Անտարկտիդայի պատմություն

Համաձայն միջազգային պայմանագրի՝ Անտարկտիդան համարվում է երկրագնդի մակերևույթի տարածքը  հարավային բևեռում՝ 60° հարավ։  Անտարկտիդայի հայտնաբերումից երկու հազար տարի առաջ հելլենիստական ​​աշխարհի հնագույն աշխարհագրագետները եկան այն եզրակացության, որ հեռավոր հարավում կա ցամաք՝ «Terra Australis Incognita»՝ Անհայտ Հարավային Երկիր: «Անտարկտիկա» տերմինը, ի տարբերություն Արկտիկայի, առաջին անգամ օգտագործվել է Մարինուս Տյուրացու կողմից մ.թ. 2-րդ դարում։ Արևմտյան աշխարհում հնագույն ժամանակներից նրանք հավատում էին հարավային երկրի գոյությանը, որը նախատեսված էր ավելցուկային հողերը հավասարակշռելու համար՝ Եվրոպա, Ասիա և Աֆրիկա: Արիստոտելը ենթադրում էր երկրագնդի համաչափությունը, ինչը նշանակում էր, որ այնտեղ՝ Աֆրիկայի հարավում, բնակեցված հողեր կան։ Կան միջնադարում և Վերածննդի դարաշրջանում ստեղծված քարտեզներ, որոնք պատկերում են «Անհայտ հարավային երկիրը» որպես առանձին մայրցամաք կամ  Հարավային Ամերիկայի հետ կապված (օրինակ՝ Պիրի Ռեյսի քարտեզը)։

Եվրոպական աշխարհագրությունը ստացել է առաջին հավաստի տեղեկատվությունը Հարավային բևեռում գտնվող հողի մասին աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների դարաշրջանում: 15-րդ և 16-րդ դարերում, այն բանից հետո, երբ եվրոպացի նավաստիները շրջապատեցին Հոռն հրվանդանը և Բարի հույսի հրվանդանը, պարզ դարձավ, որ եթե Անհայտ Հարավային Երկիրը գոյություն ուներ, ապա այն առանձին մայրցամաք էր:

Առաջին նավը, որը հատել է Անտարկտիդայի շրջանը, պատկանել է հոլանդացիներին, որը ղեկավարել է  Դիրկ Գերիցը։ 1599 թվականին Մագելանի նեղուցում Գերիցի նավը փոթորկից հետո կորցրեց էսկադրոնի տեսադաշտը և գնաց դեպի հարավ։ Երբ այն իջավ 64° հարավ, այնտեղ հայտնաբերվել է բարձրադիր վայր։  1675 թվականին Լա Ռոշը հայտնաբերեց Հարավային Ջորջիան, 1739 թվականին հայտնաբերվեց Բուվե կղզին, 1772 թվականին Հնդկական օվկիանոսում ֆրանսիական նավատորմի սպա Իվ-Ժոզեֆ Կերգլենը հայտնաբերեց մի կղզի, որը հետագայում կոչվեց իր անունով։

Քերգլենի ճանապարհորդության հետ գրեթե միաժամանակ Ջեյմս Կուկը Անգլիայից մեկնեց իր առաջին ճանապարհորդությունը դեպի Հարավային կիսագունդ, և արդեն 1773 թվականի հունվարին նրա «Adventure» և «Resolution» նավերը հատեցին Անտարկտիկայի շրջանը։ Սառույցի հետ ծանր պայքարից հետո նա հասել է 67°15′, որտեղ նա ստիպված է եղել թեքվել դեպի հյուսիս։  1773 թվականի դեկտեմբերին Կուկը կրկին ճանապարհ ընկավ դեպի Հարավային օվկիանոս, այն հատեց դեկտեմբերի 8-ին։  Ազատվելով իրեն՝ Կուկը գնաց ավելի հարավ և 1774 թվականի հունվարի վերջին հասավ 71°15′ հարավային կետին։

Այստեղ սառույցի անթափանց պատը խանգարեց նրան ավելի հեռուն գնալ։. Չնայած նա հայտնաբերեց Անտարկտիդայի առանձին կղզիներ, նա երբեք չբացահայտեց մայրցամաքը: Կուկն առաջիններից էր, ով հասավ Հարավային բևեռային ծովեր և մի քանի վայրերում հանդիպելով ամուր սառույցի, հայտարարեց, որ անհնար է ավելի թափանցել։ Նրանք հավատացին նրան և 45 տարի շարունակ բևեռային արշավներ չձեռնարկվեցին։

Անտարկտիկայի առաջին ռուսական արշավախումբը 1819 թվականին փորձեց ներթափանցել Հարավային Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի խորքերը և այցելել Հարավային Ջորջիա:

Հողամասի առաջին աշխարհագրական հայտնագործությունը հարավային 60° հարավում (ժամանակակից «քաղաքական Անտարկտիդա», կառավարվում է Անտարկտիդայի պայմանագրի համակարգով) ստեղծվել է 1819 թվականի փետրվարի 19-ին անգլիացի վաճառական Ուիլյամ Սմիթի կողմից, ով հանդիպել է Լիվինգսթոն կղզին (Հարավային Շեթլանդյան կղզիներ):

Ի վերջո, 1820 թվականին երեք արշավախմբեր միաժամանակ հայտնաբերեցին Անտարկտիդան։

1820 թվականի հունվարի թ8-ին ռուսական անտարկտիկական արշավախումբը՝ Ֆադեյ Բելինգսհաուզենի և Միխայիլ Լազարևի հրամանատարությամբ ՝Վոստոկ և Միրնի ռազմական լանջերին կանգնեցվել է սառույցով 69°21′ հվ. շ.՝ ժամանակակից Բելինգշաուզենի սառցե դարակի տարածքում։ Բելինգշաուզենն իր օրագրում գրել է. «Շարունակելով մեր ճանապարհորդությունը դեպի հարավ, կեսօրին լայնության 69°21'28, երկայնության 2°14'50" մենք հանդիպեցինք սառույցի, որը մեզ երևաց տեղացող ձյան միջով՝ սպիտակ ամպերի տեսքով։ Շարժվելով դեպի արևելք՝ նրանք ամենուր հանդիպեցին «սառցե մայրցամաքի»։ Ռուսական արշավախմբի նավերը գտնվում էին Անտարկտիկայի ափի այն հատվածի հյուսիսարևելյան ելուստից 3 կմ-ից պակաս հեռավորության վրա, որը նորվեգացի կետավորները տեսան 110 տարի անց և անվանեցին Արքայադուստր Մարթա աթ։ 1820 թվականի փետրվարի 13-ին արշավախումբը մոտեցավ գրեթե անմիջապես մինչև Էնդերբի Լենդի սառցե մայրցամաքի ափամերձ ժայռերին։

Այնուհետև, դուրս գալով Արկտիկական շրջանից այն կողմ, Բելինգշաուզենը նրա երկայնքով գնաց դեպի արևելք մինչև արևելյան 19°, որտեղ նա կրկին հատեց այն և 1820 թվականի փետրվարին կրկին հասավ գրեթե նույն լայնության (69°6′): Ավելի դեպի արևելք, նա բարձրացավ միայն 62° զուգահեռականով և շարունակեց իր ճանապարհը լողացող սառույցի եզրով:  Այնուհետև Բալլենյան կղզիների միջօրեականում Բելինգշաուզենը հասավ 64°55′, իսկ 1820 թվականի դեկտեմբերին հասավ 161° արմ. դ., անցել է Անտարկտիդայի շրջանը և հասել 67°15′ հվ. լատ., իսկ 1821 թվականի հունվարին հասել է 69°53′։  Գրեթե 81° միջօրեականում նա հայտնաբերեց Պետրոս I կղզու բարձր ափը և, գնալով ավելի դեպի արևելք, Անտարկտիդայի շրջանի ներսում, 1821 թվականի հունվարի 29-ին նա հայտնաբերեց Ալեքսանդր I Երկրի ափը։ Մինչև 1940 թվականը Ալեքսանդր I ափը համարվում էր մայրցամաքի մի մասը, մինչև պարզվեց, որ դա կղզի է. հայտնաբերվել է նեղուց՝ դարակային սառույցի մի քանի մետր հաստ շերտի տակ, որը կղզին բաժանում է մայրցամաքից: Այսպիսով, Բելինգշաուզենն առաջինն էր, ով ավարտեց ամբողջական ճանապարհորդությունը Անտարկտիդայի շուրջ 60°-ից մինչև 70° լայնություններով:

Հունվարի 30-ին Էդվարդ Բրանսֆիլդի բրիտանական արշավախումբը տեսավ նաև Անտարկտիդան։ Այնուհետև նոյեմբերին կապիտան Նաթանիել Պալմերի ամերիկյան կետորսային նավը մոտեցավ մայրցամաքին։

Մարդկանց առաջին վայրէջքը մայրցամաքում կատարվեց կետորս Սեսիլիա նավաստիների կողմից՝ կապիտան Ջոն Դևիս հրամանատարությամբ 1821 թվականի փետրվարի 7-ին։

1840 թվականին ամերիկացի Չարլզ Ուիլքսը նավարկեց Անտարկտիդայի ափով 97°–158° արևելյան երկայնության հատվածում՝ քարտեզագրելով ափի մոտավոր ուրվագծերը, որը հետագայում նրա պատվին անվանվեց Ուիլքսի երկիր։ 1839-1840 թվականներին ֆրանսիացի Ժյուլ Դյումոն դ'Ուրվիլը հայտնաբերեց Ադելի հողը, իսկ 1841-1842 թվականներին անգլիացի Ջեյմս Ռոսը հայտնաբերեց Ռոս ծովը և Վիկտորիա Երկիրը։.

Առաջին վայրէջքը Անտարկտիդայի ափին և առաջին ձմեռումը Ադար հրվանդանում կատարվեց նորվեգական Կարստեն Բորչգրևինկի արշավախմբի կողմից 1895 թվականին։ Նրանք ունեին երկու տնակ և 70 շուն։.

## Հետազոտություն
Սրանից հետո սկսվեցին մայրցամաքի ափերի ուսումնասիրությունները։ Բազմաթիվ ուսումնասիրություններ են իրականացվել բրիտանական անտարկտիկական արշավախմբերի կողմից՝ Ռոբերտ Սքոթի (1901-1904, 1910-1913) և Էռնեստ Շեքլթոնի (1907-1909, 1914-1917), Նորվեգական Անտարկտիկայի արշավախմբի (1910-1912) Ռոնալդսենալի գլխավորությամբ, ավստրալական անտարկտիկական արշավախումբ (1911- 1914) Դուգլաս Մաուսոն և ուրիշներ։

1911 թվականին Ռոալդ Ամունդսենի նորվեգական արշավախումբը (որը ներառում էր նաև Օլաֆ Բյալանդը, Օսկար Ուիստինգը, Հելմեր Հանսենը և Սվեր Հասելը) առաջինն էր, որը հասավ Հարավային բևեռ՝ մի փոքր առաջ Ռոբերտ Սքոթի արշավախմբից, որը զոհվեց վերադարձի ճանապարհին:

20-րդ դարի կեսերից Անտարկտիդայի հետախուզումը սկսվեց արդյունաբերական հիմունքներով։ Տարբեր երկրների կողմից մայրցամաքում ստեղծվում են բազմաթիվ մշտական ​​բազաներ, որոնք ամբողջ տարվա ընթացքում իրականացնում են օդերևութաբանական, սառցադաշտաբանական և երկրաբանական հետազոտություններ։ Միայն Միջազգային երկրաֆիզիկական տարվա շրջանակներում 11 երկրների ներկայացուցիչներ կառուցել են ավելի քան 60 բազա և կայան:

Անտարկտիդայի երրորդ խորհրդային արշավախումբը՝ Եվգենի Տոլստիկովի գլխավորությամբ, 1958 թվականի դեկտեմբերի 14-ին հասավ Անմատչելիության հարավային բևեռ և այնտեղ հիմնեց ժամանակավոր կայան՝ Անմատչելիության բևեռը։ Մեկ տարի առաջ սահնակներով և տրակտորներով արշավ է իրականացվել դեպի Գեոմագնիսական բևեռ, իսկ մեկ տարի անց խորհրդային գիտնականները հասել են Հարավային բևեռ։

Անտարկտիդայի առաջին հատումը (Հարավային բևեռով Ուեդելի ծովից մինչև Ռոս ծով) իրականացվել է տրակտորներով 1957–1958 թվականներին։

1959 թվականին ստորագրվեց Անտարկտիդայի պայմանագիրը, որով Անտարկտիդան հաստատվեց որպես ռազմական գործունեությունից զերծ և գիտական ​​գործունեությանը նվիրված տարածք։

Վերլուծելով Միջազգային երկրաֆիզիկական տարվա նյութերը՝ խորհրդային գիտնականներ Ա.Պ.Կապիցան և Ի.Ա Զոտիկովը կանխատեսեցին Անտարկտիդայի սառույցի հաստության տակ քաղցրահամ լճերի հայտնաբերումը և առաջարկեցին սառույցի միջով հորատման ծրագիր դեպի այս «կորած աշխարհները»։ Վոստոկ կայարանի տակ նման լճի հայտնաբերումը կարելի է համարել մարդկության պատմության վերջին «աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունը»։

## Ծանոթագրություններ


## Գրականություն
* *[[:ru:Иванов, Любомир|Ivanov L.]]* General Geography and History of Livingston Island. // Bulgarian Antarctic Research: A Synthesis. Eds. C. Pimpirev and N. Chipev. Sofia: St. Kliment Ohridski University Press, 2015. pp.&nbsp;17–28. ISBN 978-954-07-3939-7

Կատեգորիա:Անտարկտիդա
Կատեգորիա:Անտարկտիդայի պատմություն
Կատեգորիա:Անտարկտիկա
Կատեգորիա:Աշխարհագրական հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Պատմություն ըստ մայրցամաքի