Թյունենի մոդել

**Թյունենի մոդել** (մեկուսացված պետության մոդել, գյուղատնտեսական շտանդորտների տեսություն), գյուղատնտեսական արտադրության բաշխման սխեմա՝ կախված արտադրանքի իրացման վայրից, որն առաջարկել է գերմանացի տնտեսագետ Յոհան ֆոն Թյունենը իր «Մեկուսացված պետությունը գյուղատնտեսության և ազգային տնտեսության հետ կապված» (1826) աշխատության մեջ։

Ըստ Մարկ Բլաուգի՝ *Թյունենի մոդելը*  վերացական աշխարհագրական մոդել է, որը նկարագրում է «մշակաբույսերի ընտրության տեսությունը» և «հողի մշակման ինտենսիվության տեսությունը»:

## Ենթադրություններ
Թյունենի մոդելում արվում են հետևյալ ենթադրությունները:

* Նահանգը մեկուսացված տնտեսական շրջան է՝ շրջանի տեսքով՝ հավասար բերրի հողով և միասնական կլիմայով։
* Երկիրը լիովին հարթ է, և այնտեղ գետեր կամ լեռներ չկան։
* Շրջանակի կենտրոնում քաղաք է, որը ապրանքի միակ շուկան է։
* Գյուղատնտեսական արտադրանքը քաղաք հասցնելու հետ կապված կան դրական տրանսպորտային ծախսեր, որոնք տարբեր են տարբեր մշակաբույսերի համար և ազդում են վերջնական գնի վրա։
* Յուրաքանչյուր ֆերմեր ցանկանում է մոտ լինել քաղաքին՝ տրանսպորտային ծախսերը նվազագույնի հասցնելու և շահույթը մեծացնելու համար, ինչը հանգեցնում է քաղաքին մոտ գտնվող հողերի վարձավճարների բարձրացմանը և քաղաքից հեռավորության մեծացմանը զուգընթաց վարձավճարների նվազմանը, և ֆերմերը կանգնած է վարձավճարի և տրանսպորտային ծախսերի միջև ընտրության առաջ։
* Յուրաքանչյուր տեսակի մշակաբույսի համար գոյություն ունի հողի պահանջարկի կոր, որը ցույց է տալիս, թե որքան են գյուղացիները պատրաստ վճարել հողի համար՝ կախված քաղաքից հեռավորությունից, քանի որ տարբեր մշակաբույսերի համար այս կորերը տարբերվում են քաղաքում գների տարբերությունների և տրանսպորտային ծախսերի տարբեր չափերի պատճառով։
* Որոշակի մշակաբույս աճեցնող ֆերմերները կարողանում են հաղթել իրենց մրցակիցներին (այսինքն՝ պատրաստ են ավելի շատ վճարել) քաղաքից որոշակի հեռավորության վրա։
* Քաղաքի կենտրոնից հեռանալիս նախ հաղթում են ծաղկագործները, ապա՝ բանջարեղեն մշակողները, ապա՝ հացահատիկ մշակողները։ Սա հանգեցնում է քաղաքում օգտագործվող հողերի համակենտրոն բաշխման, որտեղ յուրաքանչյուր օղակ բաղկացած է նույն մշակաբույսը աճեցնող ֆերմաներից։

## Թյունենի օղակներ
Տնտեսությունները կշրջապատեն քաղաքը (կենտրոնը) բոլոր կողմերից և կհեռանան դրանից հավասար հեռավորություններով՝ գտնվելով արտադրության և պահանջարկի միջև հավասարակշռության մեջ:

* Առաջին գոտին ֆերմերային տնտեսություն է, որտեղ զարգացած են այգեգործությունն ու բուսաբուծությունը: Հիմնական արտադրանքի տեսակներն են՝ այգեգործական հատապտուղները, համեմունքները, բանջարեղենը, խոտը, ծղոտը, կաթը: Հիմքը՝ արվարձանային տարածքներն են:
* Երկրորդ գոտին անտառտնտեսությունն է։ Հիմնական արտադրանքն են փայտանյութը և կիսափայտանյութը, ածուխը, վառելափայտը և այլն։ Հիմքը արվարձանային անտառն է։
* Երրորդ գոտին վեցդաշտանոց ցանքաշրջանառության տնտեսություն է՝ բարձր ինտենսիվությամբ։ Արտադրանքը կարտոֆիլ է, գարի, երեքնուկ, վիշապ, վարսակ, աշորա։ Հիմքը վարելահողեր և սևահողեր են։
* Չորրորդ գոտին յոթդաշտանոց արոտավայրային տնտեսություն է, որտեղ հողն օգտագործվում է ավելի քիչ ինտենսիվ՝ անասնապահության հետ մեկտեղ։ Արտադրանքը աշորա, գարի, վարսակ, արոտավայր (3 շրջան), անասնապահություն, կաթնամթերք է։ Հիմքը վարելահողերն ու արոտավայրերն են։
* Հինգերորդ գոտին հացահատիկի արտադրության մեջ մասնագիտացած եռահարկ հացահատիկի տնտեսություն է։ Արտադրանքը ցորենն է, գարին, անմշակ հողը։ Հիմքը դաշտերն ու վարելահողերն են։
* Վեցերորդ գոտին անասնապահությունն ու ոչխարաբուծությունն է։ Արտադրանքը միսն է, բուրդը և այլն։ Հիմքը բնական արոտավայրերն են։
* Յոթերորդ գոտին կենդանիների որսորդությունն ու հավաքն է: Արտադրանքը կենդանիների կաշիներն են, ձկները, թռչունը, պնդուկը, սնկերը և այլն: Հիմքը վայրի անտառն է, տայգան, տափաստանները:

## Սկզբունքներ
Թյունենի մոդելը հիմնված է հետևյալ սկզբունքների վրա:

# Երբ մենք կենտրոնից դեպի ծայրամաս ենք շարժվում, հողօգտագործման ինտենսիվությունը փոխվում է, այստեղից էլ՝ ֆերմերային տնտեսությունների մասնագիտացումը։
# Կենտրոնից հեռանալուն զուգընթաց հողօգտագործման ինտենսիվությունը նվազում է, և արտադրված ապրանքների մեկ միավորի արժեքը նվազում է՝ հողատարածքի մեկ միավորի հաշվով վարձավճարի նվազման պատճառով։
# Արտադրանքի տեղափոխման տրանսպորտային ծախսերը մեծանում են բաշխման կենտրոնից հեռավորության հետ մեկտեղ, և, որպես արդյունք, շուկայական արժեքը մոտավորապես հավասար է բոլոր հողօգտագործման համակարգերում, այսինքն՝ բոլոր գոտիներում (օղակներում) արտադրության արդյունավետությունը նույնն է։

## Կիրառություն
Ա. Գ. Գրանբերգը 1980-ական թվականներին Կուբայում «Թյունենի օղակները» նկարագրում է որպես նոր տնկարկների սխեմաներ՝ բնակավայրերի՝ ֆերմերների բնակության վայրերի շուրջը գտնվող հարթավայրում: Տարբեր պայմաններում գոտիների կոնկրետ կազմը տարբեր կլինի, բայց դրանց հերթագայման սկզբունքը կպահպանվի:

Խորհրդային տարիներին Մոսկվայի և Լենինգրադի մարզերի պետական տնտեսությունների վերլուծությունը ցույց տվեց, որ արվարձանային հողերն ավելի ինտենսիվ էին օգտագործվում, որտեղ վարձակալության մեխանիզմը փոխարինվեց ապարատային առավելություններով, որոնք թույլ էին տալիս պետական տնտեսություններին բարձրացնել կապիտալ-աշխատանք հարաբերակցությունը, որի շնորհիվ պետական տնտեսությունները շարունակում էին շահութաբեր մնալ ավելի թանկ աշխատուժի պայմաններում: Քաղաքից հեռանալուն զուգընթաց, հողի, աշխատուժի և հիմնական միջոցների արժեքը համախառն արտադրանքի մեկ ռուբլու հաշվով արագ աճեց, և տնտեսությունները դարձան ավելի ընդարձակ: Քաղաքից հեռանալուն զուգընթաց, աշխատուժի, հիմնական միջոցների և կապիտալ-աշխատանք հարաբերակցության արժեքը մեկ հեկտարի հաշվով արագորեն նվազեց:

Նոր տնտեսական աշխարհագրության շրջանակներում Թյունենի գյուղատնտեսական մոդելը տարածվում է արդյունաբերական ոլորտի վրա՝ օգտագործելով ժամանակակից վերլուծական գործիքներ:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Տնտեսական աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Տնտեսական մոդելներ
Կատեգորիա:Քաղաքատնտեսական ուղղություններ