Պեդոսֆերա

thumb|right
**Պեդոսֆերա** ( «հող» + σφαίρα «գնդակ»), Երկրի հողային կեղևն է, որը նման է երկրի այլ շերտերին - գեոսֆերային՝ լիթոսֆերա, հիդրոսֆերա, մթնոլորտ։

## Նկարագրություն
Երկրագնդի հողային ծածկույթը գրեթե առանց ընդհատումների ծածկում է մայրցամաքների և կղզիների ամբողջ մակերեսը։ Ակադեմիկոս Վ. Ի. Վերնադսկին պեդոսֆերայի մեջ ընդգրկում էր ջրային ավազանների տիղմի նմանատիպ շերտերը ևս։

Որպես «պեդոսֆերա» տերմինի հոմանիշ՝ օգտագործվում է «աշխարհի կամ Երկիր հողային ծածկույթ» հասկացությունը, քանի որ այդ շերտերը ծածկում են երկրի հողային մակերևույթի մեծ մասը։ Պեդոսֆերայի ուսումնասիրությամբ զբաղվում է հատուկ բնագիտա-պատմական գիտություն՝ երկրագիտությունը։ Առաջին անգամ «պեդոսֆերա» տերմինը գիտական շրջանառության մեջ է մտցրել Մոսկվայի համալսարանի պրոֆեսոր Ա. Յարիլովը իր «Պեդալոգիան՝ որպես ինքնուրույն բնական  գիտություն երկրի մասին» մենագրության մեջ, որը լույս է տեսել 1905-ին Յուրիևի համալսարանում (այժմ՝ Էստոնիա, Տարտու)։ Այժմ այս տերմինը լայնորեն կիրառվում է գիտահետազոտական գրականության մեջ և երկրագիտության դասագրքերում։

## Ծագում և կազմություն
Պեդոսֆերան ձևավորվել է մթնոլորտային խոնավության, արևի ջերմության, բուսական աշխարհի և կենդանական աշխարհի բազմադարյան ազդեցության արդյունքում երկրի ցամաքային ժայռերի մակերեսային շերտերում։ Աշխարհի տարբեր գոտիներում և տարածաշրջաններում բնական պայմանների բազմազանության պատճառով նրա հողային ծածույթը կազմող շերտերը շատ բազմազան են։

Պեդոսֆերայի ոլորտում կան հարյուրավոր հիմնական տիպեր և հողի բազմաթիվ տեսակներ և սորտեր, որոնք տարբերվում են կառուցվածքով, ֆիզիկական և քիմիական հատկություններով, հիդրոթերմային ռեժիմով, հողի բիոտայի կազմով և կենսագործունեությամբ (հողում ապրող կենդանի արարածներ, ներառյալ միկրոօրգանիզմները)։ Երկրաշերտի ոլորտում կան հարյուրավոր հիմնական տիպեր և հողի բազմաթիվ տեսակներ և սորտեր, որոնք տարբերվում են կառուցվածքով, ֆիզիկական և քիմիական հատկություններով, հիդրոթերմային ռեժիմով, հողի բիոտայի կազմով և կենսագործունեությամբ (հողում ապրող կենդանի արարածներ, ներառյալ միկրոօրգանիզմները)։ Երկրի մակերեսին տարբեր տեսակների և բաշխումը և հողի ծածկույթի տարածական կառուցվածքը ունեն բնական զոնալ-աշխարհագրական բնույթ և պայմանավորված են հողի ձևավորման բիոկլիմայական և լիթոլոգիական-գեոմորֆոլոգիական գործոնների համակցված փոխազդեցությամբ։

Հողաշերտերի աշխարհագրական բաշխման օրինաչափությունները և երկրի ծածկույթի կառուցվածքը ուսումնասիրվում են հատուկ գիտակարգով` երկրագիտությամբ։ Առավել ցայտուն և համակարգված ձևով պեդոսֆերայի կառուցվածքի ընդհանուր պատկերը արտացոլվում է երկրագիտական քարտեզներում և երկրի աշխարհագրական գոտիավորման քարտեզներում։ Երկրի քարտեզները ծառայում են գիտության և մարդկային հասարակության զարգացման նպատակներին՝ հիմք ապահովելով կենսոլորտում հողերը (որպես բնական մարմիններ) նկարագրելու և համակարգելու համար և որակապես և քանակականորեն գնահատելով հողի կարևորագույն հատկությունները այս կարևոր բնական ռեսուրսը ռացիոնալ կառավարման համար։ Հողի քարտեզները պարունակում են տեղեկատվություն, որը կարող է օգտակար լինել ոչ միայն գիտնականների, այլև տարածքային ղեկավարների, լանդշաֆտային ճարտարապետների, բնապահպանների, սանիտարական բժիշկների, գյուղատնտեսական աշխատողների, անտառապահների և այլոց համար։

## Մոլորակային գործառույթներ
Չնայած իր ցածր ամրությանը (հաստությանը)՝ ընդամենը մի քանի սանտիմետրից մինչև մեկուկեսից մինչև երկու մետր, պեդոսֆերան իրականացնում է բազմաթիվ մոլորակային գործառույթներ, որոնք մեծ էկոլոգիական նշանակություն ունեն Երկրի վրա կյանքի համար, հիմնականում հողի կենդանի աշխարհի համար, ներառյալ մարդիկ իրենց տնտեսական գործունեությամբ։ Տարբեր ցամաքային էկոհամակարգերում և ընդհանուր առմամբ կենսոլորտի հողի կողմից կատարված բազմաթիվ գործառույթներից մեծագույն նշանակություն ունեն նրանք, որոնք բնութագրում են երկրոլորտը որպես եզակի բնակավայր և կենդանի էակների կենսական ակտիվությունը։ Եզակիությունը դրսևորվում է նրանում, որ լինելով բարակ երկրային կեղև, հողի ծածկը բնութագրվում է կյանքի բարձր խտությամբ և դրանում բնակվող կենդանի էակների մեծ տեսակների բազմազանությամբ։ Իսկապես, կենսաբանների ուսումնասիրությունների համաձայն, Երկրի վրա հայտնի գենետիկորեն տարբեր բույսերի և կենդանիների տեսակների ավելի քան 92% -ը երկրային է և ապրում է գետնին կամ այնտեղ։ Երկրի բույսերի համակարգում տեղի է ունենում օրգանական նյութերի կուտակման և ոչնչացման մեծ երկկողմանի գործընթաց, որն ապահովում է Երկրի վրա կյանքի վերականգնման և ցիկլային բնույթը։

Հողի շատ կարևոր և ամենատարածված գործառույթը նրանց կենսաբանական արտադրողականությունն է (գյուղատնտեսական հողերում `պտղաբերություն), այսինքն` բույսերին սննդանյութերով, խոնավությամբ, օդով և ջերմությամբ ապահովելու ունակությունը, և դրանով իսկ վերարտադրելով բույսերի կյանքը, բերք է բերում։ Պտղաբերության օգտագործումը մարդուն տալիս է ավելի քան 98%-ը ողջ սննդամթերքի և մեծ քանակությամբ տարբեր հումքների արդյունաբերական արտադրության համար։ Հետևաբար, մարդկության ողջ պատմության ընթացքում հողի բերրիության համար պայքարը միշտ եղել է առաջին տեղերից մեկում։

## Կառուցվածք
* Պեդոսֆերան ծածկում է գրեթե ամբողջ Երկիրը
* Հողի շերտեր
* Ենթաշերտային կամ ստորջրյա հողեր՝ տիղմեր
* Հեղեղներից ողողված հողերը
* Գյուղատնտեսական ջրովի հողեր (բրինձ)
* Ստորին նստվածքներ
* Պեդոսֆերայի տարածքը 400 միլիոն կմ2 է։ Համեմատության համար ամբողջ երկրաշերտը 149 միլիոն  կմ2 է։ Բոլոր ջրերը՝ 361 միլիոն կմ2

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
Гиляров М. С., Криволуцкий Д. А. Жизнь в почве. М, Молодая гвардия, 1985, 190 стр

Глазовская М. А. Почвы мира (география почв). М.: Изд-во МГУ, 1973

Добровольский В. В. География и палеогеография коры выветривания СССР.- М., 1969.- 273 с.

*Ярилов, А. А.* Педология как самостоятельная естественная дисциплина о земле. — Юрьев, 1904—1905. — С. Часть 1, С. 480, Часть 2, С. 244..

Կատեգորիա:Երկիր
Կատեգորիա:Երկրի կառուցվածք