Դոն Ժուան (օպերա)

մինի|Պրահայի թատրոնը, որտեղ կայացել է օպերայի առաջնախաղը

**Դոն Ժուան** կամ **Պատժված անառակը** (K. 527; ` «Պատժված անառակը կամ Դոն Ժուան»), Լորենցո դա Պոնտեի լիբրետտոյով Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտի օպերա կամ «զվարճալի դրամա» () երկու գործողությամբ։ 
Առաջին բեմադրությունը տեղի է ունեցել 1787 թվականի հոկտեմբերի 29-ին՝ Պրահայի Դասային թատրոնում։ 
Սյուժեի հիմքում ընկած է անառակ Դոն Ժուանի մասին իսպանական լեգենդը, որն առաջին անգամ ներկայացվել է դրամատուրգ Տիրսո դե Մոլինայի 1630 թվականի «Սևիլյացի խաբեբան և քարե հյուրը» պիեսում։ 
Օպերայում միահյուսվում են կատակերգությունը, մելոդրաման և գերբնական տարրերը։ 
«Դոն Ժուանը» դասվում է ավստրիացի կոմպոզիտորի լավագույն ստեղծագործությունների շարքին։ Այն նաև բոլոր ժամանակների մեծագույն օպերաներից մեկն է, որն իր մշտական տեղն է զբաղեցնում աշխարհի օպերային թատրոնների խաղացանկում։

## Ստեղծման պատմությունը և պրեմիերան
Օպերան պատվիրվել է 1787 թ. ձմռանը` Մոցարտի՝ Պրահա կատարած հաջողված այցից հետո։ Լորենցո Դա Պոնտեի լիբրետոն հիմնված է Ջովանի Բերտատիի լիբրետոյի վրա («Դոն Ժուան Տենորիո» օպերայի համար), որի պրեմիերան տեղի էր ունեցել Վենետիկում 1787-ի սկզբին։ Դա Պոնտեն երկու հարցում կրկնել է Բերտատիին՝ սկսելով օպերան Կոմանդորի սպանությամբ և խուսափելով Սևիլյայի հիշատակումից (Բերտատիի մոտ գործողությունը տեղի էր ունենում իսպանական Վիլյենայում, իսկ Դա Պոնտեն պարզապես գրում է՝ «քաղաք Իսպանիայում»)։

Նախատեսվում էր, որ օպերայի պրեմիերան կկայանա 1787 թ. հոկտեմբերի 14-ին՝ Ավստրիայի արխդքսուհի Մարիա Թերեզայի այցի կապակցությամբ, սակայն այն ժամանակին պատրաստ չէր, և փոխարենը ներկայացվեց «Ֆիգարոյի ամուսնությունը»։ Մոցարտն օպերայի ավարտը պաշտոնապես գրանցել է հոկտեմբերի 28-ին՝ պրեմիերայից ընդամենը մեկ գիշեր առաջ։

Օպերան ընդունվեց հիացմունքով։ Prager Oberpostamtzeitung թերթը հաղորդում էր. «Գիտակներն ու երաժիշտներն ասում են, որ Պրահան երբեք նման բան չէր լսել», և «օպերան... չափազանց բարդ է կատարման համար»։ Վիեննայի Provincialnachrichten-ը գրում էր. «Պարոն Մոցարտը անձամբ էր ղեկավարում նվագախումբը և ջերմորեն ու հիացմունքով ողջունվեց բազմաթիվ ներկաների կողմից»։

## Գործիքավորումը
Պարտիտուրան նախատեսված է կրկնակի փայտյա փողայինների խմբի, երկու գալարափողի, երկու շեփորի, երեք տրոմբոնի (միայն 2-րդ արարվածի վերջում՝ ալտ, տենոր, բաս), լիտավրների,  basso continuo-ի (ռեչիտատիվների համար) և սովորական լարային խմբի համար։ Կոմպոզիտորը նախատեսել է նաև հատուկ երաժշտական էֆեկտներ։ Առաջին գործողության վերջում՝ պարահանդեսի տեսարանում, Մոցարտն օգտագործում է բեմում գտնվող երկու նվագախումբ, որոնք նվագախմբային փոսի հիմնական նվագախմբի հետ համաժամանակյա կատարում են տարբեր պարային երաժշտություն. երեք խմբերից յուրաքանչյուրը նվագում է իր չափով (3/4 մինուետ, 2/4 կոնտրդանս և արագ 3/8 գեղջկական պար)՝ ուղեկցելով գլխավոր հերոսների պարին։ 2-րդ գործողությունում Դոն Ժուանը նվագում է մանդոլին՝ լարայինների pizzicato-ի ուղեկցությամբ։ Նույն արարվածում Կոմանդորի երկու միջամտությունները ուղեկցվում են հոբոյների, կլարնետների, ֆագոտների և տրոմբոնների փողային խմբով։

## Վիեննական խմբագրություն
Մոցարտը ղեկավարել է նաև ստեղծագործության վիեննական պրեմիերան 1788 թ. մայիսի 7-ին։ Այս բեմադրության համար նա գրել է երկու նոր արիա համապատասխան ռեչիտատիվներով՝ Դոն Օտավիոյի «Dalla sua pace» և Էլվիրայի «In quali eccessi ... Mi tradì quell'alma ingrata», ինչպես նաև Լեպորելոյի և Ցերլինայի դուետը։ Նա նաև կրճատումներ է արել ֆինալում՝ այն ավելի սեղմ դարձնելու համար։ Այս կրճատումները շատ հազվադեպ են կիրառվում ժամանակակից թատրոններում կամ ձայնագրություններում։

## Գործող անձինք
* Դոն Ժուան (բաս/բարիտոն), երիտասարդ ազնվական՝ ծայրահեղ անառակ վարքի տեր մարդ
* Կոմանդոր (բաս)
* Դոննա Աննա (սոպրանո), նրա դուստրը, դոն Օտավիոյի նշանածը
* Դոն Օտավիո (տենոր)
* Դոննա Էլվիրա (սոպրանո), տիկին Բուրգոս քաղաքից՝ դոն Ժուանի կողմից լքված
* Լեպորելլո (բաս), դոն Ժուանի ծառան 
* Ցերլինա (սոպրանո/մեցցո-սոպրանո), գեղջկուհի
* Մազետտո (բաս), Ցերլինայի փեսացուն

## Սյուժե
### Առաջին գործողություն
Նախերգանքը սկսվում է ռե մինորի հզոր կադանսով, որին հաջորդում է կարճ առեղծվածային (misterioso) հատվածը՝ անցնելով թեթև ու կենսախինդ ռե մաժոր allegro-ին:

*Կոմանդորի այգին*

Լեպորելլոն՝ Դոն Ժուանի ծառան, դժգոհում է իր պահանջկոտ տիրոջից և երազում նրանից ազատվելու մասին («Notte e giorno faticar» — «Օրուգիշեր հանգիստ չունեմ»)։ Նա հսկում է դրսում, մինչ Դոն Ժուանը գտնվում է Կոմանդորի տանը՝ փորձելով գայթակղել նրա դստերը՝ Դոննա Աննային։ Դոն Ժուանը դուրս է գալիս տնից՝ դիմակավորված, իսկ Դոննա Աննան փորձում է պահել նրան և հանել դիմակը՝ օգնություն կանչելով։ Հայտնվում է Կոմանդորը և Դոն Ժուանին մենամարտի կանչում։ Դոն Ժուանը սպանում է Կոմանդորին և փախչում Լեպորելլոյի հետ։ Դոննա Աննան իր փեսացուի՝ Դոն Օտավիոյի հետ վերադառնալով, սարսափով տեսնում է հոր դիակը և Օտավիոյին ստպում է վրեժխնդրության երդում տալ։

*Հրապարակ Դոն Ժուանի պալատի մոտ*

Լեպորելլոն փորձում է խրատել տիրոջը, բայց վերջինս բարկանում է։ Նրանք լսում են մի կնոջ (Դոննա Էլվիրա), ով երգում է իրեն լքած սիրեկանից վրեժ լուծելու մասին։ Դոն Ժուանը սկսում է սիրահետել նրան, բայց պարզվում է, որ հենց ինքն է այդ «լքողը»։ Նա ճողոպրում է՝ թողնելով Լեպորելլոյին բացատրվելու։ Լեպորելլոն Էլվիրային ներկայացնում է Դոն Ժուանի «ցուցակը»՝ նրա սիրային հաղթանակների քանակը տարբեր երկրներում. Իտալիայում՝ 640, Գերմանիայում՝ 231, Ֆրանսիայում՝ 100, Թուրքիայում՝ 91, իսկ Իսպանիայում՝ 1003 («Madamina, il catalogo è questo» — «Իմ թանկագին տիկին, ահա ցուցակը»)։

*Գյուղական տեսարան*

Գյուղացիները տոնում են Մազետտոյի և Ցերլինայի հարսանիքը։ Դոն Ժուանը հրապուրվում է Ցերլինայով և հրամայում Լեպորելլոյին բոլորին տանել իր պալատ՝ խնջույքի, որպեսզի ինքն առանձնանա հարսնացուի հետ («Là ci darem la mano» — «Այնտեղ մենք ձեռք ձեռքի կտանք»)։ Դոննա Էլվիրան հայտնվում է և խափանում սիրահետումը։ Հետո գալիս են Աննան ու Օտավիոն։ Աննան, լսելով Դոն Ժուանի ձայնը, վերջապես ճանաչում է իր հոր սպանողին։

*Պարահանդեսը*

Դոն Ժուանը հրամայում է մեծ տոնախմբություն սարքել («Շամպայնի արիա»)։ Աննան, Օտտավիոն և Էլվիրան դիմակավորված գալիս են պալատ։ Պարերի ժամանակ Դոն Ժուանը փորձում է առանձնանալ Ցերլինայի հետ, բայց վերջինիս ճիչի վրա բոլորը հավաքվում են։ Դոն Ժուանը փորձում է մեղքը բարդել Լեպորելլոյի վրա, բայց ոչ ոք չի հավատում։ Նրան շրջապատում են, սակայն նա կարողանում է փախչել։

### Երկրորդ գործողություն
*Էլվիրայի տան մոտ*

Դոն Ժուանը և Լեպորելլոն փոխում են իրենց հագուստները. տերը ցանկանում է գայթակղել Էլվիրայի սպասուհուն՝ ծառայի տեսքով։ Լեպորելլոն, տիրոջ հագուստով, տանում է Էլվիրային, իսկ Դոն Ժուանը սերենադ է երգում մանդոլինի նվագակցությամբ («Deh, vieni alla finestra» — «Օ՜, արի պատուհանի մոտ»)։ Հայտնվում է Մազետտոն՝ զինված ընկերների հետ, որպեսզի սպանի Դոն Ժուանին։ Ծառայի տեսքով Դոն Ժուանը մոլորեցնում է նրանց, ծեծում Մազետտոյին և փախչում։

*Մութ բակը* 

Լեպորելլոն փորձում է ազատվել Էլվիրայից, բայց բռնվում է Աննայի, Օտավիոյի, Ցերլինայի և Մազետտոյի կողմից։ Կարծելով, թե նա Դոն Ժուանն է, ուզում են սպանել, բայց նա բացում է դեմքը և աղերսում ներում, ապա ճողոպրում։

*Գերեզմանոց*

Դոն Ժուանն ու Լեպորելլոն հանդիպում են գերեզմանոցում, որտեղ կանգնած է Կոմանդորի արձանը։ Հանկարծ արձանը խոսում է՝ նախազգուշացնելով Դոն Ժուանին։ Վերջինս, ի պատասխան, հեգնանքով հրամայում է Լեպորելլոյին արձանին ընթրիքի հրավիրել։ Ի զարմանս նրանց՝ արձանը գլխով է անում և համաձայնում։

*Ընթրիք և հատուցում*

Դոն Ժուանն իր պալատում վայելում է ընթրիքը (նվագախումբը նվագում է ժամանակի հայտնի մեղեդիներ, այդ թվում՝ Մոցարտի «Ֆիգարոյի ամուսնությունից»)։ Գալիս է Էլվիրան՝ վերջին անգամ աղերսելով նրան փոխել կյանքը, բայց նա միայն ծաղրում է։ Էլվիրայի հեռանալուց հետո դուռը թակում են։ Հայտնվում է Կոմանդորի արձանը (Քարե հյուրը)։ Նա պահանջում է, որ Դոն Ժուանը զղջա իր մեղքերի համար։ Դոն Ժուանը հպարտորեն հրաժարվում է։ Արձանը բռնում է նրա ձեռքը, և երկիրը բացվում է. դևերի երգչախմբի ուղեկցությամբ Դոն Ժուանը գահավիժում է դժոխք։

*Վերջաբան*

Մյուս կերպարները գալիս են Դոն Ժուանին պատժելու, բայց գտնում են միայն սարսափած Լեպորելլոյին։ Նրանք պատմում են իրենց ապագա ծրագրերի մասին և ավարտում օպերան հետևյալ  բարոյախոսությամբ. «Այսպիսին է չարագործի վախճանը. մեղավորի մահը միշտ նման է իր ապրած կյանքին»:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1787 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Իտալերեն օպերաներ