Օդեկոլոն

[մինի|Օդեկոլոնի հեղինակ Յոհան Մարիա Ֆարինան օդեկոլոնի սրվակը ձեռքին (ձախից) [Քյոլնի քաղաքապետարանի աշտարակի վրա]]
**Օդեկոլոն** (ֆր.` Eau de Cologne) կամ **քոլոն** (գերմ.` Kölnisch Wasser կամ cologne, "Քյոլնի ջուր"), օծանելիք, որը սկիզբ է առել Գերմանիայի Քյոլն քաղաքում։ Ի սկզբանե խառնուրդը ստեղծել է Յոհան Մարիա Ֆարինան, 1709 թվականին։ Այդ ժամանակից ի վեր այն դարձել է ընդհանուր տերմին 2–5% կոնցենտրացիայով բուրավետ բաղադրությունից կազմված խառնուրդների համար, ինչպես նաև առավելապես կախված եթերայուղերի տեսակից կամ էքստրակտների ալկոհոլ և ջուր խառնուրդից։ Նոսրացած էթանոլի հիմքով (70–90%) օդեկոլոնը պարունակում է ցիտրուսային յուղերի խառնուրդ, այդ թվում՝ կիտրոնի, նարնջի, մանդարինի, կլեմենտինի, բերգամոտ նարնջի, լայմի, գրեյպֆրուտի, արյնագույն նարնջի, դառը նարնջի և ներոլի նարնջի յուղեր։ Այն կարող է պարունակել նաև նարդոսի, ռոզմարինի, ուրցի, օրեգանոյի, պետիտգրենի (նարնջի տերև), հասմիկի, ձիթապտղի, ձիթապտղի այ տեսակների և ծխախոտի յուղեր։

Ներկայումս «օդեկոլոն» տերմինը դարձել է տղամարդկանց համար վաճառվող օծանելիքների ընդհանուր տերմին։ Այն կարող է նաև նշանակել հայտնի օծանելիքի ավելի նոսր խտությամբ, ավելի մատչելի տարբերակ։

## Պատմություն
մինի|Ֆարինայի օդեկոլոնի օրիգինալ սրվակ (1811)
Օրիգինալ *Օդեկալոնը* սպիրտ-ցիտրուսային օծանելիք է, որը հանրահայտ է դարձել Քյոլնում 1709 թվականին Յոհան Մարիա Ֆարինայի շնորհիվ (1685–1766), որը իտալացի օծանելիք արտադրող էր Սանտա Մարիա Մաջիորե քաղաքից (Վիգեցո հովիտ)։ 1708 թվականին Ֆարինան գրել է իր եղբորը՝ Ժան Բապտիստ Ֆարինային. «Ես գտա մի բուրմունք, որն ինձ հիշեցնում է Իտալիայի գարնանային առավոտը, լեռնային նարգիզների և անձրևից հետո նարնջի ծաղիկների մասին»։

Ֆարինա Մարիա Մաջիորեն Քյոլն տեղափոխվել էր այն ժամանակ, երբ օտարերկրյա վերաբնակիչների հետ կապված շատ խիստ օրենքներ կային։ Ի երախտագիտություն քաղաքացիություն ստանալու` Ֆարինան իր հորինած բուրմունքն անվանել է *Eau de Cologne* (լատիներենից ֆրանս.` «Քյոլնի ջուր»)` ի պատիվ իր նոր հայրենի քաղաքի` Քյոլնի։ Այս օծանելիքը, լինելով իսկական սենսացիա այն ժամանակ, նպաստեց Քյոլնի համաշխարհային համբավին։

Ֆարինայի կողմից ստեղծված Օդեկոլոնը օգտագործվել է միայն որպես օծանելիք և առաքվել «Եվրոպայի գրեթե բոլոր թագավորական տներին»։ Այն, որ նա կարողանում էր տասնյակ մոնոէսենցիաներից բաղկացած բուրմունքը շարունակաբար նույնությամբ ստանալ, այն ժամանակ դիտվում էր որպես սենսացիա։ Այս *aqua mirabilis*-ի մեկ սրվակը (լատիներեն նշանակում է **հրաշք ջուր**) արժեր պետական ծառայողի տարեկան աշխատավարձի կեսը։ Երբ 1797 թվականին ֆրանսիացիների կողմից Քյոլնում հաստատվեց ազատ առևտուրը, օդեկոլոնի հաջողությունը դրդեց բազմաթիվ այլ գործարարների վաճառել իրենց սեփական բուրմունքները *Eau de Cologne* անունով։ 
ձախից|մինի|Ֆարինայի գործարանի լոգոն 1709
Յոհան Մարիա Ֆարինայի բանաձևով օդեկալոնն արտադրվել է Քյոլնում 1709 թվականից ի վեր Ֆարինայի ***Johann Maria Farina gegenüber dem Jülichs-Platz*** լոգոյով, որը թարգմանաբար նշանակում է` Յոհան Մարիա Ֆարինա Յուլիխի հրապարակի դիմաց կամ պարզապես` Ֆարինա։ Ֆարինայի բանաձևը մինչ օրս գաղտնի է մնում։ Նրա խանութը Obenmarspforten-ում (Վերին Մարի դարպասներ) բացվել է 1709 թվականին և այսօր հանդիսանում է աշխարհի ամենահին բույրերի գործարանը։

4711 օդեկոլոնն իր անվանումն ստացել է իր գտնվելու վայրից (Glockengasse No. 4711): Այն նաև մշակվել է 18-րդ դարում Վիլհելմ Մյուլենսի կողմից և արտադրվել է Քյոլնում առնվազն 1799 թվականից և, հետևաբար, հավանաբար աշխարհում դեռևս արտադրված ամենահին բույրերից մեկն է։ . 2006 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Mäurer & Wirtz օծանելիքի և կոսմետիկայի ընկերությունը ձեռք բերեց 4711-ը Procter & Gamble կորպորացիայից, և այդ ժամանակից ի վեր այն ընդլայնեց մինչև մի ամբողջ ապրանքանիշ։

1806 թվականին Ժան Մարի Ժոզեֆ Ֆարինան՝ Յոհան Մարիա Ֆարինայի ծոռը, Փարիզում բացեց օծանելիքի բիզնես, որը հետագայում վաճառվեց Roger & Gallet օծանելիքի ձեռնարությանը։ Այդ ընկերությանն այժմ պատկանում է *Eau de Cologne extra vieille*-ի իրավունքները՝ ի տարբերություն Քյոլնի Original Eau de Cologne-ի։

19-րդ դարում օդեկոլոնի ներմուծումը Գերմանիայից Թուրքիա հանգեցրել է թուրքական *Kolnya* օծանելիքի ստեղծմանը, որի առաջնային բումունքը վարդաջուրն է։

## Օգտագործում
### Օծանելիք
Ֆարինայի կողմից ստեղծված Օդեկոլոնն ի սկզբանե օգտագործվել է միայն որպես օծանելիք և առաքվել «Եվրոպայի գրեթե բոլոր թագավորական տներին»։

Ներկայումս Eau de Cologne կամ «օդեկոլոն» բառը դարձել է ընդհանուր տերմին։ «Օդեկոլոն» տերմինը կարող է կիրառվել տղամարդկանց կամ կանանց օծանելիքի նկատմամբ, սակայն ամերիկյան անգլերենում օգտագործումը սովորաբար վերաբերում է տղամարդկանց համար վաճառվող օծանելիքներին։

Ջրի հիմնական բույրը բաղկացած էր երեք ցիտրուսային յուղերից՝ նարինջ, կիտրոն և բերգամոտ։ Այդ իսկ պատճառով նախահեղափոխական Ռուսաստանում օդեկոլոնը կոչվում էր «*Տրոյնոյ*» ( - եռակի)։ Բացի այդ, Մոսկվայում «A. Ciy и К°» գործարանն արտադրել է նաև «*Դվոյնոյ*» (*double -* կրկնակի) և «բարձրակարգ» օդեկոլոն (*quadruple* - քառապատիկ)։ *Brocard and Co.* գործարանի կողմից արտադրվող «Ցվետոչնի» օդեկոլոնը, որն արտադրվում է 1882 թվականից, գովազդվում է որպես ունիվերսալ միջոց, որը փոխարինում է օծանելիքի, խնամքի հեղուկին և ծխեցնելու (բուրավետության) միջոցներին։

#### Տեսակները ԽՍՀՄ-ում
մինի|Տրոյնոյ օդեկոլոն Մոսկվայի Նովայա Զարյա արտադրության
**Հիգիենիկ** (տրոյնոն), եռակի օդեկոլոններ, որոնք նախատեսված են մաշկը մաքրելու և ախտահանելու համար (այդ թվում՝ սափրվելուց հետո)։ Օգտագործված կոկիկ կամ նոսրացված (1-2 ճաշի գդալ օդեկոլոն մեկ բաժակ ջրի համար)։ Ապրանքանիշերի օրինակներ՝ *Тройной, Экстра, Мойдодыр (մանկական)*, *Цитрусовый, Для мужчин*, Extra, Moidodyr (երեխաներ), Ցիտրուս, Տղամարդկանց համար։ Պատրաստված են բնական ցիտրուսային յուղերից՝ կիտրոնի, նարնջի, մանդարինի, բերգամոտի և այլն, պարունակում են 1-2% անուշաբույր նյութեր և 59-60% սպիրտ։

**Բուրավետ (**Душистые) օդեկոլոն, ոնոք բաժանվում են երեք որակական խմբի` կախված անուշաբույր նյութերի և թուրմերի քանակից։

* **А** (բարձրակագ) — 3,0—7,5 % բուրավետ նյութեր և մինչև 10 % թուրմեր (օրինակ` *Шипр, [[Կարմիր Մոսկվա|Красная Москва]]*)
* **Б** — 3—4 % բուրավետ նյութեր և մինչև 6 % թուրմեր
* **В** — 3 % բուրավետ նյութեր

Բուրավետ օդեկոլոններում սպիրտի պարունակությունը հասնում է 75 %-ի։

### Որպես բուժիչ միջոց
Ի սկզբանե ենթադրվում էր, որ *Քյոլնի ջուրը* կարող է պաշտպանել բուբոնային ժանտախտից։ Օդեկոլոնը խմելով ցիտրուսային յուղի բույրը կներծծվի ծակոտիների միջով՝ վանելով լվերը։ Ճիշտ այնպես, ինչպես այսօր շների լվերի դեմ նախատեսված շամպունը կարող է հիմնված լինել ցիտրուսային յուղերի վրա։

### Որպես խմիչք
Ռուսաստանում օդեկոլնն ալկոհոլային խմիչքների հիմնական փոխարինողներից է եղել։ Լոսյոնների հետ միասին այն սպառվել է գրեթե ողջ 20-րդ դարում, զանգվածային սպառման պարբերական բռնկումներով, որոնք առաջացել են ալկոհոլի վաճառքի իրավական սահմանափակումներով և տնտեսական պատճառներով։ Այսպիսով, օդեկոլոնի օգտագործման առաջին գագաթնակետը տեղի ունեցավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ (1914-1918 թթ.), երբ ներմուծվեց արգելքը։ Օդեկոլոնի առևտուրը եկամտի կարևոր աղբյուր էր դեղատների և խանութների համար։ Օդեկոլոնի կտրուկ աճող պահանջարկի պատճառով Պետրոգրադում այդ ժամանակ բացվեց օդեկոլոնի մոտ 60 արտադրամաս։ Հեղուկ են խմել նաև գավառական քաղաքներում։ Միաժամանակ ի հայտ են եկել մեթիլ սպիրտի հիման վրա պատրաստված օդեկոլոնով թունավորման առաջին մահացու դեպքերը։

Օդելոլոնի օգտագործման հաջորդ մեծ աճը տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ-ում 1980-ականներին Գորբաչովի հակաալկոհոլային արշավի ժամանակ։ Օդեկոլոնը հայտնի էր ռուս հարբեցողների շրջանում ևս 2000-ականներին։ Օրինակ, Իժևսկում 2003-2005 թվականներին սովորական ալկոհոլային խմիչքների 32 ապրանքանիշերի մեջ 4-ը օդեկոլոններ էին։ Այն խմել են նաև հետխորհրդային տարածքի այլ երկրներում՝ Էստոնիայում և Լիտվայում։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:1885-Molanus-Flasche.JPG|*4711* (1885)
Պատկեր:4711 sculpture.jpg|alt=4711 (ժամանակակից տեսքը) [3]|*4711  (ժամանակակից տեսքը)*
Պատկեր:PENHALIGON'S Eau de Cologne.jpg|alt=Penhaligon's[4]|*Penhaligon's*
Պատկեր:Eau de Cologne Cordon Rouge COTY fles.JPG|*Cordon Rouge*, Ֆրանսուա Կոտի (1909)
Պատկեր:Cordon Vert by Coty, 1905-I.jpg|*Cordon Vert*, François Coty (1905)


## Գրականությունում
Եվգենի Եվտուշենկոյի «Խմելու մասին» բանաստեղծությունը նկարագրում է, որ հեղինակը գալիս է կետորսության ճամփորդությունից և ժամանում է մի փոքրիկ քաղաք, որտեղ տեղի խանութում խմիչքը վերջացել է, և որպես փոխարինող, նրանք խմում են օդեկոլոն։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

* Farina Gegenüber: Official website
* 4711: Official website
* Deutsche Welle 13.07.2009: Original eau de Cologne celebrates 300 years
* Basenotes 18 June 2009: An interview with Johann Maria Farina

Կատեգորիա:1709 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Բուրավետ նյութեր
Կատեգորիա:Կոսմետիկա
Կատեգորիա:Հոտ
Կատեգորիա:Սպիրտներ
Կատեգորիա:Օծանելիքներ