Պետրուշկա (բալետ)

**«Պետրուշկա» (ռուսական կատակերգական տեսարաններ չորս ակտում)**, մեկ գործողությամբ բալետ է Իգոր Ստրավինսկու երաժշտության ներքո։ Լիբրետոն՝ Ալեքսանդր Բենուա Ստրավինսկու մասնակցությամբ, դեկորացիաներ և զգեստներ՝ Ալեքսանդր Բենուայի, բեմադրություն՝ Միխայիլ Ֆոկինի։ Ստեղծվել է Սերգեյ Դիագիլևի «Ռուսական սեզոններ» ֆիլմի համար, պրեմիերան կայացել է 1911 հունիսի 13-ին Փարիզում, Շատլե թատրոնի բեմում։ Գլխավոր դերերը կատարել են Վասլավ Նիժինսկին (*Պետրուշկա*), Թամարա Կարսավինան (*Բալերինա*), Ալեքսանդր Օռլովը (*Մավր*), Էնրիկո Չեկչետին (*Կախարդ*), դիրիժոր՝ Պիեռ Մոնտե։

Բալետի երկրորդ տարբերակը ստեղծվել է 1948 թվականին Փարիզի օպերայի համար։

«Պետրուշկան» ռուսական ժողովրդական տիկնիկային ներկայացումների ավանդական կերպարներից մեկի՝ Պետրուշկայի պատմությունն է՝ պատրաստված ծղոտից և թեփից, ում մեջ, այնուամենայնիվ, արթնանում է կյանքը, հոգին ու մարդկային հույզերը։ Պետրուշկայի կերպարը անքակտելիորեն կապված է մասի առաջին կատարողի՝ պարող Վասլավ Նիժինսկու կերպարի հետ։

## Ստեղծման պատմություն
[մինի|[Ալեքսանդր Բենուա, Կրպակի հրապարակի ձևավորման էսքիզ]]
Սկզբում կոմպոզիտորը նվագախմբի համար մենահամերգ է ստեղծել փոքրիկ վիրտուոզային ստեղծագործություն՝ մենահամերգային դաշնամուրով։ «Երբ ես ստեղծում էի այս երաժշտությունը,- հիշում է Ստրավինսկին,- աչքիս առաջ ունեի մի խաղալիք պարողի կերպարը, որը հանկարծ արձակվեց իր շղթայից, ով իր սատանայական արպեջիոների կասկադներով դուրս է մղում նվագախմբին համբերությունից, որն իր հերթին արձագանքում է. նրան սպառնալից ֆանֆարներով։ Սկսվում է կռիվ, որն ի վերջո ավարտվում է հոգնածությունից հյուծված պարուհու քաշքշուկ բողոքով։ Ավարտելով այս տարօրինակ հատվածը, ես ժամերով քայլեցի Լեման լճի ափերով՝ փորձելով վերնագիր գտնել, որը մեկ բառով կարտահայտեր իմ երաժշտության բնավորությունը, հետևաբար և իմ բնավորությունը: Եվ հետո մի օր ես հանկարծ վեր թռա ուրախությունից․ «Պետրուշկա»։ Երբ Ստրավինսկին այս ստեղծագործությունը նվագել է Ս. Պ. Դիաղիլևի համար, նա ոգևորված բացականչել է. «Բայց սա բալետ է։ Ի վերջո, սա Պետրուշկան է»: Այսպես առաջացավ բալետային ներկայացման գաղափարը, և Դիաղիլևը վերցրեց այդ գաղափարը և ձգտել է դրա զարգացմանը։
[մինի|[Ալեքսանդր Բենուա . Պետրուշկայի սենյակի ձևավորման էսքիզ ]]
Լիբրետոն ստեղծել է Ալեքսանդր Բենուան՝ գրեթե ավարտված երաժշտության հիման վրա, կոմպոզիտորի հետ միասին։ Բենուան այս առիթով հիշում է. «Երբեմն ես ինքս դժվարանում եմ հավատալ, որ գործողությունների և երաժշտության նման բացարձակ համընկնումով վերջինս գրվել է ոչ թե արդեն պատրաստված ծրագրի համար, այլ որ «ծրագիրը» փոխարինվել է արդեն գոյություն ունեցող երաժշտությամբ։ Ստեղծագործական գործընթացն այստեղ գնաց մի ճանապարհով, որը, բնականին ու սովորականին հակառակ էր»։ Նա նաև ստեղծել է դեկորացիաներն ու զգեստները։ Թեև գործողության գրավոր տեքստը պատկանում է Բենուային, համահեղինակները համաձայնել են սցենարը համարել համատեղ, և հակառակ այբուբենի՝ սկզբում գրվել է Ստրավինսկու անունը, իսկ կոմպոզիտորը «Պետրուշկայի» պարտիտուրը նվիրել է Բենուային։ Ֆինալում Պետրուշկայի ոգու վերածնունդը կոմպոզիտորի գաղափարն էր, ոչ թե Բենուայի։ Դիաղիլևը Ստրավինսկուն բալետի համար վճարել է 1000 ռուբլի։ Պարտիտուրայում հնչում էր «Փայտե ոտք» մեղեդին, որն ուղեկցվում էր զնգացող եռանկյունու ուղեկցությամբ, որի ներքո փողոցային պարուհին պարում է ֆետրե կոշիկներով: Այս մեղեդին նվագում էր տակառային երգեհոնը ամեն առավոտ նրա պատուհանի տակ Բոլյե սյուր Մեր քաղաքում: 1911 թվականից  դատարանի որոշմամբ նա պետք է հոնորարների մի մասը վճարեր դրա հեղինակին՝ Ֆրանսիայում ապրող ոմն «պարոն Սպենսերին»։
[մինի|[Ալեքսանդր Բենուա . Մավրի սենյակի ձևավորման էսքիզ]]
[մինի|[Վացլավ Նիժինսկի|Վասլավ Նիժինսկին *Պետրուշկայի* դերում, 1911 թվական]]
Ներկայացումն առաջին անգամ ներկայացվել է 1911 հունիսի 13-ին Շատլե թատրոնում։ Պրեմիերան, որին մասնակցում էր «ամբողջ Փարիզը», մեծ հաջողություն է ունեցել։ Կոմպոզիտորն ավելի ուշ հիշել է այս հաջող դեբյուտը. «Պետրուշկայի հաջողությունն ինձ լավ ծառայեց, քանի որ այն ինձ բացարձակ վստահություն տվեց իմ լսողության մեջ հենց այն ժամանակ, երբ ես պատրաստվում էի սկսել «Գարնան ծեսը» ստեղծագործելը»:

Ստրավինսկին գրել է երեք կտոր Պետրուշկայից դաշնամուրային մշակումը 1921 թվականին։ 1946 թվականին նա պատրաստել է Պետրուշկայի պարտիտուրայի նոր հրատարակությունը, որը նրա խոսքերով, իրեն «շատ ավելի հաջողակ» է թվացել։

Բալետից երկու սյուիտներ ներկայացվել են 1962 թվականի աշնանը Մեծ թատրոնում՝ Ստրավինսկու 80-ամյակին նվիրված հյուրախաղերի շրջանակներում. 45 տարի անց նա վերադարձել է Ռուսաստան՝ Կոմպոզիտորների միության հրավերով առաջին անգամ այցելելով ԽՍՀՄ։
[մինի|[Карсавина, Тамара Платоновна|Թամարա Կարսավինան որպես *բալերինա*, 1911 թվական]]

## Գործող անձինք
* Պետրուշկա
* Բալերինա
* *Մավր*
* Մագ
* Կրպակի պապիկ
* Առաջին փողոցային պարուհի
* Երկրորդ փողոցային պարուհի
* Երգեհոն նվագող
* Համարձակ վաճառական
* Առաջին գնչուհի
* Երկրորդ գնչուհի
* Երրորդ գնչուհի
* Կառապաններ, բեռնակիրներ, խնամակալներ, կին, սատանա, այծ, հուսար, խոհարար, արհեստավորներ, շրջիկներ։

## Գեղարվեստական առանձնահատկություններ
Բալետի, ըստ Բենուայի, այս «փողոցային բալետի» գործողությունը, տեղի է ունենում 1830-ական թվականներին Սանկտ Պետերբուրգի Ծովակալության հրապարակում ՝ Մասլենիցայի տոնակատարությունների ժամանակ, և բալետն անկասկած, արտացոլում է հեղինակների սիրելի մանկության տպավորությունները: Իրադարձությունների կենտրոնում տիկնիկների՝ Պետրուշկայի, Մավրի և Բալերինայի սիրային դրաման է՝ պատկերված հնագույն դիմակների թատրոնի ոգով: Սա դժբախտ սիրո պատմություն է բալերինայի հանդեպ, ով մերժում է Պետրուշկային և նախընտրում մավրը, որն ի վերջո սպանում է իր մրցակցին՝ Պետրուշկային: Բալետը բաղկացած է չորս կարճ տեսարաններից, որոնք ընթանում են առանց դադարի և միացված են թմբուկի հարվածով։ Երկու միջին նկարները ցույց են տալիս տիկնիկների կյանքը, իսկ արտաքին նկարները ներկայացնում են տոնակատարությունների զանգվածային տեսարաններ:

Պետրուշկան Ի.Ֆ. Ստրավինսկու ամենավառ բալետներից մեկն է։ Այս երաժշտությունն այնքան աշխույժ և արտահայտիչ է, որ նույնիսկ պետք չէ բեմ նայել. ձեր երևակայությունն ինքն է նկարում Պետրուշկայի, Մավրի, բալերինայի և Մասլենիցայի տոնակատարությունների պատկերները: Քննադատ Ի. Ա. Տուգենհոլդը ողջունեց «Պետրուշկան» որպես նոր ուշագրավ նվաճում արվեստների սինթեզի ոլորտում («Պետրուշկան» առաջին հերթին գեղանկարչություն, երաժշտություն և պլաստիկ արվեստ է» – «Ապոլոն», 1911 թվական, թիվ 6): «Ստրավինսկու մասին գրքի» հեղինակ Բ. Ասաֆիևը, նշելով, որ այս բալետում կոմպոզիտորը «առաջին անգամ խոսեց ինքնուրույն, իր փայլուն և հարուստ լեզվով», գրել է. Ֆանտաստիկ պատմություն հարուստ հատուկ նույնականացված իրական առօրյա հիմունքներով: Բեմական ոճավորումը նույնիսկ որոշակիորեն նվազեցնում և նեղացնում է երաժշտական գործողության դինամիկ շրջանակն ու պատկերացումը։ «Համերգային ելույթն ավելի շատ մտածելու տեղիք է տալիս երևակայությանը»։

Տիկնիկային դրաման ծավալվում է ռուսական Մասլենիցայի տոնակատարությունների մթնոլորտում։ Բալետը միավորում է ռուսական երգերի մոտիվները, քաղաքային ժողովրդական երգերը և կոմպոզիտորի հեղինակած ժողովրդական ոճի մեղեդիները։ Կոմպոզիտորն օգտագործել է ժողովրդական մեղեդիներ և քաղաքային ֆոլկլոր . «Օ՜, դու, հովանոց, իմ հովանոց», «Պիտերսկայայի երկայնքով», «Դալալին, դալալին», «Իսկ ձյունը հալչում է, ջուրը թափվում է տանիքից», «Երեկոյան»,  «բուռն աշնանը», «Մայթի երկայնքով» և այլն։ Ընդհանրապես, Ստրավինսկու երաժշտությունը նման է վառ գունավոր բծերի, որոնք հոսում են միմյանց մեջ, դա անհամատեղելիի համադրություն է։ Ստրավինսկու երաժշտության բազմաթիվ մեղեդիներ և ռիթմեր (ներառյալ «Պետրուշկա» բալետը) ստեղծեցին ժամանակակից երաժշտական արվեստի հիմքը: Կլոդ Դեբյուսին, անկեղծ կարեկցանքով խոսելով բալետի մասին, 1912 թվականի ապրիլի 10-ին նամակում գրել է. «Դուք շատ ավելի հեռու կգնաք, քան Պետրուշկայում, դա հաստատ է, բայց հիմա կարող եք հպարտանալ ձեր ձեռքբերումներով»:
մինի|Բրոնիսլավա Նիժինսկան որպես ''բալերինա'', 1913 թվական
Այս բալետում գործողությունը դրամատիզացված և հոգեբանական է. Պետրուշկան, աշխույժ կատակերգուից և կատակերգության կերպարից, ժողովրդական հնարամտության և հումորի ներկայացուցիչ, վերածվել է «փոքր մարդու» գրական տիպի խորեոգրաֆիկ տարբերակի: Բենուան Պետրուշկայի դերի էությունը սահմանեց հետևյալ կերպ. Ստրավինսկին, հիշելով Նիժինսկու Պետրուշկայի դերի կատարումը, ընդգծեց դրամատիկ սկիզբը սովորական խորեոգրաֆիականի փոխարեն. «Ցատկերը, որոնցում նա մրցակիցներ չէր ճանաչում, այստեղ տեղի տվեցին դրամատիկ խաղի, երաժշտության և ժեստերի»: Մ.Ֆոկինը գլխավոր հերոսի կերպարի մասին գրել է հետևյալը. «Ես անասելի գոհ եմ, որ կոմպոզիտորը գտավ այդ հնչյունները, հնչյունների և տեմբրերի այն համակցությունները, որոնք իմ առջև նկարում են սիրող, ճնշված, միշտ դժբախտ Պետրուշկայի կերպարը։ Հիմա, երբ ընտրում եմ բառերը՝ ասելու, թե ինչ է Պետրուշկան, զգում եմ, թե որքան թույլ է խոսքը կամ ինչքան անօգնական եմ ես, և ավելի եմ գնահատում երաժշտության պերճախոսությունն ու ժեստը»։ Բենուան, խոսելով պրեմիերայի դերակատարների մասին, նշեց. «Կարսավինան կարողացավ մնալ հմայիչ և գրավիչ։ Նա նաև շատ լավ տեսք ուներ այդ զվարճալի զգեստով, որը ես գրեթե բառացի պատճենեցի Գարդների ճենապակյա արձանիկից։ Գերազանց Օրլովը վարպետորեն խաղացել է մավրի դերը, որի դժվարությունը «մեխանիկական անիմաստության» տպավորություն թողնելն է՝ գազանային ինչ-որ բանի խառնուրդով»։ Հայտնի իմպրեսարիո Սերգեյ Դիաղիլևը ճանաչելի է առեղծվածային կախարդի կերպարով, ով գիտի, թե ինչպես քաշել իր տիկնիկների թելերը «կենդանի ֆիգուրների թատրոնում»:
մինի|Ալեքսանդր Օրլովը ''Մուրի'' դերում, 1911 թվական
Ջ. Կոկտոն բալետի մասին գրել է իր «Կարգի կոչում» գրքում․ «Սկզբում Ստրավինսկուն ճանաչվեց առանձին փորձագետների կողմից, բայց կամաց-կամաց հասարակությունը սրբադասեց Պետրուշկային»: Այսպիսով, «Պետրուշկան» իրավամբ համարվում է դասական, և դա տեղի է ունեցել առաջին հերթին իր բանահյուսական հիմքի շնորհիվ և երկրորդ՝ այն պատճառով, որ այն սկսեց օգտագործվել ավելի նոր բանի դեմ պայքարում: Ամբողջովին հասարակության ոգու մեջ է. գլուխգործոցից գլուխգործոց պտտվել՝ միշտ մեկով հետ մնալով. «Ճանաչելով երեկը, հայհոյելով այսօր և, ինչպես ասում են, միշտ ժամանակի հետ համընթաց լինելը»։

## Ֆիլմերի ադապտացիաներ
*1990 - Մարիինյան թատրոնի արտադրության հեռուստատարբերակ:
*1990 - Մեծ թատրոնի բեմադրության հեռուստատարբերակ (դիրիժոր և ռեժիսոր Պավել Սորոկին ):
*1993 - «Սուրբ Ծննդյան ֆանտազիա », բալետի հիման վրա ձեռքով նկարված մուլտֆիլմ, ռեժիսոր Լյուդմիլա Կոշկինան («Սոյուզմուլտֆիլմ»):

## Ազդեցություն
Պարուսույց Մորիս Բեժարն իր ներկայացումներում բազմիցս դիմել է տառապող նկարիչ Պետրուշկայի կերպարին, ով միևնույն ժամանակ անբաժան է դերը ստեղծողի՝ պարող Վասլավ Նիժինսկու կերպարից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բալետ
Կատեգորիա:Բալետներ
Կատեգորիա:Իգոր Ստրավինսկու ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի երաժշտություն