Սայգա

**Սայգա** (էգ), մարգաչ կամ սայգակ (արու, ), իսկական այծքաղների ենթաընտանիքին պատկանող երկկճղակավոր կաթնասուն (յուրօրինակ տեսքի համար տիբեթյան այծքաղների հետ միասին դասում են «Saiginae» ենթաընտանիքին)։

2002 թվականին Բնության պահպանության միջազգային միության (ԲՊՄՄ) որոշմամբ այս տեսակը դասակարգվել է որպես վերացման եզրին գտնվող տեսակ։

Ի սկզբանե նրանք բնակեցրել են մեծ տարածք Եվրասիայի տափաստաններում և կիսաանապատներում՝ Կարպատների ստորոտից և Կովկասից մինչև Ջունգարական հարթավայր և Մոնղոլիա։ Այժմ սայգաներն ապրում են միայն Ղազախստանում, Ուզբեկստանում, անցնում են նաև Թուրքմենստան, Ռուսաստան (Կալմիկիա, Աստրախանի մարզ, Ալթայի Հանրապետություն, Վոլգոգրադի մարզ) և արևմտյան Մոնղոլիա: Վերաբնակեցվել է նաև Ուկրաինայում՝ Ասկանիա Նովա արգելոցում:

## Նկարագրություն
մինի|ձախից|Սայգակը ԽՍՀՄ փոստային նամականիշի վրա, 1974|286x286px
Համեմատաբար փոքր երկկճղակավոր կենդանի է, մարմնի երկարությունը՝ 110–146 սմ, պոչը՝ 8–12 սմ, մնդավի բարձրությունը՝ 60–79 սմ։ Քաշը՝ 23-40 կգ։ Ունի երկար ձգվող մարմին, համեմատաբար կարճ ոտքերի վրա։ Քիթը փափուկ, մի փոքր փքված, շարժական կնճիթի տեսքով է՝ կլորացած, իրար մոտ տեղակայված քթանցքներով, որը ստեղծում է «սապատավոր մռութի» տպավորություն: Ականջները կոր վերնամասով են: Միջին սմբակները ավելի մեծ են, քան կողային սմբակները: Կոտոշներ ունեն միայն արուները։ Երկարությամբ նրանք մոտավորապես հավասար են գլխի երկարությանը և միջինը հասնում են 30 սմ-ի, կիսաթափանցիկ, դեղնասպիտակավուն, անկանոն քնարաձև են։ Կոտոշներիներքևից երկու երրորդը ունեն լայնակի օղակաձև ծայրեր, որոնք գլխի վրա տեղակայված են գրեթե ուղղահայաց:

Ամառային մորթին դեղնակարմրավուն է, մեջքի միջին գծի երկայնքով ավելի մուգ և դեպի փորը գնալով բացացող, իսկ գավակի հատվածում անպոչ է, ցածր և նոսր մորթով։
Ձմեռային մորթին շատ ավելի բարձր է և խիտ, շատ բաց, կավե մոխրագույն: Մազափոխումը տեղի է ունենում տարին երկու անգամ՝ գարնանը և աշնանը։

Կան փոքր ենթաակնային, աճուկային և միջկճղակային հատուկ մաշկային գեղձեր։ Պտուկները 2 զույգ են:

## Կենսակերպ
Սայգաներին հատուկ են սեզոնային կենտրոնացումները։ Տարվա տարբեր եղանակներին նրանք հավաքվում են հազարավորներով, նախիրներով տափաստանների և կիսաանապատների որոշ հատվածներում և սնվում են բույսերի բազմազան տեսակներով (սագախոտ, օշինդր, սեզ, աղուտաբույս և այլն), ներառյալ նրանք, որոնք թունավոր են կենդանիների այլ տեսակների համար: Սայգակները գաղթում են երկար տարածություններ և կարող են լողալով անցնել գետեր, բայց փորձում են խուսափել զառիթափ և քարքարոտ լանջերից: Սայգակները շորորաքայլով են վազում՝ զարգացնելով մինչև 80 կմ/ժ արագություն։

Բազմացման սեզոնը սկսվում է նոյեմբերից, երբ արուները պայքարում են էգերին տիրանալու համար։ Մարտում հաղթած արուն տիրանում է «հարեմին», որը բաղկացած է լինում 5-50 էգերից։ Գարնան վերջին, ամռան սկզբին ծնվում են ձագերը։ Երիտասարդ էգերը սովորաբար ունենում են մեկական ձագ, իսկ ավելի հասունները՝ երկուական (3-ից 2 դեպքում)։

Սայգակների բնական թշնամիները համարվում են տափաստանային գայլերը։

## Տարածվածություն
Կան տեսակի հինգ հիմնական պոպուլյացիաներ, որոնցից երեքը գտնվում են Ղազախստանում, մեկը Ռուսաստանում (Կալմիկիայում) և մեկը՝ Մոնղոլիայում: Որոշ Սայգաներ ձմեռում են Ուզբեկստանում։

Սայգան այսպես կոչված մամոնտների ֆաունայի ամենահին ներկայացուցիչն է (բրդոտ ռնգեղջյուրի և թրատամ կատվի հետ միասին)։ Ենթադրվում է, որ պլեյստոցենում նրանք նույնիսկ ավելի շատ էին և ապրում էին ցուրտ տափաստաններում՝ մամոնտների ֆաունայի այլ ներկայացուցիչների հետ միասին։
մինի|Սայգակների ուրալյան պոպուլյացիա|308x308փքս
Ուշ Վալդայի սառցապատումից հետո սայգաները տարածվում էին Եվրոպայի հեռավոր արևմուտքից, ներառյալ Բրիտանական կղզիները, մինչև կենտրոնական Ալյասկա և հյուսիս-արևմտյան Կանադա: 17-18-րդ դարերում սայգաները բնակեցված էին բոլոր տափաստաններում և կիսաանապատներում՝ արևմուտքում գտնվող Կարպատների ստորոտից մինչև Մոնղոլիա և արևելքում՝ Արևմտյան Չինաստան։ Նրանք հյուսիսում հասնում էին մինչև Կիև և Սիբիրի Բարաբինսկ տափաստան։ Սակայն, 19-րդ դարի երկրորդ կեսին մարդիկ արագորեն բնակեցրին տափաստանային տարածքները, և սայգան գրեթե անհետացավ Եվրոպայից: Կտրուկ նվազել են նաեւ Ասիայում սայգաների տարածման շրջանները և նրանց քանակը։ Արդյունքում, 20-րդ դարի սկզբին Եվրոպայում այն պահպանվել է միայն Վոլգա գետի ստորին հոսանքի ամենահեռավոր շրջաններում, իսկ Ասիայում՝ Ուստյուրտի երկայնքով, Բետպակ Դալա անապատում, Իլի Կարատալ գետերի ավազաններում (Սարյեսիկ Ատիրաուի ավազններ), Մոնղոլիայի արևմտյան լճերի ավազաններում և որոշ այլ վայրերում։

Բացի գայլերից, տեսակների գոյության բնական սպառնալիքներից են վարակիչ հիվանդությունները և տափաստանների սառցակալումը, ինչը խանգարում է սննդի հայթայթմանը։ Խորհրդային տարիներին, ցուրտ ձմռանը, սայգաները փրկվում էին հատուկ սարքավորված կերաամանների միջոցով: 2012-2014 թվականներին Ղազախստանի կրթության և գիտության նախարարությունը 332 մլն տենգե է հատկացրել սայգաների շրջանում վարակիչ հիվանդությունների ուսումնասիրության համար։

### Մոնղոլական սայգա
Արևմտյան Մոնղոլիայում բնակվող պոպուլյացիան բաժանված է առանձին ենթատեսակի՝ մոնղոլական սայգայի («Saiga tatarica mongolica»), որի թիվը կազմում է 750 առանձնյակ։ Բոլոր մյուս պոպուլյացիաները դասակարգվում են որպես Saiga tatarica tatarica անվանական ենթատեսակ։ Որոշ հետազոտողներ մոնղոլական սայգան համարում են պլեյստոցենի ենթատեսակ և այն անվանում են «Saiga borealis mongolica»:

## Մարդու հետ փոխազդեցություն և պահպանման կարգավիճակ
1920-ական թվականներին սայգայի թվաքանակը կտրուկ նվազել է, և այն գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվել է։ Այնուամենայնիվ, ձեռնարկված պահպանության միջոցառումների և տեսակների բարձր պտղաբերության շնորհիվ 1950-ական թվականներին պոպուլյացիան վերականգնվեց, ԽՍՀՄ տափաստաններում և կիսաանապատներում հասնելով ավելի քան 2 միլիոն առանձնյակի։ Հետո պոպուլյացիան նորից սկսեց նվազել։ 1970-ականներին նույնիսկ հատուկ մշակվել է այս կենդանիներին կրակելու համար զենք՝ «Սայգա» անվանումով։ 2008 թվականի դրությամբ ենթադրաբար կար «Saiga tatarica tatarica» ենթատեսակի մոտ 50 հազար առանձնյակ, որոնք ապրում էին Ղազախստանի երեք շրջաններում (Վոլգա-Ուրալյան ավազան, Ուստյուրտ և Բետպակ-Դալա) և Ռուսաստանում (Հյուսիսարևմտյան Մերձկասպյան շրջան)։
մինի|Սայգան Ղազախստանի նամականիշի վրա, 2013 թվական
Ինչ-որ պահի, կենդանիների պահպանությամբ զբաղվող խմբերը, ինչպիսին է, օրինակ, Վայրի բնության համաշխարհային հիմնադրամը, խրախուսում էին սայգաների որսը` նրանց եղջյուրները համարելով ռնգեղջյուրի եղջյուրների այլընտրանք: Սայգաների ընդհանուր թիվը կրկին նվազել է։ 1996 թվականին սայգա տեսակը ներառվել է ԲՊՄՄ Կարմիր գիրք որպես «Խոցելի», իսկ 2002 թվականին այն դասակարգվել է որպես Կրիտիկական վտանգված կամ «CR» (Critically Endangered):

Սայգաների գլխաքանակի ավելի քան 95%-ն ապրում է Ղազախստանում։ Տեսակի գոյության հիմնական սպառնալիքը որսագողությունն է։

Ռուսաստանյան WWF-ի հետազոտության համաձայն՝ 2020 թվականին Կասպից ծովի հյուսիս-արևմտյան տափաստաններում ապրել է մոտ 6350 սայգա։

Հյուսիսարևմտյան Մերձկասպյան տարածաշրջանում ապրող սայգայի պոպուլյացիայի պահպանման համար 1990 թվականին Կալմիկիայի Հանրապետությունում (Ռուսաստան) ստեղծվեց «Սև Հողեր» արգելավայրը, որը 2012 թվականին ձեռք բերեց լիարժեք էլեկտրականացված ցանկապատ: «Պլեյստոցենյան պարկ» նախագծի շրջանակներում նախատեսվում է վերականգնել սայգաների պոպուլյացիան հյուսիսարևելյան Սիբիրում: 2010 թվականը Կալմիկիայի Հանրապետությունում հայտարարվել է սայգայի տարի։ Ուկրաինայի տարածքում Ասկանիա-Նովա արգելոցում ապրում է սաիգաների փոքր երամակ (մոտ 600 կենդանի)։ Մոսկվայի կենդանաբանական այգին, Սան Դիեգոյի կենդանաբանական այգին և Քյոլնի կենդանաբանական այգին նախկինում սայգաներ են ունեցել:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասիայի կաթնասուններ