Վիմս

**Վիմս** (, ), **Վիիմսի կալվածք** (), ասպետի կալվածք Էստոնիայի Հարյումաա շրջանի Վիիմսի ծխական համայնքում։ Հիմնադրվել է միջնադարում։ Պատմական վարչական բաժանման համաձայն՝ կալվածքը պատկանել է Յոելատմե ծխական համայնքին։ Ռուսական կայսրության տարիներին կալվածքը գտնվել է Էստլանդիա նահանգի տարածքում և պատկանել է Եգելեխտի ծխական համայնքին, և մինչև 1919 թվականին պետական ​​սեփականություն դառնալը, այն պատկանել է ազնվական հինգ ընտանիքների։ Այն Էստոնիայի մասնավոր կալվածքների ամենավառ օրինակներից մեկն է։

## Կալվածքի պատմություն
Վիմսի կալվածքը հիմնադրվել է միջնադարում, որպես Սուրբ Բրիջիտե վանքի կալվածք, երբ վանքը Լիվոնյան միաբանությունից գնել է Վիիմսի գյուղը։ Կալվածքի մասին առաջին անգամ հիշատակվել է 1471 թվականին։

1569 թվականին կալվածքն անցել է Շվեդական կայսրության տիրապետության տակ։ 1643 թվականին Շվեդիայի թագուհի Քրիստինայի հովանավորչական վարչության որոշմամբ այն դարձել է Էստոնիայի գեներալ-նահանգապետի կալվածքը։

Հյուսիսային պատերազմի ավարտից հետո կալվածքը տարբեր սեփականատերերի ձեռքում է գտնվել։ Մի ժամանակ այն նույնիսկ պատկանել է Պետրոս I-ի զինակից և իշխան Ալեքսանդր Մենշիկովին։ 1758 թվականին ռուս կայսրուհի Ելիզաբեթը կալվածքը նվիրել է Էստոնիայի գեներալ-նահանգապետ, դուքս Պիտեր Ավգուստ Ֆրիդրիխ Հոլշտեյն-Բեկին, որը 1760 թվականին այն վաճառել է կոմս Կարլ Մագնուս ֆոն Ստենբոկին։

Մի քանի սեփականատերերի փոփոխություններից հետո, որոնցից մեկը դարձել է Էստլանդիայի նահանգապետ, բարոն Բորիս Իքսկուլը, 1818 թվականին կալվածքն անցել է կոմս Ալեքսանդր ֆոն Բուկսգևդենին (Alexander von Buxhoeveden), որի ժամանակ կառուցվել է կալվածքի ներկայիս գլխավոր շենքը (գահական առանձնատուն)։ 1818-1874 թվականներին կալվածքը պատկանել է Բուքսհովեդեն ընտանիքին, այնուհետև անցել է բարոն Վիկտոր ֆոն Մայդելին, որից 1882 թվականին փոխանցվել է Էմիլ-Ֆելիքս Շոտլենդերին։
Պատկեր:Holstein-Beck_Herzog_BWB.png|Հոլշտեյն-Բեկի դքսերի զինանշանը
Պատկեր:RU_COA_Stenbock_Graf.png|Ստենբոկի կոմսերի զինանշանը
Պատկեր:Uexküll.jpg|Իքսկուլեյ ընտանիքի զինանշանը
Պատկեր:BuxhoevedenWappen.jpg|Բուքսհովեդեն ընտանիքի զինանշանը
Պատկեր:Maydell_Baron.png|Մեյդելի բարոնների զինանշանը
1865 թվականի հրդեհից հետո կալվածքը վերականգնվել է պատմական ոճով, ինչի պատճառով այն դարձել է ավելի երկարավուն, քան նախկինում եղել է։

Շենքի հետևի ճակատը նայում էր դեպի խոր լանջը, որտեղից հին ժամանակներում գեղեցիկ տեսարան էր բացվում դեպի Տալլինի ծոցը։ Այժմ ծովի տեսարանը փակում են աճած ծառերը։։

20-րդ դարի սկզբին Վիմսի կալվածքն անասնապահական ֆերմաներ է ունեցել Հաաբնիմե, Լուբյա գյուղերում և Աեգնա կղզում։ Կալվածքի հողերում տեղակայված են եղել ինը գյուղեր՝ Հաբնեեմե, Պիրիտա, Կաազիկո, Լուբյա, Մեյդուրանա, Պյունսի, Ռոհունեեմե, Ռումմու և Աեգնա: 1914 թվականին հողերը կազմել են գրեթե 2400 հեկտար։

Էստոնիայի Հանրապետության կալվածքի ազգայնացումից առաջ վերջին սեփականատերերն են եղել Ֆելիքս Շոտլենդերի այրին՝ Կարոլին Շոտլենդերը, նրա դուստրը՝ Բենիտա Ֆելիքսովնա Ֆիլատովան (ի ծնե՝ Շոտլենդեր) և նրա ամուսինը՝ Պետրոս Մեծի ռազմածովային ամրոցի 13-րդ ափամերձ հրետանային մարտկոցի հրամանատար, ավագ լեյտենանտ Պյոտր Նիկոլաևիչ Ֆիլատովը։ 1919 թվականի հունիսի 12-ին կնքված պայմանագրով Կարոլին Շոտլանդերին հատկացվել է Կարոլինենհոֆ հողատարածքը (գերմ.՝ *Karolinenho*), որը ներառել է նաև Պիրիտա լողափը և Պիրիտա վանքի ավերակները։ Սակայն համաձայնագիրը մնացել է չհաստատված, և հողային օրենքի հիման վրա հողը ազգայնացվել է կալվածքի հետ միասին։ Պիրիտայի ափի կառավարումը փոխանցվել է «Սանատորիում Կլոստրիմետս» ընկերությանը (։

Էստոնիայի Առաջին Հանրապետության օրոք կալվածքը նվիրաբերվել է գեներալ Յոհան Լայդոներին՝ Անկախության պատերազմում իր ծառայությունների համար, և կալվածքն իր տիրապետության տակ է մնացել մինչև 1940 թվականի հունիսը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո կալվածքը պատկանել է ԽՍՀՄ զինված ուժերին, իսկ Էստոնիայի անկախության վերականգնումից հետո դարձել է Էստոնիայի Հանրապետության սեփականությունը։ Խորհրդային (ռուսական) բանակի վերջին ստորաբաժանումը լքել է Վիիմսին 1993 թվականի ամռանը, որից հետո քաղաքի գլխավոր շենքում բացվել է Վիիմսի Վոլոստյան թանգարանը։

## Կալվածքային այգի
1997 թվականին կալվածքային այգին գրանցվել է Էստոնիայի մշակութային հուշարձանների պետական գրանցամատյանում՝ որպես ճարտարապետական հուշարձան։ Այն հիմնադրվել է 18-րդ դարում, և այդ դարի գրավոր աղբյուրներում արդեն կան տեղեկություններ պտղատու և հատապտղային այգիների, երկու ձկնաբուծարանների և ծաղկանոցների մասին։ 18-րդ դարի վերջին գլխավոր շենքի շուրջը գտնվող այգին նախագծվել է կանոնավոր ոճով՝ այգին ընդարձակվել է, կառուցվել են լողավազաններ և ջերմոցներ: Այգու մնացած մեծ մասը, նախագծվել է որպես ազատ ոճի անտառային այգի, որտեղ ծառերի խմբերը միավորվել են ոլորապտույտ արահետներով, կամրջաձև տաղավարներով և այլն: 19-րդ դարի վերջին Էստոնիայի այգեգործական ընկերության տեսուչը Վիմսի կալվածքը դասել է անգերազանցելի գավառական կալվածքների շարքում, տարածքի և լանդշաֆտի գեղեցկության պատճառով։ Լայդոների օրոք այգին նույնպես մնացել է շատ լավ վիճակում։ 2024 թվականի մարտի 7-ին կատարվել են ստուգումներ, որի ժամանակ այգու վիճակը գնահատվել է բավարար։

Այգու բուսական աշխարհը բազմազան չէ։ Այն հիմնականում բաղկացած է կաղնիներից, թխկիներից և լաստենուց, իսկ արևմտյան մասում աճում է ճապոնական ընկուզենի։ Այգում կան զբոսանքի արահետներ, լճակներ և գլաքարեր։

2013 թվականին այգում կանգնեցվել է Յոհան Լայդոների և նրա կնոջ՝ Մարիա Լայդոներին նվիրված «Վերամիավորում» հուշարձանը ()։  Ռանդվերե փողոցի կողքին կանգնեցվել է չորս մետր բարձրություն ունեցող գրանիտե սալիկ, որի վրա փորագրվել է ամուսնական զույգի՝ մթության մեջ լուսավորվող բարձրաքանդակը։ Հուշարձանը խորհրդանշում է Լեյդոներների վերադարձը տուն երկար բացակայությունից հետո և նրանց հանդիպումը խորհրդանշական դարպասի մոտ։  Հուշարձանի հեղինակներն են Մարիա Ֆրեյմանը (*Maria Freimann*) և Յուհան Կանգիլասկին (*Juhan Kangilaski*): Հուշարձանի կողքին տեղադրվել է հուշատախտակ։

## Ներկայիս կարգավիճակ և շահագործում
1997 թվականին, գլխավոր շենքի և այգու հետ մեկտեղ, կալվածքային համալիրի ևս 7 օբյեկտներ են գրանցվել Էստոնիայի մշակութային հուշարձանների պետական գրանցամատյանում՝ կալվածքի ցանկապատը, կառավարչի տունը, գոմը, կալվածքի աշխատողների երկու բնակելի տները և երկու օժանդակ շինությունները։

2001 թվականից ի վեր կալվածքի շենքերում գործում է Էստոնիայի Պատերազմի թանգարանը (գեներալ Լայդոների թանգարան)։

Կալվածքի գլխավոր շենքը վերականգնվել է 1990-ականների վերջին և 2000-ականների սկզբին։ Վերականգնվել են նաև ներքին հարդարանքը, այդ թվում՝ Լայդոների գրասենյակը։ Հարևան օժանդակ շինությունները հիմնականում պահպանվել են վերակառուցված տեսքով։

2006 թվականին կալվածքի օժանդակ շինություններից մեկը՝ Վիիմսի ծխական համայնքի ամենահին շենքը, վերակառուցվել է Վիիմսիի տոնակատարությունների կենտրոնի (*Viimsi Peokeskus*), որտեղ անցկացվում են հարսանեկան տոնակատարություններ, կորպորատիվ միջոցառումներ, սեմինարներ և տոնական միջոցառումներ։ Շենքի ձեղնահարկում տեղակայված է «Բիրգիտտա» հյուրատունը։

2024 թվականի մարտի 7-ին կատարվել է ստուգայց, որի ժամանակ գլխավոր շենքի վիճակը գնահատվել է բավարար։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Viimsi_mõisa_tall-tõllakuur.jpg|Օժանդակ շենք 1
Պատկեր:Viimsi_mõisa_abihoone_2.JPG|Օժանդակ շենք 2 (Վիիմսիի տոնակատարությունների շենք)
Պատկեր:Viimsi_mõisa_piirdemüür.JPG|Կալվածքի ցանկապատը
Պատկեր:Viimsi_park_0270.jpg|Կալվածքի այգին
Պատկեր:Viimsi_mõisa_park2.JPG|Յոհան Լայդոների և նրա կնոջ հուշարձանը կալվածքի այգում


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Էստոնիայի մշակույթի հուշարձաններ