Առնե Նեսս

**Առնե Դեկե Էյդե Նեսս** ( , **', ), [[Նորվեգիա|նորվեգացի]] [[փիլիսոփա]], [[Էկոլոգիա|էկոլոգ]], [[Լեռնագնացություն|լեռնագնաց]]: Քսաներորդ դարավերջի [[Շրջակա միջավայրի պահպանության շարժում|բնապահպանական շարժման]] կարևոր գործիչ և շատ այլ փիլիսոփայական հարցերի բեղուն գրող:  

Առնե Նեսսը ստեղծել է «[[Խորը էկոլոգիա|խորքային էկոլոգիա]]» տերմինը: Նա [[Ռեյչել Քարսոն|Ռեյչել]] [[Ռեյչել Քարսոն|Քարսոնի]] 1962 թվականի ''[[Լուռ գարուն|«Լուռ գարուն»]]'' գիրքն անվանել է խորքային էկոլոգիայի իր պատկերացման վրա ունեցած հիմնական ազդեցությունը: Նեսսը համատեղել է իր էկոլոգիական պատկերացումը [[Գանդիականություն|Գանդիական]] [[Ոչբռնություն|ոչբռնության]] հետ և մի քանի անգամ մասնակցել է [[Ուղիղ գործողություն|ուղիղ գործողությունների]]:

Նեսսի պնդմամբ, թեև [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետևանքներ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի]] վաղ շրջանի արևմտյան բնապահպանական խմբերն ավելացրել են հանրության իրազեկությունն այդ ժամանակի բնապահպանական խնդիրների վերաբերյալ, բայց նրանք հիմնականում չեն կարողացել պատկերացում կազմել և լուծել այն, ինչն ընկած է այդ խնդիրների մշակութային և փիլիսոփայական հիմքում: Նեսսը համարել է, որ քսաներորդ դարի [[Բնապահպանական ճգնաժամ|բնապահպանական ճգնաժամն]] առաջացել է ժամանակակից արևմտյան զարգացած հասարակություններում փիլիսոփայական որոշ չասված ենթադրությունների և վերաբերմունքի պատճառով, որոնք այդպես էլ չճանաչված են մնացել:

Դրանով նա տարբերակել է այն, ինչ նա անվանել է ''խորքային'' և ''մակերեսային'' էկոլոգիական մտածողություն: Ի տարբերություն արևմտյան բիզնեսների և կառավարությունների գերակշռող [[Ուտիլիտարիզմ|օգտապաշտ]] [[Պրագմատիզմ|պրագմատիզմի]], նա պնդել է, որ բնության իրական ըմբռնումը կհանգեցնի մի այնպիսի տեսակետի, որը կգնահատի [[Կենսաբազմազանություն|կենսաբանական բազմազանության]] արժեքը՝ հասկանալով, որ յուրաքանչյուր կենդանի արարած կախված է այլ արարածների բնական աշխարհում գոյությունից փոխկապակցվածության բարդ ցանցով:

== Կյանք և գործունեություն ==
Նեսսը ծնվել է [[Օսլո|Օսլո քաղաքի]] Սլեմդալ թաղամասում ([[Նորվեգիա]]), Քրիստինե (Դեկկե) և Ռագնար Էյդե Նեսսի ընտանիքում: Հայրը` Ռագնարը հաջողակ բանկիր է եղել, սակայն տղայի ծնվելուց առաջ մահացել է: Նա իր առաջին կնոջից` Էլսեից ունեցել է երկու երեխա: Առնեի ավագ եղբայրը` Էրլինգ Դեկկե Նեսսը (1901-1993) հետագայում դարձել է նավատեր: Նաև Առնեն լեռնագնաց և գործարար Առնե Նեսս կրտսերի (1937-2004) հորեղբայրն էր։ 

1939 թվականին Նեսսը նշանակվել է [[Օսլոյի համալսարան|Օսլոյի համալսարանի]] լրիվ դրույքով պրոֆեսոր (full professor)` դառնալով ամենաերիտասարդ և այդ ժամանակ երկրի միակ [[Փիլիսոփայություն|փիլիսոփայության]] պրոֆեսորը: 

Նեսսը նշանավոր [[Լեռնագնացություն|լեռնագնաց]] է եղել: Նա 1950 թվականին ղեկավարել է արշավախումբը, որը կատարել է [[Պակիստան|Պակիստանում]] Տիրիչմիր լեռան գագաթ  (7,708 մետր) առաջին վերելքը, որը ներկայացված է «Դեպի Տիրիճ Միրի գագաթ» (Tirich Mir til topps) վավերագրական ֆիլմում։ Նորվեգիայի Հալինգսկարվետ (բարձր գագաթը` 1,933 մետր) լեռնազանգվածում գտնվող Տվերգաշտեյնի խրճիթը կարևոր դեր է խաղացել Նեսսի փիլիսոփայության անվանման մեջ՝ «Էկոսոֆիա T» (կամ էկոփիլիսոփայություն), քանի որ «T»-ն, ինչպես ասում են, խորհրդանշում է նրա լեռնային խրճիթը՝ Տվերգաստայնը: 

1958 թվականին Նեսսը հիմնել է «Փիլիսոփայության ''Հետազոտության'' միջառարկայական ամսագիրը»: 
[[Պատկեր:Arnenass28aug2003.jpg|մինի|Նեսսը Նորվեգիայի Կանաչների կուսակցության նախընտրական արշավում 2003 թվականին|262x262փքս]]
1970 թվականին նա մեծ թվով ցուցարարների հետ ինքն իրեն շղթայել է  ժայռերին Նորվեգական [[Ֆյորդ|ֆյորդում]] գտնվող [[Մարդալսֆոսսեն]] [[Մարդալսֆոսսեն|ջրվեժի]] դիմաց, և հրաժարվել է իջնել, քանի դեռ չեն փոխվել [[ամբարտակ]] կառուցելու ծրագրերը: Թեև ցուցարարներին հեռացրել են ոստիկանները, և ի վերջո կառուցվել է ամբարտակը, ցույցը նախադեպ է դարձել` սկիզբ դնելով նորվեգական բնապահպանության ավելի ակտիվ փուլին:

61 տարեկանում Նեսսը հանդիպել է Քիթ Ֆային, ով 40 տարով փոքր էր իրենից: Նրանք ամուսնացել են: 

1996 թվականին Նեսսը շահել է [[Շվեդական ակադեմիա|Շվեդական ակադեմիայի]] [[Հյուսիսային Եվրոպայի երկրներ|սկանդինավյան]] [[գրական մրցանակ]] (**'), որը հայտնի է որպես «փոքրիկ Նոբել»: 2005 թվականին նա արժանացել է Սուրբ Օլավ Նորվեգիայի թագավորական շքանշանի Կոմանդորի կոչման՝ հանրօգուտ  աշխատանքի համար։ Նեսսը 2005 թվականին Նորվեգիայի Կանաչների կուսակցության քաղաքական թեկնածուն է եղել:

Նեսսը մահացել է 2009 թվականի հունվարի 12-ին 96 տարեկան հասակում:

## Փիլիսոփայություն
Նեսսը «Գիտելիք և գիտական ​​վարքագիծ» (**', 1936) գրքում կանխատեսել է հետպատերազմյան [[Վերլուծական փիլիսոփայություն|վերլուծական փիլիսոփայության]] մեջ հայտնի բազմաթիվ թեմաները:

21-րդ դարում փիլիսոփաների նոր սերունդները Նեսսին ճանաչել են որպես Փորձարարական փիլիսոփայության առաջամարտիկ (տերմին, որը օգտագործել է հենց Նեսսը) իր էմպիրիկ իմաստաբանական հետազոտությունների համար: Փորձարարական փիլիսոփայության վերաբերյալ Նեսսի վաղ հրապարակումներից մեկը վերնագրված է. ''«Ճշմարտությունը»'' ''նրանց ընկալմամբ, ովքեր պրոֆեսիոնալ փիլիսոփաներ չեն'' (1938):

1950-ականների իր հիմնական փիլիսոփայական աշխատությունը Նեսսը վերնագրել է ''Մեկնաբանություն և ստույգություն'' (1953): Սա [[Բազմությունների տեսություն|բազմությունների տեսության]] կիրառումն էր լեզվի մեկնաբանության խնդիրների նկատմամբ՝ ընդլայնելով այնպիսի իմաստագետների աշխատանքը, ինչպիսին է Չարլզ Քեյ Օգդենը իր ''«Իմաստի իմաստը»'' գրքում: Դա բացատրելու պարզ ձևն այն է, որ ցանկացած արտահայտություն (բառ, բառակապակցություն կամ նախադասություն) կարող է դիտարկվել տարբեր պոտենցիալ մեկնաբանություններով՝ կախված լեզվական գերակշռող նորմերից, որոշակի անձանց կամ օգտատերերի խմբերի բնութագրերից և լեզվական իրավիճակից, որում կիրառվում է այդ արտահայտությունը: Այս տարբեր մեկնաբանությունները պետք է ձևակերպվեն ավելի ճշգրիտ լեզվով, որը ներկայացված է որպես սկզբնական խոսքի ենթաբազմություններ: Յուրաքանչյուր ենթաբազմություն կարող է իր հերթին ունենալ հետագա ենթաբազմություններ (տեսականորեն անվերջ): Մեկնաբանության այս կոնցեպտուալիզացիայի առավելությունները բազմազան են: Այն թույլ է տալիս համակարգված ցուցադրել հավանական մեկնաբանությունները, հնարավոր դարձնելով գնահատել, թե դրանցից որոնք են ավելի ու ավելի պակաս «ողջամիտ մեկնաբանությունները»: Սա տրամաբանական գործիք է` լեզվական անորոշության, անհարկի ընդհանրացման, շփոթության, կեղծ համաձայնության և արդյունավետ հաղորդակցության ցուցադրման համար:

Նեսսը մշակել է այս առավելությունները մարմնավորող պարզեցված, գործնական դասագիրք, որը վերնագրել է «Հաղորդակցություն և փաստարկ. Կիրառական իմաստաբանության տարրեր» (''Communication and Argument: Elements of Applied Semantics,'' 1966): Գիրքը դարձել է արժեքավոր ներածություն այս պրագմատիկայի կամ «լեզվի տրամաբանության» մեջ և տասնամյակներ շարունակ օգտագործվել է [[Օսլոյի համալսարան]] ընդունվելու նախապատրաստական քննության համար որպես [[Անհրաժեշտ և բավարար պայմաններ|անհրաժեշտ և բավարար պայման]]` առանց որի անհնար է  (''[[sine qua non]])'', որը հետագայում հայտնի է դարձել որպես «փիլիսոփայության քննություն»` examen philosophicum («exphil»):

=== Խորհուրդներ հանրային քննարկման համար ===
Նեսսն իր ''«Հաղորդակցություն և փաստարկ»'' (1966) գրքում ներկայացրել է օբյեկտիվ ''հանրային բանավեճ'' ունենալու համար անհրաժեշտ խորհուրդներ: Նեսսը պնդում է, որ անհրաժեշտ է հավատարիմ մնալ ստորև նշված սկզբունքներին` քննարկումները հնարավորինս արդյունավետ և հաճելի դարձնելու համար.

# «Խուսափեք երկրորդական խնդիրները շեշտադրող միտումնավոր մեջբերումներ անել»՝ շեղող ֆակտորներ մեջբերել, ինչպիսիք են հիշեցնել ''անձնական'' ''կշտամբանքները և մեղադրանքները (argumentum ad hominem)'', հակառակորդի մոտիվացիայի մասին պնդումներ անել կամ գործի հետ կապ չունեցող բացատրություններ կամ փաստարկներ առաջ քաշել:
# «Խուսափեք այլ մարդկանց տեսակետների միտումնավոր մեկնություններ անել»՝ մեջբերումները խմբագրել կամ կողմնակալ կամ ապակողմնորոշիչ ձևով ներկայացնել (օրինակ՝ կոնտեքստից դուրս մեջբերումներ, երբեմն կոչվում է ''կոնտտեքստոմիա''):
# «Խուսափեք միտումնավոր երկիմաստությունից»՝ ճշգրիտ պնդումների փոխարեն դիտավորյալ առաջարկելով երկիմաստ պնդումներ (''Էկիվոկացիա'', երկու տարբեր բաներ նույն անունով կոչելը):
# «Խուսափեք ենթադրյալ հետևանքների վրա հիմնվելով միտումնավոր փաստարկներ անել»՝ հակառակորդներին վերագրել տեսակետներ, որոնք նրանցը չեն ( - ''ծղոտե'' ''խրտվիլակ'', երբ անձը ստեղծում և այնուհետև հարձակվում է այդ փաստարկի վրա, որն իրականում չկա և ծղոտով լցված խրտվիլակի նման կեղծիքի է նման, որը հեշտությամբ կարելի է չեզոքացնել, ի տարբերություն տրամաբանական, քննադատաբար մտածող մարդ-հակառակորդի):
# «Խուսափեք սկզբնաղբյուրից հաղորդումները միտումնավոր անել»՝ իրականությանը չհամապատասխանող կամ թերի տեղեկատվություն տալ, որը թաքցնում է համապատասխան տեղեկատվությունը (օրինակ՝ **', բացթողումով ստելը, երբ կարևոր մանրամասներ միտումնավոր չեն ասվում` խեղաթյուրելով ճշմարտությունը,  որը կարող է բացասաբար անդրադառնալ միջանձնային հարաբերությունների վրա):
# «Խուսափեք կոնտեսքստը միտումնավոր օգտագործել». նյութը ներկայացնել կիրառելով համոզելու կամ ներշնչելու լրացուցիչ միջոցներ, ինչպիսիք են վիզուալ կամ ձայնային երանգավորումներով հեգնանքը, սարկազմը, վիրավորանքը, չափազանցության կամ թեթևակի (կամ ակնհայտ) ագրեսիվության միջոցով հույզերի վրա ազդելը (**', փաստարկ կրքերի համար):

Տարիներ շարունակ այս կետերը նորվեգական համալսարաններում դասավանդվող [[Փիլիսոփայություն|փիլիսոփայության]] (''examen philosophicum'') պարտադիր դասընթացի մասն են կազմել:

[[Պատճառաբանության տեսություն|Փաստարկների տեսաբան]] Էրիկ Կրաբբեն ավելի ուշ ասել է, որ Նեսսի արդյունավետ քննարկման սկզբունքները դարձել են [[պրագմա-դիալեկտիկա]] [[Պատճառաբանության տեսություն|պատճառաբանության տեսության]] քննադատական քննարկման կանոնների նախադրյալները:

=== Էկոսոֆիա «Տ» ===
Էկոսոֆիա «Տ»-ն (**'), ի տարբերություն *[[Խորը էկոլոգիա|խորքային էկոլոգիայի]]*, սկզբնապես եղել է Նեսսի սեփական կյանքի փիլիսոփայության անվանումը։ Ուրիշներ, ինչպիսիք են Ուորվիկ Ֆոքսը, խորքային էկոլոգիան մեկնաբանել են որպես էկոսոֆիայի T-ի նկատմամբ նվիրվածություն, որը Նեսի անձնական համոզմունքներն են: «T»-ն վերաբերում է *Tvergastein* կոչվող լեռնային խրճիթին, որտեղ նա գրել էր իր գրքերից շատերը, և արտացոլում է Նեսսի այն տեսակետը, որ յուրաքանչյուրը պետք է զարգացնի իր կյանքի փիլիսոփայությունը:

Նեսսի էկոսոֆիան կարելի է ամփոփել որպես ինքնաիրացում: Ըստ Նեսսի` յուրաքանչյուր էակ՝ լինի մարդ, կենդանի, թե բույս, ապրելու, ծաղկելու և զարգանալու հավասար իրավունք ունի: Ըստ Նեսսի` ինքնաիրացման միջոցով մարդիկ կարող են դառնալ Երկրի էկոհամակարգերի մաս՝ ի տարբերություն միայն ինքնին իրենք դառնալու: Ըստ գրողներից մեկի՝ Նեսսը սահմանել է ինքնիրացման էթիկական հետևանքները հետևյալ կերպ.

Նեսսի գործունեությունն ամփոփող հոդվածում Նինա Վիտոշեկը նշել է, որ նա ճշգրտել է իր ամենաարմատական առաջարկները՝ օգտագործելով հռետորական «սկզբունքորեն» (in principle) տերմինը, և նա պրագմատիկորեն ընդունել է, որ «զիջումներն անխուսափելի են, դոգմաները ճկվող են, և պրակտիկան շեղվում է սկզբունքից» (համաձայն Վիտոշեկի խոսքերի):

## Աշխատանքների ընտրանի
* Գիտելիք և գիտական ​​վարքագիծ
* «Ճշմարտությունը», ինչպես պատկերացրել են նրանք, ովքեր պրոֆեսիոնալ փիլիսոփաներ չեն
* Մեկնաբանություն և ստույգություն. ներդրում հաղորդակցության տեսության մեջ
* Ժողովրդավարություն, գաղափարախոսություն և օբյեկտիվություն. ուսումնասիրություններ գաղափարախոսական հակասությունների իմաստաբանության և ճանաչողական վերլուծության մեջ
* Հակամարտությունների լուծման Գանդիական էթիկայի համակարգումը
* Գանդին և միջուկային դարաշրջանը
* Հաղորդակցություն և փաստարկ. Կիրառական իմաստաբանության տարրեր
* Չորս ժամանակակից փիլիսոփաներ՝ Կառնապ, Վիտգենշթայն, Հայդեգեր, Սարտր
* Փիլիսոփայության և գիտական ​​մեթոդիկայի միջազգային գրադարան
* Մակերևութային և խորքային, հեռահար էկոլոգիական շարժում. ամփոփում
* Ազատություն, զգացմունքներ և ինքնաբավություն. Սպինոզայի էթիկայի հիմնական մասի կառուցվածքը
* Խորքային էկոլոգիական շարժման պաշտպանություն
* Խորքային էկոլոգիական շարժում. որոշ փիլիսոփայական ասպեկտներ
* Ինքնառեալիզացիա. աշխարհում կեցության էկոլոգիական մոտեցում
* Էկոլոգիա, համայնք և ապրելակերպ. Էկոսոֆիայի ուրվագիծ (Սա Առնե Նեսսի 1976 թվականի աշխատանքի՝ «Økologi, samfunn, og livsstil»-ի ուղղակի թարգմանությունը չէ, այլ ավելի շուտ անգլերեն նոր աշխատություն՝ հիմնված նորվեգերենի վրա, որի բազմաթիվ բաժինները վերանայել և վերաշարադրել է պրոֆեսոր Նեսսը)
* Ցավո՞տ է մտածելը: Զրույցներ Արնե Նեսսի հետ
* Փիլիսոփայական երկխոսություններ. Առնե Նեսսը և էկոփիլիսոփայության առաջընթացը
* Կյանքի փիլիսոփայություն. պատճառ և զգացում ավելի խորը աշխարհում
* Առնե Նեսսի գործերի ընտրանի, հատորներ 1–10.
** Հատ. 1. Մեկնաբանություն և ճշգրտություն. ներդրում հաղորդակցության տեսության մեջ
** Հատ. 2. Սկեպտիցիզմ. Դեգերող որոնողի զարմանքն ու ուրախությունը
** Հատ. 3. Ո՞ր աշխարհն է իրականը: Համապարփակ համակարգերի, մշակույթների և փիլիսոփայությունների ուսումնասիրություն
** Հատ. 4. Գիտական ​​նախաձեռնութան բազմակարծության և հնարավորության ասպեկտը. մանրամասն նկարագրություններ, առատ տարբերակներ և բաց ապագա
** Հատ. 5. Գանդին և խմբային հակամարտությունը. ոչ բռնի դիմադրության ուսումնասիրություններ, Սատյագրահա *[ Satyāgraha (չհամագործակցություն և [[քաղաքացիական անհնազանդություն]])]*
** Հատ. 6. Ազատություն, զգացմունքներ և ինքնաբավություն. Սպինոզայի էթիկայի կենտրոնական  կառուցվածքը
** Հատ. 7. Հաղորդակցություն և փաստարկ. Կիրառական իմաստաբանության տարրեր
** Հատ. 8. ողջախոհություն, գիտելիք և ճշմարտություն. բաց հարցում բազմակարծության աշխարհում. Փաստաթղթերի ընտրանի
** Հատ. 9. Փաստարկ, ժողովրդավարություն և գիտություն. հակասական աշխարհայացքների ըմբռնում. հոդվածների ընտրանի
** Հատ. 10. Իմաստության խորքային էկոլոգիա.  բնության և մշակույթների միասնության ուսումնասիրություններ. Աշխատությունների ընտրանի:
* Իմաստության էկոլոգիա. Առնե Նեսսի գրվածքներ:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* "Ecosophy from T to X" – Ջիմ Կոկոլայի հոդվածը Առնեի փիլիսոփայության մասին, n+1 ամսագրում, 2006
* Arne Naess – Ecophilosophy and Ecology –  Օսլոյի համալսարանի էջ՝ 1936-ից մինչև 2005 թվականը Առնե Նեսսի և նրա հրապարակումների մասին  հիմնական տեղեկություններով
* Jens Bjørneboe: How Arne Næss and I conquered NATO
* Photos of Næss's arrest at Mardalsfossen (նորվեգերեն)
* Crossing the Stones: A Portrait of Arne Naess
* The Call of the Mountain (transcript)  –Արնե Նեսսի և «խորքային էկոլոգիա շարժման մասին «Լեռան կանչը» ֆիլմի սղագրություն (1997)
*  – Հատվածներ ֆիլմից
* The Call of the Mountain (complete)
* OpenAirPhilosophy website.

Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Բնապահպաններ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Կատեգորիա:Լեռնագնացներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի գրողներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի փիլիսոփաներ