Սնվելու իրավունք

thumb|upright=1.35|Սնվելու իրավունքը ամբողջ աշխարհում (2011–2012 թվականների դրությամբ)<br />







Նշում. Նույն երկիրը կարող է ընկնել մի քանի կատեգորիաների մեջ. երկրին տրված գույնը համապատասխանում է ամենաբարձր դասակարգված կատեգորիային, որին պատկանում է երկիրը։

**Սնվելու իրավունք** և դրա տարատեսակներ, մարդու իրավունք, որը պաշտպանում է մարդկանց արժանապատվորեն սնվելու իրավունքը, ինչը ենթադրում է, որ բավարար քանակությամբ սնունդ կա, մարդիկ ունեն դրան հասանելիության միջոցներ, և որ այն բավարար կերպով բավարարում է անհատի սննդային կարիքները: Սնվելու իրավունքը պաշտպանում է բոլոր մարդկանց իրավունքը՝ զերծ լինել սովից, սննդային անապահովությունից և թերսնուցումից։ Սնվելու իրավունքը ենթադրում է, որ կառավարությունները պարտավոր են միայն բավարար քանակությամբ անվճար սնունդ տրամադրել սովամահ ստացողներին՝ իրենց կենսապայմաններն ապահովելու համար, սակայն դա չի ենթադրում կերակրվելու համընդհանուր իրավունք։ Բացի այդ, եթե մարդիկ զրկված են սնունդ ստանալու հնարավորությունից իրենց վերահսկողությունից անկախ պատճառներով, օրինակ՝ կալանքի տակ գտնվելու, պատերազմի ժամանակ կամ բնական աղետներից հետո, իրավունքը պահանջում է, որ կառավարությունն անմիջապես սնունդ տրամադրի։

Իրավունքը բխում է Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրից, որը 2020 թվականի ապրիլի դրությամբ ունի 170 պետական կուսակցություն։ Դաշնագիրը ստորագրող պետությունները համաձայնվում են քայլեր ձեռնարկել իրենց առկա ռեսուրսների առավելագույն չափով՝ աստիճանաբար ապահովելու համար բավարար Սնվելու իրավունքի լիարժեք իրականացումը՝ թե՛ ազգային, թե՛ միջազգային մակարդակով։ Ընդհանուր առմամբ 106 երկրներում Սնվելու իրավունքը կիրառելի է կամ տարբեր ձևերի սահմանադրական կարգավորումների միջոցով, կամ տարբեր միջազգային պայմանագրերի իրավական ուղղակի կիրառելիության միջոցով, որոնցում պաշտպանված է Սնվելու իրավունքը։

1996 թվականի Պարենի համաշխարհային գագաթնաժողովում կառավարությունները վերահաստատեցին Սնվելու իրավունքը և պարտավորվեցին մինչև 2015 թվականը կիսով չափ կրճատել քաղցածների և թերսնվածների թիվը՝ 840-ից հասցնելով 420 միլիոնի: Այնուամենայնիվ, վերջին տարիներին այդ թիվն աճել է՝ 2009 թվականին հասնելով աննախադեպ ռեկորդի՝ ամբողջ աշխարհում ավելի քան 1 միլիարդ թերսնված մարդ։ Ավելին, ամբողջ աշխարհում թաքնված սովից՝ միկրոէլեմենտների պակասից, որը կարող է երեխաների մոտ ֆիզիկական և մտավոր աճի դանդաղում առաջացնել, տառապողների թիվը կազմում է ավելի քան 2 միլիարդ մարդ։

Մինչդեռ միջազգային իրավունքի համաձայն՝ պետությունները պարտավոր են հարգել, պաշտպանել և իրացնել Սնվելու իրավունքը, այս մարդու իրավունքի իրականացման գործնական դժվարությունները դրսևորվում են ամբողջ աշխարհում տարածված սննդային անապահովությամբ և Հնդկաստանի նման երկրներում շարունակվող դատական գործընթացներով։ Սնվելու հետ կապված ամենամեծ խնդիրներ ունեցող մայրցամաքներում՝ Աֆրիկայում, Ասիայում և Հարավային Ամերիկայում, ոչ միայն Սնվելու պակաս և ենթակառուցվածքների բացակայություն կա, այլև անհավասար բաշխում և Սնվելու անբավարար հասանելիություն։

Մարդու իրավունքների չափման նախաձեռնությունը չափում է աշխարհի երկրների Սնվելու իրավունքը՝ հիմնվելով նրանց եկամտի մակարդակի վրա։

## Սահմանում
Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը ճանաչում է բավարար կենսամակարդակի, այդ թվում՝ բավարար Սնվելու իրավունքը, ինչպես նաև սովից զերծ լինելու հիմնարար իրավունքը։ Երկու հասկացությունների միջև կապը միանշանակ չէ։ Օրինակ՝ սովից ազատություն(որը 12-րդ ընդհանուր մեկնաբանությունը սահմանում է որպես ավելի հրատապ և անհապաղ) կարելի է չափել թերսնուցումից տառապող և ծայրահեղ դեպքում սովից մահացող մարդկանց թվով։«Բավարար Սնվելու իրավունքը» շատ ավելի բարձր չափանիշ է, որը ներառում է ոչ միայն թերսնման բացակայությունը, այլև Սնվելու հետ կապված բոլոր որակների շրջանակը, ներառյալ անվտանգությունը, բազմազանությունը և արժանապատվությունը, ասել է թե՝ բոլոր այն տարրերը, որոնք անհրաժեշտ են ակտիվ և առողջ կյանք վարելու համար։

Վերոնշյալ սահմանումից ոգեշնչված՝ Սնվելու իրավունքի հարցերով հատուկ զեկուցողը 2002 թվականին այն սահմանեց հետևյալ կերպ՝
Սպառողի կողմից պատկանող ժողովրդի մշակութային ավանդույթներին համապատասխանող քանակապես և որակապես համարժեք և բավարար սնունդ ստանալու կանոնավոր, մշտական և անսահմանափակ հասանելիություն ունենալու իրավունք՝ ուղղակիորեն կամ ֆինանսական գնումների միջոցով, և որը ապահովում է ֆիզիկական և մտավոր, անհատական և կոլեկտիվ, լիարժեք և արժանապատիվ կյանք՝ առանց վախի։


Այս սահմանումը ներառում է բոլոր նորմատիվ տարրերը, որոնք մանրամասն բացատրված են Միջազգային սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին կոնվենցիայի 12-րդ ընդհանուր մեկնաբանության մեջ, որտեղ ասվում է՝
Բավարար Սնվելու իրավունքը իրականացվում է, երբ յուրաքանչյուր տղամարդ, կին և երեխա, մենակ կամ ուրիշների հետ համատեղ, ցանկացած պահի ունի ֆիզիկական և տնտեսական հասանելիություն բավարար Սնվելու կամ դրա ձեռքբերման համար անհրաժեշտ միջոցների։

### Չափեր
Սնվելու իրավունքի հարցերով նախկին հատուկ զեկուցող Ժան Զիգլերը սահմանել է Սնվելու իրավունքի երեք չափում՝
* Հասանելիությունը վերաբերում է կա՛մ արտադրողական հողերից կամ այլ բնական ռեսուրսներից անմիջապես սնվելու հնարավորություններին, կա՛մ լավ գործող բաշխման, վերամշակման և շուկայական համակարգերին, որոնք կարող են սնունդը տեղափոխել արտադրության վայրից այնտեղ, որտեղ դրա կարիքն ունի՝ պահանջարկին համապատասխան։
* Մատչելիությունը ենթադրում է, որ Սնվելուն տնտեսական և ֆիզիկական հասանելիությունը պետք է երաշխավորված լինի։ Մի կողմից, տնտեսական հասանելիությունը նշանակում է, որ սնունդը պետք է մատչելի լինի բավարար սննդակարգի համար՝ առանց վտանգելու այլ հիմնական կարիքները։ Մյուս կողմից, ֆիզիկապես խոցելի անձինք, ինչպիսիք են հիվանդները, երեխաները, հաշմանդամները կամ տարեցները, նույնպես պետք է հասանելիություն ունենան Սնվելուն։
* Համարժեքությունը ենթադրում է, որ սնունդը պետք է բավարարի յուրաքանչյուր անհատի սննդային կարիքները՝ հաշվի առնելով, օրինակ, տարիքը, կենսապայմանները, առողջությունը, մասնագիտությունը, սեռը, մշակույթը և կրոնը: Սնունդը պետք է լինի անվտանգ, և պետք է ձեռնարկվեն համապատասխան պաշտպանիչ միջոցներ՝ թե՛ պետական, թե՛ մասնավոր միջոցներով՝ սննդամթերքի աղտոտումը կանխելու համար՝ կեղծման և/կամ վատ շրջակա միջավայրի հիգիենայի կամ սննդային շղթայի տարբեր փուլերում անպատշաճ մշակման միջոցով. պետք է նաև զգույշ լինել բնականորեն առաջացող տոքսինները նույնականացնելու և կանխելու կամ ոչնչացնելու համար:

Ավելին, Սնվելու հասանելիության, ինչպես նաև դրա ձեռքբերման միջոցների և իրավունքների հարցում ցանկացած խտրականություն՝ հիմնված ռասայի, մաշկի գույնի, սեռի, լեզվի, տարիքի, կրոնի, քաղաքական կամ այլ հայացքների, ազգային կամ սոցիալական ծագման, գույքի, ծննդյան կամ այլ կարգավիճակի վրա, կազմում է Սնվելու իրավունքի խախտում։

### Սնվելու համաձայնեցված չափանիշներ
Սնվելու իրավունքի վերաբերյալ միջազգային հանրությունը նաև սահմանել է ընդհանուր առմամբ ընդունված չափանիշներ, ինչպիսիք են 1974 թվականի Համաշխարհային պարենային համաժողովը, 1974 թվականի Համաշխարհային պարենային անվտանգության միջազգային պարտավորությունը, 1977 թվականի կալանավորների հետ վարվելակերպի նվազագույն ստանդարտ կանոնները, 1986 թվականի զարգացման իրավունքի մասին հռչակագիրը, Տնտեսական և սոցիալական խորհրդի 1987/90 բանաձևը, 1992 թվականի Ռիոյի հռչակագիրը շրջակա միջավայրի և զարգացման մասին և 1996 թվականի Ստամբուլի մարդկային բնակավայրերի մասին հռչակագիրը։

## Պատմություն
### Բացասական կամ դրական իրավունք
Մարդու իրավունքների երկու տեսակների միջև ավանդական տարբերակում կա։ Մի կողմից՝ բացասական կամ դրական իրավունքներ, որոնք հարգվում են չմիջամտելով։ Մյուս կողմից՝ դրական կամ կոնկրետ իրավունքներ, որոնց իրականացման համար անհրաժեշտ են ռեսուրսներ։ Սակայն այսօր վիճելի է, թե արդյոք հնարավոր է հստակ տարբերակել այս երկու տեսակի իրավունքները։

Հետևաբար, Սնվելու իրավունքը կարելի է բաժանել սեփական գործողություններով սնունդ ստանալու բացասական իրավունքի և սնունդով ապահովված լինելու դրական իրավունքի, եթե մարդը չի կարողանում դրան հասանելիություն ունենալ: Սնվելու բացասական իրավունքը ճանաչվել է դեռևս Անգլիայի 1215 թվականի Մագնա Կարտայում, որտեղ ասվում է. «ոչ ոք չպետք է «տուգանվի» այնքանով, որքանով զրկվում է իր ապրուստի միջոցներից»։

### Միջազգային զարգացումները 1941 թվականից սկսած
[thumb|[Բելգիայում թերսնված երեխաներին սնունդ են տրամադրել]]
Այս բաժինը ներկայացնում է 20-րդ դարի կեսերից սկսած Սնվելու իրավունքի հաստատման և իրականացման հետ կապված միջազգային զարգացումների ամփոփ նկարագրությունը։
* 1941 – ԱՄՆ նախագահ Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտը իր «Չորս ազատություններ» ելույթում որպես ազատություններից մեկը նշում է՝«Ազատություն կարիքից» Ավելի ուշ այս ազատությունը դարձավ 1945 թվականի Միավորված Ազգերի Կազմակերպության կանոնադրության մաս (հոդված 1(3))։
* 1948 – Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը Սնվելու իրավունքը ճանաչում է որպես բավարար կենսամակարդակի իրավունքի մի մաս։
«Յուրաքանչյուր ոք ունի իր և իր ընտանիքի առողջությանն ու բարեկեցությանը բավարար կենսամակարդակի իրավունք, ներառյալ սնունդը, հագուստը, բնակարանը, բժշկական օգնությունը և անհրաժեշտ սոցիալական ծառայությունները, ինչպես նաև ապահովագրության իրավունք գործազրկության, հիվանդության, հաշմանդամության, այրիության, ծերության կամ իրենից անկախ հանգամանքներում ապրուստի միջոցների այլ կորստի դեպքում» (հոդված 25):
* 1966 – Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը վերահաստատում է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը՝ կապված բավարար կենսամակարդակի իրավունքի հետ, և, բացի այդ, հատուկ ճանաչում է սովից զերծ լինելու իրավունքը: Դաշնագրով մասնակից պետությունները ճանաչում են,որ՝«Յուրաքանչյուրի իրավունքը՝ իր և իր ընտանիքի համար բավարար կենսամակարդակ ունենալու, այդ թվում՝ բավարար սնունդ ունենալու» (հոդված 11.1) և «յուրաքանչյուրի հիմնարար իրավունքը՝ զերծ լինել սովից» (հոդված 11.2):
** 1976 – Դաշնագրի ուժի մեջ մտնելը։
** 1987 – Դաշնագրի կիրառումը վերահսկող և Դաշնագրի ավելի իրավական մեկնաբանության սկիզբ հանդիսացող Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների կոմիտեի ստեղծում։
** 1999 – Կոմիտեն ընդունում է բավարար Սնվելու իրավունքի թիվ 12 ընդհանուր մեկնաբանությունը, որը նկարագրում է Սնվելու իրավունքի վերաբերյալ Դաշնագրից բխող պետությունների տարբեր պարտավորությունները։
** 2009 – Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի կամընտիր արձանագրության ընդունում, որը Սնվելու իրավունքը դարձնում է միջազգային մակարդակով դատական կարգով դատական կարգով կարգավորվող։
* 1974 – Սովի և թերսնման վերացման մասին համընդհանուր հռչակագրի ընդունումը Համաշխարհային պարենի համաժողովում։
* 1988 – Սնվելու իրավունքի ընդունումը Մարդու իրավունքների մասին ամերիկյան կոնվենցիայի տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների ոլորտում լրացուցիչ արձանագրության մեջ («Սան Սալվադորի արձանագրություն»):
* 1996 – Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը (FAO) 1996 թվականին Հռոմում կազմակերպեց Համաշխարհային պարենային գագաթնաժողովը, որի արդյունքում ընդունվեց Համաշխարհային պարենային անվտանգության վերաբերյալ Հռոմի հռչակագիրը։
** 2004 – Պարենի և գյուղատնտեսության կազամկերպությունն ընդունում է Սնվելու իրավունքի ուղեցույցները, որոնք պետություններին ուղեցույց են առաջարկում Սնվելու իրավունքի վերաբերյալ իրենց պարտավորությունները կատարելու վերաբերյալ: Ուղեցույցների մշակումը սկսվել է 2002 թվականի Սնվելու համաշխարհային գագաթնաժողովի արդյունքում։
* 2000 – Սնվելու իրավունքի հարցերով հատուկ զեկուցողի մանդատը սահմանվում է։
* 2000 – Հազարամյակի զարգացման նպատակների ընդունումը, ներառյալ նպատակ 1-ը՝ մինչև 2015 թվականը վերացնել ծայրահեղ աղքատությունն ու սովը։
* 2012 – Սննդային օգնության մասին կոնվենցիան ընդունվում է որպես Սննդային օգնության մասին կոնվենցիայի (1985թ.) արդյունքում՝ այն դարձնելով պարենային օգնության վերաբերյալ առաջին իրավաբանորեն պարտավորեցնող միջազգային պայմանագիրը։

Ամարտյա Սենը 1998 թվականին Նոբելյան մրցանակի է արժանացել մասամբ այն աշխատանքի համար, որը ցույց է տվել, որ ժամանակակից ժամանակներում սովը և զանգվածային սովամահությունը սովորաբար Սնվելու պակասի արդյունք չեն, այլ, ընդհակառակը, այն սովորաբար առաջանում է Սնվելու բաշխման ցանցերի խնդիրներից կամ կառավարության քաղաքականությունից։

## Իրավական կարգավիճակ
Սնվելու իրավունքը պաշտպանված է միջազգային մարդու իրավունքների և մարդասիրական իրավունքի նորմերով։ ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների համակարգում այն հետևողականորեն ներկայացվել է որպես մարդու հիմնարար իրավունք։

### Միջազգային իրավունք
Սնվելու իրավունքը ճանաչվում է 1948 թվականի Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրում (հոդված 25) որպես բավարար կենսամակարդակի իրավունքի մաս և ամրագրված է 1966 թվականի Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրում (հոդված 11)։ Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 2009 թվականի կամընտիր արձանագրությունը Սնվելու իրավունքը դարձնում է միջազգային մակարդակով դատական կարգով դատական կարգով կարգավորվող։ 2012 թվականին ընդունվեց Սննդային օգնության մասին կոնվենցիան, որը դարձավ պարենային օգնության վերաբերյալ առաջին իրավաբանորեն պարտավորեցնող միջազգային պայմանագիրը։

### Միջազգային գործիքներ
Այն նաև ճանաչվում է բազմաթիվ միջազգային փաստաթղթերում, ինչպիսիք են 1948 թվականի ցեղասպանության մասին կոնվենցիան (հոդված 2), 1951 թվականի փախստականների կարգավիճակի մասին կոնվենցիան (հոդվածներ 20 և 23), 1989 թվականի Երեխայի իրավունքների մասին կոնվենցիան (հոդվածներ 24(2)(3) և 27(3)), 1979 թվականի Կանանց նկատմամբ խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին կոնվենցիան (հոդվածներ 12(2)) կամ 2007 թվականի Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին կոնվենցիան (հոդվածներ 25(6) և 28(1))։

### Տարածաշրջանային գործիքներ
Սնվելու իրավունքը ճանաչվում է նաև տարածաշրջանային փաստաթղթերում, ինչպիսիք են՝
* Մարդու իրավունքների մասին ամերիկյան կոնվենցիայի 1988 թվականի լրացուցիչ արձանագրությունը տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների ոլորտում կամ Սան Սալվադորի արձանագրությունը (հոդված 12),
* 1990 թվականի Երեխայի իրավունքների և բարեկեցության մասին Աֆրիկյան խարտիան,
* Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների մասին Աֆրիկյան խարտիան, անուղղակիորեն ներառված կյանքի իրավունքում (հոդված 4), առողջության իրավունքում (հոդված 14) և տնտեսական, սոցիալական և մշակութային զարգացման իրավունքում (հոդված 22), համաձայն Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների հարցերով Աֆրիկյան հանձնաժողովի որոշումը *[https://www.achpr.org/public/Document/file/English/achpr30_155_96_eng.pdf SERAC v Nigeria]-ում*,
* Աֆրիկայում կանանց իրավունքների մասին մարդու և ժողովուրդների իրավունքների մասին Աֆրիկյան խարտիայի 2003 թվականի արձանագրությունը կամ «Մապուտոյի արձանագրությունը» (հոդված 15),
* ASEAN-ի մարդու իրավունքների հռչակագիրը (հոդված 28),
* ո՛չ Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիան, ո՛չ էլ Եվրոպական սոցիալական խարտիան չեն հիշատակում Սնվելու իրավունքը,

Նմանատիպ գործիքներ կան նաև բազմաթիվ ազգային սահմանադրություններում:

### Իրավականորեն պարտադիր չհանդիսացող փաստաթղթեր
Սնվելու իրավունքին վերաբերող կան մի շարք ոչ իրավաբանորեն պարտավորեցնող միջազգային մարդու իրավունքների փաստաթղթեր: Դրանք ներառում են առաջարկություններ, ուղեցույցներ, բանաձևեր կամ հռչակագրեր: Ամենամանրամասնը 2004 թվականի Սնվելու իրավունքի ուղեցույցներն են: Դրանք գործնական գործիք են՝ բավարար Սնվելու իրավունքի իրականացմանը նպաստելու համար: Սնվելու իրավունքի ուղեցույցները իրավաբանորեն պարտադիր չեն, այլ հիմնված են միջազգային իրավունքի վրա և ներկայացնում են պետությունների կողմից ընտրված առաջարկությունների ամբողջություն՝ Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 11-րդ հոդվածով սահմանված իրենց պարտավորությունները կատարելու վերաբերյալ: Վերջապես, Միավորված Ազգերի Պարենի և Գյուղատնտեսության Կազմակերպության 1945 թվականի Կանոնադրության նախաբանում նշվում է, որ`

Ազգերը, ընդունելով այս Սահմանադրությունը, վճռականորեն տրամադրված լինելով նպաստել ընդհանուր բարեկեցությանը՝ իրենց կողմից առանձին և կոլեկտիվ գործողությունների խթանման միջոցով՝ Սնվելու մակարդակի և կենսամակարդակի բարձրացման նպատակով․․․և այդպիսով․․․ մարդկության ազատությունը սովից ապահովելու նպատակով․․․


### Այլ փաստաթղթեր
1993 թվականին ԱՄՆ-ում և Կանադայում մշակվեց Սնվելու անվտանգության միջազգային պայմանագիրը։

1998 թվականին ԱՄՆ-ի Կալիֆոռնիա նահանգի Սանտա Բարբարա քաղաքում տեղի ունեցավ Սնվելու իրավունքի վերաբերյալ կոնսենսուսի ռազմավարության վերաբերյալ համաժողով, որին մասնակցում էին հինգ մայրցամաքներից սովի դեմ պայքարի փորձագետներ։

2010 թվականին ազգային և միջազգային կազմակերպությունների մի խումբ առաջարկ ներկայացրեց՝ փոխարինելու Եվրոպական Միության ընդհանուր գյուղատնտեսական քաղաքականությունը, որը պետք է փոփոխվեր 2013 թվականին: «Նոր ընդհանուր պարենի և գյուղատնտեսության քաղաքականության» առաջին հոդվածը «սնունդը համարում է համընդհանուր մարդու իրավունք, այլ ոչ թե պարզապես ապրանք»։

## Պետական պարտավորություններ
Սնվելու իրավունքի հետ կապված պետությունների պարտավորությունները լավ ամրագրված են միջազգային իրավունքում։ Ստորագրելով Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը (ICESCR), պետությունները համաձայնեցին քայլեր ձեռնարկել իրենց առկա ռեսուրսների առավելագույն չափով՝ աստիճանաբար բավարար Սնվելու իրավունքի լիարժեք իրականացմանը հասնելու համար։ Նրանք նաև ընդունում են միջազգային համագործակցության և օգնության էական դերը այս համատեքստում։ Այս պարտավորությունը վերահաստատել է Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների կոմիտեն(ՏՍՄԻԿ)։ Սնվելու իրավունքի ուղեցույցների ստորագրողները նույնպես պարտավորվել են իրականացնել Սնվելու իրավունքը ազգային մակարդակով։

Ընդհանուր մեկնաբանության 12-րդ համարում ՏՍՄԻԿ-ը պետությունների պարտավորությունը մեկնաբանել է որպես երեք տեսակի՝ հարգելու, պաշտպանելու և կատարելու պարտավորություն։

# **Հարգանքը** ենթադրում է, որ պետությունները երբեք չպետք է կամայականորեն խոչընդոտեն մարդկանց Սնվելու հասանելիությանը։
# **Պաշտպանել** նշանակում է, որ պետությունները պետք է միջոցներ ձեռնարկեն՝ ապահովելու համար, որ ձեռնարկությունները կամ անհատները չզրկեն անհատներին բավարար սնունդ ստանալու հնարավորությունից։
# **Կատարել** **(նպաստել և ապահովել)** նշանակում է, որ կառավարությունները պետք է նախաձեռնողականորեն ներգրավվեն այնպիսի գործողություններում, որոնք ուղղված են մարդկանց հասանելիության և դրանց օգտագործման ամրապնդմանը՝ իրենց կենսապահովման, այդ թվում՝ պարենային անվտանգության ապահովման համար: Եթե իրենց վերահսկողությունից դուրս պատճառներով, ինչպիսիք են պատերազմի ժամանակ կամ բնական աղետից հետո, խմբերը կամ անհատները չեն կարողանում օգտվել Սնվելու իրենց իրավունքից, ապա պետությունները պարտավոր են անմիջականորեն ապահովել այդ իրավունքը։

Սրանք կրկին հավանության արժանացան պետությունների կողմից, երբ Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության խորհուրդն ընդունեց Սնվելու իրավունքի ուղեցույցները։

Միջազգային սոցիալական և մշակութային իրավունքների միջազգային կոնվենցիան (ICESCR) ճանաչում է, որ սովից ազատ լինելու իրավունքը պահանջում է միջազգային համագործակցություն և վերաբերում է արտադրության, գյուղատնտեսության և համաշխարհային մատակարարման հարցերին։ Հոդված 11-ը նշում է, որ՝

Սույն Դաշնագրի մասնակից պետությունները․․․անհատապես և միջազգային համագործակցության միջոցով ձեռնարկում են միջոցներ, այդ թվում՝ հատուկ ծրագրեր, որոնք անհրաժեշտ են Սնվելու արտադրության, պահպանման և բաշխման մեթոդների կատարելագործման համար՝ լիարժեք օգտագործելով տեխնիկական և գիտական գիտելիքները, տարածելով Սնվելու սկզբունքների վերաբերյալ գիտելիքները և զարգացնելով կամ բարեփոխելով գյուղատնտեսական համակարգերը այնպես, որ հասնենք բնական պաշարների առավել արդյունավետ զարգացմանը և օգտագործմանը։Հաշվի առնելով ինչպես սնունդ ներմուծող, այնպես էլ սնունդ արտահանող երկրների խնդիրները՝ համաշխարհային պարենային պաշարների արդարացի բաշխումն ապահովելու համար՝ ըստ կարիքի։


Սնվելու չափորոշիչների իրավունքի իրականացումը ազգային մակարդակով հետևանքներ ունի ազգային սահմանադրությունների, օրենքների, դատարանների, հաստատությունների, քաղաքականության և ծրագրերի, ինչպես նաև Սնվելու անվտանգության տարբեր թեմաների համար, ինչպիսիք են ձկնորսությունը, հողը, խոցելի խմբերի վրա կենտրոնացումը և ռեսուրսներին հասանելիությունը։

Սնվելու իրավունքի աստիճանական իրականացման ազգային ռազմավարությունները պետք է կատարեն չորս գործառույթ՝
# սահմանել բավարար Սնվելու իրավունքին համապատասխանող պարտավորությունները, անկախ նրանից, թե դրանք կառավարության պարտավորություններն են, թե մասնավոր սուբյեկտների,
# բարելավել կառավարության տարբեր ճյուղերի միջև համակարգումը, որոնց գործունեությունն ու ծրագրերը կարող են ազդել Սնվելու իրավունքի իրականացման վրա,
# սահմանել նպատակներ, որոնք իդեալականում կցված են չափելի ցուցանիշների, սահմանելով այն ժամանակահատվածը, որի ընթացքում պետք է հասնել որոշակի նպատակների,
# ապահովել մեխանիզմ, որը կապահովի, որ նոր օրենսդրական նախաձեռնությունների կամ քաղաքականության ազդեցությունը իրավունքի վրա։
thumb|Չորս տարեկան պաղեստինցի աղջիկը սովամահ է եղել Իսրայելի շրջափակման պատճառով, 14 օգոստոսի, 2024թ.
Սնվելու իրավունքը բոլոր պետությունների վրա պարտավորություններ է դնում ոչ միայն իրենց ազգային տարածքում ապրող անձանց, այլև այլ պետությունների բնակչության նկատմամբ: Սնվելու իրավունքը իրականացվում է միայն այն դեպքում, երբ կատարվում են ինչպես ազգային, այնպես էլ միջազգային պարտավորությունները: Մի կողմից՝ դա միջազգային միջավայրի և, մասնավորապես, կլիմայի փոփոխության, թերսնման և պարենային անապահովության հետևանքներն են: Մյուս կողմից, միջազգային հանրությունը կարող է նպաստել միայն այն դեպքում, եթե ազգային մակարդակով ստեղծվեն իրավական շրջանակներ և ինստիտուտներ։

### Խտրականության բացակայություն
Միջազգային սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին կոնվենցիայի 2․2 հոդվածի համաձայն՝ կառավարությունները համաձայնել են, որ Սնվելու իրավունքը պետք է իրականացվի առանց խտրականության՝ սեռի, մաշկի գույնի, ռասայի, տարիքի, լեզվի, կրոնի, քաղաքական կամ այլ հայացքների, ազգային կամ սոցիալական ծագման, գույքի, ծննդյան կամ այլ կարգավիճակի հիման վրա։ ՏՍԿՀ-ն ընդգծում է գյուղական համատեքստում անապահով և մարգինալացված գյուղացիական տնտեսություններին, այդ թվում՝ կին գյուղացիներին հատուկ ուշադրություն դարձնելը։

## Ընդունումը ամբողջ աշխարհում
### Շրջանակային օրենք
thumb|300px|left|Սնվելու իրավունքի վերաբերյալ շրջանակային օրենքներ մշակող կամ ընդունած երկրներ (19)։

Շրջանակային օրենքը «միջոլորտային հարցերը լուծելու համար օգտագործվող օրենսդրական մեթոդ » է։ Շրջանակային օրենքներն ավելի կոնկրետ են, քան սահմանադրական դրույթը, քանի որ դրանք սահմանում են ընդհանուր պարտավորություններ և սկզբունքներ: Այնուամենայնիվ, պետք է ձեռնարկվեն իրավասու մարմիններ և հետագա օրենսդրություն, որը դեռևս պետք է սահմանի կոնկրետ միջոցառումներ։ Շրջանակային օրենքների ընդունումը Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների կոմիտեն առաջարկել է որպես «Սնվելու իրավունքի վերաբերյալ ազգային ռազմավարության իրականացման հիմնական գործիք»։ Կա տասը երկիր, որոնք ընդունել են Սնվելու անվտանգության կամ Սնվելու իրավունքի վերաբերյալ շրջանակային օրենքներ, և ինը երկիր, որոնք մշակում են դրանք: Այս զարգացումը, հավանաբար, կաճի առաջիկա տարիներին։ Հաճախ դրանք հայտնի են որպես Սնվելու անվտանգության օրենքներ՝ Սնվելու իրավունքի օրենքների փոխարեն, բայց դրանց ազդեցությունը սովորաբար նման է։

Շրջանակային օրենքի առավելություններից են իրավունքի բովանդակությունն ու շրջանակը ավելի մանրամասն նկարագրելը, պետական և մասնավոր գործիչների պարտավորությունները մանրամասն նկարագրելը, համապատասխան ինստիտուցիոնալ մեխանիզմներ ստեղծելը և իրավական պաշտպանության միջոցներին դիմելու իրավունքը։ Շրջանակային օրենքների լրացուցիչ առավելություններից են՝ կառավարության հաշվետվողականության ամրապնդումը, մոնիթորինգը, պետական պաշտոնյաներին իրենց դերը հասկանալու հարցում օգնելը, դատարաններին դիմելու մատչելիության բարելավումը և վարչական բողոքարկման մեխանիզմների ապահովումը։

Այնուամենայնիվ, գործող շրջանակային օրենսդրությունում պարտավորությունների և պաշտպանության միջոցների վերաբերյալ դրույթները միշտ չէ, որ շատ մանրամասն են, և միշտ չէ, որ պարզ է, թե դրանք ինչ են ավելացնում Սնվելու իրավունքի դատական ​​հայց ներկայացնելու ունակությանը։

2011 թվականի դրությամբ հետևյալ տասը երկրներն ընդունել են պարենային անվտանգության կամ Սնվելու իրավունքի վերաբերյալ շրջանակային օրենք՝ Արգենտինա, Բոլիվիա, Բրազիլիա, Էկվադոր, Սալվադոր, Գվատեմալա, Ինդոնեզիա, Նիկարագուա, Պերու և Վենեսուելա։ Ավելին, 2011 թվականին հետևյալ ինը երկրները մշակում էին պարենային անվտանգության կամ Սնվելու իրավունքի վերաբերյալ շրջանակային օրենք՝ Հոնդուրաս, Հնդկաստան, Մալավի, Մեքսիկա, Մոզամբիկ, Պարագվայ, Հարավային Աֆրիկա, Տանզանիա և Ուգանդա։ Վերջապես, Սալվադորը, Նիկարագուան և Պերուն նախագծեր են մշակում իրենց շրջանակային օրենքը թարմացնելու, փոխարինելու կամ ամրապնդելու համար։

### Սամանադրության մեջ
thumb|300px|ՍՆվելու նկատմամբ սահմանադրականորեն հստակ իրավունք ունեցող երկրներ (23)։




Նշում. Բրազիլիան ունի բոլոր երեքը, իսկ Հարավային Աֆրիկան՝ առաջին երկուսը։ Դրանք ներառված են յուրաքանչյուր կատեգորիայում, բայց հաշվարկվում են մեկ անգամ ընդհանուր թվի համար։

thumb|300px|Երկրներ, որտեղ Սնվելու սահմանադրական իրավունքը ենթադրաբար ներառված է ավելի լայն իրավունքների մեջ, կամ որտեղ այն հստակորեն ներառված է դիրեկտիվ սկզբունքներում (41)։



Նշում. Եթովպիան, Մալավին և Պակիստանը ներառված են երկու կատեգորիաներում էլ. դրանք ներառված են յուրաքանչյուր կատեգորիայում, բայց ընդհանուր թվի համար հաշվարկվում են մեկ անգամ։

Կան տարբեր եղանակներ, որոնցով սահմանադրությունները կարող են հաշվի առնել Սնվելու իրավունքը կամ դրա որևէ կողմը։ 2011 թվականի դրությամբ, 56 սահմանադրություններ այս կամ այն կերպ պաշտպանում են Սնվելու իրավունքը։ Սահմանադրական ճանաչման երեք հիմնական կատեգորիաներն են՝ որպես բացահայտ իրավունք, ինչպես ենթադրվում է ավելի լայն մարդու իրավունքների մեջ կամ որպես ուղղորդող սկզբունքի մաս: Բացի այդ, իրավունքը կարող է նաև անուղղակիորեն ճանաչվել, երբ դատական համակարգի կողմից մեկնաբանվում են մարդու այլ իրավունքներ։

#### Բացահայտ որպես իրավունք
Նախ, Սնվելու իրավունքը 23 երկրներում բացահայտորեն և ուղղակիորեն ճանաչվում է որպես ինքնուրույն իրավունք կամ որպես ավելի լայն մարդու իրավունքի մաս։ Կարելի է առանձնացնել երեք տարբեր ձև՝

1. Հետևյալ ինը երկրները Սնվելու իրավունքը ճանաչում են որպես առանձին և ինքնուրույն իրավունք՝ Բոլիվիա, Բրազիլիա, Էկվադոր, Գայանա, Հայիթի, Քենիա, Հարավային Աֆրիկա, Նեպալի ժամանակավոր սահմանադրությունում (որպես Սնվելու ինքնիշխանություն) և Նիկարագուայի (որպես սովից ազատություն) ժամանակավոր սահմանադրությունում։

2.Բնակչության որոշակի հատվածի համար Սնվելու իրավունքը ճանաչվում է տասը երկրներում: Երեխաների Սնվելու իրավունքի վերաբերյալ դրույթներ կան հետևյալ երկրների սահմանադրություններում՝ Բրազիլիա, Կոլումբիա, Կուբա, Գվատեմալա, Հոնդուրաս, Մեքսիկա, Պանամա, Պարագվայ և Հարավային Աֆրիկա: Բնիկ երեխաների Սնվելու իրավունքը պաշտպանված է Կոստա Ռիկայի սահմանադրությամբ: Վերջապես, կալանավորվածների և բանտարկյալների Սնվելու իրավունքը լրացուցիչ ճանաչվում է Հարավային Աֆրիկայի սահմանադրությամբ։

3. Հինգ երկիր՝ Բելառուսը, Կոնգոն, Մալավին, Մոլդովան և Ուկրաինան, Սնվելու իրավունքը ճանաչում են որպես մարդու՝ բավարար կենսամակարդակի, կյանքի որակի կամ զարգացման իրավունքի մի մաս, իսկ երկուսը՝ Բրազիլիան և Սուրինամը, այն ճանաչում են որպես աշխատանքի իրավունքի մի մաս: Հունգարիայի Հիմնարար օրենքի XX հոդվածը Սնվելու իրավունքը ճանաչում է որպես մարդու առողջության իրավունքի մի մաս։

#### Անուղղակի կամ ուղղորդող սկզբունք
Հետևյալ 31 երկրները անուղղակիորեն ճանաչում են Սնվելու իրավունքը մարդու իրավունքների ավելի լայն շրջանակում՝ Հայաստան, Ադրբեջան, Բելգիա, Բոլիվիա, Բուրունդի, Կամբոջա, Չեխիա, Կոնգո, Կոստա Ռիկա, Կիպրոս, Էկվադոր, Սալվադոր, Հասարակածային Գվինեա, Էրիթրեա, Եթովպիա, Ֆինլանդիա, Վրաստան, Գերմանիա, Գանա, Գվատեմալա, Գվինեա, Ղրղզստան, Մալավի, Նիդեռլանդներ, Պերու, Պակիստան, Մալավի, Վենեսուելա։

Հետևյալ տասներեք երկրները սահմանադրության մեջ Սնվելու իրավունքը հստակորեն ճանաչում են որպես ուղղորդող սկզբունք կամ նպատակ՝ Բանգլադեշ, Բրազիլիա, Եթովպիա, Հնդկաստան, Իրան, Մալավի, Նիգերիա, Պանամա, Պապուա Նոր Գվինեա, Պակիստան, Սիերա Լեոնե, Շրի Լանկա, Ուգանդա։

### Կիրառելի է միջազգային իրավունքի միջոցով
thumb|300px|left|Երկրներ, որոնք վավերացրել են միջազգային իրավունքը, որտեղ ճանաչվում է Սնվելու իրավունքը, և որտեղ միևնույն ժամանակ միջազգային իրավունքը առաջնային է կամ հավասար է ազգային իրավունքին (103)։

Որոշ երկրներում միջազգային պայմանագրերն ունեն ավելի բարձր կամ հավասար կարգավիճակ, քան ազգային օրենսդրությունը։ Հետևաբար, Սնվելու իրավունքը կարող է ուղղակիորեն կիրառելի լինել միջազգային պայմանագրերի միջոցով, եթե այդ երկիրը անդամակցում է այնպիսի պայմանագրի, որում ճանաչվում է այդ իրավունքը։ Այդպիսի պայմանագրերի թվում են Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը (ICESCR), Կանանց նկատմամբ խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին կոնվենցիան (CEDAW) և Երեխայի իրավունքների մասին կոնվենցիան (CRC): Բացառությամբ այն երկրների, որոնց սահմանադրություններում Սնվելու իրավունքը անուղղակիորեն կամ բացահայտորեն ճանաչված է, իրավունքն անմիջականորեն կիրառելի է առնվազն 51 լրացուցիչ երկրներում՝ միջազգային պայմանագրերի միջոցով։

### Պարտավորություն՝ ըստ Միջազգային սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին կոնվենցիայի
Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի կողմերը պարտավոր են անել ամեն ինչ՝ բավարար սնունդը երաշխավորելու համար, այդ թվում՝ այդ նպատակով օրենսդրական ակտեր ընդունելով։ Դաշնագիրը դարձել է ավելի քան 77 երկրների ազգային օրենսդրության մաս։ Այս երկրներում դաշնագրում Սնվելու իրավունքի մասին դրույթը կարող է վկայակոչվել դատարանում։ Սա տեղի է ունեցել Արգենտինայում (առողջության իրավունքի դեպքում)։
thumb|300px|Երկրներ, որոնք պարտավորվել են պահպանել Սնվելու իրավունքը՝ վավերացնելով Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը (160)։



Նշում. Կամընտիր արձանագրության բոլոր կողմերը նաև դաշնագրի անդամ են։

Սակայն քաղաքացիները սովորաբար չեն կարող հետապնդում իրականացնել Դաշնագրի միջոցով, այլ կարող են դա անել միայն ազգային օրենսդրության համաձայն։ Եթե երկիրը չի ընդունում նման օրենքներ, քաղաքացին չունի որևէ իրավական փոխհատուցում, նույնիսկ եթե պետությունը խախտել է դաշնագիրը։ Դաշնագրի իրականացումը վերահսկվում է Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների կոմիտեի կողմից։ Ընդհանուր առմամբ, 160 երկիր վավերացրել է Դաշնագիրը։ Եվս 32 երկիր չի վավերացրել դաշնագիրը, չնայած դրանցից 7-ը ստորագրել են այն։

;Կամընտիր արձանագրություն
Միջազգային սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին կոնվենցիայի կամընտիր արձանագրությունը ստորագրելով՝ պետությունները ճանաչում են Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների կոմիտեի իրավասությունը՝ ստանալու և քննարկելու անհատների կամ խմբերի բողոքները, ովքեր պնդում են իրենց իրավունքները դաշնագրով, խախտվել են։ Այնուամենայնիվ, բողոքաբերները պետք է սպառած լինեն բոլոր ներպետական միջոցները։ Կոմիտեն կարող է «ուսումնասիրել», աշխատել «բարեկամական կարգավորման» ուղղությամբ,Դաշնագրի լուրջ կամ համակարգված խախտումների դեպքում այն կարող է «հրավիրել այդ մասնակից պետությանը համագործակցության» և, վերջապես, կարող է «իր տարեկան զեկույցում ներառել վարույթի արդյունքների ամփոփ հաշվետվություն»։ Հետևյալ յոթ երկրները վավերացրել են Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի կամընտիր արձանագրությունը՝ Բոլիվիա, Բոսնիա և Հերցեգովինա, Էկվադոր, Սալվադոր, Մոնղոլիա, Սլովակիա և Իսպանիա։ Եվս 32 երկիր ստորագրել է կամընտիր արձանագրությունը։

## Սնվելու իրավունքի իրականացման մեխանիզմներ
Սնվելու իրավունքի հարցերով հատուկ զեկուցող Դե Շուտտերը կոչ արեց օրենքով սահմանել սնվելու իրավունքը, որպեսզի այն կարողանա արտացոլվել ազգային ռազմավարություններում և ինստիտուտներում: Ավելին, նա խորհուրդ տվեց զարգացող տնտեսություններին պաշտպանել հողօգտագործողների, մասնավորապես՝ փոքրամասնությունների և խոցելի խմբերի իրավունքները: Նա նաև խորհուրդ տվեց աջակցել մանր ֆերմերային գյուղատնտեսությանը մեգա-զարգացման նախագծերի պայմաններում և կանխել հողի և ջրի քայքայումը՝ ագրոէկոլոգիական պրակտիկայի զանգվածային անցման միջոցով: Վերջապես, ՄԱԿ-ի փորձագետը առաջարկեց ռազմավարություն ընդունել՝ ճարպակալման աճի դեմ պայքարելու համար։

Միավորված Ազգերի Կազմակերպության 11-րդ հոդվածը՝ «Բավարար սնունդ ստանալու իրավունքի մասին», առաջարկում է մի քանի իրականացման մեխանիզմներ։ Հոդվածը ճանաչում է, որ բավարար Սնվելու իրավունքի իրականացման ամենահարմար եղանակներն ու միջոցները անխուսափելիորեն զգալիորեն կտարբերվեն մեկ պետությունից մյուսը: Յուրաքանչյուր պետություն պետք է ընտրի իր սեփական մոտեցումները, սակայն Դաշնագիրը հստակ պահանջում է, որ յուրաքանչյուր մասնակից պետություն ձեռնարկի անհրաժեշտ քայլերը՝ ապահովելու համար, որ բոլորը ազատվեն սովից և հնարավորինս շուտ կարողանան վայելել բավարար Սնվելու իրավունքը:

Հոդվածը շեշտում է, որ սնվելու իրավունքը պահանջում է լիարժեք համապատասխանություն հաշվետվողականության, թափանցիկության, մարդկանց մասնակցության, ապակենտրոնացման, օրենսդրական կարողությունների և դատական համակարգի անկախության սկզբունքներին: Սնվելու իրավունքի իրականացման ռազմավարության առումով հոդվածը պահանջում է, որ պետությունները բացահայտեն և լուծեն սննդի համակարգի բոլոր ասպեկտների վերաբերյալ կարևորագույն խնդիրները, ներառյալ սննդի արտադրությունն ու վերամշակումը, սննդի պահպանումը, մանրածախ բաշխումը, մարքեթինգը և դրա սպառումը: Կիրառման ռազմավարությունը պետք է հատուկ ուշադրություն դարձնի մթերային խանութներին և մանրածախ ցանցին, կամ այլընտրանքորեն՝ սնունդ աճեցնելու ռեսուրսներին մուտք գործելու հարցում խտրականության կանխարգելման անհրաժեշտությանը: Մարդկանց սնվելու ռեսուրսների բազան պաշտպանելու իրենց պարտավորությունների շրջանակներում պետությունները պետք է համապատասխան քայլեր ձեռնարկեն՝ ապահովելու համար, որ մասնավոր բիզնես հատվածի և քաղաքացիական հասարակության գործունեությունը համապատասխանի սնվելու իրավունքին:

Հոդվածում նշվում է, որ երբ պետությունը բախվում է լուրջ ռեսուրսների սահմանափակումների, անկախ նրանից՝ դա պայմանավորված է տնտեսական հարմարվողականության գործընթացով, տնտեսական անկմամբ, կլիմայական պայմաններով, թե այլ գործոններով, պետք է միջոցներ ձեռնարկվեն՝ ապահովելու համար, որ բավարար սննդի իրավունքը հատկապես իրականացվի խոցելի բնակչության խմբերի և անհատների համար։

### Փոխազդեցությունն այլ իրավունքների հետ
Բոլոր մարդու իրավունքների փոխկախվածության և անբաժանելիության գաղափարը Միավորված Ազգերի Կազմակերպության հիմնադիր սկզբունքներից մեկն էր։ Սա ճանաչվել է 1993 թվականի Վիեննայի հռչակագրում և Գործողությունների ծրագրում, որտեղ ասվում է. «բոլոր մարդու իրավունքները համընդհանուր են, անբաժանելի, փոխկախված և փոխկապակցված»։ Սնվելու իրավունքը համարվում է փոխկապակցված, մասնավորապես, հետևյալ մարդու իրավունքների հետ՝ կյանքի իրավունք, ապրուստի իրավունք, առողջության իրավունք, սեփականության իրավունք, խոսքի ազատություն, տեղեկատվության ազատություն, կրթության իրավունք, միավորումների ազատություն և ջրի իրավունք։ Այլ համապատասխան իրավունքներից են՝ աշխատանքի իրավունքը, սոցիալական ապահովության իրավունքը, սոցիալական ապահովության իրավունքը  և բավարար կենսամակարդակի իրավունքը։

Օրինակ, ըստ Միջազգային սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին կոնվենցիայի (ICESCR) իրականացումը վերահսկող կոմիտեի՝ «ջրի իրավունքը նախապայման է մարդու այլ իրավունքների իրականացման համար»։ Բավարար սնունդ ունենալու համար բավարար ջուր ունենալու անհրաժեշտությունը հատկապես ակնհայտ է գյուղացի-ֆերմերների դեպքում։ Սննդի իրավունքն իրականացնելու համար անհրաժեշտ է ապահովել գյուղատնտեսության համար կայուն ջրային ռեսուրսների հասանելիությունը։ Սա ավելի խիստ վերաբերում է բնատնտեսության գյուղատնտեսությանը։

## Նշումներ

;Մեջբերումներ

## Ծանոթագրություն

* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .

## Արտաքին հղումներ
* United Nations Special Rapporteur on the Right to Food 
* International Food Security Treaty Association
* Website former UN Rapporteur on the Right to Food, Jean Ziegler
* UN Food and Agriculture Organization, the Right to Food
* Right to Food 
* The Right to Food, Global and Local: A Panel Discussion, November 12, 2013. Roosevelt House Public Policy Institute at Hunter College. Accessed 2020-01-12.

Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Սննդի քաղաքականություն