Ենթածնոտային թքագեղձեր

**Ենթածնոտային թքագեղձեր** (, նախկինում հայտնի որպես ենթավերծնոտային գեղձեր), զույգ հիմնական թքագեղձեր, որոնք տեղակայված են բերանի հատակի տակ։ Մեծահասակների մոտ դրանցից յուրաքանչյուրը կշռում է մոտ 15 գրամ և ապահովում է չխթանված թքարտադրության շուրջ 60–67%-ը. խթանման դեպքում դրանց մասնաբաժինը համամասնորեն նվազում է, քանի որ հարականջային թքագեղձի արտազատումը բարձրանում է մինչև 50%:

Մեծահասակ մարդու նորմալ ենթածնոտային թքագեղձի միջին երկարությունը մոտավորապես 27 մմ է, իսկ միջին լայնությունը՝ մոտավորապես 14,3 մմ:

## Կառուցվածք
ձախից|մինի|Լեզվի սանձիկի երկու կողմերում ընդգծված ենթալեզվային պտկիկներ
Յուրաքանչյուր ենթածնոտային գեղձ բաժանված է մակերեսային և խորանիստ բլթերի, որոնք միմյանցից անջատված են ծնոտակորճային մկանով.

Մակերեսային բիլթը կազմում է գեղձի հիմնական մասը, իսկ ծնոտակորճային մկանն անցնում է դրա տակով: Խորանիստ բիլթն ավելի փոքր հատվածն է:

### Ենթածնոտային թքագեղձի ծորան
Արտազատուկը լցվում է ենթածնոտային ծորանի խորանիստ հատվածի մեջ, որից հետո այն շրջանցում է ծնոտակորճային մկանի հետին եզրը և շարունակվում վերին մակերեսով՝ ուղղվելով կողմնայնորեն: Այնուհետև արտազատիչ ծորանները խաչվում են լեզվային նյարդի հետ և ի վերջո բացվում են ենթալեզվային պտկիկների մեջ, որոնք լեզվի սանձիկի երկու կողմերում գտնվող փոքրիկ բարձրություններ են՝ ենթալեզվային մեծ ծորանի հետ միասին: Գեղձը կարելի է երկկողմանիորեն շոշափել ստորին ծնոտի մարմնից ցած և հետ՝ շարժվելով ստորին ծնոտի ստորին եզրից դեպի ներս՝ դրա անկյան մոտ, երբ գլուխը թեքված է առաջ:

### Ենթածնոտային թքագեղձի պտկիկ
Ենթածնոտային թքագեղի (Վարթոնյան) ծորանի ծայրամասային հատվածը գտնվում է բերանի հատակին և բացվում է ենթածնոտային ծորանի պտկիկի անցքով: Ծորանի և դրա 0,5–1,5 մմ լայնությամբ բացվածքի դիրքը մշտապես համաչափ է, սակայն բավականին անկանխատեսելի. հետևաբար, ենթածնոտային ծորանի պտկիկների հայտնաբերումը երբեմն կարող է դժվար լինել: Հիմնվելով պտկիկների մակրոսկոպիկ տեսքի և թքագեղձի էնդոսկոպիկ հետազոտության վրա՝ Անիչինը և համահեղինակները նկարագրել են ենթածնոտային գեղձի պտկիկների չորս տարբեր տեսակներ՝ A, B, C և D:

### Միկրոանատոմիա
մինի|Մարդու ենթածնոտային գեղձ. աջից պատկերված է լորձային ացինուսների խումբ, ձախից՝ շճային ացինուսների խումբ:
Բլթերը պարունակում են ավելի փոքր բլթակներ, որոնք իրենց հերթին պարունակում են ադենոմերներ՝ գեղձի արտազատական միավորները: Յուրաքանչյուր ադենոմեր պարունակում է մեկ կամ մի քանի ացինուսներ կամ ալվեոլներ, որոնք բջիջների փոքր կուտակումներ են և իրենց արտադրանքն արտազատում են ծորանի մեջ: Յուրաքանչյուր ադենոմերի ացինուսները կազմված են կա՛մ շճային, կա՛մ լորձային բջիջներից, ընդ որում՝ գերակշռում են շճային ադենոմերները: Որոշ լորձային ադենոմերներ կարող են ծածկված լինել նաև շճային կիսալուսնով՝ լիզոցիմ արտազատող շճային բջիջների շերտով:

Ինչպես մյուս արտազատական գեղձերը, ենթածնոտային գեղձը կարող է դասակարգվել ըստ իր արտազատող բջիջների մանրադիտակային կառուցվածքի և դրանց դասավորվածության: Քանի որ գեղձերը ճյուղավորված են, իսկ ճյուղերը ձևավորող խողովակիկները պարունակում են արտազատող բջիջներ, ենթածնոտային գեղձերը դասակարգվում են որպես ճյուղավորված ալվեոլախողովակակազմ գեղձեր: Բացի այդ, քանի որ արտազատող բջիջները և՛ շճային են, և՛ լորձային, ենթածնոտային գեղձը խառը գեղձ է և թեև բջիջների մեծ մասը շճային են, արտազատուկը հիմնականում լորձային է: Այն ունի երկար հատվածավործորաններ և կարճ ներդիր ծորաններ:

Ենթածնոտային գեղձի արտազատող ացինար բջիջներն ունեն տարբեր գործառույթներ: Լորձային բջիջներն ամենաակտիվն են, հետևաբար ենթածնոտային գեղձերի հիմնական արտադրանքը թուքն է, որն իր բնույթով լորձանման է: Լորձային բջիջներն արտազատում են մուցին, որն օգնում է սննդագնդի կերակրափողով անցմանը: Ի հավելումն դրան՝ շճային բջիջներն արտադրում են թքի ամիլազ, որն օգնում է բերանի խոռոչում օսլայի ճեղքմանը: Ենթածնոտային գեղձի բարձր ակտիվություն ունեցող ացինուսներն ապահովում են թքի ընդհանուր ծավալի մեծ մասը: Հարականջային և ենթալեզվային գեղձերն ապահովում են մնացած մասը:

### Արյան մատակարարում
Գեղձն իր արյունամատակարարումը ստանում է դիմային և լեզվային զարկերակներից: Գեղձը սնուցվում է ենթալեզվային և ենթակզակային զարկերակներով, իսկ արյան հետհոսքն իրականացվում է ընդհանուր դիմային և լեզվային երակների միջոցով:

### Ավշային արտահոսք
Ենթածնոտային թքագեղձի ավշային անոթները սկզբում դատարկվում են ենթածնոտային ավշային հանգույցների մեջ, իսկ հետո՝ լծային-երկփորանի ավշային հանգույցների մեջ:

### Նյարդավորում
մինի|Ենթածնոտային և վերին պարանոցային հանգույցների պարասիմպաթիկ և սիմպաթիկ կապերը
Այս և մյուս թքագեղձերի արտազատումը կարգավորվում է անմիջականորեն պարասիմպաթիկ նյարդային համակարգի և անուղղակիորեն՝ սիմպաթիկ նյարդային համակարգի կողմից:

* Ենթածնոտային գեղձերի պարասիմպաթիկ նյարդավորումն իրականացվում է վերին թքազատության կորիզը՝ թմբկալարի (դիմային նյարդի ճյուղ) միջոցով, որը նախքան ենթածնոտային հանգույցում սինապսավորվելը միանում է եռվորյակ նյարդի լեզվային նյարդին: Պարասիմպաթիկ ակտիվության բարձրացումը խթանում է թքարտադրությունը:

* Սիմպաթիկ նյարդային համակարգը կարգավորում է ենթածնոտային արտազատումը այն սնուցող զարկերակների անոթասեղմման միջոցով: Սիմպաթիկ ակտիվության բարձրացումը նվազեցնում է գեղձային արյունահոսքը՝ դրանով իսկ նվազեցնելով թքի արտազատուկի հեղուկ ծավալը և առաջացնելով ֆերմենտներով հարուստ լորձային թուք, սակայն սիմպաթիկ նյարդերի անմիջական գրգռումը հանգեցնում է թքի ֆերմենտային արտազատման ավելացման: Ամփոփելով՝ ծավալը նվազում է, սակայն արտազատուկի քանակն ավելանում է թե՛ պարասիմպաթիկ, թե՛ սիմպաթիկ նյարդավորման արդյունքում։

### Փոխհարաբերություններ
Ենթածնոտային թքագեղձը գտնվում է ենթածնոտային եռանկյան սահմաններում: Այն տեղակայված է ստորին ծնոտի ճյուղից հետ և ցած, ինչպես նաև երկփորանի մկանի երկու փորիկների միջև****։

### Զարգացում
Ենթածնոտային թքագեղձերը զարգանում են հարականջային գեղձերից ավելի ուշ և ի հայտ են գալիս ներարգանդային զարգացման վեցերորդ շաբաթվա վերջում: Դրանք ձևավորվում են երկու կողմից՝ նախնական բերանի հատակին գտնվող ենթալեզվային ծալքերը շրջապատող ակոսի էպիթելային բողբոջներից:

Այդ բողբոջներից ճյուղավորվում են հոծ ձգաններ, որոնք աճում են դեպի հետ՝ զարգացող լեզվից կողմնայնորեն: Ենթածնոտային գեղձի ձգանները հետագայում ավելի են ճյուղավորվում, ապա ձևավորում են խողովակներ՝ առաջացնելով ծորանային հատվածը:

Ենթածնոտային գեղձի ացինուսները զարգանում են ձգանների կլորացած ծայրամասերից 12-րդ շաբաթում, իսկ արտազատական գործունեությունը ենթածնոտային ծորանի միջոցով սկսվում է 16-րդ շաբաթում: Գեղձի աճը շարունակվում է նաև ծննդից հետո՝ նոր ացինուսների ձևավորման հաշվին: Լեզվի երկու կողմերում ձևավորվում է գծային ակոս, որը փակվելով վերածվում է ենթածնոտային ծորանի:

## Գործառույթ
Ենթածնոտային գեղձը բերանի խոռոչը թքով ապահովող երեք հիմնական թքագեղձերից մեկն է: Մյուս երկուսը հարականջային և ենթալեզվային թքագեղձերն են:

Ենթածնոտային գեղձն արտազատում է մի շարք գործոններ, որոնք կարգավորում են համակարգային բորբոքային պատասխանները և մոդուլացնում համակարգային իմունային ու բորբոքային ռեակցիաները: Պարանոցային սիմպաթիկ ցողուն-ենթածնոտային գեղձ (CST-SMG) առանցքում դեր խաղացող գործոնների հայտնաբերմանն ուղղված վաղ աշխատանքները հանգեցրել են յոթ ամինաթթվից բաղկացած մի պեպտիդի հայտնաբերմանը, որը կոչվում է ենթածնոտային գեղձի պեպտիդ-T (SGP-T): Ապացուցված է, որ SGP-T-ն ունի կենսաբանական ակտիվություն և ջերմակարգավորիչ հատկություններ՝ կապված էնդոտոքսինի ազդեցության հետ։ SGP-T-ն՝ որպես ենթածնոտային գեղձի մեկուսացված նյութ, ցուցադրել է իր իմունակարգավորիչ հատկությունները և պոտենցիալ դերը CST-SMG առանցքի մոդուլացման գործում, իսկ հետագայում ապացուցվել է դրա կարևոր դերը բորբոքման վերահսկման հարցում:

## Կլինիկական նշանակություն
մինի|320x320փքս|Ենթածնոտային ուռուցքների հարաբերական հաճախականությունը
Ենթածնոտային թքագեղձին է բաժին ընկնում բոլոր թքագեղձերի ծորանների քարերի (թքաքարեր կամ սիալոլիթներ) 80%-ը, ինչը հնարավոր է, որ պայմանավորված է նրա կողմից արտադրվող թքի տարբերվող բնույթով և ենթածնոտային ծորանի դեպի բացվածք տանող ոլորապտույտ ուղիով, որն ունի զգալի վերընթաց երկարություն:

Ենթածնոտային գեղձում կարող են զարգանալ նաև բարորակ և չարորակ ուռուցքներ (տես շրջանաձև դիագրամը):

## Լրացուցիչ նկարներ

Պատկեր:Gray177.png|Ստորին ծնոտ, ներքին մակերես, տեսքը՝ կողքից
Պատկեր:Gray778.png|Վերծնոտային և ստործնոտային նյարդերի բաշխվածությունը և ենթածնոտային հանգույցը
Պատկեր:WVSOM_Submandibular_Gland.JPG|Լորձային բջիջները հայտնաբերվում են ցիտոպլազմայի գունազրկությամբ, մինչդեռ շճային բջիջներն ունեն բազոֆիլ գունավորում
Պատկեր:SubmandInflaMark.png|Ենթածնոտային գեղձի բորբոքումն ուլտրաձայնային հետազոտության պատկերով


### Հերձման նկարներ

Պատկեր:Submandibular_gland.jpg|Ենթածնոտային թքագեղձ
Պատկեր:Slide2a.JPG|Ենթածնոտային թքագեղձ
Պատկեր:Slide1b.JPG|Ենթածնոտային թքագեղձ, տեսքը կողքից
Պատկեր:Slide1c.JPG|Ենթածնոտային թքագեղձ
Պատկեր:Slide1d.JPG|Ենթածնոտային թքագեղձ, տեսքն առջևից
Պատկեր:Slide1e.JPG|Ենթածնոտային թքագեղձ- ճակատային պատկեր
Պատկեր:Slide5g.JPG|Ենթածնոտային թքագեղձ
Պատկեր:Slide1EBA.JPG|Նորածնի պարանոցի մկաններ, զարկերակներ և նյարդեր
Պատկեր:Slide1EBAB.JPG|Նորածնի պարանոցի մկաններ, նյարդեր և զարկերակներ
Պատկեր:Slide2deded.JPG|Պարանոցի մկաններ, նյարդեր և զարկերակներ, խորանիստ հատում, առաջային տեսք
Պատկեր:Anterior_region_of_neck1.JPG|Ենթածնոտային թքագեղձ


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* Հյուսվածաքաբանությունը usc.eduկայքում
* 
* Ենթածնոտային թքագեղձերի քաղցկեղը՝ Cancer.org կայքում

Կատեգորիա:Անատոմիա
Կատեգորիա:Գեղձեր
Կատեգորիա:Մարսողական համակարգ