Մաքս Ռեյտեր

**Մաքս Անդրեևիչ Ռեյտեր** (, ), խորհրդային զինվորական գործիչ, բանակի և ռազմաճակատների հրամանատար Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ, գեներալ-գնդապետ (1943):

## Երիտասարդությունը և ծառայությունը Ռուսական բանակում
Մաքս Ռեյտեր սերում էր ունևոր լատվիացի գյուղացիների ընտանիքից: Ծնվել է Մելկի խուտորում՝ Զիրգեն կալվածքում, բազմազավակ ընտանիքում: Պատմական աղբյուրներում զինվորական գործչի ծննդյան թվականը նշվում է, որպես կանոն, 1886 թվականը: Սակայն առանձին հեղինակների պնդմամբ, նա ծնվել է 5 տարի ուշ, իսկ 1886 թվականին լույս աշխարհ է եկել նրա եղբայրը՝ Կրիստապը: Ծնվելիս երեխային տվել են Մարտինյուշ անունը, որը նա, չափահաս դառնալով, փոխարինել է Մաքսով:

Ավարտելով Լիբավայի իրական ուսումնարանը 1905 թվականին՝ Ռեյտերը, իրեն 5 տարի ավելացնելով, քանի որ դեռ չուներ Ռուսական կայսերական բանակ զորակոչվելու համար անհրաժեշտ 17 տարին, 1906 թվականին ներգրավվել է որպես կամավոր 1-ին սիբիրյան հրաձգային գնդում՝ 1-ին սիբիրյան հետևակային դիվիզիայում: Կամավորների 2-ամյա ծառայության ժամկետը լրանալուց հետո նրանք հանձնում էին քննություն առաջին սպայական կոչում՝ պրապորշչիկի կոչում ստանալու իրավունքի համար: Դրանից հետո Ռեյտերը 1908 թվականին ընդունվել է Իրկուտսկի ռազմական ուսումնարան, որն էլ հաջողությամբ ավարտել է 1910 թվականին:

1911 թվականի հունվարից՝ 1-ին սիբիրյան հրաձգային գնդի կրտսեր սպա:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Ռեյտերը գնդի հետ մեկնել է գործող բանակ, մարտնչել է 1-ին սիբիրյան հրաձգային դիվիզիայում Արևմտյան ռազմաճակատում: Հրամանատարել է վաշտ, գումարտակ: 1916 թվականի սկզբին ծանր վիրավորվել է, հոսպիտալից հետո նշանակվել է հատուկ հանձնարարությունների սպա Կովկասյան բանակի շտաբում: 1917 թվականի սեպտեմբերին նշանակվել է հատուկ հանձնարարությունների սպա 12-րդ բանակի շտաբում Արևմտյան ռազմաճակատում, գնդապետ: Գործուղման ժամանակ հիվանդացել է և բուժման մեջ էր լիֆլյանդական Վալկ քաղաքում, որտեղ 1918 թվականի փետրվարին գերի է ընկել գերմանացիներին: Գերության մեջ մնացել է մինչև 1919 թվականի փետրվարը, եղել է ռազմագերիների ճամբարներում Համմերշտեյնում, Վեստֆալում, Դանցիգում: Փորձել է փախչել գերությունից, բայց անհաջող: Վերադարձվել է գերիների փոխանակման արդյունքում պատերազմից հետո 1919 թվականի սկզբին:

## Քաղաքացիական պատերազմ և միջպատերազմյան շրջան
1919 թվականի մարտից ծառայել է Կարմիր բանակում: Կարմիր  բանակ է մտել կամավորության սկզբունքով՝ գերությունից վերադառնալուց անմիջապես հետո: Ծառայել է ՎՉԿ-ի զորքերի Վիտեբսկի հետևակային գնդում: 1919 թվականի օգոստոսից՝ 99-րդ հրաձգային գնդի հրամանատար, իսկ հուլիսից՝ 97-րդ հրաձգային գնդի հրամանատար (երկու գնդերն էլ մտնում էին 11-րդ Պետրոգրադյան հրաձգային դիվիզիայի կազմի մեջ): 1919 թվականի նոյեմբերից հրամանատարել է 32-րդ հրաձգային բրիգադը: Քաղաքացիական պատերազմի մասնակից՝ 1919 թվականին կռվել է Հյուսիսային ռազմաճակատում Լատվիայում և Էստոնիայում, մասնակցել է Պետրոգրադի պաշտպանությանը գեներալ Յուդենիչի բանակից, մասնակցել է գեներալ Բուլակ-Բալախովիչի զորքերի դեմ գործողություններին: 1920 թվականի ամռանը բրիգադը տեղափոխվել է Լեհական ռազմաճակատ, այնտեղ Ռեյտերը աչքի է ընկել մարտերում, վիրավորվել է, պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի շքանշանով: 1921 թվականի մարտին այս բրիգադի գլխավորությամբ մասնակցել է Կրոնշտադտի ապստամբության ճնշմանը (1921), առաջիններից մեկն է ներխուժել ամրոց և կրկին վիրավորվել: Պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի 2-րդ շքանշանով, ինչը հազվագյուտ բան էր այդ ժամանակ (այդպիսի կրկնակի շքանշանակիրներ կային 300-ից պակաս): ՌԿ(բ)Կ անդամ է 1922 թվականից:

Պատերազմից հետո ծառայել է նույն 11-րդ Պետրոգրադյան հրաձգային դիվիզիայում՝ 33-րդ հրաձգային բրիգադի հրամանատար, 31-րդ հրաձգային բրիգադի հրամանատար, դիվիզիայի պետի օգնական: 1922 թվականին մասնակցել է ռազմական գործողություններին Կարելիայում` ֆիննական զորքերի դեմ: 1923 թվականին ավարտել է Կարմիր բանակի բարձրագույն հրամանատարական կազմի ռազմական-ակադեմիական դասընթացները Մոսկվայում: 1923 թվականի սեպտեմբերից ժամանակավորապես կատարել է 11-րդ հրաձգային դիվիզիայի պետի պաշտոնը: 1924 թվականի հոկտեմբերից՝ 2-րդ Պրիամուրյան հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար (Բլագովեշչենսկ): 1926 թվականի մարտից մինչև 1929 թվականի դեկտեմբերը՝ 36-րդ Զաբայկալյան հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար (Չիտա): 1927 թվականին ավարտել է բարձրագույն հրամանատարական կազմի կատարելագործման դասընթացները, իսկ 1929 թվականին որպես դիվիզիայի հրամանատար մասնակցել է ռազմական գործողություններին ԿՎԺԴ-ում։

1929 թվականի դեկտեմբերին գործուղվել է արդյունաբերական հաստատություններ, հրամանատարել է Անդրկովկասյան արդյունաբերական շրջանի ԽՍՀՄ ՎՍՆԽ արդյունաբերական ձեռնարկությունների և պետական կառույցների ռազմականացված պահպանությունը, հաջողությամբ ղեկավարել է դիվերսանտների և բասմաչների դեմ պայքարը: 1931 թվականին ԽՍՀՄ Նարկոմտյաժպրոմի ռազմականացված պահպանությունը ԽՍՀՄ ՕԳՊՈՒ տեղափոխելու կապակցությամբ աշխատել է ԽՍՀՄ ՎՍՆԽ հակաօդային և հակահրդեհային պաշտպանության պետի տեղակալի պաշտոնում: Այնուհետև վերադարձվել է Կարմիր բանակ և 1932 թվականի սեպտեմբերին նշանակվել է Օմսկի 73-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար Սիբիրի ռազմական օկրուգում: 1933 թվականի սեպտեմբերին ուղարկվել է ուսման և 1935 թվականին ավարտել է Ֆրունզեի անվան ՌԲԲԱ ռազմական ակադեմիան: 1935 թվականի նոյեմբերից ծառայել է ՌԲԲԱ շտաբի 2-րդ (օպերատիվ) բաժնում: 1936 թվականի ապրիլից՝ ՌԲԲԱ մարտական պատրաստության վարչության 3-րդ բաժնի (1938 թվականի օգոստոսից՝ 5-րդ) պետ:

1938 թվականի դեկտեմբերին ազատվել է Կարմիր բանակից, բայց չի ձերբակալվել: 1939 թվականի հունիսին ազատման հրամանը չեղյալ է հայտարարվել: Այնուամենայնիվ, ՌԲԲԱ-ում վերականգնված լինելով՝ Ռեյտերը կես տարի մնացել է առանց նոր նշանակման և միայն 1940 թվականի հունվարին նշանակվել է հրամանատարի օգնական՝ Հյուսիսկովկասյան ռազմական օկրուգի ռազմաուսումնական հաստատությունների գծով, 1940 թվականի հուլիսից՝ հրամանատարի տեղակալ, իսկ 1941 թվականի հունիսին դարձել է ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատարի ժամանակավոր պաշտոնակատար:

## Հայրենական մեծ պատերազմ
Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմաճակատ է ժամանել 1941 թվականի օգոստոսին՝ թիկունքի պետի՝ Կենտրոնական ռազմաճակատի հրամանատարի թիկունքի գծով տեղակալի պաշտոնով: 1941 թվականի հոկտեմբերին, երբ սկսվել էր Մոսկվայի դեմ գերմանական գլխավոր հարձակումը և փլուզվում էր խորհրդային պաշտպանությունը կենտրոնական ուղղությամբ, նշանակվել է Բրյանսկի ռազմաճակատի թիկունքի ծածկույթի օպերատիվ խմբի հրամանատար: Ծածկույթի խումբը ոչ ամբողջական կազմով (405-րդ հրաձգային գունդ, 470-րդ հրաձգային գնդից գումարտակ, 299-րդ հրետանային գնդի երկու դիվիզիոն, հակատանկային և զենիթային դիվիզիոններ, որոնց գլխավորում էր կոմդիվ գնդապետ Սիյազովը) 194-րդ հրաձգային և շատ փոքրաթիվ կազմով 108-րդ տանկային դիվիզիաների կազմով, չկարողացավ կասեցնել գերմանական 47-րդ մոտորացված կորպուսի հարձակումը Կարաչյով շրջանում և շտապ նահանջեց սկզբում դեպի Օդրինո գյուղի շրջան (հոկտեմբերի 7-ի երեկո), իսկ այնուհետև ավելի շտապ դեպի հյուսիս-արևելք, դրանով իսկ չնպաստեց 50-րդ բանակի ուժերի շրջապատումից դուրս գալուն, որը ոչնչացվեց Ժելտովոդիյայից արևմուտք գտնվող տարածքներում: 1941 թվականի դեկտեմբերին ծանր վիրավորվել է Ելեց քաղաքի մոտ: Այդ ժամանակ նշանակվել է Հյուսիսկովկասյան ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատար, բայց հոսպիտալում գտնվելու պատճառով պաշտոնի չի անցել: 1942 թվականի փետրվարից՝ Արևմտյան ռազմաճակատի հրամանատարի օգնական՝ կազմավորումների գծով:

1942 թվականի մարտից հրամանատարել է 20-րդ բանակը Արևմտյան ռազմաճակատում, մասնակցել է Առաջին Ռժև-Սիչևկայի հարձակողական գործողությանը: Այս ծանր գործողության ընթացքում նրա բանակն աչքի է ընկել և հասել է առավելագույն հաջողության՝ ճեղքելով գերմանական պաշտպանության մի քանի գիծ և առաջահովել է առաջխաղացում մինչև 40 կիլոմետր:

Այս հաջողությունից հետո 1942 թվականի սեպտեմբերին նշանակվել է Բրյանսկի ռազմաճակատի հրամանատար: Կրկին աչքի է ընկել Վորոնեժ-Կաստորնենսկի հարձակողական գործողության ժամանակ, որտեղ նրա ռազմաճակատի զորքերը ծանր պարտություն են հասցրել գերմանական 2-րդ բանակին և լիովին ջախջախել են հունգարական 2-րդ բանակի 3-րդ բանակային կորպուսը: Այս գործողության մեջ կատարած սխրանքների համար բացի Սուվորովի 1-ին աստիճանի շքանշանով պարգևատրելուց (դարձավ այս շքանշանի առաջին կավալերներից մեկը) նրան շնորհվել է գեներալ-գնդապետի կոչում: Սակայն նշված գործողության պլանավորման ժամանակ Ռեյտերն առաջարկել էր հետաձգել դրա սկիզբը մեկ օրով՝ պահուստները մոտեցնելու համար, այդ առիթով հակասության մեջ մտնելով Գերագույն գլխավոր հրամանատար Ստալինի հետ: Չնայած գործողությունն անցավ հաջող, Ռեյտերը ճիշտ էր. հարձակման տեմպերն ավելի մեծ կլինեին, եթե ընդունվեր ռազմաճակատի հրամանատարի դիրքորոշումը: Սակայն տարաձայնությունից հետո Ռեյտերը հեռացվեց մարտական ստորաբաժանումների հրամանատարությունից:

1943 թվականի մարտի 12-ին Բրյանսկի ռազմաճակատը վերացվեց: Ռեյտերը նշանակվեց Պահուստային ռազմաճակատի զորքերի հրամանատար, որը մարտի 23-ին վերանվանվեց Կուրսկի ռազմաճակատի, իսկ 1943 թվականի մարտի 27-ին ԲԳՀՇ 1943 թվականի մարտի 24-ի հրամանի համաձայն վերարձավ Օրլովի ռազմաճակատ: Հաջորդ օրը՝ 1943 թվականի մարտի 28-ին, Բրյանսկի ռազմաճակատը վերականգնվեց, և Ռեյտերը կրկին նշանակվեց նրա հրամանատար: 1943 թվականի հունիսից՝ Տափաստանային ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատար, ակտիվորեն նախապատրաստում էր զորքերը Կուրսկի ճակատամարտին: 1943 թվականի հուլիսից մինչև սեպտեմբեր՝ Վորոնեժի ռազմաճակատի հրամանատարի տեղակալ, որի հետ մասնակցել է Բելգորոդ-Խարկովի հարձակողական գործողությանը:

Սակայն անհայտ պատճառներով 1943 թվականի սեպտեմբերին հետ է կանչվել ռազմաճակատից և ուղարկվել թիկունքային աշխատանքի: 1943 թվականի սեպտեմբերից հրամանատարել է Հարավ-Ուրալյան ռազմական օկրուգը:

## Վերջին տարիները և հիշատակը
1946 թվականի հունվարից մինչև 1950 թվականի հունվարը՝ Շապոշնիկովի անվան «Վիստրել» հետևակի հրամանատարական կազմի կատարելագործման բարձրագույն հրաձգային-մարտավարական դասընթացների պետ: 1950 թվականի հունվարին ազատվել է պաշտոնից, իսկ երեք ամիս անց՝ 1950 թվականի ապրիլի 6-ին, մահացել է:

Թաղված է Մոսկվայի Նովոդևիչիյան գերեզմանատանը:

1960-ական թվականներին Ռեյտերի մասին իր հուշերում գրել է նրա ծառայակիցը՝ գեներալ-գնդապետ Լեոնիդ Միխայլովիչ Սանդալովը: Դրանից հետո Վենտսպիլսի փողոցներից մեկը անվանակոչվել է լատվիացի զինվորական գործչի անունով, իսկ նրա ծննդավայր Զիրաս ավանում Ռեյտերի «հարյուրամյակի» առթիվ նրան հուշարձան է կանգնեցվել:

## Զինվորական կոչումներ
* կոմդիվ - 17 փետրվար 1936
* գեներալ-լեյտենանտ - 4 հունիս 1940
* գեներալ-գնդապետ - 30 հունվար 1943

## Պարգևներ
* Լենինի շքանշան (21.02.1945)
* Կարմիր դրոշի 4 շքանշան (31.12.1921, 10.03.1922, 3.11.1944, 20.06.1949)
* Սուվորովի 1-ին աստիճանի շքանշան (14.02.1943)
* մեդալներ

* Հանրապետության շքանշան (Թուվինի Ժողովրդական Հանրապետություն, 15.03.1943)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Соловьев Д. Ю.* Все генералы Сталина. — М., 2019. — С.71—72. — ISBN 978-5-532-10644-4.

## Հղումներ
* Рейтер Макс Андреевич на сайте Министерства обороны Российской Федерации
 
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ