Վրաստանի երկրաբանություն

**Վրաստանի երկրաբանություն** երկրի լեռնագրության, ջրագրության, օգտակար հանածոների և երկրաբանական պատմության ուսումնասիրությունն է: Երկրում գերակշռում են Մեծ Կովկասի լեռները՝ Եվրասիական պլատոյի և աֆրո-արաբական պլատոյի միացման կետում, և հատկապես տարածված են մեզոզոյան և կայնոզոյան դարաշրջանների լեռնագոյացությունները: Վրաստանի տարածքն իր երկրաբանական պատմության մեծ մասի ընթացքում, մինչև Կովկասի վերելքը, ջրածածկ էր: Վրացի և ռուս երկրաբանների կողմից 150 տարվա երկրաբանական հետազոտությունները զգալի լույս են սփռել տարածաշրջանի վրա և 1970-ականներից ի վեր լրացվել են թիթեղների տեկտոնիկայի ըմբռնմամբ:

## Շերտագրություն և տեկտոնիկա
[մինի|ձախից|[Սվանեթի լեռնաշղթա]]
Ձիրուլայի զանգվածի վրացական բլոկը մտնում է Մեծ Կովկասի գլխավոր լեռնաշղթահամակարգի և Փոքր Կովկասի ծալքավոր համակարգի մեջ: Մեծ Կովկասի հարավային լանջին բացահայտվել են Սվանեթի գոտու պալեոզոյան ապարները, այդ թվում՝ սև թերթաքարերը, ավազաքարերը, տուրբիդիտները, փոքր քանակությամբ մարմար և անդեզիտ կամ դացիտ հրաբխային ապարներ: Այս ապարները, որոնք պատկանում են Դիզի շարքին, ունեն մինչև երկու կիլոմետր հաստություն և թվագրվում են դևոնյան, ածխածնային և պերմի ժամանակաշրջաններով: Թույլ կերպարանափոխված պալեոզոյան նստվածքային ապարներ են հայտնաբերվել նաև Ձիրուլայի զանգվածում, մասնավորապես՝ ալոխթոն ֆիլիթը, որը շփվում է պալեոզոյան գրանիտոիդների և մինչևքեմբրյան գաբբրոյի, ամֆիբոլիտի և սերպենտինիտի հետ:

Ուշ ածխածնային և վաղ պերմի կոնգլոմերատը, ավազաքարը, կրաքարը և արգիլիթը նույնականացվում են ծովային բրածոներով: Ձիրուլա և Խրամի լեռնազանգվածները պարունակում են ռիոլիթ և ածուխ պարունակող արգիլիթ։

### Մեզոզոյան (251-66 միլիոն տարի առաջ)
Տրիասական նստվածքները, ինչպիսիք են քվարց ավազաքարը և տիղմաքարը, դացիտի և ռիոլիթի հետ միասին Դիզի շարքի մի մասն են կազմում՝ 80-ից 500 մետր հաստությամբ: Յուրայի սև թերթաքարերի, ավազաքարերի, տուրբիդիտների և ռիոլիտների հաջորդականությունները ունեն մինչև հինգ կիլոմետր հաստություն։ Ուշ Յուրայի դարաշրջանում կրաքարն ու մարլինը ձևավորվել են ծանծաղ ծովային միջավայրում՝ բազալտ-անդեզիտ-դացիտ հրաբխային ապարների փոփոխվող շերտերով, որոնք բացահայտվել են Խրամի զանգվածի արևմտյան եզրին և Լոկ-Ղարաբաղ գոտում:
[մինի|[Կազբեկ լեռը և Գերգեթի վանքը]]
Վաղ կավճային դարաշրջանը Մեստիա-Թիանեթի ֆլիշի գոտում նշանավորվում է կլաստի կրաքարով և գորշ տիղմաքարով, 750 մետրից մինչև 1,6 կիլոմետր հաստությամբ: Ձիրուլայի զանգվածի բյուրեղային ապարները ծածկված են վաղ կավճի ժամանակաշրջանի 300-ից 550 մետր հաստությամբ ապարներով, հիմնականում կրաքարով, բայց նաև գլաուկոնիտի ավազաքարով, մարմարով և կավով: Աջարիա-Թրիալեթի գոտու այլ վայրերում տարածված է Ալբիական կալկալիական բազալտը: Արդվին-Բոլսինի բլոկի ներսում կա կարբոնատների, ծանծաղ ջրային կրաքարերի և մարմարի, ինչպես նաև տուֆի 1,2 կիլոմետրանոց հաջորդականություն։

### Կենոզոյան (66 միլիոն տարի առաջ-ներկա)
Կենոզոյան ժամանակաշրջանում 600-ից 850 մետր հաստությամբ գորշ և տիղմաքարային ֆլիշը կուտակվել է պալեոցենի և էոցենի ժամանակ։ Վրացական բլոկում այս ժամանակաշրջանի կրաքարն ու մարմարը տատանվում են 30-ից 400 մ հաստությամբ: Տուրբիդիտ, ինչպես նաև թոլեյիտ և շոշոնիտ բազալտ, որոնք կուտակվել են միջին էոցենի ժամանակաշրջանում, մինչև հինգ կիլոմետր հաստությամբ: Լոկի բյուրեղային զանգվածում բազալտը, անդեզիտը, դացիտը և ռիոլիտը մինչև 2,7 կիլոմետր հաստությամբ համընկնում են ավելի հին կավճի և յուրայի դարաշրջանի ապարների վրա:

Մարլին, կավը և մանրախիճը Աջարա-Թրիալեթի գոտու ուշ էոցենի բնորոշ նշաններն են, որոնք արևմուտքում դասակարգվում են հրաբխային ապարների: Ամբողջ օլիգոցենի ընթացքում գիպսակիր կավերի շերտերը միախառնվել են ավազաքարի հետ և կուտակվել ձկան թեփուկներ: Այս հաջորդականությունը շարունակել է նստել միոցենում և բացահայտվել Գագրա-Ջավայի գոտում: Կավով, ավազաքարերով, կոնգլոմերատներով, կրաքարով և մարգելով ծովային մոլասի հանքավայրերը դրվել են միոցենի ժամանակ: Գետային տեռասներ, սառցադաշտային մորեններ և չորրորդական դարաշրջանի վերջին 2,5 միլիոն տարվա հրաբխային ապարներ կան, բայց անկանոն բաշխված: Պլեյստոցենի ժամանակ Վրաստանը ունեցել է սառցադաշտի երեք շրջան։

## Տեկտոնիկա
 
Հյուսիսարևելյան Վրաստանը հարավային լանջին ունի ասիմետրիկ, իզոկլինալ ծալքավոր, իսկ Մեծ Կովկասի հյուսիսային լանջին՝ վատ ծալքավոր կամ մոնոկլինալ կառուցվածքներ։ Դրանք ուղղված են դեպի հարավ և վկայում են Մեծ Կովկասի տակ գտնվող տարածքի խորտակման մասին: Հյուսիսային սահմանը խորքային խզվածք է, որն արտահայտվում է նստվածքային ծածկույթում։ Դեպի արևելք ծածկված նստվածքային ապարներն անջատված են և տեղաշարժվում դեպի հարավ՝ թաղանթների հետ միասին։

Փոքր Կովկասի Աջարիա-Թրիալեթի գոտին գտնվում է վրացական բլոկի հարավում և հակակլինորիում է՝ բլոկ-ծալքավոր կառուցվածքներով: Այս գոտու հյուսիսային եզրի երկայնքով՝ Ձիրուլա լեռնազանգվածից արևմուտք, առկա է շրջադարձային շերտ: Արդվինի-Բոլնիս բլոկն ունի երկու տեկտոնական միավոր. Ջավախենի գոտու մեղմ ծալված կայնոզոյան հրաբխային ապարները պարունակում են երկու սեյսմիկ խզվածքներ՝ կապված լավայի խողովակների հետ: Բոլնիսի գոտին ունի Խրամիի ցայտուն ձիը՝ նստվածքից հարավ ընկած ուղղաձիգ ծալքերով։ Լոկի-Ղարաբաղ գոտու հյուսիս-արևելյան սեպը նույնպես գտնվում է Վրաստանում, որի բյուրեղային ապարները մինչև Յուրայի դարաշրջանը բացահայտված են Լոկի անտիկլինորիումում:

## Բնական ռեսուրսների երկրաբանություն
Վրաստանն ունի երկաթի և մանգանի հանքաքարի, ինչպես նաև պղնձի, կապարի, ցինկի, անագի, կոբալտի, աստատինի և մոլիբդենի հազվագյուտ, փոքր հանքավայրեր։ Երկրի որոշ շրջաններում հանդիպում են նավթի, ածխի և տորֆի հանքավայրեր։ Բարիտը, կալցիտը, բենտոնիտը, դիատոմիտը, տալկը, ցեոլիտը, անդեզիտը, կրաքարը, դոլոմիտը բոլորն օգտագործվում են քիմիական արդյունաբերության մեջ, իսկ որոշ ապարներ, ինչպիսիք են սպոնգոլիտը և ագատը, օգտագործվում են շինարարական քարերի և ներկերի համար։

## Ալեքսանդր Ջանելիձեի անվան երկրաբանության ինստիտուտ
1925 թվականին Թբիլիսիում ստեղծվել է Երկրաբանական գիտահետազոտական ​​ինստիտուտ, որտեղ աշխատել են բազմաթիվ հայտնի երկրաբաններ, այդ թվում՝ Ալեքսանդր Ջանելիձեն, Ալեքսանդր Տվալչրելիձեն, Կալիստրատե Գաբունիան, Իվանե Կաչարավան, Իվանե Կախաձեն, Սավլե Չիխելիձեն, Պետրե Գամկրելիձեն, Գիորգի Ձոցենիձեն, Արչիլ Գիորգելիձեն, Գիորգի Ձոցենիձեն, Արչիլ Տվալչրելիձեն, Էրեկլե Գամկրելիձեն և այլք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրաստանի աշխարհագրություն