Պորտաքար (պատմվածք)

«**Պորտաքար»**, Սերո Խանզադյանի պատմվածքներից է, որը զետեղված է Երկերի վեցհատորյակի վեցերորդ հատորում՝ «Մերոնք ու մեր հարևանները» շարքի մեջ, գրվել է 1953 թվականին։

## Գնահատական
Սերո Խանզադյանը, ինչպես այս, այնպես էլ մի շարք ուրիշ պատմվածքներում իրականությունը ներկայացնում է մարդկային կեցության ու նկարագրի դատապարտելի կողմերով: Հենազի կերպարում Սերո Խանզադյանը μացահայտում է անհատի μարոյահոգեբանական նկարագրի հետաքրքիր շերտեր: Հերոսուհու համար կյանքում ամենակարևորը առաքինության խնդիրն է, որը յուրաքանչյուր կոնկրետ մարդու պարագայում կարող է տարբեր դրսևորումներ ունենալ: Հենազի համար պատվի արատավորումը ոչ թե ցավի դրսևորում է, այլ բարոյականության` հայ կնոջը յուրահատուկ ըմբռնում:

## Սյուժե
Հեղինակը պատմությունը սկսում է Ռուշանի և Հենազի մասին պատմելով։ «Ռուշանն ու Հենազը ապրում էին հաշտ ու խաղաղ, ինչպես Շաքարհամի աղբյուրի մոտ բուսնած զույգ կեռասիները, որոնք գարնանը պճնվում էին ճերմա՜կ, ճերմա՜կ ծաղիկներով, հունիսին ծանրանում արևի տակ շափաղ տվող պտուղներով, իսկ ձմռանը ճյուղերն իրար խառնած՝ դիմադրում ցուրտ քամիներին»։ Արդեն յոթ տարի էր ինչ նրանք ամուսանցել էին, սակայն չունեին իրենց սիրո պտուղը։ Այդ փաստը շատ էր անհանգստացնում թե՛ Հենազին, թե՛ Ռուշանին, սակայն նրանք միմյանց հետ ապրում էին առանց մեղադրանքների և սիրում էին իրար։ Սակայն Ռուշանը հետզհետե սառչում է կնոջ հանդեպ, այլևս նախկին մեղմությունը չի ունենում, լինում էին օրեր, երբ չի թողնում Հենազը լվանա իր ոտքերը և շատ հաճախ էլ արգելում էր իրեն մոտ գալ։ Ինչպես հեղինակն է նշում Ռուշանը կնոջն էր մեղադրում չբերության մեջ, քանի որ հեռավոր լեռների մեջ ընկած գյուղերում չբերության մեղքը միայն կանանց վրա էին բարդում և Ռուշանը չէր էլ մտածում, որ մեղավոր կարող է լինել ոչ թե Հենազը, այլ հենց ինքը։

Ռուշանին ուներ երիտասարդ տարիների մի ընկեր, ում հետ կիսում էր իր ուրախությունն ու վիշտը․ նրա անունը Ասաք էր։«Սա բարձրահասակ, ցցված ճակատով երիտասարդ էր՝ աչքերից, մեկը նկատելի փոքր, մի բան, որ շատերի կարծիքով, նրան դարձնում էր գյուղի ամենագեղեցիկ տղամարդը։ Խիտ, գանգուր մազեր ուներ Ասաքը, ասող-խոսող, կատակասեր մարդ էր նա, սիրում էր հարսանիքներում լավ խմել ու պար գալ»։ Ռուշանը շատ հաճախ նախանձում էր ընկերոջը, քանի որ նրա տունը լիքն էր մանկան ձայներով, սակայն Ասաքը շտապեցնում էր հակառակը համոզել Ռուշանին, ասելով, որ նա չունի երեխա, բայց ունի Հենազի պես կին, իսկ ինքը թեպետ ունի չորս երեխա, սակայն կինը կարծես թոնրի ածուխ լինի։

Այնուհետև գործողությունների կիազակետում հայտնվում է Հենազի մորաքույրը՝ Սոփին․ «Դա տարիքն առած, ինչպես ասում են, «ընկած-ելած, հազար ծուռ վիզ դզացնող» չորուցամաք կին էր»։ Սոփին Հենազի հետ միասին բազմաթիվ անգամ ուխտի էր գնացել, եղել տարբեր եկեղեցիներում և աղոթքներ արել, սակայն անցել էր յոթ տարի, բայց Հենազը այդպես էլ երեխա չէր ունենում։ Սոփի մորաքույրը, այս անգամ էլ, որոշում է Հենազին տանել Պորտաքար։ Երբ հասնում են այնտեղ, Սոփին  պատմում է Պորտաքարի մասին։ «Աստված, որ երկիրն ստեղծել ա, էտ քարն էլ հետն ա ստեղծել։ Ասում են, թե խաչապաշտությունից առաջ էլ չբեր կանայք եկել, իրենց պորտը գցել են էդ սուրբ քարի պտկին, որ երկնային միանտերը մեղք գա, իրենց փորը պտուղ գցի»։ Հենազի սրտում դող կար, նա կարծես վախենում էր այդ ամենից, սակայն Սոփին խրատում է նրան, ասում, որ մեղք չանի և սուրբ քարի զորությանը հավատա։ Այնուհետև Սոփին Հենազին տալիս է մի բաժակ և ասում, որ սուրբ ջուր է, պետք է խմի, Հենազը հասկանում է, որ մորաքույրը իրեն ոչ թե ջուր, այլ գինի է տվել, սակայն մեղքի զգացողություն չունենալու համար կատարում է մորաքրոջ տված բոլոր հանձնարարությունները և բացի այդ էլ, նա շատ էր ցանկանում զավակ ունենալ և նպատակին հասնելու համար պատրաստ էր ցանկացած արժանապատիվ քայլի դիմել։ Երբ Հենազը գինին խմում է, զգում է, որ թուլանում է։ Սոփին հանգստացնումէ նրան, ասելով, որ ուրեմն իրենք հասնում են իրենց նպատակին և Պորտաքարի սուրբը ուր որ է կգա Հենազի մոտ, կմտնի ծոցը, կհամբուրի, թևը կգցի վրան, կարգադրում է, որ նրան չհակառակվի, թե չէ իր ամբողջ արածը ջուրը կգցի։ Երբ այս ամենը վերջանում է Սոփին Հենազին տալիս է վերջին կարգադրությունը և ասում, որ տուն վերադառնալուց հետո, երբ Ռուշանը գա, նա անմիջապես լվանա ամուսնու ոտքերը տաք ջրով և գիշերը նրանից պոկ չգա և որ ամենակարևորն է, Հենազը պետք է ոչ ոքի՝ նույնիսկ ամուսնուն չպատմեր Պորտաքար այցելելու մասին, թե չէ սուրբը կնեղանա և այդքան արվածը մի վայրկյանում ջուրը կտանի։ Մի քանի օր հետո Սոփին գալիս է Հենազի մոտ և նրա որպիսությամբ հետաքրքրվում։ Պարզվում է, որ Հենազը հղիացել է։«Մայրությունը նրան սազում է ինչպես ծաղիկը ծառին»։ Ռուշանի երջանկությանը չափ ու սահման չի լինում։ Եվ այսպիսով, ծնվում է նրանց առաջնեկը, ում անվանակոչում են Զավեն։ Հենազի և Ռուշանի կյանքը սկսում է գունավորվել և նրանք զգում են կյանքի ամենամեծ երջանկությունն ու ապրում դրանով։ Սակայն երեխայի մեծանալու հետ մեկտեղ Հենազի մոտ շատ հարցեր են սկսում առաջանալ։ Զավենը նման չէր հորը, ինչն էլ շատ էր անհանգստացնում Հենազին, բայց այդ ամենը չէր նկատում հայրը, նա շատ էր սիրում իր որդուն։ Երբ Զավենը դառնում է երկու տարեկան, Հենազը նկատում է, որ Զավենի մի աչքը մյուսից փոքր է, մազերն էլ սև ու գանգուր են։ Նրա անհանգստությունը օր օրի ավելանում էր։ Մի օր Հենազը հանդիպում է Ասաքին և նա ամեն բան բացահայտում է, ասում, որ գնան Պորտաքար և նա Զավենի պես մի որդի էլ կդնի նրա գրկին։ Հենազը այս խոսքերից շանթահարվում է և մտածում, որ ճիշտ էր նկատել, որդին արտաքնապես նման էր Ասաքին։ Երբ Ռուշանը տուն է գալիս, զարմանում է, որ կինն ու որդին իրեն չեն դիմավորում։ Այնուհետև ցնցվում է, երբ տեսնում է որդուն լացելիս, իսկ կնոջը պառկած թպրտալիս։ Հենազը ամուսնուն խնդրում է կանչել Սոփի մորաքրոջը։ Երբ Սոփին գալիս է Հենազը սկսում է էլ ավելի բարձր գոռալ։ Նա շարունակում է ներողություն խնդրել ամուսնուց և ասել, որ ինքը մեղավոր չէ, իրեն խաբեցին։ Սոփին Ռուշանի ականջին ասում է, որ Հենազը խելքը գցել է։ Երբ Ռուշանը տնից դուրս է գալիս, Հենազը Սոփիին ասում է, որ հենց նա է իր դժբախտության պատճառը, որ նա խաբեց իրեն, Զավենը ոչ թե Ռուշանից էր, այս Ասաքից։ Հենազը թքում է մորաքրոջ երեսին և դարձյալ ընկնում ցնցումների մեջ։ Երեկոյան, երբ ամուսինը ցանկանում է պառկել կնոջ կողքին, վերջինս չի թողնում, ասելով, որ ինքը արժանի չէ, քանի որ նա մաքուր ձյուն է, իսկ ինքը՝ գարնան ցեխ։ Պատմվածքը ավարտվում է այն դրվագով, որտեղ լուսաբացին Հենազը իր մոտ է կանչում Ռուշանին և սկսում դարձյալ ներողություն խնդրել, ասել, որ ինքը մեղավոր չի եղել, այդ Սոփի աքիրն է իրեն տարել Պորտաքար և խլել իր պատիվը։ Մի ճիչ է արձակում և անկողնուց դուրս թռչելով վազում դեպի դուրս, սակայն, շեմքին չհասած ընկնում է և մահանում։ «Ստրկության հասնող հավատարմությամբ էր նա սիրել Ռուշանին, իր Ռուշանին, որին տվել էր իր մաքուր և անատատ սերը, որի ամեն շարժումը ամեն խոսքը թրթռացրել էր նրա մատաղ սիրտը»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերո Խանզադյանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1953 գրքեր