Կանայք ճարտարապետության մեջ

**Կանայք ճարտարապետության մեջ** դարեր շարունակ հայտնի են որպես մասնագիտական (կամ սիրողական) պրակտիկայով զբաղվող մասնագետներ, ուսուցիչներ և հաճախորդներ։ 1857 թվականին ինքնուրույն մասնագիտություն դառնալուց ի վեր ճարտարապետության մեջ կանանց թիվը ցածր է եղել։ 19-րդ դարի վերջին Ֆինլանդիայից սկսած, Եվրոպայի որոշ ճարտարապետական դպրոցներ սկսեցին կանանց ընդունել իրենց ծրագրերով սովորելու համար։ 1980 թվականին Իտալիայում ծնված Մ. Ռոզարիա Պիոմելին դարձավ առաջին կինը, ով ստանձնեց ճարտարապետական դպրոցի դեկանի պաշտոնը Միացյալ Նահանգներում՝ որպես Նյու Յորքի քաղաքային քոլեջի ճարտարապետության դպրոցի դեկան։ Վերջին տարիներին կանայք սկսել են ավելի լայն ճանաչում գտնել մասնագիտության մեջ, այնուամենայնիվ, իրենց աշխատանքի համար մրցանակներ ստացողների տոկոսը մնում է ցածր։ 2024

## Վաղ օրինակներ
Երկու եվրոպացի կանայք առաջին օրինակներն են այն բանի, թե ինչպես են կանայք կարևոր դեր խաղում կառուցվող շենքերի ճարտարապետության, նախագծման կամ զարգացման որոշման գործում։ Ֆրանսիայում Քեթրին Բրիսոննեն (մոտ 1494-1526) մեծ ազդեցություն ունեցավ Լուարայի հովտում գտնվող Շենոնսո ամրոցի նախագծման գործում, ղեկավարեց շինարարական աշխատանքները 1513-1521 թվականներին և կարևոր ճարտարապետական որոշումներ կայացրեց՝ մինչ ամուսինը հեռու էր՝ մասնակցելով իտալական պատերազմներին։ Իտալիայում Պլաուտիլա Բրիչչին (1616-1690) աշխատել է և՛ իր եղբոր՝ Բազիլիոյի հետ, և՛ միայնակ Հռոմի մերձակայքում գտնվող մատուռների և պալատների վրա։

Կան ապացույցներ, որ Մեծ Բրիտանիայում Լեդի Էլիզաբեթ Ուիլբրահեմը (1632-1705) ուսումնասիրել է հոլանդացի ճարտարապետ Պիտեր Պոստի, ինչպես նաև Պալլադիոյի աշխատանքները Իտալիայի Վենետո քաղաքում և Գերմանիայի Լանդշուտ քաղաքային օկրուգում։ Նա առաջադրվել է Բաքինգհեմշիրի Ուոթոն Հաուզի և շատ այլ շենքերի ճարտարապետ։ Ենթադրվում է նաև, որ նա ուսուցանել է Քրիստոֆեր Ռենին։ Ուիլբրահեմը ստիպված էր ներգրավել տղամարդ ճարտարապետների՝ շինարարական աշխատանքները վերահսկելու համար։ Ներկայումս կան բազմաթիվ հետազոտություններ, այդ թվում՝ Ջոն Միլարի կողմից կատարված, որոնք վկայում են, որ նա կարող էր նախագծած լիներ մինչև 400 շենք, ներառյալ Լոնդոնի 18 եկեղեցիներ, որոնք նախկինում վերագրվում էին իր աշակերտ Քրիստոֆեր Ռենին։

18-րդ դարի վերջին մեկ այլ անգլուհի՝ Մերի Թաունլին (1753-1839), նկարիչ Ջոշուա Ռեյնոլդսի ղեկավարությամբ, նախագծել է Անգլիայի հարավ-արևելքում՝ Ռամսգեյթում գտնվող մի քանի շենքեր, այդ թվում՝ Թաունլի Հաուսը, որը համարվում է ճարտարապետական գոհար։ Անգլուհի Սառա Լոշը (1785-1853) հողատեր էր Ռեյից։ Նրան նկարագրում էին որպես կորած ռոմանտիկ հանճար, հնությունների սիրահար, ճարտարապետ և ֆանտազյոր։ Նրա հիմնական աշխատանքը Կամբրիայի Սուրբ Մարիամի (Ռեյի) եկեղեցին է, բայց նա նաև հարակից կառուցել է տարբեր շենքեր և հուշարձաններ։


File:Castle of Chenonceau 12.jpg|Քեթրին Բրիսոննե.  Շենոնսոյի աշտարակ (1521) 
File:Wotton House cropped.jpg|Ուոթոն Հաուս, Բուքինգհեմշիր (1714), հնարավոր է, որ դիզայնը նախագծել է Էլիզաբեթ Ուիլբրահամը 
File:Mary Townley Townley House Ramsgate.jpg|Մերի Թաունլի. Թաունլի Հաուս, Ռամսգեյթ (1780)
File:St. Mary's Church Wreay, side view - geograph.org.uk - 561277.jpg| Սառա Լոշ. Սուրբ Մարիամ Եկեղեցի, Ռեյ (1842)


## Ժամանակակից ռահվիրաներ
Անգլուհի Սոֆի Գրեյը (1814-1871), Ռոբերտ Գրեյի, ով 1847 թվականին դարձավ Քեյփթաունի եպիսկոպոս, կինը, օգնեց իր ամուսնուն կատարել վարչական և սոցիալական պարտականությունները, բայց ամենից առաջ նախագծեց առնվազն 35 Անգլիկան եկեղեցիներ Հարավային Աֆրիկայում, որոնք կառուցվեցին 1848-1880 թվականներին, բոլորը գոթական վերածննդի ոճով, ինչ նկատմամբ նա մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերել։

Ժոզեֆ Պարիզոյի մայրը (1823-1902), ֆրանս-կանադական վագոնաշինարարի դուստրը, ոչ միայն Հյուսիսային Ամերիկայի առաջին կին ճարտարապետներից մեկն էր, այլև Միացյալ Նահանգների հյուսիս-արևմուտքի ճարտարապետության ռահվիրա։ 1856 թվականին չորս քույրերի հետ նա Մոնրեալից տեղափոխվեց Վանկուվեր, Վաշինգտոն, որտեղ նախագծեց տասնմեկ հիվանդանոց, յոթ ակադեմիա, հինգ դպրոց բնիկ ամերիկացի երեխաների համար և երկու որբանոց ժամանակակից Վաշինգտոն նահանգում, հյուսիսային Օրեգոնում, Այդահոյում և Մոնտանայում։

Լուիզ Բլանշար Բեթունը (1856-1913), Նյու Յորքի Վաթերլոո քաղաքից, առաջին հայտնի ամերիկացի կինն էր, ով աշխատել է որպես պրոֆեսիոնալ ճարտարապետ։ 1876 թվականին նա աշխատանքի է անցել Բուֆֆալոյում (Նյու Յորք) Ռիչարդ Ա. Ուեյթի և Ֆ. Վ. Քոլքինգսի գրասենյակում որպես գծագրող, որտեղ աշխատել է հինգ տարի՝ ցույց տալով, որ կարող է կայանալ այդ՝ տղամարդու համարվող մասնագիտության մեջ։ 1881 թվականին նա ամուսնու՝ Ռոբերտ Բեթունի հետ համատեղ բացել է անկախ գրասենյակ Բուֆֆալոյում՝ արժանանալով երկրի առաջին պրոֆեսիոնալ կին ճարտարապետի կոչմանը։ 1888 թվականին նա ճանաչվել է Ամերիկյան ճարտարապետների ինստիտուտի (A. I. A.) առաջին կին աշխատակիցը, իսկ 1889 թվականին դարձել է նրա առաջին կին կրթաթոշակառուն։

Միներվա Պարկեր Նիքոլսը (1862–1949) առաջին ամերիկացի կինն էր, ով աշխատում էր որպես պրոֆեսիոնալ ճարտարապետ՝ առանց տղամարդ զուգընկերոջ։ 1880-1890-ական թվականներին նա գործունեություն էր ծավալում Ֆիլադելֆիայի տարածքում։ 1882 թվականին ավարտել է Ֆիլադելֆիայի Նորմալ Արվեստի դպրոցը, իսկ 1886 թվականին՝ Ֆրանկլինի ինստիտուտի նկարչական դպրոցի ճարտարապետական նկարչության երկամյա դասընթացը։ Ավարտելուց հետո նա աշխատանքի է անցել Էդվին Վ. Թորնի ճարտարապետական ընկերությունում, և ստանձնել է վերջինիս պաշտոնը 1889 թվականին նրա հեռանալուց հետո, ինչը Պարկեր Նիքոլսին դարձրել է Միացյալ Նահանգների առաջին անկախ գործունեությամբ զբաղվող կին ճարտարապետը։ 1889 թվականին նա նաև ավարտական վկայագիր է ստացել Փենսիլվանիայի թանգարանից և արդյունաբերական արվեստի դպրոցից։ 1888-1893 թվականներին Պարկեր Նիքոլսն ուներ ավելի քան վաթսուն պատվեր, որոնք հիմնականում վերաբերում էին բնակելի տարածքներին, բայց նաև ներառում էին սպագետտիի արտադրության երկու գործարան, Ֆիլադելֆիայի «Նոր դար» ակումբը (1891 թվական), թագուհի Իզաբելլայի տաղավարը Կոլումբիայի ցուցահանդեսային կոմիտեի համար և Ուիլմինգթոնի՝ Դելավերի «Նոր դար» ակումբը (1893 թվակամ)։ 1894 թվականին նա նախագծել է Բրաունի և Նիկոլսի դպրոցի շենքը Քեմբրիջում (Browne & Nichols School, Մասաչուսեթս), 1891-1895 թվականներին դասավանդել է ճարտարապետություն և պատմություն Ֆիլադելֆիայի Դիզայնի կանանց դպրոցում, այնուհետև՝ Moore College of Art and Design-ում։ Նա ավարտել է իր պաշտոնական պրակտիկան Ֆիլադելֆիայում 1896 թվականին, երբ ամուսնու հետ տեղափոխվեց Բրուքլին, սակայն շարունակել է նախագծել շենքեր իր ողջ կյանքի ընթացքում։

Ջուլիա Մորգան (1872-1957) - ամերիկացի ճարտարապետ և ճարտարագետ։ Իր երկար և բեղմնավոր կարիերայի ընթացքում նա նախագծել է ավելի քան 700 շենք Կալիֆոռնիայում։ Առավել հայտնի Է Կալիֆոռնիայի Սան Սիմեոն քաղաքում գտնվող Հերստ ամրոցի վրա իր աշխատանքով։ Մորգանը առաջին կինն էր, ով ընդունվեց Փարիզի գեղարվեստի բարձրագույն ազգային դպրոցի ճարտարապետական բաժին և առաջին կին ճարտարապետը, ով արտոնագիր ստացավ Կալիֆոռնիայում։ Նա նախագծել է բազմաթիվ շենքեր կանանց և աղջիկներին սպասարկող հաստատությունների համար, ներառյալ մի շարք հասարակական կազմակերպությունների և Միլս քոլեջի շենքեր։ Ջուլիա Մորգանը դարձավ առաջին կինը, ով 2014 թվականին հետմահու ստացավ Ճարտարապետների ամերիկյան ինստիտուտի բարձրագույն մրցանակը՝ AIA ոսկե մեդալը։

Միացյալ Նահանգների առաջին գործող ճարտարապետներից մեկը հյուսիսային Կալիֆոռնիայից Էմիլի Ուիլյամսն էր (1869-1942)։ 1901 թվականին իր ընկերուհու՝ Լիլիան Պալմերի հետ տեղափոխվել է Սան Ֆրանցիսկո, որտեղ նկարչություն է սովորել Կալիֆոռնիայի մեխանիկական արվեստի բարձրագույն դպրոցում։ Պալմերից ոգեշնչված՝ նա տարածքում կառուցել է մի քանի տնակներ և տներ, այդ թվում՝ Սան Ֆրանցիսկոյի Բրոդվեյ 1037 ընտանեկան տունը, որը ներկայումս գրանցված է որպես ճարտարապետական հուշարձան։

Թեոդատ Պոպ Ռիդլը (1868-1946) մեծացել է Ֆարմինգթոնում (Կոնեկտիկուտ), հարուստ ընտանիքում, որտեղ նա վարձել է դասախոսների՝ իրեն ճարտարապետություն դասավանդելու համար։ Նրա վաղ նախագծերը, օրինակ՝ Hill-Stead-ի համար արված (1901), McKim, Mead and White-ի կողմից վերածվել են աշխատանքային գծագրերի, ինչը նրան հնարավորություն է տվել կրթություն ստանալ ճարտարապետության ոլորտում։ Նա առաջին կինն էր, ով ճարտարապետի արտոնագիր ստացավ ինչպես Նյու Յորքում, այնպես էլ Կոնեկտիկուտում, և 1926 թվականին ընդունվեց AIA կրթաթոշակառուների քոլեջ։

Վաղ ժամանակների նշանավոր ռահվիրա էր Ժոզեֆինա Ռայթ Չափմենը (1867-1943)։ Չափմենը չի ստացել ճարտարապետական կրթություն, բայց նախքան իր սեփական ընկերությունը հիմնելը զբաղվել է մի շարք շենքերի նախագծմամբ։ Մասաչուսեթս նահանգի Վուսթեր քաղաքում գտնվող Tuckerman Hall-ի ճարտարապետը համարվում է Ամերիկայի ամենավաղ և հաջողակ կին ճարտարապետներից մեկը։

Վիրջինիա Անդրեսկու Հարեթը (1894-1962) առաջին ռումինացի կինն էր, ով 1919 թվականին ստացավ ճարտարապետի դիպլոմ և առաջին կինը, ով դարձավ Ռումինիայի ճարտարապետության գլխավոր տեսուչ։ Նա ուսումը շարունակել է Իտալիայում, այնուհետև սկսել է աշխատել Ռումինիայի ազգային կրթության նախարարության տեխնիկական ծառայությունում։ Հարեթը նախագծել է դպրոցներ, հասարակական շենքեր և առանձնատներ և ներկայացրել Ռումինիան միջազգային գիտաժողովներում։

Ռութ Քրոուֆորդ Միթչելը (1890-1984), Փիթսբուրգի համալսարանի ներգաղթյալ ուսանողների շահերի պաշտպանը, ստեղծեց, նախագծեց և վերահսկեց կրթության ազգային կաբինետները Մայր տաճարում։

Օլիվիա Թյադենը (1904-1997) 1925 թվականին ստացել է ճարտարապետի կոչում Կոռնելի համալսարանից։ Նա ԱՄՆ-ի հյուսիս-արևելքում ամենանշանավոր կին ճարտարապետներից մեկն էր և տարիների ընթացքում Ճարտարապետների ամերիկյան ինստիտուտի միակ կին անդամը։ Նրա անունով է կոչվել Կոռնելի ճարտարապետական շենքը։

Էլիզաբեթ Ռայթ Ինգրամը (1922-2013)՝ Ջոն Լլոյդ Ռայթի դուստրը և Ֆրենկ Լլոյդ Ռայթի թոռնուհին, նախագծել է մոտ 150 շենք Կոլորադո Սփրինգսում։


File:George Anglican Cathedral00.jpg|Սոֆի Գրեյ. Սուրբ Մարկոսի տաճար, Ջորջ, Հարավային Աֆրիկա (1849)
File:Providence Academy.jpg|Ժոզեֆ Պարիզոյի մայր։ Պրովիդենսի Ակադեմիա, Վանկուվեր, Վաշինգտոն (1873)
File:Hill-Stead Museum (Farmington, CT) - west facade.JPG|Պոպ Թեոդատ Ռիդլ. Hill-Stead, Ֆարմինգթոն, Կոնեկտիկուտ (1901),
File:Tuckerman Hall - DSC05796.jpg|Ջոզեֆինա Ռայթ Չափմեն, Tuckerman Hall, Վուսթեր, Մասաչուսեթս (1902)
File:La Posada AZ.jpg|Մերի Քոլթեր. Լա Պոսադա հյուրանոց, Ուինսլոու, Արիզոնա (1930)


## Առաջին ակադեմիական որակավորումներ
### Ֆինլանդիա
Ֆինլանդիան այն երկիրն է, որտեղ կանանց առաջին անգամ թույլ են տվել սովորել ճարտարապետություն և ստանալ ակադեմիական որակավորում, նույնիսկ եթե ի սկզբանե նրանց տրվել է հատուկ ուսանողների կարգավիճակ։ Ամենավաղ ռեկորդը պատկանում է Սիգնա Հորնբորգին (1862-1916), ով 1888 թվականի գարնանից սովորել է Հելսինկիի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում և 1890 թվականին ստացել է ճարտարապետի դիպլոմ «հատուկ թույլտվությամբ»։ Այդուհանդերձ, նա, ըստ երևույթին, հանդես չի եկել որպես անկախ ճարտարապետ։ 1880-ականներին ճարտարապետություն ուսումնասիրած պոլիտեխնիկական ինստիտուտի այլ շրջանավարտների թվում էին Ինեթ Հոլմինգը, Սիգնա Լագերբորգը, Բերտա Էնվալդը, Սթինա Օստմանը և Վիվի Լյոնը։ Լյոնը (1872-1966), ով ինստիտուտում սովորել է 1893-1896 թվականներին, պատիվ ուներ դառնալու առաջին կինը, ով Ֆինլանդիայում ինքնուրույն աշխատել է որպես ճարտարապետ։ Համալսարանն ավարտելուց հետո նա անմիջապես հիմնեց իր սեփական ճարտարապետական ընկերությունը ՝ ստանալով Տամպերեում աղջիկների համար ֆինալեզու դպրոցի շենքի նախագծման պատվեր։ Նա նախագծել է մի քանի նշանակալից հասարակական և ավելի քան երեսուն դպրոցական շենքեր։ Լյոնը մասնակցել է հինգ ճարտարապետական մրցույթների, այդ թվում՝ 1906 թվականին Տամպերեի քաղաքային հրշեջ բաժանմունքում, ինչը ժամանակի կնոջ համար անսովոր նախագիծ էր։ Լյոնը երկու մրցույթներ է հաղթել Արմաս Լինդգրենի հետ, ում հետ նախագծել է Նոր ուսանողական տուն Հելսինկիում (1910) և Տալլինի «Էստոնիա» թատրոնը (1913)։ Նրա վերջին աշխատանքներից մեկը Սոդանկյուլի երկրաֆիզիկական աստղադիտարանն էր, որի շինարարությունն ավարտվել է 1945 թվականին։ Հիլդա Հոնգելը (1867-1952), Ֆինլանդիայի Ալանդյան կղզիների բնիկներից է, Հելսինկիի արդյունաբերական դպրոցի հատուկ ուսանող է դարձել 1891 թվականին, երբ միայն տղամարդիկ կարող էին ընդունվել այս հաստատություն։ Գերազանց արդյունքների շնորհիվ հաջորդ տարի նա ընդունվեց որպես ստացիոնար ուսանող և 1894 թվականին ստացավ «վարպետ շինարարի» դիպլոմ։ Հետագայում նա նախագծել է 98 շենք Ալանդյան կղզիների Մարիեհամն թաղամասում, հիմնականում թաունհաուսներ և շվեյցարական ոճի դեկորատիվ ֆերմերային տներ։ Այդուհանդերձ, նա չի ստացել ճարտարապետի որակավորում։


File:Hongell Mariehamn 1897.jpg|Հիլդա Հոնգել. Փայտե վիլլա Ֆինլանդիայի Մարիեհամն քաղաքում (1987)


### Այլ վաղ շրջանավարտներ
Ֆեյ Քելլոգը (1871-1918) ճարտարապետական հմտություն է սովորել գերմանացի ուսուցչից, ով նրան գծագրություն էր ուսուցանում Բրուքլինի Պրատտի ինստիտուտում, ինչպես նաև Մարսել դե Մոնկլոյից՝ վերջինիս Փարիզում գտնվող ատելյեում աշխատելիս։ Նա հույս ուներ սովորել գեղարվեստի դպրոցում, բայց որպես կին նրան մերժել են ընդունելությունը։ Այնուամենայնիվ, նրա ջանքերի արդյունքում այս հաստատությունը հետագայում իր դռները բացել է այն կանանց առջև, ովքեր ցանկանում էին ճարտարապետություն սովորել։ Վերադառնալով Միացյալ Նահանգներ՝ Քելլոգը օգնել է ձևավորել Ռեկորդների սրահը Ստորին Մանհեթենում, այնուհետև բացել է իր սեփական ստուդիան։ Հետագայում նա նախագծել է հարյուրավոր շենքեր Նյու Յորքի տարածքում, ինչը դրդեց New York Times-ին նրան անվանել «Ամերիկայի ամենահաջողակ կին ճարտարապետներից մեկը»։ Մերի Գաննոնը և Ալիս Հենդսը 1892 թվականին Նյու Յորքի Կիրառական դիզայնի կանանց դպրոցի առաջին շրջանավարտներն էին, իսկ 1894 թվականին նրանք հիմնեցին Gannon & Hands ճարտարապետական ընկերությունը, որը զբաղվում էր Նյու Յորքում էժան բնակարանների կառուցմամբ։ Ջուլիա Մորգանը (1872-1957) առաջին կինն էր, ով ճարտարապետի կոչում ստացավ գեղարվեստի դպրոցում (École des Beaux-Arts)։ 1896 թվականին նրան մերժեցին ընդունել որպես կին, բայց 1898 թվականին նա կրկին դիմում ներկայացրեց և հաջողությամբ ընդունվեց։ 1901 թվականին համալսարանն ավարտելուց հետո նա վերադարձավ Կալիֆոռնիա, որտեղ բեղմնավոր և նորարարական կարիերա ծավալեց՝ մասնագիտական, ոճական, կառուցվածքային և գեղագիտական հարթություններում նոր ուղիներ հարթելով և իր մասնագիտության մեջ սահմանելով որակի բարձր չափանիշներ։ Հղինակելով ավելի քան 700 նախագիծ՝ նա հատկապես հայտնի է կանանց կազմակերպությունների և հիմնական հաճախորդների համար իր աշխատանքով, այդ թվում՝ Սան Սիմեոնում գտնվող Հերսթ ամրոցով, որը համարվում է նրա գլուխգործոցներից մեկը։ Նա դարձավ առաջին կին լիցենզավորված ճարտարապետը Կալիֆոռնիայում։ Կանզասից Մերի Ռոքուել Հուկը (1877-1978) նույնպես գնաց ճարտարապետություն սովորելու գեղարվեստի դպրոցում, որտեղ քննություններ հանձնելուց հետո տուժեց կանանց նկատմամբ խտրականությունից։ Նա չկարողացավ համալսարան ընդունվել և 1906 թվականին վերադարձավ Ամերիկա, որտեղ սկսեց զբաղվել ճարտարապետական պրակտիկայով։ Նա նախագծեց Կենտուկիի Pine Mountain Settlement դպրոցը, ինչպես նաև Կանզաս Սիթիի մի շարք շենքեր։ Նա առաջին ճարտարապետն էր, ով իր նախագծերում ներառեց բնական տեղանքը և առաջինը կիրառեց մոնոլիտ բետոնե պատերը։

Ֆլորենս Մերի Թեյլորը (1879-1969) վաղ տարիքում ծնողների հետ արտագաղթել է Անգլիայից Ավստրալիա։ Նա ընդունվել է Սիդնեյի տեխնիկական քոլեջի երեկոյան դասընթացներ, որտեղ 1904 թվականին դարձել է առաջին կինը, ով ավարտել է Ճարտարապետության ֆակուլտետի վերջին կուրսը։ Նա աշխատանքի անցավ Ջոն Բերչեմ Քլեմփի գրասենյակում, որտեղ նա դարձավ գլխավոր գծագրող։ 1907 թվականին, Քլեմփի աջակցությամբ, նա դիմեց դառնալու Նոր Հարավային Ուելսի ճարտարապետների ինստիտուտի առաջին կին անդամը, բայց բախվեց զգալի ընդդիմության, և միայն 1920 թվականին նրան հրավիրեցին միանալ ինստիտուտին։

Միսուրիում ծնված Իզաբել Ռոբերտսը (1871-1955) Նյու Յորքում ճարտարապետություն է սովորել Masqueray-Chambers ստուդիայում, որը հիմնադրվել էր Էմանուել Լուի Մասկերեյի կողմից՝ ֆրանսիական գեղարվեստի դպրոցի օրինակով։ Դա Միացյալ Նահանգների առաջին ստուդիան էր, որը հատուկ ստեղծվել էր ճարտարապետության ուսուցման համար։ Համոզված կին ճարտարապետների կարողությունների մեջ՝ Մասկերեյը ձգտում էր նրանց ներառել իր ուսանողների շարքում։ Ռոբերտսը դարձավ Ֆրենկ Լլոյդ Ռայթի դիզայներական թիմի անդամ, նախքան Իդա Աննա Ռայանի (1873-1950) հետ գործընկերության հաստատումը Օռլանդոյում (Ֆլորիդա)։ Ռայանը առաջին կինն էր, ով Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտից ստացավ ճարտարապետության մագիստրոսի կոչում, չնայած Սոֆյա Հեյդեն Բենեթը (1868-1953) ավարտել էր այնտեղ ճարտարապետության ֆակուլտետը 1890 թվականին։


File:HearstCastle-Darter-3.jpg|Ջուլիա Մորգան. Հերսթ ամրոցը, Սան Սիմեոն, Կալիֆոռնիա (1919–1947)
File:Isabel Roberts House.jpg|Իզաբել Ռոբերտս և Ֆրենկ Լլոյդ Ռայթ. Իզաբել Ռոբերտսի տունը, Ռիվեր Ֆորեսթ, Իլինոյս (1908)


Ալիս Մալխիոտը (1889-1968) հայտնի է նրանով, որ առաջին կանադացի կինն է, ով ավարտել է հավատարմագրված ճարտարապետական դպրոցը։ Մալխիոտը այս հավատարմագրումը ստացել է Ռոդ Այլենդի Դիզայնի դպրոցում 1910 թվականին և կարճ ժամանակ անց վերադարձել է իր հայրենի Կալգարի քաղաք (Ալբերտա)՝ ճարտարապետի կարիերա շարունակելու համար։ 1910-1913 թվականներին Ալիսը ժամանակ առ ժամանակ աշխատել է lang & Major Architects-ի ճարտարապետական բյուրոյում։ 1911 թվականին, չնայած իր ճարտարապետական կրթությանը, Մալխիոտը գնացել է Էդմոնտոն՝ ուսանող դառնալու Ալբերտայի համալսարանի նոր ճարտարապետական դպրոցում, որը հիմնադրվել է Սեսիլ Ս. Բերգեսի կողմից։ 1913 թվականին Մալխիոտը տեղափոխվել է Էդմոնտոն, որտեղ նա սկսել է աշխատել որպես ճարտարապետ։ 1914 թվականին տեղական և միջազգային թերթերում տեղեկություններ հրապարակվեցին Ալիս Մալխիոտի ծրագրի ավարտի մասին, որը դարձավ «Կանադայի առաջին կին ճարտարապետը»։

Ավելի վաղ համարվում էր, որ առաջին կանադացի կինը, ով ավարտել է ճարտարապետական դպրոցը, Էսթեր Մարջորի Հիլն է (1895-1985), ով ճարտարապետական կրթություն է ստացել Տորոնտոյի համալսարանում 1920 թվականին։ Հաղորդվում է, որ ծրագրի ղեկավար Ռայթը բողոքել է Հիլին Օնտարիոյի առաջին կին ճարտարապետի կոչում շնորհելու դեմ՝ հրաժարվելով ներկա գտնվել արարողությանը։ Համալսարանն ավարտելուց հետո Էսթերը, ամբողջ Կանադայով շրջագայելով, տեղափոխվեց Էդմոնտոն, Ալբերտա նահանգ, որտեղ Ալբերտայի ճարտարապետների ասոցիացիան էլ ավելի ընդդիմացավ իր մասնագիտության ընտրությանը՝ մուտքի պահանջներին ավելացնելով մեկ տարվա աշխատանք ճարտարապետի գրասենյակում։ Այնուամենայնիվ, Հիլը աշխատանք գտավ Էդմոնտոնի ճարտարապետական ընկերությունում՝ նախքան Տորոնտոյի համալսարանի քաղաքային պլանավորման ասպիրանտուրա ընդունվելը։ 1936 թվականին, Մեծ դեպրեսիայի ժամանակ կարճատև դադարից հետո, Հիլը սկսեց իր սեփական ճարտարապետական գործունեությունը բրիտանական Կոլումբիայի Վիկտորիա քաղաքում։ Նա հիմնականում մասնագիտացել է բնակելի ճարտարապետության մեջ, և նրա նախագծերը ճանաչվել են մեծ պատուհանների, բաց տարածքների և խոհանոցների շնորհիվ՝ ընդարձակ պահարաններով և բարձր տախտակներով։

## Եվրոպական զարգացումներ
Ֆինլանդիայից հետո եվրոպական մի քանի այլ երկրներ ևս թույլ տվեցին կանանց ուսումնասիրել ճարտարապետությունը։ Նորվեգիայում առաջին կին ճարտարապետը Լիլլա Հանսենն էր (1872-1962), ով սովորել է Քրիստիանիայի թագավորական նկարչական դպրոցում (*Den Kongelige Tegneskole*) (1894) և ճարտարապետական ուսուցում է անցել Բրյուսելում, Քրիստիանիայում և Կոպենհագենում։ 1912 թվականին նա հիմնեց իր սեփական պրակտիկան և անմիջապես հաջողության հասավ՝ Օսլոյում կառուցելով նեոբարոկկո ոճի Heftyeterrassen բնակելի համալիրը։ Հետագայում նա նախագծեց մի քանի մեծ վիլլաներ, ինչպես նաև ուսանողական հանրակացարաններ կանանց համար։

Առաջին կինը, ով ղեկավարել է ճարտարապետական պրակտիկան Գերմանիայում, Էմիլի Վինկելմանն էր (1875-1951)։ Նա Հաննովերի Տեխնոլոգիական քոլեջում (1902-1908) սովորել է ճարտարապետություն որպես հյուր-ուսանողուհի՝ գրանցվելով Էմիլ անունով, բայց նրան մերժել են դիպլոմ տրամադրել, քանի որ կանայք իրավունք չունեին այդ որակավորումը ստանալու մինչև 1909 թվականը։ Աշխատելով Բեռլինում, որտեղ նա ուներ 15 աշխատակից, պատերազմի սկսվելուց առաջ նա կառուցել է մոտ 30 վիլլա։ Նրա ամենաուշագրավ շենքերից մեկը Շառլոտենբուրգ-Վիլմերսդորֆի Տրիբյունեի թատրոնն է, որն ի սկզբանե աղջիկների դպրոց էր։

Գերմանիայում ինժեներ դարձած առաջին կինը սերբ ճարտարապետ Յովանկա Բոնչիչ-Կատերինիչն էր։ 1913 թվականին նա ստացել է Դարմշտադտի տեխնիկական համալսարանի դիպլոմ։

Սերբիայում Ելիզավետա Նաչիչը (1878-1955) Բելգրադի համալսարանում ճարտարապետություն է սովորել այն ժամանակ, երբ կարծում էին, որ կանայք չպետք է զբաղվեն այս մասնագիտությամբ։ 22 տարեկանում նա դարձավ առաջին կինը, ով ավարտեց ճարտարագիտության ֆակուլտետը։ Լինելով կին՝ նա չկարողացավ ստանալ նախարարի պաշտոնը, ինչի հույս ուներ, բայց աշխատանք ստացավ Բելգրադի քաղաքապետարանում, որտեղ նա դարձավ գլխավոր ճարտարապետ։ Նրա նշանավոր ձեռքբերումներից են Պետրոս I թագավորի անվան՝ լավ կառուցված տարրական դպրոցը (1906) և Ալեքսանդր Նևսկու մորավյան ոճի եկեղեցին (1929) Բելգրադում։ Դառնալով Սերբիայի առաջին կին ճարտարապետը՝ նա շատ բան արեց, որպեսզի այլ կանանց ևս ոգեշնչի զբաղվել այս մասնագիտությամբ։

Մարգարետե Շյուտե-Լիխոցկին (1897-2000) Ավստրիայի առաջին կին ճարտարապետն էր և առաջին կինը, ով ավարտեց Վիեննայի արվեստի դպրոցը՝ այժմյան Վիեննայի կիրառական արվեստի համալսարանը, չնայած նրան ընդունեցին միայն ազդեցիկ ընկերոջ կողմից երաշխավորագիր տրամադրելուց հետո։ Որպես Վիեննայի և Ֆրանկֆուրտի սոցիալական բնակարանաշինության ռահվիրա՝ նա համատեղում էր դիզայնը ֆունկցիոնալության հետ, հատկապես իր Ֆրանկֆուրտյան խոհանոցում, որը ժամանակակից ներկառուցված խոհանոցի նախատիպն էր։

Շվեյցարիայում Ֆլորա Սթայգեր-Քրոուֆորդը (1899-1991) առաջին կինն էր, ով 1923 թվականին ավարտեց Ցյուրիխի Տեխնոլոգիական Դաշնային ինստիտուտը՝ «ճարտարապետություն» մասնագիտությամբ։ 1924 թվականին նա ամուսնու՝ Ռուդոլֆ Սթայգերի հետ հիմնել է սեփական ընկերությունը։ Նրանց առաջին նախագիծը՝ Սանդրոյթերի տունը Ռիեհենում (1924), համարվում է Շվեյցարիայի առաջին մոդեռնիստական տունը։ 1938 թվականին նա դադարեցրեց իր ճարտարապետական գործունեությունը՝ հօգուտ քանդակագործության։


File:Heftyeterrassen 1339 - 2009-06-08 at 20-55-45.jpg|Լիլլա Հանսեն. Հեֆթիտերասեն, Օսլո (1929)
File:Berlin Tribüne 4.jpg|Էմիլի Ուինքելման. «Տրիբունա» թատրոն, Բեռլին (1915)
File:HramSvetogAleksandraNevskog.jpg|Էլիզավետա Նաչիչ. Ալեքսանդր Նևսկու եկեղեցի, Բելգրադ (1929)


Բրիտանական ճարտարապետների թագավորական ինստիտուտ (RIBA) ընդունված (1898 թվական) առաջին կինը Էթել Չարլզն էր (1871-1962)։ Նա և իր քույրը՝ Բեսսին, ճարտարապետական կրթություն են ստացել Էռնեստ Ջորջի և Հարոլդ Պետոյի ղեկավարությամբ։ 1893 թվականին նրանք երկուսն էլ փորձեցին շարունակել ուսումը՝ ընդունվելով Ճարտարապետական ասոցիացիայի դպրոց, սակայն նրանց մերժեցին ընդունելությունը։ Էթելն ավարտել է Բարտլետի ճարտարապետական դպրոցի առաջարկած դասընթացի մի մասը և ստացել գերազանցության դիպլոմներ։ Այնուամենայնիվ, որպես կին, նա չէր կարող մեծ պատվերներ ստանալ և ստիպված էր կենտրոնանալ համեստ բնակարանային նախագծերի վրա, ինչպիսիք եղել են աշխատողների տնակները՝ քոթեջները։ Մեծ Բրիտանիայում մեկ այլ կին ճարտարապետ էր Էդիթ Հյուզը (1888-1971), շոտլանդացի, ով Սորբոնում արվեստի և ճարտարապետության վերաբերյալ դասախոսություններ լսելուց հետո հաճախել է Աբերդինի Գրեյի արվեստի դպրոց, որտեղ 1914 թվականին ստացել է ճարտարապետի կոչում։ Գլազգոյի արվեստի դպրոցում դասավանդելուց բացի, 1920 թվականին նա հիմնել է իր սեփական ստուդիան՝ մասնագիտանալով խոհանոցների նախագծման մեջ։ Առաջին կինը, ով Մեծ Բրիտանիայում նախագծեց խոշոր հասարակական շենքը Էլիզաբեթ Սքոթն էր (1898-1972)՝ Ստրատֆորդ ըփոն Էյվոնի Շեքսպիրի հուշահամալիրի թատրոնի ճարտարապետը. կառուցումն ավարտվել է 1932 թվականին։ Ջիլիան Հարիսոնը (1898-1974) Ճարտարապետական ասոցիացիայի առաջին չորս ուսանողուհիներից մեկն էր, իսկ 1931 թվականին դարձավ բրիտանական ճարտարապետների թագավորական ինստիտուտի առաջին կին կրթաթոշակառուն։


File:Glasgow Mercat Cross and Mercat Building.jpg|Էդիթ Հյուզ. Mercat Cross առևտրի կենտրոնը Գլազգոյում (ձախից) (1930)
File:Royal Shakespeare Theatre and River Avon2.jpg|Էլիզաբեթ Սքոթ. Շեքսպիրի հուշահամալիր-թատրոն, Ստրատֆորդ ըփոն Էյվոն (1932) 


## Տղամարդկանց և կանանց մասնագիտական համագործակցություն

20-րդ դարի առաջին կեսի ամենահայտնի կին ճարտարապետներից շատերը համագործակցել են տղամարդկանց հետ՝ հաճախ ձևավորելով «ամուսին և կին պրակտիկա։ Նման գործընկերությունները սկսվել են կանանց ներգրավվածության առաջին տարիներին, երբ ամենահաջողակ տղամարդ ճարտարապետներից մի քանիսը աշխատել են կանանց հետ։ 1960-ականներից ի վեր, երբ ճարտարապետական դպրոցներ ընդունվող կանանց թիվն ավելացավ, արական և իգական սեռի ուսանողները հաճախ էին հանդիպում և հետագայում ամուսնանում։ Երկար ժամեր միասին աշխատելն ու փոխադարձ կիրքը նկարագրվու էր որպես «ռոմանտիկ հարաբերությունների կատարյալ բաղադրատոմս»։ Այս թեմայի լավ ակնարկ կա նաև էն Ֆորսայթի «Զահայի փառքի համար» գրքում։։

Ճարտարապետության մեջ տղամարդու և կնոջ համագործակցությունը երբեմն հանգեցնում է աշխատանքի սխալ բաշխման գործընկերների միջև, հաճախ այն պատճառով, որ տղամարդիկ ավելի հայտնի են։ Սա կարող է դիտվել որպես թաքնված խտրականության կամ կանխակալ վերաբերմունքի արդյունք։ Այն, ինչ կոչվում էր «սխալ բաշխման ավանդույթ», «առեղծված» էր մինչև վերջին տարիները։

Ճարտարապետության մեջ տղամարդկանց և կանանց միջև հատկապես ուշագրավ գործընկերությունների օրինակներ են՝
* Այնո Աալտո (1894-1949) և Ալվար Աալտո. 1920 թվականին Ֆինլանդիայում ստանալով ճարտարապետի որակավորում, Այնոն 1923 թվականին ամուսնացել է Ալվար Աալտոյի հետ և մասնակցել նրա վաղ շենքերի նախագծմանը՝ հաճախ նպաստելով ինտերիերի ստեղծմանը, ինչպես, օրինակ, Վիլլա Մայրեա (1937) Նոորմարկկուում։
* Ռեյմա և Ռաիլի Պիետիլյա՝ ֆիննական մեկ այլ զույգ, սերտորեն համագործակցում էին՝ զարգացնելով իրենց վաղ ժամանակակից ոճը։ Ռաիլի Պիետիլյան (Raili Pietilä, ծնված 1926 թ.) կարծում էր, որ երկուսը իդեալական թիվ է դիզայներական թիմի համար՝ բացատրելով. «Մենք հաճախ էինք վերցնում մեր աշխատանքները մեզ հետ՝ զբոսանքի ժամանակ, խոհանոցում, երեկոյան։ Իսկ մրցույթների ժամանակ մենք սովորաբար ուղևորություններ էինք կատարում, օրինակ՝ գնացքով երկար ճանապարհորդություններ, քանի որ պարզել էնք, որ միջավայրի փոփոխությունը ազդում է մեր մտածողության վրա»։
* Դանիայում Ինգեր և Յոհաննես Էքսներները, ովքեր ամուսնացել են 1952 թվականին, սերտ և շատ հաջող համագործակցություն են ստեղծել՝ զբաղվելով եկեղեցիների կառուցմամբ կամ վերականգնմամբ՝ հաճախ իրենց աշխատանքում կիրառելով ինչպես ֆունկցիոնալ, այնպես էլ գեղագիտական մոտեցումներ։
* Ֆրանսիացի ճարտարապետ և դիզայներ Շառլոտ Պերիանը (1903-1999) համագործակցություն է հաստատել ժամանակակից ճարտարապետության պատկերակ Լե Կորբյուզիեի հետ՝ նպաստելով ֆունկցիոնալ կենսատարածքների զարգացմանը՝ հատկապես իր շենքերի ինտերիերի և կահույքի նախագծման միջոցով։ Նա ավելի ուշ հիշել է, թե ինչպես Լե Կորբյուզեն պնդում էր խստորեն պահպանել իր պահանջկոտ սկզբունքները՝ «Մատիտի ամենափոքր հարվածը պետք է ունենար կետ, կարիքը բավարարելու համար, կամ արձագանքեր ժեստին կամ կեցվածքին և ձեռք բերվեր զանգվածային արտադրության գներով»։ Շուրջ տասը տարի Լե Կորբյուզիեի հետ համագործակցելուց հետո Պերիանը 1937 թվականին թողեց իր ստուդիան՝ կենտրոնանալու կահույքի դիզայնի վրա՝ հաճախ աշխատելով Ժան Պրուվեի հետ։ Պորտուգալացի ճարտարապետ Մարիա Խոսե Մարկես դա Սիլվան (1914–1996) համագործակցել է իր ամուսնու՝ Դավիդ Մորեյրայի հետ՝ ավարտելով Պորտու քաղաքի մի շարք առանցքային շենքեր։

* Գերմանիայում Էլիզաբեթ Բյոմը (ծնվել է 1921 թվականին) հաճախ էր զբոսնում ամուսնու՝ Գոթֆրիդ Բյոմի հետ՝ նախագծելով բազմաբնակարան շենքերի և այլ բնակելի համալիրների ինտերիերը։
* Մարգոտ Շյուրմանը (1924-1999) իր կյանքի ընթացքում համագործակցել է ամուսնու՝ Յոահիմ Շյուրմանի հետ։ Նրանց ազդեցությունը գերմանական ճարտարապետության վրա ճանաչվել է գերմանական ճարտարապետական միության կողմից, որը 1998 թվականին նրանց շնորհել է իր գլխավոր մրցանակը։
* Մարիա Շվարցը (ծնված 1921 թ.) հայտնի է Ռուդոլֆ Շվարցի հետ իր գործընկերությամբ, ով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո աջակցել է Քյոլն քաղաքի, հատկապես նրա եկեղեցիների վերակառուցմանը։ 1961 թվականին ամուսնու մահից հետո Մարիան շարունակել է ղեկավարել ընտանեկան ընկերությունը՝ ավարտելով ամուսնու բազմաթիվ նախագծեր Քյոլնի տարածքում
* Բերնիս Ալեքսանդրա, նույն ինքը՝ Ռեյ Իմզ, կահույքի և ինտերիերի դիզայներ, ճարտարապետ, նկարչուհի, ճարտարապետ Չարլզ Իմզի կինը և գործընկերը։ Չարլզ և Ռեյ Իմզերը նախագծել են Իմզերի տունը և 20-րդ դարի կեսերին նշանակալի այլ ժամանակակից շինություններ։ Ինչպես նաև, Իմզը արտադրել է ազդեցիկ Eames հանգստ աթոռը և մոդեռնիստական ​​կահույքի այլ տեսակներ։
* Էլիզաբեթ Քլոզը (1912-2011) ավարտելուց հետո դժվարանում էր աշխատանք գտնել, մինչև նա հետևեց իր համադասարանցուն՝ Ուիլյամ Քլոզին Մինեապոլիսից։ 1938 թվականին նրանք, դառնալով ամուսիններ, հիմնեցին իրենց սեփական ընկերությունը։ Բացի իր սեփական նախագծերից, ներառյալ բազմաթիվ արդիականացված առանձնատներ, Էլիզաբեթն էր, ով ղեկավարում էր ընկերությունը իր ամուսնու բացակայության ժամանակ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին՝ զբաղված լինելով Մինեսոտայի համալսարանի կառուցմամբ։ Ճարտարապետության պատմաբան Ջեյն Քինգ Հեսիոնը նշել է. «Նրա օրինակով ոգեշնչվել են բազմաթիվ կանայք ճարտարապետության մեջ, այդ թվում՝ ես, բայց նա չէր ցանկանում, որ իրեն ճանաչեն որպես կին ճարտարապետ, այլ՝ պարզապես որպես ճարտարապետ, որին բախտ է վիճակվել կին լինել»։

 
*Չիկագոյից Մարիոն Մահոնի Գրիֆինը (1871-1961) Ֆրենկ Լլոյդ Ռայթի կողմից վարձված առաջին աշխատակցուհին էր։ Թեև Ռայթը առանձնապես չէր գնահատում պրերիայի դպրոցի նրա նախագծերը, այժմ պարզվում է, որ նա ոչ միայն էական ներդրում է ունեցել իր ստուդիայի բնակելի տարածքների կազմակերպման գործում, այլև շատ բան է արել իր գաղափարները առաջ տանելու համար։ 1911 թվականին Մարիոն ամուսնացել է Ուոլթեր Բրլի Գրիֆինի հետ, ում հետ աշխատում էր Ռայթի ստուդիայում։ Միասին նրանք ստեղծեցին բավականին հաջող գործընկերություն՝ նախ Չիկագոյում աշխատելով տարբեր նախագծերի վրա, այնուհետև Ավստրալիայում՝ Կանբերրայի քաղաքային պլանավորման վրա և վերջապես Հնդկաստանում՝ մինչև Գրիֆինի մահը 1937 թվականին։ Իր հուշերում Մահոնին նկարագրում է, թե ինչպես է նա անքակտելիորեն կապված եղել իր ամուսնու հետ՝ ընդգծելով, թե ինչպես են նրանք միասին պաշտպանում տարբեր գաղափարներ, ինչպիսիք են եղել հնդկական Լաքհնաու քաղաքի կամ Քասլկրագ քաղաքի գրադարանները․ վերջինը նրանք նախագծել են Սիդնեյի մոտակայքում գտնվող համայնքի համար։
*Դարձյալ Ավստրալիայում՝ Մերի Թըրներ Շոուն (1906-1990) դժվարությունների է հանդիպել Մելբուռնի համալսարանի ճարտարապետության ֆակուլտետում ուսումը ավարտելու հարցում և փոխարենը դարձել է ճարտարապետ՝ ուսանողական ծրագրով պրակտիկա անցնելուց հետո։ Նա աշխատել է Ավստրալիայի (1931-1936) և Մեծ Բրիտանիայի (1937) տարբեր ճարտարապետական ընկերություններում, ինչպես նաև ճանապարհորդել է Եվրոպայում՝ հանդիպելով բազմաթիվ առանցքային մոդեռնիստ ճարտարապետների։ Այն բանից հետո, երբ նա նորից սկսել է աշխատել Ավստրալիայում (1938), նա մոդեռնիստ ճարտարապետ Ֆրեդերիկ Ռոմբերգի հետ հիմնադրել է Romberg & Shaw ճարտարապետական ընկերությունը։ Ընկերությունը գործել է 1939-1942 թվականներին։ Այդ ընթացքում նրանք կառուցել են «Ավստրալիայի ամենահայտնի բնակարաններից մի քանիսը», այդ թվում՝ Յարաբի Ֆլեթս, Հարավային Յարրա, Վիկտորիա (1940) և Նյուբուրն Ֆլեթս, Հարավային Մելբուրն, Վիկտորիա (1939)։ Շոուն շարունակել է զբաղվել ճարտարապետությամբ մինչև թոշակի անցնելը՝ 1969 թվականը։
*Դենիզ Սքոթ Բրաունը (ծնվել է 1931 թվականին) և Ռոբերտ Վենտուրին ծանոթացել են 1960 թվականին Փենսիլվանիայի համալսարանում, որտեղ Սքոթ Բրաունը ստացել է քաղաքաշինության և ճարտարապետության մագիստրոսի կոչում։ Նրանց ամուսնությունից կարճ ժամանակ անց՝ 1967 թվականին, Սքոթ Բրաունը միացավ ամուսնու Ֆիլադելֆիայում գտնվող «Venturi and Rauch» ընկերությանը, որտեղ 1969 թվականին դարձավ պլանավորման գլխավոր պատասխանատուն։ Այդ ժամանակից ի վեր նա կարևոր դեր է խաղացել ընկերությունում (1989 թվականին վերանվանվել է «Վենտուրի, Սքոթ Բրաուն և գործընկերներ»)՝ ղեկավարելով քաղաքացիական պլանավորման և հետազոտական նախագծերը և համագործակցելով Վենտուրիի հետ ընկերության ավելի մեծ նախագծերում։ Այնուամենայնիվ նրան զայրացրել է այն փաստը, որ հազվադեպ են գնահատում իրեն և իր աշխատանքները։ Օրինակ, 1991 թվականին նրա ամուսինն արժանացավ Պրիցկերի մրցանակի, թեև նա բացատրում է՝ «Մենք երկուսս միասին ենք նախագծում շենքի յուրաքանչյուր թիզը»։ 1997 թվականին նա ենթադրում էր՝ «Իմ դեպքում կին լինելու հարցը հավերժ կմնա օդում։ Եթե ես չամուսնանայի Բոբի հետ, ավելի հեռուն կգնա՞յի, թե՞ ոչ։ Ո՞վ կարող է ասել։ Բայց նույն հարցը վերաբերում է նրան․ եթե նա ինձ հետ չամուսնանար, մի՞թե ավելի հեռուն կգնար»։ Դենիզ Սքոթ Բրաունը այս իրավիճակի վերաբերյալ իր զգացմունքները բացահայտել է նաև «Գենդերային տիեզերական ճարտարապետություն» գրքում։
*Մեծ Բրիտանիայում ճարտարապետ Ամանդա Լևետեն (ծնվել է 1955 թվականին) ամուսնու՝ Յան Կապլիցկու հետ դարձել է Future Systems-ի տնօրենը։ 1999 թվականին նրանք արժանացել են բրիտանական ճարտարապետների թագավորական ինստիտուտի (RIBA) մրցանակին՝ Lord's Cricket Ground մարզադաշտում Մեդիա կենտրոն կառուցելու համար։ 
*Իվեն Լով-Սթենլին և նրա ամուսինը՝ Ուիլյամ Ջ. «Բիլ» Սթենլի III-ը հիմնել են իրենց ճարտարապետական ​​ֆիրման 1983 թվականին այն բանից հետո, երբ յուրաքանչյուրը (տարբեր տարիներին) դարձավ առաջին աֆրոամերիկացին, նախ ամենաերիտասարդ տղամարդը, այնուհետև՝ առաջին կինը, ով ստացել էր ճարտարապետի կոչում Միացյալ Նահանգների հարավում։ Լով-Սթենլին բիզնեսի մենեջերն էր և արտադրության պատասխանատուն, մինչդեռ նրա ամուսինը զբաղվում է մարքեթինգով և պատասխանատու է դիզայնի համար։
*Սերբիայում Լիլյանա Բակիչը հաճախ է աշխատել ամուսնու՝ Դրագոլյուբ Բակիչի հետ։ Նրանց ամենակարևոր աշխատանքը Պիոնիր մարզասրահի նախագծումն էր, որի համար 1974 թվականին նրանք արժանացան «Բելգրադի ճարտարապետական ​​սրահի գլխավոր մրցանակին»։ Մեկ այլ սերբ ճարտարապետ՝ Իվանկա Ռասպոպովիչը, համագործակցեց իր գործընկեր ճարտարապետ Իվան Անտիչի հետ՝ 1960-ական թթ. նախագծելով Բելգրադի «Ժամանակակից արվեստի թանգարանը» և Կրագուևացի «Հոկտեմբերի 21-ի թանգարանը»։ Այդ ժամանակվանից երկու շենքերն էլ դարձել են ազգային հուշարձաններ։
* Լելլա Վինյելին (1934–2016) աշխատել է իր գործընկեր Մասիմո Վինյելիի հետ իրենց ողջ կյանքի ընթացքում։ Մասիմոն հայտնի է որպես գրաֆիկական դիզայներ, իսկ նա՝ որպես կոմերցիոն ինտերիերի դիզայներ։ Նրանք ծանոթացել են Իտալիայի Վենետիկ քաղաքի ճարտարապետական դպրոցում սովորելիս և գործունեություն են ծավալել Միլանում և Միացյալ Նահանգներում։
*Բեատրիս Պեշար Միխարեսը և նրա ամուսինը՝ Ալեխանդրո Բերնարդին, համահիմնադրել են իրենց ճարտարապետական ընկերությունը՝ Bernardi Peschard Arquitectura-ն, 2000 թվականին Մեխիկոյի Անահուակ համալսարանում ուսանողական տարիներին հանդիպելուց հետո։


File:Koldinghus - Old castle in Kolding - Denmark 006.JPG|Իգներ Էքսներ. Կոլինգ ամրոցի վերականգնում, Կոլինգ (1970)
File:Büro- und Geschäftshaus Dompropst-Ketzer-Straße 1-9, Köln -0065.jpg|Մարգո Շյուրման. Rolex շինություն, Քյոլն (1975)
File:Dartmouth College campus 2007-10-02 Carson Hall.JPG|Դենիզ Սքոթ Բրաուն. Քարսոն Հոլլ Դարտմութ քոլեջ, Հանովեր (2002)
File:The shark's smile (30817228792).jpg|Ամանդա Լևետ. Արվեստի, ճարտարապետության և տեխնոլոգիաների թանգարան, Լիսաբոն (2016)


## 21-րդ դար
Վերջին տարիներին մի քանի կին ճարտարապետներ զգալի առաջընթաց են գրանցել՝ լայն ճանաչում ձեռք բերելով իրենց նվաճումների շնորհիվ՝

2004 թվականին իրաքցի-բրիտանացի ճարտարապետ Զահա Հադիդը դարձել է Պրիցկերյան մրցանակի արժանացած առաջին կինը։ Նրա բազմաթիվ նախագծերից հատկապես աչքի են ընկել Ցինցինատիի Ռոզենթալի ժամանակակից արվեստի կենտրոնը և Լայպցիգի BMW Central Building-ը։ Մրցանակը հանձնելիս ժյուրիի նախագահը խոսել է նրա «մոդեռնիզմի անսասան նվիրվածության» մասին՝ բացահայտելով, թե ինչպես է «նա հեռացել գոյություն ունեցող տիպաբանությունից, բարձր տեխնոլոգիաներից՝ փոխելով շենքերի երկրաչափությունը»։ 2004 թվականից մինչև իր մահը՝ 2016 թվականը, նա կատարել է բազմաթիվ այլ նշանավոր աշխատանքներ, այդ թվում՝ Գուանչժոուի օպերային թատրոնը Չինաստանի Գուանչժոու քաղաքում և Լոնդոնի ջրային սպորտի կենտրոնը 2012 թվականի ամառային Օլիմպիական խաղերի համար։

2010 թվականին Պրիցկերի մրցանակի դափնեկիր դարձավ մեկ այլ կին՝ Կաձույո Սեձիման Ճապոնիայից, Ռյուե Նիշիզավայի հետ համագործակցությամբ։ Լորդ Պալումբոն՝ ժյուրիի նախագահը, խոսեց նրանց ճարտարապետության մասին, որը «և նազելի է, և հզոր, ճշգրիտ և շարժուն, հնարամիտ, բայց ոչ չափազանց կամ բացահայտ խորամանկ, ստեղծել են շենքեր, որոնք հաջողությամբ փոխազդում են իրենց համատեքստի և իրենց պարունակած գործունեության հետ՝ տպավորություններ թողնելով լիության և հարստության»։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվել Օհայոյի Թոլեդոյի արվեստի թանգարանի Ապակու կենտրոնին և Ճապոնիայի Իսիկավա քաղաքում գտնվող Կանազավայի 21-րդ դարի ժամանակակից արվեստի թանգարանին։

2007 թվականին Աննա Հերինգերը (ծնվել է 1977 թվականին Գերմանիայում) շահեց Aga Khan Award-ը ճարտարապետության ոլորտում իր METI Handmade դպրոցի համար, որը կառուցվել է բամբուկից և տեղական այլ նյութերից, Ռուդրապուրում (Բանգլադեշ)։ Կայուն ճարտարապետության օրինակ հանդիսացող նախագիծը բարձր գնահատանքի է արժանացել ոչ միայն իր պարզ, մարդասիրական մոտեցման և գեղեցկության, այլև ճարտարապետների, վարպետների, պատվիրատուների և օգտատերերի միջև կայացած համագործակցության մակարդակի համար։ Վերջին տարիներին դանիական Lundgaard & Tranberg ընկերությունը, որի գլխավոր ճարտարապետը Լենե Տրանբերգն է (ծնվել է 1956 թվականին), արժանացել է մի քանի եվրոպական RIBA մրցանակների։ Նրա նախագծերից են Դանիայի թագավորական թատրոնը (2008) և Tietgenkollegiet-ը (2005)։

2010 թվականին Շեյլա Շրի Պրակաշը դարձավ առաջին հնդիկ ճարտարապետը, ով հրավիրվեց Համաշխարհային տնտեսական ֆորումի Դիզայնի Նորարարության Խորհուրդ, որտեղ նա ստեղծեց Դիզայնի Փոխադարձ Ինդեքսը՝ որպես ամբողջական կայուն զարգացման նախագծման գործիք։ Նա առաջին կինն է Հնդկաստանում, ով հիմնել է իր սեփական ընկերությունը։ 1992 թվականին նա ռահվիրա էր էկոլոգիապես կայուն ճարտարապետության ոլորտում և տները նախագծում էր վերամշակված նյութերով։

2013 թվականին Հարվարդի դիզայնի բարձրագույն դպրոցի «Կանայք դիզայնում» ուսանողական կազմակերպությունը միջնորդություն ներկայացրեց Դենիզ Սքոթ Բրաունին Պրիցկերի ճարտարապետական մրցանակի համար, որը նրան չէր շնորհվել 1991 թվականին, մինչդեռ նրա գործընկեր Ռոբերտ Վենտուրին արժանացել է այդ մրցանակին։ Նաև 2013 թվականին Ջուլիա Մորգանը դարձավ առաջին կինը, ով արժանացավ AIA ոսկե մեդալին՝ հետմահու։ 2014 թվականին Հեյդար Ալիևի Մշակութային կենտրոնը, որը նախագծել է Զահա Հադիդը, արժանացել է «Տարվա թանգարանի դիզայն» մրցանակին՝ նրան դարձնելով առաջին կինը, ով արժանացել է գլխավոր մրցանակին այս մրցույթում։ 2015 թվականին Հադիդը դարձավ առաջին կինը, ով արժանացավ RIBA ոսկե մեդալի

2014 թվականին Սրահ՝ կանայք, արդարություն, ճարտարապետություն-ը հրատարակել է Սրահի ուղեցույցը արդար գործունեության վերաբերյալ, որը գործնական ռեսուրս էր տրամադրում ավելի հավասար մասնագիտությանն անցնելու համար՝ շեշտադրելով գենդերային հավասարությանը։

2016 թվականին Heather Dubbeldam of Dubbeldam Architecture and Desig-ը ստացավ Հռոմի Prix de Rome մրցանակը 50,000 դոլար՝ Դանիա, Նորվեգիա և Շվեդիա ուղևորության համար՝ իր աչքերով տեսնելու նմանատիպ Հյուսիսային կլիմայական պայմաններում զրոյական աղտոտվածության, պասիվ և վերականգնող տներ՝ կայուն զարգացման վերաբերյալ թեզ մշակելու համար, որը նա անվանեց «Հաջորդ կանաչ» նորարարությունը կայուն բնակարանաշինության մեջ»։ Տորոնտոյում տեղակայված ընկերությունը նպատակ ուներ այդ լուծումները տեղայնանցնել հյուսիսային պայմաններում, քանի որ դրա հիմնական նախագծման սկզբունքը էներգաարդյունավետությունն էր, այս տարրերը օրգանականորեն ինտեգրել նախագծման գործընթացում, այլ ոչ թե դրանք առանձնացնել առանձին կառուցվածքում։

2022 թվականին Architecture + Women NZ-ը Մեսի Համալսարանի հետ միասին հրատարակել է *Տարածության ստեղծում. Նոր Զելանդիայի կանանց պատմությունը ճարտարապետության մեջ։* Խմբագրվել է Էլիզաբեթ Քոքսի կողմից և գրվել է Քոքսի և 30 այլ կին ճարտարապետների, ճարտարապետության պատմաբանների և գիտնականների կողմից։ Այն ցույց է տալիս ավելի քան 500 կանանց ներդրումը Նոր Զելանդիայի ճարտարապետության մեջ։


File:Contemp Art Center.JPG|Զահա Հադիդ. Ռոզենթալի անվան ժամանակակից արվեստի կենտրոն, Ցինցինատի (2003)
File:Christian Dior Omotesando Building, Tokyo.jpg|Կաձույո Սեձիմա. Քրիստիան Դիոր Օմոտեսանդոյի շենքը, Տոկիո (2003)
File:Heringer meti school.jpg|Աննա Հերինգեր. METI ձեռագործ արվեստի դպրոց, Բանգլադեշ (2005)
File:Tietgenkollegiet - no. 12.jpg|Լենե Տրանբերգ. Ուսանողական կացարան Տիտգենում, Կոպենհագեն (2006) 
File:AquaChicago071209.JPG|Ժաննա Գանգ. Ակվա, Չիկագո (2009)


## Կանանց ազդեցություն
Թեև մինչև վերջերս կանանց ներդրումները հիմնականում աննկատ էին մնում, անցած դարի ընթացքում նրանք իրականում զգալի ազդեցություն են ունեցել ճարտարապետության վրա։ Հենց Սյուզան Լոուրենս Դանան՝ հանքարդյունաբերության հարստության ժառանգորդուհին, 1902 թվականին որոշեց կառուցել իր տունը Իլինոյս նահանգի Սփրինգֆիլդ քաղաքում՝ Ֆրենկ Լլոյդ Ռայթի նախագծով, որն ապահովեց նրա առաջխաղացումը։ Կանայք նաև կարևոր դեր են խաղացել պատմության պահպանման գործում այնպիսի կազմակերպությունների միջոցով, ինչպիսիք են «Ամերիկյան հեղափոխության դուստրերը» (1890)։ 1985 թվականին բուլղարացի ճարտարապետ Միլկա Բլիզնակովան հիմնեց Ճարտարապետության մեջ Կանանց Միջազգային Արխիվը՝ ճարտարապետության մեջ կանանց վերաբերյալ հետազոտական նյութերի հասանելիությունն ընդլայնելու համար։ Վերջին ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս նաև, որ 1980-ականներից ի վեր կանայք, որպես տնային տնտեսուհիներ և սպառողներ, կարևոր դեր են խաղացել դիզայնի նոր մոտեցումների մշակման գործում, հատկապես ինտերիերի՝ հասնելով ճարտարապետությունից դեպի տարածականություն անցման։

Կանադայի փորձի ուսումնասիրությունը կարևորում է այն նշանակալի ներդրումը, որը կանայք ունեցել են վերջին տարիներին՝ պրակտիկայի և դիզայնի նորարարական մոտեցումներ մշակելիս։ Մասնագիտության մեջ կանանց զգալի և աճող ներկայությունն ավելի շատ ուշադրություն է գրավում, քան մարգինալացման խնդիրները։

Ցուցահանդեսները, որոնք ներկայացնում էին տարբեր ոլորտներում կանանց ձեռքբերումները, հնարավորություն տվեցին կանանց ցույց տալ իրենց ունակությունները տաղավարների ձևավորման գործում։ Դրանք ներառում էին 1893 թվականի Չիկագոյի ցուցահանդեսը, որտեղ կանանց տաղավարը նախագծել էր Սոֆյա Հեյդենը, և 1914 թվականի երկու ցուցահանդեսները Գերմանիայում՝ Քյոլնի Werkbund ցուցահանդեսը, որի *Haus der Frau-ը* նախագծել էր Լիլի Ռայխը, և Լայպցիգի Burga Expo-ն՝ նվիրված գրքերին և գրաֆիկական արվեստին։ Ոգեշնչված այս հաջողություններից՝ 1928 թվականին Շվեյցարիայից Լաքս Գայերը նախագծեց տաղավարներ SAFFA ցուցահանդեսի համար (*Schweizerische Ausstellung für Frauenarbeit*), որը առաջին անգամ բացահայտում էր կանանց նվաճումները։ SAFFA-ի երկրորդ ցուցահանդեսը, որը տեղի է ունեցել Ցյուրիխում 1958 թվականին, կազմակերպվել է 28 կին ճարտարապետների թիմի կողմից՝ Շվեյցարիայում ճարտարապետությունը դարձնելով կանանց համար բաց մասնագիտություն։ 2021 թվականին Լոնդոնի Barbican մշակութային հաստատությունը ներկայացրեց մի նախագիծ, որը ներառում էր ցուցահանդես, միջոցառումների ծրագիր և «Ինչպես ենք մենք հիմա ապրում. տարածքների վերաիմաստավորում Matrix Feminist Design Co-operative» վերնագրով հրապարակում։ Ծրագրի ուշադրության կենտրոնում էր ֆեմինիստական Matrix դիզայներական կոոպերատիվը, բայց նաև դիտարկվում էին ավելի լայն հարցեր, ինչպիսիք են՝ ում համար և ում կողմից է նախագծվել մեր արհեստական միջավայրը և ով է դրա պատճառով մեկուսացված։ Կոոպերատիվը հիմնված էր ֆեմինիստական գաղափարախոսությունների և սկզբունքների վրա, ներառյալ՝ ոչ հիերարխիկ կառուցվածքը, ինչպես նաև ավելի զանգվածային մոտեցումը դիզայնին։

## Վերջին վիճակագրական տվյալներ
;Եվրոպա
2010 թվականին Եվրոպայի ճարտարապետների խորհրդի կողմից 33 երկրներում անցկացված հարցման արդյունքում պարզվել է, որ աշխարհում կա 524 000 ճարտարապետ, որոնց 31%-ը կանայք են։ Այնուամենայնիվ, համամասնությունները մեծապես տարբերվում էին տարբեր երկրներում։ Կին ճարտարապետների ամենաբարձր մասնաբաժին ունեցող երկրներն են Հունաստանը (57%), Խորվաթիան (56%), Բուլղարիան (50%), Սլովենիան (50%) և Շվեդիան (49%), իսկ ամենացածրը՝ Սլովակիան (15%), Ավստրիան (16%), Նիդեռլանդները (19%), Գերմանիան (21%) և Բելգիան (24%)։ Ավելի քան 200,000 եվրոպացի ճարտարապետներ աշխատում են Իտալիայում կամ Գերմանիայում, որտեղ կանանց մասնաբաժինը համապատասխանաբար 30% և 21% է։

;Ավստրալիա
2002 թվականին Ավստրալիայում կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ կանայք կազմում են ճարտարապետ ուսանողների 43%-ը, մինչդեռ մասնագիտության մեջ նրանց ներկայացվածությունը տատանվում էր Քվինսլենդի 11,6%-ից մինչև Վիկտորիայի 18,2%։ Ավստրալիայի վերջին տվյալները, որոնք հավաքվել և վերլուծվել են «Հավասարություն և բազմազանություն Ավստրալիայում ճարտարապետի մասնագիտության մեջ» հետազոտական ծրագրի շրջանակներում, ցույց են տալիս, որ անկախ նրանից, թե ինչ միջոցներ են կիրառվում, կանայք շարունակում են անհետանալ այս մասնագիտությունից։ Ավելի քան երկու տասնամյակ կանայք կազմում էին Ավստրալիայի ճարտարապետական դպրոցների շրջանավարտների ավելի քան 40%-ը, բայց Ավստրալիայում գրանցված ճարտարապետների թվում նրանք ընդամենը 20%-ն են։

;Հարավային Աֆրիկա
2016 թվականին Հարավային Աֆրիկայում գրանցված ճարտարապետների միայն 21%-ն էր կին։ Հարավային Աֆրիկայի Արևելյան Քեյփի Ճարտարապետության ինստիտուտի կողմից անցկացված հարցումը ցույց է տվել, որ 2014 թվականին Նելսոն Մանդելայի Մետրոպոլիտան համալսարանն ավարտած ճարտարապետ ուսանողների միայն 29%-ն են կանայք։

;Միացյալ Թագավորություն
2000 թվականին Միացյալ Թագավորությունում կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ գործող ճարտարապետների 13%-ը կանայք են, չնայած կանայք կազմում են ուսանողների 38%-ը և դասախոսական կազմի 22%-ը։ 2010 թվականի նոյեմբեր ամսվա Հոնորարների բյուրոյի տվյալները ցույց են տվել, որ պրոֆեսիոնալ ճարտարապետների միայն 19%-ն է կին, ինչը 5%-ով պակաս է 2008 թվականի համեմատ։

;Միացյալ Նահանգներ
2009 թվականին ԱՄՆ ճարտարապետության ազգային հավատարմագրման խորհուրդը հաղորդեց, որ ճարտարապետության գծով շրջանավարտների 41%-ը կանայք են, իսկ մինչև 2021 թվականը այդ թիվը կհասնի 51%-ի։ AIA-ի Ազգային Ասոցիացված Կոմիտեի 2004 թվականի զեկույցում լիցենզավորված կին ճարտարապետների մասնաբաժինը կազմում է 20%։ 2003 թվականին AIA-ի «Կանայք ճարտարապետության մեջ» ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ կանայք կազմում են ԱՄՆ ճարտարապետական ընկերությունների անձնակազմի 27%-ը։ FAIA-ի պատվավոր կոչումը 2005 թվականին ստացել է 174 կին և 2199 տղամարդ, կամ մոտավորապես 8%-ը։ AIA-ն հայտնում է, որ 2012-2021 թվականներին իրենց կազմակերպությունների ճարտարապետների ընդհանուր թվաքանակում կանանց մասնաբաժինը 15,7%-ից հասել է 24,1%-ի։ EQxD դիզայնի աջակցության թիմի կողմից հրապարակված Equity in Architecture-ի 2016 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ կանայք 9 անգամ ավելի քիչ հավանական է, որ ղեկավար պաշտոններ զբաղեցնեն ճարտարապետական ընկերություններում, քան իրենց տղամարդ գործընկերները։

**Կանադա**

Չնայած կանայք կազմում են Կանադայի ճարտարապետական ծրագրերի շրջանավարտների մոտավորապես 50%-ը, վիճակագրության գրասենյակի 2011 թվականի մարդահամարը ցույց է տվել, որ երկրում գրանցված ճարտարապետների միայն 29%-ն է նույնանում որպես կին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ամերիկյան ճարտարապետության առաջնորդ կանայք

## Գրականություն
*Adams, Annmarie; Tancred, Peta . *Designing Women։ Gender and the Architectural Profession*. Toronto։ University of Toronto Press, 2000. 
*Allaback, Sarah. *The First American Women Architects*. Urbana։ University of Illinois Press, 2008. 
*Anscombe, Isabelle, *A Woman's Touch։ Women in Design from 1860 to the Present Day*, Penguin, New York, 1985. .
*Anthony, Kathryn H. *Designing for Diversity։ Gender, Race, and Ethnicity in the Architectural Profession*, University of Illinois Press, 2001. .
*Berkeley, Ellen Perry; McQuaid, Matilda (eds.)։ *Architecture։ A Place for Women*, Washington D.C., 1989. .
*Durning, Louise, and Richard Wrigley, eds. *Gender and Architecture*. Chichester։ Wiley, 2000. .
*Griffin, Marion Mahoney, ''The Magic of America։ Electronic Edition'', Chicago, Art Institute of Chicago, 2007.
*Lewis, Anna M., *Women of Steel and Stone։ 22 Inspirational Architects, Engineers, and Landscape Designers.* Chicago Review Press, 2014. .
*Lorenz, Clare.*Women in Architecture։ A Contemporary Perspective*. New York։ Rizzoli, 1990. 
*Martin, Brenda; Sparke, Penny։ *Women's Places։ Architecture and Design 1860–1960*. Routledge, 2003. 
*Matrix, *Making Space։ Women and the Man Made Environment*. London։ Pluto Press, 1984. 
*Matrix, *A Job Designing Buildings։ For Women Interested in Architecture and Buildings*. London։ Matrix Feminist Design Co-operative, 1986. 
*Pollock, Griselda, *Generations and Geographies in the Visual Arts*, Routledge, London, 1996. 
*Sokolina, Anna (ed.),*The Routledge Companion to Women in Architecture*. New York։ Routledge, 2021. . Online here https://www.routledge.com/The-Routledge-Companion-to-Women-in-Architecture/Sokolina/p/book/9780367232344.
*Torre, Susana (ed.), *Women in American Architecture։ A Historic and Contemporary Perspective*, A Publication and Exhibition Organized by the Architectural League of New York, New York, 1977 
*Weisman, Leslie Kanes. *Discrimination by Design. A Feminist Critique of the Man-Made Environment*, University of Illinois Press, 1994. 
*Horton, Inge Schaefer, *Early Women Architects of the San Francisco Bay Area – The Lives and Work of Fifty Professionals, 1890–1951*, McFarland & Company, Jefferson, NC, 2010

Կատեգորիա:Կանայք արվեստի մասնագիություններում
Կատեգորիա:Կանայք ճարտարագիտությունում
Կատեգորիա:Կին ճարտարապետներ