Աշրաֆ Դեհղանի

**Աշրաֆ Դեհղանի** () իրանցի կոմունիստ հեղափոխական, առավել հայտնի է որպես Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզանների (ԻԺՖՊ) առաջնորդ։ Վաղ տարիքից ենթարկվելով առաջադեմ քաղաքականությանը՝ եղբոր հետ միասին՝ Դեհղանին միացել է Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզանների կազմակերպությանը (ԻԺՖՊԿ)՝ դառնալով նրա կենտրոնական կոմիտեի միակ կինը:

1971թվականին, երբ  Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզանների կազմակերպությաը սկսել է իր զինված պայքարը կայսերական պետության դեմ, Դեհղանին ձերբակալվել է և բանտարկվել ՍԱՎԱԿ-ի կողմից: Բանտում Դեհղանին պարբերաբար ենթարկվել է խոշտանգումների և բռնաբարությունների, որոնք նա հետագայում մանրամասնել է իր հուշերում։ Բանտում մնալը ամրապնդել է նրա հավատը պատմական մատերիալիզմի նկատմամբ և զարգացրել է նրա տեսակետը հակաավտորիտարիզմի և ֆեմինիզմի վերաբերյալ: 1973 թվականին փախել է բանտից և կրկին միացավ  Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզանների կազմակերպությանը՝ դառնալով նրա ծայրահեղ ձախ խմբակցության առաջատար դեմքը Իրանի հեղափոխությունից հետո: Մինչ Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզանների կազմակերպության մեծամասնությունը հեռացել է զինված պայքարից և ընդունել է նոր Իրանի Իսլամական Հանրապետության հեղինակությունը, Դեհղանին շարունակել է պաշտպանել նոր կառավարության դեմ պարտիզանական պատերազմը: 1979 թվականին,  Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզանների կազմակերպության փոքրամասնության անդամների հետ միասին,  բաժանվել և ստեղծել է Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզաններ (ԻԺՖՊ) կազմակերպությունը, որը շարունակել է պայքարել կառավարության դեմ: Իրանում 1979 թվականի քրդական ապստամբությունը ճնշելուց հետո Դեհղանին և նրա խմբավորումը փախել են երկրից դեպի Եվրոպա, որտեղ, ենթադրաբար,  ապրում է գաղտնի:

## Կենսագրություն
### Վաղ կյանք
1949 թվականին Աշրաֆ Դեհղանին ծնվել է իրանական Ադրբեջանում բանվորական ընտանիքում։ Մեծացել է քաղաքականապես առաջադեմ ընտանիքում, որտեղ վաղ տարիքից ծնողները պատմել են նրան կարճատև Ադրբեջանի ժողովրդական կառավարության պատմությունները: Դպրոցում քաղաքական ագիտատորի համբավ է ձեռք բերել՝ իր իսկ ուսուցչի կողմից ՍԱՎԱԿ-ին զեկուցվելով կայսերական պետությանը քննադատող շարադրություն գրելու համար։ Դպրոցն ավարտելուց հետո նա ուսուցչուհի է դարձել ադրբեջանական աղքատ գյուղում։

Չնայած ՍԱՎԱԿ-ին խոստացել է դադարեցնել իր քաղաքական գործունեությունը, շարունակել է իր քաղաքական քարոզչությունը իր ավագ եղբոր՝ Բեհրուզի և նրա ընկերոջ՝ իրանական սոցիալական քննադատ Սամադ Բեհրանջգիի հետ: 1960-ականների վերջին Դեհղանին միացել է իր եղբորը Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզանների կազմակերպությունում (ԻԺՖՊԿ  դառնալով նրա Կենտրոնական կոմիտեի միակ կինը։

### Ազատազրկում
1970 թվականի փետրվարի 8-ին  Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզանների կազմակերպությունը սկսել է իր առաջին հարձակումը կայսերական պետության դեմ՝ Սիահկալի ժանդարմերիայի դեմ գրոհով: Հարձակման հետևանքով Իրանում հեղափոխական գործողություններ եմ ծավալվել, որոնց ՍԱՎԱԿ-ը պատասխանել է դաժան ռեպրեսիաներով: Ինքը՝ Դեհղանին, շարունակել է իր գործունեությունը, և 1971 թվականի մայիսի 13-ին ձերբակալվել է ՍԱՎԱԿ-ի կողմից և դատապարտվել տասը տարվա ազատազրկման։ Էվին բանտում գտնվելու ընթացքում հայտնել է, որ պարբերաբար ենթարկվել է խոշտանգումների և բռնաբարությունների ՍԱՎԱԿ-ի կողմից: Հրաժարվել է համագործակցել իր հարցաքննողների հետ՝ միշտ լուռ մնալով։ Մի անգամ նրանք փորձել են խոշտանգել նրան՝ օձ բաց թողնելով նրա մարմնի վրա՝ ակնկալելով, որ նա կվախենա բայց դա նրա կողմից ոչ մի արձագանք չի եղել։ Ավելի ուշ եզրակացրեԼ Է այն փորձի մասին, որ իր խոշտանգողները կարծում էին, որ կանայք թույլ են, «բայց նրանք չէին հասկանում, թե ինչու և ինչ տեսակի կանայք են թույլ»։

Իր պատժաչափի ողջ ընթացքում պահպանել է իր պատմական մատերիալիստական հավատքը սոցիալական հեղափոխության անխուսափելիության վերաբերյալ: Նաև մշակել է կայսերական պետության ավտորիտարիզմի վերլուծություն՝ եզրակացնելով, որ համակարգը ի սկզբանե թույլ է, քանի որ այն չի կարող ճնշել այլախոհությունը նույնիսկ խոշտանգումների միջոցով։ Նաև նշել է դասակարգային խտրականությունը, որով ՍԱՎԱԿ-ը վերաբերվում էր սոցիալական տարբեր խավերի կանանց, պահակները բռնության են ենթարկել սեքս աշխատողներին։ Հայրտարարել է, որ բանվոր դասակարգի կանայք «երկակի շահագործվում են», նա նաև առաջարկել է, որ դասակարգային գիտակցության հասած կանանց անհրաժեշտ են դասակարգային գիտակից տղամարդ գործընկերներ, որպեսզի միասին կառուցեն անդասակարգ հասարակություն: Դեհղանին, այսպիսով, հակադրել է «ռեակցիոն կանանց» «մարդ արարածներին»՝ պնդելով, որ վերջիններս դասակարգային պայքարի մեջ ներգրավված կանայք են՝ նպատակ ունենալով հասնել ազատության և սոցիալական հավասարության։

1973 թվականի մարտի 13-ին փախել է բանտից՝ հագնված չադրայով և վերադարձել աշխատանքի Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզանների կազմակերպությունում։ Նրա հուշերը բանտում իր պայքարի մասին՝ *«Խոշտանգումներ և դիմադրություն Իրանում»* գիրքը, լույս է տեսել հաջորդ տարի Լոնդոնում, արգելվել է տպագրվել Իրանում մինչև Իրանական հեղափոխության բռնկումը: Բանտից փախչելուց հետո երկրից փախած Դեհղանին մնացել է երկրից դուրս մինչև հեղափոխության բռնկումը։ Հետագա ժամանակահատվածում նրա ստույգ գտնվելու վայրը հայտնի չի եղել։

### Հետհեղափոխական գործունեություն
Հեղափոխությունից հետո Թուդեի կուսակցությունը և  Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզանների կազմակերպության անդամների մեծամասնությունը շեղվել են զինված պայքարի ծրագրից՝ պնդելով, որ մարտավարությունը հնացած է և մեղադրել են իրենց նախկին կողմնակիցներին ծայրահեղ ձախամտության մեջ։ Դեհղանին եղել է Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզանների կազմակերպության ղեկավարներից, որոնք շարունակել են պաշտպանել պարտիզանական պատերազմի հայացքները։ Հեռացվել է Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզանների կազմակերպությունից այդ խնդրի պատճառով: Իր հերթին դատապարտել է Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզանների կազմակերպության նոր ղեկավարությունը ռևիզիոնիզմի և հակակոմունիզմի համար՝ մեղադրելով նրանց կազմակերպության քաղբանտարկյալներին լքելու մեջ։ Նա համարում էր, որ Խոմենիի կառավարությունը նոր բուրժուական վարչակարգ է ստեղծել, որը քիչ է տարբերվում շահից: Այսպիսով, նա կարծել է, որ զինված պայքարը դեռևս արդյունավետ մարտավարություն է՝ զանգվածներին Սոցիալական հեղափոխության նախապատրաստելու և երկրում իմպերիալիստական միջամտության նկատմամբ դիմադրության ամրապնդման համար։

Դեհղանին առաջնորդել է կազմակերպության անդամների փոքրամասնությանը և հիմնել Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզաններ կազմակերպությունը (ԻԺՖՊԿ), որը պարտավորվել է շարունակել զինված պայքարը Իրանի նոր կառավարության դեմ։ Այդ ժամանակ Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզաններ կազմակերպությունը եղել է միակ հեղափոխական կազմակերպությունը, որում կանայք ծառայում էին կենտրոնական կոմիտեում։ Թեև կառավարությունը հասկանում էր, որ Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզաններ կազմակերպությունը և Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզանների կազմակերպությունը առանձին են, այնուամենայնիվ, Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզաններ կազմակերպության կողմից զինված պայքարի շարունակական քարոզչությունը օգտագործվում էր որպես պատրվակ երկուսին էլ ճնշելու համար, երբ նրանց կենտրոնները հարձակվել են խոմենիստների կողմից։

Երբ բռնկվել է 1979 թվականի քրդական ապստամբությունը, Դեհղանիի խմբակցությունը որոշել է միանալ դրան՝ հայտարարելով իրենց աջակցությունը Քրդստանի դեմոկրատական կուսակցությանը (ՔԴԿ) և նրանց կողքին պայքարելով Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (ԻՀՊԿ) դեմ։ 1981 թվականի հունիսին Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզանները և  Քրդստանի դեմոկրատական կուսակցությանը միացել են Ժողովրդական մոջահեդների կազմակերպությունը (ԺՄԿ), որը որոշել էր զինված պայքար սկսել Իսլամական Հանրապետության դեմ։  Ժողովրդական մոջահեդների կազմակերպությունից հետո Դեհղանիի կազմակերպությունը կդառնար ամենաարդյունավետ պարտիզանական խմբերից մեկը: Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզաններ կազմակերպության անդամներին բաժին է ընկել իշխանությունների կողմից ձերբակալությունների և մահապատիժների 20%-ը։

1981 թվականի հուլիսին Քրդստանի դեմոկրատական կուսակցությանը և Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզանները բախվել են իշխանությունների դաժան բռնաճնշումներին։ Խմբավորման ղեկավար անդամներից շատերը սպանվել են, և խմբակային վեճեր են սկսվել Քուրդիստանում, ինչի հետևանքով այն կորցրել է հարյուրավոր համախոհներ հետագա տարիների ընթացքում: Սա, ի վերջո, հանգեցրել է խմբի արդյունավետ վերացմանը, որի ողջ մնացած անդամները փախչել են Եվրոպա։ Այս պահից հետո Դեհղանիի կյանքի մասին քիչ բան է հայտնի, թեև 2007 թվականի դրությամբ ենթադրվել է, որ նա գաղտնի ապրում է Գերմանիայում։

## Ժառանգություն
Իր հուշերում Դեհղանին պատկերել է ՍԱՎԱԿ-ի կողմից խոշտանգումների հետ կապված իր փորձառությունները և վերլուծել Իրանի քաղաքականությունը: Նրա ինքնակենսագրականի ներածության մեջ նրա «հերոսական դիմադրությունը» գնահատվել է Իրանի ժողովրդական ֆեդայական պարտիզանների կազմակերպության կողմից որպես «իրանցի հեղափոխականների քաջության և վճռականության օրինակ»։ Համիդե Սեդղին ավելի ուշ ասել է՝ «Իրանցի գիտնականները և ֆեմինիստները հիմնականում անտեսել են Դեհղանիի պատմությունը: Նա ուներ յուրահատուկ կյանք և փորձառություններ. նա ոչ կոնֆորմիստ, ռազմատենչ և անհնազանդ քաղաքական կերպար էր»։

Դեհղանին եղել է Իրանական ժողովրդական պարտիզանների կազմակերպության գործընկեր Ռոգիե Դանեշգարիի ուսուցիչը, որը նրան նկարագրել է որպես «քաջ մարտիկ» կայսերական պետության դեմ։ Դեհղանիի ֆեմինիզմը ոգեշնչում էր իրանցի ֆեմինիստներին, քանի որ մի շարք կանանց կազմակերպություններ, որոնք ստեղծվել էին Իրանական հեղափոխության ժամանակ, վերցրեցին նրա մի շարք գաղափարներ։ Պատմաբան Հայդե Մողիսին բնութագրել է Դեհղանիի տեսակետը ֆեմինիզմի վերաբերյալ որպես «բացահայտորեն ընդունում է կանանց թուլությունը»: Դեհղանիի պարտիզանական մարտավարությունը, ի վերջո, ապացուցվել է, որ այն մոդելն էր, որին չէին կարող հետևել կանանց մեծամասնությունը՝ հիմնականում ապահովելով պարտիզանական կանանց կերպարը ոգեշնչման համար։

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագիտություն

*
*
*
*
*
*
*
* 

## Հետագա ընթերցում

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

Կատեգորիա:20-րդ դարի աթեիստներ
Կատեգորիա:Թավրիզ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Իրանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Իրանցի ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Իրանցիներ