open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սալմաստի լեռնաշղթա

**Սալմաստի լեռներ**, Հայկական լեռնաշխարհում, Ուրմիո լճի և Արաքս գետի ջրբաժան շղթան։ Անվանումը գալիս է հայկական Սալմաստ (Սաղամաս) քաղաքի և շրջանի անունից։

## Աշխարհագրական բնութագիր
Տեղակայված է Ուրմիո լճից հյուսիս։ Ձգվում է արևմուտքից՝ Զագրոսի լեռների Մուրովա գագաթից, դեպի արևելք՝ մոտ 90 կմ երկարությամբ, 2400 մ միջին բարձրությամբ։ Այստեղից են սնվում Արաքսի աջափնյա օժանդակ Կոտուր գետի և Ուրմիայի Տարոնո գետի վտակները։

Ալպիական ծալքավորության ծալքաբեկորավոր լեռներ են՝ կազմված գլխավորապես կավիճի և նեոգենի նստվածքներից։ Կլիման չոր ցամաքային է, բուսականությունը՝ գերազանցապես լեռնատափաստանային։

## Պատմություն
Դարեր շարունակ տեղակայված է եղել Մեծ Հայքում և հանդիսացել է Պարսկահայք նահանգի Հեր գավառի բնական սահմանը՝ մի կողմից Վասպուրական նահանգի Գաբիթյան գավառի, մյուսի կողմից՝ Նոր Շիրականի բդեշխության և Պարսկահայքի Զարեհավան գավառի հետ, ուստիև հայտնի է եղել նաև «Շիրականի լեռնաշղթա» անվամբ։

Երկու լանջերն էլ մշտապես ունեցել են հայ բնակչություն՝ տեղացի, իսկ 1604 թվականի պարսից շահ Աբբասի բռնագաղթից հետո նաև՝ նոր տեղափոխված։ Լեռնաշղթայի հարավային լանջերին բնակություն են հաստատել նաև ասորիները։ Ռուս-պարսկական պատերազմից, ինչպես նաև քրդերի ու ազարիների զանգվածային ներհոսքից հետո հայ բնակչությունը երեք փուլով հեռացել է ռուսահպատակ Արևելյան Հայաստան, ապա՝ Հայկական ԽՍՀ։

Կատեգորիա:Իրանի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնաշղթաներ
Կենդանական աշխարհի օբյեկտներ

**Բնական միջավայրում կենդանական աշխարհի օբյեկտներ**, անազատ և կիսաազատ պայմաններում ապրող վայրի կենդանիները, դրանց համակեցությունները, բնակության միջավայրերը, տեղաշարժման ուղիները և բնադրավայրերը։ Կենդանական աշխարհի օբյեկտները կարող են օգտագործել ֆիզիկական և իրավաբանական անձինք՝ գյուղատնտեսական (ընտրասերում, հողառաջացում), արդյունագործական (որսորդություն, ձկնորսություն, հավաքչություն, այդ թվում՝ կենդանիների կենսագործունեության արգասիքների հավաքում և մթերում), սոցիալական, բնապահպանական, գեղագիտական, գիտահետազոտական և կրթական նպատակներով։ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիների օգտագործումը թույլատրվում է բացառիկ դեպքերում՝ գիտահետազոտական, արհեստական և բնական պայմաններում՝ դրանց վերարտադրության նպատակով՝ ՀՀ Կառավարության որոշմամբ։

Կենդանական աշխարհի օբյեկտների պաշտպանության նպատակով արգելվում է կենդանատեսակների ապօրինի ներմուծումը ՀՀ, կլիմայավարժեցումը և ընտրասերման համար օգտագործումը, կենսատեխնոլոգիաների միջոցով ստացվող ձևափոխված նոր կենդանի օրգանիզմների ինքնակամ օգտագործումը, կենդանիների նկատմամբ դաժան վերաբերմունքը և խոշտանգումը։ Կենդանական աշխարհի օբյեկտների և դրանց ապրելավայրերի անվտանգությունը, ինչպես նաև կենդանիների կենսագործունեության առանձնահատկությունների անխաթարությունն ապահովելու նպատակով նախատեսվող տնտեսական, շինարարական, սոցիալական և այլ գործունեություն իրականացվում են ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով։ Կենդանական աշխարհի հազվագյուտ և անհետացման եզրին գտնվող օբյեկտների պահպանության նպատակով դրանք ընդգրկվում են Կարմիր գրքում, կազմավորվում են բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ։ Արգելվում է ցանկացած գործունեություն, որը հանգեցնում է ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանատեսակների թվաքանակի կրճատման և դրանց ապրելավայրերի վիճակի վատթարացման։

## Տես նաև
* Կենդանական աշխարհի կադաստր

Կատեգորիա:Կենդանիներ
Բացահայտիչ

**Բացահայտիչ**, նախադասության երկրորդական անդամ, գոյականական անդամի լրացում, որ ցույց է տալիս լրացյալի ով կամ ինչ լինելը։ Բացահայտիչ ունեցող գերադաս անդամը կոչվում է *բացահայտյալ*։ Բացահայտյալի ու բացահայտչի միջև եղած արտասանական դադարը բավականին ակնհայտ է և գրավոր խոսքում արտահայտվում է կետադրական նշանով (սովորաբար՝ բութով)։

Բացահայտիչը լինում է երեք տեսակ՝ բուն բացահայտիչ, մասնական բացահայտիչ և մասնավորող-պարագայական բացահայտիչ։

## Բուն բացահայտիչ
*Բուն բացահայտիչը* բացահայտյալի ցույց տված առարկան կամ անձն անվանում է այլ բառով կամ բառակապակցությամբ` ավելի հստակեցնելով, պարզաբանելով բացահայտյալի էությունը, ավելի ընդարձակ տեղեկություն տալով նրա մասին։ Օրինակ`

:*Աբու-Լալա Մահարին` հռչակավոր բանաստեղծը [[Բաղդադ]]ի,
:Տասնյակ տարիներ ապրեց խալիֆաների հոյակապ աշխարհում։* (Ավ. Իսահակյան)

Բուն բացահայտիչը բացահայտյալի հետ համաձայնում է թվով, դեմքով, հոլովով։ Այն բացահայտյալից տրոհվում է բութով, նախադասության մյուս անդամներից՝ ստորակետով (ստորակետ չի դրվում, երբ բացահայտիչը դրված է սեռական հոլովով, բացահայտչին անմիջապես հաջորդում է կապ, հանգույց, օժանդակ բայ կամ *էլ* հավելականը)։

Բուն բացահայտիչն ունի կայուն շարադասություն. այն միշտ դրվում է բացահայտյալից հետո։ Հայերենում սա միակ դեպքն է, երբ նախադասության անդամի շարադասությունը փոխելիս փոխվում է նաև նրա քերականական պաշտոնը։

## Մասնական բացահայտիչ
Մասնական բացահայտիչն իր գերադաս անդամին բացահայտում է միայն մասնակիորեն, մի կողմով ու նրա հետ կապակցվում է *որպես*, *իբրև* կապերի միջոցով։ Բացահայտյալի հետ համաձայնում է թվով ու հոլովով, նրանից անջատվում է բութով։ Մասնական  բացահայտիչը որոշիչ հոդ չի ստանում։

## Մասնավորող-պարագայական բացահայտիչ
Մասնավորող-պարագայական բացահայտիչը հստակեցնում, որոշակիացնում է գործողության կատարման տեղը կամ ժամանակը։ Մասնավորող բացահայտիչը նույնպես տրոհվում է բութով ու ստորակետով։ Սովորաբար բացահայտյալի հետ համաձայնում է հոլովով ու դեմքով, սակայն կան բացառություններ։

## Աղբյուրներ
* Մ. Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Երևան, 1965։
* Ս. Աբրահամյան, Ժամանակակից հայերենի քերականություն, Երևան, 1969։
* Վ. Առաքելյան, Հայերենի շարահյուսություն, մաս Ա, Բ, Երևան, 1958, 1964։
* Հ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Երևան, 1987։

Կատեգորիա:Գոյականական անդամի լրացումներ
Նոր ալիք 2004

**Նոր ալիք 2004** (), 3-րդ մրցույթն է Նոր Ալիքի պատմության մեջ որը տեղի է ունենում Յուրմալայի (Լատվիա) Ձինտարի համերգասրահում, հուլիսի 28-ից օգոստոսի 1-ին։

## Արտաքին հղումներ
* Մրցույթի պաշտոնական կայքը

Կատեգորիա:2004 երաժշտությունում
Սարգիս Ապուչեխցի

**Սարգիս Ապուչեխցի**, Սարգիս Ակնեցի (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ են), XVII դարի վերջի - XVIII դարի սկզբի հայ տաղասաց։

## Կենսագրություն
Կյանքի և ստեղծագործության վերաբերյալ միակ աղբյուրը Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի ․ N 4426 ձեռագիր տաղարանն է, որ 1765 թվականին ընդօրինակել է գրիչ Հայրապետ Ագուլեցին։ Այստեղ, Նաղաշ Հովնաթանի, նրա որդի Հակոբ Նաղաշի և այլ տաղերգուների գործերից բացի, տեղ են գտել նաև Սարգիս Ապուչեխցու 18 տաղերը, որ ունեն «Տաղ Ակընցի գուղէն Ապուչեղցի տիրացու Սարքիսէ զարդարեալ վասն սիրոյս» խորագիրը և պարունակում են մի ակրոստիքոս։

Սարգիս Ապուչեխցին շարունակել է հայ միջնադարյան տաղերգության (մասնավորապես՝ Բաղդասար Դպիրի, Պետրոս Ղափանցու, Գրիգոր Օշականցու) ավանդույթները, երգել է բնություն, գարուն , վարդ ու սոխակ՝ իր ստեղծագործության մեջ ներհյուսելով ժողովրդական ու աշուղական բանաստեղծությանը հատուկ մոտիվներ։ Գրել է նաև հոգևոր երգեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ տաղասացներ
Վթարային ազդանշանում

**Վթարային ազդանշանում**, ազդանշանային հարմարանք, որը ծառայում է տեխնոլոգիական պրոցեսի ընթացքի խախտման կամ սարքավորման աշխատանքի վտանգավոր ռեժիմի առաջացման մասին տեղեկացնելու համար։ Եթե ազդանշանը ստանալուց հետո վթարի պատճառը չի վերացվում, վթարային ազդանշանումը ուղեկցվում է սարքավորման անջատմամբ՝ պաշտպանական հարմարանքի միջոցով։ Վթարային ազդանշանումը իրականացվում է զանգով, շչակով, լամպով, բլենկերով և այլն։

Կատեգորիա:Ազդանշանում
Կատեգորիա:Ազդանշանային հարմարանքներ
Ոսկեգույն տրախիլեպիս

**Ոսկեգույն տրախիլեպիս** (), ոսկեգույն մաբույա, սցինկների ընտանիքի *Trachilepys* ցեղի մողես։ Որոշ հետազոտողների կողմից դիտվում Է որպես *Trachilepys septermtaeniatus* տեսակի ենթատեսակ, որից տարբերվում Է կենդանածնությամբ։

## Տարածվածությունը Հայաստանում
Հայաստանում տարածված Է Արմավիրի, Արագածոտնի, Կոտայքի, Արարատի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում, Երևանի շրջակայքում։ Հանդիպում է թփուտային կամ նոսրանտառային և կիսաանապատային բուսականությամբ խիստ քարքարոտ վայրերում։
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինը բարեկազմ է կամ փոքրինչ լայն, երկարությունը տարիքի հետ փոխվում է (3,8-10,5 սմ), պոչը 1,2-1,5 անգամ երկար է, ինքևահատվող։ Գլուխը մարմնից տարանջատված չէ և ծածկված է խոշոր վահանիկներով։ Աչքերը փոքր են՝ ձուլված շարժուն կոպերով։ Արտաքին ականջային անցքը շատ փոքր է։ Ոտքերը բավական կարճ են։ Մեջքային մակերեսը ծածկված է միանման, մանր, հարթ ու փայլուն թեփուկներով։ Մեջքի ընդհանուր գունավորումը գորշավուն է՝ ոսկեգույն երանգով։ Մեջքային մակերեսի երկայնքով ձգվում են մանր սև խալերից կազմված երկայնակի զոլեր, որոնք, լավ արտահայտված լինելով մարմնի առջևի հատվածում, կարող են անհետանալ հետևի վերջույթների մակարդակին։ Գլխի վահանիկների վրա կա մուգ, տձև խալերից բաղկացած համաչափ նախշ։

Մարմնի կողմնային մակերեսներով, քթանցքից դեպի հետին վերջույթները, անցնում են միաձուլված մուգ բծերից բաղկացած երկայնակի լայն զոլեր՝ սպիտակավուն եզրագծերով։ Զույգ մուգ զոլեր են անցնում նաև պոչի կողմնային մակերեսներով, պոչի եզրն ունի պուտիկավոր նախշ։ Որովայնային մակերեսը բաց դեղնավուն կամ մոխրագույն է։ Երիտասարդ անհատների պոչը կապարագույն է։ Ձմեռում է աշնան կեսերից գարնան կեսերը։
## Սննդառություն
Սնվում է մանր հոդվածոտանիներով և փափկամարմիններով։ Զուգավորումը տեղի է ունենում մայիսին։ Հուլիսի կեսերից սեպտեմբերի վերջը էգը ծնում է 3-8 ձագ։ Օգտակար է. ոչնչացնում է վնասատու միջատներին։
## Հատուկ պահպանություն
Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Կատեգորիա:Սցինկներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Ինչու Հայաստանը պետք է անկախ լինի. Հայաստանի դերն այս պատերազմում

**Ինչու Հայաստանը պետք է անկախ լինի. Հայաստանի դերն այս պատերազմում** (), Արամայիսի 1916 թվականին Ժնևում հրատարակված գիրքն է։

## Գրքի մասին
Գրքի հրատարակությունը մեծապես պայմանավորված էր Փարիզի Խաղաղության առաջիկա վեհաժողովից առաջ ամերիկյան հանրությանը պատերազմի ընթացքում հայ ժողովրդի դերի, նրա կրած կորուստների, զանգվածային տեղահանությունների ու կոտորածների մասին իրազեկելու և ներկայացնելու անհրաժեշտությամբ։ Ցույց են տրվում և փաստարկվում բոլոր այն հիմնական կռվանները, որոնք ապացուցում են Արևմտյան Հայաստանի՝ Օսմանյան կայսրությունից անկախ լինելու անհրաժեշտությունը։ Աշխատանքը կազմված է ներածությունից, թարգմանչի առաջաբանից, վեց գլխից և ամփոփումից։

## Հեղինակ
Գարեգին Փաստրմաճյանը (Արմեն Գարո) (1872-1923) դաշնակցական նշանավոր գործիչ էր, 1896 թվականին Բանկ Օտոմանի գրավումը կազմակերպողներից մեկը։ Երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո Oսմանյան պառլամենտում Էրզրումից երեսփոխան էր։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին մասնակցել է ինքնապաշտպանական մարտերին։ Հայաստանի առաջին հանրապետության դեսպանը ԱՄՆ-ում։ 1918 թվականի դեկտեմբերին Միացյալ նահանգներում հրատարակում է «Ինչու Հայաստանը պետք է անկախ լինի. Հայաստանի դերն այս պատերազմում» գրքույկը։

## Քաղվածքներ գրքից

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1918 գրքեր
Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Լիմ կղզի

**Լիմ** (), կղզի Վանա լճում։ Հայոց Մեծ եղեռնի ժամանակ շուրջ 12 000 կանայք և երեխաներ 3 օրվա ընթացքում անցել են կղզի, իսկ նրանց անցումը հսկել են մի քանի հայկական ֆիդայական ջոկատներ։

Լիմը ափից հեռու է մոտ 1 կմ։ Վանա լճի կղզիներից ամենամեծն է. երկարություն՝ 2 կմ է, լայնություն՝ 0.5 կմ։ Վաղ ժամանակներում միացած է եղել ցամաքին, որից անջատվել է ջրի մակարդակի բարձրացման հետևանքով։ Մակերևույթը հարթ է, լանդշաֆտը՝ չոր տափաստանային։

Ըստ ավանդության՝ 4-րդ դարի սկզբին Գրիգոր Լուսավորիչը Լիմում հիմնադրել է Լիմի անապատը, որտեղ 14-րդ դարի սկզբին գործել են երեք եկեղեցի՝ սուրբ Աստվածածին, սուրբ Կարապետ և սուրբ Գևորգ եկեղեցիները։ Լիմի անապատը ծաղկում է ապրել 17-րդ դարում, երբ 1622 թվականին Սյունյաց Մեծ անապատից այստեղ է տեղափոխվել Ներսես Մոկացի վարդապետն իր աշակերտներով և հիմնադրել բարձրագույն դպրոց, որը գոյատևել է մինչև 19-րդ դարը։

Կղզու վրա մինչ այժմ պահպանվում են Սուրբ Գևորգ հայկական եկեղեցու ավերակները։ Այն կառուցվել էր 1305 թվականին, իսկ հավելյալ շինությունները կառուցվել են 1621 և 1766 թվականներին։ Պահպանվում են նաև գերեզմաններ ու խաչքարեր։

## Պատկերասրահ

File:Lim Monastery4.JPG|Լիմի եկեղեցին (2009)
File:Lim Monastery3.JPG|Լիմի եկեղեցին (2009)
File:Lim Monastery1.JPG|Լիմի եկեղեցին (2009)
File:Lim Monastery.JPG |Հայկական գրություններ (2009) 
File:The church on Lim island (Van) 2.jpg|Ներկառուցված խաչքար
File:The church on Lim island (Van) 3.jpg|Եկեղեցու մոտ կոտրված խաչքար
File:The church on Lim island (Van) 4.jpg|Եկեղեցու ներքին տեսքը 2021 թ 
File:The church on Lim island (Van) 6.jpg|Պառկած խաչքար
 
 


## Տես նաև
* Լիմ անապատ
* Վանա լիճ
* Կտուց կղզի
* Առտեր կղզի
* Աղթամար կղզի

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Լիմ կղզի 

Կատեգորիա:Թուրքիայի կղզիներ
Կատեգորիա:Վանա լճի կղզիներ
Բարսեղ Սարգիսյան

**Բարսեղ Սարգիսյան** (), հայ բանասեր, հայագետ, ձեռագրագետ, Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ, տպարանապետ, ուսուցիչ։

## Ազգային և թարգմանական գրականություն
Ուսումնասիրությունները վերաբերում են հայ հին ազգային և թարգմանական գրականությանը։ «Ագաթանգեղոսը և յուր բազմադարյան գաղտնիքն» (1890) աշխատության մեջ այն կարծիքն է հայտնել, որ Ագաթանգեղոսի անունով մեզ հասած գիրքը իբր տարբեր հեղինակների գոած և V դարի մի բերված երկերի ժողովածու է, որը կրում է մի քանի խմբագրությունների շերտեր։ Ըստ Սարգիսի, գրքի որոշ մասեր գրվել են IV դարում (հունական), իսկ V դ. Կորյունը և Եզնիկ Կողբացին դրանք թարգմանել են հայերեն, խմբագրել և լրացրել։ V դարում ավելացված գլխավոր մասը «Վարդապետությունն» Ագաթանգեղոսի գիրքը, հայատառ գրականության առաջին երկն է (ավելի վաղ ստեղծվել են միայն Աստվածաշնչի հայերեն թարգմանությունները հունարենից և ասորերենից), իսկ նրա անվամբ մեզ հասած հունարեն, բնագիրը թարգմանված է հայերենից և հնարավորություն է տալիս վերականգնել հայկական. բնագրում բացակայող (կորած) հատվածները։ «Տեսություն Սեղբեստրոսի պատմության և Մովսես Խորենացվո աղբերաց» (1893) երկում Սարգիսյանը քննադատել է Օ. Կարիերի այն տեսակետը, ըստ որի՝ Խորենացին ոչ թե V, այլ VIII-IX դարի հեղինակ է։ «Անանուն ժամանակագրութիւն. խմբագիր, յօրինեալ յէ դարու» (1904) ուսումնասիրությունում ապացուցել է, որ Անանիա Շիրակացուն վերագըրվող «ժամանակագրությունը» մի քանի ժամանակագրոթյան երկերի ժողովածու է, որի կարևոր մասն է կազմում II-III դարի հույն հեղինակ Հիպպոլիտոսի ժամանակագրության հին հայկական թարգմանությունը։

Սարգիսյանի «Երկհարյուրամյա գրականական գործունեություն և նշանավոր գործիչներ Վենետկ Մխիթարյան միաբանության» (1905) երկում հանգամանորեն բնութագրված է Մխիթարյան միաբանության գիտական, գրական, թարգմանական և հրատարակչական գործունեությունը, զետեղված են ուշագրավ դիվանական վավերագրեր։ Արժեքավոր է Վենետիկի Մխիթարյան մատենադարանի ձեռագրերի՝ Սարգիսյանի կազմած բազմահատոր նկարագրությունը [«Մայր ցուցակ հայերեն ձեռագրաց մատենադարանի Մխիթարյանց ի Վենետիկ», հ. 1-3, 1914-1966 (հ. 3-ը՝ Գ. Սարգսյանի հեղինակակցությամբ)]։ Սարգիսյանի գրչին են պատկանում նաև բազմաթիվ այլ ուսումնասիրություններ, որոնք տպագրված են «Բազմավեպում»։

## Աշխատություններ
* «Յափշտակութիւն հանդէպ ծովալճին ՄօտաՊուռնուի» (1892), 
* «Ուսումնասիրութիւն Մանիքէա-Պաւղիկեան թոնրակեցիներու աղանդին եւ Գր. Նարեկացւոյ թուղթը» (1893), 
* «Քննադատութիւն Յովհան Մանդակունւոյ եւ իւր երկասիրութեանց վրայ» (1895), 
* «Քննադատութիւնք Հին կտակարանի անվաւեր գրոց վրայ» (1897), 
* «Հայկական հարցը խաղաղութեան ժողովին առջեւ։ Վիճակագրական նոր տեսութիւն մը ի նպաստ անկախ Հայաստանի» (1919, 1987), 
* «Վկայաբանութիւն Սրբոյն Յովսիմիոսի...» (1919)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ հայագետներ
Կատեգորիա:Հայ ձեռագրագետներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Հայ աստվածաբաններ
Կատեգորիա:Հայ գրադարանավարներ
Կատեգորիա:Մխիթարյան միաբանության անդամներ
Մատաղաջուր (գետ)

**Մատաղաջուր**, գետակ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Գիժգետի աջ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Կոշաքար լեռան արևմտյան լանջից և Արևիս գյուղից 2 կմ հարավում միանում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 3,5 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Գիժգետ գետի վտակներ
Որդաններ

**Որդաններ**, կոկցիդների ենթակարգի հավասարաթև կնճիթավոր միջատների ընդհանուր անվանումը։ Ընդգրկում է օրտեզիաների, հսկա, ալրավոր, զույգգեղձանի որդանների և թաղիքավորների ընտանիքները։

## Արտաքին կառուցվածք
Արուների մարմնի երկարությունը 0,6-7մմ է, բաժանված է գլխի, կրծքի և փորիկի։ էգերի մարմինը (երկարությունը՝ 0,5-12 մմ) օվալաձև է, գլուխը՝ կրծքի հետ ձուլված, թևեր չունեն, ոտքերը մարմնից կարճ են կամ բացակայում են։ Հիմնականում բազմանում են ձվադրմամբ, որոշ տեսակներ՝ կենդանածնությամբ, արուներ չլինելու դեպքում՝ կուսածնությամբ։ Թրթուրը 2-3 անգամ կերպարանափոխվում է։

## Տարածվածությունը Հայաստանում
Հայաստանում հայտնի է 150 տեսակ։ Մեծամասնությունը պտղատու, գեղազարդիչ ծառերի, թփերի, տեխնիկական բույսերի վնասատուներ են։ Առավել տարածված են կոմստոկի, խոզանավոր, խաղողի ալրավոր և այլ տեսակներ։ Կան նաև օգտակարներ, որոնցից ստացվում են արժեքավոր նյութեր՝ շելլակ, կարմիր ներկ։

Կատեգորիա:Կիսակարծրաթևավորներ
Վերջնագիր

մինի|Խորհրդային վերջնագիր «Kurland»» բանակների խմբին
**Վերջնագիր** կամ **ուլտիմատում** (ուշ լատիներեն.՝ ultimatum - մինչև վերջ հասցնելը, լատ․` ultimus - վերջինը, ծայրահեղը), միջազգային իրավունքում որևէ կոնկրետ հարցով որոշակի ժամկետում որոշակի դիրք ընդունելու, գործողություններ կատարելու կամ որոշակի պայմաններ ապահովելու կտրուկ պահանջ, որը ներկայացնում է մեկ պետությունը կամ կողմը մյուսին։ Վերջնագրի ներկայացումը ցույց է տալիս բանակցություններ վարելու ցանկության բացակայությունը։ Վերջնագիրը սովորաբար օգտագործվում է քաղաքականության կամ տնտեսվարության մեջ և նրա չկատարումը կարող է հանգեցնել ներգործության միջոցների դրսևորման՝ դիվանագիտական հարաբերությունների խզման, փոխճնշման, պատերազմի հայտարարման։ Առօրյա կյանքում օգտագործելիս այն ավելի շատ նման է շորթագործության։ Որոշ դեպքերում վերջնագրի կիրառումը կարող է կանխել ավելի մեծ չարիքը։

## Տես նաև
* Սպառնալիք

Կատեգորիա:Դիվանագիտական փաստաթղթեր
Կատեգորիա:Վարք
Կատեգորիա:Դիվանագիտություն
Թուրքական Հայաստանի աղետը

**«Թուրքական Հայաստանի աղետը»**, Յուրի Ալեքսեի Վեսելովսկու 1915 թվականին Մոսկվաում հրատարակված գիրքն է։

## Հեղինակ
Յուրի Ալեքսեի Վեսելովսկի (1872-1919) ռուս գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ, հայագետ։ Ուսումնասիրել է հայկական գրականությունը, մշակույթը և պատմությունը։ Գրել է օսմանյան տիրապետության տակ արևմտահայերի ծանր կացության վերաբերյալ, քննադատել է սուլթանների հակահայկական քաղաքականությունը։ 1915-1916 թվականների հայկական և ռուսական տարբեր հրատարակություններում Յուրի Վեսելովսկին հանդես է եկել երիտթուրքական դահիճների դեմ՝ վճռականորեն դատապարտելով գազազած ազգայնամոլների հանցագործությունները։

## Քաղվածքներ գրքից

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1915 գրքեր
Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Մոզամբիկի նեղուց

**[[Մոզամբիկ]]ի նեղուց**ը գտնվում է Աֆրիկայի և Մադագասկար կղզու միջև։ Երկարությունը մոտ 1670 կմ է, լայնությունը՝ մոտ 925 կմ, խորությունը հյուսիսում և հարավում՝ ավելի քան 3000 մ, միջին մասում՝ 2400 մ։ Հոսանքները հիմնականում ուղղված են հյուսիսից հարավ․։ Նավահանգիստներն են Մոզամբիկը, Բեյրան, Մաձունգան։

## Սահմաններ
Միջազգային հիդրոգրաֆիկ կազմակերպությունը սահմանել է Մոզամբիկի նեղուցի սահմանները հետևյալ կերպ.

**Հյուսիսում**՝ մի գիծ Ռովումա գետի գետաբերանից(10°28′S 40°26′E) մինչև Ռաս Հաբու, Այլ Գրանդ-Կոմորի հյուսիսային կետը, Քոմոր կղզու հյուսիսային հատվածը մինչը Քափ դը Ամբրե՝Մադագասկարի հյուսիսային ծայրը (11°57′S 49°17′E)։

**Արևելքում**՝ Մադագասկարի արևմտյան ափը։

**Հարավում**՝ մի գիծ Քափ Սենտ-Մարիից, Մադագասկարի հարավային ծայրակետից մինչև Պոնտո դո Օուրո (26 ° 53 'S 32 ° 56'E )

**Արևմուտքում**՝ Հարավային Աֆրիկայի մայրցամաքը։
Չնայած նրան որ արևմտյան սահմանները ՄՀԿ-ի կողմից սահմանվում են Հարավային Աֆրիկայի մայրցամաքով, արևմտյան սահմանները ավելի ճշգրիտ սահմանվում են որպես Հարավային Աֆրիկայի ափեր, իսկ ավելի կոնկրետ՝ Մոզամբիկ։

## Կղզիներ նեղուցում
**[[Կոմորյան կղզիներ]]**

* Գրանդ-Կոմոր
* Մոհելի
* Անժուան

**[[Ֆրանսիա]]**

* Մայոտ
* Բանկ դու Գիյսեր
* Գլորիոս կղզիներ
* Խուան դե Նովա կղզի
* Եվրոպա կղզի
* Բասսաս դա Ինդիա

**[[Մոզամբիկ]]**
* Պրիմերաս և Սեգունդաս Արխիպելագո

## Պատմություն
Մոզամբիկի նեղուցը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի քլեշփոինթն էր Մադագասկարի ճակատամարտի ընթացքում։
## Ֆրանսիական ներկայությունը Մոզամբիկի նեղուցում

Ֆրանսիան ներկա է Մայոտի և Ցրված կղզիների միջոցով և պահպանում է ռազմական ներկայություն Ռեյունիոնի միջոցով, որտեղ ռազմածովային ուժերը բավականին կանոնավոր կերպով պարեկում են։ Այս կղզյակները կազմում են բացառիկ տնտեսական գոտիներ (ԲՏԳ), որոնք հարուստ են ձկնորսական ռեսուրսներով և հնարավոր է՝ ածխաջրածիններով։ Ֆրանսիայի համար իրական մարտահրավերը Մայոտի նկատմամբ իր ինքնիշխանությունը պահպանելն է՝ Կոմորների և հատկապես Ցրված կղզիների նկատմամբ՝ մալգադիսական սպառնալիքների պայմաններում։ Մադագասկարը իրավաբանորեն վիճարկում է ֆրանսիական ներկայությունը՝ հավատալով, որ այս կղզյակները Մադագասկարի կախվածության մեջ են, և անկախության ձեռքբերումից հետո դրանք պետք է վերադառնային Մադագասկարին, այլ ոչ թե Ֆրանսիային։

## Աղբյուրներ
Միջազգային հիդրոգրաֆիկ կազմակերպություն 1953 

Կատեգորիա:Հնդկական օվկիանոսի նեղուցներ
Կատեգորիա:Նեղուցներ այբբենական կարգով
Մարջան (գետ)

**Մարջան**, գետակ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Իշխանագետի օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Զանգեզուրի լեռների հյուսիսարևելյան լանջերից, Որոտանի լեռնանցքից և Գորայք գյուղից 8 կմ հյուսիս-արևմուտքում միանում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 3 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Իշխանագետ գետի վտակներ
Մոդուլյատորներ

**Մոդուլյատոր**, մոդուլումն իրականացնող սարք։ Ինֆորմացիայի հաղորդման համակարգերում ապահովում է կրող տատանման պարամետրերի փոփոխումը հաղորդվող հաղորդագրության փոփոխման օրենքի համաձայն, էլեկտրակապի ևռադիոհաղորդման հաղորդիչ սարքերի անհրաժեշտ բաղադրամասն է։ 
Մոդուլյատորի սխեման և աշխատանքի սկզբունքը պայմանավորված են մոդուլման տեսակով։ 
Լինում են՝ 
* ամպլիտուդային
* հաճախային
* փուլային
* իմպուլսային և այլ մոդուլյատորներ։

Մոդուլյատորում կրող տատանման կառավարումը կատարվում է ոչ գծային դիմադրության կամ ռեակտիվ տարրի օգնությամբ։ 
Օրինակ, ամպլիտուդային մոդուլումը իրագործվում է եռէլեկտրոդ (բազմէլեկտրոդ) լամպային կամ տրանզիստորային սխեմաներում(Նկ. 1), իսկ հաճախային մոդուլումը՝ ռեակտիվ լամպի կամ տարրի օգնությամբ (նկ․ 2)։

Վերջին դեպքում մոդուլող լարումով (հաղորդագրությամբ) փոփոխելով ռեակտիվ լամպի կամ տարրի ունակությունը (ինդուկտիվությունը), փոփոխում են գեներատորի հաճախականությունը։ 
Մոդուլյատորի աշխատանքը հիմնականում գնահատվում է մոդուլման բնութագրով։ Ամպլիտուդային մոդուլման դեպքում՝ 
 
 M=f(VΩ)
 
իսկ հաճախայինի դեպքում՝
 
 Δω / ωo = f(VΩ)
 
երկու դեպքում էլ Ω= const, M-ը ամպլիտուդային մոդուլման գործակիցն է (մոդուլված տատանման պարամետրի առավելագույն և միջին արժեքների հարաբերությունը), VΩ-ն՝ մոդուլող լարման ամպլիտուդը մոդուլյատորի մուտքում, Δω/ωo-ն մոդուլվող հաճախականության հարաբերական շեղումն է մոդուլյատորի ելքում, Ω-ն՝ մոդուլող տատանման հաճախականությունը։

Կատեգորիա:Մոդուլում
Մեծ ուրուր (գետ)

**Մեծ ուրուր**, գետակ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում, Գավառագետի օժանդակ Գայլաձոր գետի ձախակողմյան վտակ։ Սկիզբ է առնում Աժդահակ լեռան հյուսիսարևելյան լանջերից և Ծաղկաշեն գյուղից 1 կմ հարավ-արևմուտքում աջից միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 6,5 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Գայլաձոր (Գռիձորի վտակ) գետի վտակներ
Ռաֆիկ Բադալյան

**Ռաֆիկ Անուշավանի Բադալյան** (), նկարիչ, քանդակագործ, ֆիզիկոս, ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների թեկնածու։

## Կենսագրություն
Ռաֆիկ Բադալյանը ծնվել է 1943 թվականին Երևանում` ծառայողի ընտանիքում։ Միջնակարգ կրթությունը ստացել է Ստալինի անվան (այժմ՝ Տերյանի անվան) դպրոցում։ 1962 թվականին ընդունվել է Երևանի Պետական համալսարանի ֆիզիկա-մաթեմատիկական ֆակուլտետը։ Ուսման ընթացքում ծառայել է Խորհրդային բանակում որպես զինվոր, հետո շարունակել և ավարտել է ուսումը 1968 թվականին։ Աշխատել է պոլիմերների համամիութենական գիտահետազոտական ինստիտուտում նախ որպես կրտսեր գիտաշխատող, ապա գիտաշխատող և ավագ գիտաշխատող։ 1970 թվականին վերակոչվել է Խորհրդային բանակ, արդեն սպայական կոչումով։ Որպես սպա վերապատրաստվել է Նովոսիբիրսկ և Գոմել քաղաքներում։ 1973 թվականին դեմոբիլիզացվել և վերադարձել է նախկին աշխատանքին։ 1976 թվականից աշխատել է Աբովյան քաղաքի հաշվիչ տեխնիկայի կոնստրուկտորա-տեխնոլոգիական բյուրոյում որպես ինտեգրալ և հիբրիդային միկրոսխեմաների ու տվիչների լաբորատորիայի՝ հետագայում բաժնի վարիչ։ 1978 թվականից Մոսկվա քաղաքի էլեկտրոնային տեխնիկայի ինստիտուտում (ՄԻԷՏ) պաշտպանել թեկնածուական թեզը և ստացել ֆիզմատ գիտությունների թեկնածուի կոչում։ Ունի մոտ 50 գիտական աշխատություններ, մենագրություններ և հաստատագրված հեղինակային հայտնագործություններ։

Գիտական աշխատությունները տպագրվել են Հայաստանում, Ռուսաստանում, Գերմանիայում, Հունգարիայում, Բուլղարիայում։ 1990 թվականին աշխատանքից ազատվել է սեփական դիմումի համաձայն։ 1995 թվականից առ այսօր աշխատում է Երևանի «Նաիրիտ» գործարանի ռետինատեխնիկական իրերի լաբորատորիայում որպես լաբորատորիայի վարիչ։

## Ստեղծագործական ուղի
Փոքր հասակից զբաղվել է նկարչությամբ, ուսանողական տարիներին քանդակագործությամբ։ 1985-1986 թվականներին զբաղվել է միկրոքանդակագործությամբ (միկրոմինիատյուրա)։ Ներկայացրել է բազամթիվ անձնական ցուցահանդեսներ Հայաստանում, Աբխազիայում, Ռուսաստանում, Հնդկաստանում, Ֆրանսիայում, Արաբական Էմիրություններում։ Ունի միկրոքանդակներ ԱՄՆ-ում, Ավստրալիայում, Շվեդիայում, Դանիայում, Ռուսաստանում, Իսպանիայում, Ուկրաինայում։ Ապրում և աշխատում է Երևան քաղաքում։ Բացի միկրոմինյատուրայից զբաղվում է թանկարժեք քարերի, նաև փայտի ամուր տեսակների վրա քանդակներով։

## Արտաքին հղումներ
*Ռաֆիկ Բադալյանի աշխատանքների ցուցադրություն 

Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Հայ ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների թեկնածուներ
Օղակավոր տատրակ

thumb
**Օղակավոր տատրակ** (), աղավնիների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, հազվագյուտ։ Հայաստանում հայտնաբերվել է 1991 թվականին, 1994-1995 թվականներին գրանցվել որպես բնադրող տեսակ։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 31-33 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 47-55 սմ։ Հասունի մարմնի փետրածածկը վերևից մոխրադարչնագույն է, արտաքին թևի թափահարող փետուրները՝ սևավուն, ներքևից՝ վարդագույն երանգով։ Ներքնապոչը սպիտակ է, հիմքը՝ սև։ Արուի դիմային մասը վարդագույն երանգով է, էգինը՝ դեղնավուն։ Վզի հետնամասում կա սև օձիք։ Երիտասարդն ավելի խամրած է, վզի օձիքը բացակայում է։

## Բազմացում և զարգացում
Դնում է 32 սմ տրամագծով, սպիտակ 2 ձու։

## Կենսակերպ
Կենսակերպն ուսումնասիրված է մասնակի։ Բնակվում է քաղաքամերձ տարածքներում։ Սնվում է սերմերով։ Բույնը նոսր հարթակ է՝ ճյուղերից։ Բնադրում է ծառերին կամ շենքերի քիվերին։

Կատեգորիա:Աղավնիներ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Մեծաղբյուր (գետ)

**Մեծաղբյուր**, գետակ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Զոհաջուր գետի օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Աղիլեռան հարավային լանջերից և Սալվարդ գյուղի մոտ միանում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 2 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Զոհաջուր գետի վտակներ
Նոր ալիք 2003

**Նոր Ալիք 2003** (), 2-րդ մրցույթն է Նոր Ալիքի պատմության մեջ, որը տեղի է ունենում Յուրմալայի (Լատվիա) Ձինտարի համերգասրահում, հուլիսի 30-ից օգոստոսի 3-ին։

## Արտաքին հղումներ
* Մրցույթի պաշտոնական կայքը

Կատեգորիա:2003 երաժշտությունում
Թուրքիոյ Գեհենէն. Հայ ընտանիքի մը հրաշալի փախուստը

**Թուրքիոյ Գեհենէն. Հայ ընտանիքի մը հրաշալի փախուստը**, Եսթեր Թ. Մկրտչյանի 1918 թվականին Ալեքսանդրիայում հրատարակված գիրքն է։

## Հեղինակ
Հեղինակը Եսթեր Թ. Մկրտչյանը, հայ հոգևորականի՝ Տիար Թովմաս Մկրտչյանի կին է, ցեղասպանության վերապրող, ով 1896 թվականին աշխատել է Բրիտանական Արևելյան հյուպատոսական ծառայությունում և, այդ իսկ պատճառով, խուսափել է բանտարկությունից և աքսորից։ Եսթերը, իր երեխաների հետ մնալով միայնակ՝ կարողացել է փրկվել ցեղասպանությունից և գրի առնել իր տեսածն ու վերապրածը։ Գիրքը կարևոր սկզբնաղբյուր է Խարբերդի հայերի տեղահանության և կոտորածների վերաբերյալ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1918 գրքեր
Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Մեծավան (գետ)

**Մեծավան**, գետ Հայաստանի Լոռու մարզում։ Սկիզբ է առնում Վիրահայոց լեռներից և Տաշիր քաղաքից 3 կմ հյուսիսում ձախից միախառնվում Տաշիր գետին։ Երկարությունը՝ 11 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր
Կատեգորիա:Տաշիր գետի վտակներ
Լիմ (այլ կիրառումներ)

**Լիմ** եզրը կարող է վերաբերել.

* Լիմ - գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառում
* Լիմ - կղզի Վանա լճում
* Լիմ - վանական համալիր
* Լիմ - գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արճակի գավառում
Պյոտր Մոիսեենկո

**Պյոտր Անիսիմովիչ Մոիսեենկո** (, ), Ռուսական կայսրության առաջին բանվոր-հեղափոխականներից մեկը, մանածագործ։

1874-1875 թվականին Պետերբուրգում ծանոթացել է հեղափոխական նարոդնիկների և բանվորների հետ (Գեորգի Պլեխանով, Ստեպան Խալտուրին և ուրիշներ)։ Մասնակցել է 1876 վականի Կազանի ցույցին, եղել է Ռուս բանվորների հյուսիսային միության անդամ։ Հեղափոխական գործունեության համար բազմիցս ձերբակալվել և աքսորվել է։ Եղել է Մորոզովյան գործադուլի (1885) կազմակերպիչներից։ Մասնակցել է 1905-1907 թվականների Ռուսական հեղափոխությանը։ Եղել է նաև «Պրավդա» թերթի բանվոր-թղթակիցներից։

1909-1910 թվականներին աշխատել է Բաքվում, 1912 թվականից աշխատանքի անցել Գորլովկայում, եղել է Գորլովկայի շրջանի հանքափորների 30 հազարանոց գործադուլի (1916 թ.) ղեկավարներից։ 1917-1918 թվականին աշխատել է Բաքվում և Հյուսիսային Կովկասում։ Հետագայում մասնակցել է Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմին (1918-1920)։ 1922 թվականից աշխատել է Խարկովում։ Գրել է «Հուշեր։ 1873-1923 թթ.» (1924 թ., վերահրատարակչություն 1966 թ.)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1852 ծնունդներ
Կատեգորիա:1923 մահեր
Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Վենետիկյան տարեգրություն

**Վենետիկյան տարեգրություն**, 15-րդ դարի վերջին 16-րդ դարի սկզբին Լվովում հայատառ ղփչաղերենով գրված պատմ․ ժամանակագրություն։ Բաղկացած է մոտ 200 գրառությունից, որոնք ընդգրկում են բավականին ընդարձակ ժամանակահատված (Մ․թ․ա․ 1-ին դարի կեսից մինչև 1536 թվականը)։ 1495 թվականից գրառումները կատարված են ականատեսի ձեռքով։ Անհայտ հեղինակը տեղեկություններ է հաղորդում Ուկրաինա յի և Լեհաստանի հայկական գաղթավայրերի, ինչպես նաև այդ և հարևան երկրներում (Լիտվա, Մոլդովա, Թուրքիա) տեղի ունեցած ռազմական ընդհարումների, տարերային աղետների և այլ իրադարձությունների վերաբերյալ։ Պատմական և լեզվագիտական կարևոր աղբյուր է։ Պահպանվել է երկու խմբագրությամբ (մեկը գտնվում է Վենետիկի Մխիթարյանների մատենադարանում, մյուսը՝ Փարիզի Ազգային գրադարանում)։ Առաջին անգամ հրատարակել է Ղևոնդ Ալիշանը, 1896 թվականին, «Կամենից, Տարեգիրք հայոց Լեհաստանի և Ռումենիոյ» գրքում։ Թարգմանվել է հայերեն և ֆրանսերեն։

Կատեգորիա:Տարեգրություններ
Կատեգորիա:Վենետիկ
Մարկիտոս

**Մարկոս Ալոնսո Իմաս** (, ), առավել հայտնի որպես **Մարկիտոս**, իսպանացի ֆուտբոլիստ։ Խաղացել է պաշտպանի դիրքում։

Ֆուտբոլիստի հայրն է Մարկոս Ալոնսոն։ Խաղացել է Ռայո (Կանտաբրիա), Ռասինգ, Ռեալ Մադրիդ, Մուրսիա, Կալվո ակումբներում։ 1955 թվականին Իսպանիայի հավաքականի կազմում անցկացրել է 2 հանդիպում։

## Տիտղոսներ
* Չեմպիոնների գավաթ (**5**) - (1956, 1957, 1958, 1959, 1960).
* Միջմայրցամաքային գավաթ (**1**) - 1960

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* BDFutbol կայքում
* Վիճակագրություն 

Կատեգորիա:1933 ծնունդներ
Կատեգորիա:2012 մահեր
Կատեգորիա:Ապրիլի 16 ծնունդներ
Կատեգորիա:Իսպանացի տղամարդ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մարտի 6 մահեր
Կատեգորիա:Ռասինգ Սանտանդերի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռեալ Մադրիդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Ռեալ Մուրսիայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Էրկուլեսի ֆուտբոլիստներ
Օձակեր արծիվ

**Օձակեր արծիվ** (), ճուռակների ընտանիքին պատկանող, եվրոպական օձակեր, գիշատիչ թռչուն, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Հայաստանում բնադրող-չվող է և քիչ տարածված։

thumb|''Circaetus gallicus''

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 62-67 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 185-195 սմ, իսկ կենդանի զանգվածը՝ 1,5-2 կգ։ Էգը խոշոր է արուից։ Լայն գլխով, երկար ու լայն թևերով, 3-4 նկատելի շերտեր ունեցող պոչով խոշոր թռչուն է։ Գունավորումը փոփոխական է. բաց գույնի անհատները վերևից բաց դարչնագույն են, ներքևից՝ սպիտակավուն թույլ նախշերով, իսկ թևերի ծայրերը՝ մուգ։ Մուգ անհատները վերևից մոխրագույն-դարչնագույն են, ներքևից՝ ավելի հստակ զոլերով։ Մուգ գլուխը և կրծքի վերին մասը կնգուղի տպավորություն են ստեղծում։ Առավելապես հանդիպում է առանձին անհատներով։ Անզգույշ է վտանգի պահին։ Հաճախ կանգ է առնում օդում, կերակրվում է միայնակ կամ զույգերով։ Հայաստանում տարածված է Տավուշի մարզի, Գեղամա, Զանգեզուրի կիսաանապատային նախալեռներում, ժայռերի և անտառների հարևանությամբ։

## Սննդառություն
Սնվում է առավելապես թունավոր օձերով (գյուրզա, հայկական իժ և այլն)։ Օձին ճանկում է գլխից կամ գլխին մոտ հատվածից՝ խուսափելով օձի կծելուց, որը մահաբեր է նրա համար։

## Չու
Գարնանային վերադարձը սկսվում է ապրիլի սկզբին։ Բույնը փոքր հարթակ է՝ ճյուղերից և կանաչ բույսերից։ Բնադրում է ծառերին։Էգը և արուն թխսակալում են մոտ 40 օր։ Ձագերը 70-80-րդ օրը տիրապետում են թռիչքին։ Աշնանային չուն սկսվում է սեպտեմբերի վերջին և հոկտեմբերի սկզբին։

## Հատուկ պահպանություն
Սակավաթիվ, կրճատվող թվաքանակով, մասնատված արեալով տեսակ է։ Գրանցված է նախկին ԽՍՀՄԿարմիր գրքում։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Նախնական տվյալներով Հայաստանում հաշվառվում են 10-30 բնադրող զույգ։ 2008 թվականի տվյալներով Եվրասիական տարածաշրջանային ասոցիացիայի կենդանաբանական այգիներում պահվում է 4 առանձնյակ։

Վտանգման հիմնական գործոններն են սողունների անվերահսկելի որսը, թռչունների ապօրինի որսը, բնադրման համար հարմար տարածքների յուրացումը, անտառի և թունաքիմիկատների օգտագործումը գյուղատնտեսության վնասատուների դեմ պայքարի ընթացքում։ Ձվադրման ժամանակ օձակեր արծվին մեծ վնաս են հասցնում վայրի բույսեր հավաքողները և զբոսաշրջիկները։ Վերջին տարիներին մեծացել է ձվերի և ձագերի ապօրինի հավաքը որսագողերի կողմից։

Պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» և «Շիկահող» արգելոցներում և «Դիլիջան» ազգային պարկում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Ճուռակներ
Կատեգորիա:Բազեանմաններ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Մեծգետ

**Մեծգետ**, գետակ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Վարարակ գետի օժանդակ։ Սկիզբ է առնում Կողբաձորի լեռների արևմտյան լանջերից և Ակներ գյուղից արևմուտքում միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 5,5 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Վարարակ գետի վտակներ
Մեծձորի ջուր (գետ)

**Մեծձորի ջուր**, գետ Հայաստանի Շիրակի մարզում։ Սկիզբ է առնում Արագած լեռան արևմտյան լանջերից և Սառնաղբյուր գյուղի հյուսիս-արևմուտքում մասում թափվում Սառնաղբյուրի ջրամբարը։ Երկարությունը՝ 15 կմ։ Ունի ժամանակավոր հոսք։ Սրա միջին հոսանքում է գտնվում Սառնաղբյուրի ջրամբար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գետեր
Մեծշեն (գետ)

**Մեծշեն**, գետ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Վարարակ գետի օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Մեծ Իշխանասար լեռան հարավային լանջերից և Ակներ գյուղի արևմուտքում միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը 11 կմ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Վարարակ գետի վտակներ
Մոնոտոն ֆունկցիա

**Մոնոտոն ֆունկցիա** ( — միակերպ, միալար), աճող, չնվազող, նվազող, չաճող ֆունկցիաների միասնական անվանումը։

# y = f(x) ֆունկցիան կոչվում է աճող (չնվազող) (a, b) միջակայքում, եթե այդ միջակայքի ցանկացած x_1 և x_2 կետերի համար, որոնք բավարարում են x_1  անհավասարությանը, տեղի ունի f(x_1)  (f(x_1) \leq f(x_2)) անհավասարությունը։
# y = f(x) ֆունկցիան կոչվում է նվազող (չաճող) (a, b)-ում, եթե (a, b)-ի ցանկացած x_1 և x_2 կետերի համար, x_1 -ից հետևում է f(x_1) > f(x_2) (f(x_1) \geq f(x_2)) անհավասարությունը։ Տրված ֆունկցիան կարող է լինել աճող մի միջակայքում և նվազող՝ մեկ ուրիշում։ Օրինակ՝ y= x^2 ֆունկցիան աճում է (0, +\infty)-ում և նվազում՝ (-\infty, 0)-ում։ Եթե (a, b)-ի ցանկացած x կետում տեղի ունի f'(x) \geq 0 (f'(x) \leq 0) անհավասարությունը, ընդ որում f'(x) = 0 (a, b)-ի միայն վերջավոր քանակությամբ կետերում, ապա f(x)-ը աճող (նվազող) է (a, b)-ի վրա։

Կատեգորիա:Ֆունկցիոնալ անալիզ
Կատեգորիա:Ֆունկցիաների տեսակներ
Կատեգորիա:Իրական անալիզ
Մոթալ (այլ կիրառումներ)

# Մոթալ - մատղաշ անասունի մազը հանած կաշի  
# Մոթալ - Պանրի տեսակ, որը պահվում է տկի մեջ։ Պատրաստվում է պանրի մանրուքից (որոշ վայրերում խառնում են նաև շոռ), որն ամուր սեղմում են տկի մեջ և պահում մառանում։
Գրության վերծանում

**Գրության վերծանում **, անհայտ լեզվի կամ գրության (կամ ե՝ մեկի, ե՝ մյուսի) հասկանալիության վերականգնումը։ Այսպես, հին Կիպրոսի բնագրերի վերծանման ժամանակ ծանոթ չի եղել գրությունը, խեթական, էտրուսկյան, էլամական բնագրերի վերծանմանման (մեկնության) ժամանակ՝ լեզուն, եգիպտական և լուվիական հիերոգլիֆների, աքքադական և ուգարիտական սեպագրերի, Ինդոսի հովտի «կնիքների» վերծանման (բացահայտման) ժամանակ հայտնի չեն եղել ո՝ չ գիրը, ո՝չ լեզուն։ Վերծանելիս պարզաբանվում է գրի բնույթը (հնչյունական, վանկային, բառավանկային, հնչյունական արժեքից զուրկ պարզաբանող նշաններ կան, թե՝ ոչ)։ Անկախ գրության վերլուծությունից, կարող է ուսումնասիրվել բնագրի քերականությունը, արտահայտած իմաստը։ Մեռած և մոռացված քաղաքակրթություններից մեզ հասած գրերի ու լեզուների վերծանման աշխատանքները ծավալվել են 19-րդ դարի սկզբից։ 1802 թվականին վերծանվել են պարսկական առանձին սեպագիր նշաններ, եգիպտական հիերոգլիֆներից՝ մի շարք տառերի նշանակությունը։ 1882 թվականին անգլիացի հնագետ և լեզվաբան Ա․ Սեյսը սկիզբ դրեց ուրարտական արձանագրությունների գրության վերծանմանը։ Հնագույն գրային համակարգերի մինի|հիերոգլիֆվերծանման, իմաստի պարզաբանման գործում մեծ աշխատանք են կատարել Թոմաս Յունգը, Հինքսը, Ցու․ Օպպերտը, Թալբոդը, Թոմսենը, Շուլցը և ուրիշներ։ Դասական գրաբարի առումով՝ տեքստի ընթերցումը, թարգմանությունը, խրթին կամ անհասկանալի հատվածների մեկնաբանումն ու պարզաբանումը։ Վերծանում հասկացությունն այժմ ունի մի շարք նոր նշանակություններ՝ ծածկագրերի, գաղտնագրերի, ռադիոյով և մորզեով, դրոշակներով, լուսային կամ այլ միջոցներով հաղորդվող տեքստերի իսկական իմաստների բացահայտումը, հատուկ վիմական նյութերով կամ աներևույթ թանաքով գրված տեքստի վերականգնումը, գողերի և սոցիալական զանազան խմբերի արհեստական լեզուների, ժարգոնների բացահայտումն են։ Հայ իրականության մեջ վերծանումն ունի նաև մի քանի այլ խնդիրներ հայկական խազերի (ձայնանիշների) համակարգի և «Իմաստնոց նշանագրերի» կամ հայկական գաղափարագրերի բանալիները գտնելը։

Կատեգորիա:Գրության ձևեր
Շոնթել

**Շոնթել Լեյն** (, ), առավել հայտնի որպես **Շոնթել** (Shontelle), բարբադոսցի երգչուհի-երգահան։ Նա իր դեբյուտային «Shontelligence» ստուդիական ալբոմը թողարկել է 2008 թվականի նոյեմբերին։ «No Gravity» ալբոմը, որը նրա երկրորդ ստուդիական ալբոմն է, թողարկվել է 2010 թվականի սեպտեմբերին։ Շոնթելը համաշխարհային ճանաչվածություն է ձեռք բերել իր «Impossible» (2010) երգի շնորհիվ, որը միջազգային մի շարք հիթ շքերթներում զբաղեցրել է առաջատար հորիզոնականներ։

## Սկավառակագրություն
### Ստուդիական ալբոմներ
* «Shontelligence» (2008)
* «No Gravity» (2010)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:1985 ծնունդներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Բարբադոսցի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 4 ծնունդներ
Մեղգետ

**Մեղգետ**, գետակ Հայաստանի Արագածոտնի մարզում, Ալվար գետի ձախ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Թուխմանուկ լեռնանցքից և Մելիքգյուղից 1&nbsp;կմ հարավ-արևմուտքում թափվում Ալվար գետը։ Երկարությունը՝ 6,5&nbsp;կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Ալվար գետի վտակներ
Մեղրագետ (գետ, Լոռու մարզ)

**Մեղրագետ**, գետ Հայաստանի Լոռու մարզում։ Սկիզբ է առնում Վիրահայոց լեռների հարավային լանջերից և Տաշիր քաղաքի հարավային մասում ձախից միախառնվում Տաշիր գետին։ Երկարությունը՝ 15 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր
Կատեգորիա:Տաշիր գետի վտակներ
Առտեր կղզի

**Առտեր կղզի** (, թարգմանաբար՝ "թռչնի կղզի"), փոքր կղզի Վանա լճում՝ Աղթամար կղզու հարևանությամբ։ Գտնվում է լճափից 2 կմ է հեռավորության վրա։

1915 թվականին ուներ նավակայան։ Միջին դարերում Առտերում կառուցված մենաստանը և սուրբ Աստվածածին եկեղեցին այժմ ավերված են։

## Տես նաև
* Վանա լիճ
* Կտուց կղզի
* Լիմ կղզի
* Աղթամար կղզի

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անմարդաբնակ կղզիներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի կղզիներ
Կատեգորիա:Վանա լճի կղզիներ
Ներսես Սարգիսյան

**Ներսես Սարգիսյան** (աշխարհական անունը՝ Սարգիս, ), հայ բանասեր, աղբյուրագետ, ճանապարհորդ, ուղեգրող։ Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ։ 1823 թվականին հոգևոր նախնական աստիճանով հաստատվել է Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում։ 1829 թվականին ձեռնադրվել է կուսակրոն քահանա։

## Հնագիտական-աշխարհագրական ուսումնասիրություններ
Մինչև 1843 թվականը ղեկավարել է միաբանության տպարանը, բարեխղճորեն սրբագրել հայագիտական հրատարակությունները, մասնակցել «Մատենագիրք նախնեաց» մատենաշարի հրատարակմանը։ Միաբանության մատենադարանի ձեռագրերի հիման վրա կազմել է հայ հին ու միջնադարյան, ինչպես նաև թարգման, երկերի մանրամասն ցուցակը՝ առանձնացնելով կորած կամ թերի պահպանված բնագրերը։ Հնագիտականաշխարհագրական ուսումնասիրություններ կատարելու, պատմական և մատենագրական հուշարձաններ որոնելու նպատակով 1843-1853 թվականներին ճամփորդել է Հայաստանում և հարակից երկրամասերում։ Ուղևորության ընթացքում հետազոտել ու ճշգրտորեն նկարագրել է այցելած բնակավայրերի ու գավառների բնապատմական վիճակը, շինարար, և ճարտարապետ հուշարձանները, այլևայլ հնությունները, կազմել քարտեզներ ու հատակագծեր, նմանահանել արձանագրությունները (X-XVIII դարերին վերաբերող 196 արձանագրություն՝ բնագիր և ռուս, թարգմանությամբ, հրատարակված են 1881 թվականին Մոսկվայում լույս տեսած «Հայկական արձանագրությունները Կարսում, Անիում և վերջինիս շրջակայքում» գրքում)։ Հավաքել և Վենետիկ է ուղարկել հարյուրավոր հայերեն մեծարժեք ձեռագրեր, հնագիտական իրեր, դրամներ, հայերեն, հունարեն, վրացերեն, արաբերեն, և այլ լեզուներով բազմաթիվ վերնագիր հիշատակարաններ, գրի առել հայ ժողովրդի բանահյուսության նմուշներ։ Հավաքած նյութի հիման վրա գրել է «Տեղագրութիւնք ի Փոքր եւ ի Մեծ Հայս» (1864) տեղեկատու բնույթի հայագիտական արժեքավոր աշխատությունը։ ․Զբաղվելով հայ հին և միջնադարյան արձակի ուսումնասիրությամբ՝ Սարգիսյանը․ հրատարակել է «Վարք հարանց․․․» (հ․ 1-2, 1855) մատենագրական կարևոր հուշարձանը։ Երկար տարիներ նվիրվել է Հովհան Ոսկեբերանի երկերի հայերեն հնագույն թարգմանությունների հավաքմանն ու ուսումնասիրությանը, դրանց մի մասը հրատարակել է «ճառք» և «Մեկնութիւն թղթոցն Պաւղոսի» (հ․ 1-3, 1861-1862) խորագրերով։ Հայաստանի պատմական աշխարհագրության և մշակույթի վերաբերյալ փաստական հարուստ նյութ են պարունակում նաև 1843-1853 թվականներին Ա․ Բագրատունուն և Ալիշանին հասցեագրած Սարգիսյանի նամակները (մի մասը հրատարակվել է-«բազմավեպում», 1970-1971 թվականին)։

## Աշխատություններ
* «Տեղագրութիւնք ի Փոքր եւ ի Մեծ Հայս» (1864), 
* «Հայկական արձանագրությունները Կարսում, Անիում և վերջինիս շրջակայքում» (ռուս., 1881, Մ., թարգմ.՝ Մ. Էմինի)։

;Մատենագրական երկ
* «Վարք սրբոց հարանց...» (հ. 1–2, 1855)։

## Գրականություն
* Ճէմճէմեան Ս., Ներսէս Սարգիսեանի ուղեւորութիւնը դէպի Փոքր եւ Մեծ Հայք (1843–53), Վնտ., 1974։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ աղբյուրագետներ
Կատեգորիա:Հայ ճանապարհորդներ
Մեղրագետ (այլ կիրառումներ)

**Մեղրագետ** անվանումը կարող է վերաբերել.

* Մեղրագետ (գետ, Լոռու մարզ), գետ Հայաստանի Լոռու մարզում։
* Մեղրագետ, գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Արածանիի ձախ վտակը։
* Մեղրագետ, ընթերցարան, Կ. Պոլիս, հրատ. Ռ. Զարդարյան
Քուռի սպիտակաձուկ

**Քուռի սպիտակաձուկ** (), ծածանաձկների ընտանիքի ձուկ։
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինը կողքերից մի փոքր սեղմված է, երկարությունը՝ 7-8 (երբեմն՝ մինչև 15) սմ զանգվածը՝ մինչև 40 գ և ավելի։ Բերանը դնչի ծայրին է՝ դեպի վեր ուղղված թեք կտրվածքով, ստորին ծնոտը վերինից Երկար է։ Փորային լողակների և հետնալողակի միջև կա ողնուց, որը հիմնականում պատված է թեփուկներով։ Պոչային լողակը մկրատաձև է, որի ստորին բլթակը վերինից մի փոքր երկար է։ Թեփուկները մանր են, կողագծում՝ 47-64 հատ։ Մեջքային լողակում կա 10-11 ճառագայթ, հետևալողակում՝ 13-17։ Ալանային ատամները երկշարք են։ Մեջքը և գլխի վերին մասը կեղտոտ դեղնականաչավուն են՝ արծաթագույն նրբերանգով։ Կողքերը արծաթափայլ են, փորիկը՝ արծաթասպիտակ։ Կենդանի ձկների կողքերի վերին մասով ձգվում է լավ արտահայտված մոխրասև շերտ, որի վերին մասում, որոշակի լուսավորության դեպքում, ի հայտ է գալիս կանաչաոսկեգույն Մեկ այլ շերտ։ Մահացած ձկների կողքերը դառնում են արծաթավուն՝ առանց սև շերտի։ Մեջքային և պոչային լողակները մոխրագույն են, կրծքային, փորային լողակները և հետևալողակը՝ հաճախ անգույն։ Աչքի ծիածանաթաղանթը սպիտակաարծաթավուն է։
## Բազմացում և զարգացում
Սեռահասուն է դառնում 1-2 տարեկանում։ Աեռ. Երկձևությունը թույլ է արտահայտված։ Արուներն էգերից փոքր են ու ցածրամարմիև՝ ավելի երկար զույգ լողակներով։ Բազմացման շրջանում նրանց գլխի և լողակների վրա հայտնվում է «մարգարտյա» ցան։ Բազմանում է գարնանը և ամռանը (կախված ջրի ջերմաստիճանից)։ Բեղունությունը հասնում է մինչև 8 հազար ձկնկիթի։ Ապրում է վտառներով։ 
## Սննդառություն
Կենդանակեր է։ Անվում է մանր անողնաշարավորներով (միջատներ, նրանց թըրթուրները, ջրային իշուկներ, ջրալվեր և այլն), երբեմն՝ ջրային բույսերով, նաև ձկնկիթով ու ձկների թրթուրներով։ Արդյունաբերական նշանակություն չունի։
## Տարածվածությունը Հայաստանում
Հայաստանում տարածված է Արաքս, Մեծամոր, Հրազդան, Արփա, Ախուրյան, Քասաղ, Եղեգիս, Որոտան գետերում և նրանց ջրերով սնվող արհեստական լճակներում ու ջրանցքներում։ Ավելի հաճախ հանդիպում է գետերի արագահոս տեղամասերում։

Կատեգորիա:Ծածաններ
Մեռոնգետ

**Մեռոնգետ**, գետ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, սկիզբ է առնում Սալաքար լեռան լանջերից և Արցախի տարածքում, աջից միախառնվում Ողջի գետին։ Երկարությունը՝ 10 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ողջի գետի վտակներ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Ձիավոր Հայաստանով

**Ձիավոր Հայաստանով** (), Ջ. Հեփվորֆի՝ 1898 թվականին Նյու Յորքում հրատարակված գիրքն է։

## Հեղինակ
Ջ. Հեփվորֆը (1833-1902) ամերիկացի քարոզիչ էր, լրագրող, աշխատակցել է «The New York Herald» թերթին։

## Գրքի մասին
Գիրքը ներկայացնում է հեղինակի՝ Հայաստան կատարած ճանապարհորդության նոթերը։ Ճամփորդությունն իրականացվել է համիդյան կոտորածներից հետո, Ջեյմս Բեննետի առաջարկով՝ ուղեկցությամբ Սիդնեյ Ուիտմանի, Կ. Պոլիս - Տրապիզոն - Էրզրում - Բիթլիս - Դիարբեքիր - Զմյուռնիա ուղով։ Ճամփորդության նպատակը եղել է որպես ականատես ներկայացնել Օսմանյան կայսրությունում տիրող իրավիճակը, տալ հայկական կոտորածների մասին ճշմարիտ պատկեր։ Հեղինակն առանձին գլուխներում որպես ականատես նկարագրում է կոտորածներից տուժած հայերի վիճակը, խոսում կոտորածների պատճառներից։ Գրքում անդրադարձ կա նաև կոտորածներից հետո օտարերկրացի միսիոներների կազմակերպած աշխատանքներին, ինչպես նաև՝ Օսմանյան կայսրությունում կրթական կյանքի կազմակերպմանը։ Հեղինակը եզրակացնում է, որ խնդիրն այս կոտորածներով չի լուծվել, որ հարմար առիթի դեպքում անցյալի սարսափները կկրկնվեն։ Գիրքը պատկերազարդ է, ունի ճամփորդության ուղին գծանշող քարտեզ։

## Քաղվածքներ գրքից

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գրքի օնլայն տարբերակը Գուգլ Գրքեր կայքում
* Գրքի օնլայն տարբերակը Ինտերնետ արխիվում

Կատեգորիա:1898 գրքեր
Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր
Միքայել Վելիկանով

**Միքայել Անդրեյի Վելիկանով** (), հայ խորհրդային հիդրոլոգ, ցամաքի հիդրոլոգիայի հիմնադիրներից։ ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից, անդամ (1939 թվական)։ ՌԽՖՍՀ գիտական և տեխնիկական վաստակավոր գործիչ (1948 թվական)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Պետերբուրգի հաղորդակցության ճանապարհների ինստիտուտը (1903 թվական)։ 1917 թվականից դասավանդել է Տոմսկի տեխնոլոգիական ինստիտուտում, 1920 թվականից՝ Մոսկվայի մարզագծային ինստիտուտի պրոֆեսոր։ 1930 թվականից Վելիկանովը գլխավորել է Մոսկվայի հիդրոօդերևութաբանական ինստիտուտի ցամաքի հիդրոլոգիայի ամբիոնը։ 1935 թվականին ԽՍՀՄ ԴԱ-ի կազմում ստեղծել է գետահունային լաբորատորիա, որը ղեկավարել է մինչև 1952 թվականը։ 1945 թվականին Մոսկվայի համալսարանում հիմնադրել է գետահունային պրոցեսների ֆիզիկայի ամբիոնը։ Վելիկանովին է պատկանում հոսքակայանների ստեղծման գաղափարը, որը լայն զարգացում է ստացել ԽՍՀՄ-ում և արտասահմանում։ Վելիկանովը սահմանել է հոսքի ստրուկտուրայի և գետահունի ձևավորման օրինաչափությունները։ Վելիկանովի «Ցամաքի հիդրոլոգիա» (1925 թվական) դասընթացում առաջինն է տվել գիտության այդ ճյուղի համակարգված շարադրանքը։ Մասնակցել է ՀԽՍՀ-ի, Անդրկովկասի, Միջին Ասիայի տարածքի ոռոգման և էներգետիկ նախագծերի փորձաքննման աշխատանքներին։

* Պարգևատրվել է Լենինի և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով։

## Երկեր
* Водный баланс суши, М., 1940.
* Движение насосов, М., 1948.
* Динамика пусловых потоков, т. 1-2, 3 изд., М., 1954-1955.
* Русловый процес, М. 1958.
* Гидрология суши, 5 изд.,1964.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիզիկոսներ
Արյունոտ կիրակի (1905)

մինի|Հունվարի 9-ի առավոտյան (անհայտ նկարիչ)

**«Արյունոտ կիրակի»** (1905 թվականի հունվարի 9-ը), ցարական կառավարության կողմից՝ Պետերբուրգի բանվորների (140 հազարից ավելի) խաղաղ երթի մասսայական գնդակահարության օրը։ Երթը նախապատրաստել էր «Սանկտ-Պետերբուրգի ռուսական ֆաբրիկա-գործարանային բանվորների ժողով» միապետական կազմակերպությունը՝ քահանա Գեորգի Գապոնի գլխավորությամբ։ Բանվորները շարժվեցին դեպի Ձմեռային պալատ՝ ցարին խնդրագիր հանձնելու։ Խնդրագիրը բանվորական ժողովներում քննարկելիս՝ բոլշևիկները բացատրեցին, որ միայն հեղափոխական պայքարով պրոլետարիատը կարող է ձեռք բերել իր իրավունքները։ Ցարի հրամանով զորքերը գնդակոծեցին անզեն բանվորներին, սպանվեց ավելի քան հազար, վիրավորվեց երկու հազար մարդ։

Արյունալի դատաստանը ոտքի հանեց երկրի աշխատավորությանը։ Պետերբուրգում, Մոսկվայում, Ռիգայում, Բաքվում, Թիֆլիսում և այլ խոշոր քաղաքներում տեղի ունեցան գործադուլներ՝ «Կորչի՛ ինքնակալությունը» լոզունգով։ Հունվարյան գործադուլներին մասնակցեց 440 հազար մարդ։ «Արյունոտ կիրակի»-ի լուրը գործադուլային ալիք բարձրացրեց նաև Հայաստանում՝ Երևանում, Ալեքսանդրապոլում, Ալավերդում։ Հունվարի 9-ի իրադարձությունները դարձան Ռուսաստանում 1905-1907 թվականների հեղափոխության սկիզբը (Ռուսական հեղափոխություն (1905-1907))։

Կատեգորիա:Ռուսական հեղափոխություն
Կատեգորիա:Զանգվածային սպանություններ Ռուսական կայսրությունում