Բերինգիա

**Բերինգիան** նախապատմական աշխարհագրական շրջան է, որը սահմանվում է որպես ցամաքային և ծովային տարածք, որը արևմուտքից սահմանակից է Լենա գետին՝ Ռուսաստանում, արևելքից՝ Մակենզի գետին՝ Կանադայում, հյուսիսից՝ Չուկչայի ծովում՝ 72° հյուսիսային լայնությամբ, իսկ հարավից՝ Կամչատկայի թերակղզու ծայրով։ Այն ներառում է Չուկչի ծովը, Բերինգի ծովը, Բերինգի նեղուցը, Չուկչի և Կամչատկայի թերակղզիները Ռուսաստանում, ինչպես նաև Ալյասկան ԱՄՆ-ում և Յուկոնը Կանադայում։

Տարածքը ներառում է Հյուսիսամերիկյան սալաքարի վրա գտնվող հողերը և Չերսկի լեռնաշղթայից արևելք գտնվող Սիբիրյան հողերը։ Տարբեր ժամանակներում այն ​​կազմել է Բերինգի ցամաքային կամուրջ կամ Բերինգի նեղուցի ցամաքային կամուրջ, որի լայնությունը իր առավելագույն երկարության դեպքում հասնում էր մինչև 1000 կմ (620 մղոն) և որը ծածկում էր Բրիտանական Կոլումբիայի և Ալբերտայի միասին չափ տարածք, ընդհանուր մոտ 1,6 միլիոն կիլոմետր քառակուսի (620,000 քառակուսի մղոն), ինչը թույլ է տալիս կենսաբանական ցրումը տեղի ունենալ Ասիայի և Հյուսիսային Ամերիկայի միջև: Այսօր Բերինգի ցամաքային կամրջի կենտրոնական մասից տեսանելի միակ ցամաքը Դիոմեդե կղզիներն են, Սուրբ Պողոսի և Սուրբ Գևորգի Պրիբիլոֆ կղզիները, Սուրբ Լավրենտիոս կղզին, Սուրբ Մատթեոս կղզին և Քինգ կղզին։

Ենթադրվում է, որ վերջին սառցադաշտային առավելագույնի ժամանակ Արևելյան Սիբիրից Բերինգիա է ժամանել առավելագույնը մի քանի հազար մարդուց բաղկացած փոքր բնակչություն, նախքան Ամերիկաներում բնակություն հաստատելը 23,000 և 21,000 տարի առաջ։ Սա տեղի ունեցավ, երբ ամերիկյան սառցադաշտերը, որոնք փակում էին դեպի հարավ ճանապարհը, հալվեցին, բայց նախքան կամուրջի՝ ծովով ծածկվելը մոտ 11,000 տարի առաջ։

## Աշխարհագրություն

19-րդ դարի վերջին Բերինգի ծովի Ալեուտյան կղզիներում և կղզիներում հայտնաբերված ուշ պլեյստոցենի կաթնասունների մնացորդները ցույց էին տալիս, որ Ալյասկայի և Չուկոտկայի միջև մակերեսային ջրերի տակ կարող էր լինել անցյալի ցամաքային կապ։ Սկզբում ենթադրվում էր, որ հիմքում ընկած մեխանիզմը սալերի տեկտոնիկան է, սակայն 1930 թվականին սառցե զանգվածի հավասարակշռության փոփոխությունները, որոնք հանգեցրին համաշխարհային ծովի մակարդակի տատանումների, դիտվեցին որպես Բերինգի ցամաքային կամրջի պատճառ: 1937 թվականին Էրիկ Հուլտենը ենթադրեց, որ Ալեուտյան կղզիների և Բերինգի նեղուցի շրջանի շուրջ կան տունդրայի բույսեր, որոնք սկզբնապես տարածվել էին Ալյասկայի և Չուկոտկայի միջև գտնվող այժմ ջրասույզ հարթավայրից, որը նա անվանեց Բերինգիա՝ ի պատիվ Վիտուս Բերինգի, որը 1728 թվականին նավարկել էր նեղուցը: Erythranthe և Pinus սեռերի բույսերի տարածվածությունը դրա լավ օրինակներ են, քանի որ շատ նման սեռերի անդամներ հանդիպում են Ասիայում և Ամերիկայում:

Ամերիկացի արկտիկական երկրաբան Դեյվիդ Հոփքինսը վերաիմաստավորեց Բերինգիան՝ ներառելով Ալյասկայի և Հյուսիսարևելյան Ասիայի որոշ հատվածներ: Ավելի ուշ Բերինգիան համարվեց արևմուտքում Վերխոյանսկի լեռներից մինչև արևելքում Մակենզի գետը տարածվող տարածք: Պլեյստոցենի դարաշրջանում գլոբալ սառեցումը պարբերաբար հանգեցրել է սառցադաշտերի ընդարձակման և ծովի մակարդակի իջեցման։ Այս գործընթացները ցամաքային կապեր են ստեղծել աշխարհի տարբեր շրջաններում: Այսօր Բերինգի նեղուցի ջրի միջին խորությունը 40-50 մ է (130-160 ոտնաչափ), հետևաբար ցամաքային կամուրջը բացվել է, երբ ծովի մակարդակը ներկայիս մակարդակից ավելի քան 50 մ (160 ոտնաչափ) ցածր էր: Տարածաշրջանի ծովի մակարդակի պատմության վերակառուցումը ցույց է տվել, որ ծովային ուղի գոյություն է ունեցել մոտ 135,000-ից մինչև մոտ 70,000 տարի առաջ, ցամաքային կամուրջ՝ մոտ 70,000-ից մինչև մոտ 60,000 տարի առաջ, ընդհատվող կապ՝ մոտ 60,000-ից մինչև մոտ 30,000 տարի առաջ, և ցամաքային կամուրջ՝ մոտ 30,000-ից մինչև մոտ 11,000 տարի առաջ, որին հաջորդել է Հոլոցենի ծովի մակարդակի բարձրացումը, որը վերաբացել է նեղուցը։ Հետսառցադաշտային վերականգնումը շարունակել է բարձրացնել ափի որոշ հատվածներ։

Վերջին սառցադաշտային դարաշրջանի ընթացքում Երկրի ջրի բավականաչափ քանակություն սառցակալեց Հյուսիսային Ամերիկան ​​և Եվրոպան ծածկող մեծ սառցե շերտերում՝ առաջացնելով ծովի մակարդակի անկում: Հազարամյակներ շարունակ միջսառցադաշտային մակերեսային ծովերի ծովի հատակը բաց էր մնում, այդ թվում՝ Բերինգի նեղուցի, հյուսիսում գտնվող Չուկչի ծովի և հարավում գտնվող Բերինգի ծովի:

## Ռաֆուգիում (?)

Վերջին սառցադաշտային դարաշրջանը, որը սովորաբար (և անճշտորեն) անվանում են «Սառցե դարաշրջան», տևել է 125,000–14,500 տարի առաջ և ներկայիս սառցե դարաշրջանի ամենավերջին սառցադաշտային ժամանակաշրջանն էր, որը տեղի է ունեցել Պլեյստոցենի դարաշրջանի վերջին տարիներին: Սառցե դարաշրջանը հասավ իր գագաթնակետին Վերջին սառցադաշտային առավելագույնի ժամանակ, երբ սառցե շերտերը սկսեցին առաջ շարժվել 33,000 տարի առաջ և հասան իրենց առավելագույն սահմանին՝ 26,500 տարի առաջ։ Սառցադաշտերի հալումը սկսվել է Հյուսիսային կիսագնդում մոտավորապես 19,000 տարի առաջ, իսկ Անտարկտիդայում՝ մոտավորապես 14,500 տարի առաջ, և կամուրջը վերջնականապես ջրհեղեղի է ենթարկվել մոտ 11,000 տարի առաջ: Այս ամսաթվերը համապատասխանում են այն ապացույցներին, որ սառցադաշտային հալոցքները ծովի մակարդակի կտրուկ բարձրացման հիմնական աղբյուրն էին 14,500 տարի առաջ: Շատ մայրցամաքներից հայտնաբերված բրածոները վկայում են խոշոր կենդանիների անհետացման մասին վերջին սառցադաշտային ժամանակաշրջանի ավարտին մոտ:

Սառցե դարաշրջանում մամոնտների հսկայական, սառը և չոր տափաստանը ձգվում էր Արկտիկական կղզիներից դեպի հարավ մինչև Չինաստան, իսկ Իբերական թերակղզուց դեպի արևելք՝ Եվրասիայով և Բերինգի ցամաքային կամրջի վրայով դեպի Ալյասկա և Յուկոն, որտեղ այն փակված էր Վիսկոնսինի սառցադաշտերով։ Հետևաբար, Բերինգիայի բուսական և կենդանական աշխարհը ավելի շատ նման էր Եվրասիայի բուսական և կենդանական աշխարհին, քան Հյուսիսային Ամերիկային։ Բերինգիան ավելի շատ խոնավություն և պարբերաբար ծովային ամպամածություն էր ստանում Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիսից, քան մամոնտների տափաստանի մնացած մասը, ներառյալ դրա երկու կողմերում գտնվող չոր միջավայրերը։ Այս խոնավությունը նպաստում էր թփերի-տունդրայի բնակավայրի ստեղծմանը, որը էկոլոգիական ապաստարան էր ապահովում բույսերի և կենդանիների համար: Արևելյան Բերինգիայում՝ 35,000 տարի առաջ, հյուսիսային արկտիկական տարածքներում ջերմաստիճանը 1.5 °C (2.7 °F) աստիճանով ավելի բարձր էր, քան այսօր, սակայն հարավային ենթաարկտիկական շրջաններում ջերմաստիճանը 2 °C (4 °F) աստիճանով ավելի ցածր էր։ Վերջին սառցադաշտային առավելագույնի՝ 22,000 տարի առաջվա ընթացքում, ամառային միջին ջերմաստիճանը 3–5 °C (5–9 °F) աստիճանով ավելի ցածր էր, քան այսօր, Սյուարդ թերակղզում տատանումները 2.9 °C (5.2 °F) աստիճանից մինչև Յուկոնում 7.5 °C (13.5 °F) ավելի ցածր էին։ Ուշ պլեյստոցենի ամենաչորային և ամենացուրտ ժամանակահատվածներում, և հնարավոր է՝ ամբողջ պլեյստոցենի ընթացքում, խոնավությունը տեղի էր ունենում հյուսիս-հարավ գրադիենտով, ընդ որում՝ հարավը ստանում էր ամենաշատ ամպամածությունը և խոնավությունը Հյուսիսային Խաղաղ օվկիանոսից եկող օդային հոսքի պատճառով: Սառցե դարաշրջանում Բերիանգիան, ինչպես Սիբիրի մեծ մասը և ամբողջ Հյուսիսային ու Հյուսիսարևելյան Չինաստանը, սառցադաշտային չէր, քանի որ ձյունը շատ թույլ էր։

Ուշ պլեյստոցենում Բերինգիան կենսաբանական համայնքների խճանկար էր։ Սկսած մոտ 57,000 տարի առաջվանից (ծովային իզոտոպային փուլ [MIS] 3), Բերինգիայի մեծ մասում գերիշխում էր տափաստան-տունդրա բուսականությունը՝ խոտաբույսերի և խոտաբույսերի հարուստ բազմազանությամբ։ Կային թփուտային տունդրայի հատվածներ՝ խեժափիճի (Larix) և եղևնու (Picea) անտառների մեկուսացված ապաստարաններով, որտեղ աճում են կեչու (Betula) և լաստենու (Alnus) ծառեր։ Առաջարկվել է, որ այդ ժամանակ Բերինգիայում բնակվող ամենամեծ և ամենաբազմազան մեգաֆաունալ համայնքը կարող էր պահպանվել միայն խիստ բազմազան և արդյունավետ միջավայրում։ 

Չուկոտկայում՝ ցամաքային կամրջի սիբիրյան եզրին, կատարված վերլուծությունը ցույց է տվել, որ մոտ 57,000-ից մինչև մոտ 15,000 տարի առաջ (MIS 3-ից մինչև MIS 2) միջավայրն ավելի խոնավ և ցուրտ էր, քան արևելքում և արևմուտքում գտնվող տափաստան-տունդրան, իսկ Բերինգիայի որոշ հատվածներում տաքացել է մոտ 15,000 տարի առաջվանից սկսած։ Այս փոփոխությունները հանդիսացան կաթնասունների միգրացիայի ամենահավանական բացատրությունը մոտ 15,000 տարի առաջվանից հետո, քանի որ տաքացումը ապահովեց բույների և խառը կերատուների համար կերի պաշարների ավելացում։ Հոլոցենի սկզբում որոշ մեզիկ բնակավայրին հարմարված տեսակներ լքեցին ռեֆուգիումը և տարածվեցին դեպի արևմուտք՝ դեպի այն տարածքը, որը դարձել էր տունդրայով ծածկված Հյուսիսային Ասիա, և դեպի արևելք՝ դեպի Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիսային մասը։

Ցամաքային կամրջի վերջին ի հայտ գալը տեղի է ունեցել մոտ 70,000 տարի առաջ։ Սակայն, մոտ 24,000 – մոտ 13,000 տարի առաջ Լորենտիդյան սառցե շերտը միաձուլվել է Կորդիլերյան սառցե շերտի հետ։ Այս իրադարձությունը թույլ է տվել գեների հոսք Բերինգիայի (և Եվրասիայի) և մայրցամաքային Հյուսիսային Ամերիկայի միջև։ Յուկոնի միջանցքը բացվել է նահանջող սառցե շերտերի միջև մոտ 13,000 տարի առաջ, և սա կրկին թույլ է տվել գեների հոսք Եվրասիայի և մայրցամաքային Հյուսիսային Ամերիկայի միջև, մինչև որ ցամաքային կամուրջը վերջնականապես փակվել է ծովի մակարդակի բարձրացման պատճառով մոտ 10,000 տարի առաջ։ Հոլոցենի ընթացքում մեզիկին հարմարված շատ տեսակներ լքեցին ապաստարանը և տարածվեցին դեպի արևելք և արևմուտք, մինչդեռ միևնույն ժամանակ անտառին հարմարված տեսակները տարածվեցին հարավից անտառների հետ միասին։ Չորային պայմաններին հարմարված տեսակները կրճատվեցին մինչև երկրորդական բնակավայրեր կամ անհետացան։

Բերինգիայի էկոհամակարգը փոխվեց, քանի որ փոփոխվող կլիման ազդեց շրջակա միջավայրի վրա և այդպիսով որոշեց, թե որ բույսերն ու կենդանիներն են կարող գոյատևել: Ցամաքային զանգվածը կարող էր լինել ինչպես արգելք, այնպես էլ կամուրջ. ավելի ցուրտ ժամանակահատվածներում սառցադաշտերը զարգանում էին, և տեղումների մակարդակը նվազում էր: Ավելի տաք ժամանակահատվածներում ամպերը, անձրևը և ձյունը փոխում էին հողերը և ջրահեռացման կառուցվածքը: Բրածո մնացորդները ցույց են տալիս, որ եղևնին, կեչին և բարդին մի ժամանակ աճում էին իրենց այսօրվա հյուսիսային արեալից այն կողմ, ինչը ցույց է տալիս, որ եղել են ժամանակահատվածներ, երբ կլիման ավելի տաք և խոնավ էր: Բերինգիայում շրջակա միջավայրի պայմանները միատարր չէին: Բրդյա մամոնտի ոսկրային կոլագենի վերջին կայուն իզոտոպների ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ արևմտյան Բերինգիան (Սիբիր) ավելի ցուրտ և չոր էր, քան արևելյան Բերինգիան (Ալյասկա և Յուկոն), որն ավելի էկոլոգիապես բազմազան էր։

Մոխրագույն գայլերի պոպուլյացիան կրճատվել է մոտավորապես 25,000 տարի անց՝ վերջին սառցադաշտային առավելագույնի ընթացքում։ Դրան հաջորդել է ժամանակակից գայլերի մեկ պոպուլյացիա, որը դուրս է եկել իրենց Բերինգիա թաքստոցից՝ վերաբնակեցնելով գայլի նախկին արեալը՝ փոխարինելով Եվրասիայում և Հյուսիսային Ամերիկայում մնացած պլեյստոցենի գայլերի պոպուլյացիաներին։ Անհետացած Pinus matthewsii սոճու տեսակը նկարագրվել է պլիոցենի նստվածքներից՝ ռեֆուգիումի Յուկոնի տարածքներում։

### Բերինգի ճեղք
Բերինգիայի համապատասխան Սիբիրյան և Հյուսիսային Ամերիկայի մասերում էնդեմիկ կենդանական աշխարհի գոյությունը հանգեցրել է «Բերինգի ճեղքի» վարկածին, որտեղ չհաստատված աշխարհագրական գործոնը խոչընդոտել է ցամաքային կամրջի վրայով միգրացիան, երբ այն դուրս է եկել: Բերինգիան չի խոչընդոտել չոր տափաստաններին հարմարված խոշոր տեսակների մեծ մասի, ինչպիսիք են սայգա այծքաղը, բրդյա մամոնտը և կաբալիդ ձիերը, տեղաշարժը։ Նշանակալի սահմանափակ կենդանական աշխարհի շարքում են Սիբիրում բրդոտ ռնգեղջյուրը (որը Անադիր գետից արևելք չէր հասնում), ինչպես նաև Arctodus simus-ը՝ ամերիկյան գորշուկը, ամերիկյան կիանգանման ձիերը, Bootherium-ը և Camelops-ը Հյուսիսային Ամերիկայում, իսկ Homotherium-ի գոյությունը վիճարկվում է ուշ պլեյստոցենի Սիբիրում։ Մաստոդոնի և մեգալոնիքսի բացակայությունը վերագրվում է նրանց Ալյասկայում և Յուկոնում միջսառցադաշտային ժամանակաշրջաններում բնակվելուն։ Այնուամենայնիվ, Սիբիրում հնարավոր է, որ վերականգնվել է գետնի տակ գտնվող ծուլության էլեկտրոնային ԴՆԹ:

## Մարդկային բնակավայր և միգրացիա
Հին Բերինգյան (ՀԲ) տոհմը մարդու հնագենետիկ տոհմ է, որը հիմնված է Upward Sun River վայրում հայտնաբերված նորածնի գենոմի վրա (կոչվել է USR1), որը թվագրվում է 11,500 տարի առաջ։ AB տոհմը մոտ 20,000 տարի առաջ առանձնացել է բնիկ ամերիկացիների նախնիների (ANA) տոհմից։ ANA տոհմը, ըստ գնահատականների, ձևավորվել է 20,000-ից 25,000 տարի առաջ՝ Արևելյան Ասիայի (~65%) և Հին Հյուսիսային Եվրասիայի (~35%) տոհմերի խառնուրդից, ինչը համապատասխանում է վերջին սառցադաշտային առավելագույն ժամանակաշրջանում Բերինգիայի միջոցով Ամերիկաների բնակեցման մոդելին։

Կարծիք կա, որ Ամերիկաների բնակեցումը սկսվել է այն ժամանակ, երբ պալեոլիթյան որսորդ-հավաքողները (պալեոհնդիկները) Հյուսիսային Ամերիկա են մտել Հյուսիսային Ասիայի մամոնտների տափաստանից՝ Բերինգիա ցամաքային կամրջի միջոցով, որը ձևավորվել էր հյուսիսարևելյան Սիբիրի և արևմտյան Ալյասկայի միջև՝ վերջին սառցադաշտային առավելագույնի (26,000-ից 19,000 տարի առաջ) ընթացքում ծովի մակարդակի իջնելու պատճառով։ Այս պոպուլյացիաները տարածվել են Լորենտիդյան սառցե շերտի հարավում՝ կամ ծովով, կամ ցամաքով, և արագորեն տարածվել դեպի հարավ՝ գրավելով Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկան ​​ոչ ուշ, քան 14,000 տարի առաջ, և հնարավոր է՝ նաև մինչև 20,000 տարի առաջ։ Ամերիկաների ամենավաղ պոպուլյացիաները, մոտավորապես 10,000 տարի առաջ, հայտնի են որպես պալեոհնդիկներ։ Ամերիկայի բնիկ ժողովուրդները կապված են սիբիրյան պոպուլյացիաների հետ արյան խմբերի բաշխմամբ և գենետիկական կազմով, որը արտացոլվում է մոլեկուլային տվյալներով, ինչպիսին է ԴՆԹ-ն։

Մոտ 3000 տարի առաջ Յուպիկ ժողովրդի նախնիները բնակություն հաստատեցին նեղուցի երկու կողմերում։ Ռուսաստանի և Միացյալ Նահանգների կառավարությունները հայտարարեցին «բերինգիական ժառանգության համատեղ անդրսահմանային տարածք» պաշտոնապես ստեղծելու ծրագրի մասին: Այլ բաների շարքում, այս համաձայնագիրը կհաստատի սերտ կապեր Բերինգի լենդ կամրջի ազգային արգելոցի և ԱՄՆ-ում գտնվող Քեյփ Կրուզենշտեռնի ազգային հուշարձանի, ինչպես նաև Ռուսաստանում գտնվող Բերինգիա ազգային պարկի միջև։

## Նախկին կապեր

Կենսաաշխարհագրական տվյալները ցույց են տալիս Հյուսիսային Ամերիկայի և Ասիայի միջև նախկին կապերը։ Նմանատիպ դինոզավրերի բրածոներ հանդիպում են ինչպես Ասիայում, այնպես էլ Հյուսիսային Ամերիկայում։ Սաուրոլոֆուսը հայտնաբերվել է և՛ Մոնղոլիայում, և՛ Հյուսիսային Ամերիկայի արևմտյան մասում։ Տրուդոնի, Տրիցերատոպսի և Տիրանոզավր ռեքսի ազգականները բոլորը եկել են Ասիայից։

Canis lupus-ի ամենավաղ նմուշը Կանադայի Յուկոն նահանգի Օլդ Քրոու քաղաքում հայտնաբերված բրածո ատամ էր։ Նմուշը հայտնաբերվել է 1 միլիոն տարի առաջ թվագրված նստվածքում, սակայն այս նստվածքի երկրաբանական պատկանելությունը կասկածի տակ է: Մի փոքր ավելի երիտասարդ նմուշներ հայտնաբերվել են Ալյասկայի Ֆեյրբենքս նահանգի Քրիփլ Քրիք Սամպում, 810,000 տարի առաջ թվագրված շերտերում: Երկու հայտնագործություններն էլ վկայում են այս գայլերի ծագման մասին Արևելյան Բերինգիայից՝ Միջին Պլեյստոցենի ժամանակաշրջանում: 

Բրածոների մնացորդները նաև վկայում են պրիմատների և բույսերի փոխանակման մասին Հյուսիսային Ամերիկայի և Ասիայի միջև մոտ 55.8 միլիոն տարի առաջ: 20 միլիոն տարի առաջ Հյուսիսային Ամերիկայում հայտնաբերված ապացույցները ցույց են տալիս կաթնասունների տեսակների վերջին բնական փոխանակումը: Որոշ տեսակներ, ինչպես օրինակ՝ հին սրատամ կատուները, ունեն կրկնվող աշխարհագրական տիրույթ՝ Եվրոպա, Աֆրիկա, Ասիա և Հյուսիսային Ամերիկա: Բիոտայի երկկողմանի հոսքի օրինաչափությունը եղել է ասիմետրիկ, որտեղ ավելի շատ բույսեր, կենդանիներ և սունկներ են ընդհանուր առմամբ գաղթել Ասիայից Հյուսիսային Ամերիկա, քան հակառակը ամբողջ կենոզոյական դարաշրջանում:

## Հղումներ

## Further reading
 
* Demuth, Bathsheba (2019) *[[Floating Coast: An Environmental History of the Bering Strait]]*. W. W. Norton & Company. .
* 
* 
* 
* 
* Pielou, E. C., *After the Ice Age: The Return of Life to Glaciated North America* (Chicago: University of Chicago Press) 1992 
* 

## External links
*
* CBC News: New map of Beringia 'opens your imagination' to what landscape looked like 18,000 years ago
* Shared Beringian Heritage Program
* International National Park in the Bering Strait
* Bering Land Bridge National Preserve
* D.K. Jordan, "Prehistoric Beringia" 
* Paleoenvironmental atlas of Beringia: includes animation showing the gradual disappearance of the Bering land bridge
* Yukon Beringia Interpretive Centre
* Paleoenvironments and Glaciation in Beringia
* Study suggests 20000 year hiatus in Beringia
* The Fertile Shore