Վեճերի այլընտրանքային լուծում

**Վեճերի այլընտրանքային լուծումը ( ՎԼԱ )** կամ **վեճերի արտաքին լուծումը ( ՎՐԼ)** սովորաբար նշանակում է վեճերի լուծման գործընթացների և մեթոդների լայն շրջանակ, որոնք կողմերը կարող են օգտագործել երրորդ կողմի օգնությամբ վեճերը լուծելու համար: Դրանք օգտագործվում են անհամաձայնող կողմերի համար, ովքեր չեն կարողանում համաձայնության գալ առանց դատավարության: Այնուամենայնիվ, ՎԼԱ-ն նաև ավելի ու ավելի է ընդունվում որպես դատական համակարգում վեճերի լուծմանն օգնելու գործիք:

Չնայած ՎԼԱ-ի դեմ բազմաթիվ հանրաճանաչ կուսակցությունների և նրանց ջատագովների պատմական դիմադրությանը, ՎԼԱ-ն վերջին տարիներին լայն տարածում է գտել ինչպես լայն հասարակության, այնպես էլ իրավաբանների շրջանում: 2008-ին որոշ դատարաններ որոշ կողմերից պահանջեցին դիմել ՎԼԱ-ի ինչ-որ տեսակի, ինչպիսին է միջնորդությունը, նախքան կողմերի գործերի քննությունը թույլ տալը (Միջնորդության եվրոպական դիրեկտիվը (2008) բացահայտորեն նախատեսում է այսպես կոչված «պարտադիր» միջնորդությունը: Սա նշանակում է, որ ներկա լինելը պարտադիր է, այլ ոչ թե միջնորդությամբ պետք է կարգավորվի): Բացի այդ, միաձուլման և ձեռքբերման գործարքների մասնակիցներն ավելի ու ավելի են դիմում ՎԼԱ-ին՝ ձեռքբերումից հետո վեճերը լուծելու համար: Անգլիայում և Ուելսում ՎԼԱ-ն այժմ ավելի հաճախ կոչվում է «ՈԴՎԼ» (Ոչ դատական վեճերի լուծում)՝ փորձելով դա նպաստել որպես վեճերի լուծման սովորական (այլ ոչ թե այլընտրանքային) միջոց: Վերաքննիչ դատարանի 2023 թվականի վճիռը, որը կոչվում է Չերչիլն ընդդեմ Մերթիրի հաստատեց, որ ճիշտ դեպքում դատարանը կարող է հրամայել (i) կողմերին ներգրավվել ՈԴՎԼ-ում և (ii) հետաձգել դատավարությունը՝ ՈԴՎԼԻ-ի անցկացումը թույլ տալու համար: Սա տապալում է նախկին ուղղափառությունը (Վերաքննիչ դատարանի 2004 թվականի որոշումը Հալսին ընդդեմ Միլթոն Քեյնսի գլխավոր NHS Trust-ի) որն այն էր, որ չցանկացող կողմերը չեն կարող պարտավորվել մասնակցել ՈԴՎԼ-ին:

ՎԼԱ-ի աճող ժողովրդականությունը կարելի է բացատրել ավանդական դատարանների գործերով մեծացող ընկալմամբ, այն ընկալմամբ, որ ՎԼԱ-ն ավելի քիչ ծախսեր է պահանջում, քան դատավարությունը, գաղտնիության նախապատվությունը և որոշ կողմերի ցանկությամբ՝ ավելի մեծ վերահսկողություն ունենալ անհատի կամ անհատների ընտրության վրա կորոշի նրանց վեճը։ Որոշ իրավասությունների բարձրագույն դատական մարմիններից ոմանք (որոնցից մեկն են Անգլիան և Ուելսը) կտրականապես կողմ են վեճերը կարգավորելու համար միջնորդության և այլ ՈԴՎԼ գործընթացների օգտագործմանը: 1990-ականներից ի վեր ամերիկյան շատ դատարաններ նույնպես ավելի ու ավելի են պաշտպանում ՎԼԱ-ի կիրառումը վեճերը լուծելու համար: Այնուամենայնիվ, պարզ չէ, թե արդյոք դատավարության կողմերը կարող են պատշաճ կերպով նույնականացնել և ապա օգտագործել ՎԼԱ ծրագրերը, որոնք հասանելի են իրենց՝ դրանով իսկ պոտենցիալ սահմանափակելով դրանց արդյունավետությունը:

## Պատմություն
«Վեճերի այլընտրանքային լուծում» տերմինը առաջացել է Ֆրենկ Սանդերի «Վեճերի մշակման տարատեսակներ» աշխատությունից։

Ավանդական արբիտրաժը(միջնորդ դատարանի որոշումը) ներառում էր առևտրային միությունների ղեկավարներ կամ գերիշխող այլ մարմիններ, որոնք լուծում էին վեճերը: Ժամանակակից նորամուծությունը կայանում էր նրանում, որ արբիտրների առևտրային վաճառողներ ունենային, հաճախ նրանք, ովքեր քիչ կամ ընդհանրապես չունեն սոցիալական կամ քաղաքական գերակայություն կողմերի նկատմամբ: Առավելությունն այն էր, որ նման մարդիկ շատ ավելի մատչելի են։ Թերությունն այն է, որ այն չի ներառում կողմերի համայնքը։ Երբ բրդի պայմանագրով արբիտրաժն անցկացվում էր գիլդիայի բարձրաստիճան պաշտոնյաների կողմից, արբիտրը միավորում էր թեմայի վերաբերյալ փորձառու փորձագետին սոցիալապես գերիշխող անհատի հետ, որի հովանավորությունը, բարի կամքը և կարծիքը կարևոր էին:

ՎԼԱ-ն ավելի ու ավելի շատ կարող է իրականացվել առցանց, որը հայտնի է որպես առցանց վեճերի լուծում (ԱՎԼ, որը հիմնականում համառ բառ է և տարբերակիչ արտադրանք ստեղծելու փորձ): ԱՎԼ ծառայությունները կարող են տրամադրվել պետական կառույցների կողմից և որպես այդպիսին կարող են լինել դատական գործընթացի մաս: Ավելին, դրանք կարող են տրամադրվել գլոբալ մասշտաբով, որտեղ վիճող կողմերին հասանելի չեն արդյունավետ ներպետական միջոցներ, ինչպես օրինակ UDRP-ի և տիրույթի անվանման վեճերի դեպքում: Այս առումով, ԱՎԼ-ը կարող է չբավարարել ՎԼԱ-ի «այլընտրանքային» տարրը: Անգլիայում և Ուելսում առցանց ընթացակարգի կանոնների կոմիտեն ստեղծվել է Դատական վերանայման և դատարանների ակտի համաձայն՝ 2022 թ.՝ սահմանելու կանոններ, որոնք կարգավորում են առցանց դատական և տրիբունալ դատավարությունների հատուկ տեսակների պրակտիկան և ընթացակարգը քաղաքացիական, ընտանեկան և տրիբունալային իրավասություններում: OPRC-ն խորհրդատվական ոչ գերատեսչական հասարակական մարմին է, որը հովանավորվում է Արդարադատության նախարարության կողմից: Հանձնաժողովը նախագահում է Գլանափաթեթների վարպետ, քաղաքացիական արդարադատության ղեկավարը:

## Սահմանում
ՎԼԱ-ն պատմականորեն բաժանվել է պաշտոնական դատական մեխանիզմներից դուրս վեճերի լուծման մեթոդների և պաշտոնական դատական մեխանիզմներին կից ոչ պաշտոնական մեթոդների: Անկախ նրանից, թե դրանք համընդհանուր գործընթացի մաս են, մեխանիզմները հիմնականում նման են: Գոյություն ունեն ՎԼԱ-ի չորս ընդհանուր դասեր՝ բանակցություններ, միջնորդություն, համագործակցային իրավունք և արբիտրաժ: Որոշ համատեքստերում, օրինակ՝ ներդրումային վեճերի կարգավորման դեպքում, արբիտրաժը չի դիտարկվում որպես ՎԼԱ ձև, քանի որ այն հանդիսանում է այդ վեճերը լուծելու հիմնական միջոցը: Որոշ գիտնականներ ներառում են հաշտեցումը որպես հինգերորդ կատեգորիա, բայց մյուսները ներառում են դա միջնորդության սահմանման մեջ:

Հակամարտությունների լուծումը ՎԼԱ գործընթացների հիմնական նպատակներից մեկն է: Եթե գործընթացը հանգեցնում է լուծման, դա վեճերի լուծման գործընթաց է: «Այլընտրանքային» վեճերի լուծումը սովորաբար համարվում է դատավարության այլընտրանք: Օրինակ, կորպորատիվ վեճերի լուծումը կարող է ներառել հաճախորդների սպասարկման բաժին, որը զբաղվում է սեփական արտադրանքի վերաբերյալ վեճերով. սպառողների և անկախ, երրորդ կողմի վաճառողների միջև մտահոգությունների լուծումներով և մասնակցել հեղինակության վրա հիմնված կիրարկման մեխանիզմին: Այն կարող է օգտագործվել նաև որպես խոսակցական խոսք, որը թույլ է տալիս վեճը դադարեցնել կամ որպես բռնության այլընտրանք: 

Վերջին տարիներին,  ավելի շատ քննարկումներ են եղել համակարգային մոտեցման վերաբերյալ՝ կոնֆլիկտի մեջ գտնվող մարդկանց տարբեր տեսակի տարբերակներ առաջարկելու և վեճերի «համապատասխան» լուծումը խթանելու համար: Այսինքն, որոշ գործեր և որոշ բողոքներ, ըստ էության, պետք է հասնեն պաշտոնական բողոքի, դատարան, ոստիկանություն, համապատասխանության ծառայության աշխատակցին կամ պետական IG-ին: Այլ հակամարտությունները կարող են կարգավորվել կողմերի կողմից, եթե նրանք ունենան բավարար աջակցություն և ուսուցում, իսկ մյուս գործերը միջնորդության կամ արբիտրաժի կարիք ունեն: Այսպիսով, վեճերի «այլընտրանքային» լուծումը սովորաբար նշանակում է այնպիսի մեթոդ, որը դատարանը չէ: Վեճերի «համապատասխան» լուծումը դիտարկում է կոնֆլիկտի լուծման բոլոր հնարավոր պատասխանատու տարբերակները, որոնք առնչվում են տվյալ խնդրին:

### Բանակցություն
Բանակցություններին մասնակցությունը կամավոր է, և չկա երրորդ կողմ, որը նպաստում է կարգավորման գործընթացին կամ պարտադրում է որոշում: (NB – երրորդ կողմը, ինչպիսին է հոգեւորականը կամ կազմակերպչական օմբուդսմենը, սոցիալական աշխատողը կամ հմուտ ընկերը, կարող է մարզել կողմերից մեկին կամ երկուսին էլ ետևում, գործընթաց, որը կոչվում է «Օգնել մարդկանց օգնել իրենք իրենց» – տես Օգնել մարդկանց օգնել իրենց, բանակցություններում: Journal July 1990, pp.239–248, որը ներառում է բաժին՝ օգնելու ինչ-որ մեկին նամակ կազմել մեկին, ով ենթադրվում է, որ իր նկատմամբ անիրավություն է թույլ տվել):

### Միջնորդություն
Միջնորդության մեջ կա երրորդ կողմ՝ միջնորդ, ով նպաստում է կարգավորման գործընթացին (և կարող է նույնիսկ առաջարկել բանաձեւ, որը սովորաբար հայտնի է որպես «միջնորդի առաջարկ»), բայց կողմերին որոշում *չի* պարտադրում: Որոշ երկրներում (օրինակ, Միացյալ Թագավորություն ) ՎԼԱ-ը հոմանիշ է այն բանի, ինչն այլ երկրներում սովորաբար կոչվում է միջնորդություն : Կառուցվածքային փոխակերպման միջնորդությունը, որն օգտագործվում է ԱՄՆ փոստային ծառայության կողմից, պաշտոնական գործընթաց է:

Ավանդական ժողովրդական միջնորդությունը միշտ ներգրավել է կողմերին, որոնք կապի մեջ են մնում միջնորդության նիստի մեծ մասի կամ ամբողջ ընթացքում: Կողմերը համատեղ նիստից հետո (կամ երբեմն դրանից առաջ) բաժանելու և մնացած գործընթացն առանց կողմերի նույն տարածքում անցկացնելու նորամուծությունը մեծ նորամուծություն էր, որը կտրուկ բարելավեց միջնորդության հաջողության մակարդակը:

#### Փաստաբանի աջակցությամբ միջնորդություն
Փաստաբանի աջակցությամբ միջնորդությունը «վեճերի այլընտրանքային լուծման ոչ հակառակորդ մեթոդ է վեճերը լուծելու համար, ինչպիսիք են ամուսնալուծության կամ բաժանման պահին ընտանեկան հարցերը, ներառյալ երեխայի աջակցությունը, խնամակալության հարցերը և ունեցվածքի բաժանումը»:

#### Կուսակցական միջնորդություն
Կողմի կողմից ուղղված միջնորդությունը (PDM) միջնորդության մոտեցում է, որը ձգտում է վեճի յուրաքանչյուր կողմին հզորացնել ՝ հնարավորություն տալով յուրաքանչյուր կողմին ավելի անմիջական ազդեցություն ունենալ հակամարտության կարգավորման վրա՝ առաջարկելով հավակնորդների բանակցային հմտությունները բարձրացնելու և՛ միջոցներ, և՛ գործընթացներ: .Կուսակցական միջնորդության նախատեսվող հեռանկարը վիճողների կարողությունների և պատրաստակամության բարելավումն է հետագա տարաձայնությունների հետ կապված:

### Համագործակցության իրավունք
Համագործակցային իրավունքի կամ համատեղ ամուսնալուծության մեջ յուրաքանչյուր կողմ ունի փաստաբան, ով նպաստում է լուծման գործընթացին հատուկ պայմանագրային պայմանների շրջանակներում: Կողմերը համաձայնության են գալիս փաստաբանների (որոնք վերապատրաստվել են գործընթացում) և փոխհամաձայնեցված փորձագետների աջակցությամբ։ Ոչ ոք կողմերին բանաձեւ չի պարտադրում:

### Արբիտրաժ(միջնորդ դատարանի որոշում)
Արբիտրաժում մասնակցությունը սովորաբար կամավոր է, և կա երրորդ կողմ, որը, որպես մասնավոր դատավոր, որոշում է կայացնում: Արբիտրաժները հաճախ տեղի են ունենում, քանի որ պայմանագրերի կողմերը համաձայնում են, որ համաձայնագրի հետ կապված ցանկացած ապագա վեճ կլուծվի արբիտրաժի միջոցով: Սա հայտնի է որպես «Սքոթ Էյվերի Կլաուզուս»:I Վերջին տարիներին, արբիտրաժային դրույթների կիրառելիությունը, հատկապես սպառողական համաձայնագրերի համատեքստում (օրինակ՝ վարկային քարտի համաձայնագրեր), արժանացել է դատարանների ուշադրությանը: Թեև կողմերը կարող են բողոքարկել արբիտրաժի արդյունքները դատարաններում, նման բողոքները ենթակա են վերանայման խիստ ստանդարտի :

### Հաշտեցում
Հաշտեցումը վեճերի լուծման այլընտրանքային (ՎԼԱ) գործընթաց է, երբ վեճի կողմերը օգտագործում են հաշտարար, որը հանդիպումներ է ունենում կողմերի հետ և՛ առանձին, և՛ միասին՝ փորձելով լուծել իրենց տարաձայնությունները: Նրանք դա անում են՝ նվազեցնելով լարվածությունը, բարելավելով հաղորդակցությունները, մեկնաբանելով հարցերը, խրախուսելով կողմերին ուսումնասիրել հնարավոր լուծումները և աջակցելով կողմերին գտնելու փոխադարձ ընդունելի արդյունք:

### Այլ մեթոդներ
Վեճերի այլընտրանքային լուծման հիմնական տեսակներից բացի, կան ՎԼԱ այլ տարբեր ձևեր:

#### Գործի գնահատում
Գործի գնահատումը ոչ պարտադիր գործընթաց է, որի ընթացքում կողմերը ներկայացնում են փաստերն ու խնդիրները չեզոք գործի գնահատողին, ով կողմերին խորհուրդ է տալիս իրենց համապատասխան դիրքերի ուժեղ և թույլ կողմերի մասին և գնահատում, թե ինչպես է վեճը, ամենայն հավանականությամբ, կորոշվի ժյուրիի կամ դատավորի կեղմից։

#### Վաղ չեզոք գնահատում
Վաղ չեզոք գնահատումը գործընթաց է, որը տեղի է ունենում գործը դատարան մուտքագրվելուց անմիջապես հետո: Գործը փոխանցվում է փորձագետին, որից պահանջվում է վեճի հավասարակշռված և չեզոք գնահատական տալ: Փորձագետի գնահատականը կարող է օգնել կողմերին գնահատել իրենց գործը և կարող է ազդել նրանց կարգավորման ուղղությամբ:

#### Մեկ զույգ Մեկ փաստաբան
Մեկ զույգ Մեկ փաստաբան կամ միայնակ փաստաբան-ը ընտանեկան իրավունքի գործընթաց է, որը մշակվել է Անգլիայում և Ուելսում, որտեղ բաժանվող զույգը կիսում է մեկ փաստաբան, որը երկուսին էլ անաչառ և միասին խորհուրդ է տալիս, թե ինչպես դատավորը կվերաբերի իրենց գործին, և հավանական արդյունքը։ Նրանք վիճում են՝ այդպիսով նրանց հնարավորություն տալով հասնել բաժանման կամ ամուսնալուծության արդարացի կարգավորման: Սա տարբերվում է վաղ չեզոք գնահատումից, քանի որ այն նախագծված է այնպես, որ կողմերը երբեք առանձին ներկայացուցչություն չպահանջեն, ամբողջ ընթացքում նրանց աջակցում է մեկ իրավաբանական թիմ, և գործընթացն ընդհանրապես չունի հակառակորդներ՝ ֆինանսական բացահայտման կամ խորհրդատվության փուլերում:

2024 թվականի ապրիլին NCDR-ի նոր սահմանումը դրվեց Ընտանեկան ընթացակարգի (Փոփոխություններ թիվ 2) 2023/1324 կանոններում որպես «վեճերի լուծման այլ եղանակներ, բացառությամբ դատական գործընթացի, ներառյալ, բայց չսահմանափակվելով միջնորդությամբ, արբիտրաժով, գնահատմամբ, չեզոք երրորդ կողմ (օրինակ՝ մասնավոր ֆինանսական վեճերի լուծման գործընթացը) և համագործակցային իրավունք»:Ուղեկցող Նախահայտի արձանագրությունում (PD9A-ի հավելված), «Մեկ զույգ մեկ փաստաբան» գործընթացին նույնպես անդրադարձ է կատարվել «Դատարանը կարող է նաև համարել, որ կողմերը իրավական խորհրդատվություն են ստացել «միայնակ փաստաբանի» կամ «մեկ զույգ, մեկ» միջոցով։ «Փաստաբան» սխեման՝ որպես խորհրդատվություն ստանալու և անհարկի վարույթներից խուսափելու կառուցողական փորձի լավ ապացույց է։

#### Ընտանեկան խմբի կոնֆերանս
Ընտանեկան խմբի համաժողովը հանդիպում է ընտանիքի անդամների և նրանց ընդլայնված հարակից խմբի անդամների միջև: Այս հանդիպման ժամանակ (կամ հաճախ հանդիպումների շարքում) ընտանիքը ներգրավվում է փոխազդեցության հմտություններ սովորելու և իր անդամների միջև բռնությունը կամ այլ դաժան վերաբերմունքը դադարեցնելու պլան կազմելու մեջ:

#### Չեզոք փաստահավաք
Չեզոք փաստահավաքը գործընթաց է, երբ չեզոք երրորդ կողմը, որը ընտրվել է վիճող կողմերի կամ դատարանի կողմից, հետաքննում է խնդիրը և հայտնում կամ ցուցմունք է տալիս դատարանում: Փաստահավաքի չեզոք գործընթացը հատկապես օգտակար է բարդ գիտական և փաստացի վեճերի լուծման համար:

#### Փորձագիտական վճռականություն
Փորձագիտական որոշումը ընթացակարգ է, երբ կողմերի միջև վեճը կամ տարաձայնությունը կողմերի փոխադարձ համաձայնությամբ ներկայացվում է մեկ կամ մի քանի փորձագետների, ովքեր որոշում են կայացնում իրենց հասցեագրված հարցի վերաբերյալ: Որոշումը պարտադիր է, եթե կողմերն այլ բան չեն պայմանավորվել, և գաղտնի ընթացակարգ է:

#### Օմբուդսմեններ
Օմբուդսմենները երրորդ կողմն են, որոնք ընտրվում են հաստատության կողմից, օրինակ՝ համալսարանի, հիվանդանոցի, կորպորացիայի կամ պետական գործակալության կողմից՝ աշխատակիցների, հաճախորդների կամ ընտրողների բողոքները լուծելու համար: Կազմակերպչական օմբուդսմեն կանչելը միշտ կամավոր է։ Համաձայն Օմբուդսմենների միջազգային ասոցիացիայի պրակտիկայի ստանդարտների՝ ոչ ոքի չի կարելի ստիպել օգտվել օմբուդսմենի գրասենյակից: Կազմակերպչական օմբուդսմենի գրասենյակները մարդկանց ուղղորդում են կազմակերպությունում առկա կոնֆլիկտների կառավարման բոլոր տարբերակներին՝ ֆորմալ և ոչ պաշտոնական, իրավունքների վրա հիմնված և շահերի վրա հիմնված: Սակայն, ի լրումն մասամբ, քանի որ նրանք չունեն որոշումներ կայացնելու լիազորություն, օմբուդսմենի գրասենյակներն իրենք կարող են առաջարկել ոչ պաշտոնական տարբերակների լայն սպեկտր:

## Առավելությունները և թերությունները
* Հարմար է բազմակողմ վեճերի համար
* Ավելի ցածր ծախսեր. շատ դեպքերում վեճերի լուծումը հասանելի է սպառողներին անվճար
* Բնակավայրերի հավանականությունը և արագությունը
* Գործընթացի ճկունություն
* Գործընթացի վերահսկում կողմերի կողմից
* Կողմերի ֆորումի ընտրությունը
* Գործնական լուծումներ
* Կարելի է դիտարկել հարցերի ավելի լայն շրջանակ
* Համատեղ ապագա շահերը կարող են պաշտպանված լինել
* Գաղտնիություն
* Ռիսկերի կառավարում
*Ընդհանրապես փաստաբանների կարիք չկա
*Կարող է լինել ավելի քիչ տեսակետների այլընտրանք դատական համակարգին

Այնուամենայնիվ, ՎԼԱ-ն ավելի քիչ հարմար է, քան դատավարությունը, երբ կան․
* Նախադեպի անհրաժեշտություն
* Դատարանի որոշումների անհրաժեշտություն
* Միջանկյալ պատվերների անհրաժեշտություն
* Ապացույցային կանոնների անհրաժեշտություն
* Հարկադրման անհրաժեշտություն
* Կուսակցությունների միջև իշխանության անհավասարակշռություն
* Քվազի հանցավոր մեղադրանքներ
* Գործի բարդություն
*Կենդանի ապացույցների կամ բարդ ապացույցների վերլուծության անհրաժեշտությունը
*Փորձագիտական ապացույցների անհրաժեշտությունը

## Երկրի հատուկ օրինակներ
### Կանադա
1980-ականներին և 1990-ականներին Կանադան տեսավ «մշակութային տեղաշարժի» սկիզբը ՎԼԱ-ի կիրառման իրենց փորձի մեջ:Այս ընթացքում ճանաչվեց ավանդական դատական վարույթներին բնորոշ վեճերի կարգավորման առավել մրցակցային մոտեցման այլընտրանքի անհրաժեշտությունը: Այս աճը շարունակվեց առաջիկա տասնամյակների ընթացքում, և ՎԼԱ-ն այժմ լայնորեն ճանաչվում է որպես վեճերի լուծման օրինական և արդյունավետ մոտեցում: 2014-ին Կանադայի Գերագույն դատարանը *Hryniak v Mauldin-* ում հայտարարեց, որ «արդարադատության իմաստալից հասանելիությունն այժմ Կանադայում օրենքի գերակայության ամենամեծ մարտահրավերն է այսօր... Մեր արդարադատության համակարգի կողմից ստեղծված ընթացակարգի և հասանելիության միջև հավասարակշռությունը պետք է արտացոլի ժամանակակից իրականությունը և գիտակցել, որ դատավճիռների նոր մոդելները կարող են արդար և արդարացի լինել»: Այնուամենայնիվ, այս հռչակագրին նախորդած տասնամյակների ընթացքում արդեն իսկ եղել են մի շարք փորձեր ՎԼԱ պրակտիկայի վերաբերյալ մարզերում։

Կանադայում ՎԼԱ-ի առաջին և ամենանշանավոր նախաձեռնություններից մեկն սկսվեց 1999 թվականի հունվարի 4-ին՝ Օնտարիոյի Պարտադիր միջնորդության ծրագրի ստեղծմամբ:  Այս ծրագիրը ներառում էր 24.1 կանոնի կատարումը, որը սահմանում էր պարտադիր միջնորդություն ոչ ընտանեկան քաղաքացիական գործերով կառավարվող գործողությունների համար: Սկսած 1999թ.-ին Օնտարիոյի և Օտտավայի որոշ դատարաններից, ծրագիրը կընդլայնվի 2002թ.-ին՝ ընդգրկելով Վինձորը՝ Օնտարիոյի երրորդ ամենամեծ դատական տարածքը: Մինչև այս պահը ավանդական դատավարության փոխարեն պարտադիր միջնորդության դեմ հակադրությունը հիմնված էր այն մտքի վրա, որ միջնորդության գործելակերպն արդյունավետ է, երբ վիճող կողմերը կամավոր ընդունում են գործընթացը: Այնուամենայնիվ, Օնտարիոյի փորձի արդյունավետությունը վերլուծող զեկույցները եզրակացրեցին, որ ընդհանուր պարտադիր միջնորդությունը՝ որպես ՎԼԱ-ի ձև, կարողացավ նվազեցնել վեճերի լուծում գտնելու ծախսերը և ժամանակի ձգձգումը, համեմատած վերահսկիչ խմբի հետ: Ի հավելումն սրան, այս ուսումնասիրությունից հարցված կողմերի 2/3-ը նշել է պարտադիր միջնորդության առավելությունները, որոնց թվում են՝(i)մեկ կամ մի քանի կողմերի տրամադրել նոր տեղեկատվություն, որը նրանք համարել են համապատասխան,

(ii)  կողմերից մեկի կամ մի քանիսի համար կարևոր հարցերի բացահայտում,

(iii)  խնդիրների շարքում առաջնահերթությունների սահմանում,

(iv) նոր հաշվարկային առաջարկների քննարկմանը նպաստելը ,

(v)  ավելի լավ տեղեկացվածություն ձեռք բերել պոտենցիալ դրամական խնայողությունների մասին, որոնք առաջացել են դատական գործընթացում ավելի վաղ կարգավորվելուց,

(vi)  կողմերից առնվազն մեկը, որն ավելի լավ է պատկերացնում իր սեփական ՎԼԱ-ն Վարչական դատավարության 157 գործով,

(vii)  կողմերից առնվազն մեկը ավելի լավ հասկանալով իր հակառակորդի գործը:Մյուս մարզերում նույնպես արտահայտվել է ՎԼԱ-ի` որպես ավանդական դատական վարույթների այլընտրանք, գոնե քննության առնելու անհրաժեշտությունը: Օրինակ, 2015 թվականին Քվեբեկը կիրառեց Նոր օրենսգիրքը, որը պարտավորեցնում էր, որ կողմերը պետք է առնվազն քննարկեն միջնորդությունը՝ նախքան վեճը դատարանում լուծելու համար դիմելը: Նոր օրենսգիրքը նաև կոդավորեց միջնորդի դերը դատարանի դահլիճում՝ սահմանելով, որ միջնորդները պետք է անաչառ մնան և չեն կարող ցուցմունք տալ կողմերից որևէ մեկի անունից, եթե վեճը հասնի դատական գործընթացի: 2009թ.-ին զեկույցը ցույց տվեց, որ Մանիտոբայի փորձը դատական վեճերի լուծման ծրագրի հետ կապված, ՎԼԱ նախաձեռնություն, որտեղ դատարանը նշանակում է դատավորին, որը միջնորդ է հանդես գալու երկու վիճող կողմերի միջև, որոնք երկուսն էլ կամավոր ցանկանում են հետապնդել JADR-ը։

Կանադայում ՎԼԱ պրակտիկայի հիմնական փաստարկներից մեկը վկայակոչում է դատական համակարգի չափազանց խցանվածությունը: Սա շատ տարածաշրջաններում ՎԼԱ-ի հիմնական փաստարկներից մեկն է, սակայն այս հարցով տուժում է հատկապես Ալբերտան։ Բնակչության աճով, 2018 թվականին Ալբերտան ուներ բնակչության ամենաբարձր հարաբերակցությունը Գերագույն դատարանների դատավորներին՝ 63,000:1: Մյուս կողմից, ազգային միջին ցուցանիշը գրեթե կեսն է, ընդ որում յուրաքանչյուր 35,000 կանադացու համար հաշվարկվում է մեկ արդարադատություն:

Կանադայում միջնորդի որակավորում ստանալու համար հնարավոր է ստանալ միջնորդական դասընթացներ որոշակի մասնավոր կազմակերպությունների կամ հետբուհական հաստատությունների միջոցով: Կանադայի ՎԼԱ ինստիտուտը (ADRIC) Կանադայում ՎԼԱ ուսուցման առաջատար կազմակերպությունն է:

### Հնդկաստան
Հնդկաստանում վեճերի այլընտրանքային լուծումը նորություն չէ, և այն գոյություն ուներ նույնիսկ 1940 թվականի արբիտրաժային նախորդ ակտի համաձայն: Արբիտրաժի և հաշտեցման ակտը, 1996 թ., ընդունվել է UNCITRAL մոդելի ներդաշնակեցման մանդատները տեղավորելու համար: Հնդկաստանի իրավական համակարգը պարզեցնելու համար ավանդական քաղաքացիական իրավունքը, որը հայտնի է որպես Քաղաքացիական դատավարության օրենսգիրք, (CPC) 1908, նույնպես փոփոխվել է, և ներդրվել է 89-րդ բաժինը: ՔԴՕ-ի 89-րդ հոդվածի 1-ին մասը նախատեսում է վեճերը դատարանից դուրս լուծելու տարբերակ: Այն նախատեսում է, որ եթե դատարանին թվում է, որ կան տարրեր, որոնք կարող են ընդունելի լինել կողմերի համար, դատարանը կարող է ձևակերպել հնարավոր կարգավորման պայմանները և նույնն ուղղել արբիտրաժի, հաշտության, միջնորդության կամ դատական կարգավորման:

Դատական չափազանց դանդաղ գործընթացի պատճառով Հնդկաստանում մեծ ուշադրություն է դարձվել վեճերի լուծման այլընտրանքային մեխանիզմներին: Թեև 1996 թվականի Արբիտրաժի և հաշտեցման ակտը բավականին ստանդարտ արևմտյան մոտեցում է ՎԼԱ-ի նկատմամբ, Lok Adalat համակարգը, որը ստեղծված է 1987 թվականի Ազգային իրավական ծառայությունների մարմնի ակտի համաձայն, եզակի հնդկական մոտեցում է:

Հարավային Հնդկաստանում առևտրային վեճերի լուծման վերաբերյալ ուսումնասիրություն է կատարվել Կոչիում տեղակայված վերլուծական կենտրոնի կողմից՝ Հանրային քաղաքականության հետազոտությունների կենտրոնի կողմից: Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Բանգալորում գտնվող Միջնորդության կենտրոնը, որը կցված է դատարանին, ունի 64% հաջողության մակարդակ, մինչդեռ Կերալայում նրա գործընկերն ունի 27,7% հաջողության միջին մակարդակ: Ավելին, երեք հարավային նահանգներից (Կարնատակա, Թամիլ Նադու և Կերալա), նշվում է, որ Թամիլ Նադուն ունի վեճերի լուծման ամենաբարձր ընդունումը, ամենաքիչը՝ Կերալան:

#### Արբիտրաժի և հաշտության ակտ, 1996 թ
Ներքին արբիտրաժին, միջազգային առևտրային արբիտրաժին և օտարերկրյա արբիտրաժային վճիռների կատարմանը վերաբերող օրենքը համախմբելու և փոփոխելու մասին ակտ, ինչպես նաև սահմանելու հաշտեցման և դրանց հետ կապված կամ դրանց հետ կապված հարցերի վերաբերյալ օրենքը:

##### Արբիտրաժ
Արբիտրաժի գործընթացը կարող է սկսվել միայն այն դեպքում, եթե մինչև վեճի առաջացումը կողմերի միջև գոյություն ունի վավեր Արբիտրաժային համաձայնագիր: Համաձայն 7-րդ բաժնի՝ նման համաձայնագիրը պետք է լինի գրավոր: Պայմանագիրը, որի վերաբերյալ առկա է վեճ, կամ պետք է պարունակի արբիտրաժային դրույթ, կամ պետք է հղում կատարի արբիտրաժային համաձայնագիրը պարունակող կողմերի ստորագրած առանձին փաստաթղթին: Արբիտրաժային համաձայնագրի առկայությունը կարելի է եզրակացնել նաև գրավոր նամակագրության միջոցով, ինչպիսիք են նամակները, հեռագրերը կամ հեռագրերը, որոնք տրամադրում են համաձայնագրի գրառումը: Հայցադիմումի և պաշտպանության հայցի փոխանակումը, որտեղ արբիտրաժային համաձայնագրի առկայությունը պնդում է մի կողմը, իսկ մյուսը չի հերքում, նույնպես համարվում է վավեր գրավոր արբիտրաժային համաձայնություն:

Վեճի ցանկացած կողմ կարող է սկսել արբիտրի նշանակման գործընթացը, և եթե մյուս կողմը չհամագործակցի, կողմը կարող է դիմել Գլխավոր արդարադատության գրասենյակ՝ արբիտր նշանակելու համար: Կա միայն երկու հիմք, որոնց հիման վրա կողմը կարող է վիճարկել արբիտրի նշանակումը՝ հիմնավոր կասկած արբիտրի անաչառության մեջ և արբիտրի պատշաճ որակավորման բացակայությունը, ինչպես պահանջվում է արբիտրաժային համաձայնագրով: Միակ արբիտրը կամ այդպես նշանակված արբիտրների խորհուրդը կազմում են Արբիտրաժային տրիբունալը:

Բացառությամբ որոշ միջանկյալ միջոցների, արբիտրաժային գործընթացում դատական միջամտության շատ քիչ հնարավորություն կա: Արբիտրաժային տրիբունալն իրավասու է իր իրավասության նկատմամբ: Այսպիսով, եթե կողմը ցանկանում է վիճարկել արբիտրաժային տրիբունալի իրավասությունը, նա կարող է դա անել միայն բուն տրիբունալի առջև: Եթե տրիբունալը մերժում է խնդրանքը, կողմը քիչ բան կարող է անել, բացառությամբ դատարանին դիմելուց հետո, երբ դատարանը որոշում կայացնի: 34-րդ բաժինը նախատեսում է որոշակի հիմքեր, որոնց հիման վրա կողմը կարող է բողոքարկել նախնական իրավասության քաղաքացիական դատարան՝ վճիռը չեղարկելու համար:

Վճիռը բեկանելու վերաբերյալ բողոք ներկայացնելու ժամկետն ավարտվել է, կամ եթե այդպիսի բողոքը մերժվում է, ապա վճիռը պարտադիր է կողմերի համար և համարվում է դատարանի որոշում։

##### Հաշտեցում
Հաշտեցումը արբիտրաժի ոչ պաշտոնական ձև է: Այս գործընթացը չի պահանջում որևէ նախնական պայմանավորվածության առկայություն։ Ցանկացած կողմ կարող է պահանջել մյուս կողմին հաշտարար նշանակել: Նախընտրելի է մեկ հաշտարար, բայց երկու կամ երեքը նույնպես թույլատրվում են: Բազմաթիվ հաշտարարների դեպքում բոլորը պետք է գործեն համատեղ: Եթե կողմը մերժում է հաշտության առաջարկը, հաշտություն չի կարող լինել։

Կողմերը կարող են հաշտարարին ներկայացնել հայտարարություններ՝ նկարագրելով վեճի ընդհանուր բնույթը և վիճելի կետերը: Կողմերից յուրաքանչյուրն ուղարկում է հայտարարության պատճենը մյուսին: Հաշտարարը կարող է պահանջել լրացուցիչ մանրամասներ, կարող է խնդրել հանդիպել կողմերին կամ բանավոր կամ գրավոր հաղորդակցվել կողմերի հետ: Կողմերը կարող են նույնիսկ հաշտարարին վեճի կարգավորման առաջարկներ ներկայացնել։

Երբ հաշտարարին թվում է, որ կան կարգավորման տարրեր, նա կարող է կազմել կարգավորման պայմանները և ուղարկել այն կողմերին՝ ընդունելու համար: Եթե երկու կողմերն էլ ստորագրեն կարգավորման փաստաթուղթը, ապա այն վերջնական և պարտադիր է երկուսի համար:

Այս գործընթացը նման է ԱՄՆ միջնորդության պրակտիկային: Այնուամենայնիվ, Հնդկաստանում միջնորդությունը տարբերվում է հաշտեցումից և հանդիսանում է ՎԼԱ մեխանիզմի բոլորովին ոչ պաշտոնական տեսակ:

#### Լոկ Ադալաթ
Ստուգաբանորեն Լոկ Ադալաթը նշանակում է «ժողովրդական դատարան»։ Հնդկաստանը գյուղի ավագների միջնորդությամբ վեճերը լուծելու երկար պատմություն ունի: Լոկ Ադալաթների ներկայիս համակարգը դրա վրա բարելավում է և հիմնված է Գանդիական սկզբունքների վրա։ Սա ոչ հակառակորդ համակարգ է, որտեղ կեղծ դատարանները  պահվում են Պետական մարմնի, շրջանային մարմնի, Գերագույն դատարանի իրավական ծառայությունների կոմիտեի, Բարձր դատարանի իրավական ծառայությունների կոմիտեի կամ Թալուկի իրավական ծառայությունների կոմիտեի կողմից՝ պարբերաբար այնպիսի իրավասություններ իրականացնելու համար, ինչպիսիք նրանք հարմար են համարում: Դրանք սովորաբար նախագահում են պաշտոնաթող դատավորը, սոցիալական ակտիվիստները կամ իրավաբանի ներկայացուցիչները: Այն իրավասություն չունի չհամալրվող իրավախախտումների հետ կապված հարցերով:

Սովորական հայցերում հայցվորից պահանջվում է վճարել սահմանված դատական տուրքը, Լոկ Ադալաթում չկա դատական տուրք և ոչ մի կոշտ ընթացակարգային պահանջ (այսինքն՝ անհրաժեշտություն չկա հետևել Հնդկական Քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքով կամ «Հնդկական» ապացույցների ակտով տրված գործընթացին), ինչը շատ արագ է դարձնում գործընթացը: Կողմերը կարող են ուղղակիորեն շփվել դատավորի հետ, ինչը սովորական դատարաններում հնարավոր չէ։

Գործերը, որոնք գտնվում են կանոնավոր դատարաններում, կարող են փոխանցվել Լոկ Ադալաթին-ին, եթե երկու կողմերը համաձայն են: Գործը կարող է նաև փոխանցվել Լոկ Ադալաթին-ին, եթե կողմերից մեկը դիմի դատարան, և դատարանը տեսնի կարգավորման որոշակի հնարավորություն՝ մյուս կողմին լսելու հնարավորություն տալուց հետո:

Լոկ Ադալացում ուշադրությունը փոխզիջման վրա է: Երբ փոխզիջում չի լինում, գործը վերադառնում է դատարան։ Սակայն փոխզիջման հասնելու դեպքում կայացվում է վճիռ և պարտադիր է կողմերի համար: Այն ուժի մեջ է մտնում որպես քաղաքացիական դատարանի որոշում: Կարևոր ասպեկտն այն է, որ վճիռը վերջնական է և չի կարող բողոքարկվել, նույնիսկ Հնդկաստանի Սահմանադրության 226-րդ հոդվածի համաձայն «որը իրավունք է տալիս դատավարներին գրավոր միջնորդություն ներկայացնել Բարձր դատարաններին», քանի որ դա համաձայնությամբ վճիռ է:

Լոկ Ադալաթի-ի բոլոր վարույթները համարվում են դատական վարույթներ, իսկ յուրաքանչյուր Լոկ Ադալաթ-ը համարվում է քաղաքացիական դատարան:

### Պակիստան
ՎԼԱ-ի հետ կապված համապատասխան օրենքները (կամ սրահի դրույթները) ամփոփված են հետևյալ կերպ.

# Քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 1908 թվականի S.89-A (հնդկական, բայց փոփոխվել է 2002 թվականին) ընթերցվել է X հրամանի կանոն 1-Ա (վերաբերվում է վեճերի լուծման այլընտրանքային մեթոդներին),
# Փոքր հայցերի և փոքր իրավախախտումների վերաբերյալ դատարանների որոշումը, 2002 թ.,
# Տեղական ինքնակառավարման մարմինների 2001 թվականի 102–106-րդ հոդվածները,
# Ընտանեկան դատարանների մասին օրենքի 10-րդ և 12-րդ բաժինները, 1964 թ.,
# Քրեական դատավարության օրենսգրքի XXII գլուխ, 1898 (ամփոփ դատավարության դրույթներ),
# Արբիտրաժային ակտ, 1940 (հնդկական):
# Պակիստանի Սահմանադրության 153–154-րդ հոդվածները, 1973 թ. (Ընդհանուր շահերի խորհուրդ)
# Պակիստանի 1973 թվականի Սահմանադրության 156-րդ հոդված (Ազգային տնտեսական խորհուրդ)
# Պակիստանի 1973 թվականի Սահմանադրության 160-րդ հոդված (Ազգային ֆինանսական հանձնաժողով)
# Պակիստանի Սահմանադրության 184-րդ հոդված, 1973 (Բնօրինակ իրավասություն, երբ դաշնային կամ նահանգային կառավարությունները վիճում են միմյանց հետ)
# Արբիտրաժի (միջազգային ներդրումային վեճերի) ակտ, 2011 թ
# Ճանաչման և կատարման (Արբիտրաժային համաձայնագրեր և օտարերկրյա արբիտրաժային որոշումներ) ակտ, 2011 թ.
# Վեճերի լուծման այլընտրանքային ակտ. 2017թ

### Սոմալի
Սոմալին ունի մշակութային և պատմական միջնորդության և արդարադատության համակարգ, որը հայտնի է որպես Xeer,(ավանդական իրավական համակարգ) որը ոչ պաշտոնական արդարադատության համակարգ է: Դա մի տեսակ արդարադատության համակարգ է, որտեղ արբիտրը լսում է վեճի երկու կողմերին, ապա եզրակացնում է լուծում, որը կընդունեն երկու կողմերը:

### Ենթասահարյան Աֆրիկա
Մինչև գաղութատիրության ժամանակ ժամանակակից պետական իրավունքի ներդրումը, աֆրիկյան սովորութային իրավական համակարգերը հիմնականում հենվում էին միջնորդության և հաշտեցման վրա: Շատ երկրներում այս ավանդական մեխանիզմները ինտեգրվել են պաշտոնական իրավական համակարգին: Բենինում մասնագիտացված *tribunaux de conciliation-ը* լսում է քաղաքացիական իրավունքի հարցերի լայն շրջանակի վերաբերյալ գործեր: Արդյունքներն այնուհետև փոխանցվում են առաջին ատյանի դատարան, որտեղ կա՛մ հաջող հաշտեցումը հաստատվում է, կա՛մ իրավասությունը ստանձնում է վերադաս դատարանը: Նմանատիպ տրիբունալները տարբեր ձևերով գործում են նաև ֆրանկոֆոն աֆրիկյան այլ երկրներում :

### Միացյալ Թագավորություն
Միացյալ Թագավորությունում ՎԼԱ-նձ խրախուսվում է որպես Նորին Մեծության եկամուտների և մաքսային մարմինների հետ հարկատուների վեճերը լուծելու միջոց:

ՎԼԱ մատակարարներ կան կարգավորվող ֆինանսների, հեռահաղորդակցության և էներգետիկայի ոլորտներում: Այս կարգավորվող տարածքներից դուրս շատ ոլորտներում կան սխեմաներ, որոնք ապահովում են կամավոր անդամակցության սխեմաներ: 2015 թվականի մարտին և հունիսին խորհրդարանում ընդունվել են կանոնակարգերի երկու փաթեթ՝ Մեծ Բրիտանիայում վեճերի այլընտրանքային լուծման վերաբերյալ Եվրոպական դիրեկտիվի իրականացման համար:

Այլընտրանքային վեճերի լուծումն այժմ լայնորեն կիրառվում է Մեծ Բրիտանիայում բազմաթիվ ոլորտներում: Կապի, էներգետիկայի, ֆինանսների և իրավական ոլորտներում առևտրականների համար պարտադիր է ցուցանակ ցույց տալ հաստատված ՎԼԱ սխեմաներին, երբ նրանք չեն կարողանում լուծել սպառողների հետ վեճերը: Ավիացիոն ոլորտում գոյություն ունի գրեթե պարտադիր ՎԼԱ լանդշաֆտ, որտեղ ավիաընկերությունները պարտավոր են ցուցանակ ուղարկել կամ հաստատված ՎԼԱ սխեմային կամ PACT-ին, որը շահագործվում է Քաղաքացիական ավիացիայի մարմնի կողմից:

2015 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Մեծ Բրիտանիան ընդունել է Սպառողների վեճերի այլընտրանքային վեճերի լուծման կանոնակարգերը ( և տեղեկատվություն) 2015 թ. սպառողներին, երբ սպառվել են առկա ներքին ընթացակարգերը:

Դատավորները հաճախ խրախուսում են ՎԼԱ-ի օգտագործումը համապատասխան իրավական գործերում, և նման խրախուսումը հաստատվում է Քաղաքացիական դատավարության կանոններում (CPR 1.4): *Halsey v The Milton Keynes General NHS Trust* (2004) ուղեցույց է տրամադրել այն դեպքերի վերաբերյալ, երբ մի կողմը պատրաստ է մասնակցել ՎԼԱ-ին, իսկ մյուսը հրաժարվում է դա անել՝ պատճառաբանությամբ, որը կարող է անհիմն համարվել: *Հալսիից* անմիջապես հետո Բուրչելի, շինարար Բուրչելի և նրա հաճախորդի տեր և տիկին Բուլարդների միջև, Բուլարդներն ու նրանց փաստաբանները «խնայողաբար պայքարում էին» դատավարության դեմ, որտեղ Վերաքննիչ դատարանը գտավ, որ ՎԼԱ-ն կլիներ կողմերի վեճը լուծելու ավելի արագ և ավելի քիչ ծախսատար միջոցներ: 2013 թվականի վերաքննիչ գործով, որը նկարագրվել է որպես *Հալսիից* «երկար ճանապարհ է անցնում», Վերաքննիչ դատարանը ամրապնդեց միջնորդությունը կիրառելու փաստարկը և պնդեց, որ «միջնորդությունը գործում է»: *PGF II SA ընդդեմ OMFS Company 1 Ltd.-ի* գործով, PGF II-ը մի քանի հրավերներ է ուղարկել OFMS-ին՝ մասնակցելու միջնորդությանը՝ լուծելու իրենց միջև խարխլված վեճը, որոնք ոչ մի պատասխան չեն ստացել: Առաջին ատյանի դատարանը և վերաքննիչ դատարանը համաձայնեցին, որ «ոչ մի պատասխան» նշանակում է ՎԼԱ-ին «մասնակցելու անհիմն մերժում»: Խնդիրները լուծվել են դատավարության ամսաթվից անմիջապես առաջ կարգավորմամբ և OFMS-ի նկատմամբ սահմանված ծախսերի սանկցիայով: Վերաքննիչ դատարանը հաստատեց ՎԼԱ *ձեռնարկի* ուղեցույցը, որտեղ ասվում էր, որ «լռությունը ՎԼԱ-ին մասնակցելու հրավերի առջև, որպես ընդհանուր կանոն, ինքնին անհիմն է» և դրանով իսկ հաստատում է ՎԼԱ ձեռնարկի արժեքը:

Անգլիայում և Ուելսում ՎԼԱ-ն այժմ ավելի հաճախ կոչվում է «NCDR» (Ոչ դատական վեճերի լուծում)՝ փորձելով դա նպաստել որպես վեճերի լուծման սովորական (այլ ոչ թե այլընտրանքային) միջոց: Վերաքննիչ դատարանի 2023 թվականի վճիռը, որը կոչվում է *Չերչիլն ընդդեմ Մերթիրի* հաստատեց, որ ճիշտ դեպքում դատարանը կարող է պատվիրել (i) կողմերին ներգրավվել NCDR-ում և (ii) հետաձգել դատավարությունը՝ NCDR-ի անցկացումը թույլ տալու համար: Սա տապալում է նախկին ուղղափառությունը (2004թ. Վերաքննիչ դատարանի որոշումը *Հալսի ընդդեմ Միլթոն Քեյնսի General NHS Trust*) որն այն էր, որ չցանկացող կողմերը չեն կարող պարտավորվել մասնակցել NCDR-ին:

Անգլիայի և Ուելսի բարձրագույն դատական մարմինները կտրականապես կողմ են NCDR-ի ավելի մեծ օգտագործմանը: Առցանց ընթացակարգի կանոնների հանձնաժողովը ստեղծվել է 2022 թվականի Դատական վերանայման և դատարանների ակտի համաձայն՝ կանոնակարգելու կանոններ, որոնք կարգավորում են առցանց դատական և տրիբունալ դատավարությունների հատուկ տեսակների պրակտիկան և ընթացակարգը քաղաքացիական, ընտանեկան և տրիբունալային իրավասություններում: OPRC-ն խորհրդատվական ոչ գերատեսչական հասարակական մարմին է, որը հովանավորվում է Արդարադատության նախարարության կողմից: Հանձնաժողովը նախագահում է Master of the Rolls, քաղաքացիական արդարադատության ղեկավարը: Նպատակն է ապահովել արդարադատության ավելի ինտեգրված, արդյունավետ և թվային մոտեցում: Նրա աշխատանքը կօժանդակի վեճերի լուծման նորարարական մեթոդների կիրառմանը և կօգնի սահմանել վեճերի լուծման նախնական գործողությունը:

Ընտանեկան բաժնում գերակշռում է դատական տեսակետը, որ դատարանը պետք է լինի ընտանիքների վերջին միջոցը: Գերագույն դատարանի վճիռները հետևել են Վերաքննիչ դատարանի վճռին *Չերչիլն ընդդեմ Մերթիրի* գործով հաստատելով, որ դատարանները կարող են դադարեցնել վարույթը՝ պահանջելով կողմերին մասնակցել NCDR-ին ( *Re X*. High Court judgments have followed the Court of Appeal decision in *Churchill v Merthyr*, confirming that the courts can stay proceedings to require parties to attend NCDR (*Re X* and *NA v LA*):

2024 թվականի ապրիլին NCDR-ի նոր սահմանումը ներկայացվեց Ընտանեկան ընթացակարգի (Փոփոխություններ թիվ 2) 2023/1324 կանոններում որպես «վեճերի լուծման այլ մեթոդներ, բացառությամբ դատական գործընթացի, ներառյալ, բայց չսահմանափակվելով միջնորդությամբ, արբիտրաժով, գնահատմամբ. չեզոք երրորդ կողմ (օրինակ՝ մասնավոր ֆինանսական վեճերի լուծման գործընթացը) և համագործակցային իրավունք»:

Ուղեկցող Նախահայտի արձանագրությունում (PD9A-ի հավելված) «Մեկ զույգ մեկ փաստաբան» գործընթացին անդրադարձ է կատարվել նաև «Դատարանը կարող է  համարել, որ կողմերը իրավական խորհրդատվություն են ստացել «մեկ փաստաբանի» կամ «մեկ զույգ, մեկ փաստաբան» սխեման՝ որպես խորհրդատվություն ստանալու և անհարկի վարույթներից խուսափելու կառուցողական փորձի լավ ապացույց» Մեկ զույգ Մեկ փաստաբան կամ Միայնակ փաստաբան ընտանեկան օրենք է։ Գործընթացը զարգացել է Անգլիայում և Ուելսում, որտեղ բաժանվող զույգը կիսում է մեկ փաստաբան, որը երկուսին էլ անաչառ և միասին խորհուրդ է տալիս, թե ինչպես դատավորը կվերաբերի իրենց գործին, և հավանական արդյունքը, որ նրանք դատի տան, այդպիսով նրանց հնարավորություն տալով հասնել արդարացի կարգավորման, բաժանում կամ ամուսնալուծություն։Սա տարբերվում է վաղ չեզոք գնահատումից, քանի որ այն նախագծված է այնպես, որ կողմերը երբեք առանձին ներկայացուցչություն չպահանջեն, ամբողջ ընթացքում նրանց աջակցում է մեկ իրավաբանական թիմ, և գործընթացն ընդհանրապես չունի հակառակորդներ՝ ֆինանսական բացահայտման կամ խորհրդատվության փուլերում:

Ընտանեկան դատավարության նոր կանոնները նաև դատարաններին տվեցին երկու նոր լիազորություններ.

1.պահանջել կողմերից ներկայացնել իրենց տեսակետները NCDR-ի օգտագործման վերաբերյալ FM5 ձևով, 

2. հաշվի առնել, թե արդյոք NCDR-ին առանց հիմնավոր պատճառի չներգրավումը կարող է ազդել այն բանի վրա, թե ով է վճարում դատավարության ծախսերը:

### Միացյալ Նահանգներ
#### ԱՄՆ նավատորմ
SECNAVINST 5800.13A-ն ստեղծել է DON ADR ծրագրի գրասենյակը հետևյալ առաքելություններով.

* Համակարգել ՎԼԱ քաղաքականությունը և նախաձեռնությունները,
* Աջակցել գործողություններին՝ ապահովելու կամ ստեղծելու ծախսարդյունավետ ՎԼԱ տեխնիկա կամ տեղական ծրագրեր
* Խթանել ՎԱԼ-ի կիրառումը և տրամադրել վերապատրաստում բանակցային և ՎԼԱ մեթոդների վերաբերյալ,
* Ծառայել որպես իրավախորհրդատու ներքին չեզոք անձանց համար, որոնք օգտագործվում են ՎԼԱ հարցերով,
* Այն հարցերի դեպքում, որոնք չեն օգտագործում ներքին չեզոքներ, ծրագիրն աջակցում է DON-ի փաստաբաններին և այլ ներկայացուցիչներին հակասական հարցերի վերաբերյալ, որոնք ենթակա են ՎԼԱ-ի օգտագործմանը:

ՎԼԱ գրասենյակը նաև ծառայում է որպես ՎԼԱ-ի օգտագործման հետ կապված հարցերի շփման կետ: Գլխավոր փաստաբանի օգնականը (ADR) ծառայում է որպես «Վեճերի լուծման մասնագետ» DON-ի համար, ինչպես պահանջվում է 1996 թվականի Վարչական վեճերի լուծման մասին ակտով : Գրասենյակի անդամները ներկայացնում են DON-ի շահերը մի շարք DoD և միջգերատեսչական աշխատանքային խմբերում, որոնք նպաստում են ՎԼԱ-ի կիրառմանը Դաշնային կառավարությունում:

1996 թվականի ՎԼԱ ակտից հետո կառավարությունում ADR-ի օրինակներից է Վեճերի լուծման այլընտրանքային ծրագիրը, որն օգտագործվում է ԱՄՆ USDA- ի կողմից՝ արձագանքելու հակամարտություններին, որոնք կարող են հանգեցնել կործանարար արդյունքների՝ աշխատակիցներին առաջարկելով հակասությունների դեմ պայքարելու տարբեր տարբերակներ: Նրանք նաև առաջարկում են բողոքների գործընթացներ, որոնք օգտագործվում են այնպիսի իրավիճակների համար, որոնք կարող են ավարտվել արտաքին շահերի կողմից: Դրանք հիմնված են դատական համակարգի վրա, այսինքն՝ դրանք «իրավունքների վրա հիմնված» են:

ՎԼԱ-ը նաև ներդրվել է բոլոր հիսուն նահանգներում, որոնք ունեն վարչական դրույթների լայն շրջանակ, որոնք առաջարկում են հակամարտությունը լուծելու տարբեր ուղիներ: Թեև շատ նահանգներ ընդունել են Միասնական արբիտրաժային ակտի, Վերանայված միասնական արբիտրաժային ակտի կամ Միասնական միջնորդության ակտի որոշ տարբերակներ, կան նաև բազմաթիվ օրենքներ և կանոնակարգեր, որոնք ստեղծում կամ պարտադրում են վեճերի լուծման տարբեր ձևեր, որոնք եզակի են կամ հատուկ տվյալ պետության համար որը ընդունվեց։ Կան բազմաթիվ կանոններ և օրենքներ, որոնք կապված են ADR-ի հետ այնքան, որ ստեղծվել է տվյալների բազա, որը լցված է այս օրենքներով: Այս ժողովածուի առաջնային նպատակն է հետազոտողին տրամադրել անվճար և հեշտ մուտք դեպի յուրաքանչյուր նահանգի կանոնադրություն, որը վերաբերում է ՎԼԱ- ին, որը գտնվում է այստեղ գտնվող քարտեզի վրա։

**Կառուցվածքային բանակցություններ**

Կառուցվածքային բանակցությունները համագործակցային և լուծումների վրա հիմնված վեճերի այլընտրանքային լուծման տեսակ է, որը տարբերվում է ավանդական ՎԼԱ տարբերակներից նրանով, որ այն չի հիմնվում երրորդ կողմի միջնորդի վրա և չի հարուցվում իրավական բողոքով: Գործընթացը հաճախ իրականացվում է այն դեպքերում, երբ կողմը կամ կողմերը պահանջում են դատական կարգադրական միջոցներ: Կառուցվածքային բանակցություններն օգտագործվել են համաձայնագրեր կազմակերպելու համար, որոնք սովորաբար բխում են հաշմանդամություն ունեցող ամերիկացիների ակտի (ADA) իրավական բողոքներից: Տեխնիկան կարող է հակադրվել դատական հայցերի որոշ տեսակների, որոնք հաճախ կոչվում են «դատավարական հայցեր», որտեղ ՎԼԱ-ի վերաբերյալ հայցերի երկար շարքերը հրապարակայնորեն ներկայացվում են մեկ փաստաբանի կողմից և լուծվում արագ և գաղտնի կերպով, պրակտիկա, որը կարող է խաթարել պայքարը և ընդունել ավելի ներառական հասանելիության պրակտիկա:

Կառուցվածքային բանակցություններ-ը առաջին անգամ կիրառվեց 1999-ին Միացյալ Նահանգներում առաջին իրավական համաձայնագիրը լուծելու համար, որով Citibank-ը համաձայնեց տեղադրել Talking բանկոմատներ, և որին արագ հաջորդեցին նմանատիպ համաձայնագրեր մի քանի այլ ֆինանսական հաստատությունների հետ, այդ թվում՝ Bank of America-ի և Wells Fargo-ի հետ: Ամերիկայի բանկի համաձայնագիրը կառուցվածքային բանակցություններում 2000 թվականին առաջին լուծումն էր Միացյալ Նահանգներում, որը վկայակոչում էր Վեբ բովանդակության մատչելիության ուղեցույցները (WCAG) : Այնուհետև, կառուցվածքային բանակցություններն օգտագործվել են հաշմանդամության թվային հասանելիության և հաշմանդամության իրավունքների վերաբերյալ տարբեր համաձայնագրեր ամերիկյան մի շարք ձեռնարկությունների, համալսարանների և տեղական ինքնակառավարման մարմինների հետ լուծելու համար: Կառուցվածքային բանակցությունները օգտագործվել են նաև քաղաքացիական իրավունքների վերաբերյալ այլ բանաձևերում՝ փոխելու բիզնես պրակտիկան, այդ թվում՝ Lyft- ի կողմից ուղևորությունների փոխանակման ծառայության քաղաքականությունը՝ կապված ԼԳԲՏՔ ուղևորների ընդունման հետ:

## Տես նաև
* Ombudsman

## Հղումներ

## Հետագա ընթերցում
* Gary Born. "International Commercial Arbitration" (2009 Kluwer).
* Lynch, J. "ADR and Beyond: A Systems Approach to Conflict Management", Negotiation Journal, Volume 17, Number 3, July 2001, Volume, p.&nbsp;213.
* Mackie, Karl J. (ed.). "A Handbook of Dispute Resolution: ADR in action" (1991 Routledge).
* William Ury, Roger Fisher, Bruce Patton. "Getting to Yes" (1981 Penguin Group).

## Արտաքին հղումներ
* ''Party-Directed Mediation: Facilitating Dialogue Between Individuals'' by Gregorio Billikopf, free complete book PDF download, at the University of California (3rd Edition, posted 24 March 2014)
* ''Party-Directed Mediation: Facilitating Dialogue Between Individuals'' by Gregorio Billikopf, free complete book download, from Internet Archive (3rd Edition, multiple file formats including PDF, EPUB, and others)
*https://nationalaglawcenter.org/research-by-topic/alternative-dispute-resolution-2/

Կատեգորիա:Իրավական եզրեր
Կատեգորիա:Իրավարություն
Կատեգորիա:Իրավունք
Կատեգորիա:Կոնֆլիկտ
Կատեգորիա:Քաղաքագիտություն
Կատեգորիա:Քաղաքացիական դատավարական իրավունք