open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1503

Հանդիսանում է 16-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ 1500-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1502 և 1504 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
* Մայիսի 10՝ Քրիստափոր Կոլումբոսը հայտնաբերում է Կայմանների կղզիները, որոնց այնտեղ հանդիպած մեծաթիվ ծովային կրիաների համար տալիս է *Las Tortugas* անունը։ 
* Հուլիսի 23՝ Ըստ ուղեծրային հաշվարկների այս օրը Պլուտոնը դուրս է գալիս Նեպտունի ուղեծրից, այնտեղ մնալով 233 տարի։ 
* Սեպտեմբերի 22՝ Հռոմի Պիոս III պապը (Ֆրանչեսկո Թոդեսչինի Փիկոլոմինի) հաջորդում է Ալեքսանդր VI-ն, դառնալով 215-րդ Պապ, սակայն, մահանում է հոկտեմբերի 18-ին։

## Ծնունդներ
* Մարտի 10՝ Ֆերդինանդ I Սրբազան Հռոմի կայսր (ծն. 1564):
* Դեկտեմբերի 14 կամ 21՝ Միշել դը Նոսթրդամ, հայտնի է Նոստրադամուս անունով, ֆրանսիացի բնագետ, 1555 թ. գրված *Les Propheties* աշխատության հեղինակը (մ. 1566)։

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1504

Հանդիսանում է 16-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ 1500-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1503 և 1505 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

մինի|ձախից|160px|Դավիթ
### Կոլումբոսի ճանապարհորդությունը
* Փետրվարի 29՝ մթերք ձեռք բերելու համար Ճամայկայի ցեղերին համոզելիս Քրիստափոր Կոլումբոսն օգտագործում է Լուսնի խավարման մասին իր տեղեկացվածությունը։ 
* Նոյեմբերի 7՝ Քրիստափոր Կոլումբոսն իր չորրորդ ճանապարհորդությունն ավարտելով վերադառնում է Իսպանիա, որի ընթացքում իր կրտսեր որդու՝ Ֆեդինանդի հետ միասին բացահայտում է Կենտրոնական Ամերիկայի արևելյան ափերը՝ Բելիզից մինչև Պանամա։ 
* Նոյեմբերի 26՝ Կաստիլիայի և Արագոնի Կաթոլիկ թագուհի Իսաբելի մահով ավարտվում է նրա կողմից Կոլումբոսի հովանավորությունը։ Թագն անցնում է նրա դուստր Խուանային։
### Արվեստ
* Սեպտեմբերի 8՝ Ֆլորենցիայում կանգնեցվում է Միքելանջելոյի ''Դավիթ'' արձանը։

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1505

Հանդիսանում է 16-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ 1500-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1504 և 1506 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
մինի|ձախից|180px|Վասիլի III
մինի|ձախից|180px|Չժենդե
* Հունիս 19՝ Մին դինաստիայի Չժենդե կայսրը ժառանգում է գահը։ 
* Նոյեմբերի 6՝ Վասիլի III-ը որպես Մոսկովյան մեծ իշխան հաջորդում է Իվան III-ին։

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1506

Հանդիսանում է 16-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ 1500-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1505 և 1507 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

### Վատիկան
* Հունվարի 14՝ Հռոմում հայտնաբերվում է «Լաոկոոնը և իր որդիները» դասական արձանախումբը։ Ջուլիանո դա Սանգալոյի և Միքելանջելոյի խորհրդով Հուլիոս II Պապը ձեռք է բերում այն և մեկ ամիս անց տեղադրում Վատիկանի թանգարանում։ 
* Հունվարի 22՝ Հռոմի Պապ Հուլիոս II-ի նախաձեռնությամբ ստեղծվեց Վատիկանի զինված ուժերի գլխավոր մաս կազմող շվեյցարական գվարդիան։ 
* Ապրիլի 18՝ Հուլիոս II-ը Հռոմում դնում է Սուրբ Պետրոսի նոր տաճարի հիմնաքարը։

## Ծնունդներ

## Մահեր
* Մայիսի 20՝ Քրիստափոր Կոլումբոս, իտալացի բնախույզ (ծն. 1446)

* Հոկտեմբերի 17 - Հովհաննես Է Աջակիր, Ամենայն Հայոց կաթողիկոս 1474-ից։ Հաջորդել է Սարգիս Բ Աջատարին

## Ծանոթագրություններ
1507

Հանդիսանում է 16-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ 1500-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1506 և 1508 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

* Ապրիլի 25՝ Մարթին Վալդզեեմյուլլերն իր հրատարակած պատի քարտեզի վրա Ամերիկան պատկերում է որպես առանձին մայրցամաք և նրա անունը դնում իր ընկեր Ամերիգո Վեսպուչիի պատվին։ 
* Օգոստոսի 20՝ Նանաք Դևը դառնում է առաջին գուրուն և սիքհական կրոնական առաջնորդ։ 
* Մուհամեդ Շայբանիի գլխավորությամբ ուզբեկները գրավում են Հերաթը։ Ավարտվում է Թիմուրյանների տիրակալությունը։ 
* Պորտուգալացիները գրավում են Մոզամբիկը։

## Ծնունդներ
* Սեպտեմբեր 16՝ Ջյաջին, Չինաստանի կայսր (մ. 1567)

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1501

Հանդիսանում է 16-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ 1500-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1500 և 1502 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
* Հուլիս՝ Ատրպատականում իշխանության է գալիս Իսմաիլ I-ը, դառնալով Սեֆյանների դինաստիայի հիմնադիր։ 
* Դեկտեմբերի 12՝ Ալեքսանդր Յագելոնը դառնում է Լեհաստանի թագավոր։

## Ծնունդներ
* Սեպտեմբերի 24 - Ջերոլամո Կարդանո, իտալացի մաթեմատիկոս (մ. 1576)
* Էն Բոլեյն, Անգլիայի Հենրի VIII թագավորի երկրորդ թագուհին (ծն. այս տարի կամ 1507; մ. 1536)

## Մահեր
* Հունվարի 3՝ Ալիշեր Նավոի, ուզբեկ բանաստեղծ (ծն. 1441)

## Ծանոթագրություններ
1508

Հանդիսանում է 16-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ 1500-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1507 և 1509 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

* Փետրվար՝ Մաքսիմիլիան I-ը հարձակվում է Վենետիկի հանրապետության վրա։ 
* Հունիսի 6-ին Մաքսիմիլիան I-ը պարտվում է վենետիկյան զորքերին, զիջելով որոշ տարածքներ և ստանալով երեք տարվա զինադադարի հնարավորություն։ 
* Դեկտեմբերի 10-ին Վենետիկի հանրապետության դեմ Հուլիոս II Պապի, Ֆրանսիայի թագավոր Լուի XII-ի, Ֆերդինանդ II Արագոնցու և Մաքսիմիլիան I-ի միջև ձևավորվում է միություն։ 
* Իսմաիլ I-ը գրավում է հարավային Միջագետքը և Բաղդադը։

## Ծնունդներ
* Ջեյն Սեյմուր՝ Անգլիայի Հենրի III-ի թագավորի երրորդ թագուհին։ 
## Մահեր

## Արվեստ
[մինի|ձախից|160px|[Ալբրեխտ Դյուրեր|Ալբրեխթ Դյուրերի «Աղոթարարի ձեռքերը» նկարը։ 1508 թ.]]

## Ծանոթագրություններ
1509

Հանդիսանում է 16-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ 1500-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1508 և 1510 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

* Ապրիլի 21՝ Հենրի VIII-ը, իր հոր՝ Հենրի VII-ի մահից հետո 18 տարեկանում դառնում է Անգլիայի թագավոր։ 
* Մայիսի 14՝ Անյադելոյի ճակատամարտում ֆրանսիական զորքերը հաղթում են վենետիկցիներին։ 
* Սեպտեմբերի 10՝ Կոնստանդինապոլսում տեղի ունեցած երկրաշարժից ավերվում է 109 մզկիթ, զոհվում է տասը հազար մարդ։ 
* էրազմուսը գրում է իր ամենահայտնի «Գովք տխմարութեան» աշխատությունը։

## Ծնունդներ
* Հուլիսի 10՝ Ժան Կալվին՝ ֆրանսիացի կրոնական ռեֆորմատոր (մ. 1564)

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1510

Հանդիսանում է 16-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ 1500-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1509 և 1511 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

* Մոսկվայի Մեծ իշխան Վասիլի III-ը գրավում է Պսկովը։ 
* Սեֆյանների Իրանը գրավում է Խորասանը և Սիսթանը։ 

## Ծնունդներ
* Ֆիլիբեր Դելորմ, Վերածննդի շրջանի ֆրանսիացի ճարտարապետ և տեսաբան

## Մահեր
* Մայիսի 17՝ Սանդրո Բոտիչելլի, իտալացի նկարիչ (ծն. 1445)
* Ջորջոնե, իտալացի նկարիչ (ծն. մոտ. 1477)

## Ծանոթագրություններ
Նոյեմբերի 30

**Նոյեմբերի 30**, տարվա 334-րդ (նահանջ տարիներին՝ 335-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 31 օր։

## Դեպքեր
* 1808 - վերացվում է Երևանի բերդի պաշարումը։
* 1920 - Ադրբեջանի խորհրդային կառավարությունը Արցախը ճանաչեց Հայաստանի մի մաս, սակայն մի քանի&nbsp;օր անց փոխեց իր որոշումը։
* 1933 - Լրիվ կարողությամբ շարք է մտնում Ձորագէսը։
* 1960 - Երևանում բացվում է ՀԽՍՀ հեղափոխության պետական թանգարանը։
* 1965 - Սոֆիայում տեղի է ունենում հայկական կուլտուրայի տասնօրյակի հանդիսավոր բացումը։

## Ծնունդներ
*1825 - Ուիլյամ Բուգրո, ֆրանսիացի նկարիչ (մ. 1905)
*1835 - Մարկ Տվեն, ամերիկացի գրող, լրագրող
*1837 - Ռոմանոս Սետեֆճյան, հայ դերասան, դրամատուրգ
* 1874 - Ուինսթոն Չերչիլ, Միավորված Թագավորության վարչապետ (վ.1965)։
* 1937 - Խեսուս դել Մուրո, մեքսիկացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան
* 1945 - Ռադու Լուպու, ռումինացի դաշնակահար
*1965 - Բեն Սթիլեր, ամերիկացի կատակերգակ դերասան, ռեժիսոր, պրոդյուսեր և սցենարիստ
*1965 - Ալդաիր, բրազիլացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան
*1984 - Նայջել դե Յոնգ, հոլանդացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան

## Մահեր
* 1823 - Միքայել Չամչյան, հայ ականավոր պատմաբան, քերական, լեզվաբան, աստվածաբան և մանկավարժ, Մխիթարյան միաբանության անդամ (ծ. 1738)
* 1859 - Նիկողայոս Զորայան, արևմտահայ նշանավոր տնտեսագետ։ (ծ. 1821)։
* 1960 - Վահրամ Գայֆեճյան, հայ նկարիչ
* 1985 - Մարկ Արյան,երգիչ, երգահան, բանաստեղծ, գործարար
* 1991 - Միքայել Չայլախյան,հայ խորհրդային ֆիտոֆիզիոլոգ։ ԽՍՀՄ ԳԱ (1968 թվական), ՀԽՍՀ ԳԱ (1971 թվական) ակադեմիկոս, ՀԽՍՀ գիտնական, վաստակավոր գործիչ (1967 թվական)
* 2009 - Միլորադ Պավիչ,հարավսլավացի և սերբ բանաստեղծ, արձակագիր, պոստմոդերնիզմի և մոգական ռեալիզմի ներկայացուցիչ, թարգմանիչ և 17-19--րդ դարերի սերբական գրականության պատմագիր
* 2013 - Փոլ Ուոքեր, ամերիկացի դերասան՝ հայտնի «Ֆորսաժ» ֆիլմաշարից (ծ. 1973)
* 2015 - Էլդար Ռյազանով, ռուս ռեժիսոր, սցենարի հեղինակ, բանաստեղծ (ծ. 1927)

## Տոներ
* Տեղեկատվության պաշտպանության միջազգային օր
Տեխաս

**Թեքսաս** (անգլերեն՝ ), նահանգ ԱՄՆ-ի հարավային մասում։ Թեքսասը բնակչությամբ և տարածքով երկրորդն է Միացյալ Նահանգներում։ Նահանգը գտնվում է Միացյալ Նահանգների Հարավ կենտրոնական մասում, այն սահմանակցում է Մեքսիկային հարավից, Նյու Մեքսիկո նահանգին արևմուտքից, Օկլահոմային հյուսիսից, Արկանզասին հյուսիս արևելքից և Լուիզիանային արևելքից։ Թեքսասի տարածքը կազմում է 696241 կմ քառակուսի, իսկ բնակչությունը 26,9 միլիոն (հուլիս 2014)։

Հյուստոնը Թեքսասի ամենամեծ քաղաքն է և չորրորդ ամենախոշորը ԱՄՆ-ում, մինչդեռ Սան Անտոնիոն երկրորդ խոշորագույնն է նահանգում և յոթերորդ ամենամեծը ԱՄՆ-ում։ Մյուս մեծ քաղաքներն են Էլ Պասոն և Օսթինը, որը նահանգի կենտրոնն է։ Տեքսասի մականունն է *Lone Star State*, որպեսզի ընգծվի այն հանգամանքը, որ Թեքսասը եղել է նախկին անկախ պետություն և ստացել է անկախությունը Մեքսիկայից։ Նահանգի անվանումը եկել է «Tejas» բառից, ինչը նշանակում է ընկեր Կադդո լեզվով։

Իր չափսերի և աշխարհագրական բազմազանության շնորհիվ ինչպիսին է Բալկոնես ճեղքվածքը, Թեքսասում կան բազմազան լանդշաֆտներ, որոնք հանդիպում են Միացյալ Նահանգների հարավային և հարավարևմտյան շրջաններում։ Թեքսասը հանրահայտ է որպես անապատային նահանգ, չնայած Տեխասի միայն 10 տոկոսն է անապատ։ Բնակչության մեծ մասը կենտրոնացած է նախկին պրերիաներում, խոտհարքում, անտառներում և ափամերձ հատվածներում։

«Թեքսասի վեց դրոշներ» տերմինը նշանակում է այն վեց երկրները, որոնց տիրապետության տակ եղել է տարածաշրջանը։ Իսպանիան առաջին եվրոպական պետությունն էր, որը տիրացավ Թեքսասին։ Դրանից հետո շատ կարճ ժամանակով Թեքսասին տիրացավ Ֆրանսիան։ Մեքսիկան վերահսկեց տարածաշրջանը մինչև 1836 թվականը, երբ Թեքսասը դարձավ անկախ՝ դառնալով անկախ հանրապետություն։ 1845 թվականին Թեքսասը միացավ Միացյալ Նահանգներին որպես 28-րդ նահանգ։ Նահանգի անէքսացիան եղավ պատճառ, որպեսզի սկսվի Մեքսիկա-ամերիկյան պատերազմը 1846 թվականին։ Տեխասը հայտարարեց ԱՄՆ կազմից իր դուրս գալու մասին 1881 թվականին և պաշտոնապես միացավ ԱՄՆ-ին նույն տարվա մարտի 2-ին։ Քաղաքացիական պատերազմից հետո Թեքսասում կազմավորվեց ֆեդերատիվ կառավարություն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Texas.gov – Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի նահանգներ
Կատեգորիա:Տեխաս
Հոկտեմբերի 3

**Հոկտեմբերի 3**, տարվա 276-րդ (նահանջ տարիներին՝ 277-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 89 օր։

## Դեպքեր
* 1926 - Մոսկվայում տեղի ունեցավ Հայֆիլմի առաջին կինոնկարի՝ Նամուսի պրեմիերան։ 
* 1952 - Մեծ Բրիտանիան առաջին անգամ փորձարկում է միջուկային զենք, դառնալով երրորդ միջուկային տերությունը
* 1990՝ իրականանում է Գերմանիայի միավորումը
## Ծնունդներ
* 1863 - Պյոտր Կոզլով, ռուս բնախույզ (մ. 1935)
* 1886 - Ալեն-Ֆուրնիե, ֆրանսիացի արձակագիր (մ. 1914)
* 1895 - Սերգեյ Եսենին, ռուս բանաստեղծ (մ. 1925)
* 1897 - Լուի Արագոն, ֆրանսիացի գրող և բանաստեղծ (մ. 1982)
* 1900 - Թոմաս Վուլֆ, ամերիկացի գրող (մ. 1938)
* 1919 - Էդուարդաս Մեժելայտիս, լիտվացի բանաստեղծ (մ. 1997)
* 1924 - Գրիգոր Մկրտչյան (ռեժիսոր), հայ ռեժիսոր
* 1935 - Արմեն Ջիգարխանյան, ռուսահայ դերասան
* 1976 - Շոն Ուիլյամ Սքոթ, ամերիկացի դերասան
* 1979 - Ջոն Հենիգան, ամերիկացի դերասան
* 1981 - Զլատան Իբրահիմովիչ, շվեդ ֆուտբոլիստ
* 1984 - Մարկոս Պիզզելլի, բրազիլացի ֆուտբոլիստ

## Մահեր
* 1226 - Փրանկիսկոս Ասիզցի San Francesco d'Assisi իտալ. սուրբ (ծն. 1181)
* 1932 - Մաքսիմելիան Ֆրանց Յոզեֆ Կորնելիուս Վոլֆ, գերմանացի աստղագետ
* 1968 - Արման Կոթիկյան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծն. 1896)
*2011 - Քեյ Արմեն, ամերիկահայ դերասանուհի և երգչուհի (ծն. 1915)

## Տոներ
* ՝ Գերմանական միասնության օր
* Իրաք՝ Ազգային օր
* Կորեա՝ 개천절 Կազմավորման օր
1511

Հանդիսանում է 16-րդ դարի երկրորդ տասնամյակի՝ 1510-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1510 և 1512 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

* Օգոստոսի 15 &ndash; Ալֆոնսո դե Ալբուքերքեն գրավում է Մալաքան, պորտուգալացիներին տալով Մալաքայի նեղուցի հսկողության հնարավորություն։ 
### Ամսաթիվն անհայտ է
* Դիեգո Վելասկեսը և Էռնան Կորտեսը նվաճում են Կուբան։ Վելասքեսը նշանակվում է գավառի կառավարիչ։ 
* Ֆերդինանդ II Արագոնացին նշում է, թե «մի սևամորթը կանի չորս հնդկացու արած գործ»։

## Ծնունդներ
* Հուլիսի 30՝ Ջորջո Վազարի, իտալացի նկարիչ և ճարտարապետ (մ. 1574)

## Մահեր
## Դեմքեր

## Ծանոթագրություններ
1513

Հանդիսանում է 16-րդ դարի երկրորդ տասնամյակի՝ 1510-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1512 և 1514 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

* պորտուգալացիները գրավում են Ադենը
* Հուլիսի 22՝ Քրիստիան II-ը գահ է բարձրանում որպես Դանիայի և Նորվեգիայի թագավոր
* Մարտի 9՝ Լեոն X-ը նշանակվում է Հռոմի 217-րդ պապ
* Ապրիլի 2՝ Խուան Պոնսե դե Լեոնը հասնում է Ֆլորիդա, դառնալով այսօրվա ԱՄՆ-ի տարածք ոտք դրած առաջին եվրոպացին։ 
* Սեպտեմբերի 25՝ Վասկո Նունիես դե Բալբոան "հայտնաբերում է" Խաղաղ օվկիանոսը

## Ծնունդներ

## Մահեր
* Փետրվարի 21 - Հռոմի պապ Հուլիոս II (ծ. 1443)
* Սեպտեմբերի 9 - Շոտլանդիայի թագավոր Հակոբ IV (ծ. 1473)
* (անթիվ), Պինտուրիկիո Վերածննդի շրջանի իտալացի գեղանկարիչ (ծ. 1454)
## Դեմքեր

## Ծանոթագրություններ
1512

Հանդիսանում է 16-րդ դարի երկրորդ տասնամյակի՝ 1510-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1511 և 1513 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

* Մայիսի 23՝ Սելիմ I-ը որպես սուլթան հաջորդում է Բայազիդ II-ին։ 
* Մոլդավիան դառնում է Օսմանյան կայսրության վասալ, այնպես, ինչպես՝ Վալախիան։ Կառավարիչները պետք է նշանակվեն թուրքերի կողմից, սակայն՝ պատկանեն ուղղափառ հավատի։ 
* Կազմալուծվում է Ֆլորենցիայի հանրապետությունը և Մեդիչիները կրկին գալիս են իշխանության։

## Ծնունդներ
* Հունվար 31՝ Էնրիկե, Պորտուգալիայի թագավոր (մ. 1580)
* Մարտի 5՝ Գերհարդ Մերկատոր, ֆլամանդա-գերմանացի քարտեզագիր (մ. 1594)

## Մահեր
* Փետրվարի 22՝ Ամերիգո Վեսպուչի, իտալացի վաճառական և քարտեզագիր, Նոր Աշխարհը հայտնաբերողը (ծն. 1454)
* Մայիսի 26՝ Բայազիդ II, Օսմանյան սուլթան (ծն. մոտ. 1447)
## Դեմքեր

## Ծանոթագրություններ
1514

Հանդիսանում է 16-րդ դարի երկրորդ տասնամյակի՝ 1510-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1513 և 1515 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

* Սուլթան Սելիմը գրավում է Երևանը։ 
* Օգոստոսի 23՝ Չալդրանի ճակատամարտում Սելիմ I սուլթանը հաղթում է Շահ Իսմաիլի պարսկական բանակին։ 
* Սեպտեմբերի 8՝ դարի ամենախոշոր ճակատամարտերից մեկում՝ Օրշայի ճակատամարտում լեհ-լիտվական զորքերը հաղթում են Մոսկվայի մեծ իշխանության բանակին։ 

### Արվեստ
* Ալբրեխտ Դյուրերն ստեղծում է իր հայտնի «Մելանքոլիա» փորագրանկարը։

## Ծնունդներ
* Թահմասպ I՝ Իրանի շահ, Սաֆավիյանների գերդաստանի երկրորդ շահը, Շահ Իսմաիլի ավագ որդին։

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1516

Հանդիսանում է 16-րդ դարի երկրորդ տասնամյակի՝ 1510-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1515 և 1517 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

### Օսմանյան կայսրություն
* Հուլիս՝ Սելիմ I սուլթանը գրավում է Սիրիան և Պաղեստինը և պատերազմ է հայտարարում մամլուքներին։ 
### Եվրոպա
* Ապրիլի 23՝ Բավարիայի Վիլհելմ IV թագավորը ստորագրում է «Գարեջրի մաքրության հրամանագիրը»։ 
* Թոմաս Մորը հրատարակում է իր «Ութովպիա» աշխատությունը։ 
* Ֆրանսուա I թագավորը հրավիրում է Լեոնարդո դա Վինչիին որպես իր պալատական նկարիչ։

## Ծնունդներ

## Մահեր
* Հունվարի 23՝ Ֆերդինանդ II Արագոնացի թագավոր (ծն. 1452)
* Օգոստոս՝ Հիերոնիմոս Բոսխ, հոլանդացի նկարիչ (ծն. 1450)
## Դեմքեր

## Ծանոթագրություններ
1518

Հանդիսանում է 16-րդ դարի երկրորդ տասնամյակի՝ 1510-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1517 և 1519 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

* Սկսվում է աֆրիկացի ստրուկների առևտուրը։

## Ծնունդներ
* Սեպտեմբերի 29՝ Տինտորետո, իտալացի նկարիչ (մ. 1594)

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1517

Հանդիսանում է 16-րդ դարի երկրորդ տասնամյակի՝ 1510-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1516 և 1518 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

### Օսմանյան կայսրություն
* Հունվարի 22՝ Սելիմ I-ի զորքերը հաղթելով մամլուքներին, զավթում են Եգիպտոսը։ 
* Փետրվարի 3՝ Օսմանյան կայսրությունը գրավում է Կահիրեն, Սելիմ I-ն իրեն հռչակում է խալիֆ։ 
* Ենիչերիները թալանում են Դամասկոսը։ 
### Եվրոպա
* Հոկտեմբերի 31՝ Մարտին Լյութերը հրապարակում է «95 թեզիսները», փակցնելով այն Վիթենբերգի եկեղեցու դռանը։ 
## Սրահ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1519

Հանդիսանում է 16-րդ դարի երկրորդ տասնամյակի՝ 1510-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1518 և 1520 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

մինի|ձախից|240px|Կորտեսի անցած ճանապարհը Մեքսիկայում։
* Մարտի 4՝ Էռնան Կորտեսն իրեն ուղեկցող կոնքիստադորների հետ ափ է իջնում Մեքսիկայում։  (Ապրիլի 22-ի Ավագ ուրբաթ օրը ոտք է դնում այսօրվա Վերակրուսում, հոկտեմբերի 12-ին 3000 Թլաչքալթեքների ուղեկցությամբ հասնում է Չոլուլա, նոյեմբերի 8-ին՝ մտնում է Տենոչտիտլան և ացտեկների առաջնորդ Մոնտեսումայի արքունիք։ )
* Հունիսի 28 իսպանիայի Կառլոս I թագավորը դառնում է Սրբազան Հռոմի Կառլոս V (կառավարում է մինչև 1556).
* Սեպտեմբերի 20՝ Ֆեռնան Մագելանը հինգ նավերով սկսում է իր շուրջերկրյա ճանապարհորդությունը։ 
### Անամսաթիվ
* Կակաոն հասնում է Եվրոպա։ 
* Էստոնիայում ավարտվում է Սբ. Օլաֆի եկեղեցու շինարարությունը։

## Ծնունդներ
* Մարտի 31՝ Հենրի II, Ֆրանսիայի թագավոր (մ. 1559)
* Ապրիլի 13՝ Կատրին դը' Մեդիչի, Ֆրանսիայի Անրի II-ի թագուհին (մ. 1589)
**միգուցե*
** Ապրիլի 13 - Եկատերինա Մեդիչի, Ֆրանսիայի թագուհի, Ֆրանսիայի թագավորության ժամանակավոր կառավարիչ-գահապահ, Ֆրանսիայի թագավոր Հենրիխ II Վալուայի կինը, Ուրբինոյի դուքս Լորենցո դե Մեդիչիի դուստրը
* Քեթրին Հովարդ, Հենրի VIII-ի հինգերորդ թագուհին, (ծն. 1518 և 1524 միջև; մ. 1542)

## Մահեր
* Հունվարի 12՝ Մաքսիմիլիան I, Սրբազան Հռոմի կայսր (ծն. 1459)
* Մայիս 2՝ Լեոնարդո դա Վինչի, վերածննդի իտալացի գեղանկարիչ, քանդակագործ, ճարտարապետ, երաժիշտ, և գրող մաթեմատիկոս, մեխանիկ, քաղաքագետ և գյուտարար (ծ. 1452)

## Սրահ

## Ծանոթագրություններ
1520

Հանդիսանում է 16-րդ դարի երկրորդ տասնամյակի՝ 1510-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1519 և 1521 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

### Շվեդիա
* Հունվարի 19 Դանիայի և Նորվեգիայի Քրիստիան II թագավորը հաղթում է շվեդներին Օսունդեն լճի մոտ։  (Այդտեղ ստացած վերքերից շվեդների ռեգենտ Սթեն Սթուր կրտսերը փետրվարի 3-ին մահանում է Ստոկհոլմում։ Սեպտեմբերի 7-ին Քրիստիան II-ը մի քանի օր պաշարելուց հետո հաղթանակած մտնում է Ստոկհոլմ։ )
* Նոյեմբերի 4՝ Ստոկհոլմում թագադրվում է Քրիստիան II-ը։ 
* Նոյեմբերի 8՝ Քրիստիան II-ը դաժան հաշվեհարդար է տեսնում իր դեմ ապստամբած շվեդ 82 ազնվականների և հոգևորականների, կազմակերպելով «Ստոկհոլմի արյունոտ բաղնիքը»։ 
### Ամերիկա
* Հունիս՝ Թենոչթիտլանի ացտեկ տիրակալ Մոնթեսումա II-ը հրաժարվում է գահից, նրան փոխարինում է իր եղբայր Քուիտլաուակը։  (Հուլիսի 1-ին Քուինթինհուակի զորքը խոշոր հաղթանակ է տանում կոնկիստադոր Էռնան Կորտեսի նկատմամբ («Տխրության գիշերը»), որը տալիս է մեծաթիվ զոհեր՝ 400 կոնկիստադոր և ևս 2000 հոգի իր ենթակայութայն տեղացիների միավորումներից։ Հուլիսի 20-ին իսպանացիները Օթումբայի ճակատամարտում ջարդում են ացտեկներին։ )
* Հոկտեմբեր՝ ծաղիկ հիվանդությունից մահանում է Թենոչթիտլանի ացտեկ տիրակալ Քուիտլաուակը։ Նրան հաջորդում է իր զարմիկ Քուաուհթեմոկը։

### Օսմանյան կայսրություն
* Սեպտեմբերի 22՝ Սուլեյման I-ը դառնում է սուլթան, հաջորդելով իր հայր Սելիմ I-ին։ 
#### Անամսաթիվ
* Սուլեյման I սուլթանին են նվիրաբերում Ռոքսելանային («Հյուրեմ Սուլթան»)։

## Ծնունդներ

## Մահեր
* Զաքարիա Բ Վաղարշապատցի, Ամենայն հայոց կաթողիկոս 1515 թ-ից։ Հաջորդել է Սարգիս Գ Մյուսայլին
* Ապրիլի 6՝ Ռաֆայել Սանտի, Բարձր Վերածննդի իտալացի նկարիչ, գրաֆիկ և ճարտարապետ (ծ. 1483)

## Սրահ

մինի|աջից|220px|Ռաֆաելի գարեզմանը Հռոմում
1523

Հանդիսանում է 16-րդ դարի երրորդ տասնամյակի՝ 1520-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1522 և 1524 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1526

Հանդիսանում է 16-րդ դարի երրորդ տասնամյակի՝ 1520-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1525 և 1527 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

* Հունվարի 14 - Մադրիդի պայմանագիր Ֆրանսիայի թագավոր Ֆրանցիսկ I-ի և Հռոմեական սրբազան կայսրության կայսր Կառլոս V-ի միջև. հաշտություն է հաստատվում երկու տիրությունների միջև
* Ապրիլի 21 - Բաբուրը ռազմական հաղթանակ է կրում Հնդկաստանում և այդուհետև հայտարարում է Մեծ Մողոլների կայսրությունը՝ դառնալով այդ պետության միահեծան կառավարիչը
* Մայիսի 22 - Ֆրանցիսկ I-ը դավադրում է Մադրիդի պայմանագրին և Կառլոս V-դեմ ստեղծում է Կոնյակի լիգան, որի մեջ մտնում են Հռոմի պապ Կղեմես VII-ը, Միլանը, Վենետիկը և Ֆլորենցիան
* Օգոստոսի 29 - Մոխաչի ճակատամարտ. Օսմանյան սուլթան Սուլեյման I-ի զորքերը, ներխուժելով Հունգարիա, գրավում են մայրաքաղաքը՝ Բուդան
* Օրը անհայտ - զինագործ Բարտոլոմեո Բերետտան Բրեշայում (Լոմբարդիա) հիմնադրում է «Բերետտա զինագործական ընկերությունը», որը մինչ այսօր գործում է և համարվում է աշխարհի ամենահին կորպորացիան

## Ծնունդներ
* Մայիսի 21 - Ֆիլիպ II - Իսպանիայի թագավոր (վ. 1598)

## Մահեր
* Հունվարի 19 - Իզաբելլա Ավստրիացի - Դանիայի, Նորվեգիայի և Շվեդիայի թագուհի (ծ. 1501)
* Ապրիլի 21 - Իբրահիմ Լոդի, Դելիի վերջին սուլթանը՝ Բաբուրի զորքերի հետ ճակատամարտում
* Օգոստոսի 29 - Լյուդովիկոս II, Հունգարիայի և Բոհեմիայի թագավոր՝ Սուլեյման I-ի դեմ ճակատամարտում
* Օրը անհայտ - Դավիթ X, Քարթլիի թագավոր (ծ. 1482)

## Ծանոթագրություններ
1521

Հանդիսանում է 16-րդ դարի երրորդ տասնամյակի՝ 1520-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1520 և 1522 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

* Գուստավ I Վազան դառնում է Շվեդիայի թագավոր։ 
* Լիսաբոնում ավարտվում է Բելեմի աշտարակի (''Torre de Belém'') 1515 թ. սկսված շինարարությունը։ 
### Մագելանի ճանապարհորդություն
* Մարտի 6 - Ֆեռնան Մագելանը հայտնաբերում է Գուամը
* Մարտի 16 - Ֆեռնան Մագելանը հասնում է Ֆիլիպիններ
* Ապրիլի 27 - Ֆեռնան Մագելանն սպանվում է Ֆիլիպիններում

### Եվրոպա
* Հունիսի 29 կամ 30 - ռումիներեն գրված առաջին փաստաթուղթը։  (Բրաշովի քաղաքագլխին Նյաքշու իշխանի գրած նամակը, որով զգուշացնում է Վալախիայի և Տրանսիլվանիայի վրա օսմանյան զորքերի սպասվող հարձակման մասին։ )
* Սուլեյման I-ը գրավում է Բելգրադը։ 
* Ռյազանը միացվում է Մոսկվային
### Ամերիկա
* Օգոստոսի 13 - Էռնան Կորտեսի ղեկավարությամբ կոնկիստադորները գրավում են ացտեկների մայրաքաղաք Տենոչտիտլանը, նրա տեղում հիմնադրվում է նոր քաղաք՝ այսօրվա Մեխիկոյի նախնին։

## Սրահ

## Ծնունդներ
* Օգոստոսի 4՝ Հռոմի Ուրբան VII պապ (մ. 1590)
* Դեկտեմբերի 13՝ Հռոմի Սիքստուս V պապ (մ. 1590)
## Մահեր
* Ապրիլի 27՝ Ֆեռնան Մագելան, պորտուգալացի ծովագնաց (մ. 1480)

## Ծանոթագրություններ
Հոկտեմբերի 5

**Հոկտեմբերի 5**, տարվա 278-րդ (նահանջ տարիներին՝ 279-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 87 օր։

## Դեպքեր
* 610 - Բյուզանդիայում թագադրվեց Հերակլիոս Ա կայսրը
* 1864 - Հնդկաստանի Կալկաթա քաղաքը համարյա ամբողջովին ավերվեց ցիկլոնից, զոհվեց 60 000 մարդ
* 1910 - Պորտուգալիան դառնում է հանրապետություն
* 1954 - Իտալիան և Հարավսլավիան բաժանեցին Տրիեստի մոտակա տարածքը
* 1962՝ ավարտվում է Ջեյմս Բոնդի մասին պատմող առաջին ֆիլմի ստեղծումը
* 1991 - Ջակարտայում ինդոնեզիական ռազմական ինքնաթիռի վթարի զոհ է դառնում 137 մարդ
*1908 - Բուլղարիան դառնում է հանրապետություն

## Ծնունդներ
[մինի|աջից|90px|Դենի Դիդրո<br />Ծն.[1731 թ.]]
* 1713 - Դենի Դիդրո Denis Diderot ֆրանս. փիլիսոփա (մ. 1784)
*1864 - Լուի Ժան Լյումիեր, ֆրանսիացի կինեմատոգրաֆիստ, կինեմատոգրաֆիայի գյուտարարներից մեկը (մ. 1948)
* 1935 - Ժան Տեր-Մերկերյան, ֆրանսահայ ջութակահար, Հայաստանի ժողովրդական արտիստ (1971)։
* 1936 - Վացլավ Հավել, Չեխիայի 1-ին նախագահը (մ. 2011)
* 1967 - Գայ Փիրս Guy Pearce ավստրալ. դերասան, երգիչ
* 1972 - Էրեն Կրյուգեր,ամերիկացի սցենարիստ և կինոպրոդյուսեր
* 1975 - Քեյթ Ուինսլեթ Kate Winslet անգլ. դերասանուհի երգչուհի
* 1976 - Ռամզան Քադիրով Къадар АхIмат-кIант Ръамазан գեներալ
* 1981 - Յոել Լինդպերե Joel Lindpere էստ. ֆուտբոլիստ

## Մահեր
* 1813 - Թեքումսե, հնդկացիների շաունի ցեղի առաջնորդ (ծն. 1768)
* 1848 - Ժակ Օֆենբախ Jacques Offenbach գերմ.-ֆրանս. կոմպոզիտոր (ծն. 1781)
* 1918 - Ռոլան Գարոս Roland Garros ֆրանս. օդաչու (ծն. 1888)
* 1933 - Ռենե Ադոր, ֆրանս.-ամեր. դերասանուհի (ծն. 1898)
* 1981 - Գլորիա Գրեհեմ Gloria Grahame ամեր. դերասանուհի, երգչուհի (ծն. 1923)
* 1996 - Արամ Ավետիսի Վարդանյան, հայ խորհրդային զինվոր ով մասնակցել է 1939-45թթ աշխարհամարտին և 1941-45թթ Մեծ հայրենական պատերազմին։
* 2011 - Սթիվ Ջոբս Steve Jobs ամեր. գործարար, Apple Inc. ընկերության համահիմնադիր (ծն. 1955)
* 2011 - Վանուշ Խանամիրյան, հայ նշանավոր պարուսույց, հայկական պարարվեստի մեծագույն երախտավորներից մեկը (ծ. 1927)
* 2012 - Էդուարդ Միրզոյան հայ կոմպոզիտոր (ծն. 1921)

## Տոներ
* Ուսուցչի միջազգային օր
* Ինդոնեզիա՝ Զինված ուժերի օր
* Հայաստան՝ Ուսուցչի օր
* Պակիստան՝ Ուսուցիչների օր
* Պորտուգալիա՝ Հանրապետության օր
* Վանուատու՝ Սահմանադրության օր
Հոկտեմբերի 6

**Հոկտեմբերի 6**, տարվա 279-րդ (նահանջ տարիներին՝ 280-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 86 օր։

## Դեպքեր
* Մ. թ. ա. 69 - Տիգրանակերտի ճակատամարտը. Լուկուլլոսի զորքը հաղթում է Տիգրան Մեծի գլխավորած հայոց բանակին
* 1889 - Փարիզում բացվում է Մուլեն Ռուժ կաբարեն
* 1940՝ բացվեց Երևանի բուսաբանական այգին
* 1960՝ Նյու Յորքում տեղի է ունենում «Սպարտակ» ֆիլմի առաջին ցուցադրությունը
* 1979՝ առաջին թռիչքն է իրականացնում ՄԻԳ-29 կործանիչը
* 1981՝ սպանվում է Եգիպտոսի նախագահ Անվար Սադաթը
* 1986 - Գարրի Կասպարովը Անատոլի Կարպովի հետ խաղալով պահպանում է աշխարհի չեմպիոնի կոչումը
* 2000 - Հարավսլավիայի նախագահ Սլոբոդան Միլոշևիչի հրաժարականը
## Ծնունդներ
* 1773 - Լուի Ֆիլիպ Louis Philippe I Ֆրանսիայի թագավոր (մ. 1850)
* 1875 - Նիկոլայ Բաև, ազգությամբ հայ, խորհրդային ճարտարապետ (մ. 1952)
* 1887 - Լե Կորբյուզիե Le Corbusier ֆրանս.-շվեյց. ճարտարապետ (մ. 1965)
* 1888 - Ռոլան Գարոս Roland Garros ֆրանս. օդաչու (մ. 1918)
* 1900 - Մարտին Վարդանյան, հայ խորհրդային քիմիկոս
* 1930 - Հաֆեզ ալ-Ասադ, Սիրիայի 20-րդ նախագահը (մ. 2000)
* 1943 - Օտտավիո Բիանկի, իտալացի ֆուտբոլիստ և գլխավոր մարզիչ
* 1959 - Բեկոր Աշոտ, Արցախի հերոս, ազատամարտիկ
* 1982 - Լևոն Արոնյան, հայ նշանավոր շախմատիստ միջազգային գրոսմայստեր
* 1985 - Տարմո Կինկ Tarmo Kink էստ. ֆուտբոլիստ

## Մահեր
* 1849 - Լայոշ Բատթյանյի, հունգարացի պետական գործիչ
* 1849 - Վիլմոշ Լազար, հունգարական հեղափոխության (1848-1849) հերոս, հայազգի զորապետ
* 1873 - Ֆեոդոր Վասիլև, ռուս նկարիչ
* 1933 - Զաքարե Փալիաշվիլի, վրացական ազգային պրոֆեսիոնալ երաժշտության հիմնադիրների
* 1935 - Աթաբեկ Խնկոյան, հայ մանկագիր (ծն. 1870)
* 1964 - Պիետրո Սերանտոնի, իտալացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան և գլխավոր մարզիչ
* 1979 - Էլիզաբեթ Բիշոփ, ամերիկացի բանաստեղծ և արձակագիր
* 1981 - Անվար Սադաթ Եգիպտոսի 3-րդ նախագահը Նոբելյան մրցանակակիր (ծն. 1918)
* 1989 - Բեթ Դեյվիս Bette Davis ամեր. դերասանուհի և երգչուհի (ծն. 1908)

## Տոներ
* ԱՄՆ՝ Ամերիկյան գերմանացիների օր
* Հունգարիա - Արադի նահատակների օր
* Չեռնոգորիա՝ Զինված ուժերի օր
* Թուրքմենստան՝ 1948 թ. Աշխաբադի երկրաշարժի զոհերի հիշատակի օր
Հոկտեմբերի 8

**Հոկտեմբերի 8**, տարվա 281-րդ (նահանջ տարիներին՝ 282-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 84 օր։

## Դեպքեր
* 451 - Քաղկեդոնում սկսվում է Քաղկեդոնի ժողովը
* 1480 - Ուգրա գետի մեծ դիմակայությունը Ռուսաստանում
* 1860 - Լոս Անջելեսի և Սան Ֆրանցիսկոյի միջև բացվում է հեռախոսագիծ
* 1962 - Ալժիրը միանում է ՄԱԿ-ին
* 1906 - Լև Տոլստոյը հրաժարվում է Նոբելյան մրցանակից

## Ծնունդներ
* 1585 - Հենրիխ Շյուց Heinrich Schütz գերմ. կոմպոզիտոր (մ. 1672)
* 1897 - Ռուբեն Մամուլյան Rouben Mamoulian ամերիկահայ ռեժիսոր (մ. 1987)
* 1922 - Նելսոն Լիդհոլմ Nelson Liedholm շվեդ ֆուտբոլիստ, մարզիչ (մ. 2007)
* 1949 - Սիգուրնի Ուիվեր Sigourney Weaver ամեր. դերասանուհի
* 1957 - Լալա Մնացականյան հայ դերասանուհի
* 1965 - Փիթեր Գրին Peter Greene ամեր. դերասան
* 1970 - Մեթ Դեյմոն Matt Damon ամեր. դերասան
* 1973 - Արսեն Ավետիսյան, հայ ֆուտբոլիստ
* 1980 - Մայք Միզանին (Միզ) The Miz ամեր. ըմբիշ, դերասան

## Մահեր
* 1754 - Հենրի Ֆիլդինգ Henry Fielding անգլ. գրող (ծն. 1707)
* 1834 - Ֆրանսուա Ադրիան Բուալադյո ֆրանս. կոմպոզիտոր (ծն. 1775)
* 1953 - Քեթլին Ֆերիեր Kathleen Ferier անգլ. երգիչ (ծն. 1912)
*2003 - Գևորգ Աբաջյան, հայ թատերագետ, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու (ծն. 1920)
*2006 - Գեդիմինաս Յակուբոնիս, լիտվացի խորհրդային քանդակագործ
*2011 - Ժիրայր Ավետիսյան, հայ նշանավոր կինոռեժիսոր, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, պրոֆեսոր (ծն. 1927)

## Տոներ
* Խորվաթիա՝ Անկախության օր (Հարավսլավիայից 1991 թ.)
* Հնդկաստան՝ Օդուժի օր
* Պերու՝ Նավատորմի օր
1533

Հանդիսանում է 16-րդ դարի չորրորդ տասնամյակի՝ 1530-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1532 և 1534 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1541

Հանդիսանում է 16-րդ դարի հինգերորդ տասնամյակի՝ 1540-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1540 և 1542 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
* Փետրվարի 12 - Հիմնադրվել է Սանտյագո (այժմ՝ Չիլիի մայրաքաղաքը) քաղաքը՝ իսպանացի կոնկիստադոր և Չիլիի առաջին նահանգապետ Պեդրո դե Վալդիվիայի կողմից և անվանվել է Հակոբոս առաքյալի անունով (), ով համարվում էր Իսպանիայի հովանավորը։

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1545

Հանդիսանում է 16-րդ դարի հինգերորդ տասնամյակի՝ 1540-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1544 և 1546 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր
* Գրիգոր ԺԱ Բյուզանդացի, ամենայն հայոց կաթողիկոս 1536-ից։ Հաջորդել է Սարգիս Դ Վրաստանցուն

## Ծանոթագրություններ
1547

Հանդիսանում է 16-րդ դարի հինգերորդ տասնամյակի՝ 1540-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1546 և 1548 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր
* Դեկտեմբերի 2 - Էռնան Կորտես, իսպանացի կոնկիստադոր, ով նվաճել է Մեքսիկան և ոչնչացրել ացտեկների պետությունը

## Ծանոթագրություններ
1543

Հանդիսանում է 16-րդ դարի հինգերորդ տասնամյակի՝ 1540-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1542 և 1544 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր
* Մարտի 24 - Նիկոլայ Կոպեռնիկոս, լեհ աստղագետ, մաթեմատիկոս, տնտեսագետ, կանոնիկոս։

## Ծանոթագրություններ
1552

Հանդիսանում է 16-րդ դարի վեցերորդ տասնամյակի՝ 1550-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1551 և 1553 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1561

Հանդիսանում է 16-րդ դարի յոթերորդ տասնամյակի՝ 1560-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1560 և 1562 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1571

Հանդիսանում է 16-րդ դարի ութերորդ տասնամյակի՝ 1570-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1570 և 1572 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1581

Հանդիսանում է 16-րդ դարի իններորդ տասնամյակի՝ 1580-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1580 և 1582 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
* 1581-1582 - Թուրքական զորավար Ֆահրադ փաշան գրավում է Երևանը։ 
* Դեկտեմբերի 9 - 12-ը Երևանում է եղել անգլիացի վաճառական ճանապարհորդ Ջոն Նյուբերին՝ Թավրիզից Թոքատ գնալիս։

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1582

Հանդիսանում է 16-րդ դարի իններորդ տասնամյակի՝ 1580-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1581 և 1583 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
* 1582-1583 - Թուրքական Ֆահրադ փաշան կառուցել է տալիս Երևանի՝ մինչև XIX դ. վերջերը պահպանված բերդը։ 
* հոկտեմբերի 4 - հաստատվել է Նոր՝ Գրիգորյան տոմարը։ 

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1588

Հանդիսանում է 16-րդ դարի իններորդ տասնամյակի՝ 1580-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1587 և 1589 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

* Մայիսի 28 - սկսվում է Իսպանիայի «Անհաղթ արմադայի» նավարկումը դեպի Բրիտանական կղզիներ՝ 130 նավով և 30 000 անձնակազմով։ 
* Օգոստոսի 12 - ամբողջական ջախջախման է ենթարկվում Անհաղթ արմադան՝ անգլիական նավատորմի կողմից։

## Ծնունդներ
* Ապրիլի 5 - Թոմաս Հոբս, անգլիացի փիլիսոփա (վ. 1679)։ 
* Մայիսի 2 - Էտիեն Պասկալ, ֆրանսիացի մաթեմատիկոս։ (վ. 1651)

## Մահեր
* Հունիսի 8 - Միմար Սինան, Օսմանյան կայսրությունում գործած հայազգի ճարտարապետ
* Աբդուռահման Մուշֆիքի, տաջիկ բանաստեղծ
* Ապրիլի 4 - Ֆրեդերիկ II, Դանիայի թագավորը (ծ. 1534)։ 
* Հուլիսի 17 - Սինան, հայազգի ականավոր ճարտարապետ Օսմանյան կայսրությունում (ծ. 1489)։

## Ծանոթագրություններ
1589

Հանդիսանում է 16-րդ դարի իններորդ տասնամյակի՝ 1580-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1588 և 1590 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

* Հունվարի 5 - Եկատերինա Մեդիչի, Ֆրանսիայի թագուհի, Ֆրանսիայի թագավորության ժամանակավոր կառավարիչ-գահապահ, Ֆրանսիայի թագավոր Հենրիխ II Վալուայի կինը, Ուրբինոյի դուքս Լորենցո դե Մեդիչիի դուստրը

## Ծանոթագրություններ
1590

Հանդիսանում է 16-րդ դարի իններորդ տասնամյակի՝ 1580-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1589 և 1591 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

* Ժամանակավոր հաշտություն է կնքվում Շահ-Աբաս I-ի և թուրքական Ֆահրադ փաշայի միջև։

## Ծնունդներ
* Դավիթ Դ Վաղարշապատցի, Ամենայն Հայոց կաթողիկոս 1590 թ.-ից։ Հաջորդել է Գրիգոր ԺԲ Վաղարշապատցուն

## Մահեր
* Գրիգոր ԺԲ Վաղարշապատցի, Ամենայն Հայոց կաթողիկոս 1576 թ.-ից։ Հաջորդել է Միքայել Ա Սեբաստացուն

## Ծանոթագրություններ
1594

Հանդիսանում է 16-րդ դարի վերջին տասնամյակի՝ 1590-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1593 և 1595 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր
* Դեկտեմբերի 2 - Գերհարդ Մերկատոր, քարտեզագիր

## Ծանոթագրություններ
1596

Հանդիսանում է 16-րդ դարի վերջին տասնամյակի՝ 1590-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1595 և 1597 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ
* Մարտի 31 - Ռենե Դեկարտ, ֆրանսիացի փիլիսոփա, մաթեմատիկոս, ֆիզիկոս (վ. 1650)

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1598

Հանդիսանում է 16-րդ դարի վերջին տասնամյակի՝ 1590-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1597 և 1599 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ
[110px|thumbnail|right|[Մարտեն Տրոմպ]]
[110px|thumbnail|right|[Լորենցո Բերնինի]]
* Հունվարի 23 – Ֆրանսուա Մանսար, ֆրանսիացի ճարտարապետ (վ. 1666)
* Մարտի 12 – Գայոմ Կոլտե, ֆրանսիացի գրող (վ. 1659)
* Ֆրանսիսկո Սուրբարան, իսպանացի նկարիչ
* Հակոբ Դ Ջուղայեցի, ամենայն հայոց կաթողիկոս 1655-1680 թվականներին։ Հաջորդել է Փիլիպոս Ա Աղբակեցի կաթողիկոսին
* Ֆրանսիսկո Սուրբարան, իսպանացի նկարիչ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1599

Հանդիսանում է 16-րդ դարի վերջին տասնամյակի՝ 1590-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1598 և 1600 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ
* Հունիսի 6 - Դիեգո Ռոդրիգես Վելասկես, իսպանացի նկարիչ, իսպանական Ոսկե Դարի մեծագույն ներկայացուցիչ (վ.1660)

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Արգոն

**Արգոն** (, քիմիական նշանը՝ **Ar**), քիմիական տարր է, որի նշանն է *Ar*, ատոմային թիվը՝ 18։ Արգոնը գտնվում է տարրերի պարբերական համակարգի 8-րդ խմբի քիմիական տարր է։ Իներտ գազ է, կարգահամարը՝ 18, ատոմական զանգվածը՝ 39,948։ Արգոն р տարր է, նրա ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքն է 3s²3p6։ Բնական արգոնը բաղկացած է 36Ar (0, 337%), 38Ar (0, 063%) և 40Ar (99, 600%) կայուն իզոտոպներից։ Արհեստական ռադիոակտիվ յոթ իզոտոպներից ամենակայունը 39Ar է (T1/2 = 265 տարի)։

## Բնության մեջ
Բնության մեջ հանդիպում է միայն ազատ վիճակում։ Իներտ գազերից ամենատարածվածն է, կազմում է օդի ծավալի 0, 933%-ը (1,6•10¹³ տ), արգոն են պարունակում նաև երկրի կեղևը՝ 1,65•10¹¹ տ, ջուրը՝ 7,52•10¹¹ տ։ 40Ar իզոտոպը մշտապես հանդիպում է կալիում պարունակող միներալներում․ այն 40K-ի ռադիոակտիվ քայքայման արդյունք է։ Դրանով է բացատրվում 40Аг-ի բարձր տոկոսը մթնոլորտում։

## Ստացում
Արգոնը առաջին անգամ անջատվել է մթնոլորտային ազոտից (Ջ․ Ռելե, Ու․ Ռամզայ, 1894)։
Արդյունաբերության մեջ արգոնը ստանում են հեղուկ օդի կոտորակային թորումից։ Մյուս իներտ գազերից բաժանում են գազաքրոմատոգրաֆիական եղանակով։ Արգոնը լայնորեն կիրառվում է իներտ միջավայր պահանջող քիմիական և մետալուրգիական պրոցեսներում՝ հազվագյուտ և գունավոր մետաղների եռակցման, կտրման, հալման, կիսահաղորդչային միաբյուրեղների աճեցման ժամանակ, լուսատեխնիկայում՝ շիկացման և ֆլուորեսցենտային լամպերի պատրաստման (արգոնային խողովակները տալիս են կապտաերկնագույն լույս, օգտագործվում են լուսային ազդասարքերում) համար և գիտական հետազոտություններում։

## Իզոտոպներ
Մթնոլորտում հայտնի է արգոն 3 կայուն իզոտոպներով 36Ar (0,337 %), 38Ar (0,063 %), 40Ar (99,600 %).

::\mathrm{{}^{40}_{19}K}\rightarrow\mathrm{{}^{40}_{20}Ca}+ e^- + \bar{\nu}_e

::\mathrm{{}^{40}_{19}K} + e^- \rightarrow \mathrm{{}^{40}_{18}Ar}+ \nu_e + \gamma

## Ֆիզիկական հատկություններ
Սովորական պայմաններում անգույն, անհոտ, անհամ գազ է, խտությունը՝ 1, 7839 կգ/մ³ (0&nbsp;°C-ում, 101325 կգ/մ2 ճնշման տակ), հալման ջերմաստիճանը՝ -189,3 °С, եռմանը՝ -185,9 °С։ Մոլեկուլը բաղկացած է մեկ ատոմից։ Լուծվում է ջրում (1 լիտրում՝ 51, 9 սմ³), ավելի լավ՝ օրգանական լուծիչներում, մետաղներում գործնականորեն չի լուծվում։

Արգոնի իոնացման էներգիան (Ar°—>Ar+1) մեծ է (15,755 էվ)։ Էլեկտրոնի նկատմամբ խնամակցություն չունի և քիմիապես պասիվ է։ Որոշ նյութերի հետ դոնորակցեպտորային կապի հաշվին առաջացնում է կոմպլեքսային միացություններ՝ Ar•n (R=H20, С6Н5ОН, СН3С5Н6 են)։ Ավելի լավ է ուսումնասիրված հիդրատը՝ Аr•6Н20, սինթեզել է Պ․ Վիյարը 1896 թվականին՝ ջուրը բյուրեղացնելով արգոնի մթնոլորտում (150 մթն ճնշման տակ)։

Երկնաքարում և միներալներում պարունակվող 40Ar-ի և 40K-ի քանակների հարաբերությամբ որոշում են նրանց տարիքը։

## Կիրառություն
Արգոնը կիրառում են՝
* որպես արգոնային լազեր
* թեթև էլեկտրոնային լամպերում
* որպես պաշտպանիչ նյութ շրջակա միջավայրի համար

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ
* Իներտ գազեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* CTPETT (Strutt), Дж. У., лорд Рэлей (Lord Rayleigh)
* Аргон на Webelements
* Аргон в Популярной библиотеке химических элементов
* Химия инертных газов — библиотечка журнальных статей «Всякая всячина»  
* Термодинамические и переносные свойства аргона 

Կատեգորիա:1892
Կատեգորիա:Ազնիվ գազեր
Կատեգորիա:Արգոն
Կատեգորիա:Ոչ մետաղներ
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Կրիպտոն

**Կրիպտոն** (, ՝ թաքուն, գաղտնի), Kr, պարբերական համակարգի 8-րդ խմբի քիմիական տարր։ Իներտ գազ է, կարգահամարը՝ 36, ատոմական զանգվածը՝ 83,80: Հիմնականում գտնվում է մթնոլորտում։

Բնականոն պայմաններում 1 մ³ օդը պարունակում է 1 սմ³ կրիպտոն։ Ունի 6 կայուն իզոտոպ, որոնցից գերակշռողը 84Kr է (56,90 %)։

## Պատմություն
Կրիպտոնը պարբերական համակարգում մտնում է իներտ գազերի խմբի մեջ։ Հայտնաբերել են անգլիացի քիմիկոսներ Ու. Ռամսեյը և Մ. Տրավերսը (1898)՝ հեղուկ օդի դժվար ցնդող ֆրակցիայի սպեկտրոսկոպիկ ուսումնասիրությամբ։

### Անվան ծագում
 թաքուն, գաղտնի։

## Բնության մեջ
Մթնոլորտային օդում պարունակվում է 1,14·10−4%, ընդհանուր պաշարները՝ 5,3·1012 մ³: 1 մ³ օդում պարունակվում է մոտ 1 սմ³ կրիպտոն։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Կրիպտոն միատոմ գազ է՝ առանց գույնի և հոտի, խտությունը՝ 3,745 գ/լ (0&nbsp;°C, 760 մմ սնդիկին սյուն), հալման ջերմաստիճանը՝ -157,1&nbsp;°C, եռմանը՝ -153,2&nbsp;°C:

## Քիմիական հատկություններ
Կրիպտոնը քիմիապես իներտ է։ 
Կրիպտոնի և ֆտորի փոխազդեցությունից (օրինակ, էլեկտրական աղեղում) ստացվում են KrF2 կամ KrF4 ֆտորիդները, որոնք կայուն են միայն ցածր ջերմաստիճանում։ Համեմատաբար վերջերս, ստացվել է առաջին կապով միացությունը՝ Kr-O (Kr(OTeF5)2):

KrF վրա Ba(OH)2 լուծույթով ազդելիս ստացվում է բարիումի կրիպտոնատ՝ BaKrCl: Իներտ այլ գազերի նման կրիպտոնն առաջացնում է կոմպլեքս միացություններ. Kr•6H2O, Kr•3C6HO5H և այլն։ Կրիպտոնը ստանում են օդից։

2003 թվականին Ֆինլանդիայում ֆոտոլիզի եղանակով ստացել են կրիպտոնի առաջին միացությունը C-Kr (HKrC≡CH - հիդրոկրիպտոացետիլեն)։

## Իզոտոպներ
Բնականոն պայմաններում 1 մ3 օդը պարունակում է 1 սմ3 կրիպտոն։ Ունի 6 կայուն իզոտոպ, որոնցից գերակշռողը 84Kr է (56,90 %)

## Կիրառություններ
Կիրառվում է էլեկտրավակուումային տեխնիկայում։ Կրիպտոնով նոսր գազափողակներում էլեկտրական պարպումն ուղեկցվում է սպիտակ լուսարձակմամբ։

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ
* Իներտ գազեր

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* P. Häussinger, R. Glatthaar, W. Rhode, H. Kick, C. Benkmann, J. Weber, H.-J. Wunschel, V. Stenke, E. Leicht, H. Stenger: *Noble Gases.* In: *[[Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry]].* Wiley-VCH, Weinheim 2006 ().
*Eintrag zu Krypton. In: Römpp Online. Georg Thieme Verlag, abgerufen am 19. Juni 2014.
*A. F. Holleman, E. Wiberg, N. Wiberg: Lehrbuch der Anorganischen Chemie. 102. Auflage. de Gruyter, Berlin 2007, ISBN 978-3-11-017770-1, S. 417–429.

## Արտաքին հղումներ
* [Կրիպտոնի ֆիզիկական ցուցադրական փորձեր ([YouTube]-ում)]
* http://www.mining-enc.ru/k/kripton/Կրիպտոն «Горной энциклопедии» կայքում
* Կրիպտոնը Webelements կայքում
* Կրիպտոնը քիմիական տարրերի հայտնի հանրագիտարանում

Կատեգորիա:Ազնիվ գազեր
Կատեգորիա:Կրիպտոն
Ինդիում

**Ինդիում** (), քիմիական տարր է, որի նշանն է *In*, պարբերական համակարգի 5-րդ պարբերության 3-րդ խմբի քիմիական տարր։ Կարգահամարը 49 է, ատոմական զանգվածը՝ 114,82, ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքը՝ *5s<sup>2</sup>5p<sup>1</sup>*: Պատկանում է փափուկ մետաղների խմբին։ Քիմիական հատկություններով նման է ալյումինին և գալիումին, արտաքին տեսքով՝ ցինկին։

## Պատմություն
Հայտնաբերել են գերմանացի գիտնականներ Ֆ. Ռայխը և Տ. Ռիխտերը (*Theodore Richter*), 1863 թվականին, ցինկի խաբուսահանքի սպեկտրային ուսումնասիրության ժամանակ։

## Անվանում
Անվանումը ստացել է շնորհիվ սպեկտրում եղած բնորոշ վառ-կապույա (ինդիգոյի գույնի) գծերի։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Իրիիումը սպիտակ-արծաթափայլ, փափուկ մետաղ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 156,2&nbsp;°C, եռմանը՝ 2075&nbsp;°C, խտությունը՝ 7362 կգ/մ3։ Միացություններում եռարժեք է, հազվադեպ՝ միարժեք և երկարժեք։ Օդում, հոծ վիճակում կայուն է, բարձր ջերմաստիճաններում օքսիդանում է, իսկ 800&nbsp;°C-ից բարձր այրվում է կապտամանուշակագույն բոցով՝ առաջացնելով Iո2O3 օքսիդը։

*Գերհաղորդականության կրիտիկական ջերմաստիճանը (մթնոլորտային ճնշում) 3,405 К
*Խտություն՝ 7,362 (20&nbsp;°C, գ/սմ³)
*7,023 (157&nbsp;°C, գ/սմ³)
*5,763 (2109&nbsp;°C, գ/սմ³)
Գոլորշիացման ճնշումը (մմ սնդիկի սյուն).
*0,01 (912&nbsp;°C)
*0,1 (1042&nbsp;°C)
*1 (1205&nbsp;°C)
*10 (1414&nbsp;°C)
*100 (1688&nbsp;°C)
Տեսակարար ջերմնունակություն՝ (0-150&nbsp;°C). 0,238 Ջ/գ·K

### Թերմոդինամիկական պարամետրեր
*Ստանդարտ ձևավորման էնթալպիա ΔH (298 К). 0 կՋ/մոլ (տ)
*Գիբսի ստանդարտ ձևավորման էներգիա ΔG (298 К). 0 կՋ/մոլ (տ)
*Ստանդարտ էնտրոպիոն ձևավորման S (298 К). 57,82 կՋ/մոլ (տ)
*Ստանդարտ մոլային ջերմունակություն (298 К). 26,74 կՋ/մոլ (տ)
*Հալման էնթալպիա ΔHհալ. 3,26 կՋ/մոլ
*Եռման էնթալպիա ΔHեռ. 227,6 կՋ/մոլ

Կադմիումի համաձուլվածքը ունի կանաչադեղնավում գունավորում։ Հայտնի է «կանաչ ոսկի»՝ 75 % ոսկի 20 % արծաթ և 5 % ինիդիում։

## Քիմիական հատկություններ
*Տաքացնելիս ինդիումը միանում է հալոգեններին, ծծմբին, ֆոսֆորին, ազոտին և այլ տարրերին։ Ստացվում է ցինկի, կապարի և անագի արտադրական թափոնների և միջանկյալ նյութերի մշակումից։
*Էլեկտրաբացասականությունը՝ 1,78:
*Ալկալիական լուծույթներում, նույնիսկ տաքացման պայմաններում ռեակցիայի մեջ չի մտնում։
*Ռեակցիայի մեջ է մտնում քլորի և բրոմի հետ։ 
*Տաքացնելիս փոխազդում է յոդի, ծծմբի (620&nbsp;°C-ից բարձր), սելենի, տելուրի հետ։
*Օքսիդացման աստիճան՝ +1 մինչև +3

## Կիրառություն
Իրիդիումը և նրա միացությունները (օրինակ, նիտրիդը՝ InN, ֆոսֆիդը՝ InP և այլն) կիրառվում են կիսահաղորդչային տեխնիկայում, հակակոռոզային ծածկույթների պատրաստման համար, դյուրահալ համաձուլվածքների արտադրությունում, ատամնաբուժության մեջ, ինչպես նաև միջուկային ֆիզիկայում (նրբաթիթեղների ձեով) նեյտրոնների և դրանց էներգիայի քանակությունը որոշելու համար։

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թեթև մետաղներ
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Կատեգորիա:Դմիտրի Մենդելեև
Կատեգորիա:Ինդիում
Ֆեոդոր Տյուտչև

Վայ լայկերը մոռացաք
**Ֆեոդոր Իվանի Տյուտչև**(, ), ականավոր ռուս բանաստեղծ, դիվանագետ, Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից-անդամ 1857 թվականից։

Ապրել է Մյունխենում, Թուրինում, անձամբ ճանաչել է Հայնեին, Շելլինգին։ Չէր մասնակցում գրական կյանքին, ինչպես նաև իրեն չէր համարում գրող։ Մեզ են հասել նրա մոտ 400 բանաստեղծություններ, որոնցից հաճախ մեջբերումներ են անում Ռուսաստանում։ Վաղ շրջանի բանաստեղծություններում նկատելի են XVIII դարի բանաստեղծական ավանդույթները։ 1830-ական թվականների ոտանավորներում թափ են առնում եվրոպական (մանավանդ գերմանական) ռոմանտիզմի ավանդույթները։ Սա փիլիսոփայական (խոհական) քնարերգություն է, որի հիմնական թեմաներն են մտորումները տիեզերքի, մարդկային ճակատագրի, բնության մասին։ 1840-ական թվականներին գրում է Ռուսաստանի և արևմտյան քաղաքակրթության փոխհարաբերություններին նվիրված մի քանի քաղաքագիտական հոդված։ 1850-ականներին Տյուտչևը ստեղծում է մի շարք խորաթափանց սիրային երկեր, որոնցում սերը ողբերգության իմաստավորություն է ստանում։ Այս բանաստեղծությունները հետագայում միավորվել են այսպես կոչված «դենիսևյան» շարքի մեջ, այսինքն՝ երկերի մի շարքի, որը նվիրված էր բանաստեղծի սիրուհուն՝ Ե. Ա. Դենիսևային։ 1860-1870 թթ. Տյուտչևի ստեղծագործություններում գերակշռում են քաղաքական բանաստեղծությունները։

Ամենահայտնի բանաստեղծությունը՝ «Silentum!», լռության դառը կոչ է, մի անձի կողմից մյուսին լիովին հասկանալու անհնարության առթիվ ափսոսանք։ «Мысль изреченная есть ложь» («Արտասանված միտքը ստություն է») արտահայտությունը Տյուտչևի ամենահաճախ մեջբերվող ասացվածքներից մեկն է՝ «Умом Россию не понять» («Ռուսաստանը մտքով չես ըմբռնի») և «Нам не дано предугадать, как слово наше отзовется» («Տրված չէ մեզ կանխագուշակել, թե բառը մեր ոնց կարձագանքվի») արտահայտությունների հետ մեկտեղ։ 
Բարեվ ապերիկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ֆյոդոր Տյուտչևը հայերեն
* Mirror of the Soul - A Life of the Poet Fyodor Tyutchev
* Collection of poems by Fedor Tyutchev
* Էլեկտրոնային գիտական հրատարակչություն «Тютчев»։ Ռուս գրականություն և ֆոլկլորի ֆունդամենտալ էլեկտրոնային գրադարանում (ստեղծագործությունների ամբողջական հավաքածու, գրականագիտական նյութեր)։
* Տյուտչևիանա։ Ֆ. Տյուտչևի ստեղծագործությունների հետազոտության աշխատանքային խմբի կայք։
* Ֆ. Տյուտչև՝ 1873-ի և ուշ շրջանի երկերի մատենագրություն

Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռուս դիվանագետներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռուս փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ռուս գրաքննադատներ
Կատեգորիա:Ռուս հրապարակախոսներ
1403

Հանդիսանում է 15-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ 1400-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1402 և 1404 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
* Ադամգիրք - Առաքել Սյունեցու եռապոեմ գրվածք։

## Ծնունդներ

## Մահեր
* Մարտի 8 - Բայազիդ I, Օսմանյան կայսրության սուլթան 1389 - 1402 թվականներին

## Ծանոթագրություններ
Թուրին

**Թուրին** (), կարևոր արդյունաբերական քաղաք հյուսիս-արևմտյան Իտալիայում, Պիեմոնտ մարզի մայրաքաղաքն է, որն հիմնականում ընկած է Պո Գետի արևմտյան ափին։ Քաղաքի բնակչությունն է՝ 908000 (2000 թ. մարդահամարով), որի թվով Իտալիայում չորրորդն է՝ Հռոմից, Միլանից և Նեապոլից հետո։ Թուրինում անց էր կացվել 2006 թվականի Ձմեռային Օլիմպիական Խաղերը, ինչպես նաև նույն 2006 թ. անցկացվող 37-րդ Շախմատի Օլիմպիադան։

## Պատմություն
Թուրինի անվանումը գալիս է Կելտերեն *Tau* բառից, որն նշանակում է՝ *լեռներ*։ Քաղաքի Իտալերեն անվանումը՝ *Torino*, ունի թարգմանված *ցլիկ* նշանակությունը, որն և բացատրում է զինանշանի ու քաղաքի սիմվոլի ընտրությունը։

## Աշխարհագրություն
Թուրինն գտնվում է Իտալիայի հյուսիս-արևմուտքում։ Հյուսիսային և արևմտյան ճակատներից այն շրջապատված է Ալպերով, իսկ հարավից՝ Մոնֆերրատոի բլուրներով։ Քաղաքի միջով են հոսում չորս հիմնավոր գետեր՝ Պոն, սրա երկու վտակները՝ Դորա Ռիպարիան ու Ստուրա դի Լանզոն, և Սանգոնը։

## Կլիմա
Թուրինի կլիման մոտ է միջերկրածովայինին, սակայն, տարբերվելով այդ կլիմայի տիպից, տեղումները քաղաքում թափվում են ամբողջ տարին, իսկ առավելագույնը տեղում է գարնանային ամիսներին։ Այդ պատճառով Թուրինի կլիման նման է Սոչիի կլիմային, սակայն ձմեռները քաղաքում ավելի սառն են, հաստատուն գիծերային սառնամանիքներով և ձնածածկույթով։



## Ժողովրդագրություն
Վերջին 3 տարիների ընթացքում Թուրինի բնակչությունը աճել է միայն 0.88%-ով, որն վերագվում է քաղաքի ցածր ծնելիությանը, հանգեցնելով բնակչությանը ծերացմանը։ Բնակչության մոտ 16.4% 14 տարեկանից ցածր է, այն դեպքում երբ թոշակի տարիքի բնակչությունը կազմում է 18.8%։ Վերջին տարիների ընցաքում քաղաքն, ինչպես նաև նրա արվարձանները, ներգաղթի աճի ականատես են դարձել։ Թերևս բնակչությունը գերակշռորեն կազմված է իտալացիներից (96.1%),  մոտավորապես 13,5%-ը (122,946) օտարերկրացիներ են, ընդ որում ամենամեծ թիվը՝ Ռումինիայից (51,017), Մարոկկոյից (22,511), Ալբանիայից (9,165), Չինաստանից (5,483) և Մոլդովայից (3,417)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք (իտալերեն)
* զբոսաշրջիկների ուղեցույց  անգլերեն լեզվով

Կատեգորիա:Իտալիայի համալսարանական քաղաքներ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Ձմեռային օլիմպիական խաղերի մայրաքաղաքներ
Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաներ հյուրընկալած քաղաքներ
1401

Հանդիսանում է 15-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ 1400-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1400 և 1402 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ
* Գեորգիոս Սֆրանցես, բյուզանդական պատմիչ, դիվանագետ, քաղաքական գործիչ
* Դեկտեմբերի 21 - Մազաչչո, իտալացի նկարիչ, ֆլորենտական քվատրոչենտոյի խոշորագույն ներկայացուցիչ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Հյուսիսային Դակոտա

**Հյուսիսային Դակոտա** (անգլերեն՝ ), նահանգ ԱՄՆ-ի հյուսիս-կենտրոնական մասում։ Բնակչությունը կազմում է 723 393 մարդ (նահանգների մեջ գրավում է 48-րդ տեղը, ըստ 2013 թվականի տվյալների՝ ԱՄՆ բնակչության 0.21%-ը), որոնցից 50.1%-ը՝ կին, 49.9%-ը՝ տղամարդ։ Էթնիկ կազմը՝ գերմանացիներ՝ 43.9%, նորվեգացիներ՝ 30.1%, իռլանդացիներ՝ 7.7%, հնդկացիներ, շվեդներ, անգլիացիներ և ֆրանսիացիներ՝ յուրաքանչյուրը՝ 5%։ Ընտանիքի անդամների միջին քանակը՝ 3։

Նահանգի կենտրոնն է Բիսմարկ քաղաքը։ Ամենամեծ քաղաքը Ֆարգոն է, այլ խոշոր քաղաքներն են Գրանդ Ֆորքսն ու Մայնոտը։

## Աշխարհագրություն
Հյուսիսային Դակոտան զբաղեցնում է 183 272 կմ² տարածք (19-րդ տեղը նահանգների մեջ)։ Նահանգը արևելքում սահմանակցում է Մինեսոտա (սահմանն անցնում է Ռիդ գետով), հարավում՝ Հարավային Դակոտա, արևմուտքում՝ Մոնտանա, հյուսիսում՝ կանադական Սասկաչևան և Մանիտոբա նահանգների հետ։

Նահանգի մակերեսային մեծ մասը հարթավայրային է, բարձրանում է 350 մ հյուսիս-արևելք, և ավելի քան 1000 մ հարավ-արևմուտք։ Կենտրոնական շրջանում է Մասուրի բարձրավանդակը (Մեծ հարթավայրերի մասը)։ Խոշորագույն գետը Միսուրին է (նրա վերին վտակը)։ Ամենամեծ լիճը՝ Սակակավիան և Դեվիլս Լեյկը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ND.gov – Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի նահանգներ
Կատեգորիա:Հյուսիսային Դակոտա