Երկխոսություն (Բախտին)

Միխայիլ Բախտին՝ 20-րդ դարի ոուս փիլիսոփա և գրականագետ, հիմնականում գրել է **‹‹երկխոսություն››** հասկացության մասին։ Թեև Բախտինի աշխատանքը իր կյանքի ընթացքում շատ տարբեր ուղղություններ է ունեցել, երկխոսությունը միշտ մնացել է նրա աշխարհայացքը հասկանալու «գլխավոր բանալին»:Բախտինը նկարագրել է *բաց երկխոսությունը* որպես «մարդկային կյանքը *բանավոր ձևով մեկնելու* միակ համարժեք ձև»:Դրան «մարդը մասնակցում է ամբողջությամբ և իր ողջ կյանքի ընթացքում՝ իր աչքերով, շուրթերով, ձեռքերով, հոգով, էությամբ, իր ամբողջ մարմնով և գործերով։Նա ամբողջությամբ նվիրվում է մտքի փոխանակմանը, և այս փոխանակումը դառնում է մարդկային կյանքի երկխոսության հիմնամաս համաշխարհային սիմպոզիումում»։

## Բախտինի երկխոսության ընկալումը
Երկխոսությունը սովորաբար վերլուծվում է որպես երկու միավորների միջև ինչ-որ փոխազդեցություն՝ նախապես մշակված մոդելի հիման վրա:Բախտինը համարում է այս հայեցակարգը «տեսաբանության» հետևանք՝ միտումը, հատկապես ժամանակակից արևմտյան մտածողության մեջ, հասկանալու իրադարձությունները նախապես գոյություն ունեցող կանոնների համաձայն, որոնց համապատասխանում են կամ կառուցվածքի համաձայն, որը ցուցադրում են:Սա բաց է թողնում այն փաստը, որ կանոնները կամ կառուցվածքները անջատվել են իրադարձությունից, որ իրադարձությունը նախորդում է վերացականությանը, և որ իրադարձությունը միշտ հագեցած է համատեքստով, մտերմությամբ, անմիջականությամբ և մասնակիցների համար կարևորությամբ, որոնք ենթարկվում են վերացականության գործընթացին:«Մենք չենք կարող հասկանալ իրադարձությունների աշխարհը տեսական *աշխարհից*։ Պետք է սկսել հենց գործնականից, ոչ թե դրա տեսական կրկնօրինակից»։

Ըստ Բախտինի, երկխոսությունը գտնվում է անհատների միջև եղած սահմանների վրա. ոչ թե առանձին սուբյեկտների հանդիպման իմաստով, որոնք սահմանների *«մեջ»* են (նա պնդում է, որ «մեջ» չկա), այլ իրականում հենց սահմանների վրա:Բախտինի կարծիքով, «ոչ մի կենդանի բառ *եզակի* ձևով չի առնչվում իր առարկային»։ Խոսողի, բառի և նրա օբյեկտի միջև գոյություն ունի «նույն առարկայի վերաբերյալ այլ բառերի ճկուն միջավայր... հենց այս կոնկրետ միջավայրի հետ կենդանի փոխազդեցության գործընթացում է, որ բառը կարող է անհատականացվել և ոճական ձև ստանալ»:Իրականում որևիցե մոնադ/միավոր հասկացություն գոյություն չունի:Մարդիկ փակ միավորներ չեն, նրանք բաց են, ազատ, անկանոն, անավարտ. նրանք «սահմաններից դուրս» են և «ինքնահաճ»:«Լինել նշանակում է լինել մյուսի համար և մյուսի միջոցով ինքդ քեզ համար:Մարդը չունի ինքնիշխան ներքին տարածք, նա ամբողջական է և միշտ գտնվում է սահմանի վրա, նայելով իր ներսը՝ նա *նայում է ուրիշի աչքերին* կամ *ուրիշի աչքերով*»։

### Արտաքին կողմը
Իր վաղ աշխատություններում Բախտինը օգտագործում էր *արտաքին մաս* և *ավելորդ մաս* հասկացությունները՝ պարզաբանելու երկխոսության համար անհրաժեշտ պայմանները։ Նրա կարծիքով, գոյություն ունի տարածական-ժամանակային օբյեկտիվության ավելորդ մաս, որը կարևորվում է հենց իր արտաքին լինելու պատճառով. «Հասկանալու համար չափազանց կարևոր է, որ նա, ով հասկանում է, գտնվի իր ստեղծագործական ըմբռնման առարկայից *դուրս*՝ ժամանակի, տարածության, մշակույթի մեջ... Մեր արտաքինը կարող են տեսնել և հասկանալ միայն այլ մարդիկ, քանի որ նրանք գտնվում են մեզնից դուրս՝ տարածության մեջ և քանի որ նրանք ուրիշ են»:Միայն արտաքին հեռանկարը, սակայն ոչ երբեք ինքը՝ անձը, կարող է տեսնել «բաց կապույտ երկինքը, որի ֆոնին իմաստ է ստանում նրա արտաքին պատկերը»։ Եթե ավելորդ մասը ակտիվորեն գործում է ուրիշի աշխարհում, կամ դրսի տեսակետը նույնպես ներգրավված է, նոր ըմբռնման պոտենցիալ է առաջանում։ Այս առումով երկխոսությունն ավելի խորը հետևանքներ ունի, քան այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսին է «կարեկցանքը» կամ սոցիալական մարդաբանի նպատակը՝ հասկանալ օտար մշակույթը *ներսից*, որը ներառում է ուրիշի դիրքորոշման հետ միաձուլման փորձը:Նման իրավիճակում ոչ մի *նոր* բան չի կարող առաջանալ. գոյություն ունի միայն փակ շրջանում գոյություն ունեցածի անդադար կրկնում։

### Մենիմաստություն
Որպեսզի երկխոսությունը հնարավոր լինի, պետք է դիրքորոշումների բազմակարծություն լինի:Այսպիսով, երկխոսությունը խորթ է ցանկացած տեսության, որը հակված է տեսակետների մենիմաստությանը, օրինակ՝ դիալեկտիկական գործընթացը կամ ցանկացած տեսակի դոգմատիզմ կամ ռելատիվիզմ:Դիալեկտիկայի մասին՝ որպես մենիմաստության ձև, Բախտինը գրել է. «Վերցրեք մի երկխոսություն  և հեռացրեք ձայները, էմոցիոնալ և անհատականացնող ինտոնացիաները, վերացական հասկացություններ և դատողություններ ստեղծեք կենդանի բառերից և արձագանքներից, ամեն ինչ մցրեք մեկ վերացական գիտակցության մեջ և այդպես կստանաք դիալեկտիկա»:Ե՛վ ռելատիվիզմը, և՛ դոգմատիզմը «բացառում են բոլոր փաստարկները, իրական երկխոսությունները՝ այն դարձնելով կամ ավելորդ (ռելյատիվիզմ) կամ անհնար (դոգմատիզմ)»:Դոգմատիզմը բացառում է իրեն հակասող ցանկացած տեսակետ կամ ապացույց՝ անհնարին դարձնելով երկխոսությունը, մինչդեռ (տեսականորեն) հակադիր ծայրահեղության դեպքում *ռելատիվիզմը* նույնպես մենիմաստ ազդեցություն ունի, քանի որ եթե ամեն ինչ հարաբերական է, և բոլոր ճշմարտությունները հավասարապես կամայական են, ապա կա պարզապես մենիմաստություն և ոչ թե արդյունավետ երկխոսություն:Ռելատիվիզմը բացառում է երկխոսությանը բնորոշ ստեղծագործականության և նոր ընկալման ներուժը. յուրաքանչյուրն իր մեջ գտնում է միայն իր արտացոլանքը։ Երկխոսության ժամանակ «յուրաքանչյուրը պահպանում է իր միասնությունն ու ակնհայտ ամբողջականությունը, բայց նրանք միմյանց լրացնում են»։

Ըստ Քերիլ Էմերսոնի՝ Բախտինը չի ենթադրում, որ երկխոսությանը բնորոշ ստեղծագործական ներուժը անպայմանորեն ճշմարիտ է:Չկա երաշխիք, որ անհատի ներդրումը երկխոսության մեջ անպայման կբերի «ճշմարտություն», «գեղեցկություն», «մխիթարություն», «փրկություն» կամ նման որևէ այլ բան (իդեալական նպատակներ, որոնք հաճախ պնդում են մենիմաստ փիլիսոփայությունները կամ մեթոդները):Ուրիշի հետ շփումը բերում է կոնկրետացում, ազատագրում սոլիպսիստական ինքնակլանումից, նոր ճշմարտություններ և նոր ընտրություններ, բայց դրանք չեն բացառում նաև «բացասական» հավանականությունները։ Երկխոսությունը, ենթադրելով մտերմություն և խոցելիություն, կարող է ներառել ավելի մեծ ցավ և զգայունություն դիմացինի դաժանության կամ հիմարության նկատմամբ։ Ինչպես Էմերսոնն է նշում. «Լսելով ուրիշի անկեղծ պատասխանը՝ ես խնայում եմ միայն մեկ բան՝ իմ սեփական արձագանքը վատթարագույն ձևով ձևավորելու հետևանքները»։

### Ռեյֆիկացում
«Ռեյֆիկացված (նյութականացված, առարկայացված) պատկերները», - պնդում է Բախտինը, - «խորապես անբավարար են կյանքի և հաղորդակցման համար... Յուրաքանչյուր միտք և կյանք միաձուլվում են բաց երկխոսության մեջ։ Նաև անթույլատրելի է բառի ցանկացած նյութականացում. նրա բնույթը երկխոսական է»:Նշանագիտությունը և լեզվաբանությունը, ինչպես դիալեկտիկան, ռեյֆիկացնում են բառը. երկխոսությունը, կենդանի իրողություն և *մարդկանց* միջև պիտանի շփում լինելու փոխարեն, կենդանի և անավարտ համատեքստում, դառնում է անհետաքրքիր շփում վերացական *իրերի* միջև:Երբ մշակույթները և անհատները կուտակեն սովորություններ և ընթացակարգեր (ինչը Բախտինը անվանում է ավելի վաղ գործունեության «սկլերոտիկ պարգևները») և ընդունեն ձևեր, որոնք հիմնված են անցյալի «քարացած» իրադարձությունների վրա, մշակույթի գլխավոր ուժերը կձգտեն դրանք վերածել ֆիքսված կանոնների։ Ռեյֆիկացվող գիտություններում այս կոդավորումը շփոթում են իրականության հետ՝ խաթարելով ինչպես ստեղծագործական ներուժը, այնպես էլ անցյալ գործունեության իրական ըմբռնումը։ Իրողության եզակիությունը, որը չի կարող ենթարկվել ընդհանրացման կամ վերացականության, իրականում այն է, ինչը հնարավոր է դարձնում *պատասխանատվությունը*. «գործողությունն ու հաղորդակցությունը միշտ հավասարապես են կիրառվում և կոնկրետ ենթատեքստով»:Իրադարձությունների տեսական կրկնօրինակներում, որոնք հիմնված են «կանոնների համաձայն գործող մոնադների» մոդելի վրա, անտեսվում է կենդանի ազդակը, որն իրականում ատեղծում է հաղորդակցություն։ Ըստ Բախտինի, *«բառը որպես այդպիսին ուսումնասիրելը, անտեսելով այն ազդակը, որից այն բխում է, նույնքան անիմաստ է, որքան հոգեբանական ուսումնասիրության կատարումը այն իրական կյանքի ենթատեքստից դուրս, որին այն ուղղված է և որով այն որոշվում է»*։

## Դոստոևսկի
«Գիտելիքի» գոյություն ունեցող ձևերում կյանքի բաց երկխոսությունը մենիմաստ է՝ դառնալով դրա բովանդակության ամփոփում, բայց չճանաչելով դրա *անավարտելի* էությունը:Բախտինը կարծում էր, որ Դոստոևսկու գրական մեթոդները շատ ավելի համարժեք են մարդկային փոխազդեցության իրականությունը ներկայացնելու խնդրին, քան գիտական և փիլիսոփայական մոտեցումները (ներառյալ և հատկապես հոգեբանությունը. Բախտինը շեշտում է, որ Դոստոևսկին բացահայտորեն մերժում է այն միտքը, որ ինքը հոգեբան է)։ Դոստոևսկու կերպարները, իր ստեղծագործական ձևավորման բնույթով, *«ոչ միայն հեղինակային հաղորդակցության առարկաներ են, այլ նաև իրենց անմիջական հաղորդակցության սուբյեկտներ»*:Բազմաձայնությունը (Պոլիֆոնիան) էական է Դոստոևսկու համար. նրա վեպի աշխարհը կառուցված է դրա վրա, այնպես, որ կարելի է ասել, որ այդ բազմաձայնությունն ինքնին նրա ստեղծագործության առաջնային առարկան է։Յուրաքանչյուր կերպար և կերպարի ներքին երկխոսության յուրաքանչյուր սահմանված ձայն այլ գիտակցություն է, որը երբեք չի դառնում պարզապես առարկա հեղինակի, որևէ *այլ* կերպարի կամ ձայնի համար։ «Կերպարի խոսքը իր և իր աշխարհի մասին նույնքան կշռադատված է, որքան հեղինակինը... Այն ունի արտասովոր անկախություն ստեղծագործության կառուցվածքում. հնչում է, ասես, հեղինակի խոսքի *կողքին* և համադրվում է ինչպես դրա հետ, այնպես էլ այլ կերպարների լիարժեք և նույնքան ընդունելի ձայների հետ»։

«Դոստոևսկու պոետիկայի խնդիրներում» Բախտինը Դոստոևսկուն վերագրում է երեք հիմնական նորամուծություններ, որոնք հնարավոր են դարձնում ձայնաշատ վեպի «Կատարյալ երկխոսությունը»:Առաջինը անավարտելիությունն է. Դոստոևսկու կարծիքով մարդը այնպիսի էակ է, որին հնարավոր չէ ամբողջականացնել որևէ բանով, նույնիսկ մահով։ Երկրորդը բառերի միջոցով «ինքնազարգացող՝անհատականությունից անբաժան գաղափարի» ներկայացումն է։  Երրորդը երկխոսության բացահայտումն ու ստեղծագործական մշակումն է «որպես ինքնիշխան և հավասար գիտակցությունների միջև հարաբերության հատուկ ձև»։

## Խոսք
Բախտինը պնդում է, որ երկխոսությունները չեն վերածվում այնպիսի  ձևերի, որոնք վերլուծելի են լեզվական մեթոդներով։ Թեև երկխոսությունները կապված են լեզվի հետ, դրանք չեն գտնվում լեզվական համակարգում և անտեղին են լեզվի տարրերի մեջ:Փոխարենը դրանք պետք է վերլուծել որպես խոսք։ Հաղորդակցվվելիք բառը երբեք անջատ չէ այն առարկայից, որն արտաբերում է այն մեկ այլ առարկայի հասցեին. պետք է *վերագրել* բառը, որպեսզի այն ունենա երկխոսական որևէ կարգավիճակ։

### Ուղիղ խոսք
Բախտինը իր վերլուծության մեջ տարբերակում է ուղիղ և կրկնակի խոսքի տեսակները։Ուղիղ խոսքը միշտ պահպանում է իր համար «հիմնական իմաստային հեղինակությունը». այն չի վերանում իր առարկայի հետ կապված այլ բառի առկայության դեպքում։
***Ուղղակի,առանց միջնորդության խոսքը** «ճանաչում է միայն իրեն և իր առարկան, որի նկատմամբ ձգտում է լինել առավելագույնս համապատասխան»:Այն ձգտում է բացարձակ լեզվի, ասես առարկային բանավոր ձև հաղորդելու ավելի լավ կամ ,իսկապես, այլ միջոց չի կարող լինել։ Մետալեզվական վերլուծությունը կարող է բացատրել դրա պատահականությունը, սակայն այն հետաքրքրված չէ նման վերլուծությամբ և ներկայանում է որպես վերջնական խոսք։
*«**Ներկայացված**» **կամ «առարկայացված» խոսքը** բխում է հեղինակից/պատմողից, բայց ներկայացվում է կերպարի տեսքով, իբրև այնպիսին, որը բնորոշ է որոշակի տեսակի անհատի կամ սոցիալական խմբի:Հենց կերպարի համար խոսքը ուղիղ է և առանց միջնորդության, սակայն ընթերցողը գիտակցում է, որ տեղի է ունենում օբյեկտիվացում այն բանի շնորհիվ, որ կա պատմող, որը ներկայացնում է այն հանդիսատեսին։ Չնայած ակնհայտ երկակիությանը, Բախտինը դրան վերաբերվում է որպես ուղիղխոսքի մեկ այլ տիպի, քանի որ չկա երկխոսական հարաբերություն հեղինակի և կերպարի միջև։ Այսինքն՝ կերպարն ապրում է միայն որպես հեղինակի օբյեկտիվացում, այլ ոչ թե որպես ինքնիշխան ձայն, որն ընդունակ է վիճաբանության, համաձայնության և այլնի։

### Կրկնակի խոսք
Կրկնակի խոսքի ժամանակ խոսելիս զգացվում է մեկ այլ իմաստային մտադրություն, որը համընկնում է խոսողի սեփական մտադրության հետ։Այս երկրորդ խոսքը («ուրիշի խոսքը») կարող է լինել **պասիվ** կամ **ակտիվ**։ Երբ այն պասիվ է, խոսողը տեղյակ է. դիմացինի խոսքը ակնկալվում է միտումնավոր ձևով և խոսողի սեփական նպատակների համար։ Երբ այն ակտիվ է, դիմացինի խոսքը չի հնազանդվում խոսողի կամքին, և խոսակցությունը լի է երկրորդ ձայնի դիմադրությամբ, մարտահրավերով և ենթադրյալ թշնամանքով։

#### Պասիվ կրկնակի խոսք
*Ըստ Բախտինի, **ոճավորումը** *միակողմանի* կրկնակի խոսքի օրինակ է։ Ավելի վաղ խոսողի ոճն ընդունված է, քանի որ այն համարվում է ճիշտ և համապատասխան ներկա խոսակցի մտադրությանը։ Թեև նպատակը միակողմանի է, ոճավորումը կրկնակի է, քանի որ ոճն ընդունվում է հատկապես այն պատճառով, որ խոսողը գտնվում է մյուսի հետ երկխոսական *համաձայնության* մեջ և ցանկանում է, որ այդ հարաբերությունը հայտնի լինի։ Համաձայնությունը ենթադրում է անհամաձայնության հնարավորություն և, հետևաբար, «օբյեկտիվացման մի փոքր ստվեր» է գցում ի սկզբանե ուղղակի/չմիջնորդված խոսքի վրա։
***[[Պարոդիա]]ն** *բազմակողմանի* խոսքի օրինակ է։ Ի տարբերություն ոճավորման, այն ներկայացնում է «իմաստային մտադրություն, որն ուղղակիորեն հակադրվում է սկզբնականին»:Դա նշանակում է ոչ միայն անհամաձայնություն, այլև ակտիվ թշնամություն. առկա է դիմացինի խոսքը մերժելու կամ նսեմացնելու ցանկություն։ Պարոդիստը ցույց կտա իր սեփական թշնամությունը՝ դիտավորյալ շեշտելով կամ ուռճացնելով դիմացինի խոսքի վիճելի կողմերը:Պարոդիայի հետ է կապված ուրիշի խոսքերի ցանկացած տեսակի կրկնակի օգտագործումը՝ հեգնանքով, ծաղր ու ծանակով, վրդովմունքով և այլն։
***[[Սկազ]]** ( ռուս. ՝ բանավոր խոսք) ռուսական ֆորմալիստական դպրոցում նշանակում էր գրելու ձև, որը ինքնակամ խոսողի տպավորություն է թողնում։Այն վերստեղծում է բանավոր խոսքի յուրահատկությունները, հաճախ բարբառով։ Բախտինը տարբերակում էր *սկազը*՝ որպես առարկայացված խոսքի ձև (այսինքն՝ ուղիղ), որը կարելի է գտնել այնպիսի գրողների մոտ, ինչպիսիք են Տուրգենևը և Լեսկովը, և պարոդիստական *սկազը* (կրկնակի), որը կարելի է գտնել Գոգոլի «Շինել» և Դոստոևսկու «Խեղճ մարդիկ» ստեղծագործություններում։

#### Ակտիվ կրկնակի խոսք
***Թաքնված բանավեճում** բանախոսի խոսքը ակնհայտորեն ուղղված է դեպի իր իսկ ռեֆերենցիոն(վերաբերելի) օբյեկտը, բայց այն կառուցված է այնպես, որ միաժամանակ հարձակում է  գործում մեկ ուրիշի խոսքի վրա նույն թեմայով, նույն առարկայի մասին։ Ուրիշի խոսքին բացահայտորեն չեն անդրադառնում, ինչպես լինում է  ոճավորման կամ պարոդիայի դեպքում, այլ դրա գոյությունը ընկալվում  է բանախոսի ինտոնացիաների և շարահյուսական կառուցվածքների «բանավեճային գունավորմամբ».«Մի արտահայտություն, որն իր կողքին զգում է մեկ ուրիշ արտահայտություն՝ նույն առարկայի վերաբերյալ, և այդ գիտակցությունն էլ  որոշում է դրա կառուցվածքը»։
*Ինտենսիվ երկխոսության ժամանակ **պատասխանողը**, խոսքը ուղղելով դեպի իր առարկան, միաժամանակ արձագանքում է, պատասխանում և սպասում է զրուցակցի խոսքին։ Նման պատասխանի մեջ կարելի է նկատել տարբեր նրբիմաստային փոփոխություններ սեփական խոսքում և ուրիշի խոսքում։
***Թաքնված** **երկխոսությունն** այն է, երբ բանախոսը ուղղակիորեն դիմում է, կանխատեսում, արձագանքում է ուրիշի խոսքին, բայց այդ մյուս ձայնը իրականում առկա չէ երկխոսության մեջ. զրուցակցի պնդումները բացակայում են, բայց դրանք ենթադրվում են բանախոսի պատասխաններում։

Ըստ Բախտինի՝ թաքնված երկխոսությունն ու թաքնված բանավեճը մեծ նշանակություն ունեն Դոստոևսկու բոլոր ստեղծագործություններում՝ սկսած նրա ամենավաղ ստեղծագործությունից՝ «*Խեղճ մարդիկ*»։Մակար Դևուշկինի կերպարը կառուցում է իր էպիստոլարային խոսքը այլ ձայնի երևակայական, բայց ոչ իրականում առկա պատասխանների շուրջ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գրականության տեսություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի փիլիսոփայություն