Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի (Քորա)

**Քարիյե մզկիթ**, նախկինում՝ **Խորայի Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի** (; ), միջնադարյան հունական ուղղափառ եկեղեցի, որն այսօր գործում է Ստամբուլի Էդիրնեքափը թաղամասում՝ իբրև մզկիթ։ Թաղամասը գտնվում է Ֆաթիհ շրջանի արևմտյան մասում։ Խորայի եկեղեցին կառուցված է բյուզանդական ճարտարապետական ոճով։ 16-րդ դարում՝ օսմանյան շրջանում, քրիստոնեական եկեղեցին վերածվել է մզկիթի։ 1945 թվականին այն դարձել է թանգարան, իսկ 2020 թվականին կրկին վերածվել է մզկիթի։ Եկեղեցու պատերը ներսից ծածկված են բյուզանդական շրջանի քրիստոնեական ամենահին և լավ պահպանված խճանկարներով և ֆրեսկոներով։ Դրանք հայտնաբերվել և վերականգնվել են այն բանից հետո, երբ շինությունը աշխարհիկացվել է և վերածվել թանգարանի։

thumb|Խորայի եկեղեցին մոտավորապես 1900 թվականին

thumbnail|Խորայի եկեղեցին 1903 թվականին, Բրուկլինի թանգարանի արխիվ, Վ. Հ. Գուդյըրի հավաքածուից

## Անվանում
Չորրորդ դարի վանքը, որն իր մեջ էր ներառում այս եկեղեցին, գտնվում էր Կոստանդնուպոլիս քաղաքից դուրս։ Հունարենից բառացի թարգմանությամբ եկեղեցու ամբողջական անունն է «քաղաքից դուրս Սուրբ Փրկչի եկեղեցի» (հուն.՝ , *hē Ekklēsia tou Hagiou Sōtēros en tēi Chōrāi*): Այսպիսով՝ հաճախ այն սխալմամբ կոչում են Սուրբ Փրկիչ։ Հունական անվան վերջին հատվածը՝ Խորա, նախապես վերաբերել է եկեղեցու տեղադրությանը՝ Կ.Պոլսի պատերից դուրս, որն էլ ժամանակի ընթացքում դարձել է եկեղեցու կրճատ անվանումը։ Անունը պետք է որ խորհրդանշական իմաստ ունենա, քանի որ նարտեքսի վրա եղած խճանկարները նկարագրում են Քրիստոսին՝ իբրև Ապրողների երկիր (, *hē Chōra tōn zōntōn*), և Մարիամին՝ Հիսուսի մորը՝ իբրև Անկրելիի կրող (, *hē Chōra tou Achōrētou*):

## Պատմություն

thumb|Խորայի եկեղեցին հետևից

### Առաջին շրջան (4-րդ դար)
Խորայի եկեղեցին սկզբնապես եղել է կառուցված Կ.Պոլսի պարիսպներից դուրս (կանգնեցված Կոստանդին Մեծի կողմից)՝ Ոսկեղջյուրի հարավում գտնվող վանական համալիրի մի մասը։ Երբ Թեոդոսիոս II-ը 413-414 թվականներին հսկայական պարիսպներ է կառուցել, եկեղեցին ընդգրկվել է քաղաքի պաշտպանական շրջանակի մեջ, սակայն պահպանել է Խորա անունը։

### Երկրորդ շրջան (11-րդ դար)
Ներկայիս շինության հիմնական նյութը թվագրվում է 1077-1081 թվականներով, երբ Մարիա Դուկինան՝ Ալեքսիոս I Կոմնենոս կայսեր խորթ մայրը https://en.wikipedia.org/wiki/Alexios_I_Komnenos#cite_note-Norwich_1995,_p._5-12, վերակառուցել է Խորայի եկեղեցին խաչաձև հիմքով, որը այդ ժամանակի ճարտարապետական հայտնի ոճ էր։ 12-րդ դարի սկզբին եկեղեցին մասնակի փլուզվել է հավանաբար երկրաշարժի պատճառով։

### Երրորդ շրջան՝ նոր զարդարանքներ (14-րդ դար)
Եկեղեցին վերակառուցվել է Իսահակ Կոմնենոսի՝ Ալեքսիոսի երրորդ որդու կողմից։ Սակայն միայն կառուցման այս երրորդ շրջանից հետո էր, որ եկեղեցին իր ներկայիս տեսքով ավարտին է հասցվել։ Բյուզանդական հզոր պետական գործիչ Թեոդոր Մետոխիտեսը եկեղեցին պատել է խճանկարներով և ֆրեսկոներով։ Այս  տպավորիչ զարդարանքները արվել են 1315-1321 թվականների ընթացքում։ Խճանկարները բյուզանդական արվեստի լավագույն օրինակներից են։ Հայտնի չէ, թե ովքեր են եղել նկարիչները։ 1328 թվականին Թեոդորը արտաքսվել է բռնազավթիչ Անդրոնիկոս III Պալեոլոգոսի կողմից։ Սակայն երկու տարի անց նրան թույլատրվել է վերադառնալ քաղաք։ Նա իր կյանքի վերջին տարիներն անցկացրել է Խորայի եկեղեցում՝ իբրև վանական։

### Կոստանդնուպոլսի անկումից առաջ
13-րդ դարի վերջին և 14-րդ դարի սկզբին վանքում է բնակվել գիտնական Մաքսիմուս Պլանուդեսի։ Նա պատասխանատու էր Պտղոմեոսի «Աշխարհագրության» վերականգնման և այն Բյուզանդիային, ի վերջո նաև Վերածննդի շրջանի Իտալիային ներկայացնելու համար։ 1453 թվականին Կոստանդնուպոլսի գրավման ժամանակ քաղաքի պաշտպան համարվող Թեոտոկոս Օդիգետրիայի սրբապատկերը բերվել է Խորա՝ օսմանյան հարձակումների դեմ քաղաքի պաշտպաններին աջակցելու նպատակով։

### Քարիյե մզկիթ (մոտ 1500–1945)
Օսմանյան կայսրության կողմից քաղաքի գրավումից շուրջ 50 տարի անց Աթիք Ալի փաշան՝ սուլթան Բայազեդ II-ի մեծ վեզիրը, հրամայել է Խորայի եկեղեցին վերածել մզկիթի՝ Քարյե մզկիթ։ Քարիյե բառը ծագում է հունական Խորա անունից։ Այն պատճառով, որ իսլամում արգելված են սրբապատկերները, խճանկարները և ֆրեսկոները ծածկվել են սվաղի շերտով։ Վերջինս և տարածաշրջանում հաճախակի տեղի ունեցող երկրաշարժերը վնաս են հասցրել արվեստի այս գործին։

### Թանգարան (1945–2020)
1945 թվականին թուրքական կառավարությունը շինությունը վերածել է թանգարանի։ 1948 թվականին Ամերիկայի բյուզանդական ինստիստուտի և բյուզանդագիտության Դամբարթոն Օուքս կենտրոնի ամերիկացի ներկայացուցիչներ Թոմաս Ուիթմորը և Փոլ Անդերվուդը հովանավորել են եկեղեցու վերականգնման աշխատանքները։ Այդ օրից ի վեր շինությունը չի ծառայել իբրև մզկիթ։ 1958 թվականին այն բացվել է հանրության համար՝ իբրև Քարիյե թանգարան։

### Վերածում մզկիթի (2020–)
2005 թվականին Պտամական նմուշների և շրջակա միջավայրի սպասարկում և Մշտական հիմնադրամների ասոցիացիան դատական հայց են ներկայացրել Խորայի եկեղեցու թանգարանի կարգավիճակը վիճարկելու նպատակով։ 2019 թվականի նոյեմբերին Թուրքիայի Պետական խորհուրդը, որը Թուրքիայի բարձրագույն վարչական դատարանն է, հրամայել է, որ շինությունը պետք է կրկին վերածվի մզկիթի։ 2020 թվականի օգոստոս ամսին Խորայի եկեղեցին թանգարանից վերածվել է մզկիթի։

Խորայի եկեղեցին մզկիթի վերածելու քայլը քննադատվել է Թուրքիայի հույն ուղղափառ և բողոքական քրիստոնյաների կողմից։ Սուրբ Սոֆիայի տաճարը մզկիթի վերածելուց հետո արված այս քայլը ևս մեկ անգամ խստորեն դատապարտվել է Հունաստանի կողմից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Chora: The Kariye Museum*. Net Turistik Yayınlar (1987). 
* Feridun Dirimtekin. *The historical monument of Kariye*. Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu (1966). ASIN B0007JHABQ
* Semavi Eyice. *Kariye Mosque Church of Chora Monastery*. Net Turistik Yayınlar A.Ş. (1997). 
* Çelik Gülersoy. *Kariye (Chora)*. ASIN B000RMMHZ2
* Jonathan Harris, *Constantinople: Capital of Byzantium*. Hambledon/Continuum (2007). 
* Karahan, Anne. *Byzantine Holy Images – Transcendence and Immanence. The Theological Background of the Iconography and Aesthetics of the Chora Church* (monography, 355 pp) (*Orientalia Lovaniensia Analecta* No. 176) Leuven-Paris-Walpole, MA: Peeters Publishers 2010.
* Karahan, Anne. “The Paleologan Iconography of the Chora Church and its Relation to Greek Antiquity”. In: *Journal of Art History* 66 (1997), Issue 2 & 3: pp.&nbsp;89–95 Routhledge (Taylor & Francis Group online publication 1 September 2008: DOI:10.1080/00233609708604425) 1997
* Krannert Art Museum. *Restoring Byzantium: The Kariye Camii in Istanbul and the Byzantine Institute Restoration*. Miriam & IRA D. Wallach Art Gallery (2004). 
* 
* Robert Ousterhout (Editor), Leslie Brubaker (Editor). *The Sacred Image East and West*. University of Illinois Press (1994). 
* *Saint Saviour in Chora*. A Turizm Yayınları Ltd. (1988). ASIN B000FK8854
* Cevdet Turkay. *Kariye Mosque*. (1964). ASIN B000IUWV2C
* Paul A. Underwood. *The Kariye Djami* in 3 Volumes. Bollingen (1966). ASIN B000WMDL7U
* Paul A. Underwood. *Third Preliminary Report on the Restoration of the Frescoes in the Kariye Camii at Istanbul*. Harvard University Press (1958). ASIN B000IBCESM
* Edda Renker Weissenbacher. *Kariye: The Chora Church, Step by Step*. ASIN B000RBATF8

## Արտաքին հղումներ
* Columbia University | Restoring Byzantium | The Kariye Camii in Istanbul and the Byzantine Institute Restoration
* Byzantium 1200 | Chora Monastery
* Photos with explanations
* BYZANTINE MOSAICS OF CHORA MONASTERY 
* Well over 500 pictures of the Chora museum

Կատեգորիա:Բյուզանդական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմական տեղավայրեր
Կատեգորիա:Կոստանդնուպոլիս
Կատեգորիա:Ստամբուլի եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Ստամբուլի թանգարաններ
Կատեգորիա:Ստամբուլի մզկիթներ
Կատեգորիա:Ֆաթիհ