Թրմելու թեյնիկ

[thumb|upright|[Ճենապակի|Ճենապակե ջնարակված թմրելու թեյնիկ]]
[thumb|upright|<small>Ապակե թեյնիկ` անանուխի թերթիկներով, [Կաշգար, Սինծիան, Չինաստան]]
thumb|upright|
thumb|upright=0.6|Կորեական հնագույն թեյնիկ
**Թրմելու թեյնիկ**, թեյնիկ` թեյի թրմելու համար։

## Պատմություն
Թրմելու թեյնիկներն ամենայն հավանականությամբ ծագել են ճենապակե փոքրիկ կաթսաներից, անմիջական նախորդները եղել են անոթները, որոնց մեջ լցվել է թեյի փոշին ու դրա վրա ավելացվել է տաք ջուրը։ Թրմված թեյը հետո լցվել է ըմպելու համար նախատեսված այլ անոթների մեջ։ Այս պարզեցված գործընթացը կիրառվել է Չինաստանում արդեն մեր թվարկության առաջին դարում, Թան և Սուն դինաստիաների ժամանակ. Творческий элемент при создании заварного чайника состоял в добавлении носика: Թեյնիկների անհրաժեշտությունը ծագել է լայնատերև թեյին անցնելուց հետո, որն առաջացել է 14-րդ դարի վերջին, Մին դինաստիայի ժամանակ։ Հետազոտողները տարակարծիք են թրմելու թեյնիկների առաջացման ժամկետների հարցում։ Նշվում է թե՛ 16-րդ դարը, թե ավել վաղ ժամանակներ, Յուան դինաստիայի ժամանակաշրջանը։

Թրման թեյնիկի` մեր օրեր հասած ամենահին օրինակը պահվում է Հոնկոնգի Թեյի պարագաների թանգարանում։ Թեյը Մեծ Բրիտանիա է հասել այն ժամանակ, երբ Չինաստանում ընդունված էր լայնատերև թեյը թրմել թեյնիկի մեջ, այդ պատճառով այս մեթոդը Եվրոպայում ավանդական է համարվում։ Սև թեյն ավելի լավ էր դիմանում տեղափոխմանը և ջրի բարձր ջերմաստիճան էր պահանջում թրմելու համար, այստեղից էլ գալիս է թեյը եռման ջրով թրմելու բրիտանական սովորույթը։

### Կիրառման սովորույթներ տարբեր ազգերի մոտ
Թեյի ռուսական ավանդական «գոլորշով մատուցման» դեպքում սեղանին դրվում է երկու անոթ` թրմելու թեյնիկը` թունդ թեյի հետ և եռման ջրի ամանը։ Միևնույն ժամանակ եռման ջուրը լցվում է կամ եռման թեյնիկի, կամ` ինքնաեռի մեջ, բաժակի մեջ լցվում է քիչ քանակությամբ թուրմ, որի վրա ավելացվում է եռման ջուրը։

Երկու թեյնիկներով նմանատիպ մեթոդ է կիրառվում նաև Թուրքիայում։

Թրմելու և եռման ջրի առանձին թեյնիկ օգտագորելու պատճառներից մեկն այն է, որ մեկ անգամ թուրմ պատրաստելով` հնարավոր լինի տարբեր թնդության թեյ պատրաստել թեյախմության տարբեր մասնակիցների համար։ Թեյախմության շատ այլ մշակույթներում թրմված թեյը լցվում է անմիջապես թրմելու թեյնիկից։ Օրինակ, այդպես անում են Մեծ Բրիտանիայում` թեյի վրա կաթ ավելացնելով։

## Կառուցվածք

Թեյնիկի կառուցվածքի մեջ կարող է լինել մաղ` թեյի թերթիկները մաղելու համար։ Գոյություն ունի նաև *թեյի մաղիկ*, որն օգտագործվում է որպես առանձին իր կամ կախվում է թրմելու թեյնիկի պռունկից։ Թուրմի ջերմաստիճանը բարձր պահելու համար ավանդաբար օգտագործվում է թեյնիկի համար գործած կտոր կամ տակդիր` մոմով։ Տաքացնել կարելի է նաև որոշ էլեկտրական թեյնիկների դեպքում, որոնք թողարկվում են թրմելու թեյնիկների հետ։ Թուրքիայում թուրմը տաքացնելու և խոհանոցում տեղ խնայելու համար արտադրվում է երկհարկ թեյնիկ։

Թրմելու թեյնիկները հաճախ արտադրվում են նաև թեյի սպասքի հետ։ Ջեսիկա Ռոուսոնը թեյի սպասքի պատմությունը կապում է ծայրահեղ դեպքում Յուանի դինաստիայի հետ։


Samowar-auf-Tisch.jpg|Ինքնաեռում գլխանոց է նախատեսվում`թուրմը տաք վիճակում պահելու համար
Samovaro2.JPG|Թուրքական երկհարկանի էլեկտրական թեյնիկ` մետաղական կորպուսով
TEAPOTS-13988810194 a4c0abce83 o.jpg|Հախճապակե և ապակե թեյնիկներ` տաքացնող տակդիրներով
TeaPot.jpg|Թրմելու ժամանակակից ապակե թեյնիկի տարբերակ` մաղով
Yixing Xishi Xu Xu 03.jpg|Կավե ջնարակված թեյնիկ
Household-kyusu-feb5-2015.jpg|Ջնարակված կավե կյուսյու` կողային բռնակով 


### Թրմելու այլընտրանքային մեթոդներ
Գոյություն առանց թեյնի ունեն թեյ թրմելու բազմաթիվ մեթոդներ։ Օրինակ, չինացիների մեծ մասը օգտագործում է կափարիչով փոքրիկ բաժակը, որի մեջ լցվում է ոչ շատ տաք ջուր և ավելացվում այնքան, քանի դեռ թեյը պահպանել է իր բույրը։ Թեյը կարելի է թրմել անմիջականորեն բաժակի մեջ` օգտագործելով թեյի փաթեթ։

19-րդ դարից սկսած թողարկվում են թեյեփներ, որոնք աշխատում են թայմերով։ Գործում են կաթիլային սրճեփի սկզբունքով։ 1933 թվականից թեյեփները էլեկտրական են դարձել։

Թողարկվում են էլեկտրաթեյնիկների մոդելներ, որը հնարավորություն է տալիս թեյը թրմել անմիջապես թեյնիկի կոլբայում, որտեղ եռացել է ջուրը։

## Արվեստում

[thumb|left|<small>[Ֆաբերժե (ընկերություն)|Ֆաբերժեի ոսկերչական աշխատանքը` թրմելու փոքրիկ թեյնիկի տեքսով, Քլիվլենդի գեղարվեստի թանգարանի ցուցանմուշներից: 1886-1896 թվականներ, բավենիտ, ոսկի]]
Հաճախ թրմելու թեյնիկները հիմնական գործառութային նշանակությունից բացի դեկորատիվ-կիրառական արվեստի նմուշներ են։ Որոշ թեյնիկներ հավաքորդության առարկա են, թանգարանների նմուշներ և ինտերիերի դեկորատիվ տարրեր։

Թրմելու թեյնիկը դիզայներների ստեղծագործության տարածված օբյեկտ է, քանի որ նյութի, ձևի, կառուցվածքի ու գործառույթի` ստեղծագրոծական ներշնչանքի համար անհրաժեշտ խառնուրդ է։ Սեփական թեյնիկի ստեղծումը կերամիկայի հետ աշխատող նկարչի համար «ընդունման» ինքնատիպ ծես է։ Թրմելու թեյնիկին անդրադարձել են հայտնի վարպետներ. հեղափոխությունից շատ չանցած, 1923 թվականին Կազիմիր Մալևիչը Պետրոգրադի Ճենապակու պետական գործարանում ստեղծել է թեյի սպասքի իր` զարդարված տարբերակը` քարոզչականի հետ։ Թեյնիկը շոգեքարշի սուպրեմատիստական տեսքով է և նախատեսված էր ոչ թե կենցաղային օգտագործման, այլ` արտահանման համար։ Այն «ոչ թե հենց թեյնիկ էր», այլ` «թեյնիկի գաղափար»։ Ճենապակու կայսերական գործարանը Մալևիչի մոդելով թեյնիկներ թողարկում է մինչև օրս։ 
Թեյնիկները մշակութային այն գործերից են, որոնք արվեստաբանին դժվար կացության մեջ են դնում. որտեղ է ավարտվում կիրառական արվեստի նմուշը և սկսվում ամենօրյա ապրանքը։ Արդյո՞ք պետք է հաշվի առնել գինը, ստեղծողի` գեղարվեստական վարպետության բացակայությունը, պատրաստման մեթոդը։ Դիզայներական հեղինակային թեյնիկները պատրաստվում են մարդկանց կամ կենդանիների արձանիկների, այլ առարկաների տեսքով, տարբեր ձևերով, տարատեսակ զարդարանքներով ու նկարներով, այդ թվում` սեռական թեմատիկայով։

Այսպես, Բաուհաուզի դիզայներները փորձել են առարկայի գեղեցկությունն արտահայտել ձևի ու գույնի միջոցով` խուսափելով զարդարանքներից։ Մ. Բրանդտը մոտավորապես 1924 թվականին ստեղծել է այս դպրոցի առավել հայտնի առարկաներից մեկը` կիսաշրջանի տեքսով թրմելու արույրե փոքրիկ թեյնիկ` արծաթե և էբոնե փայտից բռնակներով։ Ուղղահայաց սև բռնակը հակադրություն է ստեղծում թեյնիկի փայլուն կառուցվածքի հետ, կափարիչը կենտրոնից այն կողմ է, ինչի շնորհիվ թուրմը չի թափվում թեյնիկը թեքելու ժամանակ։ Թեյնիկից շատ չի պատրաստվել, փոքրաթիվ օրիգինալ օրինակները վաճառվում են կոլեկցիոներների կողմից աճուրդներում, «MT 49» մոդելի օրինակներից մեկը 2007 թվականին վաճառվել է 361.000 դոլարով։

Դիզայներական թեյնիկների մի քանի օրինակներ.

Marianne brandt, teiere, 1924 (cropped).JPG|Հեղ.` Մ. Բրանդտ, 1924, «MT 49» մոդել
Matteo thun, alessio sarri ceramiche, laurum marinus teiera.JPG|Հեղ.` Թուն Մատտեո, 1982, ջնարակված կերամիկա, «Pelicanus Bellicosus»  «Larus marinus» մոդելի թրմելու թեյնիկներ
MBAM Dresser - Théière 02.jpg|Հեղ.` Ք. Դրեսսեր, 1879, արժաթ, էբենյան ծառ, Մոնրեալի գեղարվեստի թանգարան
Melin tennkanna 2004.jpg|Հեղ.` Սինգե Պերսոն Մելին, 2004, անագ, մրտի տերևների տեսքով, նվիրված է Svenskt Tenn-ի հիմնադրին
Yixing teapot, China, Qing dynasty, c. 1765-1835, stoneware with painted slip - Royal Ontario Museum - DSC03859.JPG|Հեղինակն անհայտ է, իսինյան թեյնիկ, 1765-1835 թվականներ, Օնտարիոյի արքայական թանգարան

thumb|left|Թրմելու թեյնիկ «Կնոջ դիմանկարը» կտավի վրա, մոտ. 1773 թվական, անհայտ հեղինակ, Ֆրիդրիխսֆելդե պալատի հավաքածուից
Թեյնիկը ոգեշնչել է նաև ոչ տեսողական արվեստի ներկայացուցիչներին. արդեն 1840 թվականին Ջ. Բեյլին բանաստեղծական ուղերձ է գրել` նվիրված թեյնիկին։

Թրմելու թեյնիկներ են հանդիպում նաև կերպարվեստում։ Յուտայի թեյնիկը դարձել է համակարգչային եռաչափ գրաֆիկայի առաջին չափանիշային առարկաներից մեկը։

Թրմելու թեյնիկները հայտնվել են նաև Գինեսի ռեկորդների գրքում։ Այսպես, 4 մետր բարձրության, 2.58 մետր տրամագծով և 1.2 տոննա կշռող թեյնիկը պատրաստվել է Մարոկկոյում, 2016 թվականին, «Sultan Tea»-ի պատվերով, դրա մեջ եփվել է 1500 լիտր թեյ և ավելացվել է 3 կգ անանուխ։ Ամենաթանկ թեյնիկը գնահատվել է 2016 թվականին, արժեքը կազմել է 3.000.000 դոլար, ունի անհատական անվանում` «Էգոիստ»։ Այն պատրաստվել է Իտալիայում, «Newby Teas»-ի սեփականատիրոջ պատվերով, ոսկերիչ Ֆ. Սկավիայի կողմից։ Պատրաստված է ոսկուց և արժաթից, զարդարված է 1658 ադամանդներով և ռուբիններով, թեյնիկի պոչը պատրաստվել է մամոնտի գտածո ժանիքից, կափարիչի բռնակը ևս ռուբինից է։ Այն նախատեսված է մեկ բաժին թեյի համար (այստեղից էլ` անվանումը), գտնվում է «Սեթհիա հիմնադրամի» անձնական հավաքածուում, «Չիրտա» մասնավոր հավաքածուի ցուցանմուշ է):
thumb|right|Շատրվան հուշարձան Տհայնգուեն քաղաքում
Թեյնիկները արտացոլում են գտել նաև շենքերի ճարտարապետական դիզայնում։ Այսպես, 2010 թվականին Մեյթանում կառուցվել է «Թեյի մշակույթի թանգարան», որն ուներ բաժակով կավե թեյնիկի տեսք` 73.8 մ բարձրությամբ և 24 մ տրամագծով։ 2014 թվականին Վուքսիում կառուցվել է «Վանդայի մշակութային զբոսաշրջության ցուցահանդեսի կենտրոնի» շենքը, որը կավե թեյնիկի տեքսով էր, ուներ 39 մետր բարձրություն և 50 մետր տրամագիծ։ Այն դարձել է քաղաքի զբոսաշրջային ծրագրի մի մասը։ Կան թրմելու թեյնիկի տեսքով նաև այլ ոչ մեծ մասնավոր շինություններ, ինչպես նաև` ճարտարապետական կոմպոզիցիաներ, որոնք որոշ դեպքերում ներկայացնում են աբսուրդի ճարտարապետություն։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Савостьянова Евгения Вячеславовна. Где и как «живёт» чайник? // Современные проблемы сервиса и туризма. 2013. №2.
* ГОСТ 28389-89. «Изделия фарфоровые и фаянсовые. Маркировка, упаковка, транспортирование и хранение».
* 500 Teapots: Contemporary Explorations of a Timeless Design Lark Books, 2002. 
* John Ayers, «From Cauldron to Teapot: The Evolution of Ceramic Tea Vessels in China» // Chinese Ceramic Tea Vessels. Hong Kong: Sunshine Press Limited, 1991. 
* *Насонова И. С.* Советский фарфор: каталог с оценкой редкости // М.: Среди коллекционеров, 2008. — 479 с., ил. ISBN 978-5-9442-8057-2.

## Արտաքին հղումներ
* Jim Connell. History of Tea and the Teapot. 

Կատեգորիա:Թեյ
Կատեգորիա:Խոհանոցային գործիքներ
Կատեգորիա:Կենցաղային սարքեր
Կատեգորիա:Սպասք