Էլիզա Ֆրենսիս Էնդրյուս

**Էլիզա Ֆրենսիս Էնդրյուս** (, ),  ամերիկյան Ոսկեդարի հայտնի գրող։ Նրա ավելի կարճ ստեղծագործությունները տպագրվել են հանրահայտ ամսագրերում և թերթերում, այդ թվում՝ «Նյու Յորք աշխարհ»-ը և «Գոդիի տիկնոջ գիրք»-ը։ Նրա ավելի երկար աշխատանքները ներառում են «Ջորջիայի աղջկա պատերազմի ժամանակ» ամսագիրը (1908) և երկու բուսաբանության դասագիրք։
Էնդրյուսը համբավ է ձեռք բերել գրականության, կրթության և գիտության ոլորտներում և հաջողություններ ուներ թե՛ որպես էսսեիստ և թե՛ արձակագիր։ Ֆինանսական դժվարությունները ստիպեցին նրան սկսել դասավանդել ծնողների մահից հետո, թեև նա շարունակեց հրատարակել իր ստեղծագործությունները։ Թոշակի անցնելու ժամանակ նա հրատարակել է բուսաբանության երկու դասագիրք՝ *«Բուսաբանություն ամբողջ տարին»* և *«Գործնական բուսաբանություն»* վերնագրով, որոնցից վերջինը հայտնի է դարձել Եվրոպայում և թարգմանվել է Ֆրանսիայի դպրոցներում։

## Կենսագրություն
### Վաղ կյանք
Էլիզա Ֆրենսիս «Ֆաննի» Էնդրյուսը ծնվել է 1840 թվականի օգոստոսի 10-ին Վաշինգտոնում, Ջորջիա, Անուլետ Բոլի և Ջորջիա նահանգի Գերագույն դատարանների դատավոր Գարնեթ Էնդրյուսի երկրորդ դուստրը։ Նրա հայրը իրավաբան, դատավոր և պլանտացիայի սեփականատեր էր, ուներ մոտ երկու հարյուր ստրուկ։ Էնդրյուսը մեծացել է ընտանեկան կալվածքում՝ Հեյվուդում, որի անունը նա հետագայում օգտագործելու էր կեղծանունով՝ «Էլզեյ Հայ»։ Հաճախել է տեղի Կանանց Սեմինարիայի դպրոցը և ավելի ուշ ավարտել է Լա Գրենժի իգական քոլեջի առաջին դասարանը։ Նա լավ տիրապետում էր գրականությանը, երաժշտությանը և արվեստին, տիրապետում էր ֆրանսերենին և լատիներենին։ Ավարտելուց հետո Էնդրյուսը վերադարձավ տուն՝ ապրելու հոր հետ։ Մոտավորապես այս ժամանակաշրջանում Հարավային նահանգները սկսեցին անջատվել Միությունից։ Թեև նրա հայրը բացահայտ դեմ էր անջատմանը, Էնդրյուսի երեք եղբայրները զինվորագրվեցին Համադաշնային պետությունների բանակին։ Էնդրյուսը և նրա քույրերը նույնպես աջակցում էին Համադաշնությանը։

Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ Էնդրյուսին և նրա քրոջը ուղարկեցին ապրելու իրենց ավագ քրոջ հետ հարավ-արևմտյան Ջորջիայում։ Էնդրյուսը և՛ իր ճանապարհորդությունը, և՛ մնալը գրանցել է մի ամսագրում, որը հետագայում հրատարակվել է «Ջորջիացի աղջկա պատերազմական ամսագիր. 1864-65» վերնագրով։ Թեև օրագիրը լույս չի տեսել մինչև 1908 թվականը, սակայն օրագիրը փաստորեն սկսել է նրա կարիերան որպես գրող։ Ավելի ուշ՝ 1865 թվականին, իր հոր առաջարկով Էնդրյուսը *New York World*-ին ներկայացրեց «Կողոպուտի սիրավեպը»՝ իր առաջին հրատարակված ստեղծագործությունը։ Այն նկարագրում էր հարավի բնակիչների վերաբերմունքը Վերակառուցման ադմինիստրատորների կողմից, ովքեր պատերազմի ավարտից հետո գրավեցին հարավը։ Նա գրել է բազմաթիվ հոդվածներ տարբեր հրապարակումների համար այնպիսի թեմաների շուրջ, ինչպիսիք են կանացի նորաձևությունը պատերազմի ժամանակ, և հոդված Քեթրին Լիթլֆիլդ Գրինի մասին, ով Էլի Ուիթնիի բամբակի ջինի աջակիցն էր։

### Ուսուցչի կարիերան
Գարնեթ Էնդրյուսը մահացավ 1873 թվականին՝ թողնելով իր ընտանիքին ֆինանսական ծանր վիճակում։ Ընտանիքը վաճառեց պլանտացիան, և դրա համար Ֆանի Էնդրյուսը ստիպված էր վճարովի աշխատանք փնտրել։ Նա կարճ ժամանակով խմբագրել է *Washington Gazette*-ը, բայց երբ խմբագիրը պարզել է, որ նա կին է, հեռացվել է աշխատանքից։ Այնուհետև նա դարձավ Միսիսիպի նահանգի Յազու քաղաքում գտնվող Աղջիկների ավագ դպրոցի տնօրեն, որտեղ մնաց յոթ տարի։ Նա հրաժարական է տալիս 1880-ականների սկզբին ծանր հիվանդությունից հետո ապաքինվելու համար։ Այնուհետև Էնդրյուսը վերադարձավ Վաշինգտոն՝ դառնալու իր նախկին սեմինարիայի դպրոցի տնօրենը։ 1882 թվականին նա ստացել է արվեստի պատվավոր մագիստրոսի կոչում Վեսլեյան իգական քոլեջում, Մեյկոն, Ջորջիա։ 1885 թվականին նա տեղափոխվել է Մաքոն, որտեղ աշխատել է որպես ֆրանսերենի և գրականության պրոֆեսոր 1886-1896 թվականներին։ Այս ժամանակահատվածում նա նաև աշխատել է որպես դպրոցական գրադարանավարուհի։ Նա ևս մեկ անգամ վերադարձավ Վաշինգտոն և ամբողջ դրույքով իրեն նվիրեց դասախոսություններին և գրելուն։

## Անձնական համոզմունքներ
### Կանայք հասարակության մեջ
Էնդրյուսի առաջին վեպը՝ «*Ընտանեկան գաղտնիք*» (1876), պատկերում է կանանց դերը հետպատերազմյան հարավում։ Նա նշում է փողի համար ամուսնանալուն բնորոշ թշվառությունը և մի կետում գրում է. «Օ՜, ստրկությունը կին լինելն է և ոչ թե հիմար»։ Միևնույն ժամանակ, նա կարծում էր, որ հարավային հասարակության մեջ կանանց համար միակ ընդունելի դերը տնային տնտեսուհին ու մայրն էին, և նա համարում էր ուսուցանել «մտավոր վազքուղի, ձանձրալի ճանապարհ, որը անընդհատ անցնում է, որը միայն համբերություն է պահանջում»։ Նա նկատել է իր «*Պատերազմյան ամսագրի*» ներածության մեջ, որ «մեկ սերնդի կյանքի ընթացքում հարավի ժողովրդին կոչ է արվել անցնել այնպիսի փոփոխությունների միջով, որոնք մնացած աշխարհին դարեր են պահանջվել իրականացնելու համար»։
մինի|Էնդրյուսը 1897թ.-ին

### Քաղաքացիական պատերազմից հետո
Նախապատերազմյան և պատերազմյան ժամանակաշրջանի հարավի ազդեցությունը, որը Էնդրյուսը նկարագրում է որպես «եզակի հասարակություն», ակնհայտ են նրա աշխատանքում նրա ողջ կյանքի ընթացքում։ 1865-ի ապրիլին Կոնֆեդերացիայի հանձնվելու և 1860-ականների վերջի միջև ընկած ժամանակահատվածում Էնդրյուսը գրում էր մի քանի տեղական և ազգային ամսագրերի և թերթերի համար, ներառյալ *New York World-*ը և *Scott's Monthly*-ը՝ մեկնաբանություններ տալով Հարավի առջև ծառացած խնդիրների վերաբերյալ Վերակառուցման առաջին տարիներին. նա մտահոգություն հայտնեց տղամարդկանց համընդհանուր ընտրական իրավունքի վերաբերյալ, ինչը նա համարում էր որպես աֆրոամերիկացիների անտեղյակությունը տեղեկացված քվեարկության պրակտիկայի մասին։ Նրա հայացքները սևամորթ ամերիկացիների վերաբերյալ արտացոլում են սևամորթների իրավունքների պաշտպանության ժամանակակից հարավային վախերը։

Էնդրյուի էսսեներն ու վեպերը կանանց դերերի մասին տալիս են ամուր, հաճախ հակասական կարծիքներ իդեալական կանացիության մասին՝ արտացոլելով հակադրությունը ինչպես հարավային իդեալիզմին, այնպես էլ իր մասնագիտական ​​անկախությանը։ 1860-ականների վերջին նրա վաղ աշխատությունները հակասում էին կանանց ընտրական իրավունքին, քանի որ տղամարդկանց պաշտպանության տակ գտնվող կանանց դիրքը նրանց տալիս էր սոցիալական արտոնություններ, ինչպես օրինակ՝ բարոյական բարձրագույն ընկալումը, որոնք նրանք կզրկվեին, եթե տրվեին ընտրելու իրավունք։ Այս գաղափարները հակադրվում են իր հաստատած համոզմունքի հետ, ըստ որի կանայք ունեն կառավարման նույն ներուժը, ինչ տղամարդիկ և կարող են առաջ տանել հասարակությունը մասնավոր, մասնագիտական ​​աշխատանքի միջոցով՝ որպես ուսուցիչներ, բժիշկներ և առևտրականներ։

### Քաղաքականություն և ռասա
1899-ից 1918 թվականներին Էնդրյուսն իրեն հռչակեց սոցիալիստ և հոդված գրեց *International Socialist Review*-ի համար՝ նվիրված սոցիալիզմին. Այնուամենայնիվ, նա աջակցում էր խիստ ռասայական տարանջատմանը, որը պարտավորեցնում էր «սևամորթին կատարելագործվել՝ չխառնվելով սպիտակամորթների քաղաքակրթությանը» և պարծենում էր, որ գունային տարբերությունները պահպանվել էր իր հայրենի քաղաքում՝ Կու Կլյուքս Կլանի օգնությամբ։

### Բուսաբան
ԱՄՆ Ջորջիա նահանգի Մեյկոն քաղաքի Ուեսլեյան իգական քոլեջում դասավանդելիս Շարլոտ Ֆորդը նշում է, որ Էնդրյուսը իր առաջին պաշտոնական շփումն է ունեցել բուսաբանության հետ՝ աշխատելով բուսաբանության պրոֆեսոր Չարլզ Թաունսենդի հետ, չնայած որ նրա հետաքրքրությունը կարող էր առաջանալ դեռևս մանկության օրերից՝ ուսումնասիրելով Հեյվուդի շրջակայքի անտառը։ Էնդրյուսը սիրողական բուսաբան էր, հավաքում էր նմուշներ և անցկացնում փոքր հետազոտություններ, երբ կարողանում էր ժամանակ գտնել։ Իր բուսաբանական կարիերայի ընթացքում Էնդրյուսը դարձավ պահպանության ուժեղ ջատագովը՝ օգտագործելով իր հրապարակած ստեղծագործությունները՝ քննադատելու տորպինտին թորողներին և անտառները ոչնչացնող գյուղատնտեսներին։ Նրա առաջին դասագիրքը՝ *Բուսաբանություն ամբողջ տարին* (1903թ.) ուղղված էր ավագ դպրոցի լսարանին, հատկապես գյուղական դպրոցներում սովորողներին։ Այն պարունակում էր գործնական և լաբորատոր աշխատանքներ, որոնք նպատակաուղղված էին գրավելու այս դպրոցները դեպի ցածր բյուջետային գիտական ​​առարկա, որն օգտագործում էր նրանց շրջակա բնական աշխարհը, թանկարժեք փորձարարական նյութերի փոխարեն։ *Բուսաբանության գործնական դասընթացը*, նրա երկրորդ դասագիրքը, սակայն, ուղղված էր քոլեջի և համալսարանի լսարաններին և շեշտեց բուսաբանության և ավելի գործնական ոլորտների միջև փոխհարաբերությունները, ինչպիսիք են գյուղատնտեսությունը և տնտեսագիտությունը։ Գիրքը միջազգային ճանաչում է ստացել և թարգմանվել է ֆրանսիական դպրոցներում օգտագործելու համար: Էնդրյուսը նույնպես առաջադրվել էր որպես Իտալիայի Գիտությունների միջազգային ակադեմիայի անդամ, թեև նա չկարողացավ մեկնել Նեապոլ և ընդունել այդ պատիվը։

Էնդրյուսը գրել է իր վերջին հոդվածը՝ սպիտակ կաղնու մասին, 1926 թվականին։

Իր մահից հետո Էնդրյուսը իր գրքերից ստացված հոնորարները կտակեց Հռոմ քաղաքին, Ջորջիա՝ քաղաքային անտառային արգելոցի համար, թեև քաղաքը ի վերջո գումարը վերադարձրեց իր ունեցվածքին ֆինանսական միջոցների բացակայության պատճառով, որը հավանաբար կապված էր Մեծ դեպրեսիայի հետ։ Նա նաև իր անձնական հավաքածուից ավելի քան 3000 բույսերի նմուշներ է նվիրաբերել Ալաբամայի գյուղատնտեսության դեպարտամենտին։

Էնդրյուսը մահացավ 1931 թվականի հունվարի 21-ին Հռոմում, Ջորջիա նահանգում, իննսուն տարեկան հասակում։ Նա թաղված է Ռեստհավենի գերեզմանատանը, Վաշինգտոնում, Ջորջիա նահանգում գտնվող ընտանեկան հողամասում։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Judge_Garnett_Andrews_1827.jpg|Էլիզայի հայրը՝ դատավոր Գարնեթ Էնդրյուս, 1827թ.
Պատկեր:Annulet_Andrews_1827.jpg|Էլիզայի մայրը՝ Անուլեթ Էնդրյուս 1827թ.
Պատկեր:Metta_Andrews_1872.jpg|Էլիզայի փոքր քույրը՝ Մեթա էնդրյուս, 1872թ.
Պատկեր:Haywood_House.jpg|Հայվուդ պլանտացիան, որտեղ ծնվել է Էլիզան


## Մատենագրություն
* *Ջորջիացի աղջկա պատերազմական ամսագիր. 1864-65*
* *Ջորջիացի կանանց ամսագիր, 1870-1872*.
* *Ընտանեկան Գաղտնիք* (վեպ)
* *Արքայազն Հալ։ Կամ, Երիտասարդ հարուստի սիրավեպը*
* *Բուսաբանությունն ամբողջ տարին*
* *Բուսաբանության գործնական դասընթաց*

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ
* The War-Time Journal of a Georgia Girl, 1864-1865. New York: D. Appleton and Company, 1908.
* Tufts University, Boston, *The War-Time Journal of a Georgia Girl, 1864-1865.* perseus.tufts.edu

Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բուսաբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կին վիպասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիալիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կին գիտնականներ