Հին հայկական ըմպելիքներ

մինի|250փքս| Գարեջուր
**Հին հայկական ըմպելիքներ**, սննդարար, բուժիչ հատկություններով հարուստ,  մշակութային և պատմական արժեքներ կրող, կենցաղում և ծիսակատարություններում օգտագործվող ըմպելիքներ են։ Ունեն մշակութային, բնապահպանական և առողջապահական կարևոր նշանակություն, որոնք ընդգծում են հայ ժողովրդի կապը բնության, կենցաղային իմաստության և հոգևոր կյանքի հետ՝	 ընդգծելով Հայաստանի բնության, կլիմայի և ժողովրդի ավանդույթների յուրահատկությունները։

### Վկայություններ
Հայկական խմիչքները իրենց ուրույն տեղն են զբաղեցնում հայ ժողովրդի կենցաղում: Դրանք ոչ միայն հագեցնում են մարդկանց ծարավը, այլև կապ են ապահովում Հայաստանի հողի, պատմության ու մշակութային ինքնության հետ։ Յուրաքանչյուր խմիչք՝ լինի ալկոհոլային թե ոչ ալկոհոլային, ունի իր ստեղծման պատմությունը՝ պայմանավորված է երկրի գյուղատնտեսության առանձնահատկություններով։ Ստեղծված են մարդկանց վարպետության  ու  հնարամտության արդյունքում,  թարմացնող ու սննդարար ու բուժիչ նշանակության են:

## Ալկոհոլային

### Գարեջուր
Հին Հայաստանը հայտնի  է եղել ընտիր ըմպելիքներով, որը պայմանավորված էր Հայկական լեռնաշխարհի հարուստ բուսականությամբ։ Դեռևս ուրարտական շրջանում Հայաստանում եղել է գարեջրի արտադրություն։ Պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են գարեջրի պատրաստման համար անհրաժեշտ տարբեր տեսակի և նշանակության անոթների, կարասների մնացորդներ, գարու հատիկներ։ Հայաստանի բնակլիմայական պայմանները բարենպաստ էին գարու մշակության համար։

Հայկական ըմպելիքների մասին ամենահին նշագրումները հաղորդում են օտարազգի պատմիչները։ Նրանցից հիշատակման է արժանի հին հւյն պատմիչ, զորավար Քսենոփոնը։  Քսենոփոնն առավելապես հայտնի է իր «Անաբասիս» աշխատությամբ, որտեղ շարադրել է 10 հազար հույների մասնակցությունը Կյուրոս Կրտսերի արշավանքին և նահանջը Հայաստանի վրայով դեպի Սև ծով։ Քսենոփոնը նկարագրում է Հայաստանը՝ որպես շատ հարուստ, բարեկեցիկ և հյուրընկալ ժողովուրդ ունեցող երկիր։ Նա նշում է, որ չկա մի տուն, որտեղ իրենց չհյուրասիրեն բազմապիսի խմիչքներով ու մսեղեն կերակուրներով։ Հույն պատմիչը առաջին անգամ այստեղ է տեսել է գարեջուրը, որը նկարագրում է՝

։

Քսենոփոնը իր «Անաբասիս կամ նահանջ բյուրոց» աշխատությունում նկարագրելով հայկական տներն ու նրանց ունեցվածքը ասել է.

Այդ խոսքերը վկայում են, որ Հայաստանը գարեջրի հնագույն հայրենիքներից է։

մինի|250փքս| Կարմիր և սպիտակ գինի
### Գինի
Հին հայկական ըմպելիքների նահապետը գինին է եղել, որը պատրաստում էին խաղողից։ Հույն պատմիչ Ստրաբոնը, փաստում է, որ Հայաստանի այգիներից ընտիրագույն գինիներ էին ստանում, խաղողի լավ բերք ունենալու արդյունքում։  Հայ առևտրականները զբաղվում էին ոչ միայն տարանցիկ, այլև իրենց հայրենական արտադրության՝ գյուղատնտեսական և արհեստագործական ապրանքների առևտրով: Հայաստանում մշակվող խաղողի առատ բերքի և ընտիր գինու մասին մեկ անգամ չէ, որ խոսում է Ստրաբոնը:

Հայաստանից Եփրատ գետի վրայով կարասների մեջ գինու փոխադրումը, որը նկարագրում է Հերոդոտոսը, վկայում է Հայաստանում դեռ շատ վաղուց կավագործության զարգացած լինելու մասին: Կավե մեծ կարասները օգտագործվում էին ոչ միայն գինի փոխադրելու, այլև այն մեծ քանակությամբ գինի պահեստավորելու համար: Կարմիր բլուրի պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են տեղական արտադրության կարասներ, որոնց տարողությունը հաճախ հասնում էր 800-ից 1200 լիտրի։
Հնագիտական պեղումների արդյունքում տարբեր գտածոների ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ Հայաստանում գինի են սկսել պատրաստել 6000 տարի առաջ։ Հնում խաղող աճեցրել են  նաև Հայկական լեռնաշխարհի համարյա բոլոր  կողմերում։

Ըստ ավանդության Նոյ Նահապետը ջրհեղեղից հետո Արարատ լեռան ստորոտին, Մասիսի լանջին՝ Ակոռի գյուղում տնկեց խաղողի առաջին որթը: Գյուղի  կողքի գետակներից մեկը կոչվել է Գինա գետ, այսինքն՝ գինավետ գետ։  Գողթն գավառի գուսանները խաղողի այգիներով հռչակված իրենց գավառն անվանել են գինեվետ Գողթն։ V-րդ դարում գինեվետ են կոչվել նաև Վաղարշապատի այգիները։ Նա գինու պատրաստման գաղտնիքը բացահայտեց, երբ վայրի խաղողի պտղից հարբած այծը սկսեց նեղել մյուսներին։

Հնագետների հայտնաբերած հին հայկական գինեգործական հնձանները, գինու անոթներն ու կարասները, խաղողի ածխացած կորիզները, սեպագիր արձանագրությունները, քանդակներն ու մյուս վավերագրերը վկայում են, որ Հայաստանում գինեգործությունը հազարամյակների  տարվա պատմություն ունի:

2011 թ-ին Արենիում՝ գետի ափին գտնվող «Թռչունների քարանձավ»-ում պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել է աշխարհի առաջին գինեգործարանը, որը թվագրվում է մթա 4-րդ հազարամյակով:

Ակադեմիկոս Բորիս Պիոտրովսկու արշավախումբը 1930-ականներից  ի վեր՝ մոտ 30 տարի ուսումնասիրություններ է արել Կարմիր բլուրում և հայտնաբերել գինու 8 մառան՝ որոշ չափով հողի մեջ թաղված 400 խոշոր կարասներով: Այս գտածոներն ունեն 2800 տարվա պատմություն:

Աշխարհի գինու հնագույն բնակավայրերից է եղել Արցախը, որտեղ մշտապես զբաղվել են գինեգործությամբ և կանգնած են եղել նրա ակունքներում։ Դրանցից մեկը գտնվում է Արցախի Հադրութի շրջանում և կոչվում է Ազոխ, այսինքն՝ խակ խաղող։

Գինին օգտագործվել է որոշ հիվանդությունների բուժամիջոց, այնպես էլ մարդուն զվարթացնող ըմպելիք։ Ագաթանգեղոսը հայկական գինին համարում է՝

։

Հնձանների մասին տեղեկություններ ներկայացնելիս Ագաթանգեղոսը պատմում է  Արևելյան Հռոմեական կայսրության սահմաններից Հայաստան եկած կույսերի մասին, հաղորդում է, թե նրանք եկան հայոց Վաղարշապատ քաղաքը և՝

:

Նույն պատմիչի մի այլ վկայության համաձայն էլ՝

:

Բազմաթիվ են վկայությունները, որոնք հավաստում են հնձաններն այգիների մոտ կառուցելու մասին: Ագաթանգեղոսը, խոսելով Լուսավորչի մասին, ասում է թե՝

։

Գինարբուքը լինելով գայթակղեցուցիչ շատ արքունականներ էին հրապուրվում նրանով ուստի Վաղարշակ թագավորը իր  թագավորական տանը օրենքներ է հաստատում, ժամեր է սահմանում արքունիք մտնելու և իջնելու, խորհրդի, կերուխումի և զբոսանքների համար։

մինի|250փքս| Օղի

### Օղի
Բացի գինուց հին Հայաստանում պատրաստել են նաև թունդ ընպելիք, որը անվանել են ցաքի կամ օղի։ Հյուսիսային ազգերը պնդում են, որ օղու բնօրրանը հյուսիսային երկրներում է: Առաջին արձանագրությունները վկայում են, որ օցու հայրենիքը հայրենիքը Հայաստանն է: Այսինքն օղին եղել է Ուրարտուից երևի 500 տարի առաջ: Օղու հետ կապված հին սեպագրերում և ձեռագրերում ասվում է, որ օղին Աստվածների եւ թագավորների խմիչք է և հասարակ մահկանացուները չպետք է խմեն: Դա մտավ նաև Իսլամ ու մնաց մինչեւ 13 -17-րդ դար:

Մեր նախնիները օղուն ցաքի են  անվանել, որը նշանակում է թե այն ընդունողի սիրտը կծածկվի ցաքի փոշի նման։ Այդ խմիչքն օգտագործողներն անընդհատ ծաղրի են ենթարկվել։ Չգրված մի օրենքով ցաքի խմողները հալածվել են։ Հարբեցողներին  կապել են ձիերի գավակներին և տարել գյուղից-գյուղ ու պտտել այն տների առջև, որտեղ ապրում էին հարբեցողի ազգականներն ու բարեկամները։

Հին հայաստանում խմիչքը չարաշահողները դատապարտվել են նաև օրենքով։ Մխիթար Գոշի հայտնի «Դատաստանագրքում» ձևակերպվում է այն օրենքը, որով պատժվում էին հարբեցողները։ Եթե նա վնաս է հասցրել որևէ մեկին, ապա պետք է հատուցի այդ վնասը։ 
Իր՝ «Մարդը և Գալիանոսը» առակում Մխիթար Գոշը գրել է՝

## Ոչ ալկոհոլային
Հայկական մշակույթը հայտնի է նաև հարուստ համերով և ավանդույթներով: Հայաստանը կարող է պարծենալ ավանդական խմիչքների համեղ բազմազանությամբ, որոնք խնամքով պահպանվել են դարեր շարունակ: Մածունից պատրաստված թարմացնող ըմպելիքներից մինչև եզակի  գազավորված ըմպելիքներ ու բուսական թուրմեր ունենալը, ասում է այն մասին, որ հայերը  տիրապետելով զովացուցիչ ու բուրավետ ըմպելիքներ պատրաստելու արվեստին կարողացել են ստեղծել ու աշխարհով մեկ տարածել դրանք։

մինի|250փքս| Թան

### Թան
Հայկական ավանդական ըմպելիքների շարքում անգնահատելի դեր ունի  մածունից պատրաստված սիրված ու յուրահատուկ ըմպելիք համարվող թանը։ Այն իր նրբահամությամբ, օգտակարությամբ, թարմացնող ու առողջությանը նպաստող առանձնահատկություններով  կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայկական մշակույթում և խոհանոցում։

Թանը լայն տարածում ունի նաև Կովկասի լեռնային շրջանների բնակիչների և Միջին Ասիայի ժողովուրդների մոտ, որտեղ ավանդաբար արտադրվում է մածուն: Թանի մասին խոսելիս կարելի է նրան վերագրել բոլոր այն դրական հատկանիշները, որոնք կան մածունի մասին։

* Ծագում և նշանակություն
Թանը, որը որոշ շրջաններում հայտնի է նաև «աիրան» անվամբ, հայկական խոհարարական ավանդույթներում երկար պատմություն ունի։ Թանի ծագումը սովորաբար կապում են հնագույն ժամանակների հետ, երբ հայերը բացահայտեցին ֆերմենտացված մածունի օգտակար հատկությունները։
Այս ավանդական ըմպելիքը վաղուց գնահատվել է իր թարմացնող հատկությունների, մարսողունակության և շոգ ամռանը սառեցնող ազդեցության համար:

մինի|250փքս| «Ջերմուկ» հանքային ջուր
### Ջերմուկ
Հայաստան աշխարհի բնական հարստություններից  ու առողջական տեսանկյունից բուժիչ  համարվող Ջերմուկը առանձնանում է իր  մաքրությամբ, բուժիչ հատկություններով և թարմացնող համով։ Ջերմուկը հանրահայտ հայկական ըմպելիքի համբավ է ձեռք բերելինչպես Հայաստանում, այնպես էլ երկրից դուրս:

1830 թվականին առաջինը հետազոտությամբ զբաղվել է Գ․ Վոսկոբոյնիկովը, 1925 թվականից սկսվել են համակարգված հետազոտությունները (Կ․ Պաֆենհոլց), 1938 թվականից՝ հորատման և շահագործման աշխատանքները (Ա․ Դեմյոխին)։

* Աղբյուր և ծագում 
Ջուրն իր անունը ստացել է Հայաստանի լեռներում գտնվող առողջարանային Ջերմուկ քաղաքից։ Այստեղ կան հանքային հարուստ աղբյուրներ, որոնցից էլ ծնվում է այս բնական էլիքսիրը։

Հանքային ջուրը ծագում և հոսում է ստորգետնյա աղբյուրներից, որտեղ այն անցնում է ժայռերի շերտերի միջով՝ ճանապարհին կլանելով օգտակար հանածոները ու տարատեսակ հանքային աղեր։

* Առանձնահատկություններ և առավելություններ
Ջերմուկը աշխարհին հայտնի է իր բացառիկ հանքային բաղադրությամբ, ինչով էլ պայմանավորված են նրա յուրահատուկ համն ու օգտակար հատկությունները։ Այն բնական գազավորված ընպելիք է, ինչը նրան հաղորդում է փրփրուն և թարմացնող բնույթ։ Հանքային նշանակության այդ կարևորագույն ըմպելիքը  պարունակում է հանքանյութերի եզակի նշանակության, այդ թվում՝ կալցիում, մագնեզիում, կալիում և բիկարբոնատներ, որոնք նպաստում են նրա բուժիչ հատկություններին։ Ջերմուկը բարելավում է մարսողությունը, ընդհանուր ինքնազգացողությունը, օգնում է պահպանել երիկամների և միզածորային համակարգի առողջությունը:

մինի|250փքս| Համասփյուռի ծաղկաբույլ
### Քաղցր ըմպելիքներ
* Համասփյուռ ծաղիկ՝ ուպան ((Laserpitium))
Հայկական ըմպելիքների շարքին են դասվում բազմատեսակ ծաղկահյութերը, բույսերի արմատներից, խառերի փխրուն կեղևից ու քաղցր խեժերից պատրաստված օշարակները։ Հին Հայաստանում արքաների ու թագուհիների համար ծաղիկներից պատրաստվում էին ընտիև հյութեր, որոնք կոչվում էին անմահական հեղուկներ։ Հայտնի է, որ Անանիա Շիրակացին Այրարատ նահանգում հայտնաբերել է համասփյուռ բույսը։ Այդ բույսից պատրաստել են նաև անուշահամ օշարակներ։
մինի|250փքս| Համասփյուռի ծաղկաբույլ

«Ձեռագրական տվյալների համաձայն՝ Անանիա Շիրակացին անձամբ մասնակցում էր դեղաբույսերի հազվագյուտ տեսակների, զորօրինակ՝ համասփյուռի որոնուﬓերին՝

:

Հայկական օշարակների թագուհին կենաց հյութն է, որի մեջ մեկտեղվում էին քառասուն բուրումնավետ ծաղիկների հյութերը։ Այն խմում էին նավասարդյան տոնախմբությունների մրցույթներում հաղթողները, արքաները, մեծ ճակատամարտերում հաղթանակած մարտիկները։

մինի|250փքս| Թարխունի օշարակ

### Թարխունի օշարակ
Հայկական ըմպելիքների շարքում իր կարևոր տեղն ունի թարխունը։  Թրմված թարխունի բուրավետ խոտաբույսով պատրաստված կենսունակ գազավորված ըմպելիքը կարևոր դեր ունի հայկական կենցաղում:

Թարխունը հայկական ավանդական գազավորված զովացուցիչ ըմպելիք է, որի անվանումն առաջացել է հայերեն թարխուն բառից։ Այս գազավորված ըմպելիքը հայտնի է իր վառ կանաչ գույնով և յուրահատուկ բուսական բույրով, որն առաջանում է թարխունի թուրմից։ Թարխունը  դարերի ընթացքում օգտագործվել է որպես թարմեցնող և կազդուրիչ ըմպելիք: Այն հաճախ օգտագործվում է տոնական միջոցառումների, ընտանեկան հավաքների և հատուկ տոնակատարությունների ժամանակ։
Թարխունի ամենատարբերվող բաղադրիչն անկասկած յուրահատուկ համն է։ Այն ունի քաղցր բուսական նրբերանգ: Թարխունի բուսական բաղադրիչները լրացվում են անիսոնի նրբերանգներով՝ տալով թարխունին բնորոշ հաստատուն համ:

մինի|250փքս| Կոմպոտ միգաչրից
### Կոմպոտ չորամրգից
Հայկական ավանդական խմիչքների շարքում, որպես սիրված և անուշաբույր տարբերակ, առանձնահատուկ տեղ է գրավում չրի կոմպոտը։ Չորացրած մրգերի կոմպոտը հայկական ավանդական ըմպելիք է, որը պատրաստվում է նախ մրգերը չորացնելու, ապա չորացրած մրգերը բազմակի թրջելու միջոցով, ինչի արդյունքում դրանց համային հատկությունները փոխանցվում են հեղուկին և վերածվում համեղ մրգային ըմպելիքի։ Բերքահավաքի առատ սեզոնին մրգերի պահածոյացման այս դարավոր սովորույթը հայկական ընտանիքներում դարձել է տարածված սովորույթ և պահպանվում է մինչև մեր օրերը։
մինի|250փքս| Խաղողի օշարակ

### Հայկական բուսական թուրմեր
Դեռ հնուց հայերն օգտագործել են չորացրած խոտաբույսերից պատրաստված թեյեր՝ ինչպես առողջության բարելավման, այնպես էլ առօրյա ըմպելիքի համար։
Հայաստանի հարուստ բնական լանդշաֆտներն ու բազմազան բուսական աշխարհը նպաստել են հայկական մշակույթում բուսական թուրմերի պատրաստման երկարամյա ավանդույթի ձևավորմանը: Տարատեսակ էնդեմիկ խոտաբույսերից պատրաստված բուրավետ և բուժիչ ըմպելիքները վաղուց են գնահատվել իրենց հարուստ համի և բուժիչ հատկությունների շնորհիվ։
Բուսական թուրմերը կարևոր տեղ են գրավում հայկական մշակույթում և ավանդական բժշկության մեջ։ Դրանց պատրաստումն ու օգտագործումը դարեր շարունակ եղել է հայկական սովորույթների անքակտելի, արմատավորելով հավատը դրանց բուժիչ և երիտասարդացնող ազդեցության նկատմամբ։
Հանրաճանաչ հայկական բույսերից են՝
* դաղձ՝ (Mentha)
* երիցուկ՝ *(Matricaria)*
* եղեսպակ՝  *(Salvia)*
* ուրց՝   *(Thýmus)*
* կիտրոն՝ *(Citrus × limon)*
* անանուխ՝ *(Mentha Piperita L.)*
* խատուտիկ՝ *(Taraxacum)*
* հազարատերևուկ՝ **'(Achillea)**'
* լորենի՝*( Tilia)*

Նրանք օգտագործվում են բուրավետ և բուժիչ թուրմեր պատրաստելու նպատակով։ 
մինի|250փքս| Թեյի երիցուկ

### Ըմպանակ
Հայկական ըմպելիքների առատության արգասիք է ըմպանակ բառի ծնունդը; Ըմպանակ նշանակում է բաժակ։ Սկզբնական շրջանում  դրանք այն բաժակներն էին, որոնց մեջ մրգահյութ, օշարակ էին լցնում։ Հետագայում ըմպանակը դարձավ բաժակի հոմանիշ։

*  *Ըմպանակների տեսակներ*

Cognac glass.jpg
Chalice.jpeg
Seili chalice and paten.jpg
Golden chalice in Welch Pool Church, 1794.jpg
Saint Nicholas Chalice.jpg
02023 Clay goblet of the Corded Ware culture found in Dołuje.jpg
Chalice Casimir the Great.jpg
Carolingian chalice from the Princely burial from Kolín, 187585.jpg
The Antioch "Chalice" MET temp504s1.jpg
02023 Clay pot, mortar goblet from younger phase of the local grouping of the Corded Ware culture.jpg
Pipe à Armagnac.jpg
Goblet with geometric designs MET ME57 4 3.jpg
Chalice given by Pius XII 7th National Eucharistic Congress Cleveland 1935.jpg
Chalice Assisi Guccio di Mannaia 1 Entire Chalice.jpg
Chalice containing jewels of Mary, Queen of Scots at the Museum of Catholic Art and History (Columbus, Ohio).jpg
Brandy bowl MET 219018.jpg
Cycladic marble cup, 2700-2400 BC, AS Berlin, 144356.jpg
Johann Georg Pick-Calice.jpg
Bedia Chalice - Georgian National Museum.jpg
Byzantium, Middle Byzantine - Calyx (Chalice) - 2013.49 - Cleveland Museum of Art.tif
Аптечна чарка.jpg
Ceramic chalice and paten.jpg
Trialeti goblet d.JPG
Pohár.jpg


## Տես նաև
* Գինի
* Օղի
* Գարեջուր
* Գարեջուրը Հայաստանում
* Մածուն
* Ջերմուկ
* Ըմպելիք
* Բալասան «Արքայական»
* Բուսական թեյեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ըմպելիքներ
Կատեգորիա:Ըմպելիքներ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Գինեգործություն
Կատեգորիա:Գինեգործությունը Հայաստանում
Կատեգորիա:Ալկոհոլային խմիչքներ
Կատեգորիա:Գարեջուր
Կատեգորիա:Ոչ ալկոհոլային խմիչքներ
Կատեգորիա:Օղի
Կատեգորիա:Հանքային ջրեր
Կատեգորիա:Բուսական թեյեր
Կատեգորիա:Թեյ ըստ երկրի