Ակուստիկ էկոլոգիա

**Ակուստիկ էկոլոգիա**, երբեմն կոչվում է **էկոակուստիկա** կամ **ձայնային լանդշաֆտի ուսումնասիրություններ**, առարկա, որն ուսումնասիրում է մարդկանց և շրջակա միջավայրի միջև ձայնի միջոցով առաջացող հարաբերությունները։ Ակուստիկ էկոլոգիայի ուսումնասիրությունները սկսվել են 1960-ականների վերջին՝ Ռ. Մյուրեյ Շաֆերի՝ երաժիշտ, կոմպոզիտոր և հաղորդակցության ուսումնասիրությունների նախկին պրոֆեսորի կողմից Սայմոն Ֆրեյզերի համալսարանում (Վանկուվեր, Բրիտանական Կոլումբիա, Կանադա)՝ իր այնտեղի թիմի օգնությամբ որպես «Համաշխարհային ձայնային լանդշաֆտ» նախագծի մաս: WSP-ի սկզբնական թիմի կազմում էին Բարրի Տրուաքսը և Հիլդեգարդ Վեստերկամպը, Բրյուս Դեյվիսը և Փիթեր Հյուզը, ի թիվս այլոց: WSP-ի կողմից իրականացված առաջին ուսումնասիրությունը կոչվում էր «Վանկուվերի ձայնային լանդշաֆտ»: Այս նորարարական ուսումնասիրությունը մեծացրեց հետազոտողների և արվեստագետների հետաքրքրությունը ամբողջ աշխարհում՝ ստեղծելով հսկայական աճ ակուստիկ էկոլոգիայի ոլորտում: 1993 թվականին այժմ արդեն մեծ և ակտիվ միջազգային ակուստիկ էկոլոգիայի համայնքի անդամները ստեղծեցին Ակուստիկ էկոլոգիայի համաշխարհային ֆորումը։

Շաֆերի և նրա գործընկերոջ ռադիոարվեստը դրսևորում է գտել բազմաթիվ տարբեր ոլորտներում։ Թեև մեծ մասը որոշակիորեն ոգեշնչվել է Շաֆերի գրվածքներից, վերջին տարիներին եղել են նաև շեղումներ սկզբնական գաղափարներից: Ակուստիկ էկոլոգիայի ընդլայնված դրսևորումները մեծանում են ճանապարհների և օդանավակայանների շինարարության ձայնային ազդեցության պատճառով, որոնք ազդում են քաղաքներում և շրջակայքում գտնվող ձայնային լանդշաֆտների վրա, որտեղ մարդկային բնակչությունն ավելի խիտ է։ Բիոակուստիկայի (կենդանիների կողմից ձայնի օգտագործումը) ընդլայնվել է՝ հաշվի առնելով կենդանիների սուբյեկտիվ և օբյեկտիվ արձագանքները մարդկային աղմուկին, որտեղ օվկիանոսի ձայնային աղտոտումը գրավում է ամենամեծ ուշադրությունը: Ակուստիկ էկոլոգիան կարող է նաև տեղեկատվական լինել կլիմայի փոփոխությունների կամ այլ շրջակա միջավայրի փոփոխությունների վերաբերյալ, քանի որ ամեն օր մենք լսում ենք աշխարհում առկա ձայները՝ դրանց աղբյուրը որոշելու համար, ինչպիսիք են թռչունը, մեքենան, ինքնաթիռը, քամին, ջուրը: Բայց մենք այդ ձայները չենք լսում որպես ցանց, հարաբերությունների մի ցանց, որը կազմում է էկոլոգիան։ Ակուստիկ էկոլոգիան դրսևորվում է ձայնային լանդշաֆտը բնութագրող բազմաթիվ տարբեր ոլորտներում, որոնք են՝ կենսաֆոնիան, երկրաֆոնիան և անտրոֆոնիան։

## Բիոակուստիկա
Աղմուկը, որպես կանոն, ուրբանիզացիայի և զարգացման կողմնակի արդյունք է։ Քանի որ մեր քաղաքները դարձան ավելի արդյունաբերական, մարդածին աղմուկի՝ անտրոֆոնի ծավալն ու հաճախականությունը մեծացան։ Աղմուկը կարող է փոխել ջրային և ցամաքային հաբիթաթների ակուստիկ միջավայրը։

Կենդանիների կենսաբազմազանությունը նվազում է քաղաքներում և ճանապարհների երկայնքով աղմուկի քրոնիկ մակարդակի պատճառով։ Երաժիշտ և ձայնային լանդշաֆտի էկոլոգ Բերնի Կրաուզեն կենսաֆոնիան կապում է նվագախմբի հետ, որտեղ միջավայրում կենդանիների տարբեր խմբեր տարբեր մակարդակների ձայներ են արձակում՝ հաղորդակցության մեջ համընկնումից կամ մրցակցությունից խուսափելու համար։ Արհեստական ​​աղմուկը, ինչպիսին է բնական միջավայրի վրայով թռչող ինքնաթիռների ձայնը, կարող է խաթարել այդ ձայների բնական կարգը, նույնիսկ որոշակի տեսակների վտանգի ենթարկելով գիշատիչների համար։ Օրինակ, որոշ գորտեր համաժամեցվում են այնպես, որ պաշտպանում են անհատներին ուշադրություն գրավելուց։ Շիթային շիթերի աղմուկը կարող է ստիպել գորտերին կանգ առնել կամ սինխրոն անկում ապրել, ժամանակավորապես խաթարելով այս էֆեկտը և նրանց ենթարկելով այլ կենդանիների ազդեցությանը։

Ցամաքում կենդանիների հաղորդակցությունը ձևավորվում է միջավայրի ֆիզիկական բնութագրերով, ինչպիսիք են հեռավորությունը, տեսողության միջակայքը, եղանակը և շրջապատող աղմուկը։ Բնակավայրի ֆիզիկական դասավորությունը կարող է խոչընդոտել ձայնային ալիքների տարածմանը, մինչդեռ օդային պայմանները կարող են ազդել ձայնի որակի և արագության վրա։ Կենդանիները կարող են հարմարվել այնպիսի գործոնների, ինչպիսին է հեռավորությունը՝ կարգավորելով իրենց կանչերի հաճախականությունը և ամպլիտուդը՝ հաղորդակցության արդյունավետությունը մեծացնելու համար։ Որոշ տեսակներ, ինչպիսիք են քաղաքային մեծ երաշտահավերը, փոխել են իրենց կանչերի հաճախականությունը՝ հարմարվելու համար: Որոշակի բնակավայրերի ձայնային լանդշաֆտները միշտ զարգանում են, քանի որ այդ բնակավայրերում գոյություն ունեցող գործունեությունն ու տեսակները ժամանակի ընթացքում փոխվում են։

Էվոլյուցիայի առումով, մարդածին աղմուկը շատ ավելի վերջերս ի հայտ եկած ֆենոմեն է: Իրոք, հավաքված ձայնագրությունների ուսումնասիրության միջոցով էկոլոգները կարող են ուսումնասիրել կենդանիների ակուստիկ հաղորդակցության էթոլոգիան, ակուստիկ վարքի էվոլյուցիան և զարգացումը, կենդանիների ձայների և նրանց միջավայրի միջև եղած կապը: Այնուամենայնիվ, այդ բոլոր էկոլոգիական հետազոտությունների նպատակներն ունեն նախապայման, որ այդ կենսաակուստիկ ձայնագրությունները լավ ուսումնասիրված լինեն, որպեսզի կենդանական տեսակը կարողանա ճշգրիտ ճանաչվել։ Գիտական ​​հետազոտությունները ցույց են տվել, որ այն ունի վարքագիծը, ֆիզիոլոգիան և նույնիսկ վերակառուցելու կենդանական համայնքները։

## Հնչյունային լանդշաֆտներ
Հնչյունային լանդշաֆտները կազմված են որոշակի միջավայրի անթրոֆոնիայից, գեոֆոնիայից և կենսաֆոնիայից։ Դրանք բնորոշ են տեղանքին և փոփոխվում են ժամանակի ընթացքում։ Ակուստիկ էկոլոգիան նպատակ ունի ուսումնասիրել այս բաների միջև եղած կապը, այսինքն՝ մարդկանց, կենդանիների և բնության միջև եղած կապը այս ձայնային լանդշաֆտների շրջանակներում: Այս հարաբերությունները նուրբ են և կարող են խաթարվել բնական կամ մարդածին միջոցներով։

Իր «Աշխարհի լարումը» գրքում Շաֆերը օգտագործել է նոր տերմիններ, ինչպիսիք են «հնչյունային նշանները»՝ որոշակի համայնքի յուրահատուկ հնչյունները, և «հիմնական նոտաները»՝ տարածված, բայց անտեսված ֆոնային ձայները, ինչպիսին է երթևեկությունը,՝ ձայնային լանդշաֆտի տարբեր տարրերը դասակարգելուն օգնելու համար։

### Բիոֆոնիա
Կենսաֆոնիան կենդանիների աղբյուրներից ի հայտ եկող ձայների ուսումնասիրությունն է, ինչպիսիք են կետերի ձայնարկությունները կամ թռչունների երգը։

### Երկրաչափություն
Գեոֆոնիան կարող է սահմանվել որպես Երկրի բնական պրոցեսներից առաջացող ձայներ, ինչպիսիք են քամու փչելը կամ ալիքների շարժումը։

### Անտրոֆոնիա
Անտրոֆոնիան մարդածին աղբյուրների կողմից սահմանված ձայնային լանդշաֆտ է, ինչպիսիք են խոսքը կամ ճանապարհի աղմուկը։

Քաղաքային միջավայրերում տեսողական և լսողական փորձառությունների միջև եղած կապի վերաբերյալ հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ լանդշաֆտի դրական կամ բացասական տեսողական ընկալումները կարող են անմիջականորեն ազդել տեղանքի ձայնային լանդշաֆտի հուզական գնահատման վրա: Հաճելի տեսարանը կամ հարմարավետ միջավայրը կարող են մեծացնել մարդկանց հանդուրժողականությունը և նույնիսկ գնահատանքը միջավայրի ձայների նկատմամբ։

Ապացուցված է, որ մարդկանց աղմուկի կառավարման նախասիրությունները տարբերվում են՝ կախված տվյալ ժամանակաշրջանի մշակույթից և տեխնոլոգիայից, ինչպես նաև որոշակի ձայների ծանոթությունից կամ գործնականությունից։ Օրինակ, բարձր աղմուկի ընդունված աղբյուրները, ինչպիսիք են եկեղեցական զանգերը կամ բեռնատարները, կարող են այնքան չանհանգստացնել թաղամասին, որքան ինչ-որ մեկի նոր տերևափչիչը, նույնիսկ եթե այն այնքան բարձր չէ, որքան ավելի ծանոթ ձայները։ Ահա թե ինչու դժվար է համարվում ընդհանրացնել, թե որ ձայներն են անցանկալի համայնքում։

Պատերազմի ձայնային լանդշաֆտների և տրավմատիկ ազդեցության ուսումնասիրությունը ցույց է տվել աղմուկի արդյունավետությունը որպես վախ առաջացնելու հոգեբանական զենք։

## Արհեստական ​​ձայնի ազդեցությունը կենսոլորտների վրա
Օդանավերի գործունեությունը շարունակական զարգացում է ապրել ամբողջ աշխարհում և ունի սոցիալ-էկոլոգիական համակարգերը փոխելու շատ լավ ներուժ: Օրինակ՝ Ալյասկայում համայնքները հայտնում են, որ ինքնաթիռները խանգարում են վայրի բնությանը և բացասաբար են ազդում բերքահավաքի պրակտիկայի և փորձի վրա: Սահմանափակ տվյալները որոշակի սահմանափակ գիտելիքներ ունեն ավանդական բերքահավաքի տարածքներում ինքնաթիռների գործունեության ծավալի վերաբերյալ: Իրականում շատ տպավորիչ է տեսնել գյուղական բնակավայրերի վրայով թռիչքների քանակը, քանի որ ակտիվությունը զգալիորեն աճում է, և նրանք հասել են օրական միջինը 12 թռիչքի մարդկային զարգացման վայրերի մոտ, ինչը վեց անգամ ավելի մեծ է, քան չզարգացած տարածքներում: Հետևաբար, այդ ինքնաթիռները, որոնք վախեցնում են կարիբուներին, նախընտրում են խուսափել ինքնաթիռներից, ինչը հանգեցնում է նրան, որ նրանք ստիպված կլինեն ավելի հեռու գնալ ավելի լավ բերքահավաք կատարելու համար, բայց դա տեղի կունենա վառելիքի, սարքավորումների և, անշուշտ, ջանքերի որոշակի ծախսերի ավելացման հետ մեկտեղ: Այսպիսի օրինակները օգնում են հասկանալ Անտարկտիդայի սոցիալ-էկոլոգիական դինամիկայի վրա ազդեցությունը։

Աշխարհի օվկիանոսներում առկա շրջակա աղմուկը՝ գեոֆոնիկ, անթրոֆոնիկ և բիոֆոնիկ, համարվում է տարածաշրջանային կենսոլորտի բարեկեցության կարևորագույն ցուցանիշ։

## Ակուստիկ խորշ
Ակուստիկ խորշի վարկածը, ինչպես առաջարկվել է ակուստիկ էկոլոգ Բերնի Կրաուզեի կողմից 1993 թվականին, վերաբերում է այն գործընթացին, որի ընթացքում օրգանիզմները բաժանում են ակուստիկ տիրույթը՝ գտնելով իրենց սեփական խորշը հաճախականության և/կամ ժամանակի մեջ՝ այլ տեսակների հետ մրցակցությունից զերծ շփվելու համար: Տեսությունը հիմնված է էկոլոգիական խորշի տարբերակման գաղափարների վրա և կարող է օգտագործվել երիտասարդ և հասուն էկոհամակարգերի միջև տարբերությունները կանխատեսելու համար: Նման այն բանին, թե ինչպես միջտեսակային մրցակցությունը կարող է սահմանափակումներ դնել համակեցող տեսակների թվի վրա, որոնք կարող են օգտագործել բնակավայրերի կամ ռեսուրսների տվյալ առկայությունը, միջավայրում առկա ակուստիկ տարածքը սահմանափակ ռեսուրս է, որը բաժանվում է այն տեսակների միջև, որոնք մրցում են այն օգտագործելու համար։

Հասուն էկոհամակարգերում տեսակները կերգեն եզակի հաճախականության տիրույթներում և որոշակի ժամանակներում՝ ցուցաբերելով միջտեսակային մրցակցության բացակայություն ակուստիկ միջավայրում: Եվ հակառակը, երիտասարդ էկոհամակարգերում ավելի հավանական է հանդիպել մի քանի տեսակների, որոնք օգտագործում են նմանատիպ հաճախականության տիրույթներ, ինչը կարող է հանգեցնել դրանց համապատասխան կանչերի միջև միջամտության կամ ակտիվության լիակատար բացակայության անվիճելի տիրույթներում: Կենսաբանական ներխուժումները կարող են նաև հանգեցնել միջամտության ակուստիկ խորշում, որտեղ ոչ բնիկ տեսակները փոխում են բնիկ համայնքի դինամիկան՝ ստեղծելով ազդանշաններ, որոնք քողարկում կամ քայքայում են բնիկ ազդանշանները: Սա կարող է առաջացնել մի շարք էկոլոգիական ազդեցություններ, ինչպիսիք են վերարտադրության նվազումը, ագրեսիվ փոխազդեցությունները և գիշատիչ-որս դինամիկայի փոփոխությունը։ Միջավայրում բաժանման աստիճանը կարող է օգտագործվել էկոհամակարգի առողջությունը և կենսաբազմազանությունը ցույց տալու համար։

## Կոմպոզիցիոն աշխատանքների ցանկ
### «Դոմինիոն»՝ Բարրի Տրուաքսի կողմից
«Դոմինիոն»-ը օգտագործում է կանադական հնչյունային նշաններ, որոնք ստեղծվել են տարբեր նահանգներում Սայմոն Ֆրեյզերի համալսարանի «World Soundscape Project» նախագծի կողմից 1973 թվականին տեղի ունեցած միջերկրածովյան շրջագայության համար: Այդ հնչյունների հետաքրքիրն այն է, որ դրանք ձգվում են ժամանակի ընթացքում, ուստի ընդլայնված տարբերակները թույլ են տալիս մարդկանց լսել ձայնը ավելի ներդաշնակ ձևով: Այդ եզակի ձայնային ազդանշանները որսացվել են կենդանի կատարողների կողմից, ապա ուժեղացվել՝ լսարանին լավագույն հնարավոր փորձառություն հաղորդելու համար։

### Հնագիտական ​​ակուստիկա
Սա հնագիտության և ակուստիկայի ենթաոլորտ է, որն ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրում է մարդկանց և ձայնի միջև եղած կապը պատմության ընթացքում: Սա միջառարկայական ոլորտ է, որն ունի մեթոդաբանական ներդրում ակուստիկայի, հնագիտության և համակարգչային սիմուլյացիայի մեջ: Հնագիտության միջոցով ուսումնասիրված շատ մշակույթներ հիմնականում կենտրոնացած էին բանավորի վրա, ինչը հետազոտողներին հիմք է տվել ենթադրելու, որ հնագիտական ​​վայրերի և արտեֆակտների ձայնային բնույթի ուսումնասիրությունը կարող է նոր տեղեկություններ բացահայտել ուսումնասիրվող քաղաքակրթության մասին։ Մարկ Է. Մոգլենը (2007) վերստեղծել է նախապատմական ձայնային լանդշաֆտներ (ակուստիկ էկոլոգիա) Կալիֆոռնիայի համալսարանի Բերկլիի մարդաբանության ամբիոնում՝ համատեղելով կոմպոզիցիոն տեխնիկան տեղանքի ձայնագրությունների հետ՝ «Օկապի կղզում» գտնվող Second Life-ի վիրտուալ աշխարհում ոչ դիեգետիկ ստեղծագործության համար։ Նոր մեդիայի կենտրոնում Օքլենդի (Կալիֆոռնիա) նախկին ջազային տեսարանի ակուստիկ էկոլոգիական միջավայրը մշակվել է վիրտուալ աշխարհի միջավայրի համար։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ

* Acoustic Ecology and the Soundscape Bibliography
* Bazilchuk, Nancy.  2007.  Choral Reefs: An inexpensive device monitors ocean health through sound.  *Conservation* 8(1).
* "An Introduction to Acoustic Ecology" by Kendall Wrightson
* "Science of sound" Canadian Geographic

Կատեգորիա:Ակուստիկա
Կատեգորիա:Ձայն