Խորհրդային Միությունում հայտնաբերված զանգվածային գերեզմաններ

2010 թվականի հուլիսին Սանկտ Պետերբուրգի Պետրոս և Պողոս ամրոցի կողքին հայտնաբերվեց զանգվածային գերեզման, որտեղ գտնվում էին 1918-1921 թվականների Կարմիր տեռորի ժամանակ մահապատժի ենթարկված 80 զինվորական սպաների դիակները։ 2013 թվականին նույն վայրում հայտնաբերվել էր ընդհանուր առմամբ 156 դիակ։ Մոտավորապես նույն ժամանակ երկրի մյուս ծայրում՝ Վլադիվոստոկում, հայտնաբերվեց Ստալինի ժամանակաշրջանի զանգվածային գերեզման։

Այս և ավելի ուշ **Խորհրդային Միությունում հայտնաբերված զանգվածային գերեզմանները** օգտագործվել են Վլադիմիր Լենինի և Իոսիֆ Ստալինի գլխավորությամբ բոլշևիկյան ռեժիմի կողմից մահապատժի ենթարկված մեծ թվով խորհրդային քաղաքացիների և օտարերկրացիների թաքցնելու համար։ Անխտիր զանգվածային սպանությունները սկսվել են 1918 թվականի հունվարին՝ Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի (1918–1922) ժամանակ, երբ բոլշևիկները սկսել են իրենց Կարմիր տեռորը։ Առաջին հնգամյա պլանի (1928–1932) ցնցումներից հետո սպանությունները գագաթնակետին են հասել 1937–1938 թվականների Մեծ զտումների ժամանակ։ Բացի այդ, խորհրդային զանգվածային գերեզմանները կարող են կապված լինել Խորհրդային Միությունում բնակչության տեղափոխման, խորհրդային հակակրոնական օրենսդրության և այլ բաների հետ։ Բոլոր ժամանակներում դրանք ուղղորդվել և իրականացվել են խորհրդային գաղտնի ոստիկանության կողմից՝ փոփոխվող անվանումներով. Չեկա՝ քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, ՕԳՊՈՒ՝ գյուղատնտեսության հարկադիր կոլեկտիվացման ժամանակ և ՆԿՎԴ՝ Մեծ զտումների ժամանակ։

## Մեծ մաքրագործման ժամանակ (1937–1938)
[մինի|[Վիննիցայի բնակիչները փնտրում են 1943 թվականի զանգվածային գերեզմանից հանված Վիննիցայի կոտորածի զոհերի հարազատներին:]]
ԽՍՀՄ վերջին տարիներին և նրա 1991 թվականին փլուզումից հետո նախկին Խորհրդային Միության երկրներում հայտնաբերվեցին և հիշատակի արժանացան սպանդի դաշտեր և թաղման վայրեր։ Որոշները թվագրվում են Կարմիր տեռորի ժամանակաշրջանին կամ միջանկյալ տարիներին, երբ խորհրդային բոլոր խոշոր քաղաքների գաղտնի ոստիկանությունը պարբերաբար օգտագործում էր գոյություն ունեցող գերեզմանատներում գտնվող անանուն գերեզմանները՝ հարցաքննությունների ժամանակ մահապատժի ենթարկված կամ սպանվածներին վերացնելու համար։ Դրանց մեծ մասը ի հայտ եկավ Մեծ մաքրագործման ժամանակ։

1937 թվականի օգոստոսի 5-ից մինչև 1938 թվականի նոյեմբերի 17-ը սպանությունների մասշտաբները հասան իրենց գագաթնակետին։ 12 ազգային գործողությունների շարքի ընթացքում ՆԿՎԴ-ն մահապատժի ենթարկեց առնվազն 680,000 տղամարդու և կնոջ։ Սա փաստաթղթավորված ընդհանուր թիվն է. իրական թիվը գրեթե անկասկած ավելի բարձր է: Նման մասշտաբի զանգվածային սպանությունների նախապատրաստման շրջանակներում ՆԿՎԴ-ի ժողովրդական կոմիսար Եժովը հրահանգեց իր ենթականերին ամբողջ Խորհրդային Միությունում որոշել խոշոր քաղաքային կենտրոններից ոչ հեռու գտնվող տարածքները, որտեղ կարելի էր արագ թաքցնել հազարավոր դիակներ: Սա նկարագրել է հանգուցյալ Արսենի Ռոգինսկին։«Այդ տարվա հուլիսին ԽՍՀՄ-ի ողջ տարածքում գտնվող ՆԿՎԴ ստորաբաժանումները արդեն սկսել էին առանձնացնել հատուկ «գոտիներ»՝ տարածքներ իրենց կողմից գնդակահարվածների զանգվածային թաղման համար: Տեղացիների համար դրանք սովորաբար հայտնի էին դառնում, մեղմ ասած, որպես բանակային հրաձգարաններ: Ահա թե ինչպես են առաջացել այսօր մեզ հայտնի գոտիները՝ Լևաշովոյի անապատը Լենինգրադի մոտ, Կուրոպատին Մինսկի մոտ, Ոսկե բլուրը Չելյաբինսկի մոտ, Բիկովնյան Կիևի ծայրամասում և շատ ուրիշներ»:Այս վայրերի լայնորեն տարածված նկարագրությունը որպես «կրակոցների հրապարակներ» հանգեցրել է շփոթության այն սպանդի դաշտերի միջև, որտեղ զոհերին և՛ կրակել, և՛ թաղել են, օրինակ՝ Սանդարմոխում, և շատ այլ վայրերի միջև, որտեղ թաղված և թաքցվածները արդեն մահապատժի են ենթարկվել այլուր։

### Ուկրաինա
[մինի|[Բիկիվնիայի գերեզմանատունը Կիևի մոտ, Ուկրաինա]]

* Կիևի մոտակայքում գտնվող Բիկիվնյա գերեզմանները պարունակում են մոտ 30,000 գերեզման։
* Այլ զանգվածային գերեզմաններ կան Ումանում, Բիլլա Ցերկվայում, Չերկասիում և Ժիտոմիրում։
* Վիննիցայի կոտորածից հետո արտաշիրմվել է 9432 դիակ։
* Ինչպես Ռուսաստանում, այնպես էլ այլուր, այս վայրերը շարունակում են հայտնվել, օրինակ՝ 2002 թվականին ուկրաինական վանքի հատակի տակ հայտնաբերված զանգվածային գերեզմանը։

### Բելառուս
[մինի|Զանգվածային գերեզման [Կուրոպատին (Դուբովսկի շրջան)|Կուրապատիում՝ Մինսկի մոտ, Բելառուս]]

* Կուրոպատի – Ենթադրվում է, որ առնվազն 50,000 մարդ է գնդակահարվել Մինսկի մոտ գտնվող այս վայրում, խորհրդային մամուլում դրանք զգալիորեն ավելի բարձր են։

### Ռուսաստանի Դաշնություն
**Հյուսիսարևմտյան Ռուսաստան**

* Կրասնի Բոր անտառ, Կարելիա
* Լևաշովոյի հուշահամալիր-գերեզմանատուն Սանկտ Պետերբուրգում. ենթադրվում է, որ այնտեղ թաղված է 19,520 մարդ։
* Սանկտ Պետերբուրգի մոտ գտնվող Տոկսովոյում հայտնաբերվել է 2002 թվականին։ Այնտեղ, հնարավոր է, մինչև 30,000 դիակ կա։
* Սանդարմոխ (Կարելիա), հայտնաբերվել է 1997 թվականի հուլիսին։ Այնտեղ թաղված է առնվազն 6067 զոհ, որը Կարելիայում Մեծ տեռորի ժամանակ գնդակահարվածների կեսն է։

**Մոսկվայում կամ մոտակայքում**
[աջից|մինի|[Բուտովոյի հրաձգարանի զանգվածային գերեզմաններից մեկը ծածկող բլուր]]

* Բուտովոյի հրաձգարանը։ Հիշատակի այգում (բացվել է 2017 թվականի սեպտեմբերին) խորհրդանշական մահապատժի խրամատների գրանիտե պատերին փորագրված են 20,702 զոհերի անունները։
* Դոնսկոյեի գերեզմանատունը, որտեղ գտնվում են գաղտնի դիակիզարանի և երեք գաղտնի զանգվածային գերեզմաններ, որոնցից յուրաքանչյուրը բաղկացած է տասնյակ հազարավոր մոխրի հավաքածուներից։
* Կոմունարկա։ 2018 թվականի հոկտեմբերին բացման ժամանակ Հիշատակի պատին պատկերված էր 6609 անուն։

**Սիբիր**

* Կոլպաշևսկի Յարը Կոլպաշևոյում (Տոմսկի մարզ, Արևմտյան Սիբիր): 1979 թվականին հայտնաբերված ավելի քան 1000 դիակները հետագայում վերացվեցին տեղի կուսակցական ղեկավարի հանձնարարությամբ։ Տոմսկի հուշահամալիրն այսօր գնահատում է, որ Կոլպաշևոյում մինչև 4000 մարդ է գնդակահարվել։
* Պիվովարիխա (Իրկուտսկի մարզ, արևելյան Սիբիր) Իրկուտսկի մոտ։ Պիվովարիխայում հուշահամալիր է ստեղծվել 1989 թվականին, սակայն այնտեղ թաղվածների թվի ճշգրիտ գնահատական դեռևս չի տրվել։ Հուշարձանի առցանց տվյալների բազա Մեծ տեռորի ժամանակ Իրկուտսկի մարզում գնդակահարվել է 10,609 մարդ։ Բաց ցուցակի տվյալների բազան ներառում է 1,384 մարդու անուններ, որոնք այնուհետև գնդակահարվել են Իրկուտսկ քաղաքում։

## 1940 թվականից սկսած
[մինի|1943 թվականի [Լեհական Կարմիր Խաչի լուսանկարը, որը ցույց է տալիս Կատինի կոտորածի զոհերի զանգվածային գերեզմանը։]]
Կատինի կոտորածը Ռուսաստանում։ Ստալինի համաձայնությամբ, ՆԿՎԴ-ի ղեկավար Լավրենտի Բերիան հրաման արձակեց գնդակահարել 25,700 լեհ «ազգայնականների և հակահեղափոխականների», որոնք գերի էին պահվում Ռուսաստանի արևմտյան մասի մի շարք ճամբարներում։ Մահապատիժները միասին հայտնի են որպես Կատինի կոտորած, բայց դրանք տեղի են ունեցել երեք տարբեր վայրերում՝ Կատինում (Սմոլենսկի մարզ), Տվերում՝ կենտրոնական Ռուսաստանում և Խարկովում՝ արևելյան Ուկրաինայում։

Կատինում (Սմոլենսկի մարզ)՝ այն վայրում, որտեղ նախկինում մահապատժի էին ենթարկվում հարյուրավոր խորհրդային քաղաքացիներ։ Լեհ ռազմագերիները գնդակահարվել են այնտեղ ՆԿՎԴ-ի կողմից 1940 թվականի ապրիլ և մայիս ամիսներին։ Ավելի ուշ արտաշիրմվել և նույնականացվել է 4413 մարմին։ Լեհ գերիներին գնդակահարել են նաև Ուկրաինայի արևելքում գտնվող Խարկովում և այն ժամանակ Կալինին անունով հայտնի Տվերում։ Նրանցից մի քանիսը թաղվել են Մեդնոեում, որն այսօր հիշատակի վայր է Տվերի մարզում առաջին անգամ գնդակահարվելով Տվերում։

* Դեմյանով Լազը Իվանո-Ֆրանկովսկի մոտ, ժամանակակից Ուկրաինա։ 1939 թվականին տարածքի խորհրդային օկուպացիայից հետո, ՆԳԺԿ-ի կողմից գնդակահարվել է առնվազն 524 տղամարդ, կին և երեխա։

## Արտաքին հղումներ
* . 411 sites from the Russian Civil War to the 1950s.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եղբայրական գերեզմաններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատմություն
Կատեգորիա:Խորհրդային պատերազմական հանցագործություններ
Կատեգորիա:Հալածանքներ ԽՍՀՄ-ում