Տերեփուկ

**Տերեփուկ** (), բարդածաղկավորների ընտանիքի միամյա և բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։

## Տարածում
մինի|ձախից|''C. nigra''
Հայտնի է տերեփուկի շուրջ 550 (ԽՍՀՄ-ում՝ 178) տեսակ՝ տարածված Եվրասիայում, արևադարձային Աֆրիկայում, Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայում, 1 տեսակ՝ Ավստրալիայում։ Տեսակներով առանձնապես հարուստ են միջերկրածովամերձյան և Առաջավոր Ասիայի երկրները։ ՀԽՍՀ-ում հանդիպում է տերեփուկի մոտ 30 տեսակ, կան էնդեմիկ տեսակներ՝ Սևանի և Երևանի։

Հայտնի է մոտ 550, Հայաստանում՝ 46 տեսակ։
Դրանցից 13-ը՝
*Տերեփուկ Թախտաջյանի (*Centaurea takhtajanii*),
*Տերեփուկ հայաստանյան (*Centaurea hajastana*),
*Տերեփուկ Շովիցի (*Centaurea szovitsianuen*),
*Տերեփուկ Ֆայ վուշի (*Centaurea fajvuschii*),
*Տերեփուկ Ալեքսանդրի (*Centaurea alexandri*),
*Տերեփուկ գեղեցիկ (*Centaurea bella*) և այլն, բնաշխարհիկ են։

Տարածված է Արագածոտնի, Շիրակի, Լոռու, Տավուշի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և այլ մարզերում (ստորինից մինչև վերին լեռն, գոտի)։ Աճում է չոր, քարքարոտ լանջերին, ժայռերի ծերպերում, աղուտներում, գետափերին, կաղնու և գիհու նոսրանտառներում։

## Ծագում
Տեսակների մեծամասնությունը ունի հարավ-եվրոպական ծագում։

## Կենսաբանական նկարագիր
Մինչև 60-80 սմ երկարությամբ, կանգուն, երբեմն պառկած ցողուններով, ամբողջաեզրից մինչև փետրաձև հատված տերևներով բույսեր են։ Ծաղկաբույլը (զամբյուղ) խոզանաձև ծաղկակալով է, բազմագույն (ծիրանի, վարդագույն, կապույտ, դեղին, սպիտակ)՝ խողովակաձև կամ ձագարաձև ծաղիկներով։ Եզրային ծաղիկներն անսեռ են և երբեմն ավելի խոշոր, քան միջինները։ Սերմիկները փուփուլիկներով են։

Ծաղկում է մայիս-օգոստոսին։ Պտուղը փուփոզիկով սերմիկ է։

## Քիմիական կազմ
Պարունակում է ալկալոիդներ, ածխաջրեր, աղաղանյութեր, թթուներ, ֆլավոնիդներ, կումարին, անտոցիան, սապոնին, վիտամին C և այլն։

## Նշանակություն և կիրառում
Տարածված դեկորատիվ խոտաբույս է։ Կան բազմաթիվ մեղրատու, ներկատու, մոլախոտային ձևեր։ Դեղագործության մեջ օգտագործվում են կապույտ տերեփուկի (*C․ cyanus*) ծաղիկները։

Պատրաստուկներն օգտագործում են որպես հակաուռուցքային, հակաբորբոքային, լեղամուղ միջոց, նաև երիկամային քրոնիկակա, նյարդային և այլ հիվանդությունների ժամանակ։ Որոշ տեսակներ պարունակում են ներկանյութեր (բուրդը ներկում են դեղին, գազարագույն, կապույտ)։ Գեղազարդիչ է և մեղրատու։

*Տերեփուկ Արփիին (*C. arpensis*) հազվագյուտ տեսակ է, հանդիպում է Արարատի (Վեդու և Վանևան գյուղի շրջակայք) ու Վայոց ձորի (Եղեգնաձորի շրջակայք) մարզերում (1100-1500 մ բարձրություններում), 
*Տերեփուկ հայաստանյանը (*C. hajastana*)՝ Շիրակի մարզում (1400-2000 մ բարձրություններում), 
*Տերեփուկ լեվզեյանմանը (*C. leuzeoides*)՝ Վայոց ձորի մարզում (Մարտիրոս գյուղի շրջակայքում, 1600-2000 մ բարձրություններում),
*Տերեփուկ ֆեոպապուսանմանը (C*. phaeopappoides*)՝ նույն մարզում (1300-2300 մ բարձրություններում) և այլն։ 
Այս տեսակները գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Դասակարգում
մինի|Centaurea uniflora
մինի|Centaurea nervosa
Հաշվում են 350-500 տեսակ։ Նրանցից մի քանիսը. 

* *[[Centaurea albonitens]]*
* *[[Centaurea americana]]* 
* *[[Centaurea aspera]]*
* *[[Centaurea atacamensis]]*
* *[[Centaurea ×aurata]]*
* *[[Centaurea calcitrapa]]*
* *[[Centaurea cineraria]]*
* *[[Centaurea collina]]*
* 
* 
* *[[Centaurea debeauxii]]*
* *[[Centaurea depressa]]*
* 
* 
* *[[Centaurea glaberrima]]*
* *[[Centaurea gymnocarpa]]*
* *[[Centaurea iberica]]*
* *[[Centaurea imperialis]]*
* *[[Centaurea immanuelis-loewii]]* 
* 
* 
* *[[Centaurea margaritalba]]* 
* *[[Centaurea melitensis]]*
* *[[Centaurea ×moncktonii]]*
* *[[Centaurea montana]]* 
* *[[Centaurea nigra]]*
* *[[Centaurea nigrescens]]*
* *[[Centaurea orientalis]]*
* *[[Centaurea pallescens]]*
* *[[Centaurea protogerberi]]*
* *[[Centaurea ragusina]]*
* *[[Centaurea rothrockii]]*
* *[[Centaurea rutifolia]]*
* *[[Centaurea ruthenica]]* 
* 
* 
* *[[Centaurea solstitialis]]*
* *[[Centaurea stoebe]]*
* *[[Centaurea sulphurea]]*
* *[[Centaurea transalpina]]*
* *[[Centaurea triumfettii]]*
* *[[Centaurea uniflora]]*
* *[[Centaurea verbascifolia]]*
* *[[Centaurea virgata]]*


## Խորհրդանիշներ
*1968 թվականին կապույտ տերեփուկը Էստոնիայում համրվում է ազգային ծաղիկ։
*1994 թվականին տերեփուկը հանդիսանում է *БЕЛКАРТ* խորհրդանիշ (վճարային համակարգը, բանկը վճարային քարտ Բելառուսի Հանրապետությունում)։

## Տերեփուկը գեղանկարչությունում

File:Kornblume Michelsberg.JPG
File:Venetsianov Peasant Girl with Cornflowers.jpg|
File:Olga Orlova-Davydova by Hau.jpg
File:Jean-Marc Nattier, Madame Sophie de France (1748) - 02.jpg
File:Jean-Marc Nattier - Portrait of a Lady - 30-1974 - Saint Louis Art Museum.jpg
File:Carle Vanloo, La Marquise de Pompadour en jardinière (vers 1754–1755).jpg
File:Emilia Musina-Pushkina by Hau.jpg
Պատկեր:Group portrait with cornflowers by Igor Grabar, 1914.jpg
Պատկեր:Левитан Васильки.jpg|



## Զինանիշագիտություն
File:Coat of arms of Vyritskoe urban settlement, Gatchinsky District, Leningrad Oblast, Russia.jpg
File:LVA Smiltenes novads COA.png
File:Keila coatofarms.png
File:Blaricum wapen.svg


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
*Василек // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*Василёк — статья из Большой советской энциклопедии
*Черепанов С. К., Цвелёв Н. Н., Клоков М. В., Сосновский Д. И. Род 1624. Василёк — Centaurea // Флора СССР. В 30 т. / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Ред. тома Е. Г. Бобров и С. К. Черепанов. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1963. — Т. XXVIII. — С. 370—579. — 653 с. — 2200 экз.

## Արտաքին հղումներ
* ''Василёк'' Դեկորատիվ այգու բույսերի հանրագիտարան
*USDA Plant Profile: ''Centaurea''
*Flora of China: ''Centaurea'' species list
*Flora of Chile: ''Centaurea'' (pdf)

Կատեգորիա:Աստղածաղկազգիներ
Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով