Կրոնի ազատությունը Թուրքիայում

**Կրոնի ազատությունը Թուրքիայում**,  Թուրքիայի Հանրապետության Սահմանադրությամբ նախատեսված իրավունք, որը թույլ է տալիս երկրի բոլոր քաղաքացիներին ընտրել և դավանել ցանկացած կրոն առանց սահմանափակումների։ Թուրքիան աշխարհիկ պետություն է՝ համաձայն իր սահմանադրության 24-րդ հոդվածի: Թուրքիայում աշխարհիկությունը բխում է Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի «Վեց նետերից»՝ հանրապետականություն, ժողովրդականություն, աշխարհիկություն, հեղափոխականություն, ազգայնականություն և պետականություն: 

Թուրքական կառավարությունը որոշակի սահմանափակումներ է դնում մուսուլմանների և այլ կրոնական խմբերի, ինչպես նաև մուսուլմանական կրոնական արտահայտման վրա պետական ​​հաստատություններում, այդ թվում՝ համալսարաններում։

2023 թվականին երկիրը կրոնական ազատության համար գնահատվել է 2 միավոր 4-ից։

## Կրոնական ժողովրդագրություն

Ըստ թուրքական կառավարության՝ բնակչության 99 %-ը մուսուլման է (հիմնականում սուննի): «World Factbook»-ում Թուրքիայի բնակչության 99.8 %-ը մուսուլման է: Կառավարությունը ճանաչում է երեք փոքրամասնության կրոնական համայնքներ՝ հույն ուղղափառ քրիստոնյաներ, հայ առաքելական քրիստոնյաներ և հրեաներ (չնայած գոյություն ունեն նաև այլ ոչ մուսուլմանական համայնքներ): ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի 2006 թվականի զեկույցում թվարկվել են Թուրքիայում հետևյալ կրոնական փոքրամասնությունները.

Այս թվերը մեծ մասամբ կրկնվել են նաև ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի 2009 թվականի զեկույցում՝ մինչև 3000 հույն ուղղափառ քրիստոնյաների և ևս 3000 քաղդեացի կաթոլիկների տարբերությամբ։ Հարավարևելքում սիրիացի քրիստոնյաների և եզդիների թիվը մի ժամանակ բարձր էր, սակայն կառավարության ճնշման և Քրդստանի աշխատավորական կուսակցության (PKK) հետ պատերազմի պատճառով 2000-ականների սկզբին շատ սիրիացի քրիստոնյաներ գաղթել են Ստամբուլ, Արևմտյան Եվրոպա և Հյուսիսային ու Հարավային Ամերիկա։ Թուրք սոցիոլոգ Ահմեթ Թաշգընի խոսքով՝ Թուրքիայում եզդիների թիվը 1985 թվականին կազմել է 22,632, իսկ 2000 թվականին՝ 423։ Թաշգընն ասել է, որ 1985 թվականին Թուրքիայում ապրել է 23,546 սիրիացի քրիստոնյա, իսկ 2001 թվականին՝ 2010։

Որպես 1923 թվականի Լոզանի պայմանագրի ստորագրող կողմ՝ Թուրքիան ճանաչում է ոչ մուսուլման փոքրամասնությունների քաղաքացիական, քաղաքական և մշակութային իրավունքները: Գործնականում երկիրը ճանաչում է հույն, հայ և հրեա կրոնական փոքրամասնություններին, բայց նրանց չի տրամադրում պայմանագրով նախատեսված բոլոր իրավունքները։

## Կրոնական ազատության կարգավիճակ
### Իրավական և քաղաքականության շրջանակներ

1928 թվականի սահմանադրությունը երկիրը հռչակել է որպես աշխարհիկ պետություն և ապահովել համոզմունքների և պաշտամունքի ազատություն, ինչպես նաև կրոնական գաղափարների մասնավոր տարածում: Այնուամենայնիվ, աշխարհիկ պետության ամբողջականության վերաբերյալ սահմանադրական այլ դրույթներ սահմանափակում են այս իրավունքները: Սահմանադրությունն արգելում է խտրականությունը կրոնական հիմքերով։

Թուրքիայում իսլամական երկու հիմնական հոսանքներն են սուննիները և ալևիները: Ալևիները Թուրքիայում փոքրամասնություն են կազմում՝ կազմելով մուսուլման բնակչության 17 տոկոսը: 1970-ականների վերջին այս երկու իսլամական ճյուղերի միջև հակամարտության պատճառով տեղի են ունեցել բռնի բախումներ։ 1978 թվականի դեկտեմբերին Քահրամանմարաշի զինյալները սուննի բնակչությանը բորբոքել են քաղաքի ալևի բնակիչների դեմ, և սպանվել է ավելի քան 100 մարդ: 1993 թվականի հուլիսի 2-ին Սիվասում հարձակման է ենթարկվել ալևի մտավորականները. Սիվասի կոտորածի հետևանքով զոհվել է 37 մարդ:

Սահմանադրության 24-րդ հոդվածի համաձայն՝ կրոնական կրթությունը պարտադիր է տարրական և միջնակարգ մակարդակներում, և գերակշռում է սուննիական աստվածաբանությունը: Մի շարք ալևիներ խտրականություն են դրսևորել կառավարության կողմից իրենց ուսմունքներն ու համոզմունքները կրոնական դասընթացներում չներառելու համար: 2007 թվականի հոկտեմբերին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (ՄԻԵԴ) որոշում է կայացրել ալևի ծնողի օգտին, որը 2004 թվականին հայց էր ներկայացրել՝ պնդելով, որ պարտադիր կրոնական դասընթացները խախտում են կրոնական ազատությունը: Այնուհետև կառավարությունը կրոնական ուսուցման վերջին տարվա դասագրքին ավելացրել է ալևիականության 10 էջանոց ամփոփում:

Թուրքիայի կառավարությունը վերահսկում է մուսուլմանական կրոնական հաստատությունները և կրթությունը իր Կրոնական գործերի վարչության միջոցով, որը գտնվում է վարչապետի ղեկավարության ներքո: Վարչությունը կարգավորում է երկրի 77,777 գրանցված մզկիթների գործունեությունը և աշխատանքի է վերցնում տեղական և նահանգային իմամների (որոնք պետական ծառայողներ են): Սուննի իմամները նշանակվում և վարձատրվում են պետության կողմից։ Ալևիները աղոթում են ջեմևլերներում (հավաքատեղիներ), որոնք չունեն պաշտամունքի վայրերի իրավական կարգավիճակ: Այնուամենայնիվ, Քուշադասըի և Թունջելիի քաղաքապետարանները 2008 թվականին որոշեցին, որ ալևի ջեմևլերները պաշտամունքի վայրեր են։ Երեք քաղաքային խորհուրդներ ճանաչել են ջեմևլերիները որպես պաշտամունքի վայրեր՝ նրանց տալով նույն ֆինանսական առավելությունները, ինչ մզկիթները: Անթալիայի, Անկարայի և Ստամբուլի վարչական դատարանները որոշեցին, որ ալևի ուսանողները պետք է ազատվեն պարտադիր կրոնի և էթիկայի դասընթացին մասնակցելուց, և Իզմիրի վարչական դատարանի նմանատիպ որոշումը հաստատվեց Պետական խորհրդի կողմից։ 2009 թվականին պետական TRT հեռուստաալիքը հայտարարել է ալևի փոքրամասնության շահերը արտացոլող հաղորդումներ հեռարձակելու իր ծրագրի մասին։

2000-ականների սկզբին առանձին կառավարական գործակալություն՝ Հիմնադրամների գլխավոր վարչությունը (ՀԳՎ), կարգավորում էր ոչ մուսուլմանական կրոնական խմբերի և դրանց կից եկեղեցիների, վանքերի, սինագոգների և դրանց հետ կապված կրոնական գույքի գործունեությունը: ՀԳՎ-ն ճանաչել է 161 «փոքրամասնությունների հիմնադրամներ», այդ թվում՝ հույն ուղղափառ հիմնադրամներ՝ մոտ 61 վայրով, հայ ուղղափառ հիմնադրամներ՝ մոտ 50 վայրով, և հրեական հիմնադրամներ՝ 20 վայրով, ինչպես նաև սիրիական քրիստոնեական, քաղդեական, բուլղարական ուղղափառ, վրացական և մարոնիտական հիմնադրամներ: Նրանք նաև կարգավորում էին մուսուլմանական բարեգործական կրոնական հիմնադրամները, այդ թվում՝ դպրոցները, հիվանդանոցները և որբանոցները՝ գնահատելով, թե արդյոք դրանք գործում են իրենց հայտարարված նպատակների շրջանակներում:

1936 թվականին կառավարությունը պահանջել է, որ բոլոր հիմնադրամները հայտարարագրեն իրենց եկամտի աղբյուրները: 1974 թվականին՝ Կիպրոսի շուրջ քաղաքական լարվածության ֆոնին, Վերաքննիչ դատարանը որոշել է, որ փոքրամասնությունների հիմնադրամներն իրավունք չունեն ձեռք բերելու 1936 թվականի հայտարարագրերում թվարկված գույքից բացի այլ գույք: Դատարանի որոշումը ներմուծել է մի գործընթաց, որի ընթացքում պետությունը վերահսկողություն էր ստանձնում 1936 թվականից հետո ձեռք բերված գույքի նկատմամբ։

Փոքրամասնությունների կրոնական խմբերը, մասնավորապես՝ հույն և հայ ուղղափառ համայնքները, անցյալում պետությանը մի շարք կալվածքներ են կորցրել։ Շատ դեպքերում կառավարությունը կալվածք է բռնագրավել այն հիմքով, որ այն չի օգտագործվում։ Այս կապակցությամբ ներկայացվել է առնվազն երկու վերաքննիչ բողոք՝ Ֆեների տղաների դպրոցը և Բույուկադայի որբանոցը (վերջինս փակվել է 1964 թվականին)։ Այս գործերը հաճախ բողոքարկվում են Պետական խորհրդում (Դանիշթայ), իսկ եթե այնտեղ անհաջողության են մատնվում, ապա Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում (ՄԻԵԴ)։ 2008 թվականի հուլիսի 8-ին ՄԻԵԴ-ը որոշեց, որ Թուրքիան խախտել է Բույուկադայի որբանոցին պատկանող Տիեզերական պատրիարքարանի սեփականության իրավունքը։ Այս որոշմանը համապատասխան՝ շենքի սեփականության վկայականը 2010 թվականի նոյեմբերի 29-ին վերադարձվել է Տիեզերական պատրիարքարան։

Կրոնական սեփականության իրավունքները սահմանափակող օրենքը փոփոխվել է 2002 թվականին՝ թույլ տալով փոքրամասնությունների հիմնադրամներին ձեռք բերել սեփականություն, սակայն կառավարությունը շարունակել է կիրառել այն հոդվածը, որը թույլ էր տալիս բռնագրավել սեփականությունը այն տարածքներում, որտեղ տեղի ոչ մուսուլման բնակչությունը զգալիորեն նվազում է, կամ որտեղ համարվում է, որ հիմնադրամը այլևս չի կատարում այն գործառույթը, որի համար ստեղծվել է: Բնակչության նման նվազման համար որևէ կոնկրետ նվազագույն շեմ չկա, որը թողնվում է GDF-ի հայեցողությանը: Սա խնդրահարույց է փոքր բնակչության համար (օրինակ՝ հույն ուղղափառ համայնք), քանի որ նրանք պահպանում են ավելի շատ սեփականություն, քան տեղական համայնքին անհրաժեշտ է. շատերը պատմական կամ նշանակալից են ուղղափառ աշխարհի համար։

Հույն ուղղափառ, հայ ուղղափառ և հրեական կրոնական խմբերը կարող են դպրոցներ վարել Կրթության նախարարության հսկողության ներքո: Դպրոցների ուսումնական ծրագրերը ներառում են խմբերի մշակույթներին բնորոշ տեղեկատվություն: Ըստ տեղեկությունների, նախարարությունը ստուգում է, թե արդյոք երեխայի հայրը կամ մայրը այդ փոքրամասնության համայնքից է, նախքան երեխան կարողանա ընդունվել: Այլ ոչ մուսուլման փոքրամասնությունները չունեն իրենց սեփական դպրոցները։

Ջաֆերիները՝ երկրի հիմնական շիա համայնքը (500,000-ից մինչև 1,000,000, կենտրոնացած Թուրքիայի արևելքում և Ստամբուլում), չեն բախվում իրենց կրոնական ազատության սահմանափակումների։ Նրանք կառուցում և շահագործում են իրենց սեփական մզկիթները և նշանակում իրենց սեփական իմամներին։ Սակայն, ինչպես ալևիների դեպքում, մինչև 2009 թվականը նրանց պաշտամունքի վայրերը իրավական կարգավիճակ չունեին և աջակցություն չէին ստանում Դիյանեթից։

Թուրքիայում գործող եկեղեցիները, բացի կաթոլիկ եկեղեցուց և դիվանագիտական համայնքի հետ կապված համայնքներից, ընդհանուր առմամբ բախվում են վարչական դժվարությունների՝ օտարերկրյա եկեղեցական անձնակազմ վարձելու հարցում։ Այս վարչական դժվարությունները, կրոնական առաջնորդների վերապատրաստման սահմանափակումները և վիզաներ ստանալու դժվարությունները հանգեցրել են քրիստոնյա հոգևորականների թվի նվազմանը։ 2022 թվականին նշվել է, որ 60-100 քրիստոնյա միսիոներներ արտաքսվել են։

### Կրոնական ազատության սահմանափակումներ
2022 թվականին Եհովայի վկաների տարեկան զեկույցում նշվում էր, որ չնայած նրանք ունեն համեմատաբար պաշտամունքի ազատություն, կառավարությունը չի ճանաչում զինվորական ծառայությունից խղճի թելադրանքով հրաժարվելը և ունի այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայություն: Անցյալում անդամները ձերբակալվել են զինվորական ծառայությունից խուսափելու համար. 2022 թվականին դատարանը չեղյալ է հայտարարել մեկ անդամի նկատմամբ «զինվորական ծառայությունից խուսափելու» համար տուգանքը և արդարացրել մեկ այլ անդամի։

Քրեական օրենսգրքի 219-րդ հոդվածը արգելում է իմամներին, քահանաներին, ռաբբիներին և այլ կրոնական առաջնորդներին իրենց պարտականությունները կատարելիս «նախատել կամ զրպարտել» կառավարությանը կամ պետության օրենքները: Խախտումները պատժվում են մեկ ամսից մինչև մեկ տարի ազատազրկմամբ, կամ երեք ամսից մինչև երկու տարի ժամկետով, եթե ուրիշները հրահրվում են օրենքին չենթարկվել։

2022 թվականին Ստամբուլի Տիեզերական պատրիարքությունը շարունակել է իր ջանքերը՝ Մարմարա ծովի Հեյբելի կղզում գտնվող Հալքիի աստվածաբանական ճեմարանը վերաբացնելու համար: Ճեմարանը փակվել է 1971 թվականին, երբ պատրիարքարանը, պետության կողմից աստվածաբանական ճեմարանի կառավարումից խուսափելու համար, մերժել է կառավարության պահանջը՝ ազգայնացնելու այն։

Մարդինի սիրիական ուղղափառ Մոր Գևարգիս եկեղեցին, որը փակ էր 1915 թվականից, վերաբացվել է 2022 թվականի հունիսին՝ 107 տարի փակ լինելուց հետո։ Ստամբուլում նույնպես կառուցվում է նոր սիրիական ուղղափառ եկեղեցի։

ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի Թուրքիայի 2022 թվականի երկրի զեկույցի համաձայն՝ կրոնական բանտարկյալների կամ կալանավորների մասին հաղորդագրություններ չեն եղել։

#### Գլխաշորի հարցը Թուրքիայում
2007 թվականին իշխանությունները շարունակել են կիրառել 1982 թվականի արգելքը՝ համալսարաններում ուսանողների և պետական ծառայողների կողմից գլխաշոր կրելու վերաբերյալ։ Սահմանադրական դատարանը աշխարհիկությունը մեկնաբանել է որպես անձին կրոնական խորհրդանիշներ (օրինակ՝ գլխաշորեր կամ խաչեր) կրելու արգելք կառավարության և հանրային հաստատություններում, ինչպիսիք են հանրային դպրոցները և պետական համալսարանները: 2008 թվականի հունիսի 5-ի որոշման համաձայն՝ խորհրդարանը խախտել է աշխարհիկության սահմանադրական սկզբունքը, երբ ընդունել է փոփոխություններ (որոնք աջակցվել են ԱԶԿ-ի և ԱՇԿ-ի կողմից)՝ համալսարանական կամպուսներում գլխաշոր կրելու արգելքը վերացնելու համար:

Լեյլա Շահինն ընդդեմ Թուրքիայի գործով 2005 թվականի նոյեմբերի 10-ի որոշմամբ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի Մեծ պալատը որոշել է, որ արգելքը «օրինական» է՝ պետական գործերում կրելու ազդեցությունը կանխելու համար: Այնուամենայնիվ, Human Rights Watch-ը կողմ է արտահայտվել «համալսարաններում գլխաշորերի վերաբերյալ գործող սահմանափակումների վերացմանը՝ այն հիմքով, որ արգելքը կրոնական արարողությունների իրավունքի անհիմն խախտում է: Ավելին, հագուստի այս սահմանափակումը, որը վերաբերում է միայն կանանց, խտրական է և խախտում է նրանց կրթության, մտքի, խղճի, կրոնի և անձնական կյանքի ազատության իրավունքը»:

Օրենքում կատարված փոփոխությունների արդյունքում գլխաշորերի վերաբերյալ արգելքը վերացվեց որոշ կառավարական շենքերում, այդ թվում՝ խորհրդարանում, ոստիկանական ուժերում և զինվորական ուժերում մինչև 2017 թվականը:

#### Նույնականացման քարտեր
Կրոնական պատկանելությունը նշված է ազգային անձնագրերում, չնայած 1982 թվականի սահմանադրության 24-րդ հոդվածին, որն արգելում է կրոնական պատկանելության պարտադիր բացահայտումը: Որոշ կրոնական խմբերի անդամներ, ինչպիսիք են բահայիները, չեն կարող նշել իրենց կրոնական պատկանելությունը իրենց քարտերում, քանի որ այն չի ներառված տարբերակների մեջ. նրանք իրենց մտահոգությունները հայտնել են կառավարությանը: Չնայած 2006 թվականի կարգավորմանը, որը թույլ է տալիս մարդկանց թողնել իրենց անձնագրերի կրոնի բաժինը դատարկ կամ փոխել իրենց կրոնական պատկանելությունը գրավոր դիմումի միջոցով, կառավարությունը շարունակել է սահմանափակել դիմորդների կրոնի ընտրությունը. դիմորդները պետք է ընտրեին մուսուլման, հույն ուղղափառ, քրիստոնյա, հրեա, հինդու, զրադաշտական, կոնֆուցիական, դաոսական, բուդդայական, անհավատ, այլ կամ անհայտ կրոնական պատկանելություն:

Մինչև 2022 թվականը կառավարությունը թողարկում էր չիպով ազգային անձնագրեր, որոնք կրոնական պատկանելության տեսանելի նույնականացում չեն ցույց տալիս:

#### Կրթություն

Կրոնական և բարոյական դաստիարակությունը պարտադիր է պետական և մասնավոր դպրոցներում երրորդ դասարանից հետո։ Ուսումնական ծրագիրը սահմանվում է Ազգային կրթության նախարարության Կրոնական դաստիարակության վարչության կողմից։ Կրոնի դասերը շաբաթական երկու ժամ են։ Այն աշակերտները, որոնց ազգային անձնագրերում նշված է «քրիստոնյա» կամ «հրեա», կարող են դիմել դասերից ազատման համար. մյուսներին հազվադեպ են ազատում դասերից։ Միջնակարգ և ավագ դպրոցի աշակերտները կարող են լրացուցիչ կրոնական դասընթացներ անցնել որպես ընտրովի առարկաներ։

### Կրոնական ազատության չարաշահումներ
2006 թվականի հոկտեմբերին դատախազը քրեական մեղադրանքներ է առաջադրել Հաքան Թաշթանի և Թուրան Թոփալի (քրիստոնեություն ընդունած մուսուլմաններ) դեմ՝ 301-րդ հոդվածը («թուրքական ինքնությունը վիրավորելը»), իսլամի նկատմամբ ատելություն հրահրելու և Աստվածաշնչի հեռակա դասընթացի համար մասնավոր քաղաքացիների մասին տվյալներ հավաքելու համար: Մեղավոր ճանաչվելու դեպքում տղամարդիկ կարող էին դատապարտվել վեց ամսից մինչև երեք տարի ազատազրկման: Սիլիվրիում մեղադրյալների կողմից տարրական և ավագ դպրոցի աշակերտներին քրիստոնեություն դարձնելու փորձ կատարելու մասին հաղորդումների հիման վրա ոստիկանությունը խուզարկել է մեկ տղամարդու տունը, գնացել տղամարդկանց գրասենյակ և առգրավել երկու համակարգիչ, գիրք և թերթ: Երեք հայցվորները նշել են, որ քրիստոնյաները իսլամը անվանել են «պարզունակ և հորինված կրոն», իսկ թուրքերին՝ «անիծյալ ժողովուրդ»: Մեղադրյալները հերքել են բոլոր մեղադրանքները։

2007 թվականի ապրիլի 18-ին Մալաթիայում երեք քրիստոնյաների սպանությունից հետո, թուրք զոհ Ուղուր Յուքսելին մերժել են քրիստոնեական թաղում կազմակերպել և փոխարենը արել են իսլամական ալևիական թաղում: Թուրք զոհ Նեջաթի Այդընը թաղվել է Իզմիրի բողոքական եկեղեցու բակում:

Մալաթիայի նահանգապետը սկզբում տատանվել է գերմանացի զոհի թաղումը Մալաթիայում թույլատրելու հարցում՝ ասելով իր այրուն, որ ոչ մի քրիստոնյա չպետք է թաղվի թուրքական հողում: Գերմանացի և թուրք պաշտոնյաների միջև բանակցություններից հետո զոհը թաղվել է Մալաթիայի մասնավոր հայկական գերեզմանատանը:

2009 թվականի մայիսի 28-ին շարունակվել է դատական ​​գործը երկու մուսուլման քրիստոնյա դարձածների դեմ, որոնք մեղադրվում էին քրեական օրենսգրքի 301-րդ հոդվածի խախտմամբ «թուրքականությունը վիրավորելու», իսլամի նկատմամբ ատելություն հրահրելու և Աստվածաշնչի հեռակա դասընթացի համար մասնավոր քաղաքացիների մասին գաղտնի տվյալներ հավաքելու մեջ: Դատարանը կանչել է հինգ վկաների՝ հաջորդ դատական ​​նիստին, որը նշանակված էր 2009 թվականի հոկտեմբերի 15-ին։ Լսումների ընթացքում որոշ վկաներ վկայեցին, որ չեն ճանաչում մեղադրյալներին: Սիլիվրիի դատարանը հետաձգել է դատական ​​նիստը մինչև 2010 թվականի հունվարի 28-ը՝ ևս երեք վկա լսելու համար։

2014 թվականին Թուրքիայի խորհրդարանի անդամներին արգելվել է մուտք գործել Դիարբեքիրի եկեղեցու կայքէջ (որը նշվել է որպես «պոռնոգրաֆիա»), և արգելափակվել են նաև այլ բողոքական ​​եկեղեցական կայքեր: Բլոկավորումների իրական պատճառը համարվում էր հակաքրիստոնեական տրամադրությունները։

2022 թվականին մի քանի մարդ հարձակվել է Անկարայի վեց ալևիական հաստատությունների և եկեղեցիների վրա. սա հետաքննվել է որպես ահաբեկչություն։ Նույն թվականին հրեական գերեզմանատունը վանդալիզմի է ենթարկվել, և հակասեմական հայտարարություններ են տարածվել սոցիալական ցանցերում և ազգային հեռուստատեսությամբ։

## Հասարակական չարաշահումներ և խտրականություն
2000-ականների սկզբին հաղորդվել է կրոնական համոզմունքների կամ պրակտիկայի հիման վրա հասարակական չարաշահումների կամ խտրականության մասին, որտեղ կրոնական բազմակարծությունը լայնորեն դիտարկվում էր որպես սպառնալիք իսլամին և «ազգային միասնությանը»: Մի քանի ոչ սուննի մուսուլմաններ, քրիստոնյաներ, բահայիներ և այլ կրոնական համայնքների անդամներ բախվել են կասկածի և անվստահության: Կառավարության պաշտոնյաների և ազգային լրատվամիջոցների, ինչպիսիք են «Հյուրիեթը» և «Միլիեթը», կողմից հակամիսիոներական և հակաքրիստոնեական հռետորաբանությունը, կարծես, շարունակվել է: Կառավարության նախարարները, ինչպիսին է կրոնական հարցերով պետական նախարար Մեհմեթ Այդընը, միսիոներներին անվանել են «անջատողական և ապակառուցողական»:

Հաղորդվել է կրոնական հողի վրա մարդկանց վրա հարձակումների մասին: Առավել հայտնի են 2007 թվականին Ստամբուլում հայ լրագրող Հրանտ Դինքի սպանությունը հունվարի 19-ին և ապրիլի 18-ին Մալաթիայում երեք քրիստոնյաների սպանությունները: Մարդկանց վրա կրոնական հողի վրա հարձակումների մանրամասները կարելի է գտնել ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի 2007, 2008 և 2009 թվականների տարեկան զեկույցներում:

### 2016 թվական. Հեղաշրջման ձախողում և Գյուլենական շարժում
Կառավարությունը հուլիսի 15-ի հեղաշրջման փորձի համար պատասխանատու էր ճանաչել աքսորված մուսուլման հոգևորական Ֆեթուլլահ Գյուլենին և նրա շարժումը, որը կառավարությունը համարում էր ահաբեկչական կազմակերպություն: Հեղաշրջման փորձից հետո կառավարությունը կալանավորել է ավելի քան 75,000 պետական պաշտոնյաների և ազատեց աշխատանքից Դիյանեթի 3,600 աշխատակիցների՝ Գյուլենի և հեղաշրջման փորձի հետ ենթադրյալ կապերի պատճառով:

### 2017 թվական. Հեղաշրջման ձախողումից և արտակարգ դրությունից հետո
Արտակարգ դրությունը սահմանվել էր 2016 թվականի հուլիսին տեղի ունեցած հեղաշրջման փորձի պատասխան և ուժի մեջ էր մնացել 2017 թվականի ընթացքում։ Թուրքիայի կառավարությունը հայտարարել էր, որ հեղաշրջման փորձը կազմակերպվել է մուսուլման հոգևորական Ֆեթուլլահ Գյուլենի և նրա շարժման կողմից, որը համարվում է ահաբեկչական կազմակերպություն։ 2017 թվականի ընթացքում կառավարությունը կասեցրել կամ ազատել է պետական հաստատություններից հազարավոր պետական պաշտոնյաների, այդ թվում՝ «Դիյանեթի» ավելի քան 1000 աշխատակիցների։ Կառավարությունը շարունակում է դատել անհատներին, քանի որ այն «բացահայտորեն անհարգալից է վերաբերվում խմբի կրոնական համոզմունքներին» և շարունակում է սահմանափակել «ոչ մուսուլման փոքրամասնությունների» իրավունքները, հատկապես նրանց, ովքեր չեն ճանաչվել 1923 թվականի Լոզանի պայմանագրով։ Կրոնական փոքրամասնությունները հայտարարել են, որ շարունակում են դժվարություններ ունենալ պետական դպրոցներում պարտադիր կրոնական դասերից, պաշտամունքի վայրերի գործունեության կամ բացման, ինչպես նաև հողային և գույքային վեճերի լուծման հարցում։ Կառավարությունը նաև սահմանափակում է փոքրամասնությունների կրոնական խմբերի ջանքերը՝ իրենց հոգևորականներին վերապատրաստելու համար։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
### Ակադեմիական
*
*Hirschberger, Bernd / Püttmann, Friedrich. "The Political Instrumentalization of the Topics of Secularism, Religious Freedom and Islamophobia in Turkey". In: Hirschberger, Bernd / Voges, Katja (eds.) (2024): Religious Freedom and Populism: The Appropriation of a Human Right and How to Counter It. Bielefeld: transcript. Retrieved 30 June 2024, pp. 91-104.
*Hurd, Elizabeth Shakman. "Alevis under law: The politics of religious freedom in Turkey." Journal of Law and Religion 29.3 (2014): 416-435.
*Kaya, Ayhan. Comprehensive Report on Turkey: The myth of tolerance. 2012.

### Մեդիա
*
*
*

### Զեկույցներ
*European Parliament Intergroup on Freedom of Religion or Belief and Religious Tolerance (FoRB & RT): Turkey. In: European Parliament Intergroup on Freedom of Religion or Belief and Religious Tolerance (FoRB & RT): Annual Report 2017, p.&nbsp;38.
*German Bishops' Conference, Protestant Church in Germany: Länderericht "Türkei". In: 3. Ökumenischer Bericht zur Religionsfreiheit weltweit 2023 Eine christliche Perspektive auf ein universelles Menschenrecht. Bonn, Hannover 2023, pp.&nbsp;163–169 (source in German).
*International Catholic Mission Society missio in Aachen: Länderberichte Religionsfreiheit: Türkei (source in German).
*

## Արտաքին հղումներ
*Annual Reports US State Commission on International Freedom of Religion- Turkey

Կատեգորիա:Կրոնը Թուրքիայում
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքները Թուրքիայում