Կայծակ

մինի|240px|Ամպերից երկրին հարվածող կայծակ։
[thumb|աջից|240px|Կայծակը հարվածում է [Էյֆելյան աշտարակին։ 1902 թ։]]

**Կայծակ** նաև՝ **շանթ**, մթնոլորտում՝ ամպերի կամ ամպի և երկրի միջև տեղի ունեցող կայծային էլեկտրական պարպում է։ Սովորաբար դրսևորվում է պայծառ լույսի բռնկումով և ուղեկցվում որոտով։ Պարպման ժամանակ հոսանքի ուժը հասնում է 10-100 հազար ամպերի, լարումը՝ տասնյակ միլիոնավորներից մինչև միլիարդավոր վոլտ։ Կայծակը ևս էլեկտրական պարպում է ։ Այն տեղի է ունենում մթնոլորտում։ Երբ կայծակ է և մեզ մոտիկ է պետք է կքանստել փոսի մեջ միջև Կայծակը հզոր և կտրուկ էլեկտրական լիցքաթափում է, որը տեղի է ունենում ամպրոպի ժամանակ: Ահա կայծակի պտուտակների մասին որոշ հիմնական կետեր.

# **Կայծակ առաջանում** է, երբ ամպերում էլեկտրական լիցքեր են կուտակվում, հիմնականում ամպի բացասական լիցքավորված հատակի և դրական լիցքավորված հողի կամ այլ ամպերի միջև:
# **Տեսակները** . Կան կայծակի մի քանի տեսակներ, այդ թվում՝
#* **Ամպից հող (CG)** . Ամենահայտնի տեսակը, որտեղ արտահոսք է տեղի ունենում ամպի և Երկրի միջև:
#* **Ներ-ամպային (IC)** . արտահոսք, որը տեղի է ունենում մեկ ամպի մեջ:
#* **Ամպից ամպ (CC)** ՝ կայծակ, որը ցատկում է երկու տարբեր ամպերի միջև:
# **Ջերմաստիճանը և պայծառությունը** . կայծակը կարող է հասնել մոտ 30,000 Կելվինի (մոտ 53,540°F կամ 30,000°C) ջերմաստիճանի, ինչը այն դարձնում է ավելի տաք, քան արևի մակերեսը: Այս ինտենսիվ ջերմությունը հանգեցնում է նրան, որ շրջակա օդը արագորեն ընդլայնվում է, ստեղծելով հարվածային ալիք, որը մենք լսում ենք որպես ամպրոպ:
# **Անվտանգություն** . Կայծակը կարող է չափազանց վտանգավոր լինել՝ պատճառելով վնասվածքներ և մահ: Կարևոր է ամպրոպի ժամանակ ապաստան փնտրել փակ տարածքում և խուսափել բարձր առարկաներից, բաց դաշտերից և ջրային մարմիններից:
# **Տեղում** . Կայծակը տեղի է ունենում բոլոր ամպրոպների ժամանակ, բայց առավել հաճախակի է արևադարձային շրջաններում, հատկապես հասարակածին մոտ:
# **Գիտական ​​ուսումնասիրություն** . Հետազոտողները ուսումնասիրում են կայծակը, որպեսզի հասկանան դրա վարքը, ձևավորումը և շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունը: Կայծակը կարող է նպաստել անտառային հրդեհների առաջացմանը, և դրա էլեկտրական լիցքերը կարող են օգնել մթնոլորտում ազոտի ֆիքսմանը՝ դեր խաղալով հողի բերրիության մեջ:

Եթե ​​դուք ունեք կայծակի կոնկրետ ասպեկտներ, որոնց մասին կցանկանայիք ավելին իմանալ, ազատ զգալ հարցրեք:

## Հատկություններ
Երկրագնդի վրա ամենահաճախ կայծակները տեղի են ունենում Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության արևելքի լեռներում գտնվող փոքրիկ Կիֆուկա գյուղի մոտ։ Մեկ քառակուսի կիլոմետր տարածքի վրա տարեկան տեղի է ունենում կայծակի 158 բռնկում։ Կայծակները հաճախակի են նաև Վենեսուելայում, Սինգապուրում, Բրազիլիայի հյուսիսում և Կենտրոնական Ֆլորիդայում։

### Որոտ
Կայծակին ուղեկցող որոտի առաջացման բացատրությունը հետևյալն է. էլեկտրական հոսանքի արագ աճի պատճառով կայծակի անցուղու ներսում օդը խիստ տաքանում է և արագ ընդարձակվում։ Հոսանքի հանկարծակի ընդհատումից հետո ջերմաստիճանը կայծակի անցուղում ընկնում է, քանի որ ջերմությունը հաղորդվում է մթնոլորտին. անցուղին արագ սառչում է, օդը կտրուկ սեղմվում, որի հետևանքով առաջանում են ձայնային ալիքներ։

### Տեսակները
Կայծակները լինում են գծային, գնդային և օղաձև։ Ավելի հաճախ հանդիպում է գծային կայծակ, որի երկարությունը հասնում է մի քանի կիլոմետրի, տևողությունը՝ տասնյակ կամ անգամ հարյուրավոր միլիվայրկյաններ, հոսանքի ուժը՝ 100 կիլոամպերի։ Գնդային կայծակի բնույթը դեռևս բացահայտված չէ։

Կայծակի ավերիչ հետևանքներից պաշտպանվելու համար կիրառվում են շանթարգելներ։

### Առաջացման անհրաժեշտ պայմանները
Կայծակներն առաջանում են լիցքավորված մասնիկների կուտակման տեղերում։

Կայծակի փոխադրած լիցքերի հավաքումը կատարվում է վայրկյանի հազարերորդական մասերի ընթացքում, մի քանի կմ³ տարածությունում գտնվող իրարից լավ մեկուսացված միլիարդավոր մասնիկներից։

Կայծակի առաջացման համար անհրաժեշտ է, որ ամպի համեմատաբար փոքր ծավալի մեջ ձևավորվի էլեկտրական պարպում սկսելու համար անհրաժեշտ լարում (≈1ՄՎ/մ) ունեցող էլեկտրական դաշտ, իսկ ամպի նշանակալի մասում լինի սկսված պարպմանն աջակցելու համար անհրաժեշտ միջին լարումով (≈0.1-0.2 ՄՎ/մ) դաշտ։ Կայծակի միջոցով ամպի էլեկտրական էներգիան վերափոխվում է ջերմային, լուսային և ձայնային էներգիաների։ Ձայնային էներգիայի անջատումն արտահայտվում է ամպրոպի ձևով։

### Կայծակի էլեկտրական բնույթը
thumb|right
Կայծակի էլեկտրական բնույթը բացահայտել է ամերիկացի ֆիզիկոս Բենջամին Ֆրանկլինը, որի գաղափարների հիման վրա փորձեր են կատարել ամպրոպաբեր ամպից էլեկտրականություն ստանալու ուղղությամբ։ Ամպրոպաբեր ամպի տարբեր մասերն ունենում են տարանուն լիցքեր։ Առավել հաճախ ամպի ստորին մասը լիցքավորված է լինում բացասական, վերևինը՝ դրական լիցքով։ Տարանուն լիցք ունեցող մասերով միմյանց մոտենալիս, ամպերի միջև Կայծակ է առաջանում։

## Կայծակի հետ կապված պատահարներ
Երկրի մակերևույթին հասած կայծակը հաճախ հրդեհների և մարդկային զոհերի պատճառ է դառնում։ 
* 1789 թվականին Իտալիայի Բրեշիա քաղաքում կայծակը, հարվածելով Սուրբ Նազար եկեղեցուն, պայթեցրեց այնտեղի զինանոցում գտնվող իննսուն տոննա վառոդը։ Զոհվեց երեք հազար մարդ, ավերվեց քաղաքի մեկ վեցերորդը։ 
* 1994 թվականին նոյեմբերի 2-ին Եգիպտոսի Դրոնկա նավահանգստում կայծակը խփելով պայթեցրեց նավթատար նավերը, զոհվեց 469 մարդ։ 
* 2005 թվականին հոկտեմբերի 31-ին կայծակի հարվածից Նոր Հարավային Ուելսում սատկեց վաթսունութ կով։ 
* Պակիստանի հյուսիսարևմտյան Ուշարի Դարա գյուղում կայծակից սպանվեց 30 մարդ։ 
* Ամերիկացի անտառապահ Ռոյ Սալիվանը գրանցվել է Գինեսի գրքում այն բանից հետո, երբ ողջ է մնացել 35 տարվա ընթացքում ստացած կայծակի յոթ տարբեր հարվածներից հետո։ 
 

## Արտաքին հղումներ
*Lightning - The Feynman Lectures on Physics

Կատեգորիա:Մթնոլորտային երևույթներ
Կատեգորիա:Կայծակ