Պրեբիոտիկ

**Պրեբիոտիկներ** (), սննդում առկա միացություններ, որոնք խթանում են բակտերիաների և սնկերի աճը և ակտիվությունը։ Մարդու առողջության վրա դրանց ազդեցության ամենատարածված միջավայրը մարսողական համակարգն է, որտեղ պրեբիոտիկները կարող են փոխել աղիքային միկրոբիոտայի կազմը։

Սննդային պրեբիոտիկները սովորաբար չմարսվող բջջանյութային միացություններ են, որոնք անփոփոխ անցնում են մարսողական համակարգի վերին հատվածով և նպաստում հաստ աղիքում առկա օգտակար բակտերիաների աճին՝ դառնալով սնունդ վերջիններիս համար։ Պրեբիոտիկները հայտնաբերել և անվանել է Մարսել Ռոբերֆրոյիը 1995 թվականին։

Կախված իրավասությունից՝ դրանք կարող են ենթարկվել կարգավորող մարմինների հսկողությանը որպես սննդային հավելումներ։ Սննդի արտադրության մեջ տարածված պրեբիոտիկները ներառում են բետա-գլյուկան, օսլա և ինուլին։

## Սահմանանում
Պրեբիոտիկներ առաջինը սահմանումվել է 1995 թվականին և շարունակաբար զարգացել է։ Վաղ սահմանման մեջ «պրեբիոտիկներ» տերմինն օգտագործվում էր  սննդի այն չմարսվող բաղադրիչները անվանելու համար, որոնք օգտավետ էին հյուրընկալ օրգանիզմին՝ հաստ աղիքում առկա բակտերիաների ընտրողական խթանման շնորհիվ։ Հետագա հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ ընտրողական խթանումը գիտականորեն դեռևս բավարար ապացուցված չէ։ Հաշվի առնելով այն հետազոտությունները, ըստ որոնց պրեբիոտիկները կարող են ազդել նաև հաստ աղիքից դուրս տեղակայված միկրոօրգանիզմների վրա, 2016 թվականին պրոբիոտիկների և պրեբիոտիկների միջազգային գիտական ասոցիացիան (ISAPP) ներկայացրեց պրեբիոտիկների հետևյալ սահմանումը․ «Սուբստրատ, որն ընտրողաբար օգտագործվում է հյուրընկալ միկրոօրգանիզմի կողմից՝ առողջության վրա օգտակար ազդեցություն ունենալու համար։**»****։**

2021 թվականին Պրեբիոտիկների համաշխարհային ասոցիացիան (GPA) պրեբիոտիկը սահմանեց որպես արտադրանք, որն օգտագործվում է միկրոբիոմում առողջությունը բարելավելու համար:

Միացությունները, որոնք դասակարգվում են որպես պրեբիոտիկներ, պետք է բավարարեն հետևյալ չափանիշներին՝

* Լինեն մարսվող և դիմացկուն աղաթթվի ու մարսողական համակարգի ֆերմենտներով քայքայման նկատմամբ։
* Խմորվեն միկրոօրգանիզմներով
* Խթանեն օգտակար բակտերիաների աճը և գործունեությունը։

Պրեբիոտիկների օգտագործումը կարող է նպաստել տիրոջ առողջությանը։ Նախորդ դասակարգման հիման վրա՝ բուսական ծագման ածխաջրային միացությունները (oրինակ՝ օլիգոսախարիդները), ինչպես նաև կայուն օսլան,  պրեբիոտիկների հիմնական աղբյուրներն են։ Ֆրուկտանները և գալակտանները օլիգոսախարիդների հիմնական աղբյուրներ են, որոնք խթանում են աղիքներում օգտակար բակտերիային գաղութների աճն ու գործունեությունը։ Ֆրուկտանները ածխաջրերի մի խումբ են, որոնք բաղկացած են ֆրուկտոօլիգոսախարիդներից և ինուլիններից, մինչդեռ գալակտանները բաղկացած են գալակտոօլիգոսախարիդներից։

Կայուն օսլան ցույց է տվել աղիքային բակտերիաների կազմը փոփոփոխելու և կենսաբանական բիոմարկերները բարելավելու հատկություններ։ Այլ սննդային մանրաթելեր նույնպես համապատասխանում են պրեբիոտիկների սահմանմանը, օրինակ պեկտինը, բետա-գլյուկանները և քսիլոօլիգոսախարիդները։

Սննդի անվտանգության եվրոպական գործակալությունը, որը հանդիսանում է արտադրանքի պիտակավորումը կարգավորող գործակալությունը, տարբերակում է *«պրեբիոտիկ»* և *«սննդային մանրաթել»* տերմինները՝ նշելով, որ «կապ չի հաստատվել սննդային բաղադրիչների սպառման և ստամոքսաաղիքային միկրոբիոտայի օգտակար ֆիզիոլոգիական ազդեցության միջև»։

Հետևաբար, սննդամթերքի անվտանգության եվրոպական մարմինի կանոնների համաձայն, առանձին բաղադրիչները չեն կարող պիտակավորվել որպես պրեբիոտիկներ, այլ միայն որպես սննդային մանրաթելեր՝ առանց առողջության լավացման էական ազդեցության։

## Գործառույթ
Երբ 1995 թվականին առաջին անգամ ներկայացվեց պրեբիոտիկի հայեցակարգը, հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված էր բիֆիդոբակտերիաների և լակտոբացիլների վրա։ Վերջին տարիներին տեխնիկայի կատարելագործմամբ պրեբիոտիկների թիրախներն ընդլայնվել են՝ ներառելով մանրէների ավելի լայն շրջանակ, ինչպիսիք են Roseburia, Eubacterium, Akkermansia, Christensenella, Propionibacterium և Faecalibacterium տեսակները։

Այս բակտերիաները առանձնացվել են որպես հիմնական պրոբիոտիկներ և օգտակար աղիքային բակտերիաներ, քանի որ դրանք կարող են մի քանի օգտակար ազդեցություն ունենալ հյուրընկալողի վրա՝ բարելավելով մարսողությունը (ներառյալ հանքանյութերի ներծծման ուժեղացումը) և իմունային համակարգը։

Բիֆիդոբակտերիաները և լակտոբացիլները ցուցաբերում են տարբեր պրեբիոտիկ յուրահատկություն և ընտրողաբար ֆերմենտացնում են պրեբիոտիկի մանրաթելերը։ Այսպիսով, լակտոբացիլները նախընտրում են ինուլինը և ֆրուկտոօլիգոսախարիդները, մինչդեռ բիֆիդոբակտերիաները յուրահատկություն են ցուցաբերում ինուլինի, ֆրուկտոօլիգոսախարիդների, քսիլոօլիգոսախարիդների և գալակտոօլիգոսաքարիդների նկատմամբ։

Հետազոտությունները նաև ցույց են տվել, որ պրեբիոտիկները բացի օգտակար բակտերիաների աճին նպաստելուց,  ճնշում են աղիքներում առկա վնասակար և պոտենցիալ ախտածին միկրոբները, ինչպիսիք են կլոստրիդիաները։

### Ազդեցության մեխանիզմ
Խմորումը այն հիմնական մեխանիզմն է, որի միջոցով օգտակար բակտերիաները օգտագործում են պրեբիոտիկները հաստ աղիքում։ Բիֆիդոբակտերիաները և լակտոբացիլները  օգտագործում են սախարոլիտիկ մետաբոլիզմը սուբստրատները քայքայելու համար։

Բիֆիդոբակտերիաների գենոմը պարունակում է բազմաթիվ գեներ, որոնք կոդավորում են ածխաջրերը մոդիֆիկացնող ֆերմենտներ, ինչպես նաև գեներ, որոնք կոդավորում են ածխաջրերի կլանման սպիտակուցներ։ Այս գեների առկայությունը ցույց է տալիս, որ բիֆիդոբակտերիաները պարունակում են հատուկ նյութափոխանակության ուղիներ՝ մասնագիտացված բուսական ծագման օլիգոսախարիդների կամ պրեբիոտիկների ֆերմենտացման և նյութափոխանակության համար։

Բիֆիդոբակտերիաների այս ուղիները արդյունքում արտադրում են կարճ շղթայով ճարպաթթուներ, որոնք բազմթիվ ֆիզիոլոգիական դերեր ունեն մարմնի գործառույթներում։

## Աղբյուրներ
Պրեբիոտիկների աղբյուրները պետք է լինեն ապացուցված օգուտ տալու տեսանկյունից՝ պրեբիոտիկ դասակարգվելու համար։ Ֆրուկտաններից և քսիլաններից ստացված ֆերմենտացվող ածխաջրերը պրեբիոտիկների հաստատված օրինակներ են։ Օսլա պարունակող մթերքներից ստացված կայուն օսլան նույնպես լավ ուսումնասիրված պրեբիոտիկ է և պատմականորեն եղել է պրեբիոտիկների ամենամեծ աղբյուրը, քանի որ խառը սննդակարգում օսլայի 4-10%-ը հասնում է հաստ աղիք։ Մի հետազոտություն հաղորդում է, որ Աֆրիկայում ավանդական սննդակարգով սնվող անհատները օրական սպառել են 38 գրամ կայուն օսլա։

### Ներքին աղբյուրներ
Մարդու մոտ պրեբիոտիկների էնդոգեն (ներքին) աղբյուր է մայրական կաթը, որը պարունակում է օլիգոսախարիդներ՝ կառուցվածքով նման գալակտոօլիգոսաքարիդներին։ Հայտնաբերվել է, որ մարդու կաթի օլիգոսախարիդները մեծացնում են բիֆիդոբակտերիաների պոպուլյացիան կրծքով կերակրվող նորածինների մոտ և ամրապնդում վերջիններիս իմունային համակարգը։ Ավելին, մարդու կաթի օլիգոսախարիդներն օգնում են նորածինների մոտ ձևավորել առողջ աղիքային միկրոբիոտայի կազմ։

### Արտաքին աղբյուրներ
Չմարսվող ածխաջրային միացությունները, որոնք դասակարգվում են որպես պրեբիոտիկներ, ֆերմենտացվող մանրաթելերի տեսակ են և դասվում են սննդային մանրաթելերի շարքին։ Սակայն ոչ բոլոր սննդային մանրաթելերն են համարվում պրեբիոտիկի աղբյուրներ։ Բացի աղյուսակում նշվածներից, հում վարսակը, չմշակված գարին, յակոնը և ամբողջական հացահատիկային նախաճաշերը նույնպես դասակարգվում են որպես պրեբիոտիկի մանրաթելերի աղբյուրներ։ Պրեբիոտիկ մանրաթելի գերակշռող տեսակը կարող է տարբերվել՝ կախված սննդամթերքից, օրինակ՝ վարսակն ու գարին պարունակում են մեծ քանակությամբ բետա-գլյուկաններ, մրգերն ու հատապտուղները՝ պեկտիններ, սերմերը՝ լնդեր, սոխն ու գետնատանձը հարուստ են ինուլինով և օլիգոֆրուկտոզայով, իսկ բանանն ու լոբազգիները պարունակում են կայուն օսլա։

Չնայած պրեբիոտիկների օրական իդեալական չափաբաժնի վերաբերյալ կոնսենսուս չկա, ընդհանուր մարսողական առողջության համար առաջարկությունները սովորաբար տատանվում են 4-ից 8 գրամի (0.14-0.28 ունցիա) սահմաններում, իսկ մարսողական խանգարումներ ունեցողների համար՝ 15 գրամի (0.53 ունցիա) կամ ավելիի սահմաններում: Հաշվի առնելով միջինում 6 գրամի (0.21 ունցիա) չափաբաժինը, ստորև ներկայացված են պրեբիոտիկ սննդամթերքի օրական չափաբաժին ստանալու համար անհրաժեշտ քանակությունները՝

## Հետազոտություն
Նախնական հետազոտությունները ցույց են տվել պոտենցիալ ազդեցություն կալցիումի և այլ հանքանյութերի ներծծման, իմունային համակարգի արդյունավետության, աղիքների թթվայնության, կոլորեկտալ քաղցկեղի ռիսկի նվազեցման, աղիների բորբոքային հիվանդությունների (Կրոնի հիվանդություն, խոցային կոլիտ), գերճնշման և դեֆիկացիայի հաճախականության վրա։ Պրեբիոտիկները կարող են արդյունավետ լինել 0-24 ամսական երեխաների մոտ հակաբիոտիկներ պահանջող  վարակների բուժման և ընդհանուր թվի նվազեցման գործում։

Չկան հավաստի ապացույցներ, որ պրեբիոտիկներն արդյունավետ են ալերգիաների կանխարգելման կամ բուժման համար։

Թեև հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ պրեբիոտիկները հանգեցնում են կարճ շղթայով ճարպաթթուների արտադրության բարձրացմանը, անհրաժեշտ են հավելյալ հետազոտություններ պատճառահետևանքային կապ հաստատելու համար։ Պրեբիոտիկները կարող են օգտակար լինել աղիների բորբոքային հիվանդությունների բուժման մեջ՝ կարճ շղթայով ճարպաթթուների արտադրության միջոցով, որոնք սնուցում են հաստ աղիքի պատերը և մեղմացնում խոցային կոլիտի ախտանիշները։ Սննդակարգում պրեբիոտիկների մեծ քանակության հանկարծակի ավելացումը կարող է հանգեցնել ֆերմենտացման ուժեղացման, ինչը բերում է գազերի արտադրության մեծացման, փորփոքանքի կամ աղիների լուծի։ Ցածր մանրաթելային սննդակարգի երկարատև օգտագործման դեպքում կարճ շղթայով ճարպաթթուների արտադրությունը և ֆերմենտացման որակը նվազում են։ Մինչև բակտերիային միջավայրի աստիճանական վերականգնումը, պրեբիոտիկների կտրուկ ավելացումը կարող է ժամանակավորապես խաթարել սննդանյութերի ներծծումը և մեծացնել աղիքային տարանցման ժամանակը։

### Գենետիկական փոփոխություն
Հետազոտական լաբորատորիաներում ստեղծվել են գենետիկորեն ձևափոխված բույսեր, որոնցում ուժեղացված է ինուլինի արտադրությունը։

## Տես նաև
*Պրաբիոտիկ
*Բիֆիդոբակտերիա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ածխաջրեր
Կատեգորիա:Առողջություն
Կատեգորիա:Բազմաշաքարներ
Կատեգորիա:Բակտերիաներ
Կատեգորիա:Դեղագիտություն
Կատեգորիա:Մանրէաբանություն
Կատեգորիա:Մարսողական համակարգ
Կատեգորիա:Նյութափոխանակություն
Կատեգորիա:Սննդամթերք
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Կատեգորիա:Սնունդ