ԱՄՆ-ի հրեաների պատմություն

**ԱՄՆ-ի հրեաների պատմություն** մինչև 1830-ական թվականները Չարլսթոնի (Հարավային Կարոլինա) հրեական համայնքը ամենամեծն էր Հյուսիսային Ամերիկայում։ 18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբին շատ հրեա ներգաղթյալներ լքեցին իրենց երկրները և դարձան ընդհանուր ներգաղթային շարժման մաս։ Օրինակ, գերմանացի հրեաների մեծ մասը, ժամանելով 19-րդ դարի կեսերին, հագուստի խանութներ բացեցին երկրի տարբեր քաղաքներում և ակտիվ գործունեություն ծավալեցին Նյու Յորքի բանկային ոլորտում։ 1880-1914 թվականներին արևելյան իդիշախոս աշքենազ հրեաների ներգաղթը իր ավանդական տարրերը բերեց Նյու Յորքի կյանք։ Նրանք պահպանողական էին և կրոնական։ Ժամանելով Ամերիկա՝ ներգաղթյալները հիմնեցին սիոնիստական ​​շարժումն ԱՄՆ-ում, Սոցիալիստական ​​կուսակցության ակտիվ կողմնակիցներն էին և արհմիությունների ավելի ուժեղ դերի ջատագով։

Գաղթականները եկել են Եվրոպայից Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ և դրանից հետո, իսկ 1970 թվականից սկսած՝ Խորհրդային Միությունից։ Քաղաքականության մեջ ամերիկացի հրեաները հատկապես ակտիվ են եղել որպես Դեմոկրատական ​​կուսակցության լիբերալ «Նոր գործարք» կոալիցիայի մաս՝ սկսած 1930-ականներից, թեև վերջին տասնամյակներում նրանք դարձել են ավելի պահպանողական՝ ընդունելով ուղղափառ դիրքորոշում և անցնելով հանրապետականների կողմը։ Ներգաղթյալների մեծ մասը գալիս է բարձրագույն կրթությամբ և բնութագրվում է սոցիալական շարժունակության բարձր մակարդակով։ Փոքր քաղաքներում հրեական համայնքները կրճատվել են, քանի որ բնակչությունը կենտրոնացած է ավելի մեծ քաղաքներում և արվարձաններում։

1940-ականներին հրեաները կազմում էին երկրի բնակչության 3,7%-ը։ 2012 թվականի դրությամբ Ամերիկայում կար մոտավորապես 6,5 միլիոնн  հրեա, որը ներկայացնում էր երկրի բնակչության 2%-ը։ Ընտանիքների թվի նվազման և միջկրոնական ամուսնությունների աճի հետևանքով, որտեղ կրոնական ավանդույթները չեն հարգվում, հրեաների թիվը նվազում է։ Կոմպակտ բնակության ամենամեծ տարածքներն են Նյու Յորքի (2000թ. 2,1 միլիոն), Լոս Անջելեսի (668,000), Մայամիի (331,000), Ֆիլադելֆիայի (285,000), Չիկագոյի (265,000) և Բոստոնի (254,000) մետրոպոլիայի տարածքները։

## Հրեական ներգաղթ
Միացյալ Նահանգների հրեական բնակչությունը բաղկացած է ներգաղթի մի քանի ալիքներից, որոնցից յուրաքանչյուրը ներկայացնում է Եվրոպայի բազմաթիվ սփյուռքներից մեկը։ Սկզբում արտագաղթը գրավում էր ձեռներեցներին՝ շնորհիվ այն մեծ հնարավորությունների, որոնք Ամերիկան ​​խոստանում էր բոլորին, իսկ հետագայում այն ​​դարձավ ապաստան եվրոպական աճող հակասեմիտիզմից։ Քչերն են վերադարձել Եվրոպա, թեև սիոԱմերիկան, որպես շատ մշակույթների հալոցք, գրավեց մարդկանց և հանգեցրեց նոր ընդհանրությունների մշակույթի և քաղաքական արժեքների մեջ։

Այս մշակույթի բաց լինելը թույլ է տվել շատ Փոքրամասնությունների, այդ թվում՝ հրեաների, զարգանալ ու շատանալ քրիստոնեական և հիմնականում Բողոքական Ամերիկայում։ Հակասեմիտիզմը միշտ ավելի քիչ տարածված է եղել Միացյալ Նահանգներում, քան հրեական բնակչության այլ պատմական տարածքներում, լինի դա քրիստոնյա Եվրոպայում, թե Մերձավոր Արևելքում։

Սկսած 1000–2000 հրեա բնակիչներից 1790 թվականին, հիմնականում հոլանդական սեֆարդներ, հրեաներ Անգլիայից և բրիտանացի հպատակները, ամերիկյան հրեական համայնքը 1840 թվականին աճեց մինչև 15000-ի և մոտավորապես 250000-ի՝ մինչև 1880 թվականը։ 19-րդ դարի կեսերին Միացյալ Նահանգներ ներգաղթած հրեաների մեծ մասը Աշքենազիմներն էին, որոնք եկել էին գերմանախոս երկրներից։ Նրանք ի սկզբանե խոսում էին գերմաներեն և հեշտությամբ ինտեգրվեցին ավելի մեծ բնիկ գերմանական բնակչությանը՝ հաստատվելով ամբողջ երկրում, ձուլվելով իրենց նոր հայրենակիցների հետ։ Հրեաները սովորաբար զբաղվում էին առևտուրով, ալեգործական ապրանքների (հիմնականում հագուստի) արտադրությամբ, խանութներ էին բացում երկրի շատ քաղաքներում։

1880 թվականից մինչև 1914 թվականի Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը, մոտ 2 միլիոն իդիշախոս աշքենազի հրեաներ ներգաղթեցին Արևելյան Եվրոպայի սփյուռքից, որտեղ կրկնվող ջարդերը դարձրեցին նրանց կյանքը դժվար և անկայուն։ Սրանք մարդիկ էին Ռուսաստանի հրեական սփյուռքից (ժամանակակից Լեհաստան, Լիտվա, Բելառուս, Ուկրաինա և Մոլդովա), որտեղ գոյություն ուներ Բնակության գունատությունը, որը դժվարացնում էր կյանքը։ Խումբը, որը փախել էր Ռուսաստանի վերահսկողության տակ գտնվող Լեհաստանի շրջաններից, տեղափոխվեց Նյու Յորք և այնտեղ ստեղծեց հագուստի արդյունաբերություն, որը մատակարարում էր ալեգործական խանութներ ամբողջ երկրում։ Նրանք դարձան արհմիությունների ակտիվ անդամներ։ Հրեաները արտագաղթեցին բնիկ արևելյան և հարավային եվրոպացի ներգաղթյալների հետ միասին, որոնք տարբերվում էին պատմական ամերիկյան բնակչությունից, որը ժամանակին ժամանել էր Հյուսիսային և Արևմտյան Եվրոպայից։ 1880-ից 1920 թվականներին հրեաների թիվը նոր ներգաղթյալների մեջ զգալիորեն աճել է և հինգ տոկոսից հասել է եվրոպացի ներգաղթյալների ընդհանուր թվի 50%-ին։ Սա որոշակի մտավախություն է առաջացրել երկրում տրամադրությունների հնարավոր փոփոխությունների վերաբերյալ։ 1921 թվականի Արտակարգ իրավիճակների քվոտայի ակտը սահմանեց ներգաղթի սահմանափակումներ հատուկ որոշ խմբերի համար, իսկ 1924 թվականի Ներգաղթի ակտը էլ ավելի խստացրեց ներգաղթի տարբերակները։ Մեծ դեպրեսիայից հետո, չնայած Եվրոպայում հրեաների կենսապայմանների վատթարացմանը և նացիստական ​​Գերմանիայի վերելքին, այդ քվոտաները մնացին նույնը։ Փոքր փոփոխություններ են տեղի ունեցել 1965 թվականին Ներգաղթի և ազգության մասին օրենքի ընդունման ժամանակ։

Հրեաները արագ ստեղծեցին ներգաղթյալների աջակցության ցանցեր՝ բաղկացած բազմաթիվ փոքր սինագոգներից և առանձին Ashkenazi Landsmannschaften (գերմաներեն՝ «տարածքային միավորումներ») հրեաներից, ովքեր օգնում էին հրեաներին որոշակի քաղաքից կամ գյուղից։

Առաջնորդները կոչ էին անում ձուլվել և ինտեգրվել հրեաներին ավելի լայն ամերիկյան մշակույթին, և նրանք արագ դարձան ամերիկյան ժողովրդի մի մասը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ 500,000 ամերիկացի հրեաներ՝ 18-ից 50 տարեկան հրեա տղամարդկանց մոտ կեսը, զինվորագրվեցին, իսկ պատերազմից հետո հրեական ընտանիքները միացան արվարձանացման նոր միտումին՝ մեծ քաղաքների ծայրամասային տարածքների աճին և զարգացմանը, նրանք դարձան ավելի հարուստ և շարժունակ։ Հրեական համայնքը տարածվեց և դարձավ խոշոր քաղաքների, հատկապես Լոս Անջելեսի և Մայամիի մի մասը։ Երիտասարդները, սովորելով աշխարհիկ համալսարաններում և քոլեջներում, հանդիպեցին ոչ հրեաների հետ, խառն ամուսնությունները սկսեցին կազմել գրեթե 50%։ Սինագոգների հաճախումը, սակայն, զգալիորեն ավելացավ՝ 1930 թվականին հրեա բնակչության 20%-ից հասնելով 60%-ի 1960 թվականին։

Ներգաղթի սահմանափակումներն ուժեղացան Հոլոքոստի ժամանակ, որը մինչև 1945 թվականը ոչնչացրեց եվրոպական հրեական համայնքի մեծ մասը. դրանք նաև հիմք են ծառայել ԱՄՆ-ում աշխարհում ամենամեծ հրեական սփյուռքի ստեղծման և հզորացման համար։ 1900 թվականին կար 1,5 միլիոն ամերիկացի հրեաներ, իսկ 2005 թվականին՝ 5,3 միլիոն, Ամերիկայի հրեաների կրոնական հայացքները շատ տարասեռ են։ Ամենատարածված գաղափարներն են պահպանողական հուդայականությունը, որը ծագել է Ամերիկայում, և բարեփոխական հուդայականությունը, որը հիմնադրվել է Գերմանիայում և հանրաճանաչություն է ձեռք բերել ամերիկյան հրեաների շրջանում։ Այնուամենայնիվ, ամերիկացի հրեաների մոտավորապես 25%-ը իրեն չի կապում գոյություն ունեցող հրեական աստվածաբանական շարժման հետ։

## Գաղութային շրջան
Երկրում առաջին սինագոգը կառուցվել է 1759 թվականին Ռոդ Այլենդ նահանգի Նյուպորտ քաղաքում, որը ԱՄՆ-ի ամենահին պահպանված սինագոգն է։ Հրեական ծագումով առաջին մարդը, ով ոտք դրեց ամերիկյան հողի վրա, Յոահիմ Հանսն էր 1584 թվականին։ Էլիաս Լեգարդը (այսպես կոչված Լեգարդոն) ծագումով սեֆարդական հրեական էր և Լանգեդոկից (Ֆրանսիա) եկավ Վիրջինիա 1621 թվականին։ Ըստ Լեոն Հուների՝ Էլիասը աշխատանքի է ընդունվել գաղութում աշխատելու համար։ Նա պետք է սովորեցներ մարդկանց խաղող աճեցնել գինի պատրաստելու համար։ Էլիաս Լեգարդն աշխատել է Ֆրանսիայում մետաքս արտադրող Էնթոնի Բոնալում։ 1628 թվականին Էլիասը վարձակալեց 100 ակր (40 հա) Էլիզաբեթ Սիթիում գտնվող Հարիսս Քրիքի արևմտյան կողմում։

Հրեա վաճառական Սողոմոն Ֆրանկոն Բոստոն է ժամանել 1649 թվականին։ Այնուհետև պուրիտաններից ստացավ կրթաթոշակ՝ պայմանով, որ նա պետք է վերադառնա Հոլանդիա։

1654 թվականի օգոստոսի 22-ին Յակոբ Բարիսոմսոն ժամանեց Նոր Ամստերդամ՝ նախապատրաստելու հրեաների տեղափոխումը Հոլանդական Բրազիլիա՝ Նոր Ամստերդամ։ 1654 թվականի սեպտեմբերին, հրեական Նոր տարուց առաջ, Նիդեռլանդների սեֆարդական համայնքի քսաներեք հրեաներ լքեցին (Բրազիլիա), որն այն ժամանակ Նիդեռլանդների գաղութն էր, և տեղափոխվեցին Նյու Ամստերդամ (Նյու Յորք)։ Նահանգապետ Պիտեր Ստյուվեսանտը փորձեց վեհացնել Նիդեռլանդների բարեփոխված եկեղեցին՝ նախապաշարմունքներ ունենալով այլ կրոնների դեմ, բայց կրոնական բազմակարծությունը արդեն ավանդույթ էր դարձել Նիդեռլանդներում, և Ամստերդամի հոլանդական Արևմտյան Հնդկական ընկերության նրա վերադասները չաջակցեցին նահանգապետին։

Կրոնական հանդուրժողականություն հաստատվել է այլ գաղութներում, օրինակ՝ Հարավային Կարոլինան ի սկզբանե ղեկավարվում էր անգլիացի փիլիսոփա Ջոն Լոքի կողմից 1669 թվականին կազմված մանրամասն կանոնադրությամբ։ Կանոնադրությունը խղճի ազատություն է շնորհում բոլոր վերաբնակիչներին՝ «հրեաներին, Հեթանոսներին։ Արդյունքում, Հարավային Կարոլինա դարձավ սեֆարդական համայնքի ամենաերկար պատմություն ունեցող քաղաքը և 1816 թվականին կազմում էր ավելի քան 600 մարդ (այդ ժամանակ դա Միացյալ Նահանգների քաղաքի ամենամեծ հրեական բնակչությունն էր)։ Հոլանդական սեֆարդական հրեաները նույնպես եղել են Նյուպորտի (երկրի ամենահին սինագոգի շենքը), Սավաննայի, Ֆիլադելֆիայի և Բալթիմորի վաղ շրջանի բնակիչներից։ Նյու Յորքում առաջին կրոնական միավորումը հայտնվեց 1687 թվականին, առաջին սինագոգը կառուցվեց 1728 թվականին։ Շենքի որոշ ինքնատիպ մասեր դեռ պահպանվել են։

1740 թվականին Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանը ընդունեց Plantation Act՝ կարգավորելու և խրախուսելու ներգաղթը։ Օրենքը, մասնավորապես, թույլ էր տալիս հրեաներին և nonconformists համարվող այլ մարդկանց արմատներ գցել ամերիկյան գաղութներում։ Ամերիկյան հեղափոխության սկզբում հրեա բնակչությունը Ամերիկայում մնում էր փոքր՝ 1000-ից 2000-ի սահմաններում՝ շուրջ 2,5 միլիոնանոց գաղութային բնակչության ընդհանուր թվից։

## Հեղափոխական շրջան
1776 թվականին (Հեղափոխական պատերազմի սկիզբը) Ամերիկայում ապրում էր մոտ 2000 հրեա, որոնց մեծ մասը իսպանական և պորտուգալական ծագում ունեցող սեֆարդներ էին։ Նրանք մեծ դեր խաղացին անկախության համար պայքարում, առաջին հերթին՝ անգլիացիների հետ։

Ֆրենսիս Սալվադորը դարձավ պատերազմի ժամանակ մահացած առաջին հրեանref name=har>«A „portion of the People“», Nell Porter Brown, *[[Harvard Magazine]]*, January-February 2003։ Հարկ է նշել հրեաների որոշակի դերը հեղափոխության ֆինանսավորման գործում։ Հիմնական ֆինանսիստներից է Խաիմ Սոլոմոնը։ Գաղութային ուժերի ամենաբարձրաստիճան հրեա պաշտոնյան գնդապետ Մորդեխայ Շեֆտոլն էր։ Մյուսները, օրինակ՝ Դեյվիդ Սոլսբերի Ֆրանկսը, չնայած հավատարիմ ծառայությանը ինչպես մայրցամաքային բանակում, այնպես էլ ամերիկյան դիվանագիտական ​​կորպուսում, տուժեցին որպես դավաճան գեներալ Բենեդիկտ Առնոլդի օգնականը։

Նախագահ Ջորջ Վաշինգտոնը հիշեցրեց հրեական ներդրումները ընդհանուր գործում, երբ նա գրեց 1790 թվականի օգոստոսի 17-ին Ռոդ Այլենդի Նյու Պորտի սեֆարդական համայնքին. «Թող Աբրահամի զավակները, ովքեր հաստատվել են մեր երկրում, մեծացնեն իրենց արժանիքները և թող վայելեք մնացած բնակիչների բարի կամքը։ Բոլորը պետք է հանգիստ ապրեն իրենց որթատունկի և թզենու տակ, և ոչ ոք չպետք է լինի, որ վախեցնի մարդկանց»։

1790 թվականին Ամերիկայի մոտ 2500 հրեաները բախվեցին մի շարք իրավական սահմանափակումների տարբեր նահանգներում, որոնք խանգարում էին ոչ քրիստոնյաներին պետական ​​պաշտոններ զբաղեցնել և քվեարկել, բայց նահանգները, ինչպիսիք են Դելավերը, Փենսիլվանիան, Հարավային Կարոլինան և Ջորջիան, շուտով վերացրեցին այդ խոչընդոտները։ Սեֆարդներն ավելի ակտիվացան «քաղաքական հավասարության հասնելուց հետո այն հինգ նահանգներում, որտեղ նրանք ամենաշատն էին» (18-րդ դարի իննսունականներ)։ Այնուամենայնիվ, խոչընդոտները շարունակեցին գոյություն ունենալ շատ տասնամյակներ Ռոդ Այլենդ (1842), Հյուսիսային Կարոլինա (1868) և Նյու Հեմփշիր (1877) նահանգներում։ 17-18-րդ դարերում Ամերիկայում շատ քիչ հրեաներ կային։ Այն ժամանակվա հակահրեական միջադեպերը չափազանց հազվադեպ էին և չէին կարող դառնալ էական հասարակական կամ քաղաքական երևույթ։ Ամերիկյան հեղափոխությանը հաջորդած կրոնական հանդուրժողականությունից մինչև լիակատար քաղաքացիական և քաղաքական հավասարություն էվոլյուցիան նպաստեց այն փաստին, որ հակասեմիտիզմը ԱՄՆ-ում այնքան էլ տարածված չէր, որքան Եվրոպայում։

## XIX դար
**Հրեական համայնքի աճ և հզորացում**
Ավանդական կրոնական և մշակութային ուսուցումից հետո Միացյալ Նահանգների հրեա բնակիչները սկսեցին կազմակերպել իրենց համայնքները 19-րդ դարի սկզբին։ 1801 թվականին Հարավային Կարոլինայի Չարլսթոնում բացվեց հրեական մանկատունը, իսկ 1806 թվականին՝ Նյու Յորքի առաջին հրեական դպրոցը։ 1843 թվականին ԱՄՆ-ում ստեղծվեց առաջին ազգային աշխարհիկ հրեական կազմակերպությունը։

Հրեաները նշանակալի դեր են խաղացել Տեխասի պատմության մեջ, չնայած Տեխասի իսպանական բնակչությունը չէր ընդունում հեշտությամբ ճանաչելի հրեաներին։ Հրեաները կռվել են 1836 թվականի Տեխասի հեղափոխության բանակներում, ոմանք՝ Գոլիադում, մյուսները՝ Սան Ժակինտոյում։ Դոկտոր Ալբերտ Լևին 1835 թվականին դարձավ Տեխասի հեղափոխական ուժերի վիրաբույժ, մասնակցեց Բեքսարի գրավմանը և հաջորդ տարի զինվորագրվեց Տեխասի նավատորմին։

1840 թվականին միջին դասի հրեաները կազմում էին փոքր, բայց, այնուամենայնիվ, կայուն փոքրամասնություն՝ 17 միլիոն ամերիկացիներից մոտ 15000-ը, ըստ ԱՄՆ-ի մարդահամարի։ Հրեաները հաճախ ամուսնանում էին ոչ հրեաների հետ՝ շարունակելով մի միտում, որը սկսվել էր առնվազն մեկ դար առաջ։ Այնուամենայնիվ, քանի որ շարունակվող ներգաղթը հրեական բնակչությունը հասցրեց 50000-ի մինչև 1848 թվականը, հրեաների բացասական կարծրատիպերը թերթերում, գրականությունում, դրամայում, արվեստում և ժողովրդական մշակույթում ավելի ու ավելի տարածված էին դառնում, իսկ ֆիզիկական հարձակումները՝ ավելի ու ավելի տարածված։

19-րդ դարում (հատկապես 1840-ական և 1850-ական թվականներին), հրեական ներգաղթը հիմնականում բաղկացած էր Աշքենազի հրեաներից Գերմանիայից, ինչը հանգեցրեց ազատական, կրթված բնակչության աճին։ 19-րդ դարում գերմանացի ներգաղթյալների կողմից ԱՄՆ-ում ստեղծվեցին հուդայականության երկու հիմնական ճյուղեր՝ ռեֆորմային հուդայականություն (գերմանական ռեֆորմ հուդայականությունից) և պահպանողական հուդայականություն՝ որպես արձագանք ռեֆորմ հուդայականության լիբերալիզմին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն ըստ թեմայի
Կատեգորիա:Հրեաների պատմություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Հրեաների պատմություն
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն
Կատեգորիա:Հրեական սփյուռք
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի բնակչություն