Վոլտեր

300px|մինի|Վոլտերի տունը Ֆեռնիում
300px|մինի|Բաստիլ բանտ-ամրոցը, որտեղ, իր գրվածքների պատճառով, մենախցի դաժանագույն պայմաններում երկու անգամ բանտարվել է Վոլտերը:
300px|մինի|Վոլտերի աճյունի տեղափոխումը Պանթեոն
300px|մինի|Վոլտերի շիրիմը Փարիզի Պանթեոնում
**Վոլտեր** (, , իսկական անունը՝ **Ֆրանսուա-Մարի Արուե**, , *Voltaire* բառը իր ազգանվան լատինացված ձևով և ֆրանսերեն le jeune (երիտասարդ) բառակապակցության սկզբնատառերով կազմված AROVET LI արտահայտության շրջագրությունն է), 18-րդ դարի ֆրանսիացի խոշորագույն լուսավորիչ-փիլիսոփաներից մեկն է, հայտնի է նաև որպես բանաստեղծ, արձակագիր, երգիծաբան, պատմաբան, հրապարակախոս, իրավապաշտպան, վոլտերականություն փիլիսոփայական ուղղության հիմնադիր։ Վոլտերն ունեցել է բեղուն գրիչ, թողել է ավելի քան 20,000 նամակ և 2,000 գիրք ու պամֆլետ։ Եղել է ֆրանսիական ակադեմիայի անդամ (1746)։ Նա սոցիալական բարեփոխումների ջատագով էր, Կաթոլիկ եկեղեցու մոլի քննադատ (թեև նրան է պատկանում հայտնի արտահայտությունը. «Եթե Աստված չլիներ, ապա պետք կլիներ նրան հորինել»)։ Ըստ որոշ տվյալների նրա IQ-ի ցուցանիշը մոտավորապես եղել է 190։
Վոլտերի պատվին է դրվել (5676) Վոլտեր աստերոիդի անունը։

## Կյանք և գործունեություն
Ֆրանսուա-Մարի Արուե՝ Վոլտերը ծնվել է Փարիզում, իրավաբան Ֆրանսուա Արուեյի ընտանիքի հինգ երեխաներից ամենափոքրն էր։ Մայրը՝ Մարի Մարգերիտ դ'Օմարն ունեցել է ազնվական ծագում։ Սովորել է ճիզվիտական քոլեջում 1704-1711 թթ., որտեղ սովորել է լատիներեն, հունարեն։ Հետագայում տիրապետել է նաև իտալերեն, իսպաներեն, անգլերեն լեզուներին։

Հակառակ հոր ցանկության, ով ուզում էր, որ Վոլտերը դառնա իրավաբան, նա սկսեց զբաղվել գրական գործունեությամբ։ Վոլտերի սրամտությունը նպաստում է, որ նա հայտնի դառնա որոշ արիստոկրատական ընտանիքներում, որոնց հետ շփումներ էր ունենում։ Հայրը նրան դասավորեց աշխատելու որպես քարտուղար Նիդերլանդներում Ֆրանսիայի դեսպանատանը։

Ավարտել է ճիզվիտական քոլեջը։ 1717 թվականին ռեգենտի դեմ գրած էպիգրամների համար բանտարկավել է Բաստիլիայում, 1726 թվականին արտաքսվել է Անգլիա։ Այստեղից ստացած իր տպավորություններն արտացոլող «Փիլիսոփայական նամակներ»-ում (1733) Վոլտերը ցույց է տվել, որ Անգլիայի հասարակարգը նախընտրելի է ֆրանսիականից, որտեղ իշխում է բացարձակ միապետությունը։ Ֆրանսիական պառլամենտի որոշմամբ գիրքը այրվել է (1734)։ Վոլտերը 10 տարի ապրել է Մարկիզ դյու Շատլեի տանը, 1745 թվականից՝ Լյուդովիկոս XV-ի, 1750 թվականից մինչև 1753 թվականը՝ պրուսիական թագավոր Ֆրիդրիխ II-ի արքունիքում։ 1758 թվականից հաստատվել է Ֆեռնեի կալվածքում (Ֆրանսիայի և Շվեյցարիայի սահմանագծում)։ 1760-ական թվականներին սրվել է պայքարն ընդդեմ կաթոլիկական եկեղեցու, «ճզմեք սողունին» (այսինքն՝ կաթոլիկական եկեղեցուն) բառերը դարձել են Վոլտերի նշանաբանը։ Այդ տարիներին նա հանդես է եկել կրոնական մոլեռանդության զոհերի պաշտպանությամբ (Կալասի գործը, 1762)։ Լուսավորյալ միապետության իդեալի հետ Վոլտերն առաջադրել է հանրապետության իդեալը՝ որպես պետական կարգի առավել բանական ձև («Հանրապետական գաղափարներ», 1762)։

Վոլտերն եղել է Եվրոպայի հասարակական առաջադեմ կարծիքի առավել ցայտուն արտահայտիչը։ Ֆեռնեն դարձել է ուխտագնացության վայր։ Նրա հետ ստիպված էին հաշվի նստել եվրոպական միապետները՝ Եկատերինա II, Ֆրիդրիխ II, Գուստավ III և ուրիշներ։ Վոլտերի վերադարձը Փարիզ (1778) վերածվել է հաղթահանդեսի։ Փիլիսոփայական հայացքներով Վոլտերը դեիստ էր, Ջ. Լոկի, Ի. Նյուտոնի հետևորդը։ Ընդունելով բնության մատերիալիստական բացատրությունը՝ Վոլտերը չէր հրաժարվում աստծու որպես սկզբնապատճառի, գաղափարից, որը շարժում և շոշափելու ու մտածելու ունակություն էր հաղորդել նյութին։ Դատապարտելով կրոնական մոլեռանդությունը՝ Վոլտերը կրոնը համարել է հասարակական կարգուկանոնը և մասնավոր սեփականությունը պահպանելու համար անհրաժեշտ բարոյական ու սոցիալական զսպամիջոց։ «Լյուդովիկոս XIV-ի դարաշրջանը» (1751), «Քննախոսություն ժողովուրդների բարքերի և ոգու մասին» (1756), «Ռուսական կայսրության պատմությունը Պետրոս Մեծի թագավորության օրոք» (1759 թվականից 1763) պատմագրական աշխատությունները կարևոր ուղենիշ են եղել եվրոպական պատմագրության համար։ Վոլտերը ուշադրությունը հիմնականում սևեռել է ոչ թե թագավորների ու զորավարների, այլ ժողովուրդների պատմության, նրանց բարքերի, սովորույթների, մշակույթի վրա։ Վոլտերն իր գեղագիտության մեջ և դրամատուրգիայում շարունակել է XVII դարի կլասիցիզմի ավանդույթները՝ ողբերգությունը հագեցնելով ժամանակի քաղաքական և փիլիսոփայական մտքերով։ Հատկանշելի են «Մոլեռանդություն կամ Մահմեդ Մարգարեն» (1742), «Բրուաոս» (բեմադրություն՝ 1730, հրատարակություն՝ 1731), «Զաիր» (բեմադրություն՝ 1732), «Կեսարի մահը» (1735), «Ալզիր կամ Ամերիկացիք» (1736, հայկական հրատարակություն 1862), «Տանկրեդ» (բեմադրություն՝ 1760) ողբերգությունները։ Ֆրանսիայի Հենրիխ IV թագավորին նվիրված «Հենրիականը» (1728), պոեմում դատապարտել է ֆեոդալական անարխիան, Ժաննա դ’Արկին պատկերող «Օռլեանի կույսը» (1735) հերոսակոմիկական պոեմում պսակազերծել է Ֆրանսիայի սուրբ փրկչի մասին կրոնական լեգենդը, ծաղրել կրոնն ու հոգևորականությունը։

Վոլտերի քնարերգությանը բնորոշ է նրբագեղությունը, այն ներթափանցված է էպիկուրյան, երբեմն՝ հակակղերական մոտիվներով։ Փիլիսոփայական վերացական թեմաներով են գրված «Չափածո դատողություններ մարդու մասին» (1738), «Պոեմ բնական օրենքի մասին» (1756) և «Պոեմ Լիսաբոնի կործանման մասին» (1756) գործերը։ Վոլտերի գեղարվեստական ժառանգության մեջ առավել նշանակալի են նրա փիլիսոփայական. պատմվածքները՝ «Մեմնոն կամ Մարդկային իմաստություն» (1747), «Զադիգ կամ ճակատագիր» (1748), «Միկրո-մեգաս» (1752), «Կանդիդ կամ Լավատեսություն» (1759), «Պարզամիտը» (1767), «Բաբելոնյան իշխանուհին» (1768), որոնցում գլխավորապես քննադատված է հասարակական կարգ ու կանոնը, ծաղրված եկեղեցին, դատարանը, թագավորները։ Վոլտերն օգտագործելով արկածախնդրական թեման, ֆանտաստիկան, ստեղծել է մտքի հատուկ արվեստ, որտեղ գործող անձանց բախման ետևում կանգնած է գաղափարների բախումը, և սյուժեի զարգացումը ենթարկվում է փիլիսոփայական. դրույթների տրամաբանությանը։ Մեծ է նրա ազդեցությունը լուսավորական մտքի զարգացման վրա։ Վոլտերի ստեղծագործությունները հայերեն են թարգմանվել 19-րդ դարի սկզբից։ Մ. Պեշիկթաշլյանի թարգմանությամբ լույս է տեսել «Մահ Կեսարու» (1910) ողբերգությունը, Մ. Մամուրյանի՝ «Զադիգ կամ Նախասահմանություն» (1867), «ՄիքրոՄեղաս», «Ճերմակ և սև», «Ժան ու Քոլեն» (երեքը՝ մի գրքով, 1869) երկերը։

## «Վոլտեր» անվան ծագումը
300px|մինի|Վոլտերի կիսանդրին /քանդակագործ՝ Ժան Անտուան Հուդոն/
*Voltaire* բառը իր ազգանվան լատինացված ձևով և ֆրանսերեն le jeune (երիտասարդ) բառակապակցության սկզբնատառերով կազմված AROVET LI արտահայտության շրջագրությունն է։ Այս անունը փիլիսոփան իր համար ստեղծել է 1718 թվականին։

Չնայած այս փաստին Ռիչարդ Հոլմսը պնդում է անվան ծագման իր վարկածը ըստ որի Վոլտեր անունը որոշ չափով կապ ունի արագ և համարձակ ածականների հետ։ Այս փաստը կապված է "voltige" բառի հետ որը նշանակում է ակրոբատիկ հնարքներ ձիու վրա։ Այն կարելի է կապել նաև "volte-face" (դեմ առ դեմ հանդիպել թշնամուն) և "volatile" (ինչ որ թևավոր արարած) բառերի հետ։

Արուե-ն նրա աճող հեղինակությանը հարմար անուն չէր 1719 թ. մարտին Ժան Բատիստ Ռուսոին –ին ուղղված նամակը Վոլտերը եզրափակում է, խնդրելով, որ Ռուսոն իր պատասխան նամակը հասցեագրի իրեն որպես Վոլտեր։

Ետգրություն մեջ մասնավորապես նշվում է՝ "J'ai été si malheureux sous le nom d'Arouet que j'en ai pris un autre surtout pour n'être plus confondu avec le poète Roi" (Ես ինձ երջանիկ չեմ զգում Արուե անվան ներքո, այսպիսով ես սեփականացնում եմ ուրիշը, հիմնականում բանաստեղծ Ռուա-ի հետ շփոթված չլինելու համար։ Սա թերևս վերաբերում է Ադենե լե Ռուա-ին։ "oi" երկբարբառը արտասանվում է ժամանակակից "ouai"-ի նման, այնպես որ նմանությւոնը Արուեին պարզ է և թերևս հիմնավորված)։

Վոլտերն իր աշխատությունները ստորագրել է առնվազն 178 կեղծանուններով։

## Վոլտերը Մեծ Բրիտանիայում
1726 թ. Վոլտերը պատասխանում է ֆրանսիացի ազնվական ասպետ՝ դը Ռոհանի վիրավորանքին, որի ծառայողները մի քանի օր անց ծեծում են Վոլտերին։ Այդ օրվանից սկսած Վոլտերը փնտրում էր հատուցում ու նույնիսկ պատրաստ էր պայքարել մենամարտում։ Ռոհանի արիստոկրատական ընտանիքը ձեռք է բերում ֆրանսիական արքա Լյուդովիկոս XV-ի ստորագրությամբ Վոլտերին բանտարկելու նամակ, նման նամակներ հաճախ գնվում էին հարուստ ազնվականների կողմից կողմից, անցանկալի իրավիճակներից խուսափելու համար։ Սա պատճառ է դառնում, որ Վոլտերը կանգնի  առանց դատավարության և պաշտպանվելու հնարավորության ազատությունից զրկվելու վտանգի առաջ։ Վախենալով անորոշ տարիների անազատության սպառնալիքից՝ Վոլտերը առաջրկում է, որ իրեն աքսորեն Անգլիա՝ որպես այլընտրանքային պատիժ։ Ֆրանսիական իշխանությունները համաձայնվում են։ Այս միջադեպը հիմք է հանդիսանում Վոլտերի համար, որ հետագա տարիներին նա ձեռնամուխ լինի ֆրանսիական դատական համակարգի բարելավման պայքարին։ Նա մեկնում է Մեծ Բրիտանիա՝ 1726 թվականից 1728 թվականներին վարձով բնակվելով Լոնդոնի Մեյդեն Լայն Կոնվենտ Գարդեն թաղամասում։

Վոլտերի արտաքսումը Մեծ Բրիտանիա տևել է երեք տարի, և այդ տարիների կենսափորձը ազդեցութուն է ունեցել նրա մտածողության վրա։ Նրան ոգևորում է Բրիտանական սահմանադրական միապետությունը՝ ի հակադրություն ֆրանսիական բացարձակ միապետության, և երկրում խոսքի և կրոնի ազատության մակարդակը։ Նրա վրա ազդեցություն ունեցսն նաև ժամանակի նեոկլասիցիզմը ներկայացնող գրողները և անգլիական գրականությունը, հատկապես Շեքսպիրի աշխատությունները, որոնք դեռևս համեմատաբար քիչ հայտնի էին Եվրոպայում։

Ըստ Վոլտերի՝ Շեքսպիրին պետք է հետամուտ լինեին ֆրանսիացի դրամատուրգները, քանի որ նրանք բացի շատ նուրբ լինելուց չէին կարողանում այնպիսի գործեր գրել, որոնք բեմադրելը կլիներ ավելի հեշտ։

Ավելի ուշ, Ֆրանսիայում Շեքսպիրի ազդեցության աճին զուգահեռ, Վոլտերը սկսեց բեմական ստեղծագործություններ գրել։ Նա օրինակ էր տալիս սեփական դրամաներով և քննադատում էր Շեքսպիրի գործերի մեջ այն ամենը, ինչն իր կարծիքով բարբարոսություն էր։

Վոլտերը ներկա է եղել Իսահակ Նյուտոնի հուղարկավորությանը և գովաբանել է անգլիացիներին, որ հերետիկոսական հավատալիքներով գիտնականին պատվով թաղել են Վեստմինստերյան աբբայությունում։

Երեք տարի վտարման մեջ գտնվելուց հետո Վոլտերը վերադարձավ Փարիզ և  «Նամակներ Անգլիական Ժողովրդի Վերաբերյալ» էսսեների գրքում  (տպագրվել է Լոնդնում 1733 թվականին) ներկայացրեց իր կարծիքները բրիտանական կառավարման համակարգի, գրականության և կրոնի վերաբերյալ։ 1734 թվականին Ռուենում տպագրվեց *Փիլիսոփայական Նամակներ* էսսեների գիրքը։ Վերջինիս փոփոխված տարբերակը լույս տեսավ անգլերենով 1778 թվականին վերանվանվելով *Փիլիսոփայական Նամակներ Անգլիայի Մասին*։

300px|մինի|Վոլտերի ձեռագիրը

## Ստեղծագործություններ
### Փիլիսոփայական երկեր
* *[[Le Mondain]]* (1736)
* *Sept Discours en Vers sur l'Homme* (1738)
* *[[Elements of the Philosophy of Newton]]* (1745)
* *[[Zadig]]* (1747)
* *[[Micromégas]]* (1752)
* *[[Candide]]* (1759)
* *[[Treatise on Tolerance|Traité sur la tolérance]]* (1763)
* *Ce qui plaît aux dames* (1764)
* *[[Dictionnaire philosophique]]* (1764)
* *[[Idées républicaines]]* (1765)
* *La Philosophie de l'histoire* (1765)
* *[[Questions sur les Miracles]]* (1765)
* *[[L'Ingénu]]* (1767)
* *La Princesse de Babylone* (1768)
* *[[Des singularités de la nature]]* (1768)
### Թատերգություններ
300px|մինի|Վոլտերի,,Էդիպ,, ողբերգության երկրորդ հրատարակության տիտղոսաթերթը /1718 թ./
Վոլտերը գրել է շուրջ վաթսուն թատերգություն, որոնցից մի քանիսը մնացել են անավարտ։ Ավարտուն թատերգություններից են հետևյալները. 
* *[[Oedipus (Voltaire)|Œdipe]]* (1718)
* *[[Hérode et Mariamne|Mariamne]]* (1724)
* *[[Éryphile]]* (1732)
* *[[Zaïre (play)|Zaïre]]* (1732)
* *[[Mahomet (play)|Mahomet]]* (1741)
* *[[Mérope]]* (1743)
* *[[La princesse de Navarre]]* (1745)
* *[[Nanine]]* (1749)
* *[[L'Orphelin de la Chine]]* (1755)
* *[[Voltaire's Socrates (play)|Socrate]]* (published 1759)
* *[[La Femme Qui a Raison]]* (1759)
* *Irène* (1778)

### Պատմագիտական երկեր
* *[[History of Charles XII|History of Charles XII, King of Sweden]]* (1731)
* *[[The Age of Louis XIV]]* (1751)
* *[[Précis du siècle de Louis XV|The Age of Louis XV]]* (1746–1752)
* *[[Annals of the Empire]] – Charlemagne, AD 742 – Henry VII 1313*, Vol. I (1754)
* *[[Annals of the Empire]] – Louis of Bavaria, 1315 to Ferdinand II 1631* Vol. II (1754)
* *[[Essai sur les mœurs et l'esprit des nations|Essay on Universal History, the Manners, and Spirit of Nations]]* (1756)
* *History of the Russian Empire Under [[Peter the Great]]* (Vol. I 1759; Vol. II 1763)

### Վոլտերը հայերեն

* 2025 թվական, Վոլտեր «Տրակտատ հանդուրժողականության մասին» (բնագրից թարգմանել է Կարեն Խուրշուդյանը), «Արմավ» հրատարակչություն, Երևան, 2025, 204 էջ:

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* -{Besterman, Theodore, *Voltaire*, (1969).}-
* -{Brumfitt, J. H. *Voltaire: Historian * (1958) online edition}-
* 
* -{Durant, Will, *The Story of Civilization. Vol. IX: The Age of Voltaire.* New York: Simon and Schuster, 1965.}-
* -{Gay, Peter, *Voltaire's Politics, The Poet as Realist*, Yale University, 1988.}-
* 
* -{Knapp, Bettina L. *Voltaire Revisited*}- (2000)
* 
* 
* 
* 
* -{Quinones, Ricardo J. *Erasmus and Voltaire: Why They Still Matter* (University of Toronto Press; 2010) 240 pages; Draws parallels between the two thinkers as voices of moderation with relevance today.}-
* -{Schwarzbach, Bertram Eugene, *Voltaire's Old Testament Criticism*, Librairie Droz, Geneva, 1971.}-
* -{Torrey, Norman L., *The Spirit of Voltaire*, Columbia University Press, 1938.}-
* 
* 
* -{Wright, Charles Henry Conrad, *A History of French Literature*, Oxford University Press, 1912.}-
* -{"The Cambridge Companion to Voltaire", ed by Nicholas Cronk, 2009.}-
* -{Korolev, S. Voltaire et la reliure des livres // Revue Voltaire. Paris, 2013. #13. стр. 233–40.}-
* -{René Pomeau, *La Religion de Voltaire*, Librairie Nizet, Paris, 1974.}-
* -{Valérie Crugten-André, *La vie de Voltaire* }-
* -{Morley, J., *The Works of Voltaire, A Contemporary Version*, (21 vol 1901), online edition}-

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ''Château de Cirey – Residence of Voltaire'' , visitvoltaire.com
* ''Gabrielle Émilie Le Tonnelier de Breteuil Marquise du Châtelet'', School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland
* 
* The Société Voltaire
* An analysis of Voltaire's texts (in the "textes" topic) 
* Complete French ebooks of Voltaire 
* Biography and quotes of Voltaire
* Institut et Musée Voltaire, Geneva, Switzerland 
*  Works by Voltaire edited at athena.unige.ch
* Internet Encyclopaedia of Philosophy on Voltaire
* Monsieur de Voltaire Correspondence in French
* VisitVoltaire.com site with images 
* Complete listing of current published editions of Voltaire's works
* Voltaire's ''Candide and Leibniz''
* Voltaire's works: works: text, concordances and frequency list
* Voltaire's writings from ''Philosophical Dictionary''. Selected and Translated by H.I. Woolf, 1924
* Worldly and Personal Influences on Voltaire's Writing
* Voltaire at the Eighteenth-Century Poetry Archive (ECPA)
* 
* Works by Voltaire at ManyBooks
* Voltaire's works and chronology
* About Voltaire in "Lucidcafé" 
* Online Library of Liberty – ''The Works of Voltaire'' (1901). Some volumes, including mostly the unabridged *[[Dictionnaire philosophique]]*, translated by William F. Fleming
*  Voltaire, his work in audio version  20px

Կատեգորիա:17-րդ դարի ֆրանսիացիներ
Կատեգորիա:18-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:18-րդ դարի ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:18-րդ դարի ֆրանսիացիներ
Կատեգորիա:Բուսակերներ
Կատեգորիա:Գեղագետներ
Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Լուսավորության դարաշրջան
Կատեգորիա:Կրոնների քննադատներ
Կատեգորիա:Հուդայականության քննադատներ
Կատեգորիա:Մտքերի պատմություն
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայության պատմություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Քրիստոնեության քննադատներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտա-ֆանտաստիկ գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի իրավապաշտաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի փիլիսոփաներ