Ջորջ Թրևելյան

**Ջորջ Մաքոլեյ Թրևելյան,**  () անգլիացի պատմաբան և գիտնական։ Նա 1898-ից 1903 թվականներին Քեմբրիջի Թրինիթի քոլեջի անդամ էր։ Այնուհետև նա ավելի քան քսան տարի աշխատել է որպես լրիվ դրույքով հեղինակ։ Նա վերադարձել է Քեմբրիջի համալսարան և 1927-ից 1943 թվականներին եղել է պատմության թագավորական պրոֆեսոր։ 1940-ից 1951 թվականներին եղել է Թրինիթի քոլեջի մագիստրոս։ Թոշակի անցնելուց հետո Դարհեմի համալսարանի ռեկտորն էր։

Թրևելյանը սըր Ջորջ Օտտո Թրևելյանի՝ 2-րդ բարոնետի երրորդ որդին և Թոմաս Բաբինգտոն Մաքոլիի եղբորորդին էր։ Նա պաշտպանել է Մաքոլիի անսասան լիբերալ վիգական սկզբունքները գրագետ պատմողական աշխատանքների մատչելի աշխատանքներում՝ առանց գիտական չեզոքության սահմանափակումների, և նրա ոճը դարձել է հնամաշ իր երկար և արդյունավետ կարիերայի ընթացքում։ Պատմաբան Է. Հ. Քարը Թրևելյանին համարել է վիգական ավանդույթի վերջին պատմաբաններից մեկը։

Նրա աշխատանքների մեծ մասը խթանում էր վիգ կուսակցությունը՝ 17-րդ դարից մինչև 19-րդ դարի կեսերը ազդեցիկ բրիտանական քաղաքական ուժ, և դրա իրավահաջորդ Լիբերալ կուսակցությունը, որոնք երկուսն էլ պնդում էին, որ սովորական մարդիկ պատմության մեջ ավելի կառուցողական դեր են խաղում, քան թագավորական ընտանիքը, և որ ժողովրդավարական կառավարությունը կհանգեցնի կայուն սոցիալական առաջընթացի։

Թրևելյանի պատմությունը ներգրավված է և կուսակցական։ Իր «Կողմնակալության հոտով լի Գարիբալդիի եռագրության» մասին նա նշել է իր «Կողմնակալությունը պատմության մեջ» էսսեում. «Առանց կողմնակալության ես երբեք չէի գրի դրանք։ Քանի որ ինձ մղեց գրել դրանք այդ ժամանակաշրջանի իտալացի հայրենասերների կրքերի հանդեպ պոետիկ համակրանքը, որը ես հետադարձաբար կիսում էի»։

## Վաղ կյանք

Ջորջ Մաքոլեյ Թրևելյանը ծնվել է ուշ վիկտորիանական Բրիտանիայում՝ Ստրատֆորդ-օն-Էյվոնի Ուելքոմբ Հաուսում, որը նրա մայրական պապի՝ Լանքաշիրի հարուստ առևտրական և Բերիի լիբերալ խորհրդարանի անդամ Ռոբերտ Նիդհեմ Ֆիլիպսի մեծ կալվածքն էր։ Այսօր Ուելքոմբ Հաուսը ծառայում է որպես հյուրանոց և սպա Շեքսպիրի ծննդավայր այցելողների համար։ Հոր կողմից Թրևելյանը սըր Ջորջ Թրևելյանի՝ երկրորդ բարոնետի երրորդ որդին էր, որը ծառայել էր որպես Շոտլանդիայի քարտուղար լիբերալ վարչապետ Ուիլյամ Գլադսթոնի և Ռոուզբերիի կոմսի օրոք։ Նա նաև սըր Չարլզ Թրևելյանի՝ առաջին բարոնետի՝ պետական ծառայողի թոռն էր, որը լուրջ քննադատության էր ենթարկվել բրիտանական կառավարության կողմից Իռլանդիայի մեծ սովի դեմ պայքարում իր դերի համար։

1890 թվականին Ուելքոմբ Հաուսը ժառանգելուց հետո Թրևելյանի ծնողները այն օգտագործել են որպես ձմեռային հանգստավայր, չնայած նրանք Նորթամբերլենդի ընտանեկան կալվածքը՝ Ուոլինգտոն Հոլը, համարում էին իրենց իսկական տունը։ Թրևելյանի կրթությունը սկսվել է Վիքսենֆորդի և Հարրոուի դպրոցներում, որտեղ նա կենտրոնացել է պատմության վրա, նախքան Քեմբրիջի Թրինիթի քոլեջում սովորելը։ Այնտեղ նա միացել է Քեմբրիջի առաքյալներ անունով հայտնի գաղտնի ընկերությանը և հիմնադրել է «Լճի որս» կազմակերպությունը՝ նապաստակների և որսորդական շների որսը, որտեղ և՛ որսորդական շները, և՛ նապաստակները մարդիկ են։ 1898 թվականին Թրևելյանը կրթաթոշակ է ստացել Թրինիթիում իր դիսերտացիայի համար, որը հրատարակվել է հաջորդ տարի՝ «Անգլիան Ուայքլիֆի դարաշրջանում» վերնագրով։ Քեմբրիջում Թրևելյանի վրա մեծ ազդեցություն է թողել պատմաբան լորդ Ակտոնը, որի իմաստությունը և բարոյական դատողության ու անհատական ազատության նկատմամբ ամուր հավատը խորապես տպավորել են երիտասարդ գիտնականին։

## Գարիբալդի
Թրևելյանը իր համբավը ձեռք բերեց՝ իտալացի հայրենասեր Ջուզեպպե Գարիբալդիին պատկերելով որպես մեծ հերոս, որը մարմնավորում էր բրիտանական ազատության իդեալները: Պատմաբան Դեյվիդ Կաննադինի խոսքերով՝
Թրևելյանի մեծագույն աշխատանքը նրա «Գարիբալդի» եռագրությունն էր (1907–11), որը հաստատեց նրա հեղինակությունը որպես իր սերնդի ականավոր գրական պատմաբան: Այն Գարիբալդիին պատկերում էր որպես կարլիլյան հերոս՝ բանաստեղծ, հայրենասեր և գործունյա մարդ, որի ոգեշնչված առաջնորդությունը ստեղծեց իտալական ազգը: Թրևելյանի համար Գարիբալդին ազատության, առաջընթացի և հանդուրժողականության ջատագովն էր, որը հաղթեց Ավստրիական կայսրության և նեապոլիտանական միապետության բռնապետությանը, ռեակցիային և խավարամտությանը: Գրքերը նաև աչքի էին ընկնում բնապատկերների վառ արտացոլմամբ (Թրևելյանն ինքը հետևել էր Գարիբալդիի երթերի ընթացքին), վավերագրական և բանավոր աղբյուրների նորարարական օգտագործմամբ, ինչպես նաև մարտերի և ռազմական արշավների ոգևորված պատմություններով:

Պատմաբան Լյուսի Վոուքսը պնդում է, որ Թրևելյանի նախագիծը անգլիացի մտավորականների շրջանում լիբերալ մշակույթն ու քաղաքականությունը համախմբելու, գովաբանելու և երբեմն քննադատելու ավելի լայն շարժման մաս էր կազմում: Նա ենթադրում է, որ Թրևելյանի հերոսի մասին պատկերացումը, ինչպես նաև իտալական Ռիսորջիմենտոյի ուսումնասիրությունը, ծագել են նրա կողմից վիգական աստիճանականության, խորհրդարանական միապետության և հանրապետականության նկատմամբ հիերարխիկ հակադրության վրա հիմնված հստակ անգլիական հայրենասիրության առաջխաղացումից:

## Դերը կրթության մեջ
Թրևելյանը դասախոսել է Քեմբրիջում մինչև 1903 թվականը, երբ թողել է ակադեմիական կյանքը՝ լրիվ դրույքով գրող դառնալու համար։ 1927 թվականին նա վերադարձել է համալսարան՝ զբաղեցնելու ժամանակակից պատմության Ռեջիուսի պրոֆեսորի պաշտոնը։ Իր պաշտոնավարման ընթացքում միակ ուսանողը, որի դոկտորական թեզը նա ղեկավարել է, Ջ. Հ. Փլամբն է եղել, որն այն ավարտել է 1936 թվականին։ Թրևելյանը նաև ծանոթ էր Գայ Բյորջեսին, և երբ Բյորջեսը 1935 թվականին դիմել է BBC-ում աշխատանքի, նրան դրական գնահատական է տվել՝ նկարագրելով նրան որպես «առաջնակարգ մարդ», միաժամանակ նշելով, որ «Նա անցել է կոմունիստական թոհուբոհի միջով, որի միջով անցնում են մեր խելացի երիտասարդներից շատերը, և արդեն դուրս է եկել դրանից»: 1940 թվականին նա նշանակվել է Թրինիթի քոլեջի մագիստրոս և ծառայել է այդ պաշտոնում մինչև 1951 թվականը, երբ նա թոշակի է անցել։

Թրևելյանը հրաժարվել է Բրիտանական ակադեմիայի նախագահությունից, բայց 1950-ից 1958 թվականներին ծառայել է որպես Դարհեմի համալսարանի ռեկտոր։ Դարհեմի համալսարանի Թրևելյան քոլեջը անվանակոչվել է նրա անունով։ Նա 1920 թվականին արժանացել է Ջեյմս Թեյթ Բլեքի հիշատակի մրցանակին «Ռեֆորմի օրինագծի լորդ Գրեյի» կենսագրության համար, 1925 թվականին ընտրվել է Բրիտանական ակադեմիայի անդամ, 1950 թվականին՝ Թագավորական ընկերության անդամ և բազմաթիվ համալսարանների, այդ թվում՝ Քեմբրիջի, պատվավոր դոկտոր։

## Տեղը բրիտանական գաղափարներում
Առաջին համաշխարհային պատերազմի սարսափներից ցնցված, որոնց նա անձամբ ականատես է եղել որպես շտապօգնության մեքենայի վարորդ՝ առաջնագծի հետևում, Թրևելյանը ավելի մեծ գնահատանք է ցուցաբերել պահպանողականության նկատմամբ՝ որպես դրական ուժի, և ավելի քիչ է համոզվել, որ առաջընթացը անխուսափելի է: Իր «Անգլիայի պատմություն» (1926 թվական) աշխատությունում նա փորձել է բացահայտել անգլիական պատմության խորագույն իմաստը: Պատմաբան Դեյվիդ Քենադինի խոսքերով՝ Թրևելյանը այս իմաստը սահմանել է որպես ազգի զարգացում և ինքնություն, որը բնութագրվում է խորհրդարանական կառավարմամբ, օրենքի գերակայությամբ, կրոնական հանդուրժողականությամբ, մայրցամաքային միջամտությունից կամ ներգրավվածությունից ազատությամբ և ծովային գերիշխանության և կայսերական ընդլայնման գլոբալ տեսլականով։

Քենադինը եզրակացրել է «Ջ.Մ. Թրևելյան. Կյանքը պատմության մեջ» (1992 թվական) աշխատության մեջ.
Քսաներորդ դարի առաջին կեսին Թրևելյանը իր սերնդի ամենահայտնի, ամենապատվավոր, ամենաազդեցիկ և ամենաշատ կարդացվող պատմաբանն էր: Նա (Մեծ Բրիտանիայի) երբևէ ծնված ամենամեծ պատմական դինաստիայի ժառանգորդն էր: Նա ճանաչում և նամակագրություն էր վարում իր ժամանակի մեծագույն դեմքերից շատերի հետ... Հիսուն տարի շարունակ Թրևելյանը գործել է որպես հասարակական բարոյախոս, հասարակական ուսուցիչ և հասարակական բարերար՝ անվիճելի մշակութային հեղինակություն ունենալով իր ժամանակի կառավարող և կրթված դասերի շրջանում։

Ժամանակին «հավանաբար աշխարհի ամենաշատ ընթերցվող պատմաբանը, գուցե նաև աշխարհի պատմության մեջ» բնութագրվող Թրևելյանը անձամբ ականատես է եղել, թե ինչպես են երկու համաշխարհային պատերազմները խորապես ցնցել անխուսափելի առաջընթացի նկատմամբ տարածված հավատը։ Ժամանակի ընթացքում պատմագրությունը զարգացել է, և առաջընթացի նկատմամբ մի ժամանակ ամուր հավատը սկսել է անկում ապրել: Ռոյ Ջենքինսը քննադատաբար նկատել է, որ Թրևելյանի պատմաբանի համբավը հազիվ է պահպանվել նրա մահից հետո՝ 1962 թվականին, իսկ ավելի ուշ շրջանի պրոֆեսիոնալ պատմաբանները հաճախ նրան անվանել են պապական հին, անհեթեթ խաբեբա, որին զուրկ է եղել ո՛չ առաջատար մոտեցումը, ո՛չ էլ հուսալի փաստական ճշգրտությունը:

Մյուս կողմից, Ջ. Հ. Փլամբը պնդում էր.

## Այլ գործունեություններ
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Թրևելյանը հրամանատարել է Բրիտանական Կարմիր Խաչի շտապօգնության ջոկատը իտալական ճակատում, քանի որ տեսողության խանգարումը նրան անպիտան էր դարձնում զինվորական ծառայության համար: 1915 թվականի դեկտեմբերի 24-ին Իտալիայի թագավոր Վիկտոր Էմանուել III-ը նրան անձամբ պարգևատրել է «Ռազմական քաջության արծաթե մեդալով՝ Ավստրո-Հունգարական կրակի տակ ընկած ռազմական հիվանդանոցը մաքրելու իր քաջարի գործողությունների համար։

1919 թվականին նա կարդացել է Բրիտանական ակադեմիայի իտալերենի դասախոսությունը։

Նա Երիտասարդական հանրակացարանների ասոցիացիայի առաջին նախագահն էր, և նրա պատվին Երիտասարդական հանրակացարանների ասոցիացիայի գլխավոր գրասենյակը կոչվում է Թրևելյան տուն: Իր կարիերայի ընթացքում նա ակտիվորեն աջակցել է Ազգային հիմնադրամին՝ աշխատելով պահպանել ոչ միայն պատմական տները, այլև պատմական լանդշաֆտները: Թրևելյանը 1931 թվականին միջազգային ճանաչում է ստացել որպես Ամերիկյան արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամ և Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության միջազգային անդամ: Բացի այդ, նա եղել է Քեմբրիջի առաքյալների՝ հեղինակավոր մտավորական ընկերության անդամ։

## Թրևելյանի աշխատանքները
Թրևելյանը ստեղծարար հեղինակ էր․
*  Նրա առաջին գիրքը, որը հիմնված է իր կրթաթոշակային դիսերտացիայի վրա: Այս աշխատանքի վերնագիրը որոշ չափով մոլորեցնող է, քանի որ այն կենտրոնանում է Անգլիայի քաղաքական, սոցիալական և կրոնական պայմանների վրա միայն Ուիքլիֆի կյանքի վերջին տարիներին: Ինը գլուխներից վեցը նվիրված են 1377-1385 թվականներին, մինչդեռ վերջին երկուսը վերաբերում են լոլարդների պատմությանը 1382 թվականից մինչև Ռեֆորմացիան: Աշխատությունը քննադատաբար է մոտենում Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցուն՝ հօգուտ Ուիքլիֆի։
*  Ընդգրկում է 1603-ից 1714 թվականները։
* 
*  Այս հատորը նշանավորում է նոր օտարերկրացի պատմաբանի մուտքը իտալական Ռիսորջիմենտոյի ոլորտում, մի ժամանակաշրջանի, որը շատ է անտեսվել կամ անարժանաբար վերաբերվել Իտալիայից դուրս։
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Նրա գլուխգործոցը 3 հատորով՝ «Բլենհայմ» (1930 թվական), «Ռամիլիսը և միությունը Շոտլանդիայի հետ» (1932 թվական), «Խաղաղություն և բողոքական ժառանգություն» (1934 թվական):
* 
* 
*  Ներկայացնում է Ջեյմս II-ին որպես բռնակալ, որի չափազանցությունները ուղղակիորեն հանգեցրին Փառահեղ հեղափոխությանը։
* 
*  Հրատարակված լինելով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ամենամռայլ օրերին՝ այն նկարեց Անգլիայի փառահեղ անցյալի՝ որպես ազատության և առաջընթացի փարոսի, նոստալգիկ պատկերը՝ բորբոքելով հայրենասիրական զգացմունքներ և դառնալով նրա բեսթսելլեր գիրքը, ինչպես նաև նրա վերջին խոշոր պատմական գիրքը։
* 
* 
* 
* 
* 

## Գրականություն
* Adams, Edward. *Liberal Epic: The Victorian Practice of History from Gibbon to Churchill* (University of Virginia Press, 2011).
* David Cannadine. "G. M. Trevelyan: A Life in History", 1998.
* Cannadine, David. "GM Trevelyan: a historian in tune with his time, and ours", *Daily Telegraph*, 21 July 2012
* Hernon, Joseph M. "The Last Whig Historian and Consensus History: George Macaulay Trevelyan, 1876–1962". *American Historical Review* 81.1 (1976): 66–97. online
* Raina, Peter. *George Macaulay Trevelyan. A Portrait in Letters*. Pentland Books, 2001.
* Rowse, A. L. *Historians I Have Known*. London: Duckworth, 1995, 1–11.
* Voakes, Lucy Turner. "The Risorgimento and English literary history, 1867–1911: the liberal heroism of Trevelyan's Garibaldi." *Modern Italy* 15.4 (2010): 433–450. online
* Winkler, Henry R. "George Macaulay Trevelyan" in E. William Helperin, ed., *Some 20th-Century Historians* (1961), pp.&nbsp;31–56.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* Mitchell McNaylor, "G.M. Trevelyan"
* The Master of Trinity at Trinity College, Cambridge, Internet website http://www.trin.cam.ac.uk/index.php?pageid=172.
*