Լաջվարդ

**Լաջվարդ** կամ **կապույտ քար,** մուգ կապույտ կիսաթանկարժեք քար, որը հնուց գնահատվում է իր վառ գունավորման համար։ Լաջվարդ դեռ մ.թ.ա. 7-րդ հազարամյակում արդյունահանում էին Սար-ի Սանգի հանքահորերից և Աֆղանստանի հյուսիս արևելյան հատվածում գտնվող Բադախշան նահանգի այլ հանքահորերից։ Լաջվարդի ուլունքներ են հայտնաբերվել Մեհրգարհի, Կովկասի և նույնիսկ Մավրիտանիայի նեոլիթյան գերեզմանատեղերում։ Այն օգտագործվել է նաև Թութենհամոնի (1341–1323 BC) թաղման դիմակի ունքերը նկարելու համար։

Միջին դարերի ավարտին լաջվարդն սկսում է արտահանվել Եվրոպա, որտեղ այն փոշիացնում են՝ ստանալով ծովազվարթ (ուլտրամարին) ներկը, որը կապույտ գունանյութերից ամենաթանկարժեքն էր։ Այն օգտագործվել է Վերածննդի և Բարոկկոյի ամենահայտնի նկարիչների կողմից՝ Մազաչչո, Պերուջինո, Տիցիան և Վերմեեր։ Նրանով ներկել են կենտրոնական կերպարների և հատկապես Մարիամ Աստվածածնի զգեստը։

Ներկայումս, հյուսիսային Աֆղանստանի և Պակիստանի հանքահորերը դեռ մնում են լաջվարդի ամենամեծ աղբյուրը։ Կարևոր են նաև Ռուսաստանի Բայկալ լճի արևմտյան հատվածում և Չիլիի Անդերում գտնվող հանքահորերը։ Քիչ քանակությամբ լաջվարդ է արդյունահանվում Իտալիայում, Մոնղոլիայում, ԱՄՆ-ում և Կանադայում։

## Ծագումնաբանություն
Հայերենում լաջվարդ բառը (գրաբարում՝ *լազուարդ*) ծագել է պարսկերեն  *lājavard*, բառից, որը պարսկերեն քարի անվանումն է և այն վայրը, որտեղից արդյունահանում էին լաջվարդը։

Հայերենում «լազուր» գույնն արտահայտող բառը ծագել է քարի անվանումից։

## Գիտություն և կիրառություն

Պատկեր:Lazurite.jpg|Նմուշ Աղֆանիստանի Սար-ի Սանգ հանքահորից, որտեղից լաջվարդ է արդյունահանվել դեռ մ.թ.ա. 7-րդ հազարամյակում:
Պատկեր:Natural ultramarine pigment.jpg|Ծովազվարթ գունանյութը, որը բնական ճանապարհով ստացվում է փոշիացված լաջվարդից: Ուլտրամարինը կամ ծովազվարթը Վերածննդի ժամանակ ամենաթանկարժեք կապույտ գունանյութն էր:

### Բաղադրություն
Լաջվարդն ապար է, որի հիմնական բաղադրությունը լազուրիտն է (25% - 40%), որը ունի (Na,Ca)8(AlSiO4)6(S,SO4,Cl)1-2 քիմիական բանաձևը։ Լաջվարդը պարունակում է նաև կալցիտ (սպիտակ), սոդալիտ (կապույտ) և պիրիտ (մետաղական դեղին)։ Այլ բաղադրիչներից են՝ աուգիտ, դիոպսիդ, էնստատիտ, միկա, հաույնիտ և այլն։ Լաջվարդը սովորաբար առկա է բյուրեղների տեսքով։

### Գույն
Վառ կապույտ գունավորումը պայմանավորված է բյուրեղում եռածծմբի () ռադիկալ անիոնի առկայությամբ։

### Կիրառություն
Լաջվարդը շատ լավ հղկվում է, որի պատճառով օգտագործվում է զարդերում, փորագրություններում, խճանկարներում, նախշազարդերում, փոքր քանդակներում և անոթներում։ Փոշիացված այն օգտագործվում է ուլտարամարին գունանյութի պատրաստման մեջ, որը լայնորեն կիրառվել է Վերածննդի որմնանկարներում և յուղանկարներում։ Այն դադարեց կիրառվել յուղանկարներում 19-րդ դարում, երբ արհեստական ճանապարհով ստացվեց ներկի սինթետիկ տարբերակը։

Լաջվարդի արհեստական տարբերակը սինթեզվում է Գիլսոնի գործընթացի ընթացքում, որի ժամանակ ստանում են արհեստական ծովազվարթ և ցինկի հիդրոֆոսֆատ։ 
Պատկեր:Mesolapis.jpg|Միջագետքից գտնված կախազարդ՝ պատրաստված լաջվարդից, մոտ մ.թ.ա. 2900 թվական:
Պատկեր:Lapis bowl Iran, AO 26477.jpg|Լաջվարդից անոթ, Իրան, մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի ավարտ և 2-րդ հազարամյակի սկիզբ:
Պատկեր:Ebih-Il Louvre AO17551 n11.jpg|Էբիհ-Իլի արձանի խոշոր պլանով լուսանկարը, մ.թ.ա. 25-րդ դար:
Պատկեր:Tutmask.jpg|Թութանհամոնի թաղման դիմակը (մ.թ.ա. 1341-1323), լաջվարդով է նկարվել փարավոնի ունքերը:
Պատկեր:Lapis.elephant.800pix.060203.jpg|Փղի քանդակ բարձր որակի լաջվարդից:
Պատկեր:Lapis lazuli p1070260.jpg|Լաջվարդից պատրաստված քանդակ՝ լեռների պատկերով, չինական Քինգ արքայատոհմ (1644-1912):
Պատկեր:Girl with a Pearl Earring.jpg|Մարգարտե ականջօղով աղջիկը, հոլանդացի նկարիչ Յան Վերմեերի մոտավորապես 1665 թվականի գեղանկարն է, որտեղ նկարիչն օգտագործել է ուլտրամարին:
Պատկեր:Ermitáž (28).jpg|Սանկտ Պետերբուրգի Էրմիտաժում գտնվող 2 մետր բարձրությամբ լաջվարդե կուժ:


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կիսաթանկարժեք քարեր