Մարդկային կոտորած

**Մարդկային կոտորած**, իրադարձություն, որի ժամանակ սպանվում են թշնամական գործողություններում չներգրավված կամ անպաշտպան մարդիկ: Սովորաբար այս տերմինն օգտագործվում է զինված խմբի կամ անհատի կողմից խաղաղ բնակչության զանգվածային թիրախային սպանությունները նկարագրելու համար:

«Massacre» բառը փոխառվել է ֆրանսերենից և թարգմանաբար նշանակում է «կոտորած» կամ «արյունահեղություն»: Հարակից իմաստներ ունեցող այլ տերմիններն են՝ պատերազմական հանցագործություն, պոգրոմ, զանգվածային սպանություն և արտադատական սպանություն:

## Ստուգաբանություն
«Massacre»  բառը ծագել է 16-րդ դարի վերջին միջին ֆրանսերենի «macacre» բառից, որը նշանակում էր «սպանդանոց» կամ «մսի կրպակ»։ Հետագա ծագումնաբանությունը հստակ չէ, թեև բառը կարող է կապված լինել լատիներեն «macellum»-ի հետ, որը նշանակում է «մթերային խանութ» կամ «մսավաճառի կրպակ»։

Միջին ֆրանսերենի «macecr» բառը, որը նշանակում է կոտորած կամ արյունահեղություն, առաջին անգամ արձանագրվել է 11-րդ դարի վերջին։ Այն հիմնականում օգտագործվել է կենդանիների մորթու համատեքստում (որսորդական տերմինաբանությամբ՝ եղջերուի գլխի բնութագրմամբ) մինչև 18-րդ դարը։ «Macecre» բառի կիրառումը մարդկանց զանգվածային սպանության (կոտորած) նշանակությամբ վերաբերում է 12-րդ դարին, ինչը ենթադրում է մարդկանց «կենդանիների պես կոտորելը»։ Այս տերմինը պարտադիր չէ, որ նշանակեր զանգվածային զոհեր, օրինակ՝ Ֆենելոնը իր «Dialogues des Morts»-ում (1712) օգտագործել է «Բլուայի սարսափելի կոտորած» () բառակապակցությունը՝ ակնարկելով Հենրի I-ի (Գիզի դուքս) սպանությունը (1588), իսկ Բուալոն իր «Satires XI» աշխատությունում (1698) գրել է. «Եվրոպան դարձավ կոտորածի և սարսափի դաշտ» ()` նկատի ունենալով Եվրոպայի կրոնական պատերազմները։

Ֆրանսերեն բառը անգլերեն է փոխառվել 1580-ականներին՝ հատկապես «մեծ թվով մարդկանց անխտիր սպանություն» իմաստով։ Այն օգտագործվել է Քրիստոֆեր Մառլոյի «Փարիզի կոտորածը» («The Massacre at Paris») պիեսում՝ կապված Բարդուղիմեոսյան գիշերվա կոտորածի հետ։ 1695 թվականին տերմինը կրկին օգտագործվել է սիցիլիական երեկոների (1281) նկարագրմամբ՝ Յոհան Սլեյդանուսի «De quattuor monarchiis» (1556) աշխատության անգլերեն թարգմանության մեջ։

Տերմինի կիրառումը պատմագրության մեջ հանրահռչակվել է Գիբոնի «Հռոմեական կայսրության անկման և կործանման պատմությունը» (1781–1789) աշխատության շնորհիվ, որտեղ օգտագործվել է «լատինների կոտորած» կազմությունը՝ բնութագրելով 1182 թվականին Կոստանդնուպոլսում կաթոլիկների սպանությունը։

Տուրկուի արյունահեղությունը նույնպես նկարագրվել է որպես կոտորածի տեսակ։ 1599 թվականի նոյեմբերի 10-ին Տուրկուի հին հրապարակում Կառլ դուքսի (հետագայում՝ Կառլ IX թագավոր) 14 հակառակորդներ գլխատվեցին։ Կառլ դուքսը 1598 թվականին Շվեդիայում Ստանգեբրոյի ճակատամարտում հաղթել էր Սիգիզմունդ թագավորի զորքերին, ապա արշավել Ֆինլանդիա, որտեղ ճնշել էր դիմադրությունը «Մահակների պատերազմի» ժամանակ և մահապատժի էր ենթարկել Տուրկուի կալվածատերերին՝ առանց Ֆինլանդիայի ազնվականների հետ խորհրդակցելու։

Ժամանակակից իրադարձությունների նկարագրման մեջ տերմինի վաղ օգտագործումը կապված է եղել 1770 թվականի «Բոստոնի կոտորած»-ի հետ և օգտագործվել է Ամերիկյան հեղափոխությանը աջակցություն ցուցաբերելու նպատակով։ 1770 թվականին Բոստոնում տպագրվել էր հետևյալ գրքույկը՝ «Բոստոնի սարսափելի կոտորածի համառոտ պատմությունը, որը կատարվել է 1770 թվականի մարտի 5-ի երեկոյան 29-րդ գնդի զինվորների կողմից» ()։

20-րդ դարի առաջին կեսին «կոտորած» տերմինը սկսել է գերօգտագործվել լրագրության մեջ։ 1970-ականներին այն կարող էր օգտագործվել նաև փոխաբերական իմաստով՝ առանց մահերի իրադարձություններ նկարագրելու, ինչպիսին է «Շաբաթ երեկոյան կոտորածը»՝ Ռիչարդ Նիքսոնի Ուոթերգեյթյան սկանդալի ժամանակ քաղաքական անձանց ազատումները և հրաժարականները։

## Սահմանումներ
Ռոբերտ Մելսոնը (1982), «Համիդյան ջարդեր»-ի համատեքստում, օգտագործել է «մարդկային կոտորած» տերմինի հիմնական աշխատանքային սահմանումը.

Նմանապես, Լևենը (1999) փորձել է օբյեկտիվորեն դասակարգել պատմության մեջ տեղի ունեցած կոտորածները, ընդունելով, որ այս տերմինը վերաբերում է խմբերի կողմից անպաշտպան զոհերի նկատմամբ գերակշռող ուժի կիրառմամբ իրականացված սպանություններին: Նա բացառում է զանգվածային մահապատիժների որոշ դեպքեր՝ պահանջելով, որ կոտորածներն ունենան բարոյապես անընդունելի բնույթ:

«Ֆրակտալ կոտորած» տերմինն օգտագործվում է երկու տարբեր տիպի իրադարձություններ նկարագրելու համար. 
* Աբորիգենների ցեղերի ջախջախում՝ նրանց որսի ժամանակ ցեղի 30%-ից ավելի անդամների սպանության միջոցով,

* Բազմաթիվ փոքր սպանությունների իրագործում, որոնք միասին կազմում են ավելի մեծ ցեղասպանություն:

## Տես նաև
* Աղետ
* Էթնիկ զտումներ
* Ֆեմիցիդ
* Ցեղասպանություն
* Զանգվածային սպանություն
* Պոգրոմ
* Ողբերգություն (ժանր)
* Պատերազմական հանցագործություն

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

* 
* 
* 
* 

## Գրականություն
* 
* 

Կատեգորիա:Բռնի հանցագործություն
Կատեգորիա:Զանգվածային սպանություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտում
Կատեգորիա:Ռազմական հանցագործություններ
Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Սպանություններ ըստ ձևի
Կատեգորիա:Ցեղասպանություն