open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Շոշափելիքի օրգաններ

**Շոշափելիքի օրգաններ,** մաշկում, հենաշարժական ապարատում (մկաններ, ջլեր, հոդեր) և որոշ օրգանների լորձաթաղանթներում (լեզու, շրթունքներ) տեղադրված հատուկ ընդունիչներ, որոնց միջոցով օրգանիզմն ընկալում է շրջապատող միջավայրի մեխանիկական, ջերմային, ցավային գործոնների կոմպլեքս ազդեցությունը։

Շոշափելիքի оրգանների առավել տարածված ձևը կենտրոնաձիգ զգայուն նյարդային ազատ վերջույթներն են, որոնք կազմում են մաշկային զգայաբջիջների մոտ 80%-ը։ Սրանք սովորաբար խիստ ճյուղավորված են, և մեկ նյարդային թելիկը կարող է նյարդավորել բավական մեծ մակերես (եղջերաթաղանթում մինչև 0,5սմ2)։ Առանձնապես շատ են մաշկի մազարմատների շուրջը, որը պայմանավորում է այդ տեղամասերի բարձր զգայնությունը։ Նյարդային վերջույթները առավելապես շատ են կենդանիների դնչին գտնվող մազերի շուրջը, մագլցող կենդանիների որովայնի վրա։

## Ընկալիչներ
Շոշափելիքի օրգաններին են պատկանում նաև շոշափողական մարմինները, որոնցում զգայուն նյարդային վերջույթները շրջափակված են հատուկ բջջային պատիճներում։ Դրանցից են Պաչինիի, Մեյսների, Գոլջի-Մացցոնիի, Ռուֆինիի մարմնիկները, Կրաուզեի շշիկները, Մերկելի սկավառակները և այլն։

## Շոշափում
Շոշափման պրոցեսին մասնակցում են նաև մկանների, ջլերի, հոդերի և փակեղների մասնագիտացված ընդունիչները։ Շոշափելիքի оրգանների բազմազանությունը, դրդման առանձնահատկությունները պայմանավորում են շոշափման զգայնության բազմակողմանիությունը։ Մարդու օրգանիզմում շոշափելիքի оրգաններով առանձնապես հարուստ են շրթունքները, ձեռքերի մատները, ափերը, ոտքերի ներբանները։

Կատեգորիա:Օրգան համակարգեր
Դրախտածառ

**Դրախտածառ** (), նարնջափայտ, պարիկածառ, սպարակ, աղտորազգիների ընտանիքի տերևաթափ թփերի կամ ցածրաճ ծառերի ցեղ։ Հայտնի է 12 տեսակ, Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ դրախտածառ սովորական (C. coggygria)։

## Նկարագրություն
Դրախտածառը մինչև 12 մ բարձրությամբ, վրանաձև կամ հովանոցաձև սաղարթով և մինչև 18 սանտիմետրի հասնող բնի տրամագծով ծառ է։
Ցողունի բարձրությունը 4-5 մետր է, բնափայտը՝ դեղին կամ դեղնականաչավուն։ Տերևները պարզ, հերթադիր են, ամբողջական, թխակապույտ կլորավուն, ձվաձև, երկարավուն ձվաձև կամ հակառակ ձվաձև՝ 3-10 սմ երկարությամբ և 3-7 սմ լայնությամբ։ Ծաղկաբույլը փուխր հուրան է, ծաղիկները՝ մանր, դեղնասպիտակավուն կամ կանաչավուն։ Ծաղկում է հունիսին։ Պտուղը չոր կորիզապտուղ է, պարունակում է դաբաղանյութեր, վիտամիններ, ներկանյութեր։ Ծաղիկները մանր են, դեղնասպիտակ կամ կանաչավուն, երկսեռ են` հավաքված նոսր, հուրանաձև, գեղեցիկ ծաղկաբույլերում։ Դրախտածառը առանձնապես գեղեցիկ է պտղակալման և տերևների աշնանային գունափոխման շրջանում։ Պատկանում է աղտորազգիների ընտանիքին։Չորադիմացկուն և լուսասեր բույս է։ Պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ։ Բավականին ցրտադիմացկուն է։ Տերևները պարունակում են 15-45% տանիդներ, մինչև 92 միլիգրամ/ % վիտամին C, տերևներում և ծաղիկներում պարունակում են մոտ 0,1 % եթերային յուղեր, որոնք օգտագործում են օծանելիքի արտադրության մեջ։ Բնափայտից ստանում են դեղին ներկ (ֆիզետին)։ Դրախտածառը մեծ քանակությամբ արմատային մացառներ է տալիս, որի շնորհիվ օգտագործվում է հակաէրոզիոն տնկարկներում թեք լանջերը և ձորակները ամրացնելու համար։ Բազմանում է սերմերով և արմատային մացառներով։

### Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Մոլդավիայում, Ուկրաինայի հարավային շրջաններում, Ղրիմում, Միջերկրածովյան ափերին, Փոքր Ասիայում, Չինաստանում, Հիմալայներում։ Հայաստանի տարածքում հանդիպում է հյուսիսարևելյան շրջաներում և Զանգեզուրում, որտեղ աճում է չոր, քարքարոտ թեքություններում, ծովի մակերևույթից մինչև 1000 մ բարձրությունների վրա։ Հանդիպում է նաև Տավուշի, Սյունիքի մարզերի ցածրադիր և միջին լեռնային գոտիներում։ Աճում է քարքարոտ, բաց, թեք լանջերին, թփուտներում, անտառեզրերին։

## Բուժիչ նշանակություն
Որպես դեղամիջոց օգտագործում են փշերը և կոները։ Դրանցից պատրաստում են թրմօղի և ստանում եթերային յուղ։ Յուղը ճիշտ օգտագործելու դեպքում ունի հականեխիչ, հակամանրէային, հակաբորբոքային, հակառևմատիկ, լվացնող, մածուցիչ, որդահան և հակասնկային ազդեցություն։ Բժշկության մեջ դրախտածառի յուղն օգտագործվում է իբրև սրտի գործունեությունը խթանող միջոց։ Խորհուրդ է տրվում օգտագործել թոքերում և բրոնխներում կարգային երևույթների ժամանակ։ Օգտագործվում է նաև բրոնխիալ ասթմայի ժամանակ։

Օգտագործվում է գորտնուկների և պապիլոմաների բուժման մեջ, քանի որ ունի ներքաշող ազդեցություն մաշկի և լորձային թաղանթների տարբեր տեսակի նորագոյացությունների վրա։ Ընդհանրապես խորհուրդ է տրվում օնկոլոգիական հիվանդությունների բուժման և կանխարգելման ժամանակ։

Դրախտածառի ուժեղ և սուր հոտը ունի թարմացնող ազդեցություն, որը նպաստում է ծանր հիվանդությունների վերականգմանը, ֆիզիկական գերլարվածության և սթրեսի վերացմանը։

Հանգստացնում և թարմացնում է մաշկը, ազատում հոգնածության հետքերից, վերացնում է քորը, ալերգիկ մաշկաբորբը, էկզեման, կոշտուկները, քոսը, օգտագործվում է նաև արտաքին՝ սնկային հիվանդությունների և հերպեսի ժամանակ։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ծաղկավոր բույսեր
Դերմատոֆիտներ

**Դերմատոֆիտներ**, դերմատոմիցետներ, մանրադիտակային սնկերի խումբ, որոնք կարող են հարուցել մարդկանց և կենդանիների մաշկի և նրա հավելումների (եղունգներ, մազեր) հիվանդություններ՝ դերմատոմիկոզներ։ Դերմատոֆիտները պատկանում են պայուսակավորների և զիգոմիցետների դասերին, սակայն դրանց մեծամասնության մոտ հայտնի է միայն անսեռ փուլը, որի հետևանքով համարվում են նաև անկատար սնկերր։ Դերմատոֆիտների հիմնական, հատկությունը եղջերանյութ (կերատին) քայքայելն է, որը տարբեր Դերմատոֆիտների մոտ ի հայտ է գալիս տարբեր ձևերով՝ կախված բնակեցման պայմաններից։ Բաժանվում են երեք խմբի՝ հողային (հազվադեպ են առաջացնում դերմատոմիկոզներ), զոոֆիլներ և անթրոպոֆիլներ (մարդու և կենդանիների դերմատոմիկոզների հարուցիչներ), որոնք կարող են ունենալ նաև հողում զարգացող փուլ։ Հայտնի են Դերմատոֆիտների երեք ցեղի՝ էպիդերմոֆիտիայի էպիդերմոֆիտոն (Epider- mophyton), տրիխոֆիտիւսյի տրիխոֆիտոն (Trichophyton) և միկրոսպորիայի միկրոսպորում (Microsporum) 45 տեսակի հարուցիչներ։

Կատեգորիա:Սնկերի տիպեր
Զույգ և կենտ ֆունկցիաներ

մինի|y=sin(x); y = x<sup>3</sup>
մինի|y=cos(x); y = x<sup>2</sup>
**Զույգ և կենտ ֆունկցիաներ**, *f(x)* ֆունկցիան կոչվում է զույգ, եթե իր արժեքը չի փոխում արգումենտի նշանը փոխելիս, այսինքն ֆունկցիան զույգ է, եթե.

f (x) = f(-x)

և կենտ, եթե.

f(-x)= - f(x)

Օրինակ, *y=x<sup>2</sup>, y = cosx* ֆունկցիաները զույգ են, իսկ *y=x<sup>3</sup>, y=sinx*-ը՝ կենտ։

Միննույն զույգության մի քանի ֆունկցիայի գումարը նույն այդ զույգության ֆունկցիա է։ Միևնույն զույգության երկու ֆունկցիայի հարաբերությունը և արտադրյալը զույգ ֆունկցիա է, իսկ տարբեր զույգության ֆունկցիաներինը՝ կենտ։ Զույգ ֆունկցիայի գրաֆիկը սիմետրիկ (համաչափ) է Oy առանցքի, իսկ կենտ ֆունկցիայինը՝ կոորդինատների սկզբնակետի նկատմամբ։

Կատեգորիա:Ֆունկցիաների տեսակներ
Խառը տնտեսություն

**Խառը տնտեսություն**, շուկայական ինքնակարգավորման և պետական կարգավորման տնտեսական մոդելների համադրություն։ Այն հնարավորություն է տալիս Անհատ ձեռնարակատերերին ու ֆիզիկական անձանց ընդունել անկախ ֆինանսական որոշումներ, սակայն կառավարությունը և հասարակությունը ունեն գերակա դիրք այդ ֆինանսական հարաբերություններում։ Խառը տնտեսությունը, որպես շուկայական ինքնակարգավորման և պետական կարգավորման սկզբունքների համադրություն, համարվում է տիրապետող տնտեսաձև, որն իր յուրահատուկ դրսևորումներն է ունենում պատմական զարգացման անցյալ, ներկա և ապագա փուլերում։

## Պատմություն
Պատմագիտական բոլոր հետազոտությունները վկայում են, որ փոխանակության հարաբերությունները և տարբեր երկրների միջև առևտրական կապերը 
վաղնջական ժամանակներից գոյություն են ունեցել։ Շուկայական համակարգը ունեցել է կարևոր և վճռորոշ դեր տնտեսության զարգացման գործում։ Միևնույն ժամանակ, արտադրողների տնտեսական ազատության աստիճանը կախված է եղել գործող քաղաքական իշխանության բնույթից։ Մինչև 18-րդ դարը պետական կառավարման իշխող ձևը հիմնականում եղել է միապետությունը` իր տարբեր դրսևորումներով։ Միայն Հին Հռոմում և Հին Հունաստանում են գործել ժողովրդավարական կառավարման որոշ սկզբունքներ, որոնք տարածված են եղել հասարակության որոշակի խավերի շրջանակներում։ Շուկայական ինքնակարգավորման (հորիզոնական կոորդինացիա) և պետական կառավարման (ուղղահայաց կոորդինացիա) փոխհարաբերության ձևերից գերակշռել է վերջինը։ Այդ հարաբերակցությունը սկսել է փոխվել 17-րդ դարում Անգլիայում և 18-րդ դարի վերջին (1789 թ.) Ֆրանսիայում տեղի ունեցած հեղափոխությունների շնորհիվ, որոնք համաշխարհային քաղաքակրթության զարգացման  նոր փուլի սկիզբ դրեցին։ Դրա առանցքային բնութագրիչը մարդու իրավական ազատության համար պայքարն էր, որը տարածվեց ոչ միայն եվրոպական, այլև մյուս մայրցամաքների երկրներում։ Այդ ժամանակաշրջանից սկսած` շուկայական ինքնակարգավորման սկզբունքները, որոնք կառուցված էին մասնավոր սեփականության և արտադրողների իրավական ու տնտեսական ազատության հիմքի վրա, աստիճանաբար սկսեցին տիրապետող դառնալ տնտեսական գործունեության բոլոր ոլորտներում։

Երբ ֆաշիզմը հաղթեց Գերմանիայում, այդ երկիրը դարձավ բռնատիրական, բայց պահպանվեց մասնավոր սեփականությունը՝ ի տարբերություն Ռուսաստանի, որտեղ բոլշևիկյան բռնապետության հաստատումն ուղեկցվեց մասնավոր սեփականության ոչնչացմամբ։ Գերմանիայում ուժեղացավ պետական հսկողությունը տնտեսության նկատմամբ։ 1960-ական թվականներին սոցիալիստական ճամբարի մի շարք երկրներում (Հունգարիա, Լեհաստան, Չեխոսլովակիա, իսկ Հարավսլավիայումհետպատերազմյան ժամանակաշրջանից սկսած) տնտեսական բարեփոխումների շնորհիվ ընդլայնվեց տնտեսության կարգավորման շուկայական սկզբունքների դերը, որի արդյունքում հատկապես Հարավսլավիան, իսկ հետագայում նաև Հունգարիան ապահովեցին տնտեսական մեծ աճ այդ համակարգում գործող մյուս երկրների, հատկապես Խորհրդային Միության համեմատությամբ։

## Աղբյուրներ
* Աղաջանյան Հովսեփ, Տնտեսագիտության տեսության ընդհանուր հիմունքները.- Եր.։ Տնտեսագետ, 2008. - 172 էջ
* Տնտեսագիտության տեսություն (ուսումնական ձեռնարկ), խմբ.՝ տ.գ.դ., պրոֆ. Գ.Ե. Կիրակոսյանի և տ.գ.թ., պրոֆ. Ի.Ե. Խլղաթյանի.- Եր., Տնտեսագետ, 2009. - 752 էջ։

Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Տնտեսական համակարգեր
Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն
Առաքել Գրիչ

**Առաքել Գրիչ** (), XV դարի հայ գրիչ։ Երզնկայի Ավագ վանքի համալսարանի սան է։ Ընդօրինակել է երաժշտական խազգրքեր, շարակնոցներ և գանձարաններ։ Նրանից հայտնի է 10 ձեռագիր՝ 7 շարակնոց, մյուսները՝ գանձարան և մաշտոց։ Վերջինս գտնվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում (ձեռ. № 9671), մյուսները՝ Երուսաղեմում, Վենետիկում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:15-րդ դարի անձինք
Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Առաքել Հնազանդենց

**Առաքել Հնազանդենց** (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ), XIII դարի երկրորդ կեսի կազմարար։ Ապրել և աշխատել է Կիլիկիայում։ Աշակերտել է Սարգիս Կազմարարին։

Կազմել է Դրազարկի, Հռոմկլայի, Մաշկևորի, Մեծքարի և այլ գրչության կենտրոններում գրված ձեռագրեր։ Նա է կազմել թագավորական տան անդամների և կաթողիկոսի համար գրված ձեռագրերը։ Աշխատել է Թորոս Ռոսլինի, նշանավոր գրիչ Ավետիսի և այլոց հետ։ Տիրապետել է կազմարարական բարձր արվեստին, իր ժամանակին եղել է հռչակավոր։ Երևանի Մատենադարանի չորս ձեռագրերում է նա հիշվում, սակայն դրանցից միայն մեկի՝ 1271 թվականի «Մասունք Աստուածաշնչի» կազմն է Առաքել Հնազանդենցի ձեռքով կազմածը (ձեռ. № 199), մյուս երեքի (ձեռ, № 234, 468, 9509) կազմերը հետագայում փոխվել են։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ կազմարարներ
Բիլ Ուոլթոն

**Ուիլյամ Թեոդոր Ուոլթոն III** (անգլ.` *William Theodore Walton III*, ), ամերիկացի նախկին բասկետբոլիստ,կենտրոնական։ Մասնագիտական կարիերայի ընթացքում հանդես է եկել Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի (NBA) «Պորտլենդ Թրեյլ Բլեյզերս», «Սան Դիեգո/Լոս Անջելես Կլիպերս» և «Բոստոն Սելտիքս» ակումբներում։ «Բոստոնի» կազմում Երկու անգամ դարձել է NBA չեմպիոն։ Բասկետբոլի փառքի սրահի անդամ է։ Նախկին բասկետբոլիստ Լյուկ Ուոլթոնի հայրն է։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* NBA.com էջը
* Բասկետբոլ ռեֆերենս էջը 

Կատեգորիա:1952 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 5 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Բոստոն Սելտիքսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Լոս Անջելես Կլիպերսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Պորտլենդ Թրեյլ Բլեյզերսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:ԲԱԱ-ի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Բասկետբոլի փառքի սրահի անդամներ
Կատեգորիա:Չօգտագործվող համարներով NBA բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Սթենֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Պալաֆոլս (քաղաք)

**Պալաֆոլս**(), քաղաք և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, մտնում է Բարսելոնա նահանգի, ինչպես նաև Կատալոնիա ինքնավար մարզի մեջ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Մարեսմե շրջանում։ Տարածքը՝ 16.47 կմ² ։ Բնակաչությունը 2873 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։

## Խոշոր փողոցներ
* Սալվադոր Էսպիրու փողոց
* Դե Սան Ժաումե փողոց
* Դե լա Լիբերտատ փողոց
* Ռամոն Նուգա փողոց

## Քույր քաղաքներ
*  Փոփի, Իտալիա, մինչև 1990
*  Աքս լե Թերմես, Ֆրանսիա

Barcelona-loc.svg

Localització de Palafolls.png


## Բնակչություն

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական էջ
* Datos estadísticos

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Թովմա Սլավոն

**Թովմա Սլավոն**, Թովմա Գազիրացի (), Բյուզանդիայում 820-ի ապստամբության առաջնորդ։

Պատմիչ Գենեսիոսի վկայությամբ՝ ծագումով հայ։ Ծառայել է կայսրության արևելյան զորքերում, մասնակցել Նիկեփորոս առաջինի դեմ Վարդան զորավարի ապստամբությանը։ Լևոն հինգերորդ Հայկազնի ժամանակ (813-820) աչքի է ընկել բուլղարների դեմ մարտերում։ Փախչելով արաբների մոտ՝ իրեն ներկայացրել է հրաշքով փրկված Կոստանդին վեցերորդ կայսր և թագադրվել Անտիոքում։ 820 թվականին գլխավորել է Բյուզանդիայի արևելյան շրջաններում բռնկած հակաֆեոդալական ապստամբությունը, որին մասնակցել են սլավոնական ցեղեր, պավլիկյան աղանդավորներ, հայեր, վրացիներ, աբխազներ և այլն։ Բուլղարների խանի օգնությամբ Միքայել երկրորդ կայսրը Կ. Պոլիսը պաշարած Թովմա Սլավոնին ստիպել է նահանջել Արկադիուպոլիս, որտեղ նա ձերբակալվել և մահվան է դատապարտվել։ Նրա կողմնակիցները շարունակել են պայքարը մինչև 825 թվականը։

Կատեգորիա:Հայերը Բյուզանդական կայսրությունում
Կատեգորիա:Արաբա-բյուզանդական պատերազմների բյուզանդացի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Բյուզանդիայի զորավարներ
Մոխրագույն համստերիկ

**Մոխրագույն համստերիկ** (), համստերանմանների ընտանիքի կրծող կաթնասուն կենդանի։

## Կենսաբանական տարածումը
Հայաստանի հանրապետությունում տարածված է բնակավայրերում (այդ թվում՝ Երևանում և այլ խոշոր քաղաքներում), բնության մեջ' Մոխրագույն ճանճորս, Մոխրագույն համստերիկ, Մոխրագույն կռունկ, կիսաանապատայինից մինչև լեռնատափաստանային գոտի (մարգագետինների քարքարոտ տեղանքներում, վայրի թիթեռնածաղկավոր և դաշտավլուկազգի բույսերով հարուստ վայրերում՝ 600-2300 մ բարձրներում)։ Բնակվում է իր փորած ստորգետնյա միջին բարդության բներում կամ բնական թաքստոցներում, զբաղեցնում է նաև այլ կրծողների (օրինակ՝ դաշտամկների) լքված բները։ Վնասում է տնային և պահեստային տնտեսություններին։ Ունի համաճարակաբանական նշանակություն, մարդու մի շարք հատուկ վտանգավոր վարակների Երկրորդական և պատահական կրող է։

## Մարմնի կառուցվածքը
Մարմնի երկարությունը մինչև 123 մմ է, պոչինը՝ 37 մմ, կենդանի զանգվածը՝ մինչև 69 գ։ Մեջքի մորթին միատարր մոխրագույն է՝ երկնագույն երանգով, փորիկը՝ սպիտակ կամ սպիտակավուն։ Սնվում է բույսերով (սերմեր, կորիզապտուղներ), հաճախ՝ նաև կենդանական կերով (միջատներ)։ Ակտիվ է մթնշաղին։

## Բազմացումը
Բնակավայրերում կարող է բազմանալ ամբողջ տարվա ընթացքում, բնության մեջ՝ 2-3 անգամ։ Ունենում է մինչև 11 ձագ։

Կատեգորիա:Կրծողներ
Կատեգորիա:Համստերանմաններ
Կատեգորիա:Միջին Արևելքի կաթնասուններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի կաթնասուններ
Տղաբերուկ

**Տղաբերուկ** (), բոցաթելուկ, կաղամբազգիների (խաչածաղկավորներ) ընտանիքի միամյա, բազմամյա խոտաբույսերի կամ կիսաթփերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 60 տեսակ։

## Հայաստանում
Հայաստանում՝ 12 (14) տեսակ՝ 
*տղաբերուկ խոշորածաղիկ (*A. grandfflomm*), 
*տղաբերուկ գեղեցիկ (*A. pulchellum*),
* տղաբերուկ հայկական (*A. armenum*), 
*տղաբերուկ եռաջիղ (*A. trinervium*),
* տղաբերուկ ծալքավոր (*A. diastrophis*) և այլն։

Տարածված է Շիրակի, Լոռու, Գեղարքունիքի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում (ստորին լեռն, գոտուց մինչև վերինը)։ Աճում է չոր, քարքարոտ լանջերին, հաճախ՝ կրաքարային ժայռերում։

## Կենսաբանական նկարագիր
Ցողունը խիտ կամ նոսր ճյուղավորվող է, բարձրությունը՝ 40 (70) սմ։ Տերևներն ամբողջական են, մերկ կամ մազածածկ։ Ծաղիկներն ակտինոմորֆ (կանոնավոր) են, վարդագույն, սպիտակ, դեղին, կարմիր։ Ծաղկում է ապրիլ-հունիսին։ Պտուղը միաբուն կամ երկբուն, 3-4 կամ 1 սերմանի թևավոր (հազվադեպ՝ անթև), հիմնականում բացվող պատիճակ է։

## Կիրառություն
Որոշ տեսակներ գեղազարդիչ են, օգտագործվում են պարտեզագործության մեջ։

## Տեսակներ
մինի|Ծաղիկները
**[[Aethionema antitaurus]]*
**[[Aethionema cordifolia]]*
**[[Aethionema grandiflorum]]*
**[[Aethionema iberideum]]*
**[[Aethionema oppositifolium]]*
**[[Aethionema retsina]]*
**[[Aethionema saxatile]]* 
**[[Aethionema thomasianum]]*

Կատեգորիա:Խաչածաղկավորներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Ասիայի բուսական աշխարհ
Մոսկվա (այլ կիրառումներ)

**Մոսկվա**, կարող է վերաբերել՝
*Մոսկվա - Ռուսաստանի Դաշնության մայրաքաղաքն է։ Կենտրոնական դաշնային շրջանի և Մոսկվայի մարզի ադմինիստրատիվ կենտրոնն է,
*Մոսկվա, գետ Ռուսաստանում (Մոսկվայի մարզ, Սմոլենսկի մարզ, Մոսկվա),
*Մոսկվա - քաղաք ԱՄՆ Կանզաս նահանգում, 
*Մոսկվա - քաղաք ԱՄՆ Կոլորադո նահանգում,
*Մոսկվա - աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1914 թվականի ապրիլի 20-ին,
*Մոսկվա - լայնաեկրան կինոթատրոն Երևանում։ Բացվել է 1936 թ. դեկտեմբեր 12-ին։
Ուլոտրիքս

**Ուլոտրիքս** (), կանաչ ջրիմուռների ցեղ։ Հայտնի է մոտ 25, Հայաստանում՝ 2 տեսակ՝ ուլոտրիքս գոտևորված (*Ս. zonata*), ուլոտրիքս փոփոխվող (*Ս. variabilis*)։

Բնակվում է քաղցրահամ ջրերում։

## Նկարագիր
Մարմինը թելանման է, չճյուղավորվող՝ կազմված միաշարք դասավորված կարճ, գլանաձև բջիջներից։

Ստորին բջիջն անգույն է, սրածայր և կատարում է ռիզոիդի դեր։ Յուրաքանչյուր բջիջ պարունակում է մեկ կորիզ, կիսաօղակաձև քլորոպլաստ և պիրենոիդ։

Բազմանում է անսեռ (զոոսպորներով) և սեռական (իզոգամիա) ճանապարհներով։

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* ''Ulothrix''  auf algaebase.org 

Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կանաչ ջրիմուռներ
Դիսկոմիցետներ

**Դիսկոմիցետներ** (), պայուսակավոր սնկերի դաս։ Ներառում է ավելի քան 800, Հայաստանում՝ մոտ 250 տեսակ՝*գետնասունկ ամառային* (Tuber aestivum), *մորխասունկ սովորական* (Gyromitraes culenta), մորկեղ *կոնաձև* (Morchella conica), *գլխարկ մորկեղային* (Verpa bohemica)։

## Տարածվածություն
Տարածված են բոլոր մարզերում, առավելապես՝ անտառներում, խոնավ հողի կամ բուս, մնացորդների վրա, ավազոտ վայրերում։

## Արտաքին տեսք
Պտղամարմինը (տրամագիծը՝ 0,2 մմ-25 սմ) ափսեաձև է, բաժակաձև, ականջաձև, գլխարկաձև և այլն։ Շատերն ունեն վառ գունավորում։ Որոշ տեսակներ ուտելի են նախապես մշակելուց հետո (եփել և ջուրը թափել կամ չորացնել)։ Կան նաև բարձրակարգ բույսերի տարբեր հիվանդությունների հարուցիչներ, օրինակ՝ մոնիլինիա պտղայինը (Monilinia fructigena)՝ խնձորենու, տանձենու, սերկևիլենու պտուղների «սև փտում», լոֆոդերմիում սոճունը (Lophodermium pinastri) սոճու «շյուտե» հիվանդությունների հարուցիչներն և այլն։

## Պատկերասրահ

Aleuria aurantia (Orange Peel Fungus).JPG|Սովորական դիսկոմիցետ
Scarlet Elf Cup fungus.JPG|Գլխարկ մորկեղային


## Արտաքին հղումներ
* The Discomycetes project  
*  Synoptic keys to the inoperculate stromatic discomycetes in the Nordic countries: Sclerotiniaceae & Rutstroemiaceae
* Harvard University: ''The Discomycetes project'' 
*Les Discomycètes de France 

Կատեգորիա:Ասկոմիցետներ
Զրոյական էներգիա

**Զրոյական էներգիա** ֆիզիկական համակարգի նվազագույն հնարավոր էներգիան։ Զրոյական էներգիայի գոյությունը անորոշությունների առնչություններով պայմանավորված քվանտային երևույթ է։ Այն կարելի է դիտարկել ներդաշնակ օսցիլյատորի օրինակով։ Առաձգական ուժի ազդեցությամբ նյութական կետի միաչափ շարժումը անշարժ կենտրոնի նկատմամբ բնորոշվում է էներգիայի քվանտային մակարդակներով՝  E_n=\hbar  \omega(n+\frac{1}{2}), որտեղ \hbar-ը Պլանկի հաստատունն է, \omega-ն՝ օսցիլյատորի սեփական հաճախականությունը, իսկ n-ը քվանտային թիվ է, որն ընդունում է զրո և բոլոր ամբողջ դրական արժեքները։ Ըստ բերված բանաձնի, ներդաշնակ օսցիլյատորի ամենափոքր զրոյական էներգիան հավասար է \frac{1}{2} \hbar  \omega, մինչդեռ դասական տեսության համաձայն այդ էներգիան հավասար է զրոյի։ Զրայական էներգիան կարելի է փոքրացնել՝ փոփոխելով միայն սեփական \omega հաճախականությունը։ Զրայական էներգիայով օժտված են բոլոր ֆիզիկական համակարգերը։ Մասնավորապես, ատոմի ներքին շարժման զրոյական էներգիան կարելի է համարել ատոմի էլեկտրոնների կինետիկ էներգիան ամենացածր էներգետիկ վիճակում։ Այդ զրոյական էներգիան էլ հենց այն գործոնն է, որն ապահովում է ատոմի կայունությունը՝ հակակշռելով էլեկտրաստատիկ ձգողական ուժերը էլեկտրոնների և միջուկի միջև։ Զրոյական էներգիայի հասկացությունը հանդիպում է նաև դաշտի քվանտայիև տեսությունում և բնորոշում է քվանտային վակուումի՝ տվյալ դաշտի այն վիճակի էներգիան, որում բացակայում են այդ դաշտի քվանտները։

Կատեգորիա:Քվանտային մեխանիկա
Եղբորոսին

**Եղբորոսին** (), առէջագլխիկ, խոլորձազգիների ընտանիքի կոճղարմատավոր բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 14, Հայաստանում՝ 5 տեսակ՝ 
*Եղբորոսին կարմիր (Cephalanthera rubra), 
*Եղբորոսին քրդական (Cephalanthera curdica), 
*Եղբորոսին երկարատերեվ (Cephalanthera longifolia), 
*Եղբորոսին դամասոնյան (Cephalanthera damasonium), 
*Եղբորոսին կովկասյան (Cephalanthera caucasica)։ 
Հանդիպում է Արագածոտնի, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Սյունիքի և այլ մարզերում։ Աճում է նախալեռնային և լեռնային գոտիներում (700-2000 մ բւսրձրություններում), ասեղնատերև, և խառնանտառներում, խճահողերում, կրաքարոտ վայրերում և այլն։ Բարձրությունը 15-60 սմ է։ Տերևները խոշոր են, նստադիր, հերթադիր, լայն-նշտարաձև կամ էլիպսաձև։ Ծաղկաբույլը հասկանման է, ծաղիկները՝ սպիտակ, դեղնավուն կամ վարդագույն։ Ծաղկում է մայիս-հուլիսին։ Պտուղը տուփիկ է։ Կովկասյան եղբորոսին ՀՀ բնաշխարհիկ է։ Դամասոնյան եղբորոսին (հանդիպում է Տավուշի և Սյունիքի մարզերի միջին և ստորին լեռնային գոտիների հաճարենու, բոխու և կաղնու անտառներում), կարմիր եղբորոսին (հանդիպում է Արագածոտնի, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Սյունիքի մարզերի նախալեռնային և լեռնային գոտիներում, խճոտ ու կրաքարերի առաջացման վայրերում) և քրդական եղբորոսին (հանդիպում է միայն Սյունիքի մարզի ստորին և միջին լեռնային գոտիներում, խճոտ ու կրաքարերի առաջացման վայրերում) տեսակները գրանցված են ՀՀ Կարմիր գրքում։ Գեղազարդիչ է։

Կատեգորիա:Խոլորձազգիներ
Մուրծա

250px|մինի|Մուրծա
**Մուրծի** (), ծածանաձկների ընտանիքի ձուկ։

## Կենսաբանական տարածումը
Հայաստանի հանրապետությունում հազվադեպ հանդիպում է Արաքս, Ախուրյան, Մեծամոր, Հրազդան, Արփա, Որոտան գետերում։ Հիմնականում բնակվում է արագահոս ու քարքարոտ հատակ ունեցող ջրերում՝ սակավաթիվ առանձնյակներից կազմված վտառներով։ Վարում է մերձհատակային կենսաձև։

## Բազմացումը
Սեռահասուն է դառնում 2-4 տարեկանում։ Բազմանում է ապրիլ-հունիսին։ Ձվադրում է բաժիններով, 1 տարվա ընթացքում՝ 2-3 անգամ։ Բեղունությունը կարող է հասնել 30 հզ և ավելի ձկնկիթի, որը նարնջագույն է կամ դեղնավուն, խոշոր, տրամագիծը՝ 1,3 մետր։ Սնվում է միջատներով ու նրանց թրթուրներով, որդերով, խեցգետնակերպներով, փափկամարմիններով, ջրային բույսերով, սերմերով։

## Մարմնի կառուցվածքը
Միջին չափի ձուկ է։ Մարմինը գլանաձև է, երկարությունը՝ 25-30 (երբեմն՝ մինչև 40 և ավելի) սմ, զանգվածը՝ մինչև 1 կգ և ավելի։ Մեջքը (ծոծրակից մինչև մեջքային լողակը) մի փոքր ուռուցիկ է։ Բերանը ստորին է՝ կիսալուսնաձև կտրվածքով։ Շրթունքները լավ են զարգացած, ստորինը եռաբլթակ է, որով տարբերվում է Հայաստանի մյուս բեղլուներից։ Բերանի անկյուններում և վերին շրթունքի վրա կան մեկական զույգ կարճ բեղիկներ։ Թեփուկները մանր են, կողագծում՝ 89-107 հատ։ Պոչային լողակը մկրատաձև է։ Մեջքային լողակում կա 11 ճառագայթ, հետնալողակում՝ 8։ Մեջքային լողակի վերջին չճյուղավորված ճառագայթը հաստացած է և կրում է մանր ատամիկներ։ Ալանային ատամները եռաշարք են։ Մեջքը սև է կամ սևագորշ։ Խոշոր առանձնյակների կողքերը մուգ մոխրագույն են, կանաչամոխրագույն կամ դեղնամոխրագույն՝ ոսկեգույն նրբերանգով։ Երիտասարդ առանձնյակների կողքերին կան համեմատաբար խոշոր և անկանոն տեղաբաշխված մուգ պտեր։ Փորիկը սպիտակ է կամ դեղնավուն, լողակները՝ մոխրագույն։ Աչքի ծիածանաթաղանթը ոսկեգույն է։ Ունի համային բարձր հատկանիշներ և համեմատաբար խոշոր չափեր, սակայն փոքրաքանակության պատճառով արդյունաբերական նշանակություն չունի։ Սիրողական ձկնորսության ցանկալի օբյեկտ է։

Կատեգորիա:Ծածանակերպեր
Մոնկադա ի Ռեշակ

**Մոնկադա ի Ռեշակ** (, ), քաղաք և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, մտնում է Բարսելոնա նահանգի, ինչպես նաև Կատալոնիա ինքնավար մարզի մեջ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Վալես Ակսիդենթալ շրջանում։ Տարածքը՝ 23.34 կմ²։ Բնակաչությունը 33654 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։

## Քույր քաղաքներ
* Իագլես, Իսպանիա

## Բնակչություն

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական էջ
* Informació de la Generalitat de Catalunya 
* Informació de l'Institut d'Estadística de Catalunya
* Web oficial del Club d'Atletisme de Montcada i Reixac
* Web sobre espeleologia urbana a Montcada i Reixac 
*Montcada i Reixac city council

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Ուղտափուշ

**Ուղտափուշ** (), արաք, բակլազգիների ընտանիքի (թիթեռնածաղկավորների ենթաընտանիքի) բազմամյա խոտաբույսերի կամ կիսաթփերի ցեղ։ Հայտնի է 8 տեսակ։

## Հայաստանում
Հայաստանում՝ 2 տեսակ

* Ուղտափուշ սովորական (* Alhagi pseudoalhagi*)
* Ուղտափուշ պարսկական (*Alhagi persarum*)

Տարածված է Սյունիքի, Արմավիրի, Արարատի, Վայոց ձորի, Գեղարքունիքի, Լոռու, Շիրակի և այլ մարզերի ստորին, երբեմն՝ միջին լեռնային, գոտիներում։ Աճում է կիսանապատներում, անմշակ հողերում, աղուտներում, մշակովի ցանքերում՝ որպես չարորակ մոլախոտ։

## Կենսաբանական նկարագիր
thumb|left|Ծաղիկը
Արմատային համակարգը հզոր է (առանցքային արմատը կարող է հողի մեջ խորանալ մինչև 18-20 մ)։ Ցողունն ակոսավոր է, ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ 30-90 սմ։ Ամբողջ բույսը պատված է բզանման փշերով, որոնք ամռան վերջին փայտանում են։

Տերևները պարզ են, երկարավուն, հերթադիր, նշատարձև կամ օվալաձև։ Ծաղիկները կարմիր են կամ վարդագույն՝ նստած տերևակոթունների փշերի վրա։ Ծաղկում է հունիսի սկզբին։

Պտուղը համրիչանման չբացվող ունդ է։ Սերմերը (4-5 հատ) երիկամաձև են, մուգ դարչնագույն, հարթ, փայլուն, կամ փայլատ մակերեսով։

Արմատների վրա եղած աճման բողբոջներից 20-ից մինչև 50 սմ խորության վրա առաջանում  են հորիզոնական ծլարմատները, որոնք  թեքվում և ուղահայաց ուղղություն են ընդունում։ Սակայն, հատկապես վերգետնյա օրգանները մեծ մասամբ առաջանում են ծնկաձև ծռված տեղում կազմավորված բողբոջներից (հիմնականում վերգետնյա օրգանները առաջացնող ծլարմատների հողի մակերեսին շատ մոտ են գտնվում)։ Նրանց մի մասը նույնիսկ դուրս է գալիս հողի մակերես և մահանում։ Վեգետացիայի վերջում՝ աշնանը․ բոլոր ցողունները մահանում են, սակայն հաջորդ տարվա գարնանը արմատավզիկի պտղաբերվող բողբողջներից նորից վերաճ են տալիս։ Սերմերը շատ վատ են ծլում։ Խոնավասեր, բայց խիստ չորադիմացկուն բույս է։

## Տարածում
Տարածված է Հարավային Եվրոպայում, Ռուսաստանում և Արևմտյան Սիբիրում, Ղազախստանում, Կենտրոնական Ասիայում, Կովկասում։

Աճում է չոր տափաստաններում, կավահողերում, անապատներում, գետաբերաննեում, ջրանցքերում։

## Քիմիական կազմ
Ուղտափուշ պարսկականն արտադրում է հատիկների ձևով չորացող սոսնձանման շաքարային հեղուկ (մանանա)։
Ուղտափուշը պարունակում է ալկալոիդներ, աղաղանյութեր, սապոնիններ, վիտամիններ C, K և այլն։

## Կիրառություն
Պատրաստուկները ժողովրդական բժշկության մեջ օգտագործվում են որպես լեղամուղ, ջերմիջեցնող միջոց։ Մեղրատու և կերային (ուտում են ուղտերն ու ավանակները) բույս է։

Թուրմերը, եփուկները, կամ թարմ հյութը օգտագործում են ստամոքսի, աղիքային հիվանդությունների, հիմնականում՝ քրոնիկ փորլուծության և դիզենտերիայի բուժման նպատակով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Jepson Manual Treatment
* LegumeWeb
* Al-'Āqūl  

Կատեգորիա:Բակլազգիներ
Գևորգ Զուբյան

**Գևորգ Դավթի Զուբյան ** (), հայ խորհրդային աշխարհագրագետ-օդերևութաբան։ Աշխարհագրական գիտությունների դոկտոր (1956), պրոֆեսոր (1965), Հայկական ԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1970)։

## Կենսագրություն
Գևորգ Զուբյանը ծնվել է 1912 թվականին Երևանում։ 1937 թվականին ավարտել է Մոսկվայի հիդրոօդերևութաբանական ինստիտուտը։ 1964-1977 թվականներին եղել է Երևանի պետական համալսարանի ֆիզիկական աշխարհագրության ամբիոնի վարիչ։ Գիտական հետազոտությունները վերաբերում են մթնոլորտային ճակատների տարածական կառուցվածքին, հիմնական տիպերին, ոչ պարբերական փոփոխություններին։ Մշակել է մթնոլորտային ճակատների մի շարք նոր մոդելներ, ստացել ցիկլոնների և անտիցիկլոնների ճակատային կառուցվածքի նոր համակարգեր։ Զուբյանի որոշ աշխատություններ թարգմանվել և տպագրվել են Բուլղարիայում, Կանադայում, Չինաստանում, ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում։

## Երկեր
* Синоптико-аэрологическое исследование атмосферных фронтов, Г. Д. Зубян, Л., Гидрометеоизда, 1955, 120 с. 
* Синоптико-аэрологическое исследование верхней тропосферы и нижней стратосферы / Г. Д. Зубян, ГУ Гидрометеорологической службы при сов. мин. СССР, Центральный ин-т прогнозов. Москва: Гидрометеоиздат. Московское отд-ние, 1961.
* Օդերևութաբանություն։ Ուսումնական ձեռնարկ, Ալեքսանդրյան Գևորգ Արշավիրի, Զուբյան Գևորգ Դավթի, Երևան, Հայպետուսհրատ, 1962։
* Հայաստանի մթնոլորտի մասին։ (Հետազոտության մի քանի արդյունքներ), Զուբյան, Գևորգ Դավթի, Երևանի պետական համալսարան, Երևան, ԵՊՀ, 1969։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աշխարհագրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ օդերևութաբաններ
Վլադիմիր Շչերբիցկի

**Վլադիմիր Վասիլևիչ Շչերբիցկի** (, , ), ուկրաինացի խորհրդային կուսակցական գործիչ, ԽՄԿԿ անդամ (1941), ՈւԽՍՀ ԿԿ կենտկոմի առաջին քարտուղար (1972-1989)։

1941 թվականին ավարտել է Դնեպրոպետրովսկի քիմիա-տեխնոլոգիական ինստիտուտը։ 1934-1935 թվականներին կատարել է կոմերիտական աշխատանքներ։ 1941-1945 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում, մասնակցել Գերմանա-խորհրդային պատերազմին։ 1946 թվականից ինժեներատեխնիկական պաշտոններ է վարել, իսկ 1948-1952 թվականներին՝ կուսակցական աշխատանքներ է կատարել Դնեպրոձերժինսկում, 1952-1954 թվականներին՝ ՈւԿԿ Դնեպրոձերժինսկի քաղկոմի առաջին քարտուղար։ 1954-1955 թվականներին եղել է Դնեպրոպետրովսկի մարզկոմի երկրորդ, 1955-1957 թվականներին և 1963-1965 թվականներին՝ առաջին քարտուղար, 1957-1961 թվականներ֊ին՝ ՈւԿԿ ԿԿ-ի քարտուղար, 1961-1963 թվականներին և 1965-1972 թվականներին՝ ՈւԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի նախագահ։ 1972-1989 թթ․ եղել է ՈւԿԿ ԿԿ-ի առաջին քարտուղարը։ 1956-1961 թվականներին հանդիսացել է  ԽՄԿԿ ԿՎՀ, 1961-1989 թվականներին՝ ԽՄԿԿ ԿԿ անդամ։ 1961-1963 և 1965-1966 թվականներին՝ ԽՄԿԿ ԿԿ նախագահության անդամության թեկնածու, 1971-1989 թվականներին՝ քաղբյուրոյի անդամ։ Պարգևատրվել է Լենինի 6 և «Հոկտեմբերյան հեղափոխության» շքանշաններով։

Շչերբիցկիի կառավարման տարիները բնութագրվել են վերակենտրոնացման և այլակարծության ճնշման ընդլայնված քաղաքականությամբ, որոնք ուղեկցվում էին ուկրաինական մշակույթի վրա ռուսականցման քաղաքականության ուժեղացումով։ Շչերբիցկիի գլխավորությամբ Ուկրաինական ԽՍՀ-ում իրականացվել են մտավորականության զանգվածային ձերբակալություններ և ճնշումներ։ Ըստ որոշ դիտարկումների, Շչերբիցկիի իշխանությունը եղել է ամենից կոռումպացվածը միութենական հանրապետությունների մեջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Թոքաբորբից մահացածներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 19-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 21-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 26-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 27-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 11-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 8-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքական գործիչներ
Եզնարգել

**Եզնարգել** (), արորկալ, բակլազգիների (թիթեռնածաղկավորներ) ընտանիքի միամյա, բազմամյա խոտաբույսերի կամ կիսաթփերի ցեղ։ Հայտնի է 70-75, ՀՀ-ում՝ 3 տեսակ՝ փոքր *եզնարգե* (Ononis pusilla), *վարելահողային եզնարգե* (Ononis arvensis), *վաղեմի եզնարգել* (Ononis antiquorum)։ Տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում։ Աճում է չոր, քարքարոտ լանջերին, տափաստաններում, մարգագետիններում, անտառներում և այլն։ Ցողունը կանգուն է, բարձր.՝ 20- 80 սմ՝ փշոտ ճյուղերով կամ առանց փշերի՝ պատված սպիտակ և գեղձային մազիկներով։ Արմատը արտաքինից սպիտակ է, կտրվածքում՝ գորշ դեղնավուն, յուրահատուկ հոտով, դառը համով։ Ծաղկում է ամռան ամիսներին, պտղակալում՝ օգոստոսից մինչև ուշ աշուն։ Բույսը լուսասեր է, պահանջկոտ խոնավության նկատմամբ, լավ աճում է կրային, սև և ջրաբերուկային հողերում։ Պտղակալում է կանոնավոր, ցրտադիմացկուն է։ Դեռևս Դիոսկորիդը իր ժամանակին նկատել է, որ բույսը հաճույքով ուտում են միայն ավանակները․ այստեղից էլ վերջինիս անունը՝ օնոնիս, որը ծագել է հունական օնոս՝ ավանակ բառից։
250px|մինի|աջից|Եզնարգել

## Արտաքին տեսք
Տերևները եռաբաժան են կամ պարզ, սղոցաեզր։ Ծաղկաբույլը ողկուզանման է, ծաղիկները՝ վարդագույն, դեղին, հազվադեպ՝ սպիտակավուն։ Ծաղկում է հունիս-սեպտեմբերին։ 
## Եզնարգելը բյշկության մեջ
Դեղաբույս է. պարունակում է գլիկոզիդներ, աղաղանյութեր, եթերայուղեր, սապոնիններ։ Արմատների եփուկն ու ջրաթուրմն օգտագործում են որպես միզամուղ, քրտնաբեր, արյունահոսությունը դադարեցնող միջոց։ Որոշ տեսակների տերևներից ու ցողուններից ստանում են դեղին և կանաչ ներկեր։ Մեղրատու է։

## Բուժական նշանակություն
Բուժման նպատակով հիմնականում օգտագործում են արմատը, որը մթերում են սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին, հանում են բահով, մաքրում հողը, և հեռացնում վերգետնյա մասը, լվանում սառը ջրով և չորացնում լավ քամհարվող տեղում, կախված վիճակում կամ չորանոցում՝ 40—50 С° պայմաններում։ Աճին չվնասելու համար պտղակալված բույսերը թողնում են։ Եզներգելը ճողովրդական բժշկության մեջ հայտնի է որպես քրտնամուղ, ինչպես նաև ամոքող միջոց՝ գլխացավերի, մարմնի ջարդվածության, ռևմատիզմի, մաշկային խրոնիկական ցանավորումների, ջրգողության, միզուղիների բորբուքումների և դրանց քարային ախտահարումների ժամանակ։ Ամիրդովլաթ Ամասյացին «շիրիշ» անվան տակ բույսի արմատի կեղևի և գինու խառնուրդը ներքին ընդունման ձևով առաջարկել է որպես միզամուղ «քարը ցրող և պեղծ խոցերը լավացնող» միջոց՝ միաժամանակ նշելով արմատի օգտակարությունը ջրով կամ քացախով՝ ատամնացավի ժամանակ։ Դեղաբույսի բուժական հատկանիշները գիտականորեն հիմնավորվել են Բ․ Ե․ Վոտչալի կլինիկայում։ Այսպես, 2—3 շաբաթ տևողությամբ ոգեթուրմի կիրառումից թութքով հիվանդների մոտ տեղի է ունեցել սուբյեկտիվ վիճակի լավացում, բուժման 7—10–րդ օրերից վերացել են ցավերը և սեղմման զգացումը ուղիղ աղիքի շրջանում, փոքրացել ու փափկել են թութքային հանգույցները, դադարել արյունահոսությունը, կանոնավորվել աղիների գործունեությունը։ Եզնարգելի ինչպես արմատի եփուկի, այնպես էլ ոգեթուրմի կիրառումը լավ արդյունք է տվել թութքի հողի վրա առաջ եկած հետանցքային քորի ժամանակ։ Դեղամիջոցների կիրառումը դրականապես է անդրադարձել է նաև ախորժակի վրա, իսկ մյուս կողմից, վերացել են փորի շրջանի ցավերը և բքնածությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բակլազգիներ
Արխենտոնա

**Արխենտոնա**() , քաղաք և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, գտնվում է Բարսելոնա պրովինցիայում՝ Կատալոնիա ինքնավար համայքնի կազմում։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Մարեսմ շրջանի կազմում։ Տարածքը կազմում է 25,40 կմ²։ Բնակչությունը՝ 11718 մարդ (ըստ 2010 թվականի)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ayuntamiento de Argentona
* Información de la ''Generalitat de Catalunya'' 
* Museu del Cantir de Argentona
* Patrimonio monumental de Argentona
* Página web de la Garrinada, la Fiesta Mayor de los jóvenes

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Ֆումարոլ

մինի|Ֆորպիկդ հրաբխից դուրս եկող ֆումարոլ
**Ֆումարոլ** ( - հրաբխի ծխացող ճեղք,  - ծուխ), փոքր ճեղքեր և ճեղքվածքներ, որոնցով բարձրանում են մագմայից (առաջնային ֆումարոլ) և դեռևս չսառած լավային հոսքերից ու պիրոկլաստիկ նստվածքներից (երկրորդային ֆումարոլ) անջատվող տաք գազերը։

Ֆումարոլները հանդիպում են հրաբխի խառնարանում, լանջերին և ստորոտին։ Ֆումարոլից գազի անջատումը հաճախ ընթանում է ճնշման ազդեցությամբ և ուղեկցվում աղմուկով։

## Տես նաև
Ջրաբուխ

Կատեգորիա:Հրաբուխներ
Կատեգորիա:Հրաբխագիտություն
Ցաքի

**Ցաքի, ժանտափուշ, փշենի, շապան** (), դժնիկազգիների ընտանիքի բույսերի ցեղ։

Հայտնի է 8, Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ ցաքի փշոտ (*P. spina- christi*)։

## Տարածում
Տարածված է Կովկասում, արևմտյան Եվրոպայում, Միջերկրական ծովի ափերին, Փոքր Ասիայում, Իրանում, Ղրիմի հարավային ափերին, Ասիայի միջին և արևմտյան մասերում։ Հանդիպում է Արագածոտնի, Տավուշի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերի ստորին, հազվադեպ՝ միջին լեռնային գոտիներում (800-1200, հազվադեպ՝ 1500 մ բարձրություններում)։ Աճում է չոր, քարքարոտ, լավ լուսավորված թեքությունների վրա, ստեղծում անանցանելի թփուտներ։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|Ծաղիկները
Առատ ճյուղավորվող, փշոտ թուփ է, բարձրությունը՝ մինչև 3 մ։ Տերևները հերթադիր են, կլորավուն, ձվաձև, կաշեկերպ, փայլուն, կարճ տերևակոթուններով, բութ կամ թեթևակի սրածայր, 2-4 սմ երկարությամբ և 103-3 սմ լայնությամբ, երբեմն ամբողջաեզր, մոխրականաչավուն, մերկ, փայլուն, ներքևից ավելի բաց գույնի։ Ծաղկաբույլը տերևանութային է, ողկուզանման, ծաղիկները՝ երկսեռ, մանր, աստղանման, դեղնականաչավուն։

Ծաղկում է մայիս-հունիսին։ Պտուղը չոր կաշենման է, պարունակում է 3 սերմ։ Սերմը ուռուցիկ է՝ 1,3-ից մինչև 2,8 սմ տրամագծով, հարդադեղնավունից մինչև կարմրադարչնագույն։

## Քիմիական կազմ
Երիտասարդ ճյուղերը և պտուղները պարունակում են ալկալոիդներ, տերևները՝ E խմբի վիտամիններ, պտուղները, կեղևը և երիտասարդ ճյուղերը՝ աղաղանյութեր։ Պտուղները և կեղևը պարունակում են դաբաղանյութեր, իսկ տերևները՝ 167 մգ/% վիտամին C։ Արմատների և տերևների պատրաստուկները միզամուղ են։

## Նշանակություն
Ցաքի օգտագործում են անանցանելի, փշապատ ցանկապատներ ստեղծելու համար։ Ժողովրդական բժշկության մեջ կեղևը և տերևներն օգտագործվում են վերքերը կապելու, փաթաթելու համար։

## Տաքսոնոմիա

### Հոմանիշներ
* 

### Տեսակներ
* 
* 
* 
* 
* 

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Դժնիկազգիներ
Վլադիմիր Շչուկո

**Վլադիմիր Ալեքսեևիչ Շչուկո** (, ), խորհրդային ճարտարապետ և բեմանկարիչ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Պետերբուրգի Գեղարվեստի ակադեմիայում (1896-1904) Լ․ Ն․ Բենուայի մոտ։ 1911 թվականից ճարտարապետության ակադեմիկոս։ Շչուկոյի լավագույն ստեղծագործություններին բնորոշ է դասական ճարտարապետության սկզբունքների ստեղծագործաբար կիրառումն ու պարզ լակոնիկ ձևերի որոնումը հասարակական շենքերի նոր տիպերի և նոր տեխնիկայի հետ օրգանապես շաղկապումը։ Մինչև հեղափոխությունը կառուցել է Լենինգրադի Կիրովի պողոտայի № 63-65 տները (1908-1911), ռուսական տաղավարը Հռոմի Միջազգային ցուցահանդեսում (1911)։ Վլադիմիր Գելֆրեյխի հետ խորհրդային շրջանում ստեղծած խոշոր գործերից են Սմոլնու մուտքը (1923-1925) Լենինգրադում, Մ․ Գորկու անվան դրամատիկական թատրոնը Դոնի Ռոստովում (1930-1935), Վ․ Ի․ Լենինի անվան ԽՍՀՄ գրադարանի նոր շենքը (1928-1940), Քարե մեծ կամուրջը (1936-1938, Մ․ Ա․ Մինկուսի մասնակցությամբ), Համամիութենական գյուղատնտեսական ցուցահանդեսի գլխավոր տաղավարը (1939) Մոսկվայում, Աբխազական ԻԽՍՀ Կառավարական տունը (1932-1939) Սուխումում։ Ստեղծել է դեկորների և հագուստների ձևավորման էսքիզներ Պետերբուրգի «Հինավուրց թատրոնի» (1907), Լենինգրադի թատրոնների (1919-1932), Մոսկվայի Փոքր թատրոնի «Բորիս Գոդունով» ներկայացման (1937) համար, ինչպես և բարձրարվեստ գծանկարներ ու ջրաներկ գործեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1878 ծնունդներ
Կատեգորիա:1939 ծնունդներ
Կատեգորիա:Գեղարվեստի կայսերական ակադեմիայի ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 5 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունվարի 18 մահեր
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուս բեմանկարիչներ
Կատեգորիա:Ռուս ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներ
Բադալոնա

**Բադալոնա** (), քաղաք և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, մտնում է Բարսելոնա նահանգի, ինչպես նաև Կատալոնիա ինքնավար մարզի մեջ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Բարսելոնես թաղամասում։ Տարածքը՝ 20,95 կմ²։ Բնակչությունը՝ 218886 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։ Հեռավորությունը վարչական կենտրոնից՝ 10 կմ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Կուղբեր

**Կուղբեր** () կաթնասունների դասի կրծողների կարգին պատկանող ցեղ է։ Ներկայիս կուղբանմանների (Castoridae Hemprich, 1820) ընտանիքին պատկանող միակ ցեղը։

Բաժանվում է երկու տեսակների՝ սովորական կուղբ (*Castor fiber*), որը բնակվում է Ատլանտիկական ափերից մինչև Մերձբայկալ և Մոնղոլիա ընկած տարածքներում, և կանադական կուղբ (*Castor canadensis*), որի արեալը համընկնում է Հյուսիսային Ամերիկայի տարածքի հետ։ Որոշ բնագետներ կանադական կուղբին համարում են սովորական կուղբի ենթատեսակ, սակայն այս տեսակետին հակասում է քրոմոսոմների տարբեր հավաքակազմ ունենալու փաստը (48 քրոմոսոմ ունի սովորականը, իսկ 40՝ կանադականը)։ Ժամանակակից դասակարգմանը համաձայն սովորական կուղբն ունի 8 ենթատեսակ։

## Սնունդը և վարքը
250px|մինի|ձախից|Կուղբերի կողմից կրծված ծառը
Կուղբերը սնվում են ծառերի կեղևներով և երիտասարդ ճյուղերով, և այդ նպատակով տապալում են ծառերը գետնին՝ կրծելով նրանց բունը։

## Շինվածքները
Կուղբերը բնակեցնում են անտառային հանդարտ գետերի, վտակների և լճերի ափերը։ Նրանք ծառերից կառուցում են արհեստական լճեր, այդպիսով բարձրացնելով ջրի մակարդակը։ Կուղբերը կառուցում են երկու տեսակի բույներ՝ գետնափոր և մակերևույթային։ Մակերևույթի վրա գտնվող բույները լողացող կղզյակներ են, որոնք ունեն 1-3 մետր բարձրություն և մինչև 10 մետր տրամագիծ։ Այդ կառույցներում նրանք քնում են, պահում ձմեռային պաշարները և թաքնվում գիշատիչներից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Давлетов И.З.* Экология бобра в урбанизированном ландшафте. — Киров, 2005. — 116 с. 
* *Данилов П.И., Каньшиев В.Я., Федоров Ф.В.* Речные бобры Европейского севера России. — М.։ Наука, 2007. — 197 с.

Կատեգորիա:Կրծողներ
Թուդխալիա (այլ կիրառումներ)

**Թուդխալիա** կամ **Թուդհալիա**, թագավորներ Խեթական պետությունում.
* Թուդխալիա I, Լաբարնա, խեթական պետության հիմնադիրը, գահակալել է մ.թ.ա. 18-րդ դարում
* Թուդխալիա II (մ.թ.ա. մոտ 15-րդ դար)։ Պատերազմել է Հայասայի հետ
* Թուդխալիա III (այլ հաշվումով՝ Թուդխալիա IV (մ.թ.ա. 13 դար))։ Նրա օրոք Հյուսիսային Ասորիքը և Փոքր Ասիայի արևմտյան մասի շատ երկրներ գտնվում էին Խեթական պետության կազմում։ Թուդխալիա III գահակալման վերջին տարիներին թագավորում էր որդու՝ Արնուվանդա 3-ի հետ։

Կատեգորիա:Խեթական թագավորություն
Սի Ջեյ Ռայթ

**Քրիստոֆեր Ռոբերտսոն** (), ավելի լավ ճանաչված է իր բեմական կեղծանուն **Սի Ջեյ Ռայթով**, ամերիկացի պոռնոգրաֆիկ դերասան ու ռեժիսոր է, ում պատկանում է CJ Wright Productions ընկերությունը. Հայտնի է որպես "King of BBW" (BBW-ի արքա), 2009 թվականին նա հաղթել է մրցանակ Urban X Award-ի Best Male Performer in a BBW Movie կատեգորիայում, և XRCO Award մրցանակ New Stud կատեգորիայում.

## Պարգևներն ու նոմինացյաները
**[[XRCO Award]]s**

**[[Urban X Award]]s**

**[[AVN Award]]s**

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ
Գերագույն դատարան

մինի
**Գերագույն դատարան**, պետության բարձրագույն դատական մարմին։ Որպես առաջին ատյանի դատարան, քննում է բացառիկ կարևորության քաղաքացիական և քրեական գործեր (օրինակ, բարձրագույն պաշտոնատար անձանց կատարած հանցագործությունների և առավել վտանգավոր հանցագործությունների վերաբերյալ գործեր)։ Որոշ պետություններում Գերագույն դատարանները քննում են նահանգների, երկրամասերի, կանտոնների միջև առաջացած վեճերը։ Դատական հսկողության կարգով ստուգում է մնացած դատարանների վճիռների և որոշումների օրինականությունն ու հիմնավորվածությունը։ Որոշ պետություններում (օրինակ՝ ԱՄՆ) ունի օրենքների մեկնաբանման իրավունք։

Կատեգորիա:Գերագույն դատարաններ
Կատեգորիա:Դատական համակարգ
Կատեգորիա:Սահմանադրական իրավունք
Դավիթ Հակոբյան (քաղաքական գործիչ)

**Դավիթ Սուրենի Հակոբյան** (, 2014, Երևան), հայ քաղաքական գործիչ։

## Կենսագրություն
1966 թվականին ավարտել է Բերդի միջնակարգ դպրոցը, 1973 թվականին՝ Մխիթար Հերացու անվան Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը՝ բժիշկ-թերապևտի մասնագիտությամբ։ 1973-1976 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ Առողջապահության մինիստրությանն առընթեր 4-րդ վարչությունում որպես բժիշկ-օրդինատոր։ 1976-1978 թվականներին ծառայել է Խորհրդային բանակում։

1997 թվականին հիմնադրել և մինչև մահ գլխավորել է Հայաստանի Մարքսիստական կուսակցությունը։ 1978 թվականից աշխատել է Երևանի թիվ 12 պոլիկնիկայում՝ թերապևտիկ բաժնի վարիչ։

Վերջին անգամ ընտրություններին մասնակցել է 2012 թվականին՝ գրանցվելով պատգամավորության մեծամասնական թեկնածու, 41-րդ ընտրատարածքում։ Ընտրությունների արդյունքում հավաքել է 2372 ձայն և զբաղեցրել է վերջին՝ չորրորդ, տեղը։

2007 թվականի ՀՀ Ազգային ժողովի 4-րդ գումարման ընտրությունների ժամանակ, Հակոբյանը առաջադրվել էր կրկին 41-րդ ընտրատարածքում։ Նրա միակ մրցակիցը Հակոբ Հակոբյանն էր։ Ընտրության արդյունքներով Դավիթ Հակոբյանը հավաքել էր 7 638 ձայն, իսկ նրա մրցակիցը՝ 21 553։

## Մահը
2014 թվականի մարտին Հակոբյանը սրտի կաթված էր ստացել և համապատասխան բուժում էր ստացել Ակադեմիկոս Լևոն Հովհաննիսյանի անվան Սրտաբանության գիտահետազոտական ինստիտուտում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Բերդ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայաստանի մարքսիստական կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:1950 ծնունդներ
Կատեգորիա:2014 մահեր
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ թերապևտներ
Կատեգորիա:Սրտի կաթվածից մահացածներ
Օդերբերգ

**Օդերբերգ** (), քաղաք Գերմանիայում՝ Բրանդենբուրգի տարածքում։

thumb|left|Ռատուշա
thumb|left|Եկեղեցի
Մտնում է Բարնիմ շրջանի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 2160 մարդ (2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալներով)։ Տարածքը կազմում է 35,31 կմ2։ Պաշտոնական կոդը՝ 12060176։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Գերմանիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Պալացցո Գրիմանի

**Պալացցո Գրիմանի** (), պալատ Վենետիկում՝ *Rio di San Luca* գետի վրա։ Կառուցվել է Ռենեսսանսի դարաշրջանում, ներկայիս տեսքը առնչվում է 1556-1575-ական թվականներին։

Սկզբնապես կառուցվել է Անտոնիո Գրիմանի դուքսի համար։ Նրա մահից հետո 1532-1569 թվականներին վերակառուցվել է դուքսի ժառանգների՝ Բիտտոր Գրմանիի և Ջիովաննի Գրիմանիի կողմից։ Այնուհետև վերջինիս պատվերը կատարում է Միքել Սանմիկելին։ Պալատը վերջնականապես կառուցվեց 1575 թվականին Ջիովաննի Ռուսկոնիի կողմից։ Դռնային համակարգը մշակվել է Ալեսսանդրո Վիտտորիի կողմից։

Պալատը կազմված է երեք մասերից և հետին փոքր բակից։ Պալատի ճակատային հատվածը զարդարված է բազմագույն մարմարով։

Ներքին հարդարանքը «Պսիքեի սրահ» է՝ զարդարված Ֆրանչեսկո Մենցոկկիի, Կամիլիո Մատովանոյի և Ֆրանչեսկո Սալվիատիի որմնանկարներով։ Ինչպես նաև պալատի նախագծման մեջ իրենց դերն են ունեցել Թադեո Ցուկկարոն և Ջիովաննի դա Ուդինեն։

Այժմ շինության մեջ գործում է վենետիկյան վերաքննիչ դատարանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վենետիկի պալատներ
Սկյուռ Դուգլասի

**Սկյուռ Դուգլասի** () կրծողների
ընտանիքի կարմիր սկյուռների ցեղին պատկանող տեսակ։ Տեսակային անվանումը ստացել է շոտլանդացի գիտնական Դեյվիդ Դուգլասի (1799-1834 թվականներ) պատվին։

## Նկարագիրը
Հասուն առանձնյակները հասնում են 27-34.8 սմ երկարության, իսկ պոչի երկարությունը կազմում է 10.2-15.8 մմ, ստորին վերջույթներինը՝ 4.1-5.5 սմ, քաշը կազմում է 141-312 գ։ Մարմնի մակերևույթն ունի կարմրաշագանակագույնից մինչև մոխրագույն երանգ։ Ձմեռային մորթին ավելի մոխրագույն է։ Որովայնը նարնջագույն է։ Պոչը փափուկ է՝ ծայրին սև մազերի փնջով։ Մարմնի կողային մասերն ունեն սև գծեր, որոնք անհետանում են ձմեռային շրջանում։

## Տարածվածություն
Տեսակը տարածված է Կանադայում՝ Բրիտանական Կոլումբիա, ԱՄՆ-ում՝ Կալիֆորնիա, Նևադա, Օրեգոն, Վաշինգտոն։ Բնակվում է ծովի մակարդակից 3300 մ բարձրության վրա գտնվող փշատերևային անտառներում։

## Կենսակերպը
Ակտիվ են օրվա լուսային ժամերին, վարում են մենակյաց ապրելաձև։ Սննդացանկի բաղադրիչներն են՝ սերմեր, տերևներ, ընկույզներ, սնկեր, հատապտուղներ, ճյուղեր, երբեմն հատվածոտանիներ, ձվեր և ճտեր։ Ձմռանը հիմնականում օգտագործում են կուտակած պաշարները։

## Բազմացումը
Կենդանին սեռահասության է հասնում 8-9 ամսում։ Բեղմնավորումը տեղի է ունենում Հունվարից մինչև օգոստոսի կեսերը, հաճախ մարտից մայիս։ Էգերի մեծամասնությունը տարեկան մեկ սերունդ է տալիս։ Հղիությունը տևում է 36-40 օր, իսկ սերունդում կան 1-8 ձագեր, միջինում 4-6։ Ձագերը կշռում են 13-18 գ։ Աչքերը բացվում են 26-36 օրում։ Մինչև օգոստոս մնալով մայրական բնում՝ 6-9 շաբաթական հասակում նրանք լքում են բույնը։

## Ենթատեսակները
* *Tamiasciurus douglasii albolimbatus* — Allen, 1890 (Կալիֆորնիայի հարավային և կենտրոնական հատվածներում, Օրեգոնի կենտրոնական հատվածում)
* *Tamiasciurus douglasii douglasii* — Bachman, 1839 (Վաշինգտոնի արևմուտքում, Օրեգոնում և Կալիֆորնիայում)
* *Tamiasciurus douglasii mollipilosus* — Audubon & Bachman, 1841 (Վաշինգտոնի կենտրոնական հատվածում և Բրիտանական Կալիֆորնիայի հարավարևմուտքում)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Linzey, A.V. & NatureServe (Hammerson, G.) 2008. Tamiasciurus douglasii
* Mammalian Species PDF

Կատեգորիա:Սկյուռանմաններ
Կատեգորիա:Կրծողներ