Կակաոյի ճգնաժամ (2024)

alt=Graph showing relatively stable prices then large spike at end|thumb|527x527px|Կակաոյի գները 2005 թվականից մինչև 2024 թվականի մարտ

2025 թվականի փետրվարի դրությամբ, կակաոյի գները շարունակաբար հասնում են ռեկորդային բարձր մակարդակների 2024 թվականից սկսած, քանի որ անընդմեջ աճեցման սեզոնները Արևմտյան Աֆրիկայում տուժել են եղանակային պայմաններից և հիվանդություններից։

## Նախապատմություն
Շոկոլադն հաճախ նշվում է որպես շրթներկի էֆեկտի օրինակ․ դա համեմատաբար մատչելի շքեղ արտադրանք է, որի վաճառքը շարունակում է կայուն մնալ տնտեսական անկումների ժամանակ։

Թեև կակաոյի մեծ մասը արտադրվում է Արևմտյան և Կենտրոնական Աֆրիկայում, շոկոլադի հիմնական սպառումը կենտրոնացած է Հյուսիսային Ամերիկայում և Եվրոպայում։ 2024 թվականի դրությամբ միայն Կոտ դ'Իվուարը և Գանան արտադրել են աշխարհի կակաոյի 60%-ը։

Այս երկու երկրներում կակաոյի հատիկները նախապես վաճառվում են հոկտեմբեր–սեպտեմբեր աճեցման սեզոնից առաջ՝ կառավարության պայմանագրերի միջոցով առևտրային ընկերություններին։ Երեք խոշորագույն գնորդներն են՝ Cargill, Olam և Barry Callebaut։ Այս պայմանագրերը վաճառվում են ֆյուչերսային բորսաներում, շուկաներում, որոնք վերջնականապես որոշում են, թե որքան կարժենան կակաոյի հատիկները։

1980-ականներից ի վեր, կակաոյի ֆյուչերսային գները հիմնականում պահպանվել են 3,500 ԱՄՆ դոլար մեկ տոննայի համար։

## Պատճառ
Գանայի և Կոտ դ'Իվուարի կակաոյի արտադրությունը տուժել է կլիմայի փոփոխությամբ ուժեղացված եղանակային պայմաններից։ Ghana Cocoa Board-ի (COCOBOD) գլխավոր գործադիր տնօրենը նշել է Էլ Նինյոյի ազդեցությունը որպես կակաոյի արտադրության նվազման հիմնական պատճառ։ Թեև բազային խնդիրները վաղուց առկա էին, ''Business Insider'' այս ծայրահեղ եղանակային երևույթը բնութագրել է որպես «հեղափոխական կետ»։

COCOBOD-ի Կակաոյի առողջության և ընդլայնման բաժնի տվյալներով՝ Գանայի Ուեսթերն Նորթ շրջանում 81%-ը տուժել է կակաոյի ուռուցիկ ընձյուղի վիրուսից (CSSV): Այդ շրջաննում գտնվում է Գանայի հիմնական արտադրական գոտին։

Գանայում արտադրությանը լրացուցիչ խոչընդոտներ են ստեղծել կակաոյի մաքսանենգությունը և անօրինական ոսկու արդյունահանումը։ Արտադրությունը նաև տուժել է այն պատճառով, որ կակաո աճեցնողները որոշել են թողնել ոլորտը՝ համարելով, որ այն բավարար եկամուտ չի ապահովում, ինչպես նաև արտադրական ծախսերի աճի և կակաոյի արդյունաբերության անբավարար կառավարման հետևանքով։

## Գներ
Կակաոյի գները տատանվել են 2024 թվականի հունիսին։ Լոնդոնում գները հասել են 11,530 ԱՄՆ դոլարի մեկ տոննայի համար հունիսի 13-ին, մինչդեռ նախորդ տարում գների միջին մակարդակը եղել է 3,182 դոլար։ Նյու Յորքի շուկայում նույնպես դիտարկվել է նման աճ, որտեղ գները հասել են 10,782 դոլարի մեկ տոննայի համար, սակայն ազդեցությունն այնքան ակնհայտ չի եղել, քանի որ Եվրոպայում ավելի շատ է սպառվում Արևմտյան Աֆրիկայի կակաոն։

Գների անկայունությունը խորացել է արագ սպեկուլյատիվ առևտրի ազդեցությամբ։ Գների տատանումների ռիսկից խուսափելու համար հեջ-ֆոնդերը լքել են ֆյուչերսային շուկան 2024 թվականի առաջին ամիսներին, ինչը նվազեցրել է շուկայի լիկվիդայնությունը, խորացնելով անկայունությունը և բարձրացնելով գները։ Չնայած տարվա ընթացքում գները որոշ չափով նվազել էին, դեկտեմբերին դրանք կրկին կտրուկ աճել են, իսկ դեկտեմբերի 18-ին ֆյուչերսային շուկաները նոր ռեկորդային բարձր ցուցանիշ են գրանցել։

2025 թվականի փետրվարի դրությամբ, գները դեռևս պահպանվում են դեկտեմբերի և հունվարի մակարդակներում։

## Արձագանք և հետևանքներ
2024 թվականի սկզբին Գանան 350,000 տոննա կակաոյի հատիկի առաքումը հետաձգեց մինչև հաջորդ սեզոնը, ինչը ևս ավելի բարձրացրեց գները։

2024 թվականի հուլիսին COCOBOD-ը և կոնֆետ արտադրող Mars Wrigley ընկերությունը հայտարարեցին, որ մշակում են տեխնոլոգիա՝ CSSV վիրուսի վաղ վարակը հայտնաբերելու համար։

Շոկոլադ արտադրող բազմաթիվ ընկերություններ ամբողջ աշխարհում դադարեցրել են գործունեությունը։

2024 թվականին «Confectionery News»-ում հրապարակված զեկույցում նշվել է, որ National Confectioners Association-ի վերջերս իրականացրած հետազոտության համաձայն՝ հարցվածների 45%-ը կրճատել է շոկոլադի ծախսերը՝ փոխելով օգտագործվող շոկոլադի ապրանքանիշն ու չափը։

## Վերլուծություն
2024 թվականին մարդաբանական գիտությունների մասնագետ Կարլա Մարտինը կակաոյի արտադրության հետ կապված խնդիրները բնութագրեց որպես բարդ խնդիր (wicked problem)։ Նա նշեց, որ ճգնաժամը ընդգծեց մի կարևոր հարց․ «ինչն է իրականում կակաո արտադրողների լավագույն շահերից բխող, ինչպես նրանք են դա ընկալում»։

Կակաոյի գների փոփոխությունները էականորեն չազդեցին կակաո աճեցնողների եկամուտների վրա, քանի որ մատակարարման շղթայի բարդությունները կանխում էին նրանց ուղղակի շահույթը։

## Ծանոթագրություններ