Զեելով-Բեռլինյան գործողություն

**Զեելով-Բեռլինյան գործողություն** կամ **ճակատամարտ Զեելովի բարձունքների համար**  (, գերմաներեն՝ Schlacht um die Seelower Höhen), Բեռլինի հարձակողական գործողության շրջանակում խորհրդային զորքերի կողմից 1945 թվականի ապրիլի 16-ից 19-ը իրականացված հարձակողական գործողություն Զեելով քաղաքի մերձակա բազմաթիվ բլուրները պաշտպանող գերմանական ուժերի դեմ՝ Բեռլինից մոտավորապես 90 կմ դեպի արևելք։ Այդ գործողության արդյունքում գերմանական 9-րդ բանակը շրջապատվեց և ոչնչացվեց թշնամուն բազմակի գերազանցող խորհրդային զորքերի կողմից։ Այդ բանակից միայն 56-րդ տանկային կորպուսի մնացորդներին հաջողվեց Զեելովի բարձունքներից ճեղքել-հասնել Բեռլին և մասնակցել Գերմանիայի մայրաքաղաքի պաշտպանությանը։ ՍՍ-ի 11-րդ բանակային կորպուսը, լքելով իր ծանր զենքերը, նահանջեց դեպի հարավ-արևմուտք, որպեսզի հանձնվի դաշնակիցներին՝ բրիտանա-ամերիկյան զորաջոկատներին։ Զեելովի բարձունքները պաշտպանող «Կուրմարկ» և ՍՍ-ի 23-րդ «Նեդերլանդ» մոտոհրաձգային դիվիզիաները, 303-րդ, 712-րդ և 169-րդ հետևակային դիվիզիաները, ինչպես նաև 502-րդ ծանր տանկային գումարտակը շրջապատվեցին։

Այսպիսով՝ այդ գործողությունը ոչ միայն հանգեցրեց գերմանական մեծ զորախմբավորման ոչնչացմանը, այլև թշնամուն թույլ չտվեց 9-րդ բանակի ստորաբաժանումները տեղափոխել Բեռլին։ Եթե Բեռլինի կայազորը ամրապնդվեր 9-րդ բանակի ուժերով, Բեռլինի գրոհը, անկասկած, կդառնար շատ ավելի բարդ և արյունալի։

Ի թիվս այլ բաների՝ Զեելով-Բեռլինյան գործողությունն աչքի ընկավ «լուսարձակային գրոհով». բանն այն է, որ լուսաբացից առաջ հակաօդային լուսարձակներ օգտագործվեցին մարտադաշտը լուսավորելու համար։ Ուշագրավ է, որ արդեն իսկ այդ ժամանակ գերմանացիներն օգտագործում էին գիշերային դիտասարքեր, որոնք լուսարձակների լույսի պատճառով կորցրեցին պիտանությունը:

## Խորհրդային զորքերի դասավորվածությունը
1945 թվականի ապրիլի 6-ից 9-ը իրականացվեց Քյոնիգսբերգի գործողությունը, որի արդյունքում ընկավ Քյոնիգսբերգը՝ Արևելյան Պրուսիայի միջնաբերդը, և նրան պաշտպանող գերմանական խմբավորումը ապրիլի 9-ին զենքերը վայր դրեց ու հանձնվեց: Մարշալ Կ. Կ. Ռոկոսովսկու հրամանատարությամբ 2-րդ Բելառուսական ճակատը հասավ Օդեր գետի արևելյան ափ: Ապրիլի առաջին երկու շաբաթների ընթացքում խորհրդային զորքերը արագ առաջխաղացում իրականացրին։ Դա մարշալ  Գ.Կ. Ժուկովի հրամանատարությամբ գործող 1-ին Բելառուսական ռազմաճակատին թույլ տվեց ուժերը կենտրոնացնելու իր նախկին ճակատի հարավային մասում՝ Զեելովյան բարձունքների դիմաց։ Ավելի հարավ դասավորվել էին 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի զորքերը՝ մարշալ Ի. Ս. Կոնևի հրամանատարությամբ։

Գործողության մեջ ներգրավված խորհրդային երեք ռազմաճակատներում ընդհանուր առմամբ կար 2,5 միլիոն մարտիկ, 6 250 տանկ ու ինքնագնաց հրետանային կայանք, 7 500 ինքնաթիռ, 41 600 հրետանային միավոր ու ականանետ, գվարդիական ականանետների 3 255 արձակող կայանք, 95 383 տրանսպորտային միջոց։

1-ին բելառուսական ռազմաճակատն ուներ 9 համազորային և 2 տանկային բանակ, որոնք բաղկացած էին 77 հրաձգային, 2 հեծելազորային, 5 տանկային դիվիզիաներից, 2 մեխանիզացված և 2 հեծելազորային կորպուսից, 8 առանձին հրետանային և 1 ականանետային բրիգադից: Դրանք կենտրոնացած էին Բեռլինից 60 կիլոմետր հեռավորության վրա՝ Կյուստրինյան պլացդարմում։ Ռազմաճակատի տրամադրության տակ էին դրված 3059 տանկ ու ինքնագնաց հրետանային կայանք, ինչպես նաև 18 934 միավոր հրետանի ու ականանետ: 

1-ին Բելառուսական ռազմաճակատի զորքերը Կյուստրինյան պլացդարմից հասցրեցին գլխավոր հարվածը՝ մարտի նետելով հետևյալ ուժերը. 47-րդ բանակ (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Ֆ.Ի. Պերխորովիչ), 3-րդ հարվածային բանակ (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Վ.Ի. Կուզնեցով), 5-րդ հարվածային բանակ (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Ն.Ե. Բերզարին), 8-րդ գվարդիական բանակ (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Վ.Ի. Չույկով), 3-րդ բանակ (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Ա.Վ. Գորբատով), 1-ին գվարդիական տանկային բանակ (հրամանատար՝ տանկային զորքերի գեներալ-գնդապետ Մ.Ե. Կատուկով) և 2-րդ գվարդիական տանկային բանակ (հրամանատար՝ տանկային զորքերի գեներալ-գնդապետ Ս.Ի. Բոգդանով)։ Պլանավորված էր, որ օժանդակող հարվածներ պետք է հասցվեին Կյուստրինից հյուսիս՝ 61-րդ բանակի ուժերով (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Պ.Ա. Բելով), ինչպես նաև 5-րդ հարվածային բանակի ու 8-րդ գվարդիական բանակի ուժերով, որոնք կենտրոնացած էին գլխավոր հարվածի ուղղությամբ՝ դեպի Զեելովյան բարձունքների այն հատվածը, որտեղով անցնում էր Բեռլինյան ավտոմայրուղին:

## Գերմանացիների պաշտպանությունը
Զեելովյան բարձունքները իրենցից ներկայացնում էին գերմանական զորքերի խորը էշելոնային պաշտպանության նմուշօրինակ, որի պաշտպանական ամրությունները կառուցվել էին վերջին երկու տարիների ընթացքում։ Բլուրներին դիրքավորվել-ամրացել էին գերմանական 9-րդ բանակի և 56-րդ տանկային կորպուսի ստորաբաժանումները, որոնք բաղկացած էին 14 հետևակային դիվիզիայից, 587 տանկից (512-ը՝ շահագործման ենթակա, 55-ը՝ վերանորոգման ընթացքում, 20-ը՝ մատույցներում), 2625 հրետանային միավորից, այդ թվում՝ 695 զենիթային հրանոթից: Ճակատի հարավում դիրքավորվել էր 4-րդ տանկային բանակը, որն ուղղված էր 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի դեմ։

Հիտլերը մարտի 20-ին *Վիստուլա* բանակային խմբավորման հրամանատար նշանակեց գեներալ Գոտհարդ Հայնրիցին, ով գերմանական բանակի լավագույն պաշտպանական մարտավարներից մեկն էր։ Նա կանխատեսեց, որ խորհրդային ուժերը գլխավոր հարվածը հասցնելու են արևելք-արևմուտք ձգվող ավտոմայրուղու երկայնքով՝ Զեելովյան բարձունքներում ընկած հատվածում։ Գետի ափը պաշտպանելու փոխարեն նա ամրացրեց բլուրները, որոնք Օդերից վեր են բարձրանում մոտավորապես 48 մետր՝ ճանապարհ տալով գետին։ Նա տեղափոխեց Օդերի ափերը պաշտպանող որոշ ստորաբաժանումներ՝ դրանց հաշվին մեծացնելով բարձունքները պաշտպանող զորքերի թիվը։ Գետի հեղեղատարածքը հագեցած էր գարնանային հեղեղումներով։ Գերմանացի ինժեներները քանդեցին ամբարտակի մի մասը և ջուր բաց թողեցին ավազանից վերև, ինչը հարթավայրը վերածեց ճահճի։ Հարթավայրից այն կողմ ստեղծվել էին պաշտպանական երեք գծեր՝ ամրությունների փուլային համակարգ, հակատանկային խրամատներ և արգելապատնեշներ, որոնք Բեռլինի մատույցներում միացված էին հետևակային խրամատների և բունկերների ցանցով։ Վերջին պաշտպանության գիծը, որը կոչվում էր Վոտանի գիծ (Wotan), ​​ընկած էր առաջնագծից 15-20 կմ դեպի թիկունք։

Զեելովյան բլուրները պաշտպանող բանակների խմբից կարողացել են փրկվել ու Բեռլին հասնել 56-րդ տանկային կորպուսից՝ մոտ 4000 մարդ (1945 թվականի ապրիլի 16-ին այդ կորպուսը թիկունքի ստորաբաժանումների հետ միասին կազմում էր մինչև 50 000 մարդ), ՍՍ-ի մեքենայացված «Նորդլանդ» դիվիզիայից՝ մոտ 4000 մարդ, 9-րդ բանակի մյուս ստորաբաժանումներից՝ մոտ 1500 մարդ՝ դաշտային ու զենիթային որոշ քանակի հրետանիով, ինչպես նաև Մյունխեբերգի տանկային դիվիզիայի 4 տանկ ու մի քանի զրահափոխադրիչ։ Ամբողջը ընդհանուր առմամբ կազմում էր 13-ից 15 հազար մարտիկ, որոնք դարձան Բեռլինի պաշտպանության մեջ ամենամեծ ներհոսքը և այդ քաղաքի հիմնական պաշտպանները։

## Տես նաև
* Բեռլինի ճակատամարտ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Исаев А. В. Часть пятая. Падение «Одерского фронта» // Берлин 45-го. Сражения в логове зверя. — М.: Яуза; Эксмо, 2007. — 720 с. — (Война и мы). — 10 000 экз. — ISBN 978-5-699-20927-9.
* Сергей Алексеев. Зееловские высоты
* Бабаджанян А. X. Дороги победы
* 
* 

## Աղբյուրներ
* Дороги победы. Бабаджанян, Амазасп Хачатурович

Կատեգորիա:Բեռլինի պատմություն
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ Եվրոպայում
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Գերմանիայում
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով