Մարինա Ռասկովա

**Մարինա Միխայլովնա Ռասկովա** (, օրիորդական ազգանունը՝ Մալինինա, ), խորհրդային օդաչու-շտուրման էր, Կարմիր բանակի ռազմաօդային ուժերի մայոր և Խորհրդային Միության հերոսի կոչման արժանացած առաջին կանանցից մեկը (1938):

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1912 թվականի մարտի 28-ին, Մոսկվայում: Հայրը՝ Միխայիլ Դմիտրիևիչ Մալինինը (1853–1919), օպերային երգիչ (բարիտոն) և գործարար, վոկալի ուսուցիչ, մահացել է Մոսկվայում 1919 թվականի հոկտեմբերին՝ 66 տարեկան հասակում տեղի ունեցած վթարի հետևանքով (նրան վրաերթի է ենթարկել մոտոցիկլետը): Մայրը՝ Աննա Սպիրիդոնովնան (օրիորդական ազգանունը՝ Լյուբատովիչ, 1882–1954 թվականից հետո) 1905-ից 1932 թվականներին աշխատել է որպես միջնակարգ դպրոցի ուսուցչուհի Տորժոկ, Վյազմա և Մոսկվա քաղաքներում: Թոշակի անցնելուց հետո ապրել է Մարինա Ռասկովայի ընտանիքի հետ:

Մարինան մեծացել է եղբոր՝ Ռոմանի (1908–1989) հետ, որը հետագայում դարձել է ռադիոինժեներ։ Մյուս եղբայրը՝ Բորիսը (1889–1949), եղել է գիտնական-նավաշինարար, խորհրդային «Դեկաբրիստ», «Լենինեց», «Շչուկա» առաջին սուզանավերի նախագծերի հեղինակը, Ստալինյան մրցանակի առաջին աստիճանի դափնեկիր։ 1928 թվականին ավարտել է Մոսկվայի № 32 միջնակարգ դպրոցը։

Սովորել է Մոսկվայի կոնսերվատորիայում։ Աշխատել է որպես պրակտիկանտ անիլինային ներկերի գործարանի լաբորատորիայում։ 1929 թվականի ապրիլին ամուսնացել է նույն գործարանի ինժեներ Սերգեյ Իվանովիչ Ռասկովի հետ և ընդհատել է աշխատանքը մինչև 1931 թվականի հոկտեմբերը՝ դստեր՝ Տատյանայի ծնվելու պատճառով։ Նրանք ամուսնալուծվել են 1935 թվականի հոկտեմբերին։

1931 թվականի հոկտեմբերից աշխատել է որպես լաբորանտ Ն. Ե. Ժուկովսկու անվան ռազմաօդային ակադեմիայի ավիացիոն լաբորատորիայում, աշխատել է որպես շտուրման  Սևծովյան աերոգրաֆիկ արշավախմբում՝ կատարելով Օդեսա-Բաթումի ուղևորատար հիդրոինքնաթիռի կառուցման համար նախատեսված մեծածավալ օդային լուսանկարահանումներ։

1934 թվականին էքստեռն կարգով ավարտել է Լենինգրադի քաղաքացիական ավիացիայի ինժեներների ինստիտուտը և աշխատել է որպես հրահանգիչ- դիտորդ (դիտորդ օդաչու) Ն. Ե. Ժուկովսկու անվան ռազմաօդային ակադեմիայի ավիացիոն լաբորատորիայում։

1935 թվականին ավարտել է Տուշինոյի օդանավակայանի օդաչուական դպրոցը, 1935 թվականի աշնանից եղել է «կույր» թռիչքների հրահանգիչ Ն. Ե. Ժուկովսկու անվան ռազմաօդային ակադեմիայի շտուրմանական ամբիոնում և դասավանդել է շտուրմանական գործ հրամանատարական կազմի կատարելագործման  դասընթացներում։ 1937-1939 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ-ում որպես հաստիքային խորհրդատու։

1930-ական թվականների ավիացիոն ռեկորդները համարվել են թռիչքային հմտությունների գագաթնակետ. տարբեր երկրների օդաչուները մրցել են, թե ով կարող է թռչել ամենահեռուն, բոլորից բարձր և բոլորից արագ։

1937 թվականին Ռասկովան, որպես շտուրման, մասնակցել է АИР-12 ինքնաթիռով ավիացիոն հեռավորության համաշխարհային ռեկորդ սահմանելուն, 1938 թվականին МП-1 հիդրոինքնաթիռով սահմանել է ավիացիոն հեռավորության երեք համաշխարհային ռեկորդ։

1937 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Ռասկովան և Գրիզոդուբովան սահմանել են ուղիղ թռիչքի հեռավորության ռեկորդ (Մոսկվա - Ակտյուբինսկ) 1-ին կատեգորիայի թեթև ինքնաթիռով։

1938 թվականի մայիսի 24-ին Օսիպենկոյի, Վերա Լոմակոյի և Ռասկովայի անձնակազմը հիդրոինքնաթիռների շարքում հասել է «C-bis» դասի փակ շրջանագծով թռիչքի լավագույն արդյունքի (շրջանաձև թռիչք Սևաստոպոլից Խերսոնի, Եվպատորիայի և Օչակովի վրայով)։

1938 թվականի հուլիսի 2-ին նույն անձնակազմը տասը ժամից մի փոքր ավելի ժամանակում հաղթահարել է 2372 կմ հեռավորությունը՝ 5.5 տոննա բեռով՝ սահմանելով հեռավորության ռեկորդ ինչպես ուղիղ, այնպես էլ ընդհատվող երթուղիների համար (Սևաստոպոլ-Արխանգելսկ երթուղով):

### Խորհրդային Միության առաջին կին հերոսներ
1938 թվականի սեպտեմբերի 24-25-ին АНТ-37 «Ռոդինա» ինքնաթիռով (հրամանատար՝ Վալենտինա Գրիզոդուբովա, երկրորդ օդաչու՝ Պոլինա Օսիպենկո) Ռասկովան կատարել է անվայէջք թռիչք Մոսկվայից դեպի Հեռավոր Արևելք (Կերբի գյուղ)՝ 6450 կմ հեռավորությամբ  (ուղիղ գծով՝ 5910 կմ), որը տևել է ավելի քան 26 ժամ: Թռիչքի ընթացքում սահմանվել է կանանց համաշխարհային ավիացիոն հեռավորության ռեկորդ, որից հետո ինքնաթիռն ուղղություն է վերցրել  դեպի Կոմսոմոլսկ Ամուրի վրա, սակայն չի հասել վառելիքի պակասի պատճառով:

ֆյուզելաժի վրաԻնքնաթիռը հարկադիր վայրէջք է կատարել ֆյուզելաժի վրա (առանց վայրէջքի մեխանիզմը բացելու), ինչից կարող էր վնասվել շտուրմանի խցիկը։ Շտուրման Ռասկովան, Գրիզոդուբովայի հրամանով, պարաշյուտով ցատկել է տայգայում (քանի որ շտուրմանի խցիկը գտնվել է ինքնաթիռի քթի մասում և տայգայում հարկադիր վայրէջքը կվտանգեր շտուրմանի կյանքը)։ Նրա գրպանում եղել է ընդամենը երկու շոկոլադե սալիկ։ Նրան գտել են  միայն 10 օր անց։ АНТ-37 «Ռոդինա» ինքնաթիռը հետագայում տեղափոխվել է Կոմսոմոլսկ Ամուրի վրա, որտեղ այն շահագործվել է  Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին։

Այդ թռիչքն իրականացնելու և դրա ընթացքում ցուցաբերած քաջության ու հերոսության համար 1938 թվականի նոյեմբերի 2-ին Մարինա Միխայլովնա Ռասկովային շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում և Լենինի շքանշան, իսկ հատուկ նշանի սահմանումից հետո նրան շնորհվել է «Ոսկե աստղի» № 106 մեդալ։

մինի|«Շտուրմանի գրառումները» գրքի առաջին հրատարակության շապիկը, 1939

Գրիզոդուբովան, Ռասկովան և Օսիպենկոն արժանացել են Խորհրդային Միության հերոսի կոչման՝ АНТ -37 «Ռոդինա» ինքնաթիռով թռիչքի համար։ Դա պատմության մեջ առաջին դեպքն է, երբ այդ կոչումը շնորհվել է կանանց։

1939 թվականին «Մոլոդայա Գվարդիա» հրատարակչությունը հրատարակել է Մարինա Ռասկովայի «Շտուրմանի գրառումները» գիրքը։

### Ծառայությունը Կարմիր բանակում
1937 թվականից Ռասկովան ծառայել է ՆԳԺԿ-ում. 1937 թվականի փետրվարից մինչև 1939 թվականի փետրվարը եղել է հաստիքային խորհրդատու, ապա՝ ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ Պետական անվտանգության գլխավոր վարչության հատուկ բաժնի լիազոր ներկայացուցիչ։ 1941 թվականի փետրվարից մինչև մարտը ծառայել է ԽՍՀՄ Պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարիատի 3-րդ (ավիացիոն) վարչության հատուկ բաժնում՝ որպես պետական անվտանգության ավագ լեյտենանտ։ Բնակվել է Մոսկվայում։

Երբ սկսվել է Հայրենական մեծ պատերազմը, Ռասկովան օգտագործել է իր պաշտոնական լիազորությունները և Ստալինի հետ անձնական կապերը՝ կանանց մարտական ստորաբաժանումներ կազմավորելու թույլտվություն ստանալու համար։ Այնուհետև ՆԳԺԿ-ից տեղափոխվել է Կարմիր բանակ։

1941 թվականի հոկտեմբերի 15-ին, Գերագույն գլխավոր հրամանատարական շտաբի հավանությամբ (ԽՍՀՄ Պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարիատի 1941 թվականի հոկտեմբերի 8-ի թիվ 0099 հրամանով) և Համ ԼԿԵՄ  կենտրոնական կոմիտեի աջակցությամբ, Էնգելս քաղաքում կազմավորվել է ավիացիոն գնդեր՝ կազմված կին օդաչուներից, որոնք նախապատրաստվել են ավիացիոն ակումբների, Քաղաքացիական օդային նավատորմի դպրոցների և Օսոավիախիմիկողմից, բաղկացած է եղել կանանց երեք ավիացիոն գնդերից՝ 586-րդ կործանիչ (Յակ-1), 587-րդ ռմբակոծիչ (Պե-2) և 588-րդ գիշերային ռմբակոծիչ (Պո-2), վերջինս կրել է «Գիշերային կախարդուհիներ» ոչ պաշտոնական անվանումը։ Ռասկովան հետագայում նշանակվել է 587-րդ ռմբակոծիչ ավիացիոն գնդի հրամանատար։ Նրա գործընկեր օդաչուներն են եղել Աննա Վիսոցկայան, Գալինա Դոկուտովիչը, Եվգենյա Կրուտովան, Ելենա Սալիկովան, Վալենտինա Պոլունինան, Գլաֆիրա Կաշիրինան, Սոֆյա Ռոգովան և Եվգենյա Սուխորուկովան։

Սկզբում գունդը համալրված է եղել հնացած Սու-2 ինքնաթիռներով, որոնք արդեն դուրս են եկել արտադրությունից։ Մարինա Ռասկովան դիմել է Ավիացիոն արդյունաբերության ժողովրդական կոմիսար Ալեքսեյ Շախուրինին՝ գնդի վերազինման հարցը քննարկելու համար։ Գունդն առաջիններից մեկն է եղել, որ ստացել է նորագույն Պե-2 ռմբակոծիչներ, որոնցից առաջին 20-ը զորամաս են բերվել 1942 թվականի հուլիսին։

Պատերազմի ժամանակ 587-րդ ռմբակոծիչ ավիացիոն գունդը կոչվել է Բորիսովսկի Մարինա Ռասկովայի անվան, Սուվորովի և Կուտուզովի շքանշանակիր 125-րդ գվարդիական խոյընթաց-ռմբակոծիչ ավիացիոն գունդ (ԽՍՀՄ Պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարիատի 1943 թվականի սեպտեմբերի 3-ի № 265 հրաման և Գլխավոր շտաբի 1943 թվականի սեպտեմբերի 4-ի № օրգ/10/138919 հրահանգ): 588-րդ գիշերային ռմբակոծիչ ավիացիոն գունդը կոչվել է Թամանյան Կարմրադրոշ Սուվորովի շքանշանակիր 46-րդ գվարդիական գիշերային ռմբակոծիչ ավիացիոն գունդ (ԽՍՀՄ Պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարիատի 1943 թվականի փետրվարի 8-ի № 64 հրաման):

1942 թվականի նոյեմբերի 22-ին Ռասկովան Պրիվոլժեի ռազմական օկրուգի ռազմաօդային ուժերի հրամանատարին զեկուցել է, որ 587-րդ ռմբակոծիչ ավիացիոն  գունդը պատրաստ է մարտական գործողությունների: 1943 թվականի հունվարի սկզբին, մեկ տարվա ինտենսիվ նախապատրաստություններից հետո, գունդը թռել է  Ստալինգրադի ռազմաճակատ:

1-ին էսկադրիլիային ռազմաճակատ ճանապարհելուց հետո, Ռասկովան դեկտեմբերի 28-ին վերադարձել է օդանավակայան УТ-2 ինքնաթիռով, որտեղ մնացել է նրա Пе-2-ը՝ 1-ին էսկադրիլիայից երկու այլ անձնակազմի՝ օդաչուներ Գուբինայի և Լոմանովայի հետ միասին, որոնց ինքնաթիռները անսարք են եղել: Ռասկովան որոշել է սպասել ինքնաթիռների վերանորոգմանը և վերահսկել նրանց մեկնումը ռազմաճակատ: Ուժեղ քամու և ձնաբքի պատճառով Ռասկովայի, Գուբինայի և Լոմանովայի անձնակազմերը կարողացել են  թռիչք կատարել միայն 1943 թվականի հունվարի 4-ին, ժամը 14:01-ին: Ճանապարհին խումբն ընկել է  խիտ, ցածր ամպամածության մեջ: Մոտավորապես ժամը 17:56-ին Ռասկովան ազդանշան է տվել ամպամածության միջով անցնելու և առաջինը ամպերի մեջ  մտնելու մասին։ Միայն Գուբինայի ինքնաթիռի անձնակազմն է հունվարի 5-ի կեսօրին մոտեցել Իշչեյկինո գյուղին և կարողացել անվտանգ վայրէջք կատարել Վոլգայի աջ ափին։ Նախորդ երեկոյան Լոմանովայի ամբողջ անձնակազմը (երկու կին և երկու տղամարդ) վայրէջք է կատարել հարևան գյուղում։

1943 թվականի հունվարի 7-ի առավոտյան Գուբինայի անձնակազմը հայտնաբերել է Ռասկովայի կործանված Пе-2 ինքնաթիռը Սարատովի շրջանի Միխայլովկա գյուղի մոտ։ Ռասկովայի հետ միասին զոհվել են նրա շտուրման Կիրիլ Իլյիչ Խիլը, ռադիստ-հրաձիգ Նիկոլայ Նիկոլաևիչ Երոֆեևը և գնդի ինժեներ Վլադիմիր Իվանովիչ Կրուգլևը։

Մարինա Ռասկովայի մարմինը դիակիզվել է, իսկ մոխիրը պարունակող սափորը զինվորական պատիվներով հունվարի 12-ին թաղվել Մոսկվայի Կարմիր հրապարակի Կրեմլի պատի մեջ։

### Վթարի պատճառների հետաքննություն
Ռասկովայի մահվան հանգամանքների հետաքննությամբ զբաղվել է Կարմիր բանակի գլխավոր ռազմական դատախազությունը, որի նախաձեռնությամբ որոշում է կայացվել ստեղծել փորձագիտական հանձնաժողով՝ կազմավորման և մարտական պատրաստության վարչության պետի տեղակալ Բորիս Սմիռնովի գլխավորությամբ: Հանձնաժողովի կազմում ընդգրկվել են նաև Ռազմաօդային ուժերի շտաբի սպաներ, այդ թվում՝ ռազմական օդերևութաբաններ:

Հետաքննության ընթացքում հանձնաժողովը պարզել է, որ Ռասկովան օդաչուական դպրոցում ունեցել է ընդամենը 30 ժամ ընդհանուր թռիչքի ժամանակ У-2 և СБ ինքնաթիռներով, ինչպես նաև 30 ժամ Пе-2 ինքնաթիռով, ինչի հետևանքով նրան համարել են սակավափորձ օդաչու։

1943 թվականի փետրվարի 15-ին հանձնաժողովն ավարտել է աշխատանքը։ Վերջնական զեկույցում, որպես վթարի պատճառներ նշվել են Ռազմաօդային ուժերի շտաբի թռիչքային վարչության կողմից թռիչքի անբավարար կազմակերպումն ու կառավարումը և մայոր Ռասկովայի անձնական անկարգապահությունը։ Հաստատվել է, որ Ռասկովան թռիչքի նախապատրաստման և իրականացման ընթացքում խախտել է մի շարք նորմատիվ փաստաթղթերի պահանջներ։

## Արձագանքներ

## Պարգևներ
* Խորհրդային Միության հերոսի «Ոսկե աստղ» մեդալ (№ 106),
* Լենինի երկու շքանշաններ (1938 թվականի հուլիսի 15, 1938 թվականի նոյեմբերի 2),
* Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշան (1944 թվականի սեպտեմբերի 30, հետմահու),
* «ՆԳԺԿ-ի վաստակավոր աշխատակից» կրծքանշան (1940):
* Մեդալներ:

## Հիշատակ
Մարինա Ռասկովայի կյանքը մանրամասնորեն ուսումնասիրված է Մարիա Լուկոյանովայի «Մարինա Ռասկովա։ «Շտուրմանի նշումների» էջերից այն կողմ» մենագրությունում։
* Սարատովի թիվ 93 դպրոցը կրում է Մարինա Ռասկովայի անունը, որտեղ տեղակայված է Ռազմական փառքի թանգարանը՝ նվիրված է Մեծ Հայրենական Մեծ պատերազմի ժամանակ Ռասկովայի կողմից Սարատովի տարածքում կազմավորված կանանց ռազմաօդային ուժերի երեք գնդերին։ Մարինա Ռասկովայի հուշարձանը տեղադրվել է դպրոցի մոտ՝ Արոնովա փողոցում և հանդիսավոր կերպով բացվել է Հաղթանակի օրը՝ 1968 թվականի մայիսի 9-ին։

Памятник герою Советского союза Расковой М.М (1).jpg|Մարինա Ռասկովայի հուշարձան (ընդհանուր տեսք)


* Էնգելսում, որտեղ պատերազմի ժամանակ տեղակայված են եղել Մարինա Ռասկովայի կանանց երեք գնդերը, 1953 թվականին կայազորի սպաների տան կողքին կանգնեցվել է Եվգենի Տիմոֆեևի կողմից քանդակված քաջարի օդաչուի հուշարձանը: 2020 թվականին հուշարձանը վերականգնվել և տեղափոխվել է Սարատովի Գործարանային շրջանի Մարինա Ռասկովայի հրապարակ։
* Մինսկի մարզի Բորիսով քաղաքի թիվ 17 միջնակարգ դպրոցում գործում է Մարինա Ռասկովայի անվան թանգարան, որը նվիրված է Հայրենական մեծ պատերազմին: 2020 թվականի հունվարի 28-ին Էնգելսի թիվ 1 Թռիչքային քաղաքում բացվել է Մարինա Ռասկովայի նոր հուշարձանը, որը քանդակել է Անդրեյ Շչերբակովը։

* Ռեկորդակիր օդաչու Մարինա Պոպովիչը Մարինա Ռասկովային նվիրված բանաստեղծություն է գրել։
* 2021 թվականի դեկտեմբերին Եկատերինբուրգում Կենտրոնական ռազմական շրջանի տրանսպորտային ավիացիայի գնդի տարածքում բացվել է  հուշարձան։

Մարինա Ռասկովայի պատվին անվանակոչվել են ՝

* Սարատովի մարզի Սարատովսկի շրջանի Ռասկովո ավանը։

File:Elektrostal. Street Raskovoy. 2020 year. img 001.jpg|Մարինա Ռասկովա փողոցը Էլեկտրոստալում


* Փողոցներ և նրբանցքներ նախկին ԽՍՀՄ բազմաթիվ քաղաքներում, այդ թվում՝ հրապարակ և փողոց Մոսկվայում (Հյուսիսային վարչական շրջան)
thumb|250px|Տու-134Շ «Մարինա Ռասկովա» Տամբովի 1449-րդ ավիաբազայում

* Տամբովի օդաչուների բարձրագույն ռազմական ավիացիայի դպրոցը (այնտեղ  տեղադրված է նաև կիսանդրին)
* Սուվորովի և Կուտուզովի շքանշանակիր Բորիսովսկի 125-րդ գվարդիական խոյընթաց թռիչքի ռմբակոծիչ ավիացիոն գունդը
* «Մարինա Ռասկովա» բեռնա-ուղևորատար շոգենավը (Լիբերթի դասի ամերիկյան տրանսպորտ), որը ջուրն է իջեցվել 1943 թվականի հունիսին և գործել մինչև 1944 թվականի օգոստոսի 12-ը՝ Կարայի ծովում խորտակվելը  
* «Նախագիծ 305» տիպի ուղևորատար նավ Վոլգայի վրա (1996 թվականից՝ «Բրիգանտինա» անվամբ և օգտագործվում է որպես լողացող հյուրանոց և ռեստորան Ուֆայում, գտնվում է Ուֆայի նավաշինարանի ջրերում)
* Սառնարանային տրանսպորտային նավ, որը կառուցվել է 1971 թվականին ԽՍՀՄ-ի պատվերով Գդանսկի Լենինի անվան նավաշինարանում (ԼԺՀ ք․ Գդանսկ)
* Ռմբակոծիչ ավիացիայի շտուրմանների մարզման համար նախատեսված հեռահար ռազմաճակատային ինքնաթիռը՝ Տու-134Շ
* Ավան Մագադանի մարզի Սուսումանի շրջանի տարածքում
* Մարինա Ռասկովայի ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ «Ռուսական փոստի» Սարատովի մասնաճյուղը նախաձեռնել է Էնգելսի թռիչքային քաղաքում տեղադրված Ռասկովայի հուշարձանը պատկերող գեղարվեստական դրոշմանիշով ծրարի և միակողմանի բացիկի թողարկումը։
* Մոլդովայի Քիշնև քաղաքում Մարինա Ռասկովայի անվամբ նախկինում կոչված փողոցը վերանվանվել է ռումինացի առաջին կին օդաչու Նադեժդա Ռուսսոյի անունով։
* Ուկրաինայի Դնեպրոպետրովսկի մարզի Կրիվոյ Ռոգ քաղաքում Մարինա Ռասկովայի 2-րդ և 3-րդ նրբանցքները վերանվանվել են Եժևիչնի (ուկր.՝ Ожиновий)  և Ցվետուշչի (ուկր․՝ Квітучий) նրբանցքներ։ Մարինա Ռասկովայի փողոցը նույնպես վերանվանվել է Ալեքսեևսկայա։

### Ֆիլատելիայում

Grizodubova, Osipenko, Raskova (envelope).png|ԽՍՀՄ փոստային ծրար. Մոսկվա-Հեռավոր Արևելք չվերթի 50-ամյակ
The Soviet Union 1939 CPA 661 stamp (Marina Raskova).jpg|ԽՍՀՄ փոստային նամականիշ
Stamp of Russia 2012 No 1567 Marina Raskova.jpg|Ռասկովայի 100-ամյակի առթիվ թողարկված ռուսական փոստային նամականիշ
Rus Convert-Raskova-2011.jpg|Ռուսական փոստային նամականիշ. Էնգելս։ Ռասկովայի հուշարձան։ 1953
Марина Раскова Russian post stamp 2012 n 1567 list.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* *Лукоянова М. А.* Марина Раскова. За страницами «Записок штурмана». — Саратов: КУБиК, 2024. — 415 с., илл.
* 
* 
* *Лукоянова М. А.* Учёба в Энгельсской авиационной школе пилотов в воспоминаниях и письмах личного состава женских авиаполков. — Саратов, 2019.
* *Лукоянова М. А.* [Особенности регистрации советских авиационных рекордов (на примере перелётов штурмана М. М. Расковой)](http://oreluniver.ru/public/file/archive/notes_2_(91).pdf) // Учёные записки Орловского государственного университета. — 2021. — № 2(91). — С. 26—30.
* 
* Раскова Марина Михайловна // *Андрей Симонов, Светлана Чудинова.* Женщины — герои Советского Союза и России. — М.: Фонд «Русские Витязи»; Музей техники Вадима Задорожного, 2017. — С. 184—187, цв. илл. — ISBN 978-5-9909607-0-1
* *Анна Спиридоновна Малинина* Жизненный путь Марины / Лит. запись Миньона Исламовна Яновской. — М-Л.: Детгиз, 1951.
* 
* *Алексей Иванович Шахурин* Крылья победы. — : Политиздат, 1990. — ISBN 5-250-00831-3

## Արտաքին հղումներ
* 586-й истребительный авиационный полк им. М. Расковой.
* 586, 587, 588 АП 
* 125 гвардейский бомбардировочный авиационный полк им. Героя Советского Союза Марины Расковой .

Կատեգորիա:Ավիավթարից զոհվածներ
Կատեգորիա:Կանայք Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ռուս կին օդաչուներ