Տակայասուի արտերիտ

**Տակայասուի արտերիտը** (հայտնի է նաև որպես **աորտայի աղեղի սինդրոմ**, **ոչ սպեցիֆիկ աորտոարթերիտիտ** և **առանց պուլսի հիվանդություն**) խոշոր անոթների գրանուլեմատոզ վասկուլիտի մի ձև է `ինտիմայի զանգվածային  ֆիբրոզով և վազոկոնստրուկցիաներով, որով ամենից հաճախ ախտահարվում  են երիտասարդ կամ միջին տարիքի ասիական ծագման կանայք, չնայած յուրաքանչյուրը կարող է ախտահարվել։ Այն հիմնականում ախտահարում  է աորտան (սրտից դուրս եկող խոշոր արյան անոթ) և նրա ճյուղերը, ինչպես նաև թոքային զարկերակները։ Կանանց ախտահարման հավանականություն  8-9 անգամ ավելի բարձր է, քան տղամարդկանց։

Այս հիվանդության ժամանակ մարդիկ հաճախ ախտանիշերը  նկատում են  15-ից 30 տարեկանում։ Արևմտյան աշխարհում աթերոսկլերոզը աորտայի աղեղի անոթների ախտահարման ավելի տարածված պատճառ է, քան Տակայասուի արտերիտը։  Տակայասուի արթերիտը նման է վասկուլիտի այլ ձևերի, ներառյալ հսկա բջջային արտերիտը, որը սովորաբար ախտահարում  է տարեցներին։

Աորտայի հիմնական ճյուղերի օբստրուկցիայի հետևանքով, որոնցից են  ընդհանուր քնային զարկերակը, բազկագլխային զարկերակը և ենթաանրակային զարկերակը, Տակայասուի արտերիտը կարող է ի հայտ գալ պուլսի բացակայությամբ վերին վերջույթներում (ձեռքերում, բազկի և նախադաստակի շրջանում թույլ պուլսի առկայություն կամ դրա բացակայություն ֆիզիկալ զննման ժամանակ), ինչն էլ կարող է  պատճառ լինել, որ այն անվանում են առանց պուլսի հիվանդություն։ Երիկամային զարկերակների ախտահարման հետևանքով կարող է առաջանալ ռենովասկուլյար հիպերտենզիա։

## Նշաններ և ախտանիշներ
Որոշ մարդկանց մոտ զարգանում է սկզբնական "բորբոքային շրջան", որը բնութագրվում է համակարգային հիվանդության նշաններով և անբավարարության ախտանիշներով, ջերմության բարձրացումով, գիշերային առատ քրտնարտադրությամբ, քաշի կորստով, հոդացավերով, ֆիզիկական հոգնածությամբ և ուշաթափություններով։ Ուշաթափության պատճառները կարող են  լինել  ենթաանրակային զարկերակի թալանման կամ քնային հանգույցի գերզգայունության հետևանք։ Հաճախ նաև դիտվում է ԷՆԱ և C-ռեակտիվ սպիտակուցի բարձրացում (բորբոքման ոչ սպեցիֆիկ մարկերներ)։ Սկզբնական "բորբոքային շրջանին" հաճախ հաջորդում է "առանց պուլսի շրջանը"։ "Առանց պուլսի շրջանը" բնութագրվում է անոթային  անբավարարությամբ, ՝ անոթների ինտիմայի  նեղացման հետևանքով, որի արդյունքում  առաջանում է ձեռքի կամ ոտքի կաղություն, երիկամային զարկերակի նեղացում, որի հետևանքով առաջանում է հիպերտենզիա, և նևրոլոգիական արտահայտումներ, որոնք առաջանում են ուղեղ արյան հոսքի նվազման հետևանքով։

Հարկ է նշել, որ բարձր արյան ճնշման պատճառը երիկամային զարկերակի ստենոզն է։ Նորմալ պերֆուզիայի դեպքում երիկամներն արտադրում են ռենին կոչվող նյութի համամասն քանակություն։ Երիկամային զարկերակի ստենոզը առաջացնում է  յուքստագլոմերուլար ապարատի հիպոպերֆուզիա (արյան հոսքի նվազում), ինչը հանգեցնում է արյան մեջ ռենինի սեկրեցիայի բարձրացման և ալդոստերոնի բարձր մակարդակի, ինչը, ի վերջո, հանգեցնում է ջրի և աղի պահպանման և արյան բարձր ճնշման։ Հիվանդության նյարդաբանական ախտանիշները տարբերվում են ՝ կախված աստիճանից, արյան անոթների խցանման բնույթից, և կարող է տատանվել գլխապտույտից մինչև ցնցումներ (ծանր դեպքերում)։ Տակայասուի արտերիտի հազվագյուտ և կարևոր առանձնահատկություններից մեկը  ակնագնդի  ախտահարումն է  տեսողական դաշտի արատների, տեսողության կորստի կամ ցանցաթաղանթային արյունազերղման ձևով։ Տակայասուի արթերիտի հետ կապված որոշ մարդիկ կարող են ունենալ միայն ուշ անոթային փոփոխություններ ՝ առանց առկա համակարգային հիվանդության։ Ուշ փուլերում զարկերակային պատերի թուլությունը կարող է առաջացնել տեղայնացված  անևրիզմաներ։ Ինչպես բոլոր անևրիզմաների դեպքում, առկա է պատռվածքի և անոթային արյունահոսության հավանականություն, ինչը պահանջում է մոնիտորինգ։ Դիտարկելով քրոնիկ գործընթացը և կոլատերալների լավ  զարգացվածությունը, Ռեյնոի համախտանիշը և մատների գանգրենան շատ հազվադեպ են հանդիպում Տակայասուի արտերիտի ժամանակ։ Այս իրավիճակի հազվագյուտ բարդությունը կորոնար զարկերակների անևրիզմներն են։  
մինի|600x600փքս|Ցանցաթաղանթի կենտրոնական զարկերակի (կարմիր)  և երակի (կապույտ) արյան հոսքի  պուլսային ալիքը, որը չափվել է Տակայասուի արթերիտ ունեցող հիվանդի ակնահատակում Լազերային Դոպլեր հետազոտության միջոցով։
Լազերային դոպլեր հետազոտության ինֆրակարմիր թվային հոլոգրաֆիայի միջոցով կարող է արյան անոթային անբավարարություն ունեցող հիվանդների մոտ հայտնաբերել արյան հոսքի բնորոշ ալիքների ձևեր ցանցաթաղանթի կենտրոնական զարկերակում և  երակում, որտեղ կարող են դիտարկվել  հանդարտ սիստոլո-դիաստոլիկ պուլս։ Այս մեթոդը ապահովում է ոչ ինվազիվ անգիրոգրաֆիկ բարձր խտության կոնտրաստային  հետազոտություն , ակնագնդի  հետին պատի անոթների լուսանցքի պրոֆիլների չափման համար, տարածական լայնացմամբ, համեմատած ինդոցիանինային կանաչով անգիոգրաֆիայի հետ։

## Ախտաֆիզիոլոգիա
[մինի|Աքսիալ T1-խտացված պատկեր․ [ՄՌՏ հետազոտություն գադոլինիումով Տակայուսի արթերիտով հիվանդի մոտ, որը ցույց է տալիս աորտայի պատի հաստացում,և որն էլ   համապատասխանում է խոշոր անոթային վասկուլիտին։]]

Չնայած, որ Տկայասուի արտերիտի էթոլոգիան անհայտ է, տվյալ իրավիճակը բնութագրվում է աորտայի և նրա խոշոր ճյուղերի հատվածավոր և  գրանուլեմատոզ բորբոքմամբ։ Այդ բորբոքումը բերում է զարկերակային ստենոզի, թրոմբոզի և անևրիզմայի։ Խրոնիկական վասկուլիտի հետևանքով առաջանում է  արյունատար անոթների ոչ կանոնավոր ֆիբրոզ, երբեմն բերելով անոթի ինտիմայի մասիվ ֆիբրոզի։  Ակնհայտ նեղացումը բորբոքման, գրանուլացիայի և ֆիբրոզի հետևանքով, հաճախ երևում է  զարկերակների հետազոտություններում, ինչպիսիք են մագնիսառեզոնանսային անգիոգրաֆիան, ՀՇ անգիոգրաֆիան և  զարկերակային անգիոգրաֆիան։

### Գենետիկա
Գենետիկական ներդրումը Տակայասուի արտերիտի պաթոգենեզում հաստատվում է գենետիկական ասոցիացիայով HLA*B 52-ի հետ։ 2013 թ.-ին համատեղ մեծ ուսումնասիրությունը պարզել է հիվանդության նկատմամբ զգայունության մի քանի լրացուցիչ լոկուսներ ՝  գենետիկական լոկուսների թիվը հասցնելով հինգ ռիսկի լոկուսների ամբողջական գենոմում։ Թուրքիայից և Հյուսիսային Ամերիկայից Տակայասուի արտերիտ ունեցող հիվանդների երկու էթնիկապես տարբերվող հիվանդների մոտ կոհորտային հետազոտությամբ գենոտիպավորվել է շուրջ 200,000 գենետիկական տարբերակ `օգտագործելով հատուկ մշակված գենոտիպային պլատֆորմ (Immunochip): Բացի այդ, հայտնաբերվել և հաստատվել է Տակայասուի արթերիտի ի և 1-ին քրոմոսոմի FCGR2A / FCGR3A լոկուսի միջև գենետիկ կապը (rs10919543, OR = 1,81, p = 5,89 10-12): Այս լոկուսի ռիսկի ալելը հանգեցնում է FCGR2A mRNA- ի էքսկրեցիայի ավելացմանը։ Բացի այդ, գենետիկ ասոցիացիա է ստեղծվել IL12B- ի և Տակայասուի արթերիտի միջև(rs56167332, OR = 1.54, p = 2.18 10-8): Բացահայտվել է հիվանդության հինգերորդ գենետիկ լոկուսը PSMG1- ից ցածր 21q22 քրոմոսոմի միջգենային շրջանում (P = 4.39X10-7)։  Վերջերս կատարված ընդհանուր գենոմ ասոցացված ուսումնասիրությունը (GWAS) պարզել է Տակայասուի արտերիտի գենետիկ զգայունության լոկուսները IL6- ում (rs2069837) գենոմի լայն նշանակության մակարդակով (շանսերի հարաբերակցություն[OR] 2.07, P = 6.70 × 10 (-9)), RPS9 / LILRB3 ( rs11666543) (ԿԱՌ 1.65, P = 2.34 × 10 (-8)) և 21q22 քրոմոսոմի (rs2836878) միջգենային լոկուսը (ԿԱ 1.79, P = 3.62 × 10 (-10)): Գենետիկական զգայունության լոկուսը  RPS9 / LILRB3-ում գտնվում է լեյկոցիտների ընկալիչների գեների կլաստերի սահմաներում՝ 19q13.4 քրոմոսոմում, և հիվանդացության ռիսկը տվյալ լոկուսում պայմանավորում  է մի քանի գեների  ցածր էքսպրեսիայի մակարդակով՝ ներառյալ   լեկոցիտային իմունոգլոբուլինանման ընկալիչի ինհիբիտորի գենը LILRB3 (P = 2,29 × 10 (-8))։ Բացի այդ, այս ուսումնասիրության արդյունքում հայտնաբերվել են հավակնորդության զգայունության լրացուցիչ գեներ ՝ ասոցացման ենթադրյալ մակարդակներով (P 60 տարեկան սկզբնական տարիք։

Տակայասուի արտերիտը չի ասոցացվում  ANCA, ռևմատոիդ գործոնի, ANA և  հակակարդիոլիպինային հակամարմինների հետ։

## Բուժում
Տակայասուի արտերիտով հիվանդներից շատերը պատասխանում են ստերոիդներով բուժմանը ՝ ինչպիսինն է պրեդնիզոլոնը։ Սովորական մեկնարկային դոզան օրական կազմում է մոտ 1 միլիգրամ մեկ կիլոգրամ մարմնի քաշի համար (մարդկանց մեծամասնության համար դա կազմում է օրական 60 միլիգրամ)։ Զգալի կողմնակի էֆեկտների հետևանքով, երկարաժամկետ բարձր դոզայով պրեդնիզոնի ընդունման չփաբաժինը մի քանի շաբաթվա ընթացքում նվազեցվում է , որը վերահսկում է ախտանիշները և սահմանափակում է ստերոիդների կողմնակի ազդեցությունները:

Խոստումնալից արդյունքներ են ձեռք բերվում միկոֆենոլատով և տոցիզումաբով։ Եթե բուժումը բարձր մակարդակով չի իրականացվում, դա կարող է հանգեցնել երկարատև վնասների կամ մահվան։

Հիվանդները, ովքեր չեն արձագանքում ստերոիդներին, կարող է իրականացվել ռևասկուլյարիզացիա ,անգիոպլաստիկա և ստենտավորում։ Ռևասկուլյարիզացիայի արդյունքները կախված են հիմնական հիվանդության ծանրությունից։

## Պատմություն
Տակայասուի արտերիիտի առաջին դեպքը նկարագրվել է 1908 թվականին ճապոնացի ակնաբույժ Միկիտո Տակայասուի կողմից՝ Ճապոնիայի ակնաբույժների միության հանդիպման ժամանակ։ Տակայասուն բնութագրեց ցանցաթաղանթի անոթների յուրահատուկ փոփոխություն։ Երկու ճապոնացի բժիշկներ այդ հանդիպման ժամանակ (Օնիշի և Կագոշիմա) բնութագրեցին նմանատիպ փոփոխություններ այնպիսի մարդկանց մոտ, ում մոտ բացակայում էր անոթազարկը ձեռքի վրա։

Այժմ հայտնի է, որ աչքում հայտնաբերվող փոփոխությունները անգիոգենեզի հետևանք են ի պատասխան պատասխան պարանոցի զարկերակների նեղացման։ Պուլսի բացակայությունը որոշ մարդկանց մոտ նույնպես կապված է զարկերակների նեղացման հետ։ Տակայասուի կողմից նկարագրված փոփոխությունները հազվադեպ են հանդիպում Հյուսիսային Ամերիկայի և Բրիտանական Կոլումբիայի բնակիչների մոտ։

## Ծանոթագրություններ