Յուսուֆ իբն Թաշֆին

**Յուսուֆ իբն Թաշֆին**, նաև **Թաշաֆին**, **Թեշուֆին** (;), Ալ-մորավիների կայսրության սանհաջա առաջնորդ: Մարաքեշ քաղաքի համահիմնադիր, ղեկավարել է մուսուլմանական ուժերը Սագրաջասի ճակատամարտում:

Յուսուֆ իբն Թաշֆինը Մաղրիբից եկել է Ալ-Անդալուս՝ օգնելու մուսուլմաններին պայքարել Լեոնի Ալֆոնսո VI-ի դեմ՝ ի վերջո հաղթանակի հասնելով Սագրաջասում և նպաստելով տարածաշրջանում իսլամական իրավական համակարգին, ճանաչելով Աբբասյան խալիֆի գերիշխանությունը որպես Ամիր ալ-Մուումինին «Հավատացյալների առաջնորդ»։ 1061 թվականին նա ստացել է Ամիր ալ-Մուսլիմին «Մուսուլմանների առաջնորդ» տիտղոսը՝ ճանաչելով Աբբասյան խալիֆի գերիշխանությունը որպես Ամիր ալ-Մումինին «Հավատացյալների առաջնորդ»։

## Իշխանության բարձրանալը
Յուսուֆ իբն Թաշֆինը Սանհաջա խմբին պատկանող տուարեգ ցեղի Լամթունայի ճյուղի՝ Բանու Տուրգուտի բերբերներից էր։ Սանհաջաները միջնադարյան մուսուլման ծագումնաբանների կողմից կապվում էին Հիմյարի թագավորության հետ կիսաառասպելական և առասպելական նախաիսլամական թագավորների միջոցով, և ինչ-ինչ պատճառներով, որոշ ժամանակակից աղբյուրներ (օրինակ՝ իբն Արաբին) Յուսուֆի անվան մեջ ավելացնում են նիսբա ալ-Հիմյարի՝ ցույց տալու նրա առասպելական պատկանելությունը։ Օրինակ, նրա ազգանունը փաստագրված է որպես «Ալ-Սանհաջի ալ-Հիմյարի» Իսմայիլ իբն ալ-Ահմարի 14-րդ դարի աշխատության մեջ: Ժամանակակից գիտությունը մերժում է այս բերբեր-Եմենի կապը՝ այն համարելով երևակայական։

Աբու Բաքր իբն Ումարը՝ Լամթունայի առաջնորդը և Աբդալլահ իբն Յասինի սկզբնական աշակերտներից մեկը, որը ծառայել է որպես հոգևոր կապ Մալիքիի դպրոցի հետևորդների համար, նշանակվել է գլխավոր հրամանատար՝ իր եղբոր՝ Յահյա իբն Ումար ալ-Լամթունիի մահից հետո։ Նրա եղբայրը վերահսկում էր իբն Յասինի բանակը, բայց սպանվեց 1056 թվականին Գոդալայի դեմ Թաբֆարիլայի ճակատամարտում: Իբն Յասինը նույնպես մահացավ Բարգավատաների դեմ ճակատամարտում երեք տարի անց:

Աբու Բաքրն ընդունակ զորավար էր, եղբոր մահից մեկ տարի անց վերցրեց բերրի Սուսը և նրա մայրաքաղաք Աղմատը և շարունակեց ճնշել բազմաթիվ ապստամբություններ Սահարայում՝ մի անգամ վստահելով իր բարեպաշտ զարմիկ Յուսուֆին Սուսի իշխանությունը և այդպիսով նրա ամբողջ հյուսիսային գավառները։ Ըստ երևույթին, նա ժամանակավորապես հանձնեց նրան այս իշխանությունը, բայց նույնիսկ հասավ նրան, որ Յուսուֆին տվեց իր կնոջը՝ Զեյնաբ ան-Նաֆզավիային, ով ենթադրաբար Աղմատի ամենահարուստ կինն էր։ Փորձված վետերանի և բանիմաց քաղաքական գործչի նման վստահությունն ու բարեհաճությունը արտացոլում էին Յուսուֆի ընդհանուր հարգանքը, էլ չասենք նրա բացակայության ժամանակ որպես ռազմական գործիչ ձեռք բերած իշխանության մասին: Վախենալով Յուսուֆի նորահայտ իշխանությունից՝ Աբու Բաքրը տեսավ իր պաշտոնը վերագրավելու ցանկացած փորձ քաղաքականապես անիրագործելի և վերադարձավ Սահարայի ծայրամասեր՝ հարթելու հարավային սահմանի անկարգությունները:

## Տարածքի ընդլայնում Մաղրիբում
[մինի|Մեծ մզկիթ, [Ալժիր (քաղաք)|Ալժիր 1840 թվական - Մզկիթը հիմնադրվել է Յուսուֆ իբն Թաշֆինի կողմից 11-րդ դարում]]
Յուսուֆն ազդեցիկ գեներալ և ռազմագետ էր, ով հավաքեց ահռելի բանակ, որը բաղկացած էր սուդանի զորամասերից, քրիստոնյա վարձկաններից և Գուդալայի, Լամթունայի և Մասուֆայի սահարական ցեղերից, ինչը նրան հնարավորություն տվեց ընդլայնել կայսրությունը՝ անցնելով Ատլասի լեռները դեպի Մարոկկոյի հարթավայրեր՝ հասնելով Միջերկրական ծով և 1075 թվականին գրավելով Ֆեսը, 1079 թվականին՝ Տանժերը և Ուջան, 1080 թվականին՝ Տլեմչենը, 1083 թվականին՝ Սեուտան, ինչպես նաև 1082-83 թվականներին՝ Ալժիրը, Թենեսը և Օրանը։ Նա համարվում է Մարոկկոյի հանրահայտ Մարաքեշ քաղաքի համահիմնադիրը (Բերբեր Մուրակուշում, անգլերենով կոռումպացված է Մարոկկո): Տեղանքն ընտրվել և աշխատանքները սկսել է Աբու Բաքրը 1070 թվականին: Աշխատանքն ավարտեց Յուսուֆն, ով այնուհետև այն դարձրեց իր կայսրության մայրաքաղաքը՝ նախկին մայրաքաղաք Աղմատի փոխարեն:

## Ալ-Անդալուսի գրավումը
### Տայֆայի բողոք
1091 թվականին Ալ-Անդալուսի վերջին ինքնիշխան թագավորը՝ ալ-Մութամիդը, հասկացավ, որ իր Աբբադից ժառանգած Սևիլիայի տայֆան, որը վերահսկվում էր 1069 թվականից, Լեոնի ավելի ուժեղ թագավոր Ալֆոնսո VI-ի կողմից գրավվելու վտանգի տակ է։ Տայֆայի շրջանը հաջորդեց Օմայյան խալիֆայության կործանմանը: Նախկինում էմիրը մի շարք ագրեսիվ հարձակումներ էր ձեռնարկել հարևան թագավորությունների վրա՝ իր համար ավելի շատ տարածքներ ձեռք բերելու համար, սակայն նրա ռազմական նկրտումները և կարողությունները մարեցին Կաստիլիայի թագավորի համեմատությամբ, որը քրիստոնեական աշխարհի անունով 1085 թ. գրավել է Տոլեդոն և մուսուլման իշխաններից պարտիաներ կամ տուրք պահանջել այնպիսի վայրերում, ինչպիսիք են Գրանադան, Սևիլյայի ալ-Մութամիդը առանց բացառության: Էմիրների տուրքը խթանեց քրիստոնեական թագավորության տնտեսությունը և վնասեց մուսուլմանական տնտեսությանը: Սրանք այն հանգամանքներն են, որոնք հանգեցրին Ալմորավիդների նվաճմանը և հայտնի մեջբերմանը, որում հակադարձում էր իր որդուն՝ Ռաշիդին, ով խորհուրդ տվեց նրան չդիմել Յուսուֆ իբն Թաշֆինին։ Մեջբերման մեջ ալ-Մութամիդն ասել է.

### Ազ-Զալլաքայի ճակատամարտ
Երբ Աբու Բաքրը մահացավ 1087 թվականին, Սահարայում թունավոր նետի հետևանքով փոխհրաձգությունից հետո, Յուսուֆն անցավ Ալ-Անդալուս և նաև հաղթանակ տարավ ազ-Զալլաքայի ճակատամարտում, որը նաև հայտնի է որպես Սագրաջասի ճակատամարտ: արևմուտքում։ Նա եկավ Ալ-Անդալուս 15000 հոգուց բաղկացած զորքով՝ զինված աշտեներով և դաշույններով: Նրա զինվորներից շատերը կրում էին երկու սուր, վահաններ, լավագույն կաշվից և կենդանիների մորթուց պատրաստված զրահ, ինչպես նաև կային նրանց ուղեկցող թմբկահարներ՝ հոգեբանական ազդեցության համար: Ասվում էր, որ Յուսուֆի հեծելազորը ներառում էր 6000 հարվածային զորք Սենեգալից՝ հեծյալ արաբական սպիտակ ձիերի վրա: Շահագործման էին դրվել նաև ուղտեր։ 1086 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Ալմորավիդների ուժերը, ուղեկցվելով 10,000 անդալուզացի մարտիկներով՝ տեղի մուսուլման գավառներից, վճռականորեն կասեցրին Ռեկոնկիստան՝ զգալիորեն գերազանցելով թվով և ջախջախելով մինչ այդ երբևէ հավաքված ամենամեծ քրիստոնեական բանակը: Յուսուֆի ժառանգորդի մահը, սակայն, դրդեց նրան շուտափույթ վերադառնալ Աֆրիկա:

### Տայֆայի ամբողջացում
Երբ Յուսուֆը վերադարձավ Ալ-Անդալուս 1090 թվականին, նա տեսավ տայֆայի թագավորների անփույթ պահվածքը, հոգևոր և ռազմական առումով, որպես իսլամական օրենքի և սկզբունքների խախտում, և հեռացավ Աֆրիկայից՝ բոլոր մուսուլման իշխանական երկրների իշխանությունը յուրացնելու նպատակով՝ Բաղդադի Աբբասյան խալիֆի հովանու ներքո, ում հետ նա նամակագրություն էր փոխանակել, և շարժվում էր հետևյալ կարգախոսով.
Էմիրներն այնպիսի քաղաքներում, ինչպիսիք են Սևիլյան, Բադախոսը, Ալմերիան և Գրանադան, ընտելացել էին արևմուտքի շռայլ ձևերին։ Ի լրումն քրիստոնյաներին հարգանքի տուրք մատուցելու և Անդալուզիայի հրեաներին աննախադեպ ազատություններ և իշխանություն տալու՝ նրանք ծանր հարկեր էին գանձել բնակչությունից՝ այս ապրելակերպը պահպանելու համար: Մի շարք ֆաթվաների և մանրակրկիտ քննարկումից հետո Յուսուֆը տեսավ, որ ուղղափառության իրականացումը վաղուց ուշացրել են: Այդ տարի նա էմիրներ Աբդալլահին և նրա եղբորը՝ Թամիմին, համապատասխանաբար, Գրանադայից և Մալագայից աքսորեց Աղմաթ, իսկ մեկ տարի անց նույն ճակատագրին արժանացավ Սևիլյայի ալ-Մութամիդը։ Երբ ամեն ինչ ասված և արված էր, Յուսուֆը միավորեց Պիրենեյան թերակղզու բոլոր մուսուլմանական տիրույթները, բացառությամբ Սարագոսայի, Մարոկկոյի Թագավորությանը և իր թագավորական պալատը կանգնեցրեց Մարաքեշում: Նա վերցրեց Ամիր ալ-Մուսլիմին (Մուսուլմանների արքայազն) տիտղոսը՝ իրեն տեսնելով որպես Բաղդադի խալիֆին խոնարհաբար ծառայող, բայց բոլոր նպատակները հաշվի առնելով նա համարվում էր արևմտյան իսլամական կայսրության խալիֆը: Ալմորավիդների ռազմական հզորությունը իր գագաթնակետին էր:

### Ռազմական կառուցվածքը
Սանհաջայի համադաշնությունը, որը բաղկացած էր Լամթունայից, Մուսաֆֆայից և Ջուդալլա Բերբերներից կազմված հիերարխիայից, ներկայացնում էր զինվորականների բարձրագույն օղակը: Նրանց թվում էին անդալուզացի քրիստոնյաներ և հերետիկոս աֆրիկացիներ, որոնք ստանձնում էին Յուսուֆի անձնական թիկնապահի՝ դիվան ալ-գունդի պարտականությունները, ներառյալ 2000 սևամորթ ձիավորները, որոնց առաջադրանքները ներառում էին նաև զինվորների գրանցումը և նրանց ֆինանսական փոխհատուցումն ապահովելը: Ալմորավիդների օկուպացիոն ուժերը հիմնականում կազմված էին ձիավորներից՝ ընդհանուր 20000-ից ոչ պակաս։ Սագրաջասի ճակատամարտից հետո, Տայֆայի էմիրների համար պատասխան հարվածը դժվարացավ:

Ոտքով գնացող զինվորներն օգտագործում էին աղեղներ և նետեր, սուրեր, նիզակներ, որոնցից յուրաքանչյուրը պաշտպանված էր Մարոկկոյի կաշվից և երկաթից պատրաստված վահաններով: Մուրսիայում գտնվող Ալեդո բերդաքաղաքի պաշարման ժամանակ, որը նախկինում գերել էր իսպանացի *Գարսիա Խիմենեսը*, ասվում է, որ Ալմորավիդի և Անդալուզիայի տերերն օգտագործել են բաբաններ՝ ի լրումն իրենց սովորական թմբուկի հարվածի: Յուսուֆը նաև ռազմածովային բազաներ հիմնեց Կադիսում, Ալմերիայում և Միջերկրական ծովի հարևան նավահանգիստներում: Ալմերիայի կառավարիչ Իբն Մայմունը իր տրամադրության տակ ուներ նավատորմ։ Նման մեկ այլ օրինակ է Բանու Գանիյա նավատորմը, որը տեղակայված էր Բալեարյան կղզիների մոտ, որը 12-րդ դարի մեծ մասում իր գերիշխանությունն ուներ Միջերկրական ծովի արևմտյան գործերում։

## Վալենսիայի պաշարումը
Թեև Ալմորավիդները շատ բան չէին շահել քրիստոնյաներից տարածքներ ձեռք բերելու համար, Յուսուֆին հաջողվեց գրավել Վալենսիան: Մուսուլմանների և քրիստոնյաների միջև բաժանված մի քաղաք, որը էմիրի թույլ իշխանության տակ էր, ով հարգանքի տուրք էր մատուցում քրիստոնյաներին, ներառյալ հայտնի Էլ Սիդը, Վալենսիան խոչընդոտ հանդիսացավ ալմորավիդ զինվորականների համար, չնայած նրանց անձեռնմխելի համբավին: Աբու Բաքր իբն Իբրահիմ իբն Թաշֆինը և Յուսուֆի եղբորորդին՝ Աբու Աբդուլլա Մուհամմադը երկուսն էլ չկարողացան հաղթել Էլ Սիդին: Այնուհետև Յուսուֆը ուղարկեց Աբուլ-Հասան Ալի ալ-Հաջին, բայց նա նույնպես հաջողություն չունեցավ: 1097 թվականին, իր չորրորդ ուղևորության ժամանակ դեպի ալ-Անդալուս, Յուսուֆը փորձեց անձամբ կազմաքանդել և կռվել Ալֆոնսո VI-ի բանակների դեմ՝ ճանապարհ հարթելով դեպի ամբողջական, բայց լքված ու պատմականորեն կարևոր Տոլեդո: Նման համաձայնեցված ջանքերը կոչված էին քրիստոնեական ուժերը, ներառյալ Վալենսիան պաշարողներին, Իբերիայի կենտրոն քաշել: 1097 թվականի օգոստոսի 15-ին Ալմորավիդները ևս մեկ հարված հասցրին Ալֆոնսոյի ուժերին՝ Կոնսուեգրայի ճակատամարտում, որում սպանվեց Էլ Սիդի որդի Դիեգոն։

Մուհամմադ իբն Աիշան՝ Յուսուֆի որդին, որին նա նշանակել էր Մուրսիայի կառավարիչ, կարողացավ հետ պահել Սիդի զորքերը Ալկիրայում. դեռևս չգրավելով քաղաքը, բայց գոհ լինելով իր արշավների արդյունքներից՝ Յուսուֆը մեկնեց Մարաքեշի իր արքունիքը, միայն թե երկու տարի անց վերադառնալու մտքով, որ գրավի նոր ջանքերով արևելյան ալ-Անդալուսի նահանգները: Այն բանից հետո, երբ Էլ Սիդը մահացավ նույն տարում՝ 1099 թվականին, նրա կինը՝ Խիմենան, սկսեց կառավարել մինչև 1100 թվականի վերջում Ալմորավիդների մեկ այլ արշավանքի սկիզբը՝ Յուսուֆի վստահելի լեյտենանտ Մազդալի իբն Թիլանկանի գլխավորությամբ: Յոթ ամիս տևած պաշարումից հետո Ալֆոնսոն և Խիմենան, հուսահատվելով Ալմորավիդներին հեռացնելու հեռանկարից, զայրացած հրկիզեցին մեծ մզկիթը և լքեցին քաղաքը: Յուսուֆը վերջապես նվաճեց Վալենսիան՝ հասնելով գերիշխանության արևելյան ալ-Անդալուսի վրա: Նա հիշատակվում է իսպանական ամենահին *Պոեմա դել Սիդ* էպոսում, որը նաև հայտնի է որպես *[[Երգ իմ Սիդի մասին]]* (իսպ.՝ El cantar de Mio Cid)։

## Նկարագրություն և բնավորություն
Նա նկարագրվում է որպես․Յուսուֆը շատ հարմարված էր Սահարայի խորդուբորդ տեղանքին և ոչ մի հետաքրքրություն չուներ Անդալուզիայի արքունիքների շքեղության հանդեպ։ Նա վատ էր խոսում արաբերեն։

Ըստ միջնադարյան արաբ գրողների՝ Յուսուֆը միջին կազմվածք ու հասակ ուներ։ Նա հետագայում նկարագրվում է, որ

## Ժառանգություն
Նա ամուսնացած էր Զեյնաբ ան-Նաֆզավիայի հետ, որին, ըստ տեղեկությունների, վստահում էր քաղաքական հարցերում։

Նրա որդին և իրավահաջորդը՝ Ալի իբն Յուսուֆը, համարվում էր նույնքան բարեպաշտ մուսուլման, որքան նրա հայրը: Ալի իբն Յուսուֆը 1135թ.-ին լավ տնտեսվարություն դրսևորեց՝ հաճախելով Ալ-Կարաուինի համալսարան և հրամայեց երկարացնել մզկիթը 18-ից մինչև 21 միջանցք՝ ընդլայնելով կառույցը մինչև ավելի քան 3000 քառակուսի մետր: Որոշ պատմություններ ենթադրում են, որ այս աշխատանքն իրականացնելու համար Ալի իբն Յուսուֆը վարձել է երկու անդալուզացի ճարտարապետների, որոնք 1136 թվականին կառուցել են նաև Ալժիրի Տլեմչեն Մեծ մզկիթի կենտրոնական միջանցքը:

Կորդովան, մոտավորապես 1119 թվականին, ծառայեց որպես Անդալուզիայի ապստամբության մեկնարկային հարթակ: Հյուսիսային սահմանի քրիստոնյաները մեծ թափ ստացան Յուսուֆ բեն Թաշֆինի մահից անմիջապես հետո, իսկ Ալմոհադները, սկսած մոտ 1120 թվականից, պետք է կուլ տային հարավային սահմանը: Սա ի վերջո հանգեցրեց Յուսուֆի դժվարությամբ ձեռք բերված տարածքների քայքայմանը Իբրահիմ իբն Թաշֆինի (1146) և Իսհակ իբն Ալիի (1146–1147) ժամանակաշրջանում, որը վերջինն էր Ալմորավիդների դինաստիայից:

## Ժողովրդական մշակույթում
* 1961 թվականին նկարահանված Էլ Սիդ ֆիլմում Յուսուֆ իբն Թաշֆինը «Բեն Յուսուֆ» անունով մարմնավորվել է Հերբերտ Լոմի կողմից։

* Յուսուֆը հայտնվում է «*Կայսրությունների դարաշրջան II․ Նվաճողներ»-ում* որպես «Էլ Սիդ» արշավի հիմնական հակառակորդներից մեկը: Սակայն նրան բնութագրում են, որ «երբեք ցույց չի տալիս իր դեմքը», միշտ ծածկում է այն շորով։

* Յուսուֆ իբն Թաշֆինը հանդես է գալիս որպես գլխավոր հերոս Նասեմ Հիջազիի ուրդու «Յուսուֆ բին Թաշֆին» վեպում։
* Յուսուֆ իբն Թաշֆինը հանդես է գալիս որպես հերոս «Պուկաար» դրամատիկական սերիալում, որը ներկայացվել է Պակիստանի հեռուստատեսային կորպորացիայի կողմից 1995 թվականին: Այս սերիալում գլխավոր հերոսներն էին Յուսաֆ բեն Թաշֆինը (մարմնավորում է Ասալ Դին Խանը), Զայնաբը (Յուսաֆի կինը), Ալին (Յուսաֆի որդին), Ալֆոնսո VI (մարմնավորում է Այուբ Խոսան), Մութամիդ բին Աբի Աբբադը (մարմնավորում է Հիսամ Քազին (ուշ) և Լեոնի արքայադուստրը (մարմնավորում է Լեյլա Վաստին)։
* Յուսուֆը հայտնվում է «Էլ Սիդ. Լեգենդը»-ում որպես հիմնական հակառակորդ: Ֆիլմում նա դաժան, չներող ու չար մարդ է։ Չափից շատ ի տարբերություն նրա՝ որպես պատվավոր մարդու ենթադրյալ համբավին:

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Richard Fletcher, *Moorish Spain*, (University of California Press, 1992)
* Part III, annotated Spanish translation by A. Huici Miranda, Valencia, 1963.
* J.F.P. Hopkins, *Corpus of early Arabic sources for West African history*, Cambridge University Press, 1981,  (reprint: Markus Wiener, Princeton, 2000, ). Contains English translations of extracts from medieval works dealing with the Almoravids; the selections cover some (but not all) of the information above.
* *History and Conquests of the Saracens*, (Oxford, 1856)
* Codera, *Decadencia y desaparición de los Almorávides en España* (1889)
* *Regierung und Verwaltung des vorderen Orients in islamischer Zeit*, (Brill Academic Publishers, 1997)

Կատեգորիա:Բերբեր
Կատեգորիա:Եգիպտոսի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Թունիսի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Իսլամական ղեկավարներ
Կատեգորիա:Իսլամի պատմություն
Կատեգորիա:Իսպանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Լիբիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Մալիի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Մավրիտանացիներ
Կատեգորիա:Մարոկկոյի պատմություն
Կատեգորիա:Մարոկկոյի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Քաղաք հիմնադրած անձինք