Կաթող պեկի փորձ

**Կաթող պեկի փորձ,** երկարատև փորձ, որը չափում է պեկի կտորի շարժման արագությունը տարիների ընթացքում: Այս դեպքում պեկը բարձր մածուցիկության ինդեքս ունեցող ցանկացած հնարավոր հեղուկի անվանումն է, որը տեխնիկապես պինդ մարմին է. ամենից հաճախ դա բիտում է: Սենյակային ջերմաստիճանում պեկը շատ դանդաղ է հոսում. մի քանի տարիների ընթացքում առաջանում է միայն մեկ կաթիլ:

## Փորձ Քվինսլենդի համալսարանում
Այս փորձի ամենահայտնի տարբերակը սկսել է 1927 թվականին Ավստրալիայի Բրիսբեն քաղաքում գտնվող Քվինսլենդի համալսարանի պրոֆեսոր Թոմաս Փարնելը՝ ուսանողներին ցույց տալու համար, որ որոշ պինդ թվացող նյութեր իրականում բարձր մածուցիկության հեղուկներ են։ Փարնելը տաքացրած խեժի նմուշը լցրել է փակ ձագարի մեջ և թողել այնտեղ երեք տարի։ 1930 թվականին ձագարի վզիկը բացվել է, ինչը թույլ է տվել խեժին սկսել հոսել։ Ձևավորվել են մեծ կաթիլներ և ընկել են մոտ տասը տարի մեկ անգամ արագությամբ։ Ութերորդ կաթիլը ընկել է 2000 թվականի նոյեմբերի 28-ին, ինչը փորձարարներին ստիպել է հաշվարկել, որ խեժի մածուցիկությունը մոտավորապես 230 միլիարդ է։ 2{,}3\cdot10^{11}) անգամ ավելի, քան ջուրը։

Փորձը գրանցված է Գինեսի ռեկորդների գրքում «աշխարհի ամենաերկար անընդհատ գործող լաբորատոր փորձ», և ենթադրվում է, որ ձագարում բավարար քանակությամբ խեժ կա, որպեսզի այն շարունակվի առնվազն ևս հարյուր տարի։ Այս փորձից առաջ եղել են երկու այլ (դեռևս գործող) գիտական սարքեր՝ Օքսֆորդի էլեկտրական զանգը (1840) և Բևեռլիի ժամացույցը (1864), սակայն դրանցից յուրաքանչյուրը կարճատև ընդհատումներ է ունեցել 1937 թվականից ի վեր։

Սկզբում փորձը չի իրականացվել որևէ հատուկ վերահսկվող մթնոլորտային պայմաններում, ինչը նշանակում է, որ մածուցիկությունը կարող էր տարբեր լինել տարվա ընթացքում՝ ջերմաստիճանի տատանումների հետ մեկտեղ։ Յոթերորդ կաթիլից (1988) որոշ ժամանակ անց փորձի անցկացման վայրում ավելացվել է օդորակիչ։ Ավելի ցածր միջին ջերմաստիճանը երկարացրել է յուրաքանչյուր կաթիլի ձգվածքը, նախքան այն անջատվի ձագարի մեջ մնացած խեժից, և համապատասխանաբար կաթիլների միջև բնորոշ ժամանակահատվածը ութ տարուց աճել է մինչև 12-13 տարի։

2005 թվականի հոկտեմբերին Ջոն Մեյնսթոունը, որն այդ ժամանակ Քվինսլենդի համալսարանում գիտափորձի «պահապանն» էր, և հանգուցյալ Թոմաս Փարնելը փորձի համար արժանացել են ֆիզիկայի Իգնոբելյան մրցանակի, որը Նոբելյան մրցանակի ծաղրերգություն է։ Հետագայում Մեյնսթոունը մեկնաբանել է.Վստահ եմ, որ Թոմաս Փարնելը կշոյվեր՝ իմանալով, որ Մարկ Հենդերսոնը նրան արժանի է համարում դառնալու Իգնոբելյան մրցանակի դափնեկիր: Պրոֆեսոր Փարնելին մրցանակ շնորհելու կոչը, իհարկե, պետք է ողջունի նրա կողմից սահմանված նոր ռեկորդը՝ հիմնարար գիտական ​​փորձի իրականացման և նման մրցանակի շնորհման միջև ընկած ամենաերկար ժամանակահատվածի համար, լինի դա Նոբելյան, թե Իգնոբելյան մրցանակ:Փորձը վերահսկվում է վեբ տեսախցիկով, սակայն տեխնիկական խնդիրների պատճառով 2000 թվականի նոյեմբերին տեղի ունեցած անկումը չի գրանցվել: Քվինսլենդի համալսարանի Սուրբ Լուսիայի մասնաճյուղի մաթեմատիկայի և ֆիզիկայի դպրոցի Պարնել շենքի 2-րդ հարկը։ Ամեն տարի ուղիղ հեռարձակումը դիտում են հարյուր հազարավոր ինտերնետ օգտատերեր։ 

Ջոն Մեյնսթոունը մահացել է 2013 թվականի օգոստոսի 13-ին՝ 78 տարեկան հասակում՝ կաթվածից հետո։ Այնուհետև փորձի խնամակալությունը անցել է Էնդրյու Ուայթին։ 

Իններորդ կաթիլը դիպել է ութերորդ կաթիլին 2014 թվականի ապրիլի 12-ին, սակայն այն դեռևս կպած էր ձագարին։ Ապրիլի 24-ին պրոֆեսոր Ուայթը որոշել է փոխարինել նախորդ ութ կաթիլները պահող բաժակը, նախքան իններորդ կաթիլը կմիավորվեր դրանց (ինչը մշտապես կազդեր հետագա կաթիլների ձևավորման ունակության վրա)։ Մինչ զանգը բարձրացնում էին, փայտե հիմքը տատանվել է, և իններորդ կաթիլը պոկվել է ձագարից։ 

### Ժամանակացույց
մինի|286x286փքս|Քվինսլենդի համալսարանում 1990 թվականին 8-րդ կաթիլի ձևավորման և դրա նախկին «պահապան» պրոֆեսոր Ջոն Մեյնսթոունի փորձի տեսարան

## Դուբլինի Թրինիթի քոլեջի փորձ
աջից|մինի|196x196փքս|Դուբլինի Թրինիթի քոլեջի պեկի կաթիլի անկման փորձը Էվան Բոլանդի գրադարանում, 2022 թվական
Իռլանդիայի Դուբլինի Թրինիթի քոլեջում պեկի կաթիլային փորձը սկսվել է 1944 թվականի հոկտեմբերին Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Էռնեստ Ուոլթոնի անհայտ գործընկերոջ կողմից, երբ նա աշխատում էր Թրինիթի քոլեջի ֆիզիկայի ֆակուլտետում: Այս փորձը, ինչպես Քվինսլենդի համալսարանի փորձը, կազմակերպվել էր պեկի բարձր մածուցիկությունը ցույց տալու համար: Այս ֆիզիկայի փորձը տասնամյակներ շարունակ անվերահսկելիորեն մնացել էր Թրինիթի քոլեջի դասախոսությունների դահլիճի դարակին, քանի որ պեկը մի քանի անգամ կաթել է ձագարից դեպի ներքևի ընդունող բաց տարան, ապա կուտակվել է փոշու շերտ։

2013 թվականի ապրիլին՝ պեկի կաթիլի նախորդ անկումից մոտ մեկ տասնամյակ անց, Թրինիթի քոլեջի ֆիզիկոսները նկատել են, որ առաջանում է մեկ այլ կաթիլ։ Նրանք փորձը տեղափոխել են սեղանի վրա՝ վեբ տեսախցիկով կաթիլային անկումը վերահսկելու և գրանցելու համար, ինչը թույլ է տվել բոլոր ներկաներին դիտել այն։ Պեկը կաթել է մոտավորապես ժամը 17:00-ին։ 2013 թվականի հուլիսի 11-ին, որը նշանավորել է դրանով, որ առաջին անգամ պեկի կաթիլի անկումը հաջողությամբ ֆիքսվել է տեսախցիկով։

## Սուրբ Անդրեասի համալսարանի փորձ
Սենտ Էնդրյուսի համալսարանում 1927 թվականին, Քվինսլենդի փորձի հետմիաժամանակ, սկսվել է պեկի անկման փորձ։ Փարնելլի և Սենտ Էնդրյուսի փորձի նախաձեռնողի կամ նախաձեռնողների միջև որևէ շփման վերաբերյալ որևէ ապացույց ի հայտ չի եկել։ Սենտ Էնդրյուսի փորձի պեկի հոսքը հիմնականում կայուն է, բայց չափազանց դանդաղ։ Որոշակի փուլում (հավանաբար 1984 թվականին) Սուրբ Անդրեասի պրոֆեսոր Ջոն Ալենը փոփոխել է Սենտ Էնդրյուսի փորձը՝ այն Քվինսլենդի համալսարանի փորձի կառուցվածքին մոտեցնելու համար։ 

Այս փորձի արդյունքների հիման վրա, Թրինիթի քոլեջի ֆիզիկոսները գնահատել են, որ պեկի մածուցիկությունը մոտ երկու միլիոն անգամ ավելի է, քան մեղրինը, կամ մոտ 20 միլիարդ անգամ մեծ ջրի մածուցիկությունից։

## Աբերիստվիթի համալսարանի փորձ
2014 թվականին լրատվամիջոցները հայտնել են, որ Ուելսի Աբերիստվիթ համալսարանում վերջերս վերագտնվել է պեկի կաթիլային փորձ։ Այն թվագրվում է 1914 թվականին և 13 տարով ավելի վաղ է Քվինսլենդի փորձից։ Սակայն, քանի որ պեկն ավելի մածուցիկ է (կամ միջին ջերմաստիճանը ցածր է), այս փորձը դեռևս չի առաջացրել իր առաջին կաթիլը և չի սպասվում, որ դա տեղի կունենա առաջիկա 1000 տարում։

## Շոտլանդիայի ազգային թանգարանի փորձ
Մեկ այլ պեկի կաթիլային փորձի ցուցադրություն սկսվել է 1902 թվականին Էդինբուրգի Շոտլանդիայի թագավորական թանգարանում և այժմ գտնվում է Էդինբուրգում՝ Շոտլանդիայի թագավորական թանգարանի իրավահաջորդ հաստատությունում՝ Շոտլանդիայի ազգային թանգարանում: Դրա վարքագծի հայտնի գրառումները թերի են. հայտնի է, որ այն կաթել է մեկ անգամ 2016 թվականի հունիսի 4-ից 6-ը ընկած ժամանակահատվածում և առնվազն մեկ անգամ անցյալում, սակայն նախորդ կաթիլների ժամանակը և քանակը անհայտ է: Ավելին, 2016 թվականի հունիսի կաթիլը տեղի է ունեցել թանգարանի պահեստից փորձը հանելուց կարճ ժամանակ անց, և ֆիզիկական շարժումը կարող է պատճառ լինել, որ այն կաթի այդ պահին:

## Լորդ Քելվինի ցուցադրություն
Գլազգոյի համալսարանի Հանթերյան թանգարանում ներկայացված են լորդ Կելվինի 19-րդ դարի երկու ցուցադրական աշխատանքներ՝ հիմնված խեժի հոսունության  վրա: Լորդ Քելվինը ցույց տվեց, որ խեժը հոսում է ինչպես սառցադաշտերը՝ կարմրափայտե թեքահարթակով, ոը թույլ էր տալիս այն դանդաղորեն սահել ներքև և ձևավորել Ալպերի սառցադաշտերին նման ձևեր ու նախշեր։ Այս մոդելը համարվել է լուսատու եթերի սպասվող հատկությունների ոգեշնչման աղբյուր։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
*