Մարոկկոյի մշակույթ

[thumb|[Կերամիկայի արվեստանոց Ֆեսում]]
**Մարոկկոյի մշակույթ**, հարուստ և բազմազան մշակույթ, որի զարգացմանը նպաստել է Մարոկկոյի՝ բազմազգ երկիր լինելը և հարուստ պատմություն ունենալու հանգամանքը: Մարոկկոյի պատմության ընթացքում շատ ժողովուրդներ նպաստել են երկրի մշակույթի ձևավորմանը՝ իրենց մշակույթի տարրերը բերելով արևելքից (փյունիկեցիներ, արաբներ), հարավից (Սահարայից հարավ ապրող ժողովուրդներ) և հյուսիսից (հռոմեացիներ, վանդալներ, անդալուսցիներ): Տարբեր կրոններ նույնպես իրենց հետքն են թողել Մարոկկոյի մշակույթի վրա՝ հեթանոսությունը, հուդայականությունը, քրիստոնեությունը և իսլամը:

Մարոկկոյի յուրաքանչյուր շրջան ունի ազգային մշակույթի իր առանձնահատկությունները: Մշակութային ժառանգության և դրա բազմազանության պահպանումը երկրի քաղաքականության առաջնահերթություններից է։

## Ավանդույթներ
### Տոներ

Մարոկկոյի տոները բաժանված են երեք խմբի․

* ազգային տոներ, որոնք ունեն ֆիքսված ամսաթիվ.
* կրոնական տոներ, որոնց ամսաթիվը փոխվում է ամեն տարի և կախված է լուսնային օրացույցից.
* մարզային տոներ

## Խոհանոց

Մարոկկոյի խոհանոցը կրել է բերբերական, մավրիտանիական և արաբական խոհարարական ավանդույթների ազդեցությունը: Հայտնի է այնպիսի ուտեստներով, ինչպիսիք են կուսկուսը, պաստիլան և այլն։ Հայտնի են արևելյան քաղցրավենիքներները՝ հալվան և այլն: Հարևան երկրների խոհանոցները նույնպես մեծ ազդեցություն են ունենում երկրի խոհարարական ավանդույթների վրա։

## Ավանդական հագուստ
Մարոկկոյի կաֆտան
Ավանդական հագուստը դեռևս լայնորեն կիրառվում է ընդհանուր եվրոպական ոճի հետ մեկտեղ:

Մարոկկոյի ավանդական հագուստի հիմքը թե՛ տղամարդկանց և թե՛ կանանց համար է ջիլաբան է (*jillaba*, جلابة)՝ երկար, ազատ հագուստ՝ սրածայր գլխարկով (որն այն տարբերում է նմանատիպ այլ հագուստներից, ինչպիսիք են դիշդաշան, գալաբիան և կաֆտանը) և շքեզ երկար թեւքերով: Կախված եղանակից՝ ջիլաբաները պատրաստվում են բամբակից կամ բրդից։ Կանանց ջիլաբաների մեծամասնությունը վառ գույնի է (սովորաբար սպիտակ, կապույտ կամ մոխրագույն, իսկ երբեմն՝ գծավոր) և զարդարված դեկորատիվ նախշերով, ասեղնագործությամբ կամ ուլունքներով, մինչդեռ տղամարդկանցը սովորաբար չեզոք գույների են, առավել հաճախ՝ սպիտակ: 

Տղամարդիկ ջիլաբաները կրում են ներքնաշապիկի (թևերով կամ առանց թևերի) կամ ընդհանուր եվրոպական հագուստի վրա: Տոնական օրերին հյուսիսային Մարոկկոյի տղամարդիկ հագնում են հաստ մետաքսից պատրաստված գծավոր ջիլաբաներ։ 

Մարոկկոյի հարավում տարածված է դերաան՝ երկար, փակ կապույտ բամբակյա վերնաշապիկը: Դերաան ունի փակ օձիք և մեծ գրպան առջևում՝ զարդարված ասեղնագործությամբ։ Ռիֆի լեռնաշխարհում տարածված են կարճ դերաաները՝ կաշվե գոտիով։ Արտահագուստը բուրնուս-թիկնոցն է: Գլխազարդը սպիտակ կամ կապույտ գույնի չալմա է, որը փաթաթում են գլխին և պարանոցին, այն լավ պաշտպանում է արևից և ավազի փոթորիկներից: Հատուկ առիթներով տղամարդիկ կրում են նաև ֆես/տարբուշ ( , )՝ կարմիր գլխարկ, որն ավարտվում է շղարշով։ 

Ջուր վաճառողները, որոնց կարելի է տեսնել բազմաթիվ խոշոր քաղաքների փողոցներում, կրում են տարբերվող զգեստ՝ կարճ ջիլաբա, գոտևորված մի քանի կաշվե գոտիով և լայնեզր ծղոտե գլխարկ թաքիայի վրա՝ միջատներից պաշտպանող ծոպերով:

Կանայք կրում են նաև կաֆտաններ (), որոնք հնում նախշազարդված էին, տղամարդիկ նույնպես կրում էին դրանք։ Կանացի կաֆտանը երկար կիսաշրջազգեստ է, ունի շատ լայն թեւեր և կոճկվում է մետաքսե ժապավենից պատրաստված բազմաթիվ կոճակներով։ Կաֆտանը հագնում են *քիշիի*, բամբակյա ներքնաշապիկի և լայն տաբատի վրա: 

Կանանց գլխազարդը չադրան է, չնայած այսօր մարոկկացի շատ կանայք չեն հետևում իսլամական հագուստի կանոններին: 

Կանացի մեկ այլ ավանդական հագուստ է *հաիկը*՝ սպիտակ կամ սև կտոր (Ալժիրում հայտնի է նույն անունով,  Թունիսում՝ *սեֆսերի*), որը պատրաստված է բամբակյա կամ բրդյա գործվածքներից։ Հաիկը կրելու ձևը տարբեր է` կախված կոնկրետ տարածաշրջանից, սակայն մեր օրերում այն ​​կրում են նաև ընդհանուր եվրոպական հագուստի վրա։ Բերբերուհիները, ի տարբերություն արաբ կանանց, հազվադեպ են ծածկում իրենց դեմքը։

Կանայք նախընտրում են ավանդական հագուստ, չնայած այն հանգամանքին, որ նման հագուստը համեմատաբար թանկ է, քանի որ աշխատանքի մեծ մասը կատարվում է ձեռքով։ Մարոկկացի կանանցից շատերը ամեն տարի գնում են առնվազն մեկ նոր կաֆտան կամ թակշիթա, որոնք կրում են նշանակալի իրադարձությունների ժամանակ (կրոնական փառատոն կամ հարսանիք): Չգրված կանոնի համաձայն՝ նման միջոցառումների ժամանակ պետք է կրել Մարոկկոյի ավանդական հագուստ։ Հարսնացուի կաֆտանը պատրաստված է դիպակից և շքեղ զարդարված է։

Որպես կոշիկ, գրեթե բոլոր տղամարդիկ և կանանց մեծամասնությունը կրում են բալղաներ (*Balgha*, ), որը նաև հայտնի է որպես *բաբուչ* ()՝ փափուկ կաշվե հողաթափեր՝ առանց կրունկի, հաճախ դեղին։ Կանայք կրում են նաև բարձրակրունկ սանդալներ՝ հաճախ արծաթագույն կամ ոսկեփայլ։

## Ճարտարապետություն
[thumb|left|upright|[Ալ-Մորավիների գմբեթ]]
Մարոկկոյում տան շինարարության ամենատարածված տեսակը *դարն* է, որը հիմնականում օգտագործվում էր «Մեդինա» (պարսպապատ քաղաքային թաղամաս) տների համար։ Մարոկկոյի տների մեծ մասը կառուցված է *Դար ալ-Իսլամ* ոճով, որը համապատասխանում է մուսուլմանական ավանդական կենսակերպին: Այս ոճով տների արտաքին տեսքը հիմնականում զուրկ է դեկորացիաներից և պատուհաններից, բացառությամբ փոքր բացվածքների սանդուղքների և տնտեսական սենյակների մոտ, որոնք ապահովում են լույս և օդափոխություն: *Դար* ոճի շենքերը սովորաբար ունեն հաստ, բարձր պատեր՝ տան բնակիչներին պաշտպանելու համար: Առհասարակ արաբական մշակույթին բնորոշ է, որ արտաքինը խորհրդանշում է աշխատանքի վայր, իսկ ներսը՝ ապաստան։
[thumb|Մզկիթ [Ֆես (քաղաք)|Ֆեսում]]

Համաձայն իսլամական ճարտարապետության կանոնների՝ *դար* ոճի շենքերը դասավորված են փոքրիկ բաց պատշգամբի շուրջ՝ շրջապատված շատ բարձր հաստ պատերով, որոնք թաքցնում են արևի ուղիղ ճառագայթները և պաշտպանում շոգից: Եռակի կամարներով սյունասրահները սովորաբար տանում են դեպի համաչափ դասավորված սենյակներ (2 կամ 4): Սենյակները պետք է լինեն երկար և նեղ, ուղղահայաց ձգված, քանի որ Մարոկկոյի շինարարության մեջ սովորաբար օգտագործվում են տասներեք ոտնաչափ (3,9 մետր) ավելի երկարությամբ գերաններ)։

*Դար* ոճի տուն մտնելուց հետո հյուրերը զիգզագ միջանցքով շարժվում են դեպի կենտրոնական բակ: Անցումը ավարտվում է սանդուղքով, որը տանում է դեպի հյուրեր ընդունելու հատուկ տարածք, որը կոչվում է *դորմիրիա*, սա սովորաբար տան ամենահարուստ կահավորված սենյակն է՝պատված դեկորատիվ քարերով, ներկված կահույքով, ասեղնագործված բարձերի կույտերով և գորգերով: Հարուստ ընտանիքների տներում կա նաև երկրորդ դոմիրիան։ Կոմունալ սենյակները և աստիճանավանդակները միշտ գտնվում են շենքերի անկյուններում։

## Երաժշտություն
[thumb|Երգչուհի [Հինդի Զահրա]]
Մարոկկոյում տարածված է ինչպես ավանդական երաժշտություն (բերբերների ժողովրդական երաժշտություն, չաաբի, ղնաուա, մալհուն, սուֆի երաժշտություն և այլն), այնպես էլ ժամանակակից երաժշտություն, ինչպիսիք են ռոքը և փոփ երաժշտությունը:

Մեծ ուշադրություն է դարձվում նաև դասական երաժշտությանը, երկրում գործում է 27 կոնսերվատորիա։

## Գորգագործություն

 
Գորգագործությունը Մարոկկոյում ավանդական արհեստ է: Տարածաշրջանից տարածաշրջան և ցեղից ցեղ ոճերը կտրուկ տարբերվում են: Առավել հայտնի են.

* Ազիլալ, Բարձր Ատլաս
* Բուջադ, Խենիֆրայի մոտ
* Բենի Վարայն, Միջին Ատլաս
* Բենի Մ'գիլդիա, Միջին Ատլաս
* Բուշերվիթ
* Կիլիմ
* Մարմուշա
* Զանաֆի
* Զեմմուր

Ատլասի որոշ ցեղեր, ինչպիսիք են Բենի Ուարաինը, նույնպես *հենդիրաներ* են հյուսում, որոնք զարդանախշ հյուսված թիկնոցներ են ձմռանը օգտագործելու համար։

## Գրականությունը Մարոկկոյում
thumb|upright|Լիուն Աֆրիկացի
Մարոկկոյի գրականության պատմությունը սկսվում է վաղ միջնադարից՝ մոտավորապես 11-րդ դարի սկզբին։ Մարոկկոյի գրականությունը ներառում է արաբերեն, բերբերերեն, ֆրանսերեն և իսպաներեն ստեղծագործություններ, որոնք գրվել են մարոկկացի հեղինակների, ինչպես նաև Ալ-Անդալուսի հեղինակների կողմից:

Արաբալեզու բանաստեղծական հիմնական ժանրերն են մալխունը և զաջալը, ընդ որում՝ զաջալը, արաբերենի մարոկկոյի բարբառով պոեզիան վերջին տարիներին գնալով ավելի տարածված է դառնում: Զաջալի ամենահայտնի հեղինակներն են Ահմեդ Լեմսիեն և Մուրադ Քադիրի։ Մուրադ Քադիրիի պոեզիան թարգմանվել է ֆրանսերեն, իսպաներեն եւ ռուսերեն։

Ժամանակակից արձակը ներկայացված է տարբեր ժանրերով՝ վիպակներ, պատմվածքներ և պիեսներ։ Մարոկկացի գրողների ավագ սերնդի գրողներից են Դրիս Չրայբին, Տահար Բենջելունը, ինչպես նաև Ահմեդ Սեֆրիուին և Մուհամեդ Չուքրին, գրական ստեղծագործությունների լեզուն գրական արաբերենն էր կամ ֆրանսերենը, 1990-ական թվականներից լայնորեն տարածվել են բարբառով գրված ստեղծագործությունները։ Վերջին տարիներին ժողովրդականություն է ձեռք բերել նաև գրաֆիկական վեպի ժանրը։

Պատմվածքի ականավոր վարպետը Ահմադ Բուզֆուրն է, նրա ստեղծագործությունները գրված են մոգական ռեալիզմի ժանրում։

## Կինո
1944 թվականին ստեղծվեց Մարոկկոյի կինեմատոգրաֆիական կենտրոնը՝ ազգային կինեմատոգրաֆիայի կազմակերպման և կառավարման մարմինը։ Մարոկկացի ռեժիսոր Մուհամեդ Ուսֆուրի առաջին լիամետրաժ ֆիլմը՝ «Անիծված որդին», նկարահանվել է 1958 թվականին, իսկ 1968 թվականին Տանժերում անցկացվել է առաջին Միջերկրական կինոփառատոնը։ Միջերկրական ֆիլմերի փառատոնը նոր ձևաչափով անցկացվում է Թետուանում։ Մարոկկոի առաջին ազգային կինոփառատոնն անցկացվել է Ռաբաթում 1982 թվականին, իսկ 2001 թվականին՝ միջազգային կինոփառատոնը Մարաքեշում։

## Ժամանակակից արվեստ
Մարոկկոյում ժամանակակից արվեստը կայացման փուլում է։ 1990-2000-ական թվականներին Մարոկկոյի մի քանի քաղաքներում տեղի են ունեցել ժամանակակից վիզուալ արվեստը խթանող միջոցառումներ՝ *L’Appartement 22* և *Radioapartment 22* Ռաբաթում, *Cinematheque de Tangier*-ը Տանժերում, *La Source Du Lion*-ը Կասաբլանկայում, Դար ալ-Մամունը, *Art Fair*-ը և Բիենալեն Մարաքեշում:

Մարոկկոն ունի նաև արվեստի պատկերասրահներ, որոնք ներկայացնում են ժամանակակից արվեստը, ինչպիսիք են *Galerie Villa Delaporte*, *Atelier 21*, *Galerie Matisse* և *Galerie FJ*:

Ժամանակակից մարոկկացի նկարիչները ցուցադրում են իրենց աշխատանքները միջազգային ցուցահանդեսներում՝ *Africa Remix* (2004) և *Rough Geography* (2010), ինչպես նաև մասնակցում են ժամանակակից աֆրիկյան արվեստի ամենամեծ արվեստի ֆորումին՝ Սենեգալի *Dak’Art* բիենալեին:

Ժամանակակից մարոկկացի արվեստագետներից առավել հայտնի են Մունիր Ֆաթմին, Լատիֆա Էչախը, Մուհամեդ Էլ Բազը, Բուհրա Խալիլին, Մաջիդա Կատարին, Մեհդի-Ժորժ Լալուն և Յունես Բաբա-Ալին:

1990-ական թվականներից սկսած մարոկկացի արվեստագետները ձեռնարկել են մի շարք նախաձեռնություններ՝ երկրում ժամանակակից արվեստի շուկան զարգացնելու համար: Օրինակ՝ 1995 թվականին Հասան Դարսին ստեղծեց *La Source Du Lion* գեղարվեստական ​​ստուդիան՝ աջակցելու ազգային արվեստագետներին, իսկ Իտո Բարադան 2006 թվականին հիմնադրեց Տանժերի Կինոթեկը՝ նպաստելու Մարոկկոյի կինոյի զարգացմանը։ Մարոկկոյի արվեստագետների հայտնի խումբը կոչվում է «*Collectif 212*» (Ամինա Բանբուշտա, Հասան Էշեր, Ջամիլա Լամրանի, Սաֆաա Էրոուա և Յունես Ռահմուն):

Մարոկկացի արվեստագետներ Բաթուլ Չիմը և Քարիմ Ռաֆին մասնակցել են 2011 թվականի Վենետիկի բիենալեի շրջանակներում անցկացված «Աշխատանք հանուն փոփոխության» նախագծին։

## Մամուլ, ԶԼՄ
Պետական ​​հեռուստառադիոընկերությունը՝ *SNRT* (*Société nationale de radiodiffusion et de télévision* - «Ռադիոհաղորդումների և հեռուստատեսության ազգային կորպորացիան»), ստեղծվել է 1928 թվականի փետրվարի 15-ին որպես *Radio Maroc*, 1966 թվականի հոկտեմբերի 22-ից՝ *Radiodiffusion Marocaine*։ Ներառում է ռադիոկայաններ՝ 
**Radio Marocaine* (գործարկվել է 1928 թվականի փետրվարի 15-ին), 
**Radio Amazigh* (ռադիոկայան բերբերների համար բերբերական լեզուներով), 
**Casa FM* (գործարկվել է 1984 թվականին), 
**Radio Mohammed VI du Saint Coran* (գործարկվել է 2004 թվականի հոկտեմբերի 16-ին), 
**Chaîne Inter* (գործարկվել է 2009 թվականի մարտի 23-ին ֆրանսերեն, իսպաներեն, արաբերեն և անգլերեն հեռարձակումներով)
 
Հեռուստաալիքներ՝ *Al Aoula* (գործարկվել է 1962 թվականի մարտի 3-ին՝ որպես *TVM*, ներկայիս անվանումը՝ 2007 թվականից), 
**Laayoune TV* (գործարկվել է 2004 թվականի նոյեմբերի 6-ին, հեռարձակվում է Արևմտյան Սահարայում), 
**Al maghribia* (գործարկվել է 2004 թվականի նոյեմբերի 18-ին, հեռարձակվում է արաբերեն, բերբերերեն, ֆրանսերեն), 
**Arryadia* (գործարկվել է 2006 թվականի սեպտեմբերի 16-ին), 
*A*flam TV* (գործարկվել է 2008 թվականի մայիսի 31-ին, հեռարձակվում է արաբերեն, բերբերերեն և ֆրանսերեն), 
**Tamazight TV* (գործարկվել է 2010 թվականի հունվարի 6-ին, հեռարձակվում է բերբերական լեզուներից մեկով)։

Երկրի հեռուստատեսության օպերատորը *Tdm*-ն է (*Télédiffusion Multimedia Du Maroc*):

Լրատվամիջոցների հետ կապված օրենքներին համապատասխանությունը վերահսկվում է Աուդիովիզուալ հաղորդակցության բարձրագույն խորհրդի կողմից (*Conseil supérieur de la communication audiovisuelle*, մինչև 2012 թվականը՝ Աուդիովիզուալ հաղորդակցության բարձրագույն մարմին (*Haute Autorité de la communication audiovisuelle*), որը նշանակվում է Թագավորի, վարչապետի, Խորհրդի պալատի խոսնակի և Նախարարների խորհրդի խոսնակի կողմից:

## Գրականություն
* Verner, Corince. (2004). *The villas and riads of Morocco*. New York: Harry N. Abrams, Inc., Publishers maghreb
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մարոկկոյի ճարտարապետության և հարդարման ծառայություններ աշխարոհւմ
* Մարոկկոյի ավանդական երաժշտություն
* Մարոկկոյի մշակույթ
* առածներ և ասացվածքներ
*TRC Ասեղի ներմուծումը մարոկկոյական ասեղնագործության արվեստում
*Մարոկկոյի շուկա

Կատեգորիա:Մարոկկոյի մշակույթ
Կատեգորիա:Մշակույթներ