Արգելափակիչ ջոկատ

**Արգելափակիչ ջոկատ** կամ **արգելապատնեշ ջոկատ** (*Заградительный отряд, заградотря́д*), պատնեշային ռազմական կազմավորումներ, որոնք հնագույն ժամանակներից այս կամ այն ձևով օգտագործվել են պատերազմում: Լայն իմաստով դրանք ժամանակավոր կամ մշտական (կանոնավոր) ռազմական կամ կիսառազմական ստորաբաժանումներ են, որոնք տեղակայված են թիկունքում կամ առաջնագծում (հիմնական ուժերի թիկունքում) և որոնց հիմնական գործառույթն է ռազմական կարգապահությունը և մարտական ոգին պահպանելը, լրտեսներին, դիվերսանտներին և դասալիքներին գերի վերցնելը, ինչպես նաև մարտադաշտից փախչող կամ իրենց ստորաբաժանումներից հետ մնացած զորքերը հետ մղելը, այդ թվում նաև առանց հրամանի իրենց դիրքերից փախչող զինվորների վրա կրակ բացելով:

[մինի|320x320փքս|[Խորհրդային Ռուսաստանն այլաբանորեն պատկերված է որպես «տաչանկա»` «*Совнарком*» (Ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդ) և «*Чрезвычайка*» (Արտակարգ կոմիտե) մակագրությամբ։  Չինացի «կարմրամորուս»` խունխուզ զինվորը «տաչանկա»  սայլին լծված բուռլակներին գնդացրով ստիպում է դեպի ետ քաշել սայլը: Վերնագիր. *«Կարմիր Չեկայում՝ բաշկիրներն ու չինացիները»* (ակնհայտ հիշատակում Պուգաչովի ապստամբության իրադարձություններին, որում ապստամբ զորավարը նաև իր դրոշի տակ հավաքել էր մեծ թվով բաշկիրների և ասիական այլ ժողովուրդների): Հատված Խորհրդա-Լեհական պատերազմի պաստառից]]

Դրանք ստեղծվել են տարբեր պետությունների զինված ուժերում՝ սկսած անտիկ ժամանակներից, կրիտիկական իրավիճակներում՝ պատժիչ գործառույթներ կատարելու համար (մինչև մահապատիժը ներառյալ): Նկարագրված կազմավորումները, որպես կանոն, այս կամ այնկերպ տարբերվում են հիմնական մարտական ուժերից, օրինակ, իրենց էթնիկ կազմով։ Ավելի ժամանակակից փուլերում դրանք ունեցել են նաև տարբեր անուններ և պատկանել են տարբեր գերատեսչական մարմինների՝ դաշտային ժանդարմերիա, Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի զորքեր թիկունքի պաշտպանության համար և այլն:

Բառի խիստ իմաստով, **արգելապատնեշ ջոկատ** հատուկ ռազմական կազմավորումների անվանումն է, որոնք ստեղծվել են խորհրդային կառավարության և արտերկրում խորհրդային ռեժիմների կողմից  տարբեր պատմական փուլերում: Օրինակներից են`

* Չինական կոմունիստները Չինաստանի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում
* Հանրապետականները Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում
* Մոնղոլական կոմունիստները Խորհդա-Ճապոնական բախումների ընթացքում
* Հյուսիսային Կորեայի կոմունիստները Կորեական պատերազմների ընթացքում
* Կուբայի հեղափոխական ուժերիը Աֆրիկյան և Լատինական Ամերիկյան պատերազմների ընթացքում
* ԽՍՀՄ-ում ստեղծված Կարմիր բանակի օտարերկրյա կազմավորումները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում:

Բացի այդ, ԽՍՀՄ զինված ուժերում Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ գործել է արգելապատնեշ զորամիավորումների տարբեր ենթակայության էշելոնացված կառուցվածք  (ներբանակային, պարեկային և ՆԳԺԿ), ապահովության համար կրկնօրինակելով միմյանց գործառույթները: 

Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի տարիների ընթացքում և խաղաղ ժամանակ արգելապատնեշ ջոկատները կոչվում էին նաև ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարների խորհրդին առընթեր Միացյալ պետական ​​քաղաքական վարչակազմի (**') զորքերի ստորաբաժանումներ և նրանց ենթակա ռազմականացված կոմերիտական աշխատանքային ջոկատներ, որոնց նպատակը [[Կոլտնտեսություն|կոլտնտեսության]] և, այսպես կոչված, [[Սոցիալիստական սեփականության գողության դեմ պայքարի վարչություն|«սոցիալիստական սեփականության» (պարենային պահեստների և ռազմավարական այլ պաշարների ու մթերումների) պահպանումն էր]], կոլտնտեսականների զանգվածային փախուստը դեպի քաղաքներ կանխելը, «[[կուլակ]]ների», «ալրի պարկագողերի» (''Мешочники''), «[[Արտագնացություն|արտագնացների]]», «[[Սպեկուլյացիա|սպեկուլյանտների]]» և այլ այսպես կոչված «հակասովետական տարրերի» դեմ պայքարը: Նշված կազմավորումներից վերջինները գործել են գյուղական ճանապարհների վրա և [[Երկաթուղի|երկաթուղային տրանսպորտում]], խոչընդոտել են գյուղացիների փախուստը [[կոլտնտեսություն]]ներից և [[Խորհտնտեսություն|սովխոզներից]]: 

Ըստ [[Ռուսաստանի անվտանգության դաշնային ծառայություն|Ռուսաստանի անվտանգության դաշնային ծառայության]] պաշտոնական պարզաբանման` «''ԽՍՀՄ-ում արգելափակող ջոկատները մշտական կամ ժամանակավոր ռազմական կազմավորումներ էին, որոնք ստեղծվել էին մարտական կամ հատուկ առաջադրանք կատարելու համար»'': Ռուսաստանի ժամանակակից բանակը շարունակում է օգտագործել ներկա փուլում մարտական գործողություններ իրականացնելիս արգելապատնեշների պրակտիկան:

== Պատնեշային ստորաբաժանումների պատմական անալոգներ ==
[[Պատկեր:AchaemenidSoldiers.jpg|մինի|Պարսկական բանակ (ժամանակակից պատմական վերակառուցում)]]

Պատմաբան Վլադիմիր Ա.Արտամոնովը ներկայացրել է հեծյալ արգելապատնեշների առկայությունն արդեն [[Անտիկ շրջան|անտիկ ժամանակներում]]:

Այդպիսի ռազմիկներ կային նույնիսկ հույն պատմիչ [[Քսենոփոն]]ի ժամանակներում։ Մ.թ.ա. 4-րդ դարի իր [[Կյուրոպեդիա|«Կյուրոպեդիա»]] աշխատության մեջ պատմաբանը գրել է պարսից թագավոր [[Կյուրոս Բ Մեծ|Կյուրոս Մեծի]] բազմազգ բանակի թիկունքի մասին, որի գործառույթն էր «''խրախուսել նրանց, ովքեր կատարում են իրենց պարտականությունները, թուլակամներին զսպում են սպառնալիքներով և պատժում մահով բոլոր նրանց, ովքեր մտադրություն կունենան թիկունք գալ, վախկոտներին ավելի մեծ վախ են սերմանում, քան թշնամին''»: Նույն Քսենոֆոնի մոտ կարելի է գտնել նաև հոգեբանական ''ուրվանկարներ, որոնցում վերաբերմունքը ճակատամարտի'' ժամանակ խուճապի մատնվողների նկատմամբ միանգամայն միանշանակ է: ''«Մարդկանց զանգվածը, երբ լի է վստահությամբ, առաջացնում է աննկուն քաջություն, բայց եթե մարդիկ վախկոտ են, ապա որքան շատ են նրանք, այնքան ավելի սարսափելի և խուճապային վախի են ենթարկվում»։'' Այստեղ Քսենոֆոնը սահմանում է առաջնագծի վերջին շարքերի հիմնական գործառույթը՝ բնում խեղդել դասալքությունը, քանի դեռ մարդիկ չեն ենթարկվել զանգվածային խուճապի: Նմանատիպ մարտավարություն ռազմական կազմավորումներում օգտագործել է հին հույն հրամանատար [[Փիլիպոս II Մակեդոնացի|Ֆիլիպ Մակեդոնացին]] ([[Ալեքսանդր Մակեդոնացի|Ալեքսանդր Մակեդոնացու]] հայրը):

[[Պատկեր:Defense_Of_Ryazan.jpg|մինի|[[Բաթու խան]]ի Մոնղոլ-թաթարական հորդաները գրավում են [[Ռյազան|Ռյազանը]]]]

Մոնղոլ-թաթարական նվաճողական արշավանքների ընթացքում նվաճողները նույնպես դիմել են պատնեշային ջոկատներ ստեղծելուն՝ իրենց բազմազգ հորդաներին ենթարկվելու համար։ [[Բաթու խան|Բաթուի]] բանակը, ինչպես և [[Չինգիզ խան]]ի բանակը, ձևավորվել է հետևյալ սկզբունքով. առաջխաղացող ուժերի [[Առաջապահ (ռազմարվեստ)|առաջապահ]] դիրքերում ներառվել են նվաճված ժողովուրդներից կազմված զորքը՝ [[Հունգարացիներ|մագյարներ]], [[լեհեր]], [[Մորդվաներ|մորդվիններ]], բուլղարներ, կումաններ և նույնիսկ «իսմայելներ» (մուսուլմաններ), որոնք գործնականում դատապարտված էին մեռնելու առաջապահ մարտերում: Նրանց թիկունքում դեպի առաջ շարժվել են հավատարիմ ռազմիկների արգելափակող ջոկատները։

Իտալական պատերազմների հերոս, [[գասկոն]]յան [[ասպետ]] և Ֆրանսիայի ապագա մարշալ Բլեզ դե Մոնլյուկը 1540-ական թվականներին արգելափակող ջոկատ է տեղակայել իր բանակի հետևում՝ պատժելու նրանց, ովքեր փորձել են լքել շարքերը և փախել մարտի դաշտից: Պրուսիայի թագավոր [[Ֆրիդրիխ II (Պրուսիայի թագավոր)|Ֆրեդերիկ II-ը]] նմանատիպ նպատակներով օգտագործել է ենթասպաների թիկունքային շարքերը։ [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսաստանում]], [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի տարիներին, սկզբում ստեղծվել են [[Կազակություն|կազակների]] արգելափակման ջոկատներ, որոնք գործում էին ձիերի վրա, իսկ հետո՝ հետևակային գնդացիրները, որոնք կոչվում էին «մահվան գումարտակներ»։

Ընդհանուր առմամբ, նոր և նորագույն պատմության մեջ արգելապատնեշ ջոկատների ստեղծման պրակտիկան կիրառվել է Եվրոպայում և Ասիայում [[Նապոլեոնյան պատերազմներ]]ի, [[Տայպինյան ապստամբություն|Թայպինգի ապստամբության]] և Նիանջունի ապստամբության, [[Քաղաքացիական պատերազմը ԱՄՆ-ում|Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմի]], [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի և [[Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմ]]ի ժամանակ, Չինաստանում միլիտարիստների դարաշրջանում (1916-1928 թվականներ):

== Պատնեշային ջոկատներն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ==
[[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ [[Արևելյան ճակատ (Առաջին համաշխարհային պատերազմ)|Արևելյան ճակատում]] մարտական կարգը վերականգնելու համար ռուս հրամանատարները նույնպես  նմանատիպ միջոցներ են ձեռնարկել, թեև գերագույն հրամանատարից նման հրամաններ չեն ստացվել. ռազմաճակատի և բանակի հրամանատարները հաճախ պահանջում էին համապատասխան կոշտ միջոցներ (օրինակ, 2--րդ բանակի գեներալ Վլադիմիր Վ. Սմիրնովը 1914 թվականի դեկտեմբերի 19-ի և 8--րդ բանակի գեներալ [[Ալեքսեյ Բրուսիլով|Ա. Բրուսիլովի]] 1915 թվականի հուլիսի 5-ի հրամանները): Արդյունքում ճակատներում եղել են «[[մահվան գումարտակներ]]», որոնք մասամբ կատարել են մի տեսակ արգելապատնեշ ջոկատային գործառույթ։ Նաև կանոնավոր, բայց ավելի հուսալի ստորաբաժանումներ են հատկացնվել որպես արգելապատնեշ ջոկատներ՝ առանց հրամանի իրենց դիրքերից փախչող զինվորների վրա կրակ բացելու հրամանով:

Ըստ Ալեքսանդր Բ. Շիրոկորադի` [[Նիկոլայ II|Նիկոլայ II-ի]] անձնական հրամանով ստեղծվել են ցարական ժամանակաշրջանի գնդացրային արգելապատնեշային ջոկատները։

== Պատնեշային ջոկատները խորհրդային իշխանության ձևավորման շրջանում ==
=== Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ ===


=== Սննդի պատնեշային ջոկատներ ===
[[Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմ|Ռուսաստանում քաղաքացիական պատերազմի]] ժամանակ (1918-1922) ''արգելապատնեշ ջոկատները'' (կամ ռազմական պոստերը) հատուկ ռազմական կազմավորումներ են եղել, որոնք պահպանել են սննդամթերքը և այլ պաշարները և պայքարել շահույթ ստանալ ձգտող պարկագող սպեկուլյանտների և շահարկումների դեմ: Պատնեշային ջոկատները տեղակայվել են քաղաքներում, երկաթուղային կայարաններում, նավամատույցներում և մայրուղիներում: Արգելապատնեշների ստեղծումը տեղի է ունեցել ճգնաժամի, ավերածությունների ու սովի պայմաններում հատկապես երկրի արդյունաբերական կենտրոններում։ Բացի արգելապատնեշ ջոկատներից և ռեկվիզիցիոն (բռնագրավող) ստորաբաժանումներից, Ռուսաստանի գավառներն ավերվել են ''բռնագրավման արգելապատնեշային ստորաբաժանումների կողմից'', որոնք համատեղել են նախորդ երկուսի գործառույթները և գյուղացիներին գյուղից հացահատիկը դուրս հանելը կանխելուց բացի, նրանք միաժամանակ խուզարկություններ են իրականացրել և առգրավել հացահատիկ, անասուն և այլ ռեսուրսներ:

[[1918|1918 թվականի]] հունվարի 14-ին (հունվարի 27-ին, նոր տոմարով) ՌԽՖՍՀ Ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդն ընդունել է Վ. Ի. Լենինի կողմից գրված «Պարենային իրավիճակի բարելավմանն ուղղված միջոցառումների մասին» [[Նորմատիվ իրավական ակտ|բանաձևը]], որով առաջարկվում էր ստեղծել զինված ջոկատներ «ապրանքների տեղափոխման, հացահատիկի հավաքման և տեղափոխման և այլնի համար ամենահեղափոխական միջոցառումների, ինչպես նաև սպեկուլյանտների դեմ անխնա պայքարելու համար»։ Սննդի և տեղական իշխանությունների կողմից ստեղծված այդ ջոկատների հիման վրա ստեղծվել են պոստեր, որոնք կատարում էին արգելապատնեշ ջոկատների գործառույթը։

Արգելափակող ջոկատների օգտագործման պրակտիկան պաշտոնապես օրինականացվել է ՌՍՖՍՀ ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի «Սննդի ժողովրդական կոմիսարի արտակարգ լիազորությունների մասին» հրամանագրի  (1918 թվականի մայիսի 9) և ''Սննդի ջոկատներ'' ստեղծելու մասին Համառուսաստանյան կենտրոնական գործադիր կոմիտեի 2891 (մայիսի) հրամանագրի ընդունումից հետո:

Հստակ կազմակերպվածության բացակայության և սրացող ճգնաժամի պայմաններում հսկողություն սահմանելու անհնարինության պատճառով արգելապատնեշ ջոկատների գործունեությունը հաճախ ստացել է կամայական բնույթ՝ խախտելով կենտրոնական իշխանությունների դրույթները։

Պատնեշային ջոկատների գործունեության մեջ որոշակի կարգ է մտցվել Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի «Երկաթուղու և ջրային ճանապարհների վրա գործող պարենային պատնեշային ջոկատների մասին» կանոնակարգով (1918 թվականի օգոստոսի 4): Ըստ այդմ՝ երկաթուղային և ջրային ուղիներում սննդի ջոկատներ տեղակայելու իրավունքը տրվել է միայն ԽՍՀՄ Սննդի ժողովրդական կոմիսարիատին և մարզային սննդի վարչություններին։ Արգելապատնեշի ջոկատի պետը պետք է իր հետ ունենար Սննդի ժողովրդական կոմիսարիատի գրավոր հրամանը, որը հաստատում էր իր լիազորությունները։ Պատնեշային ջոկատները կարող էին ստուգել բոլոր մարդատար և ծառայողական մեքենաները (բացառությամբ Պետական բանկի մեքենաների և փոստային մեքենաների): Կոնկրետ սահմանվել է, որ արգելապատնեշ ջոկատների գործողությունները չպետք է խաթարեն երկաթուղային և ջրային հաղորդակցությունը, և միայն ծայրահեղ դեպքերում է նրանց թույլ տրվել հետաձգել շոգենավերն ու գնացքները, բայց ոչ ավելի, քան 1 ժամ։ Արգելափակման ջոկատներն իրավունք ունեին առգրավելու սահմանված տրանսպորտային նորմերը՝ մեկ անձի համար 20 ֆունտը (մոտ 8 կգ) գերազանցող սնունդ։ Չարաշահումների դեմ պայքարելու համար արգելապատնեշ ջոկատի պետից պահանջվել է անդորրագիր տրամադրել առգրավված ապրանքների համար, որոնք ենթակա են վճարման հաստատագրված գներով։ Պատնեշային ջոկատները համալրված էին Սննդի բռնագրավման բանակի («Продармия») ստորաբաժանումների մարդկանցով. արգելապատնեշ ջոկատի թիվը սովորաբար տատանվել է 5-15 հոգու սահմաններում:

1919 թվականի մայիսից Սննդի բռնագրավման ստորաբաժանումները և արգելապատնեշային ջոկատները մտել են ''Հանրապետության ներքին անվտանգության զորքերի'' (**') կազմի մեջ, իսկ 1920 թվականի սեպտեմբերից դարձել են *Հանրապետության ներքին ծառայության զորքերի* (**') մաս: 1921 թվականի հունվարի 19-ին ''Հանրապետության ներքին ծառայության զորքերը'' (ВНУС) և արգելապատնեշ ջոկատները դարձել են ռազմական գերատեսչության` ԽՍՀՄ պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարիատի մաս:

Դեռևս 1918 թվականի դեկտեմբերին Սննդի ժողովրդական կոմիսարիատը հանդես եկել բոլոր արգելապատնեշ ջոկատները լուծարելու առաջակով, բացառությամբ Սննդի ժողովրդական կոմիսարիատի և Գուբերնիաների սննդի կոմիտեների ջոկատների։ Բայց բոլոր պետական մարմիններին, բացառությամբ Սննդի Ժողովրդական Կոմիսարիատի, արգելապատնեշ ջոկատներ ունենալու և պարենային ապրանքների բռնագրավման հստակ արգելքն ընդունվել է Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի կողմից միայն 1920 թվականի հունիսի 29-ին:

Պատնեշային ջոկատները վերացվել են 1921 թվականի երկրորդ կեսին [[Նոր տնտեսական քաղաքականություն|Նոր տնտեսական քաղաքականության]] (ՆԵՊ) ներդրումից հետո։

=== Տրոցկու պատնեշային ջոկատներ ===


Ինքը՝ [[Լև Տրոցկի|Տրոցկին]], ուղղակիորեն գրել է քաղաքացիական պատերազմի ճակատներում պատնեշային ջոկատների մասին իր «Հոկտեմբերի շուրջ» գրքում։

Նրա նախաձեռնությամբ Կարմիր բանակում ստեղծվել է արգելապատնեշ ծառայություն (նաև կոչվում է «զագրադիլովկա», որի տարրերն էին այնպիսի կազմավորումներ, ինչպիսիք են արգելապատնեշ պոստները, արգելապատնեշ [[վաշտ]]երը և արգելապատնեշ ջոկատները: Այդպիսի կազմավորումների շարքային զինվորը կոչվել է ''արգելապատնեշ ջոկատի անդամ''։ [[Վասիլի Չապաև|Չապաևի]] 25-րդ հրաձգային հայտնի դիվիզիան ունեցել է նաև պատնեշային ջոկատներ, բայց դա հայտնի է դարձել միայն [[ԽՍՀՄ փլուզում|խորհրդային համակարգի փլուզումից]] հետո, իսկ այդ տարիներին՝ քաղաքացիական պատերազմի ավարտից հետո, [[Գրաքննությունը ԽՍՀՄ-ում|խորհրդային մամուլը լռել է]] այս պատնեշային կազմավորումների և «Կարմիր բանակի» ամրապնդման գործում նրանց դերի մասին։

Կազմակերպչական առումով այդ ժամանակաշրջանի պատնեշային ջոկատները և այլ պատնեշային կազմավորումները պատկանում էին Հատուկ նշանակության ստորաբաժանումներին (Части особого назначения) և սերտորեն համագործակցում էին ''Չեկայի'' (Հակահեղափոխության և դիվերսիայի դեմ պայքարի համառուսական արտակարգ հանձնաժողով) հետ։ Այս խմբերը ձևավորվել են նախկին ավստրո-հունգարացի, լատվիացի, չինացի և այլ «ինտերնացիոնալ զինվոր» ռազմագերիներից: Այդ «ինտերնացիոնալ ջոկատները» ենթակա էին ոչ թե ստորաբաժանումների հրամանատարներին, այլ [[Զինվորական կոմիսար|զինկոմիսարներին]]։ 1921 թվականից չցրված «ինտերնացիոնալ ջոկատները» գտնվում էին ռազմական հրամանատարության օպերատիվ հսկողության ներքո:

Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ պատնեշ ջոկատների մասին առաջին հակիրճ հիշատակումը եղել է «Քաղաքացիական պատերազմը և ռազմական միջամտությունը ԽՍՀՄ-ում» հանրագիտարանում (Մոսկվա, 1987), որտեղ նրանք կոչվում էին «[[Վլադիմիր Լենին|Լենինականներ]]»:

=== Խորհրդա-լեհական պատերազմի ժամանակ ===
[[Պատկեր:Polish-soviet_propaganda_poster_9.jpg|մինի|«Ինչի՞ համար են կռվում բոլշևիկ և լեհ զինվորները». - խորհրդային-լեհական պատերազմի ժամանակաշրջանի պաստառ. չինացի ինտերնացիոնալ ռազմիկներ` արգելապատնեշ ջոկատայիններ և սննդի բռնագրավման ջոկատայիններ]]

[[Ռուսական հեղափոխություն|Ռուսական հեղափոխության]] սկզբում Ռուսաստանում կային մինչև 2,000,000 ռազմագերիներ, հիմնականում գերմանացիներ ([[պրուսներ]], [[բավարցիներ]] և այլն), ավստրիացիներ, հունգարներ, չեխեր և այլն: Ռուսական գվարդիայում, բանակում և նավատորմում ծառայում էին նաև բազմաթիվ լեհեր, Ռուսաստանում վարձու աշխատող չինացիներ և կորեացիներ, ինչից անհապաղ օգտվեցին [[Բոլշևիկներ|բոլշևիկները`]] օգտագործելով ռուսական բանակում ազգային կազմավորումներ ստեղծելու կայսերական կառավարության փորձը։

Նախկին գերիներն ամբողջ ստորաբաժանումներով անցան ձախ սոցիալիստ հեղափոխականների և բոլշևիկների կողմը։ Ինտերնացիոնալ ռազմիկներին օգտագործում էին «սննդի ջոկատների» և «պատնեշային ջոկատների» համալրման համար։ Ընդհանուր առմամբ, ավելի քան 250,000 օտարերկրյա քաղաքացիներ են կռվել [[Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակ|Կարմիր բանակում]] [[քաղաքացիական պատերազմ]]ի ժամանակ՝ ավստրիացիներ, հունգարացիներ, չինացիներ, կորեացիներ, գերմանացիներ, ռումինացիներ, սերբեր, խորվաթներ, չեխեր, ինչպես նաև [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] նախկին հպատակներ՝ [[Լեհական թագավորություն|լեհեր]], [[Ֆինլանդիայի մեծ իշխանություն|ֆիններ]] և [[Բալթյան երկրներ|բալթներ]] (լատվիացիներ, լիտվացիներ, էստոնացիներ):

Կարմիր բանակի առաջին դիվիզիաներում «ինտերնացիոնալ ռազմիկները» ենթակա էին ոչ թե դիվիզիայի հրամանատարներին (այդ տարիների տերմինաբանությամբ կոչվում էին «նաչդիվ» - դիվիզիայի հրամանատար), այլ այդ [[Զինվորական կոմիսար|զինկոմիսարներին]], և նրանց ընդհանուր ղեկավարությունն իրականացվում էր ռազմաճակատների քաղաքական բաժիններից։

== Միջպատերազմյան շրջան ==
[[Ինտերբելում|Միջպատերազմյան ժամանակաշրջանում]] արգելապատնեշ ջոկատները գործել են խորհրդային զորքերի բազմաթիվ ներքին և արտաքին հակամարտություններում, ինչպես նաև աջակցել են խորհրդային կառավարության գործունեությանը գյուղական վայրերում: Ռուս հրապարակախոս, «Վոտկինսկի վեստնիկ» թերթի գլխավոր խմբագիր Անատոլի Գուտմանը (կեղծանունը` Գան, 1889—1950) նկարագրել է [[Ռուսաստանի պատմություն#Խորհրդային ժամանակաշրջան|Ուրալում խորհրդային իշխանության]] գալուց հետո տեղի ունեցած իրադարձությունները:



=== Կոլեկտիվացում ===
[[Կուլակաթափություն|Բնակչությանը կուլակաթափ անելու]] արշավների ժամանակ, «ալրի պարկեր գողացողների» և «բերքը գողացողների» դեմ պայքարի, տարբեր «անտնտեսվարության դեմ հարձակումների», գարնանային «ցանքսի կռիվներում», ամառային և աշնանային «բերքի կռիվներում», տրանսպորտի և գյուղական ճանապարհների վրա գործել են Միացյալ պետական քաղաքական վարչության (**') արգելապատնեշ ջոկատներ կանոնավոր բանակի ստորաբաժանումների հետ միասին, որոնք ուղարկվել են երկրի խորքերը «ուսուցում» անվան տակ: 1929-1933 թվականներին գյուղացիական ապստամբությունները ճնշելու և կոլտնտեսություններից գյուղացիների չարտոնված փախուստը ճնշելու համար, *ОГПУ*-ի արգելապատնեշ ջոկատների հետ միասին, օգտագործվել են Կարմիր բանակի ստորաբաժանումները, ներառյալ զրահատեխնիկան՝ առաջին խորհրդային տանկերն ու զրահապատ մեքենաները, նաև մարտական ինքնաթիռները:

### 1932-1933 թվականների սով
Ինչպես նշում է պատմական գիտությունների թեկնածու Յուլիա Խմելևսկայան, ԽՍՀՄ-ում 1932-1933 թվականների սովի մասին ամեն կերպ աշխատել են լռել, և սովի մատնված տարածքները շրջափակվել են արգելապատնեշ ջոկատներով (նաև կոչվել են «սպեկուլյացիայի դեմ պայքարի ջոկատներ»): Դրա նպատակը կանխելն էր փախստականների մուտքը խոշոր քաղաքներ և արդյունաբերական շինհրապարակներ, որտեղ աշխատում էին բազմաթիվ օտարերկրյա մասնագետներ, այդ թվում՝ բազմաթիվ ամերիկացիներ։ Օգնություն սովահարներին (Պոմգոլ) և Ամերիկյան օգնության ադմինիստրացիայի ստեղծումը կանխելու համար սովի մասին տեղեկատվությունն ամեն կերպ թաքցվել է օտարներից, և ոչ մի նոր Պոմգոլի մասին խոսք չի եղել, առավել ևս արտաքին օգնության մասին։

### Չինաստանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ
Չինաստանում միլիտարիստների դարաշրջանում և քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ ԽՍՀՄ-ի հետ համագործակցության ընթացքում Գոմինդան կուսակցությունը, խորհրդային մասնագետ-խորհրդատուների ցուցումով արգելապատնեշ ջոկատներ են մտցնել Ազգային հեղափոխական բանակի ռազմական կազմավորումներում. հետագայում նրանք դարձել են չինական զորքերի մշտական ուղեկիցը հաջորդող հակամարտություններում՝ արդեն առանց խորհրդային կուրատորների մասնակցության (տես ստորև՝  Կորեական պատերազմ)։ Եվ Խորհրդային կարգերին հավատարիմ այս կամ այն հանցախումբ ֆրակցիաների` «միլիտարիստական խառնակչախմբային» (*клики милитаристов*) զորքերի թիկունքում կազմակերպվել են նմանատիպ կազմավորումներ:

### Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ
Իսպանական քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ ինտերնացիոնալ բրիգադների կազմում ստեղծվել են արգելապատնեշ ջոկատներ այն բանից հետո, երբ հրամանատարներ Մանֆրեդ Շթերնը և Կառլ Սվերչևսկին զեկույցներ են ուղարկել ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ-ին իրենց ռազմիկների զանգվածային փախուստի մասին։ Ինտերնացիոնալ բրիգադների օպերատիվ թիկունքում գործել են գնդացիրային արգելափակող ջոկատներ, ճանապարհներին՝ նույնպես եղել են արգելափակող ջոկատներ։ Անարխիստների կամ տրոցկիստների ներթափանցումը ղեկավար պաշտոններ կանխելու համար նրանք փորձել են արգելապատնեշ ջոկատների ղեկավարներ նշանակել միայն իրենց վստահելի մարդկանց:

### Խորհրդա-ճապոնական սահմանային բախումների ժամանակ
Խորհրդա-ճապոնական սահմանային բախումների ժամանակ 1938-1939 թվականներին Խասան լճում և Խալխին-Գոլում արգելապատնեշային ջոկատները գործել են խորհրդային զորքերի և Մոնղոլիայի ժողովրդական հեղափոխական բանակի թիկունքում:

### Նոր տարածքների «բռնակցման» ժամանակ
1939 թվականի ամռանը Կարմիր բանակի հետևում ստեղծվել են պատնեշային ջոկատներ` նախքան «Կարմիր բանակը կսկսեր արշավները»` Արևմտյան Ուկրաինան և Արևմտյան Բելառուսը, Բեսսարաբիան և Հյուսիսային Բուկովինան, Բալթյան երկրները, Լեհաստանը և այլն ԽՍՀՄ-ին «բռնակցելը»:

### Խորհրդա-ֆիննական պատերազմի ժամանակ
Խորհրդա-ֆիննական պատերազմի ժամանակ արգելապատնեշային ջոկատները գործում էին նաև Կարմիր բանակի ստորաբաժանումների «հարձակողական թափը մեծացնելու համար»։ Ստեղծված ջոկատների վրա դրվել են հետևյալ խնդիրները՝ արգելապափակոցների և ուղեկալ պահակակետերի կազմակերպում, գործող բանակի թիկունքում շուրջկալեր իրականացնել, դասալիքներին կալանավորել։ Յուրաքանչյուր ջոկատը բաղկացած էր 100 հոգուց։

* 14-րդ բանակի հարձակման գոտում ստեղծվել է 2 ջոկատ
* 9-րդ բանակի  հարձակման գոտում ստեղծվել է  5 ջոկատ
* 8-րդ բանակի  հարձակման գոտում ստեղծվել է 8 ջոկատ
* 13-րդ բանակի  հարձակման գոտում ստեղծվել է 5 ջոկատ
* 7-րդ բանակի  հարձակման գոտում ստեղծվել է 7 ջոկատ:

Հրամանով պահանջվում էր ՆԳԺԿ գնդերից արգելապատնեշ ջոկատների ստեղծում։ Նրանք պետք է գործեին ճակատի ուղղությամբ դիվիզիոնային շտաբի գծում, իսկ գնդի շտաբի գծում՝ գլխավոր ճանապարհի երկու կողմերում գտնվող հատվածում 5-10 կիլոմետր երկարությամբ:

Ելնելով միջպատերազմական ժամանակաշրջանի հակամարտությունների մարտական փորձի վերլուծության արդյունքներից՝ Կարմիր բանակի քաղաքական քարոզչության գլխավոր տնօրինության ղեկավար Լև Մեխլիսը ուղղակիորեն հայտարարել է.

Խորհրդա-ֆիննական պատերազմից հետո արգելապատնեշ ջոկատների ստեղծումն ու օգտագործումը դարձել է խորհրդային ռազմական դոկտրինի չգրված և չհայտարարված մասը, իսկ այն, որ նրանք ենթակա էին ՆԳԺԿ մարմիններին, ցույց է տալիս, որ Ստալինը որոշակի անվստահություն ուներ ռազմական ղեկավարության նկատմամբ, ինչը բարդացնում էր ռազմական ստորաբաժանումների և ՆԳԺԿ օրգանների կազմավորումների փոխգործակցությունն իրար հետ:

## Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ
Արգելապատնեշ ջոկատները կազմակերպվել են Կարմիր բանակի բոլոր խորհրդային ճակատներում, ծովային հետևակի ցամաքային բրիգադներում, պաշտպանական ամրոցներում և ամրություններում, ինչպես նշում է Վ. Ուրբանը, պատերազմում արգելապատնեշ ջոկատներ չկային միայն սուզանավերում:

Արգելապատնեշ ջոկատները զինված էին գնդացիր-հրետանային և ականանետային զենքերով և գործում էին կռվող զորքերի մոտակա ճակատային թիկունքում։ Թիկունքում գործում էին պատնեշային պարետատներ, որոնք իրենց գործունեության մեջ ապավինում էին ԽՍՀՄ Ներքին գործեր ժողովրդական կոմիսարիատի թիկունքի պաշտպանության զորքերին և կործանիչ գումարտակներին: Բայց միայն սրանով չեն բավարարվել «ռազմական կարգապահության ամրապնդման միջոցառումները», այսինքն ՝ ՆԳԺԿ-ի միջամտությունը ռազմական գործերին և չեկիստների ներդրումը գործող բանակում և նավատորմում։ Բացի հենց պատնեշ ջոկատներից և պատնեշ կամենդատուրաներից «դավաճաններին» և «դասլիքներին» հայտնաբերելու համար իրականացվել են հակահետախուզական բնույթի միջոցառումներ ստորաբաժանումները գործակալա-իրազեկչական ապարատով համալրելու ուղղությամբ:
ձախից|frameless|102x102փքս
Ըստ նոր հաստիքների՝ յուրաքանչյուր բանակի համար ենթադրվում էր ունենալ 400-ական օպերլիազոր ՍՄԵՐՇ (կրճատ «», մահ լրտեսներին)  և գործակալական ապարատ` յուրաքանչյուր գումարտակի համար 30 իրազեկող, այսինքն ՝ յուրաքանչյուր ջոկի համար 1 իրազեկող:

Այդպիսով, յուրաքանչյուրի համար ապահովված էր ոչ միայն «փողը թիկունքին», այժմ ՆԳԺԿ-ի «աչքերն ու ականջները» գտնվում էին ամենաստորին մարտավարական մակարդակում: Նպատակը, ինչպես նաև Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին պատնեշ ջոկատների գոյության փաստը, հերքվել է պաշտոնական խորհրդային քարոզչության կողմից: Արգելապատնեշ ջոկատների մասին տեղեկությունները, բացի ընդհանուր հիշատակումից, ներառված էին «Բաց մամուլում, ռադիո-հեռուստատեսային հաղորդումներում հրապարակման համար արգելված տեղեկությունների ցանկում»:

Բաց տպագրության մեջ արգելապատնեշ ջոկատների հիշատակումը, ինչպես նաև Թիվ 227 հրամանի ամբողջական տեքստը գրաքննությամբ արգելվել է նույնիսկ Գլասնոստի շրջանում: Պատերազմի ավարտից ավելի քան 40 տարի անց հրամանը շարունակվել է չհրապարակվել, հրապարակվել են միայն դրա առանձին հատվածներ՝ ընդհանուր արտահայտություններով, ինչպիսիք են. «Ոչ մի քայլ հետ» («Ни шагу назад!»), որոնք խորհրդային հրապարակումներում մեկնաբանվում են միակողմանի և առանց որևէ մանրամասների:

Խորհրդային գեղարվեստական գրականության մեջ արգելապատնեշ ջոկատների մասին հիշատակվել են խիստ հազվադեպ և միայն հետստալինյան ժամանակ: Հուշագրության մեջ «պատնեշջոկատ» («») բառից խուսափելու համար օգտագործվել են «կանաչ գլխարկներ» (*«»*), «սահմանապահներ» էվֆեմիզմները՝ կապելով ՆԳԺԿ սահմանային զորքերի դաշտային համազգեստի հետ պատնեշ ջոկատայինների համազգեստի նմանությանը և քանի որ փաստացի իրենց գոյությունը դադարեցրած արևմտյան սահմանային օկրուգների ողջ մնացած անձնակազմը (վերափոխվել է թիկունքի պաշտպանության զորքերի) զանգվածաբար ընդգրկվելով արգելապատնեշ ջոկատների կազմում (սահմանապահները զանգվածաբար համալրվել են հաստիքային ստորաբաժանումներում, որոնք մինչ այդ գոյություն ունեին միայն ՆԳԺԿ պահակային և սահմանապահ զորքերում` ուղեկալներում, որոնք այժմ ստացել են *սահմանային ուղեկալներ* (**') անուններ):

Ստալինյան շրջանի պատնեշ ջոկատների մասին տեղեկությունները բացակայել են խորհրդային գրականության մեջ. «Քաղաքացիական պատերազմը և ռազմական միջամտությունը ԽՍՀՄ-ում» հանրագիտարանում (Մոսկվա, 1987) պատմվում է միայն «լենինյան» պատնեշ ջոկատների մասին: Պատմաբան Ալեքսանդր Մ. Սամսոնովն նկարագրել է ուշ [[Վերակառուցում (ԽՍՀՄ)|պերեստրոյկայի]] ժամանակ հրամանի ամբողջական տեքստը հրապարակելիս իր ունեցած դժվարությունները.



Խորհրդային ժամանակներում արգելապատնեշ կազմավորումների ուսումնասիրության խնդիրները սրված են եղել նրանով, որ երկար ժամանակ այս թեման խստագույն [[տաբու]] էր ոչ միայն վավերագրական և գեղարվեստական գրականության մեջ, այլև սովորական ժողովրդական մշակույթում, [[Գրաքննությունը ԽՍՀՄ-ում|խորհրդային գրաքննությունն]] ուշադիր հետևել է պատերազմական տարիների թեմաներով լույս տեսնող ստեղծագործություններին։

Արձակի և երգի բառերի ոլորտում դասական օրինակ է [[Վլադիմիր Վիսոցկի]]ի գրաքննության դեմ պայքարի պատմությունը և արգելապատնեշ ջոկատների մասին երգ ձայնագրելը և հրապարակայնորեն կատարելը, որն այդպես էլ չի ձայնագրվել ձայնասկավառակի վրա, թեև դրան նախորդել էր Վիսոցկու համառ դիմակայությունը գրաքննության դեմ, որում մի անգամ չէ, որ նա կարողացել է հաղթել գրաքննիչներին և հասնել նրան, որ հնչեն բազմաթիվ երգեր` [[Տուգանային գումարտակներ (երգ)|տուգնայինների մասին]], եղբայրական գերեզմանների մասին (''«»''), շարասյունում գնդակահարությունների մասին (**'), անիմաստ «մարտական հետախուզությունների» և պատերազմի թաքնված «դարձերես» այլ տարրերի մասին: Արդյունքում, դրանք ոչ այնքան բանաստեղծի մտքերը հենց երևույթի մասին էին, որքան գրաքննության հետ նրա դիմակայության և «կոտրված պատճենների» ծավալի մասին իր երգում արտացոլված կարճ տողում ցավոտ թեմաներով. *Ես չեմ սիրում, երբ մեջքից* *են կրակում, առավել ևս, երբ դրա վրա թքում են...*» («*Я не люблю, когда стреляют в спину, тем более, когда в неё плюют...*»): Իսկ պատնեշային ջոկատի կողմից երթով ընթացող ստորաբաժանման «սխալմամբ» ոչնչացման մասին անանուն երգը՝ «Այս վաշտը, այս վաշտը [չի վերադառնա ճահճից]...» (*«»*), վերագրվում է Վիսոցկուն, որը մնացել է առանց հեղինակային ստորագրության և դարձել հանրային սեփականություն: Նույնիսկ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո «արգելապատնեշ ջոկատների մասին նյութերը ՌԴ ՊՆ կենտրոնակա արխիվում պահվում են յոթ կնիքով և հետազոտողներին չեն տրվում»:

### Հայրենական մեծ պատերազմի սկզբում
1941 թվականի հունիսի 25-ին ԽՍՀՄ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի *«ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ-ին ակտիվ Կարմիր բանակի թիկունքի պաշտպանության առաջադրանքները հանձնարարելու մասին»* որոշման հիման վրա թիկունքի պաշտպանության ՆԳԺԿ սահմանային զորքերի տնօրինությանն են հանձնվել սահմանապահ բանակի և պահակային, պաշտպանական և օպերատիվ ջոկատները (շուտով ընդլայնված զորագնդերի), որի հիմքը սահմանապահներն էին: Սահմանապահ ստորաբաժանումների գործողության գոտում ՆԳԺԿ-ի բոլոր տեղական մարմինները և միլիցիան տեղափոխվել են այս ստորաբաժանումների հրամանատարության օպերատիվ ենթակայության տակ:



ՆԳԺԿ-ի զորքերից տրամադրված արգելագնդերը զինված են եղել իրենց տանկերով և հրետանիով՝ կազմավորելով տանկային դասակներ և հրետանային մարտկոցներ, արգելաջոկատների կազմում գործել են դիպուկահարներ:
1941 թվականի հուլիսի սկզբին Կարմիր բանակի գլխավոր զինվորական դատախազ Վլադիմիր Նոսովը ներկայացրել է հաշվետվություն պատերազմի առաջին օրերին Կարմիր Բանակում տեղի ունեցող արտակարգ դեպքերի մասին: Ըստ որի` պատերազմի սկզբում պատնեշային կետեր չեն եղել, բայց 1941 թվականի հուլիսի 6-ին ռազմաճակատում ստեղծվել են արգելապատնեշ կետեր և արգելաջոկատներ: Կարմիր բանակի գլխավոր շտաբի պետ, բանակի գեներալ Գ. Կ. Ժուկովը և Գերագույն հրամանատարության շտաբը արգելապատնեշների գործողությունները համարել են զինված պայքարի հաջողության անհրաժեշտ պայման։

Այսպես, 1941 թվականի հուլիսի 10-ին Ժուկովն ուղղակի կշտամբել է Հյուսիսարևմտյան ռազմաճակատի հրամանատար գնդապետ Ֆյոդոր Կուզնեցովին, որ *«Ձեր մարտական ​​ջոկատները դեռ չեն աշխատում, և նրանց աշխատանքի պտուղները տեսանելի չեն»*: Այնուամենայնիվ, ըստ գեներալ- գնդապետ Լեոնիդ Սանդալովի տեղեկությունների` պատերազմի առաջին երեք օրերին արդեն համակարգված գործել են բանակային արգելաջոկատները:

1941 թվականի սեպտեմբերին Ստալինը հրամանագիր է ուղղել զորքերի հրամանատարներին, որով պահանջել է, որ «*յուրաքանչյուր հրաձգային դիվիզիա ունենա հուսալի մարտիկների պատնեշային ջոկատ*», բայց այս միջոցն այդ ժամանակ բացարձակապես չի արդարացրել և չի տվել զանգվածային փախուստը դադարեցնելու սպասված արդյունք:

### Բանակի դիվիզիոնային արգելապատնեշների ստեղծում
1941 թվականին Սմոլենսկի ճակատամարտում խորհրդային զորքերի շարունակական նահանջից և Բրյանսկի մոտ անհաջողություններից հետո 1941 թվականի սեպտեմբերի սկզբին հրամանատար Բրյանսկի ճակատի գեներալ Երեմենկոն, առաջինն է եղել Կարմիր բանակի հրամանատարների շրջանում, որը դիմել է Ստալինին` խնդրելով ստեղծել պատնեշ ջոկատներ այն դիվիզիաներում, որոնք իրենց դրսևորել են որպես «անկայուն»:

Սեպտեմբերի 5-ին նորանշանակ գլխավոր շտաբի պետ, մարշալ Բ. Մ. Շապոշնիկովը Երյոմենկոյին ուղղակի թույլտվություն է տվել արգելապատնեշ ջոկատներ կիրառել Ռոսլավլի շրջանում հարձակումների ընթացքում: Բրյանսկի ռազմաճակատի հրամանատարի թիվ *001919* հրամանի համաձայն, ներդրվել են բանակային պատնեշ ջոկատներ:

Մեկ շաբաթ անց ՝ 1941 թվականի սեպտեմբերի 12-ին, այս պրակտիկան տարածվել է ամբողջ Կարմիր բանակի հրաձգային դիվիզիաների վրա: Այժմ, խորհրդային զորքերի թիկունքում, բացի ՆԳԺԿ-ի պատնեշ ջոկատներից, հայտնվել են նաև Կարմիր բանակի պատնեշաջոկեր: Միևնույն ժամանակ, սեպտեմբերին, սկսել են մոբիլիզացվել և զանգվածաբար ուղարկվել ռազմաճակատ թիրախավորված ներկայացուցիչները:

Բացի ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատից և բանակի արգելափակման ջոկատներից, գործող բանակի թիկունքում արգելափակման ծառայություն են իրականացրել նաև ՍՄԵՐՇ անվտանգության ծառայության պարետային խմբերը, դասակները և վաշտերը: Բացի այդ, երկաթուղային ճանապարհների ժողովրդական կոմիսարիատի երկաթուղային անվտանգության ուժերի կողմից ստեղծվել են շարժական արգելափակիչ ջոկատներ։

### Պրակտիկա և օգտագործման արդյունքներ
Այս կամ այն պատճառով հարձակողական գործողությունների ձախողման դեպքում ստորաբաժանման հրամանատարները բացատրական նշումներ են գրել իրենց հետևում գործող արգելապատնեշ ջոկերի հրամանատարությանը, մանրամասնելով պատճառները, թե ինչու նրանք չեն կարողացել հասնել նախկինում համաձայնեցված գիծը կամ ոտք դնել դրա վրա:220: Ճակատից զորքերը դուրս բերելու որոշումը կարող էր կայացվել միայն թիկունքը պահպանող զորքերի շտաբի հետ համաձայնությամբ. համապատասխան հրամանը պետք է կրկնօրինակեր համապատասխան ֆորպոստի հրամանատարը, այլապես կրակ բացվեր առանց հրամանի նահանջողների վրա:79։ Բացի արգելապատնեշների հիմնական խնդիրներից, ՆԳԺԿ-ի պատնեշային ջոկատների խնդիրը ներառել է մարտադաշտերում գրավված և կենցաղային զենքերի, զինամթերքի և այլ ռազմական տեխնիկայի հավաքումը: Եթե նշված գավաթները վերցնում էին զինվորները, նրանք պարտավոր էին այն ամենը, ինչ վերցրել էին, հանձնել իրենց հետևող պատնեշային ջոկատներին:220։

Մարտական իրավիճակում, խուճապը կանխելով, որոշ աղբյուրների համաձայն, արգելապատնեշ ջոկատները ոչնչացրել են Կարմիր բանակի մոտ 300 հազար զինվոր և սպա, կալանավորել ավելի քան 657 հազար զինվորական։ Այլ պատմաբաններ մատնանշում են ավելի ցածր թիվ, օրինակ՝ Ջեյսոն Լայլը (, հենվելով Վլադիմիր Դեյնեսի, Վադիմ Տելիցինի և Անդրեյ Օրլովի աշխատությունների վրա, վկայակոչում է 1941-1944 թվականներին պատնեշ ջոկատների կողմից սպանված 158 հազար մարդու մասին տվյալներ։ Հաշվարկի բարդությունը պայմանավորված է նաև տարբեր ենթակայությամբ (բանակային արգելապատնեշներ և ՆԳԺԿ արգելապատնեշ ջոկատներ, ՆԳԺԿ հրաձգային վաշտեր): Բացի այդ, եղել են բախումներ՝ ինքնության նույնականացման սխալի պատճառով, երբ հետախուզությունից վերադարձող հետախուզական պարեկները ընդունվել են դասալիքների տեղ. հակառակորդի գծի հետևում գործող սովետական հետախույզներն ու դեսանտայինները չէին կարող իրենց հետ փաստաթղթեր ունենալ (նրանց մոտ ցանկացած փաստաթուղթ պահանջվում էր հանձնել մինչև դեսանտ իջնելը կամ առաջնագիծը հատելը):

Կարգին չգիտեինք, թե որտեղ է վիրակապարանը, ցույց տեցին գյուղական ճանապարհի ուղղությամբ: Այստեղից քայլում էի ուղիղ՝ հենվելով հրացանին։ Փոշոտ ճանապարհով կաղալով չնկատեցի, թե ինչպես գետնի տակից կարմիրբանակայինը ծլեց: Նայում եմ՝ կանաչ վերնաշապիկ ու գլխարկ է կրում: Սահմանապահ է, միգուցե։ Նա ներկայացավ. «Ես արգելապատնեշի ջոկատի անդամ եմ, ստուգում եմ առաջնագծից եկողների փաստաթղթերը»։ Հետո նայում եմ. ամբողջ ճանապարհի երկայնքով նրանք լիքն են։ Հետաքրքրված էին. նրանք գետնասկուռերի նման երևում էին իրենց անցքերի մոտ։ Փաստաթղթեր չկան։ Կարմիրբանակայինի գրքույկներ չեն տվել (ոչ երդումից առաջ, ոչ հետո)։ Ո՞վ ենք մենք։ Դեսանտային հետևակայիններ ենք. Ցույց տվեց իր կոմսոմոլի տոմսը:

1941-1942 թվականներին ստեղծվել են 27 հատուկ ճամբարներ, սակայն զինվորականների ստուգման և նրանց ռազմաճակատ ուղարկելու շնորհիվ դրանք աստիճանաբար լուծարվել են (1943 թվականի սկզբին գործում էր ընդամենը 7 հատուկ ճամբար)։ Պաշտոնական տվյալներով՝ 1942 թվականին հատուկ ճամբարներ են ընդունվել 177081 նախկին ռազմագերիներ և շրջապատվածներ։ ՆԳԺԿ-ի հատուկ ստորաբաժանումների ստուգումներից հետո Կարմիր բանակ է տեղափոխվել 150521 մարդ:

### Արկելապատնեշ ջոկատների քայքայում
1943-1944 թվականներին, բացի անմիջական գործառույթներից, արգելապատնեշային ջոկատներն աստիճանաբար սկսեցին կատարել այլ գործառույթներ։ Դրանք սկսել են օգտագործվել որպես «ռազմական ոստիկանություն»՝ առաջնագծում զինվորականների անսանձ պահվածքը ճնշելու և ռազմական օբյեկտներն ու հաղորդակցությունները պաշտպանելու համար։ Դրանք սկսել են օգտագործվել «տնտեսական աշխատանք կատարելու», այսինքն՝ Կարմիր բանակի կողմից ազատագրված և գրավված տարածքների բնակչությունից սնունդ և բերք վերցնելու համար։ Բացի այդ, բանակի շտաբների կողմից վերահսկողության բացակայության պատճառով արգելապատնեշային ջոկատներում կարգապահությունը նվազել է: Ինչպես նշում է պատմական գիտությունների դոկտոր Վիկտոր Կորոլը, ըստ էության, պատնեշային ջոկատների աշխատակիցները թալանելու բազմաթիվ հնարավորություններ ունեին, և պատնեշային ջոկատների սպաների շրջանում համատարած հարբեցողությունը նույնպես սովորական երևույթ էր դարձել:

1944 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Պաշտպանության ժողովրդական կոմիսար Ի. Վ. Ստալինի թիվ *0349* հրամանով ցրվել են *առանձին* ներբանակային պատնեշային ջոկատներ՝ «ճակատում իրավիճակի էական փոփոխության» պատճառով։ Անձնակազմը համալրվել է ՆԳԺԿ հրաձգային ստորաբաժանումներով։

### Կարմիր բանակի կողմից գրավված տարածքներում
Արևմտյան Ուկրաինայի և Բելառուսի տարածքները գրավելուց հետո ՆԳԺԿ-ի որոշ պատնեշային ջոկատներ  խորհրդային ճակատների առաջնագծի թիկունքից հատկացվել են պայքարելու Ուկրաինական ազգայնականների կազմակերպության (ուկր.` *Організація українських націоналістів*, ОУН), Ուկրաինայի ապստամբական բանակի (ուկր.` *Українська повстанська армія*, УПА) և տարբեր հակակոմունիստական «անտառային եղբայրների» պարտիզանական ընդհատակի դեմ:

### Գերմանիայի կապիտուլյացիայից հետո
1945 թվականի մայիսի 9-ին Գերմանիայի կապիտուլյացիայից հետո ՆԳԺԿ-ի պատնեշային ջոկատները կենտրոնացել են Վերմախտի, ՍՍ-ի և Վերվոլֆի դիմադրության բազմաթիվ ինքնաբուխ օջախների մաքրման և վերացման վրա և շարունակել «փոքր մարտերը», ինչպես նաև մասնակցել են Պոդսդամում ամռանը կայացած կոնֆերանսի անվտանգության ապահովմանը:

## Կառուցվածք և առանձնահատկություններ
Խորհրդային պատնեշային ջոկատները, որոնք կազմավորվել էին լուծարված սահմանապահ շրջանների սահմանապահներից և երկրի ներքին շրջանների ուղեկցորդ պահակներից, վերակազմավորվել են տարբեր սկզբունքներով։ Առաջինները պահպանել են սահմանային առանձնահատկությունները (նմանությամբ ստորաբաժանումների անվանումի, ծառայողական և մարտական առաջադրանքների կատարման հիմնական եղանակների՝ ուղեկալ պահակակետեր (*заставы*), դիտապահակակետեր (*дозоры*), գաղտնապահակակետեր (*секреты*), դիրքեր, արգելապատնեշներ, դարանակալումներ և այլն), իսկ երկրորդներն իրենց գործողությունների մարտավարության մեջ հիմնականում կրկնօրինակում էին պարեկային զորքերի կիրառման նմանատիպ պրակտիկան, բայց նրանցից յուրաքանչյուրում կային հրաձգային վաշտեր՝ զանգվածային փախուստը կանխելու համար և գնդակահարող ջոկատ։ Գնդակահարման ջոկի վետերաններից մեկի հարցին՝ քանի՞սին եք գնդակահարել, հպարտորեն պատասխանել է՝ «Տարբեր է եղել: Երբեմն օրական տասից քսան մարդ էր լինում, երբեմն՝ ավելի քիչ»։:

## Լեհական ժողովրդական բանակում (ԽՍՀՄ)
1943 թվականին Խորհրդային Միությունում ստեղծված, այսպես կոչված, *Լեհաստանի ժողովրդական բանակի* (այդ ժամանակ ոչ պաշտոնական) լեհական ռազմական կազմավորումներում նույնպես ստեղծվել են արգելափակող ջոկատներ` ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ-ի ենթակայությամբ սովետական մոդելի նմանությամբ։

## Կորեական պատերազմի ժամանակ
[մինի|[Իոսիֆ Ստալին|Ստալինը ստիպում է «չինացի ժողովրդական կամավորին», որն էլ իր հերթին ստիպում է հյուսիսկորեացի զինվորին. ՄԱԿ-ի ուժերի թռուցիկ]]

Ինչպես Գոմինդանի և Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության միջև նախորդ քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, Կորեական պատերազմի ժամանակ չինացի ժողովրդական կամավորների և Չինաստանի ժողովրդական ազատագրական բանակի ստորաբաժանումները նույնպես ունեին պատնեշային կազմավորումներ, որոնք կոչվում էին «հետախուզական խմբեր» (督战队): Երբ 1951 թվականի հարձակման ժամանակ չինացի ժողովրդական կամավորների ամբողջ ստորաբաժանումները սկսել են կազմակերպված կերպով նահանջել մարտի դաշտից, Լի Չենվանը դա համարել է զանգվածային փախուստ և հրամայել «վերահսկիչ խմբերին» դադարեցնել փախուստը: Կալանելու ուղարկված «վերահսկիչ խմբերը» պարզապես սպանվել են նահանջող ուժերի կողմից։ Նմանատիպ պատնեշային կազմավորումներ գործել են նաև Կորեայի ժողովրդական բանակի ստորաբաժանումների հետևում (դրանք դեռևս գոյություն ունեն ԿԺԴՀ-ի հատուկ գործողությունների ուժերի կազմում):

## Գաղութային պատերազմներ
Բազմաթիվ զինված հակամարտությունների ժամանակ՝ ապագաղութացման ժամանակաշրջանում Աֆրիկայում պրոքսի պատերազմներ, ինչպես նաև Հարավային Ամերիկայում թմրանյութերի պատերազմները, աֆրիկյան և լատինաամերիկյան կոմունիստական պրոխորհրդային ռեժիմների բանակներում պատնեշային ջոկատների գործառույթներն իրականացրել են Կուբայի Հեղափոխական զինված ուժերը և արտասահմանում գործող խորհրդային ռազմական մասնագետները (մասնավորապես, Անգոլայում, Կոնգոյում, Մոզամբիկում, Նամիբիայում, Եթովպիայում, Նիկարագուայում)ː Կազմակերպչականորեն դա արվել է հետևյալ կերպ. հիշյալ խորհրդամետ զինված կազմավորումների մեկ հետևակային բրիգադում գործել է «խորհրդային ռազմական խորհրդատուների» մի խումբ, իսկ կուբացիների` մի վաշտից մինչև գումարտակ, «որպես հիմնական կայուն ուժեր, որոնք ամբողջ բրիգադին թույլ չէին տա ցրվել»:

## Հետխորհրդային պատերազմներ
### Վրաց-աբխազական պատերազմ
Ռուսաստանի կողմից աջակցվող աբխազական պատնեշային ջոկատներ են տեղակայվել վրաց-աբխազական պատերազմի ժամանակ, մասնավորապես Գագրայի ճակատամարտի ժամանակ։

### Երկրորդ չեչենական պատերազմ
Չեչնիայի երկրորդ պատերազմի նախօրեին Չեչնիայի շրջակա տարածքներում (բացի Ինգուշեթիայից ) ստեղծվել են սահմանային շրջափակումներ, որոնց նպատակն էր կանխել չեչենների փախուստը Չեչնիայից։

### Ռուսաստանի պատերազմը Սիրիայում
Սիրիայում ռուսական պատերազմի ժամանակ Բաշար ալ-Ասադի ռեժիմը, իր ռուս կուրատորների պնդմամբ, Սիրիայի բանակի կանոնավոր ստորաբաժանումների թիկունքում Սիրաիայի Ազգային պաշտպանության ուժերի կառուցվածքում ստեղծել է կիսապատնեշային կազմավորումներ։ Նրանցից բացի, սիրիական կառավարական ուժերի թիկունքում պաշտպանական և պատժիչ գործառույթ է կատարել իրականացրել է ռուսական «Վագներ»   մասնավոր զինված կազմակերպությունը:

### Ռուս-ուկրաինական պատերազմ
#### Ռուսաստանի Դաշնության զինված ուժեր
Ռուս ընդդիմադիր դիտորդները և արևմտյան աղբյուրները, հենվելով իրենց հետախուզական տվյալների, անօդաչու թռչող սարքերի տեսանյութերի, տեղեկություններ ռուս իրավապաշտպանների և  ռուս զինվորականների հետ բազմաթիվ հարցազրույցների վրա (և՛ գերիների, և՛ իրագործողների), պնդում են, որ ռուսական զինված ուժերում կիրառվում են արգելափակող ջոկատներ ռուս-ուկրաինական պատերազմում, ինչպես ռուսական մոբիլիզացիայի, այնպես էլ ռուսական կանոնավոր բանակի թիկունքում, իսկ անկանոն ուժերի առնչությամբ արգելապատնեշ ջոկերը գործում են «Վագներ» գրոհային ուժերի և «Шторм-Z» գրոհային ջոկատների հետևում: Վերջինս տեսաուղերձ է հղել Պուտինին, որտեղ դժգոհել է իրենց հետևում գտնվող արգելապատնեշ ջոկատներից։ Ըստ Ջ. Լայլի և Ի. Սուտյագինի, ռուսական առաջին արգելափակիչ ջոկատները, այսպես կոչված, «Դոնբասի ժողովրդական միլիցիայի» թիկունքում հայտնվել են դեռևս 2014 թվականին, Արևելյան Ուկրաինայում ռազմական գործողությունների սրման ժամանակ: Այս տեսակի հաղորդումները հատկապես հաճախակի են դարձել 2022 թվականին Ռուսաստանի լայնամասշտաբ ներխուժումից հետո:

Մեծ Բրիտանիայի պաշտպանության նախարարությունը փաստել է 2022 թվականի նոյեմբերին ռուսական ուժերի հետևում պատնեշային ջոկատների առկայությունը (ավելի ուշ Ավդեևվկայի համար ճակատամարտի ժամանակ նման տեղեկություն է ստացվել Սպիտակ տնից), ինչը, նրանց կարծիքով, թույլ տվեց ռուսական հրամանատարությանը դիմել ալիքային հարձակման մարտավարությանը, որն այլ կերպ հայտնի է որպես «մսային գրոհներ»: Սրանից քիչ առաջ՝ 2022 թվականի հոկտեմբերի 31-ին, Վլադիմիր Սոլովյովի ռուսական քարոզչական շոուում հնչել են Ստալինի ժամանակների պատնեշային ջոկատների, պատժական գումարտակների և ՍՄԵՐՇ-ի վերակենդանացման կոչեր։

Ըստ բրիտանացի և ամերիկացի ռազմական վերլուծաբանների՝ ռուս գեներալներն ու ռուսական բանակի բարձր հրամանատարությունն առաջինն է շահագրգռված եղել նման միջոցներ ձեռնարկելուն, և Ռուսաստանի Դաշնության ռազմական ղեկավարության կողմից նման որոշումների ընդունումը վկայում է կարգապահության և ռուսական զորքերի բարոյահոգեբանական վիճակի զգալի խնդիրների, մոբիլիզացված և զորակոչված կոնտինգենտի ցածր որակի մասին: Ըստ այդ տվյալների՝ ուկրաինական ճակատում պատնեշային ջոկատների գործառույթները տարբեր ժամանակներում իրականացրել են «քադիրովականները»,  դեսանտայինները, Ձերժինսկիի դիվիզիան, Ռուսաստանի ազգային գվարդիան, Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետության ժողովրդական միլիցիան և կանոնավոր ռազմական «Վագներ» հենակետային բանակը։ Ռուս իրավապաշտպան Վլադիմիր Օսեչկինը հայտարարել է հետևյալը.

Ըստ Դինա Խապաևայի` արգելապատնեշների պրակտիկայի վերածնունդը ՌԴ ԶՈՒ դարձել է ստալինյան շրջանի ռեպրեսիվ պրակտիկան վերականգնելու մասին Պուտինի քաղաքականության տրամաբանական շարունակությունը: Եվ միևնույն ժամանակ հիշեցնում է ինքն իրեն գրոզնիականության օպրիչնինա: Նույն ստալինիզմի վերականգնման քաղաքականությանն է Խապաևան վերագրում այն, որ Պրիգոժինն իր մասնավոր ռազմական միավորման պատժիչ վաշտերում է հավաքագրել Ռուսաստանի բանտարկյալներին` կրկնելով Բերիայի՝ ստալինյան ճամբարներում բանտարկվածերին պատժիչ ստորաբաժանումներում հավաքագրելը:

Այնուամենայնիվ, ըստ նույն Լայլի, նման պրակտիկան հանգեցնում է միայն ավելի մեծ ռազմական կորուստների: Հայրենական Մեծ պատերազմի տարիներին կիրառված արգելապատնեշ ջոկատների գործարկման ստալինյան ավանդական մարտավարությունից բացի, Ռուսաստանի ժամանակակից ղեկավարությունը կիրառում է գիտության և տեխնոլոգիայի նվաճումները, ներառյալ մարտական անօդաչու թռչող սարքեր Ուկրաինայի ռազմաճակատում իր զորախմբին հնազանդության մեջ պահելու համար: Միևնույն ժամանակ, ռուսական քարոզչությունը հերքում է իր զորքերի ցանկացած պարտադրանքը ռազմական գործողություններին մասնակցելու համար և իր հերթին հայտարարում է Ուկրաինայի զորքերում արգելափակող ջոկատների կիրառման մասին:

#### Ուկրաինայի զինված ուժեր
Ուկրաինայի զինված ուժերը օգտագործում են արգելապատնեշ ջոկատներ՝ կանխելու մարտական դիրքերի լքումը։ Բավարար տեղեկություններ կան տարբեր ռուսական և արևմտյան աղբյուրներից։

«Армія TV»-ին տված հարցազրույցում Դմիտրի Կուխարչուկը հայտարարել է, որ իր ստորաբաժանումը տեղակայվել է 110-րդ տարածքային պաշտպանության բրիգադի ետևում 2022 թվականին՝ թույլ չտալու համար  դիրքերից նահանջել։ Այն բանից հետո, երբ 2024 թվականի սեպտեմբերին Գորնյակ քաղաքի ձախ թևը ճեղքվել է, 120-րդ տարածքային պաշտպանության բրիգադի 210-րդ գումարտակը փորձել է նահանջել, սակայն 110-րդ մեխանիզացված բրիգադի արգելապատնեշ ջոկատը սպառնացել է 210-րդ գումարտակի մարտիկների նկատմամբ դիսցիպլինար միջոցների դիմելով, եթե նրանք նահանջեն

### ԿԺԴՀ-ի մասնակցությունը ռազմական գործողություններին
Հյուսիսային Կորեայի արգելափակման ջոկատները ԿԺԴՀ-ի հատուկ գործողությունների ուժերի կառուցվածքային ստորաբաժանում են:

ԱՄՆ-ի, Ուկրաինայի և Հարավային Կորեայի հետախուզության տվյալներով հյուսիսկորեացիներն արդեն մասնակցել են մարտական ​​գործողություններին՝ միանալով տասնյակ հազարանոց ռուսական ուժերին՝ Ռուսաստանի արևմտյան Կուրսկի շրջանում ուկրաինական դիրքերի վրա հարձակում իրականացնելու համար: Շահարկումները շատ են եղել այն մասին, թե ինչպես են այդ զորքերը գործելու:

Ուկրաինայի տվյալներով՝ առնվազն 30 հյուսիսկորեացի զինվոր սպանվել կամ վիրավորվել է միայն հանգստյան օրերին (դեկտեմբերի 19, 2024) Կուրսկում ուկրաինական սահմանին մոտ գտնվող գյուղերի մոտ տեղի ունեցած մարտերի ընթացքում։ Ուկրաինական ստորաբաժանումներից մեկը հայտնել է, որ հյուսիսկորեացիները՝ ռուսներից տարբեր համազգեստներ կրելով, հետևակային հարձակումներ են իրականացրել՝ օգտագործելով «նույն մարտավարությունը, ինչ 70 տարի առաջ», ակնհայտորեն հղում անելով Կորեական պատերազմին, որտեղ հետևակի ալիքներ (*waves of infantry*) էին կիրառվել:

### Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետություն
Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետության հրամանատարությունը նույնպես դիմել է արգելապատնեշ ջոկատների կիրառման պրակտիկային:

## Տես նաև
* Դեցիմացիա (պատիժ)
* Ժողովրդական կամավորական դրուժինա

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* *Ковыршин Е. В.* К вопросу о заградительных отрядах в Красной Армии. // Военно-исторический журнал. — 2008. — № 4. — С. 28—29.
* *Наумов Е. О.* «С дезертирами, уклоняющимися от уклонения своего святого долга, поступать самым суровым образом». Заградотряды на Восточном фронте Красной Армии во второй половине 1918 года. // Военно-исторический журнал. — 2020. — № 9. — С. 60—66.
* Органы государственной безопасности СССР в Великой Отечественной войне. Сборник документов
** Том 1. Книга 1. Накануне, Издательство «Книга и бизнес», (1995) ISBN 5-212-00804-2
** Том 1. Книга 2. Накануне, Издательство «Книга и бизнес», (1995) ISBN 5-212-00805-0
** Том 2. Книга 1. Начало, Издательство «Русь» (2000) ISBN 5-8090-0006-1
** Том 2. Книга 2. Начало, Издательство «Русь» (2000) ISBN 5-8090-0007-X
** Том 3. Книга 1. Крушение «Блицкрига», Издательство: Русь, 2003, ISBN 5-8090-0009-6
** Том 3. Книга 2. От обороны к наступлению, Издательство: Русь, 2003, ISBN 5-8090-0021-5
* 
* 
* 

### Փաստաթղթեր
* Справка ОО НКВД СТО в УОО НКВД СССР о деятельности заградительных отрядов Сталинградского и Донского фронтов

## Հղումներ
* 

Կատեգորիա:Ռազմական գործ
Կատեգորիա:Ռազմական կազմավորումներ