Մահվան թռիչքներ

**«Մահվան թռիչքներ»** (), արտադատական սպանության ձև, որի ժամանակ զոհերին ուղղաթիռներից կամ ինքնաթիռներից նետում են բարձրությունից, և նրանց մարմինները հայտվում են օվկիանոսներում, մեծ գետերում կամ լեռներում։ Այս մեթոդը կիրառվել է մի շարք ներքին հակամարտությունների ընթացքում՝ տարբեր կառավարությունների կողմից։ Դրանցից են Ֆրանսիայի կողմից Մադագասկարում 1947 թվականի ապստամբության և Ալժիրում 1957 թվականի ճակատամարտի ժամանակ գործած մեթոդները, ինչպես նաև 1976-1983 թվականներին Արգենտինայի բռնապետական խունտայի կիրառած մեթոդը՝ «Կեղտոտ պատերազմ»-ի ընթացքում։ Բուգենվիլի հակամարտության ժամանակ Պապուա Նոր Գվինեայի պաշտպանական ուժերը ուղղաթիռներ են օգտագործել կտտանքների հետևանքով մահացած կամ որոշ դեպքերում դեռ կենդանի կալանավորների դիակները վերացնելու նպատակով։

## Երկրներ

### Արգենտինա
1976–1983 թվականների Արգենտինայի «Կեղտոտ պատերազմ»-ի ընթացքում հազարավոր մարդիկ են անհետացել գաղտնի առևանգվելով բռնատիրության անունից գործող խմբերի կողմից։ Ըստ «Անհետացած անձանց ազգային հանձնաժողովի»՝ 1976–1983 թվականների ընթացքում գրանցվել է 8961 անհետացման դեպք։ Մարդու իրավունքների խմբերը Արգենտինայում հաճախ նշում են 30000 անհետացածի թիվը, իսկ «Ամնեսթի ինթերնեյշնլ»-ը այդ թիվը գնահատում է շուրջ 20000։ Շատերը սպանվել են մահվան թռիչքների միջոցով՝ մեթոդ, որն առաջինը գործարկել է ծովակալ Լուի Մարիա Մենդիան։ Զոհերը նախ ձերբակալվում ու կտտանքների էին ենթարկվում, այնուհետև քնեցվում էին դեղամիջոցներով, մերկացվում, տեղափոխվում օդանավ և նետվում Լա Պլատա գետը կամ Ատլանտյան օվկիանոսը։

Արգենտինացի նախկին ռազմածովային սպա Ադոլֆո Սկիլինգոյի վկայությամբ՝ 1977–1978 թվականներին կատարվել է շուրջ 180–200 մահվան թռիչք։ Սկիլինգոն խոստովանել է իր մասնակցությունը երկու նման թռիչքին, որոնց ժամանակ համապատասխանաբար սպանվել է 13 և 17 մարդ։ Նա գնահատել է, որ Արգենտինայի ռազմածովային ուժերը երկու տարի շարունակ՝ ամեն չորեքշաբթի, իրականացնում էին այս թռիչքները՝ արդյունքում սպանելով շուրջ 1500–2000 մարդու։ 2005 թվականին Ադոլֆոն Իսպանիայում դատապարտվել է մարդկության դեմ հանցագործությունների համար։

Երբեմն զոհերին խաբում էին՝ ասելով, թե նրանց ազատություն է սպասվում։ 1996 թվականի հարցազրույցում Սկիլինգոն նշել է․ «Նրանք ուրախ երաժշտություն էին լսում, ստիպված էին պարել, որովհետև կարծում էին, թե տեղափոխվում են երկրի հարավ։ Հետո նրանց ասում էին, որ պետք է պատվաստվեն տեղափոխությունից առաջ, ու ներարկում էին պենթոթալ։ Շուտով նրանք գիտակցությունը կորցնում էին, բարձվում բեռնատարներում ու տեղափոխվում օդանավակայան»։ Նա նաև ասել է, որ Արգենտինայի նավատորմը դեռ թաքցնում է տեղի ունեցածը։

2010 թվականի մայիսին Իսպանիան արտահանձնել է խոշոր կասկածյալներից մեկին՝ օդաչու Խուլիո Ալբերտո Փոչին։ Վերջինս՝ ծնված 1952 թվականին, ձերբակալվել է Վալենսիայում 2009 թվականի սեպտեմբերի 23-ին։ Նա մեղադրվում էր մահվան թռիչքներին մասնակցելու մեջ։ 2013 թվականի փետրվարի դատավարության ժամանակ Փոչը հերքել է մասնակցությունը՝ նշելով, թե այդ ամենի մասին միայն կարդացել է։ 8 տարի անցկացնելով Արգենտինայի բանտում՝ նա արդարացվել է Բուենոս Այրեսի դատարանի կողմից։

2015 թ. ապրիլին նոր ձերբակալություններ են իրականացվել։ Հայտնի է դարձել, որ մահվան թռիչքները կիրառվել են դեռ 1976 թվականից առաջ և շարունակվել մինչև 1983 թվականը։ Դրանց իրականացման համար ստեղծվել էր հատուկ ռազմական ստորաբաժանում՝ «601-րդ օդային գումարտակ» (Batallón de Aviación del Ejército 601), որն ունեցել է հրամանատար, տեղակալ, շտաբի պետ և հինգ վաշտից սպաներ։ Որոշ զինվորներ, որոնք հրաժարվել են մասնակցել թռիչքներին, կամ ծառայել են որպես պահակներ, վկայել են, որ կենդանի մարդիկ ու դիակներ բեռնվում էին ինքնաթիռներ, սակայն վերջիններս վերադառնում էին դատարկ։

2016 թվականի մարտի 12-ին Կոլումբիայի ազգային ոստիկանության միջոցով Ինտերպոլը Մեդելյին քաղաքում ձերբակալել է Խուան Կառլոս Ֆրանցիսկո Բոսիին, նաև հայտնի որպես «բժիշկ»։ Նա մեղադրվում էր մահվան թռիչքների գործարկման և շուրջ 30000 մարդու բռնի անհետացման մեջ։ Ձերբակալությունից հետո Բոսին խոստովանել է, որ պատասխանատու է 6000 մարդու մահվան համար։

2003 թվականին իտալացի լուսանկարիչ Ջանկառլո Չերաուդոն սկսել է հետաքրքրվել մահվան թռիչքներով և հետաքննող լրագրող Միրիամ Լևինի օգնությամբ փնտրել է այն օդանավերը, որոնք օգտագործվել էին այդ նպատակով։ Լևինը «Նավատորմի մեխանիկայի դպրոց»-ի (ESMA) բանտարկյալներից էր՝ բռնապետության ամենահայտնի կալանավորման, խոշտանգման և ոչնչացման կենտրոններից մեկի փրկվածներից։

Նրանք ենթադրում էին, որ Արգենտինայի ռազմածովային պրեֆեկտուրայի (PNA) «Short SC.7 Skyvan» տիպի օդանավերն օգտագործվել էին մահվան թռիչքներում։ Սակայն այդ պահին PNA-ն Ֆոլքլենդյան պատերազմի ընթացքում կորցրել էր երկու «Skyvan», իսկ մնացած երեքը վաճառվել էին։ 2010 թվականին Չերաուդոն և Լևինը հայտնաբերել են այդ օդանավերից մեկը (գրանցման համարը՝ «PA-51») ԱՄՆ Ֆլորիդայի Ֆորտ Լոդերդեյլ քաղաքում։ Այն պատկանում էր «GB Airlink» ընկերությանը, որի սեփականատերը թույլատրել էր, որ մի արգենտինացի սպորտային լրագրող այցելի օդանավը և տրամադրել էր թռիչքների բոլոր մատյանները։ Դրանցում կար նաև մի գրանցում՝ 1977 թվականի դեկտեմբերի 14-ին վերաբերվող, որը երեքժամյա թռիչք էր։ Այս գրառման հիման վրա 2017 թվականին դատապարտվել են օդաչուներ Մարիո Դանիել Առուն և Ալեխանդրո Դոմինգո Դ’Ագոստինոն՝ ութ կնոջ և չորս տղամարդու սպանության համար։ Երրորդ անձնակազմի անդամ Էնրիկե Խոսե դե Սեն Ժորժը նույնպես մեղադրվում էր, սակայն մահացել է բնական պատճառներով՝ մինչ դատավարությունը։ Զոհերը խոշտանգվել և քնեցվել էին, հետո մերկացվել էին անձնակազմի անդամների կողմից։ Օդում «Skyvan»-ի հետևի դուռը բացվել էր, և գերիներին հազարավոր մետր բարձրությունից հրելով նետել էին Ատլանտյան օվկիանոս։ 

«GB Airlink»-ը վաճառել է «PA-51» օդանավը «Win Aviation» ընկերությանը, որի գրասենյակը գտնվում էր Իլինոյսի Դե Կալբ քաղաքում։ 2023-ի սկզբին հայտարարվել Է, որ ընկերության սեփականատեր Անդրի Վիզեն համաձայնել է օդանավը վաճառել Արգենտինայի տնտեսության նախարարությանը։ Այն վերադարձվել է Արգենտինա և այժմ ցուցադրվում է Բուենոս Այրեսի «Հիշողության և մարդու իրավունքների տարածքում» (Espacio Memoria y Derechos Humanos)։

«ESMA-ի մեգադատավարություն» անունով հայտնի հնգամյա դատավարությունը, որը վերաբերում էր մահվան թռիչքներին և մարդկության դեմ այլ հանցագործություններին, ներառում էր 54 նախկին պաշտոնյայի։ Դատավարության ընթացքում լսվել է 830 վկաների վկայություն, և քննվել են 789 զոհի մահվան հանգամանքները։ 2017 թվականի նոյեմբերի 29-ին կայացված դատավճռով 29 մեղադրյալներ դատապարտվել են ցմահ ազատազրկման, վեցը արդարացվել են, իսկ մնացած 19-ը ստացել են 8-ից 25 տարի ազատազրկում։
### Չիլի
Օրեգիեր Բենավենտեն՝ Աուգուստո Պինոչետի նախկին անձնական ուղղաթիռի օդաչուն, խոստովանել է, որ բազմաթիվ անգամներ բանտարկյալներին նետել է օվկիանոսը կամ Անդերի լեռների գագաթներին։

Մահվան թռիչքները հաճախ օգտագործվել են նաև արդեն սպանված ընդդիմադիրների մարմիններից ազատվելու համար։ Մի վկայության մեջ նկարագրված է այս ընթացակարգը՝ դիակները դրվում էին պարկերի մեջ, յուրաքանչյուր պարկ կապվում էր մետաղալարով, այնուհետև այս ամբողջը ծածկվում էր երկրորդ պարկով։ Պարկերը բեռնվում էին բեռնատար մեքենաների մեջ և ուղղաթիռներով տեղափոխվում էին դեպի Վալպարաիսոյի ափամերձ շրջան։ Այնտեղ մարմինները նետվում էին օվկիանոս։ Գաղտնի ոստիկանության գործակալ Օսվալդո Ռոմոն 1995 թվականի հարցազրույցում խոստովանել է իր մասնակցությունը մահվան թռիչքներին՝ առանց ափսոսանքի նշելով․ «Իսկ ավելի լավ չէ՞ր լինի մարմինները նետել հրաբուխի մեջ»։

2001 թվականին Չիլիի նախագահ Ռիկարդո Լաոսը հայտարարել է, որ Պինոչետի իշխանության ժամանակաշրջանում 120 քաղաքացիական անձ ուղղաթիռից նետվել է օվկիանոս, Չիլիի լճեր և գետեր։

1973 թվականի քաղաքական անկարգությունների ժամանակ, Նելտումե քաղաքում, Լուի Անկապի անունով մի մարդ, ըստ տեղեկությունների, փրկվել է մահվան թռիչքից՝ ընկնելով «chusquea quila» խիտ թփուտների մեջ, որոնք որպես «ներքնակ» են ծառայել։

### Կոլումբիա
Վիոլենսիայի պատերազմի (1948–1958) ժամանակ կոլումբիական զինվորականները ինքնաթիռներից այլախոհներին նետում էին պարտիզանների վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներ։

### Գվատեմալա
Այս մեթոդը ենթադրաբար օգտագործվել է Գվատեմալայի ցեղասպանության ժամանակ։ 1975 թվականի հուլիսի 7-ին՝ Խոսե Լուիս Արենասի սպանությունից մեկ ամիս անց, համազգեստով բանակային դեսանտայինների մի ջոկատ ժամանել է Իքսկան Գրանդե և առևանգել է 30 տղամարդու։

### Ֆրանսիա
#### Ֆրանսիական Ալժիր

Ալժիրի անկախության պատերազմի ընթացքում (1954–1962)՝ մասնավորապես 1957 թվականի Ալժիրի ճակատամարտի ժամանակ, մահվան թռիչքները կիրառվել են ֆրանսիական 10-րդ դեսանտային դիվիզիայի կողմից՝ գեներալ Ժակ Մասյուի հրամանատարությամբ։ Երբ պարզվել է, որ դիակները երբեմն հայտնվում էին ջրի երեսին, դեսանտայինները սկսել են կոնկրեցիայի գնդեր կապել զոհերի ոտքերին։ Այս մեթոդով սպանվածները ստացել են «Բիժեարի ծովախեցգետիններ» մականունը՝ ի պատիվ դիվիզիայի հրամանատարներից մեկի՝ Մարսել Բիժեարի։

#### Ֆրանսիական Մադագասկար
1947 թվականի Մադագասկարի ապստամբության ժամանակ հարյուրավոր մադագասկարցիներ սպանվել են Մանանջարի շրջանում, այդ թվում՝ 18 կին և մի խումբ կալանավորներ, որոնք նետվել են ինքնաթիռներից։

### Ինդոնեզիայի կողմից Արևելյան Թիմորի օկուպացիա
Ինդոնեզական ուժերը՝ Արևելյան Թիմորի օկուպացիայի ժամանակ (1975–1999), ենթադրվում է, որ ուղղաթիռներից կասկածելի պարտիզաններին և անկախության կողմնակիցներին նետել են Տասիտոլու լիճը (Թիմորի մայրաքաղաք Դիլիից արևմուտք)։ Կալանավորներին նետել են նաև Դիլիի և Այլեուի միջև ընկած ժայռոտ լեռները, Դիլիի ծոցը, ինչպես նաև Ջակո կղզու շրջակա ծովը։ 

«Ամնեսթի ինթերնեյշնլ»-ի տվյալներով՝ ամենահայտնի զոհերից մեկը Վենանսիո Գոմես դա Սիլվան էր՝ FRETILIN կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի նախկին անդամ։ 1980 թվականի հուլիսի 14-ին նրան նստեցրել էին ուղղաթիռ ու տարել Ռեմեխիոյի ուղղությամբ։ 15 րոպե անց ուղղաթիռը վերադարձել էր առանց նրա։

### Պապուա Նոր Գվինեա
1988–1998 թվականների Բուգենվիլի հակամարտության ընթացքում Պապուա Նոր Գվինեայի պաշտպանական ուժերը (PNGDF) կիրառել են մահվան թռիչքների մեթոդը՝ խոշտանգումների հետևանքով մահացած ապստամբների դիակներից ազատվելու համար։ Նշվել է նաև, որ որոշ զոհեր դեռ կենդանի էին, երբ նրանց դիակներն օդից նետվել են։

### Հարավային Աֆրիկա
1970-ականների վերջերին Հարավաֆրիկյան ռասիստական ապարտհեյդ կառավարությունը սկսել է ընդդիմադիրների դեմ մահվան թռիչքների կիրառումը։ Դրա համար ստեղծվել էր հարավաֆրիկյան պաշտպանական ուժերի հատուկ ստորաբաժանում՝ «Delta 40»։ Հարավարաֆրիկյան սահմանային պատերազմի ժամանակ հարյուրավոր «Աֆրիկյան ազգային կոնգրեսի» (ANC), «Պանաֆրիկյան կոնգրեսի» (PAC) և «Նամիբիայի Սվապո շարժման» (SWAPO) անդամներ ու գրոհայիններ նետվել են Ատլանտյան օվկիանոսը՝ Նամիբիայի ափերից։

Օդանավերն օգտագործվել են նաև այլ եղանակով սպանված բանտարկյալների դիակներից ազատվելու համար։ Օրինակ՝ 1983 թվականի ապրիլին, երբ «RENAMO» ապստամբ խմբավորման հինգ անդամ սպանել էին կազմակերպության գլխավոր քարտուղար Օռլանդո Քրիստինային, նրանց տեղափոխել էին Կապրիվի գոտի՝ ի ռազմական խորհրդի առաջ դատելու, և գնդակահարվել էին։ Դիակները փաթաթվել էին ծածկոցների մեջ և նետվել Ատլանտյան օվկիանոսը։ Դեպքը քողարկելու նպատակով կազմվել էր կեղծ թռիչքային պլան։

### Զաիր
Մաբուտուի ռեժիմի ժամանակաշրջանում (Զաիր, այժմ՝ Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն) անհայտ թվով մարդիկ արտադատական կարգով սպանվել են ուղղաթիռներից՝ նետվելով Զաիր գետը, Կինսուկայի ջրվեժները կամ Շաբա շրջանի Կապոլովե լիճը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Argentina holds 'death flights' trial . – video report by *[[Al Jazeera America]].* November 29, 2012.
*Final destination: the legacy of Argentina's death flights – in pictures. Photo essay on the Argentinean death flights. April 2017

Կատեգորիա:Ալժիրի պատմություն
Կատեգորիա:Արգենտինայի պատմություն
Կատեգորիա:Զանգվածային սպանություն
Կատեգորիա:Հանցագործություն
Կատեգորիա:Մադագասկարի պատմություն
Կատեգորիա:Մահապատժի միջոցներ
Կատեգորիա:Ռազմական ավիացիա
Կատեգորիա:Ռազմական հանցագործություններ