Սիրիական ապստամբություն

**Սիրիական ապստամբություն** , որը նաև հայտնի է որպես **անկախության ապստամբություն**, քաղաքական ճգնաժամ Սիրիայում, որը տեղի ունեցավ բրիտանական և ֆրանսիական ուժերի միջև 1945 թվականի մայիսին՝ Եվրոպայում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից անմիջապես հետո: Ֆրանսիական զորքերը փորձել են ճնշել սիրիական ազգայնականների բողոքի ցույցերը՝ ընդդեմ Ֆրանսիայի կողմից Լևանտի շարունակական օկուպացման: Երբ հարյուրավոր սիրիացի ազգայնականներ սպանվեցին ֆրանսիական զորքերի կողմից, Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Ուինսթոն Չերչիլը, ցանկանալով պահպանել բարեկամական հարաբերություններ արաբների հետ, հակադրվեց ֆրանսիական գործողություններին և բրիտանական ուժեր ուղարկեց Հորդանանից՝ անհրաժեշտության դեպքում կրակելու ֆրանսիացիների վրա:

Այնուհետև բրիտանական զրահապատ մեքենաներն ու զորքերը հասան Սիրիայի մայրաքաղաք Դամասկոս, որից հետո ֆրանսիացիները ուղեկցվեցին և սահմանափակվեցին իրենց զորանոցներում: Քաղաքական ճնշումների ավելացմամբ ֆրանսիացիները հրամայեցին դադարեցնել կրակը։ Սիրիան լիովին անկախացավ 1946 թվականի հուլիսին: Ճգնաժամը վրդովեցրեց ֆրանսիացի առաջնորդ Շառլ դը Գոլին և գրեթե Անգլիային ու Ֆրանսիային հասցրեց պատերազմի աստիճանի:

## Պատմություն

20-րդ դարի սկզբին Սիրիան և Լիբանանը հիմնականում արաբաբնակ շրջաններ էին, որոնք համապատասխանում էին եվրոպացիներին Լևանտ անունով հայտնի տարածաշրջանի մեծ մասին և ներառում էին Օսմանյան կայսրության բազմաթիվ գավառական (էյալեթ/վիլայեթ) և ենթագավառական միավորներ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության պարտությունից հետո և Սևրի պայմանագրի արդյունքում՝ թագավորության կործանումից հետո, նրանք այնուհետև կառավարվում էին 1919 թվականին Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսում Ազգերի լիգայի կողմից տրված Ֆրանսիայի մանդատի ներքո:

1936 թվականին Սիրիան պայմանագիր ստորագրեց Ֆրանսիայի հետ, որով ապահովվում էր Սիրիայի անկախությունը։ Այնուամենայնիվ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի բռնկումով դա երբեք տեղի չունեցավ, քանի որ ֆրանսիացիները վախենում էին, որ Նացիստական Գերմանիան կլրացնի Մերձավոր Արևելքում իր մանդատներից ֆրանսիական ցանկացած դուրս գալու վակուումը: Այդպիսով անկարգություններ սկսվեցին, և նոր նախագահ Հաշիմ ալ-Աթասին հրաժարական տվեց։ 1940 թվականին Ֆրանսիայի անկումից հետո Սիրիան անցավ Վիշի Ֆրանսիայի վերահսկողության տակ, մինչև 1941 թվականի հուլիսին բրիտանացիներն ու ազատ ֆրանսիացիները գրավեցին երկիրը Սիրիա-Լիբանանյան արշավանքում: Սիրիան կրկին հռչակեց իր անկախությունը 1941 թվականին, բայց միայն 1944 թվականի հունվարի 1-ին ճանաչվեց որպես անկախ հանրապետություն՝ մի քանի ամիս այն բանից հետո, երբ թե՛ Լիբանանը, թե՛ Սիրիան ցույցեր էին կազմակերպել ֆրանսիացիների դեմ։ Ավելի ու ավելի շատ ֆրանսիական զորքերի գալով՝ ցույցերը շուտով սրվեցին:

Շառլ դը Գոլը, որպես Ֆրանսիայի ժամանակավոր կառավարության ղեկավար, գեներալ Փոլ Բեյնեին ուղարկեց 1945 թվականի ապրիլին ավիաբազա ստեղծելու Սիրիայում և ռազմածովային բազա Լիբանանում: Եվրոպայում Հաղթանակի օրը երկու երկրներն էլ տեսել են բողոքի մեծ ցույցեր, որոնց ժամանակ հարձակվել են Ֆրանսիայի որոշ քաղաքացիների վրա և սպանվել: Ֆրանսիացիները արձագանքեցին այս բողոքի ցույցերին հրետանու և օդային հարվածների սպառնալիքներով՝ փորձելով կասեցնել անկախության շարժը։ Բանակցություններն անմիջապես դադարեցին, և բախումներ տեղի ունեցան արաբների և ֆրանսիական ու սենեգալյան ուժերի միջև, մինչդեռ սիրիացի և լիբանանցի զինվորները լքեցին իրենց ֆրանսիացի սպաներին:

## Ճգնաժամ
Ճգնաժամը սկսվեց մայիսի 19-ին, երբ Դամասկոսում ցույցերը ներառում էին կրակոցներ ֆրանսիական հիվանդանոցի տարածքում. մոտ մեկ տասնյակ մարդ վիրավորվել է, սակայն ոչ ոք չի զոհվել։ Հաջորդ օրը Հալեպում լուրջ անկարգություններ են սկսվել, որոնց հետևանքով երեք ֆրանսիացի զինվոր է զոհվել, կան վիրավորներ։ Ֆրանսիացիները մահվան պատճառները մեղադրում էին սիրիական ժանդարմերիայի՝ կարգուկանոն պահպանելու անկարողության մեջ և փորձում էին դա օգտագործել որպես պատրվակ՝ օգտագործելու ֆրանսիական զորքերը կարգուկանոնը վերականգնելու համար: Մայիսի 27-ին Սիրիացի երիտասարդների և ֆրանսիական բանակի միջև մարտերը սրվեցին Համայում և Հոմսում: Լարվածությունը շարունակեց սրվել Համայում տեղի ունեցող իրադարձությունների պատճառով։ Տեղի ֆրանսիացի և սիրիացի ժանդարմների միջև ծագած վեճը հանգեցրեց նրան, որ քաղաք ուղարկվեցին ֆրանսիական ուժեր: Օգնության այս շարասյունը դարանակալվեց, ինչը հանգեցրեց ֆրանսիացի զինվորների մահվան և սիրիացիների կողմից հրետանու և զրահատեխնիկայի գրավմանը: Ֆրանսիացիները ուժով հակահարված տվեցին, ինչը հանգեցրեց Համայում մոտ 80 անձի մահվան: Ֆրանսիայի Լևանտի գլխավոր պատվիրակ Փոլ Բեյնեը բռնությունների հետևանքով ավելի ու ավելի մարտական ​​տրամադրվածություն ուներ և կարծում էր, որ ամբողջ երկրում կարգուկանոնը վերականգնելու համար «Դամասկոսի թարախակույտը պետք է խոցել»: Բեյնեթի հրամանով գեներալ Օլիվա-Ռոգեթը հրամայեց իր զորքերին մայիսի 29-ին սկսել Դամասկոսի հրթիռակոծումը։

Մայիսի 29-ին ֆրանսիական զորքերը ներխուժեցին Սիրիայի խորհրդարան և փորձեցին ձերբակալել նախագահ Շուքրի ալ-Կուաթլիին և խոսնակ Սաադալլա ալ-Ջաբիրիին, սակայն երկուսին էլ հաջողվեց փախչել: Ֆրանսիացիներն այրել են, ռմբակոծել շենքը, ապա անջատել Դամասկոսի էլեկտրականությունը։ Նրանք նաև փակեցին Սիրիայի սահմանները Հորդանանի, Իրաքի և Լիբանանի հետ: Ֆրանսիացիները սկսեցին հրետանիով և ականանետերով գնդակոծել, մինչ գաղութային սենեգալական զորքեր էին ուղարկվել, որոնք թալան և անհիմն ավերածություններ կատարեցին: Ֆրանսիական զորքերը անկանոն կրակել են ամբոխի վրա։ Օլիվա-Ռոգեթը հրամայեց իր մարդկանց սովորեցնել սիրիացիներին «լավ Դաս»: Հյուսիսային և Արևմտյան Աֆրիկայի գաղութատիրական զորքերը դիակները նետեցին զանգվածային գերեզմաններում։

Ընդհանուր առմամբ, մոտավորապես 1000 սիրիացի սպանվեց, հարյուրավոր տներ ավերվեցին:

Հաջողվելով փախչել բրիտանական զրահամեքենայի միջոցով՝ Կուաթլին հրատապ խնդրանք է ուղարկել վարչապետ Ուինսթոն Չերչիլին, որպեսզի բրիտանական զորքերը միջամտեն: Չերչիլը, հուսալով պահպանել արաբների բարեհաճությունը, ասաց, որ կանի այն, ինչ կարող էր, բայց Շառլ դը Գոլի հետ նրա հարաբերությունները վատթարացան նախորդ տարի Փարիզ կատարած այցից հետո՝ չնայած Ֆրանսիայի շահերը պահպանելու նրա ջանքերին՝ հետևելով Ֆրանսիայի շահերին Յալթայի կոնֆերանսից հետո։ Հունվարին Չերչիլը գործընկերոջն ասաց, որ ինքը կարծում է, որ դը Գոլը «մեծ վտանգ է խաղաղության և Մեծ Բրիտանիայի համար: Հինգ տարվա փորձից հետո ես համոզված եմ, որ նա Ֆրանսիայի ամենավատ թշնամին է նրա դժվարությունների մեջ… նա մեկն է»: Եվրոպական խաղաղությանը սպառնացող ամենամեծ վտանգներից... Ես վստահ եմ, որ երկարաժամկետ հեռանկարում գեներալ դը Գոլի հետ փոխըմբռնում չի ստացվի»։

Գեներալ Բեռնարդ Փեյջը, որը ղեկավարում էր բրիտանական իններորդ բանակը, հիշեցրեց ֆրանսիացիներին, որ նրանք ընկել են իր հրամանատարության տակ: Դը Գոլը կարծում էր, որ սա ավարտվեց Եվրոպայում պատերազմով, բայց իրականում կավարտվի Խաղաղօվկիանոսյան պատերազմի ավարտից հետո: Փեյջը մեծ ուժեր ուներ տարածաշրջանում իր տրամադրության տակ և սպառնաց, որ ստիպված կլինի միջամտել Անդրհորդանանից, եթե բռնությունները չդադարեն։ Չերչիլը համաձայնեց, սակայն անհրաժեշտ էր Միացյալ Նահանգների և Խորհրդային Միության աջակցությունը, որտեղ բրիտանական զորքեր ուղարկեր ֆրանսիացիների դեմ:

Միևնույն ժամանակ, Լևանտի ֆրանսիական բանակը տարածաշրջանում լրջորեն թուլացել էր. ֆրանսիական բանակի բոլոր սպաների և սիրիացի զինվորների մոտ 70 տոկոսը լքել էին իրենց դիրքերը և զենք վերցրել սիրիացի ապստամբների հետ: Համայում ֆրանսիական երկու ինքնաթիռ է կործանվել, իսկ ֆրանսիական ստորաբաժանման հրամանատարը դարանակալվել է և սպանվել։ Հաուրանում ֆրանսիական զորքերը հավաքվել և զինաթափվել են. նրանց զենքերը բաժանվել են երիտասարդ տղամարդկանց, ովքեր հույս ունեն երթով շարժվել դեպի Դամասկոս՝ օգնելու կենտրոնական կառավարությանը: Այնուհետև ֆրանսիացիները համալրման կոչ արեցին և այժմ օգտագործում էին իրենց օդային ուժերը՝ ռումբեր նետելու կասկածելի դիմադրության վայրերում: Միևնույն ժամանակ Սիրիայի վարչապետ Ֆարիս ալ-Խուրին Սան Ֆրանցիսկոյում ՄԱԿ-ի հիմնադիր համաժողովին էր՝ ներկայացնելով Սիրիայի անկախության պահանջը և նաև հրամայեց դադարեցնել մարտերը։ Նրանց երկուսն էլ աջակցում էր Նախագահ Հարի Թրումենը, ով հայտարարեց, որ «այդ ֆրանսիացիներին պետք է դուրս հանել և ամորձատել»։

### Բրիտանական միջամտություն
Վերջապես, մայիսի 31-ին, երբ լուրն այն է, որ զոհերի թիվը գերազանցել է հազար սիրիացի, Չերչիլը դը Գոլին հաղորդագրություն ուղարկեց՝ ասելով. հետ քաշվեք իրենց զորանոցը»։ Սա անտեսվեց, և հաջորդ օրը Չերչիլը լիազորեց Փեյջին ներխուժել՝ չսպասելով ամերիկացիների պատասխանին։

Հունիսի 1-ին Փեյջը հրամայեց իր ուժերին ներխուժել Սիրիա Անդրհորդանիայից՝ 31-րդ հնդկական զրահապատ դիվիզիայի զորքերով և տանկերով: Նրանք հարվածեցին դեպի Դամասկոս «Թագավորների վիշապ գվարդիայի D» ջոկատով, որը գլորվեց Բեյրութ, որտեղից կտրեցին Օլիվա-Ռոգեթի հաղորդակցությունը: Փեյջը հրամայեց Օլիվա-Ռոգեթին ասել իր մարդկանց, որ դադարեցնեն կրակը, սակայն վերջինս ասաց, որ ինքը հրաման չի վերցնի բրիտանացիներից, չնայած որ Փեյջը իր վերադաս սպա էր և Մերձավոր Արևելքի հրամանատարության հրամանատարը: Այնուհետև Պաջեթը առաջ շարժվեց դեպի Դամասկոս: Օլիվա-Ռոգեթը հասկացավ, որ ինքը շատ ավելի շատ է, և հրամայեց իր մարդկանց վերադառնալ ափին մոտ գտնվող իրենց բազան: Նա զայրացած էր, որ բրիտանացիները եկել էին միայն այն բանից հետո, երբ նա «վերականգնեց կարգը»։ Նա սիրիացի լրագրողին ասաց. «Դուք հեշտասեր ֆրանսիացիներին փոխարինում եք դաժան բրիտանացիներով»։ Այդ գիշեր, երբ սիրիացիները սպանում էին ֆրանսիացի կամ սենեգալցի բոլոր զորքերին, որոնք կարող էին գտնել, ֆրանսիացիները ստիպված եղան ընդունել բրիտանական ուղեկցորդներին ետ: զենքի սպառնալիքով իրենց զորանոցների անվտանգությունը։

Այնուհետև բրիտանացիները ստիպված եղան ջնջել ֆրանսիացիներից որևէ մեկին, ով դեռ շատ չէր վերադարձել իրենց զորանոցը Դամասկոսի ժողովրդի ուրախության ներքո: Քաղաքին հասցված վնասը զգալի էր. Սիրիայի խորհրդարանի շենքը շիկացած արկ էր, քաղաքի մեծ տարածքը ավերվել էր հրդեհից, իսկ փողոցները պատված էին արկերի անցքերով:

Manchester Guardian-ը հայրենասիրական բերկրանքով զեկուցել է իրադարձության մասին.

Հունիսի 2-ին Դը Գոլը հասկացավ, որ ոչինչ հնարավոր չէ անել և դժկամությամբ հրադադար հաստատեց. Օլիվա-Ռոգեն ավելի ուշ հեռացվեց աշխատանքից, բայց Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի միջև կատաղի վեճ սկսվեց:

### Հրադադար
Այն բանից հետո, երբ Փեյջը վերահսկողության տակ առավ Դամասկոսը, նա պարետային ժամ սահմանեց Ֆրանսիայի բոլոր քաղաքացիների համար: Ֆրանսիացի զինվորները պահվում էին իրենց զորանոցներում և նրանց արգելվում էր կրակել իրենց զենքերից, բացառությամբ ինքնապաշտպանության՝ բրիտանական հրացանների աչալուրջ հայացքի ներքո: Ֆրանսիական նավերը պետք է հեռու մնային ատրճանակից դեպի ծով և չշարժվեին այնտեղ, եթե դա չպատվիրեին: Ֆրանսիական ինքնաթիռները վայրէջք են կատարել բրիտանական զորքերի կողմից, որոնք հսկում են օդանավակայանները: Բրիտանական և հնդկական զորքերն ու տանկերն այնուհետև տարածվեցին ամբողջ Սիրիայում, քանի որ դեռ փոքր մաքրման գործողություններ էին պետք անել:

Հաջորդ օրը, երբ հրադադարը հաստատվեց. Kings Dragoon Guards-ի «Ա» ջոկատի երկու զորքերը բանակատեղեցին Դամասկոսի մրցավազքի վրա, նրանք ուղեկցեցին բարձրաստիճան ֆրանսիացի սպաներին, որոնք այլ կերպ չէին կարող ապահով տեղաշարժվել քաղաքում: Հունիսի 12-ին «A» ջոկատը KDG-ն գնաց Բաալբեկ՝ Բեկաայի հովտում, իսկ հուլիսի 2-ին «B» ջոկատը ուղարկվեց Թել Կալախ՝ լրացնելու ֆրանսիական կայազորը, որը կտրված էր: «B» ջոկատի երկու զինծառայողներ, որոնք հայտնի են որպես Mannforce, հուլիսի 6-ին մեկնել են Լաթաքիա, որտեղ նախորդ օրը ծեծկռտուք էր սկսվել այն բանից հետո, երբ ֆրանսիական ռազմական մեքենան վրաերթի էր ենթարկել երեխային, որի արդյունքում նա մահացել էր: Քաղաքում զանգվածային ցույցեր են տեղի ունեցել՝ դատապարտելով մանդատը, որին ֆրանսիացիները պատասխանել են կրակոցներով։ Սակայն սիրիացի ոստիկանները պատասխան կրակ էին բացել՝ երկու կողմից էլ զոհեր ունենալով։ Ընդհանուր առմամբ զոհվել է 16 սիրիացի և 20 ֆրանսիացի զինվոր։ Բրիտանական բանակը մի շարք ֆրանսիացի սպաների տեղափոխեց Բեյրութ։ Հուլիսի 10-ին Մենֆորսը 2-րդ Շերվուդ Ֆորեստերի հետ միասին կանչվեց Բանիյաս, երբ ֆրանսիացիները կրակ բացեցին քաղաքի վրա ականանետներից և գնդացիրներից։ Այնուհետև հսկողությունը վերականգնվեց, լեյտենանտ Մանն այնուհետև խնջույք կազմակերպեց դեպի թուրքական սահման՝ հետ բերելու իրենց հեծելազորի ստորաբաժանման ձիերն ու ֆրանսիացի սպաները, որոնց մարդիկ լքել էին։ Այդ ժամանակ կարգուկանոնը վերականգնվել էր Սիրիայի մեծ մասում։

Բեյնեթը կատաղած էր և բրիտանական միջոցները որակեց որպես «դանակ թիկունքից»: Դը Գոլը կատաղեց «Չերչիլի վերջնագրի» դեմ՝ ասելով, որ «ամբողջ բանը նավթի հոտ էր գալիս»։ Ֆրանսիայում Մեծ Բրիտանիայի դեսպան Դաֆ Կուպերին կանչել է Ֆրանսիայի արտաքին գործերի նախարար Ժորժ Բիդոն՝ ասելով, որ «Ֆրանսիան ինչ սխալներ էլ թույլ է տվել, նա արժանի չէր նման նվաստացման»։ Դը Գոլը դա ընկալեց որպես նողկալի անգլո-սաքսոնական դավադրություն. նա ասաց Կուպերին. «Ես գիտակցում եմ, որ մենք ի վիճակի չենք պատերազմել քո դեմ, բայց դու դավաճանեցիր Ֆրանսիային և դավաճանեցիր Արևմուտքին: Դա չի կարելի մոռանալ»։

Կուաթլին տեղեկացվել է, որ բրիտանական զորքերը վերահսկում են Սիրիան. նրանք խնդրել են Կուաթլիի համագործակցությունը երկրում երեկոյան պարետային ժամ կիրառելու համար: Կուաթլին ենթարկվեց և իր երախտագիտությունը հայտնեց բրիտանական կառավարությանը:

## Հետևանք

Սիրիական ազգայնական խմբավորումների շարունակական ճնշումը և բրիտանական միջամտությունը ստիպեցին ֆրանսիացիներին ամբողջությամբ դուրս գալ Սիրիայից Լիբանան մինչև հուլիսի վերջը, և այդ ժամանակ մանդատը փաստացիորեն ջնջված էր: Ֆրանսիան մեկուսացված էր և կրում էր ևս մեկ դիվանագիտական ​​ճգնաժամ՝ երրորդը 1945 թվականին, Շտուտգարտից և Վալ Դ'Աոստայից հետո, որոնք երկուսն էլ զայրացրել էին Թրումանին: Արաբական լիգայի քարտուղար Էդվարդ Աթիյահն ասել է. «Ֆրանսիան սեղանին դրեց իր բոլոր խաղաքարտերն ու երկու ժանգոտ ատրճանակները»։ Ֆրանսիացիները բրիտանական միջամտությունը դիտում էին որպես Լևանտի նահանգները սեփական ազդեցության գոտի մտցնելու միջոց։ Ֆրանսիական մամուլում մեղադրանքներ կային, որ Բրիտանիան զինել է ցուցարարներին, և որ Բրիտանիան Ֆրանսիայի թշնամին է, որը ևս մեկ օրինակ է ներկայացրել իրեն որպես դավաճան ալբիոն: Նրանք նաև մեղադրեցին ԱՄՆ-ին Իտալիային և Գերմանիային ավելի շատ օգնելու մեջ, քան Ֆրանսիային պատերազմի ժամանակ։ Սովետները հասկացրեցին, որ Ֆրանսիան սխալ է, բայց Դը Գոլը նույնպես քննադատեց նրանց: Մեծ Բրիտանիան և ԱՄՆ-ը դիտարկում էին ֆրանսիական ռազմական գործողությունները Սիրիայում որպես Մերձավոր Արևելքում հետագա անկարգությունների պոտենցիալ կատալիզատոր և տարածաշրջանում բրիտանական և ամերիկյան հաղորդակցության գծերի վնաս:

Հոկտեմբերին միջազգային հանրությունը ճանաչեց Սիրիայի և Լիբանանի անկախությունը, և նրանք ընդունվեցին որպես Միավորված ազգերի կազմակերպության հիմնադիր անդամներ։ 1945 թվականի դեկտեմբերի 19-ին ի վերջո ստորագրվեց անգլո-ֆրանսիական համաձայնագիր. և՛ բրիտանական ուժերը Սիրիայից, և՛ ֆրանսիական ուժերը Լիբանանից պետք է դուրս բերվեին 1946 թվականի սկզբին: Ֆրանսիացիները տարհանեցին իրենց վերջին զորքերը նույն տարվա ապրիլին, մինչդեռ բրիտանացիները հեռացան հուլիսին: Սիրիան լիովին անկախացավ 1946 թվականի ապրիլի 17-ին, ինչը երկու երկրներն էլ թողեց հանրապետական ​​կառավարությունների ձեռքում, որոնք ձևավորվել էին մանդատի ընթացքում:

Բիդոն ամբողջ ճգնաժամն անվանեց ավելի վատ, քան հիսուն տարի առաջ Ֆաշոդայի ճգնաժամը:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1945 Լիբանանում
Կատեգորիա:1945 Սիրիայում
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Սիրիայի և Լիբանանի ֆրանսիական մանդատ
Կատեգորիա:Ֆրանս-լիբանանյան հարաբերություններ
Կատեգորիա:Ֆրանս-սիրիական հարաբերություններ