Արևելյան լեգեոններ

**Արևելյան լեգեոններ**, կամավորական զորամասեր, որոնք ձևավորվել են ԽՍՀՄ օկուպացված տարածքների ռազմագերիներից, ժամկետային զինծառայողներից և կամավորներից, ովքեր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կռվել են Գերմանիայի կողմից։

Արևելյան լեգեոնների ներքո հաճախ հասկացվում է Վերմախտի և ՍՍ-ի զորքերի միանգամայն տարբեր կամավորական ստորաբաժանումներ:
# Նեղ իմաստով դրանք Վերմախտի կազմավորումներն են, որոնք ենթակա էին Արևելյան լեգեոնների հրամանատարական շտաբին (*Kommando der Ostlegionen*):
# Բացի սրանից, Վերմախտում կային այլ ազգային ստորաբաժանումներ, որոնցից մի քանիսը կոչվում էին նաև լեգեոններ (օրինակ՝ 162-րդ հետևակային դիվիզիայում)։
# Մի շարք հետազոտողներ լեգեոնների մեջ ներառում են նաև ՍՍ-ի զորքերի կազմավորումներ։
# Հաճախ լեգեոնների կազմում ընդգրկվում են նաև օժանդակ ստորաբաժանումներ։ Բացի դաշտային գումարտակներից, պատերազմի ընթացքում խորհրդային բոլոր ռազմագերիներից ստեղծվեցին մեծ թվով շինարարական, երկաթուղային, տրանսպորտային և այլ օժանդակ ստորաբաժանումներ, որոնք ծառայում էին գերմանական բանակին, բայց անմիջականորեն չմասնակցելով մարտական ​​գործողություններին: Դրանց թվում կային 202 առանձին ջոկատներ  (111 թուրքեստանական, 30 վրացական, 22 հայկական, 21 ադրբեջանական, 15 վոլգա-թաթարական և 3 հյուսիսկովկասյան), բացի նրանցից կային նաև ստորաբաժանումներ, որոնց համար համակարգված գրառումներ չէին պահվում, ինչպես նաև առանձին զինվորական խմբեր գերմանական ստորաբաժանումներում, և այսպես կոչված կամավոր օգնականներ՝ հիվիներ ()։ Արեւմտյան պատմաբանները արեւելյան լեգեոնների թիվը գնահատում են 110-150 հազար։

## Առաջացման հիմունքներ
17 միլիոն խորհրդային մուսուլմաններին ԽՍՀՄ-ի դեմ օգտագործելու գաղափարը նացիստական ​​ղեկավարության մոտ ծագել է դեռ պատերազմից առաջ: Հայրենական մեծ պատերազմի սկզբին Գերմանիան կոնկրետ քաղաքականություն չուներ ԽՍՀՄ ազգային փոքրամասնությունների նկատմամբ։ Տարբեր գերատեսչություններ առաջարկում էին տարբեր, երբեմն հակասական լուծումներ։ Այսպիսով, Արտաքին գործերի նախարարությունը և Արևելյան նախարարությունը (Ռոզենբերգ) առաջարկել են տարբեր ծրագրեր ներգրավելու նատ. ԽՍՀՄ փոքրամասնությունները ռազմական գործողություններին մասնակցելու համար. Արդեն պատերազմի տարիներին Արևելյան լեգեոնների զինվորները մասնակցում էին ոչ միայն մարտական ​​գործողություններին, այլև ներգրավված էին օժանդակ բանակի աշխատանքին, մաքսատանը, գործնականում փոխարինելով գերմանական անձնակազմին։

## Կազմ
*  Հայկական լեգեոն —11 գումարտակ (տարբեր գնահատականներով՝ 11600 մարդ), 18 000, 20 000, 30 000 человек)
*  Ադրբեջանական լեգեոն — 14 գումարտակ (40 000 մարդ)
*  Հյուսիսկովկասյան լեգեոն — 5 գումարտակ (ներառյալ *Sonderverband Bergmann*) (մոտ 5000 մարդ)
*  Վրացական լեգեոն — 14 գումարտակ (25 000 մարդ)
*  Էստոնական լեգեոն — (11 000 մարդ)
*  Լատվիական լեգեոն (110 000 մարդ)
*  Թուրքեստանական լեգեոն — 34 գումարտակ(450, 452, 781, 782, 783, 784, 785, 786, 787, 788, 789, 790, 791, 792, ...) (11 000 մարդ)
*  Վոլգա-թաթարական լեգեոն — 8 գումարտակ (825—834) (13 000 մարդ)
Ընդհանուր առմամբ՝ մոտ 225-250 հազար մարդ

## Վերմախտի արևելյան լեգեոններ
thumb|300px|Հայ լեգեոներներ
Կայծակնային պատերազմի ձախողումը դրդեց Ռայխի ղեկավարությանը ավելի ճկուն լինել։ 1941-ի նոյեմբեր-դեկտեմբերին Հիտլերը հավանություն տվեց 162-րդ դիվիզիայում չորս ազգային լեգեոնների ձևավորմանը՝ թուրքեստանական, վրացական, հայկական և կովկասյան-մուսուլման, իսկ 1942 թվականի ապրիլի 15-ին նա անձամբ թույլատրեց կազակների և կովկասցիների ներառումը պարտիզանների և բոլոր ռազմաճակատներում, Գերմանական ցուցումների համաձայն, լեգեոներներին պետք էր հաղթել «լավ վերաբերմունքով»՝ օգտագործելով հակաբոլշևիկյան տրամադրությունները, որոնք կապում էին նրանց:

Այս կարգավիճակն ապահովվել է 1942 թվականի օգոստոսին հրապարակված «Արևելքում տեղական օժանդակ կազմավորումների մասին» առաջին կանոնակարգով: Այս փաստաթղթում թյուրք ժողովուրդների և կազակների ներկայացուցիչները առանձնացվել են որպես «հավասար դաշնակիցների առանձին կատեգորիա, որոնք գերմանացի զինվորների հետ ուս ուսի կռվում են բոլշևիզմի դեմ՝ որպես հատուկ մարտական ​​ստորաբաժանումներ, Ղրիմի կազակական ստորաբաժանումներ», կազմավորումները։ Եվ սա այն ժամանակ, երբ սլավոնական և նույնիսկ մերձբալթյան ժողովուրդների ներկայացուցիչները պետք է օգտագործվեին միայն որպես Վերմախտի հակակուսակցական, անվտանգության, տրանսպորտային և տնտեսական միավորների մաս։ Գերմանական բանակի շարքերում թյուրքական և կովկասյան ժողովուրդների ներկայացուցիչների թվի մասին 1941-1945 թվականներին պատկերացում են տալիս հետևյալ թվերը՝ 
*ղազախներ, ուզբեկներ, թուրքմեններ և Կենտրոնական Ասիայի այլ ժողովուրդներ՝ մոտ 70 հազար, 
*ադրբեջանցիներ՝ մինչև 40 հազար, 
*հյուսիսկովկասցիներ՝ մինչև 30 հազար, 
*վրացիներ՝ 25 հազար, 
*հայեր՝ 20 հազար, 
*վոլգայի թաթարներ՝ 12,5 հազար,
*Ղրիմի թաթարներ՝ 10 հազար, 
*կալմիկներ՝ 10 հազար:

Ընդհանուր առմամբ, մոտավորապես 210 հազար մարդ, ինչը կազմում էր Վերմախտում և ՍՍ-ի զորքերում ծառայած ԽՍՀՄ ժողովուրդների ընդհանուր թվի գրեթե քառորդ մասը (1,2 միլիոն): Այնուամենայնիվ, Վերմախտի կազմում ստեղծված թյուրքական ստորաբաժանումներից առաջինը այսպես կոչված «Թուրքեստանական գունդն» էր (հետագայում վերանվանվեց 811-րդ հետևակային գումարտակ), որը ձևավորվեց 1941 թվականի նոյեմբերի 15-ին Անվտանգության դիվիզիայի ներքո ցամաքային զորքերի գլխավոր շտաբի գեներալ Է. Վագների հրամանի համաձայն: Այն բաղկացած էր չորս վաշտերից՝ գերմանացի սպաների և սերժանտների հրամանատարությամբ և արդեն 1941/42 թվականների ձմռանը անվտանգության ծառայություն էր իրականացնում Հյուսիսային Տավրիայի տարածքում։

1942 թվականի հունվար - փետրվար ամիսներին, երբ գերմանական հրամանատարությունը ստեղծեց շտաբ և ուսումնական ճամբարներ չորս լեգեոնների համար Լեհաստանի տարածքում՝ Թուրքեստանի (Լեգիոնովոյում), կովկասյան-մուսուլմանական, վրացական (Կրուշնայում) և հայկական (Պուլավիում), ազգային լեգեոնների կազմավորման և պատրաստման ընդհանուր կառավարումն իրականացնում էր Արևելյան լեգեոնի ուսուցման գլխավոր շտաբը (), որը 1943 թվականի հունվարի 23-ին վերանվանվեց Արեւելյան լեգեոնի հրամանատարության շտաբ ()։ 1942 թվականի ձմռանը և գարնանը այս շտաբը գտնվում էր Ռեմբերտոյում, իսկ ամռանը այն տեղափոխվեց Ռադոմ։ Լեհաստանում արևելյան լեգեոնների հրամանատար նշանակվեց գնդապետ Ռ․ ֆոն Հեյգենդորֆը։ Սկզբնական շրջանում ունեցել է գնդի հրամանատարի, իսկ 1943 թվականից՝ դիվիզիոնի հրամանատարի իրավունքներ։ Արևելյան լեգեոնների կազմակերպման և պատրաստման իր գործողություններում գնդապետ Հեյգենդորֆն առաջնորդվել է Արևելյան լեգեոնների ձևավորման հրահանգով, որը տրվել է 1942 թվականի ապրիլի 24-ին Պահեստային բանակի հրամանատարության գլխավոր տնօրինության պետ, հետևակային գեներալ Ֆ. Օլբրիխտի կողմից:
Թուրքեստանական լեգեոնն իր շարքերում միավորել է Կենտրոնական Ասիայի տարբեր ժողովուրդների ներկայացուցիչներին՝ ուզբեկներին, ղազախներին, ղրղզներին, թուրքմեններին, կարակալպակներին, տաջիկներին: Վրացական լեգեոնի մեջ, բացի վրացիներից, ընդգրկված են եղել օսեր, աբխազներ, Ադըղեներ, չերքեզներ, կաբարդացիներ, բալկարներ և կարաչայներ, իսկ կովկասյան-մուսուլմանական լեգեոնում, բացի ադրբեջանցիներից, դաղստանցիներ, ինգուշներ և չեչեններ: Միատարր ազգային կազմ ուներ միայն Հայկական լեգեոնը։ 1942 թվականի օգոստոսի 2-ին Կովկաս-Մուսուլմանական լեգեոնը վերանվանվեց Ադրբեջանական լեգեոն, և նրա շարքերից, ինչպես նաև վրացական լեգեոնից ընտրվեցին լեռնային տարբեր ժողովուրդների ներկայացուցիչներ և միավորվեցին Հյուսիսային Կովկասի լեգեոնի մեջ, որի կենտրոնակայանը գտնվում էր Վեսոլայում: Բացի այդ, 1942 թվականի օգոստոսի 15-ին Եդլինոյում ստեղծվեց Վոլգայի թաթարական լեգեոնը, որն իր շարքերում հավաքեց վոլգայի թաթարներին, բաշկիրներին, թաթարախոս մարիներին, մորդվիններին, չուվաշներին և ուդմուրթներին։

1942-ի վերջին Լեհաստանից ռազմաճակատ ուղարկվեց Արևելյան լեգեոնների դաշտային գումարտակների «առաջին ալիքը», ներառյալ 6 6 թուրքաստան (450, 452, 781-ից 784), 2 ադրբեջանական (804 և 805), 3 հյուսիսկովկասյան (800, 801 և 802), 2 վրացական (795 և 796) և 2 հայկական (808-րդ և 809-րդ): 1943 թվականի սկզբին դրան հաջորդեց «երկրորդ ալիքը»՝ 5 Թուրքեստանական (785-ից մինչև 789-րդ), 4 ադրբեջանական (806, 807, 817 և 818), 1 հյուսիսկովկասյան (803-րդ), 4 վրացական (797-ից մինչև 7821-րդ), 4-րդ վրացական (797-ից մինչև 789-րդ և 789-րդ): 813-րդ) և 3 Վոլգայի թաթարական (825, 826 և 827-րդ), իսկ 1943 թվականի երկրորդ կեսին ՝ «երրորդ ալիքը» ՝ 3 Թուրքեստան (790, 791 և 792-րդ), 2 ադրբեջանական (819-րդ և 820-րդ), 3-ը՝ հյուսիսկովկասյան (32-րդ և 838-րդ, 835-րդ), 3 հայ (814, 815 և 816-րդ) և 4 վոլգա-թաթարական (828-ից մինչև 831-րդ):

Յուրաքանչյուր դաշտային գումարտակ բաղկացած էր 3 հրաձգային վաշտից, գնդացրային վաշտից և շտաբային վաշտից՝ յուրաքանչյուրը 130-200 հոգուց։ Հրաձգային վաշտում կար 3 հրաձգային դասակ և գնդացիր, շտաբում` հակատանկային, ականանետային, սակրավորական և կապի դասակներ։ Գումարտակի ընդհանուր թիվը կազմում էր 800-1000 զինվոր և սպա, այդ թվում՝ մինչև 60 գերմանացի անձնակազմ ()՝ 4 սպա, 1 պաշտոնյա, 32 ենթասպա և 23 շարքային։ Գերմանական գումարտակի և վաշտի հրամանատարներն ունեին պատգամավորներ այս կամ այն ​​ազգության ներկայացուցիչներից։ Վաշտի մակարդակից ցածր հրամանատարական կազմը բացառապես ազգային էր։ Գումարտակը զինված էր 3 հակատանկային ատրճանակով (45 մմ), 15 թեթև և ծանր ականանետերով, 52 թեթև և ծանր գնդացիրներով, ինքնաձիգներով և ավտոմատներով։ Զենքը տրամադրվել է խորհրդային գրավված զինատեսակների պահեստներից։
thumb|300px|Ռուս լեգեոներներ
1943 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Հիտլերը հրամայեց բոլոր արևելյան լեգեոնները տեղափոխել Արևելյան ռազմաճակատից Արևմտյան Եվրոպա. Հյուսիսային Կովկասից և Ռուսաստանի հարավից գերմանացիների նահանջից հետո նա այդ ստորաբաժանումները բավարար հուսալի չհամարեց Կարմիր բանակի դեմ պայքարելու համար: Իսկ արդեն հոկտեմբերի 2-ին այս հրամանն արտացոլվել է գերմանական գլխավոր շտաբի թիվ 10570/43 հրամանում, ըստ որի՝ Ֆրանսիա են տեղափոխվել Արևելյան լեգեոնների հրամանատարության բոլոր կառույցները, նախապատրաստական ​​ճամբարները և որոշ գումարտակներ։ Բոլոր լեգեոններից միայն ադրբեջանականն է հրաժարվել Արևմտյան ռազճակատ տեղափոխվելուց, քանի որ նրա սկզբնական նպատակը պատերազմն էր հանուն Ադրբեջանի և մասնավորապես բոլշևիզմի դեմ։ Լեգեոնների վերաբաշխումը, ըստ էության, ավարտվեց 1943 թվականի նոյեմբերի առաջին կեսին: Արդյունքում նոյեմբերի 21-ին, բացի հրամանատարական շտաբից, բոլոր 6 լեգեոնները, սպայական դպրոցը և թարգմանիչների դպրոցը գտնվում էին Ֆրանսիայում:

Լեգեոներների ընդհանուր թիվը կազմել է 10500 մարդ։ Որպես հրամանատարության շտաբ ընտրվեց Նանսի քաղաքը (արևելյան Ֆրանսիա): 1944 թվականի փետրվարի 1-ին Ֆրանսիայում տեղի ունեցավ տեղական «արևելյան» կամավորական կազմավորումների նոր վերակազմավորում, որն ուղղված էր նրանց նկատմամբ վերահսկողության ուժեղացմանը և առավելագույն մարտունակության հասնելուն։ Այսպիսով, բոլոր արևելյան լեգեոնները վերափոխվեցին պահեստային գումարտակների։ Այս գումարտակները տեղափոխվեցին հարավային Ֆրանսիա և տեղակայվեցին Կաստր (վրացական, Թուրքեստանական և հյուսիսկովկասյան) և Մանդ (հայ, ադրբեջանցի և վոլգա թաթար) քաղաքում։

Այստեղ նրանք համապատասխանաբար միավորվեցին 1-ին և 2-րդ կադրային կամավորական (արևելյան) գնդերի մեջ, որոնք ռուսական, ուկրաինական և կազակական ստորաբաժանումների հետ միասին ստեղծեցին Կադրային կամավորական (Արևելյան) դիվիզիան (*Freiwilligen-(Ost)-Stamm-Division*), որի շտաբը գտնվում էր Լիոնում: 1944 թվականի հունիսի 1-ի դրությամբ դիվիզիան ուներ հետևյալ կառուցվածքը.

Դիվիզիայի շտաբ․
* Սպայական դպրոց «արևելյան» կամավորական կազմավորումների համար
* 1-ին կադրային կամավորական (արևելյան) գունդ (վրացիներ, թուրքաստանցիներ և հյուսիսկովկասցիներ)
* 2-րդ կադրային կամավորական (արևելյան) գունդ (հայեր, ադրբեջանցիներ և վոլգայի թաթարներ)
* 3-րդ կադրային կամավորական (արևելյան) գունդ (ռուսներ)
* 4-րդ կադրային կամավորական (արևելյան) գունդ (ուկրաինացիներ)
* 5-րդ կադրային կամավորական (արևելյան) գունդ (կազակներ)
Սկզբում գնդապետ Հոլստեն նշանակվեց դիվիզիայի հրամանատար, բայց 1944 թվականի մարտի վերջին նրան փոխարինեց գեներալ-մայոր Հենինգը: 1944 թվականի հունիսի վերջին այս ստորաբաժանումը, չկարողանալով արդարացնել գերմանական հրամանատարության սպասելիքները, լուծարվեց, և նրա անձնակազմն օգտագործվեց առանձին կամավորական ստորաբաժանումների համար:

Այլ գումարտակներ, որոնք ներառված չէին Կադրային դիվիզիայի կազմում, ծառայում էին Ֆրանսիայի, Բելգիայի և Նիդեռլանդների ափերի «Ատլանտյան պատի» պաշտպանությանը (795, 797, 798, 822 և 823-րդ վրացական, 800, 803 և 835-րդ հյուսիսկովկասյան, 781-րդ և 787-րդ Թուրքեստան, 809, 812 և 813-րդ հայկական) կամ գործել են կենտրոնական շրջաններում (79-րդ վրացական, 2-րդ և 2-րդ վրացական շրջաններում) 829-րդ վոլգա-թաթարական):

Դաշնակից անգլո-ամերիկյան զորքերի դեմ կռվում այս գումարտակների մեծ մասը, իրենց թերի սպառազինության և անբավարար բարոյականության ու մարտական ​​որակների պատճառով, չկարողացան դիմակայել բոլոր առումներով գերազանցող թշնամուն։ Որոշ գումարտակներ (օրինակ՝ 795-րդ վրացական և 809-րդ հայկական) ոչնչացվել կամ քանդվել են դաշնակից ուժերի հարվածներից, մյուսները (798-րդ և 823-րդ վրացական, 800-րդ Հյուսիսային Կովկասի) արգելափակվել են Ատլանտյան օվկիանոսի ափերի «ամրոցներում», իսկ մյուսները (62-րդ և 789-րդը) թաթար) զինաթափվել են գերմանացիների կողմից՝ իրենց զինվորների մարտի գնալ չցանկանալու և դասալքության բազմաթիվ դեպքերի պատճառով: Գումարտակի անձնակազմը հաճախ է այլ խախտումներ թույլ տվել։ Այսպես, դաշտային ժանդարմերիայի դասակի հաղորդագրությունները պահպանվել են լեգեոներների ձերբակալության մասին. մեկը համազգեստը անզգույշ կրելու համար («գոտին ձեռքին, գլխարկը գրպանում, հագուստն ամբողջությամբ արձակված»), մյուսը՝ «թշնամական քաղաքական հայտարարությունների» համար։

Արևմտյան ռազմաճակատում ցրված գումարտակների մնացորդները հավաքվել են Նոյհամեր պոլիգոնում (Սիլեզիա)։ Այստեղ հիմնվելով վրացական, հայկական և հյուսիսկովկասյան լեգեոնների լավագույն անձնակազմի վրա 1944-1945 թվականներին կազմավորվեց Կովկասյան 12-րդ հակատանկային կործանիչ ստորաբաժանումը (*Kaukasischen Panzerjagdverbdnd No 12*)։ 1945 թվականի գարնանը գործել է Օդերի ճակատում։ Հետագայում այս կազմավորումը կամավորական ստորաբաժանումների գեներալ Է.Քեսթրինգի օգնությամբ հեռացվեց Արևելյան ռազմաճակատից և տեղափոխվեց Դանիա, սակայն Բեռլինի պաշտպանությանը մասնակցեցին 2 վաշտեր։ Այս լեգեոնների մնացած, պակաս մարտունակ անձնակազմը վերափոխվեց օժանդակ ստորաբաժանումների, որոնք մինչև պատերազմի ավարտն օգտագործվեցին ամրացման և նմանատիպ այլ աշխատանքների համար։

Արևելյան լեգեոնի որոշ ստորաբաժանումներ տեղակայվեցին 243-րդ և 709-րդ հետևակային դիվիզիաների հետ Նորմանդիայի Օվերլորդ գործողության ընթացքում (հատկապես Յուտա, Յունո և Սվորդ):

## Լեգեոններ 162-րդ դիվիզիայի կազմում
thumb|300px|Թաթար լեգեոներներ
thumb|220px|Հյուսիսային Կովկասի լեգեոներներ
Լեհաստանում ստեղծված լեգեոնները միակը չէին 1941-1942 թվականների ձմեռային մարտերից հետո։ Վերմախտի 162-րդ հետևակային դիվիզիան դուրս է բերվել բանակային խմբավորման կենտրոնից Ուկրաինա։ Համաձայն OKW հրամանի՝ այն պետք է վերածվեր մեկ այլ ուսումնական կենտրոնի՝ արևելյան կազմավորումների պատրաստման համար՝ նույն նպատակներով և խնդիրներով, ինչ Լեհաստանում։

Պոլտավայի մարզում բացվել են ուսումնական ճամբարներով նոր կենտրոններ. Ռոմնի-Թուրքեստան; Պրիլուկիում՝ ադրբեջանական, Գադյաչում՝ վրացական, Լոխվիցայում՝ հայկական և Միրգորոդում՝ հյուսիսկովկասյան լեգեոններ։ Վոլգայի թաթարական լեգեոնը, որը բաղկացած էր 162-րդ դիվիզիայից, նախատեսված էր, բայց այդպես էլ չստեղծվեց։

Միրգորոդում կար նաև լեգեոնների կազմավորման շտաբ, որը պաշտոնապես կոչվում էր խորհրդային ռազմագերիներից օտարերկրյա կամավորական կազմավորումների պատրաստման շտաբ (*Aufstellungs - und Ausbildungsstab fur ausldndische Freiwilligen - Verbande aus sowjetrussischen kriegsgefangenen*): Գնդապետ (1942 թվականի սեպտեմբերի 6-ից՝ գեներալ-մայոր) Օսկար Ռիտեր ֆոն Նիդերմայերը, որը մինչև 1941 թվականի ամառը եղել է «F» հատուկ շտաբի Աբվերի լիազորված սպա, նշանակվել է շտաբի պետ:

Ուկրաինայում կազմավորված գումարտակների քանակն ու կառուցվածքը գործնականում ոչնչով չէր տարբերվում Լեհաստանում կազմավորված գումարտակներից։ Միակ բացառությունը գերմանացիների և ազգային անձնակազմի հարաբերակցությունն էր: Եթե ​​Լեհաստանում չկար 60-ից ավելի գերմանացիներ, ապա այստեղ պետք է լինեին ոչ ավելի, քան 37՝ 4 սպա, 1 զինվորական, 7 Սոնդերֆյուրեր, 15 ենթասպա և 10 շարքային։

Այլ նոմենկլատուրա ունեին նաև Ուկրաինայում ձևավորված գումարտակները։ Նրանք ունեին կրկնակի համարակալում, որտեղ առաջին հռոմեական համարը նշանակում էր գումարտակի հերթական համարը, իսկ երկրորդը՝ արաբական թիվը նշանակում էր անձնակազմը տրամադրող դիվիզիայի թիվը։ Այսպիսով, մինչև 1943 թվականի մայիսին Ուկրաինայում ձևավորվել է 25 դաշտային գումարտակ՝ 12 Թուրքեստան (I/29, I/44, I/76, I/94, I/100, I/295, I/297, I/305, I/370, I/371, I/384, I/37, I/38), I/384, I/44, I/38. I/101, I/111 և II/73), 4 վրացական (I/1, I/9, II/4 և II/198) և 3 հայկական (I/125, I/198 և II/9), ինչպես նաև 2 ուժեղացված հյուսիսկովկասյան կիսագումակ (842 և 843-րդ), 7 պահեստային ընդհանուր հզորությամբ 2-ից ավելի շինարարություն և 2. Բացի այդ, ձևավորման փուլում էին ևս 8 դաշտային գումարտակներ՝ 4 թուրքստանյան (I/71, I/79, I/376 և I/113-րդ), 1 ադրբեջանական (I/50-րդ), 2 վրացական (II/125 և III/9-րդ) և 1 հայկական (III/73-րդ):

Դիվիզիան ուներ երկգնդային կազմակերպություն (303-րդ թուրքեստանական և 314-րդ ադրբեջանական հետևակային գնդերը, հրետանային գունդ, հեծելազորային դիվիզիա, թիկունքի ստորաբաժանումներ) և համալրված էր 1:1 սկզբունքով, այսինքն՝ 50 տոկոսով գերմանական անձնակազմով (հիմնականում *Volksdeutsche*): 1943 թվականի սեպտեմբերին 162-րդ դիվիզիան ուղարկվեց Սլովենիա, այնուհետև Իտալիա, որտեղ այն օգտագործվեց անվտանգության ծառայության և պարտիզանների դեմ պայքարում մինչև պատերազմի վերջը, բայց նաև երկու անգամ ուղարկվեց ռազմաճակատ և մասնակցեց անգլո-ամերիկյան զորքերի դեմ ռազմական գործողություններին: Դիվիզիայի հրամանատար ֆոն Նիդերմայերը որոշ ժամանակ անց հեռացվեց զբաղեցրած պաշտոնից՝ անհրաժեշտ մարտական ​​փորձի բացակայության պատրվակով և նրան փոխարինեց գեներալ-մայոր Ռ. ֆոն Հայգենդորֆը։

## «Բերգման» հատուկ նշանակության գումարտակ

ԽՍՀՄ տարածքում կամավորական ստորաբաժանումների կազմակերպման և պատրաստման գործում ներգրավված էր նաև Վերմախտի ռազմական հետախուզական ծառայությունը՝ Աբվերը։ Մասնավորապես, նրա երկրորդ վարչությունը, որը պատասխանատու էր դիվերսիայի և համար, ձևավորեց «*Highlander*» հատուկ նշանակության ստորաբաժանումը ():

## ՍՍ ստորաբաժանումներ
Արևելյան թուրքական ՍՍ-ի (*Osttürkischer Waffenverband der SS*) զինված կազմավորումները՝ ներառում էին իսլամ դավանող թյուրքական ժողովուրդների (ղազախներ, ուզբեկներ, թուրքմեններ, ադրբեջանցիներ, ղրղզներ, ույղուրներ, թաթարներ և այլն)։ Միավորումները մի քանի անգամ վերանվանվել և բարեփոխվել են։ Ստորաբաժանման առավելագույն թիվը հասնում էր 8500 մարդու։

## Ղրիմի կազմավորումներ
Ղրիմում 1941 թվականի նոյեմբերից Վերմախտի 11-րդ բանակի հրամանատարությունը և ՍԴ մարմինները իրականացրել են թաթարական բնակչության ակտիվ հավաքագրում։ Զինվորական ծառայության ընդունակ թաթարները կամավոր ընդգրկվեցին գործող բանակում՝ համալրելով թուլացած հետևակային գնդերի շարքերը որպես *հիվիներ*։ Մինչև 1941 թվականի դեկտեմբերն այս գործընթացը ինքնաբուխ էր։ 1942 թվականի հունվարից մարտ, *Einsatzgruppe D*-ի կազմակերպված ղեկավարությամբ, իրականացվեց թաթարական ինքնապաշտպանական վաշտերի ստեղծումը 100-ական հոգուց՝ պարտիզանների դեմ պայքարում օգտագործելու համար։ Ընկերությունները ղեկավարում էին գերմանացի սպաները։ Մարտական ​​գործողություններում օգտագործվել են ամենապատրաստված և պատրաստված ընկերությունները (օրինակ՝ 8-րդ Բախչիսարայը և 9-րդ Քուշը): Հունվարի 29-ին Վերմախտն ուներ 8684 զինծառայող, որոնցից 1632-ը ընդգրկված էին 14 ինքնապաշտպանական ընկերություններում, որոնք տեղակայված էին Կարասուբազարում, Բախչիսարայում, Սիմֆերոպոլում, Յալթայում, Ալուշտայում, Սուդակում, Ստարի Կրիմում և Եվպատորիայում։ պահեստներ, երկաթուղային կայարաններ, վարչական հիմնարկներ և այլն։ 1942 թվականի հուլիսից ստեղծված ընկերությունների հիման վրա տեղակայվեցին ոստիկանական գումարտակներ ()։ Մինչեւ նոյեմբեր ստեղծվել էր Ղրիմի թաթարների 8 գումարտակ (147-ից 154 համարները)։ 1943 թվականի գարնանը դրանց ավելացավ ևս մեկ գումարտակ, և ստեղծման փուլում էին մի քանի գումարտակներ և մատակարարող վաշտեր։ Կազմակերպչական և գործառնական առումով այս ստորաբաժանումները ենթակա էին «Թաուրիդայի» գլխավոր կոմիսարիատի ՍՍ-ի և ոստիկանության պետին։ Միևնույն ժամանակ, գումարտակների կազմը զուտ թաթարական չէր. նրանց շարքերում ծառայում էին բազմաթիվ ռուսներ և ուկրաինացիներ, ինչպես նաև հայեր, Ղրիմի գերմանացիներ, բուլղարներ և նույնիսկ էստոնացիներ։ Գումարտակները և վաշտերը ղեկավարում էին Կարմիր բանակի նախկին հրամանատարները (հիմնականում ոչ թաթարական ծագումով), իսկ գերմանական անձնակազմը ներկայացնում էին կապի սպա և 8 ենթասպա՝ որպես հրահանգիչներ։

Մի փոքր ավելի մեծ պահանջներ դրվեցին թաթարական «Շումա» գումարտակների վրա, որոնց մեջ վերակազմավորվեցին թաթարական բոլոր ինքնապաշտպանական ընկերությունները մինչև 1942 թվականի նոյեմբերը: Կազմվեցին ութ «Շումա» գումարտակներ, որոնք տեղակայված էին հետևյալ բնակավայրերում.
* Սիմֆերոպոլ - «Շումա» թիվ 147 և 154 գումարտակներ
* Կարասուբազար - «Շումա» թիվ 148 գումարտակ
* Բախչիսարայ - «Շումա» թիվ 149 գումարտակ
* Յալթա - «Շումա» թիվ 150 գումարտակ
* Ալուշտա - «Շումա» թիվ 151 գումարտակ
* Ջանկոյ - «Շումա» թիվ 152 գումարտակ
* Թեոդոսիա - «Շումա» թիվ 153 գումարտակ

Ըստ անձնակազմի՝ յուրաքանչյուր գումարտակ պետք է բաղկացած լիներ շտաբից և 4 վաշտից (յուրաքանչյուրում 124 հոգի), իսկ յուրաքանչյուր վաշտ պետք է բաղկացած լիներ 1 գնդացրային և 3 հետևակային դասակներից։ Գումարտակի լիազորված թիվը՝ 501 մարդ, գործնականում հաճախ հասնում էր 700-ի: Որպես կանոն, գումարտակը ղեկավարում էր տեղացի կամավորը Կարմիր բանակի նախկին սպաներից, սակայն նրանցից յուրաքանչյուրն ուներ 9 գերմանացի կանոնավոր անձնակազմ՝ 1 կապի սպա և 8 ենթասպա: Ենթադրվում էր, որ անհրաժեշտության դեպքում այդ գումարտակները կարող են ուղարկվել ռազմաճակատ։ Բուն Ղրիմում այս գումարտակներից յուրաքանչյուրն ուներ իր օպերատիվ տարածքը, օրինակ՝ Արգին - Բակսան - Բարաբանովկա, Սարտանա - Կուրթլուկ, Կամիշլի - Բեշույ - թիվ 148 գումարտակ; Կոկոշի - Քուշ - Մանգուշ - թիվ 149 գումարտակ; Կորբեկ - Ուլու-Ուզեն - Դեմերջի - թիվ 151 գումարտակ: Այստեղ նրանք պահպանում էին ռազմական և քաղաքացիական օբյեկտները, իսկ Վերմախտի ստորաբաժանումների և գերմանական ոստիկանության հետ ակտիվորեն մասնակցում էին պարտիզանների որոնմանը: Այսպես, ըստ պարտիզանների դեմ պայքարի գերմանական Ղրիմի շտաբի հաղորդագրությունների, 1942 թվականի նոյեմբերի 9-ից դեկտեմբերի 27-ը Դեմերջիի և Կարասուբազարի տարածքներում գործող թիվ 148, 149 և 150 գումարտակները մասնակցել են 6 խոշոր գործողությունների՝ ընդդեմ պարտիզանների։

Կովկասից գերմանացիների նահանջից և Ղրիմի թշնամու խմբավորման արգելափակումից հետո Ղրիմի թաթարական ստորաբաժանումներում սկսվեց քայքայման գործընթաց և հաճախակի դարձան պարտիզաններին կողմն անցնելու դեպքերը, որոնցից ամենակարևորը մայոր Ռայմովի հրամանատարությամբ 152-րդ գումարտակի հեռացումն էր: Թաթարների հատկապես զանգվածային ներհոսքը պարտիզանական ջոկատներ սկսվեց 1943 թվականի աշնանը: Օրինակ, մինչև դեկտեմբեր ամիսը տեղափոխվել էր 406 մարդ, որոնցից 219-ը նախկինում ծառայել էին ոստիկանության տարբեր ստորաբաժանումներում:

## Այլ միավորումներ
Գերմանական բանակի արևելյան կամավորական ստորաբաժանումները (Լեգեոններ) ներառում են նաև.

*Վերմախտի կալմիկական ստորաբաժանում
*Արաբական լեգեոն «Ազատ Արաբիա», տե՛ս Ամին ալ Հուսեյնի
*Հնդկական լեգեոն

## Աղբյուրներ
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մուսուլմանները ՍՍ կազմում
* ''Osttürkischer Waffenverband der SS''

Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Նացիստական Գերմանիայի զինված ուժեր
Կատեգորիա:Վերմախտի ռազմական միավորներ և կազմավորումներ