Սամաք-է Այյար

**Սամաք-Է Այյար** (), իրանական բանահյուսության հինավուրց ռոմանտիկ պատմություն, բանավոր փոխանցվել է անհայտ ժամանակաշրջանից, այնուհետև արտագրվել է մոտ 12-րդ դարում: Այն լույս է տեսել 1968 թվականին Իրանում։ Սամաք-է Այյարը պատկանում է սիրավեպի գրական ժանրին։

## Դիպաշար
[մինի|Երկու թագակիր անհատներ զրուցում են վրանում. Նկարազարդումը վերցված է [Բոդլեյան գրադարանում պահվող ձեռագրից]]
Սամաք-է Այյարը Մարզբան շահի որդու՝ Խորշիդ շահի մասին է։ 16 տարեկանում Խորշիդ շահը սիրահարվում է Չինի թագավորության (այսօր Չինաստանի մաս) արքայադուստր Մահփարիին։ Նա որոշում է մեկնել Չին՝ նրան տիրանալու համար։

Խորշիդ շահը օգնություն է ստանում այյարաների՝ «մոլորված ասպետների» խմբից, որոնք *ջավանմարդի* (պարսկերեն բառ, որը վերաբերում է էթիկական համակարգի գաղափարախոսական կամ փիլիսոփայական հիմքերին, որտեղ գերակշռում են այլասիրությունը, մեծահոգությունը և ազատատենչությունը՝ կապված ասպետության և հատկապես հոգևոր ասպետության հետ) կամ *ֆուտուվուա* (դեռահասների բարոյական վարքագծի հայեցակարգ) սկզբունքների հետևորդներ են: Սամաքը՝ գլխավոր հերոսը, այյար է, ով դառնում է Խորշիդ շահի լավագույն ընկերը և օգնում նրան իր որոնումներում:

Սամաք-է Այյարի վերջնամասը կորել է:

## Նախապատմություն
Սամաք-է Այյարի միակ պահպանված օրինակը պատկերազարդ ձեռագիր է, որը պահվում է երեք հատորով (*Ouseley* 379, 380, 381) Օքսֆորդի Բոդլեյան գրադարանում։ Այս ձեռագիրը հիշատակարան չունի, ուստի հովանավորի և գրագրի մասին տեղեկություններ չկան։ Ձեռագրի վրա չկա նաև որևէ նշում, որը ցույց է տալիս ձեռագրի ստեղծման ճշգրիտ տարեթիվը և վայրը։

Սիրային պատմությունը սկզբնապես պատմվել է հեքիաթասացների կողմից: Ըստ պատմվածքի տեքստի՝ Ֆարամարզ իբն Խոդադ իբն Քաթեբ Արաջանին պատմության կազմողն ու երկրորդ պատմողն է։ Նա պատմությունը լսել է ոմն Ṣadaka Բ Աբի'լ-Քասեմ Շիրազից, որն համարվում է պատմության առաջին պատմողը:

Սամաք-է Այյարը պարունակում է բազմաթիվ հին պարսկական անուններ, ինչպիսիք են՝ Խորդասբ Շաբո, Հորմոզքիլ, Շահակ, Ղիլսավար, Մեհրույե, Զարանդ: Բազմաթիվ թյուրքական անունները ենթադրում են, որ պատմությունը սելջուկյան ժամանակաշրջանից առաջ չի արտագրվել: Գրքի էջերի դասավորությունը, նկարազարդումների ոճը և որոշ հայտնի տողերի առկայությունը վկայում են այն մասին, որ այն ստեղծվել է 14-րդ դարի սկզբին։

## Հրատարակման պատմություն
Սամաք-է Այյարը առաջին անգամ խմբագրվել և հրատարակվել է Փարվիզ Նաթել Խանլարիի կողմից 1347-1968 և 1353-1974 թվականներին: Այն հինգ հատորով լույս է տեսել Սոխանի, իսկ ավելի ուշ Իրանի «Աղա» հրատարակչական կենտրոնի կողմից։

Այն միջնադարյան Պարսկաստանի մասին մշակութային և սոցիալական տեղեկատվության աղբյուր է, այստեղ պահպանված է բանավոր ավանդությանը պատկանող պատմությունների կառուցվածքը:

Ձեռագիրն ունի 80 նկարազարդում, պատկերները հատկապես հետաքրքիր են, քանի որ նրանց նկարիչները, ի տարբերություն այլ տեքստերի, օրինակ՝ Շահնամեի, նկարազարդողների, նախկին օրինակներ չեն ունեցել՝ տեսարանները նմանակելու համար:

1936 թվականին Իվան Շչուկինը ձեռագրի նկարազարդումները դասակարգել է որպես Ինջուիդների (Պարսկական ծագում ունեցող դինաստիա, որը իշխել է Շիրազ և Սպահան քաղաքներում 14-րդ դարում) ոճ։

Այս հեքիաթների առաջին անգլերեն տարբերակը՝ *Samak the Ayyar*-ը, թարգմանվել է Ֆրեյդուն Ռասուլիի կողմից և հարմարեցվել Ջորդան Մեքների կողմից Կոլումբիայի համալսարանի հրատարակչության համար:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
 SAMAK-E ʿAYYĀR, Encyclopaedia Iranica

Կատեգորիա:Ժողովրդական բանահյուսություն
Կատեգորիա:Իրանական գրականություն
Կատեգորիա:Իրանական մշակույթ