Ժորժ Լեմետր

**Ժորժ Լեմետր** (**ամբողջական անունը՝ Ժորժ Անրի Ժոզեֆ Էդուար Լեմետր**), (, ),  բելգիացի քահանա, աստղաֆիզիկոս, տիեզերաբան և մաթեմատիկոս, «Մեծ պայթյուն» տեսության հեղինակը։ Նա համարվում է 20-րդ դարի ամենաազդեցիկ աստղաֆիզիկոսներից մեկը։

## Կենսագրություն
Ժորժ Լեմետրը ծնվել է Բելգիայի Շառլեռուա քաղաքում։ Հայրը եղել է ապակու գործարանի տնօրեն։ Մորական պապը եղել է գարեջրագործ։  Ժորժը կրթություն է ստացել Շառլեռուայի Սակրե-Կյորի քոլեջում։ 1910 թվականին, ապակու գործարանը փակվելուց հետո, ընտանիքը տեղափոխվել է Բրյուսել, որտեղ Ժորժի հայրը նոր պաշտոն է գտել՝ որպես «Société Générale» բանկի ֆրանսիական մենեջեր։ Բրյուսելում Ժորժը ուսումը շարունակել է Սուրբ Միքայել միաբանների քոլեջում։  Ժորժը հետաքրքրություն է հայտնել կրոնական կոչում ստանալու նկատմամբ, սակայ հայրը նրան համոզել է նախ համալսարան հաճախել և սովորել որպես հանքային ինժեներ։

1911 թվականին Լեմետրը սկսել ինժեներություն ուսանել Լյուվենի կաթոլիկ համալսարանում։ 1914 թվականին, Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո, նա ընդհատել է ուսումը և կամավոր միացել բելգիական բանակին։ Նա մասնակցել է Իզերի ճակատամարտին, որտեղ բելգիացիներին հաջողվել է կասեցնել գերմանական առաջխաղացումը։ Նրան հետևակից տեղափոխել են հրետանի և ուղարկել ավարտելու բալիստիկայի դասընթաց։ Նրա սպայական կոչում ստանալու առաջխաղացման հեռանկարները խափանվե են, քանի որ նա ենթարկվել է պատիժի՝ հրետանային պաշտոնական ձեռնարկում մաթեմատիկական սխալի մասին դասախոսին մատնանշելու պատճառով։ Այդուամենայնիվ, պատերազմից հետո նա պարգևատրվել է Բելգիայի Պատերազմի խաչով՝ բրոնզե սաղարթով։ Նա եղել է այն հինգ շարքային զինվորներից մեկը, որոնք այդ պարգևը ստացել են Ալբերտ I թագավորից։

Պատերազմից հետո նա վերադարձել է Լյովենի համալսարան, որտեղ ուսումնասիրել է մաթեմատիկա, ֆիզիկա, աստղագիտություն և աստվածաբանություն։ 1923 թվականին ստացել է աբբայի (եկեղեցական սպասավորի) աստիճան, որից հետո մեկնել է Քեմբրիջի համալսարան։ Սուրբ Էդմունդ քոլեջում որպես գիտական հետազոտող՝ Լեմետրը Արթուր Էդինգտոնի ղեկավարությամբ իրականացրել է մի շարք աշխատանքներ տիեզերաբանության, աստղագիտական հետազոտությունների և հաշվարկային մաթեմատիկայի ոլորտներում։

Աստղագիտության ուսումնասիրությունները նա շարունակել է ԱՄՆ-ում՝ Հարվարդի աստղադիտարանում, որտեղ աշխատել է ամերիկացի աստղագետ Հառլոու Շեփլիի հետ, ինչպես նաև Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում, որտեղ ստացել է գիտությունների դոկտորի աստիճան։

1925 թվականից Լեմետրը վերադարձել է Բելգիա և սկսել է աշխատել որպես աստղաֆիզիկայի պրոֆեսոր, իսկ ավելի ուշ՝ կիրառական մաթեմատիկայի պրոֆեսոր Լյովենի համալսարանում։

1936 թվականին նա ընտրվել է Պապական գիտությունների ակադեմիայի անդամ, իսկ 1960 թվականի մարտին՝ այդ ակադեմիայի նախագահ։ Այդ պաշտոնը զբաղեցրել է մինչև իր մահը։ 1960 թվականին Հռոմի պապ Հովհաննես XXIII-ը նրան շնորհել է պրելատի աստիճան։

Վատիկանի Երկրորդ ժողովի ավարտին Լեմետրը զարմանքով իմացել է, որ նշանակվել է ծնելիության վերահսկման հարցերով զբաղվող հանձնաժողովի ղեկավար, սակայն հրաժարվել է այդ պաշտոնից՝ վատառողջության պատճառով, որը նրան թույլ չի տվել մեկնել Հռոմ (նա սրտի կաթված է ստացել 1964 թվականի դեկտեմբերին)։

Լեմետրը 1945 թվականին ընտրվել է Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամ։

## Գիտական ներդրում
Լեմետրի մաթեմատիկայի բնագավառում հիմնական աշխատանքները վերաբերում են Լորենցի խմբի ներկայացումներին՝ կապված հարաբերականության տեսության ալիքային հավասարումների հետ, ինչպես նաև քվատերնիոնային հանրահաշվի հետ։ Նրա հիմնական ներդրումը հարաբերական աստղաֆիզիկայի և տիեզերաբանության մեջ կապված է Մեծ պայթյունի տեսության հետ։ Լեմետրի հանդիսանում է ընդլայնվող տիեզերքի տեսության հեղինակ, որը նա 1927 թվականին մշակել է անկախ Ալեքսանդր Ֆրիդմանից, որի առաջին աշխատանքը հարաբերական տիեզերաբանության ոլորտում հրապարակվել էր 1922 թվականին։ ԱՄՆ-ում գտնվելու ընթացքում Լեմետրը ծանոթացել է Վեստո Սլայֆերի և Էդվին Հաբլի կողմից կատարված դիտարկումներին՝ կապված գալակտիկաների սպեկտրալ կարմիր տեղաշարժի հետ, և 1927 թվականին հրապարակել է այդ երևույթի իր բացատրությունը՝ գալակտիկաների հեռանալը դիտարկել է որպես տիեզերքի ընդլայնում։

Լեմետրը առաջինն է եղել, որը ձևակերպել է գալակտիկաների հեռավորության և արագության միջև կապը և 1927 թվականին առաջարկել է այդ կախվածության գործակցի առաջին գնահատականը, որը ներկայում հայտնի է որպես Հաբլի հաստատուն։

Սակայն, երբ իր աշխատանքը թարգմանվել է և տպագրվել Բրիտանական թագավորական աստղագիտական ընկերության գրություններում, Լեմետրը հրաժարվեց ներառել որոշ արդյունքներ՝ այդ թվում Հաբլի օրենքը, նկատելով, որ տվյալ պահին գոյություն չունեին բավարար դիտարկումներ։ Այս արժեքը մի քանի տարի անց փորձարարականորեն հաստատել է Հաբլը
:
Երբ Լեմետրը սկզբում ներկայացրել է իր աշխատանքը, Ալբերտ Այնշտայնը ասել՝ «Ձեր մաթեմատիկան ճիշտ է, բայց ձեր ֆիզիկան՝ սարսափելի»։ Հետագայում այն հաստատվելուց հետո Այնշտայնը փոխել է իր կարծիքը և ասալ՝ «Սա ամենագեղեցիկ և գոհացուցիչ բացատրությունն է, որ ես երբևէ լսել եմ»։

Լեմետրի տեսությունն աշխարհի էվոլյուցիայի մասին՝ սկսած «սկզբնական ատոմից», Ֆրեդ Հոյլը 1949 թվականին հեգնանքով անվանել է «Մեծ պայթյուն»։ Այդ անվանումը հետագայում ամրապնդվել է և ընդունվել որպես տիեզերքի ծագման տեսության պաշտոնական անուն։

Ժորժ Լեմետրը մահացել է 1966 թվականի հունիսի 20-ին՝ տիեզերական միկրոալիքային ֆոնային ճառագայթման հայտնաբերման մասին իմանալուց կարճ ժամանակ անց, որը ամուր փորձարարական ապացույց էր նրա Մեծ պայթյունի տեսության համար։

## Հիշատակում
2005 թվականին Լեմետրը ընդգրկվել է «De Grootste Belg» («Բոլոր ժամանակների մեծագույն բելգիացիները») ֆլամանդական հեռուստածրագրի վարկանիշային ցուցակում՝ զբաղեցնելով 61-րդ տեղը։ Նույն թվականին նա զբաղեցրել է 78-րդ հորիզոնականը ֆրանսալեզու «RTBF» ալիքի նմանատիպ ծրագրում։ Ավելի ուշ, 2022 թվականի դեկտեմբերին, VRT հեռուստաընկերությունը իր արխիվում հայտնաբերել է 1964 թվականին Լեմետրի հետ կորած 20-րոպեանոց հարցազրույցը, որը տիեզերագետ Թոմաս Հերտոգը անվանել է «մի իսկական գանձ»։

2018 թվականի հուլիսի 17-ին Google Doodle-ը նշել է Ժորժ Լեմետրի 124-ամյակը։ Նույն տարվա հոկտեմբերի 26-ին Միջազգային աստղագիտական միության անդամների էլեկտրոնային քվեարկության արդյունքում 78%-ով քվեարկվել է «Հաբլի օրենքը» վերանվանել՝ «Հաբլ–Լեմետրի օրենք»։

## Մրցանակներ
*Ֆրանկիի մրցանակ-1934 թվական
*Ժյուլ Յանսենի մրցանակ-1936 թվական
*Էդինգտոնի մեդալ-1953 թվական

## Աշխատություններ
* G. Lemaître, *Discussion sur l'évolution de l’univers*, 1933
* G. Lemaître, *L’Hypothèse de l’atome primitif*, 1946
* G. Lemaître, *The Primeval Atom — an Essay on Cosmogony*, D. Van Nostrand Co, 1950

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* "Georges Lemaître, Father of the Big Bang theory", Heritage of the *Université Catholique de Louvain*
* 
* A Day Without Yesterday': Georges Lemaître & the Big Bang", Catholic Education Resource Center
* Donald H. Menzel, "Blast of Giant Atom Created Our Universe", *Popular Mechanics* (December 1932)
*Interview with Lemaître from 1964 

 
Կատեգորիա:20-րդ դարի Բելգիացիներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի աստղագետներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի զինվորականներ
Կատեգորիա:Աստղագետներ
Կատեգորիա:Աստղագիտություն
Կատեգորիա:Աստղաֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Բելգիացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Բելգիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Բելգիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Լեյկոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Կաթոլիկ քահանաներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հռոմի կաթոլիկ հոգևորականներ
Կատեգորիա:Ճիզվիտներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Քահանաներ
Կատեգորիա:Քրիստոնյա քահանաներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ