Պիտբուլ (շուն)

**Պիտբուլը** բուլդոգների և տերիերների խառնուրդից ծնված շան ցեղատեսակի ընդհանուր անունն է։ ՊԻտբուլ ցեղատեսակը, մասնավորապես, կասկածելի է համարվում, քանի որ այն ներառում է մի շարք տոհմային ցեղատեսակների, ոչ ֆորմալ տեսակների եւ երեւույթների խառնուրդներ,որոնք չեն կարող ճշտգրտորեն որոշվել։ Պաշտոնական ցեղատեսակները, որոնք հաճախ նույանցվում են Պիտբուլ ցեղատեսակի հետ, ներառում են ամերիկյան Ամերիկյան պիտբուլտերիերը, ամերիկյան Ստադֆորդշայրտերիերը, Ամերիկյան Բուլին և Ստադֆորդշայր Բուլլ Տերիերը։

Այս ցեղատեսակի մեջ երբեմն կարելի է ներառել նաև ամերիկյան բուլդոգը։  Խառը ցեղատեսակի շները, որոնք ֆիզիկապես նման են այս ցեղատեսակներին, ապաստարանների կողմից հաճախ անվանում են «փոսի ցուլեր»։ Այս ցեղատեսակներից շատերը ի սկզբանե ձևավորվել են որպես կռվող շներ՝ խաչասերված ցուլ-խայծ համարվող շներից (որոնք օգտագործվում էին խոշոր կենդանիների դեմքերն ու գլուխները պահելու համար, ինչպիսիք են ցուլերը) և տերիերներից:Արյունալի սպորտում շների օգտագործումն արգելելուց հետո այդպիսի շները ԱՄՆ-ում որպես որսորդական շներ են օգտագործվել վայրի անասունների և խոզերի  համար, որսի և անասուններին քշելու համար, և որպես ընտանիքի ուղեկիցներ:Չնայած շների կռիվն այժմ անօրինական է Միացյալ Նահանգներում, այն դեռ գոյություն ունի որպես ընդհատակյա գործունեություն, և պիտբուլները սովորական տեսակ են համարվում։
Ամերիկյան անասնաբուժական բժշկական ասոցիացիայի համաձայն, «պիտբուլ տիպի շների տերերը վտանգում են իրենց կյանքը ուժեղ ցեղատեսակներ պահելով, սակայն վերահսկվող ուսումնասիրությունները այս ցեղատեսակի խումբը վտանգավոր չեն համարել»։ Քանի որ խճճված ցեղատեսակների սեփականատերերը ավելի հավանական է, որ ներգրավված լինեն հանցավոր կամ բռնի գործողություններում, ցեղատեսակի հարաբերակցությունը կարող է ունենալ սեփականատիրոջ վարքագիծը որպես պատճառահետևանքային գործոն։
Որոշ իրավասություններ ունեն օրենսդրություն, որն արգելում է տվյալ ցեղատեսակի պահումը, իսկ որոշ ապահովագրական ընկերություններ չեն կրում պատասխանատվություն պիտբուլների խայթոցների դեպքում։ Ի թիվս այլ դերերի, պիտբուլները ծառայել են որպես ոստիկանական շներ, որոնողափրկարարական շներ, իսկ մի քանիսը հայտնվել են կինոնկարում։

## Պատմություն
thumb|Լոնդոնի «Վուդքաթ» քարտեզի վրա, մ.թ.1561 թ. (Շները ցուցադրված են գրիչներից դուրս գալիս յուրաքանչյուր կողմում)
alt=|thumb|180x180px|Ամերիկյան Պիտբուլ տերիերի ձագուկ
Պիտբուլները ստեղծվել են բուլդոգների և տերիերների խաչասերումից` բուլդոգի ուժը զուգակցում տերիերի պիտանելիության և ճարպկության հետ։ Միացյալ Թագավորությունում այդ շները օգտագործվում էին արյունալի մարզաձևերում, ինչպիսիք են ցլամարտը և արջամարտը։ Այս արյունալի մարզաձևերը պաշտոնապես վերացվեցին 1835 թվին, քանի որ Բրիտանիան սկսեց մտցնել կենդանիների բարեկեցության օրենքներ։ Քանի որ շների կռիվներն ավելի էժան էին կազմակերպելը և շատ ավելի հեշտ էր օրենքից թաքցնելը, քան ցլինը կամ արջինը,փոխարենը  արյունալի սպորտի ջատագովները դիմում էին իրենց շներին ոչնչացնելուն:Շների կռիվները համարվում էր ինչպես արյունալի մարզաձև, խաղային պրակտիկայով զբաղվելու միջոց,այնպես էլ շների որակի փորձարկման շարունակման միջոց:Ոմանք ընտրովի դաստիարակվել են իրենց մարտունակության համար։
Պիտբուլները նաև կազմում են այն շների մեծամասնությունը, որոնք օգտագործվում են Ամերիկայում ապօրինի շների դեմ պայքարելու համար։

Բացի այդ, իրավապահ կազմակերպությունները հայտնում են, որ այդ շները օգտագործվում են այլ ստոր նպատակներով, ինչպիսիք են թմրամիջոցների ապօրինի գործողությունները պաշտպանելը ոսիկանության համակարգում, հետախուզման մեջ. Օրենքին համաձայն պիտբուլները օգտագործվել են որպես ոստիկանական շներ:.:

Պիտբուլ տիպի շների մարտական հեղինակությանը բարձրացնելու համար, 1996-ին Սան Ֆրանցիսկոյի Կենդանիների նկատմամբ դաժանության կանխարգելման ընկերությունը վերանվանվեց «Սբ․Պիտբուլ տերիերների» ընկերություն։ 60 տարբեր խառնվածքներով շներ ընդունվեցին, մինչև ծրագիրը դադարեցվեց, այն բանից հետո, երբ նոր ընդունվածպիտբուլները սպանեցին կատուներին Նյու Յորքի Կենդանիների խնամքի և վերահսկման կենտրոնը նմանատիպ մոտեցում փորձեց նաև 2004-ին ՝պիտբուլներին վերանվանելով  որպես «Նյու Յորք», բայց հանեց գաղափարը ՝ ի դեմս ճնշող հասարակական ընդդիմության։
thumb|Կապտաքիթ պիտբուլի ձագ

Ներկայումս կան մի շարք ցեղատեսակներ, որոնք ճանաչվում են տարբեր ասոցիացիաների կողմից, որոնք ներառվում են «պիտբուլ» տերմինի տակ։ Ֆեդերացիան Cynologique International-ը ներկայումս ճանաչում է միայն երեք ցեղատեսակ ՝ ԲուլիՏերիեր, Փոքրիկ Բուլի Տերիեր և Սսադֆորդշայր Բուլլի Տերիեր։

## Ճանաչում
Շներ, որոնք կոչվում են պիտբուլներ, կիսում են նմանատիպ ֆիզիկական բնութագրեր, բայց կռվարար ցեղատեսակի շների մեջ ձևաբանական փոփոխությունը դժվարացնում է նույնիսկ մասնագետների համար, որպեսզի դրանք տեսողականորեն առանձնանում են։

Թեև խառը ցեղատեսակի շները հաճախ պիտակավորվում են որպես պիտբուլներ, եթե դրանք ունեն որոշակի ֆիզիկական բնութագրեր, ինչպիսիք են քառակուսիաձև գլուխը կամ մարմնի ծանրաշարժ տեսակը,, Խառը ցեղատեսակի շների տեսողական նույնականացումը չի առաջարկվում գիտնականների խմբի կողմից:Որոշ ցեղատեսակներ, որոնք հաճախ ներառվում են պիտբուլներ տեսակների մեջ (բայց որոնք գենետիկորեն չեն համարվում պուտբուլ տեսակ) ընդգրկում են Քեյն Կորսոն, Դոգո Արգենտինոն, Դոգու դե Բորդոն և այլն, բայց քանի որ այդ ցեղատեսակները չեն ծագել բուլդոգների և տեռասների խաչասերումից դրանք չեն ընկնում «պիտբուլ» տերմինի տակ։

## Շների հարձակման ռիսկ
Մարդկանց և կենդանիների միջև բռնի փոխհարաբերությունները ուսումնասիրվել են ԱՄՆ կառավարության կողմից, մասնավորապես ՝ Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնի կողմից (CDC), ինչպես նաև ակադեմիական անասնաբուժական հետազոտողների կողմից։ Այս ուսումնասիրությունների մեկնաբանությունը, ցեղատեսակների տեսակավորումը և արդիականությունը  հարցերի և փոփոխական հանգամանքների տեղիք են տվել՝հասնելով բուռն հակասությունների։

Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնների կողմից 2000 թ. տեղի ունեցած հետազոտությունների համաձայն, որն ուսումնասիրում է ինչպես լրատվամիջոցների հաշվետվությունները, այնպես էլ Միացյալ Նահանգների Humane Society- ի տվյալները, պիտբուլ տիպերը համարվել են շների խայթոցների հետ կապված մահացությունների մոտավորապես մեկ երրորդում։ 
մինի|Արու պիտբուլ,խառնուրդ

Հակառակ ժողովրդական առասպելին, պիտբուլ տեսակի շները չունեն «փակող ծնոտներ»։Պիտբուլների ծնոտի մկանների և ոսկրային կառուցվածքում ֆիզիոլոգիական «արգելափակման մեխանիզմ» չկա:Պիտբուլներն ունեն նաև լայն գանգեր, դեմքի լավ զարգացած մկաններ և ուժեղ ծնոտներ, և որոշ հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ պիտբուլների խայթոցները հատկապես լուրջ են, քանի որ նրանք հակված են խոր խայթոցների, և իրենց մոլերը հյուսել հյուսվածքի մեջ։ Ամոնիակի ամպուլը կոտրելը և այն մինչև շան քիթը պահելը կարող է հանգեցնել, որ շունը ազատ արձակի իր զոհին :

### Ցեղատեսակի օրենսդրություն
Լայնորեն ճանաչված պիտբուլի հարձակումները հանրաճանաչ լրատվամիջոցներում հանգեցրել են ցեղատեսակների հատուկ օրենսդրության (BSL) ընդունմանը մի քանի իրավասություններում։ Որոշ դեպքերում, պետական օրենսդրությամբ բուծվել են ցեղատեսակի հատուկ արգելքներ։ Այս ընկալումները հանգեցրել են նաև պատասխանատվության ապահովագրության հավելավճարների ավելացման։

Պարզվել է, որ ցեղատեսակի նկատմամբ հատուկ օրենսդրությունը անարդյունավետ է շների հարձակման քանակը նվազեցնելու համար։ Պիտբուլների սահմանափակող իրավասություններից շատերը իրենց կիրառում են գտել ամերիկյան Պիտբուլ տերիերի, ամերիկյան Սթաֆֆորդշայր Տերիերի, Սթաֆֆորդշայր Բուլլ Տերիերի և ցանկացած այլ շների վրա, որոնք ունեն էական ֆիզիկական բնութագրեր և այդ ցեղատեսակների տեսքը։ Այդպիսի իրավասություններ կան Կանադայի Օնտարիո նահանգում, և ԱՄՆ Մայամի և Դենվեր քաղաքներում։ Այնուամենայնիվ,  Սինգապուրում գործող մի քանի իրավասություններում  ժամանակակից ամերիկյան բուլդոգը դասակարգում են որպես «պիտբուլ» ցեղատեսակ։ Միացյալ Թագավորությունում պիտբուլը ամերիկյան Պիտբուլտերիերն է։

Միացյալ Նահանգների և Կանադայի դատարանները որոշում են կայացրել, որ փորձագիտական տեսակավորումը հրապարակված ցեղատեսակի չափանիշներ օգտագործելիս բավարար է ցեղատեսակի վերաբերյալ հատուկ օրենսդրության իրականացման համար։

ASPCA- ն ասում է, որ ենթադրյալ գերազննումների մասին զեկույցի հետ զուգահեռ կեղծ հաշվետվությունը մեծ ներդրում է ունեցել ցեղատեսակի վերաբերյալ հասարակության ընկալումներում։

## Առևտրային սահմանափակումներ
### Պատասխանատվության ապահովագրություն

Շների տերերը ԱՄՆ-ում կարող են պատասխանատվություն կրել իրենց շների կողմից պատճառած կամ պատճառված վնասվածքների համար։ Ընդհանուր առմամբ, սեփականատերերը պատասխանատվություն են կրում, եթե նրանք անխոհեմաբար անզգույշ են եղել շանը պահելու կամ դաստիարակելու գործում, կամ եթե նրանք նախապես գիտեին, որ շունը վնասվածք պատճառելու միտում ունի (օրինակ ՝ խայթոց)։ Այնուամենայնիվ,  տեղական օրենսդրությամբ սեփականատերը խիստ պատասխանատվություն է կրում իրենց շների պատճառած բոլոր վնասների համար ՝ անկախ անուշադրության կամ շան հակումների նախահաշվարկից։ Բնակարանատերերի և վարձատուների ապահովագրության կանոնները, որպես կանոն, ապահովում են 100,000-300,000 ԱՄՆ դոլարի պարտավորություն, շների կողմից հասցված վնասվածքների համար, այնուամենայնիվ, որոշ ապահովագրական ընկերություններ սահմանափակում են իրենց շների խայթոցների պատասխանատվության պահանջները՝ դնելով սահմանափակումներ այն շների տերերի համար, որոնք ապահովագրված են։
մինի|Պիտբուլ՝ կտրված ականջներով

Վարձակալված գույքի տերերը կարող են նաև պատասխանատվություն կրել, եթե նրանք իմանային, որ ագրեսիվ շունն ապրում է իրենց տանը, և նրանք ոչինչ չեն ձեռնարկել իրենց սեփականությունում այլ վարձակալների անվտանգությունը ապահովելու համար։ Արդյունքում, վարձակալության տրվող շատ գույքեր արգելում են պիտբուլ տիպի շներին և ցանկացած այլ ցեղատեսակի, եթե վարձակալության գույքի ապահովագրությունը չի ապահովելու այդ տեսակի շների կողմից պատճառված վնասը։ Շների ցեղատեսակները, որոնք առավել հաճախ ուղղված են ապահովագրական ընկերություններին, ներառում են պիտ բուլ տիպի շներ, Ռոթվեյլերներ, գերմանական հովվաշներ, Դոբերման Պինշերներ, Ակիտաս (Ակիտա Ինու և ամերիկյան Ակիտաս) և Չոու Չոու։ 2013-ին Կալիֆոռնիայում Ֆերմերների Ապահովագրական ընկերությունը տեղեկացրեց քաղաքաբնակներին, որ այն այլևս չի փոխհատուցելու պիտբուլների հասցրած վնասը։ Ֆերմերների խոսնակն ասաց, որ այդ ցեղատեսակները կազմում են գործակալության շների խայթոցների ավելի քան քառորդ մասը։

### Ավիափոխադրողի սահմանափակումներ
Մի քանի ավիափոխադրողներ արգելք են դրել շների որոշ ցեղատեսակների վրա։ Հետևյալ աղյուսակում ներկայացված է շների վրա ավիափոխադրողի արգելքի նմուշառումը։

## Հատկանշական պիտբուլներ
Պիտբուլ ցեղատեսակները հայտնի են դարձել որպես զինվորներ, ոստիկանության շներ, որոնողափրկարարական շներ, դերասաններ, հեռուստատեսային անձնավորություններ, աչքի են ընկնում որպես  հանրահայտ կենդանիներ։ *Pete the Pup*  ֆիլմում փոքրիկ Ռասքլը,որը ամերիկյան Սթաֆֆորդշայր տերիեր ցեղատեսակի շուն էր, պատմականորեն հայտնի դարձավ։ Ժամանակակից նշանակալի պիտբուլներն են. Ուելան, ով օգնեց փրկել 32 մարդ, 29 շուն, երեք ձի և մեկ կատու 1993-ին Հարավային Կալիֆորնիայում տարածված ջրհեղեղի ժամանակ։  Պոպսիքլը 1998-ին նա գտավ Հիդդալգո Տեխասի նավահանգստի մուտքի մոտ հայտնաբերված ամենամեծ կոկայինի քանակությունը, և Լիլին, որը կորցրել է ոտքը բեռնատար գնացքին հարվածելուց պատճառով, երբ նա գնացքի գծից դուրս էր հանում իր անգիտակից տիրոջը։ Հայրիկը ՝ Սեզար Միլանի աջ ձեռքի շունը, հայտնի էր իր մեղմ խառնվածքով և անառողջ շների հետ հանգիստ շփվելու ունակությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շան ցեղատեսակներ