Շվեյցարիայի տնտեսության պատմություն

**Շվեյցարիայի տնտեսական պատմությունը** ցույց է տալիս աղքատ գյուղական տնտեսությունից դեպի ֆինանսների ոլորտում համաշխարհային առաջատարի՝ շատ բարձր կենսամակարդակով երկարաժամկետ անցումը։ 1900 թվականին այն դարձել է Եվրոպայի ամենահարուստ երկրներից մեկը ըստ ՀՆԱ-ի։

## 19-րդ դար
ձախից|մինի|Գոտհարդի գիծը 1882 թվականին
աջից|մինի|Մեկ շնչի հաշվով իրական ՀՆԱ-ի զարգացումը, 1851-ից մինչև 2018 թվականները
Շվեյցարիան որպես դաշնային պետություն հիմնադրվել է 1848 թվականին։ Մինչ այդ ժամանակը, մասնավորապես Ցյուրիխի, Ժնևի և Բազելի քաղաք-կանտոնները սկսել են տնտեսապես զարգանալ՝ հիմնվելով արդյունաբերության և առևտրի վրա, մինչդեռ Շվեյցարիայի գյուղական շրջանները մնացին աղքատ և թերզարգացած։ Մինչդեռ վաղ ժամանակակից ժամանակաշրջանում գոյություն ուներ արհեստանոցային համակարգ, մեքենաների արտադրությունը սկսվել է 1801 թվականին Սանկտ Գալլենում, իսկ մեքենաների երրորդ սերունդը ներմուծվել է Մեծ Բրիտանիայից: Սակայն Շվեյցարիայում հիդրավլիկ էներգիան հաճախ օգտագործվում է գոլորշու շարժիչների փոխարեն՝ երկրի լեռնային տեղագրության և ածխի զգալի հանքավայրերի բացակայության պատճառով։ 1814 թվականին ձեռքով հյուսելը մեծ մասամբ փոխարինվել է մեխանիկական հաստոցով։ Ե՛վ զբոսաշրջությունը, և՛ բանկային գործունեությունը որպես տնտեսական գործոններ սկսել են զարգանալ մոտավորապես միաժամանակ։ Մինչ Շվեյցարիան հիմնականում գյուղական էր, քաղաքները 19-րդ դարի վերջին արդյունաբերական հեղափոխություն ապրեցին, որը կենտրոնացած էր հատկապես տեքստիլի վրա։ Օրինակ՝ Բազելում տեքստիլը, այդ թվում՝ մետաքսը, առաջատար արդյունաբերությունն էր։ 1888 թվականին կանայք կազմում էին աշխատավարձ ստացողների 44%-ը։ Կանանց գրեթե կեսն աշխատել է տեքստիլ գործարաններում, իսկ տնային ծառաները երկրորդ ամենամեծ աշխատանքային կատեգորիան էին։ Աշխատուժում կանանց համամասնությունը 1890-1910 թվականներին ավելի բարձր էր, քան 1960-ականների վերջին և 1970-ական թվականներին։

Նոր ազգային կառավարությունը ձգտել է ստեղծել ուժեղ միասնական ազգ։ Այն 1852 թվականին ներդրել է շվեյցարական ֆրանկը՝ այդպիսով ապահովելով կայուն արժույթ, որը փոխարինել է քաոսային արժութային իրավիճակին։ Այն վերահսկողություն է ստանձնել սահմանների, փոստային և հեռագրական համակարգերի և ազգային բանակի նկատմամբ։

### Երկաթուղիներ
Երկաթուղիները կենտրոնական դեր են խաղացել արդյունաբերականացման գործում, առաջին երկաթուղին բացվել է 1847 թվականին՝ Ցյուրիխի և Բադենի միջև։ Ալֆրեդ Էշերը եղել է երկաթուղային համակարգի զարգացման առաջատար մասնակիցներից մեկը։ Նա 1849 թվականին զգուշացրել է, որ խոշոր հարևանները պլանավորում են շրջանցել Շվեյցարիան՝ այն դարձնելով մոռացված հետամնաց վայր։ 1852 թվականին Էշերը հասել է ազգային օրենքի ընդունմանը, որը պարտադրել է շինարարությունն ու շահագործումը թողնել մասնավոր ընկերություններին։ Արագորեն կառուցվեցին մրցակցող գծեր։ Էշերը ղեկավարել է ամենամեծ ընկերությունը՝ Շվեյցարիայի հյուսիսարևելյան երկաթուղին, որը կապեր ուներ խոշոր արտասահմանյան երկաթուղիների հետ։ Մասնավոր խաղացողների միջև մրցակցության շնորհիվ, 1860 թվականին Շվեյցարիան ուներ ավելի քան1000 կմ երկարությամբ ուղի։ Ազգային հանրաքվեից հետո կառավարությունը 20-րդ դարի սկզբին ազգայնացրել է մասնավոր գծերի մեծ մասը՝ միավորելով դրանք Շվեյցարիայի դաշնային երկաթուղիների հետ։

### Արդյունաբերություն
Արդյունաբերությունը եղել է թերզարգացած է, բացառությամբ տեքստիլի։

Բանկային գործը դանդաղորեն ձեռք է բերել կարևորություն, թեև զգալիորեն զիջելով Լոնդոնին և Փարիզին։ Շվեյցարիայի Union Bank-ը բացվել է 1862 թվականին, իսկ Շվեյցարական բանկային կորպորացիան՝ 1872 թվականին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Շվեյցարիայի գաղտնիության և անվտանգության խոստումները ֆինանսավորում էին ստանում հարուստ կուսակցություններից, որոնք մտահոգված էին պատերազմի և հեղափոխության հետևանքներով։

### Զբոսաշրջություն
Զբոսաշրջությունը Շվեյցարիայում սկսվել է 19-րդ դարի սկզբին բրիտանացի լեռնագնացների կողմից Բեռնի Ալպերի գլխավոր գագաթները բարձրանալով։ Լոնդոնի Ալպյան ակումբը հիմնադրվել է 1857 թվականին։ Բրիտանական լեռնագնացության մեջ Բեռնի Ալպերի նշանակության շնորհիվ, Բեռնի Օբերլանդը երկար ժամանակ հատկապես հայտնի է եղել որպես զբոսաշրջային վայր։ Շվեյցարիա առաջին կազմակերպված զբոսաշրջային արձակուրդները առաջարկվել են 19-րդ դարում Thomas Cook և Lunn Travel ընկերությունների կողմից։ Զբոսաշրջությունը Շվեյցարիայում նախատեսված էր բացառապես հարուստների համար, մինչև որ այն լայնորեն տարածված է դարձել 20-րդ դարում։

## 20-րդ դար
### Արդյունաբերություն
Արդյունաբերական ոլորտը սկսելէ  աճել 19-րդ դարում՝ ազատ առևտրի արդյունաբերական/առևտրային քաղաքականության շնորհիվ։ Շվեյցարիայի՝ որպես Եվրոպայի ամենաբարգավաճ երկրներից մեկի ի հայտ գալը, որը երբեմն անվանում են «շվեյցարական հրաշք», սա 19-րդ դարի կեսերից մինչև 20-րդ դարի սկզբի զարգացում էր, որը, ի թիվս այլ բաների, կապված էր նաև Համաշխարհային պատերազմների ժամանակ Շվեյցարիայի դերի հետ։

Շվեյցարիայի դեղագործական արդյունաբերությունը կազմում է ՀՆԱ-ի 5.7%-ը։

Շվեյցարիայի ընդհանուր էներգիայի սպառումը, որը նվազել է 1910-ականների կեսերից մինչև 1920-ականների սկիզբը, սկսել է կրկին աճել 1920-ականների սկզբին։ Այն լճացավ 1930-ականներին, մինչև որ կրկին անկում ապրեց 1940-ականների սկզբին, սակայն արագ աճը կրկին սկսվեց 1940-ականների կեսերին։

1940-ականներին, մասնավորապես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, տնտեսությունը շահույթ է ստացել Գերմանիա, Ֆրանսիա, Միացյալ Թագավորություն և այլ եվրոպական երկրներ զենքի արտահանման և մատակարարման աճից։ Սակայն Շվեյցարիայի էներգիայի սպառումը արագորեն նվազեց։ Բանկերի համագործակցությունը նացիստների հետ (չնայած նրանք նաև լայնորեն համագործակցում էին բրիտանացիների և ֆրանսիացիների հետ) և պատերազմի ընթացքում նրանց առևտրային հարաբերությունները Առանցքի տերությունների հետ հետագայում սուր քննադատության են ենթարկվել, ինչը հանգեցրել է Շվեյցարիայի միջազգային մեկուսացման կարճ ժամանակահատվածի։ Շվեյցարիայի արտադրական հզորությունները մեծ մասամբ անվնաս մնացին պատերազմից, և հետագայում թե՛ ներմուծումը, թե՛ արտահանումը արագ աճեցին։

### ՀՆԱ-ի աճ
1950-ականներին ՀՆԱ-ի տարեկան աճը միջինում կազմել է 5%, իսկ Շվեյցարիայի էներգիայի սպառումը գրեթե կրկնապատկվել է։ Ածուխը կորցրել է իր դիրքը որպես Շվեյցարիայի հիմնական էներգիայի աղբյուր, քանի որ ավելացան այլ ներմուծվող բրածո վառելիքների, ինչպիսիք են հում և զտված նավթը, բնական և զտված գազը:

1960-ականներին ՀՆԱ-ի տարեկան աճը միջինում կազմել է 4%, և Շվեյցարիայի ընդհանուր էներգիայի սպառումը գրեթե կրկնապատկվել է։ Տասնամյակի վերջում նավթը ապահովում էր Շվեյցարիայի էներգիայի ավելի քան երեք քառորդը։

1970-ականներին ՀՆԱ-ի աճի տեմպը աստիճանաբար նվազել է 1970 թվականի 6.5%-ի գագաթնակետից, այնուհետև 1975 և 1976 թվականներին ՀՆԱ-ն կրճատվել է 7.5%-ով։ Շվեյցարիան ավելի ու ավելի կախված դարձավ իր հիմնական մատակարարներից՝ ՕՊԵԿ կարտելից ներմուծվող նավթից։ 1973 թվականի միջազգային նավթային ճգնաժամը հանգեցրել է Շվեյցարիայի էներգիայի սպառման նվազմանը 1973-1978 թվականներին։ 1977 թվականից սկսած՝ ՀՆԱ-ն կրկին աճել է, չնայած Շվեյցարիան նույնպես տուժել է 1979 թվականի էներգետիկ ճգնաժամից, որը հանգեցրել է Շվեյցարիայի էներգիայի սպառման կարճաժամկետ նվազմանը։ 1970 թվականին արդյունաբերությունը դեռևս զբաղված է եղել աշխատուժի մոտ 46%-ով, սակայն 1970-ականների տնտեսական անկման ժամանակ ծառայությունների ոլորտը աճել է՝ գերիշխելով ազգային տնտեսությունում։ 1970 թվականին բնակչության 17.2%-ը և աշխատուժի մոտ մեկ քառորդը օտարերկրյա քաղաքացիներ էին, չնայած տնտեսական անկման ընթացքում աշխատատեղերի կորուստները նվազեցրին այս թիվը։

1980-ականներին Շվեյցարիայի տնտեսությունը 1982 թվականին կրճատվել է 1.3%-ով, սակայն տասնամյակի մնացած մասում զգալիորեն աճել է՝ տարեկան ՀՆԱ-ի աճը կազմելով մոտ 3%-ից 4%, բացառությամբ 1986 և 1987 թվականների, երբ աճը նվազել է համապատասխանաբար մինչև 1.9% և 1.6%։

Շվեյցարիայի տնտեսությունը 1990-ականներին խաթարվել է դանդաղ աճով, ունենալով Արևմտյան Եվրոպայում ամենաթույլ տնտեսական աճը։ Տնտեսությունը տուժել է 1991-1993 թվականներին տևած երեք տարվա անկումից, երբ տնտեսությունը կրճատվել է 2%-ով։ Կրճատումը նաև ակնհայտ դարձավ Շվեյցարիայի էներգիայի սպառման և արտահանման աճի տեմպերի մեջ։ Շվեյցարիայի տնտեսությունը ՀՆԱ-ի միջինում զգալի աճ չի գրանցել (տարեկան ընդամենը 0.6%)։

1990 թվականից առաջ գործազրկության մակարդակը 1%-ից ցածր լինելուց հետո, երեք տարվա անկումը նաև հանգեցրել է գործազրկության մակարդակի բարձրացմանը մինչև իր բոլոր ժամանակների գագաթնակետը՝ 5.3%,։ 2008 թվականին Շվեյցարիան մեկ միլիոնից ավելի բնակչություն ունեցող եվրոպական երկրների շարքում երկրորդ տեղում էր մեկ շնչի հաշվով անվանական և գնողունակության համարժեքության ՀՆԱ-ի առումով՝ Նորվեգիայից հետո: 1990-ականներին մի քանի անգամ իրական աշխատավարձերը նվազեցին, քանի որ անվանական աշխատավարձերը չէին կարողանում համընթաց քայլել գնաճի հետ։ Այնուամենայնիվ, սկսած 1997 թվականից, արժույթի շարժման համաշխարհային վերածնունդը անհրաժեշտ խթան հանդիսացավ Շվեյցարիայի տնտեսության համար։ Այն դանդաղորեն թափ հավաքեց և գագաթնակետին հասավ 2000 թվականին՝ իրական աճով 3.7%։

## 2000-ականներ
2000-ականների սկզբի ռեցեսիայի ժամանակ, սերտորեն կապված լինելով Արևմտյան Եվրոպայի և Միացյալ Նահանգների տնտեսությունների հետ, Շվեյցարիան չկարողացավ խուսափել այդ երկրներում տնտեսական անկումից։ Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներից հետո համաշխարհային ֆոնդային շուկայի փլուզումից հետո ավելի շատ հայտարարություններ եղան կեղծ ձեռնարկությունների վիճակագրության մասին։ ՀՆԱ-ի աճի տեմպը նվազել է մինչև 1.2% 2001 թվականին, 0.4%՝ 2002 թվականին, և -0.2%՝ 2003 թվականին։ Այս տնտեսական դանդաղումը նկատելի ազդեցություն ունեցավ աշխատաշուկայի վրա։

Շատ ընկերություններ հայտարարել են զանգվածային կրճատումների մասին, և այդպիսով գործազրկության մակարդակը 2000 թվականի սեպտեմբերի 1.6%-ից բարձրացել է մինչև 4.3% 2004 թվականի հունվարին, չնայած այն զգալիորեն ցածր էր Եվրամիության (ԵՄ) 2004 թվականի վերջին գրանցված 9.2%-ից։

2002 թվականի նոյեմբերի 10-ին *«Cash»* տնտեսագիտական ամսագիրը առաջարկել է հինգ միջոցառում, որոնք քաղաքական և տնտեսական ինստիտուտները պետք է իրականացնեն Շվեյցարիայի տնտեսությունը վերակենդանացնելու համար։

1. Մասնավոր սպառումը պետք է խթանվի աշխատավարձերի պատշաճ բարձրացման միջոցով։ Բացի այդ, երեխաներ ունեցող ընտանիքները պետք է զեղչեր ստանան իրենց առողջության ապահովագրության համար։

2. Շվեյցարիայի ազգային բանկը պետք է վերակենդանացնի ներդրումները՝ իջեցնելով տոկոսադրույքները։ Բացի այդ, դրամավարկային հաստատությունները պետք է ավելի շատ վարկեր տրամադրեն սպառողներին և առաջարկել ավելի էժան հողատարածք կառուցապատման համար։

3. Շվեյցարիայի ազգային բանկին խնդրեցին արժեզրկել շվեյցարական ֆրանկը, հատկապես եվրոյի համեմատ։

4. Կառավարությունը պետք է իրականացնի բյուջեի դեֆիցիտի աճի հակացիկլիկ միջոցառում։ Կառավարության ծախսերը պետք է ավելացվեն ենթակառուցվածքների և կրթության ոլորտներում։ Հարկերի իջեցումը իմաստ կունենար մասնավոր տնային տնտեսությունների սպառումը խթանելու համար։

5. Պետք է սահմանվեն ճկուն աշխատանքային գրաֆիկներ, այդպիսով խուսափելով ցածր պահանջարկի պատճառով աշխատանքից ազատումներից։

Այս միջոցառումները կիրառվել են հաջող արդյունքներով, մինչդեռ կառավարությունը ձգտում էր հասնել լիարժեք զբաղվածության, սոցիալական հավասարության, տնտեսական աճի, շրջակա միջավայրի որակի, դրական առևտրային հաշվեկշռի և գների կայունության *կախարդական վեցանկյան*։ 2003 թվականի կեսերին սկսված վերականգնումը գրանցել է միջինում 3% աճի տեմպ (2004 և 2005 թվականներին ՀՆԱ-ի աճը համապատասխանաբար կազմել է 2.5% և 2.6%, իսկ 2006 և 2007 թվականներին՝ 3.6%): 2008 թվականին ՀՆԱ-ի աճը տարվա առաջին կեսին չափավոր էր, մինչդեռ վերջին երկու եռամսյակներում նվազում էր։ Բազային էֆեկտի շնորհիվ իրական աճը կազմել է 1.9%։ Չնայած 2009 թվականին այն կրճատվեց 1.9%-ով, տնտեսությունը սկսեց վերականգնվել 3-րդ եռամսյակում, և 2010 թվականի երկրորդ եռամսյակում այն գերազանցեց իր նախորդ գագաթնակետը։ 2010 թվականի աճը կազմել է 2.6%։

2007–2009 թվականների ֆոնդային շուկայի փլուզումը խորապես ազդել է արտերկրում ստացված ներդրումային եկամտի վրա։ Սա հանգեցրել է ընթացիկ հաշվի մնացորդի ավելցուկի զգալի անկման։ 2006 թվականին Շվեյցարիան գրանցել է ՀՆԱ-ի մեկ բաժնի 15.1% ավելցուկ։ Այն 2007 թվականին նվազել է մինչև 9.1%, իսկ 2008 թվականին՝ մինչև 1.8%։ Այն վերականգնվել է 2009 և 2010 թվականներին՝ համապատասխանաբար 11.9% և 14.6% ավելցուկով։ Գործազրկության մակարդակը գագաթնակետին հասավ 2009 թվականի դեկտեմբերին՝ կազմելով 4.4%։ 2018 թվականի օգոստոսին գործազրկության մակարդակը կազմել է 2.4%:

### Համախառն ներքին արդյունք
Մեկ շնչի հաշվով ամենահարուստ հնգյակն են Բազելը, Ցուգը, Ժնևը, Ցյուրիխը և Նոյշատելը։

Ստորև բերված գրաֆիկը ցույց է տալիս Շվեյցարիայի համախառն ներքին արդյունքի միտումը շուկայական գներով՝

### Ռուսաստանի դեպ պատժամիջոցներ
2022 թվականին Ուկրաինայի վրա Ռուսաստանի ներխուժումից հետո Շվեյցարիան որոշել է ընդունել Ռուսաստանի դեմ ԵՄ բոլոր պատժամիջոցները։ Շվեյցարիայի նախագահ Ինյացիո Կասիսի խոսքով՝ միջոցառումները «աննախադեպ էին, բայց համապատասխանում էին Շվեյցարիայի չեզոքությանը»։ Վարչակազմը նաև հաստատել է, որ Շվեյցարիան կշարունակի առաջարկել իր ծառայությունները հակամարտության խաղաղ լուծում գտնելու համար։ Շվեյցարիան մասնակցում է միայն մարդասիրական առաքելություններին և օգնություն է տրամադրում Ուկրաինայի բնակչությանը և հարևան երկրներին։ Ընդհանուր առմամբ, մոտ 870 մարդ և ավելի քան 60 ընկերություն ենթարկվում են Շվեյցարիայի պատժամիջոցներին։ Շվեյցարիան իր օդային տարածքը փակել է ռուսական ինքնաթիռների համար 2022 թվականի մարտին։

## Տես նար
* Բանկային գործ Շվեյցարիայում
** շվեյցարական ֆրանկ
* Շվեյցարիայի կանտոն
* Շվեյցարիայի տնտեսություն
* Զբոսաշրջություն Շվեյցարիայում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Bacchetta, Philippe, and Walter Wasserfallen. *Economic Policy in Switzerland* (1997).
* Barton, Susan. *Healthy living in the Alps: The origins of winter tourism in Switzerland, 1860-1914* (Manchester University Press, 2008).
* Bauer, Hans. *Swiss banking: an analytical history* (1998) 
* Biucchi, B. M. *Switzerland, 1700-1914* in Carlo M. Cipolla, ed. *The Fontana Economic History of Europe': The Emergence of Industrial Societies--2* (1973) pp 627–655.
* Bonjour, E. H.S. Offler, and G.R. Potter. *A Short History of Switzerland* (Oxford University Press. 1952).
* Church, Clive, and Randolph Head. *A Concise History of Switzerland* (2013)
* Coordinating Committee for the Presence of Switzerland Abroad. *Switzerland: an inside view: politics, economy, culture, society, nature* (1992) 
* Dominici, Sara, and Robert Maitland. "The PTA: Promoting Swiss tours, 1888–1939." *Annals of Tourism Research* 60 (2016): 31-47.
* Hobson, Asher. *Some economic phases of Swiss agriculture* (U.S. Dept. of Agriculture, 1924) 
* Katzenstein, Peter J. "Capitalism in one country? Switzerland in the international economy." *International Organization* (1980): 507- 540. Online
* Milward, Alan S, and S. B. Saul, eds. *The economic development of continental Europe: 1780–1870* (1973)  ; pp 296–298, 453–463.
* OECD. *OECD economic surveys: Switzerland* (2007) 
* Pfister, Christian. "Climate and economy in eighteenth-century Switzerland." *Journal of Interdisciplinary History* 9.2 (1978): 223-243 online.
* Schoch, Tobias, Kaspar Staub, and Christian Pfister. "Social inequality and the biological standard of living: An anthropometric analysis of Swiss conscription data, 1875–1950." *Economics & Human Biology* 10.2 (2012): 154-173. online
* Schelbert, Leo. *Historical Dictionary of Switzerland* (2014)
* Studer, Roman. "'When Did the Swiss Get so Rich?' Comparing Living Standards in Switzerland and Europe, 1800-1913,"  *Journal of European economic history* (2008) 37 (2), 405-452.
* Studer, Roman, and Pascal Schuppli. "Deflating Swiss prices over the past five centuries." Historical Methods: A Journal of Quantitative and Interdisciplinary History 41.3 (2008): 137-156. online
* Trampusch, Christine, and André Mach, eds. *Switzerland in Europe: Continuity and change in the Swiss political economy* (Taylor & Francis, 2011).

## Արտաքին հղումներ
* Շվեյցարիայի դաշնային վիճակագրական գրասենյակ
* Համախառն ներքին արդյունքի աճ - Շվեյցարիա

Կատեգորիա:Շվեյցարիայի տնտեսություն