Սերբիայի տնտեսություն

**Սերբիայի տնտեսություն**, միջին եկամտաբերությամբ տնտեսություն Կենտրոնական Եվրոպայում։ Տնտեսությունը գործում է ազատ շուկայի սկզբունքներով։ Կանխատեսվում է, որ անվանական ՀՆԱ-ն 2024 թվականին կկազմի 81,873 միլիարդ դոլար, որը կազմում է 12,385 դոլար մեկ շնչի հաշվով, մինչդեռ գնողունակության համարժեքության վրա հիմնված ՀՆԱ-ն կազմել է 185,014 միլիարդ դոլար, ինչը կազմում է 27,985 դոլար մեկ շնչի համար։

Սերբիայի տնտեսության ամենաուժեղ ոլորտներն են էներգետիկան, ավտոմոբիլային արդյունաբերությունը, մեքենաները, հանքարդյունաբերությունը և գյուղատնտեսությունը։ Երկրի առաջնային արդյունաբերական արտահանումներն են ավտոմեքենաները, բազային մետաղները, կահույքը, քիմիական նյութերը, շաքարավազը, անվադողերը, հագուստը և դեղագործական արտադրանքը։ Սերբիայի տնտեսական արտադրանքի մեջ առևտուրը մեծ դեր է խաղում։ Հիմնական առևտրային գործընկերներն են Գերմանիան, Իտալիան, Ռուսաստանը, Չինաստանը և հարևան Բալկանյան երկրները։

Բելգրադը Սերբիայի մայրաքաղաքն ու տնտեսական կենտրոնն է, որտեղ տեղակայված են սերբական և միջազգային ընկերությունների մեծ մասը, որոնք գործում են երկրում, ինչպես նաև Սերբիայի ազգային բանկը և Բելգրադի ֆոնդային բորսան։ Նովի Սադը և Նիշը համապատասխանաբար երկրորդ և երրորդ խոշոր քաղաքներն են և ամենակարևոր տնտեսական կենտրոնները Բելգրադից հետո։

## Պատմական ակնարկ
Առաջին համաշխարհային պատերազմին նախորդող տասնամյակների ընթացքում Սերբիայում ՀՆԱ-ն աճել է տարեկան 0,28%-ով։ Սա ավելի դանդաղ աճ էր, քան հյուսիս-արևմտյան Եվրոպաոյւմ, ինչը հանգեցրեց Սերբիայի և Արևմտյան Եվրոպայի միջև տնտեսական տարաձայնությունների ընդլայնմանը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ Սերբիայի գյուղատնտեսության գերիշխող հատվածում զգալի աճ էր նկատվում։ Այնուամենայնիվ, արդյունաբերական և սպասարկման ոլորտները մնացին փոքր։

1980-ականների վերջին՝ պլանային տնտեսությունից շուկայական տնտեսության տնտեսական անցման գործընթացի սկզբում, Սերբիայի տնտեսությունը բարենպաստ դիրք ուներ Արևելյան բլոկի երկրների մեծ մասի համեմատությամբ, սակայն դրա վրա լուրջ ազդեցություն ունեցավ տնտեսական սխալ որոշումների ընդունումը 1990-ականներին, Հարավսլավիայի պատերազմները և ՄԱԿ-ի պատժամիջոցներն ու առևտրային էմբարգոն 1990-ականների ընթացքում։

Միաժամանակ երկիրը լուրջ «ուղեղների արտահոսք» ապրեց։ Տեղի ունեցավ ծանր անկում, որը շարունակվեց մինչև 1999 թվականը։

2000 թվականին Սլոբոդան Միլոշևիչի տապալումից հետո Սերբիան անցավ շուկայական տնտեսության անցման գործընթաց և ունեցավ արագ տնտեսական աճ։ Այդ ժամանակահատվածում Սերբիայի տնտեսությունը տարեկան աճել է 4-5%, միջին աշխատավարձը քառապատկվել է, իսկ տնտեսական և սոցիալական հնարավորությունները կտրուկ բարելավվել են։ Մեծ անկման ժամանակ Սերբիան գրանցեց իր տնտեսության անկումը 3,1%-ով 2009 թվականին, իսկ տնտեսական լճացման տարիներին ՀՆԱ-ի նախաճգնաժամային մակարդակի հասավ միայն 2016 թվականին։

2014 թվականից երկիրը գտնվում է Եվրամիությանն անդամակցելու բանակցությունների գործընթացում։

## Մակրոտնտեսական միտումներ
### Տնտեսական աճ
Սերբիայի ՀՆԱ-ի միջին աճը վերջին հինգ տարիներին կազմել է տարեկան 4%։ ՀՆԱ-ի կառուցվածքն ըստ ոլորտների՝ 
*ծառայություններ 67.9%, 
*արդյունաբերություն 26.1%, 
*գյուղատնտեսություն 6.0%։

Մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ՝

*կենցաղային սպառում. 78.2% (2017)
*պետական սպառման ավելացում՝ 10.1% (2017)
*ներդրումներ հիմնական կապիտալում՝ 18.5% (2017)
*ներդրումներ պաշարների մեջ՝ 2% (2017)
*ապրանքների և ծառայությունների արտահանում` 52.5% (2017)
*ապրանքների և ծառայությունների ներմուծում` 61.3% (2017)։

### Պետական ֆինանսներ
Սերբիայի պետական պարտքը ՀՆԱ-ի նկատմամբ 2000-2008 թվականներին նվազել է 140,1 տոկոսային կետով, այնուհետև նորից սկսել է աճել, քանի որ կառավարությունը պայքարում էր 2008 թվականի համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի հետևանքների դեմ։ 2018 թվականին պետական պարտքը կազմել է ՀՆԱ-ի 53,8%-ը

Սերբիայի արժութային պահուստները մեծապես ավելացել են 2000-2009 թվականներին, երբ դրանք կազմում էին 10,6 միլիարդ եվրո և մինչ օրս մնացել են այդ մակարդակում։

### Արժույթ և գնաճ

Սերբիայում պաշտոնական արժույթը սերբական դինարն է (code: **RSD**), և դրա ամենավաղ օգտագործումը սկսվել է 1214 թվականին։

Սերբիան պատմականորեն պայքարել է բարձր գնաճի դեմ, հատկապես 1980-ականների և 1990-ականների ընթացքում։ 1992-1993 թվականներին այն ապրեց հիպերինֆլյացիայի շրջան, որը տևեց ընդհանուր առմամբ 25 ամիս։

1993 թվականին ամսական գնաճը կազմել է 313 միլիոն տոկոս։ 2000-ականների սկզբից գնաճի մակարդակը կայունացել է, և վերջին մի քանի տարիներին գրանցվել է գնաճի համեմատաբար ցածր մակարդակ։

## Արտաքին առևտուր
Սերբիան ունի ազատ առևտրի համաձայնագրերի լայն շրջանակ արտասահմանյան երկրների և առևտրային բլոկների հետ։

Սերբիան ստորագրել է ազատ առևտրի համաձայնագիր Եվրամիության հետ 2008 թվականին, որը թույլ է տալիս արտահանել Սերբիայից ծագող բոլոր ապրանքներն առանց մաքսային և այլ վճարների։ Սահմանափակ քանակությամբ ապրանքների համար (տավարի միս, շաքարավազ և գինի) գործում են ներմուծման տարեկան քվոտաները։ 2016 թվականի դրությամբ ԵՄ երկրները Սերբիայի խոշորագույն առևտրային գործընկերներն են՝ երկրի ընդհանուր արտաքին առևտրի 64,4%-ով։

Սերբիան ստորագրել է *CEFTA*-ն (Կենտրոնական Եվրոպայի ազատ առևտրի ասոցիացիա), որը թույլ է տալիս Սերբիայից ծագող բոլոր ապրանքների արտահանումն առանց մաքսային և այլ վճարների հարևան երկրներ՝ Ալբանիա, Բոսնիա և Հերցեգովինա, Հյուսիսային Մակեդոնիա, Մոլդովա, Չեռնոգորիա և Կոսովոref name="SIEPA&nbsp;— Liberalized Trade"/> In 2016, the CEFTA countries were the second largest trading partners of Serbia.։
2016 թվականին *CEFTA*-ի երկրները Սերբիայի երկրորդ խոշոր առևտրային գործընկերներն էին։

Սերբիան ազատ առևտրի համաձայնագիր է ստորագրել *EFTA*-ի (Շվեյցարիա, Նորվեգիա, Իսլանդիա) հետ 2009 թվականին։

Ռուսաստանի հետ Սերբիայի ազատ առևտրի համաձայնագիրը գործում է 2000 թվականից սահմանափակ քանակությամբ ապրանքների համար, ներմուծման տարեկան քվոտաները մնում են ուժի մեջ։

Թուրքիայի հետ ազատ առևտրի մասին համաձայնագիրն իրականացվում է 2010 թվականից։

ԱՄՆ-ի հետ առևտուրն իրականացվում է Արտոնությունների ընդհանրացված համակարգի (*GSP*) շրջանակներում՝ մոտ 4650 ապրանքատեսակների համար արտոնյալ մուտքով առանց մաքսատուրքի։

2023 թվականի հոկտեմբերին Սերբիան ազատ առևտրի համաձայնագիր ստորագրեց Չինաստանի հետ՝ վեց տարվա բանակցություններից հետո։

### Օտարերկրյա ուղղակի ներդրումներ
Օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների ներգրավումը Սերբիայի կառավարության առաջնահերթությունն է, որը տրամադրում է ինչպես ֆինանսական, այնպես էլ հարկային խթաններ ներդրումներ կատարել ցանկացող ընկերություններին։ Սերբիայում առաջատար ներդրող երկրներն են՝ Գերմանիան, Իտալիան, ԱՄՆ, Չինաստանը, Ավստրիան, Նորվեգիան և Հունաստանը։ ՕՈՒՆ-ի մեծ մասն ուղղվել է ավտոմոբիլային արդյունաբերությանը, սննդի և խմիչքների արդյունաբերությանը, մեքենաներին, տեքստիլին և հագուստին։ ԵՄ-ից ստացվող օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները կազմել են Սերբիա եկող ընդհանուր ՕՈՒՆ-ի ավելի քան 63%-ը 2010-2021 թվականն ընկած ժամանակահատվածում։

Արտադրական ոլորտում ներդրումներ կատարող *Blue-chip* կորպորացիաները ներառում են՝ *Fiat Chrysler Automobiles*, *Bosch*, Michelin, *Siemens*, *Panasonic*, *Continental*, *Schneider Electric*, Ֆիլիպ Մորիս ինթերնեյշնլ, *LafargeHolcim*, *PepsiCo*, Coca-Cola, *Carlsberg* և այլ ընկերություններ։

Էներգետիկ ոլորտում ռուսական էներգետիկ հսկաները, «Լուկօյլը» և «Գազպրոմը» մեծ ներդրումներ են կատարել[։

Մետալուրգիայի ոլորտում, չինական պողպատի և պղնձի հսկաները, *Hesteel*-ը և *Zijin Mining*-ը ձեռք են բերել համապատասխանաբար Սմեդերևոյում գտնվող պողպատի գործարանը և Բորում գտնվող պղնձի արդյունահանման համալիրը։ Ֆինանսական հատվածը ներդրումներ է ներգրավել իտալական բանկերից, ինչպիսիք են *Intesa Sanpaolo*-ն և *UniCredit*-ը, Crédit Agricole-ը և *Société Générale*-ը Ֆրանսիայից, Erste Bank-ը և *Raiffeisen*-ը Ավստրիայից և այլն։

ՏՀՏ-ն և հեռահաղորդակցությունը ներդրումներ են կատարել այնպիսի ընկերություններից, ինչպիսիք են Մայքրոսոֆթ-ը, Տելենոր-ը, *Telekom Austria*-ն և *NCR*-ը։

Մանրածախ առևտրի ոլորտում ամենամեծ օտարերկրյա ներդրողներն են հոլանդական *Ahold Delhaize*-ը, *German Metro AG*-ն և *Schwarz Gruppe*-ն, հունական *Veropoulos*-ը և խորվաթական *Fortenova*-ն։

## Տնտեսական ոլորտներ

2022 թվականին Սերբիայում գրանցված ամենաշատ ընկերություններ ունեցող ոլորտը Ծառայություններն է՝ 125,511 ընկերություններով, որին հաջորդում են մեծածախ առևտուրը և արտադրությունը՝ համապատասխանաբար 28,699 և 21,865 ընկերություններով։

### Գյուղատնտեսություն
Սերբիան ունի շատ բարենպաստ բնական պայմաններ (հող և կլիմա) գյուղատնտեսական արտադրության համար։ Ունի 5,056,000 հա գյուղատնտեսական նշանակության հողեր (0,7 հա մեկ շնչի հաշվով), որից 3,294,000 հա վարելահողեր (0,45 հա մեկ շնչի հաշվով)։

2016 թվականին Սերբիան արտահանել է 3,2 մլրդ դոլարի գյուղատնտեսական և պարենային ապրանքներ, իսկ արտահանում-ներմուծում հարաբերակցությունը կազմել է 178%։ Գյուղատնտեսական արտահանումը կազմում է Սերբիայի ամբողջ վաճառքի ավելի քան մեկ հինգերորդը համաշխարհային շուկայում։

Սերբիան ԵՄ-ին սառեցված մրգերի խոշորագույն մատակարարներից մեկն է (ամենամեծը ֆրանսիական շուկայում և 2-րդը գերմանական շուկայի համար)։

Գյուղատնտեսական արտադրությունն առավել հայտնի է Վոևոդինայում՝ բերրի Պանոնյան հարթավայրում։ Գյուղատնտեսական այլ շրջաններ ներառում են Մաչվան, Պոմորավլյեն, Տամնավան, Ռասինան և Յաբլանիցան։

Գյուղատնտեսական արտադրանքի կառուցվածքում 70%-ը բուսաբուծություն է, իսկ 30%-ը՝ անասնաբուծություն։ Սերբիան աշխարհում սալորի երկրորդ խոշորագույն արտադրողն է (582,485 տոննա, երկրորդը Չինաստանից հետո) և ազնվամորու երրորդը (127,010 տոննա, զիջելով միայն Ռուսաստանին և ԱՄՆ-ին)։ Այն նաև եգիպտացորենի (6,48 մլն տոննա, 32-րդ տեղն աշխարհում) և ցորենի (2,07 մլն տոննա, 35-րդ տեղում աշխարհում) զգալի արտադրող է։

Գյուղատնտեսական մյուս կարևոր ապրանքներն են՝ արևածաղիկը, շաքարի ճակնդեղը, սոյան, կարտոֆիլը, խնձորը, ոչխարի միսը, խոզի միսը, տավարի միսը, թռչնամիսը և կաթնամթերքը։

Սերբիայում կա 56000 հա խաղողի այգիներ, տարեկան արտադրվում է մոտ 230 միլիոն լիտր գինի [60][55]: Խաղողագործության ամենահայտնի շրջանները գտնվում են Վոևոդինայում և Շումադիայում։

### Էներգիա

էներգետիկայի ոլորտը երկրի տնտեսության ամենամեծ և կարևոր ոլորտներից մեկն է։ Սերբիան էլեկտրաէներգիայի զուտ արտահանող է և հիմնական վառելիքի (օրինակ՝ նավթ և գազ) ներմուծող։

Սերբիան ունի ածուխի առատություն, նավթի ու գազի զգալի պաշարներ։ Սերբիայի 5,5 միլիարդ տոննա ածուխի լիգնիտի ապացուցված պաշարները 5-րդն են աշխարհում (երկրորդը Եվրոպայում՝ Գերմանիայից հետո)։

Ածուխը գտնվում է երկու խոշոր հանքավայրերում՝ Կոլուբարայում (4 միլիարդ տոննա պաշարներ) և Կաստոլացիում (1,5 միլիարդ տոննա)։ Չնայած համաշխարհային մասշտաբով փոքր լինելուն, Սերբիայի նավթի և գազի պաշարները (համապատասխանաբար 77,4 միլիոն տոննա նավթի համարժեք և 48,1 միլիարդ խորանարդ մետր) ունեն որոշակի տարածաշրջանային նշանակություն, քանի որ դրանք ամենամեծն են նախկին Հարավսլավիայի, ինչպես նաև Բալկանների տարածաշրջանում (բացառությամբ  Ռումինիան)։ Հայտնաբերված նավթի և գազի գրեթե 90%-ը գտնվում է Բանաթում, հանքավայրերը ըստ չափերի ամենախոշորներից են Պանոնիայի ավազանում, բայց միջինը եվրոպական մասշտաբով։

Էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը 2018 թվականին Սերբիայում կազմել է 38,3 միլիարդ կիլովատ/ժամ (ԿՎտժ), մինչդեռ էլեկտրաէներգիայի վերջնական սպառումը կազմել է 28,1 միլիարդ կիլովատ/ժ (ԿՎտժ)։ Արտադրված էլեկտրաէներգիայի մեծ մասը ստացվում է ջերմաէլեկտրակայաններից (ամբողջ էլեկտրաէներգիայի 71%-ը) և ավելի քիչ՝ հիդրոէլեկտրակայաններից (24%) և հողմային էներգիայից (3%)։

Կան գործ ածուխով աշխատող 6 ջերմաէլեկտրակայաններ՝ 3936 ՄՎտ դրվածքային հզորությամբ, որոնցից ամենամեծն են 1502 ՄՎտ-Նիկոլա Տեսլա 1 և 1160 ՄՎտ-Նիկոլա Տեսլա 2, երկուսն էլ Օբրենովացում։

9 հիդրոէլեկտրակայանների ընդհանուր հզորությունը 2831 ՄՎտ է, որոնցից ամենամեծը Ջերդափ 1-ն է՝ 1026 ՄՎտ հզորությամբ։ Բացի այդ, կան մազութով և գազով աշխատող ջերմաէլեկտրակայաններ՝ 353 ՄՎտ դրվածքային հզորությամբ։ Էլեկտրաէներգիայի ամբողջ արտադրությունը կենտրոնացված է «*Elektroprivreda Srbije*» (*EPS*) հանրային էլեկտրաէներգետիկական ընկերությունում։

Սերբիայում նավթի ներկայիս արդյունահանումը կազմում է ավելի քան 1,1 միլիոն տոննա և բավարարում է երկրի կարիքների մոտ 43%-ը, մինչդեռ մնացածը ներմուծվում է։

Ազգային նավթային ընկերությունը՝ *Naftna Industrija Srbije (NIS)*, ձեռք է բերվել 2008 թվականին «Գազպրոմ Նեֆտ»-ի կողմից։ Ընկերության Պանչևոյում գտնվող նավթավերամշակման գործարանը (տարողությունը 4,8 մլն տոննա) Եվրոպայի ամենաժամանակակից նավթավերամշակման գործարաններից մեկն է. այն նաև շահագործում է 334 լցակայանների ցանց Սերբիայում (ներքին շուկայի 74%-ը) և լրացուցիչ 36 կայաններ Բոսնիայում և Հերցեգովինայում, 31-ը Բուլղարիայում և 28-ը՝ Ռումինիայում։ Գոյություն ունեն 155 կիլոմետր երկարությամբ նավթատարներ, որոնք կապում են Պանչևոյի և Նովի Սադի նավթավերամշակման գործարանները՝ որպես անդրազգային Ադրիա նավթամուղի մաս։

Սերբիան մեծապես կախված է բնական գազի արտասահմանյան աղբյուրներից, ընդ որում միայն 17%-ը ստացվում է ներքին արտադրությունից (ընդհանուր 491 մլն խմ 2012 թվականին), իսկ մնացած մասը ներկրվում է հիմնականում Ռուսաստանից (գազատարներով, որոնք անցնում են Ուկրաինայի և Հունգարիայի տարածքով)։ *Srbijagas* հանրային ընկերությունը շահագործում է բնական գազի փոխադրման համակարգը, որը ներառում է 3177 կիլոմետր երկարությամբ մայրուղային և տարածաշրջանային բնական գազի խողովակաշարեր և 450 միլիոն խորանարդ մետր ստորգետնյա գազի պահեստարան Բանացկի Դվորում։

### Արդյունաբերություն
Արդյունաբերությունն այն ոլորտն է, որն ամենաշատն է տուժել ՄԱԿ-ի պատժամիջոցներից, առևտրային էմբարգոյից և ՆԱՏՕ-ի հարվածներից 1990-ականներին և 2000-ականներին դեպի շուկայական տնտեսություն անցման ժամանակ։ Արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը կտրուկ կրճատվել է. 2013 թվականին ակնկալվում էր, որ այն կկազմի 1989 թվականի ցուցանիշի միայն կեսը։ Արդյունաբերության հիմնական ոլորտներն են՝ ավտոմոբիլաշինություն, հանքարդյունաբերություն, գունավոր մետաղներ, սննդի վերամշակում, էլեկտրոնիկա, դեղագործություն, հագուստ։ Սերբիան 2017 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ ունի 14 ազատ տնտեսական գոտի, որոնցում իրականացվել են բազմաթիվ օտարերկրյա ուղղակի ներդրումներ։

Ավտոմոբիլային արդյունաբերությունը (*Fiat Chrysler Automobiles*) գերակշռում է Կրագուևացում և նրա շրջակայքում գտնվող կլաստերում,  և նպաստում է արտահանմանը մոտ 2 միլիարդ դոլարով։

Երկիրը պողպատի առաջատար արտադրողն է Հարավային և Կենտրոնական Եվրոպայի ավելի լայն տարածաշրջանում և 2018 թվականին ունեցել է մոտ 2 միլիոն տոննա պողպատի արտադրություն, որն ամբողջությամբ ստացվել է չինական *Hesteel*-ին պատկանող Սմեդերևոյի պողպատի գործարանից։

Սերբիան արտադրում է Tesla սմարթֆոններ անունով intel սմարթֆոններ։

Սննդի արդյունաբերությունը հայտնի է ինչպես տարածաշրջանում, այնպես էլ միջազգային մակարդակով և հանդիսանում է տնտեսության ուժեղ կողմերից մեկը։

Որոշ միջազգային ապրանքանիշեր արտադրություն են հաստատել Սերբիայում. PepsiCo-ն և Nestlé-ն սննդի վերամշակման ոլորտում, Coca-Cola (Բելգրադ), *Heineken* (Նովի Սադ) և *Carlsberg* (Բաչկա Պալանկա) խմիչքների արդյունաբերությունում,  *Nordzucker* -ը շաքարի արդյունաբերության մեջ։

Սերբիայի էլեկտրոնիկայի արդյունաբերությունն իր գագաթնակետին է հասել 1980-ականներին, այսօր կազմում է դրա միայն մեկ երրորդը, սակայն վերջին տասնամյակում զարգացել է այնպիսի ընկերությունների շնորհիվ, ինչպիսիք են *Siemens*-ը (հողմատուրբիններ)Սուբոտիցայում, *Panasonic*-ը (լուսավորող սարքեր) Սվիլայնացում և Գորենյեում (էլեկտրական կենցաղային տեխնիկա) Վալևոյում։

Սերբիայի դեղագործական արդյունաբերությունը ներառում է ջեներիկ դեղերի տասնյակ արտադրողներ, որոնցից Հեմոֆարմը Վրշացում և Գալենիկան՝ Բելգրադում, կազմում են արտադրության ծավալի 80%-ը։ Ներքին արտադրությունը բավարարում է տեղական պահանջարկի ավելի քան 60%-ը։

### Հանքարդյունաբերություն
Սերբիայի հանքարդյունաբերությունը համեմատաբար ուժեղ է։ Սերբիան ածուխի 18-րդ խոշոր արտադրողն է (7-րդը Եվրոպայում) Կոլուբարայի և Կոստոլացի ավազաններում արդյունահանվող խոշոր հանքավայրերից. այն նաև աշխարհում 23-րդ խոշորագույն (3-րդը Եվրոպայում) պղնձի արտադրողն է,  արդյունահանվում է Պղնձի արդյունահանման խոշոր ընկերություն *Zijin Bor Copper*-ի կողմից, որը ձեռք է բերվել չինական *Zijin Mining*-ի կողմից 2018 թվականին, Մաջդանպեքի շրջակայքում զարգանում է ոսկու զգալի արդյունահանում։

### Հեռահաղորդակցության և ՏՏ արդյունաբերություն
Ֆիքսված հեռախոսագծերը կապում են Սերբիայի տնային տնտեսությունների 89%-ին, իսկ մոտ 8,82 միլիոն օգտատեր ունեցող բջջային հեռախոսների թիվը 25%-ով գերազանցում է Սերբիայի ընդհանուր բնակչությանը։ Բջջային կապի խոշորագույն օպերատորը *Telekom Srbija*-ն է՝ 4,06 միլիոն բաժանորդով, որին հաջորդում է *Yettel Serbia*՝ 2,73 միլիոն օգտվող և *A1 Srbija*-ն՝ մոտ 2,03 միլիոնով։ Տնային տնտեսությունների մոտ 58%-ն ունի ֆիքսված (ոչ շարժական) լայնաշերտ ինտերնետ կապ, իսկ 67%-ին տրամադրվում է վճարովի հեռուստատեսության ծառայություններ (38%-ը կաբելային հեռուստատեսություն, 17%-ը IPTV և 10%-ը՝ արբանյակային)։ Թվային հեռուստատեսության անցումը ավարտվել է 2015 թվականին՝ ազդանշանի փոխանցման համար DVB-T2 ստանդարտով։

Սերբական ՏՏ ոլորտը արագորեն զարգանում և փոփոխվում է։ 2018 թվականին ՏՏ ծառայությունների արտահանումը հասել է 1,3 միլիարդ դոլարի։ Ունենալով ՏՏ ոլորտում 6924 ընկերություններ (2013 թվականի տվյալներ)՝ Բելգրադը Եվրոպայի այս հատվածի տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կենտրոններից մեկն է։

Մայքրոսոֆթի զարգացման կենտրոնը, որը գտնվում է Բելգրադում, իր ստեղծման պահին աշխարհում հինգերորդ նման կենտրոնն էր։ Համաշխարհային ՏՏ ընկերություններից շատերն ընտրում են Բելգրադը որպես տարածաշրջանային կամ եվրոպական կենտրոն, ինչպիսիք են 
*Ասուսը, 
*Ինթելը, 
*Dell-ը, 
*Հուավեյ, *NCR*, 
*Ubisoft և այլն։

2000-ականներին բնորոշ գլոբալ տեխնոլոգիական ընկերությունների՝ Մայքրոսոֆթ-ի նման խոշոր ներդրումները ստվերվում են աճող թվով տեղական ստարտափների կողմից, որոնք ֆինանսավորում են ստանում ներքին և միջազգային ներդրողներից։ Մայքրոսոֆթի նման ընկերություններին առաջին տեղ բերեցին տաղանդավոր ինժեներների և մաթեմատիկոսների մեծ ֆոնդը։ 2016 թվականի միայն առաջին եռամսյակում ավելի քան 65 միլիոն ԱՄՆ դոլար հավաքագրվել է սերբական ստարտափների կողմից, այդ թվում՝ 45 միլիոն դոլար՝ *Seven Bridges* (բիոինֆորմատիկայի ընկերություն) և 14 միլիոն դոլար՝ *Vast*-ի (տվյալների վերլուծության ընկերություն) համար։ Ամենահաջողակ ստարտափներից մեկը *Nordeus*-ն է, որը հիմնադրվել է Բելգրադում 2010 թվականին և հանդիսանում է համակարգչային խաղերի ոլորտում Եվրոպայի ամենաարագ զարգացող ընկերություններից մեկը (*Top Eleven Football Manager*-ի մշակողը, խաղ, որը խաղում է ավելի քան 20 միլիոն մարդ)։

### Զբոսաշրջություն
2017 թվականին զբոսաշրջության հատվածը կազմում էր ՀՆԱ-ի 1,4%-ը և աշխատում է մոտ 75000 մարդ՝ երկրի աշխատուժի մոտ 3%-ը։ 2018 թվականին զբոսաշրջությունից ստացված արտարժույթի եկամուտը գնահատվել է 1,5 միլիարդ դոլար։

Սերբիան զանգվածային զբոսաշրջության ուղղություն չէ, սակայն, այնուամենայնիվ, ունի զբոսաշրջային առաջարկների բազմազան տեսականի։ 2018 թվականին գրանցվել է ավելի քան 3,4 միլիոն զբոսաշրջիկ, որից կեսը՝ օտարերկրյա

Զբոսաշրջությունը հիմնականում կենտրոնացած է երկրի լեռների և առողջարանների վրա, որոնք հիմնականում այցելում են ներքին զբոսաշրջիկները, ինչպես նաև Բելգրադը, որը օտարերկրյա զբոսաշրջիկների նախընտրելի ուղղությունն է։ Ամենահայտնի լեռնային հանգստավայրերն են Կոպաոնիկը, Ստարա Պլանինան և Զլատիբորը։ Սերբիայում կան նաև բազմաթիվ առողջարաններ, որոնցից ամենամեծն է Վրնյաչկա Բանյան, Սոկո Բանյան և Բանյա Կովիլյաչան։ Սերբիայի կողմից առաջարկվող այլ զբոսաշրջային հետաքրքրություններն են բնական հրաշքները, ինչպիսիք են *Đavolja varoš*-ը, ուխտագնացությունը երկրի բազմաթիվ ուղղափառ վանքեր և Դանուբը։ Սերբիայում անցկացվում են մի քանի միջազգային հանրաճանաչ երաժշտական փառատոներ, ինչպիսիք են *EXIT*-ը (25–30,000 օտարերկրյա այցելուներով 60 երկրներից) և *Գուչա* շեփորի փառատոնը։

### Տրանսպորտ
Սերբիան ռազմավարական տրանսպորտային դիրք ունի, քանի որ երկրի ողնաշարը՝ Մորավայի հովիտը, Եվրոպայից դեպի Փոքր Ասիա և Մերձավոր Արևելք ցամաքային ճանապարհորդության ամենադյուրին մայրցամաքային ճանապարհն է։

Սերբական ճանապարհային ցանցը կրում է երկրի երթևեկության հիմնական մասը։ Ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը 45419 կմ է, որից 915 կմ-ը «Ia դասի պետական ճանապարհներ» են (այսինքն՝ մայրուղիներ), 4481 կմ են «Ib դասի պետական ճանապարհներ» (ազգային ճանապարհներ), 10941 կմ-ը «II կարգի պետական ճանապարհներ» են (մարզային ճանապարհներ), 23780 կմ՝ «քաղաքային ճանապարհներ».։ Ճանապարհային ցանցը, բացառությամբ *Ia* դասի ճանապարհների մեծ մասի, համեմատաբար բարձր որակ ունի արևմտաեվրոպական չափանիշներին համապատասխան, քանի որ Սերբիան վերջին 10 տարում հսկայական ֆինանսական ներդրումներ է կատարել։

Վերջին տասնամյակում կառուցվել է ավելի քան 300 կիլոմետր նոր մայրուղի, և ներկայումս կառուցվում է լրացուցիչ 142 կիլոմետր՝ A5 մայրուղի (Կրուշևացի հյուսիսից մինչև Չաչակ) և A2 30 կմ երկարությամբ հատվածը (Չաչակի և Պոժեգայի միջև)։

Երկրի գրեթե բոլոր վայրերը միացված են ավտոբուսներով՝ խոշոր քաղաքներից մինչև գյուղեր։ Բացի այդ, կան միջազգային երթուղիներ (հիմնականում դեպի Արևմտյան Եվրոպայի երկրներ փոքր սերբական սփյուռքով)։ Երթուղիները, ինչպես ներքին, այնպես էլ միջազգային, սպասարկում են ավելի քան 100 ավտոբուսային ընկերություններ, որոնցից ամենամեծն են *Lasta* և *Niš-Ekspres*-ը։ 2018 թվականի դրությամբ գրանցված է եղել 1,959,584 մարդատար մեքենա կամ 1 մարդատար մեքենա՝ 3,5 բնակչին։

Սերբիան ունի 3819 կիլոմետր երկարությամբ երկաթուղային գծեր, որոնցից 1279-ը էլեկտրիֆիկացված են։ Հիմնական երկաթուղային հանգույցը Բելգրադն է (ավելի փոքր չափով Նիշը), մինչդեռ ամենակարևոր երկաթուղիներն են՝ Բելգրադ-Բար (Չեռնոգորիա), Բելգրադ-Շիդ-Զագրեբ (Խորվաթիա)/Բելգրադ-Նիշ-Սոֆիա (Բուլղարիա), Բելգրադ–Սուբոտիցա–Բուդապեշտ (Հունգարիա) և Նիշ–Սալոնիկ (Հունաստան)։

Երկաթուղին բախվում է ենթակառուցվածքի պահպանման և արագության նվազեցման հետ կապված աճող խնդիրների։ Երկաթուղային ծառայությունները շահագործում են *Srbija Voz*-ը (ուղևորափոխադրումներ) և *Srbija Kargo*-ն (բեռնափոխադրումներ)։

Կան երեք օդանավակայաններ՝ կանոնավոր ուղեւորափոխադրումներով։ Բելգրադի Նիկոլա Տեսլա օդանավակայանը 2018 թվականին սպասարկել է 5,6 միլիոն ուղևորի և հանդիսանում է *Air Serbia* առաջատար ավիափոխադրողի կենտրոնը, որը տեղափոխել է մոտ 2,5 միլիոն ուղևոր 2018 թվականին։ Նիշի օդանավակայանը հիմնականում սպասարկում է էժան ավիաընկերություններ։ Մորավա օդանավակայանը ներկայումս սպասարկում է միայն *Air Serbia*-ն։

Սերբիան ունի զարգացած ներքին ջրային տրանսպորտ, քանի որ կան 1,716 կիլոմետր նավարկելի ներքին ջրային ուղիներ (1,043 կմ նավարկելի գետեր և 673 կմ նավարկելի ջրանցքներ), որոնք գրեթե բոլորը գտնվում են երկրի հյուսիսային մասում։ Ներքին ջրային ամենակարևոր ճանապարհը Դանուբն է (Համաեվրոպական միջանցքի VII-ի մաս)։ Այլ նավարկելի գետերն են՝ Սավա, Տիսա, Բեգեջ և Տիմիշ գետերը, որոնք բոլորը Սերբիան կապում են Հյուսիսային և Արևմտյան Եվրոպայի հետ Հռենոս-Մայն-Դանուբ ջրանցքով և Հյուսիսային ծովով, դեպի Կենտրոնական Եվրոպա՝ Տիսա, Բեգեջ և Դանուբ Սև ծովի երթուղիներով, իսկ Սավա գետով դեպի Հարավային Եվրոպա։

2016 թվականին ավելի քան 2 միլիոն տոննա բեռ է փոխադրվել սերբական գետերով և ջրանցքներով, մինչդեռ ամենամեծ գետային նավահանգիստներն են՝ Նովի Սադը, Բելգրադը, Պանչևոն, Սմեդերևոն, Պրահովոն և Շաբակը։

## Տնտեսական ցուցանիշներ
Հետևյալ աղյուսակում ներկայացված են հիմնական տնտեսական ցուցանիշները https://www.imf.org/https://www.stat.gov.rs/https://www.nbs.rs/https://www.worldbank.org/

## Աշխատանք
2021 թվականին Սերբիայի աշխատուժը գնահատվել է 3,201 միլիոն, իսկ զբաղվածությունը՝ 2,848 միլիոն մարդ (ֆորմալ զբաղվածությունը կազմել է 2,473 միլիոն, իսկ ոչ ֆորմալը՝ 0,375 միլիոն)։ Զբաղվածության մակարդակը (15 և բարձր տարիքի բնակչության շրջանում) համեմատաբար ցածր է և կազմել է 48.6%։ Զբաղվածներից 15.9-ն աշխատել է գյուղատնտեսության, 28.1%-ը՝ արդյունաբերության, 56%-ը՝ ծառայությունների ոլորտում 2018 թվականին։ Գործազրկության մակարդակը հետսոցիալիստական դարաշրջանում երկնիշ է եղել՝ հասնելով իր գագաթնակետին՝ 2012 թվականին՝ 25,9%: Այդ ժամանակից ի վեր, գործազրկության մակարդակը զգալիորեն նվազել է՝ հիմնականում մասնավոր հատվածում նոր աշխատատեղերի ստեղծմամբ՝ հասնելով 9,8%-ի 2021 թվականին։

Սերբիայի Հանրապետության վիճակագրական ծառայության վերջին ամսական հաշվետվության համաձայն՝ միջին ամսական աշխատավարձը 2022 թվականի հունվարին կազմել է 120,085 սերբական դինար (1,022 եվրո) համախառն կամ 85,422 սերբական դինար (727 եվրո) զուտ աշխատավարձ։ Միջին աշխատավարձը կազմել է 85,422 սերբական դինար (727 եվրո) համախառն կամ 64,860 (552 եվրո) զուտ, ինչը նշանակում է, որ աշխատողների 50%-ը ստացել է այդ գումարից ոչ ավել աշխատավարձը։

Գործատուն պարտավոր է նաև վճարել լրացուցիչ սոցիալական ապահովության վճարներ, ինչը կազմում է 150,107 սերբական դինար (1,280 եվրո), հետևաբար, ընդհանուր հարկային գործակիցը կազմում է 26,9%։

Սերբիայի տնտեսության բնույթից ելնելով, Սերբիայում աշխատող մարդկանց մեծամասնությունը աշխատում է այսպես կոչված «ձեռներեցության» աշխատավարձով։ Աշխատողների այս կատեգորիան հանդիպում է տեղական շուկաներում, օրինակ, ջրմուղագործների և տարբեր մասնագիտությունների գծով։ ՏՏ ոլորտում աշխատողների մեծամասնությունը նույնպես ձեռնարկատերեր են, և ձեռնարկատերերի հարկերը չեն գերազանցում նրանց աշխատավարձի առավելագույն չափը՝ 10%-ը։ Միջին հարկային վճարը կազմում է ամսական 80-250 եվրո (կախված Սերբիայում գրանցման վայրից), որը կազմում է հարկի 0,0042%-ից մինչև 2%՝ համեմատած ձեռնարկատիրության շրջանակում թույլատրված եկամտի առավելագույն չափի հետ։ Սա Սերբիան դարձնում է Եվրոպայում ձեռներեցության համար լավագույն երկրներից մեկը՝ Եվրոպայում եկամտահարկի ամենացածր դրույքաչափով։

## Տարածաշրջանային տնտեսություններ
Ցանկը ներառում է Սերբիայի վիճակագրական շրջաններն ըստ ՀՆԱ-ի, ընդհանուր ՀՆԱ-ի և ՀՆԱ-ի մասնաբաժինը մեկ շնչի հաշվով և միջին համախառն աշխատավարձը 2019 թվականին։

## Ընկերություններ
Ցանկը ներառում է սերբական տասը խոշորագույն ընկերություններ՝ ըստ եկամուտների 2020 թվականին (եկամուտների և աշխատակիցների թվեր առանց դուստր ձեռնարկությունների)։

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* Serbia Investment and Export Promotion Agency 
* Serbian Chamber of Commerce
* National Bank of Serbia
* Belgrade Stock Exchange

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի տնտեսություններ
Կատեգորիա:Սերբիայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն