Գրիգորի Պոտանին

**Գրիգորի Նիկոլաևիչ Պոտանին** (), ռուս հետազոտող, որը զբաղվում էր Հյուսիսային և Կենտրոնական Ասիայի համապարփակ ուսումնասիրություններով: Հասարակական գործիչ, սիբիրյան շրջանի հիմնադիրներից և ամենամեծ գաղափարախոսներից մեկը:

Կայսերական Ռուսական աշխարհագրական ընկերության իսկական անդամ: ԶՍՈԻՐԳՈ-ի պատվավոր անդամ: Տոմսկի տեխնոլոգիական ինստիտուտի խորհրդի պատվավոր անդամ (1905, հաստատվել է 1917 թվականին)։ Տոմսկի պատվավոր քաղաքացի (1915): Սիբիրի պատվավոր քաղաքացի (1918): Ռուսաստանի աշխարհագրական ընկերության Արևելյան Սիբիրյան բաժնի գործերի կառավարիչ (1887-1890)։

## Կենսագրություն
### Ծագում
Պոտանինների տոհմը հաշվում է իր պատմությունը 17-րդ դարից ի վեր, դրա հիմնադիրը Տարսկի պեշկի կազակ Պոտանկան էր (Պոտապ), որը ծառայում էր ատաման Վլաս Կալաշնիկովի ղեկավարությամբ։

Ըստ վարկածներից մեկի՝ նրա նախապապը՝ Թարայի քաղաքային կազակ Իվան Անդրեևիչ Պոտանինը, 1755 թվականին, իր եղբայրների հետ միասին, տարայից տեղափոխվեց Սիբիրյան նոր պաշտպանական գիծ՝ Տոբոլո-Իշիմ ամրացված գիծ, որը ձգվում էր Օմսկից մինչև Զվերինոգոլովսկայա գյուղ, Սոլթ լեյքերի երկայնքով, ինչի պատճառով այն ստացել է «Դառը գիծ» անվանումը։ Ըստ հուշերի՝ նրա պապը՝ Իլյա Իվանովիչը (ըստ այլ տեղեկությունների՝ Անդրեևիչը), «հասնելով հարյուրապետի աստիճանի, ձեռք բերեց մեծ հարստություն. նա ուներ ձիերի հսկայական նախիրներ և անասելի թվով ոչխար, որոնք ցրված էին ամբողջ տափաստանում...»։ Ամուսնացած էր Ստեպանիդա Ստեպանովնա Կրյուկովայի հետ, որից նա ուներ հինգ երեխա, որոնցից կրտսերը` Նիկոլայը Պոտանինի հայրն էր։

Բացի այդ, հայտնի է, որ Գրիգորի Պոտանինի մորաքրոջ մոր ամուսինը՝ Ֆադեի Զիբբերշտեյնը, ավարտել է Վիլենի համալսարանը և ծառայել որպես ռազմական բժիշկ Օմսկի ռազմական կայազորում։ 1825 թվականին բժիշկ Զիբբերշտեյնը, որպես ռազմական ջոկատի մաս, գնաց ավագ ժուզ, որտեղ նա մանրամասն օրագրեր էր պահում, որոնցում նկարագրում էր իր ճանապարհին հանդիպող ամեն ինչ՝ առավել մանրամասն կանգ առնելով բնության նկարագրությունների վրա։

### Վաղ տարիներ (1835-1846)
Ծնվել է Յամիշևսկայա ամրոցում՝ Օմսկի շրջանի Իրտիշ գծի պահակախմբում (այժմ՝ Ղազախստանի Պավլոդարի շրջանի Յամիշևո գյուղ) Սիբիրյան գծային կազակական բանակի սպայի ընտանիքում։ Սակայն մանկությունն անցկացրել է Պրեսնովսկայա և Սեմյարսկայա գյուղերում։ Պոտանինի կենդանության օրոք նրա ծննդյան ամսաթիվը համարվում էր սեպտեմբերի 21-ը, ինչը հաստատվում է բազմաթիվ շնորհավորանքներով և հրապարակված հոդվածներով։ Այնուամենայնիվ, 1916 թվականին հրապարակվեց քաղվածք յամիշևի եկեղեցու 1835 թվականի մետրային գրքից, որում մկրտվեց նորածին Գրիգորի Պոտանինը: Ըստ ձայնագրության՝ սեպտեմբերին «Եսաուլի ջոկատի ղեկավար Նիկոլայ Իլյին Պոտանինի և նրա օրինական կնոջ՝ Վարվառա Ֆիլիպովայի Բայան-Աուլի շրջանի քսաներկուերորդ օրը ծնվել է Որդին՝ Գրիգորը»։ Ստացողներն էին «Սիբիրյան թիվ 7-րդ գծային գումարտակի շտաբի բժիշկ Նիկոլայ Վասիլևիչ Պետրովսկին, Տոմսկի շրջանի գլխավոր բժիշկ Ֆաուս Կառլովնա Զիբերշտեյնի կինը՝ Ֆիլիսադ Ֆիլիպովան»։ Սա ապացուցում է, որ Պոտանինի ծննդյան օրը հին ոճով սեպտեմբերի 22-ն էր: Հուլյան օրացույցից Գրիգորյան օրացույցին անցնելու կապակցությամբ 1800 թվականի մարտի 1-ից մինչև 1900 թվականի փետրվարի 29-ը տեղի ունեցած իրադարձություններին անհրաժեշտ է ավելացնել 12 օր, Չնայած դրան, Ռուսաստանում արմատավորվեց 13 օր ամսաթվերին ավելացնելու ավանդույթը, ինչի պատճառով հայտնվեցին բազմաթիվ տարընթերցումներ։ Այստեղից էլ ծագում են Պոտանինի ծննդյան տարբեր ամսաթվերը, որոնք հայտնվում են բազմաթիվ աղբյուրներում, կոչվում են Ինչպես հոկտեմբերի երկրորդ, այնպես էլ երրորդ և չորրորդ: Այս ամենից հետևում է, որ Պոտանինի ծննդյան ամսաթիվը ճիշտ է համարել հոկտեմբերի 3-ը։

Նրա հայրը՝ Նիկոլայ Իլյիչ Պոտանինը, եսաուլը, Օմսկի շրջանի Բայանաուլի շրջանի ղեկավարը, որդու ծնվելուց անմիջապես հետո՝ 1836 թվականին, հանգամանքների բերումով, սպաներից ազատվեց շարքային կազակների և ձերբակալվեց, իսկ մայրը՝ Վարվառա Ֆիլիպովնա Պոտանինան (ի ծնե Տրունինայից) մահացավ 1839 թվականի փետրվարի 24-ին: Հինգ տարի անց Գրիգորը ընդունվեց իր հորեղբոր՝ Եսաուլ Դմիտրի Իլյիչ Պոտանինի ընտանիքում, կազակական գնդի հրամանատար, որն ապրում էր Սեմիարսկայա գյուղում, բայց 1842 թվականին հորեղբոր հանկարծակի մահից հետո նա վերադարձավ Պրեսնովսկայա գյուղ, որտեղ չորս տարի դարձավ «որդեգրված երեխա» Իրտիշի ամրացված գծի կազակական զորքերի հրամանատարի ընտանիքում: գնդապետ Մորիս Էլիզենը: 1843 թվականին նա տեղափոխվեց Կազակական զորքեր, որտեղ նա սկսեց ծառայել որպես հրամանատար: Ապրելով Էլիզենի ընտանիքում՝ նա, ըստ հետագա վկայությունների,«ընդհանուր դրության մեջ է հայտնվել տիրական ընտանիքի երեխաների հետ»։  Երեխաներին կրթելու համար հրավիրվել է ուսուցիչ, որը Գրիգորի Պոտանինին սովորեցրել է թվաբանություն և ռուսերեն: Եվ բացի այդ, գնդապետի կինը՝ Մարիա Էլիսենը, մեծապես հոգ էր տանում իր երեխաների կրթության մասին և գրում էր նրանց համար մանկական գրքեր և ամսագրեր, որոնք հասանելի դարձան Պոտանինի համար։

### Կադետական կորպուս (1846-1852)
1846 թվականին Գրիգորի Պոտանինը ուսում է ստանում Օմսկի Սիբիրյան կադետական կորպուսում։ Այդ ընթացքում մասնաշենքում դասավանդվում էին՝ Աստծո օրենքը, ռուսաց լեզուն, օտար լեզուները՝ ֆրանսերեն կամ գերմաներեն: Իսկ կազակական երեխաները, ինչպիսին էր Գրիգորի Պոտանինը, սովորեցնում էին նաև թաթարերեն, մաթեմատիկա, գեոդեզիա, շինարարական արվեստ, բնական պատմություն, ֆիզիկայի և քիմիայի հիմունքներ, պատմություն, կենդանաբանություն, աշխարհագրություն և բուսաբանություն: Բացի այդ, կորպուսի սաներին լրացուցիչ սովորեցրել են ձիավարություն, տեղագրական նկարահանում։

Ուսման տարիներին Պոտանինը կարդում է Նիկոլայ Կարամզինի «ռուսական պետության պատմությունը», ֆրանսիացի ծովագնաց Ժյուլ Դյումոն-Դյուրվիլի ճանապարհորդությունների նկարագրությունները, Վլադիմիր Բրոնևսկու «Ծովային սպայի գրառումները» և այլ գրականություն։ Առանձին-առանձին, հարկ է ասել ռուս բնագետ և ճանապարհորդ Պյոտր Պալլասի ստեղծագործության ազդեցության մասին, որը շատ ավելի ուշ Պոտանինը հիշեց.Այս գրքի էջերը մեզ տեղափոխեցին Ուրալի տափաստաններ՝ Յայիկի ափեր։ Այդ էջերից ինձ վրա օշինդրից և շրթնածաղկավորներից էր բուրում. ես, կարծես, լսում էի գետի վրայով թռչող ծովածիծառների և չենուրի ճիչերը։ Իմ ճանապարհորդության երազանքը նոր ձև ստացավ. Պալլասը ծովային երազանքներս վերածեց ցամաքային երազանքներիս, և ոչ միայն դա, նա ինձ մոտեցրեց այն տարածքին, որտեղ տեղի կունենա իմ կյանքն ու ծառայությունը: Նա մեր երազանքներն իջեցրեց իրականության հողի վրա, մեզ մատնանշեց մեր գործունեության աշխարհագրական նեղ շրջանակը, գոնե ինձ համար, եթե ոչ Չոքանի համար։Ուսման ընթացքում` 1846-1852 թվականներին, նա ընկերացավ ղազախական Խան Աբիլայ Խանի ծոռի հետ` կադետ Չոքան Վալիխանովի հետ, որը հետագայում հայտնի էր որպես Ռուսաստանի կայսրության գլխավոր շտաբի սպա, գիտնական և լուսավորիչ։

### Ծառայություն Սիբիրյան կազակական բանակում (1852-1858)
1852 թվականին, կուրսանտական կորպուսից դուրս գալուց հետո, Գրիգորի Պոտանինը ստացել է խորունժեգոյի կոչում, ծառայել է Սեմիրեչիեի և Ալթայի կազակական զորքերում, այնուհետև տեղափոխվել է Օմսկ և նշանակվել Սիբիրյան կազակական բանակի զորային իշխանությանը: Եվ որտեղ էլ որ ծառայեր, նա ժամանակ և ջանք էր գտնում իր ուշադրությունը գրաված ժողովրդական հավատալիքներն ու լեգենդները ձայնագրելու, արևելյան մշակույթի նմուշներ հավաքելու, տեղական շրջանի բնության վերաբերյալ սեփական դիտարկումները ձայնագրելու և հերբարիում կազմելու համար: 1852 թվականին նա կազակների ջոկատի հետ գնաց Սեմիրեչենսկի շրջան, որտեղ գետի հովտում: Ալմաթին բեղմնավորված էր ռուսական ամրոցի կառուցումը, որը շուտով դարձավ հավատարիմ (ժամանակակից Ալմաթի): 17-ամյա պատանին, ով առաջին անգամ հայտնվեց նոր բնական և սոցիալ-մշակութային իրավիճակում, հիացած էր նրանով, և այդ զգացողությունն էլ ավելի ամրապնդվեց, երբ Սեմիրեչեում երկու տարի ծառայելուց հետո նրան գործուղեցին սահմանամերձ Չինական Կուլջու քաղաք:

1856 թվականից նա ծառայել է Օմսկում Սիբիրյան կազակական բանակի զորախմբում, որտեղ նրան հանձնարարվել է աշխատել ռազմական արխիվի փաստաթղթերի հետ։ Եվ նա, իր իսկ խոստովանությամբ, մեծ հետաքրքրությամբ կատարեց հանձնարարությունը և «հասցրեց վերանայել 1645-1755 թվականների արխիվը»։ Այս աշխատանքում դրսևորվեցին գիտական աշխատանքի ունակություններն ու Գրիգորի Պոտանինի արտասովոր աշխատասիրությունը: Ի վերջո, նրան անհրաժեշտ էր կարդալ XVIII դարի ձեռագիր տեքստերի հսկայական զանգված: և ընտրել անհրաժեշտները: Միևնույն ժամանակ, նա ձեռքով վերաշարադրում էր փաստաթղթային տեքստերը երկու օրինակով, մեկը փոխանցում էր ռազմական վարչությանը, մյուսը պահում էր իրեն։

Մինչ նա ապրում էր Օմսկում, նրան բախտ վիճակվեց հանդիպել և զրուցել նշանավոր աշխարհագրագետ-ճանապարհորդ, Տյան Շանի հետազոտող Պյոտր Սեմյոնովի հետ (հետագայում Կայսերական Ռուսական աշխարհագրական ընկերության փոխնախագահ, որի արժանիքները ռուսական գիտությանը նշանավորվեցին նրա ազգանունին «Տյան-Շանսկի» ավելացմամբ)։ Հետագայում Պոտանինը հիշեց, թե ինչպես Պյոտր Սեմյոնովը «վերանայեց հերբարիումը, որը կազմված էր ... Չարիշի հովտում, և զարմացրեց նրան, որ նա կարող էր յուրաքանչյուր բույս տալ լատինական անվանում»: Նա ցույց էր տալիս իր գրառումները, «սովորեցնում էր աշխատել, պնդում էր ժամանակ խնայել, խորհուրդ էր տալիս չխորանալ մանրուքների մեջ, կանգ առնել ավելի կարևորի վրա»։ Երիտասարդը նրան տեսավ որպես «հարուստ մշակութային աշխարհի ներկայացուցիչ», ով իր հոգու մեջ մտցրեց համալսարանի և երկար ճանապարհորդությունների երազանքը: Ոչ առանց դժվարությունների Գրիգորի Պոտանինը հրաժարական տվեց և սկսեց հավաքը Սանկտ Պետերբուրգում։

Այնուամենայնիվ, չնայած Պյոտր Սեմյոնովի բուռն ցանկությանը և պրոտեկտորատին, Պոտանինի համար համալսարան տանող ճանապարհը փակ էր։ Դա պայմանավորված էր նրանով, որ Պոտանինը ազատ չէր ինքնուրույն տնօրինելու իր ճակատագիրը, քանի որ գտնվում էր զինվորական ծառայության մեջ, և միայն ատամանի թույլտվությամբ զինվորական բժիշկ Վոյտկևիչը Պոտանինին հորինեց ճողվածք, որը խանգարում է ձի հեծնելուն։

### Համալսարան (1859-1861)
Երեք տարվա ընթացքում Գրիգորի Պոտանինը Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետի բնական պատմության բաժնի կամավոր էր, խանդավառությամբ զբաղվում էր ինքնակրթությամբ։ Նա լսեց բուսաբանության դոկտոր, պրոֆեսոր Անդրեի Բեկետովի դասախոսությունները, բացի այդ, մասնակցեց պատմության պրոֆեսորներ Կոնստանտին Կավելինի և Նիկոլայ Կոստոմարովի դասընթացներին, ընկերական շփվեց նկարիչներ Պեսկովի, Ջոգինի և Շիշկինի հետ: Ուսման տարիներին Պոտանինը անընդհատ կրթվում էր, ծանոթանում Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստական կյանքին, այցելում Ցուցահանդեսներ, հաճախ այցելում թանգարաններ, այդ թվում՝ Էրմիտաժ:

Համալսարանում սովորելու ընթացքում Պոտանինը ամեն ամառ ճամփորդում էր Ռուսաստանի եվրոպական մասով։ Եղել է հարազատների հետ Ռյազանի նահանգում, Կալուգայում։ 1860 թվականի ամռանը Իվան Շիշկինի հրավերով այցելել է Վալաամ, որտեղ նա Սանկտ Պետերբուրգի մեկ այլ նկարչի հետ էսքիզներ է նկարել։ Եվ ամենուր նա դիտում էր և շատ ավելի ուշ սիրով հիշում բնական տեսակները: 1861 թվականի երրորդ ամռանը Պոտանինը ծրագրեց բուսաբանական էքսկուրսիաներ, որոնց արդյունքը հերբարիումի նմուշների հավաքումն էր։ Իր իսկ վկայությամբ նա «կազմել է բուսաբանության վերաբերյալ գրքերի փոքր հավաքածու», կարդացել դասագրքեր։ Պյոտր Սեմյոնովի խորհրդով Պոտանինը գնեց Լեդեբուրի «Florarossica» գիրքը և դրա մեջ գտավ հայտնաբերված բույսերի անունները: Պոտանինն իր առաջին ուղևորությունը կատարեց Կալուգայի նահանգ, հենց նա է, որ կարելի է անվանել Պոտանինի առաջին արշավախումբը: Պոտանինը և իր ընկեր Իվան Կուկլինը բնակություն հաստատեցին Օկայի ափին գտնվող Վորովոյ գյուղում։ Գյուղից ոչ հեռու մի անտառ կար, որը կոչվում էր Ձիաձետ, որի մեջ Պոտանինը գրեթե ամեն օր էքսկուրսիաներ էր կատարում և բերում մեծ քանակությամբ բույսեր։ Նա նստում էր աշխատանքի, ապամոնտաժում հավաքված բույսերը և նրանց անունները փնտրում Լեդեբուրի գրքում։ Լեդեբուրի հետ աշխատելիս Պոտանինը, ըստ էության, սովորում էր բույսերի վերագրում՝ «հեշտությամբ և առանց դժվարության» որոշելով այս կամ այն բույս, բայց կային նաև դժվարություններ, օրինակ՝ բույսը, որը Պոտանինը անվանում էր արծաթախոտ, նա չէր կարող որոշել մի քանի օրվա ընթացքում՝ հավաքված նմուշներում ծաղկաթերթերի բացակայության պատճառով: Ուղևորության արդյունքների մասին կարելի է դատել Գրիգորի Պոտանինի հայտարարություններից Նիկոլայ Շյուկինին ուղղված նամակում 1861 թվականի դեկտեմբերի 20-ին. «Մեկ այլ նման պրակտիկա, և ես կարող էի բուսաբանական ճանապարհորդություն կատարել ոչ առանց գիտության արդյունքների»: Իսկ հետո ավելացրեց. «Ինչ հերբարիում ունեմ հիմա, մի ամբողջ բազմոց ծածկված է դրանով»: Եվ դա չափազանցություն կամ գովեստ չէր, առաջին պոտանինյան արշավախմբի նյութերը մտցվեցին գիտություն: Ինչպես է դա կատարվել, հենց ինքը` Գրիգորի Պոտանինը հնարավորինս մանրամասն նկարագրեց. Կալուգայի նահանգից վերադառնալիս նա կանգ առավ Մոսկվայում և այցելեց Մոսկվայի բուսաբան Նիկոլայ Անենկովին, որի հետ նա գիտական կապեր էր պահպանում նույնիսկ Վորովույ գյուղ մեկնելուց առաջ: Պոտանինը Անենկովին ներկայացրեց բույսերի երկու մեծ տուփ, ճանապարհին, բեռի ծանրության պատճառով, Պոտանինը ստիպված էր կանգ առնել, հերբարիումը դնել մայթին և հանգստանալ։ Ըստ Նիկոլայ Անենկովի, որը հրապարակվել է իր «բուսաբանական բառարանում» (1878 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում), Պոտանինի հեղինակությունը պատկանում է «Կալուգայի նահանգի բույսերի անունները, (Գամույական վոտչինային պատկանող Վորովոյ գյուղը, Կալուգայից 5 մղոն վերև, Օկայի աջ ափին)»։

Գրիգորի Պոտանինի համալսարանական դասերն ընդհատվել են 1861 թվականի աշնանը, երբ, ի թիվս այլ ուսանողների, նա ձերբակալվել է և որոշ ժամանակ պահվել Պետրոպավլովյան ամրոցում։

### Ուսումնառության տարիներ, քաղաքական գործունեություն (1858-1874)
1858 թվականին Տոմսկ ժամանելուն պես նա հանդիպեց հեղափոխական անարխիստ Միխայիլ Բակունինին և նրա խորհրդով, միանալով Սանկտ Պետերբուրգ ուղևորվող արդյունաբերական քարավանին, իրականացրեց իր վաղեմի երազանքը՝ գնալ Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանում սովորելու։

1863-1864 թվականներին, աշխարհագրագետ Պյոտր Սեմյոնով-Տյան-Շանսկու առաջարկությամբ, նա մասնակցեց աստղագետ Կառլ Ստրուվեի արշավախմբին դեպի Զայսան լիճ, Իրտիշ գետի վերին մասում և Տարբագաթայի լեռնաշղթա, որի ընթացքում նա ուսումնասիրեց ձկնորսությունը և հավաքեց հսկայական բուսաբանական հավաքածու։

1865 թվականին նշանակվել է Տոմսկի նահանգային վիճակագրական կոմիտեի քարտուղար, դասավանդել քաղաքի տղամարդկանց և կանանց գիմնազիաներում, համագործակցել  «Տոմսկի գավառական տեղեկագրում»։

1865 թվականի մայիս-նոյեմբեր ամիսներին Օմսկում հետաքննություն է անցկացվել որոշ հռչակագրերի ի հայտ գալու վերաբերյալ, որը լայնորեն հայտնի է դարձել որպես «Սիբիրյան անջատողականության դեպք»։ Պոտանինը «Սիբիրի անկախության հասարակության» այս գործով ձերբակալվածների թվում էր: Նրան դատի են տվել Սիբիրը Ռուսաստանից բաժանելու ցանկության մեղադրանքով։ 1868 թվականի մայիսի 15-ին, Օմսկի ամրոցի պահակախմբում եռամյա բանտարկությունից հետո, Պոտանինը ենթարկվեց քաղաքացիական մահապատժի, այնուհետև ուղարկվեց ծանր աշխատանքի Սվեաբորգ՝ 5 տարվա պատիժ կրելու համար։ Պոտանինը այնտեղ էր մինչև 1871 թվականի նոյեմբեր, որից հետո նրան ուղարկեցին Տոտմա։ Պատիժը կրելուց հետո արտաքսվել է Վոլոգդայի նահանգի Նիկոլսկ քաղաք:

1874 թվականին Կայսերական Ռուսական աշխարհագրական ընկերության միջնորդությամբ Պոտանինը համաներվեց։

### Գիտական արշավախմբեր (1876-1899)
Գրիգորի Պոտանինի հիմնական գիտականնվաճումները նրա հինգ հետազոտական արշավների արդյունքներն էին դեպի Կենտրոնական և Արևելյան Ասիա, որոնք նա ղեկավարում և իրականացնում էր Ռուսաստանի աշխարհագրական ընկերության անունից 1876-1899 թվականներին:

* **1876-1878 թվականներ`** առաջին (Մոնղոլական) արշավախումբը դեպի հյուսիս-արևմտյան Մոնղոլիա, որի կազմում էին նաև նրա կինը՝ ազգագրագետ Ալեքսանդրա Պոտանինան, կենդանաբան Միքայել Բերեզովսկին և Տեղագիր Պյոտր Ռաֆայիլովը։ Զեյսան լճից արևելք քայլելուց հետո արշավախումբը հատեց Մոնղոլական Ալթայը և հասավ Կոբդո՝ Արևմտյան Մոնղոլիայում։ Արշավախմբի ընթացքում հետազոտվել է եվրոպական գիտությանը նախկինում չուսումնասիրված երկիրը, հավաքվել են հարուստ տեղեկություններ մի շարք գիտական ոլորտների վերաբերյալ։
* **1879-1880 թվականներ`** Երկրորդ (մոնղոլ-Տուվինյան) արշավախումբը, որի կազմում է բնագետ և աշխարհագրագետ Ալեքսանդր Ադրիանովը և Տեղագիր Պյոտր Օրլովը։ Այն սկսվեց 1879 թվականի հունիսին Կոշ-Ագաչ գյուղից դեպի արևելք դեպի Ուբսու-Նուր լիճ արշավով, ավարտվեց 1880 թվականին Իրկուտսկում։ Այս արշավախմբի արդյունքները պատրաստել է Գրիգորի Պոտանինը և տպագրվել են ՌԱԸ-ի «հյուսիս-արևմտյան Մոնղոլիայի ակնարկներ» հրատարակության մեջ, որը լույս է տեսել 1883 թվականին:
* **1884-1886թվականներ`** Չին-Տիբեթյան (Գանսույ) արշավախումբը, որի կազմում են տեղագրագետ Ավգուստ Սկասին, կենդանաբան Միքայել Բերեզովսկին և ազգագրագետ Ալեքսանդրա Պոտանինան։ 1884 թվականի վերջին արշավախումբը ընդգրկել Է Չինաստանի երկու հյուսիսային Նահանգներ և Օրդոս, հասել է Գանսու մինչև, այնուհետև 1885 թվականին՝ Տիբեթի արևելյան ծայրամասի ուսումնասիրություն, վերադարձի ճանապարհը 1886 թվականին Նանշանի լեռնաշղթայի և ամբողջ կենտրոնական Մոնղոլիայի միջով է։ Արշավախմբի նյութերը հրատարակվել են ՌԱԸ-ի կողմից 1893 թվականին «Չինաստանի Տանգուտ-տիբեթյան ծայրամասերը և Կենտրոնական Մոնղոլիան» ժողովածուում։
* **1892-1893 թվականներ`** Երկրորդ չին-Տիբեթյան արշավախումբը Տիբեթի Արևելյան ծայրամասերը ուսումնասիրելու համար, որը ներառում էր կենդանաբան և ազգագրագետ  Միքայել Բերեզովսկին, երկրաբան Վլադիմիր Օբրուչևը և ազգագրագետ Ալեքսանդրա Պոտանինան, ով ճանապարհին անսպասելիորեն ծանր հիվանդացավ և մահացավ, ինչի պատճառով Գրիգորի Պոտանինը ստիպված էր ընդհատել իր ճանապարհը: Նրա ուղեկիցները՝ Բերեզովսկին և Օբրուչևը, յուրաքանչյուրն ինքնուրույն, շարունակել են աշխատանքը Կենտրոնական Ասիայում։
* **1899 թվական`** Արշավախումբ դեպի Չինաստանի հյուսիս-արևելք (այժմ՝ Ներքին Մոնղոլիայի ինքնավար շրջան) և Մոնղոլիայի արևելք՝ մեծ Հինգան հրաբխային լեռնազանգվածի ուսումնասիրության համաձայն։

Այս արշավախմբերի արդյունքում լայնածավալ տեղեկություններ են ստացվել աշխարհագրության վերաբերյալ մինչ այդ Կենտրոնական Ասիայի քիչ հայտնի և չբացահայտված շրջանները, հավաքվել են մեծ հերբարիում և կենդանաբանական հավաքածուներ: Նա հավաքեց արժեքավոր նյութեր մշակույթի, առօրյա կյանքի և ժողովրդական արվեստի, Սիբիրում, Կենտրոնական Ասիայում, Չինաստանում բնակվող ժողովուրդների էպոսի պատմության վերաբերյալ։

### Տոմսկում ապրած տարիներ (1902-1920)
1902 թվականին Գրիգորի Պոտանինը վերջապես հաստատվեց Տոմսկում։ Պյոտր Վոլոգոդսկու հրավերով քաղաք ժամանելուց հետո նա նախ կանգ առավ նրա բնակարանում (Էֆրեմովսկայա Փողոց, այժմ՝ Բակունինա, տուն 18): Ապրել է Պրեոբրաժենսկայա (այժմ՝ Ձերժինսկու) փողոցում՝ կողաշենքում, Վիկտր Ռեվերդատոյի հարևանությամբ` տուն 22 և Ալեքսանդր Ադրիանովի` տուն 24։ 1919 թվականին ապրել է սպայական փողոցում՝ Ֆ. Կ. Զոբնինի տանը (այժմ՝ Բելինսկու փողոց, տուն 80)։

Կյանքի այս ժամանակահատվածում Գրիգորի Պոտանինը մասնակցել է Տոմսկի բազմաթիվ մշակութային և կրթական միջոցառումներին, ղեկավարել է տարրական կրթության խնամքի հասարակության խորհուրդը, եղել է Տոմսկի կիրառական գիտելիքների թանգարանի խորհրդի անդամ և եղել է դրա պահապանը, կազմակերպել է Սիբիրի ուսանողական խմբակը, Սիբիրի ուսումնասիրության Տոմսկի ընկերությունը, գրական և դրամատիկական ընկերությունը, գրական և գեղարվեստական խմբակը, մշակել Է Սիբիրի Տոմսկի գիտա-նկարչական թանգարանի ծրագիրը, ակտիվորեն հանդես է եկել Սիբիրի տարածաշրջանային դումայի ստեղծման օգտին։

1917 թվականի հուլիսին Պոտանինը, ով հիանալի տիրապետում էր ղազախերենին, մասնակցեց Օրենբուրգում կայացած առաջին համառուսաստանյան համագումարին՝ որպես սեմիպալատինի շրջանի պատվիրակ և ընտրվեց համառուսաստանյան հիմնադիր ժողովի պատվիրակ: Այդ համագումարում ձևավորվեց ղազախական Հայտնի հակաբոլշևիկյան «Ալաշ» քաղաքական կուսակցությունը։  Համագումարի կազմակերպիչներից Միրժակիպ Դուլատովը ողջույնի խոսքում Պոտանինին անվանում է «մեր սիբիրյան հատկապես հարգված աքսակալը»։

### Հիվանդություն և մահ
Հայտնի է, որ իր կյանքի վերջին ամիսներին Գրիգորի Նիկոլաևիչ Պոտանինը բուժվել է ամերիկյան հոսպիտալի աչքի բաժանմունքում։ 1919 թվականի հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին Ալեքսանդր Աղաբաբովը վիրահատել է Գրիգորի Պոտանինին աչքի կատարակտի համար։ Դեկտեմբերին նա կրկին հայտնվեց կլինիկայում։ Ըստ Ալեքսանդր Ադրիանովի վկայության՝ նա ծանր վիճակում հանդիպել է իր հին ընկերոջը և ուսուցչին, որի մասին 1919 թվականի դեկտեմբերի 19-ին գրել է իր օրագրում. «Նա շատ թույլ է։ Բարելավումը ասում է՝ ոչ, ամեն ինչ թուլանում է և կարծում է, որ չի վեր կենա»։  «Թերթն այլևս նրան չեն կարդում. նրա համար դժվար է լսել և յուրացնել»։ Այնուամենայնիվ, Պոտանինի ակտիվ բնույթը, որը ստեղծվել է ամենադժվար պայմաններում աշխատելու համար, և նրա կյանքում դրանք միշտ էլ բավարար են եղել, հանգիստ չի տվել: Նա խոստովանեց Ադրիանովին, որ «փոխում է իր միտքը, անցնում է անցյալը հիշողության մեջ և չի կարող ինչ-որ բան հիշել, և այդ մոռացվածը տանջում է նրան...»: Ասաց, որ փորձում է հիշել Հնդկական Օվկիանոսի չորս կղզիների անունները և երկու անուն հիշեց, իսկ մյուս երկուսը շատ խնդրեցին «իրագործել»: Գրիգորի Պոտանինի մնալը հիվանդանոցային կլինիկաներում կենսական նշանակություն ձեռք բերեց 1919-1920 թվականներին ձմռանը: Դեկտեմբերի կեսերին, Կարմիր բանակի հարձակման տակ, Սիբիրյան 1-ին բանակի ստորաբաժանումները ՝ Անատոլի  Պեպելյաևի հրամանատարությամբ թողեց Տոմսկը, սկսվեց շտապ տարհանումը դեպի արևելք պետական հաստատություններ և քաղաքացիական բնակչություն: Հեռանալով քաղաքից՝ Ամերիկյան Կարմիր խաչի աշխատակիցները հիվանդանոցային սպիտակեղենի, դեղորայքի եւ մթերքի ամբողջ պաշարը հանձնել են համալսարանական կլինիկաների հիվանդանոցային խորհրդի տնօրինությանը: Տոմսկում տարածված տիֆի համաճարակի և սովի պայմաններում միայն հիվանդանոցային կլինիկաներում Գրիգորի Պոտանինը և այլ հիվանդներ կարող էին լավ խնամք և ինքնասպասարկում ստանալ: Այստեղ՝ կլինիկաներում, Պոտանինը, ըստ երևույթին, անցկացրել է իր կյանքի վերջին ամիսները։ Նիկոլայ Տիխոնրավովայի հուշերում, ով այցելել է նրան մահից քիչ առաջ, պահպանվել են Գրիգորի Նիկոլաևիչի վերջին խոսքերը. Ահա ես մեռնում եմ: Կյանքն ավարտված է: Իսկ ես ցավում եմ։ Ես ուզում եմ դեռ ապրել: Շատ հետաքրքիր է: Ես ուզում եմ իմանալ, թե ինչ կլինի հաջորդը սիրելի Ռուսաստանի հետ…Մահացել է 1920 թվականի հունիսի 30-ին Տոմսկի համալսարանի կլինիկայում։ Գրիգորի Նիկոլաևիչ Պոտանինի հուղարկավորությունը տեղի է ունեցել 1920 թվականի հուլիսի 3-ին Երրորդության տաճարում, և այնտեղից թաղման թափորը ամառային տաք անձրևի տակ գնաց Իոաննո-Պրեդտեչենսկի կանանց վանքի գերեզմանատուն։ Տոմսկի շրջանի պետական արխիվում պահպանված ականատեսի վկայությամբ՝ հանգուցյալը թաղվել է գերեզմանատան հարավային կողմում գտնվող եկեղեցական ցանկապատի մոտ: Եվ երբ դագաղը սկսեց իջնել գերեզմանի մեջ, «կայծակը Զենիթից մինչև Հորիզոն կտրեց ամպերը, և որոտաց:  Հավերժական հիշողության ընկերական երգով դագաղը իջեցվեց գերեզման... եկավ հանգիստ տաք ամառային երեկո, այնքան հազվադեպ Տոմսկում ... բնությունը մխիթարեց Սիբիրին իր սիրելի որդուց բաժանվելու պահին»։

### Թաղման ճակատագիրը
Նա թաղված է Հովհաննես Մկրտչի կանանց վանքի պարիսպում, որի վերափոխման տաճարի մոտակայքում 20-րդ դարի սկզբից ավանդույթ է ձևավորվել թաղել համալսարանի և տեխնոլոգիական ինստիտուտի մահացած գիտնականներին։ Այս վայրում մեծացած նեկրոպոլիսը կոչվում էր «պրոֆեսորական»։ 1930-ականներին գերեզմանատանը թաղումները դադարեցին, և այն աստիճանաբար ամայացավ։

Գրեթե քառորդ դար անց՝ 1954 թվականին, Տոմսկի երկրաբան և տեղական պատմաբան Վիդոլտ Սլավնինը, մտահոգված նախկին գերեզմանատան տարածքի պլանավորված զարգացմամբ, նամակ է գրել Պոտանինի Տիբեթյան վերջին արշավախմբի անդամ ակադեմիկոս Վլադիմիր Օբրուչովին, ինչպես նաև «Լիտերատուրնայա գազետա» - ի խմբագրությանը: Գիտությունների ակադեմիան, ի պատասխան թերթի հարցմանը, նամակ է ուղարկել Օմսկի շրջանային գործադիր կոմիտեին՝ խնդրելով գիտնականի աճյունն այլ վայր տեղափոխել։ Վերահուղարկավորելու թույլտվությունը ստացվել է 1956 թվականին, և այդ ժամանակ Գրիգորի Պոտանինի աճյունը տեղափոխվել է ՏՊՀ-ի համալսարանական պուրակ։ 1958 թվականի հունիսի 25-ին նոր գերեզմանի վրա Մարմարե պատվանդանի վրա տեղադրվել է Գրիգորի Պոտանինի չուգունից ձուլված կիսանդրին, հուշարձանի հեղինակը Տոմսկի հայտնի քանդակագործ Սերգեյ Դանիլինն է։

## Պարգևներ, կոչումներ
* 1886` արժանացել է Կայսերական Ռուսական աշխարհագրական ընկերության բարձրագույն պարգևի՝ Ոսկե Կոնստանտինովյան մեդալի։
* 1888` Համառուսաստանյան կայսր Ալեքսանդր III - ի բարձրագույն հրամանագրով նշանակվել է ցմահ կենսաթոշակ` 800 ռուբլի:
* 1905` արժանացել է Տոմսկի տեխնոլոգիական ինստիտուտի խորհրդի պատվավոր անդամի կոչմանը (1905)։
* 1915` արժանացել է Տոմսկի պատվավոր քաղաքացու կոչմանը։
* 1918` Սիբիրի պատվավոր քաղաքացու կոչմանն արժանացել Է Սիբիրի ժամանակավոր կառավարության վարչական խորհրդի որոշմամբ

## Աշխատություններ
* 
* *Потанин Г. Н.* Материалы для истории Сибири / собрал Г. Н. Потанин; изд. Императ. о-ва истории и древностей рос. при Моск. ун-те. — Москва: В Унив. тип. (Катков и Ко), 1867
* *Потанин Г. Н.* Очерки северо-западной Монголии: результаты путешествия, исполн. в 1876—1877 гг. по поручению Императ. Рус. геогр. о-ва чл.- сотрудником Г. Н. Потаниным. В четырёх томах. — СПб.: Тип. В. Киршбаума, 1881—1883 (Вып. I; Вып. II; Вып. III; Вып. IV)
* *Потанин Г. Н.* Тангутско-тибетская окраина Китая и центральная Монголия. — 1893
* *Потанин Г. Н.* Областническая тенденция в Сибири. — Томск, 1907 (Основная работа Потанина по областничеству) (в РГБ)
* *Потанин Г. Н.*  // Исторический вестник, 1892. — Т. 48. — № 5. — С. 390—405.
* *Потанин Г. Н.* Восточные мотивы в средневековом европейском эпосе. — М., 1899.
* *Потанин Г. Н.* Монгольское сказание о Гэсэр-хане. К вопросу о происхождении русских былин // Вестник Европы, 1890, сентябрь, книга № 9, с.121-158.
* *Потанин Г. Н.* Монгольское сказание о Гэсэр-хане. — Б.м., Б.г
* *Потанин Г. Н.* Путешествия Г. Н. Потанина по Монголии, Тибету и Китаю: с 48 рис., портр. и картой / обраб. По подлин. его соч. М. А. Лялиной. — Изд. 2-е, просм. и доп. авт., с его предисл. — Санкт-Петербург: Изд. А. Ф. Девриена (Тип. Акционер. о-ва тип. дела в СПб.), [1912?]
* *Потанин Г. Н.* Сага о Соломоне. Восточные мотивы к вопросу о происхождении саги. — Томск, 1912.
* *Потанин Г. Н.* Ерке. Культ сына неба в Северной Азии. Материалы к турко-монгольской мифологии. — Томск, 1916.

**Աշխատանքների վերահրատարակություն**
* 
* Пространство Северного Казахстана и Сибири в исторической ретроспективе XVIII в.: (по документальным публикациям Г. Н. Потанина) / сост. Н. М. Дмитриенко, Т. В. Родионова; науч. ред. Э. И. Черняк ; Томский гос. ун-т. — Томск: Издательство Томского университета, 2013. 314 с.
* Потанин Г. Н., Подгорбунский И. А. Каталог буддийской выставки в Иркутске / публ. И. А. Голева // Музееведческое наследие Северной Азии. Вып. 2: Труды музееведов последней трети XIX — первых десятилетий XX века / Н. М. Дмитриенко, Э. И. Черняк, А. Д. Дементьев. — Томск: Изд-во Том. ун-та, 2019. — 252 с.

## Ընտանիքը
Առաջին կինը (1874-1893, անզավակ ամուսնություն)` Ալեքսանդրա Վիկտորովնա Պոտանինա, ծնված Լավրսկայում (1843-1893): Ծնվել է 1843 թվականի հունվարի 25-ին Նիժնի Նովգորոդի նահանգի Գորբատովում՝ քահանա Վալերինա Լավրսկու ընտանիքում։ Որպես ազգագրագետ և նկարիչ մասնակցել է իր ամուսնու՝ Գրիգորի Պոտանինի գլխավորած մի շարք արշավախմբերի։ Առաջին ռուս կանանցից մեկը, որն ընդունվել է որպես կայսերական Ռուսական աշխարհագրական ընկերության անդամ:

Երկրորդ կինը՝ Բառնաուլի բանաստեղծուհի Մարիա Գեորգիևնա Վասիլևան (1863-1943), ամուսնությունը կնքվել է 1911 թվականին։

## Հիշողություն
Գիտնական և հասարակական գործիչ Գրիգորի Պոտանինի անունով.
* Արևմտյան Չինաստանի լեռնային համակարգերից մեկի լեռնաշղթան Նանշանում է:
* Սառցադաշտ Ալթայի Տավան-Բոգդո-Ուլա լեռնային հանգույցում (1905)։
* Աստերոիդ թիվ 9915, սկզբնական նշանակումը՝ 1977 RD2 (1977)։
* Պոտանինը քաղաքատիպ ավան Չելյաբինսկի մարզում։
* Փողոց Ռուսաստանի սիբիրյան քաղաքներում՝ Տոմսկում, Նովոսիբիրսկում, Օմսկում; Ղազախստանի քաղաքներում՝ Պետրոպավլովսկում, Ալմաթիում, Աստանայում, Սեմեյում:
* Ղազախստանի Պավլոդարի մարզի  Լեբյաժինսկի շրջանի Չյորնի գյուղի դպրոց (1957)։
* Պավլոդարի մարզային պատմաերկրագիտական թանգարան (1942)։
* Վարդագույներ (Rosaceae) ընտանիքի ծաղկավոր բույսերի մոնոտիպ սեռը և նրա միակ տեսակը` Մոնղոլական պոտանինիա (Potaninia mongolica) և Չինաստանում և Մոնղոլիայում տարածված փոքր ծաղիկներով ցածրահասակ թփեր (1881):

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* *Лялина М. А.* Путешествия Г. Н. Потанина. — СПб.: А. Ф. Девриен, ценз. 1898. — XII, 224 с.
* *[[Обручев, Владимир Афанасьевич|Обручев, В. А.]]* Григорий Николаевич Потанин: краткий очерк его жизни и деятельности. — Москва, 1916 http://elib.tomsk.ru/purl/1-6097/.
* 
* 
* 
* 
* Сборник к 80-летию дня рождения Григория Николаевича Потанина. Избранные статьи и биографический очерк. Типо-литография Сибирского товарищества печатного дела. Томск. 1915.
* Юбилей Г. Н. Потанина // Сибирская торговая газета. № 218. 12 октября 1905 года. Тюмень.
* Литературное наследство Сибири. Т.6. Г. Н. Потанин. Воспоминания. Новосибирск: Западно-Сибирское книжное издательство, 1983. — С. 102—103.
* *Помозов О. А.* Дни освобождённой Сибири. — Томск: Изд-во Красное знамя, 2017. — 644 с. https://www.elib.tomsk.ru/purl/1-18548/
* Дмитриенко Н. М. Голев И. А. Томск_Потанин: экскурсионный маршрут / науч. ред. Э. И. Черняк. Томск: Изд-во Том. ун-та, 2020. 128 с.

## Արտաքին հղումներ
* Потанин Григорий Николаевич на сайте «Хронос»
* «Китайский мандарин» из Сибири Об экспедициях Г. Н. Потанина и М. М. Березовского в Китай и Монголию.
* Потанин Григорий Николаевичв Электронной библиотеке АКУНБ.
* 
* ИСТОРИЯ СИБИРСКОГО КАЗАЧЬЕГО ВОЙСКА >> БИОГРАФИИ >> Потанин Григорий Николаевич

Կատեգորիա:1920 մահեր
Կատեգորիա:Հունիսի 30 մահեր
Կատեգորիա:Ռուս ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Ռուս աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Ռուս արևելագետներ
Կատեգորիա:Ռուս ազգագրագետներ
Կատեգորիա:Ռուս բուսաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս բնագետներ
Կատեգորիա:Ռուս լրագրողներ
Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս մարդաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ