Արհամարհանք

Խոսքի կիրառության մեջ **արհամարհանք** բառը սովորաբար նշանակում է կամ արհամարհանքի դրսևորում, կամ որևէ բանի նկատմամբ ընդհանուր անհարգալից վերաբերմունք։ Այս հույզերի համակցությունը, որպես կանոն, առաջացնում է աննպատակահարմար վարքագիծ։ Որոշ հեղինակներ արհամարհանքը դիտարկում են որպես բացասական հույզ, այլ ոչ թե որպես մտավոր ու զգացմունքային բաղադրիչների այն ամբողջություն, որը ձևավորում է *վերաբերմունք*։ Փոլ Էկմանը արհամարհանքը դասակարգում է որպես յոթերորդ հիմնական հույզ՝ զայրույթի, զզվանքի, վախի, երջանկության, տխրության և զարմանքի հետ մեկտեղ։ Ռոբերտ Ս․ Սոլմոնը արհամարհանքը դասում է նույն հուզական շարունակության մեջ, ինչ վիրավորվածությունն ու զայրույթը, և պնդում է, որ այս երեքի տարբերությունն այն է, որ վիրավորվածությունը զայրույթ է՝ ուղղված ավելի բարձր կարգավիճակ ունեցող անձի նկատմամբ, զայրույթը՝ հավասար կարգավիճակ ունեցողի նկատմամբ, իսկ արհամարհանքը՝ ավելի ցածր կարգավիճակ ունեցողի նկատմամբ։

## Ստուգաբանութուն
Այս տերմինը ծագել է 1393 թվականին հին ֆրանսերենից, լատիներեն *contemptus* բառից, որը նշանակում է «արհամարհանք»։ Այն *contemnere* բայի անցյալ դերբայն է և կազմված է *con-* ուժեղացուցիչ նախածանցից և *temnere*՝ «անտեսել, արհամարհել» իմաստ ունեցող արմատից։ «Contemptuous» ձևը գրանցվել է 1529 թվականին։

## Մշակութային համատեքստ

Էկմանը և Ֆրիսեն (1986) առանձնացրել են դեմքի արտահայտության հատուկ ձև, որը տասը տարբեր մշակույթների դիտորդներ՝ թե՛ արևմտյան, թե՛ արևելյան, համաձայնել են այն արհամարհանքի նշան է։ Այս հետազոտության ընթացքում Ինդոնեզիայի Արևմտյան Սումատրա նահանգի բնակիչներին ցուցադրվել են ամերիկացիների, ճապոնացիների և ինդոնեզացիների լուսանկարներ։ Նրանց կարողությունը՝ տարբերելու արհամարհանքը հիմնական հույզերից՝ զայրույթից, զզվանքից, երջանկությունից, տխրությունից, վախից կամ զարմանքից, ցույց տվեց, որ տարբեր մշակույթներում արհամարհանքը համընդհանուր կերպով է ընկալվում (համաձայնության մակարդակը կազմել է մոտ 75%)։ «Դեմքի այն արտահայտությունը, որի դեպքում շրթունքի մեկ անկյունը սեղմվում է և թեթևակի բարձրանում է դեմքի մեկ կողմում (կամ զգալիորեն ավելի ուժեղ է արտահայտված մի կողմում, քան մյուսում), արտահայտում է արհամարհանքի նշան»։ Այս ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ արհամարհանքը և դրա արտաքին արտահայտությունը հնարավոր է տարբերել թե՛ արևմտյան, թե՛ արևելյան ժողովուրդների մոտ՝ այն համեմատելով այլ հիմնական հույզերի հետ։

Ամերիկյան անգլերենում «contempt» բառի գործածությունը նվազել է 19-րդ դարի սկզբից ի վեր, մինչդեռ 21-րդ դարում «**disrespect**» բառը դարձել է համեմատաբար ավելի տարածված։

## Բնութագրեր
Փոլ Էկմանը լայնորեն ճանաչված հոգեբան, առանձնացրել է վեց հույզ, որոնք համընդհանուր ճանաչում ունեն՝ զայրույթ, զզվանք, վախ, ուրախություն, տխրություն և զարմանք։ Արհամարհանքի վերաբերյալ տվյալներն ավելի հստակ չեն, սակայն առկա են նախնական ապացույցներ, որ այս հույզը և դրա արտահայտությունը նույնպես համընդհանուր ճանաչում ունեն։

1990-ականներին Էկմանը առաջարկեց հույզերի ընդլայնված ցանկ, որտեղ արդեն ներառեց նաև արհամարհանքը։

## Հատկանիշների սահմանում
Արհամարհանքը ունի հինգ առանձնահատկություն։ Արհամարհանքը պահանջում է դատողություն այն բանի վերաբերյալ, ինչը հանդիսանում է արհամարհանքի առարկան։ Խոսքը հատկապես վերաբերում է այն եզրակացությանը, որ որևէ բարոյական կամ անձնական խախտման կամ թերի լինելու պատճառով, արհամարհված անձը խախտել է իր դիրքը այն միջանձնային չափանիշի համեմատ, որը արհամարհողը համարում է կարևոր։ Սա կարող էր տեղի ունենալ ակամա՝ կարգավիճակի պակասի պատճառով։ Այդ կարգավիճակի պակասը կարող է պատճառ դառնալ, որ արհամարհողը արհամարհանքի առարկան գնահատի լիովին անարժեք կամ որպես այն, որը չի բավարարում որոշակի միջանձնային չափանիշը։ Ուստի, արհամարհանքը արձագանք է ընկալված ձախողման միջանձնային չափանիշին համապատասխանեցվելու հարցում։ Արհամարհանքը նաև հանդիսանում է վերաբերմունքի հատուկ ձև կամ ուշադրություն արհամարհանքի առարկայի նկատմամբ, և այս վերաբերմունքի մեջ առկա է անսպասելի, տհաճ զգայական տարր։ Արհամարհանքը կարելի է զգալ որպես խիստ ներքին զգացողություն՝ նման զզվանքին, կամ որպես սառը, անտարբեր վերաբերմունք։

Արհամարհանքը ունի որոշակի համեմատական տարր։ Դեյվիդ Հյումի արհամարհանքի վերաբերյալ ուսումնասիրություններում նշվում է, որ արհամարհանքը, էապես, պահանջում է «բացահայտել մեկի վատ կողմերը այնպիսին, ինչպիսին դրանք իրականում են», միաժամանակ կատարելով համեմատություն այդ անձի և մեր միջև։

Այս ռեֆլեքսիվ տարրի շնորհիվ, արհամարհանքը նաև ներառում է այն, ինչ կարելի է համարել արհամարհողի «դրական ինքնազգացողությունը»։ Արհամարհանքի բնորոշ հատկանիշներից է հոգեբանական նահանջը ու հեռավորության զգացումը, որը մարդն սովորաբար ունի իր արհամարհանքի առարկայի նկատմամբ։ Այս հոգեբանական հեռավորությունը կարևոր միջոց է արտահայտելու այն, որ անհատի ինքնությունը չի նույնականացվում արհամարհանքի առարկայի հետ, և բացառում է առարկայի հանդեպ համակրության կամ նույնացման հնարավորությունը։  (Հյում, 2002, 251) Մարդու նկատմամբ արհամարհանքը ներառում է մեկին բացասաբար և համեմատաբար դիտարկելու կամ ուշադրություն դարձնելու ձև, երբ այդ անձը չի բավարարել այն միջանձնային չափանիշը, որը արհամարհողը համարում է կարևոր։ Այս վերաբերմունքի ձևը հանգեցնում է հոգեբանական նահանջ արհամարհանքի առարկայի նկատմամբ։

## Առաքինություններ
Արհամարհանքը կարող է օգտակար ծառայել նպատակին բարոյական համայնքում։ Արհամարհանքի էթիկան տալիս է ավելի լայն պատասխանների շրջանակ, քան այլ մրցակցող էթիկական համակարգերը՝ անկախ նրանից, արդյոք դրանք հիմնված են գործողությունների էթիկայի վրա (գնահատելով գործողությունները դրանց ճիշտ կամ սխալ լինելուն համեմատ) կամ զգացումների էթիկայի վրա (օրինակ՝ վիրավորվածության էթիկա)։ Արհամարհանք զգալով այն բաների նկատմամբ, որոնք համարվում են ոչ էթիկապես, ոչ բարոյական կամ բարոյապես մերժելի, կարելի է ցույց տալ դրանց անօրենությունը և դուրս թողնել դրանք բարոյական համայնքից։

## Պատասխան
Արհամարհանքի գլխավոր արձագանքը արտահայտվում է «արհամարհանքի առարկաների նկատմամբ ցածր վերաբերմունքի հանրայնացված արտահայտության մեջ» (Միլլեր, Ս.Հ., 2005): Այս մեկնաբանության համաձայն, արհամարհանք ունեցող անձը չունի կարիք բացահայտ դիմակայելու այն անձի հետ, որի հետ հակասության մեջ է, և ինքն էլ չի ձգտի անմիջապես հեռացնել արհամարհանքի առարկան։ Փոխարենը, արհամարհանք ունեցողը սովորաբար կարծում է, որ մյուսները պետք է հեռացնեն արհամարհանքի առարկան, կամ այն պետք է ինքնուրույն հեռանա։ Այսպիսով, անձը կարող է հայտնել իր զգացմունքները մյուսներին, սակայն ոչ միշտ ցանկություն կունենա անմիջապես լուծել առկա իրավիճակը։ Արհամարհանքը փորձող անձը ցուցաբերում է բացասական էմոցիոնալ վարքագծեր, որոնք կարող են բնորոշվել որպես «սառը», ինչը նշանակում է, որ արհամարհանքը զգացող անձը հակված է վանել կամ օտարել պատասխանատուներին։

## Արհամարհանքը հարաբերություններում

### Սեռական տարբերություններ
Կանայք և տղամարդիկ տարբեր կերպ են վարվում նույնասեռ հարաբերություններում արհամարհանք դրսևորելիս։ Կանայք ավելի հաճախ են դիմում ոչ վերբալ սոցիալական ագրեսիայի տարբեր ձևերին, քան տղաները, հաճելի խոսքեր են ասում, բայց դեմքի արհամարհական արտահայտություն ընդունում։ Underwood (2004)–ի լաբորատոր հետազոտություններում, որտեղ դիտարկվել են աղջիկներն ու տղաները նույն սոցիալական իրավիճակում՝ երբ լավագույն ընկերները արձագանքում են պրովոկացնող նորեկին, պարզվել է, որ սեռային տարբերություններ նկատվում են ոչ բանավոր արհամարհանքի և զզվանքի արտահայտությունների մեջ, ոչ թե բանավոր վարքագծերում (այս ոչ բանավոր արտահայտությունները այնքան ակնհայտ էին, որ դիտարկվել են բարձր համարժեքությամբ՝ թե՛ կանանց, թե՛ տղամարդկանց կողմից kappa-ի ցուցանիշը գերազանցել էր 0.8 (Underwood et al., 2003)։

Կան մի քանի պատճառներ, թե ինչու են աղջիկները հակված արտահայտելու հատկապես զայրույթ և արհամարհանք սոցիալական մեկուսացման ոչ վերբալ ձևերով։ Պատճառներից մեկը կարող է լինել այն, որ աղջիկներին մանկուց սովորեցնում են լինել չափազանց բարի և հաշտվողական, փորձելով հնարավորինս խուսափել հակասություններից, վախենալով սոցիալական մերժումից, հակակրանքից կամ պատժվելուց (հետազոտությունների վերանայման համար՝ Brown and Gilligan, 1993; Underwood, 2003; Zahn-Waxler, 2000): Սոցիալական մեկուսացման ոչ վերբալ ձևերը կարող են շատ արդյունավետ լինել մեկին վնաս հասցնելու համար՝ հարաբերաբար քիչ սոցիալական հետևանքներով. վնասակար գործողությունը կարճատև է, հաճախ իրականացվում է զոհի հետևից և մեծահասակների հսկող աչքերից հեռու, և նույնիսկ եթե բռնվել է, դաժան(արհամարհական) դեմքերը սովորաբար չեն պատժվում։ Երկրորդ, աղջիկները կարող են վնաս պատճառել միմյանց ոչ վերբալ բացառման կամ արհամարհանքի արտահայտություններով, քանի որ աղջիկներն ու կանայք կարող են ավելի հաճախ հետևել ուրիշներին՝ կապված իրենց ցածր սոցիալական կարգավիճակի հետ, որպեսզի հնարավորինս շատ տեղեկություն ստանան մյուսների կարիքների և ցանկությունների մասին (տե՛ս LaFrance, 2002, «Ժպիտների բոյկոտներ և մարմնի այլ քաղաքականություններ» քննարկման համար, էջ 319):

Քանի որ աղջիկներն ու կանայք հաճախ են նայում ուրիշներին, հնարավոր է, որ չար կամ արհամարհական հայացքները ավելի արդյունավետ լինեն որպես ազդեցություն գործադրելու միջոց։ Երրորդ, սոցիալական մեկուսացման ոչ վերբալ ձևերը կարող են ազդեցիկ լինել աղջիկների համար, որովհետև նրանց հարաբերությունները բնութագրվում են մտերմության և ինքնաբացահայտման բարձր մակարդակով (տե՛ս Բուրմեստեր և Պրագեր, 1995, ակնարկի համար), ուստի նույնիսկ մեկուսացման նուրբ նշանները կարող են ընկալվել որպես սպառնալիք։ Չորրորդ, սոցիալական մեկուսացման ոչ վերբալ ձևերը կարող են ազդեցիկ լինել նաև այն պատճառով, որ թեև աղջիկները մեծապես ձգտում են հանրաճանաչության և պաշտպանում են այն այլ աղջիկների շրջանում, նրանք միաժամանակ վախենում են «գոռոզ» կամ «ինքնահավան» պիտակ կրելուց (Մերտեն, 1997)։

### Ամուսնություն
Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ երեխաների նկատմամբ բռնությունը կապված է ոչ հարմարողական հաղորդակցական դինամիկայի հետ, որը բնութագրվում է արհամարհանքով լեցուն կոնֆլիկտներով և հուզական մեկուսացմամբ։ Այս բացահայտումները կարևոր են, քանի որ ամուսնական ոչ հարմարողական հաղորդակցությունը կարող է հանդիսանալ այն մեխանիզմներից մեկը, որի միջոցով մանկության տրավմատիկ փորձառությունները վերածվում են մեծ հասակում հարաբերությունների ցածր որակի։ Վերբալ ագրեսիայի ձևերը, ինչպիսիք են արհամարհանքը, թշնամական կեցվածքը և պաշտպանողականությունը, կապված են կոնֆլիկտների լուծման կործանարար ու թշնամական ձևերի հետ  ([Gottman et al., 1998] և [Straus, 1979])։ Նման հաղորդակցական ոճեր կիրառող զույգերը ավելի հավանական է, որ ունենան ամուսնական լարվածության բարձր մակարդակ (Roberts, 2000) ամուսնական բավարարվածության ցածր մակարդակ (Holman and Jarvis, 2003), և ամուսնական կայունության ցածր մակարդակ ([Gottman et al., 1998], [Holman and Jarvis, 2003] և [DeMaris, 2000])։

Գոթմանը (1999) առանձնացրել է մի շարք վարքագծեր, որոնք վկայում են հարաբերություններում առկա դժվարությունների մասին։ Վարքագծերի մի շարք, որը նա անվանել է «չորս հեծյալներ» ներառում է արձագանքների շարք, ինչպիսիք են քննադատությունը, պաշտպանողականությունը, արհամարհանքը, հեգնանքը, թշնամանքը և ինքնամփոփումը, որոնց համադրությունը վկայում է ամուսնության լուծարման կրիտիկական վիճակի մասին։

Քարստենսենը, Գոթմանը և Լևենսոնը (1995) պարզել են, որ «բացասական հուզական վարքագիծը, ինչպիսիք են արտահայտված զայրույթը, տխրությունը, արհամարհանքը և այլ բացասական հույզերը, թվում է, լավագույն կերպով տարբերակում են բավարարված և չբավարարված ամուսնությունները»։ Նույն հեղինակները (1995) նաև արձանագրել են, որ «խոսողի վարքագծի առումով կանայք գնահատվել են որպես ավելի շատ ընդհանուր հույզ, բացասական հույզ, զայրույթ, ուրախություն, արհամարհանք, գանգատ և տխրություն ցուցաբերող»։ Սա աջակցում է այն կարծրատիպին, ըստ որի կանայք, ընդհանուր առմամբ և հարաբերություններում, ավելի հուզական են, քան տղամարդիկ։ Միաժամանակ, դա հաստատում է այն գաղափարը, որ տղամարդիկ կանանց համեմատ ավելի զուսպ են հույզերի արտահայտման մեջ և զրույցների ընթացքում հակված են ավելի պաշտպանողական դիրք գրավել։

Մի շարք բաղադրիչ հաղորդակցական հմտություններ գնահատելու համար կիրառվել են վեց կարճ ինքնահաշվետու չափումներ (Գոթման, 1999)։ Մասնավորապես, հարցաթերթերը գնահատում էին վերականգնման փորձերը, ազդեցության ընդունումը, կոպիտ մեկնարկը, հուզական գերլարվածությունը, փակուղին և «չորս հեծյալները»։ Այս վեց չափումները ընտրվել էին, քանի որ տեսական և կլինիկական առումով հետաքրքրություն էին ներկայացնում հեղինակների համար, ներառում էին թե՛ հարմարվողական, թե՛ ոչ հարմարվողական հաղորդակցական վարքագծեր, և ընդգրկում էին զույգերի հաղորդակցության այն կողմերը, որոնք շատերի կողմից համարվում են առավել թունավոր, այդ թվում՝ մեկուսացումը և արհամարհանքը (Գոթման 1999; Գոթման և այլք 1998; Ջոնսոն 2003): Վերջապես, «չորս հեծյալները» ձևավորում են արձագանքների շղթա, որի ընթացքում մեկ զուգընկերն արտահայտում է քննադատություն, իսկ մյուսը պատասխանում է պաշտպանողականությամբ։ Սա հանգեցնում է նրան, որ առաջին զուգընկերը պաշտպանողականությանը արձագանքում է արհամարհանքով, սարկազմով և/կամ թշնամական վերաբերմունքով, իսկ վերջում՝ մեկուսացվում է կամ դադարում է արձագանքել խոսակցությունում։ Այս շղթայի բացասական հաջորդականությունը, որը դրսևորվում է որպես կրկնվող և փոխկապակցված վարքագծային օրինաչափություն, համարվում է հարաբերության քայքայման կրիտիկական՝ վերջնական փուլը բնութագրող գործընթաց, և դիտվում է որպես հարաբերության խզման ընդհանուր պատճառական ուղու ավարտական ձև (տես Gottman,1994)։

«Թարթում․ Մտածելու ուժը առանց մտածելու» գրքում կանադացի հեղինակ Մալքոլմ Գլադվելը քննարկում է Ջոն Գոթմանի տեսությունները, թե ինչպես կարելի է կանխատեսել,  թե որ զույգերը կպահպանեն իրենց ամուսնությունը։ Գոթմանի տեսության համաձայն՝ գոյություն ունեն չորս հիմնական հուզական արձագանքներ, որոնք կործանարար են ամուսնության համար՝ պաշտպանողականություն, լռելը, քննադատություն և արհամարհանք։ Այս չորսից Գոթմանը արհամարհանքը համարում է ամենակործանարարը։ Ագրեսիայի մյուս ձևերի դեպքում ևս «Չորս հեծյալները» հանդես են եկել որպես դասակարգման նշանակալի կանխատեսիչներ, ինչը սպասելի է, քանի որ այս կառուցակարգը ներառում է չափազանց բացասական և արհամարհական վարքագծեր։ Սա համահունչ է ամուսնական հարաբերությունների վերաբերյալ հետազոտություններին, ըստ որոնց նման հաղորդակցական վարքագծերը չափազանց թունավոր են և քայքայում են հարաբերությունների բավարարվածությունը (Cornelius et al. 2007; Gottman 1999)։

### Ռասիզմի և կնատյացության մեջ
Արհամարհանքը դեր ունի նաև ռասիզմում, կանանց նկատմամբ թշնամանքում, հոմոֆոբիայում և նմանատիպ նախապաշարմունքներում։ Օրինակ, Միացյալ Նահանգներում գործող Ջիմ Կրոյի օրենքները արտահայտում էին աֆրոամերիկացիների նկատմամբ արհամարհանք, ինչպես նաև հաճախ հանդիպող ռասիստական ստերեոտիպերը։ Խորհե Գարսիա պնդում է, որ ռասիզմի երկու տեսակի ձև կա՝ մեկը հիմնված է խորթության կամ վատ կամքի վրա, իսկ մյուսը՝ արհամարհանքի և անտեսման վրա։ Վ. Է. Բ. Դյու Բոյսի կարծիքով, ռասիստական արհամարհանքի թիրախ դարձած մարդիկ կարող են յուրացնել այդ արհամարհանքը, ինչն հանգեցնում է հակասական ինքնագրում կոչված «երկակի ինքնագիտակցություն»։ Յուրացված արհամարհանքը կարող է նաև հանգեցնել առաջադրանքների կատարողականի անկման, ինչը կոչվում է ստերեոտիպի վտանգ։ Արհամարհանքը հատկապես հավանական է ուղղված լինի տգիտացված խմբերի անդամների նկատմամբ և հաճախ բացասաբար է ազդում տգիտացված խմբերի վրա ավելի շատ, քան մեծամասնության խմբերի վրա։

### Իշխանություն և հեռավորություն
Մարդիկ, հավանաբար, արհամարհանք կզգան ցածր կարգավիճակ ունեցող և հեռավորության վրա գտնվող անձի նկատմամբ, իսկ մյուս հույզերը կառաջանան իշխանության և հեռավորության տարբեր համադրություններից։

## Տես նաև
*Վիրավորական տերմին
*Ատելություն

## Հղումներ

Կատեգորիա:Դեմքի արտահայտություն
Կատեգորիա:Զգացմունքներ
Կատեգորիա:Վերաբերմունք