Ռիզարիա

**Ռիզարիա**, հիմնականում միաբջիջ, տեսակներով հարուստ, էուկարիոտ օրգանիզմների գերխումբ են։ Ռիզարիաների շարքերում կան և ավտոտրոֆներ և հետերոտրոֆներ։ Կան նաև միաբջիջ ջրիմուռների հետ սիմբիոտիկ կապեր հաստատող ցեղեր, նկարագրված է նաև բազմաբջիջ ձև՝ *Guttulinopsis vulgaris*։ Այս խումբն օգտագործվել է Կավալիեր-Սմիթի կողմից 2002 թվականին։ Նկարագրված լինելով հիմնականում ԴՆԹ-ի հաջորդականությամբ՝ դրանք զգալիորեն տարբերվում են ձևով՝ չունենալով հստակ ձևաբանական տարբերակիչ (սինապոմորֆիա), բայց մեծ մասամբ դրանք ամեբոիդներ են՝ ֆիլոզային, ռետիկուլոզային կամ միկրոխողովակներով կեղծոտներ։ Որոշ ռիզարիաներ ունեն հանքային էկզոկմախքներ, որոնք կազմված են օպալից (SiO2), ցելեստինից (SrSO4) կամ կալցիտից (CaCO3): Որոշ տեսակներ կարող են հասնել մեկ սանտիմետրից ավելի չափերի, իսկ որոշ տեսակներ կարող են ձևավորել գլանաձև գաղութներ՝ մոտավորապես 1 սմ տրամագծով և 1 մ երկարությամբ։ Նրանք սնվում են՝ բռնելով և կուլ տալով որսին իրենց կեղծ ոտիկների միջոցով, իսկ միաբջիջ ջրիմուռների հետ սիմբիոտիկ ձևերը զգալիորեն նպաստում են օվկիանոսի ընդհանուր առաջնային արտադրությանը։

## Խմբեր
Ռիզարիայի երեք հիմնական խմբերն են.

* *Cercozoa* – ամեոբանմաններ և ֆլագելատներ, սնվում են կեղծ ոտիկներով և կենսագործում են հողերում
* *Foraminifera* – ամեբոիդներ, ունեն կեղծ ոտիկներ և ապրում են օվկիանոսի խորքերում
* *Radiolaria* – ամեբոիդներ աքսոպոդներով, որոնք տարածված են որպես ծովային պլանկտոն

Ռիզարայի տարբեր խմբեր համարվում են մերձավոր ազգականներ՝ հիմնված հիմնականում գենետիկ նմանությունների վրա։ Ընդլայնված խմբի *Rhizaria* անվանումը ներմուծվել է 2002 թվականին Կավալիեր-Սմիթի կողմից, որը ներառում էր նաև *Centrohelids* և *Apusozoa* խմբերը։ Վերջիններս ոստրեների մակաբույծներ են։ Այս խմբում ներառվում է նաև Դենման կղզու հիվանդության հարուցիչը՝ *Mikrocytos* *mackini* փոքր (2−3 մկմ տրամագծով) ամիտոխոնդրիատ պրոտիստան։

## Էվոլուցիա
Ռիզարիան SAR խմբի մի մասն է (***S'''tramenopiles'', ***A**lveolates'', ***R*'hizaria*), մի խումբ, որը հայտնաբերվել է 1993 թվականին՝ միտոքոնդրիալ մորֆոլոգիաների ուսումնասիրության ժամանակ։ SAR-ը ներկայումս տեղադրված է *Diaphoretickes,* *Archaeplastida*, *Cryptista*, *Haptista* և մի քանի փոքր դասերի հետ միասին։

Շատ ռիզարիաներ համարվում էին կենդանիներ իրենց շարժունակության և հետերոտրոֆ լինելու պատճառով։ Այնուամենայնիվ, երբ կենդանի-բույս տարբերակումը փոխարինվեց լրացուցիչ թագավորությունների ճանաչմամբ, ամեոբաները անցան պրոտիստների թագավորություն։ Երբ 1970-ականներին գիտնականները սկսեցին ուսումնասիրել էուկարիոտների միջև էվոլյուցիոն հարաբերությունները, պարզ դարձավ, որ պրոտիստների թագավորությունը կարգաբանված է։ Ռիզերիան ունի ընդհանուր նախահայր *Stramenopiles*-ի և *Alveolates*-ի հետ, որոնք կազմում են SAR *(**S**tramenopiles+**A**lveolates+**R**hizaria)'' խմբի մաս։ Ռիզարիան դասակարգվել է մոլեկուլային ֆիլոգենետիկ հետազոտություններով՝ որպես մոնոֆիլետիկ խումբ։ 24-իզոպրոպիլ խոլեստանի կենսասինթեզը տարբեր ռիզարիաներում, ենթադրում է համապատասխան էկոլոգիական դեր։

### Դասակարգում
Ռիզարիան մոնոֆիլետիկ խումբ է, որը բաղկացած է երկու քույր դասերից՝ Cercozoa և Retaria։ Հետևյալ կլադոգրամը պատկերում է էվոլյուցիոն հարաբերությունները ռիզարիական բոլոր դասերի միջև և կազմված է Կավալիեր-Սմիթի և այլոց աշխատություններից հետո (2018), Իրվին և այլք (2019)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Molecular Phylogeny of Amoeboid Protists - Tree of Rhizaria
* Tree of Life Eukaryota 
* https://www-nature-com.