Օվչար-Կաբլար կիրճ

**Օվչար-Կաբլար կիրճ** () կիրճ կենտրոնական Սերբիայի արևմտյան մասում, Արևմտյան Մորավա գետի բարդ հովտի մի մասում, Շումադիայի աշխարհագրական շրջանում: 14-րդ դարից ի վեր կիրճում կառուցված ավելի քան 30 վանքերով այն հայտնի է որպես «Սերբական Աթոս լեռ»:

2001 թվականին տարածքը հայտարարվեց բնական հուշարձան և պաշտպանվեց որպես Օվչար-Կաբլար կիրճի ակնառու առանձնահատկություններով լանդշաֆտ:

## Տեղադրություն և աշխարհագրություն
Օվչար-Կաբլար կիրճը գտնվում է կենտրոնական Սերբիայի արևմտյան մասում, Չաչակ (17 կիլոմետր արևելքում) և Պոժեգա (արևմուտքում) քաղաքների միջև կես ճանապարհին, մայրաքաղաք Բելգրադից մոտ 155 կիլոմետր հարավ-արևմուտք:

Կիրճը Արևմտյան Մորավայի բարդ հովտի նեղուց է, որը արևմուտքում Պոժեգայի իջվածքի շարունակությունն է, մինչդեռ արևելքում շարունակվում է դեպի Չաչակ-Կրալևո իջվածքը: Կիրճը փորված է հարավում գտնվող 985 մետր բարձրությամբ Օվչար լեռան և հյուսիսում գտնվող 889 մետր բարձրությամբ Կաբլար լեռան միջև, այդպիսով էլ ստացել է իր անվանումը: Գետը 15 կիլոմետր ոլորապտույտ է կատարում կիրճով: Էպիգենետիկ բնույթով Օվչար-Կաբլար կիրճը կարևոր դեր է խաղացել Արևմտյան Մորավայի հովտի (Արևմտյան Պոմորավլյե) ստեղծման գործում:

Հիդրոերկրաբանական հետազոտությունները անբավարար էին, չնայած դրանք անցկացվել են երկու ժամանակահատվածում՝ 1978-1983 և 1989-1992 թվականներին: Եզրակացվեց, որ տարածքը ներկայացնում է բարդ, անընդհատ ջրատար ռելիեֆ: Ռելիեֆն ինքնին տեկտոնիկորեն վնասված և կարստացված կրաքար է Միջին Տրիասի ժամանակաշրջանից: Հողը փորվել է մինչև 50 մ, որտեղ հայտնաբերվել է 58°C տաք ջուր։ Արևմտյան Մորավա գետի հունում կա նաև անսովոր տաք աղբյուր, որը զգալիորեն տաքացնում է գետի ջրերը աղբյուրի տարածքում։

## Տնտեսություն

Օվչար Բանյա առողջարանը գտնվում է կիրճում՝ 278 մետր բարձրության վրա։ Այն ունի տաք, ծծմբային ջուր (37,5 Ցելսիուս), որը օգտակար է ռևմատիզմի, նյարդային և մաշկային հիվանդությունների բուժման համար։

1954 թվականին Արևմտյան Մորավան կիրճում ամբարտակավորվեց, երբ ստեղծվեցին երկու հիդրոէլեկտրակայաններ՝ արհեստական ​​լճերով։ «Օվչար Բանյա» ամբարտակը ստեղծեց ավելի փոքր Կաբլար լիճ, որը այդ ժամանակվանից ի վեր ցեխոտվել է գետի բերած ալյուվիալ տիղմով։ Մյուս՝ 7 մեգավատտ հզորությամբ ամբարտակը՝ «Մեջուվրշյեն», ստեղծել է ավելի մեծ (1.5 քառակուսի կիլոմետր) Մեջուվրշյե լիճ։ Կիրճը նաև երկաթուղու և մայրուղու ճանապարհ է, որը կապում է կենտրոնական և արևմտյան Սերբիան։

## Վանքեր
Առաջին եկեղեցիները կառուցվել են 14-րդ դարի սկզբին, այն բանից հետո, երբ Կատալոնական ընկերության վարձկանները 1307-1309 թվականներին ասպատակել են բյուզանդական Աթոս լեռը։ Սերբ ուղղափառ հոգևորականները փախել են թերակղզուց և սկսել են կիրճում կառուցել առաջին վանքերը։ Փախստական ​​քահանաների հաջորդ ալիքը եկել է 1371 թվականին Մարիցայի թուրք-սերբական ճակատամարտից հետո։ Այդ ժամանակվանից ի վեր կիրճում կառուցվել է ավելի քան 30 վանք, եկեղեցի կամ պաշտամունքի վայր։ Այսօր մնացել է ընդամենը 10 վանք, մեկ եկեղեցի և մեկ սրբազան քարանձավ, որոնց մեծ մասը 15-18-րդ դարերի օսմանյան օկուպացիայի ժամանակաշրջանից է՝

* «Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխում» (Ուսպենյե), խմբի գլխավոր վանքը, գտնվում է Կաբլար լեռան հյուսիսային լանջերին: Այն նվիրված է Սուրբ Աստվածածնին: Սկզբնապես այնտեղ էր գտնվում Յովանսկա աշտարակը՝ հզոր զանգերով («Կուլինա զանգակատուն»), որը կարելի էր լսել 16 կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվող Չաչակ քաղաքում։ 1939 թվականին հին աշտարակի ավերակների վրա կառուցվել է նոր վանք՝ որպես Օհրիդի «Սուրբ Կոստանդին Մեծի և Սուրբ Հեղինեի եկեղեցու» կրկնօրինակ: Այն կանանց վանք է, որը վերանորոգվել է 2001 թվականին։
* Մարիամի ընծայարանը (Վավեդենյե) գտնվում է աջ ափին՝ կիրճի վերջնամասում։ Չնայած ավանդազրույցի համաձայն՝ այն կառուցվել է սերբ մեծ ժուպան Ստեֆան Նեմանյայի և նրա որդու՝ Սուրբ Սավա Նեմանյիչի կողմից 12-րդ դարում, վանքի մասին առաջին անգամ հիշատակվում է 1452 թվականին, իսկ վերանորոգվել է 1797 թվականին։ Վանքում պահվում են մի քանի հազվագյուտ հին գրքեր, այդ թվում՝ 1552 թվականի Բելգրադի կիսավետարանը։
* «Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչը» (Յովանյե) գտնվում է թերակղզում՝ Արևմտյան Մորավա գետի ոլորաններում, Չաչակ-Օվչար Բանյա ճանապարհի վրա։ Գտնվելով ձախ ափին՝ Վավեդենյեից վեց կիլոմետր վերև, վանքը երեք կողմից շրջապատված է գետի ջրերով։ Այն առաջին անգամ հիշատակվում է 1536 թվականին։ Այն նախկինում լավրա էր՝ կիրճի բոլոր վանքերի գլխավոր վարչական կենտրոնը։ Հին վանքը ջրհեղեղի է ենթարկվել, երբ 1954 թվականին կառուցվել է արհեստական ​​Մեջուվրշյեի ամբարտակը (ջրամբարը վերջնականապես ջրհեղեղի է ենթարկվել 1959 թվականին): Այն հայտնի է Աստվածածնի Բրզոպոմոչնիցայի իր պատկերակով: Այն կանանց վանք է։
* «Սուրբ Նիկոլայ Հրաշագործը» (Նիկոլյե) գտնվում է ձախ ափին՝ Ջովանյեից երկու կիլոմետր վերև, Կաբլար լեռան ստորոտում: Առաջին անգամ հիշատակվում է 1476 թվականին, նրա նախասրահը նկարազարդվել է 1637 թվականին, իսկ նավը՝ 1697 թվականին։ Նախկինում այն ​​մեծ վանք էր, որտեղ 19-րդ դարում 300 վանական կար: Այն ապստամբների թաքստոց էր․ 1815 թվականի Երկրորդ սերբական ապստամբության ժամանակ արքայազն Միլոշ Օբրենովիչը, ով 1817 թվականին այստեղ կառուցեց իր անձնական կոնակը: Որմնանկարները նկարվել են 1587 թվականին, իսկ նարթեքսը՝ 1637 թվականին: Այս վանքը այն վայրն է, որտեղ գրվել է «Նիկոլյեի Ավետարանը»: Ավետարանը անհետացել է Նիշի Ազգային թանգարանից և հետագայում գտնվել է Դուբլինում, Իռլանդիա, որտեղ այն մնացել է մինչ օրս։
* Ավետումը (Բլագովեշտենյե) ամենահին պահպանված վանքերից մեկն է, որը սկզբնապես Նեմանիչ դինաստիայի միջնադարյան շրջանից է: Ձախ ափին, Օվչար Բանյա գյուղի վերևում և Պրեոբրաժենյեից երկու կիլոմետր հեռավորության վրա, վանքը վերակառուցվել է 1602 թվականին և նկարազարդվել է 1602-1632 թվականներին: Հայտնի է իր գրիչների դպրոցով, այստեղ է գտնվում նաև Քրիստոսի գահի պատկերակը, որը վանքի սկզբնական հիմնադրման շրջանի պատկերակի պահպանված հատվածի մի մասն է, և կիրճի ամենահայտնի պատկերակը՝ Սուրբ Աբրահամը: Անփութության պատճառով վանքը շատ վատ վիճակում էր, ուստի 20-րդ դարի սկզբին պատկերակը տեղափոխվեց Բելգրադ: Երբ Բլագովեշտենյեն վերականգնվեց 1990-ականների սկզբին, պատկերակը վերադարձվեց։
* Հիսուսի Համբարձումը (Վազնեսենյե) գտնվում է Ջովանյեից մի քանի հարյուր մետր հեռավորության վրա, գետի մյուս կողմում, Օվչար լեռան հարավային լանջերին: Այն վերականգնվել է ավելի հին վանքի ավերակների վրա, որը ենթադրաբար 16-րդ դարի էր, քանի որ ավերակներում պահպանվել էին մի քանի զարդանախշեր, այդ թվում՝ երկու մարմարե վարդակներ և ծաղկային զարդանախշեր ծխական և կենտրոնական հատվածում: Վանքում պահպանվել է 1570 թվականի քառավետարան։
* Հիսուսի Պայծառակերպությունը (Պրեոբրաժենյե), նախկինում Նիկոլյեից 2 կմ վերև՝ ձախ ափին, այսօր այն գտնվում է աջ ափին՝ իր նախկին վայրի դիմաց: Սկզբնական վանքի մասին առաջին անգամ պաշտոնապես հիշատակվել է 1528 թվականին, սակայն ենթադրվում է, որ այն ավելի հին է՝ թվագրվելով մոտ 1400 թվականից, երբ Սինայի վանականների խումբը բնակություն է հաստատել տարածքում: Վանքը քանդվել է 1911 թվականին՝ երկաթուղու շինարարության պատճառով: Նոր վանք կառուցվել է 1938 թվականին: Այն ունի խիստ միսիոներական և հոգևոր դեր, և ներքին կառավարվում է Աթոս լեռան կանոններով, ներառյալ բոլոր նյութական հարստություններից հրաժարվելը: 2020 թվականի հուլիսից Սուրբ Հուստինոս Պոպովիչի մասունքների մի մասը հանգչում է վանքում, իսկ մնացած մասունքները՝ Չելիե վանքում։
* Սրետենյեն, որը նվիրված է Հիսուսի տաճարին ներկայացմանը, գտնվում է Սուրբ Տրոյիցայի մոտ, Օվչար լեռան ստորոտում, Կորոնսկի գետի աղբյուրների մոտ: Վանքի մասին առաջին անգամ հիշատակվում է 1571 թվականի Ավետարանում:[6] Այն վերաներկվել է 1844 թվականին։
Սուրբ Երրորդություն (Սվետա Տրոյցա), մեկուսացված վանք Բլագովեշտենյեի բլրի վրա։ Այն առաջին անգամ հիշատակվում է 1572 թվականի օսմանյան փաստաթղթերում։ Ճարտարապետական ​​առումով Սվետա Տրոյցան համարվում է Օվչար-Կաբլարի բոլոր վանքերից ամենագեղեցիկը։
* Իլինյե, Եղիային նվիրված եկեղեցի, որը գտնվում է Բլագովեշտենյեի թունելի վերևում գտնվող բլրի վրա, Օվչար Բանյայի մոտ։ Այն կառուցվել է 1938 թվականին հին վանքի մնացորդների վրա։ Այն ունի բազմաթիվ ձեռագրեր իր դամբարանում և կոնակ, որը կառուցվել է իշխան Միլոշ Օբրենովիչի կողմից։
* Սավինյե, Սուրբ Սավային նվիրված եկեղեցի։ Այն կառուցվել է 1938 թվականին, աղբյուրի մոտ, որը իրականում երկրաբանական երևույթ է։ Ջուրը բխում է ժայռերից, բայց մնում է խոռոչի մեջ և չի հոսում դրանից։ Անկախ նրանից, թե որքան ջուր են վերցնում դրանից, այն միշտ լցվում է մինչև 2-3 լիտր ջուր, այդ պատճառով մարդիկ այն համարում էին հրաշագործ (Սուրբ Սավայի սուրբ ջուրը)։
* Կադենիցա կամ «Ծխի քարանձավ», քարանձավ-եկեղեցի: 1814 թվականի օսմանյան կայսրության դեմ ապստամբության ժամանակ (Հաջի Պրոդանովա բունա) մարդիկ ապաստան գտան քարանձավում: Թուրքերը հայտնաբերեցին նրանց թաքստոցը և ծղոտի ու փայտի միջոցով այրեցին այն՝ խեղդելով ներսում գտնվող բոլորին: Այս դեպքը տվեց քարանձավի անունը: 1940 թվականին մնացորդները հանվեցին, լիովին այրվեցին և թաղվեցին երկու քարե սարկոֆագներում: Դրանք տեղադրվեցին քարանձավի եկեղեցու խորանի աբսիդում՝ Հիսուսի խաչելության պատկերի տակ։

## Պաշտպանություն
Օվչար-Կաբլար կիրճի ակնառու առանձնահատկություններով լանդշաֆտը հայտարարվեց 2001 թվականին, երբ կիրճը պաշտպանության տակ դրվեց որպես բնական հուշարձան: Պաշտպանված տարածքը զբաղեցնում է 25 քառակուսի կիլոմետր: Պաշտպանության հիմնական հիմքը ներառում է «Արևմտյան Մորավայի ճեղքումը Օվչար և Կաբլար լեռների զանգվածներով, որը կտրում է եզակի կիրճ»։ Կիրճի հիմնական առանձնահատկությունները գետի հունի ակնառու ոլորաններն են, որոնք կազմում են երեք «սեղմված ոլորաններ»։ Անտառները, վայրի կենդանիները և վանքերը, աշխարհագրական առանձնահատկությունների շնորհիվ, համարվում են տարածքի յուրահատուկ հուշարձանային և հոգևոր ժառանգության ստեղծման պատճառ։ 2021 թվականի ապրիլին հայտարարվեց պահպանվող գոտու ընդլայնման, դրա չափսերը կրկնապատկելու ծրագրերի մասին։

2023 թվականի սեպտեմբերին հայտարարվեց կիրճի կենտրոնում ապակե, կոնսոլային երկնաքերի և դրան տանող ճանապարհի կառուցման ծրագրերի մասին։ Այն պետք է փոխարինի գոյություն ունեցող փայտե գեղատեսիլ դիտակետին։ Կառավարության կողմից ընդունված պահպանվող տարածքի տարածական պլանում չկար որևէ հիշատակում երկնային անցուղու մասին: Նրանք նաև արգելափակեցին երկնային անցուղու շինհրապարակ մուտք գործելու ճանապարհների կառուցումը և նշեցին, որ բնակիչներին անհրաժեշտ է կոյուղու համակարգ, այլ ոչ թե երկնային անցուղի։

Չաչակի տեղական ինքնակառավարման մարմինը պատասխանեց, որ սա «կվերականգնի Սերբիայի այս հատվածը», որ նրանք չեն սպասում, որ որևէ մեկը «դեմ կլինի բնակիչների համար ավելի լավ ապագային», և որ ծրագրերը մշակվել են արդեն 2017 թվականին: Չաչակի քաղաքապետ Միլուն Տոդորովիչը նշել է, որ Խորվաթիայի Բիոկովո լեռան վրա նմանատիպ երկնային անցուղին «միլիոնավոր եվրոներ է ներդնում» տեղական բյուջեներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կիրճեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սերբիայի կիրճեր
Կատեգորիա:Սերբիայի պաշտամունքային կառույցներ