Հետսպառողական թափոններ

[մինի|301x301փքս|[Մամոնտի քարանձավի ազգային այգի|Մամոնտի քարանձավի ազգային այգում հայտնաբերված դեն նետված իրեր։]]
**Հետսպառողական թափոնները** նյութական հոսքի վերջնական սպառողի կողմից արտադրված թափոնների տեսակ է, այսինքն՝ երբ թափոններ արտադրող ընկերություը չի ներառել մեկ այլ արտադրանքի թափոնները: Դա այն աղբն է, որն անհատները պարբերաբար թափում են աղբամանում կամ աղբավայրում, կամ աղբ են գցում, այրում, լցնում ջրահեռացման համակարգերի մեջ կամ լվանում առվի մեջ:

Հետսպառողական թափոնները տարբերվում են նախասպառողական թափոններից, որոնք արտադրական մնացորդների (օրինակ՝ թղթի արտադրության կտրվածքներ, թերի ալյումինե բանկաներ և այլն) վերադարձն են արտադրական գործընթացին: Նախասպառողական թափոնները սովորաբար օգտագործվում են արտադրական արդյունաբերություններում և հաճախ չեն համարվում վերամշակման պիտանի ավանդական իմաստով: Հետսպառողական նյութը հետսպառողական թափոն է, որը շեղվում է աղբավայրերից և վերամշակվում նոր նյութի մեջ՝ արտադրական շրջան վերադառնալու համար:

Հետսպառողական թափոնները կապված են արտադրության օրրանից գերեզման կամ գծային շրջափուլի հետ։ Այս համակարգում ապրանքները ստեղծվում են այն չափանիշներով, թե որն է ամենահեշտը և ծախսարդյունավետը, այլ ոչ թե այն չափանիշներով, որոնք կենտրոնացած են վերամշակվող և բազմակի օգտագործման նյութեր ստեղծելու վրա: Նյութը, նոր արտադրանքի մեջ վերափոխվելու համար արդյունաբերական հատված վերադարձվելու փոխարեն, ուղարկվում է «գերեզման» կամ աղբավայրեր/բաց լցակույտեր:

## Տեսակներ
Հետսպառողական թափոնները ներառում են.

* փաթեթավորում
* մասեր, որոնք անհրաժեշտ չեն, ինչպիսիք են մրգերի կեղևները, մսի ոսկորները և այլն։
* անցանկալի իրեր, օրինակ՝
** գովազդային նյութեր փոստարկղում
** թռուցիկ, որը ստացվել է փողոցում՝ առանց հրաժարվելու հնարավորության
** փոշի, մոլախոտեր, թափված տերևներ և այլն։
* իրեր, որոնք մեկին այլևս պետք չեն, օրինակ՝ կարդացված ամսագիր, նոր տարբերակներով փոխարինված իրեր, նորաձևությունից դուրս եկած հագուստ, սննդի մնացորդներ, որը մեկը չի կարող պահել կամ չի ցանկանում պահել
* կոտրված և չաշխատող իրեր, փչացած սնունդ, մաշված հագուստ, այլևս չհամապատասխանող հագուստ
* աճած իրեր խաղալիքներ, հագուստ, գրքեր
* մեկանգամյա օգտագործման իրեր, ինչպիսիք են Kleenex-ը և օգտագործված մարտկոցները
* մարդկային թափոններ, ընտանի կենդանիների թափոններ, տարբեր տեսակի մաքրումից առաջացած կեղտաջրեր
* մեկանգամյա օգտագործման ապրանքներից մնացած նյութեր
** պլաստիկ մթերային տոպրակներ
** պլաստիկ ջրի շշեր
** ստվարաթղթե տուփեր
* հետմահու թափոններ
** մարմինը կամ մոխիրը
** բաներ, որ մարդիկ չեն ուզում և չեն կարող վաճառել
** կոտրված/անօգտագործելի մեքենաներ
** իրեր, որոնք չեն կարող օգտագործվել:

## Իրավական հարցեր
Շատ երկրներում, ինչպիսին է Միացյալ Նահանգները, սպառողի կողմից օգտագործված թափոնների մեջ գաղտնիության ողջամիտ սպասելիք չկա, երբ այն լքում է սպառողի տունը: Ցանկացած մարդ կարող է խուզարկել այն, ներառյալ ոստիկանությունը, և հայտնաբերված ցանկացած մեղադրական ապացույց կարող է օգտագործվել դատավարության ժամանակ: Այս դոկտրինը հաստատվել է «Կալիֆոռնիա ընդդեմ Գրինվուդի» գործով, որում ԱՄՆ Գերագույն դատարանը որոշել է, որ թափոնների համար գաղտնիության ընդհանուր իրավունքի սպասելիք չկա: Դրանից հետո մարդիկ սկսեցին վիճարկել սպառողի կողմից օգտագործված թափոնները փրկման արժեքի համար վերցնելու օրինականությունը:

Վեճեր են առաջացել նաև այն փաստի շուրջ, որ այս օրենքները հանգեցրել են բազմաթիվ ձերբակալությունների անօրինական նյութերի օգտագործման համար։ California v. Greenwood-ից հետո շատ դեպքեր են եղել, երբ անհատները դատապարտվել են ապօրինի նյութեր, առավել հաճախ մարիխուանա աճեցնելու կամ մշակելու աղբի մեջ հայտնաբերված ապացույցների հիման վրա: Հարցում գտնվող հետսպառողական թափոնները տատանվել է թմրանյութերի պարագաներից մինչև որոշ դեպքերում մարիխուանայի լիարժեք բույսեր: Սա ստիպել է որոշ մարդկանց մտածել, թե ով է կրում իրավական պատասխանատվություն հետսպառողական թափոնների նկատմամբ և ում է պատկանում դրանց սեփականությունը:

Կալիֆոռնիա ընդդեմ Գրինվուդի գործով կայացված որոշման համաձայն՝ սպառողը հրաժարվել է է իր թափոնների սեփականության իրավունքից և պատասխանատվությունից: Սրա վճիռը նախատեսված է եղել վերոհիշյալ դեպքերին անդրադառնալու համար։ Բայց այն նաև հարցեր է առաջաց այն մասին, թե արդյոք մարդիկ պատասխանատու են իրենց կողմից օգտագործված թափոնների և դրանց պատճառած վնասի համար, թե ոչ։ Գրինվուդի հետևանքով մի քանի դեպքեր են եղել, որոնք կասկածի տակ են դրել հենց սա, օրինակ՝ արդյոք օրինական է երրորդ կողմերի համար, բացի աղբահավաքներից, պահանջ ներկայացնել ինչ-որ մեկի թափոնների նկատմամբ, կամ արդյոք ինչ-որ մեկը պատասխանատու է վտանգավոր հետսպառողական թափոնների համար, որոնք նրանք հեռացրել են հանրային աղբավայրեր մուտք գործելուց հետո:

## Ավելորդ թափոններ
Հատկապես սննդի համակարգում սննդի մեծ կորուստ և թափոններ են առաջանում սպառողի մոտ։ Հետսպառողական թափոնները կազմում են վատնվող սննդի մեծ մասը: Դա կարելի է վերագրել բազմաթիվ պատճառների, այդ թվում՝ սննդի մակնշման ձևին: 2020 թվականին հրապարակված ուսումնասիրության համաձայն՝ «օգտագործել մինչև», «սպառել մինչև» կամ «վաճառել մինչև» ամսաթվերի շփոթեցնող մակնշումը զգալի պատճառ է, թե ինչու է սնունդը վատնվում այդքան մեծ ծավալով, երբ այն այլապես լիովին ուտելի է: Մեկ այլ պատճառ այն է, թե ինչպես է սնունդն օգտագործվում միջին սպառողի տանը՝ բազմաթիվ գործոնների պատճառով, որոնց հիմնական գործոններն են սոցիալական, վարքային և անձնական գնումների սովորությունները: Բացի այդ, այդ գործոններից յուրաքանչյուրն ազդում է մյուսի վրա և ազդում մեկ անձի կողմից վատնվող սննդի քանակի վրա:

Սննդի թափոնները արտադրությունից մինչև հողօգտագործման փոփոխությունները մեծացնում են համաշխարհային ածխածնի հետքը՝ 2000-ից 3600 կգ CO2 համարժեքի չափով։ Ուշադրության կենտրոնում պետք է լինի կանխարգելումը տնային տնտեսություններից, քանի որ յուրաքանչյուր սերունդ զանգվածաբար ավելացնում է իր սննդի թափոնները: Բազմաթիվ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ ջերմոցային գազերը, որոնք առաջանում են մեր սննդային թափոններից, երբեմն կարող են ավելի վնասակար լինել շրջակա միջավայրի համար, քան ածխային էլեկտրակայանները:

Սա երկարամյա համոզմունքի մի մասն է, որ արտադրողները պատասխանատու են սպառողական թափոնների տարածվածության համար: Շատ մարդիկ մեղադրում էին արտադրողներին դրա տարածվածության համար՝ այն պատճառով, որ շատ նյութեր պատրաստված չեն վերամշակման կամ կրկնակի օգտագործման նպատակով: Բացի այդ, արտադրանքը հաճախ ունենում է չափազանց շատ փաթեթավորում, որը որևէ իրական նպատակ չի հետապնդում, բացի շուկայավարման համար օգտակար լինելուց:

Վերջին տարիներին առարկայի վերաբերյալ ավելացել է կարգավորումը, ինչպես, օրինակ, ԵՄ-ում, որտեղ նոր կանոնակարգեր են ընդունվում՝ ավելի կայուն փաթեթավորման օգտագործումը խթանելու և օրրանից-օրրան նյութական հոսք ստեղծելու համար: ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը (FAO) պարզել է, որ արտադրված ողջ սննդի 1/3-ը ամեն տարի վատնվում է, ինչը կազմում է մոտ 1,3 միլիարդ տոննա սննդամթերք, որը կարելի է ուտել:

## Խուսափում սպառողական թափոններից
Ինչպես նախկինում նշվել է, սպառողական թափոնների ներկայիս համակարգերը օգտագործում են թափոնների կառավարման «օրրանից գերեզման» կամ գծային մոդել: Սա արտադրանքի կենսացիկլի մոդել է, որի արդյունքում արտադրանքը կրկին մուտք է գործում մատակարարման շղթա՝ թափոն դառնալու փոխարեն: Այս համակարգը թույլ է տալիս ավելի մեծ չափով նվազեցնել թափոնները, քանի որ արտադրված թափոնների մեծ մասը կարող է մուտք գործել մատակարարման շղթա։

Անհատների համար հետսպառողական թափոնների նվազեցման գործընթացին մասնակցելու բազմաթիվ ուղիներ կան, հատկապես այն համայնքներում, որտեղ տեղական ինքնակառավարման մարմինները խրախուսում են հետսպառողական թափոնների նվազեցման և «օրրանից օրրան» կառուցվածքի խթանման գործընթացները: Այս նպատակին հասնելու ամենաարդյունավետ գործողություններն են՝ նյութերը, որոնք մարդն արդեն ունի, կրկին օգտագործել դրանք դեն նետելու փոխարեն, սովորել այլևս չգործող իրերը վերանորոգելու և վերաիմաստավորելու մեթոդներ, և երբ իրեր գնելն անհրաժեշտ է, գնել այն իրերը, որոնք չեն փչանա կամ չեն կորցնի իրենց գործառույթները փոքր թվով օգտագործումներից հետո:

Այս գործընթացը հաճախ բավականին դժվար է, քանի որ արտադրանքը հաճախ նախագծված չէ վերաօգտագործման համար: Սա հանգեցրել է նրան, որ շատ անհատներ մեղադրում են այս ապրանքների արտադրողներին հետսպառողական թափոնների ավելցուկային քանակի համար: Այս մեղադրանքը տարիներ շարունակ հնչել է արտադրողների դեմ՝ պնդելով, որ մանրածախ առևտրականները խրախուսել են կարճաժամկետ շահույթները շրջակա միջավայրի երկարաժամկետ անվտանգությունից վեր: Մի ուսումնասիրություն ցույց է տալիս, թե ինչպես դեռևս 1990-ականներին շատ խոշոր մանրածախ առևտրականներ պնդում էին, որ հասկանում են թափոնների կառավարման իրենց պատասխանատվությունը, բայց ոչ մի քաղաքականություն կամ նախաձեռնություն չեն առաջարկել կրճատելու այն թափոնների քանակը, որն անխուսափելիորեն արտադրվում է սպառողի կողմից:

Սրա դեմ պայքարելու համար որոշ կառավարություններ և մասնավոր հաստատություններ փորձել են գտնել սպառումից հետո առաջացած չափից ավելի թափոններից խուսափելու նոր ուղիներ։ Եվրոպական միությունում մշակվում է մի նախագիծ, որն օգտագործում է ֆերմենտներ՝ պլաստիկ և ստվարաթղթե թափոնները հիմնական նյութերի մեջ լուծելու համար, որոնք կարող են վերափոխվել սպառողների համար նոր արտադրանքի: Միացյալ Նահանգներում կան կազմակերպություններ, ինչպիսին է Vermont Journal of Environmental Law-ը, որն ամեն տարի կոնֆերանս է անցկացնում՝ քննարկելու, թե ինչպես լավագույնս պայքարել Միացյալ Նահանգներում սպառողական թափոնների չափազանց մեծ խնդրի դեմ: Նման ռազմավարությունները թույլ է տալիս ավելի մեծ վերահսկողություն իրականացնել սպառողական թափոնների խնդրի նկատմամբ՝ առանց ամբողջ մատակարարման շղթան փոխելու։

## Տես նաև
* Կոշտ կենցաղային թափոններ

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:Աղբ
Կատեգորիա:Մրգեր
Կատեգորիա:Թափոնների կառավարում