Աֆղանստանի իրավական համակարգ

**Աֆղանստանի իրավական համակարգ** (), հանաֆիական իրավագիտության դպրոցի համաձայն մեկնաբանվող չկոդավորված իսլամական օրենք կամ շարիաթ։

Իշխող թալիբանները պահպանել են խիստ հանաֆիական մոտեցում՝ անտեսելով միջազգային իրավունքները, որն ավելի շատ նմանություն ունի Իրանի և նրա «միայն ջաֆարիական» իրավագիտության դիրքորոշման հետ, քան այնպիսի երկրներ, ինչպիսին է Պակիստանը, որոնք հետևում են իսլամական իրավունքի նկատմամբ ոչ բացառիկ խորհրդարանական մոտեցմանը: Չնայած կոդավորմանը դեմ լինելուն, անցյալում թալիբների գրավոր քաղաքականությունը հրահանգել է դատական համակարգին քաղաքացիական իրավունքի հարցերում համապատասխանցել Մեջելեի՝ Հանաֆիական Մուամալաթի ուշ օսմանյան կոդավորման հետ:

## Պատմություն
Աֆղանստանի իրավական համակարգը բաղկացած է իսլամական, կանոնադրական և սովորութային կանոններից։ Այն զարգացել է դարերի ընթացքում և փոփոխվում է Աֆղանստանի ներքին քաղաքականության համատեքստում։ Երկրի գերագույն օրենքը ներկայումս շարիաթն է, սակայն գոյություն ունի բարդ օրենսդրություն, որը բխում է տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններից։ 

Օրինակ, քաղաքացիական իրավունքի այսպես կոչված չորս հատորները մշակվել են եգիպտական մոդելների հիման վրա և հրապարակվել միապետության ժամանակաշրջանում։ Այլ օրենսդրական ակտեր ուժի մեջ են մտել նախագահ Մուհամեդ Դաուդ Խանի, Աֆղանստանի Ժողովրդավարական Հանրապետության (1978-1992), Մոջահեդների (1992-1996), Թալիբանի առաջին ռեժիմի (1996-2001), Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետության (2004-2021) և այժմյան Աֆղանստանի Իսլամական Էմիրությունների օրոք։ Իսլամական հանրապետության նախկին սահմանադրության մեջ Աֆղանստանի Սահմանադրության 130-րդ հոդվածը սահմանում էր, որ դատավորները պետք է կիրառեն սահմանադրությունը և օրենսդրությունը և կարող են դիմել Հանաֆիի ֆիքհին (իսլամական իրավունքի դպրոցներից մեկը) միայն այն դեպքում, եթե անհրաժեշտ իրավական կանոնը չի կարող գտնվել գրավոր օրենքներում։

### Նախկին դատական համակարգ
Հանրապետական դարաշրջանում դատական համակարգը բաղկացած էր հինգ հիմնական դատարաններից՝

# Գերագույն դատարան. բարձրագույն մարմին՝ ինն անդամով, այդ թվում՝ Սահմանադրության 117-րդ և 118-րդ հոդվածների համաձայն՝ նախագահի և ժողովրդի պալատի կողմից նշանակված նախագահով։
# Վերաքննիչ դատարան. կազմված է նախագահից, Դևանների ղեկավարներից և այլ դատական անդամներից։ Ընտրությունը կատարվում է փորձի և որակավորման հիման վրա։ 31-րդ հոդվածի համաձայն՝ Ընդհանուր քրեական դատարանի ղեկավարը սովորաբար ծառայում է որպես Վերաքննիչ դատարանի ղեկավարի տեղակալ։
# Առաջնային դատարաններ. 40-րդ հոդվածի համաձայն՝ առաջնային դատարանները սովորաբար ստեղծվում են Վերաքննիչ դատարանի իրավասության շրջանակներում։ Նոր դատարաններ կարող են ստեղծվել մարզերի կենտրոններում՝ Գերագույն դատարանի նախագահի հաստատմամբ։
# Անչափահասների դատարան. այս դատարանը յուրաքանչյուր մարզի առաջնային դատարանի մաս է կազմում և կազմված է նախագահից և երեք դատական անդամներից։ Այս դատարանի հիմնարար օրենքները հետևում են 44-րդ հոդվածին։
# Առևտրային դատարան. այս կամընտիր դատական համակարգը կարող է ստեղծվել մարզերի ներսում և կազմված է նախագահից և չորս այլ դատական անդամներից։ Հոդված 45-ի համաձայն, առևտրային գործերը կարող են քննարկվել Առաջնային դատարանում, երբ առևտրային դատարաններ չկան։

Դատական գործերը սովորաբար քննվում էին առաջնային և վերաքննիչ փուլերում՝ երեք գլխավոր դատավորների կողմից։ Գործի դադարեցման փուլը կարող էր նաև քննարկվել երկու կամ ավելի մասնակից դատավորների կողմից՝ կիրառելով Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետության սահմանադրությունը և օրենքները։

## Դատական համակարգ
Թալիբանները մաքրել են հանրապետական դարաշրջանի դատական համակարգը՝ վերջ դնելով ժամանակակից հանրապետական պետական օրենսդրության մեջ պատրաստված անձանց նշանակումներին: Ամիր ալ-Մումինինը (Գերագույն առաջնորդ) այժմ ուղղակիորեն նշանակում է դատական մարմիններին՝ շեյխի, մուֆթիի և մաուլվիի տիտղոսներով, ինչը ենթադրում է մարգարեական ավանդույթի իմացություն, մադրասայի պատրաստվածություն և հանաֆիական դպրոցի համաձայն իսլամական իրավունքի վերաբերյալ պատասխաններ տալու որակավորում:

### Դատարանի կառուցվածքը
Թալիբները գործում են եռաստիճան դատական կառուցվածքով․

# Շրջանային դատարաններ. այս առաջնային դատարանները գտնվում են բոլոր շրջանների մեծ մասի/բոլոր հայտնի վայրերում և քննում են գործերը շաբաթական մեկ կամ երկու օր։
# Մարզային դատարաններ. երկրորդ մակարդակը զբաղվում է վերաքննիչ բողոքներով, ավելի բարդ գործերով, ինչպես նաև խիստ քաղաքականացված գործերով. օրինակ, եթե թալիբների հրամանատարը ներգրավված է, տեղական դատական համակարգը կարող է վախենալ նրա դեմ որոշում կայացնել կամ անաչառ լինել։ Թալիբներից վախենալով՝ շատերը չեն բողոքարկում։
# Գերագույն դատարան. վերջնական վերաքննիչ դատարանը և ամենաքիչ հասկանալին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աֆղանստան
Կատեգորիա:Դատական համակարգ
Կատեգորիա:Դատական համակարգեր ըստ երկրի
Կատեգորիա:Իրավունք
Կատեգորիա:Իրավունք ըստ երկրի