Վալերի Մարչենկո

**Վալերի Վենիամինովիչ Մարչենկո** (, ), ուկրաինացի դիսիդենտ, իրավապաշտպան, գրականագետ և թարգմանիչ։

## Կենսագրություն
### Վաղ տարիներ
Վալերի Մարչենկոն ծնվել է 1947 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Կիևում։ Ծննդյան ազգանունը եղել է Ումրիլով։ Խորհրդային պատմաբան և Ուկրաինայի պատմության վերաբերյալ բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ Միխայիլ Մարչենկոյի թոռը։ Դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվել է Կիևի Լենինի շքանշանակիր Տարասա Շևչենկոյի անվան պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետ, որն ավարտել է 1970 թվականին։ Համալսարանում սովորելու ընթացքում պրակտիկա է անցել Բաքվի համալսարանում, ուսումնասիրել է թյուրքական լեզուներ։

1970 թվականից Ումրիլովը եղել է «*Літературна Україна*» թերթի աշխատակից, նաև դասավանդել է ուկրաիներեն և գրականություն Կիևի միջնակարգ դպրոցում։ 1971-1972 թվականներին հրապարակել է թարգմանություններ ադրբեջաներենից, այդ թվում՝ Սուլեյման Ախունդովի և Ջալիլ Մամեդկուլիզադեի, նաև հրապարակել է լեհերենից թարգմանություններ։ 25 տարեկանում փոխել է իր ազգանունըպապի ազգանունով (մոր ազգանունով), Մարչենկո։ 1968-1973 թվականներին գրվել են, բայց չեն հրապարակվել գրականագիտական հոդվածներ Նիկոլայ Զերովի մասին, հրապարակախոսական հոդվածներ՝ «Կիևյան երկխոսություն», «Սարսափելի ինչ-որ բեռ» և այլն։

### Առաջին ձերբակալություն
1973 թվականի հունիսի 25-ին նրան ձերբակալել են Ուկրաինական ԽՍՀ ՊԱԿ-ի աշխատակիցները։ Դատապարտվել է 1973 թվականի դեկտեմբերի 27-ին Ուկրաինական ԽՍՀ ՔՕ 62-րդ հոդվածի 1-ին մասով (հակախորհրդային քարոզչություն և ագիտացիա) և Կիևի մարզային դատարանը նրան դատապարտել է 6 տարվա ազատազրկման խիստ ռեժիմի գաղութում և 2 տարվա աքսորի։

Պատիժը կրել է քաղբանտարկյալների համար նախատեսված խիստ ռեժիմի №35 գաղութում, Պերմ քաղաքում, որտեղ ծանոթացել է ուկրաինացի իրավապաշտպանների՝ Իվան Սվետլիչնիի, Սեմյոն Գլուզմանի և ուրիշների հետ։ Բանտարկության ընթացքում գրել է մի շարք հրապարակախոսական ակնարկներ, որոնցում լուսաբանել է խորհրդային ճամբարներում կալանավորների պահելու պայմանները, 1940-1950-ական թվականների ողբերգական իրադարձությունները Արևմտյան Ուկրաինայում, նկարագրված ըստ նախկին ՈՒՊԱ մարտիկների հուշերի։

Մարչենկոյի պատժի կրման ժամանակ սրվել է քրոնիկ հիվանդությունը՝ նեֆրիտը, ինչի կապակցությամբ նրան շնորհվել է հաշմանդամության 3-րդ խումբ։ Միևնույն ժամանակ գրեթե չի ստացել ադեկվատ բժշկական օգնություն։ 1979 թվականին բանտից ազատվելուց հետո մինչև 1981 թվականը աքսորված է եղել Ղազախստանում, Ակտոբեի մարզի Սարալժին գյուղում։ Այդ ժամանակ անգլերենից թարգմանել է Թոմաս Ջեֆերսոնի «Անկախության հռչակագիրը», Էդգար Լի Մասթերսի, Ռոբերտ Բըրնսի, Ուիլյամ Յեյթսի, Ուիլյամ Մոեմի, Էդգար Պոյի և ուրիշների ստեղծագործությունները։

Չնայած առողջական վիճակին և հաշմանդամությանը՝ Մարչենկոն հրաժարվել է գրել խոստովանական դիմում։ Ազատ արձակվելուց հետո ապրել է Կիևում, աշխատում է որպես պահակ։ Զբաղվել է անգլերենից թարգմանություններով, գրել է հրապարակախոսական հոդվածներ։ Ակտիվորեն զբաղվել է իրավապաշտպան գործունեությամբ, ուղարկել է բողոքի նամակներ՝ դատապարտելով գոյություն ունեցող տոտալիտար համակարգը։ Հանդես է եկել ՈւԽՍՀ կրթության նախարարության «Ուկրաինայի դպրոցներում ռուսաց լեզվի ուսուցումն ուժեղացնելու մասին» հրահանգի դեմ։. Եվրոպական ՊԵՆ-ակումբի անդամ է ընդունվել հեռակա կարգով։

### Երկրորդ ձերբակալություն և մահ
1983 թվականի հոկտեմբերի 21-ին Վալերիա Մարչենկոն ձերբակալվել է երկրորդ անգամ։ Ըստ Ժամանակակից Ուկրաինայի հանրագիտարանի տեղեկատվության՝ նույն ժամանակահատվածում նա ընդունվել է Ուկրաինական Հելսինկյան խմբի կազմում։։ 1984 թվականի մարտի 14-ին դատապարտվել է Կիևի քաղաքային դատարանի կողմից և դատապարտվել 10 տարվա ազատազրկման խիստ ռեժիմի գաղութում և 5 տարվա աքսորի, ինչպես նաև ճանաչվել է որպես առանձնապես վտանգավոր ռեցիդիվիստ։ Պատժի կրման համար ուղարկվել է խիստ ռեժիմի ուղղիչ-աշխատանքային գաղութ՝ «Պերմ-36»՝ «հատկապես վտանգավոր պետական հանցագործությունների» համար դատապարտվածների համար։

Մարչենկոն «Պերմ-36» գաղութ ժամանելուց հետո ԽՍՀՄ ՆԳՆ Բժշկական վարչության մասնագետները եզրակացրել են, որ նրան պետք է ազատել ազատազրկման վայրերից՝ նրա մոտ անբուժելի հիվանդությունների առկայության պատճառով։ Սակայն ՊԱԿ-ի աշխատակիցները թույլ չեն տվել դա անել։ Դեղերը, որոնք մայրը՝ Վալերի Մարչենկոյի մայրը, ուղարկում էր գաղութ, հետ էին ուղարկվում։ Որդուն փրկելու համար Նինա Մարչենկոն դիմեց «Ազատություն» ռադիոյի աշխատակիցներին, որոնք եթերում հաղորդեցին Վալերի Մարչենկոյի վիճակի մասին։ Դրանից հետո Վալերիին ուղարկել են Լենինգրադի բանտային հիվանդանոց, որտեղ մահացել է 1984 թվականի հոկտեմբերի 5-ին՝ նեֆրիտից։

Մի քանի օր բանտային հիվանդանոցի վարչակազմը մորը չէր հայտնել որդու մահվան մասին։ Երկար ժամանակ չէին տալիս մարմինը՝ պահանջելով թաղել Մարչենկոյին Լենինգրադում՝ Ուկրաինայում հանրահավաքներից խուսափելու համար։ Վալերի Մարչենկոյի մահվանն արձագանքեցին ԱՄՆ նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանը, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Հենրիխ Բյոլը և շատ ուրիշներ 1984 թվականի հոկտեմբերի 13-ին, բազմաթիվ դիմումներից և արտասահմանյան պաշտոնատար անձանց հայտարարություններից հետո, Նինա Մարչենկոյին տվեցին որդու մարմինը, որից հետո նա այն տեղափոխեց Ուկրաինա, որտեղ թաղեց Գատնոյե գյուղում՝ Կիևի մարզում։

## Հիշատակ
մինի|Վալերի Մարչենկոյի հուշարձան
* 2011 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Կիևի Շևչենկովսկի շրջանի թիվ 175 միջնակարգ դպրոցին շնորհվել է Վալերի Մարչենկոյի անունը, դպրոցում բացվել է թանգարան՝ նվիրված դիսիդենտի կյանքին և նրա աշխատանքներին։
* Դանիլա Շչերբակովսկու փողոց, 72 հասցեում գտնվող շենքի վրա, Կիև, որտեղ ապրել է Մարչենկոն 1963 թվականի ապրիլից մինչև 1983 թվականի հոկտեմբերը, տեղադրվել է հուշատախտակ։
* 2017 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Կիևի քաղաքային խորհուրդը Մարչենկոյի անունով վերանվանեց հրապարակը Կիևի պատմական Նիվկի շրջանում, Երկու օր անց՝ հոկտեմբերի 14-ին, Գատնոյի կենտրոնում բացվեց գրանիտե հուշարձան՝ նվիրված Վալերի Մարչենկոյին, որի հեղինակն է քանդակագործ Ռոման Զախարչուկը։ Սև գրանիտե օբելիսկի վրա փորագրված են ԱՄՆ նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանի խոսքերը. «Նրա կյանքը կմնա օրինակ բոլորի համար, ում խորապես մտահոգում են ուկրաինացի ժողովրդի իրավունքները»։

## Մրցանակներ
* «Արիության համար» I աստիճանի շքանշան՝ քաղաքացիական արիության, ազատության և ժողովրդավարության իդեալների հաստատման համար մղվող պայքարում ինքնազոհության համար (հետմահու)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 

 
Կատեգորիա:20-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ազատազրկման վայրերում մահացածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ում բռնադատվածներ
Կատեգորիա:Խորհրդային այլախոհներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային իրավապաշտպաններ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի գրականագետներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի գրողներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի լրագրողներ