open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մետաքս

[thumb|4 ամենատարածված ընտանի [շերամի որդերը` թրթուրային և թիթեռային վիճակներում]]
**Մետաքս,** մանրաթել, որը պատկանում է բնական և կենդանական ծագում ունեցող մանրաթելերի թվին։

Մետաքս մանրաթելը ունի բարձր հիդրոսկոպիկություն այն արագ կլանում է խոնավությունը և նույնքան արագ չորանում։ Բարձր ջերմաստիճանի դեպքում դառնում է կոշտ և փշրվում է։ Չի թույլատրվում եռացնել, քանի որ կորցնում է ամրությունը։ Ուլտրամանուշակագույն լույսի ճառագայթները վատ են ազդում նրա վրա։

**Բնական մետաքսը -** իրենից ներկայացնում է բարակ, երկար թելեր, որոնք ստացվում են շերամի թրթուրներից։

**Մետաքսի ստացումը**

Սկզբում թիթեռները ձու են դնում, որը հավաքում, չորացնում և պահում են նոռմալ ջերմաստիճանի տակ,իսկ ձմռանը սառեցնող հարմարանքներում, որտեղ ջերմաստիճանը 2-3&nbsp;°C է։ Գարնանը մինչև թթենու բողբոջների առաջացումը այդ ձևերը տեղափոխում են մետաքս արտադրող տնտեսություններ, որտեղ իրականացվում են նրանց կենդանացումը, տեղադրելով ինկուբատորների մեջ, որտեղ ջերմաստիճանը հասցնում են 24&nbsp;°C։ 15-17 օր հետո սկսվում է ձևի կենդանացումը և առաջանում են թրթուրներ։ Նրանք սկզբնական շրջանում կերակրվում են թթենու նուրբ բողբոջներով ապա տերևներով։ Օրական կերակրում են 9-10 անգամ, ընդ որում 2-3 անգամ՝ գիշերը։ Կերակրումը տևում է 32-35 օր, այդ ընթացքում թրթուրի մետաքս արտադրող գեղձերում կուտակվում է մետաքսի հիմնական նյութերը՝ ֆիբրոինը և սոսինձը։ Այնուհետև թրթուրը տեղադրում են հատուկ խոտի փնջի վրա, որտեղ նրանք անջատում են հեղուկ նյութ, որը օդի հետ կարծրանալով առաջացնում է մետաքս։ Միաժամանակ դուրս է գալիս 2 թելեր, որոնք միացված են սոսնձով։ Թրթուրը անջատելով մետաքսը փաթաթվում է այդ թելերին և առաջացնում բոժոժ։ 15-17 օր հետո բոժոժը դառնում է հարսնյակ, այնուհետև այն դառնում է թիթեռ։ Թիթեռի բոժոժից դուրս գալու դեպքում այն պիտանի չի դառնում օգտագործման համար, քանի որ թիթեռը արտադրում է թույն և փչացնում մանրաթելը։ Այդ իսկ պատճառով նախքան թիթեռ դառնալը բոժոժներին մշակում են տաք օդով (92-95°) ինչի արդյունքում նրանք ոչնչանում են։ Բոժոժներից ընտրում են միայն 5%ը հետագա սերնդի համար։

Բնական մետաքսը օգտագործվում է շրջազգեստների, գործվածքների և հատային իրերի ստացման համար։ 
## Տես նաև
* Մետաքսի ճանապարհ

Կատեգորիա:Մետաքս
Կատեգորիա:Չինական հայտնագործություններ
Բևեռ (այլ կիրառումներ)

**Բևեռ** - բառի լայն իմաստով՝
* սահման, ինչ որ բանի ծայրամաս;
* ինչ որ բան, որը հակադարձ է մյուսին (երկու բևեռ)։

Ավելի կոնկրետ նշանակություններ՝
* Աշխարհագրական բևեռներ
* Մագնիսական բևեռներ՝
** հյուսիսային և հարավային
* Ցրտի բևեռներ
* Անհասանելության բևեռ
* Մագնիս
Բալ

**Բալ** (subgen. ), Սալոր (*Prunus*) ցեղի *Cerasus* ենթացեղի բույս։

## Անվան պատմությունը
Կեռասունդա (), փոքր քաղաքը, որ գտնվում էր Ֆարնակիայի և Տրապեզունդի, հայտնի դարձավ բալերով։ Հենց այդտեղ առաջին անգամ հռոմեացիները տեսան բալ անվանելով նրանց «կեռասունտական պտուղներ», . Այստեղից և իտալական *ciliega*, ֆրանսիական *cerise*, իսպանական *cereza*, պորտուգալական *cereja*, գերմանական *Kirsche*, անգլիական *cherry*, ռուսական «черешня»։

## Ծագում և մշակման պատմություն
Հնագույն ժամանակներից ամենահայտնի բալի տեսակը՝ կեռասը կամ թռչնի բալն է։ Ենթադրվում է, որ կեռասը հայտնի է եղել դեռևս մ.թ.ա. 8000 թվականից Անատոլիայում և Եվրոպայում՝ ժամանակակից Դանիայի և Շվեյցարիայի տարածքների վրա։

Բալի պտուղները թթվաքաղցր համ ունեն։ Բալի պտուղները օրգանական թթուներ են պարունակում (լիմոնաթթու, խնձորաթթու, սաթաթթու, սալիցիլաթթու), միկրոէլեմենտներ (պղինձ, երկաթ, ցինկ, յոդ, մարգանեց, քրոմ, ֆտոր, մոլիբդեն, բոր, վանադիում, կոբալտ, նիկել, ռուբիդիում), մակրոէլեմենտներ (կալիում, կալցիում, ֆոսֆոր, մագնիում), ինչպես նաև պեկտինային նյութեր, շաքար, վիտամին А, С, Е, В1, В2, РР, ֆոլաթթու։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ծառեր
Կատեգորիա:Հայաստանի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Պտղատու ծառեր
Տրամագիծ

մինի|307x307փքս|Շրջանագիծ, որի վրա նշված են լարը, աղեղը, տրամագիծը (d) և շառավիղը (r)
Երկրաչափության մեջ շրջանագծի տրամագիծն այն լարն է, որը անցնում է շրջանագծի կենտրոնով ( ինչպես նաև այդ հատվածի երկարությունը)։ Տրամագիծը հավասար է երկու շառավիղների երկարությունների գումարին (d=2r)։

## Նշանակումը
մինի|ձախից|189x189px|  նշանը տեխնիկական գծագրում։
Սովորաբար գծագրերում տրամագիծը նշվում է հունարեն անվանման *διάμετρος* (*diametros*) -  *δια-* (*dia-*), "միջով" + *μέτρον* (*metron*), "չափել" առաջին տառով՝ «**d**» կամ **ø** նշանով։

Տարածված սխալ է, երբ **ø** նշանը շփոթում են Փ տառի հետ և, նույնիսկ ավելի հեռուն գնալով, նշանակում են ֆ կամ F տառով։ Պետք չէ այն շփոթել նաև դատարկ բազմության ∅ նշանի հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տարրական երկրաչափություն
Սուրբ Ստեփանոս վանք (Բերկրի)

**Սուրբ Ստեփանոս վանք** (նաև՝ Տեր Հուսկանորդու վանք), հայ առաքելական ավերված վանական համալիր ներկայիս Թուրքիայի Հանրապետության Վանի մարզում, պատմական Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Առբերանի (Տարբերունի) գավառում՝ Արգելանի Սբ. Աստվածածին վանքի մոտ։ Վերջինիս հետ ընդհանուր միաբանություն է ունեցել։ Հիմնվել է XIII դ. Տեր Հուսկանորդի (ս. Ստեփանոսի) գերեզմանի վրա (մոտ 1251-ին)։ Եղել է նշանավոր սրբավայր և ուխտատեղի։ Վանքի՝ այսօր կանգուն Սբ. Ստեփանոս եկեղեցին մեկ զույգ որմնամույթերով գմբեթավոր դահլիճ է, որին հյուսիսից կից է Սբ. Ստեփանոսի թաղածածկ դամբարանը։ Մոտակա ժայռերին փորագրված են XV դ խաչքարեր։

Կատեգորիա:13-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական գոյություն չունեցող եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Մուշի մարզի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Միջազգային աստղագիտական միություն

**Միջազգային աստղագիտական միություն** (*ՄԱՄ, IAU*),  ամբողջ աշխարհի աստղագիտական միությունները միավորող կազմակերպություն։ Հիմնադրվել է 1919 թվականին Բրյուսելում (Բելգիա)։

## Կազմը և կազմակերպությունը
[մինի|աջից|260px|26-րդ գլխավոր ասամբլեայի բացման արարողությունը [Պրահայում 2006 թ.]]
ՄԱՄ-ը կազմված է անդամ-երկրներից (ներկայացված ազգային ակադեմիաներով և այլ ոչ պետական կազմակերպություններով) և ավելի քան 10 000 անհատ անդամներից։ Միությունը ներառում է 64 պետություն։
ՄԱՄ-ը պատկանում է Գիտական միությունների միջազգային խորհրդին, որի գլխավոր գրասենյակը գտնվում է Փարիզում։

Միության հովանու տակ գործում է Աստղագիտական հեռագրերի կենտրոնական բյուրոն և Փոքր մոլորակների կենտրոնը, որոնք գտնվում են Սմիթսոնյան աստրոֆիզիկական աստղադիտարանում։

Միության մեջ գործում են ավելի քան 50 մշտական հանձնաժողովներ և Գործադիր կոմիտեն։

Ընթացիկ կազմակերպական աշխատանքը կատարվում է հանձնաժողովներ և Գործադիր կոմիտեի կողմից։

## Պատմություն
ՄԱՄ-ի ստեղծման պատմությունը սկսվել է «Երկնքի քարտեզ» միջազգային ծրագրից։

1887 թվականին Երկնքի լուսանկարչական քարտեզի մշտական հանձնաժողովը ընդլայնեց իր հետաքրքրությունների շրջանակը նաև աստղագիտության ոլորտ, և հետևաբար կարող է համարվել ՄԱՄ-ի իրավանախորդ։

## Գործունեությունը
Երեք-չորս տարին մեկ անգամ (ընդհատում եղել է միայն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին) անդամ-երկրներից մեկում տեղի է ունենում կազմակերպության Գլխավոր ասամբլեա (համաժողով)։

ՄԱՄ-ը ճանաչված է որպես աստղագիտական հարցերի վերաբերյալ որոշումների կայացման բարձրագույն միջազգային մարմին, այնպիսի հարցերի որոնք պահանջում են համագործակցություն և ստանդարտիզացում, այնպիսիք ինչպիսին են, աստղագիտական մարմինների պաշտոնական անվանումները։ ՄԱՄ-ը նույնպես աջակցում է աստղագիտական դիտարկումների զարգացմանը զարգացող երկրներում։ Ամեն 3 տարին մեկ անգամ գումարվում է ՄԱՄ Գլխավոր ասամբլեա, հաճախակի կազմակերպվում են համաժողովներ և քննարկումներ։

## Գլխավոր ասամբլեաներ
ՄԱՄ Գլխավոր ասամբլեաների անցկացման տեղերը և թվականները՝

## ՄԱՄ ղեկավարներ
### Նախագահներ
* Քեմփբել Վիլիամ Ուոլես −1922-1925
* Ջոնս Հարոլդ Սփենսեր −1944 −1948
* Լինդբալդ Բերտիլ −1948-1952
* Ստրուվե Օտտո Լյուդվիգովիչ −1952-1955
* Դանժոն Անդրե −1955-1958
* Համբարձումյան Վիկտոր Համազասպի −1961-1964
* Սաադե Խորխե  - 1985 - 1988
* Բոյարչուկ Ալեքսանդր Ալեքսեյեվիչ −1991 −1993

### Գլխավոր քարտուղարներ
* Ֆաուլեր Ալֆրեդ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Աստղագիտություն
Կատեգորիա:Գիտական կազմակերպություններ
Երշիկ

**Երշիկ**, մսի լցոնից (ֆարշից) պատրաստված, թաղանթապատված կամ անթաղանթ սննդամթերք, որն օգտագործվում է առանց ջերմային մշակման։ Որպեսզի տավարի մսեղիքը դառնա օգտագործելի երշիկի պատրաստման համար, այն պետք է մաքրված (առանձնացված) լինի ոսկորներից, ճարպից, ջլերից, խոշոր արյունատար և ավշային անոթներից։ Ըստ դրա էլ մսեղիքը բաժանվում է 3 տեսակի՝ *բարձր*, *1-ին* և *2-րդ*։ Բարձրի դեպքում աննկատելի են ճարպերը և շարակցական հյուսվածքը, իսկ առաջինի ու երկրորդի դեպքում շարակցական հյուսվածքի քանակը կազմում է համապատասխանաբար մինչև 6 և 20 %։ Հայկական երշիկի տեսակ է մականեկը (մական բառից)։

Եփած երշիկների, նրբերշիկի, սարդելկայի համար լավագույն հումք է հանդիսանում թարմ միսը, որն առավել խոնավածուծ է։

Լցոնին ավելացվում է չոր կամ խոնավ կաթնասպիտակուց, նատրիումի կազեինատ, սպիտակուցային հարստացուցիչներ, արյան պլազմա և կենդանական կամ բուսական ծագման այլ սպիտակուցներ։

## Արտաքին հղումներ
* Լեհական կլեիբասա (նրբերշիկ) 
* Չեխական նրբերշիկի բաղադրատոմսը (չեխերենով)

Կատեգորիա:Մսամթերք
Կատեգորիա:Համաշխարհային խոհանոց
Կատեգորիա:Երշիկեղեն
Ֆարինելլի

**Ֆարինելլի** (, իսկական անունը՝ *Կարլո Բրոսկի*, ; ), հայտնի իտալացի օպերային երգիչ-ամորձատ (կաստրատ)։ Համարվում է օպերային պատմության մեջ մեծագույն երգիչներից մեկը։

Ֆարինելլիի ձայնը աչքի էր ընկնում ճկունությամբ, ուներ փափուկ և լուսավոր հնչերանգ, դիապազոնը 3 օկտավ էր։ Ֆարինելիի կատարումն առանձնանում էր վիրտուոզ վարպետությամբ, հստակ առոգանությամբ, նրբաճաշակ երաժշտականությամբ, գեղարվեստական հմայքով, զգացմունքային ներթափանցմամբ, էմոցիոնալ էքսպրեսիվությամբ։ Նա կատարելապես տիրապետում էր կոլորատուրաների իմպրովիզացիայի արվեստին։

Կատարել է քնարերգական և հերոսական դերերգեր Նիկոլո Պորպորայի, Լեո Վինչիի, Թոմազո Ալբինոնիի, Պորտայի, Կառլո Բրոսկիի, Յոհան Ադոլֆ Հասսեի, Ջակոմելլիի, Վերաչինիի և այլոց օպերաներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի դերասաններ
Կատեգորիա:Իտալացի ջութակահարներ
Կատեգորիա:Իտալացի օպերային երգիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Իտալացի սոպրանոներ
Կատեգորիա:Թատերական ռեժիսորներ
Ժերար Կոսսե

**Ժերար Կոսսե** (, ), ֆրանսիացի ալտահար։

Սովորել է Փարիզի կոնսերվատորիայում, որտեղ շահել է ալտի և կամերային անսամբլի առաջին մրցանակը։ Աշխատել է բազմատիվ լարային կվարտետներում, նաև "Ensemble intercontemporain" որպես առաջին սոլո ալտահար։ Համերգներով հանդես է գալիս բազմատիվ անվանի երաժիշտների, այդ թվում՝ նշանավոր դիրիժորներ Էմանուել Կրիվինի, Շառլ Դյուտուայի, Քենթ Նագանոյի հետ, նաև՝ որպես մենակատար։ Բացի այդ, թողարկում է իր կատարումների ձայնագրությունները, որոնց թվաքանակն անցնում է երեքուկես տասնյակից։ Ընդ որում՝ դրանք թողարկվել են այնպիսի համբավավոր լեյբլներով, ինչպիսիք են EMI-ն, Erato Records-ը, Philips-ը։ Ներկայումս Ժերար Կոսսեն դասավանդում է Փարիզի կոներվատորիայում և Մադրիդի Սոֆյա թագուհու անվան երաժշտական բարձրագույն դպրոցում։ Նա նվագում է 1560 թվականին Գասպարե դա Սալոյի պատրաստած ալտ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Allmusic.com
* Página con enlace a la Escuela Superior de Música Reina Sofía
* Magister Musicae; Vídeos con Clases Magistrales del profesor Gérard Caussé  (իսպաներեն և անգլերեն)

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ալտահարներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի երաժիշտներ
Պլանետեզեմալ

**Պլանետեզեմալ** (անգլերեն planet - մոլորակ և infinitesimal - անսահման փոքր), պրոտոաստղի ուղեծրում երկնային մարմին, որը առաջանում է նախամոլորակային սկավառակի մեջ գտնվող փոշեհատիկների՝ աստիճանաբար իրար միանալու միջոցով։ Անընդհատ ձգելով դեպի իրեն նոր նյութեր և աճեցնելով իր զանգվածը պլանետեզեմալները ձևավորում են ավելի մեծ մարմին, մինչև սեփական ձգողության ուժի ազդեցության տակ նրա մասնիկները սկսում են խտանալ։ Պլանետեզեմալի օրինակ է ծառայում (21) Լյուտեցիա աստերոիդը, որի հաստ, կիլոմետրանոց փոշու տակ գտնվում է խիտ միջուկը։

Խտացվող նյութը ավելացնում է կենտրոնի ջերմաստիճանը։ Աճած ջերմաստիճանի պատճառով այն հալում է, և ձևավորվում է պրոտոմոլորակ։

Մոլորակների ձևավորման տեսությունը, որը ներառում է «պլանետեզեմալների վարկածը», առաջադրվել է խորհրդային աստղագետ Վ. Սաֆրոնովի կողմից և մինչև այսօր ընդունվում է աշխարհի աստղագետների մեծամասնության կողմից։

Կատեգորիա:Աստղագիտություն
Սննդամթերքի էներգետիկ արժեք

մինի|աջից|220px|Բրնձի փաթեթ, որի բաղադրության բաժնում նշված է էներգետիկ արժեքը
**Սննդամթերքի էներգետիկ արժեքը** (այլ կերպ՝ **կալորիականություն**) իրենից ներկայացնում է էներգիայի այն քանակը, որն առաջանում է մթերքներում պարունակվող ճարպերի, սպիտակուցների և ածխաջրերի օքսիդացման հետևանքով։
Կալորիականությունը մթերքի սննդարար արժեքի կարևոր ցուցանիշ է, որն արտահայտում են կիլոկալորիաներով (կկալ, ԱՄՆ-ում պարզապես՝ *callories*) կամ կիլոջոուլներով (ԿՋոուլ)։ Ընդ որում՝ 1 կկալ = 4,184 ԿՋոուլի։ Սպիտակուցների էներգետիկ արժեքը կազմում 4 կկալ/գ (16,7 ԿՋոուլ/գ), մարսելի ածխաջրատներինը՝ 3,75 կկալ (15,7 ԿՋոուլ/գ), ճարպերինը՝ 9 կկալ/գ (37,7 ԿՋոուլ/գ)։ Այն հաշվարկում են սննդամթերքի 100 գ ուտելի մասով։ Մթերքի էներգետիկ արժեքը որոշելու համար պետք է տեղյակ լինել դրա քիմիական կազմից։

Օրինակ, տավարի մսի 100 գ-ը պարունակում է 18,9% սպիտակուց, 12,4% ճարպ։ Հետևաբար, 100գ տավարամսի էներգետիկ արժեքը կկազմի 18,9X4+12,4X9=187 կկալ (187X4,184=782 ԿՋոուլ)։

Հաշվարկված էներգետիկ արժեքը հանդիսանում է տեսական, որովհետև սննդամթերքները մարդու օրգանիզմում լրիվ չեն մարսվում։ Մարսվող սննդամթերքների էներգետիկ արժեքը որոշելու համար պետք է իմանալ դրանց մարսելիության գործակիցը։

### Կալորիականության միավոր
Սննդամթերքի կալորիականությունն արտահայտում են կալորիաներով (կալ) և կիլոկալորիաներով (կկալ)։ Սննդամթերքի կալորիականությունը պայմանավորված է սննդամթերքների կազմության մեջ մտնող հիմնական սննդանյութերի՝ սպիտակուցների, ճարպերի և ածխաջրերի պարունակությամբ։ Սննդամթերքների մյուս բաղադրամասերը՝ հանքային աղերն ու վիտամինները, էներգետիկական արժեք չունեն։ Օրգանիզմում 1 գ ճարպի օքսիդացումից ստացվում է 9,3 կկալ (1 կկալ=4,1868 կջ), 1 գ սպիտակուցից՝ 4,1 կկալ, 1 գ ածխաջրերից՝ 4,1 կկալ էներգիա։ Տարբերում են սննդի բրուտտո և նետտո կալորիականություն։ Բրուտտոն սննդի ընդհանուր, իսկ նետտոն՝ յուրացվող մասի կալորիականությունն է։ Վերջինս խառը սննդի ժամանակ կազմում է ընդհանուրի մոտ 90%֊ը։

### Դասակարգում ըստ կալորիականության
Բարձր կալորիականությամբ են օժտված մեծ քանակությամբ ածխաջրեր և ճարպեր պարունակող սննդամթերքները (օրինակ, ձավարները, լոբազգիները, հացամթերքներն ու մակարոնեղենը, հրուշակեղենը, ճարպոտ միսն ու ձկնեղենը և այլն)։

### Կալորիականության հաշվարկման մեթոդներ
Սննդամթերքների և պատրաստի կերակրատեսակների կալորիականությունը որոշում են ֆիզիկական, քիմիական և հաշվարկային մեթոդներով։

##### Ֆիզիկական մեթոդ
Ֆիզիկական մեթոդի դեպքում կալորիմետրում այրում են սննդամթերքի որոշակի քանակ և որոշում անջատված ջերմային էներգիայի քանակը։
##### Քիմիական մեթոդ
Քիմիական մեթոդի դեպքում լաբորատոր եղանակով որոշում են սննդամթերքում սպիտակուցների, ճարպերի և ածխաջրերի պարունակությունը և օգտվելով դրանց ջերմային համարժեքներից՝ հաշվում կալորիականությունը։
##### Հաշվարկային մեթոդ
Գործնականում լայն կիրառում ունի հաշվարկային մեթոդը, որի ժամանակ օգտվում են հատուկ աղյուսակներից, ուր տրված են տարբեր սննդամթերքներում հիմնական սննդանյութերի պարունակությունը և կալորիականությունը, որոշում նրա համապատասխանությունը օրգանիզմի էներգետիկական ծախսերին։
## Արտաքին հղումներ
* FAO.org` մթերքների էներգետիկ արժեքը, մեթոդների վերլուծություն
* Կալորիաներ

Կատեգորիա:Սնունդ
Կատեգորիա:Սննդագիտություն
Սուրբ Քրիստոս Ամենափրկիչ եկեղեցի (Գանձակ)

**Սուրբ Քրիստոս Ամենափրկիչ եկեղեցի**, Հայ առաքելական եկեղեցու ոչնչացված տաճար Արևելյան Հայաստանում, ներկայումս Ադրբեջանական Հանրապետության տարածքում գտնվող Գանձակ քաղաքում։
 
## Պատմություն
Գանձակի Սուրբ Քրիստոս Ամենափրկիչ եկեղեցին կառուցվել է 17-րդ դարում։ Այժմ եկեղեցին ամբողջոթյամբ ոչնչացված է, իսկ տեղը բժշկական տեխնիկում է կառուցված։

## Տես նաև
* Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի (Գանձակ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գանձակի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
ք
Կատեգորիա:17-րդ դարի հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Ռամզան Քադիրով

**Ռամզան Ախմատովիչ Քադիրով** (, չեչ.` Къадар АхIмат-кIант Ръамазан, ), Չեչնիայի ներկայիս նախագահ (2007 թվականի փետրվարի 15-ից) և նախկին չեչեն ապստամբ, Միասնական Ռուսաստան կուսակցության գերագույն խորհրդի անդամ, Ռուսաստանի Դաշնության հերոս (2004)։ Չեչնիայի առաջին նախագահ Ախմատ Քադիրովի որդին է։

Առաջին չեչենական պատերազմի ժամանակաշրջանում մասնակցել է մարտական գործողություններին դաշնային զորքերի դեմ, իսկ Երկրորդ չեչենական պատերազմի ժամանակ անցել է դաշնային կառավարության կողմը։ Ախմատ Քադիրովի նախագահության ժամանակաշրջանում զբաղեցրել է Չեչնիայի նախագահի անվտանգության ծառայության ղեկավարի պաշտոնը։ 2005-2007 թվականներին եղել է Չեչնիայի Հանրապետության կառավարության ղեկավարի պաշտոնը։ Եղել է ոստիկանության Գեներալ-մայոր (2009)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Պաշտոնական կայք  

Կատեգորիա:Չեչեններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի սպորտի վարպետներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետության հերոսներ
Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 3-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Իգոր Ռյուրիկովիչ

**Իգոր** (հնարավոր է՝ **Ingvar**, մոտ 878 - 945), եղել է Կիևյան Ռուսիայի մեծ իշխան 912-945 թվականներին։ Պատմության մեջ հայտնի է որպես վարյագների միապետ Ռյուրիկի որդի (ուսումնասիրողներից ոմանք կասկածի տակ են դնում նրա՝ Ռյուրիկի որդին լինելը)։ Իգորը առաջին կիևյան իշխանն է, ով նշվել է բյուզանդական () և արևմտյան աղբյուրներում ()։

## Ընտանիքը

* Հայրը - Ռյուրիկ՝ տոհմի նահապետը
* Մայրը - Եֆանդա
* Կինը - Օլգա իշխանուհի (902—969), ամուսնացել են 913 թվականին
** Ավագ որդին - Սվյատոսլավ
** Կրտսեր որդին - Վլադիսլավ (?&nbsp;—971)
** Դուստրը՝ Պրեդսլավա

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов. — М.-Л.: «Издательство АН СССР», 1950. — 659 с. //«Ізборник». Історія України IX—XVIII.
* *Мельникова Е. А.* Игорь // Древняя Русь в средневековом мире (энциклопедия)/ Под ред. Е. А. Мельниковой, В. Я. Петрухина. — 2-е изд. — М.: Ладомир, 2017. — С. 313—314.
* Ипатьевский список «Повести временных лет»//«Ізборник». Історія України IX—XVIII
* Фехнер М. В. Наконечник ножен меча из кургана близ Коростеня // Советская археология. 1982. № 4.

Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Սև ցուցակ
Օլգա (իշխանուհի)

**Իշխանուհի Օլգա** (քրիստոնեական անունը՝ Հեղինե (Ելենա)) (), Կիևի մեծ իշխանուհի, Իգոր Ռյուրիկովիչի կինը։ 945-ին, դրևլյանների կողմից ամուսնու սպանությունից հետո, դաժանորեն ճնշել է նրանց ապստամբությունը։ 945 - 47-ին դրևլյանների և նովգորոդցիների համար սահմանել է հարկի չափ, ստեղծել է վարչական կենտրոններ՝ պոգոստներ։ Օլգան նշանակալիորեն ընդլայնել է Կիևյան մեծ իշխանական տան հողային տիրույթները։ 955 (կամ 957)-ին այցելել է Կ․Պոլիս, ընդունել է քրիստոնեություն։ Պետությունը կառավարել է որդու՝ Մվյատոսչավ Իգորեիչի մանկության, իսկ ավելի ուշ՝ նրա արշավանքների ժամանակ։ 968-ին ղեկավարել է Կիևի պաշտպանությունը պեչենեգների դեմ կռվում։ Ռուսական եկեղեցին Օլգային դասել է սրբերի շարքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Հայոց ձորի դաշտ

**Հայոց Ձորի դաշտ**, դաշտ Հայկական լեռնաշխարհում, Վանա լճի գոգավորությունում։ Լճի հարավարևելյան ափից տարածվում է դեպի արևելյան և զբաղեցնում մոտ 260&nbsp;կմ² տարածք։ Գրաբենային ծագման դարավանդային հարթավայր է՝ ծածկված լճագետային նստվածքներով։ Հյուսիսով հոսում է Խոշաբ գետը։ Կլիման ցամաքային է։ Բնորոշ է տափաստանային և մարգագետնային բուսածածկույթը։

Կատեգորիա:Բիթլիսի մարզի հարթավայրեր
Լոլիկ

**Լոլիկ** կամ **պոմիդոր** (*Solanum lycopersicum*), մորմազգիների (*Solanaceae*) ընտանիքին պատկանող մշակաբույս է։ Համարվում է ամենատարածված և արժեքավոր բանջարային կուլտուրաներից մեկն աշխարհում։ Օգտագործվում է տարբեր տեսակի կերակուրների մեջ՝ եփած, խորոված, թարմ վիճակում, որպես աղցան, ինչպես նաև թթու և աղը դրած վիճակում։
Լոլիկը մեծ մասամբ օգտագործվում է պահածոների արդյունաբերության մեջ։ Լոլիկից կարելի է պատրաստել կետչուպ, տոմատի մածուկ, լեչո և այլն։ Մեծ տարածում ունի նաև լոլիկի հյութը, որը արժեքավոր և վիտամիններով հարուստ զովացուցիչ խմիչք է հասակավոր մարդկանց և դիետիկ կենսամթերք՝ երեխաների ու հիվանդների համար։
Պոմիդորն օժտված է բարձր համային հատկություններով, հարուստ է վիտամիններով (A, B, C, pp), oրգանական թթուներով (կիտրոնաթթու և խնձորաթթու) և հանքային աղերով (Ca, Na, Mg, Fe և այլն)

## Պատմություն
Լոլիկի հայրենիքը Հարավային Ամերիկան է՝ Պերուն, Բոլիվիան և Էկվադորը, որտեղ այժմ էլ կարելի է հանդիպել պոմիդոր վայրի և մշակովի բազմաթիվ ձևերի։ Ացտեկների լեզվով այն կոչվել է *Zitomate*, որտեղից և եվրոպական շատ երկրներում այն այժմ կոչվում է **տոմատ**։ Պոմիդորը Եվրոպա է բերվել 16-րդ դարի առաջին կեսերին և առաջին հերթին տարածվել է Իսպանիայում, Պորտուգալիայում և Իտալիայում։ Եվրոպացիները բույսն անավանել են ***pommo d' oro*** (*«ոսկե խնձոր»*)։ Սկզբնական շրջանում պոմիդորը որպես դեկորատիվ բույս մշակվել է բուսաբանական այգիներում, 18-րդ դարի վերջից որպես բանջարային բույս սկսել են մշակել Իսպանիայում, Իտալիայում, Պորտուգալիայում, այնուհետև՝ Ֆրանսիայում, Դանիայում և եվրոպական այլ երկրներում։

## Հայաստանում
մինի|աջից|150px|Շուկայում վաճառվող լոլիկ
Լոլիկն Հայաստանում մշակվում է կլիմայական բոլոր գոտիներում, բայց նրա արդյունաբերական մշակումը կենտրոնացած է հիմնականում Արարատյան հարթավայրի շրջաններում, որտեղ գտնվում են նաև պահածոների գործարաններ։

## Բուսաբանական նկարագրությունը
Լոլիկը միամյա բույս է, պատկանում է մորմազգիների ընտանիքին (Solanaceae)։ Ծլելուց մինչև առաջին պտուղների հասունացումը տևում է 90-125 օր, նայած սորտին, կլիմայական պայմաններին և մշակման եղանակին։

## Արտաքին հղումներ
*Պոմիդոր

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Բանջարեղեն
Սուրբ Թադևոս եկեղեցի (Գանձակ)

**Սուրբ Թադևոս եկեղեցի**, հայկական տաճար ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության Գանձակ քաղաքում, պատմական Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի տարածքում։
 
## Պատմություն

Գանձակի Սուրբ Քրիստոս Ամենափրկիչ եկեղեցին կառուցվել է 18-րդ դարում։ Այժմ եկեղեցին ամբողջությամբ ոչնչացված է, իսկ տեղը կինոթատրոն է կառուցված։

## Ճարտարապետություն

## Տես նաև
* Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի (Գանձակ)

## Արտաքին հղումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գանձակի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
թ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի (Գագրա)

**Գագրայի Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի** հաճախ կոչվում է նաև **Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի**, Հայ Առաքելական Եկեղեցու տաճար Աբխազիայի Գագրա քաղաքում։

## Եկեղեցու Օծումը
2013 թ. նոյեմբերի 5-ին, ձեռամբ Հարավային Ռուսաստանի Հայոց թեմի առաջնորդ գերաշնորհ Տ. Մովսես եպիսկոպոս Մովսեսյանի օծվեց Գագրայի (Աբխազիայի Հանրապետություն) Ամենափրկիչ եկեղեցին։ Օծման արարողությանը մասնակցեցին նաև Հարավային Ռուսաստանի թեմի 14 քահանա հայրեր, մասնավորապես արժանապատիվ Տ. Մակար ավագ քահանա Տերտերյանը, Տ. Հարություն ավագ քահանա Բայադյանը, Տ. Գրիգորիս քհն. Պողոսյանը, Տ. Խաչատուր քհն. Եղիազարովը, Տ. Դանիել քհն. Կուկույանը, Տ. Գևորգ քհն. Միրզոյանը և ուրիշներ։ Ներկա էր նաև Սբ. Գայանե վանքի միանձնուհի քույր Եղիսաբեթը։
Սուրբ պատարագին մասնակցեցին պետական բարձրաստիճան այրեր՝ Աբխազիայի Պառլամենտի նախագահ պրն. Վալերի Բգամբայի գլխավորությամբ։ Ներկա էին նաև Հայաստանի ԱԺ պատգամավոր Արագած Ախույանը, Աբխազիայի ազգությամբ հայ պատգամավորներ, ներկայացուցիչ Սփյուռքի նախարարությունից։ Իրենց մասնակցությունը բերեցին նաև Թեմական Խորհրդի անդամներ՝ Ազատ Ասատուրովը, Նիկոլայ և Իլյա Քոչյանները, Գեորգի Պողոսովը։ Օծման սրբազան արարողությանը ներկա էին 4-5 հազար հավատացյալ հայորդիներ, ոչ միայն Աբխազիայից, այլ նաև Ռուսաստանի տարբեր քաղաքներից (Մոսկվա, Կրասնոդար, Սոչի, Դոնի Ռոստով և այլն), ինչպես նաև Հայաստանից և Արցախից։
Եկեղեցին կառուցվել է ժողովրդական հանգանակության շնորհիվ։ Եկեղեցու խաչը 2,1 մետր բարձրությամբ տեղադրվել է 2011 թվականին, և դեկտեմբերի 12-ին՝ օծվել ձեռամբ թեմակալ բարեխնամ առաջնորդ Մովսես եպիսկոպոս Մովսեսյանի
Հավարտ սուրբ պատարագի, Մովսես Սրբազանն օրհնելով բազմահազար հավատացյալներին, մասնավորապես անդրադարձավ նրանցից երկուսին՝ տիար Գալուստ Տրապիզոնյանին (որն ի դեպ, Աբխազիայի ազգային հերոս է) և տիար Արկադի Սարգսյանին՝ նշելով նրանց անմնացորդ նվիրումը եկեղեցու կառուցման սրբազան գործին։ Սրբազան հայրը բարձր գնահատեց նաև Աբխազիայի հոգևոր հովիվ արժանապատիվ Տ. Սեդրակ քահանա Ազնավուրյանի ազնիվ ծառայությունը։ Առանձնապես կարևորվեց և գնահատվեց թեմական բարերարներ՝ Անդրեյ Ամոսովի և Կարեն Գրիգորյանի, ներդրումը եկեղեցու կառուցման սրբազան գործին։
Օծման և Սուրբ պատարգից հետո սկսվեց ազգային երգ ու պարը, բաժանվեց ավանդական մատաղը, և այդ պատմական և հիշարժան օրվա տոնակատարությունը շարունակվեց մինչ ուշ երեկոյան։
Այսօր Աբխազիայում ապրում է 50.000 հայ, գործում է 32 հայկական դպրոց։
Աբխազիայի հայերի մեծ մասը համշենցի է, գաղթել են Սև ծովի հարավարևելյան ափերից՝ Տրապիզոնի, Օրդուի և Սամսոնի շրջաններից։ Հայերի հոսքը դեպի Աբխազիա աճել է հատկապես 1895-96 թթ.., 1915-ի հայկական կոտորածների ժամանակ։ Հայերը Աբխազիայում սփռված են տարբեր գյուղերում՝ Լաբրայ, Ախալշենի, Աթարայ, Պսիրցխայ, Մծարայ և այլն։ Մի մասն էլ ապրում է քաղաքներում՝ Սուխումում, Օչամչիրայում, Գուդաութայում, Գագրայում։

## Տես նաև
* Վրաստանի հայկական տաճարների ցանկ
* Հայերը Աբխազիայում
* Սուրբ Հռիփսիմե մատուռ (Գագրա)

## Արտաքին հղումներ
* Եկեղեցու լուսանկարը 
* Աբխազիայի հայ համայնքի հոգևոր վերածնունդը

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
ա
Կատեգորիա:2013 հիմնադրումներ Աբխազիայում
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Գագրայի շենքեր և կառույցներ
Զավեն Պետրոսյան

**Զավեն Ասլիբեկի Պետրոսյան** (), գեղանկարիչ, բանաստեղծ, լրագրող։ Հայաստանի գրողների միության անդամ (2009)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1957 թ. Նոյեմբերյանի շրջանի (այժմ Տավուշի մարզ) Ջուջևան գյուղում։ 1980 թվականին ավարտել է Երևանի Խ. Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի նկարչագծագրական ֆակուլտետը, ինչպես նաև հասարակական մասնագիտությունների ֆակուլտետի ժուռնալիստիկայի բաժինը։ Զբաղվում է մանկավարժական և լրագրողական գործունեությամբ։ Իջևանում (2004 թ.), Նոյեմբերյանում (2007 թ.) ունեցել է գեղանկարչական անհատական ցուցահանդեսներ։ Նրա գրաֆիկական ձևավորումներով լույս են տեսել բազմաթիվ գրքեր։

## Բանաստեղծական ժողովածուներ
* «Երկնալույս»
* «Խռովք և հրճվանք»
* «Դրախտավայր»
* «Անհանգիստ անդորրություն»

## Մրցանակներ
2009 թվականին արժանացել է 2008-2009 թթ տպագրված լավագույն գրքի համար Մկրտիչ Սարգսյանի անվան գրական մրցանակին։

## Ցուցահանդեսներ
* 2004 թ. Իջևանում գեղարվեստական անհատական ցուցահանդես։
* 2007 թ. Նոյեմբերյանում գեղարվեստական անհատական ցուցահանդես։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:ՀՊՄՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայաստանի գրողների միության անդամներ
Հայերենի բարձրագույն խորհուրդ

**Հայերենի բարձրագույն խորհուրդ**, կազմավորվել է 1995-ի հոկտեմբերին ՀՀ լեզվի պետական տեսչությանը կից (հաջորդել է 1994-ին լուծարված «Նախարարների խորհրդին առընթեր տերմինաբանական կոմիտեին)։ Գործել է մինչև 2006 թ.։ Խորհրդի նպատակն էր հայոց լեզվում լեզվաշինական աշխատանքները ղեկավարելը, ժամանակակից գրական հայերենի հարստացմանն ու զարգացմանը նպաստելը։ Վերստեղծվել է ՀՀ Վարչապետի 2017 թ․ մարտի 2-ի որոշմամբ, ստանալով Վարչապետին կից գործող կառույցի կարգավիճակ եւ գործել է մինչեւ 2018 թվականը։

## Գործառույթները
Խորհուրդը մշակում և սահմանում է տերմինաբանության, տերմինաշինության, տառադարձության, ուղղագրության, ուղղախոսության և կետադրության կանոնարգման սկզբունքները։ Քննարկում և լուծում է հայերենի բանավոր և գրավոր խոսքի վիճելի հարցերը, ընտրություն կատարում զուգահեռ տերմինների միջև։

## Որոշումների կիրառումը
Հայերենի բարձրագույն խորհրդի որոշումները հաստատվում էին Լեզվի պետական տեսչության պետի հրամանով և պարտադիր էին ՀՀ-ում հայ գրական լեզվի պաշտոնական և հրապարակային գործունեության բոլոր բնագավառներում։

## Խորհրդի նախագահ

* 1995-2006, Գևորգ Ջահուկյան
*2017-2018, Յուրի Ավետիսյան

## 2017-2018 թթ. խորհրդի կազմը

## Հրատարակություններ
* Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու

## Աղբյուր
* Հայկական Համառոտ Հանրագիտարան
*Հայաստանի իրավական տեղեկատվական համակարգ  (Arlis)

Կատեգորիա:Հայոց լեզու
Կատեգորիա:Լեզվի կանոնակարգման ինստիտուտներ
Պիցունդա

**Պիցունդա** (, , ***Բիճվինթա***), քաղաք (մինչև 2007 հունիսի 10 քաղաքատիպ ավան) Աբխազիայում, մերձծովային կլիմայական առողջարան Սև ծովի համանուն հրվանդանում, 25 կմ հարավ Գագրայից։

## Բնակչություն
Համաձայն 2011 թվականին անցկացված մարդահամարի, Պիցունդա քաղաքի բնակչության քանակը կազմում է 4198 մարդ, որից 2465 մարդ՝ աբխազներ, (58,7 %), 1144 մարդ՝ ռուսներ (27,3 %), 180 մարդ՝ հայեր (4,3 %), 135 մարդ՝ վրացիներ (3,2 %), 93 մարդ՝ ուկրաինացիներ (2,2 %), 181 մարդ՝ օսեր, հույներ և այլ ազգեր (4,3 %)։

## Տես նաև
* Գագրայի շրջան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Պիցունդա
Էրիս

**136199 Էրիս** (, ; Խորհրդանիշ։ 16px|⯰), գաճաճ մոլորակ, պլուտոիդ, որը, վերջին տվյալներով, փոքր-ինչ փոքր է Պլուտոնից։ Մինչև 2006 թվականի օգոստոսի 24-ը հավակնում էր մոլորակի կարգավիճակի (ավելի վաղ ենթադրվում էր, որ այն կարող է լինել ավելի մեծ քան Մերկուրին)։ Ամենաճշգրիտ չափումները կատարվել են 2010 թվականի նոյեմբերի 6-ին, երբ այս մոլորակը անցնում էր Կետի համաստեղության մի աստղի առջևով, Էրիսի շողքը թույլ տվեց գնահատելու այս պլուտոիդի տրամագիծը 10 կմ ճշտությամբ։

Էրիսն ամենամեծ զանգավածով և երկրորդ ամենամեծ գաճաճ մոլորակն է (Պլուտոնից հետո)։

## Կարգավիճակ
Էրիսը համարվում է «Գաճաճ մոլորակ», որոնք բավականին մեծ մարմիններ են, որպեսզի կարողանան մաքրել իրենց ուղեծրերի շրջակայքը՝ սահմանվել են որպես մոլորակներ, իսկ ոչ բավարար մեծ մարմինները, որոնք դեռ չեն հասնում հիդրոստատիկ հավասարակշռության, որպես Արեգակնային համակարգի փոքր մարմիններ։ Գաճաճ մոլորակները միջանկյալ դիրք են գրավում այդ երկու կատեգորիաների միջև։ Այս սահմանումը մի կողմից հավանության արժանացավ, մյուս կողմից էլ՝ քննադատության, և մինչ այժմ վիճարկվում է որոշ գիտնականների կողմից։
Միջազգային աստղագիտական միության կողմից պաշտոնապես ընդունված են հինգ գաճաճ մոլորակներ՝ Սերեսը, Պլուտոնը, Հոմեան, Մակեմակեն և Էրիսը, սակայն ենթադրվում է, որ ամենաքիչը 40, մինչ այժմ հայտնի, մարմիններ պատկանում են այս խմբին։ Գիտնականների գնահատականներով, կարող են հայտնաբերվել մինչև 200 գաճաճ մոլորակներ Կոյպերի գոտում և մինչև 2000 գաճաճ մոլորակներ` այս գոտուց դուրս։

## Էրիսի պատմություն
Էրիսը հայտնաբերվել է ամերիկացի աստղագետներ Մայք Բրաունի, Չադ Տրուհիլիոյի և Դևիդ Ռաբինովիցի կողմից։ Հայտնաբերողները, և նրանցից հետո էլ ՆԱՍԱ-ն ու որոշ ԶՏՄ-ներ հայտարարեցին այս մարմինը Արեգակնային համակարգի տասներորդ մոլորակ, սակայն 2006 թվականի օգոստոսի 24-ին Միջազգային աստղագիտական միությունը հաստատեց մոլորակի սահմանումը, որի համաձայն այն չի հանդիսանում մոլորակ։ Մարմինը դասակարգվել է «Գաճաճ մոլորակների» տեսակին։ 2008 թվականի հունիսի 11-ին ՄԱՄ-ը հայտարարեց պլուտոիդ հասկացության ներմուծման մասին։

Էրիսի անունը ընտրելու շուրջ շատ տարաձայնություններ եղան, այդ պատճառով այն անվանեցին Էրիս՝ տարաձայնությունների Աստծու անունով։

## Էրիսի արբանյակ
Էրիսը ունի մեկ արբանյակ՝ Դիսնոմիան։ Պաշտոնական նշանակումը (136199) Eris I Dysnomia - գաճաճ մոլորակ Էրիսի արբանյակն է, սկզբում այն անվանվել էր՝ S/2005 (2003 UB313) 1, ապա Դիսնոմիա՝ Էրիսի դստեր՝ անօրինակության աստվածության անունով։ Հայտնաբերվել է 2005 թվականի սեպտեմբերի 10-ին Մայք Բրաունի և Կեկա աստղադիտարանի (Հավայի) աշխատակիցների կողմից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անվանված փոքր մոլորակներ
Կատեգորիա:Արեգակնային համակարգ
Կատեգորիա:Գաճաճ մոլորակներ
Կրող հրթիռ

[մինի|200px|[Պրոտոն (հրթիռ)|«Պրոտոն-Կ» կրող հրթիռի արձակում]]
**Կրող հրթիռ**, սարք, որը գործում է ռեակտիվ շարժման սկզբունքով (հրթիռ) և նախատեսված է օգտակար զանգվածի տիեզերք դուրս բերման համար։

Կրող հրթիռները դասակարգվում են աստիճանների քանակով (մեկ, երկու աստիճան և այլն)։ Նրանք նույնպես բաժանվում են մեկ անգամյա կամ բազմակի օգտագործման համար նախատեսված։ Առավել մեծ տարածում են ստացել մեկանգամյա օգտագործման բազմաստիճան հրթիռները։ Մեկանգամյա հրթիռները ավելի պարզ կառուցվածք ունեն և հետևաբար ավելի հուսալի են։
Անհրաժեշտ է նշել, որ մեկ աստիճան ունեցող հրթիռը ուղեծրային արագության հասնելու համար պետք է ունենա մեկնարկային զանգվածի 7-10 % չափով վերջնական զանգված, որը ներկայիս տեխնոլոգիաների պայմաններում դարձնում է նրանց չափազանց ոչ արդյունավետ։ Մի քանի աստիճանների առկայությունը թույլ է տալիս զգալիորեն մեծացնել օգտակար զանգվածի հարաբերությունը հրթիռի մեկնարկային զանգվածին։ Միևնույն ժամանակ բազմաստիճան հրթիռները պահանջում են տարածություններ միջանկյալ աստիճանների ընկնելու համար։

Ամբողջապես բազմակի օգտագործման կրող հրթիռներ առայժմ գոյություն չունեն։ Մասնակիորեն բազմակի օգտագործման համակարգ է ամերիկյան «Սփեյս Շաթլ» (Տիեզերական մաքոք), ինչպես նաև սովետական «Էներգիա-Բուրան» համակարգը։ Այնուամենայնիվ «Սփեյս Շաթլ» ծրագիրը չկարողացավ զգալիորեն նվազեցնել բեռների ուղեծիր դուրս բերման գինը, բացի այդ բազմակի օգտագործման տրանսպորտային համակարգերը աչքի են ընկնում նախամեկնարկային պատրաստության բարդությամբ և ժամանակատարությամբ (նրանց նկատմամբ բարձր հուսալիության և անվտանգության պահանջների պատճառով)։

## Տես նաև
* Կրող հրթիռների ցանկ

## Արտաքին հղումներ
* Հրթիռակրիչ և կրող հրթիռ 
* Արևմտյան կրող հրթիռներ  

Կատեգորիա:Հրթիռներ
Միջազգային տիեզերական կայան

260px|մինի|Միջազգային տիեզերական կայան

**Միջազգային տիեզերական կայան** (**ՄՏԿ**), (, **ISS**), որպես բազմանպատակ տիեզերական հետազոտական համալիր օգտագործվող վարվող ուղեծրային կայան։ ՄՏԿ-ն համատեղ միջազգային նախագիծ է, որին մասնակցում են 15 երկիր (Բելգիա, Բրազիլիա, Գերմանիա, Դանիա, Իսպանիա, Իտալիա, Կանադա, Նիդեռլանդներ, Նորվեգիա, Ռուսաստան, ԱՄՆ, Ֆրանսիա, Շվեյցարիա, Շվեդիա, Ճապոնիա)։
ՄՏԿ-ի կառավարումն իրականացվում է՝ ռուսական մոդուլով՝ Կորոլյովում Տիեզերական թռիչքների կառավարման կենտրոնից, ամերիկյան մոդուլով՝ Լինդոն Ջոնսոնի անվան Տիեզերական թռիչքների կառավարման կենտրոնից Հյուստոնում։ Եվրոպական «Կոլումբոս» ու ճապոնական «Կիբո» լաբորատոր մոդուլների կառավարումը ղեկավարում են Եվրոպական տիեզերական գործալալության ղեկավարության (Օբերպֆաֆֆենհոֆեն, Գերմանիա) ու Ճապոնիայի օդատիեզերական հետազոտությունների գործակալության (ք. Ցուկուբա, Ճապոնիա) կենտրոնները։ Կենտրոնների միջև անցկացվում է ինֆորմացիայի ամենօրյա փոխանակում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տիեզերագնաց Մաքսիմ Սուրայևի օրագիրը  
* Տեասխցիկ և խոսակցություններ ՄՏԿ-ում 

Կատեգորիա:Ուղեծրակայաններ
Կատեգորիա:Տիեզերական կայաններ
Կրող հրթիռների ցանկ

Կատեգորիա:Հրթիռներ
Կատեգորիա:Ցանկեր:Տիեզերագնացություն
Վիտամին B3

**Վիտամին B<sub>3</sub>** վիտամին է որն ունի 3 ձև՝ նիկոտինամիդ (նիացինամիդ), նիացին (նիկոտինաթթու) և նիկոտինամիդ ռիբոզիդ։ Վիտամին B3-ի բոլոր երեք ձևերն էլ օրգանիզմում ձևափոխվում են նիկոտինամիդադենինդինուկլեոտիդի (ՆԱԴ)։ ՆԱԴ-ը անհրաժեշտ է կյանքի համար, և առանց վիտամին B3-ի կամ տրիպտոֆանի օրգանիզմում այն չի կարող սինթեզվել։ 2004 թվին նիկոտինամիդ ռիբոզը ճանաչվել է վիտամին B3-ի ձևերից մեկը։ Խումբը երբեմն անվանում են **վիտամին B<sub>3</sub> համալիր**։

## Գործողության մեխանիզմ
ՆԱԴ ը, նրա ֆոսֆորիլացված ձևի՝ նիկոտինամիդադենինդինուկլեոտիդֆոսֆատի (ՆԱԴՖ) հետ միասին, մասնակցում է ԴՆԹ-ի ռեպարացիայի և կալցիումի մոբիլիզացիայի գործընթացներում փոխանակման ռեակցիաներին։

## Աղբյուրներ
Վիտամի B3-ի պարունակությունը շատ է լոբիի, կաթի, մսի և հավկիթի մեջ։ Հարստացված ալյուրի ոչ կոէնզիմ ձևի (ազատ նիացինի պարունակութամբ) մեջ վիտամի B3-ի կենսամատչելիությունը նույնպես բարձր է։ Հացահատիկները նիացինի հարուստ աղբյուր չեն։ ԱՄՆ ում նիացինի միջին ընդունումը առաջարկվող սննդային քանակից բարձր է։

## Թունավորում
Վիտամին B3-ի օրական առավելագույն չափաբաժինը սահմանվել է 35 մգ։ Օրական 30 մգ չափաբաժնի դեպքում նկատվել են՝ մշտապես դեմքից սկսվող կարմրություն, որը զուգակցվում է մաշկի չորությամբ, քորով, պարեսթեզիայով և գլխացավով։ Լյարդի թունավորումը ամենալուրջ թունավոր ռեակցիան է, որը հանդիպում է >2 գրամ/օրը չափաբաժնի դեպքում։ Նշվել է կայծակնային հեպատիտի դեպքեր 3-9 գրամ/օրը դեղաչափերի ժամանակ, որի դեպքում կարիք է լինում լյարդի փոխպատվաստում։ Այլ պատասխան ռեակցիաներն են՝ գլյուկոզային անտանելիությունը, հիպերուրիկեմիան, մակուլյար այտուցը և մակուլյար կիստան։

## Անբավարարություն
Վիտամին B<sub>3</sub>-ի անբավարարությունը կարող է բերել պելագրայի՝ հիվանդություն, որը հայտնաբերվում է Հյուսիսային Ամերիկայում հարբեցողներից շատերի շրջանում։ Ախտանիշներն են՝ փսխում, ախորժակի կորուստ, որովայնի ցավ և ընդհանուր թուլություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վիտամիններ
Կատեգորիա:Վիտամին B
ՄՏԿ (այլ կիրառումներ)

**ՄՏԿ** կարող է նշանակել՝
* Միջազգային տիեզերական կայան,
* ՄՏԿ Բուդապեշտ (ֆուտբոլային ակումբ),
* Մեքենա-տրակտորային կայաններ,
Աշնան արև (վիպակ)

**Աշնան արև**, Հրանտ Մաթևոսյանի վիպակներից մեկը։ Հրատարակվել է 1973 թ.։ Վիպակի հիման վրա 1977 թ. «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում նկարահանվել է համանուն ֆիլմը։

## Սյուժեն
Կյանքի աշնանը մոտեցող կինը՝ Աղունը, պատրաստվում է գյուղից գնալ Երևան` որդուն ամուսնացնելու։ Ճանապարհի պատրաստությունների ընթացքում նա մտովի հանրագումարի է բերում անցյալը, որը մեծ տառապանքների ու փոքր ուրախությունների մի շղթա է։

Կատեգորիա:Արձակ ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Հրանտ Մաթևոսյանի ստեղծագործություններ
Սենտրո (Մադրիդ)

**Սենտրո** Մադրիդի կենտրոնական թաղամասը։ Տարածքը 5,23կմ² ։ Բնակչությունը 148,714 և բնակչության խտությունը՝ 28434,8/կմ²։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մադրիդի թաղամասեր
Աբխազիայի հայկական համայնք

**Աբխազիայի հայկական համայնք** (նախկինում կոչվել է նաև՝ **Աբխազիայի հայերի միություն**, , ), Աբխազիայի Հանրապետությունում գործող հասարակական կազմակերպություն, որը միավորում է երկրի հայկական համայնքի ներկայացուցիչներին։ Կազմակերպությունը զբաղվում է ազգային ինքնության պահպանությամբ, կրթական, մշակութային և բարեգործական գործունեությամբ։ Տրամադրում է ֆինանսական աջակցություն և կրթական ռեսուրսներ հայկական դպրոցներին, եկեղեցիներին և օգնություն է առաջարկում ցածր եկամուտ ունեցող ընտանիքներին։

## Պատմություն
«Աբխազիայի Հանրապետության հայկական համայնք» անվամբ կազմակերպությունը ստեղծվել է 2004 թվականին՝ Հայկական մշակութային կենտրոնի, «Կռունկ» հայկական բարեգործական կազմակերպության և Գագրայում գործող «Մաշտոց» միության միավորման միջոցով։ Համաժողովը հաստատեց իր կանոնադրությունը՝ երեք համանախագահներից բաղկացած ղեկավար կազմով՝ Մարիետա Թոփչյան, Խաչիկ Մինոսյան և Գալուստ Տրապիզոնյան:

2011 թվականի հոկտեմբերի 9-ին կայացած արտահերթ ժողովում կազմակերպությունը փոխել է իր անվանումը՝ դառնալով «Աբխազիայի հայերի միություն» ()։ Այդ ժողովում Խաչիկ Մինոսյանն ընտրվեց միության նախագահ 5 տարի ժամկետով՝ փոխարինելով մեկ տարի առաջ ընտրված Սուրեն Կերսելյանին։ Համայնքը նպաստեց Գագրայում Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու բացմանը։ 2017 թվականին հասարակական կազմակերպությունը վերադարձավ իր նախկին անվանմանը, իսկ նախագահության ժամկետը հինգից դարձավ երեք տարի։

Արցախյան 44-օրյա պատերազմի ժամանակ համայնքը մարդասիրական օգնություն է ցուցաբերել տուժած քաղաքացիական բնակչությանը։

2025 թվականի հունվարի 24-ին, «Աբխազիայի հայկական համայնքը» դիմել է Հայաստանի կառավարությանը՝ պահանջելով իշխանություններին ձեռնարկել պաշտպանական միջոցառումներ հայ փոքրամասնությանը պաշտպանելու համար՝ համարելով, որ տեղական քաղաքական ընդդիմությունը, ենթադրաբար, սերտ կապեր ունի արմատական ​​թուրք ազգայնականների և թուրքական գաղտնի ծառայությունների հետ։ Դիմումի հեղինակները մտահոգություն հայտնեցին հնարավոր բռնության վերաբերյալ։

## Նախագահներ
* Գարեգին Ղազարյան (2007-2010)
* Սուրեն Կերսելյան (2010-2011)
* Խաչիկ Մինոսյան (2011-2017)
* Գալուստ Տրապիզոնյան (2017-2023)
* Ալիկ Մինասյան (2023-)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազահայ կազմակերպություններ
Կատեգորիա:2004 հիմնադրված կազմակերպություններ
Կատեգորիա:2004 հիմնադրումներ Աբխազիայում
Աբխազիայի հայկական համայնք (այլ կիրառումներ)

**Աբխազիայի հայկական համայնք** կարող է նշանակել՝
* **[[Աբխազիայի հայերի միություն|Աբխազիայի հայերի միության]]** նախկին անվանումը։
* Աբխազիայում բնակվող հայկական ծագումով բնակչության ամբողջականություն (տես՝ Հայերը Աբխազիայում)։
Ամբրուազ Թոմա

**Շարլ Լուի Ամբուազ Թոմա** (, ), ֆրանսիացի երգահան, օպերաների հեղինակ։ Փարիզի երաժշտանոցի տնօրեն (1871-ից մինչև մահ)։ Առավել հայտնի ստեղծագործություններն են «Մինյոն»  (1866) և «Համլետ» (1868) օպերաները։ Գրել է նաև «Գնչուհի», «Բեթի», «Փոթորիկ» բալետները, կանտատներ, քայլերգեր, մոտետներ, գործիքային ստեղծագործություններ և այլն։ Նրա երաժշտությունը առանձնանում է նրբանկատությամբ, մեղեդայնությամբ, ինչպես նաև նրբաճաշակ գործիքավորմամբ։ Թոմայի աշակերտներից է Ժյուլ Մասնեն։

## Հակիրճ տեղեկատվություն
Ամբրուազ Թոման ծնվել է երաժիշտների ընտանիքում։ Ուսանել է Փարիզի կոնսերվատորիայում, միաժամանակ՝ ստեղծագործել և դեռ ուսանող՝ արժանացել է Ֆրանսիայի բարձրագույն երաժշտական պարգևին՝ Prix de Rome մրցանակի։ 1837 թվականին գրել է իր առաջին օպերան՝ *La double échelle*-ը, հետագա տասնամյակներում հեղինակել է ևս քսան օպերա, որոնց մեծ մասը կատակերգական են։ Նրա ստեղծագործությունները իր կենդանության օրոք ներկայացվել են Ֆրանսիայում և արտերկրում, ունեցել որոշակի հաջողություն։

1856 թվականից Թոման սկսել է դասախոսել իր ալմա մատերում՝ Փարիզի կոնսերվատորիայում, արժանացել պրոֆեսորի կոչման, իսկ 1871 թվականին նշանակվել է ռեկտոր և մինչև իր մահը ղեկավարել երկրի գլխավոր երաժշտական բարձրագույն ուսումնական հաստատությունը։

Քսաներորդ դարում նրա ստեղծագործությունները գրեթե մոռացության են մատնվել, սակայն վերջին շրջանում Եվրոպայում և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում դրանց նկատմամբ որոշ հետաքրքրություն է նկատվում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 

*Georges Masson, 1996. *Ambroise Thomas* (Metz: Editions Serpentoise)

## Արտաքին հղումներ
* *[[Ханон, Юрий|Юрий Ханон]]:* [Амбруаз Тома, «учитель... ''весьма ничтожный»''](http://khanograf.ru/arte/Амбруаз_Тома_(Эрик_Сати._Лица)) (эссе о Сати и Тома)

Կատեգորիա:Օպերային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի երաժշտագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի երգահաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մանկավարժներ
Օտտո Նիկոլայի

**Կարլ Օտտո Էրենֆրիդ Նիկոլայի** (, ), գերմանացի երգահան և դիրիժոր։ Առավել հայտնի է «Վինձորի ուրախ կանայք» կոմիկական օպերայով (ըստ Շեքսպիրի համանուն կատակերգության)։ Տիրապետել է դաշնամուրի և երգեհոնի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Գերմանացի երգեհոնահարներ
Կատեգորիա:Գերմանացի դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Գերմանացի դիրիժորներ
Կատեգորիա:Օպերային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի դասական երաժիշտներ
Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ
Կատեգորիա:Գերմանացի երգիչներ
Ուկրաինայի հայերի միություն

**Ուկրաինայի հայերի միություն**, **ՈւՀՄ** (), Ուկրաինայի հայերին միավորող համաուկրաինյան հասարակական կազմակերպություն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* Ուկրաինայի հայ երիտասարդության միություն
* Վիլեն Շատվորյան. Ուկրաինայում հայերը երբեք անբարյացակամ վերաբերմունքի չեն արժանացել

Կատեգորիա:Ուկրաինահայ հասարակական կազմակերպություններ
Բաղրամյանի անվան գումարտակ

**Բաղրամյանի անվան գումարտակ**, նաև՝ **Բաղրամյանի անվան հայկական գումարտակ**, **ԽՍՀՄ մարշալ Հ. Ք. Բաղրամյանի անվան հատուկ հայկական մոտոհրաձգային գումարտակ** (), 1990-ականների վրաց-աբխազական պատերազմի ռազմական կազմավորում, որը իր անունը ստացել է ԽՍՀՄ մարշալ Հ. Ք. Բաղրամյանի պատվին։ Կազմված է եղել համշենահայերից։ Գումարտակը մասնակցել է Վրաստանի կառավարական զորքերի դեմ մարտական գործողություններում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռեպորտաժ «Ռազմական գաղտնիք» հաղորդումից Սուխումի ճակատամարտում Բաղրամյանի անվան գումարտակի մասնակցության մասին

Կատեգորիա:Վրաց-աբխազական հակամարտություն
Կատեգորիա:Աբխազահայ կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի ռազմական պատմություն
Լատինա (Մադրիդ)

**Լատինա**, թաղամաս Մադրիդի արևմուտքում։ Տարածքը 25,41կմ² ։ Բնակչությունը 256.644 և բնակչության խտությունը՝ 10097,8/կմ²։

Կատեգորիա:Մադրիդի թաղամասեր
Ռետիրո (Մադրիդ)

**Ռետիրո**, թաղամաս Մադրիդի կենտրոնից հարավ-արևելք։ Տարածքը 5,38կմ² ։ Բնակչությունը 126.058 և բնակչության խտությունը՝ 23.400/կմ²։

Կատեգորիա:Մադրիդի թաղամասեր
Արեգակնային համակարգի փոքր մարմին

**Արեգակնային համակարգի փոքր մարմիններ**, այս անվանումը 2006 թվականին ներդրվել է Միջազգային աստղագիտական միության կողմից՝ նկարագրելու համար Արեգակնային համակարգի այնպիսի մարմինները, որոնք չեն հանդիսանում ոչ մոլորակներ, ոչ գաճաճ մոլորակներ, և ոչ էլ նրանց արբանյակներ։

աջից|մինի|400px|Կենտավրների և տրանսնեպտունային մարմինների բաշխումը
Տվյալ պահին չկա պարզություն այս մարմինների չափերի ներքևի սահմանի մասին կամ այս սահմանումը կվերաբերվի ցանկացած մարմնին մինչև երկնաքարերը։

Արեգակնային համակարգի փոքր մարմինների մեծամասնության ուղեծրերը ընկած են երկու տարբեր շրջաններում, որոնք կոչվում են՝ Աստերոիդների հիմնական գոտի և Կոյպերի գոտի։ Այս երկու գոտիները ունեն իրենց ներքին կառուցվածքները, որոնք պայմանավորված են մեծ մոլորակների ազդեցությամբ (մասնավորապես Յուպիտերի և Նեպտունի համապատասխանաբար) և ունեն վատ ուրվագծվող սահմաններ։ Արեգակնային համակարգի այլ շրջանները նույնպես ունեն փոքր մարմիններ, սակայն զգալիորեն ավելի փոքր խտությամբ։ Նրանք ներառում են Երկրամերձ աստերոիդները, Կենտավրոսները, գիսաստղները, Ցրված սկավառակի մարմինները։

## Տես նաև
* Վուլկանոիդներ
* Աստերոիդների գոտի
* Տրոյացիներ
* Կենտավրոսներ
* Կոյպերի գոտի
* Տրանսնեպտունային մարմիններ
* Գիսաստղեր
* Աստղաքարեր

## Ծանոթություններ

Կատեգորիա:Արեգակնային համակարգ
Կատեգորիա:Աստղագիտություն
HAARP

**HAARP**, բրիտանական Muse խմբի համերգային ալբոմն է Ուէմբլի մարզադաշտում կայացած համերգի ձայնագրությամբ, ընդ որում ձայներիզում 2007 թ. հունիսի 16-ի ձայնագրությունն է, իսկ տեսաերիզում հունիսի 17-ի։ Ալբոմը թողարկվել է 2008 թ. մարտի 14-ին Մեծ Բրիտանիայում և ապրիլի 1-ին՝ ԱՄՆ-ում։ Սկավառակը «Ողջ ժամանակների լավագույն 50 ալբոմներ» ցանկում զբաղեցրել է 40-րդ հորիզոնականը։

## Երգացանկ
### DVD
# Intro
# Knights of Cydonia
# Hysteria
# Supermassive Black Hole
# Map of the Problematique
# Butterflies and Hurricanes
# Hoodoo
# Apocalypse Please
# Feeling Good
# Invincible
# Starlight
# Improvisation
# Time Is Running Out
# New Born
# Soldier's Poem
# Unintended
# Blackout
# Plug In Baby
# Stockholm Syndrome
# Take a Bow

### CD
# Intro - 1։45
# Knights Of Cydonia - 6։38
# Hysteria - 4։20
# Supermassive Black Hole - 4։02
# Map of the Problematique - 5։23
# Butterflies and Hurricanes - 5։57
# Invincible - 6։16
# Starlight - 4։14
# Time Is Running Out - 4։24
# New Born - 8։17
# Unintended - 4։37
# Micro Cuts - 3։48
# Stockholm Syndrome - 7։48
# Take a Bow - 4։43

## Արտաքին հղումներ
* Ալբոմը խմբի պաշտոնական կայքում 
* Ալբոմը MuseWiki կայքում

## Ծանուցումներ

Կատեգորիա:2008 ալբոմներ
Կատեգորիա:Muse ալբոմներ
Կատեգորիա:Համերգային ալբոմներ
Տիտոս Անդրոնիկոս

մինի|աջից|Սևամորթ Արոնը պաշտպանում է իր մանկանը, XVIII դ. պատկեր
**«Տիտոս Անդրոնիկոս»** (, ամբողջությամբ՝ «Ողբագույն հռոմեական ողբերգություն Տիտոս Անդրոնիկոսի մասին», ), Ուիլյամ Շեքսպիրի ողբերգություն։ Համարվում է նրա վաղ շրջանի գործերից մեկը, անգամ ողբերգության ժանրում գրված առաջին ստեղծագործությունը։ Սյուժեի գլխավոր առանցքը իրականում գոյություն չունեցող հռոմեական զորավար Տիտոս Անդրոնիկոսի և գոթերի թագուհի Թամորայի միջև հակամարտությունն է, երկրորդի խարդավանքները և Տիտոսի վրեժը։ «Տիտոսը» Շեքսպիրի ամենաարյունալի պիեսներից մեկն է։ Ըստ ռուս շեքսպիրագետ Անիկստի՝ «տասնչորս սպանություններ, երեսունչորս դիակ, երեք կտրած ձեռք, կտրած լեզուն՝ սա է այս ողբերգությունը լցնող սարսափների գույքագրումը»։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Տիտոս Անդրոնիկոսը standardebooks.org֊ում

Կատեգորիա:Շեքսպիրի ողբերգություններ
Թռչկանի ջրվեժ

**Թռչկանի ջրվեժ**, գտնվում է Հայաստանի Շիրակի և Լոռու մարզերի սահմանին Փամբակ գետի ձախակողմյան վտակ Չիչկան գետի վրա։ Չիչկան գետը սկիզբ է առնում Շիրակի լեռնաշղթայի հյուսիսարևելյան լանջերից 2250 մետր բարձրությունից։ Ունի 29 մ երկարություն, ջրահավաք ավազանը 192 կմ² է։ Բազումի լեռնաշղթայի միջլեռնային հովտով հոսում է արևելք։ Սնումը հալոցքային (42%) և ստորերկրյա (35%) է, վարարումը՝ մարտ-հունիս ամիսներին, որի ընթացքում ձևավորվում է տարեկան հոսքի 62%-ը։ Վերին հոսքում ափերը ցածրադիր են և գետն ունի հարթավայրային բնույթ. հոսում է ընդարձակ գետահովտով։ Միջին հոսանքում մինչև խորը և նեղ կիրճի մեջ մտնելը առաջացնում Թռչկան ջրվեժը, որը հայտնի է նաև Չիչկանի ջրվեժ կամ Թռչկան ջուր անվամբ։ Տեղի բնակիչները ջրվեժին Չռան են անվանում։ Գտնվում է Լոռու մարզի  Մեծ  Պարնի  գյուղի  վարչական  տարածքում։ Շիրակամուտ գյուղից մոտ 10 կմ հյուսիս-արևմուտք, այստեղ է եղել 1988 թվականի երկրաշարժի էպիկենտրոնը։ Հայաստանի գահավիժող ջրվեժներից ամենաբարձր և ամենաջրառատ ջրվեժն է իր 23,5 մետր բարձրությամբ ու միջին մոտ 1.5 տոննա վայրկյան ջրի ծախսով։

Թռչկան ջրվեժը 2008 թվականից մտել է բնական հուշարձանների ցանկ, իսկ 2011 թվականից տարածքը սահմանվել է հատուկ պահպանվող գոտի։ Այժմ Թռչկանի, որպես բնական հուշարձան, անձնագրավորման աշխատանքներ են տարվում։

2011 թվականին հայտնվեց հանրային ուշադրության կենտրոնում՝ ջրվեժից վերև ընկած հատվածում կառուցվելիք ՀԷԿ-ի պատճառով ջրվեժի գոյության վտանգման շուրջ բնապահպանների ակցիաների շնորհիվ։
«Թռչկան» ջրվեժը Հյուսիսային Հայաստանի բնության ամենագեղեցիկ հրաշալիքներից մեկն է, որը գտնվում է Հայաստանի Շիրակի և Լոռու մարզերի սահմանային հատվածում՝ Չիչկան գետի Թռչկան վտակի վրա և իր բարձրությամբ երկրորդն է Հայաստանում։ 
Հաշվի առնելով այս եզակի բնական օբյեկտի կարևորությունը և գեղագիտական առանձնահատուկ արժեքը Հայաստանի Կառավարությունը իր 2008 թվականի oգոստոսի 14-ի N 967-Ն որոշմամբ «Թռչկան» ջրվեժը ներառել է Հայաստանի Բնության հուշարձաների ցանկի մեջ, որպես ջրագրական հուշարձան։
Ըստ «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» ՀՀ օրենքի 19-րդ հոդվածի 1. կետի՝ Հայաստանի Հանրապետությունում բնության հուշարձանի զբաղեցրած տարածքում արգելվում է ցանկացած գործունեություն, որը սպառնում է դրա պահպանությանը։
Առանց հաշվի առնելու օրենքի այս դրույթը 2010 թվականի ապրիլի 7-ին ՀՀ Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի որոշմամբ «Ռոբշին» ՍՊԸ-ին տրվել է 1050 Կվտ դրվածքային հզորությամբ «Թռչկան» փոքր հիդրոէլեկտրակայանը կառուցելու լիցենզիա, իսկ ՀՀ բնապահպանության նախարարության «Բնապահպանական փորձաքննություն» ՊՈԱԿ-ի կողմից «Թռչկան» փոքր հիդրոէլեկտրակայանի նախագծին տրվել է փորձաքննական դրական եզրակացություն։

## Գրականություն
* «Հայկական Բնաշխարհ» հանրագիտարան
* ‎"Թռչկան ջուր" ջրվեժը Չիչխան գետի վրա հիշատակվում է Հ.Գ. Գաբրիելյանի "Հայկական լեռնաշխարհ" գրքում (Երևան, 2000, Էջ 175)։

## Արտաքին հղումներ
*Պահպանենք Թռչկանի ջրվեժը

Կատեգորիա:Լոռու մարզի ջրվեժներ
Ամերիկյան բոլոր ժամանակների ֆիլմերի 100 լավագույն դրական և բացասական հերոսներ

**Ամերիկյան բոլոր ժամանակների ֆիլմերի 100 լավագույն դրական և բացասական հերոսներ** (**AFI’s 100 Years…100 Heroes and Villains**, 100 տարի … 100 հերոսներ և չարագործներ), Ամերիկյան կինոակադեմիայի կողմից 2003 թվականի հունիսին հրապարակված ցանկ, որը ներառում է ամերիկյան բոլոր ժամանակերի ֆիլմերի 50 դրական և 50 բացասական հերոսների։

Ցանկը ներկայացվել է ամերիկացի հայտնի դերասան Առնոլդ Շվարցենեգերի կողմից, ում T-800 ռոբոտ-տերմինատոր հերոսը ցանկում զբաղեցնում է միանգամից երկու տեղ՝ №48 որպես դրական և №22 որպես բացասական հերոս

## Ցանկ

## Արտաքին հղումներ

AFI's 100 GREATEST HEROES & VILLAINS 

Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր
Կատեգորիա:Կինեմատոգրաֆիական ցուցակներ