Հրեական հարց

[thumb|[Յոսեֆ Ռինգոյի «Հրեական հարցն իր պատմական համատեքստում և դրա լուծման առաջարկները» 1917 թվականի տրակտատում առաջարկվում էր ստեղծել հրեական պետություն]]
**Հրեական հարց** (), բանավեճ եվրոպական հասարակության մեջ հրեաների վիճակի և նրանց նկատմամբ վերաբերմունքի վերաբերյալ: Ազգային այլ հարցերի նման քննարկումը բաղկացած էր եվրոպական հասարակության մեջ հրեաների՝ որպես փոքրամասնության քաղաքացիական, իրավական, ազգային և քաղաքական կարգավիճակի քննարկումից:

Արտահայտությունն օգտագործվել է նաև հակասեմական շարժումների կողմից՝ սկսած 19-րդ դարի վերջից և վերջացրած նացիստական էվֆեմիզմով՝ «հրեական հարցի վերջնական լուծում», որը նշանակում էր եվրոպական հրեաների ֆիզիկական ոչնչացում։

## Էություն
Առավել ընդհանուր իմաստով հրեական հարցը գոյություն է ունեցել քրիստոնեական Եվրոպայում առնվազն միջին դարերից: Ներկա ժամանակներում այս արտահայտությունն օգտագործվել է ընդհանուր իմաստով։ Այնուամենայնիվ, սկսած 18-րդ դարի կեսերից, ավելի ու ավելի շատ ենթադրվում էր ավելի կոնկրետ և պատմականորեն եզակի խնդիր. արդյոք հրեաներին պետք է տրվի քաղաքացիական հավասարություն՝ վերացնելով նրանց համար ընդունված հաճախ նվաստացուցիչ հատուկ օրենքները: Այս ավելի կոնկրետ հարցը միևնույն ժամանակ ունեցել է լայնածավալ հետևանքներ, որոնցից գլխավորը դարձել է ավելի հստակ հարց. որքանով կարող են խտրական օրենքներից ազատված հրեաները ընդգրկվել 19-րդ դարի նոր և հին ազգային պետությունների հասարակության և մշակույթի մեջ, խառնվել Եվրոպայի ժողովուրդների հետ։

Հրեական հարցը համահունչ էր լայնորեն քննարկվող հարցերին, ինչպիսիք են կանանց հարցը կամ սոցիալական հարցը, որոնք առաջացել են եվրոպական հասարակության սոցիալական փոփոխությունների պայմաններում: Սոցիալական հարցը և հրեական հարցը հատվում էին, քանի որ հրեական հարցի առանցքային թեման էր հրեաների կողմից ոչ հրեաների շահագործման հայտարարված «սպառնալիքը»՝ ձևավորվող ազատ կամ կապիտալիստական տնտեսության պայմաններում: Լուսավորության և հանդուրժողականության առաջընթացի նկատմամբ աճող վստահությունը նշանակում էր, որ շատ ժամանակակիցների կարծիքով, այս հարցերն ունեն ռացիոնալ պատասխաններ և քաղաքական լուծումներ։

Սակայն շուտով պարզ է դարձել, որ հրեական հարցի լուծումն ավելի բարդ է, քան թվում էր։ 20-րդ դարի սկզբին The Times of London-ի հայտնի բրիտանացի հեղինակ և խմբագիր Հենրի Ուիքհեմ Սթիդը լայն ճանաչում է ստացել՝ հրեական հարցը անվանելով «աշխարհի մեծագույն խնդիրներից մեկը»։ Շատ հրեաներ կարծում էին, որ Սթիդի եզրակացությունները թշնամական են իրենց նկատմամբ, մինչդեռ շատ ոչ հրեաներ նրան մեղադրում էին հրեամետ տրամադրությունների մեջ, ինչը վկայում է հրեական հարցի շուրջ փոխըմբռնման իսպառ բացակայության մասին։

Հարցը ներառում էր մեծ թվով բարդ և, ինչպես թվում էր, անլուծելի ասպեկտներ։ Հրեական ինքնորոշումը դարերի և հազարամյակների ընթացքում, որպես առանձին ժողովուրդ, հակասում էր ժամանակի պետության քաղաքացիության իդեալներին: Եվրոպական հրեաների ինքնությունը մեծապես որոշվում էր հին իսրայելցիների հետ նրանց պատմական կապով, և բարդ օրենքներն ու սովորույթները հրեական կրոնի անբաժանելի մասն էին: Այս պատճառներով, ինչպես թվում էր, նրանք չէին կարող ընդունել այլ ժողովուրդների օրենքներն ու մշակութային ինքնությունը՝ առանց հրաժարվելու իրենց կրոնից: Հրեաներն իրենց համարում էին մի ժողովուրդ, որը Աստված ընտրել էր հատուկ ճակատագրի համար և ում հրամայել էր առանձնացված մնալ այլ ժողովուրդներից (գոյներ), նրանք չէին կարող պահպանել հավասարության գաղափարը նոր ազգերի ներսում։

Հրեաները ընկալվում էին որպես ոչ եվրոպական «օտարներ», որոնք թափառում են աշխարհով մեկ՝ պատժվելով Աստծո կողմից, ինչպես նաև անդիմադրելիորեն տարբերվում են եվրոպացիներից իրենց բնույթով (կամ ռասայով): Լիբերալ ոչ հրեաները սովորաբար հրեաներին վերագրում էին ստի, մոլեռանդ անջատողականության հակում և նրանց դիտում էին որպես ֆիզիկական դեգեներատներ: Նման լիբերալների համար հրեական հարցը հիմնականում կապված էր այն բանի հետ, թե ինչպես բարելավել կամ քաղաքակրթել հրեաներին, որպեսզի նրանք ի վերջո դառնան ժամանակակից պետության և հասարակության պատասխանատու և օգտակար անդամներ: Չնայած մեծ թվով ձախեր պաշտպանում էին կրոնական հանդուրժողականությունը և կարեկցանք էին հայտնում հրեաներին՝ որպես անցյալում քրիստոնեական ճնշման զոհեր, միայն քչերն էին համաձայն, որ հրեաներին պետք է հանդուրժել իրենց ներկայիս դիրքում: Թե աջակողմյան, թե ձախակողմյան ոչ հրեաները մտահոգություն էին հայտնում, որ հրեականության վերելքը, հատկապես որպես կապիտալիստներ, առանց նրա կողմից հիմնարար բարեփոխումների, կործանարար արդյունքներ կբերի հասարակության համար որպես ամբողջություն։

Ընդհանուր առմամբ, գրքերի, բրոշյուրների և այլ հայտարարությունների հոսքին առաջարկվում էր հրեական հարցի լուծումների լայն շրջանակ՝ սկսած ձուլումից, որը սովորաբար ենթադրում էր առանձին հրեական ինքնության աստիճանական անհետացում, մինչև 19-րդ դարի վերջին ձևավորված հրեական ազգայնական մի շարք ուղղությունների գաղափարներ, ներառյալ սիոնիզմը, որոնք ձգտում էին հրեաների տարածքային առանձնացմանը: Հոսանքները, որոնք 1880-ականներին կոչվում էին հակասեմականություն, պահանջում էին այլ լուծումներ, ներառյալ հրեաների ազատագրումը և որոշ դեպքերում նրանց տարանջատումը ոչ հրեաներից: Խիստ ավանդապաշտները, ինչպես քրիստոնյաները, այնպես էլ հրեաները, կասկածի տակ էին դնում հրեաների իրավական և սոցիալական մեկուսացումը դադարեցնելու նպատակահարմարությունը կամ իրագործելիությունը։

## Պատմություն
Հրեական հարցի նկատմամբ ձևավորվել են երկու հակադիր մոտեցումներ՝ ֆրանսիական և ռուսական։ Երրորդը կարելի է համարել ամերիկյանը, որտեղ հրեական հարցը նեղ իմաստով չի առաջացել, քանի որ ԱՄՆ Սահմանադրությունն արդեն հրեաներին տվել է քաղաքացիական հավասարություն։  Ֆրանսիական մոտեցումն առավել ուղղակիորեն արտացոլում էր լուսավորության համընդհանուր հավասարությունը: 1791 թվականի վերջին, հեղափոխական Ազգային ժողովում գրեթե երկու տարվա ակտիվ բանավեճից հետո, քաղաքացիական հավասարություն տրվել է Ֆրանսիայի մոտ 40 հազար հրեաներին, ինչը կազմում էր երկրի ընդհանուր բնակչության մոտ 0,2 տոկոսը: Հետագա տարիներին Ֆրանսիայի հեղափոխական բանակները մեծ տարածքներ են գրավել Կենտրոնական և Հարավային Եվրոպայում՝ ճանապարհին ազատելով հրեաներին։

1806 թվականին կայսր Նապոլեոն I-ը, արձագանքելով բողոքներին, որ հրեաները չեն ընկալում բարեփոխումները, հրեական նոտաբլեյների հատուկ հրավիրված ժողովից ստացել է պաշտոնական հաստատում այն մասին, որ ֆրանսիացի հրեաները կիսում են քաղաքացիության և ֆրանսիական ազգության մեջ ներառման գաղափարները: Խիստ կենտրոնացված պետությունը, որը կապված էր ինտեգրալ ազգայնականության գաղափարի հետ, նշանակում էր, որ ֆրանսերենը և մշակույթը պետք է ընդունվեին բոլոր քաղաքացիների կողմից միայն աննշան ճանաչմամբ կամ ինքնությունների ճանաչման իսպառ բացակայությամբ։

Ռուսական կայսրությունում հրեաների դիրքը սկզբունքորեն տարբեր էր և զգալիորեն ավելի բարդ, այդ թվում՝ երկրի հսկայական տարածքների, նրա տարասեռ բնակչության և հրեաների մեծ, արագ աճող թվի պատճառով, որոնք 19-րդ դարի սկզբին կազմում էին մոտ 1,5 միլիոն, իսկ դարի վերջին՝ 5 միլիոն։ Կազմելով ճնշող մեծամասնությունը եվրոպական հրեաների, հրեաները Ռուսական կայսրության ամենաաղքատ և «ոչ քաղաքակիրթ» ազգն էին։ Ռուսաստանում ազգային ինքնության զգացողությունները պակաս զարգացած էին, քան արևմուտքում, ինչպես ոչ հրեաների, այնպես էլ հրեաների շրջանում, և Ռուսաստանի իշխանությունները սպառնալիք էին զգում արևմտաեվրոպական մոդելների կողմից: Ռուսաստանի բոլոր հպատակներին քաղաքացիական իրավունքների տրամադրումը ֆրանսիական մոդելի համաձայն չի դիտարկվել։ Այնուամենայնիվ, 19-րդ դարի ընթացքում, հատկապես բարեփոխիչ Ալեքսանդր II-ի (1855-1881) օրոք, ցարական պաշտոնյաները քննարկում էին հրեա բնակչության արտոնյալ հատվածներին մեծ իրավունքներ տալու դրական և բացասական կողմերը, հատկապես այն քչերին, ովքեր սովորել են ռուսերեն և ստացել ժամանակակից կրթություն, ինչը նրանց օգտակար էր դարձնում պետության համար: Հարյուրամյակի ընթացքում ցարական քաղաքականությունը տատանվում էր հրեաներին «բարելավելու» համեմատաբար բարեսիրտ փորձերից մինչև ավելի անհամբեր և չարամիտ փորձեր՝ պայքարելու այն բանի դեմ, ինչը պաշտոնյաները ընկալում էին որպես հրեա բնակչության ճնշող մեծամասնության կողմից ռուսացման համառ դիմադրություն, ինչպես նաև, իրենց համոզմունքների համաձայն, հրեաների կողմից կործանարար մրցակցություն և քրիստոնյա բնակչության, հատկապես գյուղացիության «ապականացում»: 19-րդ դարի վերջին տասնամյակների ընթացքում միլիոնավոր հրեաներ սկսել են արտագաղթել Ռուսաստանից: Այս զանգվածային արդյունքը արձագանք էր տնտեսական դժվարություններին, ոչ հրեական զանգվածների բռնություններին և իրավական հետապնդումներին: Ինչպես ցարական իշխանությունները, այնպես էլ Ռուսաստանի հրեաների աճող մասը եկել են այն եզրակացության, որ հրեական հարցի մարդասիրական և ողջամիտ լուծումն այլևս հնարավոր չէ։

Հարևան Հաբսբուրգյան կայսրությունում, մեկ այլ բազմազգ պետություն, որը զիջում է միայն ցարական Ռուսաստանին հրեաների թվաքանակով և համամասնությամբ, հրեական հարցի երկարատև քննարկումները, ի վերջո, 1867 թվականին հանգեցրել են հրեաներին քաղաքացիական հավասարության տրամադրմանը: Միևնույն ժամանակ, իշխանությունները մեծ ճնշում չեն գործադրել հրեաների վրա, որպեսզի նրանք, ֆրանսիական մոդելի համաձայն, հրաժարվեն իրենց հրեական ինքնության ազգային տարրից: Այնուամենայնիվ, Հաբսբուրգյան կայսրությունում հրեաների զգալի մասը խանդավառությամբ ընդունել է լեզուն և մշակույթը։ Հրեաների հարաբերությունները Հաբսբուրգյան կայսրության իշխանությունների հետ նկատելիորեն ավելի ներդաշնակ էին, քան Ռուսաստանում։ Այնուամենայնիվ, հրեական հարցը մնացել է, քանի որ հրեաների նկատմամբ թշնամանքը քաղաքական հակասեմականության տեսքով վերածվել է լուրջ խնդրի, ինչպես ցույց է տվել հակասեմական Կառլ Լուգերի Վիեննայի քաղաքապետի ընտրությունը (պաշտոնավարել է 1897-1910 թվականներին): Պատահական չէ, որ ժամանակակից սիոնիզմի հիմնադիր Թեոդոր Հերցլը մեծացել է Բուդապեշտում և լրագրողի կարիերա է ունեցել Վիեննայում։

Գերմանացիների համար ֆրանսիական մոդելը հատկապես խնդրահարույց էր, քանի որ, հատկապես ֆրանսիական հեղափոխությունից հետո, նրանք հակված էին իրենց համարել ֆրանսիացիների ընդդիմություն։ 19-րդ դարի սկզբին բաժանված գերմանական պետությունները տարբեր կերպ լուծել են հրեական հարցը, բայց, ընդհանուր առմամբ, հրեաներին քաղաքացիական հավասարություն տրամադրելու հարցում նախընտրել են զգուշավոր և աստիճանական մոտեցում: Միևնույն ժամանակ, այս «փիլիսոփայական ժողովրդի» մշակույթն ու մտավոր կյանքը ցույց են տվել հրեաների հետ արդյունավետ խառնուրդ կամ սիմբիոզ. «հրեական հանճարը» ծաղկել է գերմանախոս երկրներում, ներառյալ Հաբսբուրգյան կայսրության մեծ մասը, ավելի մեծ չափով, քան մյուս երկրներում: 18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբին հրեական հարցը՝ «Die Judenfrage»-ը, առավել հանգամանորեն ուսումնասիրվել է գերմանախոս մտածողների, հրեաների և ոչ հրեաների կողմից։ Այս հեղինակների գաղափարներն ամենաազդեցիկն էին։ Գրեթե բոլոր հիմնական գերմանացի մտածողները թողել են իրենց մտորումները այս հարցի վերաբերյալ: Գերմանացի հրեաների համար ընդհանուր քաղաքացիական հավասարությունը սկսել է Գերմանական կայսրության ձևավորմամբ 1871 թվականին: Այնուամենայնիվ, այս Ռեյխում, ինչպես Հաբսբուրգյան կայսրությունում, շուտով ժողովրդական թշնամանքը դրսևորվել է ժամանակակից քաղաքական հակասեմականության տեսքով, որը վիճարկում էր հրեաներին քաղաքացիական հավասարության տրամադրումը և տարածում էր տագնապալի տրամադրություններ՝ խթանելով հրեական աճող ազդեցության գաղափարները տնտեսական, սոցիալական, մշակութային և քաղաքական ասպեկտներում։

Պատմաբան Ալեքս Բեյնի կարծիքով, հրեաների հանդեպ ատելությանը վերաբերելու համար հատուկ տերմինի՝ հակասեմականության ստեղծման և համընդհանուր տարածման փաստը ցույց է տալիս, որ հրեական հարցը մտել է նոր փուլ։ Այսպիսով, նեոլոգիզմը հակասեմականությունը ենթադրում է հակահրեական գաղափարների նոր գիտակցված կենսաբանական, գիտական և ռասայական հիմքի շեշտադրումը, ի տարբերություն հին քրիստոնեական, կրոնական հիմքի։

Ընդհանուր առմամբ, Արևմտյան և Կենտրոնական Եվրոպայում հրեական հարցի վերջնական լուծման վերաբերյալ նախնական լավատեսությունը 1870-ականների կեսերին փոխարինվել է աճող հոռետեսությամբ, որը զարգացել է լուսավորության իդեալների նկատմամբ թերահավատությանը զուգահեռ: Այս միտումը նկատվում էր նույնիսկ Ֆրանսիայում, որտեղ 19-րդ և 20-րդ դարերի սկզբին Դրեյֆուսի գործի ընթացքում հրեաների դեմ բռնկված ատելությունը արձագանք է առաջացրել ամբողջ Եվրոպայում: Հրեական հարցի ռացիոնալ և մարդասիրական լուծումը նույնիսկ ավելի քիչ հավանական էր թվում 1914-1924 թվականների աղետալի տասնամյակից հետո, որին հաջորդել են Առաջին համաշխարհային պատերազմը և մի շարք հեղափոխություններ: Պատերազմի ավարտից հետո և 1919 թվականին Փարիզի խաղաղության համաժողովի գումարման հետ կապված եղել են որոշ կարճ հուսադրող ժամանակաշրջաններ։ Մի քանի տարի Վեյմարյան Հանրապետությունը, կարծես, հույս էր տալիս այս հարցի լուծման համար, բայց շուտով նացիստները եկան իշխանության: Սովետական միությունում հրեաներին տրված ցարական իշխանության անկումը և քաղաքացիական հավասարությունը սկզբում կարծես խոստանում էին հրեական հարցի լուծում, բայց գործնականում սովետական համակարգը հրեաների և այլ ժողովուրդների համար ռացիոնալ կամ մարդասիրական չէր: Հուդա-բոլշևիզմի և համաշխարհային հրեական հեղափոխության հակասեմական գաղափարների ի հայտ գալը նպաստել է հրեական դավադրությունների և աշխարհը կառավարելու ծրագրերի մասին երևակայությունների հետագա զարգացմանը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից և Հոլոքոստից հետո «հրեական հարց» հատուկ տերմինը սկսել է հնացած իմաստ ունենալ, մասամբ, անկասկած, այն պատճառով, որ հրեաները եվրոպական բոլոր երկրներում հասել են պաշտոնական քաղաքացիական հավասարության: Հրեական սոցիալական և մշակութային հարմարվողականության խնդիրները հրեական մեկուսացման հայեցակարգի նկատմամբ աճող հանդուրժողականության պայմաններում արդեն ավելի քիչ էին կիսում հասարակությունը, ինչը որոշվում էր հրեական կրոնական ավանդույթի ավելի համակրելի ըմբռնումով: 1948 թվականին ստեղծվել է Իսրայելի հրեական պետությունը՝ հրեական հարցի լուծման սեփական հավակնություններով։ Միացյալ Նահանգներում հրեաները ինտեգրվել և բարգավաճման են հասել ավելի մեծ չափով, քան մյուս երկրներում, ինչը հատկապես նշանակալի է՝ հաշվի առնելով այս պետության հզորությունը։

Հրեական հարցը պահպանել է իր արդիականությունը 20-րդ դարի երկրորդ կեսին և հաճախ վերաձևակերպվել հակասեմականության և Իսրայելի նկատմամբ թշնամական վերաբերմունքի առումով, երկու հաճախ կապված երևույթներ: Հատկապես դարի վերջին տասնամյակների ընթացքում անհանգստությունն աճում էր, որ «չափազանց բարեկամական» միջավայրը, առաջին հերթին ամերիկյան, հանգեցնելու է հրեաների անհետացմանը՝ շրջակա ոչ հրեական համայնքներում կամավոր ձուլման միջոցով: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո հրեական հարցի տարբեր մասնակի լուծումները զգալիորեն կորցրել են իրենց արդիականությունը նացիստական «վերջնական լուծման» և սոցբլոկի երկրներում հրեաների թաքնված հետապնդման արդյունքում: 20-րդ դարի վերջին Եվրոպայում հրեական հարցի նկատմամբ հակասեմական արձագանքը գրավել է Արաբական և մուսուլմանական աշխարհը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Hannah Arendt․ "The Jew as Pariah" in *The Jew as Pariah: Jewish Identity and Politics in the Modern Age*. R.H. Feldman, ed. New York: Grove Press 1978. 
*Birnbaum, Pierre and Ira Katznelson, eds. *Paths of Emancipation: Jews, States, and Citizenship*. Princeton: Princeton University Press 1995. 
* Case, Holly. *The Age of Questions* (Princeton University Press, 2018)  excerpt
*Katz, Jacob. *Out of the Ghetto: The Social Background of Jewish Emancipation, 1770-1870*. Cambridge: Harvard University Press 1973.
*Kovach, Thomas. "The Elusiveness of Tolerance: The" Jewish Question" from Lessing to the Napoleonic Wars." *Eighteenth-Century Studies* 32.1 (1998): 127-128.
* Elisabeth Roudinesco (2013) ''Returning to the Jewish Question'', London, Polity Press, p.&nbsp;280
* Lucien Wolf (1919) "Notes on the Diplomatic History of the Jewish Question", Jewish Historical Society of England
* The Jewish cause: an introduction to a different Israeli history – the subject's impact during the Holocaust
* 
* Smith, Steven B. *Spinoza, Liberalism, and the Question of Jewish Identity*. New Haven: Yale University Press 1997. 

## Արտաքին հղումներ
* Israeli Foreign Policy and the Jewish Question - Իսրայելի արտաքին քաղաքականությունը և հրեական հարցը

Կատեգորիա:Ազգային հիմնահարցեր
Կատեգորիա:Գերմանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Հակասեմականություն
Կատեգորիա:Հոլոքոստ
Կատեգորիա:Հրեաների պատմություն
Կատեգորիա:Փոքրամասնության իրավունքներ