Աշխարհագրական տուրիզմ

**Աշխարհագրական տուրիզմ** (), երկրաբանական վայրերին վերաբերող զբոսաշրջության ուղղություն։ Հասկացությունն առաջին անգամ սահմանել է Թոմաս Ալֆրեդ Հոսեն 1995 թվականին։

## Աշխարհագրական տուրիզմի ժամանակակից սահմանումները
Աշխարհի մեծ մասը աշխարհագրական տուրիզմը սահմանում է որպես զուտ երկրաբանական և գեոմորֆոլոգիական առանձնահատկությունների ուսումնասիրություն: Ժամանակակից աշխարհագրական տուրիզմի (աբիոտիկ բնության վրա հիմնված զբոսաշրջության) հիմնական սահմանումներն են՝

# «...զբոսաշրջիկի գործունեության այն մասը, որի ընթացքում երկրաբանական ժառանգությունը համարում է իր հիմնական գրավչությունը: Նրա նպատակն է պաշտպանված ժառանգության որոնումը՝ իր ռեսուրսների պահպանման և շրջակա միջավայրի մասին իրազեկվածության միջոցով: Դրա համար ժառանգության մեկնաբանության օգտագործումը այն մատչելի է դարձնում լայն հանրության համար՝ նպաստելով դրա ժողովրդականացմանը և Երկրի մասին գիտությունների զարգացմանը»:
# «Աշխարհագրական տուրիզմը գիտելիքահեն զբոսաշրջություն է, զբոսաշրջության արդյունաբերության միջառարկայական ինտեգրացիա՝ աբիոտիկ բնության հատկանիշների մեկնաբանությամբ, բացի հարակից մշակութային հարցերը հաշվի առնելուց, գեոտեղանքների շրջանակներում՝ լայն հանրության համար»:
# «Բնական տարածքների զբոսաշրջության մի ձև, որը հատկապես կենտրոնանում է լանդշաֆտի և երկրաբանության վրա։ Այն խթանում է դեպի երկրաբանական վայրեր զբոսաշրջությունը, երկրաբանական բազմազանության պահպանումը և երկրաբանական գիտությունների ըմբռնումը՝ գնահատման և ուսուցման միջոցով։ Սա իրականացվում է երկրաբանական առանձնահատկությունների անկախ այցելությունների, երկրաբանական արահետների և դիտակետերի օգտագործման, ուղեկցվող էքսկուրսիաների, երկրաբանական գործունեության և երկրաբանական կենտրոնների հովանավորության միջոցով»։
# «Երկրաբանական վայրերի և տարածքների, ինչպես նաև դրանց հետ կապված տեղագրության, սպասարկման հարմարությունների ապահովում՝ դրանց պահպանման համար ընտրողներ կառուցելու համար՝ ներկա և ապագա սերունդների կողմից գնահատանք, ուսուցում և հետազոտություն առաջացնելով»։

## Նոր մոտեցում հանդիսացող աբիոտիկ բնության վրա հիմնված աշխարհագրական տուրիզմ
Ըստ Սադրիի (2009 թվական)՝ անցյալում բնության վրա հիմնված զբոսաշրջությունը հիմնականում կենտրոնացած էր կենդանի օրգանիզմների վրա: Արդյունքում, բնական տարածքներ և դրանց եզակի բուսական և կենդանական աշխարհ այցելելը աստիճանաբար հանգեցրեց էկոտուրիզմի, վայրի բնության զբոսաշրջության և այլ նմանատիպ զբոսաշրջային տեսակների զարգացմանը: 21-րդ դարում, ի հայտ է եկել աշխարհագրական տուրիզմը՝ բնական միջավայրի ոչ կենդանի մասերի հետ գործ ունենալու համար: Երկրաբանական առանձնահատկությունները և ռելիեֆը երկրաբազմազանության երևույթների օրինակներ են:

Աշխարհագրական տուրիզմը լրացնում է էկոտուրիզմի հիմնական ուշադրությունը բույսերի (ֆլորա) և կենդանիների (ֆաունա) վրա՝ աբիոտիկ միջավայրին ավելացնելով երրորդ ուղղվածություն: Այսպիսով, այն աճում է ամբողջ աշխարհում՝ գեոպարկերի աճի միջոցով, ինչպես նաև անկախ բազմաթիվ բնական և քաղաքային տարածքներում, որտեղ զբոսաշրջությունը կենտրոնանում է երկրաբանական միջավայրի վրա:
«Միջավայրը պարզեցված ձևով դիտարկելով՝ մենք տեսնում ենք, որ այն կազմված է աբիոտիկ, կենսաբանական և մշակութային հատվածներից։ Սկսելով մշակութային բաղադրիչից՝ մենք նկատում ենք, որ երեք առանձնահատկություններից հենց սա է, որը, ընդհանուր առմամբ, ամենահայտնի և մեկնաբանվողն է, այսինքն՝ անցյալում կամ ներկայում (համայնքային սովորույթներ և մշակույթ) կառուցված կամ մշակութային միջավայրի մասին տեղեկատվության միջոցով։ Կենդանական և բուսական աշխարհի կենսաբանական առանձնահատկությունները մեծ ուշադրության են արժանացել էկոտուրիզմի միջոցով։ Սակայն բիոտիկ առանձնահատկությունների կետն է, ներառյալ ժայռերը, ռելիեֆը և գործընթացները, որը ամենաքիչ ուշադրությանն է արժանացել զբոսաշրջության մեջ, և, հետևաբար, ամենաքիչն է հայտնի և հասկացված։ Զբոսաշրջության նկատմամբ այս ամբողջական մոտեցումը արագորեն աճում է ամբողջ աշխարհում և հզորացնում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլոբալ գեոպարկերը, որոնք այժմ գտնվում են գրեթե բոլոր մայրցամաքներում: Սա է աշխարհագրական տուրիզմի իրական ուժը, քանի որ այն զբոսաշրջիկների ուշադրության կենտրոնում է դնում երկրաբանությունը և այն մեր ընկալման առաջնային պլան է մղում զբոսաշրջության միջոցով»։ 

## Համեմատություն էկոտուրիզմի հետ
Աշխարհագրական տուրիզմը հաճախ շփոթվում է էկոտուրիզմի հետ՝ տերմինների մոտ սահմանումների պատճառով։ Աշխարհագրական տուրիզմը կենտրոնացած է երկրաբանական բազմազանության վրա, մինչդեռ էկոտուրիզմը՝ կենսաբազմազանության վրա։ Աշխարհագրական տուրիզմի գործունեությունը կենտրոնանում է այցելուների համար հանգստի երկրաբանական համատեքստ ապահովելու վրա։ Աշխարհագրական տուրիզմի հայեցակարգի մեջ ճանաչվել են երեք հիմնական տարրեր, որոնք տարբերակում են էկոտուրիզմից, մասնավորապես՝

# Աբիոտիկ բնությունը որպես գլխավոր գրավչությունը,
# Երկրաբանական ժառանգության մեկնաբանությունը, և
# Բնության և տեղի բնակիչների համար դրական արդյունքները:

## Ոլորտներ
Աշխարհագրական տուրիզմի ոլորտները ներառում են․

 
* Քաղաքային
* Գյուղական
* Ճանապարհային
* Օդային
* Հրաբխային
* Հանգստյան
* Հանքարդյունաբերություն
* Տիեզերք
* Արկածներ
* Հասանելի

## Աշխարհագրական տուրիզմի մարքեթինգ
Աշխարհագրական տուրիզմի շահագրգիռ կողմերը համապատասխան բնակավայրերի տեղացիներն են, այցելուները, տուրիստական ​​գործակալությունները, բիզնեսների սեփականատերերը: Դպրոցներն ու համալսարանները նույնպես կարող են դիտարկվել որպես շահագրգիռ կողմեր՝ գեոպարկերի զարգացման քննարկման ժամանակ: ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլոբալ գեոպարկերում կիրառվող մարքեթինգային ռազմավարությունները ներառում են մասնագիտական ​​ներքին և արտաքին մարքեթինգային գործիքներ, ինչպիսիք են՝ ամսագրերը, լրատուները, կայքերը, սոցիալական մեդիա հարթակները, ինչպես նաև հասարակայնության հետ կապերի գործունեությունը, ինչպիսիք են մասնակցությունը առևտրային ցուցահանդեսներին, գովազդային արշավները և նույնիսկ համատեղ մարքեթինգը՝ տարածաշրջանային, ազգային և միջազգային մակարդակներում ցանցային կապերի միջոցով: Քանի որ աշխարհագրական տուրիզմը շեշտը դնում է աբիոտիկ բնույթի, շրջակա միջավայրի պաշտպանության և տեղական համայնքի վրա, կարևոր է, որ ուղղությունները, ինչպիսիք են գեոպարկերը, իրենց մարքեթինգային ջանքերը կենտրոնացնեն աշխարհագրական տուրիզմի վրա կայուն եղանակով, որպեսզի շրջակա միջավայրը, ներառյալ գեոժառանգությունները և տեղական համայնքը, առավելագույնս օգուտ քաղեն:

## Աշխարհագրական տուրիզմի օրինակը
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի բոլոր գլոբալ և ազգային գեոպարկերը, ինչպես նաև բոլոր գեոտուրիստական ​​վայրերը, ինչպիսիք են պատմական հանքերը, քարանձավները, աշխարհագրական տուրիզմի դրսևորումներ են:

## Երկրաբազմազանություն
Երկրաբազմազանությունը երկրային նյութերի, ձևերի և գործընթացների բազմազանությունն է, որոնք ձևավորում են Երկիրը՝ ամբողջությամբ կամ դրա որոշակի մասը։ «Երկրաբազմազանություն» տերմինը սերտորեն կապված է այլ նորաբանությունների հետ, ինչպիսիք են երկրաբանության պահպանումը, երկրաբանական ժառանգությունը կամ նույնիսկ երկրաբանական ցուցանիշները։ Այս բոլոր տերմինները խթանում են այն գաղափարը, որ մարդկային գործունեությունը սպառնում է ապարների, հողերի և ռելիեֆի ձևերի բազմազանությանը, ինչպես նաև դրանք առաջացնող գործընթացների դինամիկային։

## Գեոպարկեր
Գեոպարկը միասնական տարածք է, որը կայուն կերպով առաջ է մղում երկրաբանական ժառանգության պաշտպանությունն ու օգտագործումը, ինչպես նաև նպաստում է այնտեղ ապրող մարդկանց տնտեսական բարեկեցությանը: Երկրային տուրիզմը անհայտ նեղ միտումից զարգացել է զբոսաշրջության ոլորտում 2004 թվականից ի վեր՝ շնորհիվ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից 21-րդ դարում համաշխարհային երկրաբանական շարժման աջակցության: Գեոպարկերի շրջանակներում հնարավոր գործունեությունը տատանվում է մշակութային ժառանգության այցելություններից մինչև բնական տեսարժան վայրեր, գյուղատնտեսություն և նույնիսկ մութ տուրիզմ:

## Կայուն գործելակերպերը և համայնքային ազդեցությունը աշխարհագրական տուրիզմում
Աշխարհագրական տուրիզմը շեշտը դնում է տարածաշրջանի երկրաբանական առանձնահատկությունների պահպանման և գնահատման վրա՝ միաժամանակ սովորաբար խթանելով կայուն զբոսաշրջային գործելակերպը: Երկրային տուրիզմի նշանակալի կողմերից մեկը դրա ինտեգրումն է էկոտուրիզմի սկզբունքների հետ, որը հաճախ խթանում է ինչպես եզակի երկրաբանական կազմավորումների պահպանումը, այնպես էլ այցելուների կրթությունն ու ներգրավվածությունը: Օրինակ, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլոբալ երկրաբանական այգիները կարևոր դեր են խաղում երկրային տուրիզմում՝ ծառայելով որպես գիտական ​​հետազոտությունների, տեղական մշակութային պահպանման և համայնքային զարգացման կենտրոններ: Այս այգիները լուսաբանում են երկրաբանական ժառանգությունը մեկնաբանական կենտրոնների, ուղեկցվող էքսկուրսիաների և ինտերակտիվ ցուցանմուշների միջոցով, որոնք այցելուներին կապում են Երկրի պատմության հետ https://www.unesco.org/en/iggp/geoparks/about:

Բացի այդ, աշխարհագրական տուրիզմը նպաստում է տեղական համայնքների սոցիալ-տնտեսական բարեկեցությանը: Ստեղծելով հնարավորություններ փոքր ձեռնարկությունների համար, ինչպիսիք են էկո-հանգստավայրերը, արհեստների շուկաները և ուղեկցվող արշավային փորձառությունները, աշխարհագրական տուրիզմը հնարավորություն է տալիս բնակիչներին պահպանել իրենց ապրուստը, միաժամանակ պաշտպանելով բնական ռեսուրսները https://www.researchgate.net/publication/241086456_Global_geotourism_perspectives:

Այս զբոսաշրջային մոդելը նաև լուծում է շրջակա միջավայրի հետ կապված մարտահրավերները՝ հաճախ խրախուսելով ցածր ազդեցության գործելակերպեր, ինչպիսիք են վերականգնվող էներգիայի օգտագործումը և թափոնների կրճատումը զբոսաշրջային գործունեության մեջ, ապահովելով գեոտարածքների երկարաժամկետ կենսունակությունը ապագա սերունդների համար https://www.routledge.com/Tourism-and-Global-Environmental-Change-Ecological-Economic-Social-and-Political-Interrelationships/Gossling-Hall/p/book/9780415361323?srsltid=AfmBOop4-67V1fX2BdjkK7jOrsvDxT8Td-nrKQvLeWzg97JYhOT52rEk։

## Ծանոթագրություններ


## Ընթերցանության նյութեր
In a 500-word news article in 2020, one author (B.N. Sadry) mentioned many books on geotourism and chose their seven major reference books:
* *Geotourism* (2006) Co-edited by R. Dowling & D. Newsome
* *Global Geotourism Perspectives* (2010) Co-edited by R. Dowling & D. Newsome
* *Geotourism: The Tourism of Geology and Landscape* (2010) Co-edited by D. Newsome & R. Dowling 
* *Geoheritage and Geotourism: a European Perspective* (2016) Edited by T.A. Hose
* *Geoheritage: Assessment, Protection and Management* (2018) Co-edited by E. Reynard & J. Brilha
* *A Handbook of Geotourism* (2018) Co-edited by R. Dowling & D. Newsome 
* *The Geotourism Industry in the 21st Century* (2021) Edited by B.N. Sadry

## Արտաքին հղումներ
*
*Fundamentals of Geotourism
*Geotourism's Global Growth - About Geological Tourism
*Australian Geotourism Resource Centre
*Principles of the Geotourism Industry
*European Federation of Geologists Panel of Experts on Geological Heritage 

Կատեգորիա:Աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Գեոմորֆոլոգիա
Կատեգորիա:Երկրաբանություն
Կատեգորիա:Զբոսաշրջության տեսակներ
Կատեգորիա:Զբոսաշրջություն
Կատեգորիա:Տեսարժան վայրեր