Շրջանաձև առևտուր

**Շրջանաձև առևտուր,** արժեթղթերի խարդախության մի տեսակ, որը կարող է տեղի ունենալ ֆոնդային շուկաներում ՝ առաջացնելով գների մանիպուլյացիա և հաճախ կապված պոմպային և թափման սխեմաների հետ։  Շրջանաձև առևտուրը տեղի է ունենում, երբ գնման և վաճառքի նույնական պատվերները մուտքագրվում են նույն քանակությամբ բաժնետոմսերի և նույն գնով։ Արդյունքում բաժնետոմսերի սեփականության իրավունքի փոփոխություն չկա, բայց նկատվում է առևտրի ծավալների աճ։ Շրջանաձև առևտուրը կարող է իրականացվել մի քանի ներդրողների կողմից, որոնք համաձայնության են գալիս խարդախ արդյունքի հասնելու համար։ Սա չպետք է շփոթել լվացքի առևտրի հետ, որտեղ նույն արդյունքն է ձեռք բերվում, բայց տեղի է ունենում մեկ ներդրողի, այլ ոչ թե խմբի գործողությունների միջոցով։

Շրջանաձև առևտուրը հիմնված է այն նախադրյալի վրա, որ առևտրի ծավալն ուղղակիորեն ազդում է բաժնետոմսերի գնի վրա։ Առևտրի ծավալների աճը լայնորեն դիտվում է որպես ազդանշան, որ ինչ-որ կարևոր բան է տեղի ունենում ընկերության ներսում, օրինակ՝ նոր ապրանքի կամ կառավարման փոփոխություն, որը կարող է շուտով հայտարարվել։  Դրա շնորհիվ ներդրողները բաժնետոմսեր են գնում, որպեսզի օգտվեն բաժնետոմսի արժեքի ակնկալվող աճից։ Սա մեծացնում է բաժնետոմսերի արժեքը՝ պատճառ դառնալով դրանց գերարժևորման։ Շրջանաձև առևտուրը խարդախություն է, քանի որ ազդանշանը, որ ներդրողները ստանում են բաժնետոմսեր գնելու համար, իրականում որևէ հիմք չունի և արվում է միայն շահագրգռվածություն ստեղծելու նպատակով, որտեղ որևէ բան արդարացված չէ։

Հետևաբար, այս խարդախ պրակտիկան լայնորեն համարվում է ոչ բարոյական և արգելված է շատ երկրներում։ Այս խնդիրն առավել տարածված է Հնդկաստանում, որտեղ այնպիսի ընկերության, ինչպիսին է Videocon Industries Ltd.-ն իրենց բաժնետոմսերը խարդախությամբ արժեզրկվել են Brokers Mansukh Securities and Finance Ltd.-ի և Intec Shares and Stock Brokers Ltd.-ի կողմից։

Շրջանաձև առևտուրը հատկապես կարևոր խնդիր է դարձել 1990-ականներին բարձր հաճախականությամբ առևտրի ի հայտ գալուց ի վեր, որը թույլ է տալիս խոշոր ներդրողներին և ներդրողների խմբերին կարճ ժամանակահատվածում իրականացնել չափազանց մեծ թվով ավտոմատացված գործարքներ։  Հզոր համակարգիչները կարող են օգտագործվել առանձին բաժնետոմսերում բաժնետոմսեր գնելու և վաճառելու համար շատ ավելի արագ տեմպերով, քան մարդիկ կարող են ձեռքով կատարել։ Հետևաբար, առևտրի բարձր ծավալների տեսք ստեղծելը շատ ավելի հեշտ է դարձել, հատկապես խոշոր ընկերություններում, որտեղ շատ մեծ թվով գործարքներ են պահանջվում գործունեության իրատեսական մակարդակը մոդելավորելու համար։

## Հետևանքներ շուկայի համար
Շրջանաձև առևտրի ամենատարածված ձևում ներդրողների խմբերը խարդախությամբ ուռճացնում են ընկերության բաժնետոմսերի գինը, այնուհետև վաճառում իրենց պատկանող բաժնետոմսերը շահույթ ստանալու համար։  Թեև սա անօրինական է, շուկայական հետևանքները սովորաբար նվազագույն են։ Ավելի քիչ հաճախ, շրջանաձև առևտուրն օգտագործվում է ուղղակիորեն ազդելու ընկերության հաջողության կամ ձախողման վրա։

Որոշ դեպքերում բաժնետերերը սահմանում են բաժնետոմսերի գնի շեմեր, որոնցով նրանք կմնան ներդրված ընկերությունում կամ կթողնեն այն կամ սահմանում են գնային շեմ, որով նրանք կորոշեն գնել ավելի շատ բաժնետոմսեր։ Բաժնետերերը հակված են հետևել իրենց շրջապատի կայացրած որոշումներին. հետևաբար, փոքր թվով ազդեցիկ բաժնետերերի հեռանալը կարող է վտանգ ներկայացնել ընկերության ընդհանուր վիճակի համար։ Երբ այս շեմերը բավականին լավ սահմանված են, շրջանաձև թրեյդերները կարող են շահարկել բաժնետոմսերի գները, որպեսզի միշտ մնան գնային շեմի այն կողմում, որը բխում է նրանց լավագույն շահերից՝ անկախ բաժնետոմսերի իրական արժեքից։

Շրջանաձև առևտուրը կարող է նաև լուրջ շուկայական հետևանքներ ունենալ Նախնական հրապարակային առաջարկների (IPOs) հետ կապված։ IPO-ի հաջողության կարևոր գործոնը դրա շուրջ բարձրացված աղմուկի մակարդակն է։ Հուզմունքի այդ մակարդակը խարդախությամբ կառավարելու ջանքերը կարող են հանգեցնել ընկերությունների զգալիորեն գերարժևորման։  Արդյունքում, ընկերությունները, որոնք ի սկզբանե թվում են, թե լի են պոտենցիալով, դառնում են չափից ավելի գովազդային և անխուսափելիորեն հայտնվում են պահանջներով և ակնկալիքներով, որոնք նրանք չեն կարող իրականացնել։ Հետևաբար, սկզբնական ներդրողները կորցնում են իրենց ներդրումները, երբ ընկերությունը ձախողվում է, և արժեթղթերի շուկայի նկատմամբ վստահությունը, ընդհանուր առմամբ, թուլանում է։

Շուկայական լայնածավալ հետևանքներից դուրս, ֆոնդային շուկայում ներդրումներ կատարող մասնավոր անձանց համար նույնպես զգալի են հետևանքները։ Անհատները կարող են ավելի շատ գումար ծախսել բաժնետոմսերի վրա, քան արժեն։ Անկախ նրանից, թե երկարաժամկետ հեռանկարում նրանք շահույթ են ստանում բաժնետոմսերից թե ոչ, բաժնետոմսերի ձեռքբերման ժամանակ նրանց նախնական գերավճարը մնում է վնաս։ Երբ հայտնաբերվում են շրջանաձև առևտրի դեպքեր, սպառողների վստահության փոփոխությունները հաճախ տարածվում են ֆոնդային շուկայի ամբողջ տարածքում, և ընդհանուր առմամբ արժեթղթերի շուկաների նկատմամբ հասարակության վստահությունը քայքայվում է։

## Օրինակներ
Շրջանաձև առևտուրը առավել տարածված է եղել Հնդկաստանում, ընդ որում բարձրակարգ դեպքերի մեծ մասը կատարվել է հնդկական ֆոնդային շուկայում։ Առաջին դեպքը, որ արժանացել է հանրության ուշադրությանը, Քեթան Փարեխն է եղել՝ ֆոնդային բրոքեր, որ մեղավոր էր ճանաչվել 1999 թվականից սկսած ֆոնդային շուկայի խոշոր խարդախության մեջ։ Սա հիմնականում հիմնված է եղել շրջանաձև առևտրի վրա, չնայած ներքին առևտուրը նույնպես կարևոր բաղադրիչ է եղել։  Շուկան ապօրինի մանիպուլյացիայի ենթարկելու համար միացած յոթ ընկերություններ ապօրինաբար գնել են բաժնետոմսեր ընկերություններում, արհեստականորեն ուռճացնելով ընկերության արժեքը, որպեսզի մոլորեցնեն ներդրողներին որոշակի IPO-ների արժեքի։ Երբ հայտնաբերվել է խարդախությունը, Փարեխին արգելվել է գործել հնդկական ֆոնդային բորսայում մինչև 2017 թվականը։ Նա կրկին հայտնաբերվել է հնդկական ֆոնդային բորսայում  խախտելով իր մասնակցության արգելքը։ 2012 թվականի զեկույցը պարզել է, որ Փարեխը ոչ միայն դեռևս ակտիվ է Հնդկաստանի ֆոնդային բորսայում, այլև նա շարունակաբար զբաղվում է օրենքի լուրջ խախտումներով, ներառյալ ներքին առևտուրը և շրջանաձև առևտուրը։  2012 թվականի ապրիլին Փարեխը համաձայնության է եկել Սինգապուրում գտնվող իր գործընկեր Ակշայ Նատրայի հետ՝ կատարելով Nifty Bank- ի բաժնետոմսերի մի քանի սինխրոն գործարքներ։ Շրջանաձև առևտրի այս օգտագործման միջոցով այս անձինք ստացել են մոտավորապես 10,000,000 հնդկական ռուփի անօրինական շահույթ։

Մեկ այլ դեպք տեղի ունեցավ 2001 թվականին, երբ Հնդկաստանի արժեթղթերի և բորսաների խորհուրդը (SEBI) պարզել է, որ Angel Broking-ը արհեստական առևտրի ծավալ է ստեղծել Sun Infoways Ltd-ի բաժնետոմսերում մոտավորապես մեկ ամիս՝ այդ տարվա փետրվար-մարտ ընկած ժամանակահատվածում։  Angel Broking-ը աշխատել է երեք քիչ հայտնի բրոքերների հետ՝ դրան հասնելու համար։ Նպատակային բաժնետոմսերը վաճառվել են 296 և 342 հնդկական ռուփի գների միջև այն ժամանակահատվածում, երբ շրջաբերական առևտուրն ակտիվ էր, մինչև հաջորդ ամսվա ընթացքում իջնելը մինչև 61 հնդկական ռուփիի, երբ հանրությանը տեսանելի առևտրի ծավալը դարձել է օրինական։

Մեկ այլ դեպք, որն արժանացավ հանրության ուշադրությանը, 2009 թվականին Շանկար Շարմայի արգելումն է եղել Հնդկաստանի ֆոնդային բորսայում մեկ տարի ժամկետով։ Շարման ներգրավված է եղել շրջանաձև առևտրի մեջ՝  First Global Stock Broking Limited-ի համատեղ գործադիր տնօրենի պաշտոնի շնորհիվ։

Բացի Քեթան Փարեխից, շրջանաձև առևտրի ամենակարևոր դեպքն այն էր, երբ SEBI-ն արգելել է 16 հոգու առևտուր անել Հնդկաստանի ֆոնդային շուկայում 2010 թվականին նրանց իրականացրած շրջանաձև առևտրի համար Լ  Նրանց արգելվել է շուկայում արժեթղթեր գնել, վաճառել և առևտուր անել, իսկ բանկային հաշիվները սառեցրել են։ Այդ անձինք արհեստականորեն մեծ ծավալ են ստեղծել շուկայում՝ միմյանց միջև սինխրոն առևտրի միջոցով։ Բազմաթիվ խոշոր ընկերություններ, որոնք հայտնի էին Հնդկաստանում, խաբեության թիրախ են դարձել։ Այս դեպքը մեծ սկանդալ է ստեղծել Հնդկաստանում, քանի որ շրջանաձև առևտրի օգտագործումը ստիպել է ներդրողներին կորցնել հավատը հնդկական ֆոնդային բորսայում բաժնետոմսերի գների ճշգրտության նկատմամբ, ինչը ազդել է շատ ընկերությունների վրա, քան հատուկ թիրախավորվածները։ Դրանից հետո 2012 թվականին SEBI-ն 200,000 հնդկական ռուփի տուգանք է կիրառել ներգրավված բրոքերների նկատմամբ։

## Պատասխան քայլեր
Շրջանաձև առևտրի կանխարգելման մեթոդներ են մշակվել Հնդկաստանում աղմկահարույց դեպքերի բռնկման պահից սկսած՝ 2010 թվականից։ Հնդկաստանում SEBI-ն սկսել է օգտագործել այս խարդախ պրակտիկայի կանխարգելմանն ուղղված մի քանի մեթոդներ։ Դա արվում է ֆոնդային շուկայում կանոնակարգման ավելացման միջոցով, որը սահմանափակում է բաժնետոմսերի մեծ ծավալների առևտուրը կարճ ժամանակում։

Նման մեթոդներից մեկը ներառում է գների գոտու կիրառումը, որը գների միջակայք է, որը սահմանվում է մեկ օրվա համար, և կոնկրետ բաժնետոմսերը կարող են վաճառվել միայն այդ օրվա գների միջակայքում։ 2018 թվականից SEBI-ն շուկայի բոլոր բաժնետոմսերի համար սահմանել է 10% գնային գոտի։ Այնուամենայնիվ, նրանք կարող են սահմանափակել իրական գների շարժումները, որոնք կարող են տեղի ունենալ ընկերություններում, երբ տեղի են ունենում կարևոր իրադարձություններ, ինչպիսիք են կառավարման փոփոխությունը։ Հատկապես սպեկուլյատիվ ընկերությունների դեպքում, ինչպիսիք են հանքարդյունաբերական ընկերությունները, որոնք ռեսուրսների հաջող հայտնաբերումից հետո բաժնետոմսերի գնի կտրուկ աճ են զգում, գների միջակայքերը կարող են լրջորեն թուլացնել իրական աճը, որի վրա հիմնվում են այս դեպքերում։ Արդյունքում, SEBI-ն, ըստ տեղեկությունների, դիտարկում է գների միջակայքերը փոփոխելու հնարավորությունը՝ հիմնված արդյունաբերության և կոնկրետ ընկերությունների դեպքում՝ այս խնդիրներից խուսափելու համար։

Կան նաև միջշաբաթյա գների տիրույթներ, որոնք սահմանափակում են գների շարժումները մեկ շաբաթվա ընթացքում, ընդ որում թույլատրվում է ավելի մեծ տատանումներ՝ 25%, կանխելու համար գների մեծ տատանումները մեկից ավելի առևտրային ժամանակաշրջանների համար ուղղակի ազդեցություն ունենալուց։  Ներդրվում են նաև մարժաներ, որոնք պահանջում են յուրաքանչյուր գործարքի համար, որը պատվիրում է բրոքերը, նրանք պետք է նաև չնչին գումար դնեն ֆոնդային բորսայում։  Սա, ըստ էության, գործարքի վճար է, որը խրախուսում է բրոքերներին անհարկի պատվերներ կատարելուց։

Ի լրումն այս ինստիտուցիոնալ միջոցառումների, որոնք ձգտում են ավելի դժվարացնել շրջանաձև առևտուրը, կա նաև ակադեմիական հետազոտության դաշտ, որը փնտրում է շրջանաձև առևտուրն ավելի արագ և ճշգրիտ կերպով հայտնաբերելու ուղիներ, քան ներկայումս հնարավոր է։ 2018 թվականին Ռամին Սալահշուրը հրապարակել է մի թուղթ, որը ցույց է տալիս հաջողված շրջանաձև առևտուրը հայտնաբերելու գործում ցանցի վրա հիմնված մոտեցումը՝ հիմնված Իրանի ապրանքային բորսայի տվյալների վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆինանսական խարդախություն