Բարձր խտության լիպոպրոտեիններ

**Բարձր խտության լիպոպրոտեիններ** (հապավում՝ **ԲԽԼ,** **', **HDL*'), լիպոպրոտեինների հինգ հիմնական խմբերից մեկը: Լիպոպրոտեինները  բազմաթիվ սպիտակուցներից կազմված բարդ մասնիկներ են, որոնք տեղափոխում են արտաբջջային հեղուկում տեղակայված բոլոր ճարպային մոլեկուլները (լիպիդները) : Դրանք սովորաբար կազմված են 80-100 սպիտակուցից (կազմված մեկ, երկու կամ երեք ապոլիպոպրոտեին A-երով): Բարձր խտության լիպոպրոտեինները մեծանում են արյան մեջ շրջանառվելիս՝ կուտակելով ավելի շատ ճարպային մոլեկուլներ և տեղափոխում մինչև հարյուրավոր ճարպային մոլեկուլներ մեկ մասնիկով:

Բարձր խտության լիպոպրոտեինները սովորաբար անվանում են «լավ խոլեստերին», քանի որ դրանք տեղափոխում են ճարպային մոլեկուլները զարկերակների պատերից դուրս, նվազեցնում են մակրոֆագերի կուտակումը և այդպիսով  կանխում  [[աթերոսկլերոզ]]ի զարգացումը կամ նույնիսկ նպաստում վերջինիս հետզարգացմանը:

Լիպոպրոտեինները բաժանվում են հինգ ենթախմբերի՝ ըստ խտության/չափսի, որը նաև կապված է ֆունկցիայի և սրտանոթային պատահարների առաջացման հետ: Ի տարբերություն ավելի մեծ լիպոպրոտեինային մասնիկների, որոնք ճարպային մոլեկուլներ են մատակարարում բջիջներին, բարձր խտության լիպոպրոտեինները ճարպային մոլեկուլները հեռացնում են բջիջներից:  Փոխադրվող լիպիդները ներառում են [[խոլեստերին]]ը, [[ֆոսֆոլիպիդներ]]ը և [[տրիգլիցերիդներ]]ը, որոնցից յուրաքանչյուրի քանակը փոփոխական է։

Բարձր խտության լիպոպրոտեինները հեռացնում են ճարպերը և խոլեստերինը բջիջներից, այդ թվում՝ զարկերակների պատի աթերոմայից, և տեղափոխում են դրանք լյարդ՝ արտազատման կամ վերօգտագործման համար: Արյան մեջ բարձր խտության լիպոպրոտեինների կոնցենտրացիայի աճը կապված է զարկերակների պատում աթերոսկլերոտիկ վահանիկների կուտակման նվազման հետ,նվազեցնելով  վահանիկների հանկարծակի պատռման, սրտանոթային հիվանդությունների, կաթվածի և այլ անոթային հիվանդությունների ռիսկը: Բարձր խտության լիպոպորոտեինների բարձր մակարդակ ունեցող մարդիկ  ավելի քիչ են հակված  ունենալ սրտանոթային հիվանդություններ, մինչդեռ բարձր խտության լիպոպորոտեինների ցածր մակարդակ ունեցողները (հատկապես 40 մգ/դլ-ից կամ մոտ 1 մմոլ/լ-ից ցածր) ունեն սրտանոթային հիվանդությունների ավելի բարձր ռիսկ: Բարձր խտության լիպոպորոտեինների բնածին բարձր մակարդակը կապված է առողջ մարդկանց շրջանում սրտանոթային հիվանդությունների ցածր ռիսկի հետ: Այնուամենայնիվ, բարձր խտության լիպոպրոտեինների բարձր  մակարդակը արյան մեջ միանշանակ չի կանխում սրտանոթային հիվանդությունների առաջացումը և նույնիսկ չափազանց մեծ քանակությամբ կարող է վնասակար լինել, մեծացնելով սրտանոթային ռիսկը, հատկապես հիպերտոնիկ հիվանդների շրջանում:

== Չափում ==
Բարձր խտության լիպոպրոտեինների անմիջական չափման բարձր արժեքի պատճառով, արյան մեջ որոշում են ԲԽԼ-խոլեստերինի (HDL-C) մակարդակը, այսինքն՝ բարձր խտության լիպոպրոտեինների հետ կապված խոլեստերինը: Առողջ անհատների շրջանում արյան մեջ խոլեստերինի մոտ 30%-ը, այլ ճարպերի հետ միասին, տեղափոխվում է բարձր խտության լիպոպրոտեինների կազմում: Սա հաճախ հակադրվում է [[ցածր խտության լիպոպրոտեին]]ային մասնիկներում, ՑԽԼ-ում,պարունակվող խոլեստերինի քանակի հետ, որը կոչվում է ՑԽԼ-խոլեստերին: Բարձր խտության լիպոպրոտեինները հեռացնում են ճարպերը և խոլեստերինը բջիջներից, այդ թվում՝ զարկերակների պատի աթերոմայից, և տեղափոխում են դրանք լյարդ՝ արտազատման կամ վերօգտագործման համար, այդպիսով, բարձր խտության լիպոպրոտեինային մասնիկներում  պարունակվող խոլեստերինը երբեմն անվանում են «լավ խոլեստերին»: Բարձր խտության լիպոպրոտեիններից զատ շիճուկային խոլեստերինի մնացած մասը ոչ բարձր խտության լիպոպրոտեիննային խոլեստերինն է: Այս մյուս բաղադրիչների կոնցենտրացիան, որոնք կարող են առաջացնել աթերոմա, հայտնի է որպես ոչ ԲԽԼ-խոլեստերին: Սա այժմ նախընտրելի է ցածր խտության լիպոպրոտեինային խոլեստերինի փոխարեն,որպես երկրորդային մարկեր, քանի որ այն ավելի լավ կանխատեսող գործոն է և ավելի հեշտ է հաշվարկել:

== Կառուցվածք և ֆունկցիա ==

5-ից 17 նմ չափսերով բարձր խտության լիպոպրոտեինները լիպոպրոտեինային մասնիկներից ամենափոքրն են։ Այն ամենախիտն է, քանի որ պարունակում է սպիտակուցի և լիպիդների ամենաբարձր հարաբերակցությունը։ Վերջինիս մեջ պարունակվող ամենատարածված ապոլիպոպրոտեիններն են [[Ապոլիպոպրոտեին A-I|ապոլիպոպրոտեին A-I-ը]] և [[Ապոլիպոպրոտեին A-II|ապոլիպոպրոտեին A-II-ը]]։ Փաստագրված է, որ հազվագյուտ գենետիկ տարբերակը՝ ապոլիպոպրոտեին A-1 Milano-ն, շատ ավելի արդյունավետ է  [[աթերոսկլերոզ]]ի կանխարգելման և դրա հետզարգացման գործում։

Այս լիպոպրոտեինները սինթեզում են լյարդում, որպես ապոլիպոպրոտեինների և ֆոսֆոլիպիդների համալիրներ, որոնք նման են խոլեստերինից զերծ հարթ, գնդաձև լիպոպրոտեինային մասնիկների, որոնց միջուկային մագնիտառեզոնանսային կառուցվածքը հրապարակվել է։ Այս համալիրները ունակ են կլանել խոլեստերինը, որը  տեղափոխվում է բջիջներից՝ փոխազդելով ադենոզինեռֆոսֆատ կապող կասետային փոխադրիչ A1-ի հետ։ Լեցիտին-խոլեստերին ացիլտրանսֆերազ (LCAT) կոչվող պլազմային ֆերմենտը ազատ խոլեստերինը վերածում է խոլեստերինիլ էսթերի (խոլեստերինի ավելի հիդրոֆոբ ձև), որը այնուհետև անջատվում է լիպոպրոտեինային մասնիկի միջուկում, ինչի արդյունքում նոր սինթեզված բարձր խտության լիպոպրոտեինը ստանում է գնդի ձև։ Բարձր խտության լիպոպրոտեինները մեծանում են չափսերով, երբ շրջանառվում են արյան մեջ և ներառում են ավելի շատ խոլեստերինի և ֆոսֆոլիպիդային մոլեկուլներ բջիջներից և այլ լիպոպրոտեիններից, օրինակ՝ ադենոզինեռֆոսֆատ կապող կասետային G1 փոխադրիչի և ֆոսֆոլիպիդային փոխադրիչ սպիտակուցի (PLTP) հետ փոխազդեցության միջոցով։

Բարձր խտության լիպոպրոտեինի հետ կապված խոլեստերինը տեղափոխվում է հիմնականում լյարդ կամ ստերոիդածին օրգաններ, ինչպիսիք են [[մակերիկամ]]ները, [[ձվարաններ]]ը և [[ամորձի]]ները՝ ուղղակի և անուղղակի ճանապարհներով: Բարձր խտության լիպոպրոտեինները հեռացվում է ԲԽԼ ընկալիչների միջոցով, ինչպիսիք են սկավենջեր ընկալիչ BI-ն (SR-BI), որոնք միջնորդում են խոլեստերինի ընտրողական կլանումը բարձր խտության լիպոպրոտեններից: Մարդկանց մոտ,  ամենակարևոր ուղին անուղղակինն է, որը միջնորդվում է խոլեստերինի էսթեր փոխադրող սպիտակուցի (CETP) միջոցով: Այս սպիտակուցը փոխանակում է շատ ցածր խտության լիպոպրոտեինների տրիգլիցերիդները բարձր խտության լիպոպրոտեինների խոլեստերինի էսթերների հետ: Արդյունքում,շատ ցածր խտության լիպոպրոտեիններ վերափոխվում են բարձր խտության լիպոպրոտեինների, որոնք շրջանառությունից հեռացվում  բարձր խտության լիպոպրոտեինների ընկալիչի միջոցով:  Բարձր խտության լիպոպրոտեիններում պարունակվող տրիգլիցերիդները կայուն չեն,  քայքայվում են լյարդի լիպազի կողմից, այնպես որ, վերջնարդյունքում, առաջանում են բարձր խտության լիպոպրոտեինների փոքր մասնիկներ, որոնք վերսկսում են խոլեստերինի կլանումը բջիջներից:Լյարդ փոխադրված խոլեստերինը լեղու կազմում արտազատվում է աղիքներ՝ ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն՝ լեղաթթուների վերածվելուց հետո: Բարձր խտության լիպոպրոտեինների խոլեստերինի մատակարարումը [[մակերիկամ]]ներին, [[ձվարաններ]]ին և [[ամորձի]]ներին կարևոր է ստերոիդային հորմոնների սինթեզի համար:

Բարձր խտության լիպոպրոտեինների նյութափոխանակության  փուլերից էլ խոլեստերինի տեղափոխումը՝ զարկերակների աթերոսկլերոտիկ վահանիկնրի լիպիդներով լի մակրոֆագերից, որոնք կոչվում են փրփրային բջիջներ,դեպի լյարդ՝ լեղու մեջ արտազատվելու համար: Այս ուղին անվանվել է խոլեստերինի հետադարձ տեղափոխում և համարվում է բարձր խտության լիպոպրոտեինների դասական պաշտպանիչ գործառույթը աթերոսկլերոզի դեմ:

Բարձր խտության լիպոպրոտեինները ունեն բազմաթիվ լիպիդային և սպիտակուցային մասնիկներ, որոնցից որոշները ունեն շատ ցածր կոնցենտրացիաներ, բայց կենսաբանորեն շատ ակտիվ են: Օրինակ, բարձր խտության լիպոպրոտեինները և դրանց սպիտակուցային և լիպիդային բաղադրիչները կանխում են օքսիդացումը, բորբոքումը, էնդոթելի ակտիվացումը, մակարդումը և թրոմբոցիտների ագրեգացիան: Այս բոլոր հատկությունների շնորհիվ բարձր խտության լիպոպրոտեինները կանխում են աթերոսկլերոզի զարգացումը, և դեռևս հայտնի չէ, թե դրանցից որոնք են ամենակարևորը: Բացի այդ, բարձր խտության լիպոպրոտեինների մի փոքր ենթաֆրակցիա պաշտպանում է նախակենդանի մակաբույծ *Trypanosoma brucei-ից'': Այս բարձր խտության լիպոպրոտեինների ենթաֆրակցիան, որը կոչվում է տրիպանոսոմա լուծող գործոն (TLF), պարունակում է մասնագիտացված սպիտակուցներ, որոնք,  շատ ակտիվ են և յուրահատուկ տրիպանոսոմա լուծող գործոնի համար:

Սթրեսային ռեակցիայի ժամանակ սինթեզվող շիճուկային սուր փուլի սպիտակուցներից ամիլոիդ A-ն, ապոլիպոպրոտեին է, որը գտնվում է ցիտոկինների (ինտերլեյկին 1, ինտերլեյկին 6) և մակերիկամների կեղևում արտադրվող կորտիզոլի խթանման տակ, տեղափոխվում է վնասված հյուսվածք՝ բարձր խտության լիպոպրոտեինների կազմում: Բորբոքման վայրում այն խթանում է   ​​​​լեյկոցիտների միգրացիան և նպաստում դրանց ակտիվացմանը: Քրոնիկ բորբոքումների դեպքում հյուսվածքներում դրա նստեցումը հանգեցնում է ամիլոիդոզի առաջացմանը: Ենթադրվում է, որ բարձր խտության լիպոպրոտեինների խոշոր մասնիկների կոնցենտրացիան ավելի ճշգրիտ է արտացոլում  պաշտպանիչ ազդեցությունը, ի տարբերություն բարձր խտության լիպոպրոտեինների ընդհանուր մասնիկների կոնցենտրացիայի:Խոշոր բարձր խտության լիպոպրոտեինների և բարձր խտության լիպոպրոտեինների ընդհանուր մասնիկների այս հարաբերակցությունը լայնորեն տարբերվում է և չափվում է միայն ավելի բարդ լիպոպրոտեինային հետազոտություններով՝ օգտագործելով կամ էլեկտրոֆորեզ (սկզբնական մեթոդը մշակվել է 1970-ականներին) կամ ավելի նոր՝ միջուկային մագնիսառեզոնանսային սպեկտրոսկոպիայի մեթոդներով, որոնք մշակվել են 1990-ականներին:
### Ենթաֆրակցիաներ
Գոյություն ունեն բարձր խտության լիպոպրոտեինների հինգ ենթաֆրակցիաներ։ Ամենամեծից (և խոլեստերինի հեռացման ամենաբարձր արդյունավետությունից)  ամենափոքրը (և ամենացածր արդյունավետությունը)՝ տեսակներն են  2a, 2b, 3a, 3b և 3c։

## Համաճարակաբանություն
Տղամարդիկ կանանց համեմատ ունեն բարձր խտության լիպոպրոտեինների զգալիորեն ցածր կոնցենտրացիաներ՝ ավելի փոքր չափսերով և խոլեստերինի ավելի ցածր  պարունակությամբ։ Աթերոսկլերոտիկ հիվանդությունը ավելի հաճախ հանդիպում է տղամարդկանց շրջանում։ Ուսումնասիրությունները հաստատում են, որ բարձր խտության լիպոպրոտեիններն ունեն պաշտպանիչ դեր 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետով հիվանդների մոտ հիպերկոագուլյացիոն վիճակը հավասարակշռելու գործում և նվազեցնում է սիրտանոթային բարդությունների բարձր ռիսկը այս հիվանդների մոտ։ Բացի այդ, այս ուսումնասիրության ընթացքում ստացված արդյունքները ցույց են տվել, որ բարձր խտության լիպոպրոտեինների մակարդակի և ակտիվացված մասնակի թրոմբոպլաստինային ժամանակի (APTT) միջև կա  բացասական հետադարձ կապ։

Համաճարակաբանական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ բարձր խտության լիպոպրոտեինների բարձր կոնցենտրացիաները (ավելի քան 60 մգ/դլ) պաշտպանիչ նշանակություն ունեն սիրտանոթային հիվանդությունների կանխարգելման հարցում, ինչպիսիք են իշեմիկ ինսուլտը և միոկարդի ինֆարկտը։ Բարձր խտության լիպոպրոտեինների ցածր կոնցենտրացիաները (տղամարդկանց համար 40 մգ/դլ-ից ցածր, կանանց համար 50 մգ/դլ-ից ցածր) մեծացնում են աթերոսկլերոտիկ հիվանդությունների ռիսկը։

Ֆրամինգհեմյան ուսումնասիրության տվյալները ցույց են տվել, որ ցածր խտության լիպոպրոտեինների տվյալ մակարդակի դեպքում սրտի հիվանդության ռիսկը 10 անգամ մեծանում է, եթե բարձր խտության լիպոպրոտեինների մակարդակը տատանվում է բարձրից ցածր։ Սակայն, ընդհակառակը, բարձր խտության լիպոպրոտեինների ֆիքսված մակարդակի դեպքում ռիսկը եռապատկվում է, երբ LDL-ի մակարդակը տատանվում է ցածրից բարձր։

Նույնիսկ ստատիններով բուժվող անձինք, ում ցածր խտության լիպոպրոտեինների մակարդակ  շատ ցածր է,ունեն բարձր սիրտանոթային ռիսկ, եթե նրանց բարձր խտության լիպոպրոտեինների մակարդակը բավականաչափ բարձր չէ:

ԲԽԼ-խոլեստերինի շատ բարձր մակարդակը (տղամարդկանց մոտ ≥80 մգ/դլ, կանանց մոտ ≥100 մգ/դլ) վնասակար է սրտանոթային պատահարների առումով: Մի շարք գենետիկական հիվանդություններ առաջացնում են ԲԽԼ-խոլեստերինի անբնական ցածր կամ բարձր մակարդակներ, հաճախ առանց սիրտանոթային հիվանդությունների մակարդակի սպասվող փոփոխության: Փաստորեն, երբ սիրտանոթային հիվանդությունների ռիսկերի  հայտնի փոխկապակցված գործոնները վերահսկվում են, ԲԽԼ-խոլեստերինի մակարդակը որևէ կապ չունի սիրտանոթային պատահարների ռիսկերի հետ:  Սիրտանոթային հիվանդությունների ռիսկերի հետ, նույնիսկ երբ այս գործոնները վերահսկվում են, ավելի հստակ կորելացվում է մարդու արյան շիճուկում խոլեստերինի հետադարձ փոխադրման ունակության ուղղակի չափանիշը՝ խոլեստերինի արտահոսքի կարողությունը (CEC):

## Բարձր խտության լիպոպրոտեինների գնահատումը կապված խոլեստերինի միջոցով
Կլինիկական լաբորատորիաները նախկինում որոշում էին բարձր խտության լիպոպրոտեինների հետ կապված խոլեստերինը՝ այլ լիպոպրոտեինային ֆրակցիաները բաժանելով կամ ուլտրաֆիլտրացիայի, կամ երկարժեք իոնների, օրինակ՝ Mg2+-ի միջոցով քիմիական նստեցման եղանակով, այնուհետև խոլեստերին օքսիդազային ռեակցիայի արգասիքները միացնելով ինդիկատորային ռեակցիայի միջոցով: Ներկայում դեռևս օգտագործում է այս մեթոդների համադրությունը: Լաբորատորիաների մեծ մասն այժմ օգտագործում է ավտոմատացված վերլուծական մեթոդներ, որոնցում ապոլիպոպրոտեիններ B պարունակող լիպոպրոտեինները պաշարվում են ապոլիպոպրոտեին B-ի հակամարմինների միջոցով, այնուհետև գունաչափական ֆերմենտային ռեակցիան որոշում է խոլեստերինի մակարդակը չարգելափակված բարձր խտության լիպոպրոտեինների մասնիկներում: Կարելի է նաև օգտագործել բարձր արդյունավետության հեղուկ քրոմատոգրաֆիայի մեթոդը: Կարելի է որոշել նաև ենթաֆրակցիաների մակարդակը (HDL-2C, HDL-3C), սակայն այս ենթաֆրակցիաների կլինիկական նշանակությունը հայտնի չէ: Ապոլիպոպրոտեին A-ի ռեակտիվ կարողության որոշումը կարող է օգտագործվել  ԲԽԼ-խոլեստերինի մակարդակը չափելու համար, բայց համարվում է, որ այն պակաս ճշգրիտ է:

### Առաջարկվող միջակայքեր
Սրտի ամերիկյան ասոցիացիան,Առողջապահության ազգային ինստիտուտը և Խոլեստերինի մասին կրթության ազգային ծրագիրը հրապարակել են մի շարք ուղեցույցներ քաղցած ժամանակ ԲԽԼ մակարդակի և սիրտանեթային ռիսկի վերբերյալ։

Ցածր խտության լիպոպրոտեինների բարձր մակարդակը զուգակցված բարձր խտության լիպոպրոտեինների ցածր մակարդակի հետ սիրտանոթային հիվանդությունների լրացուցիչ ռիսկի գործոն է։

## Բարձր խտության լիպոպրոտեինների կոնցոնտրացիայի և չափերի որոշում
Քանի որ տեխնոլոգիաները կրճատել են ծախսերը, և կլինիկական փորձարկումները շարունակել են ցույց տալ բարձր խտության լիպոպրոտեինների կարևորությունը, բարձր խտության լիպոպրոտեինների կոնցենտրացիաների և չափի (որը ցույց է տալիս գործառույթը) ուղղակիորեն չափման մեթոդները, ավելի ցածր արժեքով, դարձել են  լայնորեն հասանելի և ավելի ու ավելի կարևոր են համարվում աթերոսկլերոտիկ հիվանդության պրոգրեսիվման անհատական ​​ռիսկի գնահատման և բուժման մեթոդների ընտրության համար։

### Էլեկտրոֆորեզ
Քանի որ HDL մասնիկները ունեն բացասական լիցք և տարբերվում են խտությամբ և չափերով, էլեկտրոֆորեզի հետ զուգակցված ուլտրացենտրիֆուգացումը կիրառվել է դեռևս 1950 թվականից՝ բարձր խտության լիպոպրոտեինների  կոնցենտրացիան հաշվարկելու և դրանք չափսերով տեսակավորելու համար՝ արյան պլազմայի որոշակի ծավալի միջոցով: Ավելի մեծ  բարձր խտության լիպոպրոտեինները կրում են ավելի շատ խոլեստերին:

### Միջուկային մագնիտառեզոնանսային հետազոտություն
Լիպոպրոտեինային մասնիկների կոնցենտրացիան և չափերը կարող են գնահատվել միջուկային մագնիսական ռեզոնանսային մատնահետքի միջոցով։

#### Ընդհանուր և խոշոր բարձր խտության լիպոպրոտեինների օպտիմալ կոնցենտրացիաներ
Բարձր խտության լիպոպրոտեինների  կոնցենտրացիաները սովորաբար դասակարգվում են  հիմնվելով ԱՄՆ-ի Սրտի, թոքերի և արյան ազգային ինստիտուտի կողմից հովանավորվող MESA ուսումնասիրությանը մասնակցող անձանց մոտ դեպքերի հաճախականության տոկոսային ցուցանիշների վրա։

Աթերոսկլերոտիկ դեպքերի ամենացածր հաճախականությունը  նկատվում է այն մարդկանց մոտ, ովքեր ունեն ինչպես ընդհանուր բարձր խտության լիպոպրոտեինների ամենաբարձր կոնցենտրացիաները (վերին քառորդը՝ >75%), այնպես էլ խոշոր  բարձր խտության լիպոպրոտեինների  մասնիկների ամենաբարձր կոնցենտրացիաները: Կլինիկական փորձարկումների ժամանակ պարբերաբար իրականացվում  են բազմաթիվ լրացուցիչ չափումներ, ներառյալ  ցածր խտության լիպոպրոտեինների կոնցենտրացիաները, փոքր ցածր խտության լիպոպրոտեինների կոնցենտրացիաները, շատ ցածր խտության լիպոպրոտեինների կոնցենտրացիաները, ինսուլինային ռեզիստետնտականության գնահատում և ստանդարտ խոլեստերինի մակարդակի որոշումը:

## Բարձր խտության լիպոպրոտեինների մակարդակի բարձրացում
Թեև բարձր խտության լիպոպրոտեինների բարձր մակարդակը կապված է սրտանոթային հիվանդությունների ցածր ռիսկի հետ, բարձր խտության լիպոպրոտեինների  մակարդակը բարձրացնելու համար օգտագործվող ոչ մի դեղամիջոցի արդյունավետությունը չի ապացուցել: 2017 թվականի դրությամբ ուսումնասիրության փուլում էին բարձր խտության լիպոպրոտեինների մակարդակը բարձրացնելու համար բազմաթիվ կենսակերպի փոփոխություններ և  դեղամիջոցներ:

Բարձր խտության լիպոպրոտեինները, որոնք պարունակում են ապոլիպոպրոտեին C3, կապված են սրտի իշեմիկ հիվանդության ռիսկի աճի, այլ ոչ թե նվազման հետ:

### Սննդակարգ և վարժություններ
Սննդակարգի որոշակի փոփոխություններ և վարժություններ  կարող են դրական ազդեցություն ունենալ բարձր խտության լիպոպրոտեիննորի մակարդակի բարձրացման վրա։

* Պարզ ածխաջրերի ընդունման սահմանափակում
* Շնչառական վարժություններ
* Քաշի կորուստ
* Ավոկադոյի օգտագործում
* Մագնեզիումի հավելումները բարձրացնում են ԲԽԼ-խոլեստերինի մակարդակը
* Սննդակարգում լուծելի մանրաթելերի ավելացում
* Օմեգա-3 ճարպաթթուների կիրառում, ինչպիսիք են ձկան կամ կտավատի յուղը
* Սննդակարգում չհագեցած ճարպերի ներառում
* Տրանս ճարպաթթուների բացառում սննդակարգից :

Հագեցած ճարպերի մեծ մասը տարբեր աստիճաններով բարձրացնում է ԲԽԼ-խոլեստերինը, ինչպես նաև բարձրացնում է ընդհանուր և ՑԽԼ-խոլեստերինի մակարդակը
### Թմրանյութեր
Բարձր խտության լիպոպրոտեինների ցանկալի մակարդակի կարելի է հասնել դադարեցնելով ծխելը  կամ ալկոհոլի  միջին քանակի օգտագործման միջոցով։  4635 հիվանդների մասնակցությամբ անցկացված ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ ԲԽԼ-խոլեստերինի մակարդակի վրա կանեփի կիրառումը որևէ  ազդեցություն չունի (P=0.78) [վերահսկիչ մասնակիցների (երբեք չօգտագործող), նախկին օգտագործողների և ներկայիս օգտագործողների ԲԽԼ-խոլեստերինի միջին (ստանդարտ սխալ) արժեքները համապատասխանաբար կազմել են 53.4 (0.4), 53.9 (0.6) և 53.9 (0.7) մգ/դլ]։

Արտաքին անաբոլիկ անդրոգեն ստերոիդները, մասնավորապես 17α-ալկիլացված անաբոլիկ ստերոիդները, կարող են ԲԽԼ-խոլեստերինի մակարդակը  նվազեցնել 50 տոկոսով  և ավելի։ Այլ անդրոգեն ընկալիչների ագոնիստներ, ինչպիսիք են  անդրոգենային ընկալիչների ընտրողական մոդուլյատորները, նույնպես կարող են իջեցնել ԲԽԼ մակարդակը։ Քանի որ կան որոշ ապացույցներ, որ ԲԽԼ մակարդակի նվազումը պայմանավորված է  խոլեստերինի հետադարձ փոխադրման աճով, անհայտ է, թե արդյոք անդրոգենային ընկալիչների ագոնիստների ԲԽԼ իջեցման ազդեցությունը պրո- թե հակաաթերոգեն է։

### Դեղամիջոցներ և նիացին
ԲԽԼ-խոլեստերինի մակարդակը բարձրացնելու համար նախատեսված դեղարայքային բուժումը ներառում է ֆիբրատների և նիացինի կիրառումը: Չնայած լիպիդների վրա ունեցած ազդեցությանը, ֆիբրատների ազդեցությունը  ընդհանուր մահացության վրա ապացուցված չէ:

Նիացինը (նիկոտինաթթու, վիտամին B3) մեծացնում է բարձր խտության լիպոպրոտեինների մակարդակը՝ ընտրողաբար արգելակելով լյարդի դիացիլգլիցերին ացիլտրանսֆերազ 2-ը, նվազեցնելով տրիգլիցերիդների սինթեզը և շատ ցածր խտության լիպոպրոտեինների սեկրեցիան  նիացինի ընկալիչ 2-ի(HM74) և նիացինի ընկալիչ 1-ի միջոցով: Նիացինի թերապևտիկ դեղաչափերը (1-ից 3 գրամ/օր)  բարձրացնում են բարձր խտության լիպոպրոտեինների մակարդակը 10-30%-ով, դարձնելով այն ԲԽԼ-խոլեստերինը բարձրացնելու ամենաարդյունավետ միջոցը : Ռանդոմիզացված կլինիկական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ նիացինով բուժումը կարող է զգալիորեն նվազեցնել աթերոսկլերոզի առաջընթացը և սրտանոթային պատահարների հաճախականությունը։

Նիացին պարունակող դեղամիջոցները, որոնք չունեն այնպիսի կողմնակի ազդեցություններ, ինչպիսին է «նիացինային հորդանքը»,  չեն պարունակում ազատ նիկոտինաթթու և, հետևաբար, անարդյունավետ են բարձր խտության լիպոպրոտեինների մակարդակի բարձրացման համար, մինչդեռ «երկարաձգված ձերբազատմամբ» վաճառվող դեղամիջոցները կարող են պարունակել ազատ նիկոտինաթթու, սակայն որոշ ապրանքանիշեր հեպատոտոքսիկ են, հետևաբար, բարձր խտության լիպոպրոտեինների մակարդակի բարձրացման համար առաջարկվող նիացինի դեղաձևը ամենաէժան, անհապաղ ձերբազատմամբ դեղամիջոցն է։

2011 թվականի երկարաձգված ձերբազատմամբ նիացինի (Niaspan) ուսումնասիրությունը վաղաժամ դադարեցվել է, քանի որ հիվանդների մոտ, ում  ստատիններով բուժմանը ավելացվել է նիացին, սրտանոթային պատահարների բարելավում չի դիտվել, սակայն նկատվել է կաթվածի ռիսկի աճ: Ի տարբերություն դրա, չնայած ստատինների օգտագործումը արդյունավետ է ցածր խտության լիպոպրոտեինների մակարդակի նվազեցման համար, դրանց մեծ մասը քիչ կամ ընդհանրապես ազդեցություն չունի ԲԽԼ-խոլեստերինի բարձրացման վրա: Սակայն, ցույց է տրվել, որ ռոզուվաստատինը և պիտավաստատինը զգալիորեն բարձրացնում են բարձր խտության լիպոպրոտեինների մակարդակը: Լովազան, ինչպես ցույց է տրվել, բարձրացնում է ԲԽԼ-խոլեստերինի մակարդակը: Այնուամենայնիվ, մինչ օրս առկա ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ այն ոչ մի օգուտ չունի սրտանոթային հիվանդությունների առաջնային կամ երկրորդային կանխարգելման համար: Պերոքսիսոմ պրոլիֆերատոր ակտիվացված ընկալչի մոդուլյատոր GW501516-ը ցուցաբերել է դրական ազդեցություն ԲԽԼ-խոլեստերինի վրա և հակաաթերոգեն ազդեցություն այն դեպքերում, ցածր խտության լիպոպրոտեինների բարձր մակարդակի դեպքում: Այնուամենայնիվ, դեղամիջոցի վերաբերյալ հետազոտությունները դադարեցվել են, երբ առնետների վրա փորձարկման փուլում պարզվել է, որ այն ունի քաղցկեղածին ազդեցություն:

## Տես նաև
* Սիրտանոթային հիվանդություններ
* Լիպիդային պրոֆիլ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արյան սպիտակուցներ
Կատեգորիա:Լիպիդներ
Կատեգորիա:Մարդու սպիտակուցներ
Կատեգորիա:Նյութափոխանակություն
Կատեգորիա:Սրտաբանություն
Կատեգորիա:Սրտային հիվանդություններ