Իսրայելի քաղաքականություն

**Իսրայելի քաղաքականություն,** հիմնված խորհրդարանական ժողովրդավարության վրա։ Իսրայելի վարչապետը կառավարության ղեկավարն է և բազմակուսակցական համակարգի առաջնորդը։ Իսրայելի քաղաքական դաշտում գերակշռում են սիոնիստական կուսակցությունները, որոնք ավանդաբար բաժանվում են երեք ճամբարի, որոնցից առաջին երկուսը ամենամեծերն են՝ աշխատանքային սիոնիզմ, ռևիզիոնիստական սիոնիզմ և կրոնական սիոնիզմ։ Կան նաև մի շարք ոչ սիոնիստական ուղղվածությամբ ուղղափառ կրոնական կուսակցություններ և ոչ սիոնիստական աշխարհիկ ձախակողմյան խմբեր, ինչպես նաև ոչ սիոնիստական և հակասիոնիստական իսրայելցի արաբական կուսակցություններ։

## Պատմություն (1948–1996)
1948 թվականի Պաղեստինի պատերազմը (որն իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտության և առավել լայն՝ արաբա-իսրայելական հակամարտության մի մասն էր) ավարտվել է Իսրայել պետության հիմնադրմամբ Պաղեստինի տարածքում, որն այդ ժամանակ գտնվում էր բրիտանական իշխանության տակ։ Մինչև 1977 թվականին Կնեսետի (Իսրայելի խորհրդարան) ընտրությունները, Իսրայելը ղեկավարվում էր հաջորդական կոալիցիոն կառավարություններով, որոնք գլխավորում էին Մապայ կուսակցությունը կամ Մապայով գերիշխող «Համախմբում»-ը։ 1967-ից 1970 թվականներին գործում էր ազգային միասնության կառավարություն, որտեղ ընդգրկված էին Իսրայելի բոլոր կուսակցությունները՝ բացառությամբ Իսրայելի կոմունիստական կուսակցության երկու թևերի։ 1968 թվականին երեք նախկին ձախակողմյան կուսակցությունների միավորումով ձևավորվել է Իսրայելի Աշխատավորական կուսակցությունը, սակայն այն պարտվել է 1977 թվականին ընտրություններում Մենախեմ Բեգինի ղեկավարած կենտրոնամետ-աջակողմյան ռևիզիոնիստական սիոնիստական «Լիկուդ» բլոկին (այն ժամանակ բաղկացած «Հերութ»-ից, լիբերալներից և փոքր «Լա'ամ» կուսակցությունից)։ «Լիկուդ»-ը կոալիցիա է կազմել Ազգային կրոնական կուսակցության, «Ագուդաթ Իսրայել»-ի և այլ ուժերի հետ։ Մենախեմ Բեգինը վարչապետ է եղել մինչև 1983 թվականին, երբ առողջական խնդիրների պատճառով հրաժարական տվեց, և նրան է փոխարինել Իցհակ Շամիրը։

1984 թվականին ընտրություններից հետո, երբ «Համախմբում»-ն ու «Լիկուդ»-ը երկուսն էլ չեն կարողացել ինքնուրույն ձևավորել կառավարություն, ստեղծվել է ազգային միասնության կառավարություն՝ ռոտացիոն վարչապետությամբ․ առաջին երկու տարիներին պաշտոնը զբաղեցրել է Շիմոն Պերեսը, իսկ Կնեսետի ժամկետի կեսից նրան փոխարինել է Շամիրը։ Թեև 1988 թվականին ընտրությունները նույնպես հանգեցրել են ազգային միասնության կառավարության ստեղծմանը, Շամիրը կարողացել է վարչապետի պաշտոնը ստանձնել միայնակ։ 1990 թվականին Պերեսը փորձել է ձախակողմյան կառավարություն ձևավորել, սակայն ձախողվել է, և Շամիրը մնացել է իշխանության ղեկին մինչև 1992 թվականը։ Այդ տարվա ընտրություններում Աշխատավորական կուսակցության հաղթանակով վարչապետ է դարձել Ցախակ Ռաբինը՝ երկրորդ անգամ ստանձնելով այդ պաշտոնը։ Նրա սպանությունից հետո՝ 1995 թվականի նոյեմբերի 4-ին, վարչապետ է դարձել Շիմոն Պերեսը։

## Վարչապետներ և կառավարություններ (սկսած 1996 թվականից)
### Նեթանյահու (1996–1999)
1996 թվականի Իսրայելի խորհրդարանական ընտրություններում՝ երկրի պատմության մեջ առաջին անգամ վարչապետի ուղղակի ընտրության ձևաչափով, «Լիկուդ»-ի առաջնորդ Բենյամին Նեթանյահուն փոքր առավելությամբ հաղթել է՝ կտրուկ քննադատելով կառավարության խաղաղության քաղաքականությունը՝ այն համարելով անարդյունավետ Իսրայելի անվտանգության ապահովման հարցում։ Հաղթանակից հետո Նեթանյահուն ձևավորել է հիմնականում աջակողմյան կոալիցիոն կառավարություն, որը հրապարակայնորեն հավատարիմ էր Օսլոյի համաձայնագրերի իրագործմանը, բայց շեշտը դնում էր նախ և առաջ անվտանգության ապահովման և փոխադարձության վրա։ Նրա կոալիցիան ներառում էր «Լիկուդ» կուսակցությունը, որը միավորված էր «Ցոմետ» և «Գեշեր» կուսակցությունների հետ միասին կազմված միասնական ցուցակում, ինչպես նաև երեք կրոնական կուսակցություններ՝ «Շաս», Ազգային կրոնական կուսակցություն և Միացյալ Տորայի հուդայականության բլոկ և երկու կենտրոնամետ կուսակցություններ՝ «Երրորդ ճանապարհ» և «Իսրայել ԲաԱլիա»։ Վերջինս առաջին նշանակալի կուսակցությունն էր, որը հիմնադրվել էր բացառապես Իսրայելի նոր Ռուսաստանից ներգաղթյալների շահերը ներկայացնելու համար։ 1998 թվականի հունվարին «Գեշեր» կուսակցությունը դուրս է եկել կոալիցիայից՝ իր առաջնորդ Դավիդ Լևիի՝ Արտգործնախարարի պաշտոնից հրաժարականից հետո։

### Բարաք (1999–2001)

1999 թվականի մայիսի 27-ին «Մեկ Իսրայել» դաշինքից (որը միավորում էր Աշխատավորական կուսակցությունը, «Մեիմադ»-ը և «Գեշեր»-ը) Էհուդ Բարաքը ընտրվել է վարչապետ։ Նա ձևավորել է կոալիցիա «Կենտրոն» կուսակցության հետ (նոր կուսակցություն՝ կենտրոնամետ հայացքներով, որի ղեկավարներն էին նախկին գեներալներ Յիցհակ Մորդեխայը և Ամնոն Լիպկին-Շահակը), ձախակողմյան «Մերեց»-ի, «Իսրայել ԲաԱլիա»-ի, կրոնական «Շաս»-ի և Ազգային կրոնական կուսակցության հետ։ Կոալիցիան հավատարիմ էր բանակցությունների շարունակմանը, սակայն կառավարության գոյության երկու տարիների ընթացքում կուսակցությունների մեծ մասը դուրս է եկել կոալիցիայից՝ թողնելով Բարաքին միայն Աշխատավորական կուսակցությունից և «Կենտրոն» կուսակցությունից կազմված փոքրամասնության կառավարություն։ Բարաքը ստիպված է եղել հայտարարել արտահերթ ընտրություններ՝ միակ վարչապետի ընտրությունները, որոնք անցկացվել են Կնեսետի ընտրություններից առանձին։

### Շարոն (2001–2006)
2001 թվականի  փետրվարի 17-ի ընտրությունների արդյունքում ձևավորվել է նոր «ազգային միասնության» կոալիցիոն կառավարություն, որի ղեկավարն էր «Լիկուդ»-ի առաջնորդ Արիել Շարոնը, և որում ընդգրկված էր նաև Աշխատավորական կուսակցությունը։ Այս կառավարությունը կազմալուծվել է, երբ Աշխատավորական կուսակցությունը դուրս է եկել կոալիցիայից և 2003 թվականի հունվարի 28-ին անցկացվել են նոր ընտրություններ։

Ընտրությունների արդյունքների հիման վրա Շարոնին հաջողվել է ձևավորել աջակողմյան կառավարություն, որը ներառում էր «Լիկուդ»-ը, «Շինույ»-ն, Ազգային կրոնական կուսակցությունը և «Ազգային միություն»-ը։ Կոալիցիան կենտրոնացած էր Իսրայելի անվտանգության բարձրացման վրա՝ ահաբեկչության դեմ պայքարի միջոցով, ինչպես նաև տնտեսական անկման հաղթահարման ուղղությամբ։ Սակայն, երբ Շարոնը որոշել է իրականացնել իր 2004 թվականի «անջատման ծրագիրը», որը նախատեսում էր իսրայելական բնակավայրերի տարհանում Պաղեստինյան տարածքներից (հատկապես Գազայի հատվածից), «Ազգային միություն»-ն ու Ազգային կրոնական կուսակցությունը դուրս են եկել կոալիցիայից։ Շարոնի փորձը կոալիցիայում ներառելու հարեդական «Միացյալ Տորայի հուդայականություն» կուսակցությանը, հանգեցրել է «Շինույ»-ի հեռանալուն և ստիպել Շարոնին կրկին կոալիցիա վերադարձնել Աշխատավորական կուսակցությանը։

Քանի որ «Լիկուդ»-ի բոլոր Կնեսետի պատգամավորները չէին աջակցում Շարոնի «անջատման ծրագրին», այն դեռևս չուներ հստակ մեծամասնություն Կնեսետում։ Ակնհայտ է, որ Շարոնը, գնահատելով իր անձնական ժողովրդականությունը ավելի բարձր, քան կուսակցության հեղինակությունը, 2005 թվականի նոյեմբերի 21-ին դուրս է եկել «Լիկուդ»-ից և հիմնել սեփական նոր «Կադիմա» կուսակցությունը։ Մի քանի օր անց նրան է միացել նաև Շիմոն Պերեսը, որը լքել է Աշխատավորական կուսակցությունը՝ Շարոնի հետ նոր կառավարություն ձևավորելու նպատակով։ Սա ներկայացնում էր արմատական վերադասավորում իսրայելական քաղաքականությունում, երբ նախկին աջ և ձախ ուժերը միավորվել են նոր կենտրոնամետ կուսակցության մեջ՝ մեծ հանրային աջակցությամբ (ի տարբերություն Իսրայելի նախորդ կենտրոնամետ կուսակցությունների, որոնք չունեին նման ժողովրդականություն, ինչպիսին այն ժամանակ ուներ Քադիման)։

### Օլմերտ (2006–2009)
2006 թվականի հունվարի 4-ին վարչապետ Արիել Շարոնը ծանր կաթված է ստացել և ընկել կոմայի մեջ, որի հետևանքով մահացել է 2014 թվականին։ Նշանակված ժամանակավոր վարչապետ Էհուդ Օլմերտը ստանձնել է իշխանությունը՝ Շարոնի աշխատունակությունը կորցնելուց 100 օր անց դառնալով գործադիր վարչապետ։ Նա չի դարձել լիարժեք վարչապետ, քանի որ մարտին անցկացվել են ընտրություններ՝ ձևավորելով նոր կառավարություն։

2006 թվականի մարտի ընտրություններից հետո, երբ Քադիման դարձել է Կնեսետում ամենամեծ կուսակցությունը, Օլմերտը դարձել է վարչապետ։ Նա ձևավորել է 67 մանդատ ունեցող կոալիցիա Աշխատավորական կուսակցության՝ «Շաս»-ի և «Գիլ»-ի մասնակցությամբ։ 2006 թվականի նոյեմբերին կառավարությանն է միացել նաև «Իսրայել Բեյտենու»-ն (11 մանդատով), սակայն 2008 թվականի հունվարին դուրս է եկել կոալիցիայից։ Կոռուպցիոն մեղադրանքների աճող ճնշման և ներքին ընդդիմության պայմաններում Օլմերտը հայտարարել է, որ չի առաջադրվի 2009 թվականի փետրվարի հաջորդ ընտրություններում։ 2008 թվականի սեպտեմբերին Քադիմաի ղեկավարի ընտրություններում հաղթել է Ցիպի Լիվնին, սակայն նրան չի հաջողվել ձևավորել նոր կոալիցիոն կառավարություն։

### Նեթանյահու (2009–2021)
2009 թվականի մարտի 31-ին Քնեսեթը հաստատել է Բենյամին Նեթանյահուի նշանակումը վարչապետի պաշտոնում, թեև Քադիման ավելի շատ մանդատներ էր ստացել, քան Նեթանյահուի «Լիկուդ»-ը։ Նոր կառավարությունը ստանձնել է իշխանությունը 2009 թվականի ապրիլի 1-ին։ Նեթանյահուն 2013 թվականին վերընտրվեց՝ իր կուսակցությունը, որն այդ ժամանակ հանդես էր գալիս «Լիկուդ – Իսրայել Բեյտենու» դաշինքի կազմում, ստանալով այդ տարվա ընտրություններում ամենաշատ մանդատները։ Նոր կոալիցիան ներառում էր «Եշ Աթիդ», «Եբրայական տուն» և «Հաթնուա» կուսակցությունները, սակայն բացառել էր հարիական կուսակցությունները։ 2015 թվականին Նեթանյահուն վերընտրվել է երրորդ անգամ՝ կոալիցիա կազմելով «Եբրայական տուն», «Կուլանու», «Շաս» և «Միացյալ Տորայի հուդայականություն» կուսակցությունների հետ։

2019 թվականի ապրիլի և սեպտեմբերի ընտրություններից հետո որևէ կուսակցություն չկարողացավ կազմել կառավարական մեծամասնություն, ինչի հետևանքով անցկացվել են նոր ընտրություններ։ 2020 թվականին Նեթանյահուին հաջողվել է կառավարություն ձևավորել «Կապույտ և սպիտակ», Աշխատավորական կուսակցության՝ «Գեշեր», «Շաս», «Միացյալ Տորայի հուդայականություն», «Դերեխ Էրեց» և «Եբրայական տուն» կուսակցությունների մասնակցությամբ։ Կառավարությունը լուծարվել է դեկտեմբերին՝ առաջացնելով 2021 թվականին և նոր ընտրություններ սկսվեցին։

### Բենեթ (2021–2022)
2021 թվականի հունիսի սկզբին Նաֆթալի Բենեթը և Յաիր Լապիդը պայմանավորվել են ձևավորել կոալիցիոն կառավարություն, որը պետք է փոխարիներ Նեթանյահուի երկարամյա կառավարությանը։ 2021 թվականի հունիսի 13-ին Քնեսեթը քվեարկել և հաստատել է նոր, համախմբող կոալիցիոն կառավարության ձևավորումը, և նույն օրը Բենեթը երդվել է որպես Իսրայելի նոր վարչապետ։ Կառավարությունը լուծարվել է 2022 թվականի հունիսին, ինչից հետո Լապիդը դարձել է վարչապետ մինչև նոր կառավարության ձևավորումը 2022 թվականի դեկտեմբերի 29-ին։

### Նեթանյահու (2022–առ այսօր)
2022 թվականի Իսրայելի խորհրդարանական ընտրություններից հետո Բենյամին Նեթանյահուի «Լիկուդ» կուսակցությունը ձևավորել է կառավարություն «Շաս», «Միացյալ Տորայի հուդայականություն», «Կրոնական սիոնիզմ» կուսակցության, «Ոցմա Յեհուդիթ» և «Նոամ» կուսակցությունների հետ։ Կառավարությունը կազմավորվել է 2022 թվականի դեկտեմբերի 29-ին։

## Քաղաքական պայմաններ

Գոլդա Մեիրը, ով Իսրայելի վարչապետն էր 1969–1974 թթվականներին, մի անգամ կատակել է, որ *«Իսրայելում 3 միլիոն վարչապետ կա»*։ Օգտագործվող համամասնական ներկայացուցչության հատուկ համակարգը, ըստ որի ողջ երկիրը համարվում է մեկ ընտրատարածք, նպաստում է բազմաթիվ քաղաքական կուսակցությունների ձևավորմանը, որոնց մեծ մասը ունեն շատ մասնագիտացված ծրագրեր և հաճախ պաշտպանում են հատուկ շահեր ներկայացնող խմբերի տեսակետները։ Բարձրագույն կուսակցությունների մոտ նմանատիպ քվեների (մանդատների) առկայությունը նշանակում է, որ փոքր կուսակցությունները կարող են ունենալ իրենց չափից դուրս մեծ ազդեցություն։ Քանի որ նրանք կարող են հանդես գալ որպես «Kingmakers»-ներ, փոքր կուսակցությունները հաճախ օգտվում են այս դիրքից՝ օրենսդրությունը խափանելու կամ իրենց օրակարգը առաջ մղելու համար, նույնիսկ եթե դա հակասում է մեծ կուսակցության պաշտոնական ծրագիրին։

2013 թվականի «Freedom in the World» տարեկան ուսումնասիրությունն ու հաշվետվությունը, որը կատարում է ԱՄՆ-ի «Freedom House»-ը և որի նպատակն է գնահատել յուրաքանչյուր երկրի ժողովրդավարության և քաղաքական ազատության աստիճանը, Իսրայելը դասակարգել է Մերձավոր Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի միակ ազատ երկիրը։ Սակայն կազմակերպության 2015 և 2016 թվականի հաշվետվություններում ազատ համարվող երկրների մեջ նշված էր նաև Թունիսը։

Ըստ Իլան Փապեի, Իսրայելական քաղաքականությունում ձախի և աջի բաժանումը տարբերվում է համաշխարհային նորմերից։ Իսրայելում «ձախ» կամ «սիոնիստական ձախ» տերմինը հիմնականում վերաբերում է արաբա-իսրայելական հակամարտության նկատմամբ դիրքորոշմանը, հատկապես Պաղեստինի հարցում։ Ձախակողմյան դիրքորոշումը ներառում է պատրաստակամություն տարածքներում փոխզիջումների համար, որոնք զբաղեցված են Վեցօրյա պատերազմի ընթացքում և հանձնառություն աշխարհիկ ժողովրդավարական արժեքներին։

## Քաղաքական կուսակցություններ և ընտրություններ
Համեմատած այլ երկրների հետ՝ Կնեսեթի ընտրություններում մասնակցող կուսակցությունների թիվը բավականին բարձր է՝ հաշվի առնելով երկրի բնակչության չափը։ Սա հանգեցրել է պառակտված օրենսդիր մարմնի, որտեղ փոքր կուսակցությունները նույնպես ներկայացված են Կնեսեթում և որևէ կուսակցություն ինքնուրույն կառավարություն կազմելու համար անհրաժեշտ 60 և ավել մանդատը չունի։

Այս համակարգը թույլ է տալիս նաև ծայրահեղ դիրքորոշումներ ունեցող կուսակցություններին, որոնց տեսակետները գտնվում են հիմնական քաղաքական և հանրային կոնսենսուսից դուրս, ունենալ ներկայացվածություն Կնեսեթում։ Դրանց օրինակներն են՝ հարդեյկ կրոնական կուսակցությունները, ազգային կրոնական կամ սահմանափակ օրակարգ ունեցող կուսակցությունները, ինչպիսին էր «Գիլ»-ը, որը ներկայացնում էր թոշակառուներին 2006 թվականի ընտրություններում։

## Այլ քաղաքական խմբեր
Իսրայելական քաղաքականությունը ենթարկվում է յուրահատուկ պայմանների և հաճախ դժվար է պարզ դասակարգել քաղաքական սպեկտրում։ Խմբերը երբեմն դասակարգվում են ձախ կամ աջ, հատկապես միջազգային շրջանակներում, ելնելով դրանց դիրքորոշումից արաբա-իսրայելական հակամարտության կարևոր հարցերի նկատմամբ։

### Քաղաքական աջականներ
Աջականներում դասակարգվում են՝

* «Գուշ Էմունիմ»՝ իսրայելական ազգային ուժեր, որոնք աջակցում էին Իսրայելի բնակավայրերի հաստատմանը Հորդանան գետի արևմտյան ափում (նախկինում նաև Գազայի հատվածում) և դեմ էին այդ համայնքների որևէ հատվածի տարհանմանը։ (Մեծապես դադարեցրել է գործունեությունը)
* «Եշա խորհրդարան» («Եշա»՝ հեբրայերեն կարճաձև՝ «Յուդեա-Շոմրոն-Գազա»), օկուպացված տարածքներում տեղական պաշտոնյաների ազատ կազմավորում, որոնք ներկայացնում են Արևմտյան ափին իսրայելցի բնակիչների շահերը։։
* «Ալմագոր»՝ ահաբեկչության զոհերի միություն։
* «Պրոֆեսորներ՝ ուժեղ Իսրայելի համար»։

### Քաղաքական ձախականներ
Քաղաքական ձախականներում դասակարգվում են՝

* «Խաղաղություն հիմա» («Peace Now») աջակցում է տարածքային զիջումներին Հորդանան գետի արևմտյան ափին և քննադատում էր կառավարության քաղաքականությունը՝ Լիբանանից 1982–1986 թվակաների պատերազմի ավարտից հետո դուրս գալու և հետագայում Հարավային Լիբանանից դուրս գալու վերաբերյալ։
* «Ժնևի նախաձեռնություն» և «Ժողովրդի ձայն» («HaMifkad HaLeumi»)՝ երկու խաղաղության նախաձեռնություններ, որոնք առաջ են եկել 2004 թվականին Իսրայելի և Պաղեստինի հանրային գործիչների կողմից։ Այս նախաձեռնությունները հիմնված էին կողմերի անպաշտոնյա երկկողմ բանակցությունների վրա և առաջարկում են մշտական համաձայնության մոդելներ։
* «Հիստադրուտ» (այսպես կոչված «HaHistadrut» կամ «Միություն»՝ կարճ ձևով՝ «Իսրայելի ընդհանուր արհմիություն»)՝ մի խոշոր կազմակերպություն, որ միավորում է Իսրայելի բազմաթիվ  արհմիություններ։ Նախկինում այն ասոցացվում էր Իսրայելի Աշխատավորական կուսակցության տարբեր ձևերի հետ։ Ընթացիկ նախագահը Արսոն Բար-Դավիդն է։ Նախկին նախագահ Ամիր Պերեցը դարձել է սոցիալիստական «Մեկ ազգ» կուսակցության ղեկավարը, որը 2004 թվականին միացվել է Աշխատավորական կուսակցությանը, Պերեցը ղեկավարել է այն 2005 թվականի նոյեմբերից մինչև 2007 թվականի հունիս։
* Մի շարք ծայրահեղ ձախակողմյան կազմակերպություններ կոչ են անում զինվորներին հրաժարվել ծառայությունից Հորդանան գետ արևմտյան ափում և Գազայում՝ առավել հայտնի են «Օմեց ԼեՍարև» («Համարձակություն՝ հրաժարվել») և «Եշ Գվուլ» («Կա սահման/բացառություն»)։
* «Մաավակ Սոցյալիստի» (Սոցիալիստական պայքար) պայքարում է մասնավորեցման դեմ և դեմ է Իսրայելում աշխատողների և երիտասարդների վատացող պայմաններին։

Ձախակողմյան քաղաքականությունը ավանդաբար աջակցվում է Իսրայելի ակադեմիական, մշակութային և գործարար էլիտաների, ինչպես նաև անվտանգության ոլորտի հաստատությունների կողմից։ Չնայած ձախակողմյան իսրայելցիները հաճախ քննադատում են կառավարությանը, նրանք սովորաբար հակասիոնիստ չեն։

### Քաղաքական կենտրոնականներ
Քաղաքական կենտրոնը (Կնեսեթում ներկայացված «Եշ Աթիդ»-ով, իսկ նախկինում՝ «Քադիմա», «Գիլ» և «Կուլանու»-ով) համադրում է իսրայելական աջի անվստահությունը պաղեստինացիների և արաբական պետությունների հետ բանակցությունների արժեքի նկատմամբ և իսրայելական ձախի դիրքորոշումը, որ Իսրայելը պետք է նվազեցնի իր ներկայությունը Հորդանան գետի արևմտյան ափի տարածքներում։ Արդյունքում, քաղաքական կենտրոնը աջակցում է միակողմանի գործողություններին, ինչպիսիք են Հորդանան գետի արևմտյան ափի պատնեշը և Իսրայելի միակողմանի «անջատման» ծրագիրը, ինչպես նաև ռազմական գործողությունների շարունակությանը (օրինակ՝ ընտրովի սպանությունների քաղաքականություն) որպես ահաբեկչության դեմ պայքարի միջոց։ Տնտեսական առումով կենտրոնը լիբերալ է, աջակցում է տնտեսական լիբերալիզմին և ունի կապիտալիստական մոտեցում։ Այնուամենայնիվ, վերջերս Կնեսեթում քաղաքական կենտրոնը համեմատաբար փոքր էր, այն երբեք միջինում ավելի քան 15 մանդատ չէր շահում, և կենտրոնական կուսակցությունները հաճախ տևում էին երկու ժամկետից էլ պակաս, օրինակ՝ «Շարժում փոփոխության համար», «Կենտրոնական կուսակցություն» և «Շինույ»։ Մյուս կենտրոնական կուսակցությունները բաժանվում էին ֆակցիաների, որոնք միացվում էին երկու գլխավոր կուսակցություններից մեկին կամ երկուսին, ինչպիսիք են «Յախադ»-ը (Էզեր Վայցմանի կուսակցությունը, որը 1987 թվականին միացվել է «Համախմբմանը») և «Տելեմ»-ը (Մոշե Դայանի կուսակցությունը, որը վերջնականորեն բաժանվել է «Համախմբման» և «Լիկուդ»-ի միջև)։ «Անկախ լիբերալները», որոնք բաժանվել էին լիբերալներից, վերջնականապես միացան «Համախմբմանը»։

Քաղաքական աջ կամ ձախ չճանաչող կուսակցություններն նույնպես համարվում են կենտրոնական կուսակցություններ։ Օրինակ՝ «Կանաչները», որոնք կենտրոնացած են շրջակա միջավայրի հարցերի վրա և մինչ այժմ չեն կարողացել մտնել Կնեսեթ։

### Շահերրի խումբ
* Ագրարային լոբին, որը ձգտում է ստանալ սուբսիդիաներ և հարկային արտոնություններ ջրի ոլորտում։
* Կանանց դիրքի առաջխաղացման լոբի, ֆեմինիստական խումբ, որը համագործակցում է Քնեսեթի հետ։
* «Օր Յարոկ» («Կանաչ լույս»)՝ կազմակերպություն, որը նվիրված է Իսրայելի ճանապարհային պատահարների նվազեցմանը՝ կրթության, կանոնների կիրառման, ենթակառուցվածքների բարելավման և ազգային աշխատանքային խմբի ստեղծման միջոցով, որը ուսումնասիրում է խնդիրը և ձևավորում է երկարաժամկետ ծրագիր ավտովթարների նվազեցման համար։

### Այլ խմբեր
* Հայտնի ռաբբինիկական անձինք ունեն զգալի ազդեցություն մի շարք իսրայելական կուսակցությունների և քաղաքական գործիչների վրա, հատկապես «Շաս»-ի և «Միացյալ Տորայի հուդայականություն»-ի վրա։
* «Էդահ ՀաՉարեյդիս»՝ հակասիոնիստական հարդեյկ կազմակերպություն, որը հիմնականում ցուցադրություններ է անցկացնում աշխարհիկացման դեմ, առավելապես Երուսաղեմում։
* Իսրայելցի արաբների «Մոնիթորինգի հանձնաժողովը»՝ արաբական խումբ, որը ձգտում է ներկայացնել Իսրայելում արաբական փոքրամասնության շահերը, հաճախ կողմնակից է սեպարատիզմին և, հետևաբար, հրեաների մեծամասնության կողմից ընկալվում է որպես հակասական, և նրա ազդեցությունը քաղաքականության մեջ փոքր է։

## Քաղաքական խնդիրներ
Իսրայելի քաղաքական կյանքի հիմնական խնդիրները ընդգրկում են՝

* Իսրայելա–պաղեստինյան հակամարտություն և արաբա–իսրայելական հակամարտություն
* Եբրայական կրոնական շարժումների միջև հարաբերությունները
* Իսրայելի պետության բնույթը (օրինակ՝ որ ոլորտներում այն պետք է ներկայացնի յուդայականությունը և որ ոլորտներում՝ աշխարհիկ ժողովրդավարությունը) (տես «Եբրայական պետություն և կրոն Իսրայելում»)
* Իսրայելական տնտեսությունը և սոցիալական հարցերը

## Տես նաև
*Իսրայելի պատմություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*The Israeli Left Archive at the International Institute of Social History

Կատեգորիա:Իսրայել
Կատեգորիա:Իսրայելի պետական կառուցվածք
Կատեգորիա:Իսրայելի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Քաղաքականություն ըստ երկրի