Ատամնաբնային ելուն

**Ատամնաբնային ելուն**,() վերին և ստորին ծնոտների ոսկրային կազմության մաս, որի մեջ են տեղակայված ատամնաբները։ Ատամնաբնային ելունը բերանի խոռոչում ծածկված է լնդերով։ Ստորին ծնոտի ատամնաբնային ելունը սահմանակցում է ստործնոտային խողովակին։ Ելունը ծածկված է հոծ ոսկրանյութով, որի մակերեսին կան փոքր բացվածքներ արյունատար անոթների և ֆիբրոզ թելերի համար։

Ոսկորն ունի կլինիկական, հնչյունաբանական և դատաբժշկական նշանակություն։

## Եզրութաաբանություն
*Ալվեոլյար* (, սնամեջ) եզրույթը նշանակում է ատամնային խոռոչ՝ ավելի հայտնի ատամնաբուն։ Ատամնաբնային (ատամնաբնային) ելունը կոչվում է նաև *ատամնաբնային ոսկր*։ Ոսկրի կոր մասը կոչվում է աղեղ։

*Սեփական ատամնաբնային ելունը*, որն անվանում են նաև *կապանային ոսկր,* ուղղակիորեն շրջապատում է ատամները։ Ելունի ատամներին ամենամոտ գտնվող մասը անվանում են *ատամնաբնային սահման, ատամնաբնային գագաթ*, կամ *ատամնաբնային եզր*։

Ատամնաբնային ոսկրի այն հատվածը, որը տեղակայված է երկու հարակից ատամների միջև, հայտնի է որպես միջատամնային խտրոց (կամ միջատամնային ոսկոր)։ Ծնոտի կապակցված, աջակցող մասը (որին հարում են ատամների արմատների ծայրերը) հայտնի է որպես բազալ (հիմային) ոսկոր:

Հնչյունաբանորեն ատամնաբնային ելունի նշանակալի հատվածները բերանի խոռոչի քմային և լեզվային մակերեսներին գտնվող հատվածներն են, որոնք կարելի է շոշափել լեզվով։

## Կառուցվածք
Վերին ծնոտում ատամնաբնային ելունը ամենահաստ մասն է և կազմում է ծնոտի ստորին հատվածը։ Ստորին ծնոտում կազմում է վերին հատվածը։ Ատամնաբնային ելուններն ամուր պահում են ատամներն անկյան տակ։ Ելունները շրջապատված են բերանի խոռոչի լորձաթաղանթով և լնդերով: Ոսկրի մեջ գտնվում են մի շարք արյունատար անոթներ և նյարդեր, որոնք դուրս են գալիս դեպի ոսկրի մակերես ծակոտիների, բացվածքների միջոցով։ Ատամնաբնային գագաթն ավարտվում է համաչափ՝ մոտավորապես ատամների վզիկների մակարդակին, մինչդեռ ատամնաբնային ելունը ավարտվում է ստործնոտային խողովակի սահմանագծով։

Սեփական ատամնաբնային ելունում գտնվող ատամնաբներում ատամների արմատները շրջապատված են խիտ ոսկրային հյուսվախքով, որը կոչվում է lamina dura (կարծր թ
ձախից|մինի|Գերմանական նկար, որտեղ պատկերված է ծնոտի ոսկրերի ներքին կառուցվածքը՝ նյարդերով, երակներով և զարկերակներով։
իթեղ)։ Ատամնաբնում շուրջատամնային կապանները միացնում են կարծր թիթեղը ատամների արմատների ցեմենտային հյուսվածքներին։

ատամնաբնային ոսկրը բաղկացած է և՛ կորտիկալ (կոմպակտ) ոսկրից, և՛ սպունգային ոսկրից։ Ատամնաբնային ոսկրի անդաստակային և բերանային մակերեսների վրա կորտիկալ շերտը ունի թիթեղներ։ Այս կորտիկալ թիթեղները սովորաբար 1.5-ից 3 մմ հաստություն ունեն դիստալ ատամների վրա, իսկ ֆրոնտալ ատամների շուրջ հաստությունը շատ փոփոխական է։

### Կազմություն
Ատամնաբնային ոսկրը կազմված է 67% անօրգանական և 33% օրգանական բաղադրամասերից։ Անօրգանականները հիմնականում կալցիումի և ֆոսֆատի հանքային միացություններն են (օրինակ՝ կալցիումի հիդրօքսիապատիտ)։ Օրգանական բաղադրամասերն են  28% կոլագեն (հիմնականում I տիպ) և 5% ոչ-կոլագենային սպիտակուց։

Ոսկրի բջջային մասը բաղկացած է օստեոբլաստներից, օստեոցիտներից և օստեոկլաստներից։

## Կլինիկական նշանակություն
### Ատամնաբնային ոսկրերի կորուստ
մինի|Ռենտգեն պատկերում երևում է որոշակի ոսկրի կորուստ ստորին ծնոտի աջ կողմում։ Հարակից ատամները ունեն վատ պսակ-արմատ հարաբերակցություն և կարող են ենթարկվել երկրորդային օկլյուզիոն (կծվածքային) տրավմայի։
Ոսկրերի կորուստը պայմանավորված է օստեոկլաստների իրականարած քայքայող, ռեզորբտիվ գործընթացներով։ Ռեզորբցիայի հիմնական ախտանշանը կլոր եզրերով էրոզիվ օջախի առկայությունն է։ Սա նաև հայտնի է որպես Հաուշիփի լակունա։ Ռեզորբցիան կախված է օստեոկլաստների կյանքի տևողությամբ, որը մոտ 8-ից 10 օր է։ Ռեզորբցիայի փուլից հետո օստեոկլաստը կարող է շարունակել ռեզորբցիան մեկ այլ ցիկլում կամ ենթարկվել ապոպտոզի (ծրագրված բջջային մահ)։ Վերականգնման փուլը հետևում է ռեզորբցիայի փուլին և տևում է ավելի քան 3 ամիս։ Պարոդոնտի հիվանդություն ունեցող մարդկաց շրջանում բորբոքումը տևում է ավելի երկար, և վերականգնման փուլում ռեզորբցիան կարող է գերազանցել ոսկրերի ձևավորմանը, ինչի արդյունքում առաջանում է ոսկրի զգալի կորուստ։

Ատամնաբնային ոսկրի կորուստը սերտորեն կապված է շուրջատամնային հիվանդության հետ։ Շուրջատամնային հիվանդություններից է լնդաբորբը։ Կա ատամնաբնային ոսկրի կորստի 2 տեսակ։ Առաջին տեսակում բորբոքումն առաջանում է շուրջատամնային ախտածնի կողմից, որն ակտիվացնում է իմունային համակարգը, ինչի հետևանքով սահմանափակվում է նոր ոսկրի ձևավորումը ռեզորբցիայից հետո։ Մյուս տեսակում ցիտոկինեզը ճնշում է օստեոբլաստների տարբերակումը, որի հետևանքով սահմանափակվում է ոսկրի ձևավորումը։

### Զարգացման խանգարումներ
Անօդոնտիան (կամ հիպօդոնտիա, եթե միայն մեկ ատամ է), որի ժամանակ ատամների սաղմերը բացակայում են ի ծնե, կարող է ազդել ատամնաբնային ելունների զարգացման վրա։ Այս երևույթը կարող է խանգարել կա՛մ վերին ծնոտների, կա՛մ ստորին ծնոտի ատամնաբնային ելունների զարգացմանը։

### Պաթոլոգիա
Ատամների հեռացումից հետո ատամնաբունը լցվում է արյունային մակարդուկով, որը հետագայում փոխարինվում է հասուն երկրորդային ոսկրով։ Արյունային մակարդուկի առաջացման խանգարումը կարող է առաջացնել ատամնաբնային օստեիտ, որը սովորաբար անվանվում է «չոր խցիկ»։ Ատամների մասնակի կամ ամբողջական կորստով ատամնաբնային ելունը ենթարկվում է ռեզորբցիայի։ Սակայն վերին կամ ստորին ծնոտի հիմային ոսկրերը ավելի քիչ են ենթարկվում ռեզորբցիայի, քանի որ նորմայում նրանց կենսունակության համար ատամների առկայությունը պարտադիր չէ։   սակայն մնում է պ, քանի որ այն չի պահանջում ատամների առկայություն՝ կենսունակ մնալու համար։ ատամնաբնային ոսկրի կորուստը՝ զուգակցված ատամների մաշվածության հետ, առաջացնում է դեմքի ստորին երրորդականի իջեցման։ Չափը որոշվում է կլինիկական զննումների հիման վրա։

### Ատամնաբնային ոսկրի փոխպատվաստում
[մինի|[Նապաստակի շրթունք հիվանդության ռենտգեն պատկեր]]
Ատամնաբնային ոսկրի փոխպատվաստումը նշանակալի դեր ունի ճեղքավոր շրթունք և ճեղքավոր քիմք ունեցող հիվանդների բուժման համար։ Ատամնաբնային ճեղքի վերակառուցումը մեծացնում է և՛ գեղագիտական, և՛ ֆունկցիոնալ հատկանիշները։ Ատամնաբնային ոսկրի փոխպատվաստումը նպաստում է նաև վերին ծնոտի աղեղի կայունացմանը, ժանիքի և երբեմն կողմնային կտրիչի ծկթմանը, ճեղքին հարակից ատամների ամրացմանը։ Փոխպատվաստման համար հաշվի է առնվում և՛ ժանիքը, և՛ կողմնային կտրիչը։ Երբ ծկթող ժանիքը կամ կողմնային կտրիչը բարակ թաղանթով դեռ ծածկված են ոսկրային հյուսվածքով կարելի է իրականացնել ոսկրային պատվաստում։

* **Առաջնային ոսկրային պատվաստում**. Առաջնային ոսկրային պատվաստումը վերացնում է ոսկրային պակասուրդը, կայունացնում է ծնոտը, սինթեզում է նոր ոսկրային հենք՝ ճեղքային տարածքում ատամների ծկթման համար։ Այնուամենայնիվ, վաղ ոսկրային պատվաստումը մի շարք թերությունների պատճառով ներկայումս չի կիրառվում։ Խոփաառաջվերծնոտային կարի ներգրավմամբ վիրահատական եղանակը կարող է առաջացնել վերին ծնոտի զարգացման խանգարում։
* **Երկրորդային ոսկրային պատվաստում**. Երկրորդային ոսկրային պատվաստումը, որը նաև անվանվում է խառը ոսկրային պատվաստում, առաջնային ոսկրային պատվաստումից հրաժարվելուց հետո, դարձել է ավելի նշանակալի։ Նախապայմանները ներառում են ճշգրիտ ժամանակացույց, վիրահատական տեխնիկա և լավ անոթավորված փափուկ հյուսվածքներ։ Երկրորդային ոսկրային պատվաստումը կայունացնում է վերին ծնոտի աղեղը՝ մեծացնելով օրթոպեդիկ բուժմանարդյունավետությունը (պսակներ, կամուրջներ և իմպլանտներ)։ Այն նաև օգնում է ատամների ծկթմանը՝ բարձրացնելով ատամնաբնային գագաթի մոտ ոսկրային հյուսվածքների քանակը։
* **Ուշ երկրորդային ոսկրային պատվաստում**. Ոսկրային պատվաստումը ավելի քիչ արդյունավետ է, երբ կատարվում է ժանիքի ծկթումից հետո։ Ճեղքի օրթոդոնտիկ փակման հնարավորությունը ատամնաշարում ավելի փոքր է ժանիքի ծկթումից առաջ պատվաստված հիվանդների մոտ, քան ժանիքի ծկթումից հետո պատվաստվածների մոտ։

### Բնածին էպուլիս
Բնածին էպուլիսը հազվադեպ հանիպող, մեզենքիմալ ծագման բարորակ նորագոյացություն է։ Այն կարող է հայտնաբերվել նորածինների ատամնաբնային ելունների վրա։ Ունի կարմրավարդագույն գունավորում, լինում է տարբեր չափերի և քանակի։ Բնածին էպուլիսը կարող է առաջանալ ատամնաբնային ելուններից որևէ մեկի վրա, բայց ավելի հաճախ հանդիպում են վերին ծնոտի ատամնաբնային ելունի վրա։ Դրանք նաև ավելի հաճախ են հանդիպում կանանց մոտ՝ ի տարբերություն տղամարդկանց։

### Ատամնաբուժություն
մինի|Մարդու քթային և բերանային հատվածների սագիտալ պատկեր. վերին ալվեոլային ելունը տեղակայված է 4-րդ և 5-րդ թվերի միջև
Ատամնաբնային ելունը հատուկ նշանակություն ունի ատամնաբուժության մեջ, քանի որ ելունների պահպանումը հանգեցնում է թերապևտիկ բուժումների ավելի բարձր արդյունավետության։

Ոսկրն ավելի փափուկ է, քան ատամների ցեմենտը, ինչը ատամներին թույլ է տալիս դանդաղ վերադիրքավորվել՝ ստեղծելով շուրջատամնային կապանների լարվածություն, որն իր հերթին խթանում է նոր ատամնաբնային ոսկրի ձևավորումը։

#### Փոխպատվաստանյութեր
Պատվաստումն արդյունավետ տեխնիկա է՝ նվազեցնելու ատամնաբնային ելունի չափերի անխուսափելի փոփոխություններն ատամի հեռացումից հետո: Պատվաստման նյութի տեսակը կարևոր է, քանի որ տարբեր նյութեր ավելի արդյունավետ են, քան մյուսները՝ ատամնաբնային ելունը պահպանելու հարցում։

Ոչ մի կենսանյութ չի կարող ամբողջությամբ կանխել ատամնաբնային ոսկրի կորուստը, այնուամենայնիվ, կա հինգ պատվաստանյութ, որոնք ունեն ամենամեծ արդյունավետությունը ռեզորբցիայի կանխարգելման հարցում. դրանցից երեքը քսենոգրաֆտ նյութեր են (Gen-Os, Apatos և MP3), մեկը թրոմբոցիտային կոնցենտրատ է (A-PRF), իսկ մյուսը բաղկացած է A-PRF-ից և AlloOss ալոգրաֆտ նյութի համակցությունից։

ատամնաբնային ելունի հորիզոնական ռեզորբցիան կանխարգելելու առումով իդեալական է օգտագործել քսենոգեն կամ ալոգեն պատվաստանյութ, որոնք շրջապատված են կոլագենային թաղանթով կամ սպունգով։ Այս թաղանթները նպաստում են վերքի լավացմանը, օստեոգենեզին և ունեն բարձր կենսահամատեղելիություն։ L-PRF-ը նույնպես նախընտրելի է բազմաթիվ կլինիկական իրավիճակներում՝ դրա պատրաստման ցածր արժեքի պատճառով։

#### Ատամնաբուժական իպլանտներ
մինի|Իմպլանտային հենքով ատամնային պրոթեզ
Քանի որ բնակչության շրջանում ատամների կորստի հաճախականությունն ավելանում է վաղաժամ հեռացնելու, տրավմաների կամ համակարգային հիվանդությունների պատճառով, իմպլանտային թերապիայի պահանջարկը նույնպես ավելացել է։ Ներկայումս այն ատամների փոխարինման ամենաարդյունավետ մեթոդներից է։ Ատամնային իմպլանտները կազմված են տիտանե վիրաբուժական բաղադրիչից, որը տեղադրվում է ծնոտի ատամնաբնային ելունի ոսկրում։

Այնուհետև իմպլանտը գործում է որպես պրոթեզային սարք, որը կարող է իր արտաքին մակերեսին պահել կա՛մ պսակ, կա՛մ կամուրջ, կա՛մ արհեստական ատամնաշար։ Իմպլանտների հաջող տեղադրման համար անհրաժեշտ է բավարար ատամնաբնային ոսկր՝ ատամնային իմպլանտը ինտեգրելու և կայունացնելու համար։ Բազմաթիվ գործոններ կարող են նպաստել ատամնաբնային ոսկրի և՛ ուղղահայաց, և՛ հորիզոնական բարձրության կորստին։ Այդ գործոններից են ատամի հեռացումը (ազդում է ոսկրի որակի և քանակի վրա), շուրջատամնային հիվանդության առկայությունը, բուժառուի տարիքը և սեռը, ծխելու սովորությունները, այլ համակարգային հիվանդությունների առկայությունը և բերանի խոռոչի հիգիենային չհետևելը։ Իմպլանտներն ունեն բարձր հաջողության մակարդակ՝ մոտ 99%։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ իմպլանտի ինտեգրումը ձախողվում է ավելի հաճախ վերին ծնոտի ֆրոնտալ հատվածում։ Տեսականորեն ենթադրվել է, որ վերին ծնոտի ատամնաբնային ոսկորն ունի ավելի բարակ կորտիկալ շերտ և ավելի ցածր ոսկրային խտություն, քան ստորին ծնոտինը։ Քանի որ ատամնաբնային ելունի ոսկրային կորուստը դառնում է աճող խնդիր ատամնային իմպլանտների հաջողության համար, հետազոտությունները կենտրոնացել են նոր վիրաբուժական տեխնիկաների և կենսանյութերի մշակման վրա, որոնք կարող են օգտագործվել կա՛մ ոսկրային մակարդակները պահպանելու, կա՛մ օստեոգենեզի միջոցով նոր ոսկրի աճը խթանելու համար։

## Արտասանություն
Այն բաղաձայնները, որոնք առաջանում են լեզվի և ատամնաբնային ելունների հպման միջոցով, կոչվում են ատամնաբնային բաղաձայններ։ Անգլերենում ատամնաբնային բաղաձայնների օրինակներ են, օրինակ՝ t, d, s, z, n, l, ինչպես tight, dawn, silly, zoo, nasty և lurid բառերում։

## Մշակույթում
Ադոլֆ Հիտլերի մահը 1945 թվականին հաստատելու համար բացի ոսկուց պատրաստված վերին ծնոտի կամրջաձև կոնստրուկցիայից, օգտագործվել է նաև ատամնաբնային ելունից առանձնացած, ատամներ պարունակող ստորին ծնոտը։ Ըստ Անտոն Յոաքիմսթալերի Ադոլֆ Հիտլերի մարմնի մնացած մասը այրվել է։ Բացի այդ, ըստ խորհրդային դատաբժշկական զեկույցի, ենթադրաբար Եվա Բրաունի մարմնին պատկանող այրված վերին ծնոտից բացակայել է ատամնաբնային ելունը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Sobo_1906_326.png|Բերանի խոռոչում ալվեոլային ելունները ծածկված են լնդերով
Պատկեր:Blausen_0863_ToothAnatomy_02.png|Ինչպես են կապված ատամների արմատները, լնդերը և ալվեոլային ոսկորը
Պատկեր:Teeth_-_animation_01.gif|3D անիմացիա, որը ցույց է տալիս ատամների դասավորությունը
Պատկեր:Hitler's_remains_-_diagram.jpg|Հիտլերի ստորին ծնոտի մնացորդները առանձնացված են ալվելոյար ելունից
Պատկեր:Mandibel_from_Mauer.JPG|Ստորին ծնոտ


## Ծանոթագրություններ

### Աղբյուրներ
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Photo of model at Waynesburg College *[https://web.archive.org/web/20110720113128/http://www.waynesburg.edu/depts/ccink/skeleton/alveolarprocess.jpg skeleton/alveolarprocess]*
* 
* Diagram at case.edu:

Կատեգորիա:Ատամներ
Կատեգորիա:Գանգ
Կատեգորիա:Ոսկրային համակարգ