Արցունք

**Արցունք** (), նաև՝ հոգնակի արցունքներ, հեղուկ է, որն արտադրվում է արցունքային գեղձերի կողմից՝ երկկենցաղների, սողունների, թռչունների և կաթնասունների աչքի մակերեսը խոնավացնելու և մաքրելու համար: Այս հեղուկը թափանցիկ է, թեթևակի օպալեսցենտ հատկությամբ, ունի աղի համ և թեթևակի ալկալային ռեակցիա (արցունքների նորմալ pH-ը 7.3–7.5 է):
Արցունքը արցունքային թաղանթ է առաջացնում եղջերաթաղանթի, ակնագնդի և շաղկապենու մակերեսին, որը կատարում է պաշտպանիչ գործառույթ: Բացի գլխավոր և օժանդակ արցունքային գեղձերի կողմից արտազատվող արցունքից, արցունքային թաղանթի և դրա կազմի մեջ մտնող արցունքային հեղուկի ձևավորմանը մասնակցում են նաև Մեյբոմյան գեղձերը, Հենլեի գրպանիկները, կոպերի ու շաղկապենու վրա տեղակայված Բեխերի գավաթաձև բջիջները, ակնագնդի և շաղկապենու վրա գտնվող Մանցի գեղձերը, կոպերի թարթչավոր եզրին տեղադրված Ցեյսի (ճարպային) և Մոլի (քրտինքային) գեղձերը, ճարպային հոլոկրին և ացինարային գեղձերը, իսկ որոշ կենդանիների մոտ՝ նաև Հարդերի գեղձի արտազատուկները.։
Խոսակցական լեզվում, ինչպես նաև գեղարվեստական ստեղծագործություններում, արցունքը հաճախ կոչվում է արցունքային հեղուկի կաթիլ, որը դուրս է հոսել լցված կոնյուկտիվալ պարկից։ Երբեմն նույն իմաստով օգտագործվում է նաև պատկերչական կամ փաղաքշական ձևը՝ «արցունքիկ»։

## Ֆիզիոլոգիա
### Արցունքային հեղուկ
Եղջերաթաղանթի օպտիկական թափանցիկությունն ու գործառույթն է ապահովվում արցունքային հեղուկը, դրա մակերեսը խոնավ վիճակում պահելով։ Կոպերի լորձային շաղկապենին, որը պաշտպանում է աչքի առաջային մասը և անմիջապես հարակից է եղջերաթաղանթին, նույնպես խոնավ վիճակում է, որոնք արցունքային հեղուկով անընդհատ թրջվում են։

### Արցունքային հեղուկի առաջացում
մինի|250փքս|Ստորին շաղկապենային պարկում և արցունքային լճակում կուտակված արցունքային հեղուկ, որը թափվում է ստորին կոպի թարթչային եզրի վրայով

Արցունքային հեղուկի հիմնական բաղադրիչը արցունքն է, որն անընդհատ արտադրվում է շաղկապենու էպիթելի տակ գտնվող լրացուցիչ արցունքային գեղձերի կողմից: Ծավալներով շատ արցունք է արտադրվում հիմնական արցունքային գեղձի կողմից, որը գտնվում է ակնակապիճի վերին կողմնային անկյան տակ: Լրացուցիչ արտադրությունը ակտիվանում է ռեֆլեքսային պաշտպանիչ կամ հոգե-հուզական մեխանիզմներով:
Արցունքների տեսակարար կշիռը մոտ 1.008 է, 98-99% ջուր, 0.9% անօրգանական նյութեր (հիմնականում նատրիումի քլորիդ, նաև՝ նատրիումի և մագնեզիումի կարբոնատներ, կալցիումի սուլֆատ և ֆոսֆատ, կալիումի և մանգանի իոններ), 0.1% օրգանական նյութեր (իմունոգլոբուլիններ, կոմպլեմենտի C3 և C4 ֆրակցիաներ, լիզոզիմ, լակտոֆերին, հիդրոլիտիկ ֆերմենտներ, ցերուլոպլազմին, ամինաթթուներ, միզանյութ, գլուտամիլ տրանսամինազ, պիրուվատ տրանսամինազ, հեքսոկինազ, լիպոկալին, ամիլազ, պերօքսիդազներ, պլազմինոգենի ակտիվատոր, պրոլակտին, էպիդերմալ աճի գործոն, տրանսֆորմացնող աճի գործոն բետա, էնդոթելին-1, ռետինոլ:
Արցունքագեղձերի կողմից արցունքի արտազատումից հետո, այլ գեղձերի և արտազատիչ բջիջների արտազատուկները խառնվում են արցունքի հետ, որոնք միասին կազմում են արցունքային հեղուկը։
մինի|250փքս|Աչքի կոպի էկզոկրին գեղձերը:

1 — Վոլֆրինգի լրացուցիչ արցունքային գեղձեր
2 — Մեյբոմյան գեղձեր
4 — Մոլլաի գեղձեր
5 — Ցեյսի գեղձեր
6 —Կոպերի մաշկ
7 — Ակնագնդի մկանի մկանաթելեր

* **Շաղկապենու Բեխերի գավաթաձև բջիջները** ցրված են շաղկապենու էպիթելի ողջ երկայնքով և առավել կենտրոնացած են աչքի ներքին (միջային) անկյունում՝ արցունքային կարունկում : Դրանք արտազատում են մուցիններ:
* **Հենլեի գրպանիկները** տեղակայված են կոպերի ու շաղկապենու վրա աճառի դիստալ եզրին: Դրանք արտազատում են մուցիններ:
* **Մանցի գեղձերը** տեղակայված են սկլերայի շաղկապենում՝ եղջերաթաղանթի լիմբուսում: Դրանք արտազատում են մուցիններ:
* **Մեյբոմյան գեղձերը** մոդիֆիկացված ճարպագեղձեր են, որոնք տեղակայված են կոպերի աճառներում։ Արտազատման խողովակները բացվում են կոպերի թարթչավոր եզրին՝ շաղկապենի մակերեսին ավելի մոտ: Դրանք արտազատում են լիպիդներ (խոլեստերին, տրիգլիցերիդներ), որոնք հիդրոֆոբ հատկություններ են հաղորդում կոպերին:
* **Ցեյսի գեղձերը** ճարպագեղձեր են, որոնք տեղակայված են էպիթելի տակ՝ թարթիչների մազի ֆոլիկուլների մոտ, որոնց մեջ բացվում են արտազատման խողովակները: Դրանք արտազատում են լիպիդներ:
* **Մոլլաի գեղձերը** մոդիֆիկացված քրտնագեղձեր են, արտազատող խողովակները գտնվում են կոպերի թարթչավոր եզրին, թարթիչների ետևում՝ մեյբոմյան գեղձերի արտազատող խողովակներից դուրս: Գեղձը պարունակում է լիպիդներ։
* **Եղջերաթաղանթի և շաղկապենու էպիթելային բջիջները** արտազատում են թափոններ, այդ թվում՝ E դասի իմունոգլոբուլիններ, հիդրոլիտիկ ֆերմենտներ, ամինաթթուներ, միզանյութ, գլիկոլիտիկ ֆերմենտներ և եռարբօքսիլաթթվային ցիկլ, խոլեստերին, ֆիբրոնեկտին, էպիդերմալ աճի գործոն:
* **Արյան մազանոթներից արտազատվող տրանսուդատը**, որը հեղուկի կուտակում միջհյուսվածքային ճեղքերում և մարմնի խոռոչներում արյան և ավիշի շրջանառության խանգարման հետևանքով, որը առաջանում է բորբոքային երևույթների ժամանակ և պարունակում է բորբոքման միջնորդներ՝ իմունոգլոբուլիններ, β-լիզին, հիստամին, α- և β-սիալաթթուներ, ամինաթթուներ, միզանյութ, տրանսֆերին, հապտոգլոբին, C-ռեակտիվ սպիտակուց, ինտերֆերոն, սերոտոնին).:

Սովորական պայմաններում մարդու արցունքագեղձերը օրական արտադրում են 0.5-ից մինչև 2 մլ արցունքային հեղուկ, այսպես կոչված բազալ արցունք: Քնի ընթացքում դրա արտազատումը զգալիորեն նվազում է: Աչքերի շաղկապենու լորձաթաղանթի, եղջերաթաղանթի, քթի խոռոչի լորձաթաղանթի, ցանցաթաղանթի արտաքին գրգռման դեպքում պայծառ լույսով տեղի է ունենում այսպես կոչված ռեֆլեքսային արցունքի արտազատման ռեֆլեքսիվ ուժեղացում, որը պաշտպանիչ մեխանիզմ է: Երբ մարդը լաց է լինում հոգե-էմոցիոնալ վիճակներից (ցավ, զայրույթ, ուրախություն և այլն), տեղի է ունենում նաև արցունքի ռեֆլեքսիվ արտազատում՝ գլխուղեղում արցունքային և հուզական նյարդային կենտրոնների մոտ գտնվելու պատճառով. դրա էվոլյուցիոն ծագման մեխանիզմը լիովին պարզաբանված չէ:
մինի|250փքս|Մարդու արցունքային ապարատի կառուցվածքը:

ա — Արցունքագեղձ
բ, ե — Վերին և ստորին արցունքային կետեր
գ, զ — Վերին և ստորին արցունքաբեր անոթներ
դ — արցունքապարկ
է — Քթային-սողանցք

### Ոսպնյակի առաջային արցունքային թաղանթ
Առաջացող մոտ 7 մկլ քանակությամբ արցունքային հեղուկը կուտակվում է շաղկապենու պարկում՝ (լատ. saccus conjunctivae) մազանոթային ազդեցության և ձգողականության ուժի միջոցով: Երբ կոպերը փակ են, այն նաև թրջում է ակնագնդի բաց հատվածը և եղջերաթաղանթը: Երբ կոպերը բաց են, դրանց ազատ ներքին եզրի և ակնագնդի արտաքին մակերեսի միջև առաջանում են վերին և ստորին արցունքային մենիսկեր (գլանաձև, գոգավոր), որոնք պարունակում են մոտ 5 մկլ արցունքային հեղուկ, մինչդեռ եղջերաթաղանթի մակերեսին և ակնագնդի բաց մասում առաջանում է նախեղջերաթաղանթային արցունքային թաղանթ՝ 6-12 մկմ հաստությամբ և շերտավոր կառուցվածքով: Եղջերաթաղանթի հիդրոֆոբ էպիթելի հետ կպչում է մինչև 0.05 մկմ հաստությամբ մուցինային շերտ՝ նպաստելով դրա թրջվելուն: 
Ջրային շերտը, որը պարունակում է ջրում լուծված արցունքային հեղուկ նյութեր, հարակից է մուցինային շերտին և ամրացված է հիդրօքսիլային խմբերի ջրածնային կապերով: Արցունքային թաղանթի ջրային շերտը կատարում է արցունքային հեղուկի հիմնական գործառույթները: Ջրային շերտի վրա բաշխված է լիպիդային թաղանթ՝ մոնոմոլեկուլային շերտից մինչև 0.5 մկմ հաստությամբ: Այն նվազեցնում է արցունքային հեղուկի գոլորշիացումը և արցունքային թաղանթի մակերեսին հաղորդում է հիդրոֆոբ հատկություններ, ինչպես նաև նպաստում է ջերմամեկուսացմանը: 
Արցունքային թաղանթը ենթակա է նորացման, միջինում մոտ 15%-ը նորացվում է րոպեում, իսկ մոտ 8%-ը՝ գոլորշիանում է նորմալ պայմաններում: Նորացման մեխանիզմը բաղկացած է դրա մասնակի անկայունացումից՝ եղջերաթաղանթի հատվածների բացման հետ, որի արդյունքում եղջերաթաղանթի նյարդային վերջավորությունների օդային գրգռումը առաջացնում է կոպերի ռեֆլեքսային թարթում և արցունքային հեղուկի մեկ այլ չափաբաժնի ներարկում՝ միաժամանակ լվանալով հին արցունքային թաղանթի մի մասը: Սովորաբար արցունքային թաղանթի անկայունացումը պայմանավորված է դրա գոլորշիացմամբ, ինչպես նաև եղջերաթաղանթի էպիթելային բջիջների շերտազատմամբ՝ դրանց նորացման ընթացքում, ինչը առաջացնում է եղջերաթաղանթի հիդրոֆիլ շերտերի բացում:

### Արցունքազատում
Հիմնական արցունքի առաջացումը և նորացումը օրգանիզմում տեղի է ունենում անընդհատ: Հին արցունքային հեղուկի մնացորդը՝ լվացված մասնիկների և դրանում պարունակվող նյութերի հետ միասին, կոպերի փակ լինելու և ձգողականության ուժի ազդեցության տակ, սեղմվում է դեպի կոպերի ազատ թարթչավոր եզրը: Այս դեպքում կոպերը չեն փակվում միաժամանակ ամբողջ լայնությամբ, այլ աստիճանաբար՝ աչքերի արտաքին անկյունից մինչև ներքին քթի անկյունը: Երբ կոպերը փակ են, դրանց հետին թեքված եզրի և աչքերի առաջային մակերեսի միջև առաջանում է մազանոթային ջրանցք՝ արցունքային հոսք (: Արցունքային հոսքի երկայնքով լվացված ավելցուկային արցունքային հեղուկը ընկնում է արցունքային կարունկի շուրջը գտնվող փոսը՝ աչքի միջային անկյունում ստորին կոպի շաղկապի վրա կիսալուսնաձև ծալքի մոտ՝ արցունքային լիճ (: Արցունքային լճակից արցունքային հեղուկը պասիվ կերպով դուրս է բերվում գրավիտացիայի ուժով և ակտիվորեն՝ վերին և ստորին արցունքային կետերի (լատիներեն՝ punctum lacrimale) միջով դեպի ստորին քթանցք՝ արցունքային ապարատի ջրահեռացման համակարգի միջոցով  (սա նաև առաջացնում է «խռպոտություն» լացի և արցունքահոսության ժամանակ, երբ տեղի է ունենում չափազանց շատ արտազատուկ և արցունքների մուտք քթի խոռոչ): Ռեֆլեքսային արցունքները, ինչպես նաև արցունքային ջրահեռացման համակարգի խցանման դեպքում, արցունքային հեղուկը չի հասցնում դուրս գալ դրա միջով, տեղի է ունենում շաղկապենու պարկի և արցունքային լճակի կուտակում, և ստորին կոպի եզրով կամ աչքերի անկյուններով (կախված գլխի դիրքից) տեղի է ունենում արցունքային հեղուկի ազատ արտահոսք դեպի դուրս՝ արցունքահոսություն, որն իր հերթին ունի նաև պաշտպանիչ նշանակություն, օրինակ՝ փոշու մեծ կտորը, ընկած թարթիչը, աչքերի մեջ թռչող փոքր միջատները չեն կարողանա անցնել աչքի ջրահեռացման համակարգով իրենց չափերի պատճառով, այս դեպքում դրանք ուղղակիորեն դուրս են մղվում: Միևնույն ժամանակ, աչքերին արցունքների թարմ մասերի մատակարարման ավելացումը նույնպես նպաստում է էպիթելիի վնասված հատվածին սննդարար նյութերի և պաշտպանիչ նյութերի մեծ քանակությունների մատակարարմանը:
մինի|250փքս|Մարդու չորացած արցունքից աղի բյուրեղների մանրադիտակային տեսք

## Արցունքի գործառույթ
Արցունքային հեղուկը կատարում է հետևյալ գործառույթներ

* Պաշտպանական
* Նյութափոխանակային
* Լույսի բեկման
* Հաղորդակցական (միայն մարդկանց մոտ)

Արցունքային հեղուկի **պաշտպանիչ գործառույթը** դրսևորվում է աչքի արտաքին մասերի, մասնավորապես՝ լորձային շաղկապենու՝ եղջերաթաղանթի արտաքին մակերեսի մեխանիկական, քիմիական և կենսաբանական պաշտպանությամբ: Մեխանիկական պաշտպանությունը բաղկացած է շաղկապենու և եղջերաթաղանթի էպիթելի չորացումից, հիպոթերմիայից և սառեցումից պաշտպանելուց, օտար մարմինների և նյութերի (ներառյալ ալերգենները), փոշու, դրանց մակերեսին հայտնված աէրոզոլների մեխանիկական հեռացումից (լվացումից), էպիթելի բջիջների շերտազատումից, կոպերի և աչքերի միջև շփման նվազեցումից՝ աչքերը թարթելիս և շարժելիս: Քիմիական պաշտպանությունը ենթադրում է աչքերի մեջ հայտնված քիմիապես ակտիվ միացությունների, այդ թվում՝ աէրոզոլներից ազատումը, որը կատարվում է արցունքալվացման, ինչպես նաև մաքուր ջրի օգտագործմամբ:
Կենսաբանական պաշտպանությունը պայմանավորված է արցունքային հեղուկում պարունակվող ոչ սպեցիֆիկ իմունիտետի գործոններով, մասնավորապես՝ ֆերմենտներով, հիմնականում լիզոզիմով, կոմպլեմենտի ֆրակցիաներով, լակտոֆերինով, տրանսֆերինով, A, G, M, E դասերի իմունոգլոբուլիններով: Անհրաժեշտության դեպքում պաշտպանիչ գործառույթը ուժեղանում է գլխավոր արցունքային գեղձի կողմից արցունքների արտազատման ռեֆլեքսիվ աճով՝ ի պատասխան եղջերաթաղանթի, կոպերի լորձաթաղանթի, սկլերայի, քթի խոռոչի գրգռման, որին հաջորդում է արցունքների ավելցուկային հեռացումը արցունքահոսության տեսքով՝ շրջանցելով աչքի արցունքային ապարատի արցունքահեռացման համակարգը:

**Նյութափոխանակության գործառույթը** սննդանյութերի և թթվածնի մատակարարումն է եղջերաթաղանթի արտաքին էպիթելիային, որը զուրկ է սեփական արյունից և լիմֆատիկ անոթներից և վնասակար նյութերի մետաբոլիտների, մեռած էպիթելային բջիջների հեռացումը, որը նպաստում է էպիթելի վերականգնմանը, ապահովում է էպիթելային բջիջների հիդրատացիան.:

**Լույսի բեկման գործառույթը** կայանում է եղջերաթաղանթի էպիթելի մակերեսի անհարթությունները հարթեցնելու մեջ, դրանով իսկ ստեղծելով կատարյալ հարթ մակերես: Բացի այդ, 6-12 մկմ հաստությամբ նախաճեղքավոր արցունքային թաղանթն ունի 1.33 բեկման ցուցիչ (եղջերաթաղանթի բեկման ցուցիչը = 1.376) և, ըստ էության, աչքի օպտիկական համակարգի մեկ այլ ոսպնյակ է։

**Հաղորդակցական գործառույթը** բնորոշ է միայն մարդկանց և բացակայում է կենդանիների մոտ։ Այն առաջանում է արցունքահոսության ռեֆլեքսիվ ենթագիտակցական աճից, որը դրսևորվում է հոգեէմոցիոնալ ռեակցիաների (վախ, վիշտ, դեպրեսիա, ուրախություն) ժամանակ լաց լինելով, այդպիսով արտաքինից փոխանցելով անհատների միջև հուզական վիճակը։
մինի|250փքս|Արտասվողը
### Պաթոլոգիաներ
Արցունքահոսության հետ կապված աչքի պաթոլոգիաները կարող են դրսևորվել հետևյալ կերպ՝

* Արցունքահոսության խանգարում
* Արցունքահոսության ավելացում (օրինակ՝ կերատիտ՝ եղջերաթաղանթի բորբոքային հիվանդություն, կոնյուկտիվիտ՝ (շաղկապենաբորբ) իրենից ներկայացնում է ակնագնդերի և կոպերի լորձաթաղանթի` շաղկապենու բորբոքում)
* Արցունքահոսության նվազում (օրինակ՝ վիտամինային անբավարարության կերատիտ, քսերոֆթալմիա, ալակրիմիա և այլն)
* Արցունքահոսության խանգարում (օրինակ՝ դակրիոցիստիտ, նորածինների դակրիոցիստիտ, արցունքային կետի տեղաշարժ կամ նեղացում, արցունքային խողովակների, տարբեր ծագման քթարտաքնային ծորանի խցանում և այլն)
* արցունքի գոլորշիացման ավելացում 
(օրինակ՝ լագոֆթալմոս, էկզոֆթալմոս, վերին կոպի պտոզ, ինֆրակարմիր ճառագայթման երկարատև ազդեցություն, ուղղորդված օդի հոսք, սառը չոր օդ և այլն)։

Պաթոլոգիական վիճակների դեմ պայքարելու համար անհրաժեշտ է վերացնել կամ սահմանափակել հիմնական արտաքին գործոնի ազդեցությունը կամ բուժել այն հիվանդությունը, որը հանգեցրել է արցունքահոսության առաջացման/հեռացման պաթոլոգիային: Փոխարինող թերապիայի նպատակով, անհրաժեշտության դեպքում, նշանակվում են արհեստական արցունքահոսության պատրաստուկներ:

### Արցունք և մշակույթ սլավոնական ավանդույթում
Սլավոնական ժողովրդական ավանդույթում արցունքներն ու լացը ոչ միայն վշտի, դժգոհության արտահայտություն են, այլև կախարդական նպատակներով ծիսական վարքի մի ձև: Արցունքներն ու լացը կապված են կյանքի բացասական կողմի՝ տառապանքի հետ և հակադրվում են ուրախությանը, զվարճանքին, երգին ու պարին: Հավատալիքներում և կախարդանքում անձրևն ու ցողը համեմատվում են արցունքների հետ: Ռուսական հավատալիքների համաձայն՝ անձրևը սրբերի արցունքներն են, որոնք լաց են լինում մարդկանց խնդիրների և մեղքերի համար: Բելառուսները ասում էին, որ Ծիր Կաթինը ժապավեն է, որը բաղկացած է թռչող զուգընկերոջը կորցրած թռչուններից, որոնք լաց են լինում: Համարվում էր, որ հարսանիքի ժամանակ անձրևը կանխատեսում է դժբախտ կյանք և արցունքներ երիտասարդների համար:

Հայտնի է ռուսական Երրորդության «ծաղիկների վրա լաց լինելու» սովորույթը, որը հիշատակել է Ա. Պուշկինը «Եվգենի Օնեգին»-ում։

:

Մոսկվայի մարզում Երրորդության օրը, պատարագի ժամանակ, աղջիկները փորձում էին մի քանի արցունք կաթեցնել կեչու ճյուղերի փունջի վրա, որպեսզի ամռանը երաշտ չլինի:

Ռուսական ժողովրդական հեքիաթներում արցունքները համեմատվում են «կենդանի» ջրի հետ, որտեղ գերեզմանի կամ մահացածի կրծքին թափվող արցունքը կարող է նրան վերակենդանացնել:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* Слёзы, плач |автор=Толстая С. М. |том=5 |страницы=42—46 |ref=Толстая}}
* 
* 

Կատեգորիա:Ակնաբուժություն
Կատեգորիա:Աչք
Կատեգորիա:Աչքի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Մարդու ֆիզիոլոգիա
Կատեգորիա:Տեսողական համակարգ