open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Արչիբալդ Ֆիլիպ Փրիմռոզ

**Արչիբալդ Ֆիլիպ Փրիմռոզ, ** (անգլ.՝ *Archibald Philip Primrose*, ), անգլիացի քաղաքական և պետական գործիչ, 1869 թվականից՝ Լորդերի պալատի անդամ, 1886, 1892-1894 թվականներին արտաքին գործերի նախարար, 1894-1895 թվականներին զբաղեցրել է երկրի վարչապետի պաշտոնը, 1894-1896 թվականներին լիբերալ կուսակցության պարագլուխ, **Ռոզբերիի 5-րդ և Միդլոթիանի 1-ին կոմս**։

Հայկական հարցում պաշտպանել է եվրոպական տերությունների համատեղ գործողությունների քաղաքականությունը։ 1895 թվականի ապրիլին Ռոզբերիիի կառավարությունը մշակում է արևմտյան Հայաստանում բարենորոգումների նախագիծ («Մայիսյան բարենորոգումներ»), որը մայիսի 11-ին Անգլիան, Ֆրանսիան և Ռուսաստանը ներկայացնում են Բարձրագույն դռանը։ Սուլթանական կառավարությունը փաստորեն մերժում է նախագիծը, և Ռոզբերիի կառավարությունը քննարկում է Օսմանյան կայսրության դեմ բրիտանական նավատորմն օգտագործելու հնարավորությունը, սակայն որոշակի եզրակացության այդպես էլ չի հանգում։ հայկական հարցում Ռոզբերիի անվճռական քաղաքականությունը խստորեն քննադատում է Մեծ Բրիտանիայի հասարակայնությունը, և Ռոզբերին, հանրային կարծիքի ճնշման տակ, ստիպված հրաժարական է տալիս։ Իսկ արդեն որպես լիբերալ կուսակցության ղեկավար պաշտպանել է հայկական հարցի «անկուսակցականության» գաղափարը, այսինքն՝ հանդես է եկել այն միջկուսակցական պայքարի միջոց դարձնելու դեմ։

Ռոզբերին գտնում էր, որ «հայ ժողովրդի կործանումը Մեծ Բրիտանիայի հոգսերի հազարերորդական մասն է... դատարկ բան»։ Ռոզբերիի այդպիսի դիրքորոշումը քննադատում են լիբերալ կուսակցության անդամները, մասնավորապես՝ Ուիլիամ Գլադսթոնը, ինչը հանգեցնում է Ռոզբերիի հրաժարականին նաև կուսակցության ղեկավարությունից (1896)։

1905 թվականին Ռոզբերին վերջնականապես խզում է կապերը լիբերալների հետ և հեռանում քաղաքական ակտիվ գործունեությունից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Leo McKinstry, «Rosebery: Statesman in Turmoil» ISBN 0-7195-5879-4.
* Dick Leonard, *«Nineteenth-Century British Premiers: Pitt to Rosebery»* (Basingstoke, Palgrave Macmillan, 2008).

Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:1847 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 7 ծնունդներ
Կատեգորիա:1929 մահեր
Կատեգորիա:Մայիսի 21 մահեր
Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության վարչապետներ
Կատեգորիա:Անգլիացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անգլիացի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Վիկտորիանական թագավորական շղթայի ասպետներ
Գուստավ Ռոլեն-Ժեկմեն

**Գուստավ Ռոլեն-Ժեկմեն** (, [), բելգիացի իրավաբան, դիվանագետ, ներքին գործերի նախարար (1878–1884 թթ.) որպես Բելգիայի լիբերալ կուսակցության անդամ։ Շվեյցարացի փաստաբան Գուստավ Մոյնիերի հետ Բելգիայում հիմնադրել է Նոբելյան մրցանակի արժանացած Միջազգային իրավունքի ինստիտուտը (*Institut de Droit International*) և դարձել կառույցի առաջին պատվավոր նախագահը։

Եղել է Թայլանդի թագավոր Ռամա V Չուլալունգկորնի խորհրդատուն և մեծ դեր է ունեցել երկրում կատարված առանցքային բարեփոխումների գործում, ստացել է *«Չո փհյա»*-ի տիտղոս, ինչն օտարերկրացուն տրվող բարձրագույն թագավորական պարգևն է։

Հայկական հարցին վերաբերող մի շարք հոդվածների հեղինակ է (տպագրվել են 1886–1889 թվականներին)։ Հատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում Ռոլեն-Ժեկմենի «Հայաստան. հայերը և դաձնագրերը» (1891 թ.) աշխատությունը (տպագրված նաև «Հայերի դրությունը Թուրքիայում մինչև 1895 թվականի տերությունների միջամտությունը» (1896 թ., ռուսերեն) ժողովածուում)։ Հեղինակը վերլուծել է 1878 թվականի Բեռլինի վեհաժողովից հետո ընկած ժամանակաշրջանում Հայաստանի իրավիճակը՝ սերտորեն կապելով այն եվրոպական երկրների քաղաքականության հետ։ Նշել է, որ հայկական հարցը միջազգային իրավունքի ասպարեզ է մտել «ոչ թե դիվանագիտության հմայքի պատճառով, այլ որպես տրամաբանական հետևանք նախորդ ակտերի և փաստերի»։

Արևմտյան Հայաստանում բարենորոգումների անցկացման անհրաժեշտության կապակցությամբ գրել է, որ «եթե այդ պահանջը չկատարվի, և այդ շատ ընդունակ ժողովուրդը, որն ունի ազգային գիտակցություն և որի իրավունքները հանդիսավորությամբ ճանաչվեցին, առաջվա նման կմնա ճնշված, եթե թուրքական կառավարութունը չցանկանա կամ չկարողանա կատարել իր խոստումները, իսկ Եվրոպան մոռանա նրան հիշեցնել այդ մասին, ապա հայկական հարցի հետ առաջին իսկ պատեհ առիթով կկատարվի այն, ինչ կատարվեց ռումինական, սերբական, բուլղարական և ռումելիական հարցերի հետ»։ Ռոլեն-Ժեկմենը նշել է, որ այդ պահանջը չի կատարվել Բեռլինի վեհաժողովից հետո Էլ՝ տերությունների՝ հատկապես Անգլիայի և Ռուսաստանի սուր հակամարտության պատճառով։

## Երկեր
* *Des partis et de leur situation actuelle en Belgique.* Brussels 1864
* *De la réforme électorale.* Brussels 1865
* *Note sur la théorie du droit d'intervention.* In։ *Revue de Droit Internationale et de Législation Comparée.* 8/1876, S. 673-682
* *L'Arménie, les Arméniens et les traités.* In։ *Revue de Droit Internationale et de Législation Comparée.* 19/1887, S. 284-325 und 21/1889, S. 291-353; 
* *Armenia, the Armenians and the Treaties.*, John Heywood London 1891, (անգլերեն հրատարակում)
* *Mémoire sur quelques questions se rapportant aux relations entre le Siam et la France sous les traités existents.* Co-operative Printing Society Limited, London 1896

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բելգիացի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Բելգիայի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունքի մասնագետներ
Կատեգորիա:Բելգիացի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Էդինբուրգի համալսարանի պատվավոր դոկտորներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի պատվավոր դոկտորներ
Վլադիմիր Գորդլևսկի

**Վլադիմիր Ալեքսանդրի Գորդլևսկի** (, (), ռուս արևելագետ, ակադեմիկոս։

Հիմնական աշխատությունները վերաբերում են թուրքական գրականությանը, լեզվի պատմությանը, ազգագրությանը, Թուրքիայի պատմությանը։ «Այնտեղ, ուր հնում ապրել են հայերը» հոդվածում բազմաթիվ փաստերով ցույց է տվել հայերի մեծ դերը Օսմանյան կայսրության տնտեսական ե մշակութային կյանքում, մերկացրել թուրքական կառավարող շրջաններին՝ իբրև հայերի ցեղասպանության կազմակերպիչների։ 1917 թ.-ին եղել է Արևմտյան Հայաստանում։ Նույն տարում հրատարակել է «Հայերը և պատերազմը» հոդվածը, որտեղ նկարագրել է հայերի կոտորածները Մուշում, Բաղեշում, ցույց տվել, որ հայ ժողովրդի ցեղասպանության մեջ մեղավոր են ոչ միայն թուրքերը, այլև նրանց դաշնակից Գերմանիան։

Գորդլևսկին վստահություն է հայտնել, որ հայ ժողովուրդը իր մեջ ուժ կգտնի հաղթահարելու ահավոր ողբերգությունը.

## Գրականություն
* Ալեքսանդր Սաֆարյան, Ռուբեն Մելքոնյան, Ակադեմիկոս Վ. Գորդլևսկին՝ Օսմանյան կայսրությունում բռնի իսլամացման մասին, Թյուրքագիտական և օսմանագիտական հետազոտություններ, VI, Երևան, 2009, էջ 298-305։
* Գուրգեն Մելիքյան, Ալեքսանդր Սաֆարյան, Ակադեմիկոս Վլադիմիր Գորդլևսկին՝ հայագիտական հիմնահարցերի մասին, Արևելագիտության հարցեր (գիտական հոդվածների ժողովածու), VII, ԵՊՀ հրատ., Երևան, 2012, էջ 148-165։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Լազարյան ճեմարանի սաներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Ռուս արևելագետներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Տիգրան Ամիրջանյան

**Տիգրան Ամիրջանյան** (), հայ հասարակական-քաղաքական գործիչ, գրող, երգահան, թատերագիր։

## Կենսագրություն
Սկզբնական կրթությունն ստացել է Վարագավանքում, ապա սովորել Կ. Պոլսի Արամյան վարժարանում։ 1867 թ.-ից՝ ուսուցիչ Վանի Ղուկասյան վարժարանում։ 1860-ական թթ. սկզբին հրատարակել է բանաստեղծությունների ժողովածու, «Վարդան Մեծ» և «Տրդատ Մեծ» ողբերգությունները, որոնք 1867 թվականին բեմադրվել են Վանում։

1873 թ.-ին Վարազում լույս են տեսել «Մրմունջք» չափավոր պատկերը, «Ուսյալ պանդուխտ» ողբերգությունը։ Գրել է նաև իր թատերգությունների երաժշտությունը։ Իր ստեղծագործություններում Ամիրջանյանը նկարագրել է թուրքական բռնակալական վարչակարգը, հայ ժողովրդի հարստահարումը, ինչի պատճառով հազարավոր մարդիկ, թողնելով իրենց տունը, ընտանիքը և հայրենիքը, դարձել են պանդուխտ։ Ըստ Ամիրջանյանի՝ Արևմտյան Հայաստանում թագավորում են զրկանքը, բռնությունը, ստրկությունը, սուգն ու արտասուքը, հափշտակումները և թուրքական վայրագությունը, որոնց դեմ պետք է պայքարել զենքով։ Ամիրջանյանը Թուրքիան անվանում է «ցամաքած երկիր», 1876 թ.-ի օսմանյան սահմանադրությունը՝ «օսմանյան խաբեություն», իսկ երիտթուրքերի մասին գուշակել է, որ նրանք մի օր «անխնա պետք է կոտորեն հայ ազգը»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ թատերագիրներ
Կատեգորիա:Հայ երգահաններ
Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Էմիլ Դիլոն

**Էմիլ Դիլոն** (Dillon) (), իռլանդացի գիտնական ու լրագրող, արևելյան լեզուների և համեմատական լեզվաբանության մասնագետ։ 1880-ական թվականների սկզբին աշխատել է Ռուսաստանում՝ Պետերբուրգի, ապա Խարկովի համալսարաններում։ Ուսումնասիրել է հայոց լեզուն ու գրականությունը, պարապել Վենետիկի Մխիթարյան միաբանությունում։ Գրել է հայոց լեզվին նվիրված մի շարք աշխատություններ, թարգմանել հին հայկական սկզբնաղբյուրներ։ 1895 թվականին, որպես Լոնդոնի «Դեյլի թելեգրաֆ» թերթի թղթակից, եղել է Թուրքիայում, այցելել Արևմտյան Հայաստան՝ այնտեղի իրադարձությունները լուսաբանելու համար։

Չնայած թուրքական իշխանությունների հարուցած դժվարություններին, հավաքել է մեծ քանակությամբ արժանահավատ տեղեկություններ, որոնք վկայում են թուրքական կառավարող շրջանների մեղավորությունը հայ բնակչության զանգվածային ջարդերում։ Այդ տվյալների հիման վրա գրել է հայկական հարցին վերաբերող հոդվածաշար, որը տպագրվել է անգլերեն մամուլում։ «Հայաստանը և հայ ժողովուրդը» (1890), «Իրադրությունը Հայաստանում» (1895), «Հայաստան. դիմում» (1896), «Ձախողում Հայաստանում» (1896) և այլ հոդվածներ անգլերենով ընթերցողին ծանոթացնում են հայ ժողովրդի պատմությանն ու մշակույթին, փաստական հարուստ նյութ պարունակում թուրքական կառավարության 19-րդ դարի 90-ական թվականների հակահայկական քաղաքականության մասին, դրանցում տրվել է նաև եվրոպական տերությունների, մասնավորապես՝ Մեծ Բրիտանիայի ու Ռուսաստանի հայկական հարցում վարած քաղաքականության վերլուծությունը։ Դիլոնի հրապարակումներում արտահայտվել է անգլիական հասարակական շրջաններում ժամանակին լայն տարածում գտած այն կարծիքը, թե թուրքական լծից հայերի ազատագրման համար անհրաժեշտ է Ռուսաստանին իրավունք տալ գրավել արևմտյան Հայաստանը։

Դիլոնը գրում է, որ Մեծ Բրիտանիան, աչք փակելով հայ ժողովրդի նկատմամբ «թուրքական դաժանությունների» վրա, դրանով խրախուսել է զանգվածային ջարդեր կազմակերպելուն։ Նրա կարծիքով հայերը դարձել են Մեծ Բրիտանիայի շահադիտական քաղաքականության «անմեղ զոհը»։

## Երկեր
* *The Sceptics of the Old Testament: Job - Koheleth - Agur.* London: Isbister & Co., 1895.
* *Maxim Gorky: His Life and Writings.* London: Isbister & Co., 1902.
* *The Original Poem of Job.* London: T. Fisher Unwin Ltd., 1905.
* *A Scrap of Paper: The Inner History of German Diplomacy and Her Scheme of World-Wide Conquest.* London: Hodder & Stoughton, 1914.
* *From the Triple to the Quadruple Alliance: Why Italy Went to War.* London: Hodder & Stoughton, 1915.
* *Ourselves and Germany.* London: Chapman & Hall, 1916.
* *The Eclipse of Russia.* London: J.M. Dent & Sons Ltd., 1918.
* *The Peace Conference.* London: Hutchinson & Co.,1919.
* *Mexico on the Verge.* London, Hutchinson & Co., 1921.
* *Russia Today and Yesterday: An Impartial View of Soviet Russia.* London: J.M. Dent & Sons Ltd., 1929.
* *Leaves from Life.* London: J.M. Dent & Sons Ltd., 1932.
* *Count Leo Tolstoy: A New Portrait.* London: Hutchinson & Co., 1934.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իռլանդացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Լրագրողներ այբբենական կարգով
Թլկատինցի

**Թլկատինցի** (Հովհաննես Հարությունյան), (), Մեծ եղեռնի զոհ, գրող, մանկավարժ, հասարակական գործիչ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Խարբերդի Սմբատյան վարժարանը։ 1887 թվականին հիմնադրել է Խարբերդի ազգային Կեդրոնական վարժարանը և մինչև կյանքի վերջը եղել նրա տնօրենը։ Արևմտահայ մամուլում տպագրվել են Թլկատինցու ակնարկները, նորավեպերը։ Թլկատինցու գեղարվեստական ստեղծագործություններն արտացոլում էին 1877-1878 թվականներին ռուս-թուրքական պատերազմից հետո Արևմտյան Հայաստանում տիրող քաղաքական և սոցիալական բարդ ու լարված իրավիճակը։ «Գլխուդ ջուր դիր» (1896), «Գեղի նամակներ» (1892) շարքում, «Վերջին տեղը» (1900), «Ճախրակին առաջքը» (1900) գործերում պատկերված է արևմտահայ գյուղացու ողբերգությունը՝ հատկապես 1894-1896 թվականների կոտորածներից հետո, նրա անպաշտպանվածությունը թուրքական իշխանություններից ու խուժանից։

1915 թվականին թուրք ջարդարարները թաքստոցից գտել են Թլկատինցուն, կնոջն ու երեխաներին և սպանել։

## Ստեղծագործություններ
* Գլխուդ ջուր դիր, 1896։ 
* Վերջին տեղը, 1900։ 
* Ճախրակին առաջքը, 1900։ 
* Հին հաւատքս, 1895։ 
* Այգիիս փշենին, 1898։ 
* Բամբակ բերան, 1907։ 
* Գաւաթ մը միայն, 1907։ 
* Ճնճղուկներուն դատաստանը, 1908։ 
* Էնդի դէմէն, 1902։ 
* Ձալըմ տղան, 1904։ 
* Ճամփորդն ու ճամփեցնողները, 1905։ 
* Կտակը, 1911։ 
* Իմ բախտս։ 
* Մի հայիր։ 
* Բերնովդ ըսեիր։ 
* Հողը։ 
* Ախ, Աստվա՜ծ, Աստվա՜ծ։ 
* Դեպի արևը։

## Երկեր
* Ո՞ր մէկուն ետեւէն (թատերախաղ), Պոսթըն, 1912, 139 էջ։ 
* Թլկատինցին եւ իր գործը, Պոսթըն, 1927, 608 էջ։ 
* Գյուղին կյանքը, Երևան, 1966, 362 էջ։ 
* Թլկատինցի, Առանձար, Բաշալյան Լևոն, Երկեր, Երևան, 1982, էջ 25-255։ 
* Պատմուածքներ։ Գիւղի նամակներ, Վենետիկ, 1996, 100 էջ։

## Գրականություն
* Կարապետյան Լ., Թլկատինցի, Երևան, 1966։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պատմուածքներ, Գիւղի նամակներ  
* Թլկատինցի, Բաշալյան Լ., Առանձար. Երկեր 

Կատեգորիա:19-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Հայալեզու գրողներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության զոհեր
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության անձինք
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության գրողներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության կրթական գործիչներ
Պորֆիրիտ

250px|մինի|Դիորիտ պորֆիրիտ
**Պորֆիրիտ**, հնում արտավիժված կամ փոքր խորություններում առաջացած հրաբխածին պորֆիրային գոյացումներով միջին բաղադրության ապարների ընդհանուր անվանում։ Պորֆիրիտը կազմված է դաշտային սպաթների (պլագիոկլազ) և գունավոր միներալների (ամֆիբոլ և պիրոքսեն) խոշոր բյուրեղներից, որոնք շրջապատված են նույն միներալներից կազմված ապակիով։ Ըստ քիմիական բաղադրության համապատասխանում է անդեզիտներին կամ դիորիտներին։ Տարբերում են բազալտային պորֆիրիտ և անդեզիտային պորֆիրիտ։

Կատեգորիա:Պետրոլոգիա
Անրի Ժոզեֆ Էժեն Գուրո

**Անրի Ժոզեֆ Էժեն Գուրո** (), ֆրանսիացի գեներալ, Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակից։ 1919-1923 թթ.-ին՝ Մերձավոր Արևելքում ֆրանսիական զորքերի գլխավոր հրամանատար։ Իրականացրել է իր կառավարության թուրքամետ քաղաքականությունը, անձնական կապ է ունեցել Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի հետ։ Գուրոյի հրամանով 1920 թ.-ի հունվարին ֆրանսիական զորքերը թողել են Մարաշը, ինչը հանգեցրել է քեմալականների կողմից 20 հազար հայերի կոտորածին։

Իր իսկ հրամանով 1920 թվականի սեպտեմբերին լուծարվել է Հայկական լեգեոնը, զինաթափվել հայ կամավորները, որոնք պատրաստվում էին օգնության հասնել թուրքերի կողմից պաշարված Հաճընին։

Գուրոյին են պատկանում «Սևրի պայմանագիրը փոխել այնպես, որ ընդունելի լինի թուրքերի համար», քանի որ «թուրքերը երկար ժամանակ մեր բարեկամներն էին. իսկ այնուհետև մեր քաջ և հավատարիմ թշնամիները» («Le Temps», 10.12.1920) խոսքերը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գեներալներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի կոմանդորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ռազմական գործիչներ
Նոել Բաքսթոն

**Նոել Բաքսթոն** (, ), անգլիացի հասարակական և քաղաքական գործիչ։ 1910 թ.-ից՝ խորհրդարանի անդամ լեյբորիստական կուսակցությունից։ Եղել է Բրիտանա-հայկական կոմիտեի անդամ։ 1913 թ.-ին եղբոր՝ Հ. Բաքսթոնի հետ ճանապարհորդել է Հայաստանում։

1914 թ.-ին լույս է տեսել նրանց՝ «Ճանապարհորդություն և քաղաքականությունը Հայաստանում» գիրքը։ Բաքսթոնը անհրաժեշտ է համարել օգտագործել հայերի ողբերգությունը՝ ապահովելու պատերազմի ընթացքում դաշնակիցների համար ԱՄՆ-ի աջակցությունը։

1922 թվականին Լոզանի կոնֆերանսում նա կառավարությունից պահանջում է համաձայնության գալ հզոր պետությունների ու Խորհրդային Միության հետ՝ Արեւմտյան Հայաստանը հայերին վերադարձնելու վերաբերյալ։

## Երկեր
* The Russians in Armenia, "Nineteenth Century", 1919, v. 74;
* Travel and Poliics in Armenia, L, 1914 (համահեղինակ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անգլիացի հասարակական գործիչներ
Սայրուս Հեմլին

**Սայրուս Հեմլին** (, ), ամերիկացի միսիոներ։

## Գործունեություն
1837-59 թվականներին միսիոների առաքելությամբ եղել է Թուրքիայում, հիմնադրել, իսկ 1860-1876 թվականներին տնօրինել (ռեկտոր) Կոստանդնուպոլսի Ռոբերտ քոլեջը։ 1877 թվականին, վերադառնալով ԱՄՆ, մեծ եռանդով պաշտպանել է հայ ժողովրդի իրավունքները, կոչ արել ամերիկյան կառավարությանը վճռաբար ներազդել սուլթանական կառավարության վրա՝ վերջ տալու հայկական հալածանքներին ու կոտորածներին։

Կազմակերպել է բազմաթիվ հանրահավաքներ՝ Բարձր դռան հակահայկական քաղաքականությունը դատապարտելու համար։ Հեմլինի առաջարկությամբ 1895 թվականին Բոստոնում (Մասաչուսեթս նահանգ) տեղի ունեցած հանրահավաքում ընդունվում է բանաձև, որով ամերիկյան հասարակայնությունը ԱՄՆ-ի կառավարությունից պահանջում է նյութական օժանդակություն ցույց տալ 1894-1896 թվականների կոտորածներից տուժած հայերին։

«Հայկական ջարդեր» (1895), «Հայաստանի նահատակությունը» (1896), «Հայ հպատակների ջարդերի թուրքական քաղաքականության ծագումն ու զարգացումը» (1899) աշխատություններում Հեմլինը գրել է, որ ԱՄՆ-ի կառավարությունն ու ժողովուրդը չպետք է «ընդօրինակեն Եվրոպայի մեծ տերությունների սառը հակամարդասիրական քաղաքականությունը», պահանջել «վանել մարդասպանին զոհից» և «ազատություն ու բարգավաճում ընձեռել այն հողին, որն այնքան տևականորեն հոշոտել է սուլթանը»։

## Երկեր
* The Armenian Massacres, "The Outlook", 1895, v. 52, December 7;
* The Martyrdom of Armenia, "The Missionary Review of the World", 1896, v. 9։
* The Genesis and Evolution of the Turkish Massacre of Armenian Subjects, "American Antiguarian Society Proceedings", 1899, v. 12.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի միսիոներներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կենսագիրներ
Մեծ Իշխանասար

**Մեծ Իշխանասար**, լեռնագագաթ Սյունիքի բարձրավանդակում։ Այն Իշխանասար լեռնազանգվածի ամենաբարձր գագաթն է (3549 մ)։

Մեծ Իշխանասարը գտնվում է Հայաստան Սյունիքի մարզի և Արցախի ադմինիստրատիվ սահմանի վրա։ Կազմված է անթրոպոգենի դացիտային և անդեզիտադացիտային լավաներից։ Գագաթին կա հրաբխային խառնարան։ Արևելյան լանջին է սառցադաշտային ծագման Սև լիճը։

Իշխանասար լեռնազանգվածում կա նաև Փոքր Իշխանասար գագաթը, որը գտնվում է Մեծ Իշխանասարից հյուսիս։

## Հայ-ադրբեջանական հակամարտություն

### Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2020)

### Ադրբեջանական զինուժի ներխուժումը Հայաստան

### Հայ-ադրբեջանական ռազմական բախում Սյունիքում (նոյեմբեր, 2021)

## Պատկերներ

Lake_Sev_01.jpg|Սև լիճը Իշխանասարի գագաթից
Lake_Sev_02.jpg|Սև լիճը Իշխանասարի գագաթից
Lake_Sev_03.jpg|Սև լիճը Իշխանասարի գագաթից


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Հրաբուխներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի հրաբուխներ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գիծ
Որորներ

**Որորներ**, (), քարադրանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։

## Ընդհանուր բնութագիր
Մարմնի երկարությունը 20 սանտիմետրից (փոքր ծովածիծառ) մինչև 76 սանտիմետր է (բևեռային որոր)։ Որոշ տեսակների կտուցը բարակ, ուղիղ և սրածայր է, մյուսներինը՝ ավելի հզոր, կեռ ծայրով, ելուստավոր ներքնակտցով, հաճախ՝ վառ գունավորված։ Թևերը երկար են, սուր, երկարատև թռիչքների հարմարված, որոշ որորներ ընդունակ են սավառնող թռիչքի։ Ոտքերը համեմատաբար կարճ են, ամբողջական կամ կտրտված լողաթաղանթներով։ Լավ լողում են, որոշ տեսակներ (ծովածիծառներ) նաև սուզվում են։ Փետրածածկը խիտ է և չթրջվող։ Արուները և էգերը միագույն են, բայց խիստ գունափոխվում են ըստ սեզոնի և տարիքի։ Գերակշռում են սպիտակ, մոխրագույն, սև գույները։ Մերձափնյա թռչուններ են։ Բնադրում են, գլխավորապես գաղութներով, ծովերի, լճերի, գետերի առափնյա ծանծաղուտներում, ժայռերում, եղեգնուտներում և այլն։ Մոնոգամ են։ Դնում են 1-4 միագույն կամ բծավոր ձու։ Թխսում և ձագերին խնամում են էգը և արուն։ Տարածված են ամենուրեք։ Կան և՛ չվող, և՛ մշտաբնակ տեսակներ։ Սնվում են ձկներով, ջրային անողնաշարավորներով, լեշով, այլ թռչունների ձվերով ու ձագերով, ինչպես նաև միջատներով, մանր կրծողներով և այլն։

Գլխավորապես օգտակար թռչուններ են։
[մինի|ձախից|[Հայկական որոր, Սևանավանքի մոտ]]
Հայտնի է որորների 82 տեսակ, ընդգրկված 2 ենթաընտանիքներում՝ բուն որորներ և ծովածիծառներ։ Հայաստանում հանդիպում է որորների 5 տեսակ։ Ամենատարածվածը և բազմաքանակը՝ հայկական արծաթափայլ որորն է ()։ Բնադրում են Սևանի ավազանում և Արփա լճում։ Մշտաբնակ են։

Գրանցված են «Կարմիր գրքում»։ Արփա լճում բնադրում են նաև չվող լճային որորներ։ Մնացած տեսակները Հայաստանում հանդիպում են միայն չվելիս։

Կատեգորիա:Քարադրանմաններ
Կատեգորիա:Թռչուններն ըստ ընտանիքների
Կատեգորիա:Ծովային թռչուններ
Պաուլ Ռորբախ Ռուբեն

**Պաուլ Ռորբախ Ռուբեն** (գերմ.` *Paul Rohrbach Rubben*, ]), գերմանացի քաղաքական և հասարակական գործիչ, Գերմանա-հայկական ընկերության նախագահի տեղակալներից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Լատվիայի Ռանկի պարիշ բնակավայրում։ 1887-1896 թվականների ընթացքում հաճախել է Դորպատի, Բեռլինի և Ստրասբուրգի համալսարանները։

Գրել է մի շարք աշխատություններ նվիրված Մերձավոր Արևելքում Գերմանիայի քաղաքականությանը, որոնցում գնահատել է արևմտյան Հայաստանի նշանակությունը Գերմանիայի տնտեսական և քաղաքական շահերի տեսանկյունից։ «Բաղդադի երկաթուղի» (1902) աշխատության մեջ հիմնավորել է այդ շինության նշանակությունը Մերձավոր և Միջին Արևելքում Գերմանիայի նվաճողական քաղաքականության դիրքերից, նշել արևմտյան Հայաստանով այն անցկացնելու նպատակահարմարությունը, որը պետք է նպաստեր այդ տարածաշրջանում Գերմանիայի ազդեցության ամրապնդմանը։ «Պատերազմը և հայկական քաղաքականությունը» աշխատության մեջ Ռորբախը նշել է. «Նա ով տիրում է Հայաստանին, անմիջականորեն տիրում է ինչպես Փոքր Ասիայի արևելյան մասին, այնպես և Միջագետքին»։ Ընդգծելով այն կարևոր նշանակությունը, որ ուներ Հայաստանը Օսմանյան կայսրության համար, նույն աշխատությունում Ռորբախը շեշտել է, որ «Թուրքիան թե քաղաքական և թե ռազմական առումով կկորցնի իր կենսունակությունը հենց որ կորցնի Հայաստանը, հատկապես եթե այն կորցնի հօգուտ Ռուսաստանի»։ Ելնելով դրանից՝ Ռորբախը դեմ է արտահայտվել արևմտյան Հայաստանի անկախության գաղափարին, պաշտպանել է այնտեղից հայերի տեղահանության մասին Թուրքիայի իշխող շրջանների ծրագրերը։ Նշել է, որ «Արևմտյան Հայաստանից պետք է դուրս անել բնիկ հայերին», իսկ նրանց տեղում բնակեցնել Թրակիայից և Ռուսաստանից բերված մուսուլմանների, ավելացնելով, որ «եթե այդպես վարվեին, ապա Հայաստանը մեկ հարվածով կպոկվեր Ռուսաստանի ձեռքից»։

Ռորբախն առաջարկել է արևմտահայերին գաղթեցնել Միջագետք, ինչը, նրա կարծիքով, կնպաստեր «ճանապարհի տնտեսական զարգացմանը»։

## Գրականություն
* «Die Bagdadbahn», В., 1902

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:1869 ծնունդներ
Կատեգորիա:1956 մահեր
Կատեգորիա:Հունիսի 29 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 19 մահեր
Կատեգորիա:Տարտուի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գերմանացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Գերմանացի աստվածաբաններ
Բոգդան Գեմբարսկի

**Բոգդան (Ալեքսանդր) Անտոնիի Գեմբարսկի** (, ), լեհ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս, արևելագետ, գրող, թարգմանիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Սանկտ Պետերբուրգում, լեհ երկաթուղային ճարտարագետի ընտանիքում։ Ռուսական նախնական կրթություն ստանալուց հետո, սովորել է Մոսկվայի մոտ Զվենիգորոդ քաղաքի միջնակարգ դպրոցում, որն ավարտել է 1923 թ.։ 1924 թ. ընտանիքով տեղափոխվել է Վարշավա։ Սովորել է Վարշավայի արևելյան կենդանի լեզուների ինստիտուտում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ակտիվորեն պայքարել է ֆաշիզմի դեմ։ Եղել է 1944 թ.-ի Վարշավայի հակաֆաշիստական ապստամբության կազմակերպիչներից, ընկել համակենտրոնացման ճամբար։ Պատերազմից հետո զբաղվել է հասարակական լայն գործունեությամբ, մասնակցել է տարբեր ճամբարներից անչափահաս լեհերին հայրենիք վերադարձնելու գործին։ Պատերազմից հետո խմբագրել է թերթեր ու ամսագրեր։

1935 թվականից դասախոսություններ է կարդացել հայկական մշակույթի և հայ հին ու նոր գրականության մասին։ 1956 թվականին եղել է Հայաստանում։ 1961 թվականից զբաղվել է հայկական հարցով, գրել հայերի ցեղասպանության, հայ ժողովրդի հետագա ճակատագրի, Արևմտյան Հայաստանի նկատմամբ հայերի իրավունքների վերականգնման անհրաժեշտության մասին հոդվածներ՝ «Նամակներ աշխարհին» («Նամակ իմ հին թուրք ծանոթին», «Նամակ թուրք մտավորականներին», «Բաց նամակ Միավորված ազգերի կազմակերպության գլխավոր քարտուղար, նորին մեծություն պարոն Ու. Տանին», «Բաց նամակ Հնդկաստանի պրեզիդենտ, նորին գերազանցություն պարոն Սարվապալի Ռադհակրիշնանին», «Նամակ իմ հայ ընթերցողներին», «Երեք նամակ աշխարհի ընթերցողներին», «Շրջանի Հայկական քառակուսին ունի իր լուծումը» (նամակ Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Առաջինին, 1977)), որոնցում, դատապարտելով հայերի ցեղասպանությունը, բարոյաիրավական-համամարդկային չափանիշներով ապացուցում է, որ հայ ժողովրդի իրավունքները պետք է վերականգնվեն Մեծ Հայքի որոշակի սահմաններում՝ դեպի Սև ծով ելքով (1920 թվականի Սևրի հաշտության պայմանագրի նախատեսածից անհամեմատ ավելի փոքր տարածք)։ Գեմբարսկու գործունեության դեմ բողոքել է Թուրքիան, և նրան արգելվել է լեհական մամուլում հանդես գալ հայկական հարցի մասին հոդվածներով։ Նա ենթարկվել է ավտովթարի, բայց շարունակել է իր հայանպաստ գործունեությունը։

Նամակագրական կապեր է ունեցել Հայաստանի և սփյուռքի մշակութային գործիչների ու գրողների հետ։ Գրել է «Մորիտուրի» (լատ., «Մահվան դատապարտվածները») վիպակը նվիրված Մեծ եղեռնին։ Թարգմանել և երկու հատորով հրատարակել է հայ գրողների երկերը։

Մահացել է Վարշավայում, 1978 թ. մարտի 20-ին։

## Ստեղծագործություններ
* Նամակներ աշխարհին, Երևան, 1990 թ.։
* Մահվան դատապարտվածները (վիպակ), Ե., Նաիրի, 1992, 116 էջ։ Թարգմ.՝ Անահիտ Տեր-Ղազարյան։

Կատեգորիա:Լեհ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Լեհ հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Լեհ արևելագետներ
Կատեգորիա:Լեհ գրողներ
Կատեգորիա:Լեհ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքում ծնվածներ
Ֆրեդերիկ Դևիս Գրին

**Ֆրեդերիկ Դևիս Գրին** (, ), ամերիկացի միսիոներ։

Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության 1884-1886 թվականների կոտորածների ժամանակ եղել է Արևմտյան Հայաստանում, և, որպես Հայ օգնության ազգային կոմիտեի (Նյու Յորք) քարտուղար, մեծ գործ կատարել տուժած հայերին օգնելու համար։ «Հայկական ճգնաժամը Թուրքիայում։ Ջարդ 1894» (1895 թ.), «Հայկական ջարդերը կամ Մուհամմեդի սուրը» (1896 թ.), «Թուրքի իշխանությունը և հայկական ճգնաժամը» (1897 թ.) գործերում լուսաբանել է հայ ժողովրդի պատմությունը, Օսմանյան կայսրությունում հայ ժողովրդի վիճակը 1870-1890-ական թթ.. վերլուծել 1894-1896 թթ.-ի հայերի ջարդերի պատճառները, քննել հայկական հարցի վերաբերյալ եվրոպական տերությունների և ԱՄՆ-ի քաղաքականությունը, ամերիկյան միսիոներների գործունեությունը Արևմտյան Հայաստանում, Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի հասարակայնության դիրքորոշումը հայկական հարցում։

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի միսիոներներ
Կատեգորիա:Հայկական հարց
Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Համլետ Հարությունյան (նկարիչ)

**Համլետ Մագբեթի Հարությունյան** (1978, օգոստոսի 6, գյուղ Ներքին Դվին), հայ նկարիչ։

## Կենսագրություն
Համլետ Հարությունյանը ծնվել է 1978 թվականին Արարատի մարզի Ներքին Դվին գյուղում։

1999-2004 թվականներին սովորել է Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանում։

2011 թվականից Հայաստանի և Ռուսաստանի նկարիչների միության անդամ է։

Ստեղծագործությունները գտնվում են Արցախի Հանրապետության Ազգային պատկերասրահում, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի հավաքածուում և մասնավոր հավաքածուներում։

## Ցուցահանդեսներ
Անհատական և խմբակային ցուցահանդեսներ է ունեցել
*Երևանում, 2011
*Մոսկվայում, 2011
*Վոլգոգրադում, 2012
*Մոսկվա, 2013

## Արտաքին հղումներ
* Համլետ Հարությունյան 

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:1978 ծնունդներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 6 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի պետական քոլեջի շրջանավարտներ
Կոստանդին Հովհաննիսյան

**Կոստանդին Լևոնի Հովհաննիսյան** (), հայ ճարտարապետ, ճարտարապետության դոկտոր։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1961)։

ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ (1968)։ Սրտաբան Լևոն Հովհաննիսյանի որդին է, Հայաստանի առաջին կին ճարտարապետ Աննա Տեր-Ավետիքյանի ամուսինը։

## Կենսագրություն
1932 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ Աշխատել է Ալեքսանդր Թամանյանի (1933-1934 թվականներին) և Նիկողայոս Բունիաթյանի (1934-1941 թվականներին) ճարտարապետական արվեստանոցներում։ 1932-1937 թվականներին եղել է Հայաստանի ճարտարապետների միության կազմակերպչական կոմիտեի պատասխանատու քարտուղար։

Հեղինակ է բնակելի և հասարակական շենքերի նախագծերի։ Որպես Արին-բերդի հնագիտական արշավախմբի ղեկավար (1950-1972) պեղել և հետազոտել է Էրեբունի քաղաքի մնացորդները, նրա հիմնադրման արձանագրությունները։

1952-1979 թվականներին նա եղել է ճարտարապետական հուշարձանների պահպանության վարչության պետ, 1955-1971 թվականներին դասավանդել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում։ ԽՄԿԿ անդամ 1943 թվականից։

## Պարգևներ
* ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1961)
* ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահության պատվոգիր (1957) 
*ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ (1968)
* «1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալ (6.11.1945)

## Երկեր
* Էրեբունի, Ե․, 1968:
* Էրեբունիի որմնանկարները, Ե․, 1973;
* Ճարտարապետական հուշարձանների վերանորոգումը Սովետական Հայաստանում, Ե․, 1978:
* Оганесян К. Л. Зодчий Трдат. — Ереван: Изд-во АН Армянской ССР, 1951. — 108 с. — 800 экз.
* Архитектура Тейшебаини, Е․, 1955 /Археологические раскопки в Армении, № 6, Кармир Блур IV/:
* Архитектура Эребуни, Е․, 1961 /Археологические раскопки в Армении, № 9, Арин Берд I/:
* Оганесян К. Л. Санаин — Ахпат. — Ереван: Айастан, 1978. — 106 с. — 5000 экз.
* Ходжаш С. И., Трухтанова Н. С., Оганесян К. Л. Эребуни: Архитектура. Монументальные росписи. Художественное ремесло. — М.: Искусство, 1979. — 168 с. — 25 000 экз.
* Оганесян К. Л. Крепость Эребуни (782 г. до н. э.) / АН АрмССР, Ин-т искусств, Упр. по охране и использ. памятников истории и культуры при Совете Министров АрмССР. — Ереван: Айастан, 1980. — 144, [16] с.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդահայեր
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ հնագետներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Որսագողություն

մինի|աջից
**Որսագողություն**, վայրի կենդանիների ձեռքբերումը կամ ոչնչացումը որսորդության, ձկնորսության կանոնների և կենդանական աշխարհի պահպանման մասին օրենսդրության այլ պահանջների խախտմամբ։ Օրենսդրությամբ որսագողություն է համարվում՝
# որսորդությունը կամ ձկնորսությունը՝ առանց համապատասխան մարմնի թույլտվության
# որսորդությունը կամ ձկնորսությունը արգելված վայրերում, արգելված ժամանակ կամ արգելված միջոցներով (մեթոդներով, գործիքներով)
# «Կարմիր գրքում» գրանցված կենդանիների որսը վայրի կենդանիների թույլատրված չափից ավելի որսը
# օգտակար թռչունների ձվերի, փետուրների հավաքումը, թռչնաբների, որջերի ու բների քանդումը, կենդանական աշխարհի պահպանման կանոնների այլ խախտումները։

## Պատժամիջոցներ
Կախված հանրության համար վտանգավորության աստիճանից, որսագողության համար նախատեսվում է քրեական կամ վարչական պատասխանատվություն։ Օրենքով նախատեսված կարգով քրեական կամ վարչական պատասխանատվության ենթարկվածները պարտավոր են նաև հատուցել վնասները։ Որսագողությունը արգելվել է նաև հին և միջնադարյան պետություններում (Եգիպտոս, Բաբելոն, Հռոմ, Բյուզանդիա, Իսպանիա, Ֆրանսիա, Ռուսաստան և այլն)։ Որսագողության մասին հիշատակել են Մովսես Խորենացին, Փավստոս Բուզանդը, Սեբեոսը, իսկ Մխիթար Գոշի, Սմբատ Սպարապետի դատաստանագրքերում, Հովհաննես Գ Օձնեցու «Կանոնագիրք Հայոց»-ում որսագողության պատժելիության մասին կան ամբողջական նորմեր։

Կատեգորիա:Որսորդություն
Կատեգորիա:Անօրինական մասնագիտություններ
Մարիա Յակոբսեն

**Մարիա Յակոբսեն** (, ), դանիացի միսիոներուհի։ Կրթությամբ՝ բժիշկ։

## Կենսագրություն
Հայաստանի և հայերի մասին առաջին անգամ լսել է 1895 թ. կոտորածների վերաբերյալ մի բանախոսության ժամանակ։ 1907 թ. ամերիկյան նպաստամատույց ընկերության միսիոներների հետ մեկնել է Կ. Պոլիս, այնտեղից էլ՝ Խարբերդ։ Տեսնելով հայերի տառապանքն ու որբերի անմխիթար կացությունը՝ Մարիա Յակոբսենը մյուս միսիոներների հետ (Կարեն Եփփե, Կարեն Փիթըրսոն, օրիորդ Բլեք, տիկին Կրունհակըն, Ջեսսի Հորդ և ուրիշներ) Խարբերդում, Մալաթիայում, Այնթապում և այլուր հիմնել է որբանոցներ ու հիվանդանոցներ։ 
մինի|120px|ձախից|Մարիա Յակոբսենի անձնական քարտը
1912-1914 թթ. բարեգործական առաքելությամբ եղել է Դանիայում։ 1915 թ. նախօրեին վերադարձել է Խարբերդ, ականատես դարձել թուրքական խժդժություններին ու հայերի կոտորածներին։ 1919 թ. վերադարձել է Դանիա։ 
մինի|«Թռչնոց բույնը» որբանոցի երեխաները
Երբ քեմալական կառավարությունը Թուրքիայից վտարել է բոլոր եվրոպական և ամերիկյան բարեգործական կազմակերպությունները. Մարիա Յակոբսենը զրկվել է այնտեղ ողջ մնացած հայերին օգնելու հնարավորությունից և, գնալով Լիբանան, զբաղվել է որբահավաքությամբ։ 1922 թ. Սայդայում բացել է «Թռչնոց բույնը» որբանոցը (որբուհիների համար)։

1928 թ. որբանոցը փոխադրվել է Բեյրութի մերձակա Ջիբեյլի ավանը։ Յակոբսենը, փրկելով, խնամելով ու հայեցի կրթելով հազարավոր որբ-որբուհիների, արժանացել է «Մամա» անվանը։

Մարիա Յակոբսենը մահացել է 1960 թ. ապրիլի 6-ին և իր ցանկության համաձայն թաղվել է «Թռչնոց բույն» որբանոցի բակում։

2010 թ. Հայոց Ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը Մարիա Յակոբսենի ժառանգներից, որպես նվիրատվություն ստացավ վերջինիս արխիվի մի մասը. անձնական իրեր, մինչ այդ չհրապարակված լուսանկարներ, զեկույցներ, բացիկներ և այլն։

## Աշխատություններ
Թողել է «Օրագրություն» հուշագրությունը (սկսվում է 1907 թ. սեպտեմբերի 7-ից և ավարտվում 1919 թ. օգոստոսի 6-ին), որը մի արժեքավոր վկայություն է թուրքերի հայատյաց քաղաքականության մասին։ «Օրագրությունը» թարգմանվել է հայերեն և հրատարակվել բնագրի հետ՝ մեկ ամբողջական հատորով, ուր զետեղված է նաև Յակոբսենի արխիվից վերցված 80 լուսանկար։

## Հիշատակի հավերժացում
* Յակոբսենն առաջին կինն է, որ արժանացել է Դանիայի թագավորության ոսկե մեդալի (1950) 
* 1954 թ. Լիբանանի կառավարության կողմից նա պարգևատրվել է Պատվո ոսկե շքանշանով
* 2012 թ. Յակոբսենի 130-առթիվ Հայոց Ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը թողարկել է հոբելյանական բացիկ
* Յակոբսենի անունով է կոչվում ՀՀ Իջևան քաղաքի մանկապարտեզներից մեկը
* Յակոբսենի ու ևս չորս եվրոպացի հումանիստ կանանց կյանքի ու գործունեության մասին է պատմում 2015 թ. նկարահանված «Փրկության քարտեզ» ֆիլմը։

## Պատկերասրահ
Լուսանկարներ Մարիա Յակոբսենի հավաքածուից.

Armenian woman and sons.jpg
Armenianorphans.jpg
AmongtheruinsGenocide.jpg
Cliffarmeniangenocide.jpg
Childrengenocide.jpg
Armenianwomenkurdish.jpg
Armenianmothermourning.jpg
Armenianmotherandchildren.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մարիա Յակոբսենի մասին Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի կայքում

Կատեգորիա:Դանիացի միսիոներներ
Կատեգորիա:Դանիացի բժիշկներ
Կատեգորիա:1882 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 6 ծնունդներ
Կատեգորիա:1960 մահեր
Կատեգորիա:Ապրիլի 6 մահեր
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ
Ոչխարանոց

մինի|աջից|Առանց ծածկի ոչխարանոց
**Ոչխարանոց**, ոչխարները մակաղելու և պահելու տեղ՝ շինություն։ Ոչխարանոցները լինում են ընդհանուր (նախատեսվում է սեռահասակային տարբեր խմբերի համար) և մասնագիտացված (պահում են նույն սեռի և հասակի ոչխարներ) տիպերի։ Առաջինները կառուցում են սովորաբար քիչ ոչխարներ (300—400) ունեցող տնտեսություններում։ Մասնագիտացված ոչխարանոցները նախատեսվում են 800—1000 մաքու կամ 1000—1200 մատղաշի համար։ Դրանց ներսը բաժանված է սեկցիաների (ծնարան, պրոֆիլակտորիա, մատղաշի և մայր մաքու և այլնի համար)։ Ընդարձակ ոչխարանոցները ունեն օդափոխիչներ, ինքնախմոցներ, կերաբաժանիչներ, գոմաղբահավաք սարքեր և այլն։ Հարավային շրջաններում ստեղծվում են նաև առանց ծածկի կամ ծածկով փարախներ։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական կենդանիներ
Գոմսա Իսո Կորյուն

**Գոմսա Իսո Կորյուն** (1870-ական թվականներ, Գոմս&nbsp;-&nbsp;1915, Սասուն), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, ֆիդայի։ ՀՀԴ կուսակցության անդամ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Մուշի Ս. Կարապետ վանքի դպրոցում։ Գործակցել է Հրայրի հետ, համամիտ էր նրա համընդհանուր ապստամբության գաղափարին։ Մասնակցել է Ցրոնք գյուղի կռվին (1899)։ Ահաբեկչության համար ձերբակալվել է և դատապարտվել 101 տարվա բանտարկության, սակայն փախել է բանտից։

1901 թ. Գևորգ Չավուշի հետ մասնակցել է Նորշենի կռվին, 1904 թ. Սասունի ապստամբությանը. Գելիեգուզանի անկումից հետո (ապրիլի 23) իր խմբով անցել է Անդոկ լեռ, ապա իջել Մշո դաշտ և մասնակցել Կուրավուի, Գոմսի, Գոմերի, Վասպուրականում՝ Շամիրամի, Աղթամարի կռիվներին։ Վերստին գալով Տարոն՝ սերտ հարաբերություններ է հաստատել քրդերի հետ։

1905 թ. վերջից անցել է Կովկաս, եղել Բաքվում, Թիֆլիսում, Զանգեզուրում և Ղարաբաղում։ Հայ-թաթարական ընդհարումների ժամանակ (Բարգուշատում, Ղափանում, Սիսիանում, Արևիկում) կազմակերպել է շատ գյուղերի ինքնապաշտպանությունը։

1908 թ. երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո վերադարձել է հայրենի Գոմս, որի գյուղապետն էր մինչև 1915 թ.։ Եղել է 1915 թ. Սասունի հերոսամարտի ղեկավարներից, զոհվել է մարտում։

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:1915 մահեր
Կատեգորիա:Սասուն քաղաքում մահացածներ
Ալմա Յոհանսոն

**Ալմա Յոհանսոն** (), շվեդ միսիոներուհի։

## Գործունեություն
Տակավին երիտասարդ նվիրվել է մարդասիրական կրոնական գործունեության։ 1901-1915 թվականներին ծառայել է Արևմտյան Հայաստանում գտնվող գերմանական միսիոներ, հաստատություններում և որբանոցներում։ 1915 թվականի աշնանը հարկադրված վերադարձել է Շվեդիա։ 1920-1922 թվականներին Կ. Պոլսում օգնել է ջարդերից ու տարագրությունից փրկված հայ որբերին ու կարոտյալներին։ 1923 թվականին անցել է Սալոնիկ, աշխատել շվեդ, նպաստամատույց հաստատությունում, օգնել հայ գաղթականներին։

1941 թվականի վերջին, Հունաստանի ֆաշիստական օկուպացումից հետո, երբ անհնար էր շարունակել մարդասիրական գործունեությունը, Յոհանսոնը վերադարձել է Շվեդիա։ Սակայն շարունակվել են սերտ հարաբերությունները հայերի հետ. նա տիրապետել է հայերենին։

Որպես հայոց եղեռնի ականատես՝ Յոհանսոնը գրել է երկու գրքույկ՝ «Աքսորյալ ժողովուրդ մը» (1930 թ.) և «Հայ աքսորականներու կյանքը» (1931 թ.), որոնք վկայում են հայերի տեղահանությունների և նրանց վրա գործադրված բռնությունների մասին։

Ալմա Յոհանսոնի ու ևս չորս եվրոպացի հումանիստ կանանց կյանքի ու գործունեության մասին է պատմում 2015 թ. նկարահանված «Փրկության քարտեզ» ֆիլմը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շվեդ միսիոներուհիներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Լևոն Շաղոյան

**Լևոն Շաղոյան** (1887, Խարականց, Վասպուրական, Հայոց ձոր գավառ&nbsp;-&nbsp; 6 օգոստոս 1974, Իրաք, Բաղդադ), ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։ ՀՀԴ կուսակցության անդամ։

Սկզբնական կրթությունն ստացել է Աղթամարում։ Մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբն իր կազմած ֆիդայական խմբով պայքարել է հայ ժողովրդի հարստահարիչների դեմ։ 1915 թվականին մասնակցել է Շատախի և նրա գյուղերի ինքնապաշտպանական մարտերին։ Վասպուրականի հերոսամարտի տարիներին եղել է Փեսանդաշտի ինքնապաշտպանական զորքի հրամանատարը։ 1917 թվականի փետրվարին Կ. Համբարձումյանի գլխավորությամբ Վանի ժամանակավոր կառավարության ստեղծումից հետո, Շաղոյանը դարձել է Գյավաշի գավառապետ։ 1918 թվականին Կ. Համբարձումյանի հետ կազմակերպել է Վանից հայերի հարկադրական գաղթը դեպի Համադաս և ապահովել գաղթականների անվտանգությունը։ Սային կալա վայրում Համբարձումյանը սպանվել է, իսկ Շաղոյանը ջարդել է թուրքերին ու փրկել գաղթականներին։ Անգլիական ուժերին միանալուց հետո հայ գաղթականները և Շաղոյանի ուժերը շարժվել են դեպի Բաղդադ, ապա Բասրայի մոտ հիմնել վրանաբնակ հանգրվան։ 1921 թվականի հունիսի 23-ին որոշվել է թողնել այդ հանգրվանը, ժողովրդի ստվար մասը մեկնել է Խորհրդային Հայաստան։ Շաղոյանն ապրել է Իրաքում։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:1887 ծնունդներ
Կատեգորիա:1974 մահեր
Հայրապետ Նավասարդյան

**Հայրապետ Արգամի Նավասարդյան**, (մարտի 28, 1964 Ամբերդ, Արմավիրի մարզ&nbsp;-&nbsp;հուլիսի 24, 1993 «Բախդիլի» բարձունք (ԼՂՀ Հադրութի շրջան), ազատամարտիկ։

1989-92-ին Էջմիածնի կամավորական ջոկատի ազատամարտիկ, 1992-93-ին՝ Էջմիածնի կամավորական 5-րդ բրիգադի գումարտակի ՀՕՊ-ի պետ, 1993-ից՝ նույն գումարտակի հրամանատար։ Մասնակցել է Հադրութի, Մարտակերտի շրջանների ինքնապաշտպանական և Շուշիի ազատագրական մարտերին։ Հետմահու պարգևատրվել է ԼՂՀ «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով, «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով։ Թաղված է Ամբերդում։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Ջեյմս Ռենդել Հարրիս

**Ջեյմս Ռենդել Հարրիս** (, ), անգլիացի գիտնական, հնէաբան, միսիոներ։ 1896 թ.-ի մարտին անգլիական «Բարեկամների ընկերությունը» Հարրիսին կնոջ՝ Ելենա Հարրիսի հետ ուղարկել է Թուրքիա՝ 1894-1896 թվականների հայկական կոտորածների և ջարդերի մասին հավաստի տեղեկություններ ստանալու, ինչպես նաև տուժած հայ բնակչությանը օգնություն կազմակերպելու նպատակով։ «Նա նամակներ Հայաստանում վերջին ջարդերի տեսարանների մասին» (1897 թ.) գիրքը կազմվել է Հարրիս ամուսինների՝ Անգլիայում իրենց բարեկամների և Թուրքիայում անգլիական ու ամերիկյան միսիոներների հետ նամակագրություններից, որոնք պարունակում են փաստական հարուստ նյութ հայերի վիճակի. 1894 թ.-ի ջարդերի, միսիոներների ցուցաբերած օգնության վերաբերյալ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Հարրիսը ընդգծված հայամետ դիրքորոշում է ունեցել, մասնակցել է ցեղասպանությունից մազապուրծ գաղթական հայերին օգնություն կազմակերպելու գործին, եղել Բրիտանահայկական կոմիտեի գործուն անդամներից։

## Գրականություն
* Letters from the Scenes of the Recent Massacres in Armenia, L, 1897.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Անգլիացի հնէաբաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի հնագետներ
Հովհաննես Քռնեցի

**Հովհաննես Քռնեցի** (ծնվել է մոտավորապես 1290-1292 թվականին, մահացել՝ 1347 թվականին, Քռնայում), ունիթորության տեսաբան և պարագլուխ, թարգմանիչ, քերական։ Ավարտել է Գլաձորի համալսարանը, աշակերտել է Եսայի Նշեցուն։ Վերջինիս հանձնարարությամբ մեկնել է Մարաղա՝ հետամուտ լինելու նշանավոր աստվածաբան Բարդուղիմեոս եպիսկոպոսի վարդապետությանը։ 1330 թվականին Հովհաննես Քռնեցին կաթոլիկ եկեղեցու հայրերի կողմից պաշտոնապես նշանակվել է Երնջակի դոմինիկյանների առաջնորդ՝ դառնալով հայքարոզող եղբայրների տեսաբանն ու ղեկավարը։ Հովհաննես Քռնեցին լատիներենից հայերեն է թարգմանել ծիսական ու իմաստասիրական մի շարք գրքեր, այդ թվում՝ Թովմա Աքվինացու «Աստվածաբանության հանրագումարի» առանձին բաժիններ։ Հովհաննես Քռնեցու ինքնուրույն գործերից մեզ են հասել «Առ միաբանեալ եղբայրքս Հայոց» շրջաբերական թուղթը, որտեղ տրված է Երնջակում միարարական (ունիթորական) կենտրոն հիմնելու և կաթոլիկ եկեղեցու հետ միաբանելու պատմությունը, և «Համառոտ հավաքումն յաղագս քերականին» (1977 թվականի հրատարակչություն) աշխատությունը, որը նորություն էր հայ քերականագիտության մեջ։

Հովհաննես Քռնեցին չէր հետևում Դիոնիսիոս Թրակացու «Քերականական արուեստի» նախորդ հայ մեկնիչներին, նա տալիս էր հայերենի ամբողջական նկարագիրը՝ առավելապես հիմնված լատիներենի քերականական ավանդների վրա։ Խոսքի մեջ բառերի կապակցությունների կառուցվածքի ուսմունքն առաջին անգամ քննված է այս երկում, որը կարելի է համարել հայերենի շարահյուսության առաջին համակարգված դասընթացը։ Այն երկար ժամանակ ծառայել է իբրև ուսումնական ձեռնարկ և զգալի ազդեցություն թողել լատինաբան քերականների վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քերականագետներ
Կատեգորիա:Հայ աստվածաբաններ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Լատիներենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե քահանաներ
Եղիա Հովհաննեսյան

**Եղիա Հովհաննեսյան** (), հունգարահայ հրապարակագիր, հայագետ։

Իրավաբանության դոկտոր։ Սովորել է Վենետիկի Մուրատ-Ռափայելյան վարժարանում։ Բարձրագույն կրթություն ստանալուց հետո հաստատվել ու գործել է Հունգարիայի Գյոդյոլյո քաղաքում։ Հիմնադրել և խմբագրել է «Գյոդյոլյոյի լրագիր» թերթը, աշխատակցել սփյուռքահայ և հունգար մամուլին։ Գրել է հայերեն և հունգարերեն։ Հայագիտության համար արժեքավոր են Հովհաննեսյանի «Հայաստանի ժողովուրդը» (Gödöll Hírlap, 1934 թ., հունգարերեն), «Երկրի հայերը հայրենիքի պաշտպանության մեջ» (1940 թ., հունգարերեն) աշխատությունները։ Առաջինում տվել է հայ ժողովրդի ու մշակույթի ընդհանուր պատմությունը, երկրորդում բացահայտել Մերձավոր Արևելքի և Եվրոպայի մի շարք երկրներում հայերի խաղացած դերը։ «Ընտիր էջեր հայ գրականությունից» (1942 թ., հունգարերեն) երկում շարադրել է հայ գրականության V—XIX դարերի համառոտ պատմությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հայագետներ
Կատեգորիա:Հայերը Հունգարիայում
Կատեգորիա:Հայ հրապարակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ փաստաբաններ
Շատախի հերոսամարտ

**Շատախի հերոսամարտ**, Վանի վիլայեթի Շատախ գավառի հայ բնակչության ինքնապաշտպանական մարտերը թուրք ջարդարարների դեմ 1915 թ. ապրիլ-մայիսին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Վանի հայատյաց կուսակալ Ջևդեթն առաջին հարվածն ուղղեց շատախցիների դեմ։ Նա զորք ու թնդանոթներ ուղարկեց գավառի կենտրոն Թաղ (200-250 տուն հայ բնակիչ), ուժեղացրեց ոստիկանական ջոկատները գյուղերում։ Միաժամանակ քրդական ցեղերից կազմվեցին հրոսակախմբեր, որոնք կոտորելու էին հայերին։ Ջևդեթի հրամանով 1915 թ. փետրվար-մայիսին Թաղում ու Շատախի այլ բնակավայրերում կազմակերպվեցին մի շարք ձերբակալություններ ու սպանություններ, ինչն ալեկոծեց գավառի ողջ հայությանը։ Դրությունն ավելի սրվեց, երբ ապրիլի 3-ին սպանվեցին օսմանյան խորհրդարանի անդամ Իշխանն ու նրա ուղեկիցները, որոնց Ջևդեթը Վանից ուղարկել էր Շատախ՝ «խաղաղություն» հաստատելու։ Շատախի հայությունը, կռահելով վերահաս վտանգը, որոշեց դիմել ինքնապաշտպանության։ Կազմվեց զինվորական մարմին, որի մեջ մտան Տիգրան Բաղդասարյանը, Ազատ Սիմոնյանը, Սամվել Մեսրոպյանը և ուրիշներ։ Շատախի կենտրոն Թաղը կազմված էր Վերին, Ներքին ու Ջրաղացի թաղերից։ Հայերը կենտրոնացան առաջին երկու թաղերում, իսկ թուրքերը երրորդում։ Ապրիլի 4-ին թուրքերը կրակ բացեցին հայերի վրա։ Համառ մարտերը շարունակվեցին մինչև մայիսի սկիզբը։ Թուրքերին հաջողվեց գրավել շրջակա մի շարք գյուղեր և պաշարել Թաղը։ Սակայն հայերը չընկճվեցին և կռվեցին անձնուրաց. մասնակցում էին նաև կանայք ու երեխաները։ Ձախողվեցին թշնամու բոլոր հարձակումները։ Շուտով մոտեցան ռուսական զորքերը, և թուրքերը նահանջեցին։ Մայիսի 12-ին ռուսական զորքերի շարքերում գործող կամավորները մտան Թաղ։

Շատախի 42-օրյա ինքնապաշտպանությունը Վան-Վասպուրականի ժողովրդական հերոսամարտի բաղկացուցիչ մասն է։

## Գրականություն
* Ա-Դո, Մեծ դեպքերը Վասպուրականում 1914-1915 թվականներին, Երևան, 1917։
* Կեորկիզյան Ա., Վասպուրականի հերոսամարտը, Բեյրութ, 1965։
* Արզումանյան Մ, Հայաստան. 1914-1917, Երևան, 1969։

Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Արևմտյան Հայաստանում
Կատեգորիա:1915 իրադարձություններ
Շենիկի կռիվ (1904)

**Շենիկի կռիվ** (1904), տեղի է ունեցել Սասունի Շենիկ գյուղում 1904 թ.ապրիլի 11-ին հայ ֆիդայիների և թուրք ջարդարարների միջև։ Դեռևս XIX դ. վերջից, ցանկանալով ընկճել Սասունը, թուրքական կառավարությունը շարունակել է հարձակումները, որոնք ավելի է սաստկացրել XX դ. սկզբին։ Շենիկի վրա թուրք-քրդական ուժերի հարձակման մասին Անդրանիկից տեղեկանալով՝ գյուղի բնակիչները տեղափոխվել են Սեմալ։ Ֆիդայիները գրոհել են գյուղ ներխուժած թշնամու 700 հեծյալների վրա, բացել խաչաձև կրակ։ Կռիվը տևել է 4 ժամ։ Թուրքերն աստիճանաբար տեղի են տվել ֆիդայիների գրոհի առաջ և նահանջել՝ դիմելով փախուստի։ Հայերը հետապնդել են նրանց մինչև Լաճկանի մոտերքը, ուր գտնվում էին թշնամու հիմնական ուժերը։ Հայ մարտիկները վերադարձել են Շենիկ, գրավել իրենց դիրքերը։ Շենիկի կռվով սկսվել է 1904 թվականի Սասունի ապստամբությունը։

## Գրականություն
* Սասուն-Մուշի կռիվները 1904, Ժնև, 1906։

Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Արևմտյան Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայկական դիմադրություն
Կատեգորիա:1904 իրադարձություններ
Ազատություն և համաձայնություն (կուսակցություն)

**Ազատություն և համաձայնություն** (), իթիլաֆ, թուրքական քաղաքական կուսակցություն (իթիլաֆականներ)։ Ստեղծվել է 1911 թ.՝ 1908-ի սահմանադրության հռչակումից հետո առաջացած ընդդիմադիր մանր կուսակցությունների և խմբավորումների հիմքի վրա։ Այդ կուսակցությանը միացել են ազգային փոքրամասնությունների համարյա բոլոր քաղաքական կազմակերպությունները։ Նրանց աջակցությունը ստանալու և նրանց հետ դաշինքը պահպանելու նպատակով «Ազատություն և համաձայնություն» կուսակցությունն իր ծրագրում ներառել է ազգային մարզերի ինքնավարության և Օսմանյան կայսրության վարչական ապակենտրոնացման սկզբունքը՝ տարածքային ամբողջականության պահպանմամբ։ 1911 թ. դեկտեմբերի հրապարակված ծրագրում (71 հոդված) հռչակվում էր սահմանադրության պաշտպանություն, լիբերալ կարգերի ամրապնդում, ապակենտրոնացման և մասնավոր նախաձեռնության սկզբունքների իրականացում։ Գլխավոր նպատակը երիտթուրքերի բռնապետության տապալումն էր։

1912-13 թթ. Թուրքիայում իշխանության գլուխ կանգնած էին իթիլաֆականների աջակցությունը վայելող կառավարություններ։ 1913 թ. հունվարի 23-ի երիտթուրքերի զինված խռովությունից հետո «Ազատություն և համաձայնություն»-ը տրոհվել Է երեք մասի։ Արմատական թևը մի շարք մահափորձեր է կազմակերպել երիտթուրքերի առաջնորդների դեմ. 1913 թ. հունիսի 11-ին սպանել են մեծ վեզիր Մահմուդ Շևքեթ փաշային, որից հետո երիտթուրքերը զանգվածային հալածանք են սկսել ընդդիմության դեմ, բանտարկել 300 հայտնի գործիչների։ Առաջին աշխարհամարտի ավարտին, երբ Թալեաթի կառավարությունը հրաժարական Է տվել, իթիլաֆականների ազդեցությունը վերստին մեծացել Է։ Նրանց ստեղծած կառավարությունը Կ. Պոլիսում կազմակերպել է երիտթուրքերի դատավարությունը (1919-20 թթ.)։ Քեմալական շարժման հաղթանակից և հանրապետության հռչակումից հետո «Ազատություն և համաձայնություն»-ն ինքնալուծարվել է։

Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության կուսակցություններ
UTC+9

**UTC+9**, ժամային գոտի, որը օգտագործվում է հետևյալ տարածքներում և պետություններում՝

## Ամբողջ տարվա ընթացքում
*  (մասամբ)
:* 
:* 
* 
* 
* 
* յի արևելյան մասը՝
:* Պապուա
:* Արևմտյան Պապուա
:* Մալուկու
:* Հյուսիսային Մալուկու
* 

## Արտաքին հղումներ
* UTC+9 գոտում գտնվող քաղաքների ցանկը 

Կատեգորիա:Ժամային գոտիներ