Իշեմիա

**Իշեմիա**, արյան հոսքի սահմանափակումն է դեպի հյուսվածքներ, որի պատճառով բջջիջներին չի հասնում այնքան թթվածին, որքան պետք է նրանց նյութափոխանակության համար (բջջի կյանքի պահպանման)։ Իշեմիան գլխավորապես կապված է անոթների  խնդիրների հետ, որի արդյունքում կա՛մ հյուսվածքի վնասում է տեղի ունենում, կա՛մ դիսֆունկցիա։ Մարմնամասի իշեմիան կապված է տվյալ հատվածը անոթավորող անոթի կառուցվածքային փոփոխությունների հետ (անոթասեղմում, թրոմբոզ կամ էմբոլիա)։ Իշեմիան կապված է ոչ միայն թթվածնի և այլ ելանյութերի պակասի հետ, որոնք պետք են բջջի նյութափոխանակության համար, այլ նաև նյութափոխանակության արգասիքների հեռացման անբավարարության հետ։ Իշեմիան կարող է լինել մասամբ (թուլացած պերֆուզիա) և ամբողջական։

## Ախտանիշներ և նշաններ
Հյուսվածքները թթվածին ստանում են արյունից, իսկ արյան մատակարարման խանգառումը դեպի հյուսվածք հանգեցնում է թթվածնաքաղցի բջջիջներում։ Նյութափոխակային առումով օրգանիզմում ամենակտիվը սրտի և ուղեղի հյուսվածքի բջիջներ են, այդ պատճառով այդ օրգաններում 3-4 րոպե տևող թթվածնաքաղցը հանգեցնում է անդարձելի փոփոխությունների։ Երիկամերը նույնպես խոցելի են թթվածնաքաղցի առումով (երիկամային իշեմիա)։ Հյուսվածքները՝ որոնք ունեն թույլ նյութափոխանակային ակտիվություն կարող են դիմանալ թթվածնաքաղցին մինչը 20 րոպե։ Վերջույթների սուր իշեմիայի կլինկական դրսևորումներն են ՝ ցավ, գունատություն, պուլսի թուլացում, կաթված, պարեսթեզիա և ջերմության իջեցում։

Անհապաղ միջամտության բացակայության դեպքում իշեմիան կարող է առաջացնել հյուսվածքի նեկրոզ և գանգրենա կարճ ժամանակահատվածում։ Կաթվածը բավական ուշ արտահայտվող ախտանշան է սուր իշեմիայի դեպքում և վկայում է տվյալ մարմնամասի նյարդերի վնասման մասին։ Ոտնաթաթի անկումը նյարդի վնասման արդյունք է։ Նյարդային բջիջները չափազանց զգայուն են հիպօքսիայի նկատմամբ։ Վերջույթի կաթվածը կամ նեյրոպատիկ իշեմիան կարող է շարունակվել ռեվասկուլիզացիայից հետո և նույնիսկ լինել մշտական։

### Սրտի իշեմիա

Սրտի իշեմիան կարող է լինել անախտանիշ կամ սեղմող ցավ կրծքավանդակի շրջանում։ Իշեմիան առաջանում է դեպի սրտի մկաններ արյան անբավարար հոսքի պատճառով։ Հիմնական պատճառը աթերոսկլերոզն է, սրտի կորոնար անոթների խցանումը խոլեստերինով տևական ժամանակ։ Սրտի իշեմիկ հիվանդությունները ամենատարածված մահվան և հոսպիտալեցման պատճառն է  արևմտյան երկրներում։

### Աղիների իշեմիա
Եվ՛ բարակ, և՛ հաստ աղիները հնարավոր է ենթարկվեն իշեմիայի։ Հաստ աղիների իշեմիան հնարավոր է լինի բորբոքման արդյունք, որը հայտնի է որպես իշեմիկ կոլիտ։  Բարակ աղիների դեպքում անվանում են մեզենտերիալ իշեմիա։

### Գլխուղեղի իշեմիա

Գլխուղեղի իշեմիան ունի արտահայտման սուր և քրոնիկ ձևեր, որոնք կապված են արյան մատակարարման անբավարարությամբ գլխուղեղում։ Սուր գլխուղեղի իշեմիան հնարավոր լինի դարձելի, եթե անհապաղ ձեռնարկվի նյարդաբանական բուժօգնություն։ Քրոնիկ իշեմիայի արդյունքում կարող է զարգանալ թուլամտություն, որը կոչվում է անոթային թուլամտություն։ Կարճատև իշեմիան կոչվում է տրանզիտ իշեմիկ գրոհ, նաև կոչվում է փոքր ինսուլտ։

### Վերջույթների իշեմիա
Արյան հոսքի բացակայությունը դեպի վերջույթներ հանգեցնում է վերջույթների սուր իշեմիայի։

### Մաշկի իշեմիա

Մաշկի տարբեր շերտերի արյունամատակարարկման պակասով առաջանում է բծային կամ  անհավասար գունատության։

## Պատճառագիտություն
Իշեմիան անոթային հիվանդություն է կապված արյան մատակարարման պակասի հետ դեպի հյուսվածքներ, օրգաններ կամ վերջույթներ, որի չբուժման դեպքում զարգանում է հյուսվածքի մահ։ Կարող է հարուցվել էմբոլի, թրոմբի, աթերոսկլերոզի և վնասվածքների պատճառով զարկերակներում։ Երակների խնդիրները, ինչպիսիք են օբստրուկցիոն նեղացումները և արյունահոսքի նվազումը կարող են հանգեցնել սուր իշեմիկ վիճակների։ Անևրիզման հաճախադեպ հանդիպող պատճաներից է սուր իշեմիաների դեպքում։ Այլ հիվանդությունների ներառում են սրտի վիճակի փոփոխություններ, օրինակ միոկարդի ինֆակտ, միտրալ փականի անբավարարություն, քրոնիկ զարկերակային ֆիբրիլյացիա, կարդիոմիոպաթիաներ և պրոստեզիս, բոլորը հակված են թրոմբների առաջացման։

### Բացառություն
Հնարավոր է թրոմբի շրջանառություն արյան շրջանառության համակարգում։ Կարող է առաջացնել թոքային էմբոլիա, առաջացնելով սուր զարկերակային նեղացում՝ հանկարծակի առաջ է բերում թթվածնի և արյան պակասի դիստալ հատվածներում։ Ախտանիշները կախված են խցանված անոթի տեղակայմամբ և խցանման աստիճանով։

* Թրոմբոէմբոլիա
* Էմբոլիա(oրինակ գազային, հյուսվածքային, օդային)

### Վնասվածք
Տրավմատիկ վնասվածքը հանգեցնում է անոթի ընդհանուր կամ մասնակի խցանման՝ սեղմում, կտրվածք կամ արյունահոսում։ Քներակի կամ աորտայի  իաթրոգեն պատռվածքը հանգեցնում է սուր իշեմիայի զարգացման։

### Այլ
Անբավարար արյան հոսքը դեպի մարմնի այս կամ այն մասը կարող են առաջացնել հետևյալ գործոնները

* Բազկային հյուսակի  ճնշման համախտանիշ
* Աթերոսկելերոզ
* Հիպոգլիկեմիա 
* Տախիկարդիա 
*Ճառագայթային թերապիա
* Հիպոտենզին 
* Անոթի սեղմում արտաքինից (անոթի սեղմում ուռուցքով)
* Մանգաղաձև բջջային անեմիա
* Տեղային գերսառեցումը
* Գլուտամատային ընկալիչների գերխթանում
* Անոթային կաառուցվայքային խնդիրներ և ծայրամասային արյան շրջանառության համախտանիշ 
* Խոշոր անոթների պատռվածքներ
* Անեմիա, որն ուղեկցվում է անոթասեղմումով և օրգանների (ուղեղ, սիրտ) հիպոպերֆուզիայով
* Ցանկացած հակակոագուլյանտի ընդունման վաղաժամ դադարեցում
* Դեպրեսանտների, ալկոհոլի կամ օփիոիդների գերդոզավորումից գիտակցության կորուստ, որն առաջացնում է իշեմիա

## Պատֆիզիոլոգիա
thumb|300px| Կենդանական մոդելի վրա ռեպերֆուզիոն իշեմիայի սխեմ:Իշեմիան հանգեցնում է հյուսվածքների վնասմանը, որը հայտնի է որպես իշեմիկ կասկադ։ Հյուսվածքի հետևանքով բջջում հավաքվում են նյութափոխանակության արգասիքները, որի պատճառով տեղի է ունենում բջջի թաղանթի վնասում։ Իոնային դիսբալանսին հետևում է միտոքոնտրիալ վնասումը, որը հնարավոր է սկիզբ հանդիսանա աուտոլիզի ֆերմենտերի ակտիվացման և բջջի ինքնամարսման։

Իշեմիայի ենթարկված հյուսվածքում արյան կտրուկ վերականգնումը կարող է հանգեցնել ռեինֆուզիոն վնասման, որը ավելի լուրջ խնդիրների կարող է հանգեցնել, քան նախնական իշեմիան։ Հյուսվածքներում արյան կտրուկ մատակարարման բարձրացումը իր հետ բերում է թթվածնի ազատ ռադիկալների և թթվածնի ռեակտիվ ձևերի քանակի բարձրացման, որն էլ հանգեցնում է բջջի վնասման։ Հնարավոր է նաև Ca2+ իոնների քանակի ավելացում, ինչը հանգեցնում է սրտային առիթմիաների և բջջի ինքնավնասման։ Բորբոքման ժամանակ արյան մատակարարման բարձրացումը բերում է լեյկոցիտների արտագաղթին դեպի բորբոքման օջախ հանգեցնելով ավերածությունների, հակառակ դեպքում հնարավոր էր բջջիների լավացում։

## Բուժում
Վաղ բուժումը անհրաժեշտ է վնասված վերջույթի կենսունակությունը պահպանելու համար։ Բուժման մեթոդներից են հակակոագուլանտների ներարկումը, թրոմբոլիզիսը, էմբոլէկտոմիա, վիրաբուժական ռեվասկուլյարիզացիա կամ մարմնամասի հեռացում։ Թրոմբի հետագա ընդլայնումը կանխելու համար իրականացվում է  հակակոագուլյացիոն թերապիա։ Ոչ ֆրագմենտացված հեպարինի ներերակային շարունակական ներարկումը ավանդական միջոցն է։

Իշեմիայի ենթարկված վերջույթի վիճակը կանոնավորվում է հակակոագուլանտ ինֆուզիաների ներզարկերակային ներարկումների ընդունումից, քանի որ թողնում է թրոմբոլիտիկ էֆեկտ։ Ի տարբերություն հակակոագուլանտների, թրոմբոլիտիկ պրեպարատները կարող են տարալուծել թրոմբը 24-48 ժամվա ընթացքում։

Ուղղակի զարկերակահատումը հնարավոր է պետք լինի արյան մակարդուկների հեռացման համար։ Վիրաբուժական ռեվասկուլիզացիան օգտագործվում է տրավմաների ժամանակ։ Ամպուտացիաները պահեստային տարբերակ են, երբ հնարավոր է պահպանել վերջույթը։ Երբ կա էմբոլիզմի ռիսկ որոշ հիվանդների մոտ, օրինակ նախասրտային ֆիբրիլյացիայի դեպքում, բուժումը ներառում է հակակոագուլանտներ օրալ ընդունման համար երկար ժամանակով, որպիսի կանխվի սուր զարկերակային իշեմիայի էպիզոդները։

Մարմնի ջերմաստիճանի իջեցումը նվազեցնում է տուժած բջիջների  նյութափոխանակության արագությունը ՝ նվազեցնելով հիպոքսիայի անմիջական հետևանքները։ Մարմնի ջերմաստիճանի նվազումը իջեցնում է բորբոքման պատասխանը և արյունամատակարարումը։

Իշեմիկ կաթվածը տարբեր մակարդակներում բուժվում է ստատինային թերապիայիով հիվանդանոցային ռեժիմում, փորձելով իջեցնել ռիսկը անբարենպաստ պայմաններում։

## Հասարակություն և մշակույթ
1998 թվականին հիմնադրվել է Ինֆակտի դեմ պայքարի նախագիծը(The Infarct Combat Project (ICP)), որը պայքարում է սրտի իշեմիկ հիվանդությունների դեմ իրականացնելով գիտական հետազոտություններ։

## Տես նաև
*Սրտամկանի ինֆարկտ
*Սրտային անբավարարություն
*Կրծքավանդակի ցավ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Elizabeth (editor). Oxford Reference: ''Concise Medical Dictionary'' (1990, 3rd ed.). Oxford University Press։ Market House Books, 1987, 2nd ed., pg. 107, , 

Կատեգորիա:Անոթային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Հիվանդություններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սիրտ-անոթային համակարգ
Կատեգորիա:Սուր ցավեր