open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սարգիս Թորոսյան

**Սարգիս Թորոսյան** (), Օսմանյան կայսերական զորքերի հայազգի հրետանավոր, կապիտան։

## Կենսագրություն
Սարգիս Թորոսյանը ծնվել է 1891 թվականին Թուրքիայի Էվերեկ քաղաքում։ Ավարտել է տեղի հայկական թեմական դպրոցը։ Այնուհետև ընդունվել է Ադրիանապոլսի Պետական Քոլեջը։

1914 թվականին Սարգիսը ստանում է հրետանային լեյտենանտի կոչում և գործուղվում Գերմանիա։ Թուրքիայի՝ պատերազմի մեջ մտնելուց առաջ Թորոսյանը նշանակվում է Էրթուղրուլ ֆորտի հրամանատար, որը պաշտպանում էր Դարդանելի մուտքը։ Կապիտան Սարգիս Թորոսյանն առաջինն էր, ով 1915 թվականի սկզբին ոչնչացրեց բրիտանական ռազմանավը Դարդանելի ճակատամարտում։ 1915 թվականին, երբ սկսվեց կայսրության հայ բնակչության տեղահանությունն ու կոտորածը, Սարգիս Թորոսյանի ծնողներն ու քույրը ևս տեղահանվեցին։ Թորոսյանը փորձում է իր ընտանիքի փրկության համար միջնորդություն հայցել թուրք բարձրաստիճան զինվորականներից, սակայն, փոխարենը վերջիններս Թորոսյանին սպանելու փորձ են կատարում։ Երիտթուրքերի կատարած եղերական գործողությունները և ծնողների սպանությունը ստիպում են Թորոսյանին միանալ արաբներին, որոնք Նուրի Յուսուֆի ղեկավարությամբ գործում էին Դաշնակիցների հովանու ներքո։ Իր խիզախության, ղեկավարելու բացառիկ ունակության և հմուտ հրամանատարության համար Թորոսյանն Անգլիայի ու Ֆրանսիայի կողմից արժանացել է բարձր պարգևների։ Թորոսյանն արժանացել է նաև Օսմանյան կայսրության և Գերմանիայի, Ավստրիայի, Բուլղարիայի ռազմական պարգևներին։ Թորոսյանը մասնակցել է քեմալականների դեմ կազմակերպված տեղական ինքնապաշտպանական մարտերին, որի անհաջող ավարտից հետո տեղափոխվում է ԱՄՆ՝ Փենսիլվանիա։

1929 թվականին Բոստոնում Սարգիս Թորոսյանը հրատարակում է «Դարդանելից Պաղեստին» գիրքը, որը ընդարձակ տեղեկություններ է տալիս Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Օսմանյան կայսրության ռազմական անցուդարձի, ինչպես նաև Հայոց Ցեղասպանության մասին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ում օսմանյան ներգաղթյալներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան ռազմական ակադեմիայի շրջանավարտներ
Դարդանելից Պաղեստին

**Դարդանելից Պաղեստին**, լրիվ անունը՝ «Դարդանելից Պաղեստին, Ճշմարիտ պատմություն թուրքական հինգ ռազմաճակատների ու նրա դաշնակիցների և կանանոցի սիրավեպի մասին», , Սարգիս Թորոսյանի ինքնակենսագրական հուշ գիրքն է, հրատարակված 1929 թվականին Բոստոնում։ Գիրքը ընդարձակ տեղեկություններ է տալիս Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Օսմանյան կայսրության ռազմական անցուդարձի, ինչպես նաև Հայոց Ցեղասպանության մասին։

## Բովանդակություն
Գիրքը ինքնակենսագրական հուշ է, որը Սարգիս Թորոսյանը հրատարակում է Բոստոնում՝ «Դարդանելից Պաղեստին» վերնագրով։ Հինգ ռազմաճակատներում ձեռք բերած փորձն ու իրազեկությունը հիմք են հանդիսանում կապիտան Թորոսյանի համար շարադրելու բացառիկ նշանակության ընդարձակ օրագիր, որը հարուստ տեղեկություններ է հաղորդում Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Օսմանյան կայսրության ռազմական անցուդարձի, ինչպես նաև Հայոց ցեղասպանության մասին։

Կապիտան Սարգիս Թորոսյանն առաջինն էր, ով 1915 թվականի սկզբին ոչնչացրեց բրիտանական ռազմանավը Դարդանելի ճակատամարտում ։ Սարգիս Թորոսյանի խիզախությամբ հիացած Ջևադ փաշան՝ վերջինիս ներկայացնում է Պատերազմի նախարար Էնվեր փաշային՝ ընդգծելով, որ կապիտան Թորոսյանի ղեկավարած ֆորտերը միակն էին, որոնց հաջողվեց ջրասույզ անել հակառակորդի նավերը։

## Քաղվածքներ գրքից

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1929 գրքեր
Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույցի պատմությունը (1915-1930)

**Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույցի պատմությունը (1915-1930)**, (), Ջեյմս Բարտոնի 1930 թվականին հրատարակած գիրքն է, որտեղ ներկայացրել է Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույց կազմակերպության պատմությունը։

## Նախապատմություն
Ջեյմս Բարտոնի 1915 թվականի մի շարք ամերիկացի մարդասերների հետ հիմնել է Հայկական նպաստամատույց կոմիտեն, որը 1919 թ. վերանվանվել է Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույցի ()` ԱՄՆ Կոնգրեսի հատուկ ակտով, և ստացել տասնամյա գործունեության երաշխիք և օժանդակություն։ Բարտոնը սույն կազմակերպության նախագահն ու հոգաբարձուների խորհրդի անդամն էր։

## Բովանդակությունը
Ջեյմս Բարտոնը «Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույցի պատմությունը» գրքում մանրամասն ներկայացրել է Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույց կազմակերպության պատմությունը, վերջինիս ծավալած հսկայական մարդասիրական գործունեությունը Մերձավոր Արևելքի կարիքավորների, ինչպես նաև հայ որբերի և գաղթականների շրջանում։ Հեղինակն առանձին գլուխներում ներկայացրել է 20-րդ դարի առաջին քառորդում Մերձավոր Արևելքում տիրող իրադրությունը, Օսմանյան կայսրության տարածքում հայերին հրատապ օգնություն ցուցաբերելու անհրաժեշտությունը։ Առանձնահատուկ շեշտադրում է արվել հայ որբերի համար ամերիկյան որբանոցներում կատարված աշխատանքի, ինչպես նաև հազարավոր երեխաների հետագա ձեռքբերումների վրա։ Հեղինակը ներկայացվել է կոմիտեի դրամահավաքների և հանգանակությունների կազմակերպման և իրականացման մեխանիզմները, որոնց շնորհիվ 1915-1930 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույցն ընդհանուր առմամբ 116.000.000 դոլարի մարդասիրական օգնություն է ցուցաբերել միլիոնավոր կարիքավորների, այդ թվում նաև տասնյակ հազարավոր տարագիր հայերին։

## Քաղվածքներ գրքից

Կատեգորիա:1930 գրքեր
Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Հովնան Մշեցի

**Հովնան Մշեցի** (ծնված և մահացած թթ. անհայտ են), XVIII դարի երկրորդ կեսի հայ ազատագրական շարժման գործիչ։

Եղել է Մշո Ս. Կարապետ վանքի վանահայր։ 1760֊ական թթ. սկզբին նամակագրական կապ է հաստատել Հովսեփ Էմինի հետ, հավանություն տվել Հայաստանի ազատագրության նրա ծրագրին։ Ստանալով վրացական զորքի հարձակման և Ռուսաստանի ռազմական աջակցության մասին Հովսեփ Էմինի հավաստիացումները՝ Հովնան Մշեցին ձեռնամուխ է եղել Արևմտյան Հայաստանում Թուրքիայի դեմ ապստամբության կազմակերպման։ Տեղեկացրել և գալիք ապստամբությանը նախապատրաստել է նաև Կ. Պոլսի, Զմյուռնիայի, Կեսարիայի, Թոխաթի, Դիարբեքիրի և հայաբնակ մյուս վայրերի հայ գործիչներին, ինչպես նաև եզդիներին ու ասորիներին։ Հովսեփ Էմինին հղված մի նամակում Հովնան Մշեցին հավաստիացնում է, որ Արևմտյան Հայաստանն ի վիճակի է ոտքի հանել 40 հազար զինված մարդ։ 1764 թվականի մարտին վրաց թագավոր Հերակլ II խրախուսական և խոստումնալից նամակ է հղել Հովնան Մշեցուն, սակայն նամակատարը (մահտեսի Գրիգորը) բռնվել է, նամակը ընկել է Երևանի խանի ձեռքը։ Սիմեոն Ա Երևանցի կաթողիկոսը հարկադրված Հերակլ II հորդորել է դադարեցնել գործակցությունը Հովնան Մշեցու հետ։ 1764 թվականի վերջին, երբ վերացավ Վրաստանի վրա Թուրքիայի հարձակման վտանգը, Հերակլ II խզեց կապը Հովնան Մշեցու հետ։ Հովնան Մշեցին ստիպված դադարեցրեց ապստամբության նախապատրաստությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ
Կարո Հովնաթանյան

**Կարո Թոմասի Հովնաթանյան** (), հայ խորհրդային վիրաբույժ, բժշկական գիտությունների դոկտոր (1937), պրոֆեսոր (1943), Ուկրաինայի ԽՍՀ գիտությունների վաստակավոր գործիչ (1963)։

## Գործունեություն
1927 թվականին ավարտել է Ադրբեջանի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ Մինչև 1941 թվականը աշխատել է Բաքվի հոսպիտալային վիրաբուժության կլինիկայում։ 1941-1943 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում։ 
* 1943 թվականից Հյուսիս-օսեթական բժշկական ինստիտուտի ընդհանուր վիրաբուժության ամբիոնի վարիչ, 
* 1953 թվականից Դոնեցկի բժշկական ինստիտուտի ֆակուլտետային վիրաբուժության ամբիոնի վարիչ։ 
Նրա ղեկավարությամբ մշակվել են սրտի ձեռքբերովի արատների, ստոծանու, լյարդի, լեղուղիների, փայծաղի, բարակ աղիքների ուռուցքների վիրահատության հարցերը։ Նա զբաղվել է նաև ուրոլոգիայով։ ԽՍՀՄ-ում առաջինն է մշակել տեղային հիպոթերմիայի մեթոդը երիկամների և շագանակագեղձի վիրահատությունների ժամանակ։ 1963 թվականին հիմնադրել է անեսթեզիոլոգների և ռեանիմատոլոգների Դոնեցկի մարզային գիտական ընկերությունը։ Նրա «Լյարդի և լեղուղիների ասկարիդոզ» (1952) մենագրությունն արժանացել է Ս. Ի. Սպասոկուկոցկու անվան համամիութենական մրցանակի (1952)։ Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի 2, Կարմիր աստղի շքանշաններով ու մեդալներով։

## Երկեր
* Хиpypгическиe oсложнения аскаридом. M., 1970. 
* Опухоли и кисты средостехия, Киев, 1971. (համահեղինակ).

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 21 ծնունդներ
Կատեգորիա:1902 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունիսի 29 մահեր
Կատեգորիա:1970 մահեր
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան
Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Հայ վիրաբույժներ
Լյաոնին Ֆլայինգ Լեոպարդս

**«Լյաոնին Ֆլայինգ Լեոպարդս»** (չին.` 辽宁飞豹, անգլ.` *Liaoning Flying Leopards*), չինական պրոֆեսոնալ բասկետբոլային ակումբ, որն հանդես է գալիս Չինաստանի բասկետբոլի ասոցիացիայի (CBA) հյուսիսային դիվիզիոնում։ Տեղակայված է Յինգկու քաղաքում (Լյաոնին երկրամաս)։ Տան հանդիպումներն ակումբն անցկացնում է «Տեսի գիմնազիում» մարզապալատում։

Հիմնադրվել է 1995 թվականին։ Մինչև 2008 թվականը կրել է «Լյաոնին Հանթերս» անվանումը։

2004–05 մրցաշրջանը «Լյաոնինը» եզրափակում է որպես հյուսիսային դիվիզիոնի առաջատար, սակայն քառորդ եզրափակչում մրցակցությունից դուրս է մղվում «Յունան Բուլսի» կողմից։ Հաջորդ երկու մրցաշրջաններին թիմը համապատասխանաբար զբաղեցնում է 7-րդ և 4-րդ հորիզոնականները և վերջապես մուտք գործում CBA-ի գերեզրափակիչ 2007–08 մրցաշրջանում՝ պարտվելով «Գուանդոնգ Սաթերն Թայգերսին»։

## Արտաքին հղումներ
* Ակումբի էջը Sina.com կայքում

Կատեգորիա:Չինական բասկետբոլային ակումբներ
Համաճարակ

**Համաճարակ**, *էպիդեմիա*, միատեսակ վարակիչ հիվանդությունների իրար հաջորդող պրոցես, որն արտահայտվում է որևէ կոլեկտիվում, բնակավայրում, շրջանում կամ երկրում դրանց նշանակալի տարածմամբ։ Համաճարակի բռնկմանը նպաստող նախադրյալներն են սանիտարական կանոնների խախտումը, վարակի աղբյուրների, փոխանցողների և բնակչության ընկալունության առկայությունը, առողջապահական օրգանների անբավարար կանխարգելիչ աշխատանքը և այլն։ Տվյալ վայրի և տվյալ պատմական պայմանների համար սովորական (նվազագույն) հիվանդությունը կոչվում է սպորադիկ, երբ արձանագրվում են հիվանդության իրար հետ կապ չունեցող առանձին դեպքեր։ Ոչ մեծ տերիտորիայում (մեկ բնակավայր, քաղաքի կամ ավանի մի մաս, հանրակացարան, զորանոց) հիվանդության տարածումը, որն ընթանում է կարճ ժամանակամիջոցում, անվանում են համաճարակային բռնկում, իսկ մեծ տերիտորիաներում, երբեմն մի քանի երկրներում կամ մայրցամաքներում, բնակչության զանգվածային ախտահարումը՝ աշխարհավարակ (պանդեմիա)։ Երբ վարակիչ հիվանդությունը որոշակի տերիտորիայում գրանցվում է մշտապես և շատ տարիների ընթացքում, անվանում են տեղաճարակ (էնդեմիա) կամ հիվանդության տեղաճարակայնություն, իսկ որոշակի տերիտորիայում երկարատև գրանցվող և վատ պայմանների հետ կապված հիվանդությունը (որովայնային տիֆ, դիզենտերիա, բծավոր տիֆ)՝ վիճակագրական համաճարակայնություն։ Եթե հիվանդությունը կապված է բնական որոշակի պայմանների առկայության հետ (օրինակ, ժանտախտի հարուցիչի մշտական շրջանառությունը ավազամկների, արջամկների, գետնասկյուռների միջև), անվանում են իսկական տեղաճարակայնություն։ Տվյալ բնակավայրին ոչ բնորոշ, այլ երկրներից ներմուծված վարակիչ հիվանդությունները կոչվում են էկզոտիկ՝ տարաշխարհիկ։ Նկատվում են վարակիչ հիվանդությունների քանակական տատանումներ՝ կապված տարվա եղանակների հետ (սեզոնականություն), որոնք պայմանավորված են փոխանցողների ակտիվության սեզոնային տատանումներով, վարակի աղբյուր հանդիսացող որոշ կենդանիների կյանքի առանձնահատկություններով (օրինակ, արջամկների և գետնասկյուռների ձմեռային քունը ընդհատում է դրանց շփումը մարդկանց հետ, և կանխվում է ժանաախտի տարածումը)։ Ամռան ամիսներին, մրգի և բանջարի օգտագործման հետ կապված, մեծանում է աղիքային վարակիչ հիվանդությունների թիվը։ Համաճարակ կենդանիների, էպիզոոտիա, համաճարակային պրոցեսների ինտենսիվության բարձրացում, որն արտահայտվում է վարակիչ հիվանդությունների (դաբաղ, ժանտախտներ, խոշոր եղջերավորների պերիպննմոնիա են) առավել լայն տարածմամբ։ Այն կարող է ընդգրկել տնտեսությունը, շրջանը, մարզը կամ երկիրը։ Համաճարակը բնորոշվում է հիվանդությունների զանգվածային բռնկումներով, վարակի աղբյուրների ընդհանրությամբ, գաղտնի շրջանի տևողության սահմաններում հիվանդության միաժամանակյա կամ հաջորդական առաջացմամբ և հիվանդության առանձին դեպքերի տարածքային մոտիկությամբ։

Կատեգորիա:Համաճարակներ
Պերճ Պռոշյանի տուն-թանգարան

**Պերճ Պռոշյանի տուն-թանգարան**, հիմնադրվել է 1948 թվականին, Աշտարակում, հայ դասական գրող Պերճ Պռոշյանի (1837-1907 թթ.) հայրական տան հիման վրա։ Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի մասնաճյուղն է։ Ընդգրկված է Աշտարակի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

## Պատմություն
Թանգարանը հիմնադրվել է 1948 թվականի մայիսի 16-ին մեծանուն գրողի ծնված տան տեղում։ Սկզբում թանգարանն իրենից ներկայացրել է Պռոշյանների տան հացատունն ու երկու փոքրիկ սենյակները, հետագայում՝ 1965 թվականին կառուցվել է ևս մեկ սենյակ։ Թանգարանի երկհարկանի շենքը կառուցվել է 1990 թվականին։ Շենքում կա նաև մառան, թոնրատուն, որտեղ հավաքված են 18-19-րդ դդ. պղնձե, կավե, փայտյա կենցաղային իրեր, սպասք։ Մյուս սրահներում ցուցադրված են Պռոշյանի կյանքին, գրական-հասարակական գործունեությանը վերաբերվող նյութեր, նկարներ, անձնական իրեր։

Թանգարանը հիմնադրվել է, գրող, սովետահայ գրողների միության առաջին քարտուղար Վահրամ Ալազանի, ջանքերով, Աշտարակում՝ որպես աքսորավայր գտնվելու ժամանակ («Իմ կյանքի ողբերգությունը»Մարո Ալազան)։
[մինի|աջից|300px|[Պերճ Պռոշյանի կիսանդրի (Աշտարակ)|Պերճ Պռոշյանի հուշարձանը թանգարանի բակում, քանդակագործ՝ Սուրեն Ստեփանյան

]]

## Ցուցադրություն
Հուշային տանը կից կառուցվել է երեք ցուցասրահ, որոնցից մեկը կահավորված է գրողի անձնական իրերով, մյուս երկուսում ցուցադրված են նրա կյանքին ու գործունեությանը վերաբերող նյութեր, որոնք հիմնականում ձեռք են բերվել Պռոշյանի ժառանգների նվիրատվությամբ։

Տուն-թանգարանն ունի 2000-ից ավելի հուշային և օժանդակ նյութեր, որոնք ներկայացնում են Պռոշյանի գրական, մանկավարժական, հասարակական գործունեությունը։ Տուն-թանգարանը վերանորոգվել է 2008 թվականին, նորացվել է նաև ցուցադրությունը։

Թանգարանի բակում է գտնվում Պերճ Պռոշյանի հուշարձանը (քանդակագործ՝ Սուրեն Ստեփանյան)։

## Միջոցառումներ
Թանգարանը համարվում է Աշտարակի գործուն մշակութային օջախներից է մեկը։ Այստեղ պահպանվում է Պռոշյանի հիշատակը, պրոպագանդվում նրա ստեղծագործությունը, կազմակերպվում են միջոցառումներ։

## Հասցե
Թանգարանը գտնվում է Արագածոտնի մարզի Աշտարակ քաղաքում, Պռոշյան 4 հասցեում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Ե. Չարենցի անվան գրականության  և արվեստի թանգարանի կայքը, Պերճ Պռոշյանի տուն-թանգարան
*Թանգարանի վիրտուալ տուրը

Կատեգորիա:1948 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:1948 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:Տուն-թանգարաններ Հայաստանում
Ակսել Բակունցի տուն-թանգարան

**Ակսել Բակունցի տուն-թանգարան**, հիմնադրվել է 1968 թվականին Գորիսի այն տանը, որտեղ ծնվել է 20-րդ դարի հայ արձակագիր Ակսել Բակունցը ( 1899- 1937)։ Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի մասնաճյուղն է։

## Պատմություն
Տուն-թանգարանի հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 1970 թվականի սեպտեմբերի 17-ին։ Մինչ այդ տան կեսը վաճառված է եղել։ 1970 թվականին Բակունցի 90-ամյակի կապակցությամբ տունը ետ է գնվել։ Տուն-թանգարանի ստեղծման և զարգացման մեջ մեծ ներդրում է ունեցել թանգարանի տնօրեն Քաջիկ Միքայելյանը։ 2011 թվականին կատարվել է թանգարանի հիմնանորոգում. փոխվել է տանիքը, ներքին հարդարման աշխատանքներ են կատարվել։ Զգալի աշխատանքներ են իրականացվել նաև բակում։ 2012 թվականին ավելի շատ աշխատանքներ են կատարվել դրսի հարդարման վրա. տեղադրվել է բազրիք, թանգարանը լուսավորվել է փողոցի կողմից։

## Ցուցադրություն
[մինի|300px|Ակսել Բակունցի թանգարանը Գորիսում, գծանկարը՝ [Լևոն Լաճիկյանի]]
Թանգարանն ունի շուրջ 500 ցուցանմուշ, այդ թվում լուսանկարներ, իրեր, առկա են նաև հազարավոր գիտաօժանդակ նյութեր։ Դրանք ներկայացնում են գրողի ուսումնառության տարիները, զինվորական կյանքը, գրական բեղմնավոր գործունեությունը։ Այստեղ է պահվում նաև հարուստ գրադարանը։

## Միջոցառումներ
Տուն-թանգարանում կազմակերպվում են Բակունցի ստեղծագործությանը, արդի գրական խնդիրներին վերաբերող տարաբեր միջոցառումներ, ամենամյա բակունցյան օրեր։

## Հասցե
Թանգարանը գտնվում է Սյունիքի մարզի Գորիս քաղաքում, Մաշտոցի փողոցի 41 հասցեում։

## Պատկերասրահ

Պատկեր: Aksel Bakunts museum 0558 06.jpg
Պատկեր: Aksel Bakunts museum 0558 08.jpg
Պատկեր: Aksel Bakunts museum 0558 47.jpg
Պատկեր: Aksel Bakunts museum 0558 45.jpg
Պատկեր: Aksel Bakunts museum 0558 32.jpg
Պատկեր: Aksel Bakunts museum 0558 18.jpg
Պատկեր: Aksel Bakunts museum 0558 05.jpg
Պատկեր: Aksel Bakunts museum 0558 39.jpg
Պատկեր: Aksel Bakunts museum 0558 25.jpg
Պատկեր: Aksel Bakunts museum 0558 46.jpg
Պատկեր: Aksel Bakunts museum 0558 16.jpg
Պատկեր: Խաչքար Ակսել Բակունցի տուն-թանգարանում.jpg


## Արտաքին հղումներ
* Բակունցի տունը
* Միջոցառումներ Ակսել Բակունցի տուն-թանգարանում

Կատեգորիա:Տուն-թանգարաններ Հայաստանում
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի թանգարաններ
Կատեգորիա:Գորիսի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Ակսել Բակունց
Կատեգորիա:1968 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:1968 հիմնադրումներ Հայաստանում
Շանսի Լունգս

**«Շանսի Չժունյույ Բրեյվ Դրեգոնս»** (չին.` 山西中宇猛龙, անգլ.` *Shanxi Zhongyu Brave Dragons*), չինական պրոֆեսոնալ բասկետբոլային ակումբ, որն հանդես է գալիս Չինաստանի բասկետբոլի ասոցիացիայի (CBA) հյուսիսային դիվիզիոնում։ Տեղակայված է Տայուան քաղաքում (Շանսի երկրամաս)։ Տան հանդիպումներն ակումբն անցկացնում է «Ռիվերսայդ սպորտս արենա» մարզապալատում։

## Արտաքին հղումներ
* Էջը sina.com կայքում
* Ակումբի էջը IBL կայքում 

Կատեգորիա:Չինական բասկետբոլային ակումբներ
Սմբատ Ա Սյունի

**Սմբատ Ա Սյունի** կամ **Սմբատ Սահակյան**, Սյունիքի թագավորության հիմնադիր թագավոր։ Իշխել է տասը տարի (987 - 998)։ Սմբատ Սյունին Աշոտ Սյունու 4 զավակներից մեկի՝ Սահակի որդին էր։ 963 թվականից որպես Սյունիքի իշխան՝ իր տիրապետությունն էր հաստատել Ծղուկ և Բաղք գավառներում։ 976-980 թվականներին Սյունիների իշխանության դրոշն էր հաստատել ամբողջ Սյունիքի վրա։ 987 թվականին, օգտվելով Անիի թագավորության ժամանակավոր թուլացումից, Ռավվավի ամիրաների ու Արցախի իշխանների օժանդակությամբ Սյունիքը հռչակել է անկախ։ Իր թագավորության մեջ, սակայն չեն մտել Սյուիք նահանգի Գեղարքունիք և Երնջակ գավառները։

Ինչպես վկայում է Ստեփանոս Օրբելյանը՝

Սմբատ Ա-ն հիմնում և ձևավորում է թագավորական ապարատը, բացում դատարաններ, նորոգում ամրոցները և ժամանակակից տեսքի բերում բանակը։

## Սմբատի կառավարումը
988 թվականին ճանաչեց Անիի Բագրատունիների գերիշխանությունը։ 991—992 թվականներին Գագիկ Ա թագավորը իր վասալից գրավում է Վայոց ձորը, Ճահուկը և Ծղուկի հյուսիսը՝ ստիպելով Սյունիքի թագավորին բավարարվելով նահանգի հարավային գավառներով։ Փոխարենը Սմբատը ստանում է Երնջակը, որը ազատագրվել էր Գողթանի ամիրայությունից։

970 թվականին Սյունյաց գահերեց իշխան Աշոտի թոռը՝ Սահակի որդի Սմբատը, նույնպես արտաքին ուժերի սադրիչ միջամտությամբ իրեն հռչակեց Սյունիքի թագավոր։

Սյունիքի թագավորությունը տնտեսական կապերով կապված էր Անի-Շիրակի ու Վասպուրականի թագավորությունների ու Աղվանքի հետ։ Երկրում առևտրական ճանապարհների վրա առաջացել էին փոքրիկ, բայց առևտրական տեսակետից զգալի նշանակություն ունեցող գյուղաքաղաքներ։ Ամբողջ թագավորության մեջ տնտեսական և քաղաքական բացառիկ նշանակություն ուներ երկրի միակ քաղաքը՝ Կապանը, որը առևտրի ու տեղական նշանակություն ունեցող արհեստագործական կենտրոնն էր։ Սյունիքի թագավորությունում, գյուղատնտեսությունից բացի, մեծ զարկ էր ստացել պղնձի հանույթն ու ձուլումը։

Սյունիքի առաջին գահակալը՝ Սմբատ Սահակյանը վախճանվեց 998 թվականին և ամփոփվեց Տաթևի վանքում։ Գահը ժառանգեց որդի Վասակը (998-1040), որը «ազատակոյտ բազմութեամբ» թագավոր օծվեց Գրիգոր եպիսկոպոսի ձեռքով։ Նրա կրտսեր եղբայր Սևադան դարձավ իշխանաց իշխան։

Սյունիքի առաջին գահակալը՝ Սմբատ Սահակյանը, վախճանվեց 998 թվականին և ամփոփվեց Տաթևի վանքում։

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Սմբատ Բ Սյունի

Կատեգորիա:Սյունիներ
Կատեգորիա:Սյունիքի արքաներ
Քինգդաո Դաբլսթար

**«Քինգդաո Դաբլսթար Իգլզ»** (չին.` 青岛双星雄鹰, անգլ.` *Qingdao DoubleStar Eagles*), չինական պրոֆեսոնալ բասկետբոլային ակումբ, որն հանդես է գալիս Չինաստանի բասկետբոլի ասոցիացիայի (CBA) հյուսիսային դիվիզիոնում։ Տեղակայված է Քինգդաո քաղաքում (Շանդոնգ երկրամաս)։ Տան հանդիպումներն անցկացնում է «Քինգդաոյի համալսարանի գիմնազիում» մարզապալատում։

Ակումբն հիմնադրվել է 2003 թվականին։

Ակումբի կազմում են ժամանակին հանդես եկել այնպիսի բասկետբոլիստներ, ինչպիսիք են Թրեյսի Մակգրեյդին, Դի Բրաունը, Դի Ջեյ Մբենգան և այլք։

## Հայտնի բասկետբոլիսներից
*  Դի Բրաուն
*  Թրեյսի Մակգրեյդի (1 մրցաշրջան, 2012–13)
*  Թորեյ Բրեգս
*  Քրիս Ուիլյամս
*  Ամալ Մակքասիլ
*  Այվեն Ջոնսոն
*  Օլումիդե Օյեդեժի
*  Դի Ջեյ Մբենգա

## Արտաքին հղումներ
* Էջը asia-basket.com կայքում

Կատեգորիա:Չինական բասկետբոլային ակումբներ
Շանդոնգ Լայոնս

**«Շանդոնգ Քինգսթոն Լայոնս»** (չին.` 山东黄金金狮, փին.՝ *shāndōng huáng jīn jīn shī*, անգլ.` *Shandong Kingston Lions*), չինական պրոֆեսոնալ բասկետբոլային ակումբ, որն հանդես է գալիս Չինաստանի բասկետբոլի ասոցիացիայի (CBA) հյուսիսային դիվիզիոնում։ Տեղակայված է Ցզինան քաղաքում (Շանդոնգ երկրամաս), սակայն որոշ հանդիպումներ անցկացվում են Լինյի քաղաքում։ Տան հանդիպումներն ակումբն անցկացնում է «Շանդոնգ արենա» մարզապալատում։

Ակումբն հիմնադրվել է 1995 թվականին։ Սկզբնապես կրել է «Շանդոնգ Ֆլեյմինգ Բուլս» (山东火牛) անվանումը

Թիմն իր հիմնադրումից ի վեր նշմարելի ձեռքբերումների չի հասել, 2005–06 մրցաշրջանում ունենալով մինչ օրս բարձրագույն ցուցանիշը՝ հյուսիսային դիվիզիոնի 5-րդ հորիզոնականը։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Չինական բասկետբոլային ակումբներ
Սմբատ Բ Սյունի

**Սմբատ Բ Սյունի** կամ **Սմբատ Բ Աշոտյան** (), Սյունիքի թագավորության թագավոր։

Վասակն արու ժառանգ չուներ, և Սյունյաց տերերը որոշեցին գահին բազմեցնել նրա քեռայր իշխանաց իշխան Աշոտի (Աշոտիկի) ավագ որդի Սմբատին (1040–1051), իսկ կրտսեր եղբայրը հոր փոխարեն հռչակվեց «իշխանաց իշխան Սիսական աշխարհիս»։ Սմբատ Բ Սյունյաց արքան յուրայինների նկատմամբ եղել է «քաղցր եւ հեզահամբոյր», սակայն «շրջակայ ազգերը» նրանից սարսափել են։ Մատթեոս Ուռհայեցին գրում է, թե ինչպես Դվինի Աբուլսուար Շեդադյան ամիրան, ցանկանալով իրեն ենթարկել Տաշիր-Ձորագետի թագավոր Դավիթ Ա Անհողինին (989–1048 թթ.), 150-հազարանոց զորքով ներխուժեց Լոռի։ Դավիթն օգնություն խնդրեց Անիի Հովհաննես-Սմբատ թագավորից, վերջինս էլ դիմեց Կապանի գահակալին, որը Լոռի եկավ 2000-ոց այրուձիով։ Կապանի գահակալը Սմբատ Բ թագավորն էր։ 11 տարի թագավորելուց հետո նա վախճանվեց Կապան մայրաքաղաքում և թաղվեց Վահանավանքի մեծ տաճարի սյունասրահում՝ Սյունյաց արքաների ու իշխանների դամբարանատանը։
[մինի|[Վահանավանք]]
Քանի որ Սմբատ Բ արքան ժառանգ չուներ, Սյունյաց գահին են բազմեցնում նրա կրտսեր եղբայր Գրիգորին (Գրիգոր Ա Սյունյաց թագավոր՝ 1051–1072 թթ.)։ Գրիգոր Ա-ն ամուսնացած էր Արցախի ականավոր իշխան Սահակ Սևադա Բ-ի դստեր՝ Շահանդուխտի հետ։ Նրանք նույնպես ժառանգ չունեին, այս փաստն արձանագրված է Վահանավանքի սուրբ Աստվածածին կրկնահարկ եկեղեցու 1086 թ. վիմական բնագրում։

Սմբատ Բ և Գրիգոր Ա թագավոր-եղբայրները զբաղվել են շինարարական աշխատանքներով։ Աջակցել և «ամենայն պիտոյիւք» օգնել են Տաթևի վանքի, Վահանավանքի, Բղենո-Նորավանքի և հոգևոր-կրթական այլ կենտրոնների վերանորոգման աշխատանքներին։ Նրանց գահակալության տարիներին առավել հարստացան Սյունիքի կրոնական օջախները, առանձնապես Տաթևի վանահայրությունը, որն ուներ միաբանության ավելի քան 1000 անդամ։

## Օգտագործված գրականություն
* Գրիգոր Գրիգորյան, Սյունիքի թագավորությունը (X–XII դարեր)

 
Կատեգորիա:Սյունիքի արքաներ
Կատեգորիա:Սյունիներ
Սենեքերիմ Սևադյան

**Սենեքերիմ** կամ **Սենեքերիմ Սևադյան** (), Սյունիքի թագավորության թագավոր։ Պատմիչի վկայությամբ եղել է *«յոյժ գեղեցիկ տեսլեամբ եւ առոյգ հասակաւ` հանճարեղ և իմաստուն»* երիտասարդ։ Նա բարեկամական հարաբերություններ է հաստատում սելջուկյան սուլթան Մելիք-Շահի (1072–1092 թթ.) հետ՝ ձգտելով վերադարձնել սելջուկ-թուրքերի բռնագրաված Սյունյաց գավառները։ *«Յոլով գաւառս շորթեալ հանին ի Սիսական աշխարհէս` ի ձեռաց բնիկ տերանցն»*, –գրում է Ստեփանոս Օրբելյանը։ Եվ պատահական չէ, որ օգտվելով Մելիք-Շահի բարյացակամ վերաբերմունքից, այս դիվանագետ թագավորը երբեմն նաև սրի միջոցով «ընդարձակեաց զամենայն սահմանս տէրութեան իւրոյ եւ բազում ամօք վարեաց զթագաւորութիւնն եւ խաղաղական կենօք մինչեւ ի մահ Մելիք սուլթանին, որ մեռաւ ի 541 (1092) թուականին»։ Իր հրամանագրերից մեկում Սենեքերիմը փառաբանում է Աստծուն իր հաջողությունների համար. «Աստուած անյիշաչար եղեւ առ յիս եւ ողորմեցաւ ինձ եւ կրկին հաստատեաց ի յիս զհայրենի տէրութեան իմոյ, որ խախտեալ էր ի ձեռն Իսմայէլականացն»։ Սենեքերիմը հաղթական պատերազմներ է մղել Սյունիքի Կովսական գավառ ներխուժած Փատլուն ամիրայի դեմ։ Սենեքերիմն ունեցել է 3 որդի (Գրիգոր, Սմբատ, Սևադա, Կյուրիկե) և մեկ դուստր։
[մինի|[Բաղաբերդ]]
Սենեքերիմի մայրը՝ իշխանուհի Սոփիան, արձանագիր հիշատակարաններում կոչված է «Աղվանից թագուհի»։ Նույն՝ 1081 թ., Շահանդուխտ թագուհին, «սրբասնունդ օրիորդ» Կատան՝ նրա քույրը, և Սենեքերիմ եղբայրը մոր հիշատակը հավերժացնելու նպատակով գեղաքանդակ խաչքար են կանգնեցրել մեծ տաճարի արևելյան սարալանջին։ Վահանավանքի կրկնահարկ դամբարան-եկեղեցու գավթում է թաղված Աղվանից կաթողիկոս Տեր-Ստեփանոսը, որը Կապան էր եկել «նեղեալ ի Տաճկաց», այսինքն՝ սելջուկ-թուրքերից, հավանաբար, 1070-ական թթ.։

Ի տարբերություն հարևան Վասպուրականի իշխողների, որոնք քրիստոնյա Բյուզանդիայի աջակցությամբ, փաստորեն, կործանեցին իրենց երկիրը՝ փոխանակելով այն Կեսարիայի հետ, Սյունիքի տերերը իրենց հեռատես և դիվանագիտական հմուտ քայլերի շնորհիվ բարեկամական հարաբերություններ հաստատեցին սելջուկ սուլթանների հետ ու պահպանեցին Սյունյաց աշխարհն ավերիչ ասպատակություններից։ Այս նուրբ, ճկուն ու հեռատես քաղաքականությունը հետագայում որդեգրեցին հատկապես Օրբելյան և Պռոշյան իշխանները, երբ մոնղոլների աշխարհավեր արշավանքներից տարիներ հետո հարաբերական անդորրն ու կայունությունն օգտագործելով՝ Սյունյաց լեռնաշխարհի ապահով մի անկյունում հիմնադրեցին հանրահռչակ Գլաձորի ուսումնագիտական կենտրոնը։

Թագավորը բնական մահով չմահացավ. սպանվեց սելջուկների կողմից։ Նրան հաջորդեց որդին՝ Գրիգորը, Սյունիքի ամենաերկարակյաց թագավորը, ով իշխեց Սյունիքում 70 տարի՝ 1096-1166 թթ.։

## Օգտագործված գրականություն
* Գրիգոր Գրիգորյան, Սյունիքի թագավորությունը (X–XII դարեր)

Կատեգորիա:Սյունիքի արքաներ
Կատեգորիա:Սյունիներ
Կատեգորիա:Սպանվածներ
Երկվորյակներ (այլ կիրառումներ)

*Երկվորյակներ* կարող է վերաբերել՝

* Երկվորյակներ - ներարգանդային շրջանում համատեղ զարգացած երեխաներ։
* Երկվորյակներ (համաստեղություն) - կենդանակերպի համաստեղություններից մեկը։
* Երկվորյակներ (մաթեմատիկա) - երկու պարզ թվեր, որոնց տարբերությունը հավասար է 2-ի
* Երկվորյակներ - գեղարվեստական ֆիլմ՝ նկարահանված Մոսֆիլմ կինոստուդիայում 1945 թվականին ռեժիսոր Կոնստանդին Յուդինի կողմից։
Գրիգոր Ա Սյունի

**Գրիգոր Ա Սյունի** կամ **Գրիգոր Աշոտյան** (), Սյունիքի թագավոր (1051 - 1072)։ Ծագում էր Սյունիների իշխանական տոհմից։ Գահ է բարձրացել անժառանգ ավագ եղբոր՝ Սմբատ Բ արքայի մահից հետո։ Գրիգոր Ա-ն ամուսնացած էր Արցախի ականավոր իշխան Սահակ Սևադա Բ-ի դստեր՝ Շահանդուխտի հետ։ Նրանք նույնպես ժառանգ չունեին, այս փաստն արձանագրված է Վահանավանքի սուրբ Աստվածածին կրկնահարկ եկեղեցու 1086 թվականի վիմական բնագրում։

Գրիգոր Ա-ն հաստատուն է դարձրել Լոռու թագավորության հետ կապը, 1046 թվականին Լոռու Դավիթ Անհողին թագավորի հետ ջախջախել Դվինի ամիրայի զորքերին։ Սյունիքի իշխանների զորքերը համախմբելով՝ նա պատրաստ էր դիմակայել սելջունկերի հարձակմանը։ Ձևականորեն ընդունել է Ալփ-Ասլանի գերիշխանությունը և պահել երկրամասը։
[մինի|ձախից|[Բաղաբերդ]]
Սմբատ Բ և Գրիգոր Ա թագավոր-եղբայրները զբաղվել են շինարարական աշխատանքներով։ Աջակցել և «ամենայն պիտոյիւք» օգնել են Տաթևի վանքի, Վահանավանքի, Բղենո-Նորավանքի և հոգևոր-կրթական այլ կենտրոնների վերանորոգման աշխատանքներին։ Նրանց գահակալության տարիներին առավել հարստացան Սյունիքի կրոնական օջախները, առանձնապես Տաթևի վանահայրությունը, որն ուներ միաբանության ավելի քան 1000 անդամ։

Գրիգոր Ա-ի մահվանից հետո Սյունյաց ազնվականության որոշմամբ թագավոր է հռչակվում Շահանդուխտ թագուհու կրտսեր եղբայր Սենեքերիմը։

## Աղբյուրներ
* Գրիգոր Գրիգորյան, Սյունիքի թագավորությունը  (X–XII դարեր)

## Տես նաև
* Գրիգոր Բ Սենեքերիմյան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի արքաներ
Կատեգորիա:Սյունիներ
Կարինե Լիսիցյան

**Կարինե Պավելի Լիսիցյան** (ծնվ.` 1938, հոկտեմբերի 28, Երևան, Հայկական ԽՍՀ), հայ, խորհրդային և ռուսական երգչուհի (մեցցո-սոպրանո), երաժշտական մանկավարժ։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստուհի (1987), Ռուսաստանի վաստակավոր արտիստուհի (1997), պրոֆեսոր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Դագմարա (մեծանուն երգչուհի Զարուհի Դոլուխանյանի քրոջ) և Պավել Լիսիցյանների ընտանիքում։ Ավարտել է Մոսկվայի պետական կոնսերվատորիային կից Կենտրոնական երաժշտական դպրոցի դաշնամուրի բաժինը, այնուհետև Գնեսինների անվան երաժշտական-մանկավարժական ինստիտուտի կամերային երգեցողության դասարանը։

1965 թվականից եղել է հնագույն երաժշտության «Մադրիգալ» համույթի մենակատար, այնուհետև երկար տարիներ քրոջ՝ Ռուզաննա Լիսիցյանի հետ կատարել է կամերային ժանրի ստեղծագործություններ՝ լինելով Մոսկվայի պետական ակադեմիական ֆիլհարմոնիայի մենակատար։ Նրանց վոկալ երկյակը մեծ ճանաչում էր ձեռք բերել Խորհրդային Միությունում, հյուրախաղերով ելույթ է ունեցել աշխարհի շատ երկրներում։ Երկյակը տարբերվում էր երգացանկի մշտական համալրումով. 1990-ական թվականների սկզբում նրանց երգացանկում կար տարբեր դարաշրջանների, ոճերի և ժանրերի ավելի քան 500 ստեղծագործություն, որոնք կատարվում են բնօրինակի լեզվով։

1990 թվականից Կարինե Լիսիցյանը դասավանդում է Ռուսաստանի թատերական արվեստի ակադեմիայում, որտեղ սկզբում վարել է վոկալ համույթի դասարանը, այնուհետև՝ ակադեմիական երգեցողության դասարանը։ Քրոջ՝ Ռուզաննայի և եղբոր՝ Ռուբենի հետ հիմնել է Պավել Լիսիցյանի անվան բարեգործական հիմնադրամ, որը կազմակերպում է բազմաթիվ համերգներ, վարպետության դասեր, ստեղծագործական սեմինարներ։

## Ընտանիք
Կարինե Լիսիցյանն ամուսնացած է ռուսաստանցի հայտնի քաղաքական-հասարակական գործիչ Ալեքսանդր Վլադիսլավլևի հետ։

## Աղբյուրներ
* Վոկալի մանկավարժներ. Կարինե Լիսիցյան 
* Կարինե և Ռուզաննա Լիսիցյանները Իրինա Արխիպովայի հիմնադրամի կայքում 
* Բարիտոնների միջազգային առաջին մրցույթի նախօրեին 

Կատեգորիա:Հայ երգչուհիներ
Կատեգորիա:1938 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 28 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Հայ մեցցո-սոպրանոներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի Դաշնության վաստակավոր արտիստներ
Կատեգորիա:Երաժշտական մանկավարժներ
Ռուզաննա Լիսիցյան

**Ռուզաննա Պավելի Լիսիցյան** (), հայ, խորհրդային և ռուսական երգչուհի (սոպրանո), երաժշտական մանկավարժ։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստուհի (1987), Ռուսաստանի վաստակավոր արտիստուհի (1997), պրոֆեսոր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Դագմարա (մեծանուն երգչուհի Զարուհի Դոլուխանյանի քրոջ) և Պավել Լիսիցյանների ընտանիքում։ Ավարտել է Մոսկվայի պետական կոնսերվատորիային կից Կենտրոնական երաժշտական դպրոցի տավիղի բաժինը։ 1965 թ. ավարտել է Մ. Իպոլիտով-Իվանովի անվան երաժշտական ուսումնարանի վոկալի բաժինը, 1969 թվականին՝ Գնեսինների անվան երաժշտական-մանկավարժական ինստիտուտը (Ն. Վերբովայի դասարանը)։

1965-1973 թվականներին երգել է հնագույն երաժշտության «Մադրիգալ» համույթում, այնուհետև երկար տարիներ քրոջ՝ Կարինե Լիսիցյանի հետ կատարել է կամերային ժանրի ստեղծագործություններ՝ լինելով Մոսկվայի պետական ակադեմիական ֆիլհարմոնիայի մենակատար։ Նրանց վոկալ երկյակը մեծ ճանաչում էր ձեռք բերել Խորհրդային Միությունում, հյուրախաղերով ելույթ է ունեցել աշխարհի շատ երկրներում։ Երկյակը տարբերվում էր երգացանկի մշտական համալրումով. 1990-ական թվականների սկզբում նրանց երգացանկում կար տարբեր դարաշրջանների, ոճերի և ժանրերի ավելի քան 500 ստեղծագործություն, որոնք կատարվում են բնօրինակի լեզվով։

1996-2002 թթ. Ռուզաննա Լիսիցյանը դասավանդել է Երգչախմբային արվեստի ակադեմիայում և Գնեսինների անվան պետական երաժշտական ուսումնարանում։ 2002 թվականից նա Ռուսաստանի Գնեսինների անվան երաժշտության ակադեմիայի մենակատարային ակադեմիական երգեցողության ամբիոնի դոցենտ է, հետագայում՝ պրոֆեսոր։ Նրա առավել հայտնի աշակերտներից են Մեծ թատրոնի մեներգչուհի Աննա Ագլատովան և Գելիկոն-Օպերայի մեներգչուհի Ելենա Միխայլենկոն։

Ռուզաննա Լիսիցյանը ռուսաստանյան մի շարք երաժշտական մրցույթների ժյուրիի անդամ է։ Քրոջ՝ Կարինեի և եղբոր՝ Ռուբենի հետ հիմնել է Պավել Լիսիցյանի անվան բարեգործական հիմնադրամ, որը կազմակերպում է բազմաթիվ համերգներ, վարպետության դասեր, ստեղծագործական սեմինարներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1945 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երաժշտական մանկավարժներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Հայ երգչուհիներ
Կատեգորիա:Հայ սոպրանոներ
Կատեգորիա:Մայիսի 9 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի Դաշնության վաստակավոր արտիստներ
Գրիգոր Բ Սենեքերիմյան

**Գրիգոր Բ** կամ **Գրիգոր Բ Սենեքերիմյան** (), Սյունիքի թագավորության թագավոր։ Գրիգոր թագավորը իր իշխանության 70 տարիների ընթացքում պայքար է մղել սելջուկների դեմ, չի հանձնել Սյունիքն օտարներին։

1094 (կամ 1096) թ. խաղաղության դաշն կնքելու պատրվակով, միջնորդ ունենալով Շիրակի Գրիգոր Ապիրատյան իշխանին, Գանձակի ամիրան ժամանում է Կապան, որտեղ՝ Բաղաբերդ ամրոցում, ճակատամարտի էր պատրաստվում Սենեքերիմ արքան։ Գրիգոր իշխան Անեցին, մտնելով ամրոց, համոզում է Սյունիքի թագավորին, որ Գանձակի տերը եկել է Սյունիք բարի առաքելությամբ՝ միայն խաղաղության դաշն կնքելու և բարեկամություն հաստատելու նպատակով։ Հավատալով հայ իշխանի խոսքին՝ Սենեքերիմն իջնում է ամրոցից, սակայն բանակցությունները դեռ չսկսած՝ «չարաթոյն գազան» թուրք բռնապետը անսպասելիորեն *«ստեաց ուխտին և յարձակեալ մռմռանօք ի վերայ եսպան զթագաւորն»,–* գրում է պատմիչը։ Ապա՝ շարունակում է. *«Այսպես շիջաւ ճրագն քրիստոնէից, որ կայր մնացեալ յամուրսն Բաղաց»:* Սենեքերիմը նույնպես թաղվեց Վահանավանքի արքունական դամբարանատանը՝ «ի շիրմի ընդ այլ թագաւորսն»։ Գահ է բարձրանում նրա որդին՝ Գրիգորը, ով 70 տարի շարունակ կառավարում է Սյունիքի թագավորությունը։

1103 թ. սելջուկ-թուրքերը Մելիք-Շահի երբեմնի մատռվակ Չորթմանի գլխավորությամբ ներխուժում են Սյունիքի Բաղք գավառ։ Նրանց հիմնական նպատակն էր գրավել Կապան մայրաքաղաքը, ոչնչացնել թագավորության զինական ուժը և վերջնականապես լուծել «Սյունյաց խոչընդոտի» հարցը։ Չորթմանի հրոսակները կոտորածն սկսում են Կապանի Ջհտաթաղ (հրեաների թաղ) կոչված արվարձանից։ Թշնամուն չի հաջողվում գրավել արքայանիստ Բաղաբերդ ամրոցը և կողոպտած հարուստ ավարով հեռանում է քաղաքից։ Սյունիքի մայրաքաղաք Կապանի ավերակները գտնվում են Կապան-Քաջարան մայրուղու ձախակողմյան սարալանջին, Ողջի գետի աջ ափին, այժմյան դպրոցական ճամբարների և Քաջարանի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի առողջարանային համալիրի տարածքում։ Երբեմնի քաղաքը ծածկված է անտառային խիտ բուսականությամբ, սակայն հարավային մասում տեղ-տեղ երևում են պարսպապատերի մնացորդները՝ երբեմն 2-2, 5 մ բարձրությամբ։ Կատաղի մարտերը տևեցին մեկ տարի։ 1104 թ. նրանք ներխուժեցին Որոտն և Բղեն գավառ, որը գտնվում էր Հաբանդի (այժմյան Գորիսի շրջան) և Բաղքի (այժմյան Կապանի շրջան) միջնամասում։ Գերվեց Բղենո Խոսրովիկ իշխանը։ Ապա՝ Սյունիքը խաղաղության մեջ գտնվեց ևս 22 տարի։ 1126 թ. Հարոն ամիրան գրավեց Արևիք գավառը (այժմյան Մեղրիի շրջանը)։ 1152 թ. թուրքերին հաջողվեց նվաճել Շլորուտի բերդը, իսկ հինգ տարի հետո՝ 1157 թ. ընկավ Մեղրիի բերդը։ 1170 թ. թուրքերը Կապան քաղաքի մերձակա Աչաղու գյուղի "պարզամիտ քրիստոնյաների" մատնության պատճառով գրավեցին Սյունյաց աշխարհի «հոյս եւ ապաւէն» Բաղաբերդ ամրոցը։ Կողոպտվեցին և ոչնչացվեցին այստեղ ամբարված ավելի քան 10 000 ձեռագիր մատյաններ, րբություններ, Սյունյաց նահանգի արքունական գանձերը։ Բաղաբերդի անկումը պատմիչը համեմատում է Նաբուգոդոնոսոր արքայի կողմից Երուսաղեմը կործանելու հետ։ Ուսումնասիրողներից ոմանք համարում են, որ Բաղաբերդը Կապան քաղաքի միջնաբերդն էր, որպիսի վարկածը ընդունելի չէ, քանզի պատմական Կապան քաղաքը գտնվելիս է եղել Ողջի գետի աջ ափին, իսկ Բաղաբերդ ամրոցը՝ գետի ձախակողմյան սարալանջին՝ Բաղակու քարին հանդիպակաց։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գրիգոր Գրիգորյան, Սյունիքի թագավորությունը (X–XII դարեր)

Կատեգորիա:Սյունիքի արքաներ
Կատեգորիա:Սյունիներ
Կատեգորիա:Եռանշահիկներ
Ռաֆայել դե Նոգալեզ Մենդես

**Ռաֆայել Ինչաուսպե Մենդես** (իսպ.՝ *Rafael Inchauspe Méndez*, ), առավել հայտնի որպես **Ռաֆայել դե Նոգալեզ Մենդես** (*Rafael de Nogales Méndez*), վենեսուելացի զինվորական, գրող։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին (1914-1918) ծառայել է Օսմանյան կայսրության բանակում։

Մանուկ  տարիքին Նոգալեսը ուղարկվել է Եվրոպա և սովորել Գերմանիայի, Բելգիայի և Իսպանիայի համալսարաններում, սահուն կերպով տիրապետել է մի քանի լեզուների։

Չնայած ստացած բարձրագույն կրթությանը, Նոգալեսը որոշում է դառնալ զինվորական և առաջին իսկ բռնկված պատերազմի դեպքում մեկնել ծառայության։ Այդ կերպ Նոգալեսն իր մասնակցությունն է ունեցել 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի մի շարք հակամարտություններում. 1898 թվականին մասնակցել է իսպանա-ամերիկյան պատերազմին (կռվել է իսպանական ուժերի շարքում), 1901 թվականին մասնակցել է Վենեսուելայի ազատագրական հեղափոխությանը (*Revolución Libertadora*) և 1904 թվականին՝ ռուս-ճապոնական պատերազմին։ 1908 թվականի վերադարձել է հայրենիք։ Երկրի նոր նախագահի հետ թշնամական հարաբերություններ ունենալու պատճառով արտաքսվել է Վենեսուելայից։

## Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Պատերազմի բռնկվելուց հետո Նոգալեսին չի հաջողվում համալրվել եվրոպական երկրների ռազմական ուժերի կազմում, ուստի որոշում է ընդգրկվել Օսմանյան բանակում։ Նոգալեսն ստանում է մայորի կոչում և նշանակվում Կովկասյան ճակատում։ Վանի ինքնապաշտպանության ժամանակ Նոգալեսը գլխավորում է թուրքական ժանդարմերիան, սակայն ավելի ուշ թուրքական իշխանություններին խնդրում է իրեն ազատել առաջադրանքից, քանզի թուրքերի կողմից հայերի հանդեպ կատարած գործողությունները որակում է որպես «քրիստոնյաների չհիմնավորված կոտորածներ»։ Նոգալեսը կարծում էր, որ Վանում և շրջակայքում հայերի կոտորածների հրահրիչը Խալիլ բեյն էր, ով հանդիսանում էր այն զորքի հրամանատարը, որում Նոգալեսը ցանկություն էր հայտնել ծառայելու։

## Գրականություն
* De Nogales, Rafael. *Four Years Beneath The Crescent.* London։ Charles Scribner's Sons, 1926. Most recently republished as։ *[http://www.gomidas.org/books/nogales.htm Four Years Under the Crescent]* (Sterndale Classics) ISBN 1-903656-19-2
* De Nogales, Rafael. *Memoirs of a soldier of Fortune*. New York։ Garden City Publishing Company, Inc., 1932. Recently republished in paperback.
* McQuaid, Kim, The Real and Assumed Personalities of Famous Men։ Rafael De Nogales, T.E. Lawrence. and the Birth of the Modern Era, 1914–1937, London. Gomidas Institute, 2010, ISBN 978-1-903656-97-6

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Rafael De Nogales Méndez: Caballero andante venezolano , José Rosario Araujo. 
* ''Memorias de un aventurero venezolano: Rafael de Nogales Méndez'', por Violeta Rojo 

Կատեգորիա:1879 ծնունդներ
Կատեգորիա:1936 մահեր
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 14 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 10 մահեր
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան բանակի սպաներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Վենեսուելացի գրողներ
Մկրտիչ Արզումանյան

**Մկրտիչ Ալեքսանի Արզումանյան** (), հայ դերասան, հումորիստ, շոումեն, սցենարիստ, պրոդյուսեր։ ՀՀ վաստակավոր արտիստ (2017):

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1976 թվականի օգոստոսի 10-ին Գյումրի (նախկինում Լենինական) քաղաքում։ Ամուսնացած է, ունի երկու երեխա՝ աղջիկ, տղա։

Սովորել է Գյումրու Կրուպսկայայի անվան թիվ 23 ռուսական դպրոցում, այնուհետև երկրաշարժից հետո տեղափոխվել է թիվ 14 դպրոց։ Ունի ռուսական կրթություն։ 1993 թվականին ընդունվել է Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարան (Գյումրու մասնաճյուղ)։ Համալսարանում սովորելու տարիներին՝ երրորդ կուրսից ընդգրկվել է ՀՊՃՀ Գյումրու մասնաճյուղի ՈՒՀԱ թիմում, որից հետո էլ ձևավորվել է «Նոր ալիք» ՈւՀԱ-ի խումբը։ Թիմերի լավագույն խաղացողների հիման վրա կազմավորվեց «Армянский проект» ՈՒՀԱ-ի թիմը՝ Հայաստանի ՈՒՀԱ-ի հավաքականը։ Աշխատել է որպես դերասան, հեռուստահաղորդավար, սցենարիստ, պրոդյուսեր, ռեժիսոր։

## Գործունեություն
Նկարահանվել է 10-ից ավելի ֆիլմերում և հեռուստանախագծերում։ Հեռուստատեսային առաջին հաղորդումը, որում նկարահանվել է, եղել է «Շարմ» ընկերության «220 վոլտ» հումորային նախագիծը, որին հաջորդել է «Մութ Պատմություն» նախագիծը։

2003 թվականից սկսել է նկարահանվել «Կարգին հաղորդում» հումորային նախագծում, որին հաջորդել է «Կարգին սերիալ»-ը, որտեղ մարմնավորել է Ադիկի կերպարը։ 

2013 թվականից սկսել է նկարահանվել «Տնփեսա» սիթքոմում, և 2017 թվականին նկարահանվել է «Ֆուլ հաուս» սիթքոմի 7-րդ եթերաշրջանում։

Առաջին ֆիլմը, որտեղ նկարահանվել է «Մեր բակը»-ն է։ Մյուս ֆիլմերից են «Մեր բակը 2», «Ալաբալանիցա», «Քայլ ձիով», «Հյուսիս-հարավ», «Дед 005», «Փախի՛ր կամ ամուսնացի՛ր», Գործակալ 044 և այլն։ Նկարահանվել է նաև «Վայլուր», «Թույն կասետ», «Ուրիշ կասետ» նախագծերում։

## Ֆիլմագրություն

### Մուլտֆիլմեր

### Հեռուստանախագծեր

### Թատերական ներկայացումներ

### Սցենարիստ

### Երաժշտական նախագծեր

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Էջը IMDb կայքում
*Մկրտիչ Արզումանյանը kinopoisk.ru կայքում

Կատեգորիա:Գյումրեցիներ
Կատեգորիա:Թատրոնի հայ դերասաններ
Կատեգորիա:1976 ծնունդներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 10 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Հայաստանի վաստակավոր արտիստներ
Կատեգորիա:Գյումրի քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ սցենարիստներ
Կատեգորիա:Հայ պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Կատակերգուներ
Կատեգորիա:Սցենարիստներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հեռուստատեսային պրոդյուսերներ
Կարմրաքարի գումարտակ

**Կարմրաքարի գումարտակ** /7-րդ մոտոհրաձգային գումարտակ/ ձևավորվել է 1993 թվականին Կապանի տարածաշրջանում տեղակայված թիվ 84029 զորամասի կազմում։ Մասնակցել է ՀՀ արևելյան սահմաննների ինքնապաշտպանության և ԼՂՀ ազատագրության համար մղվող մարտերին։ Գումարտակի հրամարնատարն է եղել ավագ լեյտենանտ Արթուր Մաքսիմի Մարտիրոսյանը՝ Վարյանտը, շտաբի պետը ավագ լեյտենանտ Սերգեյ Հովհաննիսյանը։ Գումարտակը առաջին անգամ մարտի մեջ է մտել 1993 թվականի օգոստոս ամսին, ազատագրելով Ղուբաթլիի շրջանի Թարալու, Չարդախլու և Ակն գյուղերը, որտեղից հրետակոծվում էին Կապանի շրջանի մի շարք գյուղեր։ Այնուհետև մասնակցել է Ադրբեջանի Զանգելանի, Ջաբրայիլի և Ֆիզուլու շրջանների ազատագրման համար մղվող մարտերին։ Առանձնապես աչքի է ընկել Հորադիզի համար մղվող մարտերում՝ **Կարմրաքարի գումարտակը** առաջինն է ընդունել մարտը և մի քանի անգամ հետ մղել թշնամու գերակշիռ ուժերի գրոհները, մինչև բրիգադի հիմնական ուժերի օգնության հասնելը։ 1993-1994 թթ Կարմրաքարի գումարտակը ՀՀ արևելյան սահմաննների ինքնապաշտպանության և ԼՂՀ ազատագրության համար մղվող մարտերի ընթացքում տվել է 40 զոհ և 250 վիրավոր։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Հոլոդոմոր

thumb|Սովից մահացածը Խարկովի փողոցում, 1932
**Հոլոդոմոր** (, «*Սովասպանդ»*), խորհրդային իշխանության կողմից Ուկրաինայում 1932-1933 թվականներին կազմակերպված արհեստական սով, որին զոհ է գնացել մինչև 7.5 միլիոն ուկրաինացի։

## Պատմություն
thumb|Հոլոդոմորի քաղաքական սահմանումն ըստ երկրների.
Ուկրաինայի համար այս աննախադեպ ցեղասպանության զոհերն էին հատկապես գյուղացիները, որոնցից ստալինյան պետության ներկայացուցիչները առգրավվեցին ողջ պարենամթերքը։ Արգելվում էր մահվան պատճառ նշել «սովը», այն փոխարինվում էր կամ «հյուծվածություն», կամ էլ «մահվան պատճառն անհայտ է» գրություններով, իսկ սովի մասին տեղեկությունների տարածումը խիստ պատժվում էր։

Որպես ցեղասպանություն ճանաչվել է մի շարք պետությունների (ԱՄՆ, Ավստրալիա, Իտալիա, Լեհաստան, Իսպանիա, Բրազիլիա, Արգենտինա և Կանադա) կողմից

Ուկրաինայում աշխատում է Ազգային հիշողության ուկրաինական ինստիտուտը, որի հիմնական առաքելությունն է այս հարցի լուսաբանումը։

Աշխարհի մի շարք երկրներում բացվել են Հոլոդոմորի հուշարձաններ։ Ուկրաինայում կա Հոլոդոմորի զոհերի մի քանի հուշարձան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուկրաինայի պատմություն
Բրեյ Ուայաթ

**Ուինդհեմ Լոուրենս Ռոտունդա** (, ), ամերիկացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկ (ռեստլեր)։ Առավելապես հայտնի է «WWE» կազմակերպությունում հանդես գալու տարիներից, որտեղ ելույթներ է ունեցել **Բրեյ Ուայաթ** (*Bray Wyatt*) և **Հրեշ** (*The Fiend*) ռինգային անուններով։

Եղել է երրորդ սերնդի ըմբիշ։ Կարիերայի ընթացքում երկու անգամ կրտսեր եղբոր՝ Բո Ռոտունդոյի հետ նվաճել է FCW թիմային տիտղոսը։ Սկզբնապես, «WWE»-ում հանդես է եկել **Հասկի Հարիս** ռինգային անվամբ։ Կարիերայի ընթացքում կրել է բազմաթիվ այլ ռինգային անուններ։

Բրեյ Ուայաթի կերպարը ներկայացվում էր որպես պաշտամունքային խմբավորման կիսախելագար առաջնորդ, որոշ չափով ներշնչված Մարտին Սկորսեզեի «Վախի հրվանդան» ֆիլմից։ Տարբեր ժամանակահատվածներում ելույթ է ունեցել որպես «Ուայաթների ընտանիք» (*the Wyatt Family*) կոչվող խմբավորման առաջնորդ։

Մահացել է 2023 թվականի օգոստոսի 24-ին՝ 36 տարեկանում՝ սրտամկանի ինֆարկտից։

## Չեմպիոնական տիտղոսներ և այլ նվաճումներ
* **WWE**
** WWE չեմպիոնատ (1 անգամ)
** WWE ունիվերսալ չեմպիոնատ (2 անգամ)
** WWE Raw թիմային չեմպիոնատ-Մեթ Հարդիի(1) հետ
** WWE SmackDown թիմային չեմպիոնատ-Ուայաթների ընտանիքի(1) հետ
* **Florida Championship Wrestling**
** FCW Ֆլորիդայի թիմային չեմպիոնատ (2 անգամ, Բո Դալասի հետ)
* **Պրո ռեստլինգ իլուսթրեյդիդ**
** PWI վարկածով տարվա հակամարտություն (2010) – 
** PWI վարկածով տարվա ամենաատելի ըմբշամարտիկ (2010) – 
** PWI վարկածով տարվա 500 լավագույն ըմբիշների ցուցակում #**115**-ը (2013)
* **Ռեստլինգ օբզեռվեր**
** Լավագույն կերպար (2013) Ուայաթների ընտանիք

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* էջը WWE.com կայքում
* Էջը IMDb կայքում

Կատեգորիա:1987 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկներ
Կատեգորիա:Կեղծանուններ
Կատեգորիա:Մայիսի 23 ծնունդներ
Հայ Գողգոթան

**Հայ Գողգոթան**, Գրիգորիս Պալաքյանի Հայոց Ցեղասպանության մասին երկհատոր գիրքն է, որի առաջին հատորը լույս է տեսել Վիեննայում 1922 թվականին, իսկ երկրորդը հեղինակի մահից հետո Փարիզում 1959 թվականին։ Հուշագրությունը հայերի ցեղասպանության պատմության ուսումնասիրության կարևոր սկզբնաղբյուր է։

## Դեպքերի ականատես
1915 թվականի ապրիլի 24-ին Պալաքյանը հայ մյուս մտավորականների հետ ձերբակալվել է և աքսորվել։ Եղել է Այաշի, Չանկըրի, Չորումի, Եոզկաթի, Թոմարզայի և այլ աքսորավայրերում։ Հրաշքով ազատվելով՝ գերմանացու կերպարանքով, 1918 թվականին վերադարձել է Կոստանդնուպոլիս։ 1919 թվականին տեղափոխվել է Ֆրանսիա, ապա Անգլիա։ Ընտրվել է  Մանչեստրի, ապա Մարսելի հայ համայնքների հոգևոր առաջնորդ։

## Բովանդակություն
Որպես ականապես և վերապրող՝ հեղինակը ներկայացնում է հարուստ փաստագրական նյութ։ Հեղինակի անլուր չարչարանքների և զրկանքների հետ մեկտեղ գրքում հանգամանորեն ներկայացված է նաև մի ողջ ժողովրդի տառապանքը՝ աքսորի և մահվան ճանապարհին։ Գրքի կարևոր առավելություններից մեկը՝ հայ մտավորականության և հոգևոր դասի, աքսորի ու ձերբակալությունների մասին տրված հավաստի նյութն է։ Հեղինակը, հայ մյուս երևելիների հետ աքորված լինելով, մանրամասն ներկայացնում է նրանց կյանքի վերջին օրերի պատմությունը։

## Քաղվածքներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Գլենդելու հասարակությանը կներկայացվի Գրիգորիս Բալաքյանի «Հայկական Գողգոթա» գիրքը

Կատեգորիա:1922 գրքեր
Կատեգորիա:1959 գրքեր
Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Կատեգորիա:1959 ոչ գեղարվեստական գրքեր
Կատեգորիա:1922 ոչ գեղարվեստական գրքեր
Մարմարաշեն

**Մարմարաշեն**, ունեցել է նաև Ախամզալու, Աղհամզալու, Արմզալու, Լուկաշին, Մարմարիկ անվանումները։ Գյուղ Արարատի մարզում, Մասիս քաղաքից 6 կմ հարավ-արևելք։ Մարզկենտրոնից գտնվում է 20 կմ հեռավորության վրա։ Մարմարաշեն է վերանվանվել 1967 թվականին։

## Կլիմա
Գյուղը գտնվում է Արարատյան դաշտում, ծովի մակարդակից տեղադրված է 855 մ բարձրության վրա։ Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3-ից -5&nbsp;°C։ Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը՝ 42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատային են, որոնք ոռոգման ընթացքում վեր են ածվել կուլտուրոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն
Բնակիչների նախնիները եկել են Պարսկահայաստանից՝ Խոյ և Սալմաստ գավառներից 1828-1829 թվականներին։ Նախկինում գյուղը ուներ խառը բնակչություն, իսկ այժմ բնակչության ազգային կազմը դարձել է միատարր։ Ըստ 2005 թ. ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների գյուղի բնակչության թիվը կազմել է 3260 մարդ։ Սեռային կազմում տղամարդիկ կազմում են 49%, կանայք՝ 51%։ Բնակչության մեջ մինչաշխատունակ տարիքի բնակիչները կազմում են 28%, աշխատունակները՝ 63%, հետաշխատունակները ` 9%։ Գյուղն ունի առկա 1003 տնտեսություն։

Մարմարաշենի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Համայնքի տնտեսության մասնագիտացման ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, համախառն բերքի մեծ մասը տալիս է բուսաբուծությունը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են շուրջ 496 հա։ Համայնքի հողերի հիմնական մասն օգտագործվում են որպես վարելահողեր՝ զբաղեցնելով մոտ 340 հա։ Ունի պտղատու և խաղողի այգիներ, համապատասխան կազմելով 23 հա և 14 հա։ Զբաղվում են այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ, դաշտավարությամբ, բանջարաբուծությամբ։ Մշակում են ջերմասեր բանջարաբոստանային կուլտուրաներ։ Զբաղվում են կաթնամսատու անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ։

Արդյունաբերություն չունի։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում գործում է Սուրբ Գևորգ եկեղեցին։

## Հասարակական կառույցներ
Ունի դպրոց, մանկապարտեզ, գրադարան, բուժկետ, կապի հանգույց։

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Գրիգոր Շարբաբչյան

**Գրիգոր (Գիգո) Միքայելի Շարբաբչյան** (), բեմանկարիչ և գեղանկարիչ։ 1936 թվականին ճանաչվել է Վրացական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Փարիզի Ժյուլիանի ակադեմիայում (1904-1910)։ 1913 թվականին Թիֆլիսի հայկական թատրոնում ձևավորել է Շանթի «Հին աստվածներ» պիեսի բեմադրությունը։ Մասնակցել է Հայ արվեստագետների միության (1916) և Հայարտուն (1921) ստեղծմանը, դրանց ցուցահանդեսներին, դասավանդել Հայարտան նկարչական ստուդիայում։ 1921 թվականից՝ Թբիլիսիի հայկական դրամատիկ, թատրոնի գլխավոր նկարիչ էր։

Ձևավորել է Չարենցի «Կապկազ թամաշա» (1926), Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» (1927), Գորկու «Հատակում» (1932), Շեքսպիրի «Օթելլո», «Համլետ» (երկուսն էլ՝ 1933), Սունդուկյանի «Պեպո» (1926), «Քանդած օջախ» (1929), «Խաթաբալա» (1937), 1922՝ Երևանի պետական թատրոնի առաջին՝ «Պեպո» և այլ բեմադրություններ, 1932 թվականին՝ Վրաստանի օպերայի և բալետի թատրոնում՝ Սպենդիարյանի «Ալմաստ» օպերան ևս։ Շարբաբչյանը 1920-ական թվականներին իր հաստոցային կտավներում («Դեյնոբա», «Շեյթան բազար» ևն) ներկայացրել է Թիֆլիսի կենցաղը, սովորույթները, ժողովրդական տոները։

Գրել է «Խալխի նոքար Սայաթ-Նովա» պիեսը (բեմադրվել է 1927 թվականին, Կիրովականում) և արվեստաբանական հոդվածներ։

Ստեղծագործել է նաև գրաֆիկայի բնագավառում։

Բնապատկերներ՝ 
* «Լյուքսեմբուրգի պուրակը» 
* «Ծովախորշը Բրետանում»
* «Ծովային բնանկար»
* «Սևանի կղզին»
* «Տաթևի վանքը»
* «Բնանկար. Քարեր գետի հատակին.Գորիս»
* «Հին Ագուլիս»,
* «Բնանկար. Ագուլիս (էտյուդ)»
* «Ռիցա լիճը»
* «Նոր-Բայազետ կամուրջ»
* «Սուրամի մի տուն»
* «Բարեկենդանի տոնակատարությունը Հին Թիֆլիսում»
*«Կարմիր առագաստ.Բրետան»

## Ցուցահանդեսներ
Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Թիֆլիսում (1913), Երևանում (1927)։

## Աղբյուր
* «Ով  ով է։ Հայեր» հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, գլխ. խմբ. Հովհ. Այվազյան, Հայկական հանրագիտարան հրատ., Երևան, 2007, էջ 255-256։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բեմանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ
Կատեգորիա:Վրացական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ գրաֆիկներ