Մոհամեդ Էլ Բարադեյ

**Մոհամեդ Մոստաֆա Էլ Բարադեյ** (, ; ) ) եգիպտացի գիտնական և դիվանագետ, ով ժամանակավոր հիմունքներով ծառայել է որպես Եգիպտոսի փոխնախագահ՝ 2013 թվականի հուլիսի 14-ից 2013 թվականի օգոստոսի 14-ը, մինչ նրա հրաժարականը։

1997-2009 թվականներին եղել է Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության (ՄԱԳԱՏԷ)՝ Միավորված ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ) հովանու ներքո գործող միջկառավարական կազմակերպության գլխավոր տնօրենը: Պաշտոնավարման ավարտին նշանակվել է «ՄԱԳԱՏԷ-ի պատվավոր գլխավոր տնօրեն»: 2005 թվականին, «միջուկային էներգիան ռազմական նպատակներով օգտագործելը կանխելու և խաղաղ նպատակներով միջուկային էներգիան հնարավորինս անվտանգ օգտագործելու ջանքերի համար», նա և ՄԱԳԱՏԷ-ն համատեղ արժանացել են Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի: Էլ Բարադեյին անդրադարձել է նաև արևմտյան մամուլը Եգիպտոսի քաղաքականության՝ մասնավորապես 2011 թվականի հեղափոխության, որը պաշտոնանկ արեց նախագահ Հոսնի Մուբարաքին և 2013 թվականին Եգիպտոսի պետական ​​հեղաշրջման հետ համատեքստում։

Էլ Բարադեյը ծնվել և մեծացել է Գիզայի նահանգում, Մեծ Կահիրե, Եգիպտոս: Նա Եգիպտոսի իրավաբանների ասոցիացիան ղեկավարող փաստաբան Մոստաֆա Էլ Բարադեիի հինգ երեխաներից մեկն էր: Էլ Բարադեյի հայրը նույնպես Եգիպտոսում ժողովրդավարական իրավունքների կողմնակից էր, աջակցում էր ազատ մամուլին և անկախ դատական ​​համակարգին։

Էլ Բարադեյն ամուսնացած է վաղ մանկության ընկերուհի, նախկին ուսուցչուհի Աիդա Էլ Քաշեֆի հետ: Նրանք ունեն երկու երեխա՝ դուստրը՝ Լայլան, փաստաբան, որը ապրում է Մեծ Բրիտանիայում. և որդին՝ Մոստաֆան, ՏՏ մենեջեր Վիեննայում: Նրանք ունեն նաև երկու թոռնուհի՝ Մայան և Նինան։

Մայրենի Արաբերեն խոսող Էլ Բարադեյը վարժ տիրապետում է անգլերենին և ֆրանսերենին և «Վիեննայում յոլա գնալու համար բավական գերմաներեն» գիտի։

## Կրթություն և վաղ կարիերա
Իր հոր՝ Մոստաֆայի հետքերով, Էլ Բարադեյը ևս սովորել է իրավաբանություն: 1962 թվականին նա իրավագիտության բակալավրի կոչում է ստացել Կահիրեի համալսարանից,  1971 թվականին մագիստրոսի կոչում՝ LLM-ից  և 1974 թվականին՝ դոկտորի կոչում JSD միջազգային իրավունքում, Նյու Յորքի համալսարանի իրավաբանական դպրոցից։ Նրա թեզը վերնագրված էր «Խաղաղ ժամանակ նեղուցներով անցնելու իրավունքը»։

Էլ Բարադեյի դիվանագիտական ​​կարիերան սկսվել է 1964 թվականին Արտաքին գործերի նախարարությունում, որտեղ նա ծառայել է ՄԱԿ-ում Եգիպտոսի մշտական ​​ներկայացուցչություններում՝ Նյու Յորքում և Ժնևում, որպես քաղաքական, իրավական և սպառազինությունների վերահսկման հարցերով պատասխանատու։ 1974-1978 թվականներին եղել է արտգործնախարարի հատուկ օգնականը։ 1980 թվականին նա դարձել է ՄԱԿ-ի Ուսուցման և հետազոտությունների ինստիտուտի (UNITAR) Միջազգային իրավունքի ծրագրի ավագ գիտաշխատող: 1981-1987 թվականներին նա եղել է նաև Նյու Յորքի համալսարանի իրավաբանական դպրոցի միջազգային իրավունքի դոցենտ։

1984-ին Էլ Բարադեյը դարձավ ՄԱԳԱՏԷ-ի քարտուղարության ավագ աշխատակից՝ ծառայելով որպես գործակալության իրավախորհրդատու (1984-1993) և գլխավոր տնօրենի օգնական արտաքին հարաբերությունների գծով (1993-1997): Էլ Բարադեյը և՛ Միջազգային իրավունքի ասոցիացիայի (ILA) և՛ Միջազգային իրավունքի ամերիկյան միության (ASIL) անդամ է:

## Հասարակական կարիերա՝ որպես [[Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալություն|ԱԷՄԳ]] գլխավոր տնօրեն (1997–2009)
Էլ Բարադեյը սկսեց աշխատել որպես ՄԱԳԱՏԷ-ի գլխավոր տնօրեն, որը գտնվում է Վիեննայում, 1997 թվականի դեկտեմբերի 1-ին: Գործակալությունը աստիճանաբար ակտիվ դեր ստանձնեց միջուկային զենքի տարածումը կանխելու փորձերում։ Սկզբում այն կենտրոնացած էր Իրաքի և Սուդանի վրա, որտեղ գործակալությունը հաջողության էր հասել, իսկ ավելի ուշ՝ նաև Հյուսիսային Կորեայի և Իրանի վրա։ Էլ Բարադեյը ևս երկու քառամյա ժամկետով վերընտրվեց՝ 2001 թվականին և, երրորդ 2005 թվականին՝ չնայած Միացյալ Նահանգների առարկությանը։ Նրա երրորդ և վերջին պաշտոնավարումն ավարտվել է 2009 թվականի նոյեմբերին: Էլ Բարադեիի պաշտոնավարումը նշանավորվել է բարձր մակարդակի, չտարածման խնդիրներով, որոնք ներառում են 2003 թվականի մարտի Իրաք ներխուժմանը նախորդած ստուգումները և Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ լարվածությունը:
### Գլխավոր տնօրենի առաջին ժամկետը
1997 թվականին ՄԱԳԱՏԷ-ի Գլխավոր կոնֆերանսի կողմից նշանակվելուց հետո, Էլ Բարադեյն իր ելույթում ասաց, որ «միջազգային կազմակերպությունները իրենց անդամների վստահությունն ու աջակցությունը վայելելու համար, պետք է արձագանքեն [անդամների] կարիքներին, ցույց տան կոնկրետ ձեռքբերումներ, իրենց գործունեությունն իրականացնեն ծախսարդյունավետ ձևով և հարգեն արդար ներկայացվածության, թափանցիկության և բաց երկխոսության գործընթացը»:

Էլ-Բարադեյի պաշտոնը ստանձնելուց ընդամենը մի քանի ամիս առաջ ընդունվեց տիպային լրացուցիչ արձանագրություն՝ ՄԱԳԱՏԷ-ի կողմից ստուգումների համար ստեղծելով նոր միջավայր, որը չհայտարարված միջուկային գործունեությունները փնտրելու ավելի մեծ լիազորություն էր ապահովում: Պաշտոնավարման ժամանակ Էլ Բարադեյը գործարկեց «ինտեգրված երաշխիքներ» ապահովելու ծրագիր՝ միավորելով ՄԱԳԱՏԷ-ի համապարփակ անվտանգության համաձայնագրերը նոր ընդունված Լրացուցիչ արձանագրության հետ: 1998 թվականին Գլխավոր կոնֆերանսի իր հայտարարության մեջ նա կոչ է արել բոլոր պետություններին կնքել Լրացուցիչ արձանագրությունը. դրա համար կնքելո չմարված երաշխիքների մասին համաձայնագրերը, և ես նաև կոչ եմ անում բոլոր պետություններին արագացնել Լրացուցիչ օրինակելի արձանագրության քննարկումը և հնարավորինս շուտ խորհրդակցությունների մեջ մտնել Գործակալության հետ, որպեսզի մինչև 2000 թվականը բոլոր պետությունները կնքած լինեն չմարված երաշխիքների համաձայնագրեր, ինչպես նաև Լրացուցիչ արձանագրություն»: Էլ Բարադեյն այս կոչը կրկնել է ՄԱԳԱՏԷ-ի գլխավոր տնօրենի պաշտոնում եղած տարիների ընթացքում: 2009 թվականի նոյեմբերին 93 երկիր արդեն կնքել էին Լրացուցիչ արձանագրություններ։

ElBaradei's first term ended in November 2001, just two months after the terrorist attacks of 9/11. These attacks made clear that the more is needed to be done to protect nuclear material and installations from theft or a terrorist attack. Consequently, ElBaradei established a nuclear security program to combat the risk of nuclear terrorism by assisting member states to strengthen the protection of their nuclear and radioactive material and installations, the Nuclear Security Fund .

## Ծանոթագրություններ