Լիբերիայի տնտեսություն

**Լիբերիայի տնտեսությունը** չափազանց թերզարգացած է՝ 2019 թվականի դրությամբ ընդամենը 3,222 միլիարդ դոլար համախառն ներքին արդյունքով, ինչը մեծապես պայմանավորված է Առաջին (1989–1996) և Երկրորդ Լիբերիայի քաղաքացիական պատերազմներով (1999–2003): Լիբերիան ըստ ՄԱԿ-ի համարվում է աշխարհի ամենաաղքատ և ամենաքիչ զարգացած երկրներից մեկն է։

Մինչև 1979 թվականը Լիբերիայի տնտեսությունն Սահարայից հարավ Աֆրիկայի առավել զարգացած և ամենաարագ զարգացող երկրներից էր, սակայն 1980 թվականի պետական հեղաշրջումից հետո այն անկում ապրեց, և քաղաքացիական պատերազմը ոչնչացրեց Լիբերիայի տնտեսության և ենթակառուցվածքների մեծ մասը, հատկապես երկրի ներսում և նրա շրջակայքում՝ երկրի մայրաքաղաք Մոնրովիանում։ Պատերազմը նաև առաջացրեց մարդկային կապիտալի արտահոսք և կապիտալի կորուստ, քանի որ քաղաքացիական պատերազմի հետևանքն էր երկիրը կառավարող ամերիկո-լիբերական փոքրամասնության տապալումը։ Ոմանք վերադարձել են 1997 թվականից հետո, իսկ շատերը չեն վերադարձել։

Լիբերիան հարուստ է ջրով, հանքային ռեսուրսներով, անտառներով և գյուղատնտեսության համար բարենպաստ կլիմայով, սակայն աղքատ է մարդկային կապիտալով, ենթակառուցվածքներով և կայունությամբ։ Լիբերիան բավականին տիպիկ բնութագիր ունի Ենթասահարայի տնտեսությունների համար։ Բնակչության մեծամասնությունը զբաղվում է կենսապահովման գյուղատնտեսությամբ, մինչդեռ արտահանման մեջ գերակշռում են հումքային ապրանքները, ինչպիսիք են կաուչուկը և երկաթի հանքաքարը։ Տեղական արտադրությունը այն տեսքով, ինչպիսին կա, հիմնականում պատկանում է օտարերկրացիներին։

Ժողովրդավարական ճանապարհով ընտրված կառավարությունը, որը ստեղծվել է 1997 թվականի օգոստոսին, ժառանգել է հսկայական միջազգային պարտքեր և ներկայումս ապավինում է իր ծովային ռեգիստրից ստացված եկամուտներին՝ ապահովելու իր արտարժութային եկամուտների հիմնական մասը։ Տնտեսության ենթակառուցվածքների վերականգնումը և եկամուտների ավելացումը կախված են նոր կառավարության առողջ մակրո և միկրոտնտեսական քաղաքականության իրականացումից, ներառյալ օտարերկրյա ներդրումների խրախուսումը։

## Տնտեսության պատմություն
Անկախ Լիբերիայի տնտեսական պատմության մեծ մասի մասին առկան են սահմանափակ արխիվային փաստաթղթավորում, ինչը դժվարացնում է տնտեսական պատմաբանների համար ժամանակի ընթացքում Լիբերիայի տնտեսության բնույթի վերաբերյալ համապարփակ գնահատականներ տալը։ Լիբերիայի կառավարությունը սկսեց ներկայացնել մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի տվյալները միայն 1964 թվականին։

Լոնդոնի տնտեսագիտության դպրոցի տնտեսական պատմաբան Լեյ Ա. Գարդների կողմից 2022 թվականին կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքում Լիբերիայի մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն 1845 թվականին  կազմում էր 430 դոլար, ինչը մի փոքր ավելի բարձր էր կենսապահովման մակարդակից և այդ ժամանակ Ճապոնիայի մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի մոտավորապես կեսն էր կազմում։ Անկախություն ձեռք բերելուց առաջ այն հասավ մոտավորապես $500-ի, սակայն տնտեսությունը հետագայում լճացավ մինչև 1930-ական թվականները, երբ սկսվեց արագ տնտեսական աճի ժամանակաշրջանը։ Չնայած Լիբերիան 19-րդ դարում և 20-րդ դարերի սկզբին Գանայից ավելի աղքատ էր, այն հասավ Գանային 1950-ին և հետագայում զգալիորեն առաջընթաց գրանցեց՝ 1970-ին դառնալով գրեթե երկու անգամ ավելի հարուստ, քան Գանան։ 1970-ական թվականներին Լիբերիայի տնտեսությունը լճացավ։

1926 թվականին Լիբերիայի կառավարությունը «Firestone Tyre» ընկերությանը իրավունք տվեց 99 տարով վարձակալել մինչև 1 միլիոն ակր հող՝ մեկ ակրը 6 ցենտ արժողությամբ։ «Firestone»-ը չափազանց մեծ ազդեցություն ունեցավ Լիբերիայի կառավարության վրա՝ հետագա ժամանակաշրջանում փաստացիորեն ստանալով վերահսկողություն նրա ֆինանսների վրա։ Այդ ժամանակահատվածում ընկերությունը Լիբերիայում օտարերկրյա ներդրումների կարևոր աղբյուր էր։ Այնուհետև «Firestone»-ը ձեռնամուխ եղավ երկրում ոչ բնիկ հարավամերիկյան կաուչուկի՝ «Hevea brasiliensis»-ի կաուչուկի ծառերի տնկարկների հիմնմանը։ 1950-ական թվականներին ընկերությունը Լիբերիայի խոշորագույն մասնավոր գործատուն էր և նաև ամենամեծ արտահանողը։ 1955 թվականին Վինսենթ Բրաունը գրել է, որ կաուչուկի արտահանումը կազմում է Լիբերիայի մոտ 55․000․000 դոլար արժողությամբ արտահանման ավելի քան $45․000․000-ը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Լիբերիան դարձավ աշխարհում կաուչուկի ամենամեծ արտահանողներից մեկ։ Այսօր Լիբերիայում «Firestone»-ի կաուչուկի պլանտացիան աշխարհի ամենամեծ պլանտացիան է, որը շահագործվում է «Firestone» (այժմ՝ Bridgestone) դուստր ձեռնարկության կողմից՝ «Firestone Natural Rubber Company»:

1940-ական թվականներին Լիբերիան դարձավ ամերիկյան օգնության ամենամեծ ստացողներից մեկը։ ԱՄՆ-ի օգնությունը Լիբերիային սկսվեց 1942 թվականի «Lend-Lease» ծրագրով։ Լիբերիայի մեկ շնչին բաժին ընկնող օգնությունը համադրելի էր այնպիսի երկրների, ինչպիսիք են Կորեան և Միացյալ Թագավորության նման Մարշալի օգնություն ստացողները։ Տնտեսական պատմաբան Ջորջ Դալթոնը 1965 թվականին գնահատել է, որ Լիբերիան մեկ շնչի հաշվով ավելի շատ օգնություն է ստացել Միացյալ Նահանգներից, քան աֆրիկյան ցանկացած այլ երկիր։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Լիբերիան փորձեց դառնալ օֆշորային ծառայությունների վայր, քանի որ երկիրը մեղմացրեց նավերի գրանցման, կորպորացիայի և հարկերի հետ կապված օրենքները։ Լիբերիայի նավագնացության գրանցամատյանը մեծ հաջողություն ունեցավ, քանի որ 1960-ական թվականներին Լիբերիան դարձել էր ամենամեծ նավերի ռեգիստրն աշխարհում՝ ըստ տոնաժի։

Լիբերիայի տնտեսությունը մինչև քաղաքացիական պատերազմը մեծապես հիմնված էր երկաթի հանքաքարի արդյունահանման վրա։ Լիբերիան համաշխարհային շուկայում երկաթի հանքաքարի խոշոր արտահանողն էր։ 1970-ական թվականներին երկաթի արդյունահանումը կազմում էր Լիբերիայի արտահանման եկամուտների կեսից ավելին։ 1980 թվականի Լիբերիայում պետական հեղաշրջումից հետո երկրի տնտեսական աճի տեմպերը դանդաղել են համաշխարհային շուկայում երկաթի հանքաքարի պահանջարկի անկման և Լիբերիայում քաղաքական ցնցումների պատճառով։

2003 թվականին պատերազմի ավարտից հետո ՀՆԱ-ի աճը կրկին սկսեց արագանալ և 2007 թվականին հասնավ գագաթնակետին՝ 9,4%։ Համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամը դանդաղեցրեց ՀՆԱ-ի աճը մինչև 4,6% 2009 թվականինին, թեև կաուչուկի և փայտանյութի արտահանման հետևանքով ուժեղացող գյուղատնտեսական ոլորտը ավելացրեց աճը մինչև 5,1% 2010 թվականին և սպասվող 7,3% 2011 թվականին՝ դարձնելով տնտեսությունը աշխարհում 20 ամենաարագ զարգացողներից մեկը։

2010 թվականի մարտին «BET»-ի հիմնադիր Ռոբերտ Լ. Ջոնսոնը ֆինանսավորեց Լիբերիայում 20 տարվա ընթացքում կառուցված առաջին հյուրանոցը։   շքեղ հանգստավայրը կառուցվել է Մոնրովիայի Փեյնսվիլ հատվածում։

Լիբերիայի արտաքին պարտքը 2006 թվականին գնահատվել է մոտավորապես 4,5 միլիարդ դոլար՝ ՀՆԱ-ի 800%-ը։ 2007-ից 2010 թվականներին երկկողմ, բազմակողմ և առևտրային պարտքի կրճատման արդյունքում 2011 թվականին երկրի արտաքին պարտքը նվազել է մինչև 222,9 միլիոն դոլար։

## Տնտեսական ոլորտներ

Լիբերիայի բիզնես հատվածը հիմնականում վերահսկվում է հիմնականում լևանտական (հիմնականում լիբանանյան) և հնդկական ծագում ունեցող օտարերկրացիների կողմից։ Կան նաև սահմանափակ թվով չինացիներ, որոնք զբաղվում են գյուղատնտեսությամբ։ Փայտանյութի ամենամեծ կոնցեսիան՝ «Oriental Timber Corporation» (OTC), պատկանում է Ինդոնեզիային։ Արևմտյան Աֆրիկան բնակիչների մեծ մասը զբաղվում են անդրսահմանային առևտրով։ Երկրում հնարավոր են օրինական մենաշնորհներ. Օրինակ, «Liberia Cement Corporation»-ը մենաշնորհ ունի ցեմենտի արտադրության համար։

### Անտառային տնտեսություն
Պատերազմի ավարտից ի վեր Լիբերիայի արտահանման հիմնական ապրանքներն են փայտանյութն ու կաուչուկը։ Լիբերիան տարեկան վաստակում է ավելի քան 100 միլիոն դոլար և ավելի քան 70 միլիոն դոլար՝ համապատասխանաբար փայտանյութի և կաուչուկի արտահանումից։

### Հանքարդյունաբերություն և ռեսուրսներ
Ադամանդի և ոսկու արդյունահանման գործունեությունը նույնպես որոշակի տնտեսական ակտիվություն է ապահովում։ Վերջին տարիներին (2005 - 2012) օտարերկրյա ներդրումները «ArcelorMittal Steel»-ից, «BHP Billiton»-ից և «China Union»-ից նպաստում են երկաթի հանքաքարի արդյունահանման ոլորտի աշխուժացմանը։

Լիբերիան սկսել է ծովում նավթի որոնումները. Չապացուցված նավթի պաշարները կարող են գերազանցել մեկ միլիարդ բարելը։ Կառավարությունն իր ծովային ջրերը բաժանեց 17 բլոկի և սկսեց աճուրդի հանել բլոկների հետախուզման լիցենզիաները 2004 թվականին, իսկ հետագա աճուրդները իրականացվեցին 2007 և 2009 թվականներին։ Լրացուցիչ 13 ծայրահեղ խորը ծովային բլոկներ սահմանազատվել են 2011 թվականին և պլանավորվել են աճուրդի հանել։ Լիցենզիա ստացած ընկերություններից են «Repsol YPF»-ը, «Chevron Corporation»-ը և «Woodside Petroleum»-ը։

### Առաքման դրոշը հարմարության համար
Լիբերիան բաց ծովային ռեգիստր է պահում, ինչը նշանակում է, որ նավերի սեփականատերերը կարող են իրենց նավերը գրանցել որպես լիբերիական՝ համեմատաբար քիչ սահմանափակումներով։ Սա նշանակում է, որ Լիբերիայի նավերի գրանցումը սովորաբար հասկացվում է որպես «հարմարության դրոշի օգտագործում»։ Լիբերիան աշխարհում երկրորդ ամենամեծ ծովային ռեգիստրն է Պանամայից հետո, որի դրոշի ներքո գրանցված են 4300 նավ, որոնք կազմում են նավերի 12%-ը ամբողջ աշխարհում։ Սա ներառում է համաշխարհային տանկերի նավատորմի 35%-ը։ Լիբերիան 2000 թվականին իր ծովային ծրագրից վաստակել է ավելի քան 18 միլիոն դոլար։

### Օտարերկրյա օգնություն
Լիբերիան մեծապես ապավինում է հսկայական չափերի արտաքին օգնությանը, մասնավորապես ԱՄՆ-ից, Շվեդիայից, Բրիտանիայից, Ֆրանսիայից, Իտալիայից, Գերմանիայից, Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության և Ռումինիայից։ Սակայն Լիբերիայի կառավարության կողմից մարդու իրավունքների անտեսման պատճառով, Լիբերիային օտարերկրյա օգնությունը կտրուկ նվազել են։

Չինաստանի Հանրապետությունը (Թայվան) և Լիբիան ներկայումս Լիբերիայի կառավարությանն ուղղակի ֆինանսական օգնության ամենամեծ դոնորներն են։ Միջազգային օգնության գործակալությունների և ոչ կառավարական կազմակերպությունների միջոցով արևմտյան երկրներից զգալի օգնություն է շարունակվում մատակարարվել՝ խուսափելով կառավարությանն ուղղակի օգնությունից։

### Հաղորդակցություններ
Լիբերիայում հաղորդակցություն միջոցներն են մամուլնը, ռադիոն, հեռուստատեսությունը, ֆիքսված և բջջային հեռախոսները և ինտերնետը։ Լիբերիայում գործում են վեց խոշոր թերթեր, իսկ բնակչության 45%-ն ունի բջջային հեռախոսի ծառայություն։ Բացի այդ Լիբերիայում ռադիոկայաններն չափից շատ են, ամբողջ երկրում կա ավելի քան 70 ռադիոկայան։ Ինչ վերաբերում է Մոնսերադոյի շրջանին, ապա այնտեղ կա մոտ 30 ռադիոկայան։

Լիբերիայի մեդիա միջավայրը ընդլայնվում է նույնիսկ չնայած այն փաստին, որ երկրում կա տնտեսական և քաղաքական սահմանափակումները։ Գրանցված թերթերի և ռադիոկայանների թիվը (դրանցից շատերը համայնքային կայաններ) աճում են, չնայած շուկայի սահմանափակ ներուժին։ Իսկ քաղաքականապես քննադատական բովանդակությունը և հետաքննող նյութերը հրապարակվում կամ հեռարձակվում են։

### Էներգիա
Էլեկտրաէներգիայի պաշտոնական ծառայությունները մատուցվում են բացառապես պետական «Liberia Electricity Corporation»-ի կողմից, որը փոքր ցանց է շահագործում Մեծ Մոնրովիա շրջանում։ Էլեկտրաէներգիայի ծառայությունների ճնշող մեծամասնությունը տրամադրվում է փոքր մասնավոր սեփականություն հանդիսացող Շարժիչ-գեներատորի կողմից։ Լիբերիայում էլեկտրաէներգիայի սակագինը 0,54 դոլար մեկ կՎտժ-ի համար աշխարհում ամենաբարձրերից մեկն է։ Ընդհանուր հզորությունը 2013 թվականին կազմել է 20 ՄՎտ, ինչը կտրուկ ընկել է 1989 թվականի 191 ՄՎտ գագաթնակետից։

## Միջազգային տնտեսական ցանցեր
Լիբերիան Արևմտյան Աֆրիկայի պետությունների տնտեսական համայնքի (ECOWAS) անդամ է։ Գվինեայի և Սիերա Լեոնեի հետ այն ստեղծել է «Mano River Union» (MRU)՝ զարգացման և տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման խթանման համար։ MRU-ն գրեթե դադարեց գործելուց Լիբերիայի քաղաքացիական պատերազմի պատճառով, որը տարածվեց հարևան Սիերա Լեոնե և Գվինեա։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Լիբերիայի բնակիչների 68%-ն ապրում է աղքատության մեջ
* Լիբերիայի հանքային պաշարներ
* Լիբերիայի առևտրի վերջին տվյալները ITC առևտրային քարտեզի վրա
* Լիբերիայի պրոֆիլը - Համաշխարհային բանկ

Կատեգորիա:Աֆրիկայի տնտեսություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Տնտեսություն ըստ երկրի