open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կարաուլ

**Կարաուլ**, լեռ Շարուր գավառում, այժմյան Կարաբաղլար և Ազնաբերդ գյուղերի միջև, Ազնաբերդից 5 կմ արևմուտք։ Լեռնոտ ու սակավ բուսականությամբ սար է, ծովի մակարդակից ունի 1587 մ բարձրություն։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կորթուր

**Կորթուր**, լեռ է Շահապոնք գավառամասում, Մազրա (պատմական Ջուր) գյուղատեղից 3 կմ արևելք։ Բուսականությունից զուրկ լեռ է և ծովի մակարդակից ունի 1852 մ բարձրություն։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Զանգեզուրի լեռնաշղթա
Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կոճղնոց

**Կոճղնոց**, լեռ է Ադրբեջանում, Ստորին կամ Դաշտ Ագուլիսը շրջապատող հարավարևմտյան գագաթներից է։ Լերկ լանջերով ու սակավ բուսականությամբ, ծովի մակարդակից մոտ 1400 մ բարձրությամբ սար է։ Լեռան Կոճղնոց անունը տրված է նրա գագաթնամասը կոճղի երկու ճյուղի նմանվելու պատճառով։ Ագուլիսի բարբառով կոչվել է Ըրկըճըղնոց։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջան
Կոնգլաշ

**Կոնգլաշ**, լեռ է Գողթն գավառում, Ստորին կամ Դաշտ Ագուլիսի հարավային մասում։ Ոչ շատ մեծ բարձրության բուսազուրկ ու լերկ քարաժայռ է։ Ագուլիսի բարբառով Կոնգլաշը նշանակում է “կանգնած լաշ, գեշ դիրքի կանգնած”։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կռնակոչ

**Կռնակոչ**, լեռ է Գողթն գավառում, Մեսրոպավան գյուղից 6-7 կմ արևելք։ Ալպյան բուսականությամբ ծածկված այս սարը Կապուտջուղ լեռան հարավարևմտյան լանջի բարձունքներից է և ծովի մակարդակից ունի մոտ 3000 մ բարձրություն։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռներ
Հազարան

**Հազարան**, լեռ Երնջակ գավառում, Երնջակ գետի ստորին հոսանքի աջ կողմում։ Վարդագույն երանգներով ու լեռնոտ, բուսականությունից զուրկ այս սարը պատմական Ջուղա քաղաքը հյուսիսարևմտյան կողմից պաշտպանող գագաթներից է։ Ծովի մակարդակից ունի 1224 մ բարձրություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կազանգյուլ

**Կազանգյուլ** (), լեռ է Գողթն գավառում, Մեսրոպավան գյուղից 5-6 կմ հյուսիս-արևելք։ Բուսապատ ու անտառապատ լեռ է և ծովի մակարդակից ունի 3829 մ բարձրություն։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կապույտ սար

**Կապույտ սար**, լեռ է Երնջակ գավառում, Վերին Անկուզիք գյուղատեղից 4 կմ հյուսիս-արևելք։ Սակավ բուսականությամբ լեռ է և ծովի մակարդակից ունի 2720 մ բարձրություն։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Ղազարի սար

**Ղազարի սար**, լեռ է Գողթն գավառում, Շրջու գյուղատեղի և Մեսրոպավան գյուղի միջև, Շրջուից 5 կմ արևելք։ Զառիթափ լանջերով ու մերձալպյան բուսականությամբ ու թփուտներով պատած լեռնագագաթ է։ Լեռան լանջերին կան քարանձավներ և մ.թ.ա 2-1 հազարամյակների ժայռապատկերներ։ Ծովի մակարդակից ունի 3173 մ բարձրություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջան
Մանիս

**Մանիս**, լեռ է Գողթն գավառում, Փառակա գյուղի արևելյան կողմում։ Բավական բուսածածկ լանջերով այս լեռը ծովի մակարդակից ունի 2081 մ բարձրություն։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Գողթնի լեռներ
Մեղրաքար

**Մեղրաքար**, *Բալլըկայա, Բալլըգայա, Բալլուղայա, Բալլը, Պալլըգայա*, լեռ է Ադրբեջանի Ջուղայի շրջանում, Երնջակ գետի վերին հոսանքում։ Շահկերտ գյուղի հարավային և Երնջակ գետի ձախ կողմերում գտնվող այս լեռան լանջերը բավականին բուսածածկ են։ Ծովի մակարդակից ունի մոտ 1690 մ բարձրություն։ Ավանդության համաձայն լեռը իր անունը ստացել է բարձունքում մեղվաբներ ունենալու պատճառով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Ջուղայի շրջան
Մենիաշի լեռ

**Մենիաշի լեռ**, լեռ է Գողթն գավառում, Նորակերտ (Նիրգիուտ) գյուղից 2 կմ հյուսիս, Թիլլակ գյուղատեղի մոտ։ Անտառապատ լանջերով լեռ է և ծովի մակարդակից ունի մոտ 2710 մ բարձրություն։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Գողթնի լեռներ
Նահաջիր (լեռ)

**Նահաջիր**, *Կրխլարդաղ, Կըրխլարդաղ*, լեռ Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում, Զանգեզուրի լեռներում, Երնջակ և Նախճավան գավառների սահմանագոտում, Նահաջիր գյուղից 2-3 կմ հյուսիս-արևմուտք, Ալիջա գետի աջ կողմում։ Լեռնոտ ու ոչ այնքան բուսապատ լանջերով լեռ է և ծովի մակարդակից ունի 1807 մ բարձրություն։ Այս լեռան վրա է գտնվել մ.թ.ա 1-ին հազարամյակում կառուցված համանուն և բավականին ամրակուռ բերդը։ Նրա հյուսիսային և հարավային լանջերը կտրուկ են, իսկ հյուսիսարեւելյան կողմի գագաը հասնում է սարահարին:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Ջուղայի շրջան
Նորաշեն (լեռ)

**Նորաշեն**, լեռ է Երնջակ գավառում, համանուն գյուղի արևմտյան կողմում։ Սակավ բուսականությամբ և ծովի մակարդակից 1587 մ բարձրություն ունեցող լեռ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Հուռի գլուխ

**Հուռի գլուխ**, լեռ է Գողթն գավառում, Ագուլիս քաղաքի արևմտյան կողմի լեռներից է։ Համարյա բուսազուրկ այս լեռը (Հորի գլխի սարը) ծովի մակարդակից բարձր է մոտ 1350 մ։ Ժամանակին ագուլիսցիները այս լեռան լանջին գտնվող մեծ քարայրից թոնրի կավ էին հանում։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Ձորուտի լեռներ

**Ձորուտի լեռներ**, լեռներ են Երնջակ գավառում, Երնջակ գետի ստորին հոսանքում՝ Արաքսի ափին։ Այս փոքրիկ լեռնաշղթան պատմական Ջուղա քաղաքատեղից և այժմյան Ջուղա գյուղի մոտով ձգվում է դեպի Երնջակ գետի հոսանքն ի վեր։ Այն վարդագույն երանգներով, բուսականությունից համարյա զուրկ լեռնաշղթա է և ծովի մակարդակից ունի 970-1300 մ բարձրություն։ Երբեմն կոչվել է նաև Ջուղայի լեռներ։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Շահապոնք (լեռ)

**Շահապոնք**, *Ջամալ*, լեռնագագաթ Հայաստանի Սյունիքի մարզի և Նախիջևանի սահմանագլխին, Զանգեզուրի լեռների կատարային մասում, Արևիս գյուղից 7,5 կմ արևմուտք։ Բարձրությունը՝ 3204 մետր։

Զանգեզուրի լեռնշղաթայի հյուսիսային մասի բարձունքներից է։ Ունի զառիթափ ու մերձալպյան բուսականությամբ ծածակված լանջեր։ Ծովի մակարդակից ունի 3204&nbsp;մ բարձրություն։

Կազմված է պալեոգենի և նեոգենի հրաբխային ապարներից։ Կատարային մասը լերկ է, ժայռոտ։ Պահպանվել են հնագույն սառցապատման ռելիեֆի ձևեր։ Լանդշաֆտը լեռնամարգագետնային է։ Ստորոտին VI դարում կառուցվել է համանուն բերդը։ Պահպանվել են պարիսպների ավերակները, խեցեղեն իրեր, խաչքարերի բեկորներ, մատուռներ։ 1386 թվականին Լենկթեմուրի բանակի դեմ Շահապոնքի հերոսական դիմադրության մարտերին մասնակցել է այդ ժամանակ բերդում հոգևոր ծառայություն կատարող փիլիսոփա Գրիգոր Տաթևացին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Շահբուզի շրջան
Շեկ լեռ

**Շեկ**, *Շեխ, Շեյխ, Շըխեվուրդ, Շըխեուրդ, Շըխեուրտ, Շըխյուրդ(ի), Շըխյուրտի, Շիխ, Շիխյուրդի*, լեռնագագաթ Հայաստանի Սյունիքի մարզի և Նախիջևանի սահմանագլխին, Զանգեզուրի լեռների հարավային մասում, Լիճք գյուղից 8,5 կմ հարավ-արևմուտք։ Բարձրությունը՝ 3576 մետր։ Սակավ բուսականությամբ և քարքարոտ լեռ է։ Հիշատակում է Ղ. Ալիշանը («Սիսական», էջ 302)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Ոչխարասար

**Ոչխարասար**, լեռ է Շահապոնք գավառամասում, Նորս գյուղից 7 կմ հյուսիս-արևելք։ Մերձալպյան բուսականությամբ պատած և ծովի մակարդակից 2905 մ բարձրություն ունեցող լեռ է։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Շահապնքի լեռներ
Ոսկեսար (լեռ, Նախիջևան)

**Ոսկեսար**, լեռ Ադրբեջանի Շարուրի շրջանում, Նախիջևան գետի միջին հոսանքում՝ այժմյան Նախիջևանի շրջանի Վայխր գյուղից 3 կմ հյուսիս-արևմուտք, Նախիջևան գետի աջ կողմում։ Ունի լեռնոտ և ոչ բուսածածկ լանջեր։ Բարձրություն 1313 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Շարուրի շրջան
Ոսպի Ժայռ

**Ոսպի Ժայռ**, լեռ է Երնջակ գավառում, Ջուղա քաղաքատեղից 6-7 կմ հյուսիս-արևելք, Նախիջևան - Մեղրի խճուղու ձախ կողմում։ Վարդագույն երանգներով, սակավ բուսականությամբ և ծովի մակարդակից մոտ 1100 մ բարձրությամբ լեռ է։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Սալվարդ (լեռ)

**Սալվարդ** (նաև՝ *Սարվարդ*), լեռնագագաթ Զանգեզուրի լեռնաշղթայում, նրա միջին հատվածի արևելյան մասում, Հայաստանի Սիսիան համայնքի և Նախիջևանի ԻՀ սահմանագլխին, Շահապոնք գավառամասում, Գոմեր գյուղից 7 կմ արևելք։ Լեռան արևելյան մասը բաժանվում է Գոմերի, Ոչխարասարի և Քրտնի լեռնաբազուկներով։ Տեղակայված է Սալվարդ գյուղից 6,5 կմ արևմուտք, իսկ Գեհենիք գյուղից 7 կմ արևելք։

Մերձալպյան բուսականությամբ և թփուտներով պատած Սալվարդը ծովի մակարդակից ունի 3161 մ բարձրություն, ունի սառնորակ աղբյուրներ։
Կազմված է օլիգոցենի հրաբխային ապարներից։ Կան սառցապատման հետքեր։ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Շահբուզի շրջան
Կատեգորիա:Զանգեզուրի լեռնաշղթա
Սելբասար

**Սելբասար**, լեռ է Երնջակ գավառում, Նուսնուս գյուղից 3 կմ հյուսիս։ Սակավ բուսականությամբ և ծովի մակարդակից 914 մ բարձրությամբ սար է։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջան
Պոմբլոզի սար

**Պոմբլոզի սար**, լեռ է Գողթն գավառում, Վերին Ազա գյուղի մոտ։ Բուսազուրկ և ծովի մակարդակից 864 մ բարձրությամբ բլուր է։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Գողթնի լեռներ
Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Սրբերի Քարանձավ

**Սրբերի Քարանձավ**, լեռ է Երնջակ գավառում՝ Վիշապասար կամ Օձասար և Նահաջիր լեռների միջև, Նորաշեն գյուղից արևմուտք։ Լեռնոտ և ոչ այնքան բուսածածկ լեռ է։ Լեռնալանջերին ունի բնական քարանձավներ, որոնցից մեկում կա կաթոցներով աղբյուր։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Շարուրի շրջան
Սիսակատար

**Սիսակատար**, *Սիսակապար*, լեռնագագաթ Հայաստանի Սյունիքի մարզի և Ադրբեջանի Նախիջևանի սահմանագլխին, Զանգեզուրի լեռների կատարական մասում, Սիսիանի լեռնանցքից հյուսիս-արևմուտք, Բազմառի գյուղից 8-9 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Բարձրություն 3826 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Սիսկատար

**Սիսկատար**, *Ադագան, Աղթափան, Արտապան*, լեռնագագաթ Հայաստանի Սյունիքի մարզի և Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության սահմանում, Զանգեզուրի լեռնաշղթայի հարավայինկատարային մասում։ Սիսիանի լեռնանցքի և Նախիջևանի սահմաններում։ Բարձրություն 3039 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Պղնձասար

**Պղնձասար**, լեռ է Նախճավան գավառում, Նախիջևան գետի միջին հոսանքում, գետի ձախ կողմում՝ այժմյան Խալխալ (պատմական Խախ) գյուղից 3 կմ հարավ-արևելք։ Լեռնոտ ու սակավ բուսապատ լանջերով լեռ է։ Ծովի մակարդակից ունի 1270 մ բարձրություն։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախճավանի լեռներ
Սերպասար

**Սերպասար**, լեռ Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Շահբուզի շրջանում, Կժաձոր գյուղից մոտ 3 կմ հարավ-արևելք։ Մերձալպյան, բուսապատ լանջերով ու թփուտներով լեռնագագաթ է։ Ծովի մակարդակից գտնվում է 2499 մ բարձրության վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Շահբուզի շրջան
Ջարաջուր (լեռ)

**Ջարաջուր** կամ **Ժարաժուր**, լեռ է Երնջակ գավառում, Նախիջևան-Մեղրի խճուղու ձախ կողմում, համանուն ձորակի ստորին մասում՝ Գողթն գավառի Բղև գյուղից 4-5 կմ արևմուտք։ Համարյա բուսականությունից զուրկ և ծովի մակարդակից 1483 մ բարձրությամբ լեռ է։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Ջինքար

**Ջինքար**, լեռ է Գողթն գավառում, Ստուպի և Մազրա գյուղերի միջև, Ցղնա գետի աջ կողմում, Ստուպի գյուղից 3 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Սակավ բուսականությամբ և ծովի մակարդակից 1780 մ բարձրություն ունեցող լեռ է։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Գողթնի լեռներ
Սեթից սար

**Սեթից սար**, լեռ է Ագուլիս քաղաքի հարավային մասում։ Ոչ մեծ բարձրությամբ լեռ է։ Ագուլիսի շրջակա լեռներից այս լեռը միակն էր, որի լանջերից ագուլիսցիները գարնանը հավաքում էին ծնթարյա կոչվող ուտելու բույսը։ Այս բույսի չորացած մասից ագուլիսցիները ստանում էին նաև հաճելի ու բուրումնավետ օղի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջան
Տապանասար

**Տապանասար** (Գյամիղայա), լեռ Ադրբեջանի Օրդուբադի շրջանում, Մեսրոպավան գյուղից 6-7 կմ արևելք, Ալանգյազ գագաթից արևելք։ Ալպյան բուսականությամբ ու թփուտներով այս սարը Կապուտջուղի բարձունքներից է և ծովի մակարդակից մոտ 3550 մ բարձր։ Ըստ ավանդության համաշխարհային ջրհեղեղի ժամանակ Նոյի տապանը դիպել է այս սարի գագաթին և կոտրել է տախտակները։ Սարն ասել է տապանին. “Երթ ի Մասիս, նա բարձր է քան զիս”։ Դրանից հետո այս սարն անվանվել է Տապանասար և Նավասար։

Նրա լանջերից է սկիզբ առնում Մեսրոպավան գետակը։ Նավասարի մերձակա Կռնակոչ (կամ Կռվանկոչ), Ղազարի սար, Սարի Սուրբ Նշան, Ալանգեազ, Գալիս եմ, Գալիս եմ, Ծակ քար լեռները դեռևս հեթանոսական շրջանում եղել են պաշտամունքի վայր։ Դրանց հետ կապված հնամենի մի շարք ավանդություններ, որոնք առ այսօր էլ պատմվում են այդ վայրերի բնակչության շրջանում, վկայում են, որ Կապուտջուղի բարձունքները դեռևս հնադարում եղել են մարդկային բնակատեղիներ և կապված էին հայկական իրականության հետ։

Ավանդության համաձայն, Նավասարի ստորոտում անհիշելի ժամանակներից հիմնված Գողթնի Մեսրոպավան (Մասրեվան) գյուղում մինչև քրիստոնեական վանքի կառուցումը Մեսրոպ Մաշտոցը իր աշակերտների հետ շուրջ 17 տարի բնակվել է Կռնակոչի բնական անձավներից մեկում, որն էլ մինչև այսօր անվանվում է Մեսրոպ Մաշտոցի անձավ։ Նավասարը հետաքրքիր հուշարձան է նաև սարն ի վեր մեծ ու փոքր քարակարկառների ու ժայռերի վրա և Խաչի աղբյուրի ու Գժի աղբյուրի մերձակայքում քանդակված ժայռապատկերներով՝ քարայծ, եղջերու, արջ, կինճ, օձ, կարիճ և այլն, որոնք համապատասխանում են Կապուտջուղի կենդանական կազմին։ Էական տեղ են գրավում նաև որսի տեսարաններ, մարդկանց, սայլերի, թակարդների, օղապարանների, նետ ու աղեղի, երկրաչափական զանազան նշանների տիեզերական և այլ պատկերացումներին վերաբերող պատկերները։

Նավասարի ժայռապատկերները ժամանակագրական առումով, քանդակման եղանակով և մի շարք այլ հատկանիշներով հար և նման են ոչ հեռու գտնվող Ջերմաջուր, Ուխտասար, ինչպես և Որոտան, Արփա գետերի ակունքների մերձակա լեռնապարերի, Գեղամա լեռների, Արագածի, զուգահեռաբար՝ Հարավային Կովկասի, Սիբիրի ու այլ վայրերի ժայռապատկերներին, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 5—2-րդ հազարամյակներ։

Ավանդությունն ասում է, որ Նոյի տապանն ընդհարվել է այս լեռան հետ, մի քանի տախակ կոտրվել և մնացել են լեռան վրա և նա ասել է․ «Երթ ի Մասիս, նա բարձր է քան զիս»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջան
Կատեգորիա:Զանգեզուրի լեռնաշղթա
Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Փառակայի լեռ

**Փառակայի լեռ**, լեռ է Գողթն գավառում, Փառակա գյուղից 6-7 կմ հյուսիս-արևելք։ Սրակատար և մերձալպյան բուսապատ լանջերով լեռնագագթ է։ Ծովի մակարդակից ունի 3826 մ բարձրություն։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Գողթնի լեռներ
Փոքր սար

**Փոքր սար**, բլուր է Ագուլիս քաղաքի Խցաձոր թաղամասում, Ագուլիս գետի աջ ափին, Նախիջևանի դաշտից հարավ։ Այն ոչ մեծ մի հարթությունից մոտ 150 մ բարձրացող քառաժայռ է։ Այս սարի հյուսիսարևմտյան ստորոտում կառուցված է Սուրբ Հակոբ Հայրապետ ոչ մեծ եկեղեցին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բլուրներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջան
Սպիտակ սար

**Սպիտակ սար**, լեռ է Գողթն գավառում, Մեսրոպավան գյուղից 3-4 կմ հյուսիս-արևելք։ Ալպյան բուսականությամբ հարուստ լեռ է և ծովի մակարդակից բարձր է 3497 մ։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Գողթնի լեռներ
Սուրմալիկ (լեռ)

**Սուրմալիկ**, լեռ Նախճավան գավառում, այժմյան Կահաբ և Սիրաբ գյուղերից 6-7 կմ հարավ-արևելք։ Լեռնոտ լանջերով և սակավ բուսականությամբ լեռ է։ Ծովի մակարդակից 1477 մ բարձրություն ունի։ Այս լեռան վրա է եղել մ.թ.ա 2-1 հազարամյակներում կառուցված Սուրմալիկ նշանավոր բերդը։ Լեռան շրջակայքում կան մի շարք ավերակներ, քարնաձավ։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախճավանի լեռներ
Քարագլուխ (լեռ)

**Քարագլուխ**, լեռ Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանի Ցղնա գյուղից 3-4 կմ արևմուտք։ Սակավ բուսականությամբ և ծովի մակարդակից 1708 մ բարձրությամբ լեռ է։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Գողթնի լեռներ
Քամարավոր

**Քամարավոր**, սար է Ճահուկ գավառում, Ճահուկ գետի միջին հոսանքում, գետի աջ կողմում՝ Ազնաբերդ գյուղից 6 կմ արևելք։ Սակավ բուսականությամբ ու լեռնոտ լեռ է, ծովի մակարդակից ունի 1758 մ բարձրություն։ Այս լեռան վրա է գտնվում մ.թ.ա. 2-1 հազարամյակներում կառուցված Ճահուկ բերդի ավերակները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Քենգերլիի շրջան
Քամքու

**Քամքու**, սար է Գողթն գավառում, Որդուար քաղաքից հարավ, Նախիջևան-Մեղրի խճուղու ձախ կողմում։ Ժայռոտ, համարյա բուսականությունից զուրկ լեռ է, ծովի մակարդակից ունի մոտ 1100 մ բարձրություն։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Գողթնի լեռներ
Քոթամ (լեռ)

**Քոթամ**, լեռ է Գողթն գավառում, Գանձակ գյուղից 4 կմ հարավ, Քոթամ գյուղից 4 կմ արևելք։ Լեռնոտ լանջերով, սակավ բուսականությամբ և ծովի մակարդակից 2821 մ բարձրությամբ լեռ է։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Գողթնի լեռներ
Վիշապասար (լեռ)

**Վիշապասար**, լեռնագագաթ Հայաստանի Արարատի մարզում, Գեղամա լեռնաշղթայի հարավային մերձկատարային մասում։ Սպիտակասարից 5,5 կմ արևմուտք։ Ունի հրաբխային ծագում։ Բարձրություն  մոտ 260 մ, ԲԾՄ 3157 մ, հիմքի տրամագիծը՝ 1400 մ։ Խառնարան չունի։ Լանջերին կան սառցադաշտային էկզարացիայի հետքեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Արարատի մարզի լեռներ
Անագի (Ⅳ) քլորիդ

**Անագի (Ⅳ) քլորիդը** (*տետրաքլորստաննան, անագի տետրաքլորիդ, անագական յուղ*)՝ SnCl₄, ծանր, անգույն (երբեմն՝ դեղնավուն), օդում ծխացող հեղուկ է (ալքիﬕկոսներն այն անվանել են *Spiritus fumans Libavii*)։
Անագի մանրադիսպերս տետրաքլորիդը ջրի գոլորշիների հետ առաջացնում է թանձր ծուխ և գրգռիչ ազդեցություն է թողնում մաշկի վրա, այդ պատճառով այն Առաջին համաշխարհային պատերազմ ժամանակ օգտագործվել է որպես ծխագոյացուցիչ և քիﬕական զենք։
H₂O-ում լուծելիս հիդրոլիզվում է.

**3SnCl₄+2H₂O=SnO₂+2H₂[SnCl₆]**

Խիտ NH3•H2O-ի հետ տալիս է անագի (Ⅳ) օքսիդ.

**SnCl4 + 4(NH3•H2O) (խիտ) = SnO2↓ + 4NH4Cl + 2H2O**

Լուծվում է խիտ եռացող H₂SO₄-ում՝ առաջացնելով քառարժեք անագի համապատասխան աղեր.

**SnCl4 + 2H2SO4 (խիտ) = Sn(SO4)2 + 4HCl↑**

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քլորիդներ
Արաքսի ջրամբար

**Արաքսի ջրամբար**, ջրամբար է Նախիջևան քաղաքի մոտ, Արաքս գետի վրա։ Կառուցվել է ԽՍՀՄ և Իրանի միջև 1963 թ. հուլիսի 27-ին կնքված պայմանանագրի համաձայն։ Շահագործման է հանձնվել 1971 թ.։ Ունի 1,35 կմ³ ջրատարողություն։ Գետի վրա կառուցված հիդրոէլեկտրակայանից և ջրապաշարներից օգտվում է ինչպես Նախիջևանի, այնպես էլ Իրանի հանրապետությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջրամբարներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանի ջրամբարներ
Կատեգորիա:Իրանի ջրամբարներ
Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության ջրամբարներ
Քարագլուխ (այլ կիրառումներ)

**Քարագլուխ** անունը կարող է վերաբերել.
* Քարագլուխ, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում,
* Քարագլուխ, գյուղ Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանում,
* Քարագլուխ, գյուղ Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանում, 
* Քարագլուխ, լեռ Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանի Ցղնա գյուղի մոտ,
* Քարագլուխ բարձունք (նաև Շիկաքար), լեռ Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի Փառուխ և Խրամորթ գյուղերի միջև,
* Մեծ Քարագլուխ, լեռ Հայաստանի Սյունիքի մարզում։
Տիտանի (Ⅳ) քլորիդ

**Տիտանի (Ⅳ) քլորիդը** (*տիտանի տետրաքլորիդ, տետրաքլորտիտան*)՝ օդում ծխացող, անգույն, շարժուն, թափանցիկ հեղուկ է։ Քիﬕական բանաձևն է՝ TiCl₄։ Տիտանի մանրադիսպերս տետրաքլորիդը ջրի գոլորշիների հետ առաջացնում է թանձր ծուխ և գրգռիչ ազդեցություն է թողնում մաշկի վրա, այդ պատճառով այն Առաջին համաշխարհային պատերազﬕ ժամանակ օգտագործվել է որպես ծխագոյացուցիչ և քիﬕական զենք։ Ջրում հիդրոլիզվում է։ Ունակ է ﬕացնել NH₃, արոմատիկ ﬕացություններ, եթերներ։

**TiCl4 + 4NH3 = Ti(NH2)4 + 4HCl**

500-600℃-ից բարձր օդի O₂-ով օքսիդանում է ﬕնչև TiO₂, ջրային գոլորշիների առկայության դեպքում առաջանում են նաև օքսիքլորիդներ՝ TiOCl₂, Ti₂O₃Cl₂։ Բուռն փոխազդում է ջրի հետ՝ TiO₂⋅nH₂O-ի առաջացումով, որպես ﬕջանկյալ արգասիքներ առաջանում են TiCl₄⋅5H₂O հիդրատը և Ti(OH)nCl₄₋n⋅xH₂O հիդրօքսոքլորիդները։ Լուծվում է էթանոլում և դիէթիլեթերում։ Ջրային գոլորշիների հետ 300-400℃-ում տալիս է TiO₂.

**TiCl4 + 2H2O = TiO2 + 4HCl**

TiCl₄-ում լուծվում է Cl₂-ը (20℃-ում 7,6 զանգվածային %), աննշան լուծվում է HCl-ը։ Ցանկացած հարաբերությամբ խառնվում է հեղուկ HCl-ի հետ։ Լուծվում է HCl թթվում՝ գազանման HCl-ի բացթողման դեպքում՝ հեքսաքլորտիտանական թթվի (H₂TiCl₆) վառ դեղին լուծույթի առաջացմամբ։

Նոսր H₂SO₄-ի հետ առաջացնում է TiOSO₄, խիտ H₂SO₄-ի հետ առաջացնում է TiCl₂SO₄։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քլորիդներ
Կատեգորիա:Անօրգանական միացություններ
Կատեգորիա:Մետաղների հալոգենիդներ
Խոկի ջրամբար

**Խոկի ջրամբար**, ջրամբար է Նախճավան գավառում, Խոկ գյուղի մոտ։ Օգտագործվում է 1965 թ.-ից և ունի 1,2 միլիոն խմ ջրատարողություն։ Սնվում է տեղումներից և քարհեզներից հանվող ջրապաշարներով։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախճավանի լճեր
Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության ջրամբարներ
Կահաբի ջրամբար

**Կահաբի ջրամբար**, ջրամբար է Նախճավան գավառում, Կահաբ գյուղի մոտ։ Սնվում է Կահաբի գետակից և մթնոլորտային տեղումներից։ Ունի մոտ 1 կմ երկարություն և 300 մ լայնություն։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախճավանի լճեր
Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության ջրամբարներ
Նախիջևանի ջրամբար

**Նախիջևանի ջրամբար**, ջրամբար է Խախ գյուղի մոտ, Նախիջևանի գետի վրա։ Շահագործման է հանձնվել 1973 թ. և ունի 274 խմ տարողություն։ Այս ջրամբարից ջրանցքներով սնվում են նաև Սիրաբի և Ուզունոբայի ջրամբարները։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախճավանի լճեր
Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության ջրամբարներ
Ներամի ջրամբար

**Ներամի ջրամբար**, ջրամբար է Նախճավան գավառում, Կզնուտ գյուղից 2-2,5 կմ հյուսիս։ Ունի 1 կմ երկարություն և մոտավորապես 700 մ լայնություն։ Սնվում է Երնջակ գետից բերված ջրանցքով և մթնոլորտային տեղումներով։ Շահագործման է հանձնվել 1961 թ.։ Ունի 6 միլիոն խմ ջրատարողություն։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախճավանի լճեր
Կատեգորիա:Ջրամբարներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության ջրամբարներ
Նորսի լճակներ

**Նորսի լճակներ**, լճակներ են Շահապոնք գավառամասում, Նորս գյուղից 5-6 կմ արևելք։ Բաղկացած է իրարից 0,5-1 կմ հեռավորությունների վրա գտնվող 4 փոքրիկ ու բնական լճակներից։ Ալպյան բուսականությամբ շրջապատված ու քաղցրահամ ջրերով այս լճակները հիմնականում սնվում են 5-6 հորդառատ աղբյուրներից ու մթնոլորտային տեղումներից։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Շահապոնքի լճեր
Կատեգորիա:Լճեր այբբենական կարգով
Շոռոթի լճակ

**Շոռոթի լճակ**, լճակ Երնջակ գավառում, համանուն գյուղաքաղաքի հյուսիսային կողմում՝ ս. Գրիգոր Լուսավորիչ վանքից 500-600 մ հյուսիս-արևմուտք։ Արհեստական լճակ է և կառուցվել է 17-րդ դարի կեսերին։ Այն տեղադրված է փոքրիկ ձորակի հարմարավետ վայրում և հարավից պատնեշվել է ամրակուռ և իր մեջ է հավաքել շրջակա բարձրությունների տեղումներն ու աղբաջրերը։ Այդ լճակից դուրս են գալիս մի քանի ջրանցքներ, որոնց միջոցով ոռոգվել է Շոռոթի դաշտերն ու այգիները։ 17-րդ դ. Շոռոթի Փրշկենց տոհմի Սահակ և Զաքար իշխանների կողմից այս ջրանցքի կառուցման արձանագրությունը գտնվում էր լճի հարավային պատի մեջ, որը 1984 թ. տեղահան են արել ադրբեջանցիները և փշրել։ 1960-ական թվականների վերջին հայ ընտանիքների տեղահանությունից հետո լճակը և նրա ջրանցքները մնացել են առանց խնամքի ու մաքրման և աստիճանաբար քայքայվել են։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Երնջակի լճեր
Ուզունոբայի ջրամբար

**Ուզունոբայի ջրամբար**, ջրամբար է Նախճավան գավառում, Նախիջևան գետի աջ ափին՝ Ներքին Ուզունոբա գյուղից 1 կմ արևմուտք։ Ունի 1,5 x 1,2 ք/կմ տարածք։ Սնվում է Նախիջևան և Ճահուկ գետերից բերված ջրանցքներով և շահագործման է հանձնվել է 1961 թ.։ Ունի 9 միլիոն խմ ջրատարողություն։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախճավանի լճեր
Կատեգորիա:Ջրամբարներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության ջրամբարներ
Սալվարդի լճակ

**Սալվարդի լճակ**, լճակ է Շահապոնք գավառում՝ համանուն լեռան լանջի մի հարմարավետ վայրում, Գոմեր գյուղից 6-7 կմ արևելք։ Իր գրաված տարածքով փոքրածավալ (200 x 250 մ) ծովի մակարդակից 2849 մ բարձրությամբ լճակ է, որ սնվում է մթնոլորտային տեղումներից ու բարձրլեռնային աղբյուրներիի ջրերով։ Այս լճակից քիչ հարավ կա ևս մեկ այլ փոքրիկ լճակ։ Այստեղից սկիզբ է առնում Եզատունք գետակը։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Շահապոնքի լճեր
Կատեգորիա:Լճեր այբբենական կարգով
Կապույտ լճակ

**Կապույտ լճակ**, լճակ է Գողթն գավառում, Զանգեզուրի լեռնաշղթայի հարավային լանջին, Նորակերտ (այժմ՝ Նիրգուտ) գյուղից 6-7 կմ հարավ-արևելք։ Քաղցրահամ ջրերով լճակ է, շրջապատված է ալպյան բուսականությամբ պատած լեռներով։ Ծովի մակարդակից ունի 3065 մ բարձրություն։ Ունի 1,5 հա տարածք և 6,5 մ միջին խորություն։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Գողթնի լճեր
Կուքիի լճակ

**Կուքիի լճակ**, Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Շահբուզի շրջանում, Կուքի գյուղից 4-5 կմ հյուսիս-արևելք։ Բարձրլեռնային այս լճակը (500 մ x 300 մ) սնվում է Վայքի լեռների ձնհալից, մի քանի աղբաջրերից ու առվակներից։ Ծովի մակարդակից ունի 2500 մ բարձրություն։ Կանաչապատ լեռներով շրջապատված այս լճակից սկզբնավորվում է Նախիջևան գետի Կուքի վտակը։ Այն կոչվում է նաև *Կարնի լճակ*։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շահապոնքի լճեր
Քռնայի լճակ

**Քռնայի լճակ**, լճակ էր Երնջակ գավառի համանուն ավանի մոտ, Օձասար լեռան փեշին։ Արհեստական լճակ է եղել և կառուցվել է Քռնայի ս. Աստվածածին վանքի արևելյան կողմում։ Բավականին տարածք գրավող այս լճակը ձգված է եղել հարավից հյուսիս՝ երկու բլրակների միջև և իր մեջ հավաքել է շրջակա ձնհալի ու անձրևի, աղբյուրների և Երնջակ գետից հանված Սալիթաղ գյուղի վրայով բերված առվի ջրերը։ 19-րդ դ. վերջերից մնալով անխնամ, այն իսպառ քայքայվել է։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Երնջակի լճեր
Չեխերեն Վիքիպեդիա

**Չեխերեն Վիքիպեդիա** () , Վիքիպեդիա բազմալեզու և ազատ հանրագիտարանի չեխալեզու տարբերակն է։ Ինչպես և բոլոր Վիքիմեդիա-նախագծերը, Չեխերեն Վիքիպեդիայի բովանդակությունը գտնվում է ազատ արտոնագրի ներքո և յուրաքանչյուր ոք կարող է օգտագործել, խմբագրել ու տարածել այդ բովանդակությունը, քանի դեռ հետագա տարբերակները տարածվում են նույն սկզբունքներով և նշվում են հեղինակները։

Չեխերեն
Բլեք մետալ

**Բլեք մետալ** (, ) - Սև մետալ), երաժշտության ոճ, մետալի էքստրեմալ ուղղություններից։ Առաջացել է 1980-ական թվականներին որպես թրեշ-մետալի ճյուղավորում։ Ոճի հիմնադիրներն են համարվում անգլիական Venom և շվեդական Bathory խմբերը։ Իր անվանումը ստացել է Venom խմբի 1982 թվականին թողարկված «Black Metal» ալբոմի շնորհիվ։ Ժանրը վերջնականապես ձևավորվել է 1990-ական թվականներին, նորվեգական «սև օղակի» ջանքերով, որի կազմ մտել են Mayhem, Burzum, Darkthrone և Immortal խմբերի որոշ մասնակիցներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մետալ
Կատեգորիա:Ռոք երաժշտության ժանրեր
Ագուլիս (գետ)

**Ագուլիս**, գետ (գետակ) Ադրբեջանի  Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Օրդուբադի շրջանում, Արաքսի ձախակողմյան վտակը։ Սկզբնավորվում է Զանգեզուրի լեռնաշղթայի հարավային հատվածից՝ Խոշլի լեռան լանջերից բխող երեք առվակներից, որոնք, Ներքին Ագուլիս գյուղից հարավ` Նիգիդեհ գյուղի մոտ միախառնվում են իրար և Ագուլիսի ձորով հասնում մինչև Արաքս գետը։ Ունի 21 կմ երկարություն, ամռան ամիսներին դառնում է սակավաջուր և Արաքսին չի հասնում։ Ոռոգում է մի քանի գյուղերի հողեր։ Քարաժայռ ու բուսականությունից զուրկ, թեքադիր լանջեր ունեցող լեռներով շրջապատված լինելու հանգամանքով վեր է ածվում հեղեղող գետի։ Այդպիսի հեղեղումներից զգալի վնասներ է կրել Ագուլիս քաղաքը։ Օրինակ, ավերիչ են եղել 1872, 1884 թվականների Ագուլիս գետի հեղեղումները։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջան
Գանձակ (գետ, Գողթն)

**Գանձակ**, գետ է Գողթն գավառում, Որդուար գետի ձախակողմյան վտակն է։ Սկզբնավորվում է Գանձակ գյուղից վերև գտնվող լեռներից և ունի 15 կմ երկարություն։ Ագուլիսի նման այս փոքրիկ գետը ևս շուտ հեղեղվողներից է։ Հայտնի են Գանձակ գետի 1874, 1904, 1906 և 1939 թվականների ավերիչ հեղեղները։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Որդուար գետի վտակներ
Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջան
Զավաչրի (գետ)

**Զավաչրի**, գետ է Երնջակ գավառում։ Սկզբնավորվում է Զանգեզուրի լեռնաշղթայի ձորակներից։ Երնջակ գետի աջակողմյան վտակն է և ունի մոտ 10 կմ երկարություն։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Երնջակ գետի վտակներ
Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Ջուղայի շրջան
Ջարաջուր (գետ)

**Ջարաջուր**, *Ժարաժուր, Շոռոթ*, գետ է  Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Օրդուբադի շրջանում։ Սկզբնավորվում է Զանգեզուրի լեռների արևմտյան լանջերի ծովի մակարդակից 2100 մ բարձրություն ունեցող ձորակներից։ 
Հոսում է Երջնակ ու Գիլանչայ գետերի միջին ըբկած տառածքով։ Ունի 40 կմ երկարություն և Ժարաժուր ձորակով հոսելով, Յայջի գյուղի մոտ յախ կողմից թափվում է Արաքս գետը։ Սակավաջուր գետ է։ Ամռան ամիսներին գրեթե չի հոսում։ Ղ. Ալիշանը անվանել է նաև *Շոռոթ*, համանուն գավաժով անցնելու պատճառով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Ջուղայի շրջան
Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Կամրջաթաղ

**Կամրջաթաղ**, գետակ է Ճահուկ գավառում, Ճահուկ գետի վտակներից է։ Ունի 20 կմ երկարություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Ճահուկ գետի վտակներ
Կատեգորիա:Բաբեկի շրջան
Ճահուկ (գետ)

**Ճահուկ**, *Ճաղրու գետ, Ջագրի, Ջահրի, Ջահրու*, գետ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում և Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Բաբեկի շրջանում։ Նախիջևան գետի աջ օժանդակն է։ Սկիզզբ է առնում Վայքի լեռների հարավային լանջերից և Նախիջևանի գետի մեջ թափվում Վերին Ուզունոբա գյուղի մոտ։ Երկարություն մոտ 42 կմ։ Ստորին հոսանքը կոչվում է *Ջահրի*։ Հնում ավելի հայտնի էր Ճահուկ գավառի անանով։ Վերին հոսանքն արագահոս է ու փրփրալից, ստորինք՝ դանդաղահոս։ Ամառվա կեսին ջուրը օգտագործվում է ոոոգման համար և մայր գետին գռերե չի հասնում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Նախիջևան գետի վտակներ
Կատեգորիա:Բաբեկի շրջան
Մեսրոպավան (գետ)

**Մեսրոպավան**, գետ Գողթն գավառում։ Սկզբնավորվում է Նավասար լեռան 2800-3100 մ բարձրության վրա գտնվող ձորակներից, Մեսրոպավանի արևելյան և արևմտյան կողմերից հոսող Ալանգեազ ու Զառնապետի գետակ վտակներից։ Գիրան գետի ձախակողմյան վտակներից է և ունի 12 կմ երկարություն։ Այն Բիստ գյուղից ներքև միախառնվում է Ողոհի գետակին, իսկ հետո՝ Գիրան գետին։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Ողոհի գետի վտակներ
Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջան
Նախիջևան գետ

**Նախիջևան**, գետ է, որը սկզբնավորվում է Շահապոնք գավառամասի Բջնակի լճակից ու մերձակա անտառապատ ձորերից։ Հոսում է Շահապոնք գավառամասով, Ճահուկ և Նախճավան գավառներով և Նախիջևան քաղաքից ներքև միախառնվում է Արաքս գետին։ Այս գետը ունի 26 սնող վտակներ ու գետակներ (Գոմեր, Եզատունք, Կուքի, Սաղուասոնք, Շահապոնք, Ճահուկ, Նորս և այլն)։ Այն ունի 81 կմ երկարություն և Նախիջևանի տարածքով հոսող ամենաերկար գետն է։ Գետի վրա՝ այժմյան Վայխր և Սալասուզ գյուղերի մոտ, 1980-ական թվականներին կառուցվել են երկու մեծ ջրամբարներ։

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Երնջակ (գետ)

**Երնջակ**, *Ալենջիչայ, Ալընճաչայ, Ալընճիչայ, Ալընջաչայ, Ալընճաչայ*, գետ է Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։ Սկզբնավորվում է Զանգեզուրի լեռնաշղթայի 2800 մ բարձրություն ունեցող ձորակներից, Երնջակ լեռնագագաթից լանջերից։ Արաքսի ձախափնյա այս գետը սնող վտակները Զավաչրիի ու Անկուզիբի ոչ մեծ գետակներն են։ Ունի 62 կմ երկարություն։ Հոսում է հարավ-արևմտյան կողմից Երնջակ ձորահովտով Ջուղա քաղաքի մոտ միախառնվում է Արաքսին։ Լեռնային է, արագահոս։ Ունի խիստ ռեժիմ։ Երնջակը Նախիջևանի գետերից երկարությամբ երկրորդ երկար գետն է։ Անունը առաջացել է Երնջակ ամրոցի անունից։

Գետի վրա՝ Շահկերտ գյուղի մոտ, կառուցվում է ջրամբար, որը ունենալու է մոտ 14 միլիոն խորանարդ ջրատարողունակություն։ Գետի ջրերով է ոռոգվում ավելի քան 2500 հա տարածք։

## Պատկերասրահ

Əlincə çayı, Culfa rayonu.jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Կատեգորիա:Ջուղայի շրջան
Նորս (գետ)

**Նորս**, գետ Ադրբեջանի Շահբուզի շրջանում գավառամասում, Նախիջևան գետը սնող ձախակողմյան գետակներից։ Սկզբնավորվում է Նորս գյուղից հյուսիս և արևելք գտնվող Զանգեզուրի լեռնաշղթայի փեշերից։ Ունի 10-12 կմ երկարություն և Բաբոնք գյուղից 1-1,5 կմ վերև միախառնվում է Նախիջևան գետին։ Ավազանի մակերեսը կազմում է 52 քառ. կմ է։ Սնվում է հիմնականում ձյունից, մասամբ՝ անձրևաջրերից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի գետեր
Կատեգորիա:Նախիջևան գետի վտակներ
Կատեգորիա:Շահբուզի շրջան
Օրդուբադի գետ

**Օրդուբադի գետ**, *Որդվատաա գետ, Որդվատի գետ, Որդուարի գետ, Ոդուբաթ, Որտվատի գետ, Օրդուբադ, Օրդուբադու գետ, Օրդուփարա գետ*, գետ Արաքսի ձախկողմյան վտաակը։ Սկիզբ է առնում Զանգեզուրի լեռնաշղթայի Գողթնասար լեռան հյուսիս–արևմտյան լանջերից և, հոսելով Օրդուբադ քաղաքի միջով, միանում է Արաքսին։ Ունի 19 կմ երկարություն։ Սակավաջուր գետ է։ Սակայն շրջապատված լինելով լերկ ու թեքադիր լանջեր ունեցող լեռներով հորդ տեղումների ժամանակ արագորեն վեր է ածվում հեղեղող գետի։ Այս գետի ավերիչ հեղեղումներից հայտնի են 1931, 1943 թ. հեղեղները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջան
Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Սաղուասոնք (գետ)

**Սաղուասոնք**, գետ Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Շահբուզի շրջանում։ Նախիջևան գետը սնող աջակողմյան վտակներից է։ Սկզբնավորվում է Վայքի լեռնաշղթայի և Շադա ու Օծոփ գյուղերի մերձակայքի ձորակներից։ Ունի 16 կմ երկարություն և Սաղուսասոնք գյուղից քիչ ներքև միախառնվում է Նախիջևան գետին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Նախիջևան գետի վտակներ
Կատեգորիա:Շահբուզի շրջան
Շահապոնք (գետ)

**Շահապոնք**, *Չոր, Շահապոնս, Շահբուգ, Շոր*, գետակ, Նախիջևան գետի ձախակողմյան վտակը։ Սկիզբ է առնամ Հայոց ձորի լեռնաշղթայի հարավ-արևելյան լանջերից և և Շահապոնք ձորակով 17 կմ հոսելով, Շահապոնք գյուղից 2 կմ ներքև միախառնվում է Նախիջևան գետին Նախիջևան քաղաքից մոտ 25 կմ հյուսիս-արևելք, Շահբուզ ավանի դիմաց։ Հնում կոչել են *Ձոր*։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Նախիջևան գետի վտակներ
Կատեգորիա:Շահբուզի շրջան
Շրջու (գետ)

**Շրջու**, գետ Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Օրդուբադի շրջանում։ Գիլանչայ գետը սնող աջակողմյան վտակներից է։ Սկզբնավորվում է Զանգեզուրի լեռների և Ղազարի սարի ձորակներից և համանուն գյուղի մոտով հոսելով Տևի գյուղից մի քանի կիլոմետր ներքև միախառնվում է Գիլանչայ գետին։ Ունի մոտ 10 կմ երկարություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Գիլանչայ գետի վտակներ
Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջան
Վանանդ (գետ)

**Վանանդի գետ** (նաև՝ **Տրունյաց**, Դհռնիս, Վանանդ, Տեռնիս), գետ Ադրբեջանի Հանրապետության կազմում ընդգրկված Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Օրդուբադի շրջանում։ Հանդիսանում է Արաքսի ձախակողճյան վտակը։ Ակիզբ Է առնում Բազմառի լեռան մոտ 3400 մ բարձրության վրա գտնվող ձորակներից և մայր գետին միանուն Օրդուբադ քաղաքից արևմուտքմ։ Ունի 29 կմ երկարություն և համանուն ձորահովտով հոսելով, Դաստակ գյուղի մոտ միախառնվում է Արաքս գետին։ Գետը իր Տրունյաց անվանումից բացի միջին հոսանքում գտնվող Վանանդ գյուղի անունով կոչվել է նաև Վանանդ գետ, իսկ ստորին հոսանքում Դաստակ գյուղի անունով՝ Դաստակ գետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջան
Փառակայի գետ

**Փառակա**, *Բատաջուր, Փառակաց, Փառնակ, Փառակա ջուր, Փարագա*, գետակ Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Օրդուբադի շրջանում։ Գիլանչայ գետը սնող ձախակողմյան վտակներից է։ Սկզբնավորվում է Զանգեզուրի լեռների մոտ 2700 մ բարձրության ձորակներից ու աղբյուրաջրերից։ Ունի 15 կմ երկարություն և Բոհրուտ գյուղի մոտ միախառնվում է Գիլանչայ գետին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Գիլանչայ գետի վտակներ
Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջան
Աջափնյակ վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Երևան)

**Աջափնյակ վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ**՝
Այս հոդվածը ներկայացնում է Երևան քաղաքի Աջափնյակ վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 21 հուշարձան (17 միավոր)։

 

|}

## Տես նաև

Կատեգորիա:Երևանի հուշարձանների ցանկեր
Շրջու (այլ կիրառումներ)

**Շրջու**, կարող է վերաբերել.
* Շրջու, գետ Նախիջևանում (Գողթն գավառում)
* Շրջու, գյուղ Նախիջևանում (Գողթն գավառում)
Դավթաշեն վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Երևան)

**Դավթաշեն վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ**, այս հոդվածը ներկայացնում է Երևան քաղաքի Դավթաշեն վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 1 հուշարձան (1 միավոր)։

 

 |}

## Տես նաև
* Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

Կատեգորիա:Երևանի հուշարձանների ցանկեր
Էրեբունի վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Երևան)

**Էրեբունի վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ**
Այս հոդվածը ներկայացնում է Երևան քաղաքի Էրեբունի վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 31 հուշարձան (19 միավոր)։

 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

|}

Կատեգորիա:Երևանի հուշարձանների ցանկեր
Խեք

**Խեք**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Հայոց ձոր գավառում։ 1909 թվականին ուներ 148 (29 ընտանիք) հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Գյուղում կար եկեղեցի (Ս. Սարգիս)։ Խեքի հարավ-արևմուտքում մասում էր գտնվում կիսավեր վանքը (Ս. Գևորգ)։ Խեքի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է բռնագաղթի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Դավիթ Խզմալյան

**Դավիթ Մելիքսեթի Խզմալյան** (), հայ խորհրդային էներգետիկ։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1965), պրոֆեսոր (1967)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Թբիլիսիի ինդուստրիալ ինստիտուտը (1936)։ 1939 - 1993 թվականներին աշխատել է Մոսկվայի էներգետիկական ինստիտուտում։ Զբաղվել է էներգետիկական վառելիքների այրման պրոցեսների տեսության և բարդ հոսքերի գազադինամիկայի հարցերով։ Խզմալյանի ստեղծած հնոցային սարքավորումների համակարգերը լայնորեն կիրառվել են ԽՍՀՄ-ի ջերմաէլեկտրակայաններում և շոգեգեներատորաշինական գործարաններում։ Խզմալյանը փոշեկերպ վառելիքի այրման և հնոցային պրոցեսների տեսության դպրոցի հիմնադիրներից է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ էներգետիկներ
Կատեգորիա:Վրաստանի տեխնիկական համալսարանի շրջանավարտներ
Խընջըրի

**Խընջըրի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Դերջան գավառում։ 1909 թվականին ուներ 25 տուն հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Մեծ մասը զոհվել է բռնագաղթի ճանապարհին։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խընըգ

**Խընըգ**, Գընըգ, գյուղաքաղաք Թուրքիայում, Իզմիրի վիլայեթում, Պեշիկթաշ լեռան ստորոտում։ XX դարի սկզբին ուներ մոտ 1200 տուն բնակիչ, որից 117-ը՝ հայ, 250-ը՝ հույն, մնացածը՝ մուսուլմաններ։ Բնակիչները զբաղվում էին բամբակի, ափիոնի, հացահատիկի, բանջարեղենի մշակությամբ, անասնապահությամբ, մեղվաբուծությամբ, առևտրով, արհեստներով։ Խընըգում կային բամբակի մշակման երկու գործարան, կամարակապ հայկական եկեղեցի (Ս. Աստվածածին), արական և իգական վարժարաններ (Հայկազյան և Վարուհյան)։ Հայերը տեղահանվել են 1922 թվականին։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խրըմխայա

**Խրըմխայա**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Խնուսի գավառում։ Գտնվում էր Արածանիի ձախ ափին։

## Պատմություն
Բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել և բնաջնջվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
1885 թվականին ուներ 26 տուն հայ, 1909 թվականին՝ 45 տուն հայ և 6 տուն այլազգի, իսկ 1914 թվականին՝ 50 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և ձիաբուծությամբ։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Քարաչոբանի շրջանի համայնքներ
Խզումային խախտումներ

մինի|300px|աջից|Խզումային խախտում Սոմերսեթում, Մեծ Բրիտանիա
**Խզումային խախտումներ**, տեկտոնական խախտումների բազմաթիվ ձևերի ընդհանուր անվանումը։ Խզումային խախտումները խախտում են երկրակեղևի ապարների ամբողջականությունը և ուղեկցվում խզված կողերի հարաբերական տեղաշարժմամբ։ Խզման հարթությունները հիմնականում արտահայտված են լինում սահքի հայելիներով, որոնք ծածկված են ակոսիկներով։ Վերջիններիս օգնությամբ որոշում են խախտված կողերի հարաբերական տեղաշարժի ուղղությունը։ Ընդունված է խզումային խախտումների մորֆոլոգիական կամ երկրաչափական դասակարգումը։

Խզումային խախտումները լինում են՝ 
* վարնետվածք, 
* վրաշարժ, 
* կողաշարժ, 
* տեկտոնական ծածկույթ

Դրանք սովորաբար ըստ անկման և տարածման անցնում են մեկը մյուսին։

Կատեգորիա:Երկրաբանություն
Խժիշկ

**Խժիշկ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Թիմարի գավառում։ Գտնվում էր Վան քաղաքից 36 կմ հյուսիս-արևմուտք, Վանա լճի արևելյան այգեվետ ափին։

## Պատմություն
Խժիշկում պաշտոնավարել է գրիչ, նկարիչ, տաղասաց եպիսկոպոս Զաքարիա Գնունյանցը (XVI դար)։ Բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել և բնաջնջվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Փրկվածները բնակություն են հաստատել Արևելյան Հայաստանում։

## Բնակչություն
1909 թվականին ուներ 110 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և արհեստներով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Խժիշկն ուներ Ս. Ստեփանոս անունով եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր հայկական վարժարան։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խիբինիտ

**Խիբինիտ** (խիբինների անունով), նեֆելինային սիենիտի խոշորահատիկ տարատեսակը։ Հիմնականում կազմված է միկրոկլինպերտիտից (40-45%), նեֆելինից (35-45%) և ալկալային գունավոր միներալներից՝ էգիրինից, արֆվեդսոնիտից (20%)։ Փոքր քանակությունները պարունակում են էվդիալիտ և այլ միներալներ։

Կատեգորիա:Միներալներ
Խիբիններ

**Խիբիններ** (), լեռնազանգված Ռուսաստանի Մուրմանսկի մարզում, Կոլա թերակղզում։ Բարձրությունը մինչև 1200,6 մ է։ Սարավանդանման գագաթնային մակերևույթը զառիվայր իջնում է դեպի թույլ բլրապատ ու ճահճային հարթությունը։

Ծածկված է փշատերև անտառներով, ցածրահասակ կեչուտներով։ Ապատիտային հանքի հսկայական պաշարների բազայի վրա Կիրովսկ քաղաքում ստեղծված է ապատիտանեֆելինային արդյունաբերություն։

## Անվանում
Անվանումն առաջացել է սաամերեն *Խիբին* բառից, որը նշանակում է «լեռներ»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի լեռնազանգվածներ
Աբրար Խիդոյատով

**Աբրար Խիդոյատով** (, ()), թատրոնի ուզբեկ դերասան, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1945)։

Խիդոյատովի լավագույն դերերից են համարվում Գաֆուր (Համզայի «Բեկը և բատրակը»), Գայ (Պոգոդինի «Իմ բարեկամը»), Մուկաննա (Ալիմժանի «Մուկաննա»), Ալիշեր Նավոի (Ույգունի և Սուլթանովի «Ալիշեր Նավոի»), Համլետ, Օթելլո (Շեքսպիրի «Համլետ», «Օթելլո»)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուզբեկ դերասաններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Ալաջա (լեռ, Տրապիզոն)

**Ալաջա**, լեռնագագաթ Պոնտական լեռնահամակարգում։ Գտնվում է Տրապիզոն քաղաքից 25-30 կմ հարավ-արևմուտք, Խարշատ գետի միջին հոսանքի շրջանում, աջ կողմում։ Ծալքավոր է, ծածկված ալպինյան բուսականությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևելապոնտական լեռնաշղթա
Կատեգորիա:Տրապիզոնի մարզի լեռներ
Ազարեն

**Ազարեն**, կամ **Հազարա**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վան քաղաքից ոչ հեռու։ XX դարի սկզբին ուներ 52 տուն հայ բնակիչ, որոնք զբաղվում էին երկրագործությամբ, այգեգործությամբ և անասնապահությամբ։ Ազարենում կար Սուրբ Խաչ եկեղեցի (XVII դար)։ 1915–1918 թվականներին Ազարենի բնակիչների մի մասը ոչնչացվեց, փրկվածները գաղթեցին Արևելյան Հայաստան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Վանի մարզի համայնքներ
Խըրթ

**Խըրթ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Խնուսի գավառում։ Գտնվում էր Խնուս քաղաքից 22 կմ հյուսիս-արևելք, Խնուսի ձախակողմյան վտակներից մեկի ձախ կողմում։

## Աշխարհագրություն
Տարածքը լեռնային էր։

## Պատմություն
Գյուղը հավանաբար միջնադարի Հարք գավառի Հերք կամ Հերյան գյուղն է։

Բնակիչների մի մասը 1895 թվականի կոտորածներին ու բռնությանը չդիմանալով բռնեց գաղթի ճամփան։ Մնացած հայությունը բռնությամբ տեղահանվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մի մասը զոհվել է։

## Բնակչություն
1894 թվականին ուներ 25 տուն հայ բնակիչ։ 1909 թվականին ուներ 40 տուն հայ և 30 տուն այլազգի բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Գյուղն ուներ բարեբեր հողեր, որոնք ողողվում էին Քառասուն մանկունք («Խնուսի Նեղոս» գետի) աղբյուրների ջրերով։

Գյուղում կար կարմիր կավ, որից թրծած խեցեղեն իրեր էին պատրաստում։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Խըրթն ուներ եկեղեցի։ Քառասուն մանկունք աղբյուրների մոտ կար համանուն գերեզման և ուխտատեղի։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խըլըճ

**Խըլըճ**, Գըլըճ, հայաբնակ գյուղ Թուրքիայի Իզմիրի վիլայեթում։ XX դարի սկզբին ուներ ավելի քան 500 հայ բնակիչ։ Գյուղում կային եկեղեցի (Ս. Սարգիս) և վարժարան (Սարգսյան)՝ 20 աշակերտով։ Բնակիչներն զբաղվում էին երկրագործությամբ և շերամապահությամբ։ Հայերը հեռացել են 1922 թվականին։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ազափ

**Ազափ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բասենի գավառակում։

Գտնվում էր Արաքսի հովտից դեպի Հասանկալա, Էրզրում և Երզնկա տանող ճանապարհին։ Բասենի թուրք կառավարիչների նստավայրը։

## Պատմություն
Ազափը հին հայկական գյուղ էր, որի բնակիչների մի մասը 1829-1830 թվականներին գաղթել են Արևելյան Հայաստան։ 1900-ականներին թուրքաբնակ էր։

## Բնակչություն
Մինչև XVII դարը հայաբնակ էր։ 1909 թվականին ուներ ընդամենը 9 հայ բնակիչ։ XX դարի սկզբին ուներ 80 թուրք բնակիչ։

## Տնտեսություն
Ազափի բնակիչները զբաղվել են երկրագործությամբ ու անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ազափում պահպանվել են հին եկեղեցու ավերակներ և հայկական ընդարձակ գերեզմանատուն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Խորասանի շրջանի համայնքներ
Աթարա

**Աթարա** (, ), գյուղ Աբխազիայի Օչամչիրայի շրջանում, Օչամչիրայից 31 կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք, Կոդոր գետի երկու ափերին։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 100 մ բարձրության վրա։ Հեռավորությունը Սև ծովից` 10 կմ։

## Ընդհանուր տեղեկություն
Մինչև 1948 թվականը, գյուղը կոչվել է Նաբժոու (ნაბჟოუ), իսկ հետո` Աթարա։ Աթարա Հայկական գյուղից տարբերակելու համար հաճախ անվանել են **Աթարա Աբխազական**։ Նշված անվանումը լայնորեն գործածվում է մինչ օրս։

Աթարան արևելքում սահմանակից է Կուտոլ, հյուսիսից` Աթարա Հայկական, հարավից Աձյուբժա և հայաբնակ Արագիչ գյուղերին, իսկ արևմուտքից` Գուլրիփշի շրջանին։

## Բնակչությունը
1989 թվականի տվյալներով, գյուղում բնակվում էր 1080 մարդ, իսկ 2011 թվականին, գյուղում արդեն բնակվում էր 665 մարդ` հիմնականում աբխազներ։

19-րդ դարում, մասնավորապես 1886 թվականի հաշվառումներով, Աթարա գյուղում բնակվում էին 424 ուղղափառ քրիստոնյաներ և 51 հոգի` մուսուլման սուննիներ։ Համաձայն սոցիալական շերտավորման, գյուղի յոթ ազնվականներից երեքը` իշխաններ էին, մնացած 465 հոգին` հասարակ գյուղացիներ։ Աթարայում գերակշռողը Կվիցինիա (Կուցնիա) տոհմն է, որն ըստ որոշ տվյալների, նաև աբխազական ամենախոշոր ազգատոհմն է։

## Հայտնի մարդիկ
* Լևարսա Կվիցինիա - բանաստեղծ
* Ջումա Ախուբա - գրող
* Սամսոն Չանբա - գրող և քաղաքական գործիչ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
# Кварчия В. Е. Историческая и современная топонимия Абхазии (Историко-этимологическое исследование). — Сухум: Дом печати, 2006—328 с.

Կատեգորիա:Աբխազիայի գյուղեր
Վերդեր Բրեմեն

**Վերդեր Բրեմեն** (), մասնագիտացված ֆուտբոլային ակումբ Բրեմենից, որը հանդես է գալիս գերմանական Բունդեսլիգայում։

## Նվաճումներ
### Ազգային
* **[[Բունդեսլիգա]]**
:* **Հաղթող (4).** 1964–65, 1987–88, 1992–93, 2003–04
:* *Երկրորդ տեղ (7).* 1967–68, 1982–83, 1984–85, 1985–86, 1994–95, 2005–06, 2007–08
* **[[Երկրորդ Բունդեսլիգա|Բունդեսլիգա 2]]**
:* **Հաղթող (1).** 1980–81
* **[[Ֆուտբոլի Գերմանիայի գավաթ|Գերմանիայի գավաթ]]**
:* **Հաղթող (6).** 1960–61, 1990–91, 1993–94, 1998–99, 2003–04, 2008–09
:* *Երկրորդ տեղ (4).* 1988–89, 1989–90, 1999–2000, 2009–10
* **[[Ֆուտբոլի Գերմանիայի լիգայի գավաթ|Գերմանիայի լիգայի գավաթ]]**
:* **Հաղթող (1).** 2006
:* *Երկրորդ տեղ (2).* 1999, 2004
* **[[Գերմանիայի սուպերգավաթ]]**
:* **Հաղթող (3).** 1988, 1993, 1994
:* *Երկրորդ տեղ (1).* 1991
:* *Ոչ պաշտոնական հաղթող (1).* 2009

### Միջազգային
* **[[ՈՒԵՖԱ Գավաթակիրների գավաթ]]**
:* **Հաղթող (1).** 1991–92
* **[[ՈՒԵՖԱ Եվրոպայի Լիգա|ՈՒԵՖԱ Եվրոպայի Լիգա/ՈՒԵՖԱ Գավաթ]]**
:* *Երկրորդ տեղ (1).* 2008–09
* **[[ՈՒԵՖԱ Սուպեր գավաթ]]**
:* *Երկրորդ տեղ (1).* 1992
* **[[ՈՒԵՖԱ Ինտերտոտո գավաթ]]**
:* **Հաղթող (1).** 1998

## Ներկա կազմ
*2017 թվականի օգոստոսի 31-ի դրությամբ*

 
 
 

 

 13px|Ավագ

 (վարձավճարով Վեստ Բրոմվիչից)
 

 
 (վարձավճարով Ստանդարտից)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վերդերի պաշտոնական կայքը
* Վերդերի պաշտոնական Ֆեյսբուքի էջը
* Վերդերի պաշտոնական Տվիտերի էջը
* Վերդերի պաշտոնական Ինստագրամի էջը
* Վերդերի պաշտոնական ՅուԹյուբի էջը
* Վերդերը transfermarkt-ում
* Վերդերը futbol24.com-ում
* Վերդերը soccerway.com կայքում
* Վերդերը Բունդեսլիգայի պաշտոնական կայքում 

Կատեգորիա:1899 հիմնադրված ֆուտբոլային ակումբներ
Կատեգորիա:Գերմանական ֆուտբոլային ակումբներ