Կլիտորիդէկտոմիա

**Կլիտորիդէկտոմիան** կամ **կլիտորէկտոմիան** կլիտորիսի վիրահատական հեռացումն է, կրճատումը կամ մասնակի հեռացումը։ Այն հազվադեպ է օգտագործվում որպես բուժական բժշկական պրոցեդուրա, օրինակ, երբ քաղցկեղը զարգանում է կամ տարածվում է կլիտորիսում։ Սովորաբար կլիտորիսի ոչ բժշկական հեռացումը կատարվում է կանանց սեռական օրգանների խեղմանժամանակ։

## Բժշկական օգտագործում
### Չարորակ նորագոյացություններ
Կլիտորիդէկտոմիա հաճախ կատարվում է կլիտորիսի չարորակ ուռուցքը կամ նեկրոզը հեռացնելու համար:Սա երբեմն արվում է արմատական ամբողջական վուլվեկտոմիայի հետ մեկտեղ։ Վիրահատությունը կարող է անհրաժեշտ լինել նաև կոնքի շրջանի թերապևտիկ ճառագայթային բուժման շնորհիվ։

Կլիտորիսի հեռացումը կարող է պայմանավորված լինել չարորակ ուռուցքով կամ վնասվածքով։

### Կլիտորոմեգալիա և այլ պայմաններ
Աղջիկ նորածինները, որոնք ծնվել են 46, XX գենոտիպով, բայց ունեն կլիտորիսի չափ, որը առաջանում է վերերիկամային գեղձի բնածին հիպերպլազիայի հետևանքով և բուժվում են վիրաբուժական վագինոպլաստիկայի միջոցով, որը հաճախ կրճատում է կլիտորիսի չափը՝ առանց դրա ամբողջական հեռացման։ Կլիտորիսի ատիպիկ չափը պայմանավորված է արգանդում էնդոկրին անհավասարակշռությամբ։ Վիրահատության այլ պատճառները ներառում են միկրոֆալուսի և մյուլերյան ագենեզ ունեցողների հետ կապված խնդիրները։ Երեխաների նկատմամբ վերաբերմունքը մարդու իրավունքների վերաբերյալ մտահոգություններ է առաջացնում։

## Տեխնիկա
Կլիտորիդեկտոմիայի վիրաբուժական տեխնիկան օգտագործվում է ինվազիվ չարորակ ուռուցքը հեռացնելու համար, որը տարածվում է մինչև կլիտորիս։ Այս դեպքերում կիրառվում են ստանդարտ վիրաբուժական միջամտություններ։ Սա ներառում է գնահատում և բիոպսիա։ Ընտրված տեխնիկայի վրա ազդող այլ գործոններ են տարիքը, գոյություն ունեցող այլ բժշկական պայմանները և գիրությունը։ Այլ նկատառումներ են երկարաձգված հիվանդանոցային խնամքի հավանականությունը և վիրահատության վայրում վարակի զարգացումը։ Վիրահատությունն ընթանում է ընդհանուր անզգայացման կիրառմամբ, և մինչ վուլվեկտոմիան կամ կլիտորիդէկտոմիան նախ կատարվում է աճուկային լիմֆադենէկտոմիա։ Վիրահատության տեղամասի տարածությունը մեկ-երկու սանտիմետրով դուրս է գալիս չարորակ ուռուցքի սահմաններից։ Մակերեսային ավշային հանգույցները նույնպես կարող են անհրաժեշտ լինել հեռացնել։ Եթե չարորակ ուռուցքը առկա է տարածաշրջանի մկանային հյուսվածքում, այն նույնպես հեռացվում է։ Որոշ դեպքերում վիրաբույժը կարողանում է պահպանել կլիտորը, չնայած չարորակ ուռուցքը կարող է ընդարձակ լինել։ Քաղցկեղային հյուսվածքը հեռացվում է, իսկ կտրվածքը փակվում է։

Հետվիրահատական խնամքի համար կարող է օգտագործվել ներծծող դրենաժ(սարքեր, որոնք օգտագործվում են արյուն, թարախ կամ մարմնի հեղուկներ հավաքելու համար), որը թույլ կտա ավելի խորը հյուսվածքներին բուժել դեպի մակերեսը։ Վիրահատությունից հետո հսկողությունը ներառում է դրենաժային սարքի հեռացում` խցանումը կանխելու համար։ Հիվանդանոցում մնալը կարող է տևել մինչև երկու շաբաթ։ Վիրահատության վայրը մնում է առանց վիրակապման՝ հաճախակի հետազոտության համար։ Բարդությունները կարող են լինել լիմֆեդեմայի(հիվանդություն,որի ժամանակ լիմֆատիկ հեղուկը կուտակվում է)զարգացումը, թեև վիրահատության ընթացքում սաֆենային երակը չհեռացնելը կօգնի կանխել դա։ Որոշ դեպքերում ոտքի բարձրացումը, միզամուղ դեղամիջոցները(դեղամիջոցի մի տեսակ, որը երիկամների մոտ առաջացնում է ավելի շատ մեզի արտադրություն) և կոմպրեսիոն գուլպաները(մասնագիտացված գուլպաներ, որոնք մեղմ ճնշում են գործադրում ձեր ոտքերի և կոճերի վրա) կարող են նվազեցնել հեղուկի կուտակումը։

Կլիտորոմեգալիայով նորածինների կլիտորիդեկտոմիայի ժամանակ կլիտորիսը հաճախ կրճատվում է հեռացման փոխարեն։ Վիրաբույժը կտրում է երկարավուն ֆալուսի լիսեռը, կարում է գլխուղեղը և պահպանված նյարդերը կոճղի վրա։ Ավելի քիչ տարածված վիրահատության ժամանակ, որը կոչվում է կլիտորային ռեցեսիա, վիրաբույժը կլիտորային լիսեռը թաքցնում է մաշկի ծալքի տակ, այնպես որ տեսանելի է մնում միայն գլխուղեղը։

## Հասարակություն և մշակույթ
### Գլխավոր
Թեև շատ ֆեմինիստական գիտնականներ կլիտորիդէկտոմիան նկարագրում են որպես կանանց սեքսուալությունը վերահսկելուն ուղղված պրակտիկա, հնագույն եվրոպական և մերձավորարևելյան մշակույթներում պրակտիկայի պատմական ի հայտ գալը կարող է նաև բխել այն գաղափարներից, թե ինչպիսին պետք է լինի նորմալ կանանց սեռական օրգանը և սեռերի միջև սահմանների պահպանումը։

Տասնյոթերորդ դարում անատոմիստները բաժանված էին այն հարցի շուրջ, թե արդյոք կլիտորիսը նորմալ կանացի օրգան է, ոմանք պնդում էին, որ այն կնոջ զարգացման մեջ նորմալ չէ, և եթե այն բավականաչափ մեծ է, որ տեսանելի լինի, այն պետք է միշտ հեռացվի ծննդյան ժամանակ։ 19-րդ դարում ոմանք կարծում էին, որ կլիտորիդէկտոմիան կանխելու է կանանց ձեռնաշարժությունը։ Իսահակ Բեյքեր Բրաունը (1812–1873), անգլիացի գինեկոլոգ, ով Լոնդոնի բժշկական ընկերության նախագահն էր, կարծում էր, որ կլիտորիսի «անբնական գրգռումը» առաջացնում է էպիլեպսիա, հիստերիա և մոլուցք, և նա աշխատում էր «վերացնելու [այն] ամեն անգամ, երբ հնարավորություն ուներ դա անելու», ասվում է նրա մահախոսականի համաձայն *Medical Times–ում և Gazette-* ում։ Փիթեր Լյուիս Ալենը գրում է, որ Բրաունի հայացքները վրդովմունք են առաջացրել, և նա մահացավ առանց փողի, Մանկաբարձական ընկերությունից հեռացվելուց հետո։

Երբեմն, XIX դարի ամերիկյան և անգլիական բժշկության մեջ թլպատումն արվում էր որպես խելագարության բուժում։ Ոմանք կարծում էին, որ մտավոր և հուզական խանգարումները կապված են կանացի վերարտադրողական օրգանների հետ, և որ կլիտորիսը հեռացնելը կբուժի նևրոզը։ Այս բուժումը դադարեցվել է 1867 թվականին։

Էսթետիկան կարող է որոշել կլիտորային նորմերը։ Սեռական օրգանների անորոշության բացակայությունը անհրաժեշտ է նորածիններին սեռ նշանակելիս, և հետևաբար՝ արդյոք երեխայի սեռական օրգանը նորմալ է, բայց այն, ինչ երկիմաստ է կամ նորմալ, կարող է տարբեր լինել յուրաքանչյուր անձից։

Կլիտորիդեկտոմիայի ևս մեկ պատճառ է սեռական վարքագիծը։ Հեղինակ Սառա Ռոդրիգեսը հայտարարել է, որ բժշկական դասագրքերի պատմությունն անուղղակիորեն ընդունելի գաղափարներ է ստեղծել կանացի մարմնի մասին։ Բժշկական և գինեկոլոգիական դասագրքերում նույնպես մեղավոր են կլիտորիսը տղամարդու առնանդամի համեմատությամբ։ Կանանց կլիտորիսի կարևորությունն ու ինքնատիպությունը ընդգծվում է, քանի որ այն դիտվում է որպես «ոչ այնքան կարևոր օրգան, քանի որ անատոմիայի տեքստերը համեմատում էին առնանդամն ու կլիտորը միայն մեկ ուղղությամբ»։ Ռոդրիգեսն ասել է, որ տղամարդու առնանդամը ստեղծել է սեռական օրգանի հիմքը։

Կլիտորային վիրահատությունների ոչ բոլոր պատմական օրինակները պետք է ենթադրել որպես կլիտորիդէկտոմիա (կլիտորիսի հեռացում)։ Տասնինը երեսունականներին ֆրանսիացի հոգեվերլուծաբան Մարի Բոնապարտը ուսումնասիրեց աֆրիկյան կլիտորային վիրաբուժական պրակտիկաները և ցույց տվեց, որ դրանք հաճախ ներառում են կլիտորային գլխարկի հեռացում, այլ ոչ թե կլիտորիս։ Նա նաև վիենացի վիրաբույժ դոկտոր Հալբանի կողմից վիրահատություն արեց իր սեփական կլիտորին, որը ենթադրում էր կտրել կլիտորիսի կախովի կապանը՝ թույլ տալու համար, որ այն ավելի մոտ նստի իր հեշտոցային բացվածքին։ Այս տեսակի կլիտորային վիրահատությունները, ի հեճուկս կանանց սեռական հաճույքի նվազեցման, իրականում, ըստ երևույթին, միտված են կանանց համար զուգընկերոջը ավելի հաճելի դարձնելուն, թեև պարզ չէ, թե արդյոք դա երբևէ կլինի նրանց փաստացի արդյունքը։

### Մարդու իրավունքների մտահոգությունները
Կլիտորիդեկտոմիան կանանց սեռական օրգանների աղավաղման ամենատարածված ձևն է։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) գնահատում է, որ կլիտորիդեկտոմիա է կատարվել 200 միլիոն աղջիկների և կանանց մոտ, որոնք ներկայումս ողջ են։ Կլիտորիդեկտոմիաների մեծ մասը կատարվում են Ասիան, Մերձավոր Արևելքը և արևմուտքը, հյուսիսային և արևելյան Աֆրիկան։ Այս պրակտիկան առկա է նաև այս շրջաններից ծագող միգրանտների դեպքում։ Վիրահատությունների մեծ մասը մշակութային կամ կրոնական պատճառներով են։

Կլիտորիդէկտոմիան կանանց մոտ, որոնք կլիտորոմեգալիա են առաջացնում, վիճելի է, երբ այն տեղի է ունենում մանկության տարիներին կամ հարկադրանքի տակ։ Բազմաթիվ կանայք, ովքեր ենթարկվել են նման բուժման, հայտնել են տուժած տարածքում ֆիզիկական զգացողության կորստի և ինքնավարության կորստի մասին։ Վերջին տարիներին բազմաթիվ իրավապաշտպան հաստատություններ քննադատել են նման բնութագրերի վաղ վիրաբուժական կառավարումը։

2013-ին բժշկական ամսագրում բացահայտվեց, որ զարգացող երկրներից չորս անանուն էլիտար կին մարզուհիներ ենթարկվել են գոնադեկտոմիայի և մասնակի կլիտորիդեկտոմիայի՝ տեստոստերոնի թեստից հետո, երբ պարզվել է, որ նրանք ունեն սեռական զարգացման կամ միջսեռական փոփոխության խանգարումներ։ 2016 թվականի ապրիլին Միավորված ազգերի կազմակերպության առողջապահության հարցերով հատուկ զեկուցող Դեյնիուս Պուրասը դատապարտեց այս բուժումը որպես սեռական օրգանների վնասման ձև «այդ ընթացակարգերը երաշխավորող ախտանիշների կամ առողջական խնդիրների բացակայության դեպքում»։

## Հղումներ

Կատեգորիա:Բնածին արատներ
Կատեգորիա:Գինեկոլոգիա
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտում
Կատեգորիա:Պլաստիկ վիրաբուժություն
Կատեգորիա:Սեռական առողջություն
Կատեգորիա:Վիրաբուժություն
Կատեգորիա:Վիրահատական հեռացման ընթացակարգեր