Կրոնական էքստազ

Կապակցված թեմա՝ էքստազ (զգացմունք)։link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Giuseppe_Bazzani_-_The_Ecstasy_of_St_Therese_-_WGA01527.jpg|մինի|352x352փքս|Սուրբ Թերեզայի էքստազը, Ջուզեպպե Բազզանի
**Կրոնական էքստազ**, գիտակցության վիճակի փոփոխություն, որը բնորոշվում է գիտակցության արտաքին գործոնի զգալի նվազմամբ և ներքին մտավոր ու հոգևոր գիտակցության ենթադրյալ ընդլայնմամբ։ Այն հաճախ ուղեկցվում է տեսիլքներով և հուզական (և երբեմն նաև ֆիզիկական) էյֆորիայով։

Թեև այս վիճակը հիմնականում կարճ է տևում, եղել են դեպքեր, երբ այն տևել է մի քանի օր և ավել։ Եղել են նաև կրկնվող էքստազի դեպքեր, որոնք կրկնվել են ողջ կյանքի ընթացքում։

Սուֆիզմում այս եզրույթը հայտնի է որպես «վաջդ» (*wajd*), բուդդայականության մեջ՝ «պիտի» (*pīti*), որը թարգմանաբար նշանակում է «ուրախություն» կամ «հիացմունք»։ Այն *ջհանայի* (jhāna) տարրերից մեկն է՝ մտավոր միասնության վիճակ, որի ժամանակ մարդն ամբողջությամբ կենտրոնանում է որևէ առարկայի վրա մեդիտացիայի միջոցով։

## Համատեքստ
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baeza_-_Convento_de_la_Encarnacion_08.jpg|մինի|Քարմելիթի աստիճան ստացած Սուրբ Թերեզայի կրոնական էքստազը
«*Կրոնական*» ածականի նշանակությունը ենթադրում է, որ այս գործընթացը տեղի է ունենում կրոնական գործունեության շրջանակում կամ մեկնաբանվում է կրոնի համատեքստում։ Լրագրող Մարգանիտա Լասկին իր «*Էքստազը կրոնական և աշխարհիկ փորձառություններում*» ուսումնասիրության մեջ, որը առաջին անգամ հրապարակվել է 1961 թվականին, գրել է.Միստիկական գործընթացները նկարագրելու համար շատ հաճախ մակդիրներ են օգտագործվում։ Դրանք օգտագործվում են նաև էքստազների դեպքում, սակայն օգտագործողները գաղափար չունեն դրանց միջև առկա տարբերությունների մասին։ Այսպես, մենք հանդիպում ենք այնպիսի դեպքերի, որոնց հետևյալ անուններն են տրվում՝ *բնությունից տրված*, *կրոնական*, *գեղագիտական*, *[[Նեոպլատոնականություն|նեոպլատոնական]]* և այլն։ Սրանք այն դեպքերն են, որտեղ երևույթներին տրված անունները կարծես թե ծագում են ինչ-որ նախապաշարմունքից, երբեմն էլ՝ ավելորդ հավատքից։

## Պատմություն
### Վաղ դրսևորումներ
Յոգայում կան տեխնիկաներ, որոնք օգնում են հասնել էքստազի վիճակին։ Դրանք կոչվում են «*սամադի*» ( samādhi)։ Այդ տեխնիկաները կիրառողների խոսքով՝ էքստազի տարբեր փուլեր կան, որոնցից ամենաբարձրը «*Նիրվիկալպա սամադի*»-ն է։ *Բհակտի յոգան* հատկապես մեծ տեղ է տալիս էքստազին, որը համարվում է այդ յոգայի ձեռքբերումներից մեկը։

Բուդդիզմում՝ հատկապես *Պալի Կանոնում*, կան հիազմայլվածության ութ վիճակներ, որոնք նաև կոչվում են *հափշտակվածություն*։ Առաջին չորս վիճակները կոչվում են *Ռուպա,* դրանք այսպես ասած նյութական ուղղվածություն ունեն։ Մյուս չորս վիճակները կոչվում են *Արուպա,* դրանք ոչ նյութական ուղղվածություն ունեն։ Այս ութ վիճակները նախնական վիճակներ են, որոնք տանում են վերջնական կենտրոնացման։ *Վիսուդդհիմագայում* մեծ ջանքեր և տարիների շարունակական մեդիտացիա է պահանջվում առաջին վիճակին հասնելու համար։ Ոչ բոլոր մարդիկ կարող են դա անել։

Հին Հունաստանի Դիոնիսյան առեղծվածներում նորընծաները խմում էին ոգելից խմիչքներ, կատարում էին հմայական պարեր և երգեր, որպեսզի վերացնեին ճնշվածությունն ու սոցիալական արգելքները։

### Ժամանակակից դրսևորումներ
Ժամանակակից մեդիտացիայի գործընթացները Թայլանդի անտառային ավանդույթում, ինչպես նաև այլ թերավադանյան ավանդույթներում, ցույց են տալիս, որ ջանքեր են անհրաժեշտ, որպեսզի մարդիկ ամբողջովին ընկղմվեն հափշտակվածության մեջ և որևէ այլ զգացողություններ չունենան։ Այս գործընթացի մեջ հազվագյուտ մարդիկ են կարողանում մտնել։

*[[Միաստվածություն|Միաստվածության]] ավանդույթում*, էքստազը սովորաբար կապված է Աստծո հետ միասնության և մեկացման հետ։ Սակայն նման փորձառությունները կարող են նաև անձնական, միստիկական լինել և որևէ նշանակություն չունենալ այլ մարդկանց համար, բացառությամբ այն անձի, որը դրանք ապրում է։ Խարիզմատիկ շարժման կողմնակից որոշ քրիստոնյաներ գործնականում մտնում են էքստատիկ վիճակների մեջ (օրինակ՝ «հոգով սպանվելը») և այս գործընթացը բացատրում են որպես Սուրբ Հոգու հովանավորություն։ Կրակի վրայով քայլող հույները պարում էին էքստազի վիճակում ամենամյա Անասթենարիայի ծիսակարգի ժամանակ։ Նրանք հավատում էին, որ այդ ընթացքում գտնվում են Կոստանդիանոս Մեծի ազդեցության տակ։

Պատմականորեն, մարդկանց մի մեծ խումբ կրոնական էքստազների է հասել քրիստոնեական վերածնունդների շրջանում՝ հակասությունների տեղիք տալով այս գործընթացների ծագման և բնույթի վերաբերյալ։ Ի պատասխան այն պնդումներին, որոնց համաձայն՝ կրոնական էքստազի բոլոր զգացմունքային արտահայտությունները  աստվածաբանական առումով սատանայի կողմից են, Ջոնաթան Էդվարդսը հրապարակում է իր ազդեցիկ *«Կրոնական զգացմունքներ»* գիրքը։ Այստեղ նա պնդում է, որ կրոնական էքստազը կարող է մի հոգուց լինել՝ կա՛մ սատանայից, կա՛մ Աստծուց, և միայն դրա պտուղները կամ ներքին մտքերն ու վարքի փոփոխությունները դիտարկելու միջոցով կարելի է որոշել` արդյոք կրոնական էքստազը Աստծուց է թե ոչ։
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rose_de_Lima_par_Thibaud_Maistrier_-_Saint_Exup%C3%A8re_%C3%A0_Toulouse.jpg|մինի|Լիմայի սուրբ վարդը, որը սրբադասվել է 1671 թվականին՝ մահից 54 տարի անց
Ժամանակակից քրիստոնեության հոգեգալստական, խարիզմատիկ շարժման և մկրտական ճյուղերում բազմաթիվ կրոնական էքստազների օրինակներ են հայտնաբերվել, որոնք նման են պատմական վերածնունդների ընթացքում պատահած էքստազներին։ Այս իրադարձությունները զգալի փոփոխությունների են ենթարկվել Տորոնտոյի օրհնության և մի քանի այլ հյուսիսամերիկյան վերածնունդների ու հեղեղումների ժամանակներից ի վեր՝ 1990-ականների կեսերից հետո։ Այդ ժամանակից ի վեր՝ կրոնական էքստազը այս շարժումներում բնորոշվում է որպես չափազանց անսովոր վարքագիծ, որոնք հավատացյալները համարում են Սուրբ Հոգու օծում և Աստծու «նոր գործի» կատարման ապացույց։

Ամենահակասական և տարօրինակ օրինակներից մեկը հոգևոր ծննդաբերությունն է։ Այն մի գործընթաց է, որի ժամանակ կանայք, և երբեմն նույնիսկ տղամարդիկ, պնդում են, որ արգանդի իրական կծկումներ ունեն և հառաչում են ու ձայներ հանում, ասես ծննդաբերելիս լինեն: Ասում են՝ դա մարգարեական գործողություն է, որը Աստծուց հոգևոր օրհնություններ է բերում աշխարհ: Շատերը կարծում են, որ հոգևոր ծնունդը շատ դիվային է և ավելի շատ օկուլտիզմի տարրեր է պարունակում, քան քրիստոնեության: Քրիստոնեական այս շարժումներում կրոնական էքստազի դրսևորումներ են նաև գոռալը, ճիչը, կանգնելու կամ նստելու անկարողությունը, ապոկալիպտիկ մարգարեությունները, սուրբ ծիծաղը, լացը և բղավոցը: Որոշ մարդիկ շինծու ակնարկներ են արել՝ պնդելով, որ էքստազի երկրպագության ժամանակ տեսել են «ոսկու փոշի», «հրեշտակի փետուրներ», «սուրբ ամպեր» կամ թանկարժեք քարերի հայտնվելն ու անհետանալը:
[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pompeo_Batoni_-_The_Ecstasy_of_St_Catherine_of_Siena_-_WGA01501.jpg|մինի|319x319փքս|Սուրբ Քեթրին Սիենացու էքստազը, [Պոմպեո Բատոնի|Պոպմպեո Բաթոնի]]
Սրբախոսություններում (քրիստոնյա սրբերի մասին գրություններ) արձանագրված են բազմաթիվ դեպքեր, երբ սրբերը էքստազի մեջ են ընկնում։ Ըստ Կաթոլիկ հանրագիտարանի՝ կրոնական էքստազը (կոչվում է «գերբնական էքստազ») ներառում է երկու տարրեր՝ ներքին ու անտեսանելի, որտեղ միտքը կենտրոնանում է կրոնական թեմայի վրա, և մարմնական ու տեսանելի, որտեղ զգայարանների գործունեությունը կասեցվում է՝ նվազեցնելով արտաքին զգացմունքների ազդեցությունը մարդու վրա՝ վերափոխելով և վերձևավորելով նրա վիճակը: «Մարիամական տեսիլքի» վկաները հաճախ վկայում են էքստազի նման դրսևորումների առկայության մասին:

Կախարդության ժամանակակից ավանդույթները իրենց նկարագրում են որպես «էքստատիկ ավանդույթներ» և կենտրոնանում են իրենց ծեսերի մեջ էքստատիկ վիճակների հասնելու վրա: «*Վերականգնման*» և «*Ֆերիի*» ավանդույթը կախարդության մեջ ժամանակակից էքստազի օրինակներ են:

Ըստ հնդիկ հոգևոր ուսուցիչ Մեհեր Բաբայի՝ սուֆիզմի սյուներ հանդիսացող հայտնի աստվածահեղ հոգիները հասնում են հոգևոր էքստազի եզակի վիճակի. *մասթերը* անհույս սիրահարված են Աստծուն և սպառվում են Աստծո հանդեպ այդ սիրուց: Այդ մասթերը երբեք չեն հիվանդանում։ Նրանք մտավոր խնդիրներ ունեն, քանի որ նրանց միտքը իրենցից շատ հեռու գտնվող ինչ-որ հոգևոր ուժերի ազդեցության տակ է, որոնք ստիպում են նրանց վերացնել շփումն աշխարհի հետ, ազատվել մարդկային առօրեական սովորություններից և քաղաքակիրթ հասարակությունից և ապրել հոգևոր շքեղության մեջ։ Նրանց հաղթում է Աստծո հանդեպ տանջալից սերը և նրանք խեղդվում են միայն վատարյալ վարպետի մարմնավորվմամբ աստվածային սիրո մեջ»:

### Հայտնի մարդիկ և շարժումներ
* Մոնտանիզմ․ մարգարեական աղանդ, որը հիմնադրվել է Մոնտանուսի և երկու ընկերուհիների՝ Պրիսկայի (կամ Պրիսցիլայի) և Մաքսիմիլայի կողմից, որոնք ծոմապահության և աղոթքի միջոցով հասել են էքստատիկ տեսիլքների:
* Ալեքսանդր Սկրյաբին․ ռուս կոմպոզիտոր և դաշնակահար (1872–1915), որը փորձում էր իր երաժշտության միջոցով էքստազի հասնել։
* Անասթենարիա․ կրակի վրայով քայլելու հունական ծես։
* Թովմա Աքվինացի․ էքստազի է հասել կյանքի վերջին շրջանում՝ եկեղեցական ծառայության ժամանակ։ Մինչև կյանքի վերջ գրելով է զբաղվել։ 
* Դիոնիսոս/Բաքոս․ գինու և գինեգործության հին հունական աստված, կրոնական էքստազ և խելագարություն։
* Թերեզա Ավիլացի․ Հռոմեական կաթողիկե սուրբ  (1515–1582), միստիցիմի ներկայացուցիչ, առաջին անգամ էքստազի է հասել Կարմելիտե վանքում հիվանդ ժամանակ կրոնական տեքստեր կարդալիս։
* Քեթրին Սիենացի․ իտալական դոմինիկյան սուրբ (1347–1380), որը կարևոր դեր է խաղացել հարս եկեղեցու աստվածաբանության մեջ։
* Հիլդեգարդ Բինգենցի․ գերմանացի բենեդիկտյան միանձնուհի, միստիցիզմի ներկայացուցիչ, կոմպոզիտոր և գրող (մոտ 1098–1179), վանամայր և քրիստոնեական միստիցիզմի ներկայացուցիչ։
* Ժաննա դ'Արկ․ ֆրանսիացի ժողովրդական հերոս, սուրբ (1412–1431), ոգեշնչված  էքստազի գաղափարներով՝ մասնակցել է պատերազմին։
* Քեյթանյա Մահապրաբհու․ 15-րդ դարի հնդակական *վայշնավիտ հինդու սուրբ,* Գուդիյա վաշնավիզմի հիմնադիր։ Կյանքի վերջին 24 տարիներին էլ ավելի ու ավելի է խորացել էքստազի մեջ Կրիշնայի միջոցով։  
* Պիո Պիետրելկինացի․ 20-րդ դարի իտալացի սուրբ, քահանա, ստիգմատիստ և միստիցիզմի հետևորդ (1887–1968)։
* Ժոզեֆ Կուպերտինո․ իտալացի ֆրանցիսկյան վարդապետ։
* Ռաբիա Բասրի․ կին սուֆի գիտնական և սուրբ (մահացել է 1310 թվականին), միստիցիզմի ներկայացուցիչ։  
* Հալունահ Ռումի․ սուֆի գիտնական (1207–1273), միստիկ բանաստեղծ։
* Հաֆեզ․ պարսիկ բանաստեղծ և միստիկայի ներկայացուցիչ (1325–1390), միստիկ բանաստեղծ։  
* Մոյնուդին Չիշտի․ պարսիկ իսլամիստ գիտնական և միստիկայի ներկայացուցիչ (1143–1236)։
* Ամիր Խոսրով․ հնդիկ բանաստեղծ, գրող, երգիչ և գիտնական (1253–1325), միստիկ բանաստեղծ։  
* Մարգերիթ Պորետ․ ֆրանսիական միստիկայի ներկայացուցիչ և բանաստեղծ (մահացել է 1310 թվականին), նրան հրկիզել են իր գրվածքների պատճառով։
* Սիմոնա Վեյ․ ֆրանսիացի փիլիսոփա (1909–1943)  
* Ֆեոդոր Դոստոևսկի․ ռուս վիպագիր, որը տառապում էր էպիլեպսիայով։ Հայտնի է քրիստոնեական թեմաներով իր գրվածքներով, որտեղ նկարագրում է նոպայից առաջ կրոնական էյֆորիայի զգացումները (1821-1881)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անկանոն երևույթներ
Կատեգորիա:Խորհրդապաշտություն
Կատեգորիա:Կաթոլիկ աստվածաբանություն
Կատեգորիա:Կրոնական վարք և փորձ
Կատեգորիա:Կրոնական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Կրոնի մարդաբանություն
Կատեգորիա:Հոգևորություն