Ղրղզական սոմ

**Սոմ** (; ISO code: **KGS**; նշան։C), Ղրղզստանի արժույթ։

## Ծագումնաբանություն
Ղազախների, ղրղզների, տաջիկների և ուզբեկների խորհրդային արժույթի պաշտոնական անվանումը եղել է սումը, և այս անունը գրված է եղել թղթադրամների հետևի կողմում՝ ԽՍՀՄ 15 պաշտոնական լեզուներով թղթադրամի արժեքի տեքստերի շարքում։ Սոմ բառը (նաև սում) ղազախերենով, ղրղզերենով, ույղուրերենով և ուզբեկերենով, ինչպես նաև թյուրքական այլ լեզուներով նշանակում է «մաքուր»։ «Մաքուր» բառը կապվում է արծաթի կամ ոսկու հետ։

### Արժույթի նշան

Ղրղզստանի Հանրապետության Ազգային բանկը 2017 թվականի փետրվարին սոմի նշան է սահմանել ընդգծված C տառը։ Այն արտահայտվում է Յունիկոդի U+20C0 նշանով։

## Պատմություն
Խորհրդային Միության փլուզումից հետո փորձեր են կատարվել հանրապետությունների մեծամասնությունը փորձեր է կատարել պահպանել ընդհանուր արժույթը։ Որոշ քաղաքական գործիչներ հույս ունեին առնվազն պահպանել խորհրդային հանրապետությունների միջև «հատուկ հարաբերությունները»։ Մյուս պատճառը ռուբլու գոտու պահպանման տնտեսական նկատառումներն էին։ Նախկին խորհրդային հանրապետությունների միջև ամուր առևտրային հարաբերությունները պահպանելու ցանկությունը համարվում էր կարևորագույն նպատակ։

Խորհրդային Միության փլուզմանը դրամական հարցերում չի հաջորդել որևէ պաշտոնական փոփոխություն։ 1992 թվականի հունվարի 1-ին Ռուսաստանի կենտրոնական բանկին լիազորվել է ստանձնել ԽՍՀՄ պետական բանկի գործերը։ Այն շարունակել է խորհրդային թղթադրամներ և մետաղադրամներ ուղարկել նոր անկախացած 14 հանրապետությունների կենտրոնական բանկերին, որոնք նախկինում եղել են ԽՍՀՄ պետական բանկի հիմնական մասնաճյուղերը խորհրդային հանրապետություններում։ Սակայն քաղաքական դրությունը բարենպաստ չէր ընդհանուր արժույթ պահպանելու համար։ Ընդհանուր արժույթ ունենալը պահանջում է ուժեղ քաղաքական կոնսենսուս՝ կապված դրամական և ֆիսկալային թիրախների հետ, այս թիրախներն իրականացնելու համար պատասխանատու ընդհանուր ինստիտուտ և ի վերջո ընդհանուր օրենսդրություն (կապված բանկային գործերի և օտարերկրյա արժույթների կանոնակարգման հետ)։ Այս պայմանները պարզապես հնարավոր չէր ապահովել քաղաքական և տնտեսական անկայուն իրավիճակում։

1992 թվականի առաջին կեսին գոյություն է ունեցել 15 անկախ հանրապետություններից կազմված արժութային միություն, որն օգտագործել է ռուբլի։ Քանի որ պարզ էր, որ իրավիճակն այդպես չի կարող շարունակվել, հանրապետություններից յուրաքանչյուրն օգտագործում էր «անտոմս ուղևորի» իր դիրքը՝ վարկի տեսքով հսկայական գումարներ տրամադրելու համար։ Արդյունքում որոշ երկրներ կտրոններ էին թողարկում՝ իրենց շուկաները այլ պետությունների գնորդներից «պաշտպանելու» համար։ Ռուսաստանի կենտրոնական բանկը պատասխանել է 1992 թվականի հուլիսին՝ սահմանափակումներ սահմանելով Ռուսաստանի և այլ պետությունների միջև վարկերի հոսքի համար։ Ռուբլու գոտու վերջնական փլուզումը սկսվել է 1993 թվականի հուլիսի վերջին Ռուսաստանի կենտրոնական բանկի կողմից թղթադրամների փոխանակմամբ։

Ղրղզական սոմը թողարկվել է 1993 թվականի մայիսին՝ փոխարինելով խորհրդային ռուբլուն՝ 1 սոմ=200 ռուբլի։ Սկզբնականում միայն թղթադրամներ են թողարկվել, իսկ մետաղադրամները թողարկվել են շատ ավելի ուշ՝ 2008 թվականին։

## Մետաղադրամներ
Շրջանառության մեջ մետաղադրամները հայտնվել են 2008 թվականի հունվարին՝ Ղրղզստանը դարձնելով խորհրդային նախկին հանրապետություններից նախավերջինը, որը թողարկել է մետաղադրամներ։ Բելառուսը եղել է վերջինը։

Մետաղադրամները թողարկվել են 10 և 50 տիյին և 1,3 և 5 սոմ անվանական արժեքներով։ 10 սոմանոց մետաղադրամը թողարկվել է մեկ տարի անց՝ 2009 թվականին։

Բոլոր մետաղադրամները հատվել են Ղազախստանի դրամահատարանում՝ Ուստ-Կամենագորսկում, և ունեն որոշ նմանություն Ռուսաստանի Դաշնության մետաղադրամների հետ։

### Հուշադրամներ

Ղրղզստանն ունի նաև հուշադրամներ՝ չշրջանառվող մետաղադրամներ՝ պատրաստված արծաթից և ոսկուց, և հատուկ 1 արույրե տիյին՝ նախատեսված կոլեկցիոներների համար։ 1995 թվականից Ղրղզստանի Հանրապետության ազգային բանկը թողարկել է մեծաթիվ հուշադրամներ՝ նախատեսված կոլեկցիոներների համար։ Դրանք առօրյա շրջանառության մեջ չեն օգտագործվում։

## Թղթադրամներ
1993 թվականի մայիսի 10-ին կառավարությունը թողարկել է 1, 10 և 50 տիյին թղթադրամներ, և Ղրղզստանի բանկը թողարկել է 1, 5 և 20 սոմ թղթադրամներ։ 1994 թվականին Ղրղզստանի ազգային բանկը թողարկել է 1, 5, 10, 20, 50 և 100 սոմ անվանական արժեքով թղթադրամների երկրորդ շարքը։ Երրորդ շարքը թողարկվել է 1997 թվականին՝ 1, 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 և 1000 սոմ։ Չորրորդ շարքը թողարկվել է 2009 և 2010 թվականներին՝ 20, 50, 100, 200, 500, 1000 և 5000 սոմ անվանական արժեքով։ Թողարկվել են նաև կոլեկցիոներների համար նախատեսված մի շարք հուշադրամներ։

### Առաջին թողարկում (1993)
KT և ZT սերիական համարներով 1 և 10 տիյին արժեքով թղթադրամները թողարկվել են 1999 թվականին։ KT և ZT սերիական համարներով 10 տիյին արժեքով թղթադրամները թողարկվել են 1999 թվականին։ KT և ZT սերիական համարներով 50 տիյին արժեքով թղթադրամները թողարկվել են 2001 թվականին։ Մյուսները թողարկվել են 1993 թվականին։

Առաջին շարքի թղթադրամների դիզայնը մշակել են Դմիտրի Լիսոգորովը և Ա. Ցիգանկը։ Թղթադրամները տպագրվել են Մեծ Բրիտանիայում Դե Լա Ռու ընկերության կողմից։

1, 10 և 50 տիյին արժեք ունեցող թղթադրմաները մնացել են կիրառության մեջ մինչև 2008 թվականի հունվարին մետաղադրամների ներկայացումը։ 1, 5 և 20 սոմ թղթադրամների առաջին շարքը ժամանակի ընթացքում դուրս է եկել շրջանառությունից, և 1994 թվականից դրանց փոխարինելու են եկել երկրորդ շարքի թղթադրամները։

### Երկրորդ թողարկում (1994–1995)
Թղթադրամների երկրորդ սերիան հաջորդել է 1994-1995 թվականներին, երբ թողարկվել են «կայունացման շրջանի թղթադրամները»։ Այս նոր թղթադրամները ավելի լավ էին պաշտպանված կեղծիքի դեմ, քան նախորդները։

### Երրորդ թողարկում (1997–2005)
1997 թվականից նմանատիպ թեմատիկայով թղթադրամների նոր շարք է թողարկվել, սակայն ավելի լավ դիզայնով։

2008 թվականի հունվարին 1 և 5 սոմ արժեք ունեցող մետաղադրամները և 2009 թվականի դեկտմեբրին 10 սոմ արժեք ունեցող մետաղադրամն է ներկայացվել։ Արդյունքում այս արժեքի թղթադրամների թողարկումը դադարեցվել է։ Սակայն թղթադրամները չեն հանվել շրջանառությունից։ 2008 թվականի հունվարին Ղրղզստանի ազգային բանկը հաշվել է, որ 1 և 5 սոմ արժեք ունեցող թղթադրամները երկու տարվա ընթացքում ամբողջությամբ դուրս կգան շրջանառությունից։

### Չորրորդ թողարկում (2009–2016)
2009 թվականին Ղրղզստանի ազգային բանկը թողարկել է 5000 սոմ արժեք ունեցող թղթադրամը։ Ավելի ուշ 20, 50 և 100 սոմ անվանական արժեքով թղթադրամների նոր շարք է թողարկվել։ Այս նոր շարքը անվտանգության ապահովման ավելի շատ առանձնահատկություններ ուներ, քան նախորդները։

### Հինգերորդ թողարկում (2023)

#### Հուշադրամներ
2014 թվականի հոկտեմբերին ի պատիվ Թոքթոգուլ Սաթըլգանովի 150-ամյակին և Ալիկուլ Օսմոնովի 100-ամյակի թողարկել են հուշադրամներ։ Յուրաքանչյուրից տպագրվել է ընդամենը 3000 հատ։

2017 թվականի նոյեմբերին թողարկվել է 2000 սոմ արժեք ունեցող թղթադրամ՝ ի պատիվ անկախության և սոմ դրամական միավորի ներկայացման 25-ամյակի։

## Տես նաև

*Ուզբեկական սոմ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Biographies of the figures depicted on Kyrgyz bank notes from the Spektator magazine 

Կատեգորիա:Ասիական արժույթներ
Կատեգորիա:Դրամական միավորներ
Կատեգորիա:Դրամական միավորներ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Ղրղզստան