Շիպովնիկ

**«Շիպովնիկ» (****),** նախահեղափոխական մասնավոր առաջադեմ հրատարակչություն, որը գոյություն ուներ 20-րդ դարի սկզբին Սանկտ Պետերբուրգում, նշանակալի ներդրում ունեցավ արծաթե դարաշրջանի գրականության զարգացման գործում: Հրատարակչությունը բացվել է 1906 թվականին Զինովի Գրժեբինի և Սոլոմոն Կոպելմանի կողմից։  «Շիպովնիկը» հայտնի է դարձել իր խաղացանկի լայնությամբ: Այն թողարկել է երիտասարդ և քիչ հայտնի անվանի հեղինակների ստեղծագործություններ, դրանցից են նաև թարգմանական, մանկական, քաղաքական գրականություն, մենագրություններ և գեղարվեստական ալբոմները: Հրատարակչությունում լույս են տեսել 26 ժողովածու-ալմանախներ:

## Պատմություն
thumb|220px|Զինովի Գրժեբին, անհայտ հեղինակի դիմանկարը, մինչև 1929 թվականը

### Հիմնադիրներ
1905 թվականի իրադարձություններից հետո Սանկտ Պետերբուրգի գրական աշխարհը նոր անկախ հրատարակիչների կարիք ուներ, այդ իսկ պատճառով հայտնվեցին շատ երիտասարդ և տաղանդավոր հեղինակներ, փոխվեցին հասարակության ճաշակները, զգալիորեն աճեց լսարանի շրջանակը, գոյություն ունեցող հրատարակչությունները  չկարողացան արտադրել բավականին մեծ տպաքանակներ, կամ ունեին նեղ քաղաքական և իմաստաբանական ուղղվածություն: Գրական շուկայում այս դատարկ տեղը զբաղեցրել է 1906 թվականին բացված «շիպովնիկը"։  Այն հիմնադրել են նախկին նկարիչ-ծաղրանկարիչ Զինովի Գրժեբինը և ջութակահար Սոլոմոն Կոպելմանը: «Շիպովնիկի» պատկերանիշի առաջին տարբերակը նկարել է նկարիչ Սերգեյ Չեխոնինը, ապրանքանիշի ցողունի վրա պատկերել է մեկ ծաղիկ՝ սուր փշերով: Երկրորդ լոգոտիպը, որի ծաղիկի տակ արդեն երեք ցողուն է պատկերված, ստեղծել է նկարիչ Եվգենի Լանսերը: Այս կերպարը և «փշոտ» անվանումը պատահական չեն ընտրվել, ի սկզբանե «շիպովնիկը» նախատեսված էր սուր երգիծանքի և քաղաքական ստեղծագործությունների հրատարակման համար: 1906 թվականին Գրժեբինն արդեն ուներ «Ժուպել» և «Ադսկայա պոչտա» ամսագրերում որպես հրատարակիչ և խմբագիր աշխատելու փորձ, կտրուկ հոդվածների և ծաղրանկարների համար, որի պատճառով նա նույնիսկ բանտարկություն ստացավ և ուղարկվեց «խաչեր":

"Շիպովնիկի» մեջ Գրժեբինը հիմնականում զբաղվում էր ֆինանսներով և նոր հեղինակների որոնմամբ: Նա նաև պատասխանատու էր հրատարակությունների ձևավորման համար:Կոպելմանը լուծում էր կառավարման և գեղարվեստական հարցեր, նրա քույրը՝ Էլիզաբեթ Անտիկը, նույնպես համասեփականատերերից մեկն էր: Գրական քարտուղարի պաշտոնը զբաղեցրել է Կոպելմանի կինը՝ Վերա Եվգենիևնա Բեկլեմիշևան, իսկ գրասենյակի ղեկավարը դարձավ Դեյվիդ Ուեյսը: Շուտով հիմնադիրները որոշեցին հեռանալ նեղ քաղաքական թեմաներից և հրատարակչությունում ստեղծվեցին չորս բաժիններ՝ գեղարվեստական, գեղարվեստա-գրական, սոցիալիստական և մանկական գրականության ոլորտներում: Սկզբում խմբագրությունը գտնվում էր Բոլշոյ Կոնյուշեննի 17 հասցեում, բայց 1910 թվականին տեղափոխվեց Բարիշնիկովի տուն՝ Նիկոլաևսկայա փողոց, 31: Հրատարակչությունը մասնաճյուղ ուներ նաև Մոսկվայում, որը ղեկավարում էր Ֆյոդոր Ստեպունը:

Հրատարակչի գոյության տարիների ընթացքում երեք գրողներ դարձան առանցքային դեմքեր, ովքեր  ազդեցին նրա կերպարի և երգացանկի վրա: Ժողովածուների կենտրոնական հեղինակը և «շիպովնիկի» գլխավոր դեմքերից մեկը՝ Լեոնիդ Անդրեևն էր, նա կատարում էր գրական խմբագրի դերը բազմաթիվ հրատարակությունների, ինչպես նաև ալմանախների վրա աշխատելիս:"Շիպովնիկի» համար ոչ պակաս կարևոր դարձավ Բորիս Զայցևը, ալմանախների կեսում հրատարակվել են նրա տեքստերը, իսկ 1907-1908 թվականներին լույս են տեսել նրա խմբագրած  հրատարակությունները: Նրանցից երրորդը՝ Ֆյոդոր Սոլոգուբը, հայտնի դարձավ որպես հեղինակ «շիպովնիկի» հրապարակումներից հետո։  Ավելի ուշ նա նաև մասնակցել է հրատարակությունների աշխատանքներին և գրանցվել է հրատարակչության աշխատակազմում:

### Հեղինակներ և հրատարակություններ
Իր ծաղկման շրջանում հրատարակչության տպաքանակները հասնում էին 33 հազար օրինակի, միջինը՝ 1-ից 6 հազար գիրք՝ 50-ից 75 կոպեկ գնով, կախված կապակցումից, վաճառվում էին ամբողջ Ռուսաստանում մասնագիտացված խանութներում և երկաթուղային կրպակներում: Ամենահայտնի գրքերը վերահրատարակվել են ավելի քան 10 անգամ։ «Շիպովնիկ»-ում լույս են տեսել Գեորգի Չուլկովի, Ալեքսեյ Ռեմիզովի երկերի բազմահատոր ժողովածուները, «արտասահմանյան գրողների գրադարան» ցիկլը (Հերբերտ Ուելս, Գի դը Մոպասան, Գուստավ Ֆլոբեր և այլն): «Կրակ-թռչուն» մանկական շարքը  խմբագրել է Կորնեյ Չուկովսկին: 1906 թվականին լույս տեսավ Օբրի Բերդսլեյի գրաֆիկական ժողովածուն։ 1907 թվականից 1911 թվականներին հրատարակչությունը թողարկեց «Հյուսիսային ժողովածուներ» շարքը սկանդինավյան հեղինակների՝ Կնուտ Համսունի, Սելմա Լագերլեֆի, Ավգուստ Ստրինդբերգի ստեղծագործություններով: «Հումորային գրադարան» շարքը ներառում է Արկադի Ավերչենկոյի, Սաշա Չոռնիի, Ջերոմ Կ. Ջերոմի գրքերը: Գրժեբինի սիրված նախագծերից մեկը Ալեքսանդր Բենուայի «բոլոր ժամանակների և ժողովուրդների նկարչության պատմություններ» ցիկլն էր:

Հրատարակչության քաղաքական գրականության բաժինը հրատարակել է իտալացի մարքսիստ Անտոնիո Լաբրիոլայի և Կարլ Մարքսի «քաղաքական տնտեսության քննադատությանը»,  Անատոլի Լունաչարսկու, Նիկոլայ Մորոզովի, Գեորգի Պլեխանովի, Կարլ Կաուտսկու, Վերա Ֆիգների աշխատությունները:

1906 թվականից ի վեր Նիկոլաևսկայա փողոցում գտնվող հրատարակչության խմբագրությունում տեղի են ունեցել «շիպովնիկի» գրական երեկոները։ Հատկանշական է, որ հյուրերն էին հեղինակներ և նկարիչներ «բոլորովին տարբեր ճամբարներից», ինչպես նաև արվեստի տարբեր դպրոցների և քաղաքական հայացքների ներկայացուցիչներ:

### Ալմանախներ
«Շիպովնիկի» գլխավոր նախագծերից մեկը համանուն գրական-գեղարվեստական ալմանախներն էին, որոնք լույս են տեսել 1907-1917 թվականներին։ Դրանցում տպագրվում էին տարբեր ուղղությունների հեղինակներ՝ սիմվոլիստներ, ռեալիստներ, մոդեռնիստներ, հրատարակվում էին քննադատական հոդվածներ և թարգմանություններ։  Ժողովածուների բնույթը էկլեկտիկ էր,  իսկ ժամանակակիցները հաճախ նշում էին նրա «անկումային» տրամադրությունը, բայց դրա մեջ կենտրոնացված էին ժամանակի լավագույն ստեղծագործությունները: «Շիպովնիկի» ալմանախներն այնպիսի աննախադեպ պահանջարկ ունեին, որ քննադատները սկսեցին նախատել Գրժեբինին և Կոպելմանին «շահույթի հետապնդում» պատճառով: Չնայած հրատարակիչները հետապնդում էին նաև առևտրային հետաքրքրությանը, ալմանախների համար ստեղծագործություններն ու գրականությունը խիստ ընտրության էին ենթարկվում: Օրինակ, համագործակցությունը մերժվել է Զինաիդա Գիպիուսի, Միխայիլ Արծիբաշևի, Դմիտրի Մերեժկովսկու և Վալերի Բրյուսովի կողմից:

Տարբեր տարիների ժողովածուներում տպագրվել են  արդեն հայտնի հեղինակներ (Իվան Բունին, Բորիս Զայցև, Միխայիլ Պրիշվին, Ալեքսանդր Բլոկ, Վալերի Բրյուսով, Անդրեյ Բելի), այնպես էլ սկսնակներ՝ Յուրի Վերխովսկի, Լարիսա Ռեյսներ, Օ. Դիմով և այլք: Բոլոր ալմանախներում մեծ ուշադրություն է դարձվել նաև ձևավորմանը։ Նրանց նկարազարդումները կատարել են «արվեստի աշխարհ» ասոցիացիայի նկարիչները, դարաշրջանի առաջատար վարպետները՝ Լեոն Բակստը, Իվան Բիլիբինը, Ալեքսանդր Բենուան, Մստիսլավ Դոբուժինսկին, Նիկոլայ Ռերիխը և այլք:

«Շիպովնիկի» ալմանախներում առաջին անգամ տպագրվել են Ալեքսեյ Ռեմիզովի «Խաչակրաց քույրերը» և «Հինգերորդ խոցը»,  Ալեքսեյ Տոլստոյի «Երկու կյանք»,  Լեոնիդ Անդրեևի «Իմ գրառումները» պատմվածքները։ Բորիս Զայցևի հովանավորությամբ 1907-1908 թվականներին հրատարակվել են Իվան Բունինի» Ասթմա»,  Պյոտր Նիլուսի» Ծովի ափին», Վիկտոր Մուիժելի «Ցտեսություն»-ը։ Ֆյոդոր Սոլոգուբի «Նավիի հմայքները» վեպը լույս է տեսել ալմանախներում 1908-1909 թվականներին; Դրանք ներառում են նաև Մորիս Մետերլինկի «Կապույտ թռչունի»,  «Մարիամ Մագդաղենացու» թարգմանությունը, նաև Անատոլ Ֆրանսի «Ժակ Տուրնեբրոշի պատմությունները»։ 1910 թվականին լույս է տեսել Գյուստավ Ֆլոբերի «Պարզ սրտի» թարգմանությունը:

Վերջին՝ 26-րդ ալմանախը լույս է տեսել 1917 թվականին:

### Ճգնաժամ և վերացում
"Շիպովնիկի» քաղաքական կողմնորոշման պատճառով Կոպելմանը և Գրժեբինը անընդհատ ձերբակալման վտանգի տակ էին, պարբերաբար կեղծ փաստաթղթերով մեկնում էին արտերկիր: 1908թվականին Կոպելմանը և Գրժեբինը ձերբակալվեցին: 1907-ի մայիսին «քաղաքական օրացույցի» ամբողջ տպաքանակը՝ Մստիսլավ Դոբուժինսկու, Կոնստանտին Սոմովի և Վլադիմիր Չեմբերսի նկարազարդումներով, առգրավվեց գրաքննությունից առաջ։  Գրժեբինը զրկվեց մայրաքաղաքներում ապրելու իրավունքից,իսկ  1908թվականին նրան ձերբակալեցին և դատապարտեցին 13 ամսվա ազատազրկմամբ: Վեց ամիս անց նա վաղաժամկետ ազատ է արձակվել «Խաչերից» ընկերների միջնորդության և Կոպելմանից ստացաց 1000 ռուբլի գրավի շնորհիվ:

1910 թվականին Կոպելմանի հետ կոնֆլիկտից հետո Ալեքսանդր Բլոկը հրաժարվեց» շիպովնիկի հետ համագործակցությունից։ 1912 թվականին «Սիրին» հրատարակչությունը, որը պատկանում էր Մ.Ի. Տերեշչենկոյին, ակտիվորեն հրապուրեց հեղինակներին։ «Շիպովնիկից» Կոմպելմանի հետ վիճելու արդյունքում հեռացան Սոլոգուբը և Ռեմիզովը։ Ընկերությունը կործանման եզրին էր և չի փակվել միայն Գրժեբինի ջանքերով, որը կարողացավ ֆինանսավորում ներգրավել  Տերեշչենկոյից վերցնելով 2000 ռուբլի: Զուգահեռաբար լարվածությունն աճում էր Կոպելմանի և Գրժեբինի միջև, որոնք, ըստ ժամանակակիցների հիշողությունների, բնավորության և աշխարհայացքի բացարձակ հակադրություններ էին:

1914 թվականին համահիմնադիրների միջև հակամարտությունը հասավ գագաթնակետին, միջնորդ դատարանը վերլուծեց Կոպելմանի և Գրժեբինի միջև դատական գործընթացը: Վերա Բեկլեմիշևայի խոսքով՝ Գրժեբինը «զբաղվել է խարդախություններով՝ մուրհակներով աշխատակիցներին գումար չվճարելու հետ կապված»: Ինքը՝ Գրժեբինը, ի սկզբանե դժգոհում էր հրատարակչության» թաքնված կյանքից»,  որը վարում էր Կոպելմանը։  Վերջինս հեշտությամբ մերժեց Գրժեբինի բոլոր որոշումները, քանի որ երեք ձայներից երկուսը պատկանում էին Կոպելմանին և նրա քրոջը: Գրժեբինը «շիպովնիկը» լքել է 1914 թվականին: Նույն թվականին Յուլիա Սոլոմոնովիչին զորակոչել են զինվորական ծառայության։  Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հրատարակչությունը  ղեկավարում էր Վերա Բեկլեմիշևան։ Այդ պահից ի վեր հրատարակչությունը նոր հրատարակություններ չի թողարկել և զբաղվել է միայն նախորդ տպաքանակների վերատպմամբ:

1919 թվականին «Շիպովնիկը» տեղափոխվեց Մոսկվա։  Երեք տարի անց Ֆյոդոր Ստեպունի խմբագրած «Գրականություն և արվեստ» նոր ժողովածուն՝ Բորիս Պաստեռնակի, Աննա Ախմատովայի, Լեոնիդ Լեոնովի, Աբրամ Էֆրոսի, Նիկոլայ Բերդյաևի ստեղծագործություններով լույս տեսավ: Գրաքննությունը հրատարակությունը ճանաչեց որպես «ռեակցիոն»,  1923 թվականին իշխանությունների հրամանով հրատարակչությունը փակվեց:Սանկտ Պետերբուրգում պահվող ներհանրապետական նամակագրության ամբողջ արխիվը ոչնչացվել է:Սովետական իշխանությունների մշտական ճնշման պատճառով Գրժեբինը ստիպված էր արտագաղթել Բեռլին, այնուհետև Փարիզ, որտեղ նա փորձեց վերակենդանացնել հրատարակչությունը, որը հաջողությամբ չպսակվեց:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Ռուսաստանի հրատարակչություններ