COVID-19 վարակ հղիության ընթացքում

**COVID-19 վարակ հղիության ընթացքում**, սուր վիրուսային հիվանդություն, որը հարուցվում է SARS-CoV-2 կորոնավիրուսով և կարող է զուգակցվել մի շարք հղիության բարդությունների հետ։ Այնուամենայնիվ, հղիությունը չի մեծացնում COVID-19-ով վարակվելու հավանականությունը։ COVID-19-ի կանխարգելմանն ուղղված հանձնարարականները ներառում են նույն միջոցառումները՝ ինչ ոչ հղի անձանց դեպքում։

## COVID-19-ի ազդեցությունը հղիության վրա

2021 թվականի համակարգային ակնարկի և մետա-վերլուծության համաձայն՝ COVID-19-ը զուգակցվում է մեռելածնության, պրեէկլամպսիայի և վաղաժամ ծննդաբերության հետ։ Նույն ակնարկի համաձայն՝ COVID-19-ի թեթև ձևի համեմատությամբ, ծանր ձևը սերտորեն կապված է պրեէկլամպսիայի, վաղաժամ ծննդաբերության, հղիության դիաբետի և պտղի ծննդյան ցածր քաշի հետ։

2022 թվականի ակնարկը փաստում է, որ հղի կանայք գտնվում են COVID-19 հիվանդության ծանր ընթացքի բարձր ռիսկի խմբում՝ ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունք հոսպիտալացվելու և թոքերի արհեստական շնչառության սարքի անհրաժեշտության ավելի բարձր հաճախականությամբ, սակայն մահացության վիճակագրական զգալի աճի չի գրանցվել։

2022 թվականի համակարգային ակնարկի թարմացված տվյալները ցույց են տվել, որ հղի կանայք COVID-19-ի ծանր ընթացքի զարգացման բարձր ռիսկի խմբում են։ Այն նաև պարզել է, որ հղիների մոտ COVID-19-ի ծանր ընթացքի ռիսկի գործոնները ներառում են մարմնի զանգվածի բարձր ինդեքսը, տարիքային բարձր խումբը, ոչ սպիտակամորթ էթնիկ ծագումը, նախկինում ունեցած ուղեկցող հիվանդությունները, պրեէկլամպսիան կամ հղիության դիաբետը։

2023 թվականի մետա-վերլուծությունը եզրակացրել է, որ հղիության ցանկացած փուլում COVID-19 վարակը մեծացնում է մայրական մահացության, մայրական ծանր հիվանդացության և նորածնային հիվանդացության ռիսկը, բայց ոչ մեռելածնության կամ ներարգանդային աճի հապաղման ռիսկը։ Ի տարբերություն ավելի վաղ ակնարկների, այս հետազոտությունը կապ չի գտել հղիության ընթացքում COVID-19 վարակի և հղիության 28-րդ շաբաթում կամ դրանից հետո մեռելածնության ռիսկի բարձրացման միջև։ Այս ուսումնասիրությունը հիմնված է Ենթասահարական Աֆրիկայի հղի կանանցից ստացված առաջին մեծ կոհորտային տվյալների վրա։

Չինաստանում «զրոյական COVID-19» քաղաքականության վերացումից մի քանի ամիս անց նկատվել է situs inversus դեպքերի զգալի աճ, ինչը համընկել է վարակների թվի աճի հետ։ Այս հազվադեպ կլինիկական ապացույցը մատնանշում է հնարավոր կապը հղիության ընթացքում վարակվելու և պտղի մոտ situs inversus-ի զարգացման միջև, մասնավորապես՝ հղիությանն 4-6-րդ շաբաթներում, որն օրգանների դասավորման համար ճգնաժամային ժամանակահատված է։

## SARS-CoV-2-ի ազդեցությունը պտղի նյարդային զարգացման վրա
Մայրական վարակը մեծացնում է նյարդային համակարգի զարգացման խանգարումների հավանականությունը: Դրա հիմքում ընկած մեխանիզմները դեռևս պարզաբանված չեն։ 2024 թվականին իրականացված հետազոտությունը պարզել է սրտի ֆունկցիայի խանգարումների առկայություն այն երեխաների մոտ, որոնց մայրերը COVID-19-ով վարակվել են հղիության երկրորդ եռամսյակում:

Երկու համակարգային ակնարկներ եզրակացրել են, որ COVID-19-ը պոտենցիալ կերպով կարող է խաթարել պտղի նյարդային համակարգի զարգացումը՝ որպես վիրուսային վարակով հարուցված մայրական օրգանիզմի տարբեր հնարավոր մեխանիզմներով ընթացող հիպերբորբոքային պատասխանի հետևանք: Այնուամենայնիվ, սա դեռևս վիճահարույց թեմա է՝ հաշվի առնելով արդեն իսկ հղի կամ հետծննդաբերական շրջանում գտնվող կանանց վրա չկանխատեսված համաճարակի ազդեցության հետազոտման բարդ բնույթը:

**SARS-CoV-2-ի ուղղահայաց անմիջական փոխանցում** 

Անորոշ է՝ արդյոք գոյություն ունի SARS-CoV-2-ի փոխանցման ուղիղ ճանապարհ մորից պտղին, սակայն որոշ հետազոտությունների համաձայն՝ SARS-CoV-2-ը հայտնաբերվել է ընկերքի նմուշներում, հարպտղային ջրերում կամ նորածինների քթըմպանային քսուքում, ինչը վկայում է ներարգանդային վարակման մասին։ Դեպքի նկարագրություններից մեկում դա հաստատվել է ընկերքի սինցիտիոտրոֆոբլաստային բջիջներում և քթըմպանային նմուշում SARS-CoV-2-ի նուկլեոկապսիդային սպիտակուցների և որոշ վիրուսային սուբստրատների առկայության հայտնաբերմամբ։ Այնուամենայնիվ, համաձայն համակարգային ակնարկների սա դիտարկվում է որպես հազվադեպ երևույթ։

**Տեր-վիրուս փոխհարաբերություն**

Բորբոքային վիճակը կարող է խաթարել ընկերքի զարգացումը, ինչն իր հերթին հանգեցնում է վաղաժամ ծննդաբերության, պրեէկլամպսիայի և պտղի ներարգանդային աճի հապաղման:

### SARS-CoV-2 վարակի առկայությամբ նյարդային համակարգի զարգացում
Գոյություն ունեն տարբեր վարկածներ այն հստակ մեխանիզմի մասին, թե ինչպես է վարակը խաթարում բնականոն նեյրոգենեզը՝ 

**Միջընկերքային փոխանցման ճանապարհ.** Ինչպես SARS-CoV-ը, SARS-CoV-2-ը նույնպես կարող է մուտք գործել ուղեղ ACE2 ռեցեպտորի միջոցով: Վիրուսեմիայի արդյունքում վիրուսը կապվում է արյունաուղեղային պատնեշի էնդոթելային ACE2 ռեցեպտորներին և այդ կերպ մուտք գործում կենտրոնական նյարդային համակարգ: Սա հիմնավորվել է մի հետազոտությամբ, որտեղ մեծահասակների մոտ հետմահու ուղեղի բիոպսիաների էլեկտրոնային միկրոսկոպիկ հետազոտությունը հայտնաբերել է վիրուսային մասնիկներ ճակատային կեղևում: Բացի այդ, վիրուսի կողմից մայր-պտուղ բարդ փոխազդեցության խախտումը կարող է խթանել ցիտոկինների չափազանց մեծ արտազատումը և իմունային բջիջների ներթափանցումը ընկերք, իսկ ի վերջո պտղի օրգանիզմ՝ խոչընդոտելով նորմալ նեյրոգենեզը:

**Խոլիներգիկ հակաբորբոքային ուղի.** Ենթադրվում է, որ վիրուսը խաթարում է այդ ուղու գործառույթը պտղի կամ մոր մոտ նախաբորբոքային ցիտոկինների արտազատման ընկճման հարցում, ինչը հանգեցնում է հիպերբորբոքային վիճակի և մեծացնում նյարդային համակրգի զարգացման խանգարումների ռիսկը:

**ԴՆԹ-ի մեթիլացում.** Վիրուսային վարակը կարող է փոփոխել ԴՆԹ-ի մեթիլացման օրինաչափությունները նյարդային համակարգի զարգացման համար պատասխանատու գեներում:

**Ինքնին՝ իմունային համակարգը.** Վարակված իմունային բջիջները, որոնք կարող են էքսպրեսել ACE2 ռեցեպտորը, հնարավոր է դեր ունենան վիրուսը դեպի ուղեղ տարածելու գործում տարբեր ուղիներով՝ անոթային համակարգի, անոթային հյուսակի և ուղեղային թաղանթների միջոցով:

**Վարակի փոխանցում հոտառական ուղիով.** Ենթադրվում է, որ ծննդաբերության ընթացքում նորածինը կարող է վարակվել հեշտոցային արտազատուկների հետ անմիջական շփման, ֆիզիկական կամ օդակաթիլային ճանապարհով: Վիրուսը կապվում է հոտառական էպիթելի ACE2 ռեցեպտորներին և այս ուղիով կարող է անցնել դեպի ԿՆՀ:

**Հետադարձ աքսոնալ փոխադրում.** Աղիքային նեյրոնները կարող են տեղափոխել վիրուսները դեպի նյարդային համակարգ:

## Խորհուրդներ
### Կանխարգելում
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) և ԱՄՆ-ի Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնը հղի կանանց խորհուրդ են տալիս վարակից խուսափելու համար ձեռնարկել նույն միջոցառումները, ինչ ընդհանուր բնակչությունը, օրինակ՝ կրել դիմակ այնտեղ, որտեղ հնարավոր չէ պահպանել բավարար ֆիզիկական հեռավորություն այլ մարդկանցից, ծածկել բերանը հազալիս, խուսափել հիվանդ մարդկանց հետ շփումից, լվանալ ձեռքերը օճառով և ջրով կամ օգտագործել ախտահանիչ միջոցներ։

COVID-19-ի դեմ պատվաստումը չի զուգակցվել վիժումների աճի կամ կենդանածնության նվազման հետ։ Մետա-վերլուծությունները պատվաստանյութերի հետ կապված հղիությանը բնորոշ անվտանգության որևէ խնդիր չեն հայտնաբերել։ Տվյալները միանշանակ հաստատում են, որ մոր պատվաստումը արդյունավետ է վարակման և ծանր հիվանդացության ռիսկի նվազեցման հարցում։

Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ հղիության ընթացքում իՌՆԹ պատվաստանյութի երկու դեղաչափի ընդունումը նվազեցնում է մինչև 6 ամսական երեխաների հոսպիտալացումները COVID-19 վարակի պատճառով, սակայն բավարար ապացույցներ չկան այն մասին, թե որքան ժամանակ է ծնվելուց հետո պահպանվում իմունիտետը նորածնի մոտ։

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը նշում է, որ հղի կանայք կարող են ստանալ COVID-19-ի պատվաստանյութեր և, եթե նախկինում պատվաստված չեն եղել, պետք է հնարավորություն ունենան ստանալ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության արտակարգ իրավիճակներում օգտագործման համար հաստատված պատվաստանյութեր, քանի որ հղիության ընթացքում պատվաստման օգուտները գերազանցում են հնարավոր ռիսկերը։ Մեծ Բրիտանիայի Մանկաբարձների և գինեկոլոգների թագավորական քոլեջը խորհուրդ է տալիս պատվաստվել հղիության ընթացքում և նախապատվությունը տալիս է Pfizer-BioNTech կամ Moderna իՌՆԹ պատվաստանյութերին՝ դրանց վերաբերյալ առկա մեծածավալ տվյալների պատճառով։ Ամերիկայում հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնը, Մանկաբարձների և գինեկոլոգների ամերիկյան քոլեջը և Մայրական-պտղի բժշկության միությունը խրախուսում են հղի կանանց պատվաստվել COVID-19-ի դեմ։ Թեև Հնդկաստանի կառավարություն ներկայումս համաձայն չէ՝ այնուամենայնիվ Հնդկաստանի մանկաբարձական և գինեկոլոգիական ընկերությունների ֆեդերացիան խորհուրդ է տալիս պատվաստվել։ Ավելի քան 80 երկիր այս պահին խորհուրդ չի տալիս պատվաստել բոլոր հղի և կերակրող կանանց։ «Այսօրվա դրությամբ» ԱՄՆ հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնն այլևս խորհուրդ չի տալիս պատվաստել առողջ երեխաներին և հղի կանանց COVID-19-ի դեմ, ինչպես հայտարարել է ԱՄՆ առողջապահության և սոցիալական ծառայությունների նախարար Ռոբերտ Ֆ. Քենեդի կրտսերը, թեև ԱՄՆ հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնները պաշտոնական կայքում փոփոխություն դեռևս չկա։ Ամերիակայում մանկաբարձների և գինեկոլոգների ամերիկյան քոլեջը մտահոգությամբ և հիասթափությամբ է արձագանքել, քանի որ պատվաստանյութը անվտանգ է և պաշտպանում է թե՛ բուժառուին, թե՛ նորածնին։ Միևնույն ժամանակ, COVID-19-ը կարող է լինել «աղետալի»՝ ունենալով «կործանարար հետևանքներ թե՛ բուժառուների, թե՛ ընտանիքների համար»։ Երկու օր անց ԱՄՆ հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնի կայքը համապատասխանեցվել է նախարարի հրահանգին՝ հեռացնելով հղի կանանց ուղղված խորհուրդը. «Հետաձգեք պատվաստումը մինչև հղիության ավարտը, եթե պատվաստումը ցուցված է»։

### Բուժում
2022 թվականին հրապարակված ժամանակակից ակնարկը նշում է, որ COVID-19-ի ախտորոշման և բուժման հիմնարար սկզբունքները հղի բուժառուների դեպքում պետք է լինեն նույնը, ինչ ոչ հղի բուժառուների համար։ Այն խորհուրդ է տալիս կորտիկոստերոիդներով բուժման փոխարեն կիրառել ոչ ֆտորացված գլյուկոկորտիկոիդներ, ինչպես նաև նշում է, որ կարող են օգտագործվել IL-6-ի ընկճողներ, մոնոկլոնային հակամարմիններ և հատուկ հակավիրուսային թերապիաներ։

Հղիությունը հակացուցում չէ այնպիսի թերապևտիկ միջամտությունների համար, որոնք ներառում են շնչառական օժանդակությունը թթվածնով, ոչ ինվազիվ օդափոխությունը, թոքերի արհեստական օդափոխությունը փորի վրա պառկած վիճակում, ինտուբացիան և օդափոխությունը, ինչպես նաև արտամարմնային թաղանթային օքսիգենացիան (ԱԹՕ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:COVID-19
Կատեգորիա:COVID-19 համավարակ
Կատեգորիա:Կորոնավիրուսներ
Կատեգորիա:Հղիություն