Էպիֆենոմենալիզմ

**Էպիֆենոմենալիզմ** (երկրորդական երևույթ), մարմնի մտավոր փիլիսոփայությունն է, որը նշում է, որ հիմնական ֆիզիկական իրադարձությունները (զգայական օրգանները, նեյրոնային ազդակները և մկանային պայմանները) պատճառ են մտավոր իրադարձությունների (մտքի, գիտակցության և ճանաչման) համար։ Հոգեկան իրադարձությունները կախված են լիովին ֆիզիկական գործառույթներից, որպես այդպիսին, չունեն անկախ գոյություն կամ պատճառական ազդեցություն. դա ընդամենը տեսք է։ Վախը, կարծես, ավելի է արագացնում սրտի աշխատանքը, սակայն, ըստ էպիֆենոմենալիզմի, նյարդային համակարգի վիճակը հանգեցնում է սրտի ավելի արագ աշխատանքին։ Եվ քանի որ մտավոր իրադարձությունները,  ֆիզիկական ազդակներ չեն կարող առաջացնել, օժտված են ոչ ֆիզիկական հատկություններով,էպիֆենոմենալիզմը համարվում է սեփականության զուգաձևություն։

## Զարգացում
XVII դարի ընթացքում Ռենե Դեսքարտեսը պնդում էր, որ կենդանիները ենթակա են մեխանիկական օրենքներին։ Նա պաշտպանեց ավտոմատ վարքի գաղափարը կամ առանց գիտակցված մտքի գործողությունների կատարմանը։ Դեսքարտեսը  կասկածի տակ է դրել, թե ինչ է նյութական մարմինի  պատճառաբանված փոխազդեցությունը ։ Նրա փոխգործակցող մոդելը (1649 թ.) հաստատեց, որ մարմինը աապված է միտքին, շարակցական հյուսվածքների միջոցով. Լա Մետրին , Լեբնիզ-ը և Սպինոզան սկսեցին մտածել այդ  մասին։  Նույնիսկ այն գաղափարը, որ  կենդանին զգայուն էր, ոչինչ չէր ավելացվի նրա վարքագծի մեջ, նույնիսկ մարդկային տիպի կենդանիների մեջ. առաջինը այս մասին խոսեց   Լա Մետտրը (1745), այնուհետև Կաբանսիսովը (1802), և հետագայում պարզաբանվեց Հոդգսոնի(1870) և Հաքսլինի կողմից (1874)։

Թոմաս Հենրի Հաքսլինը  համաձայնեց Դեսքարտեսի հետ, որ վարքը որոշվում է միայն ֆիզիկական մեխանիզմներով, սակայն նա նաև հավատում էր, որ մարդիկ ապրում են մտավոր կյանքով։ 1874 թվականին   Հաքսլինը   նախագահական ուղերձում Բրիտանական գիտության զարգացման ասոցիացիային պնդում էր, որ կենդանիները գիտակից են ։ Հաքսլինը  պնդում էր, որ հոգեբանական փոփոխությունները ֆիզիկական փոփոխությունների գրավական են։ Նա գիտակցության հոսքը անվանում է «էպեֆենոմեն», ինչպես ժամացույցի զանգը, որը ժամանակը  պահելու դեր չունի, գիտակցությունը դեր չի խաղում վարքի որոշման մեջ։  Հաքսլինը պաշտպանում է ավտոմատիզմը, փորձարկելով ռեֆլեքսային գործողությունները, սկզբնապես  առաջարկված Դեսկարտեսի կողմից։ Հաքսլինը կանխատեսեց, որ լոբոտոմիա անցնող գորտերը լողալու են ջրում, բայց չեն  նախաձեռնում  որևէ գործողություն։ Նա պնդեց, որ լողալու ունակությունը միայն կախված է ուղեղի մոլեկուլային փոփոխությունից, եզրակացնելով, որ գիտակցությունը ռեֆլեքսային գործողությունների համար անհրաժեշտ չէ։ Ըստ էպիֆենոմենալիզմ –ի  կենդանիները զգում են  ցավը միայն նեյրոֆիզիոլոգիա դեպքում։

1870-ին Հաքսլինը փորձ կատարեց  ֆրանսիացի զինվորի վրա, ով Ֆրանկո-Պրուսյան պատերազմի ժամանակ  արձակված կրակից կոտրել էր իր  ձախ պարիետային ոսկորը։ Յուրաքանչյուր շաբաթ  զինվորին ենթարկում էին վիրահատության .նա կարողանում էր ծխել, ինքն իրեն հագնվել  և ձեռնափայտը ինքնուրույն պահել , բայց միևնույն ժամանակ անզգայուն էր էլեկտրական ցնցումների, հոտավետ նյութերի, քացախի, աղմուկի և որոշ թեթև փորձերի նկատմամբ։ Հաքսլինը  օգտագործեց այս ուսումնասիրությունը, ցույց տալու համար, որ գիտակցությունը չպետք է կատարի այդ նպատակային գործողությունները, հիմնավորելով այն ենթադրությունը, որ մարդիկ անհամատեղելի էակներ են։ Հաքսլինի մեխանիկական վերաբերմունքը մարմնի նկատմամբ համոզեց նրան, որ միայն ուղեղն է  վարքի դրսևորման  պատճառը։

1900-ականների սկզբին գիտական վարքագիծ ունեցողները, ինչպիսիք էին Իվան Պավլովը, Ջոն Բ. Ուոթսոնը և Բ. Ֆ. Սքինները, սկսեցին  բացահայտել օրենքները նկարագրելով ազդակների և պատասխանների միջև փոխհարաբերությունները, առանց ներքին մտավոր երևույթների։ Վերարտադրողականության կամ մտավոր ստեղծագործության ձևին հարմարվելու փոխարեն, դիրքերը, որոնք ժխտում են ներքին մտավոր երևույթները, վարքաբանը կարող է այն դիտարկել որպես էպիֆենոմենալիզմ , որպեսզի թույլ տա  մտքի գոյությանը։ Ջորջ Սանտայանան (1905) կարծում է, որ բոլոր միջնորդությունները պարզապես ֆիզիկական պատճառներ ունեն։ Քանի որ գիտակցությունը կենսական բաղադրիչ է սակայն էական չէ նրա համար, բնական ընտրությունը պատասխանատու է իշխող միտումների համար խուսափելով որոշ կախվածութուններից ,որոնք ներառված չեն գիտակցման մեջ։ 1960-ական թվականներին գիտական վարքագիծը հանդիպեց նյութական դժվարությունների և ի վերջո ճանապարհ հարթեց ճանաչողական հեղափոխության համար։ Այդ հեղափոխության մասնակիցները, օրինակ Ջերի Ֆոդորը, մերժում էր էպիֆենոմենալիզմ–ը և կողմնակից էր մտքի արդյունավետությանը։ Ֆոդորը  նույնիսկ խոսում է «էպիֆոբիայի» մասին,վախենալով, որ ինչ–որ մեկը կդառնա էպիֆենոմենալիստ:Սակայն, մինչ ճանաչողական հեղափոխությունը, եղել են մի քանիսը, ովքեր վիճել են էպիֆենոմենալիզմ- ի տարբերակի վերաբերյալ։ 1970-ին Քիթ Քեմփբելը առաջարկել է իր «նոր էպիֆենոմենալիզմ», որը նշում է, որ մարմինը ստեղծում է հոգևոր միտք, որը չի ազդում մարմնի վրա:Թե ինչպես է ուղեղը հոգևոր միտք առաջացնում, ըստ Քեմփբելի, միշտ դուրս է մնում մեր հասկացողությունից։  2001 թվականին Դեյվիդ Չալմերսը և Ֆրենկ Ջեքսոնը պնդում էին, որ գիտակցված հոգեվիճակների մասին պնդումները պետք է բացահայտվեն միայն ֆիզիկական հոգեվիճակների մասին պնդումներից հետո։ Նրանք պնդում էին, որ էպիֆենոմենալիզմ –ը կապում է, բայց չի փակում,այլ բացատրում է թերությունները ֆիզիկական և ֆենոմենալ տիրույթների վերաբերյալ։  Այս վերջին տարբերակները ցույց տվեցին, որ հոգեկան վիճակի միայն սուբյեկտիվ, որակական ասպեկտներն են էպիֆենոմենալ. Պատկերացրեք որ և Պիերին, և ռոբոտը ուտում են թխվածք։ Ի տարբերություն ռոբոտի, Պիեռը զգում  է թխվածքի, մինչդեռ վարքը շարունակում է գործել։ Այս սուբյեկտիվ փորձը հաճախ անվանվում է հատկանիշ (բազմակի հատկանիշ) և նկարագրում է մասնավոր «հում(անկայուն) զգացողություն» կամ սուբյեկտիվ  թե «ինչ տեսք ուներ այն» , որը ներքին  մտավոր  հոգեվիճակի ուղեկցորդությունն է։ Այսպիսով,մինչ Պիեռն ու ռոբոտը անում էին նույն գործողությունը, միայն Պիեռն ուներ ներքին գիտակցման փորձ։

Ֆրենկ Ջեքսոնը (1982), օրինակ, մեկ անգամ հայտնեց հետևյալ տեսակետը.

Ես այն եմ , ինչը երբեմն հայտնի է որպես «հատկանիշային(որակական) կատաղություն»։ Կարծում եմ, որ կան ոչ միայն մարմնական զգացումների որոշակի հատկանիշներ, այլև զգայուն փորձառություններ, որոնք իրենց մեջ չեն պարունակում ոչ մի ֆիզիկական տեղեկություն։ Կենդանի ուղեղի մասին խոսելիս պատմեք ինձ այնտեղ տեղի ունեցող յուրաքանչյուր ֆիզիկական երևույթի մասին... Դուք չեք պատմի ինձ ցավերի , դեպրեսիայի, խանդի  պատճառով առաջացած հոգեկան ցավի մասին .

Ըստ էպիֆենոմենալիզմ-ի , հոգեկան վիճակները, ինչպիսիք են Պիեռի  հաճելի փորձը, կամ, ամեն դեպքում, նրանց տարբերակիչ հատկանիշը` էպիֆենոմենան;   սա կողմնակի ազդեցություն է  կամ մարմնի ֆիզիկական պրոցեսների արտադրանք։ Եթե Պիերն արդեն երկրորդ պատառն է կծում , ապա դա  չի նշանակում որ նա  դա անում է առաջինից հաջույք ստանալուց հետո. Եթե Պիերն ասում է. «Դա լավ էր, այնպես որ ես ևս մեկ պատառ կկծեմ», նրա ելույթը չի կատարվում նախորդ հաճույքով։ Մտավոր գործընթացները որոնք ուղեկցվում են  գիտակցված փորձերով հիմնականում անզոր են։ Միտքը պարզապես կարող է լինել  ուղեղի չափի կամ դրա  ուղիների ակտիվացման համաժամեցում,որոնք   հարմարվողական են։

Որոշ մտածողներ առանձնացնում  են էպիֆենոմենալիզմ  - ի տարբեր դասեր ։ «Գիտակցության բացահայտում» աշխատությունում, Դանիել Դենետտը տարբերում է էպիֆենիմենալիզմը զուտ մետաֆիզիկական իմաստից, որտեղ էպիֆենոմենոն- ը ոչ մի պատճառական ազդեցություն չունի,  մինչդեռ Հաքսլին- ի «գոլորշու սուլոցով»էպիֆենոմենալիզմ- ի, հետևանքները գոյություն ունեն, բայց  անհամապատասխան են;

## Փաստարկներ
Նեյրոֆիզիոլոգիական տվյալների մեծ մասը կարծես թե աջակցում է էպիֆենոմենալիզմ; Որոշ  այնպիսի հնագույն տվյալներ, ինչպիսիք են «Bereitschaftspotential» կամ «պատրաստիության ներուժ», որտեղ էլ կամավոր գործողությունների հետ կապված էլեկտրական գործունեությունը կարող է գրանցվել մինչև երկու վայրկյան, սուբյեկտը տեղյակ է այդ գործողությունը կատարելու մասին որոշում կայացնելուց առաջ։ Վերջերս Բենյամին Լիբեթալը . (1979 թ.) ցույց տվեց, որ խթանումը դառնում է 0.5 վայրկյան առաջ գիտակցված փորձի մի մաս, թեև սուբյեկտները կարող են արձագանքել արձագանքման ռեժիմի փորձարկումների ժամանակ 200 միլիսինյոնների ընթացքում։ Իրադարձության հետ կապված պոտենցիալում կատարված վերջին ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ գիտակցված փորձը չի կատարվում մինչև պոտենցիալի վերջին փուլը (P3 կամ ավելի ուշ), որը տեղի է ունենում 300 միլիսինյոն կամ ավելի դեպքից հետո։ Բրեգման- ի լսողական շարունակականության պատրանքում, որտեղ մաքուր տոնով հետևում են լայնաշերտ աղմուկին, և աղմուկը հաջորդում է նույն մաքուր տոնով, կարծես ազդանշանը տեղի է ունենում աղմուկի ողջ ժամանակահատվածում։ Սա նաև առաջացնում է տվյալների վերամշակման ուշացում, նախքան գիտակցված փորձը տեղի ունենալը։ Հանրաճանաչ գիտության հեղինակ Թոր Նոռետրանդերսը կոչ է արել հետաձգել «օգտագործողի պատրանքը» `ենթադրելով, որ մենք միայն ունենք գիտակցական վերահսկողության պատրանք, առավելագույն գործողությունները, որոնք ավտոմատ կերպով վերահսկվում են ուղեղի ոչ գիտակցված մասերի կողմից, դիտավորյալ դերակատարում ունեցող դիտավորյալ մտքի հետ։

Գիտական տվյալները կարծես թե սատարում են գաղափարը, որ գիտակից փորձը ստեղծում է ուղեղում ոչ գիտակցված գործընթացներ (այսինքն `ենթագիտակցական վերամշակումը, որը գիտակցված փորձ է դառնում)։ Այս արդյունքները մեկնաբանվել են, որպեսզի մարդիկ կարողանան գործել, մինչև գիտակցված որոշման գիտակցված փորձը։ Ոմանք պնդում են, որ սա պաշտպանում է էպիֆենոմենալիզմ , քանի որ այն ցույց է տալիս, որ գործելու որոշում կայացնելու զգացումը, փաստորեն, էպիֆենոմեն; Ակցիան տեղի է ունենում որոշումից առաջ, ուստի որոշումը չի առաջացրել գործողություն։

## Դեմ փաստարկներ
էպիֆենոմենալիզմ - ի դեմ ամենահզոր փաստարկն այն է, որ ինքնին հակասական է. Եթե մենք ունենք գիտելիքներ էպիֆենոմենալիզմ- ի մասին, ապա մեր ուղեղը գիտի գիտության գոյությունը, բայց եթե էպիֆենոմենալիզմ  ճիշտ է, ապա մեր ուղեղները չպետք է գիտելիքներ ունենան մտքի մասին, քանի որ մտքի ֆիզիկական ոչինչ չի ազդում։

Այնուամենայնիվ, որոշ փիլիսոփաներ դա չեն ընդունում որպես խիստ հերքում։ Օրինակ, Վիկտոր Արգոնովն ասում է, որ էպիֆենոմենալիզմ- ը կասկածելի է,  փորձարարական կեղծիքի տեսության համաձայն։ Նա պնդում է, որ անհատակ միտքի գոյության համար կարևոր չէ թե որն է գիտելիքի միակ աղբյուրը։ Մի արարած (նույնիսկ զոմբին) կարող էր գիտելիքներ ունենալ մտքի և մարմնի մասին որոշ բնածին գիտելիքների շնորհիվ ։ Մտքի մասին տեղեկատվությունը (և նրա խնդրահարույց հատկությունները), կարող էին լինել, սկզբունքորեն,  «գրված լինել»  նյութական աշխարհի, ստեղծվելուց հետո:Էպիֆենոմենալիստը կարող է ասել, որ Աստված ստեղծել է ոչ նյութական միտք և նյութական մարդկային վարքի մանրամասն «ծրագիրը», որը հնարավորություն է տալիս խոսելու մտքի և մարմնի խնդիրների մասին:էպիֆենոմենալիզմ - ի այդ տարբերակը կարծես թե էկզոտիկ է, բայց դա չի կարելի բացառել մաքուր տեսության կողմից։ Սակայն,   ըստ Արգոնովի, փորձերը կարող են հերքել էպիֆենոմենալիզմը։ Մասնավորապես,էպիֆենոմենալիզմ - ը կարող էր հերքվել, եթե գիտակցության նյարդային փոխկապակցումները կարելի է գտնել մարդու ուղեղում, և  ապացուցված է, որ գիտակցության մասին մարդկային խոսքը նրանց կողմից է։

Որոշ փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են Դենեթ- ը, հրաժարվում են  էպիֆենոմենալիզմից ու որակական առկայությունը նույն մեղադրանքով, որ Ջիլբերտ Ռայլը հարվածել է մեքենայական «ուրվականն է մեքենայի» դեմ, որ նրանք նույնպես կատեգորիայի սխալներ են։ Որակյալ կամ գիտակից փորձը չի պատկանում այս հաշվի վրա հիմնված օբյեկտների կատեգորիային։ Ֆունկցիոնալները պնդում են, որ մտավոր պետությունները լավ են նկարագրում իրենց ընդհանուր դերը, օրգանիզմի առնչությամբ գործունեությանը։ «Այս վարդապետությունը արմատավորված է Արիստոտելի հոգու հայեցակարգի մեջ և ունի Հոբբեսի մտքի հայեցակարգը որպես« հաշվիչ մեքենա », սակայն այն դարձել է լիովին արտահայտված (և ժողովրդականորեն հաստատված) միայն 20-րդ դարի վերջին »։  Այնքանով, որքանով դա խթանում էր արձագանքի զարգացմանը, մտավոր գործառույթը նմանվում  է մի ծրագրի, որը  մեխանիկայի տեսության գործընթաց է ։ Սկզբունքորեն, բազմակի իրատեսականությունը կարող է երաշխավորել հարթակային կախվածությունը, անկախ ապարատային և օպերացիոն համակարգի կամ նախկին հիպոթեզի,  ելնելով կենսաբանության և փիլիսոփայության տեսանկյունից։ Քանի որ բարձր մակարդակի լեզուն  բարդ ծրագրերի մշակման համար գործնական պահանջ է, ֆունկցիոնալիզմը ենթադրում է, որ ոչ-կրճատող ֆիզիկան կստանա նմանատիպ առավելություն `խիստ վերացական նյութականության վրա։

Էլիմինատիվ նյութապաշտները կարծում են, որ «ժողովրդական հոգեբանությունը» այնքան էլ գիտական չէ, որ ի վերջո ավելի լավ կլինի վերացնել այնպիսի պարզունակ հասկացությունները, ինչպիսիք են միտքը, ցանկությունը և հավատը `ապագա նեյրոյի գիտական հաշվին։ Ավելի մեղմ դիրքորոշում, ինչպիսին է Ջ.Լ. Մաքիի սխալի տեսությունը, ենթադրում է, որ կեղծ համոզմունքները պետք է հեռացվեն մտավոր հայեցակարգից առանց վերացնեն հայեցակարգը, լեգիտիմ հիմնական իմաստը մնացել անփոփոխ։ Բենջամին Լիբեթ- ի արդյունքները մեջբերված են էպիֆենոմենալիզմի, բայց նա կարծում է, որ առարկաները դեռևս ունեն «գիտակցված վետո», քանի որ պատրաստակամության ներուժը անխուսափելիորեն չի հանգեցնում գործողությունների։ Ազատության զարգացման մեջ Դանիել Դենետտը պնդում է, որ ոչ-ազատ եզրակացությունը հիմնված է գիտակցության տեղանքի վերաբերյալ կասկածելի ենթադրությունների վրա, ինչպես նաև հարցականի տակ դնելով Լիբեթ- ի արդյունքների ճշգրտությունը եւ մեկնաբանումը։ Լիբեթ- ի հետազոտության նման քննադատությունը կատարում է նեվոսագետ Ադինա Ռոսկին և ճանաչողական տեսաբաններ Թիմ Բեյնը և Ալֆրեդ Մելեը։ Մյուսները պնդում են, որ այնպիսի տվյալներ, ինչպիսիք են Bereitschaftspotential- ը, խախտում են էպիֆենոմենալիզմ- ը նույն պատճառաբանությամբ, որ նման փորձերն ապավինում են այն կետին, որը ժամանակի մասին է հաղորդում, որտեղ գիտակցված փորձ եւ գիտակցված որոշում է տեղի ունենում, այսպիսով հենվելով սուբյեկտի վրա, որպեսզի կարողանան գիտակցաբար կատարել գործողություն։ Այդ ունակությունը կարծես թե հակասում է վաղ ,էպիֆենոմենալիզմ, որը, ըստ Հաքսլի- ի, լայն գիտություն է, որ գիտակցությունը «լիովին առանց որևէ ուժի» է, քանի որ լոկոմոտիվի շարժիչը ուղեկցող գոլորշու սուլոցը առանց ազդեցություն չի ունենում իր մեքենան

Ադրիան Գ. Գուգզբերգը և Աննաաս Մոթազը նույնպես վիճարկեցին այդ հայտնաբերումները։  PNAS- ում հրատարակված Ահարոն Շուրգերի և գործընկերների ուսումնասիրությունը  վիճարկում էր պատրաստակամության ներուժի ինքնուրույն պատճառային բնույթի մասին (և, ընդհանրապես, նյարդային գործունեության «նախընտրական շարժման ձեւավորումը»), այսպիսով ժխտելով այնպիսի եզրակացությունների, ինչպիսիք են Լիբեթ- ի  Ֆրիդի-ի

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տերմինաբանություն