Թիրամին

**Թիրամին** (, կենսածին ամինների խմբին դասվող ֆենէթիլամինային ալկալոիդ, որը սինթեզվում է թիրոզին ամինաթթվից՝ բակտերիալ դեկարբօքսիլազների ազդեցությամբ, մասնավորապես՝ ստամոքսաղիքային տրակտում, մարսողության ժամանակ։

Թիրամինը կատեխոլամին արտազատող կենսանյութ է: Հարկ է նշել, որ թիրամինը չի անցնում արյուն-ուղեղային պատնեշով, որի բերանացի ընդունումից հետո զարգանում է միայն ոչ հոգեակտիվ ծայրամասային սիմպաթոմիմետիկ ազդեցություն: Այնուամենայնիվ, թիրամինով հարուստ սննդամթերքի օգտագործումը մոնոամին օքսիդազ ֆերմենտի ինհիբիտորների (ՄԱՕԻ) հետ համատեղ, կարող է բերել հիպերտոնիկ կրիզի զարգացմանը:

## Տարածվածություն
Թիրամինը լայնորեն տարածված է բուսական և կենդանական աշխարհում, որտեղ այն կենսաքայքայվում է տարբեր ֆերմենտների, այդ թվում՝ մոնոամին օքսիդազների միջոցով։ Սննդամթերքում այն ​​հաճախ սինթեզվում է թիրոզին ամինաթթվի դեկարբօքսիլացման միջոցով՝ խմորման կամ կենսաքայքայման արդյունքում։ Հնեցված, պահածոյացված, թթու դրված, կամ ժամկետանց սննդամթերքները պարունակում են թիրամինի բարձր քանակություն։ Թիրամինային ամինաթթուների մակարդակը բարձրանում է, երբ սննդամթերքը պահվում է սենյակային ջերմաստիճանում կամ վերջինիս պիտանելիության ժամկետը սպառվում է։

Թիրամինի զգալի քանակություն պարունակող սննդամթերքներից են՝

* Հնեցված պանիր՝ չեդեր, շվեյցարական պանիր, պարմեզան, ստիլթոն, գորգոնձոլա կամ կապույտ պանիր, կամամբեր, ֆետա, մյունսթեր։
* Մսամթերք, որը պահածոյացված է, ապխտած կամ վերամշակված, ինչպիսիք են՝ սալյամի, պեպերոնի, չոր երշիկներ, հոթ-դոգ, բեկոն, աղացած տավարի միս, ապխտած ձուկ, խավիար, պահածոյացված հավի լյարդ, մսամթերքի պահածոներից պատրաստված ապուրներ կամ սոուսներ։
* Մարինացված կամ խմորված սնունդ՝ թթու կաղամբ, կիմչի, տոֆու (հատկապես առոմատիզացված պահածոներ), թթու վարունգ (աղ դրած վարունգ), լոբու կաթնաշոռ, թթխմորով հաց։
* Համեմունքներ՝ սոյա, ծովախեցգետնով դիփ, տերիյակիի և արգանակի վրա հիմնված սոուսներ։
* Ոգելից խմիչքներ՝ գարեջուր (հատկապես պատրաստված տնային պայմաններում), վերմուտ, կարմիր գինի, ռոմ, լիկյոր։
* Լոբի, բանջարեղեն և միրգ՝ հնեցված կամ թթու դրած բանջարեղեն, գերհասուն մրգեր
* Շոկոլադ

Բազմաթիվ հետազոտությունների արդյունքում՝ գիտնականները, սննդամթերքում թիրամինը ավելի ու ավելի են դիտարկում որպես անվտանգության ասպեկտ։ Նրանք առաջարկում են կարգավորումների նախագծեր, որոնք ուղղված են սննդի մեջ կենսածին ամինների վերահսկմանը տարբեր ռազմավարությունների միջոցով, ներառյալ համապատասխան խմորման մեկնարկիչների օգտագործումը կամ դրանց դեկարբօքսիլազային ակտիվության կանխարգելումը։ Ըստ օրոշ հեղինակների՝ այն արդեն իսկ դրական արդյունքներ է տվել, և սննդամթերքում թիրամինի մակարդակն այժմ ավելի ցածր է, քան անցյալում էր։

### [[Բուսական աշխարհ|Ֆլորա]]
Մղամուճ (հայտնի է որպես թունավոր դեղաբույս, սակայն պատմականորեն կիրառվել է որպես դեղամիջոց)

### [[Ֆաունա]]
Որպես կենսաբանորեն ակտիվ սննդային հավելում՝ պոլիպեպտիդների և նուկլեինաթթուների աղբյուր, այն կիրառվում է հետևյալ դեպքերում՝  վահանագեղձի հիպո- և հիպերֆունկցիա, աուտոիմուն թիրեոիդիտ, էնդոկրին գեղձերի վիրահատություններից առաջ և հետո հետվիրահատական շրջանում։

## Կենսաբանական ակտիվություն
[մինի|Թիրամին ([Քիմիական բանաձև|կառուցվածքային բանաձև)|400x400փքս]]

Թիրամինը նորէպինեֆրին-դոպամին արտազատող նյութ (ՆԴԱՆ) է և անուղղակիորեն գործող սիմպաթոմիմետիկ։ Մարդու գլխուղեղում թիրամինի առկայությունը հաստատվել է հետմահու վերլուծությամբ։ Բացի այդ, այն հնարավորությունը, որ թիրամինը գործում է անմիջապես որպես նեյրոմոդուլյատոր, հայտնաբերվել է թիրամինի նկատմամբ բարձր կապակցվածություն ունեցող G սպիտակուցներին միացված ընկալիչի հայտնաբերմամբ (TAAR1)։ TAAR1-ընկալիչը տեղակայված է գլխուղեղում, ինչպես նաև ծայրամասային օրգաններում, այդ թվում՝ երիկամներ։ Թիրամինը (TAAR1)-ի լիարժեք ագոնիստ է կրծողների և մարդկանց մոտ։

Թիրամինը ամին է, որն առաջանում է սպիտակուցների քայքայման՝ խմորման, հնեցման կամ ոչ պատշաճ պահպանման ընթացքում: Այն անվնաս է առողջ անհատների համար, սակայն երբ կիրառվում է ՄԱՕ ինհիբիտորների (հակադեպրեսանտներ) կամ միգրենի հակված մարդկանց մոտ, այն առաջացնում է ուժեղ անոթային կծկում: Սա կարող է առաջացնել գլխացավ, հիպերտոնիա (զարկերակային գերճնշում) կամ նույնիսկ գերճնշումային կրիզ (հիպերտոնիկ կրիզ):

Թիրամինը կենսաքայքայվում է մոնոամինօքսիդազների (MAO-A, FMO3-ի, PNMT, DBH-ի և CYP2D6)-ի միջոցով։ Մարդու օրգանիզմում մոնոամինօքսիդազ ֆերմենտի միջոցով թիրամինը փոխակերպվում է 4-հիդրօքսիֆենիլացետալդեհիդի։ Եթե մոնոամինօքսիդաիզի փոխակերպումը խաթարվում է մոնոամինօքսիդազի ինհիբիտորների (MAOI) օգտագործման և թիրամինով հարուստ սննդի օգտագործման պատճառով, կարող է զարգանալ հիպերտոնիկ կրիզ, քանի որ թիրամինը կարող է նաև դուրս մղել պահեստավորված մոնոամինները պրեսինապսային վեզիկուլներից (օրինակ՝ դոֆամին, նորէպինեֆրին և էպինեֆրին): Թիրամինը համարվում է «կեղծ նյարդամիջնորդանյութ», քանի որ այն մտնում է նորադրեներգիկ նյարդային վերջույթներ և տեղահանում է նորեպինեֆրինի մեծ քանակություն, որն էլ առաջացնում է արյունատար անոթների անոթասեղմում:

Թիրամինի ազդեցության առաջին նշանները հայտնաբերել է մի բրիտանացի դեղագործ, որը նկատել է, որ իր կինը, որն այդ ժամանակ ընդունում էր ՄԱՕ ինհիբիտորներ, պանիր ուտելուց հետո ուժեղ գլխացավեր է ունենում։ Այս պատճառով այն դեռևս կոչվում է «պանրի ռեակցիա» կամ «պանրի ճգնաժամ», չնայած այլ սննդամթերքներ, ինչպիսիք են շոկոլադը կամ պահածոները, նույնպես կարող են նույն խնդիրը առաջացնել: Հալեցված պանիրների մեծ մասը բավարար քանակությամբ թիրամին չի պարունակում զարկերակային հիպերտենզիա առաջացնելու համար, չնայած որոշ հնեցված պանիրներ (օրինակ՝ ստիլթոն) պարունակում են մեծ քանակությամբ թիրամին։

Սննդամթերքի մեջ թիրամինի մեծ քանակությունը կարող է բերել թիրամինի արտազատաման ճնշման ռեակցիային, որը սահմանվում է որպես սիստոլիկ արյան ճնշման 30 մմ կամ ավելի աճ: Նորէպինեֆրինի արտազատման բարձրացումը՝ նեյրոնային ցիտոզոլից կամ մարդու օրգանիզմում կուտակվող վեզիկուլներից ենթադրում է, որ զարգանում է անոթների նեղացում, սրտի կծկումների հաճախականության և արյան ճնշման աճ՝ որպես պրեսորային կամ ճնշման ռեակցիայի մաս: Ծանր դեպքերում կարող է զարգանալ ադրեներգիկ ճգնաժամ: Չնայած վերջինիս ազդեցության մեխանիզմը դեռևս բացահայտված չէ, այնուամենայնիվ թիրամինի չարաշահումը նաև արագացնում է միգրենի նոպաների վատթարացումը հատկապես ռիսկային խմբում գտնվող անհատների մոտ և նույնիսկ կարող է հանգեցնել կաթվածի։ Անոթների լայնացումը, դոֆամինը և արյան շրջանառության գործոնները կարևոր դեր են խաղում միգրենի զարգացման մեջ: Կա կարծիք, որ թիրամինը կարող է դրսևորել ադրեներգիկ ազդեցություն միգրենի նոպաների առաջացման ժամանակ։

2007 թվականին «Նյարդաբանական ախտաբանություն» ամսագրի հրապարակած ակնարկում ներկայացված են ապացույցներ, որոնք ցույց են տալիս, որ միգրենը և կլաստերային կամ փնջային գլխացավերը բնութագրվում են հիպոթալամուսում, նշագեղձում և դոպամիներգիկ համակարգում շրջանառվող  նեյրոհաղորդիչների և նեյրոմոդուլյատորների (ներառյալ՝ թիրամին, օկտոպամին և սինեֆրին) մակարդակի բարձրացմամբ: Միգրենով տառապող անձանց մոտ ավելի հավանական է, որ դրսևորվի մոնոամին օքսիդազի անբավարար ակտիվություն, ինչը հանգեցնում է ՄԱՕ ինհիբիտորներ ընդունող անձանց նմանատիպ խնդիրների: Միգրենի նոպաների շատ խթանիչներ հարուստ են թիրամինով։

Սակայն, եթե թիրամինի կրկնակի ազդեցության դեպքում նկատվում է պրեսորային ռեակցիայի նվազում՝ թիրամինը քայքայվում է օկտոպամինի, որը նորեպինեֆրինի հետ միասին տեղակայվում է սինապսային վեզիկուլների մեջ: Հետևաբար, թիրամինի կրկնակի ազդեցությունից հետո սինապսային վեզիկուլներում պաշարվում է օկտոպամինի ավելի բարձր և նորեպինեֆրինի համեմատաբար ցածր քանակություններ։

Ինչպես և ցիտամինները, թիրամինը նույնպես հատուկ կերպով ներազդում է վահանագեղձի բջիջների վրա՝ տրանսցիտոզի միջոցով, նպաստելով դրանց ֆունկցիայի նորմալացմանը։ Տրանսցիտոզի միջոցով մուտքային սպիտակուցները հասնում են թիրախային բջիջ անփոփոխ և այս դեպքում թիրախը վահանաձև գեղձի բջիջներն են։ Հասնելով վահանաձև գեղձի բջիջներին, թիրամինը հագեցնում է դրանք օպտիմալ սպիտակուցային «սննդակարգով», թույլ տալով բջիջներին ավելի արագ վերականգնվել և կարգավորել իրենց ֆունկցիան՝ հորմոնների արտադրությունը։ Թիրամինը ցուցված է վահանաձև գեղձի տարբեր խանգարումների դեպքում, ինչպիսիք են՝

* Հիպոթիրեոզ (վահանաձև գեղձի թերֆունկցիա)
* Հիպերթիրեոզ (վահանաձև գեղձի գերֆունկցիա, Գրեյվսի հիվանդություն)
* Աուտոիմուն թիրեոիդիտ (վահանաձև գեղձի քրոնիկ բորբոքում, Հաշիմոտոյի թիրեոիդիտ)
* Հետծննդաբերական թախիծ
* Վահանագեղձի վիրահատությունից առաջ և հետո հետվիրաահատական բարդություններ 
* Յոդի անբավարարության հետևանքով վահանագեղձի հիվանդություններով էնդեմիկ շրջանների բնակիչներ

## Կենսասինթեզ
Կենսաքիմիական տեսակետից, թիրամինը դեկարբօքսիլացվում է թիրոզին ամինաթթվի՝ թիրոզին դեկարբօքսիլազ ֆերմենտի միջոցով։ Թիրամինը, իր հերթին, կարող է փոխակերպվել մեթիլացված ալկալոիդային ածանցյալների՝ N-մեթիլթիրամին, N,N-դիմեթիլթիրամին և N,N,N-տրիմեթիլթիրամին (կանդիցին)։


File:Tyramine.svg|Թիրամին
File:Methyltyramine.svg|N-մեթիլթիրամին
File:Dimethyltyramine.svg|N,N-դիմեթիլթիրամին
File:Candicine.svg|N,N,N-տրիմեթիլտիրամին (կանդիցին)


## Քիմիական կառուցվածք
Լաբորատոր պայմաններում,  թիրամինը կարող է սինթեզվել տարբեր եղանակներով, մասնավորապես՝ թիրոզինի դեկարբօքսիլացման միջոցով։

## Հասարակություն և մշակույթ
#### [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]
Թիրամինը դասակարգվում է՝ որպես I խմբի հալյուցինոգեն կենսանյութ, որը Ֆլորիդա նահանգում անօրինական է դարձնում վերջինիս առք ու վաճառքը կամ կիրառումը՝ անկախ քանակից կամ տեսքից: Ֆլորիդա նահանգի օրենսդրության համաձայն՝ թիրամինի կիրառումը անօրինական է ցանկացած տեսակի սննդամթերքում, միացություններում, խառնուրդում կամ պատրաստուկում, որը պարունակում է թիրամինի ցանկացած քանակություն կամ պարունակում է վերջինիս իզոմերներից որևէ մեկը, ներառյալ՝ օպտիկական, տարածական կամ երկրաչափական իզոմերներ։

Թիրամին օրգանական նյութի սահմանափակումը, հավանաբար, պայմանավորված է օրենսդրության համաձայն՝ արգելելու ֆենէթիլամինների կիրառումը, որոնք ներառում են թիրամինային ամինաթթուներ, այն համոզմամբ, որ օղակաձև ֆենէթիլամինները հալյուցինոգեն դեղամիջոցներ են, ինչպես *2C* շարքի հոգեմետ տեղակալված ֆենէթիլամինները: Թիրամինային օպտիկական իզոմերների, տարածական իզոմերների կամ երկրաչափական իզոմերների հետագա արգելքը խոսում է նրա մասին, որ մետա-թիրամինը և ֆենիլէթանոլամինը տարածված է կենդանական աշխարհում, այդ թվում նաև մարդու օրգանիզմում։ Նաև արգելված է այլ ոչ հալյուցինոգեն դեղանյութերի անօրինական առք ու վաճառքը ԱՄՆ–ում։  Հաշվի առնելով, որ թիրամինը շատ տարածված է բազմաթիվ սննդամթերքներում և ոգելից խմիչքներում (ամենից հաճախ որպես բակտերիալ խմորման ենթամթերք), ինչպիսիք են՝ գինի, պանիր և շոկոլադ, և վերջինիս լիակատար արգելքը կարող է դժվարությամբ իրականացնել։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Ամինաթթուներ
Կատեգորիա:Դեղագիտություն
Կատեգորիա:Դեղագործություն
Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Դեղեր
Կատեգորիա:Դեղեր ըստ ազդեցության մեխանիզմի
Կատեգորիա:Դեղերի չարաշահումից մահացածներ
Կատեգորիա:Քիմիական միացություններ
Կատեգորիա:Ֆարմակոթերապիա
Կատեգորիա:Ըստ օրգան-համակարգերի վրա ազդեցության դեղեր