Դիաբետ և հղիություն

**Դիաբետ և հղիություն,** շաքարային դիաբետ ունեցող հղիների դեպքում առկա են որոշակի բարդություններ թե՛ մոր, թե՛ պտղի համար։ Եթե հղի կինն ունի մինչ հղիությունն առկա դիաբետ, դա կարող է առաջացնել վաղաժամ ծննդաբերություն, բնածին արատներ և միջինից ավելի մեծ քաշով երեխաների ծնունդ։ Հետևաբար, մասնագետները խորհուրդ են տալիս շաքարային դիաբետ ունեցողներին պահպանել արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակը նորմային մոտ սահմաններում՝ հղիությունը պլանավորելուց մոտ 3 ամիս առաջ։

Երբ առկա է նախապես գոյություն ունեցող տիպ 1 կամ տիպ 2 շաքարային դիաբետ,  կարևոր է մինչ հղիանալը պահպանել արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակի նորման։

## Ֆիզիոլոգիա
Մինչ հղիությունն առկա դիաբետը դասակարգվում է որպես տիպ 1 և տիպ 2։ Տիպ 1 շաքարային դիաբետը աուտոիմուն հիվանդություն է, որը հանգեցնում է ենթաստամոքսային գեղձի ինսուլին արտադրող բջիջների քայքայմանը։ Տիպ 2 շաքարային դիաբետը կապված է գիրության հետ և առաջանում է ինսուլինառեզիստենտականության ու ինսուլինի անբավարար արտադրության համակցման արդյունքում։ Հղիության ընթացքում ընկերքն արտադրում է մարդու ընկերքային լակտոգեն հորմոն, որն ունի հակաինսուլինային ազդեցություն, ինչը հանգեցնում է արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակի բարձրացմանը։ Մինչ հղիությունն առկա դիաբետը համակցվելով մոր օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական փոփոխությունների հետ, կարող են հանգեցնել արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակի վտանգավոր բարձրացման: Սա կարևոր է, քանի որ գլյուկոզի անբավարար հսկողության հետևանքները հղիության ընթացքում շատ ավելի ծանր են, քան ոչ հղի վիճակում։

## Ռիսկերը պտղի համար
Մինչ հղիությունն առկա դիաբետի բացասական հետևանքները պայմանավորված են արյան մեջ գլյուկոզի և ինսուլինի բարձր մակարդակով՝ հիմնականում հղիության առաջին եռամսյակում (ի տարբերություն հղիության դիաբետի, որը կարող է հանգեցնել պտղի բարդությունների երկրորդ և երրորդ եռամսյակների ընթացքում): Քանի որ հենց այս ժամանակահատվածում են ձևավորվում պտղի հիմնական ներքին օրգանները, մինչ հղիությունն առկա դիաբետը կարող է հանգեցնել բնածին արատների: Դրանք ներառում են սրտի և կենտրոնական նյարդային համակարգի (գլխուղեղի և ողնուղեղի) զարգացման շեղումները: Հաստատվել է սերտ կապ դիաբետի և սրբոսկրի բացակայության միջև, հոլոպրոզէնցեֆալիայի և վերջույթների թերաճի միջև։ Ինչ վերաբերում է սրտին՝ կարող է հայտնաբերվել ընդհանուր զարկերակային ցողունի արատի, նախասիրտ-փորոքային միջնապատի արատի և սրտի միակ փորոքի առաջացման հավանականության բարձրացում: Կարևոր է նշել, որ այս բարդությունները հիմնականում հազվադեպ են հանդիպում և կարող են կանխվել գլյուկոզի մակարդակի խիստ հսկողության միջոցով: Թեթև նյարդաբանական և կոգնիտիվ խանգարումները, ներառյալ՝ ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշի ախտանիշների աճը, շարժումների խանգարումները և հիշողության վատթարացումը, կապված են մոր մինչ հղիությունն առկա տիպ 1 դիաբետի և հղիության դիաբետի հետ։

Մինչ հղիությունն առկա դիաբետը կարող է հանգեցնել բարդությունների նաև նորածնի մոտ՝ ծնվելուց հետո, ներառյալ՝ նորածնային դեղնուկը, հիպոգլիկեմիան (գլյուկոզի ցածր մակարդակ): Այնուամենայնիվ, Մինչ հղիությունն առկա դիաբետը չի մեծացնում քրոմոսոմային հիվանդությունների առաջացման հավանականությունը (օրինակ՝ Դաունի համախտանիշ): Բացի այդ, հղիության վաղ փուլերում ոչ նորմալ զարգացման հետևանքով ավելանում է նաև ինքնաբեր վիժումների առաջացման հավանականությունը։

Բացի այդ, երբ արյան գլյուկոզը վերահսկված չէ, ծնվելուց կարճ ժամանակ անց նորածնի թոքերը կարող են թերզարգացած լինել, ինչը կարող է առաջացնել շնչառական խնդիրներ: Ծնվելուց հետո կարող է զարգանալ հիպոգլիկեմիա, եթե մոր արյան գլյուկոզը բարձր է եղել ծննդաբերությանը նախորդող շրջանում, ինչը ստիպում է երեխայի օրգանիզմին հավելյալ ինսուլին արտադրել: Մոր մոտ առկա հիպերգլիկեմիկ վիճակը կապված է նաև նորածինների առողջական բացասական հետևանքների զարգացման բարձր ռիսկի հետ, ինչպիսիք են՝ ապագայում ճարպակալումը, ինսուլինառեզիստենտականությունը, տիպ 2 շաքարային դիաբետը և մետաբոլիկ համախտանիշը։

## Հղիության դիաբետի վարում
Հղի կանանց մոտ արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակը պետք է կարգավորվի հնարավորինս խիստ կերպով: Հղիության առաջին շաբաթների ընթացքում ինսուլինային բուժման ավելի քիչ կարիք է լինում՝ արյան մեջ գլյուկոզի քանակի խիստ վերահսկողության, ինչպես նաև աճող պտղին անհրաժեշտ գլյուկոզի պատճառով: Այս փուլում հիպոգլիկեմիան կանխելու համար հնարավոր է՝ անհրաժեշտ լինի նվազեցնել հիմնային և բոլյուսային ինսուլինի չափաբաժինները: Վերահսկողությունը պահպանելու համար խորհուրդ է տրվում իրականացնել արյան գլյուկոզի մակարդակի հաճախակի ստուգումներ: Քանի որ պտուղն աճում է, և հղիության ընթացքում տեղի է ունենում քաշի ավելացում, օրգանիզմն արտադրում է ավելի շատ հորմոններ, ինչը կարող է առաջացնել ինսուլինառեզիստենտականություն և ավելի շատ ինսուլինի անհրաժեշտություն: Այս ժամանակահատվածում կարևոր է, որ արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակը մնա թույլատրելի սահմաններում, քանի որ հակառակ դեպքում երեխան կսկսի արտադրել ավելի շատ սեփական ինսուլին՝ ինչը կարող է հանգեցնել մակրոսոմիայի (խոշոր պտուղ): Քանի որ ծննդաբերությունն իր ծանրաբեռնվածությամբ համարժեք է ֆիզիկական վարժություններին, անհրաժեշտ է նվազեցնել ինսուլինի չափաբաժինը, որպեսզի չառաջանա հիպոգլիկեմիա: Երեխայի ծնվելուց հետո և հաջորդող օրերին ընկերքի կողմից այլևս չեն արտադրվում այն հորմոնները, որոնք բարձրացնում էին ինսուլինի պահանջարկը. հետևաբար, ինսուլինի կարիքը նվազում է և աստիճանաբար վերադառնում մինչհղիության շրջանի պահանջներին։

Շաքարային դիաբետը կարող է արդյունավետորեն կառավարվել սննդի ճիշտ պլանավորման, ֆիզիկական ակտիվության բարձրացման և ինսուլինային բուժման կիրառման միջոցով: Հղիության ընթացքում դիաբետը վերահսկելու մի քանի խորհուրդներն են՝

* կրճատել քաղցրավենիքի օգտագործումը**.** ուտել օրական երեք փոքր չափաբաժնով հիմնական սնունդ, պահպանել սննդի ընդունման ճիշտ ժամերը և ներառել բջջանյութի հավասարակշռված քանակություն՝ մրգերի, բանջարեղենի և հացահատիկի տեսքով,

* ֆիզիկական ակտիվության բարձրացում՝ քայլք, լող/ջրային աերոբիկա և այլն,
* հաճախակի վերահսկել արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակը,
* արյան գլյուկոզի մակարդակի նորմաները պետք է լինեն՝ արթնանալիս 95 մգ/դլ (5,3 մմոլ/լ)-ից ցածր, ուտելուց մեկ ժամ անց՝ 140 մգ/դլ (7,8 մմոլ/լ)-ից ցածր, իսկ ուտելուց երկու ժամ անց՝ 120 մգ/դլ (6,7 մմոլ/լ)-ից ցածր,
* ամեն անգամ արյան գլյուկոզը ստուգելիս պատշաճ կերպով պետք է գրանցել արդյունքները և ներկայացնել բժշկական անձնակազմին՝ բուժումը գնահատելու և անհրաժեշտության դեպքում փոփոխելու համար,
* ինսուլինի անհրաժեշտություն՝ շատերին հղիության ընթացքում կարող է անհրաժեշտ լինել լրացուցիչ ինսուլին՝ արյան գլյուկոզի նորմալ մակարդակին հասնելու համար: Ինսուլինը վնասակար չէ երեխայի համար։

Միացյալ թագավորության առողջության և խնամքի գերազանցության ազգային ինստիտուտը (NICE- National Institute of Health and Care Excellence) խորհուրդ է տալիս փակ շղթայով ինսուլինային համակարգեր, որպես տարբերակ տիպ 1 շաքարային դիաբետ ունեցող հղիություն պլանավորող կանանց համար:

## Կրծքով կերակրում
Ընդհանուր առմամբ, կրծքով կերակրումը օգտակար է երեխայի համար, նույնիսկ եթե մայրն ունի շաքարային դիաբետ: Եթե երեխան ստացել է կրծքի կաթ, ապա հետագա կյանքում տիպ 2 շաքարային դիաբետի զարգացման ռիսկը կարող է ավելի ցածր լինել: Կրծքով կերակրումը նաև օգնում է երեխային պահպանել մարմնի առողջ քաշը մանկության տարիներին: Այնուամենայնիվ, ապացուցվել է, որ դիաբետ ունեցող մայրերի կրծքի կաթն ունի այլ բաղադրություն, քան դիաբետ չունեցող մայրերինը. այն պարունակում է գլյուկոզի և ինսուլինի բարձր մակարդակ և չհագեցած ճարպաթթուների նվազած քանակություն: Թեև դիաբետ ունեցող մայրերի երեխաների համար կրծքով կերակրման օգտակարությունը ապացուցված է, դիաբետիկ կրծքի կաթի ընդունումը կապված է նաև խոսքի զարգացման հապաղման հետ՝ կախված օգտագործված կաթի քանակից:

Որոշ դեպքերում շաքարային դիաբետ ունեցող հղի կանանց կարող են խրախուսել հղիության ընթացքում կթել և պահպանել իրենց կաթնախեժը՝  ծննդաբերությունից հետո երեխային կրծքով կերակրելու համար, եթե արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակը չափազանց ցածր լինի։ Չկան ապացույցներ այն մասին, թե որքանով է անվտանգ կամ օգտակար հղիության ընթացքում շաքարային դիաբետ ունեցող կանանց կողմից կրծքի կաթի կթումը և պահպանումը մինչև երեխայի ծնունդը։

## Դասակարգում
Ուայթի դասակարգումը, որն անվանվել է ի պատիվ Պրիսցիլա Ուայթի, ով առաջիններից է եղել պերինատալ շրջանի վրա դիաբետի տեսակների ազդեցության հետազոտման գործում, լայնորեն կիրառվում է մոր և պտղի ռիսկերը գնահատելու համար: Այն տարբերակում է հղիության դիաբետը (տիպ A) և այն դիաբետը, որն առկա է եղել մինչև հղիությունը: Այս երկու խմբերն այնուհետև հետագա ենթաբաժանումների են ենթարկվում՝ ըստ իրենց հետ կապված ռիսկերի և վարման մեթոդների:

Գոյություն ունեն հղիության դիաբետի (դիաբետ, որն սկսվել է հղիության ընթացքում) 2 դաս՝

* դաս A1**.**  հղիության դիաբետ՝ վերահսկվող սննդակարգով,
* դաս A2**.**  հղիության դիաբետ՝ վերահսկվող դեղորայքով։

Դիաբետի երկրորդ խումբը, որն առկա է եղել մինչև հղիությունը, կարող է բաժանվել հետևյալ դասերի՝

* դաս B. սկիզբը 20 տարեկանում կամ ավելի ուշ, կամ մինչև 10 տարի տևողությամբ,
* դաս C. սկիզբը 10-19 տարեկանում կամ 10–19 տարի տևողությամբ,
* դաս D**.** սկիզբը մինչև 10 տարեկանը կամ 20 տարուց ավելի տևողությամբ,
* դաս E. արտահայտված շաքարային դիաբետ՝ կոնքի անոթների կալցիֆիկացմամբ,
* դաս F**.** դիաբետիկ նեֆրոպաթիա,
* դաս R. պրոլիֆերատիվ ռետինոպաթիա,
* դաս RF. ռետինոպաթիա և նեֆրոպաթիա,
* դաս H**.** սրտի իշեմիկ հիվանդություն,
* դաս T. նախկինում իրականացված երիկամի փոխպատվաստում։

Հիվանդության սկզբնավորման վաղ տարիքը կամ դրա երկարատև ընթացքը կապված են ավելի մեծ ռիսկերի հետ, ինչով էլ պայմանավորված են առաջին երեք ենթատեսակները:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հղիություն
Կատեգորիա:Շաքարախտ