Քաղաքական սպանություն

**Քաղաքական սպանություն,** քաղաքական գործչի կամ հասարակական գործունեություն ծավալող այլ անձի դիտավորությամբ սպանություն, որը կատարվում է քաղաքական, գաղափարական կամ ռազմական պատճառներով։ Այն իրականացվում է քաղաքական նպատակներին հասնելու համար (պատճառները կարող են լինել հեղաշրջում, թշնամական կազմակերպության բաժանում և այլն), միայնակ, ահաբեկչական կազմակերպություններով և/կամ պետությունների հատուկ ծառայություններով։

## Պատմություն
[thumb|right|226x226px|Նիկոլայ Բոբրիկով, [Ֆինլանդիայի ռուսական գերիշխան, սպանվել է Եվգենի Շաումանի կողմից 1904 թվականի հունիսի 16-ին Հելսինկիում]]
[thumb|Լի Հարվի Օսվալդ, համարվում է պատասխանատու 1963 թվականի նոյեմբերի 22-ին [Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ-ի նախագահ Ջոն Ֆ. Քենեդիի սպանության համար։ Օսվալդը երկու օր անց սպանվել է Ջեք Ռուբիի կողմից ուղիղ հեռարձակման ժամանակ|226x226փքս]]
Առաջին փաստագրված քաղաքական սպանությունը եղել է Գեդալիայի՝ Վավիլոնի Իուդայի փոխարքայի սպանությունը, որը տեղի է ունեցել մ.թ.ա. 586 թվականին և նկարագրվել է մարգարե Իերեմիայով։

Հայտնի քաղաքական սպանությունների զոհեր են եղել Ֆիլիպ II Մակեդոնացին և Գայ Հուլիոս Կեսարը։ Չինաստանում կատարվել է մահափորձ Ցին Շի Խուանդիի՝ Չինաստանի առաջին կայսեր վրա։

Միջին դարերում թագավորի սպանությունները հազվադեպ են եղել, բայց ավելի ուշ տիրանական սպանություններն ու քաղաքական պատճառներով սպանությունները կրկին տարածվել են։ Դրանցից մեկը XVI դարում տեղի է ունեցել, երբ սպանվել են Վիլհելմ I Օրանականը և Ֆրանսիայի թագավորներ Հենրիխ III-ը ու Հենրիխ IV-ը։

XIX դարում քաղաքական սպանությունները ավելի տարածվեցին՝ սկսելով լիբերալ ենթակառուցվածք ունեցող կազմակերպությունների կողմից, ինչը արտահայտվեց ռուսական «народовольцев» (19-րդ դարում Ռուսաստանի հեղափոխական խմբերից մեկը, որը ձգտել է իրականացնել սոցիալիստական հեղափոխություն) գործողություններով, որոնցից մեկի հետևանքով սպանվեց կայսր Ալեքսանդր II-ը։

ԱՄՆ-ի նախագահներից և պետական գործիչներից սպանվել են Աբրահամ Լինքոլնը, Ջեյմս Գարդֆիլդը, Ուիլյամ Մակ-Քինլին, Ջոն Քենեդին և նրա եղբայր Ռոբերտը։

Ավստրո-Հունգարական թագավորության Ֆրանց-Ֆերդինանդի ժառանգորդի սպանությունը դարձավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսման պատճառը։
[thumb|alt=Image of Lincoln being shot by Booth while sitting in a theater booth.|Ֆորդի թատրոնի նախագահական բացօթյա տեղամասում՝ ձախից աջ, երևում են մարդասպան Ջոն Ուիլքս Բութը, [Աբրահամ Լինքոլնը, Մերի Տոդ Լինքոլնը, Կլարա Հարիսը և Հենրի Ռաթբոնը։|left]]
[thumb|Լի Հարվի Օսվալդի Կարքանո Մոդել 38 հրացանը, որը օգտագործել է ԱՄՆ-ի նախագահ [Ջոն Ֆ. Քենեդիի սպանության ժամանակ։|223x223փքս]]
[thumb|Ջոն Ուիլքս Բութի Դերրինջեր հրացանը, որը օգտագործել է ԱՄՆ-ի նախագահ [Աբրահամ Լինքոլնի սպանություն|Աբրահամ Լինքոլնի սպանության ժամանակ]]

Լայն ճանաչում է ձեռք բերել Տրոցկու սպանությունը, որը տեղի է ունեցել, երբ նա գտնվում էր Մեխիկոյում։ Սպանությունը կատարվել է 1940 թվականին դրա հրամանը տրվել էր Սովետական Միության ղեկավար Իոսիֆ Ստալինի կողմից։

Հայտնի է նաև ԱՄՆ իշխանությունների կողմից Ֆիդել Կաստրոյին սպանելու անհաջող փորձը՝ Կուբայի հեղափոխության հաղթանակից հետո։ Ամերիկյան իշխանությունները նաև կապ ունեցել են Չիլիի գեներալ Ռենե Շնայդերի սպանության հետ, ինչպես նաև՝ անուղղակիորեն՝ առաջին կարգի կապիտան Արտուրո Արայայի մահվան հետ։

Չիլիի հատուկ ծառայություն «ԴԻՆԱ»-ն, Աուգուստո Պինոչետի իշխանության ընթացքում, իրականացրել է չիլիացի քաղաքական գործիչ-էմիգրանտներ Կառլոս Պրատսի և Օրլանդո Լետելյերի սպանությունները, ինչպես նաև՝ փորձել սպանել Բերնարդո Լեյտոնին, ով ստացած վնասվածքների հետևանքով ստիպված դադարեցրել է իր քաղաքական գործունեությունը։
[thumb|[Ինդիրա Գանդիի սպանությունը|Ինդիրա Գանդիի արյունոտ սարիի և իր անձնական իրերի լուսանկարները նրա սպանության պահին]]
1948 թվականին կրոնական հետևորդների կողմից սպանվել է Մահաթմա Գանդին, 1951 թվականին՝ Պակիստանի վարչապետ Լիակատ Ալի Խանը, իսկ 1995 թվականին՝ Իսրայելի վարչապետ Իցհակ Ռաբինը։ Հնդկաստանի վարչապետների շարքում սպանվել են Ինդիրա Գանդին 1984 թվականին և նրա որդի Ռաջիվ Գանդին 1991 թվականին։ 1986 թվականին Շվեդիայի վարչապետ Ուլոֆ Պալմեն սպանվեց կրակոցներով, իսկ 1993 թվականին Շրի-Լանկայի նախագահ Ռանասինգհե Պրեմադասը մահացավ պայթյունի հետևանքով։

Դասակարգային և քաղաքական պայքարի սրման պայմաններում քաղաքական սպանությունները հաճախ մեծածավալ բնույթ են կրել։ Այսպես, առաջին ռուսական հեղափոխության (1905-1907թվականներ) ընթացքում, 1905 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1906 թվականի վերջ, հեղափոխականներն ու ահաբեկիչները սպանել և վիրավորել էին 3611 պետական պաշտոնյաների և քաղաքացիական անձանց։ 1907 թվականին սպանությունների թիվը անցել է 4500-ից, իսկ հեղափոխության ճնշումից հետո՝ 1908 թվականին, զոհվել էր շուրջ 3900 մարդ։ 1908-1910 թվականներին գրանցվել է մոտ 20,000 ահաբեկչական գործողություն և հեղափոխական կողոպուտ, որոնք հանգեցրել են 3783 մարդու մահվան և 3851-ի վիրավորվելուն։

21-րդ դարում մի շարք քաղաքական գործիչներ դարձան քաղաքական սպանությունների զոհեր։ Այդ թվում են եղել Լիբանանի վարչապետ Ռաֆիկ Հարիրը, ում սպանությունը տեղի է ունեցել 2005 թվականին։ Հարիրը սպանվել է Բեյրութում տեղի ունեցած ահաբեկչական հարձակման ընթացքում՝ ավտոմեքենայի պայթյունի հետևանքով։ Այդ իրադարձությունը լուրջ քաղաքական աղմուկ առաջացրեց Լիբանանում և տարածաշրջանում։

Նիդերլանդների քաղաքական գործիչ Պիմ Ֆորտեյնը սպանվել է 2002 թվականին, նախընտրական քարոզարշավի ընթացքում կրակոցից։ Ֆորտեյնը հայտնի էր իր հակամիգրանտ քաղաքականությամբ և բռնի դիրքորոշմամբ, ինչն էլ նրան դարձրել էր վիճաբանությունների կենտրոն։

Պակիստանի վարչապետ Բենազիր Բհուտտոն սպանվե է 2007 թվականին, երբ մասնակցում էր քարոզարշավի։ Նրա սպանությունը կատարվել է հրաձգության միջոցով։ Բհուտտոն եղել է Պակիստանի առաջին կին վարչապետը, նա դեմ էր սահմանափակող ռեժիմին, այդ թվում՝ զինվորականներին։ Նա մահացել է պայթյունի հետևանքով։

Գվինեա-Բիսաուի նախագահ Ժուան-Բերնար դե Վիեյրան սպանվել է 2009 թվականին։ Վիեյրան եղել է հայտնի ռազմաքաղաքական ղեկավար, և նրա սպանությունը կապված էր իշխանության դիմակայությունների և պետության կայունության հետ։

Հայտնի է նաև Հայիթի նախագահ Ժովենել Մոյիզի սպանությունը 2021 թվականին, նա սպանվել է իր նստավայրում կազմակերպված հարձակուման հետևանքով։ Սպանությունն առաջացրեց քաղաքական ճգնաժամ երկրում։

2022 թվականին սպանվել է Ճապոնիայի նախկին վարչապետ Շինձո Աբեն՝ կրակոցների պատճառով իր քարոզարշավի ընթացքում։ Աբեն, որը եղել էր Ճապոնիայի ամենաերկարակյաց վարչապետը, սպանվել է իր քաղաքականության նկատմամբ հակակրանք ունեցող անձանց կողմից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բռնի հանցագործություն
Կատեգորիա:Հայտնիների սպանություններ
Կատեգորիա:Հանցագործություններ
Կատեգորիա:Սպանություն
Կատեգորիա:Քաղաքականություն