Սոցիալական անաչառություն

**Սոցիալական անաչառություն** (), առնչվում է սոցիալական քաղաքականության արդարության հետ՝ հիմնված նյութական հավասարության սկզբունքի վրա։ 1960-ականներից ի վեր սոցիալական անաչառության գաղափարը կիրառվել է տարբեր հաստատական ոլորտներում, ինչպիսին են կրթությունը և հանրային կառավարումը։

Սոցիալական անաչառությունը տարբերվում է հասարակության սոցիալական հավասարությունից, որը հիմնված է ֆորմալ հավասար հնարավորությունների վրա։ Օրինակ՝ խուլ անձանց լսողության սարքեր տրամադրելը համարվում է սոցիալական արդարության դրսևորում, քանի որ դա օգնում է նրանց հավասար մասնակցել հասարակության կյանքին։ Մինչդեռ, եթե նրանք ոչ մի աջակցություն չստանան, նրանց կարող են ձևականորեն վերաբերվել այնպես, ինչպես մյուսներին, սակայն իրականում նրանք բազմաթիվ հնարավորություններից կզրկվեն։

## Սահմանում
Սոցիալական անաչառության սահմանումները տարբեր են, սակայն բոլորն ընդգծում են արդարությունն ու արդարադատությունը։ Արդարության մեջ ընդգրկված է նաև հանրային վարչարարների դերը, որոնց վրա դրված է սոցիալական ծառայությունների արդար բաշխումն ապահովելու պատասխանատվությունը։ Սա նշանակում է հաշվի առնել խմբերի միջև գոյություն ունեցող պատմական ու ներկա անհավասարությունները, քանի որ արդարության ընկալումը ձևավորվում է սոցիալական և պատմական համատեքստի ազդեցությամբ։

## Հանրային կառավարման մեջ
Սոցիալական անաչառության նկատմամբ ուշադրությունը ԱՄՆ-ի հանրային կառավարման ոլորտում ի հայտ է եկել 1960-ականներին՝ քաղաքացիական իրավունքների և ռասայական անհավասարության վերաբերյալ աճող ազգային իրազեկման պայմաններում։

«Հանրային կառավարման ազգային ակադեմիան» սոցիալական անաչառությունը սահմանում է հետևյալ կերպ․ «Այն արդար, անաչառ և հավասար կառավարումն է բոլոր այն հաստատությունների, որոնք  ուղղակիորեն կամ պայմանագրով ծառայում են հանրությանը, ինչպես նաև հանրային քաղաքականության ձևավորման մեջ արդարության, արդարամտության և հավասարության խթանման հանձնառությունը»։

1968 թվականին Հ․ Ջորջ Ֆրեդերիկսոնը ներկայացրել է «սոցիալական անաչառության տեսությունը» և առաջարկել այն որպես հանրային կառավարման «երրորդ սյուն»։ Ֆրեդերիկսոնը մտահոգված էր, որ հանրային կառավարման ոլորտի մասնագետները սխալմամբ ենթադրում էին, թե քաղաքացի «Ա»-ն նույնն է, ինչ քաղաքացի «Բ»-ն՝ անտեսելով նրանց սոցիալական և տնտեսական պայմանները։ Նրա նպատակը այն էր, որ սոցիալական արդարությունը դառնա հանրային կառավարման հիմնական արժեքներից մեկը՝ տնտեսության և արդյունավետության հետ համեմատելի մակարդակով։

Համայնքային ոստիկանական ծառայությունը սոցիալական արդարության ապահովման մի ձև է ոստիկանական համակարգում։

## Սեռ, գենդեր և սեռական կողմնորոշում
Նախկին ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբամայի վարչակազմի վերջին գործողությունները սոցիալական անաչառության թեման հատուկ կարևորությամբ են ընդգծել ԼԳԲՏ համայնքի անդամների համար։ Օբամայի վարչակազմը նշանակել է ավելի քան 170 բացահայտ ԼԳԲՏ մասնագետների՝ ամբողջական դրույքով աշխատանքով գործադիր իշխանության մարմիններում, ինչպես նաև հանձնարարվել է ԱՄՆ-ի բնակարանային և քաղաքաշինության նախարարությանը իրականացնել «ԼԳԲՏ համայնքի նկատմամբ բնակարանային ոլորտում առկա խտրականության մակարդակը գնահատող երկրի առաջին ազգային ուսումնասիրությունը»։

## Ռասա
Հանրային կառավարման շրջանակում ռասայական հավասարությունը կարևոր բաղադրիչ է։ Այն առնչվում է բոլոր մարդկային ռասաների «կենսաբանական հավասարության» և «տարբեր ռասաների մարդկանց սոցիալական հավասարության» գաղափարներին։ Ջեֆրի Բ․ Ֆերգյուսոնի «Ազատություն, հավասարություն, ռասա» հոդվածի համաձայն՝ ԱՄՆ բնակիչները հավատում են, որ ռասայական հավասարությունը իրականություն կդառնա։

## Կրոն
Սոցիալական անաչառությունը կրոնի հարցում որոշ իրավասություններում ունի օրինական պաշտպանություն։ ԱՄՆ-ում անձինք, անկախ իրենց կրոնական պատկանելությունից կամ դավանանքից, պաշտպանված են օրենքով։ Ըստ ԱՄՆ-ի օրենքի՝ «Կրոն եզրույթը ներառում է կրոնական ծեսերի, հավատքի և դավանանքի բոլոր ձևերը, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ գործատուն ապացուցում է, որ ի վիճակի չէ ողջամիտ կերպով ապահովել աշխատողի կամ ապագա աշխատողի կրոնական պահանջների բավարարման հնարավորությունը՝ առանց իր բիզնեսի վրա զգալի բարդություն առաջացնելու»։ Այս օրենքը ընդունվել է այն նպատակով, որպեսզի պաշտպանվեն աշխատողները, որոնք աշխատում են այլ կրոն դավանող գործատուների մոտ, և հնարավորություն ունենան պահպանելու իրենց կրոնական ծեսերն ու տոնակատարությունները։

## Բանակ
Բանակային ծառայությունը և զորակոչը, ընդհանուր առմամբ, խախտում են սոցիալական անաչառության սկզբունքը՝ չնայած սոցիալական ներառման աճին։ Օրինակ՝ Նորվեգիայում կանայք դեռ չեն հասել գենդերային հավասարության զորակոչի հարցում. 2020 թվականին զորակոչվածների միայն 33 տոկոսը կանայք էին։

ԱՄՆ զինված ուժերում պատերազմի զոհերի և հոգեկան առողջության վիճակագրական տվյալները ցույց են տալիս, որ գոյություն ունեն ռասայական և գենդերային անհավասարություններ։ 1980–2022 թվականների ընթացքում աֆրոամերիկացիներըը բանակում զոհվածների թվում գերակշռում էին, իսկ կանայք թերներկայացված էին։
Military and conscription generally violate social equity, despite increasing social inclusion. Women in Norway did not reach gender equity for conscription with women being only 33% of all conscripted as of 2020. The United States military casualties of war and mental health outcomes show racial and gender equity disparities, in the period 1980-2022 African Americans were over-represented and women were underrepresented in casualties.

## Կրթություն
Կրթական արդարությունը, որը նաև հայտնի է որպես կրթության մեջ հավասարություն, կրթական համակարգում արդարության չափորոշիչ է։ Կրթական արդարությունը հիմնվում է երկու հիմնական գործոնի վրա։ Առաջինը բաշխման արդարությունն է (), որը ենթադրում է, որ անհատի անձնական պայմաններին առնչվող գործոնները չպետք է խանգարեն նրա ակադեմիական հաջողությունների ներուժին։ Երկրորդ գործոնը ներառականությունն է ()՝ ընդհանուր չափանիշ, որը տարածվում է տվյալ կրթական համակարգի բոլոր անդամների վրա։

Այս երկու գործոնները սերտորեն կապված են միմյանց հետ և կրթական համակարգի հաջողության համար փոխադարձաբար անհրաժեշտ են։ Կրթական արդարության շրջանակում կարելի է ուսումնասիրել ինչպես գերազանցության, այնպես էլ արդարության հասկացությունները։

## Առողջություն
Առողջապահական արդարությունը ծագում է առողջության սոցիալական որոշիչ գործոններին հասանելիությունից, մասնավորապես՝ հարստությունից, իշխանությունից և հեղինակությունից։ Նրանք, ովքեր շարունակաբար զրկված են այս երեք գործոններից, զգալիորեն թերհավասար վիճակում են առողջապահական համակարգում և ունեն առողջական վատ տվյալներ՝ համեմատած այն մարդկանց հետ, ովքեր ունեն այդ ռեսուրսներին հասանելիություն։ Պարզապես բոլորին նույն ռեսուրսները տրամադրելը հավասարություն է, ոչ թե արդարություն։ Առողջապահական իրական արդարության հասնելու համար ռեսուրսները պետք է բաշխվեն անհատի կարիքների հիման վրա։

## Տես նաև
*Կառուցողական գործողություն
*Ինտերսեկցիոնալություն
*Սոցիալական հավասարություն
*Սոցիալական արդարություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Կառուցողական գործողություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Սոցիալական անհավասարություն
Կատեգորիա:Սոցիալական արդարություն