open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Եղեգնուտ (Արմավիրի մարզ)

**Եղեգնուտ** (նախկին անվանումը՝ *Մոլա Բադալ*), գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզի Արմավիրի տարածաշրջանում, Արմավիր քաղաքից մոտ 10 կմ հարավ-արևելք, ծովի մակարդակից 845 մետր բարձրության վրա։ Եղեգնուտ համայնքի պատմական անվանումներն են՝ Բադալ, Ղամիշլու, Ղամշկուտ, Մոլլա Բադալ, Ռահիմաբադ, Սեֆիաբատ։ Վերանվանվել է **Եղեգնուտ** 1946 թ. ապրիլի 4-ին։

## Պատմություն
Արմավիրի մարզի Եղեգնուտ հանայնքը հիմնականում բնակեցված է՝ Արևմտյան Հայաստանի Ալաշկերտ, Վան և Մուշ գավառներից գաղթած մեր հայրենակիցներով։ Ըստ ավանդության՝ հայ գաղթականները՝ 1897-ական թվականների վաղ գարնանն անցնում են՝ վարարած Արաքս գետը և հասնում են՝ մինչև Մոլա Բադալ գյուղը, որտեղ բնակվելիս են լինում թուրքերը. հայերը առաջարկում են նրանց համատեղ ապրել գյուղում, սակայն թուրքերը հրաժարվում են։ Հայ գաղթականները գտնվում էին հոգնած, հիվանդ վիճակում, նրանց ուղեկցող մի քանի տղամարդիկ՝ առավոտյան ստիպված են լինում մտնել գյուղ, սակայն գյուղը լինում է դատարկ. գիշերը թուրքերը լքել էին գյուղը։

## Համայնքի նկարագրություն
Սահմանակից համայնքներն են՝ Արևիկ, Զարթոնք, Արտաշար, Երասխահուն, Վարդանաշեն, Արազափ, Արգավանդ, Տանձուտ։ Համայնքի մակերեսը կազմում է 2160.2 հա։ Հեռավորությունը մայրաքաղաքից 37 կմ է։ Բնակչության թիվը 2053 է։ Բնակչության մեծ մասը կազմում են հայերը, սակայն, հայերի հետ միասին՝ բարի-դրացիական հարաբերությունով ապրում են նաև եզդիներ։ Համայնքն ունի մոտ 460 տնտեսություն։ Համայնքի օգտակար հանածոներն են համարվում ավազակոպճային խառնուրդները։ Համայնքը ունի միջնակարգ դպրոց և նախակրթական հաստատություն։

Համայնքում գործունեություն են ծավալում արտադրական ձեռնարկություններ, ինչպիսիք են՝ «ԳԱՎ-ԱՎԱԶ» ՍՊԸ, «Արզնու տոհմային ԹՏԽ» ԲԲԸ, «ՍԵՆՏՈՒՐԻՈՆ» ՍՊԸ։

Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է բանջարաբուծությամբ, պտղաբուծությամբ, անասնապահությամբ։ Համայնքում կա 3 մատուռ, որոնք կառուցվել են համայնքի բնակիչների կողմից։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Եղեգնուտի մշտական բնակչությունը կազմել է 2203, առկա բնակչությունը՝ 2050 մարդ։ Մինչև 1918 թ. եղել է ադրբեջանաբնակ։
Եղեգնուտի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ, բանջարաբուծությամբ, անասնապահությամբ և հացահատիկի մշակությամբ։

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Երասխահուն

**Երասխահուն** (նախկինում՝ *Արազիկ*, *Ղուռի Արազ*), գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզի Արմավիրի տարածաշրջանում, Արմավիրից 14 կմ հարավ-արևելք։ Գտնվում է ծովի մակերևույթից 840 մ բարձրության վրա գտնվող հարթավայրում։ Գյուղը հիմնադրվել է 1920 թ., վերանվանվել **Երասխահուն**` 1950 թ. ապրիլի 19-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Երասխահունի մշտական բնակչությունը կազմել է 1834, առկա բնակչությունը՝ 1802 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ, պտղաբուծությամբ, թռչնաբուծությամբ, հացահատիկի և խորդենու մշակությամբ։

## Տես նաև
* Երասխահունի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արմավիրի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Գևորգ Խաչատրյան, Նամակներ՝ մեկնաբանություններով, «Հայաստանի աշխատավորուհի», 1980, № 1, էջ 15-16։

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Լուկաշին

**Լուկաշին**, գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզում, Արմավիրի տարածաշրջանում։ Բնակավայրը գտնվում է ծովի մակերևույթից 870 մ բարձրության վրա, մարզկենտրոնից 5 կմ հյուսիս-արևմուտք։

## Բնակչություն
Բնակիչները եկել են Ախուրյանի, Ապարանի, Գորիսի, Թալինի, Ղափանի, Սպիտակի տարածաշրջաններից, ինչպես նաև՝ Իրանից, Լիբանանից և Սիրիայից։

Լուկաշինի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է պտղաբուծությամբ, անասնապահությամբ և մեղվաբուծությամբ։

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Խանջյան (Արմավիրի մարզ)

**Խանջյան**, գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզում, Արմավիրի տարածաշրջանում, Արմավիր քաղաքից 7 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Ստեղծվել է 1957 թվականին որպես ավան և ունեցել է Աբովյանի անվան սովխոզ, Խանջյանի անվան սովխոզ անվանումները։ Իր անվանումը ստացել է ի պատիվ Հայաստանի հերոս Աղասի Խանջյանի։

## Աշխարհագրություն
Գյուղը տեղադրված է Միջինարաքսյան հարթավայրում՝ ծովի մակարդակից 880 մ բարձրության վրա։ Կլիման չոր խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3-ից -5&nbsp;°C։ Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը՝ 42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վեր են ածվել կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։ Հարուստ է արտեզյան ջրերով, որոնք օգտագործվում են որպես խմելու ջուր։

## Բնակչություն
Գյուղի բնակչությունը տեղափոխվել է հարակից գյուղերից և Հայաստանի տարբեր շրջաններից։ 1981 թվականին գյուղն ունեցել է 1580 բնակիչ։ Ըստ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների 2005 թ․ համայնքն ունեցել է 1908 առկա բնակիչ, որից տղամարդիկ կազմում են 48%, կանայք՝ 52%։ Ըստ տարիքային կազմի բնակչությունը բաշխված է հետևյալ կերպ. մինչաշխատունակներ՝ 32%, աշխատունակներ՝ 54%, հետաշխատունակներ՝ 14%։

Խանջյանի ազգաբնակչության փոփոխությունը..

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի 562 առկա տնտեսություն։ Ունի դպրոց, գրադարան, բուժկետ, կապի հանգույց։ 
Գյուղատնտեսական հողահանդակները ոռոգվում են Արմավիրի Մայր ջրանցքի ջրերով։ Գյուղատնտեսական հողահանդակներում մեծ բաժին ունեն վարելահողերը (89 հա), պտղատու (179 հա) և խաղողի այգիները (86հա)։ Պետական հողերը գլխավորապես օգտագործվում են որպես վարելահողեր, բազմամյա տնկարկներ՝ կազմելով համապատասխանաբար 102 և 12 հեկտար։ Զբաղվում են պտղաբուծությամբ, այգեգործությամբ, բանջարաբոստանային և հացահատիկային կուլտուրաների մշակությամբ, թռչնաբուծությամբ, խոշոր եղջերավոր անասնապահությամբ։ 
Համայնքի հիմնախնդիրների մեջ գլխավորը ոռոգման ջրի հարցն է և ոռոգման, խմելու ջրի ջրագծերի, գյուղամիջյան ճանապարհների վերանորոգումը, դպրոցաշինության հարցը։ Կարևորվում է նաև գյուղտտնտեսական մթերքների իրացումը։

## Տես նաև
*Խանջյանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արմավիրի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Հայկավան (Արմավիրի մարզ)

**Հայկավան** (նախկին անվանումը՝ *Թափադիբի*),
գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզի Արմավիրի տարածաշրջանում։ Բնակավայրը գտնվում է ծովի մակերևույթից 860 մ բարձրության վրա, մարզկենտրոն Արմավիրից մոտ 5 կմ հարավ։ **Հայկավան** է վերանվանվել 1946 թ. ապրիլի 4-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Հայկավանի մշտական բնակչությունը կազմել է 1508, առկա բնակչությունը՝ 1395 մարդ:1831 թվականից ի վեր բնակիչները հայեր են, որոնց մի մասի նախնիներն այստեղ են գաղթել Սուրմալուից։ 
Հայկավանի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, խաղողագործությամբ, պտղաբուծությամբ և բանջարաբուծությամբ։

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
Այստեղ հայտնաբերվել են սեպագիր արձանագրություններ և հնագույն բնակավայրի մնացորդներ, ունի 1875 թվականին Սբ. Աստվածածին եկեղեցի (Փոքր Արմավիր)։

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Հացիկ (Արմավիրի մարզ)

**Հացիկ**, գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզում, Արմավիրի տարածաշրջանում։ Բնակավայրը գտնվում է մարզկենտրոնից 8 կմ հյուսիս-արևմուտք, ծովի մակերևույթից 880 մ բարձրության վրա։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Հացիկի մշտական բնակչությունը կազմել է 2331, առկա բնակչությունը՝ 2299 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է պտղաբուծությամբ, խաղողագործությամբ, բանջարաբուծությամբ և անասնապահությամբ։

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Մայիսյան (Արմավիրի մարզ)

**Մայիսյան**, գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզում, Արմավիրի տարածաշրջանում։ Բնակավայրի բարձրությունը ծովի մակերևույթից՝ 1660 մ, հեռավորությունը մարզկենտրոնից՝ 6 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Հիմնադրվել է 1932թ․։ Արմավիրից դեպի հյուսիս-արևելք գտնվում է Ծառաշենը, որը փաստացի գյուղի կազմի մեջ է մտնում։

## Բնակչություն
Բնակչությունը կազմում է մոտ 1500 մարդ։ Բնակչության ազգային կազմը ներառում է հայեր, եզդիներ։

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է հացահատիկի, շաքարի ճակնդեղի, կերային կուլտուրաների մշակությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
Մայիսյանի կենտրոնում կա հուշարձան նվիրված Արցախյան առաջին և երկրորդ պատերազմների և Հայրենական մեծ պատերազմի զոհերի հիշատակին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Մարգարա

**Մարգարա**, գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզի Մեծամոր համայնքում։

## Աշխարհագրություն
Բնակավայրը տեղակայված է Արաքս գետի ձախափնյա հարթավայրում։ Մարզկենտրոն Արմավիր քաղաքից հեռու է 18 կմ հարավ-արևելք՝ ծովի մակերևույթից 840 մ բարձրության վրա։

## Պատմություն
### Պատմամշակութային հուշարձաններ
Մարգարայի մոտ է գտնվում Արաքս գետի գլխավոր կամուրջներից մեկը՝ Մարգարայի կամուրջը, որը բացվել է 2023 թ. փետրվարի 11-ին երկրաշարժից տուժածներին օգնություն տրամադրելու համար։

## Բնակչություն
Բնակիչների նախնիների մեծ մասը 1828-1831 թվականներին գաղթել է Մուշից և Իգդիրից։

Ստորև ներկայացված է Մարգարայի ազգաբնակչության փոփոխությունն ըստ տարիների

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ՝ այգեգործությամբ, բանջարաբուծությամբ և անասնապահությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Հայ-թուրքական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Զարթոնք (Արմավիրի մարզ)

**Զարթոնք**, գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզի Արմավիրի տարածաշրջանում։ Բնակավայրը գտնվում է Արմավիրից 13 կմ հարավ-արևելք, ծովի մակերևույթից 845 մ բարձրության վրա։ Վերանվանվել է **Զարթոնք** 1978 թ. հունվարի 25-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Զարթոնքի մշտական բնակչությունը կազմել է 2321, առկա բնակչությունը՝ 2160 մարդ,
բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է բանջարաբուծությամբ, անասնաբուծությամբ և թռչնաբուծությամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Լենուղի

**Լենուղի**, գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզում, Արմավիրի տարածաշրջանում։ Բնակավայրը գտնվում է մարզկենտրոնից 7 կմ հարավ-արևմուտք, ծովի մակերևույթից 890 մ բարձրության վրա։

## Բնակչություն
Այստեղ վերաբնակվել են Եգիպտոսից, Իրանից և այլ երկրներից ներգաղթած տասնյակ ընտանիքներ։
Լենուղու ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ, պտղաբուծությամբ և անասնապահությամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում 
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Մրգաշատ

**Մրգաշատ** (նախկին անվանումը՝ *Գեչրլու*),
գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզի Արմավիրի տարածաշրջանում։ Բնակավայրը գտնվում է մարզկենտրոն Արմավիր քաղաքից մոտ 2 կմ հարավ-արևելք, ծովի մակերևույթից 850 մետր բարձրության վրա։ **Մրգաշատ** է վերանվանվել 1946 թ. ապրիլի 4-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Մրգաշատի մշտական բնակչությունը կազմել է 4993, առկա բնակչությունը՝ 4873 մարդ։ 1831 թվականից ի վեր բնակիչները հայեր են, որոնց մի մասի նախնիները 1828-1829 թթ. և 1915-1918 թթ. գաղթել են Սուրմալուի գավառից, Խնուսից, Ալաշկերտից, Խոյից և Սալմաստից։ 1949-1950 թթ. այստեղ հաստատվել են Լիբանանից եկած հայրենադարձները։

Մրգաշատի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, խաղողագործությամբ, բանջարաբոստանային կուլտուրաների և խորդենու մշակությամբ։

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
Գյուղում է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (1900 թ.)։ Գյուղի մոտ է գտնվում մ.թ.ա. III-II հազարամյակի «Սև բլուր» բնակատեղին։

## Տես նաև
*Մրգաշատի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արմավիրի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Նոկաուտ համակարգ

**Նոկաուտ համակարգ**, շախմատային մրցաշարերի անցկացման համակարգ, որը հիմնված է խաղային մարզաձևերում կիրառվող փլեյ-օֆ տարբերակի վրա՝ հաշվի առնելով շախմատի առանձնահատկությունները. յուրաքանչյուր խաղափուլում մրցակիցները խաղում են ոչ թե մեկ պարտիա, այլ մի քանի պարտիայից բաղկացած փոքր մրցախաղեր, որոնցում բացառվում է վերջնական ոչ-ոքի արդյունքը։

## Նկարագրություն
* Մրցաշարն անցկացվում է մի քանի փուլով, որոնց քանակը որոշվում է մասնակիցների թվով։
* Յուրաքանչյուր փուլում մասնակիցներն անցկացնում են դասական ժամակարգով երկու պարտիայից բաղկացած փոքր մրցախաղ։ Եթե այդ մրցախաղն ավարտվում է ոչ-ոքի, ապա խաղացվում են արագ շախմատի երկու պարտիաներ։ Եթե դրանցից հետո էլ հաղթողը չի որոշվում, ապա մասնակիցներն անցկացնում են կայծակնային շախմատի որոշակի քանակությամբ (անպայման զույգ) պարտիաներ։ Եթե այդ պարտիաներն էլ հաղթողին չեն որոշում, ապա խաղացվում է վճռական՝ «մահվան» պարտիա, որը նաև կոչվում է «արմագեդոն», որում սևերին տրվում է 4 րոպե, սպիտակներին՝ 5, սակայն վերջիններն անպայման պետք է հաղթեն։ Ոչ-ոքիի դեպքում հաղթող է ճանաչվում սևերով խաղացող շախմատիստը։ Խաղաքարերի գույնը որոշվում է վիճակահանությամբ։
* Մրցաշարի եզրափակչում երկու մասնակիցները խաղում են դասական ժամակարգով վեց պարտիայից բաղկացած մրցախաղ։ Ոչ-ոքիի դեպքում մնացած կանոնները նույնն են։

Կոնկրետ մրցաշարի առանձին մանրամասներ կարող են տարբերվել, սակայն ընդհանուր էությունը միշտ պահպանվում է. փոքր մրցախաղերի հաղթողը շարունակում է պայքարը հաջորդ փուլում, իսկ պարտվողը լքում է մրցաշարը։

## Կիրառում
Նոկաուտ համակարգը ներմուծվել է 1995 թվականին ՖԻԴԵ-ի վարկածով աշխարհի չեմպիոնի կոչումը վիճարկելու նպատակով։ Դրա ներմուծման հիմնական երկու պատճառ էր նշվում.
* Աշխարհի չեմպիոնի կոչման վիճարկման ավանդական համակարգում չեմպիոնն ուներ էական առավելություն. նա խաղում էր միայն մեկ հավակնորդի հետ և նույնիսկ պարտվելու դեպքում ստանում էր երաշխավորված խոշոր հոնորար։ Իսկ բարձր կարգի բազմաթիվ այլ շախմատիստներ զրկված էին այդ հնարավորությունից և անիմաստ էին համարում իրենց մասնակցությունը հավակնորդների մրցաշարերին, որոնք ո՛չ գումար էին տալիս, ո՛չ էլ չեմպիոն դառնալու էական հնարավորություն։
* Հավակնորդների մրցամարտերը հետաքրքրություն չէին առաջացնում հովանավորների շրջանում։ Իսկ շատ մասնակիցներով, բայց արագընթաց և լարված մրցաշարը, որում որոշվում է չեմպիոնը, ավելի գրավիչ է։

1999-ին նոկաուտ համակարգով աշխարհի փոխչեմպիոն դարձավ հայ գրոսմայստեր Վլադիմիր Հակոբյանը, որը եզրափակչում զիջեց Ռուսաստանի ներկայացուցիչ Ալեքսանդր Խալիֆմանին։


Պատկեր:Vladimir-Akopian.jpg|1999 թվականի աշխարհի փոխչեմպիոն Վլադիմիր Հակոբյանը
Պատկեր:Levon Aronian grandmaster.jpg|2005 թվականի աշխարհի գավաթակիր Լևոն Արոնյանը


Նոկաուտ համակարգով աշխարհի առաջնությունում աշխարհի չեմպիոնը փոխվում էր ամեն խաղարկությունում։ Այդ համակարգը բազմաթիվ առարկությունների ու քննադատությունների արժանացավ։ Ի վերջո, ՖԻԴԵ-ն հրաժարվեց այդ համակարգով աշխարհի չեմպիոնին որոշելուց, սակայն համակարգը պահպանվեց, և այժմ այդ մրցակարգով անցկացվում են աշխարհի գավաթի խաղարկությունները։ Դրանցից մեկում՝ 2005-ին, հաղթող ճանաչվեց հայ գրոսմայստեր Լևոն Արոնյանը։

Նոկաուտ համակարգը կիրառվում է նաև որոշ երկրների ներքին առաջնություններում և գավաթի խաղարկություններում։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Նոկաուտ համակարգ

Կատեգորիա:Շախմատային եզրույթներ
Նորապատ

**Նորապատ**, գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզում, Արմավիրի տարածաշրջանում, ծովի մակերևույթից 855 մ բարձրության վրա, մարզկենտրոնից 1 կմ հարավ։

## Բնակչություն
Նորապատի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է խաղողագործությամբ և այգեգործությամբ։

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Նոր Կեսարիա

**Նոր Կեսարիա**, գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզի Արմավիրի տարածաշրջանում, Արմավիր քաղաքից մոտ 13 կմ հարավ-արևմուտք, ծովի մակարդակից 910 մ բարձրության վրա։

Գյուղը հիմնադրվել է 1949 թ.-ին։ Սկզբում կրել է Խորդենի սովխոզին կից, Եթերայուղային կոմբինատին կից անվանումները։ Նոր Կեսարիա է վերանվանվել 1969 թ.-ի հունվարի 14-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Նոր Կեսարիայի մշտական բնակչությունը կազմել է 1269, առկա բնակչությունը՝ 1236 մարդ,
բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ և պտղաբուծությամբ։

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

## Տես նաև
* Նոր Կեսարիայի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արմավիրի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Շենավան (Արմավիրի մարզ)

**Շենավան** (նախկին անվանումը՝ *Քյալագարխ*), գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզի Արմավիրի տարածաշրջանում, Արմավիր քաղաքից մոտ 12 կմ հարավ-արևմուտք, ծովի մակարդակից 890 մ բարձրության վրա։

Նախկինում *Քյալագարխ* անվան տակ ընդգրկված է եղել Ցարական Ռուսաստանի Երևանի նահանգի Էջմիածնի գավառում։ Խորհրդային տարիներին մասն է կազմել Հայկական ԽՍՀ Էջմիածնի գավառի, իսկ 1930 թվականից` Հոկտեմբերյանի (մինչև 1935 թվականը՝ Ղուրդուղուլիի) շրջանի։ Վերանվանվել է **Շենավան** 1946 թ. ապրիլի 4-ին։ 1995 թվականից մտնում է ՀՀ Արմավիրի մարզի մեջ։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Շենավանի մշտական բնակչությունը կազմել է 1423, առկա բնակչությունը՝ 1384 մարդ։ 1831 թվից ի վեր բնակիչները գրեթե ամբողջությամբ հայեր են, որոնց նախնիների մի մասը գաղթել է Սուրմալուից, Թալինից և այլ տեղերից։ Շենավանի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, բանջարաբուծությամբ և պտղաբուծությամբ։

## Տես նաև
* Շենավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արմավիրի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Ջանֆիդա (Արմավիրի մարզ)

**Ջանֆիդա**, գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզի Արմավիրի տարածաշրջանում։ Գտնվում է ծովի մակերևույթից 865 մ բարձրության վրա, մարզկենտրոն Արմավիրից մոտ 10 կմ հարավ։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Ջանֆիդայի մշտական բնակչությունը կազմել է 2963, առկա բնակչությունը՝ 2937 մարդ։ Գյուղի բնակիչների նախնիների մի մասն այստեղ է գաղթել Արևմտյան Հայաստանի Մուշի, Մանազկերտի, Սասունի, Ալաշկերտի և այլ գավառներից։

Ջանֆիդայի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը խաղողագործություն, անասնապահություն և բանջարաբուծությունն է։

## Պատկերասրահ

Zohvac zinvori hishatakin.jpg|Զոհված զինվորի հիշատակին, 1968 թ., Ջանֆիդա գյուղ, բրոնզ-տուֆ, 360x260x150/քանդակագործ Արա Սարգսյան/ճարտարապետ՝ Արմեն Սարգսյան


## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

## Տես նաև
*Ջանֆիդայի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արմավիրի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Հայ-թուրքական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Ջրաշեն (Արմավիրի մարզ)

**Ջրաշեն**, գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզի Արմավիրի տարածաշրջանում։ Հիմնադրվել է 1928 թվականին։

Գյուղի վարչական տարածքը կազմում է 287 հա, որից գյուղատնտեսական նշանակության հողերը՝ շուրջ 197 հա։ Մշտական բնակչության թիվն ըստ 2016 թվականի՝ բնակչության սեռատարիքային փետրվարյան հաշվառման կազմում է շուրջ 900 մարդ։ Բնակչության կազմում կան եզդիներ (շուրջ 200 մարդ), ասորիներ։ Ծովի մակարդակից բարձր է 850 մետր։ Հեռավորությունը Երևանից կազմում է 50 կմ, իսկ մարզկենտրոն Արմավիրից՝ 10 կմ։

Համայնքում գործում է դպրոց, նախակրթարան, փոստային բաժանմունք։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Ջրաշենի մշտական բնակչությունը կազմել է 760, առկա բնակչությունը՝ 728 մարդ։ 1831 թվականից ի վեր բնակիչները հայեր են, որոնց մի մասի նախնիները գաղթել են Պարսկահայաստանի Սալմաստի, Արևմտյան Հայաստանի Բասենի, Երևանի նահանգի Սուրմալուի գյուղերից, նոր ժամանակներում՝ Լիբանանից, Հունաստանից և Սիրիայից։

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է խաղողագործությամբ, պտղաբուծությամբ և բանջարաբուծությամբ։ Գյուղը գտնվում է հնագույն Արմավիր մայրաքաղաքի տարածքում։

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում 
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում 
*

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Սարդարապատ

**Սարդարապատ**, գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզում։ Նախկին անվանումն է Հոկտեմբեր։ Բնակչությունը ըստ 2011 թ. մարդահամարի կազմում է 5192 մարդ։

## Բնակչություն
Բնակչության մի մասը գաղթել է Արևմտյան Հայաստանից, Մուշից, Վանից և Ալաշկերտից։

Սարդարապատի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ, պտղաբուծությամբ, բանջարաբուծությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կուռույցներ
Սարդարապատն ունի 1882 թ.-ին կառուցված սուրբ Աստվածածին կանգուն եկեղեցի։ Գյուղի մոտ է գտնվում Սարդարապատ ամրոցի մնացորդները (18֊րդ դար)։

## Տես նաև
* Սարդարապատի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արմավիրի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Նոր Արտագերս

**Նոր Արտագերս** (նախկին անվանումը՝ *Փոքր Շահրիար*), գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզի Արմավիրի տարածաշրջանում։ Բնակավայրը գտնվում է ծովի մակերևույթից 865 մ բարձրության վրա, մարզկենտրոն Արմավիրից մոտ 8 կմ հարավ։  Վերանվանվել է **Նոր Արտագերս** 1968 թ. դեկտեմբերի 3-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Նոր Արտագերսի մշտական բնակչությունը կազմել է 1224, առկա բնակչությունը՝ 1204 մարդ։ Բնակիչները հիմնականում հայեր են, մասամբ` ասորիներ և եզդիներ, որոնց նախնիները գաղթել են Կողբից, Սասունից և Սուրմալուից։

Նոր Արտագերսի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

[մինի|ձախից|Երկրորդ աշխարհամարտում զոհվածների հուշարձան Արմավիրի մարզի Նոր Արտագերս գյուղում, քանդակագործ՝ [Դավիթ Բեջանյան, ճարտարապետ.՝ Ս. Մկրտչյան]]

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ, դաշտավարությամբ, թռչնաբուծությամբ, անասնապահությամբ և մեղվաբուծությամբ։

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

## Տես նաև
* Նոր Արտագերսի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արմավիրի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Վարդանաշեն

**Վարդանաշեն** (նախկինում՝ *Չիբուխչի*),
գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզի Արմավիրի տարածաշրջանում։ Գտնվում է մարզկենտրոն Արմավիրից մոտ 16 կմ հարավ-արևելք՝ ծովի մակերևույթից 840 մ բարձրության վրա։ Վերանվանվել է **Վարդանաշեն** 1946 թ. ապրիլի 4-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Վարդանաշենի մշտական բնակչությունը կազմել է 824, առկա բնակչությունը՝ 805 մարդ։ Բնակիչները 1831 թվականից մինչ օրս հայեր են, որոնց մի մասի նախնիները 1914-1920 թվականներին գաղթել են Սուրմալուի գավառի գյուղերից։

Վարդանաշենի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ, անասնապահությամբ և բանջարաբոստանային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմական կառույցներ
Գյուղում կա 19-րդ դարի Սուրբ Աստվածածին մատուռ։

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

## Տես նաև
*Վարդանաշենի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արմավիրի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Տանձուտ (Արմավիրի մարզ)

**Տանձուտ**, գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզի Արմավիրի տարածաշրջանում, Արմավիր քաղաքից մոտ 8 կմ հարավ-արևելք։ Տանձուտ է անվանվել 1946 թվականի ապրիլի 4-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Տանձուտի մշտական բնակչությունը կազմել է 1735, առկա բնակչությունը՝ 1709 մարդ։
Բնակիչների մի մասի նախնիները գաղթել են Կարսի և Մուշի գյուղերից, իսկ մի մասն էլ հայրենադարձվել Իրանից։ Կան նաև Բերդի, Թալինի, Մարալիկի տարածաշրջաններից եկած վերաբնակիչներ։

Տանձուտի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը այգեգործությունն, անասնապահություն և բանջարաբուծությունը։

## Եկեղեցի
Տանձուտ գյուղում գործում է Ս. Սահակ եկեղեցին, որը կառուցվել է 1912 թ. Տանձուտ գյուղի բնակիչների ջանքերով։ Աստվածամերժության տարիներին մոտ 1937 թ. մինչև 1990-ականները եկեղեցին վերածվեց պահեստի։ Այնուհետև 1996 թ. Գարեգին  Ա  Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի կարգադրությամբ ու օրհնությամբ եկեղեցին  վերաբացվում և վերաօծվում  է։ 1997 թ. եկեղեցու  վերակառուցումը  հանձն է առնում Ամերիկահայ բարերար Մարգար Սահմանյանը, Նյու Ջերսիից։ Եկեղեցին վերաօծվում է 1997 թ.  նոյեմբերի  6-ին Տ. Ասողիկ եպս. Արիստակեսյանի ձեռամբ։

## Տես նաև
*Տանձուտի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արմավիրի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Փշատավան

** Փշատավան** (նախկին անվանումը՝ *Իգդալու*), գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզի Արմավիրի տարածաշրջանում։ Արաքս գետի ձախ ափին, մարզկենտրոն Արմավիրից մոտ 11 կմ հարավ-արևելք՝ ծովի մակերևույթից 855 մ բարձրության վրա։ Վերանվանվել է **Փշատավան** 1947 թ. ապրիլի 10-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Փշատավանի մշտական բնակչությունը կազմել է 2058, առկա բնակչությունը՝ 1996 մարդ։ Մինչև 1918 թ. եղել է ադրբեջանաբնակ, այնուհետ ապրել են հայեր և փոքր թվով ադրբեջանցիներ։
Բնակիչների նախնիների մի մասը գաղթել է Կարինի նահանգի Բայազետի գավառի Առվտոց և Մոսուն գյուղերից։

Փշատավանի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ, անասնապահությամբ և բանջարաբոստանային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Տես նաև
*Փշատավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արմավիրի մարզ)

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում 
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Հայ-թուրքական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Աապոնջի

**Աապոնջի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Ալաշկերտի գավառակում, Ալաշկերտի դաշտում, Մելեզկեր գետի հովտում։

## Պատմություն
Բնակչությունը բռնությամբ տեղահանվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Բնակչություն
19-րդ դարի վերջին ուներ 20 տուն բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնականում զբաղվում էր անասնապահությամբ։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Աբադաղ

**Աբադաղ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառում։ Գտնվում է Վանա լճի ափին Դատվանից 15 կմ հյուսիս։ Գյուղի հարավում գտնվում էր լիճը, իսկ հյուսիսում լեռներ էին։

XX դարի սկզբին ուներ 15 տուն բնակիչ, որոնք զբաղվում էին անասնապահությամբ և երկրագործությամբ։ Բնակչությունը բռնությամբ տեղահանվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Աբալ

**Աբալ**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Արդահանի գավառում, Արտանուջ քաղաքից մոտ 35 կմ հարավ-արևելք, Կուր գետի ձախ ափին։ Գյուղն ավերակ է։ 1986 թվականի դրությամբ ավերակներում պահպանվել էր նաև մի աշտարակ։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Վիսկի

**Վիսկի** ( կամ ), շոտլանդերեն՝ uisge beatha, բառացի՝ «կյանքի ջուր»), թունդ (40-50 ծավ․% սպիրտ) ալկոհոլային խմիչք։ Հայրենիքը Շոտլանդիան է․ առաջին գրավոր վկայությունը՝ 1494 թվականին։ Շոտլանդիայում վիսկիի զանգվածային արտադրությունն սկսվել է 1814 թվականին։

Վիսկին ստացվում է գարու ածիկի, եգիպտացորենի, տարեկանի, ցորենի քաղցուի թորումից։ Լավագույնն է համարվում շոտլանդական գարու վիսկին։

Խմորման պրոցեսն ավարտվելուց հետո ստացվում է գարեջուր, որն այնուհետև թորում են (թորման պրոցեսը լինում է ընդհատ և անընդհատ)։ Ստացվում է թունդ վիսկի, որը 3-10 տարի պահվում է ներսի կողմից խանձված կաղնու տակառներում։ Այնուհետև սպիրտը նոսրացնում են թորած ջրով և լցնում շշերի մեջ։

Վիսկիի հնացման ժամկետը 6 ամիս է, պահվում է մութ պահեստներում՝ 5-20&nbsp;°C ջերմաստիճանում։

Վիսկին արտադրվում է Իռլանդիայում, Կանադայում և այլուր։ 

Կատեգորիա:Թունդ ալկոհոլային խմիչքներ
Գետաշեն (այլ կիրառումներ)

**Գետաշեն** անվանումը կարող է վերաբերել

* Գետաշեն (Շահումյանի շրջան)՝ գյուղ Արցախի Հանրապետություն Շահումյանի շրջանում (գտնվում է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերասկողության ներքո),
* Գետաշենի ենթաշրջան՝ Խորհրդային Ադրբեջանի Խանլարի շրջանի կազմում գտնվող հայաբնակ ենթաշրջան, 
* Գետաշեն համայնք՝ մի քանի գյուղեր ընդգրկող համայնք Արցախի Հանրապետություն Շահումյանի շրջանում, ներառում է Գետաշեն, Մարտունաշեն, Ազատ, Կամո, Կուշչի Արմավիր, Միխայլովկա, Այգեստան գյուղերը (ամբողջությամբ գտնվում է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերասկողության ներքո),
* Նոր Գետաշեն՝ գյուղ Արցախի Հանրապետություն Շահումյանի շրջանում,
* Գետաշեն (Արմավիրի մարզ)՝ գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզում,
* Գետաշեն (Շաքի)՝ գյուղ ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության Շաքիի շրջանում,
* Ներքին Գետաշեն՝ գյուղ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում։
* Վերին Գետաշեն՝ գյուղ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում։

## Արվեստ
* Գետաշեն - Գուսան Հայկազունի կողմից 1992 թվականին գրված երգն է։
* «Գետաշեն» 2007 թ., Բ.Սիսյան, Ռիտա Չիլինգարյան

## Այլ
* Գետաշեն - աղանդերային տեսակավոր գինի
Ուիլյամ Ալֆրեդ Ֆաուլեր

**Ուիլյամ Ալֆրեդ Ֆաուլեր** (, ), ամերիկացի ֆիզիկոս և աստղաֆիզիկոս, ԱՄՆ-ի ազգային ԳԱ անդամ։

Ավարտել է Օհայոյի համալսարանը 1933 թվականին և Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտը 1936 թվականին, որտեղ էլ աշխատել է 1936 թվականից (1946 թվականից՝ պրոֆեսոր, 1963-1967 թվականներին՝ պրեզիդենտ)։

Աշխատանքները վերաբերում են միջուկային ֆիզիկային, միջուկային աստղաֆիզիկային, կոսմոլոգիային։ 1955 թվականին ուրիշներից անկախ մշակել է աստղերի ընդերքում քիմիական տարրերի առաջացման ջերմամիջուկային տեսությունը, մասնավորապես, ցույց է տվել, որ ծանր տարրերի սինթեզը՝ ազատ նեյտրոնների զավթման հետևանքով, կարող է ընթանալ երկու ճանապարհով, այսպես կոչված, s- և r- պրոցեսներում։

1961 թվականին ստեղծել է s-պրոցեսի տեսությունը։ Կատարել է հելիումի կոսմոլոգիական առաջացման հաշվարկը, որոշել դեյտերիումի և հելիում-3-ի տարածվածությունը տիեզերքի ընդարձակման առաջին երեք րոպեի վերջում։

Հաշվել է արեգակնային նեյտրինոների հոսքը և որոշել դրանց զավթման արագությունը։ 1976 թվականից եղել է Ամերիկյան ֆիզիկոսների ընկերության պրեզիդենտ։ Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր է (1983, Սուբռահմանյան Չանդրասեկհարի հետ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղաֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղագետներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Օհայո նահանգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Գուգենհայմի կրթաթոշակառուներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի ֆիզիկայի ակադեմիայի անդամներ
Ագարակ (Քղիի գավառ)

**Ագարակ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի նահանգի Քղիի գավառակում։

XX դարի սկզբին ուներ 50 տուն հայ բնակիչ, որոնք զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ։ Գյուղն ուներ եկեղեցի (Սուրբ Աստվածածին) և վարժարան։ Ագարակն ավերել ու ամայացրել են թուրքերը առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Բնակիչների մի մասը զոհվել է, մյուսը գաղթել օտար երկրներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Նալբանդյան (գյուղ)

**Նալբանդյան** (նախկին անվանումը՝ *Մեծ Շահրիար*), գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզում, Արմավիրի տարածաշրջանում։ Վերանվանվել է Նալբանդյան 1950 թ. ապրիլի 19-ին։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է մարզկենտրոն Արմավիրից 8 կմ հարավ-արևմուտք, հեռավորությունը Երևանից` 60 կմ։

Գյուղը տեղադրված է Միջինարաքսյան հարթավայրում, ծովի մակարդակից ունի 850 մ բարձրություն։ Կլիման չոր խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3-ից -5&nbsp;°C։ Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը՝ 42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վեր են ածվել կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն
Գյուղի բնակչության նախնիների մի մասը 1828-1829 թթ և 1915-1916 թթ տեղափոխվել է Արևմտյան Հայաստանի Սուրմալուի, Խնուսի Ալաշկերտի և Պարսկահայաստանի Խոյ և Սալմաստ գավառներից։ Այստեղ 1940-1950 թթ այստեղ են հաստատվել նաև Լիբանանից հայրենադարձվածները։

Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Նալբանդյանի մշտական բնակչությունը կազմել է 4863 (2418 տղամարդ, 2445 կին), առկա բնակչությունը՝ 4781 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի 1853 առկա տնտեսություն։

Գյուղատնտեսական հողահանդակները ոռոգվում են Արմավիրի Մայր ջրանցքի ջրերով։ Գյուղատնտեսական հողահանդակներում մեծ բաժին ունեն վարելահողերը (626 հա), պտղատու (44 հա) և խաղողի այգիները (45 հա)։ Պետական հողերը գլխավորապես օգտագործվում են որպես վարելահողեր, արոտավայրեր, կազմելով համապատասխանաբար 91 և 390 հեկտար։ Զբաղվում են պտղաբուծությաամբ, խաղողագործությամբ, բանջարաբոստանային կուլտուրաների մշակությամբ, անասնապահությամբ։ Տեխնիկական մշակաբույսերից աճեցնում են խորդենի, որն օգտագործվում է եթերայուղերի արտադրության մեջ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Նալբանդյանի մոտ գտնվում է մի հին բնակատեղի (մ.թ.ա. 3-2 հազարամյակներ), որը կոչվում է Կարաթափա։ Գյուղում կառուցված է Սբ. Աստվածածին եկեղեցին։

## Հասարակական կառույցներ
Նալբանդյանն ունի դպրոց, գրադարան, բուժկետ, հիվանդանոց-ծննդատուն, կապի հանգույց։

## Տես նաև
* Նալբանդյանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արմավիրի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Ծավալային ուժ

**Ծավալային ուժ**, մարմնի ամբողջ ծավալով բաշխված ուժ։ Ազդում է մարմնի բոլոր մասնիկների (տարրական ծավալների) վրա, ընդ որում, յուրաքանչյուրի վրա ազդող ուժը համեմատական է նրա ծավալին։ Ծավալային ուժի օրինակ է ձգողության ուժը։ Տվյալ մասնիկի վրա ազդող ծավալային ուժերի երկրաչափական գումարի և այդ մասնիկի ծավալի հարաբերության սահմանը, երբ ծավալը ձգտում է կետի, կոչվում է ծավալային ուժի լարում այդ կետում։

Կատեգորիա:Ուժ
Ծավալաչափ

**Ծավալաչափ**, անկանոն ձև ունեցող մարմինների ծավալը որոշելու սարք։ Ծավալաչափի աշխատանքը հիմնված է անոթի մեջ ընկղմված մարմնի դուրս մղած հեղուկի ծավալը չափելու վրա։ Հաշվարկը կատարվում է անոթի հետ հաղորդակից ուղղաձիգ տեղադրված աստիճանավորած թափանցիկ խողովակով։

Կատեգորիա:Չափիչ սարքեր
Գլոբինոյի շրջան

**Գլոբինոյի շրջան** (), վարչական միավոր Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզում։ Վարչական կենտրոնը&nbsp;&nbsp;-&nbsp;Գլոբինո քաղաքն է։

Շրջանը Ուկրաինայի 2020 թվականի հուլիսի 20-ի վարչական բարեփոխման արդյունքում լուծարվել է. նրա տարածքը միացվել է Պոլտավայի շրջանին (ամբողջ մարզում թողնվել է ընդամենը չորս շրջան): Լուծարումից առաջ անցկացված մարդահամարի տվյալներով շրջանի բնակչության թվաքանակը եղել է 41.270:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պոլտավայի մարզ
Կատեգորիա:1923 հիմնադրումներ Ուկրաինայում
Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչ 1985

**Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչ 1985**, Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի 25-րդ խաղարկությունն է, որում հաղթեց «Նորվիչ Սիթի» ֆուտբոլային ակումբը 1-0 հաշվով՝ «Սանդերլենդին»։ Խաղը կայացավ Լոնդոնի Ուեմբլի մարզադաշտում։

Կատեգորիա:Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչներ
Կատեգորիա:1985 ֆուտբոլում
Ծավալային ռեզոնատոր

thumb|Ռեզոնատոր

**Ծավալային ռեզոնատոր**, գերբարձր հաճախականության տատանողական համակարգ։ Ծավալային ռեզոնատոր դիէլեկտրիկով (մեծ մասամբ՝ օդ) լցված ծավալ է, որը սահմանափակված է հաղորդիչ մակերևույթով կամ էլեկտրական և մագնիսական այլ հատկություններ ունեցող տարածությամբ։ Առավել տարածված են պարզագույն ձև ունեցող (գլան, ուղղանկյուն զուգահեռանիստ, գունդ) սնամեջ ծավալային ռեզոնատորները։

100px|thumb|Ռեզոնատոր
## Ռեզոնատորի էլեկտրամագնիսական էներգիան
Ծավալային ռեզոնատորում էլեկտրամագնիսական էներգիայի կուտակումը կարելի է բացատրել հետևյալ օրինակով։ Եթե երկու անդրադարձնող զուգահեռ հարթությունների միջև որևէ եղանակով առաջանում է հարթություններին ուղղահայաց տարածվող հարթ ալիք, ապա, հասնելով հարթություններից որևէ մեկին, այն լրիվ անդրադառնում է։ Երկու հարթություններից բազմակի անդրադարձումներն առաջացնում են հակառակ ուղղություններով տարածվող և մեկը մյուսին ինտերֆերենցող ալիքներ։ Եթե հարթությունների միջև հեռավորությունը՝ L =\frac{nl}{2}, (λ-ն ալիքի երկարությունն է, ո-ը՝ ամբողջ թիվ), ապա ալիքների ինտերֆերենցիան առաջացնում է կանգուն ալիք, որի ամպլիտուդը խիստ աճում է, և երկու հարթությունների միջև կուտակվում է էլեկտրամագնիսական էներգիա։

Ծավալային ռեզոնատորում կուտակված էներգիայի հարաբերությունը տատանումների ընթացքում կորսված գումարային էներգիային կոչվում է ծավալային ռեզոնատորի *բարորակություն*։ Որքան մեծ է բարորակությունը, այնքան ծավալային ռեզոնատորը որակյալ է։

## Գլանաձև ծավալային ռեզոնատոր
200px|thumb|Ռեզոնատոր
Առավել տարածված գլանաձև ծավալային ռեզոնատորներում տատանումների տիպերը բնորոշվում են 3 ինդեքսով՝ m, ո, p, որոնք համապատասխանում են էլեկտրական կամ մագնիսական դաշտի կիսալիքների թվին։ Այդ կիսալիքները բաշխվում են ռեզոնատորի տրամագծով, շրջանագծով և երկարությամբ (օրինակ՝ E_{mnp} կամ H_{mnp})։ Տատանման տիպը (E կամ H) և ինդեքսները որոշում են էլեկտրական և մագնիսական դաշտերի կառուցվածքը ծավալային ռեզոնատորում։

## Մետաղե ծավալային ռեզոնատոր
200px|thumb|Ռեզոնատոր
Մետաղե սնամեջ ծավալային ռեզոնատորները սովորաբար պատրաստում են բարձր էլեկտրահաղորդականության մետաղներից (Ag, Cu և դրանց համաձուլվածքները) կամ խոռոչը ներսից պատում են Ag-ի կամ Au-ի շերտով։ Որոշակի հաճախականության համար ծավալային ռեզոնատորները կարգավորում են ծավալը փոփոխելով։

Ծավալային ռեզոնատորները լայն կիրառություն ունեն տեխնիկայում։ Դրանք օգտագործում են որպես գեներատորների (կլիստրոն, մագնետրոն), ֆիլտրերի, հաճախականության էտալոնների տատանողական համակարգեր։ Այլ սարքերում դրանց օգնությամբ ուսումնասիրվում են նյութերի պինդ, հեղուկ և գազային վիճակները։ Ծավալային ռեզոնատորները կիրառելի են 10^9-10^{11} հց հաճախականությունների դեպքում։ Ավելի բարձր հաճախականությունների դեպքում օգտագործում են բաց ռեզոնատորներ, որոնք իրենցից ներկայացնում են հայելիների համակարգեր։

## Գրականություն
*The Feynman Lectures on Physics Vol. II Ch. 23: Cavity Resonators

Կատեգորիա:Ակուստիկա
Կատեգորիա:Էլեկտրադինամիկա
Կատեգորիա:Ռադիոտեխնիկա
Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչ 1986

thumb|Օքսֆորդ Սիթին ստանում է գավաթը
**Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչ 1986**, Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի 26-րդ խաղարկությունն է, որում հաղթեց «Օքսֆորդ Սիթի» ֆուտբոլային ակումբը 3-0 հաշվով՝ «Քուինս Պարկ Ռեյնջերսին»։ Խաղը կայացավ Լոնդոնի Ուեմբլի մարզադաշտում։

Կատեգորիա:Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչներ
Կատեգորիա:1986 ֆուտբոլում
Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչ 1989

**Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչ 1989**, Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի 29-րդ խաղարկությունն է, որում հաղթեց «Նոթինգհեմ Ֆորեստ» ֆուտբոլային ակումբը 3-1 հաշվով՝ «Լյուտոն Թաունին»։ Խաղը կայացավ Լոնդոնի Ուեմբլի մարզադաշտում։

Կատեգորիա:Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչներ
Կատեգորիա:1989 ֆուտբոլում
Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչ 1990

**Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչ 1990**, Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի 30-րդ խաղարկությունն է, որում հաղթեց «Նոթինգհեմ Ֆորեստ» ֆուտբոլային ակումբը 1-0 հաշվով՝ «Օլդհեմ Ատլետիկին»։ Խաղը կայացավ Լոնդոնի Ուեմբլի մարզադաշտում։

Կատեգորիա:Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչներ
Կատեգորիա:1990 ֆուտբոլում
Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչ 1988

**Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչ 1988**, Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի 28-րդ խաղարկությունն է, որում հաղթեց «Լյուտոն Թաուն» ֆուտբոլային ակումբը 3-2 հաշվով «Արսենալ»-ին։ Խաղը կայացավ Լոնդոնի Ուեմբլի մարզադաշտում։

Կատեգորիա:Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչներ
Կատեգորիա:1988 ֆուտբոլում
Մեխակ Ծատուրյան

**Մեխակ Զաքարի Ծատուրյան ** (), հայ խորհրդային զինվորական, ավագ, Փառքի 3 աստիճանի շքանշանների ասպետ (1944 թ նոյեմբերի 10, 1945 թ մարտի 6, 1946 թ մայիսի 15)։

## Կենսագրություն
1942 թվականի հուլիսից մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմի գործողություններին։ Եղել է ավտոմատավորների ջոկի հրամանատար, ապա՝ հետախույզ հետևակային հետախուզական դասակում։ Մասնակցել է Հյուսիսային Կովկասի, Դոնի, Ուկրաինայի, Ռումինիայի, Հունգարիայի ազատագրմանը, Բեռլինի գրավմանը։ 1944 թվականի սեպտեմբերի 29-30-ին Պլաշա սարի (ք. Ստակչինից 15 կմ հյուսիսարևելյան Չեխիա) հենակետի գրավման մարտում ոչնչացրել է 17 զինվոր ու սպա։ 1944 թվականի նոյեմբերի 10-ին ջոկի (796-րդ Հրաձգային գունդ, 141-րդ Հրաձգային դիվիզիա, 1-ին գվարդիայի բանակ, 1-ին Ուկրաինայի ռազմաճակատ) հրամանատար սերժանտ։ 1945 թվականի մարտի 26-ապրիլի 20-ին Գրոն, Նիտրա, Վագ, Մորավա գետերի (Չեխիա) գետանցման ժամանակ ոչնչացրել է 11 և գերել 12 զինվոր։

1947 թվականին զորացրվել է, վերադարձել հայրենի գյուղ։

1991 թվականին տեղափոխվել է ՀՀ։

## Պարգևներ
* Փառքի շքանշաններին արժանացել է Հունգարիայում, նախկին Չեխոսլովակիայում, Ավստրիայում մղված մարտերում դրսևորած արիության համար։
* Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի Կարմիր աստղի (Հր. 141-րդ Հրաձգային դիվիզիա, № 05, 28.01.45, № 2025186) շքանշան
* «Արիության համար» (Հր. 796-րդ հրաձգային գունդ, № 052, 31.12.44, № 1866675) մեդալ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԶՈՒ հայ ավագ սերժանտներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Փառքի շքանշանի հայ ասպետներ (ԽՍՀՄ)
Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչ 1991

**Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչ 1991**, Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի 31-րդ խաղարկությունն է, որում հաղթեց «Շերֆիլդ Ուենսդեյ» ֆուտբոլային ակումբը 0-1 հաշվով՝ «Մանչեսթեր Յունայթեդին»։ Խաղը կայացավ Լոնդոնի Ուեմբլի մարզադաշտում։

Կատեգորիա:Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչներ
Կատեգորիա:1991 ֆուտբոլում
Կատեգորիա:Մանչեսթեր Յունայթեդի հանդիպումներ
Ազիզիե

**Ազիզիե**, գյուղաքաղաք Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Սեբաստիայի գավառում, Սեբաստիա քաղաքից հարավ-արևմուտք, Արիարաթիա քաղաքի տեղում։

Ազիզիեն կոչվել է նաև Բաշփունար։ XX դարի սկզբին ուներ 1600 բնակիչ, որից 400-ը՝ հայ։ Ազիզիեի բնակիչները զբաղվում էին արհեստագործությամբ և առևտրով, նաև երկրագործությամբ, այգեգործությամբ։ Ազիզիեում կար հայկական եկեղեցի՝ կառուցված 1884 թվականին, երկու վարժարան։ 1915 թվականին Մեծ եղեռնի ժամանակ Ազիզիեի հայ բնակչության մեծ մասը զոհվեց։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ազնի

**Ազնի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Ակնի գավառակում, Եփրատից ոչ հեռու։

XIX դարի վերջին ուներ 400 հայ բնակիչ, որոնք զբաղվում էին երկրագործությամբ ու անասնապահությամբ։ Գյուղում կար եկեղեցի և հայկական վարժարան։ Ազնին ավերվել է 1895 թվականի ջարդերի ժամանակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ֆաունա

[մինի|[Ավստրալիա և Օվկիանիա|Ավստրալիայի և Օվկիանիայի ֆաունան պատկերող նկար (1876)]]
**Ֆաունա** (՝ անտառների և դաշտերի աստվածուհի, կենդանիների հոտերի հովանավոր), որոշակի տարածքում կամ ջրատարածությունում (կամ երկրագնդի վրա) ապրող կենդանիների տեսակների ամբողջությունը։

Այս կամ այն շրջանի ֆաունան ձևավորվում է կենդանիների տարբեր խմբերի՝ ֆաունիստական համալիրների պատմական զարգացման պրոցեսում։ Ֆաունիստական համալիրների ծագման բացահայտումը սովորաբար դժվար է, իսկ երբեմն՝ անհնարին։ Այդ պատճառով կենդանիների տվյալ տեսակների որոշակի համալիրին պատկանելու մասին ավելի հաճախ դատում են այդ կենդանիների բնակության շրջանների՝ արեալների նմանության հիման վրա (կենդանիների այդ խմբերը կոչվում են ֆաունիստական տարրեր)։

Ֆաունան կազմող տեսակներն ունեն բնակության որոշակի վայրեր։ Այսպես՝ անապատային գոտու ֆաունաում կան կավային, ավազային, քարքարոտ անապատների, աղուտների, լճերի, գետերի, գետահովիտների բնակիչներ և այլն։ Ֆաունայի ուսումնասիրման հիմնական եղանակներից է կենդանիների տեսակների հաշվառումը։ Ֆաունայի հետազոտման վերջնական արդյունքը երկրագնդի կամ նրա առանձին շրջանների ֆաունիստական կամ կենդանաաշխարհագրական շրջանացումն է, որը կատարվում է ֆաունայի վերլուծության հիման վրա։ Ֆաունան չպետք է շփոթել կենդանական աշխարհի հետ, որը բնորոշվում է ոչ միայն կենդանիների տեսակային կազմով, այլև անհատների թվով։

«Ֆաունա» տերմինն օգտագործվում է նաև կենդանիների կարգաբանական խմբերի (որևէ տարածքի թռչունների ֆաունա, բզեզների ֆաունա և այլն), որոշակի դարաշրջանի կենդանիների (ժամանակակից ֆաունա, միոցենային ֆաունա և այլն) կամ շերտերի որոշակի խմբերում բրածո կենդանիների մնացորդների (երկրաբանության մեջ) բնորոշման համար։ Ֆաունան ուսումնասիրող գիտությունը կոչվում է ֆաունիստիկա։ Ֆաունա են կոչվում նաև որոշակի տարածքների կենդանական աշխարհի կարգաբանական կազմի վերաբերյալ համահավաք ամփոփիչ աշխատությունները։
## Ստուգաբանություն
Ֆանունա բառը ծագել է Ֆաունա հռոմեական աստվածուհու անունից, որը անտառների և դաշտերի, երկրի, բերքատվության, կենդանիների հոտերի հովանավոր աստվածուհի է։ Հռոմեական աստվածը՝ Ֆաունն է, իսկ անտառի ոգիները՝ ֆաունները։ Բոլոր երեք բառերն էլ կապված են հունական Պան աստծո անվան հետ․ *panis* բառը, հռոմեական ֆաունայի համարժեքն է։ Առաջին անգամ բառն այս իմաստով օգտագործել է Կառլ Լիննեյը 1745 թվականին *Fauna Suecica* գրքի վերնագրում։

## Տիպեր
Տարբերում են տունդրայի, տայգայի, անտառային, տափաստանային, կիսաանապատային, անապատային և այլ ֆաունիստական համալիրներ։ Որոշակի ֆաունան կազմող ֆաունիստական համալիրների թիվը կարող է տարբեր լինել։ Այսպես, տափաստանային գոտու ֆաունան կազմում են այստեղ տիրապետող տափաստանային ֆաունիստական համալիրը, ամենաբնակ (կոսմոպոլիտ) տեսակների համալիրը, այլ, օրինակ, անապատային և կիսաանապատային ֆաունիստական համալիրների ներկայացուցիչներ։

Տափաստանային ֆաունիստական համալիրն իր հերթին կազմված է մի քանի խմբից՝ 
# էնդեմիկ (միայն այդ շրջանին բնորոշ) կենդանիներ, 
# ոչ էնդեմիկ, բայց տվյալ գոտու սահմաններից շատ չհեռացող տեսակներ, 
# գոտու սահմաններից համեմատաբար հեռու դուրս եկող, բայց ամենամեծ առատությամբ այդտեղ բնակվող տեսակներ։

Բոլոր գոտիներում կան ավտոխթոն (որոնց ծագումը կապված է այդ շրջանի հետ) և ներգաղթած (որոնք այդ շրջան են թափանցել ավելի ուշ) տեսակներ։
## Տես նաև
Ֆլորա

Կատեգորիա:Կենդանաբանություն
Հայրապետ քահանա

**Հայրապետ քահանա** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ), XII դարի վերջի - XIII դարի սկզբի հայ գրիչ և մանրանկարիչ։ Հայրապետից հայտնի են Սեբաստիայում գրված երկու Ավետարան։ Առաջինը նկարազարդել է 1200 թվականին (Մատենադարան, ձեռագիր № 2589)։ Այս ձեռագրում պահպանված ավետարանիչների երկու նկարներից երևում է Հայրապետի՝ մարդկային դեմքերը կենդանի վերապատկերելու վարպետությունը։ Երկրորդ Ավետարանը նկարազարդել է 1211 թվականին (նույն տեղում, ձեռագիր № 987)։ Այս, ինչպես և նախորդ ձեռագրում անզուգական վարպետությամբ կատարված հարյուրավոր զարդագրերը, լուսանցազարդերն ու գլխազարդերը, որոնցում Հայրապետն օգտագործել է նաև ոսկի, հավաստում են, որ նա հայ գրչության արվեստի նշանավոր զարդանկարիչներից և գեղագիրներից է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջնադարյան հայեր
Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Ֆաուստափամփուշտ

մինի|300px|Փոքր ֆաուստափամփուշտ
**Ֆաուստափամփուշտ** ( - բռունցք, այստեղ՝ ձեռք և  - փամփուշտ), ձեռքի նռնականետիչ, միակի
գործողության զենք՝ տանկերը և զրահավոր այլ նշանակետերը խոցելու համար։

Բաղկացած է կումուլյատիվ նռնակից, որը պոչամասով դրվում է երկու կողմից բաց՝ վառոդալիցքով փողի մեջ։ Նշանառու հրաձգության հեռավորությունը մինչև 30 մ է, զրահախոցելիությունը՝ մինչև 200 մմ, զանգվածը՝ 5, 35-3, 25 կգ։

Ֆաուստափամփուշտն առաջին անգամ կիրառել են գերմանաֆաշիստական զորքերը՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջում։

Կատեգորիա:Զենք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հակատանկային ականանետներ
Հայրապետ ուստա

**Հայրապետ ուստա** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ), 17-րդ դարի հայ ճարտարապետ։ 1675-ին Որոտան գետի վրա կառուցել է միաթռիչք կամարակապ կամուրջ («Արզումանի կամուրջ», Հայաստանի Սյունիքի մարզի Դարբաս գյուղի մոտ)։ Կամարը շարված է սրբատաշ, իսկ օժանդակ մասերը՝ կոփածո և անտաշ քարերով։ Ձախ կամրջախելի հարավային պատին ագուցված երեք շարքով վեց նեղ քարերի վրա պահպանվել է շինարարական արձանագրությունը։

Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ