open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Էստոնիկա

**Էստոնիկա** (), ընդգրկուն առցանց հանրագիտարան Էստոնիայի հետ կապված թեմաների վերաբերյալ, մասնավորապես՝ պատմության, հասարակության, մշակույթի, պետության, տնտեսության, բնության, գիտության և կրթության մասին։

Նախագիծը իրականացվել է հիմնականում Էստոնիայի ինստիտուտի կողմից։ Սկսած 2000 թվականից «Էստոնիկա» առցանց հանրագիտարանի ստեղծումը և զարգացումը ֆինանսավորվել է Tiigrihüppe Sihtasutus (*«Վագրի թռիչք» հիմնադրամ*) հիմնադրամի, Գործարարության զարգացման հիմնադրամի, Մոլախաղերի հարկման խորհրդի և Էստոնիայում Շվեդիայի դեսպանատան (դեսպանատան «Բալթիական երկրների տարի» նախագծի շրջանակներում) կողմից։

Ի սկզբանե հանրագիտարանի նյութերը հասանելի էին էստոներենով և անգլերենով, իսկ 2010 թվականից նաև գործարկվեց ռուսերեն տարբերակը։

«Էստոնիկայի» նյութերը կարող են ազատ օգտագործվել Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike License արտոնագրով։

## Տես նաև
* Հանրագիտարանի կայքը  
* Էստոնիայի ինստիտուտ 

Կատեգորիա:Էստոնիայի գրականություն
Կատեգորիա:Էստոներեն հանրագիտարաններ
Անկոս Մարկիոս

**Անկոս Մարկիոս** (, ), ավանդազրույցի համաձայն՝ Հին Հռոմի չորրորդ արքան։ Գահակալության տարները՝ մ.թ.ա. 640—616 թթ.։ Նումա Պոմպիլիոսի թոռը մոր կողմից։

## Աղբյուրներ
Դիդ

**Դիդ**, լեռնագագաթ Հայաստանի Լոռու մարզում, Սևորդյաց լեռներում, Մարց գետի աջափնյակում, Դսեղ գյուղի հյուսիսային մասում։ Ունի 1272 մ բարձրություն։

## Դիդի առասպել
13-րդ դարից պահպանված ավանդության համաձայն բլրի գագաթին եղել է *դիտակետ*, որտեղից Աշոտ Մամիկոնյանի հրամանով պիտի հսկվեին մոնղոլ թաթարների տեղաշարժը դեպի գյուղ ու զգուշացնեին գյուղի բնակիչներին։ Հետագայում «դիտակետ» բառը կրճատվել է դարձել «դիտ», իսկ հետո՝ «դիդ»։ Կա նաև մի մատուռ, որի կառուցողի մասին պատմություն կա, թե այն մարդը, կառուցելուց հետո անհետացել է։

Դիդի գերազմանատան մի հատվածը բավականին հին է. այդտեղ թաղված են Թումանյանի ընտանիքի անդամներից ևս մի քանիսը, իսկ մյուսը՝ գյուղին նայող հատվածը նոր գերեզմանատեղին է։ Գերեզմանոցի տարածքում հատկապես առանձնանում են հետաքրքիր ու յուրօրինակ պատկերաքանդակներով (զենքեր, գործիքներ և այլն) բազմաթիվ տապանաքարեր։ Այս գերեզմանոցում են ամփոփված նաև Հովհաննես Թումանյանի մայրական գծով պապ՝ Հովհաննես Քոչարյանի և տատի շիրիմները։

Հուշարձանը զբոսաշրջիկների սիրված վայրերից է, դրա վկայությունն է օրեցօր աճող այցելուների թվաքանակը։

## Դիդը Թումանյանի հիշողություններում
մինի|350փքս|Հովհաննես Թումանյանի արձանը Դսեղում
Տակավին պատանի Հովհաննեսի սիրած վայրը իր գյուղում Դիդն էր։ Դիդը մի բլուր է, բայց փոքրիկ տղայի համար այն մի հսկա սար էր թվում։ Նա բարձրանում էր բլրի գլուխը և երազում՝ նայելով աստղերին։ Թումանյանն այս տեղը անվանել է Դիդ հենց նրա պատճառով, որ բարձր է ու երևում է գյուղը։ Այդտեղ հաճախ է նստել, ստեղծագործել։ Դիդի կատարը  Թումանյանի ամենասիրած վայրն էր, որի բարձունքից երևում են Չաթինդաղի, Պապաքարի, Դվալի, Լալվարի, Քոշաքարի, Ղարախաչի լեռները, Մոտկորի անտառներն ու Լոռու ձորերը։

Թումանյանը կամենում էր հենց բլրի վրա թաղվել, չստացվեց, ընտանիքն այլ կարծիք ուներ։ Դիդը Թումանյանի ու նրա հերոսների սիրած վայրերից էր, այն սիրում էր նաև Սարյանը։ Բլրի գագաթին նստած է Վարպետը նկարել «Քարինջ գյուղի կոլտնտեսությունը Թումանյանի լեռներում» նշանավոր կտավը։

Հայկական 5000 դրամանոց թղթադրամի դարձերեսին պատկերված է Մարտիրոս Սարյանի «Քարինջ գյուղի կոլտնտեսությունը Թումանյանի լեռներում» (1952) կտավի համակարգչային մշակում անցած տարբերակը։

Սա Թումանյանի բարձունքն էր։

## Հանրահայտ երգի հետքերով
Թումանյանը նույնիսկ երգ ունի Դիդի մասին, որի խոսքն ու  երաժշտությունը ինքը՝ մեծ բանաստեղծն է գրել։

Ա՜խ, ի՜նչ լավ են սարի վըրա
Անցնում օրերն, անո՜ւշ, անո՜ւշ,
Անըրջային, թեթևասահ
Ամպ ու հովերն անո՜ւշ, անո՜ւշ։

Ահա բացվեց թարմ առավոտ
Վարդ է թափում սարին-քարին,
Շաղ են շողում ծաղիկ ու խոտ,
Շընչում բուրմունք եդեմային։

Ա՜խ, ի՜նչ հեշտ են սարի վըրա
Սահում ժամերն անո՜ւշ, անո՜ւշ,
Շըվին փըչեց հովիվն ահա―
Աղջիկն ու սերն անո՜ւշ, անո՜ւշ։

Հովհաննես Թումանյանի տուն-թանգարանի տնօրեն Արմենուհի Թումանյանն այցելուներին մշտապես զարմացնում է երգի անզուգական կատարումը ներկայացնելով։

Դիդը Թումանյանի ստեղծագործությունների հիմնական մուսատեղին է եղել, որտեղ և ստեղծագործել է մեծ բանաստեղծը։ Նույնիսկ մահվան մահճում Դիդի բարձունքում ապրած օրերն էր կարոտում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Սևորդյաց լեռներ

**Սևորդյաց լեռներ**, *Սևորդաց լեռնաշղթա, Սևորդյաց լեռնաշղթա*, լեռնաշղթա Հայաստանի Լոռու մարզում, Գուգարաց լեռների արևմտյան ճյուղավորություններից մեկը՝ Դեբեդի և Մարց ու Քիստում վտակների միջև։ Այստեղ է գտնվում Գուգարաց լեռնահամակարգի ամենաբարձր կետը՝ Դժարսար լեռը, որը ունի 2245 մ բարձրություն։ Լեռնաշղթայի երկարությունը 15 կմ է։ Լեռնաշղթան ձգվում է հյուսիս–արևմուտք և զառիթափ իջնում Դեբեդի հովիտը, Սանահին երկաթուղային կայարանի մոտ։ Միջին բարձրությամբ ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթա է՝ կազմված հրաբխածին–նստվածքային ապարներից։ Լանջերը ժայռոտ են, անտառածածկ, մասնատված էրոզիոն խոր հովիտներով։ Ջրբաժանային մասում ալպյան մարգագետիններ են:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի լեռնաշղթաներ
Ոչ առևտրային կազմակերպության նպատակային կապիտալ

**Ոչ առևտրային կազմակերպության նպատակային կապիտալը** ( - էնդաումենտ) — ոչ առևտրային կազմակերպության ունեցվածքի նվիրատվությունների հաշվին ձևավորված մաս է, որը հավատարմագրային կառավարման է տրված կառավարող կազմակերպությանը եկամտի ստացման համար, որն օգտագործվում է կազմակերպության կանոնադրությամբ սահմանված գործունեության ֆինանսավորման համար։

Ամբողջ աշխարհում էնդաումենտները ձևավորվում են ընդմիշտ։ Միջոցների կառավարումից եկամուտը կարող է օգտագործվել միայն նպակային կապիտալի ձևավորման ժամանակ սահմանված նպատակների համար։

## Պատմություն
Առաջին նպատակային կապիտալը ձևավորվել է Պլատոնի կողմից իր ակադեմիայի ֆինանսավորման համար։ Ակադեմիան ունեցել է ավելի քան 900 տարվա պատմություն և փակվել է 529 թ. Յուստիանոս կայստրի հրամանով։

Ներկայիս նպատակային ֆոնդերի ևս մեկ նմանակ ստեղծվել է Մեծ Բրիտանիայում, երբ 1502 թ. լեդի Մարգարետ Բյուֆորտը՝ Հենրի VIII արքայի տատիկը, բարեգործական ներդրում կատարեց Օքսֆորդի և Քեմբրիջի համալսարաններում աստվածաբանության ամբիոններ ստեղծելու համար։

ԱՄՆ-ում ամենանից հայտնի են Հարվարդի, Յելի, Պրիստոնի և Ստենֆորդի համալսարաններիի նպատակային ֆոնդերը։ Նրանց ծավալը կազմում է միլիարդավոր դոլարներ (մասնավորապես, Հարվարդի համալսարանի էնդաումենտը 2012 թ. արդյունքներով կազմել է $32, 7 մլրդ.)։

Նոբելյան հիմնադրամը ամենահայտնի միջազգային էնդաումենտ-հիմնադրամն է՝ ստեղծված XIX դարում։ Ալֆրեդ Նոբելի կտակին համաձայն, նրա ունեցվածքի վաճառքից ստացված ողջ միջողները պետք է ներդրվեին վստահելի արժեթղթերում, որոնցից ստացվող եկամուտից այսօր վճարվում են մրցանակներ գիտնականներին՝ գիտության մեջ ակնառու նվաճումների համար, և հասարակական գործիչներին՝ խաղաղության նվաճման և պահպանման գործում ներդրման համար։

## Նպատակային կապիտալի հիմնադրամի առավելությունները

Նպատակային կապիտալի հիմնադրամի առավելությունն է նրա գործունեության թափանցիկությունը։ Հիմնադրամի գործունեության մեխանիզմը շատ պարզ է. բարեգործները նվիրատվություն են կատարում նպատակային կապիտալի հիմնադրամում, հիմնադրամը միջոցները փոխանցում է կառավարման՝ կառավարող կազմակերպությանը, իսկ ստացված եկամուտը ուղղվում է մեկ կամ մի քանի ոչ առևտրային կազմակերպութոյւնների գործունեության ֆինանսավորմանը։ Նվիրաբերված միջոցները միանգամից չեն ծախսվում որևէ ծրագրի իրականացման համար, այլ գեներացնում են եկամուտ և ֆինանսավորում ծրագիրը երկար ժամանակահատվածում։

Նպատակային կապիտալի հիմնադրամի ձևավորումը հնարավորություն է տալիս ապահովելու ոչ առևտրային կազմակերպությունների մասնակի անկախություն միանգամյա անհատական նվիրաբերություններից և այլ տեսակի ոչ պարբերական դրամական մուտքերից երաշխավորված եկամուտի ստացման շնորհիվ։ Ներդրումները հիմնադրամում հանդիսանում են ոչ առևտրային կազմակերպության նկատմամբ բարձր վստահության դրսևորում։ Նպատակային հիմնադրամ կարելի է ձևավորել միայն այն դեպքում, երբ հասարակությունը վստահ է, որ ոչ առևտրային կազմակերպությունը գործնականում կհետևի իր հայտարարած սկզբունքներին և գործունեության նպատակներին։ Հիմնադրամ ներդրվող գումարները և դրանցից ստացվող եկամուտները չեն հարկվում։ Ֆիզիկական անձանց կողմից ներդրված միջոցների չափով նախատեսված է նվազեցում եկամտային հարկի հարկման բազայից։

Կատեգորիա:Ֆինանսներ
Կատեգորիա:Կրթություն
Գուգարաց լեռնաշղթա

**Գուգարաց լեռներ**, լեռնաշղթա Հայաստանի Լոռու և Տավուշի մարզերի սահմանագլխին, Դեբեդ և Աղստև գետերի ջրբաժանը։ Ձգվում է Բովաքարի լեռների արևելյան եզրից դեպի հյուսիս՝ շուրջ 80 կմ։ Առավելագույն բարձրությունը Դժարսար լեռն է, որը ունի 2245 մ բարձրություն։ Միջին բարձրություն 2000 մ։

## Աշխարհագրական դիրք
Փոքր Կովկասի լեռնային համակարգի արտաքին շղթաներից մեկն է։ Սկսվում է Հալաբի լեռնաշղթայից, տարածվում հյուսիս, ապա հյուսիս-արևելք՝ մինչև Պապաքարի լեռներ։ Երկարությունը (Հալաբի լեռնաշղթայի հետ միասին) մոտ 100 կմ է, միջին բարձրությունը՝ 2000 մ։ Կազմված է ստորին յուրայի հրաբխածին և հրաբխանստվածքային ապարներից։ Գուգարաց լեռնաշղթային բնորոշ են խիստ մասնատվածությունը, էրոզիոն հովիտների խիտ ցանցը և ժայռոտ լեռնակատարները։ Լանջերը զառիթափ են, կտրտված հեղեղատներով։ Տիրապետում է ֆիզիկական հողմնահարումը, որն ուղեկցվում է փլվածքներով և սելավներով։ Ռելիեֆի մասնատվածությունն ու ակտիվ դենուդացիան պայմանավորված են ապարների լիթոլոգիական առանձնահատկություններով և Դժարսար լեռան անտիկլինալի բարձրացման աշխուժացումով։

## Ջրագրություն
Գուգարաց լեռնաշղթայից սկիզբ են առնում Սևորդյաց (Չաթինլեռ գագաթից մինչև Սանահին կայարանը), Կայենի (Հաղարծին գետի ակունքներից մինչև Աղստև գետը, Իջևան քաղաքի մոտ), Ոսկեպար (Գոմշավար լեռնագագաթից մինչև Կուրի հովիտը), Մթնասար (Սառնակունք լեռնագագաթից մինչև Ադրբեջանի Գամիրչիլար գյուղը) լեռնաբազուկները։

## Օգտակար հանածոներ
Օգտակար հանածոներից կան շինանյութեր (ֆելզիտային տուֆ, գրանիտ, հրակայուն կավ, տրավերտին, կվարցային ավազ, կրաքար և այլն), բազմամետաղների, ոսկու, պղնձի, սնդիկի, մոլիբդենի երևակումներ, երկաթի հանքավայր։ Կլիման բարեխառն է՝ համեմատաբար տաք ամառներով և չափավոր ցուրտ ձմեռներով։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը բարձր լեռնայիև գոտում -8 °С է. ստորոտում՝ - 2°С, հուլիսինը՝ համապատասխանաբար 12 °С, 20 °С։ Բացարձակ նվազագույնը  -30 °С է, առավելագույնը՝ 35 °С։ Հաստատուն ձյունածածկույթ գոյանում է ամեն տարի։ Տարեկան տեղումները ստորոտում 500 մմ են, բարձր լեռնային գոտում՝ 800 մմ։

Գուգարաց լեռնաշղթայից սկիզբ են առնում Մարց, Շնող, Հաղարծին, Սառնաջուր, Կորխան, Ոսկեպար, Կողբ և այլ գետեր։ Հողաբուսական ծածկույթում առկա է ուղղաձիգ գոտիականությունը։ Գերակշռում են լեռնաանտառային և լեռնամարգագետնային հողերը՝ հաճարենու, կեչու, կաղնու անտառներով ու ալպյան մարգագետիններով։ Կենդանական աշխարհին բնորոշ են այծյամը, վարազը, արջը, անտառային կատուն։ Շատ են կրծողներն ու թռչունները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գուգարաց լեռնաշղթա
Բովաքարի լեռնաշղթա

**Բովաքարի լեռներ**, *Ապստաֆույի լեոնաշղթա, [[Հալաբի լեռնաշղթա|Հալաբի]] լեռնաշղթա, Հալաբի լեռներ*, լեռնաշղթա Լոռու և Տավուշի մարզերի սահմանագլխին, Բազումի լեռների արևելյան հատվածը՝ Գայլաձորի կիրճից մինչև Աղստև գետի միջին հոսանքը։ Առավելագույն բարձրությունն է Բովաքար լեռը, որը ունի 3016 մ բարձրություն։ Հյուսիսային լանջերն անտառոտ են։ Հարավային լանջերից սկիզբ Է առնում Բլդան գետը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի լեռնաշղթաներ
Եգիպտոսի պետական կարգ

**Եգիպտոս** ( Միսր/Miṣr ,  Մասր/Maṣr ), *[[հանրապետություն]]* է։

## Քաղաքական կառուցվածքը
Պետության ղեկավարը նախագահն է, որը միաժամանակ նաև զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարը։ Կառավարության ղեկավարը վարչապետն է։ Գերագույն օրենսդիր մարմինը միապալատ Ազգային ժողովն է։ Խորհրդարանի ստորին պալատը՝ Ժողովրդական ժողովը (*Մեջլիս Աշ-Շաաբ*) կազմված է 518 պատգամավորներից, որից 508-ը ընտրվում են մեծամասնական ընտրակարգով, իսկ 10 պատգամավորները նշանակվում են նախագահի կողմից։ Ժողովրդական ժողովում կան քվոտաներ աշխատավորների ու գյուղացիների, ինչպես նաև կանանց համար։

2011 թվականի հունվարի 29-ին վերականգնվեց 1981 թվականին դե-ֆակտո վերացած փոխնախագահի պաշտոնը. նոր փոխնախագահ է նշանակվել Եգիպտոսի հետախուզության նախկին ղեկավար Օմար Սուլեյմանը։ 2011 թվականի փետրվարի 11-ին նախագահ Մուբարաքը փոխանցեց իշխանությունը Գերագույն զինվորական խորհրդին։ 2012 թվականի հունիսի 21-ին Մուհամմեդ Մուրսին դարձավ Եգիպտոսի նախագահ։

Վերջին նախագահական ընտրությունները տեղի ունեցան մայիսի 23-ին ու 24-ին (1-ին փուլ) և հունիսի 16-ին ու 17-ին (2-րդ փուլ)։ Մուհամմեդ Մուրսին հաղթեց ընտրություններում, հավաքելով 51, 73 % ձայն։ Խոշոր ընդդիմադիր հոսանքներ են «Մուսուլման եղբայրներ» (արգելված է, անդամները մասնակցում են, որպես անկախ թեկնածուներ) և Նոր Վաֆդ կուսակցությունները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եգիպտոսի պետական կարգ
Ֆլորա ՖԱ

**«Ֆլորա»** (), էստոնական ֆուտբոլային ակումբ է Տալլին քաղաքից, ստեղծվել է 1990 թ.։

## Նվաճումներ

• Էստոնիայի չեմպիոն - 1993/94, 1994/95, 1997/98, 1998, 2001, 2002, 2003, 2010, 2011, 2015, 2017, 2019, 2020, 2022, 2023, 2025

• Էստոնիայի առաջնության արծաթե մեդալակիր - 1992/93, 1995/96, 1996/97, 2000, 2007, 2008

• Էստոնիայի առաջնության բրոնզե մեդալակիր - 1999, 2004, 2006

• Էստոնիայի գավաթակիր - 1994/95, 1997/98, 2007/08, 2008/09, 2010/11, 2012/13

• Էստոնիայի սուպերգավաթակիր - 1998, 2002, 2003, 2004, 2009, 2011

## Հայտնի ֆուտբոլիստներ

*  Ռիստո Կալլաստե
*  Տոոմաս Կալլաստե
*  Ուրմաս Կիրս
*  Մարկո Կրիստալ
*  Մարեկ Լեմսալու
*  Անդրես Օպեր
*  Մարտ Պուում
*  Մարտին Ռեյմ
*  Անդրեյ Ստեպանով
*  Սերգեյ Տերեհով
*  Ինդրեկ Զելինսկի
*  Ռագնար Կլավան
*  Ռիչարդաս Զդանչյուս
*  Թոմաս Ռաժանաուսկաս

## Արտաքին հղումներ

• Ֆլորան fcflora.ee կայքում

Կատեգորիա:Էստոնական ֆուտբոլային ակումբներ
Տիյտ Սոկ

**Տիյտ Սոկ** (էստ.՝ *Tiit Sokk*, նոյեմբերի 15, 1964 թ.), էստոնացի նախկին բասկետբոլիստ, խաղարկող, բասկետբոլային մարզիչ։

Հանդես է եկել ԽՍՀՄ տղամարդկանց բասկետբոլի ազգային հավաքականում, որի կազմում նվաճել է ոսկե մեդալ Սեուլի 1988 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերում, ինչպես նաև արծաթե մեդալ 1986 և 1990 թվականների ՖԻԲԱ-ի աշխարհի առաջնություններում։ «Տալիննա Կալև» ակումբի կազմում 1991 թվականին դարձել է ԽՍՀՄ չեմպիոն։ Հանդես է եկել նաև հունական «Պանատինաիկոս» և «Արիս Սալոնիկ» ակումբներում։ Վերջինիս կազմում մեկ մրցաշրջան խաղալուց հետո Տիյտը 1998 թվականին հեռանում է բասկետբոլիստի կարիերայից։

1988 թվականին ճանաչվել է Էստոնիայի տարվա լավագույն տղամարդ մարզիկ։ Նույն թվականին իր ծննդավայրում հիմնել է բասկետբոլի դպրոց։ Բասկետբոլիստի կարիերայից հեռանալուց հետո Սոկը մարզել է մի շարք էստոնական ակումբներ, ինչպես նաև 2004 թվականից մինչ օրս մարզում է Էստոնիայի տղամարդկանց բասկետբոլի ազգային հավաքականը։

Սոկն ունի երկու որդի՝ Տանել և Ստեն-Տիմու անուններով, ովքեր նույնպես պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստներ են և համապատասխանաբար հանդես են գալիս Էստոնիայի բասկետբոլի առաջնության «Կալև/Կրամո» և «Տարտու Ռոք» ակումբներում։

2011 թվականի օգոստոսին Սոկն առաջադրվել է Էստոնիայի բասկետբոլի փառքի սրահ։

## Ակումբային նվաճումներ

**Տալլինա Կալև**
* ԽՍՀՄ չեմպիոն - 1991
* Էստոնական ԽՍՀ չեմպիոն - 1984, 1985
* Էստոնիայի չեմպիոն - 1992

**[[Պանատինաիկոս ԲԱ]]**
*Հունաստանի առաջնություն
** Փոխչեմպիոն - 1993, 1995, 1996
*Հունաստանի բասկետբոլի գավաթակիր - 1993, 1996

## Գրականություն
* «Ռուսական բասկետբոլի 100-ամյակը. պատմություններ, իրադարձություններ և մարդիկ». տեղեկատու / Հեղինակ-կազմող՝ Կվասկով Վ. Բ., «Սովետսկիյ սպորտ» — էջ 274։ ISBN 5-9718-0175-9 

## Արտաքին հղումներ
* Տիյտ Սոկը ԲասկետՊեդիա կայքում 
* Լուսանկարներ 
*Տիյտ Սոկ  

Կատեգորիա:1964 ծնունդներ
Կատեգորիա:Էստոնացի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 15 ծնունդներ
Կատեգորիա:Տարտու քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ օլիմպիական չեմպիոններ
Կյուրի (չափման միավոր)

**Կյուրի**, ռադիոակտիվ աղբյուրում նուկլիդի (իզոտոպի) ակտիվության արտահամակարգային միավոր։ Կոչվել է ֆրանսիացի ֆիզիկոսներ Պիեռ Կյուրիի և Մարիա Սկլոդովսկայա Կյուրիի անունով։ Նշանակվում է կյուրի, կարճ՝ Կի (միջազգային նշանակումը՝ Ci)։ Կյուրին այն նուկլիդի ակտիվությունն է, որտեղ վայրկյանում տրոհման 3, 700 1010 գործողություն է կատարվում։

## Տես նաև
*Բեքերել
*Ռադիոակտիվություն

Կատեգորիա:Ռադիոակտիվության չափման միավորներ
Կատեգորիա:Ռադիոկենսաբանություն
Վիլհելմ Կնորին

**Վիլհելմ Գեորգիևիչ Կնորին** (, , ), լատվիացի բոլշևիկ հեղափոխական և խորհրդային քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս, պատմական գիտությունների դոկտոր (1935), ԽՄԿԿ անդամ (1910)։ Սպանվել է խորհրդային բռնաճնշումների ժամանակահատվածում։

1905 թվականից մասնակցել է հեղափոխական շարժմանը, թղթակցել թերթերին, Փետրվարյան հեղափոխությունից (1917) հետո մասնակցել բանվորների և զինվորների դեպուտատների Մինսկի սովետի կազմակերպմանը և Արևմտյան ճակատում բոլշևիկյան կազմակերպությունների ստեղծմանը։ 1917 թվականին եղել է Մինսկի սովետի քարտուղար, «Զվեզդա» («3вездa»), «Մոլոտ» («Mojiot») բոլշևիկյան թերթերի խմբկոլների անդամ, 1918-1922 թվականներին ղեկավար կուսակցական և սովետական աշխատանքներ է կատարել Սմոլենսկում, Մինսկում, Վիլնյուսում։ 1922-1925 թվականներին աշխատել է ՀամԿ(բ)կ ԿԿ բաժնի վարիչ, 1927-1928 թվականներին՝ Բելառուսիայի Կ(բ)կ ԿԿ քարտուղար։ Եղել է Կոմինտերնի V-VII կոնգրեսների պատգամավոր, ընտրվել Կոմինտերնի ԳԿ անդամության թեկնածու։ 1928-1935 թվականներին աշխատել է Կոմինտերնի ԳԿ-ում։ 1932 թվականից՝ Կարմիր պրոֆեսուրայի պատմակուսակցական ինստիտուտի տնօրեն։ Եղել է «Պրավդա» թերթի, «Բոլշևիկ» ամսագրի խմբկոլների անդամ։ 1935 թվականից ՀամԿ(բ)կ ԿԿ ագիտ-պրոպագանդայի բաժնի վարիչի տեղակալ։ Կուսակցության VIII-XVII համագումարների պատգամավոր է, XV-XVII համագումարներում ընտրվել է ՀամԿ (բ)կ ԿԿ անդամ։ Կուսպատմության և գրական-քննադատական մի շարք աշխատությունների և հոդվածների հեղինակ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պատմաբաններ
Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Ալծառի լեռնանցք

**Ալծառի լեռնանցք**, *Ալաղաջ*, լեռնանցք Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի և Ադրբեջանի սահմանագլխին, Միափորի լեռների հարավարևելյան ծայրամասում, Գետիկի հովտից դեպի Ձեգամի հովիտը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի լեռնանցքներ
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի լեռնագրություն
Կատեգորիա:Լեռնանցքներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնանցքներ
Նառվայի ջրամբար

**Նառվայի ջրամբար** (, ), լճային տիպի ջրամբար Նառվա գետի ստորին հոսքում։ Տեղակայված է Էստոնիայի (Իդա-Վիրումաա նահանգ) և Ռուսաստանի (Լենինգրադի մարզ) պետական սահմանում։

Կառուցվել է ԽՍՀՄ տարիներին՝ 1955-1956 թվականներին։ Ջրամբարի պատվարի երկարությունը կազմում է 206 մետր։ Ջրամբարից ջուր է տրամադրվում հիդրոհանգույցի մաս կազմող Նառվայի ՀԷԿ-ին (125 ՄՎտ հզորությամբ), որը գտնվում է ռուսական մասում, ինչպես նաև հովացման ջուր է բաց թողնվում Էստոնիայի «Նառվա» էլեկտրակայանների համար։

Ջրամբարի մակերեսը կազմում է 191 կմ2, որից 40 կմ2-ն պատկանում է Էստոնիային, և մոտ 150 կմ2-ը՝ Ռուսաստանին։ Ջրամբարի ընդհանուր ծավալը կազմում է 0, 365 կմ3 (365 միլիոն մ3), որից օգտակար ծավալը՝ 91 միլիոն մ3։ Կառուցման համար օգտագործումից հանվել է 4030 հա մշակահող և հեռացվել 742 շինություն։ Ջրհավաք ավազանը կազմում է 55848 կմ2։

Ջրամբարի թասի ձախափնյա (արևմտյան) հատվածը գտնվում է Էստոնիայի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի ջրամբարներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ջրամբարներ
Կնորրի ռեակցիաներ

**Կնորրի ռեակցիաներ**, ազոտ պարունակող հետերոցիկլային միացությունների սինթեզի եղանակներ. 
# ծծմբական թթվի առկայությամբ կետոկարբոնաթթուների արիլամիդների ներմոլեկուլային կոնդենսացմամբ 2-օքսիքինոլինների ստացում՝ 
# Հիդրազինների և կետոթթուների էսթերների կոնդենսացմամբ 5-պիրազոլոնների սինթեզ՝ 
# Ակտիվ մեթիլենային խումբ պարունակող կետոնների և ամինակետոնների կոնդենսացմամբ պիրոլների ստացում՝ 
# դիկետոններից և ամոնիակից կամ առաջնային ամիններից պիրոլների ստացում։ Կնորրի ռեակցիաները լայնորեն կիրառվում են լաբորատոր և արդ. օրգանական սինթեզման, հատկապես դեղանյութերի (օրինակ, անտիպիրինի, ամիղոպիրինի, անալգինի) և ներկանյութերի (քինոլինցիանինային, պիրազոլոնային և այլն) ստացման համար։

Ռեակցիաները մշակել է գերմանացի քիմիկոս Լ. Կնորրը (L. Knorr) 1884 թվականին։

Կատեգորիա:Անվանական ռեակցիաներ օրգանական քիմիայում
Կողոպուտ

240px|մինի|Ջեսսի Ջեյմսի հանցախումբը դրամատան վրա հարձակվելիս (պատկերազարդում)
**Կողոպուտ**, սոցիալիստական կամ անձնական գույքի բացահայտ հափշտակություն՝ առանց բռնության կամ տուժողի կյանքի ու առողջության համար անվտանգ բռնության զուգորդմամբ։

Կողոպուտը, ի տարբերություն գողության, կատարվում է բացահայտ, ի տարբերություն ավազակության պակաս վտանգավոր բռնությամբ։ Ծանրացնող հանգամանքների (կյանքի և առողջության համար անվտանգ բռնություն, կրկնակիություն, խմբի անդամների նախնական համաձայնություն) առկայության դեպքում նախատեսվում է ազատազրկում՝ մինչև 15 տարի ժամկետով։ Համեմատաբար խիստ պատիժ է նախատեսվում սոցիալիստական գույքի կողոպուտի համար։ 

Կատեգորիա:Հանցագործություն
Կատեգորիա:Անօրինական մասնագիտություններ
Կատեգորիա:Հանցագործություններ
Կոլագեն

մինի|աջից|Կոլագեն
**Կոլագեն** ( — սոսինձ և... գեն), սկլերոպրոաեինների խմբի սպիտակուց, կենդանիների շարակցական հյուսվածքի կոլագենային թելիկների հիմնական մասն է։ Նրա երկարությունը մոտ 300mµ (նանոմետր) է, իսկ հաստությունը՝ 1.5mµ: Կոլագենի զանգվածը հասնում է 30000*u* (դալտոն)։ Գոյություն ունեն Կոլագենի քսանութ տեսակներ, որոնք կոդավորվում են ավելի քան քառասուն գեներով և տարբերվում են ամինաթթվային հաջորդականությամբ։ Կոլագենը առկա չէ վիրուսների, բույսերի, սնկերի, նախակենդանիների և բակտերիաների մոտ, քանի որ նրա սինթեզման համար անհրաժեշտ է մեծ քանակությամբ էներգիա և ազատ թթվածին։ Սպիտակուցի բնափոխման ժամանակ այն վերածվում է ժելատինի (դոնդողի)։

Կոլագենը կենդանիների մոտ հայտնաբերված ամենատարածված սպիտակուցն է, կազմում է կաթնասունների ընդհանուր սպիտակուցի 25-40 %-ը։ Դա անլուծելի թելանման սպիտակուց է, որը հայտնաբերվել է մաշկում (կաշին պահպանված կոլագեն է), ջլերում, կապաններում, աճառում, ոսկրերում, ատամներում և արյունատար անոթների պատերում։ Դա կարևոր կառուցվածքային սպիտակուց է ոչ միայն մարդկանց, այլ գրեթե բոլոր կենդանիների մոտ և հայտնաբերված է տարբեր կառույցներում`սկսած ծովային անեմոնների մարմնի պատից մինչև շնաձկների ձվի պատիճները։ Կոլագենի մոլեկուլը բաղկացած է երեք պոլիպեպտիդային շղթաներից, յուրաքանչյուրը պարույրի ձևով։ (Սա α-պարույրը չէ, այն այդքան խիտ չէ փաթեթավորված)։ Այս երեք պարուրաձև պոլիպեպտիդները փաթաթվում են միմյանց շուրջ, կազմելով եռաշղթա «պարան» կամ «եռակի պարույր»։ Երեք թելիկները պահվում են միասին ջրածնական և որոշ կովալենտ կապերի շնորհիվ։ Յուրաքանչյուր պոլիպեպտիդում գրեթե յուրաքանչյուր երրորդ ամինաթթուն գլիցինն է՝ ամենափոքր ամինաթթուն։ Գլիցինը գտնվում է թելիկների ներսի կողմում և նրա փոքր չափերը թույլ են տալիս երեք թելիկներին միմյանց մոտ լինել և դրանցից ձևավորել ամուր պարույր։ Ցանկացած այլ ամինաթթու չափազանց մեծ կլիներ դրա համար։

Կոլագենի յուրաքանչյուր լիարժեք, եռաշղթա մոլեկուլը փոխկապակցված է դրան զուգահեռ ձգվող այլ կոլագենի մոլեկուլների հետ։ Կովալենտ կապերը ձևավորվում են միմյանց մոտ գտնվող ամինաթթուների R խմբերի միջև։ Այս խաչաձև կապերը պահում են բազմաթիվ կոլագենի մոլեկուլներ կողք կողքի՝ ձևավորելով ֆիբրիլներ։ Զուգահեռ մոլեկուլների ծայրերը դասավորված են “շախմատանման”, եթե այդպես չլիներ, կոլագենի ֆիբրիլում թույլ տեղեր կառաջանային։ Վերջապես, շատ ֆիբրիլներ շարվում են կողք-կողքի՝ ձևավորելով թելեր կոչվող ամուր խրձեր ։ Կոլագենի առավելությունն այն է, որ ճկուն է, բայց այն ունի հսկայական ամրություն ձգվելու դեպքում, այսինքն այն կարող է դիմակայել մեծ ձգողական ուժերին, առանց ձգվելու կամ կտրվելու։ Մարդու Աքիլեսյան ջիլը, որը գրեթե մաքուր կոլագենի թել է, կարող է դիմակայել լայնակի կտրվածքի մեկ մմ-ի վրա 300 Նյուտոն ուժի, որը մոտավորապես պողպատի ամրության մեկ քառորդն է։ Կոլագենային թելերը դասավորվում են այն ուժերի ուղղությամբ, որոնց դրանք պետք է դիմակայեն։ Ջլերում դրանք միմյանց զուգահեռ խրձերով դասավորվում են ջլի երկարությամբ, ձգման ուղղությամբ։ Մաշկում դրանք կարող են ձևավորել շերտեր, որտեղ թելերը տարբեր շերտերում ձգվում են տարբեր ուղղություններով՝ ինչպես բջջապատերի մեջ գտնվող թաղանթանյութը։ Այս կերպ դրանք դիմադրում են տարբեր ուղղություններով ազդող ձգման ուժերին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սպիտակուցներ
Միափորի լեռներ

**Միափորի լեռներ**, *Միափորի լեռնաշղթա, Մրղուզ, Մրղուզի լեռներ, Մուրգուզի լեռնաշղթա, Մուրղուզի լեռնաշղթա*, լեռնաշղթա Հայաստանի Գեղարքունիքի, Տավուշի մարզերի և Ադրբեջանի սահմանագլխին։ Ձգվում է շուրջ 54 կմ երկարությամբ հյուսիս-արևմուտք՝ Աղստևի և Գետիկի միախառնման անկյունից մինչև Քաշաթաղ գագաթը՝ հարավարևելյան մասում։ Առավելագույն բարձրությունը Միափոր լեռն է, որը ունի 2993 մ բարձրություն, Հաղարծին գյուղի հարևանությամբ են գտնվում Աբեղաքարը (2050 մ.) և Սարի քարը (2170 մ.)։ Արևմտյան և հարավային լանջերը զառիթափ են, արևելյանը՝ մեղմաթեք։ Մինչև 2000 մ բարձրություն անտառապատ է։ Ունի կարմրածառի պուրակներ (երրորդական դարաշրջանից մնացած)։ Ավելի բարձր գոտիները պատած են մերձալպյան և ալպյան մարգագետիններով։ Հարավարևմտյան հատվածները մտնում են Դիլիջան ազգային պարկի մեջ։ Ունի ջրի բավարար պաշարներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միափորի լեռնաշղթա
Գրանուլոցիտներ

framed|Էոզինոֆիլային գրանուլոցիտ
**Գրանուլոցիտներ,** լեյկոցիտների տեսակներ են, որոնք բնութագրվում են ցիտոպլազմայում գրանուլների (հատիկների) առկայությամբ։ Գրանուլոցիտներն անվանվում են նաև **պոլիմորֆունուկլեար լեյկոցիտներ**, քանի որ ցիտոպլազման հարուստ է գրանուլներով։ Գրանուլոցիտները սինթեզվում են ոսկրածուծում՝ գրանուլոպեզի ընթացքում։

## Գրանուլոցիտների տեսակները
Ըստ ներկման տարբերում են հետևյալ տեսակի գրանուլոցիտները.
* Բազոֆիլային գրանուլոցիտներ
* Էոզինոֆիլային գրանուլոցիտներ
* Նեյտրոֆիլային գրանուլոցիտներ

Էոզինոֆիլների հատիկները ներկվում են թթու ներկերով, բազոֆիլներինը՝ հիմնային, իսկ նեյտրոֆիլներինը՝ թթվային և հիմնային ներկերով։

## Տես նաև
* Լեյկոցիտներ

## Գրականություն
*Մարդու ֆիզիոլոգիայի հիմունքներ։ Դասագիրք բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների համար։ Դ.Ն.Խուդավերդյանի և Վ.Բ.Ֆանարջյանի խմբագրությամբ։ Երևան, 1998։

Կատեգորիա:Արյուն
Կատեգորիա:Լեյկոցիտներ
Կողր

մինի|Կողրի դիագրամը
**Կողր**, () բույսերի հասկանման ծաղկաքաղը՝ հաստ, մսալի առանցքով, որի վրա խիտ տեղավորված են նստած (առանց ծաղկակալի) ծաղիկները (օրինակ՝ փողաշուշանի, նվիկի, խնկեղեգի)։ Կողրում ծաղիկները զարգանում են հիմքից դեպի գագաթը։ Հիմքի մոտ կա խոշոր (կողրի ընդգրկող), հաճախ վառ գույնի տերև, որը պաշտպանում է Կողրի և գրավում փոշոտող միջատներին։ Երբեմն կողրի բարդ ծաղկաբույլի բաղադրիչ մասն է։ Կողր է կոչվում նաև եգիպտացորենի իգական ծաղկաբույլը, որը բարդ հասկ է։

## Gallery

Image:Arum flower.jpg
Image:Anthurium scherzerianum 2.jpg
Image:Spathiphyllum floribundum1.jpg
Image:Titan-arum1web.jpg
Image:Flamingo Flower.JPG
Image:Jack in the pupit.jpg
Image:Funchal - Zantedeschia aethiopica IMG 1904.JPG
Image:Spadix of Spathiphyllum wallisii.JPG
Image:Typha latifolia nf.jpg
Image:Zantedeschia Spadix.jpg

Կատեգորիա:Ծաղիկ
Կոլագենային հիվանդություններ

մինի|Սպոնդիլոէպիֆիզիական դիսպլազիա

**Կոլագենային հիվանդություններ**, կոլագենոզներ, հիվանդությունների խումբ, բնորոշվում է գերազանցապես տարբեր օրգանների շարակցական հյուսվածքի և անոթների պատերի հարաճուն ախտահարմամբ։ Կոլագենային հիվանդությունները ընթանում են շարակցական հյուսվածքի առաջնային տարածուն ախտահարումով, դրանց բնորոշ ֆիբրինոիդ կազմափոխությամբ և առանձին օրգանների երկրորդային ախտահարմամբ։ «Կոլագենային հիվանդություններ» տերմինն առաջարկել է ամերիկացի գիտնական Պ. Կլեմպերերը, կոլագեն թելերի (շարակցական հյուսվածքի տարր) ուռչումով արտահայտվող պրոցեսը նշելու համար։ Կոլագենային հիվանդություններին բնորոշ է շարակցական հյուսվածքի կառուցվածքային բոլոր բաղադրիչ մասերի (թելեր, բջիջներ, միջբջջային նյութ) ախտահարումը, ուստի ավելի ճիշտ կլինի օգտագործել «շարակցական հյուսվածքի հիվանդություններ» տերմինը։

Կոլագենային հիվանդությունների խմբին են դասվում ռևմատիզմը, ռևմատոիդ հոդաբորբը, սիստեմային կարմիր գայլախտը և կարծրամաշկությունը, հանգուցավոր պերիարտերիտը։ Ապացուցված է, որ շարակցական հյուսվածքի ֆիբրինոիդ փոփոխության հիմքում ընկած է կոլագեն թելերի քայքայումը, կոլագենային կոմպլեքսի և հիմնային անձև նյութի կազմալուծումը։ Կոլագենային հիվանդություններով ախտահարվում են հաճախ երիտասարդ և միջին տարիքի մարդիկ. սիստեմային գայլախտով և կարծրամաշկությամբ՝ գերազանցապես կանայք, հանգուցավոր պերիարտերիտով՝ տղամարդիկ։ Կոլագենային հիվանդությունների կլինիկական ընթացքը բազմաձև է, ախտորոշումը՝ դժվար։ Բոլոր կոլագենային հիվանդությունների համար բնորոշ է քրոնիկական, ալիքաձև, հարաճուն ընթացքը, տենդը, օրգանիզմի բազմաթիվ համակարգերի ախտահարումը (հոդեր, մաշկ, լորձաթաղանթներ, թոքեր, սիրտ, երիկամներ և նյարդային համակարգ)։ Կոլագենային հիվանդությունների զարգացման մեխանիզմի բազմաթիվ տեսություններից լայն ճանաչում է ստացել ինֆեկցիոն-ալերգիականը։

Բոլոր կոլագենային հիվանդությունների ժամանակ տարբեր ինքնահակամարմինների հայտնաբերումը ձեռք է բերել մեծ ախտորոշիչ նշանակություն և լայնորեն կիրառվում է կլինիկական պրակտիկայում։ Ընդհանուր իմունոլոգիական խանգարումների մեջ նշվում են արյան շիճուկում մուկոպրոաեիդների և գամմա-գլոբուլինների, շիճուկային սպիտակուցների կազմում՝ առանձին ամինաթթուների բաղադրության բարձրացում, ոսկրածուծում և ավշային հանգույցներում պլազմոցիտների և ռեթիկուլյար բջիջների ավելացում, ինչպես նաև տարբեր հակաօրգանային ինքնահակամարմինների ի հայտ գալը։ Յուրաքանչյուր կոլագենային հիվանդությունները բնորոշվում են իմունոլոգիական ֆենոմենների յուրահատուկ հավաքածուով։ Կոլագենային հիվանդությունների մեծ մասի դեպքում բուժիչ ազդեցություն են ունենում կորտիկոստերոիդ հորմոնները և իմունոլոգիական ռեակցիաները ճնշող տարբեր միջոցները՝ իմունոդեպրեսանտները։

Կատեգորիա:Հիվանդություններ
Կողբ գետ

**Կողբ**, գետ Հայաստանի Տավուշի մարզում, Կուրի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Գուգարաց լեռնաշղթայի հյուսիսային շարունակությունը կազմող Կոտմանի լեռների Ձիգկատար լեռնագագաթի արևմտյան լանջից՝ 1200 մ բարձրությունից։ Երկարությունը՝ 38 կմ է, Հայաստանի տարածքում 18 կմ, ջրհավաք ավազանը՝ 232 կմ2։ Լեռնային գետ է՝ խորը և զառիթափ անտառապատ ափերով։

Նոյեմբերյան քաղաքից գետահովիտը ընդարձակվում է։ Պահպանվել են գետային դարավանդների մնացորդներ։ Սնումը հիմնականում ձնաանձրևային է, վարարումը՝ ապրիլ-մայիսին։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Ադրբեջանի գետեր
Կատեգորիա:Կուր գետի վտակներ
Թմբիր

**Թմբիր**, *կոլապս* (-անկում), կյանքին անմիջական վտանգ սպառնացող անոթային սուր անբավարարություն, ուղեկցվում է զարկերակներում և երակներում արյան ճնշման անկումով։

## Ախտածագում
Զարգանում է արյունատար անոթների տոնուսի կարգավորման խանգարման և վարակիչ հիվանդությունների, թունավորումների, մեծ քանակությամբ արյան կորստի, օրգանիզմի խիստ ջրազրկման, սրտամկանի ախտահարման (միոկարդի սուր ինֆարկտ) դեպքում։ Կոլապսին բնորոշ է դեպի սիրտը արյան հոսքի նվազումը և կենսական կարևոր օրգանների արյան մատակարարման դժվարացումը, հիպօքսիայի զարգացումը։ Ախտանշաններն են. դեմքի մաշկի գունատություն, երբեմն՝ գիտակցության կորուստ, հաճախացած և մակերեսային շնչառություն, արագացած պուլս, մածուցիկ քրտինք, արյան ճնշման անկում։ Ծանր կոլապսը կարող է անմիջապես մահվան պատճառ դառնալ։

## Բուժում
Առաջին հերթին անհրաժեշտ է խթանել արյան շրջանառությունը և շնչառությունը։ Այդ նպատակով կիրառվում են կոֆեին, կորազոլ, կորդիամին։ Քանի որ հյուսվածքներից ներծծումը դանդաղում է, ցանկալի է նշված միջոցները տալ ներերակային։

Ծայրամասային արյան շրջանառության կարգավորման համար տալիս են էֆեդրին, մեզատոն կամ նորադրենալին (0,2%-2 մլ), իզադրին, ալուպենտ, պրեդնիզոլոն (30-60 մգ), հիդրոկադրենիզոն (25-125 մգ)` ֆիզիոլոգիական կամ 5%-անոց  գլյուկոզայի լուծույթով, ներերակային-կաթիլային եղանակով։ Երբեմն արդյունավետ է ստրիխնինի (0,01%-1,0) արյան փոխարինիչների, լազիքսի, տրիսամինոլի (կամ նատրիումի բիկարբոնատի) համակցված ներարկումը։

Միաժամանակ տրվում է թթվածնային խառնուրդ` կարբոգեն (95% թթվածին և 5% ածխաթթու գազ)՝ դիմակով, քթային փողակով կամ արհեստական շնչառության սարքով։

Անհրաժեշտության դեպքում ձեռնարկում են վերակենդանացման միջոցառումներ։ Կարևոր տեղ են զբաղեցնում նաև հիմնական հիվանդության դեմ ուղղված բուժական միջոցները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ախտանիշներ
Գրավիտացիոն կոլապս

thumb|Գրավիտացիոն կոլապսի մեխանիզմի մոդել
**Գրավիտացիոն կոլապս** (), ձգողության ուժերի ազդեցությամբ աստղի կործանարար արագ սեղմում։ Համաձայն արդի տեսական պատկերացումների` կոլապսը որոշիչ դեր է խաղում մեծ զանգվածով աստղերի զարգացման վերջին փուլում։ Սովորաբար, աստղը գտնվում է հավասարակշռված վիճակում, ձգողության ուժերը, որոնք ձգտում են սեղմել աստղի նյութը, հավասարակշռվում են աստղի շիկացած գազի ճնշման ուժերով, որոնք դիմադրում են սեղմման պրոցեսին։ Գազի ջերմաստիճանը, ուստի և ճնշման ուժերը արդյունք են աստղի ընդերքում տեղի ունեցող ջերմամիջուկային ռեակցիաների։ Մի քանի միլիարդ տարվա ընթացքում աստղի ջերմամիջուկային էներգիայի աղբյուրներն աստիճանաբար սպառվում են, իսկ աստղը շարունակում է ճառագայթել հսկայական էներգիա (մակերևույթից՝ լույս, իսկ ընդերքից՝ նեյտրինո)։

Դա հանգեցնում է աստղի դանդաղ սեղմման։ Աստղի հետագա վիճակը կախված է նրա զանգվածից։ Եթե զանգվածը հավասար է կամ գերազանցում է 1, 2 M (M-ը Արեգակի զանգվածն է), ապա աստղի կենտրոնական տիրույթում խտության աճման հետ շատ արագ աճում են գրավիտացիոն ուժերը (համեմատած ճնշման ուժերի հետ)։ Հավասարակշռությունը խախտվում է, և ձգողության ուժերի շնորհիվ աստղը սրընթացորեն սեղմվում է։ Տեղի է ունենում կոլապս, որը կատարվում է վայրկյանի մասերի ընթացքում։ Որպես կոլապսի հետևանք դիտվում է գերնոր աստղի բռնկում, իսկ աստղի միջուկը հանդես է գալիս որպես նեյտրոնային աստղ։ Եթե միջուկի զանգվածը գերազանցում է 2 M, ապա աստղի միջուկը շարունակում է սեղմվել, և նրա ձգողության ուժերն այնքան են աճում, որ ոչինչ չի կարող կանխել հետագա սեղմման պրոցեսը։ Սկսվում է ռելյատիվիստական կոլապս։ Աստղի շառավիղը հավասարվում է այսպես կոչված գրավիտացիոն շառավղին (մեծությունը կախված է աստղի զանգվածից և հավասար է շուրջ 3 M0 կմ. M0-ն աստղի զանգվածն է՝ արտահայտված Արեգակի զանգվածի միավորներով), ձգողության դաշտը բաց չի թողնում ոչ մի ճառագայթում, ոչ մի մասնիկի արձակում։ Երկնային այսպիսի մարմինն անվանում են «սև խոռոչ»։

## Տես նաև
* Աստղերի էվոլյուցիա
* Սպիտակ թզուկ
* Չանդրասեկարի սահման
* Նեյտրոնային աստղ
* Օպենհայմեր-Վոլկովի սահման
* Սև խոռոչ

Կատեգորիա:Աստղագիտություն
Գագիկ Գյուրջյան

**Գագիկ Գուրգենի Գյուրջյան** (), հայ ճարտարապետ, Հայաստանի ճարտարագիտական ակադեմիայի թղթակից անդամ (2003)։

## Կենսագրություն
1972 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, 1994 թվակականին՝ Վաշինգտոնի Մերիլենդի համալսարանի քաղաքաշինության դասընթացները։

1996-1998 թվականներին՝ քաղաքաշինության նախարարության ճարտարապետաշինական վերահսկողության, 1998-2004 թվականներին՝ Պատմության և մշակույթի հուշարձանների պահպանության վարչության պետ, 1994-1996 թվականներին, միաժամանակ՝ ճարտարապետության և քաղաքաշինության պետկոմի նախագահի առաջին տեղակալ, 1998 թվականից՝ ՀՀ միջգերատեսչական հնագիտական հանձնաժողովի նախագահ, 2004 թվականին ՀՀ վարչապետի որոշմամբ նշանակվել է ՀՀ մշակույթի նախարարի տեղակալ։

2009 թվականի հունիսի 24-ին ՀՀ վարչապետի որոշմամբ ազատվել է Հայաստանի Հանրապետության մշակույթի նախարարի տեղակալի պաշտոնից։

[մինի|[Նորայր Սիսակյանի հուշարձան (Աշտարակ)|Նորայր Սիսակյանի հուշարձանը Աշտարակում, ճարտարապետ` Գագիկ Գյուրջյան, քանդակագործ` Ա. Ավագյան]]
2008 թվականին պարգևատրվել է Անանիա Շիրակացու մեդալով։ Հուշարձանների և պատմական վայրերի պահպանության միջազգային խորհրդի Հայաստանի ազգային հանձնաժողովի առաջին նախագահը (2001 թվականից)։

## Ստեղծագործական գործունեություն
Գագիկ Գյուրջյանի նախագծերով իրականացվել են՝

Մեղրի (1972) և Աշտարակ (1974-1975, երկուսի էլ՝ համահեղինակ) քաղաքների գլխավոր, Աշտարակի ձախափնյակի ու սակավահարկ բնակելի տների համալիրի (1975-1976) մանրամասն հատակագծերը, վերականգնել Մուղնիի Սուրբ Գևորգ (1982, բացօթյա թանգարանի նախագծով), Աշտարակի Սուրբ Մարինե (1984) եկեղեցիները, հին ջրաղացը (1980)։ Աշտարակում գտնվող Նորայր Սիսակյանի հուշարձանի ճարտարապետն է։

Կազմել է Հայաստանում զբոսաշրջության կենտրոնների զարգացման և տեղադրման (1987), Հայաստանի շրջանային հատակագծման (1990) նախագծերը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անանիա Շիրակացու մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Միքայել Գյուրջյան

**Միքայել Գաբրիելի Գյուրջյան** (), հայ նկարիչ, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1986)։

ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ Գաբրիել Գյուրջյանի որդին է։

## Կենսագրություն
1949 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը, 1956 թվականին՝ Երևանի Պետական գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։

Ստեղծագործել է հիմնականում բնանկարչության բնագավառում։ Հայրենի բնությունը պատկերել է ազգային իրապաշտպանական արվեստի ավանդույթներով, միաժամանակ ջերմությամբ և քնարականությամբ զուգորդված իր կտավներին հաղորդել իմպրեսիոնիստական լիցք։

Գործերից պահվում են ՀՀ թանգարաններում, Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։

## Ստեղծագործություններ
* «Վաղ գարուն», 1953
* «Սևանն առավոտյան», 1960
* «Գետափ գյուղը», 1970 
* «Արևոտ օր», 1976
* «Ածնանային մոտիվ», 1979
* «Ուշ աշուն», 1983
* «Ամպամած օր Եղեգնաձորում», 1985
* «Ձմեռ», 1972, 1999 
* «Սևանը ձմռանը», 2000
* «Գարուն»
* «Գետափի գյուղը»

## Գրականություն
* Միքայել Գյուրջյան (կատալոգ), Ե., 2004:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Նիլս Ուլաֆ

**Նիլս Ուլաֆ** (, ), արքայական պինգվին, բնակվում է Շոտլանդիայի մայրաքաղաք Էդինբուրգի կենդանաբանական այգում։ Այս պինգվինը նորվեգական թագավորական գվարդիայի խորհրդանիշն է, ներկայումս կրում է գնդապետ կոչում և 2008 թ. նրան շնորհվել է ասպետի սըր կոչում։

## Ընդհանուր տեղեկություններ
1961 թվականին Նորվեգիայի թագավորական գվարդիան այցելում է զինվորական երաժշտախմբերի Էդինբուրգյան շքերթին, որտեղ մասնակցում է ցուցադրական ելույթներին։ Շքերթի ժամանակ գվարդիայի լեյտենանտ Նիլս Էգելիենը () հետաքրքրվում է Էդինբուրգի կենդանաբանական այգու պինգվիններով։ 1972 թվականին, երբ գվարդիան նորից այցելում է Էդինբուրգ, պինգվիններից մեկը «որդեգրվում է»։ Նրան անվանում են Նիլս Ուլաֆ. Նիլս՝ լեյտենանտ Նիլս Էգելիենի և Ուլաֆ՝ Նորվեգիայի Ուլաֆ V թագավորի պատվին։

Նիլս Ուլաֆին տրվում է ենթակապրալի () զինվորական կոչում, և նորվեգական գվարդիայի՝ Էդինբուրգ կատարած ամեն այցից հետո պինգվինի կոչումը բարձրացվում է, 1982 թվականին նա դառնում է կապրալ, 1987 թ. սերժանտ, իսկ այդ կոչումը ստանալուց քիչ ժամանակ անց պինգվինը սատկում է։ Նրան փոխարինում է մեկ այլ պիգվին՝ Նիլս Ուլաֆ II։
200px|մինի|աջից|Նիլս Ուլաֆի բրոնզե քանդակը
1993 թվականին կոչումը բարձրացվում է մինչև գնդային սերժանտ (), իսկ 2005 թվականի օգոստոսի 18-ին Նիլս Ուլաֆին շնորհվում է գնդապետի կոչում ()։ Մինչ այդ՝ նույն թվականի օգոստոսի 15-ին նրան շնորհվում է ասպետի կոչում։ Ասպետ շնորհելու կապակցությամբ Էդինբուրգի կենդանաբանական այգում կանգնեցվում է նրա բրոնզե արձանը, նման արձան տեղադրվում է նաև Նորվեգիայի մայրաքաղաք Օսլոյում՝ Նորվեգիայի թագավորական գվարդիայի շտաբ-բնակարանում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* BBC News Military penguin becomes a 'Sir'
* BBC News on his knighthood
* Article with pictures  

Կատեգորիա:1972 Նորվեգիայում
Կատեգորիա:1972 հիմնադրումներ Շոտլանդիայում
Կատեգորիա:Խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Հայտնի թռչուններ
Կատեգորիա:Հայտնի կենդանիներ
Կատեգորիա:Մարտական կենդանիներ
Թադևոս Գևորգյան

**Թադևոս Գերասիմի Գևորգյան (Թոմ)** (), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրություն
1966 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը, 1972 թվականին՝ Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։

1983-1987 թվականներին՝ Հայաստանի նկարիչների միության քարտուղար։

## Ստեղծագործություններ
Թադևոս Գևորգյանի քանդակներից են՝

* «Արձագանք» (1973, Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, բրոնզ)
* «Քույրիկ» (1976, Տրետյակովյան պատկերասրահ, Մոսկվա, բրոնզ)
* «Ուսանողի դիմաքանդակ» (1976, Արևելքի ժողովուրդների արվեստի պետական թանգարան, Մոսկվա, բրոնզ)
* «Առաջին շինարարները» (1979, Վիլնյուսի գեղարվեստի թանգարան, բրոնզ)
* «Գարուն» (Երիտասարդական պալատ)
* «Հայ դատ», (1988, գիպս), 
* «Հիմա՞ էլ լռենք» (1989, գիպս) 
* «Թռչնավաճառ Շողերը» (2002, բրոնզ, Երևան) 
* Սուրեն Սպանդարյանի հուշարձանը (բրոնզ, 1982), 
* Սևքարեցի Սաքոյի կիսանդրին Ծաղկաձորում (բրոնզ, 1988),  
* Հայ ազգային ազատագրական պայքարի գործիչների 15 բրոնզաձույլ դիմաքանդակներով հուշահամալիրը՝ Գյումրիի «Կումայրի» արգելոց-թանգարանում (1988), 
* Անանիա Շիրակացու արձանը Սպիտակում (բրոնզ, 1990), 
* 1915 թվականի եղեռնի զոհերի հիշատակի «Փյունիկ» հուշարձանը (բրոնզ, գրանիտ, 1997)՝ ԱՄՆ-ի Նյու Ջերսի նահանգի Ռիչֆիլդ քաղաքի Սուրբ Վարդանանց եկեղեցու դիմաց
* «Մամիկոն Ֆարսյան» դիմաքանդակ (բրոնզ)

## Մրցանակներ
* ԽՍՀՄ գեղարվեստի ակադեմիայի 1-ին մրցանակ և ոսկե մեդալ (1975, 1976)
* ՀամԼԿԵՄ մրցանակ (1977)

## Պատկերասրահ

Հայ ազգային ազատագրական պայքարի գործիչներ, Գյումրի.JPG|Հայ ազգային ազատագրական պայքարի գործիչների 15 բրոնզաձույլ դիմաքանդակներով հուշահամալիր Գյումրիում
Սուրեն Սպանդարյան.jpg|Սուրեն Սպանդարյանի հուշարձանը Երևանի Շենգավիթ համայնքում


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Թադևոս (Թոմ) Գևորգյան 

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Ղպտիական խաչ

250px|right
**Ղպտական խաչ**, խաչ, որը կիրառվում է Ղպտի ուղղափառ և Ղպտի կաթոլիկ եկեղեցիների կողմից։ Բաղկացած է ուղիղ անկյան տակ հատվող երկու գծերից՝ ճյուղավորված ծայրերով։ Ծայրերի ճառագայթները խորհրդանշում են Սուրբ Երրորդությունը՝ Հորը, Որդուն և Սուրբ Հոգուն. բոլոր ծայրերը միասին խորհրդանշում են 12 առաքյալներին։ Շատ ղպտիների աջ դաստակի ներսի կողմում կա դաջվածք խաչի տեսքով։ Հին ղպտական խաչի կենտրոնում կա նաև շրջան, որը ժառանգվել է անխից, որտեղ շրջանը խորհրդանշում էր արևի աստծուն։


Պատկեր:Original Coptic cross.svg|Հին ղպտական խաչ
Պատկեր:Coptic-Cross.svg|Ղպտական խաչի տարբերակ մեխերով, որոնցով խաչվել է Հիսուս Քրիստոսը
Պատկեր:Philae Temple of Isis coptic cross 1.JPG|Ղպտական խաչ Ֆիլեի հին եգիպտական տաճարում


## Տես նաև
* Անխ

## Արտաքին հղումներ
* What is a Coptic Cross?
* http://altreligion.about.com/library/glossary/symbols/bldefscross.htm 
* http://www.hp.uab.edu/image_archive/um/stele01.jpg 
* http://www.jesusneverexisted.com/IMAGES/ankh_sarcophagus.jpg 

Կատեգորիա:Ղպտի ուղղափառ եկեղեցի
Կատեգորիա:Խաչեր
Կատեգորիա:Ղպտի կաթոլիկ եկեղեցի
Մուհու (այլ կիրառումներ)

**Մուհու**, կարող է վերաբերել՝ 
*Մուհու - կղզի Էստոնիայում
*Մուհու - Էստոնիայի վարչական շրջան
Էստոնիայի կատարողների միություն

**Էստոնիայի կատարողների միություն** (), հասարակական կազմակերպություն Էստոնիայում, որ նպատակ ունի պաշտպանել երաժիշտների հեղինակային իրավունքները։

Էստոնիայի երգիչների միությունը հիմնադրվել է 2000 թ. մարտի 21-ին։ Կազմակերպության հիմնադրման նախաձեռնությամբ հանդես են եկել երաժիշտներ Ունո Լոոպը, Յաակ Յոալան, Կյարտ Տոմինգասը, Սիյրի Սիսասկը, Ուրմաս Լատիկասը, Լաարի Սաատպալուն, Յուլար-Յոհաննես Պալմը, Ռենե Միրեստեն ու Էրկի Վաբամեստը։

Կազմակերպության նախագահությունը պատկանում է հինգ անդամներից կազմված խմբին, իսկ ընթացիկ աշխատանքներով զբաղվում է միության գործադիր տնօրենը։

Էստոնիայի կատարողների միությանն անդամակցում են շուրջ 750 երաժիշտներ։

## Արտաքին հղումներ
* Էստոնիայի կատարողների միություն  

Կատեգորիա:Էստոնիայի կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Հեղինակային իրավունքի պաշտպանություն
Հերման Կոլբե

**Ադոլֆ Վիլհելմ Հերման Կոլբե** (, ), գերմանացի քիմիկոս։ Մարբուրգի (1851) և Լայպցիգի (1865) համալսարանների պրոֆեսոր։ Սինթեզել է քացախաթթու (1845), սալիցիլաթթու (1860) և մրջնաթթու (1861)։ Հայտնաբերել է հագեցած ածխաջրածինների ստացման եղանակ (1849)՝ միահիմն հագեցած ճարպաթթուների ալկալիական աղերի ջրային լուծույթները էլեկտրոլիզելով (Կոլբեի ռեակցիա)։ 1857 թ. (Ա. Կեկուլեի հետ միաժամանակ) միտք է արծարծել ածխածնի քառարժեքության մասին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գյոթինգենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մարբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Վիրտսյարվ

**Վիրտսյարվ** (), քաղցրահամ լիճ Էստոնիայի հարավում՝ Տարտումաա ու Վիլյանդիմաա շրջանների սահմանին։ Լճի մակերեսը շուրջ 269,19 կմ² է. այն Էստոնիայի՝ մեծությամբ երկրորդ լիճն է (ամենամեծը Չուդյան-Պսկովյան լիճն է) և Էստոնիայի ամենամեծ ներքին ջրամբարը։ Լիճը տեղակայված է ծովի մակարդակից 33 մ բարձրության վրա։ Լճի միջին խորությունը 2,8 մ է, առավելագույնը՝ 6 մ։

Լիճն են թափվում բազմաթիվ գետեր, այդ թվում՝ Վյայկե-Էմայիգի, Տարվաստու, Տյանասիլմա, Իհնե, Լեյե, Ադուլի և այլն։ Վիրտսյարվ լճից սկիզբ է առնում Էմայիգի գետը, որ թափվում է Չուդ լիճ։

Վիրտսյարվ լիճը հարմար է օձաձկան ու բազմաթիվ այլ ձկների բուծման համար։ Տարեկան լճից որսում են շուրջ 250 տոննա ձուկ։

Լճի մեջ թափվում են Վյայկե-Էմայիգի, Տառվաստու, Իհնե, Լեյե, Ադուլի և այլ գետեր։ Վիրտսյարվ լճից սկիզբ է առնում Էմայիգի գետը, որը թափվում է Չւդյան լիճ։

1818 թվականին Վիրտսյարվ լճի սառույցի վրա Վասիլի Ստրուվեն սկսել է իր ազտղագիտական-եռանկյունաչափական աշխատանքները Լիֆլյանդյան նահանգի ստույգ քարտեզի կազմման ուղղությամբ, որը դարձել է այսպես կոչված Ստրուվեի աղեղ ատեղծման առաջին քայլը։

Լճի ափին տեղակայված է լճագիտության կայան։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Выртсъярв // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

Կատեգորիա:Եվրոպայի լճեր
Կատեգորիա:Էստոնիայի լճեր
Վասիլ Կոլարով

**Վասիլ Պետրով Կոլարով** (, ), բուլղարացի կոմունիստական գործիչ, ԲԺՀ քաղաքական և պետական գործիչ։ Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտոր (1935 թ.), Բուլղարիայի ԳԱ ակադեմիկոս (1946 թ.)։ 1897 թվականից բուլղարական կոմունիստական կուսակցության (ԲԿԿ) անդամ։

## Կենսագրություն
1897-1900 թվականներին սովորել է Ժնևի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում։ 1902-1904 թվականներին եղել է Շումենի սոցիալ-դեմոկրատական կազմակերպության քարտուղար, 1904-1919 թվականներին՝ ԲԲՍԴԿ կազմակերպության ղեկավար, 1919-1923 թվականներին՝ Բուլղարիայի կոմունիստական կուսակցության քարտուղար։ Մասնակցել է II Ինտերնացիոնալի Շտուտգարտի (1907 թ.), Կոպենհագենի (1910 թ.) կոնգրեսներին, Ցիմերվալդի միջազգային խորհրդային կոնֆերանսին (1915 թ.)։ 1921 թվականից՝ ԿԻԳԿ, 1922 թվականից՝ ԿԻԳԿ նախագահության անդամ, 1922-1924 թվականներին՝ ԿԻԳԿ գլխավոր քարտուղար։ Գ. Դիմիտրովի հետ ղեկավարել է 1923 թվականի սեպտեմբերի հակաֆաշիստական ապստամբությունը։ 1923 թվականի հոկտեմբերից ապրել է ԽՍՀՄ-ում։ 1923-1944 թվականներին եղել է Բուլղարիայի կոմկուսի ԿԿ արտասահմանյան բյուրոյի անդամ, 1926-1929 թվականներին՝ ԲԿԿ օրգան «Կոմունիստիչեսկո զնամե» ամսագրի գլխավոր խմբագիր։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939-1945 թթ.) ժամանակ եղել է ֆաշիզմի դեմ Բուլղարիայի դիմադրության կազմակերպիչներից։ 1946-1950 թվականներին եղել է ժողովրդական մեծ ժողովի նախագահ, 1949-1950 թվականներին՝ ԲԺՀ Մինիստրների խորհրդի նախագահ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բուլղարացի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Բուլղարացի կոմունիստներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի արտաքին գործերի նախարարներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի խորհրդարանի պատգամավորներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի ղեկավարներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի նախագահներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի վարչապետներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ժնևի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Կոմինտերնի գործիչներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտորներ
Յաակ Յոալա

**Յաակ Յոալա** (, ), էստոնացի խորհրդային էստրադային երգիչ։ Էստոնիայի վաստակավոր երգիչ (1979)։ 1970-ական թվականների վերջի և 1980-ականների սկզբի Խորհրդային միության ժողովրդական երգիչներից էր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1950 թվականին Էստոնիայի Վիլյանդի քաղաքում։ Մայրը Էստոնական ՍՍՀ-ի ֆիլհարմոնիայում երաժշտագետ էր։ Յաակը փոքր տարիքից դաշնամուր և ֆլեյտա նվագել է սովորում։ Սովորել է Տալլինի Գեորգ Օթսի անվան երաժշտական ուսումնարանում։ Ռոք երաժշտությամբ զբաղվելու պատճառով թողել է ուսումը։ Ծառայությունը Խորհրդային բանակում անցել է Տալլինի բանակային նվագախմբում։

1960-ական թվականների երկրորդ կեսինՅաակը բաս կիթառ էր նվագում և մենակատար էր էստոնական մի շարք էստրադային խմբերում։ Այդ տարիներին էլ սկսում է ձայնագրվել ռադիոյում։ 1970 թվականին հաղթել է հանրապետական կոմերիտական երգի մրցույթում, իսկ մեկ տարի անց էստրադային երիտասարդ երգիչների մրցույթում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնացի երգիչներ
Կատեգորիա:1950 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունիսի 26 ծնունդներ
Կատեգորիա:Վիլյանդի քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:2014 մահեր
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 25 մահեր
Կատեգորիա:Տալլինի Անտառային գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգիչներ
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Կատեգորիա:Երաժշտական մանկավարժներ
Կատեգորիա:Երաժշտական պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Էստոնացի մանկավարժներ
4-րդ քրոմոսոմ (մարդ)

thumb|125px|right|Մարդու 4-րդ քրոմոսոմի իդիոգրամման
**Մարդու չորրորդ քրոմոսոմը** մարդու 23 քրոմոսոմներից է, 22 աուտոսոմ քրոմոսոմներից մեկը։ Քրոմոսոմը պարունակում է մոտ 191 միլիոն զույգ հիմք, որոնք կազմում են մարդու բջիջի ԴՆԹ-ի մոտ 6-6, 5 %-ը։ Ներկայումս համարվում է, որ 4-րդ քրոմոսոմը պարունակում է 700-1100 գեն։

## Հիվանդություններ և խանգարումներ
Ստորև ներկայացված են չորրորդ քրոմոսոմի գեների հետ կապված մի շարք հիվանդություններ։
* աքոնդրոպլազիա
* երիկամների աուտոսոմալ դոմինանտ պոլիկիստոզ (PKD-2)
* միզապարկի քաղցկեղ
* քրոնիկ լիմֆոցիտային լեյկեմիա
* Էլիս վան Կրեվելդի սինդրոմ
* Հեմոֆիլիա C
* Հանտինգտոնի հիվանդություն
* Հիրշպրուգի հիվանդություն
* հիպոքոնդրոպլազիա
* մեթիլմալոնային ացիդեմիա
* Մուենկեի սինդրոմ
* անախտանիշ խլություն
* Ունդինիի անեծք
* Պարկինսոնի հիվանդություն
* Ռոմանո-Վարդի սինդրոմ
* SADDAN
* մահացու դիսպլազիա
* վոլֆրամի սինդրոմ

## Ծանոթագրություններ
Գեորգ Օթս

**Գեորգ Կառլի Օթս** (, ), խորհրդային և էստոնացի օպերային և էստրադային երգիչ (լիրիկական բարիտոն), Էստոնական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1956) ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1960), ԽՍՀՄ պետական մրցանակի դափնեկիր (1968)։

## Կենսագրություն
1951 թվականին ավարտել էր Տալլինի կոնսերվատորիան։ 1945 թվականից՝ «էստոնիա» օպերայի և բալետի թատրոնի մեներգիչ։ Ստեղծել էր տարաբնույթ կերպարներ՝ Օնեգին (Չայկովսկու «Եվգենի Օնեգին», ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1950), Դոն ժուան (Մոցարտի «Դոն ժուան»), Մալատեստա (Դոնիցետտիի «Դոն Պասկուալե»), Ռիգոլետտո, Յագո (Վերդիի «Ռիգոլետտո», «Օթելլո»), Մեելիս (վ․ Կապպի «Լեմբիտու»), Օլեգ Կոշևոյ (Մեյտուսի «Երիտասարդ Գվարդիա»), Դանիլո (Լեգարի «Ուրախ այրին»), Տասիլլո (Կալմանի «Մարիցա») և այլն։

Նկարահանվել էր կինոֆիլմերում՝ «Լույսը Կոորդիում» (ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1952), «Միստեր Իքս», «Կոլա Բրյունոն»։ ԽՍՀՄ պետական մրցանակ համերգային ծրագրերի համար (1968)։ Հյուրախաղերով հանդես էր եկել ԽՍՀՄ շատ քաղաքներում, արտասահմանում։ ԽՍՀՄ 9-րդ գումարման Գերագույն սովետի դեպուտատ։

Պարգևատրվել էր Լենինի և 3 այլ շքանշաններով։ Ստալինյան մրցանակի դափնեկիր (1950, 1952)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնացի երգիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դերասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:Էստոնացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի օպերային երգիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային օպերային երգիչներ և երգչուհիներ