Սոցինիականություն

thumb|230px|Ֆաուստո Սոցինին (լատիներեն՝ ''Faustus Socinus''; 1539-1604) եղել է իտալացի աստվածաբան, որի անունով կոչվել է սոցինիանիզմը։

**Սոցինիականություն** (/səˈsɪniənɪzəm/), հակատրինիտար քրիստոնեական հավատքի համակարգ, որը մշակվել և համահիմնադրվել է բողոքական ռեֆորմացիայի ժամանակ իտալացի Վերածննդի հումանիստներ և աստվածաբաններ Լելիո Սոցինիի () և Ֆաուստո Սոցինիի () կողմից, որոնք համապատասխանաբար հորեղբայր և եղբորորդի էին։

Այն զարգացել է Լեհական Եղբայրների շրջանում՝ Լեհական Ռեֆորմատական Եկեղեցում XVI և XVII դարերի միջև, և ընդունվել է Տրանսիլվանիայի Ունիտարիական Եկեղեցու կողմից նույն ժամանակահատվածում։ Սոցինիականությունն առավել հայտնի է իր հակատրինիտար համոզմունքներով՝ Աստծո միասնական բնույթի և Հիսուսի մարդկային բնույթի մասին, սակայն պարունակում է նաև մի շարք այլ յուրահատուկ աստվածաբանական դոկտրիններ, ինչպիսիք են ազատ գործակալների գործողությունների վերաբերյալ աստվածային նախագիտության ժխտումը և Քրիստոսի նախագոյության մերժումը։

## Ծագում
Սոցինիականության հավատալիքները սկիզբ են առնում Պրոտեստանտական Բարեփոխման այն թևից, որը հայտնի է որպես Ռադիկալ Բարեփոխում, և իրենց արմատներն ունեն 1540-ականների իտալական անաբապտիստական շարժման մեջ, ինչպիսին է 1550 թվականի Վենետիկի հակաերրորդաբանական խորհուրդը։ Լելիո Սոցինիի եղբայր՝ Ֆաուստո Սոցինին, ավելի ուշ հրատարակել է իր սեփական, ավելի երկար «Brevis explicatio»-ն՝ զարգացնելով իր հորեղբոր փաստարկները։ Շվեյցարիայում իր հորեղբոր մահից շատ տարիներ անց Ֆաուստո Սոցինին խորհրդակցել է Տրանսիլվանիայի Ունիտարիական Եկեղեցու հետ՝ փորձելով միջնորդել Ջորջո Բիանդրատայի և Ֆերենց Դավիդի միջև վեճում։

Նա տեղափոխվել է Լեհաստան, որտեղ ամուսնացել է Լեհական Եղբայրների՝ հակաերրորդաբանական փոքրամասնության կամ *ecclesia minor*-ի առաջատար անդամի դստեր հետ։ 1565 թվականին այն անջատվել էր Լեհաստանի Կալվինիստական Բարեփոխված Եկեղեցուց։ Սոցինին երբեք չի միացել *ecclesia minor*-ին, բայց ազդեցիկ է եղել Եղբայրների մեջ մի շարք հակասությունների հաշտեցման գործում՝ խղճի առարկության, Քրիստոսին աղոթելու և կույս ծննդի հարցերում։ Ֆաուստոն համոզել է Լեհական Եղբայրներից շատերին, որոնք նախկինում արիոսական էին, ինչպես, օրինակ, Մարցին Չեխովիցը, ընդունել իր հորեղբայր Լելիոյի տեսակետները։

Ֆաուստո Սոցինին ընդլայնել է իր ազդեցությունը Ռակովյան Կատեխիզիսի միջոցով, որը հրատարակվել է նրա մահից հետո և շարադրել է իր հորեղբայր Լելիոյի տեսակետները քրիստոսաբանության վերաբերյալ և փոխարինել *Ecclesia Minor*-ի նախկին կատեխիզիսները։ Նրա ազդեցությունը շարունակվել է նրա մահից հետո՝ իր աշակերտների գրվածքների միջոցով, որոնք հրատարակվել են լեհերեն և լատիներեն Կիելցե շրջանի Ռակով քաղաքի Ռակովյան Ակադեմիայի տպարանից։

*Սոցինյան* տերմինը սկսել է օգտագործվել Նիդերլանդներում և Անգլիայի Թագավորությունում 1610-ականներից սկսած, քանի որ լատիներեն հրատարակությունները տարածվել են վաղ արմինիանների, ռեմոնստրանտների, դիսենթերների և վաղ անգլիական ունիտարիանների շրջանում։ 1660-ականների վերջին Ֆաուստո Սոցինիի թոռ Անդրեաս Վիշովատին և ծոռ Բենեդիկտ Վիշովատին հրատարակել են ինը հատորանոց *Biblioteca Fratrum Polonorum quos Unitarios vocant* (1668) Ամստերդամում, Ֆ. Սոցինիի, ավստրիացի Յոհան Լյուդվիգ ֆոն Վոլցոգենի և լեհեր Յոհաննես Կրելիուսի, Յոնաշ Շլիխտինգի և Սամուել Պշիպկովսկու աշխատությունների հետ միասին։ Այս գրքերը շրջանառվում էին անգլիացի և ֆրանսիացի մտածողների շրջանում, այդ թվում՝ Իսահակ Նյուտոնի, Ջոն Լոքի, Վոլտերի և Պիեռ Բեյլի։

Մեծ Բրիտանիայում և Հյուսիսային Ամերիկայում սոցինիականությունը հետագայում դարձել է ընդհանրական տերմին ցանկացած տեսակի անհամաձայնության հավատքի համար։ 18-րդ և 19-րդ դարերի աղբյուրները հաճախ անախրոնիստիկորեն վերագրում էին *սոցինյան* տերմինը՝ օգտագործելով այն գաղափարներին հղում անելու համար, որոնք ընդգրկում էին շատ ավելի լայն շրջանակ, քան Ռակովյան կատեխիզիսների և գրադարանի նեղ սահմանված դիրքորոշումը։

## Դավանաբանություն
Սոցինիանական աստվածաբանությունը, ինչպես ամփոփված է եղել Ռակովյան կատեխիզիսում, մերժել է ուղղափառ քրիստոնեական աստվածաբանության տեսակետները Աստծո գիտելիքի, Երրորդության վարդապետության և Քրիստոսի աստվածայնության, ինչպես նաև փրկաբանության վերաբերյալ։

### Քրիստոսաբանություն
Ռակովյան հրատարակությունները, ինչպես և Սոցինիները, մերժել են Քրիստոսի նախագոյությունը և պնդել են, որ Հիսուսը գոյություն չի ունեցել մինչև որպես մարդ հղացվելը։ Այս տեսակետը նախկինում առաջ է քաշվել եղել 4-րդ դարի եպիսկոպոս Փոտինոսի կողմից, սակայն այն հակասել է բողոքական, ուղղափառ և կաթոլիկ հիմնական տեսակետներին, որոնք պնդել են, որ Հովհաննեսի Ավետարանում հիշատակված Լոգոսը Հիսուսն էր։

### Մարդկային բնություն
Սոցինիանները պնդել են, որ մարդիկ սկզբից ստեղծվել են մահկանացու և բնականաբար կմահանային՝ անկախ նրանից Ադամն ու Եվան կերել էին ծառի պտուղը, թե ոչ։ Նրանք նաև մերժել են բնածին մեղքի վարդապետությունը։

### Քավություն
Սոցինիանությունը նաև մերժել է քավության քավչարար տեսակետը։

### Նախասահմանվածություն և ամենագիտություն
Սոցինիանները հավատացել են, որ Աստծո ամենագիտությունը սահմանափակված է եղել ապագայում անհրաժեշտաբար ճշմարիտ լինելու հանգամանքով (այն, ինչ անպայման տեղի կունենա) և չի վերաբերել պատահական ճշմարտությանը (այն, ինչ կարող է տեղի ունենալ)։ Նրանք հավատացել են, որ եթե Աստված իմանար յուրաքանչյուր հնարավոր ապագա, ապա մարդկային ազատ կամքն անհնար կլիներ, և այդպիսով մերժել են ամենագիտության «կոշտ» տեսակետը։ Ժամանակակից պրոցես աստվածաբանությունը և բաց աստվածաբանությունն առաջ են քաշել նման տեսակետ։

## Սկեպտիցիզմ
Ավելի ուշ շրջանի հեղինակները, ինչպես օրինակ Արչիբալդ Ալեքսանդր Հոջը (1823-86 թվականներ), պնդել են, որ սոցինիանական աստվածաբանությունն արմատավորված է եղել սկեպտիցիզմի մեջ։ Այնուամենայնիվ, սկզբնական լեհ սոցինիանները հավատացել են հրաշքներին և կույս ծննդին, թեև եղել են մի քանի արմատականներ, ինչպիսիք են եղել Սիմոն Բուդնին և Հակոբոս Պալեոլոգոսը, որոնք մերժել են դրանք։

## Խղճի առարկություն
Խղճի առարկություն թեև ուղղակիորեն վարդապետական համոզմունք չի եղել, խղճի առարկության սկզբունքը և հավատացյալի հնազանդ հարաբերությունը պետության հետ դարձել են սոցինիանիզմի առանձնահատուկ դիրքորոշում, քանի որ այն ձևակերպվել է եղել Ռակովյան հրատարակություններում։ Մինչև Ֆ. Սոցինիի ժամանումը Լեհաստան, եղել է դիրքորոշումների լայն շրջանակ՝ սկսած Լյուբլինի Մարտին Չեխովիչի լիակատար այլաշխարհայնությունից, ընդհանուր սեփականությունից և պետությունից հեռանալուց մինչև Սիմոն Բուդնիի կողմից զինվորական ծառայության պաշտպանությունը։ Լեհ եղբայրների հաջորդ սերունդը կայունացել է այս երկու դիրքերի միջև՝ կրելով փայտե սրեր՝ օրենքի տառին հետևելու համար և թույլ տալով ավագ սոցինիաններին, ինչպիսին է եղել Հիերոնիմ Մոսկոժովսկին, քվեարկել Սեյմում։

## Ճյուղավորումներ
Սկզբնական սոցինիանների ուղղակի վարդապետական ժառանգորդները եղել են Տրանսիլվանիայի և Անգլիայի ունիտար քրիստոնյաները։ Թեև լեհ եղբայրները երբեք չեն ընդունել «ունիտար» անվանումը Լեհաստանում գտնվելու ժամանակ, երբ նրանք ցրվել են 1658 թվականին, նրանք, ովքեր փախել են Հոլանդիա, ի վերջո ընդունել են «ունիտար» տերմինը (որը ստացել են տրանսիլվանացիներից), քանի որ նախընտրել են, որ իրենց սոցինիաններ չանվանեն։ Այդ տերմինն օգտագործվել է Տրանսիլվանիայի Ունիտար եկեղեցու կողմից դեռևս 1600 թվականին։ Սոցինիանական աստվածաբանությունը շարունակվել է Տրանսիլվանիայում, որտեղ լեհ աքսորյալները, ինչպես օրինակ Անջեյ Վիշովատի կրտսերը, դասավանդել են Ունիտար քոլեջում (1726-1740), ինչպես վկայում է Միհայ Լոմբարդ դե Սենտաբրահամի *«Summa Universae Theologiae Christianae secundum Unitarios»*-ը, որը 1782 թվականին Հովսեփ II կայսրը ճանաչել է որպես Տրանսիլվանիայի Ունիտար եկեղեցու հավատո հանգանակ։ Վաղ անգլիացի ունիտարականները, ինչպիսիք են եղել Հենրի Հեդվորթը և Ջոն Բիդլը, հետադարձ կերպով կիրառել են «ունիտար» տերմինը լեհ եղբայրների նկատմամբ։ 1676 թվականին Լոնդոնում եղել է առնվազն երեք սոցինիանական հավաքատուն, թեև 1689 թվականի Հանդուրժողականության ակտը սոցինիաններին և կաթոլիկներին բացառել է պաշտոնական ճանաչումից։ Սոցինիանական գաղափարները շարունակել են զգալի ազդեցություն ունենալ Անգլիայի ունիտարականների վրա նրանց զարգացման ողջ ընթացքում։

Ժամանակակից սոցինիանները (քրիստոսաբանական առումով) ներառել են «Աստվածաշնչյան ունիտար» եկեղեցիների փոքր թիվը, ինչպիսիք են Քրիստադելֆիանները, Աստծո եկեղեցու Գլխավոր համաժողովը և Օրհնյալ հույսի եկեղեցին, թեև այս եկեղեցիները լեհ եղբայրների ուղղակի ժառանգորդները չեն եղել։

### Պահանջվող հավատքներ
Ֆաուստո Սոցինիի ժամանակ Սիմոն Բուդնին պաշտպանել է ունիտարիզմի մի տարբերակ, որը ներառել է Հիսուսի կույս ծննդի ժխտումը և պնդել է, որ Հիսուսը Հովսեփի որդին է եղել, որի պատճառով նա արտաքսվել է Ռակովյան համայնքից։

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագրություն
*
*
*
*

## Գրականություն
*
*
*
*

## Արտաքին հղումներ

* 
* 

Կատեգորիա:Բողոքական դավանանքի ընտանիքներ
Կատեգորիա:Բողոքականություն
Կատեգորիա:Ռեֆորմացիա
Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Քրիստոնեական աստվածաբանական շարժումներ
Կատեգորիա:Քրիստոնեական տերմիններ
Կատեգորիա:Քրիստոնեության ճյուղեր
Կատեգորիա:Քրիստոնեության պատմություն
Կատեգորիա:Քրիստոսաբանություն