Չինագիտություն

**Չինագիտություն** (), **Չինաստանագիտություն,** գիտակարգ, որը վերաբերում է Հան ազգի տարբեր կողմերի ուսումնասիրությանը, ներառյալ չինացիների պատմությունը, քաղաքականությունը, հասարակությունը, գրականությունը, փիլիսոփայությունը, տնտեսությունը և այլն,  ներառյալ արտերկրում ապրող չինացիների ուսումնասիրությունը։ Չինացիների կողմից չինագիտության ուսումնասիրությունը սովորաբար կոչվում է ազգային ուսումնասիրություն։

Չինաստանի ազգային ուսումնասիրության և Չինաստանից դուրս չինագիտության համագործակցության շնորհիվ միայն մենք կարող ենք ավելի խորը պատկերացում կազմել չինական մշակույթի առեղծվածների և գաղտնիքների մասին։ Չինացի գիտնականները պետք է բաց լինեն աշխարհի առջև, որպեսզի կարողանան ևս մեկ քայլ առաջ գնալ՝ ներշնչելու և կենսունակ դարձնելու հին ավանդույթներն ու մտածողության հիմքերը։ 21-րդ դարում չինագիտությունը լայնորեն տարածվել է իր տնտեսական և ռազմավարական նշանակության պատճառով և դարձել է մասնագիտություն աշխարհի բազմաթիվ համալսարաններում։

## Հետազոտության ոլորտ
Չինագիտությունը սկզբում պարզապես Չինաստանի հնագույն մշակույթի ուսումնասիրություն էր։ Այն հիմնականում ուսումնասիրում էր հին չինական գրականությունը և փիլիսոփայությունը, գրականությունը, հնչյունաբանությունը և պատմագիտությունը՝ չներառելով ժամանակակից Չինաստանի հետազոտությունը։ Երկրորդ աշխարհամարտից հետո այն  աստիճանաբար սկսեց ուսումնասիրել նաև ժամանակակից Չինաստանը։ Դրա շնորհիվ չինագիտությունը կարելի է բաժանել հնագույն և ժամանակակից չինագիտության։ Հնագույն չինագիտությունը, ըստ տարբեր բաժանումների, հիմնականում վերաբերում է Չինաստանին, որը ուսումնասիրվել է 1850, 1911 կամ 1949 թվականներից առաջ, իսկ այդ թվականներից հետո համարվում է ժամանակակից չինագիտության ոլորտ։

## Արևելաասիական չինագիտություն
Արևելաասիական չինագիտությունը կենտրոնացած է Վիետնամի, Կորեական թերակղզու և Ճապոնական կղզիների վրա՝ ներառյալ վիետնամական չինագիտությունը, կորեական չինագիտությունը և ճապոնական չինագիտությունը, ինչպես նաև ռուսական մոնղոլ-մանջուրական հետազոտությունները, ճապոնական գաղութային ճապոներեն գրականությունը և Ռյուկյուի (կղզիների խումբ Արևելաչիանական ծովում) բանասիրությունը: Այն ուսումնասիրում է Չինաստանի ամբողջ մշակութային բովանդակությունը՝ հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը։

### Ճապոնական չինագիտություն
Ճապոնիան Սույ և Թան դինաստիաներից սկսած ուսումնասիրել է չինական դասական գրքերը և պետական համակարգը՝ ունենալով ամենախորը կապերը չինական բանասիրության հետ։ Մեյձիի հեղափոխությունից առաջ Ճապոնիայի արիստոկրատիան և հասարակությունը Թան դինաստիայի ամեն ինչի ընդօրինակումն ընկալում էին որպես նորաձևություն։ Ճապոնիայի գաղութներում և վասալային վարչակարգերում, ինչպիսիք էին Մանջուրիան, Վան Ծինվեյի ազգային կառավարությունը և Թայվանը, ճապոնալեզու գրականությունը նույնպես ներկայացնում էր այդ ժամանակաշրջանի Չինաստանի հետազոտությունները, որոնք տարբերվում էին Չինաստանի մայրցամաքային տեսանկյունից։ Ռյուկյուն հնուց եղել է անկախ պետություն, և միայն Մեյձիի հեղափոխությունից հետո է միացվել Ճապոնիային, որից հետո տարածքում սկսվեց օգտագործվել ճապոներենը։ Ռյուկյուում մինչև ճապոներենի տարածվելը օգտագործվել է չինարեն, ուստի ռյուկյույան բանասիրությունը միաժամանակ ներառում է հին չինարենի և ճապոներենի գրականությունը։

Ըստ Սուճոուի համալսարանի պրոֆեսորի, ճապոնական ժողովրդի սեփական ճապոնական-չինական պոեզիան բաժանված է հետևյալ փուլերի՝ Հանլին շրջանում (646-1192) ներառվում են պատմական Մյոտո, Նարա և Հեյան երեք շրջանները, որտեղ հիմնական բանաստեղծը եղել է Քուքայը։ Ծառաստանային շրջան (1191–1602), ընդգրկում է պատմական Կամակուրայի, Ճապոնիայի Հյուսիսային ու Հարավային արքունիքների, Մուրոմաչիի և Մոմոյամայի չորս ժամանակաշրջանները, իսկ գլխավոր բանաստեղծը Ծյուեհայ Ճոնծինն էր։ Կոնֆուցիական շրջան (1603–1868) հիմնականում ընդգրկում է Տոկուգավա շոգունատի ժամանակաշրջանը մինչև Մեյձիի հեղափոխությունը, իսկ գլխավոր բանաստեղծներն էին Իշիկավա Ջոզանը  և Օգիու Սորային։ Գիտական շրջան (1868-ից սկսած), ընդգրկում է Մեյձիի հեղափոխությունից հետո ընկած ժամանակաշրջանը։ Հիմնական բանաստեղծներն են Կոկուբուն Սեյգայը, Օկակուրա Տենշինն, Նացումե Սոսեկին և Յոկոյամա Տայսեցուն։

Ճապոնացի սամուրայ Իջիչի Կիան գրել է «Չինագիտության տարեգրությունը», որտեղ նկարագրել է կոնֆուցիոսական ուսմունքի ծագումը և մանրամասն ներկայացրել Ճապոնիայի տարբեր դարաշրջաններում դրա զարգացման իրավիճակը։ Վանական Ծյուն Նայը (1199 թվական) ճանապարհորդեց Սոն դինաստիայի շրջանում և գնեց բազմաթիվ կոնֆուցիական գրքեր, որոնք վերադարձրեց Ճապոնիա։ Նա վերադարձավ 1008 գլուխ բուդդիստական գրքերով, 819 գլուխ աշխարհիկ գրքերով, 96 գլուխ վանական գրքերով և 256 գլուխ կոնֆուցիական և դաոսական գրքերով։ Սուգավարան Միչիզանեն, Միյոշի Քիյոթսուրան, Սուգավարան Բունշի, Մինամոտո Նովա (կամ Մինամոտո Կամեhիրո), Քսունհիրո, Ֆուջիվարա Կինտո, Օօ Մասաֆուսա և այլք, բոլորը հմուտ էին չինագիտության մեջ։

1949 թվականին հիմնված Ճապոնիայի Չինական գիտությունների միությունը խոշոր ազգային միություն է, որի նպատակն է ուսումնասիրել Չինաստանին առնչվող գիտական թեմաներ, ներառյալ չինական փիլիսոփայությունը, չինական գրականությունը և չինարենը։ Ճապոնիան նաև հիմնադրել է մի շարք այլ հաստատություններ, այդ թվում՝ Ճապոնիայի ժամանակակից Չինաստանի ուսումնասիրությունների միությունը, Ճապոնիայի Արտաքին առևտրի խթանման կազմակերպության Ասիական տնտեսական հետազոտությունների ինստիտուտը, Վասեդա համալսարանի ժամանակակից Չինաստանի ուսումնասիրությունների ինստիտուտը և այլ կազմակերպություններ։

### Կորեական չինագիտություն
Վերջին տարիներին Հարավային Կորեան կարևոր դեր է խաղում Արևելյան Ասիայի չինագիտության ոլորտում։ Հարավային Կորեայում չինագիտության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հիմնական կազմակերպություններն են՝ Հարավային Կորեայի Չինական Գիտությունների Միությունը, Կորեայի համալսարանի Ասիական հարցերի հետազոտությունների ինստիտուտը, Սեուլի համալսարանի Չինական գիտությունների հետազոտությունների կենտրոնը և այլ հաստատություններ։

### Վիետնամական չինագիտություն
Վիետնամը, որպես չինագիտության մշակութային շրջանակի անդամ, նույնպես մշտապես նվիրված է չինագիտության ուսումնասիրությանը, հատկապես չին-վիետնամական լեզվաբանության ուսումնասիրությանը։

## Եվրոպական չինագիտություն
Եվրոպական չինագիտությունը հիմնականում բաժանվում է երկու ուղղությունների. առաջինը կրոնի և միսիոներների միջոցով ուսումնասիրում է  Չինաստանի մշակութային հարցերը, երկրորդը ուսումնասիրում է ժամանակակից Չինաստանի խնդիրները։ 19-րդ դարի սկզբին երկու չինագիտության վարպետներ ֆրանսիացի Լեմոյնեն և գերմանացի Կլաբրոդը, հիմնադրեցին Ասիայի ասոցիացիան և հրատարակեցին «Ասիական ուսումնասիրությունների թերթ» ամսագիրը։ 1823 թվականին հիմնադրվել է բրիտանական Թագավորական ասիական գիտությունների միությունը, որը հրատարակել է «Թագավորական ասիական գիտությունների միության հայտարարություն»-ը։ Սա կարելի է դիտարկել որպես չինագիտության հիմնադրման տարի։ Այսուհետև, Բրիտանիայում, Նիդեռլանդներում և Շվեդիայում սկսվեց չինագիտության ուսումնասիրությունը, իսկ Նիդեռլանդցի գիտնական Գուստաֆ Շլեգելը դարձավ առաջինը, ով ուսումնասիրեց Չինական աստղագիտությունը։

Եվրոպայում Չինաստանն ուսումնասիրող հիմնական հաստատությունները ներառում են Քեմբրիջի համալսարանի Արևելյան Ասիայի հետազոտությունների ինստիտուտը, Օքսֆորդի համալսարանի Չինական կենտրոնը, Լոնդոնի Քինգս քոլեջի չինական հետազոտությունների ինստիտուտը, Ֆրանսիական հասարակական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի ժամանակակից Չինաստանի հետազոտությունների կենտրոնը, Ֆրանսիայի Արևելյան հիմնադրամը, Փարիզի Չինական գիտությունների ինստիտուտը, Բեռլինի ազատ համալսարանի Արևելյան Ասիայի բաժինը, Հայդելբերգի համալսարանի Չինական գիտությունների ինստիտուտը, Բեռլինի Հումբոլդտի համալսարանի Չինական գիտությունների բաժինը, Համբուրգի համալսարանի Չինական լեզվաբանության բաժինը, Վիեննայի համալսարանի Չինական հետազոտությունների բաժինը, Լեյդենի համալսարանի Չինական լեզվաբառագիտության բաժինը, Բրյուսելի ազատ համալսարանի ժամանակակից Չինաստանի հետազոտությունների ինստիտուտը, Չեխիայի Չարլզ համալսարանի Չինական գիտությունների բաժինը և Վարշավայի համալսարանի Արևելյան հետազոտությունների ինստիտուտը։ Առնչվող գիտական ամսագրերը հիմնականում ներառում են՝ Բրիտանական «Չինաստանի եռամսյակ», Ֆրանսիական «Ֆրանսիական չինագիտություն», Գերմանական «Ասիայի հետազոտություններ», Գերմանական «Ժամանակակից Չինաստան» և այլ ամսագրեր։

Ռուսաստանում Չինաստանի ուսումնասիրությամբ զբաղվող հիմնական կազմակերպությունները ներառում են՝ Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Արևելքի հետազոտությունների ինստիտուտը, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Արևելագիտության ինստիտուտը, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Արևելյան գրականության ինստիտուտը (Սանկտ Պետերբուրգ), Մոսկվայի համալսարանի Ասիա-Աֆրիկա ֆակուլտետը, Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի Արևելյան բաժինը։ Առնչվող գիտական ամսագրերը հիմնականում ներառում են՝ «Հեռավոր Արևելքի հարցեր», «Արևելք» և այլ ամսագրեր։

### Իտալական չինագիտություն
Եվրոպական չինագիտության առաջացումը կարելի է հաշվարկել 13-րդ դարի Մարկո Պոլոյի ժամանակաշրջանից։ Պատմական աղբյուրները ցույց են տալիս, որ Եվրոպայի համակարգված չինագիտության ուսումնասիրությունը առաջին անգամ ձևավորվել է 16-րդ դարում, երբ քարոզիչներ Լի Մատաոուն, Նան Խուայրընը և Անտուան Թոմասը (Antoine Thomas), փորձել են մտցնել քրիստոնեությունը Չինաստանի տարածքում: Հետևաբար, սկզբնական չինագիտությունը հիմնականում դիտվում էր որպես չինական մշակույթի և քրիստոնեության համադրման գործընթաց:

Լուսավորության դարը ժամանակաշրջան էր, երբ մեծ հետաքրքրություն կար նոր աշխարհներ հայտնաբերելու և ուսումնասիրելու հարցում։ Այն պատմությունները և նամակները, որոնք նախկինում տարածվել էին կրոնավորների միջև, ներառվել են «Հիսուսի միաբանների Չինաստանի նամակներ» (Lettres édifiantes et curieuses) ժողովածուում և լայնորեն տարածվել են Եվրոպայում։ Ցին կայսրությունը ցնցեց բոլոր նրանց, ովքեր ցանկանում էին ճանաչել այս երկիրը, իսկ այդ ընթացքում չինագիտության մասնագետները սկսեցին տարածել Չինաստանի փիլիսոփայությունը, էթիկան, իրավունքի համակարգը և գեղեցկության ընկալումները Արևմուտքում։ Թեև այս ներկայացումը անխուսափելիորեն միակողմանի և աղավաղված էր, այն ժամանակ այն իսկապես պահում էր բազմաթիվ փոքր վաճառողներին, ովքեր ապրում էին «Չինական արհեստագործական ապրանքների» վաճառքով, և, իհարկե, նաև որոշ ժամանակ առաջացրել էր լայն քննարկումներ։ Այդ ժամանակ Չինաստանը հաճախ նկարագրվում էր որպես լուսավորյալ միապետություն։

17-րդ դարի կեսերին, Մին դինաստիայի վերջում և Ցին կայսրության սկզբում, Նապոլիի թագավորությունից եկած կաթոլիկ միսիոներ Մատթեո Ռիպան 1711-1723 թվականներին ծառայում էր Քանսի կայսեր Մանցին արքունիքում որպես նկարիչ։ Վերադառնալով Նեապոլ, նա իր հետ բերեց չորս երիտասարդ չինացի հավատացյալներ, որպես չինարեն ուսուցիչներ, ովքեր կազմեցին Նեապոլի «Չինական քոլեջի» (Collegio dei Cinesi) հիմքը: 1732 թվականին այն հաստատվեց Հռոմի Պապ Կղեմես Յոթերորդի կողմից՝ նպատակ ունենալով միսիոներներին չինարեն ուսուցանել՝ Չինաստանում միսիոներական գործունեությունը խթանելու համար։ Դպրոցը մի շրջան անվանվեց Թագավորական Ասիական ակադեմիա (1868-1888), ապա դարձավ Նեապոլի Արևելյան համալսարան։

Իտալիայում ժամանակակից չինագիտական հետազոտությունները սկսվել են համեմատաբար ուշ։ Վենետիկի համալսարանը, Հռոմի համալսարանը և Նեապոլի Արևելյան համալսարանը համարվում են Իտալիայի երեք հիմնական չինագիտական կենտրոնները։ Հիմնական ամսագրերը ներառում են Հռոմի համալսարանի «Արևելյան Ասիայի հետազոտությունների ամսագիր»-ը, Վենետիկի համալսարանի «Վենետիկի ասիական հետազոտություններ»-ը և Նեապոլի Արևելյան համալսարանի «Արևելյան ակադեմիայի տարեգիրք»-ը։

### Ռուսական չինագիտություն
Ռուսաստանում Չինաստանի վերաբերյալ ուսումնասիրությունները սովորաբար կոչվում են չինագիտություն կամ Չինաստանի ուսումնասիրություն (синология կամ китаеведение) և միշտ էլ հանդիսացել են արևելագիտության (востоковедение) կարևոր բաղկացուցիչ մասը։ Ռուսաստանը Չինաստանի հյուսիսային հարևանն է, և դա նրան տարածքային առավելություն է տվել մոնղոլական և մանջուրական ուսումնասիրությունների համար։ Այդ ուսումնասիրություններն ունեն երկար պատմություն և հարուստ գիտական ժառանգություն։ Հետագայում մոնղոլերենը կիրիլյան այբուբենով գրելաձև ստանալուց հետո լեզվի յուրացումը ավելի հեշտացրին։ Հիմնականում հետազոտություններն ընդգրկում են Լյաո, Ծին, Յուեն և  Ցին դինաստիաների ժամանակաշրջանների ալթայական լեզուների և գրավոր աղբյուրների ուսումնասիրությունը։

Յոնճընի վեցերորդ տարում (1728 թվական) «Կյախտայի պայմանագրի» ստորագրումից հետո Չինաստանի և Ռուսաստանի միջև պաշտոնական շփումներ սկսվեցին։ Ռուս ուղղափառ միսիոներական խումբը և 41 ուսանող ուղարկվեցին Պեկին՝ խորությամբ ուսումնասիրելու չինական մշակույթը և յուրացնելու մի շարք լեզուներ, այդ թվում՝ մանջուրերեն, չինարեն, տիբեթերեն և մոնղոլերեն։ Հետագայում այս ուսանողներից մի քանիսը դարձան հայտնի չինագետներ, ինչպիսիք են Իլարիոն Ռոսոխինը, Ալեքսեյ Լեոնտևը և Պիչուրինը։

Ռուսական վաղ շրջանի չինագիտության ուսումնասիրության կենտրոնը գտնվում էր Պեկինում, այնուհետև աստիճանաբար տեղափոխվեց Սանկտ Պետերբուրգի համալսարան՝ ձևավորելով Պետերբուրգյան դպրոցը։ Սյանֆընի հինգերորդ տարում (1855 թվական) Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանում ստեղծվեց Արևելագիտության ֆակուլտետը, որտեղ ամենանշանավոր չինագետը, որի չինական անունը Վան Սիլի էր, ռուսերեն թարգմանեց «Երգերի գիրք»-ը («Աֆորիզմներ»), «Լյաո Ճայի ֆանտաստիկ պատմությունները» և տանջական վեպ «Լի Վա Ճուան»-ը, ինչպես նաև  «Մանջուր-ռուսական մեծ բառարանը»։

### Ֆրանսիական չինագիտություն

Լյուդովիկոս 14-ի (Լուի 14) ժամանակաշրջանում, Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի կողմից միսիոներներ ուղարկվեցին Չինաստան՝ ուսումնասիրություններ իրականացնելու։ Ժոզեֆը հրապարակել է «Փաստերի գրքին նախորդող ժամանակաշրջանը և Չինական առասպելների կապը», Ժան Բատիստ Դյու Ալդը կազմել է «Չինական կայսրության ամբողջական պատմությունը»։ Վոլտերը նույնպես եղել է «Չինական նամակների ժողովածուի»  ընթերցողը: «Չինացի որբը» (L'orphelin chinois) յուենյան դրամայի ընթերցանության ժամանակ նա նույնպես արտահայտել է իր անսահման ձգտումը դեպի այդ կախարդական երկիրը:

Ֆրանսիայի 1795 թվականի սահմանադրության համաձայն՝ հաջորդ տարի հիմնադրվեց Ազգային Արևելյան Լեզուների և Մշակույթների Դպրոցը (ֆրանսերեն՝ l'école des Langues orientales Vivantes): Չինաստան երբեք չայցելած ֆրանսիացի Ժան-Բատիստ Դյու Ալդը (Jean-Baptiste Du Halde) 1725 թվականին հրապարակեց չորս հատորից կազմված նկարազարդ «Չինաստանի նկարագրությունը» (*Description de la Chine*) գիրքը: Այս գրքի նյութերի մեծ մասը հիմնված էր նրա և քրիստոնյա միսիոներների միջև փոխանակված նամակների բովանդակության վրա: Այս գիրքը իր ժամանակին մեծ հեղինակություն ուներ և անմիջապես թարգմանվեց ու հրապարակվեց չորս լեզուներով։

Ֆրանսիայի «Չինագիտության երեք մեծերը» համարվում են Ժյուլ Ժուլյենը (Jules Julien), Էդուարդ Շավաննը (Édouard Chavannes) և Փոլ Փելիոն ( Paul Pelliot)։ Սառը պատերազմի ընթացքում ֆրանսիացի չինագետ Ժակ Գերնեթը (Jacques Gernet) խստորեն քննադատեց քաղաքական միջամտությունը չինագիտությանը՝ թե՛ ձախից, թե՛ աջից՝ պաշտպանելով չինագիտության եզակի, սակայն գիտական մոտեցումը։ Նա նաև կտրուկ ծաղրեց այն մասնագետներին, ովքեր փորձում էին պաշտպանել չինագիտությունը, ինչպիսին էր Ալեն Պեյրեֆիթը:

### Գերմանական չինագիտություն
17-18-րդ դարերի Հիսուսի միաբանության միսիոներների թարգմանությունները Եվրոպայում առաջացրին Չինաստանի հանդեպ հետաքրքրություն, իսկ Գոթֆրիդ Լայբնիցը և այլ գերմանացի լուսավորության մտածողներ նույնպես ազդվել են դրանից։ Հաշվարկների գյուտարար գոթֆրիդ Լայբնիցը չափազանց հետաքրքրված էր չինական փիլիսոփայությամբ, հատկապես «Փոփոխությունների գրքով»: Նա հայտնաբերեց պարզ թվերի կատարյալ հաջորդականություն «Փոփոխությունների գրքում», ինչպես նաև բուն չինարենից հանեց լեզվական իդեալական և խորը կանոններ, որը մաթեմատիկայի էությունն է՝ գտնելով պարադոքսներ:

19-րդ դարի վերջից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը Գերմանիայում չինագիտությունը մասնագիտացավ և դարձավ գիտական ոլորտ՝ հիմնադրվեցին ամբիոններ և գիտական հաստատություններ, իսկ Օտտո Ֆրանկի և այլ չինագետների շնորհիվ Գերմանիայում չինագիտությունը աստիճանաբար հասավ իր ամբողջական զարգացմանը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Գերմանիայի համալսարանները կրկին սկսեցին կառուցել և նորից բացել չինագիտական ամբիոններ, իսկ ի հայտ եկան Հայնիշը, Ֆու Վուքուանը և այլ չինագետներ։ Արևելյան Գերմանիան հիմնականում շարունակեց լեզվաբառագիտական ավանդույթները, հատկապես բառարանների և գրականության ոլորտում, կենտրոնանալով հին չինարենի և Թուրֆանի ձեռագրերի վրա։ Արևմտյան Գերմանիայի չինագիտությունը կենտրոնացել էր քաղաքականության, հասարակության և տնտեսության վրա, իսկ ՄԱԿ-ի հետ փոխգործակցությունը հաճախակի էր։ Գերմանիայի «Չինագիտության երեք մեծերը» համարվում են Ֆոգերբերը, Ֆու Վուքուանը և Մա Հանմաոն։

### Բրիտանական չինագիտություն
17-18-րդ դարերում բրիտանական միսիոներները, ինչպիսիք են Ռոբերտ Մորիսոնը, մեծ ներդրում ունեցան չինագիտության ամբիոնների ստեղծման գործում, իսկ 1810-1830 թվականներին Ջեյմս Լեգը Արևելյան Հնդկական ընկերության Գուանճոու առևտրական գրասենյակում անցկացրեց բրիտանացիների առաջին չինարենի դասերը։ 1834 թվականին Գուանճոու առևտրական գրասենյակի դուրս գալուց առաջ, նա մոտ մեկ դար շարունակեց չինարենի դասավանդումը, ինչը ունեցավ երկարատև ազդեցություն։ Գուանճոու առևտրական գրասենյակը նույնիսկ կարելի է համարել Բրիտանիայի առաջին չինագիտության հաստատությունը։ 1837 թվականին Ջոն սթենթոնը, որպես չինարենի դասավանդման ամբիոնի հիմնադրելու պայման, նվիրեց Լոնդոնի համալսարանին Ջեյմս Լեգի անձնական հավաքածուում գտնվող 10,000 չինական գիրք, որոնք նա բերել էր Չինաստանից։ Իսկ համալսարանը առաջին դասախոսության պրոֆեսոր նշանակեց Ջեյմս Լեգի ուսանողին։

Բրիտանական չինագիտությունը ակնհայտորեն ուշ է սկսվել Եվրոպայի մայրցամաքից, և սկզբում հիմնականում հենվում էր այլ եվրոպական լեզուներից չինագիտական գրականության թարգմանությունների միջոցով՝ չինական գիտելիքներ ստանալու համար։ Հետագա զարգացումները հիմնականում կենտրոնացած էին առևտրային և դիվանագիտական գործածման վրա, իսկ մաքուր ակադեմիական ուսումնասիրությունները հետ մնացին Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Ռուսաստանի և այլ խոշոր չինագիտական երկրների համեմատ։ 19-20-րդ դարերում սկսվեց աստիճանաբար փոխվել չինագիտության նկատմամբ երկարատև անտեսումը, ընդլայնվեց ուսումնասիրության ոլորտը, և թարգմանվեցին բազմաթիվ հին  և ժամանակակից գրականության ստեղծագործություններ։

### Շվեդական չինագիտություն
Շվեդիան առաջին երկիրն էր Հյուսիսային թերակղզում, որը կապ հաստատեց Չինաստանի հետ։ Շվեդական չինագիտությունը հասնում է 1690-ական թվականներ, երբ Ուփսալայի համալսարանի գիտնականները հրատարակեցին Չինաստանի պատմության վերաբերյալ ակադեմիական աշխատություններ: 1840-1950 թվականների միսիոներների ակադեմիական գործունեությունը, 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի ժամանակակից գիտական մեթոդների առաջընթացը, ինչպես նաև պրոֆեսորներ Բեռնարդ Կարլգրենի և Գյորան Մալքվիստի ներդրումները նպաստեցին շվեդական չինագիտության աստիճանական հասունացմանը։ Շվեդական չինագիտության հիմնադիրը՝ Գյոտեբորգի համալսարանի ռեկտոր Բեռնարդ Կարլգրենը, մասնագիտացել է չինարենի հնչյունաբանության, բարբառագիտության, բառարանագիտության և բանասիրության ոլորտներում։ Դրանից հետո Շվեդիայում Չինաստանի հետ կապված հետազոտությունների բոլոր կարևոր դերերը գրեթե զբաղեցվել են Բեռնարդ Կարլգրենի աշակերտների կողմից՝ ձևավորելով մի յուրահատուկ «ակադեմիական ընտանիք»։ Շվեդիայում չինագիտության ուսուցումն ու հետազոտությունը հիմնականում կենտրոնացած են Ստոկհոլմի համալսարանում և Լունդի համալսարանում։

### Չեխական չինագիտություն
Չեխ միսիոներ Կառել Սլավիչեկը Չինաստանում իր միսիոներական գործունեությամբ հիմք դրեց չեխա-չինական վաղ մշակութային փոխանակմանը։ 19-րդ դարի կեսերից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը համարվում է չեխական չինագիտության ձևավորման և զարգացման նախնական փուլը։ 19-րդ դարում Չեխիայում ծնվեց չինագիտության հիմնադիր Ռուդոլֆ Դվորժակը, ով թարգմանեց և ներկայացրեց «Լուն Յու» («Աֆորիզմներ») և «Լաո Ցզի» («Տաո տը Ցին») աշխատությունները։ Չեխական չինագիտության հիմնադիրը Յարոսլավ Պրուշեկն է։ 20-րդ դարում, Պրուշեկի առաջնորդությամբ ձևավորվեց Պրահայի չինագիտության դպրոցը։ 20-րդ դարի 60-ականներին, Պրուշեկը Հարվարդի համալսարանում վարում էր այցելու պրոֆեսորի պաշտոն, որտեղ հաստատեց բարեկամություն Ֆեյ Ճընցինի հետ և դարձավ Լիոու Ֆանի ուսուցիչը։ Ֆեյ Ճընցինը մահանալուց առաջ իր բոլոր չինարենի գրքերը նվիրեց Հարվարդի համալսարանի գրադարանին, իսկ բոլոր անգլերեն գրքերը նվիրեց Չեխիայի հասարակական գիտությունների ակադեմիայի Արևելյան ուսումնական հաստատության Ֆեյ Ճընցինի գրադարանին։ Պրահայի չինագիտության դպրոցը դարձավ Արևմուտքում Չինաստանի ժամանակակից գրականության ուսումնասիրության առաջամարտիկը, որտեղ ծնվեցին մի շարք կարևոր չինագետներ, ինչպիսիք են՝ Բերտան, Դանան, Միլենան, Վան Հեդան, Շը Լուոֆուն, Կաո Լիքըն և ուրիշներ։

### Հոլանդական չինագիտություն
17-րդ դարի կեսից սկսած, հոլանդական չինագիտությունը անցել է մի քանի փուլերով։ Լեյդենի համալսարանի Արևելյան Ասիայի բաժինը դեռ 19-րդ դարում սկսել էր սովորեցնել չինարեն, իսկ ուսանողները պատրաստվում էին դառնալ Հոլանդական Արևելյան Հնդկաստանի գաղութային վարչության մասնագետներ։ 19-րդ դարի վերջից մինչև 20-րդ դարի առաջին կեսը, Լեյդենի համալսարանում չինագիտության ոլորտում նշանակվել է չորս պրոֆեսոր։ 1876 թվականին Լեյդենի համալսարանում հաստատվեց  չինագիտության առաջին պրոֆեսորի պաշտոնը։ Հոլանդական չինագիտության հիմնադիրն է չինագետ գիտնական Շլեգելը, ով 1876-ից 1902 թվականներին դասավանդել է Լեյդենի համալսարանում և եղել Հոլանդիայի առաջին պրոֆեսորը, ով դասավանդել է ինչպես ճապոներեն, այնպես էլ չինարեն։ 1930 թվականին Լեյդենի համալսարանը հիմնեց չինագիտության հետազոտական ինստիտուտը։ Ամստերդամի համալսարանը Հոլանդական չինագիտության երկրորդ մեծագույն կենտրոնն է՝ Լեյդենի համալսարանից հետո։

## Հյուսիսային Ամերիկայի չինագիտություն
Հյուսիսային Ամերիկայի չինագիտությունը հիմնականում կենտրոնանում է ժամանակակից Չինաստանի քաղաքականության, տնտեսության, մշակույթի և հասարակության ուսումնասիրության վրա։ ԱՄՆ-ի չինագիտությունը ցույց է տալիս անցում Եվրոպական սինոլոգիայի ավանդական լեզվաբառագիտական ուսումնասիրումից դեպի սոցիալական գիտությունների մեթոդներով իրականացվող հետազոտական մոտեցում։ Այն նաև անցում է կատարում պարզ ակադեմիական ուսումնասիրություններից՝ վերածվելով ուսումնասիրությունների, որոնք բացահայտորեն ծառայում են ԱՄՆ-ի և Արևմուտքի գլոբալ ռազմավարությանը և ազգային շահերին։ 1949 թվականին ՉԺՀ (Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն) հիմնադրումից հետո, ԱՄՆ-ի կառավարությունը, հիմնադրամները և ակադեմիական հաստատությունները սկսել են կարևորել ժամանակակից Չինաստանի ուսումնասիրությունները։ ԱՄՆ-ի ազդեցության ներքո Կանադայում աստիճանաբար ստեղծվեցին Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյան հիմնադրամը, Կանադայի Բրիտանական Կոլումբիայի համալսարանի Չինաստանի ուսումնասիրությունների կենտրոնը և այլ կազմակերպություններ, որոնք կենտրոնացած են ժամանակակից Չինաստանի քաղաքականության վերաբերյալ միջդիսցիպլինար ուսումնասիրությունների վրա։

### Ամերիկյան չինագիտություն
18-րդ դարի ԱՄՆ-ի հիմնադրման ժամանակահատվածում, հիմնադիր հայրերը, ինչպիսիք են Ֆրանկլինը, Փեյնը, Ջեֆերսոնը, ինչպես նաև 19-րդ դարի գերազանցության ներկայացուցիչներ Էմերսոնը և Թորոն, բոլորը մեկ անգամ ուսումնասիրել են չինական գրականությունը։ ԱՄՆ-ն շարունակաբար ուղարկել է միսիոներներ տարբեր ոչ արևմտյան երկրներ՝ տեղանքն ուսումնասիրելու համար, իսկ Չինաստան հասած միսիոներները փոխանցում էին չինական գիտելիքները ԱՄՆ-ին։ Ուիլյամ Ուելսը ամենավաղ ամերիկացի բողոքական միսիոներներից էր Չինաստանում և ամերիկյան չինագիտության վաղ չինագետներից: Նա հետագայում դարձավ չինագիտության առաջին պրոֆեսորը Յեյլի համալսարանում: Ամերիկյան կոնգրեգացիոն միսիոներ Թիմոթի Ռիչարդի ներկայացուցչական աշխատությունները ներառում են «Չինաստանում գյուղական կյանքի սոցիոլոգիական ուսումնասիրությունները»։

20-րդ դարում, չինագետները աստիճանաբար հեռացան միսիոների կարգավիճակից և ստեղծեցին վստահելի ստանդարտ հետազոտական համակարգ։ Չինագետների կողմից առաջադրված քաղաքական առաջարկները նույնպես ազդել են քաղաքականության վրա, ինչպիսին է Ջոն Քինգ Ֆերբանկը Միացյալ Նահանգներում: Նրա «Չինաստան. Ավանդույթներ և փոփոխություն» աշխատությունը հաստատում է, որ ժամանակակից Չինաստանում կան երկու հիմնական ուղիներ՝ մեկը՝ արտաքին ուժերի շարունակական ներխուժումն ու պայմանագրերի ստորագրումը, իսկ մյուսը՝ Չինաստանի ներքին զարգացումը, որը համապատասխանում է «հարված-պատասխան» մոդելին։ Հյուսիսային Ամերիկայի չինագիտության տոհմածառում առաջին սերնդի չինագետն է Ֆեյ Ճընցինը, երկրորդ սերնդի չինագետներն են Հերբերտը, Ջոն Քինգ Ֆերբանկը, Մարի Ռայթը և այլք, իսկ երրորդ սերնդի չինագետներն են չինագիտության երեք մեծերը՝ Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր Ֆիլիպ Քունը, Կալիֆոռնիայի համալսարանի Բերկլի մասնաճյուղի պրոֆեսոր Ֆրեդերիկ Ուեյքմենը և Յեյլի համալսարանի պրոֆեսոր Ջոնաթան Սփենսը։

ԱՄՆ-ում ներկայացուցչական գիտահետազոտական ​​հաստատությունները ներառում են Հարվարդի համալսարանի չինական ուսումնասիրությունների Ֆեյ Ճընցին կենտրոնը, Հարվարդ-Յենցին ինստիտուտը, ԱՄՆ-Չինաստան հարաբերությունների ազգային կոմիտեն, Միչիգանի համալսարանի չինական հետազոտությունների կենտրոնը, Կալիֆոռնիայի համալսարանի չինական հետազոտությունների կենտրոնը և Բրուքինգս ինստիտուտի Չինաստանի կենտրոնը։ Առնչվող ակադեմիական հանդեսները հիմնականում ներառում են՝ «Ժամանակակից Չինաստան», «Այժմյա Չինաստան», «Չինաստանի տնտեսական ակնարկներ», «Չինաստանի քաղաքական հետազոտություններ» և այլն։

### Կանադական չինագիտություն
19-րդ դարի կեսից սկսած, Կանադացի միսիոներները ժամանեցին Չինաստան, որտեղ հիմնեցին 270 դպրոց և 30 հիվանդանոց, Չինաստանում սկսեցին  բուժմիջնորդական աշխատանքը և մասնագիտական բուժքույրերի մասնագիտությունը։ Այս միսիոներները հայրենիք վերադարձնելուց հետո, իրենց գրքերով, հիշողություններով և նամակներով դրեցին Կանադայի չինագիտության ուսումնասիրությունների հիմքերը։ 1950-ականների սկզբին, միսիոներների հետնորդները հիմնեցին Կանադա-Չինաստան բարեկամության ասոցիացիան։ 1960-ականներին, միսիոներների վաղ շրջանի հրատարակությունների հիման վրա, չինագիտության ուսումնասիրությունները աստիճանաբար աշխուժացան, հիմնականում կենտրոնանալով գրականության և պատմության համատեղ պատմողական տեքստերի, հին լեզուների և հնագույն առարկաների ուսումնասիրության վրա։ Այս շրջանում չինագիտության ուսումնասիրությունները դեռ հիմնականում վերաբերում էին Չինաստանի հնագույն տեքստերին, կարևորելով տեքստերի մանրակրկիտ ուսումնասիրությունը և մեկնաբանությունը։ Այնուհետև, տասը Կանադայի հիմնական համալսարաններ անընդմեջ հիմնեցին Ասիական բաժիններ կամ Ասիական կենտրոններ, սկսեցին կարևորել ժամանակակից Չինաստանի ուսումնասիրությունները։

## Դունխուանագիտություն
20-րդ դարի սկզբին հայտնաբերվեց Դունխուան գրադարանի քարանձավը և տիբեթերեն, մոնղոլերեն և այլ լեզուներով մեծ թվով ձեռագրեր և մշակութային մասունքներ: Արևմտյան չինագետները, Դունխուան կատարած հետազոտությունների ընթացքում, ավարեցին մեծ քանակությամբ արժեքավոր իրեր, ինչի արդյունքում ձևավորվեց Դունխուանագիտությունը, և դա նպաստեց չինագիտության հետազոտությունների նոր զարգացմանը։

Ճապոնացի գիտնական Ջունշան Ինաբան շատ վաղ հետազոտություններ է անցկացրել Ցին դիանստիայի և Մանջուրիայի պատմության վերաբերյալ: 1981 թվականի մայիսի 26-ին ճապոնացի գիտնական Ֆուջիեդա Ակիրան Հյուսիսարևմտյան Նորմալ համալսարանում ունեցած ելույթում ասաց, որ որոշ գիտնականներ ասացին, որ «Դունխուանը Չինաստանում է, իսկ Դունխուանագիտությունը Ճապոնիայում է» (կամ «Դունխուանը Չինաստանում է, իսկ Դունխուանագիտությունը օտար երկրներում է»)։ Պետք է նշել, որ եղել են կարծիքներ, որ ճապոնացի գիտնականները կարող են գերազանցել Չինաստանը չինագիտական հետազոտություններում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 夏芊若，“汉学家谈汉学”，中国青年报，2005年1月12日. 链接
* 20世纪国际汉学的趋势与偏向
* 《士與中國文化》，余英時著，聯經出版社出版。

Կատեգորիա:Արևելագիտություն
Կատեգորիա:Գիտությունը Չինաստանում
Կատեգորիա:Չինաստանի մշակույթ