Նովոռոսիյսկ-Թամանյան ռազմագործողություն

**Նովոռոսիյսկ-Թամանյան ռազմագործողություն**, Կարմիր բանակի ռազմավարական հարձակողական գործողություն Վերմախտի դեմ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ՝ 1943 թվականի սեպտեմբերի 9-ից հոկտեմբերի 9-ը (որոշ հեղինակներ կարծում են, որ գործողության մեկնարկի ամսաթիվը 1943 թվականի սեպտեմբերի 10-ն էր): Կովկասի ճակատամարտի եզրափակիչ մասը:

## Կողմերի նախապատմությունը և ծրագրեր
1943 թվականի գարնանը և ամռանը տեղի ունեցած հարձակողական մարտերի արդյունքում Հյուսիսային Կովկասի ռազմաճակատի զորքերը մոտեցան Թամանի թերակղզու մատույցներում գտնվող ուժեղ ամրացված նացիստական ​​գծին՝ «Կապույտ գծին» (գերմանական աղբյուրներում՝ «Գյոտենկոպֆ» պաշտպանական գիծը): Այս գիծը պաշտպանում էին «A» բանակային խմբի 17-րդ գերմանական բանակի զորքերը:

Թամանի թերակղզում 17-րդ գերմանական բանակի մեկուսացված դիրքը ստեղծեց դրա լիակատար ոչնչացման իրական հնարավորություն, որից հետո խորհրդային զորքերը կարող էին սկսել Ղրիմի ազատագրումը, որի գրավումը արմատապես կփոխեր Սևծովյան տարածաշրջանի ողջ ռազմավարական իրավիճակը։ Խորհրդային հրամանատարությունը փորձեց դա անել՝ բազմիցս փորձեր կատարելով Գյոտենկոպֆի գիծը խախտելու համար. ապրիլին՝ մայիսի 26-ից հունիսի 7-ը, հունիսի վերջին - հուլիսի սկզբին, օգոստոսի 7-12-ը։ Բոլորն էլ անհաջող էին։ 1943 թվականի օգոստոսի 13-ին Գերագույն հրամանատարության շտաբը հրահանգ տվեց Հյուսիսային Կովկասի ռազմաճակատի հրամանատարին՝ դադարեցնել ակտիվ գործողությունները և զորքերը պատրաստել հարձակողական գործողության:

Գերմանական հրամանատարությունը գիտակցում էր իր 17-րդ բանակին սպառնացող վտանգը, և 1943 թվականի ամռան ընթացքում վեճեր էին ընթանում նրա ապագա ճակատագրի շուրջ՝ տեղափոխե՞լ բանակը Ղրիմ, թե՞ շարունակել պահել Թաման թերակղզին։ Ի վերջո, երկրորդ տարբերակի կողմնակիցները հաղթեցին, քանի որ 17-րդ գերմանական բանակը ներգրավեց խորհրդային զորքերի զգալի ուժեր, ծածկեց ռազմավարական նշանակություն ունեցող Ղրիմի թերակղզին, իսկ Ղրիմի և Թամանի օդանավակայաններից Լյուֆթվաֆեն հնարավորություն ուներ հարվածներ հասցնել Հյուսիսային Կովկասի խորհրդային նավթարդյունաբերության տարածքներին և Ուկրաինայի հարավի կարևոր արդյունաբերական կենտրոններին:

Սակայն Կուրսկի ճակատամարտում խորհրդային զորքերի հաղթանակը, որին հաջորդեց խորհրդային մի քանի ճակատների կողմից միաժամանակ ռազմավարական հարձակումը խորհրդա-գերմանական ճակատի կենտրոնական և հարավային հատվածներում, և Դոնբասում (ներառյալ Ազովի ծովի ափին) խորհրդային հաջող հարձակումը, որը սկսվեց 1943 թվականի օգոստոսին, զգալիորեն վատթարացրեց գերմանական զորքերի իրավիճակը Կուբանում։ Գերմանական բոլոր պահեստազորները նետվեցին մարտի մեջ Ուկրաինայի և Կենտրոնական Ռուսաստանի դեմ։ Թաման թերակղզում զորքերին աջակցելու ոչինչ չկար խորհրդային նոր հարձակման դեպքում։ Սեպտեմբերի սկզբին գերմանական հրամանատարությունը որոշեց դուրս բերել 17-րդ բանակը Թաման թերակղզուց։

1943 թվականի օգոստոսի վերջին Գերագույն հրամանատարության շտաբը հրամայեց Հյուսիսկովկասյան ռազմաճակատին նախապատրաստել գործողություն՝ 17-րդ գերմանական բանակը վերջնականապես ջախջախելու համար։ Գործողության պլանի համաձայն՝ 18-րդ բանակը, Սևծովյան նավատորմի ուժերի հետ համատեղ, հարձակվեց Նովոռոսիյսկի վրա, ապա առաջխաղացավ Վերխնեբականսկիի և Անապայի ուղղությամբ՝ հարավից շրջապատելով Գյոտենկոպֆի գիծը պաշտպանող 17-րդ բանակի հիմնական ուժերը։ Այնուհետև ռազմաճակատի հիմնական ուժերը անցան հարձակման. 56-րդ բանակը հարձակվեց Կուբան գետից հարավ՝ Գլադկովսկայա և Գոստագաևսկայա գյուղերի մոտ, իսկ 9-րդ բանակը՝ Կուբանից հյուսիս՝ Կուրչանսկայա և Թեմրյուկ քաղաքի մոտ։ Այս կերպ գերմանական պաշտպանությունը բաժանվեց միմյանցից մեկուսացված երկու կամ երեք խմբերի, որոնք այնուհետև պետք է մաս-մաս կոչնչացվեին։ Ճակատի առջև խնդիր էր դրված կանխել 17-րդ գերմանական բանակի նահանջը դեպի Ղրիմ և լիովին ոչնչացնել այն Թամանի շրջանում:

## Կողմերի ուժեր
### ԽՍՀՄ

* Հյուսիսային Կովկասի ճակատ (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Ի. Պետրով):
** 18-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Կ․ Լեսելիձե)
** 56-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Ա․ Գրեչկո)
** 9-րդ բանակ (գեներալ-մայոր Ա․ Գրեչկին)
** 4-րդ ռազմաօդային բանակ (ՌՕՈՒ գեներալ-լեյտենանտ Կ. Վերշինին)

* Սևծովյան նավատորմ (հրամանատար՝ փոխծովակալ Լ․ Վլադիմիրսկի)
** Նովոռոսիյսկի ռազմածովային բազա (հրամանատար՝ ծովակալ Գ․ Խոլոստյակով)
** 2-րդ ֆորմացիայի Կերչի ռազմածովային բազան (հրամանատար՝ 1-ին կոչման կապիտան Վ․ Ռուտկովսկի)
** Սևծովյան նավատորմի ռազմաօդային ուժերի մի մասը (հրամանատար՝ ավիացիայի գեներալ-լեյտենանտ Վ. Երմաչենկով)
** Ազովի նավատորմ (հրամանատար՝ կոնտր-ծովակալ Ս․ Գորշկով)
Հարձակման մեկնարկից առաջ խորհրդային զորքերի ընդհանուր թիվը կազմում էր 317,400 մարդ, 4435 զենք և ականանետ, 314 տանկ և ինքնագնաց զենք, ինչպես նաև 683 ինքնաթիռ։ Գործողությանը մասնակցել են նաև Սևծովյան նավատորմի և Ազովի ռազմական նավատորմի մոտ 150 նավ, նավակ և օժանդակ նավեր:

58-րդ բանակը, որը մտնում էր Հյուսիսկովկասյան ռազմաճակատի մեջ, գործողության ընթացքում զբաղեցրել է պաշտպանական դիրքեր Ազովի ծովի ափին՝ Պրիմորսկո-Ախտարսկ-Եյսկ տարածքում, և չի մասնակցել գործողությանը։

### Գերմանիա
* 17-րդ բանակը (ինժեներների գեներալ-հրամանատար Էրվին Յենեկե) A բանակային խմբից (հրամանատար՝ ֆելդմարշալ Էվալդ ֆոն Կլայստ):
** 49-րդ լեռնային հրաձգային կորպուս
** 44-րդ բանակային կորպուս
** 5-րդ բանակային կորպուս
** 5-րդ հեծելազորային կորպուս (Ռումինիա)
** 4 առանձին գերմանական «մարտական ​​խմբեր» և բանակի ենթակայության մի շարք առանձին ստորաբաժանումներ
** Ղրիմի օպերատիվ պահեստազոր (ռումինական լեռնային հրաձգային կորպուս - 3 դիվիզիա, գերմանական 5-րդ օդանավակայանային դիվիզիա)
** 4-րդ օդային նավատորմի ուժերի մի մասը (գեներալ-գնդապետ Օտտո Դեսլոխ)
*Սև ծովում գտնվող *Admiral Schwarzes Meer*(փոխծովակալ Գուստավ Կիզերիցկի) ուժերի մի մասը՝ Հարավային հրամանատարության ռազմածովային ուժերի խումբը։

Գերմանա-ռումինական զորքերը բաղկացած էին 15 հետևակային դիվիզիայից (այդ թվում՝ 5 ռումինական[8]) և 1 ռումինական հեծելազորային դիվիզիայից։ Նրանք հաշվում էին (հաշվի առնելով Ղրիմի օպերատիվ պահուստը) ավելի քան 400,000 մարդ, 2860 զենք և ականանետ, ավելի քան 100 տանկ և հարձակողական զենք, ինչպես նաև մոտ 300 մարտական ​​ինքնաթիռ։ Գործողության սկզբում Թամանի և Ղրիմի նավահանգիստներում կար մոտ 200 նավ (նավակներ, արագընթաց դեսանտային բեռնանավեր, հրետանային բեռնանավեր և այլն)[7]:

Գերմանական զորքերը գրավեցին Գյոտենկոպֆի հզոր պաշտպանական գիծը, որը նրանք կառուցում էին մոտ վեց ամիս և արդեն դիմակայել էին խորհրդային զորքերի կողմից այն ճեղքելու մի քանի փորձերի։ Այն անցնում էր Կուբանի ջրհեղեղատարածքներով, գետաբերաններով, ճահիճներով, իսկ հարավային մասում՝ լեռնային և անտառապատ տեղանքով։ Այն բաղկացած էր երկու պաշտպանական գծերից՝ 20-25 կիլոմետր ընդհանուր խորությամբ, որոնք լցված էին ամրակետերով և դոմակապերով, որոնք բոլորն էլ միացված էին խրամատների համակարգով։ Պաշտպանության գլխավոր գիծն ուներ 3-4 դիրք, որոնցից յուրաքանչյուրը ծածկված էր ականապատ դաշտերով և փշալարերի 3-6 շարքերով։ Պաշտպանության երկրորդ գիծը ձգվում էր առաջինից 10-15 կիլոմետր հետ։ Կառուցվեցին նաև մի քանի թիկունքային պաշտպանական գծեր։ Գերմանացիները Նովոռոսիյսկը համարում էին Թաման թերակղզու պաշտպանության գլխավոր բանալին, որը վերածվել էր մեկ հսկայական պաշտպանական կենտրոնի. քաղաքի շուրջը ձգվում էին երկու պաշտպանական գծեր, քաղաքի տներն ու ամբողջ թաղամասերը հագեցվում էին որպես ամրություններ, իսկ Ցեմեսի ծոցի ափին կառուցվում էին հակադեսանտային ամրություններ:

## Խորհրդային հարձակման սկիզբ
Սեպտեմբերի 10-ի գիշերը սկսվեց Նովոռոսիյսկի դեսանտային գործողությունը։ Սևծովյան նավատորմի նավակները, ուժեղ կրակի տակ, ճեղքեցին Ցեմեսի ծոցը և Նովոռոսիյսկի նավահանգստում դեսանտ իջեցրին ռազմածովային գրոհային ուժեր։ Դեսանտավորները համառ մարտի մեջ մտան և որոշ տեղերում ներխուժեցին քաղաք։ Միաժամանակ, 18-րդ բանակի Արևելյան հարվածային խումբը (Օկտյաբր ցեմենտի գործարանի ուղղությունից) և Արևմտյան հարվածային խումբը (Միսխակո գյուղի մոտ գտնվող Մալայա Զեմլյա կամրջի պլացդարմից) անցան հարձակման, սակայն նրանցից ոչ մեկը չկարողացավ ճեղքել գերմանական պաշտպանությունը։ Սեպտեմբերի 11-ին 9-րդ Խորհրդային բանակը անցավ հարձակման Կուբան գետի հյուսիսային հատվածում։ Սեպտեմբերի 11-13-ը երկու կողմերն էլ շտապողականորեն ավելի ու ավելի շատ պահեստազորներ մտցրին Նովոռոսիյսկի ճակատամարտի մեջ, որտեղ ճակատամարտը հասավ աննախադեպ դաժանության։ Արդյունքում, խորհրդային զորքերը, թեև դանդաղ, բայց վռնդեցին գերմանացիներին օկուպացված գծերից։ Սեպտեմբերի 14-ին 56-րդ բանակը անցավ հարձակման։ Սեպտեմբերի 15-ին Նովոռոսիյսկի համար մղված ճակատամարտում տեղի ունեցավ շրջադարձային պահ. 18-րդ բանակի զորքերը վերջապես կարողացան խորը թափանցել գերմանական պաշտպանության մեջ, և շրջապատման սպառնալիքի տակ գերմանական հրամանատարությունը ստիպված եղավ դուրս բերել իր զորքերը։ Սեպտեմբերի 16-ին Նովոռոսիյսկն ամբողջությամբ ազատագրվեց։

18-րդ Խորհրդային բանակը սկսեց առաջխաղացումը Նովոռոսիյսկից՝ շրջանցելով «Կապույտ գիծը» հարավից։ Ռազմաճակատի կենտրոնական հատվածում 56-րդ բանակին հաջողվեց հասնել գերմանական պաշտպանության մեջ ամենամեծ ներթափանցմանը՝ ազատագրելով Կիևսկոյեի, Մոլդավանսկոյեի և Նեբերջաևսկայայի հզոր պաշտպանական հանգույցները։ Հասկանալով, որ «Կապույտ գծի» հետագա պահպանումն անիմաստ է, 17-րդ բանակի հրամանատարը նահանջի հրաման տվեց։ Գերմանական զորքերը նահանջեցին կազմակերպված գծից գիծ, ​​ուժեղ հետնապահների քողի տակ, որոնք զբաղեցնում էին ամենահարմար դիրքերը բազմաթիվ գետաբերանների և լճերի միջև։ Սեպտեմբերի 21-ին 18-րդ բանակը, Սևծովյան նավատորմի դեսանտային ուժերի օգնությամբ, ազատագրեց Անապա քաղաքը։ 
Սեպտեմբերի 25-26-ին խորհրդային զորքերի առաջխաղացումը արագացնելու համար Սևծովյան նավատորմը զորքեր է իջեցրել Բլագովեշչենսկայա-Սոլենոյե շրջանում, իսկ Ազովի ռազմական նավատորմը՝ Տեմրյուկում։ Արդյունքում, հոկտեմբերի սկզբին գերմանա-ռումինական զորքերը հետ մղվեցին դեպի Թամանի թերակղզի, որտեղ նրանց հաջողվեց կանգնեցնել խորհրդային հարձակումը (այստեղ՝ 25 կիլոմետրանոց գոտում, գիծը պահպանում էին 5 գերմանական դիվիզիաներ): Այս ամբողջ ընթացքում Կերչի նեղուցով դեպի Ղրիմ շարունակական տարհանում էր իրականացվում զորքերի և ռազմական տեխնիկայի։ Գերմանական զորքերին Թամանի թերակղզում կտրել անցումներից և ջախջախել նրանց հնարավոր չէր, քանի որ խորհրդային զորքերի առաջխաղացման միջին օրական տեմպը չէր գերազանցում 5-6 կիլոմետրը:

## Վերջնական փուլ (հոկտեմբերի 2-9)
Կարճատև վերախմբավորումից և պահեստազորներ համալրելուց հետո վերսկսելով հարձակումը՝ 56-րդ բանակը հոկտեմբերի 2-ի գիշերը անցավ Կուբանի Հին Կուբանի ճյուղը։ Ախտանիզովսկի գետաբերանի և Կիզիլթաշսկի գետաբերանի միջև թշնամու պաշտպանությունը ջախջախվեց։ Միևնույն ժամանակ, 56-րդ բանակի զորքերը առաջ էին շարժվում Ստարոտիտարովսկայայի մոտ, իսկ 18-րդ բանակի ստորաբաժանումները՝ թերակղզու հարավային ափի երկայնքով։ 18-րդ բանակը հոկտեմբերի 3-ին ճեղքեց գերմանական պաշտպանությունը Վեսելովկա գյուղի մոտ և ազատագրեց Թամանը: Հոկտեմբերի 4-ին 56-րդ բանակը ազատագրեց Վիշեստեբլիևսկայա գյուղը:

Այնուհետև 56-րդ բանակի զորքերը շրջվեցին դեպի հյուսիսային Թամանի թերակղզին խորհրդային 9-րդ բանակից պաշտպանող թշնամու ստորաբաժանումների թիկունքը։ Այսպիսով, համատեղ ջանքերով գերմանա-ռումինական զորքերի Թամանի խումբը բաժանվեց երկու մասի։ Հոկտեմբերի 7-ի գիշերը թշնամին լքեց Ախտանիզովսկայան և նահանջեց դեպի Կուչուգուրի շրջան: Թամանի թերակղզում վերջին մարտերը տեղի ունեցան Կուչուգուրիի և Ֆոնտալովսկայայի մոտ։ Այս տարածքում գերմանական զորքերի տարհանումը ապահովող ստորաբաժանումները ոչնչացվեցին։ Հոկտեմբերի 9-ին Թաման թերակղզին ամբողջությամբ մաքրվեց գերմանա-ռումինական զորքերից։

4-րդ ռազմաօդային բանակի և Սևծովյան նավատորմի ավիացիան փորձեց խափանել 17-րդ գերմանական բանակի զորքերի տարհանումը Կերչի նեղուցով՝ հայտարարելով նեղուցում զորքերով և ռազմական բեռներով ավելի քան 200 լողացող նավերի խորտակման մասին։ Սակայն գերմանական աղբյուրները չեն ընդունում նեղուցի հատման ընթացքում զգալի կորուստները և կարծում են, որ տարհանումը հաջողությամբ է իրականացվել։

Գործողության եզրափակիչ ճակատամարտը հոկտեմբերի 6-9-ը Տուզլայի թեքության դեսանտն էր, որի գրավումն ապահովեց սահմաններ Ղրիմում առաջիկա դեսանտի համար։

## Կողմերի կորուստներ
Ռազմագործողության ողջ ընթացքում 17-րդ գերմանական բանակի կորուստները կազմել են մոտ 19,000 մարդ՝ միայն սպանված և գերի ընկած: Խորհրդային տեղեկատվական բյուրոյի 1944 թվականի հաղորդագրությունների համաձայն՝ գերմանա-ռումինական զորքերի ընդհանուր կորուստները կազմել են 58,000 մարդ, գերի են վերցվել 2,500 մարդ, գրավվել է նաև 337 թնդանոթ և 229 ականանետ, ինչպես նաև խորտակվել է 52 նավ և նավակ: Հետխորհրդային շրջանի պաշտոնական պատմական աշխատություններում Նովոռոսիյսկ-Թամանյան գործողության ընթացքում թշնամու կորուստների վերաբերյալ տվյալները ճշգրտվել են՝ ավելի քան 30,000 սպանված և մոտ 4,000 գերի:

17-րդ գերմանական բանակի շտաբի պետ, գեներալ Վոլֆ-Դիտրիխ ֆոն Քսիլանդերի զեկույցի համաձայն, այս բանակի կորուստները 1943 թվականի սեպտեմբերի 10-ից հոկտեմբերի 9-ը ընկած ժամանակահատվածում ավելի քիչ էին. գերմանական կորուստները կազմել են 921 զոհ, 3729 վիրավոր և 250 անհետ կորած։ Ռումինացիների կորուստները կազմել են 109 զոհ, 470 վիրավոր, 32 անհետ կորած (ընդհանուր կորուստները՝ 5,592 մարդ).:

Խորհրդային զորքերի մարդկային կորուստները․ անդառնալի՝ 14,564 մարդ, սանիտարական՝ 50,946 մարդ, ընդհանուր՝ 65,510 մարդ։ Օրական միջին կորուստները կազմել են 2,184 մարդ: Զենքի և ռազմական տեխնիկայի կորուստները կազմել են 4,5 հազար միավոր փոքր տրամաչափի զենք, 111 տանկ և ինքնագնաց հրանոթ, 70 հրանոթ և ականանետ, 240 մարտական ​​ինքնաթիռ:

## Արդյունքներ
250px|thumb|Նովոռոսիյսկը ազատագրումից հետո, 1943 թվականի սեպտեմբեր
Գործողության արդյունքում ավարտվեց Թամանի թերակղզու ազատագրումը գերմանա-ռումինական օկուպացիայից, և խորհրդային զորքերը հասան Ղրիմի թերակղզու ազատագրման իրենց մեկնարկային գծերին։ Գերմանական հրամանատարությունը ստիպված էր ամբողջությամբ դուրս բերել իր բոլոր ռազմանավերը Ազովի ծովից։ Հյուսիսկովկասյան ճակատը դադարեց գոյություն ունենալ, և նրա զորքերի զգալի մասը տեղափոխվեց Ուկրաինայում հարձակումը զարգացնելու համար։ Սևծովյան նավատորմի բազավորման պայմանները և մարտական ​​հնարավորությունները բարելավվել են:

Միևնույն ժամանակ, խորհրդային զորքերը չկարողացան ոչնչացնել 17-րդ գերմանական բանակը Թաման թերակղզում։ Գերմանացիները Կերչի նեղուցով տարհանեցին բանակի գրեթե ողջ մարդկային ուժն ու տեխնիկան, ինչպես նաև մեծ քանակությամբ ռազմական գույք՝ ոչնչացնելով միայն անասնակեր, որոշակի քանակությամբ վառելիք և երկաթուղային գույք:

## Գրականություն
* Горшков С. Г. На южном приморском фланге (осень 1941 г. — весна 1944 г.). — М.: Воениздат, 1989.
* Гречко А. А. Битва за Кавказ. — М.: Военное издательство, 1967.
* Холостяков Г. Н. Вечный огонь. — Минск.: 1980.

* Авторский коллектив: *М. И. Повалий (руководитель), Ю. В. Плотников (заместитель руководителя), И. М. Ананьев, А. В. Басов, В. А. Голиков, Е. П. Елисеев, А. Н. Копенкин, В. А. Марамзин, А. П. Марфин, С. С. Пахомов, В. Б. Сеоев, П. Ф. Шкорубский, Н. И. Яковлев*. В подготовке книги принимал участие *М. Х. Калашник.* Восемнадцатая в сражениях за Родину: Боевой путь 18-й армии. — М.: Воениздат, 1982. — 528 с. — С.218-266.
* 
* 
* 
* Советская военная энциклопедия, 5․ Новороссийско-Таманская операция 1943

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Битва за Новороссийск. Прорыв «Голубой линии»
* Память навсегда, 1975. Режиссёр и автор сценария Фирсова Д.. Операторы: операторы ЦСДФ, диктор: Хлебников А.http://www.net-film.ru/found-page-1/?search=q%D0%9B%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B7%D0%B5#
* Документальный фильм Романа Кармена «Великая Отечественная», в американском прокате этот фильм вышел под названием «Неизвестная война». http://www.net-film.ru/film-8193/
* «Город-герой Новороссийск».. (1974). Операторы: Аккуратов Е., Микоша В., Леонгардт Ю.http://www.net-film.ru/film-18017/?search=q%D0%9B%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B7%D0%B5%7Cy4
* Новороссийское сражение. Генерал-полковник К. Н. ЛЕСЕЛИДЗЕ.
* Ежедневная красноармейская газета Закавказского фронта «Боец РККА». Вторник, 26 октября 1943 г., № 257(7589). Генерал-полковник К. Н. Леселидзе. Новороссийское сражение.

Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ