Կոլումբոսի մամոնտ

**Կոլումբոսի Մամոնտ**, կամ **կոլումբյան մամոնտ** (), հյուսիսամերիկյան մամոնտի վերացած տեսակ։ Եղել է երբևէ գոյություն ունեցած փղերի ընտանիքի ամենամեծ ներկայացուցիչներից մեկը։ Հասուն արուների վզի բարձրությունը հասնում է մինչև 4 մ, իսկ նրանց քաշը մինչև 10 տոննա։ Կոլումբոսի մամոնտը սերտորեն կապված է եղել բրդոտ մամոնտի հետ (Mammuthus primigenius) և շոշափել է իր տարածության հյուսիսային սահմանը։

Ենթադրվում է, որ տեսակը կամ հարավային մամոնտի (Mammuthus meridionalis) հետնորդն է, որը գաղթել է Ամերիկա մայրցամաք Բերինգիայով մոտ 1,8 միլիոն տարի առաջ, կամ ավելի ուշ միջին պլեյստոցեն տափաստանային մամոնտի (Տրոգոնթերյան փիղ)։ Բեմական առումով կոլումբոսի մամոնտը, որը տարածվում էր Հյուսիսային Ամերիկայի հարավում մինչև պլեյստոցենի վերջը, համապատասխանում է Եվրասիայի միջին պլեյստոցենի տափաստանային մամոնտին, որն ապրում էր բարեխառն տափաստանային շրջաններում։ Մամոնտի վերջին տեսակը՝ բրդոտը, վերջինից առանձնացել է Եվրասիայում՝ մոտ 400 հազար տարի առաջ բիզոնի հետ գաղթելով Հյուսիսային Ամերիկա և այնտեղ հանդիպելով կոլումբիական մամոնտի հետ։ Երկու մամոնտների միջավայրերը շփվում էին։ Կոլումբոսի մամոնտը, որպես ավելի հնագույն և ջերմասեր ձև, բնակվում էր ԱՄՆ-ի հարավ-արևմուտքում և Մեքսիկայում, իսկ բրդոտ մամոնտը բնակվում Հյուսիսային Ամերիկայի ամբողջ սառույցից զերծ հատվածը Կոլումբիայի մամոնտի արևելքից և հյուսիսում։

Տեսակը անվանվել է Քրիստափոր Կոլումբոսի անունով։

Կոլումբոսի մամոնտի բրածո ատամների ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նա տափաստանային մամոնտի անմիջական ժառանգն էր, որը գաղթել է Հյուսիսային Ամերիկա մոտ 1,5 միլիոն տարի առաջ, այլ ոչ թե հարավային մամոնտի, որը կարծես թե չի հասել Ամերիկա։ 2018 թվականին հրապարակվել է Վայոմինգից (M. columbi_U) կոլումբիական մամոնտի (Mammuthus columbi) միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ն՝ ~13,4 հազար տարեկան։ Արևելյան Սիբիրում գտնվող Կրեստովկա գետից մամոնտի միտոքոնդրիալ և միջուկային գենոմների ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ նրա բնակչության հետնորդները դարձել են առաջին մամոնտները, որոնք բնակեցրել են Հյուսիսային Ամերիկան մոտ 1,5 միլիոն տարի առաջ։ n. Գիտությանը նախկինում անհայտ մամոնտի այս նոր տեսակը, որը սերտորեն կապված է տափաստանային մամոնտի հետ, որը կոչվում է «Կրեստովկա մամոնտ», կոլումբիական մամոնտի գենետիկ նախահայրն է։ Մոտ 420 հազար լ. ն. այս բնակչության հետնորդները խաչվեցին բրդոտ մամոնտների հետ, ինչը հանգեցրեց Կոլումբոսի մամոնտների հայտնվելուն։ Ավելի ուշ, հնարավոր է, որ տեղի է ունեցել Կոլումբոսի մամոնտներին բրդոտ մամոնտների հետ հատելու ևս մեկ դրվագ։

## Տարածվածություն
250px|thumb|Կոլումբոսի մամոնտի կմախքը
250px|thumb|վերականգնումը
Կոլումբոսի մամոնտն ապրում էր Հյուսիսային Ամերիկայի հսկայական տարածություններում միջին պլեյստոցենից սկսած։ Դրա անհետացումը տեղի է ունեցել Հոլոցենի սկզբին մոտ 12-10 հազար տարի առաջ, մեգաֆաունայի ուշ չորրորդական զանգվածային ոչնչացման ժամանակ։ Ի տարբերություն բրդոտ մամոնտի,Կոլումբոսի մամոնտը ապրում էր ոչ թե տունդրա֊տափաստաններում, այլ ավելի հարավային տափաստաններում և չուներ այդպիսի խիտ մորթի։ Կոլումբոսի մամոնտի մնացորդները հայտնաբերվել են Կալիֆոռնիայից մինչև Ֆլորիդա և Մեծ լճեր։ Գտածոների ամենահյուսիսային վայրերը գտնվում են Կանադայի հարավում, ամենահարավը՝ Նիկարագուայում։ Մամոնտների ամենամեծ համակենտրոնացումը, հավանաբար, եղել է Միացյալ Նահանգների կենտրոնական մասում՝ պրերիա շրջաններում։ Նմուշներից մեկը, որը հայտնաբերվել է Նեշվիլի մոտ, թվագրվում է ութ հազար տարի առաջ։ Այս կենդանիների ոսկորները հաճախ հանդիպում են մարդկային գործիքների հետ միասին, և դա վկայում է այն մասին, որ այս տեսակի կենդանիներին որսացել են Ամերիկայի առաջին բնակիչները։ Ենթադրաբար, Կլովիսի մշակույթի մարդկանց որսը եղել է Կոլումբոսի մամոնտի անհետացման հիմնական պատճառը, քանի որ պահպանվել է տափաստանային բուսականությունը, ի տարբերություն արկտիկական տունդրատափաստանների, այսինքն՝ մամոնտները չեն մահացել սննդի բացակայության պատճառով։ 2020 թվականին Մեխիկոյի շինարարական աշխատանքների ժամանակ հայտնաբերվել են մեծ քանակությամբ Կոլումբոսի մամոնտի մնացորդներ, Հնագիտական վայրն անվանվել է «Mammoth central» (англ.)։

## Ապրելակերպ
Կոլումբոսի մամոնտը հիմնականում սնվում էր խոտով։ Այս կենդանիների նախասիրությունները բավականին լավ հայտնի են, քանի որ բույսերի մնացորդները հաճախ հանդիպում են նրանց ատամներում։ Այս տվյալները հաստատվում են Բեչանի քարանձավում պահպանված գոմաղբի անալիզներով, որն այս կենդանիները որպես ապաստարան օգտագործել են առնվազն 1,5 հազար տարի։ Քարանձավի յուրահատուկ միկրոկլիմայում պահպանվել է մոտ 300 մ³ գոմաղբ, որի վերլուծությունը ցույց է տվել, որ այս կենդանիները 95% սնվել են խոտով։ Բացի այդ, նրանք կերել են մեղրային մորեխի, նարնջի մակլուրայի, կոլոսինտի և gymnocladus dioica-ի պտուղներից։ Բրածո բազմաթիվ գտածոների շնորհիվ գիտնականները կարողացել են հիմնականում վերակառուցել այս տեսակի կենդանիների սոցիալական վարքը։ Նրանք ապրում էին, ինչպես այսօր փղերի տեսակները, երկուսից քսան կենդանիներից բաղկացած մայրիշխանական խմբերում՝ հասուն էգի գլխավորությամբ։ Հասուն արուները նախիրներին էին մոտենում միայն զուգավորման շրջանում։ Մայրերը պետք է պաշտպանեին մամոնտի ձագերին խոշոր գիշատիչներից։ Դա նրանց մոտ ոչ միշտ էր ստացվում, ինչի մասին են վկայում ձագ մամոնտի ոսկորների բրածո գտածոները քարանձավներում, որոնք գտնվում են թրատամ վագրերի մնացորդների կողքին,որնք պատկանում են հոմոտերիումների ընտանիքին։

## Տաքսանոմիա
Այսօր Կոլումբոսի մամոնտը ներառում է նաև նախկինում հայտնի կայսերական մամոնտը (Mammuthus imperator) և Ջեֆերսոնի մամոնտը (Mammuthus jeffersoni)։ Կոլումբոսի մամոնտի ամենամոտ ազգականը գաճաճ մամոնտն է (Mammuthus exilis), որի քաշը հասնում էր ընդամենը 1000 կգ-ի։ Այն ապրել է Մանշյան կղզիներում և փոքրացել է կղզու գաճաճության ֆենոմենի պատճառով։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Paul S. Martin: *Quaternary Extinctions*. The University of Arizona Press, 1984. ISBN 0-8165-1100-4
* Miles Barton: *Wildes Amerika Zeugen der Eiszeit*. Egmont Verlag, 2003. ISBN 3-8025-1558-7

Կատեգորիա:Անհետացած տեսակներ
Կատեգորիա:Կնճիթավորներ
Կատեգորիա:Փղեր