Կրթությունը Թուրքիայում

**Կրթությունը Թուրքիայում** կարգավորվում է ազգային համակարգով, որը ստեղծվել է քեմալական շարժումից հետո Աթաթուրքի բարեփոխումներին համապատասխան: Այն պետության կողմից վերահսկվող համակարգ է, որը նախատեսված է երկրի սոցիալ-տնտեսական ինստիտուտների համար որակյալ մասնագիտական դաս ստեղծելու համար։

## Բարեփոխում
Համաձայն «կրթության միավորման մասին օրենքի», որը վավերացվել է 1924 թվականին, բոլոր դպրոցները նշանակվել են կրթության նախարարության ենթակայության տակ: Կրթության նախարարությանը հանձնարարվել է իրականացնել ուսուցման ժամանակակից մոտեցումներ և բարձրացնել կրթության մակարդակը՝ բացելով տարրական և միջնակարգ դպրոցներ և այլ հաստատություններ և տարբեր դասընթացներ: Այսօր նախարարությունը ևս իրականացնում է այդ գործառույթները, մշակում համապատասխան նորմեր և կանոններ, կազմակերպում է կրթական դպրոցներ հատուկ խնամքի կարիք ունեցող դպրոցահասակ երեխաների համար։

Թուրքիայում պարտադիր կրթությունը տևում է 12 տարի։ Տարրական և միջնակարգ կրթությունը ֆինանսավորվում է կառավարության կողմից և անվճար է 6-ից 18 տարեկան հանրակրթական դպրոցներում, և 2001 թվականին այդ տարիքում երեխաների ընդգրկվածությունը կազմում էր գրեթե 100 %: Միջնակարգ կամ ավագ դպրոցի կրթությունը պարտադիր չէ, բայց անհրաժեշտ է համալսարաններ ընդունվելու համար: 2011 թվականին Թուրքիայում կար 166 համալսարան։ Բացի Անադոլուի համալսարանի բաց կրթության ֆակուլտետից (թուրքերեն՝ Açıköğretim Fakültesi), ընդունելությունը կարգավորվում է ÖSYS հանրային քննությամբ, որից հետո ավագ դպրոցի շրջանավարտները ընդունվում են՝ ըստ իրենց ցուցաբերած արդյունքների։

2002 թվականին Թուրքիայում կրթության ընդհանուր ծախսերը կազմել են 13,4 միլիարդ դոլար, ներառյալ պետական բյուջեն, որը հատկացվել է Կրթության ազգային նախարարության, ինչպես նաև մասնավոր և միջազգային հիմնադրամների միջոցով։

## Թուրքական կրթական համակարգի սահմանադրական սկզբունքներ
# Համապատասխանություն անհատական և համայնքային կարիքներին։
# Համընդհանուրություն և հավասարություն։
# Ընտրելու ազատություն։
# Կրթության իրավունք։
# Հնարավորությունների որակ։
# Կրթություն բոլորի համար ողջ կյանքի ընթացքում։
# Համապատասխանություն Աթաթուրքի բարեփոխումներին, ներառյալ աշխարհիկության սկզբունքը (եկեղեցու տարանջատումը պետությունից։
# Ժողովրդավարության կառուցում։
# Գիտական մոտեցում։
# Համագործակցային ուսուցում։
# Դպրոց-ծնող համագործակցություն։
# Թուրքիայի կրթական համակարգի ազգային կառուցվածք։

## Պատմություն

Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրումից հետո կրթության նախարարության կազմակերպությունն աստիճանաբար զարգացել և վերակազմավորվել է 1933 թվականին թողարկված թիվ 2287 օրենքի համաձայն: Նախարարությունը մի քանի անգամ փոխել է անունները։ Կրթության մասին թիվ 430 օրենքը ընդունվել է 1924 թվականի մարտի 3-ին: Այս օրենքով երեք առանձին ալիքներ միացվել են, առաջինը փակվել է, երկրորդը մշակվել է, իսկ երրորդը վերցվել է Կրթության նախարարության վերահսկողության տակ։ Նրա նպատակներից մեկը կրթության ոլորտում աշխարհիկության կիրառումն էր։ Համաձայն կրթության կազմակերպման մասին թիվ 789 օրենքի, որը թողարկվել է 1926 թվականի մարտի 22-ին, Ազգային կրթության նախարարությանը հանձնարարվել է որոշել պետական և մասնավոր դպրոցների աստիճանն ու հավասարությունը, որոնք արդեն բացվել են կամ կբացվեն նախարարության կողմից:

1923-1924 թվականներին Թուրքիայում կար մի փոքր ավելի քան 7000 միջնակարգ դպրոցի աշակերտ, գրեթե 3000 ավագ դպրոցի աշակերտ, մոտ 2000 տեխնիկական դպրոցի աշակերտ և պաշտոնապես 18000 միջնակարգ դպրոցի աշակերտ, որոնցից 6000-ը հայտարարել են, որ իսկական աշակերտ են, իսկ մնացածը գրանցված են բացառապես զինվորական ծառայության պատճառով: Թուրքիայի բնակչությունն այդ ժամանակ կազմում էր մոտ 13-14 միլիոն մարդ։ 

1928 թվականի նոյեմբերի 1-ին ընդունվել է թիվ 1353 օրենքը նոր լատինական այբուբենի ներդրման մասին։ 1931 թվականին ստեղծվել է «Թուրքիայի պատմության ասոցիացիան», իսկ 1932 թվականին «թուրքերենի ասոցիացիան» թուրքերենը օտար լեզուների ազդեցությունից պաշտպանելու, այն բարելավելու համար, ինչպես ենթադրում է գիտությունը, և կանխելու թուրքերենի չարաշահումը։

Մինչև 1997 թվականը Թուրքիայում երեխաները պարտավոր էին հինգ տարվա ուսուցում անցնել։ 1997 թվականի բարեփոխումները մտցրել են պարտադիր կրթություն ութ տարվա ընթացքում։ 2012 թվականի մարտին ընդունված նոր օրենսդրությունը պարտադիր կրթությունը երկարացրել է մինչև 12 տարի:

2017 թվականի հուլիսին «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության (ԱԶԿ) կառավարությունը դպրոցների համար ներկայացրել է նոր ուսումնական ծրագիր՝ մասնավորապես բացառելով էվոլյուցիայի տեսությունը և գրքերում ավելացնելով ջիհադի գաղափարը՝ որպես իսլամական իրավունքի մաս։

2022 թվականի հունվարի դրությամբ կրթական համակարգում ուսուցիչների թիվը կազմել է 729 487 մարդ։

## Նախադպրոցական կրթություն
Նախադպրոցական կրթությունը ներառում է ընտրովի կրթություն 3-ից 6 տարեկան երեխաների համար, ովքեր չեն հասել պարտադիր տարրական կրթության տարիքի: Նախադպրոցական ուսումնական հաստատությունները, անկախ մսուրները բացվում են որպես մանկապարտեզներ և գործնական պարապմունքներ ֆորմալ և ոչ ֆորմալ ուսումնական հաստատությունների շրջանակներում համապատասխան ֆիզիկական պատրաստվածություն ունեցող երեխաների համար։ Նախադպրոցական կրթության հետ կապված ծառայությունները մատուցվում են մանկապարտեզներում գործնական պարապմունքների կողմից, որոնք հիմնականում բացվում են ազգային կրթության նախարարության կողմից, ինչպես նաև ցերեկային կենտրոններ, մանկապարտեզներ, ցերեկային խնամքի տներ և տարբեր նախարարությունների և հաստատությունների կողմից բացված մանկական հաստատություններ՝ խնամքի կամ կրթության նպատակներով՝ հիմնվելով տասը օրենքների, երկու օրենքների և տասը կանոնակարգերի դրույթների վրա: 2001-2002 ուսումնական տարում սովորել է 256 400 երեխա, իսկ 10 500 նախադպրոցական ուսումնական հաստատություններում աշխատել է 14 500 ուսուցիչ։

## Տարրական կրթություն

Տարրական դպրոցը (թուրքերեն՝ İlköğretim Okulu) տևում է 4 տարի։  Տարրական կրթությունն ընդգրկում է 6-ից 14 տարեկան երեխաների կրթությունն ու ուսուցումը, պարտադիր է բոլոր քաղաքացիների համար՝ տղաներ կամ աղջիկներ, և անվճար տրամադրվում է հանրակրթական դպրոցներում: Տարրական կրթության հաստատություններն այն դպրոցներն են, որոնք ապահովում են ութ տարվա շարունակական ուսուցում, որի ավարտին շրջանավարտները ստանում են տարրական կրթության դիպլոմ։ Տարրական դպրոցի առաջին չորս տարիները երբեմն կոչվում են «առաջին դպրոց» կամ «1-ին մակարդակի դպրոց» (թուրքերեն՝ İlkokul 1. Kademe)։

Գոյություն ունեն չորս հիմնական առարկաներ առաջին, երկրորդ և երրորդ դասարաններում․ թուրքերեն, մաթեմատիկա, հայաթ բիլգիսի (բառացիորեն նշանակում է «կյանքի իմացություն») և օտար լեզու։ Չորրորդ դասարանում հայաթ բիլգիսին փոխարինվում է հասարակագիտությամբ։ Դպրոցներում օտար լեզուն տարբեր է: Ամենատարածվածը անգլերենն է, մինչդեռ որոշ դպրոցներ անգլերենի փոխարեն դասավանդում են գերմաներեն, ֆրանսերեն կամ իսպաներեն։ Որոշ մասնավոր դպրոցներ միաժամանակ դասավանդում են երկու օտար լեզու:

Նախկինում ավագ դպրոց տերմինը (orta okul) օգտագործվում էր եռամյա ուսուցման համար, որը հետևում էր այն ժամանակվա պարտադիր հինգ տարիներին առաջին դպրոցում (ilk okul): Այժմ տարրական կրթության երկրորդ չորս տարիները երբեմն կոչվում են առաջին դպրոց կամ 2-րդ մակարդակի դպրոց (թուրքերեն՝ Ilkokul, 2. Kademe)։ Այժմ տարրական դպրոցները կարող են լինել պետական կամ մասնավոր: Պետական դպրոցներն անվճար են, իսկ մասնավոր դպրոցներում ուսման վարձերը տարբերվում են միմյանցից: Մասնավոր դպրոցներում դասավանդվող օտար լեզուները սովորաբար ավելի բարձր մակարդակի վրա են, քան հանրակրթական դպրոցները, քանի որ մասնավոր դպրոցների մեծ մասը նախընտրում է վարձել բնիկ խոսնակներ, որպես ուսուցիչներ:

Վեցերորդ և յոթերորդ դասարաններում կան հինգ հիմնական առարկաներ՝ թուրքերեն, մաթեմատիկա, բնագիտություն, հասարակագիտություն և օտար լեզու: Ութերորդ դասարանում հասարակական գիտությունները փոխարինվում են «հեղափոխության և քեմալիզմի թուրքական պատմությամբ»։

2001-2002 ուսումնական տարում սովորել է 10,3 մլն աշակերտ, իսկ 34 900 դպրոցներում աշխատել է 375 500 ուսուցիչ։

## Միջնակարգ կրթություն

Միջնակարգ կրթությունը ներառում է բոլոր հանրակրթական, մասնագիտական և տեխնիկական ուսումնական հաստատությունները, որոնք տարրական դպրոցն ավարտելուց հետո ապահովում են առնվազն երեք տարվա ուսուցում: Ավագ դպրոցի ընդունելության համակարգը փոխվում է գրեթե ամեն տարի։  Միջնակարգ կրթությունը նպատակ ունի ուսանողներին տալ ընդհանուր գիտելիքների լավ մակարդակ և պատրաստել նրանց բարձրագույն կրթության կոչման, կյանքի և բիզնեսի համար՝ ըստ իրենց հետաքրքրությունների, հմտությունների և կարողությունների: 2001-2002 ուսումնական տարում սովորել է 2,3 միլիոն ուսանող, իսկ 6000 ուսումնական հաստատություններում աշխատել է 134 800 ուսուցիչ։ Ընդհանուր միջնակարգ կրթությունն ընդգրկում է 15-17 տարեկան երեխաների կրթությունը՝ տարրական կրթությունից հետո առնվազն երեք տարվա ընթացքում: Ընդհանուր միջնակարգ կրթությունը ներառում է միջնակարգ դպրոցներ, օտար լեզվի ուսուցմամբ միջնակարգ դպրոցներ, միջին անատոլիական դպրոցներ, բնական գիտությունների միջնակարգ դպրոցներ, միջին անատոլիական կերպարվեստի դպրոցներ։ Մասնագիտական և տեխնիկական միջնակարգ կրթությունը ներառում է ուսումնական հաստատություններ, որոնք ուսանողներին կրթում են որպես աշխատուժ ձեռնարկություններում և այլ մասնագիտական ոլորտներում, պատրաստում են նրանց բարձրագույն կրթության համար և բավարարում են ընդհանուր միջնակարգ կրթության նպատակները: Միջնակարգ մասնագիտական և տեխնիկական կրթությունը ներառում է տղաների տեխնիկական կրթության դպրոցներ, աղջիկների տեխնիկական կրթության դպրոցներ, առևտրի և զբոսաշրջության դպրոցներ, կրոնական կրթության դպրոցներ, բազմալեզու միջնակարգ դպրոցներ, հատուկ կրթության դպրոցներ, մասնավոր կրթական դպրոցներ և բժշկական դպրոցներ։

Միջնակարգ կրթությունը հաճախ կոչվում է բարձրագույն դպրոց, քանի որ դպրոցները կոչվում են լիցեյներ (թուրքերեն՝ lise)։

Պետական և մասնագիտական ճեմարաններում, ուսանողները հաճախում վեց դասեր ամեն օր, որը տեւում է, մոտավորապես, 40 րոպե յուրաքանչյուր. Անատոլիայի միջնակարգ և մասնավոր միջնակարգ դպրոցներում ամենօրյա ծրագիրը սովորաբար ավելի երկար է՝ օրական մինչև ութ դաս, ներառյալ ճաշի ժամանակահատվածը: Իններորդ դասարանցիները բոլորը սովորում են նույն առարկաները ամբողջ երկրում, որոշ դեպքերում  փոքր տարբերություններով: Այս առարկաներն են՝ թուրքերեն, թուրքական գրականություն, մաթեմատիկա, ֆիզիկա, քիմիա, կենսաբանություն, երկրաչափություն, Համաշխարհային պատմություն, աշխարհագրություն, կրոն և էթիկա, ֆիզիկական դաստիարակություն, օտար լեզու (շատ դեպքերում անգլերեն), երկրորդ օտար լեզու (առավել հաճախ՝ գերմաներեն, բայց կարող է լինել ֆրանսերեն, իտալերեն, ճապոներեն, արաբերեն, ռուսերեն կամ չինարեն):

Երբ ուսանողները ընդունվում են 11-րդ դասարան, նրանք սովորաբար ընտրում են չորս դասընթացներից մեկը՝ թուրքերեն, մաթեմատիկա, բնագիտություն, հասարակական գիտություններ և օտար լեզուներ:  Մասնագիտական համալսարաններում դասընթացներ չեն առաջարկվում, իսկ գիտական համալսարաններում առաջարկվում են միայն գիտությունները: 10-րդ, 11-րդ և 12-րդ դասարանների համար պարտադիր դասընթացներ են համարվում թուրքերենը, թուրքական գրականությունը, հանրապետական պատմությունն և քարոզչությունը: Բացի այդ, ուսանողները կարող են սովորել հետևյալ գիտությունները՝ կախված իրենց ընտրած ուղղությունից և (կամ) իրենց հաճախած ավագ դպրոցից՝ մաթեմատիկա, երկրաչափություն, վիճակագրություն, ֆիզիկա, կենսաբանություն, քիմիա, աշխարհագրություն, փիլիսոփայություն, հոգեբանություն, սոցիոլոգիա, տնտեսագիտություն, տրամաբանություն, արվեստ և երաժշտություն, շարժում և առողջություն, համակարգիչ, ֆիզիկական դաստիարակություն, առաջին և երկրորդ օտար լեզու: 

Նախկինում շրջանավարտներին տրվում էր դիպլոմ իրենց ընտրած ակադեմիական դասընթացում, ինչը նրանց առավելություն էր տալիս, եթե ցանկանում էին բարձրագույն կրթություն ստանալ համապատասխան ոլորտներում: 2010-2011 ուսումնական տարվա դրությամբ ավագ դպրոցի բոլոր աշակերտները ստանում են ստանդարտ ավագ դպրոցի դիպլոմ։

Ավագ դպրոցի 12-րդ դասարանից հետո սովորողները հանձնում են ավագ դպրոցի ավարտական քննությունը․ նրանք պետք է ավարտեն այն, որպեսզի անցնեն համալսարանի ընդունելության քննությունը և ուսումը շարունակեն համալսարանում:

Տարբեր ակադեմիական ոլորտների համար գնահատման չորս տեսակ կա, մասնավորապես․

* Թուրքերեն և մաթեմատիկա - միջազգային հարաբերություններ, իրավունք, կրթություն, հոգեբանություն, տնտեսագիտություն, բիզնեսի կառավարում և այլն: 
* Գիտություն - ճարտարագիտություն, համակարգչային գիտություն, բժշկություն և այլ գիտական մասնագիտություններ:
* Հասարակական գիտություններ - պատմություն, աշխարահագրություն և կրթություն։
* Օտար լեզուներ - լեզվաբանություն և լեզուների ուսուցում:

2021 թվականի հոկտեմբերի 28-ի դրությամբ Թուրքիայում կա 57 108 դպրոց։

### Միջազգային կրթություն
Միջազգային բակալավրիատը Թուրքիայում հասանելի է 1994 թվականից և այժմ Թուրքիայի 53 դպրոցներ առաջարկում են միջազգային կրթության համար բակալավրիատի տարբեր ծրագրեր։

### Մասնագիտական կրթություն

Մասնագիտական և տեխնիկական միջնակարգ կրթությունը ներառում է հաստատություններ, որոնք ինչպես ուսանողներին կրթում են որպես աշխատուժ ձեռնարկություններում և այլ մասնագիտական ոլորտներում, այնպես էլ պատրաստում են նրանց բարձրագույն կրթության համար և բավարարում են ընդհանուր միջնակարգ կրթության նպատակները: Մասնագիտական և տեխնիկական միջնակարգ կրթությունը ներառում է տղաների տեխնիկական կրթության դպրոցներ, աղջիկների տեխնիկական կրթության դպրոցներ, առևտրի և զբոսաշրջության դպրոցներ, կրոնական կրթության դպրոցներ, բազմամասնագիտական միջնակարգ դպրոցներ, հատուկ ուսումնական հաստատություններ, մասնավոր ուսումնական հաստատություններ և բժշկական ուսումնական հաստատություններ: 2001-2002 ուսումնական տարում սովորել է 821 900 աշակերտ, իսկ 3400 արհեստագործական ուսումնարաններում աշխատել է 66 100 ուսուցիչ։  Համաձայն «մասնագիտական կրթության մասին» թիվ 3308 օրենքի 37-րդ հոդվածի՝ Ազգային կրթության նախարարությունը կազմակերպում է մասնագիտական դասընթացներ՝ պատրաստելու այն անձանց, ովքեր լքել են պաշտոնական կրթության համակարգը և չունեն որակավորում, որոնք անհրաժեշտ են ձեռնարկատիրական ոլորտում թափուր պաշտոններ զբաղեցնելու համար: Մասնագիտական վերապատրաստման ծրագրերի հիման վրա Ազգային կրթության նախարարությունը վճարում է ապահովագրավճարներ՝ կապված աշխատանքային դժբախտ պատահարների, մասնագիտական վերապատրաստման ժամանակահատվածում մասնագիտական հիվանդությունների և դասընթացների մասնակիցների այլ հիվանդությունների հետ, որոնք կապված են իրենց մասնագիտական գործունեության հետ: Այս մասնակիցները կարող են մասնագիտական ուսուցման քննություններ հանձնել կրթություն ստանալուց հետո, և նրանց կատարած աշխատանքը գնահատվում է՝ համաձայն «աշակերտության և մասնագիտական ուսուցման հավաստագրերի և դիպլոմների գնահատման մասին» կանոնակարգի

Մարդիկ, ովքեր աշխատում են թիվ 3308 օրենքում նշված 109 արդյունաբերություններում, ովքեր ավարտել են տարրական կրթությունը և չեն հասել 14 տարեկան, կարող են վերապատրաստվել որպես աշակերտ կամ աշակերտի թեկնածուներ: Թիվ 4702 օրենքը հնարավորություն է տալիս վերապատրաստվել 19 տարեկանից բարձր անձանց: Ուսանողների ուսման ժամանակահատվածը տատանվում է 2-4 տարվա ընթացքում՝ կախված մասնագիտությունների բնույթից։

Դեռահասները, ովքեր չեն հաճախել կամ որևէ փուլում լքել են պաշտոնական կրթական համակարգը, կարող են մասնագիտական փորձի քննություն հանձնել 1 տարվա հարմարվողականության դասընթացից հետո, պայմանով, որ նրանք լրացել են 16 տարեկան՝ տվյալ մասնագիտությունը օրենքի շրջանակներում ընդգրկելու ամսաթվով: 18 տարին լրացած անձինք կարող են ուղղակիորեն մասնագիտական ուսուցման քննություն հանձնել, եթե առկա է վկայական, որը հաստատում է, որ նա աշխատում է համապատասխան մասնագիտությամբ։

Նրանք, ովքեր ավարտում են արհեստագործական ուսումնական հաստատությունները կամ արհեստագործական ուսումնարանները, կարող են քննություն հանձնել իրենց մասնագիտության որակավորման համար: Մասնագիտական ուսումնական հաստատություններում և հաստատություններում տեխնիկական համալսարանների կամ 4-ամյա ծրագրերի շրջանավարտներին տրվում է վկայագիր, որը թույլ է տալիս սկսել ձեռնարկատիրական գործունեություն՝ որակավորման վկայականի արտոնություններով և պարտականություններով: 2001 թվականին մասնագիտական ուսուցման 345 կենտրոններում սովորել է 248 400 աշակերտ և դասավանդել 5100 ուսուցիչ։

### Նոր համակարգ․ 4+4+4
2012 թվականի մարտին ազգային մեծ ժողովն ընդունել է տարրական և միջնակարգ կրթության մասին նոր օրենք, որը սովորաբար կոչվում է տարրական և միջնակարգ կրթության մասին «4 + 4 + 4» (4 տարի տարրական կրթություն՝ առաջին մակարդակ, 4 տարի տարրական կրթություն՝ երկրորդ մակարդակ և 4 տարի միջնակարգ կրթություն): Տարրական կրթությունը երեխաները սկսում են սեպտեմբերի առաջին ամսին՝ ծննդյան 6-րդ տարեդարձից հետո և ավարտում ուսումնական տարվա ընթացքում, որի ընթացքում աշակերտները դառնում են 14 տարեկան։

## Բարձրագույն կրթություն
2022 թվականի օգոստոսի դրությամբ Թուրքիայում գործում է 208 ԲՈՒՀ։ 2001-2021 թվականների ընթացքում Թուրքիայի 81 վարչական շրջաններից յուրաքանչյուրում բացվել են բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ։ 

Թուրքիայում գործող համալսարաններից ամենամեծը Ստամբուլի համալսարանն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրթություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Կրթությունը Թուրքիայում