Տիեզերական աստղադիտակ

[thumb|[Հաբլ (աստղադիտակ)|Հաբլ տիեզերական աստղադիտարանը, Մեծ աստղադիտարաններից մեկը]]
thumb|right|Տիեզերական աստղադիտակները և նրանց աշխատանքային ալիքի երկարությունները, դիագրամում պատկերված են ոչ բոլոր աշխատող աստղադիտակները
**Տիեզերական աստղադիտարան**՝ աստղադիտարան, որը գտնվում է տիեզերքում և օգտագործվում է աստղագիտական օբյեկտները դիտարկելու համար։ Առաջարկվել է Լայման Սպիտցերի կողմից 1946 թվականին, իսկ առաջին գործող տիեզերական աստղադիտարանները եղել են ամերիկյան Ուղեծրային աստղագիտական աստղադիտարանները, որոնք արձակվել են սկսած 1966 թվականից, և խորհրդային Օրիոն-1 ուլտրամանուշակագույն աստղադիտարանը՝ Սալյուտ 1 տիեզերակայանի վրա (1971)։ Տիեզերական աստղադիտարանները շրջանցում են մթնոլորտի հետ կապված մի շարք խնդիրներ՝ լույսի որոշ ալիքների կլանում կամ ցրում, ամպերի խանգարումներ, և մթնոլորտային շեղումներ, ինչպիսիք են առկայծումները։ Դրանք կարող են դիտարկել թույլ օբյեկտներ նաև ցերեկային ժամերին և խուսափում են լույսի աղտոտումից, որի հետ կապված խնդիրները խանգանում են երկրի մակերևույթին գտնվաող աստղադիտարաններին։ Տիեզերական աստղադիտարանները բաժանվում են երկու տիպի՝ ամբողջ երկինքը քարտեզագրող արբանյակներ (Աստղագիտական հետազոտություն), և սահմանափակ տարածքներ կամ կոնկրետ տեսակի աստղագիտական մարմիններ դիտարկող արբանյակներ։ Դրանք տարբերվում են Երկրի դիտարկման արբանյակներից, որոնք ուղղված են դեպի Երկիր՝ պատկերահանման, եղանակի վերլուծության, հետախուզության և այլ տվյալների հավաքման նպատակով։

## Պատմություն
1946 թ․ ամերիկացի տեսական աստղաֆիզիկոս Լայման Սպիտցերը՝ «Հաբլի հայրը», առաջարկեց տիեզերքում տեղադրել աստղադիտարան: Նրա գաղափարը նպատակ ուներ ստեղծել մեծ աստղադիտարան, որը կախված չէր լինի Երկրի մթնոլորտից։ 1960–70-ականներին Սպիտցերի ջանքերով կառուցվեց Հաբլ տիեզերական աստղադիտարանը, որը արձակվեց 1990 թվականի ապրիլի 24-ին՝ «Դիսքավերի» տիեզերանավով: Այդ գործարկումը հնարավոր դարձավ Նենսի Գրեյս Ռոմանի ջանքերով՝ ՆԱՍԱ-ի առաջին կին ղեկավարներից և «Հաբլի մայրը» մականունով հայտնի գիտնականի շնորհիվ: Նա գիտական ծրագրի ղեկավար էր և կարողացավ համոզել ՆԱՍԱ-ին ու ԱՄՆ Կոնգրեսին, որ Հաբլը «իրապես արժանի նախագիծ է»:

Առաջին գործող տիեզերական աստղադիտարանները եղել են ամերիկյան Ուղեծրային աստղագիտական աստղադիտարանմերը, արձակված 1966-ից 1972 թվականները, և խորհրդային Օրիոն 1 ուլտրամանուշակագույն աստղադիտարանը տեղադրված Սալյուտ 1 տիեզերակայանի վրա (1971)։

## Առավելություններ
thumb|upright=1.8|Խոշոր աստղադիտարանների ալիքային զգայունությունը
[thumb|[Կեպլերի գերնոր աստղը՝ դիտարկված տեսանելի, ինֆրակարմիր և ռենտգեն տիրույթներում ՆԱՍԱ-ի երեք Մեծ աստղադիտարանների կողմից]]
Երկրային աստղադիտարաններից կատարվող դիտարկումները խանգավում են էլեկտրամագնիսական ճառագայթման մթնոլորտային շեղումներով (թարթում)։ Տիեզերքում գտնվող աստղադիտարանները ազատ են մթնոլորտային աղճատումներից և լույսի աղտոտումից, ինչի շնորհիվ դրանց անկյունային լուծաչափը հաճախ ավելի բարձր է, քան նման չափի երկրային աստղադիտարաններինը։ Թեև մեծ երկրային աստղադիտարանները նվազեցնում են մթնոլորտային ազդեցությունները կարգաբերվող օպտիկայի միջոցով:

Տիեզերական աստղագիտությունը հատկապես կարևոր է այն հաճախությունների համար, որոնք չեն անցնում մթնոլորտով՝ օպտիկական պատուհանից և ռադիո պատուհանից դուրս, էլեկտրամագնիսական սպեկտրի միակ երկու ալիքի երկարության տիրույթները, որոնք մթնոլորտի կողմից խիստ չեն թուլացվում: Քանի որ Երկրի մթնոլորտը արգելափակում է ռենտգենյան ճառագայթները, ինչպես նաև մեծամասամբ ինֆրակարմիր և ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումը, նման դիտարկումների համար նախատեսված աստղադիտարանները, ինչպես Չանդրա ռենտգենյան աստղադիտարանը, Ջեյմս Ուեբ տիեզերական աստղադիտարանը, XMM-Նյուտոն աստղադիտարանը և այժմ արդեն ապակտիվացված Միջազգային ուլտրամանուշակագույն հետազոտողը, տեղակայվում են մթնոլորտից վեր:

## Թերություններ
Տիեզերական աստղադիտարանների կառուցումն ու գործարկումը զգալիորեն ավելի թանկ է, քան Երկրի մակերևույթին տեղակայվածների դեպքում։ Բացի այդ, դրանց սպասարկումը շատ բարդ է՝ դրանց դիրքի պատճառով։ Հաբլ տիեզերական աստղադիտարանը սպասարկվել է Սփեյս Շաթլների միջոցով, սակայն մյուս տիեզերական աստղադիտարանները հնարավոր չէ սպասարկել։

## Տիեզերական աստղադիտարանների ապագան
Տիեզերական աստղադիտարաններ են արձակվել և գործարկվել ՆԱՍԱ-ի, ՀՏՀԿ-ի, ԵՏԳ-ի, ՉԱՏՎ-ի, ՃՏՀԳ-ի և ԽՍՀՄ տիեզերական ծրագրի (հետագայում՝ ՌոսԿոսմոս) կողմից։ 2022-ի դրությամբ բազմաթիվ տիեզերական աստղադիտարաններ ավարտել են իրենց առաքելությունները, իսկ մյուսները գործում են։ Սակայն դրանց ապագան կախված է բավարար և ժամանակին ֆինանսավորումից։ Թեև ՆԱՍԱ-ն, ՃՏՀԳ-ն և ՉԱՏՎ-ն պլանավորում են նոր տիեզերական աստղադիտարաններ, գիտնականները մտահոգված են, որ կարող են առաջանալ ժամանակային բացեր, որոնք կազդեն գիտական հետազոտությունների վրա:

2023 թվականի հունվարի 16-ին ՆԱՍԱ-ն հայտարարեց մի քանի ապագա տիեզերական աստղադիտարանային ծրագրերի նախնական պլանների մասին, ներառյալ «Մեծ աստղադիտարանների տեխնոլոգիական զարգացում» ծրագիրը, Բնակելի աշխարհների աստղադիտարանը և «Նոր Մեծ աստղադիտարաններ» նախաձեռնությունը:

## Տիեզերական աստղադիտարանների ցուցակ

## Տես նաև
* Օդային աստղադիտարան
* Օդապարիկային աստղադիտարան
* Երկրի դիտարկման արբանյակ
* Ուլտրամանուշակագույն աստղագիտություն
* Ռենտգեն աստղադիտարան

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Lyman Spitzer, ["Astronomical Advantages of an Extra-terrestrial Observatory"](https://history.nasa.gov/SP-4407/vol5/chapter-3/III-1%20(546).pdf), 1946
* Neil English: *[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-319-27814-8 Space Telescopes – Capturing the Rays of the Electromagnetic Spectrum]*. Springer, Cham 2017, .
* 

## Արտաքին հղումներ
* Space telescopes with frequencies, at GSFC.

Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Աստղադիտակներ
Կատեգորիա:Աստղադիտարաններ
Կատեգորիա:Տիեզերական աստղադիտարաններ
Կատեգորիա:Տիեզերանավեր