Սփլինտերնետ

**Սփլինտերնետ** (նաև կոչվում է **կիբերբալկանացում** կամ **ինտերնետի բալկանացում**), ինտերնետի բնութագրում, որպես մի համակարգ, որը մասնատվում և բաժանվում է տարբեր գործոնների ազդեցությամբ, ինչպիսիք են տեխնոլոգիան, առևտուրը, քաղաքականությունը, ազգայնականությունը, կրոնը և տարբեր պետությունների շահերի հակասությունները։ *«Հզոր ուժեր սպառնում են այն բալկանացնել»*,— գրել էր *[[The Economist]]* շաբաթաթերթը 2010 թվականին՝ պնդելով, որ այն շուտով կարող է մասնատվել աշխարհագրական և առևտրային սահմանների երկայնքով։ Չինաստանի կառավարությունը քաղաքական պատճառներով կառուցել է *«Մեծ ֆայրվոլը»*, իսկ Ռուսաստանը ընդունել է *«Ինքնիշխան ինտերնետի մասին»* օրենքը, որը թույլ է տալիս երկրին իրեն առանձնացնել համաշխարհային ինտերնետից։ Այլ երկրներ, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ը և Ավստրալիան, նույնպես քննարկել են նմանատիպ ֆայրվոլ ստեղծելու ծրագրեր՝ մանկական պոռնոգրաֆիան կամ զենքի պատրաստման հրահանգները արգելափակելու նպատակով։

Կատո ինստիտուտի հետազոտող Քլայդ Ուեյն Քրյուսը առաջին անգամ օգտագործել է այս տերմինը 2001 թվականին՝ նկարագրելու համար իր *«զուգահեռ ինտերնետների գաղափարը, որոնք գործելու էին որպես առանձին, մասնավոր և ինքնավար* *աշխարհներ»*։ Գաղափարը, առնվազն 1996 և 1997 թվականներին հրապարակված հոդվածների է հասնում, որոնք տպագրվել են ''Science'' ամսագրում և ներկայացվել են Տեղեկատվական համակարգերի միջազգային համաժողովում՝ Մարշալ վան Ալստայնի և Էրիկ Բրինյոլֆսոնի կողմից։ Նրանք պնդում էին․ *«ինտերնետը և հարակից տեխնոլոգիաները ունեն փոխգործակցությունը մասնատելու և խմբերը բաժանելու ներուժ՝ մարդկանց ավելի շատ ժամանակ հատկացնելով հատուկ հետաքրքրություններին և զտելով քիչ նախընտրելի շփումները»*։ Նրանք այս երևույթը կոչեցին *«կիբերբալկանացում»* և մշակեցին դրա չափման ձևական ցուցանիշների մի շարք։

Քրյուսը տերմինն օգտագործում էր դրական իմաստով, սակայն ավելի նոր հեղինակներ, ինչպես օրինակ Սքոթ Մալքոմսոնը՝ *New America* հետազոտական կենտրոնի «Միջազգային անվտանգության» ծրագրի փորձագետը, այն օգտագործում են բացասական նշանակությամբ՝ նկարագրելու համար աճող սպառնալիքը ինտերնետի՝ որպես համաշխարհային «ցանցերի ցանց» լինելու կարգավիճակի նկատմամբ։

## Տեխնոլոգիաններ
Նկարագրելով ինտերնետային տեխնոլոգիաների մասնատումը՝ որոշ հեղինակներ խնդիրը դիտարկում են նոր սարքերի տեսանկյունից, որոնք օգտագործում են տարբեր ստանդարտներ։ Օգտատերերին այլևս պարտադիր չէ վեբ դիտարկիչ օգտագործել համացանց մուտք գործելու համար, քանի որ նոր տեխնիկական սարքերը հաճախ ունենում են տեղեկատվության ցուցադրման իրենց «յուրահատուկ ստանդարտների հավաքածուն»։

Լրագրող և հեղինակ Դոկ Սիրլսը «սփլինտերնետ» տերմինը օգտագործում է՝ նկարագրելու համար ինտերնետի իդեալների և անգործունակ ազգայնականությունների իրականության միջև աճող հեռավորությունը…, որոնք նպաստում են տարբեր, երբեմն էլ իրար անհամատեղելի ստանդարտների առաջացմանը՝ հաճախ դժվարացնելով որոնողական համակարգերի կողմից տվյալների օգտագործումը։ Նա նշում է․ *«ամեն ինչ աշխատում է, որովհետև Վեբը ստանդարտացված է։ [[Գուգլ (ընկերություն)|Google-ը]] աշխատում է, որովհետև Վեբը ստանդարտացված է»*։ Սակայն, երբ նոր սարքերը ներառում են իրենց սեփական գովազդային ցանցերը, ձևաչափերը և տեխնոլոգիաները, դրանցից շատերը կարողանում են թաքցնել բովանդակությունը որոնողական համակարգերից։

Այլ հեղինակներ, այդ թվում՝ տեղեկատվության կառավարման մասնագետ Սթիվեն Լյուիսը, պատճառները հիմնականում տեսնում են տեխնոլոգիական «ենթակառուցվածքի» մեջ, ինչը հանգեցնում է մի «դիլեմայի», ըստ որի ինտերնետը կարող է ի վերջո բաժանվել բազմաթիվ աշխարհաքաղաքական միավորների և սահմանների, ինչպես այսօր բաժանված է ֆիզիկական աշխարհը։

2024 թվականի հուլիսի 19-ին, երբ ամբողջ աշխարհը լրջորեն տուժեց գլոբալ ՏՏ խափանումից, Չինաստանը խուսափեց տեխնոլոգիական ամենածանր հետևանքներից։ Ինչպես հաղորդում էր BBC News-ը, Չինաստանը նվազեցրել էր կախվածությունը օտարերկրյա համակարգերից և ամպային ծառայություններ մատուցողներին փոխարինել էր տեղականներով՝ ինչպիսիք են Alibaba-ն, Tencent-ը և Huawei-ն։ Զուգահեռ ցանցի առկայության շնորհիվ, որը սփլինտերնետի վառ օրինակ է, Չինաստանը կարողացավ հիմնականում անխաթար դուրս գալ իրավիճակից։

## Առևտրային կողպում
*The Atlantic* ամսագիրը ենթադրում է, որ նոր «գաջեթներից» շատերն ունեն «թաքնված օրակարգ»՝ օգտատիրոջը իրենց էկոհամակարգում պահելու նպատակով։ Հեղինակ Դերեկ Թոմսոնը բացատրում է, որ «սփլինտերնետի դարաշրջանում գովազդը շատ ավելի խիստ է վերահսկվում հարթակների կողմից։ Իմ հին BlackBerry-ն լռելյայն օգտագործում էր Bing որոնումը, որովհետև (ցանցային օպերատոր) Verizon-ը գործարք ուներ Microsoft-ի հետ։ Սակայն իմ նոր հեռախոսը, որը աշխատում է Google Android օպերացիոն համակարգով, Google-ի գովազդ է ցուցադրում Pandora-ի նման ծրագրերի հավելվածների ներսում»։ Նրանք նոր ստանդարտների առաջացումը հնարավոր են համարում որպես այն փաստի հետևանք, որ ընկերությունները ցանկանում են մեծացնել իրենց եկամուտները՝ նպատակային գովազդի միջոցով՝ ուղղված իրենց սեփական, սեփականատիրական օգտատերերի բազային։ Նրանք հավելում են․«Սա նոր դարաշրջան է, որտեղ գաջեթները և դրանց հետևում կանգնած կորպորացիաները ունեն «թաքնված օրակարգ»՝ ձեզ պահելու իրենց բովանդակության ցուցադրման և գովազդի էկոհամակարգում։ Պատեր են բարձրանում ճիշտ այն պահին, երբ շարժական ինտերնետ մուտքի պատերը քանդվում են»։[1]*Forrester Research*-ի փոխնախագահ և հեղինակ Ջոշ Բեռնոֆը նույնպես գրում է, որ միասնական Վեբը վերածվում է սփլինտերնետի, քանի որ նոր սարքերի օգտատերերը վտանգում են դուրս գալ ինտերնետի մեկ ընդհանուր ստանդարտից։ Նա «սփլինտերնետ» տերմինն օգտագործում է՝ նկատի ունենալով այնպիսի վեբ, որտեղ համակարգիչներից բացի այլ սարքերում հասանելի բովանդակությունը կամ գաղտնաբառերի հետևում թաքնված նյութերը դժվարացնում են կայքերի մշակողների և մարքեթոլոգների համար միասնական փորձառություն ստեղծելը։ Նա, օրինակ, նշում է, որ վեբ էջերը նույն տեսքը չունեն էկրանի չափերի պատճառով և նույն կերպ չեն աշխատում, քանի որ iPhone-ը չի աջակցում Flash տեխնոլոգիային։ Նա հավելում է, որ այժմ, Google Android-ի նման այլ հեռախոսային հարթակների արագ տարածման պայմաններում, մենք կունենանք սարքերի ևս մեկ անհամատեղելի հավաքածու։ Այնուամենայնիվ, թե՛ Android-ը, թե՛ iOS-ը Unix-ին նման հարթակներ են, և երկուսն էլ որպես ստանդարտ առաջարկում են WebKit-ի վրա հիմնված դիտարկիչներ, ինչպես նաև հեռախոսների արտադրող Nokia-ն։

## Քաղաքականություն և ազգայանականություն
2007 թվականին մի շարք խոշոր համալսարանների, այդ թվում՝ Հարվարդի, կողմից անցկացված հարցումը ցույց է տվել, որ Իրանը, Չինաստանը և Սաուդյան Արաբիան ֆիլտրում են թեմաների լայն շրջանակ և արգելափակում են նաև այդ թեմաներին առնչվող մեծ քանակությամբ բովանդակություն։ Հարավային Կորեան ֆիլտրում և գրաքննում է Հյուսիսային Կորեային պատկանող լրատվական գործակալությունները։

Հարցման արդյունքները ցույց տվեցին, որ բազմաթիվ երկրներ իրականացնում են «էական քաղաքական դրդապատճառներով պայմանավորված ֆիլտրում», այդ թվում՝ Մյանման, Չինաստանը,Իրանը, Սիրիան, Թունիսը և Վիետնամը։ Սաուդյան Արաբիան, Իրանը, Թունիսը և Եմենը կիրառում են սոցիալական բովանդակության լայնածավալ ֆիլտրում, իսկ Մյանման, Չինաստանը, Իրանը, Պակիստանը և Հարավային Կորեան ունեն ազգային անվտանգության ամենաընդգրկուն ֆիլտրումը՝ թիրախավորելով սահմանային վեճերին, անջատողականներին և ծայրահեղականներին վերաբերող կայքերը։

*Foreign Policy-ի* գրող Եվգենի Մորոզովը հարցականի տակ է դնում այն գաղափարը, թե «ինտերնետը մեզ ավելի մոտեցնում է»։ Չնայած նրա վաղ շրջանի իդեալներին, ըստ որոնց այն պետք է ավելացներ փոխըմբռնումը, խթաներ հանդուրժողականությունը և ի վերջո նպաստեր համաշխարհային խաղաղությանը, հնարավոր է՝ հակառակն է տեղի ունենում։ Աճում են փորձերը օտարերկրյա քաղաքացիներին որոշ վեբ հարթակներից հեռու պահելու համար․ օրինակ՝ BBC-ի iPlayer ծառայության միջոցով Մեծ Բրիտանիայի քաղաքացիներին հասանելի թվային բովանդակությունը աստիճանաբար դառնում է անհասանելի գերմանացիների համար։ Նորվեգիայի քաղաքացիները կարող են անվճար առցանց մուտք ունենալ 50,000 հեղինակային իրավունքով պաշտպանված գրքերի, սակայն դրա համար անհրաժեշտ է գտնվել Նորվեգիայում։ Արդյունքում բազմաթիվ կառավարություններ ակտիվորեն սահմանափակում են ինտերնետ հասանելիությունը նույնիսկ սեփական քաղաքացիների համար՝ ստեղծելով այն, ինչ Մորոզովը կոչում է *«սփլինտերնետ»*․

OpenNet Initiative-ի նման կազմակերպությունները ստեղծվել են այն գիտակցմամբ, որ ինտերնետի գրաքննությունն ու վերահսկողությունը դառնում են գլոբալ աճող երևույթներ։ Այս թեմայով նրանց գիրքը, ըստ հաղորդումների, գրաքննության է ենթարկվել ՄԱԿ-ի կողմից, երբ ՄԱԿ-ի անվտանգության աշխատակիցները հեռացրել են պաստառը, քանի որ այնտեղ հիշատակվում էր Չինաստանի «Մեծ ֆայրվոլը»։ 2010 թվականի մարտին Google-ը որոշեց դուրս բերել իր որոնողական համակարգը և այլ ծառայությունները Չինաստանից՝ բողոքելով գրաքննության և չինացի ակտիվիստներին պատկանող Gmail հաշիվների հաքերային հարձակումների դեմ։

Չինաստանից բացի այլ երկրներ նույնպես գրաքննում են ինտերնետային ծառայությունները։ ''Reporters Without Borders''-ը, օրինակ, Իրանի մամուլի վիճակը դասակարգում է որպես «շատ լուրջ»՝ իրենց հնգաստիճան սանդղակի ամենավատ գնահատականը։ OpenNet Initiative-ի գլոբալ ինտերնետային ֆիլտրի քարտեզում Իրանի ինտերնետային գրաքննության քաղաքականությունը նշված է որպես «ամենահամատարած» և ամենավատը վարկանիշում։ 2010 թվականի մարտին նրանք Թուրքիան և Ռուսաստանը ավելացրին իրենց «հսկողության տակ գտնվող» երկրների ցանկում՝ ինտերնետային գրաքննության առումով, և զգուշացրին այլ երկրներին, ինչպիսիք են Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, Բելառուսը և Թաիլանդը, որոնք նույնպես գտնվում են «հսկողության տակ», խուսափել «Ինտերնետի թշնամիների» հաջորդ ցանկում ընդգրկվելուց։

## Անվտանգություն և լրտեսություն
2013 թվականի մայիսին ԱՄՆ ԿՀՎ-ի (CIA) և ԱԱԳ-ի (NSA) նախկին աշխատակից Էդվարդ Սնոուդենը *[[The Guardian]]* թերթին տրամադրեց փաստաթղթեր, որոնք բացահայտում էին ԱԱԳ-ի կողմից ինտերնետային երթևեկության համախմբման կարևոր հանգույցներում տեղադրված լայնածավալ լրտեսական համակարգերի գոյությունը։ Երբ տարբեր երկրների կառավարությունները տեղեկացան, թե որքան մեծ չափով են խախտվել իրենց սեփական հաղորդակցությունները, մտահոգություններ առաջացան, որ այդ կառավարությունները կարող են ստեղծել անկախ ցանցեր՝ իրենց տվյալների հոսքը ԱԱԳ-ի լրտեսական ծրագրերից մեկուսացնելու նպատակով։

2013 թվականի հոկտեմբերին Բրազիլիայի նախագահ Դիլմա Ռուսեֆը հայտարարեց «պատերով փակված, ազգային ինտրանետ» ստեղծելու ծրագրերի մասին։

## Հետաքրքրություններ
Ինտերնետային համայնքի մասնատումը կարող է տեղի ունենալ այն դեպքում, երբ մարդիկ ենթարկվում են հաստատման կողմնակալությանը և ստեղծում են «արձագանքող խցիկներ»՝ ինտերնետը օգտագործելով իրենց համոզմունքներին և վերաբերմունքներին հակասող տեսակետները բացառելու կամ խուսափելու համար։ Այս երևույթը կոչվում է *կիբերբալկանացում* (Cyberbalkanization, երբեմն նաև՝ cyber-balkanization) և վերաբերում է ինտերնետի կամ Համաշխարհային սարդոստայնի բաժանմանը հատուկ հետաքրքրություններ ունեցող ենթախմբերի (թվային ցեղերի)։ Այդ ենթախմբերի անդամները գրեթե միշտ ինտերնետը կամ վեբը օգտագործում են հաղորդակցվելու կամ կարդալու այնպիսի նյութեր, որոնք հետաքրքիր են միայն տվյալ ենթախմբի մյուս անդամների համար։ Տերմինը, հավանաբար, առաջին անգամ օգտագործվել է Մարշալ վան Ալստայնի և Էրիկ Բրինյոլֆսոնի կողմից MIT-ում պատրաստված հոդվածում, որը առցանց հրապարակվել է 1997 թվականի մարտին։ Գաղափարը քննարկվել է նաև *[[Science (ամսագիր)|Science]]* ամսագրում 1996 թվականի նոյեմբերին հրապարակված հոդվածում և 1997 թվականի գարնանը հրապարակված իրավաբանական ակնարկում։ Տերմինը հիբրիդ է «կիբեր» բառից՝ կապված ինտերնետի հետ, և «բալկանացում»-ից՝ մի երևույթ, որի անվանումը գալիս է Բալկաններից՝ Եվրոպայի մի հատվածից, որը պատմականորեն բաժանված է եղել լեզուների, կրոնների և մշակույթների հիման վրա։

2001 թվականին հրատարակված իր *Republic.com* գրքում Քաս Սանստայնը պնդում էր, որ կիբերբալկանացումը կարող է վնասել ժողովրդավարությանը, քանի որ այն տարբեր խմբերին հնարավորություն է տալիս խուսափել միմյանցից՝ հավաքվելով ավելի ու ավելի մեկուսացված համայնքներում, ինչի հետևանքով այլ տեսակետների կամ ընդհանուր եզրերի ճանաչումը դառնում է գնալով պակաս հավանական։ Մեկնաբան Ալեքս Կրոտոսկու կարծիքով՝ ջիհադիստական խմբերը հաճախ օգտագործում են ինտերնետը հենց այս կերպ։

Չնայած կիբերբալկանացման վերաբերյալ մտահոգություններին, կան խառը ապացույցներ այն մասին, թե արդյոք այն իրականում աճում է։ Վորթոնի համալսարանի մի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ ինտերնետային ֆիլտրերը կարող են ստեղծել ընդհանրություններ, ոչ թե մասնատում։ Սակայն այդ ուսումնասիրությունը հիմնականում կենտրոնացած էր երաժշտության առաջարկման ալգորիթմների վրա և բացահայտ նշում էր, որ անհրաժեշտ է ավելի լայն հետազոտություն այլ ոլորտների շուրջ (օրինակ՝ նորություններ, գրքեր, նորաձևություն)։ Մեկ այլ ուսումնասիրություն պարզել է, որ առցանց նորությունների սպառման գաղափարական տարանջատումը բացարձակ չափերով ցածր է, ավելի բարձր է, քան օֆլայն նորությունների սպառման մեծ մասի դեպքում, և զգալիորեն ավելի ցածր է, քան հարևանների, գործընկերների կամ ընտանիքի անդամների հետ դեմ առ դեմ շփումների գաղափարական տարանջատումը։ Ուսումնասիրությունը, սակայն, ընդգծում է կարևոր վերապահում. ներկայացված ապացույցները չեն վերաբերում այն բանին, թե մարդիկ ինչպես են իրենց հանդիպած բովանդակությունը վերածում համոզմունքների, ինչը կարող է լինել ավելի կարևոր գործոն այն խնդրում, որը փորձում են լուսաբանել այս տեսակի ուսումնասիրությունները։

## Տես նաև
* Ֆիլտրային պղպջակ
* Համացանցային ժարգոն
* Գրաքննությունը համացանցում
* Դարքնեթ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Համակարգչային ցանցեր
Կատեգորիա:Համացանց
Կատեգորիա:Համացանցային տերմինաբանություն