Ֆիլոպոմեն

thumb|213px|Ֆիլոպոմենի կյանքի ընթացքում նրա անցած շրջանների աշխարհագրությունը

**Ֆիլոպոմեն**  ( *Philopoímēn*; ), հույն հմուտ զորավար և պետական ​​գործիչ, որն ութ անգամ եղել է աքայացի ստրատեգոս։

Այն պահից, երբ Ֆիլոպոեմենը գեներալ է նշանակվել մ.թ.ա. 209 թվականին, օգնել է կառուցել Աքայական լիգան՝ դառնալով Հունաստանում կարևոր ռազմական տերություն: Մի անանուն հռոմեացի նրան անվանել է «հույների վերջինը»:

## Վաղ կյանք
Ֆիլոպոմենի հայրը՝ Քրաուգիսը, մահացել է, երբ նա երիտասարդ էր: Այնուհետև նրան որդեգրել է Մեգապոլիսի մի նշանավոր քաղաքացի՝ Կլենդերը։

Ֆիլոպոմենը կրթվել է ակադեմիական փիլիսոփաներ Էկդեմոսի և Դեմոֆանեսի կողմից: Երկուսն էլ մեգապոլիտներ էին, որոնք օգնել էին գահընկեց անել Մեգապոլիսի, Սիցիոնի և Կիրենեի նախկին բռնակալներին: Այսպիսով, նրան սերմանել են ազատության և ժողովրդավարության մասին պատկերացումները։ Փիլիսոփաները ձգտել են ընդօրինակել մ.թ.ա. 4-րդ դարի Թեբայի զորավար և պետական ​​գործիչ Էպամինոնդասին: Ֆիլոպոմենը կարծում էր, որ որպես պետական ​​ծառայող, անձնական առաքինությունը միշտ անհրաժեշտ պայման է: Այսպիսով, նա իր ողջ կյանքի ընթացքում կրել է խոնարհ հագուստներ՝ հրաժարվելով թանկարժեք զարդերից:

## Մեգապոլիսի ճակատամարտ
Ֆիլոպոմենը առաջին անգամ հայտնվել է հույն հիմնական քաղաքական գործիչների ուշադրության կենտրոնում, երբ օգնել է պաշտպանել Մեգալոպոլիսը Սպարտայի թագավոր Կլեոմենես III-ից մ.թ.ա. 223 թվականին: Կլեոմնես III-ը գրավել էր Մեգապոլիսը։ Ֆիլոպոմենը քաղաքը պաշտպանող առաջին մարտիկներից էր: Կռվի ժամանակ նա կորցրել է իր ձին և վիրավորվեց։ Այնուամենայնիվ, մինչև վերջ մնացել է կռվի մեջ։ Նրա գործողությունները օգնել են Մեգապոլիսի քաղաքացիներին բավական ժամանակ տրամադրել քաղաքը տարհանելու համար։

## Սելլասիայի ճակատամարտ
Մակեդոնիայի թագավոր Անտիգոնոս III Դոսոնը ցանկանում էր վերականգնել Մակեդոնիայի ազդեցությունը Պելոպոնեսում գրեթե երկու տասնամյակի ընթացքում առաջին անգամ։ Մ.թ.ա․ 224 թվականին նա դաշինք կնքեց աքայացիների, բեոտացիների, թեսաղացիների և ակառնացիների հետ։ Պայմանագրերով ապահովված իր թիկունքը՝ Անտիգոնոսը ներխուժեց Պելոպոնես և վտարեց սպարտացիներին Արգոսից՝ այդ ընթացքում վերցնելով Օրխոմենոսին և Մանտինեին։

Այնուամենայնիվ, երբ նա առաջ շարժվեց Լակոնիայի դեմ, Անտիգոնուսը պարզեց, որ Կլեոմենեսը փակել է բոլոր լեռնանցքները՝ բացառությամբ մեկի։ Հենց այնտեղ՝ Սելլասիայի մոտ, Կլեոմենեսը սպասեց իր զորքով։

Ֆիլոպոմենը ղեկավարում էր հեծելազորային ջոկատ, որի կազմում կային զինվորներ Մեգապոլիսից։ Նրան աջակցում էին իլլիական հետևակները։ Երբ վերջիններս մտան մարտի, նրանց շրջապատեց թշնամին։ Այսպիսով, Ֆիլոպոմենը սկսեց իր հարձակումը: Մինչ նրա զորքերը բազմաթիվ կորուստներ էին կրում, սպարտական ​​զորքերը, անակնկալի եկած, փախան։ Բախման ժամանակ Ֆիլոպոմենի ձին ընկավ, և նա վիրավորվեց նիզակի հարվածից։ Բայց նա շարունակում էր կռվել թշնամու թիկունքում։

Ի վերջո սպարտական ​​զորքերը կոտորվեցին մակեդոնացիների և նրանց դաշնակիցների կողմից, իսկ Կլեոմենեսը ստիպված եղավ փախչել Եգիպտոս: Որպես աքայացիների առաջնորդ՝ Ֆիլոպոմենի գործողությունները տպավորեցին Անտիգոնոս III-ին։

## Հեծելազորի հրամանատար
Ք.ա. 221 թվականից հետո նա 10 տարի անցկացրեց Կրետեում որպես վարձկան կապիտան: Մ.թ.ա 210 թվականին վերադառնալով մայրցամաքային Հունաստան՝ Ֆիլոպոեմենը նշանակվեց Աքայական լիգայի հեծելազորի հրամանատար։

Նույն տարում Մակեդոնիայի և Հռոմեական Հանրապետության միջև առաջին Մակեդոնական պատերազմի հետ կապված մարտերից մեկում Փիլոպոեմենը Լարիսա գետի մոտ (Ելիսի սահմանին) հանդիպեց Դամոֆանտոսին, որի բանակը բաղկացած էր եթոլացիներից և էլիացիներից: Ճակատամարտի ժամանակ Դամոֆանտը նիզակով շտապեց ուղիղ դեպի Ֆիլոպոմեն։ Ֆիլոպոմենը խիզախորեն չնահանջեց, այլ սպասեց իր նիզակով, որով մահացու հարվածեց Դամոֆանտոսի կրծքին։ Հակառակորդը մարտադաշտից անմիջապես փախել է. Այս գործողության շնորհիվ Փիլոպոմենի համբավը մեծացավ ողջ Հունաստանում։

## Մանտինեայի ճակատամարտը
Ֆիլոպոմենը նշանակվել է Աքայական լիգայի ստրատեգ մ.թ.ա. 209 թվականին։ Ֆիլոպոմենն օգտագործեց իր դիրքը՝ արդիականացնելու և մեծացնելու աքայական բանակը և թարմացրեց զինվորների տեխնիկան և մարտավարությունը:

Աքայացիներին արդյունավետ մարտական ​​ուժ դարձնելու նրա ջանքերը արդյունք տվեցին մի քանի տարի անց։

Սելլասիայի ճակատամարտում Սպարտայի թագավոր Կլեոմենես III-ի պարտությունից հետո Սպարտան իշխանության վակուում ապրեց, որն ի վերջո հանգեցրեց նրան, որ Սպարտայի թագավորությունը շնորհվեց երեխային՝ Պելոպսին, որի համար Մաչանիդասը կառավարում էր որպես ռեգենտ:

Մ.թ.ա. 207 թվականին Մանտինեի ճակատամարտը տեղի ունեցավ Մաչանիդասի գլխավորած սպարտացիների և Աքայական լիգայի միջև, որի զորքերը գլխավորում էր Ֆիլոպոմենը։ Աքայացիները ջախջախեցին սպարտացիներին։ Ճակատամարտում Ֆիլոպոմենը մենամարտում հաղթեց և սպանեց սպարտացի տիրակալ Մաչանիդասին։ Այնուհետև աքայացիները Դելֆիում կանգնեցրին բրոնզե արձան, որը պատկերում էր Մաչանիդասի և Փիլոպոմենի միջև կռիվը:

Մանտինեայում իր հաղթանակով Ֆիլոպոմենը կարողացավ շարունակել գրավել Թեգեան, իսկ հետո իր բանակով շարժվել մինչև Եվրատաս գետը։

## Սպարտայի Նաբիսի վերելքը
Մաչանիդասի մահից հետո Սպարտայում իշխանության եկավ Նաբիսը, ազնվական Եվրիպոնտիդների թագավորական տնից, Դեմարատ թագավորի հետնորդը և դարձավ Պելոպսի նոր ռեգենտը։ Շուտով Նաբիսը տապալեց Պելոպսին։ Նաբիսի օրոք ֆելոպոնեսը շարունակեց հալածել Սպարտան։

Մ.թ.ա. 205 թվականին Մակեդոնացի Ֆիլիպ V-ը ժամանակավոր հաշտություն կնքեց Հռոմի հետ (Փյունիկիայի խաղաղություն)՝ Մակեդոնիայի համար բարենպաստ պայմաններով, դրանով իսկ ավարտվեց Առաջին Մակեդոնական պատերազմը։ Խաղաղությունից հետո Նաբիսը պատերազմեց Աքայական լիգայի դեմ։ Այնուամենայնիվ, Ֆիլոպոմենը կարողացավ Նաբիսին վտարել Մեսսենից:

ֆիլոպոմենը նշանակվել է Աքայական լիգայի ստրատեգ մ.թ.ա. 201-ից 199 թվականներին:

Մ.թ.ա. 201 թվականին Նաբիսը ներխուժեց և գրավեց Մեսսենը։ Այնուամենայնիվ, սպարտացիները ստիպված եղան նահանջել, երբ միջամտեց Աքայական լիգայի բանակը Ֆիլոպոեմենի գլխավորությամբ։ Նաբիսի ուժերը վճռականորեն ջախջախվեցին Թեգեայում Ֆիլոպոմենի կողմից, և Նաբիսը ստիպված եղավ առայժմ զսպել իր էքսպանսիոնիստական ​​նկրտումները։

## Ֆիլոպոմեն վերադառնում է Կրետե
Կրետեյի Գորտինա քաղաքն այնուհետեւ խնդրեց Ֆիլոպոեմենի օգնությունը: Այսպիսով, մ.թ.ա. 199 թվականին Ֆիլոպոմենը կրկին վերադարձավ Կրետե՝ որպես վարձկան առաջնորդ: Ֆիլոպոեմենը ստիպված էր փոխել իր մարտավարությունը, քանի որ կռիվները կղզում ավելի շատ պարտիզանական պատերազմի ոճով էին: Այնուամենայնիվ, Ֆիլոպոեմենի փորձառությամբ նա կարողացավ հաղթել իր թշնամիներին: Ֆիլոպոեմենը վեց տարի անցկացրել է Կրետեում:

Միևնույն ժամանակ Նաբիսն օգտվեց Ֆիլոպոմենի բացակայությունից՝ երկար ժամանակ պաշարելով Մեգապոլիսը։ Նաբիսը նաև Մակեդոնացի Ֆիլիպ V-ից ձեռք բերեց կարևոր Արգոս քաղաքը՝ որպես մակեդոնացիների հետ իր դաշինքի գին։ Այնուհետև Նաբիսը հեռացավ հռոմեացիների մոտ՝ ակնկալիքով, որ կկարողանա պահպանել իր նվաճումը:

Մ.թ.ա. 196 թվականին Հռոմեական հրամանատար և պրոհյուպատոս Տիտոս Քվինկտիուս Ֆլամինինուսը մեղադրեց սպարտացի տիրակալ Նաբիսին բռնակալության մեջ, Լակոնիայում վերցրեց Գիտիան և ստիպեց Նաբիսին հանձնել Արգոսին։ Սպարտացի բռնակալ Նաբիսի հավակնությունները ստուգելուց հետո Ֆլամինինուսի գլխավորությամբ հռոմեական զորքերը լքեցին Հունաստանը մ.թ.ա. 194 թվականին։ Քանի որ հռոմեացիներն այլևս ռազմական ներկայություն չունեին Հունաստանում, տարածաշրջանում գերիշխող ուժերը դարձան Մակեդոնիայի թագավորությունը, եթոլիացիները, ուժեղացված Աքայական միությունը և թուլացած Սպարտան։ Էտոլիացիները, ովքեր դեմ էին հռոմեացիների միջամտությանը հունական գործերին, դրդեցին սպարտացի առաջնորդ Նաբիսին հետ վերցնել իր նախկին տարածքները և վերականգնել իր ազդեցությունը հունական գործերում։

## Ֆիլոպոեմենի վերադարձը որպես Աքայի լիգայի ստրատեգ
Վերադառնալով հունական մայրցամաք որպես ստրատեգոս մ.թ.ա. 193 թվականին՝ Ֆիլոպոեմենը երկրորդ անգամ նշանակվեց ստրատեգոս՝ ղեկավարելու Նաբիսի դեմ պայքարը։

Ք.ա. 192 թվականին Նաբիսը փորձեց հետ գրավել Լակոնիայի ափամերձ գիծը։ Աքայացիներն արձագանքեցին կորցրած տարածքները վերականգնելու Սպարտի նոր հետաքրքրությանը՝ դեսպան ուղարկելով Հռոմ՝ օգնության խնդրանքով: Ի պատասխան՝ Հռոմի Սենատը պրետոր Ատիլիուսին ուղարկեց նավատորմով, ինչպես նաև դեսպանություն՝ Ֆլամինինուսի գլխավորությամբ։

Չսպասելով հռոմեական նավատորմի ժամանմանը, աքայական բանակն ու նավատորմը Ֆիլոպոմենի հրամանատարությամբ շարժվեցին դեպի Գիթիա։ Աքայական նավատորմը Տիսոյի ղեկավարությամբ պարտություն կրեց սպարտական ​​նավատորմի կողմից: Ցամաքում աքայացիները չկարողացան ջախջախել սպարտական ​​ուժերին Գիթիայի սահմաններից դուրս, և Ֆիլոպոեմենը նահանջեց դեպի Թեգեա։

Երբ Ֆիլոպեմենը նորից մտավ Լակոնիա երկրորդ փորձի համար, նրա ուժերը դարանակալվեցին Նաբիսի կողմից, բայց այնուամենայնիվ Ֆիլոպոեմենին հաջողվեց հաղթանակ տանել սպարտական ​​ուժերի նկատմամբ։ Բուն Սպարտան գրավելու Ֆիլոպոմենի ծրագրերը կասեցվեցին հռոմեացի բանագնաց Ֆլամինիոսի խնդրանքով, երբ նա ժամանել էր Հունաստան։ Դրա դիմաց Նաբիսը որոշեց տվյալ պահին ընդունել ստատուս քվոն:

## Սպարտայի հպատակեցումը
Այնուհետեւ Նաբիսը օգնության խնդրանքով դիմեց էտոլացիներին։ Նրանք Ալեքսամենոսի հրամանատարությամբ Սպարտա ուղարկեցին 1000 հեծելազոր։ Սակայն եթոլացիները սպանեցին Նաբիսին և ժամանակավորապես գրավեցին Սպարտան։ Էտոլիական զորքերը գրավեցին պալատը և սկսեցին թալանել քաղաքը, սակայն Սպարտայի բնակիչները կարողացան հավաքվել և ստիպել նրանց հեռանալ քաղաքից։

Բայց Ֆիլոպոմենը օգտվեց էտոլական նենգությունից և իր աքայական զորքով մտավ Սպարտա։ Այժմ լիովին վերահսկելով Սպարտային՝ Ֆիլոպոմենը ստիպեց Սպարտային դառնալ Աքայական լիգայի անդամ։

Սպարտայի մուտքը լիգա բարձրացրեց այն խնդիրը, թե ինչպես վարվել բոլոր սպարտացիների հետ, որոնք աքսորված էին սոցիալ-հեղափոխական ռեժիմների կողմից, որոնք մի քանի տարի գերիշխում էին Սպարտայում: Ֆիլոպոմենը ցանկանում էր վերականգնել միայն այն սպարտացիներին, ովքեր պատրաստ էին աջակցել լիգային: Սա նշանակում էր, որ նա անզիջում թշնամանք էր ընդունում ավանդական սպարտական ​​մտահոգությունների նկատմամբ:

Մ.թ.ա. 188 թվականին Փիլոպոմենն իր բանակով և մի խումբ սպարտացի աքսորյալների հետ մտավ հյուսիսային Լակոնիա։ Նրա բանակը քանդեց այն պարիսպը, որը Սպարտայի նախկին բռնակալ Նաբիսը կառուցել էր Սպարտայի շուրջ։ Այնուհետև Ֆիլոպոմենը աքսորյալներին վերականգնեց սպարտացի քաղաքացիությունը և վերացրեց սպարտական ​​օրենքներն ու կրթական համակարգը՝ դրանց փոխարեն կիրառելով աքայական օրենքներ և հաստատություններ։ Սպարտայի դերը որպես մեծ տերություն Հունաստանում ավարտվեց, մինչդեռ Աքայական լիգան դարձավ գերիշխող ուժը ողջ Պելոպոնեսում։

## Ֆիլոպոմենի վերջին տարիները

Այս գործողությունները հարուցեցին անգամ Սպարտայում Ֆիլոպոմենի կողմնակիցների հակազդեցությունը։ Արդյունքում Սպարտայում նրա հակառակորդները անմիջապես դիմեցին Հռոմի Սենատին, որը բազմիցս առաջարկեց լուծումներ տարաձայնությունների համար, որոնք բոլորը մերժեցին Ֆիլոպոեմենը և նրա կողմնակիցները։ Փաստորեն, Ֆիլոպեմենը և նրա կողմնակիցները հրաժարվեցին ճանաչել հռոմեական որևէ դերը Աքայի ներքին գործերում, քանի որ նրանք պնդում էին, որ Հռոմը նախկինում ճանաչել է Աքայական լիգայի անկախությունը պաշտոնական պայմանագրի միջոցով:

Սպարտայի և Հռոմի նկատմամբ այս ագրեսիվ վերաբերմունքը պառակտեց աքայական քաղաքականությունը։ Այնուամենայնիվ, Ֆիլոպոմեն մահացավ նախքան այս հարցերի լուծումը:

Մ.թ.ա. 183 թվականին Դինոկրատը, որը կտրականապես դեմ էր Ֆիլոպոմենին, խրախուսեց Մեսսենին ապստամբել Լիգայի դեմ։ Այն բանից հետո, երբ Դինոկրատը հայտարարեց, որ կգրավի Կոլոնիսը, Ֆիլոպեմենը որոշեց, որ իրեն պետք է ճնշել ապստամբությունը:

Հետագա ճակատամարտում Ֆիլոպոմենը հայտնվեց թշնամու գծերի հետևում և գերի ընկավ մեսսենցիների կողմից այն բանից հետո, երբ ձին նետեց նրան: Այնուհետև նրան հրավիրեցին թույն խմելու, որպեսզի թույլ տան նրան ունենալ այն ժամանակվա պատվավոր մահը:

Լսելով նրա մահվան մասին՝ Աքայական լիգայի անդամները միացրին ուժերը՝ գրավելու Մեսենեն։

Մահից հետո Ֆիլոպոեմենի մարմինը դիակիզվել է։ Իր հրապարակային հուղարկավորության ժամանակ պատմաբան Պոլիբիոսը կրել է Փիլոպոմենի մոխիրը պարունակող սափորը, իսկ ավելի ուշ գրել է կենսագրություն և պաշտպանել նրա հիշատակը իր «Պատմություն»-ում: Պաուսանիասը «Հունաստանի նկարագրությունում» գրեց, որ Փիլոպոմենի մահից հետո «Հունաստանը դադարեց լավ մարդկանց ծնել»։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Պոլիբիոսի պատմությունները (x–xxiii) Ֆիլոպոմենի կյանքի գլխավոր հեղինակությունն է։ Սրանք և փիլիսոփայության մասին հատուկ տրակտատը (այժմ կորած) օգտագործվել են Պլուտարքոսի «Փիլոպոմեն»-ի, Պաուսանիասի (viii. 49SI), Լիվիի (xxxi–xxxviii), և անուղղակիորեն Հուստինի կողմից (xxx–xxxiv).
* Պոլիբիուս, Պոլիբիոսի պատմությունները, Գրքեր X–XXXIII
* Յունիանոս Հուստինուս, Մարկուս Յունիանուս Հուստինուս, Պոմպեյ Տրոգուսի ֆիլիպյան պատմության ամփոփում, գրքեր XXX–XXXIV
* Օքսֆորդի դասական բառարան (1964 թվական)
* Դասական աշխարհի Օքսֆորդի պատմությունը (1995 թվական)
* Օքսֆորդի Ով ով է դասական աշխարհում (2000 թվական)

## Արտաքին հղումներ
* ancienthistory.about.com 
* Տարանտին հեծելազոր