Զենիթային կառավարվող հրթիռ

thumb|300px|С-200 «Վեգա» համալիրի 5В28 զենիթային հրթիռ
thumb|300px|Գերմանական «Վասերֆալ» ԶԿՀ, 1945 թվական

**Զենիթային կառավարվող հրթիռ** (**ԶԿՀ**) «մակերես–օդ» («երկիր–օդ») դասի հրթիռ է, որը մտնում է զենիթահրթիռային համալիրի կազմի մեջ և նախատեսված է տարբեր օդային թիրախների խոցման համար։

## Դասակարգում
[thumb|350px|1980-ականների դրությամբ ՆԱՏՕ-ի պատկերացումները խորհրդային զենիթահրթիռային համալիրների հրթիռների մասին։ Ձախից աջ՝ [Ս-25, Ս-75, Ս-125, Ս-200, Ս-300Պ, Ս-300Բ]]
Հրթիռները տարբերվում են տեղակայման տեսակով, խոցման հեռահարությամբ և բարձրությամբ, խոցվող թիրախների առավելագույն արագությամբ, ինչպես նաև արձակման սկզբունքներով։ Գոյություն ունեն հեղուկ վառելիքով և պինդ վառելիքով շարժիչներով հրթիռներ։

**Կառավարման եղանակով՝**
* ռադիոհրահանգային կառավարում
* ուղղորդում ռադիոճառագայթով
* ինքնաուղղորդում
* համակցված կառավարման սխեմա

**Դասավորվածքով (աերոդինամիկական սխեմայով)՝**
* նորմալ սխեմա (կայունացուցիչները առջևում, ղեկային մակերեսները՝ հետևում) և դրա ենթատեսակ՝ անպոչ (կայունացուցիչը «միաձուլված» է ղեկին)
* «բադիկ» սխեմա (ղեկային մակերեսները՝ առջևում, կայունացուցիչները՝ հետևում)
* կրող կոնուս (կոնաձև ֆյուզելյաժ՝ հետևի մասում տեղակայված ղեկերով)

Զենիթային հրթիռները կարող են կիրառվել ինչպես ստացիոնար, այնպես էլ շարժական և դյուրակիր հրթիռային համալիրներում։

## Սարքավորում
Զենիթային կառավարվող հրթիռը բաղկացած է՝
* պլաներից, որի կազմի մեջ են մտնում ֆյուզելյաժը և պոչաթևերը (ղեկային մակերեսներ և կայունացուցիչներ),
* շարժիչից,
* ինքնաղեկասարքից,
* գիրոսկոպային սարքերից,
* պնևմատիկ և էլեկտրական սնուցման աղբյուրներից,
* ուղղորդման սարքավորումից կամ ռադիոհրահանգների ընդունման սարքավորումից,
* կոնտակտային և ոչ կոնտակտային պայթուցիչներից,
* մարտական մասից (բեկորա-ֆուգասային կամ հատուկ)։

## Պատմություն
### Առաջին փորձերը
Օդային թիրախների խոցման համար հեռակառավարվող արկ ստեղծելու առաջին փորձը ձեռնարկվել է Մեծ Բրիտանիայում՝ Արչիբալդ Լոուի կողմից։ Նրա «օդային թիրախը» (Aerial Target ) (այդպես էր անվանվել՝ գերմանական հետախուզությունը մոլորեցնելու նպատակով) իրենից ներկայացնում էր ռադիոհրահանգային կառավարվող պտուտակային սարք՝ ABC Gnat տիպի մխոցային շարժիչով։ Այն նախատեսված էր ցեպելինների և գերմանական ծանր ռմբակոծիչների ոչնչացման համար։ 1917 թվականին երկու անհաջող արձակումներից հետո ծրագիրը փակվեց՝ ՌՕՈւ հրամանատարության կողմից դրա նկատմամբ փոքր հետաքրքրության պատճառով։

1935 թվականին Սերգեյ Կորոլյովը առաջարկեց «217» զենիթային հրթիռի գաղափարը, որը պետք է ուղղորդվեր լուսարձակիչի ճառագայթի երկայնքով՝ ֆոտոէլեմենտների օգնությամբ։ Արկի վրա աշխատանքները որոշ ժամանակ շարունակվեցին՝ մինչև փորձարկման փուլը։

Աշխարհում առաջին զենիթային կառավարվող հրթիռներն էին նացիստական Գերմանիայում 1943 թվականից ստեղծվող «Ռեյնտոխտեր», Hs-117 «Շմետերլինգ» և «Վասերֆալ» հրթիռները (վերջինը 1945 թվականի սկզբին փորձարկվել էր և պատրաստ էր սերիական արտադրության մեկնարկին, որը, սակայն, այդպես էլ չսկսվեց)։

1944 թվականին, բախվելով ճապոնական կամիկաձեների սպառնալիքին, ԱՄՆ ռազմածովային ուժերը նախաձեռնեցին զենիթային կառավարվող արկերի մշակումը՝ նավերի պաշտպանության համար։ Մեկնարկեց երկու նախագիծ՝ հեռահար զենիթային հրթիռ Lark-ը և ավելի պարզ KAN-ը։ Դրանցից ոչ մեկը չհասցրեց մասնակցել մարտական գործողություններին։ Lark-ի մշակումը շարունակվեց մինչև 1950 թվականը, և թեև հրթիռը հաջողությամբ անցել է փորձարկումները, այն համարվեց չափազանց հնացած և երբեք չի տեղադրվել նավերի վրա։

Մեծ Բրիտանիայում նույն նպատակներով մշակվում էին զենիթային կառավարվող արկեր՝ Brakemine-ը և Stooge-ը, որոնք նույնպես չավարտվեցին՝ ռազմական գործողությունների ավարտի պատճառով։

### Առաջին հրթիռները սպառազինության մեջ
thumb|left|219px|<center>Զենիթային կառավարվող հրթիռ</center>
Սկզբնական շրջանում պատերազմից հետո իրականացվող մշակումները մեծ ուշադրություն էին դարձնում գերմանական տեխնիկական փորձին։

ԽՍՀՄ-ում Նախարարների խորհրդի որոշմամբ 1946 թվականից իրականացվում էին աշխատանքներ գերմանական մի շարք զենիթային հրթիռների վերարտադրման և զարգացման ուղղությամբ՝ ինչպես կառավարվող, այնպես էլ չկառավարվող՝ «Վասերֆալ», «Ռեյնտոխտեր», «Hs 117 Շմետերլինգ», «Թայֆուն» և այլ նախագծերի հիման վրա։ Այսպես, գերմանական «Վասերֆալ»-ը որոշակի վերամշակումից հետո ստացավ Ռ-101 ինդեքսը։ Այն մշակվում էր НИИ-88-ում (Կենտրոնական գիտահետազոտական մեքենաշինության ինստիտուտ), սակայն հեռահար բալիստիկ հրթիռների թեմատիկայով բարձր ծանրաբեռնվածության պատճառով աշխատանքները դանդաղ էին առաջ գնում։ Բացի այդ, այդ ժամանակահատվածում դեռևս լիարժեք չէր գիտակցվում մարտական կառավարման համակարգի կարևորությունը։ Մի շարք փորձարկումներից հետո, որոնք բացահայտեցին ձեռքով ուղղորդման համակարգի թերությունները, որոշում ընդունվեց դադարեցնել ռազմաավարային հրթիռի արդիականացումը։

### Երկրորդ սերնդի զենիթային կառավարվող հրթիռներ
1950-ականների վերջում - 1960-ականների սկզբին ռեակտիվ ռազմական ավիացիայի և թևավոր հրթիռների զարգացումը հանգեցրեց զենիթահրթիռային համալիրների (ԶՀՀ) լայն տարածման։ Ձայնի արագությունից ավելի արագ շարժվող թռչող սարքերի ի հայտ գալը վերջնականապես երկրորդ պլան մղեց ծանր փողային զենիթային հրետանին։ Իր հերթին, միջուկային մարտագլխիկների կատարելագործումն ու դրանց զանգվածա-չափային բնութագրերի նվազեցումը հնարավորություն տվեցին զենիթային հրթիռները համալրել նման մարտագլխիկներով։ Միջուկային լիցքի խոցման շառավիղը արդյունավետորեն փոխհատուցում էր հրթիռի ուղղորդման հնարավոր ցանկացած սխալ՝ թույլ տալով խոցել և ոչնչացնել հակառակորդի ինքնաթիռը նույնիսկ զգալի շեղման դեպքում։
1958 թվականին ԱՄՆ-ը սպառազինության ընդունեց աշխարհում առաջին հեռահար զենիթահրթիռային համալիրը՝ MIM-14 Nike Hercules-ը։ Լինելով MIM-3 Nike Ajax-ի զարգացված տարբերակը՝ այս համալիրը ուներ զգալիորեն մեծ հեռահարություն (մինչև 140 կմ) և կարող էր համալրվել W31 միջուկային մարտագլխիկով՝ 2—40 կիլոտոն հզորությամբ (մարտագլխիկի քաշը՝ ավելի քան 400 կգ)։ Զանգվածաբար տեղակայվելով «Ajax» համալիրի համար ստեղծված ենթակառուցվածքի հիման վրա՝ MIM-14 Nike Hercules-ը մինչև 1967 թվականը համարվում էր աշխարհի ամենաարդյունավետ զենիթահրթիռային համակարգերից մեկը։

## Տես նաև
* Հրետանի
* Ս-300 «Ֆավորիտ»
* 3М8
* Բալիստիկ հրթիռ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* «Зенитные ракеты» , д/ф из цикла «Тайны русского оружия» (части 1—3, видео)
* Д/ф из цикла «Авиаторы» (НТВ), выпуск 74 (видео).

Կատեգորիա:Զենիթային հրթիռներ