Ելոուսթոունի կալդերա

**Ելոուսթոունի կալդերա **()**, ** հրաբխային կալդերա ԱՄՆ հյուսիս-արևմուտքում գտնվող Ելոուսթոուն ազգային պարկում։ BBC-ի «Հորիզոն» () գիտա-հանրամատչելի վավերագրական սերիալում «գերհրաբուխ» եզրը օգտագործվելուց հետո Ելոուսթոունի կալդերան անվանում են նաև Ելոուսթոունի գերհրաբուխ։

Կալդերան գտնվում է Վայոմինգ նահանգի հյուսիսարևմտյան մասում, որտեղ է ազգային պարկի մեծ մասը։ Կալդերան ձգվում է 72 կմ և ունի 55 կմ լայնություն։ Այս չափերը ճշտվել են ԱՄՆ երկրաբանական ծառայության 1960-1970 թվականների հետազոտությունների ընթացքում, որոնք ղեկավարել է Բոբ Քրիստիանսենը։ Արդյունքում հաստատվել է, որ կալդերան գրավում է ազգային պարկի տարածքի 1/3-ը:

## Դիրքը
Ելոուսթոունը Հավայան կղզիների նման գտնվում է հրաբխային տաք կետի վրա, որտեղ մանտիայի հալված ապարները հոսում և շարժվում են վերև, դեպի երկրակեղև։ Այժմ Ելոուսթոունի տաք կետը ծածկված է Ելոուսթոունի սարահարթով, իսկ առաջ նրա հրաբխային ժայթքումների արդյունքում ստեղծվել է Սնեյք գետի ցածրավայրի արևելյան հատվածը (Ելոուսթոունից արևմուտք)։ Տաք կետի դիտվող շարժումը դեպի արևելք ու հյուսիս-արևելք է, իսկ Հյուսիս-ամերիկյան սալաքարը շարժվում է արևմուտք ու հարավ-արևմուտք, դեպի տաք կետի «հատակը»։

## Գերհրաբուխի կազմությունը
մինի|320x320px|<center>Ելոուսթոունի գերհրաբուխի կազմությունը</center>
Ելոուսթոունի գերհրաբուխի խառնարանի փլուզվածքները հայտնաբերվել են միայն 1960-ական թվականներին, տիեզերքից լուսանկարելու միջոցով։ Պարզվել է, որ խառնարանի տակ մինչ այժմ պահպանվել է մագմայի հսկայական պարկ, որի խորությունը 8000 մ է։ Հալվածքի ջերմաստիճանը կենտրոնում 800&nbsp;°C է, սա հերիքում է հիդրոթերմալ հանքավայրերի աղբյուրները տաքացնելուն, երկրի մակերես բարձրացնելուն ջրային գոլորշիները, ծծմբաջրածինն ու ածխաթթուն։

Ելոուսթոունի սնուցումը ապահովում է հսկայական պլյումը՝ մինչև 1600&nbsp;°C տաքացած մանտիայի պինդ ապարների ուղղահայաց հոսքը։ Երկրի մակերևույթին մոտ պլյումը հալվելով վերածվում է մագմայի, որն էլ նպաստում է ջրաբուխների և ցեխային կաթսաների առաջացմանը։Կտրվածքում պլյումը 660 կիլոմետրանոց սյուն է կողային փքվածքներով, որը վերևում լայնանում է, ստանալով ձագարի տեսք։ Վերին երկու ճյ

ուղավորումները գտնվում են անմիջապես ազգային պարկի տարածքի տակ, նրանք ստեղծում են մագմայի խոռոչ (խորությունը՝ 8-16 կմ Երկրի մակերևույթից ներքև)։ Միլիոնավոր տարիների ընթացքում Հյուսիս-ամերիկյան մայրցամաքային սալը շարժվել է դեպի պլյումը, իսկ դա ստեղծել է նոր կալդերաներ, որոնք նոր ժայթքումներ էին առաջացնում։

## Գերհրաբխի հսկայական ժայթքում
Ելոուսթոունի երեք հսկայական ժայթքումներից առաջինը եղել է 2,1 մլն տարի առաջ։ Այդ ժամանակ հրաբխային նետումները բարձրացել են 50 կմ՝ մինչև ստրատոսֆերայի վերին սահմանը։ Քանդվել են լեռնաշղթաները, հրաբխային մոխիրը ծածկել է Հյուսիսային Ամերիկայի տարածքի քառորդը։ Նման մասշտաբի այլ համաղետ չի եղել մարդկության ողջ պատմության ընթացքում։ Համեմատելու համար՝ նոր ժամանակների ամենամեծ աղետը ինդոնեզական Տամբոր հրաբխի ժայթքումն է, որի ժամանակ 160 կմ³ ապար է դուրս նետվել ընդերքից, որը 15 անգամ քիչ է Ելոուսթոունյան առաջին ժայթքումի արտանետումից, որը 2500 կմ³ էր։
Գերհրաբուխի երկրորդ ժայթքումը տեղի է ունեցել 1,27 մլն տարի առաջ, որի ընթացքում արտանետվել է ընդամենը 280 կմ³ ապար։ Երրորդ ժայթքումը տեղի է ունեցել 640000 տարի առաջ և կրկնակի թույլ է եղել, քան առաջինը։ Բայց դա էլ է հերիքել, որ հրաբխի գագաթը քանդվի, և առաջանա 150 կմ տրամագծով կալդերա։
Հսկայական ժայթքումի հավանականությունը գիտնականների կողմից գնահատվում է տարվա մեջ 0,00014 %։ Նման հաշվարկները հենվում են ժայթքումների միջև նախկին երկու ժամանակահատվածների վրա, բայց գիտնականները ասում են, որ նման երկրաբանական զարգացումները կանոնավոր չեն տեղի ունենում և կանխատեսել դրանք հնարավոր չէ։

## Ժայթքումները վերջին 17 մլն տարվա ընթացքում
աջից|մինի|<center>Ելոուսթոունի տաք կետի շարժը վերջին 17 մլն տարիների ընթացքում</center>
Վերջին 17 մլն տարիների ընթացքում Յելոունսթոնյան տակ կետ կատարել է բազմաթիվ ուժգին և ոչ այդքան բազալտային լավայի ժայթքումներ։ Այդ ժայթքումների արդյունքում նախկին լեռնային տարածքը վերածվել է Սնեյք գետի ցածրավայրի։ Մոտ տասը այդպիսի ժայթքումներ այնքան ուժեղ են եղել, որ գնահատվում են որպես գեր ժայթքումներ։ Հրաբխային ժայթքումը հաճախ հանգեցնում է մագմայի ստորգետնյա պահոցի դատարկման, որը իր հերթին կարող է առաջացնել վերևում գտնվող ապարների փլուզման, որից առաջանում է երկրաբանական նստեցում՝ կալդերա։ Գերժայթքումներից առաջացած կալդերաների մակերեսները կարող են մի քանի տասնյակից մինչև մի քանի հարյուր կմ2 լինել, և կարող են լեռնային զանգվածների կործանման պատճառ հանդիսանալ։

Կալդերայի գտնված ամենահին հատվածը Նևադա և Օրեգոն նահանգների սահմանագծում Մաքդերմիթ բնակավայրի մոտ է։ Կալդերայի առավել երիտասարդ մնացորդներ են սկսում Նևադայի և Օրեգոնի սահմանից, Սնեյք գետի ցածրավայրից և վերջանում են Ելոուսթոունյան սարահարթում։ Դրանցից մեկը Բրունո-Ջարբիջի կալդերան է հարավային Այդահոյում, որը ձևավորվել է 10-12 մլն տարի առաջ։ Նրա արտանետած մոխիրը տարածվել է 1600 կմ դեպի Նեբրասկա, և սպանել այնտեղ բնակվող հազարավոր ռնգեղջյուրների, ուղտերի և այլ կենդանիների։ Այդ տարածքումէ գտնվում Էշֆոլ Ֆոսիլ Բեդս պետական պատմական պարկը։ Վերջին 17 մլն տարիների ընթացքում Ելոուսթոունյան տակ կետից 142 կամ ավել ժայթքում է տեղի ունեցել, որոնք ձևավորել են ներկայիս կալդերան։

## Երկրաշարժեր
մինի|Ելոուսթոունի ազգային պարկում եղած երկրաշարժերի քանակի գրաֆիկը (1973 - 2014)
Տարածաշրջանի հրաբխային և տեկտոնական բնույթի պատճառով Ելոուսթոունի կալդերայի տարածքում տարեկան կտրվածքով 1000-2000 երկրաշարժ է տեղի ունենում։ Դրանց մեծ մասը համեմատաբար թույլ են։ Հաճախ կարճ ժամանակահատվածում բազմաթիվ երկրաշարժեր են գրանցվում, որոնք բնութագրվում են, որպես «երկրաշարժերի ամբոխ» ()։ 1985 թվականին մի քանի ամսվա ընթացքում 3000-ից ավել երկրաշարժ է գրանցվել։ 70 այդպիսի երկրաշարժի շարքեր են գրանցվել 1983-2008 թվականների ընթացքում։ ԱՄՆ երկրաբանական ծառայությունը գտնում է, որ այդ շարքերը արդյունք են արդեն գոյություն ունեցող երկրաբանական վիճակի, այլ ոչ թե մագմայի և հիդրոթերմինալ հոսքերի նոր սահքի հետևանք են։

2008 թվականի դեկտեմբերին և 2009 թվականի հունվար ամիսներին ավելի քան 500 երկրաշարժ է եղել Ելոուսթոուն լճի հյուսիսարևմտյան հատվածի տակ, որոնցից ամենաուժեղը 3․9 բալ էր։ Վերջին խումբը սկսել է 2011 թվականին Հայիթիի երկրաշարժից հետո, և Չիլիի երկրաշարժից առաջ։ 2010 թվականի հունվարի 17-ից փետրվարի 1-ը ընկած ժամանակահատվածում 1620 երկրաշարժ է եղել, որոնցից ամենախոշորը եղել է հունվարի 21-ին 11:16 տեղական ժամանակով՝ 3,8 բալ ուժգնությամբ։ Այս երկրաշարժերի շարքը հասել է ֆոնային իր առավելագույն կետին փետրվարի 21-ին։ 1980 թվականից սկսած Ելոուսթոունի գրանցված ամենաուժեղ երկրաշարժը եղել է 2014 թվականի մարտի 30-ին ժամը 6:34 տեղական ժամով, 4,8 բալ ուժգնությամբ։

## Մշակույթում
* Ելոուսթոունի կալդերայի ենթադրական ժայթքումն է ցույց տրված ֆիլմ աղետ «2012»ում։
* Ելոուսթոունի կալդերայի ենթադրական ժայթքումն ու նրա հետևանքներն են նկարագրված հոլանդացի ռոք երաժիշտ Արիեն Լուկասենի «Yellowstone Memorial Day» երգում։

## Տես նաև
* Կալդերա
* Հրաբուխ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*  
*  
*  
*  

## Արտաքին հղումներ
* BBC-ի կինոնկար, «Գերհրաբուխ, Ելոուսթոունի մասին ողջ ճշմարտությունը»
* Ելոուսթոուն հրաբխի աստղադիտարանը 
* Old Faithful Geyser Streaming Webcam
* The Snake River Plain and the Yellowstone Hot Spot
* Yellowstone Volcano Observatory
** YVO FAQ relating to ''Supervolcano'' 
* *[http://www.bbc.co.uk/sn/tvradio/programmes/supervolcano/index.shtml Supervolcano documentary]* from BBC
* *[http://ngm.nationalgeographic.com/2009/08/yellowstone/yellowstone-interactive Interactive: When Yellowstone Explodes] * from National Geographic
* The Yellowstone magmatic system from the mantle plume to the upper crust (46,000 km3 magma reservoir below chamber)

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հրաբուխներ
Կատեգորիա:Ակտիվ հրաբուխներ
Կատեգորիա:Խառնարաններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հրաբուխներ այբբենական կարգով