open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Գլիցերալդեհիդ

**Գլիցերալդեհիդ** (գլիցերին), C_3H_6O_3 քիմիական բանաձևով եռշաքար մոնոսաքարիդ։ Բոլոր ալդոզներից այն ամենապարզն է։ Քաղցր, անգույն, բյուրեղային պինդ նյութ է, որը միջանկյալ միացություն է ածխաջրերի նյութափոխանակության մեջ։ Բառը գալիս է գլիցերինի և ալդեհիդի միացումից, որտեղ գլիցերինի մեկ ալկոհոլային խումբը օքսիդացված է ալդեհիդի։

## Կառուցվածք
Գլիցերալդեհիդն ունի մեկ քիրալ կենտրոն և երկու տարբեր էնանթիոմերներ՝ հակառակ օպտիկական պտույտով.
* Ըստ հարաբերական կոնֆիգուրացիայի՝ տարբերում ենք D- և L-անվանկարգ, որտեղ  նշանակում է «աջ», կամ  նշանակում է «ձախ»
* R/S անվանակարգ, որտեղ R՝  նշանակում է «աջ», կամ S՝  նշանակում է «ձախ»։

Թեև գլիցերալդեհիդի օպտիկական պտույտը R-ի համար (+) է, իսկ S-ի համար (−), այն նույն չէ բոլոր մոնոսաքարիդների համար։ Ստերեոքիմիական կոնֆիգուրացիան կարող է որոշվել միայն քիմիական կառուցվածքով, մինչդեռ օպտիկական պտույտը կարող է որոշվել էմպիրիկ եղանակով (փորձով)։

Մոլեկուլային երկրաչափությունը վերագրվել է (+)- գլիցերալդեհիդին 19-րդ դարի վերջին, ինչպես հաստատվել է 1951 թվականին ռենտգենյան բյուրեղագրությամբ։

## Անվանակարգ
Գլիցերալդեհիդի D- և L- ձևերը օգտագործվում են որպես ածխաջրերի ստանդարտ կոնֆիգուրացիա։ Մոնոսախարիդները բացարձակ կոնֆիգուրացիայով նույնական են (R)- գլիցերալդեհիդի վերջին ստերեոկենտրոնում, օրինակ՝ C5-ը գլյուկոզայում։

## Քիմիական սինթեզ
Գլիցերալդեհիդ կարելի է ստանալ դիհիդրօքսիացետոնի հետ միասին գլիցերինի օքսիդացումով․ ջրածնի պերօքսիդը և երկաթի աղը որպես կատալիզատորներներ են հանդես գալիս։

Ցիկլոհեքսիդենային ացետատը կարող է առաջանալ նաև մանիտոլի օքսիդատիվ ճեղքման հետևանքով։

## Կենսաքիմիա
Գլիցերին դեհիդրոգենազ ֆերմենտը (NADP+) ունի երկու ելանյութ՝ գլիցերին և NADP+, և 3 վերջնանյութ՝ D-գլիցերալդեհիդ, NADPH և H+։

Գլիցերալդեհիդի (գլիցերալդեհիդ 3-ֆոսֆատ) և դիհիդրոքսիացետոնի (դիհիդրօքսիացետոն ֆոսֆատ) ֆոսֆատների փոխակերպումը, որը կատալիզվում է տրիֆոսֆատ իզոմերազ ֆերմենտի միջոցով, գլիկոլիզի միջանկյալ փուլն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ալդեհիդներ
Կատեգորիա:Ածխածնի միացություններ
Կատեգորիա:Ածխաջրեր
Կատեգորիա:Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ
Կատեգորիա:Թթվածնային միացություններ
Կատեգորիա:Մոնոսախարիդներ
Կատեգորիա:Ջրածնային միացություններ
Կատեգորիա:Սպիրտներ
Կատեգորիա:Օրգանական քիմիա
Չուպակաբրա

**Չուպակաբրա** (,  «ծծել» +  «այծ»․ բառացի «այծ ծծող, այծի վամպիր»), գիտությանը անհայտ արարած, քաղաքային լեգենդի կերպար։ Ըստ առասպելի՝ չուպակաբրան սպանում է կենդանիներին (հիմնականում այծերին) և ծծում նրանց արյունը։ Չուպակաբրան հաճախ դառնում է գեղարվեստական ֆիլմերի, հեռուստասերիալների, գրքերի և մուլտֆիլմերի հերոս։

Չուպակաբրայի գոյության մասին հավաստի տեղեկություններ չկան։ Այդուհանդերձ, լրատվամիջոցները պարբերաբար տարածում են տարբեր շրջաններից ստացվող ականատեսների վկայություններ, որոնք իբր տեսել են չուպակաբրա։ Հաճախ հիվանդությունների կամ մուտացիաների արդյունքում փոփոխությունների ենթարկված կենդանիներին (շներ, կոյոտներ, աղվեսներ, շնագայլեր) սխալմամբ ընդունում են որպես չուպակաբրա։

## Պատմություն
Չուպակաբրայի մասին քաղաքային լեգենդը սկսվում է 1950-ականներից, երբ Պուերտո Ռիկոյում հայտնաբերել են մի քանի սատկած այծեր, որոնց արյունը եղել է ծծված։ 1990-ականների կեսերին լեգենդը մեծ տարածում է գտել հիմնականում հեռուստատեսության և համացանցի միջոցով։ 1995 թվականին, ամենայն հավանականությամբ, ոգեշնչված «Առանձնյակ» ֆիլմից, հայտնվել են չուպակաբրայի նկարագրություններ՝ որպես մոտ մեկ մետր բարձրությամբ երկոտանի արարածի՝ ծածկված շեկ մազերով և կողքերից դուրս ցցված փշերով։ 2000-ականների սկզբին չուպակաբրան արդեն նկարագրվում էր հիմնականում որպես չորքոտանի, շան կամ կոյոտի նման արարած՝ ժանիքներով և խոզի մռութով։

## Հայտնաբերման մասին հաղորդագրություններ
Եթե չուպակաբրայի մասին առաջին հաղորդումները եղել են Պուերտո Ռիկոյից, ապա արդեն 1990-ականների կեսերին, երբ լեգենդը տարածվել է և մեծ ժողովրդականություն է ձեռք բերել, չուպակաբրայի հայտնաբերման մասին տեղեկություններ հայտնվել են Դոմինիկյան Հանրապետությունում, Արգենտինայում, Բոլիվիայում, Չիլիում, Կոլումբիայում, Բրազիլիայում, Հոնդուրասում, Մեքսիկայում և Լատինական Ամերիկայի այլ երկրներում, ինչպես նաև ԱՄՆ-ում։

2005 թվականին ֆերմեր Ռեջի Լագովը թակարդն է գցել անմազ, շան նման արարածի, որը հարձակվում էր նրա անասունների վրա։ ԴՆԹ-ի թեստի արդյունքում պարզվել է, որ արարածը շատ ծեր ու մազազուրկ կոյոտ է։

Չուպակաբրայի գոյությունը հաստատող հավաստի գիտական ապացույցներ չկան։ Որոշ երկրների գիտական հաստատություններ հետազոտություններ են անցկացնում ձեռք բերված հետքերի հիման վրա, որոնք ենթրադրաբար թողել է այդ արարածը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ
Toast (ընկերություն)

**Toast ընկ.**, ռեստորանների կառավարման ծրագրային ապահովման ընկերություն, որը հիմնված է Բոստոնում, Մասաչուսեթսում։ Ընկերությունը տրամադրում է «*Android*» օպերացիոն համակարգի վրա կառուցված «բոլորը մեկում» վաճառքի կետ (*POS*) համակարգ։

## Պատմություն
Toast-ի հիմնադիրները՝ Սթիվ Ֆրեդետը, Աման Նարանգը և Ջոնաթան Գրիմը, ի սկզբանե ստեղծեցին սպառողական հավելված՝ կենտրոնացած բջջային վճարումների, հաճախորդների հավատարմության, առաջխաղացման և սոցիալական ասպեկտների վրա, որոնք ինտեգրված էին ռեստորանների առկա POS համակարգերին։

2020 թվականի փետրվարին Toast-ը ստացել է 400 միլիոն դոլար F սերիայի ֆինանսավորման շրջանակներում, ներառյալ *Bessemer Venture Partners*-ը և *TPG*-ը՝ 4,9 միլիարդ դոլար գնահատմամբ։ 2022 թվականի մարտի դրությամբ, Toast-ն օգտագործվում էր ԱՄՆ-ի մոտավորապես 62,000 ռեստորաններում։

2020 թվականի ապրիլին Toast-ը աշխատանքից ազատեց իր աշխատուժի 50%-ին՝ COVID-19 համաճարակի ռեստորանային արդյունաբերության և դրա տնտեսության վրա անբարենպաստ ազդեցության պատճառով։

2020 թվականի նոյեմբերին Toast-ը երկրորդային վաճառք ուներ, որը գնահատել է ընկերությունը մոտ 8 միլիարդ դոլար՝ չնայած ապրիլին իր աշխատակիցների կեսի կորստին։ 2021 թվականի սեպտեմբերի 22-ին «Տոստը» հրապարակվեց TOST ֆոնդային խորհրդանիշի ներքո։ Ընկերությունը բաժնետոմսեր էր առաջարկում սկզբում 40 դոլարով, մոտ 20 միլիարդ դոլար շուկայական կապիտալիզացիայով՝ այն դարձնելով 2021 թվականի ամերիկյան խոշորագույն նախնական հրապարակային առաջարկներից մեկը։

2023 թվականի փետրվարին հայտարարվեց, որ Toast-ը ձեռք է բերել *Delphi Display Systems*-ը՝ արագ սպասարկման ռեստորանների (QSRs) թվային էկրանների և տեխնոլոգիաների արտադրող, որի գլխավոր գրասենյակը գտնվում է Կոստա Մեսա քաղաքում։

*Тoast*-ի գրասենյակը գտնվում էր *Landmark Center-*ում 2013 թվականից մինչև 2023 թվականի հունիսը։

## Ապրանքներ
Toast-ի ռեստորանային կառավարման համակարգը գործում է Android օպերացիոն համակարգով և առաջին անգամ գործարկվել է 2020 թվականի մարտին, ներառում է չորս սարքեր՝ Flex (տերմինալ է, որը հասանելի է հյուրերին ուղղված և խոհանոցային էկրաններով), Tap (երեքը մեկում վճարումների մշակման սարք, որն իրականացնում է անհպում վճարումներ), Toast Hub և անդորրագրերի տպիչ։

Ընկերությունը սկսել է աջակցել վերապահումներին 2023 թվականի ապրիլին՝ մրցակցության մեջ մտնելով *OpenTable*-ի և *Resy*-ի հետ։

## Ճանաչում
2016 թվականի մայիսին Նոր Անգլիայի վենչուրային կապիտալի ասոցիացիան (NVCA) 2016 թվականի *NEVY* մրցանակաբաշխության ժամանակ Տոստին անվանեց ամենաթեժ ստարտափ՝ A+-ի հաղթող։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ
Կատեգորիա:Անդրոիդի ծրագրային ապահովում
Կատեգորիա:Բջջային տեխնոլոգիա
Կատեգորիա:Վճարային համակարգեր
Կամո Մարտիրոսյան

**Կամո Սերգեյի Մարտիրոսյան** (), արցախցի քաղաքական գործիչ, Արցախի Հանրապետության 5-րդ գումարման Ազգային ժողովի «Հայ Հեղափոխական Դաշնակցություն» կուսակցության պատգամավոր։

## Կենսագրություն
Կամո Մարտիրոսյանը ծնվել է 1960 թվականի նոյեմբերի 6-ին Ասկերանի շրջանի Նորագյուղ գյուղում։ 1978 թվականին ավարտել է Ստեփանակերտի թիվ 2 միջնակարգ դպրոցը։ 1983 թվականին ավարտել է Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանի լեռնամետալուրգիական ֆակուլտետը՝ ստանալով լեռնային ինժեների որակավորում։

1984-1985 թվականներին եղել է շինարարությունների տնօրինման ձեռնարկության ինժեներ-տեխվերահսկիչ, իսկ 1985-1992 թվականներին՝ Ագրոարդի միջտնտեսային վերահսկողության բաժնի շինարարության գծով ինժեներ-վերահսկիչ։

1992-1993 թվականներին ծառայել է Արցախի Հանրապետության Ինքնապաշտպանության ուժերի հետախուզության բաժնում` որպես առաջին բաժանմունքի պետ, իսկ 1993-1996 թվականներին ծառայել է N պաշտպանական շրջանում` որպես ինժեներական ծառայության սպա։ 1996-1998 թվականներին ծառայել է N դիվիզիայում` որպես ինժեներական ծառայության պետ։

1998 թվականի մայիսից մինչև սեպտեմբերը եղել է Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանի ճարտարագետ։ 1998-2003 թվականներին եղել է Կաթոլիկ օգնության ծառայության ծրագրերի ղեկավար։ 2003-2007 թվականներին «Թուֆենկյան» բարեգործական հիմնադրամի ծրագրերի շինարարության գծով պատասխանատու։

2000 թվականի հունիսի 18-ին Նորագյուղի թիվ 15 ընտրատարածքից ընտրվել է Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի պատգամավոր։

2007- 2008 թվականներին եղել է Արցախի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր միգրացիայի, փախստականների և վերաբնակեցման վարչության պետ։

2008-2010 թվականներին եղել է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի վարչակազմի ղեկավար։

2010 թվականի մայիսի 23-ի խորհրդարանական ընտրություններում թիվ 16 ընտրատարածքից ընտրվել է Արցախի Հանրապետության հինգերորդ գումարման Ազգային Ժողովի պատգամավոր։

2010 թվականի հունիսի 10-ին ընտրվել է Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի ֆինանսաբյուջետային և տնտեսական կառավարման հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի տեղակալ։

Եղել է Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի «Դաշնակցություն» խմբակցության անդամ։

«Հայ Հեղափոխական Դաշնակցություն» կուսակցության անդամ է։

Մահացել է 2014 թվականի մայիսի 7-ին 53 տարեկանում։

Ունի երեք զավակ։

## Պարգևներ
* «Մխիթար Գոշ» մեդալ (Արցախի Հանրապետության նախագահի թիվ 81-Ա հրամանագիր 29.08.2014 թվական)

## Տես նաև
Արցախի 5-րդ գումարման Ազգային ժողովի ընտրություններ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ՊԱՏԳԱՄԱՎՈՐՆԵՐ 
* Արցախի 5-րդ գումարման Ազգային ժողովի ընտրություններ

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Մխիթար Գոշի մեդալակիրներ
Վիլեմ Պիտերս Բյոյտևեխ

**Վիլեմ Պիտերս Բյոյտևեխ** () () հոլանդացի, ոսկեդարյան նկարիչ, գծագրիչ և փորագրիչ, գեղանկարչության ուրախ թեմայի վաղ մասնագետներից է։ Նրա ժամանակակիցները նրան անվանել են «Gheestige Willem» (Ջոլլի կամ ոգևորված Ուիլյամ):thumb|Լեյդենյան անատոմիական ամբիոն, դիահերձում

## Կյանք
Բյոյտևեխը ծնվել և մահացել է Ռոտերդամում։ Նա կոշկագործ և մոմագործ Պիտեր Յակոբսի որդին էր։ Իր արհեստը սովորել է Հարլեմում, որտեղ 1612 թվականին դարձել է նկարիչների գիլդիայի (Սուրբ Ղուկասի Հարլեմ գիլդիայի) անդամ Հերկուլես Սեգերսի և Եսայաս վան դե Վելդեի հետ միասին։ Ֆրանս Հալսը, ով 1610 թվականից այս գիլդիայի անդամ էր, մեծ ազդեցություն է ունեցել Բյոյտևեխի աշխատանքների վրա, որոնք երևում են բազմաթիվ գծագրերում, որոնցից վերջինս արել է Հալսի նկարներից հետո։ 1613 թվականի նոյեմբերի 10-ին իր ամուսնությունից հետո Աելտյե վան Ամերոնգենի հետ՝ պատրիկական ընտանիքից, նա վերադարձավ Ռոտերդամ։ Այնտեղ իր աշակերտներից մեկն էր Հենդրիկ Մարթենսուն Սորգը։

Եղել է հիմնականում գրաֆիկական նկարիչ, հիմնականում բնանկարների և ժանրային նմուշների, բայց երբեմն նաև աստվածաշնչյան և այլաբանական թեմաներով է ստեղծագործել։ Նրա կտավներից պահպանվել են միայն ութը, որոնց մեծ մասը պատկերում է ուրախ ընկերություններ։ «Ուրախ միջավայր տեռասայում»(1616) գտնվում է Հաագայի Mauritshuis-ի հավաքածուում։ «Ուրախ միջավայր»(1620թ․) գտնվում է Ռոտերդամի Boijmans Van Beuningen թանգարանում։

Նա մահացել է 32 կամ 33 տարեկան հասակում՝ անհայտ պատճառներով։ Նրա որդին՝ Վիլեմ Վիլեմս Բյուտևիչը(1625–1670), ծնվել է նրա մահից հետո, նույնպես նկարիչ դարձավ։ Ենթադրվում է, որ Հերման վան Սվանեվելտը եղել է նրա աշակերտը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Gary Schwartz on the Merry Companies
* http://www.wga.hu/frames-e.html?/bio/b/buytewec/biograph.html
* About his son 
* The Maps of Willem Buytewech 
*Works and literature at PubHistմինի|«Երեք էլեգանտ երիտասարդ»,1615թ․, Ռայքս թանգարան, Ամստերդամմինի|Վիլեմ Պիտերս Բյոյտևեխ՝ «Ուրախ միջավայր»

Կատեգորիա:Արվեստագետներ
Կատեգորիա:Նկարիչներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հոլանդացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Ռոտերդամի նկարիչներ
Կատեգորիա:1590-ականների ծնունդներ
Կատեգորիա:1624 մահեր
Կատեգորիա:Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ
Ծնոտ

մինի|324x324փքս|Մարդու ծնոտ
**Ծնոտ,** երկու՝ հակադիր ոսկրային կառույց է, դեմքի ստորին մասի կլորավուն վերջավորություն։

«Ծնոտ» տերմինը կիրառվում է՝ որպես ամբողջական կառույց, որը կազմում է բերանի բացվածքը ու ծառայում այն բացելու և փակելու համար։ Կենդանիների մեծ մասի մարմնի կառուցվածքի մի մասն է։

## Օնտոգենեզ
### Հոդվածոտանիներ
Հոդվածոտանիների ծնոտները խիտինային են։ Դրանք դասավորված են հորիզոնական և կարող են բաղկացած լինել ստորին ծնոտից, խելիցերներից կամ պեդիպալպներից։

Դրանց հիմնական նշանակությունը՝ սնունդը բերանի խոռոչում տեղադրելը, և (կամ) նախնական մշակման (մանրացման կամ ծամելու) ենթարկելն է։

### Ողնաշարավորներ
[մինի|317x317փքս|[Մեգալոդոնի ծնոտ]]
Ողնաշարավորների մեծ մասում ծնոտները ոսկրային կամ աճառային են և դասավորված են ուղղահայաց։ Ընդ որում դրանք բաժանվում են վերին ծնոտի և ստորին ծնոտի։

Դրանք զարգացել են ողնաշարավորների՝ անծնոտների ըմպանային աղեղներից։ Առաջին անգամ դրանք ներկայացվել են պարզունակ քորդավոր մետասպրիգգինի կմախքում։

## Մշակույթ
Ըստ «Հին Կտակարանի»՝ ավանակի ծնոտային ոսկորը Սամսոնի զենքն էր։ Նա դրանով հարվածեց փղշտացիներին, իսկ հետո դրանից խմեց։ Չնայած Կտակարանում չի նշվում, բայց ոսկորը երբեմն պատկերվում է Կայենի ձեռքում՝ որպես Աբելի սպանության գործիք։ Այս տարբերակը գալիս է հետագա մեկնաբանություններից և ապոկրիֆներից։

## Տես նաև
* Հոդվածոտանիներ
* Ողնաշարավորներ
* Վերին ծնոտ
* Ստորին ծնոտ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* *Рудько В. Ф., Александров H. М., Воробьев Ю. И., Кузнецова А. В., Пачес А. И., Шенталь В. В.* Челюсти // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1986. — Т. 27 : Хлоракон — Экономика здравоохранения. — 576 с. : ил.

*Մշակույթ․*

* Bischoff, Bernard and Michael Lapidge, eds., *Biblical Commentaries from the Canterbury School of Theodore and Hadrian* (Cambridge, 1994), p.&nbsp;499.
* Barb, A. A., "Cain’s Murder-Weapon and Samson’s Jawbone of an Ass, " *Journal of the Warburg and Courtauld Institutes* 35 (1972), pp.&nbsp;386–87.
* Cross, J. E., «Cain’s Jawbone: Earlier Allusions» in *KM 80: A Birthday Album for Kenneth Muir, Tuesday, 5 May, 1987*, ed. A. Kettle (Liverpool, 1987), p.&nbsp;33.
* Henderson, G., "Cain’s Jaw-Bone, " *Journal of the Warburg and Courtauld Institutes* 24.1/2 (1961), pp.&nbsp;108–114.
* Shapiro, M. «‘Cain’s Jaw-bone That Did the First Murder’,» *The Art Bulletin* 24.3 (1942). pp 205–212.

Կատեգորիա:Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ
Կատեգորիա:Անատոմիա
Կատեգորիա:Գանգ
Կատեգորիա:Դեմք
Կատեգորիա:Ոսկրային համակարգ
Հրանտ Սաֆարյան

**Հրանտ Ռաֆիկի Սաֆարյան** (), արցախցի քաղաքական գործիչ, Արցախի Հանրապետության 5-րդ և 1-ին գումարման Ազգային ժողովի պատգամավոր։

## Կենսագրություն
Հրանտ Սաֆարյանը ծնվել է 1959 թվականի օգոստոսի 13-ին Ասկերանի շրջանի Ակնաղբյուր գյուղում։ 1966-1974 թվականներին սովորել է Ակնաղբյուրի ութամյա դպրոցում, իսկ 1974-1976 թվականներին՝ է Ավետարանոցի միջնակարգ դպրոցում։ 1977-1982 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանի աշխարհագրության ֆակուլտետում։

1982-1983 թվականներին դասավանդել է Ավետարանոցի միջնակարգ դպրոցում։

1983-1986 թվականներին եղել է կոմերիտմարզկոմի աշխատակից։ 1986 թվականին ընտրվել է կոմերիտմիության Ասկերանի շրջկոմի առաջին քարտուղար։

1991 թվականի դեկտեմբերի 28-ին Ավետարանոցի թիվ 27 ընտրատարածքից ընտրվել է Արցախի Հանրապետության 1-ին գումարման Գերագույն խորհրդի պատգամավոր, իսկ 1992 թվականի հունվարին՝ Գերագույն խորհրդի առողջապահության և սոցիալական հարցերի հանձնաժողովի նախագահի տեղակալ։

1992 թվականի օգոստոսին նշանակվել է Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության Պետական Կոմիտեի լիազոր ներկայացուցիչ Ասկերանի վերին ենթաշրջանում։ 1999-2005 թվականնեերին եղել է Արցախի Հանրապետության պետական կենսաթոշակային հիմնադրամի կենսաթոշակային ապահովության վերահսկողության բաժնի պետ։ 2005 թվականին եղել է Արցախի Հանրապետության սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամի սոցիալական ապահովագրության և մոնիտորինգի բաժնի պետ, իսկ 2006 թվականին՝ հիմնադրամի սոցիալական ապահովագրության և առանձին ծրագրերի բաժնի պետ։

2007 թվականին նշանակվել է Արցախի Հանրապետության սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամի նախագահի տեղակալ։ 2009 թվականի հունիսին եղել է Արցախի Հանրապետության սոցիալական ապահովության նախարարության «Սոցիալական ապահովության ծառայություն» գործակալության պետի տեղակալ։

2009 թվականի հուլիսին շնորհվել է քաղաքացիական ծառայության 2-րդ դասի խորհրդականի դասային աստիճան։

2012 թվականի դեկտեմբերի 19-ին լրացուցիչ ընտրությունների արդյունքում թիվ 15 ընտրատարածքից ընտրվել է Արցախի Հանրապետության 5-րդ գումարման Ազգային ժողովի պատգամավոր։

2013 թվականի հունվարի 9-ին ընտրվել է Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի արտադրության և արտադրական ենթակառուցվածքների հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ։

2015 թվականի հունիսի 11-ից Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի աշխատակազմի ղեկավարի տեղակալ է։

Հրանտ Սաֆարյանը մահացել է 2020 թվականի հունվարի 30-ին 60 տարեկանում։

Ունի երկու զավակ։

## Պարգևներ
* «Մարտական ծառայություն» մեդալ (Արցախի Հանրապետության նախագահի թիվ 18 հրամանագիր 07.05.2007 թվական)
* «Երախտագիտություն» մեդալ (Արցախի Հանրապետության նախագահի թիվ 48 հրամանագիր 01.09.2007 թվական)
* «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ՊԱՏԳԱՄԱՎՈՐՆԵՐ 

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Հայոց գրական լեզվի խնդիրը

**«Հայոց գրական լեզվի խնդիրը»**, հայ բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանի հոդվածներից։

## Պատմություն
Հովհաննես Թումանյանի հոդվածներից՝ գրված 1916 թվականին։ Առաջին անգամ տպագրվել է 1916 թվականին նոյեմբերի 30-ին Թիֆլիսի «Հորիզոն» օրաթերթի № 268 համարում, որից հետո տպվել է Երևանում 1969 թվականին լույս տեսած Ն․ Թումանյանի «*Թումանյանը քննադատ*» գրքում (էջ 384-395)։

Այնուհետև, զգալի կրճատումներով, 1940-1959 թվականներին Երևանում լույս տեսած Հովհաննես Թումանյանի երկերի ժողովածուի գիտական հրատարակության չորրորդ հատորում (էջ 370-380)։

Հովհաննես Թումանյանի երկերի լիակատար ժողովածուի 7-րդ հատորում արտատպվել է Թիֆլիսի «Հորիզոն» օրաթերթից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1916 գրականությունում
Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Կատեգորիա:Հովհաննես Թումանյանի հոդվածներ
Ելենա Ասաքի

**Ելենա Ասաքի** (, , ծննդյան անունն է «Էլեոնոր Թայբեր», , ), Մոլդովա-ռումինացի երգչուհի, դաշնակահարուհի և կոմպոզիտոր։ Կոմպոզիտոր Անտոն Թայբերի դուստրը, գրող Գեորգե Ասաքիի կինը (1827 թվականից), կոմպոզիտոր և դիրիժոր Ֆրանց Թայբերի զարմուհին։

## Կենսագրություն
Ելենա Թայբերը ծնվել է Վիեննայում 1789 թվականին։ Սկզբում երաժշտություն է սովորել հոր մոտ Դրեզդենում։ Հետագայում սովորել է Վիեննայում օպերային երգիչ Դոմենիկո Դոնզելիի մոտ։ Ուսումն ավարտելուց հետո դարձել է Յաշի կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր, որտեղ 1827-1863 թվականներին հայտնի էր որպես դաշնակահար և կոմպոզիտոր։ 1827 թվականին ամուսնացել է Գեորգե Ասաքիի հետ, ում հետ համագործակցել է երգի և թատերական գործունեության մեջ։ Ամուսնու հետ նա նպաստել է Մոլդովական Իշխանության առաջին երաժշտական ինստիտուտի ստեղծմանը` Ֆիլհարմոնիկ դրամատիկական կոնսերվատորիայի (1836)։

Մահացել է Յաշում 1877 թվականին։

## Աշխատանքներ
* *Fete pastoral des bergers moldaves* (հովվական վոդևիլ) 1834;
* *Contrabantul* (Մաքսանենգ) (կատակերգություն-վոդևիլ) 1837;
* *Tiganii* (Գնչուներ) (Վոդևիլ երգերով) 1856.

## Աղբյուրներ
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռումինացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Ռումինացի դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հաբսբուրգյան միապետության անձինք
Կատեգորիա:Ռումինացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Մոլդովացի երգիչներ
Կատեգորիա:Մոլդովացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Կին կոմպոզիտորներ
Անդրանիկ Սարգսյան

**Անդրանիկ Վանիկի Սարգսյան** (), արցախցի քաղաքական գործիչ, Արցախի Հանրապետության 5-րդ գումարման Ազգային ժողովի պատգամավոր։

## Կենսագրություն
Անդրանիկ Սարգսյանը ծնվել է 1972 թվականի դեկտեմբերի 17-ին Ստեփանակերտ քաղաքում։ 1989 թվականին ավարտել է Հրազդան քաղաքի թիվ 11 միջնակարգ դպրոցը։ 2008 թվականին ավարտել է Արցախի պետական համալսարանի տնտեսաիրավագիտական ֆակուլտետը։

Ղարաբաղյան շարժման ակտիվ մասնակից է, կամավորագրվել է Արցախի ինքնապաշտպանությանը՝ շարքային, դասակի հրամանատար, վաշտի հրամանատար։

1992-1997 թվականներին ծառայել է Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակում, եղել է Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակի Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի հետախուզության պետ։ Ազատամարտի երկրորդ կարգի հաշմանդամ է։

1998-2003 թվականներին եղել է թանկարժեք քարերի մշակման արտադրության տնօրեն։

2007 թվականին ընտրվել է «Արցախի ազատամարտիկների միություն» հասարակական կազմակերպության Ստեփանակերտի տարածքային միավորման խորհրդի նախագահ։ Միության վարչության անդամ է։

2005 թվականի հունիսի 19-ի խորհրդարանական ընտրություններում ընտրվել է Արցախի Հանրապետության չորրորդ գումարման Ազգային ժողովի պատգամավոր՝ համամասնական ընտրակարգով, Արցախի ժողովրդավարական կուսակցության ընտրացուցակով։ Եղել է Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի պաշտպանության, անվտանգության և օրինապահպանության հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի տեղակալ։

2010 թվականի մայիսի 23-ի խորհրդարանական ընտրություններում թիվ 3 ընտրատարածքից ընտրվել է Արցախի Հանրապետության հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովի պատգամավոր։

2010 թվականի հունիսի 10-ին ընտրվել է Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի պաշտպանության, անվտանգության և օրինապահպանության հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի տեղակալ։ Եղել է Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի «Ժողովրդավարություն» խմբակցության անդամ։

Սպորտի վարպետի թեկնածու է։

Անկուսակցական է։

Ամուսնացած է, ունի երեք զավակ։

## Պարգևներ
* «Մարտական Խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշան (ԼՂՀ նախագահի թիվ 0375-1 հրամանագիր 25.07.1994 թվական)
* «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալ (ԼՂՀ նախագահի թիվ 304 հրամանագիր 08.05.2002 թվական)

## Տես նաև
Արցախի 5-րդ գումարման Ազգային ժողովի ընտրություններ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ՊԱՏԳԱՄԱՎՈՐՆԵՐ 

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Հենրիկ Սենկևիչի հիշատակին

**«Հենրիկ Սենկևիչի հիշատակին»**, հայ բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանի հոդվածներից։

## Պատմություն
1916 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Թիֆլիսի լեհական գաղութը գրական-գեղարվեստական ցերեկույթ է կազմակերպում, որը նվիրված է Հենրիկ Սենկևիչին։ Այդ ժամանակ ելույթ են ունենում Հովհաննես Թումանյանն ու Ալեքսանդր Շիրվանզադեն։

Հովհաննես Թումանյանի հոդվածներից՝ գրված 1916 թվականին։ Առաջին անգամ տպագրվել է 1916 թվականին դեկտեմբերի 25-ին Թիֆլիսի «Հորիզոն» օրաթերթի № 288 համարում, որից հետո «*Խոսք Հենրիկ Սենկևիչի հիշատակին*» վերնագրով տպվել է Երևանում 1969 թվականին լույս տեսած Ն․ Թումանյանի «*Թումանյանը քննադատ*» գրքում (էջ 383)։

Այնուհետև 1940-1959 թվականներին Երևանում լույս տեսած Հովհաննես Թումանյանի երկերի ժողովածուի գիտական հրատարակության չորրորդ հատորում (էջ 366-367)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Կատեգորիա:Հովհաննես Թումանյանի հոդվածներ
Ազոցեովիտ-1

**«Ազոցեովիտ-1»**, Էկոլոգիապես մաքուր, տեղական արտադրության համապիտանի կենսապարարտանյութ։

## Հատկություններ
Մշակել է «Կենսատեխնոլոգիայի Գիտահետազոտական ինստիտուտ» Փակ բաժնետիրական ընկերության, արտադրում է «Սիս-95» Սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության։ Պարունակում է ազոտսև եռող բարձր ակտիվ մանրէներ, մինչև 20% մակրո և միկրո տարրեր (կալիու), կալցիում, ֆոսֆոր, երկաթ, ցինկ, ալյումին, մոլիբդեն, մագնեզիում և մանգան) և ձևափոխված ցեոլիտներ։ Մշակաբույսերի բերքատվությունը բարձրացնում է մինչև 60%-ով։ Մյուս հատկություններն ու ազդեցությունները՝ նույնն են, ինչ՝ «Ազոտովիտ-1»-ինը։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Վահրամաբերդի մանիներ

**Վահրամաբերդի մանիներ**, քնարական բանահյուսության տեսակ, ժողովրդական խաղիկներ, որոնք ստեղծվել են Շիրակի մարզի Վահրամաբերդ գյուղում։

## Նկարագրություն

Հայ ժողովրդի քնարական բանահյուսության մեջ առանձնակի տեղ ունեն ժողովրդական խաղիկները։
Ղեոնդ Ալիշանը «Հայոց երգք ռամկականք» ժողովածուում ներկայացրել է տարբեր նմուշներ։
1904 թվականին «Արարատ» ամսագրում, հետո նաև գրքով լույս Է տեսել Մ.Աբեղյանի «ժողովրդական խաղեր» ուսումնասիրությունը։ 
Աբեղյանը այդ երգերը անվանում է *խաղ*, նաև *տաղ*։ Խաղ բառն ունի նաև պար նշանակությունը, քանի որ այդ նմուշները հիմնականում պարերգեր են։
Ծագումով բոլոր խաղերը հանպատրաստից հանկարծաստեղծ հորինված երգեր են, ունեն փոքր ծավալ, հանգավոր ու ավարտուն միտք։ 
Շիրակի մարզի Վահրամաբերդ (Ներքին Ղանլիջա) գյուղի ասացողներից 150 խաղիկ է գրառվել, դրանք անվանել են նաև մանի, խանա, բոլոր պարի երգեր, վիճակի ու ջանգյուլումի երգեր։

Շիրակում ավանդույթ է եղել հարսանիքի օրվան նախորդող հինգշաբթին հարսնացուի բարեկամներից մեկի տուն գնալ և այն հայտարարել *պարտուն* (պարատուն)։ Երիտասարդները հավաքվել են, եղել է նաև նվագախումբ, սկսել են երգել ու պարել։ Բաժանվել են խմբերի, մի խումբը մանի է հորինել, մյուսը պատասխանել։
Առաջին խումբ

Երկրորդ խումբ

## Բնույթ
Պարտները գոյություն են ունեցել մինչև 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժը։
Երգն ու պարը առօրյա կենցաղային հոգսերից կտրվելու հնարավորություն էր։ Բացի երիտասարդներից, պարատուն էին այցելել նաև տարիքով մեծ կանայք։ Հասակավոր կանայք պարտներ են գնացել ու ներկա եղել երգ ու պարին հիմնականում հարսնացու ընտրելու համար, միաժամանակ սովորեցրել են երիտասարդներին մանիներ հորինել ու երգել։

*Մանիներն ունեցել են հումորային երկխոսության բնույթ՝ արտահայատելով երիտասարդների մտերմիկ ու ջերմ փոխհարաբերությունները։
Աղջիկներն իրենց սիրեցյալներին կամ սիրահետող երիտասարդներին դիմել են զվարթ երկտողեր հիշեցնող խաղիկներով։
Տղաներ

Աղջիկներ

*Որոշ մանիներ ստացել են առած-ասացվածքի նշանակություն, այժմ էլ գործածական են առօրյա խոսքում․

*Մանիների մի խումբ էլ արտահայտում է հավատքն ու սերն առ սուրբ գրքերը։ Հայտնի է, որ Վահրամաբերդում են պահվել մի քանի ավետարաններ՝
«Կարմիր Ավետարանը» և «Շեկ Ավետարանը», մինչև հիմա այնտեղ են պահվում «Նարեկ» և «ճաշոց գիրք» սուրբ գրքերը։

*Կան նաև զինվորներին ձոնված մանիներ, որոնք ստեղծվել են Հայրենական պատերազմի ընթացքում․

## Գրականություն
Հ․Ավետիսյան, Վահրամաբերդ գյուղի քնարական բանահյուսությունը․ մանիներ, ՀՀ ԳԱԱ ՇՀՀԿ, հ․9, 2006։

## Տես նաև
Մանիներ

## Արտաքին հղումներ
*Վիճակի երգ, Շիրակ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ժողովրդական երգեր
Կատեգորիա:Հայկական երաժշտություն
Կատեգորիա:Հայկական երգեր
Կատեգորիա:Հայկական ժողովրդական բանահյուսություն
Կատեգորիա:Հայկական ժողովրդական երգեր
Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Գագիկ Օհանյան

**Գագիկ Սերգեյի Օհանյան** (), արցախցի քաղաքական գործիչ, Արցախի Հանրապետության 5-րդ գումարման Ազգային ժողովի պատգամավոր։

## Կենսագրություն
Գագիկ Օհանյանը ծնվել է 1969 թվականի հունվարի 1-ին Մարտակերտի շրջանի Հաթերք գյուղում։ 1986 թվականին ավարտել է Մարտակերտի միջնակարգ դպրոցը։

1988-1989 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։

1994 թվականին ավարտել է Երևանի պետական բժշկական համալսարանը։ 1992-1994 թվականներին ուսմանը զուգահեռ աշխատել է Մարտակերտի շրջանային հիվանդանոցում։

1994-1997 թվականներին ծառայել է Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակում, եղել է 5-րդ պաշտպանական շրջանի բուժծառայության պետ։ 1998-2000 թվականներին եղել է Մարտակերտի շրջհիվանդանոցի վիրաբույժ և վիրաբուժական բաժանմունքի վարիչ։

2000-2003 թվականներին ավարտել է Հայաստանի առողջապահության ազգային ինստիտուտի «Նեղ վիրաբուժական մասնագիտությունների» ամբիոնի կլինիկական օրդինատուրան և ստանացել բժիշկ-ընդհանուր վիրաբույժի որակավորում։

2004-2006 թվականներին սովորել է Հայաստանի Հանրապետության Առողջապահության ազգային ինստիտուտի էնդոսկոպիկ վիրաբուժության ամբիոնի ասպիրանտուրայում և ստացել բժշկական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան։

2007 թվականից ղեկավարում է «Մարտակերտի Ռ. Բազիյանի անվան շրջանային բուժմիավորում» ՓԲԸ-ն։

2010 թվականի մայիսի 23-ի խորհրդարանական ընտրություններում մեծամասնական ընտրակարգով, թիվ 14 ընտրատարածքից ընտրվել է Արցախի Հանրապետության հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովի պատգամավոր։ Եղել է «Արցախատուն» պատգամավորական խմբի, ինչպես նաև սոցիալական ոլորտի հարցերի (2012 թվականից՝ սոցիալական և առողջապահության հարցերի) մշտական հանձնաժողովի անդամ։

Անկուսակցական է։

Ամուսնացած է, ունի մեկ զավակ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ՊԱՏԳԱՄԱՎՈՐՆԵՐ 

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Արման Դորյան

**Արման Դորյան** (, ), հայազգի ամերիկացի բժիշկ, Վերդագո Հիլզ հիվանդանոցի բժիշկ ռեանիմատոլոգ, հեռուստատեսային բժշկական խորհրդատու, դերասան, հեռուստահաղորդավար, ձեռնարկատեր։

## Կենսագրություն
### Բժիշկ
Հայ գաղթականների որդի է՝ ծնունդով Լոս Անջելեսից։ Դպրոցական ավարտական դասարանում հայտնի է եղել որպես հրաժեշտի խոսք ասող՝ «վալեդիկտոր» (): Ավարտել է Լոս Անջելեսի կալիֆոռնյան համալսարանի կենսաբանության ֆակուլտետը, ստացել դոկտորի աստիճան։ Զբաղվել է մարդու գենետիկայի և արևադարձային կենսաբանության բնագավառում հետազոտություններով։ Բժշկական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան ստացել է Հավայան համալսարանին կից Ջոն Ա. Բրյոնսի անվան բժշկական դպրոցից՝ պաշտպանելով դիպլոմային աշխատանքը այլընտրանքային և ամբողջական բժշկության կիրառումը թեմայով։ Հետագա պրակտիկան անցել է ապագա շտապօգնության բժիշկների համար հատուկ ծրագրով Կալիֆորնիայի համալսարանին կից Վեստվուդի և Օլայվ Վյու հոսպիտալներում և շուտով դարձել Ռեանիմատոլոգնրի ամերիկյան քոլեջի գործընկերը։ Վերդագո Հիլզ հիվանդանոցում զբաղեցրել է ռեանիմատոլոգի պաշտոնը, հետագայում՝ առաջխաղացման և ֆինանսական բաժնի վարիչի պաշտոնը։

### Գործարար
Էներգետիկ ըմպելիքների շուկայում Դորյանը գովազդում է նոր ըմպելիք, որը կոչվում է «*DOX Cardio Water*», որը պարունակում է կարմիր գինու հակաօքսիդանտ ռեսվերատրոլ։ Դորյանին է պատկանում նաև «*Fastercare*» առաջին բուժօգնության կլինիկաների ցանցը։ Նա զբաղեցնում է «*Superior Home Health Services Inc.*» վերականգնողական կենտրոնի տնօրենի պաշտոնը։ Երկու անգամ անընդմեջ շահել է *Home Care Elite* մրցանակը։

### Հեռուստատեսությունում
Արման Դորյանը հայտնի է որպես «Մահաբեր  մարտիկ» հեռուստաշոուի հաղորդավար և բժշկական խորհրդատու, որտեղ նա վերլուծում է սառը, նետման, հրազենի և այլ զինատեսակների պատճառած վնասը։ Նա հետազոտություններ է անցկացնում փրփրապլաստից կամ բալիստիկ գելից պատրաստված մանեկենների, ինչպես նաև խոզերի և կովի մարմինների վրա։

Երեք սեզոնների ընթացքում խաղացել է ինքն իր դերը «Շտապ օգնության չպատմված պատմություններ» () հեռուստատեսային վավերագրական հեռուստասերիալում, ինչպես նաև եղել է «Երեք գետեր» հեռուստասերիալում հրավիրված աստղ։ Նկարահանվել է «Ապոկալիպսիսի յոթ նշանները» () և «Ախտորոշում X» () վավերագրական ֆիլմերում։ Աշխատել է որպես խորհրդատու «Գրեյի անատոմիա», «Մեր կյանքի օրերը», «Շտապ օգնություն» և «Hawthorne» հեռուստասերիալներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դեմքեր
Կատեգորիա:Ամերիկահայ գործարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Արմեն Աբգարյան

**Արմեն Բորիսի Աբգարյան** (), հայ ռազմական և պետական գործիչ, Արցախի ինքնապաշտպանական ուժերի հրամանատարի տեղակալ (1992), Արցախի պաշտպանության փոխնախարար (1999-2000), Արցախի Հանրապետության 4-րդ գումարման Ազգային ժողովի պատգամավոր (2005-2010)։

## Կենսագրություն
Արմեն Աբգարյանը ծնվել է 1959 թվականի նոյեմբերի 30-ին Ստեփանակերտ քաղաքում։ 1976 թվականին ավարտել է Ստեփանակերտի թիվ 8 միջնակարգ դպրոցը, իսկ 1981 թվականին՝ Արցախի պետական համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետը։ Ուսումն ավարտելուց հետո աշխատանքի է անցել Ստեփանակերտի գինու գործարանում՝ որպես անվտանգության տեխնիկայի գծով գլխավոր ինժեներ։

1981-1983 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում՝ ստանալով լեյտենանտի կոչում։

1983-1992 թվականներին աշխատել է որպես Ստեփանակերտի արտադրական ավտոտրանսպորտային միավորման քաղաքացիական պաշտպանության ավագ ինժեներ։ Եղել է Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության անդամ և ընտրվել սկզբնական կուսակցության կազմակերպության քարտուղար։

1992 թվականի հոկտեմբերին Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակի հրամանատարի տեղակալ, իսկ 1994 թվականի սեպտեմբերին՝ Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակի հրամանատարի թիկունքի գծով տեղակալ, և ապա՝ հրամանատար։ 1999 թվականի հունիսից մինչև 2000 թվականի հունվարը եղել է Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակի փոխնախարար՝ թիկունքի և սպառազինության գծով։

2000 թվականին եղել է «Կանակվա» ՍՊԸ-ի նախագահ։

2005 թվականի հունիսի 19 Ստեփանակերտի թիվ 1 ընտրատարածքից ընտրվել է Արցախի Հանրապետության 4-րդ գումարման Ազգային ժողովի պատգամավոր։

2005-2010 թվականներին եղել է Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի պաշտպանության, անվտանգության և օրինապահպանության հարցերի մշտական հանձնաժողովի անդամ։

Ամուսնացած է, ունի երկու զավակ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 19 հուլիսի 2007թ.
* ՊԱՏԳԱՄԱՎՈՐՆԵՐ 

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Լոնդոնի կամուրջ (Հավասու Լիճ)

**Լոնդոնի կամուրջ** (անգլ.՝ London Bridge), կամուրջ ԱՄՆ Արիզոնա նահանգի Հավասու քաղաքում։ Այն կառուցվել է 1830-ականներին Անգլիայի Լոնդոն քաղաքում գտնվող Թեմզա գետի վրա։ 1968 թվականին կամուրջը Լոնդոնից գնել է Ռոբերտ Փ. Մաքքալոչը։ Մաքքալոչը հրամայել է ապամոնտաժել կամրջի բլոկները և այն տեղափոխել Միացյալ Նահանգներ՝ Լեյք Հավասու քաղաք։ Կամուրջը երկաթբետոնե կառույց է, որը երեսպատվել է 1830-ական թվականներին։ Կամուրջի կառուցումն ավարտվել է 1971 թվականին (Բրիջուոթեր ջրանցքի հետ միասին, որը թերակղզին բաժանում է մայրցամաքից) և մայրցամաքային Հավասու լիճը կապում է Պիտսբուրգ Փոյնթի հետ։ Լոնդոնի կամրջի «վերաօծումը» տեղի է ունեցել 1971 թվականի հոկտեմբերի 10-ին։

## Պատմություն
thumb|right|Լոնդոնի կամուրջ Արիզոնայում, 1972, ցույց է տալիս նոր ջրանցքը
1831 թվականի Լոնդոնի կամուրջը ինժեներ Ջոն Ռենիի վերջին նախագիծն էր, որն ավարտել է նրա որդոին՝ Ջոն Ռենը։ 1962 թվականին այն բավականաչափ ամուր չէր երթևեկության համար։ 1968 թվականի ապրիլին կամուրջը վաճառվել է Լոնդոնի քաղաքապետարանի կողմից։

Գնորդը՝ Ռոբերտ Փ. Մաքքալոչը, ձեռնարկատեր և անշարժ գույքի կառուցապատող էր, ով հիմնադրել էր Հավասու քաղաքի լիճը։ Նա կառուցել է կամուրջը, որպեսզի դեպի իրեն գրավի զբոսաշրջիկների և այլ գնորդների։

### Գնում և տեղափոխում Արիզոնա
Համայնքն առաջին անգամ ի հայտ է եկել որպես բանակի օդային հանգստի ճամբար՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ Հավասու լճի ափին և կոչվում էր «Վեցերորդ տեղանք»։ 1958 թվականին Մաքքալոչը ձեռք է բերել  3,353 ակր (13,57 կմ2) սեփականություն թերակղզու Պիտսբուրգ Փոյնթի երկայնքով գտնվող լճի արևելյան ափին՝ շինարարության նպատակով։ Բայց անշարժ գույքի գործակալները չէին կարող պոտենցիալ գնորդներ ներգրավել, քանի որ հողը հեռու էր բնակավայրերից, տաք, չոր կլիմայական պայմաններում։ Մաքքալոչի անշարժ գույքի գործակալ Ռոբերտ Փլամերը տեղեկանալով, որ Լոնդոնի կամուրջը վաճառքի է հանվել, համոզել է Մաքքալոչին գնել այն և բերել այն տարածք՝ հողի պոտենցյալ գնորդներին գրավելու համար**:** «Սա ամենախենթ գաղափարն է, որ ես երբևէ լսել եմ», բայց մտորելուց հետո նա որոշել է քայլեր ձեռնարկել և այն ձեռք է բերել 1,02 միլիոն ֆունտ ստեռլինգով (այդ ժամանակ 2,46 միլիոն դոլար)։

Խոսակցություններ կան, որ գնված կամուրջը Լոնդոնի Թաուեր Բրիջն է, բայց այս պնդումը կտրականապես հերքվել է ինչպես Մաքքալոչի, այնպես էլ Իվան Լաքինի կողմից, ով կազմակերպել է կամրջի վաճառքը։

Կամրջի երեսպատման քարերն ապամոնտաժվել են, յուրաքանչյուրը համարակալվել և ցուցակագրվել է։ Կամուրջը ապամոնտաժելուց հետո քարերը տեղափոխվել են Դևոն նահանգի Մերիվեյլ քաղաքի պահեստ, որտեղ շատ քարերից կտրվել են 15-ից 20 սմ (6-ից 8 դյույմ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1971 հիմնադրումներ ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի կամուրջներ
Կատեգորիա:Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի կամուրջներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի պատմություն
Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցի (Քուլթեփե)

**Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցի**, հայկական եկեղեցի, որը ժամանակին գտնվում էր Ադրբեջանի կազմի մեջ մտնող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Քուլթեփե (Բաբեկի շրջան) գյուղում. դա նախկինում հայկական, հայաբնակ Վարդաբլուր գյուղն էր։ Եկեղեցին գտնվում էր գյուղի կենտրոնում։

## Պատմություն
Ինչպես նշում է պատմաբան, հուշարձանագետ Արգամ Այվազյանը 1986 թվականին հրատարակած «Նախիջևանի ԻԽՍՀ հայկական հուշարձանները. համահավաք ցուցակ» աշխատության մեջ, եկեղեցին հիմնադրվել է 17-րդ դարում և վերանորոգվել 19-րդ դարում։

## Ճարտարապետություն

Սուրբ Հռիփսիմեն քառաբսիդ, եռանավ բազիլիկ եկեղեցի էր՝ կիսաշրջանաձև աբսիդով, երկու կողմից գավիթներով։ Մուտքի դուռը բացված էր հյուսիսային պատին։ Ներսում հայերեն արձանագրություններ կային, իսկ մուտքի շուրջը՝ քանդակներ։

## Ոչնչացում

Եկեղեցին 1980-ական թվականներին դեռ պահպանվել էր և ինչ-որ պահի ավերվել է 1997 թվականից մինչև 2009 թվականի հոկտեմբերի 24-ը ընկած ժամանակահատվածում, ինչպես փաստում է Caucasus Heritage Watch-ը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բաբեկի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Կատեգորիա:17-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Մուսուլմանների կողմից ավերված եկեղեցիներ
Հայկական ժանեկագործություն

**Հայկական ժանյակ**, առանց գործվածքային հիմքի գործված, հյուսված, կարված ցանցկեն նուրբ զարդարանքն է։

## Նկարագրություն
Միջնադարյան հայկական մանրանկարչության մեջ հանդիպում են վարագույրների, գլխի կանացի ծածկոցների, քողերի, սրբիչ-սփռոցների պատկերներ, որոնք վերջանում են ծոպերով և ատամնավոր եզրերով, ըստ ամենայնի՝ ժանյակներով։ Եկեղեցական որմնանկարչության մեջ կան հագուստը զարդարող, մեծ նկարը եզերող զարդանկարներ, որոնք կապ ունեն ժանյակի հետ։ Ավելի ուշ շրջանի եկեղեցական հանդերձանքի վրա կան ոսկեթել, արծաթաթել ժանյակներ։

Հայկական ժանյակի առանձին զարդանախշերը, նրանցից կազմված հորինվածքները նման են ճարտարապետական հին կառույցների և խաչքարերի քանդակներին։ Մեծ նմանություններ կան ասեղնագործ ժանյակի և արծաթագործական, ոսկերչական այն զարդերի միջև, որոնք կատարված են զուգաթելի (ֆիլիգրան) տեխնիկայով։

Հայուհիները ժանյակներ հյուսել են մատներով, ասեղով, հելունով, գոբենակով, մաքոքով և այլ եղանակներով։ Ժանյակը լայնորեն կիրառվում էր ինչպես հայկական տարազում, այնպես էլ կենցաղում։ Հայկական ժանյակում գերակշռում է սպիտակ գույնը, սակայն հայկական տարազում կիրառված ժանյակներն աչքի են ընկնում մեղմ երանգավորումներով։

Հայկական ասեղնագործ ժանյակները տարբերվում են եվրոպականից կարով՝ յուրահատուկ օղակ-հանգույցով, զարդանախշային ինքնուրույնությամբ, նուրբ եթերային տեսքով։ Հայկական ժանյակի դեպքում դաշտը և նախշերը հյուսվում են միաժամանակ, միմյանց հետ։

Հայկական ժանյակի յուրահատկությունը պարզորոշ արտահայտվում է, բացի կատարման տեխնիկայից, նաև զարդանախշերի, դրանց խմբի, ընդհանուր հորինվածքի մեջ։ Ժանյակներում միահյուսված են երկրաչափական, տիեզերական, կենդանական, բուսական և այլ զարդանախշեր։ Աչքի է ընկնում արևի նշանը, որը պատկերվում է որպես բարդ անիվ։ Հավերժության նշանը կազմված է մահիկաձևերից, որոնք դուրս գալով վարդյակի կենտրոնից՝ դեպի եզրերն են վազում, ստեղծելով վազքի, հարատև շարժման պատրանք։

Կլոր կամ ձվաձև ծածկոցների ամեն մի նախշազարդ շերտի վրա որևէ զարդամոտիվ ռիթմիկ կերպով կրկնվում է՝ նման ժողովրդական կլոր պարի, ուր դժվար է գտնել պարի սկիզբը կամ վերջը։ Ժանյակի մեջ հմտորեն թաքցված են գործող թելի ծայրերը։ Նախշերի հաշիվը ճշտորեն պահպանվում է։

Ուշագրավ է, որ նախշերի, ողջ հորինվածքի գծագիր գոյություն չի ունեցել։ Ամեն մի զարդարանքի նախշերը, հորինվածքը, բոլոր հաշիվները ժանեկագործուհին իր մտքում է պահել և իրականացրել։

Ժողովրդական ստեղծագործության այս նրբագեղ ճյուղը՝ հայկական ժանեկագործությունը դարերի ընթացքում պահպանվել է և հասել մեր օրեր։

Հայկական ժանեկագործության ուշագրավ նմուշներ են ցուցադրված Հովհաննես Շարամբեյանի անվան ժողովրդական արվեստների թանգարանում, որտեղ այսօր էլ՝ «Ինքնության դարբնոց» թանգարանային դպրոցի շրջանակներում, դասավանդվում է ժողովրդական արհեստագործության նաև այս ճյուղը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գործվածքներ
Ակոսագծիչ

**Ակոսագծիչ (մարկեղ)**, մեքենատրակտորային ագրեգատի անցումների զուգահեռությունն ապահովող և նրա աշխատանքի արատները կանխարգելող ցանիչի (տնկիչի) կամ կցիչի հարմարանք։

## Սկավառակի մասին
Մեխշանիկական սկավառակը կազմված է գնդային սկավառակից և շարժուն մետաղաձողերից։ Սկավառակը (հերթականությամբ աշխատող աջը և ձախը) երկու կողմից ամրացնում են ցանիչի (տնկիչի) կամ կցիչի շրջանակի վրա։ Սկավառակի արտածքը՝ ցանիչի (կուլտիվատորի թաթի) ամենածայրի խոփիկի լիսեռից մինչև սկավառակի ծայրի հենման կետը եղած հեռավորությունը, որոշվում է կցվանքային միջշարքերի չափերի, ագրեգատի աշխատալայնքի և տրակտորի առջևի անիվների լայնքի (կամ թրթուրների ծայրերի եզրերի միջև հեռավորության) հաշվարկով։ Մեկ ցանիչով ագրեգատներում սկավառակի փոխարեն կարելի է օգտագործել հետքացուցիչ։ Նոր ագրեգատների աշխատալայնքերի մեծացմանը զուգընթաց ստեղծվել են նոր տիպի՝ օպտիկական, էլեկտրական և այլն սկավառակններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Ձեռնադրության գիրք

**«Ձեռնադրության գիրք»**, Հայ Եկեղեցու Ձեռնադրության ծեսերի մասին գիրք։ Տպագրվել է 1787 թվականին Տրիեստում՝ Մխիթարյան տպարանում։ Տիտղթ-ին՝ «Գիրք ձեռնադրության ըստ ծիսից Հայաստանյաց եկեղեցու»։

Կատեգորիա:Հայկական գրքեր
Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Վիգեն Պապիկյան

**Վիգեն Լ. Պապիկյան** (, արևմտահայերեն՝ Վիկեն Լ. Բաբիկյան, ), հայազգի ամերիկացի բժիշկ, նյարդաբանության պրոֆեսոր։ Գլխուղեղի անոթների հիվանդությունների, մասնավորապես՝ ինսուլտի հետազոտության բնագավառի ճանաչված մասնագետ։ Բժշկագիտության բնագավառում մի շարք գիտահետազոտական աշխատանքների հեղինակ։

## Կենսագրություն
Վիգեն Լ. Պապիկյանը բժշկագիտության դոկտորի աստիճան է ստացել Բեյրութի Ամերիկյան համալսարանում (Բեյրութ, Լիբանան, 1981թ.), ինչպես նաև Չիկագոյի համալսարանի հիվանդանոցի օրդինատուրայում (Չիկագո, Իլինոյս, 1984թ.)։

1986 թվականին աշխատանքի է անցել է Բոստոնի համալսարանի նյարդաբանության ամբիոնում։ Նա նյարդաբանության պրոֆեսոր է, Բոստոնի համալսարանի անոթային նյարդաբանության բաժանմունքի տնօրեն, Բոստոնի բժշկական կենտրոնի «Stroke» ծառայության համատնօրեն։

Վիգեն Պապիկյանը կանգնած է եղել ինսուլտի ուսումնասիրության ակունքներում։ Մասնակցել է բազմաթիվ կլինիկական հետազոտությունների։ Հետազոտական նախագծերի և դրանց արդյունքների մասին տեղեկատվությունը հրապարակված է Բոստոնի համալսարանի կայքում։

Պապիկյանը դասախոսել է աշխարհի խոշորագույն բժշկագիտական կենտրոններում, անցկացրել ավելի քան 100 հեռակա դասախոսություն։

Նա Journal of Neuroimaging ամսագրի խմբագիրներից է։

Անվանի գիտնական-բժիշկը 2016 թվականին Կարլոս Ս. Կասեի ամենամյա երկրորդ գիտահետազոտական սիմպոզիումում ներկայացրել է ինսուլտի հետազոտության ու դրա դեմ պայքարի ասպարեզում Բոստոնի բժշկական կենտրոնում կատարված աշխատանքների մասին հանգամանալի ակնարկ։

## Բժշկագիտական աշխատություններ
Բժշկական գիտությունների դոկտոր, նյարդաբանության պրոֆեսոր Վիգեն Պապիկյանի բժշկական աշխատանքների ցանկը տեղադրված է Բոստոնի համալսարանի նյարդաբանության ամբիոնի կայքում։ Նա հրատարակել է 4 դասագիրք և 150-ից ավելի գիտական հոդվածներ ու կոթողային աշխատությունների գլուխներ, դասախոսություններ է կարդացել աշխարհի խոշորագույն բժշկագիտական կենտրոններում։

Նրա հեղինակած և լայն տարածում գտած տեղեկատու ձեռնարկներից են հետևյալները..

* Neurosonology / Charles H Tegeler, MD, Viken L. Babikian, Camilo R. Gomez Mosby, 1996 — str: 513
* Transcranial Doppler Ultrasonography / Viken L. Babikian, Lawrence R. Wechsler Butterworth-Heinemann, 1999 — str: 409

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
*Boston University School of Medicine: Clinical Faculty: Viken L. Babikian, MD 
*Boston Medical Center: Stroke & Cerebrovascular Center: Viken Babikian, MD 

Կատեգորիա:Բեյրութի ամերիկյան համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Չիկագոյի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Ագրոֆոս

**«Ագրոֆոս»**, քիմիական պատրաստուկ, միջատասպան-տզասպան։ Ազդող նյութը՝ քլորպիրիֆոս։

## Կիրառություն
Թողարկվում է 480 գ/լ խտացված էմուլսիաի ձևով:Կիրառվում է երկար ակնճիթների, բվիկնրի,պտղակերների, տզերի, վահանակիրների ևն-ի դեմ` սրսկումների ձևով։ Ծախսի չափաքանակը (լ/հա)՝ շաքարի ճակնդեղի վնասատուների (ճակնդեղի սովորական երկարակնճիթ, բվիկներ) համար` 2,0, առվույտի (տերևային երկարակնճի թ)` 1,5, խնձորենու (պտղակեր, տզեր, վահանակիրներ)՝ 2,0: Մշակումները կատարվում են վեգետացիայի ընթացքում, վերջինը  բերքահավաքից շաքարի ճակնդեղի համար՝ 30, առվույտի՝ 5, խնձորենու՝ 40 օր առաջ:Մշակումների առավելագույն քանակը  շաքարի ճակնդեղի, խնձորենու՝ 2, իսկ առվույտի համար` 1 անգամ:Թողարկվում է նաև «Ա-սուպեր» ապրանքանիշով։ Ազդող նյութը՝ քլորպիրիֆոս+ցիպերմետրին։ Թողարկվում է 500+50 գ/լ խ է-ի ձևով։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Վազգեն Սաֆարյան (ֆուտբոլիստ)

**Վազգեն Սաֆարյան** ( , ), իրանահայ նախկին ֆուտբոլիստ, հանդես է եկել «Արարատ Թեհրան» և «Պերսեպոլիս» ֆուտբոլային ակումբներում։

## Ծանոթագրություններ

 
Կատեգորիա:Իրանահայ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ
Անդրոցեյ

300px|մինի|Անդրոցեյ
**Անդրոցեյ** (հունարեն *aner*, սեռական հոլով ՝ andros – տղամարդ և oikia – կացարան), առէջների ամբողջությունը ծաղկի մեջ։

## Կիրառություն

Կառուցվածքը տարաբնույթ է, որը պայմանավորված է փոշոտման տարբեր ձևերին հարմարվածությամբ։ Առարկայի կառուցվածքի հիմնական հատկանիշներն են՝ առէջների, նրանցով ձևավորված շրջանների թիվը, ազատ կամ սերտաճած առէջները (մասնակի՝ բակլազգիների և լրիվ՝ աստղածաղկավորների մոտ), առէջաթելերի երկարությունը ևն։ Առարկան կիրառվում է կարգաբանության մեջ։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Ծաղիկ
Կատեգորիա:Բույսի բազմացում
Կատեգորիա:Բույսերի մորֆոլոգիա
Կատեգորիա:Բույսի անատոմիա
Ակտարա

**«Ակտարա»**, քիմիական պատրաստուկ, միջատասպան-տզասպան։ Ազդողնյութը՝ թիամետօքսամ։ Թողարկվում է 250 գ/կգ ջրում դիսպերսվող հատիկների ձևով։

## Կիրառություն
Կիրառվում է տզրուկաթրթուրի, լվիճների ևն-ի դեմ` սրսկումների ձևով։ Պատրաստուկի ծախսի չափաքանակը (կգ/հա)՝ ցորենի վնասատուների (տզրուկաթրթուր, վնասակար կրիայիկ) համար` 0,07, գարու (տզրուկաթրթուր)` 0,07, ոլոռի (լվիճ, ընդակեր)՝ 0,1, վարունգի (ծածկած գրունտում՝ լվիճներ)՝ 0,1: Մշակումներն իրականացվում են վեգետացիայի ընթացքում, վերջինը բերքահավաքից՝ ցորենի համար՝ 30, գարու՝ 30, ոլոռի՝ 15, վարունգի (ծածկած գրունտում) 3 օր առաջ։ Մշակումների առավելագույն քանակը ցորենի համար՝ 1, գարու` 1, ոլոռի` 1, վարունգի (ծածկած գրունտում)` 2 անգամ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Հայելի (թերթ, Ալեքսանդրապոլ)

**Հայելի (երգիծաթերթ)**, Ալեքսանդրապոլի առաջին երգիծական, ֆելիետոնային թերթը, որի խմբագիրն էր Ալեքսանդրապոլի ու Երևանի մի շարք դպրոցների վաստակաշատ ուսուցիչ, հրապարակախոս Մակար Տեր-Սարգսյանցը՝ Փառնակես ծածկանունով (1855-1912)։

## Պատմություն

1873-1874 թվականներին, ապա 1881 թվականին Ալեքսանդրապոլում շաբաթաթերթ հրատարակելու նախադեպեր են եղել։ Առաջինը հոգևոր-հասարակական գործիչ Հովսեփ Կոստանյանցն է նախաձեռնել այդ գործը։ Սակայն բազմաթիվ պատճառներով Ալեքսանդրապոլում թերթ հրատարակելու փորձերը չէին հաջողում։ 
Ալեսանդրապոլի երիտասարդ ուսուցիչ, թատերագիր, հրապարակախոս Մակար Տեր-Սարգսյանցը «Մեղու Հայաստանի» պարբերականում սկսում է հրատարակել «Հայելի» ֆելիետոնային երգիծաթերթը։ Նա հանդես էր գալիս Փառնակես կեղծանունով(Փառնակեսը Միհրդատ VI Պոնտացու (Ք.ա. 121/0-63) որդին էր)։

1883-1902 թվականներին լույս է տեսել «Հայելի» երգիծաթերթի 39 համար ու 4 հավելված։ 
1883-1886 թվականներին երգիծաթերթը հրատարակվել է «Մեղու Հայաստանիի», իսկ 1887-1902 թվականներին՝ «Նոր-Դար» թերթի ֆելիետոն բաժնում։
1883-1887 թվականներին թերթի նյութերը գրվել են Գյումրիում, իսկ 1892-1902 թվականներին՝ Երևանում։ Երգիծաթերթը հրատարակվել է 13 տարի։

## Գործունեություն

«Հայելի»-ին պարբերաբար քննադատել է «Էվելինայի» հեղինակ Գրիգոր Արծրունուն, «բազարնայա» «Մշակ»-ին և նրա աշխատակիցներին։ Ուշադրության կենտրոնում եղել են նաև մրցակից պարբերականները («Մանկավարժանոց», «Պսակ», «Առողջապահական թերթ», «Երևանի հայտարարություններ», «Մասիս»,
«Մուրճ», «Արևելք», «Աղբյուր-Տարազ», «Արձագանք», «Հայրենիք», «Արարատ», «Բյուզանդիոն», «Գործ»)։
«Հայելի»-ի 1893-1894 թվականների համարներում ներկայացրել է «Անպատիժ հայհոյանքի բառարան»՝ «Մշակի» «Նոր-Դար»-ին ուղղված 295 «հայհոյանքներով»։ Դրանցից են՝ հանդուգն մեծամիտ, հետադեմների օրգան, կրկնակի սև նպատակ, հանճարեղ հոսհոս, փտած լոդգկա, մարդկային մտքի դահիճ խավարամիտներ, հռչակավոր բթամիտ, աղվեսական խորամանկություններ, խավարի ծնունդներ և այլն։

«Հայելի»-ն անդրադարձել է նաև հայ մշակույթի երախտավորներին՝ Գաբրիել Սունդուկյանին, Ղազարոս Աղայանին, Գևորգ Չմշկյանին, Պերճ Պռոշյանին, Հակոբ Պարոնյանին, Ռափայել Պատկանյանին, Միքայել Նալբանդյանին, Խաչատուր Աբովյանին և այլոց։
Փառնակեսը երգիծաթերթում ներկայացրել է նաև իր ստեղծագործությունները, կիսվել է իր խոհերով, իր հետ պատահած ուրախ ու տհաճ իրադարձություններով։

«Հայելի» երգիծաթերթում չեն եղել ծաղրանկարներ։
Թղթակիցներ էին Վրձինը և Մատիտը, որոնք ստեղծել են ուշագրավ պատկերներ։ Վրձնի «Խելքաչափություն» պատկերի հիմքում Կ.Պոլսի ազգային գործիչների դատարկաբանություններն էին։
Փառնակեսը գործածել է նաև լատինատառ հայերենը՝ տրանսլիտը։ Մի շարք ֆելիետոններ գրել է Պոլսի, Սալմաստի, Արցախի, թիֆլիսահայ բարբառներով։

## Գրականություն
Գ․ Այվազյան,«Հայելին»՝ Ալեքսանդրապոլի առաջին երգիծաթերթ, ՀՀ ԳԱԱ ՇՀՀԿ, Գիտական աշխատանքներ, 2019։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական երգիծական պարբերականներ
Կատեգորիա:Ֆելիետոնիստներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության հայկական թերթեր
Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Հայկական Մարդեր

**Հայկական Մարդեր**, Հայաստանում աճեցվող ճագարների ցեղատեսակ։ Այս տեսակի ճագարները հիմնականում աճեցվում են մսի համար։

## Պատմություն
Ցեղատեսակը ստեղծվել է 1940 թվականին։ Շինշիլա նապաստակի, Հիմալայան նապաստակի և բնիկ նապաստակների ցեղատեսակների խառնվածք է։

## Բնութագրություն
Լիովին հասուն արուները կշռում են 4-4,5 կիլոգրամ (8,8–9,9 ֆունտ) և ունեն 50-55 սանտիմետր (20-22 դյույմ) մարմնի երկարություն։ Ձագերի միջին թիվը կազմում է 7-8 ճագար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Կատեգորիա:Ճագարներ
Արթուր Խաչատրյան (բասկետբոլիստ)

**Արթուր Խաչատրյան** (), եղել է հայ պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ, ներկա ժամանակում ազատ գործակալ։

Խաչատրյանը 2016 թվականին Մոլդովայի Չորեսկա քաղաքում կայացած ՖԻԲԱ-ի Եվրոպայի փոքր երկրների առաջնությունում ներկայացրել է Հայաստանի բասկետբոլի ազգային հավաքականը և դարձել իր թիմի երկրորդ լավագույն ռմբարկուն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* FIBA profile 
* FIBA Archive profile
* Eurobasket.com profile

Կատեգորիա:Հայ բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ