open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Թիմ Հովարդ

**Թիմոթի Մեթյու «Թիմ» Հովարդ** (, ), ամերիկացի ֆուտբոլիստ, որը խաղում է անգլիական Էվերթոն ակումբում և ԱՄՆ ֆուտբոլի ազգային հավաքականում՝ դարպասապահի դիրքում։

Հովարդը կարիերան սկսել է «Նորթ Ջերսի Իմպերիալ» թիմում, որից հետո տեղափոխվել է «ՄետրոՍթարս»։ Նրա խաղերը շուտով գրավում է «Մանչեսթեր Յունայթեդ» ակումբի ուշադրությունը, որը 2003 թ. նրա հետ կնքում է պայմանագիր։ Նա թիմի հետ հաղթում է Ֆուտբոլի Անգլիայի Սուպերգավաթ 2003-ը, Ֆուտբոլի Անգլիայի գավաթ 2003-04-ը և Ֆուտբոլային լիգայի գավաթ 2005-06-ը։ Սակայն, «Յունայթեդը» Էդվին վան դեր Սարի հետ պայմանագիր կնքելուց հետո, Հովարդին վարձավճարով տվեցին «Էվերթոնին», իսկ 2007 թվականի փետրվարին այդ թիմը գնեց նրա ամբողջ տրանսֆերային իրավունքը։

## Նվաճումներ
### Թիմային
 **«Մանչեսթեր Յունայթեդ»**
* Անգլիայի գավաթի հաղթող՝ 2004
* Լիգայի գավաթի հաղթող՝ 2006
* Անգլիայի Սուպերգավաթի հաղթող՝ 2003

 **«Էվերթոն»**
* Անգլիայի գավաթի եզրափակիչի մասնակից՝ 2009

 **ԱՄՆ-ի հավաքական**
* ԿՈՆԿԱԿԱՖ-ի ոսկե գավաթի հաղթող՝ 2007
* ԿՈՆԿԱԿԱՖ-ի ոսկե գավաթի եզրափակիչի մասնակից՝ 2011

### Անձնական
*MLS Humanitarian of the Year (1)՝ 2001
*MLS-ի լավագույն դարպասապահ (1)՝ 2001
*MLS Best XI (2)՝ 2001, 2002
*ՊՖԱ վարկածով տարվա լավագույն թիմ (1)՝ 2003/2004
*ԱՄՆ-ի տարվա լավագույն խաղացող (1)՝ 2008
*Ոսկե ձեռնոց ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների գավաթ (1)՝ 2009
*MLS-ի բոլոր աստղերի խաղի լավագույն խաղացող (1)՝ 2009
*Մտել է ՖՊՎՄՖ-ի վարկածով աշխարհի լավագույն դարպասապահների Թոփ-10-ում (3)՝ 2003, 2009, 2010
*Լավագույն սեյվը ԿՈՆԿԱԿԱՖ-ի ոսկե գավաթում (1)՝ 2011
*ԿՈՆԿԱԿԱՖ-ի լավագույն դարպասապահ (1)՝ 2013

## Հետաքրքիր փաստեր
2012 թվականի հունվարի 4-ին, Հովարդը առաջին գոլը խփեց պրոֆեսիոնալ կարիերայում, որը եղավ «Բոլթոն Ուոնդերերսի» դեմ խաղում։ Նա դարձավ չորրորդ դարպասապահը, որը գոլ է հեղինակում Պրեմիեր լիգայի խաղում։ Այդ գոլը նա խփել էր սեփական դարպասից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վիճակագրությունը soccerbase.com կայքում 
* Պաշտոնական կայքը Tim Howard Story  
* Ֆուտբոլիստի պրոֆիլը  Soccernet կայքում 

Կատեգորիա:1979 ծնունդներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ֆուտբոլի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Էվերթոնի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մանչեսթեր Յունայթեդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մարտի 6 ծնունդներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ
Նիկոլայ Վվեդենսկի

**Նիկոլայ Եվգենևիչ Վվեդենսկի** (, ), ռուս ֆիզիոլոգ, Պետերբուրգի ԳԱ թղթակից անդամ (1908 թվական)։ Ի․ Սեչենովի աշակերտը։

1872 թվականին ընդունվել է Պետերբուրգի համալսարան և ավարտել է 1879 թվականին (1874 թվականին բանտարկվել է ուսանողական հեղափոխական խմբակների աշխատանքներին մասնակցելու համար)։ Աշխատել է Գերմանիայի, Ավստրիայի և Շվեյցարիայի ֆիզիոլոգիական լաբորատորիաներում (1881, 1884, 1887 թվականներին)։ 1884 թվականից եղել է Պետերբուրգի համալսարանի պրիվատդոցենտ, 1895 թվականից՝ օրդինար պրոֆեսոր, 1889 թվականից մինչև կյանքի վերջը՝ ֆիզիոլոգիայի ամբիոնի վարիչ։ Միաժամանակ ֆիզիոլոգիա է դասավանդել կանանց բարձրագույն դասընթացներում և պսիխոներոլոգիական ինստիտուտում։ Վվենդսկու գիտական հետազոտությունները վերաբերում են ֆիզիոլոգիայի ընդհանուր հարցերին։ Նա ուսումնասիրել է տարբեր գրգռիչների ազդեցությունը կենդանի հյուսվածքների վրա։ Արտածելով նյարդի կենսահոսանքները՝ Վվենդսկի առաջինը հայտնաբերեց (հեռախոսային սարքի օգնությամբ, 1884 թվական) նյարդի դրդման ռիթմիկությունը, վերլուծեց մկանային կծկման և նյարդի հոգնելիության պարբերականությունը։ Համեմատելով դրդման ռիթմերը նյարդում և մկաններում՝ Վվենդսկի 1886 թվականին բացահայտեց գրգռման օպտիմումը և պեսիմումը, հաստատեց, որ գրգիռը զգալիորեն ուժեղացնելիս կամ հաճախացնելիս մկանի կծկումը թուլանում է (պեսիմումի երևույթ)։ Դրա հիման վրա ձեակերպեց հյուսվածքների հարաբերական ֆունկցիոնալ շարժունության՝ *լաբիլության* օրենքը։ Վվենդսկի պարզեց ժամանակի գործոնի դերը դրդման զարգացման պրոցեսում, նկարագրեց դրդման ոիթմի փոխակերպումը՝ քիմիական և ֆիզիկական ազդակներով նյարդը գրգռելիս։ Պարաբիոզի ուսմունքում Վվենդսկի ցույց տվեց դրդման և արգելակման պրոցեսների միասնությունը։ Վվենդսկի առաջավոր մատերիալիստական ուղղության ներկայացուցիչ էր ֆիզիոլոգիայում և ֆիզիոլոգիական գիտ․ դպրոցի հիմնադիրներից։ 1900 թվականին նա ընտրվել է Փարիզի բժշկական կոնգրեսի պատվավոր պրեզիդենտ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս ֆիզիոլոգներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Սերգեյ Տատիշչև

**Սերգեյ Սպիրիդոնովիչ Տատիշչև** (, ), ռուս դիվանագետ, պատմաբան։

Դիվանագիտական ծառայությունը սկսել է 1864 թվականից։ Մասնակցել է 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմին։ 1881 թվականից ծառայել է ներքին գործերի նախարարությունում, 1883 թվականից՝ պաշտոնաթող։ Հեղինակ է «Կայսր Նիկոլայ I-ի արտաքին քաղաքականությունը» (1887), «Դիվանագիտական զրույցներ Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականության մասին» (1890-1898), «Ռուսական դիվանագիտության անցյալից» (1890), «Տատիշչևների տոհմը 1400-1900» (1900), «Կայսր Ալեքսանդր 2-րդ։ Նրա կյանքը և թագավորությունը»։ Տատիշչևի ուսումնասիրությունները գրված են պահպանողական-միապետական դիրքերից, սակայն բովանդակում են հարուստ փաստական նյութ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս դիվանագետներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուս պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս լրագրողներ
Հելմուտ ֆոն Մոլտկե Ավագ

**Հելմուտ Կարլ Բեռնհարդ Մոլտկե Ավագ** (), պրուսական և գերմանական ռազմական գործիչ, կոմս (1870), գեներալ-ֆելդմարշալ (1871), ռազմական տեսաբան։ Ավարտել է Բեռլինի ռազմական ակադեմիան (1826)։ Օտտո Բիսմարկի աջակցությամբ ամրապնդել է պրուսական բանակը։ 1858-1888 թվականներին եղել է գլխավոր շտաբի պետ և փաստորեն գլխավոր հրամանատար Դանիայի (1864), Ավստրիայի (1866) և Ֆրանսիայի (1870-1871) դեմ պատերազմներում։ Իր երկերում առաջ է քաշել պատերազմների անխուսափելիության և նրանց «քաղաքակրթող» դերի, թշնամու վրա հանկարծակի հարձակվելու և շրջապատման միջոցով կայծակնային արագությամբ նրան ջախջախելու գաղափարը։ Գերմանական միլիտարիզմի գաղափարախոսներից էր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանիայի ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանական կայսրության ֆելդմարշալներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի Մեծ խաչի ասպետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գեներալներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գրողներ
Կատեգորիա:Գերմանացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի զորավարներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի ֆելդմարշալներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Ստեֆան Մոկուլսկի

**Ստեֆան Ստեֆանովիչ Մոկուլսկի** (, ), խորհրդային թատերագետ և գրականագետ։ Բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1937)։

1918 թվականին ավարտել է Կիևի Տարաս Շևչենկոյի անվան համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1923-1942 թվականներին դասավանդել է Լենինգրադի համալսարանում (1937 թվականից՝ պրոֆեսոր), Գերցենի անվան մանկավարժական ինստիտուտում, 1943 թվականից՝ Մոսկվայի Թատերարվեստի պետական ինստիտուտում (1943-1948 թվականներին՝ տնօրեն), ղեկավարել ԽՍՀՄ ԳԱ արվեստի պատմության ինստիտուտի թատրոնի պատմության և տեսության սեկտորը, եղել «Թատերական հանրագիտարանի» (հատոր 1, 1961) գլխավոր խմբագիրը։ Մոկուլսկու գիտական հետաքրքրությունները հիմնականում կապված են եղել Վերածննդի և Լուսավորության շրջանների իտալական և ֆրանսիական արվեստին։ Հեղինակ է «Արևտաեվրոպական թատրոնի պատմություն» (1936-1939) երկհատորյակ գրքի։ Կազմել է նաև արևմտաեվրոպական թատրոնի մասին երկհատորյակ «Քրեստոմատիա»-ն (1937-1939, 2-րդ հրատարակչություն, հատոր 1-2, 1953-1955) և այլն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս գրականագետներ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Կիևի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրականագետներ
Գեորգ ֆոն դեր Յաբել Տեկտանդեր

**Գեորգ Ֆոն դեր Յաբել Տեկտանդեր** (, ), գերմանացի ուղեգրող։

Եղել է Պարսկաստանում՝ նախ որպես գերմանացի դեսպանորդ Ստեֆան Կակաշի քարտուղար, իսկ նրա մահից (1603) հետո՝ դեսպանորդ։ Մասնակցել է Աբբաս I շահի 1604 թվականին Հայաստան կատարած արշավանքներին։ Ներկա է գտնվել Երևանի պաշարմանը, եղել Էջմիածնում, Նախիջևանում և Ջուղայում։ 1605 թվականին, Ռուսաստանի վրայով վերադառնալով Պրահա, կայսր Ռուդոլֆ II-ին ներկայացրել է ճամփորդության մանրամասն նկարագրությունը, որն առանց նրա գիտության, շուտով հրատարակվել է առանձին գրքով։ Շտկելով դրանում տեղ գտած աղավաղումները և լրացնելով անհարկի բաց թողնվածը՝ Տեկտանդերը 1609 թվականին իրականացրել է երկի նոր հրատարակությունը, որը կարևոր տեղեկություններ է պարունակում Հայաստանի և հայերի մասին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի գրողներ
Կատեգորիա:Գերմանացի դիվանագետներ
Վլադիմիր Վիզե

**Վլադիմիր Յուլևիչ Վիզե** (, ), խորհրդային բևեռախույզ, Արկտիկայի հետազոտող, ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ (1933)։

Աշխատել է Արկտիկական ինստիտուտում (1928 թվականից), եղել Լենինգրադի համալսարանի պրոֆեսոր (1945 թվականից)։ Մասնակցել է Գեորգի Սեդովի բևեռային (1912-1914) և այլ արշավախմբերի։ Ղեկավարել է «Գեորգի Սեդով» (1930), «Սիբիրյակով» (1932) և «Լիտկե» (1934) նավերի արկտիկական արշավախմբերը։

Հիմնական ուսումնասիրությունները վերաբերում են մթնոլորտային պրոցեսների և հիդրոլոգիական պայմանների ազդեցությանը արկտիկական ծովերի սառցայնության վրա, արկտիկական ծովերի սառույցների ձևավորման և շարժման օրինաչափություններին։ Ուսումնասիրել է կլիմայի ձևավորման պրոցեսները Կենտրոնական Արկտիկայում և սառցայնության ազդեցությունը մթնոլորտի շրջանառության վրա։ Մշակել է սառցային կանխորոշումների մեթոդները։ Ուսումնասիրելով արկտիկական ծովերի սառույցների շարժման ուղղությունները և օրինաչափությունները՝ 1924 թվականին կանխագուշակել է կղզու գոյություն Կարայի ծովի հյուսիսային մասում, որը 1930 թ. հայտնաբերեց «Գեորգի Սեդով»-ի արշավախումբը և անվանեց նրա անունով։

Վիզեի անվամբ են կոչվել նաև սառցադաշտ, հրվանդան և ծովախորշ Նոր երկիր կղզում։

1946 թվականին արժանացել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակի։ Պարգևատրվել է Լենինի երկու և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Գյոթինգենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բևեռախույզներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Մոհենջո Դարո

մինի|Մոհենջո Դարո
**Մոհենջո Դարո** (սինդհի լեզվով՝ موئن جو دڙو‎ - բառացի թարգմանած՝ նշանակում է *մեռելների բլուր*), Հարապպայի քաղաքակրթության գլխավոր կենտրոններից մեկի ավերակները, որը 1922 թվականին հայտնաբերել է հնդիկ հնագետ Ռ․ Բաներջին։ Մոհենջո Դարոյի ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տվել որոշելու Հարապպայի քաղաքակրթության հիմնական փուլերն ու բնորոշ գծերը։

## Հակիրճ տեղեկատվություն
Մոհենջո-դարոն հնավայր է Պակիստանի Սինդհ նահանգի Լարկանա շրջանում, որտեղ պահպանվել են աշխարհի հնագույն քաղաքներից մեկի ավերակները: Կառուցված լինելով մ.թ.ա. մոտավորապես 2500 թվականին՝ այն եղել է Ինդոսի հովտի հին քաղաքակրթության ամենամեծ բնակավայրերից մեկը, ինչպես նաև աշխարհի պատմության ամենավաղ շրջանի խոշոր քաղաքներից մեկը. ժամանակակից էր Հին Եգիպտոսի, Միջագետքի, Մինոյան Կրետեի և Նորտե Չիկոյի քաղաքակրթություններին:

Մոտավորապես 40.000 բնակչություն ունեցած Մոհենջո-դարոն բարգավաճել է մի քանի դար, բայց մ.թ.ա. մոտավորապես 1700 թվականին լքվել է, ինչպեսև Ինդոսի հովտի հին քաղաքակրթության այլ խոշոր քաղաքներ:

Հնավայրը վերաբացվել է 1920-ական թվականներին: Այդ ժամանակվանից ի վեր իրականացվել են զգալի պեղումներ: Հնավայրը 1980 թվականին ճանաչվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության վայր՝ դառնալով Հարավային Ասիայի առաջին վայրը, որն արժանացել է նման կարգավիճակի: Հնավայրը էրոզիայի և անպատշաճ վերականգնման պատճառով ներկայումս վտանգված է:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Chaudhury, N. C. *[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.104144 Mohenjo-Daro and the Civilization of Ancient India with References to Agriculture]*. Calcutta: W. Newman & Co, 1937.
* |Mackay, D. (1929). *Mohenjo-daro*. Bombay: Indian State Railways Publicity Department
* Mackay, E. J. H., ed. (1937). *Further Excavations At Mohenjo-daro: Being an official account of Archaeological Excavations at Mohenjo-Daro carried out by the Government of India between the years 1927 and 1931*.
** Volume I
** Volume II
* Marshall, John Hubert, ed. (1931). *Mohenjo-Daro and the Indus Civilization: Being an official account of Archaeological Excavations at Mohenjo-Daro carried out by the Government of India between the years 1922 and 1927*. Arthur Probsthain
** Volume I
**  Volume II
** Volume III
* McIntosh, Jane (2008). *The Ancient Indus Valley: New Perspectives*. ABC-CLIO, 2008. 
*Singh, Kavita, "The Museum Is National", Chapter 4 in: Mathur, Saloni and Singh, Kavita (eds), *No Touching, No Spitting, No Praying: The Museum in South Asia*, 2015, Routledge, PDF on academia.edu (nb this is different to the article by the same author with the same title in *India International Centre Quarterly*, vol. 29, no. 3/4, 2002, pp.&nbsp;176–196, JSTOR, which does not mention this work)
* Whitelaw, Ian (2007). *A Measure of All Things: The Story of Man and Measurement*. Macmillan  

Կատեգորիա:Ասիայի անհետացած քաղաքներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Պակիստանում
Կատեգորիա:Հնդկաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Պակիստանի պատմություն
Տեսիտուրա

**Տեսիտուրա,** երաժշտական ստեղծագործության հնչյունների ընդհանուր բարձրական դիրքը՝ այդ ստեղծագործությանը կատարող երգչական ձայնի կամ նվագարանի ձայնածավալի հարաբերությամբ։ Տարբերում են տվյալ ձայնի կամ նվագարանի ցածր, միջին և բարձր տեսիտուրաներ։ Որպես կանոն, գեղարվեստականորեն առավել գնահատելին միջին տեսիտուրան է, որ համապատասխանում է երգչի կամ նվագարանի առավել դյուրին, հարմար ձայնարտադրությանը, բնական հնարավորություններին։

Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Կատեգորիա:Իտալերեն օպերային տերմիններ
Տելեմաքոս

250px|մինի|աջից|Տելեմաքոսը և Նեստորը
**Տելեմաքոս** (), Ոդիսևսի ու Պենելոպեի որդին հին հունական դիցաբանության մեջ։ Ոդիսևսի 20-ամյա թափառումների ժամանակ Տելեմաքոսին խնամել և դաստիարակել են մայրը և հոր մտերիմ ընկերը՝ Մենտորը։ Τηλέμαχος հունարեն բառացիորեն նշանակում է՝ կռվից հեռու, կամ էլ՝ հեռվից մարտնչող (հավանաբար՝ աղեղնավոր)։ Ոդիսականում նա արդեն 20-ամյա պատանի է, տան տերը, որին ենթարկվում է մայրը։ Չկարողանալով զսպել իր մոր ձեռքը խնդրող սանձարձակ փեսացուներին՝ Աթենաս դիցուհու խորհրդով Տելեմաքոսը ուղևորվում է Պիլոս և Սպարտա (Նեստորի և Մենելաոսի մոտ)՝ հոր մասին տեղեկություններ իմանալու։ Աթենասը՝ Մենտորի կերպարանքով ուղեկցում է Տելեմաքոսին և ճանապարհին պաշտպանում նրան։ Աթենասի խորհրդով Տելեմաքոսը, մոր փեսացուների՝ իրեն սպանելու փորձից խուսափելու համար վերադառնում է շրջանցիկ ճանապարհով։ Ճանապարհին Տելեմաքոսը իր հետ վերցնում է գուշակ Թեոկլիմենոսին։ Հասնելով Իթակե, խոզարած Եվմեոսի հյուղակում հանդիպում և ճանաչում է ցնցոտիների մեջ ծպտված հորը և նրա օգնությամբ կոտորում փեսացուներին։ Տելեմաքոսի անունը հիշատակվում է նաև այն դրվագում, երբ Ոդիսևսը Տրոյա արշավելուց խուսափելու համար խելագար է ձևանում։ Պալամիդեսը, Ոդիսևսին բացահայտելու համար, դեռևս մանուկ Տելեմաքոսին դնում է այն ակոսի մեջ, որով պետք է անցներ Ոդիսևսի արորը։ Ոդիսևսը կանգ է առնում և խաբեությունը բացահայտվում է։ Ըստ հետագա առասպելների, Ոդիսևսի մահից հետո Տելեմաքոսը ամուսնանում է կախարդուհի Կիրկեի հետ, որից ծնվում է Լատինոսը (լատինացիների անվադիր նախնին)։ Այլ առասպելի համաձայն՝ Տելեմաքոսի և Նեստորի դստեր՝ Պոլիկաստեի ամուսնությունից ծնվել է Պերսեպոլիս որդին։ Տելեմաքոսի մասին առասպելների հիման վրա XVII դարի ֆրանսիացի գրող Ֆենելոնը գրել է «Տելեմաքոսի արկածները» վեպը։ Այլաբանորեն Տելեմաքոս են անվանում պարտավորության կոչով հայրենի տուն վերադարձող մարդուն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հունական առասպելների հերոսներ
Կատեգորիա:Ոդիսական
Վիետնամցիներ

մինի|Վիետնամական Նոր տարվա տոնախմբություն

**Վիետնամցիներ**, **քինհեր** (վիետ.՝ *người Việt*, *người Kin*), ասիական էթնիկական խումբ։ Վիետնամի հիմնական բնակչությունը։

Թիվը՝ մոտ 89 միլիոն (2019), որից 82 մլն՝ Վիետնամում։ Երկրից դուրս բնակվում են գլխավորապես Կամպուչիայում, ինչպես նաև Թաիլանդում ու Լաոսում։ Խոսում են վիետնամերեն։ 
Հավատացյալների մեծ մասի մեջ տարածված է բուդդայականությունը, որը սերտորեն միահյուսված է կոնֆուցիոսականությանը, դաոսականությանը և նախնիների պաշտամունքին։ Զգալի դեր են խաղում նաև կաթոլիկությունն ու տեղական մի շարք աղանդների ուսմունքները։

Վիետնամական ցեղախմբի մեջ մտնող հին վիետնամական ցեղերը Հյուսիսային Վիետնամ են եկել Հարավային Չինաստանից մ․ թ․ ա․ 1 հազարամյակում։ Արդեն մ․ թ․ ա. առաջին դարերին վիետնամակն ցեղախմբերն սկսել են համախմբվել որպես միասնական ժողովուրդ։ 11-15-րդ դարերում, շարժվելով հարավ, վիետնամցիները ձուլվել են Տյամպա (Չամպա) պետության բնակչության մի մասին։ 20-րդ դարի սկզբին վիետնամցիները ձևավորվեցին որպես ազգ։ Ազգային-ազատագրական շարժման հետևանքով վիետնամցիները երկրի այլ ժողովուրդների հետ, 1945 թվականին ազատագրվեցին գաղութատիրական ճնշումից։

Վիետնամցիները հիմնականում զբաղվում են ոռոգովի հողագործությամբ (բրինձ, եգիպտացորեն, բամբակ, թեյ և այլն) ու ձկնորսությամբ։ Մի մասն աշխատում է արդյունաբերության մեջ և ջրային տրանսպորտում։ Զարգացած են գեղարվեստական արհեստները (բրուտություն, ոսկրի, եղջյուրի, կրիայի զրահի մշակություն և այլնն)։ Կայունորեն պահպանվում է ազգային տարազը։

Կատեգորիա:Վիետնամի ազգեր
Ստևան Մոկրանյաց

**Ստևան Ստոյանովիչ** (, սերբ․ կյուրեղագիր՝ *Стеван Стојановић*, հունվարի 9, 1856 - սեպտեմբերի 28, 1914), հայտնի նաև **Ստևան Մոկրանյաց** (*Мокрањац*) բեմական անվամբ, սերբ կոմպոզիտոր, բանահավաք, դիրիժոր, մանկավարժ։

Սովորել է Բելգրադում, Մյունխենում, կատարելագործվել Հռոմի «Սանտա-Չեչիլիա» ակադեմիայի կոնսերվատորիայում, Լայպցիգում։ 1887 թվականից ղեկավարել է Բելգրադի երգչախմբային ընկերությունը։ 1899 թվականին Բելգրադում հիմնել է երաժշտական դպրոց (այժմ՝ Ս․ Մոկրանյացի անվան)։ Որպես կոմպոզիտոր ճանաչվել է 15 «Ռուկովետներ»-ով, որոնցում ստեղծել է խմբերգային գրության ազգային ինքնատիպ ոճ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերբ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Մյունխենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լայպցիգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ
Կատեգորիա:Սերբ ազգագրագետներ
Կատեգորիա:Սերբ բանահավաքներ
Կատեգորիա:Սերբ ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Երաժշտական մանկավարժներ
Կատեգորիա:Սերբ երաժիշտներ
Տեսողական նյարդ

**Տեսողական նյարդ,** գլխուղեղային 2-րդ զույգ նյարդը, որով աչքի ցանցաթաղանթի զգացող բջիջների ընկալած տեսողական գրգիռները հաղորդվում են գլխուղեղ։ Սկսվում է ցանցաթաղանթի հանգուցային (գանգլիոզ) բջիջներից։ Աչքի զարկերակի հետ տեսողական նյարդը մտնում է գանգի խոռոչ, ուղեղի հիմքի մոտ գոյացնում տեսողական խաչվածքը (խիազմա), ընդ որում խաչվում են միայն ցանցաթաղանթի ներսային կեսերից եկող նյարդաթելերը։ Խաչվածքից հետո տեսողական նյարդը անվանվում է տեսողական տրակտ, որը վերջանում է արտաքին ծնկաձև մարմնում։ Վերջինից սկսվում է կենտրոնական տեսողական ուղին, որն ավարտվում է գլխուղեղի ծոծրակային բլթի կեղևային մասում։ Գլխուղեղում ախտաբանական պրոցեսների հետևանքով տեսողական նյարդի խաչվածքի, ուղու վնասումը կարող է հանգեցնել տեսողական դաշտի համապատասխան կեսի անկման(հեմիանոպսիա)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գլխուղեղային նյարդեր
Կատեգորիա:Աչք
Կատեգորիա:Տեսողական ուղի
Հմայակ Տեր-Դավթյան

**Հմայակ Թադեոսի Տեր-Դավթյան** (1901, գյուղ Վերին Խոտանան (Ղափանի շրջան) - 1937), կարմիր բանակի բրիգադային կոմիսար (1936)։ Կոմունիստական կուսակցության անդամ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի ռազմաքաղաքական դպրոցը (1923), Լենինգրադի Ն․ Գ․ Տոլմաչովի անվան ռազմաքաղաքական ակադեմիան (1928)։

Ընդհատակյա հեղափոխական գործունեության համար նետվել է դաշնակցական բանտ։ Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո եղել է հայրենի գյուղի հեղկոմի նախագահ։ 1920 թվականին նշանակվել է Ղափանի Արտակարգ հանձնաժողովի նախագահ, պայքարել ներքին հակաբոլշևիկյան ուժերի դեմ։ Որոշ ժամանակ կուսակցության Ղափանի շրջանային կոմիտեում աշխատելուց հետո ուղարկվել է (1922 թվականին) սովորելու, այնուհետև կուսակցական աշխատանք կատարել Հայկական հրաձգային դիվիզիայում (1928 թվականից՝ 2-րդ գնդի կոմիսար, ապա՝ դիվիզիայի քաղբաժնի պետ), նպաստել զորամիավորման մարտական և քաղաքացիակն պատրաստության ամրապնդմանը։ 1933-1937 թվականներին եղել է Անդրկովկասյան ռազմական հետևակային դպրոցի կոմիսարը և դպրոցին կից ռազմաքաղաքացիական դասընթացի պետը։

Խորհրդային իշխանությունների կողմից մեղադրվել է տրոցկիստական հակահեղափոխական գործունեություն կատարելու մեջ և գնդակահարվել է 1937 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* [Էջը ԽՍՀՄ քաղաքական ռեպրեսիաների զոհերի բազայում](https://ru.openlist.wiki/%D0%A2%D0%B5%D1%80-%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%82%D1%8F%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D1%8F%D0%BA_%D0%A2%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1901))

Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:1901 ծնունդներ
Կատեգորիա:Վերին Խոտանան գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:1937 մահեր
Կատեգորիա:Հայ կոմունիստներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների հայ զոհեր
Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների զոհեր Հայաստանում
Տեսչություն

**Տեսչություն**, վարչակաան մարմին, որը հսկում և վերահսկում է որևէ կոնկրետ բնագավառի (առևտրի, տրանսպորտի երթևեկության անվտանգության և այլն) վերաբերյալ սահմանված կանոնների կատարումը տնտեսության տարբեր ճյուղերում։ 

Կատեգորիա:Կառավարություն
Տելեոլոգիա

[250px|մինի|[Պլատոնը և Արիստոտելը Ռաֆայելի «Աթենական դպրոց» կտավում]]

**Տելեոլոգիա** (, ավարտ, նպատակ), նպատակաբանություն, իդեալիստական ուսմունք նպատակի օբյեկտիվ գոյության և նրանով պայմանավորված՝ աշխարհի նպատակահարմար կազմակերպվածության և երևույթների նպատակադրության մասին։ Այդ ուսմունքը ընդունում է Աստծու՝ որպես բարձրագույն ուժի գոյությունը, որը նպատակահարմարություն և ներդաշնակություն է մտցնում աշխարհում։ Տելեոլոգիան անբավարար է համարում աշխարհի պատճառական բացատրությունը, քանի որ այն, իբր, տալիս է երևույթների գործողության միայն «կույր» մեխանիզմը, մինչդեռ նպատակաբանական բացատրությունը աշխարհին հաղորդում է իմաստ՝ այն ներկայացնելով որպես կարգավորված, «կենդանի» ամբողջություն։ Արտաքին նպատակների տելեոլոգիայի ուսմունքներում այդ ֆունկցիան վերագրվում է իրերից դուրս գտնվող (տրանսցենդենտ) նախասկզբին, իսկ իմանենտ տելեոլոգիայի ուսմունքներում, որոնք սերում են Արիստոտելից, ենթադրվում է բուն իրերին ներհատուկ մի ակտիվ նախասկիզբ, որը որոշակի ու ավարտուն ձև է տալիս անշարժունակ ու ձևազուրկ մատերիային՝ դրանով իսկ հանդես գալով որպես մի յուրատեսակ «վերջնական, կամ նպատակային, պատճառ»։ Տելեոլոգիայի բոլոր ուսմունքներում էլ նպատակային նախասկիզբը մետաֆիզիկական բնույթ ունի։ Այնպես որ պատճառի ու նպատակի, դետերմինիզմի ու նպատակաբանության հակադրմանը և ըստ այդմ՝ «գործող պատճառների» ու «վերջնական, կամ նպատակային, պատճառների» տարբերակմանը համապատասխանում է փորձնական, բնագիտական («ֆիզիկական») և մտահայեցողական, փիլիսոփայական (մետաֆիզիկական) ճանաչողության հակադրումը։ Սակայն մեխանիստորեն ըմբռնված պատճառականության սկզբունքի անբավարարության գիտակցումը փիլիսոփայության պատմության մեջ դրդել է գտնելու նպատակաբանական բացատրության հետ այն հաշտեցնելու եղանակներ։ Նպատակաբանական ուսմունքները տեսական բնագիտության և փիլիսոփայության մեջ աշխուժացան XIX դարի մեխանիստական բնագիտության սահմանափակությունների քննադատության հետևանքով (վիտալիզմ), իսկ XX դարի՝ համակարգային մոտեցման և կիբեռնետիկայի մշակման կապակցությամբ։ Սակայն օրգանական ամբողջությունների, ինքնահարմարվող, ինքնակառավարվող, ինքնակարգավորվող բարդ համակարգերի նկարագրության համար նպատակաբանական պատկերացումների օգտագործումը լավագույն դեպքում փոխաբերական իմաստ կարող է ունենալ, իսկ նպատակաբանական մեկնաբանությունը բոլորովին անհիմն է։ Տելեոլոգիան, որքանով որ այն ենթադրում է արտագիտական էությունների գոյությունը, անհարիր է գիտական մտածելակերպին։

Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայության ճյուղեր
Ալֆրեդ Վեռներ

**Ալֆրեդ Վեռներ** (, ), շվեյցարացի քիմիկոս անօրգանիկ։ Կոմպլեքսային միացությունների քիմիայի հիմնադիրներից։ 1893 թվականից Ցյուրիխի համալսարանի պրոֆեսոր։

Անօրգանական նյութերի կառուցվածքի հետազոտմանը նվիրված իր առաջին աշխատանքում (1893) Վեռներն առաջարկել է կոմպլեքսային միացությունների կոորդինացիոն տեսությունը։ Սինթեզել է բազմաթիվ նոր միացություններ, մշակել նյութի կառուցվածքի հետազոտման եղանակներ, հետազոտել բազմաթիվ նյութեր, դասակարգել իր ժամանակին հայտնի անօրգանական նյութերը։ Ներկոմպլեքսային միացությունների նրա պատկերացումները օգնեցին բացահայտելու բազմաթիվ օրգանական նյութերի (քլորոֆիլ, հեմոգլոբին և այլն) կառուցվածքը։ Վեռների տեսության հիման վրա ենթադրվեց կոմպլեքսային միացությունների տարածական իզոմերների գոյությունը, մեկնաբանվեց կրկնակի աղերի կառուցվածքը։ Մտցվեց կոորդինացիոն թիվ հասկացությունը, ընդլայնվեցին արժեքականության մասին պատկերացումները։ Նոբելյան մրցանակ (1913)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շվեյցարացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ցյուրիխի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտնականներ
Տասնօրյակ

**Տասնօրյակ**, դեկադա (< հուն- — տասնյակ).
#տասնօրյա տևողությամբ ժամանակաշրջան, Ֆրանսիական հեղափոխության օրացույցում շաբաթը փոխարինվել է դեկադայով (decade)։ 
#Տասնյակ՝ տասը միավորից բաղկացած խումբ (հնում՝ զինվորները հաշվելիս են)։ 
#Հասարակական որևէ իրադարձության, երևույթի նվիրված տասնօրյա ժամանակահատված։ Մոսկվայում միութենական և ինքնավար հանրապետություններում անցկացվում են ԽՍՀՄ ժողովուրդների արվեստի և գրականության տասնօրյակներ և օրեր, որոնք արվեստի և գրականության նվաճումների ցուցադրումն են, արվեստի և գրականության գործիչների միջև ստեղծագործական կենդանի կապի և փորձի փոխանակման ձևերից մեկը։ Մինչև 1950 թվականը արվեստի տասնօրյակները և գրականության տասնօրյակները կազմակերպվել են միմյանցից անջատ, ապա՝ միասին։

Կատեգորիա:Ժամանակ
Հովսեփ Տեր-Դավթյան

**Հովսեփ Գևորգի Տեր-Դավթյան** (), հայ դաշնակահար, մանկավարժ, երաժշտական-հասարակական գործիչ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Մոսկվայի կոնսերվատորիան (Պ․ Պաբստի դասարան)։ 1894 թվականից ապրել և գործել է Թիֆլիսում։ Պրոպագանդել է հայկական դաշնամուրային երաժշտությունը (Ս․ Բարխուդարյան, Ն․ Տիգրանյան, Ա․ Մայիլյան, Կ․ Զաքարյան և ուրիշներ)։

Համերգներով հանդես է եկել Անդրկովկասի տարբեր քաղաքներում։ Թիֆլիսում հիմնել է իր մասնավոր երաժշտական դպրոցը, որտեղ նրան աշակերտել են կոմպոզիտորներ Սպիրիդոն Մելիքյանը, Մարտին Մազմանյանը, Ս․ Գալիկյանը, դաշնակահարուհի Օլգա Բաբասյանը, երգչուհի և դաշնակահարուհի Ա․ Աբալյանը և ուրիշներ։ Եղել է Թիֆլիսի հայոց երաժշտական ընկերության նախագահը (1914-1917)։

Կատեգորիա:Հայ դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Մոհորովիչիչի մակերևույթ

**Մոհորովիչիչի մակերևույթ**, բաժանման սահման երկրակեղևի և Երկրի մանթիայի միջև։ Մոհորովիչիչի մակերևույթը հայտնաբերվել է ըստ սեյսմիկական տվյալների, երկայնակի սեյսմիկական ալիքների արագությունը Մոհորովիչիչի մակերևույթի միջով անցնելու (վերևից ներքև) դեպքում աճում է թռիչքաձև 6,7-7,6-ից մինչև 7,9-8,2 կմ/վրկ, իսկ լայնակի ալիքներինը՝ 3,6-4,2-ից մինչև 4,4-4,7 կմ/վրկ։ Զանազան երկրաֆիզիկական, երկրաբանական և այլ տվյալներ ցույց են տալիս, որ նյութի խտությունը նույնպես աճում է թռիչքաձև, ենթադրաբար, 2,9-3-ից մինչև 3,1-3,5 տ/մ3։ Միանգամայն հավանական է, որ Մոհորովիչիչի մակերևույթը բաժանում է տարբեր քիմիական բաղադրությամբ շերտեր։ Մոհորովիչիչի մակերևույթն իր անվանումն ստացել է ի պատիվ հայտնաբերողի՝ հարավսլավացի երկրաֆիզիկոս և սեյսմոլոգ Ա․ Մոհորովիչիչի (1857-1936)։
 
## Տես նաև
* Երկիր

Կատեգորիա:Երկրի կառուցվածք
Կատեգորիա:Սեյսմոլոգիա
Կատեգորիա:Սալերի տեկտոնիկա
Հին Եգիպտոսի մշակույթ

250px|մինի|Մեծ Սֆինքսն ու Հեֆրենի բուրգը Գիզայում։
**Հին եգիպտական մշակույթ**ի պատմությունը ընդունված է բաժանել 3 շրջանի՝ Հին թագավորության՝ մ.թ.ա. 2800–2250 թվականներ, Միջին թագավորության՝ մ.թ.ա. 2050–1700 թվականներ, Նոր թագավորության՝ մ.թ.ա. 1580–1070 թվականներ։ Հին և Միջին թագավորությունների ժամանակաշրջաններում կառուցվել են Քեոփս, Քեփրեն և Միկերեն փարավոնների դամբարանները, Քեփրենի և Ամենհոտեպ III-ի սֆինքսները և այլն։ Դրանք կառուցվել են մեծ չափսերով՝ արտահայտելու համար թագավորների հզորությունը, որոնք համարվել են աստծու երկրային զավակներ։ Հին եգիպտական աստվածները պատկերվել են արծվի, աղվեսի, գայլի տեսքով, պալատներում պահվել են գիշատիչներ, որոնք հետագայում զմռսվել ու թաղվել են։ Հայտնաբերվել են գազանների ամբողջական պանթեոններ։ Փարավոնների ու աստվածների քանդակներին բնորոշ են մեծ չափերը, ժամանակի և երկրային իշխանությունից ազատ, դեպի հեռուն (հավիտենություն) միտված հպարտ հայացքը։ Նոր թագավորության ժամանակաշրջանում զարգացել է տաճարաշինությունը. առավել հայտնի են Ամոն-Ռայի տաճարները Լուքսորում և Կառնակում։ Այդ շինությունների ճարտարապետական առանձնահատկությունը բազմաշար սյուների կիրառությունն է։ Ուշագրավ նախշազարդեր են արվել Թեբեի և այլ դամբարաններում, որոնք աչքի են ընկնում պատկերների պլաստիկությամբ ու գեղարվեստական բարձր ճաշակով։ Հին եգիպտացիները պատկերել են մարդկանց ֆիգուրներ՝ գլուխը՝ կիսադեմով, իրանը՝ դիմացից, ոտքերը՝ թեքությամբ։ Այդ ավանդույթից հրաժարվել են միայն մ.թ.ա. 7-րդ դարում։ Եգիպտացիները լուրջ նվաճումների են հասել ֆիզիկայի, քիմիայի (զմռսման արվեստ), բժշկության` հատկապես վիրաբուժության բնագավառներում։ Նրանք իմացել են հաշվարկի տասնական համակարգը, թվաբանական ու երկրաչափական պրոգրեսիաները, կանխատեսել են Արևի խավարումները, Նեղոսի վարարումների փուլերը և դրանց հետ կապված հմայություններ ու գուշակություններ արել։ Մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակի վերջերից օգտագործել են հիերոգլիֆային (սրբազան և փորագրված պատկեր) գիրը, որը 1822 թվականին վերծանել է ֆրանսիացի գիտնական Ժան Ֆրանսուա Շամպոլյոնը։ Եգիպտացի աստղագետները մոլորակները տարբերել են աստղերից, կազմել օրացույց, ըստ որի՝ տարին ուներ 365 օր։ Զարգացած էր նաև գրականությունը. հայտնի են «Հեքիաթ նավաբեկության ենթարկվածի մասին», «Պատմվածք եգիպտացի Սինուհեթի մասին» և այլ գործեր։ Գիտական տեղեկությունները եղել են քրմերի մենաշնորհը և օգտագործվել են փարավոնի կենտրոնաձիգ իշխանությունն ամրապնդելու համար։

Կատեգորիա:Հին Եգիպտոսի մշակույթ
Դիստորշն

thumb|Դիստորշնի ստացումը
**Դիստորշն** ( - խեղաթյուրում)՝ հնչողական էֆեկտ, որին հասնում են սիգնալի ամպլիտուդայի բարդ սահմանափակումով, կամ սարք, որը ստեղծում է այդ էֆեկտը։ Առավել օգտագործվում է երաժշտության Հարդ ռոք, մետալ և պանկ ռոք ժանրների մեջ։ Դիստորշնի և էլեկտրակիթառի օգնությամբ երաժիշտները ստանում են ռոքին բնորոշ "ծանր" հնչողությունը։

Բացի էլեկտրակիթառից դիստորշնը օգտագործվում է նաև ուրիշ երաժշտական գործիքների հետ, օրինակ բաս-կիթառի հետ։

Դիստորշնի էֆեկտը՝ որպես բաղադրիչ, սովորաբար ներկա է լինում սինտեզատորների, էֆեկտ-պրոցեսսորների և ձայնային մշակման համակարգչային ծրագրերի մեջ։

## Սարքեր և ծրագրեր
[right|thumb|170px|[:en:BOSS DS-1|Boss DS-1 Distortion]]

** AMEC Preamp
** Pro Co Rat
** Boss DS-1 Distortion
** Boss DS-2 Turbo Distortion
** Boss MT-2 MetalZone
** Marshall Guv’nor
** Line 6 Dr. Distorto
** T-Rex Engineering’s Bloody Mary
** DigiTech Screamin' Blues
** Danelectro FAB Distortion
** Yerasov Red Scorpion RS-1
** AMT British Sound
** AMEC KM-201K,KM-202K 
** Yerasov Pterodriver
** AMT SS-20, SS-11
** ENGL E-530
** MESA Boogie Triaxis

## Արտաքին հղումներ
* History and Photos of Vintage Fuzz Pedals.
* A Musical Distortion Primer (R.G. Keen) Article on the physics of distortion and a round-up of electronic techniques
* Guitar Distortion 101 Article on the physics of distortion, relationship of waveforms and harmonics
* Amptone.com Website on overdriven guitar amplifier and effects, covering։ tone settings, distortion voicing, simulation and modeling, processors, speakers, power-supply modifications, switching and signal routing gear, software and recording, and DIY projects.

Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Կատեգորիա:Էլեկտրակիթառներ
Կատեգորիա:Երաժշտական գործիքներ
Կատեգորիա:Ձայնային տեխնոլոգիա
Կատեգորիա:Էլեկտրական երաժշտություն
Մոնադ

**Մոնադ** ( - միավոր, անբաժանելի), հասկացություն, որ նշանակում է կեցության պարզագույն հիմնատարր, անբաժանելի մաս։ Իդեալիստական ուսմունքներում ստացել է հոգեկանի նշանակություն և հակադրվել նյութական ատոմին։ Մոնադի մասին ամբողջական ուսմունք (մոնադաբանություն) է մշակել Դ․ Լայբնիցը։

Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Մետաֆիզիկա
Կատեգորիա:Մետաֆիզիկայի հասկացություններ
Տառադարձություն

**Տառադարձություն**, որևէ լեզվի բառերի արտասանության գրանցումը մեկ այլ լեզվի այբուբենով կամ ընդունված պայմանական նշաններով։ Տարբերում են գիտական և գործնական տառադարձություն։ Առաջինն իր բնույթով միջազգային է և կիրառվում է գիտական ամսագրերում, գրքերում, իսկ երկրորդը՝ ազգային է, այսինքն՝ հիմնված է տվյալ լեզվի այբուբենի վրա, առանց լրացուցիչ նշանների կամ նոր տառերի օգտագործման գործածվում է գեղարվեստական գրքերում, լրագրերում, ամսագրերում այլ լեզուների անձնանունների, տեղանունների և չթարգմանվող իրակությունների (ռեալիա) տառադարձման համար։ Գիտական տառադարձություն լինում է՝ 1․ հնչյունային կամ նեղ, որի դեպքում տրվում է բառի ըստ հնարավորին ճշգրիտ արտասանությունը, ընդ որում նշվում են շեշտը և հնչույթների դիրքային տարբերությունները, և 2․ հնչույթային կամ լայն, որով տրվում է բառի հնչույթային կազմը։ Հնչյունային տառադարձություն նըշվում է քառակուսի, հնչույթայինը՝ շեղ փակագծերով։ Հնչյունային տառադարձությամբ ատյան բառը կունենա at‘yan, հնչույթային տառադարձությամբ՝ atyan տեսքը։ Սովորաբար տառադարձության հիմքում ընկած է որևէ տարածված լեզվի, ավելի հաճախ՝ լատինական այբուբենը։ Հայերենի գիտությունների տառադարձության համակարգը մշակել է Հ․ Հյուբշմանը՝ լատինական, այբուբենի հիման վրա, դիակրիտիկ նշանների հավելումով, այնուհետև այն կատարելագործել են Ա․ Մեյեն և Է. Բենվենիստը [Հյուբշման-Մեյե-Բենվենիստի (ՀՄԲ) համակարգ]։ Ասոցիացիայի (ՄՏԱ) մշակած գիտական՝ հայերենին հարմարեցված։ Այսպես, օրինակ, հայերեն Քոչար ազգանունը գիտական տառադարձությամբ կլինի՝ ՀՄԲ-ով՝ K‘ocar, ՄՏԱ-ով՝ Khotshar, գործնական տառադարձությամբ այն կլինի՝ ռուսերեն Кочар, անգլերեն Kochar, ֆրանսերեն Kotchar, գերմաներեն Kotschar, իտալերեն Khotchar։ Տառադարձություն պետք է տարբերել գրադարձությունից, որի դեպքում նկատի է առնվում բառի գրությունը և ոչ թե արտասանությունը (օրինակ, Մկրտիչ բառի տառադարձումը կլինի МэкэгШ, իսկ գրադարձումը՝ Mkr- tic*)։ Հայերենի բարբառների հնչյունները ճիշտ գրանցելու նպատակով Աճառյանը մշակել է բարբառագիտական տառադարձություն, որ հիմնված է հայերեն այբուբենի վրա 4 լրացուցիչ նշանների օգտագործմամբ։ Այսպես, ա նշանակում է առաջնային ստորին բարձրացման ձայնավոր, ա․՝ առաջնային վերին բարձրացման շրթնայնաոցած ձայնավոր, ա՝ շրթնայնացած ա․ բ, գ՝, դ՝՜ արտահայտում են շնչեղացած բ, Գ․ Դ- Գյ, Կ1» Ք]4 քմայնացած գ, կ, ք․ կ՝ կոկորդային խուլ պայթական։

Կատեգորիա:Լեզվաբանություն
Կատեգորիա:Գրադարձություն և տառադարձություն
Տաթևի մանրանկարչության դպրոց

մինի|Տաթևի համալսարանը
**Տաթևի մանրանկարչության դպրոց**, հայկական մանրանկարչության դպրոցներից։ Գործել է Տաթևի համալսարանում։
Պահպանվել են մատենագիտական վկայություններ այն մասին, որ համալսարանում մյուս գիտություններին զուգընթաց սովորում էին «նկարագրութիւն պատկերահանութեան և զանազան նկարչոլթիւնս»։ Մեզ են հասել թվով քիչ, բայց արվեստի լիարժեք գործեր ներկայացնող
XIV-XV դարերի ձեռագրեր, որոնք վկայում են Տաթևի մանրանկարչության դպրոցի գոյության և զարգացման մասին։ Այդտեղ շարունակվել են Գլաձորի մանրանկարչության դպրոցի ավանդույթները։ Տաթևի մանրանկարչության դպրոցի ներկայացուցիչներից է Գրիգոր Տաթևացին, որը 1378 թվականին պատկերազարդել է Եղեգիսից բերված անավարտ նկարազարդումով Ավետարանը (1297,Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան)։ Գրիգոր Տաթևացին իր աշխատություններում բազմիցս շոշափել է գեղագիտությանը վերաբերող հարցեր, որոնք կիրառել է իր ստեղծագործություններում։ Շարունակելով Գլաձորի մանրանկարչության ավանդույթները՝ նա դրանք հարստացրել է իրականությունից վերցված մանրամասներով։ Նկարչի վարպետությունն արտահայտվել է նկարների բացառիկ գունաշարով, որտեղ աչքի են ընկնում վառ կարմիրն ու կապույտը՝ համադրված շագանակագույնի ու դեղինի երանգների հետ։ Նրա ստեղծագործություններն առանձնանում են մոնումենտալությամբ, կերպարների համաչափությունների պահպանմամբ։ Տերունական պատկերներում գեղանկարչական մանրամասներն ընդգծում են նկարչի ձգտումը՝ պատկերել մոնումենտալ բնույթի իրական երևույթներ։ Մարդկանց դեմքերը շատ նուրբ են, արտահայտիչ դիմագծերով, որոնց առավել կենդանություն է տրված այտերի բնական կարմրությամբ։ Տաթևի մանրանկարչության դպրոցի XV դարի սկզբի լավագույն նկարիչներից էր Հայրապետը։ 1407 թվականին նրա նկարազարդած Ավետարանից պահպանվել է միայն հիշատակարանը (Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, պատառիկ 923), որտեղ նրա անունը հիշատակվում է որպես «Նաղաշ Հայրապետ»։ Լավագույն նկարազարդ ձեռագրերից է Հայրապետի ընդօրինակած Հայսմավուրքը (Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան)։ Նկարչի ստեղծած բազմերանգ զարդանկարները (կիսախորան, գլխազարդեր, լուսանցազարդեր) մանրանկարչական արվեստի հասուն գործեր են, որոնք դիտողին համակում են իրենց նրբությամբ, երանգների գունագեղությամբ․ հատկապես գրավիչ են դիմապատկերներն իրենց գեղանկարչական վարպետությամբ։ XV դարի վերջերին Տաթևում ձեռագիր է նկարազարդել Աբրահամ ծաղկողը, որը ճանաչված նկարիչ էր Բոլորբերդի վանքում (Վայոց ձոր, Սրկղունք)։ Աբրահամը Տաթևում կատարելագործել է իր արվեստը, մեծապես օգտվել Գլաձորի և Տաթևի մանրանկարչության դպրոցների ավանդույթներից և կրել հատկապես Թորոս Տարոնացու արվեստի ազդեցությունը (Ավետարան, 1496, Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան)։ Տաթևի մանրանկարչության դպրոցում նկարազարդվել են նաև բազմաթիվ այլ բնույթի մատյաններ, որոնցում թեմատիկ նկարներ չկան։ Դրանք հարդարված են միայն կիսախորաններով, գլխազարդերով ու լուսանցազարդերով, որոնք կատարված են վարպետորեն և մեծ մասամբ ունեն գրաֆիկական ոճավորում։ Տաթևի մանրանկարչության դպրոցը գործել է շուրջ 50 տարի՝ իր ուրույն արվեստով հարստացնելով հայ մանրանկարչությունը։

Կատեգորիա:Հայկական մանրանկարչական դպրոցներ
մ
Կատեգորիա:Զարգացած միջնադարի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Ուշ միջնադարի հայկական դպրոցներ
Եղիսաբեթ՝ Ոսկեդար

**«Եղիսաբեթ՝ Ոսկեդար»** (), կենսագրական ֆիլմ նկարահանված 2007 թ․։ Ֆիլմը 1585-1590 թվականներին Անգլիան կառավարող Եղիսաբեթ I-ի մասին է՝ անգլո-իսպանական պատերազմի ժամանակ։ Ֆիլմում ցուցադրվեց Անգլիայի հաղթանակը «Անպարտելի Արմադայի» նկատմամբ, նաև թագուհու և արկածներ որոնող Սեռ Ուոլթեր Ռելիի բարդ հարաբերությունները։

Ֆիլմը հանդիսանում է 1998 թ․ նկարահանված «Եղիսաբեթ» ֆիլմի շարունակությունը։ Սենարը գրել են Ուիլյամ Նիկոլսոնն ու Մայքլ Հյորսթը։ Ինչպես առաջին ֆիլմում, այնպես էլ այս մեկում ռեժիսորը Շեքհար Կապուրն է։ Գլխավոր դերակատարներն են Քեյթ Բլանշեթը, Կլայվ Օուենն ու Ջեֆրի Ռաշը։

Ֆիլմի միջազգային պրեմիերան տեղի է ունեցել 2007 թ․ սեպտեմբերի 9-ին Տորոնտոի կինոփառատոնում։ 2008 թվականին, Օսկարի 80-րդ մրցանակաբաշխությունում ֆիլմը ներկայացվեց Օսկարի 2 անվանակարգերում՝ «Լավագույն դերասանուհի» և «Լավագույն հանդերձանքի դիզայն», վերջինի համար ֆիլմը Օսկար ստացավ, Իսկ Քեյթ Բլանշեթը «Լավագույն դերասանուհի» անվանակարգով առաջադրվեց նաև Ոսկե Գլոբուսի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2000-ականների անգլերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:2000-ականների բրիտանական ֆիլմեր
Կատեգորիա:2000-ականների պատմական ֆիլմեր
Կատեգորիա:2007 դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:2007 ֆիլմեր
Կատեգորիա:StudioCanal ֆիլմեր
Կատեգորիա:Universal Pictures ֆիլմեր
Կատեգորիա:Անգլիայում նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Բրիտանական դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Բրիտանական կենսագրական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Բրիտանական մելոդրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Բրիտանական պատմական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Իսպաներեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Իրական դեպքերի հիման վրա նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆեմինիստական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Անգլիայում
Կատեգորիա:Ֆրանսերեն ֆիլմեր
Տատանողական համակարգեր

**Տատանողական համակարգեր**, ֆիզիկական այնպիսի համակարգեր, որոնցում հավասարակշռության վիճակի խախտման հետևանքով առաջանում են համակարգի հատկություններով պայմանավորված սեփական տատանումներ։ Գծային համակարգերի պարամետրերը (զանգված, ինդուկտիվություն, առաձգականություն և այլն) կախված չեն համակարգում ընթացող ֆիզիկական պրոցեսներից և մնում են հաստատուն այս կամ այն ճշտությամբ։ Այդպիսի տատանողական համակարգերը նկարագրվում են գծային դիֆերենցիալ հավասարումներով, և դրանց համար կիրառելի է վերադրման սկզբունքը, այսինքն՝ տատանումները կարելի է ներկայացնել որոշակի տեսակի (օրինակ, ներդաշնակ) տատանումների գումարի տեսքով։ Ոչ գծային համակարգերը, որոնց պարամետրերը կախված են ընթացող ֆիզիկական պրոցեսներից, կազմում են տատանողական համակարգի ավելի ընդհանուր դաս և նկարագրվում են ոչ գծային դիֆերենցիալ հավասարումներով։

Կատեգորիա:Տատանումների տեսություն
Տալկ

մինի|աջից|Տալկ
**Տալկ** (՝ ), միներալ շերտավոր սիլիկատների ենթախմբից։ Քիմիական կազմը՝ Mg3[Si4O10](OH)2։ Բյուրեղագիտական համակարգը մոնոկլինային է։ Առաջացնում է թեփուկավոր, խիտ ագրեգատներ, սակավ՝ անկանոն բյուրեղներ։ Անգույն է կամ տարբեր երանգներով։ Փայլը՝ սադափի։ Կարծրությունը՝ 1, խտությունը՝ 2580—2830 կգ/մ³։ Շոշափելիս ճարպոտ է։ Թերթերը ճկուն են, բայց առաձգական չեն։ Արդյունք է գերհիմքային ապարների հիդրոթերմալ փոփոխության։ Սովորաբար հանդիպում է սիլիկահողային դոլոմիտներում։ ԽՍՀՄ-ում հայտնի է Միջին Ուրալում, Արևելյան Ատյանում, արտասահմանում՝ Կանադայում, ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում։ Կիրառվում է արդյունաբերության տարբեր ճյուղերում (ռետինի, թղթի, պարֆյումերիայի, կոսմետիկայի և այլն)։

## Հատկություններ
Գույնը՝ սպիտակից մինչև բաց կանաչ։ Փայլը՝ յուղոտ։ Եզրերը ճառագայթային։ Ունի չափազանց կատարյալ ճեղքեր։ Տալկը բացահայտել է գիտնական Մայքլ Ֆարադեյը։ Ունի նվազագույն (1-2 միավոր) կարծրություն։ Շոշափելիս ճարպոտ է։

## Տեսակները
*Մինեսոտա (բաղադրությունը 50-80% Fe),
*Վիլլեմսետ հիմնականում պարունակում է նիկել,
*Ստեաիտ(տալկ) - խիտ զանգված,
*Ագալիտ-կարծր
*Ազնիվ տալկ - թափանցիկ թեթև

## Բաղադրությունը այլ քարերի
*Տալկոքլորիտ- բաղկացած է 40-50% տալկից։

## Կիրառումը
Մանկական փոշիների հիմնական բաղադրիչ մասն է կազմում։ Կիրառվում է արդյունաբերության տարբեր ճյուղերում (ռետինի, թղթի, պարֆյումերիայի, կոսմետիկայի և այլն)։ Սննդամթերքի արդյունաբերությունում գրանցված է որպես սննդամթերքի հավելում E553b։ Օգտագործման կարևոր ոլորտներից է խեցեղենի արտադրությունում։

## Արդյունահանում և արտադրություն
Խորհրդային տարիներին շահագործվում էր Շաբրովսկի տալկը Մերձավոր Ուրալում և Միասկային տալկը Հարավային Ուրալում։ Սովորաբար հանդիպում է սիլիկահողային դոլոմիտներում։ ԽՍՀՄ-ում հայտնի է Միջին Ուրալում, Արևելյան Ատյանում, արտասահմանում՝ Կանադայում, ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում։ Կիրառվում է արդյունաբերության տարբեր ճյուղերում (ռետինի, թղթի, պարֆյումերիայի, կոսմետիկայի և այլն)։

## Վտանգավոր է
Նախկինում ենթադրում էին, որ ներշնչելիս տալկի փոշին կարող է առաջացնել տալկոզ՝ բարորակ հիվանդություն պնեվմոկոնիոզային խմբից, սակայն հատուկ ուսումնասիրությունները, անցկացրած եվրոպական ասսոսացիայում տալկ արտադրողների կողմից, ցույց տվեցին, որ տալկը անվտանգ է առողջության համար։
Մինչդեռ, ամերիկացի գիտնակաները պարզեցին, որ փոշի պարունակող տալկի պարբերական կիրառումը կանանց սեռական օրգաններում մեծապես մեծացնում է ռիսկը արգանդի քաղցկեղի առաջացման համար։ Ըստ հետազոտողների, այդ կախվածությունը կարող է կապված լինել այն հանգամանքով, որ տալկի ամենափոքր մասնիկները կարող են ներթափանցել ներքին օրգաններ, և այնտեղ մնան երկար տարիներ, առաջացնելով քռոնիկ բորբոքումներ։ Այն երկար ժամանակ մնալավ առաջացնում է բորբոքումներ, և իր հերթին, ստեղծում է բարենպաստ պայմաններ բջիջներում քաղցկեղի առաջացման համար։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Тальк в базе catalogmineralov.ru 
* Тальк в базе webmineral.com 

Կատեգորիա:Անօրգանական նյութեր
Կատեգորիա:Կոսմետիկ նյութեր
Կատեգորիա:Հանքային մագնեզիում
Կատեգորիա:Սիլիկատներ (հանքային)
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Ibanez

**Ibanez** ( Aibanīzu), հայտնի կիթառային բրենդ, որը պատկանում է Hoshino Gakki ընկերությանը։ Գտնվում է Նագոյա քաղաքում, Ճապոնիայում։

Hoshino Gakki դարձավ ճապոնիայում երաժշտական գործիքներ արտադրող առաջին ընկերություններից մեկը, որը կարողացավ հաջողության հասնել ԱՄՆ-ում և Եվրոպայում։

## Հայտնի երաժիշտներ, որոնք օգտագործում են Ibanez
thumb|Ibanez JEM7VWH
Ibanez-ը արտադրում է գրանցված կիրառներ և սարքավորումներ հայտնի կիթառահարների համար։
* Պոլ Գիլբերտ (PGM)
* Գերման Լի (DragonForce) (EGEN)
* Մանքի (KoЯn) (APEX)
* Կեվին Վասսերման (Offspring) (NDM)
* Օմառ Ռոդրիգեզ-Լոպեզ (ORM)
* Ջո Սատրիանի (JS)
* Միք Տոմսոն (Slipknot) (MTM) 
* Էնդի Տիմմոնս (Danger Danger) (AT)
* Սթիվ Վայ (JEM/UV)
* Դարոն Մալաքյան (System Of A Down) (DMM1) - արձակվել է ընդամենը 300 մոդել
* Դինո Կազարես (Fear Factory)
* Մայք Շինոդա (Linkin Park)
* Ֆռեդրիկ Տորտենդալ (Meshuggah) - LACS RG8/IC8
* Ռոլան Յոխանսոն (The Unguided) (RG827Z)
* Բարրի Ստոկ (Three Days Grace) (SZ320)
* Ռոջեր Շունեսսոն (The Unguided) (ARZ700)
* Տոսին Աբասի (TAM100)
* Պավել Կոկորին (Stark Treiben)
* Բրայան Ուելչ (KoЯn) (k7)
* Ուես Բորլանդ (Limp Bizkit)
* Բեն Բրյուս (Asking Alexandria)
* Օլլի Տուկիայեն (Poets of the Fall)
* Տոնի Մակալպայն (PlanetX)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Ճապոնական ապրանքանիշեր
Կատեգորիա:Ճապոնական ընկերություններ
Կատեգորիա:Ճապոնիայի արտադրող ընկերություններ
Տասանորդ

մինի|Տասանորդի վճարումը տաճարում (պատկերազարդում)
**Տասնորդ**, հնագույն հարկատեսակ։ Կազմել է ստացված եկամտի տասներորդ մասը։ Գանձվել է դեռևս Հին Արևելքում (ռազմական ավարից վերցված տասնորդ նվիրաբերել են տաճարներին), միջին դարերում տարածվել է արևելյան և եվրոպական բոլոր երկրներում՝ իբրև եկեղեցական տուրք։ Խաչակրաց երրորդ արշավանքի (1188) նախօրեին Անգլիայի ու Ֆրանսիայի թագավորները ժողովրդից գանձել են տասնորդ։ Հայոց կանոնագրքում տասնորդ հիշված է եկեղեցական պտղի, ինչպես նաև տոկոսի (վաշխ) առումով։ Ըստ Մխիթար Գոշի Դատաստանագրքի` հողից, ռազմագերիներից, ավարից  գանձվել է տասնորդ։ Ի տարբերություն ջրովի հողերից վերցված հարկի (հնգեկ՝ բերքի հինգերորդ մասը)` տասնորդ գանձվել է անջրդի հողերից։ Բագրատունյաց թագավորությունում և Զաքարյան իշխանություններում (նաև ավելի ուշ) տասնորդ գանձվել է ոչ միայն բերքից, այլև ձկնորսությունից, արհեստավորների ու վաճառականների եկամուտներից և այլն։ Տասնորդ գոյություն է ունեցել նաև Կիլիկյան Հայաստանում։

Կատեգորիա:Հարկեր
Կատեգորիա:Կրոնական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Կրոն և հասարակություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության կառավարություն
Ահարոն Տատուրյան

**Ահարոն Ստեփանի Տատուրյան** (1886, սեպտեմբերի 19, գյուղ Օվաճըգ, Իզմիթի սանջակ, Թուրքիա - 1965, հունվարի 31, Փարիզ), հայ բանաստեղծ։ Ստորագրել է Ահարոն գրչանունով։

## Կենսագրություն
Սովորել է Կոստանդնուպոլսի Մխիթարյան, 1907-1909 թվականներին՝ Վենետիկի Մուրատ-Ռափայելյան վարժարաններում։ Սահմանադրության հռչակումից հետո վերադարձել է Կ.Պոլիս, զբաղվել ուսուցչությամբ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի օրերին աքսորվել է Կոնիա, 1919 թվականին վերադարձել է Կ.Պոլիս։ 1922 թվականին անցել է Բուլղարիա, ապա՝ Չեխոսլովակիա, որտեղ հետևել է Պրահայի համալսարանի գրական ճյուղի դասընթացներին։ 1929 թվականին հաստատվել է Ֆրանսիայում (Փարիզ, Մարսել), զբաղվել ուսուցչությամբ։

Գրական ասպարեզ է իջել 1902 թվականին՝ աշխատակցելով «Բազմավեպ», «Մեհյան» և այլ պարբերականների։ Իր ստեղծագործությունները հրատարակել է շատ ավելի ուշ. Փարիզում լույս է ընծայել «Մագաղաթներ» (1938), «Պոհեմականք» (1939), «Սօսեաց անտառ» (1948), «Երկնէր երկիր» (1957), «Բագիններուս կրակին դէմ» (1958), «Կարմիր աւետարան» (1959) ժողովածուները։ Հետմահու հրատարակվել են նրա «Վերջին կաթիլներ» և «Հին քերթուածներ» (երկուսն էլ՝ 1971) ժողովածուները։ Տատուրյանը երգել է մարդկային վիշտը, պատկերել «խեղճ մարդկանց» վիճակը հակասություններով լի աշխարհում։

## Երկեր
* Սփյուռքահայ բանաստեղծություն, Երևան, 1981 (ժողովածու)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Տերևաթափ

**Տերևաթափ**, ծառերի, թփերի և հազվադեպ՝ որոշ խոտաբույսերի (եղինջ, զգայնուկ) տերևների թափվելն անբարենպաստ պայմանների առաջացումից։ Տերևն ապրում է սովորաբար 1 տարուց քիչ (որոշ բույսերինը՝ մինչև 25 տարի և ավելի) և ապա թափվում։ Որոշակի ժամանակում բոլոր տերևները թափող տեսակները կոչվում են տեևաթափ բույսեր, իսկ կլոր տարին տերևներ կրողները (որոնց տերևաթափը կատարվում է աստիճանաբար)՝ մշտականաչ կամ մշտադալար։

մինի|Ընկուզենու, բալենու և նշենու տերևները աշնանը՝ նոյեմբեր ամսին, տարբեր գույներով (Երևան)

Տերևաթափին նախորդում են տերևի կենսաքիմիական, ֆիզիոլոգիական և կառուցվածքային խորը փոփոխություններ։ Քայքայվում է քլորոֆիլը, սննդանյութերը (հատկապես սպիտակուցները) տեղափոխվում են պահեստավորող օրգաններ կամ բույսի աճող մասերը։ Դեղին և նարնջագույն պիգմենտները՝ կարոտինոիդները, պահպանվում են ավելի երկար և պայմանավորում տերևների աշնանային գունավորումը։ Տերևաթափի մեխանիզմը պայմանավորված է տերևակոթունի ամրացման տեղում բաժանարար շերտի պարենքիմային բջիջների առաջացման հետ, որից հետո փոխադրող անոթների խուրձը կտրվում և տերևն ընկնում է սեփական ծանրության կամ քամու ազդեցությունից։

Տերևաթափը բնորոշ է գլխավորապես ցայտուն արտահայտված անբարենպաստ սեզոն ունեցող կլիմայական գոտիների բույսերին (բարեխառը գոտում՝ ձմեռ, արևա– և մերձարևադարձային գոտիներում՝ երաշտի սեզոն)։ Տերևաթափը բնականոն էվոլյուցիայի ընթացքում մշակված հարմարվողական երևույթ է՝ ուղղված բույսերի վերերկրյա մակերեսի կրճատմանը, որը նվազեցնում է խոնավության կորուստը և կանխում ճյուղերի կոտրվելը ձյան ծանրությունից։ Բարեխառը գոտում տերևաթափի նախապատրաստումը տեղի է ունենում լուսային օրվա տևողության կրճատման հետ կապված։ Բազմաթիվ մշտադալար բույսերի պարբերական տերևաթափը կապված է նոր տերևների արձակման հետ (գարնանը, ամռանը)։

Կատեգորիա:Ֆենոլոգիա
Կատեգորիա:Բույսերի ֆիզիոլոգիա
Տեսամագնիտոֆոն

200px|մինի|աջից|Տեսամագնիտոֆոն
մինի|Տնային տեսամագնիտոֆոն

**Տեսամագնիտոֆոն**, հեռուստատեսային ծրագրերը և դրանց ձայնային ուղեկցումը մագնիսական ժապավենի վրա գրառող և վերարտադրող ապարատ։ Աշխատում է մագնիտոֆոնի սկզբունքով, սակայն 6-7 Մհերց հաճախականությունների շերտը զբաղեցնող տեսաազդանշանների մագնիսական գրառման համար անհրաժեշտ է ժապավենի՝ մագնիսական գլխիկի նկատմամբ տեղաշարժման ավելի մեծ արագություն (20 սմ/վրկ առաջին երկու ժապավենի և 40 սմ/վրկ՝ վերջինի համար)։ Սովորաբար կիրառում են մի քանի պտտվող մագնիսական գլխիկներով և մագնիսական լայն ժապավենով (12,7, 25,4 և 50,8 մմ) տեսամագնիտոֆոններ։

Կատեգորիա:Ձայնարկիչ սարքեր
Կատեգորիա:Ճապոնական հայտնագործություններ
Պյոտր Վրանգել

**[[Բարոն]]** **Պյոտր Նիկոլաևիչ Վրանգել** (, , ), բարոն, Ռուսական կայսերական բանակի սպա, գեներալ-լեյտենանտ (1917), Ռուսաստանի հարավում հակաբոլշևիկյան Սպիտակ շարժման մասնակիցներից։

Մասնակցել է ռուս-ճապոնական (1904-1905 թթ.) և առաջին համաշխարհային (1914-1918 թթ.) պատերազմներին։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո անցել է Ղրիմ, 1918 թվականի օգոստոսին մտել է սպիտակգվարդիական կամավորական բանակ, եղել է հեծյալ դիվիզիայի և հեծյալ կորպուսի, 1919 թվականի գարնանից՝ կովկասյան բանակի, 1919 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1920 թվականի հունվար՝ կամավորական բանակի հրամանատար։ 1920 թվականի ապրիլին նշանակվել է Ղրիմում ռուսական բանակի գլխավոր հրամանատար։ 1920 թվականի նոյեմբերին խորհրդային ուժերի կողմից պարտություն կրելուց հետո լքել է Ռուսաստանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ
Կատեգորիա:1878 ծնունդներ
Կատեգորիա:1928 մահեր
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 2-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ