Ծյուշծյան

[մինի|Ծյուշծյանը՝ նկարիչ [Անդրեյ Ալյոշկինի պատկերացմամբ]]
**Ծյուշծյան** (, ) Մոկշա և Էրզյա ժողովուրդների հերոսական «Ծյուշծյա» էպոսի կենտրոնական հերոսն է, ամպրոպի և պատերազմի աստծո Ատյամշկայի և երկրային աղջիկ Լիտովա որդին։

Ծյուշծյանը Մոկշաների լեգենդար թագավորն է, որը բազմիցս հիշատակվել է Մոկշանների բանավոր ժողովրդական արվեստում։ Ըստ Տամբովի շրջանի հետազոտող Իվան Դուբասովի արձանագրած լեգենդների, Ծյուշծյանն ապրել է Զուբոպոլյանսկի հողում` Շիրինգուշի Մոկշա բնակավայրի մոտ գտնվող անտառներում։

## Առասպելի առաջացում և բնույթ
Ծյուշծյանը Մորդովիայի բնիկների՝ Մոկշա և Էրզյա ժողովուրդների առասպելական պոեզիայի գլխավոր հերոսն է. Էպոսում այս պատմական ժամանակաշրջանը հայտնի է որպես «Ծյուշծյան պինգե» («Ծյուշծյանի դար») և նկարագրվում է այն ժամանակաշրջանը, երբ ժողովուրդը ուրախանում է ընտրված արքայով, իսկ արքան՝ առաջնորդվող ժողովրդով։ Ըստ Անդրեյ Մասկաևի՝ հենց «Ծյուշծյան» անվանումն օգտագործվել է որպես տիրակալի տիտղոս։ Ամենայն հավանականությամբ, տարբեր բանահյուսական աղբյուրներում խոսվում է ոչ թե մեկ, այլ մի քանի տիրակալների մասին։ Այսպես է նկարագրվում Ծյուշծյանի հանդերձանքը Մոկշա առասպելական երգում.

Այն ունի առասպելաբանական և իրականում պատմական վերագրում՝ աշխարհի ստեղծման տիեզերական առասպելը կապելով առասպելական երգերի ու հեքիաթների հետ։ Կար սխալ վարկած, որ Ծյուշծյանի կերպարը ձևավորվել է ավատատիրության առաջին դարերում և նրա գործունեության ժամանակաշրջանում՝ էրզյան և Մոկշա էթնիկ խմբերի ձևավորման և ռուսական գաղութացման սկզբի ժամանակաշրջանում։ Ըստ այս վարկածի՝ Ծյուշծյան պատմական կերպարն ապրել է 13-րդ դարի կեսերին և մահացել մոտ 1250 թվականին։ Սակայն, ինչպես հայտնի է, 13-րդ դարի առաջին կեսին Պուրեշը միացյալների քանազորն էր (թագավորը)։ Մոկշայի իշխանությունները, Էրզյանները միավորվեցին ինյազոր (արքա) Պուրգազի գլխավորությամբ և պատերազմական վիճակում էին մինչև Բաթու խանի գալը 1237 թվականին։ Այս ընթացքում նրանց միջև որևէ դաշինք չի եղել։ Ոսկեդարը՝ Ծյուշծյանի գահակալությունը, վերագրվում է 4-8-րդ դարերի միջակայքին։ Ավանդություններում հիշատակված հողերն ընդգրկում են Մոկշա, Սուրա, Ցնա, Խոպրա գետերի ավազանը։

Ըստ Իվան Բեսսոնովի, Տյուշտայի մասին էպոսը հիմնականում առասպելական ծագում ունի և կապված է հրաշքի մասին լեգենդների հետ, որը տարածված է շատ ուգրո-ֆիննական ժողովուրդների մեջ։ Ըստ նրա ենթադրության՝ Ծյուշծյան, ով ի սկզբանե լեգենդներում հանդես է եկել որպես հնագույն Չուդի տիրակալ, մի ժողովուրդ, որը գոյություն է ունեցել մինչև մարդկանց ժամանակակից սերնդի գալուստը, հետագայում վերաիմաստավորվել է որպես Էրզյանների կամ մոկշաների առասպելական իշխան։ Պատկերի այս զարգացմանը զուգահեռ ներկայացնում են Կոմի-Պերմյակի լեգենդները Կուդիմ-Օշի մասին, որը միաժամանակ պատկերված է որպես «Չուդ արքայազն» և Կոմի ժողովրդի հնագույն տիրակալ։

Ծյուշծյանի մասին երգերի և լեգենդների մեծ մասը ձայնագրվել է 19-րդ դարում՝ Ռուսական կայսրությունում բնակվող ժողովուրդների բանահյուսության և ազգագրության ուսումնասիրության նկատմամբ հետաքրքրության աճի պատճառով։ Ավանդությունների զգալի մասը պահպանվել է Վոլգայի շրջանի մոկշա և էրզյա ժողովուրդների մոտ։ Ոսկեդարի` Ծյուշծյանի կառավարման ժամանակաշրջանի նկատմամբ հետաքրքրությունը պայմանավորված էր նրանով, որ այն պարունակում է հարուստ նյութեր ռուս-մոկշա և ռուս-երզյա հարաբերությունների մասին, խոսում է ռուս և Մոկշա, Էրզյա իշխանների բախման, պատմական ճակատագրի մասին։ Մոկշայի և Էրզիայի ենթադրյալ միություն։ Ըստ Անդրեյ Մասկաևի, Էրզիայի և Մոկշայի որոշ նախահեղափոխական հետազոտողներ և այս ժողովուրդների բանավոր պոեզիան ներկայացնում էին Ծյուշծյանին որպես տիրակալ, որն ապացուցում էր իր իշխանական ծագումը և իշխելու իրավունքը նախանշաններ կանչելով։ Ծյուշծյանի հիմնական հակառակորդներն են, ըստ ավանդության, Սարդայի խանը, ռուս իշխանները, Վլադիմիրի իշխանուհին, Էրզյաների թագավորը, որը ծնվել է յոթանասունամյա այրուց։

## Ծյուշծյանի կերպարը գրականության մեջ
Ալեքսանդր Շարոնովի «Մաստորավայում» Ծյուշծյանի մասին էպոսը ներկայացված է յոթ հեքիաթներով։ Նրանք պատմում են հայտնի հերոսի կյանքում տեղի ունեցած ամենակարևոր իրադարձությունների մասին։ Ծյուշծյանի նախորդներն են Կուդադեյը և Տեքշոնը։ Ծյուշծյանի կենսագրությունը «Մաստորավայում» հասարակական-քաղաքական իրադարձությունների, ընտանեկան և կենցաղային գործողությունների և նրա կատարած ռազմական սխրանքների շարք է։

Այն ունի զարգացման երկու ծագումնաբանական գիծ. առաջինում, ծերության հասնելուն պես, նա բարձրանում է երկինք՝ ծնողների մոտ՝ իր հիշատակին երկրի վրա թողնելով պղնձե խողովակ՝ տորամա՝ հեռարձակելով իր կամքը։ Երկրորդում ռուս իշխանների ճնշման տակ ժողովրդի մի մասի հետ մեկնում է Չինաստանի միապետի կողմից շնորհված նոր հողեր՝ անցնելով ջրային մեծ պատնեշը (հավանաբար Վոլգայի արևմտյան ափից դեպի արևելք)։

Ծյուշծյանի մասին հիմնական պատմություններն են՝ ընտրվելը օսյազոր, կռիվը օտար թշնամու հետ, հրաշքով ծնված հակառակորդների սպանությունը, նրա երկինք համբարձվելը և ժողովրդի հետ նոր երկրներ գնալը։ Էպոսում Ծյուշծյանի հավատարիմ օգնականներն են՝ Կելու (Սրբազան կեչի ծառ), Ատյամշկայ (Ամպրոպի Աստված), Ինենարմոն (Մեծ թռչուն), Կրունչ Կանազոր (Սև ագռավ՝ երկաթե կտուցով), Ակշա Լոկստի (Սպիտակ կարապ), Մեշավանե (Մեղու թագուհի) .

## Հնարավոր պատմական նախատիպերի մասին
Ծյուշծյանի պատմական նախատիպի վերաբերյալ ենթադրություններից մեկն այն վարկածն էր, որ Ծյուշծյանը կանազոր Պուրեշի որդու անունն է, որը հիշատակվում է Լաուրենտյան տարեգրությունում, սակայն հայտնի է, որ Պուրեշի որդու իսկական անունը Ատյամաս է։

## Ծյուշծյանի կերպարը արվեստում
Ծյուշծյանի փայտե հուշարձանը կանգնեցվել է Սարանսկում՝ Ռուսաստանի ժողովուրդների հետ մորդովացի ժողովրդի միասնության հազարամյակի տոնակատարության շրջանակում։
Ծյուշծյան Իվան Ապրաքսինի «Փոխնակ իշխան-2» ֆանտաստիկ գեղարվեստական ​​վեպի կերպարներից մեկն է. Աստվածների մահը» (Eksmo, 2012) ISBN 978-5-699-59854-0. Որտեղ ասվում է, որ նա համարվում է կախարդ։

* Ծյուշծյան կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում «Մաստորավա» առասպելական պահոցում, Ալեքսանդր Շարոնով. հերոսին նկարագրելիս հեղինակը հիմնվել է բանահյուսական վավերական նյութի վրա։ Ցուցադրված է որպես իդեալական թագավոր։
* Վասիլի Ռադաևի «Տյուշտյա» պոեմում Ծյուշծյանի կերպարը չի համապատասխանում բանահյուսությանը և օժտված է միայն առասպելական հերոսի որոշ հատկանիշներով։
* «Appeal to Tyushte» (erz. Tüštäneń pškadema) երգը Komu խմբի կատարմամբ՝ Ալինա Պոդգորնովայի խոսքերով Օլյոսի երաժշտության ներքո։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Бессонов И. А.* Мордовский эпос о Тюште и русские и финно-угорские предания о чуди // Традиционная культура, 2016. № 4. С. 54-66.
* *Дубасов И. И.* Очерки из истории Тамбовского края. Тамбов: Тип. губ. правл., 1890. Вып. 1. 225 с.
* Mordwinische Volksdichtung. Gesammelt von H. Paasonen. Herausgegeben und ubersetzt von Paavo Ravila. Helsinki, 1938—1981.
* *Маскаев А. И.* Образ Тюштяна в мордовском фольклоре // Ученые записки Мордовского государственного педагогического института. 1957. Вып. 6;
* *Мокшин Н. Ф.* Религиозные верования мордвы. Саранск, 1968.
* *Федосеева Е. А.* Явление бытовой фантастики в предании «О Тюште» в записи И. И. Дубасова // Филологические исследования. 2003—2004: межвуз. сб. науч. тр. Саранск, 2005. С. 209—217.
* Тюштян в Мифологическом словаре
* Лаврентьевская летопись / Сост., прим. и указат. А. Г. Кузьмин, В. В. Фомин; вступ. ст. и пер. А. Г. Кузьмина. Арзамас, 1993.
* *Федосеева Е. А.* Книжные формы мордовского героического эпоса: возникновение и эволюция. Дисс. … д-ра филол. наук: 10.01.02. Саранск, 2007. (См. автореферат)
* Предания о царе Тюштене
* ''Дубасов И. И.'' Ширингушское городище // Тамбовские губернские ведомости. 1880.
* Мордовия в IV—IX веках: зарождение мордовской государственности (времена Тюштеня)

## Արտաքին հղումներ
* ''Федосеева Е. А.'' Образ царя Тюшти в фольклоре и в эпосе «Масторава» // Электронный Вестник ЦППК ФЛ. 2007. № 1
* ''Федосеева Е. А.'' «Тюштя» В. К. Радаева в литературном и фольклорном пространствах современного эпоса // HUMANITIES. Журнал гуманитарных исследований: электрон. изд. 2007. № 5-6 (январь — июнь)

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մորդովական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Մորդովիայի պատմություն
Կատեգորիա:Առասպելական արարածներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Էրզիա