Սպիտակ գիրքը

«**Սպիտակ գիրքը**», Հրաչյա Քոչարի պատմվածքն է, որը գրվել է 1964 թվականին։ Զետեղված է համանուն՝ «Սպիտակ գիրքը» ժողովածուում։

## Գնահատական
Քոչար մարդու մտածողության ու որպես գրողի դիմանկարը լավագույնս է ներկայացնում նրա մանավանդ «Սպիտակ գիրքը» պատմվածքը, որը ոչ միայն բովանդակային, այլև գեղարվեստական պատկերման առումով, ըստ մեզ, ամենակարևոր տեղն է զբաղեցնում գրողի ստեղծագործությունների ողջ համապատկերում: Այս պատմվածքը բնութագրական արժեք ունի Քոչարի` որպես ստեղծագործողի մշակութաբանական ընկալումների տեսանկյունից ևս: Ասել է, թե Քոչարը այս պատմվածքը գրել է ոչ այնքան ուրիշի, որքան իր մասին, որքան էլ որ այն իր ընծայականով ակնարկի «մեր պատմաբաններին»: Իսկն ասած` պատմվածքն ավելի ներառում է հայ պատմագրության վաստակաշատ պատմաբաններից մեկի` Լեոյի կյանքի ու գործի որոշ  դրվագներ: Բայց դա լոկ արտաքին երանգ է: Իրականում Քոչարն այդ պատմվածքում խտացրել է իր նկարագիրը, պատկերել է արվեստագետ մարդու այն  մտատանջություններն ու նպատակադրումները, որոնք ունեցել է ինքը՝ թե՛ որպես գրող եւ թե՛ որպես մտածող:

## Սյուժե
Պատմվածքը ունի ընծայական. «Նվիրում եմ մեր պատմաբաններին»:
Ստեղծագործությունն սկսվում է ծեր, կուրացած պատմաբանի նկարագրությամբ, ով, չնայած իր տարիքին, դեռ պահպանել էր վիթխարի կերպարանքն ու անընկճելի ոգին: Միայն մեծ պատմաբանին չճանաչողները նրա կայծակնացայտ հայացքում կգտնեին վրեժի ծարավ, այնինչ պատմաբանին ճանաչողները մեծ ակնածանքով ողջունում էին նրան, հարցնում որպիսությունը և թույլտվություն ստանալու դեպքում անգամ ուղեկցում տուն: Այդպիսի պահերին պատմաբանը փոխվում էր, դեմքին ժպիտ էր գծվում: «Հսկաները հոգով չեն թունավորվում, ինչքան էլ դաժան ու անարդար լինեն նրանց հանդեպ կյանքն ու պատմությունը: Մաղձը բույն է գտնում գաճաճների սրտում, այնտեղ էլ լճանում ու դեղնոտվում»։
Պատմաբանի ձեռքին գրիչը միշտ թուր է եղել, թրատել նրանց, ում խոսքն ու գործը իրեն դուր չէին եկել, թրատել էր «հսկայի ուժով և երդված զորավարի համառությամբ»։ Պատմաբանը կռիվ էր տվել անցյալի մարդկանց դեմ ասես դեմ առ դեմ՝ մեղադրելով այն զորավարին, ով բանակը սխալ ճանապարհով էր տարել ու պարտություն կրել, այն հոգևոր առաջնորդին, ով եկեղեցու շահերը գերադասել էր պետական շահերից, այն հասարակական գործիչներին, ովքեր օտարածին գաղափարներ էին կրկնել ու անտարբեր մնացել ժողովրդի կարիքներին: Նրա ամբողջ կյանքը, ինչպես Քոչարն է գրում, «եղել էր կռիվ ու պատերազմ»։ Պատմաբանի կյանքը տարբեր հույզերի հաջորդական շարան է եղել՝ վիշտ ու խնդությունից մինչև լաց ու ծիծաղ, կարոտից մինչև ծանր հիասթափություն, ու այս ամենը ժամանակի ընթացքում դարձել էին ծանրակշիռ հատորներ, հազարավոր հոդվածներ: Նրա աշխատասիրության մասին հոդվածներ էին հյուսվել, հազվադեպ էր պատմաբանը դրսում լինում, քիչ երևում հասարակական վայրերում, բայց չնայած սրան՝ տեղյակ էր ամեն ինչից ու արձագանքում էր ցանկացած երևույթի: Այս առիթով նա հաճախ էր կրկնում իր մասին, որ իր դավանանքը աշխատանքն ու հայ ժողովուրդն են, ինքը ուխտել է հավատարիմ մնալ այդ երկու հսկաներին մինչև մահ, քանզի դրանք են իր ուժն ու առաջնորդները:
Պատմաբանը քիչ կյանք չէր ապրել. նա տեսել էր 1878 թվականի պատերազմը, Բեռլինի վեհաժողովը, 1895-96 թվականների ջարդերը, հիասթափվել ու ոգեշնչվել էր, մտերմացել էր ժամանակի առաջնորդների հետ, ապա՝ հեռացել նրանցից ու նզովել նրանց: Ահա այս ամենը շարադրելուց հետո տեսնում ենք պատմաբանին՝ նստած իր կիսախավար սենյակում: Պատմաբանը զգում է, որ օրեցօր թուլանում ու իրեն դավաճանում է իր տեսողությունը. չէ՞ որ 45 տարի այդպես նստած է անցկացրել, անգամ գրասեղանի աջ կողմը փոս էր ընկել նրա աջ արմունկից, իսկ մատներն ուռչում էին շատ գրելուց: Կուրության մասին պատմաբանը ոչինչ չի ասում կնոջն ու զավակներին, բայց շուտով անկողին է ընկնում՝ դեռ ավարտին չհասցնելով իր հերթական մատյանը: Պատմաբանը բարկությամբ է լցվում, երբ շուրջը մութ է տեսնում, աչքերը դավաճանում են իրեն, լուսավոր օրը նրա աչքին խավար է թվում, բայց շուտով գալիս է պատմաբանի դուստրը՝ Տիգրանուհին, ու հորը հայտնում, որ Հովհաննես Թումանյանը ողջույնի հեռագիր է կազմել նոր կառավարությանը բոլորի, այդ թվում՝ պատմաբանի անունից:
Երեկոյան նրան են այցելում հայ գրողների ընկերության գործիչները և բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանը՝ շնորհավորելու: Վերջիններս պատմաբանին պատմում են տեղի ունեցած քաղաքական իրադարձությունները, ու թե ինչ ապագա է դա բերելու ազգերին: Առաջին անգամ պատմաբանը լսողի դերում էր և ոչ՝ խոսողի: Բժիշկների ու հյուրերի այցից հետո պատմաբանը հաջորդ գիշերը նստում է՝ գրելու. այնքա՜ն մեծ էր նրա ոգևորությունը: Առավոտյան զավակները տեսնում են իրենց հորը աշխատելիս այնպես, ինչպես միշտ էին տեսել, միայն թե սեղանի վրա ո՛չ լամպն էր վառվում, ո՛չ էլ մոմեր կային: Հայրը զավակներին պատվիրում է օգնել իրեն՝ ամեն օր փոխելով թանաքամանները և դասավորելով թղթերը: Այդ օրվանից կուրացած պատմաբանը նոր հատորներ է սկսում գրել՝  էլ ավելի փոթորկուն կրքով ու եռանդով, երախտագիտությամբ լցված այն ուժերի հանդեպ, որ փրկություն բերեցին իր ժողովրդին: Պատմաբանի հոգին լցված էր գալիքի հմայքներով և ցասումնալի շանթեր էր արձակում անցյալին: Պատմաբանն ապրեց ևս տասը տարի ու գրեց հատորներ, իսկ ընթերցողները զարմացած ու հիացմունքով էին ողջունում կուրացած պատմաբանի եռանդը: Նա ամենուր պատմում էր, որ մոտ է իր նոր երկի ծնունդը: եվ ահա մի օր, նստելով իր գրասեղանի մոտ, իր դստեր օգնությամբ պատմաբանը թղթին է հանձնում իր նոր երկը, որ եռում էր իր հոգում: Չորս օր փակված մնալով իր սենյակում՝ պատմաբանը 5-րդ օրն ավարտում է իր գործը և կանչում դստերը, որ վերջինս հավաքի թղթերը ու հերթականությամբ դասավորի: Բայց որքա՜ն մեծ է լինում դստեր հիասթափությունը, երբ հասկանում է, որ իրենք մոռացել էին իրենց հոր թանաքամանը թանաք լցնել, ու հայրը ոչինչ էլ չի գրել:
Մեկ ամիս անց հեռագրերը հայությանը հաղորդեցին  մեծ պատմաբանի մահը:
Տասնամյակներ անց անգամ սերունդները կարդում են մեծ պատմաբանի հատորները, իսկ դուստրը պահում է այն սպիտակ թերթերից իր ձեռքով կազմած գիրքը, որի էջերի վրայով սահել է հոր գրիչը, բայց հետքեր չի թողել, և ոչ մի ձեռագիր այդքան չի հուզում պատմաբանի սերունդներին, որքան այդ անբիծ թղթերից կազմված սպիտակ գիրքը...

## Կերպարներ
* Պատմաբան
* Տիգրանուհի

## Տես նաև
* Եփրատի կամրջին
* Մայրենի լեզու (Հրաչյա Քոչար)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հրաչյա Քոչարի ստեղծագործություններ