Լև Տերմեն

**Լև Տերմեն** (, , ), ռուսական և խորհրդային գյուտարար, էլեկտրամեխանիկ, երաժիշտ, ակուստիկ ֆիզիկոս, օրիգինալ Էլեկտրոնային երաժշտական գործիք Տերմենվոքսի ստեղծող (1920), I կարգի Ստալինյան մրցանակի դափնեկիր (1947)՝ գաղտնալսող սարքերի ստեղծման համար։

## Կենսագրություն
Լև Տերմենը ծնվել է Սանկտ Պետերբուրգում՝ ֆրանսիական հուգենոտական արմատներով ազնվական ուղղափառ ընտանիքում (ֆրանսերենով նրա տոհմական ազգանունը գրվում է *Theremin*): Տարբեր աղբյուրների համաձայն՝ Գրիգորյան օրացույցով նրա ծննդյան ամսաթիվը նշվում է 1896 թվականի օգոստոսի 28-ը կամ 27-ը ,  նրա անձնագրում և տապանաքարի վրա նշված է օգոստոսի 28-ը: Ծնվել է իրավաբան Սերգեյ Էմիլևիչ Տերմենի և Եվգենիա Անտոնովնայի ընտանիքում: Եղել է ընտանիքի առաջնեկը: Ծնողները նպաստել են Լևի կարողությունների զարգացմանը․ հաճախել է թավջութակի դասերի, բնակարանը կահավորված է եղել ֆիզիկայի լաբորատորիայով, ավելի ուշ՝ տնային աստղադիտարանով: Լևը սովորել է Սանկտ Պետերբուրգի տղաների առաջին գիմնազիայում: Երրորդ դասարանում հետաքրքրվել է ֆիզիկայով, չորրորդ դասարանում ցուցադրել է «Տեսլայի տիպի ռեզոնանս»: 1914 թվականին գիմնազիան ավարտել է արծաթե մեդալով:

### Կարիերայի սկիզբ
1916 թվականին ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի թավջութակի բաժինը։ Զուգահեռաբար սովորել է Պետրոգրադի համալսարանի ֆիզիկա-մաթեմատիկական ֆակուլտետում, որտեղ եղել է պրիվատ-դոցենտ Աբրամ Իոֆեի ֆիզիկայի դասախոսությունների ունկնդիր։

Համալսարանի երկրորդ կուրսում՝ 1916 թվականին, զորակոչվել է բանակ և ուղարկվել Նիկոլաևի ճարտարագիտական ուսումնարան արագացված ուսուցման, այնուհետև սպաների էլեկտրատեխնիկական դասընթացների։ Հեղափոխությունը դիմավորել է որպես պահեստի կրտսեր սպա էլեկտրատեխնիկական գումարտակում, որը սպասարկել է Պետրոգրադի մոտ գտնվող Ցարսկոյե Սելոյի ռադիոկայանը։ 1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո շարունակել է աշխատել նույն ռադիոկայանում, հետագայում տեղափոխվել Մոսկվայի ռազմական ռադիոլաբորատորիա։ 1920 թվականին ընդունվել է Պետրոգրադի (Լենինգրադ) պոլիտեխնիկական ինստիտուտի ֆիզիկա-մեխանիկական ֆակուլտետ, որտեղ 1926 թվականի մայիսին պաշտպանել է իր դիպլոմային աշխատանքը։

### Կարիերայի ծաղկման շրջան
1919 թվականին Լև Տերմենը դարձել է Պետրոգրադի ֆիզիկատեխնիկական ինստիտուտի լաբորատորիայի վարիչ։ Որպես ռադիոտեխնիկայի մասնագետ՝ Աբրամ Իոֆեն նրան հրավիրել է աշխատելու իր մոտ ինստիտուտում։ Նոր աշխատակցին հանձնարարվել է չափել գազերի էլեկտրական հաստատունը տարբեր ճնշումների և ջերմաստիճանների պայմաններում։ Տերմենի չափման համակարգի առաջին տարբերակը էլեկտրոնային լամպով էլեկտրական տատանումների գեներատորն է։ Մետաղական թիթեղների միջև ընկած խոռոչում գտնվող փորձարկման գազը տատանողական կոնտուրի տարր է, որի կոնդենսատորն ազդում է էլեկտրական տատանումների հաճախականության վրա։ Համակարգի զգայունության բարձրացման վրա աշխատելիս առաջացել է երկու գեներատորների միավորման գաղափար, որոնցից մեկը ստեղծում է որոշակի հաստատուն հաճախականության տատանումներ։ Երկու գեներատորներից եկող ազդանշանները անցնում են կաթոդային ռելեին, որի ելքում ձևավորվում է տարբերության հաճախականությամբ ազդանշան։ Փորձարկման գազի պարամետրերի  տարբեր հաճախականության հարաբերական փոփոխությունը շատ ավելի մեծ է։ Ընդ որում, եթե տարբերության հաճախականությունը ընկնում է ձայնային տիրույթի մեջ, ապա ազդանշանը կարող է լսվել։

1920 թվականին Լև Տերմենը հայտնագործել է «Տերմենվոկս» էլեկտրական երաժշտական գործիքը՝ հիմնված փորձարարական չափման համակարգի վրա, որը հետագայում նրան լայն ճանաչում է բերել։

1922 թվականի մարտին Կրեմլում տեղի է ունեցել Տերմենի գյուտերի ցուցադրություն, որին մասնակցել է նաև Լենինը։ Տերմենը ներկայացրել է անվտանգության ազդանշանային սարքը՝ տերմենվոկսը և բացատրել դրա աշխատանքի սկզբունքը, իսկ Լենինը փորձել է տերմենվոկսով նվագել Գլինկայի «Արտույտը»։

Լինելով բազմակողմանի զարգացած անձնավորություն՝ Տերմենը հայտնագործել է բազմաթիվ տարբեր ավտոմատ համակարգեր (ավտոմատ դռներ, ավտոմատ լուսավորություն և այլն) և անվտանգության ազդանշանային համակարգեր: Միաժամանակ, 1923 թվականից, եղել է Մոսկվայի Երաժշտական գիտությունների պետական ինստիտուտի գիտաշխատող: 1925-1926 թվականներին հայտնագործել է առաջին հեռուստատեսային համակարգերից մեկը՝ «էլեկտրական հեռուստացույցը»՝ պատկերի 64 գծի բաժանմամբ և 1.5 x 1.5 մետր էկրանի չափսերով, իսկ ավելի ուշ՝ 100 գծի բաժանմամբ։

1927 թվականին Տերմենը հրավեր է ստացել մասնակցելու Մայնի Ֆրանկֆուրտում կայանալիք միջազգային երաժշտական ցուցահանդեսին։ Տերմենի զեկույցը և նրա գյուտերի ցուցադրությունը մեծ հաջողություն են ունեցել և նրան համաշխարհային ճանաչում բերել։

### Ամերիկյան ժամանակաշրջան
1928 թվականին Տերմենը, դեռևս խորհրդային քաղաքացի լինելով, տեղափոխվել է Միացյալ Նահանգներ: Ժամանելուց հետո նա արտոնագրել է տերեմենվոքսը և իր անվտանգության ազդանշանային համակարգը: Նա լիցենզավորել է նաև  տերեմենվոքսի պարզեցված տարբերակի զանգվածային արտադրության իրավունքը RCA ընկերությանը (Ամերիկյան ռադիոընկերություն):

Տերմենը հիմնադրել է *Teletouch և Theremin Studio* ընկերությունները և 99 տարով վարձակալել վեցհարկանի շենք Նյու Յորքում՝ երաժշտական և պարային ստուդիայի համար: 1931-1938 թվականներին Տերմենը եղել է *Teletouch Inc.*-ի տնօրեն: Այդ ընթացքում նա նաև մշակել է ազդանշանային համակարգեր Սինգ Սինգ և Ալկատրաս բանտերի համար:

Լև Տերմենը Նյու Յորքում դարձել է հայտնի անձ: Նրա ստուդիա հաճախ այցելել են Ջորջ Գերշվինը, Մորիս Ռավելը, Յաշա Հայֆեցը, Եհուդի Մենուհինը, Չարլի Չապլինը և Ալբերտ Այնշտայնը: Նրա ծանոթների շրջանակում էին ֆինանսական մագնատ Ջոն Դևիսոն Ռոքֆելլերը և ԱՄՆ ապագա նախագահ Դուայթ Էյզենհաուերը:

Կնոջից՝ Եկատերինա Կոնստանտինովայից բաժանվելուց հետո 1938 թվականի օգոստոսի 2-ին ամուսնացել է Լավինիա Ուիլյամսի հետ, ով եղել է առաջին աֆրոամերիկյան բալետային խմբի պարուհի։

### Բռնաճնշումներ, աշխատանք պետական անվտանգության ծառայությունների համար
1938 թվականին Տերմենը հետ է կանչվել Մոսկվա։ Նա գաղտնի լքել է Միացյալ Նահանգները՝ Teletouch ընկերության սեփականատեր Բոբ Զինմանին տրամադրելով լիազորագիր՝ իր ունեցվածքը կառավարելու և իր արտոնագրային ու ֆինանսական գործերը կարգավորելու համար։ Տերմենը ցանկացել է կնոջը՝ Լավինիային իր հետ տանել ԽՍՀՄ, բայց նրան հայտնել են, որ նա ավելի ուշ կժամանի։ Երբ եկել են նրա  ետևից, Լավինիան պատահաբար տանն է եղել, և նա այն տպավորությունն է ստացել, որ ամուսնուն բռնի կերպով են տարել։բՏերմենը անհաջող փորձեր է կատարել Լենինգրադում աշխատանք գտնելու նպատակով, ապա տեղափոխվել է Մոսկվա, բայց այնտեղ էլ աշխատանք չի գտել։

1939 թվականի մարտին Տերմենը ձերբակալվել է։ Նրան մեղադրել են ֆաշիստական կազմակերպությանը մասնակցելու, իսկ մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ Սերգեյ Կիրովի դեմ մահափորձ կազմակերպելու մեջ, իբր, նրան ստիպել են ինքն իրեն մեղադրել՝ պնդելով, որ Պուլկովոյի աստղադիտարանի աստղագետների խումբը պատրաստվել է ական տեղադրել Ֆուկոյի ճոճանակի մեջ, և որ Տերմենը պետք է ռադիոազդանշան ուղարկեր Միացյալ Նահանգներից և պայթեցներ ականը, հենց որ Կիրովը մոտենար ճոճանակին։ Սակայն Տերմենի քրեական գործի նյութերը չեն հաստատում այդ տարբերակը, Տերմենին մեղադրում են «հակահեղափոխական կազմակերպությանը մասնակցելու» մեջ, սակայն իրական մեղադրանքն այն է եղել, որ նա լքել է երկիրը 1927 թվականին և ԽՍՀՄ չի վերադարձել մինչև 1938 թվականը: 1939 թվականի օգոստոսի 15-ին ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ-ին կից հատուկ խորհրդակցական մարմինը Տերմենին դատապարտել է ութ տարվա ազատազրկման՝ ՌՍՖՍՀ քրեական օրենսգրքի 58-4 հոդվածի («միջազգային բուրժուազիային ԽՍՀՄ-ի դեմ թշնամական գործունեության մեջ օգնություն ցուցաբերելը») համաձայն:

Տերմենը սկզբում իր պատիժը կրել է Մագադանում՝ աշխատելով որպես շինարարական բրիգադի բրիգադավար։ Նրա բազմաթիվ ռացիոնալիզատորական առաջարկները գրավել են ճամբարի վարչակազմի ուշադրությունը, և 1940 թվականին նա տեղափոխվել է Տուպոլևի նախագծային բյուրո՝ ՑԿԲ-29 (այսպես կոչված «Տուպոլևյան շարագա»), որտեղ աշխատել է շուրջ ութ տարի։ Նրա օգնականն է եղել Սերգեյ Պավլովիչ Կորոլյովը, ով հետագայում հայտնի տիեզերական տեխնոլոգիաների կոնստրուկտոր է դարձել։ Տերմենի և Կորոլյովի աշխատանքային գործունեության ոլորտներից մեկը եղել է ռադիոյով կառավարվող անօդաչու թռչող սարքերի ժամանակակից թևավոր հրթիռների նախատիպերի մշակումը։

[thumbnail|280px|Խորհրդային էնդովիբրատոր [ԱՄՆ-ի զինանշանի կրկնօրինակի ներսում, ԱՄՆ Ազգային անվտանգության գործակալությանը կից Ազգային գաղտնագրական թանգարան]]

Տերեմինի մշակումներից մեկը «Բուրան» գաղտնալսման համակարգն է, որն օգտագործել է անդրադարձված ինֆրակարմիր ճառագայթները՝ գաղտնալսվող շինության  պատուհաններում տատանումները հայտնաբերելու համար։

Մյուս մշակումը եղել է «Զլատուստ» էնդովիբրատորը՝ բարձր հաճախականության ռեզոնանսային գաղտնալսման սարք՝ առանց մարտկոցների կամ էլեկտրոնիկայի, որը յոթ տարի աննկատելիորեն գործել է ամերիկյան դեսպանության  գրասենյակում։ Գաղտնալսող սարքը ներդրված է եղել թանկարժեք փայտից պատրաստված փայտե վահանակի մեջ, որը պատկերել է ԱՄՆ-ի զինանշանը: Վահանակը 1945 թվականին նվիրաբերվել է ԱՄՆ դեսպան Վիլյամ Ավերել Հարիմանին, որը հրավիրվել է Արտեկի պիոներական ճամբարի 20-ամյակի տոնակատարությանը: Վիլյամ Ավերել Հարիմանն այն կախել է իր աշխատասենյակում: Գաղտնալսող սարքի կառուցվածքն այնքան հաջողված է եղել, որ ամերիկյան հատուկ ծառայությունները նվերի ստուգման ժամանակ ոչինչ չեն նկատել: Գաղտնալսող սարքը՝ «բզեզիկը» հայտնաբերվել է 1952 թվականին և ավելի ուշ ներկայացվել ՄԱԿ-ին՝ որպես խորհրդային հետախուզական գործունեության ապացույց, սակայն դրա գործողության սկզբունքը մի քանի տարի մնացել է չբացահայտված:

1947 թվականին Տերմենը ազատ է արձակվել բանտից, նրա քրեական գործը կարճվել է և դատվածությունը հանվել, սակայն շարունակել է աշխատել ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ համակարգի փակ նախագծային բյուրոներում, մասնավորապես, գաղտնալսման համակարգերի մշակման վրա: 1947 թվականին արժանացել է Ստալինյան  առաջին կարգի մրցանակի՝ գաղտնալսման համակարգերի մշակման համար (նա չի ներառվել պարբերական մամուլում հրապարակված ցուցակում)։

1948 թվականին կնոջ՝ Մարիա Գուշչինայի հետ ունեցել են  երկու դուստր՝ Նատալյա և Ելենա Տերմենները:

### Հետագա տարիներ
1954 թվականին Տերմենը ռեաբիլիտացիայի է ենթարկվել: 1964-1967 թվականներին աշխատել է Մոսկվայի կոնսերվատորիայի լաբորատորիայում՝ իր ողջ ուժերը նվիրելով նոր էլեկտրոնային երաժշտական գործիքների մշակմանը և 1930-ականներին իր հայտնագործած համակարգերի վերականգնմանը: Որոշ աղբյուրների համաձայն, այդժամանակահատվածում Տերմենն աշխատել է «հասարակական հիմունքներով», անհատույց:

1967 թվականին երաժշտական քննադատ Հարոլդ Շոնբերգը, որն այցելել է կոնսերվատորիա, ճանաչել է այնտեղ հանդիպած Լև Տերմենին: Լուրը հրապարակվել է Նյու Յորք Թայմսում[20] և «բուրժուական մամուլի» հրապարակումը վրդովմունք է առաջացրել ԽՍՀՄ-ում: Տերմենի ստուդիան փակվել է, «նրա բոլոր գործիքները կոտրատվել են կացնով և դեն նետվել», նրան հեռացրել են կոնսերվատորիայից (այլ աղբյուրների համաձայն՝ նա թոշակի է անցել):

Որոշ դժվարությամբ Տերմենն աշխատանքի է անցել Մոսկվայի պետական համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետի լաբորատորիայում: Նա սեմինարներ է անցկացրել Մոսկվայի պետական համալսարանի գլխավոր մասնաշենքում նրանց համար, ովքեր հետաքրքրված են եղել լսել են նրա աշխատանքների մասին և ուսումնասիրել տերմենվոկսը, սակայն միայն մի քանի մարդ է մասնակցել այդ սեմինարներին: Ձևականորեն Տերմենն աշխատել է որպես մեխանիկ Մոսկվայի պետական համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետում, բայց իրականում նա շարունակել է իր ինքնուրույն գիտական հետազոտությունները: Տերմենի ակտիվ գիտական գործունեությունը շարունակվել է գործնականում մինչև նրա մահը։

1989 թվականին նա (իր դստեր՝ Նատալիայի հետ միասին) մեկնել է Ֆրանսիայի Բուրժ քաղաքում անցկացվող փառատոնին: 1991 թվականին դստեր՝ Նատալիայի և թոռնուհու՝ Օլգայի հետ միասին նա Սթենֆորդի համալսարանի հրավերով այցելել է Միացյալ Նահանգներ, որտեղ, հանդիպել է Կլարա Ռոքմորի հետ։

Չնայած բազմաթիվ միջնորդություններին, Տերմենին մերժել են լիարժեք աշխատել, հնարավորություն չեն տվել լաբորատորիա բացել Մոսկվայի պետական համալսարանում կամ որևէ այլ հաստատությունում։ Տարիներ անց՝ իրավիճակի վրա ինչ-որ կերպ ազդելու փորձով, Լև Տերմենը որոշել է անդամագրվել  կոմունիստական կուսակցությանը, բայց մերժվել է։ Միայն 1991 թվականի մարտին՝ 95 տարեկան հասակում, ընդունվել է Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության շարքերը։ Նա ավարտել է Մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտը՝ կուսակցությանը անդամագրվելու համար։ Տերմենի որոշ ծանոթների հիշողությունների համաձայն՝ երբ նրան հարցրել են, թե ինչու է ընդունվում փլուզվող կուսակցության շարքերը, Տերմենը պատասխանել է. «Ես խոստացել էի Լենինին»։

1992 թվականին անհայտ անձինք ավերել են Լոմոնոսովսկի պողոտայում գտնվող նրա լաբորատորիա-սենյակը (սենյակը հատկացվել էր Մոսկվայի իշխանությունների կողմից Վալենտինա Գրիզոդուբովայի խնդրանքով), կոտրել նրա բոլոր գործիքները և գողացել նրա արխիվների մի մասը: Ոստիկանությունը չի կարողացել բացահայտել հանցագործությունը:

1992 թվականին Մոսկվայում ստեղծվել է «Տերմեն-կենտրոն»-ը՝ աջակցելու փորձարարական էլեկտրաակուստիկ երաժշտության ոլորտում աշխատող երաժիշտներին և հնչյունային նկարիչներին: Լև Տերմենը որևէ մասնակցություն չի ունեցել իր անվամբ կոչված կենտրոնի ստեղծմանը, կոնսերվատորիայի ռեկտորին ուղված դիմումում խնդրել է իր անունը չօգտագործել առանց թույլտվության: Կոնսերվատորիան լիարժեք չի արձագանքել դիմումին:

280px|մինի|Գերեզմանը՝ Կունցևսկոե գերեզմանատանը

Լև Տերմենը մահացել է 1993 թվականի նոյեմբերի 3-ին։ Ինչպես ավելի ուշ գրել են թերթերը. «Իննսունյոթ տարեկանում Լև Տերմենը գնաց միանալու դարաշրջանի դեմքը կազմողներին, բացի դուստրերից, նրանց ընտանիքից և դագաղը տեղափոխողմի քանի տղամարդկանցից, դագաղի մոտ ոչ ոք չկար…»։ Թաղվել է Մոսկվայի Կունցևսկոե գերեզմանատանը։

## Հասցեներ Սանկտ Պետերբուրգում-Պետրոգրադում-Լենինգրադում
* 1896-1923 - Մարատա փողոց 50
* Լև Տերեմինի հասցեն, որը նշված է եղել հասցեագրքերում 1925-1931 թվականներին, եղել է «Պյոտր  Լավրովի փողոց 32»։

## Ժառանգություն
Լև Տերմենի դուստրը՝ Նատալիան և ծոռը՝ Պյոտրը, համարվում են տերմենվոկսի ծրագրերի կատարողներ և տարածողներ։ Էլեկտրոնային երաժշտության ռահվիրա Ժան Միշել Ժարը Տերմենի երկրպագու է։ Ժարը տերմենվոկսը նվագում է կենդանի կատարմամբ և ներառում է այն իր ստուդիական ալբոմներում։ Լև Տերմենի հետ հարցազրույցներից հատվածներ են օգտագործվել Ժարի The Orb-ի «Switch on Leon» ստեղծագործության մեջ՝ «Electronica 2: The Heart of Noise» ալբոմից։

2011 թվականից Մոսկվայում և Սանկտ Պետերբուրգում անցկացվող տերմենվոկս-մշակույթի «Տերմենոլոգիա» փառատոնը նվիրված է Լև Տերմենի պատվին։ Փառատոնը մասայականացնում է տերմենվոկսը, որի  կազմակերպիչներն են Լև Տերմենի դուստրը՝ Նատալյա Տերմենը, թոռնուհին՝ Մաշա Տերմենը և ծոռը՝ Պյոտր Տերմենը։

1989 թվականին Տերմենը Մոսկվայում հանդիպել է անգլիացի երաժիշտ Բրայան Ինոյի հետ։ Ինոն իր «Music For Films 3» ալբոմում ներառել է Միխայիլ Մալինի և Լիդիա Կավինայի կողմից ձայնագրված տերմենվոկսի ստեղծագործությունը։

2006 թվականին Պերմի «Կամրջի մոտ» թատրոնը բեմադրել է «Տերմեն» ներկայացումը, չեխ դրամատուրգ Պետր Զելենկայի պիեսի վրա։ Պիեսն անդրադառնում է Տերմենի կյանքի ամենահետաքրքիր և դրամատիկ շրջանին՝ նրա աշխատանքին Միացյալ Նահանգներում։

## Ընտանիք
* Եկատերինա Պավլովնա Կոնստանտինովա՝ Բորիս Կոնստանտինովի քույրը, առաջին կինը (1921 թվականից, երեխաներ չեն ունեցել),
* Լավինիա Ուիլյամս՝ երկրորդ կինը (երեխաներ չեն ունեցել),
* Մարիա Ֆեդորովնա Գուշչինա՝ երրորդ կինը (1948 թվականից),
**Ելենա Տերմեն (Ուգարովա)՝ դուստրը,
***երկու որդիները,
**Նատալյա Տերմեն՝ դուստրը,
***Օլգա Տերմեն՝ թոռնուհին,
***Մարիա Տերմեն՝ թոռնուհին,
****Պյոտր Տերմեն՝ ծոռը։

## Երկեր
* *Термен Л. С.* Физика и музыкальное искусство. М., 1966
* *Термен Л. С.* Рождение, детство и юность «терменвокса» // Радиотехника, 1972. — том 27, № 9 — с. 109—111
* *Термен Л. С.* Воспоминания об А. Ф. Иоффе. Л., 1973.
* *Термен Л. С.* Многоголосный терменвокс // Материалы IV Всесоюзной научно-технической конференции по электромузыкальным инструментам, 1981. — часть II
* *Термен Л. С., Королёв Л. Д.* Электромузыкальный инструмент типа терменвокс, Авторское свидетельство № 1048503, 1983 г.

## Տես նաև
* Տերմեն
* Սաթենիկ Հակոբյան-Ուլիխանյան
* Լիդիա Կավինա

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Гинзбург В., Пульвер В.* Телевидение. Передача движущихся изображений по способу Л. С. Термена. // Радиолюбитель, 1927. — № 1. — с. 13—16.
**Крымский В.* Первый публичный концерт Л. С. Термена в Нью-Йорке [в Метрополитэн Опера Хауз] // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1928.— 2 февраля (№ 5485).— С. 2.
* ''Теодорчик К. Ф.'' Дальновидение // Успехи физических наук, 1928. — Выпуск 1. — С. 98—104.
**Михаил Эммануилович Гольдштейн* Отец электронной музыки: Изобретатель Лев Термен живет в Москве // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1978.— 28 мая (№ 24581).— С. 7.
* *Урвалов В. А.* Очерки истории телевидения. — М.: Наука, 1990.
* 
* *Ковалёва С.* Не более и не менее. Жизнь Льва Термена // Русская мысль, 1998. — № 4248
* 
* *Lobanova Marina.* Lew Termen: Erfinder, Tschekist, Spion // Neue Zeitschft für Musik, 1999, H. 4. S. 50—53.
* 
* ''Махун С.'' Доктор Фаустус XX века. Лев Термен, опередивший время — «не более, не менее» // Зеркало недели, 2004. — № 46 (521), 13—19 ноября 2004.
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

* Andrey Smirnov – theremin sensors workshop (selected demonstrations of Theremin sensors and laser bugging.) Retrieved 2009-09-11
* Theremin Centre, Moscow, holds Lev Sergeivitch Termen archives (Russian only)

Կատեգորիա:20-րդ դարի գիտնականներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Երաժշտական գործիքների վարպետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գյուտարարներ
Կատեգորիա:Խորհրդային երաժիշտներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հետախույզներ
Կատեգորիա:Կունցևոյի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:Ռուս գյուտարարներ
Կատեգորիա:Ռուս երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ռուս թավջութակահարներ
Կատեգորիա:Ռուս ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ռուս ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ