Սիրիայի աշխարհագրություն

**Սիրիայի աշխարհագրություն**, Մերձավոր Արևելքում գտնվող Սիրիայի լեռնագրության, ջրագրության, կլիմայի, օգտակար հանածոների, բնության, վարչաքաղաքական բաժանման և բնակչության մասին հասարակական գիտություն։

## Տեղադրություն
Սիրիան գտնվում է Արաբական թերակղզուց հյուսիս, Միջերկրական ծովի արևելյան ծայրամասում, 193 կիլոմետր ափագծով։ Ծովային հատվածից երկրին է պատկանում մինչև ափից 65 կմ հեռավորությունը, իսկ հարակից՝ ևս 76 կմ-ը։ Հյուսիսում սահմանակից է Թուրքիային (822 կմ), արևմուտքից և հարավ-արևմուտքից՝ Լիբանանին (375 կմ) և Իսրայելին (76 կմ), արևելքից՝ Իրաքին (605 կմ), հարավում՝ Հորդանանին (375 կմ)։

Սիրիայի ամենաբարձր կետը Լիբանանի սահմանին գտնվող Հերմոն լեռն է՝ 2814 մետր բարձրությամբ, իսկ ամենացածրը՝ Տիվերիադ լիճը կամ Գալիլեայի ծովը՝ -200 մետր։

Սիրիան բաժանված է տասնչորս մարզերի կամ մուհաֆազաների։ Դրանք բաժանված են ընդհանուր առմամբ վաթսուն գավառներ կամ մինտակաների, որոնք հետագայում բաժանվում են շրջանների կամ նահիաների։ Մայրաքաղաք Դամասկոսը մեծությամբ Սիրիայի երկրորդ քաղաքն է, իսկ մետրոպոլիայի տարածքը ինքնուրույն նահանգապետ է: Սիրիայի հյուսիսում գտնվող Հալեպը (2,301,570 բնակչություն) ամենամեծ քաղաքն է: Լաթակիան Տարտուսի հետ միասին Սիրիայի գլխավոր նավահանգիստներն են Միջերկրական ծովում: Այլ խոշոր քաղաքներից են Հոմսը, Համան, Դեր Զորը և այլն։

## Լեռնագրություն
Սիրիայի տարածքը ներառում է մոտ ընդհանուր՝ 185,180 կմ² է, որից ցամաքը՝ 183,630 կմ²։ Արևմտյան հատվածում Թուրքմանի, Քրդերի, ալ-Նուսեյրիա և Անտիլիբանանյան լեռնաշղթաներն են, հարավում՝ Գոլանի բարձունքները, Հաուրան և Ջաբալ ալ-Դրուզ բարձրավանդակները, իսկ մնացած ամբողջ երկիրը հարթավայրային է՝ ընդհուպ մինչև հյուսիսում գտնվող Հայկական լեռնաշխարհին հարող բլրաշարերը։ Երկրի տարածքում տեղ-տեղ վեր են խոյանում լեռների ու բլուրների շարքեր, որոնցից են Սինջարի, Աբդուլազիզի, Քուրդի, Բիշրի լեռնաշղթաները։ Արևելքում Սիրիական անապատն է, որը կիսվում է Եփրատի հովիտով: Միջերկրական ծովի խոնավ ափի և չոր անապատային շրջանների միջև ընկած է կիսաչոր զառիթափ գոտի, որը տարածվում է երկրի երեք քառորդով, որտեղ հաճախ են տաք և չոր քամիներ:
[ձախից|մինի|Սիրիայի ամենաբարձր գագաթը՝ [Հերմոն լեռը]]
Այն բաժանված է ափամերձ գոտու՝ նեղ, կրկնակի լեռնային գոտիով, որը պարփակում է իջվածքը արևմուտքում, և շատ ավելի մեծ արևելյան բարձրավանդակի։ Կլիման հիմնականում չոր է. Երկրի մոտ երեք հինգերորդը տարեկան 250 միլիմետրից տեղումներ է ունենում: Բերրի հողերը պետության ամենակարևոր բնական ռեսուրսն են, և ոռոգման ծրագրերի միջոցով ջանքեր են գործադրվել ավելացնել վարելահողերի քանակը: Վարելահողերը երկրի ոռոգովի տարածքների (13.560 կմ²) 24.8%-ն են, այգիները՝ 4,47%-ը, իսկ այլ նշանակության հողերը՝ 70.73%-ը։ Ընդհանուր վերականգնվող ջրային ռեսուրսները՝ 46,1 խմ են։

Միջերկրական ծովի երկայնքով նեղ ափամերձ հարթավայրը ձգվում է դեպի հարավ՝ Թուրքիայի սահմանից մինչև Լիբանան։ Ավազաթմբերով պատված այս ափի հարթությունը կոտրվում է միայն սարերից դեպի ծով իջնող կողային հրվանդաններով։ Խոշոր նավահանգիստներն են Լաթակիան և Տարտուսը։ 

Ալ-Նուսեյրիա լեռնաշղթան, որը զուգահեռ է առափնյա հարթավայրին, ունի ծովի մակարդակից 1212 մ միջին բարձրություն, ամենաբարձր գագաթը՝ Նաբի Յունիսն է (1575 մ)։ Արևմտյան լանջերը որսում են խոնավությամբ բեռնված արևմտյան ծովային քամիները և, հետևաբար, ավելի բերրի և ավելի խիտ բնակեցված են, քան արևելյան լանջերը, որոնք ընդունում են միայն տաք, չոր քամիները, որոնք փչում են անապատով: Նախքան Լիբանանի սահմանը և Անտիլիբանանյան լեռները հասնելը, ալ-Նուսեյրիա լեռնաշղթան ավարտվում է՝ թողնելով միջանցք՝ Հոմսի բացվածքը, որով անցնում է մայրուղին և երկաթուղին Հոմսից մինչև լիբանանյան Տրիպոլի նավահանգիստ: Դեպի արևելք ալ-Նուսաեյրիա լեռների գիծը բաժանված է ալ-Զավիա լեռնաշղթայից և սարահարթի շրջանից ալ-Ղաբի հարթավայրի պարարտ, ոռոգվող տարածքով, որն անցնում է Օրոնտես գետով:

Ներքին և ավելի հարավ, Անտիլիբանանյան լեռները բարձրանում են դեպի ծովի մակարդակից ավելի քան 2700 մետր բարձրության վրա գտնվող գագաթները սիրիա-լիբանանյան սահմանին և տարածվում են դեպի արևելք՝ դեպի բարձրավանդակի շրջանը: Արևելյան լանջերն ունեն քիչ տեղումներ և բուսականություն և ի վերջո միաձուլվում են անապատին:
[մինի|ձախից|[Սիրիական անապատը Պալմիրայի մոտ]]
Հարավ-արևմուտքում բարձրադիր Հերմոն լեռը (Ջաբալ ալ-Շեյխ), որը նույնպես գտնվում է Սիրիայի և Լիբանանի սահմանին, իջնում ​​է դեպի Հաուրան սարահարթը, որը միջերկրական ծովից անձրևաբեր քամիներ է ընդունում: Այնուամենայնիվ, Հերմոն լեռան ամենացածր լանջերը, բացի ամենացածր լանջերից, անմարդաբնակ են: Հրաբխային կոները, որոնցից մի քանիսը հասնում են ավելի քան 900 մետրի, հատում են բաց, գլորվող, երբեմնի բերրի Հաուրան սարահարթը Դամասկոսից հարավ և Անտիլիբանանյան լեռներից արևելք: Հաուրանից հարավ-արևմուտք ընկած է Ջաբալ ալ-Դրուզի հրաբխային բարձրավանդակը, որտեղ բնակվում են դրուզներ: Սա Հարրաթ ալ-Շամ հրաբխային դաշտի մի մասն է, որը ձգվում է մինչև Սաուդյան Արաբիա: Ջաբալ ալ-Դրուզից հյուսիս-արևելք գտնվում է ալ-Սաֆա կոչվող լավայի մեծ դաշտը, որն աչքի է ընկնում արբանյակային տեսարաններով:

Ամբողջ արևելյան սարահարթի շրջանը հատվում է լեռների ցածր շղթայով՝ ալ-Ռուվակ, Աբու Ռուջմայն և Բիշրի, որոնք ձգվում են դեպի հյուսիս-արևելք ալ-Արաբից մինչև Եփրատ: Այս լեռներից հարավ ընկած է ամայի անապատային շրջանը, որը հայտնի է որպես Համադ: Ալ-Ռուվակից հյուսիս և Հոմս քաղաքից արևելք գտնվում է մեկ այլ ամայի տարածք, որը հայտնի է որպես Հոմսի անապատ:

Երկրի հյուսիս-արևելքում գտնվում է բարեբեր Ջազիրա բարձրավանդակը: Տարածքը ոռոգման բարելավման է ենթարկվել 1960-ական և 1970-ական թվականներին, և այն ապահովում է հացահատիկի և բամբակի զգալի մշակաբույսեր: Ալ-Ջազիրայի ծայր հյուսիսարևելյան հատվածում նավթի և բնական գազի հայտնաբերումները զգալիորեն մեծացրել են տարածաշրջանի տնտեսական ներուժը:

## Ջրագրություն
[մինի|[Ջաբեր ամրոց]]
Սիրիան ջրային սակավությամբ տասներկուերորդ երկիրն է աշխարհում: Հայկական լեռնաշխարհի կենտրոնական հատվածից սկիզբ առնող, Մերձավոր Արևելքի ամենաերկար՝ Եփրատ գետը հիմնական ջրային ռեսուրսն է՝ ջրային պաշարների ավելի քան 80 տոկոսը։ Նրա երկու ձախափնյա վտակները՝ Բալիխը և Խաբուրը փոքր բազմամյա գետեր են, որոնք երկուսն էլ սկիզբ են առնում Սիրիա-Թուրքիա սահմանային շրջանում: Եփրատի աջափնյա վտակները հիմնականում փոքր սեզոնային վտակներ են, որոնք կոչվում են վադիներ։ 1973 թվականին Սիրիան ավարտեց ալ-Ռակկա քաղաքից ոչ հեռու գտնվող Եփրատ գետի վրա ալ-Տաբկայի ամբարտակի կառուցումը: Պատնեշը ստեղծեց Ասադի լիճ անունով ջրամբարը, որը Սիրիայի ամենամեծ ջրային ավազանն է՝ մոտ 80 կիլոմետր երկարությամբ և միջինը ութ կիլոմետր լայնությամբ

Դամասկոսից արևելք գտնվող չոր սարահարթում օազիսներ, առուներ և մի քանի ներքին գետեր, որոնք դատարկվում են ճահիճների մեջ, իսկ փոքր լճերը ջուր են ապահովում տեղական ոռոգման համար: Դրանցից ամենակարևորը Բարադան է, գետը, որը ծագում է Անտիլիբանանյան լեռներից և անհետանում անապատում: Բարադա գետը ստեղծում է ալ-Ղուտայի օազիսը, որը գտնվում է Դամասկոսում: Այս կանաչապատ տարածքը՝ մոտ 370 քառակուսի կիլոմետր, Դամասկոսին հնարավորություն է տվել բարգավաճել հին ժամանակներից։ 1980-ականների կեսերին Ալ Ղուտայի չափերը աստիճանաբար քայքայվում էին, քանի որ Դամասկոսի ծայրամասային բնակարանները և թեթև արդյունաբերությունը ներխուժում էին օազիս:

Սիննը, փոքր գետը, որը նշում է Տարտուսի և Լաթակիայի մարզի միջև սահմանները, օգտագործվում է ալ-Նուսեյրիայի արևմուտքում գտնվող տարածքը ոռոգելու համար՝ Լաթակիա նավահանգստից մոտ 32 կիլոմետր հարավ-արևմուտք: Հարավում աղբյուրները, որոնք սնուցում են վերին Յարմուք գետը, ուղղվում են Հաուրանի ոռոգման համար: Ստորգետնյա ջրամբարները, որոնք հիմնականում բնական աղբյուրներ են, օգտագործվում են ինչպես ոռոգման, այնպես էլ խմելու համար: Ստորգետնյա ջրային ռեսուրսներով ամենահարուստը ալ-Ղաբի շրջանն է, որը պարունակում է մոտ 19 խոշոր աղբյուրներ և ստորգետնյա գետեր, որոնք ունեն րոպեում հազարավոր լիտր ընդհանուր բերքատվություն:

## Կլիմա
մինի|Սիրիայի քարտեզ Կյոպպենի կլիմայական դասակարգման գոտիների
Կլիմայի ամենավառ հատկանիշը հակադրությունն է։ Միջերկրական ծովի խոնավ ափի և չոր անապատային շրջանների միջև ընկած է կիսաչոր տափաստանային գոտի, որը տարածվում է երկրի երեք քառորդով և արևմուտքից սահմանակից է Անտիլիբանանյան և ալ-Նուսեյրիայի լեռնաշղթաներին, հյուսիսում՝ Կիլիկիայի լեռնային շրջանին, և հարավ-արևելքում՝ ալ-Արաբի, ալ-Ռուվակի, Աբու Ռուջմեյնի և Բիշրիի լեռնաշղթաներին։

Ափամերձ տարածաշրջանում տեղումները բավականին առատ են, տարեկան տեղումները տատանվում են 750-1200 միլիմետր միջև։ Անձրևի մեծ մասը, որը տեղափոխվում է Միջերկրական ծովից քամիներով, ընկնում է նոյեմբերից մայիսին։ Օրական միջին ջերմաստիճանը հունվարին տատանվում է 7 °C մինչև օգոստոսի 27 °C: Քանի որ ալ-Նուսեյրիայի բարձր լեռնաշղթաները անձրևների մեծ մասն ընկնում են Միջերկրական ծովից, ալ-Ղաբ իջվածքը, որը գտնվում է այս լեռներից արևելք, գտնվում է համեմատաբար չոր գոտում՝ տաք, չոր քամիներով և սակավ տեղումներով: Սառնամանիքը անհայտ է ցանկացած եղանակին, չնայած ալ-Նուսեյրիայի գագաթները երբեմն ձյունածածկ են:
[մինի|[Լաթակիայի միջերկրական ծովափը]]
Ավելի հարավ, Միջերկրական ծովից անձրևատար ամպերն անցնում են ալ-Նուսեյրիայի և Անդրլիբանանյան լեռների միջև ընկած բացվածքով, հասնելով Հոմսի տարածք և երբեմն՝ այդ քաղաքից արևելք գտնվող տափաստանային շրջան: Դեռ ավելի դեպի հարավ, սակայն, հակալիբանանյան լեռները արգելում են անձրևները Միջերկրական ծովից, և տարածքը, ներառյալ մայրաքաղաք Դամասկոսը, դառնում է տափաստանի կիսաչոր կլիմայական գոտու մի մասը, տեղումների միջինը 200 միլիմետրից պակաս է ( Տարեկան 8 դյույմ և օրական միջին ջերմաստիճանը հունվարին տատանվում է 5 °C մինչև 29 °C հուլիսին և օգոստոսին։ Մայրաքաղաքի շրջակայքը, այնուամենայնիվ, կանաչապատ է և մշակելի, քանի որ Բարադա գետից ոռոգվում է հռոմեական ժամանակներում կառուցված ջրատարներով։

Հարավ-արևելքում խոնավությունը նվազում է, իսկ տարեկան տեղումները իջնում ​​են 100 միլիմետրից: Անձրևների սակավ քանակությունը, ընդ որում, տարեցտարի խիստ փոփոխական է, պատճառելով պարբերական երաշտներ։ Ալ-Ռուվաք, Աբու Ռուջմեյն և Բիշրի լեռնաշղթաներից հարավ գտնվող քարքարոտ անապատում հուլիսին առավելագույն ջերմաստիճանը հաճախ գերազանցում է 45 °C: Փետրվարին և մայիսին տարածված ավազային փոթորիկները վնասում են բուսականությունը և կանխում արածեցումը: Անապատի լեռնաշղթայից հյուսիս և ալ-Ղաբի իջվածքից արևելք ընկած են սարահարթի հսկայական տափաստանները, որտեղ ամառվա ընթացքում գերակշռում են անամպ երկինքը և ցերեկային բարձր ջերմաստիճանը, բայց սառնամանիքները, երբեմն դաժան, սովորական են նոյեմբերից մարտ ամիսներին: Տեղումները միջինում տարեկան 250 միլիմետր են, բայց հարավային անապատային տարածքի երկայնքով մեծ գոտում ընկնում են 200 միլիմետրից: Այս գոտում միայն Եփրատ և Խաբուր գետերն են բավարար ջուր ապահովում բնակեցման և մշակության համար։

## Օգտակար հանածոներ
[մինի|[Սիրիական գորշ արջ]]
Նավթի խոշոր հանքավայրերը գտնվում են երկրի հյուսիս-արևելքում՝ Վերին Միջագետքում։ Դեռևս 1980-ականների վերջին Սիրիայում հայտնաբերվել են ավելի քան 50 նավթային հանքավայրեր, որոնցից մոտ 20-ը գտնվում են մշակման և շահագործման փուլում: Համաձայն «World Energy 2015» վիճակագրական ակնարկի, որը կազմվել է British Petroleum-ի մասնագետների կողմից, 2014 թվականի դրությամբ Սիրիան նավթի ապացուցված պաշարներով աշխարհում զբաղեցնում է 33-րդ տեղը։

## Բնություն
Հալեպի սոճին էնդեմիկ է Սիրիայի համար: Երկրի արևմուտքում (ալ-Նուսեյրիա և Անտիլիբանան) կան լիբանանյան մայրի, լիբանանյան կաղնի, ոտնաթաթավոր կաղնի, մշտադալար նոճի, կիլիկյան եղևնի, ֆիկուս և մագնոլիա։ Ասորիքի կաղնու պուրակները նկարագրված են Աստվածաշնչում և գտնվում են Բասանի հյուսիս-արևմտյան շրջանում: Եփրատի հովտում պահպանվել են Եփրատի բարդիների և տամարիսի գետային անտառների տարածքները։ Անտառները զբաղեցնում են տարածքի ընդամենը 3%-ը։

Երկրի արևելյան, չորային հատվածը բնութագրվում է անապատային խմբերով, որոնց մասնակցում են սաքսաուլները, թփերը և ենթաթփերը:

Մինչ այժմ սիրիական գորշ արջը հայտնաբերվել է Սիրիայի արևմտյան լեռներում: Անհետացած է համարվում նաև սիրիական կուլանը, որն ապրում էր անապատներում։ Երկրում ապրում են սիրիական դաշտամուկը, գծավոր բորենին, եղջերուն, սովորական շնագայլը և կարակալը:

## Տես նաև
* Սիրիայի վարչական բաժանում
* Սիրիայի բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սիրիայի մասին հայկական հանրագիտարանում 

Կատեգորիա:Սիրիայի աշխարհագրություն