open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սիլիկատներ

**Սիլիկատներ** (լատ․ silex; — կայծքար), սիլիկաթթուների աղերը։ Ջրում լուծվում են (սահմանափակ) միայն ալկալիական մետաղների սիլիկատները, որոնք լուծույթում զգալիորեն հիդրոլիզվում են։ Սիլիկատները սիլիկաթթուների նման սովորաբար բարձրամոլեկուլային պոլիմերներ են։

## Սիլիկատների առաջացրած միներալները և տարածվածությունը բնության մեջ
մինի|Ալյումինի սիլիկատ
Բնական Սիլիկատները առաջացնում են ամենատարածված միներալների դասը (մոտ 500 միներալ՝ դաշտային շպատներ, ամֆիբոլներ, պիրոքսեններ, փայլարներ, օլիվին...), որոնք կազմում են երկրակեղևի զանգվածի 45% – ֊ը (քվարցի հետ՝ մոտ 87% ֊ը) և հրաբխային ապարների՝ 95%-ը։ Սիլիկատների կառուցվածքի հիմքում ընկած են [SiO4]4– քառանիստ անիոնային խմբերը, որոնք կարող են համակցվել (թթվածնի ընդհանուր ատոմով)՝ առաջացնելով շղթաներ, հարթ և տարածական ցանցեր։
մինի|Երկաթի սիլիկատ

## Սիլիկատների դասակարգումը
Սիլիկատներ դասակարգվում են ըստ SiO44– խմբերի համակցման տեսակի, ռադիկալների բաղադրության, կատիոնների բնույթի և պարունակության, ջրի և հիդրօքսիլ ու այլ անիոնային խմբերի առկայության և բնույթի։ Այլ քառանիստային անիոններ պարունակող սիլիկատներ են ալյումինասիլիկատները, բորասիլիկատները,բերիլասիլիկատները, նաև տիտանասիլիկատները և ցիրկոնասիլիկատները։ Ըստ [SiO4]4– քառանիստերի համակցման բնույթի տարբերում են․
մինի|Նատրիումի սիլիկատ
 
# Կղզիային սիլիկատները բաղկացած են կատիոնային ութանիստերով իրար միացած մեկուսացված (օլիվին, ցիրկոն,տոպազ , նռնաքարեր ...) կամ զույգված (Si2O7)6- քառանիստերից։
# Օղակավոր սիլիկատները լինում են պարզ (Si3O9)6-, (Si4O12)8-, (Si6O18)12- (բերիլ ...), (Si8O24)16- և կրկնակի երկհարկ օղակներով։
# Շղթայական սիլիկատները [SiO4]4– խմբերն առաջացնում են անընդհատ շղթաներ կամ ժապավեններ։
# Շերտավոր սիլիկատներ։ Այս խմբին են պատկանում փայլարները։
# Տարածական սիլիկատները՝ Si04 խմբերն առաջացնում են եռաչափ տարածական ցանցեր (ցեոլիտներ, դաշտային շպատներ, նեֆելին ...)։

## Սիլիկատների բաղադրությունը
մինի|Կապարի Սիլիկատ
Սիլիկատների բաղադրության մեջ մտնող փոքր կատիոններն (Mg2+, Al3+, Fe2+ Mn2+ ...) առաջացնում են գագաթներում թթվածնի 6 ատոմ պարունակող ութանիստեր, մեծ կատիոնները (K+, Na+,Са2+, Ba2+, Sr2+ ...)՝ 8, 9 կամ 12 գագաթ ունեցող բազմանիստեր, որոնց կողերը համատեղելի են (Si2O7)6- խմբերին։ Սիլիկատներին բնորոշ է իզոմորֆիզմը, այդ պատճառով տարածված են նրանց պինդ լուծույթները։ Սիլիկատները կարող են պարունակել բյուրեղային ջուր, ցեոլիտային և միջշերտային ադսորբված ջուր, նաև ОН–, F+, Cl-, ՏO22-, СО32- և այլ անիոններ։
մինի|Անագի սիլիկատ

## Սիլիկատների օգտագործումը
Բազմաթիվ սիլիկատներ կարևոր օգտակար հանածոներ են (պարունակում են Li, Be, Ni ...)։ Նեֆելիններից ստանում են ալյումին, պոտաշ և սոդա։ Կարևոր են նաև ոչ հանքային օգտակար հանածոները (դաշտային շպատ, փայլար, ասբեստ, տալկ ...), թանկարժեք և այլ զարդաքարեր (զմրուխտ, տոպազ, աքվամարին ...) հանդիսացող սիլիկատները։

Կատեգորիա:Թթվածնային միացություններ
Կատեգորիա:Սիլիկատներ
Սեն-Վենանի սկզբունք

մինի|Սեն Վենանի սկզբունքի ցուցադրություն
**Սեն-Վենանի սկզբունքը** առաձգականության տեսության մեջ, սկզբունք, որի համաձայն հոծ մարմնի որևէ մասին կիրառված ուժերի հավասարակշռված համակարգը մարմնում առաջացնում է լարումներ, որոնք մարմնի այդ մասից հեռանալուն համեմատ շատ արագ նվազում են։ Ձևակերպել է Սեն-Վենանը, 1855-ին։ Բեռնվածքների կիրառման տիրույթի առավելագույն գծային չափերից մեծ հեռավորությունների վրա լարումները և դեֆորմացիաները կարելի է անտեսել։ Հետևաբար, Սեն-Վենանը առաձգականության սկզբունքը արտահայտում է ինքնահավասարակշռված արտաքին բեռնվածքների ազդեցության տեղային բնույթը։ Ինժեներական պրակտիկայում կիրառում են Սեն-Վենանի առաձգականության սկզբունքի մեկ այլ ձևակերպում, եթե առաձգական մարմնի փոքր մասի վրա ազդող ճիգերը փոխարինվեն մարմնի նույն մասի վրա ազդող ճիգերի ստատիկորեն համարժեք համակարգով (որի համազորը և մոմենտը նույնն են, ինչ որ տված ուժինը), ապա ուժերի նոր համակարգի դեպքում լարված վիճակի փոփոխություն տեղի կունենա միայն կիրառված բեռնվածքի անմիջական մոտակայքում։ Սեն-Վենանի սկզբունքը հնարավորություն է տալիս սահմանային պայմանները (ազդող ուժերը) փոխարինել ստատիկական հաշվարկի համար ավելի հարմար սահմանային պայմաններով այն դեպքում, երբ ուժերի տված նոր համակարգի համազորը և մոմենտը պահպանում են իրենց արժեքները։

Կատեգորիա:Կիրառական մաթեմատիկա
Կատեգորիա:Սկզբունքներ
Կատեգորիա:Նյութերի դիմադրություն
Սեյսմոգրամ

[250px|մինի|[ԱՄՆ երկրագիտական ծառայություն|ԱՄՆ երկրագիտական ծառայության կողմից գրանցված սեյսմոգրամների շարք]]

**Սեյսմոգրամ**, սեյսմոգրաֆներով սեյսմիկ տատանումների անընդհատ գրանցման արդյունքը։ Գրանցման տեխնիկան
բազմազան է։ Առավել տարածված ձևը սեյսմաչափի ճոճանակի կամ գալվանաչափի հայելուց անդրադարձած լույսի ճառագայթի օգնությամբ գրանցումն է լուսանկարչական թղթի վրա։ Պատրաստվում են հատուկ հարմարանքներ, որոնց օգնությամբ սեյսմիկ տատանումները գրանցվում են մագնիսական ժապավենի վրա՝ թվային կոդի տեսքով ԷՀՍ-ին հաղորդելու համար։ Սեյսմոգրամի վրա ալիքների տատանումների գրանցմանը զուգընթաց նշվում է ճիշտ ժամանակը։ Սեյսմոգրամի օգնությամբ որոշվում է տարբեր առաձգական ալիքների մուտքի ժամանակը, իսկ գոդոգրաֆի միջոցով երկրաշարժի առաջացման ժամանակը օջախում և նրա տեղը։ Ամպլիտուդի և տատանման տարբերության մեծությունը հնարավորություն է տալիս որոշելու երկրաշարժի էներգիան (մագնիտուդը) և տատանման հզորությունը (բալայնությունը)։

Կատեգորիա:Սեյսմոլոգիա
Կատեգորիա:Չափիչ սարքեր
Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական համալսարան

**ՀՀ ՊՆ Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական ակադենիա**, Հայաստանի պաշտպանության նախարարության համակարգում գործող բարձրագույն ուսումնական հաստատություն է, որի առաքելությունը խաղաղ և պատերազմական ժամանակ ՀՀ պաշտպանության խնդիրներն իրագործելու ունակ, բարձրակարգ սպայական կադրերի պատրաստումն ու վերապատրաստումն է։

## Պատմություն
ՀՀ ՊՆ Ռազմական ինստիտուտ, կազմավորվել է 1998-ին՝ 1994-ին ստեղծված ՀՀ ՊՆ բարձրագույն զինվորական բազմաբնույթ հրամանատարական ուսումնարանի հիմքի վրա։ ՀՀ ԶՈւ-ի համար պատրաստում է բարձրակարգ սպայական կադրեր։ 2000-ից՝ Վազգեն Սարգսյանի անվան։ 2003 թվականից ՀՀ պետական բուհերի խորհրդի լիիրավ անդամ է։
2004-ից ինստիտուտում գործում է Սպայական կադրերի որակավորման բարձրացման կենտրոնը։ 1994–ին պետ է նշանակվել գեներալ-մայոր Սերգեյ Մարտիրոսյանը, 1997 -ին գեներալ-մայոր Աշոտ Պետրոսյան, Ռազմական ինստիտուտի պետեր են եղել գեներալ-մայոր Արշալույս Փայտյանը (1998-2000), գեներալ-լեյտենանտ Ստեփան Միրզոյանը (2000-2007), գեներալ-մայոր Գարեգին Գաբրիելյանը (2007-2008), 2008-ից գեներալ-լեյտենանտ Մարտին Կարապետյանն է։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Կրթություն և Գիտություն  և  Ռազմական ինստիտուտ

Կատեգորիա:1994 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Կրթությունը Հայաստանում
Կատեգորիա:Ռազմական գործ
Զիգմունդ Սերակովսկի

**Զիգմունտ (Սիգիզմունդ) Սերակովսկի** (, , , ), լեհական, ռուսական և լիտվական հեղափոխական ազատագրական շարժման գործիչ։

1845 թվականին սովորել է Պետերբուրգի համալսարանում։ Արտասահման փախչելու փորձ կատարելու համար 1848 թվականին ձերբակալվել է և որպես շարքային զինվոր աքսորվել Օրենբուրգյան կորպուս, որտեղ մտերմացել է Տարաս Շևչենկոյի հետ։ 1856 թվականին վերադարձել է աքսորից, 1859 թվականին ավարտել Գլխավոր շտաբի ակադեմիան, 1861 թվականից ծառայել է Գլխավոր շտաբում։ Կապված է եղել Նիկոլայ Չեռնիշևսկու, Նիկոլայ Դոբրոլյուբովի, Ալեքսանդր Գերցենի և Նիկոլայ Օգարյովի հետ, աշխատակցել է «Սովրեմեննիկ» թերթին, հանդիպել Ջուզեպպե Գարիբալդիին։ 1857 թվականին, Պետերբուրգում հիմնել է հեղափոխական խմբակ, որի նպատակն էր պայքարել սոցիալական, ազգագրական և կրոնական, ճնշման դեմ, հանուն Ռուսաստանում ժողովրդավարական վերափոխումների, հանուն ազատ և անկախ Լեհաստանի։ 1862-1863 թվականների լեհական ապստամբության նախօրեին նշանակվել է Ժեմայտիայի (Լիտվայի հյուսիսարևմտյան մաս) ապստամբական ուժերի զորապետ։ 1863 թվականի սկզբին ստեղծել է ապստամբական խոշոր միավորում (որտեղ կռվել է Անթանաս Մացկյավիչուսի ջոկատը), համագործակցել ապստամբ բելառուս գյուղացիների ղեկավար Կեսչինովսկու հետ։ 1863 թվականի գարնանը վիրավորվել է և գերի ընկել։ Դաշտային դատարանի վճռով կախաղան է բարձրացվել։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Լեհաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:1826 ծնունդներ
Կատեգորիա:1863 մահեր
Կատեգորիա:Լեհ հեղափոխականներ
Պյոտր Սեմյոնով-Տյան-Շանսկի

**Պյոտր Սեմյոնով-Տյան-Շանսկի** (, ), ռուս աշխարհագրագետ, վիճակագիր, հասարակական գործիչ, Պետերբուրգի ակադեմիայի պատվավոր անդամ (1873 թվական), ռուսական աշխարհագրական ընկերության փոխնախագահ (1873-1914 թվականներ), պետական խորհրդի անդամ (1897 թվական)։

Ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանը (1848 թվական)։ 1849 թվականից արշավախմբային աշխատանքներ է կատարել Արևելաեվրոպական (Ռուսական) հարթավայրում։ 1853-1855 թվականներին Գերմանիայում, Շվեյցարիայում, Ֆրանսիայում և Իտալիայում ուսումնասիրել է աշխարհագրություն, երկրաբանություն։ Թարգմանել է Կ․ Ռիտտերի «Ասիայի երկրագիտությունը»՝ լրացնելով այն Ռուսաստանի ասիական մասի վերաբերյալ եղած նորագույն նյութերով։ 1856-1857 թվականներին ուսումնասիրել է Տյան Շանը, կազմել Տյան Շանի լեռնագրական և բարձունքային գոտիականության առաջին սխեման, հայտնաբերել սառցադաշտեր։ 1906 թվականին այդ ուսումնասիրությունների 50-ամյակի առթիվ նրան իրավունք տրվեց ագգանվանն ավելացնել «Տյան-Շանսկի»։ 1864-1874 թվականներին ղեկավարել է Կենտրոն վիճակագրական կոմիտեն, 1874-1897 թվականներին՝ Վիճակագրական խորհուրդը։ Վիճակագիրների առաջին համագումարի (1870 թվական) և առաջին ընդհանուր մարդահամարի (1897 թվական) կազմակերպիչն է։ Տվել է Եվրոպական Ռուսաստանի տնտեսական շրջանացման սխեման (12 շրջան)։ Պյոտր Սեմյոնով-Տյան-Շանսկին կազմել է «Ռուսական կայսրության աշխարհագրական վիճակագրական բառարանը», 5 հատորով (1863-1885 թվականներ), «Ռուսաստան» բազմահատոր աշխարհագրական հրատարակությունը 11 հատորով (1899-1914 թվականներ), գրել Աշխարհագրական ընկերության 50-ամյակին նվիրված եռահատոր աշխատությունը (1896 թվական)։ Պյոտր Սեմյոնով-Տյան-Շանսկի անվամբ են կոչվել մի շարք աշխարհագրական օբյեկտներ Միջին և Կենտրոնական Ասիայում, Կովկասում, Ալյասկայում, Շպիցբերգենում և բուսական ու կենդանական մոտ 100 նոր տեսակներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Ռյազան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ռուս ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս բուսաբաններ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս հավաքորդներ
Կատեգորիա:Ռուս հուշավիպագիրներ
Կատեգորիա:Ռուս կենսաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:Ռուս երկրաբաններ
Ժիրայր Սերգոյան

**Ժիրայր Նշանի Սերգոյան ** (), հայ երգիչ (բաս)։

1948 թվականին հանդես է եկել Նիցցայի օպերային բեմում, հաջորդ տարին երգել Լիոնի, 1950 թվականին՝ Ստրասբուրգի օպերային թատրոններում։1952 թվականին, շահելով Փարիզի «Գրանդ օպերա»-ի տարեկան մրցույթը, հրավիրվել է որպես մենակատար։ Այս թատրոնում Սերգոյանի անդրանիկ դերերգը Մպարաֆուչիլեն է (Վերդիի «Ռիգոլետտո»), որին հաջորդել են երեք տասնյակից ավելի դերերգեր՝ Մեֆիստոֆել (Դունոյի «Ֆաուստ»), Պիմեն (Մուսորգսկու «Բորիս Դողունով»), Ֆիլիպ, եթովպական թագավոր (Վերդիի «Դոն Կարլոս», «Աիդա»), Դոն Բազիլիո (Ռոսսինիի «Սևիլյան սափրիչ») Օրովեզո (Բելլինիի «Նորմա»), Լեպորելլո (Մոցարտի «Դոն Ժուան»), Նիլականտա (Դելիբի «Լակմե»), Աբեմելիխ (Սեն-Սանսի «Մամսոն և Դալիլա»)։ Երկար տարիներ «Գրանդ օպերա»-ին զուգընթաց երգել է «Օպերա կոմիկ»-ում։ Հյուրախաղերով հանդես է եկել տարբեր երկրներում, 1974 թվականին և 1976 թվականին՝ ԽՍՀՄ քաղաքներում (Լենինգրադ, Սվերդլովսկ, Տաշքենդ, Երևան)։ Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի թատրոնի բեմում կատարել է Ֆիլիպի, Դոն Բազիլիոյի, Մեֆիստոֆելի դերերգերը։ Սերգոյանի կատարումներին հատուկ է կերպարների ինքնատիպ մեկնաբանումը, ուր գերիշխողը դրանց հոգեբանական խորության, ճշմարտացիության, հոգեկան դինամիկայի բացահայտումն է։ Հանդես է գալիս նաև դասական ստեղծագործություններից և հայկական երգերից կազմված կամերային երգացանկով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսահայ երգիչներ
Արմեն Աթաբեկյան

**Արմեն Աթաբեկյան** (), հայ վիրաբույժ, ՀՀ ռազմաբժշկական ծառայության կազմակերպիչներից։ ՀՀ բանակի բժշկական ծառայության փոխգնդապետ (1994 թվական)։ Բժշկական գիտությունների թեկնածու (1996 թվական), ՌԴ բնական գիտությունների ակադեմիայի անդամ (2001 թվական)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը (1974 թվական)։ 1975-1996 թվականներին աշխատել է ՀՀ առոդջապահության համակարգում։ 1996-1998 թվականներին՝ ՀՀ պաշտպանության նախարարության ռազմաբժշկական վարչության պետ և կենտրոնական ռազմաբժշկական հանձնաժողովի նախագահ 1999-2000 թվականին՝ ՀՀ առողջապահության նախարարի տեղակալ։ 1994 թվականից (միաժամանակ)՝ Առողջապահության ազգային ինստիտուտի ռազմաբժշկական ինտերնատուրայի պետ։ Աշխատությունները մեջբերում են առողջապահության կազմակերպմանն ու վիրաբուժության խնդիրներին։

1988-1994 թվականներին համակարգել և ղեկավարել է վիրավոր ազատամարտիկների ու զինծառայողների բուժսպասարկման աշխատանքները (Երևանում, կազմակերպել և իրագործել է բժիշկները և միջին բուժաշխատողների գործուղումները ԼՂՀ մասնակցել հոսպիտալների և կենտրոնական շրջանային հիվանդանոցների հիմնադրմանն ու վերականգնմանը, կազմակերպել է դեղորայքի և մապասիրական օգնության առաքումը Արցախ։

Կատեգորիա:Աթաբեկյաններ
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Սկուտեղ

մինի|Սկուտեղ
**Սկուտեղ** շրջանաձև, քառանկյունաձև և ձվաձև, երկու բռնակով կամ առանց դրանց արծաթյա, պղնձյա կամ փայտամեծ ափսե։ Հիմնականում օգտագործվում է որպես մատուցարան, հնում ծառայել է նաև որպես սեղան, պաստեղ չորացնելու, ցորեն քամհարելու սկավառակ են։ Սկուտեղները դրվազարդարվում են երկրաչափական և բուսական զարդանախշերով, կենդանիների և թռչունների պատկերներով։ Ունեն նաև դեկորատիվ նշանակություն, այդօրինակ հին հայկական սկուտեղների վրա փորագրվել են տարբեր զարդամոտիվներ, նաև հայ թագավորների դիմանկարներ, «Ոգի Հայաստանի» թեմայով պատկերներ, մակագրություններ (թագավորների անունները, պատրաստման թվականը են)։

Սկուտեղները պատրաստող նշանավոր վարպետներ են գործել Ջուղայում, Վանում, Թոքատում, Երզնկայում, Կարինում, Ալեքսանդրապոլում, Երևանում և այլուր։ Մեր օրերում սկուտեղ արտադրվում է նաև գործարանային եղանակով, պլաստմասսայից և այլ նյութերից։

Կատեգորիա:Սպասք
Կատեգորիա:Խոհանոցային գործիքներ
Արցախի Հանրապետության տնտեսություն

**Արցախի Հանրապետության տնտեսությունն** իրենից ներկայացնում է ՄԱԿ անդամ որևէ երկրի կողմից չճանաչված Արցախի Հանրապետության հասարակության արտադրողական ուժերի զարգացման համապատասխնող արտադրահարաբերությունների ամբողջությունը։

## Պատմություն
Բնական հումքի հնարավորություններով պայմանավորված՝ Արցախ-Ղարաբաղում ավանդաբար գործել են շերամորդի բոժոժի նախնական մշակման, մետաքսագործության, գորգագործության, գինեգործության, մետաղաձուլության, օղեթորման (թթից և խաղողից) գործատներ, բրուտագործության կետեր, կղմինդրի, սայլերի, կառքերի պատրաստման, կոշիկի, կարի արհեստանոցներ, ձիթհաններ, ջրաղացներ և այլն։ ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի տարածքում ֆրանսիացիները դեռևս 19-րդ դարում արդյունահանել են բազմամետաղների հանքանյութ։ Շուշիում գործել է ջրէկ (30 կՎտ)։

Արցախ-Ղարաբաղում բոժոժի վերամշակումն սկսել են 19-րդ դարի 60-ական թվականներին։ Մինչև 1918 թվականը երկրամասում գործել են մետաքսաթելի 36 և թելի ոլորման 10 գործատներ։ Արտադրած մետաքսաթելն սպառվել է Ռուսաստանում ու Ֆրանսիայում, իսկ գորգերը՝ Պարսկաստանում և այլուր։ 1879 թվականին Ֆիլադելֆիայում (ԱՍՆ) կազմակերպված միջազգային տոնավաճառում Ղարաբաղի մետաքսն արժանացել է արծաթե, իսկ 1882 թվականի Մոսկվայի ցուցահանդեսում՝ ոսկե մեդալի։ 19-րդ դարի վերջին Ղարաբաղի մետաքսաթելից գործվել են Փարիզի Ելիսեյան պալատի վարագույրները։

### Տնտեսության առաջնթացը
Արցախի Հանրապետության անկախության հռչակմանը հաջորդած պատերազմ, գործողությունների հետևանքով գործող արտադրական հզորությունների 85 %-ը, բնակելի ֆոնդի 50 %-ը, սոցիալ-մշակութային ոլորտի հարյուրավոր օբյեկտներ, կապի և հաղորդակցության մեծ մասը շարքից դուրս են եկել։ Տնտեսական կյանքի վերականգնման առաջին նշանները երևացել են 1994 թվականի զինադադարից հետո միայն, երբ հանրապետության շուրջն ստեղծվել է անվտանգության գոտի, և բնակչությունը, հարաբերական խաղաղության պայմաններում, հնարավորություն է ստացել զբաղվելու արտադրական գործունեությամբ։ Պատերազմից ավերված տնտեսության վերականգնմանը զուգահեռ՝ նորաստեղծ հանրապետությունը ձեռնամուխ է եղել տնտեսական բարեփոխումների, որոնց սկզբնական փուլը բնութագրվում է սեփականության իրավ, հիմքի ստեղծման և շուկայական հարաբերությունների անցման գործընթացով։

Կատարվել են տնտեսության ճյուղերի կառուցվածքային փոփոխություններ, հիմնական կապիտալի նորացումներ։ 2006 թվականին ամբողջովին ավարտվել է փոքր ձեռևարկությունների սեփականաշնորհումը, շարունակվել է միջին կարողության ձեռնարկությունների ապապետականացումը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության տնտեսություն
Լիդիա Սեյֆուլինա

**Լիդիա Նիկոլաևնա Սեյֆուլինա** (, ), ռուս խորհրդային գրող։

Պարբերաբար տպագրվել է 1917 թվականից։ Սեյֆուլինայի վիպակներն ու պատմվածքները, որոնք համարվում են սովետական ռեալիստական արձակի անդրանիկ ստեղծագործություններից («Իրավազանցները», 1922, «Բուսահող», 1922, «Վիրինեա», 1924, «Գինետուն-Կայեն», 1925 և այլն), փորձել են պատկերել պատկերել կյանքի ճշմարտությունը, ժողովրդական զանգվածների պայքարը Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի (1918—20) տարիներին, հին կենցաղի վերափոխումը։ «Վիրինեա»-ի մոտիվներով ստեղծվել է համանուն պիես (1925, Վ․ Պրավդուխինի հեղինակակցությամբ), որը բեմականացվել է խորհրդային ու այլ թատրոններում։ Հետագա ստեղծագործություններից առանձնանում են «Սեփականություն» (1933), «Տանյա» (1934) պատմվածքները, «Նատաշա» (1937) պիեսը, «Հարազատ երկրում» (1946) վիպակը։

Պարգևատրվել է աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս լրագրողներ
Կատեգորիա:Ռուս գրադարանավարներ
Կատեգորիա:Ռուս մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ռուս դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային վիպասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի լրագրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պատմվածքագիրներ
Արցախի Հանրապետության կլիմա

'''Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության''' կլիման չափավոր ու մեղմ է՝ լավ արտահայտված վերընթաց գոտիականությամբ. հարթավայրերում չոր մերձարևադարձային է, նախալեռներում՝ չափավոր տաք ցամաքային, միջին բարձրության լեռներում՝ չափավոր տաք խոնավ, առավել բարձրադիր մասերում՝ բարձրլեռնային ցուրտ։ Հարթավայրերում ու միջին բարձրության լեռնային շրջաններում հունվարին օդի միջին ջերմաստիճանը 3-ից -2&nbsp;°C է, բարձրլեռնային շրջաններում՝ -6-ից -10&nbsp;°C (նվազագույնը՝ -28,7&nbsp;°C), հուլիսինը՝ համապատասխանաբար՝ 20-25&nbsp;°C և 10-15&nbsp;°C։ Տարեկան տեղումների միջին քանակը հարթավայրերում ու նախալեռներում 380-450 մմ է (նվազագույնը՝ 310 մմ, Ստեփանակերտ), միջին բարձրություններում՝ մինչև 700 մմ, բարձրլեռնային շրջաններում՝ մինչև 850 մմ (առավելագույնը՝ 1042 մմ, Հաթերք)։ Կայուն ձնածածկույթ գոյանում է 1400 մ-ից բարձր վայրերում։ Մռավի լեռնաշղթայում պահպանվում են ձնաբծեր։ 

Կատեգորիա:Կլիմա ըստ երկրի
Կատեգորիա:Արցախ
Սերունդ

մինի|Երեք սերնդի ներկայացուցիչներ մեկ ընտանիքում
**Սերունդ**, մարդկանց տարիքային որոշակի խումբ, միևնույն պատմության դարաշրջանում ձևավորված մարդկանց ամբողջություն։ 

Հասարակությունը տրոհվում է մի քանդ գոյակցող սերունդների, որոնք ունեն տարբեր սոցիալական ստատուսներ և դերեր։ Մարդկային պատմությունը սերունդների հաջորդափոխման և նրանց միջև կապի ժառանգորդման պատմությունն է․ «․․․այս փաստի շնորհիվ կապ է ստեղծվում մարդկային պատմության մեջ, կազմվում է մարդկության պատմությունը․․․»։ Սերունդների ժառանգորդությունը օբյեկտիվ, անընդհատ և ընդհատ բնապատմական ընթացք է, դրսևորվում է հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում։ Յուրաքանչյուր նոր սերունդ նախ յուրացնում է հոգևոր արժեքները, հասարակական կյանքի առկա ձևերը, ապա, թևակոխելով իր ակտիվ գործունեության շրջանը, ստեղծում է նորը, որն այնուհետև փոխանցում է հաջորդ սերունդներին։ Հակամարտ հասարակություններում միևնույն սերնդի ներսում և տարբեր սերունդների միջև հարաբերությունները լարված են և լի բախումներով։ «սերունդների բախման» բուրժ. տեասթյունը, ճիշտ արձանագրելով երիտասարդության, հատկապես ուսանողության, բողոքը կապիտալիզմի դեմ, այն բացատրում է սոսկ երիտասարդ սերնդի տարիքային առանձնահատկություններով, «ձախության» այլևայլ մոլորություններով։ Ոմանք (Խոսե Օրտեգա-ի-Գասետ, Կ․ Մանհայմ, Լ․ Ֆոյեր և այլն) նույնիսկ ուռճացնում են սերունդների բախումը, փորձում դրանից բխեցնել մնացած սոցիալական պրոբլեմները։ Սոցիալիզմի օրոք սերնդների ժառանգորդության ապահովման երաշխիք են բոլոր դասակարգերի և խավերի, բոլոր սերունդների արմատական շահերի համընկնումը, գաղափարական և սոցիալ-հոգեբանական համախմբվածությունը են։ Դրա հետ մեկտեղ, սերունդների ժառանգորդությունը դեռևս լիովին զերծ չէ որոշ հակասություններից (մասնավորապես, պահպանվում են աճող սերնդի տարբեր շերտերի հնարավորությունների տարբերությունները մշակութային արժեքներին հաղորդակցվելու, կրթության, մասնագիտության ընտրության առումով և այլն), որոնց լուծումը հասարակությունից պահանջում է համապատասխան ջանքեր։

Կատեգորիա:Գենետիկա
Կատեգորիա:Ժողովրդագրություն
Սեփական տատանումներ

մինի|Շրջանաձև սկավառակի թրթռում
**Սեփական տատանումներ**, ազատ տատանումներ, արտաքին ազդեցությունների բացակայության դեպքում մեխանիկական, էլեկտրական կամ ֆիզիկական որևէ այլ համակարգում նախապես կուտակված էներգիայի հաշվին կատարվող տատանումներ, երբ այդ համակարգը սկզբնական շեղման կամ սկզբնական արագության առկայության պատճառով դուրս է գալիս կայուն հավասարակշռության վիճակից։ Սեփական տատանումների բնույթը որոշվում է գլխավորապես համակարգի սեփական պարամետրերով (զանգված, առաձգականություն, իներցիայի մոմենտ, ինդուկտիվություն, ունակություն, էլեկտրական դիմադրություն), իսկ ինտենսիվությունը՝ համակարգում կուտակված էներգիայով։ Իրական համակարգերում, էներգիայի ցրման հետևանքով, Սեփական տատանումները միշտ մարում են, իսկ էներգիայի մեծ կորուստների դեպքում դառնում են ոչ պարբերական։

## Տես նաև
* Նորմալ տատանումներ

Կատեգորիա:Տատանումների տեսություն
Կատեգորիա:Ֆիզիկական էֆեկտներ և երևույթներ
Սեքստանտ (սարք)

235px|մինի|Սեքստանտ
**Սեքստանտ** (լատիներեն՝ *sextans* — մեկ վեցերորդ), ծովագնացությունում սեքստան, աստղադիտական անկյունաչափ սարք։ Օգտագործվում է հորիզոնի նկատմամբ երկնային լուսատուների, մասնավորապես Արեգակի անկյունային բարձրությունը որոշելու համար։ Սեքստանտով դիտումներ կատարելիս համատեղում են խողովակի միջով երևացող այն երկու օբյեկտները (երկու լուսատուները, լուսատուն և հորիզոնը), որոնց միջև չափվում է անկյունային հեռավորությունը։ Այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտ չի սեքստանտ ամրացնել անշարժ հենարանին, այն կարելի է բռնել ձեռքով։ Սեքստանտը մեծ կիրառություն է ստացել ծովագնացությունում և ավիացիոն աստղագիտությունում։ Սեքստանտի գաղափարը տվել է Իսահակ Նյուտոնը (1699), առաջինը կառուցել է Ջ. Հեդլին (1730—1731, Անգլիա) և նրանից անկախ Թ․Գոդֆրին (ԱՄՆ)։ Սկզբում սարքն ուներ շրջանի 1/8 մասին հավասար չափիչ աղեղ և կոչվում էր оկտանտ․ հետագայում այդ աղեղն աճել և հավասարվել է շրջանի 1/6 մասին, որի հետ և կապված է սարքի Սեքստանտ անվանումը։ ժամանակակից Սեքստանտի չափիչ աղեղը հավասար է շրջանի 1/5 մասին, սակայն սարքի անվանումը չի փոխվել։

Կատեգորիա:Ծովագնացության եզրեր
Կատեգորիա:Աստղագիտական գործիքներ
Կատեգորիա:Անկյունաչափեր
Արցախի Հանրապետության բուսածածկույթ

200px|մինի|Կաղնի
200px|մինի|Բոխի
200px|մինի|Հաճարենի
ԼՂՀ բուսածածկույթն աչքի է ընկնում բուսահամակեցությունների բազմազանությամբ. աճում է ավելի քան 2000 բուսատեսակ։ Բուսումնական հիմնական տիպերի (կիսաանապատային, տափաստանային, անտառային, մարգագետնային, լ-մարգագետնային և այլն) աշխարհագրական տեղաբաշխումը վերընթաց գոտիական է։ Ցածրադիր վայրերում չոր տափաստանային լանդշաֆտին բնորոշ են կծմախոտային, օշինդրակծմախոտային, օշինդրային և օշինդրաաղախոտային համակեցությունները։ Անտառների տարածքը 533,2 հազար հա է. 43 %-ը բոխի է, 21 %-ը՝ հաճարենի, 20,7 %-ը՝ կաղնի, աճում են նաև լորենի, թխկի, հացենի։ Կան նաև բազմաթիվ վայրի պտղատու ծառատեսակներ ու թփուտներ (տանձենի, խնձորենի, ընկուզենի, սալորենի, տխլենի, նռնենի, թզենի, զկեռենի, հոնենի, մոշենի և այլն)։ Ավելի բարձրադիր վայրերում մարգագետնաթփուտային և լեռնաչորադիմացկուն նոսրուտներ են։ Առավի լեռնաշղթայի բարձրադիր փոքրաթեք տեղամասերում և Ղարաբաղի լեռնաշղթայի գագաթնային և մերձգագաթնային մասերում լ-մարգագետնային լանդշաֆտ է։ Ջրաճահճային և քարացրոնային բուսականություն՝ որպես արտագոտիական բուսական համակեցություններ, կան բոլոր գոտիներում։

Կատեգորիա:Արցախի բնություն
Սինաքերիբ

**Սինաքերիբ**, Սենեքերիմ (ասոր․ Սին-ախխերիբա՝ Սինը (աստվածը) եղբայրներ տվեց, ), Ասորեստանի թագավոր մ․թ․ա․ 705 թվականից։ Հաջորդել է հորը՝ Սարգոն II-ին։

Մայրաքաղաքը Դուռ-Շարուկինից (Դուր-Շարրուքին) տեղափոխել է Նինվե։ Հենվել է բանակի վրա, ձգտել է թուլացնել Բաբելոնի առևտրա-վաշխառուական խավը։ 703 թ. Քիշի մոտ պարտության է մատնել բաբելա-էլամական դաշնակից ուժերին։ 701 թվականին արշավել է Հուդա, պաշարել (սակայն չի գրավել) Երուսաղեմը, ջախջախել է եգիպտական բանակը։ 696 թ. արշավել է Կիլիկիա։ 693 թ. իրեն է ենթարկել Էլամը և Զագրոսի շրջակայքի երկրները, 691 թ. պարտության մատնել բաբելա-քաղդեա-էլամական դաշնակից զորքերին։ 690 թ. Էլամի թագավոր Ումման-Մենանը հարձակվել է Բաբելոնի վրա և գերել Սինաքերիբի ավագ որդուն՝ Բաբելոնի փոխարքային։ Սինաքերիբը քանդել է Էլամի բնակավայրերը, 689 թվականին գրավել Բաբելոնը և ավերել այն։ Սինաքերիբից դժգոհ տարրերը դավադրաբար սպանել են նրան։ Դավադրության մասնակիցներից էին Սինաքերիբի որդիներ Ադրամալիքը և Աշուրասարը, որոնց հալածել է կրտսեր որդին՝ Ասարհադոնը (Ասարխադդոնը)։ Ադրամալիքը և Աշուրասարը փախել են Հայկական լեռնաշխարհ, այդ մասին տեղեկություն կա Աստվածաշնչում (4-րդ գիրք թագավորաց, ԺԹ, 37) և Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունում» (Ա, իգ) [հիշվում են Ադրամելեք և Սարասար (Սանասար) ձևով։ Պատմականորեն այդ եղելությունն արտահայտված է «Սասունցի Դավիթ» էպոսում, որտեղ Ադրամալիքն ու Աշուրասարը հիշատակվում են Սանասար ու Բաղդասար կամ Ադրամելիք և Սանասար անուններով։

Կատեգորիա:Հին Բաբելոն
Կատեգորիա:Հին Կտակարանի անձինք
Կատեգորիա:Ասորեստանի թագավորներ
Սիլոս

մինի|Եգիպտացորենի սիլոս
[մինի|Անասնակերի սիլոսացում [Մեծ Բրիտանիայում]]

**Սիլոս** (իսպաներեն՝silos, silo — նկուղ, ցորենի պահեստահոր), հյութալի կեր, որը պատրաստում են անօդ պայմաններում պահածոյացմամբ։

Ըստ հումքի տեսակի տարբերում են եգիպտացորենի, կարտոֆիլի, արևածաղկի, վիկ-վարսակային և այլ սիլոսներ։ Սիլոսի սննդարարությամբ մոտավորապես համարժեք է սիլոսացվող զանգվածին, նրանում պահպանվում են կարոտինը և վիտամին C, պարունակում է ավելի քիչ ջրալույծ շաքարներ, բայց առկա են օրգանական թթուները, կաթնաթթու (մինչև 2%), քացախաթթու (մինչև 0,6%), իսկ սիլոսի մի քանի տեսակներում՝ նաև պրոպինաթթու, վալերիանաթթու են, սիլոսացման տեխնոլոգիայի խախտման և ոչ ճիշտ պահպանման դեպքում՝ նաև կարագաթթու։ Սիլոսի դյուրամարսելիությունը կախված է բույսերի տեսակից, բերքահավաքի պահին դրանց զարգացման փուլից, սիլոսացման տեխնոլոգիայից և պահպանման պայմաններից։ 100 կգ արևածաղկի սիլոսը պարունակում է մոտ 16 կերային միավոր, 1,4 կգ մարսելի պրոտեին, 350 գ կալցիում, 160 գ ֆոսֆոր և 1500 մգ կարոտին։ Լավագույն սիլոսի գույնը պետք է լինի դեղնականաչավուն, դեղնավուն, իսկ մուգշագանակագույնը բնորոշ է ուժեղ տաքացած սիլոսին։ Հոտը նման է թթու դրած կաղամբի, երբեմն՝ մրգերի, ուժեղ ինքնատաքացման դեպքում՝ թարմ հացի կամ մեղրի, իսկ փչանալիս՝ հոտած ձկան, գոմաղբի հոտին։ Լավագույն Սիլոսի Ph=4,2՝ մոտ 70% խոնավության դեպքում։ Սիլոսը բարելավում է մարսողությունը, հնարավոր է դարձնում լավագույն ձևով օգտագործել այլ կերերը (հատկապես կոպիտ կերերը)։ Սիլոսով կերակրում են գյուղատնտեսական բոլոր կենդանիներին։ Կաթնատու և բտվող կենդանիների կերաբաժիններում այն կարող է կազմել ընդհանուր կերի 50, իսկ խոզերի համար՝ մինչև 20%։ Հորթերի, խոզերի և թռչունների համար պատրաստում են հատուկ սիլոսին։ Սիլոսը տալիս են ձմռանը, իսկ չորային շրջաններում նաև ամռանը։

## Տես նաև
* Սիլոսացում

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Անասնաբուծություն
Կատեգորիա:Բուսաբուծություն
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Բուսական հումք
Կատեգորիա:Կենսաբանություն
Կատեգորիա:Կերաբույսեր
Սևանի ջրաէլեկտրակայան

մինի|Սևանի հիդրոէլեկտրակայանի ստորգետնյա մեքենայական սրահը

**Սևանի Հիդրոէլեկտրակայան**, Սևան-Հրազդան կասկադի առաջին հիդրոէլեկտրակայանը։ Շահագործման է հանձնվել 1949-ին։ Կայանի ջրընդունիչ կառույցները, տուրբինային ջրտարն ու կայանային շենքը տեղավորված են Հրագդան գետի ակունքում, Սևան լճի մերձափնյա լեռնային զանգվածում, լճի մակերևույթից 100 մ խորության վրա։ Կայանային շենքի մեքենայական սրահում (նկ.) տեղադրված են 34,2 ՄՎտ ընդհանուր հզորությամբ, 60 մ հաշվարկային ճնշումով, 70 մ³/վրկ ջրի ծախսով գործող երկու շառավղաառանցքային տուրբաագրեգատներ, ջրթողներում՝ երկուական գնդային և ասեղնային փակաղակներ։ ՀԷԿ-ի ստորին բիեֆում տուրբինների բլոկին հարադրված է կողմնատար խուցը, որից սկիզբ է առնում 5,5 կմ երկարությամբ անճնշումային թունելը։ Վերջինիս հաջորդում է կասկադի երկրորդ աստիճանի՝ Հրազդանի հիդրոէլեկտրակայանի առբերվող ջրանցքը։ Սևանի ՀԷԿի հիդրոագրեգատներն ավտոմատացված են, գործում են առանց մշտական հերթապահ անձնակազմի։ Ետպատերազմյան հնգամյակի վերականգնեցված և նոր կառուցված հիդրավլիկական հզորություններից է։ ԽՍՀՄ-ում առաջին ստորգետնյա հիդրոէլեկտրակայաններից մեկն էր։

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի ջրաէլեկտրակայաններ
Կատեգորիա:Սևանի շրջան
Արցախի ինքնապաշտպանական ջոկատներ

մինի|Ստեփանակերտ
**ԼՂ ինքնապաշտպանական ջոկատներ,** սկսել են կազմավորվել 1988 թ.-ի փետրվարի 22-ից, Ասկերանի վրա ադրբեջանցիների հարձակումից հետո։ Լեռնային Ղարաբաղի բոլոր շրջաններում, հատկապես ադրբեջանցիների հետ սահմանակից բնակավայրերում, կազմավորվել են նախ աշխարհազորային խմբեր, ապա նաև՝ ինքնապաշտպանական կամավորական ջոկատներ

1991 թ.-ի վերջերին և 1992 թ.-ի սկգբներին Ստեփանակերտում կազմավորվել և գործել են տասից ավելի կամավորական վաշտեր ու ջոկատներ։ Դրանք հիմնականում ստեղծվել են տարածքային ու ընկերային սկզբունքներով և իրենց մեջ ներառում էին հազարից ավելի ազատամարտիկների։

1992 թ.-ի օգոստոսի 29-ի Պաշտպանության կոմիտեի «ԼՂՀ ինքնապաշտպանության ուժերի շինարարության կազմակերպման հաստիքային նոր կառուցվածքի անցնելու մասին» թիվ 013 հրամանի համաձայն՝ 1-ին, 4-րդ և 6-րդ վաշտերի հիմքի վրա կազմավորվել են մոտոհրձգային գումարտակներ հետևյալ կառուցվածքով.

* 1-ին մոտոհրաձգային գումարտակ՝ 1-ին վաշտ, «Ազոյի դասակ» (Ա. Կարապետյան), «Ֆելիքսի վաշտ», «Ազոյի (հրամանատար՝ Ա. Հարությունյան) և Շոշի դասակ» (հրամանատար՝ Հ. Հակոբյան),
* 2-րդ մոտոհրաձգային գումարտակ՝ 4-րդ վաշտ, «Տիգոյի դասակ», «Ամաորա» և «Վրեժ» խմբեր, «Վադո», «Շահեն», «Բորյա» դասակներ (հրամանատար՝ Դ. Սարգսյան),
* 3-րդ մոտոհրաձգային գումարտակ՝ 6-րդ վաշտ, 1-րդ վաշտ, 7-րդ վաշտ (հրամանատար՝ Ս. Հարությունյան)։
 
1989 թ.-ի սեպտեմբերին այդ գումարտակների հիմրի վրա կազմավորվել է Կենտրոնական պաշտպանական շրջանը (հրամանատար՝ Ս. Կարապետյան)։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Սեքստոս Էմպիրիկոս

**Սեքստոս Էմպիրիկոս** (Sex․tus Empiricus, ), հին հունական փիլիսոփա և գիտնական, սկեպտիցիզմի ներկայացուցիչ։ «Ընդդեմ մաթեմատիկոսների» («մաթեմատիկոս» տերմինը նշանակել է ընդհանրապես գիտնական) և «Պիհռոնյան դրույթներ» երկերի հեղինակը։ Ըստ Սեքստոս Էմպիրիկոսի, սկեպտիկը անառարկելիորեն ոչինչ չի հաստատում և ոչինչ չի ժխտում, նա «որոնող» է։ Փիլիսոփայության նպատակը հոգու հանգստություն ձեռք բերելն է, որին կարելի է հասնել ամեն ինչի նկատմամբ սկեպտիկական վերաբերմունք դրսևորելով։ Սեքստոս Էմպիրիկոսը տրամաբանության, ֆիզիկայի, բարոյագիտության և այլ գիտությունների առաջին պատմաբաններից է։ Նրան է պատկանում ապացուցման անվերջության մասին փաստարկը, ամեն մի ապացուցում ելնում է ինչ-որ նախադրյալներից, որոնք, իրենց հերթին, ապացուցման կարիք են զգում և այսպես՝ շարունակ։ Սեքստոս Էմպիրիկոսի երկերում պահպանվել են մեջբերումներ հին հուն, բազմաթիվ մտածողների կորած աշխատություններից։ Ազդեցությունը նկատելի է Միշել դը Մոնտենի, Պ․ Բեյլի և նոր ժամանակի ուրիշ սկեպտիկների հայացքներում։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:2-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հույն փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հույն գրողներ
Կատեգորիա:Հույն բժիշկներ
Կատեգորիա:Հույն գիտնականներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայության պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի հույն փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հին հույն գրողներ
Սեքվոյադենդրոն

մինի|Հսկա սեքվոյադենդրոն
**Սեքվոյադենդրոն** (), մամոնտածառ, վելլինգտոնիա, ճահճանոճազգիների ընտանիքի ծառերի ցեղ։ Հայտնի է մեկ տեսակ՝ հսկա սեքվոյադենդրոն (S․ giganteum), որը 100 մ և ավելի բարձրությամբ և մինչև 10 մ բնի տրամագծով, միատուն, մշտադալար ծառ է։ Ապրում է մինչև 1500, այլ տվյալներով՝ 3- 4 հազար տարի։ Բունն ուղիղ է, սլացիկ, ծածկված մինչև 60 սմ հաստության կեղևով։ Սաղարթը խիտ է, կոնաձև կամ կլորավուն։ Փշատերևները նեղ նշտարաձև են, մոխրականաչավուն, 3-6, երբեմն՝ 12 մմ երկարությամբ, պարուրաձև դասավորված։ Կոները ձվաձև են, 5-8 սմ երկարությամբ, հասունանում են երկրորդ տարում։ Բազմանում է սերմերով, աշնանային կտրոններով և պատվաստի միջոցով։ Բնափայտն ունի մեխանիկական լավ հատկանիշներ և մեծ քանակությամբ տանին պարունակելու շնորհիվ չի փտում։ Օգտագործվում է կահույք, հեռագրասյուներ պատրաստելու համար, ինքնաթիռաշինության մեջ են։ Աճում է Կալիֆոռնիայում (երրորդական և կավճի դարաշրջաններում տարածված է եղել նաև Եվրասիայում)՝ Սիեռա-Նևադայի արևմտյան լանջերին, 1450-2500 մ բարձրության վրա։ Ամենաընդարձակ բնական անտառները վերածված են արգելավայրերի։ Գրեթե բոլոր խոշոր ծառերն ունեն իրենց անունները՝ «Մագելլան», «Կոպեռնիկոս», «Գեներալ Շերման»։ Ամենախոշոր ծառը կոչվում է «Անտառի պարոն Էվերեստ» և ունի 112 մ բարձրություն (բնի միջով ավտոխճուղի է անցնում)։

Հայաստան ներմուծվել է 1939-ին և հաջողությամբ աճել է Հայաստանի ԳԱ բուսաբանական այգու Կիրովականի (այժմ՝ Վանաձոր) բաժանմունքում, Իջևանի դենդրոպարկում և «Զեյթուն» սովետական տնտեսության պուրակում։

Կատեգորիա:Ծառեր
Կատեգորիա:Նոճազգիներ
Սերբա-չեռնոգորյան-թուրքական պատերազմներ (1876-1878)

240px|մինի|Մորավացի ճակատամարտը (պատկերազարդում)
**Սերբա - Չեռնոգորյան - Թուրքական Պատերազմներ **, Սերբիայի և Չեռնոգորիայի մղած պատերազմները Օսմանյան կայսրության դեմ։

Տեղի են ունեցել Բալկաններում ազգային-ազատագրական շարժման վերելքի պայմաններում։ 1876 թվականի պատերազմին (որը հունիսին հայտարարել էին Սերբիան և Չեռնոգորիան, և որոնք Օսմանյան կայսրությունից պահանջում էին Բոսնիան և Հերցեգովինան) Սերբիան և Չեռնոգորիան անպատրաստ էին։

Ռազմական գործողությունների ընթացքում թուրքական զորքերը գրավեցին Սերբիայի մի շարք վայրեր։ Թուրքական կառավարությանը ներկայացրած (1876 թվականի հոկտեմբեր) Ռուսաստանի վերջնագրի շնորհիվ կռվող կողմերի միջև կնքվեց զինադադար, իսկ 1877 թվականի փետրվարին Սերբիան հաշտություն կնքեց Օսմանյան կայսրության հետ՝ նախապատերազմական վիճակը վերականգնելու պայմանով (Չեռնոգորիան չստորագրեց հաշտության պայմանագիրը)։

1877-1878 թվականի ռուս-թուրքական պատերազմի սկզբին Չեռնոգորիան վերսկսեց (1877 թվականի ապրիլ) ռազմական գործողությունները Թուրքիայի դեմ։ 1877 թվականի դեկտեմբերին Սերբիան դարձյալ մտավ պատերազմի մեջ։ Սերբական և չեռնոգորիական զորքերը հասան նշանակալի հաջողությունների, Սերբիան ազատագրեց երկրի հարավի և արևելքի մի շարք շրջաններ։ Ռուսաստանի հաղթանակը ռուս-թուրքական պատերազմում վճռական դեր խաղաց Սերբիայի և Չեռնոգորիայի անկախության նվաճման գործում։

Բեռլինի կոնգրեսի որոշմամբ Սերբիան և Չեռնոգորիան ստացան անկախություն և զգալիորեն ընդլայնեցին իրենց տարածքը։

Կատեգորիա:Ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պատերազմներ
Էտիեն Պիվեր դը Սենանկուր

**Էտիեն Պիվեր դը Սենանկուր** (, ), ֆրանսիացի գրող։

«Ալդոմեն»-ը (1795), Պիվեր կեղծ անունով Սենանկուրի առաջին ստեղծագործությունն է։ 1804 թվականին տպագրվել է նրա «Օբերման Նամակներ Սենանկուրի հրատարակությամբ» (հատոր 1-2) վեպը, որը հասարակությունից և իրենից հիսաթափված միայնակ երազողի «հոգու խոստովանությունն» է։ Սկզբում աննկատ այդ ստեղծագործությունը ռոմանտիզմի ծաղկման հետ դարձել է սեղանի գիրք, որով հրապուրվել են Ժ․ Սանդը, Շ․ Նոդիեն, Է․ Դելակրուան, Ֆ․ Լիստը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:18-րդ դարի ֆրանսիացի գրողներ
Սենատ

մինի|Հռոմի Սենատ
**Սենատ** ( - ծերունի) բառը հազվադեպ է հանդիպում որպես **ծերակույտ**, Հին Հռոմում բարձրագույն պետական մարմին, ծագել է պատրիկյան տոհմերի ավագների (ծերակուտականների) խորհրդից՝ թագավորական ժամանակաշրջանի (մոտ մ. թ. ա. 6 դարում) վերջում, եղել թագավորին կից պետական խորհուրդ։ Հանրապետության ժամանակաշրջանում (մ. թ. ա. 5-րդ դար - 3 դարերին) պատրիկների դեմ պլեբեյների պայքարի ընթացքում Սենատի իշխանությունը սահմանափակվել է հօգուտ կոմիտիաների։ Մ. թ. ա. 3-րդ դար - 1 դարերին Սենատը նախապես քննարկում Էր կոմիտիաներում քվեարկման ենթակա օրինագծերը։ Նրան Էր վերապահվում ռազմական գործերի, արտաքին քաղաքականության, ֆինանսների և պետական ունեցվածքի բարձրագույն ղեկավարումը, կրոնական պաշտամունքների նկատմամբ վերահսկումը, արտակարգ դրություն սահմանելու իրավունքը և այլն։ Կայսրության շրջանում Սենատի իշխանությունը ավելի է սահմանափակվել։ Դիոկղետիանոսի օրոք (3-րդ դարի վերջ) Սենատը վերածվում է Հռոմի քաղաքային խորհրդի։ Կոստանդինի օրոք (4 դարի) Սենատ է հիմնադրվել Կոստանդնոպոլիսում՝ իրավունքներով հավասարեցված Հռոմի Սենատին։

Մի շարք երկրներում (Բելգիա, Իռլանդիա, Իտալիա, Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Կանադա, Մեքսիկա, Ռուսաստան և այլն) սենատ է կոչվում պառլամենտի վերին պալատը։

Կատեգորիա:Խորհրդարան
Կատեգորիա:Օրենսդիր իշխանություն
Լուի Անտուան Սեն-Ժյուստ

**Լուի Անտուան Լեոն դը Սեն-Ժյուստ**(, ), ֆրանսիացի ռազմական և պետական գործիչ, ֆրանսիական հեղափոխության առաջնորդներից։

Մաքսիմիլիեն Ռոբեսպիերի զինակիցը։

1792 թվականի սեպտեմբերին ընտրվել է Կոնվենտի կազմում, մասնակցել է 1793 թվականի յակոբինյան սահմանադրության մշակմանը։ Եղել է Հասարակական փրկության կոմիտեի անդամ։ Կարևոր դեր է խաղացել յակոբինյան դիկտատուրայի քաղաքականության իրականացման մեջ։ Նրա առաջարկով Կոնվենտը 1793ի հոկտեմբերի 10-ին ընդունել է հեղափոխական կառավարություն ստեղծելու որոշումը։ Եղել է Ժիրոնդիստների և էբերականների (ձախ յակոբինյաններ) գլխավոր մեղադրողներից։ Սեն-Ժյուստի նախաձեռնությամբ Կոնվենտն ընդունել է (1794) Վանտոզյան դեկրետները։ Տերմիդորյան հեղաշրջումից հետո ենթարկվել է մահապատժի (գլխատում)։

1800 թվականին Սեն-Ժյուստի բարեկամները հրատարակել են նրա «Հանրապետական կարգերին վերաբերող հատվածներ» երկը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հեղափոխականներ
Կատեգորիա:1767 ծնունդներ
Կատեգորիա:1794 մահեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ռազմական գործիչներ
Ռայան Դրիլեր

**Ռայան Դրիլեր** (, ), ամերիկացի պոռնոդերասան։ Նա ճանաչվածություն ձեռք բերեց մի քանի տարի առաջ երբ սկզբում նկարահանվեց գեյ-պոռնոգրաֆիկ ֆիլմերում իսկ հետո արդեն հետերոսեկսուալ-պոռնոգրաֆիկ ֆիլմերում։ Նա բազմիցս նոմինացիաների է արժանացել AVN Award մրցանակաբաշխությունում։

## Մրցանակներ և առաջադրումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի պոռնոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ սլավոնական սերմամբ
Հայաստանի բնակչության միգրացիա

**[[Բնակչության միգրացիա]]ն** բնակչության տեղաշարժերն են հիմնականում մեծ խմբերով՝ պայմանավորված պատերազմներով, քաղաքական իրավիճակներով, բնական աղետներով, տնտեսական և այլ պատճառներով։ Միգրանտները լինում են արտագաղթողներ, ներգաղթողներ, ներքին տեղափոխվողներ, ինչպես նաև փախստականներ։

## [[Հայաստան]]
### Արտագաղթ
Հայերի ամենամեծ արտագաղթը տեղի է ունեցել 11-15-րդ դարերում՝ սելջուկ թուրքերի, մոնղոլ-թաթարների և թուրքմենական ցեղերի տիրապետության շրջանում։ Հայրենիքից հեռացած գաղթական հայերը տարբեր երկրներում (Վրաստան, Հյուսիսային Կովկաս, Ուկրաինա, Ղրիմ, Մոլդովա, Լեհաստան, Բուլղարիա, Ռումինիա և այլուր) ստեղծել են մոտ 25 գաղթավայր։ 1604 թվականին Իրանի Շահ Աբբաս l-ն ավերել ու ամայացրել է Արևելյան Հայաստանի մի շարք շեներ, բնակչությանը (շուրջ 350 հազար հայ) բռնի գաղթեցրել Պարսկաստանի ներքին գավառներ։

### Ներգաղթ
Ներգաղթը Հայաստան զգալի էր հատկապես 1828 թվականի Թուրքմենչայի և 1829 թվականի Ադրիանապոլսի պայմանագրերից հետո, երբ Արևելյան Հայաստան են եկել մոտ 50 հազար պարսկահայեր և 100 հազար արևմտահայեր։

Կատեգորիա:Հայաստանի բնակչություն
Կատեգորիա:Բնակչության գաղթ
No Mediocre

«**No Mediocre**» (հայ.՝ *Ոչ միջակ*), ամերիկացի ռեփեր T.I.-ի երգն է համագործակցությամբ ավստրալիացի ռեփեր Իգի Ազալիայի հետ։ Երգը թողարկվել է 2014 թվականը հունիսի 17-ին որպես T.I.-ի «Paperwork» իններորդ ստուդիական ալբոմի գլխավոր սինգլ։

## Նախապատմություն
2013 թվականի նոյեմբերի 22-ին T.I.-ը հայտարարում է որ իր թվով իներորդ ստուդիական ալբոմը թողարկելու համար նա ստորագրել է պայմանագիր Columbia Records լեյբլի հետ։ Ի սկզբանե նրա ալբոմը պետք է թողարկվեր «Trouble Man II: He Who Wears the Crown» անվանումով, որը նրա 2012 թվականին թողարկված ալբոմի շարունակություններ էր, սակայն ալբոմի գործադիր պրոդյուսեր Ֆարել Վիլյամսի հետ քննարկելուց հետո նա փոխում է իր միտքը։ 2013 թվականի դեկտեմբերի 16-ին հայտնի է դառնում, որ T.I.-ը իր իններորդ ալբոմը անվանելու է «Paperwork: The Motion Picture» (ավելի ուշ փոխվում է պարզապես «Paperwork»)։

2014 թվականի հունիսի 17-ին T.I.-ը թողարկում է իր «Paperwork» ալբոմի գլխավոր սինգլը՝ «No Mediocre» երգը, համագործակցությամբ ավստրալիացի ռեփեր Իգի Ազալիայի հետ։ Նրանք իրար հետ նախկինում թողարկել էին «Change Your Life» (2013) և «Murda Biznes» (2012) երգերը, որոնց համար նաև նկարահանվել էր տեսահոլովակ։

## Տեսահոլովակ
Երգի տեսահոլովակը նկարահանվել է Director X-ի կողմից 2014 թվականի մայիսին Ռիո դե Ժանեյրոյում, Բրազիլիա։ Տեսահոլովակի պրեմիերան կայացել է հաջորդ ամսում՝ հունիսի 17-ին MTV-ի և VH1-ի եթերում, իսկ այնուհետև այն տեղադրվել է T.I.-ի VEVO էջում։ Օգոստոս 18-ին տեսահոլովակի նկարահանման ընթացքի տեսանյութը տեղադրվել է նրա VEVO էջում։

## Կենդանի կատարումներ
2014 թվականի հունիսի 29-ին T.I.-ը և Իգի Ազալիան երգը կատարել են BET մրցանակաբաշխության ժամանակ։

## Չարթեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Երգի տեսահոլովակը Յութուբում

Կատեգորիա:2014 երգեր
Կատեգորիա:2014 սինգլներ
Կատեգորիա:T.I. երգեր
Կատեգորիա:Իգի Ազալիայի երգեր
Սիլեզյան ջուլհակների ապստամբություններ

մինի|Պատկերազարդում
**Սիլեզեյան ջուլհակների ապստամբություններ**, 1793 թվականի ապստամբություն, գյուղացի ջուլհակների տարերային ելույթ Սիլեզիայի (որի մեծ մասն այդ ժամանակ պատկանում էր Պրուսիային) լեռնային շրջաններում, մարտ-ապրիլին, որը վերածվել է պրուսական ավատատիրական կարգերի դեմ պայքարի։ Ջուլհակներին միացել են գյուղացիական լայն զանգվածներ։

Ապստամբությունը, որն ընդգրկել է շուրջ 20 հազար մարդ, դաժանորեն ճնշել են պրուսական զորքերը։ 1844 թվականի ապստամբությունը բանվորների առաջին խոշոր ինքնուրույն ելույթն էր Գերմանիայում, հունիսի 4-6-ը։ Պատճառը կրկնակի՝ կապիտալիստների և կալվածատերերի, շահագործումն էր և աշխատավարձի կրճատումը։

Ջուլհակների վիճակը վատթարացել էր մի քանի տարվա անբերրիության հետևանքով։ Թեև ապստամբությունը տարերային էր, այնուամենայնիվ, նրա ընթացքում երևան եկան գիտակցված և կազմակերպված պայքարի տարրեր։ 

Կատեգորիա:Ապստամբություններ
Կատեգորիա:Լեհաստանի պատմություն
Սինգենետիկ հանքավայրեր

**Սինեգետիկ հանքավայրեր**, օգտակար հանածոների հանքավայրեր, որոնք առաջացել են ներփակող ապարների հետ միաժամանակ։ Սովորաբար ունեն շերտի ձև և տեղադրվում են վերադիր ու ստորադիր ապարների հաստվածքներին ներդաշնակ։ Սինեգետիկ հանքավայրերին պատկանում են, գլխավորապես, օգտակար հանածոների (խավազներ, կավեր, կրաքարեր, ածուխներ, այրվող թերթաքարեր, ֆոսֆորիտներ, բոքսիտներ, երկաթի, մանգանի, պղնձի, ուրանի և այլ հանքանյութեր) նսովածքային հանքավայրերը։ Հազվադեպ հանդիպում են օգտակար հանածոների (քրոմիտ, տիտանամագնետիտ, նիոբիումային, սուլֆիդային պղինձնիկելային հանքանյութեր) սինգենետիկ մագմատիկ հանքավայրեր։

Կատեգորիա:Հանքավայրեր
Սիմպլոն

frameless|աջից
**Սիմպլոն** (ֆրանսիական․ , ), լեռնանցք Շվեյցարիայում, Պենինյան և Լեպոնտինյան Ալպերի սահմանամասում։ Բարձրությունը 2005 մ է։ Սիմպլոնով է անցնում Բեռլինն-Միլան ավտոխճուղին։ Սիմպլոնի մոտ, 700 մ բարձրության վրա, կա երկաթուղային թունել (երկարությունը 19,7 կմ)։

Կատեգորիա:Լեռնանցքներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի լեռնանցքներ
ՀՀ ՊՆ Ազգային ռազմավարական հետազոտությունների ինստուտուտ

**Ազգային ռազմավարական հետազոտությունների ինստիտուտ**, հիմնադրվել է 2005 թվականին, հրատարակում է «Հայկական բանակ» ռազմագիտական հանդեսը (ՌԳՀ), որը ստեղծվել է 1994 թվականինին՝ բանակի անձնակազմին հայրենասիրական ոգով դաստիարակելու, ազգային, ռազմական ավանույթներին, համաշխարհային առաջավոր փորձին և ռազմագիտական մտքին հաղորդակից դարձնելու նպատակով։ Էական դեր է խաղում նաև հայերեն ռազմագիտական տերմինաբանության մշակման հարցում։ Հանդեսում տպագրվում են ԱՌՀհ-ում կատարված ուսումնասիրությունները, ինչպես նաև հայ և օտարազգի հեղինակների հոդվածներ։ Հատուկ թողարկմամբ տպագրել է ՀՀ ազգային անվտանգության ռազմավարությունը։ Հանդեսի խմբագրության խորհրդի նախագահը ԱՌՀհ-ի պետական, գեներալ-մայոր, հանդեսի 1-ին գլխավոր խմբագիր Հայկ Քոթանշյանն է, գլխավոր խմբագիրները՝ գնդապետ Ա. Սարգսյանը (1998-2005), գնդապետ Դավիթ Չիլինգարյանը (2005 թվականից)։ «Հայկական բանակը» 2007 թվականից լույս է ընծայում նաև հավելվածներ՝ «Աշխատանքային տետրեր», որտեղ ներկայացվում են ԱՌՀհ-ի վերլուծական կենտրոնի կիրառական մշակումները՝ տարածաշրջանի անվտանգության բնագավառի, Սփյուռքի, տեղեկատվական անվտանգության և այլ հարցերի վերաբերյալ։

Կատեգորիա:Հայաստանի Զինված ուժեր
Ժան Բատիստ Սեյ

**ժան Բատիստ Սեյ** (), ֆրանսիացի լիբերալ տնտեսագետ, քաղաքատնտեսության պրոֆեսոր (1819)։

Եղել է ազատ առևտրի ու տնտեսական կյանքին պետության չմիջամտելու կողմնակից։ Գլխավոր աշխատությունն է «Քաղաքատնտեսության տրակտատը․․․» (1803 թվական)։ Քաղաքատնտեսությունը բաժանել է երեք ինքնուրույն մասի՝ արտադրություն, բաշխում և սպառում։ Կապիտալիստական արտադրության օրենքները համարել է հավիտենական։ Հակադրվել է Դավիթ Ռիկարդոյի արժեքի աշխատանքային տեսությանը, որպես արժեքի հիմք ընդունել ապրանքի օգտակարությունը, արտադրության ծախսերը, պահանջարկի ու առաջարկի հարաբերակցությունը։

Ստեղծել է արտադրության գործոնների տեսություն, որտեղ զարգացրել է արժեստեղծման պրոցեսին աշխատանքի, կապիտալի ու բնության հավասարաչափ մասնակցության գաղափարը։ Այս կապակցությամբ էլ ժխտել է կապիտալիստական արտադրության շահագործողական բնույթը և դասակարգային շահերի ներդաշնակություն քարոզել։ Սեյը իդեալականացրել է ազատ ձեռնարկատիրության համակարգը և մերժել գերարտադրության ընդհանուր ճգնաժամերի անխուսափելիությունը՝ ընդունելով միայն առանձին ապրանքների գերարտադրության հնարավորությունը։

Ձևակերպել է «շուկայի օրենքը» (*Սեյի օրենք*), ըստ որի, արդյունքների փոխանակության շնորհիվ գնումն ու վաճառքն իբր ինքնաբերաբար հավասարակշռվում են։ Օրենքի իմաստն այն է, որ ազատ մրցակցության պայմաններում գերարտադրության ընդհանուր ճգնաժամերի առաջացումը հնարավոր չէ, այսինքն՝ ստացված ապրանքների արժեքը արտահայտվում է համախառն եկամուտներով և դրանցով գնվում են ապրանքները՝ ըստ արժեքի։ Նա հնարավոր էր համարվում գերարտադրության ճգնաժամ առանձին ապրանքների գծով։

Նա շահույթը քննարկել է այնպես, ինչպես որ այն հանդես է գալիս իրականում, այսինքն՝ եկամտի ու տոկոսի ձևով։  Եթե տոկոսը կապիտալի ծառայությունների դիմաց տրվող վճարն է, ապա ձեռնարկատիրական եկամուտը ռիսկի դիմաց տրվող վարձատրությունն է։ Այսինքն այն յուրահատուկ վարձատրություն է, որը տրվում է ձեռնարկատիրոջը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Սեյսմոմետրիա

260px|մինի|Կինետիկ սեյսմոգրաֆ

**Սեյսմոմետրիա,** սեյսմոլոգիայի բաժին, զբաղվում է սեյսմիկ ալիքների գրանցման մեթոդների և գրանցող սարքերի մշակմամբ։ Պարզագույն սեյսմոլոգիական դիտարկումներ կատարվել են դեռևս հնագույն ժամանակներում (օրինակ, չինական սեյսմոսկոպները)։ Սակայն սեյսմոմետրիան որպես գիտական ուղղություն սկսել է զարգանալ XX դարի սկզբից։ Սեյսմիկ տատանումների համար նախատեսված գործիքները կոչվում են սեյսմոգրաֆներ, իսկ գրանցման արդյունքները՝ սեյսմոգրամներ։ Գործիքների համալիրները ապահովում են տատանումների գրանցումը ամպլիտուդների և հաճախության լայն տիրույթում (համապատասխանաբար՝ 10~9-ից մինչև մի քանի մետր և 10՜3-ից մինչև մի քանի տասնյակ հերց)։

Երկրաշարժերից, միջուկային պայթեցումներից և առաձգական տատանումների այլ աղբյուրներից առաջացած սեյսմիկ ալիքների գրանցումը կատարվում է սեյսմիկ կայաններում՝ ավտոմատ սարքերով՝ ֆոտոթղթի,կամ մագնիսական ժապավենի վրա։ Սեյսմիկ կայանները կառուցում են արդյունաբերական և այլ արհեստական խանգարիչ աղբյուրներից հեռու, իսկ սեյսմոգրաֆները՝ տեղադրում շենքերի նկուղային հարկերում։

Կատեգորիա:Սեյսմոլոգիա
Կատեգորիա:Չափիչ սարքեր
Կատեգորիա:Չինական հայտնագործություններ
Արցախի Հանրապետության ներքին ջրեր

**ԼՂՀ ներքին ջրեր**, Ջրագրական ցանցը խիտ է, գետերի սնումը՝ խառը, հոսքը՝ սեզոնային (վարարում են գարնանը, մասամբ՝ աշնանը)։ Գետերը պատկանում են Կուրի (75 %) և Արաքսի (25 %) ավազաններին։ (Խոշոր գետերն են Արաքսը, Հագարին, Որոտանը, Թարթառը, Ողջին, Խաչենը, Կարկառը, Սև ջուրը, Վարանդան, Իշխանը և այլն։ Թարթառի վրա կառուցվել են Սարսանգի ջրամբարը (ջրատարողությունը՝ մոտ 560 միլիոն մ3) և ջրէկը (հզոր.՝ 50 հազար կՎտ)։ Կան փոքր լճեր։

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության աշխարհագրություն
Սիրդարյա (գետ)

մինի|Սիրդարյա գետ
**Սիրդարյա**, գետ Կենտրոնական Ասիայում։ Համարվում է ամենաերկարը և ջրառատությամբ երկրորդը (Ամուդարյայից հետո) Միջին Ասիայում։ Կազմավորվում է Նարին և Կարադարյա գետերի միախառնումից, թափվում Արալյան ծովը։ Երկարությունը 2212 կմ է (Նարինի ակունքներից՝ 3019 կմ), ավազանը՝ 219 հզ կմ²։ Սիրդարյայի ավազանը ներկայացնում է գետերի, ջրանցքների ու կոլեկտորների բարդ միահյուսում (ջրանցքների ու կոլեկտորների երկարությունը զգալիորեն գերազանցում է գետային ցանցի երկարությանը։ Խոշոր վտակներն են Կասանսայը, Գավասայը, Չաադաբսայը, Իսֆայրամսայը, Շախիմարդանը, Սոխը, Իսֆարան, Խոջաբակիրգանը և այլն։

Սիրդարյայի ավազանում կա մոտ 750 ջրանցք։ Խոշոր ջրանցքներն են Մեծ Ֆերգանայինը, Մեծ Անդիժանը, Անդիժանսաը, Շաարի խանսայը, Սավայը, Ախունբաբաևի անվան ջրանցքը։ Գետաբերանում առաջացնում է դելտա՝ բազմաթիվ բազուկներով, վտակներով, լճերով ու ճահիճներով։ Սնումը գերազանցապես ձնային է, սակավ՝ սառցադաշտային ու անձրևային։

Վարարում է մարտ-ապրիլից օգոստոս-սեպտեմբեր։ Ջրի տարեկան միջին ծախսը վերին հոսանքում մոտ 500 մ³/վրկ է, Չիրչիկ գետը Սիրդարյա թափվելու տեղում՝ 703 մ³/վրկ, Կազալինսկ քաղաքի մոտ՝ 446 մ³/վրկ։ Հոսքը կարգավորվում է ջրամբարներով։ Սիրդարյայի ավազանում գործում է 61 ՀԷԿ (1,6 Գվա ընդհանուր կարողությամբ)։ Նավարկելի է առանձին հատվածներում՝ գետաբերանից մինչև Բեկաբադ։ Կա ձկնորսություն։ Սիրդարյայի ափերին են Լենինաբադը, Բեկաբադը, Չարդարան, Կզըլ-Օրդան, Կազալինս-Կռ։

Կատեգորիա:Ուզբեկստանի գետեր
Կատեգորիա:Տաջիկստանի գետեր
Կատեգորիա:Ղազախստանի գետեր
Կատեգորիա:Սահմանային գետեր
Կատեգորիա:Ասիայի միջազգային գետեր
Արցախի Հանրապետության երկրաբանական կառուցվածք

**ԱՀ երկրաբանական կառուցվածք**, ԼՂՀ տարածքը գտնվում է Վիրահայոց-Ղարաբաղի տեկտոնական զոնայի հարավային-արևելյան մասում։ Մռավի ու Ղարաբաղի լեռնաշղթաները համապատասխանում են համանուն կամարածալքերին և կազմված են յուրայի, կավճի, պալեոգենի, նեոգենի հրաբխային ու հրաբխանստվածքային ապարներից՝ տեղ-տեղ ճեղքված ներժայթուքներով։ Ռելիեֆի ձևաբանական կառուցվածքի կարևոր գործոններ են ժամանակակից տեկտոնական շարժումները։ Կենտրոնական ու արևելյան մասերում գտնվող Ստեփանակերտի, Խաչենի, Հաթերքի և այլ միջլեռնային տեկտոնաէրոզային գոգավորություններ հարաբերական, իջեցման տեղամասեր են և ունեն գոգածալքային կառուցվածքներ։ Գոգավորությունների հատակային մասերը ծածկված են չորրորդականի գետաբերուկ ու հեղեղաբերուկ նստվածքներով։ Գտնվելով Եվրասիական և Աֆրիկաարաբական ցամաքային սալերի միջև՝ ԼՂՀ տարածքը կրում է դրանց տեղաշարժերի ազդեցությունը։ Տարածքի հյուսիսային մասը 7-բալանոց ակտիվ երկրաշարժամետ գոտում է, հարավային մասը՝ 8։

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության աշխարհագրություն