Airbus A330

**Airbus A330,**  Airbus ընկերության մարդատար, երկշարժիչ տուրբոռեակտիվ ինքնաթիռ, նախատեսված միջին և հեռահար թռիչքների համար։ Առաջին թռիչքը իրականացվել է 1992 թվականի նոյեմբերի 1-ին  A330-300 մոդելով։

A340-300 և A330-300 մոդելները գրեթե նույնական են, բացառությամբ շարժիչների քանակի (A330-ի մոտ երկու շարժիչ, A340-ի մոտ չորս շարժիչ) և շասսիի կանգնակների քանակի։ A330 օդանավի բոլոր տիպերում տեղադրված են Pratt & Whitney, Rolls-Royce կամ General Electric շարժիչներ։ Նորագույն մոդելը A330-800NEO մոդելն է, որը շատ դետալներով համարվում է A330-900 մոդելի բարելավված տարբերակը։

## Պատմություն
1972 թվականին սկսվեց A300 B9 ինքնաթիռի նախագծումը, որը A300 B2-ի ավելի երկար տարբերակն է 322 նստատեղով։ 1973 թվականին համաշխարհային շուկայում տիրող իրավիճակը առաջացրեց ավելի մեծ օդանավերի առկայության անհրաժեշտությունը, և նախագծողներն աշխատեցին չորս տուրբոռեակտիվ շարժիչներով A300 B11 դիզայնի վրա։ 1980 թվականին նախագիծը ստացավ TA9 TA անվանումը՝ twin aisle (երկու միջանցքով)։ 1982 թվականի սեպտեմբերին հայտարարվեց, որ նոր օդանավը կունենա պլանիրի ընդհանուր կառուցվածք։ 1986 թվականի հունվարին TA9 նախագծին տրվեց A330 անվանումը։ Չնայած ինքնաթիռի ստեղծման ծրագիրը պաշտոնապես սկսվել էր 1987 թվականի հունիսին։

A330/A340 հեռահար օդանավերի ծրագիրը մեկնարկել է հեռահար մարդատար ինքնաթիռների շուկայում Boeing-ին գերիշխող դիրքից հեռացնելու նպատակով։ Ի սկզբանե պլանավորված 200 և 300 տարբերակները գրեթե նույնական էին. երկու մոդելներն էլ ունեին նույն թևերը, ֆյուզելաժները, կառավարումը. մոդելները տարբերվում էին միայն նստատեղերի քանակով։ Այս լուծումը հնարավորություն տվեց մի կողմից նվազեցնել ինքնաթիռների մշակման ծախսերը, իսկ մյուս կողմից՝ պարզեցրեց և նվազեցրեց ավիաընկերությունների ծախսերը ինքնաթիռների շահագործման և պահպանման հարցում։ Մշակման համար հիմք է ընդունվել Airbus A300 կորպուսը, որն ավելի երկար է պատրաստվել։ Խցիկը պատրաստված է A320 խցիկի նմանությամբ։ Այսպիսով, նորաստեղծ օդանավը Airbus A320 շարքի տեխնիկական նորարարությունների խառնուրդ էր A300/A310-ի ֆյուզելաժով։ Օդանավի առաջին շնորհանդեսը տեղի է ունեցել 1992 թվականի հոկտեմբերի 14-ին։ Մեկ ամիս չանցած 1992 թվականի նոյեմբերի 2-ին, A330-ը «300» տարբերակով առաջին անգամ օդ բարձրացավ։ Երրորդ նախատիպը պատրաստվել է պատվիրատուի (Air Inter) նախընտրած ինտերիերի դիզայնով և ներկվել համապատասխան գույներով, օգտագործվելով փորձնական թռիչքների համար։ 1993 թվականի օգոստոսին տեղի ունեցան ETOPS փորձաթռիչքը, որի ընթացքում A330-ը 6 ժամ թռավ Ատլանտյան օվկիանոսի հյուսիսային հատվածով ընդամենը մեկ աշխատող շարժիչով։ Փորձնական թռիչքներն ավարտվել են 1994 թվականի դեկտեմբերին՝ բոլոր փորձերը ավարտվել են հաջողությամբ։ 200-ի ավելի կարճ տարբերակի ստեղծման նախագիծն ընդունվել է 1995 թվականի նոյեմբերին։ Իսկ 1997 թվականի օգոստոսի 13-ին այդ տարբերակը կատարել է իր առաջին թռիչքը։ Ինքնաթիռի պատվիրատուն ILFC ընկերությունն էր իր լիզինգային գործընկեր Կանադա 3000 ավիաընկերության հետ համատեղ, օդանավի մատակարարումը իրականացվել է 1998 թվականի ապրիլի 29-ին։

Airbus-ը մտադիր էր զարգացնել A350 ինքնաթիռը A330-ի հիման վրա՝ փոխարինելով թևերը, շարժիչները և արդիականացնելով քթամասի հատվածը։ Սակայն նախագիծը խստորեն քննադատվեց իր հիմնական հաճախորդների կողմից, և 2006 թվականի հուլիսի 17-ին Ֆարնբորո ավիացուցադրման ժամանակ Airbus-ը ներկայացրեց սկզբունքորեն նոր A350XWB նախագիծը։

2014 թվականի հուլիսի 14-ին  Էյրբասը հայտարարեց Airbus ընտանիքի նորացված տարբերակների ստեղծման մեկնարկի մասին, որոնք միասին կոչվում են A330neo:

## Տեսակներ
### Քաղաքացիական

#### A330-100
Առաջին Airbus A330-100 մոդելը բավականին անհաջող էր։ Այն ստեղծվել է որպես փոխարինող Airbus A300-ին և Airbus A310-ին։ Այս տարբերակը պիտի ունենար ավելի կարճ ֆյուզելաժ՝ ուղևորների հավասար տեղաբաշխումն ապահովելու համար։ Նախատեսվում էր, որ A330-ի ֆյուզելյաժը կհամակցվի A300-600-ի թևի հետ, հետագայում օգտագործվել է A330-ի թևը  A330-ի դետալների հետ համափոխարինելիությունն ապահովելու համար։ Ենթադրվում էր, որ այս մոդելը կդառնա Boeing 767-300ER-ի և Boeing 767-400ER-ի մրցակիցը։

#### A330-200
A330-200-ը նախատեսված էր փոխարինելու Airbus A300-600R-ին և իրական մրցակցություն ապահովելու Boeing 767-300ER-ին։ A330-200 ծրագիրը պաշտոնապես սկսվել է 1995 թվականի նոյեմբերին, երբ 13 ինքնաթիռների առաջին պատվերը կատարել է ILFC լիզինգային ընկերությունը 1996 թվականի փետրվարին։ Առաջին թռիչքը տեղի է ունեցել 1997 թվականի օգոստոսի 13-ին։

A330-200-ը հիմնված է A330-300-ի հիմքի վրա, ունի նույն թևն ու ֆյուզելաժը՝ կրճատված տասը սեկցիաներով (մոտ վեց մետր)։ A330-200-ը կարող է տեղափոխել մինչև 253 ուղևոր։ Ավելի երկար A330-300-ի համեմատ անկման ռիսկայնությունը նվազեցնելու նպատակով ավելացվել են կայունարարները։

A330-200 օդանավը այժմ շահագործվում է Air China, Air France/KLM, Austrian Airlines, China Eastern, China Southern, Etihad, Korean Air, Malaysia Airlines, Northwest Airlines, Qantas, Swiss International Air Lines, TAP Portugal, Vietnam Airlines, Yemenia և այլ ուրիշ ավիաընկերություններում։

Այս մոդելը բավականին ուժեղ մրցակցել է Boeing 767 ինքնաթիռի հետ։ Հաջող մրցակցությունը թույլ է տվել Airbus-ին հայտարարել, որ նոր Boeing 787  օդանավի ստեղծումը պատասխանն էր A330-200-ի արդյունավետությանը։

#### A330-200F
A300-600F-ի և A310F-ի պահանջարկի նվազումը ստիպեց Airbus-ին առաջարկել A330-200-ի բեռնատար տարբերակը 2000-2001 թվականներին։ Սակայն այդ ժամանակահատվածում դրա վաճառքը չի իրականացվել։ A330-200F օդանավը կրկին հայտնվեց միայն 2006 թվականին Ֆարնբորո ավիացուցադրման ժամանակ, իսկ արտադրության մեկնարկի վերջնական որոշումը կայացվեց 2007 թվականի հունվարին։ Առաջին A330-200F-ն արտադրվել է Թուլուզում 2009 թվականի հոկտեմբերի 20-ին, առաջին թռիչքը տեղի է ունեցել 2009 թվականի նոյեմբերի 5-ին։

A330-200F-ը միջին չափերի հեռագնաց, բեռնատար ինքնաթիռ է, որը կարող է տեղափոխել 65 տոննա բեռ 7400 կմ կամ 70 տոննա բեռ մինչև 5950 կմ հեռավորության վրա։ Ինքնաթիռում օգտագործվում է նոր ունիվերսալ բեռնման համակարգ, որը թույլ է տալիս տեղադրել և՛ ներքնակներ, և՛ բեռնարկղեր։ Հնարավոր են բեռների դասավորության մի քանի տարբերակներ, որոնք նախատեսված են տարբեր շուկաների և բեռների հոսքերի համար։

A330-ի դեպի ներքև ուղղված դիրքը քթամասի ուղղությամբ բարելավելու համար շասսիի առջևի հենարանը վերափոխվել է։ Օգտագործվում է ստանդարտ A330-200 հենարան, բայց դրա ամրացման վերին կետը տեղափոխվում է ներքև, որը ծածկում էր հենարանը հետ քաշված դիրքում։ Այս լուծումը հնարավորություն տվեց ստանալ վերին հարթակի համահարթ մակերես. Տեղադրված է երկու շարժիչ Pratt & Whitney PW4000 կամ Rolls-Royce Trent 700 տեսակների։ Բացի նոր բեռնատար ինքնաթիռների արտադրությունից Airbus-ն առաջարկել է ծրագիր A330-200 մարդատար ինքնաթիռների ձևափոխում բեռնատարների։

2010 թվականի մայիսի 31-ի դրությամբ Airbus-ն ունեցել է  64 օդանավերի պատվեր 9 պատվիրատուներից՝ Aircastle (3), BOC Aviation (5), Etihad Airways (2), Flyington Freighters (12), Intrepid Aviation Group (20), MatlinPatterson (6), Malaysia Airlines (2), MNG Airlines (4), OH, Avion LLC (8) և Turkish Airlines (2)։ Բացի այ ACT Airlines ավիաընկերությունը պայմանագիր է կնքել ևս երկու ինքնաթիռների մատակարարման համար։ Արտադրված առաջին A330 բեռնատարը Etihad Crystal Cargo-ին է հանձնվել 2010 թվականի օգոստոսին։ Նոր ինքնաթիռի հիմնական մրցակիցներն են համարվում 767-300F և 777F, L-1011 Tristar, ինչպես նաև DC-10F և MD-11F։

#### A330-200HGW
2008 թվականին Airbus-ն առաջարկեց A330-200-ի տարբերակը՝ առավելագույն թռիչքային քաշով, ինչը թույլ տվեց մոդելին ավելի արդյունավետ մրցակցել Boeing 787 Dreamliner-ի հետ։ A330-200HGW տարբերակում ստացվել է 5 տոննայով ավելացված բեռնատարողունակություն, որը ավիաընկերությունները կարող են օգտագործել կա՛մ հեռահարությունը 560 կմ-ով ավելացնելու, կա՛մ բեռները 3,4 տոննայով ավելացնելու համար։ Այս մոդելի գլխավոր պատվիրատուն Korean Air ավիաընկերությունն էր, որը 2009 թվականի փետրվարի 27-ին պատվիրել էր վեց ինքնաթիռ։ Մատակարարումների մեկնարկը տրվել էր 2010 թվականին։

#### A330-300
A330-300 մոդելը նախատեսված էր որպես A300 մոդելի փոխարինող կամ այլընտրանքային տարբերակ։ Նրա ֆյուզելաժը հիմնված էր A300-ի ֆյուզելաժի վրա, բայց նշանակալիորեն երկարացված էր։

Այս մոդելը թույլ է տալիս տեղափոխել 295 ուղևոր երեք դասերում, 335՝ երկու դասերում և մինչև 440, եթե ինքնաթիռն ունի միայն մեկ դաս՝ մինչև 10800 կմ հեռավորության վրա։ Բացի այդ, օդանավը կարող է շատ բեռներ տեղափոխել։ A330-ի բեռնախցիկի ծավալը համեմատելի է Boeing 747-ի հետ։ Որոշ ավիաընկերություններ օգտագործում են այս հատկությունները գիշերը բեռներ փոխադրելու համար։

Ինքնաթիռի վրա տեղադրված են երկու շարժիչներ General Electric CF6-80E, Pratt & Whitney PW4000 կամ Rolls-Royce Trent 700 տեսակների։

Airbus-ը նաև առաջարկում է A330-300-ի բարելավված (այդ թվում թռիչքի հեռահարության) տարբերակը A330-300X անվանումով։

A330-300 ուղիղ մրցակիցներն են համարվում Boeing 777-200ER և Boeing 787-9 ինքնաթիռները։

#### A330 P2F
2012 թվականին Airbus-ը սինգապուրյան ST Aerospace ընկերության հետ համատեղ հայտարարեց մարդատար ինքնաթիռները բեռնատար ինքնաթիռների փոխակերպման ծրագրի մեկնարկի մասին։ Վերափոխված մոդելները կունենան լրացուցիչ P2F ինդեքս (passenger-to-freighter)՝ մարդատարից բեռնատար անցում։ Նախատեսված առաջին մոդելը A330-300 ինքնաթիռն էր, փոխակերպումն իրականացվել է Դրեզդենում. Բազմաթիվ շահագրգիռ ավիաընկերություններ հետաքրքրություն ցուցաբերեցին նախագծի նկատմամբ։

A330-300P2F-ը կունենա 60 տոննա բեռնատարողություն և 4000 կմ հեռահարություն կամ համապատասխանաբար 61 տոննա և 6600 կմ բեռնունակությունը բարձրացված տարբերակների համար։ A330-200P2F մոդիֆիկացիան կկարողանա տեղափոխել մինչև 59 տոննա բեռ մինչև 7400 կմ հեռավորության վրա։ Airbus-ն ակնկալում է ունենալ  այս օդանավերի մինչև 900 պատվեր, առաջիկա 20 տարվա ընթացքում։

### Airbus A330neo
Airbus A330neo ինքնաթիռների ընտանիքը Airbus A330 ինքնաթիռների թողարկման շարունակությունն է նոր Neo (New Engine Option) տեխնոլոգիայի շրջանակում, որը ներառում է շարժիչների թարմացում և առավելագույն խնայողություն ավիաընկերություններում օդանավերի արդյունավետ շահագործման համար։

#### Airbus A330-800neo
A330-800neo մոդելը նախատեսված է փոխարինելու Airbus A330-200-ին։ Airbus-ի պաշտոնական հայեցակարգի համաձայն՝ A330-800neo-ն կունենա նոր Rolls-Royce Trent 7000 շարժիչներ՝ 320 կՆ (72,000 lbf) վերամբարձ ուժ, ավելի ընդարձակ խցիկ (+8 նստատեղ), բարելավված թռիչքատեխնիկական բնութագրեր։ Օդանավը կկարողանա տեղափոխել 257-ից 406 ուղևորի մինչև 13900 կմ հեռավորության վրա։

#### Airbus A330-900neo
A330-900neo մոդելը ստեղծվել է Airbus A330-300-ին փոխարինելու համար։ Ինքնաթիռն ունի նոր Rolls-Royce Trent 7000 շարժիչներ՝ 320 կՆ (72,000 lbf) վերամբարձ ուժով, ավելի ընդարձակ խցիկ (+10 հավելյալ նստատեղ), բարելավված թռիչքատեխնիկական բնութագրեր։ Airbus-ի կանխատեսման համաձայն՝ նոր մոդիֆիկացիան ավելի խնայող կլինի, քան A330-300-ը (վառելիքի ծախսը կկրճատվի՝ 14%-ով), ինչն ավիաընկերություններին թույլ կտա զգալիորեն խնայել օդանավը շահագործելիս։ Airbus A330-900neo-ն կկարողանա տեղափոխել 287-ից 440 ուղևորի և տեղափոխել նրանց մինչև 12130 կմ հեռավորության վրա։

### Ռազմական
#### A330-200 MRTT/FSTA և KC-30
Airbus-ը ստեղծել է A330-ի երկու ռազմական մոդիֆիկացիա՝ MRTT (Multi Role Tanker Transporter) բազմանշանակետային տրանսպորտային լիցքավորման ինքնաթիռ և FSTA (Future Strategic Tanker Aircraft) ապագայի լիցքավորման ինքնաթիռ։ USAF-ի մրցույթի համար այս մոդելը նշանակվել է KC-30:

Քանի որ Airbus A330-ն ունի նույն թևը, ինչ Airbus A340-ը, այս մոդելն ավելի հեշտ էր փոխակերպել լիցքավորիչների։ Այն վայրերում, որտեղ ամրացված են արտաքին շարժիչները, օդում օդանավերը լիցքավորելու համար տեղադրվել են լիցքավորման կետեր՝ թույլ տալով միաժամանակ լիցքավորել մինչև երկու ինքնաթիռ։ Լիցքավորման ժամանակ վառելիքը մատակարարվում է ուղեբեռի խցիկում տեղադրված հիմնական կամ լրացուցիչ բաքերից, ուստի օդանավը պահպանում է ուղևորներ և բեռներ տեղափոխելու ունակությունը։

Այս հատկությունները թույլ տվեցին Airbus-ին հաղթել իր մրցակից Boeing-ին բրիտանական ռազմաօդային ուժերի մրցույթում։ Դրանից հետո Ավստրալիայի ռազմաօդային ուժերը պատվիրել են 5, իսկ բրիտանացիները՝ 16 նման օդանավ։

EADS ընկերությունը մրցում է ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի համար մեծ պատվերի համար։ Խոսքը մինչև 100 նման լիցքավորիչներ պատվիրելու մասին է։ EADS-ն առաջարկում է A330-200-ի KC-30 ծածկանունով տարբերակը։

Առանց A330-200 MRTT տեսակի լրացուցիչ բաքերի օդանավը տանում է 111 տոննա ավիակերոսին, որը երկու անգամ ավել է բրիտանական ռազմաօդային ուժերի Vickers VC10 օդանավերից։

#### Airbus A330 MRTT
Airbus A330 MRTT (Multi Role Tanker Transport՝ բազմանշանակետային տրանսպորտային լիցքավորման ինքնաթիռ) նախատեսված է ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի համար Northrop-ի հետ համատեղ՝  փոխարինելու KC-135 լիցքավորող ինքնաթիռը։ Հաստատվելուց հետո մոդելը պետք է կոչվի EADS/Northrop Grumman KC-45: Վառելիքի լիցքավորման մեքենաները տեղադրված են թևում, գոյություն ունեցող տեղամասերում՝ A340 մոդելի երկրորդ զույգ շարժիչների տեղադրման տեղում։ Ենթադրվում է, որ օդանավը կօգտագործվի որպես տրանսպորտային կամ լիցքավորող ինքնաթիռ՝ կախված մարտական ​​առաջադրանքից։ Պայմանագրի ընդհանուր արժեքը գնահատվում է 40 մլրդ դոլար, ընդհանուր առմամբ, ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերը մտադիր են գնել  KC-45 տիպի 179 լիցքավորիչ օդանավեր։

## Թռիչքատեխնիկական բնութագրեր

Աղբյուրներ։ Airbus, Pratt & Whitney, EASA, FAA, *The International Directory of Civil Aircraft*։

### Ինքնաթիռի տիպերը
*Աղբյուրներ։ EASA Type Certificate Data Sheet EASA.A.004*

## Պատահարներ և աղետներ
2020 թվականի հոկտեմբերի 31-ի դրությամբ վթարվել են ընդամենը 13 հատ Airbus 330 ինքնաթիռ։ երկու անգամ եղել է Airbus 330 ինքնաթիռն առևանգելու փորձ, որի հետևանքով մեկ մարդ է մահացել։ Ընդհանուր առմամբ այս միջադեպերի հետևանքով զոհվել են 339 մարդ։

## Պատկերասրահ

մինի|A330-301
մինի|A330neo

Պատկեր:Aeroflot Airbus A330 Kustov.jpg|A330
Պատկեր:Airbus A330-300 (Air Canada) C-GHLM 1.jpg|A330-300
Պատկեր:Airbus A330neo F-WTTN at Paris Air Show, June 2019 07.jpg|A330neo
Պատկեր:Air China Airbus A330-243 B-6075 MUC 2015 01.jpg|A330-243
Պատկեր:B-LNY - Airbus A330-243F - Hong Kong Air Cargo - MSN 1062 - VGHS.jpg|A330-243F
Պատկեր:SU-GCF Airbus A330-243(P2F) Egyptair Cargo LHR 12.1.22.jpg| **A330-243(P2F)**
Պատկեր:USAF C-17 approaching an RAAF KC-30 tanker.jpg|C-17-ը մոտենում է KC-30 լիցքավորիչին


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Модели A330/A340 на странице Airbus
* Planespotters.net — Airbus A330: Список производимых моделей 
* История создания самолёта Airbus A330 


Կատեգորիա:Ինքնաթիռներ
Կատեգորիա:Մարդատար ինքնաթիռներ
Կատեգորիա:Քաղաքացիական օդանավեր