Գեոկենտրոն ուղեծիր

**Գեոկենտրոն ուղեծիր**, **Երկրակենտրոն ուղեծիր** կամ **Երկրի ուղեծիր**, ներառում է Երկրի շուրջ պտտվող ցանկացած մարմնի ուղեծրերը, ինչպիսիք են Լուսինը կամ արհեստական արբանյակները: Համաձայն 1997 թվականի ՆԱՍԱ-ի գնահատականի, Գոդարդի տիեզերական թռիչքների կենտրոնի կողմից հետևվվում էին մոտավորապես 2465 արհեստական ​​արբանյակներ և 6216 տիեզերական աղբ: Նախկինում արձակված ավելի քան 16291 մարմին վայր էր իջել ուղեծրից և քայքայվել մտելով Երկրի մթնոլորտ:

Տիեզերանավը դուրս է գալիս ուղեծիր, երբ նրա ձգողականության ուժի պատճառով առաջացած կենտրոնաձիգ արագացումը փոքր է կամ հավասար է նրա արագության հորիզոնական բաղադրիչի կենտրոնախույս արագացումից: Երկրի ցածր ուղեծրի համար այս արագությունը կազմում է մոտ 7,8 կմ/վ (28100 կմ/ժ)։ Համեմատության համար, անձնակազմով ինքնաթիռի ամենաբարձր արագությունը (բացառությամբ ուղեծրից դուրս եկող տիեզերանավի կողմից ձեռք բերված արագությունների), որը գրանցվել է՝ 1967 թվականին ամերիկյան X-15-ի կողմից զարգացրած 2,2 կմ/վ (7900 կմ/ժ) է եղել։ 600 կմ բարձրության վրա Երկրի ուղեծրային արագությանը հասնելու համար անհրաժեշտ էներգիան կազմում է մոտ 36 ՄՋ/կգ, որը վեց անգամ ավելին է, քան այդ բարձրությանը հասնելու համար անհրաժեշտ էներգիան:

Մոտ 2000 կմ ցածր պերիգե ունեցող տիեզերանավերը ենթարկվում են Երկրի մթնոլորտի ազդեցությանը, ինչը շփման դիմադրության հաշվին նվազեցնում է ուղեծրի բարձրությունը։ Ուղեծրային արագությունը անկումը կախված է արբանյակի լայնական հատույթից և զանգվածից, ինչպես նաև վերին մթնոլորտի օդի խտության տատանումներից։ Մոտ 300 կմ բարձրության վրա արագության անկումը ավելի արագ է դառնում, և արբանյակի կյանքի տևողությունը չափվում է օրերով։ Երբ արբանյակը իջնում ​​է մինչև 180 կմ, այն ընդամենը մի քանի ժամ ունի մինչև մթնոլորտում այրվելը։ Երկրի գրավիտացիոն դաշտից ամբողջությամբ ազատվելու և միջմոլորակային տարածություն տեղափոխվելու համար անհրաժեշտ փախուստի արագությունը մոտ 11,2 կմ/վրկ (40,300 կմ/ժ) է։

## Տերմինների և հասկացությունների ցանկ

;Բարձրություն: ինչպես այստեղ է օգտագործվում, մարմնի բարձրությունը Երկրի օվկիանոսների միջին մակերևույթից: 
;Անալեմա: աստղագիտությունում տերմին, որն օգտագործվում է Արեգակի դիրքերը երկնոլորտի վրա մեկ տարվա ընթացքում պատկերելու համար: Շատ նման է ութանման թվին։ 
;Ապոգե: ամենահեռավոր կետն է, որում հայտնվում է արբանյակը կամ երկնային մարմինը Երկրից, որտեղ ուղեծրային արագությունը կլինի նվազագույնը։ 
;Էքսցենտրիսիտետ: ուղեծրի կատարյալ շրջանագծից շեղման չափանիշ։ Էքսցենտրիսիտետը խստորեն սահմանվում է բոլոր շրջանաձև և էլիպտիկ ուղեծրերի, ինչպես նաև պարաբոլիկ և հիպերբոլիկ հետագծերի համար։
;Հասարակածային հարթություն: ինչպես այստեղ է օգտագործվում, Երկրի հասարակածից մինչև երկնոլորտ ձգվող երևակայական հարթություն։
;Փախուստի արագություն: ինչպես այստեղ է օգտագործվում, նվազագույն արագությունը, որը շարժիչ չունեցող մարմինը պետք է ունենա Երկրի ձգողական դաշտից հեռանալու համար։ Այս արագությամբ մարմինը կմտնի պարաբոլիկ հետագիծ. այս արագությունից բարձր արագության դեպքում՝ այն կմտնի հիպերբոլիկ հետագիծ։
;Իմպուլս: ուժի ինտեգրալը՝ դրա ազդեցության ժամանակահատվածում։ Չափվում է Ն·վրկ-ով։
;Թեքում: ինչպես այստեղ է օգտագործվում, ուղեծրի հարթության և հաշվարկային հարթության (Երկրի հասարակածային հարթություն) միջև ընկած անկյունը
;Ուղեծրի տարրեր: վեց Կեպլերի պարամետրերը, որոնք անհրաժեշտ են այդ ուղեծիրը միանշանակորեն նշելու համար։
;Սիդերիկ պարբերություն: ինչպես այստեղ է օգտագործվում, այն ժամանակը, որը արբանյակը պահանջում է Երկրի շուրջ մեկ լրիվ պտույտ կատարելու համար։
;Պերիգե: արբանյակի կամ երկնային մարմնի Երկրին ամենամոտ մոտեցման կետն է, որի դեպքում ուղեծրային արագությունը կլինի իր առավելագույնը։
;Սիդերիկ օր: այն ժամանակը, որում աստղագիտական մարմինը պտտվում է 360°-ով։ Երկրի համար սա է՝ 23 ժամ, 56 րոպե, 4.091 վայրկյան։
;Արեգակնային ժամանակ: ինչպես այստեղ է օգտագործվում, տեղական ժամանակը, որը չափվում է արեգակնային ժամացույցով։
;Արագություն: օբյեկտի արագությունը որոշակի ուղղությամբ։ Քանի որ արագությունը սահմանվում է որպես վեկտոր, այն սահմանելու համար անհրաժեշտ են և՛ արագությունը, և՛ ուղղությունը։

## Տեսակներ
[thumb|}|link=|Անիմացվող պատկեր, որը ցույց է տալիս [Միջին մերձերկրյա ուղեծիր|Երկրի շուրջ միջին բարձրության ուղեծրերը, սկսած ցածր մերձերկրյաից մինչև բարձր մերձերկրյա ուղեծիրը (գեոհաստատուն ուղեծիր և իր թաղման ուղեծիրը, մոտավորապես մինչև Լուսինը ընկած տարածության մեկ իններորդում), պատկերվում է նաև Վան Ալլենի ճառագայթային գոտին և Երկիրը համեմատության համար]]
Ստորև բերվում են գեոկենտրոն ուղեծրերի դասակարգումների տարբեր տեսակներ։

### Ըստ բարձրության
; Տրանսմթնոլորտային ուղեծիր: Գեոկենտրոն ուղեծրեր, որոնց ապոգեյը բարձրանում է 100 կմ-ից բարձր, և պերիգեյը հատվում է մթնոլորտի հետ:
; Ցածր մերձերկրյա ուղեծիր: Գեոկենտրոն ուղեծրեր, որոնց բարձրությունը տատանվում է 160 կմ-ից մինչև 2000 կմ ծովի միջին մակարդակից: 160 կմ բարձրության վրա մեկ պտույտը տևում է մոտավորապես 90 րոպե, իսկ շրջանաձև ուղեծրի արագությունը 8 կմ/վ է։
; Միջին մերձերկրյա ուղեծիր: Գեոկենտրոն ուղեծրեր, որոնց ապոգեյի բարձրությունները ընկած են 2000 կմ և գեոսինքրոն ուղեծրերի 35786 կմ միջև։
; Գեոսինքրոն ուղեծիր: Գեոկենտրոն շրջանաձև ուղեծիր՝ 35786 կմ բարձրությամբ։ Ուղեծրային պարբերությունը հավասար է մեկ աստղային օրվա, որը համընկնում է Երկրի պտույտի պարբերության հետ։ Արագությունը մոտավորապես 3 կմ/վ է։
; Բարձր մերձերկրյա ուղեծիր: Գեոկենտրոն ուղեծրեր, որոնց գագաթնակետային բարձրությունները ավելի բարձր են, քան գեոսինքրոն ուղեծրինը։ Երկրի բարձր ուղեծրի հատուկ դեպք է բարձր էլիպտիկ ուղեծիրը, որտեղ պերիգեյում բարձրությունը փոքր է 2000 կմ-ից:

### Ըստ թեքման
; Թեքված ուղեծիր : Ուղեծիր, որի թեքումը հասարակածային հարթության նկատմամբ 0 չէ։
:; Բևեռային ուղեծիր : Ուղեծիր, որում գտնվող մարմինը յուրաքանչյուր պտույտի ժամանակ անցնում է մոլորակի երկու բևեռներից մեկից վերև կամ գրեթե վերև։ Հետևաբար, այն ունի 90 աստիճան թեքում (կամ շատ մոտ է դրան)։
:; Բևեռային հելիոսինքրոն ուղեծիր : Գրեթե բևեռային ուղեծիր, որը յուրաքանչյուր անցման ժամանակ անցնում է հասարակածի մոտով նույն տեղական ժամանակով։ Օգտակար է արբանյակային պատկերներ ստանալու համար, քանի որ ստվերները նույնը կլինեն յուրաքանչյուր անցման ժամանակ։

### Ըստ էքսցենտրիսիտետի
; Շրջանաձև ուղեծիր : Ուղեծիր, որի էքացենտրիսիտետը հավասար է 0-ի և որի դեպքում ուղեծիրը շրջանագիծ է։
; Էլիպտիկ ուղեծիր : Ուղեծիր, որի էքացենտրիսիտետը մեծ է 0-ից և փոքր է 1-ից, որի դեպքում ուղեծիրը գծում է էլիպսի հետագիծ։
:; Հոհմանի փոխանցման ուղեծիր : Ուղեծրային մանևր, որով տիեզերանավը տեղափոխում է մեկ շրջանաձև ուղեծրից մյուսը՝ օգտագործելով երկու շարժիչային իմպուլսներ։ Այս մանևրը անվանվել է Վալտեր Հոհմանի անունով։
:; Գեոանցումային ուղեծիր : Գեոկենտրոն էլիպտիկ ուղեծիր, որտեղ պերիգեյը գտնվում է Ցածր մերձերկրյա ուղեծրի բարձրության վրա, իսկ ապոգեյը՝ գեոսինքրոն ուղեծրի բարձրության վրա։
:; Բարձր էլիպտիկ ուղեծիր : Գեոկենտրոն ուղեծիր՝ 35,786 կմ-ից բարձր ապոգեյով և ցածր պերիգեով (մոտ 1000 կմ), որոնք հանգեցնում են ապոգեյի կետում երկար կանգառի ժամանակի։
::; Մոլնիյա-ուղեծիր: բարձր էլիպտիկ ուղեծիր՝ 63.4° թեքումով և աստղային օրվա կեսին հավասար ուղեծրային պարբերությամբ (մոտավորապես 12 ժամ)։ Նման ուղեծրում գտնվող արբանյակն իր ժամանակի մեծ մասն անցկացնում է Երկրի որոշակի տարածքի վերևում։
::; Տունդրա-ուղեծիր: բարձր էլիպտիկ ուղեծիր՝ 63.4° թեքումով և մեկ աստղային օրվա (մոտավորապես 24 ժամ) ուղեծրային պարբերությամբ։ Նման ուղեծրում գտնվող արբանյակն իր ժամանակի մեծ մասն անցկացնում է Երկրի որոշակի տարածքի վերևում։
; Հիպերբոլիկ հետագիծ: «ուղեծիր», որի էքացենտրիսիտետը 1-ից մեծ է։ Մարմնի արագությունը այս դեպքում հասնում է փախուստի արագությունից բարձր որոշակի արժեքի, հետևաբար այն կհաղթահարի Երկրի ձգողականությունը և կշարունակի շարժվել անվերջ Երկրի նկատմամբ, այս դեպքում արագությունը դանդաղում է մինչև որոշակի վերջավոր արժեք, որը հայտնի է որպես հիպերբոլիկ ավելցուկային արագություն։
:; Փախուստի հետագիծ: Այս հետագիծը օգտագործվում է Երկրից միջմոլորակային կայան ուղարկելու համար, քանի որ փախուստի արագության հաշվին այն դուրս է գալիս Երկրի ուղեծրից և մտնում Արեգակի ուղեծիր։
:; Որսման հետագիծ: Սա փախուստի հետագծի հայելային պատկերն է. բավարար արագությամբ շարժվող մարմինը, որը ուղիղ ուղղված չէ Երկրին, կշարժվի դեպի այն և կարագանա, եթե այն ուղեծիր դուրս բերելու համար շարժիչի դանդաղեցնող ազդակ չլինի, այն պերիգեյից հետո կհետևի փախուստի հետագծին։
; Պարաբոլիկ հետագիծ : «ուղեծիր», որի էքսցենտրիսիտետը ճիշտ հավասար է 1-ի: Մարմնի արագությունը հավասար է փախուստի արագությանը, հետևաբար այն կխուսափի Երկրի ձգողականությունից և կշարունակի շարժվել մինչև 0-ի դանդաղող արագությամբ (Երկրի նկատմամբ): Այս արագությամբ Երկրից արձակված տիեզերանավը կանցնի դրանից որոշակի հեռավորության վրա, բայց կհետևի նրան Արեգակի շուրջ նույն հելիոկենտրոն ուղեծրով: Հնարավոր է, բայց ոչ հավանական, որ Երկրին մոտեցող մարմինը կարող է հետևել պարաբոլիկ գրավման հետագծին, բայց արագությունն ու ուղղությունը պետք է ճշգրիտ լինեն։

### Ըստ պտույտի ուղղության
; Համընթաց ուղեծիր : ուղեծիր, որի դեպքում օբյեկտի պրոյեկցիան հասարակածային հարթության վրա պտտվում է Երկրի շուրջը Երկրի պտույտի ուղղությամբ։
; Հակադարձ ուղեծիր : ուղեծիր, որի դեպքում օբյեկտի պրոյեկցիան հասարակածային հարթության վրա պտտվում է Երկրի շուրջը Երկրի պտույտին հակառակ ուղղությամբ։

### Գեոսինքրոն դասակարգումներ
; Կիսասինքրոն ուղեծիր : Մոտավորապես 20200 կմ բարձրությամբ և մոտավորապես 12 ժամ ուղեծրային պարբերությամբ ուղեծիր
; Գեոսինքրոն ուղեծիր : Մոտավորապես 35786 կմ բարձրությամբ ուղեծրեր:
:; Գեոհաստատուն ուղեծիր : Զրոյական թեքում ունեցող գեոսինքրոն ուղեծիր: Երկրի վրա գտնվող դիտորդի համար այս արբանյակը կներկայացվի որպես երկնքում ֆիքսված կետ:
::; Երկրի ուղեծրային լիբրացիայի կետեր: Երկրի շուրջ պտտվող օբյեկտների լիբրացիայի կետերը գտնվում են արևմտյան 105 աստիճան և արևելյան 75 աստիճան լայնության վրա: Այս երկու կետերում հավաքված է ավելի քան 160 արբանյակ:
:; Գերսինքրոն ուղեծիր: Գեոսինքրոն ուղեծրից վերև գտնվող թաղման/պահեստավորման ուղեծիր։ Երկրի վրա գտնվող դիտորդի համար այս արբանյակները կշեղվեն դեպի արևմուտք։
:; Ենթասինքրոն ուղեծիր: Գեոսինքրոն ուղեծրին մոտ, բայց ներքև գտնվող տեղաշարժվող ուղեծիր։ Երկրի վրա գտնվող դիտորդի համար այս արբանյակները կշեղվեն դեպի արևելք։
:; Թաղման ուղեծիր: երկարատև պահեստավորման ուղեծիր, կամ աղբի ուղեծիր՝ գեոսինքրոն ուղեծրից մի քանի հարյուր կիլոմետր վերև գտնվող ուղեծիր, որտեղ արբանյակները տեղափոխվում են իրենց գործունեության ավարտից հետո։

### Հատուկ դասակարգումներ
; Արևասինքրոն ուղեծիր: Ուղեծիր, որը համատեղում է բարձրությունը և թեքումը այնպես, որ արբանյակն անցնում է մոլորակի մակերևույթի ցանկացած տրված կետի վրայով նույն տեղական արեգակնային ժամանակին։
; Լուսնի ուղեծիր : Երկրի Լուսնի ուղեծրային բնութագրերը ունեցող ուղեծիր: Միջին բարձրությունը՝ 384403 կմ, էլիպտիկ&ndash;թեքված ուղեծիր:

### Ոչ գեոկենտրոն դասակարգումներ
; Պայտանման ուղեծիր : Ուղեծիր, որը գետնի վրա դիտորդի համար թվում է, թե պտտվում է մոլորակի շուրջ, բայց իրականում գտնվում է համաուղեծրում նրա հետ: Տես՝ աստերոիդներ (3753) Կրուիտնի և :
; Ենթաուղեծրային թռիչք : Մեկնարկային թռիչք, որի ժամանակ տիեզերանավը մոտենում է ուղեծրի բարձրությանը, բայց չունի այն պահպանելու համար անհրաժեշտ արագություն։

## Արագություններ տարբեր ուղեծրերի վրա

## Տես նաև
* Երկրի ուղեծիր
* Ուղեծիր
* Աստղադինամիկա
* Երկնոլորտ
* Արեոսինքրոն ուղեծիր
* Արեոհաստատուն ուղեծիր
* Երկրորդ տիեզերական արագություն
* Արհեստական արբանյակներ
* Ուղեծրակայան

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Orbital speed
*Medium Earth Orbit
*NASA.gov 
*More Moons Around Earth? Its Not So Loony (archived 21 February 2010)
*Near-Earth asteroid 3753 Cruithne – Earth's curious companion
*Earth coorbital asteroid 2002 AA29

Կատեգորիա:Աստղադինամիկա
Կատեգորիա:Ուղեծրեր