Արցախի Հանրապետության նյութական մշակույթի հուշարձանները (գիրք)

**«Արցախի Հանրապետության նյութական մշակույթի հուշարձանները»**, երկհատոր աշխատություն, որն ամբողջական կերպով ներառում է 5,658 հուշարձան՝ ընդգրկելով Արցախի Հանրապետության յոթ վարչական շրջանները և մայրաքաղաք Ստեփանակերտը ներկայացնող 308 բնակավայրերը։ Հեղինակներն են՝ պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Վահրամ Բալայանը, պատմական գիտությունների թեկնածու Մելանյա Բալայանը, Սլավա Սարգսյանը և Լեռնիկ Հովհաննիսյանը։ Նախագիծն ամբողջությամբ ֆինանսավորվել է «Վահե Ֆաթթալ» հիմնադրամի կողմից և նրա նախագահ, ճարտարապետ Երվանդ Նահիկյանի աջակցությամբ։ Աշխատությունը ձևավորել և էջադրել են՝ Բարեթ Մարոնյանը և Արմեն Գևորգյանը։

Երկհատորյակը նպատակ ունի  փաստագրության և լուսանկարների միջոցով ամփոփել Արցախի Հանրապետության 308 հայկական բնակավայրերի պատմա-մշակութային ժառանգության վերաբերյալ համառոտ տեղեկությունները և դրանք փոխանցել ապագա սերունդներին՝ որպես հայկական մշակութային ժառանգության մաս, որը ձևավորվել է քրիստոնեական հոգևոր և գաղափարական արժեքների ազդեցությամբ։ Ուոսումնասիրությունը ներկայացվում է նաև որպես կարևոր գործիք ժամանակակից իրադրության պայմաններում՝ ուղղված հայկական բնակավայրերի, վանքերի, եկեղեցիների, խաչքարերի և գերեզմանոցների հետագա ավերման և պղծման կանխարգելմանը։

Աշխատությունը հրատարակության է երաշխավորել ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի գիտական խորհուրդը։

## Պատմական համատեքստ
2020 թվականին Ադրբեջանի կողմից Արցախի Հանրապետության դեմ իրականացված 44-օրյա պատերազմից, այնուհետև մեկ տարի տևած շրջափակումից և 2023 թվականի ռազմական գործողություններից հետո Արցախի բնակչությունը՝ մոտ 150,000 մարդ, ստիպված լքել է իր բնակավայրը։ Արդյունքում Արցախի հայ բնակչության կողմից ձևավորված և սերնդեսերունդ փոխանցված պատմական և հոգևոր-մշակութային ժառանգությունը մնացել է Ադրբեջանի բռնազավթման տակ։ Հայ բնակչության բռնի տեղահանությունից հետո Արցախի հայկական վանքերում և եկեղեցիներում դադարեցվել է Հայ Առաքելական եկեղեցու կողմից կանոնավոր կրոնական արարողությունների իրականացումը։ 2023 թվականի բռնազավթումից հետո, Ադրբեջանի իշխանության կողմից Արցախում իրականացվում է հայկական ժառանգության հետքերի վերացման և ոչնչացման քաղաքականություն։

## Բովանդակություն
Աշխատության մեջ համակարգված ձևով արձանագրված են Արցախի Հանրապետության տարածքում հազարամյակների ընթացքում ստեղծված հուշարձանները՝ ներառելով թե՛ կանգուն և մասամբ պահպանված, թե՛ ոչնչացված օրինակները։ Հուշարձանների փաստագրությունը հիմնված է մասնագետների, այդ թվում հեղինակների կողմից իրականացված դաշտային ուսումնասիրությունների և արխիվային նյութերի վրա։ Ուսումնասիրության յուրահատկությունը կայանում է նրանում, որ հեղինակները երկհատորյակում առաջին անգամ փորձել են ամբողջական ձևով գույքագրել և հաշվառել Արցախի Հանրապետության տարածքում առկա հուշարձանները՝ միաժամանակ ներկայացնելով առավել նշանավորների համառոտ պատմական նկարագրությունները։ Նյութական մշակույթի հուշարձանների ներկայացմանը զուգահեռ աշխատության մեջ անդրադարձ կա նաև դրանք ստեղծած մարդկանց կենսագործունեության պատմական միջավայրին՝ տվյալ բնակավայրերի համառոտ պատմությանը։ Աշխատությունը միաժամանակ դիտարկվում է որպես կոչ համաշխարհային հանրությանը՝ փրկելու համամարդկային նշանակության այդ մշակութային ժառանգությունը, որն արդեն իսկ վնասվել, փոփոխվել, կամ գտնվում է ոչնչացման սպառնալիքի ներքո։

Աշխատությունը ընդգրկում է 5,658 հուշարձանի փաստագրություն՝ ներկայացնելով Արցախի Հանրապետության տարածքում արձանագրված պատմամշակութային ժառանգության համառոտ և համակարգված պատկեր։ Հուշարձանների մի մասը, հատկապես կրոնական կառույցները, արդեն իսկ պղծվել կամ ավերվել են, իսկ մյուսները Խորհրդային տարիներին ոչնչացվել կամ յուրացվել են Ադրբեջանի կողմից։ Այդ հուշարձանների մասին տեղեկությունները հաճախ պահպանվել են միայն անհատ հեղինակների, հետազոտողների և ճանապարհորդների հիշողություններում ու գրառումներում։ Որոշ հուշարձաններ վերջին տարիներին ենթարկվել են փոփոխությունների կամ օգտագործվել այլ նպատակներով, մինչդեռ մնացածների պահպանությունն այդպես էլ շարունակում է գտնվել վտանգի տակ։

Աշխատության առաջին գիրքը նվիրված է Արցախի Հանրապետության Ստեփանակերտ մայրաքաղաքի, Ասկերանի, Մարտակերտի և Շահումյանի (Քարվաճառ) շրջանների նշութական մշակույթի հուշարձաններին և ընդգրկում է 520 էջ։ Առաջին գրքի խմբագիրներն են՝ պատմաբան Սլավա Սարգսյանը և պատմական գիտությունների դոկտոր Վալերի Ավանեսյանը, գրախոսներն են՝ Արցախի կրթության, մշակույթի և սպորտի նախկին նախարար Լուսինե Ղարախանյանը և պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Արմինե Խաչատրյանը։ Գրքում օգտագործվել են Սամվել Կարապետյանի, Վալերի Պետրոսյանի, Զոհրաբ Ըռքոյանի, Սլավա Սարգսյանի, Մաքս Սվասլյանի և Ստեփան Աբրահամյանի լուսանկարները։

Աշխատության երկրորդ գիրքը նվիրված է Արցախի Հանրապետության Շուշիի, Մարտունու, Հադրութի և Քաշաթաղի շրջանների նշութական մշակույթի հուշարձաններին և ընդգրկում է 566 էջ։ Երկրորդ գրքի խմբագիրներն են՝ պատմաբան, Արցախի կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախկին նախարար Լեռնիկ Հովհաննիսյանը և պատմական գիտությունների դոկտոր Վալերի Ավանեսյանը, գրախոսներն են՝ Արցախի կրթության, մշակույթի և սպորտի նախկին նախարար Լուսինե Ղարախանյանը և պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Արմինե Խաչատրյանը։ Գրքում օգտագործվել են Սամվել Կարապետյանի, Վալերի Պետրոսյանի, Զոհրաբ Ըռքոյանի, Սլավա Սարգսյանի, Մաքս Սվասլյանի և Լեռնիկ Հովհաննիսյանի լուսանկարները։

## Տես նաև
* Արցախի հայկական պատմամշակութային հուշարձանների ոչնչացումը Ադրբեջանի կողմից
* Արցախի վտանգված հայկական քրիստոնեական ժառանգությունը
* Ադրբեջանը քաղաքակրթությունից դուրս

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայերեն գրքեր
Կատեգորիա:Գրքեր Արցախի պատմության մասին
Կատեգորիա:2025 գրքեր