Անդրազգային ճնշումներ

**Անդրազգային ճնշումներ,** քաղաքական ճնշումների տեսակ, որոնք պետությունն իրականացնում է իր սահմաններից դուրս։ Այս ճնշումները հաճախ ներառում են քաղաքական այլախոհների կամ սփյուռքի՝ քննադատաբար տրամադրված անդամների հետապնդումը, և կարող են արտահայտվել քաղաքացիների սպանությունների և բռնի անհետացումների ձևով։ «Freedom House» կազմակերպությունը փաստագրել է վերջին տարիներին դրանց աճն ամբողջ աշխարհում։ Միացյալ Նահանգներում տեղի ունեցող միջադեպերը հետաքննվել են այնպիսի գործակալությունների կողմից, ինչպիսին է ՀԴԲ։

Միջազգային հարաբերությունների մասնագետ Լորի Բրենդը պնդում է, որ անձնիշխանությունը միջազգային ասպարեզում բախվում է որոշակի մարտահրավերների և հնարավորությունների, որոնք ազդում են ավտորիտար գործելակերպի վրա։ Մասնավորապես, անդրազգայնության և ազգային սահմաններից դուրս գործելակերպի աճը դրդել է մշակել ռազմավարություն՝ ուղղված իրենց քաղաքացիների միգրացիան կառավարելուն։ Քաղաքագետ Գերասիմոս Ցուրապասի խոսքերով՝ գլոբալ ավտոկրատիաները կիրառում են անդրազգային ճնշումների, լեգիտիմացման և կոոպտացիայի, ինչպես նաև ոչ պետական սուբյեկտների հետ համագործակցության բարդ ռազմավարություններ։ Ավելի ամուր դեմոկրատիա ունեցող երկրները շատ ավելի քիչ հակված են անդրազգային ճնշումների։ Սակայն, որոշ այդպիսի երկրներ քննադատության են ենթարկվել այն բանի համար, որ բավարար միջոցներ չեն ձեռնարկել իրենց երկրներում բնակվող օտարերկրյա քաղաքացիներին պաշտպանելու համար։ Երկրների միջև համագործակցությունն ավելի տարածված է, երբ երկու երկրները սերտ տնտեսական կապեր ունեն։

''Նյու Յորք Թայմսը'' հաղորդել է, որ անդրազգային ճնշումների դեպքերի հաճախությունն ամբողջ աշխարհում, ըստ երևույթին, աճում է 2024 թվականից ի վեր, մասամբ այն պատճառով, որ որոշ ավտորիտար կառավարություններ արձագանքում են նրան, թե ինչպես են գլոբալիզացիան և համացանցը թույլ տալիս ավելի շատ շփումներ երկրների միջև։ Թեև այս տերմինը համեմատաբար նոր է, նմանատիպ ճնշող գործողությունները փաստագրվել են տասնամյակներ շարունակ****։ 

«Freedom House» կազմակերպության տվյալներով՝ 2025 թվականի հունվարի դրությամբ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը եղել է անդրազգային ճնշումներով զբաղվող ամենաակտիվ երկիրը։

## Անդրազգային ճնշումների տիպաբանություն
Սոցիոլոգ Դանա Մ. Մոսսը, ով 2016 թվականին ներմուծել է «անդրազգային ճնշումներ» տերմինը, ճնշումները բաժանել է վեց տեսակի.

## Անդրազգային ճնշումներ իրականացնող կառավարություններ
«Freedom House» կազմակերպության տվյալներով՝ 2024 թվականի դրությամբ մոտ 44 երկիր իրականացրել է անդրազգային ճնշումներ։ 2023 թվականի տվյալներով Չինաստանը ամենաակտիվ պետությունն է անդրազգային ճնշումների հարցում։ Կազմակերպության համաձայն, Չինաստանից հետո 2014–2023 թվականներին անդրազգային ճնշումնեի ամենաակտիվ դերակատարներն են Թուրքիան, Եգիպտոսը, Տաջիկստանը, Ռուսաստանը և Ուզբեկստանը։ Մտահոգություն առաջացնող երկրներն են նաև Իրանը, Հնդկաստանը, Պակիստանը, Ռուանդան և Սաուդյան Արաբիան։

Human Rights Watch-ի 2024 թվականի զեկույցում փաստագրվել է 2009-ից 2024 թվականների ընթացքում տեղի ունեցած 75 այդպիսի դեպք, որոնք իրականացվել են ավելի քան 20 պետությունների կողմից, այդ թվում՝ Ալժիր, Բահրեյն, Բելառուս, Կամբոջա, Ղազախստան, Հարավային Սուդան, Թաիլանդ, Թուրքմենստան և Արաբական Միացյալ Էմիրություններ։ Ավելի ուժեղ ժողովրդավարություն ունեցող երկրները շատ ավելի քիչ են դիմում անդրազգային ճնշումների, սակայն որոշները քննադատության են ենթարկվել այն պատճառով, որ բավարար միջոցներ չեն ձեռնարկել իրենց երկրներում բնակվող օտարերկրացիներին կամ սփյուռքի ներկայացուցիչներին պաշտպանելու համար։ Երկրների միջև համագործակցությունն ավելի տարածված է, երբ երկու երկրները սերտ տնտեսական կապեր ունեն։ Եվրոպայի խորհրդի վեհաժողովը 2024 թվականի հոկտեմբերի 1-ին ընդունել է բանաձև, որով պաշտպանում է Ջուլիան Ասանժի լրագրողական գործունեությունը և դատապարտում է անդրազգային ճնշումների բոլոր ձևերն ու փորձերը։

### Բելառուս
2022 թվականի հոկտեմբերին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդում Քաղաքացիական ավիացիայի միջազգային կազմակերպության զեկույցի ժամանակ, որը վերաբերում էր Բելառուսի կողմից Ryanair-ի 4978 չվերթի ուղղության փոփոխությանը, ինչի արդյունքում ընդդիմադիր ակտիվիստ և լրագրող Ռոման Պրոտասևիչը և նրա ընկերուհի Սոֆիա Սապեգան ձերբակալվեցին բելառուսական իշխանությունների կողմից, ՄԱԿ-ում ԱՄՆ հատուկ քաղաքական հարցերով դեսպան Ջեֆրի Դելաուրենտիսը այս գործողությունը բնութագրեց որպես միջազգային ավիացիոն իրավունքի խախտում և անդրազգային ճնշումների դրսևորում.։ Միացյալ Նահանգները Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպությունում նույնպես հանդես եկավ հայտարարությամբ՝ իր, ինչպես նաև Կանադայի և Միացյալ Թագավորության անունից, անվանելով չվերթի շեղումը «անդրազգային ճնշումների բացահայտ դրսևորում»։

### Չինաստան
Ամերիկյան առաջընթացի կենտրոնը 2022 թվականին հաղորդել է, որ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարության առավել աչքի ընկնող անդրազգային ճնշումներից մի քանիսը, օրինակ՝ Causeway Bay Books-ի անհետացման դեպքը, կազմակերպվել են ՉԺՀ-ի Հանրային անվտանգության նախարարության (ՀԱՆ) կողմից։ Զեկույցում նաև կոչ է արվում ավելի լավ ուսումնասիրելու ՀԱՆ-ն գործունեությունը արտերկրում։

2023 թվականի հուլիսին ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը Հոնկոնգի ոստիկանության կողմից ութ հայտնի ընդդիմադիրների դեմ սահմանված պարգևավճարները որակեց որպես անդրազգային ճնշումների օրինակ։

2023 թվականի ապրիլին ԱՄՆ Արդարադատության նախարարությունը մեղադրանք առաջադրեց չինացի գործակալների դեմ՝ կապված Մանհեթենում չինական ոստիկանության արտասահմանյան սպասարկման կայանի միջոցով իրականացվող անդրազգային ճնշումների արշավի հետ։ Մեղադրանքներից հետո Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն հայտարարեց, որ սա դարձավ բեկումնային պահ՝ կիրառվող մարտավարության, գործիքների, ռիսկի և սպառնալիքի մակարդակի փոփոխության մեջ։

2022 թվականի մարտին ԱՄՆ պետքարտուղար Էնթոնի Բլինքենը չինական կառավարության՝ սփյուռքում գտնվող Ույղուրների ցեղասպանությունը լռեցնելու փորձերը բնութագրեց որպես անդրազգային ճնշումներ։ Շեֆիլդի համալսարանի կողմից 2023 թվականին հրապարակված զեկույցում ասվում էր՝ ակտիվորեն կիրառել Մագնիտսկու մասին օրենսդրությունը՝ ի պատասխան ույղուրների նկատմամբ անդրազգային ճնշումների։ Որոշ ույղուր աքսորյալների խոսքով՝ այդ ճնշումները ուժեղացել են 2024 թվականին։

2023 թվականին Վաշինգտոն Փոստը հաղորդեց, որ Չինաստանը աջակցել է բռնի հակաբողոքարկողներին, որոնք փորձել են լռեցնել <bdi>Սի Ծինփին</bdi>ի նկատմամբ քննադատությունները Սան Ֆրանցիսկոյում կայացած Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյան տնտեսական համագործակցության գագաթնաժողովի ժամանակ։ «Censorship Index» կազմակերպությունը նկարագրել է չինական կառավարության՝ արտասահմանում նկարիչ և մուլտիպլիկատոր Բադյուկաոյի ցուցահանդեսները գրաքննելու փորձերը որպես անդրազգային ճնշումների օրինակ։

2024 թվականի դրությամբ արտասահմանում սովորող չինացի ուսանողները, որոնք զբաղվել են քաղաքական ակտիվությամբ ընդդեմ ռեժիմի, ենթարկվել են հետապնդումների և պատժամիջոցների՝ ուղղակիորեն կամ իրենց՝ Չինաստանում բնակվող ընտանիքի անդամների միջոցով։

### Եգիպտոս
«Freedom Initiative» շահույթ չհետապնդող կազմակերպության զեկույցում, որի հեղինակն է Մոհամեդ Սոլթանը, նշվում է, որ Եգիպտոսը դարձել է «...ավելի նորարար և համարձակ» անդրազգային ճնշումներ իրականացնելու հարցում։ Գործողությունները ներառում են նաև այլախոհների թիրախավորումը Միացյալ Նահանգներում։։

### Հնդկաստան
2023 թվականին Սիկհերի կոալիցիան Միացյալ Նահանգների կառավարությանը նամակ է ուղարկել՝ զգուշացնելով հնդկական անդրազգային ճնշումների և ԱՄՆ-ում հինդու ազգայնականների կողմից աճող սպառնալիքների մասին՝ Կանադայի քաղաքացի Հարդիփ Սինգհ Նիջարի սպանությունից հետո։ Կանադական կառավարությունը հետաքննում է այն, ինչը անվանել են Նիջարի մահվան և Հնդկաստանի կառավարության միջև «հավաստի պնդումներ՝ հնարավոր կապի մասին»։

### Իրան
2023 թվականի նոյեմբերի 9-ին Եվրոպական պառլամենտի նախկին փոխնախագահ Ալեխո Վիդալ-Կվադրասը Մադրիդում դեմքի հատվածում կրակոց է ստացել, սակայն ողջ է մնացել։ Իրանը կասկածվում էր մահափորձին մասնակցելու մեջ, և հարձակումը բնութագրվել է որպես անդրազգային ճնշումների ակտ, այդ թվում՝ Եվրոպական խորհրդարանի կողմից։ ԱՄՆ Ֆինանսների նախարարության մամուլի հաղորդագրությունում նշված է. «Իրանի Տեղեկատվության և ազգային անվտանգության նախարարությունը և Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսը վաղուց հետապնդում են ռեժիմի ենթադրյալ ընդդիմախոսներին Իրանից դուրս՝ անդրազգային ճնշումների միջոցով, իսկ վերջին տարիներին ռեժիմը ուժեղացրել է այդ գործելակերպը»։

«Ֆրիդըմ Հաուս» կազմակերպությունը նաև ավելացրել է լրագրող Մասիհ Ալինեժադին առևանգելու ծրագիրը Իրանի անդրազգային ճնշումների մարտավարության մեջ։

### Ռուսաստան
2024 թվականի դրությամբ Ռուսաստանն իր ճնշումները կենտրոնացրել է հակապատերազմական և այլ քաղաքական ակտիվիստների, ինչպես նաև լրագրողների վրա։ Նա համարվում է աշխարհի ամենաակտիվ անդրազգային ճնշումներ իրականացնողներից մեկը։ Անդրազգային ճնշումների պատմությունը, որոնք ձեռնարկել է Ռուսաստանը, սկիզբ է առնում դեռ հին ժամանակներից։

### Սաուդյան Արաբիա
«Freedom Initiative» կազմակերպության անդամ Մոհամեդ Սոլթանի հեղինակած զեկույցում նշվում է, որ ինչպես Եգիպտոսը, այնպես էլ Սաուդյան Արաբիան դարձել են «... ավելի նորարար և համարձակ» անդրազգային ճնշումներ իրականացնելու հարցում։

2024 թվականին  The Guardian-ը Սաուդյան Արաբիային հիշատակել է որպես անդրազգային ճնշումների աշխարհի գլխավոր մեղավորներից մեկը։

### Թուրքիա
2023 թվականի հունիսին Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովը հայտարարեց, որ Թուրքիայի անկարողությունը՝ վավերացնելու Շվեդիայի ՆԱՏՕ-ին անդամակցելու հայտը, նրա անդրազգային ճնշումների արշավի մաս է կազմում։ Վեհաժողովը Թուրքիային կոչ արեց դադարեցնել հարկադիր աքսորում գտնվող լրագրող Բյուլենթ Քենեշի ահաբեկման փորձերը և ճանաչել ու հարգել Շվեդիայի Գերագույն դատարանի որոշումը՝ նրան չհանձնելու վերաբերյալ։

### Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
2011 թվականին ԱՄՆ-ը սպանել է իր իսկ քաղաքացիներ Անվար ալ-Աուլաքին և Սամիր Խանին Եմենում՝ «Ալ-Կաիդայի» հետ նրանց կապերի կասկածանքով։ Ալ-Աուլաքիի 16-ամյա որդին՝ Աբդուլռահմանը, որը նույնպես ԱՄՆ քաղաքացի էր, սպանվել է մի քանի շաբաթ անց։ Միացյալ Նահանգների քաղաքացիների արտադատական սպանության, ինչպես նաև նրանց՝ ռազմական մարմինների կողմից անորոշ ժամկետով կալանքի տակ պահելու հարցը քննարկվել է տարբեր գիտնականների և դատավորների կողմից։ Քննարկման առանցքային կետն է եղել ահաբեկչության դեմ պատերազմի անորոշ բնույթի պատճառով ԱՄՆ քաղաքացիներին որպես թշնամի մարտիկներ հիմնավորված կերպով ճանաչելու դժվարությունը։

ԱՄՆ քաղաքացիների սպանության և առանց դատավճռի կալանավորման կողմնակիցները ահաբեկչության դեմ պատերազմում պնդում են, որ 2001 թվականին Արտոնագրության մասին օրենքով նախագահական ռազմական լիազորությունների ընդլայնումը, ինչպես նաև ԱՄՆ-ում հետագա դատական գործերը (օրինակ՝ «Համդի ընդդեմ Ռամսֆելդի»), այս գործողությունները օրինական են դարձնում ԱՄՆ օրենսդրության համաձայն։ 

Ջ․ Դ․ Թուքիլլը Էվո Մորալեսի ինքնաթիռի վայրէջքը Եվրոպայում որակել է որպես ԱՄՆ-ի և նրա դաշնակիցների կողմից Էդվարդ Սնոուդենի դեմ անդրազգային ճնշումների փորձ։

## Տես նաև

* Ինտերպոլ

## Ծանոթագրություն


## Գրականություն
* Отчёт  Freedom House (включая визуальные карты)
* *[https://books.google.com/books/about/Transnational_Repression_in_the_Age_of_G.html?id=7O8MEQAAQBAJ Transnational Repression in the Age of Globalization]* (2024), Сайпира Фюрстенберг и Дана Мосс
* 

## Արտաքին հղումներ
* Անդրազգային ռեպրեսիաների մասին հոդվածներ Coda Story, ''The Guardian''

Կատեգորիա:Քաղաքական բռնաճնշումներ
Կատեգորիա:Ավտորիտարիզմ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտում