Ֆերդինանդ Վրանգել

**Բարոն Ֆերդինանդ Պետրովիչ Վրանգել** (Ֆեդոր Պետրովիչ Վրանգել; գերմ.՝ *Ferdinand Friedrich Georg Ludwig von Wrangell,* Ֆերդինանդ Ֆրիդրիխ Գևորգ Լյուդվիգ ֆոն Վրանգել; Պսկով - Դորպատ),ռուս զինվորական և պետական ​​գործիչ, ծովագնաց և բևեռախույզ, ադյուտանտ գեներալ (04/61), ծովակալ (08/26/1856), ռազմածովային նախարարության կառավարիչ (05/18/1855 - 07/27/1857)։

## Ծագում
Նա սերում էր բալթյան գերմանացիների հնագույն ընտանիքից։ Հրետանային մայոր Պյոտր Բերենդտովիչի (Պիտեր Լյուդվիգ) Վրանգելի (1760-1807) և նրա կնոջ՝ Դորոթեա-Մարգարիտա-Բարբարա ֆոն Ֆրեյմանի (1768-1806) որդին։ Նրա պապը, որը ծագումով Դանիայից էր, Պետրոս III-ի արքունիքի սենատոր էր, Եկատերինա II-ի օրոք նա խայտառակվեց և փախավ արտասահման։

1884 թվականին նրա զարմիկ Վասիլի Վասիլևիչ Վրանգելը գրել է հորեղբոր և հոր ծննդյան մասին․

Բարոն Ֆերդինանդ Պետրովիչ Վրանգելը ծնվել է 1796 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Պսկովում, իր հորեղբոր տանը, սպասվածից շուտ, և քանի որ մորաքույրը նույնպես պատրաստվում էր ծննդաբերել, նորածնին տեղավորել են բարոն Վասիլիի մեկ այլ երեխայի համար նախատեսված օրորոցում, ով ծնվել է 1797 թվականի հունվարի 6-ին և երկու տղաները պառկել են նույն օրորոցում, իսկ 5 տարի անց Ֆերդինանդ Պետրովիչը, ծնողների մահից հետո, ընդունվել է հորեղբոր տուն և մեծացել բարոն Վասիլի-Բեռնհարդ Վասիլևիչ Վրանգելի հետ, երկուսն էլ մտան ծովային հետևակի կորպուս 1810 թվականին, իսկ 1815 թվականին ստացան շարքայինի կոչում։

## Կենսագրություն
1807 թվականին եղել է ռազմածովային կադետական ​​կորպուսում։ 1812 թվականի հունիսի 8-ին նրան շնորհվել է շարքայինի, իսկ 1814 թվականի ապրիլի 6-ին՝ ենթասպայի կոչում։ 1815 թվականի հուլիսի 21-ին, ավարտելով ռազմածովային կորպուսը (առաջինը շրջանավարտների դասարանում), նա ստացել է շարքայինի կոչում։ Վրանգելը որոշ ժամանակ ծառայել է Ռեվալում, 1816-1817 թթ նա 19-րդ ռազմածովային անձնակազմի կազմում նավարկել է Ֆիննական ծոցում Avtroil ֆրեգատով։

1817-1819 թվականներին նա որպես շարքային մասնակցեց Վասիլի Գոլովնինի շուրջերկրյա արշավին Կամչատկայում։ Այս ճանապարհորդությանը մասնակցելու համար նա պարգևատրվել է Սուրբ Աննայի 3-րդ աստիճանի շքանշանով։ 1819-1820 թվականների ձմռանը Դորպատում սովորել է աստղագիտություն, ֆիզիկա և հանքաբանություն՝ լսելով պրոֆեսորներ Վ. Յա Ստրուվեի և Մորից ֆոն Էնգելհարդտի դասախոսությունները։

1820-1824 թվականներին, լեյտենանտի կոչումով (1820 թվականի փետրվարի 12-ին) նա ղեկավարել է արշավախումբ՝ ուսումնասիրելու Սիբիրի հյուսիսարևելյան ափը (ջոկատ, որի կազմում էին միջնակարգ Ֆ. Ֆ. Մատյուշկինը, ծովագնաց Պրոկոֆի Կոզմինը, բժիշկ Ադոլֆ Կիբերը, մեխանիկ Ստեփան Իվաննիկովը և նավաստի Միխայիլ Նեխորոշկովը)։ Արշավի ընթացքում նկարագրվել է Սիբիրի ափը Ինդիգիրկա գետից մինչև Կոլյուչինսկայա ծովածոց, իսկ Արջի կղզիները քարտեզագրվել են։ Իրկուտսկից Սանկտ Պետերբուրգ վերադառնալուց հետո պարգևատրվել է Սուրբ Վլադիմիրի 4-րդ աստիճանի շքանշանով, ստացել ցմահ թոշակ՝ լեյտենանտի տարեկան աշխատավարձի չափով, ստացել հաջորդ կոչում և նրան շնորհվել է 4 տարվա ծառայություն՝ 4-րդ աստիճանի Սուրբ Գևորգի շքանշան ստանալու համար։

1825-1827 թվականներին կապիտան-լեյտենանտի կոչումով (առաջարկվել է 1824 թվականի դեկտեմբերի 12-ին) նա ղեկավարել է աշխարհով մեկ շրջագայություն «Հեզ» ռազմական տրանսպորտով։ Աշխարհի շրջագայությունից վերադառնալուն պես պարգևատրվել է Սուրբ Աննայի 2-րդ աստիճանի շքանշանով և անցել թոշակի՝ կապիտան-լեյտենանտի աշխատավարձի չափով։ Նույն թվականի դեկտեմբերի 29-ին ընտրվել է Կայսերական գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ։

1828-1829 թվականներին ղեկավարել է «Էլիզաբեթ» ֆրեգատը։ 1829թ.-ին կապիտան 1-ին կոչումով (1829թ. մարտի 12-ին) նշանակվել է Ռուսական Ամերիկայի գլխավոր կառավարիչ և այդ պաշտոնում մնաց մինչև 1835թ.՝ հասնելով Ալյասկա։ Այս պաշտոնում իր պաշտոնավարման ընթացքում նա անձամբ ուսումնասիրեց հյուսիսամերիկյան ամբողջ արևմտյան ափը Բերինգի նեղուցից մինչև Կալիֆոռնիա և ստեղծեց մագնիսական օդերևութաբանական աստղադիտարան Նովո-Արխանգելսկում։ 1833 թվականի մարտի 24-ին ընտրվել է Կայսերական Մոսկվայի բնագետների ընկերության անդամ։

1836 թվականին Մեքսիկայով, որտեղ դիվանագիտական ​​հանձնարարություններ էր կատարում ռուս-ամերիկյան ընկերության համար, նա վերադարձավ Ռուսաստան՝ հայրենիք տանող ճանապարհին ավարտելով իր երրորդ շրջագայությունը։ Նույն թվականի հուլիսի 8-ին նրան շնորհվել է թիկունքային ծովակալի կոչում` նշանակվելով ծովային նախարարության նավաշինության վարչության գլխավոր ներկայության անդամ, իսկ օգոստոսի 5-ին նշանակվել է նավերի փայտամածության վարչության տնօրենի ժամանակավոր պաշտոնակատար։ 1836 թվականի նոյեմբերի 27-ին ընտրվել է Անտառաբուծության խրախուսման ընկերության անդամ։ 1837 թվականին նա ստուգել է նավերի պուրակները, Բալթյան և Ստորին շրջանների անտառտնտեսությունները և վարչակազմերը, ինչպես նաև Եզել կղզու կաղնու անտառները։ Սպայական կոչումներում 25 տարվա ծառայության համար 1837 թվականի նոյեմբերի 29-ին պարգևատրվել է Սուրբ Գևորգի 4-րդ աստիճանի շքանշանով (թիվ 5527 ըստ Գրիգորովիչ-Ստեփանովի անվան ցուցակի), իսկ հաջորդ տարի պարգևատրվել է Սուրբ Ստանիսլաուսի 2-րդ աստիճանի շքանշան աստղով։ 1837 թվականից Լոնդոնի թագավորական աշխարհագրական ընկերության թղթակից անդամ է։

1840 - 1847 թվականներին՝ ռուս-ամերիկյան ընկերության տնօրեն (Սանկտ Պետերբուրգ), 1847-1849 թվականներին՝ ռազմածովային նախարարության նավերի փայտամածների վարչության տնօրեն։ 1845 թվականից՝ Ռուսական աշխարհագրական ընկերության անդամ։ Ընտրվել է ընդհանուր աշխարհագրության բաժնի նախագահ։ Թոշակի անցնելու ընթացքում նա ակտիվորեն համագործակցում է Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի հետ, որի պատվավոր անդամ է դարձել 1855 թվականին, և Ռուսաստանի աշխարհագրական ընկերության՝ հանդիսանալով նրա հիմնադիրներից մեկը։

Ղրիմի պատերազմի բռնկման պատճառով նա թոշակից վերադառնում է ծառայության և 1854 թվականի սեպտեմբերի 8-ին նշանակվում է հիդրոգրաֆիական բաժնի տնօրեն։ 1855 թվականի փետրվարի 23-ին նշանակվել է ռազմածովային գիտական ​​կոմիտեի նախագահ, իսկ նույն թվականի ապրիլի 13-ին դարձել է նավատորմի նավաստիների կորպուսի տեսուչ ու մնացել իր պաշտոններում։ 1855 թվականի մայիսի 18-ից եղել է ծովային նախարարության (այսինքն՝ նավատորմի նախարարի) կառավարիչը։ 1855 թվականի ապրիլի 17-ին պարգևատրվել է Սուրբ Վլադիմիրի 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ 1856 թվականի ապրիլի 15-ին նշանակվել է գեներալ-ադյուտանտ, իսկ նույն թվականի օգոստոսի 26-ին ստացել է ծովակալի կոչում։ 1857 թվականի հուլիսի 27-ին առողջական պատճառներով ազատվել է ռազմածովային նախարարության կառավարչի պաշտոնից և նշանակվել Պետական ​​խորհրդի անդամ։ 1859 թվականի սեպտեմբերի 8-ին պարգևատրվել է «Սպիտակ արծիվ» շքանշանով։

1864 թվականին նա կրկին թոշակի անցավ։ Նույն թվականին նա մշտապես տեղափոխվել է Էստոնիայի նահանգի Ռուիլ կալվածք (գերմ.՝ Ruil, Roela, էստ․՝ Roela mõis)։ Իր կյանքի վերջին վեց տարիները նա անցկացրել է գյուղական մեկուսացման մեջ։ Զբաղվել է օդերեւութաբանական դիտարկումներով, որոնց օրագրերը պահպանվում են նրա արխիվում։ Ընդդիմացել է Ալյասկայի վաճառքին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներին։

Նա մահացել է մեկ տարի առաջ կոտրված սրտից՝ Դորպատով անցնելիս։ Թաղված է Էստոնիայի Վիրու-Յաագուպի գերեզմանատան ընտանեկան հողամասում կնոջ կողքին։

## Մրցանակներ
Պատվերներ․

* Սուրբ Աննայի 3-րդ աստիճանի շքանշան (08.10.1819);
* Վլադիմիրի 4-րդ աստիճանի շքանշան (12.12.1824);
* Սուրբ Աննայի 2-րդ աստիճանի շքանշան (02.10.1827);
* XV տարվա անմեղ ծառայության նշաններ (08/22/1832);
* Գեորգիի 4-րդ աստիճանի շքանշան սպայական կոչումներում 25 տարվա ծառայության համար (29.11.1837 թ.);
* Սուրբ Ստանիսլավի 2-րդ աստիճանի շքանշան աստղով (04/02/1838);
* XX տարվա անբասիր ծառայության նշաններ (08/22/1838)
* Սուրբ Ստանիսլավի 1-ին աստիճանի շքանշան (04/13/1840);
* Մատանի ադամանդներով (1841);
* XXV տարվա անմեղ ծառայության նշաններ (08/22/1841);
* Սուրբ Աննայի 1-ին աստիճանի շքանշան (04/10/1843);
* Կայսերական թագը Սուրբ Աննայի շքանշանի 1-ին աստիճանի (04/06/1846);
* XXX տարվա անբասիր ծառայության նշաններ (08/22/1846);
* Սուրբ Վլադիմիրի 2-րդ աստիճանի շքանշան (04/17/1855);
* Սպիտակ արծվի շքանշան (09/08/1859).

Մեդալներ․

* Մեդալ «Ի հիշատակ 1853-1856 թվականների պատերազմի» (1856)։

## Ընտանիք
Կինը (1829 թվականից) - բարոնուհի Ելիզավետա Վասիլևնա (Էլիզավետա Թեոդորա Նատալյա Կարոլին) Ռոսսիլյոն (1810-1854), Էստոնիայի նահանգի դպրոցների տնօրենի դուստրը։ 1829 թվականի մարտին, Ամերիկա մեկնելուց առաջ, Վրանգելը ցանկանում էր ամուսնանալ և զուգընկեր էր փնտրում։ Revel-ում «բեմական նստարանի պատուհանից նա տեսավ մի ընտանիքի, որը քայլում էր, ի թիվս այլոց, մի աղջկա, որը գրավեց նրա ուշադրությունը»։ Բարոնուհի Ռոսսիլյոնն էր։ Նա խնդրեց ներկայացնել իրեն, երկու շաբաթ անց ամուսնության առաջարկ արեց, ևս երկու շաբաթ անց ամուսնացան, ևս երկուսից հետո նա երիտասարդ կնոջ հետ մեկնեց Ամերիկա։ Իրկուտսկի ճանապարհին ծնվեց նրանց դուստրը՝ Մարիա Լուիզը։ Իր նորածին երեխայի հետ Ելիզավետա Վասիլևնան ձիով գնաց 1800 մղոն դեպի Օխոտսկ։ Ալյասկայում Վրանգելները ապրում էին հեթանոսների մեջ, որոնց մեջ բարոնուհին շատ հայտնի էր։ Նրանք վերադարձան Ռուսաստան 1836 թվականի հուլիսին։ Նա մահացել է 1854 թվականին Էստոնիայի նահանգում գտնվող Ռուիլ կալվածքում, որտեղ նրան թաղել են ամուսնու հետ։ Նրանց երեխաներից մեկ տղա և երեք դուստր մահացել են մանկության տարիներին.

* Վասիլի (գերմ.՝ Wilhelm Peter Georg Adolf; 1831-1894) - Էստոնիայի նահանգի ազնվականության առաջնորդ (1881-1884);
* Պետրոս (գերմ.՝ Peter Georg Ludwig Alexander; 1840-1899);
* Էլիզաբեթ (գերմ.՝ Elisabeth Pauline Julie Antonie; 1842-1926), մահացել է Մադրասում (Հնդկաստան);
* Ֆերդինանդ (գերմ.՝ Ferdinand Georg Friedrih; 1844-1919) - ջրագրագետ, օդերևութաբան, փաստացի պետական ​​խորհրդական, կայսերական Ալեքսանդր ճեմարանի տնօրեն;
* Եվա Մարիա (գերմ.՝ Karoline Antonie Sophie Evva; 1850—?).

## Հիշողություն
Վրանգելի անունով.

* քաղաք Ալյասկա նահանգում (ԱՄՆ);
* օդանավակայան Ալյասկայում;
* կղզի Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսում Արևելյան Սիբիրյան և Չուկչի ծովերի միջև;
* կղզի Նովայա Զեմլյա կղզեխմբում;
* կղզի ԱՄՆ-ում;
* Ալյասկայի ազգային պարկ և վայրի բնության ապաստարան;
* լեռներ Ալյասկայում, ներառյալ ակտիվ հրաբուխը;
* փողոց Իրկուտսկում։

1992 թվականին թողարկվել է ռուսական փոստային նամականիշ՝ նվիրված Վրանգելին։

## Աշխատանքները
* «Օր. նշումներ 1825-27 թվականներին ռազմական տրանսպորտի «Հեզ» ճանապարհորդության մասին»։
* Ամերիկացիները Վերին Կալիֆորնիայում // Աստղադիտակ.— 1835. — Մաս 26. — Բաժ. գիտությունը։— Էջ 441—456
* Համառոտ վիճակագրական դիտողություններ Ամերիկայում ռուսական գաղութների մասին // Աստղադիտակ. 1835. T. XXVIII(28). Թիվ 13. - էջ 104-133
* Հյուսիսարևմտյան Ամերիկայի ժողովուրդների միջև առևտրային հարաբերությունների վերաբերյալ իրենց միջև և Չուկչիի հետ / F. P. Wrangel // աստղադիտակ:- Մ., 1835. - Մաս 26. - (Բաժանմունք «Գիտություն»).— Էջ 604—613
* «Սիտկայից Սանկտ Պետերբուրգ երթուղու էսքիզ» (1836)
* «Սառուցյալ օվկիանոսում ճանապարհորդության պատմական ակնարկ» (1836)
* Ամերիկայի հյուսիս-արևմտյան ափի բնակիչները // Հայրենիքի որդին. 1839. T. VII (7).- էջ 51-82
* Wrangell F.P.-ից։ Վիճակագրական և ազգագրական լուրեր Ամերիկայի հյուսիսարևմտյան ափին գտնվող ռուսական ունեցվածքի մասին. Սանկտ Պետերբուրգ, 1839 թ
* «Ճամփորդություն դեպի Սիբիրի հյուսիսային ծով և սառցե օվկիանոս, 1820-ական թվականներից, 21, 22, 23 և 24 տարիներից» (1841) - Դեմիդովսկու մրցանակ 1842 թ.

«Ֆերդինանդ ֆոն Վրանգելը և նրա ճանապարհորդությունը Սիբիրի հյուսիսային ափով և Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսով» ( Լ. վ. Էնգելհարդ, Լայպցիգ, 1885). Ֆ.Ֆ.Վրանգել։

Ամերիկայի հյուսիսարևմտյան ափի մասին շատ հետաքրքիր տեղեկություն, որը հայտնում է Վրանգելը, հայտնվել է գերմաներեն թարգմանության մեջ և կազմում է «Beitrage zur Kenntniss des Russischen Reiches»-ի I հատորը, որը հրատարակվել է Baer and Helmersen-ի կողմից։ Ինչպես երևում է հրատարակիչների նախաբանից, Վրանգելի գրառումները եղել են ակադեմիական այս հրատարակության հիմնադրման առաջին պատճառը։

## Գեղարվեստական ​​գրականության մեջ
* Կուդրյա, Արկադի Իվանովիչ։ Հետք գետնի վրա [Տեքստ]՝ ծագում. վեպ / A. I. Kudrya.- M.: Ast: Astrel, 2004. - 479 p.— (Պատմական վեպի ոսկե գրադարան) (Մեծ ճանապարհորդներ։ Վրանգել)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* ''Шварц К. Н.'' Барон Фердинанд Петрович Врангель. Некролог // Русская старина, 1872. — Т. 5. — № 3. — С. 389—418. 
* *[[Давыдов, Юрий Владимирович|Давыдов Ю. В.]]* Фердинанд Врангель. — М.: Географгиз, 1959. (Замечательные географы и путешественники).
* Контракт Российско-американской компании (РАК) с Компанией Гудзонова залива (КГЗ) от 25 января (6 февраля) 1839 года и ликвидация колонии Росс в Калифорнии / предисл. и публ. Н. Н. Болховитинова // Американский ежегодник. 2002. — М., 2004. — С. 279—290. — (Документальные очерки и публикации). — Библиогр. в подстроч. примеч.
* *Лялина М. А.* Русские мореплаватели арктические и кругосветные. Путешествия В. Беринга, Г. Сарычева, Ф. П. фон-Врангеля, Ф. П. Литке, Пахтусова и др. — 3-е изд. — СПб.: Изд. А. Ф. Девриена, 1903. — 447 с.
* *[[Пасецкий, Василий Михайлович|Пасецкий В. М.]]* Федор Петрович Врангель. — М.: Наука, 1975.
* Общий морской список. Ч. 6: Царствование Павла I и царствование Александра I. А—Г.— Санкт-Петербург: Тип. В. Демакова, 1892. — &#91;6&#93;, 656 с.
* Санкт-Петербург. 300 + 300 биографий. Биографический словарь / St. Petersburg. 300 + 300 biographies. Biographic Glossary // Сост. Г. Гопиенко. — На рус. и англ. яз. — М.: Маркграф, 2004. — 320 с. — Тир. 5000 экз. — ISBN 5-85952-032-8. — С. 58.

## Աղբյուրներ
* Сочинения Врангеля на сайте Lib.ru: Классика
* Врангель Ф. П. Путевые записки адмирала барона Ф. П. Врангеля / Сообщ. В. В. Врангель // Исторический вестник, 1884. — Т. 18. — № 10. — С. 162—180.
 
Կատեգորիա:Բարոններ