ԽՍՀՄ-ում հունգարացիների հարկադիր աշխատանք

«Փոքր ռոբոտ» գործողության շրջանակներում տեղահանվածների հուշարձանը Վաշարոշնամենյեում։|250x250փքս|alt=Мемориал депортированным на «Маленький робот» в Вашарошнаменье.|մինի
**ԽՍՀՄ-ում հունգարացիների հարկադիր աշխատանքը** Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո։ Հունգարիայում հայտնի է «փոքր ռոբոտ» անվանումով (), խեղաթյուրված ռուսական արտահայտություն «փոքր աշխատանք» (խորհրդային զինվորականները հունգարացիներին ասում էին, որ նրանց տանում են «փոքր աշխատանք» կատարելու)։
333x333փքս|Տեղահանվածների հիշատակի տախտակ։ Կլուժ-Նապոկայի Հաժոնգարդի գերեզմանատան լյութերական հատված։|alt=Мемориальная доска депортированным. Лютеранская часть Хажонгардского кладбища в Клуж-Напоке.|մինի

## Գնահատականներ և ուսումնասիրություններ հարցի վերաբերյալ
Հունգարիան 1942 թվականից զգալի ռազմական ուժեր է տրամադրել, որոնք կռվել են գերմանացիների կողմից սովետական ճակատում։ 1944 թվականի սեպտեմբերի 7-ին մարշալ Մալինովսկու հրամանատարությամբ 2-րդ Ուկրաինական ճակատի ուժերը ջախջախեցին երկու ռումինական բանակները, որոնք ուղղվում էին դեպի Հյուսիսային Տրանսիլվանիայի ազատագրում։ Հունգարացի պատմաբանների շրջանում այս թեման լուռ արգելքի տակ էր մինչև Հունգարիայի սոցիալիստական կուսակցության պարտությունը 1990 թվականի ընտրություններում: Հարկադիր աշխատանքի ուղարկվածների ճշգրիտ թիվը հայտնի չէ՝ ըստ գնահատականների, ընդհանուր առմամբ մասնակցել է մինչև 600 հազար մարդ, որոնցից 200 հազարը՝ քաղաքացիական անձինք: Այս թվից շուրջ 200 հազարը չի վերադարձել հայրենիք:. Ըստ այլ տվյալների, 54,755 մարդ չի վերադարձել հայրենիք։ Նման միջոցառումները մտնում էին ԽՍՀՄ-ում հաղթված պետությունների քաղաքացիների հարկադիր աշխատանքի օգտագործման ավելի լայն համակարգի մեջ։ Հեղինակը՝ Թոմաս Շտրակը (հունգ.՝ Tamás Stark), նշում է, որ «դրա ապացույցներ չկան».

Բացի այդ, հնարավոր չէ գնահատել Տրանսիլվանիայից ԽՍՀՄ աքսորված հունգարացիների թիվը՝ Ռումինիայի օգտին սահմանների փոփոխության հետևանքով։ 1944 թվականին ռումինական իշխանությունները շատ հունգարացիների մեղադրեցին «պարտիզանական շարժում» կազմակերպելու մեջ և հանձնեցին խորհրդային վարչակազմին։ 1945 թվականի սկզբին «դեգերմանիզացիայի» ընթացքում գերմանական անուններ կրող բոլոր հունգարացի քաղաքացիները հանձնվեցին խորհրդային իշխանություններին՝ համաձայն ԽՍՀՄ պաշտպանության պետական կոմիտեի թիվ 7161 որոշման։

## Ռազմագերիներ և քաղաքացիական անձինք
alt=Приказ советского военного коменданта.|մինի|250x250փքս|Խորհրդային ռազմական կոմենդանտի հրաման։
4-րդ Ուկրաինական ճակատի ռազմական խորհրդի №0036 որոշման մեջ 1944 թվականի նոյեմբերի 13-ին նախատեսվում էր. «Գրանցել գերմանական և հունգարական ազգության բոլոր զինապարտ անձանց 18-ից 50 տարեկան, ովքեր ներկայումս բնակվում են Զակարպատյան Ուկրաինայի ազատագրված տարածքում, ինչպես նաև հունգարական ոստիկանության և ժանդարմերիայի բոլոր պաշտոնյաների ու ծառայողների, ովքեր մնացել են Զակարպատյան Ուկրաինայի ազատագրված տարածքում»։ Հունգարական բանակի նախկին զինվորներն ու սպաները պետք է անմիջապես ձերբակալվեին, իսկ մնացած զինապարտները, որոնք բնակվում էին Զակարպատյան Ուկրաինայի տարածքում, «առանձին ջոկատներով՝ ցուցակներով, կոնվոյի ուղեկցությամբ ուղարկվեին ռազմագերիների կետեր»։ Ընդամենը երեք օրում՝ 1944 թվականի նոյեմբերի 14-ից 16-ը, «գրանցվել են». սպաներ՝ 308 (որից 215-ը հունգարացի), զինվորներ՝ 9820 (5801 հունգարացի, 50 գերմանացի), զինապարտներ՝ 4893 (4820 հունգարացի, 63 գերմանացի), ոստիկաններ և ժանդարմներ՝ 303 (203 հունգարացի, 2 գերմանացի)։ Նոյեմբերի 18-ից 21-ը կրկնակի գրանցման են ներկայացել և ռազմագերիների ճամբարներ են ուղարկվել 9291 մարդ։ Նրանցից՝ 139 սպա (125 հունգարացի և 9 գերմանացի), 4881 զինվոր (4444 հունգարացի և 19 գերմանացի), 96 ժանդարմ և ոստիկան (84 հունգարացի և 1 գերմանացի), 4175 զինապարտ (4147 հունգարացի և 28 գերմանացի)։ «Ընդհանուր առմամբ նոյեմբերի 18-ից մինչև դեկտեմբերի 16-ն ընկած ժամանակահատվածում ՆԳԺԿ-ի զորքերի կողմից թիկունքի պահպանության ժամանակ ձերբակալվել և ռազմագերիների կետեր է ուղարկվել 22951 մարդ, նրանցից՝ զինվորներ, սերժանտներ և սպաներ՝ 14202, գերմանական և հունգարական ազգության զինապարտներ՝ 8564, ժանդարմներ և ոստիկաններ՝ 185», - ասված էր 1944 թվականի դեկտեմբերի 17-ի ամփոփիչ տեղեկատվության մեջ, որը պատրաստվել էր 4-րդ Ուկրաինական ճակատի զորքերի հրամանատար Իվան Պետրովի համար։ 

1945 թվականի փետրվարի 28-ին Վիշկովոյի բնակիչները հավաքական նամակ ուղարկեցին Հունգարիայի վարչապետ Բելա Միկլոշին, որտեղ ասվում էր: 

Վիշկովոյում 1944 թվականի նոյեմբերի 27-ին գրեթե բոլոր հունգարացի տղամարդկանց՝ 18-50 տարեկան, տարել են ռուսական ճամբարներ: Վիշկովի հունգարացիները երբեք չեն խուսափել պարտականություններից, ուստի այս անգամ էլ ներկայացել են հավաքատեղի: Բռնադատված տղամարդկանց տներում շատ բարդ պայմաններում նրանց փոխարինում են թույլ կանայք և երեխաները, որոնք հույս ունեն շուտով հանդիպել: Բայց այն բանից հետո, երբ մի քանի ազատված, ավելի շուտ կենդանի դիակների նման մարդիկ լուր բերեցին ճամբարային ցուցակներից, լուռ սպասումը վերածվեց սարսափելի անհանգստության և հուսահատության: Մի քանի 45-50 տարեկան տղամարդիկ վերադարձել են անխնամ, աղքատիկ հագուստով, այնպիսի առողջական վիճակով, որ հիմա բոլորը հիվանդ պառկած են և գուցե այլևս երբեք առողջ չդառնան: Եթե նրանք յոթ շաբաթվա ընթացքում Ռուսաստանում այդքան հյուծվել են, ի՞նչ կարող է պատահել նրանց հետ, ովքեր արդեն երեք ամիս այնտեղ են՝ առանց հագուստի, նորմալ մարդկային սննդի, ջեռուցման, դեղորայքի և բժշկի:


Առանձին արտաքսման գործողություններից առաջին ալիքի խոշորագույնը տեղի է ունեցել Բուդապեշտում։ Հունգարացի հետազոտողներից մեկը ենթադրել է, որ մարշալ Ռոդիոն Մալինովսկին իր զեկույցներում միտումնավոր կերպով ուռճացրել է Բուդապեշտի համար մղված ճակատամարտի ընթացքում վերցված ռազմագերիների թիվը՝ ներառելով դրանց մեջ Բուդապեշտում և արվարձաններում բռնված շուրջ 100 հազար քաղաքացիական անձանց։ Տեղահանությունների առաջին ալիքն ընդգրկեց Հունգարիայի հյուսիս-արևմուտքը՝ առաջխաղացող Խորհրդային բանակի ճանապարհին։

Երկրորդ, ավելի կազմակերպված ալիքը տեղի է ունեցել 1-2 ամիս անց՝ 1945 թվականի հունվարին, և ընդգրկել է ողջ Հունգարիան: ԽՍՀՄ ՊՊԿ թիվ 7161 որոշման համաձայն, խորհրդային զորքերի կողմից գրավված տարածքների, այդ թվում՝ Հունգարիայի էթնիկ գերմանացիները ենթակա էին տեղահանման հարկադիր աշխատանքների: Խորհրդային իշխանությունները յուրաքանչյուր տարածաշրջանի համար սահմանել էին տեղահանման քվոտաներ, և եթե գերմանացիների իրական թիվը ավելի փոքր էր, քվոտան լրացվում էր էթնիկ հունգարացիներով։ Այս ժամանակաշրջանում հունգարացի ռազմագերիները նույնպես ենթարկվել են տեղահանման։

Ռազմագերիները և քաղաքացիական անձինք հանձնվել են ՆԳԺԿ-ի Ռազմագերիների և ինտերնացվածների գործերի գլխավոր վարչության (ԳՈՒՊՎԻ) տնօրինությանը, որն ուներ ԳՈՒԼԱԳ-ի նման իր սեփական ճամբարային համակարգը։

ԽՍՀՄ-ում բանտարկված հունգարացի քաղաքացիական անձանց կարելի է բաժանել մի քանի կատեգորիաների:
*որպես ռազմագերիներ ձերբակալված քաղաքացիական անձինք;
*ինտերնացված քաղաքացիական անձինք;
*քաղաքացիական անձինք, ովքեր ուղարկվել են ոչ թե ԳՈՒՊՎԻ ճամբարներ, այլ ԳՈՒԼԱԳ-ի ճամբարներ որպես քաղաքական բանտարկյալներ՝ խորհրդային ռազմական տրիբունալների կողմից դատապարտվելուց կամ արտադատական կարգով (5-ից 30 հազար մարդ):

Ըստ 1947 թվականի մայիսին ԳՈՒՊՎԻ-ի տեղեկանքի, ընդհանուր առմամբ ստացվել է ընդամենը 32,915 ինտերնացված հունգարացի քաղաքացի, որոնցից 1947 թվականի մայիսին մահացել է 4766 մարդ: Սակայն նշվում է, որ հունգարացի ռազմագերիների (որոնց թիվը զգալիորեն ավելի մեծ էր) անձնական քարտերի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ նրանց թվում կային նաև անձինք, ովքեր երբեք չեն ծառայել հունգարական բանակում։ 

Տեղահանվածներին բեռնատար վագոններով տեղափոխում էին տարանցիկ ճամբարներ Ռումինիայում և Արևմտյան Ուկրաինայում: Վերապրածները հաղորդում են ճամբարներում և տեղափոխման ընթացքում բարձր մահացության մասին՝ տարբեր պատճառներով, այդ թվում՝ դիզենտերիայի համաճարակի, վատ եղանակի և սննդի պակասի պատճառով։

ԽՍՀՄ-ում հունգարացիները տեղաբաշխված էին մոտավորապես 2000 ճամբարներում։ Այս ճամբարների մեծ մասը հետագայում հայտնաբերվել է հետազոտողների կողմից՝ 44 ճամբար Ադրբեջանում, 158-ը՝ բալթյան հանրապետություններում, 131-ը՝ Բելառուսում, 119-ը՝ ՌԽՖՍՀ-ի հյուսիսում, 53-ը՝ Լենինգրադի շրջակայքում, 627-ը՝ Կենտրոնական Ռուսաստանում, 276-ը՝ Ուրալում և 64-ը՝ Սիբիրում։

## Քաղաքական բանտարկյալներ
Ռազմագերիների և քաղաքացիական անձանց հետ մեկտեղ, արտաքսման ենթակա երրորդ խումբը կազմում էին «հակախորհրդային գործունեության» համար խորհրդային տրիբունալների կողմից դատապարտվածները: Նրանց կազմում ներառված էին հետևյալ կատեգորիաները.
* նախկին զինծառայողներ, ովքեր ծառայել են ԽՍՀՄ տարածքում օկուպացիոն ուժերում;
* պատերազմի ավարտին օժանդակ զորամասերում ծառայած Levente կիսառազմական պատանեկան կազմակերպության անդամները;
* բարձրաստիճան պաշտոնյաներ և աջակողմյան քաղաքական գործիչներ

Նշված խմբերի անձանց ավելի հաճախ ուղարկում էին ԳՈՒԼԱԳ-ի, քան ԳՈՒՊՎԻ-ի ճամբարներ:

Ապաստալինացման ընթացքում կենդանի մնացածների համար դատավճիռները չեղյալ հայտարարվեցին և մոտ 3500 նախկին դատապարտյալ վերադարձավ տուն: Այս խմբի շրջանակներում տեղահանվածների ընդհանուր թիվը ԳՈՒԼԱԳ անցած հունգարացիների կազմակերպության անդամների կողմից (:hu:Szorakész) գնահատվում է 10 հազար մարդ։

## Վերադարձ
alt=Мемориал «Маленький робот» в Сваляве.|մինի|250x250փքս|«Փոքրիկ ռոբոտ» հուշարձան Սվալյավայում

1946 թվականի սկզբին Նադի կառավարությունը սկսեց բանակցություններ հունգարացիների հայրենիք վերադարձի վերաբերյալ: Զանգվածային վերադարձի առաջին ալիքը տեղի ունեցավ 1946 թվականի հունիս-նոյեմբեր ամիսներին, որից հետո վերադարձը դադարեցվեց մինչև 1947 թվականի մայիս: Աքսորվածների վերջին ալիքը՝ մոտ 3000 մարդ, վերադարձավ միայն Ստալինի մահից հետո՝ 1953-1955 թվականներին: Հունգարացի պատմաբանները վերադարձածների թիվը գնահատում են 330-380 հազար մարդ, իսկ տեղափոխման և կալանքի ժամանակ զոհվածներինը՝ 200 հազար մարդ:

Ըստ ռուսական տվյալների, 513 766-ից 459 011 մարդ վերադարձել է Հունգարիա, իսկ 54 755-ը մահացել է գերության մեջ։

## Տես նաև
* Գերմանազգի քաղաքացիական բնակչության հարկադիր աշխատանքի օգտագործում ԽՍՀՄ-ում

## Գրականություն
* Imre Tatár, «Bánhidától Kijevig: egy volt munkaszolgálatos emlékezése a hazai táborra és a szovjet hadifogságra» (From Banhida to Kiev: memories of a former labor camp inmate of his time in a Hungarian camp and Soviet captivity), *Hadtörténelmi közlemények* (2002), vol. 115, issue 4, pp 1156-87.
* Genocide or genocidal massacre?: The case of Hungarian prisoners in Soviet custody
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1940-ականներ Հունգարիայում
Կատեգորիա:1944 Հունգարիայում
Կատեգորիա:1945 Հունգարիայում
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետևանքներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տնտեսություն
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ի երկկողմ հարաբերություններ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Հարկադիր աշխատանք
Կատեգորիա:Հունգարիայի պատմություն