Շոտլանդիայի պատմական շրջաններ

**Շոտլանդիայի շրջաններ** կամ **Շոտլանդիայի կոմսություններ (****), Շոտլանդիայի պատմական ենթաբաժանումներն են, որոնք ստեղծվել են միջնադարում և որպես վարչական միավորներ գործել մինչև 1975 թվականը։ Ի սկզբանե ստեղծվել են դատական նպատակներով (գտնվել են շերիֆի իրավասության տակ գտնվող տարածքում), 17-րդ դարից սկսած օգտագործվել են նաև տեղական ինքնակառավարման նպատակներով։ Դատական գործառույթների համար օգտագործվող տարածքները (շերիֆական տներ) տարանջատվել են կոմսություններից, որոնք 1975 թվականից տեղական ինքնակառավարման մարմինների (Շոտլանդի)) 1973 թվականի ակտի համաձայն դադարել են օգտագործվել տեղական ինքնակառավարման նպատակների համար։

Այսօր Շոտլանդիայում տեղական ինքնակառավարումը հիմնված է համայնքային տարածքների վրա, որոնք երբեմն պարունակում են վարչաշրջանների անուններ, բայց հաճախ ունեն շատ տարբեր սահմաններ։ Շրջանները դեռ օգտագործվում են հողերի գրանցման համար և կազմում են ենթամանդատային տարածքների հիմքը (չնայած վերջիններս ամբողջովին նույնական չեն)։

## Պատմություն
Շոտլանդիայի պատմական շրջաններն այժմ հասկացվում են այն տարածքների ամբողջությունը, որտեղից ստեղծվել է Շոտլանդական Թագավորությունը միջնադարում։ Այս տարածքներից յուրաքանչյուրն ունեցել է ծագման և զարգացման իր պատմությունը, որով տարբերվել է հարևան շրջաններից, շրջանների մեծ մասը աշխարհագրորեն միատեսակ տարածքներ են։ Տարածքի առումով համեմատաբար փոքր երկրում պատմական շրջանների քանակը բացատրվել է առաջին հերթին Շոտլանդիայի լանդշաֆտների բազմազանությամբ և դրա մեծ մասի ռելիեֆի լեռնային բնույթով։ Բացի այդ, Շոտլանդական պետության ձևավորման գործընթացների բարդությունը, որին մասնակցել են Շոտլանդիայի տարածքում հնագույն ժամանակներից ապրող հինգ ժողովուրդներ (պիկտեր, շոտլանդացիներ, բրիտներ, անգլեր և նորվեգացիներ), և մեծ դեր են խաղացել երկրի տարբեր շրջանների մեկուսացման մեջ։

Շոտլանդիայի Մալքոլմ III թագավորը (իշխանության տարիներ 1058-1093), հավանավար,  շերիֆներին ներկայացրել է որպես կառավարման նախկին ձևերը նորմանդական ֆեոդալական կառույցներով փոխարինելու քաղաքականության մաս։ Այդ քաղաքականությունը շարունակել են Էդգարը (թագավորել է 1097-1107 թվականներ), Ալեքսանդրը (թագավորել է 1107-1124 թվականներ), և մասամբ, Դավիթը (թագավորել է 1124-1153 թվականներ)։ Դավիթն ավարտել է երկրի բաժանումը շերիֆական տարածքների՝ հիմնվելով գոյություն ունեցող ազնվական տիտղոսակիր տներ՝ թանդոմների (*thane*) տարածքների վրա։ Ֆորթ գետի հարավում ամենավաղ շերիֆությունը Հադդինգթոնշիրն (Haddingtonshire) է, որը 1139 թվականի Կանոնադրության մեջ հիշատակվում է որպես *Հադինտունշիրա*, իսկ 1141 թվականի կանոնադրությունում՝ *Հադինտունշիրե*։ Ստիրլինգշիրը հիշատակվում է 1150 թվականի կանոնադրության մեջ *Ստրիուելինշիրե* անունով է։

Լեռնաշխարհ կոմսությունը ձևավորվել է միայն Չարլզ թագավորի օրոք (1625-1649 թվականներ)։

## Վարչական բաժանում
[300px|մինի|Շոտլանդիայի կոմսությունները մինչև 1890 թվականը<br>ցուցադրված չեն հյուսիս-արևելյան երկու կոմսությունները՝ [Շետլանդյան կղզիներ և Օրկնեյան կղզիներ]]
16-րդ և 17-րդ դարերի ընթացքում Շոտլանդիայում թագավորական իշխանության բարձրացման և կենտրոնացվածության հետևանքով ավանդական շրջանները աստիճանաբար փոխարինվել են կոմսությունների և արքայական քաղաքների համակարգների, որոնք ղեկավարել են շերիֆները և արքայական պաշտոնյաները։ Չնայած այն հանգամանքին, որ ընդհանուր առմամբ կոմսությունները հիմնվել են նախկինում հաստատված տարածքների վրա, վարչական պահանջները հանգեցրել են մի քանի շրջանների միավորմանը մեկ վարչաշրջանի կամ, ընդհակառակը, մեծ պատմական տարածքի բաժանմանը մի քանի կոմսությունների։ 19-20-րդ դարերի մի քանի վարչատարածքային բարեփոխումներ գրեթե ամբողջությամբ փոխել են երկրի քարտեզը։ Ժամանակակից Շոտլանդիան բաժանված է 32 վարչական շրջանի։ Շոտլանդիայի պատմական շրջանները կարելի է բաժանել մի քանի խմբերի.

* *Հին պատկերապատման երկրներ*. Անգուս, Ատոլ, Բուհան, Լենոքս, Մար, Մենթիտ, Մորեյ, Ռոս, Ստրեյթերն, Ֆայֆ
* *Հյուսիսային Շոտլանդիայի թագավորական տիրույթի շրջաններ*. Գարիոխ, Գովրի, Քլաքմաննանշիր, Մուռնս, Պերտշիր, Ստիրլինգշիր, Ստրոմոնտ
* *Շոտլանդական լեռնաշխարհի գելական շրջաններ*. Արգիլ, Արդնամուրխան, Բադենոչ, Բրեդալբան, Գարմորան, Կինթայր, Կինտայլ Կովալ, Լորն, Լոհաբեր, Մորվեր, Նապդեյլ, Սադերլենդ
* *Արևմտյան կղզիների գելական շրջաններ*. Արրան, Բուտե, Արտաքին Հեբրիդներ, Ներքին Հեբրիդներ, Սքայ
* *Կամբրիայի գել-բրիտտական շրջաններ*. Գալլոուեյ, Քեյլ, Քյունինգհեմ, Քերիք
* *Նորվեգական տարածքներ*. Կայթս, Օրկնեյան կղզիներ, Շետլանդյան կղզիներ
* *Սահմանամերձ շրջաններ*. Անանդեյլ, Լիդսդեյլ, Լոդերդեյլ, մարտ, Նիցդեյլ, Թևիոտդեյլ, Էսկդեյլ, Էտրիքսդեյլ 
* *[[Լոթիան]]*
* *Կլայդսայդ*։

## 1707 Միության ակտ և ժառանգական իրավասությունների ավարտ
17-րդ դարից կոմսությունները բացի դատական գործառույթներից սկսել են օգտագործվել տեղական կառավարման համար։ 1667 թվականին հողի հարկը գանձելու համար յուրաքանչյուր շերիֆի հետ նշանակվել են մատակարարման կոմիսարներ։ Ի վերջո, կոմիսարները կոմսությունում ստանձնել են նաև այլ պարտականություններ։ Անգլիայի հետ Շոտլանդիայի միավորումից հետո կառավարությունը սկսել է  Շոտլանդիայի տեղական ինքնակառավարումը համապատասխանեցնել Մեծ Բրիտանիայի մյուս մասերի կառավարմանը։ Վարչաշրջանի կառավարման ամբողջական համակարգը անմիջապես չի ստեղծվել, հիմնականում այն բանի պատճառով, որ շերիֆի կամ ստյուարտի գրասենյակը ժառանգական է դարձել շերիֆական կոմսությունների մեծ մասում։

Գեորգի II-ի գահակալության ժամանակ 22 շերիֆ ժառանգաբար է փոխանցվել, երեքը նշանակվել են ցմահ, և միայն 8-ը միապետի նշանակմամբ։ Ժառանգական շերիֆներն էին. Արգիլ, Բուտե, Բանֆ, Քեյթնես, Քլաքմանան, Կրոմարտի, Դումբարտոն, Դամֆրիզ, Էլգին, Ֆայֆ, Կինոս, Քիրքադբրայթ, Լինլիտգոու, Նաիրն, Օրքնի և Զեթլանդ,  Փիբլես, Ռենֆրյու, Ռոքսբուրգ, Սելկիրկ, Սելկիրկ, Սելկիրկ և Ռենֆրյու, ցմահ նշանակվածները՝ Պերտը Ֆորֆարը և Այրը. միապետ կողմից նշանակվածները՝  Աբերդինը, Բերվիկը, Էդինբուրգը, Հադդինգթոնը, Ինվերնեսը, Կինկարդինը, Լանարկը և Ռոսը։

1745 թվականի յակոբիտնյան երկրորդ ապստամբության անհաջող փորձից հետո կառավարությունն օգտվել է առիթից՝ վերափոխելու կոմսությունների կառավարությունը։ «Ժառանգության իրավասությունների մասին» օրենքը 1747 թվականին  կոմսության կառավարությունը հանձնել է Թագին՝ փոխհատուցում տալով տեղահանված պաշտոնյաներին։ «Շերիֆների» (Շոտլանդիա) մասին 1747 թվականի օրենքը գլխավոր շերիֆի պաշտոնը դարձրել է հիմնականում արարողակարգային՝ յուրաքանչյուր վարչաշրջանում նշանակելով շերիֆի տեղակալ կամ շերիֆի փոխարինող կամ ստյուարտ։ Ամենափոքր շրջաններից 12-ը զուգերով միացվել են շերիֆական շրջաններ ստեղծելու համար. Միավորման գործընթացը պետք է շարունակվեր մինչև 20-րդ դար, և հանգեցներ է շերիֆական շրջանների ու կոմսությունների տարբեր սահմաններ ունենանալուն։ 1794 թվականին լորդ-լեյտենանտներ են նշանակվել յուրաքանչյուր վարչաշրջանում, իսկ 1797 թվականին բարձրացվել են կոմսության աշխարհազորային գնդեր՝  Շոտլանդիան համապատասխանեցնելով Անգլիայի, Ուելսի և Իռլանդիայի հետ։

## Հետագա զարգացումներ
մինի|350x350փքս|Կոմսության շենքերը Փեյզլիում, նախկինում Ռենֆրյու շրջանային խորհրդի նստավայրն էր
1858 թվականին Ոստիկանության (Շոտլանդիա) մասին 1857 օրենքի համաձայն յուրաքանչյուր շրջանում ստեղծվել են  ոստիկանական ուժեր։ Բուրգասները հիմնականում շրջանի իշխանությունների իրավասությունից դուրս էին։ Համաձայն Տեղական ինքնակառավարման մարմինների (Շոտլանդիա) 1889 թվականի օրենքի՝ կազմվել են 34 կոմսությունների խորհուրդներ։ Այս խորհուրդների կողմից ղեկավարվող տարածքները կոչվել են «վարչական շրջաններ», հիշեցրել են Շոտլանդիայի ավանդական կոմսությունները, բայց ոչ ամբողջությամբ։ Էքսկլավները վերացվել են, բացառությամբ Դանբարտոնշիրի մեկ էքսկլավի։ *Ross-shire*-ը և *Cromartyshire*-ը միավորվել են Ross-ի և *Cromarty*-ի մեջ, և չորս քաղաքներ` Աբերդին, Դանդի, Էդինբուրգ և Գլազգո, դարձել են ինքնուրույն շրջաններ։ Այս «քաղաքների կոմսությունները» պարբերաբար ընդլայնվել են, քանի որ դրանց քաղաքային տարածքները ավելի ու ավելի են տարածվել շրջակա գյուղերում։ Ընդհանրապես, դրանք դեռևս համարվել են  ավելի մեծ աշխարհագրական շրջանի մի մասը. օրինակ, Գլազգոն դեռ համարվել է Լանարկշիրի մի մասը, չնայած այն այլևս չէր գտնվում Լանարկ շրջանի խորհրդի իրավասությունում։

Համաձայն Տեղական ինքնակառավարման մարմինների (Շոտլանդիա) օրենքի 1929 թվականին, երկու զույգ խորհուրդներ միմյանց հետ միավորվել են՝ կազմավորելով Պերտի և Քինրոզի և Մորայ և Նաիրնի «համատեղ կոմսությունների խորհուրդները»։ Չնայած կառավարվել են նույն խորհրդի կողմից, յուրաքանչյուր վարչաշրջան անվանականորեն մնացել է մյուսից անկախ։

1963 թվականին Կառավարությունը հրապարակել է սպիտակ թուղթ, որով առաջարկվել  է կրճատել կոմսությունների թիվը 33-ից 10-15-ի։ Սկսվել է Շոտլանդիայի կոմսությունների խորհուրդների և պաշտոնատար անձանց միջև խորհրդակցությունների գործընթաց՝ ազդելու միավորումների վրա։ Կառավարության փոփոխությունից հետո 1965 թվականին հայտարարվել է, որ ձեռնարկվել է տեղական ինքնակառավարման տարածքների «ավելի ընդգրկուն և հեղինակավոր» ծրագիրը։

1966 թվականին Շոտլանդիայում նշանակվել է տեղական ինքնակառավարման թագավորական հանձնաժողով, որը վարել է լորդ Ուիթլին։ Հանձնաժողովի 1969 թվականի զեկույցում առաջարկվել  է կոմսությունները փոխարինել ավելի մեծ շրջաններով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Շոտլանդիայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Շոտլանդիայի պատմություն
Կատեգորիա:Շոտլանդիայի պետական կառուցվածք
Կատեգորիա:Վարչական բաժանում ըստ երկրի