Շիշ

մինի|Շիշ
մինի|Հանքային ջրի շիշ
մինի|Շշեր սոուսներով

**Շիշ** (, ), հեղուկների երկարաժամկետ պահպանման տարա, հիմնականում գլանաձև և նեղ վզով բարձր անոթ, որը հարմար է խցանով փակելու համար:

Պատրաստված է հիմնականում ապակուց՝ հաճախ մուգ, իսկ վերջերս էլ տարածված են պոլիմերային նյութերից պատրաստված շշերը (սովորաբար պոլիէթիլենտերեֆտալատից)։ Կերամիկայից, մետաղից և այլ նյութերից պատրաստված շշերն ավելի հազվադեպ են հանդիպվում։ Հայտնի են նաև բնական «դդմից շշերը»՝ կալաբաշները։

Սովորաբար շշերը պատրաստվում են ստանդարտ չափի։ Ռուսական չափումների համակարգում շիշը ծավալի չափման միավոր էր և կարող էր լինել գինի կամ օղի: Մեկ շիշը (օղի) համարժեք էր 1/20 դույլի՝ հինգ բաժակի, այսինքն՝ 0,6 լիտրի: Մեկ շիշը (գինի)՝ 1/16 դույլի՝ վեց բաժակի, այսինքն՝ 0,77 լիտրի։ Ռուսական ժողովրդական հանելուկներում շիշը հաճախ համեմատվում էր եկեղեցու հետ, օրինակ՝ «Սոլովեյկովկա եկեղեցի, ոչ ոք նրան չի շոյում, այն ինքնին հարթ է»։

ԽՍՀՄ- ում ամենատարածված շշերը 0,5 և 0,7 լիտր տարողությամբ երկու հիմնական տեսակներն էին։ Շամպայնի համար օգտագործվել են ավելի հաստ պատերով և հատակով ավելի մեծ շշեր (գինու շշերի հիմնական միջազգային չափը 0,75 լիտր է, իսկ կոնյակի համար երբեմն հատուկ հարթ շշեր (տափաշիշեր)։ Բուսական յուղի համար արտադրվել են շշեր, որոնք պարունակում են 500 գրամ յուղ (ավելի քան 0,5 լիտր): Կաթնամթերքի համար արտադրվել են 0,25, 0,5 և 1 լիտր տարողությամբ շշեր։ Pepsi-Cola-ի համար՝ 0,33 լիտր։

Արտադրվում են նաև 0,25 լիտր ծավալով շշեր, որոնք հասարակության մեջ կոչվում են «չեկուշկաներ»։ Անմաքս առևտրի խանութներում (duty free) կան 100 մլ տարողությամբ փոքր շշեր, որոնք հարմար են ինքնաթիռում օգտագործելու համար։ Որոշ խմիչքներ (կոնյակ, վիսկի, բուրբոն, տեկիլա) հասանելի են նաև մեծ տարողությամբ՝ որպես նվեր շիշ (2-ից 10 լիտրանոց):

Տեխնիկական, գիտական և բժշկական նպատակներով աչտադրվում են շշեր՝ կոլբաներ, որոնք թույլ են տալիս մոտավորապես չափել լցված հեղուկի ծավալը: Լաբորատոր նպատակներով պատրաստվում են տարբեր ձևերի կոլբաներ, օրինակ՝ երկու վզով։

## Պատմություն
Շշի ծագման պատմությունը եկել է հեռավոր անցյալից Ապակու առաջին արհեստանոցը հնագետները գտել են Թել ալ-Ամառնաում (Եգիպտոս), որը թվագրվում է մ.թ.ա. 1370 թվականից: Հին եգիպտացիները մեծ նշանակություն էին տալիս շշերի ձևին, պատրաստում էին մարդու կամ ինչ-որ բանջարեղենի կերպարներ, դրանք պատրաստվում էին մետաղական ձողի շուրջ քվարցային մածուկ ձևավորելու մեթոդով։ Եգիպտական ապակիները պատկանում էին այսպես կոչված սոդա-կրաքարային սիլիցիումի ապակիների խմբին։

Մ.թ. ա. հարյուր տարի առաջ Սայդայում, Փյունիկիայում, հայտնվեց ապակե շշերի արտադրության համար որոշիչ տեխնիկական նորամուծություններ՝ ապակե փչող խողովակ, որը վերացնում էր ձանձրալի ձուլումը, և մետաղյա ձող, որն էլ արագացնում էր արտադրության գործընթացը: Հնագիտական պեղումների ընթացքում հայտնաբերված Հռոմեական կայսրության ժամանակաշրջանին պատկանող ապակուց գոյատևած առարկաների զգալի քանակը վկայում է շշերի լայն օգտագործման մասին տարբեր նպատակներով: Հին Հռոմում շշերը փչում էին որոշակի օրինաչափության համաձայն, և դրանց վրա դնում նույն նշանն էր:

Խաչակրաց արշավանքների հետ Եվրոպայում 13-րդ դարում ընդունվեց ապակու արտադրությունը, զարգացավ վենետիկյան ապակու արդյունաբերությունը։ Ապակու արտադրության մեկ այլ կարևոր տեխնիկական նորամուծություն տեղի ունեցավ Անգլիայում (1611)՝ հորինվեց և արտոնագրվեց քարե ածուխով աշխատող ապակի թրծելու հաստոց, որը առաջին անգամ օգտագործվեց 1612 թվականին: Նախկինում ապակին հալեցնում էին փայտից ստացված կրակի վրա, սակայն այդ արտադրանքը ամուր չէր: Քարածխի վրա հալեցնելիս ջերմաստիճանն ավելի ինտենսիվ էր, ավելի երկար էր պահպանվում և նպաստում էր մուգ ապակուց ամուր շշերի պատրաստմանը, ինչը շատ դուր եկավ գինեգործներին։ Աստիճանաբար, տեխնիկական առաջընթացի շնորհիվ, շիշը շքեղ իրից վերածվեց հարմար նավի, որը հարմար էր տարբեր ապրանքների առևտրի համար:

Շշերի արտադրության նույնիսկ ավելի արդյունավետ տեխնոլոգիան հորինել է անգլիացի Մայքլ Օուենսը։ 1901 թվականին-հայտնվեց առաջին ավտոմատ շշերի մեքենան։

## Շշերի տեսք
[մինի|100пкс|[Սփրայթ|Sprite-ի ապակե շիշ (0,33 լիտր)]]
մինի|100пкс|Dr. Pepper-ի պլաստիկ շիշ
մինի|100пкс|Մետաղական գարեջրի շիշ

### Ապակե շիշ
Ապակե շիշն ավելի թանկ է, ինչի արդյունքում ապակե տարայի մեջ ըմպելիքն ավելի թանկ է, քան նույն ծավալի ըմպելիքը պլաստիկ տարայի մեջ։ Ապակու առավելությունների շարքում առանձնանում է ըմպելիքի ավելի լավ պահպանումը, ինչը ենթադրում է, որ ապակե շշից պատրաստված ըմպելիքն ավելի համեղ է: Նաև ապակե շշերի գնորդի համար առավելությունը բազմակի օգտագործման հնարավորությունն է։

### Պլաստիկ շիշ
Գազավորված ըմպելիքներ լցնելու համար նախատեսված տարաների շարքում պլաստիկ շշերն ամենամեծ տարածումն ունեն՝ արտադրության ցածր գնի պատճառով։ Նման շշերը, որպես կանոն, ապակե շշերի համեմատ ավելի մեծ ծավալ ունեն և ավելի անվտանգ են առաձգականության շնորհիվ: Պլաստիկ շշերը մեծ տարածում են ձեռք բերել առօրյա կյանքում և կարող են օգտագործվել տարբեր կարիքների համար։ Pepsi-ի պլաստիկ շիշն առաջին անգամ ԱՄՆ շուկայում հայտնվել է 1970 թվականին։

1973 թվականից ի վեր օգտագործվում են լավսանի շշեր (PET bottles): Ռուսաստանում պլաստիկ շշերը տարածում են ձեռք բերել Արևմտյան «Կոկա-Կոլա» և «ՊեպսիԿո» կորպորացիաների ոչ ալկոհոլային խմիչքների շուկա մուտք գործելուց հետո։ ԽՍՀՄ-ում պլաստիկ շշերով լիմոնադի արտադրության առաջին գործարանը բացվել է «ՊեպսիԿո» ընկերության կողմից 1974 թվականին Նովոռոսիյսկում։

### Շամպայնի շշեր
Շամպայնի շշերի համար օգտագործվում են հատուկ անուններ՝ ի պատիվ աստվածաշնչյան կերպարների:
* քառորդ (ինչպես նաև *quart, split կամ piccolo bottle*) (187,5 կամ 200 մլ) օգտագործվում է հիմնականում ավիաընկերություններում և գիշերային ակումբներում
* կես (ինչպես նաև *Demie*) (375 մլ) օգտագործվում է ռեստորաններում
* շիշ (ինչպես նաև *Bouteille*) (750 մլ)
* Մագնում (ինչպես նաև *Magnum*) (1.5 լ) (համարժեք է 2 շշի)
* Հերոբոամ (ինչպես *նաև Jeroboam*) (3 լ) (4 շիշ)
* Ռոբոամ (ինչպես նաև *Rehoboam*) (4,5 լ) (6 շիշ)
* Մաթուսաղա (ինչպես նաև *Methuselah*) (6 լ) (8 շիշ)
* Սալմանասար (ինչպես նաև *Salmanazar*) (9 լ) (12 շիշ)
* Բաղդասար (ինչպես նաև *Balthazar*) (12 լ) (16 շիշ)
* Նաբուգոդոնոսոր (ինչպես  նաև *Nebuchadnezzar*) (15 լ) (20 շիշ)
* Երեք մոգեր (ինչպես նաև *Melchior*) (18 լ) (24 շիշ)
* Սողոմոն (25 լ)
* Պրիմատ (ինչպես նաև *Primat*) (27 լիտր) (36 շիշ)
* Մելքիսեդեկ (ինչպես նաև *Melchizedek*) (30 լ) (40 շիշ)

## Պատկերասրահ

Glass milk bottles.jpg|Կաթի շշեր
Absolut vodka.jpg|Ջրի շիշ
Moët&Chandon.JPG|Շամպայնի շիշ
Beer_bottles_2018_G1.jpg|Գարեջրի շշեր տարբեր գույներով


## Խցանահանում
Որոշ իրավիճակներում, օրինակ՝ ռեստորանում, գինի մատուցելիս, շիշը չփչացնելը կարևոր արարողություն է։  Մատուցողները (Սոմելիեները) հատուկ պատրաստված են այս ծիսակարգի համար:

Խցանահանման կարգը որոշվում է խցանի տեսակից և շշի մեջ պարունակվող ըմպելիքից։ Խցանների որոշ տեսակներ, ինչպիսիք են պտուտակահանները, հեշտ է հեռացնել, իսկ մյուսները՝ ինչպիսիք են խցանե խրոցակներ, երբեմն շատ տանջանք են պահանջում: Գազավորված ըմպելիքները հատուկ ուշադրություն են պահանջում, երբ բացվում են:

Շշերը բացելու համար օգտագործվում են հատուկ սարքեր, ինչպիսիք են խցանահանն ու «բացիչը»: Կան բազմաթիվ տեսակներ, և դրանցից մի քանիսը արտոնագրված են: Բացման սարքերից ամենահաջողները գրանցվել են Գինեսի ռեկորդների գրքում։

Ամենածիսական ընթացակարգը շամպայնի շիշը բացելն է: Շամպայնը հաճախ բացվում է այնպես, որ բնորոշ փոփ ձայն է լսվում, և խցանը թռչում է դեպի առաստաղ:

Շիշի խցան բացելու ձայնը ճանաչելի է։ Այն հաճախ օգտագործվում է ձայնագրման մեջ (ֆիլմ և երաժշտություն), ինչպես նաև ընդօրինակողների կողմից։

Շիշը բացելիս խորհուրդ է տրվում զգույշ լինել, քանի որ անփութությունը կարող է վնասվածքի պատճառ դառնալ: Մասնավորապես, խորհուրդ է տրվում չվնասել շշի վերևի հատվածը՝ ապակու վնասվածքներից խուսափելու և դրա բեկորները շշի ներս մտնելու համար։

### Շշերի խցաններ և դրանց արդյունահանման մեթոդներ
մինի|150пкс|Գարեջրի շշերի խցաններ
Շշերը խցանվում են խցաններով, որպեսզի պաշտպանեն դրանց պարունակությունը օքսիդացումից, միկրոօրգանիզմների աղտոտումից, փոշու աղտոտումից, թափվելուց, տեղափոխման և պահպանման հեշտության համար: Խցանները կարող են զուգակցվել այլ սարքերի հետ՝ շշի պարունակությունը լցնելու հարմարավետությունը բարձրացնելու կամ այն պաշտպանելու կեղծիքից (օրինակ՝ Գուալայի գլխարկով): Խցանները պետք է ունենան որոշակի հուսալիություն: Այնուամենայնիվ, խրոցակի հուսալիությունն ու ամրությունն է, որ երբեմն խնդիրներ է առաջացնում դրանք հեռացնելու համար: Խնդիրները ծագում են այն ժամանակ, երբ շիշը բացվում է սխալ գործիքով կամ սխալ մեթոդաբանությամբ։ Խցանափայտի բացման գործիքի բացակայությունը հաճախ դժվարություններ է ստեղծում առօրյա կյանքում, օրինակ՝ առանց խցանափայտը հանելու կամ գարեջրի շիշը առանց բացիչի բացելու խնդիրը: Տեխնիկան մեծ նշանակություն ունի որոշ իրավիճակներում, օրինակ՝ ռեստորանում մատուցողի կողմից շիշը բացելիս կամ բժշկական շշերը բացելիս: Այս դեպքում, օրինակ, դուք կարող եք օգտագործել այս մեթոդը, եթե դուք չեք օգտագործում այն: Որոշ դեպքերում խորհուրդ է տրվում պահպանել խցանը նորից օգտագործելու համար, և չբռնկման սխալ մեթոդը կարող է վնասել այն:մինի|ձախից|150пкс|Պտուտակային խցան

Խցանահանման մեթոդը հիմնականում որոշվում է խցանի տեսակով։ Խցանները պատրաստվում են հիմնականում հետևյալ նյութերից՝ խցան (խցանե խրոցակներ, որոնք սերտորեն տեղավորվում են շշի վզի հատվածում), մետաղ (խցաններ գարեջրի և զովացուցիչ ըմպելիքների շշերի վրա, պտուտակավոր խցաններ թունդ ըմպելիքների և լիկյորների շշերի վրա), պլաստմասսա (պտուտակավոր խցաններ գազավորված ըմպելիքների պլաստիկ շշերի վրա,  շամպայնի խցաններ), փայլաթիթեղ (օղու շշեր, բժշկական պատրաստուկներ), ռետին (բժշկական պատրաստուկներ), ապակի (ալկոհոլային խմիչքների շշերի վրա դեկորատիվ շշեր, բժշկական պատրաստուկներ): Այս խցաններից մի քանիսը (պտուտակահան, ապակի) հանելը շատ դժվար չէ, մյուսների համար կան հատուկ սարքեր: Այս խցաններից մի քանիսը կարող են հեռացվել, բայց դրանք պետք է փոխարինվեն:մինի|150пкс|Բժշկական պատրաստուկով չփակված ապակե շիշ

Խցանե խրոցակներ հանելու համար օգտագործվում են տարբեր տեսակի խցանահան, գարեջրի և նմանատիպ շշերի բացման համար օգտագործվում է բացիչ: (ԱՄՆ-ում գարեջրի բացման կարգը պարզեցվեց՝ գարեջրի խցանները պտուտակահանելով): Արձագանքելով սպառողների պահանջարկին՝ արդյունաբերությունը արտադրում է խցանահանների և շշերի բացիչների հսկայական բազմազանություն:

### Օգտագործելով խցանահան
մինի|ձախից|150пкс|Խցանափայտի սորտեր

Հին բրիտանական կենացը պնդում է. «Գինին չի բացվի, քանի դեռ խցանահանը չի մտել խցանի մեջ»:

Որպեսզի խցանահանն ավելի հեշտությամբ մտնի խցանի մեջ, երբեմն սայրով կտրվում է գերբարձր ծածկույթը։  Խցանահանով խցանի մեջ ներթափանցելը խորհուրդ է տրվում կենտրոնից։ Խորհուրդ է տրվում նաև խցանը խցանահանով մինչև վերջ չծակել, որպեսզի դրա կտորները չհայտնվեն գինու մեջ: Խցանահանների մի քանի տեսակներ կան։

Ամենաարագ աշխատող խցանահանը Elegance-ն է, որը նույնիսկ ընդգրկված է Գինեսի ռեկորդների գրքում: Ռեկորդը սահմանվել է 1995 թվականին Օռլեանի սննդի սրահում։ Elegance-ի խցանահանն ընդամենը մեկ րոպեում բացել է ութ շիշ:

### Շամպայնի և այլ գազավորված ըմպելիքների խցանահանումը
Գազավորված ըմպելիքներով շշեր բացելիս փրփուրի վրա լցվելու վտանգ կա, հատկապես, եթե ըմպելիքը սառեցված չէ (որոշ դեպքերում փրփուրի արտանետումը հատուկ հրահրվում է): Որպեսզի չթափվի, շատերն աստիճանաբար հեռացնում են խցանը, որպեսզի գազը բարակ հոսքով դուրս գա։

Շամպայնը կարելի է բացել ձայնով և առանց ձայնի։

Անաղմուկ մեթոդն այն է, որ խցանը պահվում է՝ թույլ չտալով, որ այն թռնի շշից, մինչ մետաղալարերի հանգույցը բարձրանում է, պտտվում և հանվում: Այնուհետև, շարունակելով ամուր պահել խցանը, շիշը դանդաղ շրջվում է։ Հատկապես զգոն պետք է սեղմել խցանը, երբ այն սկսում է դուրս գալ շշից։ Այն բանից հետո, երբ գազերը դուրս են գալիս ճեղքի միջով, խցանը կարող է հեռացվել:

Կա նաև շամպայնի հարվածով բացելու էկզոտիկ միջոց՝ «սաբրաժ»։ Եթե դուք օգտագործում եք սուր դանակ, ապա պետք է զգույշ լինել: Դա անելու համար ցանկացած ծանր ամուր առարկայով՝ ավանդաբար սրով (ժամանակակից պայմաններում հաճախ օգտագործվում է հատուկ ծանրացրած դանակ, ինչպես նաև այլ առարկաներ), պետք է սահուն հարված հասցնել շշի վզին՝ խցանի ներքևի հատվածին։ Քանի որ շշի ապակին այդ հատվածում ունի ներքին ամենամեծ ճնշումը, հարվածից այդ հատվածում առաջանում է շրջանաձև ճաք, և վիզը թռչում է խցանի հետ միասին։

### Ռեստորանում շիշ բացելը
[մինի|150пкс|[Խցանահան սոմելյե]]
Ռեստորաններում շշերը բացվում են ըստ կանոնների: Գինու յուրաքանչյուր տեսակի համար (նոր, հնեցված, սպիտակ, կարմիր, չոր և այլն) կան կանոններ։ Կանոնակարգված է նաև խցանահանման տեխնիկան։

Որոշ գինիներ բացվում են սպառելուց մի քանի ժամ առաջ, իսկ մյուսները բացվում են անմիջապես այցելուից առաջ։ Խորհուրդ է տրվում նախապես բացել նոր կարմիր գինի, որը  օդի հետ շփումից շահում է։ Հնեցված գինիները վերջին պահին բացվում են։

Սոմելյե-պրոֆեսիոնալները հակված են օգտագործել լծակային խցանահան, որը կոչվում է նաև սոմելյե դանակ: Կեղևային խցանով շշի բացման հաջորդականությունը հետևյալն է. խցանահանը տեղադրվում է խցանի մեջ և պտտվում մեկ պտույտով: Այնուհետև սոմելյեն մի փոքր քաշում է խցանահանն ու թուլացնում խցանը, որից հետո այն խորը պտուտակում է, բայց այնպես, որ խցանը չթռչի։ Այնուհետև խցանը երեք քառորդով քաշվում է շշից՝ առանց ճոճվելու, և սոմելյեն մատներով հանում է այն։ Պարանոցի եզրը սրբվում է անձեռոցիկով, իսկ խցանը ստուգվում է: Փորձառու սոմելյեն կարող է գնահատել գինու վիճակը խցանի վիճակով և հոտով։

## Տես նա
* Մոլոտովի կոկտեյլ
* Կլայնի շիշ՝ տոպոլոգիական օբյեկտ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Пластиковые, стеклянные бутылки и пузырьки
* Antique Bottles collectors/traders

### Շշի բացում
* Как правильно открывать и наливать вино
* Русское словесное ударение (в частности в «откупорить»)
* Штопор задуман для пробки // vinclub.md
* Последние приключения Винни-Буха. Глава восьмая, в которой в волшебном лесу потерялся штопор, но нашелся способ открывания бутылок, а также герой 
* *E. Ромишевский.* Удивительная бутылка  (статья о гидравлическом ударе). PDF 
* Opening a Bottle of Wine 
* How do you open a wine bottle without a wine opener?

Կատեգորիա:Սպասք