Վրացիներն Իրանում

**Վրացիներն Իրանում** (, ), Իրանի քաղաքացիներ, որոնք ազգությամբ վրացի են կամ ունեն վրացական արմատներ: Ներկայիս Վրաստանը հնագույն ժամանակներում եղել է Իրանի ենթակայության տակ՝ Աքեմենյան և Սասանյան կայսրությունների օրոք՝ որպես Վիրք։ Պարսկական տիրապետությունը Վրաստանում վերականգնվել է 16-րդ դարից մինչև 19-րդ դարի սկիզբը՝ սկսած Սեֆյանների իշխանության, ապա Աֆշարների ու Զանդերի, իսկ ավելի ուշ՝ Ղաջարիների ժամանակներից։ Շահ Աբբաս I-ը թուրք-պարսկական պատերազմի ընթացքում հարյուր հազարավոր քրիստոնյա և հրեա վրացիներ բռնի ուժով տեղափոխեց Իրան՝ որպես Ղըզըլբաշների իշխանությունը նվազեցնելու, արդյունաբերական տնտեսություն զարգացնելու, ռազմական ուժը հզորացնելու և տարբեր քաղաքներում նորակառույց քաղաքները բնակեցնելու իր ծրագրերի մաս։ Բռնագաղթվածները տեղափոխվեցին Սպահան (Ֆերեյդան, Ֆերեյդունշահր և Բուին-Միանդաշթ), Մազանդարան և Խուզեսթան նահանգները։ Դրանցից մի քանիսը, այդ թվում՝ ազնվականության ներկայացուցիչներ, նույնպես կամավոր գաղթել են դարերի ընթացքում, ինչպես նաև ոմանք, որոնք 19-րդ դարում որպես մուհաջիրներ տեղափոխվել են Իրան՝ ռուս-պարսկական պատերազմներից հետո (1804-1813, 1826-1828)։ Ֆերեյդունշահրի վրացական համայնքը պահպանել է իր հստակ վրացական ինքնությունը մինչ օրս՝ չնայած որդեգրելով իրանական մշակույթի որոշ ասպեկտներ, ինչպիսին է պարսկերենը։

Ի տարբերություն հայերի, որոնց բռնագաղթն իրականացվել էր նույն տարում, վրացիները չեն պահպանել կրոնը և ինքնությունը։

## Պատմություն
Ամենայն հավանականությամբ, Իրանում գոյություն ունեցող վրացիների առաջին համայնքը ձևավորվել է Շահ Թահմասպ I-ի Վրաստան և Կովկաս արշավանքներից հետո, որտեղ նա մոտ 30,000 վրացիների և այլ կովկասցիների արտաքսել է Սեֆյան Իրան: Առաջին վրացական բնակավայրերը, սակայն, հայտնվեցին Իրանում 1610-ականներին, երբ Շահ Աբբաս I-ը տեղափոխեց մոտ երկու հարյուր հազար իրենց պատմական հայրենիքից՝ արևելյան Վրաստանի Կախեթի և Քարթլիի շրջաններից՝ պատժիչ արշավից հետո, որը նա վարեց իր նախկինում ամենահավատարիմ վրացի ծառաների դեմ, մասնավորապես Թեյմուրազ I-ի և Լուարսաբ II-ի։ Ժամանակակից իրանցի վրացիների մեծ մասը վերջիններիս հետնորդներն են, չնայած վրացիների առաջին խոշոր տեղաշարժերը Կովկասից դեպի Սեֆյանների կայսրության կենտրոն տեղի են ունեցել դեռևս Թահմասպ I-ի կառավարման ժամանակ։ Աբասից հետո խոշոր տեղահանությունների հետագա ալիքները տեղի ունեցան նաև 17-րդ և 18-րդ դարերում, ինչպես նաև 19-րդ դարեր սկզբին: Որոշակի քանակություն նաև որպես մուհաջիրներ 19-րդ դարում գաղթել են Իրան՝ ռուսների կողմից Կովկասի նվաճումից հետո։ Վրացի տեղահանվածներին Շահի կառավարությունը տեղավորեց հազիվ բնակեցված հողերում, որոնք նրանց նոր բնակիչները արագորեն տեղափոխեցին գյուղատնտեսական աշխույժ տարածքներ: Այս նոր բնակավայրերից շատերին տրվել են վրացական անվանումներ՝ արտացոլելով Վրաստանում հայտնաբերված տեղանունները։ Սեֆյանների օրոք Վրաստանն այնքան քաղաքական և մշակութային առումով միահյուսվեց Իրանի հետ, որ չերքեզների և հայերի կողքին սեֆյան պաշտոնյաների շարքում վրացիները փոխարինեցին ղզլբաշներին:

Իր ճամփորդությունների ժամանակ իտալացի արկածախնդիր Պիետրո Դելլա Վալլեն պնդում էր, որ Պարսկաստանում տուն չկա առանց վրացի ստրուկների՝ նկատելով վրացիների հսկայական քանակությունը, որոնք ներկա են հասարակության ամենուր: Հետագայում Սեֆյանների մայրաքաղաք Սպահանը շատ վրացիների հայրենիք էր: Քաղաքի բնակիչներից շատերը ծագումով վրացի, չերքեզ և դաղստանցի էին։ Էնգելբերտ Կամփֆերը, ով 1684-1685 թվականներին գտնվել է Սեֆյան Պարսկաստանում, նրանց թիվը գնահատել է 20,000։ Շահ Աբբաս I-ի և նրա վրացի հպատակ Թեյմուրազ I-ի («Թահմուրաս խան») միջև կնքված համաձայնությունից հետո, որով վերջինս ենթարկվել է Սեֆյանների իշխանությանը՝ որպես շրջանի վալի (նահանգապետ) կառավարելու թույլտվություն ստանալու և իր որդուն ծառայելու համար։ Սպահանի dāruḡa («պրեֆեկտ») հավերժական կառավարիչ է եղել իսլամ ընդունած վրացի իշխանը: Նրան ուղեկցում էին որոշակի թվով զինվորներ, և նրանք իրար մեջ խոսում էին վրացերեն։ Պետք է նաև, որ վրացի ուղղափառ քրիստոնյաներ լինեին։ Սպահանի թագավորական արքունիքն ուներ մեծ թվով վրացի ղուլամներ (զինվորական ստրուկներ), ինչպես նաև վրացի կանայք։ Չնայած նրանք խոսում էին պարսկերեն կամ թյուրքերեն, սակայն նրանց մայրենի լեզուն վրացերենն էր:

Սեֆյանների կայսրության վերջին օրերին Սեֆյանների գլխավոր թշնամին, մասնավորապես՝ հարևան Օսմանյան կայսրությունը, ինչպես նաև հարևան կայսերական Ռուսաստանը, ինչպես նաև կայսրության ամենահեռավոր արևելյան շրջանների ցեղային աֆղանները, օգտվեցին Իրանի ներքին թուլությունից և ներխուժեցին Իրան։ Վրաստանի ներդրումը զավթիչ աֆղանների դեմ պատերազմներում վճռորոշ էր: Վրացիները կռվել են Գոլնաբադի և Ֆերեյդունշահրի ճակատամարտերում։ Վերջին ճակատամարտում նրանք նվաստացուցիչ պարտություն բերեցին աֆղանական բանակին։

Ընդհանուր առմամբ, պարսկական աղբյուրները նշում են, որ Սեֆյանների օրոք 225,000 վրացիներ տեղափոխվել են Իրան առաջին երկու դարերի ընթացքում, մինչդեռ վրացական աղբյուրներում այդ թիվը կազմում է 245,000։

Աֆշարների դինաստիայի օրոք 5000 վրացական ընտանիքներ տեղափոխվել են Իրան՝ ըստ պարսկական աղբյուրների, մինչդեռ վրացական աղբյուրները պահպանում են այն 30000 հոգու մասին:

Ղաջարիների դինաստիայի օրոք, ըստ պարսկական աղբյուրների, Իրան տեղափոխվեցին 15,000 վրացիներ, մինչդեռ վրացականները նշում են 22000 հոգու մասին: Վրացական շարժման և բնակեցման այս վերջին մեծ ալիքը դեպի Իրան տեղի ունեցավ 1795 թվականին Կրծանիսի ճակատամարտի արդյունքում։

## Ժամանակակից Իրան
Չնայած Վրաստանից իրենց մեկուսացմանը՝ շատ վրացիներ պահպանել են իրենց լեզուն և որոշ ավանդույթներ, սակայն ընդունել են իսլամ: Ազգագրագետ Լադո Աղնիաշվիլին առաջին անգամ Վրաստանից այս համայնք է ​​այցելել 1890 թվականին։

Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Իրանում վրացական փոքրամասնությունը բռնվել էր աճող սառը պատերազմի ճնշումների տակ: 1945 թվականին այս կոմպակտ էթնիկ համայնքը հյուսիսային Իրանի բնակեցված այլ ազգային փոքրամասնությունների հետ հայտնվեց Խորհրդային Միության ուշադրության կենտրոնում՝ որպես Իրանի ներքին քաղաքականության մեջ անկարգություններ հրահրելու հնարավոր գործիք: Մինչ Խորհրդային Վրաստանի ղեկավարությունը ցանկանում էր նրանց հայրենադարձել Վրաստան, Մոսկվան ակնհայտորեն գերադասեց նրանց պահել Իրանում։ Խորհրդային ծրագրերը լքվեցին միայն այն բանից հետո, երբ Իոսիֆ Ստալինը հասկացավ, որ Հյուսիսային Իրանում ազդեցություն ձեռք բերելու իր ծրագրերը (Ադրբեջանի ժողովրդական կառավարություն, Մահաբադի հանրապետություն) ձախողվեցին թե՛ Իրանի պայքարի, թե՛ Միացյալ Նահանգների ճնշման պատճառով:

2004 թվականի հունիսին Վրաստանի նոր նախագահ Միխեիլ Սաակաշվիլին դարձավ առաջին վրացի քաղաքական գործիչը, ով այցելեց Ֆերեյդունշահրի իրանական վրացական համայնք: Հազարավոր տեղաբնակ վրացիներ ջերմ ընդունելության արժանացրին պատվիրակությանը, որը ներառում էր Վրաստանի նոր որդեգրված ազգային դրոշի ծածանումը իր հինգ խաչերով: Սաակաշվիլին, ով ընդգծել է, որ իրանցի վրացիները պատմականորեն կարևոր դեր են խաղացել Իրանի պաշտպանության գործում, ծաղիկներ է դրել ութամյա Իրան-իրաքյան պատերազմի ժամանակ իրանցի վրացիների գերեզմաններին:

## Իրանի նշանավոր վրացիներ
մինի|300px|Շահ Սուլեյման I-ը և նրա պալատականները, Սպահան, 1670թ.: Նկարիչը Ալիքուլի Ջաբադարն է, նկարը պահվում է Ռուսաստանի Սանկտ Պետերբուրգի արևելագիտության ինստիտուտում, այն պահից, երբ այն ձեռք է բերել ցար Նիկոլայ II-ը:
Իրանցի շատ զինվորական հրամանատարներ և կառավարիչներ (իսլամացված) վրացիներ էին: Սեֆյանների և Ղաջարիների դինաստիաների և ազնվականության շատ ներկայացուցիչներ ունեին վրացական ծագում:

Զինվորականներ՝ Ալլահվերդի Խան, Օթար Բեգ Օրբելիանի, Ռուստամ Խան Սիփահսալար, Իմամ-Ղուլի Խան, Յուսեֆ Խան-ե Գորջի, Գրիգոր Միքելաձե, Կոնստանտին Միքելաձե, Դաուդ Խան Ունդիլաձե, Ռուստամ Խան կուլլար-աղասի, Էսկանդար Միրզա, Քեյխոսրով-ի Քարթլի, Շահ-Ղուլի խան (Քարթլիի Լևան), Էսքանդար Միրզա (Վրաստանի իշխան Ալեքսանդր), Քարթլիի իշխան Ռոստոմ, Վսեվոլոդ Ստարոսելսկի.

Արվեստներ՝ Ալիղուլի Ջաբբադար, Անտուան ​​Սևրուգին, Անդրե Սևրուգին, Նիմա Յուշիջ, Սիյավաշ, Ահմադ Բեգ Գորջի Աքթար (1819) և նրա եղբայր Մոհամմադ-Բաքեր Բեգ «Նասատի»:

Ազնվականություն՝ Դովլաթշահի, Գուրգին Խանի (Գեորգի XI թ Քարթլի), Իմամ Կուլի Խան (Կախեթի Դավիթ II), Բագրատ Խան (Բագրատ VII), Կոնստանտին Խան (Կոստանդին I), Մահմադ Կուլի Խան (Կոնստանտին II Կախեթցի), Իվան Ալեքսանդրովիչ Բագրատիոն, Նազար Ալի Խան (Հերակլիոս I Կախեթի), «Իսա խան Գորջի (Կախեթի իշխան Ջեսի), Իսա Խանը (Կախեթի Ջեսսեյ), Կախեթի արքայադուստր Քեթևան, Շահ-Ղուլի խանը (Քարթլիի Լևան), Մանուչար II Ջաքելի, Էսկանդար Միրզա (Վրաստանի իշխան Ալեքսանդր), Շահ Նավազ (Քարթլի Վախթանգ V), Մուստաֆա, Թահմասպ I-ի չորրորդ որդին, Հեյդար Ալի, Թահմասպ I-ի երրորդ որդին։

Ակադեմիկոսներ՝ Փարսադան Գորգիջանիձե, Ջամշիդ Գյունաշվիլի, Մոհամմադ-Թակի Բահար, պրոֆեսոր Լեյլա Քարիմի

Քաղաքական գործիչներ/պաշտոնյաներ՝ Շահվերդի խան (վրացի), Մանուչեհր խան Գորջի (Մոթամեդ-ոդ-դուլեհ), Ամին ալ-Սուլթան, Բահրամ Արյանա, Վախուշթի Խան Օրբելիանի, Ահմադ իբն Նիզամ ալ-Մուլք, Իսհակ բեգ (Ալեքսանդր Քարթլի, մահ. 1773), Բիժան բեգ (Ռուստամ խանի սիպահսալարի որդին), Իսա խան Գորջի, Օթար Բեգ Օրբելիանի։

Դերասաններ Սայրուս Գորջեստանիի և Սիմա Գորջեստանիի, ինչպես նաև հանգուցյալ Նեմաթոլլահ Գորջիի անունները հուշում են, որ նրանք (առնվազն հայրական կողմից) ծագումով վրացական են։ Ռեզա Շահ Փահլավիի մայրը վրացի մուհաջիր էր, ով, ամենայն հավանականությամբ, եկավ մայրցամաքային Պարսկաստան այն բանից հետո, երբ Պարսկաստանը ստիպված եղավ զիջել իր բոլոր տարածքները Կովկասում ռուս-պարսկական պատերազմներից հետո՝ Ռեզա շահի ծնվելուց մի քանի տասնամյակ առաջ:

## Աշխարհագրական բաշխվածություն, լեզու և մշակույթ
Իրանում վրացերենը դեռևս օգտագործվում է փոքրամասնության կողմից: Իրանում վրացիների կենտրոնը Ֆերեյդունշահրն է՝ փոքր քաղաք, Սպահանից 150 կմ դեպի արևմուտք՝ պատմականորեն Ֆերեյդան անունով հայտնի տարածքում։ Այս տարածքում կան 10 վրացական քաղաքներ և գյուղեր Ֆերեյդունշահրի շրջակայքում։ Այս տարածաշրջանում հին վրացական ինքնությունը լավագույնս պահպանվել է Իրանի այլ վայրերի համեմատ, և մարդկանց մեծ մասը խոսում և հասկանում է վրացական լեզուն։

Խորասանում կային նաև այլ կոմպակտ բնակավայրեր՝ Աբբաս Աբադում (Շահրուդի և Սաբզևարի միջև ընկած ճանապարհի կեսը, որտեղ մնացել էր միայն մեկ ծեր կին, որը հիշում էր վրացերենը 1934 թվականին), Մազանդարանի նահանգի Բեհշահրում և Ֆարահ Աբադում, Գիլանում, Սպահանի նահանգում՝ Նաջաֆաբադում, Բադրուդում, Ռահմաթաբադում, Յազդանշահրում և Ամիր Աբադում։ Այս տարածքները հաճախ կոչվում են Գորջի Մահալլե («Վրացական թաղամաս»): Շատ վրացիներ կամ մասնակի վրացական ծագում ունեցող իրանցիներ նույնպես ցրված են Իրանի խոշոր քաղաքներում, ինչպիսիք են Թեհրանը, Սպահանը, Ռաշթը, Դեզֆուլը, Քարաջը և Շիրազը: Այս համայնքների մեծ մասն այլևս չի խոսում վրացերեն, բայց պահպանում է վրացական մշակույթի կողմերը և պահպանում է վրացական գիտակցությունը[31]: Ոմանք պնդում են, որ իրանցի վրացիները պահպանում են քրիստոնեական ավանդույթների մնացորդները, սակայն դրա համար ոչ մի ապացույց չկա: Ֆերեյդունշահրի և Ֆերեյդանի վրացիների մեծ մասը խոսում և հասկանում է վրացերեն: Իրանցի վրացիները պահպանում են շիա ավանդույթները, ինչպես նաև ոչ կրոնական ավանդույթները, որոնք նման են Իրանի այլ մարդկանց: Նրանք պահպանում են Նովրուզի ավանդույթները։

Իրանում վրացիների տեղական ինքնանվանումը, ինչպես ամբողջ աշխարհում մնացած վրացիները, Քարթվելին է (վրացերեն՝ ქართველი, Kartvelebi-ից, վրացերեն՝ ქართველები, մասնավորապես՝ վրացիներ), թեև երբեմն Գորջ, Գորջի կամ նույնիսկ Գուրջ-ի ազգանունները։ (պարսկերեն «Գորջի»-ից, որը նշանակում է վրացի): Նրանք իրենց լեզուն անվանում են Քարթուլի (վրացերեն՝ ქართული)։ Ինչպես նշում է Ռեզվանին, դա զարմանալի չէ, եթե հաշվի առնենք, որ Իրանում բոլոր մյուս վրացական բարբառները անհետացել են:

Իրանում վրացիների թիվը գնահատվում է ավելի քան 100 հազար: Ըստ Encyclopaedia Georgiana-ի (1986) մոտ 12,000–14,000 բնակվում էր գյուղական Ֆերեյդան գ. 1896, և Ռեզվանիի կողմից վկայակոչված ավելի վերջին գնահատականը (հրատարակվել է 2009 թվականին, գրված է 2008 թվականին) ասում է, որ Ֆերեյդանում կարող է լինել ավելի քան 61,000 վրացի: Իրանցի վրացիների թվաքանակի վերաբերյալ ժամանակակից գնահատականները կազմում են ավելի քան 100,000: Նրանք նաև ազգի ամենամեծ կովկասյան խումբն են՝ առաջ անցնելով չերքեզներից:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Pierre Oberling, Georgian communities in Persia. *Encyclopædia Iranica*
* Fereydan - ''Little Georgia''
* Georgian Radio of Iran
* Ali Attār, *Georgians in Iran*, in Persian, Jadid Online, 2008, گرجی تباران ایران | جدید آنلاین.*A Slide Show of Georgians in Iran* by Ali Attār, Jadid Online, 2008, Untitled Document (5 min 31 sec).

Կատեգորիա:Իրանի ազգեր
Կատեգորիա:Վրաց-իրանական հարաբերություններ
Կատեգորիա:Վրացական սփյուռք