Տաքդեղ

**Տաքդեղ** (), մորմազգիների (*Solanaceae*) ընտանիքի *Capsicum* ցեղին պատկանող մշակաբույս։ Հայտնի է 4, Հայաստանում
մշակության մեջ՝ 1 տեսակ՝ 
*Տաքդեղ պատիճավոր կամ դարապղպեղ (*C. annum*)։ 
Մշակվում է Արարատի, Արմավիրի, Արագածոտնի, մասամբ՝ Կոտայքի մարզերում։

Այլ անվանումներ. ծիծակ, պղպեղ, բիբար, պատիճապղպեղ։

## Կենսաբանական նկարագիր

Ցողունը կանգուն է (կան նաև կիսականգուն ձևեր), ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ 25-85 սմ։ Տերևները պարզ են, մեկական, ձվաձև կամ նշտարաձև, մուգ կանաչից մինչև բաց կանաչ։
Ծաղիկները երկսեռ են, խոշոր, մեկական կամ փնջերով, սպիտակ կամ կանաչավուն, երբեմն՝ մանուշակագույն երանգով։ Ծաղկում է հուլիս-օգոստոսին։

Պտուղը 2-3-բնանի, բազմասերմ, կեղծ, սնամեջ հատապտուղ է, տեխնիկական հասունացման վիճակում՝ կանաչ, լրիվ հասունացման վիճակում՝ կարմիր, նարնջագույն, դեղին, դարչնագույն, տարբեր ձևերի և մեծության։

Սերմերը տափակ են, բաց դեղնավուն։ Կան կծու և քաղցր, մանր, խոշորապտուղ, միջահաս և ուշահաս սորտեր։ Կծվությունը պայմանավորված է կապսացին նյութի (բարձրացնում է արյան ճնշումը) առկայությամբ։

## Քիմիական կազմ
մինի
Պարունակում է շաքարներ, սպիտակուցներ, վիտամիններ C, B1։ B2, P, կարոտին (A-նախավիտամին)։

Տաքդեղն աչքի է ընկնում իր համի ու սննդատու բավականին բարձր հատկություններով ու վիտամինների քանակով, հարուստ է անազոտ էքստրակային նյութերով, հում պրոտեինով և ճարպերով։ Քիմիական կազմը խիստ փոփոխական է՝ կախված սորտից, հասունության աստիճանից և աճեցողության պայմաններից։ Չոր նյութերի քանակը տատանվում է 5-12 %-ի սահմաններում, շաքարները կազմում են 2-8,6 %, թաղանթանյութը՝ 1,06-1,16 %, մոխիրը՝ 0,077-1,9 %: Պտուղների կծվությունը պայմանավորված է կապսաիցին ալկալոիդով, որը կազմում է չոր նյութերի մոտավորապես 2 %-ը։ 
Ըստ կապսաիցինի քանակի տաքդեղի սորտերը ստորաբաժանվում են քաղցր, կիսաքաղցր և կծու տեսակների։ Տաքդեղի ամենաարժեքավոր հատկություններից մեկը մեծ քանակով C վիտամին պարունակելն է։

## Կիրառություն
Լայնորեն օգտագործվում է եփած և խորոված, ինչպես նաև թարմ (օրինակ՝ աղցանների մեջ) ու թթու դրած վիճակում։ Կարևոր դեր ունի նաև պահածոների արդյունաբերության մեջ, սակայն այս բոլորից զատ, տաքդեղն օգտագործում են նաև որպես համեմունք՝ չորացած և աղացած վիճակում։

## Սորտեր
250px|մինի|Չիլի տաքդեղ
Տաքդեղը ջերմա-, խոնավասեր է, հողի նկատմամբ՝ պահանջկոտ։ Հայաստանում շրջանացված սորտերից են՝ 
*Բուլղարական 70, 
*Փղի կնճիթ, 
*Կայենսկի,
* Մոլդավիայի նվեր,
*Անի, 
*Նուշ, 
*Հայկական կլոր, 
*Նորք և այլն։
Տաքդեղի քաղցր սորտերից մշակվում են Անին, Զմրուխտ՝ երկուսն էլ բոլոր գոտիների համար, Հայկական տեղականը՝ Արարատյան հարթավայրի համար, կծու տաքդեղներից՝ Զիտա և Գիտա սորտերը բոլոր գոտիների համար։

## Մշակություն
Տաքդեղը ջերմասեր բույս է, սերմերը ծլում են 12-­13­ ջերմաստիճանում։ Աճման և զարգացման համար լավագույն ջերմաստիճանը ցերեկը՝ 25, գիշերը 15­-18: 11­-13 ջերմաստիճանի սահմաններում աճը կանգ է առնում, իսկ ­ 0.5­ °C-ից - 10&nbsp;°C դեպքում բույսերը մահանում են։ 32&nbsp;°C-ից բարձր՝ աճը դանդաղում է, ծաղիկներն ու երիտասարդ պտուղները թափվում են։ Տաքդեղը պահանջկոտ է հողի խոնավության և բերրիության նկատմամբ։

Տաքդեղի սածիլումը կատարում են շարքը ­շարքից 50 սմ, բույսը բույսից, քաղցր սորտերի համար՝ 30 սմ, իսկ կծու սորտերի համար՝ 20 սմ հեռավորությամբ։

Արգելվում է սածիլը տնկել ջրի մեջ, այն պետք է տնկել քեշի եկած հողում՝ արմատավզիկից 1­2 սմ խորը։ Տաքդեղի սածիլումը կատարում են ապրիլ մայիս ամիսներին։ Արարատյան հարթավայրի պայմաններում ջրում են 15-­18 անգամ, վեգետացիայի ընթացքում կատարում են 4­5 քաղհան­ փխրեցում։

## Դասակարգում
### Տաքսոնոմիա
Դասը մտնում է **' ենթաընտանիքի, **' ընտանիքի, *{{bt-armlat|Solanales}*} կարգի մեջ։

### Տեսակներ
thumb|right|250px
thumb|right|250px

Հայտնի է 31 մինչև 40 տեսակ.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 


## Տես նաև
* Պղպեղ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Amal Naj: *Scharfe Sachen.* Rowohlt, Reinbek 1995, ISBN 3-499-12657-5.
* Philipp Berens: *Hot! Chili!* Lardon, Berlin 2006, ISBN 978-3-89769-915-1.
* Elisabeth Vaupel: *Gewürze. Acht kulturhistorische Kostbarkeiten.* Deutsches Museum, München 2002, ISBN 3-924183-85-6.
* Harald Zoschke: *Das Chili Pepper Buch. Anbau, Rezepte, Wissenswertes.* Suncoast Peppers, Kressbronn 2007, ISBN 978-3-937862-02-6.

## Արտաքին հղումներ
* Տեխասի A&M համալսարան  
* Capsicum pepper factsheet as of 2002-06-10
* Chile varieties  as of 2003-11-07
* Chile varieties database  as of 2006-10-27

Կատեգորիա:Մորմազգիներ