Հանգստի փոխադրամիջոց

**Հանգստի փոխադրամիջոց**, **ՀՓՄ**, (Recreational vehicle, RV), կացության համար բնակելի տարածք ներառող շարժիչային փոխադրամիջոց կամ կցորդիչ։ Հանգստի փոխադրամիջոցները ներառում են հետևյալ տեսակները՝ շարժական տներ, ճամբարային ֆուրգոններ (campervans), ավտոբուսային տուրիստական ավտոտներ (coaches), քարավանները (նաև կոչվում են ճանապարհային կցորդիչներ կամ ճամբարային տներ), հինգերորդ անիվով կցորդիչները (fifth-wheel trailers), բացվող ճամբարային կցորդիչները, բեռնատարի վրա տեղադրվող ճամբարային տները (truck campers)։

Հանգստի փոխադրամիջոցների սովորական հարմարությունները ներառում են խոհանոց, լոգասենյակ և մեկ կամ մի քանի մահճակալ։ Ավտոների տեսակները սկսում են պարզունակ տարբերակներից՝ որոնք ունեն միայն քնելու տարածք և հիմնական խոհանոցային սարքավորումներ, մինչև շքեղ տարբերակներ՝ օդորակիչով, ջրատաքացուցիչով, հեռուստացույցներով և արբանյակային ընդունիչներով, ինչպես նաև քվարցե աշխատանքային սեղաններով։

## Տեսակներ
ՀՓՄ-ները կարող են լինել կամ կցորդիչներ, որոնք քաշվում են մեքենաների կողմից, կամ ինքնագնաց փոխադրամիջոցներ։ Շատ ՀՓՄ-ներ ունեն մեկ հարկ, սակայն կան նաև երկհարկանի տարբերակներ։ Տեղաշարժի ընթացքում տարածք խնայելու համար, մեծ ՀՓՄ-ները հաճախ ունեն սահող հատվածներ կամ տանիքներ, որոնք բացվում են կայանելու ժամանակ։ Ինքնագնաց ՀՓՄ-ները բաժանվում են երկու տեսակների՝ **մղողներ** (pushers), որոնց շարժիչը գտնվում է հետևում, և **քաշողներ** (pullers), որոնց շարժիչը՝ առջևում։ Ընդհանրապես, մղող ՀՓՄ-ները օգտագործում են դիզելային վառելիք, իսկ քաշողները՝ բենզին։

## Պատմություն
Առաջին հանգստի փոխադրամիջոցները ձիաքարշ էին։ Դրանք զարգացան 19-րդ դարի երկրորդ կեսին՝ որպես այնպիսի փոխադրամիջոցների հարմարեցումներ, որոնք ի սկզբանե օգտագործվում էին այլ նպատակներով։ Դրանք ներառում էին հասարակական տրանսպորտի համար նախատեսված քարավաններ (Միացյալ Թագավորություն, հայտնի նաև որպես stage wagons), գնչուների վարդոներ (Եվրոպա), կացարան-մեքենաներ (Միացյալ Թագավորություն), շտապ օգնության սայլակներ (ԱՄՆ) և ոչխարապահների սայլեր (ԱՄՆ)։

Առաջին հայտնի հատուկ ստեղծված հանգստի փոխադրամիջոցը հանդիսանում է ձիաքարշ *Wanderer*-ը (Միացյալ Թագավորություն), որը պատրաստվել է Bristol Wagon Works Company-ի կողմից՝ բժիշկ Գորդոն Սթեյբլսի պատվերով 1884 թվականին։ Սթեյբլսը «Ջենթլմեն գնչուներ» շարժման (1885–1914 թթ․, Միացյալ Թագավորություն) առաջամարտիկներից էր, որը խթանում էր ձիաքարշ ճամբարային կյանքը՝ որպես առողջական և հանգստի նպատակով արդյունավետ միջոց։ Այդ շարժումը նաև ոգեշնչեց աշխարհի առաջին ՀՓՄ ակումբի՝ The Caravan Club-ի (Միացյալ Թագավորություն) ստեղծմանը՝ 1907 թվականին։ Wanderer-ին շատ շուտով հաջորդեց McMaster Camping Car-ը (ԱՄՆ, 1889 թ․)։ 1890-ականներին ԱՄՆ-ում ՀՓՄ-ների առաջամարտիկները իրենց ձեռքով կառուցում էին փայտե «տներ անիվների վրա»՝ առողջական, հանգստի և որսորդական նպատակներով։ Ամենահայտնի օրինակներից էին Մորգան Լեսլիի և նրա ընտանիքի կողմից կառուցվածները։ Ձիաքարշ ՀՓՄ-ների օգտագործումը նվազեց Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, քանի որ պատերազմի ընթացքում բազմաթիվ ձիեր ոչնչացվեցին, իսկ ավտոմեքենաները դարձան ավելի էժան, հզոր և հասանելի լայն զանգվածների համար։

Առաջին շարժիչային հանգստի փոխադրամիջոցները շոգեքարշ կցորդիչներ էին, որոնք ստեղծվել էին Ֆրանսիայում՝ ներառյալ Օլդենբուրգ արքայազնի Grande Diligence-ը (1896 թ․) և մսյո Ռենոդիեի De Dion Bouton կցորդիչը (1898 թ․)։ Առաջին շոգեշարժ ավտոտունը հանդիսանում էր Quo Vadis-ը (Ֆրանսիա, 1900 թ․), իսկ առաջին բենզինով աշխատող ավտոտունը՝ Passe Partout-ը (Ֆրանսիա, 1902 թ․)։ Ամերիկայում առաջին փաստագրված շարժիչով բնակելի ավտոմեքենաները համարվում են Ռոյ Ֆեյի և Ֆրիման Յանգի «ճամբարային մեքենաները»՝ 1904–06 թթ․ (1904 թվականի Rambler, 1905 թվականի Thomas Flyer և 1906 թվականի Matheson)։ Թեթև կցորդիչներով վրանները (տենտային քեմփերներ) հատկապես մեծ տարածում գտան ԱՄՆ-ում 1911 թվականից՝ շնորհիվ ճանապարհների բարելավման, նորաստեղծ ազգային պարկերի և նման կցորդիչներ քաշելու համար հարմար ու մատչելի մեքենաների, ինչպիսին էր Ford Model T-ն։ Իսկ շքեղ տարբերակների շուկայում հայտնվեցին տուրիստական լիմուզինները՝ զարգացած Ֆրանսիայում De Dietrich-ի կողմից 1904 թվականին։ Դրանք փոքր քանակով արտադրվում էին նաև ԱՄՆ-ում՝ օրինակ՝ Welch-ի (1909 թ․) և Pierce Arrow-ի (1910 թ․) կողմից։ Առաջին ՀՓՄ ակումբը ԱՄՆ-ում՝ Tin Can Tourists-ը, հիմնադրվել է 1919 թվականին։ Առաջին հայտնի հանգստի համար նախատեսված հինգերորդ անիվով կցորդիչը հանդիսանում է Auto Salon Deluxe-ը, որը 1913 թվականին Բելգիայում կառուցվել էր բարոն Կրաոհեզի համար՝ Auto-Mixte Pescatore ընկերության կողմից:

20-րդ դարի սկզբին ՀՓՄ-ների արտադրողները Միացյալ Թագավորությունում (Navarac, Piggott Bros, Eccles, Bertram Hutchings), ԱՄՆ-ում (Detroit Trailer Company, Welch, Graham Brothers, Pierce-Arrow) և Ֆրանսիայում (De Dietrich, Cadel) փորձարկում էին ՀՓՄ-ների տարբեր տեսակներ՝ քարավաններ և կցորդիչներ, շարժական տներ, զբոսաշրջային լիմուզիններ, վրանի կցորդիչներ և հինգերորդ անիվով կցորդիչներ։ Վաղ շարժիչային ՀՓՄ-ները (ԱՄՆ-ում հայտնի որպես «տներ մեքենայի վրա») սովորաբար վերափոխված բեռնատարներ էին և լինում էին ծանր, աղմկոտ, ճկունությունից զուրկ և թանկ, ինչը սահմանափակում էր դրանց օգտագործումը հիմնականում ապահովված անձանց կամ սեփական ձեռքերով կառուցողների շրջանում։ «Մեկ տուփ» կառուցվածքով ՀՓՄ-ները լայն տարածում ստացան միայն 1950 թվականի թեթև և կոմպակտ Volkswagen Kombi-ի շնորհիվ։ 1920-ական և 1930-ական թվականներին Միացյալ Թագավորությունում ՀՓՄ-ների գերակշռող ձևը դարձան քարավանները՝ իրենց մատչելիության, եղանակային դիմացկունության և ճկունության շնորհիվ։ Նմանատիպ քարավանների բում տեղի ունեցավ նաև ԱՄՆ-ում 1930-ականներին, երբ ավտոմեքենաների զանգվածային արտադրության տեխնոլոգիաները կիրառվեցին ՀՓՄ-ների արտադրության մեջ՝ բավարարելու հանգստի նպատակով օգտագործողների և Մեծ դեպրեսիայի ժամանակ մատչելի բնակարան որոնողների աճող պահանջարկը։  Այդ շրջանում ԱՄՆ-ում մեծ ժողովրդականություն էին վայելում սեփական ձեռքով կառուցված կցորդիչները, իսկ ճամփորդական կցորդիչները հայտնվում էին նաև մի շարք հոլիվուդյան ֆիլմերում, այդ թվում՝ Mickey's Trailer մուլտֆիլմում (1938)։

1920-1930-ականները աչքի ընկան նաև մի շարք նորարարական և անկախ մտածողությամբ փոքր արտադրողների գործունեությամբ, որոնք սահմանափակ քանակությամբ կառուցում էին յուրօրինակ ՀՓՄ-ներ։ Նրանց շարքում էին Bertram Hutchings-ը (Միացյալ Թագավորություն, 1930–1939 թթ․, հոսաձև քարավաններ), Charles Louvet-ը (Ֆրանսիա, 1924–1934 թթ․, ավիացիայից ներշնչված շարժական տներ և կցորդիչներ), Noel Pemberton Billing-ը (ՄԹ, 1927 թ․, Road Yacht շարժական տուն), Glenn Curtiss-ը (ԱՄՆ, 1918–30 թթ․, Adams Motorbungalo, Curtiss Aerocar, Aero Coupler կցաշարք), ինչպես նաև William Hawley Bowlus-ը (ԱՄՆ, 1934 թ․, ալյումինե մոնոկոկ կառուցվածքով կցորդիչներ)։ Wally Byam-ի հիմնադրած Airstream ընկերությունը (ԱՄՆ, 1931 թ․ ի վեր) նշված ժամանակահատվածի ամենահաջողակ կցորդիչ արտադրողներից էր և նախապատերազմյան ավելի քան 400 ամերիկյան ՀՓՄ արտադրողներից միակն է, որ շարունակում է գոյություն ունենալ։ Այս վաղ նորարարությունները ՀՓՄ-ների և կցորդիչների դիզայնի մեջ դրեցին այն արդյունաբերության հիմքերը, որն ապագայում շարունակում էր աճել և զարգանալ։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ մի շարք այլ երկրներում ևս ձևավորվեցին փոքրածավալ ՀՓՄ-ների արտադրության սեփական արդյունաբերություններ, այդ թվում՝ Գերմանիայում, Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում և Նիդեռլանդներում։ Գերմանիայում հիմնական ուշադրությունը դարձված էր փոքր և թեթև քարավանների մշակման վրա, որոնք հնարավոր էր քարշ տալ մատչելի ավտոմեքենաներով, մինչդեռ Ավստրալիայում զարգացան «բացվող տանիքով» քարավաններ, որոնք ապահովում էին լավ օդափոխություն, ջրի մեծ պաշար և բարձր անցունակություն։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում ՀՓՄ-ների արտադրությունը դադարեցվեց գրեթե բոլոր երկրներում՝ բացառությամբ այն դեպքերի, երբ դրանք անհրաժեշտ էին որպես կացարան՝ զինվորականների կամ կարևոր արտադրական աշխատողների համար։

1945–1960 թվականների ընթացքում ՀՓՄ-ները զարգացում ապրեցին բազմաթիվ արևմտյան երկրներում, քանի որ մարդկանց ձեռքում ավելացավ ինչպես ազատ ժամանակը, այնպես էլ օգտագործվող եկամուտը։ Հատուկ ՀՓՄ-ային զբոսայգիներ կառուցվեցին՝ բավարարելու ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ ՀՓՄ օգտագործողների կարիքները։ ՀՓՄ տեխնոլոգիայի զարգացմանը զուգընթաց՝ մարտկոցների, սառնարանների, գազով վառարանների, զուգարանների և թեթև կառուցվածքների կիրառումը զգալիորեն բարելավեց ՀՓՄ-ների հարմարավետությունը։ Ավելի հզոր բենզինային և դիզելային շարժիչները թույլ տվեցին ՀՓՄ-ներին մեծանալ չափերով, զանգվածով և արագությամբ։ Շատ երկրներում սահմանվեցին կանոնակարգեր, որոնք կարգավորում էին ՀՓՄ-ների արտադրությունն ու օգտագործումը։


File:1933 car&trailer.jpg|1933 թվականի ավտոմեքենա և զբոսաշրջային դիտարկման կցորդիչ
File:Hanomag-Henschel Orion.jpg|1970-ականների Hanomag-Henschel Orion
File:DodgeMotorhome.jpg|1970-ականների Dodge Travco
File:1973 GMC Motorhome.jpg|1973 GMC Motorhome
File:17 ft. Seafoam Green fiberglass hull lightweight camper trailer.jpg|100% ապակեպլաստից (ֆայբերգլասից) պատրաստված կրկնապատիք պատերով կցորդիչները ավելի թեթև են, ավելի էժան և դիմացկուն։ Դրանք կառուցված են նավերի պես, ուստի ներսի հատվածը կարելի է լվանալ ճնշման տակ


## Արտադրություն
Ամերիկայում վաճառվող հանգստի փոխադրամիջոցների (ՀՓՄ) մոտ 85 տոկոսը արտադրվում է Ինդիանա նահանգում, և այդ արտադրության գրեթե երկու երրորդը՝ Էլքհարթ շրջանում, որը ինքն իրեն անվանում է «ՀՓՄ-ների համաշխարհային մայրաքաղաք» (բնակչություն՝ 206,000 մարդ)։ Ըստ Հանգստի փոխադրամիջոցների արդյունաբերության ասոցիացիայի (RV Industry Association), այս ոլորտն ունի տարեկան 32.4 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի տնտեսական ազդեցություն Ինդիանայում, մուծում է 3.1 միլիարդ դոլար հարկ պետությանը, ապահովում է 126,140 աշխատատեղ և 7.8 միլիարդ դոլար աշխատավարձերի տեսքով։

Էլքհարթի շուրջ ՀՓՄ-ների արդյունաբերությունը մաս է կազմում փոխադրամիջոցների հետ կապված ավելի մեծ ցանցի, որը ներառում է օգտակարության կցորդիչների (utility trailer) արտադրողներ և հատուկ նշանակության ավտոբուսների արտադրողներ, որոնք օգտվում են նույն մատակարարման շղթաներից։ Այս արդյունաբերությունը զգալի հարվածներ է ստացել ԱՄՆ-ում կիրառված մաքսատուրքերից՝ պողպատի և ալյումինի վրա, ինչպես նաև Չինաստանում արտադրված ՀՓՄ մասերի վրա՝ սկսած սանտեխնիկայից մինչև էլեկտրոնային բաղադրիչներ ու վինիլե նստատեղերի ծածկոցներ։ Տուրքերի հետևանքով առաջացած գնաճը ստիպեց արտադրողներին որոշակի ծախսեր փոխանցել գնորդներին՝ բարձրացնելով ՀՓՄ-ների գները։ Սա, իր հերթին, հանգեցրեց վաճառքների դանդաղմանը։ 2019 թվականի առաջին հինգ ամիսներին ՀՓՄ-ների առաքումները դիլերներին նվազել են 22 տոկոսով՝ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ, մինչդեռ 2018-ին նվազումն արդեն կազմել էր 4 տոկոս։

## Օգտագործում

ՀՓՄ-ները առավել հաճախ օգտագործվում են որպես բնակավայր ճանապարհորդությունների ընթացքում։ Մարդիկ կարող են որոշել ճանապարհորդել ՀՓՄ-ով և գիշերել դրա մեջ՝ հյուրանոցի փոխարեն։ Նույնիսկ կարող են իրենց ավտոմեքենան քարշ տալ ՀՓՄ-ի հետևից, որպեսզի ճանապարհորդության վայր հասնելուց հետո ավելի հեշտությամբ տեղաշարժվեն։

Թեև ՀՓՄ-ի ամենատարածված օգտագործումը ժամանակավոր կացարանն է ճանապարհորդության ընթացքում, որոշ մարդիկ օգտագործում են այն որպես հիմնական բնակության վայր։ Իրականում մեկ միլիոն ամերիկացի ապրում է ՀՓՄ-ներում։ Ամերիկայում և Կանադայում ամեն ձմեռ դեպի հարավ ավելի տաք կլիմա ճանապարհորդելը կոչվում է *«ձմեռային թռչունություն»* (snowbirding)։ Ավստրալիայում հանգստի փոխադրամիջոցով ճանապարհորդող թոշակառուին անվանում են *«մոխրագույն շրջիկ»* (grey nomad)։

Գոյություն ունեն ՀՓՄ վարձակալության ընկերություններ, ինչպիսիք են Adventure KT-ն և Outdoorsy-ն, որոնք մասնագիտացած են ՀՓՄ-ներ վարձակալելու գործում ընտանեկան հանգստի համար։ Մարդիկ վայելում են ճանապարհորդությունն ու ՀՓՄ-ի ընձեռած հարմարությունները՝ առանց երկարաժամկետ ծախսերի։ Սա նման է տանից դուրս արձակուրդային վարձույթներին, բայց ավելի մատչելի է և թույլ է տալիս ճկուն կերպով պլանավորել երթուղին։

Թեև օրինական է ՀՓՄ-ում ապրել Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների բոլոր նահանգներում, սակայն գոյություն ունեն օրենքներ այն մասին, թե որտեղ և որքան ժամանակ կարելի է կայանել նման փոխադրամիջոցը։

Որոշ սեփականատերեր արևային վահանակներ են տեղադրում իրենց ՀՓՄ-ի տանիքին։ Այսպիսով հնարավոր է ապրել էլեկտրացանցից անջատ՝ միևնույն ժամանակ ունենալով ինտերնետի հասանելիություն, ինչը հեռավար աշխատանքի համար հարմար է դարձնում ՀՓՄ-ով կյանքը։

ՀՓՄ-ների օգտագործումը շատ տարածված է գյուղական փառատոնների ժամանակ, ինչպիսին է Burning Man փառատոնը։ Բայց շատ փառատոններ խիստ կանոններ ունեն ՀՓՄ-ների շահագործման վերաբերյալ։ Burning Man-ը խիստ վերահսկում է ՀՓՄ-ների ջրալցակները, իսկ գեներատորների օգտագործումը ևս սահմանափակված է փառատոններում։ Bluegrass երաժշտական փառատոնները նույնպես հաճախ հյուրընկալում են ՀՓՄ-ներ, և դրանք հաճախ դառնում են մասնակիցների ոչ պաշտոնական երաժշտական համերգների վայրեր ուշ ժամերին։

Վերջերս ՀՓՄ-ները առաջարկվում են որպես քաղաքներում տարածված անօթևանության խնդրի մասամբ լուծման տարբերակ։ «RVs for Homeless» կոչվող նախաձեռնությունը ձևավորվել է որպես դաշինք՝ աջակցելու հին ՀՓՄ-ների նվիրատվությանը՝ անօթևանության նվազեցման նպատակով։ Սա տարբերվում է պարզապես օգտագործված կամ անսարք մեքենաները ժամանակավոր կացարանների վերածելուց, ինչը հաճախ հանդիպում է անօթևանների ճամբարներում։

## Ժողովրդագրություն
### Միացյալ Նահանգներ
2016 թվականի դրությամբ՝ Միացյալ Նահանգներում հանգստի փոխադրամիջոցների (ՀՓՄ) սեփականատերերի միջին տարիքը կազմում էր 45, ինչը 2015 թվականի համեմատ երեք տարով պակաս է։ 2020 թվականի հետազոտությունների համաձայն՝ միլենիալների (1981–1996 թվականներին ծնվածների) շրջանում նկատվում է ՀՓՄ-ների գնման աճող հետաքրքրություն, ինչը պայմանավորված է ճամբարային և բացօթյա հանգստի նկատմամբ մեծացած պահանջարկով, հատկապես ԱՄՆ-ում։

COVID-19 համավարակի պատճառով ԱՄՆ-ում ՀՓՄ-ների վաճառքը զգալիորեն աճել է։ 2021 թվականի մարտի դրությամբ՝ մոտ 11.3 միլիոն ընտանիք էր տիրապետում ՀՓՄ-ի, ինչը վերջին տասը տարում 26 տոկոս աճ է։ 2021 թվականի հոկտեմբերին Հյուսիսային Ամերիկայում արտադրվել է 58,000 ՀՓՄ, ինչը մեկ ամսվա համար բոլոր ժամանակների առավելագույն ցուցանիշն է։

## Ընթացիկ միտումներ
* 2021 թվականի առաջին չորս ամիսների ընթացքում հանգստի փոխադրամիջոցների մեծածախ մատակարարումները աճել են ավելի քան 86 տոկոսով՝ համեմատած 2020 թվականի հետ, քանի որ համավարակի սկսվելուց հետո սպառողների պահանջարկը ՀՓՄ-ների նկատմամբ կտրուկ աճել է։
* Վերլուծաբանները կանխատեսում են, որ ոլորտի եկամուտը կաճի 1.1 տոկոսով մինչև 2026 թվականը, քանի որ ԱՄՆ բնակիչները շարունակում են պլանավորել ներքին ուղևորություններ՝ ամբողջ աշխարհում շարունակվող ճանապարհորդական սահմանափակումների պատճառով։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
*