Էլիաս Էշմոլ

**Էլիաս Էշմոլ** (, ), հայտնի անգլիացի հնություններ հավաքող, քաղաքական գործիչ, ռազմական հերոլդ, աստղագետ, ալքիմիայի ուսանող։ Անգլիական քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ աջակցել է թագավորի կողմնակիցներին, Չարլզ II Ստյուարտի օրոք կազմակերպված անգլիական հեղափոխության ժամանակ ստացել է մի շարք եկամտաբեր պաշտոններ։

Էլիաս Էշմոլը Բեկոնյան ուսմունքի հետևորդ անտիկվար է։ Էշմոլի գրադարանը իր մտավոր աշխարհայացքի արտացոլանքն է, որտեղ ներառված են ստեղծագործություններ Անգլիայի պատմությունից, իրավագիտությունից, դրամագիտությունից, քարտեզագրությունից, ալքիմիայից, աստղագուշակությունից, աստղագիտությունից և բուսաբանությունից։ Չնայած որ նա թագավորական հասարակության հիմնադրման երիտասարդ անդամներից էր, որը համարվում էր փորձարարական գիտության զարգացման առանցքային կառույցը, նրա հետաքրքրությունները վերաբերել են անտիկվար և առեղծվածային առարկաներին, ինչպես նաև գիտությանը։ Նա եղել է վաղ մասոններից, չնայած նրա ներգրավվածությունն ու գործունեությունը հստակ չէ։ Իր ողջ կյանքի ընթացքում նա եղել է մոլի անտիկվար իրերի և արժեքների հավաքորդ։ Էշմոլը իր հավաքածուի մեծ մասը ձեռք է բերել բուսաբան և կոլեկցիոներ Ջոն Տրադեսկատից։ Իր հավաքածուն Էշմոլը նվիրաբերել է Օքսֆորդի համալսարանին Էշմոլի թանգարանի ստեղծման համար։

## Հանձնակատար, միապետական, մասոն
thumb|upright|left|Էշմոլի ծննդավայրը՝ Լիչֆիլդը
thumb|left|upright|Ուիլյամ Ֆեյթորնի կերտած Էլիաս Էշմոլը, 1656
Էշմոլը ծնվել է Ստաֆորդշիրի Լիչֆիլդ քաղաքի Բրեդմարկետ փողոցում։ Մայրը՝ Անը, եղել է Կովենտրի կտորեղեն վաճառող մեծահարուստ Անտոնի Բաուերի դուստրը։ Հայրը՝ Սիմոն Էշմոլը (1589-1634), եղել է իռլանդական և եվրոպական բանակի զինվորական։ Էլիասը սովորել է Լիչֆիլդի քերականական դպրոցում (այժմ՝ Էդվարդ VI թագավորի դպրոց) և դարձել է Լիչֆիլդի տաճարի խմբերգիչ։ 1633 թվականին նա մեկնում է Լոնդոն՝ որպես Փեյջենթի որդիների դաստիարակ և 1638 թվականին Ջեյմս Փեյջենթի օգնությամբ որակավորվում է որպես փաստաբան։ Նա Լոնդոնում վայելում է հաջող իրավական պրակտիկա և ամուսնանում է Էլեոնոր Մեյնվարինգի (1603-1641) հետ, ով արիստոկրատ ընտանիքից էր, սակայն Էլեոնորը մահանում է հղի վիճակում 1641 թվականի դեկտեմբերի 6-ին։

20 տարեկան հասակում Էշմոլն առաջին քայլերն է կատարում հարստության և կարգավիճակի ձեռք բերման համար։ Նա դառնում է Չարլզ Ուորսլի (մահացել է 1656 թվականի հունիսի 12-ին, թաղված է Վեստմինստերյան աբբայությունում) դաշնակիցը, ով Էշմոլի քրոջ՝ Մարի Էշմոլի ամուսնու եղբայրն էր։

Էշմոլը քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ աջակցում է Չարլզ II Ստյուարտին։ 1642 թվականին բռնկված ապստամբության ժամանակ, նա հեռանում է Լոնդոնից, հաստատվում է Չեշայրում, որտեղ ապրում է մինչև 1644 թվականը, երբ Լիչֆիլդում նշակվում է թագավորի հանձնակատար։ Շուտով առաջատար աստղագետ Ջորջ Վարտոնի առաջարկով Էշլիին Օքսֆորդում տալիս են ռազմական պաշտոն, աշխատում է թագավորական ուժերի հրետանու կազմում։ Ազատ ժամանակ Էշմոլը սովորել է մաթեմատիկա, ֆիզիկա։ Օքսֆորդի Բրեյսնոզ քոլեջում նա ստանում է խորը գիտելիքներ աստղագուշակությունից, աստղագիտությունից, մոգությունից։ 1645 թվականի վերջում նա հեռանում է Օքսֆորդից դեպի Վուսթեր ակցիզային հանձնակատարի պաշտոն զբաղեցնելու համար։ Էշմոլին տրվում է լրացուցիչ ռազմական պաշտոն որպես բրիտանական բանակի և արքայական նավատորմի կապիտան։ Իրականում նա փաստացի ոչ մի մարտի չի մասնակցել։

1646 թվականի հուլիսին պառլամենական ուժերի Վուսթերի հանձնակատարի պաշտոնից հետո, Էշմոլը պաշտոնաթող է լինում։ Լիչֆիդով անցնելիս նա տեղեկանում է, որ մայրը երեք շաբաթ առաջ մահացել է ժանտախտից։ Այս ժամանակահատվածում Էշմոլը դառնում է մասոն։ 1646 թվականի հոկտեմբերի 16-ին իր օրագրում նա կատարում է հետևյալ գրառումը. «Ես դարձա մասոն Լանչշայրում Կոլի հետ՝ Henry Mainwaring of Karincham»: Չնայած միայն մեկ այլ հիշատակում կա օրագրում նրա մասոնական գործունեության մասին, թվում է թե նա կապված է եղել եղբայրության հետ և հաճախել է ժողովների 1682 թվականին։ Նույն տարվա մարտի 10-ին Էշմոլը կատարել է հետևյալ գրառումը. «Ժամը 17.00 ես ծանուցում ստացա հաջորդ օրը ներկայանալու Լոնդոնի մասոնների սրահ»։ Հաջորդ օրը 1682 թվականի մարտի 11-ին նա գրում է. «Ըստ այդմ, ես գնացի&nbsp;... Ես նրանց միջի ամենակրտսերն էի (շուրջ 35 տարի էր, ինչ ընդունվել էի նրանց շարքերը)&nbsp;... »։

## Հարուստ հավաքորդը
thumb|upright|Էշմոլի «Fasciculus Chemicus» թարգմանության ճակատանկարը
thumb|right|upright|''Theatrum Chemicum Britannicum'' (1652), Էշմոլի ալքիմիական բանաստեղծությունների անգլերեն հավաքածուն

1646-1647 թվականներին Էշմոլը հանդիպում էր հարուստ այրի կանանց՝ լավ ամուսնության ակնկալիքով։ 1649 թվականին նա ամուսնանում է Մերիի հետ, Լեյդի Մեյնվարինգի (Ուիլյամ Ֆորսթերի դուստրը), մեծահարուստ, երեք անգամ այրիացած կին, ով մեծ էր նրանից 20 տարով, եղել էր Էշմոլի առաջին կնոջ ազգականը և ուներ հասուն երեխաներ։ Ամուսնությունը կայացավ, չնայած հարսնացուի ազգականների դեմ լինելուն։ Սակայն ամուսնությունը ներդաշնակ չէր, և Լեյդի Մեյնվարինգն առանձնացման և ալիմենտի հայց ներկայացրեց։ Այս ամուսնությունից Էշմոլին մնացին Մերիի առաջին ամուսնու Բերքշայրում կենտրոնացված կալվածքները, ինչը Էշմոլին հնարավորություն տվեց բավարարելու բուսաբանական և ալքիմիական հետաքրքրությունները՝ առանց ապրուստի մասին մտածելու։ Նա իր ընկեր Վարթոնին ազատեց բանտից և նշանակեց իր կալվածքի կառավարիչ։

1650-ական թվականներին Էշմոլը բավականաչափ ռեսուրս ծախսեց ալքիմիայի ուսուցման համար։ 1650 թվականին նա հրատարակեց *Fasciculus Chemicus* (Քիմիական հավաքածու) աշխատությունը *James Hasolle* անագրամա գրական անվամբ։ Այս աշխատանքը լատիներեն երկու աշխատությունների անգլերեն թարգմանությունն է։ 1652 թվականին նա հրատարակում է իր կարևորագույն ալքիմիական աշխատանքը՝ *Theatrum Chemicum Britannicum*. ժողովածուն մետաֆիզիկական բանաստեղծությունների անգլերեն անոտացված հավաքածու է։ Գրքի շնորհիվ նախկինում մասնավոր ձեռագրերում պահվող շատ աշխատություններ դարձան հասանելի։ 2011 թվականին Թոմաս Չարնոկը, օգտագործելով Էշմոլի վրիպակների երկու թերթը և հավելվածի յոթ գլուխները, վերահրատարակեց ուղղված տարբերակը։ Քիչ փաստեր կան այն մասին, որ Էշմոլն ինքն է իրականացրել իր ալքիմիական փորձարկումները։ Նա եղել է ալքիմիական գրվածքների կոլեկցիոներ և ալքիմիայի տեսության ուսումնասիրող և ոչ թե ակտիվ կիրառող։ Նա իրեն համարել է Ուիլյամ Բաքհաուզի աշակերտը։ Էշմոլի եզրափակիչ ալքիմիական հրատարակությունը *The Way to Bliss* («Ճանապարհ դեպի երջանկություն») 1658 թվականի աշխատությունն է, որից հետո նրա հետաքրքրությունների շրջանակը փոխվում է։

Էշմոլը նպաստեց Galenic և Paracelsian սկզբունքների հիման վրա բուժական միջոցների օգտագործմանը՝ փորձելով միաձուլել երկու դպրոցներ։ «Ճանապարհ դեպի երջանկություն» աշխատության մեջ հիվանդությունը կանխարգելելու միջոցներ է առաջարկում. հավասարակշռված դիետա, չափավոր վարժություններ և բավականաչափ քուն։ Նրա աշխատաքները ուսումնասիրվել են այլ գիտնականների կողմից, ինչպիսին է օրինակ Իսահակ Նյուտոնը։

1650-ական թվականներին Էշմոլը հանդիպում է բուսաբան և կոլեկցիոներ Ջոն Տրադեսանտ կրտսերին, ով իր հոր հետ ստեղծել էր էկզոտիկ բույսերի և հանքային նմուշների ընդլայնված հավաքածու Լամբետի իրենց տանը։ 1652 թվականին Էշմոլը օգնել է Տրադեսանտին կազմելու իր հավաքածուի գրացուցակը և 1656 թվականին ֆինանսավորել է «Տրադեսանտ թանգարան» կատալոգի հրատարակությունը։ 1659 թվականին որդեկորույս Տրադեսանտը իր հավաքածուն օրինական կերպով հանձնում է Էշմոլին, ով այդ ամենը կստանար Տրադեսանտի մահից հետո։ Երբ 1662 թվականին Տրադեսանտը մահանում է, նրա այրին՝ Հեստերը, վիճարկում է գործը՝ պատճառաբանելով, որ ամուսինը գործարքը կատարել է հարբած վիճակում։ Դատարանը երկու տարի անց վեճը հարթում է հօգուտ Էշմոլի։

## Տես նաև
* Էշմոլի թանգարան

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
*Էշմոլի թանգարան
*The Royal Society Library and Archives Catalogues includes biographical details of former Fellows
*''Theatrum Chemicum Britannicum''  (1652) from the Schoenberg Center for Electronic Text and Պատկեր at the University of Pennsylvania Library.

Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անգլիացի անտիկվարներ
Կատեգորիա:Անգլիացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Անգլիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի հավաքորդներ