Սննդային կախվածություն

Սննդային կախվածությունը կամ ուտելու կախվածությունը  վարքային կախվածություն է, որը բնութագրվում է հիմնականում գերհամեղ սննդամթերքի կոմպուլսիվ սպառմամբ: Նման մթերքները հաճախ ունեն շաքարի, ճարպի և աղի բարձր պարունակություն (HFSS) և զգալիորեն ակտիվացնում են մարդկանց և այլ կենդանիների պարգևատրման համակարգը: **Սննդային կախվածություն** ունեցողները հաճախ չափից շատ են օգտագործում նման սնունդ՝  չնայած դրանց գերօգտագործման հետ կապված անբարենպաստ հետևանքներին (օրինակ՝ ավելորդ քաշի ավելացման, շաքարախտի և սիրտ-անոթային հիվանդության)։

Դիտարկվել է նաև հոգեբանական կախվածություն ՝ շաքարավազի և ճարպի ցածր պարունակությամբ մթերքները փոխարինելիս հանման համախտանիշի ի հայտ գալով։ Մարդը չի կարող զարգացնել որևէ գենետիկ հատկանիշ, որը առաջացնում է ուտելու խանգարում: Մասնագետները հոգեբանական կախվածության խնդիրը լուծում են վարքային թերապիայի միջոցով, ինչպես նաև օգտագործում են YFAS (Yale Food Addiction Scale) հարցաշարը՝ որը հանդիսանում է նյութերից կախվածության ախտորոշիչ չափանիշ։

Շաքարի և ճարպերի բարձր քանակություն պարունակող սնունդը ցույց է տվել սպիտակուցի՝ ΔFosB-ի արտահայտման բարձրացում, որը կախվածության բիոմարկեր է նշանաձև կորիզի D1-տեսակ միջին փշավոր նեյրոններում, սակայն շատ քիչ հետազոտություններ կան սինապտիկ պլաստիկության վերաբերյալ, որն առաջանում է կոմպուլսիվ սննդի օգտագործման հետևանքով և այդ երևույթը հայտնի է որպես ΔFosB-ի գերարտահայտման հետևանք։

## Նկարագրություն
Սննդային կախվածությունը հաճախ վերաբերում է կոմպուլսիվ գերսնմանը։ Սրանով տառապող մարդիկ հաճախ ունենում են անզուսպ ուտելու պահեր։ Այս տերմինը առաջին անգամ օգտագործվել է 1956 թվականին ամերիկացի բժիշկ Թերոն Ռանդոլֆի կողմից՝ *[[Ալկոհոլի վերաբերյալ ուսումնասիրությունների եռամսյակային հանդես]]* հետազոտական ամսագրում։ Այն շարունակվել է օգտագործվել ամբողջ 1900-ականների վերջում, երբ այս վիճակի շատ դեպքեր տարածվեցին։ 21-րդ դարում սննդային կախվածությունը հաճախ կապվում է սնման խանգարման հետ։ *Շատակերություն* տերմինը սահմանվում է որպես անառողջ քանակությամբ սննդի ընդունում՝ զգալով, որ մարդը կորցրել է վերահսկողության զգացումը։ Սննդային կախվածությունը սկզբնապես դրսևորվում է ցանկությունների տեսքով, որոնք առաջացնում են զգացողություն, որ մարդը չի կարող գոյատևել առանց տվյալ սննդի։ Խանգարման զարգացմանը զուգընթաց, վարքը փոփոխվում է՝ սնվելու ցանկությունը բավարարելու համար: Այս վարքային փոփոխությունները կարող են հանգեցնել սննդային շատակերության, ճարպակալման, նյարդային բուլիմիայի։ Փարիլակի կողմից իրականացված «Ֆիզիոլոգիա և վարքագիծ» ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ սննդի անսահմանափակ հասանելիություն ունեցող կենդանիները դառնում են էմոցիոնալ ավելի փակ, երբ սնվելուց զրկվում են, քանի որ սննդի բացակայությունն առաջացնում է անհանգստություն և ուտելու ավելի ուժեղ ցանկություն։ Այս վարքագիծը կարող է վկայել այն, որ սննդային կախվածությունը ոչ միայն ինքնակառավարման խնդիր է, այլև օրգանիզմի կողմից ստեղծվող այնքան հզոր գրգիռ, որ կարող է թմրեցնել անհատին՝ գերսնման բացասական հետևանքների նկատմամբ։

Շատակեր մարդիկ կարող են կատաղություն զգալ և մեծ քանակությամբ կալորիաներ օգտագործել: Գերսնվելուց հետո հնարավոր է ընկճվել և մեղքի զգացում ունենալ, օրինակ՝ կարող են չեղարկել հաջորդ օրվա պլանները, քանի որ իրենց « գեր են զգում»։ Շատակերությունը բացասական ազդեցություն է ունենում նաև ֆիզիկական առողջության վրա՝ ճարպերի և շաքարի մեծ քանակությամբ սննդի ընդունման պատճառով։

Ի տարբերություն նյարդային բուլիմիայով տառապող մարդկանց, կոմպուլսիվ գերսնման ենթարկվող անձինք չեն փորձում մաքրել իրենց օրգանիզմը տարբեր մեթոդներով, ինչպիսիք են սոված մնալը, լուծողականների օգտագործումը կամ փսխելը։ Երբ շատակերությունից հետո մարդը ունենում է մեղքի զգացում, դա արդեն վկայում է սնման խանգարման (BED) առկայության մասին։

Բացի շատակերությունից, կոմպուլսիվ գերսնվող մարդիկ դրսևորում են նաև «անընդհատ սնվելու» վարքագիծ, որի դեպքում նրանք ամբողջ օրվա ընթացքում հաճախակի ուտում են։ Այս վարքագիծը հանգեցնում է չափից ավելի կալորիաների սպառման, նույնիսկ եթե յուրաքանչյուր սննդի չափաբաժինը փոքր է։

Շատակերության ժամանակ կոմպուլսիվ գերսնվող մարդիկ կարող են օրական սպառել 5000-ից 15,000 կալորիա (բավականին ավել  առողջ չափից), ինչը ժամանակավորապես ազատում է հոգեբանական սթրեսից՝ առաջացնելով կախվածություն առաջացնող հաճույք, որը նման է թմրանյութի օգտագործման հետևանքով առաջացած զգացողությանը։ Կոմպուլսիվ գերսնվող մարդկանց ուղեղում դիտվում են նույն փոփոխությունները, ինչ թմրանյութերից կախվածություն ունեցող մարդկանց մոտ։ Սա առաջանում է չափից շատ վերամշակված սննդի կիրառման պատճառով, որը հիմնականում պարունակում է մեծ քանակությամբ հագեցած ճարպեր՝ էներգիայով հարուստ բաղադրիչներ։ Ի տարբերություն ծխախոտի, թմրանյութերի կամ ալկոհոլի օգտագործմանը՝ սննդային ցանկությունները չեն դասվում նյութերից կախվածության խանգարումների շարքին։ Սննդային կախվածությունն ավելի հաճախ կապված է վարքային կախվածության հետ, որը զարգանում է ոչ այնքան առողջարար մշակված սննդատեսակների նկատմամբ։

## Նշաններ և ախտանիշներ
Կան մի քանի պոտենցիալ նշաններ, որոնք ցույց են տալիս, որ մարդը կոմպուլսիվ գերսնվում է: Գերսնման սովորական վարքագծերը ներառում են միայնակ ուտելը, արագ սնվելը, արագ քաշ հավաքելը և ստամոքսի անհարմարավետության զգացողության առաջացման աստիճան ուտելը: Այլ նշաններ են շարժունակության զգալի նվազում և քաշի ավելացման պատճառով զբաղվածությունից հրաժարվելը: էմոցիոնալ նշանները կարող են լինել մեղքի զգացումը, վերահսկողության կորուստը, դեպրեսիան և տրամադրության փոփոխությունները։

Սնվելու փաստը թաքցնելը ևս ախտանիշների հուզական ցուցիչ է, որոնք կարող են լինել սննդային կախվածության հետևանք: Սնվելու փաստը թաքցնելը ներառում է վարքագծեր, ինչպիսիք են գաղտնի սնվելը, ուշ գիշերը սնվելը, մեքենայում սնվելը և որոշ մթերքներ թաքցնելը, որպեսզի հետո առանձին ուտեն: Ուտելու փաստը թաքցնելու այլ նշաններ են սոցիալական շփումներից խուսափելը, որպեսզի ուտեն այն կերակուրները, որոնց կարիքն ունեն։

Վերահսկողության կորստի զգացումը կարող է արտահայտվել տարբեր ձևերով, օրինակ՝ սովորականից ավելի մեծ ջանքեր գործադրելով՝ որոշակի սնունդ ձեռք բերելու համար կամ անհարկի մեծ գումարներ ծախսելով՝ սննդային կարիքները բավարարելու նպատակով։ Այս զգացումն աշխատանքի արդյունավետությունը կարող է նվազեցնել մտքերի անկազմակերպվածության հետևանքով։ Վերահսկողության կորուստը դրսևորվում է նաև կուշտ ժամանակ ուտելով։ Ոմանք կարող են փորձել սահմանել կանոններ առողջ սնվելու համար, բայց հիասթափություն են զգում, երբ չեն կարողանում վերահսկել իրենց ցանկությունները։ Վերահսկողության կորստի կարևոր նշաններից է այն, որ անձն իմանում է իր վարքագծի հետևանքով առաջացած առողջական խնդիրների մասին, բայց չի կարողանում դադարեցնել այդ սննդի օգտագործումը՝ էլ ավելի վտանգելով իր առողջությունը։

Սննդային կախվածության ֆիզիկական նշաններն ու ախտանիշներ են էներգիայի նվազումը, մտավոր արդյունավետության նվազումը սննդային էներգիայի բացակայության պատճառով, հոգնածությունը, հիպերսոմնիան և անքնությունը։ Այլ ֆիզիկական նշաններ և ախտանիշներ են անհանգստությունը, դյուրագրգռությունը, մարսողական խանգարումները և գլխացավերը։

Ծայրահեղ դեպքերում սննդային կախվածությունը կարող է հանգեցնել ինքնասպանության մտքերի:

## Ազդեցություն
Ճարպակալումը վերագրվում է ուտելու վարքագծի կամ արագ սննդի օգտագործման, անհատականության հետ կապված խնդիրների, դեպրեսիայի, գենետիկայի, ինչպես նաև սոցիալական և շրջակա միջավայրի պայմաններին, ինչպիսիք են քայլելու հնարավորությունը և տարբեր սննդամթերքի հասանելիությունը: Գիրությունը կարող է նաև առաջացնել  2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի ռիսկի բարձրացում, սրտանոթային հիվանդություններ և քաղցկեղի որոշ տեսակներ։

## Կառավարում
Կոմպուլսիվ գերսնումը կարելի է բուժել սննդաբանական աջակցությամբ և դեղորայքով: Հնարավոր է նաև պահանջվել հոգեթերապիա, սակայն վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել, որ դա օգտակար է միայն որպես լրացուցիչ ռեսուրս՝ միջինից մինչև ծանր դեպքերում կարճաժամկետ արդյունավետությամբ։

Լիսդեքսամֆետամինը ԱՄՆ Սննդի և դեղամիջոցների վարչության կողմից հաստատված ախորժակը ճնշող դեղամիջոց է, որը ապացուցված է շատակերության խանգարման բուժման համար արդյունավետ։ Հակադեպրեսանտ ֆլուոքսետինը դեղամիջոց է, որը հաստատված է Սննդի և դեղամիջոցների վարչության կողմից սննդային խանգարումների, մասնավորապես՝ նյարդային բուլիմիայի բուժման համար: Սերոտոնինի ընրողական որոշ արգելակիչներ (SSRIs) և ատիպիկ հակադեպրեսանտներ, ինչպիսիք են միանսերինը, տրազոդոնը և բուպրոպիոնը նույնպես ցուցաբերել են որոշակի արդյունավետություն։ Ճարպակալման դեմ դեղամիջոցները ևս շատ արդյունավետ են: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ճարպակալման դեմ դեղամիջոցները կամ չափավոր ախորժակը ճնշող միջոցները կարող են կարևոր լինել շատակերությունը վերահսկելու համար։

Ենթադրվում է, որ սնման շատ խանգարումներ վարքային օրինաչափություններ են, որոնք առաջանում են հուզական պայքարներից։ Որպեսզի անհատը զարգացնի կայուն բարելավում և սննդի հետ առողջ հարաբերություններ, այս վարքայինխոչընդոտները պետք է լուծվեն։

Բացի դեղորայքային միջամտություններից, խորհուրդ է տրվում նաև խոսակցական թերապիա և սննդաբանական խորհրդատվություն։

Ամերիկյան ատամնաբուժական ասոցիացիան հաստատել է այս առաջարկությունները՝ նշելով, 

Կան տասներկու քայլից բաղկացած մի քանի ծրագրեր, ինչպիսիք են Overeaters Anonymous-ը, որոնք օգնում են մարդկանց վերականգնվել կոմպուլսիվ գերսնումից և սննդային կախվածությունից։

Օնտարիոյի Առողջության Ապահովագրության ծրագիրը հայտարարել է նոր ծրագրի մասին, որը նախատեսված է օգնելու սննդային կախվածության դեմ պայքարող անհատներին։

## Կանխատեսում
Չբուժվելու դեպքում սննդային կախվածությունը կարող է հանգեցնել քրոնիկ հիվանդությունների և ի վերջո մահվան:

Սնման խանգարումներով ախտորոշված անձանց մոտ կրկնվելու հավանականությունը բարձր է։ Սննդային կախվածություն ունեցող անձինք, որպես կանոն, ավելորդ քաշ են ունեցել մանկության տարիներին, ինչը կարող է հանգեցնել բուժման դժվարությունների՝ կախված թե ինչքան ժամանակ է անցել: Հոգեկան առողջության խնդիրների, վերահսկողության բացակայության և շրջակա միջավայրի գործոնների պատճառով, գերսնվողները կարող են նորից անցնել իրենց հին սովորություններին նույնիսկ տարբեր բուժումներ կատարելուց հետո: Այցելուները հաճախ հայտնում և ընդունում են, որ ամեն օր օգտագործում են ոգելից նյութեր որպես հաղթահարման մեխանիզմ:

Այնուամենայնիվ, բուժման և հսկողության դեպքում վերականգնման հավանականությունը 50% է։ Այս խանգարումը հաղթահարելու հաջողությունը կախված է բուժման ցուցումներին հետևելու և  այնպիսի միջավայրում լինելու վրա, որտեղ մարդուն կաջակցեն։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* "Eating Awareness Training" Molly Gregor, copyright 1983 "...reclaim (your) 'birthright', the right to eat without compulsion, obsession, or suffering. ...what the body wants, as much as it wants, whenever it wants." From the Preface by Thomas Lebherz, M.D.

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Կախվածություններ
Կատեգորիա:Հոգեախտաբանություն
Կատեգորիա:Ճարպակալում