Դաշտապահը

**«Դաշտապահը»**, հայ գրող Մուշեղ Գալշոյանի պատմվածքը։ Զետեղված է հեղինակի «Մարութա սարի ամպերը» ժողովածուում, որը լույս է տեսել 1981 թվականին։

## Գնահատական
Մ․ Գալշոյանի պատմվածքներն ամփոփվել են «Մարութա սարի ամպեր» ընդհանուր ժողովածուի մեջ։ Ժողովածուն ներկայի և անցյալի իմաստավորման ուրույն գեղարվեստական արտահայտություն է։ Այն գաղափարական նպատակասլացությամբ, գեղարվեստական մտածողության ինքնատիպությամբ հայ գրականության լավագույն շարքերից է, որտեղ Գալշոյանը վերստեղծում է մի աշխարհ, որը որքան իրական, նույնքան էլ առասպելական է՝ արտահայտման եղանակի կերպարային գեղարվեստական մտածողությամ։ Բնության հետ Մ․ Գալշոյանի հերոսի կապն այնքան ամուր է,որ նա մեծ ցավով է ընդունում հող ու ջրից, բնությունից մարդու աստիճանական հեռանալը։ Ռադիոընդունիչը, հեծանիվը, մեքենան ժխտող հանդապահ Մոսեն(«Դաշտապահը») Թումանյանի Օհաննես բիձու նման(«Երկաթուղու շինությունը») ներքին պայքարի մեջ է ժամանակակից տեխնիկայի միջոցների օրեցօր փոփոխվող արտաքին աշխարհի փոփոխությունների հետ՝համարելով, որ այդպիսով խախտվում է բնության ներդաշնակությունը։ Մոսեն դժգոհ է նաև ժամանակակից դասավանդման մեթոդներից, որոնք բնության գրկում մոտիկից քար ու թուփ ուսումնասիրելու, հայրենի եզերքի բոլոր անկյունները գործնականում ճանաչելու փոխարեն նախատեսում են դասն անցկացնել բնությունից ու բնականից կտրված դասասենյակում,բարդ ու խրթին լեզվով գրված դասագրքերի առաջ։

## Սյուժե
Պպատմվածքի հերոսը՝ Մոսեն, կարգապահ և խստաբարո մարդ էր, ով փորձում էր յուրաքանչյուրի մեջ սերմանել սեփական հող ու ջրի, սար ու քարի հանդեպ սերը։ Մոսեն տանել չէր կարողանում ագռավներին և այդ ամենը նա ժառանգել էր իր պապից։ Պապը պատեհ–անպատեհ հայհոյում էր, քարկոծում–հալածում էր ագռավներին։ Նա երեխաների հետ պայման ուներ․ ով մի ագռավ սատկացներ՝մի լավ պարսատիկ էր նվեր ստանում։ Գարուն էր, մայիսի կես, երբ Մոսեն որոշում է, որ դաշտապահի ձեռնափայտը վերցնելու ժամանակն է։ Մոսեն միտք է անում, որ պետք է նախ հանդիպի նախագահին, և ստանա  հանձնարարություններ (ինչպես սովորաբար անում էր  քսան–քսամեկ տարի առաջ՝ամեն առավոտ)։ Մի անգամ գյուղի կենտրոնում նախագահը կանգնել էր խռով կեցվածքով։ Դաշտապահ Մոսեն բարևում է, սակայն  նախագահը չի պատասխանում և հարցնում է, թէ ուր է գնում։ Մոսեն պատասխանում է, որ գարուն է, և ինքը պետք է գնա հանդերը։ Նախագահը կտրուկ պատասխանում է, որ դաշտապահ այլևս պետք չէ։ Մոսեի արյունը  խուժում է քունքերը և չի իմանում՝ ինչպես վարվել։ Նա այդպես էլ չի իմանում, թե ինչպես է տուն հասնում՝ վիրավորանքից ու կատաղությունից մշուշված։ Այդպիսի վիրավորանք Մոսեն մեկ էլ բանակում էր ստացել, երբ հիվանդացել էր, մինչև գարուն պառկել,  բժշկական հանձնաժողովը գտել էր, որ նա երկրորդ կարգի հաշմանդամ է։ Եվ հենց այդպես էլ Մոսեն դառնում է դաշտապահ։ Դպրոցի գարնանային արձակուրդի ժամանակ երեխաները արդեն «սանրել» էին գյուղամերձ դաշտերը, ձորում սավդուկ ու սավդուկի արմատ չէին թողել, բլրալանջերի արտերում, քյաթմաթ չէր մնացել, սնձի առաջին ծիլերը թռցրել էին՝ ազատ, անկաշկանդ, առանց տափետափի, առանց ծիկլակելու ու ծլկելու․ դաշտապահ չկար։ Որոշում են փորձել նոր դաշտապահին և ցույց էին տալիս, թե ուզում են ծլկել, սակայն Մոսեն քթի տակ ժպտում էր ու անցնում։ Երեխաները որոշում են հեռանալ արտերից ու դաշտապահի աչքից հեռու և գնալ Դժնիձոր լողանալու՝ համոզված լինելով, որ քեռի Մոսեն այդ կողմ չի գնա։ Դժնիձորը՝ քարերից բացի, ուրիշ պտուղ չուներ։ Դժնիձորը միակն էր, որ  հեղեղաջուրը ոչ մեկին չէր տալիս՝ ոչ մի գյուղի, ոչ մի դաշտի։ Հերսոտ դաշտապահները և գյուղի հերսոտ ջրվորները Դժնիձորին մականուն էին կպցրել՝ Արաքսի վտակ։ Քեռի Մոսեն անակնկալ հայտնվում է լողափում և անակնկալի բերում տղաներին, որովհետև նրանք առաջին անգամ էին տեսնում դաշտապահ՝ զինվորական համազգեստով։ Այդ զինվորին միայն կեպին էր խանգարում և ձեռնափայտը։ Դաշտապահը այնպես էր հրամայում, որ հրամանին չենթարկվել հնարավոր չէր։ Ոչ մեկին և ոչ մի անգամ չէր հաջողվել այնպես հրամայել, որ բոլորը ենթարկվեն։ Եվ հենց այդտեղ էլ հասկանում են, թե ինչ է նշանակում իսկական զինվոր լինել։ Մոսեն հիշում և պատմում էր երեխաներին այն օրերը, թե ինչպես էր իրենց գեղեցիկ գունդը մերկ ու սոված հավաքվում Դժնիձորի ափին և սպասում իր հրեղեն գնդապետին։ Հիշում էր նաև, որ իրենց «պողպատե» գունդը միշտ հաղթում էր, և իրենց գնդապետը իր չեղած ցուցամատով չեղած շքանշաններ էր կպցնում իրենց մերկ ու նիհար կրծքներին։ Մոսեն  կատաղությամբ էր հիշում նախագահի այն խոսքերը, թե իրենց դաշտապահ պետք չէ։ Նա միշտ իր մտքում կրկնում էր- «Մոսեին ո՞վ կարող է արգելել, որ ձեռնափայտն առնի ու չափչփի՝ որպես հանդ ու չոլին սովոր մի հալևոր»։ Մոսեն կոչումով է դաշտապահ և անունով պետք է լինի դաշտապահ։ Եվ երբեք ու երբեք շրջակա սար ու ձորերը պահապանի այնքան կարիք չեն ունեցել, որքան հիմա, որքան այսօր, որքան այս առավոտ։ Նա մտածում էր, որ նույնիսկ մահակը քիչ է՝ այսօր  դաշտապահ Մոսեն սարերը պետք է գնա հրացանով։ Մոսեն խրատում էր երեխաներին և հրամայում, որ գնան սարերը ծաղիկ հավաքելու, քանի որ կիրակի է։ Երեխաները հավաքվել էին ավտոյի գլխին, և դա բարկացնում էր Մոսեին։ –Ձեր ծաղիկն է՞ս է, ձեր սարն է՞ս է, ձեր ձորն է՞ս է, ձեր հանդն է՞ս է, էս երկաթ ու ժեշտի կտո՞րն է ձեր սիրելի ծաղիկն ու ձեր սիրելի աղբյուրն ու ձեր սինձն ու ձեր գռզիկն ու ձեր խաղն ու ձեր սերն ու ձեր ուրախությունն ու ձեր... Է՞ս է։ -Դաշտապահը գժվել էր Դասատուները իրենց աշակաերտներին կարող են տանել ամեն տեղ, կարող են տանել զբոսանքի, բացի շրջակա սարերից։ Ոչ երեխաները ցանկություն ունեն ձորն այն կողմ անցնելու, ոչ դասատուներն են խրախուսում։ Թե աշակերտներին դաշտն են տանում՝ դա ծխախոտի դաշտն է։ Հիշում է, թե ինչպես տարիներ առաջ ինքը զինվոր էր ու ավտոմատ ուներ։ Նա օրնիբուն քանդում-յուղում-հավաքում էր ավտոմատը, մախորկա էր ծխում և սպասում գետն անցնելու հրամանին։ Մոսեն աղբյուրի մոտ հանդիպում է մի հովվի։ Մոսեն նկատեց, որ քարի վրա ծուռտիկ ու կարմիր կտրվածքներ կան և իսկույն հարցրեց՝ ինչ է դա։
-Հեչ, -ժպտաց հովիվը, -երեխա ժամանակից մնացած սովորություն․ որ քարին նստեցի՝ անունս գրում եմ։ Դպրոց կարգին չգնացի, բայց անունս կարգին գրել գիտեմ։ Մոսեն հրամայում է, որ նա այլևս այդպիսի արարք չանի։ Մոսեն լսում է երեխաների ձայնը և հասկանում, որ նրանք եկել են լողափ։ Բոլոր երեխաները լողազգեստներ ունեին, փայլփլուն ռադիոընկալիչներ, հեծանիվներ, ֆիլտրով ծխախոտ։ Նա զարմանում էր, թե ինչպես են երեխաների մայրերը թույլ տալիս, որ իրենց «բալիկները» սառը և պղտոր հեղեղաջրում լողանան։ Ուղիղ մի դասաժան դաշտապահը մարտ էր վարում՝ հին զինվորի հմտությամբ և զինվորական կարգ ու կանոնով։ Երեխաները շարունակում էին քարկոծել՝ արդեն կիրճի երկնքում կռկռացող ագռավներին։ Մոսեն հայտարարեց, որ բոլորն էլ անձնուրաց կռվեցին, և ինքը իր հերոս զինվորներից շատ գոհ է։ Մոսեն տեսնում է գլխավերևում մի ագռավ և ուզում է կրակել, բայց նկատեց, որ գնդակը վերջինն է։ Նա բարձրացնում է հրացանը, որ կրակի, բայց միտքը փոխում է։ —էն զինվորը զինվոր չէ, որ վերջին գնդակն իր  համար չի պահի։ — մտածում էր Մոսեն։։

## Կերպարներ
* Մոսե(Մովսես Կիրակոսյան)
* նախագահ
* պապ
* հովիվ
* երեխաներ

## Տես նաև
* Կանչը
* Միայնակ ծառը
* Թաթոն
* Ներսեն
* Գինարբ ծաղիկ
* Պատրանք
* Մուշ քաղաքի վերին թաղի տղան
* Դավոն
* Միայնակ ծառը
* Մամփրե արքան
* Մեղապարտը

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1981 գրքեր
Կատեգորիա:Մուշեղ Գալշոյանի ստեղծագործություններ