Միավորված ազգերի կազմակերպության Կիբեռհանցագործության դեմ կոնվենցիա

**[[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|Միավորված ազգերի կազմակերպության]]** Կիբեռհանցագործության դեմ կոնվենցիան (երբեմն կրճատ՝ Կիբեռհանցագործության մասին կոնվենցիա) նպատակ ունի նպաստել կիբեռհանցագործության հարցերով միջազգային համագործակցությանը: Այն ընդունվել է Գլխավոր ասամբլեայի կողմից 2024 թվականի դեկտեմբերին՝ մարդու իրավունքների պաշտպանության կազմակերպությունների դիմադրության ֆոնին: ՀԿ-ները, գիտնականները, տեխնոլոգիական ընկերությունները և քաղաքական փորձագետները քննադատել են կոնվենցիան՝ բռնապետական կառավարությունների հսկողության և տվյալների հավաքագրման կարողությունները ընդլայնելու ու մարդու իրավունքների պաշտպանության երաշխիքներ չստեղծելու համար: Բողոքները կենտրոնանում են այն ձևի վրա, որով այն սահմանում է, թե որ հանցագործություններին է վերաբերում, և որով առանձին երկրներին է թողնում որոշել, թե ինչպես պաշտպանել մարդու իրավունքները: Ստորագրման արարողությունը նախատեսված է 2025 թվականի հոկտեմբերին, որից հետո անդամ պետությունները ներքին կարգով կորոշեն՝ վավերացնե՞լ այն, թե՞ ոչ: Կոնվենցիան ուժի մեջ կմտնի քառասուն անդամ պետությունների կողմից վավերացվելուց հետո:

## Նախապատմություն և գործընթաց
2000-ականների սկզբին Եվրոպայի խորհուրդը ստեղծեց առաջին միջազգային պայմանագիրը՝ կարգավորելու համար ինտերնետային և համակարգչային հանցագործությունները,  այն նպատակ ուներ ներդաշնակեցնել ազգային օրենքները, բարելավելով հետաքննչական տեխնիկան և մեծացնելով ազգերի միջև համագործակցությունը: Պայմանագիրն ուժի մեջ մտավ 2004 թվականի հուլիսին և 2025 թվականի դրությամբ վավերացվել է 78 պետության կողմից, այդ թվում՝  մի քանի Եվրոպայից դուրս գտնվող պետությունների կողմից։

ՄԱԿ-ի կիբեռհանցագործության մասին կոնվենցիան առաջին անգամ առաջարկվել է Ռուսաստանի կողմից 2017 թվականին: 2019 թվականին Գլխավոր ասամբլեան որոշեց ստեղծել ժամանակավոր կոմիտե՝ տեղեկատվական և հաղորդակցական տեխնոլոգիաների քրեական նպատակներով օգտագործման դեմ պայքարի համապարփակ միջազգային կոնվենցիա մշակելու համար: Կոմիտեն մի քանի անգամ հանդիպումներ ունեցավ 2021-2024 թվականների ընթացքում՝ ՄԱԿ-ի Թմրամիջոցների և հանցավորության հարցերով գրասենյակի աջակցությամբ՝ 2024 թվականի օգոստոսին մշակելով և հաստատելով Գլխավոր ասամբլեայի բանաձևի նախագիծը:

Բանաձևը ընդունվեց ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի կողմից 2024 թվականի դեկտեմբերին։ Կոնվենցիայի ամբողջական անվանումն է**՝** ՄԱԿ-ի Կոնվենցիա կիբերհանցագործությունների դեմ. միջազգային համագործակցության ամրապնդում տեղեկատվական և հաղորդակցման տեխնոլոգիաների միջոցով կատարվող հանցագործությունների դեմ պայքարի և լուրջ հանցագործությունների վերաբերյալ էլեկտրոնային եղանակով ապացույցների փոխանակման նպատակով։

Ստորագրման հանդիսավոր արարողությունը նախատեսված է 2025 թվականի հոկտեմբերին, որից հետո անդամ պետությունները ներքին կարգով կընդունեն որոշում՝ վավերացնեն այն թե ոչ։ Կոնվենցիան կմտնի ուժի մեջ այն բանից հետո, երբ այն վավերացնեն քառասուն անդամ պետություններ։

## Բովանդակություն
Կոնվենցիայի նպատակն է նպաստել միջազգային համագործակցությանը կիբեռհանցագործության մասին օրենքների քրեակա իրավական հետապնդման գործում: Այն պահանջում է, որ մասնակից երկրները քրեականացնեն կիբեռհանցագործության որոշակի տեսակներ, ինչպիսիք են տեղեկատվական համակարգի անօրինական մուտքը, տվյալների խեղաթյուրումը, համակարգչային համակարգերի օգտագործումը խարդախության կամ երեխաների շահագործման նպատակով: Կոնվենցիան սահմանում է նաև իրավապահ մարմինների համար էլեկտրոնային ապացույցներ հավաքելու և պահպանելու ընթացակարգեր: Այն ստեղծում է համագործակցության շրջանակներ, ներառյալ փոխադարձ իրավական օգնությունը և արտահանձնումը: Բացի այդ, կոնվենցիան նախատեսում է օժանդակության համակարգ՝ հարցումների արագ մշակման համար կոնտակտային ցանցի միջոցով։ Այս դրույթներին զուգահեռ, կոնվենցիան քննարկում է մարդու իրավունքների միջազգային իրավունքը հարգելու անհրաժեշտությունը, սակայն այն հիմնվում է գործող փաստաթղթերի վրա, ինչպիսին է Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը, այլ ոչ թե կիբեռհանցագործությանը հատուկ նոր կամ ընդլայնված չափորոշիչներ սահմանում: Մարդու իրավունքների պաշտպանության երաշխիքների իրականացումը թողնվում է առանձին պետությունների օրենսդրական ակտերի մշակմանը:

## Ազգային դիրքորոշումներ
Ըստ Ջոան Բարատայի, երբ Ռուսաստանը 2017 թվականին առաջին անգամ առաջարկեց օրենքը, այն «հատկապես խրախուսվեց այնպիսի երկրների կողմից, որոնք պատրաստ էին կառուցել մի համակարգ, որը խորթ է միջազգային մարդու իրավունքների համապատասխան փաստաթղթերի կողմից տրամադրվող պաշտպանությանը, այդ թվում՝ Բելառուսը, Չինաստանը, Իրանը, Սուդանը, Վենեսուելան, Նիկարագուան, Հյուսիսային Կորեան և Կուբան»:

Մինչ կոնվենցիայի ընդունումը ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում, Իրանն ամեն անգամ պահանջում էր քվեարկություն՝ հեռացնելու «ոչինչ այս կոնվենցիայում չպետք է մեկնաբանվի որպես մարդու իրավունքների կամ հիմնարար ազատությունների ճնշում թույլատրող» ձևակերպումը։ Այդ նախաձեռնությանը միացան Ռուսաստանը, Հնդկաստանը, Սուդանը, Վենեսուելան, Սիրիան, Հյուսիսային Կորեան, Լիբիան և ևս 16 պետություն, սակայն առաջարկը ի վերջո մերժվեց։

Բայդենի վարչակազմը Միացյալ Նահանգներում քվեարկեց բանաձևի օգտին՝ չնայած ԱՄՆ-ում գործող մարդու իրավունքների կազմակերպությունների և օրենսդիրների առարկություններին։ Վերջիններս պնդում էին, որ այդ քայլը դյուրին կդարձնի ԱՄՆ-ի արտաքին հակառակորդների կողմից իրենց քաղաքացիների վերահսկումն ու Միացյալ Նահանգների տարածքում ստեղծվող տվյալներին հասանելիությունը։

## Մարդու իրավունքների հնարավոր խախտումների վերաբերյալ առարկություններ:
**Մարդու իրավունքների հնարավոր խախտումների վերաբերյալ առարկություններ:**

Միավորված ազգերի կազմակերպությունը դեռևս կոնվենցիայի քննարկումների ամենասկզբից նկատել էր, որ նման պայմանագիրը հնարավոր է նպաստի մարդու իրավունքների խախտումներին, և դրա տեքստը ներառում է մարդու իրավունքների պաշտպանության մի քանի հղումներ։ Նախագծման ողջ ընթացքում մի շարք քաղաքացիական հասարակության կազմակերպություններ, կիբեռանվտանգությամբ զբաղվող ընկերություններ, լրագրողներ, Միջազգային առևտրային պալատը, ակադեմիական շրջանակներ, ինչպես նաև ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարը արտահայտել են առարկություններ կոնվենցիայի երկու հիմնական կողմերի վերաբերյալ՝ այն հանցագործությունների անորոշ սահմանման շուրջ, որոնք պայմանագիրը փորձում է կարգավորել, ինչպես նաև այն փաստի, որ մարդու իրավունքների պաշտպանությունը թողնվում է յուրաքանչյուր անդամ պետություններ հայեցողությանը։

Կոնվենցիան առանձնացնում է չորս տեսակ հանցագործություն, որոնք մարդու իրավունքների պաշտպանների կարծիքով, չափազանց լայն ձևակերպում ունեն և կարող են կիրառվել ցանկացած հանցագործության նկատմամբ, որը կատարվել է տեղեկատվական կամ հաղորդակցական տեխնոլոգիաների միջոցով, այդ թվում՝ այնպիսի դեպքերում, որոնք միայն փոքր առնչություն ունեն կոնվենցիայի հիմք հանդիսացող կիբեռհանցագործությունների հետ. : Արդյունքում, կոնվենցիան ընդլայնում է գործող հսկողության մեխանիզմների շրջանակները, ինչպես նաև՝ վիճահարույց և անորոշ օրենսդրության կիրարկումը, որն օգտագործվում է պետությունների կողմից՝ տարբեր արտահայտությունների, կարծիքների ու անհամաձայնության ձևերի քրեականացման համար։  Այդպիսի օրինակներ են Հորդանանի «սոցիալական մեդիայով կատարած բարոյական բնույթի սպանությունների» մասին օրենքը կամ Արաբական Միացյալ Էմիրությունների «մեղքերի արդարացման» արգելքը։  Lawfare պարբերականում Էլի Շեր-Զագիերը գրել է, որ պայմանագիրը «հաստատում է պետության իրավունքը քրեականացնել ցանկացած անձի գործողություն, անկախ նրա գտնվելու վայրից, եթե այդ գործողությունը վնասում է տվյալ պետության քաղաքացիներից մեկին »։

Մի շարք կազմակերպություններ մատնանշում են, որ կոնվենցիայի տեքստում մարդու իրավունքների պաշտպանության մասին ձևակերպումները հիմնականում ներկայացված են որպես առաջարկություններ և թողնված են անդամ պետությունների հայեցողությանը, այդ թվում՝ այն երկրների, որոնք նախկինում արդեն աչքի են ընկել մարդու իրավունքների խախտումներով։ Մինչդեռ 2000-ականների սկզբին ընդունված Բուդապեշտի կոնվենցիան ներառում էր մի շարք հստակ երաշխիքներ՝ եվրոպական մարդու իրավունքների համակարգի համատեքստում, ՄԱԿ-ի այս կոնվենցիան ունի ավելի լայն է շրջանակ և ունի ավելի քիչ պաշտպանական մեխանիզմներ։

«Էլեկտրոնային սահմանային հիմնադրամը» պնդում է, որ կոնվենցիայում ներկառուցված պաշտպանության բացակայության դեպքում այն պարզապես ապահովում է լայնածավալ լրտեսության և հսկողության համակարգ՝ «անդրազգային ճնշումները հնարավոր դարձնելու համար»։ Ըստ թվային իրավունքների Access Now կազմակերպության՝ կոնվենցիան «ձայնային խոստումներ է տալիս մարդու իրավունքներին, մինչդեռ զուրկ է որևէ իրական պաշտպանությունից», փոխարենը «խրախուսում է ավտորիտար ռեժիմներին ... արդարացնելու թվային ճնշումները, ինչպես երկրի ներսում, այնպես էլ արտերկրում, օրինականության քողի տակ»։ Էլեկտրոնային սահմանային հիմնադրամը (Electronic Frontier Foundation) պնդում է, որ առանց կոնվենցիայի մեջ ներառված հստակ պաշտպանությունների, այն պարզապես վերածվում է լայնածավալ լրտեսության և հսկողության համակարգի՝՝ «թույլ տալով հնարավոր դարձնել անդրազգային ճնշումները»։

Թվային իրավունքների պաշտպանության Access Now կազմակերպության գնահատմամբ՝ կոնվենցիան «բառացիորեն հիշատակում է մարդու իրավունքները՝ առանց որևէ իրական պաշտպանական մեխանիզմի», փոխարենը «խրախուսում է ավտորիտար ռեժիմներին՝ արդարացնելու թվային ճնշումները՝ թե՛ երկրի ներսում, թե՛ արտերկրում՝ օրինականության պատրանքի ներքո»։

Մինչ կոնվենցիայի նախագծի ներկայացումը ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեային, Կիբեռանվտանգության տեխնոլոգիական համաձայնագիրը (Cybersecurity Tech Accord), որը ներկայացնում է մեծ թվով տեխնոլոգիական ընկերություններ, նամակ է հղել ՄԱԿ-ին՝ ներկայացնելով իր առարկություններն ու առաջարկությունները։

Հետագայում այդ դաշինքը միացել է մեկ տասնյակից ավելի մարդու իրավունքների կազմակերպությունների՝ վերջին պահին հրապարակված բաց նամակին, որով «կոչ է արվում կառավարություններին չընդունել և չվավերացնել ՄԱԿ-ի պատմության մեջ առաջին կիբեռհանցագործությունների վերաբերյալ հիմնարար կոնվենցիան, եթե դրա վերջնական տարբերակում լուրջ և համապարփակ փոփոխություններ չկատարվեն՝ ուղղված առկա խորքային խնդիրների լուծմանը»։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* United Nations Convention against Cybercrime (full text)