Կոնեկտիկուտցի յանկին Արթուր թագավորի արքունիքում

**«Կոնեկտիկուտցի յանկին Արթուր թագավորի արքունիքում»** (), ամերիկացի երգիծաբան և գրող Մարկ Տվենի պատմավեպը, որը լույս է տեսել 1889 թվականին։ Գիրքն ի սկզբանե վերնագրված էր «Յանկին Արթուր թագավորի արքունիքում»։ Որոշ վաղ հրատարակություններ կրում են նաև «Յանկին Արթուր թագավորի պալատում» վերնագիրը։

Գրքում Կոնեկտիկուտից մի յանկի ինժեներ՝ Հենկ Մորգան անունով, գլխին ուժեղ հարված է ստանում և ինչ-որ կերպ ժամանակի ու տարածության միջով տեղափոխվում է Անգլիա՝ Արթուր թագավորի գահակալության ժամանակաշրջան։ Նախնական որոշ խառնաշփոթից և Արթուրի ասպետներից մեկի կողմից գերեվարվելուց հետո, Հենկը գիտակցում է, որ իրականում հայտնվել է անցյալում, և օգտագործում է իր գիտելիքները՝ մարդկանց հավատացնելու համար, թե ինքը հզոր հրաշագործ է։ Նա դառնում է Մեռլինի մրցակիցը, որն ընդամենը խաբեբա է թվում, և շահում է Արթուր թագավորի վստահությունը։ Հենկը փորձում է արդիականացնել անցյալը՝ մարդկանց կյանքը բարելավելու համար։ Հենկը զզվանք է զգում այն բանից, թե ինչպես են բարոնները վերաբերվում հասարակ ժողովրդին և փորձում է իրականացնել ժողովրդավարական բարեփոխումներ, սակայն, ի վերջո, նրան չի հաջողվում կանխել Արթուրի մահը։ Հենկը Անգլիան հայտարարում է հանրապետություն, սակայն Կաթոլիկ եկեղեցին, վախենալով նրա հարստությունից ու իշխանությունից, նրա դեմ արգելանք  է սահմանում։

Տվենը գիրքը գրել է որպես ասպետականության մասին ռոմանտիկ պատկերացումների ծաղրերգություն (բուռլեսկ)՝ ոգեշնչվելով մի երազից, որտեղ նա ինքն ասպետ էր և անհարմար էր զգում զրահի ծանրության ու կաշկանդող բնույթի պատճառով։ Այն ավատատիրության և միապետության երգիծանք է, որը միաժամանակ փառաբանում է ժողովրդական հնարամտությունն ու ժողովրդավարական արժեքները՝ կասկածի տակ դնելով կապիտալիզմի շահույթի վրա հիմնված գաղափարախոսությունն ու Արդյունաբերական հեղափոխության հետևանքները։ Տվենը մեծապես գովերգում է Ֆրանսիական հեղափոխությունը՝ պաշտպանելով «Ահաբեկչության ժամանակաշրջանը» (Reign of Terror) որպես փոքր խնդիր՝ միապետության հետ համեմատած։ Այն Տվենի և նրա ժամանակակիցների այն մի քանի գործերի շարքում է, որոնք նշանավորում են անցումը «Ոսկեզօծ դարաշրջանից» դեպի սոցիալ-տնտեսական դիսկուրսի «Առաջադիմական դարաշրջան»։ Այն հաճախ հիշատակվում է որպես ժամանակի միջով ճամփորդության նորաստեղծ ժանրի ձևավորման կարևոր օրինակ։

Գիրքը հայերեն հրատարակվել է 1970 թվականին Կարլեն Դալլաքյանի թարգմանությամբ։

## Սյուժե
Հենկ Մորգանը՝ Կոնեկտիկուտ նահանգի Իստ Հարթֆորդ քաղաքի 19-րդ դարի բնակիչը, գլխին ստացած հարվածից հետո արթնանում և պարզում է, որ անբացատրելիորեն տեղափոխվել է անցյալ՝ վաղ միջնադարյան Անգլիա, որտեղ հանդիպում է Արթուր թագավորին։

Բազմաթիվ հատվածներ մեջբերված են անմիջապես սըր Թոմաս Մելորիի «Արթուրի մահը» (Le Morte d'Arthur) երկից, որը ուշ միջնադարյան ասպետական լեգենդների ժողովածու է և հանդիսանում է Արթուր թագավորի ու Կամելոտի առասպելի հիմնական աղբյուրներից մեկը։ Հեղինակ-պատմողը 19-րդ դարի մի մարդ է (ակնհայտորեն հենց ինքը՝ Մարկ Տվենը), ով ժամանակակից դարաշրջանում հանդիպում է Հենկ Մորգանին և սկսում է կարդալ Հենկի գիրքն այն թանգարանում, որտեղ նրանք ծանոթացել էին։ Հետագայում պատմության հերոսները վերապատմում են դրա որոշ հատվածներ՝ Մելորիի բնօրինակ լեզվով։ Միջնադարյան ճգնավորների մասին գլուխը նույնպես հիմնված է Ուիլյամ Էդվարդ Հարթփոլ Լեկիի աշխատության վրա։

### Ծանոթություն «անծանոթի» հետ
ձախից|մինի|«Բրիջփորթ՞», - հարցրի ես՝ մատնացույց անելով։ «Քամելոտ», - ասաց նա։
Պատմությունը սկսվում է առաջին դեմքով պատմվող նկարագրությամբ Վորիք ամրոցում, որտեղ մի մարդ մանրամասնում է իր հիշողությունները մի «հետաքրքրասեր անծանոթի» պատմածի մասին, ով մարմնավորում էր ասպետի՝ իր պարզ լեզվի և հնագույն զրահների հետ ունեցած գիտելիքների շնորհիվ։

Սըր Լանսելոտ Կամելոտցու և երկու հսկաների սպանության գործում նրա դերի մասին երրորդ դեմքով շարադրված կարճ պատմությունից հետո, որն անմիջապես վերցված է «Արթուրի մահը» երկից, ներս է մտնում Հենկ Մորգանը, և նրան համոզում են բացահայտել իր պատմության մանրամասները։ Հենկը վերակացու է՝ հրազենի արտադրության մեջ ունեցած իր հմտության շնորհիվ, և ունի 2000 ստորադաս։ Իր ենթակաների հետ ունեցած տարաձայնության ժամանակ նա գլխի վնասվածք է ստանում, երբ «Հերկուլես» անունով մի մարդ լոմով հարվածում է նրան։

Հենկն արթնանում է մի կաղնու տակ՝ գաղափար չունենալով, թե ինչպես է հայտնվել այնտեղ։ Շուտով Հենկը հանդիպում է ասպետ սըր Քեյին։ Քեյը նրան մարտահրավեր է նետում մրցամարտի, որում անզեն ու առանց զրահի Հենկն արագորեն պարտվում է՝ մագլցելով ծառի վրա։ Քեյը գերեվարում է Հենկին և տանում դեպի Կամելոտի ամրոցը։ Հասկանալով, որ տեղափոխվել է 6-րդ դար՝ Հենկը գիտակցում է, որ ինքը փաստացի Երկրի ամենախելացի մարդն է, և իր գիտելիքներով շուտով պետք է ստանձնի ամեն ինչի կառավարումը։

Արթուրի արքունիքում Հենկին ծաղրում են իր տարօրինակ արտաքինի ու հագուստի համար, ամենից բուռն կերպով՝ Մեռլինը, և նրան դատապարտում են հրկիզման հունիսի 21-ին։ Բախտի բերմամբ, այդ ամսաթիվը համընկնում է 528 թվականի պատմական արևի խավարման հետ, որի մասին Հենկն իմացել էր իր նախկին կյանքում։ Բանտում նա մի տղայի, ում կնքում է Քլարենս անունով (ում իսկական անունն է Ամյաս լը Պուլե), ուղարկում է թագավորին տեղեկացնելու, որ եթե իրեն մահապատժի ենթարկեն, ինքը կմթնեցնի արևը։ Հենկը կարծում է, թե հունիսի 20-ն է, սակայն իրականում արդեն 21-ն է, երբ նա հնչեցնում է իր սպառնալիքը՝ այն օրը, երբ խավարումը տեղի կունենա ժամը 12:03-ին։ Երբ թագավորը որոշում է թույլ տալ, որ նրան այրեն, խավարումը Հենկին անակնկալի է բերում։ Այնուամենայնիվ, նա արագորեն համոզում է մարդկանց, որ ինքն է դրա պատճառը։ Նա գործարք է կնքում թագավորի հետ, ազատվում է բանտից և դառնում թագավորության երկրորդ ամենահզոր մարդը։ (Տվենը կարող էր ոգեշնչված լինել մի պատմական դեպքից, երբ Քրիստափոր Կոլումբոսն օգտագործել էր լուսնի խավարման մասին իր նախնական գիտելիքները)։

Հենկին տրվում է թագավորի գլխավոր նախարարի պաշտոնը, և բոլորը նրան վերաբերվում են մեծագույն վախով ու պատկառանքով։ Նա հայտարարում է, որ իր միակ եկամուտը կկազմի թագավորության համախառն ազգային արդյունքի ցանկացած աճի որոշակի տոկոսը, որը կգոյանա Արթուրի գլխավոր նախարարի պաշտոնում իր գործադրած ջանքերի շնորհիվ։

### Իշխանության ստանձնում
Հենկը ծանոթանում է միջնադարյան սովորույթներին ու նախապաշարմունքներին։ Իր գերազանց գիտելիքների շնորհիվ նա կարողանում է գերազանցել ենթադրյալ կախարդներին և հրաշագործ եկեղեցական պաշտոնյաներին։ Խավարումից անմիջապես հետո մարդիկ սկսում են հավաքվել՝ հուսալով տեսնել Հենկի հերթական հրաշքը։ Մերլինը, նախանձելով Հենկին, ով փոխարինել էր իրեն թե՛ որպես թագավորի գլխավոր խորհրդական, թե՛ որպես երկրի ամենահզոր կախարդ, սկսում է լուրեր տարածել, թե Հենկը խաբեբա է։ Հենկը գաղտնի կերպով վառոդ և շանթարգել է պատրաստում, պայթուցիկ լիցքեր է տեղադրում Մերլինի աշտարակում, շանթարգելը դնում է գագաթին և հաղորդալարն անցկացնում դեպի պայթուցիկները։ Այնուհետև նա հայտարարում է, որ շուտով երկնքից կրակ կիջեցնի և կկործանի Մերլինի աշտարակը՝ մարտահրավեր նետելով Մերլինին օգտագործել իր կախարդանքը՝ դա կանխելու համար։ Կայծակը հարվածում է ձողին՝ գործի դնելով պայթուցիկ լիցքերը և հողին հավասարեցնելով աշտարակը, ինչն էլ ավելի է վնասում Մերլինի հեղինակությանը։

Հենկն օգտագործում է իր իշխանությունն ու գիտելիքները՝ երկիրն արդյունաբերականացնելու համար՝ իշխող դասակարգի թիկունքում։ Նրա օգնականը Քլարենսն է, ում նա կրթում է, աստիճանաբար հայտնում իր գաղտնիքների մեծ մասը և ի վերջո սկսում է մեծապես վստահել նրան։ Հենկը դպրոցներ է հիմնում՝ 20-րդ դարի գաղափարներ և ժամանակակից անգլերեն դասավանդելու համար՝ այդպիսով նոր սերնդին դուրս բերելով միջնադարյան կյանքի սահմանափակումներից, և կառուցում է գաղտնի գործարաններ՝ ժամանակակից գործիքներ ու զենքեր արտադրելու համար։ Նա ուշադիր ընտրում է այն անհատներին, ում թույլ է տալիս մուտք գործել իր գործարաններ ու դպրոցներ։

Երբ Հենկն աստիճանաբար հարմարվում է, նա սկսում է հաճախել միջնադարյան մրցաշարերի։ Թյուրիմացության պատճառով սըր Սագրադորը նրան մարտահրավեր է նետում մահացու մենամարտի։ Մարտը պետք է կայանա այն ժամանակ, երբ Սագրադորը վերադառնա Սուրբ Գրաալի իր որոնումներից։ Հենկն ընդունում է մարտահրավերը և հաջորդ մի քանի տարիներն անցկացնում է ազնվականության թիկունքում 19-րդ դարի ենթակառուցվածքներ ստեղծելով։ Նա արկածների է մեկնում մի թափառող աղջկա հետ, ում անունն էր Դեմուազել Ալիսանդա լա Քարտելուազ, որին Հենկը կնքում է «Սենդի» մականունով, որպեսզի փրկի նրա թագավորական «տիրուհիներին», որոնց գերության մեջ էին պահում մարդակեր հսկաները։ Ճանապարհին Հենկը հանդիպում է Մորգանա փերիին։ Ի վերջո բացահայտվում է, որ «արքայադուստրերը», «հսկաները» և «ամրոցները» իրականում խոզեր են, որոնք պատկանում են գյուղացի խոզարածներին, սակայն Սենդիի համար դրանք դեռևս երևում են որպես արքայական անձինք։ Հենկը գնում է խոզերին գյուղացիներից, և նրանք երկուսով ուղևորվում են Կամելոտ։

Ճանապարհին նրանք հանդիպում են ուխտավորների մի խմբի, որն ուղևորվում էր դեպի Սրբության հովիտ։ Սակայն ուխտավորների մի այլ խումբ գալիս է հենց այդ ուղղությունից և լուր է բերում, թե հովտի հայտնի աղբյուրը ցամաքել է։ Ըստ լեգենդի՝ վաղուց աղբյուրը ցամաքել էր այն բանից հետո, երբ հովտի վանքի վանականները դրա ջրով բաղնիք էին կառուցել։ Բաղնիքը քանդվել էր, և ջուրն իսկույն վերադարձել էր, բայց այս անգամ այն կանգնել էր առանց որևէ հստակ պատճառի։ Հենկին խնդրում են վերականգնել աղբյուրը, թեև Մերլինն արդեն փորձում էր դա անել։ Երբ Մերլինը ձախողվում է, նա պնդում է, թե աղբյուրը պղծվել է դևի կողմից, և այն այլևս երբեք չի հոսի։ Հենկը Կամելոտից օգնականներ է կանչում, որոնք իրենց հետ բերում են պոմպ և պայթուցիկներ։ Նրանք նորոգում են աղբյուրը, և Հենկը «վտարում է» դևին։ Աղբյուրը վերականգնելուց հետո Հենկը շարունակում է մերկացնել մի այլ կախարդի, ով պնդում էր, թե կարող է ասել, թե աշխարհում ցանկացած մարդ ինչով է զբաղված, ներառյալ Արթուր թագավորը։ Հեռախոսի միջոցով Հենկը գիտի, որ թագավորը հեծյալ գալիս է տեսնելու վերականգնված աղբյուրը և ամենևին էլ «որսից հետո չի հանգստանում», ինչպես պնդում էր կեղծ մարգարեն, և թագավորը հասնում է հովիտ հենց այնպես, ինչպես Հենկը կանխագուշակել էր։

Հենկը որոշում է ճանապարհորդել աղքատների շրջանում՝ գյուղացու հագուստով քողարկված, որպեսզի պարզի, թե ինչպես են նրանք իրականում ապրում։ Արթուր թագավորը միանում է նրան, սակայն մեծ դժվարությամբ է կարողանում համոզիչ կերպով գյուղացու նման պահել իրեն։ Արթուրը որոշ չափով հուսահատվում է՝ սեփական աչքերով տեսնելով իր հպատակների կյանքի մակարդակը։ Երկուսով հանդիպում են գյուղացիների Արթուրի թագավորության մի փոքր կալվածքում, որտեղ Արթուրին ընդունում են որպես խելագարի, երբ նա գյուղատնտեսության մասին մի քանի տարօրինակ ու սխալ դիտողություններ է անում։ Հենկը փորձում է գյուղացիներին սովորեցնել աշխատավարձի արժեքի տարրական տեսությունը, որը նրանք մերժում են, և փաստարկը շահելու իր մոլուցքի մեջ նա պատահաբար խոստովանում է, որ իր լսարանի անդամներից մեկը հավելյալ է վճարել աշխատողին, ինչը ծանր հանցագործություն էր։ Լսարանն այնուհետև վերածվում է ամբոխի, որը սկսում է հետապնդել Հենկին ու Արթուրին։ Թվում է, թե նրանք փրկվում են վտանգից, երբ մի ազնվական հրավիրում է նրանց իր շքախումբ, սակայն նա ստրկացնում է նրանց և վաճառում մի այլ՝ առանձնահատուկ դաժան ստրկատիրոջ, ով նրանց տանում է Լոնդոն։

Լոնդոնում Հենկը գողանում է մի կտոր մետաղ և օգտագործում այն ինքնաշեն բացիչ պատրաստելու համար։ Սակայն նախքան նա կկարողանար ազատել թագավորին, մութ ժամանակ նրանց կացարան է մտնում մի մարդ։ Շփոթելով նրան ստրկավարի հետ՝ Հենկը կռվի է բռնվում նրա հետ։ Նրանք երկուսն էլ ձերբակալվում են։ Հենկը ստելով ազատվում է, սակայն նրա բացակայության ընթացքում իսկական ստրկավարը բացահայտում է Հենկի փախուստը։ Քանի որ Հենկը ամենաթանկարժեք ստրուկն էր, նա պետք է վաճառվեր հաջորդ օրը։ Մարդը կատաղում է և սկսում ծեծել մյուս ստրուկներին, ովքեր դիմադրում են և սպանում նրան։ Բոլոր ստրուկները, ներառյալ թագավորը, կկախվեն հենց որ Հենկը գտնվի։ Հենկը գերեվարվում է, բայց նա և Արթուրը փրկվում են Լանսելոտի գլխավորած ասպետների խմբի կողմից, ովքեր հեծանիվներ էին վարում։ Այնուհետև թագավորը խիստ թշնամանում է ստրկության դեմ և երդվում վերացնել այն, երբ ազատվեն, ինչը մեծապես ուրախացնում է Հենկին։

Սագրադորը վերադառնում է իր որոնումներից և մենամարտում Հենկի հետ, ով հաղթում է նրան և ևս յոթ հոգու, այդ թվում՝ Գալահադին ու Լանսելոտին՝ օգտագործելով արկան (lasso)։ Երբ Մերլինը գողանում է Հենկի արկանը, Սագրադորը վերադառնում է նրան նորից մարտահրավեր նետելու։ Այս անգամ Հենկը սպանում է նրան ատրճանակով։ Նա շարունակում է մարտահրավեր նետել Բրիտանիայի ասպետներին՝ հարձակվելու իր վրա զանգվածաբար, ինչը նրանք անում են։ Այն բանից հետո, երբ նա իր ատրճանակներով սպանում է ևս ինը ասպետի, մնացածները նահանջում են ու փախչում։ Հաջորդ օրը Հենկը երկրին է բացահայտում իր ստեղծած 19-րդ դարի ենթակառուցվածքները։

### Եկեղեցական արգելք
Երեք տարի անց Հենկն ամուսնացել է Սենդիի հետ, և նրանք երեխա ունեն։ Երբ երեխան ծանր հիվանդանում է, Հենկի բժիշկները խորհուրդ են տալիս նրան ընտանիքի հետ մեկնել արտերկիր, քանի դեռ երեխան ապաքինվում է։ Իրականում դա Կաթոլիկ եկեղեցու կողմից կազմակերպված հնարք է՝ Հենկին երկրից հեռացնելու համար։ Հենկի բացակայության շաբաթների ընթացքում Արթուրը բացահայտում է Գվինևրայի դավաճանությունը Լանսելոտի հետ։ Դա պատերազմ է առաջացնում Լանսելոտի և Արթուրի միջև, ով ի վերջո սպանվում է սըր Մորդրեդի կողմից։

Այնուհետև Եկեղեցին երկրի վրա արգելանք (ինտերդիկտ) է սահմանում, ինչը ստիպում է ժողովրդին ապստամբել Հենկի դեմ։ Հենկը տեսնում է, որ ինչ-որ բան այն չէ, և վերադառնում է Բրիտանիա։ Քլարենսը նրան տեղեկացնում է պատերազմի մասին։ Ժամանակի ընթացքում Քլարենսը հավաքում է 52 դեռահաս կուրսանտների, ովքեր պետք է մարտնչեն ամբողջ Բրիտանիայի դեմ։ Հենկի խումբն ամրանում է Մերլինի քարանձավում՝ ականապատ դաշտով, էլեկտրական լարերով և Գատլինգի գնդացիրներով։ Եկեղեցին 30,000 ասպետներից բաղկացած բանակ է ուղարկում նրանց վրա հարձակվելու համար, սակայն կուրսանտները կոտորում են նրանց։

Սակայն Հենքի մարդիկ այժմ փակված էին քարայրում՝ շրջապատված դիակների պատով, և հիվանդանում էին հազարավոր դիակներից տարածվող գարշահոտ թունավոր գոլորշուց։ Հենքը փորձում է օգնություն ցույց տալ ցանկացած վիրավորի, սակայն առաջին իսկ մարդը, ում փորձում է օգնել՝ Սըր Մելիագրաունսը, դանակահարում է նրան։ Վնասվածքը լուրջ չէ, բայց նա գամվում է անկողնուն։ Սկսում է տարածվել հիվանդությունը։ Մի գիշեր Քլարենսը տեսնում է, թե ինչպես է Մերլինը կախարդանք գործում Հենքի վրա՝ հայտարարելով, որ նա քնելու է 1300 տարի։ Մերլինը սկսում է խելագարի պես ծիծաղել, սակայն վերջում հոսանքահարվում է էլեկտրական լարերից մեկին դիպչելով։ Քլարենսը և մյուսները, ըստ երևույթին, բոլորը մահանում են քարայրում՝ հիվանդությունից։

Ավելի քան հազարամյակ անց պատմողը հասցնում է ավարտել ձեռագիրը և գտնում է Հենկին մահվան մահճում՝ Սենդիի մասին երազելիս։ Նա փորձում է անել իր վերջին «ազդեցիկ քայլը», բայց մահանում է նախքան այն ավարտին հասցնելը։

## Ծագում, շարադրում և ժամանակակից քննադատական արձագանք
մինի|Առաջին անգլիական հրատարակություն, 1889 թ․
Տվենի առաջին առնչությունը «Արթուրի մահը» երկի հետ տեղի է ունեցել 1880 թվականին, երբ նրա ընտանիքի անդամներից մեկը գնել էր Սիդնի Լանիերի կողմից վերամշակված (բոուդլերացված) հրատարակությունը՝ «Տղայի Արթուր թագավորը»։ Հայտնի չէ՝ նա կարդացել է այս մանկական տարբերակը, թե ոչ։ Այնուամենայնիվ, նա հաստատապես կարդացել է բնօրինակ՝ չկրճատված ստեղծագործությունը այն բանից հետո, երբ նրա մտերիմ ընկեր Ջորջ Վաշինգտոն Քեյբլը խորհուրդ տվեց այն իրեն 1884 թվականի նոյեմբերին։ 1884-1885 թթ. ձմռանը, երբ զույգը ճանապարհորդում էր դասախոսական շրջագայությամբ որպես «Հանճարի երկվորյակներ», Քեյբլը նկատեց «Արթուրի մահը» Նյու Յորքի Ռոչեսթեր քաղաքի գրախանութներից մեկի առաջին սեղանին, որը երկուսն էլ զննում էին։ Քեյբլը մատնացույց արեց հատորը և ասաց. «Դու այն երբեք ձեռքիցդ ցած չես դնի, մինչև չկարդաս կազմից կազմ»։ Տվենը գնեց այդ օրինակը և կարդաց այն գրեթե մեկ շնչով՝ հաջորդ դասախոսության վայր մեկնելիս՝ գնացքի մեջ։ Իր սեփական գրքի մեծ հաջողությունից հետո Տվենը Քեյբլին վերագրեց իր ոգեշնչումը՝ նրան անվանելով «իմ գրքի կնքահայրը»։

Շատ չանցած՝ 1884 թվականի դեկտեմբերին, Տվենի մոտ առաջացավ «Կոնեկտիկուտցի յանկին Թագավոր Արթուրի արքունիքում» վեպի գաղափարը և աշխատեց դրա իրականացման վրա 1885-1889 թվականներին։  Շարադրման հիմնական մասն արվել է Նյու Յորքի Էլմիրա քաղաքում գտնվող Տվենի ամառանոցում և ավարտին է հասցվել Կոնեկտիկուտ նահանգի Հարթֆորդ քաղաքում։ Այն առաջին անգամ հրատարակվել է Անգլիայում՝ Chatto & Windus հրատարակչության կողմից «Յանկին Արթուր թագավորի պալատում» վերնագրով 1889 թվականի դեկտեմբերին։

Գրող և քննադատ Ուիլյամ Դին Հաուելսն այն անվանել է Տվենի լավագույն գործը և «ժողովրդավարության առարկայական դաս»։ Ստեղծագործությունը որոշակի վրդովմունքով ընդունվեց Մեծ Բրիտանիայում, որտեղ այն դիտարկվեց որպես «ուղղակի հարձակում [դրա] ժառանգական և արիստոկրատական հաստատությունների վրա»։

## Վերլուծություն
Գիրքը ծաղրում է ժամանակակից հասարակությունը, սակայն դրա հիմնական ուղղվածությունը ասպետության ռոմանտիկացված գաղափարների և Միջնադարի իդեալականացման երգիծանքն է, որը բնորոշ էր սըր Վալտեր Սքոթի վեպերին և 19-րդ դարի այլ գրականությանը։ Տվենը առանձնահատուկ հակակրանք ուներ Սկոտի նկատմամբ՝ նրան մեղադրելով մարտերի վերաբերյալ իր ունեցած ռոմանտիկ վերաբերմունքի մեջ, ինչը հանգեցրեց նրան, որ հարավային նահանգները որոշեցին մասնակցել Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմին։ «Կյանքը Միսիսիպիի վրա» (Life on the Mississippi) երկում նա գրում է․Օրինակ՝ գիրքը միջնադարյան մարդկանց պատկերում է որպես չափազանց դյուրահավատների, ինչպես այն դեպքում, երբ Մերլինը պատրաստում է «անտեսանելիության քող», որն, ըստ նրա, կրողին անտեսանելի է դարձնում թշնամիների համար, թեև ընկերները դեռ կարող են տեսնել նրան։ Ասպետ սըր Սագրադորը կրում է այն Հենկի դեմ մարտի ժամանակ, ով ձևացնում է, թե չի տեսնում Սագրադորին՝ հանդիսատեսի վրա տպավորություն թողնելու համար։

Հենկ Մորգանի կարծիքները նաև խիստ դատապարտող են միջնադարյան շրջանի Կաթոլիկ եկեղեցու նկատմամբ․ Յանկին եկեղեցին տեսնում է որպես ճնշող մի հաստատություն, որը խեղդում է գիտությունը և գյուղացիներին հեզություն է սովորեցնում միայն որպես միջոց՝ կանխելու եկեղեցական իշխանության տապալումն ու հարկահավաքությունը։ Գիրքը պարունակում է նաև սնահավատության վտանգների և ստրկության սարսափների բազմաթիվ նկարագրություններ ու դատապարտումներ։

Գիրքը վկայում է Ջորջիստական տնտեսագիտության և սոցիալական տեսության նկատմամբ Տվենի աճող հետաքրքրության մասին։ Դա հատկապես ակնհայտ է ջորջիստ ակտիվիստ Դենիել Քարտեր Բիրդի մեկնաբանական պատկերազարդումներում։ Տվենը հավանություն է տվել յուրաքանչյուր պատկերազարդմանը, իսկ «Մարկ Տվենի հանրագիտարանի» (The Mark Twain Encyclopedia) խմբագիրները պատկերազարդումները համարել են ստեղծագործության անբաժանելի մասը։

Ջորջ Օրուելը խստորեն դատապարտել է գիրքը. «[Տվենը] իր ժամանակը վատնել է այնպիսի խեղկատակությունների վրա, ինչպիսին է «Կոնեկտիկուտցի յանկին Արթուր թագավորի արքունիքում» վեպը, որը կանխամտածված շողոքորթություն է ամերիկյան կյանքի այն ամենի նկատմամբ, ինչը վատագույնն է ու ամենագռեհիկը» (օրինակ՝ ամերիկյան տարբեր գյուտերն ու հաստատությունները, որոնք Հենկ Մորգանը ներմուծում է 6-րդ դարի Բրիտանիա, և որոնց գերազանցությունն ու առավելությունն ընդունվում են որպես ինքնին հասկանալի փաստ)։

Հնարավոր է գիրքը դիտարկել որպես Տվենի համար անցումային կարևոր ստեղծագործություն, քանի որ դրա նախնական, ավելի լուսավոր հատվածները հիշեցնում են նրա հումորային պատմվածքների (tall tales) սահմանային հումորը, ինչպիսին է «Կալավերաս գավառի հռչակավոր ցատկող գորտը», մինչդեռ վերջին ապոկալիպտիկ գլուխներում մարդկային վարքագծի նկատմամբ կործանարար հայացքն ավելի հոգեհարազատ է Տվենի ուշ շրջանի մռայլ գործերին, ինչպիսիք են «Խորհրդավոր անծանոթը» և «Նամակներ Երկրից»։

Գրքի հաճախ անտեսված կողմերից մեկն այն էմոցիոնալ ուժգնությունն է, որը Հենկը տածում է իր ընտանիքի՝ կնոջ՝ Սենդիի և երեխայի՝ Հելլո-Սենթրալի (Hello-Central) նկատմամբ։ Տվենի սեփական որդին՝ Լենգդոնը, մահացել էր դիֆթերիայից 19 ամսական հասակում, ինչը, հավանաբար, արտացոլվել է Հելլո-Սենթրալի կրուպի (membranous croup) նկարագրության մեջ։ Տվենը նաև ապրել է իր երեք դուստրերից երկուսից երկար, սակայն նրանք երկուսն էլ մահացել են գրքի ավարտից հետո։ Վեպի վերջին գլուխները լի են Հենկի սիրո խոստովանություններով, որոնք գագաթնակետին են հասնում նրա վերջին զառանցանքի մեջ, որտեղ «տասներեք դարերի անդունդը, որ բացվել է իմ ու քո միջև», ավելի վատ է, քան մահը։

## Որպես գիտական ֆանտաստիկա
Թեև «Կոնեկտիկուտցի յանկին» երբեմն համարվում է գիտական ֆանտաստիկայի ժամանակի միջով ճանապարհորդության ենթաժանրի հիմնադիր աշխատությունը, Տվենի վեպն ուներ մի քանի կարևոր անմիջական նախորդներ։ Դրանց թվում են Հ. Ջ. Ուելսի «Քրոնիկ արգոնավորդները» (1888) պատմվածքը, որը «Ժամանակի մեքենա» (1895) երկի նախակարապետն էր։ Նաև «Կոնեկտիկուտցի յանկիից» մեկ տարի առաջ հրատարակվել էր Էդվարդ Բելամիի չափազանց հանրաճանաչ «Հայացք հետ» (1888) գործը, որտեղ գլխավոր հերոսը հիպնոսի միջոցով քնում և արթնանում է 2000 թվականին։ Եվս մեկ ամերիկյան վեպ, որը կարող էր ավելի ուղղակի ներշնչանք հանդիսանալ Տվենի համար, Չարլզ Հեբեր Քլարկի «Բախտավոր կղզին» (1882) էր։ Այս վեպում տեխնիկապես հմուտ մի ամերիկացի նավաբեկության է ենթարկվում մի կղզում, որն անջատվել էր Բրիտանիայից Արթուրյան ժամանակներում և այլևս երբեք չէր զարգացել:

Տվենի գիրքը ներմուծեց այն, ինչը մնում է ժամանակի միջով ճանապարհորդության գրականության հիմնական գրական հնարքներից մեկը. ժամանակակից մարդը հանկարծակի նետվում է անցյալ՝ ճանապարհորդի վերահսկողությունից լիովին դուրս որևէ ուժի պատճառով, անդառնալիորեն մնում է այնտեղ և ստիպված է լինում հարմարվել իրավիճակին՝ սովորաբար փորձելով ժամանակակից գյուտերն ու հաստատությունները ներմուծել անցյալի հասարակություն։ Գիտական ֆանտաստիկայի մի քանի գործեր, որոնք համարվում են դասական, հստակորեն հետևում են Տվենի սահմանած այս մոդելին, ինչպիսիք են Լ. Սպրեյգ դը Քամփի «Թող խավար չլինի» (Lest Darkness Fall) և Պոլ Անդերսոնի «Մարդը, ով վաղ էր եկել» (The Man Who Came Early) երկերը։ Ժամանակի միջով ճանապարհորդության գրականության այս ճյուղն ակնհայտորեն տարբերվում է Ուելսի ստեղծագործությունների հիմնական օրինաչափությունից, որտեղ գլխավոր հերոսը տիրապետում է ժամանակի մեքենայի և կարողանում է իր կամքով ճանապարհորդել ժամանակի մեջ հետ ու առաջ։ Այս գրական հնարքը շարունակում է կիրառվել ժամանակակից գիտական ֆանտաստիկայում՝ սկսած հանրաճանաչ ամերիկյան պատմություններից, ինչպիսին է Մայքլ Քրայթոնի «Ժամանակի գիծը» (Timeline), մինչև ճապոնական Իսեկայ (Isekai) ժանրը, օրինակ՝ «Ձեռքի վարպետ Սայտոն այլ աշխարհում» (Handyman Saitō in Another World):

## Վերամշակումներ և հիշատակումներ
մինի|''Կոնեկտիկուտցի յանկին Արթուր թագավորի արքունիքում'' (1921 թ. ֆիլմ)
20-րդ դարի սկզբից ի վեր այս հայտնի պատմությունը բազմիցս բեմադրվել է, վերածվել լիամետրաժ գեղարվեստական ֆիլմերի և մուլտիպլիկացիոն մուլտֆիլմերի։

* Ամենավաղ կինոտարբերակը Fox ստուդիայի 1921 թվականի համր ֆիլմն է։
* 1927 թվականին վեպը վերածվել է «Կոնեկտիկուտցի յանկին» մյուզիքլի՝ Ռիչարդ Ռոջերսի և Լորենց Հարթի կողմից։
* 1931 թվականի ֆիլմում, որը նույնպես կոչվում է «Կոնեկտիկուտցի յանկին», գլխավոր դերում հանդես է գալիս Ուիլ Ռոջերսը։
* «Ասպետը մեկ օրով» (A Knight for a Day) Disney-ի 1946 թվականի կարճամետրաժ ֆիլմն է՝ Գուֆիի մասնակցությամբ, որը թույլ կերպով ոգեշնչված է վեպից։
* Պատմությունը հարմարեցվել է որպես մեկժամյա ռադիոներկայացում, որը հեռարձակվել է 1947 թվականի հոկտեմբերի 5-ին Ford Theatre-ի եթերում՝ Կարլ Սվենսոնի մասնակցությամբ։
* 1949 թվականի երաժշտական ֆիլմում հանդես են գալիս Բինգ Քրոսբին և Ռոնդա Ֆլեմինգը՝ Ջիմի Վան Հյուսենի և Վիկտոր Յանգի երաժշտությամբ։
* 1960 թվականին Թենեսի Էռնի Ֆորդը նկարահանվել է հեռուստատեսային ադապտացիայի մեջ։
* 1966 թվականի «Սուպերբոյի արկածները» սերիալի դրվագներից մեկում հերոսը հետ է գնում դեպի Արթուր թագավորի Կամելոտ և պայքարում Մերլինի ու նրա Սև ասպետի դեմ։
* 1970 թվականին գիրքը վերածվել է 74-րդ րոպեանոց անիմացիոն հեռուստատեսային հատուկ թողարկման՝ Զորան Յանջիչի ռեժիսուրայով, որտեղ գլխավոր հերոսին ձայնավորել է Օրսոն Բինը։
* 1976 թվականի խորհրդային «Ժամանակի հայելին» (Зеркало времени) անիմացիոն ֆիլմը ներառում է մի հատված, որը վեպի մի մասի ադապտացիան է:
* 1978 թվականի «Once Upon a Classic» հեռուստաշարքի «Կոնեկտիկուտցի յանկին Արթուր թագավորի արքունիքում» դրվագը մի ադապտացիա է, որտեղ հանդես են գալիս Փոլ Ռադը և Տովա Ֆելդշուհը, իսկ Ռիչարդ Բեյսհարթը մարմնավորում է Արթուրին, իսկ Ռոսկո Լի Բրաունը`Մերլինին։ Այս դրվագը 1987 թվականին թողարկվել է որպես լիամետրաժ ֆիլմ VHS և լազերային սկավառակների վրա MasterVision-ի կողմից՝ «Մարկ Տվենի Կոնեկտիկուտցի յանկին․․․» շապիկի վերնագրով իսկ ավելի ուշ՝ որպես կրկնակի DVD թողարկում «The Amazing Mr. Blunden»-ի հետ։ DVD տարբերակը, որը թողարկվել է East West DVD բյուջետային լեյբլի կողմից՝ 1 դոլար առաջարկվող մանրածախ գնով, չունի սերիալի ներածությունը և Բիլ Բիքսբիի նախաբանը։
* 1979 թվականին Disney-ը թողարկեց «Չնույնականացված թռչող տարօրինակը» (Unidentified Flying Oddball) ֆիլմը, որը հայտնի է նաև որպես «Տիեզերագնացն Արթուր թագավորի արքունիքում»։
* 1979-ին թողարկվեց նաև Բագզ Բանիի հատուկ թողարկումը՝ «Կոնեկտիկուտցի ճագարն Արթուր թագավորի արքունիքում», որը Չակ Ջոնսի կողմից նկարագրվել է որպես «գրագողություն»։
* «Տրանսֆորմերներ» հեռուստասերիալի 2-րդ եթերաշրջանը ներառում է «Դեսեպտիկոն զավթիչն Արթուր թագավորի արքունիքում» դրվագը, որը պատկերում է Միջնադար ուղարկված Ավտոբոտների և Դեսեպտիկոնների մի խմբի։
* 1987 թվականին Disney-ը նույնիսկ հարգանքի տուրք մատուցեց պատմությանը «DuckTales»-ի առաջին եթերաշրջանի դրվագներից մեկում («Sir Gyro de Gearloose»), որտեղ Գիրոն կառուցում է ժամանակի մեքենա և ժամանակակից դարաշրջանից փախչում է դեպի Արթուր թագավորի ժամանակները՝ իր հետ տանելով Հյուիին, Դյուիին և Լուիին։
* 1988 թվականին հայտնվեց խորհրդային տարբերակը, որը կոչվում էր «Յանկիի նոր արկածները Արթուր թագավորի արքունիքում»։
* Այն վերածվել է 1989 թվականի հեռուստաֆիլմի Փոլ Զինդելի կողմից, որտեղ նկարահանվել են Քեշիա Նայթ Փուլիամը և Ռենե Օբերժոնուան։
* «ՄաքԳայվեր» (MacGyver) հեռուստասերիալը ներառում է երկմասանի ադապտացիա («Բարի ասպետ ՄաքԳայվերը», 7-րդ եթերաշրջան, 7-րդ և 8-րդ դրվագներ, 1991 թ․), որտեղ ժամանակակից ինժեները տեղափոխվում է Արթուրի արքունիք, որտեղ նա օգտագործում է իր «կախարդանքը» (գիտությունը)՝ Մերլինին օգնելու և թագավորին մահացու դավադրությունից փրկելու համար։
* 1992 թվականի «Արթուր թագավորը և արդարության ասպետները» մուլտսերիալը նույնպես կարող է դիտվել որպես վեպից ոգեշնչված գործ։
* 1995 թվականին Ուոլթ Դիսնեյ ընկերությունը վեպը վերածեց «Արթուր թագավորի արքունիքի առաջին ասպետը» գեղարվեստական ֆիլմի։
* Նույնպես 1995 թվականին Ֆիլիպ Ռոսը խաղաց տեղափոխված ավագ դպրոցի աշակերտի դերը «Երիտասարդ կոնեկտիկուտցի յանկին Արթուր թագավորի արքունիքում» ֆիլմում, որտեղ Մայքլ Յորքը մարմնավորում էր Մերլինին։
* Թերրի Փրաթչեթի 1995 թվականի «Եղածն ու լինելիքը» (Once and Future) կարճ պատմվածքը պատմում է ժամանակի միջով ճանապարհորդող Մերվինի մասին, ով մնացել է նախաարթուրյան «Ավալոնում» և իրեն նմանեցնում է «կոնեկտիկուտցի յանկիին»։
* 1998 թվականին Disney-ը պատրաստեց ևս մեկ ադապտացիա Վուպի Գոլդբերգի մասնակցությամբ՝ «Ասպետը Կամելոտում»։
* 2001 թվականի «Սև ասպետը» ֆիլմը նույնպես ժամանակակից ամերիկացուն տեղափոխում է միջնադարյան Անգլիա (ոչ թե Արթուր թագավորի ժամանակները, այլ 1328 թվական), միևնույն ժամանակ ռասայական տարր ավելացնելով ժամանակի միջով ճանապարհորդի սյուժեին։

1990-ականների ընթացքում թողարկված մի քանի անկախ ֆիլմեր ոգեշնչվել են վեպից, ինչպիսիք են «Մթության բանակը» (Army of Darkness, 1992) և «Տրանսերներ» (Trancers) շարքի չորրորդ ու հինգերորդ մասերը:

Կարլ Սագանի «Կոնտակտ» վեպում գլխավոր հերոսուհին՝ Էլեոնորա Արոուեյը, կարդում է «Կոնեկտիկուտցի յանկին Արթուր թագավորի արքունիքում» գիրքը (հատկապես այն տեսարանը, երբ Հենկն առաջին անգամ մոտենում է Կամելոտին), երբ տեղեկանում է հոր մահվան մասին: «— Բրիջփո՞րտ, — հարցրի ես: — Կամելո՜տ, — պատասխանեց նա» մեջբերումն օգտագործվում է նաև գրքի վերջնամասում, իսկ պատմությունը ծառայում է որպես մետաֆոր՝ տեխնոլոգիական և էթիկական զարգացման տարբեր մակարդակների վրա գտնվող քաղաքակրթությունների միջև շփման համար։

«Յանկին» մեծապես ազդել է նաև խորհրդային ֆանտաստ գրողներ Արկադի և Բորիս Ստրուգացկիների և նրանց երկու հանրահայտ գրքերի վրա: Հումորային «Երկուշաբթին սկսվում է շաբաթ օրը» վիպակում Մերլինի կերպարն ամբողջությամբ վերցված է Մարկ Տվենի գրքից, և նա հաճախ հղումներ է անում դրան: «Դժվար է աստված լինել» վեպը, ըստ էության, «Յանկիի» վերապատմումն է՝ կենտրոնացած «չքաղաքակրթվածներին քաղաքակրթելու» բարոյական և էթիկական հարցերի վրա: Դրա վերջաբանը գրեթե նույնն է, ինչ «Յանկիինը». երկու գլխավոր հերոսներն էլ կոտրվում են այն մարդկանց դիակների ծանրության տակ, ում փորձում էին քաղաքակրթել:

«Մի անգամ հեքիաթում» (Once Upon a Time) հեռուստասերիալի հինգերորդ եթերաշրջանում հայտնվում է Հենկ Մորգանը: Նա ներկայացվում է «Երազների որսորդը» դրվագում որպես սըր Մորգան՝ մի այրի տղամարդ, ով ունի դեռահաս դուստր՝ Վիոլետը, և ապրում է կախարդական իրականության մեջ գոյություն ունեցող Կամելոտում: Վիոլետը դառնում է գլխավոր հերոս Հենրի Միլսի սիրելին: Մորգանն այլևս չի հայտնվում էկրանին, բայց հիշատակվում է հետագա դրվագներում: Նա և Վիոլետը, Կամելոտի այլ բնակիչների հետ միասին, տեղափոխվում են «իրական» աշխարհի Սթորիբրուկ քաղաք: Երբ Արթուրի արքունիքի մեծ մասը վերադառնում է Կամելոտ, Վիոլետը տեղեկացնում է Հենրիին, որ ինքը և հայրը կմնան Սթորիբրուկում, քանի որ իր հայրը ծնունդով նույն աշխարհի Կոնեկտիկուտ նահանգից է: Սերիալի հետ կապված «Հենրի և Վիոլետ» վեպը հաստատում է Տվենի գրքին համապատասխանող այլ մանրամասներ, օրինակ՝ այն, որ Հենկը հեռացել է Կոնեկտիկուտից 1889 թվականին:

Ջեյմս Ա. Օուենի «Իմաջինարիում Գեոգրաֆիկայի ժամանակագրությունը» (Chronicles of the Imaginarium Geographica) շարքում Հենկը հայտնվում է մի քանի գրքերում որպես ժամանակի միջով ճանապարհորդող «Սուրհանդակ», ում հավաքագրել է Մարկ Տվենը: Հենկն ի վիճակի է կամովին ճանապարհորդել ժամանակի և տարածության միջով՝ օգտագործելով կախարդական գրպանի ժամացույցը, որն ի վերջո անսարքության պատճառով նրան թողնում է ժամանակային հոսքի մեջ (Սենդին և Հելլո-Սենթրալը շարքում չեն հիշատակվում):

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1880-ականների վերպեր
Կատեգորիա:1889 գրականությունում
Կատեգորիա:1889 գրքեր
Կատեգորիա:1889 թվականի ամերիկյան վեպեր
Կատեգորիա:1889 վեպեր
Կատեգորիա:19-րդ դարի ամերիկյան վեպեր
Կատեգորիա:19-րդ դարի գրականություն
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գրականություն
Կատեգորիա:Ամերիկյան գիտաֆանտաստիկ վեպեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան վեպեր
Կատեգորիա:Անգլերեն գրականություն
Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր
Կատեգորիա:Անգլերեն վեպեր
Կատեգորիա:Գիտաֆանտաստիկ վեպեր
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Էկրանավորված ամերիկյան վեպեր
Կատեգորիա:Հեռուստասերիալների հիմք ծառայած ամերիկյան վեպեր
Կատեգորիա:Հեռուստասերիալների հիմք ծառայած վեպեր
Կատեգորիա:Մարկ Տվենի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Միջնադարի թեմատիկ գրքեր
Կատեգորիա:Պատմական վեպեր