Անվտանգության երկընտրանք

**Անվտանգության երկընտրանք** (նաև կոչվում է **պարուրաձև մոդել**), երբ մեկ պետության անվտանգության աճը (օրինակ՝ նրա ռազմական ուժի ավելացումը) մյուս պետություններին մղում է վախենալու իրենց անվտանգության համար (քանի որ նրանք չգիտեն, թե արդյոք անվտանգությունը մեծացնող պետությունը մտադիր է օգտագործել իր աճող զինված ուժերը հարձակողական նպատակներով)։ Հետևաբար, անվտանգությունը մեծացնող միջոցառումները կարող են հանգեցնել լարվածության, սրման կամ հակամարտության մեկ կամ մի քանի այլ կողմերի հետ՝ առաջացնելով այնպիսի արդյունք, որը ոչ մի կողմ իրականում չի ցանկանում, սա բանտարկյալի դիլեմայի քաղաքական դրսևորում է։

Անվտանգության դիլեման հատկապես սրվում է այն իրավիճակներում, երբ (1) դժվար է տարբերակել հարձակողական զենքը պաշտպանական զենքից, և (2) ցանկացած հակամարտությունում հարձակումն առավելություն ունի պաշտպանության նկատմամբ։ Ռազմական տեխնոլոգիաները և աշխարհագրությունը ուժեղ ազդեցություն են ունենում հարձակման և պաշտպանության հավասարակշռության վրա։

Այս տերմինն առաջին անգամ օգտագործել է գերմանացի գիտնական Ջոն Հ. Հերցը 1950 թվականի իր ուսումնասիրության մեջ։ Միևնույն ժամանակ բրիտանացի պատմաբան Հերբերտ Բաթերֆիլդը նկարագրել է նույն իրավիճակը իր *«Պատմություն և մարդկային հարաբերություններ*» աշխատությունում, բայց այն անվանել է «բացարձակ դժվարին իրավիճակ և անխուսափելի դիլեմա»։ Անվտանգության դիլեման միջազգային հարաբերությունների տեսության, մասնավորապես ռեալիստ գիտնականների շրջանում հիմնական հասկացություն է՝ բացատրելու համար, թե ինչպես կարող են անվտանգության ձգտող պետությունները հայտնվել հակամարտության մեջ։

## Հիմնական բաղադրիչներ
Տանգը Հերբերտ Բաթերֆիլդի, Ջոն Հ. Հերցի և Ռոբերտ Ջերվիսի կողմից անվտանգության դիլեմայի մեկնաբանությունների միջև առանձնացրել է հետևյալ հիմնական բաղադրիչները.

Բաթերֆիլդը անվտանգության դիլեման համարել է բոլոր պատերազմների արմատական պատճառը, սակայն նա անարխիան չի համարել դրա վերջնական աղբյուրը։ Փոխարենը, նա աղբյուրը վերագրում էր վախին և մարդկության «համընդհանուր մեղքին», որ մարդկությունը կարող է չարիք գործել։ Հերցը և Ջերվիսը անվտանգության դիլեման չէին համարում բոլոր պատերազմների արմատական պատճառը։ Հակառակ օրինակը հաճախ բերվում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում, որտեղ չարամիտ նացիստական Գերմանիայի հետ պատերազմի վերաբերյալ դիլեմա չկար։

## Պաշտպանական ռեալիզմ
Անվտանգության դիլեման պաշտպանական ռեալիզմի հիմնական ենթադրությունն է: Քենեթ Վալցի կարծիքով, քանի որ աշխարհը չունի ընդհանուր կառավարություն և «անարխիկ» է, գոյատևումը պետությունների հիմնական մոտիվացիան է: Պետությունները անվստահ են մյուս պետությունների մտադրությունների նկատմամբ և, որպես հետևանք, միշտ փորձում են առավելագույնի հասցնել իրենց սեփական անվտանգությունը։ Անվտանգության դիլեման բացատրում է, թե ինչու անվտանգության ձգտող (ի տարբերություն անվտանգության չձգտող) պետությունները կարող են հայտնվել հակամարտության մեջ, նույնիսկ եթե ունեն բարյացակամ մտադրություններ։

Հարձակման և պաշտպանության հավասարակշռությունը բացատրում է, թե ինչու է որոշակի հանգամանքներում անվտանգության դիլեման ավելի սրված։ Պաշտպանական ռեալիստները պնդում են, որ այն դեպքերում, երբ հարձակողական գործողություններն առավելություն ունեն (օրինակ՝ աշխարհագրության կամ ռազմական տեխնոլոգիաների պատճառով), անվտանգության դիլեման հատկապես ինտենսիվ կլինի, քանի որ պետությունները ավելի անվստահ կլինեն միմյանց նկատմամբ և ավելի շատ կխրախուսվեն կանխարգելիչ հարձակողական գործողություններ ձեռնարկել։ Այն դեպքերում, երբ պաշտպանությունն առավելություն ունի, անվտանգության ձգտող պետությունները կարող են թույլ տալ կենտրոնանալ բացառապես իրենց պաշտպանության վրա՝ առանց հարձակման ենթարկվելու այդքան մեծ վախի։ Անվտանգության ձգտող պետությունները կարող են նաև ազդարարել բարյացակամ մտադրությունների մասին՝ առանց բացասաբար ազդելու իրենց սեփական անվտանգության վրա։ 

Պաշտպանական ռեալիստները հաճախ Միացյալ Նահանգների հաջողությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմում համարում են Միացյալ Նահանգների կողմից որդեգրված պաշտպանական մոտեցման արդյունք։ Եթե Միացյալ Նահանգները հարձակողական դիրքորոշում ընդուներ, պաշտպանական ռեալիստները պնդում են, որ Միացյալ Նահանգները անվտանգ չէր լինի։ Պաշտպանական ռեալիզմի եզրակացությունն այն է, որ որոշ հանգամանքներում պետությունները կարող են խուսափել անվտանգության դիլեմայից։

## Հարձակողական ռեալիզմ
Հարձակողական ռեալիզմը և պաշտպանողական ռեալիզմը նեոռեալիզմի տարբերակներ են։ Նրանք կիսում են գոյատևման, պետականության (պետությունը որպես հիմնական միավոր), ինքնօգնության և անարխիայի հիմնական համոզմունքները։ Սակայն, ի տարբերություն պաշտպանողական ռեալիզմի, հարձակողական ռեալիզմը պետություններին դիտարկում է որպես ագրեսիվ ուժի մաքսիմալիստներ, այլ ոչ թե անվտանգության մաքսիմալիստներ։ Ըստ Ջոն Միրշայմերի՝ «Այլ պետությունների մտադրությունների վերաբերյալ անորոշությունը անխուսափելի է, ինչը նշանակում է, որ պետությունները երբեք չեն կարող վստահ լինել, որ մյուս պետությունները չունեն հարձակողական մտադրություններ՝ համաձայն իրենց հարձակողական կարողությունների»։ Ըստ Միրշայմերի՝ չնայած որևէ պետության կողմից գերիշխանության հասնելը հավանական չէ այսօրվա միջազգային համակարգում, ստատուս քվոն գոյություն չունի, և «աշխարհը դատապարտված է մեծ տերությունների հավերժական մրցակցության»։

Աջակցելով այն համոզմունքին, որ միջազգային համակարգը անարխիկ է, և որ յուրաքանչյուր պետություն պետք է ինքնուրույն ձգտի իր գոյատևմանը, Վալցը պնդում է, որ ավելի թույլ պետությունները փորձում են հավասարակշռություն գտնել իրենց մրցակիցների հետ և դաշինք կազմել ավելի ուժեղ պետության հետ՝ թշնամի պետության կողմից հարձակողական գործողություններից անվտանգության երաշխիք ստանալու համար: Մյուս կողմից, Միրշայմերը և այլ հարձակողական ռեալիստներ պնդում են, որ անարխիան խրախուսում է բոլոր պետություններին միշտ մեծացնել իրենց սեփական հզորությունը, քանի որ մեկ պետությունը երբեք չի կարող վստահ լինել մյուս պետությունների մտադրությունների մեջ։ Այլ կերպ ասած, պաշտպանողական ռեալիզմը պնդում է, որ անվտանգությունը կարող է հավասարակշռված լինել որոշ դեպքերում, և որ անվտանգության դիլեման խուսափելի է: Չնայած հարձակողական ռեալիստները համաձայն չեն, նրանք լիովին համաձայն չեն պաշտպանողական տեսակետի հետ, փոխարենը պնդում են, որ եթե պետությունները կարողանան առավելություն ստանալ մյուս պետությունների նկատմամբ, ապա նրանք դա կանեն: Ամփոփելով՝ քանի որ պետությունները ցանկանում են առավելագույնի հասցնել իրենց հզորությունը այս անարխիկ համակարգում, և քանի որ պետությունները չեն կարող վստահել միմյանց, անվտանգության դիլեման անխուսափելի է:

Հարձակողական ռեալիստները վիճարկում են այն տեսակետը, որ հարձակում-պաշտպանություն հարաբերակցությունը պետության վարքագծի հիմնական որոշիչ գործոնն է՝ պնդելով, որ հասկացությունը անորոշ է, որ հարձակումն ու պաշտպանությունը չեն կարող տարբերակվել, որ հարձակում-պաշտպանություն հավասարակշռությունը ժամանակի ընթացքում էականորեն չի փոխվում, հարձակման-պաշտպանություն հավասարակշռության վերաբերյալ առաջնորդների ընկալումները փոխվում են նույնիսկ նույն ժամանակահատվածներում, և հարձակվողներն ու պաշտպանները կարող են օգտագործել զենքերի գրեթե բոլոր տեսակները իրենց նպատակներին հասնելու համար։

## Հարձակման-պաշտպանության տեսություն
Ռոբերտ Ջերվիսի հարձակման-պաշտպանության տեսությունը օգնում է որոշել անվտանգության դիլեմայի ինտենսիվությունը։ Ջերվիսը օգտագործում է չորս սցենար՝ անվտանգության դիլեմայի ինտենսիվությունը նկարագրելու համար՝

* Երբ հարձակողական և պաշտպանողական վարքագիծը տարբերակելի չէ, բայց հարձակողականությունն առավելություն ունի, անվտանգության դիլեման «շատ լարված» է, իսկ միջավայրը՝ «կրկնակի վտանգավոր»։ Ստատուս քվոն պահպանող պետությունները կվարվեն ագրեսիվ ձևով, և կառաջանա սպառազինությունների մրցավազքի հնարավորություն։ Պետությունների միջև համագործակցության հավանականությունը ցածր է։
* Երբ հարձակողական և պաշտպանողական վարքագիծը տարբերակելի չէ, բայց պաշտպանությունն առավելություն ունի, անվտանգության դիլեման «ինտենսիվ» է պետությունների վարքագիծը բացատրելու համար, բայց ոչ այնքան ինտենսիվ, որքան առաջին դեպքում։ Նման իրավիճակում պետությունը կարող է բարձրացնել իր անվտանգությունը՝ առանց սպառնալիք լինելու այլ պետությունների համար և առանց վտանգելու այլ պետությունների անվտանգությունը։
* Երբ հարձակողական և պաշտպանողական վարքագիծը տարբերակելի է, բայց հարձակողականն ունի առավելություն, անվտանգության դիլեման «չէ որ լուրջ է», բայց անվտանգության հետ կապված խնդիրներ կան։ Միջավայրը անվտանգ է, բայց հարձակողական վարքագիծն ունի առավելություն, որը կարող է ապագայում հանգեցնել ագրեսիայի։
* Երբ հարձակողական և պաշտպանողական վարքագիծը տարբերակելի է, և պաշտպանությունն առավելություն ունի, անվտանգության դիլեման քիչ կամ ընդհանրապես ինտենսիվ չէ, և միջավայրը «կրկնակի անվտանգ» է։ Քանի որ այլ պետությունների կողմից հարձակողական գործողությունների վտանգը քիչ է, պետությունը կկարողանա իր պաշտպանական բյուջեի և այլ ռեսուրսների մի մասը ծախսել պետության ներսում օգտակար զարգացման վրա։

Ջերվիսի կարծիքով, պետության տեխնիկական հնարավորությունները և աշխարհագրական դիրքը երկու կարևոր գործոններ են՝ որոշելու համար, թե արդյոք հարձակողական, թե պաշտպանողական գործողություններն առավել ձեռնտու են։ Նա պնդում է, որ ռազմավարական մակարդակում տեխնիկական և աշխարհագրական գործոններն ավելի մեծ առավելություն ունեն պաշտպանվողի համար։ Օրինակ՝ 19-րդ դարում երկաթուղային և ճանապարհային շինարարությունը արագորեն փոխում էր պետությունների կարողությունների կազմը՝ հարձակվելու կամ պաշտպանվելու այլ պետություններից։ Այսպիսով, դիվանագիտական հարաբերությունների և հետախուզության ոլորտում զգալի ջանքեր էին գործադրվում հատկապես այս հարցի վրա։

Սպիրալաձև մոդելը սահմանում է պետությունների վարքագծի վերաբերյալ դատողությունների հաջորդ քայլը՝ անվտանգության դիլեմայի ինտենսիվությունը սահմանելուց հետո: Մասնավորապես, անվտանգության դիլեմայի տվյալ պայմաններում, ինչ քայլեր կարող է ձեռնարկել սպառնալիքի տակ գտնվող պետությունը՝ առաջինը հարձակվելով առավելություն ստանալու համար: Այլ կերպ ասած, պարուրաձև մոդելը փորձում է բացատրել պատերազմը: Ջերվիսի պարուրաձև մոդելում կան երկու պատճառ, թե ինչու պետությունը կարող է հայտնվել պատերազմի մեջ: Կանխարգելիչ պատերազմ կարող է տեղի ունենալ, երբ մեկ պետություն կարող է որոշել առաջինը հարձակվել, երբ զգա, որ ուժերի հավասարակշռությունը տեղափոխվում է մյուս կողմը՝ ստեղծելով առավելություն՝ ավելի շուտ հարձակվելու համար, քան ուշ, քանի որ պայմանները ապագայում կարող են այնքան բարենպաստ չլինել, որքան ներկայում: Կանխարգելիչ պատերազմ կարող է տեղի ունենալ, երբ պետությունը կարող է որոշել առաջինը հարձակվել մեկ այլ պետության վրա՝ մյուս պետության հարձակումը կանխելու կամ մյուս պետության հարձակումը խոչընդոտելու համար, քանի որ վախենում է, որ մյուս պետությունը պատրաստվում է հարձակվել։

Զսպման մոդելը հակասում է պարուրաձև մոդելին, բայց նաև փորձում է բացատրել պատերազմը։ Մինչդեռ պարուրաձև մոդելը ենթադրում է, որ պետությունները վախենում են միմյանցից, զսպման մոդելը հիմնված է այն համոզմունքի վրա, որ պետությունները ագահ են։ Փոլ Կ. Հութը զսպումը բաժանում է երեք հիմնական տեսակի՝

* Երկրի սեփական տարածքի դեմ զինված հարձակման կանխարգելում («ուղղակի զսպում»)
* Այլ երկրի տարածքի դեմ զինված հարձակման կանխարգելում («ընդլայնված զսպում»)
* Կարճաժամկետ հարձակման սպառնալիքի դեմ զսպման միջոցների կիրառում («անհապաղ զսպում»)

Որոշ հանգամանքներում զսպման փորձերը կարող են «հակադարձ արդյունք տալ», երբ պոտենցիալ հարձակվողը պետության զսպման միջոցառումները սխալ է մեկնաբանում որպես «հարձակողական միջոցառումների նախերգանք»։ Նման դեպքերում կարող է առաջանալ անվտանգության դիլեմա՝ առաջացնելով «առաջին հարվածի առավելության» ընկալումներ։ Հութի խոսքով՝ «առավել արդյունավետ զսպման քաղաքականությունն այն է, որը նվազեցնում է ուժի կիրառման սպասվող օգտակարությունը՝ միաժամանակ չնվազեցնելով ստատուս քվոյի սպասվող օգտակարությունը. օպտիմալ զսպման քաղաքականությունը նույնիսկ կբարձրացնի ուժ չկիրառելու օգտակարությունը»։ Ավելի հավանական է, որ զսպումը կհաջողվի, եթե հարձակվողը զսպման սպառնալիքը համարի «հավաստի», և հավաստի զսպման սպառնալիքը պարտադիր չէ, որ լինի ռազմական սպառնալիք։

Ջերվիսը պնդում է, որ անվտանգության դիլեման կարող է հանգեցնել սպառազինությունների մրցավազքի և դաշինքների ձևավորման։

### Սպառազինությունների մրցավազք
Ռոբերտ Ջերվիսի կարծիքով, քանի որ աշխարհը անարխիկ է, պետությունը կարող է պաշտպանական նպատակներով զարգացնել իր ռազմական կարողությունները։ Սակայն, քանի որ պետությունները տեղյակ չեն միմյանց մտադրություններից, մյուս պետությունները կարող են պաշտպանական ուժերի կուտակումը մեկնաբանել որպես հարձակողական. եթե այդպես է, և եթե հարձակողական գործողությունները միայն իր պաշտպանությունը կառուցող պետության դեմ առավելություն ունեն, մյուս պետությունները կարող են նախընտրել ագրեսիվ դիրքորոշում ընդունել, ինչը «կդարձնի իրավիճակը անկայուն»։ Նման իրավիճակում սպառազինությունների մրցավազքը կարող է դառնալ մեծ հնարավորություն։ Ռոբերտ Ջերվիսը օրինակ է բերում Գերմանիայի և Մեծ Բրիտանիայի Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ։ «Այս ժամանակահատվածում վարքագծի մեծ մասը տեխնոլոգիայի և համոզմունքների արդյունք էր, որոնք մեծացրին անվտանգության դիլեման»։ Այդ օրինակում ռազմավարագետները կարծում էին, որ հարձակումն ավելի առավելություն կունենա, քան պաշտպանությունը, բայց, ի վերջո, դա այդպես չէ։ Սառը պատերազմի ժամանակ ԱՄՆ-ի և Խորհրդային Միության միջև միջուկային զենքի կառուցման մրցակցությունը սպառազինությունների մրցավազքի հայտնի օրինակ է։

### Դաշինքի ձևավորում
Անվտանգության դիլեման կարող է ստիպել պետություններին կազմել նոր դաշինքներ կամ ամրապնդել արդեն իսկ գոյություն ունեցող դաշինքները: «Եթե հարձակումն ավելի քիչ առավելություն ունի, կայունությունն ու համագործակցությունը հավանական են»։Ըստ Գլեն Հ. Սնայդերի՝ անվտանգության դիլեմայի դեպքում դաշինքների ձևավորման երկու պատճառ կա: Առաջինը՝ պետությունը, որը դժգոհ է իր անվտանգության մակարդակից, դաշինքներ է կազմում՝ իր անվտանգությունն ամրապնդելու համար: Երկրորդ՝ պետությունը կասկածի տակ է դնում արդեն իսկ գոյություն ունեցող դաշնակիցների հուսալիությունը՝ իրեն օգնելու հարցում, և այդպիսով որոշում է դիմել մեկ այլ դաշնակցի կամ դաշնակիցների: Ըստ Թոմաս Քրիստենսենի և Ջեք Սնայդերի՝ բազմաբևեռ աշխարհում գոյություն ունեն դաշինքների դիլեմայի երկու տեսակ, որոնք բնույթով հակառակ են: Այս դաշինքների դիլեմաները հայտնի են որպես շղթայական խմբավորում և փոխանցում։

#### Շղթայական խմբավորում
Բազմաբևեռ աշխարհում դաշինքի անվտանգությունը փոխկապակցված է։ Երբ դաշնակիցներից մեկը որոշում է մասնակցել պատերազմին, նա իր դաշնակից գործընկերներին նույնպես ներքաշում է պատերազմի մեջ, ինչը կոչվում է շղթայական խմբավորում։ Եթե գործընկերը լիովին չի մասնակցում պատերազմին, ապա դա կվտանգի իր դաշնակցի անվտանգությունը։ Օրինակ՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմում Ավստրո-Հունգարիայի և Գերմանիայի միջև դաշինքը, ըստ Վալցի, հետևյալն է արել. «Եթե Ավստրո-Հունգարիան երթով շարժվեր, Գերմանիան պետք է հետևի. Ավստրո-Հունգարական կայսրության փլուզումը Գերմանիային մենակ կթողներ Եվրոպայի կենտրոնում»։ Մյուս կողմից, եթե «Ֆրանսիան երթով շարժվեր, Ռուսաստանը պետք է հետևի. Գերմանիայի հաղթանակը Ֆրանսիայի նկատմամբ կլիներ Ռուսաստանի պարտությունը։ Եվ այսպես, ամեն ինչ արատավոր շրջանի մեջ էր, քանի որ խոշոր դաշինքի պարտությունը կամ դասալիքությունը կխախտեր հավասարակշռությունը, յուրաքանչյուր դաշնակից գործընկեր կխախտեր հավասարակշռությունը, յուրաքանչյուր պետություն ստիպված էր փոխել իր ռազմավարությունը»։

## Քննադատություններ և արձագանքներ
Ալեքսանդր Վենդտի խոսքերով՝ «անվտանգության դիլեմաները չեն առաջանում անարխիայի կամ բնույթի պատճառով», այլ, ավելի շուտ, «միջսուբյեկտիվ ըմբռնումներից կազմված սոցիալական կառուցվածք են, որոնցում պետությունները այնքան անվստահ են, որ վատագույն դեպքում ենթադրություններ անում միմյանց մտադրությունների վերաբերյալ»։ Ջենիֆեր Միցենը կրկնում է Վենդտի քննադատությունը՝ պնդելով, որ անվտանգության դիլեման կարող է առաջանալ և պահպանվել գոյաբանական անվտանգության հետապնդման, այլ ոչ թե ռացիոնալիստական անվտանգության որոնման միջոցով։

Գլազերը պնդում է, որ Վենդտը սխալ է բնութագրել անվտանգության դիլեման։ «Վենդտն օգտագործում է անվտանգության դիլեման՝ պետությունների փոխազդեցության արդյունքը նկարագրելու համար, մինչդեռ Ջերվիսը և նրա ստեղծած գրականությունը անվտանգության դիլեման օգտագործում են՝ պետությունների առջև ծառացած նյութական պայմանների, ինչպիսիք են աշխարհագրությունը և գերիշխող տեխնոլոգիաները, կողմից ստեղծված իրավիճակը բնութագրելու համար»։ Վենդտի կարծիքով, քանի որ անվտանգության դիլեման մեկ պետության մյուսի հետ փոխազդեցության արդյունք է, պետությունը կարող է ընդունել քաղաքականություն, որը խոչընդոտում է անվտանգության դիլեմայի լուծմանը։ Գլազերը մեղադրում է Վենդտին «չափազանցնելու» մեջ այն բանի համար, որ կառուցվածքային ռեալիզմը պահանջում է մրցակցային քաղաքականություն և, հետևաբար, այն աստիճանը, որով դա հանգեցնում է անվտանգության դիլեմաների»։ Գլազերը պնդում է, որ չնայած հարձակողական ռեալիստները ենթադրում են, որ միջազգային համակարգում պետությունը պետք է մրցակցի իշխանության համար, անվտանգության դիլեման հիմնականում օգտագործվում է պաշտպանողական ռեալիստների կողմից, և ըստ պաշտպանողական ռեալիստների՝ ազգերի համար օգտակար է համագործակցել որոշակի հանգամանքներում։

Անվտանգության դիլեմայի հայեցակարգի քննադատության մեկ այլ եղանակ է կասկածի տակ դնել հարձակման և պաշտպանության հավասարակշռության վավերականությունը: Քանի որ հարձակման և պաշտպանության զենքերը նույնն են, ինչպե՞ս կարելի է երկուսի միջև տարբերությունը կապել պետության մտադրությունների հետ: Արդյունքում, քննադատները կասկածի տակ են դրել, թե արդյոք հարձակման և պաշտպանության հավասարակշռությունը կարող է օգտագործվել որպես փոփոխական միջազգային հակամարտությունները բացատրելու համար։ 

Չարլզ Գլեյզերի կարծիքով, հարձակման և պաշտպանության հավասարակշռության քննադատությունները հիմնված են երկու թյուրըմբռնումների վրա։ Նախ, հարձակողական զենքերի նույնականությունը կամ տարբերությունը պաշտպանողական զենքերի համեմատ չի ազդում հարձակման և պաշտպանության հավասարակշռության վրա։ Հարձակման և պաշտպանության տեսությունը ենթադրում է, որ հակամարտության մեջ գտնվող երկու կողմերն էլ կօգտագործեն այն զենքերը, որոնք համապատասխանում են իրենց ռազմավարությանը և նպատակներին։ Երկրորդ, թե արդյոք հակամարտության մեջ ներգրավված երկու պետություններն էլ ունեն որևէ ընդհանուր զենք, սխալ հարց է, որը պետք է տալ հարձակման և պաշտպանության հավասարակշռությունը հասկանալու փորձ կատարելիս։ Դրա փոխարեն, քննադատները պետք է կենտրոնանան հակամարտության մեջ օգտագործված զենքերի ազդեցության կամ զուտ էֆեկտի վրա։ Գլեյզերի կարծիքով՝ «տարբերակելիությունը պետք է սահմանվի համեմատական զուտ գնահատմամբ» կամ հարձակման և պաշտպանության հավասարակշռության համեմատությամբ, երբ երկու կողմերն էլ օգտագործում են զենք, և երբ ոչ մի կողմ չի օգտագործում զենք։

## Տես նաև
* Ուժերի հավասարակշռություն
* Բանտարկյալի դիլեման

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անվտանգություն