Radio Télévision Libre des Mille Collines

**Radio Télévision Libre des Mille Collines** (RTLM) (, ), անվանում են նաև՝ «**Ռադիո ցեղասպանություն**» կամ «**Հութուների ուժի ռադիո**», Ռուանդայի ռադիոկայան, որը հեռարձակվել է 1993 թվականի հուլիսի 8-ից մինչև 1994 թվականի հուլիսի 31-ը։ Այն նշանակալի դեր է խաղացել 1994 թվականի ապրիլից մինչև հուլիս տեղի ունեցած Ռուանդայի ցեղասպանության հրահրման գործում և որոշ գիտնականների կողմից նկարագրվել է որպես Ռուանդայի հութու ռեժիմի փաստացի թև։

Ռադիոկայանի ֆրանսերեն անվանումը ծագում է Ռուանդայի *«Հազար բլուրների երկիր»* նկարագրությունից։ Այն աջակցություն է ստացել կառավարության կողմից վերահսկվող «Ռադիո Ռուանդա»-ից, որը սկզբում թույլ էր տալիս հեռարձակվել նրանց սարքավորումներով։

Լայնորեն լսվող լայն հասարակության կողմից, այն տարածել է ատելության քարոզչություն թութսիների, չափավոր հութուների, բելգիացիների և Ռուանդայի ՄԱԿ-ի առաքելության օգնականի (UNAMIR) դեմ: Ռուանդայի շատ քաղաքացիների կողմից այն համարվում է կարևոր դեր խաղացած ռասայական թշնամանքի մթնոլորտի ստեղծման գործում, որը թույլ տվեց Ռուանդայում թութսիների դեմ ցեղասպանություն իրականացնել: Գիտնականները եզրակացրել են, որ RTLM-ի հեռարձակումները բնակչության մոբիլիզացման գործընթացի կարևոր մասն էին կազմում, որը լրացրել է *Ումուգանդայի* պարտադիր հանդիպումները:  RTLM-ը նկարագրվել է որպես «ռադիո ցեղասպանություն», «մահ ռադիոյով» և «ցեղասպանության սաունդթրեք»:

## Ցեղասպանությունից առաջ
Radio Télévision Libre des Mille Collines-ը (համառոտ՝ RTLM) պլանավորումը սկսել են 1992 թվականին հութու ծայրահեղականները՝ ի պատասխան «Ռուանդա Ռադիոյի» ավելի ու ավելի անկուսակցական դիրքորոշման և «Ռուանդայի հայրենասիրական ճակատի» (RPF) «Ռադիո Մուհաբուրայի» աճող ժողովրդականության:  RTLM-ը հիմնադրվել է հաջորդ տարի և սկսել է հեռարձակվել 1993 թվականի հուլիսին: Կայանը բողոքել է հիմնականում թութսի ցեղի ներկայացուցիչ «Ռուանդայի հայրենասիրական ճակատի» և նախագահ Ժուվենալ Հաբյարիմանայի միջև ընթացող խաղաղության բանակցությունների դեմ, որի ընտանիքը աջակցում էր ռադիոկայանին։ Այն դարձել է հայտնի կայան, քանի որ հաճախակի ժամանակակից երաժշտական ընտրանքներ էր առաջարկում՝ ի տարբերություն պետական ռադիոյի, և արագորեն հավատարիմ լսարան է ձեռք բերել երիտասարդ ռուանդացիների շրջանում, ովքեր հետագայում կազմել են «Ինտերահամվե» աշխարհազորի մեծ մասը:

Ֆելիսիեն Կաբուգան, ենթադրաբար, ակտիվորեն ներգրավված է եղել RTLM-ի, ինչպես նաև *Kangura* ամսագրի հիմնադրման և ֆինանսավորման գործում; 1993 թվականին, MRND-ի կողմից կազմակերպված RTLM-ի դրամահավաքի հանդիպման ժամանակ, Ֆելիսիեն Կաբուգան, ենթադրաբար, հրապարակավ սահմանել է RTLM-ի նպատակը որպես Հութու իշխանության պաշտպանություն:

Համարվում է, որ ռադիոկայանը օգտագործել է բազմաթիվ հութուների խորը թշնամանքն ու նախապաշարմունքները։ Ատելության հռետորաբանությունը համադրվում էր նուրբ հումորի և ժողովրդական զաիրական երաժշտության հետ։ Այնտեղ թութսիներին հաճախ անվանում էին «խավարասերներ» (օրինակ՝ «Դուք [թութսիներ] խավարասերներ եք։ Մենք ձեզ կսպանենք»)։ Քննադատները պնդում են, որ Ռուանդայի կառավարությունը խրախուսել է RTLM-ի ստեղծումը որպես «Ատելության ռադիո», որպեսզի շրջանցի այն փաստը, որ նրանք պարտավորվել էին արգելել «վնասակար ռադիոքարոզչությունը» ՄԱԿ-ի 1993 թվականի մարտին Դար-էս-Սալամում համատեղ հայտարարության մեջ։  Այնուամենայնիվ, RTLM-ի տնօրեն Ֆերդինանդ Նահիմանան պնդել է, որ կայանը հիմնադրվել է հիմնականում RPF-ի Radio Muhabura-ի քարոզչությանը հակազդելու համար։

1994 թվականի հունվարին ռադիոկայանը հեռարձակել է հաղորդագրություններ, որոնցում քննադատել են UNAMIR-ի հրամանատար Ռոմեո Դալլեյրին՝ ՄԱԿ-ի ապառազմականացված գոտում մոտ 50 մարդու սպանությունը կանխել չկարողանալու համար։

Հաբյարիմանայի մասնավոր ինքնաթիռի 1994 թվականի ապրիլի 6-ին խոցվելուց հետո, RTLM-ը միացել է թութսի ապստամբներին մեղադրող ձայներին և սկսել է կոչ անել «վերջնական պատերազմի»՝ թութսիներին «բնաջնջելու» համար։

## Ռուանդայում թութսիների դեմ իրականացված ցեղասպանության ժամանակ
Ցեղասպանության ժամանակ RTLM-ը հանդես է եկել որպես քարոզչության աղբյուր՝ հրահրելով ատելություն և բռնություն թութսիների, խաղաղության համաձայնագրի կողմնակից հութուների, թութսիների հետ ամուսնացած հութուների և Ռուանդայում բոլոր թութսիների ոչնչացման մասին քարոզչություն անելով։ RTLM-ը վերջին կոտորածների, հաղթանակների և քաղաքական իրադարձությունների մասին հաղորդել է այնպես, որ խթանել է նրանց հակաթութսիական օրակարգը։ Փորձելով անմարդկայնացնել և նսեմացնել՝ RTLM-ը իր հաղորդումների ժամանակ անընդհատ թութսիներին և RPF-ին անվանել է «խավարասերներ»։  Հաճախակի հնչել է հութու Սիմոն Բիկինդիի երաժշտությունը։ Նա ունեցել է երկու երգ՝ «Bene Sebahinzi» («Ֆերմերների հոր որդիները») և «Nanga Abahutu» («Ես ատում եմ հութուներին»), որոնք հետագայում մեկնաբանվել են որպես թութսիների և ցեղասպանության նկատմամբ ատելության հրահրում։

RTLM-ի հաղորդակցման ոլորտում մեծ հաջողության հիմնական պատճառներից մեկն այն է եղել, որ լրատվական այլ աղբյուրներ, ինչպիսիք են հեռուստատեսությունը և թերթերը, չէին կարող այդքան տարածվել ռեսուրսների պակասի պատճառով: Այս հաղորդակցման խոչընդոտից բացի, այն տարածքները, որտեղ անգրագիտության և կրթության բարձր մակարդակ կար, մնում են թութսիների դեմ ցեղասպանության ընթացքում ամենաշատ բռնի վայրերից մեկը: RTLM-ի հեռարձակման գոտուց դուրս գտնվող գյուղերը ենթարկվել են ռադիոհաղորդումների ստացող գյուղերի կողմից տարածվող բռնության: Թութսիների դեմ ցեղասպանության ընթացքում տեղի ունեցած բռնության մոտավորապես 10%-ը RTLM-ից ուղարկված ատելության ռադիոհաղորդումների արդյունք է եղել: RTLM-ը ոչ միայն ավելացրել է ընդհանուր բռնությունը, այլև ռադիոծածկույթի լիարժեք տարածքները մոտ 62-69%-ով ավելացրել են ցանկացած բռնության համար հետապնդվող անձանց թիվը: Այնուամենայնիվ, 2018 թվականի մի հոդված կասկածի տակ է դրել այդ ուսումնասիրության արդյունքները:

Ցեղասպանության ընթացքում Միացյալ Նահանգների զինված ուժերը մշակել են RTLM-ի հեռարձակումները խլացնելու ծրագիր, սակայն այս գործողությունը երբեք չի իրականացվել, պաշտոնյաները պնդել են, որ գործողության արժեքը, միջազգային հեռարձակման համաձայնագրերը և «ամերիկյան խոսքի ազատության նկատմամբ հանձնառությունը» գործողությունը դարձնում են անիրագործելի։

Երբ ֆրանսիական զորքերը մտել են Ռուանդա «Փիրուզագույն» գործողության ժամանակ, որը, իբր, նախատեսված էր ցեղասպանությունից փախչողների համար անվտանգ գոտի ապահովելու համար, բայց նաև ենթադրաբար ուղղված էր հութուների գերիշխող ժամանակավոր կառավարությանը աջակցելուն, RTLM-ը հեռարձակվել է Գիսենիից՝ կոչ անելով «․․․հութու աղջիկներ, լվացվեք և լավ զգեստ հագնեք՝ մեր ֆրանսիացի դաշնակիցներին դիմավորելու համար։ Թութսի աղջիկները բոլորը մահացած են, այնպես որ դուք ունեք ձեր հնարավորությունը»։

Երբ հուլիսին թութսիների գլխավորած RPF բանակը վերահսկողություն է հաստատել երկրի նկատմամբ, RTLM-ը վերցրեց շարժական սարքավորումները և հութու փախստականների հետ փախել Զաիր։

## Կայանի հետ կապված անձինք
### Հաղորդավարներ

* Կանտանո Հաբիմանան, որը հայտնի է որպես «Կանտանո»։ Եթերաժամի առումով ամենահայտնի հաղորդավարն էր։ Նա կոչ է արել «նրանց, ովքեր զենք ունեն, անմիջապես գնալ այս խավարասերների մոտ, շրջապատել նրանց և սպանել նրանց...»։
* Վալերի Բեմերիկին միակ կին հաղորդավարն է եղել, որ հայտնի է եղել մաչետեով բռնության կոչերով. ի տարբերություն Կանտանոյի, որը կոչ էր անում գնդակահարության ջոկատներ կիրառել,  Բեմերիկին լսողներին ասել է. «այդ խավարասերներին մի՛ սպանեք գնդակով, այլ մաչետեով կտոր-կտոր արեք»։ 
* Նոել Հիտիմանան, որը նախկինում հաղորդավար է եղել «Ռադիո Ռուանդայում», նախքան աշխատանքից ազատվելը նախագահ Ժուվենալ Հաբյարիմանային եթերում հարբած վիճակում վիրավորելու համար։ 
* Ժորժ Ռուգջուն՝ Բելգիայից իտալական ծագումով սպիտակամորթ տղամարդ, որը 35 տարեկանում Լիեժում աշխատելու համար տնից հեռանալուց հետո կապ է հաստատել Ռուանդայից եկած մի հութու տղամարդու հետ։ Նախագահ Ժուվենալ Հաբիարիմանայի հետ հանդիպումից հետո նա այցելել է Ռուանդա և, ի վերջո, տեղափոխվել այնտեղ ցեղասպանությունից մեկ տարի առաջ։ RTLM-ում Ռուգջյուն քարոզել է հութուների իշխանությունը՝ չնայած իր ոչ ռուանդական ծագմանը, կոչ անելով ունկնդիրներին սպանել թութսիներին և ասել, որ «գերեզմանները սպասում են լցվելուն»։ 
* Ֆրոդուալդ Քարամիրա ՝ ՄԴՌ- ի փոխնախագահը։ Պաշտոնապես հորինել է «Հութուների իշխանություն» տերմինը։ Ամենօրյա հաղորդումներ է հեռարձակել՝ խրախուսելով թութսիների զանգվածային սպանությունները և հսկել է ճանապարհային արգելապատնեշները կոտորածների վայրերում։ Մահապատժի է ենթարկվել 1998 թվականին։

### Այլ նշանակալի անձինք
* Ֆելիսիեն Կաբուգա, «Նախագահ, գլխավոր տնօրեն» կամ «Բոլոր բաժնետերերի ընդհանուր ժողովի նախագահ»։ Մուլտիմիլիոնատեր, որը մտերիմ ընկեր էր նախագահ Ժուվենալ Հաբյարիմանայի հետ, Կաբուգան ֆինանսավորել է բազմաթիվ հութու ծայրահեղ ազգայնական լրատվամիջոցներ։ 
* Ֆերդինանդ Նահիմանա, տնօրեն: Պատմաբան, որ դոկտորի կոչում է ստացել Փարիզ Դիդրոյի համալսարանում, Նահիմանան RTLM-ին է միացել 1993 թվականին «Ռուանդա ռադիո»-ից հեռացվելուց հետո:
* Ժան Բոսկո Բարայագվիզան, գործադիր կոմիտեի նախագահ. Բարայագվիզան կարևոր քաղաքական գործիչ է եղել։ Ռուանդայի ցեղասպանության ժամանակ ծառաել է որպես արտաքին գործերի նախարարության քաղաքականության տնօրեն: 
* Գասպար Գահիգի, գլխավոր խմբագիր։
* Ֆոկաս Հաբիմանա, ամենօրյա մենեջեր։

## Հետևանքներ
Ռուանդայի միջազգային քրեական դատարանի (ICTR) գործողությունները RTLM-ի դեմ սկսվել են 2000 թվականի հոկտեմբերի 23-ին՝ *«Կանգուրա»* ամսագրի տնօրեն և խմբագիր Հասան Նգեզեի դատավարության հետ մեկտեղ։

2003 թվականի օգոստոսի 19-ին Արուշայի դատարանում RTLM-ի առաջնորդներ Ֆերդինանդ Նահիմանայի և Ժան Բոսկո Բարայագվիզայի համար ցմահ ազատազրկման պահանջ է ներկայացրել։ Նրանք մեղադրվել են ցեղասպանության, ցեղասպանության հրահրման և մարդկության դեմ հանցագործությունների մեջ՝ 1994 թվականին թութսիների դեմ իրականացված ցեղասպանության ընթացքում և դրանից առաջ։

2003 թվականի դեկտեմբերի 3-ին դատարանը մեղավոր է ճանաչել բոլոր երեք մեղադրյալներին և Նահիմանային ու Նգեզեին դատապարտել ցմահ ազատազրկման, իսկ Բարայագվիզային՝ 35 տարվա ազատազրկման։ Դատարանը բողոքարկել է որոշումը։ 2007 թվականի նոյեմբերի 27-ին կայացված վերաքննիչ դատարանի որոշումը կրճատել է բոլոր երեքի պատիժները՝ Նահիմանան՝ 30 տարվա, Բարայագվիզան՝ 32 տարվա, իսկ Նգեզեն՝ 35 տարվա ազատազրկման, իսկ դատարանը որոշ մեղադրանքներով չեղյալ է հայտարարել դատավճիռները։

2009 թվականի դեկտեմբերի 14-ին RTLM-ի հաղորդավարուհի Վալերի Բեմերիկին Ռուանդայի Գակակա դատարանի կողմից մեղավոր է ճանաչվել և դատապարտվել ցմահ ազատազրկման՝ ցեղասպանական գործողություններ հրահրելու գործում իր դերի համար։

## Մշակույթում
RTLM-ի դրամատիզացված հեռարձակումները լսվում են *[[Հյուրանոց «Ռուանդա» (ֆիլմ)|Հյուրանոց «Ռուանդա»]] ֆիլմում*։

*«Մի անգամ ապրիլին»* ֆիլմում գլխավոր հերոսի եղբայրը RTLM-ի աշխատակից է։ Հակասություններ են առաջանում ռադիոհաղորդավարներին խոսքի ազատության հետ կապված խնդիրների պատճառով հետապնդելու փորձերի ժամանակ։

*[[Գնդակահարելով շներին|«Գնդակահարլով շներին»]]* ֆիլմում օգտագործվել են RTLM-ի ձայնագրությունները։

*[[Նյու Յորք Թայմս|«Նյու Յորք Թայմս»]]*-ի լրագրող Բիլ Բերկլիի «*Գերեզմանները դեռ լիքը չեն*» (2001) վեպի վերնագիրը վերցված է RTLM հեռուստաալիքի 1994 թվականի Կիգալիում հեռարձակվող հայտնի հաղորդումից. «Դուք բաց եք թողել որոշ թշնամիների։ Դուք պետք է վերադառնաք այնտեղ և վերջ դնեք նրանց։ Գերեզմանները դեռ լիքը չեն»։

Շվեյցարացի թատերական գործիչ Միլո Ռաուն «վերաբեմադրել» է RTLM ռադիոհաղորդումը իր *«Ատելության ռադիո»* պիեսում, որի պրեմիերան տեղի է ունեցել 2011 թվականին և ներկայացվել է Բեռլինի փառատոնում 2012 թվականին (հանդիսատեսի հետ քննարկմամբ): Նա նաև այն վերածել է ռադիոպիեսի և ֆիլմի, ինչպես նաև գիրք է գրել դրա մասին:

## Գրականություն
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* "Hate Radio:Rwanda" – part of a Radio Netherlands dossier on "Counteracting Hate Radio"
*"After the genocide, redemption", by Mary Wiltenburg, *The Christian Science Monitor*, April 7, 2004
* ''Voices on Antisemitism'' Interview with Gregory Gordon from the United States Holocaust Memorial Museum
* "RwandaFile": Transcripts of RTLM broadcasts
* https://genocidearchiverwanda.org.rw/: Transcripts of RTLM broadcasts

Կատեգորիա:1993 հիմնադրումներ Ռուանդայում
Կատեգորիա:1993 հիմնադրված ընկերություններ
Կատեգորիա:1994 Ռուանդայում
Կատեգորիա:Ատելության խոսք
Կատեգորիա:Ռադիոկայաններ
Կատեգորիա:Ռուանդայի պատմություն
Կատեգորիա:Ցեղասպանություն
Կատեգորիա:Քարոզչություն
Կատեգորիա:Ֆրանսալեզու հեռուստաալիքներ