Կյանքի որակ

**Կյանքի որակ,** Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կողմից սահմանված հասկացություն՝ որպես «անհատի ընկալումը կյանքում իր դիրքի մասին մշակույթի և արժեքային համակարգերի համատեքստում, որտեղ նրանք ապրում  և կապված են  իրենց նպատակների, ակնկալիքների, չափանիշների և մտահոգությունների հետ»։

Կյանքի որակի ստանդարտ ցուցանիշները ներառում են հարստություն, զբաղվածություն, շրջակա միջավայր, ֆիզիկական և մտավոր առողջություն, կրթություն, հանգիստ և հանգստի ժամանակ,  սոցիալական պատկանելիություն, կրոնական հավատք, ապահովություն, անվտանգություն և ազատություն։ Կյանքի որակը ունի կոնտեքստի լայն միջակայք ներառելով միջազգային զարգացվածություն, առողջապահություն, քաղաքականություն, և զբաղվածություն։ Առողջապահության հետ կապված կյանքի որակ է գնահատվում և իր հարաբերությունն է առողջության հետ։

## Ներգրավված տեսություն
Մոտեցումներից մեկը, որը կոչվում է ներգրավված տեսություն,  զետեղված է *Կյանքի որակի կիրառական հետազոտություների ամսագրում,* կյանքի որակի գնահատվան չորս տիրույթ է ներկայացնում՝ կենսաբանություն, տնտեսագիտություն,  քաղաքականություն  և մշակույթ։ Մշակույթ տիրույթում, օրինակ, այն ներառում է կյանքի որակի հետևյալ ենթատիրույթներով

● Հավատքներ և գաղափարներ

● Ստեղծագործություն և ժամանց

● Հարցում և սովորում

● Սեռը և սերունդները

● Ինքնություն և ներգրավվածություն

● Հիշողություն և պրոյեկցիա

● Բարօրություն և առողջություն

Այս հայեցակարգի ներքո, մյուս հաճախակի կապված կոնցոպտները ներառում է ազատություն, մարդկային իրավունքներ և երջանկություն։ Այնուամենայնիվ, քանի որ երջանկությունը անձնական և դժվար է չափել, այլ միջոցառումներին ընդհանուր առմամբ առաջնահերթություն է տրվում։ Ապացուցված է նաև, որ երջանկությունը, որքան հնարավոր է չափել, պարտադիր չէ, որ համապատասխանաբար ավելանա այն հարմարավետության հետ, որն առաջանում է եկամուտների աճից։ Որպես արդյունք, կենսամակարդակը չպետք է ընկալվի որպես երջանկության չափանիշ։ Նաև երբեմն կապված է համարվում մարդկային անվտանգության հայեցակարգը, թեև վերջինս կարող է դիտարկվել ավելի հիմնական մակարդակում և բոլոր մարդկանց համար։

## Քանակական չափանիշ
Ի տարբերություն մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի կամ կենսամակարդակի, որոնք երկուսն էլ կարող են չափվել ֆինանսական առումով, ավելի դժվար է ազգերի կամ մարդկանց այլ խմբերի կյանքի որակի օբյեկտիվ կամ երկարաժամկետ չափումներ կատարել։ Հետազոտողները վերջերս սկսել են առանձնացնել անձնական բարեկեցության երկու ասպեկտ՝ էմոցիոնալ բարեկեցություն, որտեղ պատասխանողներին հարցնում են իրենց ամենօրյա հուզական փորձառությունների որակի մասին՝ նրանց փորձառությունների հաճախականության և ինտենսիվության մասին, օրինակ՝ ուրախության, սթրեսի, տխրության, զայրույթի և գուրգուրանքի և *կյանքի գնահատում*, որում պատասխանողներին առաջարկվում է ընդհանուր առմամբ մտածել և գնահատել իրենց կյանքի մասին։  Նման և այլ չափումների համակարգերն ու սանդղակները որոշ ժամանակ օգտագործվել են։ Հետազոտությունները փորձել են ուսումնասիրել կյանքի որակի և արտադրողականության միջև կապը։

Կյանքի որակը չափելու շատ տարբեր մեթոդներ կան առողջապահության, հարստության և նյութապաշտական ​​բարիքների առումով։ Այնուամենայնիվ, շատ ավելի դժվար է չափել սեփական ցանկությունների իմաստալից արտահայտումը։ Դա անելու եղանակներից մեկը գնահատելն է, թե ինչպես են անհատները կատարել իրենց սեփական իդեալները։ Կյանքի որակը պարզապես կարող է նշանակել երջանկություն, որը սուբյեկտիվ հոգեվիճակն է։ Օգտագործելով այդ մտածելակերպը՝ զարգացող երկրի քաղաքացիներն ավելի շատ են գնահատում, քանի որ բավարարված են առողջության, կրթության և երեխաների պաշտպանության հիմնական կարիքներով։

Ըստ էկոլոգիական տնտեսագետ Ռոբերտ Կոստանզայի.

### Մարդկային զարգացման ինդեքս
Թերևս  զարգացման միջազգային չափանիշը մարդկային զարգացման ինդեքս է, որը միավորում է կյանքի տեւողության ցուցանիշները, կրթությունը և  կենսամակարդակի փորձելով չափել տվյալ հասարակության անհատներին հասանելի տարբերակները։ ՄԶԻ-ն օգտագործվում է Միավորված ազգերի կազմակերպության զարգացման ծրագրի կողմից իրենց Մարդկային զարգացման զեկույցում։ Այնուամենայնիվ, 2010 թվականից ի վեր Մարդկային զարգացման զեկույցը ներկայացրեց Անհավասարության կողմից ճշգրտված Մարդկային զարգացման ինդեքսը։ Թեև սկզբնական ՄԶԻ-ն մնում է օգտակար, այն նշում էր, որ «ԱՄԶԻ-ն մարդկային զարգացման փաստացի մակարդակն է (հաշվի առնելով անհավասարությունը), մինչդեռ սկզբնական ՄԶԻ-ն կարող է դիտվել որպես «պոտենցիալ» մարդկային զարգացման ինդեքս (կամ ՄԶԻ-ի առավելագույն մակարդակ), որը կարելի է հասնել, եթե անհավասարություն չլիներ»։

### Համաշխարհային երջանկության զեկույց
մինի|250x250փքս|Քարտեզը ցույց է տալիս երկրների երջանկությունը՝ ըստ 2023 թվականի Երջանկության համաշխարհային զեկույցի
Համաշխարհային երջակության զեկույց է  կարևոր հետազոտություն է համաշխարհային երջանկության վիճակի վերաբերյալ։ Այն դասակարգում է 156 երկիր՝ ըստ իրենց երջանկության մակարդակի՝ արտացոլելով երջանկությունը և էական բարեկեցությունը որպես մարդկային զարգացման որակի ցուցիչ օգտագործելու աճող համաշխարհային հետաքրքրությունը։ Դրա աճող նպատակը թույլ է տվել կառավարություններին, համայնքներին և կազմակերպություններին օգտագործել համապատասխան տվյալներ երջանկությունը գրանցելու համար, որպեսզի քաղաքականությունները հնարավորություն տան ավելի լավ կյանք ապահովելու համար։ Զեկույցները ներկայացնում են երջանկության վիճակն այսօր աշխարհում և ցույց են տալիս, թե ինչպես է երջանկության գիտությունը բացատրում երջանկության անհատական ​​և ազգային տատանումները։

Կրկին մշակվել է Միավորված ազգերի կազմակերպության կողմից և հրապարակվել է ՄԶԻ-ի հետ մեկտեղ, այս զեկույցը միավորում է ինչպես օբյեկտիվ, այնպես էլ սուբյեկտիվ չափումներ՝ երկրներին դասակարգելու երջանկությամբ, որը համարվում է կյանքի բարձր որակի վերջնական արդյունք։ Այն օգտագործում է Gallup-ի, մեկ շնչին ընկնող իրական ՀՆԱ-ի, առողջ կյանքի տևողության, ինչ-որ մեկի վրա հույս դնելու, կյանքի ընտրություն կատարելու ընկալման ազատության, կոռուպցիայից ազատության և առատաձեռնության հարցումներ՝ վերջնական գնահատականը ստանալու համար։ Երջանկությունն արդեն ճանաչված է որպես կարևոր հասկացություն համաշխարհային հանրային քաղաքականության մեջ։ Համաշխարհային երջանկության զեկույցում նշում է, որ որոշ տարածաշրջաններ ունեցել են երջանկության առաջադեմ անհավասարություն։

### Մյուս չափանիշները
Կյանքի ֆիզիկական որակի ինդեքս չափանիշ է, որը մշակվել է սոցիոլոգ Մ․Դ․ Մորրիսի կողմից 1970-ական թ, հիմնված է  տարրական գրագիտության, մանկական մահացության և կյանքի տևողության վրա։ Չնայած ոչ այնքան բարդ, որքան մյուս միջոցները, և հիմա էականորեն փոխարինվել է Մարդկային Զարգացման Ինդեքսով,  ՔՖՈԻ PQLI-ն աչքի է ընկնում «պակաս ճակատագրական հոռետեսական պատկեր» ցույց տալու Մորիսի փորձով՝ կենտրոնանալով երեք ոլորտների վրա, որտեղ կյանքի գլոբալ որակն այն ժամանակ ընդհանուր առմամբ բարելավվում էր՝ միաժամանակ անտեսելով համախառն ազգային արդյունքը և այլ հնարավոր ցուցանիշները, որոնք չէին բարելավվում։

Երջանկության մոլորակ ինդեքս, որը ներկայացվել է 2006 թվականին, եզակի է կյանքի որակի չափանիշների մեջ, քանի որ, ի լրումն բարեկեցության ստանդարտ որոշիչների, այն օգտագործում է յուրաքանչյուր երկրի էկոլոգիական հետքը որպես ցուցիչ։ Արդյունքում, եվրոպական և հյուսիսամերիկյան ազգերը չեն գերակշռում այս միջոցին։ 2012 թվականի ցուցակը փոխարենը գլխավորում են Կոստա Ռիկան, Վիետնամը և Կոլումբիան։

2010-ին, Gallup հետազոտողներ փորձում է գտնել աշխարհի ամենաերջանիկ երկրները գտել են, որ Դանիան առաջին տեղում է։ 2014-2016 թվականների ընթացքում Նորվեգիան առաջ է անցել Դանիայից՝ առաջատար լինելով ցուցակում։

2010 թվականին Փրինսթոնի համալսարանի երկու պրոֆեսորների կողմից իրականացված ուսումնասիրությունը երկար ժամանակ ուսումնասիրել է պատահականորեն ընտրված 1000 ԱՄՆ բնակիչների։ Այն եզրակացնում է, որ նրանց *կյանքի գնահատականները*, այսինքն՝ իրենց կյանքի գնահատականները հայտարարված մեկից տասը սանդղակով, կայուն աճում են եկամուտների հետ միասին։ Մյուս կողմից, նրանց զեկուցված *էմոցիոնալ ամենօրյա փորձառությունների* որակը (ուրախության, սիրո, սթրեսի, տխրության կամ զայրույթի իրենց հաղորդված փորձառությունները) նվազում է որոշակի եկամտի մակարդակից հետո (մոտավորապես $75,000 տարեկան 2010 թ.) $75,000-ից բարձր եկամուտը չի հանգեցնում երջանկության ավելի մեծ փորձի, ոչ էլ դժբախտության կամ սթրեսի հետագա թուլացման։ Եկամտի այս մակարդակից ցածր՝ հարցվածները նշել են, որ նվազում է երջանկությունը, աճում է տխրությունն ու սթրեսը, ինչը ենթադրում է կյանքի դժբախտությունների ցավը, ներառյալ հիվանդությունները, ամուսնալուծությունները և միայնակ մնալը, սրվում է աղքատության պատճառով։

Գրոս միջազգային երջանկություն և մյուս երջանկության  չափանիշների օգտագործված են Բութան կառավարության և  Միացյալ Թագավորության կողմից։ Համաշխարհային երջակության զեկույցը, թողարկված Կոլումբիայի Համալսարան կողմից գլոբալ երջանկության մեթավերլուծություն է և տրամադրում է GNH-ի օգտագործող երկրների և զանգվածային ակտիվիստների ակնարկ։ OECD-ն թողարկվել է սուբեկտիվ բարեկամության չափանիշների օգտագործման ուղեցույց 2013 թ-ին։ ԱՄՆ-ում քաղաքներն ու համայքները օգտագործում են  GNH զանգվածային մակարդակով։

Սոցիալական Առաջընթացի Ինդեքսը չափում է, թե որքանով են երկրները ապահովում իրենց քաղաքների սոցիալական և բնապահպանական կարիքները։ Հիսուներկու ցուցանիշներ մարդկային հիմնական կարիքների, բարեկամության հիմքերի, և հնարավորությունների ոլորտում ցույց են տալիս ազգերի հարաբերական աշխատանքը։ Ցուցանիշն օգտագործում է արդյունքի չափումներ, երբ առկա են բավարար տվյալներ կամ հնարավորինս մոտ վստահված անձինք։

Օրվա վերակառուցման մեթոդը երջանկությունը չափելու ևս մեկ միջոց էր, որտեղ հետազոտողները խնդրել են իրենց փորձարկվողներին հիշել տարբեր բաներ, որոնք արել են նախորդ օրը և նկարագրել իրենց տրամադրությունը յուրաքանչյուր գործունեության ընթացքում։ Լինելով պարզ և մատչելի, այս մեթոդը պահանջում է հիշողություն և փորձություններ հաստատել են, որ մարդկանց պատասխաները նման են նրանց, ովքեր բազմիցս վերհիշել են յուրաքանչյուր առարկա։ Մեթոդը, ի վերջո, մերժվեց, քանի որ այն պահանջում է ավելի շատ ջանք և մտածված պատասխաններ,որոնք հաճախ ներառում էին մեկնաբանություններ և արդյունքներ, որոնք չեն առաջանում այն մարդկանց, ովքեր խնդրում են արձանագրել իրենց կյանքում յուրաքանչյուր գործողություն։

Կյանքի որակի թվային ինդեքս տարեկան ուսումնասիրություն թվային բարեկամության վերաբերյալ 121 երկրներում, որը ստեղծվել է Surfshark-ի կողմից։ Այն ինդեքսավորում է յուրաքանչյուր երկիր՝ ըստ հինգ սյուների, որոնք ազդում են բնակչության թվային կյանքի որակի վրա՝ ինտերնետի մատչելիություն, ինտերնետի որակ, էլեկտրոնային ենթակառուցվածք, էլեկտրոնային անվտանգություն և էլեկտրոնային կառավարություն։

### Կենսունակությունը
մինի|Economist Intelligence Unit-ը Վիեննային շնորհել է 2019թ․։
*Կյանքի որակ* տերմինն օգտագործվում է նաև քաղաքական գործիչների և տնտեսագետների կողմից՝ տվյալ քաղաքի կամ ազգի կենսունակությունը չափելու համար։ Կենսունակության երկու լայնորեն հայտնի չափորոշիչներն են Economist Intelligence Unit-ի Որտեղ ծնվելու ինդեքսը և Mercer-ի կյանքի որակի հաշվետվությունները։ Այս երկու չափորոշիչները հաշվարկում են աշխարհի երկրների և քաղաքների կենսունակություն, համապատասխանաբար, կյանքից բավարարվածության սուբյեկտիվ հետազոտությունների և կյանքի որակի օբյեկտիվ որոշիչ գործոնների համակցության միջոց, ինչպիսին են ամուսնալուծությունների մակարդակը, անվտանգությունը և ենթակառուցվածքները։ Նման որոշիչներն ավելի լայնորեն վերաբերում են քաղաքի, նահանգի կամ երկրի բնակչությանը, այլ ոչ թե անհատների կյանքի որակին։ Կենսունակությունը ունի երկար պատմություն և ավանդույթ քաղաքայի դիզայնում և թաղամասների նախագծման ստանդարտներ, ինչպիսիք են LEED-ND-ը հաճախ օգտագործվում են՝ փորձելով ազդել կենսունակության վրա։

#### Հանցագործները
Սեփակունթյան դեմ ուղղված որոշ հանցագործներ (օրինակ՝ գրաֆիտի և վանդալիզմի) և որոշ «անզոր հանցագործներ» անվանվել են «կյանքի որակի հանցագործներ» Ամերիկացի տնտեսագետ Ջեմս Ք․ Ուիլսոնն այս փաստարկն ամփոփել է որպես կոտրտված պատուհաների տեսություն, որը պնդում է, որ աննկատ մնացած համեմատաբար աննշան խնդիրները (օրինակ՝ աղբը, գրաֆիտին կամ հրապարակային միզումը անօթևանների կողմից) ենթադրյալ հաղորդակցություն են ուղարկում, որ անկարգությունները, ընդհանուր առմամբ, հանդուրժվում են, և արդյունքում ավելի լուրջ հանցագործներ են կատարվում (նմանակությունն այն է,որ կոտրված պատուհանը ցուց է տալիս ընդհանուր քայքայման պատկերը)։

Ուիլսոնի տեսությունները օգտագործվում են զրոյական հանդուրժողականության քաղաքականության իրականացումը հիմնավորելու համար շատ հայտնի ամերիկացի քաղաքապետերի կողմից, հատկապես՝ Օսկար Գուդմանը Լաս Վեգասում, Ռիչարդ Ռիորդանը Լոս Անջելեսում, Ռուդոլֆ Ջուլիանին Նյու Յորքում և Գևին Նյուսոմը Սան Ֆրանցիսկոյում։ Նման քաղաքականությունը հրաժարվում է հանդուրժել նույնիսկ աննշան հանցագործները․ կողմակիցները պնդում են, որ դա կբարելավի տեղի բնակիչների կյանքի որակը։ Այնուամենայնիվ, զրոյական հանդուրժողականության քաղաքականության քննադատները կարծում են, որ նման քաղաքականություններն անտեսում են հետաքննությունը յուրաքանչյուր դեպքի հիման վրա և կարող է հանգեցնել հանցագործների համար անհիմն խիստ պատիժների։

## Առողջապահության ոլորտում
Առողջապահության ոլորտի շրջանակներում, կյանքի որակը հաճախ դիտարկվում է այն առումով, թե ինչպես է որոշակի հիվանդություն ազդում հիվանդի վրա անհատական մակարդակով։ Սա կարող է լինել թուլացնող թուլություն, որը կյանքին առաջացնող հիվանդություն, որը վերջնական չէ․ մահացու հիվանդություն

Տորոնտոսի համալսարանի հետազոտողները կյանքի որակի հետազոտության յունիթը սահմանել է կյանքի որակը որպես  «Այն աստիճանը, որը մարդը վայելում է կարևոր հնարավորություններ իր կյանքի»։ Իրենց կյանքի որակի մոդելը հիմնված է  «լինել», «պատկանել» և «դառնալ» կատեգորիաների վրա, համապատասխանաբար, թե ով է, ինչպես է նա կապնված իր միջավայրի հետ, և արդյոք հասնում է իր անձնական նպատակներին, հույսերին և ձգտումներին։

Փորձառության նմուշառման ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս անձի միջև էական փոփոխականություն սոմատիկ ախտանշաների և կյանքի որակի միջև ներանձնային կապերի մեջ։ Hecht-ը և Shiel-ը չափում են կյանքի որակը որպես «հիվանդի կարողություն վայելելու բնականոն կյանքի գործունեությունը», քանի որ կյանքի որակը խստորեն կապված է բարեկեցության հետ՝ առանց հիվանդանալու և բուժվելու։

## Միջազգային զարգացման ոլորտում
Կյանքի որակը համարվում է կարևոր հայեցակարգ միջազգային զարգացման ոլորտում, քանի որ այն թույլ է տալիս զարգացումը վերլուծել այնպիսի չափման հիման վրա, որն ընդհանուր առմամբ ընդունված է ավելի ընդգրկուն, քան կենսամակարդակը։ Զարգացման տեսության ընթացքում, այնուամենայնիվ, կան տարբեր գաղափարներ այն մասին, թե ինչ է ցանկալի փոփոխությունը որոշակի հասարակության համար։ Հաստատությունների կողմից կյանքի որակի որոշման տարբեր ձևերը, հետևաբար, ձևավորում են, թե ինչպես են այդ կազմակերպությունները աշխատում ընդհանուր առմամբ դրա բարելավման վրա։

Օրինակ Համաշխարհային բանկի նման կազմակերպությունները նպատակ են դնում «աշխատել հանուն աղքատությունից զերծ աշխարհի», որտեղ աղքատությունը սահմանվում է որպես մարդկային հիմնական կարիքների բացակայություն, ինչպիսիք են սնունդը, ջուրը, ապաստանը, ազատությունը, կրթությունը, առողջապահությունը կամ զբաղվածությունը։ Այլ կերպ ասած, աղքատությունը սահմանվում է որպես կյանքի ցածր որակ։ Օգտագործելով այս սահմանումը, Համաշխարհային բանկը աշխատում է կյանքի որակի բարելավման ուղղությամբ՝ աղքատությունը նվազեցնելու և օգնելով մարդկանց թույլ տալ ավելի լավ կյանքի որակ։

Այլ կազմակերպություններ, այնուամենայնիվ, կարող են նաև աշխատել գլոբալ կյանքի որակի բարելավման ուղղությամբ՝ օգտագործելով մի փոքր այլ սահմանում և էականորեն տարբեր մեթոդներ։ Շատ ՀԿ-ներ ընդհանրապես չեն կենտրոնանում աղքատության կրճատման ազգային կամ միջազգային մասշտաբով, այլ ավելի շուտ փորձում են բարելավել անհատների կամ համայքների կյանքի որակը։ Օրինակներից մեկը կարեղ է լինել հովանավորչական ծրագիները, որոնք նյութական օգնություն են տրամադրում կոնկրետ անձանց։ Չնայած այս տեսակի շատ կազմակերպություններ դեռ կարող են խոսել աղքատության դեն պայքարի մասին, մեթոդները զգալիորեն տարբերվում են։

Կյանքի որակի բարելավումը ներառում է ոչ միայն ՀԿ-ների, այլ նաև կառավարությունների գործողությունները։ Համաշխարհային առողջությունը կարող է հասնել ավելի մեծ քաղաքական ներկայության, եթե կառավարությունները ներառեն մարդկային անվտանգության ասպեկտները արտաքին քաղաքականության մեջ։ Առողջության, սնունդի, ապաստարան և ազատության անհատների հիմնական իրավունքների շեշտադրումն անդրադառնում է միջոլորտային կարևոր խնդիրների ն, որոնք բացասաբար են ազդում այսօրվա հասարակության վրա և կարող են հանգեցնել ավելի մեծ գործողությունների և ռեսուրսների։ Համաշխարհային առողջապահական խնդիրների ինտեգրումը արտաքին քաղաքականության մեջ կարող է խոչընդոտվել այն մոտեցումների պատճառով, որոնք ձևավորվում են պաշտպանության և դիվանագիտության գերակշիռ դերերով։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* Ethical Markets Quality of Life Indicators 
* The First European Quality of Life Survey 2003 
* Quality of Life in a Changing Europe, A research project on the quality of lives and work of European citizens
* ''Ensuring quality of life in Europe's cities and towns'', European Environment Agency
* AQoL Instruments, Quality of Life Assessment Instruments – Centre for Health Economics, Monash University Australia
* The Quality-of-Life-Recorder (Shareware/Freeware) – An electronic questionnaire platform for MS Windows and Java with preconfigured adoptions of numerous important Quality-of-Life instruments (including SF-36, EORTC QLQ-C30) in multiple languages
* Applied Research in Quality of Life, the official journal of the International Society for Quality-of-Life Studies
* Child Indicators Research, the official journal of the International Society for Child Indicators
* Quality of Life Research, an international journal of quality of life aspects of treatment, care, and rehabilitation – official journal of the International Society of Quality of Life Research
* After 2015: '3D Human Wellbeing', policy briefing on the value of refocusing development on 3D human wellbeing for pro-poor policy change, from the Institute of Development Studies, UK.
* Mercer Quality of Living survey
* Basic Guide to the World: Quality of Life Throughout the World
* Family database, OECD

Կատեգորիա:Երջանկություն
Կատեգորիա:Կյանքի որակ
Կատեգորիա:Կյանքի փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Հոգեբանական հասկացություններ
Կատեգորիա:Սոցիոլոգիայի տերմինաբանություն