Իվան Բոդուեն դե Կուրտենե

**Իվան Ալեքսանդրովիչ Բոդուեն դե Կուրտենե** (, կամ **Յան Նեցիսլավ Իգնացի Բոդուեն դե Կուրտենե**, ,  ), լեհ և ռուս լեզվաբան։ Կազանի, Պետերբուրգի և Լեհաստանի լեզվաբանական դպրոցների հիմնադիր։ Պետերբուրգի ԳԱ թղթակից անդամ (1897 թվականից)։ Եղել է Կազանի (1875-83), Յուրևի (այժմ՝ Տարտու, 1883-93), Կրակովի (1893-99), Պետերբուրգի (1900-18), Վարշավայի (1918-29) համալսարանների պրոֆեսոր։ Քննադատել է «նախալեզվի» հարցում ցուցաբերվող քարացած մոտեցումը, լեգվի ուսումնասիրության համար կարևոր համարել թե՛ տարաժամանակյա (դիախրոնիկ) և թե՛ համաժամանակյա (սինխրոնիկ) հայեցակետերը։ Լեզվի պատմական զարգացումը դիտել է որպես ընդհատականի և անընդհատականի հակադրամիասնություն, առանձին լեզուները՝ որպես պատմականորեն փոփոխվող համակարգեր, ցույց տվել լեզվական երևույթների ներքին կապն ու պատճառականությունը բացահայտելու տեսակետից կենդանի լեզուների ու բարբառների ուսումնասիրության առավել կարևորությունը։ Ստեղծել է հնչույթի և հնչյունական հերթագայությունների տեսությունը, ձևաբանորեն ու ստուգաբանորեն հիմնավորել հնչույթի (ֆոնեմա) գաղափարը։ Ռուսերենի և լեհերենի վերաբերյալ թողել է արժեքավոր աշխատություններ, խմբագրել ու համալրել Վլադիմիր Դալի «Կենդանի վելիկոռուսական լեզվի բացատրական բառարանը» (3-րդ հրտ., 1903–09, 4-րդ հրտ., 1912-1914)։

## Կենսագրություն
Ըստ տոհմաբանական լեգենդի՝ սերում է հին ֆրանսիական Կուրտենե ազնվականական տոհմից, որ ծագել է Լյուդովիկոս VI թագավորից, և որին պատկանել են նաև Լատինական (Հռոմեական) կայսրութան կայսրերը։ Բոդուեն դե Կուրտենեի նախնին Լեհաստան է տեղափոխվել XVII-XVIII դարերի սահմանագծին։

1866 թվականին Բոդուեն դե Կուրտենեն ավարտել է Վարշավայի գլխավոր դպրոցը՝ ստանալով մագիստրոսի կոչում։ Լեզվաբանության վերաբերյալ իր գիտելիքները կատարելագործել է արտասահմանում (1867-1868), ապա Սանկտ Պետերբուրգում ու Մոսկվայում (1868-1870)։ 1870 թվականին Լայպցիգի համալսարանում ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան, իսկ 1870 թվականի նոյեմբերի 9-ին Պետերբուրգի համալսարանում նրան շնորհվել է համեմատական լեզվաբանության մագիստրոսի կոչում։ Նույն թվականի դեկտեմբերի 13-ին նա հաստատվել է պրիվատ-դոցենտի պաշտոնում։

Իր գիտական գործունեությունը Բոդուեն դե Կուրտենեն սկսել է Իզմաիլ Սրեզնևսկու ղեկավարությամբ։ Սրեզնևսկու նման նա նույնպես ակտիվորեն ուսումնասիրել է սլովենական լեզուն ու Սլովենիայի մշակույթը։ 1871 թվականի դեկտեմբերի 3-ից ավելի քան երեք տարի նա գործուղման մեջ է եղել արտասահմանում։ 1872-1873 թվականներին Գորիցիայում վարել է ռուսերենի խմբակ. ընդ որում, աշակերտները նրա համար հավաքել են գրություններ տեղի սլովենական զրույցներով։ Հետագայում Բոդուեն դե Կուրտենեն տեղի զրւյցների հավաքման նպատակով այցելել է սլովենական տարածքներ 1877, 1890, 1892, 1893 և 1901 թվականներին։

1875 թվականի մայիսի 12-ին Բոդուեն դե Կուրտենեն Պետերբուրգի համալսարանում ստացել է համեմատական լեզվաբանության դոկտորի աստիճան և հոկտեմբերին սկսել է դասավանդել Կազանի համալսարանում։ 1875 թվականի դեկտեմբերի 20-ից եղել է արտահաստիքային պրոֆեսոր, իսկ 1876 թվականի հոկտեմբերի 9-ից՝ իսկական պրոֆեսոր։

Կազանի համալսարանից հետո նա դասավանդել է Յուրևի (1883-1893), Կրակովի Յագելոնյան (1893-1899), Պետերբուրգի (1900-1918), Վարշավայի (1918 թվականից) համալսարաններում։

1887 թվականին ընտրվել է Լեհաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամ, իսկ 1897 թվականին՝ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ։

Բադուեն դը Կուրտենեն ամուսնացած է եղել երկու անգամ։ Նրա երկրորդ կինը եղել է լեհ գրող Ռոմուալդա Բագնիցկայան, ով հոդվածներ էր տպագրում ռուսական, լեհական ու չեխական մամուլում։ Նրանց դուստրը՝ Սոֆյա Իվանովնա Բոդուեն դե Կուրտենեն (1887-1967), եղել է նկարիչ, մասնակցել է ռուս ավանգարդիստների ցուցահանդեսներին։ Մյուս դուստրը՝ Ցեզարիա Էրենկրեյցը (երկրորդ ամուսնու ազգանունով՝ Ենջեևիչ, 1885-1967), դարձել է հայտնի ազգագրագետ։
thumb|left|Բոդուեն դե Կուրտենեի գերեզմանը
1910-ական թվականներից Բոդուեն դե Կուրտենեն ակտիվորեն զբաղվել է քաղաքականությամբ։ Պատկանել է կադետական կենտրոնին, սակայն քաղաքական հայացքներով հարել է այսպես կոչված ֆեդերալիստ-ինքնավարերին։

Հանդես է եկել հօգուտ Լեհաստանի մշակութային ինքնուրույնության և լեհերենի հավասարության ռուսերենի հետ։ Ձերբակալվել է Ռուսական կայսրության իշխանությունների կողմից:

Լեհական հանրապետության անկախության վերականգնումից հետո բնակություն է հաստատել այնտեղ և շարունակել իր քաղաքական գործունեությունը՝ կրկին պաշտպանելով ազգային փոքրամասնությունների իրավունքները, սակայն այս անգամ ոչ թե լեհերի, այլ ուրիշ ազգերի ներկայացուցիչների, այդ թվում նաև ռուսների։ 1922 թվականին ազգային փոքրամասնությունների կողմից առաջադրվել է Լեհաստանի նախագահի թեկնածու։ Դեկտեմբերի 9-ին կայացած առաջին փուլում Բոդուեն դը Կուրտենեն հավաքել է 103 ձայն (19,04 %) և զբաղեցրել երրորդ տեղը՝ առաջ անցնելով ընտրությունների վերջնական արդյունքում նախագահ ընտրված Գաբրիել Նարուտովիչից։ Երկրորդ փուլում Բոդուեն դը Կուրտենեն Գաբրիել Նարուտովիչից առաջ է անցել 10, իսկ երրորդ փուլում՝ 5 ձայնով։ Հինգերորդ փուլում Նարուտովիչն ստացել է ընտրողների մեծ մասի ձայները, որ նախկինում տրվել էին Բոդուեն դը Կուրտենեին։ Սակայն ձախ ուժերի ու ազգային փոքրամասնությունների աջակցության շնորհվ ընտրված նախագահն արժանացել է աջ ուժերի ատելությանն  ու սպանվել պաշտոնը ստանձնելուց մի քանի օր անց։

1919-1929 թվականներին Բադուեն դե Կուրտենեն եղել է Վարշավայի համալսարանի պրոֆեսոր և համեմատական լեզվաբանության ամբիոնի վարիչ։ Մահացել է 1929 թվականի նոյեմբերի 3-ին Վարշավայում։ Թաղվել է Վարշավայի կալվինական (ավետարանական-ռեֆորմատական) գերեզմանատանը։

## Գիտական գործունեություն
Ժամանակակիցները նշում են Բոդուեն դե Կուրտենեի վաղ հասունացումը որպես գիտնական։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարանի՝ 1891 թվականին լույս տեղած հատորում Բոդուեն դե Կուրտենեն բնութագրված է որպես «ժամանակակից ամենաականավոր լեզվաբաններից մեկը»։ Բոդուեն դե Կուրտենեն եղել է չափազանց համեստ մարդ և իր մասին գրել է, թե «աչքի է ընկել անբավարար գիտական պատրաստությամբ և գիտելիքների ոչ մեծ պաշարով»։

Բոդուեն դե Կուրտենեն հեղաշրջում է կատարել լեզվաբանության մեջ. նրանից առաջ լեզվաբանության մեջ գերիշխող էր պատմական ուղղությունը, և լեզուներն ուսումնասիրվում էին բացառապես գրավոր հուշարձաններով։ Բոդուեն դե Կուրտենեն իր աշխատություններում ապացուցել է, որ լեզվի էությունը խոսքային գործունեության մեջ է, այսինքն՝ անհրաժեշտ է ուսումնասիրել կենդանի լեզուներն ու բարբառները։ Միայն այդպես կարելի է հասկանալ լեզվի գործելու մեխանիզմն ու ստուգել լեզվաբանական տեսությունների ճշտությունը։

Բադուեն դե Կուրտենեն երկար տարիներ ուսումնասիրել է տարբեր հնդեվրոպական լեզուներ, իր գիտական աշխատությունները գրել է ոչ միայն ռուսերեն ու լեհերեն, այլև գերմաներեն, ֆրանսերեն, չեխերեն, իտալերեն, լիտվերեն և այլ լեզուներով։ Աշխատելով սլավոնական լեզուների ու բարբառների ուսումնասիրությամբ զբաղվող արշավախմբերում՝ նա գրանցել է դրանց հնչյունաբանական առանձնահատկությունները։ Սլավոնական լեզուների զուգադրական (տիպաբանական) վերլուծության բնագավառում նրա հայտնագործությունները կանխագուշակել են այնպիսի գաղափարներ, որոնց հետագայում իրենց արտահայտությունն են գտել տիպաբան-սլավոնագետ Ռոման Յակոբսոնի աշխատություններում։

Այդ ուսումնասիրությունները Բոդուեն դե Կուրտենեին թույլ են տվել (հաշվի առնելով իր վաղամեռիկ գործընկերոջ՝ Նիկոլայ Կրուշևսկու գաղափարները, ով նույնպես եղել է լեհ և աշխատել է Կազանում) ստեղծել հնչույթների և հնչյունափոխությունների տեսությունը, որ ներկայացված է նևա «Հնչյունափոխությունների փորձ» աշխատությունում (1895)։ Դրա տրամաբանական շարունակությունն է դարձել գիտնականի ստեղծած գրի տեսությունը։ Այսպիսով՝ Բոդուեն դե Կուրտենեն հանդես է եկել որպես հնչույթաբանության հիմնադիր և Նիկոլայ Տրուբեցկոյի տեսության նախակարապետ։

Բոդուեն դե Կուրտենեն առաջինն է սկսել լեզվաբանության մեջ կիրառել մաթեմատիկական մոդելները։ Նա ապացուցել է, որ լեզուների զարգացման վրա կարելի է ազդել, ոչ թե միայն պասիվ կերպով գրանցել նրանում տեղի ունեցող բոլոր փոփոխությունները։ Նրա աշխատանքների հիման վրա սկիզբ է առել նոր ուղղություն՝ փորձարարական հնչյունաբանությունը։

Լեզուն ուսումնասիրելիս Բոդուեն դե Կուրտենեն չի սահմանապակվել միայն լեզվաբանության շրջանակներում։ Նա կարծում էր, որ լեզվաբանությունը պիտի հենվի հոգեբանության ու սոցիոլոգիայի նվաճումների վրա, և որ լեզվական գործոնների ամբողջական ուսումնասիրությունն անհնար է առանց անդրադառնալու ազգագրության, մշակույթի պատմության, հնագիտության ու այլ գիտությունների նվաճումներին։ Այս ամենը Բաոդուեն դե Կուրտենեն ոչ միայն հայտարարել է, այլև իրականացրել իր աշխատանքներում։

Բոդուեն դե Կուրտենեն տպագրության է նախապատրաստել Դալի բառարանի երրորդ և չորրորդ հրատարակությունները՝ ճշտելով ստուգաբանությունները, ուղղելով բառաբների բաժանումները (Դալի մոտ դրանք հաճախ ինքնակամ են), ինչպես նաև լրացնելով նոր բառերով, այդ թվում նաև ավելացնելով Դալի մոտ բացակայող վուլգար-հայհոյական բառաշերտը։ Իր լրացումների համար Բոդուեն դե Կուրտենեն ենթարկվել է խիստ քննադատության, խորհրդային տարիներին «Դալի Բոդուենյան բառարանը» չի վերահրատարակվել։ Խորհրդային տարիներին վերահրատարելիս հիմք է ընդունվել Դալի բառարանի երկրորդ օրիգինալ տարբերակը, իսկ Բոդուենի տարբերակը հաճախ համարվում է ինքնուրույն բառարան։

Բոդուեն դե Կուրտենեն ակտիվորեն հետաքրքրվել է արհեստական լեզուներով, բազմիցս հանդես է եկել որպես էսպերանտոյի կողմնակից։ 1907 թվականի հոկտեմբերին նա Օտտո Էսպերսենի ու այլ գիտնականների հետ մասնակցել է միջազգային պատգամավորությանը, որի նպատակն էր ընդունել միջազգային օժանդակ լեզու (). Բոդուեն դե Կուրտենեն եղել է նրա փոխնախագահը։ Նա ծանոթ է եղել էսպորանտոյի հիմնադիր Լյուդվիկ Զամենհոֆի հետ, սակայն իրեն չի համարել էսպերանտիստ։

1874-1883 թվականներին աշխատելով Կազանում՝ Բոդուեն դե Կուրտենեն հիմնադրել է Կազանի լեզվաբանական դպրոցը, որի շրջանակներում ծաղկում է ապրել լեզվաբան Վասիլի Բոգորոդիցկու տաղանդ։ Պետերբուրգում նա ստեղծել է Պետերբուրգի լեզվաբանական դպրոցը, որի շրջանակներում նրա անմիջական ազդեցության տակ տեղի է ունեցել 20-րդ դարի ռուս լեզվաբաններ Լև Շչերբայի ու Եվգոնի Պոլիվանովի կայացումը։ Շատերը (հատկապես Ռուսաստանում) Բոդուեն դե Կուրտենեին համարում են ստրուկտուրալիզմի հիմնադիրը Ֆերդինանդ դը Սոսյուրի հետ միասին։ Պետերբուրգյան դպրոցի և հատկապես նրա հիմնադրի ազդեցությունը նկատելի է եղել և՛ Ռուսաստանում, և՛ ԽՍՀՄ-ում, և՛ Լեհաստանում ու Չեխոսլովակիայում։ Նրա առաջ քաշած մի շարք դրույթներ (հատկապես հնչակարգաբանության ոլորտում) Փարիզի դպրոցի շնորհիվ դարձել են անկյունաքարային համաշխարհային գիտության մեջ։

Ռուս բազմաթիվ լեզվաբանների հետ Բոդուեն դե Կուրտենեն եղել է Ուղղագրական հանձնաժողովի () անդամ, որի առաջ խնդիր էր դրված պարզեցնել ռուսերեն գիրը (1904-1918 թվականներ)։

Բոդուեն դե Կուրտենեի աշխատանքներից մի քանիսը տպագրվել են Վորոնեժի «Филологические записки» ամսագրում։

## Ընտանիք
մինի|Տոհմական գերբ
* Երկրորդ կինը՝ Ռոմուալդա Ռոմուալդովնա Բոդուեն դե Կուրտենե (օրիորդական ազգանունը՝ *Բագնիցկայա*, 1857-1935), լեհ գրող,
* Երեխաները երկրորդ ամուսնությունից՝
** Ցեզարիա Բոդուեն դե Կուրտենե Էրենկրոյց Ենջեևիևա (ի ծնե՝ *Ցեզարիա Իվանովնա Բոդուեն դե Կուրտենե*, 1885-1967, արվեստի պատմաբան, մարդաբան։ Ամուսնացած է եղել Մաքս Ֆասմերի, Ստեֆան Էրենկրոյցի, ապա Յանուշ Ենջեևիչի հետ,
** Սոֆյա Իվանովնա Բուդեն դե Կուրտենե (1887-1967), նկարչուհի,
** Սվենտոսլավ Բոդուեն դե Կուրտենե (, 1888-?), իրավաբան, դիվանագետ,
** Էվելինա Իվանովնա Մալախովսկայա-Լեմպիցկայա (, օրիորդական ազգանունը՝ *Բոդուեն դե Կուրտենե*, 1892-1984), պատմաբան,
** Մարիա Կերեսանտ-Վիսնևսկայա (, օրիորդական ազգանունը՝ *Բոդուեն դե Կուրտենե*, 1897-1945)։

## Պարգևներ
* Սուրբ Ստանիսլավի երրորդ աստիճանի շքանշան
* Սուրբ Աննայի երրորդ աստիճանի շքանշան
* Սուրբ Ստանիսլավի երկրորդ աստիճանի շքանշան (1879)
* Սուրբ Աննայի երկրորդ աստիճանի շքանշան (1884)
* Սուրբ Վլադիմիրի չորրորդ աստիճանի (1903)
* Մեդալ «Ի հիշատակ Ալեքսանդր III կայսեր գահակալման»
* Մեդալ «Ի հիշատակ Ռոմանովների տան գահակալման 300-ամյակի»

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Бодуэн де Куртенэ, Иван Александрович // Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского Казанского университета: За сто лет (1804—1904). Ч. 1. — Казань : типо-лит. Имп. ун-та, 1904. — С. 38—39.
* Список гражданским чинам первых четырёх классов. — Пг., 1914. — С. 31.
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* Русская фонетика 
* 
* Т. М. Николаева БОДУЭН ДЕ КУРТЕНЭ — РЕДАКТОР СЛОВАРЯ В. Ф. ТРАХТЕНБЕРГА «БЛАТНАЯ МУЗЫКА» («ЖАРГОН ТЮРЬМЫ»)
* Учёный, опередивший эпоху  // Газета «Казанский университет». — 2011. — № 51.
* Бодуэн де Куртенэ Иван (Игнатий-Нецислав) Александрович // Биографика СПбГУ

Կատեգորիա:Լայպցիգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լեհ լեզվաբաններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռուս բանասերներ
Կատեգորիա:Ռուս լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ