open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ծուխ

մինի|Այրվող փայտից և տերևներից առաջացած ծուխը

**Ծուխ**, կայուն դիսպերս համակարգ, կազմված է մանր, պինդ մասնիկներից, որոնք կախված վիճակում գտնվում են գազերում։ Ծուխը տիպիկ աերոզոլ է, որի մասնիկների չափերը 10−5 - 10−7 մ են։ Ի տարբերություն փոշու մասնիկների, որոնք ավելի խոշոր են, ծխի մասնիկները, գործնականում, ծանրության ուժի ազդեցությամբ չեն նստում։

Ծխի մասնիկների շուրջը, որպես միջուկների, կարող է տեղի ունենալ մթնոլորտային խոնավության խտացում, որի հետևանքով գոյանում է մառախուղ։

Ծուխն առաջանում է, մասնավորապես, վառելանյութերի այրման ժամանակ (օրինակ, ՋԷԿ-երի և արդ. տարբեր տեղակայանքների հնոցներում), հրդեհների դեպքում (հատկապես՝ անտառների)։ Այդպիսի ծուխը կարող է պարունակել չայրված վառելանյութի, զոլերի, մետաղների օքսիդների և խեժերի խոշոր մասնիկներ։ Ծխագազերի վատ մաքրման հետևանքով աղտոտվում է շրջակա միջավայրը, վատանում է միկրոկլիման, գոյանում մառախուղ, նվազում բնական լուսավորվածությունը։

Ծուխը նպաստում է մարդկանց հիվանդագին վիճակների զարգացմանը (վերին շնչուղիների կատար, բրոնխիտ, թոքերի ֆիբրոզ փոփոխություններ)։ Ծխի մեջ ծանր մետաղների (կապար, սնդիկ) կոնդենսատի պարունակությունն առաջացնում է արյան փոփոխություններ, դանդաղեցնում երեխաների ֆիզիկական զարգացումը։ Ծխի որոշ բաղադրամասեր պարունակում են քաղցկեղածին նյութեր։ Ծխի խոշոր մասնիկներն աչքի մեջ ընկնելիս վնասում են եղջերաթաղանթն ու լորձաթաղանթը։

Ծխի դեմ պայքարելու համար կատարում են ձեռնարկությունների և բնակավայրերի կենտրոնացված ջերմա- և գազամատակարարում, ստեղծում են սանիտարա-պաշտպանական գոտիներ, տեղակայում գազամաքրիչ սարքեր։

Կատեգորիա:Կոլոիդային քիմիա
Կատեգորիա:Աերոզոլներ
Դմիտրի Կաբալևսկի

**Դմիտրի Բորիսովիչ Կաբալևսկի** (, ), ռուս խորհրդային կոմպոզիտոր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1963)։ Արվեստագիտության դոկտոր (1965), ԽՍՀՄ ՄԳԱ իսկական անդամ (1971 թվականից)։

## Կենսագրություն
1929 թվականին ավարտել է Մոսկվայի կոնսերվատորիայի ստեղծագործական, 1930 թվականին՝ դաշնամուրի բաժինները, 1939 թվականից՝ նույն կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր։ 1952 թվականից ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության քարտուղար է։

Գրել է օպերաներ («Կոլա Բրյունոն», 1937, 2-րդ խմբ.՝ 1968, լենինյան մրցանակ, 1972, «Տարասի ընտանիքը», 1950, ՍՍՀՄ պետ. մրցանակ, 1951, «Կրակի մեջ», 1943, «Նիկիտա Վերշինին», 1955, «Քույրեր», 1969), 4 սիմֆոնիա (1932, 1933, 1934, 1956), կոնցերտներ, սյուիտներ, կանտատներ, «Ռեքվիեմ» մենակատարների, 2 երգչախմբի և նվագախմբի համար (Ռ. Ռոժդեստվենսկու խոսքերով, 1963, Գլինկայի անվ. ՌՍՖՍՀ պետ. մրցանակ, 1966), 2 լարային կվարտետ (№2, 1945, ԽՍՀՄ պետ. մրցանակ, 1946), դաշնամուրային պրելյուդներ, կինոնկարների և դրամատիկական ներկայացումների երաժշտություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշանակիրներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս դիրիժորներ
Կատեգորիա:Ռուս երաժշտագետներ
Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Արվեստագիտության դոկտորներ
Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ակադեմիական երաժիշտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 11-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային արվեստագետներ
Compass Band

**Compass Band**-ը մանկական փոփ խումբ է, որը հիմնադրվել է 2011 թվականին։ Խումբը ձևավորվել է շատ պատահական, Չեխովի անվան թիվ 55 դպրոցում նշում էին «Thanksgiving Day» տոնը։ Այնպես ստացվեց, որ տղաներից մեկը տոնի կապակցությամբ իր հետ բերել էր կիթառ, և 4 ընկեր սկսեցին երգել։ Այսպես էլ ձևավորվեց խումբը։ Խմբի անդամներն են բաս- կիթառահար և մենակատար՝ Դավիթ Պարոնիկյան, կիթառահար՝ Արամ Ծատուրյան, հարվածային գործիքներ՝ Արշավիր Գրիգորյան և ստեղնաշարային գործիքներ՝ Աբրահամ Ազնաուրյան։

## Մանկական Եվրատեսիլ 2012

2012 թվականին խումբը հայտ ներկայացրեց Մանկական Եվրատեսիլ 2012-ին մասնակցելու համար։ Նրանք հանդես եկան Մանկական Եվրատեսիլ 2012 մրցույթի ազգային նախընտրական փուլում 2012 թվականի սեպտեմբերի 30-ին։ Ներկայացրեցին "Sweetie baby" ռոք երգը, որը հաղթեց նախընտրական փուլում և դեկտեմբերի 1-ին այդ երգով նրանք ներկայացրեցին Հայաստանը Ամստերդամում՝ գրավելով 3-րդ տեղը։ Նրանք հավաքեցին 98 միավոր։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մանկական Եվրատեսիլի պաշտոնական կայքի էջը

Կատեգորիա:Հայկական ռոք խմբեր
Կատեգորիա:2011 հիմնադրված երաժշտական խմբեր
Շենաձոր

**Շենաձոր**, գյուղ, նախկինում քաղաք Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում` Վանա լճից հարավ-արևմուտք։ Հանդիսացել է Շենաձոր գյուղախմբի կենտրոնը։

Ժամանակին Շենաձորը եղել է 4000-5000 բնակչություն ունեցող քաղաք։ Տեղի բնակիչների մեծ մասը գաղթել է և բնակավայրը վերածվել է գյուղի։

Շենաձորից արևելք գտնվում էր Շինձորու **Ս. Խաչա** վանքը։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Անդենց

**Անդենց**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում։ Գտնվում է Վանա լճի հարավարևմտյան կողմում՝ ս. Գամաղիելի վանքի և Էկու գյուղի մոտ։

1850-ական թվականներին ուներ 54 հայ բնակիչ։

Բնակիչների հիմնական զբաղմունքը երկրագործությունն ու անասնապահությունն էր։

Անդենցն ուներ երկու եկեղեցիներ` **Ս. Անանիա** և **Ս. Մինաս** անուններով։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ծուղրուղաշենի եկեղեցի

**Ծուղրուղաշեն**, XIII - XIV դարերի ճարտարապետական հուշարձանախումբ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Բողնոփոր գավառում (այժմ՝ Վրաստանի Բոլնիսի շրջան)։

Գլխավոր եկեղեցին կառուցվել է 1212–1222 թվականներին։ Այն կարմրավուն սրբատաշ տուֆից է, ունի ներքուստ խաչաձև, չորս անկյուններում ավանդատներով, արտաքուստ ուղղանկյուն հորինվածք։ Բարձր, գլանաձև թմբուկով գմբեթը բարձրանում է երկու մույթերի և որմնամույթերի միջև ձգված սլաքաձև կամարներով գմբեթատակ քառակուսու վրա։ Բեմի երկու կողմերի ավանդատները երկհարկանի են՝ կլոր լուսամուտներով։ Մուտքերը երկուսն են՝ հարավից և արևմուտքից։ Թմբուկը և արևելյան ճակատը մշակված են դեկորատիվ կամարաշարերով։

Հուշարձանախմբում կան հայերեն արձանագրություններով մի քանի միանավ եկեղեցիներ։ Համալիրն ունի քանդակազարդ դարպասով պարիսպ։

## Պատկերասրահ

Tsugrugasheni church (Photo A. Muhranoff, 2011)-5.jpg|Եկեղեցական համալիրի դարպասները
Tsugrugasheni church (Photo S.Troitsky, 2011)-1.jpg| Ծուղրուղաշենի գլխավոր եկեղեցին
Tsugrugasheni church (Photo A. Muhranoff, 2011)-4.jpg| Արտաքին թմբուկի դետալ
Tsugrugasheni church. Window of a southern facade (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|Հարավային ճակատի պատուհանը
Tsugrugasheni church. Window of western facade (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|Արևմտյան ճակատի պատուհանները
Tsugrugasheni church.Inscription of western facade (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|Արձանագրություն արևմտյան ճակատին 
Tsugrugasheni church. Interior (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|Թմբուկը ներսից


Կատեգորիա:Հայկական առաքելական կիսավեր վանքեր և եկեղեցիներ (Վրաստան)
Կատեգորիա:13-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Բոլնիսի շրջանի հայկական առաքելական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Գամաղիել

**Գամաղիել**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում։

Ունեցել է **Գամաղիել** անունով գեղեցիկ, գմբեթավոր եկեղեցի՝ սրբատաշ քարերով շարված։ XVI-XV դարերում եղել է գրչության կենտրոն։

1895 թվականի ջարդերի ժամանակ թուրքերը կոտորել են տեղի վանականներին, իսկ ողջ մնացածներին բռնի մահմեդականացրել։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Էգու

**Էգու** (), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

Գյուղում կար հայկական եկեղեցի և վանք։

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խուփ

**Խուփ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում։ Գտնվում էր Վանա լճից հարավ արևմուտք՝ Խիզան գետի հովտում։

1858 թվականին ուներ 30 տուն, XIX դարի վերջին՝ 12 տուն, իսկ 1909 թվականին՝ 9 տուն հայ բնակիչ։

Խուփն ուներ **Ս. Կարապետ** անունով եկեղեցի։ Գյուղն եղել է գչրության կենտրոն։ 1603 թվականին այստեղ Ավետարան է ընդօրինակվել։ Եկեղեցին կողոպտվել և ավերվել է 1895 թվականին։

Խուփն ամայացել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կարասու Վերին

**Կարասու Վերին**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում։ Գտնվում էր Բիթլիս քաղաքից 30 կմ հարավ-արևելք։ Կարասուն երբեմն հանդիսացել է Խիզանի գավառակի կենտրոնը։

1909 և 1914 թվականներին ուներ մոտ 50 տուն հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։

Գյուղում կար **Ս. Սարգիս** անունով եկեղեցի և վարժարան։ Միջանադարում եղել է գրչության կենտրոն։ 1985 թվականի տվյալներով պահպանվում էր Կարասուում ընդօրինակված մի ձեռագիր։

Հայերը կոտորվել են 1895 թվականի կոտորածների ժամանակ։ Ողջ մանացածները բռնի մուսուլմանացվել են։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ծովոզնիներ

**Ծովոզնիներ** (), փշամորթների տիպի անողնաշարավոր կենդանիների դաս։ Մարմինը մինչև 30 սմ է՝ ծածկված կմախքային թիթեղիկների շարքերով, որոնք զրահ են առաջացնում և կրում շարժունակ ասեղներ ու պեդիցելյարներ։ Բաժանվում են 2 ենթադասի՝ կանոնավոր և անկանոն ծովոզնիներ։ Առաջինների բերանն ունի ծամող ապարատ, որով քարերի վրայից քերում, պոկում են ջրիմուռները։ Անկանոն ծովոզնիները սնվում են դետրիտով և չունեն ծամող ապարատ։

Հատակային սողացող կամ տիղմի մեջ ընկղմված կենդանիներ են։ Շարժվում են ամբուլակրալ ոտիկների և ասեղների միջոցով։ Բաժանասեռ են, զարգանում են հատակային էխինոպլուտեուս թրթուրով։ Առանձին ձևեր կենդանածին են։

Հայտնի է ժամանակակից ծովոզնիների ավելի քան 800 տեսակ, որից 40-ը՝ նաև նախկին Խորհրդային Միության տարածքի շրջապատող ծովերում։ Տարածված են բնականոն աղայնություն ունեցող օվկիանոսներում և ծովերում (մինչև 7000 մ խորության վրա)։

Ծովոզնիների որոշ տեսակներ ունեն արդյունագործական նշանակություն, օգտագործվում է խավիարը։ 
մինի|left|Ծովոզնու տեսակ (բնակվում է Սարդինիա կղզու մոտակայքում)

## Ծովաշուշաններ

Ծովաշուշանները կպչում են հատակին և ավելի շատ նմանվում են բույսերի, նրանք և՛ «ցողունիկ» ունեն, և՛ «ծաղիկ», իսկ «պսակաթերթիկներից» տարածվում են հովհարանման ծոպեր, որոնք ջուրը մղում են դեպի «ծաղկի» «պսակաթերթիկների» մեջ տեղավորված բերանը։ Ջրի հետ ծովաշուշանի բերան են ընկնում մանր կենդանիներ, որոնցով նա սնվում է։ Ծովաշուշանները թշնամու հետ կռվելիս կարող են դեն նետել «ծաղիկը», որը հետագայում նորից աճում է։

## Ծովաստղեր

Ծովաստղերը դանդաղ շարժվում են հատակով՝ հերթով շարժելով 5 ճառագայթները։ Այս կենդանիները գիշատիչներ են, որոնց զոհերը հիմնականում փափկամարմիններն են։ Եթե զոհը չափազանց մեծ է, ծովաստղն իր բերանի խոռոչով դուրս է շրջում ստամոքսը, նրանով փաթաթում զոհին և մարսում մարմնից դուրս։ Ծովաստղը թշնամու հետ կռվելիս կարող է կորցնել իր ճառագայթներից մեկը և թաքնվել։ Ճառագայթը հետագայում նորից աճում է մի ճառագայթից կարող է նույնիսկ ամբողջ աստղ աճել։

## Ծովագլաններ
Ծովագլանների կմախքային թիթեղիկները քիչ են։ Նրանց բերանը շրջապատված է ճյուղավորված 10 շոշափուկներով։ Ծովային մանր կենդանիները կպչում են այդ շոշափուկներին, որոնց ծովագլանը հերթով տանում է բերանը։ Ծովագլանների համար սարսափելի չէ անգամ իրենց մարմնի մեծ մասի (նույնիսկ ներքին օրգանների) կորուստը, որովհետև դրանք վերականգնվում են։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Զարգացման կենսաբանություն
Կատեգորիա:Ծովոզնիներ
Կատեգորիա:Փշամորթներ
Շեն (Խիզանի գավառ)

**Շեն** (, ), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում։

## Բնակչություն
1858 թվականին ուներ 80, 1878 թվականին՝ 12, իսկ 1909 թվականին՝ 18 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակիչները հիմնականում զբաղվում էին երկրագործությամբ և խաղողագործությամբ։ Մասամբ նաև զբաղվում էին ծխախոտի և բամբակի մշակությամբ։

## Պատմություն
Գյուղը թուրքերի կողմից ավերվել է առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, իսկ բնակիչների մեծ մասին թուրքերը կոտորել են։

## Պատմամշակույթային կառույցներ
Շենն ուներ **Ս. Մեսրոպ** անունով եկեղեցի։ Գյուղի մոտակայքում էր գտնվում Բարակաձորի **Ս. Աստվածածին** վանքը։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Անապատ (Խիզանի գավառ)

**Անապատ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում, Վանա լճից հարավ, գեղատեսիլ անտառաշատ վայրում։

XX դարի սկզբին ուներ 22 տուն հայ բնակիչ, որոնք զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Գյուղն ուներ եկեղեցի (Ս. Գևորգ) և նախակրթարան։ Գյուղի մոտ էր գտնվում Փասա վանքը։ Անապատն ավերվել է առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Բնակիչների մի մասը զոհվել է, մյուս մասն ապաստանել է Արևելյան Հայաստանում։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Լի (Խիզանի գավառ)

**Լի** (), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում։ Գտնվում էր Բիթլիս քաղաքից 43 կմ հարավ-արևելք՝ սարալաջի վրա։

Գյուղում կար **Ս. Սարգիս** անունով հայկական եկեղեցի, այժմ՝ կիսաքանդ վիճակում։

1850-ական թվականներին ուներ 28 տուն՝ 146 հայ բնակչով։

Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում էր անասնապահությամբ և գյուղատնտեսությամբ։

Հայերին թուրքերը կոտորել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ, իսկ գյուղը ենթարկվել է ավերվածության։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատինոք

**Կատինոք**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում։

Գյուղն հայաբնակ էր։ 1850-ական թվականներին ուներ 9 տուն՝ 60 հայ բնակչով, իսկ 1909 թվականին՝ 18 տուն։

Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում էր անասնապահությամբ և երկրագործությամբ։

Կատինոքն ուներ Ս. Գևորգ անունով եկեղեցի։

Գյուղը թուրքերի կողմից ավերվել ու ամայացվել է առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Պախուր

**Պախուր**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում` Շենաձորի գյուղախմբում։

## Պատմություն
1915 թվականին թուրքերի դեմ ինքնապաշտպանական մարտեր են վարել։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 25 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակիչների հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր։

## Պատմամշակույթային կառույցներ
Պախուրն ուներ **Ս. Գևորգ** անունով եկեղեցի։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սուրբ Խաչ (Խիզանի գավառ)

**Սուրբ Խաչ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում՝ Մամռտանքի գյուղախմբում։

## Պատմություն
Բնակիչները կոտորվել կամ տարագրվել են 1895 թվականին և 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Որոշներին բռնի մահմեդականացրել են։

## Բնակչություն
20-րդ դարի սկզբին ուներ 30 տուն՝ 150 հայ բնակչով։

## Տնտեսություն
Բնակիչների հիմնական զբաղմունքը այգեգործություն, պարտիզպանություն, անասնապահություն, արհեստներն ու մշակությունն էր։ Զբաղվում էին հացահատիկի, ծխախոտի և բամբակի մշակությամբ։

## Պատմամշակույթային կառույցներ
Սուրբ Խաչն ուներ **Սուրբ Առաքյալ** անունով եկեղեցի։ Գյուղի մոտակայքում գտնվում է Խիզանի **Սուրբ Խաչ** վանքը։

## Նշանավոր մարդիկ
Սուրբ Խաչում է ծնվել Հայաստանի վաստակավոր իրավաբան Արշակ Թովմասյանը (1913)։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Դի (Խիզանի գավառ)

**Դի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում։ Գտնվում էր Վանա լճից հարավ-արևմուտք։

1895 թվականին թուրքերը կոտորեցին տեղի հայությանը, իսկ կենդանի մնացածներին բռնի մուսուլմանացվեցին։

Դին եղել է զուտ հայաբնակ գյուղ։ 1909 թվականին ուներ 38 տուն՝ 281 հայ բնակչով։

Գյուղն ուներ **Ս. Աստվածածին** անունով եկեղեցի։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ալս

**Ալս**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում։

1850-ական թվականներին ուներ 10 տուն՝ 31 հայ բնակչով։

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր։

Ալսում կար **Ս. Թադևոս** անունով հայկական եկեղեցի։

Գյուղի բնակիչները թուրքերի կողմից գրեթե ամբողջությամբ վերացվեցին 1915-1916 թվականների Մեծ եղեռնի ջարդերի ժամանակ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Առղու

**Առղու**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում։ Գտնվում էր Վանա լճից հարավ՝ Վերին Կարկառի գյուղախմբում։

XIX դարի վերջին ուներ 12 տուն հայ բնակիչ։

Ըստ Աղթամարի Խաչատուր կաթողիկոսի Առղուի վրա թուրքերը հարձակվել են 1895 թվականին։ Գյուղը ենթարկվել է ավերվածության և սպանվել է երկու մարդ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Արբենց

**Արբենց**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում, ըստ որոշ աղբյուրների Վանի վիլայեթի Մոկսի գավառում։

Գյուղի մասին հիշատակություններ կան դեռևս XV դարում։ 1986 թվականի դրությամբ պահպանվել են Արբենցում XV-XVI դարերում ընդօրինակված ձեռագրեր։

1915 թվականին ուներ 30 տուն՝ 210 հայ բնակչով։

Բնակչությունը թուրքերի ձեռքով կոտորվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Եղեգիս (Խիզանի գավառ)

**Եղեգիս**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ձկոր

**Ձկոր**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում՝ Վերին Կարկառ գյուղախմբում։

1850-ական թվականներին ուներ 12 տուն՝ 96 բնակչով, իսկ 1915 թվականին ուներ 17 տուն՝ 140 բնակչով։

Ձկորն ուներ **Ս. Թադևոս** անունով եկեղեցի, որի կողքին գտնվում էր **Ս. Աստվածածին** անունով վանքը։

Աղթամարի Խաչատուր կաթողիկոսի տեղեկագրքի տվյալների համաձայն 1895 թվականին թուրքերը կողոպտել են գյուղը և սպանել են 4 հայի։ 1915 թվականի Մեծ եղեռնին գյուղն ավերվել է, իսկ բնակիչները ենթարկվել են բռնագաղթի։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բադրանանց

**Բադրանանց**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում` Հուրուկ Ներքին գյուղի արևմտյան կողմում։

1895 թվականին ուներ 13 հայ բնակիչ։ Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործությունն ու առևտուրն էր։

1986 թվականի դրությամբ Բադրանանցի արևելյան կողմում կար հին վանքի ավերակներ, որոնց քարերն ունեին հայերեն արձանագրություններ։ Տեղացիներն այն կոչում են **Քաֆրի բերդ**։

Գյուղն ավերվել է 1915-1918 թվականներին։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բազենց

**Բազենց**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։

Բազենցում է գտնվել Բազենից վանքը, որը հայկական ճարտարարպետության ուշագրավ հուշարձան է եղել։ Այն բաղկացած է եղել **Վերին Էջմիածին** մատուռից և **Ներքին Էջմիածին** ու Ս. **Աստվածածին** եկեղեցիներից։

Բազենցը եղել է միջնադարյան հայկական գրչության կենտրոն։ Որոշ ձեռագրեր մեզ են հասել և 1986 թվականի դրությամբ պահվում են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բաստ

**Բաստ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում` Վանա լճի հարավ-արևմուտքում` սարավանդի վրա։ Բաստը եղել է գավառակի ամենախոշոր գյուղը։

## Պատմություն
Ըստ ակադեմիկոս Հ. Մանանդյանի Բաստը կարելի է նույնացնել **Վաստաունա** կամ Բասրավենա բնակավայրի հետ, որը նշված է եղել Պևտրինգերյան քարտեզի Տիգրանակերտ-Արտաշատ ուղեծրի վրա։

Բաստի բնակչությունը մասնակցել է թուրք ջարդարարների դեմ մղված ինքնապաշտպանական մարտերին։

## Բնակչություն
Տարբեր աղբյուրների համաձայն Բաստը մինչև Մեծ Եղեռնի տարիներին ունեցել է 60-100 տուն հայ բնակիչ։ Եղել է զուտ հայաբնակ գյուղ։ Բնակչությունը տեղահանվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու արհեստներն էին։

## Պատմամշակույթային կառույցներ
Բաստն ուներ **Ս. Աստվածածին** (ըստ այլ աղբյուրների Ս. Ստեփանոս կամ Ս. Ատոմյանց) անունով հայկական եկեղեցի։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խնձորուտ (Խիզանի գավառ)

**Խնձորուտ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում` Կարկառի գյուղախմբում։ Գտնվում էր Մոկս գյուղաքաղաքից 4-5 կմ հյուսիս, Մոկսի գետի հյուսիսային ակունքների խառնման վայրում։

Գյուղից արևելք գտնվում էր Խնձորուտի **Ս. Գևորգ** վանքը, իսկ **Ս. Կիրակոս** եկեղեցին գտնվում էր գյուղում։

1850-ական թվականներին ուներ 18 տուն` 172 բնակչով, իսկ 1896 թվականին 25 տուն, 1909 թվականին՝ 13 տուն հայ բնակիչ։

1896 թվականին Խնձորուտը ենթարկվում է կողոպուտի և ավերվածության։ Սպանվում է 9 հայ, իսկ մնացածը բռնի մահմեդականացվում է։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Գեղիս (Սպարկերտի գավառ)

**Գեղիս**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։

1850-ական թվականին ուներ 212 հայ բնակիչ, իսկ XX դարի սկզբում՝ 9 տուն հայ բնակիչ։

Գեղիսը ժամանակին եղել է մեծ և մարդաշատ։ Այդ է վկայում գյուղում և նրա մոտակայքում գտնվող Ս. Կիրակոս, Գեղսու Ս. Հովհաննես և Ս. Սկավառակ վանքերն ու Ս. Սարգիս, Ս. Քրիստափոր եկեղեցիները։ Եկեղեցիներից ամենահոյակապը բլրի վրա կառուցված Գեղսու Ս. Հովհաննես վանքն էր։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Դաշտ (Սպարկերտի գավառ)

**Դաշտ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։ Գտնվում էր Կռան գյուղից 2-3 կմ արևելք։

Եղել է զուտ հայաբնակ գյուղ։ XIX դարի վերջին ուներ 40 տուն հայ բնակիչ։

Բնակիչների հիմնական զբաղմունքը երկրագործություն, անասնապահություն և այգեգործությունն էր։

Դաշտը եղել է գրչության կենտրոն։ XIV-XVII դարերում մի քանի ավետարան է գրվել։ Գյուղն ուներ Ս. Սարգիս և Ս. Հակոբ հայկական եկեղեցիներ։

Գյուղն ավերվել է առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Բնակչության փոքր մասը բռնի ուժով մուսուլմանացվել է։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Թաղ (Սպարկերտի գավառ)

**Թաղ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։ Գտնվում էր Բիթլիս քաղաքի 22-25 կմ հարավ-արևելք, Խիզան գետի վերին հոսանքի ճյուղավորումներից մեկի աջ ափին՝ լեռնային վայրում։

1900-ական թվականներին ուներ 10-15 տուն հայ բնակիչ։

Թաղի մոտակայքում է գտնվում Ս. Աստվածածին և Ս. Սկավառակ (կամ Շիրինի) վանքերը։ Ըստ ենթադրությունների, Թաղը եղել է Գեղիս գյուղի թաղերից մեկը։

Գյուղն ավերվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Լուար (Սպարկերտի գավառ)

**Լուար**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։

1880-ական թվականներին ուներ 7 տուն, իսկ 1909 թվականին ուներ 12 տուն հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնաբուծությամբ։

Լուարում կար եկեղեցի Ս. Սարգիս, իսկ գյուղի արևելյան կողմում Ս. Գևորգ անունով եկեղեցի։

Բնակիչները տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է բռնագաղթի ճանապարհին։

Ծնունդով այստեղից էր Աղթամարի կաթողիկոս Նիկողայոս Սպարկերտացին (1736-1751)։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կոտենց Վերին

**Կոտենց Վերին**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։

1860-ական թվականներին ուներ 50-60 տուն, 1880-ական թվականներին՝ 25-30 տուն, 1909 թվականին 37 տուն հայ բնակիչ։

Կոտենցում արևելյան կողմում՝ ընկույզների և խնձորենիների մեջ գտնվում է **Ս. Ստեփանոս** (ըստ «Լումա» և «Արևելյան մամուլ» հանդեսների՝ Ս. Հակոբ) գեղեցիկ եկեղեցին։

Գյուղը թուրքերի կողմից ավերվել է 1985 թվականի ջարդերի ժամանակ։ Կենդանի մնացած հայերը բռնի կերպով մուսուլմանացվել են։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կոտենց Ներքին

**Կոտենց Ներքին**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։

1880-ական թվականներին ուներ 15 տուն, իսկ 1909 թվականին՝ 9 տուն հայ բնակիչ։

Կոտնեցում կար **Ս. Սարգիս** անունով հայկական եկեղեցի, իսկ գյուղից արևմուտք **Ս. Ստեփանոս** անունով մի հոյակապ եկեղեցի։

Գյուղն ավերվել է 1895 թվականի կոտորածի ժամանակ։ Կենդանի մնացած հայերը թուրքերի կողմից բռնի ուժով մուսուլմանացվել են։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կռան (Սպարկերտի գավառ)

**Կռան**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում, ընդարձակ ձորահովտում։

1850-ական թվականներին ուներ 17 տուն, 1880-ական թվականներին 15 տուն, իսկ 1909 թվականին 5 տուն հայ բնակիչ։

Կռանում կար **Ս. Առաքյալ** անունով հայկական եկեղեցին։

Աղթամարի Խաչատուր կաթողիկոսի վկայությամբ գյուղը թուրքերի կողմից կողոպտվել և ավերվել է 1895 թվականին։ Սպանվել է 6 հայ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հուսպ

**Հուսպ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։ Գտնվում էր Խութ գյուղից 1-1.5 կմ արևմուտք։

Գյուղն ուներ բերրի հողեր և մրգատու այգիներ։

1880-ական թվականներին Հուսպն ուներ 20 տուն հայ բնակիչ։

Բնակիչների հիմնական զբաղվածությունը երկրագործություն, անասնապահություն և արհեստներն էին։

Հուսպն ուներ **Ս. Սարգիս** (ըստ որոշ աղբյուրների Ս. Խաչ) անունով հայկական եկեղեցի։ Ըստ Րաֆֆու նկարագրության Ատիբեկը այն քանդել է և նրա քարերով տուն է շինել։

Աղթամարի Խաչատուր կաթողիկոսի տվյալների համաձայն գյուղը թուրքերի կողմից կողպտվել և ավերվել է 1895 թվականի կոտորածների ժամանակ։ Կենդանի մնացած հայերը բռնի կերպով մուսուլմանացվել են։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հյուրուք Վերին

**Հյուրուք Վերին**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։

Գյուղը եղել է զուտ հայաբնակ և առաջին պատերազմի նախօրեին ունեցել է 40 տուն հայ բնակիչ։

Հյուրուքն ունեցել է հայկական եկեղեցի և վարժարան։

Գյուղը թուրքերի կողմից ավերվել և ամայացվել է առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Բնակչության մեծ մասը զոհվել է։

Այս գյուղում է ծնվել պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Ս. Պ. Պողոսյանը։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խութ (Սպարկերտի գավառ)

**Խութ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։

1858 թվականին ուներ 25 տուն, 1878 թվականին՝ 10 տուն, իսկ 1909 թվականին՝ 9 տուն հայ բնակիչ։

Խութն ուներ **Ս. Աստվածածին** անունով եկեղեցի, իսկ արևելյան կողմում էր գտնվում **Ս. Թեոդորոս** եկեղեցու ավերակները և եկեղեցուց քիչ հեռու գտնվող "Եկեղեցու աղբյուր" անվանումով մի սառնորակ աղբյուր։

Գյուղը թուրքերի կողմից թալանվել է 1895 թվականին։ Այդ մասին են վկայում Աղթամարի Խաչատուր կաթողիկոսի տեղեկագիրքը։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ներբան (Խիզանի գավառ)

**Ներբան**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում։

XIX դարի վերջին ուներ 20 տուն հայ բնակիչ։

Ներբանից արևելք գտնվում էր **Ս. Հարություն** եկեղեցին։

1895 թվականին թուրքերը ավերել ու կողոպտել են Ներբան գյուղը և բնակիչների մի մասին ոչնչացրել։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սորի

**Սորի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։

1850-ական թվականներին ուներ 30 տուն՝ 195 հայ բնակչով, իսկ 1909 թվականին 12 տուն հայ բնակիչ։

Բնակչության հիմնական զբաղվածությունը երկրագործությունն ու անասնապահությունն էր։

Սորին ուներ **Ս. Քրիստափոր** և **Ս. Աստվածածին** եկեղեցիները։ Ս. Աստվածածինը հիշատակվում էր նաև որպես Սովորի կամ Սուրվա վանք։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սուսանց

**Սուսանց**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։

XX դարի սկզբներին ուներ 20 տուն՝ 105 հայ բնակչով։

Սուսանցում կար Ս. Գևորգ անունով հայկական եկեղեցի և ուսումնարան։

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, հացահատիկի մշակություն և արհեստներն էին։

Գյուղն ավերվել, իսկ բնակչությունը կոտորվել կամ տարագրվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Տոսու

**Տոսու**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։ Գտնվում էր **Ս. Սկավառակ** վանքի շրջակայքում։

## Բնակչություն
1850-ական թվականներին ուներ 18 տուն, իսկ 1880-ական թվականներին՝ 15 տուն հայ բնակիչ։

## Պատմություն
1907 թվականին գյուղում հայերը ինքնապաշտպանական մարտեր են վարել։ Տոսուն կողպտվել և ավերվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Տոսուն ուներ **Ս. Գևորգ** և Ս. Սարգիս անուններով հայկական եկեղեցիներ։ Գյուղից արևելք գտնվում էր **Սահակ Պարթև** անունով եկեղեցին։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Տվաղուս

**Տվաղուս**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։ Գյուղից 3-4 կմ հեռավորության վրա գտնվում էր Բադրանանց գյուղը։

XIX դարի վերջին և XX դարի սկզնին ուներ 20-30 տուն հայ բնակիչ։

Բնակիչների հիմնական զբաղմունքն անասնապահություն, երկրագործություն և արհեստներն էին։

Տվաղուսի արևմտյան կողմում գտնվում էր **Ս. Գևորգ** փոքրիկ եկեղեցին։ Գյուղի մոտակայքում է նաև գտնվում **Շիրինից Ս. Գևորգ** վանքը։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սևքար (Սպարկերտի գավառ)

**Սևքար**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։ Գտնվում էր Մոկս գյուղաքաղաքից 20 կմ հարավ-արևմուտք, Խիզան գետի աջակողմյան վտակներից մեկի վերնագավթում։

XX դարի սկզբներին ուներ 30 տուն հայ բնակիչ։ Բնակիչները քաջարի և անվեհեր մարդիկ էին և որպես ֆիդայիներ պայքարի են դուրս եկել թուրք և քուրդ զավթիչների դեմ։

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու հացահատիկի մշակությունն էր։

Սևքարը կողոպտվել և ավերվել է 1895 թվականին և 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հողանդ

**Հողանդ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։

Եղել է զուտ հայաբնակ գյուղ։ 1850-ական թվականներին ունեցել է 14 տուն՝ 101 հայ բնակիչ։

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր։

Հողանդն ուներ **Ս. Գևորգ** անունով հայկական եկեղեցի։

Գյուղը թուրքերի կողմից ավերվել է առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Բնակիչների մեծ մասը զոհվել է բռնագաղթի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ավնդանց

**Ավնդանց**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում, ըստ որոշ աղբյուրների՝ Վանի վիլայեթի Մոկսի գավառում։ Գտնվում էր Վանա լճից հարավ։

XVI-XVII դարերում եղել է գրչության նշանավոր կենտրոն։ 1986 թվականի դրությամբ պահպանվել էր Ավնդանցի Ս. Գեորգ, Ս. Պետրոս և Ս. Պողոս եկեղեցիներում ընդօրինակված հայերեն ձեռագրեր։

Ավնդանց ունեցել է երեք եկեղեցիներ` **Ս. Գեորգ,** **Ս. Պողոս** և **Ս. Պետրոս**, իսկ մոտակայքում գտնվել է **Ապարանք** ուխտատեղին։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ապարանք (Խիզանի գավառ)

**Ապարանք**, գյուղ Մեծ Հայքի Մոկք աշխարհում, այնուհետև գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում, Վանա լճից հարավ-արևմուտք, Մամրտանքի գավառում, լեռնային դժվարամատույց վայրում։

XX դարի սկզբին ուներ 40 տուն՝ մոտ 300 հայ բնակիչներով։ 1850-ականներին ուներ 60 տուն, իսկ 1909 թվականին 18 տուն հայ բնակիչ։

Զբաղվում էին երկրագործությամբ, այգեգործությամբ և անասնապահությամբ։

Ապարանքում կար եկեղեցի (Ս. Աստվածածին) և նախակրթական վարժարան։

Գյուղի մոտ էին գտնվում «Ապարանից Ս. Խաչ» վանքը և հին բնակավայրի մնացորդներ։ Հիշյալ վանքից հնում մասունք է փոխադրվել պատմական Հայաստանի Նիգ գավառի Քասաղ կենտրոնը, որի համար էլ վերջինս X դարից անվանվել է Ապարան։

Ապարանքում է ծնվել եկեղեցական գործիչ, բանաստեղծ ու վիպասան Սեմեոն Ապարանեցին։

Ապարանքն ավերվել է առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Բնակիչների մի մասին հաջողվել է փրկվել կոտորածներից և բնակություն հաստատել Արևելյան Հայաստանում։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հարաթ

**Հարաթ** (, ), գյուղակ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում։

1850-ական թվականներին ուներ 6 տուն՝ մոտ 50 հայ բնակչով։ Բնակիչները շատ աղքատ կյանք էին վարում։

Բնակիչների հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու գյուղատնտեսությունն էր։

Հարաթն ուներ **Ս. Պողոս-Պետրոս** անունով եկեղեցի։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Միջա (Խիզանի գավառ)

**Միջա**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում` Մամռտանքի շրջանում։

Հնում եղել է Միջա գավառի կենտրոնը, իսկ ավելի ուշ ժամանակներում Մամռտանք գյուղախմբի կենտրոնը։

1850-ական թվականներին ուներ 107 հայ բնակիչ։

Միջայում կար **Ս. Քրիստափոր** անունով եկեղեցի։

Գյուղը թուրքերի ձեռքով ավերվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Տեղի հայ բնակչությունը կոտորվել է թուրք ջարդարարների ձեռքով։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մութ (Խիզանի գավառ)

**Մութ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում` Մամռտանքի գյուղախմբում։

1850-ականներին ուներ 16 տուն` 106 հայ բնակչով։

Բնակիչները հիմնականում զբաղվում էին անասնապահությամբ ու գյուղատնտեսությամբ։

Մութում կար **Ս. Գևորգ** անունով հայկական եկեղեցի։

Տեղի հայ բնակչությունը թուրքերի կողմից բռնի մահմեդականցվել է 1985 թվականին, իսկ ազգությունը պահպանած 8-10 տուն հայերը կոտորվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Շենաղբյուր

**Շենաղբյուր**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում` Մամռտանքի գյուղախմբում, Վանա լճից հարավ-արևմուտք։

## Բնակչություն
XIX դարի վերջին ուներ 40 տուն հայ բնակչով։

## Տնտեսություն
Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում էր երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և մեղվաբուծությամբ։

## Պատմություն
Շենաղբյուրը ժամանակին եղել է հայտնի գրչության կենտրոն։ Այստեղ Վարդան քահանան 1640 թվականին գրել է Մաշտոցը։

Գյուղը թուրքերի կողմից ավերեվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Պատմամշակույթային կառույցներ
Շենաղբյուրն ուներ **Ս. Սահակ** անունով եկեղեցի։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սեղ (Խիզանի գավառ)

**Սեղ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում` Մամռտանքի գյուղախմբում։

## Պատմություն
Բնակիչները կոտորվել կամ տարագրվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Կոտարածից հաջողվել է փրկվել 12 սեղեցիների, որոնք բնակություն են հաստատել Նորակերտ գյուղում։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 60 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակիչների հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն, հողագործություն և արհեստներն (շալագոևծություն և գորգագործություն) էին։

## Պատմամշակույթային կառույցներ
Սեղն ուներ **Ս. Սարգիս** անունով եկեղեցի։ Գյուղի մոտ էր գտնվում Դերշկու **Ս. Աստվածածին** և **Սեղա** վանքերը։ Սեղն ուներ վարժարան։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կոնիս

**Կոնիս**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում` Մամռտանքի գյուղախմբում։ Գտնվում էր Մոկս գյուղաքաղաքից 10 կմ արևմուտք` սարահարթի վրա։

XIX դարի կեսերին ուներ 15 տուն, իսկ 1909 թվականին՝ 10 տուն հայ բնակիչ։

Գյուղն ուներ **Ս. Հակոբ** անունով եկեղեցի։

1895 թվականին բնակիչների մի մասը բռնի իսլամացվել է։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հախանց

**Հախանց**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Օվ

**Օվ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում` Մամռտանք գյուղախմբում։

## Պատմություն
1895  թվականի կոտորածների ժամանակ թուրքերը որոշ հայերի բռնի մահմեդականացրել են, իսկ մյուսները զոհվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ` բռնագաղթի ճանապարհին։

## Բնակչություն
1850-ական թվականին ուներ 22 տուն, իսկ 1909 թվականին՝ 30 տուն հայ բնակիչ։

## Պատմամշակույթային կառույցներ
Օվն ուներ **Ս. Թովմաս** անունով եկեղեցի և վարժարան։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սուրբ Հեղինե (Սիլլի կղզիներ)

մինի|աջից|200px|Սուրբ Հեղինեի կղզու տեսքը Տրեսկոյից

**Սուրբ Հեղինեի կղզի** (անգլերեն՝ St Helen's, կելտերեն՝ Enys Elidius), Սիլլի կղզիների 50 անմարդաբնակ կղզիներից մեկը։ Այն ունի 0,20 կառակուսի կիլոմետր տարածք և հայտնի է իր բնական և պատմական հարստություններով։ Կղզում հիմնականում կատարվում են գիտական հետազոտություններ։

## Դիրքը

Սուրբ Հեղինեի կղզին գտնվում է Տրեսկոյի և Սուրբ Մարտինի կղզու արանքում։ Այս կղզու շրջակայքում գտնվում են որոշ փոքր կղզիներ, այդ թվում նաև Ռաունդ կղզին որտեղ կառուցված է Սիլլի կղզիների փարոսը։

Սուրբ Հեղինեի կղզում կան գրանիտային պաշարներ։

Կղզում կան մի քանի դաշտեր և ջրհոր։

## Քարային հուշարձաններ

Սուրբ Հեղինեի կղզում բնակության հետքեր գրանցվել են դեռ բրոնզե դարից։ Այս կղզին հայտնի է իր կլոր քարային արձաններով՝ իրար վրա դրված կլոր և տափակ քարերով պատրաստած ոչ շատ բարձր սյուներ։ Կղզու վրա գտնված քարային այս սյուները ունեն տարբեր մեծություններ և ձևեր։

## Պատմական կոթողներ
մինի|աջից|200px|Ավերված Փեստ Հաուսը
### Քրիստոնեական մատուռ
Հնէաբանները այս կղզում հայտնաբերել են հին քրիստոնեական մի մատուռ։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ այս մատուռը հնարավոր է, որ կառուցվել է ութերորդ դարում։ Ըստ լեգենդի այստեղ ապրել և նաև թաղվել է սուրբ Լայդը (Էլիդիուս)։ Հնէաբանները նաև հայտնաբերեն են, որ այս մատուռը եղել է ճգնավորի ապաստան։ Մատուռի կողքը հայտնաբերվել է աղոթարան և խրճիթանման մի հյուղակ։
Մատուռի շրջակայքում գտնվել են նաև հինգ գերեզմաններ։
Ասվում է նաև, որ հնում գոյություն է ունեցել մի խճուղի, որը կապել է Սուրբ Ելենայի կղզին Տրեսկոյին։

### Այլ կոթողներ

Բացի մատուռից կղզին հայտնի է իր Սուրբ Ելենայի բնական լճով, որը միջնադարում ծառայել է ձուկ որսալու համար և Փեստ Հաուս հիվանդանոցով, որը նույնպես ծառայել է հնում՝ 18-րդ դարում։

Կղզում կան մի քանի հազվագյուտ հանդիպող թռչուններ։

Կատեգորիա:Կղզիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սիլլի կղզիներ
Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության կղզիներ
Կատեգորիա:Անմարդաբնակ կղզիներ