Ճամայկական թոդի

**Ճամայկական թոդի** (), թոդի ընտանիքի թռչունների տեսակ։ Վերևի մասում ունի վառ կանաչ փետուրներ, իսկ ներքևի մասում՝ դեղնականաչ։ Ինչպես բոլոր թոդիները, ճամայկական տեսակն ունի վառ կարմիր կոկորդի բիծ, սակայն վարդագույն կողային փետուրները գրեթե բացակայում են։ Թռչունը Ճամայկա կղզու էնդեմիկ է, սնվում է միջատներով և նրանց թրթուրներով, երբեմն՝ մանր պտուղներով։ Ձվերը դնում է բներում, որոնք փորում են երկու զուգընկերները։

## Նկարագրություն
Ճամայկական թոդին վերևի մասում ունի վառ կանաչ փետուրներ, գլխի կողքերում՝ ավելի բաց կանաչ, փոքր մոխրագույն-երկնագույն ականջի ծածկող փետուրներ, սպիտակ այտեր։ Կարմիր կոկորդի բծի փետուրների ծայրերը ներկված են արծաթասպիտակ։ Կուրծքը կողքերից դեղնականաչ է, փորը՝ կանաչավուն-դեղին, ենթապոչը՝ դեղին։ Կողքերը թեթևակի վարդագույն են։ Թևի եզրը դեղնավուն-սպիտակ է։ Սեռական դիմորֆիզմը շատ թույլ է արտահայտված, էգերը տարբերվում են ավելի քիչ նկատելի մոխրագույն-երկնագույն ականջի ծածկող փետուրներով։ Երիտասարդ առանձնյակներն ունեն ավելի կարճ կտուց և ավելի քիչ վառ վերին մաս, ավելի մոխրագույն կուրծք և ավելի քիչ նկատելի մոխրագույն կամ վարդագույն կոկորդի բիծ։ Նրանք նաև չունեն մոխրագույն-երկնագույն և դեղին հատվածներ։

Ճամայկական թոդիի աչքի ծիածանաթաղանթը կարող է լինել ինչպես մուգ շագանակագույն, այնպես էլ սպիտակ, և թույլ չի տալիս որոշել թռչունի սեռը։ Կտուցի վերին մասը սև է, ստորինը՝ կարմիր։։ Կտուցի վերին մասն ունի ատամնավոր եզրեր կոշտ միջատներ կոտրելու համար, ինչը բոլոր թոդիների բնորոշ առանձնահատկությունն է: Ինչպես մյուս եղեգնակերպերը, ունի մասամբ միաձուլված առջևի մատներ, որոնք նրանք օգտագործում են բներ փորելու համար:

Ճամայկական թոդիի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 9-10,8 սմ, քաշը՝ 5,5-7,2 գ արուների մոտ և 6,4-6,5 գ էգերի մոտ: Ամերիկացի թռչնաբան Ռոբերտ Ռիջվեյը 1914 թվականին Սմիթսոնյան ինստիտուտի տեղեկագրում ներկայացնում է հետևյալ բնութագրերը․ ընդհանուր երկարությունը՝ 93-107 մմ, թևի երկարությունը՝ 44,5-48,5 մմ, պոչի երկարությունը՝ 32,5-36,5 մմ, կտուցի երկարությունը՝ 16,5-20 մմ, նախագարշապարի երկարությունը՝ 13-14,5 մմ, միջին մատի երկարությունը՝ 8-9 մմ:

Ճամայկական թոդին ընտանիքի միակ ներկայացուցիչն է, որի մոտ հատուկ ուսումնասիրվել է մազափոխությունը։ Մազափոխությունն սկսվում է բազմացման շրջանից անմիջապես հետո։ Օգոստոսի սկզբին առաջնային փետուրների փոխարինումից հետո, սեպտեմբերի սկզբին հետևում է երկրորդային և պոչի փետուրների փոխարինումը, իսկ գործընթացն ամբողջությամբ ավարտվում է հոկտեմբերի վերջին։ Առաջնային թափահարող փետուրները փոխվում են ներքին փետուրներից դեպի թևի եզրը, ընդ որում երկու-երեք փետուր կարող են միաժամանակ աճել։ Երկրորդային փետուրները սկսում են թափվել հինգերորդ փետուրի լրիվ աճելուց հետո, մազափոխությունն ընթանում է չորրորդ և հինգերորդ փետուրներից կողքերի ուղղությամբ։ Պոչի փետուրները սկսում են թափվել կենտրոնից կողքերի ուղղությամբ՝ առաջին և ութերորդ երկրորդային փետուրների թափվելուց հետո։ Պոչի փետուրների մազափոխությունն անցնում է շատ արագ, և դրանք աճում են լրիվ երկարությամբ՝ թևի մնացած փետուրների հետ միասին։ Մնացած փետուրները փոխվում են նույն ժամանակ, բայց երկու ամիս դանդաղ թափահարող և պոչի փետուրներից։

Ճամայկական թոդին ընտանիքի ամենալուռ ներկայացուցիչն է և բազմացման շրջանից դուրս կանչեր չի արձակում։ Բազմացման շրջանում տարածքը նշելու համար ճամայկական թոդին օգտագործում է կարճ «բիպ» («beep») և արագ կոկորդային «ֆռռռապ» («frrrup»), իսկ վտանգը նշելու համար՝ բարձր սուլոց «չիպ» («cheep»)։ Ինչպես բոլոր թոդիները, այս տեսակը արձակում է թևերի բնորոշ ձայն։ Նախկինում ենթադրվում էր, որ այս ձայնը կապված է թռչնի փետուրների փոքր թուլության հետ, սակայն մանրակրկիտ ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ այդ փետուրները փոփոխված կոշտություն կամ լայնություն չունեն։ Բավականին բարձր ձայնը, միևնույն ժամանակ, դժվար է ձայնագրել և մեծապես կախված է եղանակային պայմաններից. արևոտ օրերին այն ավելի լսելի է, քան ամպամած կամ անձրևոտ օրերին։

## Սնուցում
Հիմնականում սնվում է միջատներով և նրանց թրթուրներով, կարող է ուտել փոքր պտուղներ։ Որսի համար հիմնականում օգտագործում է «underleaf-sally»-ն, որը տիպիկ է ընտանիքի ներկայացուցիչների համար, երբ կտուցն ու աչքերն ուղղված են վերև, թռչունները սկանավորում են տերևների և ճյուղերի ստորին մասը գլխավերևում։ Նախընտրում է որս անել ստորին հարկում՝ գետնից 1-5 մետր բարձրության վրա։ Միջին բարձրությունը կազմում է 2,9 մետր չոր թփերում, 5,2 մետր՝ խոնավ անտառներում։

## Տարածում
Այս տեսակը Ճամայկա կղզու էնդեմիկ է: Այն լայնորեն տարածված է ինչպես խոնավ, այնպես էլ չոր անտառներում, լեռներում և անտառներով պատված բլուրներում։ Ավելի հաճախ հանդիպում է մանգրովային և չոր ցածրադիր անտառներում: Միևնույն ժամանակ, ճամայկյան թոդին խուսափում է սոճու անտառից։ Նախընտրում է անտառային հատվածներով և բաց արոտավայրերով հերթագայող տարածքները: Հազվադեպ է հանդիպում Բլու Մաունթինսում՝ ծովի մակարդակից 1500 մետր բարձրության վրա, բացակայում է գագաթին։ Սեզոնային միգրացիաներ չեն գրանցվել։ Լեռնային խոնավ անտառներում խտությունը կազմում է մինչև 6 թռչուն 1 կմ²-ում, չոր կրաքարային անտառներում՝ 4-14 թռչուն, չափավորներում՝ մինչև 16 թռչուն։ Որոշ հետազոտություններ արձանագրել են ամենամեծ խտությունը ծովի մակարդակից 1200 բարձրության վրա, բայց դա կարող է կապված լինել հողի որակի հետ, որը բարենպաստ է բների փորման համար:

Անգլախոս թռչունասերները Ճամայկայում թռչունին անվանել են «Robin Redbreast»՝ նմանեցնելով լորտուին (Erithacus rubecula), որն ունի նաև կարմիր կոկորդի բիծ և բավականին բարեկամական է։ Ճամայկայի թոդին կարող է մարդկանց մոտ թույլ տալ 2-3 մետր հեռավորության վրա, իսկ երբեմն նաև 50 սմ-ից պակաս, թռչել տները միջատների հետևից և նստել քիվերին: Տվյալ տեսակի պոպուլյացիայի չափի վրա բացասական ազդեցություն են ունենում փոքր մանգուստները (Urva auropunctata) և գյուղական վայրերի երեխաները, որոնք ավերում են բները և ուտում թոդիների ձվերը։ Այդ պատճառով որոշ ճամայկացի թոդիներ արհեստականորեն վերաբնակեցվել են 0,6-4 կմ հեռավորության վրա, միայն 20 օր անց թռչունների 60%-ը, հիմնականում արուները, կարողացել են վերադառնալ իրենց տարածք։

## Բազմացում
Ճամայկական թոդիի բազմացման շրջանը դեկտեմբերից հուլիսն է։ Թռչունները բներ են փորում ուղղահայաց հողում, մուտքի բարձրությունը միջինը 3,9 սմ է, լայնությունը՝ 3,5 սմ։ Բույնի մուտքը սովորաբար գտնվում է 1,3 մետր բարձրության վրա. կրաքարերում կամ հողի բարակ շերտ ունեցող վայրերում այն գտնվում է ավելի ցածր։ Բույն փորելուն մասնակցում են երկու զուգընկերները։ Ճամայկական տոդիները երբեմն քարեր են հեռացնում ափերից՝ դրանով իսկ հեշտացնելով մուտքը դեպի բնադրման բները. երբեմն նրանք նույնիսկ փոքր չափի քարեր են տեղափոխում մինչև 3 մ հեռավորության վրա։ Հայտնի է մի զույգի մասին, որը բնակություն է հաստատել քարե պատի ճեղքում։ Գրանցվել է նաև դեպք, երբ ճամայկական տոդիները բնի համար օգտագործել են փայտե ծաղկաման, ընդ որում նրանք ձվադրելու համար բույն են փորել ամանի անցքի միջով։

Դնում է 1-4 սպիտակ ձու, միջինում՝ 2,8 ձու։ Ձվի չափերն են 16,1 x 13,3 մմ։

## Դասակարգում
Գիտական անվանումն է՝ Todus todus, թռչունն առաջին անգամ նկարագրվել է Կառլ Լիննեյի կողմից 1758 թվականին Alcedo todus անվանումով։ Լիննեյի համակարգում (1766) ներառվել է Todus viridis տեսակը; նկարագրությանը համապատասխանում է ցանկացած թոդի, սակայն հղումները դեպի իռլանդացի բնագետ Պատրիկ Բրաունին, անգլիացի բնագետ Հանս Սլոանին և թռչնաբան Ջորջ Էդվարդսին թույլ են տալիս ենթադրել, որ խոսքը հենց ճամայկական տեսակի մասին է[։ Անգլիացի թռչնաբան Ռիչարդ Բոուդլեր Շարփը 1874 թվականին ենթադրել է, որ ամբողջ ցեղի նկարագրությունը, որը տրվել է 1760 թվականին ֆրանսիացի կենդանաբան Մատյուրեն-Ժակ Բրիսոնի կողմից, կատարվել է ոչ թե ճամայկական, այլ լայնակտուց տեսակի հիման վրա։ Ընդհանրապես, Todus viridis անվան տակ տարբեր հետազոտողներ տարբեր ժամանակներում հասկացել են պուերտոռիկյան, ճամայկական և դոմինիկյան (լայնակտուց) տեսակները։ Նույն անվանումը ճամայկական տոդիի համար օգտագործել են նաև Սուեյնսոնը (1832-1833 թվականներ), ֆրանսիացի թռչնաբան Ֆրեդերիկ դե Լա Ֆրենեն (1847), անգլիացի բնագետ Ֆիլիպ Հենրի Գոսեն (1847), բրիտանացի կենդանաբաններ Ջորջ Ռոբերտ Գրեյը (1848) և Ֆիլիպ Լատլի Սկլեյթերը (1861)։ Դեռևս 1872 թվականին բոլոր թոդիները համարվում էին ճամայկական թոդիի ենթատեսակներ։ Todus todus անվանումը 1885 թվականին օգտագործել է ամերիկացի կենդանաբան Լեոնարդ Շտեյնեգերը։

Ենթադրաբար տոդիները Կուբայից գաղթել են Ճամայկա, որտեղ դարձել են էնդեմիկ, իսկ հետո գաղթել են Պուերտո Ռիկո կղզի։ Կուբայական և ճամայկական տեսակների կապի մասին կարող են վկայել վերջինիս ականջի վերևի կապտա-մոխրագույն փետուրները, որոնք հիշեցնում են կուբայական տոդիի կապտա-երկնագույն բծերը, մինչդեռ մյուս տեսակներն ունեն ընդամենը մի քանի բաց մոխրագույն փետուրներ։ Բացի այդ, այս երկու տեսակներն ունեն գրեթե հավասար կտուցի լայնություն և մարմնի երկարություն, ինչպես նաև թևի նմանատիպ կառուցվածք։ Մորֆոլոգիական վերլուծությունը, մասնավորապես փետրավորումը, կմախքը և վոկալիզացիայի առանձնահատկությունները, թույլ են տալիս ճամայկական թոդիին դասել պուերտոռիկյանի հետ նույն խմբին։ Երկու տեսակների մոտ էլ վարդագույն կողային փետուրները կա՛մ բացակայում են, կա՛մ առկա են չափազանց փոքր քանակությամբ, իսկ արձակած կանչերը գրեթե նույնական են որակով և տևողությամբ։ Ժամանակակից գենետիկական հետազոտությունները ճամայկական, պուերտոռիկյան և լայնակտուց թոդիներին դասում են նույն ենթադասին։

## Ծանոթագրություն

## Գրականություն
* Family Todidae (Todies) / Kepler A. K. // Mousebirds to Hornbills. - Barcelona: Lynx Edicions, 2001. - (Handbook of the Birds of the World: [16 v.] / In: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal ; 1992-2013, vol. 6). - ISBN 978-84-87334-30-6.
* Jamaican Tody / Kepler A. K., Kirwan G. M. // Mousebirds to Hornbills. - Barcelona: Lynx Edicions, 2001. - (Handbook of the Birds of the World: [16 v.] / In: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal ; 1992-2013, vol. 6). - ISBN 978-84-87334-30-6.

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 

Կատեգորիա:ԲՊՄՄ կարմիր ցանկի քիչ մտահոգող տեսակներ
Կատեգորիա:Կառլ Լիննեյ հեղինակի անվանած տաքսոններ
Կատեգորիա:Հյուսիսային Ամերիկայի թռչուններ