Արի մորաքույր

**Արի մորաքույր** կամ **Էրի** (), ֆրանսիական և շվեյցարական ֆոլկլորի կերպար, լեռներում ապրող և մարդկանց հովանավորող բարի փերի։ Այն շրջաններում, որտեղ մորաքույր Արիի մասին լեգենդներ էին հյուսվում, նա համարվում էր նաև սուրբծննդյան նվերներ պարգևողը։

## Կերպար և բնութագիր
Մորաքույր Արին հայտնի է արևելյան Ֆրանսիայի (Ֆրանշ-Կոնտե և Բուրգունդիա) և Շվեյցարիայի (Յուրա (կանտոն)) ֆոլկլորում, որտեղ համարվում է մարդկանց հովանավորող բարի փերի։ 1854 թվականին ֆրանսիացի ֆոլկլորագետ  բնութագրել է նրան հետևյալ կերպ․
Պարզ ճակատով, սիրող սրտով և առատաձեռն, շոյող ձեռքով հմայիչ փերին իջնում է յոթերորդ երկնքից, որտեղ սովորաբար լինում է, միայն այն բանի համար, որպեսզի այցելի հյուընկալ հյուղեր կամ գեղեցիկ տներ՝ բարիք գործելով։
Մորաքույր Արիի արտաքինի նկարագրությունները տարբեր ու հակասական են։ Ամենից հաճախ ասվում է, որ նա երիտասարդ չէ, սակայն, չնայած ճերմակած մազերին, նրա դեմքը հավերժ մնում է երիտասարդ։ Ի տարբերություն այլ փերիների՝ կախարդական փայտիկը նրա ատրիբուտների շարքում չկա, իսկ զգեստները տարբերվում են համեստությամբ ու պարզությամբ։ Իր ուսերին կրում է ազատ թիկնոց, գլխին՝ կապագլխարկ։ Այս ամենի հետ մեկտեղ մորաքույր Արիին կարող են վերագրել ոչ մարդակերպ հատկանիշներ․ մասնավորապես, երբեմն նշվում է, որ նա սագաթաթիկներ ունի, դրա մասին են խոսում տեղի բնակիչների կողմից մորաքրոջ տան մոտակայքում լցրած մոխիրի վրայի հետքերը։ Բացի այդ, ըստ որոշ լեգենդների, նա կարող է վերափոխվել ֆրանսիական ֆոլկլորի մեկ այլ էակի՝ երկոտանի վիշապ ։ Ամառային շոգ օրերին մորաքույր Արին սիրում է լողանալ լեռնային աղբյուրների սառնորակ ջրերում, և նախքան ջրում սուզվելը, ափին թողնում է իր ադամանդե թագը։ Վուիվրի կերպարը նա ստանում է, որպեսզի վախեցնի նրանց, ովքեր աչք են դնում իր ադամնադների վրա։

Համաձայն լեգենդի՝ մորաքույր Արին ապրում է Բլամոնի, , ,  շրջակայքի մարդուն անհասանելի լեռնային քարանձնավներում։ Նրա անփոխարինելի ուղեկիցը՝ իշուկը, որի հետ նա ճանապարհորդում է, տարբեր կերպարներով այցելում է մարդկային տներ, որպեսզի մոտիկից ճանաչի մարդկանց և պարգևատրի նրանց, որոնք արժանի են դրան։ (Որոշ լեգենդներում ասվում է, որ երբ մորաքույր Արին իր չորսոտանի օգնականի կարիքը չի ունենում, նրան դարձնում է կրծքազարդ, որով իր թիկնոցի ներքևի մասում էր ամրեցնում)։ Նշվում է, որ մորաքույր Արին գնահատում է աշխատասիրությունը և տանել չի կարողանում անգործությունը։ Ինքը հմուտ մանող է, այդ իսկ պատճառով օգնում է աշխատասեր աղջիկներին գործել, սակայն անփույթ աղջիկներին կարող է, ընդհակառակը, կծիկը խճճել կամ բուրդը փոխարինել կոշտ կեղևային թելով։ Հովանավորում է նաև հողում աշխատող գյուղացիներին և ընային տնտեսուհիներին և օրինակելի դպրոցականներին։

270px|մինի|Տ․ Կյուվյե, Մորաքույր Արին երեխաներին նվերներ է բաժանում, 1882 թվական

Ըստ համոզմունքների՝ Սուրբ ծննդին Ֆրանշ-Կոնտեի տարածքում ապրողներին հենց մորաքույր Արին է երեխաներին նվերներ բերում։ XX դարից սկսած նա նախ և առաջ ընկլավում է որպես սուրբծննդյան կերպար, Պեր Նոյելի տեղի նմանօրինակը։ Դեկտեմբերի 24-ի երեկոյան նա հեռանում է լեռներից և, էշին բեռնելով նվերներով ու քաղցրավենիքներով, բերում է երեխաներին, որոնք ողջ տարվա ընթացքում լսող են եղել։ Սուրբծննդյան գիշերը երեխաների համար հատուկ՝ «տոնական» սենյակ են պատրաստում, սակայն այնտեղ մտնել չի թույլատրվում այնքան ժամանակ, մինչև հնչում է զանգակների ձայնը, որը նշանակում է, որ մորաքուր Արին իր էշով ժամանել է։ «Կախարդական» ազդանշանով դռները բացվում են և երեխաները վազում են սենյակ, որտեղ նրանց սպասվում է ուտելիքներով սեղանը և նվերները, սակայն նվիրողին չի կարելի տեսնել․ նա նախընտրում է մնալ անտեսանելի։ Մորաքույր Արիի հետ կապված է ևս մեկ ձմեռային համոզմունք․ երբ ձյուն էր գալիս, Ֆրանշ-Կոնտեում ասում էին, որ մորաքույր Արին վերնաշապիկը մասնատում է։

Մորաքույր Արին անդավաճան բարի ու առատաձեռն է մարդկանց հանդեպ, բայց նրանց կարող է փորձությունների ենթարկել, հայտնվելով, օրինակ, ողորմություն խնդրող աղքատի կերպարով, և պատժել նրանց, որոնք ողորմություն չեն տալիս։ Ասվում է, որ մի անգամ մի այրի աղքատի իր էշին է տվել, իսկ ձմռանը իր քարանձավում բազմիցս թողել է տաքանան ցրտահարված մարդկանց։ Այնուամենայնիվ, գյուղացիները փորձում էին գիշերը չմոտենալ նրա կացարանին, իսկ ցերեկը մորաքույր Արիի համար թողնում էին հաց, կաթ և մղամուճի ճյուղեր։

## Ծագում
170px|մինի|Հենրիետա Մոնբելյարդ։ Տյուբինգենայում Կոլեգիալ եկեղեցու ապակենկար։ Մոտավորապես 1477 թվական Ըստ տարբերակներից մեկի՝ կերպարի նախատիպը հնարավոր է լինի ինչ-որ գերմանական կամ բուրգունդյան կին կուռք կամ սատանա․ նշվում է, որ մորաքույր Արին Պերխտայի ու Տիկին Ձնաբուքի հետ ունի ընդհանուր հատկանիշներ։ Ենթադրվում է կելտական (երբեմն նրան անվանում են «դրուիդների վերջին աղջիկ») կամ հռոմեական դիցաբանության (կերպարի *Airie* անվան տարբերակը վերագրվում լատիներեն *aeria* 'նուրբ', Յունոնա աստվածուհու մականուններից մեկին) հետ կապի մասին հիպոթեզը։ Բացի այդ, մորաքույր Արիին համապատասխանեցնում են իտալական Բեֆանայի հետ․ դիտարկվում է նրանց բազում ընդհանուր հատկանիշները։

Համաձայն մեկ այլ տեսակետի՝ կերպարն ուներ պատմական նախատիպ՝ ՝ Վյուրտեմբերյան կոմս և  տիրակալ Էմբերհարդ IV կինը՝ կոմսուհի դե Մոնբելյարը  (1385—1444 թվականներ)։ Կոմսուհու բարությունն ու առատաձեռնությունը (ում անունը տեղի բնակիչները արտաբերում էին որպես «Արիետա» կամ «Էրիետա», կամ պարզապես Արի/Էրի) երկար ժամանակ մնաց ժողովրդի հիշողությունում և ժամանակի ընթացքում բարի փերիի մասին լեգենդներ հյուսեցին։

## Այժմեականություն
Մեր օրերում Ֆրանշ-Կոնտե տարածքում, ինչպես և ողջ Ֆրանսիայում, սուրբծննդյան նվերների հիմնական պարգևողը Պեր-Նոյելն է։ Սակայն հին ավանդույթները խրախուսվում են․ այսպես, 1990-ական թվականների վերջից Մոնբելյարում մորաքույր Արիին կարելի է տեսնել դեկտեմբերի 1-24-ը, տեղի սուրբծննդյան շուկայում։ Նրա դերը կատարող դերասանուհին հագնված է համապատասխան մորաքույր Արիի արտաքին տեսքի ավանդական պատկերացումներով․ նրան ուղեկցում է Մարիոն իշուկը։ Մորաքույր Արին երեխաներին բաժանում է քաղցրավենիքներ և բարի խորհուրդներ՝ հյուրերին սպասելով իր հյուղակում, որը կառուցում են տոների ժամանակ որպես սուրբծննդյան դեկորացիա։

## Մորաքույր Արիի քարանձավ
180px|մինի|Մորաքույր Արիի քարանձավը

 (Դու դեպարտամենտ) գյուղից ոչ հեռու լեռնային տեղանքում գտնվում է փոքրիկ քարանձավ՝ հայտնի որպես «մորաքույր Արիի քարանձավ» ()։ Քարանձավի խորությունը 6 մետր է, կլոր մուտքի անցքի տրամագիծը՝ 2 մետր։ Մուտքից աջ տեղադրված է գերմաներեն գրություն՝ Մարտին Լյութերի «*Ein feste Burg ist unser Gott*» («Աստված՝ անխախտ ամրոց») հիմնից մեջբերում և IHS քրիսմա խաչի նշանով, ձախից՝ «1855 թվական»։ Գրությունը թողել են գերմանացի ուսանողները, որոնք ոչ հեռու սովորում էին բողոքական ուսումնարանում։ Քարանձավը ուսումնասիրությունների համար բաց է․ զբոսաշրջական մի շարք ուղղություններ նախատեսում են դրա այցելությունը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Դիցաբանական կերպարներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կերպարներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սուրբ ծնունդ