Օզ երկիր

**Օզ երկիր** (), կախարդական երկիր, որը ներկայացված է 1900 թվականի «Օզի հրաշալի կախարդը» մանկական վեպում, որը գրվել է Լ. Ֆրենկ Բաումի կողմից և նկարազարդված է Վ. Վ. Դենսլոուի կողմից։

Օզը բաղկացած է չորս հսկայական մասերից՝ հյուսիսում՝ Գիլիկինի երկիրը, հարավում՝ Քվադլինգի երկիրը, արևելքում՝ Մունչկինի երկիրը և արևմուտքում՝ Վինկիի երկիրը։ Յուրաքանչյուր գավառ ունի իր կառավարիչը, բայց ինքը թագավորությունը միշտ ղեկավարվել է մեկ միապետի կողմից։ Ըստ Դորոթիի և Օզում հրաշագործի, տիրակալը հիմնականում անվանվել է Օզ կամ Օզմա։ Ըստ *The Marvelous Land of Oz*-ի, միապետը արքայադուստր Օզման է։

Բաումը մտադիր չէր, որ «Օզի հրաշալի կախարդը» որևէ շարունակություն ունենա, բայց այն ավելի մեծ ժողովրդականություն ձեռք բերեց, քան իր ստեղծած ցանկացած այլ հեքիաթային երկիր, ներառյալ Մերրիլենդի երկիրը Բաումի «Կոտ և Թոտ Մերրիլենդում» մանկական վեպում, որը գրվել է մեկ տարի անց։ Օզի համաշխարհային հաջողության շնորհիվ Բաումը որոշեց վերադառնալ դրան «Օզի հրաշալի կախարդը» հրատարակությունից չորս տարի անց։ Հաջորդ երկու տասնամյակների ընթացքում նա նկարագրել և ընդլայնել է հողը Օզի գրքերում, մի շարք, որը ներկայացնում էր բազմաթիվ հորինված կերպարներ և արարածներ։ Բաումը մտադիր էր սերիան ավարտել «Օզի» վեցերորդ գրքով՝ «Օզի զմրուխտ քաղաքը» (1910 ), որտեղ Օզը ընդմիշտ փակված է և անտեսանելի է արտաքին աշխարհի համար, բայց դա այնքան էլ դուր չեկավ երկրպագուներին, և նա արագ հրաժարվեց այդ գաղափարից՝ գրելով Օզի ևս ութ հաջողակ գրքեր և նույնիսկ իրեն անվանելով «Օզի թագավորական պատմաբան»։

Ընդհանուր առմամբ, Բաումը գրել է տասնչորս ամենաշատ վաճառվող մանկական գրքեր Օզի և նրա կախարդված բնակիչների մասին։ Նրա մահից հետո՝ 1919 թվականին, հեղինակ Ռութ Փլումլի Թոմփսոնը, նկարազարդող Ջոն Ռ. Նիլը (ով նախկինում համագործակցել էր Բաումի հետ Օզի գրքերի վրա) և մի քանի այլ գրողներ և նկարիչներ շարունակեցին շարքը։ Այժմ կան ավելի քան 50 վեպեր, որոնք հիմնված են Բաումի օրիգինալ Օզ սագայի վրա։

Բաումը Օզին բնութագրել է որպես իրական վայր՝ ի տարբերություն MGM-ի 1939 թվականի երաժշտական ​​ֆիլմի ադապտացիայի, որն այն ներկայացնում է որպես գլխավոր հերոս Դորոթի Գեյլի երազանք։ Ըստ Օզի գրքերի, դա թաքնված հեքիաթային երկիր է, որը կտրված է մնացած աշխարհից Մահացու անապատով։

Օզում ապրող մարդու կարճ անվանումը *Ozite*-ն է։ Տերմինը հանդիպում է «Դորոթի և կախարդը Օզում», «Ճանապարհ դեպի Օզ» և «Օզի զմրուխտ քաղաքը» գրքում։ Գրքերում այլուր «Օզմիե»-ն նույնպես գործածված է։ MGM ֆիլմի 1974 թվականի մուլտիպլիկացիոն կիշարունակությունում՝ *Journey Back to Oz*, սցենարում «*Ozonian*»-ն է, հանդիպում է նաև *Royal Shakespeare Company*-ի կողմից MGM ֆիլմի բեմական ադապտացիայի և *Wicked* ստեղծագործության մեջ։ *Ozmite*-ն օգտագործվել է *Reilly & Lee*-ի մարքեթինգում 1920-ական թվականներին, մի փաստ, որը որոշ քննադատների հուշում է, որ *Ozmie*-ն կարող էր լինել տպագրական վրիպակ։

## Բնութագրեր
Օզը «Օզի հրաշալի կախարդը» առաջին գրքում տարբերվում է Դորոթիի հայրենի Կանզասից՝ քաղաքակիրթ չլինելով. սա բացատրում է, թե ինչու Կանզասը չունի կախարդներ, մինչդեռ Օզն ունի։ Երրորդ գրքում՝ Օզմայի Օզմա, Օզը նկարագրվում է որպես «հեքիաթների երկիր», նոր տերմինաբանություն, որը բացատրում է նրա հրաշքները։

## Աշխարհագրություն
### Օզի երկիր

Օզը մոտավորապես ուղղանկյուն ձև ունի և անկյունագծերով բաժանված է չորս մասերի՝ Մունչկինի երկիր (սովորաբար կոչվում է «Մունչկինլանդ») արևելքում, Վինկիի երկիր արևմուտքում (երբեմն Օզի քարտեզների վրա արևմուտքն ու արևելքը հակադարձվում են), Գիլիկինի երկիրը հյուսիսում և Քվադլինգի երկիրը հարավում։ Օզի կենտրոնում, որտեղ շեղանկյունները խաչվում են, գտնվում է առասպելական Զմրուխտ քաղաքը, Օզի երկրի մայրաքաղաքը և Օզի միապետ արքայադուստր Օզմայի նստավայրը։

Տարածաշրջաններն ունեն գունային սխեմա՝ կապույտ Մունչկինների համար, դեղինը՝ Վինկիներին, կարմիրը՝ Քվադլինգներին, կանաչը՝ Զմրուխտ քաղաքին, և (առաջինից հետո աշխատություններում) մանուշակագույնը՝ Գիլիկինների համար, որոնց շրջանը նույնպես առաջին գրքում նշված չէր։ Բաումը չորս պարբերություններում ինը անգամ օգտագործել է «մոխրագույն» բառը։ «Օզի հրաշալի կախարդը» ֆիլմում սա պարզապես ամենասիրելի գույնն է, որն օգտագործվում է հագուստի և այլ իրերի համար և որոշակի ազդեցություն ունի նրանց մշակաբույսերի ընտրության վրա, սակայն աշխարհի հիմնական գույները բնական գույներն են։ Հետագա աշխատանքներում ազդեցությունն ավելի քիչ է։ «Օզի հրաշալի երկիրը» գրքում գրված է, որ Գիլիկինների երկրում ամեն ինչ մանուշակագույն է։ Բաումը, իսկապես, երբեք չի օգտագործել գունային սխեման հետևողականորեն. շատ գրքերում նա ակնարկել է գույների մասին՝ հերոսներին և ընթերցողներին կողմնորոշվելու իրենց գտնվելու վայրի հարցում, իսկ հետո նորից չի անդրադարձել դրան։ Նրա ամենասովորական իրերն ու ծաղիկները պատկերել է որպես երկրի գույն՝ թողնելով տերևները, խոտը և պտուղները իրենց բնական գույներով։

Այդ շրջանների մեծ մասը բնակեցված է բարեկեցիկ և գոհ մարդկանցով։ Շատերը երբեք չեն լսել Օզմայի մասին, ինչը նրանց համար անհնար է դարձնում նրան ճանաչել որպես իրենց օրինական թագուհի։ Այս շրջանները կենտրոնացած են երկրի ծայրերում։ Օրինակ, «Օզի կորած արքայադուստրը» տեղի է ունենում ամբողջովին անմխիթար վայրում՝ Վինկի երկրում, երկու բնակավայրերի միջև։ Օզի Գլինդաում Օզման խոսում է Օզի այս բոլոր մոլորված անկյունները բացահայտելու իր պարտավորության մասին։

Օզի հրաշալի կախարդում դեղին աղյուսով ճանապարհը տանում է Մունչկինների հողերից դեպի Զմրուխտ քաղաք։ Նման այլ ճանապարհներ ներկայացված են այլ աշխատանքներում. մեկը Գիլիկինի երկրից «Օզի հրաշալի երկիր» ֆիլմում և երկրորդը Մունչկինի երկրից՝ «Օզի կարկատած աղջիկը» ֆիլմում։

Օզը չորս կողմից ամբողջությամբ շրջապատված է անապատով, որը մեկուսացնում է Օզի երկրի քաղաքացիներին բացահայտումներից և ներխուժումից։ Առաջին երկու գրքերում սա պարզապես բնական անապատ է, և միայն իր չափով այն վտանգավոր է դարձնում ճանապարհորդի համար, բայց «Օզի ճանապարհը» գրքում ասվում է, որ ամեն ոք, ով դիպչում է դրան, վերածում է ավազի։ Իսկապես, «Օզի հրաշալի երկրում» Մոմբին փորձում է փախչել դրա միջով, և Գլինդան հետապնդում է նրան ավազների վրայով։ Դա Օզի կախարդանքի և արտաքին աշխարհի միջև բաժանող երկիր է, և Թևավոր կապիկները չեն կարող ենթարկվել Դորոթիի հրամանին՝ նրան տուն տանելու, քանի որ դա նրանց կտանի Օզի հողերից դուրս։ Օզմայի Օզմայում այն ​​վերածվել է կախարդական անապատի, որը կոչվում է Մահացու անապատ՝ կյանքը կործանող ավազներով և վնասակար գոլորշիներով, մի հատկանիշ, որը մնացել է անփոփոխ ամբողջ շարքի ընթացքում, թեև Օզի գրքերում իրական ավերածություններ պատկերված չեն, ի տարբերություն  «Վերադարձ դեպի Օզ» գրքի։ Այդուհանդերձ, անապատը բազմիցս ներխուժել են ինչպես մեր աշխարհից եկած երեխաները (հիմնականում անվնաս), այնպես էլ հենց Օզի կախարդի կողմից, այնպես էլ ավելի չար կերպարների կողմից, ինչպիսին է Նոմ թագավորը, որը փորձել է նվաճել Օզը։ «Օզի զմրուխտ քաղաքում» նման փորձից հետո գիրքն ավարտվում է նրանով, որ Գլինդան անտեսանելիության պատնեշ է ստեղծում Օզի երկրի շուրջ՝ հետագա պաշտպանության համար։ Սա, իսկապես, Բաումի կողմից սերիալն ավարտելու լուրջ ջանք էր, բայց ընթերցողների պնդումը նշանակում էր շարքի շարունակություն, և հետևաբար մարդկանց այս պատնեշի միջով, ինչպես նաև ավազների վրայով անցնելու բազմաթիվ ուղիների հայտնաբերում։ Չնայած այս շարունակական խուսափողականությանը, պատնեշն ինքնին մնաց. Օզի գրքում ոչ մի տեղ Բաումը չի ակնարկել, որ բնակիչները նույնիսկ մտածում էին կախարդական պատնեշը վերացնելու մասին։

### Արևմուտք և Արևելք
Օզի առաջին հայտնի քարտեզը ապակե սլայդ էր, որն օգտագործվում էր *Baum's Fairylogue և Radio-Play* ճամփորդական շոուում, որը ցույց էր տալիս Մունչկինների կապույտ երկիրը արևելքում, իսկ Վինկիների դեղին երկիրը արևմուտքում։ Այս ուղղությունները հաստատվում են Բաումի Օզի բոլոր գրքերի տեքստով, հատկապես առաջինը, որտեղ Արևելքի չար կախարդը իշխում է Մունչկինների վրա, իսկ Արևմուտքի չար կախարդը իշխում է Վինկիների վրա։

Ինչպես ավանդական արևմտյան քարտեզները, *Fairylogue և Radio-Play* քարտեզը ցույց է տվել արևմուտքը ձախ կողմում, իսկ արևելքը՝ աջ։ Այնուամենայնիվ, Օզի առաջին քարտեզը, որը հայտնվեց Օզի գրքում, այդ ուղղությունները փոխվեցին, և կողմնացույցը համապատասխանաբար բարձրացավ։ Ենթադրվում է, որ դա արդյունք է այն բանի, որ Բաումը քարտեզը պատճենել է ապակու սլայդի սխալ կողմից՝ ստանալով իր նախատեսած քարտեզի հայելային պատկերը։ Երբ նա հասկացավ, որ կրկնօրինակում է սլայդը ետ, նա շրջեց կողմնացույցի վարդը՝ ուղղությունները ճիշտ դարձնելու համար։ Այնուամենայնիվ, *Reilly*-ի և *Lee*-ի խմբագիրներից մեկը հակադարձեց կողմնացույցի վարդը՝ մտածելով, որ նա ուղղում է սխալը, և արդյունքում առաջացավ հետագա շփոթություն։

Մեկ այլ ենթադրություն բխում է Օզի սկզբնական գաղափարից, որը սկզբում թվում էր, թե գտնվում է ամերիկյան անապատում։ Եթե ​​Բաումը մտածեր Մունչկինների երկիրը որպես իրեն ամենամոտ շրջանը, ապա այն կլիներ արևելքում, քանի դեռ նա ապրում էր Չիկագոյում, բայց երբ նա տեղափոխվեց Կալիֆոռնիա, այն կլիներ արևմուտքում։

Օզի ժամանակակից քարտեզները գրեթե համընդհանուր կերպով գծված են արևմուտքում գտնվող Վինկիների և արևելքում գտնվող Մունչկինների հետ, թեև արևմուտքն ու արևելքը հաճախ հակառակ տեսք ունեն։ Օզի երկրպագուներից շատերը կարծում են, որ սա ճիշտ կողմնորոշումն է, հավանաբար Գլինդայի կախարդանքի հետևանքով, որը շփոթեցնում է ստանդարտ կողմնացույցների մեծ մասը. թերևս նման է այն աշխարհին, որը Ալիսը գտնում էր ապակու միջով, որտեղ ամեն ինչ հայելային պատկեր էր, կամ գուցե պարզապես արտացոլում էր Օզի այլմոլորակային բնույթը։ Ռոբերտ Ա. Հայնլայնի «Գազանի թիվը» գրքում նա պնդում է, որ Օզը մի մոլորակի վրա է, որը պտտվում է Երկրի հակառակ ուղղությամբ, այնպես, որ արևը, կարծես, ծագում է ձախ կողմում, երբ մարդ նայում է դեպի հյուսիս։ Մարչ լաումերի գրքում *The Magic Mirror of Oz*-ը վերագրում է փոփոխությունները *Till Orangespiegel* անունով կերպարին, որը փորձում է Օզի երկիրը նարնջագույն դարձնել։

### Գտնվելու վայր

Օզը, ինչպես և Բաումի բոլոր ֆանտաստիկ երկրները, ներկայացված էր որպես իրական աշխարհի մաս, թեև քաղաքակրթությունից պաշտպանված բնական պատնեշներով։ Առաջին գրքերում ոչինչ չէր նշում, որ այն թաքնված չէ ԱՄՆ անապատներում։ Այն աստիճանաբար ձեռք բերեց հարևան կախարդական երկրներ, հաճախ Բաումի ստեղծագործություններից, որոնք անկախ էին, ինչպես Ix-ը *թագուհի Zixi*-ից և *Mo*-ն ՝ *The Magical Monarch of Mo*-ից։ Դրանցից առաջինը Էվն է, որը ներկայացվել է Օզի Օզմայում։

«Տիկ-Տոկը Օզից» գրքում (1914) Բաումը ամփոփաթերթերում ներառել է քարտեզներ, ըստ որոնց Օզը գտնվում էր մայրցամաքում իր հարևան երկրների հետ։ Օզը մայրցամաքի ամենամեծ երկիրն է, որը ոչ պաշտոնապես հայտնի է Ռոբերտ Ռ. Պատրիկի կողմից առաջարկված անուններով. Նոնեստիկա՝ Օզին շրջապատող ողջ երկրների համար; և «Օզերիա»՝ ամբողջ մայրցամաքի համար։ Տարածքը ներառում է նաև Էվի, Իքսի և Մոի երկրները, որոնք, ի թիվս այլոց, հայտնի են նաև որպես Ֆունիլենդ,  Նոնեստիկան, ըստ քարտեզի, հարում է Նոնեստիկ օվկիանոսին։

Ավելի ուշ քարտեզները, ինչպիսիք են Ջոն Դրուրի Քլարկի և Ջոն Բըրթոն Հաչերի կողմից գծված քարտեզը, կամ Ջեյմս Է. Հաֆի և Դիկ Մարտինի քարտեզը, ցույց են տալիս Օզին մի փոքրիկ մայրցամաքում, որը շրջապատված է կղզիներով լի օվկիանոսով, և նրանք փորձում են հաշտեցնել գրքերի հակասությունները, ինչպիսիք են տեղանքների արևելք-արևմուտք կողմնորոշումը։ Գրքերի բավականաչափ ապացույցներ ցույց են տալիս, որ այս մայրցամաքը պատկերված է Խաղաղ օվկիանոսի հարավային մասում։ Օզմայի Օզի բացման ժամանակ Դորոթի Գեյլը նավարկում է Ավստրալիա իր հորեղբայր Հենրիի հետ, երբ տախտակամածից ընկնում է ջուրը և հայտնվում Էվայի ափին, հազվադեպ դեպք, երբ արտաքին աշխարհի անձը հասնում է Օզի ցամաքը ոչ կախարդական (կամ ակնհայտորեն ոչ կախարդական) միջոցներով։ Արմավենիները աճում են Թագավորական պալատից դուրս՝ Զմրուխտ քաղաքում, և ձիերը բնիկ չեն Օզում, երկուսն էլ համապատասխանում են հարավ-խաղաղօվկիանոսյան դիրքին. Օզիտների կլորաձև և գմբեթավոր տների նկարազարդումները և նկարագրությունները հուշում են ոչ արևմտյան ճարտարապետության մասին։ Ընդհակառակը, Օզն ունի տեխնոլոգիական, ճարտարապետական ​​և քաղաքային տարրեր, որոնք բնորոշ են քսաներորդ դարի վերջին Եվրոպային և Հյուսիսային Ամերիկային։

Հարավային Խաղաղ օվկիանոսի դեմ փաստարկն այն է, որ Օզում սեզոնները ցուցադրվում են որպես նույն եղանակները Միացյալ Նահանգներում միաժամանակ։ Բացի այդ, «Օզի ցանկությունների ձին» ֆիլմում Պիգասուսը հետևում է Հյուսիսային աստղին, երբ թռչում է Թանդեր լեռ, ինչը հնարավոր էր անել միայն Հյուսիսային կիսագնդում։ Ռութ Փլումլի Թոմփսոնը պնդում է իր առաջին Օզի գրքում՝ «Օզի թագավորական գիրքը», որ Օզի լեզուն անգլերենն է, ինչը նաև ենթադրում է եվրոպական կամ ամերիկյան ազդեցություն։

## Ոգեշնչում
Բաումի՝ Զմրուխտ քաղաքի ստեղծումը, հավանաբար, ոգեշնչված է եղել Կոլումբիայի աշխարհի Սպիտակ քաղաքի ցուցահանդեսից, որը նա հաճախ էր այցելում։ Նրա շտապ կառուցումը գրեթե մեկ տարում, կարող էր լինել առաջին գրքում Զմրուխտ քաղաքի արագ կառուցման տարրը։

Սխեմատիկորեն Օզը շատ նման է ԱՄՆ-ին, որտեղ Զմրուխտ քաղաքը զբաղեցնում է Չիկագոյի տեղը. դեպի արևելք՝ խառը անտառներ և գյուղատնտեսական հողեր. դեպի արևմուտք՝ ծառազուրկ հարթավայրեր և ցորենի դաշտեր. դեպի հարավ՝ ջերմություն և փարթամ աճ, և կարմիր երկիր։

Ռութ Փլումլի Թոմփսոնը այլ ուղղություն վերցրեց իր «Օզ»-ի գրքերով, ներկայացնելով եվրոպական տարրեր, ինչպիսիք են «Օզի դեղին ասպետի» տիտղոսային հերոսը, ասպետ՝ անմիջապես Արթուրյան լեգենդից։

Ըստ *Littlefield Thesis*-ի, Օզի հրաշալի կախարդը այլաբանություն է 1896 թվականի ընտրությունների վերաբերյալ։ Այս թեզի համաձայն՝ Օզի գրքերի փորագրություններում Օզի երկրի անկյունագծային ձևավորումը նախատեսված է խորհրդանշելու Ուիլեյմ Ջենինգս Բրայանի Ոսկե խաչի ելույթը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* The Complete Oz Works
*The original artwork from the Oz book series on www.lostartofoz.com
* Hungry Tiger Talk discussion of Oz maps

Կատեգորիա:Հեքիաթներ
Կատեգորիա:Հորինված աշխարհներ
Կատեգորիա:Մանկական գրականության կերպարներ
Կատեգորիա:Մանկական գրականություն