Գրենլանդիա

**Գրենլանդիա** (, , թարգմանաբար՝ «կանաչ երկիր»), ինքնակառավարվող տարածք Դանիայի Թագավորության կազմում։ Թագավորության երեք բաղկացուցիչ տարածքներից ամենամեծն է, մյուս երկուսը մետրոպոլիտեն Դանիան և Ֆարերյան կղզիներն են։ Երկու տարածքների քաղաքացիները Դանիայի լիիրավ քաղաքացիներ են։ Քանի որ Գրենլանդիան Եվրամիության անդրծովյան երկրներից և տարածքներից մեկն է, Գրենլանդիայի քաղաքացիները Եվրամիության քաղաքացիներ են:  Գրենլանդիայի մայրաքաղաքն ու ամենամեծ քաղաքը Նուուկն է։ Գրենլանդիան գտնվում է Հյուսիսային սառուցյալ և Ատլանտյան օվկիանոսների միջև, Կանադական Արկտիկական արշիպելագից արևելք: Գրենլանդյան աշխարհի ամենամեծ կղզին է, որտեղ և գտնվում է աշխարհի ամենահյուսիսային անվիճելի ցամաքային կետը՝ Հյուսիսային ափի մոտ գտնվող Կաֆեկլուբեն կղզին, բայց մինչև 1960-ական թվականները Մորիս Ջեսուփի հրվանդանն է համարվել ցամաքային ամենահյուսիսային կետ։ Տնտեսապես Գրենլանդիան մեծապես կախված է Դանիայի օգնությունից, որը կազմում է տարածքի ընդհանուր պետական եկամուտի գրեթե կեսը:

Թեև Գրենլանդիան Հյուսիսային Ամերիկա մայրցամաքի մի մասն է, բայց ավելի քան մեկ հազարամյակ՝ սկսած 986 թվականից, քաղաքական և մշակութային առումով կապված է եղել Նորվեգիայի և Դանիայի եվրոպական թագավորությունների հետ։ Գրենլանդիան առնվազն վերջին 4500 տարիների ընթացքում ընդմիջումներով բնակեցված է եղել բևեռաբնակ ժողովուրդներով, որոնց նախնիները գաղթել են այնտեղ ներկայիս Կանադայից: Նորվեգիայից եկած, նախկինում Իսլանդիայում բնակություն հաստատած վիկինգները սկսած 10-րդ դարից հաստատվել են Գրենլանդիայի անմարդաբնակ հարավային մասում, և նրանց ժառանգներն ապրել են Գրենլանդիայում 400 տարի մինչև անհետանալը 15-րդ դարի վերջին: 13-րդ դարում ինուիտներն են տեղափոխվել Գրենլանդիա:

15-րդ դարի վերջից պորտուգալացիները փորձել են բացահայտել հյուսիսային անցում դեպի Ասիա, որի արդյունքում ստեղծվել է Գրենլանդիայի ափերի ամենահին քարտեզագրական պատկերը։ Ավելի ուշ՝ 17-րդ դարի սկզբին, Դանիայի և Նորվեգիայի միացյալ թագավորության հետախույզները նորից հասել են Գրենլանդիա՝ գտել են իրենց նախկին բնակավայրը վերացած և վերականգնել են մշտական սկանդինավյան ներկայությունը կղզում: Երբ 1814 թվականին Դանիան և Նորվեգիան բաժանվել են, Գրենլանդիան նորվեգականից տեղափոխվեց դանիական թագավորություն: 19-րդ դարից ի վեր Գրենլանդիան Դանիայի թագավորության կողմից դիտվել է որպես իր նախնիների հողերից մեկը և իր ազգային ինքնության մաս, որը կապված է հազարամյա սկանդինավյան պատմության հետ, ի տարբերություն Կարիբյան և ասիական անդրծովյան գաղութների: 1953 թվականի Դանիայի Սահմանադրությունը Գրենլանդիան ամբողջությամբ ինտեգրել է դանիական պետությանը, դադարեցրել նրա գաղութի կարգավիճակը և Գրենլանդիայի բնակիչներին դարձրել Դանիայի քաղաքացիներ: Որպես Դանիայի քաղաքացիներ՝ գրենլանդացիները կարող են ապրել, սովորել և աշխատել Դանիայում և Եվրոպական տնտեսական տարածքում: 1979 թվականին Գրենլանդիայի տնային կառավարման հանրաքվեում Դանիան տնօրինություն է շնորհել Գրենլանդիային։ 2008 թվականին Գրենլանդիայի ինքնակառավարման հանրաքվեում գրենլանդացիները քվեարկել են «Ինքնակառավարման մասին» օրենքի օգտին, որը Դանիայի կառավարությունից ավելի շատ լիազորություններ էր փոխանցել տեղական  Գրենլանդիայի կառավարությանը ((Naalakkersuisut): 

Այս կառույցի ներքո Գրենլանդիան աստիճանաբար ստանձնել է մի շարք պետական ծառայությունների և իրավասությունների ոլորտների պատասխանատվությունը: Համաձայն 1978 թվականի Տնային կանոնների օրենքի՝ Գրենլանդիայի կառավարությունը ստանձնել է 17 ոլորտներից 17-ի պատասխանատվությունը, ներառյալ հարկային քաղաքականությունը, Գրենլանդիայի եկեղեցու քաղաքականությունը, ձկնորսությունը, կրթական համակարգը, սոցիալական քաղաքականությունը և առողջապահական համակարգը: 2009 թվականի Ինքնակառավարման ակտի համաձայն՝ Գրենլանդիայի կառավարությունը ստանձնել է 33 ոլորտներից 3-ի պատասխանատվությունը, դրանք են՝ ժամային գոտու քաղաքականությունը, հումքի հետ կապված քաղաքականությունը և օֆշորային աշխատանքի համար աշխատանքային պայմանները: Սահմանադրության համաձայն՝ Դանիայի կառավարությունը պահպանում է քաղաքացիության, դրամավարկային քաղաքականության, Գերագույն դատարանի, անվտանգության քաղաքականության (ներառյալ ռազմական գործերը) և արտաքին հարաբերությունների վերահսկողությունը։ Գրենլանդիայի բնակիչների մեծ մասը ինուիտներ են։ Գլոբալ տաքացման պատճառով սառույցի հալման, հանքային հարստության առատության և Եվրոպայի, Հյուսիսային Ամերիկայի և Արկտիկայի գոտու միջև գտնվող ռազմավարական դիրքի պատճառով Գրենլանդիան հետաքրքրում է մեծ տերություններին: Դանիան ՆԱՏՕ-ի հիմնադիր անդամն է 1949 թվականից, և Գրենլանդիան այդպիսով դարձել է Արևմտյան բլոկի մաս Սառը պատերազմի ժամանակ: Միացյալ Նահանգները կղզում ունի ՆԱՏՕ-ի ռազմաբազա (Պիտուֆֆիկ տիեզերական բազա) Դանիայի կառավարության հետ 1951 թվականի Գրենլանդիայի պաշտպանության համաձայնագրի համաձայն։ Միացյալ Նահանգները 1917 թվականի պայմանագրով ճանաչել են Դանիայի հավերժ  ինքնիշխանությունը ողջ Գրենլանդիայի նկատմամբ։

Բնակչությունը կենտրոնացած է հիմնականում հարավ-արևմտյան ափին, կլիմայական և աշխարհագրական գործոնների ուժեղ ազդեցության տակ, իսկ կղզու մնացած մասը սակավաբնակ է։ Գրենլանդիայի երեք քառորդը ծածկված է Անտարկտիդայից դուրս գտնվող միակ մշտական սառցե շերտով: 56․583 (2022) բնակչությամբ  Գրենլանդիան աշխարհի ամենաքիչ բնակեցված շրջանն է։  Գրենլանդիան սոցիալապես առաջադեմ է. Ինչպես Դանիայում, կրթությունն ու առողջապահությունը անվճար են, իսկ ԼԳԲՏՔ իրավունքները Գրենլանդիայում ամենաընդարձակներից են Ամերիկայում և աշխարհում: Գրենլանդիայում տրանսգենդերները կարող են փոխել գենդերային նշումը իրենց պաշտոնական անձը հաստատող փաստաթղթերում՝ հիմնվելով ինքնորոշման վրա, իսկ Գրենլանդիան ունի օրենքներ, որոնք քրեականացնում են ատելության խոսքը և խտրականությունը ԼԳԲՏՔ+ անձանց նկատմամբ:  Էլեկտրաէներգիայի արտադրության վաթսունյոթ տոկոսը ստացվում է վերականգնվող էներգիայից, հիմնականում ՝ հիդրոէներգիայից:

## Կլիմա

Աշխարհագրական դիրքի և սառը ծովերով շրջապատված լինելու պատճառով Գրենլանդիայի կլիման ցուրտ է։ Ներքին շրջաններում օդի ջերմությունն ընկնում է մինչև -70°, անգամ հուլիսին այստեղ հաճախ են լինում -28° սառնամանիքներ։ Կղզու ներքին շրջաններում գոյություն ունի մշտական բարձր ճնշման մարզ։ Ամառը կարճ է և ցուրտ, կղզու մեծ մասում օդի ջերմությունը 0°-ից չի բարձրանում։ Միայն հարավային ափերին, որտեղով անցնում է օվկիանոսային տաք հոսանք, օդի ջերմությունը հուլիսի երկրորդ կեսերին կարող է հասնել 8-10°-ի։ Տեղացող ձյունը ցածր ջերմաստիճանի պատճառով չի հալչում և հազարավոր տարիների ընթացքում կուտակվելով՝ վերածվում է սառույցի։ Այդպես կղզին ծածկվել է սառցադաշտերով։ Գրենլանդիայի ափամերձ լեռնոտ շրջաններից սառցադաշտերը սահում են և կոտրվելով՝ ընկնում ծովը։ Այդպես առաջացած սառցասարերը՝ այսբերգները, Լաբրադորյան սառը հոսանքի ազդեցությամբ հասնում են մինչև Նյուֆաունդլենդ (նոր գտնված երկիր) կղզի։ Այսբերգները հաճախ պատված են լինում մշուշով և հորիզոնում չեն երևում։ Այդպիսի մի սառցասարը 1912 թվականին դարձel 1 Տիտանիկի նավաբեկության պատճառ։ Գրենլանդիա կղզում ձևավորված հողեր և բուսականություն չկա։ Միայն հարավային և հարավարևմտյան ափերին ամռանն աճում են մամուռներ և քարաքոսեր, որոնք հեռվից կանաչ մարգագետնի տպավորություն են թողնում (այդտեղից էլ անվանումը)։

## Անվանում
Անվանումը  բառացի նշանակում է «կանաչ երկիր», թեև այդ անունը բոլորովին չի համապատասխանում ցուրտ և անբարեբեր երկրին։

Կղզին առաջին անգամ հայտնաբերել է իսլանդացի նավորդ Գունբյորնը մոտ 875 թվականին, սակայն ափ դուրս չի եկել։ 982 թվականի ամռանը իսլանդացի վիկինգ Էյրիկ Ռաուդին (հայտնի է նաև Էյրիկ Շիկահեր և Էյրիկ Տորվադսոն անուններով) առաջին անգամ հետազոտել է այդ կղզու հարավարևմտյան ափի մի հատված, որն այդ ժամանակ ծածկված է եղել կանաչ բուսականությանբ, և բնակելի տարածք գտնելուց և այնտեղ հաստատվելուց հետո նա այն անվանել է Գրենլանդիա (թարգմանվում է որպես «Կանաչ երկիր»), ենթադրաբար այն հույսով, որ հաճելի անունը կգրավի վերաբնակիչներին։ *Էրիկ* *Շիկահերի սագայում ասվում* է. «Ամռանը Էրիկը մեկնեց բնակություն հաստատելու իր գտած երկրում, որը նա անվանեց Գրենլանդիա, քանի որ նա ասում էր, որ մարդիկ կգրավվեն դրանով, եթե այն բարենպաստ անուն ունենա»: 

Տարածքի անվանումը գրենլանդերենով «Կալաալիթ Նունաաթ» է ():  Կալաալիթները գրենլանդական ինուիտներն են, որոնք բնակվում են տարածքի արևմտյան շրջանում: 

Գրենլանդիա կղզին ուսումնասիրել է նաև նորվեգացի Ֆրիտյոֆ Նանսենը։ Նա կազմակերպում է փոքրիկ՝ հինգ հոգանոց արշավախումբ, որի նպատակը Գրենլանդիա կղզին հատելն էր՝ արևելքից արևմուտք։ Արշավախումբը Օսլոյից ճանապարհ է ընկել 1888 թվականի մայիսի 5-ին։ Ուղիղ հինգ ամսվա ընթացքում Նանսենի արշավախումբը, հաղթահարելով անասելի դժվարություններ, հատել է Գրենլանդիան և հասել կղզու արևմտյան ափ՝ դահուկներով անցնելով շուրջ 660 կմ ճանապարհ:

## Պատմություն
### Վաղ քարի դարե-ինուիտյան մշակույթ
մինի|Ինդեպենդենս I և Ինդեպենդենս II մշակույթների տարածքները Անկախության ֆյորդի շուրջ|353x353փքս
Նախապատմական ժամանակներում Գրենլանդիան եղել է մի քանի հաջորդական Վաղ քարե դարի-ինուիտյան մշակույթներ, որոնք հայտնի են հիմնականում հնագիտական գտածոներով: Ենթադրվում է, որ վաղ քարե դարի-ինուիտների ամենավաղ մուտքը Գրենլանդիա տեղի է ունեցել մոտ մ.թ.ա. 2500 թվականին։ Մոտ մ.թ.ա.  2500 թվականից մինչև մ.թ.ա 800 թվականը հարավային և արևմտյան Գրենլանդիան բնակեցվել է Սակակի մշակույթով: Այդ ժամանակաշրջանի մնացորդների մեծ մասը գտնվել է Դիսկո ծովածոցի շրջակայքում, ներառյալ Սակակում, որի անունով էլ էլ կոչվել է մշակույթը։

Մ.թ.ա. 2400 թվականից մինչև մ.թ.ա. 1300 թվականին, Ինդեպենդենս I մշակույթն է գոյություն ունեցել հյուսիսային Գրենլանդիայում: Դա արկտիկական փոքր գործիքների ավանդույթի մի մասն է եղել։ Հայտնվել են քաղաքներ, այդ թվում ՝ Դելտատերասերնեն։ Մ.թ.ա. մոտ 800 թվականին անհետացել է Սակակ մշակույթը, և հայտնվել է վաղ Դորսեթի մշակույթը արևմտյան Գրենլանդիայում, իսկ Ինդեպենդենս II մշակույթը հյուսիսային Գրենլանդիայում: Անհայտ է, թե արդյոք Դորսեթի ժողովուրդը երբևէ հանդիպել է ավելի ուշ Թուլե ժողովրդին: Դորսեթի մշակույթի մարդիկ հիմնականում զբաղվել են կետերի և հյուսիսային եղջերուների որսով։    

### Սկանդինավյան բնակավայրեր
Առաջին սկանդինավյան բնակավայրերի հիմնադրել են Էրիկ Շիկահերի գրենլանդիա հասած 14 նավերով եկած վերաբնակիչները։ 986 թվականից Գրենլանդիայի արևմտյան ափը բնակեցրել են իսլանդացիները և նորվեգացիները։ Նրանք ձևավորել են երեք բնակավայր՝ Արևելյան Բնակավայրը, Արևմտյան Բնակավայրը և Միջին Բնակավայրը, կղզու հարավարևմտյան ծայրամասի մոտ գտնվող ֆյորդների վրա։ Նրանք կիսել են կղզին ուշ Դորսեթի մշակույթի բնակիչների հետ, որոնք զբաղեցնում էին հյուսիսային և արևմտյան մասերը, իսկ ավելի ուշ՝ հյուսիսից մուտք գործող Թուլեի մշակույթի բնակիչների հետ։ 1261 թվականին Նորվեգիայի Թագավորության օրոք սկանդինավյան գրենլանդացիները ենթարկվեցին նորվեգական իշխանությանը: Նորվեգիայի Թագավորությունը 1380 թվականին մտել է անձնական ունիա, (միություն) Դանիայի հետ, իսկ 1397 թվականից Կալմարի միության մի մասն է եղել։ մինի|250x250px|Սկանդինավյան գրենլանդացիների Հվալսի եկեղեցին, ամենալավ պահպանված սկանդինավյան ավերակը:
Սկանդինավյան բնակավայրերը, ինչպիսին Բրատահլիդն է, բարգավաճել են դարեր շարունակ, նախքան անհետանալը 15-րդ դարում, հավանաբար Փոքր սառցե դարաշրջանի սկզբում:  Բացառությամբ որոշ ռունիկ արձանագրությունների, սկանդինավյան բնակավայրերից պահպանված միակ ժամանակակից գրառումները կամ պատմագրությունը հիշատակում են Իսլանդիայի կամ Նորվեգիայի հետ շփումը: Միջնադարյան նորվեգական սագաներում և պատմական աշխատություններում նշվում է Գրենլանդիայի տնտեսությունը, Գարդարի եպիսկոպոսները և տասանորդների հավաքումը։ *[[Konungs skuggsjá|Konungs skuggsjá-]]*ում (*Թագավորների հայելին*) մի գլուխ նկարագրում է սկանդինավյան Գրենլանդիայի արտահանումը, ներմուծումը և հացահատիկի մշակումը:

Գրենլանդիայի կյանքի մասին իսլանդական սագաները ստեղծվել են 13-րդ դարում և ավելի ուշ, և դրանք սկզբնաղբյուրներ չեն վաղ սկանդինավյան Գրենլանդիայի պատմության համար: Այդ պատմություններն վերաբերում են Գրենլանդիայի ավելի ժամանակակից շրջանին: Հետևաբար, ժամանակակից ըմբռնումը հիմնականում կախված է հնագիտական վայրերից պեղած տվյալներից: Սառցե կեռների և բրածո կակղամորթորի պատյանների ուսումնասչությունը ցույց է տվել, որ 800-1300 թվականներին հարավային Գրենլանդիայի ֆյորդների շրջակայքում համեմատաբար մեղմ կլիմա է եղել՝ մի քանի աստիճան ավելի տաք, քան սովորական Հյուսիսային Ատլանտյան օվկիանոսում։ Այնտեղ աճել են ծառեր և խոտաբույսեր, եղել է անասնաբուծություն: Գարին որպես կուլտուրա աճեցվել է մինչև 70-րդ հյուսիսային զուգահեռական։ Սառցե կեռները ցույց են տվել, որ Գրենլանդիան վերջին 100․000 տարվա ընթացքում բազմիցս ունեցել է ջերմաստիճանի կտրուկ փոփոխություններ։ Նմանապես «Իսլանդիայի Բնակավայրերի Գրքում» արձանագրված են ձմեռների ժամանակ սով, որի ժամանակ «ծեր ու անօգնականները սպանվել են և նետվել ժայռերից ցած»: 
մինի|Արկտիկայի մշակույթների գնահատված տարածությունը Գրենլանդիայում 900-ից մինչև 1500 թվականները: Յուրաքանչյուր քարտեզի վրա գունավոր տարածքները ցույց են տալիս ժամանակի ընթացքում Դորսեթի, Թուլեի և սկանդինավյան մշակույթների տարածությունն ու միգրացիայի ձևերը:|256x256փքս
Գրենլանդիայի սկանդինավյան բնակավայրերը անհետացել են 14-րդ և 15-րդ դարի սկզբին։ Արևմտյան բնակավայրի վախճանը համընկնում է ամառային և ձմեռային ջերմաստիճանի նվազման հետ: Հյուսիսատլանտյան սեզոնային ջերմաստիճանի փոփոխականության ուսումնասիրությունը Փոքր սառցե դարաշրջանում ցույց է տվել, որ ամառային առավելագույն ջերմաստիճանի զգալի նվազում է գրանցվել 14-րդ դարի վերջի մոտ՝ մինչև 6-8 °C ցածր ժամանակակից ամառային ջերմաստիճաններից:  Ուսումնասիրությունը նաև ցույց է տվել, որ վերջին 2000 տարվա ձմռան ամենացածր ջերմաստիճանը տեղի է ունեցել 14-րդ դարի վերջին և 15-րդ դարի սկզբին: Արևելյան բնակավայրը հավանաբար լքվել է 15-րդ դարի սկզբին և կեսերին՝ փոքր սառցե դարաշրջանում: 

1920-ական թվականներին Հերյոլֆսնեսի հնագիտական պեղումներից ստացված տվյալները ենթադրում են, որ համաձայն այս ժամանակաշրջանի մարդկային ոսկորների, գրենլանդիայի սկանդինավյան բնակչությունը թերսնված է եղել, հնարավոր է հողի էրոզիայի պատճառով, որը սկանդինավյանների գյուղատնտեսության, տորֆահատման և փայտահատման ընթացքում բնական բուսականության ոչնչացման հետևանքն էր: Թերսնուցումը կարող է նաև պայմանավորված լինել համաճարակային մահացու ժանտախտի տարածմամբ․ փոքր սառցե դարաշրջանում ջերմաստիճանի նվազումով և զինված հակամարտություններով *Սկրելինգների* հետ (սկանդինավերեն ինուիտի հոմանիը, որը նշանակում է «թշվառներ»)։ Վերջին հնագիտական ուսումնասիրությունները որոշակիորեն վիճարկում են ընդհանուր ենթադրությունը, որ սկանդինավյան գաղութացումը կտրուկ բացասական բնապահպանական ազդեցություն է ունեցել բուսականության վրա: Տվյալները հաստատում են, որ հողի փոփոխման սկանդինավյան ռազմավարություն է եղել: Առավել վերջին ապացույցները ցույց են տալիս, որ սկանդինավյան բնակիչները, որոնք երբեք չեն եղել ավելի քան 2500 հոգի, աստիճանաբար լքել են Գրենլանդիայի բնակավայրերը 15-րդ դարի ընթացքում՝ քանի որ Գրենլանդիայից արտահանվող ամենաթանկ նյութը՝ ծովափղոսկրի պահանջը Եվրոպայում նվազել է այլ աղբյուրներից ավելի բարձրորակ փղոսկրի ներկրման հետ մրցակցել չկարողանալու պատճառով, և որ իրականում քիչ ապացույցներ են եղել սովի կամ դժվարությունների մասին:  

Առաջարկվել են սկանդինավյան բնակավայրերի անհետացման այլ բացատրություններ.  

# Հայրենիքի աջակցության բացակայությունը. 
# Նավերով կողոպտիչները՝ բասկ, անգլիացի կամ գերմանացի ծովահենները, այլ ոչ թե *Սկրելինգները*, կարող էին թալանել և տեղահանել գրենլանդացիներին: 
# Գրենլանդացիները «նեղմիտ մտածողության և եկեղեցու և ամենամեծ հողատերերի կողմից գերիշխող հիերարխիկ հասարակության զոհն են եղել: Իրենց համարելով միայն եվրոպացի, գրենլանդացիները չեն կարողացել ընդունել  ինուիտների օգտագործած հագուստը, որը պաշտպանում էր ցրտից և խոնավությունից։ Չեն վերցրել ինուիտների որսորդական հանդերձանքը»:։
# Գրենլանդիայի բնակչության այն հատվածը, որը ցանկացել է որդեգրել ինուիտների ուղիներն ու միջոցները, խառն ամուսնացել և ձուլվել է ինուիտ համայնքի հետ:  Գրենլանդիայի բնակչության մեծ մասը խառը ինուիտ և եվրոպական ծագում ունի: Անհնար էր 1938 թվականին, երբ Ստեֆանսոնը գրել է իր գիրքը, տարբերակել խառնամուսնությունները մինչև եվրոպայի հետ կապի կորուստը և շփումը վերականգնելուց հետո:
# «Սկանդինավյան հասարակության կառուցվածքը հակասություն է առաջացրել իշխանության մեջ գտնվողների կարճաժամկետ շահերի և ընդհանուր առմամբ հասարակության երկարաժամկետ շահերի միջև»: 

### Թուլե մշակույթ (1300-առ այսօր)
Թուլե ժողովուրդը ներկայիս Գրենլանդիայի բնակչության նախնիներն են: Գրենլանդիայի ներկայիս բնակչության մեջ վաղ քարե դար-ինուիթյան դորսետ մշակույթից ոչ մի գեն չի հայտնաբերվել:  Թուլե մշակույթը գաղթել է դեպի արևելք այն վայրից, որն այժմ հայտնի է որպես Ալյասկա մոտ 1000 թվականին և հասել է Գրենլանդիա մոտ 1300 թվականին։ Թուլե մշակույթը առաջինն է եղել, որ Գրենլանդիայում ներկայացրել է այնպիսի տեխնոլոգիական նորարարություններ, ինչպիսիք են շնասահնակները և անջատվող հարպունները:

Գոյություն ունի թուլե ժողովրդի սկանդինավյան բնակչության հետ շփման և հակամարտության պատմություն, ինչը պատմել են ինուիտները: Այն վերահրատարակել է Գվին Ջոնսը իր «*Սկանդինավյան ատլանտյան սագաներումում*»: Ջոնսը հայտնել է, որ այս հակամարտության մասին կասկածելի ծագումով կա նաև սկանդինավյան կողմի պատմած տարբերակը:

### 1500-1814 թվականներ
[մինի|253x253փքս|[Կանտինոյի հարթոլորտ|Կանտինոյի հարթոլորտը, որն կազմել է պորտուգալացի անհայտ քարտեզագիրը 1502 թվականին, Գրենլանդիան պատկերել է որպես պորտուգալական տարածք, որին հավակնում է Մանուել I թագավորը :]]
1500 թվականին Պորտուգալիայի թագավոր Մանուել I-ը Գասպար Կորտե-Ռեալին ուղարկել է Գրենլանդիա՝ դեպի Ասիա հյուսիսարևմտյան անցում փնտրելու համար, որը, ըստ Տորդեսիլյասի պայմանագրի, Պորտուգալիայի ազդեցության գոտու մի մասն էր։ 1501 թվականին Կորտե-Ռեալը վերադարձել իր եղբոր՝ Միգել Կորտե-Ռեալի հետ։ Գտնելով ծովը սառած՝ նրանք շարժվել են հարավ և հասել Լաբրադոր և Նյուֆաունդլենդ: Եղբայրների՝ Պորտուգալիա վերադառնալուն պես, Կորտե-Ռեալի կողմից տրամադրված քարտեզագրական տեղեկատվությունը ներառվել են աշխարհի նոր քարտեզի մեջ, որը 1502 թվականին Ալբերտո Կանտինոն ներկայացրել է Ֆերարայի դուքս Էրկոլ I դ'Էստեին: Լիսաբոնում ստեղծված *[[Կանտինոյի հարթոլորտ|Կանտինոյի հարթոլորտը]]* ճշգրիտ պատկերում է Գրենլանդիայի հարավային ափամերձ գիծը: 

1605–1607 թվականներին Դանիայի և Նորվեգիայի թագավոր Քրիստիան IV-ը մի շարք արշավախմբեր է ուղարկել Գրենլանդիա և Արկտիկայի ջրային ուղիներ՝ գտնելու արևելյան սկանդինավյան կորցրած բնակավայրը և հաստատելու դանիա-նորվեգական ինքնիշխանությունը Գրենլանդիայի նկատմամբ։ Արշավները հիմնականում անհաջող են եղել, մասամբ առաջնորդների պատճառով, որոնք Արկտիկայի դժվարին սառույցների և եղանակային պայմաններում նավարկելու փորձ չեն ունեցել, և մասամբ այն պատճառով, որ արշավախմբի ղեկավարներին հրահանգ է տրված եղել փնտրել Արևելյան բնակավայրը Գրենլանդիայի արևելյան ափին, Ֆարվելի հրվանդանից հյուսիս, որը գրեթե անհասանելի էր հարավում լողացող սառույցների պատճառով: Բոլոր երեք ճամփորդությունները ղեկավարել է անգլիացի հետախույզ Ջեյմս Հոլնը:
[մինի|314x314փքս|[Հանս Էգեդե (1686–1758), լյութերական միսիոներ, որին է  վերագրվում Գրենլանդիայի հետ Դանիայի հարաբերությունների աշխուժացումը]]
Այն բանից հետո, երբ սկանդինավյան բնակավայրերը լքվել են, Գրենլանդիան դե ֆակտո անցել է ինուիտների տարբեր խմբերի վերահսկողության ներքո, սակայն դանիա-նորվեգական կառավարությունը երբեք չի մոռացել կամ չի հրաժարվել Գրենլանդիայի նկատմամբ պահանջներից, որոնք նա ժառանգել էր սկանդինավյան առաջին վերաբնակներից: 17-րդ դարի սկզբին, երբ վերականգնվել է կապը Գրենլանդիայի հետ, Դանիա-Նորվեգիան հաստատել է իր ինքնիշխանությունը կղզու վրա: 1721 թվականին դանիա-նորվեգացի միսիոներ Հանս Էգեդեի գլխավորությամբ համատեղ՝ առևտրական և հոգևորական արշավախումբ է ուղարկվել Գրենլանդիա՝ չիմանալով, թե արդյոք այնտեղ մնացած սկանդինավյան քաղաքակրթություն կա՞, թե՞ ոչ։ Այս արշավախումբը Ամերիկա մայրցամաքի դանիա-նորվեգական գաղութացման մի մասն է կազմել: 15 տարի անց Հանս Էգեդեն Գրենլանդիայում է թողելիր որդուն՝ Պաուլ Էգեդին, ղեկավարելու այնտեղ առաքելությունը և վերադարձել է Դանիա, որտեղ հիմնել է Գրենլանդիայի սեմինարիան: Այս նոր գաղութը կենտրոնացած է եղել հարավարևմտյան ափին՝ Գոդհաբում («Բարի հույս»)։ Աստիճանաբար Գրենլանդիան բացվել է դանիացի վաճառականների համար, բայց փակվել այլ երկրներից եկածների համար։

### Քիլի պայմանագիրը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ (1814–1945)
Երբ 1814 թվականին Դանիայի և Նորվեգիայի թագերի  միությունը լուծարվել է, Քիլի հաշտության պայմանագրերով Նորվեգիայի նախկին գաղութները անցել են Դանիայի միապետի վերահսկողության տակ։ 1931 թվականի հուլիսին Նորվեգիան գրավել է այն ժամանակվա անմարդաբնակ արևելյան Գրենլանդիան որպես Էրիկ Շիկահերի երկիր՝ պնդելով, որ այն չեզոք տարածք է (*[[Terra nullius|terra nullius)]]*: Նորվեգիան և Դանիան համաձայնել են հարցը ներկայացնել 1933 թվականին Միջազգային արդարադատության մշտական դատարան, որը որոշում է կայացրել ընդդեմ Նորվեգիայի: 

Գրենլանդիայի կապը Դանիայի հետ խզվել է 1940 թվականի ապրիլի 9-ին՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբին, այն բանից հետո, երբ նացիստական Գերմանիան օկուպացրել է Դանիան։ 1941 թվականի ապրիլի 8-ին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները գրավել է Գրենլանդիան՝ պաշտպանելու այն Գերմանիայի հնարավոր ներխուժումից։ Միացյալ Նահանգների կողմից Գրենլանդիայի օկուպացիան շարունակվել է մինչև 1945 թվականը։ Գրենլանդիան կարողացել ապրանքներ գնել Միացյալ Նահանգներից և Կանադայից՝ վաճառելով կրիոլիթ Իվիտուուտ հանքավայրից: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Միացյալ Նահանգների զինված ուժերը օգտագործել են Բլուի (Bluie) անվանումը, որպես Գրենլանդիայի ծածկագիր, որտեղ անունները կազմվել են «Բլուի + (արևելք կամ արևմուտք) + (հաջորդական թվանշան)» տարբերակով։ Հիմնական ավիաբազաներն եղել «Բլուի արևմուտք-1»-ը (Bluie West-1) Նարսարսուաքում և «Բլուի արևմուտք-8»-ը (Bluie West-8) Կանգերլուսուաքում, որոնք երկուսն էլ դեռ օգտագործվում են որպես Գրենլանդիայի հիմնական միջազգային օդանավակայաններ:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում փոխվել է Գրենլանդիայի կառավարման համակարգը՝ նահանգապետ Էսկե Բրունը կառավարել է կղզին 1925 թվականի օրենքով, որը թույլ է տվել նահանգապետերին վերահսկողություն վերցնել ծայրահեղ հանգամանքներումԼ Նահանգապետ Ակսել Սվանեն տեղափոխվել է ԱՄՆ՝ ղեկավարելու Գրենլանդիայի մատակարարման հանձնաժողովը։ 1942 թվականին Դանիական «Սիրիուս դահուկավոր պարեկություն» ռազմածովային նավատորմի էլիտար ստորաբաժանումը հսկել է Գրենլանդիայի հյուսիսարևելյան ափերը ՝ օգտագործելով շնասահնակներ: Պարեկները հայտնաբերել են մի քանի գերմանական օդերևութաբանական կայաններ և ահազանգել ամերիկյան զորքերին, որոնք ոչնչացրել են օբյեկտները։ Երրորդ Ռայխի փլուզումից հետո Ալբերտ Շպեերը փորձել է փախչել փոքր ինքնաթիռով Գրենլանդիա, այնտեղ  թաքնվելու համար, բայց մտափոխվել է և որոշել հանձնվել Միացյալ Նահանգների զինված ուժերին: 

Գրենլանդիան պաշտպանված և շատ մեկուսացված հասարակություն է եղել մինչև 1940 թվականը: Դանիայի կառավարությունը պահպանել է Գրենլանդիայի առևտրի խիստ մենաշնորհը, որը թույլ է տվել ոչ ավելի, քան բրիտանական կետորսների հետ մանր առևտուրը: Պատերազմի ժամանակ Գրենլանդիան զարգացրել է ինքնապահովման զգացում ինքնակառավարման և արտաքին աշխարհի հետ անկախ հաղորդակցության միջոցով: Չնայած այս փոփոխությանը, 1946 թվականին հանձնաժողովը, որը ներառել է Գրենլանդիայի բարձրագույն խորհուրդը,, խորհուրդ է տվել համբերատար լինել և համակարգում արմատական բարեփոխում չանել: Երկու տարի անց սկսվել է իշխանափոխության առաջին քայլը, երբ ստեղծվել է մեծ հանձնաժողով։ Վերջնական զեկույցը (G-50) ներկայացվել է 1950 թվականին, որտեղ առաջարկվել է ժամանակակից բարեկեցիկ պետության ներդրումը՝ որպես մոդել և հովանավոր ընտրելով Դանիան: 1953 թվականին Գրենլանդիան դարձել է Դանիայի Թագավորության հավասար մաս։ Ինքնակառավարումը շնորհվել է 1979 թվականին։

## Մատենագրություն

* 
* Oldendow, Knud.(1958). "Printing in Greenland". *Libri: International Journal of Libraries & Information Services* 8 (3/4): 223–62.
* 
* 

## Աղբյուրներ

* Bardarson, I. (ed. Jónsson, F.) "Det gamle Grønlands beskrivelse af Ivar Bárðarson (Ivar Bårdssön)", (Copenhagen, 1930).
* CIA World Factbook, 2000.
* Conkling, P. W. *et al.* 2011. The Fate of Greenland: Lessons from Abrupt Climate Change, co-authored with Richard Alley, Wallace Broecker and George Denton, with photographs by Gary Comer, MIT Press, Cambridge, Massachusetts.
* 
* * Konrad Steffen|Steffen, Konrad, N. Cullen, and R. Huff (2005): «Կլիմայի փոփոխականությունը և միտումները Գրենլանդիայի սառցե շերտի արևմտյան լանջի երկայնքով 1991–2004 թվականներին», «Ամերիկյան օդերևութաբանական ընկերության 85-րդ տարեկան ժողովի նյութեր» (Սան Դիեգո, Կալիֆորնիա):
* Sowa, F. 2013. *Relations of Power & Domination in a World Polity: The Politics of Indigeneity & National Identity in Greenland.* In: Heininen, L. *Arctic Yearbook 2013. The Arctic of regions vs. the globalized Arctic.* Akureyri: Northern Research Forum, pp.&nbsp;184–198. www.arcticyearbook.com/ay2013.
* Sowa, F. 2014. *Greenland.* in: Hund, A. *Antarctica and the Arctic Circle: A Geographic Encyclopedia of the Earth's Polar Regions.* Santa Barbara, California: ABC-CLIO, pp.&nbsp;312–316.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գրենլանդիայի վիճակագրական տեղեկատվական համակարգ
* Brown, Robert (1880). "Greenland" . Encyclopædia Britannica. Vol. XI (9th ed.). pp. 166–171.
* Nansen, Fridtjof Wedel-Jarlsberg (1911). "Greenland" . Encyclopædia Britannica. Vol. 12 (11th ed.). pp. 542–548.
* Greenland  entry at *Denmark.dk*.
* The Government of Greenland Offices official website (only in Danish or Kalaallisut) 
* Visit Greenland – the official Greenlandic Tourist Board
* Inuit Circumpolar Council Greenland

Կատեգորիա:1979 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Եվրոպական միության հատուկ տարածքներ
Կատեգորիա:Կղզի պետություններ
Կատեգորիա:Կղզիներ այբբենական կարգով