Շուկայի կենտրոնացում

**Շուկայի կենտրոնացում** (), տնտեսագիտությունում ընկերությունների թվին և նրանց շուկայական մասնաբաժնին վերաբերող ֆունկցիա:

Շուկայի կենտրոնացումը տվյալ շուկայի շուկայական բաժնեմասի այն մասն է, որը պահվում է փոքր թվով բիզնեսների կողմից: Արդյունաբերության մրցունակությունը պարզելու համար այն կիրառվում է հակամենաշնորհային օրենսդրության և տնտեսական կարգավորման մեջ: Երբ շուկայի կենտրոնացումը բարձր է, դա ցույց է տալիս, որ շուկայում գերիշխում են մի քանի ընկերություններ, և հավանական է, որ գոյություն ունենա օլիգոպոլիստական ​​կամ մենաշնորհային մրցակցություն: Շատ դեպքերում շուկայի բարձր կենտրոնացումը հանգեցնում է անցանկալի հետևանքների, ինչպիսիք են մրցակցության նվազումը և գների բարձրացումը:

Շուկայի կենտրոնացման հարաբերակցությունը չափում է շուկայում առաջատար ընկերությունների կենտրոնացումը, սա կարող է լինել տարբեր չափանիշների միջոցով, ինչպիսիք են վաճառքը, զբաղվածության թիվը, ակտիվ օգտագործողները կամ այլ համապատասխան ցուցանիշներ: Տեսականորեն և գործնականում շուկայի կենտրոնացումը սերտորեն կապված է շուկայի մրցունակության հետ, ուստի կարևոր է տարբեր հակամենաշնորհային գործակալությունների համար՝ առաջարկվող միաձուլումների և ձեռքբերումների ու այլ կարգավորող հարցերի քննարկման ժամանակ: Շուկայի կենտրոնացումը կարևոր է ընկերությունների շուկայական ուժը որոշելու համար՝ գները և քանակները սահմանելիս:

Շուկայի կենտրոնացման վրա ազդում են տարբեր ուժեր, ներառյալ մուտքի խոչընդոտները և առկա մրցակցությունը: Շուկայի կենտրոնացման հարաբերակցությունները նաև թույլ են տալիս օգտվողներին ճշգրիտ որոշել դիտարկվող շուկայի կառուցվածքի տեսակը՝ կատարյալ մրցակցությունից մինչև մենաշնորհային կամ օլիգոպոլիստական ​​շուկայական կառուցվածք։

Շուկայի կենտրոնացումը կապված է արդյունաբերական կենտրոնացման հետ, որը վերաբերում է արտադրության բաշխմանը արդյունաբերության ներսում, ի տարբերություն շուկայի։ Արդյունաբերական կազմակերպման մեջ շուկայի կենտրոնացումը կարող է օգտագործվել որպես մրցակցության չափանիշ, որը, տեսության համաձայն, դրականորեն կապված է արդյունաբերության շահույթի մակարդակի հետ, օրինակ՝ Ջո Ս. Բեյնի աշխատանքում։

Այլընտրանքային տնտեսական մեկնաբանությունն այն է, որ շուկայի կենտրոնացումը չափանիշ է, որը կարող է օգտագործվել շուկայում ընկերությունների ընդհանուր արտադրության բաժնեմասերի տարբեր բաշխումները (այլընտրանքորեն՝ ընդհանուր հզորություն կամ ընդհանուր պաշարներ) դասակարգելու համար։

## Շուկայի կենտրոնացման վրա ազդող գործոններ

Կան տարբեր գործոններ, որոնք ազդում են շուկաների կենտրոնացման վրա, որոնք ներառում են՝ մուտքի խոչընդոտներ (բարձր մեկնարկային ծախսեր, մասշտաբից տնտեսում, ապրանքանիշի նկատմամբ հավատարմություն), արդյունաբերության չափը և տարիքը, արտադրանքի տարբերակումը և գովազդի մակարդակը: Կան նաև ընկերությանը հատուկ գործոններ, որոնք ազդում են շուկայի կենտրոնացման վրա, ներառյալ՝ հետազոտությունների և զարգացման մակարդակը և մարդկային կապիտալի պահանջները:

Չնայած մրցակիցների փոքր թիվը միշտ չէ, որ վկայում է շուկայի բարձր կենտրոնացման մասին, այն կարող է լինել շուկայի կառուցվածքի և ուժերի բաշխման ուժեղ ցուցիչ:

## Չափանիշներ
Համապատասխան շուկան և ընկերությունները որոշելուց հետո, ապրանքի և աշխարհագրական պարամետրերը սահմանելով, շուկայի կենտրոնացումը որոշելու համար կարող են կիրառվել տարբեր չափանիշներ: Սա կարող է քանակականացվել SSNIP թեստի միջոցով։

Շուկայի կենտրոնացման պարզ չափանիշ է 1/N հաշվարկը, որտեղ N-ը շուկայում գործող ընկերությունների թիվն է: 1 արդյունքը կնշանակի մաքուր մենաշնորհ և կնվազի շուկայում գործող ընկերությունների թվի հետ մեկտեղ, և դրանց միջև համաչափության աստիճանը չի ավելանա։ Կենտրոնացման այս չափանիշը անտեսում է ընկերությունների բաժնեմասերի միջև դիսպերսիան: Այս չափանիշը գործնականում օգտակար է միայն այն դեպքում, եթե ընկերությունների շուկայական բաժնեմասերի նմուշը համարվում է պատահական, այլ ոչ թե որոշվում է ընկերությունների ներքին բնութագրերով։

Ցանկացած չափանիշ, որը կարող է օգտագործվել բաշխումները համեմատելու կամ դասակարգելու համար (օրինակ՝ հավանականության բաշխում, հաճախականության բաշխում կամ չափի բաշխում), կարող է օգտագործվել որպես շուկայի կենտրոնացման չափանիշ: Օրինակներ են ստոխաստիկ գերիշխանությունը և Ջինիի գործակիցը:
### Հերֆինդալ-Հիրշմանի ինդեքս
Հերֆինդալ-Հիրշմանի ինդեքսը (ամենատարածված օգտագործվող շուկայական կենտրոնացումը) շուկայի ուշադրության լրացուցիչ մասն է։ Այն ստացվում է շուկայի բոլոր մասնակիցների շուկայական բաժնեմասերի քառակուսիները գումարելով։ Ավելի բարձր ինդեքսը ցույց է տալիս շուկայի կենտրոնացման ավելի բարձր մակարդակ։ 1000-ից ցածր շուկայի կենտրոնացման մակարդակը սովորաբար համարվում է ցածր, մինչդեռ 1500-ից բարձր մակարդակը՝ չափազանց բարձր։

H=\sum_{i=1}^N s_i^2

Որտեղ s_i i ընկերության շուկայական մասնաբաժինն է, արտահայտված տոկոսով, և N համապատասխան շուկայում գործող ընկերությունների թիվն է։ 

Եթե ​​շուկայական մասնաբաժինները արտահայտվում են տասնորդական թվերով, 0 ինդեքսը ներկայացնում է կատարյալ մրցակցային ոլորտ, մինչդեռ 1 ինդեքսը ներկայացնում է մենաշնորհված ոլորտ: Անկախ նրանից, թե օգտագործվում է տասնորդական, թե տոկոսային ինդեքս, ավելի բարձր ինդեքսը ցույց է տալիս շուկայում ավելի բարձր կենտրոնացում:

Արդարադատության նախարարության և Դաշնային առևտրային հանձնաժողովի հորիզոնական միաձուլումների ուղեցույցների 1-ին բաժինը կոչվում է «Շուկայի սահմանում, չափում և կենտրոնացում» և նշում է, որ Հերֆինդալի ինդեքսը կենտրոնացման չափանիշն է, որը օգտագործվում է այդ ուղեցույցներում:

### Կենտրոնացման հարաբերակցություն
Կենտրոնացման հարաբերակցությունը չափանիշ է, որը հաշվարկվում է՝ ընդհանուր շուկայական մասնաբաժինը բաժանելով խոշորագույն ձեռնարկությունների շուկայական մասնաբաժինների գումարի վրա: Այն կարող է օգտագործվել շուկայի ուժը գնահատելու համար՝ թե՛ կարճաժամկետ, թե՛ երկարաժամկետ հեռանկարում: Ընդհանուր առմամբ, 40%-ից պակաս և 60%-ից ավելի հարաբերակցությունները համարվում են համապատասխանաբար շուկայի կենտրոնացման չափավոր և բարձր մակարդակներ: Այս հարաբերակցությունը չափում է խոշորագույն ընկերությունների կենտրոնացումն այսպես․

CR_n = C_1+C_2+.....+C_n

որտեղ N-ը սովորաբար 3-ի և 5-ի միջև է։ 

## Կարգավորման օգտագործում
### Պատմական օգտագործում
1890 թվականին Շերմանի հակամենաշնորհային օրենքի ընդունումից ի վեր, 1880-ական թվականներին աճող մենաշնորհներին և հակամրցակցային ընկերություններին ի պատասխան, հակամենաշնորհային գործակալությունները պարբերաբար շուկայի կենտրոնացումը օգտագործում են որպես կարևոր չափանիշ՝ մրցակցային օրենսդրության հնարավոր խախտումները գնահատելու համար: Օրենքի ընդունումից ի վեր այս չափանիշները նաև օգտագործվել են շուկայական ընդհանուր մրցակցության և սպառողների ընդհանուր բարեկեցության վրա հնարավոր միաձուլումների ազդեցությունը գնահատելու համար: Շերմանի օրենքի կիրառման առաջին խոշոր օրինակը 1911 թվականի *«Ստանդարտ Օիլ» ընկերությունը Նյու Ջերսիից ընդդեմ Միացյալ Նահանգների* դատական ​​գործն էր, որտեղ «Ստանդարտ Օիլը» նավթարդյունաբերության մենաշնորհը որոշելուց հետո դատարանի որոշումն էր 34 փոքր ընկերությունների բաժանումն էր:

### Ժամանակակից օգտագործում
Ժամանակակից կարգավորող մարմինները պնդում են, որ շուկայի կենտրոնացման աճը կարող է խոչընդոտել նորարարությանը և բացասաբար ազդել սպառողների ընդհանուր բարեկեցության վրա։

ԱՄՆ արդարադատության նախարարությունը որոշել է, որ ցանկացած միավորում, որը բարձրացնում է Հերդանդալ-Հիրշմանի ինդեքսը ավելի քան 200 կետով, առաջացնում է լուրջ մտահոգություններ հակամենաշնորհային օրենքների և սպառողների բարեկեցության տեսանկյունից։ Հետևաբար, հնարավոր միավորումների, հատկապես հորիզոնական ինտեգրման պարագայում, հակամենաշնորհային մարմինները հաշվի են առնում՝ արդյոք արդյունավետության աճը արդարացնո՞ւմ է սպառողական բարեկեցության հնարավոր նվազումը՝ ծախսերի աճի կամ արտադրանքի քանակի նվազեցման միջոցով։

Ի տարբերություն ԱՄՆ-ի, Եվրոպական հանձնաժողովը, որպես կանոն, չի վիճարկում որևէ հորիզոնական ինտեգրում, եթե միավորման արդյունքում Հերդանդալ-Հիրշմանի ինդեքսը մնում է 2000-ից ցածր (բացառությամբ հատուկ դեպքերի)։

Սպառողի բարեկեցությունը պաշտպանելու նպատակով շուկայի կենտրոնացման կիրառման դեպքերից են.

* 2014 թ․ Comcast-ի՝ Time Warner Cable-ը ձեռք բերելու փորձը չեղարկվել է, երբ ԱՄՆ արդարադատության նախարարությունը սպառնացել է հայց ներկայացնել հակամենաշնորհային օրենսդրության խախտման համար՝ նշելով, որ ազգային հեռուստատեսային ոլորտում ինդեքը կաճի 639 կետով՝ հասնելով 2454-ի, և այս միավորումը կարող էր հանգեցնել սպառողների համար գների աճի։
* Halliburton-ի և Baker Hughes-ի՝ 2014 թ․ միավորման փորձը (այն ժամանակ նավթային ծառայությունների ոլորտում համապատասխանաբար երկրորդ և երրորդ ամենամեծ ընկերությունները) արգելվել է ԱՄՆ արդարադատության նախարարության կողմից, քանի որ միավորումը կարող էր բարձրացնել ծախսերը նավթային ընկերությունների համար 23 տարբեր ապրանքային շուկաներում և խոչընդոտել նավթային ոլորտում նորարարությունների ի հայտ գալուն։
* Ջեներալ էլեկտրիկի՝ Honeywell-ը ձեռք բերելու 2001 թ․ փորձը, որը հաստատվել էր ԱՄՆ-ում, սակայն Եվրոպական հանձնաժողովի սահմանած պայմանները չափազանց խիստ էին Ջեներալ Էլեկտրիկի համար, ինչի հետևանքով գործարքը չի իրականացել։ Սա օրինակ է այն բանի, թե ինչպես են տարբեր կարգավորող մարմինները տարբեր կերպ դիտարկում միավորումները։

## Ընկերությունների համար մոտիվացիա
Շուկայի կենտրոնացման և շահութաբերության միջև կապը կարելի է բաժանել երկու մասի. շուկայի ավելի մեծ կենտրոնացումը մեծացնում է ընկերությունների միջև գաղտնի համաձայնության հավանականությունը, ինչը հանգեցնում է ավելի բարձր գնագոյացման: Ի տարբերություն դրա, շուկայի կենտրոնացումը տեղի է ունենում խոշոր ընկերություն լինելու ընթացքում ձեռք բերված արդյունավետության արդյունքում, որն ավելի շահութաբեր է փոքր ընկերությունների և դրանց տնտեսական արդյունավետության պակասի համեմատ:

### Գաղտնի համաձայնություն
Գոյություն ունեն շուկայական փոխազդեցության խաղերի տեսական մոդելներ (օրինակ՝ օլիգոպոլիաներում), որոնք կանխատեսում են, որ շուկայի կենտրոնացման աճը կհանգեցնի գների բարձրացման և սպառողների բարեկեցության նվազման, նույնիսկ այն դեպքում, երբ կարտելացման համաձայնություն չկա: Օրինակներ են Կուռնոյի օլիգոպոլիան և Բերտրանի օլիգոպոլիան՝ տարբերակված ապրանքների համար: Բեյնի (1956 թվական) շուկայի կենտրոնացման վերաբերյալ սկզբնական մտահոգությունը հիմնված էր բարձր կենտրոնացման և համաձայնության միջև ինտուիտիվ կապի վրա, որը հանգեցրել է Բեյնի այն եզրակացությանը, որ կենտրոնացված շուկաներում գտնվող ընկերությունները պետք է վաստակեն մրցակցայինից բարձր շահույթ: Քոլինզը և Պրեստոնը (1969 թվական) կիսում էին Բեյնի նման տեսակետ՝ կենտրոնանալով փոքր ընկերությունների մրցակցային ազդեցության նվազման վրա խոշոր ընկերությունների վրա: Դեմսեցը ուներ այլընտրանքային տեսակետ, որտեղ նա դրական կապ էր գտնում կենտրոնացված արդյունաբերության մեջ մասնավորապես ամենամեծ ընկերությունների շահույթի մարժաների և գնագոյացման հարցում համաձայնության միջև:

Չնայած տեսական մոդելները կանխատեսում են շուկայի կենտրոնացման և համաձայնության միջև ուժեղ կապ, քիչ են էմպիրիկ ապացույցները, որոնք կապում են շուկայի կենտրոնացումը արդյունաբերության մեջ համաձայնության մակարդակի հետ: Միաձուլման սցենարում որոշ ուսումնասիրություններ նաև ցույց են տվել, որ միաձուլման արդյունքում առաջացած ասիմետրիկ շուկայի կառուցվածքը բացասաբար կանդրադառնա համագործակցության վրա՝ չնայած միաձուլումից հետո շուկայի կենտրոնացման աճին:

### Արդյունավետություն
Որպես տնտեսական գործիք՝ շուկայի կենտրոնացումը օգտակար է, քանի որ այն արտացոլում է շուկայում մրցակցության աստիճանը: Շուկայի կենտրոնացումը հասկանալը կարևոր է ընկերությունների համար՝ իրենց մարքեթինգային ռազմավարությունը որոշելիս: Բացի այդ, էմպիրիկ ապացույցները ցույց են տալիս, որ շուկայի կենտրոնացման և արդյունավետության միջև գոյություն ունի հակադարձ կապ, այնպես որ ընկերությունները ցուցաբերում են արդյունավետության աճ, երբ իրենց համապատասխան շուկայական կենտրոնացումը նվազում է:

## Արդյունաբերության հետևանքները
Շուկայի բարձր կենտրոնացումը կարող է հանգեցնել մրցակցության նվազմանը և գերիշխող ընկերությունների շուկայական հզորության մեծացմանը: Սա կարող է հանգեցնել ավելի բարձր ծախսերի, ցածր որակի, ավելի քիչ տարբերակների և ավելի քիչ նորարարության: Այսպիսով, սպառողների և հասարակության վրա շուկայական կենտրոնացման բարձր մակարդակը կարող է բացասաբար ազդել:

Տնտեսական կարգավորումների, ինչպիսիք են «Մրցակցության մասին» օրենքը, և հակամենաշնորհային օրենքների, ինչպիսին է «Շերմանի օրենքը», գոյությունը պայմանավորված է շուկայական մրցակցությունը պահպանելու անհրաժեշտությամբ՝ մենաշնորհների ձևավորումից խուսափելու համար: Այս օրենքները սովորաբար պահանջում են, որ ընկերությունները հայտարարեն իրենց շուկայական մասնաբաժնի մասին և սահմանափակեն շուկայի թույլատրելի կենտրոնացման աստիճանը: Որոշ դեպքերում հակամենաշնորհային օրենքները կարող են պահանջել ընկերությունների բաժանում կամ «արգելապատնեշների» ստեղծում, որոնք կանխում են իշխանության հնարավոր չարաշահումը: Շուկայի կենտրոնացման բարձր աստիճանը սովորաբար անցանկալի է, քանի որ այն կարող է հանգեցնել մրցակցության նվազման և շուկայում առաջատար ձեռնարկությունների համար իշխանության ավելի մեծացման: Հակամենաշնորհային օրենքները և այլ տնտեսական կարգավորումները պաշտպանում են շուկայական մրցակցությունը և մենաշնորհներից խուսափումը:

## Տես նաև
* Շուկայական գերիշխանություն
* Ջինիի գործակից
* Լորենցի կոր

## Ծանոթագրություններ

* Bain, J. (1956). *Barriers to New Competition.* Cambridge, Massachusetts: Harvard Univ. Press.
* Curry, B. and K. D. George (1983).  "Industrial concentration: A survey" *Jour. of Indust. Econ.* 31(3): 203–255
* 
* Tirole, J. (1988). *The Theory of Industrial Organization.* Cambridge, Massachusetts: MIT Press.
* Weiss, L. W. (1989). *Concentration and price.* Cambridge, Massachusetts : MIT Press.

## Արտաքին հղումներ
* Department of Justice and Federal Trade Commission Horizontal Merger Guidelines

Կատեգորիա:Արդյունաբերություն
Կատեգորիա:Կապիտալիզմ
Կատեգորիա:Մակրոտնտեսական ցուցանիշներ
Կատեգորիա:Մրցակցություն
Կատեգորիա:Ոչ կատարյալ մրցակցություն
Կատեգորիա:Որոշումների կայացում
Կատեգորիա:Ռազմավարական մենեջմենթ
Կատեգորիա:Տնտեսական շուկաներ
Կատեգորիա:Տնտեսություն