open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կղերա-ֆեոդալական հոսանք

**Կղերա-ֆեոդալական հոսանք**, հայ հասարակական-քաղաքական մտքի ուղղություն 18-19-րդ դարերում։ Արտահայտում էր բարձրաստիճան հայ հոգևորականության, արևելահայ մեծահարուստների, կալվածատերերի և պոլսահայ ամիրայության՝ շահագործող դասերի շահերը։ Կղերա-ֆեոդալական հոսանքը ամենահետադիմական հոսանքն էր հայ հասարակական կյանքում։ Նրա ներկայացուցիչները, որպես կանոն, Թուրքիայում ծառայում էին սուլթանական, Ռուսաստանում՝ ցարական կառավարություններին երկու պետությունների հայ հատվածներում պաշտպանում նրանց ազգային-գաղութային քաղաքականությունը։ Կրոնը, եկեղեցին, նրա ժամասացության լեզուն՝ գրաբարը, նրանք համարում էին ազգի գոյության միակ հենարանը, իսկ դպրոցը՝ եկեղեցու գավիթը (ուստի արգելում էր աշխարհաբարի մուտքը դպրոցներ)։ Կղերա-ֆեոդալական հոսանքի պարագլուխներն էին՝ արևելահայերի մեջ Գ. Այվազովսկին, Մ. Մսերյանը, Ի. Լազարյանը, Ստ. Մանդինյանը, Մ. Զալալյանցը, Ա. Արարատյանը և ուրիշներ, որոնց խոսափողներն էին «Ճռաքաղ և «Մասյաց աղավնի» պարբերականները, իսկ արևմտահայ հատվածում՝ Հ. Չավուռճյանը, Մ. Տեյիրմենճյանը, Ա. Աղանուրը, Կոստանդնուպոլսի ամիրաները և ուրիշներ (ունեին «Զոհալ», «Երևակ», «Արևելյան դար» և այլ պարբերականներ)։ Կղերա-ֆեոդալական հոսանքը կատաղի պայքար էր մղում հայ լուսավորիչներ՝ Աբովյանի, Ստ. Նազարյանի, Մ. Նալբանդյանի, Ն. Ռուսինյանի, Ն. Զորայանի և այլոց առաջադեմ գաղափարների դեմ։ Հալածում և հետապնդում էին հայ առաջադեմ գործիչներին։ 19-րդ դարի 50-60-ական թվականներին, ֆեոդալիզմի քայքայման ու կապիտալիզմի զարգացման պայմաններում, Կղերա-ֆեոդալական հոսանքն ջախջախիչ հարված ստացավ հայ առաջադեմ գործիչներից, հատկապես հեղափոխական-դեմոկրատ Միքայել Նալբանդյանից, աստիճանաբար կորցրեց իր ազդեցությունը և որպես հոսանք դադարեց գոյություն ունենալուց։ 

Կատեգորիա:Հոգևորական հոսանքներ
Կատեգորիա:Կրոնական շարժումներ
Գրզի

**Գրզի**, գյուղ Մեծ Հայքի Բարձր Հայք աշխարհի Դերջան գավառում, իսկ ապա գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բաբերդի գավառակում։ Գտնվում էր Բաբերդ քաղաքից 20 կմ հյուսիս-արևմուտք, Ճորոխ գետի ձախ կողմում։

## Պատմություն
Գյուղն ավերվել, իսկ բնակիչները կոտորվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
1914 թվականին ուներ 350 հայ բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գրզին ուներ երկու եկեղեցի, որոնցից մեկը կառուցված էր 828 թվականին, իսկ Ս. Պողոս եկեղեցին` 1262 թվականին։

## Կրթություն
Ս. Պողոս եկեղեցուն կիչ գործում էր վարժարան, որն ուներ 40-50 աշակերտ։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Կմախք

**Կմախք,** մարդու և կենդանիների օրգանիզմում պինդ հյուսվածքների միացություն, որը մարմնի համար ծառայում է հենարան և պաշտպանում այն մեխանիկական վնասումներից։ Մարդու կմախքը կազմված է գանգի, վերջույթների և իրանի ոսկրերից (ընդամենը 200)։ Ունի կառուցվածքային նույն պլանը, ինչ–որ բարձրակարգ ողնաշարավոր կենդանիներինը և առավել նման է մարդանման կապիկների կմախքին։ Սակայն վերջինից տարբերվում է գանգի կառուցվածքով և վերջույթների ոսկրերի ձևերով (շնորհիվ կատարած ֆունկցիայի փոփոխությունների), ողնաշարի և կոնքի տարբերությամբ (որը պայմանավորված Է մարդու ուղղաձիգ քայլվածքով)։

## Ձևավորումը
Ներարգանդային զարգացման 2-րդ ամսվա վերջին պտղի շարակցահյուսվածքային կմախքը փոխարինվում է ապագա ոսկրերի աճառային հենքով, որի զարգացումը և աճումը լրիվ ավարտվում է 25-26 տարեկանում։ Ոսկրացման պրոցեսի փուլերով (որոշվում է ռենտգենյան նկարահանման միջոցով) կարելի է հաստատել մարդու տարիքը։ Հասուն և ծեր տարիքում կմախքի ոսկրերում զարգանում են ծերացման պրոցեսներ. ոսկրի բջիջներում պակասում Է կալցիումի քանակությունը, որն ուղեկցվում է ոսկրերի օսթեոպորոզի երևույթներով. կապանների և մկանների փակցման տեղերում ուժեղանում է ոսկրային մակերևույթների ռելիեֆը, կնճռոտվում են միջողնային սկավառակները, որի հետևանքով առաջանում են կրծքային հատվածի ծռումներ (կիֆոզ)։

Տղամարդկանց կմախքի ոսկրերն ավելի մասսիվ են, կրծքավանդակը լայն է, կոնքը՝ նեղ։ Կմախքի հիվանդությունները պայմանավորված են նյութափոխանակության (առավելապես ոսկրային հյուսվածքի) և ներզատիչ գեղձերի գործունեության խանգարումներով։ Ներարգանդային շրջանում երբեմն կարող են առաջանալ բնածին ձևախախտումներ։

## Մարդու կմախքը
Մարդու կմախքը կազմված է.
# գանգ
# պարանոցային ողեր
# անրակ
# թիակ
# բազուկոսկր
# կրծքային ողեր
# գոտկային ողեր
# զստոսկր
# սրբոսկր
# պոչուկ
# ցայլոսկր
# նստոսկր
# ազդրոսկր
# ծնկոսկր
# նախագարշապար
# գարշապար
# ֆալանգներ
# մեծ ոլոք
# փոքր ոլոք
# ֆալանգներ
# դաստակ
# նախադաստակ
# ծղիկոսկր
# ճաճանչոսկր
# կողոսկր
# կրծոսկր
Սակայն հիմնականում բաժանվում է 4 բաժինների՝ գանգի, իրանի, ստորին կամ վերին վերջույթների գոտիների։

Կատեգորիա:Անատոմիա
Կատեգորիա:Կենդանու անատոմիա
Կոդ

250px|մինի|Կոդ

**Կոդ**, պայմանանշանների համակարգ՝ *ինֆորմացիայի* պահպանման, հաղորդման և վերամշակման համար։

Ինֆորմացիայի պայմանանշանների բազմությունը կոչվում է այբուբեն, նրա տարրերը՝ տառեր, տառերի քանակը՝ *կոդի հիմք*։ Տառերի վերջավոր հաջորդականությունը կոչվում է *բառ*։ Պայմանանշանների այբուբենի բառերի բազմությունը կոչվում է կոդ (երբեմն այբբենական կոդ), եթե այդ բազմությունը փոխմիարժեք համապատասխանության մեջ է դրված ինֆորմացիայի տարրերի բազմության հետ։ Բառի տառերի քանակը կոչվում է բառի երկարություն։ 
Կոդավորման հիմնական խնդիրներից է այնպիսի կոդի կառուցումը, որի բառերի միջին երկարությունը լինի հնարավորինս նվազագույն։

Կոդը կոչվում է *լրիվ*, եթե առանց նրա զանազանելիությունը խախտելու հնարավոր չէ ավելացնել ոչ մի նոր բառ։ 
Կոդերը հիմնականում բաժանվում են երկու խմբի՝ *սովորական* և *աղմկակայուն։* Սովորական կոդերն օգտագործվում են աղմուկների բացակայության դեպքում և լինում են հավասարաչափ (բոլոր բառերի երկարությունները նույնն են) և անհավասարաչափ (բառերի երկարությունները տարբեր են)։ Անհավասարաչափ կոդերից առանձնակի նշանակություն ունեն վերծանելի կոդերը, որոնք ունեն այն հատկությունը, որ ինչպիսի հաջորդականությամբ էլ օգտագործվեն կոդի բառերը, միշտ հնարավոր է միարժեք կերպով վերականգնել դրանք։

Վերծանելի կոդերից ամենակարևորն են ոչ նախածանցային կոդերը, որոնց բառերի ոչ մեկը մյուսի նախածանցը չէ։ Ինֆորմացիան բնական պայմաններում հաղորդելիս միշտ աղմուկներ են լինում, որոնք հաճախ աղավաղում են կոդը։ Այդ պատճառով անհրաժեշտություն առաջացավ ստեղծել այնպիսի կոդեր, որոնք հնարավորություն ընձեռնեն որոշ աղմուկների առաջացրած աղավաղումների դեպքում վերականգնելկոդավորված ինֆորմացիան։ Այդպիսի կոդի ստեղծման հնարավորությունը առաջինը տեսականորեն ապացուցել է ամերիկացի գիտնական Կ. Շենոնը, իսկ այդպիսի կոդ երկուական համակարգում կառուցել է Ռ. Հեմինգը։ Հեմինգի կոդը հնարավորություն է տալիս վերականգնել ինֆորմացիան այն դեպքում, երբ աղմուկները փոխում են կոդի մեկից ոչ ավելի տառ։ Այժմ գոյություն ունեն բազմաթիվ աղմկակայուն կոդեր, որոնք նախատեսված են տարբեր տեսակի աղմուկների առկայության դեպքում ինֆորմացիա կոդավորելու համար։ Աղմկակայուն կոդերի կառուցմանհիմնական խնդիրն է՝ ապահովել տրված աղմուկների նկատմամբ կայունություն և ամենակարճ միջին երկարություն։

Աղմկակայուն կոդերի մի մասը, որը նախատեսված է թվաբանական գործողությունների կատարման ընթացքում առաջացած աղմուկների դեմ պայքարելու համար և հիմնականում օգտագործվում է արդի հաշվողական մեքենաներում, կոչվում է *թվաբանական կոդ*։ Գործնականում կոդի ընտրությունը կատարվում է ինֆորմացիայի մշակման, պահպանման և հաղորդման պայմաններից ելնելով և առանձնապես հաշվի է առնվում կապի անցուղու արդյունավետ օգտագործման հարցը։

Կատեգորիա:Թվային համակարգեր
Կատեգորիա:Ինֆորմատիկա
Կճուճ

thumb|Դասական կճուճ
**Կճուճ**, խեցեգործության զարգացման հետ, սկսած էնեոլիթից, կավե ամանների մեջ կճուճները զգալի քանակ են կազմում։ Կճուճների վրա, ժողովրդական պատկերացումներին համապատասխան, արվել են զանազան նախշեր (բուսական, երկրաչափական, ալիքաձև, կենդանիների, մարդկանց վերադիր և փորանախշ պատկերներ, պաշտամունքային խորհրդանշաններ և այլն), որոնց մի մասն ունեցել են զուտ դեկորատիվ նշանակություն։ Կճուճների բազմազան ձևերը կապված են սովորությունների, օգտագործման համեմատաբար հարմար եղանակների, տերիտորիալ և ազգագրական առանձնահատկությունների հետ։ Կճուճները սովորաբար լինում են երկկանթ (թոնրի մեջ իջեցնելու, կրակի վրա դնելու և այլնի համար), երբեմն՝ քառականթ, միականթ, առանց կանթի (հիմնականում՝ մթերքներ պահելու համար)։

Կատեգորիա:Սպասք
Կղզային աղեղներ

[thumb|[Ռյուկյու կղզեխումբը Կյուսյու և Թայվան կղզիների միջև]]
**Կղզային աղեղներ**, մայրցամաքներից օվկիանոսներին անցման զոնաներում ժամանակակից գեոսինկլինալային համակարգերի ստրուկտուրայի ռելիեֆում արտահայտված ձևեր։ Կղզային աղեղները երկայնակի ձգված լեռնային կառուցվածքներ են, որոնք բաժանում են եզրային ծովերի գոգավորությունները խորջրյա անդունդներից։ Կղզային աղեղների հիմքն են կազմում 40—50 կմ-ից մինչև 200—400 կմ լայնությամբ, 1000 և ավելի կմ երկարությամբ ստորջրյա լեռնանաշղթաները, որոնք հիմնականում բաղկացած են հրաբխային ապարներից (բազալտներ, անդեզիտա-բազալտներ, անդեզիտներ)։ Լեռնաշղթաների կատարային մասերը ջրի մակերևույթից վեր են բարձրանում կղզիների աղեղանման դասավորված շարքերի ձևով (Կուրիլյան, Ալեուտյան և այլ կղզիներ)։ Հայտնի են երկու և նույնիսկ երեք զուգահեռ շարքերով ձգվող Կղզային աղեղներ, որոնք տեղադրված են մեկ միասնական հիմքի վրա, սակայն միմյանցից սահմանազատված են երկայնակի իջվածքներով։ 

Կատեգորիա:Կղզեխմբեր
Կատեգորիա:Սալերի տեկտոնիկա
Կատեգորիա:Աշխարհագրական եզրեր
Կյորելե

**Կյորելե**, ծովափնյա հայաբնակ ավան Թուրքիայում, Տրապիզոնի վիլայեթի Ագչեապա գավառում։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Կյորելեի հայերը գաղթել են Թամզարայից և Շապին Գարահիսարից։ Գյուղում կար եկեղեցի (Ս. Լուսավորիչ, հիմնված 1886 թվականին) և երկսեռ վարժարան՝ 80 աշակերտով։ Բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է բռնագաղթի ճանապարհին։

Կատեգորիա:Տրապիզոնի մարզի հայաբնակ բնակավայրեր
Գյոգթեփե

**Գյոգթեփե**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Դերսիմ գավառի Մեծկերտի գավառակում։ Գտնվում էր Խոզաթ գյուղաքաղաքից 30 կմ հարավ-արևելք, Արածանիի աջակողմյան վտակ Փերի գետի օժանդակ Մնձուրի ձախ ափին։

## Պատմություն
Բնակիչները տեղահանվել են 1915 թվականին։ Նրանց մեծ մասը բնաջնջվել է թուրք ջարդարարների ձեռքով։

## Բնակչություն
1872-1873 թվականներին ուներ 28 տուն հայ և 13 տուն թուրք բնակիչ։ 1915 թվականին ուներ 65 տուն (520 անձ) հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և արհեստներով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյոգթեփեն ուներ Ս. Կարապետ անունով եկեղեցի։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կշռում

thumb|Հին կշեռք ծխախոտը կշռելու համար (1850 թվականի)
thumb|Ժամանակակից կշեռք
200px|thumb|հավասարակշռված վիճակ
**Կշռում**, կշեռքով մարմինների զանգվածի որոշում։ Կշռման բարձր ճշգրտությունը ապահովվում է՝ հաշվի առնելով կշեռքի, կշռաքարերի, կշռման կիրառվող մեթոդի բոլոր հնարավոր սխալանքները, ինչպես նաև արտաքին պայմանների ազդեցությամբ (աերոստատիկ, էլեկտրական ու մագնիսական ուժեր, օդի ջերմաստիճանի և խոնավության տատանումներ և այլն) պայմանավորված սխալանքները։ Բարձր ճշգրտություն չպահանջող կշռման դեպքում, սովորաբար, օգտվում են ուղղակի կշռման մեթոդից, մարմնի զանգվածն ընդունվում է հավասար մարմինը հավասարակշռող կշռաքարերի զանգվածների և կշեռքի ցուցմունքի հանրահաշվական գումարին։ Այդ դեպքում, կշռման արդյունքը (հավասարաբազուկ կշեռքով կշռելիս) պարունակում է լծակի բազուկների անհավասարության պատճառով պայմանավորված սխալանքը։ Ուղղակի կշռման դեպքում առավել բարձր ճշգրտության հասնում են միաբազուկ կշեռքով կշռելիս, որն այդ սխալանքը բացառում է, քանի որ կշռվող մարմինը և դրա հավասարակշռման համար հանվող կշռաքարերը գտնվում են լծակի միևնույն բազուկի վրա։ Հավասարաբազուկ կշեռքներով կշռման դեպքում լծակի բազուկների անհավասարության պատճառով առաջացող սխալանքները բացառելու համար կիրառում են ճշգրիտ կշռման մեթոդներ։ Տեղակալման մեթոդի (Բորդի մեթոդ) դեպքում մարմինը լծակի մյուս բազուկին դրված տարայի բեռով (մետաղի կտորներ, կոտորուք են) հավասարակշռելուց հետո կշեռքից վերցնում են և տեղն այնքան կշռաքար դնում, որ կշեռքը բերվի նախնական հավասարակշռված վիճակին։ Կշռվող մարմնի զանգվածը որոշում են կշռաքարերի զանգվածով և կշեռքի ցուցմունքով, որը համապատասխանում է կշռաքարերով չհավասարակշռված զանգվածի մասին։ Դմիտրի Իվանովիչ Մենդելեևի մեթոդով նժարներից մեկին դնում են կշեռքի սահմանային բեռնվածքին համապատասխան կշռաքարեր, իսկ մյուսին՝ կշռաքարերը հավասարակշռող տարայի բեռը։ Կշռվող մարմինը դնում են կշռաքարերով նժարի վրա և այդտեղից վերցնում այնքան կշռաքար, որ կշեռքը բերվի նախնական հավասարակշռված դիրքին մոտ դիրքի։ Կշռվող մարմնի զանգվածը որոշում են վերցրած կշռաքարերի զանգվածով և կշեռքի ցուցմունքով։

Կատեգորիա:Զանգված
Քըրշեհիր

**Կըրշեհիր** (), գյուղաքաղաք Թուրքիայում, Անկարայի վիլայեթում։ XIX դ. վերջին ուներ մոտ 9000 թուրք, հայ, հույն բնակիչ։ Հայերն զբաղվում էին հիմնականում արհեստագործությամբ՝ ոսկերչությամբ և մետաքսագործությամբ, ինչպես և առևտրով։ Ունեին եկեղեցի (Ս. Գևորգ) և դպրոց («Հայկական» անունով, 130 աշակերտ)։ 1915-ին հայերը տեղահանվել են. մեծ մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։

Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի հռոմեական տեղավայրեր
Կատեգորիա:Քըրշեհիրի մարզի բնակավայրեր
Կալյու Կանգուր

**Կալյու Կանգուր** (, ), էստոնացի գրող, բանաստեղծ, թարգմանիչ։

1939-1944 թվականներին սովորել է Տարտուում` Հոգո Տրեֆների գիմնազիայում։ Նրա բանաստեղծություններն առաջին անգամ տպագրվել են «Postimees» թերթում 1943 թվականին։ 1949 թվականից նրա ստեղծագործությունները տպագրվում են տարբեր պարբերականներում։ Կանգուրի բանաստեղծությունների առաջին գիրքը լույս է տեսել 1957 թվականին։ 1960 թվականին դարձել է Էստոնական ԽՍՀ գրողների միության անդամ։ Գրել է նաև սոնետներ ու էպիգրամներ։ Ճանաչված էր նաև որպես մանկական գրող։

Կալյու Կարգուի ստեղծագործությունները թարգմանվել են անգլերեն, իտալերեն, լատիշերեն, լիտվերեն, գերմաներեն, ռուսերեն, ֆիններեն և այլ լեզուներով։ Կանգուրն ինքը թարգմանություններ է կատարել ռուսերենից։

## Ստեղծագործություններ
### Մանկական
* värsikogu «Konnakübar», 1963
* värsikogu «Hajameelne tramm», 1966
* «Puud, mis virvendavad lindude laulust», 1966
* proosajutustus «Timbu-Limbu õukond ja lumemöldrid», 1969. 
* jutukogu «Kuningalinnalood», 1973
* «Päikesepaiste krobelistel kuusetüvedel», 1975
* «Laulumaja», 1977
* «Unenäod kristallkohvris», 1979
* «Kuldsed krabid», 1982
* värsikogu «Tiritammetõrud», 1985

### Պոեզիա
* «Mööda jalgteid», 1957
* «Üksainus rukkipea», 1959
* «Kivid ja kajad», 1969
* Epigrammid «Vale mees vaadis», 1973
* «Härmalõngad», 1977
* «Sonetid», 1979
* Sonetid «Portselantantsud», 1981
* Sonetid «Möödumatus», 1982
* «Sonetiraamat», 1988—1989
* «Juturaamat», 1986

### Թարգմանություններ
* «Ruslan ja Ludmilla», 1969 (Ալեքսանդր Պուշկին)
* «Valik luulet», 1974 (Ալեքսանդր Պուշկին)
* «Nägemise ülistus» 1978 (Վալերի Բրյուսով)
* «Päikesetempel», 1982 (Իվան Բունին)
* «Viinamäesügis», 1986 (Վյաչեսլավ Իվանով, Ֆեոդոր Սոլոգուբ, Միխայիլ Կուզմին)
* «Ööbikuaed», 1972 (koos teiste tõlkijatega; Ալեքսանդր Բլոկ)

## Գրականություն
* Kalle Kurg. Sigridi-raamat. Arvustus («Puud, mis virvendavad lindude laulust») — Edasi, 24. märts 1966
* Reet Krusten, «Kalju Kanguriga Peedul» — Keel ja Kirjandus 1985, nr 10, lk 628—629
* Eesti kirjanduse ajalugu, V köide, 2. raamat, Eesti Raamat, Tallinn 1991, lk 221—225 ja bibliograafia lk 244, ülevaate autor Aadu Säärits

Կատեգորիա:Էստոնացի գրողներ
Կատեգորիա:Էստոնացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Էստոնացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Էստոնացի մանկագիրներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Պիեռ Կյուրի

thumb|200px|right|''Propriétés magnétiques des corps à diverses temperatures'' <br>(Կյուրիի գիտական թեզը, 1895)
**Պիեռ Կյուրի** (, ), ֆրանսիացի ֆիզիկոս, Ֆրանսիայի ԳԱ անդամ (1905)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Փարիզի համալսարանը (1877)։ 1882-1904 թվականներին աշխատել է Փարիզի ինդուստրիալ ֆիզիկայի և քիմիայի դպրոցում։ 1904 թվականից՝ Փարիզի համալսարանի պրոֆեսոր։

## Աշխատություններ
Աշխատանքները վերաբերում են բյուրեղաֆիզիկային, մագնիսականությանն ու ռադիոակտիվությանը։ Եղբոր՝ Պոլ ժան Կյուրիի հետ հայտնագործել և հետազոտել է պյեզոէլեկտրականության երևույթը (1880)։ Ուսումնասիրել է (1884—1885) բյուրեղների սիմետրիայի հարցերը (ձևակերպել է, այսպես կոչված, Կյուրիի սկզբունքը) և առհասարակ սիմետրիայի պրոբլեմը ֆիզիկայում (1894)։ Կյուրին սահմանել է պարամագնիսական նյութերի մագնիսական ընկալունակության կախումը բացարձակ ջերմաստիճանից (Կյուրիի օրենք) և հայտնաբերել Կյուրիի ջերմաստիճանը (Կյուրիի կետը), որից բարձր ֆեռոմագնիսական նյութերը վերածվում են պարամագնիսական նյութերի։ Կնոջ՝ Մարիա Սկլոդովսկայա-Կյուրիի հետ ուսումնասիրել է ռադիոակտիվության երևույթը, հայտնագործել պոլոնիումը և ռադիումը (1898), պարզել ռադիումի ճառագայթման բարդ բաղադրությունը։ 1903 թվականին Պիեռ Կյուրին հայտնաբերել է ռադիումի աղերից ջերմության ինքնակամ անջատումը։ Հետազոտել է նաև ռադիոակտիվության կենսաբանական ազդեցությունները։

Արժանացել է Նոբելյան մրցանակի (1903)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ավտոճանապարհային վթարներից զոհվածներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կյանքի արմատ

**Կյանքի արմատ**, **ժենշեն**, **ջնսան**, **ջանսան** (չինարեն՝ կյանքի արմատ, բառացի՝ մարդ-արմատ) (), արալիազգիների ընտանիքի բազմամյա խոտաբույս։ Ձմեռող օրգանները արմատն ու կոճղարմատն են։ Արմատը առանցքային է, թույլ ճյուղավորված, մսալի, սպիտակամոխրագույն կամ դեղնավուն։ Ցողունը կանգուն է, մոտ 50 սմ, գագաթնային մասում՝ տերևների (3—5) վարդակով։ Տերևները երկարակոթուն են, բարդ մատնաձև, սղոցաեզր։ Ծաղկաբույլը հովանոց է՝ 15—20 մանր, դեղնասպիտակավուն, երկսեռ ծաղիկներով։ Պտուղը վառ կարմրավուն կորիզապտուղ է։ Ծաղկում է հուլիս ամսին, պտուղները հասունանում են օգոստոսին։ Վայրի Կյանքի արմատը հազվագյուտ, ռելիկտային բույս է։ Հանդիպում է Ռուսաստանում, Չինաստանում և Կորեայում։ Աճում է առավելապես լայնատերև-փշատերև անտառներում, փուխր, հումուսով հարուստ հողերում։ Վայրի Կյանքի արմատը դանդաղ է աճում և զարգանում։ Ապրում է 100 տարի։ Արմատի կշիռը 50—400 գ է։ Դեղաբույս է։ Արմատի պատրաստուկները սպիրտային թուրմերի, փոշու կամ հաբերի ձևով կիրառվում են հիպոտոնիայի, հոգնածության, գերհոգնածության, նևրասթենիայի դեպքերում՝ որպես տոնուսը բարձրացնող միջոց։ Կյանքի արմատը արագ է աճում, տալիս է հզոր արմատներ։ Կյանքի արմատին լիարժեք փոխարինող է հեռավորարևելյան էլեուտերոկոկ բույսը։ Հայաստանում արհեստական պայմաններում աճեցնում են Կյանքի արմատ։

1788 թվականին հնդկահայ հասարակական գործիչ Շահամիր Շահամիրյանի կողմից հրատարակած Հայաստանի սահամանդրաության նախագծում՝ Որոգայթ փառացում, 502-րդ հոդվածի համաձայն «ով որ շնորհ ունենա մեր Հայաստան երկրում վերականգնել կարմիր որդանը... գտնել անտառի արմատ, այսինքն՝ ջնսան...մեկ անգամ միայն Հայոց տան կողմից պետք է շնորհի արժանանա, այսինքն՝ 10.000 արծաթ դահեկան»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բույսերի ընտանիքներ
Կատեգորիա:Արալիազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Բետի Ալվեր

**Բետի Ալվեր** (, ծննդյան անունը՝ Էլիզաբեթ Ալվեր, 1937 թվականից՝ Էլիզաբեթ Տալվիկ, 1956 թվականից՝ Էլիզաբեթ Լեպիկ, ), էստոնացի բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ։

## Կենսագրություն
Բետի Ալվերը ծնվել է 1906 թվականի նոյեմբերի 23-ին Էստոնիայի Յիգևա քաղաքում։ 1924 թ. ավարտել է գիմնազիան Տարտում, 1924-1927 թթ. Տարտուի համալսարանում ուսումնասիրել է էստոներեն ու էստոնական գրականություն։ 1927 թ. լույս է տեսել «Քամու սիրուհին» վեպը։ Բետի Ալվերի բանաստեղծությունների առաջին գիրքը՝ «Փոշի և կրակ», հրատարակվել է 1936 թվականին։ Բետի Ալվերն էստոներեն է թարգմանել Պուշկինի պոեմներն ու «Եվգենի Օնեգին» չափածո վեպը, Գորկու «Մանկություն», «Իմ համալսարանները» վեպերը, ինչպես նաև Քրիստիան Յաակ Պետերսոնի գերմաներեն բանաստեղծությունները։ Բետի Ալվերի բանաստեղծությունները թարգմանվել են ռուսերեն, լեհերեն, գերմաներեն, անգլերեն, չեխերեն, իտալերեն և այլն։ Բետի Ալվերի հիշատակին է նվիրված նրա ծննդավայր Յիգևայում ամեն աշուն անցկացվող պոեզիայի օրերը, որ կոչվում են «Աստղային ժամ»։ 2013 թ. Մերկուրի մոլորակի խառնարաներից մեկը նրա պատվին անվանվել է Ալվեր (Alver):

Բետի Ալվերն ամուսնացած է եղել բանաստեղծ Հեյտի Տալվիկի հետ։ 1956 թ. ամուսնացել է Մարտ Լեպիկի (գրականագետ, Գրականության թանգարանի առաջին տնօրեն, 1940-45 թթ.) հետ։

## Բանաստեղծությունների ժողովածուներ
* «Փոշի և կրակ» (1936),
* «Աստղային ժամ» (1971),
* «Կյանքի փշուրներ» (1971),
* «Թռչող քաղաք» (1979),
* «Էմայիգիի մարջանները» (1986)։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
# *Леэтмаа Е.* Бетти Альвер — 100 // Пярнуский экспресс. — 2006. — 27 окт.

Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Էստոնացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Էստոնացի բանաստեղծուհիներ
Կատեգորիա:Էստոնացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Էստոնացի կին գրողներ
Կատեգորիա:Տարտուի համալսարանի շրջանավարտներ
Կոալեսցենցում

**Կոալեսցենցում** (՝ կպչում եմ, սերտաճում եմ, միանում եմ), գազային միջավայրում (մառախուղ) կամ հեղուկում (էմուլսիա) գազի բշտիկների կամ հեղուկի կաթիլների (գոլորշի) միաձուլում մոլեկուլային ուժերի ազդեցության տակ։ Կոալեսցենցումը ինքնաբերաբար ընթացող պրոցես է ու կոագուլացման սահմանային դեպք և բնորոշ է դյուրաշարժ հեղուկ բաժանման մակերեսներով դիսպերս համակարգերին (մառախուղ, փրփուր, էմուլաիա)։ Կոալեսցենցումը կարող է տեղի ունենալ նաև պինդ դիսպերս համակարգերում։ Մասնիկների (ատոմներ, մոլեկուլներ) ջերմային շարժման շնորհիվ բյուրեղիկները իրար են միանում՝ առաջացնելով մեծ բյուրեղ։ Այս պրոցեսի պատճառով բաժանման մակերեսը վերանում է։ Կոալեսցենցումը կիրառական արժեք ունի հատկապես էմուլսիաների շերտավորման համար, օրինակ, նավթի ջրազրկումը։

Կատեգորիա:Կոլոիդային քիմիա
Կատեգորիա:Փուլային անցումներ
Կատեգորիա:Ջուր
Կատեգորիա:Ֆիզիկական քիմիա
Կոալիցիա

**Կոալիցիա** ( — դաշինք), 
# երկու կամ մի քանի պետությունների ժամանակավոր ռազմա-քաղաքական դաշինք՝ որևէ պետության կամ պետությունների խմբի դեմ համատեղ գործողությունների նպատակով (օրինակ, հակահիտլերյան կոալիցիա), 
# երկու կամ մի քանի քաղաքական կուսակցությունների միջև համաձայնություն, որը հաճախ ստեղծվում է կառավարություն (կոալիցիոն) կազմելու նպատակով։ Լայնորեն կիրառվում է բուրժուական պետություններում, երբ կուսակցություններից ոչ մեկը մեծամասնություն չունի պառլամենտում։

Կատեգորիա:Դաշինքներ
Կատեգորիա:Դիվանագիտություն
Կոացերվացիա

մինի|Կոացերվացիոն կաթիլներ
**Կոացերվացիա** (<լատ. coacervatio—կուտակում), բարձրամոլեկուլային միացությունների լուծույթում լուծված նյութով հագեցած կաթիլների առաջացումը։ Կոացերվատ կաթիլների միացումը (կոալեսցենցիա) կարող է նախորդել դրա հետևանքով գոյացած փուխր փաթիլանման ագրեգատների առաջացմանը (ֆլոկուլացիա) և բարենպաստ պայմաններում հանգեցնել համակարգի բաժանմանը խիստ սահմանազատված 2 շերտերի՝ հավասարակշռված հեղուկի շերտ և խիտ կամ պոլիմերով հարուստ կոացերվային շերտ։ Կոացերվացիան տեղի է ունենում ջեր մաստիճանի կամ համակարգի փոփոխումից, երբ բաղադրիչ նյութերը կորցնում են միմյանց մեջ լուծվելու ունակությունը։ Տարբերում են պարզ և բարդ կոացերվացիաներ։ Պարզ կոացերվացիան լուծված պոլիմերի և ցածրամոլեկույային նյութի (օրինակ, ժելատինի և սպիրտի) փոխազդեցության արդյունք է։ Բարդ կոացերվացիա դիտվում է 2 պոլիմերների փոխազդեցության դեպքում, որոնց մակրոմոլեկուլները տարբեր լիցքերով են լիցքավորված (օրինակ, ժելատինի և արաբական խեժի ջրային լուծույթները խառնելիս)։ Կոացերվատների առաջացումը շատ կարևոր որակական փուլ է հանդիսացել մեր մոլորակի վրա կյանքի ծագման ժամանակ։ Ըստ Ա. Օպարինի կյանքի ծագման հիպոթեզի, կոացերվացիան սկզբունքորեն կարևոր դեր է խաղացել շրջապատող միջավայրի մեկուսացած հատվածներում սպիտակուցային նյութերի կուտակման համար։ Համաձայն նշված հիպոթեզի, առանձին հիդրատացված մակրոմոլեկուլների միավորումը և հաջորդական կուտակումը կոացերվատ կաթիլներում հանգեցրին նախնական կենսաբանական համակարգերի առաջացմանը առաջնային օվկիանոսի ջրերում։ Այդ պատճառով հեռավոր երկրաբանական դարաշրջանում կոացերվացիան հանդիսացավ կյանքի ծագման ընթացքի կարևորագույն որակական աստիճաններից մեկը։ 

Կատեգորիա:Կոլոիդային քիմիա
Կատեգորիա:Կյանքի ծագում
Կոբալտի համաձուլվածքներ

**Կոբալտի համաձուլվածքներ**, կոբալտի հիմքով համաձուլվածքներ։ Գլխավորապես օգտագործում են բարձր ջերմաստիճաններում աշխատող դետալների (օրինակ, տուրբոռեակտիվ շարժիչների թիակների) պատրաստման համար։ Ձուլման կոբալտի համաձուլվածքները Co—Cr—C—X համակարգի համաձուլվածքներ են, որտեղ X—W, Mo, Nb, Ni ունեն ձուլման լավ հատկություններ։ Քանի որ այս համաձուլվածքների ամրությունը ստեղծվում է հիմնականում կարբիդի ֆազերով, ապա նրանք պարունակում են 0, 2—1, 0%C։ Կոբալտի համաձուլվածքների ջերմային հոգնածության նկատմամբ ունեն բավականին լավ դիմադրություն։ Առավել կրակաամուր կոբալտի համաձուլվածքների աշխատունակությունը պահպանում են մինչև 1100&nbsp;°C ջերմաստիճանը, երկարատև ամրության սահմանը \sigma{}^{1100}_{100}≈70 մն/մ² Co—Cr—Ni—Mn համակարգի մինչև 50% Co պարունակող կոբալտի համաձուլվածքները (դեֆորմացվող կոբալտի համաձուլվածքներ) ջերմային հոգնածության նկատմամբ ունեն բարձր դիմադրություն և բավականին լավ են մշակվում ճնշմամբ։

Կատեգորիա:Համաձուլվածքներ
Կատեգորիա:Կոբալտ
Կոբալտին

մինի|աջից|Կոբալտին

**Կոբալտին**, կոբալտային փայլ, միներալ։ Քիմ. կազմը՝ CoAsS։ Խառնուրդների ձևով պարունակում է նիկել և տելուր։ Բյուրեղագիտական համակարգը խորանարդային է։ Առաջացնում է խորանարդի, օկտաէդրի, դոդեկաէդրի տեսքով բյուրեղներ, ավելի հաճախ՝ հատիկավոր ագրեգատներ։ Գույնը՝ վարդագույն սպիտակ։ Փայլը՝ մետաղական։ Կարծրությունը՝ 5․5, խտությունը՝ 6400 կգ/մ3։ Հանդիպում է կոնտակտմետասոմատիկ հանքավայրերում, ոսկի-քվարցային երակներում, Co—Ni—Ag—Bi—U ֆորմացիայի հանքավայրերում։ Կոբալտի ստացման գլխավոր հանքային միներալներից է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միներալներ
Կատեգորիա:Երկաթի միներալներ
Կոբանյան մշակույթ

մինի|կախազարդ
**Կոբանյան մշակույթ**, բրոնզի դարից երկաթի դարին անցման ժամանակաշրջանի (մ. թ. ա. II հազարամյակի վերջ — մ. թ. ա. I հազարամյակի կես) հնագիտական մշակույթ Հյուսիսային Կովկասում։ Կոչվել է Կոբան (Հյուսիսային Օսեթիա) գյուղի անունով, որի մոտ 1869-ին գտնվել են բրոնզե իրեր, կացիններ, գոտու ճարմանդներ, ապարանջաններ, զենքեր, արմնկազրահներ, անոթներ, երկրաչափական նախշերով և կենդանակերպ պատկերներով խեցեղեն։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի հնագիտական մշակույթներ
Կնծավ

**Կնծավ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանի Բիթլիսի վիլայեթի Մոտկանի գավառում։

1909 թվականին ուներ 40 տուն հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Բնակչության մի մասը զոհվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կյանք և գիր

**Կյանք և գիր**, եգիպտահայկական գրական-գեղարվեստական ամսագիր։ Լույս է տեսել 1944-1950 թթ.-ին, Կահիրեում։ Խմբագիր՝ Դ. Շահլամյան։ Նպատակն է ունեցել համախմբել սփյուռքահայ (հատկապես եգիպտահայ) գրողներին ու գրասեր երիտասարդությանը։

Մեծ տեղ է հատկացրել Խորհրդային Հայաստանի մշակույթի, գիտության և արդյունաբերության մասին նյութերին։ Տպագրել է Ավետիք Իսահակյանի, Դերենիկ Դեմիրճյանի, Ստեփան Զորյանի, Նաիրի Զարյանի, Գուրգեն Մահարու, Դ. Մարյանի, Շիրազի, Սիլվա Կապուտիկյանի և ուրիշների ստեղծագործությունները։

Արձագանքել է արաբական և համաշխարհային գրականությանը։ Աշխատակցել են Վահան Թեքեյանը, Ա. Տատրյանը, Ե. Պարսամյանը, Հ. Ժամկոչյանը, Օ. Ավետիսյանը և այլք։ Հաջորդել է «Զարթոնք» գրական-գեղարվեստական ժողովածուին (1939-1940 թթ.)։ 

Կատեգորիա:Եգիպտոսի հայկական ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ռիչարդ Կոբդեն

**Ռիչարդ Կոբդեն** (Cobden) (), Մեծ Բրիտանիայի քաղաքական գործիչ, արդյունաբերական բուրժուազիայի գաղափարախոս, ֆրիթրեդերների պարագլուխ, գործարանատեր։ 1841-1857 և 1859-1865 թվականներին՝ համայնքների պալատի անդամ։ Կողմ էր անսահմանափակ մրցակցության, որը կոչված էր ապահովելու արդյունաբերական բուրժուազիայի գերիշխանությունը երկրի ներսում և արտաքին շուկայում։ Դեմ էր գործարանային օրենսդրությանն ու արհմիություններին։ Ռիչարդ Կոբդեն պացիֆիստ էր. մասնակցել է 1848-1851 թվականների խաղաղության կոնգրեսների կազմակերպմանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:1804 ծնունդներ
Կատեգորիա:1865 մահեր
Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի գրողներ
Կատեգորիա:Վիկտորյական դարաշրջանի անձինք
Կատեգորիա:Բրիտանացի գործարարներ
Կոբզար

մինի|աջից

**Կոբզար**, ուկրաինական ժողովրդական երգիչ, որը կոբզայով (բանդուրով) նվագակցում է ինքն իրեն։ Կոբզարներն արտահայտել են աշխատավոր ժողովրդի, առաջին հերթին, գյուղացիության սոցիալական ակնկալությունները։ Կոբզարներից հայտնի են Անդրեյ Շուտը (մահացել է 1873 թ.), Օստապ Վերեսայը (մոտ 1803-1890 թթ.), Իվան Կրյուկովսկին (1820-1885 թթ.), Ֆեոդոր Խոլոդնին (1832-1902 թթ.), Միխայիլ Կրավչենկոն (1850-1917 թթ.)։

Կատեգորիա:Ուկրաինայի մշակույթ
Արսեն Կյորկիզյան

**Արսեն Կյորկիզյան** (), հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ։ Ավարտել է ամերիկյան Անատոլիա կոլեջը, ապա սովորել Բեռլինի Աստվածաբանական համալսարանում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին եղել է Կովկասում. Բաքվում հայերեն է դասավանդել հայ որբերին, Երևանում աշխատել է գաղթականների օգնության ամերիկյան կոմիտեում։ 1923 թվականից ապրել է ԱՄՆ-ում, եղել կրոնական գործիչ։ Գրել է «Վասպուրականի հերոսամարտը. 1915 ապրիլ 7—1915 մայիս 7» (1965), «Մեր ազգային գոյապայքարը թրքական մեծ եղեռնի յոթ տարիներուն — 1915—1922» (արժանացել է Բեյրութի Թեքեյան մշակութային միության Հայկաշեն Ուզունյան գրական մրցանակին) և «Պավղիկյան թոնդրակեցիներու շարժումը հայ առաքելական եկեղեցվո մեջ...» (1970) պատմական ուսումնասիրությունները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Կոբոլ

**Կոբոլ** [COBOL, < անգլերեն՝ CO (mmon) B (usiness) O (riented) L (anguage)], ծրագրավորման լեզու՝ տնտեսական, հաշվառման և հատկապես առևտրական խնդիրների լուծման ալգորիթմները նկարագրելու համար։ Ստեղծվել է ԱՄՆ-ի պաշտպանության նախարարության նախաձեռնությամբ (1958—1961)։ Նշված տիպի խնդիրների լուծմանն առանձնահատուկ է հաշվարկների փոքր քանակությունը և ներածման ու արտածման ենթակա տվյալների մեծ ծավալը։ Կոբոլում փոխանակման և վերամշակման հիմնական միավորն է տվյալների միանման կառուցվածք ունեցող խմբերի հաջորդականությունը, որը կոչվում է ֆայլ։ Կոբոլը հարմարեցված է ֆայլի խմբերը նույն ալգորիթմով վերամշակելուն։ Կոբոլ լեզվով նկարագրված խնդիրները ծրագրավորող ծրագրերի օգնությամբ թարգմանվում են մեքենայական լեզվով գրված համարժեք ծրագրերի, որոնք իրականացնում են խնդրի լուծումը էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաների օգնությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օբյեկտ կողմնորոշված ծրագրավորման լեզուներ
Կատեգորիա:ISO ստանդարտի ծրագրավորման լեզուներ
Կյանք և արվեստ

**«Կյանք և արվեստ»**, գրական-գեղարվեստական պատկերազարդ տարեգիրք, 1936 թվականից՝ ամսագիր։ Լույս է տեսել 1931-1940 թվականներին, Փարիզում։ Խմբագիր-հրատարակիչներն են Մերուժան և Մկրտիչ Պարսամյանները։ 

## Պատմություն
Նպատակն էր նպաստել հայ մշակույթի պահպանմանն ու զարգացմանը սփյուռքում։ Պարբերականը փորձել է արվեստը և գրականությունը վեր դասել ամեն կարգի համոզմունքներից ու գաղափարախոսություններից, որը տեղի է տվել իրարամերժ կարծիքների և դիրքորոշումների։ Գրական-բանասիրական բաժնում տպագրել է Սիամանթոյի, Դանիել Վարուժանի, Ռուբեն Սևակի և ուրիշների անտիպ գործերն ու նամակները, հուշեր նրանց մասին։ Անդրադարձել է նաև հայ սովետական գրականությանը, ներկայացրել թարգմանություններ։ Արժեքավոր են Կոմիտասի, Տիգրան Չուխաջյանի, Վարդան Մախոխյանի, Հովսեփ Փուշմանի և ուրիշների երաժշտության, նկարչության, արևմտահայ թատրոնի, ճարտարապետության մասին հանդեսի տպագրած նյութերը։ Առանձին համարներ է նվիրել Րաֆֆուն և Գարեգին Սրվանձտյանցին։

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի հայկական ամսագրեր
Կատեգորիա:Տարեգրություններ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Կնճիթավորներ

**Կնճիթավորներ** (), կաթնասունների կարգ։ Հնագույն ներկայացուցիչները համեմատաբար փոքր են եղել, իսկ այժմ ցամաքային ամենախոշոր կենդանիներն են։

## Կմախքի կառուցվածք
Վերջավորությունները երկար են, սյունանման և ունեն 5 մատներ։ Պարանոցը կարճ է, գլուխը՝ քիչ շարժունակ։ Խիստ գերաճած վերին շրթունքը քթի հետ միանալով առաջացրել է շարժական կնճիթ, որը հնագույն տեսակների մոտ կարճ է եղել, առանձին տեսակներինը հավանաբար բացակայել է։ Ժանիքներ չունեն։ Կտրիչներից երկուսը ձևափոխվել, երկարել են և անընդհատ աճում են (ոչ ճիշտ կերպով ժանիքներ են կոչվում)։
thumb|left|Փղի կնճիթը
## Աշխարհագրական տարածում
Կնճիթավորները հայտնի են Աֆրիկայից, հետագայում տարաբնակեցվել են Եվրասիայում, Ամերիկայում։ Ներկայումս տարածված են միայն Աֆրիկայում և Հարավային Ասիայում։ Մեծ մասն ապրել է արևադարձային խոնավ անտառներում, որոշ տեսակներ կիսաջրյա կյանք են վարել։ Միայն փղերը հարմարված են տարբեր միջավայրերում (անտառ, անտառատափաստան, տափաստան, տունդրա) ապրելու։

## Տեսակներ
Հայտնի է 3 ենթակարգ, որից 2-ը իսպառ անհետացել են։ Կնճիթավորների մնացորդներ հայտնաբերված են նաև Հայաստանում՝ Գյումրիի շրջակայքում։ 

Կատեգորիա:Կաթնասուններ
Կատեգորիա:Կենդանիների կարգեր
Կատեգորիա:Կնճիթավորներ
Կյուդնոս

**Կյունդոս**, *Տարսոն*, *Տարսուս*, Հայկական Կիլիկիայի նշանավոր գետերից։ 

Սկիզբ է առնում Բուլղար և Կուկլակա լեռներից, հոսում խորունկ ձորերով, Լամբրոնի մոտով մտնում Ժեռակռա կիրճը, ապա ընթանալով դեպի հարավ, անցնում Տարսոն քաղաքի միջով և քաղաքից 5 կմ հարավ թափվում Միջերկրական ծովը։ Կյունդոսը եղել է Կիլիկյան Հայաստանի սրբազան գետը, ինչպես Արածանին ու Երասխը Մեծ Հայքում։ Կյունդոսի ափերին գտնվել են հայկական բազմաթիվ բերդեր ու մշակութային կենտրոններ։ Հին և միջին դարերում գետաբերանին գտնվում էր Հռեգմա նավահանգիստը։ Այս գետի վրա հանդիպել են Կլեոպատրա թագուհին ու Մարկոս Անտոնիոսը և ունեցել սիրային ժամադրություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Մերսինի մարզ
Կատեգորիա:Միջերկրական ծովի ավազանի գետեր
Պյոտր Կոգան

**Պյոտր Սեմյոնովիչ Կոգան** (, ), խորհրդային գրականագետ, քննադատ։ Գրել է «Ակնարկներ արևմտաեվրոպական գրականությունների պատմության» (հ. 1—3, 1903—1910), «Ակնարկներ հին գրականությունների պատմության» (հ. 1, «Հունական գրականություն», 1907), «Ակնարկներ ռուսական նորագույն գրականության պատմության» (հ. 1—3, 1908—1912) գործերը, թատերագիաական աշխատություններ։ Հոկտեմբերյան խորհրդային մեծ հեղափոխությունից հետո եղել է Մոսկվայի առաջին և երկրորդ պետական համալսարանների և այլ բուհերի պրոֆեսոր, Գեղարվեստական գիտությունների պետական ակադեմիայի պրեզիդենտ (1921)։ Տուրք է տվել վուլգար-սոցիոլոգիական հայացքների։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս գրականագետներ
Կատեգորիա:Ռուս քննադատներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ռուս թարգմանիչներ‎
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի պրոֆեսորներ‎
Կատեգորիա:Ռուս գրաքննադատներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրականագետներ
Ցեզար Կյուի

**Ցեզար Անտոնովիչ Կյուի** (, , ), ռուս կոմպոզիտոր, երաժշտական քննադատ, ռազմական ինժեներ և գիտնական, ինժեներ-գեներալ (1904)։ 1857 թվականին ավարտել է Նիկոլաևյան ինժեներական ակադեմիան (1878 թվականից՝ նույն ակադեմիայի ադյունտ-պրոֆեսոր, 1880 թվականից՝ պրոֆեսոր, 1891 թվականից՝ վաստակավոր պրոֆեսոր)։ Կյուիի երաժշտի ձևավորմանը նպաստել է Ա. Ս. Դարգոմիժսկու, Մ. Ա. Բալակիրևի, Վ. Վ. Ստասովի հետ ունեցած ծանոթությունը։ Հզոր խմբակի անդամներից էր։ 1864 թվականից հանդես է եկել որպես երաժշտական քննադատ, պաշտպանել երաժշտության մեջ ռեալիզմի և ժողովրդայնության սկզբունքները, պրոպագանդել Մ. Ի. Գլինկայի, Ա. Ա. Դարգոմիժսկու և «Նոր ռուսական երաժշտական դպրոցի» երիտասարդ ներկայացուցիչների երկերը, նաև արտասահմանյան երաժշտության առաջադեմ նորարարական հոսանքները։ Կյուիի «Վիլյամ Ռատկլիֆ» օպերան արտացոլում էր «Հզոր խմբակի» առաջադեմ գեղագիտական դրույթները։ Գրել է 14 օպերա, այդ թվում՝ «Անջելո», «Կապիտանի աղջիկը», 4 մանկական օպերա, ստեղծագործություններ նվագախմբի, դաշնամուրի, ջութակի, թավջութակի համար, խմբերգեր, վոկալ անսամբլներ։ Հետաքրքրական են ռոմանսները (250-ից ավելի), այդ թվում հայկական ռոմանսների շարքը՝ «Հայի արյունը», «Ինչպես հզոր մրրիկ», «Երազ», «Նրան», «Մշուշն եկավ թևը փռեց», «Մարտիկի մահը», որոնք հրատարակվել են «Արցունքներ» գեղարվեստական-երաժշտական ալմանախում։ Հեղինակ է ամրաշինությանը վերաբերող կապիտալ աշխատությունների։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո անցել է սովետական իշխանության կողմը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ռուս երաժշտական քննադատներ
Կատեգորիա:Ռուս ռազմական ինժեներներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի կոմանդորներ
Կատեգորիա:Ռուս դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Ռուս ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամներ
Արթուր Կյուչարիանց

**Արթուր Գրիգորի Կյուչարիանց** (), բժշկական ծառայության գեներալ-մայոր (1943)։

## Կենսագրություն
1914 թվականին ավարտել է Կիևի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը, 1917 թվականին՝ Հնէաբանության ինստիտուտը, 1924 թվականին՝ Մոսկվայի Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիան։ Խորհրդային բանակում ծառայել է 1918 թվականից, 1918-1934 թվականներին եղել է տարբեր զինվորական սանիտարական վարժությունների պետի տեղակալ և պետ։ 1934-1940 թվականներին ղեկավարել է Լենինգրադի Ս. Մ. Կիրովի անվան ռազմա-բժշկական ակադեմիան։ 1941 թվականին նշանակվել է Լենինգրադյան ռազմաճակատի բուժանձնակազմի կատարելագործման դասընթացների պետ։ Կտուչարիանցի գիտական աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են զորամասերի բժշկական ծառայության կազմակերպման հարցերին։

Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի և Կարմիր աստղի շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների թեկնածուներ
Կնուդ I Մեծ

**Կնունդ I Մեծ** (Knud den Store, ), 1018 թվականից՝ Դանիայի, 1016 թվականից՝ Անգլիայի, 1028 թվականից՝ Նորվեգիայի թագավոր։ Հոր՝ Մվեն I Եղանամորուսի հետ 1013 թվականից մասնակցել է Անգլիայի նվաճմանը։ Էդմունդ Երկաթակողի մահից հետո հռչակվել է համայն Անգլիայի թագավոր։ Հենվել է մանր կալվածատերերի վրա և հովանավորել բարձրաստիճան հոգևորականությանը։ Եղբոր՝ Հարալդ 11-ի մահից հետո գրավել է Դանիայի գահը, ստեղծել ազնվականական հատուկ զորք (տինգլիդ)։ Վտարելով Օլաֆ II Հարալդսոնին՝ տիրել է նաև Նորվեգիայի գահին։ Ստեղծել է լայնածավալ պետություն, որը քայքայվել է նրա մահից հետո։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Անգլիայի միապետներ
Կատեգորիա:Կաթոլիկ միապետներ
Կատեգորիա:Նորվեգիայի թագավորներ
Կատեգորիա:Վիկինգներ
Կոբրաներ

300px|մինի|Կոբրա
300px|մինի|Արքայական կոբրա
**Կոբրաներ** (Naja), ասպիդների ընտանիքի թունավոր օձերի սեռ։ Հայտնի է 10 տեսակ՝ տարածված Աֆրիկայում, Հարավային Ասիայում։ Վտանգի ժամանակ, գրգռված վիճակում, կոբրաները բարձրացնում են մարմնի առջևի մասը, լայնացնում պարանոցը սկավառակի տեսքով և իրարից հեռացնում առջևի ութ զույգ կողերը։ Վերին ծնոտի առջևի մասում են գտնվում թունավոր մեծ ատամները, ետևի մասում՝ 1-3 փոքր ատամները։ Հնդկական կոբրան կամ ակնոցավոր օձը (N. naja) կոբրաներից ամենահայտնին է, հանդիպում է Հարավային Ասիայում։ Մարմնի երկարությունը 160-180 սմ է, մեջքի կողմում, մարմնի լայնացող մասում ունի ակնոց հիշեցնող կլորավուն բաց գույնի նախշեր (այստեղից էլ՝ «ակնոցավոր օձ» անվանումը)։

Ապրում են քարերի, թփերի միջև, կրծողների բներում, լքված շինություններում։ Լավ լողում են, կարող են ծառ բարձրանալ։ Դնում են 8-45 ձու։ Սնվում են երկկենցաղներով, կրծողներով, երբեմն թռչուններով։ Ամենախոշորը և ամենաթունավորը թագավորական կոբրաներն են, որոնց մարմնի երկարությունը 4-5․5 մ է, ապրում են Հնդկաստանի, Բիրմայի, Հնդկաչինի ջունգլիներում։ 

Կատեգորիա:Սողուններ
Գենետիկական կոդ

thumb|200px|Գենետիկական կոդ

**Գենետիկական կոդ**, ժառանգական ինֆորմացիայի ծածկագրման համակարգ նուկլեինաթթուների համակարգում, կենդանիների, բույսերի, բակտերիաների և վիրուսների մոտ իրականացվում է նուկլեոաիդների հաջորդականությամբ։ Բնական նուկլեինաթթուներում՝ դեզօքսիռիբոնուկլեինաթթու (ԴՆԹ) և ռիբոնուկլեինաթթու (ՌՆԹ), հանդիպում են նուկլեոտիդների 5 տարածված ձևեր (յուրաքանչյուր նուկլեինաթթվում 4-ը), որոնք միմյանցից տարբերվում են ազոտային հիմքով։ ԴՆԹ պարունակում է ադենին (Ա), գուանին (Գ), ցիտոզին (Ց), թիմին (Թ), ՌՆԹ-ում թիմինի փոխարեն ուրացիլ է (Ու)։ Սպիտակուցում ամինաթթուների քանակությունն (20) ու գենետիկական կոդը կոդավորող նշանները (4) չեն համապատասխանում, հետևաբար կոդային թիվը, այսինքն՝ 1 ամինաթթուն կոդավորող նուկլեոտիդների քանակը 1 լինել չի կարող։ Ամերիկացի գիտնական Գ. Գամովը (1954 թ.-ին) առաջարկել է գենետիկական կոդի տրիպլետային մոդել, որտեղ 1 ամինաթթուն կոդավորվում է 3 նուկլեոտիդների խմբով՝ կոդոնով։ Առաջարկվեցին գենետիկական կոդի տարբեր մոդելներ, որոնցից ուշադրության արժանացան 3-ը՝ ծածկող կոդ առանց ստորակետի, չծածկող կոդ առանց ստորակետի և ստորակետներով կոդ։ 1961 թ.-ին Ֆ. Կրիկը (Մեծ Բրիտանիա) աշխատակիցների հետ միասին հաստատեց տրիպլետային չծածկող, առանց ստորակետի կոդի հիպոթեզը։

Հաստատվել են գենետիկական կոդի հետևյալ օրինաչափությունները.
# Գոյություն ունի գծային համապատասխանություն նուկլեոտիդների և կոդավորող ամինաթթուների հաջորդականության միջև։
# Գենետիկական կոդի հաշվումը սկսվում Է որոշակի կետից, մեկ ուղղությամբ, մեկ գենի սահմանում։
# Կոդը չծածկող է։
# Գենետիկական կոդը, որպես կանոն ունի այլասերում՝ 1 ամինաթթուն կոդավորում են 2 և ավելի տրիպլետ-սինոնիումներ։
# Կոդային թիվը հավասար է 3-ի։
# Գենետիկական կոդը կենդանի բնության մեջ ունիվերսալ է (առանձին բացառությամբ)։ Ամերիկացի գիտնականներ Մարշալ Նիրենբերգի, Ս. Օչոայի, Խ. Կորանի հետազոտություններով պարզվեց ոչ միայն կոդոնի կազմը, այլև նուկլեոտիդների հաջորդականությունը բոլոր կոդոններում։ Ըստ Ֆ. Կրիկի նշված աղյուսակը կենսաբանության համար ունի այն նշանակությունը, ինչ քիմիական տարրերի պարբերական աղյուսակը քիմիայի համար։ Աղյուսակից երևում է, որ կոդն ունի շատ համանուններ, այսինքն՝ յուրաքանչյուր ամինաթթու ներկայացված է մի քանի կոդոններով, բացառությամբ երկուսի (մեթիոնին, տրիպտոֆան), որոնք ունեն եզակի կոդոն։ 2. Կոդն ունի որոշակի կառուցվածք, ամինաթթվի տարբեր կոդոններ պատահականորեն չեն դասավորված աղյուսակում։ 3. Կոդն ունի նաև կոդոններ, որոնց ամինաթթու չի համապատասխանում։ Դրանցից ՈւԱԱ-ն, ՈւԱԴ-ն, ՈւԴԱ-ն ազդարարում են սպիտակուցի շղթայի ավարտը (թերմինացնող կոդոններ), իսկ ՈԻԱԴ-ն, ԴՈԻԴ-ն, ՈԻՈԻԴ-ն՝ սպիտակուցի սինթեզի սկիզբը (ինիցող)։ Գենետիկական կոդի իրացումը բջջում տեղի է ունենում 2 փուլով, առաջինը՝ կորիզում, երկրորդը՝ ցիտոպլազմայում, ռիբոսոմներում։

## ԻՌՆԹ-ի կոդոնների և ամինաթթուների համապատասխանության սխեմա

thumb|left|upright=1.5|Գաղտնագրի գրանցման սեկտորային տարբերակ, ներքին շրջանը կոդոնի առաջին հիմքն է։

## Տես նաև
* ԴՆԹ
* Սպիտակուցներ
* ՌՆԹ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գենետիկական կոդ
Կատեգորիա:Սպիտակուցի կենսասինթեզ
Կյուլանձոր

**Կյուլանձոր**, նշանավոր կիրճ Մեծ Հայքի Տայք նահանգում, Պարխար լեռան հյուսիսարևմտյան կողմում։ Հնում այս կիրճով է անցել Հայաստանից Սև ծով տանող առևտրական բանուկ ուղիներից մեկը։ Կյուլանձորը եղել է Մեծ Հայքի ծայրագույն կետը հյուսիսային կողմում։ Ավանդությունն ասում է, որ հեռավոր անցյալում այս ձորի տեղը եղել է ժայռակուտակ մի վիթխարի լեռ։ Մարդիկ համոզված էին, որ եթե այդ լեռը չխանգարեր, իրենք Հայաստանից կտեսնեին Սև ծովի կապուտակ ջրերը։ Իմանալով այդ մասին՝ Տորք Անգեղ հայ դյուցազնը իր եղունգներով կտրտեց ժայռերը և բացեց Կյուլանձորի կիրճը։ Սակայն, դեռ գործը չվերջացրած, Տորք Անգեղը ստիպված էր շտապել հարավ՝ ավազուտների կողմից հայտնված թշնամու դեմ կռվելու համար։ «Եթե մի պտղունց էլ փորեր՝ ծովը կերևար», —ասացին մարդիկ հետագայում։

Կատեգորիա:Կիրճեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի կիրճեր
Կյանքի փիլիսոփայություն

[մինի|[Անրի Բերգսոնը, Վիլհելմ Դիլթայը, Ֆրիդրիխ Նիցշեն և Արթուր Շոպենհաուերը]]
**Կյանքի փիլիսոփայություն**, 19-րդ դարի վերջի 20-րդ դարասկզբի փիլիսոփայական ուղղություն, որը կեցության նախահիմքը, աշխարհի նվիրական էությունը համարում է կյանքը։ 

Կյանքի փիլիսոփայանը բնորոշ է իռացիոնալիզմը. կենսական պրոցեսների, հոգեկան երևույթների ու հասարակական կյանքի ուրույնությունը և դրանց գիտական ճանաչողության դժվարությունները նրան հիմք են տվել պնդելու բնագիտության և առհասարակ բանականության ճանաչողական հնարավորությունների սահմանափակությունը։ 

Ըստ կյանքի փիլիսոփայության, բանականությունը բացահայտում է երևույթների սոսկ մեխանիզմը, կմախքը, իսկ աշխարհը որպես ամբողջական հարափոփոխ կենդանի պրոցես կարող է տրվել միայն նրա վերապրումի միջոցով, ինտուիցիայի շնորհիվ։ Աշխարհին հասու լինելու այս ձևը, ըստ կյանքի փիլիսոփայության, առավել չափով դրսևորվում է արվեստի մեջ։ 

Աշխարհի մեխանիստական բացատրությանը հակադրվելու իր միտումով կյանքի փիլիսոփայունը շարունակում է գերմանական ռոմանտիզմի ավանդույթը, սակայն զուրկ է նրան հատուկ հումանիստական ու լավատեսական պաթոսից։ Դա մանավանդ իրավացի է կյանքի փիլիսոփայության՝ Ա. Շոպենհաուերից սերող գծի, հատկապես Ֆ. Նիցշեի համար։ Կյանքի փիլիսոփայության մյուս տարբերակը ներկայացնում է Ա .Բերգսոնը իր համաէսթետիզմով։ Կյանքի փիլիսոփայության այս երկու գծերը նկատելիորեն շեղվում են դասական փիլիսոփայությունից և՝ հարցադրումներով, և՝ շարադրանքի եղանակով, որին բնորոշ են գեղարվեստական խոսքն ու պատկերը։

Կյանքի փիլիսոփայության շրջանակներում ձևավորվել է նաև դասական «ակադեմիական» հոսանք (Վ. Դիլթեյ, Գ. Զիմել, Օրտեգա ի Գասետ, Օ. Շպենգլեր), որը զբաղվել է պատմության («ոգու մասին գիտությունների») մեթոդաբանությամբ, «մշակույթի փիլիսոփայությամբ»: 

Կյանքի փիլիսոփայությունը էքզիստենցիալիզմի ակունքներից է: 

Կատեգորիա:Կյանքի փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Ռոմանտիզմ
Կյուլար

**Կյուլար**, գյուղ Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգի Նփրկերտ գավառում։ Ավերվել է XI դարում։ Գյուղատեղիի շրջակայքում կան խոյ պատկերող հսկա կոպտատաշ ժայռաքանդակներ։ Դրանք վկայում են, որ Հայաստանի տարածքում հնում եղել է ոչխարի պաշտամունք։ Գյուղատեղիի ավերակներում պահպանվել են նաև հին ամրոցի պարիսպները և մի քանի խաչքարեր։ Կյուլարի հետ կապված է մի հին ավանդություն, ըստ որի Սասունցի Դավիթը ամեն գիշեր նստած իր հրեղեն ձին այցելում է Կյուլար և իր Թուր Կայծակին սրում գյուղի մերձակա ժայռի վրա։ 

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ռոբերտո Գյուլբենկյան

**Ռոբերտո Գյուլբենկյան**, *Ռոպեր (Ռոբերտ) Վահանի Կյուլպենկյան* (), սփյուռքահայ հասարակական գործիչ, արևելագետ աղբյուրագետ, Պորտուգալիայի պատմության ակադեմիայի թղթակից անդամ (1975), Գաչուսա Կյոդպենկյան հիմնարկության վարչական խորհրդի նախագահ (1977)։

Ուսումնասիրությունները վերաբերում են հայ-պորտուգալական միջնադարյան առնչություններին, հայ վաճառականների գործունեությանը Եվրոպայում, Իրանին, Հնդկաստանին։ Ունի աղբյուրագիտական աշխատություններ։ Կյուլպենկյանի նախաձեռնությամբ 1959 թվականին հիմնադրվել է «Հայկական մատենաշար» հրատարակությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ
Կատեգորիա:Հայ աղբյուրագետներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Միհայիլ Կոգըլնիչեանու

**Միհայիլ Կոգըլնիչեանու** ( , ), ռումին պետական-քաղաքական գործիչ, պատմաբան, հրապարակագիր, գրող։

## Կենսագրություն
Սովորել է (1834–1838) Յաշում, Ֆրանսիայում և Գերմանիայում։ Դասախոսել է (1843–1844) Միխայլովյան ակադեմիայում (Մոլդովա)։ Մոլդովայում հեղափոխական շարժման ճնշումից (1848-ի մայիս) հետո տարագրվել է և Մոլդովայի հեղափոխական կոմիտեի հանձնարարությամբ գրել ու հրապարակել է (1848) «Մոլդովայի ազգային կուսակցության ցանկությունները» ծրագրային գործը, որում առաջ է քաշել Մոլդովայի ու Վալաքիայի միավորումը ռումինական միասնական պետության մեջ։ 1859-ին մեծ դեր է կատարել ռումինյան երկրների միավորման գործում, 1860–1861-ին գլխավորել է Մոլդովայի կառավարությունը, այնուհետև՝ դարձել Ռումինիայի նախարար (1862) և վարչապետ (1863–1865)։ Նպաստել է մի շարք օրենքների ընդունմանը (վանքապատկան հողերի պետականացում, հողային ռեֆորմ և այլն)։ Որպես երկրի արտաքին գործերի նախարար (1876, 1877–1878) կարևոր դեր է խաղացել ռուս-թուրքական պատերազմին Ռումինիայի մասնակցության և անկախության հռչակման (9.5.1877) գործում։

Աշխատակցել է մի շարք պարբերականներում։ Տպագրել ու հրատարակել ռուսական «Dacia literara» (1840), «Arhiva roma-neasca» (1840–1841, 1845), «Steana Dunatrii» (1855–1860) պարբերականները, հրատարակել «Մոլդովական երկրի տարեգրությունները» փաստաթղթերի եռահատոր ժողովածուն (1845 – 1852), «Ռումինիայի ժամանակագրությունները» (հ. 1 — 3, 1872–1874), գրել «Վալաքիայի, Մոլդովայի և անդրդանուբյան վալաքների պատմություն» (1837), «Երեք օր Մոլդովայի պատմությունից» (1851) աշխատությունները, «Երկու կին ընդդեմ մեկ տղամարդու» (1840) պիեսը, «Կորած պատրանքներ» (1841), «Գավառացու վարքախոսությունը Յաշում» (1844) կենցաղային ակնարկները, «Սրտի խորհուրդները» (1850) անավարտ վեպը և այլն։

1869-ին ընտրվել է Ռումինիայի ակադեմիական ընկերության անդամ, 1887—1890-ին եղել Ռումինիայի ԳԱ նախագահ։ Միհայիլ Կոգըլնիչեանուն հայ ժողովրդի բարեկամն էր։ Իր աշխատություններում և քաղաքական գործունեության ընթացքում բազմիցս անդրադարձել է Ռումինիայում ապրող հայերին։ «Մոլդովական երկրի տարեգրություններ»-ում և «Ռումինիայի ժամանակագրություններում հրատարակել է նաև բազմաթիվ փաստաթղթեր, որոնք արտացոլում են հայերի վաղեմությունը Ռումինիայում, նրանց խաղացած տնտեսական, քաղաքական ու մշակութային նշանակալի դերը երկրի կյանքում։ Սերտ հարաբերություններ ու նամակագրական կապեր է ունեցել ռումինահայ նշանավոր գործիչների հետ, եղել հայերի իրավունքների վերականգնման ջերմ պաշտպան։ Երկրի բարձրադիր ժողովում ռումինահայերի քաղաքական իրավունքների հարցը քննարկելու ժամանակ (12.11.1857) հանդես է եկել ի պաշտպանություն հայերի և Ռումինիայում ապրող բոլոր ազգությունների հետ հավասար քաղաքական իրավունքներ պահանջել նրանց համար (իրավահավասարությունը հռչակվել է 19.8.1858)։

Կատեգորիա:Ռումինացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռումինացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ռումինացի հրապարակագիրներ
Կատեգորիա:Ռումինացի գրողներ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անկախության ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Ռումինիայի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Ռումինիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռումինիայի վարչապետներ
Կատեգորիա:Ռումինացի լրագրողներ
Հեռագրական կոդ

մինի|Բոդոյի կոդ պարունակող թղթաժապավեն
**Հեռագրական կոդ**, հեռագրերում ընդունված նշանակումների պայմանական համակարգ, որտեղ յուրաքանչյուր տառին կամ նշանին համապատասխանում է էլեկտրական հոսանքի տարրական հղումների իր համակցությունը։ Տարրական հղումը (կոդի տարրը) ամենակարճն է, որից կազմվում են մնացածները։ Յուրաքանչյուր նշանի նշանակման տարրական հղումների քանակը կարող է լինել տարբեր (անհավասարաչափ կոդ) և միանման (հավասարաչափ կոդ)։ Արժեքների թիվը, որ կարող է ընդունել տարրական հղումը հաղորդման պրոցեսում, կոչվում է կոդի հիմք։ Ըստ այդ հատկանիշի կոդերը լինում են բինար (երկուական), երեքական և այլն։ Կախված տարրական հղումների թվից տարբերում են 5-տարրանի, 6-տարրանի և այլ հավասարաչափ կոդեր։ Առավել լայն կիրառություն է ստացել 5-տարրանի №2 հավասարաչափ կոդը։

Կատեգորիա:Ստանդարտներ
Կատեգորիա:Հեռագրակապ