Վրացական բարբառներ

**[[Վրացերեն]]ը** (Վրացերեն՝ ქართული, Քարթուլի) Քարթվելական լեզու է, որով խոսում է մոտավորապես  4.1 միլիոն մարդ, հիմնականում Վրաստանում, ինչպես նաև Ռուսաստանում, հյուսիսային Թուրքիայում՝ նախկինում վրացական վերահսկվող տարածքներում և սփյուռքում, Իրանում, Ադրբեջանում և Եվրոպայում ։ Այն հստակ ստանդավորված լեզու է, որը ստեղծվել է 5-րդ դարում, գրական եւ լեզվական նորմերին համապատասխան։

Վրաց լեզվում գոյություն ունեն շուրջ 18 բարբառներ։ Ստանդարտ վրացերենը մեծապես հիմնված է Քարթլիական բարբառի վրա։ Այն ավելի քան հարյուր տարի է Վրաստանում զգալի տարածաշրջանային լեզվական տարբերությունների վերացման ուղի է անցել, մասնավորապես `կենտրոնացված կրթական համակարգի և մասսայական լրատվամիջոցների միջոցով։ Բարբառները դեռևս պահպանում են իրենց եզակի հատկանիշները հնչյունաբանության, մորֆոլոգիայի, սինթետիկայի և բառապաշարների առումով, բայց դրանք գրեթե ամբողջությամբ հասկանալի են միմյանց։ Երեք Քարթվելյան լեզուները՝ Մինգրելերեն, Սվաներենը և Լազերենը քույրեր են վրացերենի համար, բայց որոշ խոսքեր միայն մասամբ են պարզ Վրաստանի ստանդարտ վրաց լեզվի կամ այլ վրացական բարբառների համար։

Վրացական բարբառների շրջանում հիմնական տատանումների մի մասը ներառում են՝

* պ(ჴ) և կղ (ყ) հնչյունների առկայությունը;
* Տարբերություն երկար և կարճ ձայնավորների միջև;
* Ստանդարտ Վրացերենում չկան լրացուցիչ ձայնավոր հնչյուններ;
*  ն-ի (ნ) բազմակի ձևերի օգտագործում;
* Բազմակի ածականային ձևեր;
* Ոչ ստանդարտ բայի ձևեր;
* Ստանդարտ Վրացերենում չկան հարևան լեզուներից հնչյուններ եւ փոխառություններ

## Դասակարգում
Վրացական բարբառները դասակարգվում են ըստ աշխարհագրական բաշխման, արտացոլելով վրաց ժողովրդի ավանդական ազգագրական ստորաբաժանումը։ Արևմտյան և արևելյան դասակարգումից բացի, որոշ գիտնականներ առաջարկել են նաև Հարավային խումբ։ Դրանք կարող են բաժանվել հինգ հիմնական բարբառային խմբերի, ինչպես առաջարկվել է Գիգնեիշվիլիի, Թոփուրիայի և Քավթարաձեի կողմից (1961)։

### Հյուսիս-արևմտյան բարբառներ
* Իմերեթական (Իմերուլի, იმერული) Իմերեթիում
* Լեչխումական (Լեչխումուրի, ლეჩხუმური) Լեչխումիում
* Ռաճաական (Ռաճուլի, რაჭული) Ռաճայում
* Մեգրելական (մեգրուլի, მეგრული ) Սամեգրելոյում
### Հարավ-Արևմտյան բարբառներ
* Գուրիական (Գուրուլի, გურული) Գուրիայում
* Աջարական (Աճարուլի, აჭარული) Աջարիայում
* Իմերխևիական (Իմերխեուլի, იმერხეული) Իմերխևիում (Թուրքիա)
### Կենտրոնական բարբառներ
Կենտրոնական բարբառները, որոնք երբեմն համարվում են Արևելյան խմբի մի մասը, խոսվում են կենտրոնական եւ հարավային Վրաստանում և հիմքն են կազմում ստանդարտ վրացերենի։

* Քարթլիական (Քարթլուրի, ქართლური) Քարթլիում
* Մեսխեթակ (Մեսխուրի, მესხური) Մեսխեթիում
*Ջավախական (Ջավախուրի, ჯავახური) Ջավախեթիում
### Հյուսիս-արևելյան բարբառներ
Այս խումբը խոսվում է Վրաստանի հյուսիս-արևելյան լեռնականների կողմից։

*Մոխևական (Մոխեուրի, მოხეური), խոսվում է Խևիում
*Մթիուլեթական-Գուդամակղրական (Մթիուլուր-Գուդամակղրուրի, მთიულურ-გუდამაყრული) Մթիուլեթիում և Գուդամակղարիում
*Խևսուրական (Խևսուրուլի, ხევსურული) Խևսուրեթիում
*Փշավիական (Փշավուրի, ფშავური) Փշավիում
*Թուշեթական (Թուշուրի, თუშური) Թուշեթիում
### Արևելյան բարբառներ
Այս բարբառներից երկուսը՝ Ինգիլոականը և Ֆերեիդանականը, խոսվում են Վրաստանի սահմաններից դուրս, առաջինը, բնիկ վրացիների կողմից, հյուսիս-արևմտյան Ադրբեջանում, իսկ վերջինը՝ 17-19-րդ դարերում վրաց տեղահանվածների և միգրանտների հետնորդների կողմից Իրանում։

* Կախեթական (Կախուրի, კახური) Կախեթիում
* Թիանեթական (Թիանեթուրի, თიანეთური) Էրթսո-Թիանեթիում
* Ինգիլոական (Ինգիլոուրի, ინგილოური) Սաինգիլոյում (Ադրբեջան)
* Ֆերեյդանյան (Փերեիդնուլի, ფერეიდნული) Ֆերեյդանում (Իրան)
### Այլ բարբառներ
* Անգործածելի,հնացած Կիզլար-Մոզդոկական բարբառը, խոսվել է Կիզլյարի եւ Մոզդոկի հյուսիսային կենտրոնական կովկասյան շրջաններում 18-րդ դարի սկզբին Վրաստանի օսմանյան օկուպացիայից փախած վրացիների ժառանգների կողմից։ Դա տեխնիկապես ռուսական  բառերով բեռնված տարբեր վրացական բարբառների խառնուրդ էր։ Հետագայում խումբը հիմնականում ռուսականացվում էր, իսկ բարբառը դարձավ մեռած.։
* Ջուդաեո-վրացերենը լեզու է, որը խոսվում է վրացական հրեաների կողմից։ Հիմնականում վրացերեն հնչյունաբանական, մորֆոլոգիական, սինթետիկ եւ խառնված վրացերեն-եբրայերեն բառապաշարը համարվում է ոչ թե հստակ լեզու, այլ ավելի շուտ վրացերենի բարբառ։

## Ծանոթագրություններ