open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Յուրի Սուվարյան

**Յուրի Միքայելի Սուվարյան** (), հայ տնտեսագետ, տնտեսագիտության դոկտոր (1984 թ.), պրոֆեսոր (1986 թ.), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս (2010 թ., թղթակից անդամ՝ 2006 թ.)։ Հայաստանի Հանրապետության գիտության վաստակավոր գործիչ (2014 թ.):

## Կրթություն
* 1960 թ. ավարտել է Ավետարանոց գյուղի միջնակարգ դպրոցը։
* 1965 թ. ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի տնտեսագիտական ֆակուլտետը։
* 1965-1968 թթ. սովորել և ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի ասպիրանտուրան։

## Աշխատանքային գործունեությունը
* 1991-1992 թթ. - համատեղությամբ աշխատել է Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի խորհրդական։
* 1987-1994 թթ. - Երևանի ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտի գիտական աշխատանքների գծով պրոռեկտոր, տնտեսագիտական աստիճաններ շնորհող խորհրդի նախագահի տեղակալ։:
* 1994 թվականից բուհի կառավարման ամբիոնի վարիչն է։
* 2006-2011 թթ. - Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի ռեկտոր։
* 2012 թվականից - Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի ռեկտորի խորհրդական։
* ՀՊՏՀ-ում գործող գիտական աստիճաններ շնորհող մասնագիտական խորհրդի նախագահն է։
* Մենեջմենթի հայկական ընկերակցության նախագահն է։ Հայերենի բարձրագույն խորհրդի անդամ, տնտեսագիտական եզրաբանության ճյուղային հանձնաժողովի նախագահը։
* Եղել է «Բանբեր ՀՊՏՀ» տեսական հանդեսի գլխավոր խմբագիրը։

## Գիտական գործունեությունը
* 1970 թ. պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն՝ «Աշխատանքի արտադրողականության և աշխատավարձի աճի տեմպերի հարաբերակցությունը» թեմայով։
* 1983 թ. պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն՝ «Ամբողջական աշխատանքի արտադրողականությունը Հայաստանի արդյունաբերության մեջ» թեմայով։
* 1984 թ. շնորհվել է պրոֆեսորի կոչում։
* 2006 թ. ընտրվել է Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի թղթակից անդամ։
* 2010 թ. ընտրվել է Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի իսկական անդամ (ակադեմիկոս)։

Հեղինակել է ավելի քան 220 հրատարակված գիտական աշխատանք, այդ թվում՝ 30 մենագրություն տնտեսագիտության ու կառավարման հիմնարար խնդիրների վերաբերյալ։:
Նրա ընդհանուր խմբագրմամբ և համահեղինակությամբ հրատարակվել են «Մենեջմենթ» հայերեն բնագիր բուհական առաջին դասագիրքը (Եր., 1999 թ., 2002 թ., 2009 թ.), «Հայ կառավարչական մտքի պատմության ուրվագծեր» (Եր., 2005 թ.)` տվյալ ասպարեզին վերաբերող առաջին մեծածավալ հետազոտությունը։

## Պարգևներ և կոչումներ
* «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալ (2011 թ.)
* Անանիա Շիրակացու մեդալ (2000 թ.)
* ԼՂՀ «Մայրական երախտագիտություն» մեդալ (2007 թ.)
* Միջազգային փիլիսոփայական ակադեմիայի «Դավիթ Անհաղթ» մեդալ (2010 թ.)
* Հայաստանի Հանրապետության գիտության վաստակավոր գործիչ (2014 թ.)
* «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի շքանշան, 2017 թ.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1943 ծնունդներ
Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալակիրներ
Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Անանիա Շիրակացու մեդալակիրներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:ՀՀ գիտության վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:ՀՊՏՀ ռեկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Սղնախ գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ դասախոսներ
Գլոստեր

**Գլոստեր** (), քաղաք Անգլիայում, տեղակայված առանձին շրջանում, «սիթի» կարգավիճակով։ Գտնվում է Սեվերն գետի վրա, Գլոստերշիր շրջանի կենտրոնում։

1974 թվականից քաղաքը վերափոխվել է վարչական քաղաք-շրջանի։ Զբաղեցնում է 40 *քկմ* տարածք և սահմանները տարածվում են հյուսիս-արևելքում Տյուկսբերի շրջանում, հարավ-արևմուտքից Ստրաուդ։ Քաղաքի տարածքում բնակվում է 109 885 *մարդ*, խտությունը կազմում է մոտ 2711 *մարդ/քկմ*։

Գլոստերը կառավարվում է քաղաքային խորհրդի կողմից, կազմված 35 պատգամավորներից, որոնք ընտրվում են 15 շրջաններից։ Վերջին 19 ընտրվածների տեղերը այժմ զբաղեցնում են *կոնսերվատորները*։

Քաղաքի տարածքում է տեղակայված Գլոստերի մայր տաճարը (Cathedral Church of St Peter and the Holy and Undivided Trinity), որը 11—15-րդ դարերի կառույց է։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Clock Tower Abbeymead Gloucester.jpg|
Պատկեր:9 College Green, Gloucester - geograph.org.uk - 396291.jpg|
Պատկեր:32-34 Southgate Street. Gloucester.jpg|
Պատկեր:College_by_Gloucester_dock_-_geograph.org.uk_-_694129.jpg|


Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի քաղաքներ
Անկշռություն

[thumb|300px|Տիեզերագնացները [Միջազգային տիեզերական կայանում անկշռության պայմաններում]]
**Անկշռություն**, նյութական մարմնի այնպիսի վիճակ, երբ նրա վրա ազդող արտաքին ուժերը հավասարակշռում են իրար կամ բացակայում են, և կամ այդ մարմինը շարժվում է ազատ անկման արագացմամբ. այդ դեպքերում մարմինը կորցնում է կշիռը։

Տիեզերքում յուրաքանչյուր առարկա անկանոն լողում է տարածության մեջ, քանի որ այնտեղ ձգողության ուժը շատ չնչին է, այսինքն՝ գրեթե բացակայում է։ Բոլոր առարկաները դառնում են անկշիռ։ Անկշռության պայմաններում տիեզերագնացներից ոմանց ինքնազգացողությունը լավ է՝ արտակարգ ուրախ և թեթև, մյուսներինը՝ վատ, ասես անընդհատ անկման մեջ լինեն։

Սիրտն աշխատում է ավելի փոքր ծանրաբեռնվածությամբ՝ մղելով անկշիռ արյուն։ Այն հորդում է դեպի գլուխը, և մարդուն թվում է, թե իրեն գլխիվայր են շրջել։ Առանց ծանրաբեռնվածության, մկանները թուլանում են, փոքրանում են ոսկրերի չափերն ու ամրությունը։ Գիտնականները պայքարում են անկշռության վնասակար ազդեցության դեմ։ Տիեզերանավերում և ուղեծրային կայաններում ստեղծում են շարժվող վազքուղիներ, որպեսզի տիեզերագնացները կարողանան մարզել իրենց մկանները։ Փորձ է արվում ստեղծել հատուկ սարքեր, որոնցով այդ պայմաններում հնարավոր լինի ձգողականության (գրավիտացիոն) դաշտ ստեղծել։ Տիեզերագնացներին հագցնում են նաև ծանրացված կամ մկանների վրա հատուկ ճնշում գործադրող համազգեստներ։

Կատեգորիա:Գրավիտացիա
Կատեգորիա:Տիեզերագնացություն
Տիգրան Դադերյան

**Տիգրան Դադերյան** (), հայ գեղանկարիչ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Կիպրոսի Մելքոնյան վարժարանը, 1953 թվականին սովորել է Փարիզի գեղարվեստի ուսումնարանի փայտագրության արվեստանոցում, ապա Ռանսոնի ակադեմիայում։ 
Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Փարիզում և Բեյրութում։
Աշխատանքներից ներկայացված են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։

## Ստեղծագործությունները
Տիգրան Դադերյանի կտավներում (վերացարկումային կոմպոզիցիաներ) զգալի են հին հայկական կարպետների գունագեղ հարթությունների վերաիմաստավորված կիրառումները, մանր ու հնչեղ գունաբծերի (թաշերի) ռիթմիկ տեղաբաշխումները, որով ստեղծել է ակնահաճո տրամադրություն և խորհրդավոր տարածականության պատրանք։ 
## Մատենագրություն
*Peintures Daderian, Paris (Cataloge).
*Philoppe Arschat, La Peinture de Daderian, Paris (Cataloge).
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Բեյրութ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:1929 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ
Անդրեաս Վեզալիուս

**Անդրեաս Վեզալիուս** (), բնախույզ, գիտական անատոմիայի հիմնադիրը։

Ավարտել է Լուվենի (Ֆլանդրիա) համալսարանը, որտեղ ուսումնասիրել է հումանիտար գիտություններ և անտիկ դասականներին։ 1532 թվականից բժշկագիտությամբ է զբաղվել Մոնպելիեի համալսարանում, ապա Փարիզում։ 1537 թվականին Պադուայում ստացել է բժշկության դոկտորի աստիճան։ 1538 թվականին հրատարակել է Անատոմիական աղյուսակներ, իրականացրել Կ․ Գաչենի աշխատանքների նոր հրատարակությունը։ 1539 թվականին Վեզալիուսը անատոմիա է դասավանդել Պադուայի համալսարանում և այն ուղեկցել է դիակների հերձումով, հետազոտությունների նոր մեթոդներով։ Վեզալիուսը ժխտել է Գալենի որոշ հայացքները մարդու մարմնի կառուցվածքի մասին։ 1543 թվականին Բազելում հրատարակել է «Մարդու մարմնի կառուցվածքի մասին» տրակտատը (յոթ գրքով), որը ժամանակակից անատոմիայի գիտական հիմքն է։ Վեզալիուսը ճիշտ նկարագրել է մարդու կմախքը, ապացուցել է, որ սրտի աջ և ձախ փորոքների միջնապատում անցքեր չկան (դրանց առկայության մասին գրել էին նախորդ անատոմները) և դրանով նպաստել արյան մեծ ու փոքր շրջանառությունների բացահայտմանը  Հարվեյի կողմից։ Մեծ են Վեզալիուսի ծառայությունները անատոմիայի նոր տերմինաբանության ստեղծման և հնի ճշտման գործում։ Թշնամիների և եկեղեցու հետապնդումներից դրդված Վեզալիուսը այրել է իր ձեռագրերի և հավաքած Փորձնական նյութի մեծ մասը։ Սակայն ինկվիզիցիան նրան հանգիստ չի թողել և արտաքսել է Պաղեստին։ Վերադառնալիս նավը խորտակվել է, Վեզալիուսը ընկել է Զանտե կղզին, որտեղ և մահացել է։

## Երկեր
О строении человеческого тела, пер․ с латинского, т․ 1–2, М․, 1950–1954․

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
Терновский В․ Н․, А․ Везалий, 1514–1564 թթ., М․, 1965։

Կատեգորիա:Բելգիացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Կենսաբաններ
Կատեգորիա:Ֆիզիոլոգներ
Կատեգորիա:Վիրաբույժներ
Կատեգորիա:Բելգիացի գիտնականներ
Սերգեյ Մարտիրոսյան

**Սերգեյ Սահակի Մարտիրոսյան** (1928, Երևան - օգոստոսի 22, 2012, Երևան), ԽՍՀՄ և ՀՀ ռազմական գործիչ, գեներալ-մայոր։

## Կրթություն
* 1958 թ. ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։

## Ծառայությունը
* 1956-1991 թթ. ծառայել է ՆԳՆ համակարգում՝ զբաղեցնելով տարբեր ղեկավար պաշտոններ։ Եղել է գեներալ-մայոր։
* 1992 թ. նշանակվել է ՀՀ պաշտպանության նախարարի տեղակալ-թիկունքի պետ։
* 1994-1997 թթ. - ՀՀ Պաշտպանության նախարարության բարձրագույն բազմաբնույթ հրամանատարական զինվորական ուսումնարանի պետ։
* 1997-2001 թթ. - ՀՀ ՊՆ հատուկ հանձնարարությունների գծով սպա։
* 2001-2012 թթ. - ՀՀ պաշտպանության նախարարին առընթեր բարձրագույն սպայական հանձնաժողովի նախագահ։

## Պարգևներ
* Պարգևատրվել է ԽՍՀՄ, ՀՀ պետական և ՀՀ ՊՆ գերատեսչական մի շարք մեդալներով, պատվոգրերով և շնորահակալագրերով։
* 1992 թ. հուլիսի 20-ին ՀՀ Նախագահի հրամանգրով շնորհվել է գեներալ-մայորի զիվորական կոչում։
* 2012 թ. սեպտեմբերի 7-ին հետմահու պարգևատրվել է «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալով։
Ամուսնացած էր, ուներ 3 երեխա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՀ զինված ուժերի գեներալ-մայորներ
Վիրգիլի Շանցեր

**Վիրգիլի Լեոնովիչ Շանցեր ** (, կուսակցական ծածկանունը՝ **Մարատ**, ), ռուս հեղափոխական։

1880-ական թվակականներին հարել է նարոդովոլցիներին։ 1901 թվականից կուսակցական աշխատանքներ է կատարել Մոսկվայում։ Աքսորվել է Արևելյան Սիբիր։ ՌՍԴԲԿ II համագումարից (1903) հետո՝ բոլշևիկ։ 1904 թվականին ՌՍԴԲԿ Մոսկվայի կոմիտեի անդամ, 1905 թվականին դարձել է կոմիտեի ղեկավարներից մեկը, «Ռաբոչի» («Рабочий») թերթի խմբագիրը։ Մոսկվայի Դեկտեմբերյան զինված ապստամբության (1905) կազմակերպիչներից է։ 1906 թվականին եղել է ՌՍԴԲԿ Օմսկի, ապա՝ Պետերբուրգի կոմիտեների անդամ։ Կուսակցության V համագումարում ընտրվել է բոլշևիկյան կենտրոնի անդամ։ Բազմիցս բանտարկվել է և աքսորվել։ 1908 թվականին տարագրվել է։ Փարիզում 1909 թվականին մասնակցել է բոլշևիկյան «Պրոլետարի» թերթի ընդլայնված խմբագրության խորհրդակցությանը, հարել է օտզովիսաներին, մտել «Վպերյոդ» հակակուսակցական խմբի մեջ։ Ծանր հիվանդ վիճակում վերադարձել է Ռուսաստան։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Տարտուի համալսարանի շրջանավարտներ
Միքայել Ջրաղացպանյան

**Միքայել Սամսոնի Ջրաղացպանյան** (1938, Երևան), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրություն
1961 թվականին ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը։ 1966 թվականին՝ Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ Ջրաղացպանյանի գործերից է «Հայ ժողովրդի պատմությունից» բարձրաքանդակների շարքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Բորիս Շապոշնիկով

**Բորիս Միխայլովիչ Շապոշնիկով** (), խորհրդային ռազմական գործիչ և տեսաբան, Խորհրդային Միության մարշալ (1940), պրոֆեսոր (1935), ԽՄԿԿ անդամ (1930)։

## Կրթություն
Ավարտել է Մոսկվայի ռազմական ուսումնարանը (1903) և Գլխավոր շտաբի ակադեմիան (1910)։ Մասնակցել է առաջին համաշխարհային պատերազմին (1914-1918)։ 1918 թվականին կամավոր մտել է կարմիր բանակ, տարբեր պաշտոններ է վարել շտաբներում։ Քաղաքացիական պատերազմից հետո, 1921-1925 թվականներին, եղել է ԲԴԿԲ-ի շտաբի պետի առաջինին օգնական, 1925-1928 թվականներին՝ Լենինգրադյան (նաև 1935— 1937 թվականներին) և Մոսկովյան, 1931-1932 թվականներին՝ Մերձվոլգյան ռազմական օկրուգների զորքերի հրամանատար, 1928-1931 թվականներին՝ ԲԴԿԲ շտաբի պետ, 1937-1940 թվականներին՝ Գլխավոր շտաբի պետ և Պաշտպանության ժողկոմի տեղակալ (նաև 1941 թվականին)։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, 1941 թվականի հուլիսից 1942 թվականի մայիսը եղել է Գլխավոր (շտաբի պետ, 1942-1943 թվականներին՝ Պաշտպանության ժողկոմի տեղակալ, 1943-1945 թվականներին՝ Գլխավոր շտաբի ռազմական դեմիայի պետ։ Նշանակալի գործ է կատարել կարմիր բանակի ամրապնդման և կատարելագործման, խորհրդային ռազմական ուսմունքի զարգացման ուղղությամբ։

Ամփոփելով 1918-1920 թվականների քաղաքացիական պատերազմի փորձը՝ գրել է «Հեծելազոր» (1923), «Վիսլայի վրա» (1924) երկերը։ «Բանակի ուղեղը» (հ․ 1—3, 1927-1929) Բ․ Մ․ Շապոշնիկով Վ․ Ն․ Շապոշնիկով մարքս-լենինյան մեթոդով շարադրված աշխատության մեջ առաջին համաշխարհային պատերազմի փորձի վրա տվել է ապագա պատերազմի բնույթը, նշել նրանում Գլխավոր շտաբի դերը։

Եղել է նաև Կենտգործկոմի անդամ, ԽՍՀՄ I գումարման Գերագույն խորհրդիի դեպուտատ, ՀամԿ(բ) ԿԿ անդամության թեկնածու (1939 թվականից)։

## Պարգևներ
ձախից|մինի|Նամականիշ, CCCP 1982 թ.
Պարգևատրվել է Լենինի 3, Կարմիր դրոշի 2, Սուվորովի I աստիճանի, Կարմիր աստղի 2 շքանշաններով։ Շապոշնիկովի անունով են կոչվում «Վիստրել» բարձրագույն դասընթացները։ Թաղված է Մոսկվայում, Կարմիր հրապարակում, Կրեմլի պատի մոտ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության մարշալներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հուշագիրներ
Ռուբեն Կարապետյան (քանդակագործ)

**Ռուբեն Ավետիքի Կարապետյան** (), հայ քանդակագործ, խեցեգործ։

## Կենսագրություն
1957 թվականին ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը։ 1962 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։ Խեցեգործական դեկորատիվ սկահակների, ծաղկամանների հեղինակ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ծովասար գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Հայ խեցեգործներ
Սերգեյ Թումանյան

**Սերգեյ Ռուբենի Թումանյան** (), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրություն
1961 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1961 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։

## Ստեղծագործություններ
* «Մեսրոպ Մաշտոց»
* «Հայաստանի 40 տարին» (Օբելիսկ)
* «Առատություն»
* «Ձկնորս»
* «Կանացի դիմանկար»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Գառնիկ Քամալյան

**Գառնիկ Արշակի Քամալյան** (), հայ քանդակագործ։ ՀՌՆՄԵՄ-ի և ՀՌՆԱ-ի անդամ (1927-1932)։

## Կենսագրություն
1929 թվականին ավարտել է Երևանի Գեղարդ-տեխնիկումը։ 1929 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։ 1938 թվականին ավարտել է Լենինգրադի արդյունաբերական շինարարության ինժեներների ինստիտուտի ճարտարապետական ֆակուլտետը։ 1954-1960 թվականներին ապրել և աշխատել է Պերմում։

Ծնվել է 1908 թվականի հունվարի 6-ին Իգդիր քաղաքում։ Թուրքիայի կառավարության կողմից հայերի հետևողականորեն հետապնդումների պատճառով ապագա քանդակագործի ընտանիքը տեղափոխվել է հարազատների մոտ՝ կովկասյան Հայաստան։ 1925 թվականին Գառնիկ Քամալյանը ընդունվել է Երևանի գեղարվեստա-արդյունաբերական քոլերջ, որտեղ սովորել է նկարիչ Վարթանես Հախիկյանի և Գաբրիել Գյուրջյանի հետ։ 1929 թվականին «Վ. Ի. Լենինի դիմանկարի» (ռուս Արա Սարգսյան) դիպլոմային աշխատանքով հաջողությամբ ավարտել է ուսումնարանը։ Դեռևս ուսման տարիներին դարձել է ՀՌՆՄԵՄ-ի և ՀՌՆԱ-ի անդամ (1927) և 1929 թվականից մասնակցել է գեղարվեստական բոլոր տեսակի ցուցահանդեսներին։ 1933-1935 թվականներին ուսման է անցել ԼԿՇՃԻ-ի ճարտարապետություն բաժնում։ Ուսումը ավարտել է դիպլոմային աշխատանքով՝ Սեստերորեցկի պանսիոնատի նախագծով։ 1935-1964 թվականներին ապրել է Մագադանի մարզում, այնուհետև տեղափոխվել է Երևան, որտեղ էլ հետագայում՝ 1973 թվականի հունվարի 24-ին մահացել է։

## Աշխատանք
Քանդակագործի աշխատանքների շարքում նշվում են այնպիսի դիմանկարներ, ինչպիսիք են «Աշխատավորը» (1929), թոշակառու Մելիք-Մուսյանի (1962), ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Պ. Գ. Լիսիցյանի (1963, Գրականության և արվեստի թանգարան, Երևան) և Գ. Դ. Ջանիբեկյանի (1972), «Կանացի դիմանկար» (1965), ԽՍՀՄ նավատորմի ծովակալ Ի. Ս. Իսակովի (1967), հեղափոխական Ի․ Խ․ Լալայանցի (1970), երգչուհի Լ. Զաքարյանի (1970-ական թվականներ, Հայաստանի ԳԿԳ) և այլն։

Նա հեղափոխական Կամոյի հուշարձանի հեղինակն է (1968, Գավառ (քաղաք))։

## Ստեղծագործություններ
Դիմաքանդակներ`
* «Ծովակալ Հովհաննես Իսակով»
* «Պավել Լիսիցյան»
* «Մարիետա Շահինյան»
* «Զարուհի Դոլուխանյան»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի քանդակագործներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կուալեդրո (քաղաք)

**Կուալեդրո** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Օրենսեյի մեջ, որն էլ իր հերթին մտնում է Արագոն ինքնավար համայնքի մեջ։ Համայնքը մտնում է Վերին շրջանի կազմի մեջ։ Տարածքը՝ 117,5 կմ2։ Բնակչությունը՝ 2041 (2010 թվականին)։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Vista satelital de Cualedro en Wikimapia

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Սեդա Օսիպյանց

**Սեդա Ավագի Օսիպյանց** (), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրություն
1951 թվականին ավարտել է Մոսկվայի Վասիլի Սուրիկովի անվան գեղարվեստական ինստիտուտը։ 1951 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։

## Ստեղծագործություններ
* «Նորակառույցներում»
* «Մայրություն»
* «Հաց»
* «Արոսենիներ»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ կին քանդակագործներ
Տիգրան Բարսեղյան (այլ կիրառումներ)

**Տիգրան Բարսեղյան** անվամբ հայտնի են մի քանի անձնավորություններ.

* Տիգրան Աշոտի Բարսեղյան — հայ ֆուտբոլիստ։
* Տիգրան Սերյոժայի Բարսեղյան — հայ ճարտարապետ։
* Տիգրան Վազգենի Բարսեղյան — ՀՀ հատուկ ծառայությունների գործիչ, գեներալ-մայոր։
* Տիգրան Տարիելի Բարսեղյան — ՀՀ պետական գործիչ, ՀՀ ֆինանսների նախարարի տեղակալ։
Իլյա Շապոշնիկով

**Իլյա Գալուստի Շապոշնիկով ** (Փափախչյան Եղիա) (դեկտեմբերի 22, 1895 (հունվարի 3, 1896), Դոնի Ռոստով - հունվարի 17, 1953, Դոնի Ռոստով), խորհրդային կոմպոզիտոր, դիրիժոր, մանկավարժ։ ՌՍՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1952)։

## Կրթություն
Ավարտել է Կիևի կոնսերվատորիայի տեսական-կոմպոզիտորական (1920) և Դոնի Ռոստովի համալսարանի հասարակական գիտությունների (1924) բաժինները։ Կատարելագործվել է Մոսկվայում՝ կոմպոզիտոր Մ․ Իպոլիւոով-Իվանովի մոսլ։ Դոնի Ռոստովի ռադիոյի (1925-1935) և ֆիլհարմոնիայի (1938-1940 և 1944-1953) սիմֆոնիկ նվագախմբերի գեղարվեստական ղեկավար և գլխավոր դիրիժոր։ Դասավանդել է Դոնի Ռոստովի երաժշտական ուսումնարանում (1937 թվականից) և զինվորական երաժիշտների դպրոցում (1941-1946)։ 1944-1953 թվականներին ՌՍՖՍՀ կոմպոզիտորների միության Ռոստովի բաժանմունքի վարչության նախագահ։

## Ստեղծագործություններ
Ստեղծագործության մեջ օգտվել է հայկական, մոլդավ, տաջիկական, թաթարական, ադրբեջանական, Դաղստանի, Դոնի կազակների երաժշտության տարրերից։ Գրել է «Բախչիսարայի շատրվանը օպերան (կատարվել է ռադիոյով, 1937), «Երեք բարեկամ» երաժշտական կոմեդիան (1952), 2 սիմֆոնիա (1920, 1943), նվագախմբային նախերգանքներ, սյուիտներ, ռապսոդիաներ, «Նախիջևանյան էսքիզներ», «Երևանյան էսքիզներ», «ՍՍՀՄ ժողովուրդների պարեր» շարքը, դաշնամուրի 2 կոնցերտ (1-ինը՝ 1924, 2-րդը՝ 1944, հայկական թեմաներով), դաշնամուրային տրիո, ռոմանսներ, երաժշտություն դրամատիկական ներկայացումների համար։

Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Կիևի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ
Գևորգ Գրձելյան

**Գևորգ Փարսադանի Գրձելյան** (), հայ խորհրդային գյուղատնտես, դոցենտ (1930 թվական), ՀԽՍՀ գիտությունների վաստակավոր գործիչ (1959)։

1910 թվականին ավարտել է Մոնպելիեի (Ֆրանսիա) գյուղատնտեսական դպրոցը։ Եղել է Երևանի պետական համալսարանի գյուղատնտեսական ֆակուլտետի (1922-1930 թվականներ), ապա, որոշ ընդհատումներով, Գյուղատնտեսական ինստիտուտի այգեգործության ամբիոնի վարիչ (1930-1970)։

Գրձելյանի ուսումնասիրությունները նվիրված են բույսերի, հատկապես այգիների վնասատուների դեմ պայքարի միջոցներին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գյուղատնտեսներ
Շիրակ (թերթ, Բուենոս Այրես)

«**Շիրակ**», արգենտինահայ կիսամսյա, ապա՝ շաբաթաթերթ։ Լույս է տեսել 1933-1936 թվականներին, Բուենոս Այրեսում։ Հայաստանի օգնության կոմիտեի (ՀՕԿ) Արգենտինայի մասնաճյուղի պաշտոնաթերթ։ Խմբագիր՝ Աբրահամ Կրաչյան։ Տպագրել է լուրեր Խորհրդային Հայաստանի վերաբերյալ, ինչպես և տեղեկություններ ՀՕԿ-ի գործունեության մասին։ Ջատագովել է ներգաղթը, հակադրվել ՀՀԴ-ին, լուսաբանել միջազգային քաղաքական կյանքը։

Կատեգորիա:Արգենտինայի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:1933 հիմնադրումներ
Արտակարգ դատարան

**Արտակարգ դատարան** (), պետության հատուկ պատժիչ մարմին, որն ստեղծվում է արտակարգ իրադրությունների ժամանակ (պատերազմի, պետական հե­ղաշրջման և այլ դեպքերում)։ Արտակարգ դատարանները, ըստ էության, դատարաններ չեն, որովհետև սովորաբար ստեղծվում են պետության դատական համակարգից դուրս և իրականացնում են ոչ թե արդարադատություն, այլ բռնազավթում են դատական իշխանությունը։ Արտակարգ դատարանները անհարիր են իրավական պետությանը և ժողովրդավարական պետությունների սահմանադրությաններով, ինչպես նաև ՀՀ Սահմանադրությամբ արգելված են արտակարգ դատարանների ստեղծումը։

## Գրականություն
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Դատարաններ
Կատեգորիա:Արդարություն
Գերոնտակրատիա

**Գերոնտակրատիա** (հուն.` geron-ծեր և kratos-իշխանություն), ավագների իշխանությունը հասարակության զարգացման վաղ շրջանում։ Ներկայումս պահպանվել է աշխարհի մի շարք տարածաշրջաններում. մասնավորապես լատինաամերիկյան, իսլամադավան երկրներում։ «Գերոնտակրատիա» հասկացությանը սկսել է օգտագործվել 20-րդ դարի սկզբին մինչպետական իշխանական կառուցվածքները ուսումնասիրելիս։ Ներկայումս քաղաքագիտական գրականությունում, որպես կանոն, օգտագործվում է բացասական երանգներով, իբրև պահպանողականության, հետամնացության հոմանիշ։

## Աղբյուրներ
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

## Արտաքին հղումներ
* Գերոնտակրատիա 

Կատեգորիա:Հասարակություն
Գրիգոր Բասմաջյան

**Գրիգոր Բասմանջյան** (), հայ մատենագիր, հոգևորական գործիչ, 1764-1773 թթ.-ին եղել է Կ. Պոլսի պատրիարք։

Ծնվել է Կ. Պոլսում, որտեղ ստացել է կրթությունը։ 1761 թվականին ընտրվել է Երուսաղեմի պատրիարք, սակայն հրաժարվել է պաշտոնավարելուց։ Ամիրաների ամբաստանությունների պատճառով 1773 թվականին թողել է Կ․ Պոլսի պատրիարքությունը։ 1775 թվականին ընտրվել է Կիպրոսի հայոց առաջնորդ, բայց տասն ամիս հետո հրաժարվել է և մեկնել Իտալիա։ Մահացել է Տրիեստում։ Գրել է հիշատակարան և այլ գործեր։

Ունեցել է մշակութային, կրթական գործունեություն։ Գրել է մի շարք երկեր, ինչպես «Յիշատակարան», «Ողջագիր իբր պատմողօրէն», «Ազդեցութիւն պատմողօրէն առ ազգն Հայոց որք են ի Ստամպօլ» և այլն, որոնք հանդիսանում են իր ժամանակաշրջանի պատմական հիշատակարանները։ Սրանցից առաջինը տպագրվել է 1905 թ.-ին «Բանասեր» հանդեսում։

## Աշխատություններ
* Յիշատակարան Պասմաճեան Գրիգոր պատրիարքի. հրատարակեց Բաբգէն ծ. վրդ. Կիւլեսէրեան, Պարիս, 1908 (արտատպուած «Բանասէր» հանդէսէն)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարքներ
Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Հայերը Պիզայում

**Պիզայում հայերի** գոյության մասին հնագույն հիշատակությունները 12-րդ դարից են։ 1115 թվականին քաղաքի բնակիչների մեջ հիշատակվում են արևելցի քրիստոնյաներ, ենթադրվում է, որ մեծ մասամբ հայեր էին։ 1320 թվականին Պիզայում հիմնադրվել է վանք, որն ավելի քան հարյուր տարի պատկանել է հայերին (վկայում է դամբանական մի արձանագրություն)։ Վանքում օրինակվել են ձեռագրեր, հայ արքեպիսկոպոս Գրիգորն անձամբ արտագրել է բազմաթիվ ձեռագրեր։ Օրինակված ձեռագրերը պահպանվել են Վիեննայի Ազգային և Միլանի Ամբրոսյան գրադարաններում։ 1366 թվականին Պիզայում կառուցված մենաստանի վիմագիր արձանագրությունը վկայում է, որ այդ մենաստանի հիմնադիրը Պետրոս անունով մի հայ վաճառական էր։ Պիզան, ինչպես Վենետիկն ու Ջենովան, առևտրական հարաբերություններ է ունեցել Կիլիկիայի հայկական թագավորության հետ։ Պիզացի վաճառականները, որոնք հաստատված էին Այասում, այնտեղ ունեցել են իրենց հյուպատոսը (13-14–րդ դարերում)։ Հայ առևտրականներ Պիզայում երևացել են մինչև 18-րդ դարի վերջը։

պ
Կատեգորիա:Պիզա
Գրիգոր Բ Մամիկոնյան

**Գրիգոր Մամիկոնյան** (ծննդյան թվականը անհայտ— մոտ 750), իշխան, զորավար, արաբական խալիֆայության դեմ 747—750 թվականների ապստամբության ղեկավարը։ Սմբատ Մամիկոնյանի որդին։ Հայոց իշխան Աշոտ Բագրատունուն չենթարկվելու համար եղբոր՝ Դավթի հետ ձերբակալվել և Արմինիայի ոստիկան Մրվանի ամբաստանագրով ուղարկվել է Դամասկոս, ապա՝ աքսորվել Եմեն։ Հայրենիք վերադառնալով 745 թվականից հետո և օգտվելով Ասորիքում գահակալական կռիվներով զբաղված Մրվանի բացակայությունից՝ Վասպուրականում եղբոր հետ կազմակերպել է ընդդիմադիր ուժերին, պայքարել նաև Աշոտ Բագրատունու դեմ, որն ստիպված հեռացել է Ասորիք՝ Մրվանի մոտ։ Առիթից օգտվելով՝ Արմինիայի ոստիկանի փոխանորդ Իսահակ իբն-Մեսլիմը Գրիգոր Մամիկոնյանին նշանակել է սպարապետ։ Սակայն արդեն խալիֆա դարձած Մրվանը Աշոտ Բագրատունուն վերահաստատել է իր պաշտոններում։ 747 թվականին հայ նախարարները Գրիգոր Մամիկոնյանի գլխավորությամբ ապստամբություն են բարձրացրել խալիֆայության դեմ, Աշոտին ստիպել միաբանել իրենց և, անցնելով Տայք, ապավինել Պոնտոսի բյուզանդական զորքերի օգնությանը։ Ապստամբներին միացել են նաև պավլիկյանները։ Այս հանգամանքի և Գրիգոր Մամիկոնյանի ու Աշոտ Բագրատունու միջև եղած խուլ հակառակության պատճառով Աշոտը մի քանի համախոհ նախարարներով լքել է ապստամբներին, վերադարձել Բագրևանդ՝ արաբներին միանալու նպատակով։ Գրիգոր Մամիկոնյանը հետապնդել, գերել և կուրացրել է նրան, ապա մեկնել Կարին։ Այնտեղ սկսել է հալածել պավլիկյան առաջնորդներին, իսկ քիչ անց հիվանդացել է ու մահացել։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Ղևոնդ Մեծ, Պատմութիյունն Հայոց, ՍՊԲ, 1887։ Զ․ Հարությունյան

Կատեգորիա:Մամիկոնյաններ
Կատեգորիա:Հայոց իշխաններ
Քաղաքական բողոք

**Քաղաքական բողոք**, օրենսդիր, գործադիր, դատական իշխանություննե­րի քաղաքականության ու գործողութ­յունների հետ վճռական անհամաձայնության արտահայտություն։ Համապատասխանելով քաղաքական գործողությունների կանոններին ու մեխանիզմներին, քաղաքական բողոքը դիրքերի որոշման օրինական ձև է։ Քաղաքական բողոքի դրսևորումները ներառում են հայ­տարարություններ, դիմումներ, հանրահավաքներ, զործադուլներ են։ Սակայն Քաղաքական բողոքը կարող է ընդունել նաև անօրինա­կան ձևեր. որոնք ուղեկցվում են բռնության կիրառությամբ, ծայրահեղականությամբ, հակասահմանադրական պայքարի ձևերով և միջոցներով։

## Տես նաև
*Ցույց
Արուսյակ (թերթ)

«**Արուսյակ**», հասարակական-քաղաքական, գրական, տնտեսական և իրավագիտական անկախ թերթ, երկօրյա, ապա՝ օրաթերթ։

Հրատարակվել է 1935-1936 և 1942 թվականներին, Թեհրանում։ Արտոնատեր-խմբագիր՝ Ա.Նազարյան։

Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Իրանի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայերը Թեհրանում
Անմեղության կանխավարկած

**Անմեղության կանխավարկած** կամ **Անմեղության պրեզումպցիա** ( - ենթադրություն), սկզբունք, ըստ որի մեղադրյալը համարվում է անմեղ, քանի դեռ նրա մեղքը չի ապա­ցուցվել օրենքով սահմանված կարգով։

Անմեղության պրեզումպցիան առաջադրել է բուրժուազիան՝ ֆեոդալական դատարանների չարաշահումների դեմ տարվող պայքարում։ Անմեղության պրեզումպցիան առավել հումանիստական հիմքերի վրա դրվեց սոցիալիստակաև քրեական դատավարական իրավունքում։

Անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը դարձել է նաև քրեական դատավարության կարևորագույն ժո­ղովրդավարական սկզբունքներից մեկը և ապահովում է անձի իրավունքների պաշտպանությունը, բացառում չհիմնա­վորված մեղադրանքները և անհիմն դա­տապարտումը։ Անձի մեղավորությանը կարող է հիմնավորվել միայն օրենքով սահմանված ապացուցման միջոցներով և բավարար ապացույցների առկայութ­յան դեպքում, ընդ որում ապացուցման ողջ ծանրությունը (ապացուցման պար­տականությունը) պետք է կրեն մեղադրող մարմինները։ Անմեղության կանխավարկածի հետ անմիջականո­րեն առնչվում է նաև «արգելվում է օրեն­քի խստությամբ ձեոք բերված ապա­ցույցների օգտագործումը» դրույթը։ Անմեղության կանխավարկած սկզբունքը ամրագրված է նաև միջազ­գային իրավական փաստաթղթերում։

Լրիվ չապացուցված, կասկած հարուցող փաստը չպետք է դրվի որոշում-դատավճռի հիմքում կամ պետք է մեկնաբանվի հօգուտ մեղադրյալի։ Ելնելով անմեղության պրեզումպցիայից` դատաքննչական մարմիններն իրավունք չունեն ապացուցման պարտականությունը դնել մեղադրյալի վրա՝ պահանջելով, որ նա ապացուցի իր անմեղաթյունը։ Մեղադրյալի մեղքը չապացուցվելու դեպքում գործը կարճվում կամ կայացվում է արդարացնող դատավճիռ։

## Գրականություն
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

## Արտաքին հղումներ
* Презумпция невиновности — история и правоприменение 

Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Պետության և իրավունքի տեսություն
Կատեգորիա:Քրեական դատավարական իրավունք
Ջորջ Գելափ

**Ջորջ Գելափ** (, ), ամերիկացի գիտնական, լրագրող, վիճակագիր, ուսուցիչ։ ԱՄՆ-ում հասարակական կարծիքի ուսումնասիրության ինստիտուտի հիմնադիր, սոցիալական ընտրանքի դիտարկման ժամանակակից մեթոդների զարգացման և կիրառման առաջնեկ։ Նա գտնում էր, որ այս կամ այն քաղաքական երևույթի կամ ընտրովի պաշտոնի թեկնածուի վերաբերյալ ժողովրդի վերաբերմունքը կարելի է որոշակի ճշգրտությամբ կանխատեսել ընտրանքի հիման վրա, եթե վերջինիս կառուցվածքը համապատասխանում է հասարակության սոցիալական, ազգագրական, տարիքա-սեռային և այլ կառուցվածքին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գելլափ Ինթերնեյշնլ Ասոցիացիայի պաշտոնական ներկայացուցիչը Հայաստանում

Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիոլոգներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Այովայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Հասարակական կարծիք
Ասիական և խաղաղօվկանոսյան տնտեսական խորհուրդ

**Ասիական և խաղաղօվկանոսյան տնտեսական խորհուրդ** (**ԱԽՏԽ**), տարածաշրջանային միջպետական կազմակերպություն։ Ստեղծվել է 1989 թվականին։

Նպատակն անդամ պետությունների տնտեսական, գիտական, մշակութային և այլ կա­պերի զարգացումն ու միջազգայնացումն է։

## Անդամ պետություններ

## Հանդիպումների գագաթաժողովներ
Տարին մեկ անգամ անցկացվում են հանդիպումներ, որտեղ ղեկավարները հավաքվում են քննարկելու համար ֆինանսական ուղիների մասին, որպեսզի բարելավեն առեւտուրը ողջ տարածաշրջանում, տնտեսության գտնվելու վայրը որոշել է պատահականորեն հյուրընկալել գագաթնաժողովը.

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин «Большой юридический словарь», 2002 թ, Մոսկվա

Կատեգորիա:Առևտրային դաշինքներ
Կատեգորիա:Ասիայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Կատեգորիա:Միջազգային տնտեսական կազմակերպություններ
Բնակարանի անձեռնմխելիություն

**Բնակարանի անձեռնմխելիություն** մարդու հիմնական և անօտարե­լի անձնական իրավունքներից։ Նշանա­կում է, որ մարդու կամքին հակառակ ոչ ոք չպետք է մուտք գործի նրա բնակարան։ Այն կարող է խուզարկվել միայն դա­տարանի որոշման հիման վրա։ Մնացած դեպքերում ինքնակամ ներխուժում բնա­կարան թույլատրվում է միայն հասարակության անվտանգությանը, ինչպես նաև մարդկանց կյանքին ու առողջությանը սպառնացող լուրջ և ակնհայտ վտանգը կանխելու համար։ Բնակարանի ան­ձեռնմխելիության երաշխիքները կարող են սահմանափակվել արտակարգ կամ ռազմական դրության գործողության ժա­մանակահատվածում։ Հայաստանի Հանրապետությունում բնակարանի ան­ձեռնմխելիությունը երաշխավորվում Լ ՀՀ Սահմանադրությամբ։

## Աղբյուրներ
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Իրավաբանություն
Փունջ (թերթ, Ալեքսանդրիա)

**«Փունջ»**, պատանեկան գրական պատկերազարդ երկշաբաթաթերթ, 1940 թվականից՝ ամսագիր։ Լույս է տեսել 1925-1946 թթ. Ալեքսանդրիայում, ապա՝ Կահիրեում։ Խմբագիրներ՝ Մելքոն Քարամյան, Լևոն Աճեմյան։ Նպատակն էր «հայ մանուկին ընթերցանության համար նյութեր մատակարարել»։

Ներկայացրել է հիմնականում արևելահայ դասականներին՝ արևմտահայերենով, տպագրել թարգմանություններ։ Անդրադարձել է Խորհրդային Հայաստանի տնտեսական, մշակութային կյանքին, պատմել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում հայ մարտիկների սխրանքների մասին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եգիպտոսի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական մանկական պարբերականներ
Արտաքին կիսալուսին

**Արտաքին Կիսալուսին** (անգլերեն՝ Outer Crescent), աշխարհա­-քաղաքականության հասկացություն։ «Արտաքին կիսալուսին» տերմինը շրջանառության մեջ է դրել Հ. Մակինդերը։ Արտաքին կիսալուսինը ընդգրկում է Մեծ Բրիտանիան, Հարավային Աֆրիկան, Ավստրիան, ԱՄՆ-ը, Կանադան և Ճապոնիան, այսինքն՝ առաջատար ծո­վային պետությունները։

## Տես նաև
* Ներքին կիսալուսին
* Համաշ­խարհային կղզի
* Առանցքային տարա­ծաշրջան

## Գրականություն
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Աշխարհառազմավարություն
Հայերը Ռիմինիում

**Ռիմինիում հայերի** ներկայության առաջին հիշատակումները, ինչպես ենթադրում է Ղևոնդ Ալիշանը, վերաբերում են 12-րդ դարի վերջին։ 1254 թվականին այստեղ ընդօրինակված մի գրչագրում, որ ներկայումս պահվում է Փարիզի Ազգային մատենադարանում, հիշվում են հայկական եկեղեցի, վանք և հյուրանոց։ Ըստ նույն ձեռագրի՝ Ռիմինիում այդ ժամանակ եղել է Հովհաննես անունով հայ եպիսկոպոս, ինչը վկայում է տեղի հայ գաղութի կարևորության մասին։ Հայկական ներկայության մասին են վկայում նաև երկու վիմագիր արձանագրություններ, որոնք 19-րդ դարի վերջին դեռ կարելի էր տեսնել քաղաքի եկեղեցիներից մեկի ավանդատան մեջ։

ռ
Կատեգորիա:Ռիմինի
Բոբոխ

«**Բոբոխ**», հասարակական, երգիծազավեշտական երկշաբաթաթերթ, ապա՝ շաբաթաթերթ։ Հրատարակվել է 1920-1933 թվականներին, Թեհրանում։ Արտոնատեր՝ Ա. Աղասյան, խմբագիր՝ Հ. Գարագաշ։

1933 թվականին ունեցել է «Մանկական բոբոխ» էջը։ 1930 թվականից լույս է տեսել որպես «Վերածնունդ» հասարակական ֊քաղաքական և գրական լրագրի հավելված։ Խարազանել է հայ հասարակական կյանքի ստվերոտ կողմերը, պատկերել ժամանակի իրանահայ կյանքը, արտացոլել հասարակական հոսանքների ձգտումներն ու տրամադրությունները։

Կատեգորիա:Հայկական երգիծական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Իրանի հայկական շաբաթաթերթեր
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայերը Թեհրանում
Գրոտեսկ

250px|frameless|աջից
**Գրոտեսկ** (grotesque ծիծաղաշարժ,  grottesco արտառոց, , Է․ Թ․ Ա․ Տոֆմանի «Լվերի տիրակալը»)։ 19-րդ դարի ռեալիստների մոտ (Չ․ Դիքենս, 0․ Դոմիե, Ն․ Վ․ Գոգոլ, Մ․ Ե․ Սալտիկով - Շչեդրին) գրոտեսկը հասել է սոցիալ-պատմական ընդհանրացման և կոնկրետության։ 20-րդ դարում գրոտեսկը նորից դարձել է արվեստի (այդ թվում մի շարք մոդեռնիստական ուղղությունների՝ էքսպրեսիոնիզմի, սյուրռեալիզմի) բնորոշ ձներից։ Մոդեռնիստական գրոտեսկը ներթափանցված է «կյանքի սարսափով» և կեցության աբսուրդության գիտակցությամբ (Է․ Իոնեսկո, Ս․ Բեքեթ, Ս․ Գալի)։ Մոդեռնիստական գրոտեսկի մոտիվներն առկա են 20-րդ դարի բազմաթիվ խոշոր արվեստագետների գործերում (Ֆ․ Կաֆկայի «Դատավարություն»-ը, Լ․ Պիրանդելլոյի պիեսները, Մ․ Շագալի գեղանկարչությունը, Պ․ Պիկասոյի որոշ նկարներ)։ Ռեալիստական Գրոտեսկը (Չա․ Հաշեկ, Չ, Չապլի Ա. Բբեիսո), արտահայտելով 20-րդ դարի սոցիալական բախումները, զարգացրել է «գրոտեսկային ռեալիզմի» և ժողովրդի ծաղրի հիմնական մոտիվները։ Սովետական արվեստում Գրոտեսկը կիրառվել է Վ․ Վ․ Մայակովսկու երգիծական կատակերգություններում («Փայտոջիլ», «Բաղնիք»), Ե․ Լ․ Շվարցի հեքիաթ-պիեսներում («Մերկ արքան»), Ս․ Ս․ Պրոկոֆնի «Սեր առ երեք նարինջ» հեքիաթ-օպերայում, Ե․ Բ․ Վախթանգովի և Վ․ Է․ Մեյերխոլդի ռեժիսուրայում։ Հայ իրականության մեջ գրոտեսկի արտահայտչամիջոցներն օգտագործել են գրողներ Հ․ Պարոնյանը, Ե․ Օտյանը, Դ․ Դեմիրճյանը, նկարիչներ Գ․ Յակուլովը, Մ․ և Ս․ Արուտչյանները, Ա․ Սարուխանը, ռեժիսորներ Վ․ Աճեմյանը, Ա․ Գուլակյանը։ Որպես ոճի տարր, սուր կոմիկական միջոց, Գրոտեսկը հատուկ է մի շարք ժանրերի՝ ծաղրանկարին, էկամֆետին, ֆարսին, բուֆոնաղին և այլն։

Կատեգորիա:Գեղարվեստական ոճեր
Գուտապերչ

frameless|աջից
**Գուտապերչ** (, մալայերեն getah - խեժ և pertja - այդ խեժն արտադրող ծառի անվանումը, ինչպես նաև Սումատրա կղզու անվանումներից մեկը), բնական ծագմամբ կաշենման նյութ, կաուչուկի տրանս-իզոմերը։

Գուտապերչի հիմնական բաղադրիչը (90%) բարձրամոլեկուլային տրանսպոլիիզոպրենն է (գուտա)՝ (C5H8), իսկ բնական կաուչուկինը՝ ցիսպոլիիզոպրենը։ Ի տարբերություն բնական կաուչուկի, գուտապերչը առաձգական չէ։ Հիմնականում ստացվում է արևադարձային որոշ ծառատեսակների կաթնահյութից։ Տեխնիկական գուտապերչը սենյակային ջերմաստիճանում ունի սպիտակից մինչև դեղնաշագանակագույն երանգ, խտությունր՝ 945-955 կգ/մ3, տաքացնելիս (50-100&nbsp;°C) փափկում է և լուծվում արոմատիկ ածխաջրածիններում ու նրանց հալոգենածանցյալներում։ Թթվակայուն է, այդ թվում նաև աղաթթվի և ֆտորաջրածնական թթվի նկատմամբ։ Բնական կաուչուկի նման վուլկանացվում է։  Ջրանցիկ չէ, լավ էլեկտրամեկուսիչ է։ Օգտագործվում է ստորջրյա մալուխներ, նաև թթվակայուն և սոսնձող նյութեր պատրաստելու համար։ Գուտապերչի կիրառումը նվազում է, այն փոխարինվում է սինթետիկ գուտապերչով (տրանսպոլիիզոպրեն, տրանապոլիքլորոպրեն)։

Կատեգորիա:Էլաստոմերներ
Կատեգորիա:Կաուչուկներ
Գունաչափություն (քիմիա)

**Գունաչափություն**, վերլուծական քիմիայում, լուսաչափական եղանակներ, որոնցով որոշում են լուծույթներում գունավոր նյութերի պարունակությունը։

Չափում են լուծույթի կլանած լույսի քանակությունը՝ կախված գունավոր բաղադրիչի խտությունից։ Այդ կախումն արտահայտվում է Բուգեր-Լամբերտ-Բերի օրենքով․ I=I0*e-xlc (1)։ Լոգարիթմելով (1)-ը կստանանք՝ lո(l0/l)=xcl=D (2)։ D-ն կոչվում է լուծույթի օպտիկական խտություն։ (2)-ից երևում է, որ լուծույթի օպտիկական խտությունը ուղիղ համեմատական է լուծույթի խտությանը։ Այդ պատճառով գործնականում նյութի խտությունը որոշում են չափելով լուծույթի օպտիկական խտությունը լուսագունաչափով, սպեկտրալուսաչափով (օբյեկտիվ եղանակ) կամ աչքով (սուբյեկտիվ եղանակ)։ Վերջին դեպքում լուծույթի գույնը համեմատում են համեմատական լուծույթների գույների հետ։ Գունաչափության զգայնությունը մեծանում է, եթե լուծույթով անցնող լույսը մեներանգ է։ Անհրաժեշտ է ընտրել ալիքի այնպիսի երկարություն ունեցող ճառագայթ, որն ավելի լավ է կլանում հետազոտվող նյութը։

Կատեգորիա:Անալիտիկ քիմիա
Կատեգորիա:Սպեկտրասկոպիա
Կատեգորիա:Օպտիկա
Արդարության սկզբունք

**Արդարության սկզբունք**, ՄԱԿ-ի կանոնադրության համաձայն (հատոր 1), սկզբունք, որն ընկած է միջազգային վեճերի խաղաղ կարգավորման հիմքում և պետք է օգտագործվի միջազգային իրա­վունքի սկզբունքների հետ միասին։

ՄԱԿ-ի կանոնադրությունը դիտում է ոչ թե իբրև միջազգային իրավունքի սկզբունք, այլ իբրև բարոյաիրավական և սոցիալ-քաղաքական գիտակցության փիլիսոփայական մի կատեգորիա, որը հասարակական գործունեությունը գնահատում է պարտադրականության տեսակետից։ Միջազգային հարաբերություններում «Արդարության սկզբունք» հասկացությունը համաձայնեցվում է միջազգային համընդհանուր իրավունքի հիմնական սկզբունքների հետ և չի հակասում դրանց։ Իրենց հերթին իրավական նորմերի հեղինակությունն ու պահպանումը բարձր են այնքանով, որքանով հիմնավոր է պետությունների և միջազգային հանրության համոզվածությունը դրանց արդարության մեջ։

## Գրականություն
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Արդարություն
Ագրեսիայի գործողություն

**Ագրեսիայի գործողություն** (), խաղաղության խախտման առավել վտանգավոր եղանակ, յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում հաստատում է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը։ Ընդ որում, Անվտանգության խորհուրդը կաշկանդ­ված չէ 1974 թվականի ագրեսիայի սահմանման ձևական հատկանիշերով և կարող է դուրս գալ ագրեսիայի գործողության սահմանված ցուցակի շրջանակներից։ Ագրեսիայի գործողության առկայությանն ու Անվտանգության խորհրդի հավաստումը հիմք են ստեղծում, որպեսզի այդ մար­մինը հանձնարարականներ կամ որոշումներ ընդունի այն մասին, թե ՄԱԿ-ի կանոնադրության համապատասխան ինչպիսի միջոցներ պետք է ձեռնարկել միջազգային խաղաղությունն ու անվտանգությունը պահպանելու կամ վերականգնելու համար։

## Աղբյուրներ
* Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Ագրեսիա
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունքի խախտումներ
Ակտիվ ընտրական իրավունք

**Ակտիվ ընտրական իրավունք**, պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ձևավորման ընտրություններին և հանրաքվեներին քաղաքացիների մասնակցելու իրավունքը։

Պետությունների գերակշիռ մասում ակտիվ ընտրական իրավունքից օգտվում են բոլոր չափահաս քաղաքացիներն անկախ սեռից, զբաղմունքից, գույքային դրությունից, կրթությունից և այլն։ Հայաստանում ակտիվ ընտրական իրավունք վերապահված է 18 տարեկան դարձած բոլոր քաղաքացիներին։ Ակտիվ ընտանեկան իրավունքը, ինչպես և պասիվ ընտրական իրավունքից չեն կարող օգտվել միայն դատարանի վճռով անգործունակ ճանաչված, ինչպես նաև օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով ազատազրկման դատապարտված և պատիժը կրող քաղաքացիները (ՀՀ Սահմանադրություն)։

## Աղբյուրներ
Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Ընտրական իրավունք
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Ապազգայնացում

**Ապազգայնացում**, ագգայնացմանը հակադիր գործընթաց, պետական ունեցվածքի (արդյունաբերական ձեռնար­կություններ, բանկեր, հողատարածքներ 7 այլն) հանձնումը մասնավոր անձանց ի սեփականություն։ Կատարվում է պետական գույքի վաճառքի միջոցով, ընդ որում՝ նախկին սեփականատերերին կարող է վերապահվել գնման առաջնային իրավունք։ Սովորաբար (թեև ոչ միշտ) «ապազգայնացում» տերմինը նշանակում է նախկինում ազգայնացված (այլ ոչ թե պետության ստեղծած) գույքի վաճառք։ Այն իմաստային առումով որոշ չափով զանազանվում է սեփականաշնորհման հասկացությունից։

## Գրականություն
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Հասարակություն
Թորգոմ Գուշակյան

**Թորգոմ Իյաչերեսի Գուշակյան** (իսկական անունը՝ **Մկրտիչ Պիլիճյան**, ), հայ բանասեր, թարգմանիչ, հոգևորական գործիչ։ Սովորել է ծննդավայրի Ներսես-Շուշանյան դպրոցում, ապա՝ Արմաշի դպրեվանքում։

Վարել է հոգևորական տարբեր պաշտոններ Արմաշում, Կոստանդնուպոլսում, Եգիպտոսում։ 1931 թվականին ընտրվել է Երուսաղեմի հայոց պատրիարք, միաժամանակ վարել «Սիոն» ամսագիրը։ Աշխարհաբար է թարգմանել Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» պոեմը (1926 թ.), ֆրանսերենից՝ Ֆլոբերի «Հերովդիա»-ն, Բուալոյի «Արվեստ քերթողական»-ը։ Գուշակյան Թորգոմը նպաստել է եգիպտահայ գաղութի հասարակական մշակութային կյանքի աշխուժացմանը։ Գլխավորել է Խորհրդային Հայաստանին ցույց տրվող օգնության գործը (1920-1921, 1926 թթ.)։

## Գրականություն
* Արմաշու վանքը, ԿՊ, 1914 թ.
* Խրիմյան Հայրիկ (իր ծննդյան հարյուրամյակին առթիվ), Փարիզ, 1925 թ.
* Հուշարձան Աստվածաշունչի հայերեն թարգմանության հազար հինգ հարյուրամյակի, Երուսաղեմ, 1938 թ.
* Հազարտողյակ փորագրություն, հ․ 1, Վնտ․, 1939 թ.
* Ցուցակ հայերեն ձեռագրաց Ս․ Նշանի վանուց ի Սեբաստիաւ Վնն․, 1961 թ.
* Ալպոյաճյան Ա․, Թորգոմ պատրիարք Գուշակյան, Կահիրե, 1940 թ.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Երուսաղեմի հայոց պատրիարքներ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Դիկտոկրատիա

**Դիկտոկրատիա** (, լատ. *dielatura*՝ անսահմանափակ իշխանություն, և հուն. *kratos*՝ իշխանության) կամ **դեմոկրատուրա**, թերի ժողովրդավարական, անցումային (ավտորիտարից, ամբողջատիրականից ժողովրդավարականի) քաղաքական վարչակարգի տարատեսակ։ Ի տարբերություն դեմոկրատուրայի, Դիկտոկրատիա բնութագրվում է ազատականացմամբ առանց ժողովրդավարացման։ Իշխող էլիտան հաստատում է որոշակի անհատական և քաղաքացիական ազատություններ և իրավունքներ, սակայն չի վերահսկվում և հաշվետու չէ նրանց։ Դիկտոկրատիայի պայմաններում, որպես կանոն, գերադասություն է ստանում նյութական ռեսուրսների նշանակալի մասը վերահսկող քաղաքական փոքրամասնությունը, քաղաքական մեծամասնությունն անտեսվում է։ Տարբեր կարգի դիկտոկրատիա են ձևավորվել, մասնավորապես, հետսոցիալիստական և հետսովետական նորանկախ պետություններում։ Այս տիպի պետություններում առկա են դիկտոկրատիայի և դեմոկրաստուրայի տարրեր։

## Աղբյուրներ
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Քաղաքականություն
Գաղտնի քվեարկություն

**Գաղտնի քվեարկություն**, քվեարկության ձև, որի դեպքում բացառվում է քվեարկողի կամարտահայտության նկատմամբ հսկողությունը։

Քվեարկության գաղտնիությանը ապահովվում է քվեաթերթիկների, գնդիկների կամ քվեարկության հատուկ մեքենաների միջոցով։ Առավել տարածված է քվեաթերթիկներով կատարվող քվեարկությունը, երբ դրանց վրա գրվում են քվեարկության դրված որոշումների տարբերակները և քվեարկողը քվեաթերթիկում նշումներ է կատարումհատուկ սենյակում կամ խցիկում և այն գցում քվեատուփի մեջ։

Գաղտնի քվեարկության ընտրական իրավունքի իրականացման կարևորագույն մասն է և սովորաբար ամրագրվում է սահմանադրությամբ (ՀՀ Սահմանադրություն)։ Գաղտնի քվեարկության իրականացման կարգը սահմանվում է Հայաստանի Հանրապետության ընտրական օրենսգրքով։

## Աղբյուրներ
* Էդվարդ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թվական, Երևան
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Ընտրական իրավունք
Մաքսիմ Հակոբյան

**Մաքսիմ Անուշավանի Հակոբյան** (8 օգոստոսսի 1949, գ. Վերին Հանդ, Ղափանի շրջան - 9 դեկտեմբերի, 2018), ՀԽՍՀ և ՀՀ տնտեսության գործիչ, Զանգեգուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի տնօրենների խորհրդի նախագահ։

## Կրթություն
*1967 թ. ավարտել է Քաջարանի թիվ 1 միջնակարգ դպրոցը։
*1967-1972 թթ. սովորել և ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի լեռնամետալուրգիական ֆակուլտետը՝ լեռնային ինժեների որակավորմամբ։

## Աշխատանքային գործունեությունը
*1972-1973 թթ. աշխատել է Զանգեգուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատում՝ որպես էքսկավատորի մեքենավարի օգնական։
*1973-1981 թթ. աշխատել է կոմբինատում՝ լեռնային վարպետ, ապա հորատապայթեցման և էքսկավատորաբուլդոզերային տեղամասերի պետ։
*1982-1988 թթ. աշխատել է որպես կոմբինատի լեռնային արտադրամասի գլխավոր ինժեներ։ 
*1988-1994 թթ. - կոմբինատի գլխավոր ինժեների տեղակալ, անվտանգության տեխնիկայի և շրջակա միջավայրի պաշտպանության բաժնի պետ։
*1994-1998 թթ. - աշխատել է որպես կոմբինատի գլխավոր ինժեներ։
*1998 թվականի մայիսի 7-ին նշանակվել է Զանգեգուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի գործադիր տնօրեն։
*2003 թվականի մարտի 24-ին նշանակվել է կոմբինատի գլխավոր տնօրեն։
*2014 թվականի մայիսից կոմբինատի տնօրենների խորհրդի նախագահն է, Սյունիքի նախկին մարզպետ Վահե Հակոբյանի հայրը։

## Հասարակական գործունեություն
*2004 թ. ընտրվել է «Մատենադարանի բարեկամներ» բարեգործական հիմնադրամի պատվավոր անդամ։
*2006 թվականից ՀՀ հանքագործների և մետալուրգների միության նախագահն է։
*2007 թվականից՝ «Գանձասար» ֆուտբոլային ակումբի նախագահ։

## Պարգևներ
*«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի շքանշան (2014)։
*«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալ (2011)։
*Անանիա Շիրակացու մեդալ (2002)։ 
*Հայ Առաքելական եկեղեցու բարձրագույն պարգև «Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ» շքանշան։
*«Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» հուշամեդալ։
*2005 թ. Միջազգային քաղաքականության ռուսական ակադեմիայի կողմից շնորհվել է դոկտորի գիտական աստիճան։
*Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանի պատվավոր դոկտոր (2008)։
*Քաջարան, Կապան, Մեղրի, Ագարակ քաղաքների, Արմավիրի մարզի պատվավոր քաղաքացի է։
*2007 թվականին ճանաչվել է «Տարվա մարդ» («Դե-ֆակտո» ամսագրի վարկածով)։

Ունի երկու որդի, չորս թոռ։ Անկուսակցական է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ լեռնագործներ
Կատեգորիա:Հայ մետալուրգներ
Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Անանիա Շիրակացու մեդալակիրներ
Կատեգորիա:ՀՊՃՀ պատվավոր դոկտորներ
Գուտացիա

195px|մինի|Գուտացիա
**Գուտացիա** ( — կաթիլ), ջրի կաթիլների արտազատումը բույսերի տերևներից։ Կատարվում է ջրային հերձանցքներով, արմատային ճնշման տակ։ Դիտվում է մեծ մասամբ գիշերը, վաղ առավոտյան, հատկապես խոնավ եղանակին, երբ արմատները ավելի շատ ջուր են կլանում, քան տերևները կարող են գոլորշիացնել։ Ջրի հետ արտազատվում են հանքային որոշ նյութեր, և բույսն ազատվում է աղերի ավելցուկից, հիմնականում՝ կալցիումից։

Կատեգորիա:Բույսերի ֆիզիոլոգիա
Կատեգորիա:Ջուր և բնություն
Դաշույն

250px|մինի|աջից|Դաշույն
**Դաշույն**, զենք։ Սրածայր է, երկսայրի, բռնակով և կարճ շեղբով։ Գործածվել է ձեռնամարտում, երբեմն տնտեսական նպատակների (արմատիք և բույսեր հավաքելու, միս կտրատելու և այլ) համար։ Հնագույն դաշույնները պատրաստվել են քարից (վանակատ, կայծքար և այլն) և անասունների եղջյուրներից, այնուհետև՝ մետաղից (պղինձ, բրոնզ, երկաթ, պողպատ)։ Հայաստանում պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են բրոնզի և երկաթի դարերի դաշույնի նախշազարդված պատյաններ (երկրաչափական, բուսական և կենդանական նախշերով)։ Հայաստանում և Կովկասում հարուստ և ազդեցիկ անձինք կրել են կաշեպատ, ոսկեզօծ, նախշազարդ պատյաններով, քանդակազարդ բռնակներով (փղոսկր, ոսկի, արծաթ և այլն) տներ։ Կովկասյան մի շարք ժողովուրդների տղամարդիկ դաշույն կրում են իբրև զգեստի մաս (որպես քաջության խորհրդանիշ)։

Կատեգորիա:Զենք
Կատեգորիա:Զինամթերք
Կատեգորիա:Սառը զենքեր
Կատեգորիա:Շեղբավոր զենք