Բավարար հագուստի իրավունք

**Բավարար հագուստի իրավունք**, կամ **հագուստի իրավունք**, համարվում է որպես մարդու իրավունք մարդու իրավունքների միջազգային փաստաթղթերում, այն, սննդի և բնակարանային իրավունքը, բավարար կենսամակարդակի իրավունքի մի մաս են, որը ամրագրված է Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների միջազգային դաշնագրի (ICESCR) 11-րդ հոդվածով։ Հագուստի իրավունքը նաև ճանաչվում է Մարդու իրավունքների համըդհանուր հռչակագրի 25-րդ հոդվածով (UDHR)։

## Շահառուներ
Հագուստի իրավունքը համարվում է բավարար կենսամակարդակի իրավունքի մի բաղադրիչ, և այդ պատճառով այն անհրաժեշտ պայման է՝ մարդկանց աղքատությունից զերծ պահելու համար: Իրականում, ոչ պատշաճ հագնված լինելը խորքային աղքատության խորհրդանիշ է։ 

Հագուստի իրավունքի ընդլայնումը հասկանալու համար դոկտոր Ստիվեն Ջեյմսը ներկայացրել է բավարար հագուստի իրավունքի շահառուների ոչ ամբողջական ցուցակ։ Այս ցուցակում ընդգրկված են հասարակության այն խմբերը, որոնք առավել խոցելի են հագուստի պակասի պատճառով, օրինակ՝

* Ավելի անապահով խմբերը, ներառյալ՝ գործազուրկները, կես դրույքով աշխատողները և ցածր վարձատրվող աշխատանքները, 
* Թոշակառուները և այն անձինք, ովքեր ապավինում են սոցիալական ապահովությանը, 
* Անօթևաններ և անբարեկարգ կացարաններում ապրող այլ անձնինք,
* Այն անձնինք, ովքեր գտնվում են արտակարգ կացության վայրերում (օրինակ՝ կանանց ապաստարաններում), լինի դա պետական, թե մասնավոր (ներառյալ բարեգործական կացությունը), 
* Տարեցները, անկախ այն հանգամանքից՝ բնակվում են մասնավոր սեփականության մեջ, վարձակալված բնակարաններում, թե պետական, առևտրային կամ բարեգործական խնամքի տներում, հիվանդանոցներում կամ հոսպիտալներում, 
* Ծանր հոգեկան հիվանդություն ունեցող անձնինք կամ մտավոր ֆիզիկական հաշմանդամություն ունեցողները (անկախ այն հանգամանքից՝ ապրում են ինքնուրույն, ընտանիքի անդամների կամ այլ անձանց հետ, թե համայնքային կեցավայրերում, ժամանակավոր կացության տներում, պետական կամ մասնավոր հիվանդանոցներում և այլ հաստատություններում), 
* Երեխաներն ու դեռահասները, հատկապես որբերը և անչափահաս հանցագործները, ովքեր գտնվում են խնամակալության տակ, պետական հաստատություններում կամ կալանավորման կենտրոններում, 
* Հիվանդներն ու վնասվածքներ ստացածները հիվանդանոցներում (կամ վերականգնողական կենտրոններում), ներառյալ նրանք, ովքեր բուժում են ստանում հարբեցողության և այլ կախվածություններից, 
* Բանտարկյալները՝ թե՛ կալանքի տակ գտնվողները, թե՛ այլ կարգավիճակով պահվողները, 
** Վտանգավոր արդյունաբերություններում (օրինակ՝ քիմիական արտադրության և հանքային գործ ոլորտներում) աշխատողները, կամ նրանք, ովքեր աշխատում են ընդհանուր առմամբ ճնշող պայմաններում (օրինակ՝շահագործող արտադրամասերում), որոնց կյանքը կամ առողջությունը կախված է պաշտպանիչ հագուստից (ներառյալ նաև անչափահաս աշխատողները), 
* Տեղաբնիկ ժողովուրդները, որոնք ապրում են աղքատության պայմաններում, 
* Փախստականները, ապաստան հայցողները, և միգրանտ աշխատողները (հատկապես նրանք, ովքեր անօրինական կերպով աշխատում են սև շուկայում, 
* Բնական աղետների, քաղաքացիական անկարգությունների, քաղաքացիական և միջազգային պատերազմների (ներառյալ ռազմագերիները), ցեղասպանությունները և այլ տրավմատիկ տեղահանությունների զոհերը։

## Ճանաչում
Հագուստի իրավունքի վերաբերյալ քննարկումների բացակայությունը հանգեցրել է անորոշության՝ կապված այս իրավունքի ծավալի և անհրաժեշ հագուստի քանակի հետ։ Մեթյու Քրեյվենը նշում է, որ անհրաժեշտ է ապահովել նվազագույն մակարդակի հագուստ, որն ունի առավելագույն կարևորություն, մասնավորապես այն պատճառով, որ նվազագույն մակարդակում այն դառնում է գոյատևման հարց։ Այս նվազագույն կամ բավարար չափանիշի անհաժեշտությունը արտացոլված է ՄԱԿ-ի մանկական իրավունքի կոմիտեի զեկույցներում (CRC) փողոցում ապրող երեխաների կոնսորցիումի զեկույցում, ինչպես նաև մի շարք մեկնաբանություններում՝ տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների կոմիտեի (CESCR) կողմից՝ տարեցների, հաշմանդամների, և աշխատողների վերաբերյալ։ Սակայն հստակ չէ, թե ինչ է ներառում այդ նվազագույն կամ բավարար չափանիշը․ իրականում CESCR-ը միայն եզակի դեպքերում է հարց բարձրացրել ICESCR-ի կողմ պետության կատարողականի վերաբերյալ՝ հագուստի իրավունքի համատեքստում։ 

Փախստականների համատեքստում հագուստի իրավունքի ծավալի վերաբերյալ ակադեմիական մեկնաբանությունները սահմանափակ են։ Ջեյմս Հաթըուեյը պնդել է, որ փախստականները պետք է ունենան հագուստի հասանելիություն, որը համապատասխանում է կլիմայական պայմաններին և բավարար է աշխատանքի կամ այլ դերերի համար, որոնք նրանք կարող են կատարել։ Բացի այդ, նրանք չպետք է հարկադրված լինեն կրել որևէ տեսակի հագուստ, որը կարող է հանգեցնել սոցիալական խարանման կամ խտրականության՝ որպես օտարերկրացի։ Մյուս կողմից, սակայն, եթե փախստականները ընտրեն կրել հագուստ, որը ներկայացնում է իրենց մշակույթը, ծագման երկիրը կամ հասարակությունը, ապա նրանք պաշտպանված են Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների միջազգային դաշնագրի 27-րդ հոդվածով՝ այդ ընտրությունը կատարելու հարցում։ Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների կոմիտեն հակված է կիրառելու համատեքստին բնորոշ մեկնաբանություններ՝ կապված հագուստի բավարար չափանիշների հետ։ Մինչ այժմ, սակայն, հագուստի իրավունքը իր ընդհանուր իմաստով դեռ չի դիտարկվել կոմիտեի ընդհանուր մեկնաբանություններում։ 

Հագուստի իրավունքը հազարամյակներ շարունակ որոշակի չափով ճանաչվել է ազգային մակարդակով, սակայն միջազգային ասպարեզում այն գրեթե ճանաչում չի ստացել։ Պարզ չէ, թե ինչու է այդպես։ Մի հեղինակ ենթադրել է, որայս բացակայությունը պայմանավորված է մշակութային կարիքների և ցանկությունների բազմազանությամբ։ Սակայն, այս բացատրությունը համարվել է անհավանական․ Դոկտոր Ջեյմսը նշում է, որ մշակութային բնապահպանական և տնտեսական տարբերությունները՝ կապված կարիքների և ցանկությունների հետ, նույնքան ակնհայտ են բնակարանի և առողջության դեպքում, որքան հագուստի, սակայն, դա չի խանգարել այդ իրավունքների մանրամասն մշակմանը միջազգային իրավունքում։  Մեթյու Քրեյվենը 1995 թվականին եկավ այն եզրակացության, որ․ 

Այնուամենայնիվ, Դոկտոր Ջեյմսը նշել է․ «մեզանից ոչ մեկ չի կարող վստահ լինել, որ երբեք չենք հայտնվի բավարար հագուստի կարիքի մեջ։ Այս իրավունքը ունի մեծ գործնական նշանակություն։ Այն գոյատևման հիմնարար իրավունք է, ոչ թե ավելորդ իրավական աբսուրդ»։ Նաև կոչ է արել շարունակել քննարկումները և ակադեմիական մեկնաբանությունները՝ փաստարկելով․

## Հագուստի իրավունքի և մյուս մարդու իրավունքների փոխազդեցությունը
Քանի որ հագուստի իրավունքը վերաբերում է մարդկության հիմք հանդիսացող մի հիմնարար ասպեկտի, այն բնականաբար փոխկապակցված է մարդու այլ իրավունքների հետ, որոնք ամրագրված են մարդու իրավունքների տարբեր փաստաթղթերում։ 

### Կյանքի իրավունք

Յուրաքանչյուր մարդ ունի կյանքի հիմնարար իրավունք, ինչպես սահմանված է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 3-րդ հոդվածով։ Սակայն, եթե մարդիկ բավարար չափով հագնված չեն, նրանք շատ ավելի խոցելի են բնական տարրերի ազդեցության նկատմամբ։ Առանց տաք հագուստի՝ մարդը կարող է հեշտությամբ մահանալ հիպոթերմիայից ցուրտ ձմռան ընթացքում, մինչդեռ անհամապատասխան տաք հագուստը կարող է հանգեցնել արևահարության, ջրազրկման և գերհոգնածության ամռան կամ արևադարձային կլիմայի պայմաններում։ Բացի այդ, անբավարար հագուստը կարող է բարձրացնել ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությունը, սրել ալերգիաներն ու մաշկային հիվանդությունները, ինչպես նաև վատթարացնել արդեն գոյություն ունեցող առողջական խնդիրները։ 

Բացի այդ, բժշկական օգնության հասանելիությունը՝ ինչպես սահմանված է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 25-րդ հոդվածում, այնպես էլ տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների միջազգային դաշնագրի 12-րդ հոդվածում, կարող է խոչընդոտվել հագուստի ոչ բավարար հասանելիության պատճառով, մասնավորապես այն դեպքում, երբ թերապևտիկ հագուստը կամ օրթոպեդիկ կոշիկները հասանելի չեն կամ չափազանց թանկ արժեն։ 

### Ազատ արտահայտվելու իրավունք

Հագուստ կրելը կամ ավելի ճիշտ՝ ընտրել, թե ինչ հագուստ կրել, շատերի համար արտահայտվելու կարևոր միջոց է, ինչպես նաև հաստատվում է Մարդու Իրավունքների Համընդհանուր Հռչակագրի 19-րդ հոդվածում։ Մարդիկ, ովքեր ունեն լուրջ հաշմանդամություն, երբեմն կարող են հագնվել ոչ պատշաճ կերպով, ինչը նրանց զրկում է ցանկալի ինքնարտահայտումից։ Բացի այդ, կեղտոտ, պատռված, չհամապատասխանող կամ շատ հնացած հագուստ հարկադրաբար կրելը կարող է դառնալ ծաղրի և արհամարհանքի պատճառ ու առաջացնել ամոթի զգացում։ Սա հատկապես կարող է վերաբերվել դպրոցահասակ երեխաներին․ ծնողները կարող են հրաժարվել երեխային դպրող ուղարկելուց՝ այն ամոթի ու ծաղրի պատճառով, որը պայմանավորված է երեխայի կրած հագուստով։ Սակայն պետք է տարբերակել նրանց, ովքեր հարկադրված են կրել պատռված, անհարմար կամ շատ հնացած հագուստ, և նրանց, ովքեր գիտակցված են ընտրում նման հագուստ կրել՝ որպես նորաձևություն: 

### Խտրականությունից զերծ մնալու իրավունք

Մարդկանց ընտրած հագուստը շատ բան կարող է հայտնել նրանց մասին՝ կրոնական պատկանելություն, էթնիկ ծագում, ազգային կամ քաղաքական ինքնություն, մշակույթ կամ ռասա։ Կարելի է ասել, որ աղքատ մարդու հագուստը կարող  է ցույց տալ նրա տնտեսական ծանր վիճակը։ Այսպիսի աղքատության կամ ցածր տնտեսական կարգավիճակի նշանը կարող է պատճառ դառնալ խտրականության և վարկաբեկման։ Բացի այդ, մշակութային առումով առանձնահատուկ կամ եկեղեցական զգեստը կարող է խթանել խտրականությունը և հանգեցնել սոցիալական, տնտեսական կամ քաղաքական հնարավորությունների մերժման։ 

### Դաժան, անմարդկային կամ նվաստացուցիչ վերաբերմունքից զերծ մնալու իրավունք

Բարձր է վստահության չարաշահման, նվաստացման և տարբեր ֆիզիկական բռնությունները բժշկական և հիմնարկային միջավայրում, հատկապես կանանց և երեխաների, հաշմանդամների և տարեցների նկատմամբ։ Եթե մարդը չունի բավարար հագուստի՝ հատկապես առաջին անհարժեշտության, ինչպես օրինակ՝ ներքնաշորի հասանելիությունը, ապա նա կարող է դառնալ դաժան, անմարդկային կամ նվաստացուցիչ վերաբերմունքի կամ պատժի զոհ՝ ըստ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 5-րդ հոդվածի։ Այդ մերժման մեջ ներառվում է նաև հագուստի հարկադրման վերացումը, ինչը հատկապես կարևոր է կալանքի և բանտերի համատեքստում․ «Մարդը կարող է բառացիորեն մերկ թողնվել իշխանության առջև՝ ողբերգական վիճակ, որը շատ հաճախ ենք տեսնում բանտերում, պատերազմում և համակենտրոնացման ճամբարներում»։ Իրաքի Աբու Ղրայբ և Գունատանամոյի բանտում տեղի ունեցած նման բռնությունների օրինակները ցույց են տվել, որ դրանք հանգեցրել են լուրջ հոգեկան հիվանդությունների, այդ թվում՝ հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման։ Դրանք առաջացել են այնպիսի գործողությունների արդյունքում, ինչպիսին է կալանավորներին մերկացնելու և կին պահակների առաջ անցկացնելը, ինչպես նաև տղամարդ կալանավորներին կանացի ներքնազգեստ հագցնելը։

## Տես նաև

* Մարդու իրավունքներ
* Միջազգային իրավունք
* Մարդու իրավունքների միջազգային գործիքներ
* Սոցիալական իրավունքներ
* Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների միջազգային դաշնագիր
* Բավարար կեսնամակարդակի իրավունք
* Սննդի իրավունք
* Բնակարանային իրավունք
* Կրթության իրավունք
* Աշխատելու իրավունք
* Սոցիալական բարեկեցության իրավունքներ

## Ծանոթագրություններ
### Հղումներ

### Աղբյուրներ
* 
*
* 
* 
* 
*  [Versions in French , Spanish , Arabic , Russian  and Chinese ]
*  [Versions in French , Spanish , Arabic , Russian  and Chinese ]
*  [Versions in  French, Spanish , Arabic , Russian  and Chinese ]
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Icelandic Human Rights Centre, ''The Right to an Adequate Standard of Living''

Կատեգորիա:Հագուստ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ խնդրի
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ մայրցամաքի
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ պատմական երկրի
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ տարածաշրջանի