Արտեմիսիա I

**Կարիայի Արտեմիսիա Ա** (; ծաղկում մ.թ.ա. 480 թվական) հին հունական Հալիկառնասոս քաղաք-պետության թագուհին էր, որը այժմ գտնվում է Բոդրում քաղաքում, ներկայիս Թուրքիայում։ Նա նաև թագուհին էր հարևան Կոս, Նիսիրոս և Կալիմնոս կղզիների, որոնք գտնվում էին Կարիայի աքեմենյան սատրապության մեջ, մոտավորապես մ.թ.ա. 480 թվական։ Նա կարիական-հունական ազգության էր իր հոր Լեգդամիս Ա-ի կողմից, և կիսով չափ կրետացի մոր կողմից։ Կռվում էր որպես Պարսկաստանի Ծերքսես Ա թագավորի դաշնակից անկախ հունական քաղաք-պետությունների դեմ Հունաստան երկրորդ պարսկական արշավանքի ժամանակ։ Նա անձամբ ղեկավարում էր նավերը Արտեմիսիոնի և Սալամինի ծովային ճակատամարտերում մ.թ.ա. 480 թվական։ Հայտնի է հիմնականում Հերոդոտոսի գրվածքներով, որը ծնունդով հալիկառնասոցի էր, և գովաբանում է նրա արիությունը և պատմում է Ծերքսեսի կողմից նրա նկատմամբ ունեցած հարգանքի մասին։

## Ընտանիք
Արտեմիսիայի հայրը Հալիկառնասոսի սատրապ Լեգդամիս Ա-ն էր () և մայրը Կրետե կղզուց։ Նա գահ ելավ իր ամուսնու մահից հետո, քանի որ նրա որդին՝ Պիսինդելիսը (), դեռ երիտասարդ էր։ Արտեմիսիայի թոռը, Լեգդամիս Բ-ն (), Հալիկառնասոսի սատրապն էր, երբ Հերոդոտոսը աքսվեց այնտեղից և բանաստեղծ Պանիասիսը () դատապարտվեց մահվան՝ նրա դեմ ապստամբության ձախողումից հետո։

## Հունաստանի երկրորդ պարսկական արշավանքը
### Սալամինի ճակատամարտ
Ծերքսեսը համոզվեց Թեմիստոկլեսի ուղերձով՝ հարձակվել հունական նավատորմի վրա ոչ բարենպաստ պայմաններում, փոխանակ իր նավերի մի մասը ուղարկելու Պելոպոնեսոս և սպասելու հունական բանակների լուծարմանը։ Արտեմիսիան Ծերքսեսի նավատորմի միակ հրամանատարն էր, ով խորհուրդ տվեց չկռվել, այնուհետև վաստակեց իր թագավորի գովասանքը՝ իր առաջնորդությամբ գործողություններում հունական նավատորմի պարտության ժամանակ Սալամինի ճակատամարտում (սեպտեմբեր, մ.թ.ա. 480 թվական)։

#### Նախապատրաստություն
thumb|Կարիայի մետաղադրամը Արտեմիսիայի ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. մոտ 480–460 թվականներ)։
thumb|Կաունոսի մետաղադրամ, Կարիա Արտեմիսիայի իշխանության վերջում և նրա որդու՝ Պիսինդելիսի կառավարման սկիզբը։ Նկար. Թևավոր կանացի կերպարանք, վազում է աջ, գլուխը ձախ, աջ ձեռքում պահում է կեռիկեյոն, իսկ ձախում՝ հաղթական ծաղկեպսակ։ Rev։ Baetyl incuse հրապարակում։ Մոտ մ.թ.ա. 470–450 թվականներ
Սալամինի ճակատամարտից առաջ, Ծերքսեսը հավաքեց իր բոլոր նավատորմի հրամանատարներին և ուղարկեց Մարդոնիոսին՝ հարցնելու, թե արդյոք պետք է կռվել ծովային ճակատամարտում։ Բոլոր հրամանատարները խորհուրդ տվեցին կռվել ծովային ճակատամարտում, բացի Արտեմիսիայից։

Ինչպես Հերոդոտոսը պատմում է, նա Մարդոնիոսին ասաց.

Հայտնի՛ր Թագավորին, որ խնայի իր նավերը և չկռվի ծովային ճակատամարտում, քանի որ մեր թշնամիները շատ ավելի ուժեղ են ծովում, ինչպես տղամարդիկ՝ կանանցից։ Եվ ինչո՞ւ նա պետք է ռիսկի ենթարկի ծովային ճակատամարտը։ Աթենքը, որի համար նա ձեռնարկել է այս արշավանքը, նրանը չէ, և Հունաստանի մնացած մասը նույնպես։ Ոչ ոք չի կարող նրա դիմադրել, և նրանք ովքեր մի անգամ դիմադրել են, ոչնչացվել են։

Եթե Ծերքսեսը որոշի չընդհատել նավային հանդիպումը, այլ պահի իր նավերը ափին մոտ կամ այնտեղ մնա, կամ շարժվի դեպի Պելոպոնեսոս, հաղթանակը կլինի նրա։ Հույները չեն կարող երկար դիմանալ նրան։ Նրանք կհեռանան իրենց քաղաքները, որովհետև չունեն պաշար այս կղզիում, ինչպես ես իմացել եմ, և երբ մեր բանակը կշարժվի դեպի Պելոպոնեսոս, նրանք ովքեր այնտեղից են եկել, կանհանգստանան և չեն մնա այստեղ՝ կռվելու Աթենքը պաշտպանելու համար։

Բայց եթե նա շտապի մասնակցել ճակատամարտին, ես վախենում եմ, որ նավատորմը կպարտվի և ցամաքային ուժերը կթուլանան։ Բացի այդ, նա պետք է նաև նկատի ունենա, որ ունի որոշ անվստահելի դաշնակիցներ, ինչպիսիք են եգիպտացիները, կիպրացիները, կիլիկիացիները և պամֆիլացիները, որոնք լրիվ անպետք են։

Ծերքսեսը գոհ մնաց նրա խորհրդից և թեև արդեն մեծ հարգանք ուներ նրա նկատմամբ, այժմ նրան ավելի գովաբանեց։ Չնայած դրան, նա հրաման տվեց հետևել մյուս հրամանատարների խորհրդին։ Ծերքսեսը կարծում էր, որ Արտեմիսիոնի ծովային ճակատամարտում իր մարդիկ վարվել են նման կռիվից խուսափողների, քանի որ նա այնտեղ չէր՝ նրանց դիտելու համար։ Բայց այս անգամ նա ինքը կդիտի ճակատամարտը՝ ապահովելու համար, որ նրանք կգործեն արիաբար։

Պլուտարքոսը «Հերոդոտոսի չարության մասին» աշխատության մեջ կարծում է, որ Հերոդոտոսը այդ գրել է հենց այն պատճառով, որ ուզում էր տողեր ստանալ՝ Արտեմիսիային սիբիլի նման պատկերելու համար, ով մարգարեանում է գալիք իրադարձությունների մասին։

#### Մասնակցություն
Արտեմիսիան մասնակցեց Սալամինի ճակատամարտին 480 թվականի սեպտեմբերին՝ որպես պարսկական դաշնակից։ Նա ղեկավարում էր Հալիկառնասոսի, Կոսի, Նիսիրոսի և Կալինդոսի () ուժերը (Կալինդոսը գտնվում էր Փոքր Ասիայի հարավարևմտյան ափին՝ Հռոդոսի դիմաց), և տրամադրել էր հինգ նավ։ Նրա նավերը ամբողջ նավատորմում երկրորդ լավագույն համբավն ունեին՝ անմիջապես Սիդոնի նավերից հետո։

Նրա մասնակցության մասին Հերոդոտոսը գրել է.

Հերոդոտոսի համաձայն, ճակատամարտի ժամանակ, երբ պարսկական նավատորմը պարտության էր մատնվում, աթենական նավը հետապնդում էր Արտեմիսիայի նավը, և նա չէր կարող փախչել, քանի որ իր առջևում բարեկամական նավեր էին։ Նա որոշեց հարձակում գործել բարեկամական նավի վրա, որը համալրված էր Կալինդոսի մարդկանցով և որի վրա գտնվում էր Կալինդոսի թագավոր Դամասիթիմոսը ()։ 

Պոլիենոսի համաձայն, երբ Արտեմիսիան տեսավ, որ մոտ է հայտնվել հունական ձեռքում, նա հրաման տվեց իջեցնել պարսկական դրոշը և նավի հրամանատարին՝ հարձակվել և խոցել պարսկական այն նավը, որը պատկանում էր Կալինդոսի դաշնակիցներին և որը հրամանատարվում էր Դամասիթիմուսի կողմից։

thumb|Թևավոր կանացի կերպարանք՝ ծնկաչոք վազող դիրքով, ձեռքին կերիկեյոն և հաղթական ծաղկեպսակ, Արտեմիսիայի ժամանակաշրջանի Կարիայի դրամի վրա։
Աթենական նավի կապիտան Ամեինիասը, տեսնելով նրա հարձակումը պարսկական նավի վրա, շրջեց իր նավը և գնաց այլ նավերի կողմնորոշմամբ՝ համարելով, որ Արտեմիսիայի նավը կա՛մ հունական նավ է, կա՛մ դասալքում է պարսիկներից և կռվում հունական կողմում։

Հերոդոտոսը կարծում էր, որ Ամեինիասը չգիտեր, որ Արտեմիսիան նավի վրա է, հակառակ դեպքում նա չէր դադարի հետապնդել մինչև կամ կորոշեր նրան, կամ ինքը կորոշվեր, քանի որ «Աթենական կապիտաններին հրաման էր տրվել, և բացի այդ՝ հայտարարվել էր տասը հազար դրախմա պարգև՝ նրան ողջ բռնողին, քանի որ անտանելի էր համարվում, որ կինը արշավանք կազմակերպի Աթենքի դեմ»։

Պոլիենոսը իր «Ռազմավարություն» () աշխատության մեջ հաղորդում է, որ Արտեմիսիան իր նավի վրա ուներ երկու տարբեր դրոշ։ Երբ հետապնդում էր հունական նավ, բարձրացնում էր պարսկական դրոշը։ Բայց երբ հետապնդվում էր հունական նավի կողմից, բարձրացնում էր հունական դրոշը, որպեսզի թշնամին սխալվի և հրաժարվի հետապնդումից։

Երբ Ծերքսեսը դիտարկել է ճակատամարտը իր գահից՝ Այգալեոյի լեռան ստորոտից, նա դիտարկել է այս դեպքը, և նա ու նրա մոտ գտնվողները կարծել են, որ Արտեմիսիան հարձակվել և խոցել է հունական նավը։ Նրանցից մեկը, ով կանգնած է եղել Ծերքսեսի կողքին, ասել է. «Տեր, տեսնո՛ւմ եմ Արտեմիսիային, թե ինչպես է լավ կռվում, և հենց նոր ինչպես խոցեց թշնամու նավը», իսկ Ծերքսեսը պատասխանել է. «Իմ տղամարդիկ կանացի են դարձել, իսկ իմ կանայք՝ տղամարդ»։ Կալինդական նավի անձնակազմից ոչ ոք չեռավ՝ նրան այլ բան մեղադրելու համար։ Պոլիենոսի համաձայն, երբ Ծերքսեսը տեսել է նրա հարձակումը, ասել է. «Օ Զեուս, դու իսկապես կանանց ստեղծել ես տղամարդկանց նյութով, և տղամարդկանց՝ կանացի»։

Ֆոտիոսը գրում է, որ Սամոսից Եվպոմպոսի () որդի Դրակոնը (), ով Ծերքսեսի ծառայության մեջ էր հազար տաղանդի դիմաց, շատ լավ տեսողություն ուներ և կարող էր հեշտությամբ տեսնել քսան ստադիոն հեռավորության վրա։ Նա Ծերքսեսին նկարագրում էր ճակատամարտի ժամանակ իր տեսածը և Արտեմիսիայի արիությունը։

### Հետևանքներ
Պլուտարքոսը իր «Զուգահեռ կյանքեր» () աշխատության մեջ, որտեղ խոսում է Թեմիստոկլեսի մասին, ասում է, որ Արտեմիսիան էր ճանաչել Ծերքսեսի եղբոր և պարսկական նավատորմի հոսանավարի՝ Արիամենեսի () (ըստ Հերոդոտոսի՝ Արիաբիգնես) մարմինը, որը լողում էր նավաբեկորների մեջ, և բերել էր այն Ծերքսեսին։ Ճակատամարտից հետո, ըստ Պոլիենոսի, Ծերքսեսը ճանաչել է նրան որպես նավատորմի բոլոր սպաներից լավագույնը և նրան ուղարկել հունական սպառազինության լիակատար հավաքածու։ Նա նաև նրա նավի կապիտանին նվիրել մանող և իլիկ։

Հերոդոտոսի համաձայն, պարտությունից հետո Ծերքսեսը Արտեմիսիային առաջարկեց երկու հնարավոր գործողություններ և հարցրեց, թե որին է խորհուրդ տալիս։ Կա՛մ ինքը կառաջնորդի զորքերին դեպի Պելոպոնեսոս, կա՛մ կհեռանա Հունաստանից՝ թողնելով իր հրամանատար Մարդոնիոսին։ Արտեմիսիան խորհուրդ տվեց նրան նահանջել դեպի Փոքր Ասիա և աջակցեց Մարդոնիոսի առաջարկությանը, ով խնդրում էր 300,000 պարսիկ զինվոր, որոնցով կպարտի հունականներին Ծերքսեսի բացակայության ժամանակ։

Ըստ Հերոդոտոսի, նա պատասխանել է․ «Կարծում եմ, որ դու պետք է նահանջես և Մարդոնիոսին թողնես այն մարդկանց հետ, որոնց նա ուզում է։ Եթե նա հաջողի, պատիվը կլինի քոնը, քանի որ քո ծառաները կկատարեն այն։ Իսկ եթե նա պարտվի, դա մեծ խնդիր չի լինի, քանի որ դու անվտանգ կլինես, և ոչ մի վտանգ չի սպառնում քո տնային գործերին։ Եվ քանի դու անվտանգ ես, հույները պետք է անցնեն բազմաթիվ դժվարություններով իրենց գոյության համար։ Բացի այդ, եթե Մարդոնիոսին աղետ պատահի, ո՞վ կմտահոգվի։ Նա պարզապես քո ծառան է, և հույները կունենան միայն աղոտ հաղթանակ։ Ինչ վերաբերում է քեզ, դու կգնաս տուն՝ իրականացնելով քո արշավանքի նպատակը, քանի որ այրել ես Աթենքը»։

Ծերքսեսը հետևել է նրա խորհրդին՝ թողնելով Մարդոնիոսին, որ վարի պատերազմը Հունաստանում։ Նա Արտեմիսիային ուղարկեց Էփեսոս՝ հոգ տանելու իր oրինաժառանգ որդիների մասին։ Մյուս կողմից, Պլուտարքոսը ծաղրում է Հերոդոտոսի գրվածքը, քանի որ կարծում է, որ Ծերքսեսը Սուսայից կանանց կբերեր, եթե նրա որդուն իգական սպասարկում անհրաժեշտ լիներ։

## Ընկալումը հունա-հռոմեական աշխարհում
Հերոդոտոսը հիանում էր Արտեմիսիայով՝ չնայած նրա պարսկական աջակցությանը։ Նա գովաբանել է նրա վճռականությունը և բանականությունը, և ընդգծել նրա ռազմավարությունները Ծերքսեսի ներքո՝ որպես իր Մեծ Ադմիրալի։

Պոլիենոսը ասում է, որ Ծերքսեսը բարձր էր գնահատում նրա արիությունը։ Նա նաև իր «Ռազմավարություն» աշխատության ութերորդ գրքում հիշատակում է, որ երբ Արտեմիսիան (հավանաբար նկատի ունենալով Արտեմիսիա Ա-ին, բայց ամենայն հավանականությամբ՝ Արտեմիսիա Բ-ին) ուզում էր գրավել Լատմուսը, նա զինվորներ կանգնեցրեց սարսափելի դիրքերում քաղաքի մոտ և ինքը՝ կանանց, էունուխների և երաժիշտների հետ, զոհաբերություն կատարեց Մեծ Աստվածուհու պուրակում, որը քաղաքից մոտ յոթ ստադիոն հեռավորության վրա էր։ Երբ Լատմուսի բնակիչները դուրս եկան՝ հրաշալի երթը դիտելու, զինվորները մտան քաղաք և տիրեցին դրան։

Ջուստինոսը «Աշխարհի պատմության» մեջ *նշել է*, որ նա «կռվել է ամենամեծ արիությամբ՝ առաջնորդների մեջ առաջինը. այնպես որ կարող էիր տեսնել կանացի վախ տղամարդու մեջ, և տղամարդկային համարձակություն՝ կնոջ»։

Մյուս կողմից, Հիպոկրատես Թեսսալոսը նկարագրել է նրան որպես վախկոտ ծովահեն։ Թեսսալոսը պատմել է, որ Պարսից թագավորը մ.թ.ա. 493 թվականին Կոսից պահանջել է հող և ջուր, բայց նրանք հրաժարվել են, և այնպես արել, որ կղզին տրվել է Արտեմիսիային՝ ավերելու համար։ Արտեմիսիան նավատորմ է տարել Կոս՝ կոսցիներին կոտորելու համար, բայց Թեսսալոսը պնդում է, որ Զևսը միջամտել է, և Արտեմիսիայի նավերը կործանվել են կայծակից, և նա ստիպված է եղել նահանջել։ Այնուամենայնիվ, նա հետագայում վերադարձել և գրավել է նրանց։

Առասպել, որը մէջ է բերում Ֆոտիոսը մոտ 13 դար հետո, պնդում է, որ Արտեմիսիան սիրահար է եղել Աբիդոսի () բնակիչ Դարդանոսին (), և երբ նա անտեսել է նրան, քնած ժամանակ նրան կուրացրել է, բայց նրա սերը մեծացել է։ Մի առաքելություն նրան ասել է՝ ցատկել Լեվկասի ժայռի վերևից, բայց նա զոհվել է այդ ժայռից ցատկելուց հետո և թաղվել այդ տեղում։ Նրանք, ովքեր ցատկում էին այս ժայռից, ասվում էր, որ բուժվում են սիրո կրքից։ Ըստ մեկ այլ առասպելի, Սաֆոն էլ ինքնասպան եղավ՝ ցատկելով այս ժայռերից, որովհետև սիրահար էր Ֆաոնին։

Արիստոֆանեսը հիշատակել է Արտեմիսիային իր *«Լիսիստրատա»* և *«Թեսմոֆորիազուսա»* աշխատություններում։

Պավսանիասը իր *«Հունաստանի նկարագրության»* () երրորդ գրքում, որը կոչվում է *«Լակոնիա»* (), նշել է, որ Սպարտայի շուկայում ամենաշատաչքի ընկնող հուշարձանը պատվանդանն էր, որը կոչում էին *«Պարսկական»* (), որովհետև պատրաստված էր պատերազմական աչքով վերցված կողոպուտներից։ Ժամանակի ընթացքում, սպարտացիները փոխել են այն՝ այն դարձնելով շատ մեծ և փայլուն։ Սյուների վրա կային պարսիկների սպիտակ մարմարից պատրաստված արձաններ, այդ թվում և Մարդոնիուսի։ Այնտեղ էր նաև Արտեմիսիայի արձանը։

Նաև «Սուդա» հանրագիտարանն է հիշատակել Արտեմիսիային։

Արտեմիսիային փոխարինել է նրա որդի Պիսինդելիսը, ով դարձել է Կարիայի նոր տիրակալը։ Հետագայում նրան կփոխարինի իր որդի Լեգդամիսը։

## Ժողովրդական մշակույթում
thumb|upright|Ֆրանսիացի դերասանուհի Եվա Գրինը մարմնավորել է Արտեմիսիային 2014 թվականին նկարահանված ''300. Կայսրության ծագումը'' ֆիլմում։
Մի քանի ժամանակակից նավեր անվանվել են Արտեմիսիայի անունով։ Փահլավի դինաստիայի ժամանակ գնված իրանական ավերիչը (պարսկերեն՝ ناوشکن) անվանվել է *Արտեմիս*՝ նրա պատվին։ Այս ավերիչը Իրանական նավատորմի ամենամեծ նավն էր։ Հունական փերի-նավի՝ *Պանաղիա Սկիադենի*, նախկին անունը *Արտեմիսիա* էր (նախկինում՝ *Star A, Orient Star և Ferry Tachibana*)։

Կրետեի Նոր Հալիկառնասոսի համայնքում հիմնադրված Արտեմիսիայի մշակութային ասոցիացիան, որը հիմնադրվել է 1979 թվականին, անվանվել է թագուհի Արտեմիսիայի անունով։

1962 թվականի *300 սպարտացիները* ֆիլմում Արտեմիսիան կատարում է Աննա Վաքֆիլդը։

Արտեմիսիան հանդես է գալիս Գոր Վիդալի 1981 թվականի (և 2002 թվականի հրատարակության) *Ստեղծում* պատմական վեպում։ Վիդալի պատկերմամբ, նա երկար հարաբերություններ ուներ պարսկական զորավար Մարդոնիուսի հետ, ով որոշ ժամանակահատվածներում ապրում էր Հալիկառնասոսում և ոչ պաշտոնապես գործում էր որպես նրա զուգընկեր, բայց նա մերժեց նրան ամուսնանալ՝ որոշելով պահպանել իր անկախությունը։

2014 թվականի *300. Կայսրության ծագումը* ֆիլմում Արտեմիսիան ներկայացված է որպես արշավող նdoվատորմիղի հրամանատար, որի դեմ պետք է կռվեն հույները, և հանդես է գալիս որպես հիմնական անտագոնիստ։ Նրա դերը կատարում է Էվա Գրինը։

## Տես նաև
*Սալամինի ճակատամարտ
*Թեմիստոկլես

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
### Առաջնային աղբյուրներ
* Herodotus, *[[Histories (Herodotus)|The Histories]]*, trans. Aubrey de Sélincourt, Penguin Books, 1954.
* Vitruvius, *De architectura* ii,8.10–11, 14–15
* Pliny the Elder, *Naturalis historia* xxxvi.4.30–31
* Orosius, *Historiae adversus paganos* ii.10.1–3
* Valerius Maximus, *Factorum et dictorum memorabilium* iv.6, ext. I
* Justinus, *Epitome Historiarum philippicarum Pompei Trogi* ii.12.23–24
* 

### Ժամանակակից աղբյուրներ
* Nancy Demand, *A History of Ancient Greece*. Boston։ McGraw-Hill, 1996. 
* 

* 

## Արտաքին հղումներ

* Encyclopædia Iranica։ Artemisa
* Artemisia in Herodotus
* Artemisia I – Encyclopaedia of the Hellenic World
* Artemisia I – Encyclopædia Britannica
* Ancient History Sourcebook։ Herodotus։ Artemisia at Salamis, 480 BCE  –Fordham University

Կատեգորիա:Աքեմենյան զորավարներ
Կատեգորիա:Թագուհիներ
Կատեգորիա:Կին ղեկավարներ
Կատեգորիա:Սատրապներ