Կոմունիստական Չեխոսլովակիայի արտաքին առևտուր

Արտաքին առևտուրը կարևոր դեր էր խաղում կոմունիստական Չեխոսլովակիայի ազգային տնտեսությունում ՝ ի տարբերություն Խորհրդային Միության տնտեսական համակարգի։

## Պատմություն և ժամանակագրություն

### 1948–1953 թվականներին
1948 թվականի պետական հեղաշրջումից հետո արտաքին առևտրի ձեռնարկությունները հաջողությամբ իրականացրին կառավարության քաղաքականությունը՝ 1948-1953 թվականներին երկրի արտաքին առևտրի մեծ մասը արագորեն վերահասցեագրելով կոմունիստական պետություններ։

Այնուամենայնիվ, շատ դիտորդներ պնդում էին, որ նոր համակարգը լուրջ բացասական ազդեցություն ունի տնտեսության վրա։ Արտահանման արտադրանքի՝ հիմնականում արտադրական ապրանքների, ներքին արտադրողների մեկուսացումը արտերկրի զարգացումներից դանդաղեցրեց նոր տեխնոլոգիաների ներդրումը, արտադրանքի տեսքի բարելավումը և վաճառքի և սպասարկման անձնակազմի զարգացումը՝ բավարար պահեստամասերով։ Մեկուսացումը խոչընդոտեց արտահանման արդյունաբերության և արտադրանքի զարգացումը՝ ամրապնդելով խորհրդային մոդելի ինքնակալ կողմնակալությունը։

### 1953–1960 թվականներին
1953 թվականին Իոսիֆ Ստալինի մահից հետո չեխոսլովակիայի առևտուրը արևմտյան աշխարհի հետ աստիճանաբար վերականգնվեց, չնայած այն դեռևս շատ ցածր էր նախապատերազմյան մակարդակից։ Արտաքին առևտրի ավելի քան երկու երրորդը շարունակում էր իրականացվել COMECON անդամ պետությունների հետ։ Կոմեկոնում իր համեմատաբար առաջադեմ արդյունաբերական դիրքի շնորհիվ Չեխոսլովակիան սկզբում ապահով շուկա ուներ իր մեքենաների և սարքավորումների արտահանման համար։ Սակայն տարիների ընթացքում Խորհրդային Միությունը կլանեց Չեխոսլովակիայի արտահանման հզորության աճող մասը, և շատ շուտով երկիրը սկսեց կախված լինել Խորհրդային Միությունից նաև հումքի ներմուծման համար։

### 1960–1980 թվականներ
1960-ական թվականներին պարզ դարձավ, որ երկրի կախվածությունը արտաքին առևտրից էական էր, և որ անհրաժեշտ էր տնտեսության վերակառուցում։
[մինի|Aero L-29 Delfín-ը դարձավ [Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպություն|Վարշավայի պայմանագրի երկրների ռազմաօդային ուժերի ստանդարտ մարզական ինքնաթիռը 1960-ականներին։]]
1970-ականներին կառավարությունը մի շարք խոշոր ձեռնարկությունների թույլատրեց ուղղակիորեն կամ չեխոսլովակյան արտաքին առևտրային ընկերությունների հետ կապերի միջոցով գործ ունենալ իրենց արտադրանքի օտարերկրյա գնորդների հետ։ Հետագա արտահանումը և արդիականացումը խրախուսելու համար կենտրոնական իշխանությունները թույլ տվեցին չեխոսլովակյան ընկերություններին պահել արտահանման եկամտի կարգավորվող մասը։ Իշխանությունները նաև ընդունեցին, որ տնտեսությունը լրջորեն հետ է մնում ոչ կոմունիստական արդյունաբերական երկրներից նոր տեխնոլոգիաների կիրառման հարցում։ Ի պատասխան՝ նրանք ավելացրին արևմտյան ապրանքների և գործընթացների ներմուծումը, որոնք ներառում էին առաջադեմ տեխնոլոգիաներ։

1970-ականների կեսերին Չեխոսլովակիայի առևտրի պայմանները սկսեցին արագորեն վատթարանալ։ 1975 թվականին կոմունիստական երկրների միջև առևտրում ներմուծման և արտահանման արժեքները սահմանելու համար օգտագործվող գնագոյացման համակարգը ճշգրտվեց՝ դրանք ավելի արդիական դարձնելու և համաշխարհային գներին մոտեցնելու համար։ Կարգավորումը վառելիքի և հումքի (հիմնականում չեխոսլովակյան ներմուծման) գները շատ ավելի բարձրացրեց, քան արդյունաբերական ապրանքների (երկրի հիմնական արտահանման) գները։ Նույն միտումը դրսևորվեց նաև արևմտյան արդյունաբերական երկրների հետ առևտրում։

1970-ականների վերջին առևտրի պայմանները շարունակեցին վատթարանալ. նույն ծավալի ներմուծումը գնելու համար անհրաժեշտ էր արտահանման ավելի ու ավելի մեծ քանակություն։ Առևտրի պայմանների վատթարացման և արտահանման ընդլայնման դժվարության համադրությունը հանգեցրեց Չեխոսլովակիայի առևտրային անհավասարակշռության աճի գրեթե բոլոր ոլորտներում։ 1975-1979 թվականների միջև երկրի ներմուծման գերազանցումը արտահանման նկատմամբ կազմել է գրեթե 1.2 միլիարդ ԱՄՆ դոլար Խորհրդային Միության հետ, 690 միլիոն ԱՄՆ դոլար Արևելյան Եվրոպայի հետ և 3.3 միլիարդ ԱՄՆ դոլար ոչ կոմունիստական զարգացած երկրների հետ։ Այս անհավասարակշռությունները ի հայտ եկան վառելիքի և հումքի օգտագործումը խնայելու, այլ ներմուծման ծավալը դանդաղեցնելու և արտահանումը մեծացնելու ջանքերին չնայած։

1970-ականներին Չեխոսլովակիան, ինչպես Արևելյան Եվրոպայի մյուս երկրները, դիմեց Արևմտյան Եվրոպայի վարկային աղբյուրներին՝ ներմուծման, ինչպես նաև ժամանակակից տեխնոլոգիաների մեջ երկարաժամկետ ներդրումներ կատարելու համար ֆինանսական օգնություն ստանալու համար։

Չեխոսլովակիան չի հրապարակել այս վարկերի վերաբերյալ տեղեկատվություն։ Այնուամենայնիվ, արևմտյան մեկ գնահատականով Չեխոսլովակիայի արժույթային պարտքը Արևմուտքին 1979 թվականի վերջին կազմել է 4 միլիարդ ԱՄՆ դոլար համախառն և մոտ 3.1 միլիարդ ԱՄՆ դոլար զուտ։ Սակայն չեխոսլովակիայի պաշտոնյաները շատ ավելի զգուշավոր էին արտարժույթով պարտք կուտակելու հարցում, քան մի շարք այլ արևելաեվրոպական երկրներ, և երկրի վարկային վարկանիշը մնում էր լավը։

### 1980–1991 թվականներին
1980 թվականից սկսած՝ Չեխոսլովակիան կարողացավ առևտրային ավելցուկ ունենալ ոչ կոմունիստական երկրների հետ, սակայն միայն ներմուծումը կտրուկ կրճատելու միջոցով։ Երբ արևմտյան բանկերը 1982 թվականին խստացրին Արևելյան Եվրոպային տրամադրվող վարկերը (հիմնականում ի պատասխան Լեհաստանի սնանկացման ), Չեխոսլովակիան կրկնապատկեց իր ջանքերը՝ ներմուծումը զսպելու և պարտքը մարելու համար։ Այս զգուշավոր վերաբերմունքը շարունակեց գերակշռել նույնիսկ վարկատուների քաղաքականության մեղմացումից հետո։ Կառավարության դիրքորոշումն իր թերությունն ուներ՝ զրկելով Չեխոսլովակիային պոտենցիալ օգտակար արևմտյան տեխնոլոգիաներից:
մինի|Škoda Works ChS4-ը, որը կառուցվել է 1969 թվականին, Խորհրդային Միություն արտահանված և ժամանակակից Ուկրաինայում մինչ օրս օգտագործվող շոգեքարշի օրինակ է։
Այնուամենայնիվ, 1984 թվականի վերջին Չեխոսլովակիան կարող էր պարծենալ Արևելյան Եվրոպայում մեկ շնչի հաշվով ամենացածր զուտ արժույթային պարտքերից մեկով (մոտ 15 ԱՄՆ դոլար մեկ շնչի հաշվով). միայն Բուլղարիայի պարտքն էր ավելի ցածր։ Ի տարբերություն Խորհրդային Միության, Չեխոսլովակիան շարունակում էր զգալի դեֆիցիտ ունենալ։

1980-ականների կեսերին, ըստ պաշտոնական վիճակագրության, Չեխոսլովակիայի առևտրային գործունեությունը շարունակում էր մեծապես կենտրոնացած լինել Կոմեկոնի ներսում առևտրի վրա։ COMECON-ի շրջանակներում, համաձայն 1971 թվականի Համապարփակ ծրագրում սահմանված տարածաշրջանային մասնագիտացման ծրագրի, Չեխոսլովակիան կենտրոնացավ հաստոցների և էլեկտրական երկաթուղային շոգեքարշերի արտադրության վրա, ավանդաբար ուժեղ չեխոսլովակյան զինամթերքի արդյունաբերությունը նույնպես մնաց կարևոր։ 1985 թվականին Չեխոսլովակիայի արտաքին առևտրի ընդհանուր շրջանառության գրեթե 78%-ը կատարվել է COMECON անդամների հետ։ Ի տարբերություն դրա, «զարգացած կապիտալիստական երկրների» հետ առևտուրը կազմել է մի փոքր պակաս քան 16%, իսկ զարգացող երկրների հետ ՝ ավելի քան 6%։

Արևմտյան վերլուծաբանների մեծ մասը կարծում էր, որ չեխոսլովակիայի պաշտոնական հաշվարկային մեթոդները հակված էին զգալիորեն գերագնահատելու փոխանցելի ռուբլով, այսինքն՝ COMECON-ի գործընկերների հետ իրականացվող առևտրի արժեքը և թերագնահատելու ոչ կոմունիստական երկրների հետ ֆիքսված արժույթով առևտրի արժեքը։ Այնուամենայնիվ, Չեխոսլովակիայի արտաքին առևտրի ընդհանուր կառուցվածքը անսխալական էր։

## Կազմակերպություն
Չեխոսլովակիայի համակարգում արտաքին առևտուրը պետական մենաշնորհ էր, որը վերահսկվում էր Արտաքին առևտրի կենտրոնական նախարարության կողմից։ Նախարարությունը վերահսկում էր մոտ երեսուն արտաքին առևտրային ձեռնարկությունների գործունեությունը։ Որպես ներքին արտահանման արտադրողների կամ ներմուծման գնորդների և արտաքին շուկայի միջև միջնորդներ ՝ ձեռնարկությունները պատասխանատու էին պայմանագրերի կնքման, ինչպես նաև Չեխոսլովակիայի արտաքին առևտրի ֆինանսավորման և ընդհանուր առմամբ վերահսկողության համար, սովորաբար սահմանելով գներ, որոնք քիչ կապ ունեն ներքին արտադրության գործոնների հետ։

Արտաքին առևտրային ընկերությունները չեխոսլովակյան ապրանքներ էին գնում արտահանման համար ներքին գներով և չեխոսլովակյան հաճախորդներին վաճառում էին օտարերկրյա ապրանքներ ներքին գներով, սակայն այս գործարքների մյուս կեսը, որոնք վերաբերում էին իրական արտաքին առևտրին, տեղի էր ունենում արտարժույթով արտաքին շուկաներում։ Այնուհետև կառավարության բյուջեն կատարեց ճշգրտումներ՝ փոխհատուցելու արտաքին և ներքին գների տատանումների հետևանքով առաջացած ցանկացած անցանկալի շահույթ և վնաս։

### Արտարժույթ և փոխարժեք
1948 թվականին Չեխոսլովակիայի վրա պարտադրված խորհրդային մոդելի կարևոր առանձնահատկություններից մեկը ներքին տնտեսությունը մեկուսացնելու և համաշխարհային տնտեսական միտումների ազդեցությունը նվազագույնի հասցնելու փորձն էր։ Համակարգը դա մասամբ իրականացրեց՝ խստորեն սահմանափակելով արտարժույթի գործարքները և դրանք սահմանափակելով պաշտոնական ուղիներով՝ ֆիքսված և բարենպաստ փոխարժեքներով։ Մի քանի տարվա ընթացքում փոխարժեքը կորցրեց իր պատմական հիմքը և այլևս որևէ ուղղակի կապ չուներ այլ արժույթների գնողունակության հետ։

### Առևտրային գործընկերներ

#### Հիմնական գործընկերներ
Չեխոսլովակիայի առևտուրը մեծապես կենտրոնացած էր երկրների համեմատաբար փոքր խմբի միջև։ Պաշտոնական վիճակագրության համաձայն, 1985 թվականին հինգ երկրների բաժինը կազմել է ամբողջ արտաքին առևտրի 71.7%-ը.

# Խորհրդային Միություն
# Արևելյան Գերմանիա (Արևելյան Գերմանիա)
# Լեհաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն
# Հունգարիա
# Գերմանիայի Գերմանիա (Արևմտյան Գերմանիա) Հանրապետություն

Խորհրդային Միությունը մեծ ազդեցություն ուներ Չեխոսլովակիայի տնտեսության վրա։ Պաշտոնական վիճակագրության համաձայն՝ 1985 թվականին այն կազմել է արտաքին առևտրի շրջանառության 44.8%-ը։

1985 թվականին Չեխոսլովակիայից Խորհրդային Միություն արտահանման ամենակարևոր մասը, անկասկած, մեքենաներն ու տարբեր տեսակի սարքավորումներն էին, ինչպիսիք են՝ հաստոցները, էներգաարտադրող սարքավորումները, գործիքներն ու լաբորատոր սարքավորումները, գյուղատնտեսական մեքենաները, երկաթուղային շարժակազմը և այլ տրանսպորտային սարքավորումները, ինչպես նաև սննդի, տեքստիլ և քիմիական արդյունաբերության սարքավորումները։ Նման ապրանքները կազմում էին Խորհրդային Միություն արտահանման ավելի քան 60%-ը։

Այլ մանր ապրանքներից էին հանքաքարերն ու մետաղները, հագուստն ու կոշիկը, քիմիական նյութերը, կահույքը, կենցաղային տեխնիկան և խմիչքները։ Ի տարբերություն դրա, Չեխոսլովակիայից Խորհրդային Միությունից ներմուծումը հիմնականում բաղկացած էր հումքից և էներգետիկայի հետ կապված ապրանքներից, նավթը և նավթամթերքը կազմում էին ներմուծման արժեքի գրեթե 43%-ը, իսկ բնական գազը և էլեկտրաէներգիան ՝ ընդհանուր առմամբ 18%-ը։ Ներմուծված այլ ապրանքներն էին մեքենաներն ու տրանսպորտային սարքավորումները, որոնք կազմում էին ընդհանուր ներմուծման գրեթե 10%-ը. մետաղական հանքաքարերը, ածուխը և կոքսը, ինչպես նաև թուջը և ֆեռոհամահալվածքները կազմում էին գրեթե 8%-ը։ Չեխոսլովակիայի արտաքին առևտրի շրջանառության մեջ երկրորդ, երրորդ և չորրորդ տեղերն էին զբաղեցնում Արևելյան Գերմանիան, Լեհաստանը և Հունգարիան։

Ոչ կոմունիստական երկրների շարքում կարևոր առևտրային գործընկեր էր Արևմտյան Գերմանիան (հինգերորդը դասակարգմամբ): 1985 թվականին Չեխոսլովակիայի Արևմտյան Գերմանիա արտահանման հիմնական ապրանքներն էին տարբեր արդյունաբերական ապրանքներ (հատկապես թուղթ և ստվարաթուղթ, տեքստիլ, երկաթի և պողպատի արտադրանք), հանքային վառելիք (բրիկետներ, կոքս և զտված նավթամթերք) և քիմիական արտադրանք։ Արևմտյան Գերմանիայից հիմնական ներմուծումն էր մեքենաշինությունը (տեքստիլ և կաշվե մշակման մեքենաներ, հաստոցներ, էլեկտրական մեքենաներ և գործիքներ), քիմիական արտադրանք և տարբեր արդյունաբերական ապրանքներ։

#### Այլ գործընկերներ
Արևելյան Եվրոպայի COMECON-ի այլ երկրներ, ինչպիսիք են Բուլղարիան, Ռումինիան և Հունգարիան, նույնպես զգալի կարևորություն ունեին (համապատասխանաբար՝ յոթերորդ և իններորդ հորիզոնականներում): Պաշտոնական տվյալների համաձայն՝ 1985 թվականին Չեխոսլովակիայի արտահանումը դեպի այս երկրներ հիմնականում բաղկացած էր մեքենաներից և տրանսպորտային սարքավորումներից, քիմիական արտադրանքից և (հատկապես Հունգարիա) ածուխից և բրիկետներից։ Ներմուծումը նույնպես հիմնականում մեքենաներ և տրանսպորտային սարքավորումներ, քիմիական արտադրանք և տարբեր այլ արդյունաբերական ապրանքներ էին։ Չեխոսլովակիան նաև սնունդ և կենդանական ծագման մթերքներ էր ներմուծում Հունգարիայից։

Այլ նշանակալի առևտրային գործընկերներ էին Ավստրիան, Մեծ Բրիտանիան, Իտալիան և Ֆրանսիան։ Ինժեներական արտադրանքը, որը կազմում էր չեխոսլովակիայի բոլոր արտահանման ավելի քան 50%-ը, ոչ կոմունիստական առևտրում կազմում էր ընդամենը 10-11%՝ Արևմտյան Եվրոպայի շատ ուժեղ և հաջողակ մրցակցության պատճառով։ Փոխարենը, ավելի կարևոր էին սպառողական ապրանքները, մետաղագործական արտադրանքը, քիմիական նյութերը, վառելիքն ու հումքը։ Ոչ կոմունիստական երկրներից ներմուծման առումով, Չեխոսլովակիան 1986 թվականին հատկապես հետաքրքրված էր Արևմտյան Եվրոպայի և Ճապոնիայի կողմից առաջարկվող բարձր տեխնոլոգիաներով (քսանհինգերորդը ըստ վարկանիշի): Հատկապես պահանջարկ ունեին ճարտարագիտական, էլեկտրոնիկայի և էլեկտրատեխնիկայի, ինչպես նաև կենսատեխնոլոգիայի և դեղագործության ոլորտների արտադրանքները։ 1985 թվականի դրությամբ Չեխոսլովակիան նաև զգալի ծավալի առևտուր էր իրականացնում Հարավսլավիայի, Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության, Սիրիայի և Կուբայի հետ։

Չեխոսլովակիայի առևտուրը Միացյալ Նահանգների հետ (քսաներրորդ տեղը վարկանիշում) համեստ էր։ 1985 թվականին չեխոսլովակիայից Միացյալ Նահանգներ արտահանումները, ի թիվս այլ բաների, ներառում էին կոշիկ և զարդեր, ապակյա իրեր, պողպատե ձողեր, մետաղալար, ձևավորված պողպատ, պատրաստված կամ պահածոյացված միս և գարեջուր։ 1985 թվականին ներմուծումը, ի թիվս այլ բաների, ներառում էր հումք (մորթիք և կաշի, բուսական յուղ արտադրելու համար սերմեր, ինչպես նաև հիմնական մետաղների հանքաքարեր և խտանյութեր), մասնագիտացված արդյունաբերական մեքենաներ և տպագիր նյութեր։

1970-ականների վերջին և 1980-ականների սկզբին Չեխոսլովակիան զգալի քանակությամբ հացահատիկ էր ներմուծել Միացյալ Նահանգներից, սակայն ավելի առատ ներքին բերքահավաքը թույլ տվեց երկրին կրճատել այդ ներմուծումը 1980-ականների կեսերին։

## Ծանոթագրություններ

* *Եվրոպական ինտեգրման պատմության հանդես*, 2004, հատոր 10, համար 2

Կատեգորիա:Արտաքին առևտուր ըստ երկրի