Միջազգային հարաբերությունների Յալթա-Պոտսդամյան համակարգ

**Միջազգային հարաբերությունների Յալթա-Պոտսդամյան համակարգ**, Յալթայի և Պոտսդամի կոնֆերանսների պայմանագրերում և համաձայնագրերում ամրագրված միջազգային հարաբերությունների համակարգի ընդունված պատմագրական անվանումը։

Հետպատերազմյան կարգավորման հարցը առաջին անգամ ամենաբարձր մակարդակով բարձրացվեց 1943 թվականի Թեհրանի կոնֆերանսի ժամանակ, որտեղ երկու տերությունների՝ ԽՍՀՄ-ի և ԱՄՆ-ի դիրքերի ամրապնդումն արդեն հստակորեն ակնհայտ էր, որոնք ավելի ու ավելի վճռորոշ դեր էին ստանձնում հետպատերազմյան աշխարհի պարամետրերը որոշելու գործում: Այսպիսով, նույնիսկ պատերազմի ժամանակ արդեն դրվում էին ապագա երկբևեռ աշխարհի հիմքերը: Այս միտումը լիովին դրսևորվեց Յալթայի և Պոտսդամի կոնֆերանսներում, երբ երկու, այժմ արդեն գերտերությունները՝ ԽՍՀՄ-ն և ԱՄՆ-ն, առաջատար դեր խաղացին միջազգային հարաբերությունների նոր մոդելի ձևավորման հետ կապված հիմնական հարցերի լուծման գործում:

Պոտսդամի դարաշրջանը ստեղծեց պատմական նախադեպ, քանի որ երբեք ամբողջ աշխարհը արհեստականորեն չէր բաժանվել երկու պետությունների միջև ազդեցության ոլորտների: Ուժերի երկբևեռ հավասարակշռությունը արագորեն հանգեցրեց կապիտալիստական ​​և սոցիալիստական ​​ճամբարների միջև բախման առաջացմանը, որը պատմության մեջ հայտնի է որպես Սառը պատերազմ:

Պոտսդամի դարաշրջանը բնութագրվում էր միջազգային հարաբերությունների վրա ծայրահեղ գաղափարախոսական կենտրոնացմամբ, ինչպես նաև ԽՍՀՄ-ի և ԱՄՆ-ի միջև ուղղակի ռազմական բախման մշտական ​​սպառնալիքով:

Պոտսդամի դարաշրջանի ավարտը նշանավորվեց համաշխարհային սոցիալիստական ​​բլոկի փլուզմամբ՝ Խորհրդային Միության տնտեսությունը բարեփոխելու անհաջող փորձից հետո, և ամրապնդվեց 1991 թվականի Բելովեժյան համաձայնագրերով։

## Առանձնահատկություններ
* Միջազգային հարաբերությունների բազմաբևեռ կառուցվածքը վերացվեց, և ի հայտ եկավ հետպատերազմյան միջազգային հարաբերությունների երկբևեռ կառուցվածքը, որտեղ գերիշխում էին երկու գերտերություններ՝ ԽՍՀՄ-ն և ԱՄՆ-ն: Այս երկու տերությունների ռազմական, քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և գաղափարախոսական կարողությունների և այլ երկրների կարողությունների միջև զգալի անհամապատասխանությունը հանգեցրեց երկու հիմնական, գերիշխող «ուժի կենտրոնների» ձևավորմանը, որոնք համակարգաստեղծ ազդեցություն ունեցան ամբողջ միջազգային համակարգի կառուցվածքի և բնույթի վրա:
* Հակամարտական ​​բնույթ՝ համակարգային, բարդ դիմակայություն տնտեսական, քաղաքական, ռազմական, գաղափարախոսական և այլ ոլորտներում, դիմակայություն, որը ժամանակ առ ժամանակ ընդունում էր սուր հակամարտության և ճգնաժամային փոխազդեցության բնույթ։ Այս տեսակի դիմակայությունը, որը բնութագրվում էր ուժի կիրառման փոխադարձ սպառնալիքներով և իրական պատերազմի եզրին հավասարակշռվելով, հայտնի դարձավ որպես «Սառը պատերազմ»։
* Հետպատերազմյան երկբևեռությունը ձևավորվեց միջուկային զենքի դարաշրջանում, ինչը հանգեցրեց հեղափոխության ինչպես ռազմական, այնպես էլ քաղաքական ռազմավարություններում։
* Աշխարհի բաժանումը երկու գերտերությունների ազդեցության ոլորտների՝ թե՛ Եվրոպայում, թե՛ ծայրամասում, «բաժանված» երկրների (Գերմանիա, Կորեա, Վիետնամ, Չինաստան) ի հայտ գալը և ԽՍՀՄ-ի ու ԱՄՆ-ի գլխավորությամբ ռազմաքաղաքական դաշինքների ձևավորումը հանգեցրին գլոբալիզացիայի և համակարգային դիմակայության ու ընդդիմության խորը աշխարհաքաղաքական կառուցվածքավորման։
* Հետպատերազմյան երկբևեռությունը դրսևորվեց քաղաքական և գաղափարական դիմակայության տեսքով, գաղափարական դիմակայության տեսքով՝ Արևմտյան ժողովրդավարությունների «ազատ աշխարհի»՝ Միացյալ Նահանգների գլխավորությամբ, և «սոցիալիստական ​​աշխարհի»՝ ԽՍՀՄ գլխավորությամբ։ Միացյալ Նահանգները ձգտում էր հաստատել ամերիկյան գերիշխանություն «Pax Americana» կարգախոսի ներքո, մինչդեռ ԽՍՀՄ-ն պնդում էր սոցիալիզմի հաղթանակի անխուսափելիությունը համաշխարհային մասշտաբով։ Այս գաղափարական դիմակայությունը, այս «գաղափարների պայքարը» հանգեցրեց հակառակ կողմի փոխադարձ դիվայինացմանը և մնաց հետպատերազմյան միջազգային հարաբերությունների համակարգի հիմնական առանձնահատկությունը։ Խորհրդա-ամերիկյան դիմակայությունը դրսևորվեց հիմնականում որպես քաղաքական և սոցիալական և բարոյական սկզբունքների մրցակցություն։
* Հետպատերազմյան աշխարհը դադարեց լինել հիմնականում եվրոկենտրոն. միջազգային համակարգը վերափոխվեց գլոբալի: Գաղութային համակարգերի կործանումը և միջազգային հարաբերությունների տարածաշրջանային և ենթատարածաշրջանային ենթահամակարգերի ի հայտ գալը գերակշռեցին համակարգային երկբևեռ դիմակայության հորիզոնական տարածումը և տնտեսական ու քաղաքական գլոբալացման միտումները:
* Յալթա-Պոտսդամյան համակարգը չուներ ամուր իրավական և պայմանագրային հիմք։ Հետպատերազմյան կարգի հիմքը կազմող համաձայնագրերը կամ բանավոր էին, պաշտոնապես չէին գրանցվում, կամ հիմնականում ամրագրված էին հռչակագրային ձևով։ Դրանց լիարժեք իրականացումը խոչընդոտվում էր հետպատերազմյան միջազգային հարաբերությունների հիմնական գործող անձանց միջև առկա հակասությունների և բախումների սրությամբ։
* ՄԱԿ-ը՝ Յալթա-Պոտսդամյան համակարգի կենտրոնական տարրը, դարձավ միջազգային կյանքից պատերազմներն ու հակամարտությունները վերացնելու ջանքերի համակարգման հիմնական մեխանիզմը՝ պետությունների միջև հարաբերությունները ներդաշնակեցնելու և կոլեկտիվ անվտանգության գլոբալ համակարգ ստեղծելու միջոցով: Հետպատերազմյան իրողությունները և ԽՍՀՄ-ի և Միացյալ Նահանգների միջև անհաշտ բախումնային հարաբերությունները զգալիորեն սահմանափակեցին ՄԱԿ-ի կարողությունը կատարելու իր կանոնադրական գործառույթներն ու նպատակները: ՄԱԿ-ի հիմնական խնդիրն էր հիմնականում կանխել ԽՍՀՄ-ի և Միացյալ Նահանգների միջև զինված հակամարտությունը թե՛ համաշխարհային, թե՛ տարածաշրջանային մակարդակներում, այսինքն՝ պահպանել խորհրդա-ամերիկյան հարաբերությունների կայունությունը՝ որպես հետպատերազմյան շրջանում միջազգային անվտանգության և խաղաղության հիմնարար նախապայման:

## Տես նաև
* Պոտսդամի կոնֆերանս
* Ղրիմի կոնֆերանս (1945)
* Սառը պատերազմ
* Թեհրանի կոնֆերանս

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Дубинин Ю. А., Мартынов Б. Ф., Юрьева Т. В. *История международных отношений (1975—1991 гг.)*: МГИМО(У). — М.: РОССПЭН, 2006.
* *Внешняя политика СССР. Сборник документов. Т. 5 (июнь 1941 — сентябрь 1945)* / Отв. ред. Б. Е. Штейн. Сост. А. С. Тисминец. М.: [б/и], 1947.
* *Внешняя политика СССР. Сборник документов. Т. 6 (сентябрь 1945 — февраль 1947)* / Сост. А. С. Тисминец. М.: [б/и], 1947.
* Наринский М. М. ''История международных отношений. 1945—1975: Учебное пособие.'' — М.:РОССПЭН, 2004.
* С. В. Кортунов, зав. кафедрой мировой политики ГУ-ВШЭ, проф. ''Крушение Вестфальской системы и новый мировой порядок'' — «Золотой Лев» № 125—126, 2006.
* Дробот Г. А., д.п.н. проф. ''История мировой политики''.
* Юрченко С. В., *Решения Крымской (Ялтинской) конференции 1945 г. и «ялтинская система» в исторической ретроспективе // Бахчисарайский историко-археологический сборник. Вып.2. — Симферополь: Таврия-Плюс, 2001.
* [http://krim-konference.at.ua/load/teksty/stati_tezisy_zametki/shevchenko_o_k_simferopol_granicy_jalty_v_novejshej_istorii_polshi_ehtnokulturnye_problemy_formirovanija_zapadnoj_granicy_polshi/10-1-0-2 Шевченко О.К. «Границы Ялты» социокультурный срез Силезии, присоединенной к Польше в 1945 г. // «Ялтинская система» и современный мировой порядок: проблемы глобальной и региональной безопасности / Материалы международной научной конференции прошедшей в Ялте в 2010 г. – Симферополь, 2010.]
* [http://hist.asu.ru/faculty/metod/gekmo.html#_Toc93300899 Программа государственного экзамена по специальности 350200 «Международные отношения»] исторического факультета АлтГУ, 2004.
* Государственный комитет РФ по высшему образованию. [https://web.archive.org/web/20090228014552/http://dvgu.ru/umu/gosstand/old/021200.htm *Государственные требования к минимуму содержания и уровню подготовки выпускника по специальности 021200 «МЕЖДУНАРОДНЫЕ ОТНОШЕНИЯ»*] — 1996.
* Константин Челлини. [http://magazines.gorky.media/vestnik/2002/6/chelll.html *Проблема глобализации в международных отношениях*.] — «Вестник Европы» 2002, № 6
* Лебедева М. М., д. п. н., проф., зав. кафедрой политических процессов МГИМО. [http://www.activ-plus.ru/global-business-growth_10.htm *Политическая структура мира на рубеже веков: новые проблемы и вызовы*] — Центр исследований постиндустриального общества, 2001
* Юрий Царик. [http://noopolis.ru/articles/251.shtml *Кризис международного права*]. — «Ноополис», 15 марта 2007
* Сергей Берец. [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4234000/4234225.stm *Ялта. Система мироздания.*] — bbcrussian.com, 4 февраля 2005
* Ярослав Бутаков. [http://www.apn.ru/opinions/article9230.htm *Духи Ялты: смена вариантов глобализации*] — «АПН», 4 февраля 2005.
* [http://www.nlvp.ru/memorandum/ *Планируемая история: мировой порядок как зона ответственности России*] — «Национальная лаборатория внешней политики», 2002.
* Sergei Markedonov. [http://eng.globalaffairs.ru/numbers/14/999.html *Unrecognized Geopolitics*.] — «Russia in Global Affairs». № 1, January — March 2006
* Horowitz D. *From Yalta to Vietnam: American Foreign Policy in the Cold War.* — N.Y. 1967.
* Richard Holbrooke. [https://web.archive.org/web/20090216071122/http://www.foreignaffairs.org/19950301faessay5023/richard-holbrooke/america-a-european-power.html America, A European Power.] — Foreign Affairs, March/April 1995.

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.obraforum.ru/lib/book1/contents.htm *Системная история международных отношений в четырёх томах. 1918—1991*] // Под редакцией доктора политических наук, профессора А. Д. Богатурова. Москва: «Московский рабочий», 2000
* Дистанционный курс [https://web.archive.org/web/20090211092310/http://humanities.edu.ru/db/msg/1194 *«Ялтинско-Потсдамская система международных отношений. 1945—1991 гг.»''] // РАМИ. Авторский коллектив МГИМО(у) МИД РФ под руководством д.и.н. проф. М. М. Наринского. Москва:РОССПЭН, 2004.
* Крымская конференция 1945 г. (Альманах)

Կատեգորիա:Աշխարհառազմավարություն
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետևանքներ
Կատեգորիա:Սառը պատերազմ