Առնեդո

**Առնեդո** (), քաղաք Իսպանիայի հյուսիսում։ Այն գտնվում է Լա Ռիոխա Բախա կոմարկայի և Լա Ռիոխա ինքնավար համայնքի կազմում։ Այստեղով է հոսում Էբրո գետի վտակ Սիդակոս գետը։ Բնակչությունը կազմում է 14 559 մարդ։ Տնտեսությունը հիմնականում ուղղված է կոշիկի արտադրությանը։ Առնեդո բառը, ըստ Կառլոս Աուրենսանսի՝ «Բանու Քասի Կասիոյի երեխաները» աղբյուրի, Առնիտ բառից է առաջացել։

## Աշխարհագրություն
Առնեդոն գտնվում է Լա Ռիոխա ինքնավար համայնքում։ 2013 թ. տվյալներով բնակչության թիվը կազմում է 14.559 մարդ։ Իր բնակչությամբ Առնեդոն Լա Ռիոխա ինքնավար համայնքի երրորդ քաղաքն է՝ Լա Ռիոխայի մայրաքաղաք Լոգրոնյոյից և Կալաոռայից հետո։
Քաղաքի տարածքը կազմում է 86,8 կմ²։ Ծովի մակարդակից միջին բարձրությունը կազմում է 523 մ։ 1975 թ.-ից Առնեդոյի տարածքին է պատկանում նախկինում գյուղ Տուրունկունը, որը ներկայումս անբնակ է։ Այստեղով է հոսում Սիդակոս գետը, որը Առնեդո է ներթափանցվում Առնեդիլիո գյուղից և հոսում դեպի Աուտոլ գյուղը։ Սիդակոս գետը քաղաքը բաժանում է երկու անհավասար մասերի։ Աջակողմյան հատվածը ավելի ընդարձակ. այստեղ է գտնվում Իսասա լեռը, որի բարձրությունը 1458 մ է, իսկ ձախակողմյան հատվածում կարելի է տեսնել արհեստական քարանձավներ։

## Պատմություն
Առնեդոն բնակեցված է եղել դեռ հնագույն ժամանակներից, դրա վառ ապացույցն են հանդիսանում նոր քարի դարից պահպանված հնագիտական հուշարձանները։ Առնեդո անվան ծագման վերաբերյալ կան մի քանի կարծիքներ։ Ըստ որոշ պատմաբանների Առնեդո քաղաքը կոչվել է Սադասիա կամ Սիդասիա, որն առաջացել է Սիդակոս գետի անվանումից։ Ներկայիս անվանումը, ըստ Կառլոս Աուրենսանսի՝ «Բանու Քասի Կասիոյի երեխաները» աղբյուրի, Արնիտ բառից է առաջացել։
Նախապատմության ժամանակաշրջանում մարդու բնակության ամենահին հայտնի հիմնական օրրանները եղել են գետի ափերին և սարերում։ Դրանք են Սան Պեդրո Մարտիրը և Վալվինեդան։ Պահպանվել են հնէաբանական գտածոներ, որոնք վկայում են նոր քարի դարի ժամանակաշրջանի մասին կամ, թերևս, բրոնզե դարի սկիզբ։ Պահպանվել են այնպիսի հնագիտական հուշարձաններ, ինչպիսիք են՝ կավե և կայծքարից պատրաստված կենցաղային պիտույքներ և գործիքներ։
Սան Միգել և Էլ Ռապոսալ բլրի հնագիտական պեղումները ցույց են տալիս, որ այդ վայրերում բնակվել են կելտիբերացիներ և այլ մինչհռոմեական դարաշրջանի ցեղեր (մ. թ. ա. 3000-ից մինչև մ. թ. ա. 2-րդ դար), որոնք հետագայում անհետացան հռոմեացիների ժամանելուն պես։ Կարևոր հնագիտական հուշարձաններ են պահպանվել Կելտիբերյան ցեղից։
Հռոմեական ժամանակաշրջանի (մ. թ. ա. 2-րդ դարից մինչև մ. թ. ա. 5-րդ դար) պատմագրության մեջ Առնեդոն նշված չէ, ուստի ուսումնասիրելով հնագիտությունը, ենթադրվում է, որ տեղի ժողովուրդը տեղափոխվել է ներկայումս էլ պահպանված Ամրոցի ստորոտի հատվածը։ Այստեղ պեղումների շնորհիվ հայտնաբերվել է *[[terra sigillata]]*, որը լատիներենից թարգմանվում է որպես *[[դրոշմված կավ]]*, որն աչքի է ընկնում իր վառ և շողշողուն գույնով։ Այստեղ հռոմեացիները մի ամրոց են կառուցել։ Քանի որ Առնեդոն հանդիսանում էր Կալաորան Նումանսիային և Կոնտեիրա Լեուկադեն Վալենսիային կապող ճանապարհների քաղաքը, ուստի հռոմեացիների կառուցած ամրոցը հանդիսանում էր իբրև պաշտպանող և վերահսկող կառույց։
Վեսթգոթական ժամանակաշրջանից պահպանվել են 6-րդ դարի ժայռապատկերներով մի եկեղեցու մասունքներ։
Երբ արաբական զորքերը զավթում են Առնեդոն, տեղի ամրոցը դառնում է քաղաքը և իր սահմանները վերահսկող կառույց։
Ըստ արաբ աշխարհագետ Իդրիսի, Առնեդոն 8-րդ դարում համարվել է Իսպանիայի 26 արաբական մարզերից մեկի մայրաքաղաքը և կարևոր դեր է ունեցել գրավվման և վերանվաճման երկարատև պայքարում։
Քրիստոնեական բավարար վավերագրերի բացակայության պատճառով, այս ժամանակաշրջանի լավագույն ինֆորմացիայի աղբյուր է հանդիսանում մուսուլմանական ժամանակագրությունը, որտեղ նշվում է, որ բնակավայրը վերանվաճվել է 908–909 թ. Սանչո Գարսես I ի կողմից։ Նրան շնորհվում են առանձնահատուկ արտոնություններ։ Այստեղից է ծագել մավր Կամիին հայտնված Սուրբ Վիկոյի լեգենդը։
14-րդ դարի վերջին՝ 1385 թ.-ին, Առնեդոն ճանաչվեց դիվանագիտական համաժողովներում, որտեղից էլ ծագել է *[[Príncipe de Asturias]]* տիտղոսը, իսկ 1388 թ.-ին Ֆրանսիայի և Կաստիլյայի միջև կնքվեց Առնեդոյի պայմանագիրը՝ միմյանց պաշտպանելու նպատակով։
15-րդ դարում Առնեդոյում հիմնվում են առաջին խնայողական դրամարկղները։
1654 թ. Ֆելիպե IV թագավորի կողմից Առնեդոն հռչակվեց քաղաք։
19-րդ դարում քաղաքն արդեն աչքի էր ընկնում կոշիկի արտադրությամբ։ Այստեղ ծավալվում էին նաև այլ արտադրական գործունեություններ, ինչպիսիք են՝ բրուտագործությունը, գինեգործությունը, տպագիր նյութերի և օճառի արտադրությունը։
Առնեդոն 1920 ական թվականներին մեծ զարգացում ապրեց կոշիկի արտադրության բնագավառում։ Մեծ աճ նկատվեց նաև կաուչուկի արդյունաբերության մեջ։ Մինչ այժմ էլ քաղաքի տնտեսության զարգացման հիմնական բնագավառներն են համարվում և սա է պատճառը, որ աշխատանք փնտրելու նպատակով Առնեդո են ժամանում Իսպանիայի տարբեր քաղաքներից, իսկ վերջին տարիներին նաև այլ երկրներից։
Ներկայումս Առնեդոն համարվում է կոշիկի արտադրության և առևտրի կենտրոն։

## Տնտեսություն
Առնեդո քաղաքի տնտեսությունը հիմնականում կենտրոնացված է կոշիկի արտադրությանը։ Սա է պատճառը,որ քաղաքի կարգախոսն է՝ *«Առնեդո՝ կոշիկի քաղաք»* և այն ծառայում է իբրև զբոսաշրջությունը խթանող կարգախոս։
Այստեղ կարելի է գտնել տեղի հայտնի բրենդների՝ Gaymo, Pitillos, Callaghan, Fluchos, Chiruca (FAL), Flossy և այլ կոշկեղենի բազմազան ընտրանի։
Առնեդոն կոշիկի արտադրության բնագավառում համարվում է Իսպանիայի առաջատար քաղաք։
Այստեղ զարգացած է նաև գինեգործությունը, թղթի և պոլիգրաֆիայի արդյունաբերությունը։
Քիմիական արդյունաբերության հիմնական ճյուղ է հանդիսանում՝ կաուչուկի արտադրությունը։
Սննդի արդյունաբերությունում մեծ տեղ է զբաղեցնում ձիթապտղի, խաղողի և նուշի մշակումը։
2010 թ.- ին Իսպանիան դարձավ արևային էներգիա արտադրող առաջատար երկիրը և Առնեդոյում է գտնվում Իսպանիայի գերհզոր արեգակնային էներգիայի գործարաններից մեկը, որը կառուցվել է Isolux–Corsán ընկերության կողմից, վերջինս էլ պատկանում է T-Solar կազմակերպությանը։

## Տեսարժան վայրեր
* **[[El Castillo]]** *Ամրոց“
Հռոմեական ժամանակաշրջանում Առնեդոն հանդիսանում էր տարբեր քաղաքներ տանող ճանապարհների կապող օղակը, ուստի Ամրոցը հանդիսացել է որպես այդ ճանապարհները հսկող և պաշտպանող կառույց։ 714 թ., երբ արաբական զորքերը զավթում են այն, ամրոցը վերակառուցվում է, որը և կարևոր դեր է խաղում միջին դարի գրավվման և վերանվաճման պայքարում։ 19-րդ դարում այն կրկին վերանորոգվել է։
Այստեղ են միանում քաղաքի ստորգետնյա հանքերն ու թունելները։

Առնեդոն ունի երեք եկեղեցիներ, որոնք գտնվում են քաղաքի հին թաղամասում։ Նրանցից յուրաքանչյուրն առանձնանում է իր յուրահատուկ գեղագիտական արժեքներով։
* *'San Tomás** ''Սուրբ Թովմաս'' եկեղեցի
Այս եկեղեցին առանձնանում է իր յուրօրինակ գոթական ճարտարապետությամբ։ 1980 թ.-ի մարտի 25- ից համարվում է մշակութային հուշարձան։
* **San Cosme y San Damián** ''Սուրբ Կոսմե և Սուրբ Դամիան'' եկեղեցի
Առանձնանում է իր բարոկկո ոճով։
* **Santa Eulalia** ''Սուրբ Էուլալիա'' եկեղեցի
Այս եկեղեցին նույնպես առանձնանում է իր բարոկկո ոճով։ Ներկայումս գտնվում է վերանորոգման աշխատանքների մեջ և այդ է պատճառը, որ ոչ միշտ կարելի է այն այցելել։

Քաղաքի հին թաղամասում հին ժամանակներից դեռ պահպանված են բարոկկո ոճի տուն-պալատներ, որոնք, անշուշտ, արժե այցելել։ Նրանցից առանձնանում են ՝
* **Palacio de la Baronesa** ''Բարոնուհու պալատը''
Ներկայումս ծառայում է որպես Գեղարվեստի և Երաժշտական դպրոց։
* ** Palacio del Arzobispo Argaiz**
Բարոկկյան ոճով կառուցված այս շինությունը կառուցվել է 1658 թ.- ին Գրանադայի արքեպիսկոպոս Խոսե Արգաիս Պերեսի կողմից։ Այն նրա բնակատեղին է եղել, իսկ հետագայում շինությունը ծառայել է տարբեր նպատակներով ՝որպես քաղաքի բանտ, դատարան, քաղաքապետարան և այլն։ 1984 թ.-ին ամբողջությամբ վերանորոգվել է՝ պահպանելով իր նախկին ճարտարապետական ոճը։ Ներկայումս այն ծառայում է իբրև Մշակույթի տուն (Քաղաքային գրադարանը նույնպես գտնվում է տվյալ շինությունում)։
* **Monasterio de Vico** ''Վիկո վանք''
Այն գտնվում է քաղաքից 3 կմ. հեռավորության վրա։ Հին կառույցից ոչինչ չի մնացել, ներկայինս 16-րդ դարի գոթական ժամանակաշրջանի կառույց է, որտեղ բնակվում են ցիստերցիանցի միանձնուհիներ։
* **Museo del Calzado** '' Կոշիկի թանգարան''
Այստեղ կարելի է տեսնել, թե ինչպես էր հին ժամանակներում պատրաստվում ձեռագործ կոշիկը և ժամանակակից տեխնոլոգիաների շնորհիվ կոշիկի ներկայիս արտադրման գործընթացը։ Այստեղ կարելի է նաև հանդիպել տարբեր դարաշրջանների կոշիկներ, և, որ ամենաւշագրավն է, վուլկանիզացման արտոնագրված իրավունքը, որը պատկանում է արնեդանցի քիմիկոս Միրալեսին։
* **Centro tecnológico del calzado** ''Կոշիկի տեխնոլոգիական կենտրոն''
Կոշիկի ուսումնասիրման կենտրոնը վերջերս է կառուցվել։
* **Museo Ciencias Naturales** ''Բնագիտության թանգարան''
Այն գտնվում է Մշակույթի տանը։ Այստեղ կարելի է տեսնել միներալի տարբեր նմուշներ և նախապատմության ժամանակաշրջանի գործիքներ։ Ուրույն տեղ են զբաղեցնում ցամաքային ողնաշարավոր կենդանիների՝ դինոզավրերի հետքերի կրկնօրինակները։ 1970- ական թթ.-ին Լա Ռիոխա ինքնավար համայնքի տարածքում հայտնաբերվել են դինոզավրերի հետքեր։ Այս վայրը գտնվում է Էնսիսոյում [[Enciso]] , որն Առնեդոյից 23 կմ. է։ Ըստ գիտնականների, ավելի քան 120 միլիոն տարի առաջ Լա Ռիոխայում ապրել են դինոզավրեր։ Դրա վառ ապացույցն են հանդիսանում գտնված հետքերը։ Այս վայրը հանդիսանում է զբոսաշրջիկների համար ամենազվարճալի վայրերից մեկը։
* **Teatro Cervantes** ''Սերվանտես թատրոն''
Այն կրում է շինության ճարտարապետ Ֆրանսիսկո Սերվանտես Խիմենոյի անունը։ Այս շինության կառուցման միտքը ծագել է 1922 թ.-ին և պետք է ծառայեր իբրև թատրոն, սրճարան, խաղատուն։ Մինչ այժմ թատրոնը ենթարկվել է բազմաթիվ փոփոխությունների։ Վերջինը տեղի է ունեցել 1999 թ.-ին, երբ այն ամբողջովին վերանորոգվեց։
* **Arnedo Arena** ''Առնեդո Արենա''
Այն նոր կառույց է։ Բացումը տեղի է ունեցել 2010 թ.-ի մարտի 20- ին։ Ունի մոտ 6.000 նստատեղ, որը 14.559 բնակիչ ունեցող քաղաքի համար բավականին մեծ է։ Այստեղ բացի ցլամարտերից անցկացվում են համերգներ և այլ միջոցառումներ։

== Խոհանոց ==
Տեղի խոհանոցը ունի ճաշատեսակների բազմազանություն, որոնք տարբեր ազգերի մշակութային ազդեցությունների հետևանք են։ Հատկանշական է արաբների ազդեցությունը աղանդերի ձևավորմանը։ Դրանցից ամենաախորժահամն է [[Ֆարդելեխոսը]] [[Fardelejos]]։ Առնեդոյի խոհանոցի մեջ արտացոլված է տեղի պտղատու այգիների բերքը։ Այստեղ յուրաքանչյուր ընտանիք մի փոքր հողատարածք ունի, որը մշակում է անձնական սպառման նպատակով։ Քաղաքի տոն օրերին բազմահամ ուտեստներ կարելի է ճաշակել փողոցներում։ Սովորական է այդ օրերին փողոցներում խորոված անելը։
Մարտի տոներին, բացի մսի խորովածից, խորովում են նաև սխտոր, սոխ և ձու։
Ներկայումս ամեն տարի Առնեդոյում անցկացվում է [[''Խորոված սխտորի'']] փառատոն։ Այն սովորաբար նշվում է մարտ կամ ապրիլ ամիսներին՝ կախված, թե երբ է նշվում [[Հարության տոնը]] ([[Զատիկը]])։

== Տոներ ==
* **El hombre de las narices**
Հունվարի 1-ին նշվում է [[''Մարդ ունի այնքան քիթ,որքան տարին օր ունի''|տոնը]]։ Այն իրականացնում է [['' Peña Lubumbas'']] ակումբը։ Այս տոնին երեխաներին կոնֆետներ են բաժանում։
* **Fiestas de San José** ''Սուրբ Խոսե ի տոն''
Առնեդոյի ձմռան վերջին օրերի տոնն է։ (Իսպանիայում ձմռան վերջին օրն է համարվում մարտի 21-ը)։ Այն նշվում է ամեն մարտի 19- ի մոտ շաբաթ–կիրակի օրերը և տևում է 3 օր։ Այս տոն օրերին է, երբ անցկացվում է [[el Bolsín Zapato de Plata]] մրցույթը։
* **Semana Santa** ''Սուրբ Հարության տոն''
Այն նշվում է մեծ շուքով։ Կազմակերպվում են երթեր ամբողջ քաղաքով։
* **San Juan** ''Սուրբ Խուան'' տոն
Նշվում է հունիսի 24- ին։ Այն սկսվում է Առնեդոյից դեպի Վիկո վանք երթով և ավարտվում մի մեծ խնջույքով։
* Հուլիս և օգոստոս ամիսներին նշվում է տարբեր թաղամասերի տոներ։ Յուրաքանչյուր թաղամաս կազմակերպում է հետքրքիր համերգային ծրագիր։
* **Virgen de Vico**
Նշվում է սեպտեմբերի 8-ին ։ [[Կույս Վիկոն]] հանդիսանում է քաղաքի պահպանող հրեշտակը։ Այս տոն օրերին է, երբ բացվում է [[Կան դե Վիկոյի]] ([[Kan de Vico]]) շուկան, որտեղ կարելի է տեսնել քրիստոնեական, արաբական և հրեական մշակույթներից ժառանգած ավանդույթները և ճաշակել տարբեր ազգերի խոհանոցների ուտեստներ։
Այս օրերին Առնեդոն ասես կերպարանափոխվում է ՝փողոցները լի են ակրոբատներով, կարելի է դիտել փոքրիկ թատերական ներկայացումներ, որոնք ասես մի պահ մեզ ուղևորւմ են դեպի միջնադարյան ժամանակաշրջան։
* **Festival Octubre Corto**
Հոկտեմբերին նշվում է կարճամետրաժ ֆիլմերի փառատոնը, որը կոչվում է [[Festival ''Octubre Corto'']].

== Տեղական տոներ ==
* ** San Cosme y San Damián*'
Քաղաքի պահպանող հրեշտակներ [[Սուրբ Կոսմե]] և [[Սուրբ Դամիան]] տոնը սկսվում է սեպտեմբերի 26-ից և վերջանում հոկտեմբերի 2-ին։ Ամսի 27-ին Առնեդո քաղաքը դիմավորում է նավառացիներին, որոնք մեծ ոգևորվածությամբ են գալիս մասնակցելու այս տոնին։ Ըստ լեգենդի այս տոնակատարության իմաստն այն է, որ նավառացիները կարծում են, թե Սուրբ Կոսմե և Սուրբ Դամիան պահպանող հրեշտակները իրենցն են և հենց արնեդանցիներն են, ովքեր գողացել են իրենցից։ Ուստի ամեն տարի մի խումբ խիզախ նավառացիներ մոտակա քաղաքներից, ինչպիսիք են ՝Անդոսիլյա, Սան Ադրիան, փորձում են ետ տանել *իրենց* սրբերին։ Այս միջոցառումը սկսվում է, երբ մի նավառացի իր խոսքն է հղում հավաքվածներին՝ հորդորելով, թե այս սրբերն ավելի ապահով կգտնվեն [[Նավառա]]յում։ Բացականչելով [[«¡A Navarra con ellos!»]] (* Դեպի Նավառա սրբերի հետ*)՝ նավառացիները փորձում են առևանգել սրբերին, բայց մի խումբ արնեդանցիներ չեն թողնում նրանց այն իրականացնել։ Հուսալով, որ հաջորդ տարի կրկին կփորձեն՝ նավառացիները վերջացնում են իրենց միջոցառումը։

* Առնեդոյի տոները կազմակերպվում են մի շարք ակումբների կողմից, ինչպիսիք են ՝ [[Lubumbas]],[[Chispa]], [[Tao]] և [[Quincalla]] ։ Առավոտյան բոլորին տրվում է անվճար նախաճաշ և փողային նվագախմբերի շքերթները խնդությամբ են լցնում քաղաքի փողոցները իրենց երաժշտությամբ։ Երեխաների համար բեմադրվում են տիկնիկային թատերական ներկայացումներ, անցկացվում են ավանդական մարզական մրցույթներ և իհարկե անցկացվում է [[el Zapato de Oro]] *Ոսկե Կոշիկ'' փառատոնը։ Այս մրցանակը ունեն այնպիսի հայտնի դեմքեր, ինչպիսիք են ՝ Էնրիկե Պոնսե, Խեսուլին դե Ուբրիկե, Դիեգո Ուրդիալես և այլք։

## Հայտնի մարդիկ
* Մարտին Մերինո Գոմես (1789-1852), քահանա, Իսպանիայի Անկախության Պատերազմի մասնակից։ Լիբերալ ակտիվիստ, ով մահափորձ է կատարել Իսպանիայի թագուհի Իզաբել II ի վրա։
* Սելսո Դիաս (1888-1953), ջութակահար։
* Ֆերնանդո Ֆերնանդես դե Բոբադիլյա Ռուիս (1920-2010), պատմաբան, գրող։
* Ֆելիպե Աբադ Լեոն, քահանա։
* Թոմաս Գարրիդո, երաժիշտ։
* Ֆելիքս Խեսուս Կուբերո Լեոն, դերասան։
* Լեոպոլդո Ալաս Մինգես (1962-2008) գրող։
* Խեսուս Անխել Սոլանա Բերմեխո, Ռեալ Մադրիդի և Ռեալ Սարագոսայի նախկին խաղացող։
* Չեմա Լեոն, դերասան։

Կատեգորիա:Լա Ռիոխայի (Իսպանիա) մունիցիպալիտետներ