Լյուբովնա ամրոց

**Լյուբովնա ամրոց** կամ **Լուբլաու ամրոց** ( , , ,  ), բլրի գագաթին կառուցված ամրոց (հոհենբուրգ) Սլովակիայի Ստարա Լյուբովնա քաղաքի վերևում գտնվող Վերին Սպիշում։  Այն Սլովակիայի ազգային մշակութային հուշարձան է։

## Բնութագրեր
Մասամբ պահպանված և վերակառուցված ամրոցը գտնվում է կրաքարե բլրի վրա ( 548 մ), ճանապարհի վերևում և Պոպրադ գետի ձախ ափին, որը բարձրանում է Ստարա Լյուբովնա քաղաքի վրա։ Ամրոցից հյուսիս ընկած է Լյուբովնա բարձրավանդակը։ Ամրոցից կարելի է տեսնել Շիրոկի վրխ ( Široký vrch, 884,5 մ) բլուրը, Ստարա Լյուբովնա քաղաքը, Խմելնիկա (Chmeľnica) գյուղը, ինչպես նաև Շիբենիչնա լեռը (Šibeničná hora):

## Պատմություն
մինի|304x304փքս|Ամրոցի գլխավոր աշտարակ
Ամրոցը կառուցվել է 13-րդ դարի վերջին կամ 14-րդ դարի սկզբում և եղել է պաշտպանական ամրոցներից մեկը, որը նպատակ ուներ պաշտպանել առևտրային ուղիները դեպի Լեհաստանի թագավորություն  և միևնույն ժամանակ ապահովել Հունգարիայի թագավորության հյուսիսային սահմանները, ինչպես Տատրա լեռներից արևմուտք ընկած Օրավա և Նիեձիցա ամրոցները (այսօր Լեհաստանում) և արևելքում բարձր լեռների վրա գտնվող Պլավեչ ամրոցը։ Ըստ որոշ աղբյուրների՝ լեհ արքայազն Բոլեսլավն է ամրոցը կառուցել 1280 թվականին, մյուսների համաձայն՝ դա Հունգարիայի թագավոր  (1290-1301) Անդրաշ III -ն է պատվիրել դրա կառուցումը` 1294 թվականին։ Այդ ժամանակ կառուցվել են շրջանաձև աշտարակը և գոթական պալատը։

1301 թվականին Անդրաշի մահից և դրան հաջորդած օլիգարխիկ կամ մանր թագավորների (petty king) ի հայտ գալուց անմիջապես հետո, ամրոցը հասել է Աբա ազնվական ընտանիքին, որը վերահսկում էր ներկայիս Արևելյան Սլովակիայի տարածքը մինչև այն նվաճվել է Չարլզ Ռոբերտ Անժուի (1288-1342) բանակի կողմից` 1312 թվականին Ռոժանովցեի ճակատամարտում Աբայի ավերիչ պարտությունից քիչ առաջ։ Միայն այդ ժամանակ է, որ ամրոցը գրավոր հիշատակվել է 1311 թվականին որպես Լյուբլուո ամրոց (*castrum Liblou)*: Մինչև 1412 թվականն ընկած ժամանակահատվածում սեփականության իրավունքը անընդհատ փոփոխվել է թագի և տարբեր ընտանիքների միջև, ինչպիսիք են Դրուգեթները (Ուժգորոդի տիրակալ ֆեոդալ մագնատներ), նախքան այն կրկին բռնագրավվել է թագավորի կողմից որպես սահմանային ամրոց 1410 թվականին։
Ամրոցի պատմության մեջ առանձնահատուկ տարի է 1412 թվականը. մարտին այնտեղ տեղի է ունեցել հանդիպում Հունգարիայի թագավորի և Լյուքսեմբուրգի հռոմեական կայսր Սիգիզմունդի և Լեհաստանի թագավոր Վլադիսլավ II-ի միջև՝ ստորագրելու լեհ-հունգարական պաշտպանության պայմանագիր։

Երբ Սիգիզմունդը վարկի կարիք ուներ Վենետիկի դեմ իր պատերազմները ֆինանսավորելու համար, ամրոցը և 13 Սպիս քաղաքները 1412 թվականի նոյեմբերից գրավ է դրել Լեհաստանին՝ 37,000 պրահյան գրոշի դիմաց։

В 1489 թվականին Հունգարիայի թագավոր Մատյաշ Հունյադին պարտքը արելու պատրաստակամություն է ցուցաբերել, սակայն լեհական շլյախտան, հրաժարվել է այն ընդունել, այդպիսով, վարկը չմարելու պատճառով այս հողերը ավելի քան երեք դար եղել են Լեհաստանի թագավորության մեջ, և բոլոր տեսակի պատճառներով դրանք վերադարձնելու լեհերի չցանկանալու պատճառով դրանք վերադարձվել են միայն Լեհաստանի առաջին բաժանման արդյունքում։

Թեև պարտքը պետք է մարվեր կարճ ժամանակում, գրավը երկարաձգվել է մինչև 1772 թվականը ( Լեհաստանի առաջին բաժանումը )։ Վարձակալության ընթացքում ամրոցի և նրա տիրույթի անվանական պատկանելությունը մնացել է Հունգարիայի Թագավորությանը, սակայն Լեհաստանի թագավորն ունեցել է տնտեսական վերահսկողություն, նշանակել է կաստելյաններ (դղյակի, ամրոցի կամ կաստելի կամենդանտ` բնակիչների վստահելի անձը, նրանց ներկայացուցիչը տեղական իշխանությունների հետ փոխգործակցության մեջ) և հավաքել հարկերը։
[մինի|305x305px|Տեսքը վերևից. աձից և ձախից երևում են 16-րդ դարի սկզբին ավելացված [բաստիոնները]]
15-րդ դարի առաջին կեսին շրջակա տարածքն ավերվել է, իսկ ամրոցը վնասվել է հուսիտների և կաստելյանների միջև տեղի ունեցած մարտերի ժամանակ։ Քանի որ ամրոցը հնացել էր հրետանու դեմ, անհրաժեշտ էր կառուցել լրացուցիչ բաստիոններ և աշտարակներ։ Ընդլայնումը սկսվել է 16-րդ դարի սկզբին` Կաստելյան Կմիտայի ղեկավարությամբ, բայց մինչև 1522 թվականը ընդլայնման տեմպերը բավականին չափավոր են եղել` վարձակալության բազմաթիվ փոփոխությունների պատճառով։ Միայն հաջորդ Պիտեր Կմիտայի (1477-1553) օրոք (1522-1553) ընդլայնումն արագացել է և իտալացի ճարտարապետների ազդեցությամբ ավելացվել են բաստիոններ, լրացուցիչ ներկայացուցչական սենյակներ և ամրոցի ստորին բակը։ Կմիտայի մահից հետո 1553 թվականին ամրոցը գրեթե ամբողջությամբ այրվել է։ Վերակառուցումն օգտագործվել է ժամանակակից հակաթուրքական Վերածննդի ամրոց ստեղծելու համար, բայց նաև հարմարավետ նստավայր կաստելյանների համար։ Հիմնական աշխատանքներն ավարտվել են 1557 թվականին։ Ի թիվս այլ բաների, առաջին անգամ անցկացվել է ջրատար։

Հետագա փոփոխություններից հետո ամրոցը 1591 թվականին անցել է լեհ ազնվական Լյուբոմիրսկի ընտանիքին, որի ձեռքում է գտնվել ամրոցը մեկուկես դար։ Նրանց իշխանության օրոք ամրոցն ավելի է ընդլայնվել՝ երբեմն ի հաշիվ շրջակա Սպիշ քաղաքների, որոնք ավելի ու ավելի են շահագործվում։ 1655-1660 թվականներին Լեհաստանի վրա կրկնվող արշավանքների ժամանակ (Շվեդական խորտակում) Եժի Սեբաստիան Լյուբոմիրսկու շնորհիվ 1655 թվականին լեհական թագի զարդերն ապահով կերպով բերվել են Վարշավայից Լուբլանա ամրոց և այնտեղ մնացել մինչև 1661 թվականը։ 1658 թվականին Լեհաստանի Կայսերական Խորհուրդը ( Սեյմ ) ամրոցը նույնիսկ հայտարարել է որպես լեհական վեց ամրոցներից մեկը, որոնք պետք է պահպանվեն պետական ծախսերով։մինի|Լուբլաու ամրոց և թանգարան բաց երկնքի տակ|305x305px1745 թվականին Թեոդոր Լյուբոմիրսկու (1683-1745) մահից հետո ամրոցը վերադարձել է լեհական թագին և կազմվել են հետագա ընդլայնման մեծ պլաններ, բայց ի վերջո միայն վերանորոգվել է, որը տևել է մինչև 1760 թվականը։ 1772 թվականին Լեհաստանի առաջին բաժանումից հետո ամրոցը վերադարձվել է Հունգարիային։ Քանի որ բաժանման ժամանակ նախկին լեհական Գալիցիան ավելացվել էր Հաբսբուրգների միապետությանը, ամրոցը կամաց-կամաց քայքայվե, քանի որ այն այլևս չէր գտնվում սահմանին մոտ և նույնպես մասամբ վնասվել է։ Այնտեղի զորանոցը, իսկ ավելի ուշ՝ պահեստը տեղավորվել է, նախքան ամրոցը և նրա տիրույթը վաճառվել են ազնվական Ռայզին 1819 թվականին։ 1880 թվականին պահպանման բարձր ծախսերի պատճառով ընտանիքը թողել է ամրոցի համալիրը Ալտ-Լյուբլաու քաղաքին, որը, սակայն, չուներ անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներ, և այդ պատճառով լեհ կոմս Զամոյսկին 1883 թվականին ձեռք է բերել ամրոցը և պահել այն իր ներկայացուցչական սենյակների համար։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի և հատկապես Սլովակիայի ազգային ապստամբության ժամանակ գեստապոն ձերբակալել, հարցաքննել և խոշտանգել է ամրոց բերված պարտիզաններին։

1945 թվականին ամրոցը ազգայնացվել է Չեխոսլովակիայի պետության կողմից և կարճ ժամանակ անց դարձել է կրթական վայր։ Դրանց դուրսբերումից հետո 1956 թվականին ամրոցը դարձել է տեղական թանգարանի սեփականությունը, որը սկսել է վերանորոգումը և վերջապես ամրոցը բացել հանրության համար 1966 թվականին։ Հնագիտական հետազոտությունը սկսվել է 1970-ական թվականներին և կարճ ընդհատումից հետո նորից շարունակվել է 1989 թվականից հետո, ինչպես նաև շարոնակվել է ամրոցի հետագա վերանորոգումը։

Այսօր ամրոցը գտնվում է Լյուբովնա թանգարանի կառավարման ներքո, ամրոցի բլրի տակ է գտնվոում նաև Թանգարանը բաց երկնքի տակ։

## Ներկա վիճակ
մինի|399x399փքս|Համայնապատկեր

### Արտաքին տեսք
Ամրոցի ամենահին մասը շրջանաձև աշտարակն է՝ հսկա հենասյուներով և կից գոթական պալատը։ Երկու ի սկզբանե ամրացված շենքերն էլ կանգնած են պարսպի ամենաբարձր կետում, շրջապատված են եղել պարիսպով, և շենքը մտել հարավոր է եղել պարսպի վրա գտնվող դարպասով։ Արևելքում գտնվող պալատը մի փոքր ավելի երիտասարդ է։ Այս օբյեկտները կազմում են վերին ամրոցը ներքին բակով։ Շենքերի վրա զգալի բարձրության վրա պահպանվել է պարագծային որմնանկարը, իսկ գոթական պալատում՝ Վերածննդի վերնահարկի ատիկայի մնացորդները, ինչպես նաև Վերածննդի դարաշրջանի պատուհանների շրջանակները ու քիվը։

Ռելիեֆի առանձնահատությունից ելնելով` մյուս երկու պալատները տեռասաձև են։ Երկրորդ բակում դարպասին ավելացվել է պարիսպով շինություն, իսկ ամրոցի պաշտպանությունն ապահովել են արևելքում տեղակայված թնդանոթային բաստիոնը, իսկ արևմուտքում՝ դարպասի տակ գտնվող ականջաձև թնդանոթային բաստիոնը։ Հետագայում այստեղ կառուցվել է մեկ այլ պալատ՝ արևելյան կողմի պարագծային ամրացման համար։ Շենքին արևմտյան կողմում ավելացվել է բարոկկո ոճով կապելլա (1642), իսկ տեռասի վրա՝ մատուռ։ Վերջին երրորդ բակը նայում է հարավ-արևելք՝ մեծ բաստիոնի դիմաց և պաշտպանում է տարածքի մուտքը 1664 թվականի դարպասով և  շարժական կամուրջով։ Այս բակի պատերում մասամբ պահպանվել է ձեղնահարկը։

Քաղաքի կենտրոնից դեպի ամրոց կարելի է հասնել կես ժամում։ Ամրոց կարելի է մուտք գործել նաև մեքենայով՝ կամրջի մոտ գտնվող գլխավոր ճանապարհից, թեքվեք Զամոկկա փողոցով մինչև ամրոցի կայանատեղի։

### Ներքին հարդարանք
Ամրոցի պահպանված մասում կա թանգարան, որը ներառում է` պատմական ցուցահանդես, ժամանակաշրջանի կահույքի և սառը զենքերի ցուցադրություն և ցուցահանդես, որը այցելուներին ներկայացնում է ամրոցի վերջին տերերի` Զամոյ ընտանիքի կյանքը և տոհմածառը։ Ամրոցն ունի նաև ցուցասրահ, որտեղ սեզոնի ընթացքում ամենամյա ցուցահանդեսներ են լինում։ Ամրոցի կառավարիչը Ստարա Լյուբովնայում գտնվող Լյուբովնյան թանգարանն է։

Որոշ սենյակներում պահպանվել են տակառների պահուստներ և պրուսական տոհմական դարմբարաններ, գետնի տակ պահպանվել է խոշտանգումների սենյակ։ Ամրոցի պահպանված մասերից է նաև ամրոցի մատուռը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Նկարագրություն www.hrady.sk (Սլովակերեն) կայքում 
* Նկարագրություն www.zamky.sk կայքում (Սլովակերեն)

Կատեգորիա:Ամրոցներ
Կատեգորիա:Պաշտպանական կառույցներ
Կատեգորիա:Սլովակիայի թանգարաններ
Կատեգորիա:Սլովակիայի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Դղյակներ այբբենական կարգով