Կալիֆոռնիայի պատմություն

Տարածքը, որում գտնվում է ժամանակակից ամերիկյան Կալիֆոռնիա նահանգը, հին պատմություն ունի։

## Եվրոպացիների հետ շփումից առաջ
Մինչև եվրոպացիների հետ շփման ժամանակաշրջանում՝ ավելի քան 100 տարբեր հնդկական ցեղեր ապրում էին ժամանակակից Կալիֆոռնիա նահանգի տարածքում։ Նրանք զբաղվում էին  որսորդությամբ և հավաքչությամբ,ինչպես նաև հողագործությամբ։

## Եվրոպացի հետախույզներ
Առաջին իսպանացի հետախույզ Խիմենեսը, ով 1533 թվականին հայտնաբերեց Կալիֆորնիայի թերակղզին, այն շփոթեց կղզու հետ և անվանեց «Կալիֆորնիա»՝ հորինված կղզու անունով։ Այնուհետև քարտեզագիրներն այս անվանումը տարածեցին Հյուսիսային Ամերիկայի Խաղաղօվկիանոսյան ափի հյուսիսում գտնվող հողերի վրա։ Այնտեղ ընկած հարուստ քաղաքների մասին առասպելները, ինչպես նաև Հյուսիսարևմտյան անցումը գտնելու ցանկությունը՝ խթան հանդիսացան թերակղզուց հյուսիս ընկած հողերը ուսումնասիրելու համար։

1542 թվականին Ժոաո Ռոդրիգես Կաբրիլյոն (ծագումով պորտուգալացիէր՝ իսպանական ծառայության մեջ) հասավ Սան Դիեգոյի ծովածոց և կապ հաստատեց Չումաշի հնդկացիների հետ։ Քանի որ արշավախումբը չգտավ ո՛չ հյուսիսարևմտյան անցում, ո՛չ զարգացած քաղաքակրթություն, ո՛չ էլ որևէ հարստություն, այդ հողերի նկատմամբ հետաքրքրությունը երկար ժամանակ նվազեց։

1565 թվականից իսպանացիները սկսեցին զարգացնել տրանսխաղաղօվկիանոսյան առևտուրը Չինաստանի հետ։ Վերադարձի ճանապարհին Մանիլայի գալեոնները նավարկեցին դեպի հյուսիս՝ բռնելու արևմտյան առևտրային քամին և հասան Ամերիկա Կալիֆորնիայի ափին, որից հետո նրանք շարժվեցին դեպի հարավ՝ դեպի Նոր Իսպանիա։ 1579 թվականին Կալիֆորնիայի տարածքում երկու իսպանական առևտրային նավեր կալանավորվեցին անգլիացի կորսավոր Ֆրենսիս Դրեյքի կողմից, ով նաև վերանորոգեց իր նավը՝ «Golden Hind»-ը Կալիֆորնիայի ափին գտնվող չբացահայտված վայրում։

1602 թվականին իսպանացի հետախույզ Սեբաստիան Վիզկաինոն ուսումնասիրեց Կալիֆորնիայի ափերը մինչև Մոնտեռեյ ծովածոց։ Վայրէջք կատարելով ժամանակակից Մոնտեռեյի տարածքում, նա կազմեց այնտեղ գտնվող հողերի նկարագրությունը, խարիսխները և ափամերձ ջրերի քարտեզը։

## Իսպանական գաղութացում
1697 թվականին իսպանացի ճիզվիտ Խուան Մարիա դե Սալվատիերան հիմնադրեց առաջին առաքելությունը Կալիֆորնիայի թերակղզում։ Հետո աստիճանաբար սկսեցին հիմնվել այլ միսիաներ, միսիոներները սկսեցին մկրտել հնդկացիներին։ Իսպանական կառավարությունն աջակցեց այդ ջանքերին և այնտեղ տեղակայեց ռազմական կայազորներ, սակայն քաղաքացիական իշխանությունը մնաց ճիզվիտների ձեռքում մինչև ճիզվիտական կարգի լուծարումը 1768 թվականին։ Սրանից հետո Կալիֆոռնիայի հողերը մտան Ներքին նահանգների գեներալ-հրամանատարի կազմի մեջ։

1768 թվականի մայիսին Գեներալ Խոսե դե Գալվեսը ծրագրեց մի համալիր արշավախումբ, որը բաղկացած էր մի քանի ցամաքային և ծովային խմբերից՝ ուսումնասիրելու Կալիֆոռնիայի հյուսիսային մասը։ Ցամաքային խմբերից մեկը ղեկավարում էր Գասպար դե Պորտոլան։ 1769 թվականի մայիսի 14-ին Պորտոլայի արշավախումբը ներկայիս Սան Դիեգոյի տեղում հիմնեց ամրոց, որը դարձավ այս հողերի իսպանական գաղութացման հիմքը։ 1774-1776 թվականներին Խուան Բաուտիստա դե Անզան մի քանի արշավախմբեր իրականացրեց՝ ուսումնասիրելով ժամանակակից Կալիֆոռնիայի տարածքը և հիմնեց ամրոց ներկայիս Սան Ֆրանցիսկոյում։ Հյուսիսային Կալիֆոռնիայի բնակիչների իսպանական բնակչության աճի պատճառով 1804 թվականին Կալիֆոռնիան բաժանվեց Վերին (Ալտա) և Ստորին (Բախա) Կալիֆոռնիայի։

1812 թվականին ռուս գաղութարարները հիմնեցին Ռոս ամրոցը։

## Մեքսիկայի կազմում (1822-1846)
Բնակչության ցածր խտության պատճառով 1821 թվականին անկախ Մեքսիկայի ձևավորումից հետո Ալտա Կալիֆորնիան դարձավ տարածք, քան նահանգ։ 1827 թվականին օրենք ընդունվեց Մեքսիկայից՝ Իսպանիայում ծնված անձանց արտաքսելու մասին, ինչը հատկապես ազդեց Կալիֆոռնիայի տարածքում միսիաներում ապրող հոգևորականների վրա։ Դրանից հետո Մեքսիկայի կառավարությունը ազգայնացրեց և վաճառեց առաքելությունների մի մասը։ 1833 թվականին Մեքսիկան ընդունեց աշխարհիկացման օրենք, որից հետո մնացած առաքելությունները նույնպես փոխանցվեցին նահանգին։

Նույնիսկ մինչ Մեքսիկայի անկախությունը ձեռք բերելը, Ալտա Կալիֆորնիայում հատկացվել է 30 հողային դրամաշնորհ (որոնք ստացել են հիմնականում նահանգապետերի հարազատներն ու ընկերները)։ 1824 թվականին Մեքսիկան ընդունեց Գաղութային օրենքը, որը հնարավորություն տվեց հող ձեռք բերել Կալիֆորնիայում, իսկ 1828 թվականին հող ձեռք բերելու կանոնները հավաքվեցին մեկ օրենսգրքով։ Հողի սեփականության վրա ֆրանցիսկյան մենաշնորհը կոտրելը և ձեռք բերելն ավելի հեշտացնելը ճանապարհ հարթեց Կալիֆորնիայում վերաբնակիչների համար։

Ենթադրվում էր, որ միսիաների աշխարհիկացումից հետո նրանց հողերն ու անասունները կանցնեն հնդկացիներին, սակայն գործնականում միսիաների գրեթե ողջ ունեցվածքը բաժին է ընկել 445 ռանչոյին, որոնք դարձյալ գրեթե ոչնչի դիմաց ստացել են բարեկամներն ու նահանգապետերը։

1836 թվականին Եվրոպայից և Միացյալ Նահանգներից մի խումբ վերաբնակիչներ՝ Իսահակ Գրեհեմի գլխավորությամբ, օգնեցին Խուան Բաուտիստա Ալվարադոյին տապալել ժամանակավոր նահանգապետ Նիկոլաս Գուտիերեսին։ 1840 թվականին Գրեհեմին մեղադրեցին Տեխասի հեղափոխության նման հեղափոխություն սկսելու փորձի մեջ, որից հետո սկսվեցին վերաբնակիչների ձերբակալությունները, որոնցից ոմանք զոհվեցին։ Գրեհեմի գործը հանգեցրեց Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի միջամտությանը, որից հետո Մեքսիկայի իշխանությունները ստիպված եղան ազատ արձակել Գրեհեմին։

1841 թվականին ԱՄՆ-ի քաղաքական առաջնորդները հռչակեցին բացահայտ ճակատագրի դոկտրինը։ Դա անհանգստացրեց մեքսիկական իշխանություններին, և 1842 թվականի հունվարին բրիգադային գեներալ Մանուել Միքելտորենան 300 զինվորներով ուղարկվեց Վերին Կալիֆորնիա, բայց դեռևս նրա ժամանելուց առաջ ամերիկյան խաղաղօվկիանոսյան ջոկատի հրամանատար Թոմաս ապ Քայթսբի Ջոնսը սխալմամբ որոշեց, որ պատերազմը Մեքսիկայի հետ սկսվել էր, մտավ Մոնտերեյ ծովածոց և պահանջեց հանձնել Ֆորտ Մոնտերեյը։ Չկարողանալով դիմադրություն ցույց տալ՝ նահանգապետ Ալվարադոն հանձնեց ամրոցը և հեռացավ Էլ Ալիսալ ռանչոյում։ Հաջորդ օրը Ջոնսն իմացավ իր սխալի մասին, սակայն Ալվարադոն հրաժարվեց վերադառնալ և պահանջեց, որ Ջոնսը գործեր վարի Միչելտորենայի հետ։

1844 թվականի նոյեմբերին տեղի մի շարք բնակիչներ Մանուել Կաստրոյի գլխավորությամբ ապստամբեցին Միքելտորրենայի դեմ։ 1845 թվականի փետրվարին Միշելտորրենան պարտվեց Պրովիդենսիայի ճակատամարտում Լոս Անջելես գետի վրա և ստիպված եղավ հեռանալ Կալիֆոռնիայից իր զորքերի հետ։ Պիո Պիկոն դարձավ Վերին Կալիֆորնիայի նոր նահանգապետ, իսկ Խոսե Կաստրոն՝ զորքերի հրամանատար։

## Վերին Կալիֆորնիայի միացումը Միացյալ Նահանգներին (1846–1847)
Մեքսիկայի և Միացյալ Նահանգների միջև աճող լարվածության պատճառով Միացյալ Նահանգները 1845 թվականին ամրապնդեց իր Խաղաղօվկիանոսյան էսկադրիլը (այդ ժամանակ Ատլանտյան օվկիանոսից նավերը պետք է շրջեին Հարավային Ամերիկայով դա անելու համար, ճանապարհորդությունը տևեց մոտ 200 օր)։ Այդ ժամանակ Արևմտյան ափի նավահանգիստների բացակայության պատճառով նավերը ստիպված էին ջուր և պաշարներ ձեռք բերել Հավայան կղզիներում։ Ջոն Սլոութը նշանակվեց Խաղաղօվկիանոսյան ջոկատի հրամանատար։

1845 թվականի դեկտեմբերին Սիերա Նևադան հատեց ԱՄՆ բանակի տեղագրական հետազոտության ջոկատը՝ կապիտան Ջոն Ֆրեմոնտի հրամանատարությամբ։ 1846 թվականի մայիսին նրանք հասան Օրեգոնի հող, որտեղ լուր ստացան, որ պատերազմ է սկսվելու Մեքսիկայի և Միացյալ Նահանգների միջև։ Այս ժամանակաշրջանում Վերին Կալիֆորնիայի իսպանախոս բնակչությունն ապրում էր հիմնականում նրա հարավային մասում (մոտ 1500 տղամարդ և մոտ 6500 կին և երեխա), իսկ հյուսիսային մասում ապրում էին ներգաղթյալներ Միացյալ Նահանգներից և Եվրոպայից (մոտ 800 մարդ, հիմնականում տղամարդիկ)։

1846 թվականի մայիսի 13-ին Միացյալ Նահանգները պատերազմ հայտարարեց Մեքսիկային։ 1846 թվականին հունիսի 14-ին, չիմանալով, որ պատերազմ է հայտարարված, ամերիկացի վերաբնակիչները գրավեցին Սոնոման և ձերբակալեցին նշանավոր քաղաքացիների․ հռչակվեց Կալիֆորնիայի Հանրապետությունը։ 11 օր անց Սոնոմա ժամանեց մի ջոկատ Ֆրեմոնտի հրամանատարությամբ։

Պատերազմի բռնկման և Սոնոմայի իրադարձությունների մասին լուր ստանալով՝ Սլոութը հրամայեց իր հրամանատարության տակ գտնվող ռազմածովային ուժերին սկսել գրավել Խաղաղ օվկիանոսի ափի նավահանգիստները։ Հուլիսի 7-ին Վերին Կալիֆորնիայի մայրաքաղաք Մոնտերեյի վրա բարձրացվեց ԱՄՆ դրոշը։ Հուլիսի 9-ին ԱՄՆ ծովայինները գրավեցին Երբա Բուենան, իսկ հուլիսի 11-ին՝ Սան Խոսեն։ Հուլիսի 15-ին Խաղաղօվկիանոսյան թատրոնի գերագույն հրամանատարությունը Սլոյթից անցավ կոմոդոր Ռոբերտ Սթոքթոնին։ Նրա հրամանատարության տակ էին նաև Ֆրեմոնտի ջոկատը և «Կալիֆորնիայի գումարտակը», որը ձևավորել էր Ֆրեմոնտը ամերիկացի վերաբնակիչներից։ Օգոստոսի 13-ին Սթոքթոնը գրավեց Լոս Անջելեսը, բայց այնտեղ թողեց մի փոքրիկ կայազոր (36 մարդ), իսկ սեպտեմբերի 29-ին իսպանախոս կալիֆորնիացիները Խոսե Մարիա Ֆլորեսի գլխավորությամբ արտաքսեցին ամերիկացիներին։ ԱՄՆ-ի զորքերը կարողացան հետ գրավել Լոս Անջելեսը միայն 1847 թվականի հունվարին։ 1847 թվականի հունվարի 13-ին ստորագրվեց «Կահուենգայի կապիտուլյացիան»՝ վերջ տալով Վերին Կալիֆորնիայի կռիվներին։ 1848 թվականի փետրվարի 2-ին ստորագրվեց Գվադալուպե Իդալգոյի պայմանագիրը, որով Վերին Կալիֆոռնիան Մեքսիկայից փոխանցվեց ԱՄՆ։

## Կալիֆոռնիա նահանգ (1848–1850)
Ամերիկյան զորքերի կողմից օկուպացիայից հետո՝ Վերին Կալիֆոռնիան սկսեց կառավարվել ռազմական կառավարիչների կողմից, և այդ պրակտիկան շարունակվեց խաղաղության պայմանագրի ստորագրումից հետո, թեև դա չէր սազում հենց բանակին, որը ստիպված էր կատարել քաղաքացիական կառավարման գործառույթներ, որոնք անսովոր էին նրա համար։ Կալիֆորնիայի ոսկու տենդը, որը սկսվեց պատերազմի ավարտի հետ գրեթե միաժամանակ, առաջացրեց բնակչության կտրուկ աճ, և նախագահ Ջեյմս Փոլքը 1848 և 1849 թվականներին փորձեց Կալիֆոռնիայի «տարածք» կարգավիճակ շնորհել՝ թույլ տալով քաղաքացիական կառավարման կառույցների ձևավորումը, սակայն Կոնգրեսը այդպես էլ չկարողացավ ընդունել համապատասխան օրենսդրությունը, քանի որ այն դարձավ ստրկատիրական և ազատ պետությունների ներկայացուցիչների դիմակայության ասպարեզ։

1849 թվականի ապրիլի 13-ին Բենեթ Ռայլին դարձավ Ալթա Կալիֆորնիայի ռազմական նահանգապետ։ Սա ոսկու տենդի գագաթնակետն էր։ Գտնելով, որ իր տրամադրության տակ գտնվող փոքր ուժերը չեն կարողացել կանխել տեղի բնակիչների սպանությունը կամ նույնիսկ կարգուկանոն պահպանել հանքարդյունաբերական քաղաքներում, և Կոնգրեսը ևս մեկ անգամ մերժել է Կալիֆոռնիայի «տարածքի» կարգավիճակ տալը, Ռայլին որոշել է կազմակերպել տեղական քաղաքացիական կառավարում։ 1849 թվականի հունիսի 3-ին նա հրապարակեց մի հռչակագիր՝ կոչ անելով Սահմանադրական կոնվենցիային, որը հավաքվեց Մոնտերեյում 1849 թվականի օգոստոսի 1-ին։ Կոնվենցիայի 48 պատվիրակները հիմնականում ներկայացնում էին նրանց, ովքեր ապրում էին այստեղ մինչև 1846 թվականը (չանցկացվեցին մարդահամարներ, և ոչ ոք չէր ներկայացնում բազմաթիվ հանքագործների, ովքեր լցվել էին այդ հողերը ոսկի փնտրելու համար), և նրանցից 8-ը, լինելով իսպանախոս, հարկադիր օգտվեցին թարգմանիչների ծառայություններից։ 43 օր տեւած քննարկումներից հետո Կոնվենցիան գրեց Սահմանադրությունը, որն ընդունվեց 1849 թվականի նոյեմբերի 13-ին։ Սան Խոսեն դարձավ Կալիֆորնիայի մայրաքաղաքը, ստեղծվեց ժամանակավոր կառավարություն, ներկայացվեցին շրջաններ և սկսեց ձևավորվել քաղաքացիական կառավարում։ Այնուամենայնիվ, Կալիֆոռնիան կարողացավ միանալ Միացյալ Նահանգներին (շրջանցելով «տարածքի» կարգավիճակը) միայն 10 ամիս անց, երբ ԱՄՆ Կոնգրեսը վերջապես ընդունեց 1850 թվականի փոխզիջումը, որը կարգավորում էր ստրկատիրական և ազատ նահանգների հակասությունները (Կալիֆորնիայի Սահմանադրությունն արգելում էր ստրկությունը)։

## Կալիֆոռնիան ԱՄՆ-ի կազմում
Նոր նահանգի առաջին քաղաքը Սան Խոսեն է, որն այս կարգավիճակը ստացել է 1850 թվականի մարտի 27-ին։ Այն հռչակվել է նահանգի մայրաքաղաք, և հենց այստեղ են տեղի ունեցել Կալիֆորնիայի օրենսդիր մարմնի առաջին և երկրորդ նիստերը։ Այնուամենայնիվ, իշխանությունները դժգոհ էին տեղանքից, և սենատոր Մարիանո Գվադալուպե Վալյեխոն առաջարկեց կառուցել նոր նահանգային կապիտալ այն հողի վրա, որը նա նվիրել էր պետությանը։ 1851 թվականին Կալիֆորնիայի մայրաքաղաքը պաշտոնապես տեղափոխվեց Վալեխո։

1852 թվականին Կալիֆորնիայի Օրենսդիր ժողովն առաջին անգամ հավաքվեց Վալյեխոյում, սակայն պարզվեց, որ կառավարության շենքը դեռ պատրաստ չէ, և նիստը տեղափոխվեց Սակրամենտո։ 1853 թվականին Օրենսդիր ժողովը կրկին հավաքվեց Վալյեխոյում, այս անգամ միայն պաշտոնապես հայտարարելու պետական կապիտալը Բենիշային փոխանցելու մասին, որը տեղի ունեցավ 1853 թվականի փետրվարի 4-ին։ Սակայն Բենիշան նույնպես հարիր չէր իշխանություններին՝ վատ կլիմայական պայմանների, կենցաղային անբավարար պայմանների և անապահով պայմանների պատճառով 1854 թվականի փետրվարի 25-ին որոշվեց նահանգի մայրաքաղաքը տեղափոխել Սակրամենտո։

Պատերազմի գլխավոր թատրոններից իր հեռավորության պատճառով Կալիֆոռնիան առանձնահատուկ դեր չի խաղացել քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ։ Նահանգում քիչ էին Կոնֆեդերացիայի համախոհները, և նահանգը մնաց Միացյալ Նահանգների կազմում՝ ռազմաճակատ մեկնած կանոնավոր զորքերի փոխարեն կամավորներ ուղարկելով հնդկացիների դեմ կռվելու։

1860-ականներին կառուցվեց ԱՄՆ-ի առաջին անդրմայրցամաքային երկաթուղին, որն ակնթարթորեն փոխեց ամերիկյան Արևմուտքի ժողովրդագրությունն ու տնտեսությունը։ Անգլո-սաքսոնական միգրանտները հավաքվել էին երկրի արևելքից՝ նոր տարածքներ ուսումնասիրելու համար՝ տեղահանելով Կալիֆորնիայի ինքնավար հնդկացիներին և իսպանախոս կրեոլներին։ Միևնույն ժամանակ, Կալիֆոռնիան դարձավ մի վայր, որտեղ Չինաստանից ժամանեցին բազմաթիվ ներգաղթյալներ, որոնք սկզբում ներգրավված էին երկաթուղու շինարարության համար։ 1880-ական թվականներին չինացիներն արդեն կազմում էին նահանգի բնակչության 10%-ը, ինչը առաջացրեց ուժեղ այլատյաց տրամադրություններ։ 1879 թվականին Սահմանադրական կոնվենցիան կրկին գումարվեց և մշակեց Կալիֆորնիայի նոր Սահմանադրությունը։ Նոր Սահմանադրության XIX հոդվածի 4-րդ կետն արգելում էր ընկերություններին աշխատանքի ընդունել չինացի աշխատողներին, և տեղական իշխանություններից պահանջում էր վտարել չինացիներին կամ գոնե սահմանափակել այն վայրերը, որտեղ նրանք կարող էին ապրել։ Կալիֆորնիայի ներկայացուցիչների դրդմամբ ԱՄՆ Կոնգրեսը 1882 թվականին ընդունեց Չինաստանի բացառման մասին օրենքը։

19-րդ դարի երկրորդ կեսից Կալիֆոռնիայում նավթը սկսեց արտադրվել։ 1879 թվականին ստեղծվեց «Pacific Coast Oil» ընկերությունը։ 1900 թվականին այն ձեռք է բերվել «Standard Oil Company»-ի կողմից, սակայն շարունակել է գործել ինքնուրույն։

1906 թվականին հզոր երկրաշարժը ավերեց Սան Ֆրանցիսկոյի երեք քառորդը, տուժել են նաև շրջակա քաղաքները։ Նույն թվականին «Pacific Coast Oil» ընկերությունը վերանվանվեց «Standard Oil Company»:

1911 թվականին ԱՄՆ-ի կառավարությունը պահանջեց, որ «Standard Oil Company»-ը քանդվի, և «Standard Oil Company» ընկերությունը դարձավ Յոթ քույրերից մեկը։ Այն այժմ հայտնի է որպես «Chevron» ընկերություն։

1911 թվականին Լոս Անջելեսի Հոլիվուդ  արվարձանում հիմնադրվել է առաջին կինոստուդիան։ 20-րդ դարի առաջին կեսին Հոլիվուդը դարձավ ԱՄՆ կինոարդյունաբերության գլխավոր կենտրոններից մեկը։

1910-ականներից մինչև 1920-ական թվականները Կալիֆոռնիան դարձավ ԱՄՆ-ի ինքնաթիռների արտադրության կենտրոններից մեկը։ Հենց այստեղ են հիմնադրվել այնպիսի կորպորացիաներ, ինչպիսիք են «Douglas Aircraft»-ը և «Lockheed Corporation»-ը։

Նույնիսկ Կալիֆորնիայի միացումից հետո ստեղծվեց «Mare Island NSY» ռազմածովային բազան։ 1920-ականներին սկսվեց Սան Դիեգոյի ռազմածովային կայանի շինարարությունը, որը դարձավ Խաղաղ օվկիանոսի ափին գտնվող ԱՄՆ-ի ամենամեծ ռազմածովային բազան։

1955 թվականին Կալիֆոռնիայում բացվեց աշխարհահռչակ Դիսնեյլենդ զվարճանքների այգին։

20-րդ դարի երկրորդ կեսին Կալիֆորնիայում սկսեց ակտիվ զարգանալ բարձր տեխնոլոգիաների բիզնեսը։ Մեծ թվով բարձր տեխնոլոգիական ընկերությունների գտնվելու վայրը հայտնի դարձավ որպես «Սիլիկոնային հովիտ»։

## Աղբյուրներ
* Rolle, Andrew (1998) [1963]. California: A History (5th ed.). Wheeling, IL: Harlan Davidson. ISBN 0-88295-938-7.
* Aron, Stephen. "Convergence, California and the Newest Western History", California History Volume: 86#4 September 2009. pp 4+ historiography.
* Bakken, Gordon Morris. California History: A Topical Approach (2003), college textbook
* Hubert Howe Bancroft. The Works of Hubert Howe Bancroft, vol 18–24, History of California to 1890; complete text online; famous, highly detailed narrative written in 1880s
* Brands, H.W. The Age of Gold: The California Gold Rush and the New American Dream (2003) excerpt and text search
* Burns, John F. and Richard J. Orsi, eds; Taming the Elephant: Politics, Government, and Law in Pioneer California (2003) online edition Archived May 25, 2010, at the Wayback Machine
* Cherny, Robert W., Richard Griswold del Castillo, and Gretchen Lemke-Santangelo. Competing Visions: A History Of California (2005), college textbook
* Cleland, Robert Glass. A History of California: The American Period (1922) 512 pp. online edition
* Deverell, William. Railroad Crossing: Californians and the Railroad, 1850-1910. (1994). 278 pp.
* Deverell, William, and David Igler, eds. A Companion to California History (2008), long essays by scholars excerpt and text search
* Ellison, William. A Self-governing Dominion: California, 1849-1860 (1950) full text online free
* Hayes, Derek. Historical Atlas of California: With Original Maps, (2007), 256 pp.
* Higgins, Andrew Stone. Higher Education for All: Racial Inequality, Cold War Liberalism, and the California Master Plan. University of North Carolina Press, 2023.
* Hittell, Theodore Henry. History of California (4 vol 1898) old. detailed narrative; online edition
* Hoover, Mildred B., Rensch, Hero E. and Rensch, Ethel G. Historic Spots in California, Stanford University Press, Stanford, CA. (3rd Ed. 1966) 642 pp.
* Hutchinson, Alan. Frontier Settlements in Mexican California: The Hijar Padres Colony and Its Origins, 1769-1835. New Haven: Yale University Press 1969.
* Isenberg, Andrew C. Mining California: An Ecological History. (2005). 242 pp.
* Jackson, Robert H. Missions and the Frontiers of Spanish America: A Comparative Study of the Impact of Environmental, Economic, Political, and Socio-Cultural Variations on the Missions in the Rio de la Plata Region and on the Northern Frontier of New Spain. Scottsdale, Ariz.: Pentacle, 2005. 592 pp.
* Jelinek, Lawrence. Harvest Empire: A History of California Agriculture (1982)
* Lavender, David. California: A History. also California: A Bicentennial History. New York: Norton, 1976. Short and popular
* Lightfoot, Kent G. Indians, Missionaries, and Merchants: The Legacy of Colonial Encounters on the California Frontiers. U. of California Press, 1980. 355 pp. excerpt and online search
* Pitt, Leonard. The Decline of the Californios: A Social History of the Spanish-Speaking Californians, 1846-1890 (2nd ed. 1999)
* Rawls, James and Walton Bean. California: An Interpretive History (8th ed 2003), college textbook; the latest version of Bean's solid 1968 text
* Rice, Richard B., William A. Bullough, and Richard J. Orsi. Elusive Eden: A New History of California 3rd ed (2001), college textbook
* Sackman, Douglas Cazaux. Orange Empire: California and the Fruits of Eden. (2005). 386 pp.
* Starr, Kevin. California: A History (2005), a synthesis in 370 pp. of his 8-volume scholarly history
* Starr, Kevin. Americans and the California Dream, 1850-1915 (1973)
* Starr, Kevin and Richard J. Orsi eds. Rooted in Barbarous Soil: People, Culture, and Community in Gold Rush California (2001)
* Street, Richard Steven. Beasts of the Field: A Narrative History of California Farmworkers, 1769-1913. (2004). 904 pp.
* Hartig, Anthea M. "Powered by Primary Sources, Sustained by Scholarship: Teaching California," California History (2018) 95#4: 2-7 DOI: 10.1525/ch.2018.95.4.2
* Merchant, Carolyn ed. Green Versus Gold: Sources In California's Environmental History (1998) readings in primary and secondary sources excerpt and text search
* Rawls, James J. ed. New Directions In California History: A Book of Readings (1988)
* "Round Table California History at the College Level" California History (2018) 95#4: 8-21; DOI: 10.1525/ch.2018.95.4.8
* Sucheng, Chan, and Spencer C. Olin, eds. Major Problems in California History (1996), readings in primary and secondary sources․

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն ըստ նահանգի
Կատեգորիա:Կալիֆոռնիայի պատմություն