Իռլանդիայի քաղաքացիական պատերազմ

**Իռլանդիայի քաղաքացիական պատերազմ (1922-1923)** (, ), Իռլանդիայում զինված պայքար, որը ծավալվել է ընդդիմախոսների և կողմնակիցների միջև՝ երկրում բրիտանական տիրապետության կարգավիճակը պահպանելու համար։ Պայքարն ավարտվել է անգլո-իռլանդական պայմանագրի կողմնակիցների հաղթանակով, որոնց Մեծ Բրիտանիան տրամադրել է ամեն տեսակի օգնություն։

## Անգլո-իռլանդական պայմանագիր (1921)
ձախից|մինի|Համաձայնագրի կողմերի ներկայացուցիչների ստորագրությունները.
Առաջին համաշխարհային պատերազմը և դրան հաջորդած տնտեսական ճգնաժամը խաթարել են Բրիտանիայի՝ որպես համաշխարհային առաջնորդի հզորությունը, ինչն օգտագործել են իռլանդացի ազգայնականները, որոնց ատելի բրիտանական տիրապետության դեմ պայքարը տևել է ութ դար։ Առաջին «ուժի փորձությունը» եղել է 1916-ի Զատկի ապստամբությունը, որն անխնա ճնշվել է կառավարական զորքերի կողմից։ Ապստամբության առաջնորդների մահապատժից հետո դիմադրությունը որոշ ժամանակ մարել է, բայց երեք տարի անց սկսվել է Իռլանդիայի անկախության պատերազմը, որը տևել է մինչև 1921 թվականը։ Այնուհետև բրիտանական կառավարությանը պարզ է դարձել, որ Իռլանդիան ամբողջությամբ պահելը պահանջելու է չափազանց շատ զոհեր և հսկայական ծախսեր: Որոշվել է բանակցությունների համար Լոնդոն հրավիրել 1919 թվականին Շին Ֆեյն կուսակցության կողմից ստեղծված Իռլանդիայի չճանաչված խորհրդարանի ղեկավարներին։ IRA-ի ղեկավարները ուրախ են եղել օգտվել այս առաջարկից, քանի որ, չնայած այն հանգամանքին, որ համաշխարհային հասարակական կարծիքը գնալով ավելի ու ավելի է թեքվել նրանց օգտին, պարտիզանները ենթարկվել են զենքի և զինամթերքի պակասի։ Իռլանդական կողմը գլխավորել է արտաքին գործերի նախարար Արթուր Գրիֆիթը և գանձապետարանի կանցլեր Մայքլ Քոլինսը, իսկ բրիտանական կողմը գլխավորել են վարչապետ Լլոյդ Ջորջը և գաղութատիրության քարտուղար Ուինսթոն Չերչիլը:

Բանակցությունների արդյունքում 1921 թվականի դեկտեմբերի 6-ին ստորագրվել է անգլո-իռլանդական համաձայնագիրը, ըստ որի՝ կղզու 26 կոմսություններից ստեղծվել է Իռլանդիայի ազատ պետությունը, որին տրվել են գերիշխանության իրավունքներ, որոնք ունեցել են Կանադան, Ավստրալիան, Նոր Զելանդիա և Հարավային Աֆրիկան։ Երկրի ղեկավարը համարվել է Մեծ Բրիտանիայի թագավորը, որը նշանակել է գեներալ-նահանգապետին։ Հենց նրան էլ հավատարմության երդում են տվել Ազատ նահանգի խորհրդարանի անդամները։ Բացի այդ, համաձայն պայմանագրի՝ Օլսթեր նահանգի ինը գավառներից վեցը (Անտրիմ, Արմագ, Դաուն, Ֆերմանաղ, Լոնդոնդերրի և Թայրոն) պետք է մնային Մեծ Բրիտանիայի կազմում։ Բրիտանական նավատորմը նաև իրավունք է ստացել օգտագործել Ազատ Պետության մի շարք ռազմավարական նավահանգիստներ որպես ռազմածովային բազա։

Պայմանագրի ստորագրումը երկար քննարկումներ է առաջացրել Իռլանդիայի խորհրդարանում։ Գրեթե անմիջապես առաջացել են երկու խմբակցություններ՝ պայմանագրի կողմնակիցներն ու հակառակորդները: Առաջինը ղեկավարել են այն ստորագրողները՝ Մայքլ Քոլինզը և Արթուր Գրիֆիթը: Երկրորդը գլխավորել են Դոյլի (խորհրդարան) նախագահ Էյմոն դե Վալերան և պաշտպանության նախարար Կահալ Բրուն։ Պայմանագրի վավերացման շուրջ քննարկումները սկսվել են դեկտեմբերի 14-ին և շարունակվել մինչև հունվարի 6-ը։ Քվեարկությունից մեկ օր առաջ դե Վալերան խոստովանել է, որ վավերացման հարցը խոր տարաձայնություններ է առաջացրել ինչպես Դոյլի պատգամավորների, այնպես էլ կառավարության ժամանակավոր նախարարների միջև: Արդյունքում հունվարի 7-ին համաձայնագիրը պաշտոնապես վավերացվել է 64 կողմ, 57 դեմ ձայներով։

## Պառակտում Սին Ֆեյնում
Քվեարկությունից հետո դե Վալերան, ի նշան բողոքի, հրաժարվել է նախագահի պաշտոնից և ազատ պետության ժամանակավոր կառավարության ձևավորմանը մասնակցելուց։ Նրան փոխարինել է Արթուր Գրիֆիթը, իսկ վարչապետ դարձել է Մայքլ Քոլինսը։ Երկու կողմերն էլ սկսել են ուժերի աստիճանական մոբիլիզացիա հետագա մարտերի համար: Արդեն 1922 թվականի փետրվարին սկսվել է զինվորների հավաքագրումը նոր՝ կառավարության կողմից վերահսկվող Ազգային բանակում։ Սրանք հիմնականում եղել են IRA-ի Դուբլինի բրիգադի նախկին անդամներ, ինչպես նաև Քոլինզին հավատարիմ այլ ստորաբաժանումների մարտիկներ: 1922 թվականի ապրիլին Ազգային բանակը կազմել է 3500 և աստիճանաբար գրավել է շենքերը, որոնք նախկինում պատկանել են բրիտանական բանակին: Այս ամենը նաև պառակտում է առաջացրել ԻՀԱ-ում։ Որոշ հրամանատարներ (ինքը՝ Քոլինզը, Ռիչարդ Մալքահին, Օուեն Օ'Դաֆին և այլն) անցել են կառավարության կողմը և ստացել հիմնական պաշտոններ Ազգային բանակում (օրինակ՝ Մալքահին ստացել է գլխավոր հրամանատարի պաշտոնը), սակայն մեծամասնությունը կանգնած է եղել իշխանության դեմ։

Միևնույն ժամանակ, դե Վալերան Մյունսթեր կատարած իր շրջագայության ժամանակ հայտարարել է, որ IRA-ն «պետք է քայլի Իռլանդիայի կառավարության և նույնիսկ այդ կառավարության որոշ անդամների արյան միջով, որպեսզի ձեռք բերի նրանց ազատությունը»: Նման խոսքերը չափազանց վտանգավոր են եղել, եթե հաշվի առնենք, որ երկրում դեռևս երկու զինված ուժեր են եղել (ԻՀԱ և Ազգային բանակ), և նրանց միջև հարաբերությունները ծայրահեղ լարված են եղել։ Ավելին, 1922 թվականի մարտին IRA-ն ձևավորել է Բանակի գործադիր խորհուրդը և այն հռչակել երկրի օրինական իշխանություն։ IRA-ի մի մասը չի հանձնվել Ազատ նահանգի իշխանություններին, բայց շարունակել է հավաքագրել և պատրաստել կամավորներ:

Հակառակորդ կողմերի միջև բախումների թիվն աստիճանաբար ավելացել է։ Այսպես, Լիմերիկում երկու կողմերից մոտ 700 մարդ մասնակցել է զորանոցը վերահսկելու իրավունքի համար մղվող մարտերին, որոնք մնացած են եղել բրիտանական բանակի հեռանալուց հետո։ Ապրիլին Ազգային բանակի գեներալ Ադամսոնը սպանվել է Աթլոնե քաղաքում, իսկ մայիսի սկզբին էլ ավելի լուրջ բախումներ են տեղի ունեցել Քիլքենիում, որտեղ IRA ստորաբաժանումները գրավել են քաղաքի կենտրոնը, և կառավարությունը ստիպված է եղել զինաթափման համար ուղարկել 200 հոգանոց ուժ։  Արդյունքում փողոցային կռիվների արդյունքում երկու կողմից զոհվել է 18 մարդ։ Ի վերջո, երկիրը լայնամասշտաբ քաղաքացիական պատերազմից զերծ պահելու համար 1922 թվականի մայիսի 3-ին երկու կողմերն էլ համաձայնել են զինադադար, ինչը թույլ է տվել խորհրդարանական ընտրություններն անցկացնել համեմատաբար հանգիստ միջավայրում։ Փորձելով վերամիավորել Շին Ֆեյնը՝ Քոլինսն ու Դե Վալերան որոշել են ընտրություններին գնալ միասնական դաշինքով և ընտրություններից հետո կոալիցիոն կառավարություն կազմել։ Ավելին, Քոլինզը IRA-ին որպես փոխզիջում առաջարկել է ստեղծել նոր սահմանադրություն, որն ավելի շատ համապատասխանելու էր Սին Ֆեյնի սկզբնական դիրքորոշմանը (մասնավորապես, այն պետք է բացառեր բրիտանական միապետի մասին որևէ հիշատակում): Ընդդիմության շատ առաջնորդներ, հատկապես Լիամ Լինչը, պատրաստ են եղել համաձայնվել նման փոխզիջման, սակայն բրիտանացիները միջամտել են՝ սպառնալով ուղղակի ռազմական միջամտության՝ անգլո-իռլանդական պայմանագրի տառից որևէ շեղման դեպքում:

Այս միջամտությունը վերջ է դրել Շին Ֆեյնի երկու թևերի միջև դաշինքի բոլոր հույսերը, և ընտրություններին նրանք մասնակցել են  առանձին։ Արդյունքում՝ պայմանագրի կողմնակիցները Մայքլ Քոլինզի գլխավորությամբ ստացել են 239,193 ձայն, մինչդեռ ընդդիմությունն՝ ընդամենը 133,864։ Եվս 247,226 մարդ իրենց ձայնը տվել են Ֆերմերների կուսակցությանը և լեյբորիստներին, որոնք նույնպես աջակցել են պայմանագրին։ Այսպիսով, դե Վալերան և նրա կողմնակիցները հայտնվել են ակնհայտ փոքրամասնության մեջ։ Ընտրություններում կրած պարտությունը նրանց դրդել է ուժ կիրառել։ Դե Վալերային վերագրվել է հետևյալ խոսքը՝ «Մեծամասնությունն իրավունք չունի սխալվելու»։

Միևնույն ժամանակ, Իռլանդիայի ազատ նահանգի նոր կառավարությունը՝ Գրիֆիթի և Քոլինզի գլխավորությամբ, սկսել է ուժեղացնել Ազգային բանակը և կազմակերպել ոստիկանական ստորաբաժանումներ՝ օգտագործելով համաձայնագրին աջակցող IRA մարտիկներին: Սակայն բախումներից խուսափելու համար կառավարությունը չի խանգարել զինված ընդդիմադիր խմբերին գրավել բրիտանացիների թողած ռազմական օբյեկտներն ու զենքերը։ Սա նշանակել է, որ 1922 թվականի ամռանը երկրի մեծ մասը փաստացի դուրս է եկել կառավարական վերահսկողությունից, և կառավարությունը պահպանել է վերահսկողությունը միայն Դուբլինի և Լոնգֆորդի նման տարածքների վրա, որտեղ տեղական IRA ստորաբաժանումները հեռացել են իր կողմը: Հակամարտությունը սկսվել է այն ժամանակ, երբ Ազատ պետությունը փորձել է ենթարկել ԻՀԱ-ի լավագույն սարքավորումներով և պատրաստվածությամբ ստորաբաժանումներին, հատկապես Դուբլինում:

## Քաղաքացիական պատերազմի սկիզբ, Դուբլինի ճակատամարտ
ձախից|մինի|300x300փքս|Չորս դատարանների շենք
1922 թվականի ապրիլի 14-ին IRA-ի մոտ 200 վատ պատրաստված ուժերը Ռորի Օ'Քոնորի հրամանատարությամբ գրավել են Չորս դատարանների շենքը: Նրանց հիմնական նպատակը եղել է Բրիտանիային նոր պատերազմի մեջ ներքաշելը, ինչը կարող էր հնարավորություն տալ վերամիավորելու մասնատված Շին Ֆեյնը՝ ընդհանուր թշնամու դեմ պայքարելու նպատակով։ Սակայն նման գործողությունները ծայրահեղ զայրույթ են առաջացրել, առաջին հերթին Ազատ Պետության կառավարության շրջանում։ Արթուր Գրիֆիթը պնդել է ուժի անհապաղ կիրառումը, սակայն Քոլինզը, ցանկանալով ամեն գնով խուսափել քաղաքացիական պատերազմից, հրամայել է, որ ոչ մի գործողություն չձեռնարկվի Օ'Քոնորի ջոկատի դեմ, որը կարող է հրահրել կրակոցներ:

Ամռանը կառավարության դիրքերը զգալիորեն ամրապնդվել են։ Պայմանագրի կողմնակիցները խորհրդարանում ստացել են ճնշող մեծամասնություն : Բացի այդ, Քոլինզը շատ լուրջ ճնշման տակ է գտնվել  բրիտանացիների կողմից, որոնք պահանջել են լուծում տալ IRA-ի զինյալների խնդրին, որոնք իշխանությունների վերահսկողության տակ չեն եղել։ Վերջին կաթիլը եղել է բրիտանացի պաշտոնաթող ֆելդմարշալ Հենրի Ուիլսոնի սպանությունը IRA-ի զինյալներ Ջոզեֆ Օ'Սալիվանի և Ռեջինալդ Դանի կողմից 1922 թվականի հունիսի 22-ին Լոնդոնում: Սպանությունը ընդդիմության կողմից բրիտանական ներխուժում հրահրելու ևս մեկ փորձ է եղել (չնայած կա վարկած, որ Քոլինզը մասնակից է եղել դրա կազմակերպմանը)։ Դա մեծ հասարակական դժգոհություն է առաջացրել Բրիտանիայում, և Չերչիլն ասել է Քոլինզին, որ եթե Ազգային բանակը քայլեր չձեռնարկի Չորս դատարանների շենքում փակված զինյալների դեմ, ապա դա կանեն բրիտանական զորքերը: Լոնդոնում նույնիսկ ընդունվել է ծրագիր, որը նախատեսել է տանկերի, ավիացիայի և հրետանու կիրառմամբ գրավել Չորս դատարանները՝ գործողությունը նախատեսելով հունիսի 25-ին։ Սակայն վերջին պահին, գեներալ Նևիլ ՄաքՔրիդիի խորհրդով, պլանը հրաժարվել են իրականացնել՝ Քոլինզին տալով վերջին հնարավորություն՝ ինքնուրույն կարգավորելու իրավիճակը։

Սակայն Չորս դատարանների վերջնագիրը ներկայացվել է միայն հունիսի 27-ին, այն բանից հետո, երբ Իռլանդական հանրապետական բանակի (IRA) մարտիկները առևանգել են Ազգային բանակի գեներալ Օ'Քոննելին։ Օ’Քոննորն ու նրա մարդիկ հրաժարվել են լքել շենքը։ Ի պատասխան՝ Մայքլ Քոլինզը հունիսի 28-ի վաղ առավոտյան հրամայել է սկսել Չորս դատարանների հրետակոծումը՝ օգտագործելով երկու տասնութ ֆունտանոց թնդանոթներ, որոնք ավելի վաղ տրամադրվել են բրիտանական բանակի կողմից։ Այդ պահին շենքում գտնվել են IRA-ի բազմաթիվ բարձրագույն հրամանատարներ, այդ թվում՝ անձնակազմի փոխհրամանատար Ջո ՄաքՔելվին և գեներալ-քվարթիմեյստեր Լայամ Մելոուզը։ Նրանց հրամանատարության ներքո կռվել են 180-200 կամավորներ՝ IRA-ի դուբլինյան բրիգադի առաջին և երկրորդ բատալիոններից։ Հեղափոխականները զինված են եղել միայն հրազենով՝ հրացաններով, հինգ «Թոմփսոն» ինքնաձիգով և երկու թեթև «Լյուիս» գնդացիրով։ Նրանց տրամադրության տակ եղել է նաև մեկ զրահամեքենա, որը նրանք անվանել են «Ապստամբ»։ Արտիլերիայի առաջին օրվա հրետակոծությունն անարդյունավետ գտնվելուց հետո բրիտանացիները Քոլինզին տրամադրել են ևս երկու տասնութ ֆունտանոց թնդանոթ և առաջարկել նաև վաթսուն ֆունտանոց հաուբիցներ, ինչպես նաև օդային հարված են հասցրել շենքին։ Սակայն Քոլինզը մերժել է այս առաջարկները՝ մտավախություն ունենալով, որ դրանք մեծ զոհերի կհանգեցնեն խաղաղ բնակչության շրջանում։ Հունիսի 29-ին կառավարական զորքերը սկսել են շենքի արևելյան թևի գրոհը, որի ընթացքում կորցրել են երեք զինվոր, ևս 14-ը վիրավորվել են։ Սակայն նրանք կարողացել են գերեվարել 33 ապստամբի և վերականգնել ավելի վաղ խափանված զրահամեքենան։

Մինչդեռ Դուբլինի IRA բրիգադի տարրերը՝ Օսկար Թրեյնորի հրամանատարությամբ, դիրքեր են գրավել Օ'Քոնել փողոցի տարածքում՝ փորձելով շեղել կառավարական զորքերի ուշադրությունը։ Հունիսի 30-ին ուժգին պայթյուններ ցնցել են Չորս դատարանի շենքի արեւմտյան թեւը։ IRA-ն կարծել է, որ դրանք առաջացել են ռմբակոծությունից հետո բռնկված հրդեհների պատճառով: Իռլանդական «Ազատ պետության» ուժերի ներկայացուցիչների խոսքով՝ թեւը ականապատվել է գրոհայինների կողմից։ Պայթյուններից կարճ ժամանակ անց կամավորների հրամանատար Էռնի Օ'Մալլին հրամայել է իր մարդկանց հանձնել զենքերը: Սա թույլ է տվել կառավարական ուժերին, զրահամեքենաների քողի տակ, հրետանին տեղափոխել Օ'Քոնել փողոցի տարածք: Ծանր կրակի տակ ընկնելով և կորուստներ կրելով՝ կամավորները նախընտրել են նահանջել։ Սպանվածների թվում եղել է ընդդիմության առաջնորդներից Կաթալ Բրուն։ Ընդհանուր առմամբ, Դուբլինի համար մղվող մարտերի ընթացքում երկու կողմից սպանվել է 65 զինվոր, վիրավորվել՝ ավելի քան 250-ը։ Մարտերի ավարտից հետո ընդդիմադիր ուժերը նահանջել են երկրի հարավ, մինչդեռ կենտրոնն ու արևմուտքը հիմնականում վերահսկվել են կառավարության կողմից:

## Կուսակցությունների ուժեր
Քոլինզ՝ Դուբլինի վերահսկողությունը վերականգնելուց հետո քաղաքացիական պատերազմը թևակոխեց նոր փուլ։ ԻՀԱ-ի մարտիկներից շատերը վերջապես պետք է որոշեին, թե ում կողմից են: Ընդդիմադիր ուժերը սկզբնական շրջանում զգալիորեն գերազանցել են Ազգային բանակին մարտիկների քանակով՝ 15000-ը 7000-ի դիմաց, սակայն Ազգային բանակի ստորաբաժանումները զգալիորեն ավելի լավ են զինված եղել։

IRA-ն ունեցել է ընդամենը 6780 հրացան և մի քանի գնդացիր, և կամավորներից շատերը զինված են եղել միայն հնացած որսորդական հրացաններով: Սակայն նրանց հաջողվել է գրավել նաեւ բրիտանական բանակի տարհանման հետեւանքով մնացած մի քանի զրահամեքենաներ։ Բացի այդ, IRA-ն տառապել է փորձառու հրամանատարների պակասից, և ապստամբների զգալի մասը համալրել է նրա շարքերը անկախության պատերազմի ավարտից հետո և, հետևաբար, մարտական փորձ չի ունեցել։ IRA-ի գործողությունները համակարգվել են Գլխավոր շտաբի միջոցով, որը գլխավորել է անգլո-իռլանդական պայմանագրի ամենաարմատական հակառակորդներից մեկը՝ Լիամ Լինչը։

Միևնույն ժամանակ, Ազգային բանակը, չնայած իր սկզբնական շրջանում ավելի փոքր թվաքանակին, լայնորեն օգտագործել է բրիտանական աջակցությունը և զենքը: 1922 թվականի օգոստոսի 4-ի դրությամբ նրա զինանոցը ներառել է 20060 հրացան, 156 գնդացիր, ութ 18 ֆունտանոց հրացան, 12 զրահամեքենա և 10 ինքնաթիռ։ Բացի այդ, Ազգային բանակը ակտիվորեն հավաքագրել է բրիտանական բանակի իռլանդական ստորաբաժանումների վետերաններին, ովքեր իրենց թիկունքում ունեցել են Առաջին համաշխարհային պատերազմի փորձ, ինչպես նաև բրիտանացի սպաներին: Հատուկ ստորաբաժանումներ են ստեղծվել նաև «Թիմի» անդամներից (ԻՀԱ ստորաբաժանում, որը ստեղծվել է Քոլինզի կողմից Անկախության պատերազմի ժամանակ՝ հակահետախուզական գործունեություն իրականացնելու համար)։ Այնուամենայնիվ, Ազգային բանակի ստորաբաժանումների մեծ մասը կազմավորվել է չպատրաստված նորակոչիկներից, որոնք չեն կռվել ոչ Առաջին համաշխարհային պատերազմի, ոչ էլ Անկախության պատերազմում:

Ազգային բանակը ղեկավարել է Մայքլ Քոլինսը, որի տեղակալը եղել է Օուեն Օ'Դաֆին։ Իռլանդիայի ազատ նահանգի կառավարությունում պաշտպանության նախարարի պաշտոնը զբաղեցրել է Ռիչարդ Մալքահին։ Իռլանդիան բաժանված է եղել մի քանի ռազմական շրջանների՝ Արևելյան, Հարավ-Արևմտյան, Կուրրագի, Հարավային, Արևմտյան և 1-ին Հյուսիսային։

## Ռազմական գործողություններ
IRA-ի առաջին զինված գործողություններից հետո, հուլիսի կեսերին կառավարական զորքերը ավերել են նրա հենակետերը մայրաքաղաք Դուբլինում և նրա շրջակայքում: Պայմանագրի հակառակորդների մեծ մասը այս իրադարձություններից հետո փախել է երկրի հարավ, որտեղ փորձ է արվել կազմակերպել այլընտրանքային պետական միավոր՝ Մյունսթերի Հանրապետությունը, որը բաղկացած է եղել Լիմերիկից և Ուոթերֆորդից ներառյալ հարավ գտնվող բոլոր շրջաններից, մայրաքաղաքով Կորկ քաղաքում։

Այնուամենայնիվ, բրիտանական բանակի աջակցությամբ կառավարական զորքերը հուլիսի 20-ին լայնածավալ հարձակում են սկսել չվերահսկվող տարածքների վրա, և մինչև օգոստոսի 15-ը, փողոցային յոթ օր շարունակվող մարտերի ընթացքում, նրանք դուրս են մղել IRA-ին հանրապետության մայրաքաղաք Կորքից։ Այդ ժամանակ երկրի նախագահ Գրիֆիթը մահացած է եղել (օգոստոսի 12-ին կաթվածից), իսկ օգոստոսի 22-ին փոխհրաձգության ժամանակ սպանվել է Իռլանդիայի ժամանակավոր կառավարության վարչապետ Մայքլ Քոլինզը: Սեպտեմբերի սկզբին կանոնավոր զորքերը օկուպացրել են Մյունսթերի Հանրապետության նախկինում հայտարարված ողջ տարածքը։

Սեպտեմբերի 9-ին Ուիլյամ Քոսգրեյվը, ով նույնպես աջակցել է բրիտանա-իռլանդական պայմանագրին, ընտրվել է որպես նոր նախագահ։ 1922 թվականի հոկտեմբերի 11-ին խորհրդարանի ստորին պալատը ընդունել է Իռլանդիայի ազատ պետության նոր սահմանադրությունը, որի ղեկավարը պետք է լիներ Մեծ Բրիտանիայի թագավորի կողմից նշանակված գեներալ-նահանգապետը:

### Պատերազմի ավարտ
Կորցնելով 1922 թվականի սեպտեմբերի սկզբին իրենց ունեցած բոլոր տարածքները՝ IRA ստորաբաժանումները ստիպված են եղել նահանջել երկրի լեռնային շրջաններ, որտեղ փորձել են շարունակել զինված պայքարը՝ անցնելով պարտիզանական մարտավարության։ Սակայն ընդդիմությունը, որը չի ունեցել հստակ քաղաքական ու սոցիալ-տնտեսական ծրագիր, չի կարողացել բնակչությանը գրավել իր կողմը։ 1922 թվականի դեկտեմբերի 6-ին Իռլանդիայի և Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանները վավերացրել են մեկ տարի առաջ ստորագրված պայմանագիրը, իսկ դեկտեմբերի 17-ին բրիտանական զորքերի վերջին ստորաբաժանումները լքել են Իռլանդիայի ազատ պետությունը։

Բացի այդ, կառավարական զորքերին հաջողվել է 1923 թվականի հունվար-փետրվարին գերել մի քանի խոշոր ապստամբ հրամանատարների։ 1923 թվականի մարտին զինված ընդդիմադիր խմբավորումների մեծ մասը պարտվել է, իսկ մնացածները, լինելով խորը գետնի տակ, դե ֆակտո անգործունակ են եղել։ Սակայն 1923 թվականի մարտի 26-ին IRA հրամանատարության նիստում որոշում է կայացվել շարունակել զինված դիմակայությունը։ Այնուամենայնիվ, 1923 թվականի ապրիլի 10-ին կառավարական զորքերը հայտնաբերել են և սպանել IRA-ի Գլխավոր շտաբի պետին, անգլո-իռլանդական պայմանագրի ամենաարմատական հակառակորդներից մեկին՝ Լիամ Լինչին, երբ փորձել են նրան կալանավորել։ Այս իրադարձություններից երկու շաբաթ անց՝ 1923 թվականի ապրիլի 27-ին, դե Վալերան, ով ավելի չափավոր է եղել այս հարցում, կառավարությանն առաջարկել է դադարեցնել քաղաքացիական պատերազմը Իռլանդիայում՝ անօրինական զինված խմբավորումների մասնակիցների համար լիակատար համաներման դիմաց։ Կոսգրեյվի վարչակազմն ընդունել է դրանք, և 1923 թվականի ապրիլի 30-ին դե Վալերան հրաման է տվել դադարեցնել զինված պայքարը։ IRA-ի վերջին զինված ստորաբաժանումները զենքերը վայր են դրել մինչև 1923 թվականի մայիսի 24-ը:

## Հետևանքներ
Կռիվների հետևանքով զոհվել են ավելի քան 2000 մարդ, որոնցից 800-ից 900-ը կառավարական կողմից, իսկ 426-ից մինչև 1000-ը` IRA-ի կողմից: Բացի այդ, տարբեր գնահատականներով, պայմանագրի կողմնակիցների ու հակառակորդների միջև զինված բախումների զոհ է դարձել 200-ից 400 խաղաղ բնակիչ:

Չնայած ամբողջական համաներման մասին համաձայնագրին՝ 1923 թվականի հուլիսի 31-ից մինչև օգոստոսի 15-ը կառավարությունը լայնածավալ ձերբակալություններ է իրականացրել IRA նախկին մարտիկների և ապստամբների առաջնորդների՝ կալանավորելով և ուղարկելով մոտ 12000 մարդու, այդ թվում՝ դե Վալերային, այսպես կոչված, «ինտերնացիոն կենտրոններ»:  Հոկտեմբերին, սակայն, որոշ բանտարկյալներ ի նշան բողոքի հացադուլ են հայտարարել, որը տևել է 41 օր, որից հետո բռնաճնշումները թուլացել են և ավելի քան 8000 ներկալվածներ ազատ են արձակվել։ 1923 թվականի օգոստոսին կայացած Իռլանդիայի խորհրդարանի ընտրություններում կառավարամետ Cumann na nGaedheal կուսակցությունը շահել է մանդատների մեծամասնությունը՝ հավաքելով ձայների ավելի քան 40%-ը, մինչդեռ Sinn Fein-ի ազգայնականները, որոնք իրականում ներկայացրել են Անգլիայի հակառակորդներին։ Իռլանդիայի պայմանագիրը, հավաքել է 27%-ից մի փոքր ավելի:

## Գրականություն
* Calton Younger, ''Ireland’s Civil War''  : Frederick Muller : London : 1968
* ''A record of some mansions and houses destroyed 1922-23''  The Irish Claims Compensation Association : 1924
* Ernie O’Malley, ''The Singing Flame'' : Dublin : 1978 : : ISBN 978-0-900068-40-9
* M.E. Collins, ''Ireland 1868—1966'' : Dublin : 1993.
* Michael Hopkinson, ''Green against Green — the Irish Civil War'' : 1988 : ISBN 978-0-7171-1202-9
* Eoin Neeson, ''The Civil War, 1922-23'' Rev. and updated ed. of: The Civil War in Ireland. c1966. : 1989 : ISBN 978-1-85371-013-1
* Paul V Walsh, ''The Irish Civil War 1922-23 -A Study of the Conventional Phase'' : A paper delivered to NYMAS at the CUNY Graduate Center, New York, N.Y. on 11 December 1998
* Meda Ryan, ''The Real Chief: The Story of Liam Lynch'' : 2005 : ISBN 978-0-85342-764-3
* Tim Pat Coogan, ''De Valera: Long Fellow, Long Shadow'' : Dublin : 1993 : ISBN 978-0-09-175030-5
* Anne Dolan, ''Commemorating the Irish Civil War: History and Memory, 1923—2000'': 2006 ISBN 978-0-521-02698-7
* The Treaty Debates December 1921 January 1922 on-line : CELT: The Corpus of Electronic Texts
* Niall C. Harrington, ''Kerry Landing'' : 1992 : ISBN 978-0-947962-70-8

## Ծանոթագրություն


## Արտաքին հղումներ
* 1922 թվականի հուլիսի 7-21-ը Լիմերիկի համար մղվող մարտերի նկարագրությունը
* Անգլո-իռլանդական պայմանագրի վերաբերյալ Իռլանդիայի խորհրդարանում քննարկումների սղագրություն.
* Հոդված քաղաքացիական պատերազմի սկզբնական շրջանի մասին
* Պատերազմի ժամանակագրություն

Կատեգորիա:1920-ականներ Եվրոպայում
Կատեգորիա:1920-ականներ Իռլանդիայում
Կատեգորիա:1923 հակամարտություններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատերազմներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի ժողովուրդների պատերազմներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի ժողովուրդների քաղաքացիական պատերազմներ
Կատեգորիա:Իռլանդիայի պատմություն
Կատեգորիա:Քաղաքացիական պատերազմներ