Լիտվայի պատմություն

**Լիտվայի պատմություն,** ներկայիս Լիտվայի Հանրապետության տարածքը, որն ընդգրկում է բավականին երկար ժամանակահատված՝ սկսած մ.թ. ա. 10-րդ-9-րդ հազարամյակների վերջերից` մարդու կողմից այդ տարածքի բնակեցումից մինչև ներկայիս ժամանակներ:

## Անվան ծագումը
մինի|Լիտվայի առաջին գրավոր հիշատակումը
«Լիտվա» անվանումն (*Lituae, որը Litua-ի* սեռական հոլովն է) առաջին անգամ հիշատակվել է Քվեդլինբուրգի տարեգրության մեջ 1009 թվականին` հեթանոսների կողմից **' և **' սահմանին միսիոներ Բրունոյի սպանության մասին զեկույցում։ Երկրի անվան և համապատասխան էթնոսի ծագումը տարբեր կերպ է բացատրվել։ Չնայած բազմաթիվ վարկածներին, դրանցից և ոչ մեկը ընդհանուր ընդունված չէ։ Ամենատարածված վարկածի համաձայն՝ տեղանունն առաջացել է Նյարիսի վտակ Լետաուկա փոքրիկ գետի անունից։ Համաձայն մեկ այլ տարածված վարկածի՝ տերմինը առաջացել է Լատավա գետի՝ Շվենտոջի վտակի անունից, որը հոսում է Անիկշչայ թաղամասում, որտեղ կա համանուն բլուր ամրոց։ Համաձայն ավելի ժամանակակից վարկածի՝ երկրի անվանումը կարող էր ծագել «Լետի» կամ «Լեյտի» էթնոնիմից, որով շրջակա հողերի բնակիչները կոչել են լիտվացի իշխանների պահակախմբին (*[[:en:Leičiai|leičiai]]*)։

15-րդ դարի լեհ պատմաբան Յան Դլուգոշը մեջբերել է Լիտվա անվան ծագման մասին հետևյալ լեգենդը.

Ա.Ա.Շախմատովը *Lietuvà* բառը համեմատել է Արմորիկա կելտական անվան հետ (միջին իռլանդական Letha,  1939 թվականին Գերմանիայի կողմից գրավված Կլայպեդայի շրջանը։Սեսուփե գետից արևմուտք գտնվող տարածքը, որը ԽՍՀՄ-ը գնել է Գերմանիայից 1941 թվականին։ Խորհրդային Միության կողմից Լիտվային փոխանցված տարածքները 1939-1940 թվականների]]

1920-1922 թվականներին Լիտվայի պետությունը ճանաչվեց միջազգային հանրության կողմից։ Միևնույն ժամանակ, Վիլնյուսը և ամբողջ Վիլնյուսի շրջանը, որը բնակեցված է լիտվացիներով, բելառուսներով, լեհերով և հրեաներով, 1920 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1922 թվականի մարտը ներկայացնում էին Կենտրոնական Լիտվան, իսկ այնուհետև մինչև 1939 թվականի սեպտեմբերը Լեհաստանի մաս էր՝ որպես Վիլնյուսի վոյեվոդություններ:

1922 թվականին Լիտվայում ընդունվեց սահմանադրություն, որը նախատեսում էր խորհրդարանական հանրապետության ստեղծում։ 1923 թվականին մարդահամար է անցկացվել։

1926 թվականին Լիտվայում տեղի ունեցավ ռազմական հեղաշրջում Տաուտինինկա կուսակցության առաջնորդ Անտանաս Սմետոնայի գլխավորությամբ, որը հաստատեց ավտորիտար ռեժիմ, որն ամրագրվեց 1938 թվականի սահմանադրությամբ։

1934 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Լիտվայի նախաձեռնությամբ Ժնևում ստեղծվեց Էստոնիայի, Լատվիայի և Լիտվայի քաղաքական միությունը, այլ կերպ հայտնի որպես Բալթյան Անտանտ։

1939 թվականի մարտի 22-ին Գերմանիան Լիտվային վերջնագիր ներկայացրեց՝ պահանջելով հանձնել Կլայպեդայի շրջանը, ինչը Լիտվան ստիպված էր ընդունել։

## Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
1939 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Կարմիր բանակը գրավել է Վիլնյուսը, սակայն, ի տարբերություն Արևելյան Լեհաստանի մնացած տարածքի, քաղաքը ներառված չէր Խորհրդային Բելառուսի կազմում։ Մեկ ամիս անց, չնայած այն հանգամանքին, որ լիտվացիների թիվը Վիլնյուսում կազմում էր ընդամենը մի քանի տոկոս, 1939 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Վիլնյուս քաղաքը և Վիլենսկի շրջանը Լիտվայի Հանրապետությանը փոխանցելու և Խորհրդային Միության և Լիտվայի միջև փոխօգնության մասին պայմանագրի համաձայն, հարավարևելյան Լիտվայի և Վիլնոյի մի մասը փոխանցվեց Լիտվային։  1939 թվականի հոկտեմբերի 27-ին լիտվական բանակի ստորաբաժանումները մտան Վիլնյուս։ Նույն պայմանագրով Լիտվայում տեղակայվել է "խիստ սահմանափակ թվով խորհրդային ցամաքային և օդային զինված ուժեր"։ Միայն այն բանից հետո, երբ Լեհաստանի դեմ գերմանական ռազմական արշավն ավարտվեց, և միևնույն ժամանակ բանը չհասավ Վերմախտի ռազմական գործողությունները Լիտվայի տարածք տեղափոխելուն, Ստալինն իրեն թույլ տվեց կարգադրել, որ Կարմիր Բանակը լայն ճակատով Արևելյան Լեհաստան մուտք գործելիս ժամանակավորապես զբաղեցնի Հարավային Լիտվայի ռազմավարական կարևոր շրջանները, - ասել է Ֆլայշհաուեր Ինգեբորգը:

1940 թվականի մարտին Ռիգայում Բալթյան Անտանտի 11-րդ համաժողովում Բալթյան երկրների արտաքին գործերի նախարարները ևս մեկ անգամ հաստատեցին իրենց վճռականությունը՝ «զինված հակամարտություններից դուրս մնալու և իրենց (իրենց երկրների) անկախությունն ու անվտանգությունն ապահովելու իրենց վճռականությունը»։ 1939 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1940 թվականի ապրիլն ընկած ժամանակահատվածում բոլոր երեք Բալթյան երկրները կնքեցին առևտրային համաձայնագրեր, որոնց համաձայն Գերմանիան պետք է գներ Բալթյան ամբողջ արտահանման մոտ 70 տոկոսը։ 1940 թվականի մայիսից սկսած խորհրդային կառավարությունը Լիտվայի կառավարությանը ուղղված մի քանի հայտարարություններում մեղադրում էր Լիտվայի իշխանություններին Բարեկամության և փոխօգնության պայմանագրին չկատարելու և թշնամական գործողությունների մեջ: մայիսի վերջին հայտարարեց խորհրդային կայազորից երկու զինվորի առևանգման մասին։

Ստանալով խորհրդային վերջնագիրը՝ Լիտվայի նախագահ Ա.Սմետոնան պնդեց Կարմիր բանակի դեմ դիմադրությունը և լիտվական զորքերի դուրսբերումը Գերմանիա, սակայն Լիտվայի բանակի գլխավոր հրամանատար, գեներալ Վ.Վիտկաուսկասը հրաժարվեց դա անել։ Կառավարության անդամների մեծամասնությունը նույնպես կողմ է արտահայտվել ԽՍՀՄ վերջնագրի ընդունմանը, որից հետո Սմետոնան լքել է երկիրը։ Հունիսի 15-ին վերջնագիրն ընդունվեց եւ գեներալ Վիտկաուսկասը հրամայեց պահպանել քաղաքավարության բոլոր կանոնները եւ բարեկամական զգացմունքներ արտահայտել եկող խորհրդային զորքերի նկատմամբ։ Լիտվա մտան խորհրդային հավելյալ զորամիավորումներ և ստեղծվեց Ժողովրդական կառավարություն։ Հունիսի 19-ին Լիտվայում արգելվեցին բոլոր քաղաքական կուսակցություններն ու կազմակերպությունները։
ձախից|մինի|Կարմիր բանակի զինվորները մտնում են Լիտվայի ԽՍՀ տարածք, 1944 թվական
մինի|Լիտվայի կոլաբորացիոնիստական շինարարական գումարտակի անդամներ, 1944 թվական
1940 թվականի հուլիսի 14–15-ին տեղի են ունեցել Ժողովրդական Սեյմի ընտրություններ (Լիտվայի աշխատավոր ժողովրդի միություն դաշինքի միակ ցուցակով)։ Հուլիսի 21-ին Ժողովրդական Սեյմը հռչակեց Լիտվայի ԽՍՀ-ի ստեղծումը և որոշեց ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդին խնդրել Լիտվայի ԽՍՀ-ն ընդունել ԽՍՀՄ կազմում: 1940 թվականի օգոստոսի 3-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդը բավարարեց այս խնդրանքը, և Խորհրդային Լիտվան դարձավ ԽՍՀՄ-ի մաս

1941 թվականի հունիսին խորհրդային իշխանությունները Լիտվայից, ինչպես նաև ողջ Բալթյան տարածաշրջանից բնակչության տեղահանումներ իրականացրեցին Սիբիր։

1941 թվականի օգոստոսից մինչև 1944 թվականի վերջը Լիտվան օկուպացված էր Գերմանիայի կողմից և մտնում էր Օստլանդիայի Ռայխսկոմիսարիատի կազմի մեջ։

1944 թվականի հունիսին Կարմիր բանակը սկսեց ջախջախել գերմանական զորքերը Լիտվայի տարածքում, հուլիսին այն գրավեց Վիլնյուսը, վերականգնեց ԽՍՀՄ ինքնիշխանությունը ԽՍՀՄ ամբողջ տարածքում, իսկ ավելի ուշ լրացուցիչ ներառել է լիտվական ԽՍՀ Մեմելին` ներկայիս Կլայպեդան:

## Լիտվայի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն
Մինչև 1990 թվականը Լիտվան` որպես Լիտվայի ԽՍՀ եղել է ԽՍՀՄ կազմում։

## Անկախության վերականգնում
մինի|Գերագույն խորհրդի ղեկավարները՝ Վերականգնողական Սեյմը Լիտվայի Պետության անկախության վերականգնման ակտի հայտարարությունից հետո
Սաջուդիս հասարակական-քաղաքական շարժումը, որը ռուսերենից թարգմանվում է որպես «շարժում պերեստրոյկայի համար», և որը հիմնադրվել է 1988 թվականին, հռչակել է հանրապետության մշակութային վերածննդի, ժողովրդավարացման և տնտեսական անկախության նպատակները և իրականում ղեկավարել է պետական անկախությունը վերականգնելու շարժումը։

1990 թվականի փետրվարի 8-ին 1940 թվականի Ժողովրդական Սեյմի որոշումները Լիտվայի՝ ԽՍՀՄ- ին միանալու մասին ճանաչվեցին անվավեր:

1990 թվականի փետրվարի 24-ին Լիտվայի ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի ընտրություններում (առանձին ընտրատարածքներում լրացուցիչ քվեարկություն մարտի 4-ին և մարտի 10-ին) Սեջուդիսի թեկնածուները ստացան 101 մանդատ՝ 141-ից։ Մյուս թեկնածուները կիսում էին իրենց ռազմավարական նպատակը՝ տարբերվելով միայն ավելի չափավոր մարտավարության հակվածությամբ: 1990 թվականի մարտի 11-ին նորընտիր Գերագույն խորհրդի առաջին նիստում ընդունվեցին ակտը Լիտվայի անկախ պետության վերականգնման մասին և 1938 թվականի Սահմանադրության վերականգնման մասին օրենքը։ Սաջուդիսի առաջնորդ Վիտաուտաս Լանդսբերգիսը ընտրվել է Լիտվայի ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահ։ 1990 թվականի ապրիլի 3-ին Տարածաշրջանային պաշտպանության նախարարությունը հանվեց նախարարությունների ցանկից, և կառավարությանը հանձնարարվեց ստեղծել Տարածաշրջանային պաշտպանության վարչություն, որը պետք է մշակեր տարածաշրջանային պաշտպանության համակարգի (այսինքն՝ ազգային պաշտպանության)  հայեցակարգը` հիմք դառնալով ապագա Տարածաշրջանային պաշտպանության նախարարության ստեղծման համար:

Լիտվայի ղեկավարությունը բազմիցս տարբեր ձևերով առաջարկել է ԽՍՀՄ-ին բանակցություններ սկսել հարաբերությունների կարգավորման շուրջ։ Խորհրդային ղեկավարությունը, անտեսելով այս առաջարկները, պահանջեց չեղյալ համարել Լիտվայի անկախության վերականգնման մասին օրենքը և դրան հաջորդող բոլոր իրավական ակտերը։

Մարտի 26-ին խորհրդային դեսանտայինների խմբերը գրավեցին Լիտվայի Կոմկուսի քաղաքային կոմիտեի շենքերը, Բարձրագույն կուսակցական դպրոցը, Քաղաքական կրթության տունը, մարտի 27-ին՝ Լիտվայի Կոմկուսի Կենտկոմի շենքը, իսկ ավելի ուշ այլ հասարակական շենքեր։ Միևնույն ժամանակ, ապրիլի 18-ից կիրառվեցին տնտեսական պատժամիջոցներ (մատակարարման սահմանափակումներ, առաջին հերթին՝ էներգակիրների մատակարարում. միջոցառումների այս փաթեթը Լիտվայում կոչվեց «**տնտեսական շրջափակում**»)։

Բալթյան երեք հանրապետությունների իշխանությունները թարմացրել են 1934 թվականին ստորագրված «Լատվիայի Հանրապետության, Լիտվայի Հանրապետության և Էստոնիայի Հանրապետության միջև միաձայնության և համագործակցության հռչակագիրը»։

Հունիսին երեք հանրապետությունների ղեկավարները Մոսկվայում բանակցություններ են վարել Մ.Գորբաչովի հետ, սակայն դրանք անարդյունք են եղել։ Այնուամենայնիվ, հունիսի վերջին վերջապես կոնսենսուս գտավ։ Գորբաչովը խնդրեց Լիտվայի Գերագույն խորհրդի նախագահ Վ. Լանդսբերգիսին կասեցնել Անկախության վերականգնման ակտը։ Լիտվայում որոշեցին ակտը կասեցնել ուղիղ հարյուր օրով, իսկ Գորբաչովը խոստացավ վերացնել շրջափակումը, ինչը տեղի ունեցավ 1990 թվականի հուլիսի 2-ին։
մինի|250x250փքս|Լիտվայի դրոշով տղամարդը խորհրդային տանկի դիմաց, 13 հունվարի, 1991թվական
1991 թվականի հուլիսի վերջին ԽՍՀՄ ՆԳՆ ենթակայության Ռիգայի և Վիլնյուսի ՕՄՕՆ-ի մասնակցությամբ հարձակում է տեղի ունեցել վերջերս հիմնված Լիտվայի մաքսակետի վրա՝ Բելառուսի ԽՍՀ սահմանի մոտ՝ Մեդիինկայի մոտ։

Եթե մինչև 1991 թվականի օգոստոսի իրադարձությունները Լիտվայի Հանրապետության ինքնիշխանությունը պաշտոնապես ճանաչում էին միայն Իսլանդիան և Դանիան, ապա դրանից հետո՝ օգոստոսի 27-ին, ճանաչումը ստացավ Եվրամիության ղեկավարությունից, իսկ սեպտեմբերի 2-ին՝ Միացյալ Նահանգներից։ պետություններ. 1991 թվականի սեպտեմբերի 6-ին ԽՍՀՄ Պետական խորհրդի որոշմամբ ճանաչվեց Լիտվայի Հանրապետության անկախությունը։ 1991 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Լիտվան Լատվիայի և Էստոնիայի հետ միասին դարձավ ՄԱԿ-ի անդամ։

1992 թվականին Լիտվայի աշխատանքի դեմոկրատական կուսակցությունը՝ Լիտվայի նախկին կոմունիստական կուսակցությունը, ընտրություններում ստացավ մեծամասնություն և ձևավորեց կառավարություն։  Այս կառավարությունը կրճատեց երկրամասի պահպանության կամավորական ուժերի ֆինանսավորումը (լիտ. Savanoriškoji krasto apsaugos tarnyba, SKAT) և մտադիր էր լուծարել այս կազմակերպությունը: Բացի այդ, 1993 թվականի փետրվարի 14-ին նախագահական ընտրություններում հաղթեց Լիտվայի Կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի նախկին առաջին քարտուղար Ալգիրդաս Բրազաուսկասը, ով հավաքեց ձայների 60%-ը, սակայն SKAT-ի որոշ կամավորներ չցանկացան երդվել կոմունիստների նախկին առաջնորդին։ Ենթադրվում է, որ իշխանական հաստատություններում քաղաքական գործընթացների դժգոհությունը, ինչպես նաև ավելի ու ավելի լկտի կոռուպցիան հանգեցրել են նրան, որ 1993 թվականի հուլիսի 31-ին Կաունասի շրջանի SKAT-ի սպառազինության բաժնի նախկին ղեկավար Յոնաս Մասկվիտիսը մի քանի գործընկերների հետ հրաժարվել են ենթարկվել կառավարությանը և ապաստան են գտել Կաունասի մոտակայքում գտնվող անտառներում, որտեղ նրանց միացել են լրացուցիչ ուժեր: Ապստամբության մասնակիցների ընդհանուր թիվը հասնում էր 140-ի։ Պետությունը գտնվում էր քաղաքացիական պատերազմի եզրին։ Այլ ռազմական կազմավորումների ղեկավարները հրաժարվեցին հարձակվել SKAT-ի անդամների վրա, իսկ ոմանք նույնիսկ հայտարարեցին նրանց աջակցության մասին: Իրավիճակը բարդացնում էր այն, որ 1993 թվականի սեպտեմբերի 4-ին, ապստամբության թեժ պահին, սկսվեց Հովհաննես Պողոս 2-րդ պապի այցը Լիտվա։ Կառավարությունը ստիպված էր փնտրել խաղաղ լուծում, որն ի վերջո գտնվեց 1993 թվականի վերջին։

2001 թվականի օգոստոսին Լիտվան միացավ Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանը։

2003 թվականին ստորագրվեց Լիտվայի՝ Եվրամիությանը միանալու մասին պայմանագիրը, որը հաստատվեց Լիտվայի քաղաքացիների կողմից հանրաքվեով։ 2004 թվականի մայիսի 1-ին Լիտվան միացավ Եվրամիությանը։

2004 թվականի մարտի 29-ին Լիտվան ընդունվեց ՆԱՏՕ։ 2015 թվականի հունվարի 1-ին Լիտվան միացավ եվրոգոտուն։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Эйдинтас А.*, *[[:ru:Бумблаускас, Альфредас|Бумблаускас А.]]*, *Кулакаускас А.*, *Тамошайтис М.* [История Литвы](https://prussia.online/Data/Book/is/istoriya-litvi/%D0%AD%D0%B9%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%81%20%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%20%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20(2013),%20OCR.pdf) / пер. Е. Суворовой. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. — 317 c. ISBN 978-609-437-165-3.
* *Eidintas A.*, *Bumblauskas A.*, *Kulakauskas A.*, *Tamošaitis M.* The History of Lithuania  / Translated and edited by S. Kondratas and R. Kondratas. — Revised 2nd edition. — Vilnius: Eugrimas, 2015. — 328 p. ISBN 978-609-437-163-9.
* *Kiaupa Z.* The History of Lithuania. — Vilnius: Baltos Lankos Publishing House, 2005. — 360 p.
* *Ochmański J.* Historia Litwy. — Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1982. ISBN 9788304008861.
* *Snyder T.* The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569—1999. — Yale University Press, 2003. ISBN 9780300105865.
* *Stone D*. The Polish-Lithuanian state: 1386—1795. — University of Washington Press, 2001.

## Արտաքին հղումներ
* Средневековая Литва. Сайт историка Томаса Баранаускаса.
* A Brief History of Lithuania By Tim Lambert.

Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Լիտվա
Կատեգորիա:Լիտվայի պատմություն
Կատեգորիա:Պատմություն ըստ երկրի