Կարտիր

**Կարտիր,** (երբեմն գրվում է նաև  **Կարդեր**, **Կարթեր**, **Քերդիր**), հզոր և ազդեցիկ զրադաշտական քահանա էր 3-րդ դարում՝ Սասանյան չորս թագավորների օրոք։  Նրա անունը հիշատակվում է Շապուհ առաջինի արձանագրություններում:  Նարկարտերարտիրի Պայկուլիի արձանագրություններում նույնպես եղել են նրա սեփական արձանագրությունները, որոնք արվել են ներկայիս Ֆարս նահանգի տարածքում (այն ժամանակ հայտնի է որպես Պախիսի արձանագրություններ), որոնք պատմում են Շապուհ I-ի (թագավոր), Որմիզդ I-ի (թագավոր), Վահրամ I-ի (թագավոր) և Վահրամ II-ի (թագավոր) օրոք: Վահրամ II-ի որդու և իրավահաջորդի՝ Վահրամ III-ի կարճատև թագավորության ժամանակ Կարտիրը ազնվականների թվում էր, ովքեր աջակցում էին Նարսեի ապստամբությանը, տապալեց Վահրամ III-ին և գահ բարձրացավ: Նարսեի օրոք Կարտիրը մոռացության մատնվեց։

## Անուն
Փորագրությունների վրա Կարտիրի անունը գրվում է տարբեր կերպ՝ միջին պարսկերենում գրվում է Կիտի, կլտիլի, կրտիր, կլտիր, պարթևականում՝ կրտիր, հունական փորագրություններում հիշատակվում է Կարտեյր և ղպտական՝ Կարդելե: Այս անունը օգտագործվել է նաև հյուսիսարևելյան Իրանում Բ բակտրիայում՝ Քերդիր:

## Կենսագրություն
### Շապուհ I-ի և Որմիզդ I-ի օրոք

Կարտիրը, հավանաբար, առանց մորուք  քահանա  եղել, քանի որ Սասանյանների տոհմածառում առանց մորուք է պատկերված։ Նա առաջին անգամ հայտնվում է պատմական արձանագրություններում Շապուհ I-ի Քաաբա-իե Զարթոշտի արձանագրության մեջ, որն ամենայն հավանականությամբ ստեղծվել է 260-ից 262 թվականներին: Կարտիրը միակ կրոնական բյուրոկրատն է, որը հիշատակվում է արձանագրության մեջ որպես  զրադաշտական, որը հայտնի էր այլ կրոնների նկատմամբ հանդուրժողականությամբ։ Չնայած Շապուհ I-ը հիանում էր իր սեփական կրոնի ուսմունքներով և խրախուսում էր զրադաշտական հոգևորականներին, այնուամենայնիվ թույլ տվեց հրեաներին, քրիստոնյաներին, բուդդայականներին և հինդուներին ազատորեն դավանել իրենց կրոնը:  Նա նաև բարյացակամ էր մանիքեիզմի հիմնադիր Մանիի նկատմամբ, որին թույլ էր տալիս ազատորեն քարոզել և նույնիսկ ուղեկցել նրան ռազմական արշավներում: 

Շապուհ I-ի կրոնական ծեսերը, ըստ երևույթին, մի փոքր անսովոր էին՝ կենդանիները զոհաբերվում էին Սասանյանների տոհմի թագավորների և թագուհիների հոգու հանգստության համար:  Հավանաբար, զրադաշտական քահանաներին դա  հեթանոսական էր թվում։   Կարտիրը ատում էր կենդանիների զոհաբերությունները, չկարողացավ խանգարել Շապուհ I-ին կատարել դրանք: Շապուր I-ը մահացավ 270 թվականին, և նրան հաջորդեց Որմիզդ I-ը, որը Կարտիրին տվեց բարձր դասի հագուստ, գլխարկ և գոտի (կուլաֆ ուդ կամարբանդ) և նշանակեց նրան գերագույն քահանա (մոուբեդ): 

Որմիզդ I-ը մահացավ հաջորդ տարի:  Վահրամ I-ը, որին հայրը երբեք չէր դիտարկել որպես գահի թեկնածու, գահ բարձրացավ Կարտիրի օգնությամբ, որի հեղինակությունն ու ազդեցությունը զգալիորեն աճեցին: Այնուհետև Վահրամ I-ը պայմանագիր կնքեց իր եղբոր՝ Նարսեի հետ, հրաժարվելով գահի նկատմամբ իր իրավունքներից՝  սահմանային կարևոր նահանգը կառավարելու դիմաց, որը մշտապես պատերազմի առարկա էր Հռոմեական և Սասանյան կայսրությունների միջև: Նարսեն կրում էր Վազուրգ շահ Արմինանի (մեծ արքա) տիտղոսը, որից օգտվում էր գահաժառանգը։  Այնուամենայնիվ, Նարսեն, ամենայն հավանականությամբ, կարծում էր, որ Վահրամին յուրացնող է:

### Վահրամ Առաջինի  Օրոք

Նախորդ Սասանյան կայսրերը կրոնական հանդուրժողականության քաղաքականություն էին վարում կայսրության ոչ զրադաշտական փոքրամասնությունների նկատմամբ։ Այնուամենայնիվ, Վահրամ I-ի գահ բարձրանալով, զրադաշտական հոգևորականության հեղինակության աճով և Կարտիրի ազդեցության աճով, իրավիճակը փոխվեց: Երբ Մանին հասավ Գունդեշապուր քաղաք, այնտեղ նույն աղմուկը բարձրացավ, ինչ Հիսուսի մուտքը Երուսաղեմ: Կարտիրը, զրադաշտական այլ քահանաների հետ միասին, բողոքեց և հասավ նրան, որ Վահրամ I-ը շատերին բանտարկեց և դատապարտեց մահվան 274 թվականին:

Մանիի մահվանը հաջորդեցին Կարտիրի և զրադաշտական հոգևորականների կողմից նրա հետևորդների հետապնդումները, որոնք կրոնական փոքրամասնությունների հետապնդումներն օգտագործում էին որպես իրենց հսկայական ազդեցությունը ուժեղացնելու և տարածելու մեթոդ: Զրադաշտական հոգևորականները Մանիին համարում էին հերետիկոս փիլիսոփա և վտանգավոր հեթանոս, որը ներկայացնում էր զրադաշտականության անհասկանալի գաղափարը, որը փչացած էր ոչ զրադաշտական (այսինքն՝ հրեական, բուդդայական և քրիստոնեական) գաղափարներով: Վահրամ I-ի աջակցությամբ Կարիտրը դրեց զրադաշտական պետական եկեղեցու հիմքերը: 

Արդյունքում Վահրամին Սասանյան աղբյուրներում բարձր է գնահատվել որպես մեծահոգի և արժանավոր թագավոր:  Նրա որդին՝ Վահրամ II-ը, հաջորդեց նրան որպես կայսր: Հնարավոր է, որ Կարտիրն օգնեց նրան գահ բարձրանալ Նարսեի փոխարեն: Դա, ամենայն հավանականությամբ, վրդովեցրել է Նարսեին, որին արդեն մի քանի անգամ հեռացրել են գահաժառանգությունից:

### Վահրամ II-ի, Վահրամ III-ի և Նարսեի օրոք

Վահրամ II-ը, ինչպես իր հայրը, լավ ընդունեց Կարտիրին։  Նա նրան տեսավ որպես իր դաստիարակ և մի քանի կոչումներ տվեց Կարտիրին՝ նրան շնորհելով վուզուրգանի (ազնվականի) կոչում և նշանակելով նրան ամբողջ կայսրության դադվար (գերագույն դատավոր)Այս ամենը ցույց է տալիս, որ այդ ժամանակից ի վեր քահանաները ստացել են դատավորի պաշտոն: Կարտիրը նշանակվել է նաև Իստահրայում գտնվող Անահիտա տաճարի կառավարիչ: Անահիտա տաճարը ի սկզբանե գտնվում էր Սասանյան ընտանիքի խնամակալության ներքո: Այսպիսով, Սասանյանները կորցրեցին իրենց կրոնական հեղինակության զգալի մասը կայսրությունում։ Այդ ժամանակվանից հոգևորականները ծառայում էին որպես դատավորներ ամբողջ երկրում, և դատական գործերը, ամենայն հավանականությամբ, հիմնված էին զրադաշտական իրավագիտության վրա, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ այլ կրոնների ներկայացուցիչները բախվում էին միմյանց հետ:

Վահրամ II-ի օրոք Կարտիրը, անկասկած, դառնում է կայսրության ազդեցիկ գործիչ: Կարտիրը իր գրության մեջ պնդում էր, որ նա ոչնչացրել է ոչ ուղղափառ փոքրամասնություններին, ինչպիսիք են քրիստոնյաները, հրեաները, մանդեյները, մանիխեները և բուդդիստները:

Ըստ ժամանակակից պատմաբան Փարվանա Պուրշարիաթիի, այնուամենայնիվ, անհասկանալի է, թե որքանով են Կարտիրի հայտարարությունները արտացոլում իրական իրականացումը կամ, այդ դեպքում, այն միջոցառումների հաջողությունը, որոնք նա ենթադրաբար նպաստել է: Ճշգրիտ օրինակ է այն, որ հրեական և քրիստոնեական աղբյուրներում այս ժամանակահատվածում հետապնդումների մասին հիշատակում չկա:  Վահրամ II-ից առաջ Սասանյան բոլոր նախորդ կայսրերը զուսպ զրադաշտականներ էին։  Նա մահացավ 293 թվականին և նրան հաջորդեց որդին՝ Վահրամ III-ը ։ 

Վահրամ III-ի գահակալության մեկնարկից չորս ամիս անց, ազնվականության շատ ներկայացուցիչների խնդրանքով, Նարսեն կանչվեց Միջագետք։  Նա նրանց հետ հանդիպեց Գարմեկան նահանգի Պայկուլի կիրճում, որտեղ նրան լիովին հավանություն տվեցին և, հավանաբար, նաև առաջին անգամ շահ հռչակեցին։ Նարսի նկատմամբ ազնվականության բարեհաճության պատճառները կարող էին կապված լինել նրա՝ որպես նահանգապետի լիազորությունների, զրադաշտական կրոնի պաշտպանի հեղինակության և կայսրության ներդաշնակության և բարգավաճման երաշխավորի հետ: Հավանաբար, իր դերն է խաղացել նաև  վաղ Սասանյանների ընտանիքից: Կարիտրը Նարսեին աջակցող ազնվական մարդկանցից մեկն էր, ինչի մասին վկայում է Պայկուլիի արձանագրությունը։ 

Նարսեի թագավորությունը նշանավորեց վերադարձը կրոնական հանդուրժողականության քաղաքականությանը, որը վարում էր նրա հայրը: Կարտիրը, Նարսեի օրոք, պատմական գրառումներում, քանի որ նա ոչ մի ուշագրավ բան չի արել որպես սափրված գերագույն քահանա:

## Ժառանգություն և գնահատում
Ըստ ժամանակակից պատմաբան Փրոդս Օքթոր Սքիերվոյի՝ թե իրանագիտական, թե ոչ իրանական գրականության մեջ կա բարդացման և հիպերբոլայի միտում: Դա պայմանավորված է նրանով, որ իրանական գրականության մեջ առկա է բարդացման և հիպերբոլայի միտում: Մի քանի գիտնականներ խստորեն և քննադատաբար նայեցին Կարտիրին իրենց ժամանակակից և այդքան անտեղի տեսանկյունից: Զաները Կարտիրին անվանել է կրոնական մոլեռանդ՝ բոլորովին անսովոր եռանդով և նշել այն անհանդուրժողականության գործընթացը, որը նախաձեռնել և ակտիվորեն զարգացել է Կարտիրի կողմից: Ռասելը Կարտիրին անվանել է անողոք մոլեռանդ ու Քարդիր, որ քարոզում էր այլատյաց պետական պաշտամունք: Մինչդեռ Ֆոլցը Կարտիրին անվանում է  մոլեռանդ: Կարտիրի վերաբերյալ ավելի դրական տեսակետներ կան նաև այնպիսի ժամանակակից աղբյուրներում, ինչպիսին է Հինցը, ով Կարտիրին անվանել է հոգևոր անձնավորություն, որը ձգտում է կրոնական ճշմարտության, որը պետք է բաց լինի բոլորի համար:  Մինչդեռ Նոյսները նկարագրել է Սասանյան կառավարության ոգևորությունը Կարտիրի ծրագրի նկատմամբ:

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

* 
* 
* .
* 
*
*
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
*
*
*
* 
* 
*
* 

## Հետագա ընթերցման համար

* Kartir's inscription on the Ka'ba-i Zartosht and the inscription at Naqsh-e Rajab from

Կատեգորիա:Զրադաշտականություն
Կատեգորիա:Սասանյան Պարսկաստան
Կատեգորիա:Քահանաներ