Սիա դինաստիա

**Սիա դինաստիա** (, մոտ մ․թ․ա․ 2070 -  մ․թ․ա 1600 թվականներ),  չինական պատմագրության մեջ Կենտրոնական հարթավայրերի առաջին ժառանգական դինաստիա։ Ընդունված է համարել, որ Սիա դինաստիայի քաղաքական ձևավորումը կազմված էր բազմաթիվ ցեղային միություններից և բարդ ցեղապետություններից, որոնց հիմնական ցեղը կոչվում էր Սիա ժողովուրդ։  Ըստ պատմական արձանագրությունների՝ Յուն գահը փոխանցել է իր որդուն՝ Ցիին՝ փոխելով գահի հանձնման համակարգը։ Սրանով «աշխարհը հանրությանն է» գաղափարից անցում կատարվեց «աշխարհը ընտանիքինն է» գաղափարին և սկիզբ դրվեց գրեթե չորս հազարամյակ տևած ժառանգական միապետությանը։ Սիա դինաստիան ունեցել է տասնչորս գահակալական տոհմ և տասնյոթ թագավոր, որոնք կրել են Սի ազգանունը։ Սիա դինաստիան տևել է 470 տարի և կործանվել է Շան դինաստիայի կողմից։ Որպես չինական պատմության առաջին արքայատոհմ Սիա դինաստիան պատմական բարձր դիրք ունի, հետագա սերունդները հաճախ իրենց անվանել են Խուա Սիա կամ Ճու Սիա, որոնք դարձել են Չինաստանի հոմանիշներ։

Պատմական արձանագրությունների համաձայն՝ Սիա, Շան, Ճոու դինաստիաները ավատատիրական դինաստիաներ էին, սա ենթադրում էր հողերի բաժանում և պետությունների հիմնում, որտեղ միապետը և իշխանները կառավարում էին բաժանված տարածքները，Սիա դինաստիան առաջին ժառանգական տոհմական ավատատիրական դինաստիան էր։ Սիա դինաստիայի մշակութային գտածոների մեջ կան որոշակի քանակությամբ բրոնզե և նեֆրիտե ծիասկան առարկաներ, որոնց թվագրությունը համապատասխանում է Նոր քարի դարի վերջին և Բրոնզե դարի սկզբին։ Թեև չինական ավանդական գրականության մեջ Սիա դինաստիայի մասին բազմաթիվ արձանագրություններ կան, սակայն դրանք գրվել են ավելի ուշ ժամանակներում։ Մինչ օրս չեն հայտնաբերվել Սիա դինաստիայի գոյությունը ապացուցող ուղղակի փաստեր, ինչպիսիք են նույն ժամանակաշրջանի արձանագրությունները, որոնք ինքնին ապացույց կլինեին, ուստի շատ ժամանակակից պատմաբաններ կասկածի տակ են դնում Սիա դինաստիայի գոյությունը։ Խընան նահանգի արևմուտքում և Շանսի նահանգի հարավում հայտնաբերված Արլիթոու հնավայրը  համապատասխանում է Սիա դինաստիային վերագրվող ժամանակգրական և տարածքային պայմաններին։ Սակայն քանի որ այնտեղ մինչ այժմ չեն գտնվել նույն ժամանակաշրջանի գրավոր նյութեր, ինչպես օրինակ Յինսյուի մարգարեական ոսկորների գրությունները, դեռ հնարավոր չէ հաստատել, որ այն պատկանում է հենց Սիա դինաստիային։ Շատ չինացի և արտասահմանցի պատմաբաններ կարծում են, որ Խընան նահանգի Յանշը քաղաքի Արլիթոու հնավայրի ամբողջ ժամանակաշրջանը կամ առաջին և երկրորդ փուլերը, հնարավոր է, եղել են Սիա դինաստիայի մայրաքաղաքի ավերակները, սակայն ներկայումս դեռևս որոնվում են հստակ ապացույցներ՝ պարզաբանելու համար:

## Երկրի անվանում
Սիա արքայատոհմը պատմության մեջ սովորաբար կոչվել է «Սիա»։ Բանասիրական շրջանակներում այժմ գոյություն ունի «Սիա» (夏) նշանի ծագման հեղինակավոր բացատրություն. այն «ամառ» (夏季) նշանի սկզբնական տարբերակն է։ Սիմա Ցիենը գրել է, որ «Սիա» անվանումը եղել է Սի ազգանունը կրող տասներկու տոհմերի՝ Սիահոու, Յոուհու, Յոունան, Ճընկուո, Թոնչըն, Բաո, Ֆեյ, Ցի, Ծըն, Սին, Մին, Ճընկուան միավորումից կազմված ցեղային միավորման անանումը, որի գլխավորը Սիահոու տոհմն էր։ Այսպիսով, երբ ձևավորվեց Սիա դինաստիան, տոհմի անանումն ընդունվեց որպես պետության անանում։  Թան դինաստիայի  ժամանակաշրջանի գիտնական  Ճան Շոուծիեի կարծիքով  «Սիա» անունը առաջացել է այն բանից հետո, երբ Տա Յուն կալածք է ստացել Յանտի վայրում և ստացել Սիայի տիրակալ (իշխան) կոչումը։ Մեկ այլ տեսակետի համաձայն՝ «Սիա» անանումը առաջացել է Յոուսյա Ճը Ծյու կամ Տա Սիա տեղանուններից, որոնք նախ դարձել են ցեղի անուն, ապա՝ պետության անանում։

## Պատմություն
### Ծագում
Ըստ չինական հին աղբյուրների՝ մինչև Սիահոուի կողմից Սիա դինաստիայի հաստատումը Սիա ցեղը հաճախ պատերազմել է հարևան ցեղերի հետ դաշնակցության առաջնորի տիտղոսի համար։  Ենթադրվում է, որ Սիա ցեղը սկսել է վերելք ապրել չինական հնագույն ավանդապատումներում հիշատակվող Ճուանսյու ժամանակներից հետո։ Բազմաթիվ հին աղբյուրներ Սիա ցեղի ծագումը կապում են Ճուանսյուի հետ։ «Պատմական արձանագրություններ. Սիա դինաստիա» և «Տատա Լիցզի. կայսրերի տոհմածառ» մատյաններում ասվում է, որ Կունը եղել է Ճուանսյուի որդին, սակայն որոշ աղբյուրներում Կունը Ճուանսյուի հինգերորդ սերնդի հետնորդն է։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ Սիա ցեղը ծագել է Սիչուան-Գանսու-Ցինհայ երեք նահանգների սահմանագլխին՝ Մին գետի վերին հոսանքում գտնվող Մինշան լեռնաշղթայի շրջանում, այնուհետև աստիճանաբար շարժվել է հին Հանշուեյ գետի վերին հոսանքով, անցել Վեյշուեյ գետի միջին և ստորին հոսանքով և արևելք տեղաշարժվել դեպի հարավային Շանսի, արևմտյան Խընան՝ Ի և Լուո գետերի ավազան։

Կան նաև գրառումներ, ըստ որոնց Յուն ծնվել է Շընյու վայրում։ Որոշ գիտնականներ սա համարում են Շու ժողովրդի ավանդազրույց, որը տարածված է եղել մինչև Ցյան ժողովրդի հայտնվելը։ Քանի որ Շու ժողովուրդն իրեն համարում էր Խուանդի կայսեր հետնորդ,ուստի  նրանք Յուի հետ արյունակցական կապ ունեին։ Սակայն այլ ուսումնասիրություններ նշում են, որ Յուի՝ Շընյուում ծնվելու վարկածը հավաստի չէ։

Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության գիտնական Տոն Չուփինը կարծում է, որ Սիա ժողովուրդը Պայյուե ցեղի մի ճյուղն է եղել, որը շարժվել է հյուսիս և Կենտրոնական հարթավայրերում հիմնել Սիա դինաստիան։ Հոնկոնգի համալսարանի լեզվաբան, դոկտոր Ծին Ճոնը լեզվաբանական հետազոտությունների միջոցով եզրակացրել է, որ Պայյուե ցեղի մի ճյուղ շարժվել է դեպի հյուսիս և հիմնադրել Սիա դինաստիան և Ֆույու պետությունը։

### Կունի և Յուի պայքարը ջրհեղեղի դեմ
Ամենավաղ գրավոր աղբյուրներում հիշատակվող Սիա տոհմի անդամներից ամենահինը Կունն է։ «Պետությունների խոսքը․ Ճոու» մատյանում ասվում է, որ Կունը՝ որպես Սիա ցեղի առաջնորդ, ստացել էր իշխանություն Չոն կոչվող վայրում, այդ պատճառով նրան անվանել են «Չոնի իշխան Կուն»։ Դրանից հետո Յուն ժառանգեց Կունի տեղը և դարձավ «Չոնի իշխան Յու»։ Սա ցույց է տալիս, որ Սիա ցեղի վաղ շրջանի գործունեությունը ծավալվել է Չոն լեռան  մերձակայքում։ Այդ ժամանակ գետերը վարարում էին, և ջրհեղեղներին դիմակայելու համար բազմաթիվ ցեղեր ձևավորեցին ցեղային միություններ։ Կունը, չորս անվանի ցեղապետեր առաջարկությամբ, ընտրվեց ջրհեղեղների դեմ պայքարի ղեկավար, որը տևեց ինը տարի և ի վերջո ավարտվեց անհաջողությամբ։ Ջրհեղեղների դեմ պայքարի ձախողման պատճառը, հավանաբար, այն էր, որ նա լավ չէր համագործակցում իր ցեղակիցների և այլ ցեղերի հետ։  «Պատմության գիրքը. Յաոյի կանոնները» արձանագրում են, որ Յաոն ի սկզբանե դեմ էր Կունի կողմից ջրհեղեղների դեմ պայքարը ղեկավարելուն, քանի որ Կունը խախտում էր հրամանները, վնասում ցեղին և ոչնչացնում արժանիներին։  Սա ցույց է տալիս, որ երբ Կունը ղեկավարում էր ջրհեղեղի դեմ պայքարը, շատ ցեղեր դժգոհ էին նրանից։  «Պատմության գիրքը. Հոն ֆան» և «Պետությունների խոսքը․ Լյու» մատյաններում նշվում է, որ «Կունը պատնեշում էր ջրհեղեղը», ինչը նշանակում է, որ նա հիմնականում օգտագործում էր հողե և փայտե պատնեշներ՝ ջուրը կանգնեցնելու համար, ինչը, հավանաբար, ևս պատճառներից մեկն էր, որ Կունի իննամյա պայքարը ավարտվեց անհաջողությամբ։ Ջրհեղեղների դեմ պայքարի ձախողումից հետո Կունը մահապատժի ենթարկվեց Դեղին ծովի մերձակայքում գտնվող Յու լեռան մոտ։
alt=手持耒耜之大禹治水圖（山东嘉祥武梁祠拓片，汉刻）|մինի|285x285փքս|<center>Ջրհեղեղը կարգավորող Յուի պատկերը՝ ձեռքին գութան բռնած(Շանտուն նահանգ, Ծիասիան քաղաղ, Ուլիան տաճարի փորագրություն, Հան դինաստիա)</center>
Յուն Կունի որդին էր։ Կունի մահից հետո Շուն կայսրը Յուին նշանակեց ջրհեղեղի դեմ պայքարի ղեկավար։ Յուն բարելավեց հոր կիրառած մեթոդները։ Պատնեշներ կիրառելու փոխարեն նա խորացրեց գետի հունը և ջրանցքներ փորեց՝ ջուրը դեպի ծովը ուղղելու համար։  Նրան հաջողվեց միավորել տարբեր ցեղերի ուժերը և ի վերջո հաղթահարել ջրհեղեղը։ «Պատմական գրառումներ․ Սիա դինաստիայի տարեգրություն» մատյանում գրված է, որ ջրհեղեղի դեմ պայքարի տարիներին Յուն «իր մարմինը հյուծեծ և միտքը տանջեց, 13 տարի տնից դուրս ապրեց, 3 անգամ իր տան մոտով անցավ, բայց ներս չմտավ»։ Նրա աշխատասիրությունն ու նվիրումը գովաբանվել են հետագա սերունդների կողմից։ Ջրհեղեղի դեմ պայքարի գործընթացը նպաստեց տարբեր ցեղերի միջև համախմբվածության ամրապնդմանը։ «Մընծըի․ Թընի իշխան Վըն» աշխատությունում նկարագրվում է Յուի կիրառած մեթոդները․ «նա բացեց ինը գետերի հուները, ուղղեց Ծի և Լուո գետերի հոսքը դեպի ծով։ Բացեց Ռու և Խան գետերի հուները, կարգավորեց Խուայ, Սը գետերի հոսքը և դրանք ուղղեց դեպի Ծիան գետ»։ Յուն նաև խրախուսում էր գյուղատնտեսությունը և շեշտում էր, որ «անձամբ մշակելով հողը՝ կարելի է տիրել աշխարհին»։ «Խան Ֆեյծը․ Հինգ աղետները» աշխատությունում Յուն գովաբանվում է հետևյալ խոսքերով. «Նա անձամբ ձեռքն էր վերցնում գյուղատնտեսական գործիքները և օրինակ ծառայում ժողովրդին։ Նրա ազդրերի և սրունքների մազերը թափվել էին անընդհատ աշխատանքից, նույնիսկ ստրուկի աշխատանքը նրա տանջանքներից ավելի դաժան չէր»։

Ջրհեղեղների դեմ պայքարում ունեցած հաջողության և գյուղատնտեսության զարգացման գործում ներդրած ավանդի շնորհիվ Սիա ցեղի ազդեցությունն ու հզորությունը զգալիորեն մեծացան։ Դրանից հետո Շուն կայսրը Յուին ուղարկեց Սանմյաո ցեղերը նվաճելու։ Յուն մի քանի անգամ ջախջախեց Սանմյաոյի ուժերին՝ նրանց հետ մղելով Տանծիան և Խանշուեյ գետերի ավազանները՝ դրանով իսկ ամրապնդելով միապետի իշխանությունը։  «Մո Ծը․ Պատերազմի դատապարտում» աշխատության մեջ ասվում է, որ Յուն Սանմյաոյին հաղթելուց հետո «նա կարգավորեց երկինքն ու երկիրը, հաստատեց մեծ կարգը, և թե՛ աստվածները, թե՛ ժողովուրդը չհակառակվեցին նրան, ու երկիրը խաղաղվեց»։ Սա ցույց է տալիս, որ ջրհեղեղների դեմ պայքարում և Սանմյաոյի դեմ տարած հաղթանակից հետո Սիա ցեղը դարձավ ցեղային միության առաջնորդը։ Շուն կայսրը գահը զիջեց Յուին։ Յուն Տուշանում   հրավիրեց ցեղային ժողով և կրկին արշավեց Սանմյաոյի դեմ: Ըստ «Ծուո Ճուանի» արձանագրության՝ Տուշանի ժողովին մասնակցում էին «նեֆրիտ և մետաքս բերող տասը հազար իշխանություններ», ինչը վկայում է Սիա ցեղի մեծ հեղինակության մասին։ Մի անգամ Քուայ Ծիում տեղի ունեցած ցեղային ժողովի ժամանակ Ֆանֆըն ցեղի առաջնորդը ուշացավ և ինչի համար Յուն հրամայեց մահապատժի ենթարկել նրան։ Հին մատյաններում նաև արձանագրված է, որ Յուն տարբերում էր ենթակա ցեղերի տուրքերը՝ ըստ նրանց բնակության վայրի հեռավորության, ինչը վկայում է Սիա ցեղի կողմից հարևան ցեղերի տնտեսական վերահսկողության մասին։ Յուն, ի նշան ավանդական պետության ղեկավարման իրավունքի զիջման ավանդույթի հանդեպ հարգանքի, որպես իրավահաջորդ առաջադրեց արևելյան ազդեցիկ Յան ազգանունով ցեղի առաջնորդ Կաո Յաոյին։ Սակայն Կաո Յաոն չապրեց մինչև Յուի գահի զիջումը և մահացավ նրանից շուտ։ Այնուհետև Յուն իրավահաջորդ նշանակեց արևելյան ցեղերի առաջնորդ Իին։ Սակայն շատ ցեղեր չաջակցեցին նրան և փոխարենը հավատարմություն հայտնեցին Յուի որդուն՝ Ցիին։

### Ժառանգական իշխանություն
alt=夏王启|մինի|314x314փքս|<center>Սիա դինաստիայի արքա Ցի</center>
Յուի մահից հետո Ին իշխանություն չստացավ, հակառակը, ժողովրդի աջակցությամբ գահը ստացավ Ցին։ Այս պատմական դրվագի մասին տեղեկությունները տարբեր են։  «Բամբուկե տարեգրությունների հին տեքստի» համաձայն՝ երբ Ին գահ բարձրացավ, Ցին սպանեց Իին և զավթեց գահը։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ Իի գահ բարձրանալուց հետո որոշ ցեղեր չհպատակվեցին Իին և աջակցեցին Ցիին՝ սկսելով պատերազմ Իի ցեղի դեմ։ Ի վերջո Ցին հաղթեց և զավթեց իշխանությունը։ Դրանից հետո Ին գլխավորեց արևելյան ցեղերի դաշինքը և արշավեց Ցիի դեմ։ Մի քանի տարի տևած պայքարից հետո Ցին ամրապնդեց իր դիրքը որպես ցեղային միության առաջնորդ։ Նախա-Ցին դարաշրջանի գրական աղբյուրներում այս իրադարձության վերաբերյալ ընդհանուր հատկանիշը այն է,  որ «աշխարհը հանրայինին պատկանելուց» վերածվեց «աշխարհը մեկ ընտանիքին պատկանելու»։ Չինաստանի կենտրոնական հարթավայրի շրջանում ի հայտ եկավ «պետություն»  հասկացությունը: Սա այն է, ինչը շատ պատմաբաններ համարում են Չինաստանի առաջին ժառանգական դինաստիայի՝ Սիա դինաստիայի սկիզբը։ Հետագայում, շատ ցեղեր, որոնք կողմ էին գահից հրաժարվելու ավանդույթին, կասկածի տակ դրեցին Ցիի իշխանությունը: Յոուխու տոհմը բնակվում էր Ցիի մայրաքաղաքից դուրս, և ասում են, որ Կանը գտնվում էր նրա հարավային արվարձաններում: Լոնշան մշակույթի Քըշընճուան երկրորդ փուլի մշակույթը կարող է կապված լինել Յոուխու տոհմի մշակույթի հետ:

Մեկ այլ կարծիքի համաձայն, «Ծուո Ճուանում» «Խու» (扈) և «Կու» (雇) նշանները փոխադարձաբար օգտագործվել են։ «Կու» նշանը հայտնաբերվել է Խընաննահանգի Անյան քաղաքի ուշ Շան շրջանի Յին Սյու մարգարեական ոսկորների գրություններում, ուստի ենթադրվում է, որ այդ տեղանքը դժվար թե գտնված լիներ հեռու՝ Շանսիում։ Այն նաև բավականին հեռու կլիներ Ցիի մայրաքաղաք Յանտիից (ավանդաբար նույնացվում է ներկայիս Խընանի Սյուչան-Յուճոու շրջանի հետ)։ Կանի ճակատամարտի ժամանակաշրջանում, երբ Սիա դինաստիան նոր էր հիմնադրվել, ոչ Յոուխու ցեղը, ոչ էլ Սիահոու Ցին չունեին նման երկար ճանապարհորդությամբ ռազմական գործողություններ վարելու պայմաններ։ Ենթադրվում է, որ «Խու» և «Կան» վայրերը գտնվում էին Ցիի մայրաքաղաքի հեռավոր ծայրամասերում. «Խուն»/«Կուն» գտնվում էր այժմյան Խընան նահանգի Սինսիան շրջանի Յուենյանի տարածքում, իսկ «Կանը»՝ այժմյան Լուոյանից հարավարևմուտքում։  Յոուխու ցեղը, արդարության համար զենք վերցնելով, զորքերը առաջնորդեց դեպի Ցիի մայրաքաղաք և Ցիի զորքերի հետ ճակատամարտեց Կանում։ Մարտից առաջ Ցին հայտարարեց, որ իր իշխանությունը «երկնքի կամքով է», ինչը հետագայում Ճոու դինաստիայի «երկնքի մանդատի» տեսության սկզբնավորումն էր։ Ցին ուներ կենտրոնական հարթավայրի ժողովրդի աջակցությունը և թվային մեծ առավելություն, ինչի շնորհիվ ի վերջո ջախջախեց Յոուխու ցեղին և նրանց պատժեց՝ դարձնելով հովիվ ստրուկներ։ Այս երկու հաղթանակները ցույց տվեցին, որ կենտրոնական հարթավայրի շրջանի հիմնական սոցիալական գաղափարախոսությունը պարզունակ գահի զիջման համակարգից վերածվել էր ժառանգական համակարգի։  Սիա տոհմի ազգանունը սկզբում Սի (姒) էր, սակայն Ցիից սկսած՝ նրանք որպես ազգանուն ընդունեցին պետության անվանումը՝ «Սիա» (夏): Միաժամանակ Ցին դադարեց օգտագործել «Պո» (伯) տիտղոսը և փոխարենը սկսեց օգտագործել «Խոու» (后) տիտղոսը, այսինքն՝ «Սիա Խոու Ցի» (夏后启)։ Յանգ Կուանը կարծում է, որ «Սիա Խոու» (夏后) տերմինը իրականում մեկ բառակապակցություն է, ուստի «Յոու Սիա» (有夏) տարբերակը գոյություն չունի: Քանի որ «Սիա» (夏) և «Սիա» (下) հնչյունները հնագույն չինարենում նույնն էին, ենթադրվում է, որ «Սիա Խոուն» (夏后) համարժեք է «Սիա Խոու» (下后)-ին, այսինքն՝ երկրի «Սիա Խոուն» (下后) համապատասխանում է երկնքի «Շան Տի» (上帝) աստծուն:

Մարգարեական ոսկորների  գրերում  «խոու» (后) նշանը（甲骨文“-{后}-”字</nowiki>）համարվում է «ծյու» (居) նշանի（甲骨文“居”字）սխալ փորագրություն，իսկ «ծյու»-ն էլ՝ «յու» (毓) նշանի（甲骨文“毓”字）պարզեցված տարբերակն է։ «Յու»-ն ունի «ծնել, դաստիարակել» իմաստ, ուստի «խոու»-ով միապետին կոչելը կարող է դիտվել որպես հեռավոր մայրիշխանական  ավանդույթի հետք։ Սակայն քանի որ մինչ օրս չեն հայտնաբերվել Սյա ժողովրդի սեփական գրավոր արձանագրություններ, Սյա թագավորների իրական կոչումը փաստորեն անհնար է հստակորեն վերականգնել։ Ցին երգելու և պարելու ունակություններ ուներ և հաճախ մեծ խնջույքներ էր կազմակերպում: Դրանցից ամենամեծը տեղի ունեցավ Ծյունթայում, որը հայտնի է որպես «Խնջույք Ծյունթայում»: Նա նաև պարեր ու երգեր էր կատարում «Թիենմուի դաշտերում»: «Լեռների և ծովերի գրքի» «Արևմուտքից այն կողմ գտնվող երկրների մասին» գլխում արձանագրված է, որ Ցին պարելիս «ձախ ձեռքում պահում էր հովհար, աջ ձեռքում՝ մատանի, իսկ գոտկատեղից կախված էր նեֆրիտից կիսալուսինաձև կախազարդ»։ Որոշ ավանդություններ նույնիսկ պնդում են, որ նա երկինք է բարձրացել՝ այնտեղից երաժշտություն ու պար բերելու համար։ Չինական հնագույն երաժշտության և պարի վերաբերյալ «Ծյո Բյեն» (九辩), «Ծյո Կը» (九歌) և «Ծյո Ճաո» (九招)  երկերը Ցիին են վերագրում որպես հեղինակ:

Ցիի կառավարման ընթացքում նրա որդին՝ ՈՒ Կուանը, հաճախ խռովություններ էր բարձրացնում: «Խան Ֆեյ Ծը»-ի «Կասկածելիների մասին» գլխում ասվում է, որ նա «վնասում էր պետությանը, տառապանք պատճառում ժողովրդին և խախտում օրենքները», և ի վերջո սպանվեց: Բացի Սիա տոհմի ներքին վեճերից, ցեղային միության հեղինակության համար պայքարում նրանք հաճախ պատերազմում էին նաև արևելյան ցեղերի դեմ:

### Թայքանը կորցրեց պետությունը
alt=大禹像（宋·馬麟绘），杼全面地继承了大禹的事业|մինի|433x433փքս|<center>Յուի դիմանկարը (նկարիչ՝ Մա Լին, Սուն դարաշրջան)Ճուն շարունակեց Յուի գործը։</center>
Սիա դինաստիայի հիմնադիր Ցիի մահից հետո գահը ժառանգեց նրա որդին՝ Թայքանը։ Թայքանը, զբաղվելով միայն որսորդությամբ և զվարճություններով, անտեսում էր պետական գործերը։ Նրա կառավարման ընթացքում Սիա ցեղի իշխանությունը թուլացավ, և արևելյան ցեղերը, օգտվեցին առիթից,  ներխուժեցին արևմուտք։ Արևելյան ցեղերից Յուցիոն ցեղն ուներ մի հմուտ աղեղնաձիգ առաջնորդ՝ Ի անունով։ Ին իր զորքերով արևելյան ցեղերի տարածքից՝ Չուից, տեղափոխվեց Սիայիտիրույթներ՝ Ցյոնշը, ամուսնացավ տեղացի սիացիների հետ՝ այդպիսով ձևավորելով Յուցիոն ցեղը։ Սիացիների աջակցությամբ Ին խլեց Սիաի իշխանությունը։ Դրանից հետո Թայքանը փախավ Ճընսին ցեղի մոտ։

Իշխանությունը զավթելուց հետո Ին իրեն թագավոր չհռչակեց, այլ թագավոր նշանակեց Թայքանի կրտսեր եղբորը՝ Ճոնքանին։ Սակայն փաստացի պետական բոլոր գործերը ղեկավարում էր հենց Ին։ Այս քայլը բազմաթիվ ցեղերի դժգոհության պատճառ դարձավ։ Դժգոհների թվում էին նաև օրացույցին հետևող Խը և Սի տոհմերը։ Ին նրանց մեղադրեց ժամանակի հաշվարկը խառնելու մեջ և Յինին  հրամայեց զորքով հարձակվել Խըի և Սիի վրա։ Մարտից առաջ Յինը երդման ճառ ասաց, որը հայտնի է որպես «Յին Ճըն», և պատերազմում հաղթանակ տարան։

Ճոնքանի մահից հետո գահ բարձրացավ նրա որդին՝ Սյանը։ Այնուհետև Սյանը ապաստան գտավ Սիա ազգակից Չժենսյուն  և Չժենգուան  ցեղերի մոտ։ Այդ ժամանակից ի վեր Ին ինքը սկսեց կրել թագավորի տիտղոսը։ Սակայն Ին, լինելով հմուտ աղեղնաձիգ, չուներ կառավարման ունակություններ։ Իշխանությունը զավթելուց հետո նա, ինչպես Թայկանը, տարվեց որսորդությամբ և անտեսեց պետական գործերը։ Նա հեռացրեց պաշտոններից այնպիսի հավատարիմ ծառաների, ինչպիսիք են Վու Լոն, Բո Կունը և Լոն Յույին, և փոխարենը գերադասեց օգտագործել Պոմին ցեղից վտարված անհնազանդ երիտասարդ Հան Ճուոյին։ Երիտասարդ ժամանակ Հան Ճուոն, մարդկանց մոլորեցնող լուրեր տարածելու պատճառով, վտարվել էր Պոմին ցեղի առաջնորդի կողմից։ Ավելի ուշ նրան ապաստան տվեց Յոուցիոն ցեղի առաջնորդ Ին, և նա դարձավ այդ ցեղի անդամ՝ ստանալով կարևոր պաշտոններ։ Հան Ճուոի ազդեցությունը օրեցօր մեծանում էր։ Վերջապես, երբ Ին գնացել էր որսի, Հան Ճուոն սպանեց նրան և նրա ընտանիքին, զավթեց իշխանությունը և վերցրեց նրա կնոջը։ Նրանցից ծնվեցին երկու որդիներ՝ Ի և Ծիաո։

Հան Ճուոն Կը  երկիրը հանձնեց իր որդի Իին, իսկ Կուո երկիրը՝ մյուս որդի Ծիաոին։ Հայրական հրամանով Ծիաոն զորքով նախ վերացրեց Սիաին հավատարիմ Ճընկուան և Ճընսյուն տոհմերը, ապա սպանեց Ճընսյունում ապաստանած Սիանին։

Սիանի կինը՝  Մին, այդ ժամանակ արդեն հղի էր նրա որդով։ Նա փախավ պատի անցքից և ապաստան գտավ իր մոր տանը՝ Յոուրըն տոհմում։ Շուտով նա ծնեց հետմահու որդի՝ Շաոքան։

### Շաոքանի վերածնունդ
Շաոքանը, մեծանալով, Յոուրըն ցեղում զբաղեցրեց անասնապահության պատասխանատուի պաշտոնը։ Ծիաոն, լսելով այդ մասին, մարդասպաններ ուղարկեց Յոուրըն ցեղի վրա հարձակվելու համար։ Շաոքանը, այլ ելք չունենալով, ապաստան գտավ Յոույու ցեղի մոտ (Շունի հետնորդները) և այնտեղ դարձավ խոհանոցի պատասխանատու։ Յոույու ցեղի առաջնորդ Յու Սին որդի չուներ, միայն երկու դուստր։ Նա իր երկու դուստրերին կնության տվեց Շաոքանին, նրան շնորհեց 10 քառակուսի կիլոմետր հող (չեն) և 500 զինվոր, ինչպես նաև Լինյի  քաղաքը հանձնեց նրա կառավարմանը։ Շաոքանը Լինյին դարձրեց իր հենակետը, կազմակերպեց մնացած Սիա ժողովրդին, սահմանեց պաշտոններ և բաժանեց պարտականությունները։ Նա Նյու Ային ուղարկեց Ծյաոյի պալատ՝ լրտեսելու համար, և սկսեց նախապատրաստվել Սիա գահի վերականգնմանը։ Այդ ժամանակ Յուգե ցեղում  թաքնված Սիա արքունիքի նախկին պաշտոնյա Մին, իմանալով Շաոքանի մտադրության մասին վերադարձնել իշխանությունը, անձամբ գլխավորեց Ճընկուան և Ճընսյուն ցեղերի մնացորդները և միացավ Շաոքանի ուժերին։ Նրանք միասին ջախջախեցին Հան Ճուոյին և վերականգնեցին Շաոքանին որպես Սիա թագավոր։ Այնուհետև Շաոկքանը ոչնչացրեց Ծյաոին Գուոյում, իսկ իր որդի Ճուին  ուղարկեց Իին Կըում սպանելու համար։ Այսպիսով, Կենտրոնական հարթավայրը երեք սերունդ և չորս կառավարիչ, շուրջ հարյուր տարի վերահսկող արևելյան Յոուցյոն ցեղը ոչնչացվեց՝ վերջ դնելով քառասուն տարի տևած «առանց թագավորի» ժամանակաշրջանին։ Սիան այսպիսով վերականգնվեց, իսկ հետագա սերունդներն այս իրադարձությունն անվանեցին «Շաոքանի վերածնունդ»։ Շաոկքանի կառավարման օրոք նա իր որդի Ույուին կալվածք շնորհեց Քուայծի լեռան մոտ, ինչը հետագայում դարձավ Յուե թագավորությունը։ «Թայքանի կողմից գահի կորստից» մինչև «Շաոքանի վերածնունդ» ընկած ժամանակաշրջանի պատմությունը ցույց է տալիս Սիա թագավորական տոհմի պայքարի ընթացքը Կենտրոնական հարթավայրի ցեղերի (հատկապես արևելյան ցեղերի) դեմ։

Շաոքանի որդի Ճուն ժառանգեց գահը։ Նա գիտակցում էր, որ արևելյան ցեղերը դժգոհ են Սիա արքունիքից։ Արևելքում իր դիրքերն ամրապնդելու համար նա մայրաքաղաքը սկզբնական վայրից  տեղափոխեց ավելի արևելք՝ Լաոցյո։ Ճուն մեծ ուշադրություն էր դարձնում սպառազինության զարգացմանը և զրահների արտադրությանը։ Պատմական աղբյուրներում հաճախ հանդիպում են «Ճուն ստեղծեց զրահներ», «Ճուն ստեղծեց նիզակներ» արտահայտությունները։ Նա նաև ռազմական արշավանքներ ձեռնարկեց դեպի հարավ-արևելյան ափամերձ շրջաններում բնակվող արևելյան ցեղերի դեմ (ներկայիս Շանտոն նահանգի հարավ, Անխուեյ նահանգի արևելք, Ծյանսու նահանգի տարածք)։ Ըստ ավանդության՝ նա ձեռք բերեց ինը պոչանի աղվեսի տեսքով նվիրական զարդը խորհրդանիշը։ Ճուի կառավարման օրոք Սիա դինաստիայի տարածքը ընդարձակվեց մինչև Արևելյան ծովի (ներկայիս Դեղին ծով) ափերը։ Չժուի գահակալության շրջանը համարվում է Սիա դինաստիայի ամենաբարգավաճ ժամանակաշրջանը։ Ճուի գահակալության շրջանը համարվում է Սիա դինաստիայի ամենաբարգավաճ ժամանակաշրջանը։ Սիա  ժողովուրդը Ճուին առանձնակի հարգանքով էին վերաբերվում և նրա պատվին մատուցում էին «բաո» (报) զոհաբերություն՝ հատուկ ծիսական արարողություն՝ ի պատիվ մեծ նախնիների, որով երախտագիտություն էին հայտնում նրա արարքների համար։ «Պետությունների խոսքը. Լուի խոսքը» մատյանում ասվում է. «Ճուն կարողացավ շարունակել Յուի գործը, և Սիա Հոուն նրան մեծարեց բաո զոհաբերությամբ»՝ ընդգծելով, որ Ճուն լիովին ժառանգեց և շարունակեց Յուի ավանդը։

Ճուի որդի Խուայի գահակալման օրոք արևելյան ցեղերը և Խուասիա ցեղերը սկսեցին խաղաղ գոյակցել։ Դրանցից Ցյուանյին, Յույին, Ֆանյին, Խուանյին, Բայյին, Չըյին, Սյուանյին, Ֆընյին և Յանյին ցեղերը, որոնք ապրում էին Խուայ գետի և Սիշուեյ գետի ավազանում (այսինքն՝ ինը ցեղերը), սովորաբար հարկ էին մատուցում Սիա թագավորին՝ իրենց հարգանքն արտահայտելով։

Խուայի մահից հետո գահ բարձրացավ նրա որդի Մանը։ Մանի մահից հետո գահ բարձրացավ նրա որդի Սիեն։ Այս ընթացքում արևելյան ցեղերը և Խուասիա ցեղերը աստիճանաբար ձուլվեցին։ Սիեի գահակալման օրոք արևելյան ցեղերն արդեն հիմնականում ձուլված էին, ուստի նա սկսեց զարգանալ դեպի արևմուտք։ Միաժամանակ նա սկսեց հողեր և տիտղոսներ շնորհել Սիա արքունիքին հնազանդ իշխանություններին և ցեղերին։ Սա դարեր անց իշխանապետական համակարգի (ժուխոու) սկիզբն էր։ Սիեի մահից հետո գահ բարձրացավ նրա որդի Պուծյանը։ Նա բազմիցս զորքով արշավեց արևմտյան Ցզյույուան։

### Շան Թանը կործանեց Սիա դինաստիան
մինի|<center>Ծիեն՝ ձեռքում երկծայր նիզակ պահած, նստած աղախնու վրա(Շանտոն նահանգի Ծյասյանում գտնվող Ու Լյան տաճարի քարե փորագրության տպաքանակ, Արևելյան Հան դինաստիա)</center>
Երբ Պուծյանը ծերացավ, գահը զիջեց իր կրտսեր եղբորը՝ Ծյոնին։ Ծյոնի մահից հետո գահ բարձրացավ նրա որդի Ծինը։ Ծինը գահ բարձրանալուց կարճ ժամանակ անց հիվանդացավ և մահացավ, և գահն անցավ նրա հորեղբոր որդուն՝ Պուծյանի որդի Քոնծիային։ Քոնծիան փոխեց Սիա արքունիքի ծիսակարգը. նա դադարեցրեց նախնիների պաշտամունքը և սկսեց զոհաբերություններ մատուցել երկնքի աստծուն (Շան դի)։ «Պատմական արձանագրություններ. Սիա դինաստիայի տարեգրություն» մատյանում Քոնծիայի մասին ասվում է, որ նա «սիրում էր ոգիներին և դևերին և վարում էր անբարոյական կյանք»։  Բազմաթիվ իշխանություններ և ցեղեր սկսեցին դժգոհություն հայտնել Սիա արքունիքից, սակայն Խուասիա ցեղերի և արևելյան ցեղերի հարաբերությունները մնացին բարեկամական։ Սիա Հոու տոհմը  սկսեց աստիճանաբար անկում ապրել։ Քոնծիայի մահից հետո գահ բարձրացավ նրա որդի Կաոն։ Կաոյի մահից հետո գահ բարձրացավ նրա որդի Ֆան։ Այս ընթացքում իշխանությունների և ցեղերի հարաբերությունները Սիա արքունիքի հետ վատթարացան, և տոհմի ներքին հակասությունները նույնպես սրվեցին։ Քոնծիայից սկսած, Կաոյի և Ֆայի միջով մինչև Լյուգուեյ (որին անվանում են նաև Սիա Ծյե) ներքին երկպառակությունները չէին դադարում։

Ֆայի մահից հետո գահ բարձրացավ նրա որդի Լյուգուեյ (Ծյե): Ծյեն հայտնի էր իր մարտական ունակություններով: «Պատմական արձանագրություններ. Երաժշտության գրքում» արձանագրված է, որ Ծյեն «ձեռքերով գայլերի էր հաղթում և ոտքով հետապնդում չորս ձիու»։  Ծյեի գահակալման ընթացքում Սիա արքունիքի և իշխանությունների ու ցեղերի միջև հարաբերություններն արդեն իսկ խզված էին: Ծյեին հարկ մատուցող ցեղերը գնալով պակասում էին: Ծյեն հաճախ էր պատժիչ արշավանքներ ձեռնարկում չհպատակվող ցեղերի դեմ: Հին գրականության մեջ ասվում է, որ Ծյեն ագահ էր կանանց հարցում: Երբ նա ջախջախում էր որևէ ցեղ, այդ ցեղից ընտրում էր իր սիրելի կանանց՝ որպես հարճեր վերցնելու համար:

«Պետությունների խոսքը. Ծինի խոսքը»-ում հիշատակված Շը ցեղը, «Բամբուկե տարեգրություններ»-ում հիշատակված Մինշան ցեղը և Մոսի ցեղը բոլորն էլ ենթարկվեցին այս ճակատագրին: Մոսի ցեղի հարճ Մոսին արդեն իսկ սիրային կապեր ուներ Ի Յինի հետ, սակայն Ծյեն նրան խլեց Լո քաղաքում, ինչից զայրացած Ի Յինը փախավ Շանթան:

Ծյեի հաճախակի արշավանքները զայրացրին նաև բավականին ազդեցիկ ցեղերին: Մին ցեղը ոչնչացվեց Ծյեին չհպատակվելու պատճառով: Ժամանակակից Շանտոն նահանգի հարավ-արևմուտքում գործող Ծը տոհմի Շան ցեղը հենց այս քաոսային ժամանակաշրջանում սկսեց հզորանալ: Ծյեն, պատրվակ բռնելով, որ Շան ցեղը չի հպատակվում, արշավեց նրանց առաջնորդ Թանի դեմ և հաղթեց նրան: Թանը բանտարկվեց Սիայի ամրոցում, ապա ազատ արձակվեց: Բացի Սիա արքունիքի արտաքին հարաբերությունների վատթարացումից, աղբյուրներում նշվում է նաև, որ Ծյեն պալատում սխալ մարդկանց էր օգտագործում պաշտոններում: Ծյեն մտածում էր միայն իր հաճույքների մասին և անտեսում ժողովրդի տառապանքները: Ըստ ավանդության՝ Սիայի ժողովուրդը հայհոյում էր Ծյեին՝ ցանկանալով, որ նա շուտ մահանա: Լսելով դա՝ Ծյեն ծիծաղելով ասաց, որ ինքը երկնքի արևն է, և քանի դեռ արևը չի մարել, ինքը նույնպես չի մահանա: Այդ ժամանակ ժողովուրդը ցույց տվեց արևին և հարցրեց, թե երբ այն կմարի՝ հայտնելով, որ պատրաստ է նրա հետ միասին ոչնչանալ: Մոտավորապես մ.թ.ա. 17-րդ դարի վերջին և 16-րդ դարի սկզբին, Շան ցեղի առաջնորդ Թանը, օգտվելով Սիա ժողովրդի ատելությունից Ծյեի հանդեպ, դաշինք կազմեց տարբեր իշխանությունների և ցեղերի հետ և արշավեց Ծյեի դեմ:

Սիային հավատարիմ Վեյ, Կու  և Քունվու ցեղերին ոչնչացնելուց հետո Թանը պատերազմ սկսեց Ծյեի դեմ: Թանի ուժերը մեծ էին, Ծյեն չկարողացավ դիմակայել և մարտնչելով նահանջեց՝ ի վերջո պարտություն կրելով Յոուսոն ցեղի նախկին տարածքում: Ծյեն փախավ Մինթիաո, Թանը հետապնդեց նրան, և այնտեղ մեծ ճակատամարտ սկսվեց: Ծյեն կրկին պարտվեց և Թանի կողմից աքսորվեց Լիշան  լեռը, որտեղ ապրեց Մոսի ցեղի հետ, վերջում հասավ Նանչաո  լեռները և այնտեղ էլ մահացավ: «Խուայնանծը. Վարչական ուսուցում»-ում մի փոքր այլ կերպ է նկարագրվում. ասվում է, որ Թանը «զորքը շարեց Մինթիաոյում, շրջապատեց Ծյեին Նանչաոյում, մեղադրեց նրան իր հանցանքների համար և աքսորեց Լիշան լեռ»:

Հետագա դարերի ավանդություններում Սյա դինաստիայի վերջին թագավոր Ծյեն նկարագրվում է որպես մի բռնակալ, և հետնորդները հաճախ նրան, Շան Ճոու, Ճոու Լի և Ճոու Յոու թագավորների հետ միասին, դասում են չարագործ բռնակալների շարքը, որոնք արհավիրքներ բերեցին երկրին և ժողովրդին: Սակայն ավելի վաղ մատյաններում Ծյեի մասին արձանագրությունները շատ հակիրճ են: «Պատմության գիրք. Թանի երդումը» մատյանում արձանագրված է, որ երբ Շան Թանը արշավում էր Ծյեի դեմ, նրա մեղքերը թվարկելիս միայն ասվում էր, որ նա «սպառում է ժողովրդի ուժերը և ավերում Սիա երկիրը»: Մինթիաոյի ճակատամարտում Սիա արքունիքը տապալվեց, և իշխանությունների ու ցեղերի աջակցությամբ Թանը Պոյում իրեն հռչակեց «թագավոր» և հիմնեց Շան դինաստիան՝ սա Չինաստանի պատմության մեջ առաջին դինաստիայի փոփոխությունն էր: Չինաստանի առաջին ժառանգական կառավարման ձևով պետությունը՝ Սիա դինաստիան, որը փոխանցվել էր տասնչորս սերունդ, տասնյոթ թագավոր  և տևել էր չորս հարյուր յոթանասունմեկ տարի, մ.թ.ա. 17-րդ դարի վերջին կամ 16-րդ դարի սկզբին կործանվեց:

### Ժառանգներ
Սիայի կործանումից հետո, բացի Կենտրոնական հարթավայրում մնացած հիմնական ուժերից, ևս երկու ճյուղեր գաղթեցին՝ մեկը՝ հարավ, մյուսը՝ հյուսիս: Ծյեն բազմաթիվ Սյա ցեղերի բնակիչների հետ Լիշանից գաղթեց հարավ՝ Նանչաո, և դա հարավային ճյուղն էր:

Թանը, Տի Նինի հին մայրաքաղաքի պատճառով, Սիա արքունիքի մի ճյուղի՝ Սի ազգանունով ազնվականին, կալվածք շնորհեց Ցի պետությունում, որպեսզի վերջինս հոգ տանի նախնիների տաճարի մասին: «Պատմական արձանագրություններ. Չընի և Ցիի տները» մատյանում ասվում է, որ Սիայի հետնորդները «Ինի ժամանակ երբեմն կալվածք էին ստանում, երբեմն կորցնում այն»:

Ճոու Ու թագավորը, Շանը կործանելուց և թագավոր դառնալուց հետո, Յուի հետնորդ Տոնլոու Կոնին կալվածք շնորհեց Ցիի տարածքում՝ երկարաձգելով Ցի պետության գոյությունը և նրան հանձնարարեց ղեկավարել Յուի պաշտամունքի հսկողությունը: Գարնան ու աշնան շրջանի վերջին տարիներին, Կոնֆուցիոսը՝ հարգելով Սյա դինաստիայի արարողակարգերը, հատուկ գնացել է Ցի պետություն՝ տեղում ուսումնասիրելու և դիտարկելու համար:

Յուի ժառանգների մի ճյուղ, որոնք Շաոքանի գահակալության ժամանակ իշխանության էին անցել Յուե թագավորությունում, սերունդներ շարունակ մինչ օրս պահպանում են Յուի դամբարանը Ճըծիան նահանգի Շաոսին քաղաքի Կուեյծի լեռան Խուլին գյուղում։

Ըստ ավանդության՝ հյուսիս գաղթած ճյուղը մտավ Մոնղոլական տափաստան և միավորվել տեղի ցեղերի հետ: Ոմանք կարծում են, որ սրանք հետագայում հայտնի սիոննուներն են: «Պատմական արձանագրություններ. Սիոննուի կենսագրություն» մատյանում ասվում է. «Սիոննուները, նրանց նախնիները Սիա Հոուի հետնորդներն են, որոնց անունը Չունուեյ է»: «Կուոդի պու» մատյանում ավելի մանրամասն է բացատրվում. «Ծյեի որդի Սյունճուն  կնության առավ Ծյեի հարճերին և ապաստանեց հյուսիսային տափաստաններում, սկսեց զբաղվել քոչվոր կյանքով, և Չինաստանում նրանց անվանեցին սիոնգնու»:`

Գուո Մորուոն, Խու Խոուսիան, Չըն Ծինը և այլք կարծում են, որ մարգարեական ոսկրագրություններում հիշատակվող Թուֆանը պարտված Սիան է: Ըստ ոսկրագրությունների արձանագրությունների՝ Թուֆանը հզոր պետություն էր, որը գտնվում էր Ինի հյուսիս-արևմուտքում և երկար ժամանակ եղել էր ՈՒ Տինի և նախորդ Շան թագավորների ռազմական արշավանքների թիրախը: ՈՒ Տինը, նվաճելով Թուֆանը, նրանց կենտրոնական «Թանթու» տարածքում կառուցեց «Թան» խոշոր քաղաքը՝ Թուֆանի ժողովրդին վերահսկելու համար, և դրանից հետո Տուֆանգի ապստամբությունների մասին այլևս արձանագրություններ չկան: Ճոու դինաստիայի սկզբում թագավոր Չընը այս վայրը կալվածք շնորհեց Ծին պետության հիմնադիր Թան Շույուին:

Վերջին տարիներին որոշ գիտնականներ, այդ թվում Լի Սյուեցինը և Ցայ Ճըմաոն, կարծում են, որ ոսկրագրություններում և Ցին դինաստիայից առաջ եղած փաստաթղթերում հիշատակվող «Սիյի» անունը կարող է լինել Սիա դինաստիայի իրական պետական անվանումը:

## Իշխանության տարածք և վարչական բաժանում
alt=夏部落活动于豫中南、晋南河伊洛流域|մինի|Սիա ցեղը գործունեություն էր ծավալում Յու նահանգի միջին և հարավային հատվածներում, ինչպես նաև Ծինի հարավում՝ Խը, Ի և Լուո գետերի ավազաններում։
Սիա դինաստիան ցեղային քաղաք-պետությունների դաշինքից դեպի ավատատիրական պետություն անցման շրջան էր, հետևաբար այն չուներ հստակ սահմանված տարածք: Սիա ցեղի հարաբերությունները այլ ցեղային քաղաք-պետությունների հետ հաճախ նման էին գերիշխան պետության և հարկատու պետությունների հարաբերություններին, սակայն որոշ իշխանություններ կալվածքներ էին ստացել Սիա արքունիքից, ճիշտ ինչպես վասալական իշխանությունները: Ուստի դրա ազդեցությունը կարելի է նկարագրել միայն ազդեցության գոտների միջոցով: Սիա ցեղի Սը ազգանուն կրող 11 տոհմերը և Սիա Խոուի կենտրոնական արքունիքը արյունակցական կապեր ունեին տոհմական իրավունքի շրջանակներում, քաղաքականապես կապված էին իշխանության բաշխման համակարգով, տնտեսապես՝ հարկեր և տուրքեր վճարելու համակարգով, և մոտավորապես կազմում էին Սիա դինաստիայի միջուկային տարածքը։  Սիան արևմուտքում ձգվում էր Խընան նահանգի արևմտյան մասից և Շանսի նահանգի հարավային մասից, արևելքում հասնում էր Խընան, Շանտոն և Խըբեյ նահանգների միացման վայրին, հարավում հասնում էր Խուբեյ նահանգի հյուսիսային մասին, իսկ հյուսիսում՝ Խըբեյ նահանգի հարավային մասին: Այս տարածաշրջանի աշխարհագրական կենտրոնն էր այժմյան Յանշըն, Տընֆընը, Սինմին և Յուճոուի շրջակայքը: Այդ ժամանակ Սիայի ազդեցությունը տարածվում էր մինչև Խուանխը գետի հյուսիսային և հարավային ափեր, անգամ մինչև Չանծիեն գետի ավազան: Սիա դինաստիայի վաղ շրջանում Սիա ցեղը հիմնականում գործում էր Շանսի նահանգի կենտրոն-հարավում գտնվող Խընեյի տարածաշրջանում և Ֆըն գետի ու Խուանխը գետի երկայնքով աստիճանաբար տեղաշարժվում դեպի հարավ-արևելք: Ուշ շրջանում նրանք հասան Խընան նահանգի կենտրոնական մասի Ի և Լուո գետերի ավազան: «Պետությունների խոսքը. Ճոուի խոսքը. առաջին մաս» մատյանում ասվում է. «Հին ժամանակ, երբ Ի և Լուո գետերը ցամաքեցին, Սիան կործանվեց», ինչը ցույց է տալիս Ի և Լուո գետերի կարևորությունը Սիայի ուշ շրջանի մայրաքաղաքային տարածքի համար:

### Առասպելական ինը նահանգներ
աջից|մինի|300x300փքս|Ինը նահանգների քարտեզի վերամշակված տարբերակը
«Պատմության գիրք. Յու Կոն» մատյանի արձանագրությունների համաձայն, Սիա դինաստիայի վարչական բաժանումը հիմնված էր ինը նահանգների համակարգի վրա: Ջրհեղեղների դեմ պայքարում հաջողության հասնելուց հետո Յուն կենտրոնական հողերը բաժանեց ինը մարզերի՝ Ծի, Յան, Ցին, Սյու, Յու, Յան, Ծին, Լյան և Յոն : Այնուհետև ինը մարզերից հավաքելով մետաղական հանքանյութեր և քարեր՝ նա ձուլեց ինը եռոտանի, որոնք խորհրդանշում էին պետական իշխանությունը: Այսպիսով, «ինը նահանգներ»  դարձավ Չինական պետության հոմանիշը, իսկ «եռոտանիների տեղադրում»  արտահայտությունը սկսեց նշանակել պետական իշխանության հաստատում: «Յու Կոն»-ում նկարագրված ինը նահանգների ներքին բաժանումը, հնարավոր է, հետևյալն էր:

:# Ծի նահանգ. Գտնվում է աջ կողմում գտնվող Ծիե լեռան մոտից մինչև Խուանխը գետ ընկած տարածքում, երեք կողմից սահմանակից է Խուանխը գետին, հանդիսանում է բոլոր մարզերի հարկաբերության ուղիների անցման վայրը։ Ներկայիս Շանսի, Խըբեյ նահանգների տարածք, Լյաոնին նահանգի արևմտյան մաս։
:# Յան նահանգ. Ջրային ճանապարհով անցնում է Ծի և Լուո գետերով, հասնում Խուանխը գետին։ Ներկայիս Շանտոն նահանգի արևմտյան մաս, Խըբեյ նահանգի հարավ-արևելյան անկյուն։
:# Ցին նահանգ . Ջրային ճանապարհով անցնում է Վըն գետով, հասնում Ծի գետին։ Ներկայիս Թայշան լեռից արևելք ընկած Շանտոն թերակղզին։
:# Սյու նահանգ. Ջրային ճանապարհով անցնում է Խուայ և Սի գետերով, հասնում Խուանխը գետին։ Ներկայիս Հայ գետից հյուսիս ընկած Ծյանսու, Անխուեյ նահանգների տարածքները և Շանտոն նահանգի հարավային մասը։
:# Յան նահանգ . Ջրային ճանապարհով անցնում է Չանծիեն գետով և ծովով, հասնում Խուայ և Սի գետերին։ Ներկայիս Խուայ գետից հարավ ընկած Ծյանսու, Անխուեյ, Ճըծյան, Ծյանսի նահանգների տարածքները։
:# Ծին նահանգ. Ջրային ճանապարհով անցնում է Չանծիեն, Թուո, Ցյեն և Խան գետերով, ապա ցամաքով հասնում Լուո գետին, ապա հասնում հարավային Խուանխը գետին։ Ներկայիս Խըբեյ նահանգի տարածքը, Խընշան լեռից հարավ ընկած շրջանները և Ծյանսի նահանգի հյուսիս-արևմտյան ծայրամասը։
:# Յու նահանգ . Ջրային ճանապարհով անցնում է Լուո գետով, հասնում Խուանխը գետին։ Ներկայիս Խընան նահանգ, Խըբեյ նահանգի հյուսիսային մաս, Շանսի նահանգի հարավ-արևելյան մաս, Շանտոն նահանգի հարավ-արևմտյան անկյուն։
:# Լյան նահանգ. Ջրային ճանապարհով անցնում է Ցյեն գետով, ապա ցամաքով՝ Միեն գետին, ապա ջրով՝  Ուեյ գետին, ապա խառնվում Խուանխը գետին։ Ներկայիս Սիչուան նահանգը, ինչպես նաև Շանսի և Կանսու նահանգների հարավային ծայրամասերը։
:# Յոն նահանգ. Ջրային ճանապարհով անցնում է Ծիշը լեռան մոտով, հասնում Լոնմընից արևմուտք ընկած Խուանխը գետի հատվածին, միախառնվում Ուեյ և Րուեյ գետերին։ Ներկայիս Շանսի, Կանսու, Նինսյա նահանգների տարածքները, Ցինխայ նահանգի հյուսիս-արևելյան մասը։

Ժամանակակից գիտնականների մի մասը կարծում է, որ «Ինը մարզերի» գաղափարը վերագրվում է Յուին, սակայն իրականում դա Պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանի (մ.թ.ա. 475-221 թվականներ) մարդկանց պատկերացումն էր աշխարհի վարչական բաժանման վերաբերյալ: Սիա դինաստիայի ժամանակ պետությունը գտնվում էր սաղմնային փուլում, և քաղաքական ազդեցությունը սովորաբար չէր տարածվում մայրաքաղաքի շրջակայքից դուրս: Մայրաքաղաքից դուրս հարաբերությունները կարգավորվում էին տոհմական կարգով՝ կալվածքների բաշխման, իշխանությունների հիմնադրման և ամուսնական դաշինքների միջոցով: Քանի որ տարածքը փոքր էր, անհրաժեշտություն և հնարավորություն չկար մեկ կենտրոնական կառավարման միջոցով վարչական շրջաններ ստեղծելու:

Սակայն Սուեյ Կոն Սյուի (遂公盨, հին չինական բրոնզե ծիսական անոթ) հայտնաբերումը Յուի ջրհեղեղների դեմ պայքարի մասին գրավոր արձանագրությունները Գարուն և աշնուն ժամանակաշրջանից (մ.թ.ա. 770-476 թվականներ) հետաձգեց մինչև Արևմտյան Ճոու դինաստիայի ժամանակաշրջան (մ.թ.ա. 1046-771 թվականներ): Ժամանակակից գիտնականները կարծում են, որ «Յու Կոն»-ի հիմքը կարող է թվագրվել մինչև Շունի և Յուի ժամանակաշրջանը:

### Մայրաքաղաքներ
Հնագույն ժամանակներում դեռևս գոյություն չուներ հստակ ձևավորված մայրաքաղաքի գաղափարը։ Հասարակությունը գտնվում էր կիսաքոչվորական-որսորդական և կիսագյուղատնտեսական-նստակյաց փուլում: Սիա ցեղի ժողովուրդը տեղաշարժվում էր իրենց առաջնորդի և ցեղի մարտունակ տղամարդկանց հետ: Տեղական ռեսուրսները սպառելուց հետո նրանք տեղափոխվում էին այլ վայր և երկար չէին մնում մի տեղում: Սիա տիրակալների բնակավայրը կոչվում էր «Տայի» կամ «Սյայի», ինչը պետության մայրաքաղաքի սկզբնական հասկացությունն է։

Գրավոր աղբյուրներում արձանագրված է, որ Սիա ցեղի առաջնորդները հաջորդաբար բնակվել են Տասյա, Սյասյու, Կաոմի, Յանչըն, Յանճայ, Ծինյան, Փինյան, Ծի, Անյի, Սյայի, Ճընսյուն, Տիցյո, Լուն, Յուեն, Լաոցյո, Սիհը, Խընան և այլն՝ ընդհանուր առմամբ տասնյոթ վայրերում: Այս բնակավայրերի կոնկրետ աշխարհագրական դիրքն այլևս հնարավոր չէ ճշտել, և դրանցից մի քանիսը, հնարավոր է, եղել են նույն քաղաքի տարբեր անվանումներ։

### Ֆանկուո ցեղային միավորումներ
Ֆանկուո (方国) կոչվում էին այն փոքր պետությունները, որոնք ձևավորվել էին պարզունակ ցեղերից: Այս պետությունները գտնվում էին թագավորական տիրույթներից դուրս և չէին ենթարկվում Սիա Խոուի անմիջական վերահսկողությանը: Որոշ ֆանգուոներ պարզապես մեծ ցեղեր էին, իսկ մյուս ավելի խոշոր ֆանգուոներն արդեն ձևավորել էին պետական կառուցվածք, և դրանց մասշտաբները երբեմն նույնիսկ գերազանցում էին Սիա Խոուի տիրույթներին: Յուցյոն ցեղի կողմից իշխանությունը զավթելու ժամանակ Շաոքանը ապաստան գտավ Յոուրըն և Յոույու ցեղերի մոտ, որտեղ նա զբաղեցրեց անասնապահության պատասխանատուի և խոհանոցի պատասխանատուի պաշտոնները: Յոուրըն ցեղը ուներ Ֆըն ազգանունը և բնակվում էր Շանտոն նահանգի Ծինյին քաղաքի Ուեյշան լճի ափին: Նրանք Թայհաոյի և Շաոհաոյի հետնորդներն էին: Յոուրըն և Սիա ցեղերը սերտ հարաբերություններ ունեին, որոնց մեջ մտնում էին նաև ամուսնական կապերը: Սյանի կինը՝ Մինը, Յոուրըն ցեղից էր: Երբ Հան Ճուոն սպանեց Սյանին, Մինն արդեն հղի էր: Նա ապաստանեց իր հայրենիքում և Յոուրըն ցեղում ծնեց Շաոքանին: Շաոքանի վերականգնումից հետո նա Յոուրըն ցեղի անդամներին կալվածք շնորհեց Րըն պետությունում:

Յոույու ցեղը Յու Մուի և Տի Շունի հետնորդներն էին և գործում էին Խընան նահանգի հյուսիս-արևմուտքում, Շանսի նահանգի հարավում՝ հին Ֆընշուեյ գետի ավազանում: Երբ Շունը ծերացավ, նա կարծում էր, որ իր որդի Շան Ծյուն արժանի և իմաստուն չէ, ուստի գահը զիջեց Յուին: Յուն, հետևելով Յաոյի օրինակին, ով գահը փոխանցեց Շունին, և Շունն էլ սկզբում զիջեց Յաոյի որդի Տան Ճուին, փորձեց գահը զիջել Շան Ծյուին: Սակայն ժողովուրդը միահամուռ կերպով աջակցում էր Յուին և անտեսում Շան Ծյուին, ուստի Յուն ժառանգեց կայսեր գահը, իսկ Շան Ծյուին կալվածք շնորհեց Խընան նահանգի Յուչըն քաղաքի մոտակայքում: Չորս սերունդ անց, երբ Սիա արքունիքը անկում ապրեց, երիտասարդ Շաոքանը փախավ Յոույու ցեղի մոտ ապաստանելու համար: Այնտեղ նա ստացավ ցեղի առաջնորդ Յու Սըի մեծ աջակցությունը, ինչը վճռորոշ եղավ Սիա արքունիքի համար իրավիճակը շրջելու համար: Այսպիսով, Յոույու ցեղն ուղղակիորեն ազդեց Սիա Խոու ցեղի գոյատևման վրա:

Մի վարկածի համաձայն՝ Յան ազգանունը  Կաո Յաոյի հետնորդներինն էր: Երբ Յուն ծերացավ, նա Կաո Յաոյին առաջադրեց որպես իրավահաջորդ, սակայն Կաո Յաոն մահացավ Յուից առաջ: Յուն այնուհետև Պո Իին առաջադրեց որպես իրավահաջորդ: Յուի մահից հետո Պո Իին, հետևելով սովորությանը, սկզբում գահը զիջեց Յուի որդի Ցիին: Սակայն անսպասելիորեն Ցին նվաճեց ժողովրդի սրտերը և արժանացավ նրանց աջակցությանը, ինչի հետևանքով Պո Իին կորցրեց իշխանությունը: Պո Իին չհամակերպվեց դրա հետ և պատերազմ սկսեց Ցիի դեմ, սակայն պարտվեց և սպանվեց: Կաո Յաոյի հետնորդները հետագայում կալվածքներ ստացան հարավ-արևելքում՝ Լու, Յին և Սյու վայրերում: Յոուհու ցեղը Սիա ցեղի հետ միևնույն ազգանունն ունեցող ցեղ էր: Երբ Ցին խլեց իշխանությունը Իից, Յոուհուն չհպատակվեց և «Յաոն ու Շունը ընտրում էին արժանավորներին, իսկ Յուն միայն իր որդուն փոխանցեց» պատրվակով ընդդիմանացավ Ցիի իշխանությանը, ինչի հետևանքով պարտություն կրեց Կանի մեծ ճակատամարտում: Նրանց ցեղը պատժվեց, և նրանք դարձան հովիվ ստրուկներ՝ սերնդեսերունդ զբաղվելով անասնապահությամբ: Ինի որդի Պո Մին  սկզբում եղել էր Սիա Խոուին հպատակվող ցեղի առաջնորդ, սակայն երբ Թայքանը կորցրեց գահը, նա անցավ Խոու Իի կողմը: Խան Ճուոյի կողմից Իին սպանվելուց հետո նա փախավ Յոուգը ցեղի մոտ: Երբ Մինն իմացավ, որ Շաոքանը պատրաստվում է վերականգնել Սիա արքունիքը, նա կազմակերպեց Յոուգը և Երկու Ճըն ցեղերի զինվորներին և ժողովրդին և միացավ  Շաոքանին:  Ճընկուան  և Ճընսյուն  ցեղերը, որոնք միասին կոչվում էին «Երկու Ճըն», Սիա Խոուի հետ միասին կրում էին Սը  ազգանունը և հանդիսանում էին Սիա դինաստիայի վաղ շրջանի կարևոր բարեկամ ցեղեր: Երկու ցեղերը միաձուլվեցին Սիա Խոուի հետ վերջինիս դեպի հարավ-արևելք կատարած գաղթի ընթացքում, և Սիա դինաստիայի ուշ շրջանում Ճընսյունի տարածքը դարձավ Սիա Խոուի մայրաքաղաքը: Ենթադրվում է, որ Յանշըի Արլիթոու հնավայրը, հնարավոր է, հենց Ճընսյուն է:

«Առանց թագավորի» ժամանակաշրջանում Խան Ճուոն իր որդի Ծյաոին հրամայեց զորքով ոչնչացնել «Երկու Ճըն» ցեղերը և միաժամանակ սպանեց Ճընսյունում ապաստանած Սիա Խոու Սյանին: Մի քանի տարի անց այդ ցեղերի մնացած ուժերը միացան Շաոքանի և Պո Միի միացյալ զորքին և մասնակցեցին Սիա արքունիքի վերականգնմանը: Յոումին ցեղը Շաոխաոյի մեկ այլ ճյուղի հետնորդներն էին և հանդիսանում էին Սիա դինաստիայի ուշ շրջանի հզոր արևելյան պետություն: Երբ Սիա Ծյեն Յոուրընում ժողով հրավիրեց, Յոումինի առաջնորդը, դժգոհ լինելով Ծյեի իշխանությունից, զայրացած վերադարձավ իր երկիրը, ինչի պատճառով Ծյեն ոչնչացրեց նրանց:  Յոուշըն ցեղը, Տի Քու Կաոսինի հետնորդներն էին և Ցիի օրոք կալվածք ստացած իշխանություն: Սիա և Շան դինաստիաների սահմանագծին, Ի Ինի օգնությամբ, Յոուշըն ցեղը դաշինք կնքեց Շան Թանի հետ ՊեյՊոյում, և Թանը կին առավ Յուշըն ցեղից: «Լեռների և ծովերի գրքի»  «Արտաքին չորս ուղղությունների» գլուխներում արձանագրված են Սիա Խոուի շրջակայքի բազմաթիվ պետությունների անվանումներ, որոնք կարող են լինել զուտ առասպելական կամ վերաբերել հին ցեղերի աղավաղված անվանումներին:

### Սանմյաո
«Մյաո» (苗) և «ման» (蛮) բառերը հնագույն չինարենում ունեին նույն հնչողությունը և նույն իմաստը: Ենթադրվում է, որ Սանմյաո և հետագա դարաշրջանների հարավային «ման» ցեղերը ունեն ընդհանուր ծագում: «Պատերազմող պետությունների ռազմավարությունը. Ուեյի ռազմավարությունը» մատյանում արձանագրված է Սանմյաոյի աշխարհագրական դիրքը. արևելքում հասնում էր Տոնթին լիճ, արևմուտքում՝ Փընլի լիճ, հյուսիսում սկսվում էր Ուընշան լեռներից, հարավում հասնում Խընշան լեռներին:

Յաոյի և Շունի ժամանակաշրջանում, երբ ջրհեղեղները տարածված էին, Սանմյաոն, օգտվելով առիթից, խռովություն բարձրացրեց հարավ-արևելքում: Նրանք Խուանտոուի, Կոնկոնի և ջրհեղեղների դեմ պայքարում ձախողված Կունի հետ միասին չորս անվանի ցեղապետերի կողմից կոչվեցին «չորս հանցագործներ», որոնց պատժելուց հետո միայն ժողովուրդը կհնազանդվեր: Շունը Յուին ուղարկեց հպատակեցնելու միաո ցեղերին, սակայն արդյունքի չհասավ: Իր ծեր տարիքում Շունն անձամբ մեկնեց հարավային արշավանքի, սակայն ճանապարհին մահացավ Ցանուի դաշտերում:

Յուն շարունակեց մյաոյի նվաճման գործը և հանդես եկավ «Յուի երդում» ճառով: Նա մյաոյի զորքերի հետ մղեց յոթանասունօրյա մեծ ճակատամարտ, ջախջախեց մյաոյի ուժերին և հպատակեցրեց Սանմյաոյին: Այդ ժամանակից ի վեր Սանմյաոն թուլացավ և անհետացավ պատմության բեմից:

### Արևելյան Ի
alt=善射的后羿（汉刻）|մինի|<center>Հմուտ նետահար Խոու Ի արևելյան (Հան դինաստիայի ժամանակաշրջանի գծագիր)</center>
alt=商汤像（宋·馬麟绘）|մինի|<center>Շան Թաբի կերպարը (Հարավային Սոն դինաստիա · Մա Լին)</center>
Յի ժողովուրդը բնակվում էր Կենտրոնական հարթավայրից արևելք, ուստի նրանց անվանում էին Արևելյան Ի: Նրանք հայտնի էին աղեղ ու նետի իրենց վարպետությամբ: Արևելյան Ի ցեղերն ի սկզբանե բնակվում էին Խըպեյ նահանգի Պաոտին քաղաքի Իսյան շրջանից մինչև Յանշան լեռների հարավային լանջերն ընկած տարածքում:

Սիա-Շան ժամանակաշրջանում նրանք բաժանվեցին չորս խմբի. մի ճյուղը մնաց Կենտրոնական Խըպեյում, հյուսիսային ճյուղը Պոխայ ծոցի երկայնքով տեղափոխվեց Լյաոտոն և Կորեական թերակղզի, հարավային ճյուղը Շանտոնով իջավ դեպի հարավ՝ Չանծիեն և Խուայ գետերի շրջան, իսկ արևմտյան ճյուղը տարածվեց Հյուսիսչինական հարթավայրի արևմուտքով՝ Շանսի և Խընան նահանգներով, ամենահեռու հասնելով մինչև Շենսի: Այս արևմտյան ճյուղը Սիա դինաստիայի վաղ շրջանում հակասությունների մեջ մտավ Սիա Խոուի հետ և Թայկանից մինչև Ճու ընկած ժամանակահատվածում լուրջ սպառնալիք հանդիսացավ Սիա Խոուի կառավարման համար:

Յոուցյոն ցեղը Արևելյան Յիի Շաոխաոյի հետնորդներն էին: Նրանք հզորացան Ցյոնսանում, ապա տեղափոխվեցին հյուսիս՝ Պոխայ ծոցի ափին գտնվող Կը, որտեղ աստիճանաբար մեծացան: Հինգ կայսրերի ժամանակաշրջանում նրանք միացան Յոույու ցեղի ցեղային դաշինքին և Շուն կայսրի հետ միասին վտարեցին այնպիսի ապստամբ ցեղերի, ինչպիսիք են Տաֆըն, Շըրը, Ծյոյին, Յայու, Ծաոչը, Ֆընսին  և Սյոշըն, ինչի շնորհիվ նրանց հեղինակությունը որոշ ժամանակ բարձրացավ:

Սիա դինաստիայի սկզբում Յոուցյոն ցեղը տեղափոխվեց արևմուտք՝ Չու, մոտենալով Սիա Խոուի կենտրոնական շրջանին: Թայքանի օրոք, երբ Սիա արքունիքը թուլացավ, Յոուցյոն ցեղի առաջնորդ Ին օգտվեց առիթից և շարժվեց դեպի արևմուտք: Նա հատեց Խուանխը գետը, ոչնչացրեց Սիա Խոուին հպատակ չորս իշխանություններին՝  Ծյե, Ֆընսիին, Քուեյին, Լուոպոյին և Խըպոյին, և գրավեց Սոնշան լեռների հյուսիսային լանջերն ու Խըպոյի նախկին տարածքը՝ Ցյոնշըն: Այնուհետև նա գրավեց Սիայի մայրաքաղաք Ճընսյունը, Թայքանին աքսորեց Խընանի արևելք և նրա փոխարեն գահ բարձրացրեց նրա եղբայր Ճոնքանին: Ճոնքանի մահից հետո գահ բարձրացավ նրա որդի Սյանը, և Ին տապալեց նրան՝ այսպիսով զավթելով իշխանությունը: Ութ տարի անց Ին սպանվեց իր որդեգրած որդի Խան Ճուոյի կողմից:  Խան Ճուոն եփեց Իի միսը և ստիպեց նրա որդուն ուտել այն, իսկ երբ վերջինս հրաժարվեց, նա սպանեց նրան:  Խան Ճուոն ապա կնության առավ Իի կնոջը՝ Չունխու ցեղից, և ունեցավ երկու որդի՝ Ի և Ծյաո:  Խան Ճուոն դաժան և անգործունակ էր, և Սիա Խոու Շաոքանը, միավորելով Կը ցեղի նախկին նախարար Միի, ինչպես նաև Յոույուի, Յուրընի, Ճընկուանի, Ճընսյունի և այլ Սիային հավատարիմ ցեղերի ուժերը, միանգամից ոչնչացրեց Իին, Ծյաոին և  Խան Ճուոյին: Յոուցյոն ցեղի մնացորդներն այդ ժամանակից ի վեր լքեցին Խը-Լուո շրջանը և տեղափոխվեցին հարավ-արևմուտք:

Արևելյան Յի ցեղի հարավ-արևելյան ճյուղը բաժանված էր ինը ցեղերի, որոնք միասին կոչվում էին «Ինը Յի» (九夷): «Բամբուկե տարեգրություններում» արձանագրված է, որ Սյանի օրոք «Յույի ցեղը եկավ հյուր», իսկ Շաոքանի կողմից պետության վերականգնման ժամանակ միայն Ֆանյի ցեղը միացավ Սիային, իսկ մնացած ութ ճյուղերը շարունակեցին պայքարը Սիա ցեղի դեմ: Շաոքանի որդի Ճուի գահակալման ընթացքում նա մեծապես բարելավեց ռազմական սպառազինությունը, ստեղծեց զրահներ և տեգեր, բազմիցս ջախջախեց յիերին և ընդլայնեց Սիա Խոուի տարածքը մինչև Արևելյան ծովի ափերը: Ճուի որդի Խուայի օրոք ինը յի ցեղերը մեկը մյուսի հետևից հպատակվեցին Սիա Խոուին, և այդ ժամանակից ի վեր յիների և սիա ժողովրդի հարաբերությունները խաղաղ դարձան: Սիա դինաստիայի վերջում Սիա Ծյեն նույնիսկ ուղարկեց ինը յի ցեղերի զորքերը Շանի դեմ արշավելու համար, ինչը ստիպեց Չըն Թանին ենթարկվել:

### Շան ցեղային միավորում
Շան ցեղը (商) կրում էր Ծը (子) ազգանունը: Նրանց նախահայր Ցին  ծնվել էր Յոուսոն ցեղի Ծյեն Տիից: Ցին Յուի ժամանակակիցն էր, բնակվում էր Խուանխը գետի ստորին հոսանքում և օգնել էր Յուին ջրհեղեղների դեմ պայքարում:

Ճաո Մինի, Սյան Թուի, Չան Րուոյի, Ցաո Յուի և Մինի հինգ նախնիների օրոք Շան ցեղը Ծիի արևելքից տարածվեց մինչև Խըբեյի հյուսիս: Մինը զբաղեցնում էր ջրային գործերի պատասխանատուի պաշտոնը Սիա Խոուի օրոք և մահացավ ջրհեղեղների դեմ պայքարի ժամանակ: Մինի որդի Ուան Խայը Շան ցեղի տնտեսությունը հասցրեց նոր բարձունքի: «Պուցը» ոսկրագրություններում արձանագրված է, որ Ուան Խայը զոհաբերության արարողության ժամանակ մատուցել է մինչև հիսուն գլուխ խոշոր եղջերավոր անասուն: Անասունների ավելցուկի և պահելու դժվարությունների պատճառով Ուան Խայը իր ոչխարների ու խոշոր եղջերավոր անասունների մի մասը հանձնեց Խըպո և Յոուի ցեղերին: Սակայն Յոուի ցեղի առաջնորդ Մյեն Չընը պահանջեց հանձնել բոլոր անասունները, և երբ Ուան Խայը հրաժարվեց, Մյեն Չընը սպանեց նրան՝ հափշտակելով անասունները: Ավելի ուշ Ուան Խայի եղբայր Ուան Խենը Մյեն Չընից հետ խլեց անասունները: Ուան Խենի որդի Շան Ծյա Ուեյը Խըպո ցեղի հետ միասին արշավեց Յոուի ցեղի դեմ և սպանեց Մյեն Չընին: Շան ցեղը հզորացավ Յոուի ցեղի անկմանը զուգընթաց:

Ճու Րըն և Ճու Կուեյի ժամանակաշրջանում Շան ցեղի ազդեցությունն անընդհատ աճում էր: Նրանք իրենց կողմը գրավեցին Խուանխը գետի ստորին հոսանքի տարբեր ցեղերին և քայլ առ քայլ մոտենում էին կենտրոնական հարթավայրի Սիա Խոուի տարածքին:

Թյեն Յի Թանի գահակալումից հետո նա հավաքեց տաղանդավոր մարդկանց: Ի Ինի, Ճոն Խուեյի, Նյու Ծյոի և Նյու Ֆանի օգնությամբ նա սկսեց արշավել Կըի դեմ, ապա հաջորդաբար ոչնչացրեց Ուեյ, Կու և Քուն Ու Սիային հավատարիմ ցեղերին՝ թուլացնելով Սիա Խոուի ուժերը: «Տասնմեկ արշավանք, և ամբողջ աշխարհում ոչ ոք չկար, որ կարողանար դիմակայել նրան»:

Թանը, օգտվելով Սիայի տարածքում երաշտից, զորքով շարժվեց արևմուտք և Մինթյաոյում  սկսեց մեծ ճակատամարտ Սիա Խոու Ծյեի հետ: Ծյեն չկարողացավ դիմակայել, Լիշան լեռն անցնելով փախավ Նանչաո: Թանը Սիպոյում իրեն հռչակեց թագավոր, Սիա դինաստիան կործանվեց, և հիմնադրվեց Շան դինաստիան:

## Պետական կառավարման համակարգ
Սիա ժամանակաշրջանում հասարակության մեջ արդեն ի հայտ էին եկել որոշ ներկայացուցչական պետական մարմիններ և համակարգեր: Սիա դինաստիայի պետական մարմինները ուղղակիորեն ծագել են ցեղային միության մարմիններից, և դրանց բնութագրիչ հատկանիշներն էին.

* Պետության կողմից ուղղակիորեն վերահսկվող տարածքը սահմանափակվում էր միայն սեփական տոհմի ներքին շրջանակներով: Սիա Խոուի սեփական ցեղից դուրս, մյուս ցեղերի առաջնորդներն իրենց տարածքներում վայելում էին համեմատաբար անկախ կառավարման և տիրապետման իրավունք: Սիա Խոուի նկատմամբ նրանք արտահայտում էին իրենց փոխհարաբերությունները հպատակության և հարկերի մատուցման միջոցով:
* Իշխանության ձևի և կառավարման համակարգի առումով այն ուներ բռնապետական և ժողովրդավարական երկակի բնույթ, ինչը ցույց է տալիս, որ պետական համակարգը սկսել էր անցում կատարել տոհմային ժողովրդավարական կառավարումից դեպի միապետական կառավարում:

Այն ժամանակ գոյություն ուներ պետությունների և ցեղերի դաշինք, որի կենտրոնում Սիա դինաստիայի Սիա Խոու ցեղն էր: Այս պետություններն ու ցեղերը ձևավորվել էին Սիա Խոուի տոհմա-ավատատիրական համակարգի ներքո, ապա պահպանում էին որոշակի հարաբերություններ Սիա Խոուի հետ և ստանում նրա պաշտպանությունը: «Երգերի գրքում», երբ նկարագրվում է Թանի և Ծյեի միջև պատերազմը, ասվում է. «ՈՒեյն ու Կուն արդեն նվաճված էին, իսկ Կուն ՈՒն և Սիա Ծյեն մնացին»: Դա ցույց է տալիս, որ Սիա Խոուի կալվածքները՝ Շը Ուեյ ցեղը  և Կու ցեղը, միասին Կուն ՈՒ ցեղի  և Սիա Խոու ցեղի հետ մասնակցեցին պատերազմին:

Իսկ Արևելյան Ի ցեղերից Յոուցյոն ցեղի Խոու Ին կարողացավ «օգտվել սիա ժողովրդից՝ Սիայի իշխանությունը տապալելու համար», ինչը նույնպես ցույց է տալիս Յոուցյոն ցեղի և Սիա Խոու ցեղի մերձավոր հարաբերությունները: Գրավոր աղբյուրներում Թայքանի կողմից գահի կորուստը և Շաոքանի կողմից վերականգնումը բացատրվում են նրանով, որ Թայքանը, Սյանը և Խան Ճուոն անընդհատ դրսում էին որսորդությամբ զբաղվում և հոգ չէին տանում ժողովրդի գործերի մասին: Սակայն Սիա դինաստիայի վաղ շրջանում գյուղատնտեսությունը դեռ զարգացած չէր, և պարզունակ հասարակության մեջ որսորդության պարտականությունները ամբողջությամբ կատարում էին ցեղի ուժեղ տղամարդիկ: Ուստի կառավարչի կողմից որսորդությունը պետք է որ նորմալ արտադրական գործունեություն լիներ, և դժվար թե դառնար իշխանությունը կորցնելու հիմնական պատճառը: Սիա դինաստիայի սկզբում գոյություն ուներ Սիա և ոչ Սիա ցեղերի խառը բնակեցման պատկեր, և ցեղերի միջև պայքարն անընդհատ շարունակվում էր:

Սիա ցեղի ամենամեծ սպառնալիքը գալիս էր Արևելյան Ի ցեղերից: Այսպիսով, այս երկու խոշոր ցեղերի միջև սկսվեց ավելի քան հարյուր տարի տևած կատաղի պայքար (Ի-Սիա պատերազմ), որն ավարտվեց միայն Ճուի և Խուայի օրոք: «Թայքանի կողմից գահի կորուստը» մինչև «Շաոքանի վերածնունդ» ընկած քառասնամյա «առանց թագավորի» ժամանակաշրջանը վկայում է Արևելյան Ի ցեղերի հզորության մասին այդ ժամանակ և արտացոլում է նաև Սիա Խոուի իշխանության ոչ ամուր հիմքերը: Արևելյան Ի ցեղի ներկայացուցիչ Ին, ով կարողացավ ստանալ սիացիների համաձայնությունը և վտարելով Թայքանին՝ զավթել Սիա Խոուի իշխանությունը, դեռևս պարունակում էր պարզունակ հասարակության ժողովրդավարական գահի զիջման այնպիսի հատկանիշ, ինչպիսին է «բարոյազուրկ կառավարչին փոխարինելը»:

«Թայքանի կողմից գահի կորուստից» հետո Շաոքանը մի որոշ ժամանակ ապաստանեց Շունի հետնորդների՝ Յոույու ցեղի մոտ: Յոույու ցեղի առաջնորդ Յու Սըն, առաջնորդվելով Սիայի հանդեպ ունեցած բարյացակամությամբ, առանձնահատուկ հոգատարություն ցուցաբերեց երիտասարդ Շաոքանի նկատմամբ, նրան շնորհեց երկու կին, մեկ միավոր հողատարածք և մի ջոկատ զինվոր, ինչպես նաև Լունյի քաղաքը հանձնեց նրա կառավարմանը: Դա Շաոքանին հնարավորություն տվեց դժվարին պահին ոտքի կանգնելու: Սակայն Յոույու ցեղը և Սիա Խոու ցեղը անմիջական արյունակցական կապ չունեին. պարզապես Շաոքանի հինգերորդ սերնդի նախահայր Յուին ժամանակին Յու Շունը առաջադրել էր որպես ցեղային միության համընդհանուր առաջնորդ, ապա Յուն խախտել էր գահի զիջման կարգը և գահը փոխանցել որդուն: Հինգ սերունդ անց Յոույու ցեղի առաջնորդը, կարծես, անտեսեց անցյալը և փոխարենը մեծապես աջակցեց Սիա Խոուի գահի ժառանգական համակարգին: Սա ցույց է տալիս, որ Սիա Խոուին ենթակա ցեղերը սկսեցին ճանաչել Սիա ցեղի «աշխարհը մեկ ընտանիքին պատկանելու» կարգը և համարել, որ Սիա Խոուի իշխանությունն է օրինական:

Սիա Խոուի իշխանության կողմից հիմնադրված պետությունը պարզունակ սաղմնային պետություն էր: Արտադրողական ուժերի ցածր զարգացվածության, քաղաքական մարմինների անկատարության և տրանսպորտային համակարգի հետամնացության պատճառով Սիա Խոուի իշխանությունը սահմանափակվում էր ընդամենը հարյուրավոր լի (1 լի - մոտ 500 մ) շառավղով թագավորական տիրույթով: Սիայի տիրույթներից դուրս գտնվող շրջաններում ազդեցությունը կարող էր պահպանվել միայն դաշինքների և բարեկամական հարաբերությունների միջոցով: Իրավիճակը Սիա, Շան, Արևմտյան Ճոու հնագույն երեք դինաստիաներին բնորոշ պետական հատկանիշ էր:

### Պետական պաշտոնների կառուցվածք
«Ոսկե դարաշրջանի գրառումներ. Զոհաբերությունների մասին» մատյանում ասվում է. «Հին ժամանակներում Յոույու ցեղը գնահատում էր առաքինությունը և հարգում տարեցներին, իսկ Սիա Խոու ցեղը գնահատում էր ազնվականական կոչումները և հարգում տարեցներին»: Սա արտացոլում է սիացիների կողմից պաշտոնների կարևորությունը և անուղղակիորեն ցույց է տալիս, որ Սիա դինաստիայում պաշտոնները արդեն ունեին հստակ բարձր ու ցածր մակարդակի տարբերություն: Հետագա ժամանակաշրջանի գրականությունը նույնպես տալիս է հուշումներ, որ Սիայում արդեն սահմանված էին տարբեր մեծ ու փոքր պաշտոններ: «Պատմության գիրք. Կանի երդումը»  մատյանում ասվում է. «Մանի մեծ ճակատամարտի ժամանակ հրավիրվեցին վեց նախարարները: Թագավորն ասաց. «Ո՛վ վեց պաշտոնյաներ, ես երդումով հայտնում եմ ձեզ»: «Մո ըի. Հոգիներին մասին» մատյանում հիշատակված «ձախ և աջ վեց մարդիկ» արտահայտության մեջ հիշատակված «վեց պաշտոնյաները», «վեց նախարարները» և «վեց մարդիկ» հավանաբար նման էին Ճոու դինաստիայի վեց նախարարներին  և հանդիսանում էին Սիա Խոուի ձախ և աջ կողմերում գտնվող՝ պետական գործերը ղեկավարող վեց մեծ պաշտոնյաները։

«Ոսկե դարաշրջանի գրառումներ. Մինթան»  մատյանում հիշատակված «Սիա Խոուն հարյուր պաշտոնյա ուներ» արտահայտությունը վերաբերում է վեց պաշտոնյաների ենթակա ցածրաստիճան պաշտոնյաներին: «Հարյուր պաշտոնյա» ասելով «հարյուր» թիվը ցույց է տալիս մեծ քանակ, ոչ թե կոնկրետ թիվ, սակայն պաշտոնների մասին արձանագրությունները շատ քիչ են: Սիա ժամանակաշրջանի պաշտոնները հաճախ կոչվում էին «ճըն»: Գոյություն ուներ անասնապահության համար պատասխանատու «մուճըն», խոհանոցային գործերի համար պատասխանատու «պաոճըն»  և կառքերի արտադրության համար պատասխանատու «չըճըն»: «Ճըն» պաշտոնյաների ներքո գոյություն ունեին նաև «կոն» կոչվող ցածրաստիճան պաշտոնյաներ: «Սիայի գիրք»-ում արձանագրված է. «Ցյու Րընը փայտե զանգով շրջում էր ճանապարհներով»: Այն պաշտոնյան, որը Սիա Խոուի կողմից ուղարկվում էր շրջակայք՝ բանաստեղծություններ և կարծիքներ հավաքելու, կոչվում էր «ցյո րըն»:

«Սիայի գիրք»-ում ասվում է նաև. «Երբ տեղի է ունենում արևային կամ լուսնային խավարում , ապա «մաո» պաշտոնյան թմբուկ է նվագում, գյուղացի պաշտոնյան շտապում է, իսկ հասարակ ժողովուրդը վազվզում է»: Սա նկարագրում է, որ արևի խավարման ժամանակ «մաո» պաշտոնյան թմբուկ էր զարկում՝ ժողովրդին տեղեկացնելու համար, և պաշտոնյաներն ու հասարակ ժողովուրդը իրար տեղեկացնում էին: «Ցյո Րըն»-ը, «մաո»-ն, «սըֆու»-ն  պետք է որ պատկանեին «կոն» մակարդակի ցածրաստիճան պաշտոնյաներին: Սիա Խոուն հնարավոր է ունեցել նաև գուշակությամբ զբաղվող «կուան ճան» պաշտոնյաներ :

«Մո Ծը. Գյուղատնտեսություն» մատյանում արձանագրված է, որ Սիա Խոու Ցին, երբ Քուն Ուում բրոնզե եռոտանի էր ձուլում, իր գուշակ Ուըն Նանյիի միջոցով հարց ուղղեց երկնային աստվածներին: Ինը մարզերի հինգ տեսակի հարկերը հանդիսանում էին Սիա Խոուի հիմնական տնտեսական աղբյուրը, և «Սիա Խոուի հարյուր պաշտոնյաների» մեջ պետք է որ շատ պաշտոնյաներ լինեին, որոնք զբաղվում էին հարկերի և տուրքերի հավաքագրմամբ: «Պատմության գիրք. Սիայի գիրք» մատյանում կա պաշտոնների սահմանման և պարտականությունների բաշխման գործընթացի համառոտ նկարագրություն, որտեղ ասվում է. «Նրանք ընդունում էին խոսքերը, ստուգում էին արժանիքները և պարգևատրում էին կառքերով ու հանդերձանքով»:

### Հարկման և տուրքերի համակարգ
alt=五服示意图（清·《钦定书经图说》）|մինի|294x294փքս|<center>Հինգ հարկատու տարածքների հակիրճ պատկերագիրքը(Ցին դինաստիայի «Կայսերական հաստատմամբ «Պատմության գիրք»-ի նկարազարդումներ»)</center>
Սիա դինաստիայի տոհմա-ավատատիրական համակարգը արտահայտվում էր նաև տնտեսական ոլորտում: «Պատմության գիրք»-ում ասվում է. «Չորս ծովերի ներսում բոլորը միասնական էին, վեց պահեստները լավ կառավարվում էին: Բոլոր հողերը ճիշտ գնահատվեցին, զգուշորեն որոշվեցին հարկերն ու տուրքերը, և բոլոր երեք տեսակի հողերից (ըստ բերրիության) հարկեր սահմանվեցին: Կենտրոնական իշխանությունը հողեր և ազգանուններ շնորհեց, առաջնորդվելով առաքինությամբ և չխախտելով Սիա Խոուի կարգը»: Սա նշանակում է, որ չորս ծովերի ներսում (այսինքն՝ ամբողջ երկրում) բոլոր ցեղերն ու ժողովուրդները ենթարկվում էին Սիա Խոուին: Մետաղը, ջուրը, փայտը, կրակը, հողը և հացահատիկը՝ վեց տեսակի նյութերը, պատշաճ կերպով կառավարվում էին: Հստակեցվում էին տարբեր վայրերի դաշտերի որակը, դրանք բաժանվում էին երեք կարգի՝ հարկերի չափը որոշելու համար, այնպես որ հարկերը արդարացիորեն էին գանձվում: Հողեր և ազգանուններ էին շնորհվում՝ ըստ պետությունների և ցեղերի Սիա Խոուի հետ ունեցած հարաբերությունների մտերմության աստիճանի, որոշելով ավատատիրական շնորհումների հերթականությունը:

«Յու Կոն» գլխում թվարկված են ինը մարզերի հարկերի և տուրքերի մատուցման կոնկրետ պայմանները, և մատակարարվող ապրանքների քանակը բաժանված է ինը կարգի. ամենաբարձր մակարդակ, բարձր, իջինից բարձր (բայց ավելի մոտ միջինին), միջինից բարձր (բայց ավելի մոտ բարձրին), միջին, միջինից ցածր, միջին-համակցված, ցածր, ամենացածր : Բացի այդ, ըստ Սիա Խոուի մայրաքաղաքից աշխարհագրական հեռավորության, դրանք բաժանվում էին «հինգ տեսակի հարկատու տարածքների»՝ Տյեն (甸), Խոու (侯), Սուեյ (绥), Յաո (要) և Խուան (荒) :

* Դյեն հարկատու տարածք: Սիա մայրաքաղաքից հինգ հարյուր լի ( մոտ 500 մ) շառավղով ընկած պետություններն ու ցեղերը հանդիսանում էին Սիա մայրաքաղաքի հիմնական պարենամթերքի մատակարարման գոտին: Մայրաքաղաքից մինչև 100 լի հեռավորության վրա գտնվողներըից գանձվում էր հարկ՝ ցողուններով հացահատիկի տեսքով: Հաջորդ հարյուր լիի (100-200 լի) տարածքում գտնվողներից գանձվում էր հարկ՝ հասկերի տեսքով: Երեք հարյուր լիի հեռավորության վրա գտնվողներից գանձվում էր հարկ՝ կեղևով հացահատիկի տեսքով: Չորս հարյուր լիի հեռավորության վրա գտնվողներից գանձվում էր հարկ՝ կոպիտ աղացած բրնձի տեսքով: Հինգ հարյուր լիի հեռավորության վրա գտնվողներից գանձվում էր հարկ՝ մաքուր (զտված) բրնձի տեսքով:
* Խոու հարկատու տարածք: Սիա մայրաքաղաքից հինգ հարյուրից մինչև հազար լի հեռավորության վրա գտնվող պետություններն ու ցեղերը Սիա Խոու ցեղի ազգակից-վասալական իշխանությունների կալվածքներն էին: Տարածքները դասավորվում էին «նախ փոքր, ապա մեծ» սկզբունքով․ 500-ից մինչև 600 լի հեռավորության վրա գտնվողները «ցայ» (采) կոչվող կալվածքներ էին (այսինքն՝ ցին և տայֆու աստիճանավորների կալվածքներ): 600-700 լի հեռավորության վրա գտնվողները նան ծյուե կոչվող փոքր իշխանություններ էին (ազնվականության հինգ կարգերից երրորդը): 800-1000 լի հեռավորության վրա գտնվողները խոու և պո կոչվող մեծ իշխանություններ էին (ազնվականության առաջին և երկրորդ կարգերը):
* Սուեյ հարկատու տարածք: Սիա մայրաքաղաքից հազարից մինչև հազար հինգ հարյուր լի հեռավորության վրա գտնվող տարածաշրջանը Սիա Խոուի ազդեցության հասնող ծայրամասային գոտին էր:Առաջին երեք հարյուր լիի (1000-1300 լի) սահմաններում կարելի էր իրականացնել և ղեկավարել մշակութային կրթությունը: Հաջորդ երկու հարյուր լիի (1300-1500 լի) սահմաններում կարելի էր ծավալել ռազմական ուժի ցուցադրություն և սահմանապահ պաշտպանություն:
* Յաո հարկատու տարածք: Սիա մայրաքաղաքից հազար հինգ հարյուրից մինչև երկու հազար լի հեռավորության վրա գտնվող տարածաշրջանն այն գոտին էր, որտեղ Սիա Խոուն կարող էր ազդեցություն գործել միայն դաշինքների և բանակցությունների միջոցով: Առաջին երեք հարյուր լիի (1500-1800 լի) սահմաններում տեղի էր ունենում խաղաղ գոյակցություն դաշինքների միջոցով: Հաջորդ երկու հարյուր լիի (1800-2000 լի) սահմաններում գտնվող տարածքը սիացիների աքսորավայրն էր:
* Խուան հարկատու տարածք: Սիա մայրաքաղաքից երկու հազարից մինչև երկու հազար հինգ հարյուր լի հեռավորության վրա գտնվող տարածքներն այլ ցեղերի տարածքներ էին, որոնք Սիա Խոուի հետ միայն անուղղակի կապ ունեին: Առաջին երեք հարյուր լիի (2000-2300 լի) սահմաններում ապրում էին տարբեր փոքր ցեղեր:Հաջորդ երկու հարյուր լիի (2300-2500 լի) սահմաններում գտնվող տարածքը աքսորավայր էր:

«Ինը կարգերի» և «հինգ տեսակի հարկատու տարածքների» նկարագրությունը Ճոու դինաստիայի մարդկանց պատկերացումներն են Սիա դինաստիայի հարկային և տնտեսական համակարգի մասին, և պարտադիր չէ, որ արտացոլեն Սիա դինաստիայի իրական վիճակը: Օրինակ՝ երկաթը և փորագրած իրերը դժվար թե լինեին Սիա ժամանակաշրջանում հանդիպող առարկաներ, իսկ Սիա ժամանակաշրջանի իշխանությունների  ազնվականական կարգերը նույնպես հնարավոր չէ ստուգել: Սակայն դրանցում արտացոլված որոշ պատկերացումներ, ինչպիսիք են, որ Սիա Խոուն ըստ ճանապարհի հեռավորության և տարբեր վայրերի արտադրական պայմանների սահմանում էր տարբեր ապրանքների մատուցում, հավանաբար արտացոլում են Սիա դինաստիայի իրական վիճակը:

Անդրադառնալով Սիա դինաստիայի հարկային համակարգին՝ «Մընծը»-ում ասվում է. «Սիա Խոուն հիսուն միավորից «կոն» հարկ էր գանձում, Յին (Շան) ժողովուրդը յոթանասուն  միավորից «ճու»  հարկ, իսկ Ճոու ժողովուրդը հարյուր մուից (մու - հողի չափման միավոր) «չը» հարկ: Իրականում բոլորն էլ կազմում էին տասներորդ մասը»: Սա նշանակում է, որ սիացիների «կոն»-ը, յին (շան) ժողովրդի «ճու»-ն և ճոուցիների «չը»-ն իրականում բոլորն էլ ընտանիքի տարեկան արտադրանքի ընդհանուր քանակի տասներորդ մասի չափով էին գանձվում: Ավելին, Սիա-Շան-Ճոու երեք դինաստիաների հողային հարկի համակարգերը փոխկապակցված էին: Կու Յան Ուն նույնիսկ դրա հիման վրա կարծում էր, որ «հնադարյան հողային հարկի համակարգը իրականում սկսվել է Յուից»:

Ճոու դինաստիայի «տասներորդ մաս» մեթոդը կիրառելիս հաշվի էին առնում մի ընտանիքի մի քանի տարիների բերքի ընդհանուր գումարը, միջինացնում և ստանում միջին հաստատուն թիվ, որը դառնում էր վճարման չափը: Դատելով Սիա դինաստիայի արտադրողական ուժերի մակարդակից և իշխանության ազդեցության գոտուց, նրանք դեռ ընդունակ չէին իրականացնելու նման իրային հողային հարկի համակարգ: «Մընծը»-ում արձանագրված «կոն» բառը նշանակում է, որ ժողովրդի և ազնվականության միջև չկար մեծ պարտադրանք, և հնարավոր է, որ գոյություն ուներ որոշակի աստիճանի կամավորություն: Ժողովրդի այս ինքնավար բնույթի հարկային համակարգը համապատասխանում էր Սիա ժամանակաշրջանի հետամնաց արտադրողական ուժերի և Սիա Խոուի դեռևս ոչ լիովին զարգացած իշխանական ապարատի պատկերին, ինչպես նաև մոտ էր պարզունակ ցեղային հասարակության ժողովրդավարական տնտեսական կարգին:

Սիա դինաստիայի վերջում Սիա Խոուի և պետությունների ու ցեղերի հարաբերությունները վատթարացան: Սիա Ծյեն չորս կողմերում արշավանքներ ձեռնարկեց և բարձրացրեց հողային հարկի չափը՝ ռազմական ծախսերը հոգալու համար, ինչը ծանրացրեց ժողովրդի բեռը և սրեց դժգոհությունը: Ի վերջո, ժողովուրդը լքեց Ծյեին և միացավ Շան Թանին: Շանի կողմից Սիայի վրա հարձակվելու ժամանակ Թանը երդվեց ժողովրդին. «Սիայի հանցանքը ո՞րն է: Սիայի թագավորը սպառում է ժողովրդի ուժերը, ավերում է Սիայի երկիրը, և ժողովուրդը ծույլ է ու չի համագործակցում»: Սա նշանակում է, որ նա թվարկում էր Ծյեի հիմնական հանցանքները: Ծյեն, «կոն»-ի տասներորդ մաս հարկից բացի, ժողովրդին նաև զինվորական ծառայության էր կոչում: Դրանից հետո ժողովուրդը, դժգոհ լինելով, անհամագործակցության դիրքորոշում որդեգրեց: Անդրադառնանք Շան (Յին) դինաստիայի «ճու» համակարգին: Սովորական ժողովուրդը, բացի գյուղատնտեսական արտադրության պարտավորություններից, կրում էր նաև հիմնականում զինվորական ծառայությունից բաղկացած աշխատանքային պարտականություններ: «Ճու» համակարգի ներքո շան ցեղի մոբիլիզացվող զինվորների թիվն ավելի մեծ էր, քան Սիա Խոուինը:

### Քրեական օրենքների համակարգ
Հին գրականության մեջ արձանագրված է, որ Սիա ժամանակաշրջանում արդեն գոյություն ուներ համեմատաբար զարգացած քրեական օրենսդրության համակարգ: «Պատմության գիրք. Լյու Սին» մատյանում ասվում է. «Ճոու Մու Ուանը օգտվել է Սիա դինաստիայի «Շու Սին»համակարգից՝ որպես հիմք, երբ ստեղծում էր «Լյու Սին»-ը»: Սա նշանակում է, որ Ճոու դինաստիայի Մու Ուանը Սիա դինաստիայի «Շու Սին»-ն օգտագործեց որպես Ճոու պետության քրեական օրենսդրության՝ «Լյու Սին»-ի մշակման կարևոր հիմք: Իսկ տեքստում հիշատակված «Շու Սին»-ը, ամենայն հավանականությամբ, նույն փաստաթուղթն է, ինչ «Ծուո Ճուան»-ում հիշատակված «Յու Սին»-ը. «Սիայում խռովարար կառավարում կար, ուստի ստեղծվեց «Յու Սին»-ը»: Սակայն, արդյոք «Շու Սին»-ը  և «Յու Սին»-ը Սիա դինաստիայի քրեական օրենսգիրքն են եղել, և որն է դրանց կոնկրետ բովանդակությունը, այսօր արդեն հնարավոր չէ պարզել:

«Ծուո Ճուան»-ում մեջբերված «Սիայի գիրք»-ից Սիա ժամանակաշրջանի քրեական օրենսդրության մասին ասվում է. «Խուն»  (կողոպուտ կամ հանցավոր վարք), «Մո»  (կաշառակերություն կամ իշխանության հակառակ գործողություններ) և «Ծեյ» (դավաճանություն, մարդասպանություն կամ ծավալուն կամ խմբակային հանցագործություն) հանցագործությունների համար պատիժը մահապատիժ է»: Ծին պետության Շու Սյանը այս քրեական օրենսդրությունն անվանում էր «Կաո Յաոյի քրեական օրենսդրություն»: Թեև մահապատժի գաղափարը, հավանաբար, առաջացել էր դեռևս նորքարեդարյան դարաշրջանում, Յուի արդարադատության նախարար Կաո Յաոն կարող էր լինել առաջինը, ով մահապատիժը ներառեց օրենսդրության մեջ:

Սիա Խոու Խուայի «Յուեն տու» և այն բանտը, որտեղ Սիա Ծյեն բանտարկել էր Շան Թանին՝ «Սիա թայ», հանդիսանում են Սիա ժամանակաշրջանի բանտերը և չինական պատմական գրքերում արձանագրված ամենավաղ բանտերը: «Յուեն տու»-ն պարզունակ բանտ էր, որտեղ գետնի տակ փորում էին կլոր զնդան, իսկ գետնի վրա ցանկապատում էին այն: «Տա Յու մո»-ում ասվում է. «Զգուշացնում էին նրանց բարությամբ, ղեկավարում էին նրանց իշխանությամբ, խրախուսում էին նրանց «Ինը երգերով», որպեսզի նրանք չփչացնեն»: Սա գնահատում է, որ Սիա Խոուի կողմից քրեական օրենսդրության սահմանումը ժողովրդին կառավարելու միջոց էր:

## Զինված ուժերի կազմակերպում
Սիա դինաստիայի ռազմական համակարգի կոնկրետ մանրամասները, պատմական աղբյուրների սակավության պատճառով, դժվար է ճշգրիտ որոշել: Հնարավոր է միայն պատերազմների պատմության միջոցով պատկերացում կազմել Սիա դինաստիայի ռազմական համակարգի մասին: «Կանի երդում»-ում Ցիի և Յոուխու ցեղի միջև պատերազմի նկարագրության մեջ հիշատակվում է, որ Սիա Խոուն հրավիրեց վեց նախարարներին (ցին): «Վեց նախարարները» վեց զորախմբերի հրամանատարների ընդհանուր անվանումն էր : Վեց նախարարներից յուրաքանչյուրը ղեկավարում էր մեկ զորախումբ, իսկ Սիա Խոուն, ունենալով ռազմական բարձրագույն իշխանություն, ղեկավարում էր վեց նախարարներին: Սա ցույց է տալիս, որ Սիա ժամանակաշրջանում արդեն գոյություն ուներ ռազմական իշխանության կենտրոնացման համակարգ:

«Կանի երդում»-ում արձանագրված է Սիա Խոու Ցիի կողմից Յոուխու ցեղի դեմ արշավանք նախապատրաստելիս արված մոբիլիզացիոն կոչը: Սա չինական պատմության մեջ ռազմական օրենսդրության ամենավաղ արձանագրությունն է: Այս գլխում ասվում է. «Եթե ձախ կողմում գտնվողները չհարձակվեն ձախից, դուք չեք կատարում հրամանը. եթե աջ կողմում գտնվողները չհարձակվեն աջից, դուք չեք կատարում հրամանը. եթե կառապանները ճիշտ չկառավարեն իրենց ձիերը, դուք չեք կատարում հրամանը: Նրանք, ովքեր կատարում են հրամանը, կպարգևատրվեն նախնիների տաճարում. նրանք, ովքեր չեն կատարում հրամանը, կսպանվեն հողի աստծո սրբավայրում: Ես նաև ձեր ընտանիքներին կսպանեմ»: Սա արտացոլում է, որ Ցիի ժամանակ ռազմական օրենքը բավականին խիստ էր: «Սիմա Ֆա. Կայսեր որդու պարտականությունները» մատյանում ասվում է. «Դրոշը. Սիա Խոուն օգտագործում էր սև դրոշներ: Նշանը. Սիա Հոուն օգտագործում էր արևի և լուսնի նշաններ, որոնք արտահայտում էին պայծառությունը»: Սա, կարծես, ցույց է տալիս, որ Սիայի բանակը մարտի դաշտում ուներ դրոշակիրներ, որոնք օգտագործում էին սև դրոշներ՝ ղեկավարման համար, իսկ զինվորները միմյանց ճանաչում էին արևի և լուսնի պատկերներով նշանների միջոցով:

Գրավոր արձանագրությունների և հնագիտական հայտնագործությունների համադրումից երևում է, որ Սիա դինաստիայում գոյություն ունեին կառքով զինված զորքի և հետևակի երկու զորատեսակներ, իսկ հեծելազոր այն ժամանակ դեռևս չկար: Սիա ժամանակաշրջանում արդեն կային փայտե մարտակառքեր, որոնց մարտիկները բաժանվում էին ձախ և աջ կառապանների: Կառապանը կառավարում էր մարտակառքը և ղեկավարում մարտը, իսկ ձախ և աջ շարքերում գտնվող մարտիկները պաշտպանում էին կառապանին: Սակայն հնագույն ժամանակների արտադրողական ուժերի մակարդակով մարտակառքերի արտադրությունը խիստ սահմանափակ էր. դրանք հասանելի էին միայն Սիա Խոուին կամ բարձրաստիճան զորավարներին՝ ղեկավարման համար, և կառքազորքը չէր կարող լինել մարտի դաշտի հիմնական ուժը: Հետևակը Սիա դինաստիայի բանակի հիմնական բաղադրիչն էր: Այն ժամանակ զինվորական և գյուղատնտեսական գործառույթները միավորված էին. բանակը մասնագիտացված չէր, խաղաղ ժամանակ զբաղվում էին սովորական գյուղատնտեսությամբ և անասնապահությամբ, իսկ պատերազմի ժամանակ վերածվում ռազմական ուժի: Հնագույն զենքերը ծագել են արտադրական աշխատանքային գործիքներից, և շատ առարկաներ ունեին ինչպես պատերազմական, այնպես էլ աշխատանքային կիրառություն: Ըստ Արլիթոու մշակույթի հնավայրի հնագիտական պեղումների, Սիա դինաստիայի զենքերը հիմնականում պատրաստված էին փայտից, քարից և ոսկորից: Երրորդ փուլից հետո հայտնաբերվել են նաև բրոնզե զենքերի փոքր քանակություն: Փայտե զենքերը հիմնականում ներկայացված էին նիզակ, մահակ և աղեղ տեսակներով, սակայն փայտի փչացման պատճառով պահպանված առարկաները քիչ են: Քարե զենքերի տեսակները շատ էին, որոնցից հիմնականներն են քարե կացինը, քարե կտրիչը, քարե լծակը, քարե գունդը, քարե նետի ծայրերը, քարե դաշույններ: Խեցուց և ոսկորից հիմնականում պատրաստում էին նետի ծայրեր, ինչպես նաև օժանդակ միջոցներ՝ փայտե նիզակ և մահակների հարվածային ուժը մեծացնելու համար: Երրորդ փուլից հետո հայտնվեցին բրոնզե զենքեր, սակայն դրանք մշտապես մնում էին քիչ քանակությամբ և, հավանաբար, օգտագործվում էին Սիա Խոուի, զորավարների և հասարակության բարձր խավի ներկայացուցիչների կողմից: Բացի այդ, գոյություն ունեին բրոնզից և նեֆրիտից պատրաստված ծիսական զենքեր, որոնք թաղվում էին ազնվականների հետ՝ որպես թաղման պարագաներ:

## Բնակչություն
Չնայած Սիա դինաստիայի գոյությունը դեռևս հաստատված չէ, և բրոնզի դարից ուղղակի բնակչության վերաբերյալ արձանագրություններ չկան, գիտնականները, այնուամենայնիվ, փորձում են հետահայաց հաշվարկներ կատարել՝ հիմնվելով դրանից հազար հինգ հարյուր տարի անց հայտնի բնակչության տվյալների վրա:

Լյու Ճաոն երբեմն «Խոու Հանի գրքի» «Շրջանների և պետությունների մասին արձանագրություններ» գլխի համար լրացուցիչ ծանոթագրություններ կատարելիս մեջբերել է Խուանֆու Միի «Կայսերական դարաշրջանները»  աշխատությունը, որտեղ ասվում է. «Երբ Յուն կարգավորեց ջրերն ու հողերը, վերադարձավ և ստեղծեց ինը մարզերը... բնակչության թվաքանակը կազմում էր 13,553,923 մարդ»: Իրականում սա Խուանֆու Միի կողմից ցին, հան, արևմտյան Ծին դինաստիաների տվյալների հիման վրա հետահայաց հաշվարկով ստացված թիվ է :

Ժամանակակից գիտնական Սոն Ճընխաոն, հիմնվելով Շաոքանի կողմից Լունյիում  տիրապետելու ժամանակ «ունենալով մի լյու զորք » և Տու Յուի մեկնաբանության վրա, որ «հինգ հարյուր մարդը կազմում է մեկ լյու», կատարել է հաշվարկներ՝ ենթադրելով, որ հինգ հարյուր մարդը միայն կռվելու ունակ զինվորների թիվն է: Եթե ավելացվեն ծերերը, կանայք և երեխաները, ապա Լունյիի բնակչությունը պետք է կազմեր 1500-ից 2500 մարդ, ինչը կարելի է համարել Սիա դինաստիայի միջին և փոքր քաղաքի բնակչության թվաքանակ: Սակայն «մի լյու զորք» արտահայտությունը պարտադիր չէ, որ հստակ քանակական միավոր լինի, ավելի հավանական է, որ այն հասկացվի որպես «մարդկանց խումբ»: Սա կարող է միայն ցույց տալ, որ Շաոքանի ժամանակաշրջանում արդեն գոյություն ուներ բնակչության որոշակի քանակական հասկացություն: Սակայն, քանի որ մինչ օրս պահպանված գրավոր արձանագրություններ չկան, նույնիսկ եթե Սիա ժամանակաշրջանում գոյություն է ունեցել բնակչության մարդահամարի համակարգ, ներկայումս հնարավոր չէ քննարկել այն: Բնակչության վիճակագրությունը իմաստ ունի միայն կոնկրետ տարածքային սահմաններում, իսկ ներկայումս դեռևս հնարավոր չէ ճշգրիտ վերականգնել Սիա դինաստիայի ազդեցության կոնկրետ տարածքը: Ուստի դեռևս դժվար է քննարկել հետահայաց հաշվարկով ստացված թվերի և ընդհանուր բնակչության թվաքանակի հարաբերակցությունը:

«Պատմության գիրք. Մեծ մեկնաբանություն. Յու բաժին» մատյանում նկարագրվում է Շունի ժամանակաշրջանը. «Հին ժամանակներում ութ ընտանիքը կազմում էր մեկ հարևանություն, երեք հարևանությունը՝ մեկ ընկերակցություն, երեք ընկերակցությունը՝ մեկ թաղամաս, հինգ թաղամասը՝ մեկ բնակավայր, տասը բնակավայրը՝ մեկ կենտրոն, տասը կենտրոնը՝ մեկ վարչական միավոր, իսկ մեկ նահանգում կար տասներկու վարչական միավոր»: Հան դինաստիայի Ճըն Սյուանը մեկնաբանել է. «Մեկ նահանգում կա 432,000 ընտանիք, սա, հավանաբար, Յուի և Սիայի ժամանակաշրջանի թիվն է»: Ուան Յումինը, դրա հիման վրա, յուրաքանչյուր ընտանիքի հինգ անդամ հաշվելով, եզրակացրել է, որ Յուի և Սիայի ժամանակաշրջանում կար 432,000 ընտանիք և 2.16 միլիոն մարդ:

Գոյություն ունեն նաև պատմաբաններ, ովքեր օգտագործել են Արլիթոու մշակույթի հնավայրի հնագիտական հետազոտությունների տվյալները հաշվարկներ կատարելու համար: Սոն Ճընխաոն, ուղղելով այդ տվյալները և ավելացնելով բնակչության այլ տեսակներ, ենթադրել է, որ գոյություն են ունեցել երեք քաղաքներ՝ 5000-ից ավելի բնակչությամբ, մեկը՝ 4000-5000 բնակչությամբ, չորսը՝ 3000 բնակչությամբ, ինըը՝ 1000-2000 բնակչությամբ, ինըը՝ 500-900 բնակչությամբ, և հինգը՝ 300-ից ցածր բնակչությամբ: Քսանյոթ նմուշային քաղաքների միջին բնակչությունը կազմում էր 1000-1800 մարդ: Այսպիսով, ընդհանուր բնակչությունը գնահատվում է 2.4-ից 2.7 միլիոն մարդ:

## Հասարակություն
Սիա դինաստիան գտնվում էր ցեղային հասարակությունից միապետական պետության անցման սաղմնային փուլում: Հին ծիսագետները Սիա դինաստիան որակում էին որպես «Մեծ միասնության» ժամանակաշրջանի ավարտ և «Փոքր բարեկեցության» ժամանակաշրջանի սկիզբ: «Ոսկե դարաշրջանի գրառումներ. Ծեսեր»  մատյանում ամբողջությամբ նկարագրված է Յուից սկսած «Փոքր բարեկեցության» հասարակության պատկերը: «Մեծ միասնության» ժամանակաշրջանում «աշխարհը պատկանում էր բոլորին, ընտրվում էին առաքինի և ընդունակ մարդիկ», իսկ «Փոքր բարեկեցության» ժամանակաշրջանի մասին ասվում է. «Այժմ Մեծ ուղին  արդեն թաքնված է, աշխարհը պատկանում է մեկ ընտանիքի»: Սա նկարագրում է, որ Յուի և Ցիի ժամանակաշրջանում «հանրային աշխարհը» վերածվեց «ընտանեկան աշխարհի», և իշխանությունը փոխանցվում էր ոչ թե առաքինիներին, այլ որդիներին :

Հին ժամանակների այս փոփոխությունը չինական հասարակության քաղաքական զարգացման գործընթացում չափազանց կարևոր շրջադարձային կետ էր: Դրա հիմնական պատճառը նորքարեդարյան դարաշրջանի վերջում հասարակության նյութական արտադրության ձևերի արագ զարգացումն էր: Ավելցուկային արտադրանքի քանակի աճին զուգընթաց աճում էր նաև ցեղային ազնվականության իշխանությունը, ինչն ուղեկցվում էր ցեղի ներքին հակասությունների սրմամբ և վերին խավի ազնվականների կողմից նյութական հարստության մենաշնորհմամբ: Այս պայմաններում ցեղային միության պարզունակ ժողովրդավարական գահի զիջման համակարգը չկարողացավ հարմարվել նոր սոցիալական իրավիճակին և փոխարինվեց միապետական ժառանգական համակարգով: Ժառանգական համակարգը հանգեցրեց ցեղերի և նրանց ենթախմբերի ներսում իշխանության համար պայքարի և մրցակցության, ինչն էլ հանգեցրեց ռազմական գործողությունների առաջացմանը:

Այս իրավիճակը, հավանաբար, արդեն խնդիր էր դարձել Շունի և Յուի ժամանակաշրջանում, ինչի պատճառով էլ Յուն խախտեց կանոնը և գահը զիջեց որդուն: Կամ էլ ասում են, որ Յուն սկզբում գահը զիջեց տարեց Կաո Յաոյին, ապա նաև Յիին, որը ժողովրդի սերը չուներ: Պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանի մարդիկ այս արարքի մասին ասում էին. «Յուն անունով աշխարհը փոխանցեց Յիին, բայց իրականում թույլ տվեց, որ Ցին ինքը վերցնի այն»:

«Ոսկե դարաշրջանի գրառումներ. Տանկոն. Վերջին մաս» մատյանում ասվում է. «Հին ժամանակներում Յոույու ցեղը գնահատում էր առաքինությունը և հարգում տարեցներին, Սիա Հոու ցեղը գնահատում էր ազնվականական կոչումները  և հարգում տարեցներին, իսկ Յին (Շան) ժողովուրդը գնահատում էր հարստությունը և հարգում տարեցներին»: Այնտեղ նաև ասվում է. «Սիա

Խոուն ժողովրդին հարգանք չէր սովորեցնում, բայց ժողովուրդը հարգում էր նրան»: Սիայից առաջ Շունի ժամանակաշրջանում գործում էր գահի զիջման համակարգ. միապետները իշխանությունը զիջում էին առաքինության հիման վրա, հետևաբար կարևորվում էր մարդու առաքինությունը: Սիայի կործանումից հետո Յին-Շան դինաստիայի ժամանակաշրջանում արտադրողական ուժերը մեծապես զարգացան, ավելցուկային արտադրանքը տարածվեց հասարակ ընտանիքներին, և ժողովուրդը սկսեց կարևորել հարստության կուտակումը: Սիա ժամանակաշրջանը գտնվում էր պարզունակ ցեղային հասարակությունից ժառանգական ավատատիրական հասարակության անցման փուլում: Հասարակության մեջ ձևավորվեցին աստիճանակարգության գաղափարներ, և մարդու արժեքը աստիճանաբար որոշվում էր հասարակության մեջ նրա զբաղեցրած դիրքով: Այս սոցիալական մակարդակը ժառանգաբար փոխանցվում էր հորից որդուն կամ ավագ եղբորից կրտսեր եղբորը: Մարդու նկատմամբ դրսևորվող վերաբերմունքն ու արարողակարգը պայմանավորված էին նրա սոցիալական աստիճանով, այլ ոչ թե առաքինական հատկանիշներով: Սիա դինաստիան գտնվում էր նորքարեդարյան դարաշրջանի վերջի և բրոնզեդարյան դարաշրջանի սկզբի անցումային փուլում: Հասարակական կյանքում որակական փոփոխություններ տեղի ունեցան արտադրական տեխնոլոգիաների զարգացման և իշխանության կենտրոնացման հետ մեկտեղ:

## Տնտեսություն
### Գյուղատնտեսություն
Սիա դինաստիայի ժամանակ գյուղատնտեսական քաղաքակրթությունը զգալի զարգացում ապրեց: «Լուն Յու. Թայպոն» մատյանում ասվում է, որ Յուն «իր ողջ ուժը ներդրեց ջրային հոսքերի և ջրանցքների կարգավորման գործում»՝ ջրհեղեղները վերածելով օգտակար ջրային ռեսուրսների և ծառայեցնելով գյուղատնտեսությանը: Իրականում ջրային տնտեսության տեխնիկայի կիրառումը Խուանխը գետի ավազանի ժողովրդի աշխատանքային պրակտիկայի ընթացքում աստիճանաբար կուտակված և զարգացած փորձի արդյունք էր, այլ ոչ թե միայն Յուի արարքը:

Ըստ ավանդության՝ Յուի նախարար Ի Տին սկսեց գինի պատրաստել, իսկ Սիա Խոու Շաոքանը հետագայում հայտնագործեց կորեկից գինու պատրաստման եղանակը: Նորքարեդարյան դարաշրջանի վերջում կենտրոնական հարթավայրի մշակույթում գոյություն ունեցող Լունշան մշակույթն արդեն ուներ գինի պատրաստելու սովորույթ: Արտադրողական ուժերի ավելի բարձր մակարդակ ունեցող Սիա դինաստիայում լավ գինի պատրաստելն ու խմելը դարձավ իշխանության և հարստության խորհրդանիշ: Հին գրականության մեջ արձանագրված «Տու Քանը գինի ստեղծեց, «Յի Տինը գինի պատրաստեց», «Թայքանը կորեկից գինի պատրաստեց», «Շաոքանը կորեկից գինի պատրաստեց» ավանդությունները կարող են հաստատել գինու կարևորությունն այս ժամանակաշրջանում: Սիա-Շան-Արևմտյան Ճոու դինաստիաների ժամանակաշրջանի գինիները բոլորն էլ ցածր աստիճանի հացահատիկային գինիներ էին և ոչ թունդ: «Ոսկե դարաշրջանի գրառումներ. Յու Ծաո» մատյանում արձանագրված է, որ հին մարդիկ երեք բաժակ գինի խմելուց հետո դեռ հանգիստ էին և պահպանում էին մտքի պարզությունը:

Գյուղատնտեսական արտադրության կարիքներին հարմարվելու և գյուղատնտեսական աշխատանքների ժամանակաշրջանների օրինաչափությունները բացահայտելու համար ստեղծվեց այսպես կոչված Սիայի օրացույցը, որը ժամանակակից ժամանակներում դեռ կիրառվող լուսնային օրացույցի նախատիպն է և, հավանաբար, կազմվել է Սիա դինաստիայում:

Անասնապահությունը որոշակի զարգացում ապրեց, և կային նաև անասնապահությամբ մասնագիտորեն զբաղվող ցեղեր: Օրինակ՝ Յոուհու ցեղը, Կանում պարտություն կրելուց հետո, վերածվեց հովիվ ստրուկների և զբաղվում էր անասնապահությամբ:

Երեք դինաստիաների (Սիա, Շան, Ճոու) հասարակ ժողովրդի հիմնական սնունդը տարբեր տեսակի հացահատիկներից պատրաստված շիլաներն ու բրնձի շիլաներն էին: Կորեկը և բրինձը եփում էին որպես նոսր կամ թանձր շիլա: Հասարակության վերին խավը հիմնականում ուտում էր չոր բրինձ և երբեմն օգտագործում բանջարեղեն: Կենդանիներ էին մորթում միայն խոշոր զոհաբերական արարողությունների ժամանակ, և ծիսական միսը դնում էին եռոտանիների մեջ և պահում գետնի տակ: Արլիթոու մշակույթի բազմաթիվ հնավայրերում հայտնաբերվել են կորեկի կեղևի և բրնձի կեղևի մնացորդներ:

### Արհեստագործություն
«Արհեստների գրառումներ» մատյանում ասվում է. «Սիա Խոուն գերադասում էր արհեստավորներին», ինչը ցույց է տալիս, որ Սիա Խոուն կարևորում էր արհեստավորական արտադրությունը: Սիա դինաստիան հաջողությամբ կենտրոնական հարթավայրի քաղաքակրթությունը քարի դարից տեղափոխեց բրոնզի դար: Նորքարեդարյան դարաշրջանի մանր քարե, ոսկրային, խեցե գործիքները աստիճանաբար փոխարինվեցին խեցեղենով, լաքապատ իրերով, նեֆրիտե առարկաներով, փիրուզե իրերով, կարմիր պղնձե և բրոնզե իրերով:

Ըստ ավանդության՝ Յաոյի և Շունի ժամանակաշրջանում արդեն օգտագործվում էին լաքապատ իրեր, իսկ Սիա Յուի ժամանակ դրանք օգտագործվում էին որպես զոհաբերական անոթներ. «արտաքինից ներկված էին սևով, իսկ ներսից՝ կարմիր նախշերով»: Հին ժամանակներում փայտե և լաքապատ իրերը լայնորեն օգտագործվում էին ժողովրդի կողմից, սակայն փայտե առարկաները հեշտությամբ փչանում են և դժվար է պահպանվում, ուստի ժամանակակից պեղումների ժամանակ հայտնաբերված առարկաները քիչ են: Էրլիտու հնավայրում հայտնաբերված մի քանի լաքապատ իրերի փայտե հիմքն արդեն քայքայվել է, սակայն դեռ կարելի է ճանաչել դրանց ձևը: Ըստ ձևի ուսումնասիրության՝ հայտնաբերվել են լաքապատ գլաններ, լաքապատ թմբուկներ, լաքապատ ամաններ, լաքապատ սկահակներ, տափակ հատակով լաքապատ տուփեր, լաքապատ դագաղներ և այլն:

Սիա դինաստիայում նեֆրիտի մշակումն արդեն բավականին զարգացած էր: «Ծուո Ճուան»-ում արձանագրված է, որ Ճոու դինաստիայի սկզբում, երբ Լու պետության իշխան Պո Ցինին կալվածք շնորհվեց, նրան նվիրեցին ժառանգական նեֆրիտ՝ «Սիա Խոուի Խուանգ» կոչվող նեֆրիտե կախազարդը: Արլիթոու հնավայրում հայտնաբերված նեֆրիտե առարկաները ներառում են նեֆրիտե գեղարդ, նեֆրիտե դանակ, նեֆրիտե ծիսական տափակ ձող, նեֆրիտե գլան, նեֆրիտե սալիկ, նեֆրիտե մեծ կացին և այլն: Այս նեֆրիտե առարկաները օգտագործվում էին որպես ծիսական ձևավորման զարդարանք, այլ ոչ թե որպես գործնական գործիք:

Արլիթոու մշակույթի երրորդ փուլի պեղումներից հայտնաբերված առարկաների մեջ կան Չինաստանի ամենավաղ բրոնզե զենքերը, ինչը համապատասխանում է «Յուի քարայրի ժամանակ, երբ բրոնզն օգտագործվում էր զենք պատրաստելու համար» արձանագրությանը: Բրոնզե իրերի տեսակները շատ են. հայտնաբերվել են բրոնզե գեղարդ, դանակներ, ատաղձագործական գործիք, սայրեր, ձկան կարթեր և այլ բրոնզե գործիքներ ու զենքեր: Բացի այդ, հայտնաբերվել են նաև բրոնզի արտադրության հետքեր, ինչպիսիք են փայտածուխը, կարմիր պղնձի խարամը, կաղապարների բեկորները, հալոցքի ամանների բեկորները:

Սիա դինաստիայի նորքարեդարյան ժամանակաշրջանում տեքստիլ արդյունաբերությունը առաջընթաց ապրեց: Հայտնվեցին պարզունակ ջուլհակային հաստոցներ: Տեքստիլ հումքը հասարակության ստորին խավերի համար հիմնականում կը բույսը և կանեփն էր, իսկ հասարակության վերին խավերի համար՝ բուրդ և կաշի: Այդ ժամանակ արդեն գոյություն ուներ հագուստ ներկելու սովորույթ:

Թեև մինչ օրս Արլիթոու մշակույթում մետաքսի օգտագործման հնագիտական ապացույցներ չեն հայտնաբերվել, սակայն ավելի վաղ Լոնշան, Տաուընքոու, Լյանճու և այլ մշակույթներում կան համապատասխան հնագիտական հայտնագործություններ: Զուգակցելով «Սիա դարաշրջանի օրացույց»-ի արձանագրության հետ. «Երրորդ ամիս... թթենիներ են հավաքում: Թթենիները հավաքում և գրառում են անում, քանի որ թթենիները շատ են: ... Հարճերն ու որդիները սկսում են մետաքսի որդեր պահել», ապա միանգամայն տրամաբանական է, որ սիացիները օգտագործում էին մետաքսե գործվածքներ:
Պատկեր:CMOC_Treasures_of_Ancient_China_exhibit_-_pottery_gu.jpg|Սև կավից գինու գավաթ (1960 թ․՝ հայտնաբերված Խընաննահանգի Յանշը Արլիթոու հնավայրում)
Պատկեր:CMOC_Treasures_of_Ancient_China_exhibit_-_bronze_jue.jpg|Բրոնզե գինու գավաթ (1984 թ․հայտնաբերված Խընան նահանգի Յանշը Արլիթոու հնավայրում)
Պատկեր:18th_cent_BC_wine_vessel.jpg|Բրոնզե ծորակով գինեու գավաթ
Պատկեր:Xia_Dynasty_jade_knife_2.jpg|Յոթ անցքով թուր պատրաստված մուգ կանաչ կիսաթանկարժեք քարից  (1975 թ․հայտնաբերված Խընան նահանգի Յանշը Արլիթոու հնավայրում)
Պատկեր:Xia_Dynasty_pottery_tripod_gui.jpg|Կարմիր կավից դատարկ ոտքերով աման  (հայտնաբերված Խընան նահանգի Յանշը Արլիթոու հնավայրում)
Պատկեր:Longshan_eggshell_thin_cup.jpg|Սև կավից բարձր ոտքով, բարակ պատերով գավաթ (1976 թ․՝ հայտնաբերված Շանտոննահանգի Ճուչըն Չընծը հնավայրում)
Պատկեր:Xia_Dynasty_pottery_toad.jpg|Մոխրագույն կավից գորտի քանդակ (հայտնաբերված Խընան նահանգի Յանշը Արլիթոու հնավայրում)
Պատկեր:绿松石镶嵌青铜兽面牌饰.png|Կանաչ քարերով բրոնզե հրեշակերպ զարդեր （1981 և 1984 թթ.՝ հայտնաբերված Խընան նահանգի Յանշը Արլիթոու հնավայրում） 


### Առևտուր
«Աղի և երկաթի մասին քննարկում» մատյանում ասվում է. «Սիա Խոուն օգտագործում էր սև խեցիներ», ինչը ցույց է տալիս, որ Հան դինաստիայի մարդիկ կարծում էին, թե Սիա դինաստիայում օգտագործվում էին խեցիները որպես արժույթ: Աշխարհի շատ հնագույն մշակույթներ բնական խեցիներն օգտագործում էին որպես արժույթ, ինչի նախապայմանն այն էր, որ պետք է ունենային դրանց բավարար քանակություն և ծովային խեցիների մատակարարման երկարաժամկետ ուղիներ: Սակայն Սիա Խոուն գետային քաղաքակրթություն էր, նրա ազդեցության գոտին սահմանափակվում էր Խուանխը գետի միջին և ստորին հոսանքով: Միայն միջին և ուշ շրջանում էր, որ այն ընդարձակվեց մինչև Դեղին ծովի ափերը, իսկ մինչ այդ երկար ժամանակ թշնամական հարաբերությունների մեջ էր արևելյան յի ցեղերի հետ, ուստի քիչ հավանական է, որ նրանք կարողանային մեծ քանակությամբ խեցիներ կուտակել: Սիա դինաստիայում առևտրային գործարքները, ավելի հավանական է, որ իրականացվում էին կյանքի համար անհրաժեշտ ապրանքների՝ հացահատիկի, բրնձի, ինչպես նաև խոշոր եղջերավոր անասունների և ոչխարների միջոցով:

Արլիթոու հնավայրում հայտնաբերվել են բնական ծովային խեցիներ, խեցե փողեր, ինչպես նաև արհեստական խեցիներ՝ ոսկրե, քարե և պղնձե: Դրանք, հնարավոր է, օգտագործվում էին որպես արժույթ:

## Տրանսպորտ և շինարարություն
Ջրհեղեղների դեմ պայքարի ընթացքում Յուն, ուղղորդելով լեռների միջով և խորացնելով գետերի հունը, մեծ դեր խաղաց հին ցամաքային և ջրային ճանապարհների ու երթևեկության զարգացման գործում: «Պատմական արձանագրություններ. Սիայի դինաստիա» մատյանում արձանագրված է, որ Յուն ջրհեղեղների դեմ պայքարելիս «ցամաքով ճանապարհորդում էր կառքով, ջրով նավարկում էր նավով, ցեխի միջով  անցնում էր սահնակով, լեռներում ճանապարհորդում էր ցից կոշիկներով ... որպեսզի բացի ինը նահանգները, միացնի ինը ճանապարհները, ամբարտակներ կառուցի ինը լճերում, չափի ինը լեռները... նա շրջում էր, ուսումնասիրում հողերի պիտանիությունը, որոշում հարկերը և ուսումնասիրում լեռների ու գետերի հարմարավետությունը»: Յուի ջրհեղեղների դեմ պայքարի ժամանակ տեղաշարժը շատ դժվար էր: Յուն օգտագործում էր կառքեր, նավեր, սահնակներ, ցից կոշիկներ և այլ փոխադրամիջոցներ՝ լեռները, գետերը, ցեխն ու ավազը հաղթահարելու համար: Նա գլխավորում էր ժողովրդին, որ կառուցեին ինը մարզերը միացնող ցամաքային ճանապարհներ, ինչը նպաստեց հարկերի և տուրքերի համակարգի իրականացմանը, ինչպես նաև հեշտացրեց տարբեր շրջանների միջև տնտեսական փոխանակումները: Սիա Հոուի տրանսպորտային տարածաշրջանը արևելք-արևմուտք ուղղությամբ կազմում էր առնվազն հինգից վեց հարյուր լի, իսկ հյուսիս-հարավ ուղղությամբ՝ առնվազն երեքից չորս հարյուր լի: «Պետությունների խոսքը. Ճոուի խոսքը» մատյանում արձանագրված է. «Սիայի կարգադրություններում ասվում է. «Իններորդ ամսին (Լուսնային օրացույցով) մաքրում են ճանապարհները, տասներորդ ամսին կամուրջներ են կառուցում»»: Սա հիշեցնում էր, որ Լուսնային օրացույցի իններորդ ամսին (մոտավորապես հոկտեմբեր), անձրևների սեզոնից հետո, պետք է վերանորոգել ճանապարհները, իսկ տասներորդ ամսին (նոյեմբեր), չորային ձմռանը, կամուրջներ կառուցել:

Յանշըի Արլիթոու հնավայրի մասշտաբներն այնպիսին էին, ինչպիսին նախկինում երբեք չէր երևացել հին Խուանխը գետի ավազանում, և նմանը չկար նաև ժամանակակից հնագիտական մշակույթների մեջ: Այն գտնվում է ընդարձակ Էրլիտու մշակույթի տարածաշրջանի աշխարհագրական կենտրոնում և կարելի է դիտարկել որպես Սիա դինաստիայի մայրաքաղաք կամ խոշոր քաղաք: Հաստատվել է, որ գոյություն ունեն թիվ 1 և թիվ 2 երկու պալատներ, ինչպես նաև թիվ 2 պալատի հյուսիսային պատի մոտ չորրորդ փուլում ավելացված նույն չափի թիվ 6 շինության հիմքը: Այս երկու պալատական համալիրները արտացոլում են կենտրոնական առանցքի դասավորությունը: Թիվ 1 պալատը մոտավորապես քառակուսի էր, բացակայում էր հյուսիս-արևելյան անկյունը, արևելք-արևմուտք ընդհանուր լայնությունը 96.2 մետր էր, հյուսիս-հարավ ընդհանուր երկարությունը՝ 107 մետր, զբաղեցված ընդհանուր մակերեսը՝ 9585 քառակուսի մետր: Գլխավոր դահլիճը գտնվում էր խոյացված հողային հարթակի հյուսիսային մասում, նստած էր հյուսիսից հարավ, ուներ 8 սենյակ լայնքով և 3 սենյակ խորքով: Շուրջը պատերով շրջապատված էր, ներսում ուներ սրահներ և անցուղիներ, արևելյան պատին կար մի կողմնակի սենյակ: Կենտրոնական առանցքի հարավային մասում կար բաց դարպաս, որը բաժանված էր երեք մուտքի: Հյուսիսային և արևելյան պատերին կային մեկական կողային դռներ: Թիվ 2 պալատը արևելք-արևմուտք ուղղությամբ ուներ 58 մետր լայնություն, հյուսիս-հարուս՝ 72.8 մետր երկարություն, ուներ չորս կողմի պատեր և արևելյան, հարավային, արևմտյան երեք կողմերում սրահներ: Գլխավոր դահլիճի խոյացված հողային հարթակի հաստությունը 3 մետր էր: Թիվ 1 և թիվ 2 պալատներն ունեին խեցե ջրահեռացման խողովակներ, իսկ թիվ 2-ի համակարգը համեմատաբար ամբողջական էր պահպանվել: Խողովակները կազմված էին բազմաթիվ կլոր խեցե խողովակների հատվածներից: Յուրաքանչյուր հատվածի տրամագիծը 16.5-ից 22 սանտիմետր էր, երկարությունը՝ 52-ից 58 սանտիմետր, պատի հաստությունը՝ մոտ 2 սանտիմետր: Դրանք տեղադրված էին նախօրոք փորված մոտ մեկ մետր խորությամբ գետնի փոսերի մեջ՝ ջրի ներթափանցումը կանխելու համար: 5-ից 7 սանտիմետր հաստությամբ քարե սալիկներ էին դրված փոսերի և խեցե խողովակների վրա, որպեսզի անցորդները չկոտրեին խողովակները: Խողովակները դասավորված էին արևմուտքից արևելք թեքությամբ, ինչը թույլ էր տալիս, որ անձրևաջուրը պալատի բակից թափվի դուրս: Պալատական շրջանից դուրս կային խաչաձևվող հողե ճանապարհներ, արհեստավորական թաղամասեր և խոյացված հողից պատեր:

## Մշակույթ
### Արվեստ
Սիա դինաստիայում հասարակության մեջ սկսեցին ձևավորվել դասակարգեր, և արվեստի գործերը նույնպես տարբերակվեցին: Հասարակ ժողովրդի ստորին խավի կողմից օգտագործվող առարկաները ունեին գործնական ձևեր, պարզ զարդանախշեր և զարգանում էին դեպի պարզ գեղագիտական ուղղություն: Իսկ վերին խավի ազնվականների և արքայական ցեղի կողմից գնահատվող ծիսական առարկաները զարգանում էին դեպի բարդ զարդանախշերով և բազմազան ձևերով: Ստորին խավի առարկաների զարդանախշերում հիմնականում գերակշռում էին պարզ երկրաչափական նախշերը, կամ երբեմն հանդիպում էին անասունների, ձկների և այլ գյուղատնտեսական արտադրության հետ կապված թեմաներ: Վերին խավի ծիսական առարկաների զարդանախշերում հաճախ հանդիպում էին բարդ ամպերի և կայծակի նախշեր, աչքերի, օձերի, գազանների դիմակների և այլ նախշեր, որոնց թեմաները հիմնականում կապված էին ոգիների և դևերի հետ:

Խընան նահանգի ուշ Լունշան մշակույթի և Արլիթոու վաղ մշակույթի խեցեղենի արտադրությունն ուներ բավականին բարձր գեղարվեստական արժեք: Սև խեցեղենի թեյի բաժակների պատերը այնքան բարակ էին, որ նմանվում էին ձվի կճեպի և կոչվում էին «ձվի կճեպի բաժակներ»: Դրանց մոխրասև փայլը հեռվից կարծես մետաղից լիներ: Անոթների մակերեսին փորագրված էին նաև ծաղկանախշեր և անցքեր: Էրլիտուում հայտնաբերված երկրորդ և երրորդ փուլերի խեցեղենի մակերեսին հիմնականում կիրառված են կապույտ գծեր, պարանանման նախշեր կամ վանդակավոր նախշեր, ինչպես նաև երբեմն հանդիպում են եղունգների հետքերով նախշեր, քերծվածքներ, փետուրների նախշեր, շրջանագծեր, փորագրված երկրաչափական պատկերներ:

Երեք դինաստիաների (Սիա, Շան, Ճոու) ժամանակ գոյություն ուներ միայն գործնական առարկաների դեկորատիվ արվեստ, բայց բացակայում էին զուտ գեղարվեստական շարժառիթներից բխող «արվեստը հանուն արվեստի» ստեղծագործությունները:

### Երաժշտություն
[alt=山西夏县东下冯二里头文化遗址发掘的造型接近商周时期青铜礼磬的石磬|մինի|Շանսի նահանգի [Շանսի նահանգի Սիա Սիեն շրջանի Տոնսիաֆըն բնակավայրում գտնվող Արլիթոու հնավայրում պեղվել է քարե երաժշտական գործիք, որի ձևը մոտ է Շան և Ճոու ժամանակաշրջանների բրոնզե ծիսական երաժշտական գործիքին։]]
Չինաստանում դեռևս ինը հազար տարի առաջ՝ նորքարեդարյան դարաշրջանի սկզբում, արդեն հայտնվել էին երաժշտական գործիքներ։  Երաժշտության ծագման վերաբերյալ գրավոր աղբյուրներում կան տարբեր կարծիքներ: «Լյուի գարուն-աշուն. Հին երաժշտության մասին»  և «Պատմության գիրք. Ի Ծի» մատյաններում արձանագրված է, որ Տի Քուի և Տի Շունի ժամանակաշրջանում արդեն գոյություն ունեին բազմատեսակ երաժշտական գործիքներ, սակայն դրանցից մի քանիսի անվանումները հին գրքերում մանրամասն նկարագրված չեն: «Լեռների և ծովերի գիրք. Մեծ անապատային արևմտյան լեռներ»  մատյանում արձանագրված է. «Ցին երեք հարճ բարձրացրեց երկինք և ձեռք բերեց «Ինը նվագ» և «Ինը երգ» երկերը: Այս Ծյանմույի դաշտերում, որոնք բարձր են երկու հազար րըն (չինական չափման միավոր), Ցին այնտեղից սկսեց երգել «Ինը ճաո»»: Ըստ ավանդության՝ Սիա Խոու Ցին, վիշապով երկնային պալատ ուղևորվելով, երկնային աստծուց գողացավ «Ինը երգ», «Ինը ճաո», «Ինը նվագ» ստեղծագործությունները և վայելեց դրանք, և այդպես մարդկությանը հայտնվեց երգն ու երաժշտությունը: «Լյուի գարուն-աշուն. Հնչյունների սկիզբ» մատյանում արձանագրված է, որ Յուն հարավ-արևելքում շրջելիս հանդիպեց Թուշան ցեղի աղջկան, և Թուշանցի աղջիկը հորինեց «Օ՛, բարեսիրտ մարդ» երգը: Սա գրավոր աղբյուրներում արձանագրված Չինաստանի ամենավաղ սիրային երգն է: Մի կարծիքով, սա Հան դինաստիայի հարավային երաժշտության սկիզբն է: «Ճոուի ծեսերը. Մեծ երաժշտության պաշտոնյա» մատյանում արձանագրված է, որ սիացիները, Յուի ջրհեղեղների դեմ պայքարի արժանիքները գովաբանելու համար, կատարում էին «Մեծ Սիա» պարը, որն օգտագործվում էր որպես լեռներին և գետերին զոհաբերություն մատուցելու ծիսական պար և երաժշտություն: Այն մինչև Պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանը դեռ կատարվում էր Լու պետությունում որպես պալատական պար և երաժշտություն: «Ոսկե դարաշրջանի գրառումներ. Զոհաբերությունների ամփոփում»  մատյանում արձանագրված է. «Ութ յի պարային շարքով պարում էին «Սիա»-ն»: Ութ մարդ կազմում էր մեկ յի, ութ յին վաթսունչորս հոգուց բաղկացած քառակուսի պարախումբ էր: Ճոու դինաստիայի ծիսական կանոնների համաձայն, միայն Ճոուի կայսրն իրավունք ուներ օգտագործելու այդքան մեծ պարախումբ : Սա ցույց է տալիս «Մեծ Սիա»-յի բարձր մակարդակը:

Սիա ժամանակաշրջանի երաժշտական գործիքները պատրաստվում էին ոսկորից, փայտից, քարից, կաշվից և խեցուց:  Հարակից հնագիտական մշակույթների համեմատ, Արլիթու մշակույթում հայտնաբերված երաժշտական գործիքները բավականին սակավ են։  1960 թվականին Յանշըի Արլիթոու հնավայրի երրորդ փուլի շերտում հայտնաբերվեց մոխրագույն խեցե սյուն (փողային գործիք): Այն սնամեջ էր, ձիթապտղի տեսքով, վերևում ուներ մի փոքրիկ փչելու անցք, մեջտեղի մի կողմում ուներ 0.4 սանտիմետր տրամագծով հնչողության անցք: Փորձարկումների արդյունքում պարզվեց, որ այն արձակում է 40 և 47 հերց  a♯ և c ձայներ: Հայտնաբերվել է նաև 55.5 սանտիմետր երկարությամբ, 28.5 սանտիմետր բարձրությամբ, 4.8 սանտիմետր հաստությամբ քարե ցին (հնչյունավորիչ), որի ձևն արդեն մոտենում էր Շան-Ճոու դինաստիաների բրոնզե ծիսական ցին-երին:

### Գրականություն
Սիա դինաստիայի ժողովուրդը գրական ստեղծագործություններն իրականացնում էր հիմնականում բանավոր, սերնդեսերունդ փոխանցվող ձևով: Երգերի ու բալլադների թեմաները հիմնականում սերտորեն կապված էին աշխատանքային կյանքի հետ, իսկ առասպելներն օգտագործվում էին բնության որոշ խորհրդավոր երևույթներ բացատրելու համար: Սակայն այս բանավոր գրականությունը չի պահպանվել մինչև մեր օրերը, և քանի դեռ հնագիտության ոլորտում չեն հայտնաբերվել Սիային ժամանակակից գրավոր նյութեր, անհնար է ավելի խորը ուսումնասիրել Սիա դինաստիայի գրականությունը: Սա կարելի է անվանել չինական գրականությանն ու արվեստին նախորդող արվեստի շրջան:

Ջոու դինաստիայի մարդիկ հարգում էին Սիա դինաստիայի մշակույթը և ամեն կերպ ընդօրինակում էին սիացիների արարքները: Լեզվական առումով,ճոուցիները կարծում էին, որ Սիա դինաստիայի ընդհանուր լեզուն «Սիա լեզուն» էր: Վերին հնագույն ժամանակաշրջանում «Սիա» և «Յա» հնչյունները նույնն էին, ուստի «Սիա լեզուն» կոչվում էր նաև «Յա լեզու»: «Յա լեզուն» Ճոու դինաստիայի հասարակության վերին խավի մարդկանց շփման լեզուն էր, և Ճոու դինաստիայի «Շը Ծին» գիրքը գրված է հենց «Յա լեզվով»:

### Տեխնոլոգիա
Մետաղաձուլությունն ու բրոնզագործությունը Սիա դինաստիայում նոր ձևավորված կարևոր արհեստներ էին: Արլիթոու առաջին և երկրորդ փուլերի հնագիտական հայտնագործություններում հայտնաբերվել են նեֆրիտե ծիսական առարկաներ, ինչը ցույց է տալիս, որ այդ ժամանակ արդեն գոյություն ուներ մշակութային բավականին բարձր մակարդակ: Բացի այդ, խեցեգործությունը Սիա դինաստիայում, հավանաբար, արդեն դարձել էր անկախ և չափազանց կարևոր արհեստ: Ինչ վերաբերում է բրոնզե իրերին, Չինաստանում արդեն հայտնաբերվել է Արլիթոու մշակույթին պատկանող բրոնզե դանակ: Եթե Արլիթոու մշակույթը համարվում է Սիա դինաստիայի ժամանակաշրջանի մշակույթ, ապա այս բրոնզե դանակը Սիա դինաստիայի ժամանակաշրջանից է: Ենթադրվում է, որ Սիա դինաստիայի մարդիկ օգտագործում էին հիմնականում քարե գործիքներ: «Ճոուի գիրք»-ը արձանագրում է, որ Սիա Ծյեի ժամանակ Քուն Ու ցեղը ցեխից  կավե սալիկներ էր պատրաստում, ինչը ցույց է տալիս, որ Սիա դինաստիայի ուշ շրջանի ճարտարապետության մեջ արդեն սկսել էին օգտագործել կավե սալիկներ:

Նախքան Ցին դինաստիան եղած դինաստիաների գրականության մեջ կան արձանագրություններ Սիայի պաշտոնյա Սի Ճոնի կողմից կառքեր պատրաստելու մասին: Սի Ճոնը, ով Սյուե պետության հեռավոր նախահայրն էր, Սիա Խոուի կողմից նշանակվել էր կառքերի պատասխանատու՝ վերահսկելու կառքերի արտադրությունը: «Պատմական արձանագրություններ. Սիա դինաստիա» մատյանում արձանագրված է, որ Յուն ջրհեղեղների դեմ պայքարելիս «ցամաքով ճանապարհորդում էր կառքով, ջրով նավարկում էր նավով»: Սա ցույց է տալիս, որ կառքերը հայտնվել են դեռևս Յուի ժամանակաշրջանում: «Ծուո Ճուան»-ում ասվում է. «Նրանք ստուգում էին արժանիքները և պարգևատրում էին կառքերով ու հանդերձանքով»: Սա ցույց է տալիս, որ Սիա Խոուն կառքերն օգտագործում էր որպես պարգևատրման միջոց ստորադաս պաշտոնյաների համար: Բացի այդ, «Շը պըն»-ում արձանագրված է. «Խայը սովորեցրեց եզներին լծել, իսկ Սյան Թուն՝ ձիերին հեծնել”»: Այս արձանագրությունը հաստատվում է նաև Յինսյուի ոսկրագրություններով, ինչը վկայում է, որ միևնույն ժամանակաշրջանի Շան ցեղը նույնպես ուներ կառքեր:

Լաստերը և միափայտ նավակները հայտնվել էին դեռևս նորքարեդարյան դարաշրջանի Լոնշան մշակույթի միջին փուլում: Սիացիները երկար ժամանակ ապրում էին Խուանխը գետի, Ի գետի և Լուո գետի ափերի երկայնքով, ուստի լաստերն ու նավակները, հավանաբար, սովորական գետանցման միջոցներ էին: Սիա դինաստիան միջին և ուշ շրջանում մտավ բրոնզի դար: Մետաղական գործիքների հայտնվելը պայմաններ ստեղծեց տախտակամած նավերի կառուցման համար: Պետք է ասել, որ Չինաստանում տախտակամած նավերն ամենաուշը հայտնվել են Սիա դինաստիայում:

Արևելյան Ի ցեղերը ապրում էին Խուանխը ծովի ափին և ունեին նավարկության բարձր մակարդակի տեխնիկա: Սա մի ոլորտ էր, որտեղ գետային քաղաքակրթության ներկայացուցիչ Սիա Խոուն չէր կարող մրցակցել: «Լուն Յույ. Սիեն Ուըն»  մատյանում ասվում է. «Ին հմուտ էր աղեղ նետելու մեջ, իսկ Աոն  կարողանում էր նավեր վարել»: Աոն Հան Ճուոյի որդի Ծյաոն էր: Սա ցույց է տալիս, որ նա հմուտ նավավար էր, իրականացնում էր նպատակաուղղված, մարդկային ուժով կառավարվող նավարկություն էր, այլ ոչ թե պարզապես լաստանավով իջնելը: «Յու Կոն»-ում ասվում է. «Նրանք դիմավորում էին մակընթացությունը և հետևում էին դրան, ապա նավարկում»: Սա արձանագրում է, որ սիացիները գիտեին օգտագործել մակընթացության և տեղատվության օրինաչափությունները առափնյա նավարկության համար:

### Աստղագիտություն և օրացույց
Սիացիները, հավանաբար, արդեն տիրապետում էին աստղագիտության և օրացույցի վերաբերյալ բազմաթիվ գիտելիքների: «Ծուո Ճուան. Ճաո Կոնի տասնյոթերորդ տարին»  մատյանում, որը մեջբերում է «Պատմության գիրք. Սիայի գիրք» -ից, ասվում է. «Աստղերը չեն հավաքվում սենյակում», ինչը վերաբերում է այն երևույթին, երբ արևն ամբողջությամբ չի երևում տան վերևում: Սա ներկայումս հայտնաբերված Չինաստանի ամենավաղ արձանագրությունն է արևի խավարման մասին : «Բամբուկե տարեգրություններ»-ում արձանագրված է, որ Սիա Ծյեի տասնհինգերորդ տարում «գիշերը աստղեր էին թափվում անձրևի պես»: Սա Չինաստանում ասուպների (երկնաքարերի) հոսքի մասին ամենավաղ արձանագրությունն է: «Թայփին Յույլան» հանրագիտարանը, մեջբերելով «Որդիականության դասականի գաղտնի իմաստը», ասվում է. «(Յուի ժամանակ)  հինգաստղերը շարան-շարան փայլում էին ինչպես մարգարիտների վզնոց, պայծառ փայլում էին ինչպես իրար միացած նեֆրիտե սկավառակներ»: Սա արձանագրում է Սիա դինաստիայի սկզբում տեղի ունեցած հազվագյուտ աստղագիտական երևույթը՝ Յուպիտերի, Վեներայի, Մերկուրիի, Մարսի և Սատուրնի «հինգ մոլորակների միացությունը»:

Սիա դինաստիայի ուշ շրջանի երեք միապետները՝ Յինծյան (Ծին), Կոնծյան և Լյուկուեյ (Ծյե), բոլորն էլ անվանվել են Թյենկան անուններով: Այս սովորույթը նման է Շան դինաստիայի թագավորների անվանակոչման ձևին: Եթե դրանք իսկապես Սիա ժամանակաշրջանի կոչումներ են, և ոչ թե Ին-Ճոու դինաստիաների մարդկանց կողմից հորինված այլ անուններ, ապա դա կարող է ցույց տալ, որ տասներկու կենդանիների ցիկլով օրերի հաշվարկման համակարգը արդեն հայտնվել էր Սիա դինաստիայի ուշ շրջանում: Ըստ «Բամբուկե տարեգրությունների»՝ Սիայի և Շանի միջև իշխանության փոփոխության ժամանակ խոսվում էր այնպիսի տարօրինակ երևույթների մասին, ինչպիսիք են «դեղին գորտերը, մթնշաղային լույսը, երեք արևները, հուլիսին սառնամանիքը և հացահատիկների չորացում»:

«Լուն Յու»-ում Կոնֆուցիոսը պնդում էր «օգտագործել Սիայի օրացույցը»: Մինչ օրս չինական ավանդական լուսնային օրացույցը նաև ունի «Սիայի օրացույց» անվանումը: Այս ցուցանիշները կարող են վկայել, որ Սիա ժամանակաշրջանում, գյուղատնտեսական արտադրության կարիքների համար, կուտակված աստղագիտական գիտելիքների հիման վրա կազմվել էր պարզ օրացույց: «Սիայի օրացույցը» հիշատակվում է «Շըծին», «Ծուո Ճուան»-ում, «Բամբուկե տարեգրություններ»-ում և նախաքան Ցին դինաստիան եղած այլ գրականության մեջ: Առնվազն Ճոու դինաստիայի սկզբում Թան պետությունում (այսինքն՝ Ծին պետությունում) այն ընդհանուր կիրառության մեջ էր: «Տատայ Լիծի»-ում մեջբերված «Սիա Սյաո Ճըն» աշխատության հիմնական տեքստային հատվածներում ունի հակիրճ և հնաոճ լեզու, որը նման չէ Արևելյան Ճոուի ոճին: Այն կազմվել է առնվազն Գարնան և աշնան ժամանակաշրջանի սկզբում և հանդիսանում է Չինաստանի ամենավաղ օրացույցային գիրքը, որը պարզ արձանագրություններ է պարունակում յուրաքանչյուր ամսվա բնության երևույթների, կլիմայի և աստղերի դիրքի մասին: «Սիա Սյաո Ճըն»-ը, ըստ լուսնի փուլերի, տարին բաժանում է տասներկու ամիսների, սակայն չունի հինգ տարում երկու նահանջ ամիս ավելացնելու ցուցումներ, ինչպես նաև չունի չորս եղանակների բաժանում: Այն արձանագրում է. «Հինգերորդ ամսին «երբեմն կա ցերեկվա երկարացում»», իսկ «տասներորդ ամսին «երբեմն կա գիշերվա երկարացում»»: «Ծուո Ճուան»-ը մեկնաբանում է. «Երկարացում նշանակում է մեծացում»: Սա ցույց է տալիս, որ «Սիա Սյաո Ճըն»-ի հինգերորդ ամսում կա ամենաերկար ցերեկը (այսինքն՝ ամառային արևադարձ), իսկ տասներորդ ամսում՝ ամենաերկար գիշերը (այսինքն՝ ձմեռային արևադարձ): Սակայն Հյուսիսչինական հարթավայրում ձմեռային արևադարձը պետք է լինի տասնմեկերորդ ամսին, այլ ոչ թե տասներորդին: Սա ցույց է տալիս, որ այս օրացույցը դեռ ճշգրիտ չէր, և դրա ստեղծման ժամանակաշրջանը համեմատաբար վաղ է:

## Կրոն
alt=二里头遗址三期三处无圹墓，骨架有捆绑挣扎迹象，表明可能是人祭|մինի|264x264փքս|Արլիթոուի երրորդ փուլում հայտնաբերված երեք առանց փոսի  դամբարաններում կմախքները ցույց են տալիս կապկպվածության և պայքարի հետքեր, ինչը վկայում է, որ դրանք հավանաբար կապված են մարդկային զոհաբերության հետ
Հին ժամանակներում արտադրողական ուժերի ցածր մակարդակի պատճառով, նույնիսկ բարենպաստ եղանակային պայմաններում, հնարավոր չէր լիովին խուսափել սննդի պակասի ճգնաժամից: Ժողովուրդն անզոր էր զգում իրեն այս իրավիճակում և փորձում էր գերբնական ուժերի միջոցով հասնել բնության նկատմամբ տիրապետության՝ հարուստ բերք ապահովելու համար: Այդ պատճառով նրանք զոհաբերում էին մարդկանց և կենդանիներին՝ երկնային աստվածներին հաճոյանալու համար՝ փորձելով ծիսական արարողությունների միջոցով ազատվել բնական աշխարհի կողմից մարդկային գոյության վրա գործադրվող ճնշումից: Չինաստանի Խուանխը գետի ավազանում մարդկային զոհաբերությունների ամենավաղ վկայությունները հայտնաբերվել են վերին հոսանքում գտնվող Ցիծյա մշակույթում: Այդ ժամանակ դրանք հիմնականում ամուսնու մահից հետո կնոջ ինքնասպանությունն էին, իսկ հետագայում զարգացավ ծառաների ու ստրուկների թաղման զոհաբերություններ: Ենթադրվում էր, որ կանանց և ծառաների հոգիները կարող են ծառայել իրենց տիրոջը մահից հետո:

Արլիթոու մշակույթում նույնպես կան մարդկային զոհաբերությունների հետքեր, սակայն դրանց մասշտաբները շատ ավելի փոքր են, քան Շան դինաստիայի հարյուրավոր զոհաբերությունները: Արլիթոու հնավայրի թաղումները բաժանվում են գերեզմանափոսով և առանց գերեզմանափոսի թաղումների: Գերակշռում են առանձին հողային գերեզմանափոսերով թաղումները, որտեղ թաղված մարդիկ պառկած են մեջքի վրա՝ ձգված վերջույթներով: Հուղարկավորության պարագաները քիչ են: Բացի այդ, կան նաև փոքր քանակությամբ առանց գերեզմանափոսի թաղումներ, առանց հուղարկավորության պարագաների: Դրանք հիմնականում հանդիպում են մոխրափոսերի մոտ, երբեմն կան կոտրված խեցեղենի կտորներ, անգամ լինում են անասունների հետ միասին թաղվածներ: Սա ցույց է տալիս թաղված մարդկանց ցածր սոցիալական կարգավիճակը. նրանք, հավանաբար, եղել են հանցագործներ, ռազմագերիներ կամ ստրուկներ: Շատ առանց գերեզմանափոսի թաղումներում թաղված մարդիկ կրում են ոչ նորմալ մահվան հետքեր: Թաղված մարդկանց մարմնի դիրքը չափազանց անբնական է. կան ձեռքերը գլխից վեր խաչած, կրծքին դրած կամ մեջքի հետևում ծալած դիրքեր, ինչը վկայում է մահից առաջ կապված լինելու մասին: Որոշ դեպքերում նաև գանգերը կոտրված են, գլուխները մարմնից անջատված: Դրանք, հավանաբար, Սիա ժամանակաշրջանի մարդկային զոհաբերությունների և մարդկային հուղարկավորությունների վկայություններ են: Մարդկանց և դաշտերի զոհաբերությունից բացի, Սիա դինաստիայում կային նաև տների զոհաբերման ծիսական արարողություններ: Արլիթոու հնավայրի երրորդ փուլի թիվ 1 պալատի շուրջը կան մի քանի զոհաբերական փոսեր, որտեղ հայտնաբերվել են շների, խոզերի և այլ կենդանիների ոսկորներ : Բակի և սրահների տարածքում կան նաև հինգ թաղումներ, որոնցում թաղված մարդիկ բոլորն էլ մահացել են ոչ նորմալ մահով, առանց հուղարկավորության պարագաների, գերեզմանները նեղ են: Դրանք կտրում են պալատի հիմքի տարածքը: Հնարավոր չէ հստակ որոշել, թե դրանք հիմքի սկզբնական զոհաբերություններ են եղել, թե շենքի ավարտի զոհաբերություններ:

Հին ժամանակներում մարդիկ, կենդանիների միս խորովելիս, նկատել էին, որ ոսկորները ճաքում են: Ճաքերի ձևերն ու գծերը բազմազան էին և խորհրդավոր, ինչը գրավեց հին մարդկանց ուշադրությունը: Երբ որսի կամ պատերազմի ժամանակ հաջողություններ էին ունենում, նրանք սկսեցին կապել այս երկուսը՝ համարելով, որ դա ոգիների կողմից իրադարձությունների կանխագուշակումն է: Նրանք այս գիտելիքը կուտակեցին և անվանեցին գուշակություն: Քանի որ դրա քայլերը բարդ էին և գիտելիքները՝ խորը, ցեղում կային գուշակությամբ զբաղվող շամաններ, որոնք մենաշնորհել էին գուշակության ոսկորների մեկնաբանման իրավունքը: Խուանխը գետի ավազանում գուշակությունը սկսեց ծաղկել Լոնշան մշակույթի ժամանակաշրջանում: «Ծուո Ճուան»-ում արձանագրված է, որ Սիա դինաստիայում կային գուշակությամբ զբաղվող պաշտոնյաներ: Արլիթոու մշակույթի բոլոր չորս փուլերում էլ հայտնաբերվել են խոշոր եղջերավոր անասունների, ոչխարների և խոզերի ուսի ոսկորներից պատրաստված գուշակության ոսկորներ: Այս գուշակության ոսկորների վրա միայն թիկունքային կողմից են այրել, առանց փոսիկներ փորելու կամ քերծելու, առանց գրառումների, ինչը ավելի պարզունակ է, քան Ինսյուի ոսկրագրությունները:

«Պատմության գիրք. Կանի երդում» մատյանում ասվում է. «Երկինքը նրան կկործանի, և այժմ ես պետք է հարգալից կատարեմ երկնքի պատիժը»: Սա ցույց է տալիս, որ Սիա դինաստիայում արդեն գոյություն ուներ «երկնային մանդատի» գաղափարը:

## Ակադեմիական վեճեր
«Սիա մշակույթ» և «Սիա ժամանակաշրջանի մշակույթ» հասկացությունները տարբեր են: Վերջինիս գոյությունը (օրինակ՝ Արլիթոու հնավայրը) հաստատվում է ածխածնային թվագրմամբ, սակայն «Սիա մշակույթի»՝ որպես գրականության մեջ հիշատակվող Սիա Խոուի ժառանգական իշխանության հետ նույնացնելը հնարավոր չէ առանց Սիային ժամանակակից գրավոր աղբյուրների:

Սիային ժամանակակից կամ Շան դինաստիայի արձանագրություններում Սիա դինաստիայի կամ նրա կործանման մասին ոչ մի վկայություն չկա: Ամենավաղ հիշատակությունները հայտնվում են Արևմտյան Ճոուում (օրինակ՝ «Ի Ճոու Շու․ Տու Ի», «Լուն Յու»): Չնայած դրան, ավանդական չինական պատմագրությունը միշտ հավատացել է Սիայի գոյությանը:

20-րդ դարի սկզբին «Հին պատմության վերանայման շարժումը» կասկածի տակ դրեց ավանդական պատմագրությունը: Կու Ծյե Կանը, հիմնվելով «Շուո Ուըն Ծյե Ծը»-ի վրա, ենթադրեց, որ «Յու»-ն կարող է լինել առասպելական արարած, սակայն հետագայում հրաժարվեց այս վարկածից:

Շատ հետազոտողներ կասկածում են Սիայի վաղ շրջանի պատմությունների իսկությանը (օրինակ՝ «Թայքանի կողմից գահի կորուստը»)՝ համարելով դրանք ավելի ուշ շրջանի հորինվածքներ կամ Շան դինաստիայի պատմության վերափոխումներ: Առկա են վարկածներ, որ Սիայի պատմությունը կարող է ամբողջությամբ հորինված լինել Ճոուի կողմից:

Մյուս կողմից, Ճոու դինաստիայի վաղ շրջանի փաստաթղթերը, որոնք հիշատակում են Սիայի և Շանի կողմից դրա կործանման մասին, ինչպես նաև «Բամբուկե տարեգրությունների» և Սիմա Ցյենի «Սիա դինաստիա» արձանագրությունների համընկնումը, վկայում են, որ Սիայի գոյության մասին պատկերացումները ձևավորվել են վաղ ժամանակներում և հավանաբար հիմնված են եղել որոշ աղբյուրների վրա:

### Ստրկատիրական հասարակություն
Ըստ Մարքսի պատմական տեսության՝ Սիան, Շանը և Ճոուն համարվում են ստրկատիրական հասարակարգեր, սակայն այս տեսակետը վիճելի է, քանի որ ոչ ավանդական արձանագրությունները, ոչ հնագիտությունը չեն հաստատում վաղ Չինաստանում ստրկատիրության լայն տարածում:

Մարքսը ենթադրում էր, որ պարզունակ ցեղային համակարգի անհետացումն անխուսափելի է, սակայն Չինաստանում այն երկար պահպանվեց՝ վերածվելով ցեղային ֆեոդալական, ապա՝ տոհմատիրական-ավատատիրական համակարգի:

Ստրկատիրությունը պահանջում էր կենտրոնացված իշխանություն և հզոր բանակ, ինչը Սիան չուներ: Երեք դինաստիաների ժամանակ գոյություն ուներ միայն փոքրածավալ ստրկատիրություն՝ ի տարբերություն Հին Հունաստանի կամ Հռոմի, որտեղ ստրուկները զգալի մեծամասնություն էին կազմում:

Հասարակության հիմքը «Ճոն րըն» և «շու րըն» հասարակ խավն էր, որոնք հարկեր էին վճարում, այլ ոչ թե անհատույց շահագործվում : Իսկական ստրուկները (հանցագործներ, ռազմագերիներ) քիչ էին և հիմնականում օգտագործվում էին զոհաբերությունների համար:

## Հնագիտություն
Սիա դինաստիայի մասին գրավոր աղբյուրները հարուստ են, սակայն հնագիտական ապացույցների բացակայությունը և ժամանակակից գրությունների չգտնվելը կասկածի տակ են դնում դրա գոյությունը: 1959-ին Սյու Սյուշենգի գլխավորած արշավախումբը Խընան և Շանսիում սկսեց «Սիայի ավերակների» հետախուզումը։ 1953-ին Տընֆընում հայտնաբերվեց առաջին հնավայրը, որը 1960-ին կոչվեց Արլիթոու մշակույթ: Հետագայում այս մշակույթին վերագրվող բազմաթիվ հնավայրեր հայտնաբերվեցին Խընան և Շանսիում (Յանշը, Կոնյի, Րուճոու, Սիա նահանգ): Բոլորն էլ գտնվում են գրավոր աղբյուրներում Սիայի գործունեության տարածքում: Էրլիտուն բաժանվում է չորս փուլերի: Առաջին երկու փուլերը մոտ են Լոնշան մշակույթին, իսկ երրորդ-չորրորդը՝ վաղ Շան մշակույթին: Բրոնզը հայտնվում է միայն երրորդ փուլից: Ածխածնային թվագրումը ցույց է տալիս, որ Արլիթոուն գոյություն է ունեցել մոտ մ.թ.ա. 2395-1625 թթ.՝ համապատասխանելով Սիայի ժամանակագրությանը:

Գիտնականները մինչ օրս տարակարծիք են այս չորս փուլերի և Խընան ուշ Լոնշան մշակույթի՝ Սիա մշակույթին պատկանելության հարցում: Հիմնական տեսակետները տասնչորսն են：

# Յանշաո մշակույթը հենց Սիա մշակույթն է 。
# Լոնշան մշակույթը Սիա մշակույթ է:
# Մոխրագույն խեցեղենի մշակույթը Սիա մշակույթ է:
# Ցիծյա մշակույթը Սիա մշակույթ է:
# Խընանի Լոնշան մշակույթը Սիա մշակույթ է:
# Խընանի ուշ Լոնշան մշակույթը և Արլիթոու մշակույթի առաջին փուլը Սիա մշակույթ են։
# Խընանի ուշ Լոնշան մշակույթը և Արլիթոու մշակույթի առաջին և երկրորդ փուլերը Սիա մշակույթ են, իսկ երրորդ և չորրորդ փուլերը պատկանում են վաղ Շան մշակույթին:
# Խընանի ուշ Լոնշան մշակույթը և Արլիթոու մշակույթի բոլոր չորս փուլերը պատկանում են Սիա մշակույթին:
# Արլիթոուի առաջինից երրորդ փուլերը Սիա մշակույթ են, իսկ չորրորդ փուլը՝ վաղ Շան մշակույթ:
# Խընանի ուշ Լոնշան մշակույթը և Արլիթոու մշակույթի առաջինից երրորդ փուլերը Սիա մշակույթ են, իսկ չորրորդ փուլը՝ վաղ Շան մշակույթ:
# Տոնսյաֆըն տիպի և Թաոսը տիպի մշակույթները Սիա մշակույթ են
# Լյանճու մշակույթը Սիա մշակույթ է
# Արլիթոուի բոլոր չորս փուլերը Սիա մշակույթ են, իսկ Խընանի Լոնշան մշակույթը Սիա մշակույթ չէ 。
# Մինչ օրս Սիայի ավերակներ չեն հայտնաբերվել, և Արլիթոուի մշակույթը իրականում Սիա ժամանակաշրջանի վաղ Շան կամ նախաշան մշակույթ է:

«Յանշաոն Սիա է» և «Լոնշանը Սիա է» տեսությունները 1950-60-ականներից հետո այլևս չեն առաջ քաշվել: 1960-ականներին Արլիթոուի բազմաթիվ հնավայրերի հայտնաբերումը բարձրացրեց դրանց պատկանելության հարցը: Մինչև 1977-ի Տընֆընի համաժողովը գերակշռում էր այն տեսակետը, որ Արլիթոուն վաղ Շան մշակույթ է:

1977-ի համաժողովում առաջ քաշվեցին չորս հիմնական տեսակետներ Արլիթոուի և Սիա մշակույթի կապի վերաբերյալ: Բոլոր տեսակետները համաձայն էին, որ Արլիթոուի 1-2-րդ փուլերը պատկանում են Սիա մշակույթին: 1-2-րդ փուլերի թվագրումը համընկնում է Սիայի միջին և ուշ շրջանին, իսկ 3-4-րդը՝ վաղ Շանին:

1980-ականներին Սինժայի  և հարակից հնավայրերի հայտնաբերումը լրացրեց Լոնշանի և Արլիթոուի միջի մոտ 100-ամյա բացը՝ դառնալով անցումային օղակ: 1983-ին Յանշըում Արլիթոուի 4-րդ փուլում Շան քաղաքի հայտնաբերումը Սիա-Շան սահմանագիծը դրեց 3-րդ և 4-րդ փուլերի միջև: Ըստ այս տեսակետի, նախորդ երեք փուլերը և Սինճայի փուլը պատկանում են Սիա մշակույթին : Այսօր չինական ակադեմիական շրջանակներում կոնսենսուս կա, որ Արլիթոուի 1-2-րդ փուլերը Սիա մշակույթ են, և որ Յանշըի Արլիթոուն Սիայի մայրաքաղաք Ճենսյունն է:

### Սիա դինաստիայի գրային համակարգ
alt=偃师二里头遗址三期陶纹汇集|մինի|Յանշըի Արլիթոու հնավայրի երրորդ փուլի խեցեղենի արձանագրությունների հավաքածու
Ըստ ավանդության՝ չինական գրերը ստեղծել է Ցան Ծյեն Խուանտիի օրոք, սակայն հնագիտորեն հայտնաբերված ամենավաղ չինական գիրը Փան Կընի գահակալությունից հետո Շան դինաստիայի (մ.թ.ա. ~1300 թ.) ոսկորագրությունն է, որը հայտնաբերվել է Յինսյուում： Ոսկորագրությունը զարգացած համակարգ է (5000 նշան, 1/3-ը վերծանված), ուստի պետք է որ ավելի վաղ նախատիպ ունեցած լինի: Նորքարեդարյան կերամիկայի վրա հայտնաբերվոլ նշաններ («一 », «二», «三», «十» «个» ), որոնք հիշեցնում են արձանագրություն: Արլիթոուում հայտնաբերվել է 24 նշան, բայց դրանք կազմում են առանձին նշաններ, ոչ թե նախադասություններ, ուստի չի կարելի վստահորեն ասել, որ գիր են: Սյու Ճոնշուն գտնում է, որ դրանք գիր չեն, և Սիայի ժամանակ ավելի շատ օգտագործվել է հանգույցներով և փայտի վրա խազերով հիշողության ամրագրումը:

«Ծուո Ճուան»-ում մեջբերված «Սիայի գրքից» հիշատակվում է կուանճան՝ գուշակության պաշտոնյա, որը կրիայի զրահով գուշակում էր: Եթե դա ճիշտ է, ապա Սիայի ժողովուրդը կարող էր ունենալ գրավորություն: ՍակայնԱրլիթոուում գուշակության ոսկորները միայն այրված են, առանց փորագրությունների, ինչը Սյու Ճոնշուն համարում է վկայություն, որ Սիա մշակույթը ժամանակակից գիր չի ունեցել :

«Պատմական արձանագրությունները» գրվել են Արևմտյան Հսն դինաստիայում, երբ Սիան և Շանը վաղուց էին կործանվել: Սիմա Ցիենը Շանը կոչում է «Յին», սակայն ոսկորագրությունում «Յին»-ը հազվադեպ է հանդիպում, Շանի ժողովուրդն իրեն անվանում էր «Տայի Շան»։ «Յին»-ը, հավանաբար, արտաքին անվանում է, ինչպես և «Սիա»-ն (夏) Ճոուի ժողովրդի տված անունն է: Սիայի ժողովրդի ինքնանվանումը կորել է, և նրանք, հնարավոր է, հիշատակվում են ոսկորագրությունում այլ անվանումով:

### Ջրհեղեղի առասպել
Մեծ ջրհեղեղի մասին առասպելները տարածված են աշխարհի շատ ժողովուրդների մոտ, և Կունի ու Յուի պատմությունը չինական տարբերակն է: Այս գործընթացը փոխեց Դեղին գետի ավազանի քաղաքակրթության ընթացքը և նպաստեց Չինաստանում պետականության ձևավորմանը:

Մոտ մ.թ.ա. 24-22-րդ դարերում Հյուսիսային կիսագնդում կլիման կտրուկ սառեց, ապա մ.թ.ա. 22-21-րդ դարերի սահմանագծին տաքացավ, ինչը հանգեցրեց սառցադաշտերի հալման և խոշոր գետերի վարարման: Երկրաբանական հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Խուանխը գետը մոտ մ.թ.ա. 2050±150 թթ. փոխել է իր հունը՝ առաջացնելով խոշար ջրհեղեղ: Այն ստիպեց ցեղերին միավորվել և ընտրել մեկ առաջնորդ, ինչը հնարավորություն տվեց Սիա Խոուին կենտրոնացնել իշխանությունը և հիմնել դինաստիա։

2016-ին «Science»-ում հրապարակված ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ մ.թ.ա. մոտ 1920-ին Ցինհայում երկրաշարժի հետևանքով առաջացած սողանքը փակել է Խուանխը գետի հունը՝ ստեղծելով ամբարտակ, որը մի քանի ամիս անց ճեղքվել է և առաջացրել հզոր ջրհեղեղ: Սա ապացուցում է, որ Մեծ Ջրհեղեղը տեղի է ունեցել մոտ 4000 տարի առաջ և համընկնում է Յուի ժամանակաշրջանի հետ: Հավանաբար, Յուն ոչ թե փոխել է գետերի հունը, այլ փոքր ջրանցքներ է փորել՝ պաշտպանելու բնակավայրերը:

## Տես նաև
* Նոր քարի դար
* Բրոնզի դար
* Էրլիթոու մշակույթ

## Ծանոթագրություններ

### Աղբյուրներ
; Գրքեր

* 《中國神話傳說》，袁珂 
* 《中國通史》，戴逸、龔書鐸 
* 《中華文明傳真——東方的曙光》，趙春青、秦文生 著，商务印书馆

## Գրականություն
《史記/卷002》，出自司馬遷《史記》

## Արտաքին հղումներ
* 平势隆郎：〈夏王朝从“祖形”逐渐扩大的过程〉。
* 《史记·夏本纪》全文，国学网，
* 夏朝夏代历史，華夏歷史網，
* 中国考古二里头遗址及其周边区域的聚落考古研究，中国社会科学院考古研究所，

Կատեգորիա:Ասիայի պատմական միապետություններ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Չինաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Պատմական երկրներ