Հեռահաղորդակցությունը Հայաստանում

**Հեռահաղորդակցությունը Հայաստանում** ենթադրում է էլեկտրոնային սարքերի և ծառայությունների հասանելիություն և օգտագործում, ինչպիսիք են հեռախոսը, հեռուստատեսությունը, ռադիոն կամ համակարգիչը, հաղորդակցության նպատակով։ Հայաստանում հայտնաբերված և օգտագործվող հեռահաղորդակցության տարբեր համակարգերը ներառում են ռադիո, հեռուստատեսություն, ֆիքսված և բջջային հեռախոսներ և ինտերնետ։

## Հեռախոս
Հայաստանում գործում են երեք հեռախոսային ընկերություններ՝ «Տելեկոմ Արմենիա» (Թիմ ապրանքանիշ), որը ապահովում է Հայաստանի հիմնական ֆիքսված հեռախոսակապի և բջջային հեռախոսակապի 30%-ը, «Վիվա Արմենիա», որին պատկանում է բջջային հեռախոսակապի 70%-ը, և «Յուքոմը», որը մատուցում է ինչպես շարժական, այնպես էլ ֆիքսված կապի ծառայություններ։ Թիմը ունի մոտ 550 000 բջջային կապի բաժանորդ, Վիվա Արմենիա-ն մոտ 1,8 միլիոն և Յուքոմի միայն շարժական ծառայությունների բաժանորդները՝ մոտ 300 000։ 

մինի|Վիվա Արմենիա ընկերության կենտրոնական գրասենյակը
[մինի|Տելեկոմ Արմենիա (նախկին ապրանքանիշ [Բիլայն) ընկերության սպասարկման կենտրոնը Երևանի Ամիրյան փողոցում]]
մինի|Յուքոմի սպասարկման խանութ Երևանի Արաբկիր համայնքում
մինի|Նախկինում գործող Օրանժ ընկերության սպասարկման կենտրոնը Երևանի Հյուսային պողոտայում։ Յուքոմի՝ Օրանժի բաժնետոմսերը գնելուց հետո, սպասարկման կենտրոնը փոխվել է Յուքոմ ապրանքանիշով։
Տվյալ պահին բոլոր ընկերությունները գտնվում են մոդեռնիզացիայի պրոցեսում՝ լայնացնելով սպասարկման տարածքները։ Յուքոմը հայրենական ընկերություն է, որը ֆիքսված ծառայություններ է մատուցում սկսած 2007 թվականից, իսկ 2015 թվականին ձեռք է բերել նախկինում շարժական կապի ծառայություններ մատուցող Օրանժ Արմանիա ընկերության 100% բաժնետոմսերը։ 3G համակարգի ծառայություններ մատուցումը Հայաստանում առաջինը հայտարարել է ԱրմենՏել ընկերությունը 2008 թվականի ամռանը, իսկ հետո ՎիվաՍել-ՄՏՍ-ը՝ նույն թվականի հոկտեմբերին։ Երկու ընկերությունների ծառայությունները հասանելի են Հայաստանի բնակչության 90%-ի համար։ Յուքոմի շարժական ծառայությունները հասանելի են Հայաստանի տարածքի 95%-ում։ 4G ցանցը առաջինը Հայաստանում ներկայացրել է ՎիվաՍել-ՄՏՍ ընկերությունը։ Յուքոմ ընկերությունը 2016 թվականից մարտ ամսից նույնպես հայտարարել է 4G ցանցի ներդրման մասին, որը գործարկվել է 2016 թվականի սեպտեմբերի 23-ին։

### Միջազգային համակարգ
Երևանը Վրաստանի տարածքով միացված է Անդրասիական-Եվրոպական օպտիկամանրաթելային մալուխին։ Լրացուցիչ միջազգային ծառայությունը հասանելի է միկրոալիքային ռադիոռելեի և ԱՊՀ այլ երկրների ֆիքսված կապի, Մոսկվայի միջազգային անջատիչի և արբանյակային կապի միջոցով։

Հայկական ցանցերի ողնաշարը բաղկացած է E3 կամ STM-1 գծերից՝ միկրոալիքային բլոկների միջոցով ամբողջ երկրում՝ բազմաթիվ պասիվ ռելեներով։

## Լարային հեռախոսային ծառայություններ
Ավանդաբար Հայաստանում ֆիքսված հեռախոսակապը լավ զարգացած է։ Հեռահաղորդակցության միջազգային միության պաշտոնական վիճակագրության համաձայն՝ 2017 թվականի դրությամբ Հայաստանում ֆիքսված հեռախոսակապի 505,190 բաժանորդ (բնակիչներ և բիզնես) կա կամ 100 բնակչի հաշվով՝ 17,24 բաժանորդ։ Ֆիքսված հեռախոսակապից օգտվողների թիվը զգալիորեն նվազել է նախորդ 10 տարիների համեմատ՝ 2006 թվականի 20,41-ից։ Անկման հիմնական պատճառը ֆիքսված կապի փոխարինումն է բջջայինով։

## Ռադիո
2012 թվականի դրությամբ Հայաստանում գործում են 9 AM և 18 FM ռադիոկայաններ։ Ռադիոկայաններին ցանցը տրամադրվում է Հայաստանի Հեռուստատեսության և ռադիոյի ազգային կոմիտեի կողմից։

## Հեռուստատեսություն
:Հիմնական հոդվածը` Հեռուստատեսությունը Հայաստանում։
Հայաստանում գործում են 1 պետական և 48 մասնավոր հեռուստաալիքներ։ Հայաստանի հեռուստատեսությունը անալոգային համակարգից լիովին անցումը թվային հեռարձակման նախատեսված է եղել 2015 թվականին, սակայն անցումը հետաձգվել է մինչև 2016 թվականի հոկտեմբերի 20-ը։

## Համացանց
:Հիմնական հոդվածը` Հայաստանի համացանցային ծառայություն տրամադրողների ցանկ։
Հայաստանում ինտերնետից օգտագործողների թիվը հասնում է մոտ 1,5 միլիոնի, և մոտ 65,279 ինտերնետի հասցեներ Հայաստանի վերին մակարդակի ազգային դոմենն է **[[.am]]**, որը նախկինում օգտագործվում էր AM-ռադիոկայանների կայքէջերի համար։ Հայաստանին է տրվել 1994 թվականի օգոստոսի 26-ին։

2015 թվականից հայաստանին հատկացվել է երկրորդ վերին մակարդակի ազգային դոմեյնը՝ **[[.հայ]]**։ Դա **.am**-ի հայատառ տարբերակն է։

«ԱրմենՏել» ազգային կապի ընկերությունը միայն օպտիկամալուխային միացումով միանում է համացանցին Վրաստանից (Մառնեուլի քաղաքից), այնուհետև միանում է ինտերնետին Սև ծովի միջով անցնող ներգետնյա մալուխով։ Հայաստանը միացված է Ասիա-Եվրոպական օպտիկական մալուխային համակարգին Վրաստանի տարածքով, որն անցնում է Փոթիից դեպի Թբիլիսի երկաթգծի շուրջ։ GNC-Alfa-ն ինտերնետ և տվյալների խոշորագույն անկախ մատակարարն է Հայաստանում՝ 1500 կմ երկարությամբ օպտիկամանրաթելային մալուխի ենթակառուցվածքով, որն ընդգրկում է Հայաստանի տարածքի 70%-ը։

### Dial-up
Dial-up-ը Հայաստանում կապի հիմնական տեսակն է արդեն մի քանի տարի։ Միավորված ազգերի կազմակերպության զարգացման ծրագիրը (ՄԱԶԾ) աջակցում էր dial-up ինտերնետ հասանելիությանը՝ սկսելով 1997 թվականին Հայաստանում գրասենյակ բացելուց և զարգացնելով "Freenet" կոչվող ցանցը, որը մինչև 2000 թվականը ընդգրկում էր 6000 օգտվող՝ 1000 կայքերով և 3 ՄԲ էլփոստ հիշողությամբ յուրաքանչյուր օգտագործողի համար և 3 ՄԲ վեբ հիշողությամբ։ Մինչև 2004 թվականը օգտվողների թիվը հասել էր 21,000 և 3,000 կայքերի, ընդ որում ավելացել է պահեստը։ Ստեղծվել է տեղական "Երևանի ինտերնետ-բորսան", որն ի սկզբանե հիմնված էր ռադիոկապի վրա, իսկ 2004 թվականին հիմնականում DSL միացումների վրա։  ՄԱԶԾ-ն համացանցի դերը դիտարկել է որպես ժողովրդավարության խթանման միջոց, առցանց ֆորումներում քննարկվել են մարդու իրավունքները, շրջակա միջավայրը, քաղաքական կուսակցությունները և ՀՀ Սահմանադրությունը։ 2008 թվականին dial-up կապերն ընդլայնվեցին, երբ «Տելեկոմ Արմենիա»-ն (Beeline TM) սկսեց գործել ADSL ցանցը և ՎիվաՍել-ՄՏՍ-ի և Օրանժ Արմենիայի հետ միասին ներկայացրեց նաև շարժական USB մոդեմներ, որոնք աշխատում են հիմնականում 3G-ով և դեռևս գործում են։ Տարածված է գյուղական վայրերում, հատկապես փոքր լեռնային գյուղերում, որտեղ լարային կապը հասանելի չէ։

### Լայնաշերտ ինտերնետ
2010 թվականի մարտին Հայաստանում հաշվում էր շուրջ 100,000 լայնաշերտ ինտերնետի բաժանորդ։

#### ADSL
DSL կապի մեծ մասն առաջարկում է «Տելեկոմ Հայաստան» ՓԲԸ-ն։ Որոշ այլ ISP (Արմինկո, WEB, Bionet և այլն) առաջարկում են նաև DSL կապեր։

#### WiMAX
WiMAX-ի արագ զարգացումը գրանցվել է 2008–2010 թվականներին։ Երկու WiMAX պրովայդերներ, մասնավորապես Այքոն Քոմունիքեյշնսը և Cornet Ltd.-ն, որոնք աշխատում էին 3,6–3,8 ԳՀց տիրույթում, օգտագործելով IEEE 802.16e, հասան 2000 օգտատերերի յուրաքանչյուրը, բայց շուտով անհետացան շուկայից՝ ADSL և FTTB օպերատորների հետ ուժեղ մրցակցության պատճառով։ Cornet-ը փակվել է, իսկ Այքոն Քոմունիքեյշնսը ձեռք է բերել «Տելեկոմ Արմենիա» ՓԲԸ-ն։

#### FTTH
Յուքոմ ընկերությունը առաջինն է Հայաստանում ներկայացրել FTTH (Fiber to the home) ցանցը։

### 2011 Հայկական ինտերնետի անջատում
2011 թվականի ապրիլին Հայաստանում ինտերնետի խափանում է տեղի ունեցել, երբ վրացի մի տարեց կին պատահաբար կտրել է ստորգետնյա մալուխը, որը տալիս է Հայաստան ինտերնետ հասանելիություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կապը Հայաստանում
Կատեգորիա:Համացանցը Հայաստանում
Կատեգորիա:Հեռահաղորդակցություն