Սուրբ ծնունդը Լեհաստանում

[մինի|250x250փքս|Սուրբ ծնունդը [Վրոցլավ|Վրոցլավում]]
[մինի|250x250փքս|[Սուրբծննդյան տիկնիկարկղ Կատովիցեում]]
**Սուրբ ծնունդը Լեհաստանում** (), դեկտեմբերի 25-ին նշվող գլխավոր տոներից մեկը։ Բնակչության մեծ մասն այն ավելի շատ ընկալում է որպես ընտանեկան, քան կրոնական տոն, սակայն ինչպես հավատացյալ, այնպես էլ ոչ հավատացյալ լեհերը պահպանում են Սուրբ ծննդի հետ կապված ավանդույթների առնվազն մի մասը։ Սուրբ ծնունդն ընդունված է նշել ընտանիքի շրջանակներում: Դեկտեմբերի 24-ին՝ Սուրբ ծննդյան Ճրագալույցին, լեհերը հավաքվում են համատեղ ճաշկերույթի, որին հաջորդում է վաֆլիների կտրելու ծեսը, փոխանակվում են նվերներով ու բարեմաղթանքներվ։ Դեկտեմբերի 24-ի լույս 25-ի գիշերը եկեղեցիներում մատուցվում է Սուրբ ծննդյան պատարագ՝ «պաստերկա»: Ամբողջ դեկտեմբեր ամսվա ընթացքում Լեհաստանի շատ քաղաքներում անց են կացվում Սուրբծննդյան տոնավաճառներ։

## Ադվենտ
Ինչպես մյուս կաթոլիկ երկրներում, Լեհաստանում ևս Սուրբ ծննդին նախորդում է նախապատրաստման և սպասման շրջանը, որը կոչվում է ադվենտ։ Այն տևում է չորս շաբաթ։ Կաթոլիկ եկեղեցին քրիստոնյաներին կոչ է անում այս ժամանակահատվածում ապաշխարել և բարեգութ գործեր կատարել:

Ադվենտի ամեն օր՝ բացառությամբ կիրակի, լեհական եկեղեցիներում տեղի են ունենում այսպես կոչված ռորատաներ ()՝ առավոտյան պատարագներ Մարիամ Աստվածածնի պատվին: Ժամերգոթյունը սկսվում է վաղ առավոտյան՝ կատարյալ մթության մեջ, իսկ ծխականներն իրենց ձեռքերում են պահում վառված մոմեր։
[մինի|200x200փքս|[Սուրբծննդյան պսակ|Սուրբծննդյան պսակներ Կրակովի Սուրբծննդյան տոնավաճառում]]
Ադվենտի խորհրդանիշներն են՝

* Սուրբծննդյան պսակը՝ եղևնու ճյուղերից և զարդարված մոմերից պատրաստված, որոնք հերթով վառվում են ադվենտի յուրաքանչյուր շաբաթ
* Սուրբծննդյան օրացույցը, որը ծառայում է ադվենտի սկզբից մինչև Սուրբծննդյան Ճրագալույցը օրերը հաշվելու համար
* Սուրբծննդյան լուսարձակը, որն ունի քառանկյան ձև և իր կողքերով զարդարված է քրիստոնեական խորհրդանիշներով կամ աստվածաշնչյան տեսարաններով, որի ներսում տեղադրվում է մոմ կամ լամպ։

## Ճրագալույց
Սուրբծննդյան ավանդույթների մեծ մասը կապված է Ադվենտի վերջին օրվա հետ, որն ընկնում է դեկտեմբերի 24-ին՝ Սուրբծննդյան նախօրեին կամ Սուրբծննդյան Ճրագալույցին (, от  — «հսկում»)։ Շատ լեհեր այդ օրը չեն աշխատում, իսկ խանութներն ու սուպերմարկետները բաց են միայն կես օր։

Սուրբծննդյաննդյան ճրագալույցը ընդունված է նշել ընտանիքի շրջանում: Կրոնական ընտանիքներում այն սկսվում է աղոթքների և Աստվածաշնչի ընթերցանությամբ, երկնքում առաջին աստղի հայտնվելուց հետո, որը հիշեցնում է Բեթղեհեմի աստղը, որը, ըստ Նոր Կտակարանի, ցույց է տվել մոգերին ճանապարհը դեպի Մանուկ Հիսուս։ Ըստ ավանդույթի՝ բոլորը միմյանց հետ կիսվում են վաֆլիներով և փոխանակվում ցանկություններով։ Վաֆլի` բարակ ուղղանկյուն անթթխմոր հաց, որը հիշեցնում է վաֆլիի։ Նախկինում դրանք գունավոր էին պատրաստվում. այժմ ընդունված է թխել սպիտակ վաֆլիներ՝ Սուրբծննդյան տեսարանների նախշերով: Վաֆլին կտրելու սովորույթը խորհրդանշում է միասնությունը ու հաշտությունը, ինչպես նաև հիշեցնում է քրիստոնյաներին Հաղորդության խորհրդի մասին։ Ավանդույթն այնքան կարևոր է, որ հարազատներին, ովքեր չեն կարող մասնակցել տոնին, հաճախ փոստով վաֆլի են ուղարկում: Դրանից հետո բոլորը նստում են սեղանի շուրջ, և մի տեղը սովորաբար դատարկ է մնում։ Այն նախատեսված է պատահական հյուրի համար՝ ի նշան այն բանի, որ այդ երեկո տունը բաց է բոլորի համար, և տերը պատրաստ է ընդունել և կերակրել ցանկացած թափառականի։ Բացի այդ, սեղանի վրա դնում են հատուկ սարք ընտանիքի մահացած անդամների համար:
մինի|180x180փքս|Սուրբծննդյան վաֆլիներ
ձախից|մինի|180x180փքս|Տոնական սեղան
Ինչ վերաբերում է Սուրբծննդյան սեղանին, ապա, որպես կանոն, լեհերը պատրաստում են երկու տարբեր ճաշացանկ՝ առանց պահքային և մսային։ Դեկտեմբերի 24-ին դեռևս շարունակվում է պահքը և միս ուտել չի կարելի, ուստի մսային ուտեստները սեղանին հայտնվում են միայն հաջորդ օրը: Այնուամենայնիվ, հիմնական տոնական ճաշը Սուրբծննդյան Ճրագալույցին պահքի ընթրիքն է, իսկ սահմանափակումները փոխհատուցվում են ճաշատեսակների բազմազանությամբ և նրբագեղությամբ։ Ավանդաբար դրանք պետք է լինեն տասներկուսը՝ ըստ առաքյալների թվի, և սեղանի շուրջը նստածներից յուրաքանչյուրը պետք է փորձի ամեն ինչ։ Որպես կանոն, ճաշը սկսվում է ուշկաներով բորշից կամ սնկով ապուրից, այնուհետև հաջորդում են վարենիկները, կարկանդակները և կուլեբյակները, տարբեր ձկնային ուտեստները, շոգեխաշած կաղամբը կամ պահքային աղավնիները, ինչպես նաև դեսերտները՝ խաշխաշով սդոբան, քաղցրաբլիթը, թխվածքաբլիթները, ընկույզով, չամիչով և մեղրով կուտյան, չորացրած մրգերով կոմպոտը։ Սեղանն ընդունված է ծածկել սպիտակ սփռոցով, որի տակ դրվում է մի քիչ խոտ՝ ի հիշատակ այն մսուրի, որի մեջ պառկել է նորածին Քրիստոս։ 2003 թվականին Վատիկանի հավատքի վարդապետության միաբանությունը որոշեց, որ Սուրբծննդյան Ճրագալույցին ծոմ պահելը պարտադիր չէ, սակայն հավատացյալ լեհերի մեծամասնությունը շարունակում է պահպանել այդ օրվա ավանդական պահքի ճաշացանկը։

## Հովվական պատարագ
մինի|220x220փքս|Պաստերկան լեհական եկեղեցում
Դեկտեմբերի 24-ի լույս 25-ի գիշերը շատ լեհեր այցելում են եկեղեցիներ և մասնակցում Սուրբծննդյան պատարագին, որը կոչվում է «հովվական պատարագ» կամ «պաստերկա» (, «pasterz»՝ հովիվ, հովիվ բառից)՝ ի հիշատակ այն բանի, որ նորածին Մանկանը առաջինը երկրպագելու էին եկել հովիվները։ Նման գիշերային ժամերգություն քրիստոնյաները կատարում էին V դարից, սակայն, 18-րդ դարում Արևմտյան Եվրոպայում այս ավանդույթը գրեթե դադարեց։ Լեհաստանը մնաց այն եզակի երկրներից մեկը, որտեղ շարունակվում էր մատուցվել գիշերային պատարագը, և երկու դար անց, Հովհաննես Պողոս II-ի օրոք, այն վերադարձավ կաթոլիկ եկեղեցու առօրյա։ Լեհական տաճարներում պաստերկան կատարվում է կեսգիշերին (երբեմն ավելի շուտ) և տևում է մոտ մեկուկես ժամ։ Ավանդույթի համաձայն՝ պատարագի ժամանակ քահանան Սուրբծննդյան տիկնիկարկղում դնում է Մանուկ Հիսուսի արձանը, որը տեղադրվում է յուրաքանչյուր եկեղեցում։ Հատկապես հանդիսավոր են այս մեսիայի պատարագային շարականները։ Առավելագույն թվով հավատացյալներ՝ մի քանի հազար, գրավում է Յասնա Գորայի Չեստոխովա վանքում կատարվող հովվական պատարագը։

## Ավանդույթներ
### Տոնածառ և նվերների հանձնում
Ինչպես և շատ այլ եվրոպական երկրներում, Լեհաստանում էլ ընդունված է տոնածառը և փողոցներն ու տարածքները տարբեր գույնի լուսավորություններով զարդարելը: Ավանդույթի համաձայն՝ դա պետք է անել Սուրբծննդյան Ճրագալույցին, ինչը հատուկ նշանակություն ունի կաթոլիկների համար. դեկտեմբերի 24-ը նշվում է որպես Ադամի և Եվայի օր, իսկ գույնզգույն գնդիկներով զարդարված եղևնին խորհրդանշում է դրախտի ծառը պտուղներով։ Ընդունված է նվերներ տալ նաև դեկտեմբերի 24-ին՝ Սուրբծննդյան նախօրեին։ Համարվում է, որ երեխաներին նվերներ է բերում Սուրբ Նիկողայոսը, սակայն կերպարը կարող է փոխվել՝ կախված տարածաշրջանից. Արևմտյան Լեհաստանում դա Գվիազդորն է ( - աստղ), Փոքր Լեհաստանում՝ հրեշտակը, Լեհաստանի հարավ-արևմուտքում՝ աստղիկը, Սիլեզիայում՝ Մանուկ Հիսուսը։ Բացի այդ, ուղղափառ լեհերին է այցելում Ռուսաստանում հայտնի Ձմեռ պապը:
[մինի|180x180փքս|Սուրբծննդյան տոնածառը [Բելսկո Բյալա|Բելսկո Բյալայում]]

### Կոլյադկաներ և կոլյադում
Լեհական Սուրբծննդյան ավանդական երաժշտությունն են համարվում կոլյադկաները, որոնցից Լեհաստանում պաշտոնապես գրանցված են մոտ մեկուկես հազարը։ Երաժշտության պատմաբանները ենթադրում են, որ Հիսուս Քրիստոսի ծննդյան մասին պատմող տոնական երգերը սկսել են ստեղծվել և երգվել Լեհաստանում 14-րդ դարի վերջին և 15-րդ դարի սկզբին։ Առաջին պահպանված լեհական երգը թվագրվում է 1424 թվականին և սկսվում է «Zdrow bądź, krolu anielski» («Ողջույն, հրեշտակների արքա») բառերով։ Կոլյադկաները տարբերվում են մեծ բազմազանությամբ. նրանց թվում կարող են լինել ինչպես հանդիսավոր կամ քնարական, այնպես էլ պարային մեղեդիներ, իսկ բառերում հնարավոր է հումորային կամ սատիրիկ երանգ։

Առավել հայտնի կոլյադկաներ են՝ «Bóg się rodzi» («Աստված ծնվեց»), «Przybieżeli do Betlejem pasterze» («Հովիվները վազեցին Բեթղեհեմ»), «Lulajże, Jezuniu» («Բայու-Բայ, Հիսուս»), «Oj, maluśki , maluśki» («Օ՜, երեխա՜, երեխա՜»), «Dzisiaj w Betlejem» («Այսօր Բեթղեհեմում»), «Gdy śliczna Panna» («Երբ Գեղեցիկ Կույսը»): Բացի այդ, հանրաճանաչ է նաև միջազգայնորեն հայտնի «Silent Night»-ը։ Կոլյադկաները սկսում են երգել Ճրագալույցին, ինչպես նաև Սուրբծննդյան գիշերային պատարագի ընթացքում և շարունակվում են մինչև փետրվարի 2-ը։
ձախից|մինի|200x200փքս|Կոլյադկաների երգեցողությունը Լեհաստանում
Սուրբծննդյան երկրորդ օրը՝ դեկտեմբերի 26-ին, Սուրբ Ստեփանոսի նահատակի օրը, լեհերը սկսում են երգել, այսինքն՝ տնից տուն շրջել կոլյադկաներով։ Համարվում է, որ երգի ավանդույթը բարեկեցություն և խաղաղություն է բերում ընտանիքներին. Նախկինում կար համոզմունք, որ ծեսը նպաստում է բնության ծաղկման։ Սկզբում մարդիկ գնում էին երգելու՝ իրենց հետ տանելով իրենց ընտանի կենդանիներին. հետագայում դրանք փոխարինվեցին համապատասխան կոստյումներով և դիմակներով (ցուլ, այծ, ձի և այլն)։ Նաև ընդունված էր հագնվել որպես աստվածաշնչյան կերպարներ, մասնավորապես որպես մոգեր և Հերովդես թագավոր։ Մինչ օրս հայտնի է «աստղի հետ քայլելը». Այն պատրաստվում է մեծ, գույնզգույն և ամրացվում է փայտիկին։ Ընդունված է կոլյադկաներ երգողներին տալ ինչ-որ հյուրասիրություն կամ չնչին գումար. Երբեմն գումարը հավաքվում է բարեգործության համար։ Լեհական ավանդույթով հոգևորականները կարող են նաև այցելել տներ և կոլյադկաներ երգել` Սուրբծնունդից առաջ կամ հետո կաթոլիկ եկեղեցու քահանաները հաճախ այցելում են եկեղեցականների տները։ Լեհաստանի տարբեր շրջաններ ունեն կոլյադկաներ երգելու իրենց սովորույթները։

### Սուրբծննդյան տիկնիկարկղ
մինի|176x176փքս|Կրակովյան շոպկա
Սուրբծննդյան տիկնիկարկղերը կամ շոպկերը (), տարածված են Լեհաստանում 13-րդ դարից: Դրանք վերարտադրում են Քրիստոսի ծննդյան տեսարանը և տեղադրվում են Սուրբծննդյան շրջանում բոլոր եկեղեցիներում։ Հատկապես հայտնի են կրակովյան շոպկաները, որոնք վերածվել են ժողովրդական արվեստի յուրահատուկ տեսակի։ Սովորաբար դրանք պատկերում են Կրակովի տեսարժան վայրերից մեկը և պատրաստվում են երկու հարկերով. առաջին հարկում տեղադրվում են պատմական կամ ժամանակակից հերոսների կերպարներ, իսկ երկրորդ հարկում՝ աստվածաշնչյան կերպարներ: Ամեն տարի՝ դեկտեմբերի առաջին հինգշաբթի օրը, շուկայի հրապարակում անց է կացվում շոպկերի մրցույթ, և ամենահայտնի շոպկերը ձեռք են բերվում Կրակովի պատմական թանգարանի կողմից: Մրցույթին մասնակցում են ինչպես սրղականներ, այդ թվում՝ դպրոցականներ, այնպես էլ փորձառու վարպետներ, որոնք տարիներ շարունակ մշակել են իրենց ոճը և այն փոխանցել ժառանգությամբ: 2018 թվականին կրակովյան շոպկաները ներառվել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցուցակում։ Հայտնի է նաև Վամբեժիցե գյուղի ծննդյան տեսարանը, որը ներառում է 800 փայտե ֆիգուրներ (ներառյալ 300 շարժվող), Կուդովում և Օլշտինում գտնվող ծննդյան տեսարանները (նաև մեծ թվով ֆիգուրներով և շարժվող տարրերով), ինչպես նաև Եվրոպայի ամենամեծ ծննդյան տեսարանը, որը տեղադրված է տաճարի ներսում. այն գտնվում է Կատովիցեի Ֆրանցիսկյան տաճարում և ունի 18 մ բարձրություն, 35 լայնություն և 10 դյույմ խորությունը։

### Սուրբծննդյան տոնավաճառներ
ձախից|մինի|150x150փքս|Սուրբծննդյան տոնավաճառ Կրակովում
Դեկտեմբերին Լեհաստանի քաղաքների մեծ մասում անց են կացվում Սուրբծննդյան շուկաներ, և ամեն տարի այս ավանդույթը դառնում է ավելի ու ավելի հայտնի: Վրաններում կամ փայտե տնակներում վաճառում են տոնածառի զարդարանքներ, դեկորատիվ-կիրառական արվեստի արտադրանք, գործված գուլպաներ, տարբեր քաղցրավենիքներ, բիժուտերիա:  Երեխաների համար կան կարուսելներ, ատրակցիոններ և այլ զվարճանքներ։ Որպես կանոն, տոնավաճառում կարելի է փորձել ավանդական լեհական ուտեստներ, այդ թվում՝ օսցեպեկ, լեռնային լեհական պանիր, որը պատրաստվում է գրիլի վրա և մատուցվում է լոռամրգի ջեմով։ Ամենալայնածավալ և տպավորիչ տոնավաճառներն անց են կացվում Վարշավայում, Վրոցլավում, Կրակովում, Գդանսկում և Կատովիցեում. Ցուցահանդեսների անցկացման ժամկետները տարբերվում են՝ կախված քաղաքից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
*  

Կատեգորիա:Լեհաստան
Կատեգորիա:Սուրբ ծնունդ