Սագի փետուր

**Սագի փետուր,** սագի փետուրը, որն օգտագործվել է որպես գրելու գործիք 7-19-րդ դարերում՝ մինչև մետաղական գրիչի գյուտը, և դարձել է գրական ստեղծագործության և պոեզիայի անբացահայտ խորհրդանիշը:

## Օգտագործման պատճառը
Սագի փետուրը, ի տարբերություն այլ տարածված թռչունների (հիմնականում ընտանի) փետուրների, ունի հաստ խոռոչավոր ցողուն՝ ծավալուն ծակոտկեն հիմքով, ուստի փետուրը «բռնելի» է, այսինքն՝ հարմար է ձեռքում պահել գրելիս: Փետուրի ծայրը թեք կտրելիս դանակով բացվում է ծակոտկեն ներսը, որը լավ է ներծծում թանաքը, ինչը թույլ է տալիս ավելի քիչ թաթախել փետուրի ծայրը թանաքամանի մեջ: Փետուրի չափավոր փափուկ ծայրը լավ է պահպանում իր ձևը գրելիս, դրանով իսկ բացառելով հաճախակի սրելու անհրաժեշտությունը: Այնուամենայնիվ, բացի սագի փետուրներից, գրելիս կարող էին օգտագործվել նաև այլ կոշտ փետուրներ ունեցող թռչունների փետուրներ, մասնավորապես՝ ագռավի, սիրամարգի, հնդկահավի, կովկասյան մայրահավի կամ կարապի:

## Պատմություն
Սագի փետուրի առաջին հայտնվելը գրանցվել է մոտավորապես մեր թվարկության 600 թվականին Սևիլիայում: Այդպիսի հասանելի գրիչի ի հայտ գալու պատճառներն էին սկզբում մագաղաթի, իսկ հետագայում թղթի էժանացումն ու տարածումը: Փետուրի օգտագործման հետ աստիճանաբար փոխվեց նաև գրելաոճը, այն դարձավ տպատառ և թեք, ի հայտ եկան փոքրատառերը (մինչ այդ գրելիս օգտագործվում էին միայն մեծատառերը), իսկ հետագայում՝ տարբեր շեղագրեր և ձեռագիր տառատեսակներ, որոնք ի հայտ եկան հենց սագի փետուրի շնորհիվ: 1803 թվականին գրիչի համար մետաղական փետուրի արտոնագրումից հետո սագի փետուրը սկսեց աստիճանաբար զիջել իր դիրքերը, և 19-րդ դարի վերջում մետաղական փետուրով գրիչները լիովին դուրս մղեցին կարճատև և հաճախակի փոխարինում պահանջող սագի փետուրները: Ընդ որում, մի շարք եվրոպական լեզուներում գրելու գրիչը ժառանգել է իր նախորդի անվանումը. օրինակ՝ չեխերենում, սլովակերենում, սլովեներենում և սերբերենում այն կոչվում է перо/pero, անգլերենում և հոլանդերենում՝ pen, շվեդերենում՝ penna, նորվեգերենում՝ penn, իսլանդերենում՝ penni, որը ծագում է լատիներեն penna բառից:

Այսպիսով, մարդկությունն օգտագործել է այս գրիչը 1200 տարվա ընթացքում:

## Փետուրի ծայր
### Գրելու համար
Փետուրի ծայրի սրումը հատուկ դանակով կոչվում է սրում (կամ  հղկում, մաքրում): Փետուրները սրելու դանակը կոչվում էր գրչահատ, սակայն ժամանակին այս անվանումը տարածվել է բոլոր գրպանի դանակների վրա:

Սրելուց առաջ փետուրը պետք էր ենթարկել նախնական նախապատրաստական գործողությունների.

# մաքրվում է ցողունի մի մասը, որպեսզի գրողը հեշտությամբ բռնի ցողունը,
# փետուրը եփվում էր ալկալիում՝ ճարպազերծման համար: Եփման ժամանակը կազմում էր առնվազն 10-15 րոպե,
# եփված և չորացված փետուրը այրվում և մխում էր տաք ավազի մեջ՝ 60-65 °C-ից ոչ բարձր ջերմաստիճանում, որից հետո փետուրի ծայրը պատրաստ էր սրման:

Ֆրանսիացի գեղագրության գիտակ Շառլ Պալյասոնը (այլ կերպ՝ Պալլասոն, ֆրանսերեն՝ Charles Paillasson, 1718-1789) իր «Գեղագրության արվեստը: Շ. Պալլասոնի գեղագրության մեթոդների հանրագիտարան» գրքում, որը հրատարակվել է 1783 թվականին, խորհուրդներ է տալիս փետուրի ճիշտ սրման վերաբերյալ: Ըստ նրա խոսքերի, պետք է վերցնել սագի ձախ թևից արտաքին թռիչքային փետուր, ցանկալի է երկրորդը, երրորդը և չորրորդը եզրից, քանի որ հենց ձախ թևի փետուրն է ավելի լավ նստում գրողի աջ ձեռքին (ձախլիկները օգտագործում էին աջ թևի փետուրներ կամ սրում էին աջակողմյան փետուրները հակառակ կողմից): Փետուրը սրելիս պետք է պահպանել գործողությունների որոշակի հաջորդականություն, հատկապես կարևոր է գրչահատով ճիշտ ճեղք անել ծայրին թանաքի դուրս հոսելու համար, այսպես կոչված ճեղքվածք: Ճեղքվածքը պետք է անելլ հենց սկզբում, և սրման բոլոր հետագա գործողությունները կատարել այնպես, որ ճեղքվածքը գտնվի ճիշտ ծայրի մեջտեղում: Պալլասոնը հատկապես ընդգծում էր, որ փետուրի սրման բնույթը որոշակի յուրահատկություն է մտցնում գրության մեջ (ազդում է ձեռագրի վրա), ուստի ավելի լավ է այն անել ինքնուրույն:

Սրելիս փետուրի ծայրը կտրվում էր թեք արտաքին կողմից, այնուհետև մինչև կեսը՝ հակառակ կողմից, այնպես, որ ստացվեր կիսակլոր ակոս: Ակոսի մեջտեղը կտրում էին սուր փետրասրիչ դանակով՝ ճեղքվածք առաջացնելու համար: Փետուրի ճեղքվածքը կարող էր տարբեր լինել՝ կախված գրողի գրելու անհատական ոճից և այն բանից, թե ինչ գրելու համար էր այն նախատեսված:

Սագի փետուրը բավականին արագ մաշվում էր. պետք էր լինում այն նորից սրել կամ շրջել վերևի կողմը ներքև: 1809 թվականին հնարվել էր սագի փետուրների սրման մեքենա:

Սագի փետուրով գրելիս տեքստում հայտնված սխալները ուղղում էին հատուկ քերիչով:

Մարդիկ, ովքեր լավ տիրապետում էին սագի փետուրով գրելու տեխնիկային, կոչվում էին գրիչներ (դպիրներ), չափազանց բարձր էին գնահատվում և երբեք առանց աշխատանքի չէին մնում (ինչը բացատրվում է նաև անգրագետների մեծ տոկոսով):

Փետուրի սրումը շատ կարևոր գործողություն էր, քանի որ դրա ճիշտ կատարումից մեծապես կախված էր ձեռագրի որակը: Շատ բանաստեղծներ և գրողներ ոչ ոքի չէին վստահում իրենց փետուրների սրումը: Լավ փետուրները սովորություն էին նույնիսկ նվիրել: Պուշկինի աշխատասենյակում հարուստ պատյանում պահվում էր Գյոթեի օգտագործած փետուրը, որը նա ուղարկել էր որպես նվեր մեծ ռուս բանաստեղծին:

### Նկարչության համար
Նկարչության համար ճիշտ սրումը և ճեղքվածքը հատկապես կարևոր էին: Դրա համար գոյություն ունեին հատուկ ճեղքող դանակներ, որոնք հատուկ հարմարեցված էին այդ նպատակի համար: Նկարչության համար նախապատրաստված փետուրը պետք է ունենար հատկապես բարակ ճեղքվածք՝ բարակ գծեր քաշելու հնարավորություն ապահովելու համար: Նկարչության համար սագի փետուրի ընտրությունը պայմանավորված էր նրանով, որ ուժեղ և թույլ սեղմումների հաջորդականությամբ հնարավորություն կար տարբեր հաստության գծեր քաշել: Սագի փետուրով նկարի որակը կարելի է գնահատել՝ դիտելով հին գրքերի մանրանկարները:

## Թերությունները
Քանի որ սագի փետուրն իր ծագմամբ բնական նյութ է, այն ունի մի շարք թերություններ:

Ամենահիմնականներից մեկը հաճախակի սրման անհրաժեշտությունն է, քանի որ փետուրի ծայրը թղթի հետ շփումից մշտապես մաշվում էր՝ արձակելով բնորոշ ճռճռոց: Նիկոլայ Վասիլևիչ Գոգոլը «Մեռած հոգիներում» գրում է. «Փետուրների աղմուկը մեծ էր և նման էր այն բանին, կարծես թե մի քանի սայլ չոր ճյուղերով անցնում էին անտառով, որը ծածկված էր քառորդ արշին չորացած տերևներով...» Բացի այդ, անհրաժեշտ է մշտապես հետևել սրման ճշտությանը: Եթե փետուրի ծայրը չափազանց սուր է, ստացվում է շատ բարակ, թույլ տեսանելի գիծ: Չափազանց կլորացված ծայրի դեպքում՝ հաստ և անհավասար: Նաև սագի փետուրներն ունեին տարբեր փափկություն:

Ալեքսանդր Սերգեևիչ Պուշկինն աշխատելիս իր փետուրները գրեթե մինչև հիմքը մաշում էր: Պահպանվել են նրա երկու սագի փետուրները, վերևից կրծոտված և այնքան կարճ, որ հազիվ կարելի է մատներում պահել: Այս փետուրներից մեկը գտնվում է Ա. Ս. Պուշկինի գրասեղանին նրա Մոյկայի բնակարանում, երկրորդը դարձել է Մոսկվայում գտնվող Ա. Ս. Պուշկինի պետական թանգարանի ցուցանմուշ: Իվան Իվանովիչ Պուշչինն իր «Հուշեր Պուշկինի մասին» գրքում հիշում էր: «...ամենուր ցրված էին գրված թղթի թերթեր, ամենուրեք թափված էին կծոտված, այրված փետուրների կտորներ (նա միշտ, հենց լիցեյից սկսած, գրում էր մնացորդներով, որոնք հազիվ կարելի էր մատների մեջ պահել)»:

Աշակերտներին գրելու անհրաժեշտ հմտություններ սովորեցնելու և փետուրը ձեռքում ճիշտ պահելու համար առաջարկվում էին հատուկ հնարքներ, ընդհուպ մինչև առանձին մատների կապելը և դրանք ձեռքի դաստակին քաշելը:

Սագի փետուրով գրելիս բոլոր գծերը, որոնք քաշվում էին աջից ձախ, ներքևից վերև, օվալները և այլն, դժվարությամբ էին ստացվում, հաճախ նույնիսկ հմուտ գրչի ձեռքերում հաճախ առաջացնելով թանաքի ցայտեր:

Սագի փետուրով կարելի էր գրել միայն լավ, հաստ թղթի վրա: Սագի ամբողջ թևից գրելու համար պիտանի էր ընդամենը երեք կամ չորս փետուր, ինչի հետևանքով դրանք ստիպված էին խնայել՝ կտրելով մի քանի մասի և սրելով յուրաքանչյուրն առանձին:

## Փետուրների վաճառք
Սագի փետուրները մանրածախ վաճառքի էին հանվում կապոցներով, կապված պարանով՝ 25 հատ մեկ կապոցում: Կալվածքներում սովորաբար փետուրներ չէին գնում, այլ օգտագործում էին սեփական տնային սագերի փետուրները:

## Այլ կիրառումներ
* 1880-ական թվականների Գերմանիայում կանաչ ներկված սագի փետուրներից պատրաստվում էին արհեստական սուրբծննդյան տոնածառեր: «Փետրավոր ծառերի» ի հայտ գալը գերմանացիների պատասխաններից մեկն էր Գերմանիայի պրոգրեսիվ անտառազրկմանը:
* Բադմինտոնի խաղի համար նախատեսված վոլանը պատրաստվում է 16 սագի փետուրից և խցանե գլխիկից, որը պատված է բարակ այծենակաշվով:
* Վաղ հրետանային բռնկիչ խողովակները պատրաստվում էին սագի փետուրի ցողունի օգտագործմամբ, որն իրականում տեղադրվում էր զենքի հետևի մասի բռնկման անցքի մեջ:
* Սիրողական ձկնորսության մեջ սագի փետուրը լողանների համար ավանդական նյութ է:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Cutting Quill Pens from Feathers