open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մինաս Սարգսյան

**Մինաս Մկրտչի Սարգսյան** (), Անդրկովկասում խորհրդային իշխանության հաստատման աջակից, ԽՄԿԿ անդամ (1905)։

## Գործունեություն
1888-1905 թվականներին եղել է հնչակյան կուսակցության անդամ։ Մասնակցել է Բաքվի նավթագործների 1903-1904 թվականների գործադուլներին։ 1905 թվականին Թիֆլիսում մարտնչել է մարտական դրուժինայի շարքերում։ 1905 թվականի վերջին վերադարձել է Բաքու, աշխատանքի անցել Բալախանիի նավթահանքերում, կատարել ՌՍԴԲԿ Բաքվի կոմիտեի հանձնարարությունները։ 1917-1918 թվականներին «Բակինսկի ռաբոչի» («Бакинский рабочий) թերթի բանվոր թղթակիցներից էր։ 1918 թվականի մարտին մասնակցել է Բաքվի կոմունայի համար մղված մարտերին։ Կոմունայի օրերին եղել է Բաքվի Զավոկզալնի շրջանի պարենկոմի նախագահի տեղակալ։ 1920 թվականին ձերբակալվել և կարճ ժամանակով բանտարկվել է՝ զենք գնելու և պահեստավորելու համար։ 1920 թվականին Բաքվի կոմիտեն Սարգսյանին ուղարկել է Զանգեզուր, ուր նա կռվել է դաշնակցականների դեմ։ 1925 թվականից աշխատել է ՀԽՍՀ ժողտնտխորհում, միաժամանակ ընտրվել կուսհանձնաժողովի անդամ։ 1926-1927 թվականներին եղել է Երևանի քաղսովետի գործկոմի նախագահի տեղակալ, 1928-1936 թվականներին՝ ՀԿԿ ԿԿ պատվավոր քարտուղար։ Ընտրվել է ՀԽՍՀ ԿԴԿ նախագահության և Անդրֆեդերացիայի ԿԴԿ անդամ։ Պարգևատրվել է ՀԽՍՀ Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով (1932)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Յուլիուս ֆոն Սաքս

**Յուլիուս ֆոն Սաքս** (Julius von Sachs, ), գերմանացի բուսաբան։ 1861 թվականից եղել է Պոպելսդորֆի գյուղատնտեսական ակադեմիայի,1867 թվականից՝ Ֆրայբուրգի, 1868 թվականից՝ Վյուրցբուրգի համալսարանների պրոֆեսոր։ Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են բույսերի անատոմիային և ֆիզիոլոգիային, բուսաբանության պատմության բնագավառին։ Ֆիզիոլոգիական հետազոտություններում լայնորեն կիրառել է փորձառական մեթոդը։ Ուսումնասիրել է բույսերի ֆոտոսինթեզի, հանքային սննդառության, ջրային ռեժիմի, աճման ու նյութերի տեղաշարժման, սերմերի ծլման և այլն հարցեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի բուսաբաններ
Կատեգորիա:Կարլի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի հրեաներ
Կատեգորիա:Հրեա գիտնականներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ֆիզիոլոգներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի կենսաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ
Սաքսոնյան հայելի

**Սաքսոնյան հայելի** (), գերմանական միջնադարյան իրավունքի ժողովածու։ Կազմվել է 1221-1225 թվականներին։ Արտացոլել է ԱրևելյանՍաքսոնիայի ֆեոդալական սովորույթները, համագերմանական դասային իրավահարաբերություններն ու զարգացող դրամաիրային հարաբերությունները։ Սաքսոնյան հայելու առաջին մասը (Landrecht) վերաբերել է պետական կառուցվածքին, քրեական, քաղաքացիական իրավունքին, դատարանին ու դատավարությանը։ Երկրորդ մասը(Lehnrecht) կարգավորել է վասալային իրավահարաբերությունները։ Սաքսոնյան հայելու նմանությամբ ստեղծվել են գերմանական իրավունքի այլ հուշարձաններ՝ «Գերմանական հայելին», «Շվաբյան հայելին» և այլն։ Սաքսոնյան հայելին օգտագործվել է Հյուսիսային և Արևելյան Գերմանիայի առանձին երկրամասերի և քաղաքների իրավունքների (օրինակ, Մագղեբուրգյան իրավունքի) ժողովածուներ կազմելիս ու դատական պրակտիկայում։

Կատեգորիա:Գերմանիայի իրավունքի պատմություն
Կատեգորիա:Միջնադարյան իրավունք
Պալարաբակտերիաներ

**Պալարաբակտերիաներ** Rhizobium ցեղի բակտերիաներ, որոնք ընդունակ են կապել անօրգանական նյութեր, մթնոլորտային ազոտ, արտադրել ազոտ պարունակող օրգանական միացություններ։ Պալարաբակտերիաները ապրում են հատիկաընդեղենային մշակաբույսերի արմատների վրա, առաջացնում են պալարներ և բույսի հետ սիմբիոզի պայմաններում ֆիքսում մթնոլորտային ազոտը։

Կարևոր դեր են կատարում հողն ազոտով հարստացնելու գործում (ընդավորների 1 հա ցանքսում պալարաբակտերիաները տարեկան յուրացնում են ավելի քան 100 կգ մթնոլորտային ազոտ)։ Պալարաբակտերիաները շարժուն են, գրամբացասական, աերոբ, 0,5–0,9X1,2– 3,0 մկմ չափերով։ Պալարներում պալարաբակտերիաները աճում են և վերածվում մոլեկուլային ազոտն ավելի ինտենսիվորեն կապող հաստ, ճյուղավորված ձևերի՝ բակտերոիդների։ Պալարաբակտերիաները յուրացնում են նաև ամոնիումի աղերը, նիտրատները, ամինաթթուները ևն։ Կան միայն մեկ կամ մի քանի տեսակ ընդավորների մոտ պալարներ առաջացնող պալարաբակտերիաներ։ Պալարների քայքայումից հետո կարող են հողում ապրել որպես սապրոֆիտներ։ Ընդավորների լավ աճման համար սերմերը վարակում են պալարաբակտերիաներով։ Հողը պալարաբակտերիաներով հարստացնելու նպատակով օգտագործում են բակտերիային պարարտանյութ (նիտրագին)։

Հայաստանի ԳԱ մանրէաբանության ինստիտուտում ուսումնասիրվում են պալարաբակտերիաների և ընդավոր բույսերի արմատային հյուսվածքների համատեղ աճը, փոխազդեցությունները, ստացված են բարձր արդյունավետությամբ օժտված նոր պալարաբակտերիաներ։ 

## Տես նաև
* Ազոտ ֆիքսող բակտերիաներ

Կատեգորիա:Մանրէաբանություն
Աննա Սաքսե

**Աննա Սաքսե** (, ), լատվիացի խորհրդային գրող։ Լատվիական ԽՍՀ ժողովրդական գրող (1965)։

## Գործունեություն
Տպագրվել է 1925 թվականից։ 1934 թվականից եղել է հեղափոխական գրողների, նկարիչների և լրագրողների անլեգալ միավորման մեջ։ Նրա «Աշխատավոր սերունդ» (1941) վեպը պատկերել է լատվական գյուղի կյանքը XIX դարի 1970-ական թվականներից մինչև 1905-1907 թվականների հեղափոխությունը։ «Սարն ի վեր» (1948, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1949) վեպը նվիրված է գյուղի սոցիալիստական վերակառուցմանը։ Բուրժուական Լատվիայի մտավորականության կյանքն է պատկերված «Կայծեր գիշերվա մեջ» (հ․ 1-2, 1951-1957, Լատվիայի ԽՍՀ պետական մրցանակ, 1959) վեպում։ Սաքսեն հեղինակ է նաև պատմվածքների, մանկական գրքերի, «Ագռավի թագավորը» (1962) հեքիաթների և «Հեքիաթներ ծաղիկների մասին» (1966) ժողովածուների։ Սաքսեի ստեղծագործությունները թարգմանվել են աշխարհի շատ լեզուներով։ ԽՍՀՄ III-IV գումարումների Գերագույն խորհրդի դեպուտատ։ Պարգևատրվել է Հոկտեմբերյան հեղափոխության և 3 այլ շքանշանով։

## Աննա Սաքսեն հայերեն
* Հեքիաթներ ծաղիկների մասին, Ե., Դարակ, 2020, 120 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լատիշ կին գրողներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Լատիշ վիպասաններ
Սաքսեր

[մինի|[Ալֆրեդ Մեծ]]
**Սաքսեր** (լատիներեն՝ *Saxones*, գերմաներեն՝ *Sachsen*, անգլո-սաքսոներեն՝ *Seaxan*, հին սաքսոներեն՝ *Sahson*, ստորին գերմաներեն՝ *Sassen*, հոլանդերեն՝ *Saksen*), գերմանական ցեղերի խումբ։ III-IV դարերում միավորվել են ցեղային միության մեջ։ Վաղ միջնադարում բնակվել են Հյուսիսային Գերմանիայում (Հռենոս գետից արևելք․ և էլբա գետից արևմուտք)։ V -VI դարի 1-ին կեսին սաքսերի մի մասը վերաբնակվել են Բրիտանիայում։ Մայրցամաքային սաքսերը VI-VIII դարերում բաժանվել են վեստֆալների, օստֆալների, էնգրերի և նորդալբինգների։ Կարլոս Մեծի մղած սաքսոնական պատերազմների (772-804 թթ.) հետևանքով սաքսերին հպատակեցրել են ֆրանկները և նրանց պարտադրել ֆեոդալական հարաբերություններ։ 843 թվականին սաքսերի մարզն անցել է Արևելաֆրանկական թագավորությանը, IX դարի վերջին այնտեղ ստեղծվել է Սաքսոնական դքսությունը։ Սաքսերը կազմել են, այսպես կոչված, ստորին սաքսոնացիների էթնիկ հիմքը։

Կատեգորիա:Գերմանական ցեղեր
Կատեգորիա:Անհետացած ազգեր
Կատեգորիա:Գերմանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Անգլիայի պատմություն
Մուշեղ Լալայան

**Մուշեղ Արծրունու Լալայան** (), հայ հասարակական և քաղաքական գործիչ, ՀՀԿ Նախագահի տեղակալ, ՀՀԿ գաղափարական հանձնաժողովի նախագահ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1967 թվականի մարտի 18-ին Երևանում։ Ավարտել է Երևանի Ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտը, սովորել նույն ինստիտուտի ասպիրանտուրայում։ 
* 1985-1987 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում։
* 1994 թվականին հրավիրվել է ԵՊՀ հայոց պատմության ամբիոն՝ գիտական ատենախոսություն պաշտպանելու՝ նվիրված Ցեղակրոն և Տարոնական շարժումներին։
* 1993 թվականի հուլիսի 17-ից դարձել է ՀՀԿ անդամ։
* 1993-1997 թվականներին եղել է ՀՀԿ խորհրդի անդամ, խմբագրել կուսակցության «Հանրապետական» պաշտոնաթերթը և «Ազգայնական մատենաշարը»։ 
* 1999 թվականին Արցախի Հանրապետության ՊԲ սպայական դպրոցում կարդացել է հատուկ կուրս՝ *«Ազգային գաղափարախոսության ներածություն»*։ 
* 2000-2002 թվականներին Ազգայնական ակումբի շրջանակներում խմբագրել է «Դարձ» հանդեսը և «Ազգայնական միտք» շարքը։ 
* 2003 թվականին վերընտրվել է ՀՀԿ խորհրդի կազմում։ 
* 2003 թվականի մարտից խմբագրում է ՀՀԿ «Հանրապետական» ամսաթերթը։ 
* 2005 թվականին դեկտեմբերից ՀՀԿ փոխնախագահն է գաղափարախոսական հարցերի գծով։
* 2012 թվականի մարտի 18-ին վերանշանակվել է ՀՀԿ նախագահի տեղակալ։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է ՀՀ Պաշտպանության նախարարության «Գարեգին Նժդեհ» մեդալով, ՀՀ վարչապետի հուշամեդալով։

## Ընտանիք
Ամուսնացած է, ունի 2 զավակ։

## Աշխատություններ
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քարոզչությունը Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Միքայել Սարգսյան

**Միքայել (Մեխակ) Ահարոնի Սարգսյան** (), Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատման աջակից, ԽՄԿԿ անդամ (1920)։
 
Վաղ հասակից մեկնել է Բաքու, զորակոչվել է բանակ և կրտսեր սպայի կոչումով մասնակցել Առաջին համաշխարհային պատերազմին։ Բանակում մասնակցել է ընդհատակյա հեղափոխական գործունեության։ Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո ընտրվել է դիվիզիայի զինվորների պատգամավորների խորհրդի անդամ։ 1917 թվականին զորացրվել է և հայրենի գյուղում կազմակերպել Հայաստանում առաջին գյուղական բոլշևիկյան խորհուրդը (և զինված դրուժինան)։ Անմիջական մասնակցությամբ շրջանում կազմակերպվեցին այսպես կոչված՝ բոլշևիկյան բջիջներ։ Հեղափոխական գործունեության համար Անկախ Հայաստանի կառավարությունը Սարգսյանին բանտարկել է։ Ռուսական 11-րդ կարմիր բանակի կողմից Հայաստանը բռնազավթելուց և երկրում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո՝ 1920 թվականի դեկտեմբերից եղել է Սևանի հեղկոմի նախագահ։ Մասնակցել է Հայաստանի ինքնիշխանության վերականգնման համար մղված Փետրվարյան ապստամբության ճնշմանը։ 1921-1953 թվականներին տնտեսական ղեկավար աշխատանք է կատարել Հայաստանի տարբեր շրջաններում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր
Ֆիակրա

right|thumb|Ֆիակրա Ավստրիայում, 2006 թ. լուսանկար
**Ֆիակրա** կամ **Ֆիակր** (), նախկինում Արևմտյան Եվրոպայի երկրներում գործածվող ձիակառքի տեսակ, օգտագործվել է որպես փոխադրամիջոց մինչև ավտոմեքենայի հայտնագործումը։

Անվանումը ծագում է Փարիզի «Hôtel de saint Fiacre» («սուրբ Ֆիակրի հյուրանոց») հյուրանոցի անունից, որտեղ հայտնվել են առաջին ֆիակրաները 1620 թվականին։

Ներկայումս այս փոխադրամիջոցները օգտագործվում են տուրիստներին փոխադրելու համար։ Ֆիակրաները առավել գործածական էին 18-ից 19-րդ դարերում Ավստրիայում։

## Պատկերներ

Պատկեր:Fiaker Austria Vienna 2005.JPG|
Պատկեր:Fiaker in traffic.jpg|
Պատկեր:Wien Fiaker geschlossen Stephansdom 20100930.JPG|
Պատկեր:FiakerPauseWien.jpg|
Պատկեր:AUSTRIA Parlament 3.JPG|
Պատկեր:Fiaker Vienna October 2006 003.jpg|


## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Սայլի տրանսպորտ
Գուրգեն Միքայելյան

**Գուրգեն Երջանիկի Միքայելյան** (), հայ բանաստեղծ, թատերագիր։

## Կենսագրություն
Գուրգեն Միքայելյանը ծնվել է 1965 թվականի հունվարի 5-ին, Օշականում։ Միջնակարգ կրթությունը ստացել է Օշականի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան միջնակարգ դպրոցում։ 1986-1991 թվականներին սովորել և ավարտել է Երևանի պետական համալսարան] բանասիրական ֆակուլտետի լրագրության բաժինը։ Ավարտելուց հետո շուրջ երեք տարի աշխատել է տարբեր խմբագրություններում` որպես լրագրող, ապա կատարել այլ աշխատանքներ։ 1996 թվականին տպագրվել է  Միքայելյանի բանաստեղծությունների առաջին գիրքը («Եղիցի սեր կամ Երգող շատրվաններ», Երևան, 32 էջ)։  1998 թվականին լույս է տեսել երկրորդը («Հորիզոնից այն կողմ», Երևան, «Մանկավարժ» հրատարակչություն, 200 էջ)։ 2004 թվականին տպագրվել են թատերգությունները «Խաղում ենք բոլորս կամ Ներկայացում փլվող թատերաբեմի վրա» վերնագրով (Երևան, «Նահապետ» հրատարակչություն, 333 էջ)
: Միքայելյանի ստեղծագործությունները հրապարակվել են պարբերական մամուլում, գրական կայքերում ու ժողովածուներում («Գարուն», «Անդին», «Գրական կամուրջ», «Գրանիշ», «Թագլուր», «Արդի հայ գրականության ժողովածու», «Հայ արդի գրողներ», «Ոգեզարթոնք», «Գրական անդաստան» և այլն)։  2012 թվականին «Նոր ծիածան» հայ-հունական թատերախումբը Աթենքում բեմադրել է «Կատակերգություն երրորդ ուղեծրում» պիեսը։
2014 թվականին Կապանի Ալեքսանդր Շիրվանզադեի անվան պետական դրամատիկական թատրոնում բեմադրվել է «Ամերիկյան խառնաշփոթ» կատակերգությունը։  2020 թվականին «Արմավ» հրատարակչությունը տպագրել է Միքայելյանի «Պոեզիա» և «Թատերգություն» վերնագրերով երկհատորյակը (շուրջ 550 և 710 էջ)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գուրգեն Միքայելյանի կայքը 

Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ թատերագիրներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Մոլեկուլային և ատոմային փնջեր

**Մոլեկուլային և ատոմային փնջեր**, վակուումում շարժվող և գործնականում միմյանց ու մնացորդային գազերի մոլեկուլների հետ չբախվող մոլեկուլների կամ ատոմների հոսքեր։ Մոլեկուլային և ատոմային փնջերը հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել առանձին մասնիկների հատկությունները՝ անտեսելով բախումներով պայմանավորված երևույթները, բացի այն դեպքերից, երբ բախումներն իրենք հետազոտության առարկա են դառնում։ Ատոմային փնջով փորձը 1911 թվականին կատարել է ֆրանսիացի գիտնական Լ․ Դյունուայեն՝ ցուցադրելով Na-ի ատոմների ուղղագիծ թռիչքը վակուումում։ Այնուհետև այդ փորձերը շարունակել է Օ․ Շաեռնը իր աշխատակիցների հետ (1929)։ Նրանք մոլեկուլային և ատոմային փնջերը օգտագործել են մոլեկուլների արագությունը և միմյանց հետ ունեցած բախումների էֆեկտիվ կտրվածքները չափելու, ինչպես նաև էլեկտրոնների սպիններով և միջուկների մագնիսական մոմենտներով պայմանավորւիսծ երևույթները հետազոտելու համար։ 1937 թվականին Ի․ Ռաքին մոլեկուլային և ատոմային փնջերը օգտագործել է իր մշակած ռեզոնանսային մեթոդի համար, որը հետագայում դարձել է ոադիոսպեկտրոսկոպիայի հիմնական մեթոդը։ Դրանով մեծ ճշտությամբ չափում են մոլեկուլների, ատոմների և միջուկների հիմնական բնութագրերը (Ն․ Ռամզեյ և ուրիշներ)։ Մոլեկուլային և ատոմային փնջերի աղբյուրում գազի ճնշումը պետք է բավականաչափ փոքր լինի, որպեսզի բախումները մասնիկների միջև հազվադեպ լինեն, և դրանց ազատ վազքի երկարությունը մեծ լինի։ Մոլեկուլային և ատոմային փնջերը կիրառվում են նաև քվանտային էլեկտրոնիկայում, արագացուցիչային տեխնիկայում։

Կատեգորիա:Քվանտային էլեկտրոնիկա
Կատեգորիա:Քիմիական ֆիզիկա
Սափորանկարչություն

**Սափորանկարչություն** - անտիկ խեցե անոթների նկարազարդում։ Զարգացել է դեռևս Կրետե-Միկենյան մշակույթում։ Մ․թ․ա․ XX-XVI դարերում ազատորեն նկարազարդվել է (բույսեր, ձկներ, ծովաստղեր) անոթի ողջ մակերեսը։ «Պալատական ոճի» (մ․թ․ա․ XV դարի վերջ) սափորների նկարազարդումը աչքի է ընկնում զուսպ կոմպոզիցիայով, երկրաչափականացված բուսազարդերով։ Ուշ միկենյան արվեստում (մ․թ․ա․ XIV-XII դարերում) նկարազարդումները (մարդկանց, կենդանիների սխեմատիկ պատկերներ, երկրաչափական մոտիվներ, գալարագծեր) լակոնիկ են ու չոր։

Սափորանկարչությունը առանձնահատուկ կատարելության է հասել հին հունական արվեստում։ Այն որոշ պատկերացում է տալիս հին հունական գեղանկարչության մասին, որը գրեթե չի պահպանվել։ Սափորը պատում էին այսպես կոչված սև լաքով, սպիտակ, ծիրանագույն, հազվադեպ՝ ոչ դիմացկուն «ջրաներկային» ներկերով (երկնագույն, վարդագույն, կարմիր, մոխրագււյն, դեղին) և ոսկու նուրբ շերտով։ Նկարազարդման կոմպոզիցիան օրգանապես ենթարկվել է անոթի ձևակազմությանը։ Հունական սափորանկարչության զարգացման պատմությունը ունեցել է տարբեր շրջափուլեր․ մերձմիկենյան սափորանկարչությունը, որ խարսխվել է ուշ միկենյան ավանդույթների վրա (մ․թ․ա․ XI դարի 1-ին կես, զարդապատկերը կազմված է շրջագծերից, ալիքավոր գծերից, եռանկյունիներից), նախաերկրաչափական ոճ (մ․թ․ա․ XI դարի 2-րդ կես-X դար), երկրաչափական ոճ (մ․թ․ա․ IX-VIII դարեր, սափորի տեկտոնիկան ընդգծող հորիզոնական զարդագոտիներ և երկրաչափականացված պատկերներ), «գորգային ոճ» (մ․ թ․ ա․ VII դ․, բուսական նախշերի հետ համադրված կենդանիների և ֆանտաստիկ էակների բազմագույն պատկերներ)։ Ատտիկայում մ․թ․ա․ VI դարում ծաղկում է ապրել սև ֆիգուրներով ոճը (դեղին կամ կարմիր ֆոնի վրա սև լաքով պատկերված ֆիգուրներ, սպիտակ և ծիրանագույն ներկերով՝ հագուստի մանրամասեր, զարդանկարներ են)՝ ուրվագծերի երաժշտականությամբ, սև, հարթ, ընդհանրացված ուրվապատկերներով, տեսարանների (հիմնականում՝ դիցաբանական) նուրբ հուզականությամբ (մեծ վարպետներն էին՝ Կլիտիոսը, Էքսեկիասը, Ամասիսը)։ Մ․թ․ա․ մոտ 530 թվականին անցում է կատարվել կարմրաֆիգուր սափորանկարչությանը (սև ֆոն և կավագույն ֆիգուրներ, օժանդակ դեր կատարող զարդապատկեր, կենցաղային և դիցաբանական տեսարանների առատություն)։ «Խիստ ոճի» կարմրաֆիգուր սափորանկարչություն (մ․թ․ա․ VI դարի վերջին քառորդ - V դարի սկիզբ) առանձնանում է հատուկ ու նրբագեղ գծանկարով (մեծ վարպետներ էին՝ Եվֆրոնիոսը, Դուրիսը, Բրիգոսը)։ Մ․թ․ա․ V դարի 2-րդ քառորդից «ազատ ոճի» սափորանկարչության զարդապատկերը դարձել է առավել ծավալային ու բարդ։ Մ․թ․ա․ V դարի վերջ - IV դարը սափորանկարչությանը բնորոշ է դեկորատիվ ճոխությունը (Միդիայի նկարազարդ անոթների «շքեղ ոճ»-ը), կոմպոզիցիայի ծանրաբեռնվածությունը, հեռանկարի արտահայտման փորձը, անոթի ձևի և նկարազարդման միասնության խախտումը։ Բուն Հունաստանից բացի սափորանկարչությունը ծաղկում է սպրել Հարավային Իտալիայում։ Հունական սափորանկարչությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել Էտրուսկների սափորանկարչության վրա։

 

Կատեգորիա:Դեկորատիվ-կիրառական արվեստ
Գևորգ Սարգսյան (հեղափոխական)

**Գևորգ Գրիգորի Սարգսյան** (), հայ բոլշևիկ հեղափոխական, Հարավային Կովկասում և Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատման աջակից, ԽՄԿԿ անդամ (1919)։

Գործունեությունն սկսել է 1903 թվականից՝ Բաքվում, որտեղ և ներգրավվել է հեղափոխական շարժման մեջ։ 1919 թվականից աշխատել է Ալեքսանդրապոլի երկաթուղային դեպոյում, մասնակցել երկաթուղայինների ելույթներին։ 1920 թվականի Մայիսյան ապստամբությանը մասնակցելու համար բանտարկվել է։ Ռուսական 11-րդ կարմիր բանակի կողմից Հայաստանը գրավելուց և երկրում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո Սարգսյանը պետական և տնտեսական ղեկավար աշխատանքներ է վարել արդեն Խորհրդային Հայաստանում։ Եղել է Ալավերդու պղնձաձուլական կոմբինատի տնօրենի տեղակալ, «Հայպղինձ»-ի նախագահ, ՀԽՍՀ առևտրի ժողկոմի տեղակալ, Երևանի մեխանիկական գործարանի տնօրեն, Հայաստանի երկրաբանական-հետախուզական բազայի, Երևանի օպերային թատրոնի շենքի շինարարության պետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Հայ կոմունիստներ
Սափոր

**Սափոր**, վազ, վազա (ֆրանսերեն vase, լատիներեն vas — անոթ, աման)

1․ Լայն փորով և նեղ տակով ու բերանով, կժի նման, կավե կամ մետաղե աման՝ հեղուկների համար։ 
2․ Անոթ, որի մեջ պահում են հանգուցյալի դիակի մոխիրը՝ աճյունակալ, աճյունասափոր։ 
3․ Հեղուկ և սորուն նյութերի չափ՝ սափոր կամ փաս։ 
4․ Դեկորատիվ անոթների ընդհանուր անվանումը։

Սափոր են կոչվում նաև հին հունական կավե անոթները, որոնք ըստ ձևի և նշանակության ունեցել են տարբեր անվանումներ։

Սափորների ստեղծումն ու նկարազարդումը եղել է անտիկ արվեստի կարևոր բնագավառ։ Կառուցվածքային պարզությամբ, ձևերի ֆունկցիոնալ արդարացվածությամբ, ներդաշնակ համամասնություններով հին հունական սափորները եվրոպական արվեստի հաջորդ դարաշրջանների համար դարձել են դասական նմուշներ։ Բազմազան ու բազմաբնույթ են տարբեր ժողովուրդների դեկորատիվ և կիրառական գեղարվեստական անոթները (ապակյա, խեցեղեն, մետաղյա և այլ նյութերից սափորներ, գավաթներ, սկահակներ, թասեր, սկիհներ, աղամաններ և այլն), որոնց ձևն ու դեկորը ստեղծված է հուզական-կերպարային սկզբունքով։ Ինչպես և դեկորաաիվ-կիրառական արվեստի այլ գործերը, դրանք ծառայում են ինտերիերի պլաստիկական և գունային հարստացմանը, երբեմն նաև՝ որպես մոնումենտալ-դեկորատիվ արվեստի ստեղծագործություններ (օրինակ, ցանկապատի կամ շենքի ճակատի սկահակները), կրում են տվյալ դարաշրջանի գեղագիտական ըմբռնումների, իսկ երբեմն էլ՝ քաղաքական և սոցիալան նշանակալից իրադարձության և գաղափարի կնիքը։

Կատեգորիա:Խեցեգործություն
Լևոն Սարգսյան (հասարակական գործիչ)

**Լևոն Դավթի Սարգսյան** (), գրական-հասարակական գործիչ։

## Կենսագրություն
1873-1884 թվականներին սովորել է Լազարյան ճեմարանում, 1888 թվականին ավարտել Մոսկվայի համալսարանի բնագիտության ֆակուլտետըը։ 1889-1892 թվականներին դասավանդել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում։ 1892-1895 թվականներին եղել է Շուշիի թեմական դպրոցի տեսուչ, 1895-1900 թվականներին՝ Լազարյան ճեմարանի ուսուցիչ, 1901 թվականից՝ «Մուրճ» ամսագրի խմբագրության անդամ, 1905- 1907 թվականներին՝ խմբագիր, այնուհետև Ալեքսանդրապոլի առևտրական դպրոցի տեսուչ։ Սարգսյանը Հ. Հ. Դաշնակցության հիմնադիրներից է, սակայն տարաձայնելով՝ շուտով հեռացել է և դարձել այդ կուսակցության համոզված հակառակորդը, «Մուրճ» ամսագրում բազմիցս հանդես եկել նրա դեմ։

1918 թվականին, Հայաստանի անկախությունից հետո, ընտրվել է Ալեքսանդրապոլի քաղաքագլուխ, կռվել թուրք նվաճողների դեմ։ 1920 թվականի Մայիսյան ապստամբության ժամանակ համագործակցել է բոլշևիկների հետ, ողջունել խորհրդային իշխանության հաստատումը Հայաստանում։ 1921 թվականի հունվարից եղել է Էջմիածնի պետական կուլտուր-պատմական ինստիտուտի բաժնի վարիչ, ապրիլ-հունիսին՝ Ալեքսանդրապոլի հեղկոմի նախագահ, հոկտեմբերից մինչև 1922 թվականի նոյեմբեր՝ ՀԽՍՀ լիազոր ներկայացուցիչ Պարսկաստանում, 1924 թվականի մարտից՝ Անդրկովկասյան Կենտգործկոմին կից գիտական միության քաղաքատնտեսության բաժնի վարիչ։

Գրել է մանկավարժական («Ժողովրդի կրթութեան գործը մեզանում», 1892), հրապարակախոսական («Հին ցաւ», 1900) երկեր, բազմաթիվ հոդվածներ, գրախոսություններ։ «Այց Թիւրքաց Հայաստանին» (1890) ճամփորդական նոթերում նկարագրել է Արևմտյան Հայաստանի և Կարսի մարզի բազմաթիվ բնակավայրերը, ազգաբնակչության կազմը, զբաղմունքը, արևմտահայերի տնտեսական, քաղաքական, կրթական վիճակը թուրք, բռնապետության ծանր պայմաններում։ Սարգսյանը գտնում էր, որ Արևմտյան Հայաստանը կարելի է ազատագրել խաղաղ բարենորոգումների միջոցով, առանց զինված պայքարի և խոշոր տերությունների միջամտության։ Եղել է Անդրկովկասի ժողովուրդների բարեկամության ջատագով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կամսար Սարգսյան

**Կամսար Հարությունի Սարգսյան** (), բանվոր հեղափոխական, գրաշար, կոմունիստական կուսակցության անդամ (1917)։

## Գործուենություն
Աշխատել է Ալեքսանդրապոլի (այժմ՝ Գյումրի), Թիֆլիսի, Կարսի, Դոնի Ռոստովի և Երևանի տպարաններում, մասնակցել մայիսմեկյան ցույցերի, տպագրիչների գործադուլների և նրանց արհմիությունների կազմակերպմանը։ 1917 թվականին, Գևորգ Հանեսօղլյանի հետ, Սասրգսյանի կազմել և հրատարակել է «Հեղափոխական երգեր» ժողովածուն։ Մամուլում տպագրել է ֆելիետոններ։ Բարձր գնահատելով նրա վաստակը տպագրության գործում՝ ՀԽՍՀ Կենտգործկոմը 1934 թվականին Սարգսյանին շնորհել է Խորհրդային Հայաստանի Աշխատանքի հերոսի կոչում։

Գյումրիի փողոցներից մեկը կոչվում է նրա անունով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Մակո Սափարովա-Աբաշիձե

**Մակո (Մարիամ) Միքայելի Սափարովա-Աբաշիձե** (, ), վրացական թատրոնի հայազգի դերասանուհի։ ՎԽՍՀ ժողովրդական արտիստուհի (1925)։

Դերասան Վասիլի Աբաշիձեի կինը։

## Կենսագրություն
Բեմ է բարձրացել 1878 թվականին՝ Թիֆլիսի վրացական դրամատիկական խմբում (Պայխոշ, Վ․ Սարդուի «Հայրենիք», Դ․ Էրիսթավիի փոխադրությամբ՝ «Սամշոբլո»)։ Եղել է ռեալիստական ուղղության դերասանուհի, որի մարմնավորած դրամատիկ ու կատակերգական կերպարները բողոքել են սոցիալական անարդարությունների դեմ։

1910-ական թվականներին լսողությունը կորցնելու պատճառով թողել է բեմը։ Գրել է հուշեր Գաբրիել Սունդուկյանի մասին, մասնակցել հայ մշակութային կյանքին։

## Լավագույն դերեր
* Մաշո (Ցագարելու «Սիբիրական»)
* Նատալյա (Սունդուկյանի «Խաթաբալա»)
* Լիզա (Գրիբոյեդովի «Խելքից պատուհաս»)
* Պոլինա (Ա․ Օստրովսկու «Եկամտաբեր պաշտոն»)
* Ռուքայա (ՅուԺին-Սումբատովի «Դավաճանություն»)
* Տուանետ (Մոլիերի «Երևակայական հիվանդը»)
* Օֆելյա (Շեքսպիրի «Համլետ»)

## Գրականություն
* Д. И. Чхеидзе «Мако Сапарова-Абашидзе», 1963.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Վրացական ԽՍՀ վաստակավոր արտիստներ
Սափրիչ (հանդես)

**«Սափրիչ»**, գրական-երգիծական պատկերազարդ հանդես (ամսօրյա)։ Լույս է տեսել 1906-1907 թվականներին, Պետերբուրգում (12 համար)։ Խմբագիր՝ Բ․ Գալստյան, հրատարակիչ․՝ Դ․ Օբրոյան։ Քննադատել է կովկասյան իշխանությունների ռուսականացման քաղաքականությունը, հանդես եկել արևմտահայերի նկատմամբ թուրքական ոստիկանական կամայականությունների դեմ։

Ֆելիետոններով ու ծաղրանկարներով երգիծել է հայ հոգևորականության անտարբերությունը ազգի հոգսերի հանդեպ, քննադատել ազգային կուսակցություններին։

Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության հայկական հանդեսներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական երգիծական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Սաքսաուլ

240px|մինի

**Սաքսաուլ** (Haloxylon), թելուկագգիների ընտանիքի ոչ խոշոր ծառերի (մինչև 12 մ) և թփերի ցեղ։ Ճյուղավորումը եղանաձև է, ընձյուղները հատվածավոր են, դյուրաբեկ։ Սաղարթը խիտ է կամ նոսր, ամռանը՝ կանաչ, աշնանը՝ մոխրագույն կամ գորշավուն։ Տերևները հակադիր են, փոքրիկ, ցողունին սեղմված անգույն թեփուկների կամ թմբիկների տեսքով։ Ծաղիկները երկսեռ են, մեկական նստած թեփուկանման ծաղկակիցների ծոցերում։ Սաքսաուլները բազմանում են սերմերով և արմատային մացառներով, երբեմն առաջացնում է անտառներ։ Ապրում է 30-60 տարի։ Հայտնի է սաքսաուլի 10 տեսակ՝ տարածված Ասիայի անապատներում և կիսաանապատներում։ ԽՍՀՄ-ում՝ Միջին Ասիայում հանդիպում է սաքսաուլի 3 տեսակ՝ սպիտակ (H․ persicum), սև (H․ aphyllum) եզայսանյան (H․ ammodendron)։ Սաքսաուլը ժողովրդական տնտեսության մեջ կարևոր նշանակություն ունի, բնափայտն ամուր է, դյուրաբեկ, ծանր (ընկղմվում է ջրում), օգտագործվում է որպես բարձրորակ վառելափայտ, ջերմատվությամբ քիչ է զիջում գորշ ածխին։ Մոխրից Տնկաղ (լատ.՝potassa) է ստացվում։ Ձմռանը կանաչ ընձյուղները կեր են ծառայում ուղտերի և ոչխարների համար։ Սաքսաուլն օգտագործվում է շարժվող օազիսների ամրացման, քաղաքների կանաչապատման համար և անփոխարինելի է միջինասիական հանրապետությունների ավազուտների անտառապատման գործում։

Կատեգորիա:Ասիայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թելուկազգիներ
Արմենակ Սաքուլյան

**Արմենակ Մելիքի Սաքուլյան** (), Անդրկովկասում հեղափոխական շարժումների մասնակից։ Կոմունիստական կուսակցության անդամ 1905 թվականից։

1902 թվականին տեղափոխվել է Բաքու, աշխատել նավթահանքերում։ Մասնակցել է Բաքվի 1903 թվականի դեկտեմբերյան գործադուլին։ ՌՍԴԲԿ Թիֆլիսի կոմիտեի հանձնարարությամբ Սաքուլյանը բոլշևիկյան թռուցիկներ է տարածել քաղաքում, աշխատել բոլշևիկյան «Կայծ» և «Նոր խոսք» թերթերի խմբագրություններում։ Հեղափոխական գործունեության համար 1908 թվականին ձերբակալվել է։ 1911-1917 թթ. ծառայել է բանակում։ Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության հաղթանակից հետո Թիֆլիսում շարունակել է հեղափոխական գործունեությունը, որի համար վերստին ձերբակալվել է։ Հայաստանում խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո Սաքուլյանը տեղափոխվել է Հայաստան և 1922 թվականից տնտեսական ղեկավար աշխատանք տարել հանրապետության տարբեր շրջաններում։ 1942 թվականից անհատական թոշակառու էր։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Լևոն Սարգսյան (տնտեսագետ)

**Լևոն Տոնոյի Սարգսյան** (), հայ խորհրդային տնտեսագետ։ Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտոր (1977), պրոֆեսոր (1980)։

1938-1941 թվականներին՝ ՀԿԿ Երևանի քաղկոմին կից պրոպագանդիստների տան վարիչ, 1942 - 1945 թվականներին՝ Կիրովի անվան սովխոզի քաղբաժնի պետ, ապա՝ տնօրեն։ 1953 - 1965 թվականներին հեռակա մանկավարժ, 1978 թվականից՝ Հայկական մանկավարժական ինստիտուտ քաղաքատնտեսության ամբիոնի վարիչ։ Աշխատությունները վերաբերում են Հայկական լեռնաշխարհում նախնադարյան համայնական արտադրաեղանակի ձևավորման ու զարգացման հարցերին և ՀԽՍՀ այգեգործության պատմությանը։ ԽՄԿԿ անդամ 1937 թվականից։

## Երկեր
* Այգեգործության զարգացումը Սովետական Հայաստանում, Երևան, 1960։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Սաքսոֆոն

250px|մինի|Տենոր սաքսոֆոն
**Սաքսոֆոն** (saxophone, ստեղծողի անունից և հունարեն tptovii— հնչյուն), պարզ լեզվակավոր մետաղյա փողային գործիք՝ կոնաձև փողով, ընդլայնված և դեպի վեր թեքված փողաբերանով։

Սաքսոֆոնների ընտանիքը նախագծվել է 1842 թվականին բելգիացի երաժշտական վարպետ Ադոլֆ Սաքսի կողմից և արտոնագրվել է նրա կողմից չորս տարի անց։ 19-րդ դարի կեսերից սաքսոֆոնը գործածվում է փողային, հազվադեպ՝ սիմֆոնիկ նվագախմբում, ինչպես նաև որպես սոլո գործիք՝ նվագախմբի (անսամբլի) ուղեկցությամբ։ Հանդիսանում է ջազի և դրան հարակից ժանրերի, ինչպես նաև էստրադային երաժշտության հիմնական գործիքներից մեկը։ Գործիքն ունի լիարժեք և հզոր հնչողություն, երգեցիկ տեմբր և մեծ տեխնիկական շարժունակություն։

Սաքսոֆոնների ընտանիքը բաղկացած է, հիմնականում, 7 գործիքից՝ սոպրանինո, սոպրանո, ալտ, տենոր, բարիտոն, բաս, կոնտրաբաս, որոնք ունեն հաջորդաբար մի-բեմոլ և սի-բեմոլ լարվածք (հանդիպում է նաև ֆա լարվածքի սոպրանինո)։ Որպես մենակատար առավել տարածված է ալտ սաքսոֆոնը։ Ունի թավ, հյութեղ, ինքնատիպ տեմբր, որ ավելի մոտիկ է փայտյա փողայիններին։ Հայտնի են սաքսոֆոնի համար գրված Կ․ Դեբյուսիի «Ռապսոդիան», Ա․ Գլազունովի, Է․ Հովհաննիսյանի կոնցերտները։ Սաքսոֆոնը ստեղծվել է Բելգիացի վարպետ Ադոլֆ Սաքսի կողմից 1840 ական թվականներին Ֆրանսիայում։ Ադոլֆ Սաքսը հանդիսանում է նաև պղնձյա փողային գործիքների ընտանիքի, Սաքսոգոռների կառուցող։ Սաքսոֆոնի ցուպը (трость) և լկամը (мунштук) շատ նման են կլառնետի ցուպին և լկամին։ Սաքսոֆոնը համարվում է պղնձյա փողային և փայտայա փողային գործիքների միջանկյալ տեսակ (քանի որ Սաքսոֆոնը մետաղյա է իսկ ցուպը (трость) փայտյա)։Սաքսոֆոնի հնչյունային տրված ծավալը 2,5 օկտավա է, բայց սաքսոֆոնը հնարավորություն ունի բարձրանալ 5 օկտավայից ավել դեպի վեր ուղղությամբ։ Սաքսոֆոնը օգտագործվում է և կլասիկ և ջազային երաժշտության մեջ հիմնականում երկու ոլորտներում էլ սաքսոֆոնը գտնվում է մենակատարի դերում։ Այժմ Ֆրանսիայում այդ փողոցը որում ստեղծվել է սաքսոֆոնը կրում է Ադոլֆ Սաքսի անունը։ Սաքսոֆոնային ջազի նախահայրերից մեկը Չարլի Պարկերն է, նրա օրոք Սաքսոֆոնը դարձավ ամենահայտնի ջազային գործիքներից մեկը։ Առաջին անգամ օպերայում սաքսոֆոնը ներգրավել է Ջորջ Գեռշվինը։ Առաջին անգամ Հայկական սիմֆոնիկ և օպերային ստեղծագործություններում սաքսոֆոնը ներգրավել է Արամ Խաչատրյանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեզվակավոր փողային գործիքներ
Սաքի

**Սաքի**, հայաբնակ գյուղ Իրանում, Արաքսի շրջանի Քյամարա գավառում։ XX դարի սկզբին ուներ 230 հայ բնակիչ։ Զբաղվում Էին այգեգործությամբ, պարտիզպանությամբ, հացահատիկի մշակությամբ, անասնապահությամբ, արհեստներով, առևտրով։ Գյուղում կար եկեղեցի՝ կից դպրոցով։ Սաքին այժմ դատարկվել է հայ բնակիչներից, որոնք տեղափոխվել են Իրանի տարբեր շրջաններ (հիմնականում՝ Թեհրան)։

Կատեգորիա:Իրանի հայաբնակ գյուղեր
Հովհաննես Թադևոսյան

**Հովհաննես Կարապետի Թադևոսյան (Տեր-Թադևոսյան)** (), հայ նկարիչ, Ուզբեկական ԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ (1944)։

## Կենսագրություն
*1906 թվականից սովորել է Թիֆլիսի Գեղեցիկ արվեստները խրախուսող կովկասյան ընկերության դպրոցում
*1909-1916 թվականներին` Մոսկվայի գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարտարապետության ուսումնարանում 1922-1927 թվականներին` Վխուտեմաս-Վխուտեինի (համամիութենական գեղարվեստա-տեխնիկական արվեստանոցներ) խեցեգործության բաժնում
*Ապրել ու ստեղծագործել է Ուզբեկստանում։ 1921 թվականին Մոսկվայից գործուղվել է Երևան
*«Սամարղանդի կոմունա» գեղարվեստի դպրոցի և Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանի հիմնադիրներից է՝ 1922 թվականին ` վարիչ
*1937 թվականից եղել է Ուզբեկստանի տաղավարի գլխավոր նկարիչ ԽՍՀՄ ԺՏՆՑ-ում, Մոսկվա

Ստեղծագործել է `
*Երևանում, 1914-1915
*Տաշքենդում, 1917-1966
*Մոսկվայում, 1966-1974
Հովհաննես Թադևոսյանի աշխատանքները գտնվում են նախկին Խորհրդային Միության հանրապետությունների բազմաթիվ պետական թանգարաններում, Հայաստանի ազգային պատկերասրահում, ինչպես նաև մասնավոր պատկերասրահներում ու հավաքածուներում։

## Ստեղծագործություններ
*«Թիֆլիս», 1911
*«Արևոտ մոտիվ (էտյուդ)», 1913
*«Թեյարան», 1913
*«Ռեգիստանի հրապարակը կեսօրին», 1916, Արևելքի ժողովուրդների արվեստի թանգարան, Մոսկվա
*«Սամարղանդի շուկան», 1917
*«Արևոտ մոտիվ», 1917
*«Փողոց Սամարղանդում» 
*«Մի անկյուն Երևանում»
*«Երևանի տեսարան»
*«Սամարղանդ. Աշնանային շուկա», 1947
*«Փողոց Աշխաբադում» (էտյուդ) 
*«Ուզբեկուհու կիսադեմ» («Մրգահավաք» գեղանկարի էտյուդ) (մոտ 1930)

## Ցուցահանդեսներ
Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Մոսկվայում (1912, 2011 հետմահու), Երևանում (1966)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուզբեկահայ նկարիչներ
Հրանտ Միրզոյան

** Հրանտ Սերյոժայի Միրզոյան** (), հայ նկարիչ։

## Կենսագրություն
*1977-1981 թվականներին սովորել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանում
*1981-1987 թվականներին` Երևանի գեղարվեստի ինստիտուտում
*1988 թվականին Հայաստանի նկարիչների միության անդամ է
*1997 թվականից` նկարիչների միջազգային միության (ՅՈՒՆԵՍԿՕ) անդամ

## Ցուցահանդեսներ
*2007 Անհատական ցուցահանդես, "Art" պատկերասրահ, Ալմա Աթա, Ղազախստան 
*1994 Անհատական ցուցահանդես "Bilo Roge" պատկերասրահ, Պրահա, Չեխիա 
*1989 Անհատական ցուցահանդես Երևանի ժամանակակից արվեստի թանգարանում 
*2004 Artexpo, Արտ Կովկաս

Խմբակային ցուցահանդեսներ է ունեցել Հայաստանում, Օսլոյում, Վիեննայում, Մոսկվայում, Տորոնտոյում, Աբու Դաբիում, Փարիզում, Գերմանիայում, Ֆլորենցիայում, Նյու-Յորքում, Բոստոնում, Լոս Անջելեսում, Թուրքիայում, Թեհրանում, Անգլիայում, Շվեդիայում, Արգենտինայում, Բեյրութում, Սիրիայում։

## Մեջբերումներ Հրանտ Միրզոյանից
*Գույները մատների նման են, չես կարող ընտրել մեկնումեկն ու ասես՝ սա իմ սիրելին է։ Ավելի լավ է ինձ տարբեր գույների շրջաններով բնութագրեմ։ Մի ժամանակահատված ես կանաչի երանգներն էի, հետո՝ մուգ, այժմ էլ՝ բաց, եթերային գույներն են ինձ բնութագրում։
*Գույները պետք է ներդաշնակության մեջ լինեն թե միմյանց, թե ինձ հետ։ Գույներն ինձ համար իմաստակիր չեն, բայց արտահայտում են զգացմունքներս։ Կան գույներ, որ միայնակ չեն նայվում, բայց երբ սկսում են զրուցել միմյանց հետ, էմոցիա են արտահայտում՝ իմաստ ձեռք բերելով։
*Ագրեսիվ գույներ չկան։ Նկարչությունն ազատություն է, գույները չեն կարող բնորոշումներ ունենալ։ Համադրության մեջ նրանք տարբեր ինֆորմացիայի իմաստակիրներ են։ Գույները չեն կարող գոյություն ունենալ առանց ֆորմաների։ Դրանք անզոր են կենդանանալ, եթե ֆորման անհետաքրքիր է։ Երևանը վառ գույներով եմ տեսնում' իր կոլորիտը բազմերանգ է։
*Հիմնականում մաքուր գույներով չեմ աշխատում, խառնում եմ ու ստանում անհրաժեշտ երանգները։ Կտավին գույները հանձնելուց հետո անպայման պետք է զարմանաս։ Իմաստը հենց դա է, այլապես նոր նկար չես կարող նկարել։ Գույներին ինչ-որ բան համոզելը դժվար է։ Նրանց հետ դու-ով եմ խոսում։
*Առանց ներդաշնակության ցանկացած գույնը կարող է փչացնել պատկերը։ Իսկ իմ գույների ներդաշնակությունը կոնտրաստի մեջ է։
## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  Հրանտ Միրզոյանի կենսագրություն Gallery 25 կայքում 

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:1962 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 26 ծնունդներ
Կատեգորիա:Գյումրի քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Վրեժ Սաֆարյան

**Վրեժ (Էդուարդ) Իսրայելի Սաֆարյան** (), կանադացի տնտեսագետ։

Ավարտել է Տորոնտոյի համալսարանի տնտեսագիտութան ֆակուլտետը (1946)։ 1956 թվականին տնտեսագիտության դոկտորի աստիճան է ստացել Կալիֆոռնիայի համալսարանում։ 1950-1955 թթ. Կանադայի վիճակագրական բյուրոյում եղել է վիճակագիր, 1956-1966 թթ.՝ Սասկաչիվանի համալսարանի պրոֆեսոր և քաղաքական գիտությունների ամբիոնի վարիչ։ 1966 թվականից Տորոնտոյի համալսարանի պրոֆեսոր է։ 1971-1976 թթ. եղել է նույն համալսարանի ասպիրանտուրայի և գիտության գծով երկրորդ պրեզիդենտ, 1977-1978 թթ.՝ Կանադայի տնտեսագետների ասոցիացիայի պրեզիդենտ։ Կանադայի տնտեսության զարգացման նախագծողների (1956), ֆեդերալ կառավարություն արդյունաբերության (1967), սահմանադրական (1967) հանձնախմբերի, Օնտարիոյի տնտեսագիտական խորհրդի (1974), Կանադաամերիկյան տնտեսագիտական կոմիտեի (1972) անդամ է։

Դասախոսություններով հանդես է եկել աշխարհի շատ համալսարաններում և գիտական կենտրոններում, այդ թվում՝ Մոսկվայում և Երևանում։ Գիտական հետազոտությունները հիմնականում վերաբերում են Կանադայի ներքին և արտաքին տնտեսական քաղաքականությանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կանադահայ տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտորներ
Թարխանա

**Թարխանա**, (, , ), ավանդական չորացված խառնուրդ, որն օգտագործվում է մի շարք խոհանոցներում տարատեսակ ուտեստների պատրաստման մեջ։

Հայկական թարխանան պատրաստվում է մածունով, ձվով, ցորենի ալյուրից և օսլայից։ Խմորից փոքրիկ կտորներ են պատրաստում և չորացնում, որից հետո պահում են ապակե տարաներում և օգտագործում չոր վիճակում հիմնականում ապուրների մեջ։

Թուրքական թարխանան պատրաստվում է ալյուրից, լոլիկից, մածունից, կարմիր պղպեղից, սոխից, խմորիչից և աղից։

## Անվան ծագում
Թարխանա անվան ստույգ ծագումը հայտնի չէ։ Հույներն այն անվանում են թրխանա։ Ապուրի մասին մի քանի լեգենդ կա, որից մեկի համաձայն՝ այն ծագել է երկու՝ «դար» և «խանե» բառերի միաձուլումից (բառացի թարգմանությամբ՝ «նեղ տարածություն», փոխաբերական իմաստով՝ «սահմանափակ հնարավորություններ»)։ Ըստ լեգենդի՝ մի օր արշավի ժամանակ սուլթանին հրավիրեցին մի գյուղացու տուն։ Քանի որ տանը ուտելու ոչինչ չկար, տան տիրուհին արագ ապուր պատրաստեց։ Ամաչելով սուլթանից՝ կինը ներողություն խնդրեց նրանից սեղմ պայմաններում պատրաստված ապուրի համար։ Արդյունքում «դար խանե» արտահայտությունը վերածվեց «թարխանայի»։

## Պատրաստում
Թարխանա պատրաստելու համար բոլոր բաղադրիչները խառնում են՝ դարձնելով միատարր խառնուրդ։ Այնուհետև մաղում են ու խմորում 10 օր սառը, չոր վայրում։ Թուրքական խոհանոցում ընդունված է այն պատրաստել մեծ քանակությամբ և օգտագործել ձմռանը։

## Կիրառում
Թուրքական թարխանան օգտագործում են ապուրների պատրաստման ժամանակ, որն ապուրին յուրահատուկ համուհոտ է տալիս։ Թուրքական խոհանոցի գլուխգործոցն է համարվում «tarhana corbasi», որը պատրաստում են տոմատի մածուկով, սխտորով և բուսական յուղով։

Օգտակար է աղեստամոքսային ուղու հիվանդությունների դեպքում, քանի որ ստամոքսի պատերի վրա թողնում է տտպող ազդեցություն։ Չի պարունակում ճարպեր և ցածր կալորիականություն ունի։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ինչպե՞ս պատրաստել թարխանա
* Թուրքական խառնուրդ թարխանան 
* Թարխանա

Կատեգորիա:Արաբական խոհանոց
Կատեգորիա:Թուրքական խոհանոց
Կատեգորիա:Հունական խոհանոց
Վալդեմարաս Խոմիչյուս

**Վալդեմարաս Խոմիչյուս** (լիտվ.՝ *Valdemaras Chomičius*, ), խորհրդային և լիտվացի նախկին բասկետբոլիստ, խաղարկող, Լիտվայի բասկետբոլի ազգային հավաքականի օգնական մարզիչ, ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր գործիչ (1982) և Լիտվայի վաստակավոր մարզիչ։

Ակումբային կարիերայում առավել հայտնի է որպես Կաունասի «Ժալգիրիսի» ավագ, որի կազմում 1985-1987 թվականներին անընդմեջ հաղթել է ԽՍՀՄ առաջնությունը՝ յուրաքանչյուր անգամ առավելության հասենլով ԽՍՀՄ-ի լավագույն ակումբ համարվող «ԲԿՄԱ»-ին։

Հանդես է եկել Խորհրդային Միության և Լիտվայի բասկետբոլի ազգային հավաքականներում։ Խորհրդային Միության հավաքականի կազմում, թիմակցելով հայրենակիցներ Արվիդաս Սաբոնիսին, Շարունաս Մարչյուլյոնիսին և Ռիմաս Կուրտինայտիսին, նվաճել է ոսկե մեդալ Սեուլի 1988 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերում (եզրափակչում պարտության մատնելով Միացյալ Նահանգների հավաքականին), ինչպես նաև հաղթել 1982 թվականին աշխարհի առաջնությունը, 1979 և 1985 թվականների Եվրոպայի առաջնությունները։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո ընդգրկվել է անկախ Լիտվայի ազգային հավաքականում, որի կազմում դարձել է բրոնզե մեդալակիր Բարսելոնայի 1992 թվականի օլիմպիական խաղերում, ինչպես նաև նվաճել արծաթե մեդալ 1995 թվականի Եվրոպայի առաջնության ժամանակ։

Կաունասում ունի իր անունը կրող սպորտ դպրոց։

1991 թվականին դարձել է Գինեսի ռեկորդակիր՝ մասնակցելով 24 ժամ տևող բասկետբոլային հանդիպման և իր հաշվին գրանցելով 722 միավոր։

## Մրցանակներ և նվաճումներ
**Որպես մարզիկ**
* Օլիմպիական չեմպիոն՝ 1988, բրոնզե մեդալակիր՝ 1992
* Աշխարհի չեմպիոն՝ 1982, արծաթե մեդալակիր՝ 1986
* Եվրոպայի չեմպիոն 1979, 1985, արծաթե մեդալակիր՝ 1987, 1995, բրոնզե մեդալակիր՝ 1983, 1989
* ԽՍՀՄ չեմպիոն 1985-87, ԽՍՀՄ առաջնության արծաթե մեդալակիր՝ 1980, 1983, 1984, 1988, 1989
* Բելգիայի առաջնության արծաթե մեդալակիր՝ 1992, 1994
* Լիտվայի առաջնության արծաթե մեդալակիր՝ 1997
* Միջմայրցամաքային գավաթի տիտղոսակիր՝ 1986
* Եվրոպայի չեմպիոնների առաջնության եզրափակչի մասնակից՝ 1986
* Եվրոպայի գավաթակիրների առաջնության եզրափակչի մասնակից՝ 1984
* «Դրուժբա» միջազգային մրցույթների հաղթող՝ 1984 (Լոս Անջելեսի 1984 թվականի օլիմպիական խաղերի այլընտրանքային մրցույթ)
* Եվրոպայի երիտասարդական առաջնության չեմպիոն՝ 1978
* Համալսարանային առաջնության չեմպիոն՝ 1985

**Որպես մարզիչ**
* Լիտվայի առաջնության արծաթե մեդալակիր («Օլիմպասի» կազմում)՝ 1997
* Ռուսաստանի առաջնության արծաթե մեդալկիր 2007
* Ռուսաստանի առաջնության բրոնզե մեդալկիր 2010

### Շքանշաններ
* «Լիտվային մատուցած ծառայությունների» շքանշան (1995)
* «Լիտվայի մեծն իշխան Գեդիմինասի» շքանշան (2003)

## Գրականություն
* «100 лет российского баскетбола: история, события, люди: справочник» / В. Б. Квасков. — М.: «Советский спорт», — 274 էջ. հրատ.՝ ISBN 5-9718-0175-9

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1959 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 4 ծնունդներ
Կատեգորիա:Լիտվացի բասկետբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Լիտվացի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ օլիմպիական չեմպիոններ
Շողիկ Սաֆյան

**Շողիկ Սերգեյի Սաֆյան** (), հայ խորհրդային բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ և խմբագիր։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1944 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1948 թվականից։

## Կենսագրություն
1939 թվականին ավարտել է Բաքվի մանկավարժական ինստիտուտի Պատմության ֆակուլտետը։ 1941-1945 թվականներին աշխատել է Բաքվի «Կոմունիստ» (հայերեն) թերթի խմբագրությունում որպես արվեստի և գրականության բաժնի վարիչ։ 1946 թվականից հաստատվել է Երևանում։ Աշխատել է «Ավանգարդ» թերթում որպես արվեստի և գրականության բաժնի վարիչ, այնուհետև` Հայաստանի պետական հրատարակչությունում որպես խմբագիր։ 1968-1975 թվականներին աշխատել է Հայաստանի գրողների միությունում որպես գրական խորհրդատու։ Սաֆյանի ստեղծագործությունը, որ համակված է քնարականությամբ ու քաղաքացիական շնչով, ամփոփված է «Կարոտի երգեր» (1947), «Ամենալավ նվերը» (1949, պստմվածքներ), «Մեր երգը» (1953) և այլ ժողովածուներում։ Սաֆյանը թարգմանել է Ռուդաքիի բեյթերից, Լազար Լագինի «Ծերունի Խոտհարիչը» (1953 թ.), Վասիլի Լեբեդևի, Ա․ Տամսաարեի, Սերգեյ Միխալկովի, Միխայիլ Ալեքսեևի, Մ․ Ռահիմի, Վագիֆի ստեղծագործություններից։ Շողիկ Սաֆյանը իր մահկանացուն կնքել է 1995 թվականի օգոստոսի 4-ին Երևանում, 79 տարեկան հասակում։

## Երկեր
* Կարոտի երգեր (բանաստեղծություններ), Երևան, 1947, 56 էջ։
* Ամենալավ նվերը (պատմվածքներ), Երևան, 1949, 32 էջ։
* Մեր երգը (բանաստեղծություններ), Երևան, 1953, 64 էջ։
* Մի հին հեքիաթ է սա (արձակ բանաստեղծություններ), Երևան, 1963, 160 էջ։
* Մի հին հեքիաթ է սա, Երևան, 1977, 276 էջ։
* Հին Խնձորեսկ, իմ Խնձորեսկ (բանաստեղծություններ), Երևան, 1998, 96 էջ։

### Մամուլ
* Հաշվապահը։ «Գրական թերթ», 1948, № 1:

### Թարգմանություններ (ռուսերենից և ադրբեջաներենից)

* Մամեդխանլի Էնվեր, բաքվի գիշերները, Ե., Հայպետհրատ, 1951, 197 էջ։
* Ռահիմ Մահմեդ, Հատընտիր (ժողովածուի մեջ մտնող գործերի մի մասը թարգմանել է Շ. Սաֆյանը), Ե., Հայպետհրատ, 1952։
* Լագին Լ., Ծերունի Խոտտաբիչը, Ե., Հայպետհրատ, 1953, 344 էջ։
* Միխալկով Ս., Փոխարինողները, Ե., Հայպետհրատ, 1953, 15 էջ։
* Մեհթի Հուսեյն, Առավոտ, Ե., Հայպետհրատ, 1960, 762 էջ։
* Լագին Լ., Ծերունի Խոտաբիչը, Ե., Հայպետհրատ, 1963, 331 էջ։
* Խոլոպով Գեորգի, Գրենադա, Ե., «Հայաստան», 1973, 507 էջ։
* Գուբարև Վիտալի, Արտասովոր արկածներ, Ե., «Հայաստան», 1974։
* Լեբեդև Վ., Կակաչի գույնը (գրքի մեջ մտնող գործերի նի նասը թարգնանել է Շ. Սաֆյանը), Ե., «Հայաստան», 1976, 153 էջ։
* Տամմսարե Անտոն, Կյանք և սեր, Ե., «Սովետական գրող», 1978, 414 էջ։
* Թանգրիկուլիև, Դութառը երգում է, Ե., «Սովետական գրող», 1978։
* Դոստյան Ռիչի, Տագնապ, Ե., «Սովետական գրող», 1979։
* Ամատունի Պետրոնի, Եթե սֆինքսը խոսեր, Ե., «Սովետական գրող», 1980։
* Ալեքսեև Միխայիլ, Հացը գոյական է, Ե., «Սովետական գրող», 1980։

## Աղբյուրներ
* Հայկ Խաչատրյան «Գրական տեղեկատու», Երևան, 1986, էջ 497-499։
* Գրիգոր Չալիկյան «Անլռելի սիրահարը (Պարույր Սևակի ու մի քիչ էլ իմ մասին)», Երևան, 2004, 168 էջ։
* Ով ով է (Հայեր։ Կենսագրական հանրագիտարան), հատ. 2, Երևան, 2007, էջ 441։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ադրբեջաներենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Վասիլի Սաֆոնով

**Վասիլի Իլյիչ Սաֆոնով** (), ռուս դաշնակահար, մանկավարժ, դիրիժոր, երաժշտական-հասարակական գործիչ։

Ավարտել է Պետերբուրգի կոնսերվատորիան (1880), որտեղ և դասավանդել է (1880-1885 թվականներ)։ 1885-1905 թվականներին՝ Մոսկվայի կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր (1889 թվականից՝ նաև տնօրեն)։ 1889-1905 թվականներին՝ Ռուսական երաժշտական ընկերության Մոսկվայի բաժանմունքի սիմֆոնիկ համերգների դիրիժոր։ 1906-1909 թվականներին՝ Նյու Յորքի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի դիրիժոր և Ազգային կոնսերվատորիայի տնօրեն։ Վերադառնալով Ռուսաստան՝ հիմնականում հանդես է եկել որպես դաշնակահար-անսամբլիստ։ Որպես դիրիժոր Սաֆանովը պրոպագանդել է ռուսական սիմֆոնիկ երաժշտությունը (Պ. Չայկովսկու և Ա. Դլագունովի մի շարք երկերի առաջին կատարողն է), երաժշտական պրակտիկա է մտցրել առանց փայտիկի ղեկավարելը։ Ռուսական մինչհեղափոխական դաշնամուրային առաջատար դպրոցներից մեկի ստեղծողն է։ Աշակերտներից են Ա. Ն. Սկրյաբինը, Ն. Կ. Մետները։ Հեղինակ է «Նոր բանաձև» դաշնամուրի ձեռնարկի (1916)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Ռուս դիրիժորներ
Կատեգորիա:Ռուս երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 2-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Գևորգ Սաֆրազբեկյան

**Գևորգ Սադաթի Սաֆրազբեկյան** (), հայ ռազմական և պետական գործիչ, կարմիր բանակի դիվիզիային կոմիսար (1935)։

Ավարտել է Լենինգրադի Ն․ Տոլմաչովի անվան ռազմաքաղաքական ակադեմիային կից բարձր քաղաշխատողների դասընթացները (1928)։ 1922 թվականից ծառայել է Հայկական դիվիզիայի քաղբաժնում, այնուհետև եղել հեծյալ գնդի կոմիսար։ 1926 թվականին նշանակվել է Հայկական դիվիզիայի կոմիսար և քաղբաժնի պետ։ 1928 թվականին՝ Միջինասիական ռազմական օկրուգի ավիացիոն բրիգադի քաղբաժնի, ապա՝ օկրուգի կազմհրահանգչական բաժնի պետ, քաղվարչության պետի տեղակալ։ 1931 թվականին Տաջիկստանում մասնակցել է հակաբոլշևիկյան ուժերի ճնշմանը։ 1932-1936 թվականներին էղել է Կարմիր բանակի գլխավոր քաղվարչության ավագ տեսուչ։ 1936-1937 թվականներին՝ ռազմաքաղաքական խորհրդատու խորհրդային բանակի քաղվարչությունում։  ԽՄԿԿ անդամ (1920)։

Պարգևատրվել է խորհրդային և մոնղոլական շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ կոմիսարներ
Յուրի Սարգսյան (ճարտարագետ)

**Յուրի Լևոնի Սարգսյան** (), ճարտարագետ-մեխանիկ։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1975), պրոֆեսոր (1977), ՀՃԱ (1993), ՄՃԱ (1995), Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի ակադեմիկոս։

Պրոֆեսոր Լևոն Սարգսյանի որդին է։

## Կենսագրություն
1962 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1962 թվականից աշխատում է ՀՊՃՀ-ում։ 1971-1972 թթ.անցել է գիտական փորձառություն Ստենֆորդի և Իլինոյսի համալսարաններում (ԱՄՆ), իսկ 1977-1978 թթ. նույն համալսարաններում աշխատել է որպես հրավիրված պրոֆեսոր։ 1976-1988 թթ. և 2006 թվականից՝ մեքենաների և մեխանիզմների տեսության ամբիոնի վարիչ, 1988-2006 թթ.՝ ռեկտոր, 1995-1996 թթ., միաժամանակ՝ Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի փոխնախագահ։ 1990-1995 թթ.՝ Հայաստանի ԳԽ պատգամավոր։ 1992-1995 թթ.՝ ԱԺ սահմանադրական հանձնաժողովի անդամ։ 2006 թվականից միջազգային կենսագրական կենտրոնի (Քեմբրիջի) լավագույն կրթական գործիչ, Հայ կրթական հաստատության (ԱՄՆ) տարվա կրթական գործիչ (2002), ԱՄՆ-ի Նեբրասկա նահանգի պատվավոր քաղաքացի (1972)։

## Գործունեություն
Աշխատանքները վերաբերում են մեխանիզմների սինթեզի տեսությանը, ավտոմատացված նախագծմանը, տարածական մեխանիզմների տեսությանը, ռոբոտատեխնիկական համակարգերի մեխանիկային, մեխանիզմների, ռոբոտների և ավտոմատացված համալիրների նոր տիպերի ստեղծմանը։ Սարգսյանի մեխանիզմների սինթեզի տեսության նոր ուղղության՝ ապրոքսիմացիոն կինեմատիկական երկրաչափության հիմնադիրն է։

## Պարգևներ, մրցանակներ
* Ամերիկյան ճարտարագետ-մեխանիկոսների ընկերության մրցանակ (1978, տարվա լավագույն աշխատության համար)
* «Փրոքտր ընդ Գեմբլ» ընկերության (1978) հատուկ մրցանակ
* Մեքենաների և մեխանիզմների տեսության միջազգային ֆեդերացիայի (1995) հատուկ մրցանակ
* Հայաստանի Անանիա Շիրակացու մեդալ, 1999
* Պատվո նշան շքանշան, 1985
* Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշան, 2003
* Հայաստանի գիտության վաստակավոր գործիչ (2011)։
* Հայաստանի վարչապետի հուշամեդալ (2011)։

## Երկեր
* Аппроксимационный синтез механизмов, М., 1982.
* Пространственные механизмы, М., 1983 (համահեղինակ)
### Մամուլ
* Հոդվածների մատենագիտություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Հայ մեխանիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ՀՀ վարչապետի հուշամեդալակիրներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ
Կատեգորիա:Երախտագիտության մեդալակիրներ (Արցախ)
Պարգև Սարգսյան

**Պարգև Հարությունի Սարգսյան** (), Անդրկովկասում խորհրդային ռեժիմի հաստատման աջակից, փոխգնդապետ, ԽՄԿԿ անդամ (1917)։

1918 - 1920 թվականներին ընդհատակյա աշխատանք է տարել Ալեքսանդրապոլում, մասնակցել է Մայիսյան ապստամբությանը։ 1921 թվականին ընտրվել է կուսակցության Ալեքսանդրապոլի քաղկոմի անդամ։ 1922 թվականին կուսակցության զորահավաքով մեկնել է բանակ՝ ծառայել Հայկական հրաձգային դիվիզիայում։ Եղել է դիվիզիայի բաժնի պետ, կուսբջջի քարտուղար։ 1925 թվականից դասավանդել է ռազմաքաղաքական դպրոցում, այնուհետև՝ Անդրկովկասյան հետևակային դպրոցում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ սպաներ
Շահեն Սարգսյան

**Շահեն Հովհաննեսի Սարգսյան** (1924, գյուղ Հարավ (ԼՂԻՄ Ասկերանի շրջանում) - ՞), հայ զինվորական, Փառքի երեք աստիճանի շքանշանների ասպետ, կրտսեր լեյտենանտ։

## Զինվորական կարիերա
1941 թվականի սեպտեմբերին զորակոչվել է բանակ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կամավոր մեկնել է (1941-ի սեպտեմբեր) ռազմաճակատ, մարտնչել 175-րդ հրաձգային դիվիզիայի 277-րդ գնդի կազմում։ Եղել է զրահահար հրաձիգ, հետախույզ։ 1944 թվականի մարտի 16-ին Բուդիշչեի գյուղի (ք. Կովելի շրջան) մոտ ներխուժել է հակարակորդի դիրքեր, ոչնչացրել գնդացիրը հաշվարկով, գերել զինվոր։ Անհրաժեշտ էր գտնել մի «խոսող լեզուն», և այդ աշխատանքը հանձնարարել են Սարգսյանին։ Գիշերային մշուշի միջով նա ներթափանցեց թշնամու թիկունքը, և «խոսող լեզուն» հասցվեց շտաբ։ Փառքի շքանշանների արժանացել է Կուրսկի ճակատամարտում, Բելառուսիայի ազատագրման և Լեհաստանի գրավման ժամանակ ցուցաբերած խիզախության համար։ Վարշավայի համար մարտերում գերել է 7 զինվոր, փոխարինել վաշտի զոհված հրամանատարին, ազատագրել մի քանի թաղամասեր, առաջինը հասել Վիսլայի կամրջին։ Այդ օպերացիայի համար 1944 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Սարգսյանը պարգևատրվեց Առաջին աստիճանի շքանշանով և ստացավ կրտսեր լեյտենանտի կոչում։ 1944 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Վարշավայի տարածքում իր զորախմբի հետ ներխուժել է մարտական խրամատները և, գերի վերցնելով յոթ հակառակորդի, տարել է շտաբ։ Գերիներից արժեքավոր նորություններ իմանալով, գումարտակը գրեթե առանց կորուստների ճեղքել է թշնամու պաշտպանության գիծը։ Ամբողջ պատերազմի ժամանակ Շահեն Սարգսյանը անձամբ իր վաշտ է բերել քսանից ավելի «լեզուներ»։ Մասնակցել է Պրահայի գրավմանը։ Մարտական ուղին ավարտել է Չեխոսլովակիայում։

Զորացրվել է 1945 թվականին։ Ապրել է Բաքվում։ 1989 թվականի Սումգայիթում հայերի ցեղասպանությունից հետո գաղթել է Մոսկվա։

## Պարգևներ
1944 թվականի հուլիսի 9-ին պարգևատրվել է Փառքի 2-րդ աստիճանի շքանշանով (Հր. 47-րդ Բ, № 040, 03.07.44, № 4201): 1945 թվականի մարտի 24-ին պարգևատրվել է Փառքի 1-ին աստիճանի շքանշանով (Հրմգիր. ԽԱՀՄ ԳԽՆ, 24.03.45, № 527): Պարգևատրվել է Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշանով, մեդալներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ սպաներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Փառքի շքանշանի հայ ասպետներ (ԽՍՀՄ)