Էկոլոգիապես մաքուր

[մինի|[Իսպանիայի Սանտուարի դե Լյուկ վանքում գտնվող արևային էներգիա օգտագործող կոյուղու մաքրման կայան։]]
[մինի|Էկոլոգիապես մաքուր արագաչափ, որն աշխատում է արևային և [Հողմաէներգետիկա|քամու էներգիայով]]
**Բնապահպանական գործընթացներ** կամ **շրջակա միջավայրի համար անվտանգ գործընթացներ** (նաև կոչվում են **էկոլոգիապես մաքուր**, **բնությանը նպաստող** և **կանաչ**), կայունության և մարքեթինգի տերմիններ, որոնք վերաբերում են ապրանքներին և ծառայություններին, օրենքներին, ուղեցույցներին և քաղաքականությանը, որոնք պնդում են, որ էկոհամակարգերին կամ շրջակա միջավայրին նվազեցված, նվազագույն վնաս է հասցվում կամ ընդհանրապես ոչ մի վնաս չկա:

Ընկերությունները այս երկիմաստ տերմիններն օգտագործում են ապրանքներն ու ծառայությունները գովազդելու համար, երբեմն լրացուցիչ, ավելի կոնկրետ հավաստագրերով, ինչպիսիք են էկո-պիտակները: Դրանց չարաշահումը կարելի է անվանել «կանաչ լվացում»: Կայուն զարգացման նպատակների (ԿԶՆ) հաջող իրականացումն ապահովելու համար ընկերություններին խորհուրդ է տրվում իրենց արտադրության մեջ կիրառել շրջակա միջավայրի համար անվտանգ գործընթացներ:  Մասնավորապես, Կայուն զարգացման 12-րդ նպատակը նշում է 11 նպատակ և 13 ցուցանիշ՝ « կայուն սպառման և արտադրության ձևերն ապահովելու համար»:

Միջազգային ստանդարտացման կազմակերպությունը մշակել է ISO 14020 և ISO 14024 ստանդարտները՝ շրջակա միջավայրի պիտակների և հայտարարագրերի սկզբունքներն ու ընթացակարգերը սահմանելու համար, որոնք պետք է հետևեն հավաստագրողներն ու էկո-պիտակավորողները: Մասնավորապես, այս ստանդարտները վերաբերում են ֆինանսական շահերի բախումից խուսափելուն, գիտական հիմնավոր մեթոդների և ընդունված փորձարկման ընթացակարգերի կիրառմանը, ինչպես նաև ստանդարտների սահմանման բացությանը/բացահայտությանը և թափանցիկությանը:

## Տարածաշրջանային տարբերակներ
### Եվրոպա
Եվրամիության անդամ երկրներում գտնվող ապրանքները կարող են օգտագործել ԵՄ էկոպիտակը ԵՄ համաձայնության դեպքում: Էկո-կառավարման և աուդիտի սխեման (EMAS) շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգերի միջազգային ստանդարտ է՝ ԵՄ մեկ այլ պիտակ է, որը ցույց է տալիս, թե արդյոք կազմակերպության ղեկավարությունը «կանաչ» է, թե արտադրանք է: Նպատակն է հնարավորություն տալ կազմակերպություններին գնահատել, կառավարել և անընդհատ բարելավել իրենց բնապահպանական կատարողականը: Գերմանիան օգտագործում է նաև «Կապույտ հրեշտակ» պիտակը, որը հիմնված է Գերմանիայի ստանդարտի վրա:

Եվրոպայում կան բազմաթիվ տարբեր եղանակներ, որոնցով ընկերությունները օգտագործում են էկոլոգիապես մաքուր գործընթացներ, էկոլոգիապես մաքուր պիտակներ և ընդհանուր առմամբ փոփոխվող ուղեցույցներ՝ ապահովելու համար, որ իրենց արտադրանքի արտադրության ընթացքում շրջակա միջավայրին և էկոհամակարգերին հասցվի ավելի քիչ վնաս: Օրինակ՝ Եվրոպայում շատ ընկերություններ արդեն օգտագործում են EMAS պիտակներ՝ ցույց տալու համար, որ իրենց արտադրանքը բարեկամական է:

#### Ընկերություններ
Եվրոպայում շատ ընկերություններ իրենց արտադրանքի վրա էկո-պիտակավորումները դարձնում են գերակա խնդիր, քանի որ դա կարող է հանգեցնել վաճառքի աճի, երբ այդ արտադրանքի վրա էկո-պիտակներ կան: Մասնավորապես Եվրոպայում անցկացվել է մի ուսումնասիրություն, որը ցույց է տալիս էկո-պիտակավորման և ձկան գնման միջև կապը. «Մեր արդյունքները ցույց են տալիս էկո-պիտակավորման ցանկության և ծովամթերքի առանձնահատկությունների, մասնավորապես ձկան թարմության, ձկան աշխարհագրական ծագման և ձկան վայրի *կամ* ֆերմերային ծագման միջև էական կապ»:

Այդ նույն հոդվածից պարզ է դառնում, որ էկո-պիտակավորումները ոչ միայն արտացոլում են շրջակա միջավայրի վրա դրական ազդեցությունը՝ արտադրանքի ստեղծման և պահպանման հարցում, այլև ավելացնում են վաճառքը: Այնուամենայնիվ, ոչ բոլոր եվրոպական երկրներն են համաձայն այն հարցի շուրջ, թե արդյոք որոշակի արտադրանքներ, մասնավորապես ձուկը, պետք է ունենան էկո-պիտակներ: Նույն հոդվածում նշվում է. «Զարմանալիորեն, երկրի ազդեցությունը ձկան էկո-պիտակի ընդունման հավանականության վրա դժվար է մեկնաբանել: Էկո-պիտակավորման ընդունելիության ամենաբարձր մակարդակ ունեցող երկրներն են Բելգիան և Ֆրանսիան»: Նույն վերլուծության և վիճակագրության համաձայն, Ֆրանսիան և Բելգիան, ամենայն հավանականությամբ, կընդունեն այս էկո-պիտակները:

### Հյուսիսային Ամերիկա
Միացյալ Նահանգներում շրջակա միջավայրի պաշտպանության մարքեթինգի պնդումները պահանջում են զգուշություն: Երկիմաստ անվանումները, ինչպիսիք են՝ *«էկոլոգիապես մաքուր»,* կարող են շփոթեցնող լինել առանց կոնկրետ սահմանման. որոշ կարգավորող մարմիններ ուղեցույցներ են տրամադրում: Միացյալ Նահանգների շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործակալությունը որոշ էկոպիտակներ համարել է մոլորեցնող՝ որոշելու համար, թե արդյոք ապրանքը իսկապես «կանաչ» է:

Կանադայում ստեղծվել է պիտակ՝ «Շրջակա միջավայրի ընտրության ծրագիր» շրջանակում:  Ստեղծվելով 1988 թվականին, միայն ծրագրի կողմից հաստատված արտադրանքներին է թույլատրվում ցուցադրել այս պիտակը:

Ընդհանուր առմամբ, Մեքսիկան աշխարհում առաջին երկրներից մեկն է, որն ընդունել է կլիմայի փոփոխության վերաբերյալ հատուկ օրենք: Օրենքը սահմանել է ազգային ջերմոցային գազերի արտանետումները մինչև 2020 թվականը 30%-ով կրճատելու պարտադիր նպատակ: Երկիրը նաև ունի Կլիմայի փոփոխության ազգային ռազմավարություն, որը նախատեսված է քաղաքականության մշակման ուղղորդման համար հաջորդ 40 տարիների ընթացքում:

### Օվկիանիա
Էներգետիկ վարկանիշի պիտակը III տիպի պիտակ է, որը տեղեկատվություն է տրամադրում «էներգիայի սպառման մեկ միավորի հաշվով էներգետիկ ծառայության» վերաբերյալ: Այն առաջին անգամ ստեղծվել է 1986 թվականին, սակայն բանակցությունների արդյունքում այն վերաձևավորվել է 2000 թվականին:

Օվկիանիան երկրորդ ամենաշատ էլեկտրոնային թափոններն է արտադրում՝ 16.1&nbsp;կգ, մինչդեռ ունի վերամշակման երրորդ ամենացածր մակարդակը՝ 8.8%:  Օվկիանիայից միայն Ավստրալիան ունի էլեկտրոնային թափոնների կառավարման քաղաքականություն, դա 2011 թվականին հրապարակված «Քաղաքականության կառավարման մասին» օրենքն է, որի նպատակն էր կառավարել արտադրանքի ազդեցությունը, հիմնականում արտադրանքի և դրանց թափոնների հեռացման հետ կապված: Օրենքի համաձայն՝ ստեղծվել է Ազգային հեռուստատեսության և համակարգիչների վերամշակման սխեման (NTCRS), որը պարտավորեցնում է էլեկտրական և էլեկտրոնային սարքավորումների (EEE) արտադրողներին և ներմուծողներին, որոնք ներմուծում էին 5000 կամ ավելի արտադրանք կամ 15000 կամ ավելի ծայրամասային սարք, պատասխանատու լինել և պարտավորվել վճարել NTCRS-ին էլեկտրոնային արտադրանքներից նյութեր հանելու և վերամշակելու համար:

Նոր Զելանդիան չունի որևէ օրենք, որն անմիջականորեն կառավարում է էլեկտրոնային թափոնները, փոխարենը նրանք ունեն կամավոր արտադրանքի կառավարման սխեմաներ, ինչպիսիք են մատակարարների հետադարձ փոխանակման և փոխանակման սխեմաները, ինչպես նաև կամավոր վերամշակման կետերը: Չնայած սա օգնել է, մատակարարին գումար է արժենում, քանի որ աշխատուժը կազմում է վերամշակման արժեքի 90%-ը: Բացի այդ, էլեկտրոնային թափոնները ներկայումս չեն համարվում առաջնահերթ արտադրանք, ինչը կխրախուսի արտադրանքի կառավարման կիրառումը:

Խաղաղօվկիանոսյան կղզիների տարածաշրջաններում (PIR) էլեկտրոնային թափոնների կառավարումը դժվար խնդիր է, քանի որ նրանք չունեն բավարար քանակությամբ հողատարածք դրանք պատշաճ կերպով հեռացնելու համար, չնայած նրանք արտադրում են աշխարհում էլեկտրոնային թափոնների ամենացածր քանակներից մեկը՝ իրենց եկամտի և բնակչության թվի համեմատ: Դրա պատճառով կան թափոնների մեծ պաշարներ, որոնք չեն կարող անվտանգ վերամշակվել:

Ներկայումս Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանային շրջակա միջավայրի ծրագրի քարտուղարությունը (SPREP), որը Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի բնական պաշարների և շրջակա միջավայրի կառավարման համար պատասխանատու կազմակերպություն է, պատասխանատու է տարածաշրջանի համակարգման և Օվկիանիայի տարածաշրջանի էլեկտրոնային թափոնների կառավարման համար:

SPREP-ը «Մաքուր Խաղաղօվկիանոսյան 2025»-ը օգտագործում է որպես շրջանակ՝ տարածաշրջանի տարբեր կառավարություններին ուղղորդելու համար:  Նրանք նաև համագործակցում են PacWaste-ի (Խաղաղօվկիանոսյան վտանգավոր թափոններ) հետ՝ կղզիների թափոնների կառավարման հետ կապված տարբեր խնդիրները բացահայտելու և լուծելու համար, որոնք մեծապես բխում են կառավարության կողմից այդ հարցի վերաբերյալ գիտելիքների և օրենսդրության պակասից:  Նրանք ներկայումս առաջարկել են ներդնել պարտադիր արտադրանքի կառավարման քաղաքականություն՝ վերամշակման նախնական վճարի հետ միասին, որը կխրախուսի տեղական և արդյունաբերական վերամշակումը: Նրանք նաև այն մտայնությամբ են, որ կղզիները պետք է համագործակցեն և կիսվեն ռեսուրսներով և փորձով՝ այս ջանքերին օգնելու համար:

NTCRS-ի օգնությամբ, չնայած իրավիճակը բարելավվել է, նրանք բարձրաձայնել են իրավիճակում շահագրգիռ կողմերի պատասխանատվության և դրանց ավելի հստակ սահմանման անհրաժեշտության մասին: Բացի նահանգային և դաշնային կանոնակարգերի տարբերություններից, միայն Հարավային Ավստրալիան, Ավստրալիայի մայրաքաղաքային տարածքը և Վիկտորիան են արգելել էլեկտրոնային թափոնների աղբավայրը, սակայն հնարավոր կլինի դա կիրառել տարածաշրջանի մնացած մասում, եթե դաշնային որոշում կայացվի: Նրանք նաև պաշտպանել են թափոնների հավաքման կետերի ողջամիտ հասանելիությունը, որտեղ 100 կմ-ի սահմաններում կլինի միայն մեկ հավաքման կետ/կմ շառավղով որոշ դեպքերում:

Ապացուցված է, որ որոշ բնակիչների կողմից վերամշակում չանելու պատճառը հավաքման կետից նրանց հեռավորությունն է: Բացի այդ, վերամշակման քիչ արշավներ են եղել, օրինակ՝ Mobile Muster ընկերությունը, որը Ավստրալիայի բջջային հեռահաղորդակցության ասոցիացիայի կողմից կառավարվող կամավոր հավաքագրման ծրագիր է, նպատակ ուներ հավաքել հեռախոսները նախքան դրանք աղբավայր ուղարկվելը, և դա անում է 1999 թվականից ի վեր: Հետագա ուսումնասիրություններից հետո պարզվել է, որ հանրության միայն 46%-ն է օգտվել ծրագրից, որը հետագայում՝ 2018 թվականին, աճել է մինչև 74%, սակայն դա տեղի է ունեցել Ավստրալիայի բջջային հեռահաղորդակցության ասոցիացիայի կողմից 45 միլիոն դոլարի ներդրումից հետո:

### Ասիա
«Վերջին երեք տասնամյակների ընթացքում Ասիայում տնտեսական աճը մեծացել է և մեծացրել է էներգիայի պահանջարկը, ինչը հանգեցրել է ջերմոցային գազերի արտանետումների աճի և օդի խիստ աղտոտման: Այս խնդիրները լուծելու համար անհրաժեշտ է վառելիքի անցում և վերականգնվող էներգիայի աղբյուրների տեղակայում»: Այնուամենայնիվ, քանի որ երկրները շարունակում են առաջադիմել, դա հանգեցնում է ավելի շատ աղտոտման՝ էներգիայի սպառման աճի արդյունքում:

Վերջին տարիներին Ասիայի համար ամենամեծ մտահոգությունը օդի աղտոտվածության խնդիրներն են: Չինաստանի խոշոր քաղաքները, ինչպիսիք են Պեկինը, ստացել են օդի որակի ամենավատ վարկանիշները (Լի *և այլք*, 2017): Հարավային Կորեայի մայրաքաղաք Սեուլը նույնպես տառապում է օդի աղտոտվածությունից (Կիմ *և այլք*, 2017): Ներկայումս Հնդկաստանի քաղաքները, ինչպիսիք են Մումբայը և Դելին, գերազանցում են չինական քաղաքներին ամենավատ օդի որակի վարկանիշում: 2019 թվականին աշխարհի 30 ամենավատ օդի որակ ունեցող քաղաքներից 21-ը գտնվում էին Հնդկաստանում:

Բնապահպանական միտումները շուկայավարվում են տարբեր գունային ասոցիացիայով՝ օգտագործելով կապույտ գույնը մաքուր օդի և մաքուր ջրի համար, ի տարբերություն արևմտյան մշակույթներում կանաչի: Ճապոնական և կորեական հիբրիդային մեքենաները ամբողջ մեքենայի վրա օգտագործում են կապույտ գույնը կանաչի փոխարեն և անխտիր օգտագործում են «կապույտ» բառը:

### Չինաստան
Չինաստանի կողմից շրջակա միջավայրի համար անվտանգ ճանապարհորդության համար օգտագործված արտանետումների առևտրի համակարգը ներդրվել է որոշակի շրջաններում և հաջողակ է եղել՝ համեմատած կառավարության կողմից հաստատված փորձնական շրջաններում օգտագործվող համակարգերի հետ: Սա ցույց է տալիս, թե ինչպես է Չինաստանը փորձել արդյունավետորեն ներդնել շրջակա միջավայրի վրա ազդելու նորարարական համակարգեր։ Չինաստանը բազմաթիվ եղանակներ է ներդրել շրջակա միջավայրի խնդիրների դեմ պայքարելու համար, նույնիսկ եթե սկզբում դրանք հաջողության չեն հասել։ Դա հանգեցրել է ավելի հաջող գործընթացի ներդրմանը, որը նպաստել է շրջակա միջավայրին։ Չնայած Չինաստանը պետք է իրականացնի այնպիսի քաղաքականություններ, ինչպիսիք են.

*«Վճարից հարկ» գործընթացը պետք է արագացվի, և շրջակա միջավայրի հարկային համակարգի նախագծումն ու ներդրումը պետք է բարելավվեն։ Սա կստեղծի դրական խթանման մեխանիզմ, որի դեպքում աղտոտվածության ցածր մակարդակը համընկնում է հարկերի ցածր մակարդակի հետ։*

Նման քաղաքականություններ իրականացնելով՝ ընկերություններն ավելի մեծ խթան ունեն չաղտոտել շրջակա միջավայրը և փոխարենը կենտրոնանալ իրենց աշխատավայրերի համար ավելի էկոլոգիապես մաքուր միջավայր ստեղծելու վրա։ Դա անելով՝ դա կհանգեցնի արտանետվող աղտոտվածության նվազմանը, միաժամանակ ավելի մաքուր միջավայրի ստեղծմանը։ Ընկերությունները կնախընտրեին ավելի ցածր հարկեր ունենալ՝ իրենց ծախսերը նվազեցնելու համար, ուստի դա նրանց խրախուսում է որքան հնարավոր է խուսափել շրջակա միջավայրի աղտոտումից։

### Միջազգային
«Էներջի Սթարը» ծրագիր է, որի հիմնական նպատակն է բարձրացնել էներգաարդյունավետությունը և անուղղակիորեն նվազեցնել ջերմոցային գազերի արտանետումները: «Էներջի Սթարը» ունի տարբեր բաժիններ տարբեր երկրների կամ տարածքների համար, ներառյալ Միացյալ Նահանգները, Եվրոպական Միությունը և Ավստրալիան: Ծրագիրը, որը հիմնադրվել է Միացյալ Նահանգներում, գործում է նաև Կանադայում, Ճապոնիայում, Նոր Զելանդիայում և Թայվանում: Բացի այդ, ՄԱԿ-ի Կայուն զարգացման 17-րդ նպատակը նպատակ ունի խթանել էկոլոգիապես մաքուր տեխնոլոգիաների մշակումը, փոխանցումը, տարածումը և տարածումը զարգացող երկրներում՝ որպես 2030 թվականի օրակարգի մաս:

## Տես նաև
* Շրջակա միջավայրի պահպանության շարժում
* Բնության պահպանություն
* Բնական պաշարներ
* Վերականգնվող էներգիա
* Շրջակա միջավայրի կայունություն
* Կայուն զարգացման նպատակներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բնապահպանական քաղաքականություն
Կատեգորիա:Էկոլոգիա
Կատեգորիա:Կայուն զարգացում