I Իտալական լեգեոն

**I Իտալական լեգեոն** (), Հռոմեական լեգեոն կայսրության դարաշրջանում։

Ձևավորվել է 66 կամ 67 թվականի սեպտեմբերի 20-ին։ Լեգեոնը մասնակցել է 69 թվականի քաղաքացիական պատերազմին։ Պետության մեջ խաղաղություն հաստատվելուց հետո ուղարկվել է դեպի Դանուբի սահման, որի հետ էլ կապված է նրա հետագա ամբողջ պատմությունը։ Ստորաբաժանումը մասնակցել է Դակիայի նվաճմանը, արևելյան սահմանի հակամարտություններին։

Նրա մասին վերջին հիշատակումները վերաբերում են V դարի կեսերին։ I Իտալական լեգեոնի խորհրդանիշը վարազն էր, բայց օգտագործվում էր նաև ցուլը։

## Լեգեոնի պատմություն
### Հուլիոս-Կլավդիոսների դինաստիայի դարաշրջան և չորս կայսրերի տարիներ
Համաձայն մի արձանագրության՝ Ներոն կայսրը I Իտալական լեգեոնին հանձնել է արծիվը և այլ դրոշներ (որը նշանակում էր ստորաբաժանման ընդգրկումը հռոմեական բանակի կազմում) 66 թվականի կամ 67 թվականի սեպտեմբերի 20-ին։ Դա հաստատվում է հռոմեացի պատմաբան Դիոն Կասիոսի կողմից, որը հայտնում է, որ այդ լեգեոնը հիմնադրվել է Ներոնի կողմից։ Ստորաբաժանումը բաղկացած էր միայն այն զինվորներից, որոնց հասակը հասնում էր վեց ֆուտի (մոտ 180 սանտիմետր), և այն ձևավորվել էր Հայաստանում և արևելյան այլ երկրներում ապագա արշավի համար։ Ներոնը նոր լեգեոնն անվանում էր «Ալեքսանդր Մակեդոնացու փաղանգ», ինչը նույնպես մատնանշում է կայսեր ցանկությունը՝ այն օգտագործել արևելյան արշավանքներում։ Սակայն մի քանի շաբաթ անց XII Կայծակնային լեգեոնը ջախջախվեց ապստամբ հրեաների կողմից, և նախատեսված Կասպիական արշավանքը այդպես էլ չկայացավ։

Ենթադրվում է, որ հռոմեական նավատորմը նորակոչիկներ էր տեղափոխում դեպի արևելք, երբ լեգեոնը այլ առաջադրանք ստացավ և վերահասցեավորվեց դեպի Գալլիա, որտեղ Լուգդունյան Գալլիայի կառավարիչ Գայոս Հուլիոս Վինդեքսը ապստամբեց 68 թվականի առաջին շաբաթներին։ Մարտին կամ ապրիլին I Իտալական լեգեոնը ժամանեց Գալլիա։ Այս ամսաթվերը մեզ կանգնեցնում են հետևյալ խնդրի առաջ. որտե՞ղ էր լեգեոնը 66 թվականի սեպտեմբերից մինչև 68 թվականի մարտ ամիսն ընկած ժամանակահատվածում։ Նման ժամանակային բացը կրճատելու համար որոշ գիտնականներ ենթադրել են, որ այն հիմնադրվել է ոչ թե 66, այլ 67 թվականին։ Յոնա Լենդերինգը նման վարկածը համարում է ավելորդ։ Նրա կարծիքով՝ 66/67 թվականների ձմռանը նորակոչիկներն անցել են մարտական պատրաստություն, որից հետո 67 թվականի գարնանը ուղարկվել են արևելք, աշնանը վերադարձել, իսկ 68 թվականի գարնանը ժամանել են Գալլիա։

Սակայն, մինչ լեգեոնը երթի մեջ էր, Վերին Գերմանիայի կառավարիչ Լուցիուս Վերգինիուս Ռուֆուսը ճնշեց Վինդեքսի ապստամբությունը։ Նույն թվականի հունիսին Ներոնը ինքնասպան եղավ, իսկ Գալբան դարձավ նոր կայսրը։ Նրա հրամանով լեգեոնը վերաբաշխվեց Լուգդունում։ Բայց, երբ 69 թվականի սկզբին Ներքին Գերմանիայի կառավարիչ Վիտելլիոսն իրեն կայսր հռչակեց, ստորաբաժանումը լքեց իր բազան և միացավ նոր տիրակալի բանակին՝ դեպի Իտալիա տանող ճանապարհին։ I Իտալական լեգեոնի մարտական մկրտությունը տեղի է ունեցել ապրիլի 14-ին Բեդրիակի առաջին ճակատամարտում, որտեղ նա խիզախություն է ցուցաբերել։ Վիտելլիոսի հակառակորդ Օտոնը (որն այդ ժամանակ տապալել էր Գալբային) պարտություն կրեց։ Նույն տարվա հոկտեմբերի 24-ին I Իտալական լեգեոնը կրկին կռվեց Կրեմոնայի մոտ, բայց արդեն Վեսպասիանոսի զորքերի դեմ, սակայն ջախջախվեց։ Շուտով Վիտելլիոսը գահընկեց արվեց և սպանվեց, իսկ գահին բարձրացավ Վեսպասիանոսը։
մինի|Իտալական  I լեգեոնի կնիք

### Ֆլավիոսների դինաստիայի դարաշրջան
Նոր կայսրը I Իտալական լեգեոնն ուղարկեց Մեզիա, որտեղ այն տեղակայվեց Նովայում և փոխարինեց VIII Օգոստոսյան լեգեոնին։ Այլ տվյալներով՝ դիտարկվող ժամանակահատվածում ստորաբաժանումը տեղակայված էր Դուրոստորում։ 69/70 թվականների ձմռանը Դանուբից հյուսիս ապրող սարմատները, օգտվելով քաղաքացիական պատերազմի հետևանքով Հռոմեական կայսրության թուլացումից, ներխուժեցին Մյոզիա։ Կառավարիչ Ֆոնտեյ Ագրիպպան պարտություն կրեց և սպանվեց մարտում, և, հետևաբար, կարելի է ենթադրել, որ I Իտալական լեգեոնը ջախջախված հռոմեական զորամասերից մեկն էր։ 70 թվականի ընթացքում նոր կառավարիչ Ռուբրիուս Գալլուսը կարողացավ վերականգնել կարգը։

Լեգեոնը մնացել է Նովայում դարեր շարունակ։ Ոչ մի փաստ չկա, որ նրա մշտական ​​ճամբարը գտնվել է որևէ այլ տեղ, թեև առանձին վեքսիլյացիաներ հանդիպում են կայսրության տարբեր մասերում։ Մի քանի արձանագրություններ վկայում են Ղրիմում՝ Տավրիկյան Խերսոնեսում, I Իտալական լեգեոնի ներկայության մասին I դարում։ Հնարավոր է, լեգեոնի զինվորներն էին պատասխանատու Ղրիմ աքսորված Հռոմի եպիսկոպոս Կղեմես I-ի մահապատժի համար։ Ամենայն հավանականությամբ, ստորաբաժանումը մտնում էր հռոմեական բանակի կազմի մեջ, որը մասնակցել է Դակիա արշավանքին և Տապայի ճակատամարտին 88 թվականին։ Մյոզիան երկու նահանգների բաժանվելուց հետո լեգեոնի բազան Նովեում սկսեց պատկանել Ստորին Մյոզիային։ Առանձին լեգեոնականներ մասնակցել են կառավարչի տարբեր առաջադրանքների կատարմանը և ծառայել են Ստորին Մյոզիայի արևմտյան մասում գտնվող փոքր առաջապահ կետերում՝ Ալմի և Սեքսագինտա-Պրիստայի միջև, ինչպես նաև ներգրավվել են շինարարական աշխատանքներում I Իտալական լեգեոնի վետերանները Սկուպիում նոր գաղութի առաջին բնակիչների թվում էին, որը հիմնադրվել է կայսր Դոմիցիանոսի կողմից։
մինի|Novae prinicipia

### Անտոնինների դինաստիայի դարաշրջան
98 թվականին Նովայում լեգեոնի հին ճամբարը, որը կառուցվել էր փայտից և հողից, փոխարինվեց հզոր քարե կառույցով։ Տրայանոսի օրոք I Իտալական լեգեոնի վետերանների գաղութները հիմնադրվել են Էսկեում և Կորաբիա։ 101–106 թվականներին ստորաբաժանումը մասնակցել է Դակիայի նվաճմանը։ Այս արշավի ժամանակ լեգեոնի զինվորները ապահովում էին Դանուբի վրայով անցումների անվտանգությունը, իսկ առանձին ջոկատներ կռվում էին թշնամու դեմ։ Մի քանի արձանագրություններ հիշատակում են լեգեոնականներին, որոնք պարգևատրվել են Դակիական պատերազմի ժամանակ ցուցաբերած ծառայությունների համար։ 114-ից 116 թվականների միջև I Իտալական լեգեոնի վեքսիլյացիան մասնակցել է պարթևական արշավանքին։

Առաջիկա հիսուն տարիների լեգեոնի պատմության վերաբերյալ աղբյուրները պարունակում են հատվածական և ցրված տեղեկություններ։ Դելփիից մի արձանագրություն, որը թվագրվում է 125 թվականով, պատմում է, որ կայսր Ադրիանոսը օգտագործել է I Իտալական լեգեոնի զինվորներին՝ այդ քաղաքում շենքի կառուցումը վերահսկելու համար։ Հստակ հայտնի չէ, թե ինչ կառույցի մասին է խոսքը։ 2-րդ դարի գրող Պավսանիասը ոչինչ չի հայտնում Դելֆիում Ադրիանոսի կողմից կառուցված շենքերի մասին։ շՄեկ այլ արձանագրությունից հետևում է, որ լեգեոնի վեկսիլյացիան մասնակցել է Բար-Կոխբայի ապստամբության ճնշմանը, սակայն դրա մեկնաբանությունը մնում է ոչ ճշգրիտ։ Անտոնինոս Պիոսի օրոք, 139-ից 142 թվականներին, I Իտալական լեգեոնի ստորաբաժանումը զբաղվում էր Էդինբուրգի և Գլազգոյի միջև Անտոնինոսի պատվարի կառուցմամբ։ Հնարավոր է, Անտոնինոս Պիոսի օրոք որոշ ջոկատներ ուղարկվել են Հյուսիսային Աֆրիկա՝ մավրերի ապստամբությունը ճնշելու համար, բայց դրա մասին հայտնող արձանագրության ընթերցումը կրկին ճշգրիտ չէ։

Ամենայն հավանականությամբ, I Իտալական լեգեոնը մասնակցել է Մարկոմանյան պատերազմին Մարկոս Ավրելիոսի օրոք։ Հնարավոր է, որ նրա պատվին են անվանվել այս կայսեր կառավարման ժամանակ ձևավորված II և III Իտալական լեգեոնները։ Հնարավոր է, որ նրա պատվին են անվանվել այս կայսեր կառավարման ժամանակ ձևավորված II և III Իտալական լեգեոնները։ Մի քանի տարվա անդադար պայքարի արդյունքում հռոմեացիները մոտ էին Դանուբից այն կողմ նոր նահանգ կազմակերպելուն։ Մարկոս Ավրելիոսն այդ գործը հանձնարարեց Ավլոս Հուլիոս Պոմպիլիոս Պիզոնին, որը գլխավորում էր I Իտալական և IV Երջանիկ Ֆլավիյան լեգեոնները։ Սակայն կայսեր մահից հետո՝ 180 թվականին, նրա նախագիծն այդպես էլ չիրականացավ։

Բացի պատերազմներին մասնակցելուց, I Իտալական լեգեոնը զբաղվում էր իր հիմնական խնդրով՝ Դանուբի երկայնքով սահմանի պաշտպանությամբ։ 167/168 թվականներից հետո նրա առանձին մասերը գտնվում էին Ներքին Մյոզիայի Կապիդավա ամրոցում։ Ամրությունը պաշտպանում էր Դանուբի վրայով կարևոր անցումը և նախկինում զբաղեցված էր հռոմեական քաղաքացիների I Գերմանական օժանդակ կոհորտայով։ Լեգեոնական տաճարի աղյուսները հայտնաբերվել են Դինոգետիա ամրոցից դեպի հյուսիս գտնվող տարածքում, որտեղ տեղակայված էին նաև Դանուբի նավատորմի ստորաբաժանումները։ Այդ ժամանակաշրջանին վերաբերող լեգեոնի կողմից արտադրված կավե աղյուսները պարունակում են նավերի պատկերներ, որոնք հաստատում են այն ենթադրությունը, որ լեգեոնն ունեցել է սեփական նավերը Դանուբի ափը պարեկելու, ինչպես նաև այլ խնդիրներ կատարելու համար։

### Սևերոսների դինաստիայի և զինվորական կայսրերի դարաշրջան
II և III դարերում I Իտալական և XI Կլավդիևյան լեգեոնների վեկսիլյացիաները տեղակայվել են Մոնտանենսիում՝ տեղական հանքերը պաշտպանելու համար, ինչպես նաև զբաղվել են արջերի և եզների որսով կրկեսային խաղերի համար։ Սևերոսների դինաստիայի օրոք լեգեոնի զինվորները ակտիվ շինարարական գործունեություն են ծավալել Նովայում։

Երբ 193 թվականին Պանոնիայի կառավարիչ Սեպտիմիուս Սևերուսը հռչակվեց կայսր, I Իտալական լեգեոնը իր լեգատ Լուցիուս Մարիուս Մաքսիմուս Պերպետուա Ավրելիանուսի գլխավորությամբ հավատարմության երդում տվեց նրան: Նա մասնակցել է Սեւերուսի մրցակից Պեսցենիուս Նիգերի դեմ արեւելյան նահանգներում արշավին։ Ակնհայտ է, որ ստորաբաժանումը մտնում էր Բյուզանդիան պաշարող բանակի կազմի մեջ։ 197 թվականին լեգեոնը կռվել է Լուգդունում Սեւերուսի մեկ այլ հակառակորդի՝ Կլոդիուս Ալբինուսի դեմ։
մինի
մինի|Gallienus AR Antoninianus 671721
Հնարավոր է, որ I Իտալական լեգեոնը մասնակցել է պարթևների դեմ երկու արշավանքների 195 և 197/198 թվականներին։ 205 թվականին նա ստացել է «Անտոնինոս» պատվավոր մականունը ()։ Սեպտիմիուս Սևերուսի որդու՝ Կարակալլայի կառավարման ժամանակ Դակիա նահանգի հարավային սահմանը հիսուն կիլոմետրով տեղափոխվեց դեպի արևելք։ Հռոմեացիները կառուցեցին պաշտպանական կառույցների նոր ցանց։ (), որն անցնում էր Նովի մոտակայքում։ Հնարավոր չէ, որ I Իտալական լեգեոնի զինվորները ներգրավված չլինեին այդ ամրությունների կառուցման մեջ։

Ալեքսանդր Սևերոսի օրոք ստորաբաժանումը ստանում է «Սևերոսներ» պատվավոր մականունը, նրա խոշոր վեքսիլյացիան այդ ժամանակ տեղակայված էր Դալմաթիայի Սալոնա քաղաքում։ 238-ից 244 թվականների միջև I Իտալական լեգեոնն արժանացավ «Գորդիանոսյան» պատվավոր մականվանը () ի պատիվ կայսր Գորդիանոս III-ի։ Մոտ 250 թվականին Նովին պաշարվել է օստգոթների կողմից, ընդ որում ամրությունների մի մասը ավերվել է։ Երբ կայսր Գալիենուսը բախվեց կայսրության տարածքում մի շարք ապստամբությունների, I Իտալական լեգեոնը հավատարիմ մնաց նրան։ Գալիենոսը նրան հերթական անգամ շնորհեց «Նվիրված և հավատարիմ» պատվավոր մականունը (), ինչի մասին է նշվում մետաղադրամների վրայի արձանագրություններում։
մինի|Primani Undecimani NotDigOr6

### Ուշ Անտիկ շրջան
III դարի վերջում I իտալական լեգեոնը հիշատակվում է որպես «Մեոզիական լեգեոն» ()։ Այդ ժամանակաշրջանում ռեկրուտների հիմնական մասը հավաքագրվում էր հիմնականում Թրակիայում, քանի որ թրակիացիները համարվում էին անվախ մարտիկներ։  Դիոկղետիանոսի օրոք ուշ անտիկ ժամանակաշրջանում լեգեոնի վեքսիլյացիան ստացել է կոմիտատի կարգավիճակ։ Մոտ 297 թվականին բանակը, որի կազմում մտնում էր I իտալական լեգեոնի վեքսիլլացիան, մասնակցել է Եգիպտոսում ապստամբության ճնշմանը։ Այնուհետև նա տեղափոխվեց Պետրեական Արաբիա, որտեղ մասնակցեց 550 կիլոմետր երկարությամբ ճանապարհի կառուցմանը, որը կապեց Բոսրայի, Բասիանիդայի, Ամատայի և Դումատայի ամրոցները։ Մոտ 300 թվականին I Իտալական և II Հերկուլեսի լեգեոնի վեքսիլյացիան Վալերիոս Մաքսիմիանի ղեկավարությամբ արձանագրություն թողեցին Թավրիական Խերսոնեսում՝ ի պատիվ կայսրերի-տետրարխների։

Կոնստանտին Ա Մեծի կառավարման օրոք լեգեոնի մի մասը տեղափոխվեց պալատական լեգեոնի շարքը՝ *Primani* անվամբ։ Նովայում գտնվող ճամբարը մասամբ ավերվել է մոտ 316/317 թվականներին, և նրա տարածքը բնակեցվել է քաղաքացիական անձանց կողմից։

Ըստ *Notitia Dignitatum*-ի, մոտ 400 թվականին I իտալական լեգեոնի մասերը գտնվում էին Երկրորդ Մեզիայի դուքսի հրամանատարության ներքո: Լեգեոնի պրեֆեկտը և սահմանի պրեֆեկտը իրենց ստորաբաժանումների հետ գտնվում էին Նովայում, իսկ մյուս սահմանի պրեֆեկտը՝ Դանուբ գետի հոսանքով 100 կիլոմետր ներքև՝ Սեկստագինտա-Պրիստեում։ Լեգեոնի մյուս մասը, որը ստացել էր պսևդոկոմիտատի կարգավիճակ, գտնվում էր Արևելքի զինվորական մագիստրոսի ենթակայության ներքո, մինչդեռ պալատական լեգեոնը գտնվում էր արքունական զորքերի մագիստրոսի ղեկավարության ներքո։

Հուստինիան I-ի կառավարման օրոք Նովի ամրոցի պատերը վերանորոգվել են, բայց անհայտ է՝ արդյոք այնտեղ գտնվել է I իտալական լեգեոնը, թե ոչ։
մինի|Scutum Prima Italica

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
# 
# 
# 
# 

## Արտաքին հղումներ
# 
# 
# 

Կատեգորիա:Հին Հռոմ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի զինված ուժեր
Կատեգորիա:Հին Հռոմի լեգեոններ
Կատեգորիա:Հին աշխարհ