Խոսրով Դ

**Խոսրով Դ** (), որը որոշ աղբյուրներում կոչվում է նաև Խոսրով Գ, Արշակունիների արքայական տոհմից ազնվական էր, որը Սասանյանների ենթակայության տակ իշխել է Հայաստանում՝ 384/385-ից մինչև 389 թվականները և կրկին՝ 414-ից մինչև 415 կամ 417-ից մինչև 418 թվականները։ Մեծ Հայքի Արշակունի թագավոր 387 - 392 թվականներին։ Արշակ Գ թագավորի խնամակալ Մանվել Մամիկոնյանի մահից հետո, հայ նախարարների պահանջով, Պարսից Շապուհ III արքան Հայոց գահին դրեց պատանի Խոսրովին՝ նրան կնության տալով իր քույր Զրվանդուխտին և խնամակալ կարգելով պարսիկ իշխանին Զիկ տոհմից:

## Ծագում
Խոսրով Դ-ը Հայաստանի Արշակունիների արքայական տոհմի ներկայացուցիչ էր։ Նրա ծնողների մասին հին հայկական աղբյուրներում հիշատակություն չկա։ 5–6-րդ դարերի հայ պատմիչ Ղազար Փարպեցին նրան կոչում է Վռամշապուհի եղբայր, որը 389 թվականին հաջորդեց Խոսրովին որպես թագավոր։

Ֆերդինանդ Յուստին, Կիրիլ Թումանովը և Քրիստիան Սետիպանին ենթադրում են, որ Խոսրովը ավելի վաղ Հայաստանի թագավոր Վարազդատի որդին էր։

## Գահակալություն
Խոսրով Դ-ի գահակալությունը «Բուզանդարան պատմութիւնք»-ում տեղադրվում է մինչև Հայաստանի պաշտոնական բաժանումը՝ 387 թվականին, մինչդեռ Մովսես Խորենացու պատմությունը այն դնում է այդ իրադարձությունից հետո։ Ենթադրաբար դա տեղի է ունեցել Վաղարշակի (Վաղարշակ՝ Վաղարշ) մահից հետո, որը իր եղբոր՝ Արշակ Գ-ի հետ միասին համաթագավոր էր Հայաստանում՝ Մանվել Մամիկոնյանի խնամակալության ներքո։Ըստ Նինա Գարսոյանի՝ Հայաստանի փաստացի բաժանումը, հավանաբար, արդեն տեղի էր ունեցել 384/385 թվականներին․ այդ ժամանակ Մանվելը մահացավ, Արշակը պարսկամետ հայ նախարարների կողմից ստիպված փախավ արևմուտք՝ Եկեղյաց, և Խոսրովը նշանակվեց Հայաստանի արևելյան մասի թագավոր՝ պարսիկ դաստիարակով։ 387թվականի բաժանումը պաշտոնապես ձևակերպվեց Ակիլիսենեի (Եկեղյաց) հաշտությամբ․ նոր սահմանը հյուսիսից հարավ ձգվում էր Կարինից (ներկայիս Էրզրում) արևելք գտնվող կետից մինչև Միջագետք՝ Նիսիբիսից արևմուտք։ Խոսրով Դ-ը իր թագավորության մեջ պահեց Արշակունիների մայրաքաղաքներ Արտաշատն ու Դվինը, մինչդեռ Արշակ Գ-ն իշխում էր արևմտյան՝ հռոմեական վերահսկողության տակ գտնվող Եկեղյացում մինչև իր մահը մոտ 390 թվականը։Հայաստանի բաժանումից հետո սկսվեց Արշակունիների իշխանության վերջնական փուլը։ Սասանյան արքա Շապուհ Գ-ը իր քույր Զրուանդուխտին կնության տվեց Խոսրով Դ-ին, ինչպես նաև տրամադրեց մեծ զորք Հայաստանի պաշտպանության համար և դաստիարակ՝ Զիկ տոհմից։ Խոսրովը իշխեց մոտ հինգ տարի՝ մինչև 389 թվականը, երբ հայ նախարարները նրան մեղադրեցին Հռոմի հետ դավադրության մեջ, գահընկեց արեցին և աքսորեցին Իրան։ Նրա փոխարեն Հայաստանի թագավոր նշանակվեց եղբայրը՝ Վռամշապուհ-ը։Մովսես Խորենացին հավելում է, որ Խոսրովի իշխանազրկման պատճառը նաև այն էր, որ նա Սասանյանների համաձայնության բացակայությամբ կաթողիկոս էր նշանակել Սահակ Ա Պարթևին։ Խորենացու վկայությամբ՝ նա բանտարկվել էր Խուզիստանի «Անհուշ բերդում»։ Վռամշապուհի մահից հետո Խոսրովը ազատվեց աքսորից և վերականգնվեց գահին՝ 414 կամ 417 թվականները։ Ըստ Խորենացու՝ դա տեղի ունեցավ այն բանից հետո, երբ կաթողիկոս Սահակը այցելեց Սասանյան արքա Յազդեգերդ Ա-ի արքունիք՝ Խոսրովի ազատումն խնդրելու համար:

Սակայն Խոսրովը դրանից շատ չանցած մահացավ (ութ ամիս անց՝ ըստ Ղազար Փարպեցու, մեկ տարի անց՝ ըստ Խորենացու)՝ 415 կամ 418 թվականը։ Նրա մահից հետո կարճ ժամանակով հաստատվեց Սասանյանների ուղղակի կառավարում Հազկերտի որդի Շապուհի կողմից, սակայն 422 թվականը Հայաստանի թագավոր նշանակվեց Վռամշապուհի որդի Արտաշես Դ-ն։

Թեև Խոսրով Դ-ն երկար չկառավարեց, նրա օրոք սկսվեց մի գործընթաց, որը հետագայում հանգեցրեց հայ գրերի գյուտին։ Նրա եղբայր Վռամշապուհը շարունակեց Խոսրովի և Սահակ Պարթևի սկսած եկեղեցաշինական և լուսավորչական ծրագրերը։

## «Անհուշ բերդի» խորհուրդը
Տեքստում նշված Անհուշ բերդը (ամրոց Անհուշ կամ Անդմըշ) պարզապես բանտ չէր։ Դա Սասանյան Պարսկաստանի ամենախիստ և սարսափելի բանտերից էր, որտեղ արգելված էր նույնիսկ արտասանել բանտարկյալի անունը (այստեղից էլ՝ «Անհուշ» անվանումը)։ Այնտեղ նախկինում բանտարկվել ու մահացել էր նաև Արշակ Բ թագավորը։ Այն փաստը, որ Խոսրովին այնտեղից ազատ արձակեցին տարիներ անց, եզակի դեպք էր պատմության մեջ։

## Նշումներ


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:4-րդ դարի հայեր
Կատեգորիա:Արշակունիներ
Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության արքաներ