Հին հունական կրոնական սովորույթներ

**Հին հունական կրոնական սովորույթներ,** սովորույթների ամբողջություն,որոնք ներառում են հավատալիքներ, ծեսեր, և դիցաբանություն, դրանք կարող էին լինել ինչպես հանրային հայտնի կրոնի այնպես էլ պաշտամունքային սովորույթների տեսքով։ «Կրոնի» ժամանակակից հայեցակարգի կիրառումը հնագույն մշակույթների նկատմամբ կասկածի տակ է դրվել որպես անախրոնիզմ։ Հին Հույները ժամանակակից իմաստով «կրոն» բառ չունեին. Նույն կերպ, մեզ հայտնի ոչ մի հույն գրող չի դասակարգում ոչ աստվածներին ոչ պաշտամունքային սովորույթները առանձին «կրոնների» մեջ։ Փոխարենը,Օրինակ՝ Հերոդոտոսը խոսում է այն մասին, որ Հելլեններն ունեն «աստվածների և  զոհաբերությունների ընդհանուր սրբավայրեր և նույն տեսակի սովորույթներ»։

Հին Հույների մեծամասնությունը ճանաչում էր տասներկու գլխավոր Օլիմպիական աստվածներին և աստվածուհիներին ՝ Զևսին, Հերային, Պոսեյդոնին, Դեմետրային, Աթենասին, Արեսին, Աֆրոդիտեյին, Ապոլլոնին, Արտեմիսին, Հեփեստոսին, Հերմեսին,  Հեստիային կամ Դիոնիսոսին, թեև որոշ փիլիսոփայություններում, ինչպիսիք էին՝ Ստոիցիզմիը և Պլատոնիզմի որոշ տեսակներում, խոսվում էր այնպես որ ենթադրվում էր գերագույն էակի մասին հավատքը։ Այս Աստվածությունների և մի քանի այլ աստվածների պաշտամունքը հայտնաբերվել է ողջ Հունաստանում,այնուամենայնիվ, նրանք հաճախ ունեն տարբեր Էպիտետներ որոնք առանձնացնում են աստվածության կողմերը և հաճախ արտացոլում են այլ տեղական աստվածների միությունը համահելլենիստական ​​սխեմայի մեջ։

Հույների կրոնական սովորույթները տարածվում էին Հունական մայրցամաքից դուրս, Փոքր Ասիայում գտնվող, Իոնայի,Մագնա Գրեկյան (Սիցիլիա և հյուսիսային Իտալիա), և Արևմտյան Միջերկրական ծովում ցրված հունական գաղութներին ինչպիսին է Մասսալիան (Մարսել). Վաղ Իտալական կրոնները ինչպիսիք են Էտրուսկական կրոնը, կրել են հունական կրոնի ազդեցությունը և հետագայում ազդել հին հռոմեական կրոնի վրա

## Հավատալիքներ
[մինի|[Էգեուսը աջ կողմում խորհրդակցում է Պյութիայի կամ of Դելֆիի հրեշտակի հետ։ Ծաղկաման, 440–430 մ․թ․ա.։Նրան ասացին «Մի արձակիր բուրդյուկ գինու բերանը, քանի դեռ չես հասել  Աթենքիբարձունքին, որ չմեռնես վշտից», ինչը նա սկզբում չհասկացավ]]«Հունական կրոնական սովորույթների և համոզմունքների վրա չկար իշխանություն կամ  կենտրոնացում, փոփոխությունները կարգավորվում էր միայն քաղաքացիական մակարդակով։ Այսպիսով, մեր ուսումնասիրած երևույթը իրականում  կազմակերպված «կրոն» չէ։ Փոխարենը մենք կարող են մտածել աստվածների նկատմամբ հույների հավատալիքների և սովորույթների մասին որպես սերտորեն կապված «կրոնական բարբառների» մի խումբ, որոնք ավելի շատ նման են միմյանց»։

### Աստվածաբանություն
Հին հունական աստվածաբանությունը բազմաստվածային էր՝ հիմնված այն ենթադրության վրա, որ կան բազմաթիվ աստվածներ և աստվածուհիներ, ինչպես նաև տարբեր տեսակի ավելի փոքր գերբնական էակներ։ Գոյություն ուներ աստվածների հիերարխիա,որտեղ աստվածների թագավոր  Զևսն մյուսների նկատմամբ որոշակի չափով վերահսկողություն ուներ, թեև նա ամենակարող չէր։ Որոշ աստվածություններ տիրապետում էին բնության տարբեր տարրերին։ Օրինակ Զևսը երկնքի աստվածն էր, որը ամպրոպ և կայծակ էր ուղարկում, Պոսեյդոնը իշխում էր ծովերը և երկրաշարժերը, Հադեսը իր նշանավոր ուժն էր ցուցադրում մահվան և Անդրաշխարհի ողջ տարածքում, իսկ Հելիոսը կառավարում էր արևը։ Այլ աստվածություններ իշխում էին վերացական հասկացություններ․ Օրինակ  Աֆրոդիտեն վերահսկում էր սերը։ Բոլոր հզոր աստվածները պատկերացվում էին «մարդկային» կերպարանքով, թեև հաճախ կարող էին վերածվել կենդանիների կամ բնական երևույթների։

Անմահ լինելով հանդերձ, աստվածները, անկասկած ոչ ամենալավն էին և ոչ էլ  ամենակարողն էին։ Նրանք պետք է հնազանդվեին ճակատագրին, որը հունական դիցաբանության մեջ հայտնի է որպես Մորաի, որը գերազանցում էր նրանց ունեցած որևէ աստվածային  ուժը կամ կամքը։ Օրնակ, դիցաբանության մեջ, Ոդիսևսի ճակատագիրն էր Տրոյական պատերազմից հետո վերադառնալ Իթակե, և աստվածները կարող էին միայն երկարացնել և դժվարացնել նրա  ճանապարհը իր համար այլ ոչ թե կանգնեցնել նրան։   
[մինի|Աֆրոդիտե՝ կարապի վրա հեծած. ձեղնահարկ սպիտակ-գետնին կարմիր պատկերով  [Կիլիկս (խմելու գավաթ)|''կիլիկս'', ք. 460, հայտնաբերվել է Կամեյրոսում (Հռոդոս)]]
Աստվածներն ունեին մարդկային արատներ  և շատերն անկասկած իրենց ավելի քիչ բարրոյական էին պահում քան սովորական մարդը։ Նրանք շփվում էին մարդկանց հետ, երբեմն նույնիսկ երեխաներ ծնում, որոնք կոչվում էին կիսաստվածներ։ Երբեմն որոշ աստվածներ հակառակվում էին մյուսներին և փորձում էին գերազանցել միմյանց։ *[[Իլիական]]ում*, Աֆրոդիտեն, Արեսը, և Ապոլոնը աջակցում են տրոյական կողմին Տրոյական պատերազմում, իսկ Հերան, Աթենասը,և Պոսեյդոնը հույներին (տես Թեոմախիան)։

Որոշ աստվածներ հատուկ կապված էին որոշակի քաղաքի հետ։ Աթենասը ասոցացվում էր Աթենքի հետ, Ապոլլոնը Դելֆիի և Դելոսի, Զևսը Օլիմպիայի, իսկ Աֆրոդիտեն Կորինթոսի։ Սակայն այս քաղաքներում պաշտում էին նաև այլ աստվածներ։ Այլ ատվածությունները կապված էին Հունաստանից դուրս գտնվող ազգերի հետ։ Պոսեյդոնը կապված էր Եթովպիայի և Տրոյայի հետ, իսկ Արեսը Թրակիայի հետ։

Անունների նույնությունը չեր նշանակում որ դրանք նույն պաշտամունքը ունեին։ Հույներն իրենք էլ լավ գիտեին, որ Արտեմիսը, որին պաշտում էին Սպարտայում, և որը կույս որսորդուհի էր, շատ տարբեր աստվածություն էր այն Արտեմիսից, որը Եփեսոսում բազմակուրծք,  պտղաբերության աստվածուհին էր։ Չնայած հիմնական աստվածությունների պաշտամունքը տարածվում էր մի տեղանքից մյուսը, և չնայած մեծ քաղաքների մեծամասնությունն ունեին մի քանի գլխավոր աստվածների տաճարներ, տարբեր աստվածների նույնականացումը տարբեր վայրերի հետ մնաց մինչև վերջ։ 
[մինի|[Ասկլեպիոս,՝ բժշկության աստված։ 4-րդ դարի սկզբի հունարեն բնօրինակի մարմարե հռոմեական պատճենը (մ.թ. 2-րդ դար): Ասկլիպիոսը Տասներկու օլիմպիականներից մեկը չէր, բայց հայտնի էր Պաուսանիասի նման բժիշկների և նրանց հիվանդների մոտ]]
Հունական կրոնի հնագույն աղբյուրները շատ բան են պատմում պաշտամունքի մասին, բայց շատ քիչ բան կա դավանանքի մասին, թեև ոչ այդքան փոքր քանակությամբ, քանի որ հույներն ընդհանուր առմամբ համարում էին, որ այն, ինչին մարդը հավատում է, շատ ավելի քիչ կարևոր է, քան այն ինչ անում է։

### Կյանք մահից հետո
Հույները հավատում էին մահացածների հոգիներով բնակեցված անդրաշխարհին։ Այս աբդրաշխարհի ամենատարածված տարածքներից մեկը կառավարում էր Հադեսը՝ Զևսի եղբայրը և հայտնի էր նաև որպես Հադես (ի սկզբանե կոչվում էր «Հադեսի վայր»)։ Հայտնի այլ  թագավորություններ էին Տարտարոսը, անիծյալների տանջանքի վայր,և Էլիզիան՝ առաքինիների հաճույքի վայր։ Վաղ միկենյան կրոնում բոլոր մահացածները գնում էին հադես սակայն առեղծվածային պաշտամունքների աճը արխայական դարում հանգեցրեց այնպիսի վայրերի զարգացմանը, ինչպիսիք են Տարտարոսը և Էլիզիան։

Մի քանի հույներ, ինչպիսիք էին Աքիլլեսը, Ալկմենեն, Ամֆիարաուսը, Գանիմեդեսը, Ինոն, Մելիկերտեսը, Մենելայոսը, Պելևսը, և մեծ թվով նրանք, ովքեր կռվել են Տրոյական և Թեբայի պատերազմներում, համարվում էին ֆիզիկապես անմահացած և բերվում էին հավիտյան ապրելու կամ Էլիզիայում, Օրհնվածների կղզիներում, դրախտում, օվկիանոսում կամ գետնի տակ։ Նման համոզմունքներ կան ամենահին հունական աղբյուրներում, ինչպիսիք են Հոմերոսը և Հեսիոդոսը։ Այս համոզմունքն ամուր մնաց նույնիսկ մինչև քրիստոնեական դարաշրջան։ Մարդկանց մեծամասնության համար մահվան պահին, սակայն, ոչնչի հույս չկար, բացի անմարմին հոգու գոյության շարունակությունից։

Որոշ հույներ ինչպիսիք են փիլիսոփաներ  Պյութագորասը և Պլատոնը, նույնպես ընդունեցին ռեինկառնացիայի գաղափարը,թոև դա ընդունվեց միայն մի քանիսի կողմից։ Էպիկուրոսը ուսուցանում էր, որ հոգին պարզապես ատոմներ է, որոնք լուծարվում են մահվան ժամանակ, ուստի մահանալու ժամանակ այն դադարում է գոյություն ունենալ։

### Դիցաբանություն
[մինի|«''[Փիիթեր Պոլ Ռուբենսի Պարիսի դատաստանը»* (մոտ 1636 թ․), պատկերում է [[Հերա]], [[Աֆրոդիտե]] և [[Աթենաս]] աստվածուհիներին՝ մրցակցութթյան մեր որը առար է բերում [[Տրոյական պատերազմ]]ը։ Բարոկկո ոճի այս նկարը ցույց է տալիս հունական դիցաբանության շարունակվող հմայքը]]
[[Պատկեր:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|մինի|*Վենրայի ծնունդը* (մոտ1485թ․) [[Sandro Botticelli|Սանդրո Բոտիչելլիի]] , [[Ուֆֆիցի]], Ֆլորենցիա]]
Հունական կրոնն ուներ ընդարձակ  [[դիցաբանություն]]։ Այն հիմնականում բաղկացած էր աստվածների պատմություններից և այն մասին, թե ինչպես են նրանք շփվում մարդկանց հետ։ Առասպելները հաճախ պտտվում էին հերոսների և նրանց գործողությունների շուրջ, ինչպիսիք են [[Հերակլես]]ը և նրա [[Հերակլեսի սխրագործություններ|տասներկու սխրագործությունները]], [[Ոդիսևս]]ը և իր ճանապարհորդությունը դեպի տուն,  [[Յասոն]]ը և  [[Ոսկե գեղմ]]ի որոնումները և [[Theseus|Թեսևսը]] և  [[Մինոտավրոս]]ը։

Հունական դիցաբանության մեջ շատ տեսակներ են եղել։ Դրանցից գլխավորը աստվածներն ու մարդիկ էին, թեև [[Տիտաններ (դիցաբանություն)|տիտանները]] (որոնք նախորդել էին օլիմպիական աստվածներին) նույնպես հաճախ էին հայտնվում հունական առասպելներում։ Փոքր տեսակները ներառում էին կես մարդ-կես ձիավոր  [[կենտավրոս]]ները, բնության վրա հիմնված [[նիմփաներ]]ը (ծառի նիմփաները [[դրիասներ]] էին, ծովային նիմփաները՝[[Ներեիդներ]]) և կիսամարդ, կես այծ [[սատիրներ]]ը։ Հունական դիցաբանության որոշ արարածներ հրեշավոր էին, օրինակ՝ միաչք հսկա[[Կիկլոպներ|Կիկլոպը]], ծովային գազան [[Սկիլլա և Քարիբդիս|Սկիլլան]], հորձանուտ [[Չարիբդիս]]ը, Գորգոնները և կիսամարդ, կես ցուլ [[Մինոտավրոս]]ը։

Չկար հաստատված հունական [[կոսմոգոնիա]] կամ արարման առասպել։ Տարբեր կրոնական խմբեր կարծում էին, որ աշխարհը ստեղծվել է տարբեր ձևերով։ Հեսիոդոսի  [[Թեոգոնիա|*Թեոգոնիայում*]] պատմվել է հունական ստեղծագործության մի առասպել։ Այն ասում էր, որ սկզբում կար միայն մի նախնադարյան աստվածություն, որը կոչվում էր [[Քաոս]], որից հետո եկան տարբեր այլ նախնադարյան աստվածներ, ինչպիսիք են Գայան, Տարտարոսը և Էրոսը, որոնք հետո ծնեցին ավելի շատ աստվածներ՝ Տիտաններին, որոնք էլ իրենց հերթին ծնեցին առաջին օլիմպիացիներին։

Դիցաբանությունը հիմնականում պահպանվել է և ընդլայնվել՝ ձևավորելով հետագա [[Roman mythology|հռոմեական դիցաբանությունը]]։ Հույներն ու հռոմեացիները գրագետ հասարակություններ էին, և առասպելների մեծ մասը, թեև սկզբում տարածվում էր բանավոր, գրվում էր [[էպիկական պոեզիա]]յի (օրինակ՝ «Իլիական», «Ոդիսական» և «*Արգոնավտիկա*») և պիեսների (օրինակ՝ [[Եվրիպիդես]]ի «[[Բակե|*Բակեն*]]»և [[Արիստոտել]]ի «*Գորտերը»*) ձևերով։ Դիցաբանությունը հայտնի դարձավ քրիստոնեական [[Վերածնունդ|Հետվերածննդի]] Եվրոպայում, որտեղ այն հաճախ օգտագործվում էր որպես  [[Սանդրո Բոտիչելլի|Բոտիչելլիի]], [[Միքելանջելո]]յի և [[Ռուբենս]]ի նման արվեստագետների ստեղծագործությունների հիմք։

=== Բարոյախոսություն ===
Հույների համար ամենակարևոր բարոյական հասկացություններից մեկը հակակրանքն էր [[հաբրիս]]ի նկատմամբ։ Հաբրիսը շատ բաներ էր ներառում իր մեջ՝ բռնաբարությունից մինչև դիակի պղծում և հանցագործություն էր Աթենքում։ Թեև հպարտությունն ու ունայնությունը մեղք չէին համարվում, հույները կարևորում էին չափավորությունը։ Հպարտությունը դառնում է ամբարտավանություն միայն այն ժամանակ, երբ այն գնում էր ծայրահեղությունների, ինչպես ցանկացած այլ արատ։ Նույնը մտածում էին ուտել-խմելու մասին։ Չափից դուրս արված ցանկացած բան պատշաճ չէր համարվում։ Հին հույները, օրինակ, հավասարապես կարևորում էին աթլետիկան և ինտելեկտը։ Իրականում նրանց մրցումներից շատերը ներառում էին երկուսն էլ։ Հպարտությունը չարք չէր, քանի դեռ այն չեր դառնում ամեն ինչ կլանող կամ վիրավորական  ուրիշների համար։

=== Սուրբ գրություններ ===
Հույները չունեին [[կրոնական գրություններ]], որոնք նրանք կհամարեին «բացահայտված» սուրբ ծագման սուրբ գրություններ, սակայն ունեին շատ հին գրություններ, ներառյալ  [[Հոմերոս]]ի  «*Իլիականը»* և*«Ոդիսականը»*, և [[Հոմերոսի օրհներգերը]]  (այսօր համարվում են ավելի ուշ արտադրություններ),Հեսիոդոսի [[Թեոգոնիա|*Թեոգոնիան*]] և *«Աշխատանքներ և օրերը»*, և [[Պինդարոս]]ի [[Օդեր|«Օդերը»]] համարվում էին հեղինակավոր և հավանաբար ոգեշնչված էին դրանցով։ Նրանք սովորաբար սկսում են կոչ անել [[Մուսաներ]]ին ոգեշնչման համար։ [[Պլատոն]]ը նույնիսկ ցանկանում էր բացառել առասպելները իր նկարագրած իդեալական պետությունից, որոնք նկարագրված էին *«Հանրապետությունում»*՝ նրանց ցածր բարոյական տոնի պատճառով։

Թեև որոշ ավանդույթներ, ինչպիսիք են առեղծվածային պաշտամունքները, պահպանում էին որոշ գրություններ, իրենց պրակտիկայի շրջանակներում, որպես կանոն այդպիսի գրությունները հարգվում էին, բայց պարտադիր չէր, որ ընդունվեին որպես կանոնական իրենց շրջանակից դուրս։ Այս ոլորտում առանձնահատուկ նշանակություն ունեն [[Օրիֆիական պաշտամունքներ]]ին վերաբերող որոշ գրություններ։ Բազմաթիվ օրինակներ՝ սկսած մ.թ.ա. 450-ից մինչև մ.թ. 250 թվականները, հայտնաբերվել են հունական աշխարհի տարբեր մասերում։ Նույնիսկ օրակուլների խոսքերը երբեք չեն դարձել սուրբ տեքստ։ Մյուս տեքստերը կազմվել են հատուկ կրոնական իրադարձությունների համար, իսկ որոշները պահպանվել են քնարական ավանդույթի շրջանակներում. չնայած նրանք պաշտամունքային գործառույթ ունեին, նրանք պարտավորված էին կատարման մեջ և երբեք չվերածվեցին ընդհանուր, ստանդարտ աղոթքի ձևի, որը համեմատելի է քրիստոնեական [[Pater Noster]]-ի հետ։ Այս կանոնից բացառություն էին արդեն անվանված Օրֆիական և առեղծվածային ծեսերը, որոնք, այսպիսով, իրենց մի կողմ դրեցին մնացած հունական կրոնական համակարգից։ Վերջապես, որոշ տեքստեր, որոնք կոչվում են ieri logi  () (սրբազան գրություններ) հնագույն աղբյուրների կողմից, ծագել են հունական աշխարհից դուրս կամ ենթադրաբար ընդունվել են հեռավոր ժամանակներում՝ ներկայացնելով ավելի տարբեր ավանդույթներ հունական հավատքի համակարգում։

== Սովորույթներ ==
=== Ծեսեր ===
Միասնական քահանայական դասի բացակայությունը նշանակում էր, որ կրոնական գրությունների կամ սովորույթների միասնական,, [[կանոնական]] ձև երբեք գոյություն չի ունեցել. ճիշտ այնպես, ինչպես հունական հավատքի համակարգի համար չկար միասնական, ընդհանուր սուրբ գրություն, չկար սովորույթների ստանդարտացում։ Փոխարենը, կրոնական արարողությունները կազմակերպվում էին տեղական մակարդակով, որտեղ քահանաները սովորաբար լինում էին քաղաքի կամ գյուղի [[մագիստրոս]]ներ կամ իշխանություն էին ստանում բազմաթիվ սրբավայրերից մեկում։ [[Պաուսանիաս]]ը նշում է, որ [[Թեգեա]]յում [[Աթենա Ալեայի տաճար]]ի  քահանան մի տղա էր, ով պաշտոնավարեց միայն մինչև  [[Հասունացում|հասունացման]] տարիքը։ Որոշ քահանայական գործառույթներ, ինչպես, օրինակ, որոշակի տեղական փառատոնի կազմակերպելը, ավանդույթի համաձայն կարող են տրվել որոշակի ընտանիքի։ Մեծ մասամբ, «սուրբգրային» սուրբ գրությունների բացակայության դեպքում կրոնական սովորույթներն իրենց հեղինակությունը ստանում էին ավանդույթից, և «ամեն բացթողում կամ շեղում առաջացնում է խորը անհանգստություն և պահանջում պատժամիջոցներ»։

[[Հունական արարողություններ]]ը ու ծեսերը հիմնականում կատարվում էին [[զոհասեղան]]ներում, որոնք երբեք տաճարների ներսում չէին, այլ հաճախ դրսում կամ ինչ-որ տեղ առանձին կանգնած։ Դրանք սովորաբար նվիրված էին մեկ կամ մի քանի աստվածների և աջակցում էին որևէ աստվածության արձանին։ [[Ուխտի ավանդ]]ները թողնվում էին զոհասեղանների մոտ,օրինակ ուտելիք, խմիչք, ինչպես նաև թանկարժեք իրեր։ Երբեմն [[կենդանիների զոհաբերություն]]ներ էին մատուցվում,մսի մեծ մասը վերցվում էր ուտելու, իսկ [[լեշ]]ը այրվում՝ որպես աստվածներին ընծա։ [[Զոհաբերություն]]ները, հաճապ գինին, նույնպես մատուցվում էին աստվածներին, ոչ միայն սրբավայրերում, այլև առօրյա կյանքում, օրինակ՝ [[սիմպոզիում]]ի ժամանակ։

[[rite of passage|Անցման ծիսակարգերց]] մեկը [[ամֆիդրոմիա]]ն էր,որը նշվում էր երեխայի ծնվելուց հինգերորդ կամ յոթերորդ օրը։ Ծննդաբերությունը չափազանց կարևոր էր աթենացիների համար, հատկապես, եթե երեխան տղա էր։ Եվս մեկ ծիսակարգ էր [[ֆարմակոս]]ը, ծեսը ներառում է դժվար պահին գյուղից կամ քաղաքից վտարել [[scapegoat|քավության նոխազին]]՝ ստրուկին կամ կենդանուն։

=== Զոհաբերություն ===
[[Պատկեր:Sacrifice_to_Athena,_Amphora_from_Vulci,_550-540_BC,_Berlin_F_1686,_141662.jpg|մինի|[[Աթենաս]]ի զոհասեղանը տանում են մի ցուլ, որի պատկերն աջ կողմում է։ Ծաղկաման, ք. 545 մ.թ.ա.]]
Հունաստանում պաշտամունքը սովորաբար բաղկացած էր զոհասեղանի մոտ աղոթքով և օրհներգով  [[ընտանի կենդանիներին զոհաբերել]]ուց։ Զոհասեղանը տաճարի որևէ շինությունից դուրս էր և կարող էր ընդհանրապես կապ չունենալ տաճարի հետ։ Կենդանին,  որն իր տեսակի մեջ պետք է կատարյալ լիներ, զարդարված էր  [[Garland|ծաղկեպսակնեոով]] և նմանատիպ առարկաներով և թափորով առաջնորդվում էր դեպի զոհասեղանը. առջևից մի աղջիկ էր գալիս ՝ զամբյուղը գլխին, որի մեջ թաքնված էր դանակը։  Տարբեր ծեսերից հետո կենդանուն մորթել են զոհասեղանի վրա։ Երբ նա ընկավ, ներկա բոլոր կանայք «(բղավեցին) բարձր, ծակող ձայներով»։ Նրա արյունը հավաքվեց և թափվեց զոհասեղանի վրա։ Այն կտրվում էր տեղում, և տարբեր ներքին օրգաններ, ոսկորներ և այլ անուտելի մասեր այրվում էին որպես աստվածությանը ընծայի մաս, մինչդեռ միսը հանվում և եփվում էին մասնակիցների կողմից մատուցման համար; առաջատար դեմքերը փորձել են այն տեղում։ Տաճարում սովորաբար կաշի էին պահում ՝ կաշեգործներին վաճառելու համար։ Այն, որ մարդիկ զոհաբերությունից ավելի շատ օգուտ էին ստանում, քան աստվածությունները, չէր վրիպում հույների ուշադրությունից և հաճախ հումորի առարկա էր դառնում հունական  [[Greek comedy|հունական կատակերգություններում]]։
[[Պատկեր:Paestum_BW_2013-05-17_13-58-28.jpg|մինի|[[Աթենասի տաճար, Պաեստում]]]]
Որպես Կենդանիներ օգտագործվում էին, ըստ նախապատվության, Ցուլերը, կովերը, ոչխարները (ամենատարածված զոհերը), այծերը, խոզերը (խոզերը ամենաէժան կաթնասուններն էին) և թռչնամիսը (բայց հազվադեպ ՝ այլ թռչուններ կամ ձուկ)։ Ձիերն ու էշերը պատկերված են որոշ [[Pottery of ancient Greece#Geometric style|ե]][[Pottery of ancient Greece#Geometric style|րկրաչափական ոճի ծաղկամանների]] վրա (Մ.թ. ա. 900-750), բայց գրականության մեջ շատ հազվադեպ են հիշատակվում. դրանք Հունաստանում հայտնվել են համեմատաբար ուշ, և ենթադրվում է, որ հույների նախասիրություններն այս հարցում ավելի վաղ են ձևավորվել։ Հույները սիրում էին հավատալ, որ կենդանին ուրախանում է, երբ զոհաբերվում է, և դրանց տարբեր վարքագծերը մեկնաբանում էին որպես դրա դրսևորում։ [[Զոհաբերված կենդանու մասերը ուսումնասիրել]]ով [[Divination|գ]][[Divination|ուշակությունը]]  շատ քիչ կարևոր էր, քան  in [[հռոմեական]] or [[Etruscan religion|Է]][[Etruscan religion|տրուսկյան կրոններում]], կամ [[Մերձավոր Արևելքի կրոններ]]ում, բայց  [[Greek divination|կիրառվում էր]], հատկապես լյարդի հետ կապված և որպես the [[Ապոլլոնի պաշտամունք]]ի մաս։ Որպես կանոն, հույներն ավելի շատ վստահում էին [[Թռչունների վարքագիծը դիտարկելը|թռչունների վարքագիծը դիտարկելուն]]։

Որպես փոքր և պարզ ընծա, սուրբ կրակի վրա կարելի էր [[խունկ]]ի մի հատիկ նետել, իսկ քաղաքներից դուրս ֆերմերները բուսական մթերքներից պարզ զոհաբերական նվերներ էին մատուցում, քանի որ հավաքում էին «առաջին պտուղները»։ Զոհաբերությունը առօրյա կյանքի մի մասն էր, և երբ գինի էին խմում, հաճախ տանը աղոթում էին, բաժակի պարունակության միայն մի մասով, մնացածը խմում էին։ Ավելի պաշտոնականները կարող են պատրաստվել տաճարների զոհասեղանների վրա, և կարող են օգտագործվել այլ հեղուկներ, ինչպիսիք են s [[ձիթապտղի ձեթ]]ը և մեղրը։ Թեև զոհաբերության մեծ ձևը, որը կոչվում է [[հեկատամբ]] (նշանակում է 100 ցուլ), գործնականում կարող է ներառել ընդամենը մեկ տասնյակ կամ ավելի, մեծ տոնախմբությունների ժամանակ զոհաբերվող անասունների թիվը կարող է հասնել հարյուրների, իսկ նրանցով խնջույքների թիվը հասնում է հազարների։
[[Պատկեր:Greekreligion-animalsacrifice-corinth-6C-BCE.jpg|մինի|Գառի զոհաբերություն[[Պիցայի Վահանակ]]ի վրա, [[Կորինթոս]], 540–530 մ.թ.ա.]]
Նման սովորությունների գոյության ապացույցները պարզ են որոշ հին հունական գրականության մեջ, հատկապես  [[Հոմերոս]]ի էպոսներում։ Բանաստեղծությունների ողջ ընթացքում ծեսի օգտագործումը ակնհայտ է բանկետների ժամանակ, որտեղ միս են մատուցում, վտանգի ժամանակ կամ աստվածների բարեհաճությունը շահելու որևէ կարևոր փորձից առաջ։ Օրինակ,  «*Ոդիսականում»* [[Եվմենես]]ը աղոթելով խոզ է զոհաբերում իր անճանաչելի վարպետ Ոդիսևսի համար։ Բայց  *«Իլիականում»*, որը մասամբ արտացոլում է շատ վաղ հունական քաղաքակրթությունը, իշխանների ամեն մի խնջույք չէ, որ սկսվում է զոհաբերությամբ։

Զոհաբերության այս սովորույթները շատ նմանություններ  ունեն ավելի ուշ հայտնի զոհաբերության ծեսերի գրանցված ձևերի հետ։ Ավելին, ամբողջ բանաստեղծության ընթացքում հատուկ բանկետներ են անցկացվում, երբ աստվածները նշում են իրենց ներկայությունը որևէ նշանով կամ պատերազմում հաջողությամբ։ Նախքան Տրոյա մեկնելը, այս տեսակի կենդանիների զոհաբերություններ են մատուցվում։ Ոդիսևսն իզուր է Զևսին զոհաբերող խոյ առաջարկում։ Հոմերոսի էպիկական պոեմներում զոհաբերությունների դեպքերը կարող են որոշակի լույս սփռել աստվածների՝ որպես հասարակության անդամների, այլ ոչ թե արտաքին սուբյեկտների տեսակետի վրա, ինչը ցույց է տալիս սոցիալական կապերը։ Զոհաբերության ծեսերը մեծ դեր են խաղացել մարդկանց և աստվածային հարաբերությունների ձևավորման գործում[։

Ենթադրվում է, որ  [[քրթոնական]] աստվածները, որոնք տարբերվում են օլիմպիական աստվածներից՝ սովորաբար մատուցվում են [[հոլոքոստ]]ի զոհաբերության եղանակով, որտեղ ընծան ամբողջությամբ այրվում է, կարող են լինել բնիկ [[նախահելլենիստական]] կրոնի մնացորդներ, և որ [[օլիմպիական]] աստվածներից շատերը կարող են ծագել նախահույներից, որոնք տիրել են [[Balkans|Բ]][[Balkans|ալկանյան թերակղզու]] հարավային հատվածին մ.թ.ա. երրորդ հազարամյակի վերջին։

=== Տոներ ===
Հին Հունաստանում տարբեր կրոնական տոներ էին անցկացվում։ Շատերը հատուկ էին միայն որոշակի աստվածության կամ քաղաք-պետության համար։ Օրինակ՝ Հունաստանի  [[Արկադիա]]յում նշվում էր [[Լիկա]]յի տոնը, որը նվիրված էր հովվական [[Պան]] աստծուն։ Ինչպես մյուս [[Համահելլենիստական խաղեր]]ը, հնագույն Օլիմպիական խաղերը կրոնական տոն էին, որն անցկացվում էր [[Օլիմպիա]]յիԶևսի սրբավայրում։ Մյուս փառատոները կենտրոնացած էին [[հունական թատրոն]]ի վրա, որոնցից ամենակարևորը Աթենքի [[Դիոնիսոս]]ն էր։ Ավելի բնորոշ փառատոները ներառում էին երթ, մեծ զոհաբերություններ և ընծաները ուտելու խնջույք, և շատերը ներառում էին զվարճություններ և սովորույթներ, ինչպիսիք են ընկերներին այցելելը, շքեղ զգեստ հագնելը և փողոցներում անսովոր վարքագիծը, որը երբեմն ռիսկային է ականատեսների համար տարբեր ձևերով։ Ընդհանուր առմամբ, [[Աթենքում տարին]] ընդգրկում էր մոտ 140 օր, որոնք ինչ-որ կերպ կրոնական տոներ էին, թեև դրանց կարևորությունը մեծ էր։

== Սրբավայրեր և տաճարներ ==
[[Պատկեր:Athena_Parthenos_LeQuire.jpg|աջից|մինի|*Աթենաս Պարթենոսի* պաշտամունքի պատկերի վերարտադրումը բնօրինակ չափերով[[Parthenon (Nashville)|Պարթենոնում Նեշվիլում]], Թենեսի]][[Հունական տաճար]]ի գլխավոր շենքը նստած էր ավելի մեծ տեղամասում կամ  [[թեմենոս]]ում, որը սովորաբար շրջապատված էր [[պերիբոլոս]]ի ցանկապատով կամ պատով. ամբողջը սովորաբար կոչվում է «սրբավայր»։ [[Աթենքի Ակրոպոլիս]]ը  ամենահայտնի օրինակն է, թեև այն, ըստ երևույթին, պարսպապատված է եղել որպես միջնաբերդ, նախքան այնտեղ տաճար կառուցելը։ Տենեմոսները հնարավոր է ներառել են բազմաթիվ օժանդակ շինություններ, [[սուրբ պուրակներ]] կամ աղբյուրներ, աստվածությանը նվիրված կենդանիներ, և երբեմն մարդիկ, ովքեր սրբավայրը վերցրել էին արտոնությամբ, որը առաջարկում էին որոշ տաճարներ, օրինակ՝ փախած ստրուկներին։

Հունական ամենավաղ սրբավայրերում հավանաբար բացակայում էին տաճարային շենքերը, թեև դրանց մասին մեր գիտելիքները սահմանափակ են, և թեման հակասական է։ Տիպիկ վաղ շրջանի սրբավայրը, ըստ երևույթին, բաղկացած է եղել տենեմոսից՝ հաճախ սուրբ պուրակի, քարանձավի, ժայռի ([[բաետիլ]]) կամ աղբյուրի շուրջ, և, հավանաբար, որոշված ​​է միայն ցուցիչ քարերով՝ ընդմիջումներով՝ զոհասեղանով ընծաների համար։ Շատ գյուղական սրբավայրեր, հավանաբար, մնացին այս ոճով, բայց ավելի հանրաճանաչները աստիճանաբար կարողացան իրենց շինություն թույլ տալ՝ պաշտամունքային պատկերի համար, հատկապես քաղաքներում։ Այս գործընթացը, անշուշտ, ընթանում էր 9-րդ դարում և, հավանաբար, սկսվել էր ավելի վաղ։

Տաճարի ինտերիերը չէր ծառայում որպես հանդիպման վայր, քանի որ համապատասխան աստվածությանը նվիրված [[զոհաբերություն]]ներն ու ծեսերը տեղի էին ունենում դրանցից դուրս՝ սրբավայրի ավելի լայն տեղամասում գտնվող զոհասեղաններում, որը կարող էր մեծ լինել։ Դարերի ընթացքում և՛ հանրաճանաչ տաճարների ներս, և՛ դրանց շրջակայքում կուտակվել են արձաններ և փոքր սրբավայրեր կամ այլ շինություններ որպես նվերներ, ինչպես նաև ռազմական գավաթներ, նկարներ և թանկարժեք մետաղներից պատրաստված իրեր՝ դրանք փաստացի վերածելով թանգարանի։

Որոշ սրբավայրեր առաջարկում էին [[պատգամ]]ներ,  մարդիկ, ովքեր, ինչպես ենթադրվում էր, ստանում էին աստվածային ոգեշնչում ուխտավորների հարցերին պատասխանելիս։ Դրանցից ամենահայտնին կին քրմուհին էր, որը կոչվում էր [[Պիթիա]], [[Դելֆի]]ի Ապոլլոնի տաճարում, և Զևսի [[Դոդոնա]]յում,բայց կային շատ ուրիշներ։ Ոմանք զբաղվում էին միայն բժշկական, գյուղատնտեսական կամ այլ մասնագիտացված հարցերով, և ոչ բոլորն էին ներկայացնում աստվածներ, ինչպես հերոս [[Տրոֆոնիուս]]ը [[Լիվադեիա]]յում։

=== Պաշտամունքային պատկերներ ===
[[Պատկեր:Delphi_chryselephantine.jpg|մինի|Ոսկի և կրակով սևացած փղոսկրի բեկորներ այրված արխայական[[քրիզելեֆանտին արձան]]ի - [[Delphi Archaeological Museum|Դելֆիի հնագիտական թանգարան]]]]
Տաճարը այն աստվածության տունն էր, որին այն նվիրված էր, ով ինչ-որ իմաստով բնակվում էր [[Աշտամունքային պատկերով|պաշտամունքային պատկերով]] կամ գլխավոր սենյակում՝ սովորաբար դեպի միակ դուռը։ Պաշտամունքային կերպարը սովորաբար ստանում էր աստվածության արձանի ձև, որը սովորաբար մոտավորապես բնական չափի էր, բայց որոշ դեպքերում շատ անգամ բնական չափի։ Վաղ օրերում դրանք փայտից, մարմարից կամ  [[Հախճապակի|հախճապակուց]] էին, կամ հատուկ հեղինակավոր  [[Chryselephantine sculpture|ք]][[Chryselephantine sculpture|րիզելեֆանտին արձանից]]՝ մարմնի տեսանելի մասերի համար փղոսկրյա սալիկներ, իսկ հագուստի համար՝ ոսկի, փայտե շրջանակի շուրջ։ Հունական ամենահայտնի պաշտամունքային պատկերները նման էին, այդ թվում՝ [[Զևսի արձանը Օլիմպիայում]] և  [[Ֆիդիաս|Ֆիդաիսիի]] [[Աթենաս Պարթենոսը]] Աթենքի  [[Պանթեոն]]ում, երկուսն էլ վիթխարի արձաններ, որոնք այժմ ամբողջովին կորած են։ Պեղվել են  [[Դելֆի]]ից երկու քրիզելեփանթի արձանների բեկորներ։ Բրոնզե պաշտամունքային պատկերներն ավելի քիչ հաճախականությամբ էին հանդիպում, առնվազն մինչև հելլենիստական ​​ժամանակները։ Վաղ պատկերները, թվում է, հաճախ հագած են եղել իրական հագուստ, և բոլոր ժամանակաշրջաններում պատկերները կարող են կրել իրական զարդեր, որոնք նվիրաբերվել են նվիրյալների կողմից։

[[Ակրոլիտ]]ը ևս մեկ կոմպոզիտային ձև էր, այս անգամ ծախսերի խնայողությամբ, փայտե կորպուսով։  [[Քաոնոն]]ը պարզունակ և խորհրդանշական փայտե պատկեր էր, որը, հավանաբար, համեմատելի էր հինդու [[լինգամ]]ի հետ. դրանցից շատերը պահպանվել և հարգվել են իրենց հնության համար, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ նոր արձանը հիմնական պաշտամունքային պատկերն էր։ Քաոնոնն ուներ այն առավելությունը, որ դրանք հեշտ էր տեղափոխել փառատոների երթերով։ [[Տրոյական պալադիում]]ը, որը հայտնի է [[էպիկական ցիկլ]]ի առասպելներից և ենթադրաբար հայտնվում է Հռոմում, դրանցից մեկն էր։ Սրբազան քարը կամ բետիլը ևս մեկ շատ պարզունակ տեսակ է, որը հայտնաբերվել է Միջերկրական և  [[Ancient Near East|Հ]]ին Մերձավոր Արևելքում։ 
[[Պատկեր:7315_-_Piraeus_Arch._Museum,_Athens_-_Artemis_-_Photo_by_Giovanni_Dall'Orto,_Nov_14_2009_(cropped).jpg|մինի|(Առաջին) [[Piraeus Artemis|Պիրեյի Արտեմիսը]], հավանաբար տաճարի [[cult image|պաշտամունքային պատկերը]] , մ.թ.ա. 4-րդ դար]]
Հունական արձաններից շատերը, որոնք լավ հայտնի են հռոմեական մարմարե պատճեններից, ի սկզբանե եղել են տաճարի պաշտամունքային պատկերներ, որոնք որոշ դեպքերում, ինչպես օրինակ [[Ապոլլոն Բարբերինի]]ն, կարելի է արժանահավատորեն նույնացնել։ Շատ քիչ իրական բնօրինակներ են պահպանվել, օրինակ՝ բրոնզե [[Պիրեական Աթենասը]] (2,35 մ ) բարձրություն, ներառյալ սաղավարտը)։ Պատկերը կանգնած էր 5-րդ դարի հիմքի վրա, որը հաճախ քանդակված էր ռելիեֆներով։

Նախկինում ենթադրվում էր, որ հունական տաճարի խուց մուտք գործելը սահմանափակվում էր միայն քահանաներով, և այլ այցելուները հազվադեպ էին մտնում այնտեղ, բացառությամբ, հավանաբար, կարևոր տոների կամ այլ հատուկ առիթների։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում այս պատկերը փոխվել է, և գիտնականներն այժմ շեշտում են տեղական մուտքի կանոնների բազմազանությունը։  [[Պաուսանիաս]]ը մ.թ. 2-րդ դարի քաղաքակիրթ ճանապարհորդ էր, ով հայտարարում է, որ Հունաստանի շուրջ իր ճանապարհորդությունների հատուկ նպատակը պաշտամունքային պատկերներ տեսնելն էր, և սովորաբար դա հաջողվում էր։

Սովորաբար անհրաժեշտ էր զոհաբերություն կամ նվեր կատարել, և որոշ տաճարներ սահմանափակում էին մուտքը կամ տարվա որոշակի օրերին, կամ ըստ դասի, ռասայի, սեռի (տղամարդկանց կամ կանանց արգելվում էր) կամ նույնիսկ ավելի խիստ։ Մի տաճարում արգելված էր սխտոր ուտողներին, մյուսում՝ կանանց, եթե նրանք կույս չլինեին. սահմանափակումները սովորաբար ծագում էին ծիսական մաքրության տեղական գաղափարներից կամ աստվածության ընկալվող քմահաճույքից։ Որոշ վայրերում այցելուներին խնդրում էին ցույց տալ, որ խոսում են հունարեն. այլուր [[Դորիանսներ]]ին արգելված էր մուտք գործել։ Որոշ տաճարներ կարելի էր դիտել միայն շեմից։ Ասում են, որ որոշ տաճարներ ընդհանրապես երբեք չեն բացվում։ Բայց, ընդհանուր առմամբ, հույները, այդ թվում՝ ստրուկները, ողջամիտ ակնկալիք ունեին, որ իրենց թույլ կտան մտնել խուց։ *Խուց* ներս մտնելով՝ կարելի էր աղոթել պաշտամունքի պատկերին կամ դրանից առաջ, իսկ երբեմն՝ դիպչել դրան. [[Կիկերոն]]ը տեսավ Հերակլեսի բրոնզե պատկերը, որի ոտքը հիմնականում մաշված էր նվիրյալների հպումից։ Հայտնի պաշտամունքային պատկերները, ինչպիսին է [[Զևսի արձանը օլիմպիայում]], գործում էին որպես այցելուների նշանակալի տեսարժան վայրեր։

== Կանանց դերը ==
[[Պատկեր:Woman_altar_MAR_Palermo_NI2129.jpg|մինի|Կինը զոհասեղանի վրա [[ազատություն]] է լցնում]]
Բացի այն դերից, որ կանայք կատարում էին զոհաբերություններում, միակ հասարակական դերերը, որ [[հույն կանայք]] կարող էին կատարել, [[քրմուհի]]ներն էին․ այլ կերպ *հիերեիաի,* որը նշանակում է «սուրբ կանայք», կամ ամֆիպոլիս, որը տերմին է փոքր սպասավորների համար։ Որպես քրմուհիներ՝ նրանք ձեռք բերեցին սոցիալական ճանաչում և ավելի շատ շքեղության հասանելիություն, քան մյուս հույն կանայք, ովքեր աշխատում էին կամ մնում տանը։ Նրանք հիմնականում տեղի էլիտար ընտանիքներից էին. Որոշ դերերում պահանջվում էին կույսեր, որոնք սովորաբար ծառայում էին մինչև ամուսնությունը ընդամենը մեկ տարի կամ ավելի, մինչդեռ մյուս դերերը բաժին էին ընկնում ամուսնացած կանանց։ Կանայք, ովքեր կամովին ընտրում էին քրմուհի դառնալը, ստանում էին հասարակության սոցիալական և իրավական կարգավիճակի բարձրացում, իսկ մահից հետո նրանք ստանում էին հանրային թաղման վայր։ Հույն քրմուհիները պետք է առողջ և ողջամիտ լինեին, պատճառաբանելով, որ աստվածներին ծառայողները պետք է լինեին իրենց ընծաների պես բարձրորակ։  Սա ճիշտ էր նաև տղամարդ հույն քահանաների դեպքում։

Վիճելի է, թե արդյոք կային գենդերային բաժանումներ, երբ խոսքը վերաբերում էր որոշակի աստծուն կամ աստվածուհուն ծառայելուն, որը նվիրված էր նրան, թե որ աստծուն, աստվածներին և/կամ աստվածուհիներին կարող էին ծառայել և՛ քահանաներ, և՛ քրմուհիներ։ Գենդերային առանձնահատկությունները ի հայտ եկան, երբ խոսքը գնում էր այն մասին, թե ով է կատարելու որոշակի զոհաբերություններ կամ երկրպագություն։ Ըստ որոշակի աստծո կամ աստվածուհու համար արական կամ իգական դերի նշանակության՝ քահանան առաջնորդում էր քրմուհուն կամ հակառակը։ Որոշ հունական պաշտամունքներում քրմուհիները ծառայում էին և՛ աստվածներին, և՛ աստվածուհիներին. [[Պիթիա]]ն, կամ [[Դելֆի]]ում գտնվող [[Ապոլլոնի կին Օրակուլ]]ը և Դիդիմայում գտնվողները  քրմուհիներ էին, բայց երկուսն էլ վերահսկվում էին տղամարդ քահանաների կողմից։ Դիոնոսոսի տոնին  աստծուն ծառայում էին և՛ կանայք և՛ տղամարդիկ, և՛ կին քրմուհիները, որոնք հայտնի էին որպես [[Գերարայ]] կամ հարգարժան։

Հին Հունաստանում առանձնացված կրոնական տոներ են եղել.  [[Թեսմոֆորիա]]ն, Պլերոսիան,Կալամաիան, [[Ադոնիա]]ն և [[Սկիրա]]ն տոներ էին, որոնք միայն կանանց համար էին։ Թեսմոֆորիա փառատոնը և շատ ուրիշներ ներկայացնում էին գյուղատնտեսական բերրիությունը, որը համարվում էր սերտորեն կապված կանանց հետ։ Այն կանանց տալիս էր կրոնական ինքնություն և նպատակ հունական կրոնում, որտեղ կանանց դերը աստվածուհի [[Դեմետրա]]յի և նրա դստեր [[Պերսեփոնե]]յիերկրպագության մեջ ամրապնդեց ավանդական ապրելակերպը։ Գյուղատնտեսական պտղաբերության հետ կապված փառատոները գնահատվում էին [[պոլիս]]ներիկողմից, քանի որ հենց դրա համար էին նրանք ավանդաբար աշխատում. կանանց վրա կենտրոնացած փառատոները, որոնք վերաբերում էին մասնավոր հարցերին, ավելի քիչ կարևոր էին։ [[Աթենք]]ում մեծարման տոները ներառվել են օրացույցում և խթանվել Աթենքի կողմից։ Նրանք կառուցեցին տաճարներ և սրբավայրեր, ինչպես Թեսմոֆորիոնը, որտեղ կանայք կարող էին կատարել իրենց ծեսերն ու երկրպագությունը։

== Առեղծվածային կրոններ ==
Նրանք, ովքեր գոհ չէին աստվածների հանրային պաշտամունքից, կարող էին դիմել տարբեր [[առեղծվածային կրոն]]ների որոնք գործում էին որպես  [[պաշտամունք]]ներ, որոնց անդամները պետք է նվիրված լինեին իրենց գաղտնիքները իմանալու համար։

Այստեղ նրանք կարող էին գտնել կրոնական մխիթարություններ, որոնք ավանդական կրոնը չէր կարող ապահովել. միստիկ զարթոնքի հնարավորություն, համակարգված կրոնական վարդապետություն, [[հետագա կյանք]]ի քարտեզ, համայնքային պաշտամունք և հոգևոր ընկերակցության խումբ։

Այս առեղծվածներից մի քանիսը, ինչպես և [[Սմոթրակիայի]] և [[Էլևսիսի առեղծվածները]], հին և տեղական էին։ Մյուսները տարածվում էին տեղից տեղ, ինչպես [[Դիոնիսոսի առեղծվածները]]։ Հելլենիստական ​​ժամանակաշրջանում և [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրության]] ժամանակ էկզոտիկ առեղծվածային կրոնները լայն տարածում գտան ոչ միայն Հունաստանում, այլև ամբողջ կայսրությունում։ Դրանցից մի քանիսը նոր ստեղծագործություններ էին, օրինակ՝  [[Միտրաս]]ը, մինչդեռ մյուսները կիրառվել էին հարյուրավոր տարիներ առաջ, ինչպես  [[Օսիրիսի առեղծվածները]] եգիպտոսում։

== Պատմություն ==
[[Պատկեր:7262_-_Piraeus_Arch._Museum,_Athens_-_The_Piraeus_Apollo_-_Photo_by_Giovanni_Dall'Orto,_Nov_14_2009.jpg|մինի|[[Պիրեյի Ապոլլոնը]], ք. 525 մ.թ.ա․ ]]

=== Ծագումներ ===
Հիմնական հունական կրոնը, ըստ երևույթին, առաջացել է [[պրոտո-հնդեվրոպական կրոն]]ից, և թեև շատ քիչ բան է հայտնի վաղ ժամանակաշրջանների մասին, կան հուշումներ, որ որոշ տեղական տարրեր ավելի հեռու են [[բրոնզի դար]]ից կամ [[Helladic chronology|հ]][[Helladic chronology|ելադական ժամանակներից]] մինչև [[Նեոլիթյան Հունաստան]]ի ֆերմերները։ Հստակ [[cultural evolution|մ]]շակութային էվոլյուցիա է եղել նաևe [[Միկենյան քաղաքակրթություն|Միկենյան քաղաքակրթյության]] ուշ-հելլադական [[Միկենյան կրոն]]ից։ Թե՛ որոշ կարևոր առասպելների, թե՛ շատ կարևոր սրբավայրերի գրական միջավայրերը վերաբերում են այն վայրերին, որոնք կարևոր հելլադական կենտրոններ էին, որոնք այլապես անկարևոր էին դարձել հունական ժամանակներում։

Միկենացիները, հավանաբար, Պոսեյդոնին, որն իրենց համար երկրաշարժերի, ինչպես նաև ծովի աստված էր, վերաբերվում էին որպես իրենց գլխավոր աստված, և նրա անվան ձևերը մի քանի այլ օլիմպիացիների հետ միասին ճանաչելի են  [[Գծային B]]  գրառումներում, մինչդեռ Ապոլլոնը և Աֆրոդիտեն բացակայում են։ Միկենյան պանթեոնի միայն կեսն է, կարծես, գոյատևել [[Հունական Մութ դարեր|հունական մութ դարերում]]։ Կրոնի շարունակականության հնագիտական ​​ապացույցները Կրետեի և [[Կիպրոս]]ի համար շատ ավելի պարզ են, քան հունական մայրցամաքում։

Հունական կրոնական հասկացությունները կարող են նաև կլանել ավելի վաղ, մոտակա մշակույթների հավատալիքներն ու գործելակերպերը, ինչպիսիք են [[մինոանական կրոն]]ը և այլ ազդեցություններ Մերձավոր Արևելքից, հատկապես Կիպրոսով և  [[Փյունիկիա]]յի միջոցով։ [[Հերոդոտոս]]ը, որը գրել է մ.թ.ա. 5-րդ դարում, շատ հունական կրոնական սովորություններ է հայտնաբերել [[Եգիպտոս]]ում։ Ռոբերտ Գ. Բոլինգը պնդում է, որ հունական ևd [[Ուգարիտական]]/[[Քանանական]] դիցաբանությունը շատ զուգահեռ կապեր ունի, և որ քանանական կրոնի պատմական միտումները կարող են օգնել թվագրել այնպիսի ստեղծագործություններ, ինչպիսիք են [[Հոմերոս]]ի *«Իլիականը»* և [[Ոդիսական|«*Ոդիսականը»*]]։

[[Մեծ աստվածուհու վարկած]]ը,որ քարե դարի կրոնը, որտեղ գերիշխում է կին Մեծ աստվածուհին, տեղաշարժվել է տղամարդկանց կողմից գերակշռող հնդեվրոպական հիերարխիայի կողմից, առաջարկվել է Հունաստանի, ինչպես նաև [[մինոանական Կրետե]]յի և այլ շրջանների համար, սակայն մի քանի տասնամյակ մասնագետներին օգուտ չի եղել, թեև հարցը շատ թույլ ապացույց է եզրակացության համար. համենայնդեպս, [[մինոյան արվեստ]]ի վկայությունները ցույց են տալիս ավելի շատ աստվածուհիներ, քան աստվածներ։  [[Տասնեկու օլիմպիացիներ]]ը, որոնց  [[երկնային հայր]]ը Զևսն է, անշուշտ ուժեղ հնդեվրոպական տարր ունեն․ Հոմերոսի էպիկական ստեղծագործությունների ժամանակ բոլորը հաստատված են, բացառությամբ [[Դիոնիսոս]]ի, բայց [[Հոմերոսյան օրհներգ]]երից մի քանիսը, հավանաբար մի փոքր ավելի ուշ կազմված, նվիրված են նրան։

=== Արխայիկ և դասական ժամանակաշրջաններ ===
[[Պատկեր:20190507_061_olympia_museum.jpg|մինի|*Զևսը տանում է Գանդիմեդին* Զևսը տանում է Գանիմեդին (ուշ հնագույն հախճապակու տերակոտա, մ.թ.ա. 480-470)]]
[[Արխաիկ Հունաստան|Արխաիկ]] և [[դասական Հունաստան]]ը տեսավ [[ծաղկող քաղաքներ]]ի և աստվածների համար քարաշեն տաճարների զարգացումը, որոնք բավականին համահունչ էին հունական աշխարհում։ Կրոնը սերտորեն կապված էր քաղաքացիական կյանքի հետ, և քահանաները հիմնականում ներգրավված էին տեղի վերնախավից։ Կրոնական գործերը առաջնորդեցին  [[Հունական քանդակագործություն|հունական քանդակագործության]] զարգացումը, թեև, ըստ երևույթին, ոչ այժմ անհետացած հունական նկարչությունը։ Թեև կրոնական պրակտիկաների մեծ մասը, ինչպես նաև անձնական, նպատակաուղղված էր [[Պոլիս|*պոլսում*]] համերաշխություն զարգացնելուն, մի շարք կարևոր սրբավայրեր ձեռք բերեցին այցելուներ ամբողջ հունական աշխարհից։ Դրանք ծառայեցին որպես էական բաղադրիչ հունական ազգայնականության աճի և ինքնագիտակցության մեջ։

Հույների հիմնական կրոնը անառարկելի չմնաց Հունաստանում։ Երբ [[հունական փիլիսոփայությունը]] զարգացրեց [[էթիկա]]յի մասին իր պատկերացումները, օլիմպիականները հայտնվեցին կարիքավոր։ Մի քանի նշանավոր փիլիսոփաներ քննադատում էին աստվածների հանդեպ հավատը։ Դրանցից ամենավաղը [[Քսենոփոն]]ն էր, ով պատժում էր աստվածների մարդկային արատները և նրանց մարդակերպ պատկերումը։ [[Պլատոն]]ը գրել է, որ գոյություն ունի մեկ գերագույն աստված, որին նա անվանել է [[Form of the Good|«]]Բարու ձև», որը, իր կարծիքով, տիեզերքում կատարելության էմանացիա է։ Պլատոնի աշակերտ [[Արիստոտել]]ը նույնպես համաձայն չէր, որ գոյություն ունեն բազմաստվածային աստվածություններ, քանի որ նա չէր կարող գտնել դրա համար բավարար էմպիրիկ ապացույցներ։ Նա հավատում էր [[Նախաշարժ|«նախաշարժին»]], որը ստեղծել էր արարումը, սակայն կապված չէր տիեզերքի հետ կամ հետաքրքրված չէր դրանով։

=== Հելլենիստական դարածրջան ===
[[Պատկեր:Egyptian_-_Pendant_with_Image_of_Sarapis_-_Walters_571524_-_Front_View_B_(cropped).jpg|մինի|Կախազարդ [[Սերապիս]]ի պատկերով, Եգիպտոս,  2-րդ դար մ.թ.ա․]]Մ.թ.ա. 323թ.  [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի|Ալեկսանդր Մակեդոնացու]] մահվան և [[Հունաստանի հռոմեական նվաճում|Հունաստանի հռոմեական նվաճման]] (մ.թ.ա. 146թ.) միջև ընկած [[հելլենիստական ժամանակաշրջան]]ում հունական կրոնը զարգանում էր տարբեր ձևերով, այդ թվում՝ ընդարձակվելով Ալեքսանդրի առնվազն որոշ նվաճումների վրա։ [[Դիադոքոսներ]]ի, թագավորների և բռնակալների նոր դինաստիաները հաճախ շռայլորեն ծախսում էին տաճարների վրա՝ հաճախ Ալեքսանդրին հետևելով՝ փորձելով ներքաշվել կրոնական պաշտամունքի մեջ. Դա շատ ավելի հեշտ էր Եգիպտոսի  [[Պտղոմեոսների դինաստիա]]յի համար, որտեղ ավանդական, [[հին եգիպտական կրոն]]ը  վաղուց աստվածացրել էր միապետներին։ Հսկայական բարձրացված [[Պերգամոնի զոհասեղան]]ը(այժմ՝ Բեռլինում) և  [[Հիերոնի զոհասեղան]]ը  [[Սիցիլիա]]յում, այդ ժամանակաշրջանի աննախադեպ մեծ շինարարության օրինակներ են։

Ներմուծված աստվածությունների նոր պաշտամունքները, ինչպիսիք են [[Իսիդան Եգիպտոսից]], [[Աթարգատիսը]] Սիրիայից, և [[Կիբելա]]ն Անատոլիայից դառնում էին ավելի ու ավելի կարևոր, ինչպես նաև մի  [[մի շարք փիլիսոփայական շարժումներ]] ինչպիսի են [[Platonism|Պլատոնիզմը]], [[stoicism|Ստոիցիզմը]], և [[Էպիկուրիզմ]]ը․ երկուսն էլ հակված էին շեղելու ավանդական կրոնը, թեև շատ հույներ կարողացան հավատք ունենալ այս խմբերից մեկից ավելիին։ [[Սերապիս]]ը ըստ էության հելլենիստական ​​ստեղծագործություն էր, եթե ոչ մշակված, ապա քաղաքական նկատառումներով տարածվեց Եգիպտոսում [[Պտղոմեոս I Սոտեր]]ի կողմից՝ որպես հունական և տեղական աստվածությունների ոճերի հիբրիդ։ Տարբեր փիլիսոփայական շարժումներ, այդ թվում՝ [[Օրֆի]]ները և [[Պյութագորաս]]ները, սկսեցին կասկածի տակ դնել կենդանիների զոհաբերության էթիկան, և արդյոք աստվածներն իսկապես գնահատում էին դա։ Պահպանված գրություններից նշանավոր քննադատներ էին  [[Էմպեդոկլես]]ը and [[Թեոֆրաստ Ռենոդո|Թեոփրաստը]] (երկուսն էլ բուսակերներ)։  [[Հելլենիստական աստղագիտություն]]ը զարգացավ ուշ ժամանակաշրջանում՝ որպես ավանդական սովորույթներից մեկ այլ շեղում։ Չնայած ավանդական առասպելները, փառատոները և հավատալիքները շարունակվեցին, այդ միտումները, հավանաբար, նվազեցրին ավանդական պանթեոնի երևակայությունը, հատկապես կրթված, բայց նաև ընդհանուր բնակչության շրջանում։

=== Հռոմեական կայսրություն ===
[[Պատկեր:Wall_painting_-_Dionysos_with_Helios_and_Aphrodite_-_Pompeii_(VII_2_16)_-_Napoli_MAN_9449_-_01.jpg|մինի|[[Դիոնիսոս]]ը՝ *Թիրսոսի* հետ՝գահին նստած ,[[Հելիոս]]ի, [[Աֆրոդիտե]]յի և այլ աստվածների հետ։ Ֆրեսկո ,[[Պոմպեյ]]]]
Երբ [[Հռոմեական հանրապետություն]]ը նվաճեց Հունաստանը մ.թ.ա. 146 թվականին, նա վերցրեց հունական կրոնի մեծ մասը ([[հունական մշակույթ]]ի շատ այլ ասպեկտների հետ միասին, ինչպիսիք են գրական և ճարտարապետական ​​ոճերը) և ներառեց այն իր սեփականի մեջ։ Հունական աստվածները նույնացվում էին հին հռոմեական աստվածների հետ; Զևսը՝ [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերի]], Հերան՝ [[Յունոնա]]յի, Պոսեյդոնը՝ [[Նեպտուն]]ի, Աֆրոդիտեն՝ [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներայի]], Արեսը՝ [[Մարս (մոլորակ)|Մարսի]], Արտեմիսը՝ [[Դիանա (աստվածուհի)|Դիանայի]], Աթենասը՝ [[Միներվա]]յի, Հերմեսը՝ [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրիի]],Հեփեստոսը՝ [[Վուլկան]]ի, Հեստիան՝ [[Վեստա]]յի, Դեմետրան՝ [[Սերես]]ի, Հադեսը՝ [[Պլուտոն]]ի հետ, Տիխեն՝ [[Ֆորտունա]]յի, և Պանը՝ [[Ֆաունուս]]ի հետ։ Աստվածներից ոմանք, ինչպիսիք են Ապոլլոնը և [[Բաքոս (Միքելանջելո)|Բաքոսը]],, ավելի վաղ որդեգրվել էին հռոմեացիների կողմից։ Կային նաև բազմաթիվ աստվածներ, որոնք գոյություն ունեին հռոմեական կրոնում մինչև Հունաստանի հետ փոխազդեցությունը, որոնք կապված չէին հունական աստվածության հետ, այդ թվում՝ [[Յանուս]]ը և [[Կվիրինուս]]ը։

Հռոմեացիները հիմնականում շատ չէին ծախսում Հունաստանի նոր տաճարների վրա, բացի [[իրենց կայսերական պաշտամունք]]ի համար նախատեսված տաճարներից, որոնք տեղադրված էին բոլոր կարևոր քաղաքներում։ Բացառություն է կազմում e [[Անտոնինուս Պիուս]]ը (մ.թ. 138–161), որի հանձնարարությունները ներառում են [[Բաալբեկ]] [[Բաքուսի տաճար|տաճարը Բաքուսում]], որը, հավանաբար, կայսերական ժամանակաշրջանի ամենատպավորիչ գոյատևումը (չնայած Յուպիտեր-[[Baal|Բաալի]] տաճարը նրա կողքին ավելի մեծ էր)։ Կարելի է ասել, որ հունական աշխարհն այս պահին լավ կահավորված էր սրբավայրերով։ Հռոմեական կառավարիչները և կայսրերը հաճախ թալանում էին սրբավայրերից հայտնի արձանները՝ երբեմն իրենց փոխարեն թողնելով ժամանակակից վերարտադրությունները։ Վերրեսը, որը [[Սիցիլիա]]յի կառավարիչն էր մ.թ.ա. 73-ից 70 թվականներին, վաղ օրինակ էր, ով, անսովոր կերպով, հետապնդվեց իր հեռանալուց հետո։

Հունաստանի սահմաններից դուրս հռոմեական հսկայական նվաճումներից հետո Եգիպտոսից և Ասիայից նոր պաշտամունքները հայտնի դարձան Հունաստանում, ինչպես նաև արևմտյան կայսրությունում։

=== Ճնշում և անկում ===
[[Հունա-հռոմեական բազմաստվածության անկումը|Հունա-հռոմեական բազմաստվածության սկզբնական անկումը]] մասամբ պայմանավորված էր նրա սինկրետիկ բնույթով, յուրացնելով հավատալիքներն ու սովորույթները մի շարք օտար կրոնական ավանդույթներից, քանի որ Հռոմեական կայսրությունն ընդարձակվեց։ Հռոմեական փիլիսոփայական դպրոցները ներառում էին [[Հուդայականություն|հուդայականության]] և  [[Վաղ քրիստոնեություն|վաղ քրիստոնեական]] տարրեր, և առեղծվածային կրոնները, ինչպիսիք են քրիստոնեությունը և [[միտրաիզմ]]ը, նույնպես ավելի տարածված էին դառնում։ [[Կոնստանտին I (Հունաստանի թագավոր)|Կոնստանտին I]]  դարձավ առաջին հռոմեական կայսրը, ով ընդունեց քրիստոնեությունը, և մ.թ. 313 թվականին [[Միլանի հրամանագիր|Միլանի հրամանագրով]] հաստատվեց կայսրության ներսում քրիստոնեության նկատմամբ պաշտոնական հանդուրժողականություն։ Դեռևս Հունաստանում և այլուր, ապացույցներ կան, որ հեթանոս և քրիստոնեական համայնքները հիմնականում առանձնացված են եղել միմյանցից՝ փոքր փոխադարձ մշակութային ազդեցությամբ։ Քաղաքային հեթանոսները շարունակում էին օգտվել քաղաքացիական կենտրոններից և տաճարային համալիրներից, մինչդեռ քրիստոնյաները քաղաքամերձ շրջաններում հիմնում էին իրենց սեփական, նոր երկրպագության վայրերը։ Հակառակ որոշ ավելի հին ուսումնասիրությունների, նոր դարձի եկած քրիստոնյաները պարզապես չշարունակեցին երկրպագել կրոնափոխ տաճարներում. ավելի շուտ, նոր քրիստոնեական համայնքներ ձևավորվեցին, քանի որ հին հեթանոսական համայնքները անկում ապրեցին և ի վերջո ճնշվեցին և լուծարվեցին։

Հռոմեական կայսր [[Հուլիանոս Ուրացող|Հուլիանոսը]]՝ Կոնստանտինի եղբորորդին, նախաձեռնեց ջանքեր՝ վերջ դնելու քրիստոնեության վերելքին կայսրությունում և վերակազմավորելու հունա-հռոմեական բազմաստվածության սինկրետիկ տարբերակը, որը նա անվանեց «հելլենիզմ»։ Ավելի ուշ հայտնի դարձավ որպես «Ուրացող»՝ Ջուլիանը մեծացել էր քրիստոնյա, բայց վաղ հասուն տարիքում ընդունեց իր նախնիների հեթանոսությունը։ Նկատի ունենալով, թե ինչպես քրիստոնեությունը ի վերջո ծաղկեց ճնշված պայմաններում, Ջուլիանը վարեց մարգինալացման, բայց ոչ ոչնչացման քաղաքականություն Եկեղեցու նկատմամբ. հանդուրժել և երբեմն պետական ​​աջակցություն ցուցաբերել այլ նշանավոր հավատքներին (մասնավորապես հուդայականությանը), երբ նա կարծում էր, որ դա կարող է թուլացնել քրիստոնեությունը։ Ջուլիանոսի քրիստոնեական կրթությունը ազդեց նրա որոշման վրա՝ ստեղծելու տարբեր հին հեթանոսական ավանդույթների միասնական կազմակերպված տարբերակը՝ կենտրոնացված քահանայության և վարդապետության, ծիսակարգի և պատարագների համահունչ համակարգով, որը հիմնված է [[Նեոպլատոնականություն|նեոպլատոնականության]] վրա։ Մյուս կողմից, Հուլիանոսը քրիստոնյա մանկավարժներին արգելեց օգտագործել փիլիսոփայության և գրականության մեծ գործերից շատերը, որոնք կապված են հունահռոմեական հեթանոսության հետ։ Նա կարծում էր, որ քրիստոնեությունը զգալիորեն օգուտ է քաղել ոչ միայն դասական կրթության հասանելիությունից, այլև ազդեցությունից։

Հուլիանոսի իրավահաջորդները՝  [[Հովիան]]ը,  [[Վալենտինոս I|Վալենտինոս I-ը]] և [[Վալենս]]ը, շարունակեցին Կայսրության ներսում  [[Կրոնական հանդուրժողականություն|կրոնական հանդուրժողականության]] Հուլիանոսի քաղաքականությունը՝ երկուսն էլ գովասանքի արժանանալով հեթանոս գրողների կողմից։ Արևելյան կայսրությունում հեթանոսության պաշտոնական հալածանքները սկսվեցին [[Թեոդոսիոս Ա Մեծ|Թեոդոսիոս I-ի օրոք]] 381 թ.։ Թեոդոսիոսը խստորեն կիրառեց հակահեթանոսական օրենքները, քահանայությունները ցրվեցին, տաճարները ավերվեցին և ակտիվորեն մասնակցեց քրիստոնեական գործողություններին հեթանոսական սուրբ վայրերի դեմ։ Նա ընդունեց օրենքներ, որոնք արգելում էին հեթանոսական աստվածների պաշտամունքը ոչ միայն հասարակական վայրերում, այլև մասնավոր տներում։ Վերջին Օլիմպիական խաղերը տեղի են ունեցել մ.թ. 393 թվականին, և Թեոդոսիոսը, հավանաբար, ճնշել է խաղերն անցկացնելու հետագա ցանկացած փորձ։ Արևմտյան կայսրություն  [[Գրատիան]] կայսրը, իր խորհրդական  [[Ամբրոս]]ի ազդեցությամբ, վերջ դրեց համատարած, ոչ պաշտոնական հանդուրժողականությանը, որը գոյություն ուներ Արևմտյան Հռոմեական կայսրությունում Հուլիանոսի գահակալությունից ի վեր։ 382 թվականին Գրատիանը յուրացրեց հեթանոս քահանաների մնացած կարգերի եկամուտներն ու ունեցվածքը, ցրեց Վեստալ կույսերը, վերացրեց զոհասեղանները և բռնագրավեց տաճարները։

Չնայած հռոմեական կառավարության կողմից պաշտոնական ճնշումներին, հունահռոմեական աստվածների պաշտամունքը պահպանվել է որոշ գյուղական և հեռավոր շրջաններում մինչև [[վաղ միջնադար]]։ Ապոլլոնին պատկանող տաճարը՝ երկրպագուների համայնքով և հարակից սուրբ պուրակով, գոյատևեց  [[Մոնտեկասիանո|Մոնտեկասինոյում]] մինչև մ.թ. 529 թվականը, երբ այն բռնի կերպով վերածվեց քրիստոնեական մատուռի Սուրբ [[Բենեդիկտ Նուրսիացի|Բենեդիկտ Նուրսիացու]] կողմից, ով ավերեց զոհասեղանը և կտրեց պուրակը։ Այլ հեթանոսական համայնքներ, մասնավորապես [[մանիոտներ]]ը, պահպանվել են Հունաստանի [[Մանի Պենինսուլա]] թերակղզում առնվազն մինչև 9-րդ դարը։

=== Ժամանակակից վերածնունդներ ===
[[Պատկեր:YSEE_Hellenic_priest_(reading).png|աջից|մինի|Ժամանակակից հելլենական քահանան ծես է կատարում]]Հունական կրոնը և [[փիլիսոփայություն]]ը մի շարք վերածնունդներ են ապրել, առաջին հերթին  [[Նեոպլատոնականության վերածնունդ|նեոպլատոնականության վերածննդի]], արվեստում, հումանիտար գիտությունների և հոգևորության մեջ, որը շատերի կարծիքով՝ ազդեցություն է ունեցել իրական աշխարհում։ Այն ժամանակաշրջանում (14-17-րդ դարեր), երբ հին հունական գրականությունը և փիլիսոփայությունը լայն տարածում գտան Եվրոպայում, այս նոր ժողովրդականությունը չտարածվեց հին հունական կրոնի վրա, հատկապես բնօրինակ թեիստական ​​ձևերի վրա, և հունական փիլիսոփայության նոր քննությունների մեծ մասը գրված էր ամուր քրիստոնեական համատեքստում։

Վաղ վերածննդի մարդիկ, տարբեր աստիճանի նվիրվածությամբ, անգլիացիներ [[Ջոն Ֆրանշեմ]]ն էր (1730–1810), ով հետաքրքրված էին [[Նեոպլատոնականություն|նեոպլատոնականությամբ]], և  [[Թոմաս Թեյլոր]]ը(1758–1835), ով ստեղծեց բազմաթիվ նեոպլատոնական փիլիսոփայական և կրոնական տեքստերի առաջին անգլերեն թարգմանությունները։

Վերջերս վերածնունդ է սկսվել ժամանակակից y [[հելլենիզմ]]ի հետ, ինչպես այն հաճախ անվանում են։ Հունաստանում տերմինը *հելլենական ազգային կրոն* է (): Ժամանակակից հելլենիզմն արտացոլում է [[Նեոպլատոնականություն|նեոպլատոնական]] և [[պլատոնական]] սպեկուլյացիաները (ներկայացված են  [[Պորֆիրի]]ում, [[Լիբանիոս]]ում, [[Պրոկլոս]]ում, և [[Հուլիանոս]]ում) ինչպես նաև դասական պաշտամունքային սովորույթը։ Բայց այն շատ ավելի քիչ հետևորդներ ունի, քան n [[հունական ուղղափառ քրիստոնեություն]]ը։ Ըստ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի կողմից 2006թ.-ին զեկուցված գնահատականների, 11 միլիոնանոց հունական ընդհանուր բնակչությունից  2000-ը հին հունական կրոնի հետևորդներ էին,  սակայն հելլենիզմի առաջնորդները փոխարինում են այդ թիվը 100 000-ով։

== Ծանոթագրություններ ==


== Հղումներ ==
* 
* [[Walter Burkert|Burkert, Walter]] (1972), *Homo Necans*
* Burkert, Walter (1985), *Greek Religion: Archaic and Classical*, Harvard University Press, . Widely regarded as the standard modern account, .
* 
* Miles, Margaret Melanie. *A Companion to Greek Architecture*. Malden, MA: John Wiley & Sons, 2016.
* Stevenson, Gregory, *Power and Place: Temple and Identity in the Book of Revelation*, 2012, Walter de Gruyter, , 9783110880397, [https://books.google.com/books?id=9dcfAAAAQBAJ&pg=PA48 google books]

== Լրացուցիչ ընթերցում ==

* [[Arthur Bernard Cook|Cook, Arthur Bernard]], *Zeus: A Study in Ancient Religion*, (3 volume set), (1914–1925). New York, Bibilo & Tannen: 1964. [https://www.amazon.com/dp/B0006BMDNA ASIN B0006BMDNA]
** Volume 1: *Zeus, God of the Bright Sky*, Biblo-Moser, June 1, 1964,  (reprint)
** Volume 2: *Zeus, God of the Dark Sky (Thunder and Lightning)*, Biblo-Moser, June 1, 1964, 
** Volume 3: *Zeus, God of the Dark Sky (earthquakes, clouds, wind, dew, rain, meteorites)*
* [[E. R. Dodds|Dodds, Eric Robertson]], *The Greeks and the Irrational*, 1951.
* [[Mircea Eliade]], *Shamanism: Archaic Techniques of Ecstasy*, 1951.
* Lewis Richard Farnell, *Cults of the Greek States* 5 vols. Oxford; Clarendon 1896–1909. Still the standard reference.
* Lewis Richard Farnell, *Greek Hero Cults and Ideas of Immortality*, 1921.
* Jane Ellen Harrison, *Themis: A Study of the Social Origins of Greek Religion*, 1912.
* Jane Ellen Harrison, *Epilegomena to the Study of Greek Religion*, 1921.
* [[Karl Kerényi]], *The Gods of the Greeks*
* Karl Kerényi, *Dionysus: Archetypical Image of Indestructible Life*
* Karl Kerényi, *Eleusis: Archetypal Image of Mother and Daughter.* The central modern accounting of the [[Eleusinian Mysteries]].
* Jennifer Larson, *Ancient Greek Cults:A Guide* New York: Routledge, 2007. 
* Jon D. Mikalson, *Athenian Popular Religion.* Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1983. .
* [[Martin P. Nilsson]], *Greek Popular Religion*, 1940.
* Mark William Padilla, (editor), [https://books.google.com/books?id=-0JVScga2oYC "Rites of Passage in Ancient Greece: Literature, Religion, Society"], [[Bucknell University]] Press, 1999. 
* Robert Parker, *Athenian Religion: A History* Oxford: Clarendon Press, 1996. .
* 
* 
* Andrea Purvis, *Singular Dedications: Founders and Innovators of Private Cults in Classical Greece*, 2003.
* 
* William Ridgeway, *The Dramas and Dramatic Dances of non-European Races in special Reference to the Origin of Greek Tragedy, with an Appendix on the Origin of Greek Comedy*, 1915.
* William Ridgeway, *Origin of Tragedy with Special Reference to the Greek Tragedians*, 1910.
* Xavier Riu, *Dionysism and Comedy*, Lanham: Rowman and Littlefield Publishers, 1999. .
* [[Erwin Rohde]], *Psyche: The Cult of Souls and Belief in Immortality among the Greeks*, 1925 [1921].
* [[William Smith (lexicographer)|William Smith]], *Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology*, 1870.
* 
* [[Martin Litchfield West]], *The Orphic Poems*, 1983.
* Martin Litchfield West, *Early Greek philosophy and the Orient*, Oxford, Clarendon Press, 1971.
* Martin Litchfield West, *The East Face of Helicon: west Asiatic elements in Greek poetry and myth*, Oxford [England]; New York: Clarendon Press, 1997.
* [[Walter F. Otto]], *The Homeric Gods: The Spiritual Significance of Greek Religion,'' New York: Pantheon, 1954

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Բազմաստվածություն
Կատեգորիա:Կրոնը Հին Հունաստանում
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի մշակույթ
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն