Գործիք

**Գործիք**, տեխնոլոգիական հանդերձանք, որն ազդում է աշխատանքի օբյեկտների վրա և փոփոխում դրանք, որոշ աշխատանքներ կատարելու համար առարկա։ Գործիքի կառուցվածքը և օգտագործման կանոնները հիմնված են արտադրության տեխնոլոգիային կցված նյութական աշխարհի օրենքների իմացության վրա: Բարդ գործիքն իր մեջ ներառում է մի քանի տարրականի գաղափար:մինի|Գործիքների հավաքածու
Լայն իմաստով՝ օբյեկտի վրա ազդելու, օբյեկտի վերափոխման և ստեղծման նպատակային միջոց է: Բայց գործիքը, հարմարանքը օժանդակ նյութ չեն. լվացքը անելիս լվացքի տախտակը գործիք է, իսկ լվացքի փոշին՝ ոչ, կարելիս ասեղը գործիք է, իսկ թելը՝ ոչ: Նույն առարկան կարող է լինել ինչպես որպես գործիք, այնպես էլ որպես օժանդակ նյութ։ Որպես հիգիենիկ միջոց օգտագործվող թելը գործիք է, իսկ կարելիս թելը՝ օժանդակ նյութ։

Գործիքների հատուկ տեսակը՝ երաժշտական գործիքները՝ օգտագործվում են ձայն հանելու համար:

Գործիքը կարող է լինել իր, ինչպես ցանկացած բան, որը մասնակցում է այլ իրերի ազատ փոխանակմանը: Գործիքը, որպես իր, վաճառվում է խանութներում, արտադրվում է ձեռնարկություններում վաճառքի պայմանագրով: Նպատակային հատկությունների կորստի դեպքում գործիքը կամ վերականգնվում է, կամ հեռացվում:

Հարյուրամյակների պատմության ընթացքում «գործիք» տերմինը ոչ թե հասարակության վերին, այլ ստորին շերտերի հետաքրքրության առարկա է եղել։

## Տերմինի օգտագործում
«Գործիք» նշանակումը վերապահված էր ոչ թե բոլոր մեքենաներին և գործիքներին, այլ հիմնականում ոչ ստացիոնար (ձեռքի և շարժական), որոնք դիրքավորվում են, կարող են շարժվել և ձեռքով սնուցվել։ Ստացիոնար մեքենաները նշանակվում են որպես մեքենաներ կամ սարքավորումներ:

Բացի գենետիկական հետազոտություններում և գենետիկական ինժեներիայում օգտագործվող ֆերմենտների համար (առաջին հերթին՝ սահմանափակումների համար), սովորաբար օգտագործվում է «գործիքներ» (և ոչ թե «ռեակտիվներ») սահմանումը՝ որպես օբյեկտի վրա ազդելու միջոց:

Մետաղների ճնշման մշակման ժամանակ գործիքը կոչվում է այն մասը, որն ուղղակիորեն շփման մեջ է դեֆորմացված մետաղի հետ (ժապավեններ, դարբնոցային մամլիչներ, գլանափաթեթներ, մահակներ), անկախ նրանից՝ դրանք շարժական են, թե ստացիոնար:

Գործիքի արդյունավետ օգտագործումը ենթադրում է շահագործման կանոնների և օբյեկտի վրա ազդեցության պատճառահետևանքային կապի և այդ ազդեցության արդյունքների իմացություն: Աշխատանքի գործընթացում առարկաների ներգրավումը և դրանց արդյունավետ օգտագործումը սերտորեն կապված են մարդու երևակայության, մոդելավորման ունակության հետ: Ազդեցության արդյունավետության և գործիքի հատկությունների վերաբերյալ գիտելիքների բացահայտված կապը ազդել է «գործիք» տերմինի օգտագործման վրա սոցիալ-տնտեսական, իրավական գիտելիքների, քաղաքական, համակարգչային տեխնոլոգիաների և ծրագրային գործիքների ոլորտներում: Գործիքների ազդեցության օբյեկտներն էին սոցիալական կլիման, տեղեկատվական օբյեկտները։

Սկզբնապես, «գործիք» տերմինը մեկնաբանվում էր որպես մեխանիկական սարք, ուղղակիորեն, ոչ անուղղակիորեն, որը բարելավում է մարդու ֆիզիկական գործողությունները: «Գործիքը» ընդօրինակում է այնպիսի գործողություններ, որոնք նման են մարդու գործողություններին, բայց շտկված, ճշգրտված, ուժեղացված: Գործիքի գործողությունների և այն կառավարող անձի միջև կարճ տրամաբանական կապ կար։ Այնուամենայնիվ, տերմինի իմաստը պատմականորեն փոփոխության է ենթարկվել։ Պարզ մեխանիկական գործիքներից մինչև մեքենաներ, ապարատներ, սոցիալական ինստիտուտներ և տեղեկատվական հոսքերի փոխակերպման գործիքներ:

Որպես կանոն, տեխնոլոգիական գործընթացի առարկաները բաժանվում են քիչ թ»ե շատ նշանակալի, քիչ թե շատ հագեցած գաղափարով։  «Գործիք» տերմինը նշանակում է առավել նշանակալից, առաջնային և գաղափարով հագեցած առարկաներ: Հետևաբար, նախկինում քիչ նշանակալի «օժանդակ նյութերի» մասին գիտելիքների կուտակմամբ, ժամանակի ընթացքում դրանք հաճախ վերանվանվում էին «գործիք»։

## Գործիքի էվոլյուցիան
### «Մեխանիկական գործիք» երևույթը կենդանական աշխարհում: Լծակներ
Գործիքների օգտագործումը տարածված է կենդանական աշխարհում և ուսումնասիրվում է բիոնիկայի միջոցով։ Կենդանիների կողմից գործիքների օգտագործումը համարվում է ճանաչողական էթոլոգիա: Որպես գործիքներ կարող են օգտագործվել կենդանի էակների օրգանները (կտուց, ծնոտներ, ատամներ, եղջյուրներ, ժանիքներ, ճանկեր, թաթեր, վերջույթներ), կարող են օգտագործվել շրջակա միջավայրից պատրաստի առարկաներ, ինչպես նաև ինքնուրույն պատրաստված առարկաներ:

File:Barrère Pierre 1690-1755 Ornithologiae.png|Թռչունների կտուցների տարբեր տեսակներ:
File:Arm skeleton comparative NF 0102.5-2.png|Ողնաշարավորների վերջույթների տարբեր տեսակներ
File:Muscle masseter.png|Մարդու ծնոտը և ծամելու մկանները
File:Tänger, Nordisk familjebok.png|Պինցետներում օգտագործվում են 1-ին տիպի լծակներ և գլանաձև ծխնիներ
File:Surgical Tweezers.jpg|Պինցետներում օգտագործվում են 2-րդ (3-րդ) տիպի լծակներ

Կտուցը ծնոտի մի մասն է։ Ծնոտը իրենից ներկայացնում է 2 (3) տեսակի լծակ։ Կենդանիների օրգաններ հանդիսացող բնական մեխանիկական գործիքներում դժվար է գտնել 1-ին տեսակի լծակ: 1-ին տիպի լծակն օգտագործվում է արհեստական գործիքներում՝ աքցան: Ձեռքի դաստակը, իր անատոմիայի շնորհիվ, կարող է հեշտությամբ ուժ կիրառել միմյանց նկատմամբ շարժվող մատները սեղմելու միջոցով: Ծնոտում՝ 2 (3) սեռի լծակի մեջ, ուժի մասը ծամող մկանն է, որը գտնվում է լծակի ուսերի միջև։

### Պրիմատների և մարդկանց կողմից «պատրաստի մեխանիկական գործիքների» օգտագործումը
«Մեխանիկական գործիք» երևույթը կարելի է գտնել մարդկային տեսակների զարգացման բոլոր փուլերում։ Մարդկային տեսակների գոյության ողջ պատմության ընթացքում մարդիկ անցել են գործիքների մեծ բազմազանության գյուտի միջով, որոնք քիչ թե շատ ազդել են մարդկային քաղաքակրթության զարգացման վրա։ Թռչունների որոշ տեսակներ ոչ միայն օգտագործում են ձողիկներ դժվար հասանելի վայրերում որսալու համար, այլ նաև պահում են այդ ձողերը սրածայր վիճակում և խնամքով պահում և տանում իրենց հետ:thumb|275px|Կալան ''(Enhydra lutris)'' Կալիֆոռնիայի Մորրո ծովածոցում
Կալիֆոռնիայի ծովային ջրասամույրները կակղամորթերի խեցին կոտրելու համար օգտագործում են մի քանի կիլոգրամ քաշով քարեր, ինչպես կոճը: Ավելին, Կալիֆոռնիայի ծովային ջրասամույրների կողքին տեղադրված ծովային ջրասամույրների այլ տեսակներ վերապատրաստվում են այս տեխնիկայի մեջ։ Նկարագրված են դեպքեր, երբ արջերը զվարճանքի համար օգտագործում են ամենապարզ երաժշտական գործիքը՝ առաձգական ճյուղ: Հայտնի է, որ թռչունները բարձրացնում են քարերը, այնուհետև դրանք նետում են գետնին՝ նպատակ ունենալով կոտրել ուտելիքի կոշտ կեղևը և ստանալ ներքին միջուկը։ Այս դեպքում քարը հանդես է գալիս որպես մուրճ։ Այնուամենայնիվ, «գործիքի» առավել նպատակային օգտագործումն ու արտադրությունը բնորոշ է մարդուն։

#### Տեխնոլոգիական հնարավորությունների ընդլայնում ձեռքեր իմպրովիզացված առարկաներով
Ձեռքը չէր կարող բավականաչափ արդյունավետ գործիք լինել յուրաքանչյուր հատուկ գործողության համար և կարիք ուներ ինչպես կատարելագործման, այնպես էլ նոր մարմնավորման: Շատ պատրաստի շրջապատող առարկաներ պարզվեց, որ ավելի արդյունավետ են, քան ձեռքը (ձողիկներ, իմպրովիզացված քարեր պառակտման համար, սուր քարեր և ձողիկներ, ցողուններ):

Սուր առարկաները ցույց տվեցին մշակվող նյութի մեջ ավելի խորը ներթափանցման ունակություն, քան բութ առարկաները: Առարկաների ամրացումը ասեղի վրա թույլ տվեց գործել փոքր առարկաներով։ Մարդու երևակայությունը թափանցել է միկրոաշխարհ, մի աշխարհ, որը հասանելի չէ ոչ ձեռքին, ոչ աչքին։ 
thumb|left|Մսի կտորները սուր շամփուրի վրա Մարդը, ով քայլում է ծովի ափին, հաճախ տեսնում է սուր եզրերով կոտրված քարեր։ Անհրաժեշտ չէ ունենալ հզոր երևակայություն, որպեսզի մարդն ինքնուրույն հրահրի քարերի պառակտումը։ Քարի հակառակ մասը, որը հարմար տեղավորվում էր ձեռքին, բռնակն էր։ Սրանք առաջին գործիքներն էին, որոնք ստացան ավստրալոպիտեկները՝ վաղ քարե դարում մարդու պատրաստի նախնին: Առաջին գործիքները քարերն էին, ոսկորներն ու ձողերը։ Քարը, ոսկորը և փայտը գործիքների առաջին նյութերն էին։ Այս գործիքների օգտագործումը համընդհանուր էր: Դրանք օգտագործվել են բուսական սննդի արդյունահանումից մինչև որսի ժամանակ որպես զենք օգտագործելը։ Քարե արտեֆակտները ժամանակի ընթացքում ավելի լավ են պահպանվում, քան բուսական ծագման արտեֆակտները։ Բացի այդ, փայտը, որն օգտագործվում է որպես գործիք, դժվար է տարբերակել ցանկացած այլ փայտից: Հետևաբար, հին մարդու կողմից փայտի օգտագործումը հիմնականում կարելի է պատկերացնել՝ դիտարկելով ժամանակակից պրիմատների վարքագիծը (շիմպանզեների ԴՆԹ-ի կազմը 98,7% - ով ընդհանուր է մարդու ԴՆԹ-ի հետ) և ժամանակակից մարդկային երեխաները: Վերջին տասնամյակների ընթացքում գյուտարարության հանդեպ հետաքրքրությունը հայտնաբերվել է շիմպանզեների մոտ և, ինչպես պարզվել է, մի քանի հազար տարվա պատմություն ունի։

File:BonoboFishing04.jpeg|Շիմպանզեն տերմիտներ է հանում սուր փայտով
File:Gorilla tool use.png|Գորիլան օգտագործում է ճյուղ՝ ջրամբարի խորությունը չափելու համար 

Շիմպանզեն տերմիտների արդյունահանման ժամանակ օգտագործում է սուր փայտ: Ավելին, եթե ասեղը բավականաչափ սուր չէ, կապիկը սրում է այն։ Այսպիսով, պրիմատը ցույց է տալիս ինքնուրույն գործիքներ արտադրելու ունակություն: Արդեն փայտն օգտագործելիս մարդը ինտուիտիվ մակարդակով կարող էր ծանոթանալ լծակի գաղափարին։ Դա հենց փայտն էր, փայտի առաձգական հատկությունների պատճառով, որը ցույց տվեց առաձգականության պոտենցիալ էներգիան կուտակելու ունակությունը։ Տարրական դասարանների աշակերտները հաճույքով զվարճանում են թղթի փշրանքները տախտակի վրա նետելով կամ պատասխանող ուսանողին՝ օգտագործելով քանոնի մի ծայրը, որը սեղմված է գրասեղանի մեջ: Միգուցե պարզունակ մարդիկ նույնպես զբաղվել են նման բանով։ Թե ժամանակակից կռվարարներին, թե նրանց ավելի վաղ նախորդներին հիմնականում վրդովեցնում էր այն, որ փշուրները բավականաչափ ուժեղ չէին հարվածում թիրախին: Քարը պառակտելու համար օգտագործելիս մարդը ծանոթացավ կինետիկ էներգիայի կուտակման գաղափարին: Քարի անկման ժամանակ կինետիկ էներգիայի կուտակումը տեղի է ունեցել գրավիտացիոն դաշտում պոտենցիալ էներգիայի հաշվին։

### Մարդկանց կողմից մեխանիկական գործիքների արտադրություն
Անտրոպոգենեզի ողջ ընթացքում ստեղծված գործիքների որակը փոխվել է։

Հնարավոր է, որ զանգվածային Paranthropus robustus ավստրալոպիտեկները կարողացան գործիքներ պատրաստել զարգացման աստիճանի, որը թույլ է տալիս ոչ միայն օգտագործել գոյություն ունեցող առարկաները որպես գործիքներ, այլև դրանք պատրաստել: Հմուտ մարդը (լատին․՝ Homo habilis) և ուղիղ մարդը (լատին․՝ Homo erectus)՝ օլդուվայի մշակույթի ստեղծողները (2,6-1 միլիոն տարի առաջ)։ Հմուտ մարդը գործիքների արտադրության համար օգտագործում էր քվարց, որի հանքավայրը կայանատեղիից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա էր: Արտադրված գործիքներին խնամքով չի վերաբերվել, չի պահել և օգտագործելուց հետո դեն է նետել։

Մոտ 1,8 միլիոն տարի առաջ հոմինոիդների (նախորդ-մարդ (լատին․՝ Homo antecessor)) դաստակներն իրենց հիմքում ձեռք են բերել ժամանակակից մարդու դաստակի կառուցվածքը։  Մարդաբանները աշխատանքային ձեռքի ձևաբանական առանձնահատկությունները ներառում են ուժեղ դաստակ, ձեռքի բութ մատի հակադրություն և մատների լայն, կրճատված վերջնական ֆալանգների առկայություն: Նշանների այս հավաքածուն հայտնվել է հմուտ Homo habilis մարդու մոտ։

Իմպրովիզացված միջոցների օգտագործումը միմյանց վրա հմուտ և մտածված ազդեցությամբ հնարավորություն տվեց զգալիորեն բարելավել դրանց ֆունկցիոնալ որակները։ Վաղ գործիքների զարգացման պատմությունը հետևում է վաղ պալեոլիթի իրար հաջորդող օլդուվայի, աբբևիլի, կլեկտոնի, աշելյան մշակույթներում։ Քարե գործիքները կատարելագործվել են միջին պալեոլիթում, վերին պալեոլիթում, մեզոլիթում, նեոլիթում, պղնձի դարում, բրոնզի դարում, երկաթի դարում։  Բարելավման գործընթացը ներկայումս շարունակվում է՝ ներառելով գյուտերի ողջ մշակութային ժառանգության մշակումները։  Արտեֆակտների բացակայության պատճառով հարմար է ուսումնասիրել գործիքի զարգացման տրամաբանությունը՝ հիմնվելով մտքի փորձերի վրա։ Սեռերի միջև աշխատանքի պատմականորեն հաստատված բաժանման պատճառով Մեյսոնը կիսում էր տղամարդկանց և կանանց կողմից կատարված գործիքների գյուտերը։

#### Կրակի յուրացում, ռոտացիայի երևույթ, շրջանագծի և համաչափության հատկություններ
Մեխի|left|thumb|200px
Կրակի յուրացումն իրականացվել է մարդու կողմից հարյուր հազարավոր տարիներ։ Մարդը տիրապետում էր կրակի բռնկմանը և կրակի տարրական վերահսկմանը: Ոսկորների ժամանակակից ուսումնասիրությունները, որոնց տարիքը մոտ 1,5 միլիոն տարի է, ենթարկվել են ջերմաստիճանի ազդեցության, ցույց են տվել, որ ոսկորները ենթարկվել են ջերմաստիճանի մշակման 600 C ջերմաստիճանում: Միևնույն ժամանակ, հայտնի է, որ նման ջերմաստիճանի հնարավոր չէ հասնել անտառային հրդեհի բաց կրակի մեջ: Բաց կրակի ջերմաստիճանի սահմանը 300 C է, դրա հիման վրա եզրակացություն է արվել, որ ոսկորները կարող են ենթակա լինել ջերմության մարդու կողմից ստեղծված հատուկ սարքավորված օջախում: Այսպիսով, ենթադրվում է, որ 1,5 մլն տարի առաջ մարդը կարողացել է վերահսկել այրման ռեակցիան։ Հորդանան գետի տարածքում պեղումների նույն վայրում հայտնաբերվել է 12 մշակութային շերտ։  Բոլոր մշակութային շերտերում հայտնաբերվել են ջերմամշակման ենթարկված կայծքարային գործիքներ։ Գործիքները մշակույթների և հազարամյակների ընթացքում տեղայնացվել են սահմանափակ տարածքում: Այս հիմքի վրա եզրակացություն արվեց այս վայրում օջախի գոյության մասին, որում մարդը վերահսկում էր կրակը: Այս օջախը վերագրվել է 790 հազար տարի առաջ։ Բնակարանի ջերմաստիճանի ռեժիմը հարմարավետ միկրոկլիմայի հիմնական բաղադրիչն է։ Քարանձավում կյանքը առավելություն ուներ բաց տարածքում ապրելու նկատմամբ։ Առավելությունը ոչ միայն հուսալի պաշտպանությունն էր հնարավոր արտաքին թշնամիներից, այլև տեղումներից և քամուց: Հորիզոնական օդի շարժման բացակայությունը մեծացրեց տան պատերի և օդի օգտակար ջեռուցման արդյունավետությունը: Ինչպես օջախում այրվող կամ այրվող վառելափայտը, այնպես էլ արտադրանքի ուղղահայաց հոսքը կազմում են բարձր ջերմաստիճանի ուղղահայաց սյուն, որը ինֆրակարմիր ճառագայթներով տաքացնում է այս սյունը շրջապատող տարածքը: Այս ջերմությունը օգտակար օգտագործելու արվեստը բաղկացած է օջախի և պատերի միջև օպտիմալ հեռավորությունից: Առաջին հայտնի բնակելի շենքերն ունեին 6-9 մետր տրամագիծ։ Նարերը տեղակայված էին տների ներքին պարագծի երկայնքով՝ ամենամեծ ջերմային հարմարավետության հեռավորության վրա: Մարդը յուրացրել է օջախը, քիմիական ռեակտորը (ջերմային գեներատոր), որը հանդիսանում է գործիք է պահպանել այրման արձագանքը։ Ռեակտոր-օջախի արդյունավետության հիմնական պարամետրը վառելիքի օգտակար ջերմային վերադարձն էր։ 
Մսի ջերմային մշակման ընթացքում ռոտացիան թույլ է տալիս միատեսակ տաքացում|right|thumb|200px
Կրակը ցույց է տվել նյութերի ֆիզիկաքիմիական հատկությունների փոփոխությունը բարձր ջերմաստիճանի ազդեցության տակ։ Մսի մակերեսի միատեսակ ջերմաստիճանի բուժման համար մսի կտորները պտտվում են սուր փայտով (շամփուր կամ շամփուր) սահմանված առանցքի շուրջ։ Միևնույն ժամանակ, գործընթացի նկատմամբ վերահսկողությունը բարելավելու համար առանցքը ամրագրվում է դարակաշարերի ընկճվածությունների միջոցով՝ համեմատած ջերմության աղբյուրի հետ: Տեղի է ունենում ոչ թե ձողիկներ կողքից այն կողմ գլորելը, այլ առանցքի շուրջ պտտվելը: Կլոր առարկաների գլորումը հայտնաբերվում է մարդու կողմից քայլելիս: Քայլելով կլոր առարկայի վրա՝ կայուն կանգնած մարդը կորցնում է հավասարակշռությունը և «երկիրը դուրս է գալիս ոտքերի տակից»։ Այսպիսով, գլանափաթեթների  վրա տեղակայված ծանր առարկաները հայտնաբերում են հորիզոնական հարթությունում հեշտությամբ շարժվելու ունակությունը: Ապրանքը հավասարաչափ մշակելու համար առանցքի շուրջ պտտումը օգտագործելու գաղափարը հայտնի էր այն ժամանակվանից, երբ մարդիկ սկսեցին միսը մեղմացնել ջերմաստիճանի մշակմամբ, ինչպես նաև չորացնել հագուստը՝ դրանք շրջելով ջերմության աղբյուրի նկատմամբ:

Շամփուրի մասը, որը կլորից բացի այլ ձև ունի, ապահովում է մսի կտորների ավելի ամուր ամրացում առանցքի վրա և կանխում է սայթաքումը: Այս գաղափարը հիմք է հանդիսանում սկավառակի և լիսեռի առանցքային և ճեղքված միացման համար:

Հայտնի են նյութերի բարձր ջերմաստիճանի մշակման փաստերը՝ դրանց կարծրությունը բարձրացնելու համար: Բացի այդ, ջերմաստիճանի բուժումը, զուգորդված մաքրման տեխնոլոգիայի հետ, հնարավորություն տվեց ստիբելի արդյունաբերությունում ավելի արդյունավետ արտադրել քարե գործիքներ:

Առաջին փուլերում տան ջեռուցման ընթացքում արտանետվող լույսի օգտագործումը մեծացնում էր մարդու գիշերային գործունեությունը, հանգեցնում էր աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը և տեսակների գոյատևման և տարածման առավելությանը։

#### Տիեզերական բաժանման տեխնոլոգիաների յուրացում
Տարածքի հատուկ մասը հատկացնելու տեխնոլոգիան թռչուններն օգտագործում են բներ կառուցելիս։ Մարդը զարգացրել է այդ տեխնոլոգիաները հագուստ կարելիս, կառուցելիս, տարաներ, սպասք և լողամիջոցներ պատրաստելիս։ Ժամանակի ընթացքում տարածքը միջնապատերով բաժանելու գաղափարը մարմնավորվեց բազմաթիվ հարմարեցումներով, ինչը, ի վերջո, հանգեցրեց թիթեղների արտադրության ճյուղերի առաջացմանը և զարգացմանը:

#### Վաղ և միջին պալեոլիթ
Վաղ պալեոլիթի ավարտին (600 հազար տարի առաջ) լավ արդյունքներ են ձեռք բերվել տարրական քարե, ոսկրային, փայտե գործիքների արտադրության տեխնոլոգիայի մեջ։ Առաջացել են մարդու կողմից ինքնուրույն պատրաստված առաջին փայտե և քարե գործիքները՝ մակրոլիտները (քարե քերիչ, ռուբիլո, փորող փայտ)։  Լուիս Լիկայի կողմից հայտնաբերված օլդուվայական մշակույթի ամենահին հայտնի կոլունը վերագրվում է 400-800 հազար տարի առաջ։ Վաղ պալեոլիթի մշակույթի ստեղծմանը մասնակցել են ինչպես ժամանակակից մարդու տեսակ՝ կրոմանյոնյան մարդը, այնպես էլ նեանդերտալյան տեսակներ։

400 հազար մ. թ. թվագրվում է գտածոն, որը կարելի է մեկնաբանել որպես բարդ կոմպոզիտային գործիքի հատված՝ փայտե բռնակ՝ կտրվածքով, որի մեջ, հնարավոր է, տեղադրված է եղել քարե սայրը։

Միջին պալեոլիթի դարաշրջանում (150,000-ից 30,000 տարի առաջ) կրոմանյոնյան և նեանդերթալյան մարդիկ շարունակում էին ապրել կողք կողքի, սակայն միջին պալեոլիթի ավարտին երկրի վրա մնացել է միայն ժամանակակից կրոմանյոնյան մարդու տեսակը: Մոտ 50,000 տարի առաջ տարբեր մայրցամաքներում մարդու կողմից օգտագործվող գործիքները սկսեցին ձեռք բերել նշաններ, որոնք մեծապես տարբերակում են այդ գործիքները՝ կախված մարդու գտնվելու վայրից: Մինչև այս ժամանակահատվածը տարբեր մայրցամաքներում ապրող մարդու գործիքները գործնականում չէին տարբերվում։ Աշխարհագրորեն մեկուսացված մարդկանց կողմից գործիքների տեխնոլոգիական զարգացման ուղիները տարբերվում էին։ Տեխնոլոգիական առաջընթացի ուղիների այս տարբերությունն առավել ցայտուն է հայտնաբերվել միջնադարում եվրոպացիների ամերիկյան մայրցամաք գալու ժամանակ: Պարզվել է, որ բնիկ ամերիկացիները լայնորեն օգտագործում էին քարե տեխնոլոգիաները այն ժամանակ, երբ Եվրոպան, ընդունված Եվրոպական պարբերականացման համաձայն, անցավ երկաթի դարաշրջանը:

#### Ագրեգացման հմտություններ
right|thumb|220px|Ամրացումներ քարե մուրճի մեջ

Միջին պալեոլիթի դարաշրջանում, ըստ բազմաթիվ հնագիտական գտածոների, պալեոանտրոպը յուրացրել է մի քանի տեսակի բնակարաններ: Բացի ստացիոնար քարանձավային կացարաններից, կացարաններ են հայտնաբերվել փոքր խորշերում, ինչպես նաև բաց տարածություններում։ Բաց տարածքներում բնակարաններն օգտագործվում էին որպես ժամանակավոր սեզոնային որսորդական կայանատեղիներ։ Հետևաբար, զարգացան բաց տարածքում կառույցների կառուցման հետ կապված տեխնոլոգիաները։ Անհրաժեշտ էր զարգացնել շինարարական կառույցների խոչընդոտող տարրերի կառուցման տեխնոլոգիաները։ Ամրակման տեխնիկան յուրացվել է կապակցման միջոցով։ Գործիքները ձեռք են բերել համակցված սարք։  «Փայտիկը» վերածվեց էրգոնոմիկ բռնակի, որը երկարացնում էր ձեռքը, և մարդու մեխանիկական էներգիան միջնորդավորված կերպով փոխանցվում էր սուր քար-ծայրին։ Կտրիչի գործառույթներն այժմ կատարում էր բարդ գործիքի ծայրը, այդպիսի հուշումն արդեն անհրաժեշտ չէր ունենալ մեծ մակերես, որն անհրաժեշտ էր գործիքը ձեռքով բռնելու համար: Գործիքը դարձավ ավելի մանրանկարչություն և ձեռք բերեց ավելի մեծ թափանցելիություն և շարժունակություն՝ կապված մշակվող առարկայի հետ: Միջին պալեոլիթի և վերին պալեոլիթի սահմանագծին արձանագրվել է ներկայումս քիչ ուսումնասիրված աթերիական մշակույթ, որում արտադրվել են նետերի ծայրերը։ Նույն ժամանակը թվագրվում է զարդերի արտադրության վաղ տեխնոլոգիաներով։

Image:Ateriense Punta foliácea.png|Աթերական երկսայր ծակում
Image:Ateriense punta.png|Աթերական սրածայր
Image:Ateriense raspador.png|Աթերական քերիչ։

Մուրճը, որը նախկինում ավելի շուտ քար էր հիշեցնում, ձեռք էր բերում ժամանակակից մուրճի տեսք, որը պատրաստված էր բռնակով։ Հայտնվեց նիզակը: Նիզակում մշակվել է գործիքի կողմից կինետիկ էներգիա կուտակելու գաղափարը, երբ նետման ժամանակ ձեռքը և գործիքը շփվում են: Կարելի էր հասնել արկի նետման ավելի մեծ համակցված զանգվածի։ Հետևաբար, նիզակի մեջ նետելիս ավելի մեծ քանակությամբ կինետիկ էներգիա կարող էր կուտակվել, քան քարի մեջ: Այս կուտակված կինետիկ էներգիայի ռացիոնալ օգտագործման խնդիր առաջացավ։ Անհրաժեշտ էր աշխատել նիզակի հարվածող մասի՝ ծայրի կատարելագործման վրա։ Քարի ծայրի օգտագործումը հիմնված էր տեխնիկական լուծման վրա՝ մեկ արտադրանքի մեջ տարբեր ֆիզիկական և տեխնիկական բնութագրերից ստեղծված բաղադրիչների արժեքավոր որակները համատեղելու համար: Քարի ծայրի օգտագործման համար օգտագործվել են հետևյալ նյութերը։ Քարը հեշտությամբ սրվում էր: Բայց նա փխրուն էր: Փայտե բռնակը փխրուն չէր, բայց այն սուր քարի նման կտրելու ունակությանը հասցնելը խնդրահարույց էր թվում։  Մանրաթելային նյութեր օգտագործող ամրացումները մարմնավորել են բազմաթիվ ֆիզիկական և տեխնիկական գաղափարներ: Հետագայում այս գաղափարները մաթեմատիկորեն նկարագրվեցին հանգույցների տեսության մեջ: Մասնավորապես, պարզվել է, որ պարանի ազատ ծայրը քաշելիս քաշվող առարկաները ձգող ուժը բազմապատիկ գերազանցում է ազատ ծայրի վրա ազդեցության ուժին։ Բլոկի հատկությունները բացվեցին: Ամրացման լավ նյութը մաշկի շերտերն էին։ Չորանալուց հետո հում մաշկը ցույց տվեց իր ֆիզիկաքիմիական հատկությունների փոփոխությունը: Չորացման ընթացքում մաշկը խստացրեց ամրացվող մասերը, այնուհետև անդառնալիորեն վերածվեց ամուր պարուրող կցորդիչի։ Բացի այդ, չորացման ընթացքում տեղի է ունեցել մաշկի կարծրացում և նախապես պլանավորված ձևի ընդունում։ Այս տեխնոլոգիան օգտագործվել է հագուստի տարրեր ձևավորելու և հետագայում նավակներ պատրաստելու համար։  Միջին պալեոլիթյան դարաշրջանում զարդարանքի նպատակով առանցքի վրա առարկաներ լարելը ցույց տվեց առանցքի՝ առարկաները միմյանց մոտ պահելու ունակությունը։

Վերին պալեոլիթ


Image:Axes for work and battle.jpg|Քարե կացիններ և Դանիայի ազգային թանգարանում
Image:Os Tarté MHNT PRE 2009.0.248.1.jpg|Վերին պալեոլիթի ծակում
Image:Aiguille os 246.1 Global.jpg|Ֆրանսիայի հարավում հայտնաբերված վերին պալեոլիթի վերջի Մադլենյան մշակույթի կարի ասեղներ: Թուլուզի թանգարան


Հագուստի տարրերի միացումը կատարվել է նույն մանրաթելային նյութերով։ Թելով մաշկը ամուր բռնելու համար անհրաժեշտ էր մաշկի մեջ անցքեր անել սուր գործիքով։ Նյութի մեջ անցքեր պատրաստելը և դրանց օգտագործումը ամրացումների տեխնիկայում, ի տարբերություն ամրացումների, կապված մասերը կապելով, հանգեցրեց արտադրված ապրանքների ավելի կոմպակտ տեսքին և կապի հուսալիության բարելավմանը: Միևնույն ժամանակ, անցքի մեջ փաթաթված առարկան ցույց տվեց առանցքի հատկությունները և առանցքի շուրջ օբյեկտների շարժման հատկությունները: Մաշկի մեխանիկական հատկությունների շնորհիվ, դրանից ծակող գործիքը հանելուց հետո կատարված անցքը տրամագծով նվազում է։ Սա դժվարացնում է թելը այս անցքի մեջ դնելը: Իսկ ավելի անհրաժեշտ տրամագծով անցք ստեղծելու համար ծախսված ջանքերն ապարդյուն են լինում։ Այս տեխնիկական խնդիրը ուշ պալեոլիթում (35-12 հազար տարի առաջ) լուծվել է նոր գործիքի միջոցով՝ ականջով ասեղ, կարի ասեղ: այս գործիքը թույլ է տալիս կատարել մի շարք առաջադրանքներ։ Կարի ասեղը հնարավորություն տվեց համատեղել ինչպես ծակելը, այնպես էլ թելը անցքի մեջ մեկ տեխնոլոգիական գործողության մեջ: Պարանն ու փայտը թույլ տվեցին ուժի կիրառման կետը տեղափոխել հեռավոր հեռավորության վրա: Միևնույն ժամանակ, պարանն ի վիճակի էր տեղափոխել ուժի կիրառման կետը ձգման միջոցով, պայմանով, որ այն ամրացվի ուժի կիրառման կետին: Ավելին, պարանը թույլ տվեց փոխանցել ոչ միայն ուժի կիրառման կետը, այլև ուժի կիրառման առանցքը: Փայտիկը հեշտությամբ ցույց տվեց հրելիս ուժի կիրառման կետը տեղափոխելու ունակությունը:


Image:Magdalenian tools 17000 9000 BCE Abri de la Madeleine Tursac Dordogne France.jpg|Մադլենյան գործիքներ և զենքեր
Image:19th century knowledge indian lore atlatl spear thrower.PNG|Նիզակներ Արիզոնայի հյուսիս-արևելքի քարանձավներից
Image:Metkrok av ben från stenåldern, funnen i Skåne.jpg|Ոսկորից պատրաստված ձկնորսական կարթ, «Քարի դար» հոդվածը
Image:Nf knots.png|Ամրացումներ հանգույցներով
Image:Wells Reindeer Age articles.png|Եվրոպական պալեոլիթ, հյուսիսային եղջերուի ոսկորից պատրաստված գործիքներ


Ձգման միջոցով փայտի ուժի կիրառման կետը տեղափոխելու համար անհրաժեշտ էր որսալ: Կեռիկի մոդելը հեշտությամբ կարող էր ծառայել որպես փայտի վրա գտնվող ճյուղեր: Ձգվելիս պարանի վերջում ուժ կիրառելու համար կամ ամրացումը կարող էր ծառայել հանգույցի միջոցով, կամ կեռիկը, որի ամենապարզ նախատիպը կարող էր ծառայել որպես ցողունի զանգվածից հեռացող կադր: Կեռիկը պարանի վերջը կցելու ավելի շարժական և տեխնոլոգիական միջոց էր, քան հանգույցը։ Կեռիկը ցույց տվեց պոտենցիալ փոսի հատկությունները։ Կարթին հայտնված ձուկը, վարանելով, շարունակում էր մնալ կարթի վրա։  Ձկնորսական կեռիկի ծայրին գտնվող երկրորդ փոքր կեռիկը ուժեղացրեց պոտենցիալ փոսի հատկության ազդեցությունը:

Ձեռքի ուժի կիրառման կետը մեկ այլ առարկայի փոխանցելու գաղափարը հիանալի կերպով մարմնավորված էր ձկնորսական գավազանով, նիզակի մեջ: Նիզակաձող օգտագործելիս ձեռքը նիզակի վրա գործել է անուղղակիորեն՝ նիզակի միջոցով։ Քարե կացինը արտացոլում է կինետիկ էներգիայի կուտակման գաղափարը մկանային աշխատանքի արդյունքում, որը նետող արկերի վրա ազդող ուժի արդյունք է և այս ուժի ազդեցության ուղու հատվածի երկարությունը: Նույն գաղափարը մարմնավորվեց բռնակով մուրճով: Բռնակը թույլ տվեց բարձրացնել մուրճի զանգվածային մասի ուղու երկարությունը: Այսպիսով, հնարավոր եղավ ավելի մեծ քանակությամբ կինետիկ էներգիա կուտակել ճոճվելիս, քան մուրճով առանց բռնակի աշխատելիս։

Որպես վերին պալեոլիթի գործիքի աշխատանքային մասեր օգտագործվել են ինչպես քարը, այնպես էլ ոսկորը, մասնավորապես հյուսիսային եղջերուն։


Image:Vestonicka venuse edit.jpg|Վեստոնիցյան Վեներա, կերամիկա, մ.թ.ա. 29-25 հազար. Բռնոյի Մորավյան թանգարան
Image:Altamira 4.jpg|Նկարներ Ալթամիրում


Պալեոլիթի վերջում հնարավորություն ստեղծվեց զբաղվել արվեստով։ Այս գործիքներով կատարված արվեստի գործերը ցույց էին տալիս արտահայտչականություն և նրբագեղություն:

Պալեոլիթի վերջում հնարավորություն ստեղծվեց զբաղվել արվեստով։ Սրանց կողմից արված արվեստի գործեր Վեստոնիական Վեներա՝ «պալեոլիթյան Վեներան», որը հայտնաբերվել է Մորավիայում, գիտությանը հայտնի ամենահին կերամիկական արձանիկն է։ Կտորը պատկանում է գրավետական մշակույթին և թվագրվում է մ.թ.ա. 29,000-ից 25,000 թվականներին։

Հեռավոր Արևելքում կերամիկական սպասքի ամենահին գտածոները վերագրվում են ուշ պալեոլիթի դարաշրջանին։

#### Մեզոլիտ։ Բարդ ագրեգացում: Գործիքի մեջ մարմնավորված գաղափարների բազմազանություն
Մեզոլիտյան դարաշրջանում (մ.թ.ա. 15-ից 6 հազար տարի) ստեղծվել է աղեղը։ Աղեղը մարմնավորեց ուժի կիրառման կետը ոչ միայն ուժի գործողության առանցքի երկայնքով տեղափոխելու գաղափարը, այլև ուժի գործողության առանցքը տեղափոխելու գաղափարը, փայտի առաձգականության գաղափարը, մկանների էներգիան պոտենցիալ առաձգական էներգիայի մեջ պահելու գաղափարը, պոտենցիալ առաձգական էներգիան բումի կինետիկ էներգիայի վերածելու գաղափարը: Արձակված բումի կինետիկ էներգիան նշանակալի է: Ծայրի և ամրացումների ձևը պահանջում էր հատուկ մշակում։


Image:Arpón con microlitos.png|Մեզոլիթյան դարաշրջանի հարպուն՝ պատրաստված միկրոլիտային տեխնոլոգիայով
Image:Tværmose arrow (Denmark).png|Մեզոլիթյան դարաշրջանի սլաք՝ պատրաստված միկրոլիտային տեխնոլոգիայով
Image:Yumi-p1000624.jpg|Լուկ
Image:Südseeabteilung in Ethnological Museum Berlin 25.JPG|Կաշվե նավակ
Image:Earthware sinker in Jomon Era Japan.jpg|Ջեմոն մշակույթի խորտակիչ, Ճապոնիա


Սիբուդու քարանձավում նետերի և ասեղների առաջին ոսկրային ծայրերի գտածոները թվագրվում են 61000 տարի առաջ։ Այնուամենայնիվ, Սիբուդու քարանձավում հայտնաբերված գտածոները ներկայումս մեծ առեղծված են, քանի որ հայտնաբերված մնացած հայտնի նետաձիգները թվագրվում են 20 հազարամյակ անց: Կոստենկիում ձկնորսական կեռիկների ամենավաղ գտածոները թվագրվում են 40 հազար տարի առաջ։

Մարդկանց հավաքական ստեղծագործության արդյունքները միշտ հիացմունք և ակնածանք են առաջացրել։ Հայտնի են մ.թ. ա. իններորդ հազարամյակում հիմնադրված տաճարները, իսկ տաճարների քարե բեկորները ունեն մի քանի տասնյակ տոննա զանգված: Նման բեկորների տեղաշարժի համար պահանջվում էր մի քանի հարյուր աշխատողների միաժամանակյա համակարգված աշխատանք։ Նման հազարամյակի տեխնոլոգիայի հետագա գլուխգործոցները մեզ հիացնում են:

Պալեոլիթի ավարտին՝ մեզոլիթի սկզբին, ամրացման տեխնոլոգիան յուրացվել է խեժով կապելու կամ սոսնձելու միջոցով։ Զարգանում է միկրոլիտների տեխնոլոգիան, ներառյալ Լևալուայի մեթոդով նուկլեուսներից թիթեղները կտրելու տեխնիկան։ Միկրոլիտային տեխնոլոգիան տեխնիկական լուծման զարգացում էր՝ մեկ արտադրանքի մեջ տարբեր ֆիզիկական և տեխնիկական բնութագրերից ստեղծված բաղադրիչների արժեքավոր որակները համատեղելու համար: Միկրոլիտային տեխնոլոգիան մշակվել է 1960-ականներին: Նիզակի ծայրի սուր քարը փլվում էր քարերին հարվածելիս։ Քարե հուշում պատրաստելը ժամանակատար գործընթաց էր։ Միևնույն ժամանակ, կայծքարի կամ օբսիդիանի չիպսերի արդյունքում առաջացած փոքր սուր քարերը մեծ քանակությամբ էին: Միևնույն ժամանակ, երբ նիզակի բաղադրության մեջ գտնվող միկրոլիտներից մեկը ոչնչացվեց, մյուսները մնացին տեղում և շարունակեցին կատարել իրենց գործառույթները: Միկրոլիտները սուր եզրեր ունեին դեպի նիզակի հարվածող կողմը։ Այսպիսով, նիզակը, որը դիպել է խիտ մաշկին կամ թեփուկներին, կտրել է այս պատյանը։  Նիզակի (եռաժանի) շարժումը արդյունահանման ուղղությամբ դժվարացել է միկրոլիտների բութ մասերին հենվելու պատճառով։ Այս առանձնահատկությունն մեծ արժեք ուներ, երբ օգտագործվում էր եռաժանի մեջ։ Տուժած ձուկը չպետք է խուսափեր որսորդից:

Մեզոլիտյան դարաշրջանում զգալի թվով բազմազան գործիքներ են հայտնաբերվել նատուրոֆիական մշակույթի պեղումներում և նկարագրվել Էմանուել Անատիի կողմից։ Բնագետները տիրապետում էին գյուղատնտեսական գիտելիքների հիմունքներին: Նրանք զբաղվում էին վայրի հացահատիկի հացահատիկի հավաքմամբ՝ հատուկ հնձող գործիքների օգնությամբ։ Տիրապետում էին տարածության բաժանման տեխնոլոգիաներին։ Արդյունքում առանձնացվել են պաշարների պահեստները փոս-հացահատիկի պահեստներում։  Նատուֆիները օգտագործում էին ընտելացված շներ։ Աղացած հացահատիկը շաղախի մեջ մանրացրած ալյուրի մեջ էր։ Հայտնաբերվել են ջայլամի ձվից պատրաստված տարաներ։


Image:Altai yurta.png|Չում 
Image:Bone awl for making coild backetry.gif|Զամբյուղ հյուսելու բիզ
Image:Wickerwork or wicker weaving in basketry in round stems.gif|Զամբյուղ

Հացահատիկի պահեստավորման տեխնոլոգիաները ներառում են չորացման, օդափոխության, ջերմաստիճանի և խոնավության ռեժիմների պահպանման և վնասատուներից պաշտպանվելու հետ կապված տեխնոլոգիական գործողությունների համալիր: Հացահատիկը զամբյուղներում պահելը թույլ է տալիս մեծ ծավալը բաժանել ավելի փոքրերի և բարելավել օդափոխությունը: Զամբյուղն ունի ոչ միայն կոշտ շրջանակ, որը թույլ է տալիս իրականացնել բովանդակության տեղափոխում և առանձին պահեստավորում, այլև պատերի ձևավորման շնորհիվ օդափոխել բովանդակությունը՝ ազատվելով ավելորդ խոնավությունից։ Դժվար չէ պատկերացնել, թե ինչպես է թաց կավի մնացորդներով խցանված զամբյուղը վերածվում ջուրը պահող անոթի։ Այսպիսով, հյուսելու միջոցով մակերևութային ձևերի ձևավորման զարգացումը քայլ էր կավի հերմետիկ, անջրանցիկ մակերեսների արտադրության մեջ: Զամբյուղների հյուսելը ինքնին ներկայացնում էր բարդ տեխնոլոգիական գործընթաց և կերպարվեստ։ Չնայած նատուֆիացիների մոտ զամբյուղներ չեն հայտնաբերվել, հայտնաբերվել են գործիքներ, որոնք ենթադրաբար օգտագործվել են դրանք հյուսելու համար: Մարդիկ թողնում էին քարանձավները և իրենց տները տեղափոխում ապրուստի միջոցների աղբյուրներին մոտ։ Ամենապարզ արագ կառուցվող բնակարաններն ու ապաստարանները (խրճիթներ և ժանտախտներ) փոխարինվել են ամուր ստացիոնար կիսահորերով՝ որմնադրությամբ պատրաստված պատերով։

Մեզոլիտի վերջում արդեն կատարվել են գանգուղեղային տրեպանացիայի վիրահատություններ։ Ընդ որում, այդ վիրահատությունները լայնորեն կիրառվում էին։ Ֆրանսիայում թաղման 120 գանգերից, որոնք թվագրվում են մ. թ. ա. 6500 տարի առաջ, 40-ն ունեցել են անցքեր։ Այս բացվածքներից շատերն ունեին բուժված վնասվածքի կառուցվածք, ինչը ցույց է տալիս վիրահատությունների հաջողությունը։

Հայտնաբերված ամենահին նավակը՝ Պեսեի դոլբլենկա-նավը, նույնպես պատկանում է մեզոլիթի դարաշրջանին։

#### Նեոլիթ
Մերձավոր Արևելքում նեոլիթը սկսվել է մ. թ. ա. մոտ 9500 տարի։ Նեոլիթյան դարաշրջանում տեղի է ունեցել նեոլիթյան հեղափոխություն. որսի և հավաքման տնտեսությունը համալրվեց ավելի արդյունավետ և պակաս ռիսկային գյուղատնտեսական տնտեսությամբ՝ անասնապահությամբ և բուսաբուծությամբ:


Image:Dreschflegel.jpg|Շղթայական-ստորին մակարդակի կինեմատիկական զույգ
Image:Erntemesser.jpg|Նեոլիթյան մանգաղի վերակառուցում


Լոգիստիկան զարգանում է: Նեոլիթյան հայտնի մշակույթներն են գծային-ժապավենային կերամիկայի մշակույթը (մ.թ. ա. 5500-4500), նակոլային կերամիկայի մշակույթը (մ. թ. ա. մոտ 4600-4400), ռեսսենյան մշակույթը (մ. թ. ա. 4600-4300), միխելսբերգյան մշակույթը (մ. թ. ա. մոտ 4400-3500), ձագարաձև գավաթների մշակույթը (մ. թ. ա. մոտ 4400-3500):
thumb|right|200px|Քարի տեղադրման տեխնոլոգիա Սկարա-Բրեյ

Մեզոլիթյան և նեոլիթյան մեգալիթները վկայում են ոչ միայն հասարակության բարձր կազմակերպման, այլև տաճարների կառուցման և քարի մշակման համար օգտագործվող տեխնոլոգիաների բարձր մակարդակի մասին։ Քարի կառուցման և տեղադրման տեխնոլոգիաների զարգացումը կարելի է տեսնել Նեպ-օֆ-Հաուերում և Սքառա Բրեյում: Շփման և սայթաքման երևույթների ըմբռնումը հանգեցրել է հղկման կիրառմանը կտրող գործիքների:

Նեոլիթի ավարտին յուրացվել է խեցեգործությունը, հայտնագործվել է խեցեգործության անիվը և կիրառվել է որպես վառարանում բարձր ջերմաստիճանի կրակ։ Բրուտի անիվն ինքնին, «գործիք» տերմինի ժամանակակից օգտագործման պատճառով, գործիք չէ, այնուամենայնիվ, իր արտաքին տեսքի ժամանակ այն մարմնավորում էր ինժեներական միտքը, որը մարդը կուտակել է հարյուրավոր հազարամյակներ և փորձարկվել է ավելի պարզ գործիքների վրա: Այն կարող է օգտագործվել որպես գործիք։

Խեցեգործության անիվի մեջ մարմնավորված ինժեներական լուծումները գաղափարների մարմնացումն էին, որոնք նախկինում հայտնաբերվել էին ավելի պարզ գործիքների մեջ: Սա ոչ միայն այս մեքենայի գյուտի հետ կապված գաղափարների համախմբումն է, այլև տեխնոլոգիական շղթայում բարդ տեխնիկական լուծման տպավորիչ ներդրումը (պարզ նյութերը ինչպես ձուլման, այնպես էլ ջերմային ազդեցության միջոցով վերափոխելու գործընթացը): Խեցեղենի առաջացումը նկատելի երևույթ էր ինչպես տեխնոլոգիական, այնպես էլ մշակութային առումով։ Սննդամթերքի խոհարարությունն այժմ բարձր տեխնոլոգիապես արտադրվել է տարայի մեջ։


Պատկեր:ReconstructedOetziAxe.jpg|Էզիի
Պատկեր:CucuteniNeoliticBirdSpoon.JPG|Տրիպոլի մշակույթի գդալ
Պատկեր:Dugout canoe on land.jpg|Քանդված նավակ պատրաստելը

Պղնձի կացնի առավելությունը քարի նկատմամբ պահպանելիությունն, ինչպես նաև սայրի ավելի մեծ քաշը նույն չափսերով։

Միխելսբերգի մշակույթը (մ.թ.ա. մոտ 4400-3500), ձագարաձև գավաթների մշակույթը (մ. թ. ա. 4000-2700), զանգակաձև գավաթների մշակույթը (մ.թ.ա. մոտ 2800-1900), Տրիպոլի մշակույթը (մ.թ.ա. VI—III հազարամյակ):

Մոտ 4000 մ.թ.ա Նեղոսի դելտայում պահվում էին ընտելացված նուբիական ավանակներ։  Փաթեթային տրանսպորտը տեղափոխվել է մարդու աշխատանքը աավանակի աշխատանքից օգտվելուց: Կույտերի կառուցման համար օգտագործված գործիքների և գործիքների ֆենոմենալությունը գործիքների օգտագործումն էր երրորդ կողմի էներգիայի աղբյուրների օգտագործման համար, որոնք կապված չեն մարդու աշխատանքի հետ:


Պատկեր:Florentine Wood Gatherers. (After Gioli.).jpg|Նկարում բեռնափոխադրման տեխնոլոգիայի հմտություններ 
Պատկեր:Buying fuelwood.jpeg|Վառելափայտի տեղափոխում Ավանակների վրա


Քարի մշակման տեխնոլոգիաների կատարելագործումը հանգեցրել է բռնակը ամրացնելու համար բարձր տեխնոլոգիական անցքեր պատրաստելու ունակությանը և բռնակն ու կացինը ամրացնելու ժամանակակից մեթոդի ի հայտ գալուն։ 

Բրոնզի հայտնաբերումը և հանքաքարից բրոնզե արդյունահանման տեխնոլոգիաների զարգացումը հանգեցրել են ոչ միայն պղնձի գործիքների կարծրության բարձրացմանը, այլև հնարավորություն են տվել կազմակերպել գործիքների առաջին զանգվածային արտադրությունը՝ միաժամանակ ձուլելով բազմաթիվ միավորների բարդ ձևերով: Բրոնզե ձուլումը հնարավորություն տվեց արտադրել բարդ ձևի և փոքր բարակ մասերի արտադրանք:

#### [[Երկաթի դար]]
Խեթերի կողմից ավազից երկաթի արդյունահանման տեխնոլոգիաների յուրացումը հանգեցրեց մետաղական գործիքի համատարած ներդրմանը, որը փոխարինեց քարե գործիքը։ Ամենահին հայտնի երկաթե դանակը թվագրվում է մ. թ. ա. 2100-1950 թվականներով։ Հայտնի է փարավոնի նամակը նախախեթերի թագավորին, որը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 2000 թվականով, որում խնդրում է իրեն երկաթե դաշույն ուղարկել։ Եգիպտական Թութանհամոն փարավոնի դամբարանում (մ.թ.ա. մոտ 1350 թվական) հայտնաբերվել է երկաթե դաշույն։

## Գործիքների որոշակի տեսակների պատմություն
Պտուտակահանը, ամենայն հավանականությամբ, հայտնվել է 16-րդ դարում։ Այն պտուտակները, որոնց պտտման համար այն պահանջվել է, առաջին հերթին օգտագործվել են հրազենի հարվածա-ձգանման մեխանիզմների տարրերը ամրացնելու և կարգավորելու համար։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* Геннадий Федотов, «Русская печь», Москва, 2002 г.
* Очерки истории техники докапиталистических формаций. Академия наук СССР Издательство Академии наук СССР Москва-Ленинград, 1936 г. Б. Л. Богаевский, И. М. Лурье, П. Н. Шульц, Е. Ч. Скржинская, Е. А. Цейтлин Под общей редакцией акад. В. Ф. Миткевича

## Արտաքին հղումներ
*  Использование орудий труда животными
* 
* Мумифицированный во льду человек медного века
* Эммануэль Анати. Палестина до древних евреев. М.: Центрполиграф, 2008 г.
* Берлинский музей этнографии
* Каменный век в Nordisk familjebok
* История изобретений человечества.

Կատեգորիա:Գործիքներ