Գերհարդ Էրթլ

**Գերհարդ Էրթլ** (|ˈɡeːɐ̯haʁt ˈʔɛʁtl̩|-|De-Gerhard Ertl.ogg}}; ) գերմանացի ֆիզիկոս և Ֆիզիկական քիմիայի ամբիոնի պատվավոր պրոֆեսոր, Բեռլինի Fritz-Haber-Inck ինստիտուտում։ Էրթլի հետազոտությունը դրեց ժամանակակից մակերեսային քիմիայի հիմքը, որն օգնեց բացատրել, թե ինչպես են վառելիքի բջիջները էներգիա արտադրում առանց աղտոտման, ինչպես են կատալիտիկ փոխարկիչները մաքրում մեքենաների արտանետումները և նույնիսկ ինչու է երկաթը ժանգոտում, հայտարարել է Շվեդիայի Գիտությունների թագավորական ակադեմիան։

Նրա աշխատանքը ճանապարհ է հարթել էներգիայի ավելի մաքուր աղբյուրների զարգացման համար և ուղղորդելու է վառելիքի էլեմենտների զարգացումը, ասել է Քիմիայի Նոբելյան կոմիտեի քարտուղար Աստրիդ Գրասլունդը։

2007 թվականին նա արժանացել է քիմիայի Նոբելյան մրցանակի՝ պինդ մակերևույթների վրա քիմիական պրոցեսների ուսումնասիրության համար։ Նոբելյան ակադեմիան ասել է, որ Էրթլը մանրամասն նկարագրել է, թե ինչպես են քիմիական ռեակցիաները տեղի ունենում մակերեսների վրա: Նրա բացահայտումները կիրառվել են ինչպես ակադեմիական ուսումնասիրությունների, այնպես էլ արդյունաբերական զարգացման մեջ, հայտարարել է ակադեմիան: «Մակերևութային քիմիան կարող է նույնիսկ բացատրել օզոնային շերտի ոչնչացումը, քանի որ ռեակցիայի կենսական քայլերն իրականում տեղի են ունենում ստրատոսֆերայի սառույցի փոքր բյուրեղների մակերեսների վրա», - նշվում է մրցանակում։

2015 թվականին Էրթլը ստորագրեց Մայնաուի 2015 թվականի հռչակագիրը Կլիմայի փոփոխության վերաբերյալ Լինդաուի Նոբելյան մրցանակակիրների 65-րդ հանդիպման վերջին օրը։ Հռչակագիրը ստորագրվել է ընդհանուր առմամբ 76 Նոբելյան դափնեկիրների կողմից և հանձնվել Ֆրանսիայի Հանրապետության այն ժամանակվա նախագահ Ֆրանսուա Օլանդին Փարիզում COP21 կլիմայական գագաթնաժողովի շրջանակներում։

## Կենսագրություն
Էրտլը ծնվել է Գերմանիայի Շտուտգարտ քաղաքում, որտեղ 1955-1957 թվականներին ֆիզիկա է սովորել Շտուտգարտի համալսարանում, այնուհետև Փարիզի համալսարանում (1957–1958) և Մյունխենի Լյուդվիգ Մաքսիմիլիան համալսարանում (1958–1959): 1961 թվականին նա ավարտել է Շտուտգարտի համալսարանը ֆիզիկոսի մասնագիտությամբ, այնուհետ հետևել է թեզի խորհրդատու Հայնց Գերիշերին Շտուտգարտում, Մաքս Պլանկի Մետաղների հետազոտությունների ինստիտուտից մինչև Մյունխեն և պաշտպանել PhD աստիճանը 1965 թվականին։
### Ակադեմիական կարիերա
PhD պաշտպանելուց հետո նա դարձավ Մյունխենի տեխնիկական համալսարանի ասիստենտ և դասախոս (1965–1968): 1968-1973 թվականներին եղել է Հանովերի տեխնիկական համալսարանի պրոֆեսոր և տնօրեն։ Այնուհետ նա դարձավ Մյունխենի Լյուդվիգ Մաքսիմիլիան համալսարանի Ֆիզիկական քիմիայի ինստիտուտի պրոֆեսոր (1973–1986): 1970-ականների և 80-ականների ընթացքում նա նաև հրավիրյալ պրոֆեսոր էր Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտում (1976–1977), Վիսկոնսին–Միլուոքիի համալսարանում (1979) և Կալիֆորնիայի համալսարանում, Բերքլիում (1981–82):

1986 թվականից մինչև 2004 թվականին իր թոշակի անցնելը Նա եղել է MPG-ի Ֆրից Հաբեր ինստիտուտի տնօրեն։ 1986 թվականին, որպես պատվավոր, նա կոչվել է «Պատվավոր պրոֆեսոր» Բեռլինի Ազատ համալսարանում և Բեռլինի Տեխնիկական համալսարանում, իսկ 1996 թվականին՝ Բեռլինի Հումբոլդտի համալսարանում։

2008-ից 2016 թվականներին Էրթլը ծառայել է որպես Technische Universität Darmstadt համալսարանի խորհրդի անդամ։
### Հետազոտություն
Գերհարդ Էրտլը հայտնի է երկաթի վրա ամոնիակի կատալիտիկ սինթեզի մանրամասն մոլեկուլային մեխանիզմների հայտնաբերմամբ (Հաբերի պրոցես) և ածխածնի մոնօքսիդի կատալիտիկ օքսիդացման պլատինի վրա (կատալիտիկ փոխարկիչ): Իր հետազոտության ընթացքում նա հայտնաբերեց պլատինե մակերեսների վրա տատանողական ռեակցիաների կարևոր ֆենոմենը և, օգտագործելով ֆոտոէլեկտրոնային մանրադիտակ, առաջին անգամ կարողացավ պատկերել մակերևույթի կառուցվածքի և ծածկույթի տատանողական փոփոխությունները, որոնք տեղի են ունենում ռեակցիայի ընթացքում։

Նա միշտ օգտագործում էր հետազոտման նոր մեթոդներ, ինչպիսիք են ցածր էներգիայի էլեկտրոնների դիֆրակցիան (LEED)՝ կարիերայի սկզբում, ավելի ուշ՝ ուլտրամանուշակագույն ֆոտոէլեկտրոնային սպեկտրոսկոպիան (UPS) և սկանավորող թունելային մանրադիտակը (STM), ինչը տվեց նորարական արդյունքներ: 1998 թվականին Կալիֆորնիայի Բերկլիի համալսարանի Գաբոր Ա. Սոմորջայի հետ «մակերևութային գիտության բնագավառում ընդհանուր ներդրման և մեկ բյուրեղներում տարասեռ կատալիտիկ ռեակցիաների հիմնարար մեխանիզմների պարզաբանման համար» նա արժանացել է Վոլֆի մրցանակի քիմիայի բնագավառում։

Գերհարդ Էրտլը 2007 թվականին արժանացել է քիմիայի Նոբելյան մրցանակի՝ պինդ մակերեսների վրա քիմիական գործընթացների ուսումնասիրության համար։ 10 միլիոն SEK (1,7 միլիոն ԱՄՆ դոլար, 1,15 միլիոն ֆունտ) արժողությամբ մրցանակը հայտարարվել է Էրթլի 71-ամյակի օրը։ «Ես կորցրեցի խոսելու ունակությունը», - ասել է Էրթլը Associated Press-ին Բեռլինում իր գրասենյակից: «Ես սա չէի պատկերացնում»։

### Անձնական կյանք
Էրթլը և նրա կինը՝ Բարբարան, ունեն երկու երեխա և մի քանի թոռ։ Նրա հոբբիներից են դաշնամուր նվագելը և նաև կատուների հետ խաղալը, երբ նա փորձարկումներ չի անում: Նա իրեն համարում է քրիստոնյա։

## Ծանոթագրություններ