Փրկարարական ծրագիր

**Փրկարարական ծրագիրը** ֆինանսական օգնության տրամադրում է այն կորպորացիային կամ երկրին, որը հակառակ դեպքում կհայտնվեր սնանկության եզրին։ Փրկարարական ծրագիրը տարբերվում է ***«bail-in»*** տերմինից (առաջադրվել է 2010 թվականին), որի համաձայն գլոբալ համակարգային կարևորության ֆինանսական հաստատությունների (G-SIFI) պարտատոմսերի տերերը կամ ավանդատուները ստիպված են մասնակցել վերակապիտալացման գործընթացին, մինչդեռ հարկատուները՝ ոչ։ Որոշ կառավարություններ նույնպես իրավունք ունեն մասնակցելու անվճարունակության գործընթացին, օրինակ՝ ԱՄՆ կառավարությունը միջամտեց General Motors-ի 2009-2013 թվականների փրկարարական ծրագրին։ Փրկարարական ծրագիրը կարող է, բայց պարտադիր չէ, որ կանխի անվճարունակության գործընթացը։ *«Փրկարարական օգնություն»* տերմինը ծովային ծագում ունի և նկարագրում է ջուրը դույլի միջոցով խորտակվող նավից հանելու գործողությունը։

## Ընդհանուր տեսք
Փրկարարական ծրագիրը կարող է իրականացվել շահույթի դրդապատճառներով, օրինակ՝ երբ նոր ներդրողը վերակենդանացնում է սնանկացող ընկերությունը՝ գնելով դրա բաժնետոմսերը էժան գներով, կամ սոցիալական նպատակներով, օրինակ՝ երբ, ենթադրաբար, հարուստ բարերարը անշահավետ արագ սննդի ընկերությունը վերածում է ոչ առևտրային սննդի բաշխման ցանցի։ Այնուամենայնիվ, այս արտահայտությունն առավել հաճախ օգտագործվում է այն դեպքերում, երբ պետական ռեսուրսներն օգտագործվում են սնանկացող ընկերությանը աջակցելու համար, սովորաբար՝ տնտեսության այլ ոլորտներ ավելի մեծ խնդրի կամ ֆինանսական վարակի կանխարգելման համար։ Օրինակ, ԱՄՆ կառավարությունը տրանսպորտը համարում է երկրի ընդհանուր տնտեսական բարգավաճման կարևորագույն գործոն։ Հետևաբար, ԱՄՆ կառավարության քաղաքականությունը երբեմն եղել է տրանսպորտի համար պատասխանատու խոշոր ամերիկյան ընկերություններին (ինքնաթիռ արտադրողներ, երկաթուղային ընկերություններ, ավտոմոբիլային ընկերություններ և այլն) պաշտպանել սնանկացումից՝ սուբսիդիաների և ցածր տոկոսադրույքով վարկերի միջոցով։ Նման ընկերությունները, ի թիվս այլոց, համարվում են «չափազանց մեծ՝ սնանկանալու համար», քանի որ նրանց ապրանքներն ու ծառայությունները կառավարության կողմից համարվում են մշտական համընդհանուր անհրաժեշտություն՝ ազգի բարեկեցությունը և հաճախ, անուղղակիորեն, նրա անվտանգությունը պահպանելու համար։

Արտակարգ տեսակի կառավարության կողմից իրականացվող փրկարարական ծրագրերը կարող են վիճահարույց լինել։ 2008 թվականին բուռն քննարկումներ ծավալվեցին այն մասին, թե արդյոք և ինչպես փրկել Միացյալ Նահանգների անկում ապրող ավտոարդյունաբերությունը։ Դրա դեմ հանդես եկողները, ինչպիսին է ազատ շուկայի կողմնակից ռադիոհաղորդավար Հյու Հյուիթը, փրկարարական ծրագիրը համարեցին անընդունելի։ Նա պնդում էր, որ ընկերությունները պետք է օրգանապես քանդվեն ազատ շուկայի ուժերի կողմից, որպեսզի ձեռնարկատերերը կարողանան կենդանանալ մոխրից, որ փրկարարական ծրագիրը ազդարարում է ավելի ցածր բիզնես չափանիշներ հսկա ընկերությունների համար՝ խթանելով ռիսկը, ստեղծելով բարոյական վտանգ ՝ անվտանգության ցանցերի ապահովման միջոցով, որոնք չպետք է հաշվի առնվեն, բայց, ցավոք, հաշվի են առնվում բիզնես հավասարումներում, և որ փրկարարական ծրագիրը խթանում է կենտրոնացված բյուրոկրատիան՝ թույլ տալով կառավարության լիազորություններին ընտրել փրկարարական ծրագրի պայմանները։ Ավելին, կառավարության կողմից իրականացվող փրկարարական ծրագրերը քննադատվում են որպես կորպորատիվ բարեկեցության խթան, ինչը խրախուսում է կորպորատիվ անպատասխանատվությունը։

Մյուսները, ինչպիսին է տնտեսագետ Ջեֆրի Սաքսը, այս փրկարարական ծրագիրը բնութագրել են որպես անհրաժեշտ չարիք և 2008 թվականին պնդել են, որ ավտոմոբիլային ընկերությունների կառավարման հավանական անկարողությունը բավարար պատճառ չէ նրանց լիակատար սնանկացմանը և Միացյալ Նահանգների փխրուն տնտեսական վիճակի խաթարմանը վտանգելու համար, քանի որ մինչև երեք միլիոն աշխատատեղ կախված էր «Մեծ եռյակի» վճարունակությունից, և իրավիճակը բավականին մռայլ էր։

Ռանդալ Դ. Գայնը նմանատիպ փաստարկներ է նշել 2008 թվականի ֆինանսական փրկարարական ծրագրերի համար՝ բացատրելով, որ քաղաքականության մշակողների մեծ մասը փրկարարական ծրագրերը համարում էր երկու չարիքներից փոքրագույնը՝ հաշվի առնելով այդ ժամանակ արդյունավետ կարգավորման տարբերակների բացակայությունը։

2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամի ժամանակ կառավարության մեծածավալ աջակցությունն օգտագործվել է ֆինանսական համակարգը պաշտպանելու համար, և այդ գործողություններից շատերը քննադատության են ենթարկվել որպես փրկարարական ծրագրեր։ Այս ժամանակահատվածում տրամադրվել է ավելի քան 1 տրիլիոն դոլարի պետական աջակցություն, և «ընտրողները զայրացած էին»։ ԱՄՆ-ի խնդրահարույց ակտիվների օգնության ծրագիրը թույլատրել է մինչև 700 միլիարդ դոլարի պետական աջակցություն, որից 426 միլիարդ դոլարը ներդրվել է բանկերում, American International Group-ում, ավտոարտադրողներում և այլ ակտիվներում։ TARP-ը ներդրված 426.4 միլիարդ դոլարից վերականգնեց ընդհանուր առմամբ 441.7 միլիարդ դոլարի միջոցներ՝ ապահովելով 15.3 միլիարդ դոլարի շահույթ։

Միացյալ Թագավորությունում բանկերի փրկարարական փաթեթն ավելի մեծ էր՝ կազմելով մոտ 500 միլիարդ ֆունտ ստեռլինգ։

Հակասական փրկարարական ծրագրեր տեղի են ունեցել նաև այլ երկրներում, ինչպիսիք են Գերմանիան (SoFFin փրկարարական հիմնադրամը), Շվեյցարիան (UBS-ի փրկությունը), Իռլանդիան (իռլանդական ներքին բանկերի «ամբողջական երաշխիքը» տրամադրվել է 2008 թվականի սեպտեմբերին),  և Եվրոպայի մի շարք այլ երկրներ։

## Փրկարարական փաթեթն ընդդեմ փրկարարական փաթեթի
Փրկարարական գործողությունը փրկարարական գործողության հակառակն է, քանի որ այն կախված չէ արտաքին կողմերից, մասնավորապես՝ կառավարության կապիտալ աջակցությունից։ Փրկարարական միջոցը ստեղծում է նոր կապիտալ՝ սնանկացող ընկերությունը ներքին վերակապիտալիզացիայի միջոցով փրկելու համար և ստիպում է վարկառուի պարտատերերին կրել այդ բեռը՝ նրանց պարտքի մի մասը դուրս գրելով կամ փոխակերպելով սեփական կապիտալի։ (Օրինակ՝ 2013 թվականին Կիպրոսի բանկերի դեպքում, վիճելի պարտատերերը պարտատոմսերի տերերն էին, իսկ ապահովագրական գումարը տրամադրվել էր այն ավանդատուներին, որոնց հաշիվներին կար ավելի քան 100,000 եվրո)։

### Տեսություն
Առաջին անգամ փրկագին պահանջող միջոցառումը հրապարակայնորեն առաջարկվել է Economist-ի «Փրկագինից փրկագին» հոդվածում 2010 թվականի հունվարին, Փոլ Քալելոյի և Ուիլսոն Էրվինի կողմից։ Այն նկարագրվում էր որպես նոր այլընտրանք «հարկատուների փրկարարական միջոցների (վատ) և համակարգային ֆինանսական փլուզման (հավանաբար ավելի վատ) միջև»։ Այն նախատեսում էր արագընթաց վերակապիտալացում, որը ֆինանսավորվում էր պարտատոմսերի տերերի պարտքը նոր բաժնետոմսերի «փրկարարական միջոցների» միջոցով։ Նոր կապիտալը կբավարարի կորուստները և կապահովի նոր կապիտալ՝ կարևորագույն գործունեությունը աջակցելու համար, այդպիսով խուսափելով հանկարծակի անկարգ փլուզումից կամ հրդեհային վաճառքից, ինչպես դա եղավ Lehman-ի սնանկացման դեպքում։ Վարչակազմը կազատվեր աշխատանքից, իսկ բաժնետերերը կտեղափոխվեին ապահովագրված պարտատոմսերի տերերի կողմից, սակայն ֆրանշիզը, աշխատակիցները և հիմնական ծառայությունները կարող էին շարունակվել՝ նոր փոխարկված կապիտալի աջակցությամբ։

Մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում Անգլիայի Բանկը մշակում էր նմանատիպ ճարտարապետություն՝ հաշվի առնելով 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամի ընթացքում սնանկացող բանկերի հետ գործ ունենալու ավելի լավ գործիքի անհրաժեշտությունը։ Փողային փրկարարական ծրագրի առաջին պաշտոնական քննարկումը մեկնարկեց Փոլ Թաքերի ելույթում, ով նախագահում էր Ֆինանսական կայունության խորհրդի (FSB) միջսահմանային ճգնաժամերի կառավարման աշխատանքային խումբը և նաև Անգլիայի բանկի ֆինանսական կայունության գծով փոխկառավարիչն էր։ 2010 թվականի մարտին Թաքերը սկսեց ուրվագծել խոշոր բանկի սնանկացման դեպքում նոր «փրկարարական» ռազմավարության առանձնահատկությունները.2011 թվականի հոկտեմբերին FSB աշխատանքային խումբը զգալիորեն զարգացրել էր այս մտածողությունը և հրապարակել էր «Ֆինանսական հաստատությունների արդյունավետ կարգավորման ռեժիմների հիմնական հատկանիշները» փաստաթուղթը։ Փաստաթղթում սահմանվել են բոլոր մասնակից իրավասությունների կողմից ընդունվող հիմնական սկզբունքները, ներառյալ նման գերհատուկ կարգավորման ռեժիմի (այժմ հայտնի է որպես «bail-in») իրավական և գործառնական կարողությունները։

Նախատեսվող լուծման ռեժիմի շրջանակը չէր սահմանափակվում միայն խոշոր տեղական բանկերով։ Բացի «համակարգային առումով նշանակալի կամ կարևորագույն» ֆինանսական հաստատություններից, այս շրջանակը վերաբերում է նաև հաստատությունների ևս երկու կատեգորիայի՝ գլոբալ SIFI-ներին (բանկեր, որոնք գրանցված են այն երկրում, որը կիրառում է փրկագինի վերադարձման ռեժիմ) և «Ֆինանսական շուկայի ենթակառուցվածքներին» (FMIs), ինչպիսիք են կլիրինգային տները։ Ֆինանսական ներդրումների (ՖՄԻ) ներառումը պոտենցիալ փրկագին տրամադրող միջոցառումներում ինքնին լուրջ շեղում է։ FSB-ն սահմանում է, որ այդ շուկայական ենթակառուցվածքները ներառում են բազմակողմ արժեթղթերի և ածանցյալ գործիքների քլիրինգային և հաշվարկային համակարգեր, ինչպես նաև փոխանակման և գործարքների մի ամբողջ շարք համակարգեր, ինչպիսիք են վճարային համակարգերը, կենտրոնական արժեթղթերի դեպոզիտարիաները և առևտրային դեպոզիտարիաները։ Դա կնշանակեր, որ չապահովված պարտատիրոջ պահանջը, օրինակ, որևէ հաշվարկային հաստատության կամ ֆոնդային բորսայի նկատմամբ, տեսականորեն կարող է տուժել, եթե նման հաստատությանը անհրաժեշտ լինի ֆինանսավորում տրամադրել։

Համաշխարհային նշանակության բանկային հաստատությունների (G-SIFI) կարգավորման միջսահմանային տարրերը Դաշնային պահուստային համակարգի և Անգլիայի բանկի համատեղ զեկույցի թեմա էին 2012 թվականին։

Անգլիայի բանկի հեռացող փոխտնօրեն Փոլ Թաքերը որոշեց իր ակադեմիական կարիերան սկսել Հարվարդում 2013 թվականի հոկտեմբերին Վաշինգտոնում Միջազգային ֆինանսների ինստիտուտում ունեցած ելույթով, որում նա պնդեց, որ մի շարք երկրներում կարգավորումը բավականաչափ առաջընթաց է արձանագրել, որպեսզի փրկարարական ծրագրեր անհրաժեշտ չլինեն, և, հետևաբար, դրանք կփրկվեն ֆինանսական օգնությունից, մասնավորապես՝ ԱՄՆ խոշորագույն, մասնավոր բանկերի համար։ Չնայած դրանք դեռևս մեծ էին, դրանք այլևս չափազանց մեծ չէին ձախողվելու համար՝ թույլտվության տեխնոլոգիայի բարելավումների շնորհիվ։

Նմանատիպ ոգով, GAO-ի 2014 թվականի զեկույցը սահմանեց, որ շուկայի սպասումը խոշորագույն «չափազանց մեծ սնանկանալու համար» բանկերի փրկարարական ծրագրերի վերաբերյալ մեծ մասամբ վերացել էր բարեփոխումների շնորհիվ։ Դա որոշվել է տարբեր մեթոդներով, մասնավորապես՝ համեմատելով խոշորագույն բանկերի ֆինանսավորման ծախսերը FDIC-ի սովորական որոշումների ենթակա փոքր բանկերի հետ։ Այդ տարբերությունը, որը ճգնաժամի ընթացքում մեծ էր, բարեփոխումների առաջընթացի շնորհիվ կրճատվել էր մոտավորապես զրոյի, սակայն GAO-ն նաև զգուշացրել էր, որ արդյունքները պետք է մեկնաբանվեն զգուշությամբ։

Եվրոպայում «Բանկային գործի ապագան Եվրոպայում» թեմայով ԵՄ ֆինանսական համայնքի սիմպոզիումին (2013 թվականի դեկտեմբեր) մասնակցել է Իռլանդիայի ֆինանսների նախարար Մայքլ Նունանը, ով առաջարկել է փրկագին ստանալու սխեմա՝ հաշվի առնելով միջոցառման ժամանակ քննարկվող բանկային միությունը։ Անգլիայի Բանկի փոխտնօրեն Ջոն Քանիֆը 2014 թվականի մարտին Չաթեմ Հաուսում ունեցած իր ելույթում ենթադրեց, որ ներքին բանկերը չափազանց մեծ են սնանկանալու համար, սակայն HBOS-ի, RBS-ի դեպքում կիրառված ազգայնացման գործընթացի և Barclays-ի դեպքում սպառնալիքի (բոլորը 2008 թվականի վերջին) փոխարեն այդ բանկերը կարող են փրկագին ստանալ։

Դանիական փոքր հաստատություններում (օրինակ՝ Amagerbanken-ում) դեռևս 2011 թվականին կիրառվել է փրկագինի մի տեսակ, ինչպես նաև ավելի ուշ՝ հոլանդական SNS REALL բանկի կրտսեր պարտքի փոխարկումը։ Սակայն, գործընթացը լայն համաշխարհային ուշադրության չարժանացավ մինչև 2013 թվականին Կիպրոսի հիմնական բանկերի փրկագին տրամադրելը, որը քննարկվում է ստորև։ Մեծ Բրիտանիայում Co-op բանկի վերակառուցումը (2013) նկարագրվել է որպես կամավոր կամ բանակցային փրկագին։

### Օրենսդիր և գործադիր ջանքեր
Դոդ-Ֆրենկի օրենքը սահմանում է Միացյալ Նահանգների բանկերի լուծման ընթացակարգերը՝ համաձայն I և II վերնագրերի։ Առաջին վերնագիրը վերաբերում է նախընտրելի ուղուն, որը բանկի լուծարումն է սնանկության ընթացակարգերի շրջանակներում՝ նախնական լայնածավալ պլանավորման («կենդանի կտակ») միջոցով։

Երկրորդ գլուխը սահմանում է լրացուցիչ լիազորություններ, որոնք կարող են կիրառվել, եթե սնանկությունը համարվում է «լուրջ և անբարենպաստ ազդեցություն Միացյալ Նահանգների ֆինանսական կայունության վրա», ինչպես որոշվում է ֆինանսների նախարարի, Դաշնային պահուստային համակարգի խորհրդի երկու երրորդի և FDIC խորհրդի երկու երրորդի հետ միասին։ Ինչպես առաջին վերնագրում, այն կստիպի բաժնետերերին և պարտատերերին կրել սնանկացած ֆինանսական ընկերության վնասները՝ «հեռացնելով ընկերության ֆինանսական վիճակի համար պատասխանատու ղեկավարությանը»։ Ընթացակարգերը նաև սահմանում են որոշակի պաշտպանություններ պարտատերերի համար, օրինակ՝ պահանջ սահմանելով, որ պահանջատերերին վճարվի առնվազն այնքան գումար, որքան պահանջատերերը կստանային սնանկության լուծարման դեպքում։

FDIC-ը ուշադրություն է հրավիրել լուծարումից հետո կառավարման խնդրին և առաջարկել է, որ FDIC-ի սնանկացման ղեկավարության ներքո նշանակվեն նոր գործադիր տնօրեն և տնօրենների խորհուրդ։

Պահանջները վճարվում են հետևյալ հերթականությամբ, և կառավարությանը պատճառված ցանկացած պակասորդ պետք է փոխհատուցվի ֆինանսական ոլորտի գնահատումների միջոցով՝

# Վարչական ծախսեր
# Կառավարությունը
# Աշխատողների աշխատավարձերը, վարձատրությունները կամ միջնորդավճարները
# Աշխատակիցների նպաստների ծրագրերին կատարվող ներդրումներ
# Ընկերության ցանկացած այլ ընդհանուր կամ ավագ պատասխանատվություն
# Ցանկացած կրտսեր պարտավորություն
# Ընկերության գործադիր տնօրենների և աշխատակիցների աշխատավարձերը
# Պարտավորություններ բաժնետերերի, անդամների, գլխավոր գործընկերների և այլ բաժնետերերի նկատմամբ

Սկզբում ուսումնասիրվել են մի շարք ռազմավարություններ՝ որոշելու համար, թե ինչպես կարելի է լավագույնս օգտագործել առաջին  և երկրորդ վերնագրերի լիազորությունները խոշոր սնանկացող բանկի խնդիրը լուծելու համար, ներառյալ «Գնումը և ստանձնումը» և «Կորուստների բաշխումը»։ Ժամանակի ընթացքում նախընտրելի մոտեցումը վերածվեց «bail-in» ռազմավարության, որն ավելի ուղղակի է, քանի որ այն չի պահանջում ձեռքբերման կողմ։ Այդ մոտեցումը մշակվել է Ջեյմս Ռ. Ուիգանդի գլխավորած FDIC-ի բարդ ֆինանսական հաստատությունների գրասենյակի խմբի կողմից։ Մոտեցումը նկարագրված է 2012 թվականի հունվարի սլայդների ցանկում, ինչպես նաև Կոնգրեսի ցուցմունքներում։

Դոդ-Ֆրենկի ակտի պահանջների համաձայն՝ փրկագին մատակարարելու իրականացման կոնկրետ ռազմավարությունը նկարագրվել է որպես «Մուտքի միասնական կետի մեխանիզմ»։ Դաշնային պահուստային համակարգի կառավարիչ Ջերոմ Փաուելը FDIC-ի նորարարական ռազմավարությունը նկարագրել է որպես «դասական պարզեցնող, որը տեսականորեն հնարավոր է դարձնում այն, ինչը թվում էր անհավանականորեն բարդ»։ Այն ստեղծեց համեմատաբար պարզ ուղի, որով կարող էր իրականացվել փրկարարական ֆինանսավորում Դոդ-Ֆրենկի գործող լիազորությունների շրջանակներում։ Փաուելը բացատրեց.Այս ռազմավարության համապարփակ ակնարկը հասանելի է Երկկուսակցական քաղաքականության կենտրոնի «Չափազանց մեծ է ձախողվելու համար. լուծման ուղին» զեկույցում։

Կանադայի կառավարությունը պարզաբանել է իր կանոնները «Տնտեսական գործողությունների 2013 թվականի ծրագրում»՝ 144-145 էջերում, «հարկ վճարողների համար ռիսկը նվազեցնելու համար»։

2013 թվականի հունիսի 27-ին Եվրոխումբը առաջարկեց, որ 2018 թվականից հետո բանկերի բաժնետերերը առաջինը հերթում կրեն սնանկացած բանկի վնասները՝ պարտատոմսերի տերերից և որոշակի խոշոր ավանդատուներից առաջ։ 85,000 ֆունտ ստեռլինգից (100,000 եվրո) պակաս ապահովագրված ավանդները կազատվեն, և հատուկ բացառություններով, անհատների և փոքր ընկերությունների չապահովագրված ավանդներին կտրվի արտոնյալ կարգավիճակ վնասներ կրելու համար անհրաժեշտ փրկագին տրամադրելու կարգում։ Այդ համաձայնագիրը պաշտոնականացրեց Կիպրոսում նախկինում դիտարկված պրակտիկան։ Առաջարկի համաձայն, բոլոր չապահովված պարտատոմսերի տերերը կենթարկվեն վնասների փոխհատուցման, նախքան բանկին թույլատրվի ուղղակիորեն կապիտալի ներարկումներ ստանալ Եվրոպական կայունության մեխանիզմից։ Եվրախմբի անդամների կողմից 2014 թվականի մարտի 20-ին համաձայնեցված Միասնական լուծման մեխանիզմ անունով հայտնի գործիքը ԵՄ ջանքերի մի մասն էր՝ կանխելու ապագա ֆինանսական ճգնաժամերը՝ եվրոգոտու բանկերի պատասխանատվությունը համատեղելով, որը հայտնի է որպես բանկային միություն։ Առաջին քայլով Եվրոպական կենտրոնական բանկը 2014 թվականի նոյեմբերին ամբողջությամբ կստանձնի 18 երկրներից բաղկացած արժութային դաշինքի վարկատուների վերահսկողությունը։ Գործարքը պետք է ստանար Եվրոպական խորհրդարանի և ազգային կառավարությունների պաշտոնական հաստատումը։ TԿարգավորման հիմնադրամը կֆինանսավորվի բանկերի կողմից և աստիճանաբար կմիավորի ազգային կարգավորման հիմնադրամները մեկ ընդհանուր եվրոպական հիմնադրամի մեջ, մինչև այն հասնի ֆինանսավորման 55 միլիարդ եվրոյի նպատակային ցուցանիշին։ Տեսեք ԵՄ Հաճախակի տրվող հարցերը SRM-ի վերաբերյալ։ Ներքին շուկայի և ծառայությունների հանձնակատար Միշել Բարնիեի կողմից օրենսդրական հարցը բաժանվել է երեք նախաձեռնության՝ Բանկերի վերականգնման և լուծման վերաբերյալ հրահանգ, Բանկերի խնայողական կառավարման և կարգավորիչ միջոցների կառավարման մասին հրահանգ (DGS) և SRM։

### Պրակտիկա
Դանիական փոքր հաստատություններում (օրինակ՝ Amagerbanken-ում) դեռևս 2011 թվականին կիրառվում էր ապահովագրական ծառայությունների մի տեսակ։ Նիդեռլանդների իշխանությունները SNS REAAL- ի կրտսեր պարտքը փոխարկեցին 2013 թվականին՝ մասնավոր ֆինանսավորմամբ վերակապիտալիզացիայի շրջանակներում։

2012–2013 թվականների Կիպրոսի ֆինանսական ճգնաժամի ժամանակ Կիպրոսի տնտեսությունը գրեթե փլուզման եզրին էր, քանի որ Հունաստանի կառավարության պարտքի ճգնաժամը (որին Կիպրոսի բանկերը խիստ ենթարկված էին) սպառնում էր Կիպրոսի բանկերին՝ առաջացնելով ֆինանսական խուճապ, բանկային հոսք և պետական պարտատոմսերի վարկանիշի իջեցում մինչև «աղբային» կարգավիճակի։ 2013 թվականի մարտին Եվրոպական եռյակը ՝ Եվրամիության, Եվրոպական կենտրոնական բանկի և Արժույթի միջազգային հիմնադրամի թույլ կոալիցիան, հայտարարեց 10 միլիարդ եվրոյի փրկարարական փաթեթի մասին, որի դիմաց Կիպրոսը համաձայնվեց փակել իր երկրորդ խոշորագույն բանկը՝ Կիպրոսի ժողովրդական բանկը, որը հայտնի է նաև որպես Laiki Bank: Կիպրոսցիները ստիպված էին համաձայնվել բռնագանձել այնտեղի բոլոր չապահովագրված ավանդները և, հնարավոր է, չապահովագրված ավանդների մոտ 40%-ը «Կիպրոսի Բանկ» -ում, որը կղզու ամենամեծ առևտրային բանկն է։ Սկզբնական առաջարկը վերջնական առաջարկով փոխարինելուց հետո, 100,000 եվրո կամ ավելի քիչ ապահովագրված ավանդի վրա ազդեցություն չէր լինելու։ 100,000 եվրոն գերազանցող ավանդների բռնագանձումը անվանվեց «փրկարարական օգնություն»՝ այն կառավարության կողմից աջակցվող փրկարարական ծրագրից տարբերելու համար։ Կիպրոսի բանկը իրականացրեց ապահովագրական գործարքը 2013 թվականի ապրիլի 28-ին։

Կային որոշ վիճահարույց տարրեր, հատկապես սկզբնական պլանի վերաբերյալ, որը ներառում էր ապահովագրված ավանդատուների ներդրումը, ինչը ԵԿԲ նախագահ Մարիո Դրագին որակեց որպես «ոչ խելացի»։ Առաջարկը հաջորդ օրը փոփոխվեց՝ վերաբերելու միայն չապահովագրված ավանդատուներին և պարտատերերին։ Կիպրոսի իրադարձությունների ավելի լայն ակնարկում Դրագին մամուլի ասուլիսում անդրադարձավ այս իրադարձության որոշ քննադատությունների.2016 թվականին Կիպրոսն ավարտեց իր փրկարարական ծրագիրը, որը հաջողությամբ իրականացվեց։ Երկրի ընդհանուր փրկարարական միջոցների մոտ 30 տոկոսը երբեք չի օգտագործվել։

Վերջին տարիներին զգալի ջանքեր են գործադրվել խոշորագույն բանկերի համար փրկագնման ենթակա պարտավորությունների մեծ մատակարարում ապահովելու համար։ ԱՄՆ-ում «Ընդհանուր կորուստների կլանման կարողության» (TLAC) կանոնները հանգեցրել են նրան, որ ԱՄՆ ութ G-SIFI-ները թողարկել են մոտավորապես 1.0 տրիլիոն դոլարի երկարաժամկետ հոլդինգային ընկերությունների պարտավորություններ, որոնք կարող են օգտագործվել այս նպատակով։ Բաժնետոմսերի և այլ կապիտալի արժեթղթերի հետ միասին, դա ԱՄՆ ութ G-SIFI-ների համար կազմում է մոտավորապես 2 տրիլիոն դոլարի ընդհանուր TLAC: Մեծ Բրիտանիայում Անգլիայի բանկը սահմանել է իր խոշորագույն բանկերի համար TLAC պահանջները, որոնք նկարագրվում են որպես MREL, որոնք կազմում են ռիսկի կշռված ակտիվների 25.2%-ից 29.3%-ը։ Շվեյցարիան իր երկու G-SIFI-ների համար սահմանել է ռիսկի կշռված ակտիվների 28.6%-ի պահանջ։

ԵՄ-ն ներկայումս քննարկում է, թե ինչպես լավագույնս ներդնել FSB պահանջները իր բանկային համակարգում և ինչպիսին պետք է լինի այդ պահանջի համապատասխան չափը։

## Թեմաներ
20-րդ դարի ընթացքում տեղի ունեցած բազմաթիվ փրկարարական գործողություններից ի հայտ են եկել որոշակի սկզբունքներ և դասեր, որոնք հետևողական են՝

* Կենտրոնական բանկերը պետք է վարկեր տրամադրեն՝ համակարգին օգնելու հաղթահարել իրացվելիության հետ կապված խնդիրները, եթե բանկերը չեն կարողանում կամ չեն ցանկանում վարկեր տրամադրել բիզնեսներին կամ անհատներին։ Անիրացվելիության պայմաններում վարկավորումը, բայց ոչ անվճարունակությունը, ձևակերպվել է առնվազն 1873 թվականին Ուոլթեր Բեյջոթի *«Լոմբարդ փողոց, փողի շուկայի նկարագրություն»* աշխատությունում։
* Անվճարունակ հաստատություններին (նրանք, ովքեր բավարար միջոցներ չունեն իրենց կարճաժամկետ պարտավորությունները մարելու համար կամ նրանք, որոնց պարտքը ավելի շատ է, քան ակտիվները) պետք է թույլ տրվի սնանկանալ կարգավորված ձևով։
* Հիմնական ֆինանսական հաստատությունների իրական ֆինանսական վիճակը պետք է հստակորեն հասկանալի լինի աուդիտների կամ այլ միջոցներով։ Հաստատությունները պետք է իմանան կորուստների չափը և ակտիվների որակը և դրանց մասին հաղորդեն։
* Բանկերը, որոնք համարվում են բավականաչափ առողջ կամ բավականաչափ կարևոր՝ գոյատևելու համար, բայց պահանջում են վերակապիտալացում կառավարության կողմից տրամադրվող միջոցներից, պետք է փոխանակվեն սեփականության իրավունքների, ինչպիսիք են արտոնյալ բաժնետոմսերը, որոնք ժամանակի ընթացքում ստանում են դրամական դիվիդենտներ:
* Կառավարությունը պետք է սեփականության (բաժնետոմսերի կամ բաժնետոմսերի) բաժնեմաս ստանձնի այնքանով, որքանով հարկ վճարողներին տրամադրվում է օգնություն, որպեսզի հարկ վճարողները հետագայում կարողանան օգտվել դրանից։ Այլ կերպ ասած, կառավարությունը դառնում է սեփականատեր և հետագայում կարող է միջոցներ ստանալ հանրությանը նոր սովորական բաժնետոմսեր թողարկելով, երբ ազգայնացված հաստատությունը հետագայում մասնավորեցվի։
* Ծրագիրը կառավարելու համար կարող է օգտակար լինել հատուկ կառավարական մարմին, ինչպիսին է «Resolution Trust Corporation»-ը։
* Դիվիդենտների վճարումները կարող են սահմանափակվել՝ ապահովելու համար, որ հարկատուների գումարները օգտագործվեն վարկերի և բանկի ամրապնդման համար, այլ ոչ թե ներդրողներին վճարումների համար։
* Տոկոսադրույքները նվազեցնում են վարկերի տոկոսադրույքները և այդպիսով խթանում տնտեսությունը։

## Քննադատություն
* Անվտանգության ցանցերի ապահովմամբ ստեղծվում է բարոյական վտանգ, որը հնարավոր է իջեցնի բիզնեսի չափանիշները։
* Կենտրոնացված բյուրոկրատիան խթանվում է՝ թույլ տալով կառավարությանը ընտրել տնտեսությունում հաղթողներին և պարտվողներին։ Բարաք Օբամայի Սպիտակ տան տնտեսական վերականգնման խորհրդատվական խորհրդի նախագահ Փոլ Վոլքերն ասել է, որ փրկարարական ծրագրերը բարոյական վտանգ են ստեղծում։ Դրանք ազդանշան են տալիս ընկերություններին, որ կարող են անխոհեմ ռիսկերի դիմել, և եթե ռիսկերը գիտակցվեն, հարկատուները կվճարեն կորուստների համար. «Վտանգն այն է, որ բարոյական վտանգի տարածումը կարող է հաջորդ ճգնաժամը շատ ավելի մեծ դարձնել»։

2008 թվականի նոյեմբերի 24-ին ամերիկացի հանրապետական ներկայացուցիչ Ռոն Փոլը (հանրապետական, Տեխաս) գրել է. «Փրկելով սնանկացող ընկերություններին, նրանք առգրավում են գումար տնտեսության արդյունավետ անդամներից և տալիս այն սնանկացողներին։ Պահպանելով հնացած կամ անկայուն բիզնես մոդելներ ունեցող ընկերությունները՝ կառավարությունը կանխում է նրանց ռեսուրսների լիկվիդացումը և այլ ընկերությունների համար հասանելի դարձնելը, որոնք կարող են դրանք ավելի լավ, ավելի արդյունավետ օգտագործել։ Առողջ ազատ շուկայի էական տարրն այն է, որ և՛ հաջողությունը, և՛ ձախողումը պետք է թույլատրվի տեղի ունենալ, երբ դրանք վաստակվում են։ Բայց փոխարենը փրկարարական ծրագրով պարգևատրումները հակադարձվում են. հաջողակ կազմակերպություններից ստացված եկամուտները տրվում են սնանկացողներին։ Ինչպես է սա ենթադրվում, որ լավ կլինի մեր տնտեսության համար, ինձ համար անհասկանալի է»։... Դա չի աշխատի։ Դա չի կարող աշխատել։... Ամերիկացիների մեծամասնության համար ակնհայտ է, որ մենք պետք է մերժենք կորպորատիվ հովանավորչությունը և թույլ տանք, որ ազատ շուկայի բնական կարգավորումներն ու խթանները ընտրեն մեր տնտեսության հաղթողներին և պարտվողներին, այլ ոչ թե բյուրոկրատների և քաղաքական գործիչների քմահաճույքները։

* Կարող են զգալի ծախսեր առաջանալ կառավարությունների և հարկ վճարողների համար։ Ծայրահեղ դեպքերում երկրի վարկային ծախսերը կարող են բարձրացվել, կամ երկիրը կարող է նույնիսկ սնանկանալ, ինչպես 2008 թվականի Իռլանդիայի փրկարարական ծրագրի դեպքում։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը հայտարարել է, որ «չապահովված վարկատուներին բանկային փրկարարական ծրագրին իռլանդացի հարկատուներին 64 միլիարդ եվրո արժեցած և երկիրը սնանկացրած դարձնելու ձախողումը հիմնված էր այն տեսակետի վրա, որ դա կարող է լուրջ բացասական «տարածքային» հետևանքներ ունենալ եվրոգոտու այլ երկրներում, չնայած նման ռիսկերը «ակնհայտ չէին։ 2012 թվականի եվրոգոտու ճգնաժամի ժամանակ այլ երկրներ, ինչպիսին է Իտալիան, տուժեցին այսպես կոչված «դատապարտված ցիկլից», որը մեծացրեց կառավարության փոխառությունների արժեքը, քանի որ փրկարարական ծրագրերը կարող են «տորպեդահարել պետական ֆինանսները, եթե բանկերը կարիք ունենան փրկվելու»:

## Ծախսեր
2000 թվականին Համաշխարհային բանկը հայտնեց, որ բանկային փրկարարական ծրագրերը միջինում արժենում են ՀՆԱ-ի 12.8%-ը մեկ դեպքի համար՝

## Օրինակներ
* 1970 - Փեն Կենտրոնական երկաթուղի
* 1971 - Lockheed Corporation
* 1980թ.– Քրայսլեր կորպորացիա
* 1984 - Կոնտինենտալ Իլինոյս
* 1991 – Գործադիր կյանքի ապահովագրական ընկերություն պետությունների կողմից, որոնք գնահատում են այլ ապահովագրողների
* 1995 - Մեքսիկայի փրկության ծրագիր
* 1997 - Հարավային Կորեայի փրկության ծրագիր
* 1997Indonesia Bailout
* 1998 – Երկարաժամկետ կապիտալի կառավարում բանկերի և ներդրումային տների կողմից, ոչ թե կառավարության (տես հղումը):
* 1998 - Բրազիլիայի փրկության ծրագիր
* 2000 - Արգենտինայի փրկության ծրագիր
* 2001 - Բրազիլիան պարեցtշ
* 2002 - Բրազիլիայի փրկության ծրագիր
* 2003 – Պարմալատ
* 2008The Bear Stearns Companies, Inc.
* 2008 - Ֆանի Մեյ և Ֆրեդի Մաք
* 2008  – The Goldman Sachs Group, Inc.՝ ԱՄՆ դաշնային կառավարության և Berkshire Hathaway-ի կողմից
* 2008Morgan Stanley bailed out by The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ
* 2008–2009 – բազմակի անգամ American International Group, Inc
* 2008Արտակարգ տնտեսական կայունացման ակտ 2008 թ
* 2008 – 2008 Միացյալ Թագավորության բանկային փրկության փաթեթ
* 2008Սիթիգրուպ Inc
* 2008 - Շոտլանդիայի թագավորական բանկ
* 2008 - Շոտլանդիայի Հալիֆաքս Բանկ
* 2008 – General Motors Corporation և Chrysler LLC. թեև տեխնիկապես փրկության ծրագիր չէ, ԱՄՆ կառավարության կողմից ավտոարտադրողներին տրվել է կամուրջ վարկ. այն համարվում է մեծամասնության կողմից որպես փրկության ծրագիր:
* 2009  – Bank of America-ն օգնելու նրան կլանել հայտնի կորուստները, որոնք շատ ավելի մեծ էին, քան բաժնետերերին բացահայտվել էր Merrill Lynch-ի գնման արդյունքում:
* 2009 - CIT Group 3 միլիարդ դոլար իր պարտատոմսերի սեփականատերերի կողմից՝ փորձելով խուսափել սնանկությունից, որը միայն հետաձգվեց
* 2009 – Դուբայը և Դուբայ աշխարհը փրկվեցին Աբու Դաբիի կողմից

### Իռլանդական բանկային փրկարարական ծրագիր
2008 թվականի Իռլանդիայի բանկային ճգնաժամը նմանություններ ունի այլ բանկային ճգնաժամերի հետ, սակայն այն եզակի էր նրանով, որ այն առաջին բանկային ճգնաժամն էր եվրագոտու անդամ երկրում։ Դա Իռլանդիայի կառավարությանը և կենտրոնական բանկին յուրահատուկ սահմանափակումներ դրեց ճգնաժամի հարվածի ժամանակ։ 2008 թվականից հետո Իռլանդիայի տնտեսական անկումը նույնպես անսովոր կտրուկ էր։ Իռլանդիայի կառավարության վարկային պատմության վրա ազդեցությունը այնքան ծանր էր, որ այն ստիպված եղավ օգնություն խնդրել Եվրոպական Միությունից և Արժույթի միջազգային հիմնադրամից։

### Շվեդիայի բանկային փրկարարական աշխատանքները
1991 և 1992 թվականներին Շվեդիայում բնակարանային պղպջակը փլուզվեց, ինչը հանգեցրեց լուրջ վարկային ճգնաժամի և լայնածավալ բանկերի անվճարունակության։ Պատճառները նման էին 2007-2008 թվականների ենթապրայմ հիփոթեքային ճգնաժամի պատճառներին։ Ի պատասխան, կառավարությունը ձեռնարկեց հետևյալ գործողությունները ՝

Շվեդիայի կառավարությունը ստանձնեց վատ բանկային պարտքերը, սակայն բանկերը ստիպված էին մարել վնասները և կառավարությանը տրամադրել սեփականության բաժնեմաս (սովորական բաժնետոմսեր): Բաժնետերերը սովորաբար ոչնչացվում էին, բայց պարտատոմսերի տերերը պաշտպանված էին։

* Երբ խնդրահարույց ակտիվները հետագայում վաճառվեցին, շահույթը հոսեց հարկատուներին, և կառավարությունը կարողացավ ավելի շատ գումար հետ ստանալ՝ հանրային առաջարկներով վաճառելով ընկերություններում իր բաժնետոմսերը։
* Կառավարությունը հայտարարեց, որ կերաշխավորի երկրի 114 բանկերի բոլոր բանկային ավանդները և պարտատերերին։
* Շվեդիան ստեղծեց նոր գործակալություն՝ վերակապիտալիզացիայի կարիք ունեցող հաստատությունները վերահսկելու համար, և մեկ այլ գործակալություն՝ բանկերի կողմից որպես գրավ պահվող ակտիվները, հիմնականում անշարժ գույքը, վաճառելու համար։

Փրկարարական ծրագիրը սկզբում արժեցավ Շվեդիայի ՀՆԱ-ի մոտ 4%-ը, ավելի ուշ այն նվազեց մինչև ՀՆԱ-ի 0-2%-ը՝ կախված ազգայնացված բանկերի մասնավորեցման ժամանակ վաճառված բաժնետոմսերի արժեքի վերաբերյալ տարբեր ենթադրություններից։

### ԱՄՆ խնայողությունների և վարկերի ճգնաժամ
1980-ականների վերջին և 1990-ականների սկզբին խնայողական վարկերի ճգնաժամի հետևանքով սնանկացան ավելի քան 1000 խնայողական հաստատություններ։ Ի պատասխան՝ ԱՄՆ-ն 1989 թվականին ստեղծեց «Resolution Trust Corporation» (RTC): Այս փրկարարական ծրագրի արժեքը հարկատուների համար գնահատվել է 132.1 միլիարդ դոլար։

### TARP-ը և դրան առնչվող ծրագրերը ԱՄՆ-ում
2008 և 2009 թվականներին ԱՄՆ ֆինանսների նախարարությունը և Դաշնային պահուստային համակարգը փրկեցին բազմաթիվ խոշոր բանկեր և ապահովագրական ընկերություններ, ինչպես նաև General Motors-ը և Chrysler-ը։ ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշ կրտսերի հրատապ խնդրանքով Կոնգրեսը ընդունեց խնդրահարույց ակտիվների օգնության ծրագիրը (TARP), որը հաստատվել էր 700 միլիարդ դոլարի չափով։ Բանկային հատվածները վերադարձրին գումարը մինչև 2009 թվականի դեկտեմբերը, և TARP-ը իրականում շահույթ վերադարձրեց հարկատուներին։ Հիփոթեքային վարկեր ապահովագրող Fannie Mae-ի և Freddie Mac-ի առանձին փրկարարական ծրագիրը 2010 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ կազմել է 135 միլիարդ դոլար։

Բանկերի և խոշոր կորպորացիաների դաշնային փրկագին տրամադրելու հարցը դարձել է ընտրությունների հիմնական թեման, մասնավորապես «Թեյի կուսակցություն» շարժումը կենտրոնացնում է իր հարձակումը փրկագին տրամադրելու վրա։

## Փրկարարական կապիտալիզմ
մինի|Բողոքի ցույցեր կորպորատիվ փրկագինների և կապիտալիզմի դեմ
Փրկարար կապիտալիզմը տեղի է ունենում, երբ տնտեսությունն այնքան է դուրս եկել հավասարակշռությունից, որ համակարգը կայունացնելու միակ միջոցը բիզնեսին և տնային տնտեսություններին կառավարության աջակցությունն է։ Նման արհեստական միջոցներով տնտեսությունը ջրի երեսին պահելով՝ շրջանցվում է Շումպետերի ստեղծագործական կործանումը, և անարդյունավետ ընկերությունները, որոնք չափազանց մեծ ռիսկեր են ստանձնում, շարունակում են գործել՝ այդպիսով զրկելով կապիտալիստական նորմալ զարգացման հիմնական տարրերից մեկից։

Աջակցությունը կարող է լինել թունավոր ակտիվների գնման տեսքով, ինչպես 2008 թվականին, և փողի ստեղծման միջոցով, ինչպես Դաշնային պահուստային համակարգի և այլ կենտրոնական բանկերի քանակական մեղմացման ծրագրում։ Այս ծրագիրը Դաշնային պահուստային համակարգի կողմից պահվող ակտիվները 2008 թվականի սեպտեմբերի 0.8 տրիլիոն դոլարից մեծացրեց մինչև 9 տրիլիոն դոլար մինչև 2022 թվականի մայիս կամ տասնմեկ անգամ։ Փրկարարական ծրագրերը կրկնվեցին 2020 թվականին, այն տարբերությամբ, որ այս անգամ ֆինանսական աջակցություն ստացան նաև փոքր բիզնեսներն ու տնային տնտեսությունները։

## See also
**Հատուկ՝**

* 2000-ականների վերջի անկում
* Սուբպրայմ հիփոթեքային ճգնաժամ

**Ընդհանուր՝**

* Ազգայնացում
* Սնանկացում
* Փուչիկ (տնտեսագիտություն)
* Դրամական հոսք
* Ֆինանսական ճգնաժամ

## Ծանոթագրություններ

## Լրացուցիչ ընթերցանություն
* «Ֆինանսական ճգնաժամ«TARP-ի շուրջ վեճեր. Կոնգրեսը վիճում է ֆինանսական Արմագեդոնից խուսափելու լավագույն միջոցի շուրջ», *[[The Economist]]*, սեպտեմբերի 23, 2008թ.
* «Փրկարարական ծրագրի հետևում» – ''ՀԻՄԱ'' PBS-ով  26.09.2008
* Լանչեստեր, Ջոն, «Փողի գյուտը. Ինչպես երկու բանկիրների հերետիկոսությունները դարձան մեր ժամանակակից տնտեսության հիմքը», *[[The New Yorker]]*, 5 և 12 օգոստոսի 2019թ., էջեր 28–31
* IMF Study Laevan and Valencia սեպտեմբեր 2008 թ
* Ռայթ, Ռոբերտ Ե. խմբ. *Փրկարարական ծրագրեր. Հանրային փող, մասնավոր շահույթ* (Նյու Յորք. Կոլումբիայի համալսարանի հրատարակչություն, 2009): &#x5B; *[[Վիքիպեդիա:Հղում աղբյուրներին|<span title="Please supply an ISBN for this book.">ISBN բացակայում է</span>]]* &#x5D;
* Ռայթ, Ռոբերտ Է. *Ֆուբարնոմիկա. Ամերիկայի տնտեսական խնդիրներին թեթև, լուրջ հայացք* (Բուֆալո, Նյու Յորք. Պրոմեթևս, 2010): &#x5B; *[[Վիքիպեդիա:Հղում աղբյուրներին|<span title="Please supply an ISBN for this book.">ISBN բացակայում է</span>]]* &#x5D;
* Կանադական քաղաքականության այլընտրանքների կենտրոնի կողմից ֆինանսական ճգնաժամի ընթացքում կանադական բանկերին կառավարության աջակցության գնահատումը

## Արտաքին հղումներ

* Փրկության ծրագրի ընթերցող ՝ փրկարարական ծրագրերի դեմ ռեսուրս՝ լիբերտարիանական տեսանկյունից
*    – Տեսահոլովակային երգիծանք փրկարարական ծրագրերի և առօրյա քաղաքացիների վրա տնտեսական ազդեցության մասին

### Միացյալ Նահանգներ
* US bailout total – 29.616 trillion dollars
* New Deal in the 21st Century

Կատեգորիա:Միկրոէկոնոմիկա
Կատեգորիա:Ռիսկեր
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Տնտեսական քաղաքականություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Ֆինանսական շուկաներ
Կատեգորիա:Ֆինանսներ