open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Թերթաբեղիկավորներ

**Թերթաբեղիկավորներ** (), բզեզների մեծ ընտանիք։ Հայտնի է մոտ 20 հազար, Հայաստանում՝ 23 տեսակ՝ եգիպտացորենի հնգատամը (*Pentodon idiota*), անդրկովկասյան ռնգեղջյուրը (*Oryctes latipennis*), կովկասյան մայիսյան բզեզը () և այլն։ Տարածված են ամենուրեք, հատկապես՝ արևադարձերում։ 
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինը հաստ է, խոշոր, երկարությունը՝ 2-150 մմ, մերկ կամ ծածկված մազիկներով, խոզաններով, թեփուկներով։ Բեղիկները ծնկաձև են, հատվածավոր, վերջին 3-7 հոդերը մի կողմից թիթեղաձև լայնացած են և կազմում են անհամաչափ գուրզ, որը կարող է բացվել հովանոցի նման։ Գլուխն ազատ է, ակնառու՝ վերևից, առջևի ոտքերը փորող են (այդպիսին կարող են լինել նաև միջին և հետևի ոտքերը), թաթերը կազմված են 5 գլանաձև հոդերից։ 
## Թրթուր
Թրթուրը C-աձև է, սպիտակ, մազոտ, գլուխը՝ մեծ, մուգ դեղին, վարը՝ առանց հավելուկների։ Ոտքերը երկար են, քայլելու համար ոչ պիտանի, ծառայում են կերը բռնելուն։ Թաքնված կյանք են վարում։ Զարգանում են հողում, բուսական մնացորդների կուտակումներում, փտած բնափայտում։ 
## Սննդառություն
Սնվում են բույսերի վերգետնյա մասերով, գոմաղբով, բուսական մնացորդներով։ 
## Տնտեսական նշանակություն
Որոշ տեսակներ (օրինակ՝ կովկասյան մայիսյան բզեզը) մեծ վնաս են հասցնում տնկարկներին, անտառներին, մյուսները հողում զարգացող արմատակերներ են՝ գյուղատնտեսության լուրջ վնասատուներ։ Առանձին տեսակներ հաճախ ընկնում են ջրամբարները, կեղտոտում ջուրը և կարող են տարածել զանազան հիվանդություններ, որոշները որդերի (հելմինթներ) միջանկյալ տերեր են։ 

Կատեգորիա:Բզեզներ
Քուչակ (գետ)

**Քուչակ**, գետ Հայաստանի Արագածոտնի մարզում։ Սկիզբ է առնում Արագած լեռան արևելյան լանջերից և Քուչակ գյուղից 2 կմ հյուսիս-արևելք թափվում Ապարանի ջրամբար։ Երկարությունը՝ 13 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի գետեր
Քուչակ (այլ կիրառումներ)

**Քուչակ** անվանումը կարող է վերաբերել.

* Քուչակ (գետ), գետ Հայաստանի Արագածոտնի մարզում։
* Քուչակ (գյուղ), գյուղ Հայաստանի Արագածոտնի մարզում։

----

* Նահապետ Քուչակ, հայ աշուղ-երգիչ։
Քուռակաջուր (գետ)

**Քուռակաջուր**, գետակ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Գեղի գետի օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Զանգեզուրի լեռների արևելյան լանջերից և Գետիշեն գյուղից արևելք միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 5 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Գեղի գետի վտակներ
Խաչեն (այլ կիրառումներ)

**Խաչեն**, կարող է վերաբերել.

* Խաչեն - գավառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգում,
* Խաչեն - հայաբնակ գյուղ Վրաստանի Թեթրիծղարոյի շրջանում։
* Խաչեն - գետ ԼՂՀ֊ում, Ադրբեջանում։
* Խաչեն - բերդ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի Վերին Խաչեն կամ Ծար գավառում, Թարթառ գետի վերին ավազանում։
* Խաչեն - գյուղական համայնք Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանում
Մարաբա (գյուղացիների խավ)

**Մարաբա** (արաբ․ մյուրաբաա՝ քառորդ բառից), ֆեոդալական կախյալ գյուղացիների խավ Թուրքիայում։

Արևմտյան Հայաստանում հատկապես տարածվել է XIX դ. վերջին և XX դ. սկզբին, երբ Աբդուլ Համիդ II-ի հայահալած քաղաքականության հետևանքով բազմահազար հայ գյուղացիներ զրկվել էին հողից։ Արևմտյան Հայաստանի մի շարք գավառներում մարաբաները կազմել են գյուղական բնակչության ավելի քան 70-80%։ Եղել են թե՛ բոլորովին ընչազուրկ մարաբաներ և թե՛ երկրագործական գործիքներ, բանող անասուններ ու աննշան հողակտոր ունեցողներ։ Մարաբաները գյուղերով կամ ընտանիքներով վարձակալել են (որոշակի ժամկետով) աղաների ու բեկերի հողերը (երբեմն նան բանող անասուն, երկրագործական գործիքներ) և դրա դիմաց վճարել ստացած բերքի մի մասը։ Կատարել են նաև աղաների, բեկերի տնային աշխատանքները։ Մարաբաների շահագործումը ծանր է եղել հատկապես Տարոնում ու Վասպուրականում (ուր երբեմն ճորտացվել են) և համեմատաբար թեթև՝ Բարձր Հայքում։ Այն մեղմացել է, երբ կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացման հետևանքով մարաբաները վերածվել են բատրակների։ Սակայն մարաբաների ճնշող մեծամասնությունը ենթարկվել է ֆեոդալական շահագործման։ Հայ մարաբաները Մեծ Եղեռնի ժամանակ բնաջնջվեցին կամ գաղթեցին այլ երկրներ։ Ներկայումս գոյատևում են թուրք և քուրդ մարաբաներ։

## Գրականություն

*Ա-Դ ո, Վանի, Բիթլիսի և Էրզրումի վիլայեթները, Ե., 1912։ Համբարյան
* Ա.Ս., Ագրարային հարաբերությունները Արևմտյան Հայաստանում (1856-1914), Ե., 1965։

Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Քրմագետ (գետ)

**Քրմագետ**, գետակ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Վարարակ գետի ձախ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Աղոթաքարի լեռնանցքից և Վերիշեն գյուղի մոտ միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 5 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Վարարակ գետի վտակներ
Լևոն Մարգարյան

**Լևոն Պարթևի Մարգարյան** (), հայ խորհրդային բժիշկ, մանկաբարձ-գինեկոլոգ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1976), պրոֆեսոր (1977)։

Պարթև Մարգարյանի որդին է։

## Կենսագրություն
1946 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը։ 1952 թվականից աշխատում է նույն ինստիտուտի մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի ամբիոնում։ Գիտական աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են հղիության ֆիզիոլոգիայի և ախտաբանության, Հայաստանի արդյունաբերական ձեռնարկություններում աշխատող կանանց աշխատանքի հիգիենայի և պրոֆեսիոնալ ախտաբանության հարցերին։ Ուսումնասիրում է նաև ուղեղի բնի տարբեր բաժինների ազդեցությունը սեռական ֆունկցիաների և ռեպրոդուկտիվ գործունեության ձևավորման վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ մանկաբարձներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Մեծ դէպքերը Վասպուրականում 1914-1915 թվականներին

**Մեծ դէպքերը Վասպուրականում 1914-1915 թվականներին**, Ա-Դոյի 1917 թվականին հրատարակած գիրքն է։

## Բովանդակություն
Գրքում հակիրճ պատմական ակնարկից հետո ներկայացրել է Վանի նահանգի պատմությունը, 1908 թվականի երիտթուրքերի՝ իշխանության գալու ընթացը, ներկայացվում են դրան հաջորդող իրադարձությունները մինչև Առաջին աշխարհամարտի սկսվելը և երիտթուրքերի քաղաքական դիրքորոշումը հայերի նկատմամբ, ինչպես նաև հայ տղամարդկանց զորակոչումը, հետո զինաթափումն ու զանգվածային կոտորածները։

Հեղինակը մանրամասն ներկայացրել է նահանգի գաղթը, ջարդերի առաջին փուլը, որից հետո ըստ բնակավայրերի ներկայացնում է հայերի ցուցաբերած դիմադրությունը, դրան նախորդող և հաջորդող դեպքերը։ Դեպքերը ներկայացվել են Արճակում, Հայոց Ձորում, Թիմարում։ Առանձին գլխում անդրադարձ է կատարվել Վանի հերոսամարտին, նրա առաջնորդներին, կազմակերպչական աշխատանքները, ժողովրդի մեջ տիրող տրամադրություններին։ Հեղինակն անդրադարձել է Հայ ազգային ինքնապաշտպանական մարմնի գործունեությանը և դրան զուգահեռ ներկայացրել Ջևդետ փաշայի գործողություները՝ հայերին հնազանդեցնելու և Այգեստանն ու Քաղաքը հիմնահատակ ավերելու վերաբերյալ։ Գիրքն ավարտվում է Վասպուրականի ողջ նահանգի զանգվածային գաղթի տեսարաններով, երբ տեղի հայ բնակչությունը բռնի, հոծ շարքերով լքում էր հայրենի բնակավայրը։ 
 
## Հեղինակ

Ա-Դո՝ Հովհաննես Գրիգորի Տեր-Մարտիրոսյան /1867-1954/. պատմաբան, տնտեսագետ, 1895-1903 թթ. Հայ Հեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցության անդամ, սովորել Խարկովի համալսարանի իրավաբանական և Սանկտ-Պետերբուրգի հոգենյարդաբանական ֆակուլտետում։

## Քաղվածքներ գրքից

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1917 գրքեր
Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Մաո Դուն

մինի|ձախից|Մաո Դունի կիսանդրին
**Մաո Դուն** ('茅盾') (իսկական անունը՝ Շեն Յան Բին, հուլիսի 4, 1896, Տուն Սյանի կոմսություն, քաղաք Ու Չժեն -մարտի 27, 1981, Պեկին), չինացի գրող, հասարակական գործիչ։ Մինչև 1927 թվականը հանդես է եկել որպես հրապարակախոս, գրականագետ, քննադատ և թարգմանիչ։ Առաջին գեղարվեստական երկը՝ «Հիասթափություն», «Տատանումներ» և «Որոնումներ» վիպակներից բաղկացած «Խավարում» (1927-1928) եռերգությունը, գրել է 1925-1927 թվականների հեղափոխության պարտությունից հետո։ 1928-1930 թվականներին Մաո Դունը եղել է տարագրության մեջ՝ Ճապոնիայում, որտեղ գրել է «Մասրենի» (1929) «Անցած տարվա խոտը» (1929) պատմվածքների ժողովածուները։ 1930 թվականին, վերադառնալով հայրենիք, դարձել է Չինաստանի ձախ գրողների լիգայի առաջատար անդամներից մեկը։ Չինական նորագույն գրականության մեջ սոցիալական առաջին էպոպեան դարձավ «Լուսաբացից առաջ» (1933, հայ հրատակությունը 1957) վեպը, ուր պատկերված է ազգային բուրժուազիայի դրությունը և բանվորների պայքարը։ Ճապոնիայի հետ պատերազմի տարիներին (1937-1945) Մաո Դուն խմբագրել է «Վենյի չժենդի» ամսագիրը։ 	1941 թվականին Հոնկոնգում լույս է ընծայել «Քայքայում» վեպը։ 1942 թվականին Մաո Դուն գրել է «Տերևները՝ եղյամով շղարշված, կարմրին են տալիս, ինչպես ծաղիկները գարնանը» (1942) վեպը, իսկ 1945 թվականին՝ «Մեռելոցի օրերին» դրաման։ Պատերազմից հետո մասնակցել է դեմոկրատական շարժումներին, զբաղվել թարգմանությամբ, աշխատել նոր վեպի վրա։ 1946-1945 թվականներին այցելել է ԽՍՀՄ, գրել «ԽՍՀՄ-ում իմ տեսածն ու լսածը» (1948) և «Զրույցներ Խորհրդային Միության մասին» (1949) գրքերը։ 1949-1964 թվականներին Մաո Դուն եղել է գրականության և արվեստի աշխատողների համաչինական ասոցիացիայի նախագահի տեղակալը, ՉԺՀ կուլտուրայի մինիստրը և ՉԺՀ գրողների միության նախագահը։ Զբաղվել է գրականագիտական և հրապարակախոսական գործունեությամբ։ Այսպես կոչված կուլտուրական հեղափոխության շրջանում ենթարկվել է հալածանքի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չին արձակագիրներ
Կատեգորիա:Չինացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ
Կատեգորիա:Չինացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Չինացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Չինացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Չինաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Չինացի գրողներ
Կատեգորիա:Չինացի հեղափոխականներ
Թեփուղ

**Թեփուղ** (), թեփուկ, ծածանազգիների ընտանիքի ձուկ։ Հայաստանում (Արաքս, Մեծամոր, Հրազդան, Արփա, Ազատ, Որոտան, Ախուրյան, Աղստև գետերում և դրանց ջրերով սնվող ջրանցքներում, ջրամբարներում) տարածված է թեփուղ կովկասյան (*L.c. orientalis*) ենթատեսակը։ 
Միջին չափի ձուկ է։ 
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինն իլիկաձև է, երկարությունը՝ 15-25 (երբեմն՝ մինչև 40) սմ, զանգվածը՝ 1 կգ։ Գլուխը խոշոր է, լայն։ Բերանը մեծ է՝ դնչի ծայրին դեպի վեր ուղղված թեք կտրվածքով։ Պոչի լողակը մկրատաձև է։ Թեփուկները խոշոր են, կողագծում՝ 39-45 հատ։ Մեջքային լողակում կա 10-12 ճառագայթ, հետնալողակում՝ 11-12։ Կլանային ատամները երկշարք են։ Խռիկային առէջները կարճ են, սրածայր, 6-10 հատ։ Մեջքը մոխրագորշ է՝ կանաչավուն նրբերանգով, կողքերը՝ արծաթափայլ կամ ոսկեփայլ։ Փորիկը սպիտակ է։ Կողքերի և մեջքի թեփուկներն արտաքինից երիզված են մուգ, բարակ շերտագծով։ Մեջքային և պոչային լողակները մոխրագույն են, կրծքային, փորային լողակները և հետնալողակը՝ դեղնավուն կամ նարնջագույն։ Լողակների հիմքերը վառ գունավորված են։ Աչքի ծիածանաթաղանթը ոսկեգույն է կամ դեղնավուն։ 
## Բազմացում և զարգացում
Սեռահասուն է դառնում 1-2 տարեկանում։ Արուներն էգերից 1 տարով ավելի շուտ են հասունանում։ Սեռական երկձևությունը թույլ է արտահայտված։ Բազմանում է գարնանը, այդ շրջանում արուների գլխի և մարմնի վրա հայտնվում է մանր ալրագույն ցան։ Բեղունությունը հասնում է մինչև 120 հազար ձկնկիթ (այն դեղին է՝ 1, 2-1, 5 մմ տրամագծով), կպչուն, 
Դնում է ստորջրյա առարկաների կամ բույսերի վրա։ 
## Սննդառություն
Կենդանակեր է. երիտասարդները սնվում են տարբեր անողնաշարավորներով՝ ջուրն ընկած միջատներով ու նրանց թրթուրներով, ջրալվերով, ջրային այլ անողնաշարավորներով, հասունները՝ մանր ձկներով, գորտերով, խեցգետիններով, առավել խոշորները՝ նաև մանր կաթնասուններով։  

Բնական ջրակալներում հաճախ վարակվում է մակաբույծ որդերով (փոկորդ և կարթագլուխ), որոնք մակաբուծում են թեփուղի որովայնի խոռոչում կամ աղիների պատերի վրա։ Արդյունաբերական նշանակություն չունի։ Սիրողական ձկնորսության օբյեկտ է։ 

Կատեգորիա:Ծածանազգիներ
Կուշ

thumb|Կուշի սերմերը
**Կուշ**, **լյուֆա**, **վիետնամական դդում** կամ **չինական բամիա** (*Lagenaria siceraria*), դդմազգիների (*Chenopodiaceae*) ընտանիքի Luffa ցեղին պատկանող միամյա մշակաբույս։ Առավել լայնորեն մշակվում է Չինաստանում և Վիետնամում։

Ունի երկար վեգետացիոն շրջան։ Ցողունները բավականին երկար են և մագլցող, ինչի պատճառով մշակությունը կատարվում է հենակային համակարգի օգնությամբ։ Կուշի ցողունը կտրելու դեպքում արտադրվում է մեծ քանակությամբ հյութ՝ *կուշի ջուր*, որը Չինաստանում օգտագործվում է օծանելիքի արտադրության մեջ։

Տերևները կլոր-սրտաձև են, մուգ կանաչ գույնի, ծաղիկները դեղին են։ Բույսը միատուն է, բաժանասեռ ծաղիկներով, փոշոտվում է խաչաձև։ Պտուղները աչքի են ընկնում փխրունությամբ և բուրումնավետությամբ, պարունակում են վիտամիններ, կալիումական և ֆոսֆորական աղեր։ Թարմ պտուղներն օգտագործում են տարբեր կերակրատեսակների պատրաստման մեջ։ Հասուն պտուղների պտղամիսը թելոտ է, ամուր. այդ տեսակի պտուղները սննդի օգտագործման մեջ պիտանի չեն։ Պտղի ներսը ցանցանման է, պտղացանցն օգտագործվում է բժշկության մեջ։ Հասուն պտուղը վերամշակելուց հետո օգտագործում են որպես սպունգ՝ լողանալու համար, կոշիկների և գլխարկների մեջ։ Որպես բանջարեղեն ընտրվում են գլանաձև սորտերը, որոնց նոր ձևավորված պտուղները երկար են ու բարակ, 10-30 սմ, փխրուն և նուրբ բուրմունքով։ Տեխնիկական նպատակների համար ընտրում են դարձյալ գլանանման պտղով սորտերը, որոնց պտուղներն ունեն 30-65 սմ երկարություն։

Կուշը ջերմասեր ու խոնավասեր բուսատեսակ է։ Բազմանում է սերմերով։ Լավ բերք ստացվում է այն հողերում, որտեղ ստորգետնյա ջրերը բարձր են։ Մշակվում է որպես շարահերկ բույս։ Բերքահավաքի ժամանակ հետևում են, որպեսզի պտուղները չկոպտանան։

Կուշի հայրենիքը համարվում է Հնդկաստանը, որտեղից երկու հազար տարի առաջ տեղափոխվել է Չինաստան։

## Գրականություն
* Մելիքյան, Անդրեաս. *«Բանջարաբուծություն»*, Երևան, «Դար», 2005
* Խաչատրյան Ս. Ս. *«Բանջարաբուծություն»*, Երևան, 1977

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տեղեկություն Luffa.info կայքում 
* Տեղեկություն եգիպտական լյուֆայի մասին  

Կատեգորիա:Դդմազգիներ
Դիմիտրի Մանուիլսկի

**Դիմիտրի Զախարովիչ Մանուիլսկի** (, ), խորհրդային պետական և կուսակցական գործիչ, ՈւԽՍՀ ԳԱ իսկական անդամ (1945), Կոմունիստական կուսակցության անդամ (1903)։

Եղել է Կրոնշտադտի, ապա Սվեաբորգի զինված ապստամբությունների (1906) կազմակերպիչներից, ձերբակալվել և դատապարտվել է աքսորի, բանտից փախել է Կիև, որտեղ մտել է ՌՍԴԲԿ կոմիտեի մեջ։ 1907-1912 թվականներին տարագրվել է Ֆրանսիա, մտել «Վպերյոդ» խմբի մեջ։ 1912-1913 թվականներին քարոզչական աշխատանք է կատարել Պետերբուրգում և Մոսկվայում, ապա նորից տարագրվել Ֆրանսիա։ 1917 թվականի մայիսին վերադարձել է Ռուսաստան։

ՌՍԴԲ(բ)կ VI համագումարում մտել է բոլշևիկյան կուսակցության մեջ։ 1922 թվականից աշխատել է Կոմինտերնում, 1924 թվականից՝ Կոմինտերնի ԳԿ-ի (ԿԻԳԿ) Նախագահության անդամ, 1928-1943 թվականներին՝ ԿԻԳԿ քարտուղար ՀամԿ (բ) կ ԿԿ-ում և Կարմիր բանակի գլխավոր քաղաքական վարչությունում, 1944 թվականից՝ ՈւԽՍՀ ԺԿԽ նախագահի տեղակալ և ՈւԽՍՀ արտաքին գործերի ժողկոմ, 1946-1953 թվականներին՝ ՈւԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի նախագահի տեղակալ։ Եղել է ԽՄԿԿ 10-19-րդ համագումարների պատգամավոր, 11-րդ համագումարում ընտրվել է ԿԿ անդամության թեկնածու, 12-18-ում՝ անդամ։ Եղել է նաև ԽՍՀՄ 2-3-րդ գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։

Պարգևատրվել է Լենինի 3 և Կարմիր դրոշի շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 21 ծնունդներ
Կատեգորիա:1883 ծնունդներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 22 մահեր
Կատեգորիա:1959 մահեր
Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դիվանագետներ
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 19-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի արտաքին գործերի նախարարներ
Կատեգորիա:«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Կոմինտերնի գործիչներ
Խաչիկյան

**Խաչիկյան**, հայկական ազգանուն։

## Ազգանունը կրողներ
* Անի Խաչիկյան (ծնվ․ 1993), դերասանուհի։
* Անտոն Միրոնի Խաչիկյան (ծնվ․ 1943), իրավաբան։
* Արտավազդ Վահանի Խաչիկյան (1918-2000), լրագրող, խմբագիր, պետական, կուսակցական գործիչ, մարզական գործի կազմակերպիչ։
* Եվգենյա Սերգեյի Խաչիկյան (1915-1991), օպերայի երգչուհի։
* Զավեն Խաչիկյան (ծնվ․ 1955), ֆոտոլրագրող, լուսանկարիչ, վավերագրող։
* **[[Էդուարդ Խաչիկյան (այլ կիրառումներ)|Էդուարդ Խաչիկյան]]**
** Էդուարդ Ալբերտի Խաչիկյան (ծնվ․ 1957), պետական և քաղաքական գործիչ, արձակագիր, հրապարակախոս։
** Էդուարդ Երեմի Խաչիկյան (1928-2018), աստղագետ։
** Էդուարդ Վազգենի Խաչիկյան (1960-1992), օդաչու։
* Լևոն Ստեփանի Խաչիկյան (1918-1982), պատմաբան, բանասեր-աղբյուրագետ։
* Խաչիկ Մարտինի Խաչիկյան (ծնվ․ 1960), բժիշկ-մաշկասեռավարակաբան։
* Հակոբ Խաչիկյան (1931-2015), պատմաբան, գրականագետ, լեզվաբան և գրող։
* Մարգարիտ Լևոնի Խաչիկյան (ծնվ․ 1949), լեզվաբան։
* Յակով Իվանի Խաչիկյան (1921-2015), փիլիսոփա, գեղագետ։
* Սամուել Խաչիկյան (1923-2001), ռեժիսոր, սցենարիստ, գրող։
* Սիետ Խաչիկյան (17-րդ դար), պարսից կառավարության պաշտոնատար։
* Սպարտակ Երեմի Խաչիկյան (1932-2005), ճարտարապետ։
* Սուրեն Վահանի Խաչիկյան (1910-1983), բանաստեղծ, թարգմանիչ, ֆելիետոնիստ։
* Վազգեն Յուրիկի Խաչիկյան (ծնվ․ 1972․), ՀՀ պետական, քաղաքական գործիչ։
* Վահրամ Ղևոնդի Խաչիկյան (1923-2002), նկարիչ։
* Վեհմիր Վլադիմիրի Խաչիկյան (1927-2003), դերասան։
* Վիկտորյա Խաչիկյան (1884-1955), դերասանուհի, պարուհի։
* Քեն Խաչիկյան (ծնվ․ 1944), քաղաքական խորհրդատու, ելույթներ գրող, փաստաբան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ
Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Անձնանվանական հիմքով ազգանուններ
Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ
Կատեգորիա:Հայերեն հիմքով ազգանուններ
Մարաթական գրականություն

**Մարաթական գրականություն**, մարաթի ժողովուրդների գրականությունը (Հարավ-Արևմտյան Հնդկաստան, Մահարաշտրա նահանգ)՝ մարաթի լեզվով։

Կազմավորումը սերտորեն կապված է XI-XII դդ. կրոնա-բարենորոգչական շարժումների հետ, որոնց գաղափարախոսները հրաժարվեցին սանսկրիտից և դիմեցին ժողովրդական կենդանի լեզուներին։ Միջնադարյան Մարաթական գրականության խոշորագույն ներկայացուցիչներն են բանաստեղծներ Մուկունդարաջան (1128-1198), Դնյաննեշվարը (1271-1296), Նամդևը (1270-1350), Էկնաթը (1533-1599), Տուկարամը (1608-1649), Ռամդասը (1608-1681) և այլն։ XVII դ. Մարաթական գրականությունը հարստացավ պովադա (հերոսական բալլադ) և լավինի (սիրային քնարերգություն) ժողովրդական բանաստեղծական ձևերով։ Առաջացավ բրահմանա-ազնվականական «գիտական պոեգիա»-ն (Վաման, Մորոպանտ)։

XIX դ. 1-ին կեսին մարաթական իշխանություններում հաստատվեց անգլիական գաղութային տիրապետություն։ Մարաթական մտավորականությունը ծանոթացավ բուրժուական փիլիսոփայությանն ու գրականությանը, Հնդկաստանում զարգացան բուրժուական հարաբերությունները, այս հանգամանքը նպաստեց Մարաթական գրականության նորացմանը։ Առաջատար ժանրը դարձան սոցիալ-կենցաղային ու պատմական վեպը և կենցաղային ու քաղաքական դրաման։

XIX դ. վերջին հայտնվեց պատմվածքի ժանրը, պոեզիան հագեցվեց քաղաքական բովանդակությամբ։ Վ. Բրահմաչարիի (1825-1870), Զ. Փուլեի (1827-1890), Հ. Ահարքարի (1856-1895), Բ. Թիլաքի (1856-1920) հրապարակախոսությունը և արձակագիր Հ. Ապտեի (1864-1919), բանաստեղծներ Կեշավսուտի (Կ. Դամլե, 1866-1905), Ն. Դուպտեի (1872-1947), դրամատուրգներ Դ. Դևալի (1854-1916), Կ. Քադիլքարի (1872-1948) և ուրիշների ստեղծագործությունները լի էին ֆեոդալական սովորույթների ու սահմանակարգումների, ինչպես նաև անգլիական գաղութարարների դեմ բողոքով։ 1920-ական թթ. պոեզիան ներկայացված է «Արևի ճառագայթ» ռոմանտիկ դպրոցով։ 1930-1940-ական թթ. Հնդկաստանում ազգային-ազատագրական շարժումը նպաստեց ռեալիստական արձակի ուժեղացմանը։

Կատեգորիա:Հնդկաստանի մշակույթ
Կատեգորիա:Հնդկական գրականություն
Թխակապույտ աղավնի

thumb|Columba livia
thumb|''Columba livia''

**Թխակապույտ աղավնի** (), աղավնիների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, տարածված։ Հայաստանում հանդիպում է ամենուր։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 31-34 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 63-70 սմ։ Գունավորումը փոփոխական է, ընդհանուր փետրածածկը հիմնականում կապտամոխրագույն է, գոտկատեղը, մեջքի հետին մասը և թևատակը՝ սպիտակ, մեջքը՝ բաց մոխրագույն, թևին կան 2 երկար սև շերտեր։ Սահասավառնում է վեր պարզած թևերով։ Բնակվում է ժայռոտ լեռներում, գետահովիտներում, բնակավայրերում և այլն։

## Սննդառություն
Սնվում է սերմերով, անողնաշարավորներով, սննդի մնացորդներով։

## Կենսակերպ
Բնադրում է քարանձավներում, ժայռերի քիվերին և խորշերի մեջ, եկեղեցիների գմբեթներին, բարձրահարկ և ծավալուն շենքերի տանիքներում և այլն։ Թխակապույտ աղավնին հարմարվել է մեծ քաղաքներում ապրելու պայմաններին։ Մեծ ու փոքր երամներով թառում են շինությունների, ճարտարապետական կերտվածքների, զարդաքանդակների, արձանների վրա և արտաթորանքով աղտոտում, որի հետևանքով ժամանակի ընթացքում դրանք քայքայվում են։ Բույնը գավաթաձև է, նոսր, կառուցում է ճյուղերից, փետուրներից և այլն։

## Բազմացում և զարգացում
Ձվադրում է փետրվար-հունիսին։ Դնում է 39 մմ տրամագծով, սպիտակ 2 ձու։ Տարեկան կարող է բազմանալ մի քանի անգամ։ Համարվում է սիրողական և մարզական որսորդության թռչուն։

Կատեգորիա:Աղավնիներ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Թզուկ փոքրաչղջիկ

**Թզուկ փոքրաչղջիկ** (), չղջիկների ենթակարգի հարթաքիթ չղջիկների ընտանիքի կաթնասուն կենդանի։ Հայաստանում հանդիպում է ամենուր (բացառությամբ բարձր լեռնային ալպյան մարգագետիններից և խիստ կտրտված կիրճերից), առավել հաճախ՝ մարդաբնակ տարածքներում՝ տարբեր շինությունների տանիքներում (որտեղ և ձմեռում է), լուսամուտների, դռների, պատերի, երբեմն՝ ծառերի կեղևի և ժայռերի ճեղքերում։ 
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 42 մմ է, պոչինը՝ 30 մմ, նախաբազկինը՝ 30 մմ, կենդանի զանգվածը՝ 4, 5 գ։ 
## Սննդառություն
Սնվում է՝ մոծակներով, մլակներով, ցեցերով, ճանճերով։

## Բազմացում և զարգացում
Բազմանում է հունիս-հուլիսին։ Ծնում է սովորաբար 2 ձագ, որոնք 4 շաբաթականում արդեն թռչում և սնվում են ինքնուրույն։ 

Կատեգորիա:Հարթաքիթ չղջիկներ
Կատեգորիա:Միջին Արևելքի կաթնասուններ
Մարդաբանական սկզբունք

**Մարդաբանական սկզբունք**, անթրոպոլոգիզմ, փիլիսոփայական ըմբռնում, որը «մարդ» հասկացությունը համարում է հիմնական աշխարհայացքային կատեգորիա և դրանից ելնելով մշակում է պատկերացումների համակարգ բնության, հասարակության և մտածողության մասին։ Մարդաբանական սկզբունքը հակադրվում է մատերիայի և ոգու դուալիստական անջատմանը, մատերիականի և հոգեկանի (իդեալականի) փոխհարաբերության իդեալիստական ըմբռնմանը։ Մարդաբանական սկզբունքն իր դասական դրսնորմամբ, մինչմարքսիստական մատերիալիզմի ձևերից է, որին, սակայն, հատուկ է մարդու ձևավորման պրոցեսում հասարակական պրակտիկայի դերի բացասումը։ Մարդաբանական սկզբունքն առաջին պլան է մղում հասարակական-արտադրական հարաբերությունների ամբողջությունից դուրս վերացական մարդուն, որը դիտվում է միայն բնության մի մաս, մատերիական և հոգեկան հատկանիշներով օժտված անփոփոխ բնական էակ.անտեսվում է մարդու հասարակական էությունը։ 	Մատերիալիստորեն ըմբռնված մարդաբանական սկզբունքն առավել ամբողջականորեն արտահայտվել է Լ. Ֆոյերբախի և Ն.Չեռնիշևսկու ուսմունքներում։ Նման մոտեցում առկա է նաև XIX դ. հայ իրականության մեջ (Ա.Փափովիչ, Միքայել Նալբանդյան)։ Մարդաբանական սկզբունքի իդեալիստական տարբերակները զարգացրել են Ֆրիդրիխ Նիցշեն, Վ. Դիլթեյը, Գ. Զիմմելը, Մ. Շիլլերը։ Արդի բուրժուական փիլիսոփայությունը մարդաբանական սկզբունքն օգտագործում է իբրև իդեալիզմի հիմնավորում, որքանով օբյեկտիվ իրականությունը դիտվում է մարդկային էությունից ածանցյալ (էկզիստենցիալիզմ, փիլիսոփայական մարդաբանություն, սոցիալ-դարվինիզմ, ֆրոյդիզմ են)։ 

Կատեգորիա:Տիեզերագիտություն
Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական մարդաբանություն
Աստվածաշնչյան մարգարեներ

**Մարգարեներ**, Աստծո անունից ապագան գուշակողներ, ինչպես նաև կրոնաբարոյական քարոզիչներ ու հասարակական-քաղաքական հռետորներ հին Հրեաստանում։ Մարգարեներն իբր օժտված էին ժողովրդին ուսուցանելու և գալիք աղետների մասին նրան զգուշացնելու «աստվածային առաքելությամբ»։ Մ.թ.ա. IX դ. Եղիա մարգարեն և նրա աշակերտ Եղիշեն, իրենց շուրջ համախմբելով երիտասարդ մարգարեներին («մարգարեների որդիներ»), «մարգարեից դպրոցներ» էին հիմնել երկրի տարբեր քաղաքներում (Գաբաա, Նավաթ, Բեթել, Գաղգաղա, Երիքով)։ Մ.թ.ա. VIII-VI դդ. մարգարեական շարժման նոր վերելքը պայմանավորվել է երկրում հասարակական-քաղաքական հակասությունների ծայրահեղ սրմամբ, ժողովրդի վիճակի ծանրացմամբ, արտաքին (Ասորեստանի, Նոր Բաբելոնիայի, Աքեմենյան Իրանի) միջամտության սաստկացմամբ։ Մ.թ.ա. IX դ. նշանավոր մարգարեներ էին Հովնանը և Հովելը, մ.թ.ա. VIII դ.՝ Ամովսը, Ովսեն, Եսայի I-ը, Միքիան, Նավումը, մ.թ.ա. VII դ.՝ Սոփոնիան, Երեմիան, Ամրակումը, Աբդիոնը, մ.թ.ա. VI դ.՝ Եզեկիելը, Դանիելը, Եսայի II, Անգեն, Զաքարիան։ Մարգարեները բողոքել են իշխողների, ունևորների դեմ գյուղացիներին հողազրկելու, ճնշելու և աշխատավորների հանդեպ կամայականություններ ցուցաբերելու համար, ընդդիմացել պատերազմներին։

Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան մարգարեներ
Կատեգորիա:Մարգարեներ
Հիդրոդինամիկական դիմադրություն

**Հիդրոդինամիկական դիմադրություն**, հեղուկով շրջահոսվող մարմնի շարժմանը դիմադրող ուժ։ Հիդրոդինամիկական դիմադրությունը մարմնի վրա ազդող բոլոր ուժերի գլխավոր վեկտորի պրոյեկցիան է շարժման ուղղության վրա։ Որոշվում է (X=C_x \rho \frac{v^2}{2}S) բանաձևով, որտեղ (\rho)-ն միջավայրի խտությունն է, v-ն՝ արագությունը, S-ը՝ տվյալ մարմնին բնորոշ մակերեսը, C_x-ն չափազուրկ գործակիցը կախված է մարմնի ձևից, շարժման ուղղության նկատմամբ դիրքից և նմանության թվերից։ Շարժվող մարմնի մակերևույթի յուրաքանչյուր տարրի վրա հեղուկի ազդող ուժը կարելի է բաժանել նորմալ և շոշափող բաղադրիչների, այսինքն՝ ճնշման և շփման ուժերի։ Ճնշման ուժերի գումարի պրոյեկցիան շարժման ուղղության վրա կտա ճնշման հիդրոդինամիկական դիմադրությունը, իսկ շփման ուժերի գումարի պրոյեկցիան շարժման ուղղության վրա՝ շփման հիդրոդինամիկական դիմադրություն։ Կամայական հատվածք ունեցող խողովակում հեղուկի հաստատված շարժման ժամանակ խողովակի միավոր երկարության հիդրոդինամիկական դիմադրությունը որոշվում է (\Delta P=\lambda \frac {I \rho v^2}{2d}) բանաձևով, որտեղ l-ը դիտարկվող հատվածի երկարությունն է, d-ն՝ տրամագիծը, v^2-ն հեղուկի միջին ելքային արագությունը, \lambda-ն՝ դիմադրության չափազուրկ գործակիցը, որի արժեքը կախված է խողովակի հատվածքից և շարժման ռեժիմից (լամինար, տուրբուլենտ)։ Հարթ շրջանային խողովակում հեղուկի լամինար շարժման դեպքում \lambda= \frac {64}{Re}, տուրբուլենտի դեպքում \lambda= \frac {3164}{Re^{0.25}}, որտեղ Re-ն Ռեյնոլդսի թիվըն է։ Խողովակաշարերում հեղուկի շարժման ժամանակ խողովակների չափերի թռիչքաձև փոփոխությունների հետևանքով առաջանում է, այսպես կոչված, տեղական դիմադրություն, որը որոշվում \Delta p= \xi \rho \frac{v^2}{2} բանաձևով։ Այստեղ \xi–ն տեղական դիմադրության գործակիցն է տրված հատույթում։ Հիդրոդինամիկական դիմադրության ճշգրիտ որոշումը կարևոր է զանազան կառույցների, սարքավորումների և ապարատների նախագծման և կառուցման համար։

Կատեգորիա:Հիդրոդինամիկա
Գանգերի աշտարակը․ Ճանապարհորդություն Պարսկաստանի և Թուրքահայաստանի միջով

**Գանգերի աշտարակը․ Ճանապարհորդություն Պարսկաստանի և Թուրքահայաստանի միջով** (), Հերալդ Ռայթլինգեր Ռոբերթսի 1932 թվականին Լոնդոնում հրատարակված գիրքն է։

## Հեղինակ
Հերալդ Ռայթլինգեր Ռոբերթս (1900-1978), անգլիացի տնտեսագետ, արվեստաբան և պատմաբան։ Սովորել է Օքսֆորդի համալսարանում, կռվել Առաջին աշխարհամարտում։ Բազմաթիվ գրքերի հեղինակ է՝ այդ թվում նաև Հոլոքոստին նվիրված երկու աշխատությունների։ 1930-1931 թվականների Ռայթլինգերը ձմռանը և գարնան սկզբին ճամփորդել է Պարսկաստանում և Արևմտյան Հայաստանում։ Նրա ճամփորդության նկարագրությունը գրքի տեսքով լույս է տեսել 1932 թվականին «ՙԳանգերի աշտարակը. Ճամփորդություն Պարսկաստանով և Թուրքահայաստանով» վերնագրով։

## Բովանդակություն
Ճամփորդությունը սկսվում է Միջագետքից, շարունակվում Պարսկաստանով, Ուրմիա-Խոյ-Մակու գծով հասնում Բայազետ։ Հեղինակը լինում է Իգդիրում, Կարսում, Էրզրումում և այլ բնակավայրերում։ Հեղինակը նկարագրական նյութը համադրում է հետաքրքիր պատմական տեղեկությունների հետ։ Ուշագրավ է այն փաստը, որ հեղինակն Արևմտյան Հայաստանում ճամփորդում էր մի ժամանակահատվածում, երբ արդեն տեղի էր ունեցել Հայոց ցեղասպանությունը։ Երկիրը դատարկվել էր իր բնիկ՝ հայ բնակչությունից։ Ուստի աշխատանքի վերնագիրն ամենևին էլ պատահական չի ընտրված։ Գրքում կան լուսանկարներ, քարտեզ։ Քարտեզում առկա է Թուրքահայաստան տեղանունը (ՙTurkish Armenia՚)։

## Քաղվածքներ գրքից

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1932 գրքեր
Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Հանս ֆոն Մարե

**Հանս ֆոն Մարե** (, ), գերմանացի նկարիչ։ Սովորել է Բեռլինում, Կ. Շաեֆեկի մոտ (1854-1855)։

1873 թվականից ապրել է Իտալիայում։ Իտալական Վերածննդի արվեստի ազդեցությամբ ստեղծել է մոնումենտալ-դեկորատիվ գունանկարներ (Նեապոլի Կենդանաբանական կայանի որմնանկարները, 1873-1874)։ Մարեն ձգտել է այլաբանական կերպարներով մարմնավորել մարդկության «ոսկե դարի» մասին երազանքները («Ոսկե դար», 2 տարբերակ, 1879-1885 թվականներ, Նոր պատկերասրահ, Մյունխեն)։ Ուշ շրջանի դիցաբանական թեմաներով նրա սյուիտ-եռանկարներն իրենց կառուցվածքային և այլ առանձնահատկություններով կանխորոշեցին «մոդեռն» գեղանկարչությունը։ Միաժամանակ գեղարվեստական իդեալի ձգտումը Մարեի գործերին հաղորդել են սառը վերացականության տարրեր («Պարիսի դասը», 1880-1881 թվականներ, Ազգային թանգարան, Բեռլին)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Էլբերֆելդ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Գերմանացի դիմանկարիչներ
Կատեգորիա:Սիմվոլիստ նկարիչներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գրաֆիկներ
Խաչվանքյան (այլ կիրառումներ)

**Խաչվանքյան**, հայկական ազգանուն։

* Կարպ Խաչվանքյան, հայ դերասան, ռեժիսոր, ՀՀ ժողովրդական արտիստ (1923-1998)։
* Տաճատ Խաչվանքյան, հայ գրաֆիկ նկարիչ (1896-1940)։
Ջակոմո Մանցու

**Ջակոմո Մանցու** (, ), իտալացի քանդակագործ։

## Գործունեություն
1930-ական թթ. Միլանում հարել է հակաֆաշիստ-նկարիչների խմբին։ Խաչելություն և խաչից իջեցնելու տեսարաններ պատկերող «նույն թեմայով վարիացիաներ» ռելիեֆների շարքով Մանցուն բողոքել է ֆաշիզմի գազանությունների դեմ («Խաչելություն գեներալի ներկայությամբ», 1942, հեղինակի սեփականություն)։ «Կարդինալներ» արձանաշարում ձգտել է բացահայտել կաթոլիկ եկեղեցու դերը ժամանակակից աշխարհում («Մեծ կարդինալ», 1955, ժամանակակից արվեստի միջազգային պատկերասրահ, Վենետիկ)։ 1950-ական թթ. ստեղծել է կնոջ գեղեցկության ընդհանրական կերպարն արտահայտող աշխատանքներ։ Զալցբուրգի տաճարի (1955-58) և Ռոտերդամի Սինտ-Լաուրենսկերկ եկեղեցու (1966-1968) բրոնզյա դռներում, Հռոմի Սբ. Պետրոսի տաճարի «Մահվան դարպասներ»-ում (1947-1964) կրոնական, պատմախորհրդանշական և ժանրային մոտիվների համարձակ զուգորդմամբ արտահայտվել է Մանցուի կենսական և գեղարվեստական նպատակադրումը՝ պայքարը բռնության դեմ մարդու ազատության համար։ 1969-1970 թվականներին Կապրի կղզում ստեղծել է Վլադիմիր Իլյիչ Լենինին նվիրված մարմարյա մոնումենտ։ Մանցուն նաև գեղանկարիչ է, բնանկարիչ և նկարազարդող։ Արժանացել է «Ժողովուրդների միջև խաղաղության ամրապնդման համար» միջազգային լենինյան մրցանակի (1966)։ ԽՍՀՄ գեղարվեստի ակադեմիայի պատվավոր անդամ է (1967)։

## Պատկերասրահ

One Woodward Building lobby sculpture Detroit.jpg|Ջակոմո Մանցուի աշխատանքներից մեկը, Դետրոյթ
Paolo Monti - Servizio fotografico - BEIC 6363809.jpg|*Monumento al partigiano* (1977), Բերգամո, լուսանկարը՝ Պաոլո Մոնտիի


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի քանդակագործներ
Կատեգորիա:«Իտալիայի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի մեծ խաչի ասպետներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի քանդակագործներ
Կատեգորիա:Իտալացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի գրաֆիկներ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Իտալացի կոմունիստներ
Կատեգորիա:Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Իտալացի արվեստագետներ
Թշշան կարապ

**Թշշան կարապ** (), բադերի ընտանիքի թռչուն, որը գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։ Հայաստանում պատահական չվահյուր է։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 145-160 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 208-238 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 8-13 կգ։ Երկար վիզը ոլոր է՝ վեր պահած դիրքում։ Պոչը երկար է, ծայրը՝ սուր։ Հասունը գրեթե ամբողջությամբ սպիտակ է, կտուցը՝ նարնջագույն ու սև, ոտքերը և ոտնաթաթերը՝ սև։ Արուի կտուցի կոշտուկն ավելի մեծ է։ Երիտասարդի ընդհանուր գունավորումը մոխրագույն է՝ դարչնագույն վրձնախազերով, կտուցը վարդագույն է, հիմքը՝ սև, ճակատի կոշտուկը բացակայում է։ Թշշան կարապը ջրի վրա և թռչելիս նրբագեղ է, ձայնը երբեմն նման է թշշոցի կամ մեղմ խռխռոցի։ Թռչելիս թևերը ծափաձայներ կամ սվսվոցներ են արձակում։ Հարսանեկան պարերի ընթացքում կամ հարձակվելու պահին լողում է՝ թևերը մեջքի վրա կամարաձև պահած։ Բնակվում է զանազան ջրային տարածքներում, երբեմն կեր է փնտրում դաշտերում։

## Սննդառություն
Սնվում է առավելապես ջրային բույսերով։

## Տարածվածություն
Տարածման արեալն ընդգրկում է գրեթե ողջ Եվրոպան և Սկանդինավյան երկրները, Ռուսաստանը, Փոքր Ասիան, Հարավային Կովկասը, Իրանը և Աֆղանստանը, Հնդկաստանի հյուսիսային և Չինաստանի արևելյան շրջանները։

### Տարածվածությունը Հայաստանում
Կանոնակարգված հետազոտությունների դեպքում Սևանա լճում, Արարատյան դաշտի արհեստական լճակներում, Արփի լճում, Ախուրյանի, Սպանդարյանի և այլ ջրամբարներում հնարավոր է հաստատել թշշան կարապի պարբերաբար հայտնվելը։ Բնական պայմաններում ամենուր տարածված է ոչ մեծ քանակությամբ։ Թեպետ թաքնված է և զգույշ, հեշտությամբ ընտելանում է անազատ պայմաններին, դառնում ձեռնասուն, բազմանում առանց դժվարությունների։

## Տնտեսական նշանակություն
Նպատակահարմար է տնտեսական շահույթ բերող թռչնաբուծական ֆերմաների ստեղծումը և որպես մսատու, փետրատու (փետուրները կանացի զգեստների արժեքավոր զարդ են) տեսակի բազմացումը։ Կեցվածքով ու վարքով առանձին գեղագիտական արժեք է ներկայացնում առողջարանների, քաղաքների, առանձնատների ջրավազաններում պահելու համար։

## Պահպանություն
Պատահական չվահյուր, հազվագյուտ տեսակ է, որն ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Աշնանային և գարնանային չուի շրջաններում հանդիպում է 5-10, իսկ ձմռանը` 50-60 առանձնյակներից բաղկացած խմբերով։ Հայաստանում միշտ եղել է հազվագյուտ։

Վտանգման հիմնական գործոնները ուսումնասիրված չեն (հավանաբար` որսագողությունը)։

Պահպանվում է «Սևան» ազգային պարկում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Բադեր
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Պյոտր Մաշերով

**Պյոտր Միրոնովիչ Մաշերով** (բելառուսերեն՝ Пётр Міро́навіч Машэ́раў, ), բելառուս խորհրդային պետական և կուսակցական գործիչ, Խորհրդային Միության հերոս (1944), սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1978), ԽՄԿԿ անդամ (1941)։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ղեկավարել է ԲԽՍՀ Ռոսոնի շրջանի կոմերիտական ընդհատակյա կազմակերպությունը, եղել է այդ շրջանի պարտիզանական շարժման ղեկավարներից։ 1943-1946 թվականներին՝ Բելառուսի ԼԿԵՄ Վիլեյկայի, Մոլոդեչնոյի մարզկոմների առաջին քարտուղար, 1946-1954 թվականներին՝ Բելառուսի ԼԿԵՄ ԿԿ քարտուղար, ապա՝ առաջին քարտուղար։ 1955-1959 թվականներին՝ Բելառուսի կոմկուսի Բրեստի մարզկոմի առաջին քարտուղար, 1959-1962 թվականներին՝ Բելառուսի կոմկուսի ԿԿ քարտուղար, 1962-1965 թվականներին՝ երկրորդ քարտուղար, 1965 թվականի մարտից՝ առաջին քարտուղար։ ԽՄԿԿ 19-25 համագումարների պատգամավոր էր, 22 համագումարում ընտրվել էր ԽՄԿԿ ԿԿ անդամության թեկնածու, ԽՄԿԿ ԿԿ Հոկտեմբերյան (1963) պլենումում, 23-25 համագումարներում՝ անդամ։ 1966 թվականի ապրիլից եղել է ԽՄԿԿ ԿԿ քաղբյուրոյի անդամության թեկնածու։ Եղել է նաև 3-5-րդ և 7-10-րդ գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ, ԽՍՀՄ Գերագույն սովետի Նախագահության անդամ (1966)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Փետրվարի 13 ծնունդներ
Կատեգորիա:1918 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 4 մահեր
Կատեգորիա:1980 մահեր
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության հերոսներ
Կատեգորիա:Ավտոճանապարհային վթարներից զոհվածներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 19-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 21-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի պարտիզաններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Բելառուսի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 8-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Հովսեփ Տիգրանով

**Հովսեփ Տիգրանով**, Երևանի ութերորդ քաղաքագլուխ։

Հովսեփ Տիգրանովը 20-րդ դարի սկզբի հայ ականավոր ռազմական գործիչներից էր՝ Ռուսական կայսրության Կովկասի փոխարքայությունում։ Նա նշանակվել է Երևանի քաղաքագլուխ 1911 թվականի հունվարին և պաշտոնավարել 1 տարի։ Իրականում նա ժամանակավորապես փոխարինել է Հովհաննես Մելիք-Աղամալյանին, ով քաղաքագլուխ էր նշանակվել 1904 թվականից, և պաշտոնավարել էր 10 տարի՝ մինչև 1914 թվականը։ Մինչ այդ Հովսեփ Տիգրանովը ռազմական գործիչ էր, Ալեքսանդրապոլի քաղաքագլուխը։

## Տես նաև

* Հին Երևան
* Երևանի նահանգ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Խարազյան (այլ կիրառումներ)

**Խարազյան**, հայկական ազգանուն։

* Ամո Խարազյան, հայ թատերական գործիչ, ռեժիսոր, դերասան (1880-1957)։
* Սարգիս Խարազյան, հայ բանաստեղծ (1923)։
Ալեքսեյ Մարեսև

**Ալեքսեյ Պետրովիչ Մարեսև** (, ), օդաչու, մայոր, Խորհրդային Միության հերոս (օգոստոսի 25, 1943), ԽՄԿԿ անդամ (1944)։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին եղել է կործանիչ ինքնաթիռների գնդի օղակի հրամանատար, գնդի հրամանատարի օգնական, գնդի շտուրման։ 1942 թվականի մարտին Մարեսևի ինքնաթիռը մարտում խփվել է։ Ծանր վիրավոր Մարեսևը հարկադրական վայրէջք է կատարել հակառակորդի տարածքում և 18 օր սողալով՝ հասել ռազմաճակատի գծին։ Երկու սրունքների անդամահատումից հետո հարմարվելով պրոթեզներին՝ Մարեսևը իր իսկ խնդրանքով, 1943 թվականի մայիսին ուղարկվել է կործանիչ ավիացիայի 63-րդ գվարդիական գունդ։ Օդային մարտերում խփել է ֆաշիստական ուժերի 7 ինքնաթիռ։

Մարեսևի սխրանքը նկարագրված է Բորիս Պոլևոյի «Պատմություն իսկական մարդու մասին» գրքում։ 1952 թվականին ավարտել է կուսակցական բարձրագույն դպրոցը։ 1956 թվականի սեպտեմբերին նշանակվել է պատերազմի վետերանների խորհրդային կոմիտեի պատասխանատու քարտուղար։

Պարգևատրվել է Լենինի, Հոկտեմբերյան հեղափոխության, Կարմիր դրոշի, Աշխատանքային կարմիր դրոշի, Կարմիր աստղի շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ռուս օդաչուներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության հերոսներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանակիրներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս պատմաբաններ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Գրական հերոսների նախատիպեր
Մանրէային պարարտանյութեր

**Մանրէային պարարտանյութեր**, գյուղատնտեսական բույսերի համար օգտակար մանրէներ պարունակող պատրաստուկներ։ Մանրէային պարարտանյութերը խթանում են հողի կենսաքիմիական պրոցեսները և բարելավում բույսերի արմատային սննդառությունը։ Հայտնի տեսակներից են նիտրազինը, ռիզոտորֆինը, ազոտաբակտերինը և ֆոսֆորաբակտերինը։

Նիտրազինն օգտագործվում է բակլազգի բույսերի պարարտացման համար։ Պատրաստվում է այդ ընտանիքի յուրաքանչյուր տեսակին բնորոշ պալարամանրէների ակտիվ ռասայից՝ դրանք բազմացնելով վարակազերծված և օրգանական նյութերով հարուստ միջավայրում։ Ստացվել է 1896 թ-ին, Գերմանիայում։ Մանրէները թափանցում են մազարմատների մեջ, գոյացնում պալարիկներ, ապա բազմանալով դրանց հյուսվածքներում, կապում են մթնոլորտի ազոտը, որի զգալի մասը յուրացվում է բույսի կողմից։ Նիտրազինն ավելի արդյունավետ է, երբ կիրառվում է օրգանական և հանքային պարարտանյութերի հետ։

Ռիզոտորֆինը օգտագործվում է բակլազգի բույսերի սերմերը պալարամանրէներով վարակելու համար։ Ստանում են տորֆի մանրուքը (որպես լցանյութ) \gamma ճառագայթներով վարակազերծելու և այդ սննդարար միջավայրում պալարամանրէների մաքուր կուլտուրայի ցանքի միջոցով։

Ֆոսֆորաբակտերինը սպիտակ, բաց մոխրագույն կամ դեղնավուն փոշի է։ Սրա յուրաքանչյուր գրամում պարունակում է 8, 5-16 միլիարդ մանրէների սպորներ, որոնք ունակ են ֆոսֆորօրգանական միացությունները մատչելի դարձնել բույսերի համար։ Առավել արդյունավետ է կիրառել օրգանական և հանքային պարարտանյութերի հեա։ Սովորաբար մանրէային պարարտանյութերը օգտագործում են սերմերի կամ տնկանյութերի հետ։ 

Կատեգորիա:Պարարտանյութեր
Խատիսյան (այլ կիրառումներ)

**Խատիսյան**, հայկական ազգանուն։

* Ալեքսանդր Խատիսյան, հայ քաղաքական գործիչ և լրագրող, Հայաստանի առաջին հանրապետության առաջին արտաքին գործոց նախարար և երկրորդ վարչապետ (1874-1945)։
* Մարիամ Խատիսյան, հայ գրող, հասարակական գործիչ (1845-1914)։
Պիեռ Մարեշալ

**Պիեռ Սիլվեն Մարեշալ** (, ), ֆրանսիացի քաղաքական գործիչ, փիլիսոփա, գրող։

Մարեշալը հեղափոխական կողմնորոշվածությամբ աթեիստական մատերիալիզմը համակցել է հավասարողական կոմունիզմի հետ։ Դիրեկտորիայի ընթացքում հակվել է Գ. Բաբյոֆի գլխավորած «հանուն հավասարության» շարժմանը, գրել «Հավասարների մանիֆեստ»-ի առաջին տարբերակը, պամֆլետներ, «Ֆրանսիացի Լուկրեցիոսը» (1797)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:18-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի փաստաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:18-րդ դարի ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրադարանավարներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կոմունիստներ
Խիտարով (այլ կիրառումներ)

**Խիտարով**, ռուսական ազգանուն։

* Նիկոլայ Խիտարով, խորհրդային երկրաքիմիկոս (1903)։
* Րաֆֆի Խիտարով, խորհրդային և միջազգային կոմերիտական շարժման գործիչ (1901-1937)։
* Խիտարովներ, հայ պղնձագործ դրվագողների տոհմ Հաղպատում, 10-11-րդ դարեր։
Մարգագետին

մինի|աջից|Մարգագետին Իսպանիայում
մինի|Մարգագետին Իտալիայում
մինի|աջից|Մարգագետին Հայաստանում

**Մարգագետին**, բիոգեոցենոզ, որի բուսածածքը կազմված է առավելապես բազմամյա մեզոֆիլ (միջին խոնավությանը հարմարված) խոտաբույսերից, որոնք աճում են ամբողջ վեգետացիայի ընթացքում (առանց ամառվա ընդմիջման, որը հատուկ է տափաստանային բույսերին)։ Բնական մարգագետիններն առաջանում են բազմամյա մեզոֆիլ խոտաբույսերի համար նպաստավոր կլիմայական և հողային պայմաններ ունեցող վայրերում՝ երկարատև ողողվող հովիտներում, բարձրլեռնային գոտում, մերձարկտիկայի և մերձանտարկտիդայի ծովափնյա շրջաններում, տափաստանային ու կիսաանապատային գոտիների լիմաններում։

Տարբերում են՝
* *մայրցամաքային*
* *ողողվող*
* *լեռնային* մարգագետիններ

*Մայրցամաքային* մարգագետինները տեղադրված են հարթավայրերում (ողողվող հովիտներից դուրս) և լինում են անջրդի հովիտների ու ցածրավայրերի մարգագետիններ։

*Ողողվող* մարգագետինները տարածված են տունդրայից մինչև անապատներ (հատկապես անտառային և անտառատափաստանային գոտիներում)։ Ավելի բերքատու և բազմազան են, քան մայրցամաքային մարգագետինները։

*Լեռնային* մարգագետինները տարածված են խոնավ, չափավոր կլիմա ունեցող շրջաններում, անտառի վերին սահմանից բարձր (ենթալպյան ու ալպյան մարգագետիններ) և անտառային գոտում, ոչնչացված անտառների տեղում (ետանտառային մարգագետիններ)։ Մարգագետինները չոր խոտի և արոտային լիարժեք կանաչ կերի աղբյուր են։ Խոտակացքը բաղկացած է հացազգի և բակլազգի խոտաբույսերից, տարախոտերից, երբեմն՝ բոշխերից ու մամուռներից։ Կերօգտագործման տեսակետից արժեքավոր են առաջին երկու խումբը։

Հայաստանում մարգագետինները տարածված են հիմնականում Արագածի, Գեղամա լեռնաշղթայի, Կապուտջուղի և այլ լեռնազանգվածներին ու դրանց լանջերին (ծովի մակերևույթից 2200 մ և ավելի բարձրության վրա)։ Հայաստանումում խոտհարքների մոտ 75%-ը գտնվում է ենթալպյան, ետանտառային մարգագետնատափաստանային, իսկ արոտների 90%-ը՝ ալպյան, ենթալպյան, լեռնատափաստանային, մարգագետնատափսատանային և ետանտառային գոտիներում։ Մարգագետինների միջին բերքատվությունը խոտհարքներում 15-25 ց\հա է (չոր խոտ), արոտավայրերում՝ 10-15 ց\հա։

Կատեգորիա:Բուսականության գոտիներ
Կատեգորիա:Մարգագետին
Սմբատ Խաչատրյանց

**Սումբատ Հարությունի Խաչատուրյանց** (), Երևանի իններորդ քաղաքագլուխ։

## Կենսագրություն
Սմբատ Խաչատուրյանցը 20-րդ դարի սկզբի հայ ականավոր քաղաքական և ռազմական գործիչներից էր՝ Ռուսական կայսրության Կովկասի փոխարքայությունում։ 20 տարի՝ 1894-1914 թվականները, ապրել ու աշխատել է Բաքվում։ Նա նշանակվել է Երևանի քաղաքագլուխ 1915 թվականի փետրվարին պաշտոնավարել շուրջ 3 տարի՝ 1917 թվականի դեկտեմբերը։ Դա պատմության համար մի ծանր ժամանակահատված էր, երբ սկսվել էր Առաջին համաշխարհային պատերազմը, ապա նաև՝ 1917 թվականի Փետրվարյան ու Հոկտեմբերյան հեղափոխությունները։ 1915 թվականին Երևանի քաղաքագլուխը Հովհաննես Թումանյանի ու Հովսեփ Խունունցի հետ այցելել էր Կովկասյան ճակատի հայ կամավորների դիրքեր։ Իր գործունեությունը շարունակել է նաև հետագայում, երբ Առաջին Հանրապետության տարիներին, երբ որպես հայկական կողմի պատվիրակ մասնակցել է հայ-վրացական բանակցություններին։ 1919 թվականին ընտրվել է Հայկական Խորհրդարանի պատգամավոր։ Ավելի ուշ՝ 1920 թվականին, Թիֆլիսում մասնակցել է Անդրկովկասի պետությունների համաժողովին։

## Տես նաև
* Հին Երևան
* Երևանի նահանգ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարանի (1918-1920) 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարանի (1918-1920) 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Թուրաջ

**Թուրաջ** (), փասիանների ընտանիքին պատկանող թռչուն։ Նստակյաց է, հազվագյուտ։  

Մարմնի երկարությունը 33-36 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 50-55 սմ է, իսկ կենդանի զանգվածը՝ 400-550 գ։ Փետրածածկը մուգ է և թեփուկանման, իսկ պոչի եզրային փետուրները՝ սևավուն։ Հասուն արուի դիմային մասը սև է, այտին կա սպիտակ բիծ, գագաթը և ծոծրակը մուգ դարչնագույն են՝ բաց կարմրավուն-դարչնագույն խայտերով։

Մարմինը ներքևից սև է, կողքերը՝ ակնառու սպիտակ պտերով, կարմիր-դարչնագույն օձիքով։ Էգի ընդհանուր գունավորումը դարչնագույն է, գլուխը՝ մի քիչ ավելի բաց գույնի, աչքի հետնամասի շերտը՝ մուգ, ծոծրակի մասում՝ դարչնագույն։ Երիտասարդը նման է հասուն էգին, սակայն ավելի փոքր է, խամրած, դիմային մասը՝ ավելի բաց գույնի։ Խիստ զգուշավոր է, թռիչքի է դիմում դժվարությամբ։ Ձայնը բաղկացած է մի շարք բարձր կանչերից։ Երբեմն հանդիպում է ճամփեզրերին։ Բնակվում է եղեգի, ուռենու, մոշենու խիտ մացառներում։ 10 դիտարկումների տվյալներով պարզվել է, որ թուրաջը տարածված է Արաքս գետի ափամերձ եղեգնուտներում, Հայաստանի հանրապետական սահմանի տարածքում։

Սնվում է բազմատեսակ բույսերով, սերմերով և միջատներով։

Բնադրազույգերը ձևավորվում են ապրիլ-մայիսին։ Բներում ձվերն ու ձագերը հայտնվում են մայիս-հունվար ամիսների ընթացքում։ Բույնը ոչ խորը փորվածք է՝ գետնին, առանց ցամքարի, խիտ թաքստոցում։ Դնում է 42 մմ տրամագծով, բաց դարչնագույն՝ սպիտակ պտերով 8-12 ձու։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կիպրոս կղզում և Փոքր Ասիայում մինչև Հյուսիսային Իրաք, Հյուսիսարևմտյան Իրանում և Կասպից ծովի հարավային ափում։ Հայաստանում հանդիպում է միայն Մեղրու շրջանում։

## Էկոլոգիա
Բնակվում են գետերի հովիտներում և խիտ թփուտներում կամ բարձր խոտերով ծածկված բացատների հետ հերթափոխվող եղեգնուտներում։ Մեղրու շրջանում բնակեցվում է Արաքս գետի մերձհունային հատվածում։

Նստակյավ տեսակ է, որը բնադրում է թփուտներում, սնվում՝ կանաչ ծիլերով, պտուղներով, սերմերով և միջատներով։ Կերը հավաքում է ինչպես գետնից, այնպես էլ ճյուղերից։ Տարեկան ձվադրում է մեկ անգամ՝ դնելով սովորաբար 8-12 ձու։

## Պահպանություն
Փոքր թվաքանակով, խոցելի տեսակ է, որը ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում ընդգրկված է տվյալների անբավարարություն կատեգորիայով։

Ներկայիս թվաքանակի գնահատման համար տվյալների բավարար չեն։ 2008 թվականի տվյալներով թուրաջներ պահվում են Երևանի կենդանաբանական այգում։

Քանի որ թուրաջի տարածման շրջանը գտնվում է մերձսահմանային գոտում, սահմանային ռեժիմի շնորհիվ ապօրինի որսը անհնար է։ Սահմանափակ է նաև մարդու և անասունների կողմից բազմացման շրջանում անհանգստացնելը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Թուրաջ - Հայաստանի թռչունները

Կատեգորիա:Փասիաններ
Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Եվրոպայի օր

**Եվրոպայի օր**, նշվում է ամեն տարի Եվրոպայում, խորհրդանշում է խաղաղություն և միասնություն։ Եվրոպայի օրվա երկու տարբեր նշանակություններ գոյություն ունեն. մայիսի 5-ին նշվում է Եվրոպական Խորհրդի օրը, իսկ մայիսի 9-ին Եվրոպական Միության օրը։ Եվրոպական Միության օրը նաև հայտնի է Շումանի օր անվամբ։ Եվրոպական Խորհրդի օրը նշանակում է իր հիմնադրումը 1949 թվականին, իսկ Եվրոպական Միության օրը նշվում է ի պատիվ 1950 թվականին ներկայացված նրա նախատիպի։

## Նախապատմություն
Եվրոպական Խորհուրդը հիմնվել է 1949 թվականի մայիսի 5-ին, այսպիսով 1964 թվականին ընտրվել է հենց այդ նույնը օրը որպես Եվրոպական Խորհրդի Օր։ 1985 թվականին այն ժամանակ Եվրոպական Համայնքները (հետագայում Եվրոպական Միություն) Եվրոպական Խորհրդի Եվրոպական խորհրդանշանը ընդունեցին որպես Եվրոպայի Դրոշը։ Համայնքի առաջնորդները որոշեցին Եվրոպայի օրը նշել Շումանի Հռչակագրի օր։ Համաձայն հռչակագրի՝ Ֆրանսիայի և Արևմտյան Գերմանիայի ածուխի և պողպատի արդյունաբերությունները պետք է միանային իրար, որը հիմք կդներ Եվրոպական ածուխի և պողպատի համայնքին, առաջին Եվրոպական Համայնքին։ Այսպիսով, 1985 թվականի Միլանի Եվրոպական Խորհրդի ժամանակ սեպտեմբերի 29-ը հռչակվեց որպես ԵՄ-ի դրոշի օր։ 
Եվրոպական Պառլամենտը մայիսի 9-ը պաշտոնապես հայտարարեց տոն 2008 թվականի հոկտեմբերին։

## Հիշարժան օրեր
Մայիսի 9-ը Եվրոպական Միության անդամ պետություններում նշվում է տարբեր ձևերով։ Այդ օրը նշվում է նաև ԵՄ-ի թեկնածու պետություններում։ Օրվա քաղաքական բնույթով պայմանավորված, թվում է, թե այն փորձում է մարդկանց տեղեկություն տալ Եվրոպական Միության մասին և աջակցում է եվրոինտեգրմանը։ Դրոշը, որպես խորհրդանշան, մեծ դեր է խաղում տոնակատարության ընթացքում։ 2003 թվականից սկսած Ուկրաինայում նշվում է Եվրոպայի Օրը մայիս ամսվա 3-րդ շաբաթ օրը։

## Համընկնող օրեր
Մայիսի 5-ը Դանիայում և Հոլանդիայում նշվում է որպես ազատագրման օր։ Մայիսի 9-ը համապատասխանում է Գերմանիայի Հոլանդիա, Բելգիա, Լյուքսեմբուրգ և Ֆրանսիա ներխուժման նախօրյակի, Հաղթանակի Օրվա (Victory Day) և Սովետական Միությունում Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի ավարտի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Եվրոպայի Օրը, մայիսի 9 
* Մայիսի 9-ի հռչակումը 1950 թվական

Կատեգորիա:1985 հիմնադրումներ Եվրոպայում
Կատեգորիա:Եվրոպական ինեգրացիա
Կատեգորիա:Եվրոպական միության խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի խորհուրդ
Կատեգորիա:Մայիսի տոներ
Մանեկ

thumb|right|400px|Տարբեր տիպի մանեկներ
**Մանեկ**, պարուրակային միացման կամ պտուտակային փոխանցման դետալ, որն ունի պարուրակով անցք։ Հեղույսի կամ գամասեղի վրա հագցված ամրակման մանեկները կազմում են հեղույսային միացում։ Ըստ ձևի լինում են վեցանիստ, կլոր, պսակաձև, թևավոր և այլ մանեկներ, որոնք աշխատում են ուժային կամ ընթացքային պտուտակի հետ զույգում։ Հանգույցի կոնստրուկցիային համապատասխան Մանեկները պատրաստվում են տարբեր ձևերի ու չափերի։ Որոշ դեպքերում կիրառում են 2 մասից բաղկացած երկատվող մանեկներ։ 

Կատեգորիա:Ավտոմեքենաների մասեր և մեխանիզմներ