Լևոն Գալուստյան

**Լեոն** կամ **Լևոն Գալուստյան**  (արևմտահայերեն՝  *Լևոն Կալուստեան*․ ), ռումինացի լրագրող, ակնարկագիր և հուշագիր։ Հոր կողմից հայ էր։ Ուսումնառությունը թերի է թողել՝ միջպատերազմական շրջանում մամուլում աշխատելու համար․ խմբագրական պաշտոններ է զբաղեցրել *«Կուվանտուլ»*, *«Կուրենտուլ»* և  *[[Mișcarea|«Միշկարեա»]]* թերթերում։ Ձախ հայացքների տեր լինելով՝ անդամակցել է Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությանը։ Պաշտպանել է Նիկոլաե Տիտուլեսկուի քաղաքական գիծը, սուր քննադատության ենթարկել Ստելիան Պոպեսկուին ու վերջինիս աջակիցներին։ Գալուստյանը, ենթադրաբար, համագործակցել է «Սիգուրանցայի»՝ գաղտնի ոստիկանության հետ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո խայտառակության խարանը կրել լրտեսական այդ կազմակերպության ղեկավար Եվգենի Քրիստեսկուի պես։ «Ազգային վերածննդի ճակատի» բռնապետական ռեժիմի օրոք նա տարբեր պատվերներ է ստացել ճակատից, աշխատակցել դրա պաշտոնական *«Ռումինիա»* թերթին։

1948 թվականին իշխանության գլուխ անցած կոմունիստական ռեժիմի կողմից թշնամի հայտարարվելով՝ Գալուստյանը առանց դատավարության մոտ չորս տարի գտնվել է  կալանքի տակ և ենթարկվել է հարկադիր ֆիզիկական ծանր աշխատանքների։ Այնուհետև նա նորից է ձերբակալվել ու դատապարտվել, այս անգամ՝  պետական գրաքննության կողմից արգելված գրքեր պահելու և վաճառելու մեղադրանքով։ 1964 թվականին ազատ է արձակվել, 1966 թվականից նրան թույլատրվել է կրկին տպագրվել։ Բայց էլի ենթարկվել է հետապնդումների, գտնվել է Անվտանգության ծառայության անընդհատ հսկողության տակ։ 1970-ականների վերջից *«Ֆլաչարա»* ամսագրում կանոնավոր կերպով հանդես է եկել որպես սյունակագիր, ինչը հանրությանը և ռեժիմին հարկադրել է վերստին ընդունել նրան որպես առաջադեմ հեղինակի։ Բայց կարծես հակադրվելով այս տեսակետին՝ Գալուստյանը կապեր է հաստատել  հակակոմունիստներ Նիկոլաե Կարանդինոյի և Կոռնելիու Կոպոսուի հետ, որոնք աշխատում էին կոմունիզմի վերջնական տապալման ուղղությամբ։ Նա դարձել է 1989 թվականի ռումինական հեղափոխության ականատեսը։ Մահացել է դրանից մեկ ամիս անց իր հայրենի Ֆոկշանի քաղաքում։

## Կենսագրություն
### Կյանքի վաղ շրջան
Ծնվել է Ֆոկշանիում,  Սարգիս Գալուստյանի (1867–1921) և նրա կնոջ՝ Յուլիայի ( *ծննդյան ազգանունը՝* Գերգել, 1876–1948) ընտանիքում։ Հայրը՝ Սարգիսը, Արևմտյան Հայաստանից էր, հայ առաքելական եկեղեցու հետևորդ, իսկ մայրը՝ Տրանսիլվանիայից եկած էթնիկ ռումինուհի, կաթոլիկ: Չարակամները լուրեր էին տարածում, որ նրանք օրինականորեն ամուսնացած զույգ չեն և քաղաքացիություն չունեն։

Ըստ 1980-ականներին Լևոնի հետ զրուցած հայազգի ռումինացի լրագրող Պետրոս Հորասանգյանի՝ Գալուստյանը, «չնայած սերում էր տոհմիկ հայկական ընտանիքից, չէր կարողանում հայերեն խոսել, բայց փոխարենը հիանալի տիրապետում էր ռումիներենին»։  Նրա գրական գործընկերները, այդ թվում՝ Կարանդինոն և Վիկտոր Էֆտիմիուն, նրան հայ էին համարում։  Երիտասարդ Լևոնը մեկ տարի սովորել է իր հայրենի քաղաքում և դրանից հետո ինքնուս է եղել։  Նրան քննադատողները *«Universul»* -ում տեղեկացրել են, որ նա սկզբնական շրջանում աշխատել է որպես «սպասարկող տղա Ֆոկշանիում՝ Յանկուլեսկուի վարսավիրանոցում»։  Վաղ տարիքից հաստատվել է մայրաքաղաք Բուխարեստում։ Այստեղ նրա առաջին աշխատանքը լույս է տեսել *«Cuvantul»* թերթում 1926 թվականին։ Տարիների ընթացքում եղել է *Cuvântul* (1926–1927), *Curentul* (1928–1934), *[[Mișcarea]]* (1931–1932) և *România* (1938–1940) թերթերի խմբագիրը։ Մյուս հրատարակությունները, որոնց աշխատակցել է, ներառում են *[[Dimineața]]*, *Adevărul*, *Facla*, *Azi*, *Lumea Românească*, *Reporter*, *[[Adevărul Literar și Artistic]]*, *România Literară*, *[[Manuscriptum]]* և *Luceafărul* պարբերականները։ Օգտագործել է բազմաթիվ գրչանուններ՝ Դեմոկրիտ, Էլկա, Լուկուլլուս, Կալունկար, Ալ. Թեոդորու, Վլադիմիր, Լ.Կ. և Կալվինչար:  Վերջինը ձևավորվել է նրա և *Facla-ի* իր ընկերների՝ սյունակագիր Կարանդինոյի և Իոն Վինեայի ազգանունից։

Միջպատերազմյան վաղ տարիները ամրապնդեցին Գալուստյանի հեղինակությունը որպես «մեծ հանրագիտակի / էրուդիտի» և առաջատար սոցիալիստ հրապարակախոսի։  1933 թվականի հունիսին նա ամուսնացավ իրենից ինը տարով մեծ մի հրեուհու՝ Իզա Դորա Արոնովիչիի հետ։ Չնայած Գալուստյանի հմայքին, որն ապահովում էր նրա տեղը բարձր հասարակությունում, իսկ ամուսնական հարաբերություններում լարվածություն էր առաջացնում, նրանց միությունը շարունակվեց։  Ինչպես պատմում է Կարանդինոն, Գալուստյանը քիչ ժամանակ էր ծախսում գրելու վրա և ավելի շատ ժամանակ էր ծախսում ցանցային կապերի վրա՝ հաջողացնելով սերտ հարաբերություններ հաստատել քաղաքական գործիչների հետ՝ Ալեքսանդրու Վայդա-Վոևոդից մինչև Գրիգորե Յունյան։ Նրա երիտասարդությունն անցել է «պոկեր թղթախաղի, մրցարշավների, մադամների հետ թեյախմությունների», ինչպես նաև «կանանց հետ հաջողակ կապերի» վրա։  Իր *Կուրենտուլյան* փուլում նա անդամակցեց Ազգային գյուղացիական կուսակցության (PNȚ) ձախակողմյան թևին։ Դա ենթադրում էր պայքարի մեկնարկ Կարոլ Կարայմանի ՝ անարգված և աքսորված թագաժառանգի դեմ, որը փորձում էր վերադառնալ որպես Ռումինիայի թագավոր։ Կարոլին հաջողվեց  1930 թվականի հունիսի 6-ին հեղաշրջում կազմակերպել Ռումինիայի ռեգենտության դեմ, մեկուսացնել իր հակառակորդներին և տիրանալ գահին։ Գալուստյանին և «հին քաղաքական լրագրող» Պոլ Կոստինին հանձնարարվեց հեռացնել հակակարլիստական բովանդակությունը *«Կուրենտուլ»* -ի այդ գիշեր տպագրվող համարից։  Այս իրադարձությունները, նշում է Գալուստյանը, նշանակում էին, որ *Կուրենտուլը* ստիպված էր«դիտրիբներից»  անցնել գովաբանություն-դիֆերամբների, երբ խոսքը վերաբերում էր Կարոլին։ «Անուղղակի անցում» ապահովելու համար նրան հանձնարարվեց ամբողջ ուշադրությունը կենտրոնացնել «գեորգիական» լիբերալների վրա, որոնք ռումինական քաղաքական ասպարեզում նոր և արմատական ուժ էին։

Գեորգիականների նույնանուն առաջնորդ Գեորգե I. Բրատյանուն, ի վերջո, խնդրեց 21-ամյա Գալուստյանին կամ «Վլադիմիր Էլկային» աշխատել *Միշկարեայում՝*  Թեոդորեսկուի, Իոն Պասի և Սերգիու Միլորյանի հետ։  Բանավեճերի մեջ մտնելով՝ Գալուստյանը պաշտպանեց ժողովրդավարական արժեքները և կոշտ հարձակումներ գործեց *Universul-ի* սեփականատեր Ստելիան Պոպեսկուի դեմ։  Այդ բանավեճերում հանդես գալով որպես հակառակորդ՝ Պետրե Պանդրեան արձանագրեց, որ Գալուստյանը միջպատերազմյան շրջանում եղել է գաղտնի ծառայության կամ *Սիգուրանցայի* գործակալ և իր ղեկավարներին տեղեկացրել է լրագրողական շրջանակներում տեղի ունեցողի մասին։  Այդ պնդումը մասամբ հաստատվեց *«Սիգուրանցա»* -ի 1934 թվականի նոյեմբերի զեկույցով, որից կարելի է ենթադրել, որ նա շարունակել է աշխատել որպես տեղեկատու Եվգեն Քրիստեսկուի համար, այն բանից հետո, երբ վերջինս հեռացվել է այդ գործակալության տնօրենի պաշտոնից: Այդ զեկույցի համաձայն՝ Գալուստյանը և դիվանագետ Նիկոլաե Տիտուլեսկուն համաձայնության են եկել ՊՆՏ-ի հետ՝ Քրիստեսկուին վերականգնելու համար:

1935 թվականին *«Ֆակլա»* -ում տպագրված հարցազրույցը մանրամասներ է պարունակում Գալուստյանի սոցիալական և քաղաքական հայացքների մասին, այդ թվում՝ նրա այն հայտարարության մասին, որ անհնար է չգրել «սոցիալական անհավասարությունների մասին, որոնք ստեղծում են երկու աշխարհ՝ մեկը՝ հղփացածների, մյուսը՝ քաղցածների»։  Այդ տարվա սկզբին *[[Rampa (magazine)|Ռամպան]]* հայտարարեց, որ Գալուստյանն ավարտել է «Շկոդայի գործի» մասին քաղաքական վեպը, բայց պետական գրաքննությունը անպայման կբռնագրավի այն. «Հեղինակը, սակայն, կտպագրի այն, եթե ոչ լայն հանրության, ապա առնվազն իր ընկերների համար»։  Աշխատանքը, հավանաբար, գրեթե ամբողջությամբ հիմնված էր սկանդալի վերաբերյալ հանրային գրառումների վրա։

1930-ականների սկզբին Տիտուլեսկուն հաստատեց իր միջազգային հեղինակությունը որպես խաղաղության ակտիվիստ և ընտրվեց Ազգերի լիգայի նախագահ։ Գալուստյանը ընկերակցեց նրան միջազգային շրջագայությունների ժամանակ. վիպասան Կամիլ Պետրեսկուն օրագրային նշումներից մեկում պատմում է իր և Գալուստյանի միջև տեղի ունեցած զրույցի մասին, որտեղ վերջինս խոստովանել է, որ իրեն վարձել են՝ Եվրոպայի քաղաքական գործերի վրա Տիտուլեսկուի ազդեցությունը  չափազանցված ցուցադրելու համար։

### Հակաֆաշիզմ
[մինի|350x350փքս|Միջպատերազմյան ժամանակների ծաղրանկար, որտեղ պատկերված է, թե ինչպես է Ստելիան Պոպեսկուն խոնարհվում [Ավգուստ ֆոն Մակենզեն|Օգոստոս ֆոն Մակենսենին]]
1936 թվականի հուլիսից Կալուստյանը կենտրոնացավ «Երկաթե գվարդիայի» և « *Լանչիերիի»* ֆաշիստական կիսառազմական կազմավորումների անվերահսկելի չարաշահումների մասին իր ընթերցողներին զգուշացնելու վրա։Մայրաքաղաքի փողոցները գրավում են կապույտ կամ կանաչ վերնաշապիկով անհատների ավազակախմբերը, որոնք իրենց անվանում են «ուսանողներ»։ [...] Նրանք խավարից հետևում են՝ հետևից հարվածելու համար, ցատկում են՝ միաժամանակ քսան զինված գազան, միայն մեկ անզեն մարդու վրա, զենքերը դատարկում են խաղաղ մարդկանց վրա, հրկիզում են ճայթռուկներ՝ իրենց փախուստը թաքցնելու համար, կրակ են բացում այն թերթերի վրա, որոնք դեմ են բարբարոսությանը։ Գալուստյանը լուսաբանել է Ռումինիզմի այլախոհական խաչակրաց արշավանքի հիմնադիր Միհայ Ստելեսկուի սպանությունը վերջինիս նախկին գործընկերների կողմից Գվարդիայում։ Նա գրել է, որ Ստելեսկուին «կտոր-կտոր են արել» և հեգնանքով ավելացրել. «Նրանք նրան չեն կերել»։  1936 թվականի վերջին, գրելով *«Դիմինեացա»* -ի համար, Գալուստյանը պաշտպան կանգնեց Մեծ ճգնաժամի պատճառով աղքատության մեջ հայտնված մանր ծառայողներին՝ նախազգուշացնելով, որ ապստամբություն է սպասվում։  1937 թվականի ընթացքում նա հրապարակեց հոդվածներ՝ պաշտպանելով իր հովանավոր Տիտուլեսկուին, այն բանից հետո, երբ վերջինս խաղից դուրս էր թողնվել իր տարբեր թշնամիների ոչ պաշտոնական կոալիցիայի կողմից (որոնց Գալուստյանը անվանում էր «հիմարներ»):

Գրող Աուրել Բարանգան, որ 1936-1937 թվականներին աշխատել է Կալուստյանի հետ *Lumea Românească-* ում, նրան բնութագրել է որպես «փայլուն, կենսուրախ, անսասան ինտելեկտի» տեր մարդու։  Քննադատ և ձախհայացքներով հայտնի ակնարկագիր Շերբան Չիոկուլեսկուն 1975 թվականին հիշել է իր «մեծ բավարարվածությունը», երբ կարդացել է Գալուստյանի նորացված հարձակումները «Ստելիան Պոպեսկուի անսահման ոչնչության վրա, որն իրեն հռչակել էր ազգայնականության «առաքյալ» և մեծ լրագրող»։  Այդ ժամանակներում *Universul-ը* Գալուստյանին, Գեո Բոգզային և Միրչա Դամիանին համարում էր հրեա արդյունաբերող Մաքս Աուշնիտի մամուլի գործակալներ, «որոնց հանձնարարված է  իրենց հրեական ցեխով, իրենց կեղտոտ պաստառներով կեղտոտել այն բոլոր մարդկանց, ովքեր պաշտպանում էին ռումինական վերածննդի գաղափարը»։  Գալուստյանն իր նվաճումներից մեկը համարեց *Lumea Românească-* ում այն նամակների հրապարակումը, որոնք ցույց էին տալիս, որ Պոպեսկուն «դավաճանել է» 1916-1918 թվականներին Կենտրոնական տերությունների կողմից Հարավային Ռումինիայի օկուպացիայի ժամանակ։ Այդ փաստաթղթերը, ենթադրաբար, վկայում էին, որ Պոպեսկուն հակված է եղել գործարքի գնալու Օգոստոս ֆոն Մակենսենի հետ, ով վերահսկում էր օկուպացիոն ուժերը։

1937 թվականին Գալուստյանն աջակցում էր Տիտուլեսկուին Կարոլ թագավորի *[[Կամարիլիա|կամարիլայի]]* դեմ նրա հակամարտության մեջ։ Այդ տարվա նոյեմբերին Տիտուլեսկուն կրկին այցելեց Ռումինիա։ Գավրիլա Մարինեսկուի ոստիկանությունը ուշադիր հետևում էր նրա հետ շփվողներին, այդ թվում՝ Գալուստյանին և Ստելիան Պոպեսկուին։  1938 թվականի սկզբին Կարոլի անձնական ռեժիմը հաստատվեց բոլոր մյուս կուսակցությունների վրա՝ ի վերջո ստեղծելով « Ազգային վերածննդի ճակատը» (FRN)։ Գալուստյանը թողեց քաղաքական լրագրությունը և այլևս չզբաղվեց դրանով քառասուն տարի։  Ինչպես ավելի ուշ նշել է վիպասան Կոնստանտին Ցոյուն, «[Գալուստյանի] բերանը լռեցվեց» հաջորդական ֆաշիստական կառավարությունների կողմից։  Գալուստյանը դեռևս հանդես էր գալիս որպես մարզական մեկնաբան Ցեզար Պետրեսկուի « *Ռումինա»* թերթում։

Ընդհանուր առմամբ. «Երբ բռնապետությունները հաստատվեցին, [Գալուստյանը] նախընտրեց գործել ստվերից, կատարել շատ կարևոր դեր, որից կարող էին օգուտ քաղել իր ընկերները, հատկապես ձախակողմյանները:

Գալուստյանը նաև *«Ռումիանիա-ի* գլխավոր խմբագրի՝ Ցեզար Պետրեսկուի անձնական քարտուղարն էր։ 1940 թվականի ապրիլին՝ Ֆրանսիայի անկումից անմիջապես առաջ, նրանք երկուսն էլ այցելեցին Ֆրանսիա և Միացյալ Թագավորություն։  Գալուստյանն օգտագործեց այս առիթը՝ վերջին անգամ Փարիզի «Ռից» հյուրանոցում հանդիպելու ծանր հիվանդ Տիտուլեսկուի հետ։  Քառասուն տարի անց նա հրապարակավ հայտարարեց, որ Տիտուլեսկուն իրեն է վստահել իր կտակի բոլոր երեք օրինակները, որոնք նա պետք է ներկայացներ համապատասխանաբար Յուլիու Մանիուին, Իոն Միհալաչեին և Սավել Ռադուլեսկուին։ Տեքստում նրանց հանձնարարվում էր Տիտուլեսկուի մարմինը վերաթաղել Բրաշովում, «երբ ամբողջ աշխարհում խաղաղությունը վերականգնվի»։  Օգոստոսին *Ռումինիա-ն* արձանագրեց Գալուստյանի ներկայությունն այն խմբում, որը դեպի Մոսկվա էր ճանապարհում Խորհրդային Միությունում նորանշանակ դեսպան Գրիգորե Գաֆենկուին։  1941 թվականին Երկաթե գվարդիան ստեղծեց «Ազգային լեգեոնական պետություն», թողնելով Գալուստյանին որպես ֆաշիստական բռնության լուռ վկա։

### Կոմունիստական ժամանակաշրջանի բանտարկություններ
1944 թվականի օգոստոսյան հեղաշրջումից հետո և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջին փուլերում Գալուստյանը վերադարձավ հասարակական կյանք՝ որպես չափավոր ձախակողմյան լրագրող՝ մերժելով Կոմունիստական կուսակցության հետ համագործակցությունը: Նա անդամակցեց Ռումինիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությանը, որից հետո միացավ Կոնստանտին Տիտել Պետրեսկուի շուրջ ձևավորված հակակոմունիստական ներքին խմբակցությանը:  Նա արձանագրեց խորհրդային օկուպացիոն ուժերի կողմից ավերածությունների մասին տեղեկություններ, իսկ ավելի ուշ տարիներին պնդում էր, որ Բուցովում գտնվող Կոնստանտին Ստերեի արխիվը ոչնչացվել է Կարմիր բանակի ջոկատի կողմից։ Այս տեղեկությունը հակասում է այլ վարկածների, որոնք վկայում են, որ Ստերեի փաստաթղթերը կամ ոչնչացվել են, կամ ցրվել են անանուն խնամակալի կողմից:  1951 թվականի մայիսին վաղ կոմունիստական ռեժիմի օրոք ձերբակալվելով՝ Գալուստյանը չորս տարի առանց դատավարության պահվել է Ջիլավայի, Գեռլայի և Վաչարեշտի բանտերում: 1953 թվականին նա որոշ ժամանակ անց է կացրել Օնեշտիի համեմատաբար լիբերալ ճամբարում, որտեղ նա և ազնվական Միխայիլ Դիմ Ստուրձան աշխատել են որպես պողպատագործ։ Ստուրձան հաղորդում է, որ Գալուստյանը կարողացել է բանտապահին համոզել, որ թույլ տա իրենց կապվել արտաքին աշխարհի հետ։

1956-1960 թվականներին, չունենալով ապրուստի այլ միջոց,, Գալուստյանը գաղտնի գրքեր էր վաճառում,   գործունեություն, որը խստորեն վերահսկվում էր Անվտանգության գաղտնի ոստիկանության կողմից: Նրա գործի պատասխանատու Իդել Կոնը գործ է բացել Գալուստյանի վերաբերյալ՝ որպես «գաղտնի հնագետի»:  1960 թվականի դեկտեմբերին նրա տան խուզարկության արդյունքում առգրավվել են հարյուրավոր գրքեր, հազվագյուտ հրատարակություններ, ձեռագրեր, փաստաթղթեր, ամսագրեր, ռումինական և համաշխարհային գրականության կարևոր ստեղծագործություններ: Դրանք ձեռք էին բերվել ժամանակի ընթացքում և վերցված էին նրա անձնական գրադարանից։ Բացի այդ, առգրավվել են նրա ընտանիքին ուղղված անձնական դիտարկումները, նշումներն ու և նամակները: Հաջորդ օրը ձերբակալվելով՝ Գալուստյանը 1961 թվականի սեպտեմբերին դատվել է: Դատարանը նրան դատապարտել է ութ տարվա ազատազրկման և ամբողջ ունեցվածքի բռնագրավման՝ հանցավոր ճանաչելով արգելված հրատարակությունների տարածման մեջ: Դրանց թվում էին Stere-ի *În preajma revoluției-ն*, Մարի թագուհու *Povestea vieții mele-ն*, Օկտավիանոս Գոգայի *Mustul care fierbe-ն,* Կարոլ I թագավորի *հուշերը*, որոնք բոլորն էլ վտանգավոր են համարվում սոցիալիստական կարգերի համար։

Զանգվածային համաներման արդյունքում Գալուստյանն ազատ է արձակվել Գեռլայից 1964 թվականի ապրիլին։  1966-1967 թվականներին Իլիե Պուրկարուն նրան հանձնարարել է գրել Տիտուլեսկուի հիշատակին նվիրված շարք *«Ռամուրի»* մարզային ամսագրում։  1967 թվականի հոկտեմբերին աշխարհազորայինները հարձակվել են նրա տան վրա (գտնվում է Մարիա Ռոզետտի փողոցում)  ՝ նախկին քաղբանտարկյալների դեմ ուղղված սպառնալիքի արշավի շրջանակներում։ Որոնելով դիվերսիոն համարվող գրքեր՝ նրանք կնքել են նրա մեծ հավաքածուն։ Բանտից նոր ազատված Պանդրեան իր օրագրում պնդում է, որ ոմանք խուսափում էին Գալուստյանից, ում ընկալում էին որպես «Սեկուրիտատեի» տեղեկատուի։ Պանդրեան չի ժխտել այս պնդումը, բայց այն համարել է անտեղի, քանի որ «մեզանից նրանք, ովքեր բնածին դավադիրներ չեն, չեն վախենա գործակալներից»։  Առաքելյանը նշում է, որ անդադար «քաղաքական հետապնդումների» պատճառով Գալուստյանն իսկապես ստիպված է եղել դառնալ տեղեկատու։

Գալուստյանի առաջին գիրքը՝ *«Ֆաքսիմիլեն»*, լույս է տեսել բավականին ուշ՝ 1975 թվականին։ Այն մեծ հիմնականում ամփոփում էր նրա գրական նամակագրությունը ուսուցիչ Նիկոլաե Բանեսկուի հետ, և, ինչպես նշում է Չոկուլեսկուն, բացահայտում էր հեղինակի «բացառիկ զգայնությունը» և «խելահեղ նվիրվածությունը» իր թեմային։ Բանեսկուի նամակներն ընդլայնում են պատմակենսագրական ուսումնասիրությունները այնպիսի գործիչների վերաբերյալ, ինչպիսիք են Կ. Ա. Ռոզետտին, Նիկոլաե Իորգան և Ջորջ Վալսանը։ Ընդ որում՝ զգալի տեղ է հատկացված այն մանրամասներին, որոնք Գալուստյանը համարել է առանձնապես  հուզիչ։  *«Ֆաքսիմիլե* »-ին հաջորդեց *«Կոնսպիրացիա դեսկիսի տակ»* (1976) գիրքը, որը նրա 1936-1938 թվականներին գրված հակաֆաշիստական, ժողովրդավարամետ հոդվածների ընտրանի է     Երկու հրատարակություններն էլ խմբագրել է գրականագետ Վալերիու Ռապեանուն ՝ «Էդիտուրա Էմինեսկու»-ի հետ պայմանագրի համաձայն։   *«Դավադրություն...» գիրքը* դրական գնահատականի է արժանացել  Կոմունիստական կուսակցության *«Սինտեիա»* օրաթերթում Իոան Էնաչեի լույս ընծայած գրախոսականում: Ըստ Էնաչեի՝ Գալուստյանը «այսօրվա ընթերցողին ներկայացնում է տառապալի դարաշրջանի հուսալի պատկերը, որը լի է հակասություններով։ Ընդ որում՝ այն ներկայացված է ներսից և իրադարձություններին համահունչ: Այս գիրքը պերճախոսորեն ցույց է տալիս մեր առաջադեմ մամուլի մարտական կոչումը»: Այդ նույն թերթը 1977 թվականի ապրիլին հրապարակել է Բարանգայի մտորումները Գալուստյանի մասին՝ նրան ներկայացնելով որպես մեկը, ով կանգնած է եղել «ֆաշիզմի դեմ բարիկադի վրա»՝ «ուշագրավ քաղաքացիական քաջությամբ»: Բարանգան պնդում էր, որ նրա աշխատանքը օգտակար է եղել նաև նեոֆաշիզմի դարաշրջանում:

Գալուստյանը լավ հարաբերություններ ուներ հայազգի Արշավիր Ակտերյանի հետ, որը տևական ժամանակ էր անցկացրել կոմունիստական բանտերում՝ «Երկաթե գվարդիա» կազմակերպության հետ իր կապի պատճառով։ Ինչպես հաղորդում է Հորասանգյանը, երկու տղամարդիկ կատակով մրցում էին, թե ով է ավելի երկար բանտարկվել, և անեկդոտներ էին փոխանակում իրական կյանքից։  1970-ականների սկզբին Գալուստյանը վերականգնեց իր բարեկամությունը Կարանդինոյի հետ, ով մազապուրծ փրկվել էր կոմունիստական բանտարկությունից։ Նրանց մյուս ընկերը մեկ այլ նախկին բանտարկյալ էր՝ հրեա բանահյուսագետ Հարրի Բրաուները ։ Նրանք հաճախում էին Քրիստո Բոտև փողոցում գտնվող գաղտնի սրճարան և հայտնի էին « *[[Երեք հրացանակիրներ|Երեք հրացանակիրներ»]]* մականունով։  Խումբը կարողացավ կապ հաստատել այլ լրագրողների ու «Սեքյուրիտեյթի» աշխատակիցների հետ և արտասահմանյան ամսագրերի կանոնավոր հասանելիություն ձեռք բերեց։ Դրանք գաղտնի հանվում էին «Սեքյուրիտեյթի» գեներալի կողմից ստացված ծանրոցներից և լայնորեն տարածվում էին, նախքան վերադարձվելը և վերահղվելը։  Գալուստյանը Ֆոկշանիում մոտավորապես 1974 թվականին հանդիպել է հայ բանաստեղծ Վարուժան Ոսկանյանին, որին ուղարկել է գրքեր:

### Վերականգնում և այլախոհություն
1977 թվականի դեկտեմբերին Գալուստյանը 20 ճանաչված այլ անձանց հետ հրապարակայնորեն համերաշխություն հայտնեց կոմունիստական ռեժիմին՝ հանդես գալով  Պոլ Գոմայի նախաձեռնած այլախոհական շարժման դեմ։ Ցուցակում, որը պահվում էր Securitate-ի արխիվում, ներառված էին նաև հասարակական գործիչներ  Կոնստանտին Աբալուցան, Եվգեն Բարբուն, Ֆանուշ Նեագուն, Զիգու Օրնեան, Մարին Պրեդան և Դան Զամֆիրեսկուն։  Թեև Գալուստյանը 1978 թվականին  վերադարձավ լրագրություն՝ դառնալով Ադրիան Պաունեսկուի « *Ֆլակարա* » թերթի սյունակագիր, նա դարձյալ մնաց Securitate-ի հսկողության տակ։  Ըստ տեղեկությունների՝ այդ լրագրողական վերականգնումը կազմակերպվել էր Առաքելյանի կողմից, որը նաև հարցազրույց էր կազմակերպել Գալուստյանի հետ պետական հեռուստատեսության համար։  Այդ հաստատությունն այնուհետև  Casa Capşa-ի գրական կյանքի մասին վավերագրական ֆիլմ նկարահանեց, որտեղ պատմողը դարձյալ Գալուստյանն էր։  1980 թվականին Գալուստյանի մասին բանաստեղծությունները, որոնք գրել էր նրա սերնդակից գործընկեր Վլայցու Բարնան, հայտնվեցին վերջինիս *«Sandala lui Empedocle»* ժողովածուում։ Քննադատ Օվիդ Կրոհմալնիչեանուն պնդում է, որ դրանք այդ հատորյակի ամենահաջողված հատվածներից են։  Գալուստյանը որպես պատմող ներկայացվել է նաև 1982 թվականի սկզբին *Revista Română-* ի լույս ընծայած Titulescu համարում, որը հրատարակվել է չորս լեզվով և տարածվել է արտասահմանում։

Չհաստատված լուրերի համաձայն՝ Գալուստյանը պատրաստում էր  թթու հուշագրությունների ժողովածու՝ *«Requiem la o meserie care nu mai există»* անվամբ։ Վերնագիրը, որը թարգմանաբար նշանակում է «Ռեքվիեմ մահացած արհեստին», ենթադրաբար ծաղր էր կոմունիստական ռեժիմին, որը ոչնչացրել էր լրագրությունը՝ այն կցելով քարոզչական սարքին։  Այդ համատեքստում Կարանդինոյին նույնպես թույլատրվեց հրատարակել հուշերի գիրք, բայց միայն կոմունիստ գրաքննիչների հետ երկարատև բանակցություններից հետո։ Ըստ Առաքելյանի՝ Գալուստյանն այդ գործընթացը ծիծաղելի է համարել։  Նրանց աշխատանքները գրավեցին այլ գրական և քաղաքական գործիչների ուշադրությունը, ինչը նրանց դրդեց Սֆինցիլոր փողոցի սրճարանում ստեղծել «Նկարիչների ակումբ»։ Սեփականատերը՝ Գեորգե Ֆլորեսկուն, հիշում է, որ այնտեղ իրենց միացել էին Կոռնելիու Կոպոսուն, որը նախկինում տարածաշրջանային PNȚ-ի առաջնորդն էր, և կինոդերասան Կոռնել Կոմանը ։ Նրանք հաճախ քննարկում էին քաղաքականությունը հակակոմունիստական տեսանկյունից, չնայած ստիպված էին լինում ընդհատել իրենց խոսքուզրույցը, երբ պետանվտանգության գնդապետը մտնում էր սուրճ խմելու։  Ֆլորեսկուի խոսքերով՝ 1980 թվականի մայիսին (Կոմանի մահից կարճ ժամանակ անց) նման հանդիպումներից մեկի ժամանակ Գալուստյանը մի քանի ճշգրիտ կանխատեսումներ է արել ԱՄՆ նախագահական ընտրությունների արդյունքի, Հարավսլավիայի վերջնական փլուզման և կոմունիզմի համաշխարհային տապալման վերաբերյալ։

Ֆլորեսկուն նաև հաղորդում է, որ 1983 թվականի սկզբին Գալուստյանը և Կարանդինոն, փաստաբան Միրչա Տրայան Բիժուի հետ, ներգրավված էին կոմունիստ առաջնորդ Նիկոլաե Չաուշեսկուի դեմ ապստամբություն հրահրելու մեջ։  Այդ տարվա հունիսին, Պաունեսկուի և Դումիտրու Ռադու Պոպեսկուի ջանքերի շնորհիվ,  Ռումինիայի գրողների միությունը Գալուստյանին շնորհեց ոչ պաշտոնական կենսաթոշակ, բայց նրա անունը հետագայում անհետացավ անդամների ցուցակից։  Հաջորդ ամիս նրա կինը մահացավ՝ նրան վշտի մեջ գցելով. նրա ապատիան խորացավ եղբոր մահից հետո, և նրա գրելու ցանկությունը աստիճանաբար մարեց։

### Վերջին տարիներ
Գրավաճառ Մարիուս Նիկոլեսկուն նշում է, որ 1980-ականներին Գալուստյանը, ինչպես Ջորջ Կարաբասն ու Ռադու Ստերեսկուն, զբաղվում էր կիսաօրինական գրքերի առևտրով՝ «երբեմն հակառակվելով իշխանություններին ու նրանց օրենքներին, երբեմն էլ՝ [նրանց] անտարբեր մեղսակցությամբ»։  Այդ փուլում Ֆլորեսկուն հսկողության տակ էր հայտնվել սուրճի և այլ ապրանքների սև շուկայում իր մասնակցության պատճառով։ Ըստ նրա հուշերի՝ նրա հարցաքննությունը վարող պետանվտանգության ծառայողը հարցրել է նրա կապերի մասին Գալուստյանի և Կարանդինոյի հետ, որոնց անվանել է «ժողովրդի թշնամիներ»։ Արդյունքում, Ֆլորեսկուն որոշել է փակել «Նկարիչների ակումբը» և իր ընկերների հետ հանդիպել է միայն Գալուստյանի բնակարանում։  1984-1985 թվականների ձմռանը  Չաուշեսկուի նախաձեռնած խնայողության քաղաքականության պատճառով սենյակները չեն ջեռուցվել, քանի որ Գալուստյանը չէր համապատասխանում պետական օժանդակություն ստացողներին ներկայացվող պահանջներին։  Առաքելյանը հիշում է, որ մոտավորապես 1987 թվականին բոլոր նրանք, ովքեր կարդացել էին Կարանդինոյի *«սամիզդատը»*, որը ներառում էր նրա գաղտնի հուշագրությունները, կարճ ժամանակով ձերբակալվել են Բուխարեստի անվտանգության ծառայության կողմից, նրանց սպառնացել են քրեական հետապնդմամբ։

1989 թվականի հոկտեմբերին Գալուստյանի առողջությունը գնալով վատթարանում էր, և նա վերադարձավ Ֆոկշանի, որտեղ նրա երկու քույրերը հոգ տարան նրա մասին մինչև հաջորդ տարվա հունվարը։ Նա թաղվեց տեղի հայկական գերեզմանատանը, իսկ արարողությունը կատարեց Զարեհ Բարոնյանը  որը, ըստ որոշ տեղեկությունների, օգնել էր Գալուստյանին նրա վերջին օրերին։  Նրա մահից մեկ ամիս առաջ կոմունիզմը տապալվեց Ռումինիայում ։ Պաուլ Լազարեսկուն մահախոսական գրեց *«Դրեպտատեա* » թերթի՝ վերածնված Քրիստոնեա-դեմոկրատական ազգային գյուղացիական կուսակցության օրգանի հետհեղափոխական առաջին համարում։ Նա գովաբանում էր Գալուստյանին՝ «աննկուն եռանդի» տեր մարդուն, ով «երբեք չհրաժարվեց իր դավանած սկզբունքներից, ոչ մի պահ», ու նաև հայտնում էր, որ նա հենց նոր ընդունվել է Գրողների միություն։

Առաքելյանը Գալուստյանին է համարում միջպատերազմյան թեմատիկայով իր վեպի՝ 1999 թվականին լույս տեսած *«Noaptea bastarzilor»* -ի գրելու համար անհրաժեշտ տեղեկատվության հիմնական աղբյուրը։   Գալուստյանի սեփական *«Ֆաքսիմիլեն»* վերահրատարակվել է 2000 թվականին «Editura Ararat»-ի կողմից։  Նրան հիշատակել են իր նախկին ընկերներն ու գործընկերները։ Նրա հարյուրամյակը 2008 թվականի հոկտեմբերին նշվել է Ֆոկշանիի պաշտոնյաների ու հասարակության և Ռումինիայի հայերի միության կողմից՝ Առաքելյանի, Բարոնյանի և Վարուժան Փամբուկչյանի մասնակցությամբ։ Իոնուտ Լադեան ավարտել է Գալուստյանի կիսանդրու պատրաստումը։   Տրայան Դոբրինեսկուն Գալուստյանի, Կարանդինոյի և Կոպոսուի կերպարները կերտել է իր *«Cei morți înainte de moarte»* («Նրանք, ովքեր մահացան մահից առաջ») վեպում։  2015 թվականի հունվարին՝ Գալուստյանի մահվան 25-ամյակին նվիրված արարողությունների ժամանակ, Վրանչեա շրջանի գրադարանում ստեղծվել է Գալուստյանի վավերագրական ֆոնդ։

## Ծանոթագրություններ

## Հղումներ

Կատեգորիա:1908 ծնունդներ
Կատեգորիա:1990 մահեր
Կատեգորիա:Լրագրողներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ առաքելական քրիստոնյաներ
Կատեգորիա:Ռումինահայեր
Կատեգորիա:Սփյուռքահայ լրագրողներ