Ամերիկյան իմպերիալիզմ

[thumb|right|1898 թվականի քաղաքական ծաղրանկար. «Տասը հազար մղոն ծայրից ծայր»՝ նկատի ունենալով իսպանա-ամերիկյան պատերազմից հետո ամերիկյան գերիշխանության ընդլայնումը (խորհրդանշվում է ճաղատ արծիվով) [Պուերտո Ռիկոյից մինչև Ֆիլիպիններ. ծաղրանկարը դա հակադրում է քարտեզին, որը ցույց է տալիս Միացյալ Նահանգների զգալիորեն փոքր չափերը 1798 թվականին՝ ուղիղ 100 տարի առաջ:]]
**Ամերիկյան իմպերիալիզմ** (, նաև *Ամերիկյան կայսրություն*), վերաբերում է ամերիկյան քաղաքական, տնտեսական, մշակութային, լրատվամիջոցների և ռազմական ազդեցության ընդլայնմանը Միացյալ Նահանգների սահմաններից դուրս։ Կախված մեկնաբանությունից, այն կարող է ներառել իմպերիալիզմը ուղղակի ռազմական նվաճումների միջոցով, գնդացրային դիվանագիտություն, անհավասար պայմանագրեր, նախընտրելի խմբակցությունների սուբսիդավորում, ռեժիմի փոփոխություն, կամ տնտեսական ներթափանցում մասնավոր ընկերությունների միջոցով, որին կարող է հետևել դիվանագիտական կամ ուժային միջամտությունը, երբ այդ շահերը վտանգված են։ Ամերիկյան կայսրության գաղափարն առաջին անգամ տարածվեց 1898 թվականի իսպանա-ամերիկյան պատերազմի արդյունքում։
[upright=1.5|thumb|ԱՄՆ-ի և անմիջականորեն վերահսկվող տարածքների քարտեզն իր ամենամեծ ծավալով 1898-1902 թվականներին՝ [Իսպանա-ամերիկյան պատերազմ (1898)|իսպանա-ամերիկյան պատերազմից հետո:]]

Ընդհանուր առմամբ, համարվում է, որ ամերիկյան իմպերիալիզմի քաղաքականությունը, սկսվել է 19-րդ դարի վերջին, չնայած ոմանք կարծում են, որ ԱՄՆ-ի տարածքային ընդլայնումը բնիկ ամերիկացիների հաշվին այնքան մոտ է իմպերիալիզմին, որ կարելի է հիշատակել նույն տերմինով։ Թեև Միացյալ Նահանգները երբեք պաշտոնապես չի ճանաչել իրեն և իր տարածքները որպես կայսրություն, որոշ մեկնաբաններ նշել են երկիրը որպես այդպիսին, այդ թվում՝ Մաքս Բուտը, Արթուր Մ. Շլեզինգեր կրտսերը և Նայլ Ֆերգյուսոնը։ Այլ մեկնաբաններ մեղադրում են Միացյալ Նահանգներին նեոգաղութատիրության մեջ, որը երբեմն սահմանվում է որպես հեգեմոնիայի ժամանակակից ձև, որը ոչ ֆորմալ կայսրությունում օգտագործում է տնտեսական ուժ, այլ ոչ թե ռազմական ուժ։ «Նեոգաղութատիրություն» տերմինը երբեմն օգտագործվել է որպես ժամանակակից իմպերիալիզմի ժամանակակից հոմանիշ։

Հարցը, թե արդյոք ԱՄՆ-ը պետք է միջամտի օտար երկրների գործերին, երկրի ողջ պատմության ընթացքում շատ քննարկվող թեմա է եղել ներքին քաղաքականության մեջ։ Ինտերվենցիոնիզմի հակառակորդները մատնանշում են երկրի ծագումը որպես նախկին գաղութ, որը ապստամբել է անգլիական թագավորի դեմ, ինչպես նաև ժողովրդավարության, ազատության և անկախության ամերիկյան արժեքները։ Ընդհակառակը, ինտերվենցիոնիզմի կողմնակիցները և ամերիկյան նախագահները, որոնք պիտակվել են որպես իմպերիալիստներ, մասնավորապես՝ Էնդրյու Ջեքսոնը, Ջեյմս Ք. Փոլքը, Ուիլյամ Մաք-Քինլին, Թեոդոր Ռուզվելտը և Ուիլյամ Տաֆտը, արդարացրել են տարբեր երկրներում միջամտությունները՝ վկայակոչելով Ամերիկայի տնտեսական շահերի առաջխաղացման անհրաժեշտությունը։

## Պատմություն
### Ընդհանուր ակնարկ
thumb|ԱՄՆ-ի ընդարձակումը դեպի արևմուտք 18-րդ դարի վերջից
[thumb|[Տեխասի, Օրեգոնի և Կալիֆոռնիայի նոր քարտեզ, Սամուել Օգոստուս Միտչել, 1846 թ․]]
Չնայած խաղաղ գոյակցության ժամանակաշրջաններին, բնիկ ամերիկացիների հետ պատերազմները հանգեցրին զգալի տարածքային նվաճումների ամերիկյան գաղութարարների համար։ Այս պատերազմները ընդհատումներով շարունակվեցին ԱՄՆ անկախությունից հետո, և էթնիկ զտումների արշավը, որը հայտնի է որպես հնդկացիների հեռացում, թույլ տվեց ամերիկացի սպիտակամորթ վերաբնակիչներին ավելի արժեքավոր տարածքներ ձեռք բերել մայրցամաքի արևելյան մասում։

Ջորջ Վաշինգտոնը սկսեց Միացյալ Նահանգների «ոչ ինտերվենցիոնիզմի» քաղաքականությունը, որը տևեց մինչև 1800-ական թվականները։ Միացյալ Նահանգները հրապարակեց Մոնրոյի դոկտրինը 1821 թվականին, որպեսզի դադարեցնի հետագա եվրոպական գաղութատիրությունը և թույլ տա, որ ամերիկյան գաղութներն էլ ավելի զարգանան, սակայն դեպի Խաղաղ օվկիանոս տարածքային ընդլայնման ցանկությունը բացահայտ երևում էր «Ակնհայտ նախասահմանում» դոկտրինում։ Լուիզիանայի հսկա Փորչեյզը խաղաղ էր, սակայն 1846 թվականի մեքսիկա-ամերիկյան պատերազմը հանգեցրեց Մեքսիկայի տարածքի 525,000 քառակուսի մղոն (1,360,000 կմ քառ) անեքսիային։ Մեքսիկայում և Կարիբյան ավազանում ամերիկյան էքսպանսիայի գաղափարը տարածված էր ստրկատիրական նահանգների քաղաքական գործիչների, ինչպես նաև Նիկարագուայի տրանզիտի որոշ բիզնես մագնատների շրջանում (կիսացամաքային առևտրային ուղի, որը կապում է Ատլանտյան և Խաղաղ օվկիանոսները մինչև Պանամայի ջրանցք)։ Նախագահ Ուլիսես Ս. Գրանթը փորձեց միացնել Դոմինիկյան Հանրապետությունը 1870 թվականին, բայց չստացավ Սենատի աջակցությունը։

Միացյալ Նահանգները լիովին հրաժարվեցին չմիջամտելու քաղաքականությունից 1898 թվականի իսպանա-ամերիկյան պատերազմից հետո։ ԱՄՆ գնեց Իսպանիայի մնացած կղզիների գաղութները, իսկ նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտը պաշտպանեց Ֆիլիպինների ձեռքբերումը։ Իմպերիալիստական արտաքին քաղաքականությունը հակասություններ առաջացրեց ամերիկյան հասարակությունում, և ներքին դիմադրությունը թույլ տվեց Կուբային անկախություն ձեռք բերել։ Սակայն 20-րդ դարի սկզբին ԱՄՆ-ն ստացավ Պանամայի ջրանցքի գոտին և գրավեց Հայիթին և Դոմինիկյան Հանրապետությունը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Միացյալ Նահանգները վերադարձավ խիստ ձեռնպահության քաղաքականությանը, ներառյալ լավ հարևանության քաղաքականությունը «Բարի հարևանության քաղաքականություն» ()  Լատինական Ամերիկայի երկրների նկատմամբ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ԱՄՆ կառավարում էր Խաղաղ օվկիանոսի բազմաթիվ կղզիներ, որոնք գրավվել էին Ճապոնիայի դեմ պայքարի ժամանակ։ Մասամբ այդ երկրների զինված ուժերի սպառնալից մեծացումը կանխելու և մասամբ Խորհրդային Միությանը զսպելու համար, Միացյալ Նահանգները խոստացավ պաշտպանել Գերմանիային (որը նաև ՆԱՏՕ-ի մաս է կազմում) և Ճապոնիային (Միացյալ Նահանգների միջև փոխադարձ համագործակցության և անվտանգության պայմանագրի միջոցով)։ ԱՄՆ-ն երկու երկրներում էլ զգալի ռազմական ներկայություն ունի։

Սառը պատերազմը վերակողմնորոշեց ամերիկյան արտաքին քաղաքականությունը՝ հակազդելու կոմունիզմին։ ԱՄՆ-ի գերակշռող արտաքին քաղաքականությունը հիմնված է ԱՄՆ-ի՝ որպես միջուկային զենք ունեցող համաշխարհային գերտերության դերի վրա։ Թրումենի դոկտրինը և Ռեյգանի դոկտրինը ձևակերպեցին ԱՄՆ առաքելությունը որպես ազատ ժողովուրդների պաշտպանություն ոչ ժողովրդավարական համակարգի դեմ, իսկ հակախորհրդային արտաքին քաղաքականությունը դարձավ հարկադիր և երբեմն քողարկված։
մինի|Լուի Դալրիմփլիի ծաղրանկարը, որում երևում է, թե ինչպես է քեռի Սեմը դասախոսություն է կարդում չորս երեխաների համար՝ պիտակավորված Ֆիլիպիններ, Հավայան կղզիներ, Պուերտո Ռիկո և Կուբա։ Երեխաների ձեռքին գրքեր, որոնց վրա գրված են ԱՄՆ տարբեր նահանգներ։ Սևամորթ տղան պատուհաններ է լվանում, բնիկ ամերիկացին նստում է դասարանից առանձին, իսկ չինացի տղան դռնից դուրս է։ «Դպրոցը սկսվում է։ Քեռի Սեմ (Քաղաքակրթության իր նոր դասարան). Հիմա, երեխաներ, դուք պետք է սովորեք այս դասերը, ուզեք, թե ոչ:
Միացյալ Նահանգների ներգրավվածությունը վարչակարգի փոփոխության մեջ ներառում էր Իրանի դեմոկրատական ճանապարհով ընտրված կառավարության տապալումը, Խոզերի ծովածոցի ներխուժումը Կուբա, Գրենադայի օկուպացումը և տարբեր արտաքին ընտրություններին միջամտելը։ Երկարատև և արյունալի Վիետնամի պատերազմը հանգեցրեց լայնածավալ քննադատության «ուժի ամբարտավանության» և միջազգային իրավունքի խախտումների, որոնք առաջացել էին «կայսերական նախագահությունից», ընդ որում Մարտին Լյութեր Քինգ կրտսերը, ի թիվս այլոց, մեղադրում էր ԱՄՆ-ին գաղութատիրության նոր ձևի մեջ։

Շատերը կարծում էին, որ 1990-1991 թթ. Պարսից ծոցի պատերազմը Սառը պատերազմի ավարտից հետո պայմանավորված էր ԱՄՆ-ի նավթային շահերով։ 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներից հետո իմպերիալիզմի հարցը կրկին բարձրացվեց։ 2001 թվականին Միացյալ Նահանգները ներխուժեց Աֆղանստան՝ տապալելու թալիբներին (որտեղ թաքնվում էին հարձակումների կազմակերպիչները), 2003 թվականին Իրաք՝ (որը ԱՄՆ-ի սխալ պնդմամբ ունի զանգվածային ոչնչացման զենք)։ Ներխուժումը հանգեցրեց Իրաքի Բաասի կառավարության փլուզմանը և նրա փոխարինմանը կոալիցիոն ժամանակավոր իշխանությունների կողմից։ Ներխուժումից հետո ապստամբները կռվեցին կոալիցիոն ուժերի և Իրաքի նորընտիր կառավարության դեմ, և սկսվեց աղանդավորական քաղաքացիական պատերազմ։ Իրաքի պատերազմը տասնամյակների ընթացքում առաջին անգամ բացեց երկրի նավթարդյունաբերությունը ամերիկյան կապիտալի համար, և շատերը պնդում էին, որ ներխուժումը միջազգային իրավունքի խախտում էր։ 2018 թվականի դրությամբ երկու պատերազմներում զոհվել է մոտ 500,000 մարդ։

Միացյալ Նահանգները ինտեգրել է (քվեարկության իրավունքով) իր բոլոր տարածքային ձեռքբերումները Հյուսիսային Ամերիկայում, ներառյալ՝ Ալյասկան։ Հավայան կղզիները նույնպես դարձավ հավասար նահանգ (դաշնային կառավարությունը պաշտոնապես ներողություն խնդրեց Հավայան կառավարության տապալման համար 1993 թ.):

Միացյալ Նահանգները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր եվրոպական գաղութների վերաբերյալ ապագաղութացման բացահայտ ջատագովն է։ Չնայած դրան, «ամերիկյան դարում» գլոբալ առաջնահերթության ոչ պաշտոնական համակարգ ունենալու ԱՄՆ-ի ցանկությունը հաճախ նրանց բախում էր ազգային-ազատագրական շարժումների հետ։ Այժմ Միացյալ Նահանգները քաղաքացիություն է շնորհել բնիկ ամերիկացիներին և ճանաչում է ցեղային ինքնիշխանության որոշակի աստիճան։

### 1700-1800-ական թթ. հնդկական պատերազմներ և «Ակնհայտ նախասահմանում»
Յեյլի պատմաբան Փոլ Քենեդին պնդում է. «Այն պահից, երբ առաջին վերաբնակիչները Անգլիայից ժամանեցին Վիրջինիա և սկսեցին շարժվել դեպի արևմուտք, սա կայսերական ազգ էր, նվաճող ազգ»։ Տարածքների ձեռքբերման ազգային մղումը ամբողջ մայրցամաքում տարածվեց 19-րդ դարում՝ որպես ակնհայտ նախասահմանում։

### 1800-1900-ական թթ. Նոր իմպերիալիզմ և «Սպիտակ մարդու բեռը»
Մի շարք գործոններ միավորվեցին 19-րդ դարի վերջին «Նոր իմպերիալիզմի» ժամանակ, երբ Միացյալ Նահանգները և մյուս մեծ տերությունները արագորեն ընդլայնեցին իրենց արտերկրյա տարածքային տիրապետությունները։
upright=1|thumb|Այս ծաղրանկարը արտացոլում է Judge ամսագրի տեսակետը Ամերիկայի կայսերական հավակնությունների վերաբերյալ ՄակՔինլիի արագ հաղթանակից հետո 1898 թվականի իսպանա-ամերիկյան պատերազմում։ Ամերիկյան դրոշը ծածանվում է Ֆիլիպիններից և Խաղաղ օվկիանոսում գտնվող Հավայան կղզիներից մինչև Կուբա և Պուերտո Ռիկո Կարիբյան ավազանու 
*Բացահայտ ռասիզմի տարածվածությունը, հատկապես Ջոն Ֆիսկեի «անգլո-սաքսոնական» ռասայական գերազանցության գաղափարը և Ջոսիա Սթրոնգի «քաղաքակրթության և քրիստոնեության» կոչը, ամերիկյան քաղաքական մտքի որոշ դպրոցներում աճող սոցիալական դարվինիզմի և ռասիզմի դրսևորումներ էին։
*Իր կարիերայի սկզբում՝ որպես ռազմածովային նավատորմի քարտուղարի օգնական, Թեոդոր Ռուզվելտը կարևոր դեր է խաղացել նավատորմի իսպանա-ամերիկյան պատերազմին նախապատրաստելու գործում և եղել է ամերիկյան զինված ուժերի մարտական փորձարկումների ջատագովը՝ մի անգամ հայտարարելով. «Ես պետք է. ծափահարում եմ գրեթե ցանկացած պատերազմի, քանի որ կարծում եմ, որ դա այս երկրին պետք է»։ Ռուզվելտը պնդում էր, որ մերժում է իմպերիալիզմը, բայց հավատարիմ է մնում էքսպանսիոնիզմի գրեթե նույն դոկտրինին։ Երբ Ռադյարդ Քիփլինգը Ռուզվելտի համար գրեց իմպերիալիստական «Սպիտակ մարդու բեռը» պոեմը, քաղաքական գործիչը գործընկերներին ասաց, որ դա «բավականին վատ պոեզիա է, բայց ընդլայնման առումով հնչեղ»։ Ռուզվելտը որպես արդարացում հռչակեց Մոնրոյի դոկտրինը, չնայած նրա հավակնությունները տարածվեցին նույնիսկ ավելի հեռու՝ դեպի Հեռավոր Արևելք։ Գիտնականները նմանություններ են նշում Ֆիլիպիններում ԱՄՆ քաղաքականության և այս ժամանակահատվածում Ասիայում և Աֆրիկայում նրանց գաղութներում եվրոպական գործողությունների միջև։

Արդյունաբերությունն ու առևտուրը իմպերիալիզմի երկու ամենատարածված հիմնավորումներն էին։ Ամերիկյան միջամտությունը ինչպես Լատինական Ամերիկայում, այնպես էլ Հավայան կղզիներում հանգեցրեց բազմաթիվ արդյունաբերական ներդրումների, ներառյալ հանրաճանաչ Dole բանանի արդյունաբերությունը։ Եթե ԱՄՆ-ին հաջողվում էր անեքսիայի ենթարկել որևէ տարածք, նրանք իրենց հերթին մուտք էին ստանում այդ տարածքների առևտրին և կապիտալին։ 1898 թվականին սենատոր Ալբերտ Բևերիջը հայտարարեց, որ շուկաների ընդլայնումը բացարձակապես անհրաժեշտ է՝ ամերիկյան հողն ավելի շատ է արտադրում, քան կարող է սպառել ամերիկյան ժողովուրդը։ Ճակատագիրը մեզ համար գրել է մեր քաղաքականությունը՝ աշխարհը պետք է և կլինի մերը»։
thumb|left|New York Journal-ի ամենատխրահռչակ ծաղրանկարներից մեկը, որը պատկերում է ֆիլիպին-ամերիկացի զինվորական գեներալ Ջեյքոբ Հ. Սմիթի «Սպանել տասը տարին անց բոլորին» հրամանը․ 1902 թվականի մայիսի 5-ի առաջին էջից:
1896 թվականի օգոստոսին սկսվեց Ֆիլիպինների հեղափոխությունը Իսպանիայի դեմ։ Մանիլայի Բեյի ճակատամարտում Իսպանիայի պարտությունից հետո նորից սկսվեց լրջորեն, որն ավարտվեց Ֆիլիպինների Անկախության հռչակագրով և Ֆիլիպինների Առաջին Հանրապետության ստեղծմամբ։ Հետևեց Ֆիլիպինա-ամերիկյան պատերազմը, որը հանգեցրեց զգալի ավերածությունների և մահերի, ինչն էլ ի վերջո հանգեցրեց Ֆիլիպինների Հանրապետության պարտությանը։

Ամերիկյան ուղղակի քաղաքական և ռազմական վերահսկողության առավելագույն աշխարհագրական ընդլայնումը տեղի է ունեցել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ մայիսին Գերմանիայի և Ավստրիայի, իսկ հետո Ճապոնիայի և Կորեայի կողմից 1945 թվականի սեպտեմբերին հանձնվելու և օկուպացիայից հետո։

### 1918. Վիլսոնի միջամտությունը
Երբ Եվրոպայում սկսվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը, նախագահ Վուդրո Վիլսոնը խոստացավ Ամերիկային չեզոքություն պահպանել ամբողջ պատերազմի ընթացքում։ Այս խոստումը խախտվեց, երբ Միացյալ Նահանգները մտավ պատերազմի մեջ Ցիմերմանի հեռագրից հետո։ Ժամանակակից պատմաբան և քաղաքացիական իրավունքների ակտիվիստ Դյու Բոյս Դյուբուայի խոսքերով, սա «պատերազմ էր կայսրության համար» Աֆրիկայում և այլ գաղութացված տարածքներում հսկայական հումքի վերահսկողության համար։ Պատմաբան Հովարդ Զիննը պնդում է, որ Վիլսոնը պատերազմի մեջ է մտել՝ միջազգային շուկաները ԱՄՆ-ի ավելցուկային արտադրության համար բացելու նպատակով։ Նա մեջբերում է Վիլսոնի սեփական հայտարարությունը․

 
Պետքարտուղար Բրայանին ուղղված հուշագրում նախագահը իր նպատակն անվանեց «բաց դուռ դեպի աշխարհ»։ Լլոյդ Գարդները նշում է, որ համաշխարհային պատերազմից Վիլսոնի սկզբնական խուսափումը պայմանավորված չէր հակաիմպերիալիզմով՝ նա մտավախություն ուներ, որ «սպիտակ քաղաքակրթությանը և նրա գերիշխանությանը աշխարհում» սպառնում են «մեծ սպիտակ ազգերը»՝ անվերջ մարտերում միմյանց ոչնչացնելով։

Չնայած Նախագահ Վիլսոնի բարոյական դիվանագիտության պաշտոնական դոկտրինին՝ «աշխարհը ժողովրդավարության համար անվտանգ դարձնելու», նրա որոշ գործողություններն այն ժամանակ կարող են դիտվել որպես իմպերիալիզմ՝ կանգնեցնելու ժողովրդավարության առաջխաղացումը այնպիսի երկրներում, ինչպիսին Հաիթին է։

Առաջին համաշխարհային պատերազմում ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան և Ռուսաստանը դաշնակիցներ էին յոթ ամիս՝ սկսած 1917 թվականի ապրիլից մինչև նոյեմբերին բոլշևիկների կողմից Ռուսաստանում իշխանությունը գրավելը։ Ակտիվ անվստահությունը ի հայտ եկավ անմիջապես, քանի որ նույնիսկ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից առաջ բրիտանացի սպաները ներգրավված էին Կորնիլովի գործին` ռուսական բանակի կողմից ժամանակավոր կառավարության դեմ պետական հեղաշրջման փորձին։

Այնուամենայնիվ, երբ բոլշևիկները գրավեցին Մոսկվան, բրիտանական կառավարությունը բանակցություններ սկսեց՝ փորձելով նրանց պահել պատերազմի մեջ։ Բրիտանացի դիվանագետ Բրյուս Լոքհարթը հարաբերություններ հաստատեց խորհրդային մի քանի պաշտոնյաների հետ, ներառյալ Լև Տրոցկին, ով հավանություն տվեց դաշնակիցների սկզբնական ռազմական առաքելությանը` ապահովելու Արևելյան ճակատը, որը փլուզվում էր հեղափոխական ցնցումների ժամանակ։ Ի վերջո, խորհրդային պետության ղեկավար Վ.Ի. Լենինը որոշեց, որ Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի միջոցով բոլշևիկները խաղաղ բանակցելու են Կենտրոնական տերությունների հետ։ Այս առանձին խաղաղությունը հանգեցրեց դաշնակիցների արհամարհանքին սովետների նկատմամբ, քանի որ արևմտյան դաշնակիցներին թողեց պայքարել Գերմանիայի դեմ առանց ուժեղ արևելյան գործընկերոջ։ Գաղտնի հետախուզական ծառայությունը, որին աջակցում էր ամերիկացի դիվանագետ Դևիթ Ս. Փուլը, հովանավորեց պետական հեղաշրջման փորձը Մոսկվայում Բրյուս Լոքհարթի և Սիդնի Ռեյլիի մասնակցությամբ, որի ժամանակ Լենինը սպանվեց։ Բոլշևիկները սկսեցին փակել բրիտանական և ամերիկյան դեսպանատները։

Վիլսոնը ձեռնարկեց յոթ զինված միջամտություն՝ ավելի շատ, քան ցանկացած այլ նախագահ։ Հետադարձ հայացք գցելով Վիլսոնի ժամանակաշրջանին, գեներալ Սմեդլի Բաթլերը՝ Հայիթիի արշավախմբի ղեկավարը և այն ժամանակվա ամենաբարձր պարգևով ծովային հետևակայինը, կարծում էր, որ գրեթե բոլոր գործողությունները տնտեսապես հիմնավորված են։ 1933 թվականի ելույթում նա ասաց.

Վիլսոնը ձեռնարկեց յոթ զինված միջամտություն, ավելի շատ, քան ցանկացած այլ նախագահ [62]: Հետադարձ հայացք գցելով Վիլսոնի ժամանակաշրջանին, գեներալ Սմեդլի Բաթլերը՝ Հայիթիի արշավախմբի ղեկավարը և այն ժամանակվա ամենաբարձր պարգևով ծովային հետևակայինը, գրեթե բոլոր գործողությունները համարեց տնտեսական դրդապատճառներ։ 1933 թվականի ելույթում նա ասաց.

 

### 1920-1930-ական թվականներ. Ամերիկյան իմպերիալիզմը համաշխարհային պատերազմների միջև
#### Ամերիկան մտնում է Մերձավոր Արևելք
Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո բրիտանացիները շարունակեցին օկուպացնել Մերձավոր Արևելքը՝ հիմնականում Թուրքիան և նախկին Օսմանյան տարածքի մի մասը։ Օկուպացիան հանգեցրեց արագ ինդուստրացմանը, որը հանգեցրեց 1908 թվականին Պարսկաստանում հում նավթի հայտնաբերմանը, որը առաջացրեց Մերձավոր Արևելքի տնտեսության բում։ ԱՄՆ-ում նավթային արդյունաբերությունը սկսեց աճել Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, ինչը հանգեցրեց Մերձավոր Արևելք մուտք գործելու ցանկության աճին։ 1919 թվականին Նյու Յորքից և Նյու Ջերսիից ամերիկյան նավթային ընկերությունները փորձեցին մուտք գործել Միջագետք-Պաղեստին տարածաշրջան, սակայն արգելվեցին Սան Ռեմո բանաձևով՝ Ազգերի լիգայի համաձայնագիրը, որը բաժանեց Մերձավոր Արևելքի նավթային պահանջների մեծ մասը Ֆրանսիայի և Բրիտանիայի միջև։ Հաջորդ տարի ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը վիճարկեց բանաձեւը՝ օգտագործելով բաց դռների քաղաքականությունը՝ թույլ տալով ավելի շատ ամերիկյան նավթային ընկերությունների մուտք գործել Մերձավոր Արևելք։ Բրիտանացիները դիմադրեցին Միացյալ Նահանգների մուտքին Մերձավոր Արևելք, բայց 1928 թվականին բացեցին թուրքական նավթի առևտուրը ԱՄՆ-ի հետ՝ մրցակցությունը մեղմելու համար։

1930-ական թվականներին Միացյալ Նահանգները ամրացան Մերձավոր Արևելքում Standard Oil of California (SOCAL) միջոցով մի շարք ձեռքբերումների շնորհիվ, որոնք ԱՄՆ-ին տվեցին Սաուդյան Արաբիայի նավթի վերահսկողությունը։ Նավթի նկատմամբ իրավունքները շուտով փոխանցվեցին Դելավեր նահանգի Կալիֆորնիա-Արաբական Standard Oil Company (CASOC) ընկերությանը, և գնումը գրանցվեց ԱՄՆ դոլարով։ Այս գործարքը ամրացրեց նավթի չափումը ԱՄՆ դոլարի միջոցով, ինչը մեծացրեց Միացյալ Նահանգների ազդեցությունը Մերձավոր Արևելքում։ ԱՄՆ-ի ազդեցությունը Մերձավոր Արևելքում շարունակեց աճել 1940-ական թվականներին։

### 1941-1945. Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբում Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներն ուներ բազմաթիվ տարածքներ Խաղաղ օվկիանոսում։ Այդ տարածքների մեծ մասը ռազմական բազաներ էին, ինչպիսիք են Միդվեյը, Գուամը, Ուեյք Այլենդը և Հավայան կղզիները։ Պերլ Հարբորի վրա Ճապոնիայի անսպասելի հարձակումից հետո ԱՄՆ-ը մտավ պատերազմի մեջ։ Ճապոնիան նաև մի քանի հարձակում է իրականացրել ամերիկյան այլ տարածքների վրա, ինչպիսիք են Գուամը և Ուեյք կղզին։ 1942 թվականի սկզբին Ճապոնիան կարողացավ նաև գրավել Ֆիլիպինյան կղզիները։ Ֆիլիպինյան կղզիների արշավի ավարտին գեներալ Մակարթուրը հայտարարեց «ես անցել եմ և կվերադառնամ»՝ ի պատասխան ամերիկացիների կողմից կղզին ճապոնացիներին զիջելու։ 1945 թվականի սեպտեմբերի 2-ին ճապոնացիների հանձնումից հետո Միացյալ Նահանգները օկուպացրեց  Ճապոնիան մինչև 1952 թվականը։ Միացյալ Նահանգները Ֆիլիպիններին անկախություն շնորհեց 1946 թվականի հուլիսի 4-ին։

### Մեծ տարածք
[thumb|Բողոքի ակցիա Եվրոպայում Pershing II հրթիռների տեղակայման դեմ․ [Հաագա, Նիդեռլանդներ, 1983 թ.]]
1940 թվականի հոկտեմբերին Ֆրանկլին Ռուզվելտին ուղղված զեկույցում Բոումենը գրում է, որ «ԱՄՆ կառավարությունը շահագրգռված է աշխարհի ցանկացած կետում գտնվող ցանկացած լուծմամբ, որն ազդում է ամերիկյան առևտրի վրա։ Լայն իմաստով առևտուրը բոլոր պատերազմների մայրն է»։ 1942 թվականին այս տնտեսական գլոբալիզմը գաղտնի փաստաթղթերում ձևակերպվեց որպես «Մեծ տարածք» հասկացություն։ ԱՄՆ-ը պետք է վերահսկողություն ունենա «Արևմտյան կիսագնդի, մայրցամաքային Եվրոպայի և Միջերկրական ծովի ավազանի (բացառությամբ Ռուսաստանի), Խաղաղ օվկիանոսի և Հեռավոր Արևելքի և Բրիտանական կայսրության վրա (բացառությամբ Կանադայի)։ Մեծ Տարածքը ներառում էր Խորհրդային Միությունից դուրս գտնվող բոլոր հայտնի խոշոր նավթաբեր տարածքները, հիմնականում կորպորատիվ գործընկերների թելադրանքով, ինչպիսիք են Արտաքին նավթային կոմիտեն և Նավթային արդյունաբերության պատերազմի խորհուրդը:Այսպիսով, ԱՄՆ-ը խուսափեց բացահայտ տարածքների ձեռքբերումից, ինչպես եվրոպական գաղութային կայսրությունները, քանի որ դա չափազանց թանկ էր՝ ընտրելով երկրներին ստիպելու ավելի էժան տարբերակը՝ բացել իրենց դռները ամերիկյան բիզնես շահերի առաջ։

Չնայած Միացյալ Նահանգները վերջին խոշոր երկիրն էր, որը միացավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին, նա սկսեց պլանավորել հետպատերազմյան աշխարհը հակամարտության սկզբից։ Հետպատերազմյան այս տեսլականը ծագել է Արտաքին հարաբերությունների խորհրդում (CFR), որը տնտեսական էլիտայի գլխավորած կազմակերպություն է, որը ինտեգրվել է կառավարության ղեկավարությանը։ CFR-ի Պատերազմի և խաղաղության ուսումնասիրությունների խումբն իր ծառայություններն առաջարկեց Պետդեպարտամենտին 1939 թվականին և ձևավորվեց գաղտնի համագործակցություն հետպատերազմյան պլանավորման համար։ CFR-ի ղեկավարներ Համիլթոն Ֆիշ Արմսթրոնգը և Ուոլթեր Հ. Մալորին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը դիտեցին որպես «մեծ հնարավորություն» ԱՄՆ-ի համար՝ դառնալու «աշխարհի առաջատար ուժը»։

Կայսրության այս տեսլականը ենթադրում էր պատերազմի հետևանքով ԱՄՆ-ի «աշխարհը հսկելու» անհրաժեշտությունը։ Դա արվել է ոչ թե առաջին հերթին ալտրուիզմից ելնելով, այլ տնտեսական շահերից ելնելով։ Isaiah Bowman-ը, CFR-ի և Պետքարտուղարության կապողը, «Ամերիկյան տնտեսական կենսատարածքը»։ Սա հիմնված է Time-Life հրատարակիչ Հենրի Լյուսի գաղափարների վրա, ով իր «Ամերիկյան դար» էսսեում գրել է. «Բռնակալությունները կարող են մեծ քանակությամբ կենդանի տարածք պահանջել [բայց] ազատությունը պահանջում է և կպահանջի շատ ավելի մեծ կենդանի տարածք, քան բռնակալությունը»։ Ըստ Բոումենի կենսագիր Նիլ Սմիթի.

### 1947-1952 Սառը պատերազմ Արևմտյան Եվրոպայում` «Կայսրությունը հրավերով»
thumb|Բողոքի ակցիա Եվրոպայում Pershing II հրթիռների տեղակայման դեմ, Հաագա, Նիդեռլանդներ, 1983 թ.
Նախքան իր մահը՝ 1945 թվականին, նախագահ Ռուզվելտը ծրագրել էր որքան հնարավոր է շուտ դուրս բերել ամերիկյան բոլոր զորքերը Եվրոպայից։ Խորհրդային գործողությունները Լեհաստանում և Չեխոսլովակիայում ստիպեցին նրա իրավահաջորդ Հարրի Թրումենին վերանայել այդ ծրագիրը։ Ջորջ Ֆ․ Քեննանի ուժեղ ազդեցության տակ գտնվող Վաշինգտոնի քաղաքական գործիչները Խորհրդային Միությունը համարում էին էքսպանսիոնիստական բռնապետություն, որը սպառնում էր ամերիկյան շահերին։ Նրանց տեսության համաձայն՝ Մոսկվայի թույլ կողմն այն էր, որ գոյատևելու համար անհրաժեշտ էր անընդհատ ընդլայնվել, և որ դրա աճը զսպելով կամ դադարեցնելով՝ կարելի է կայունություն հաստատել Եվրոպայում։ Արդյունքը եղավ Թրումենի դոկտրինը (1947) Հունաստանի և Թուրքիայի վերաբերյալ։ Երկրորդ ոչ պակաս կարևոր նկատառումը համաշխարհային տնտեսության վերականգնման անհրաժեշտությունն էր, որը աճի համար պահանջում էր Եվրոպայի վերակառուցում և վերակազմավորում։ Այս խնդիրը, ոչ թե խորհրդային վտանգը, գլխավոր խթանն էր 1948 թվականի Մարշալի պլանի համար։ Երրորդ գործոնը հատկապես Բրիտանիայի և Բենիլյուքսի երեք երկրների կողմից ամերիկյան ռազմական միջամտության անհրաժեշտության գիտակցումն էր։ Գեյր Լունդեստադը նշել է «այն եռանդի կարևորությունը, որով ձգտում էր Ամերիկայի բարեկամությունը և ողջունվում նրա ղեկավարությունը... Արևմտյան Եվրոպայում Ամերիկան «հրավերով» կառուցեց կայսրություն»։ Միևնույն ժամանակ, ԱՄՆ-ը միջամտեց Իտալիայի և Ֆրանսիայի քաղաքականությանը՝ մաքրելու ընտրված կոմունիստ պաշտոնյաներին, ովքեր կարող էին դեմ լինել նման հրավերներին։

### 1954-ից հետո՝ Կորեա, Վիետնամ և «կայսերական ինտերնացիոնալիզմ»
Եվրոպայից դուրս ամերիկյան իմպերիալիզմն ավելի հիերարխիկ էր «շատ ավելի թույլ լիբերալ բնութագրերով»։ Սառը պատերազմի քաղաքականությունը հաճախ ընդդիմանում էր ամբողջական ապագաղութացմանը, հատկապես Ասիայում։ 1940-ական թվականներին Խաղաղ օվկիանոսի որոշ կղզիներ (որոնք նախկինում պատկանում էին ճապոնացիներին) գաղութացնելու Միացյալ Նահանգների որոշումը ուղղակիորեն հակասում էր ամերիկյան հակաիմպերիալիստական հռետորաբանությանը։ Գեներալ Դուգլաս Մաքարթուրը Խաղաղ օվկիանոսը նկարագրել է որպես «անգլո-սաքսոնական լիճ»։

Հարավային Կորեայում ԱՄՆ-ն արագ դաշնակցեց Լի Սին Մանի հետ Կորեայի Ժողովրդական Հանրապետության դեմ պայքարի առաջնորդին, որը ժամանակավոր կառավարություն հռչակեց։ Կորեայի բաժանման դեմ շատ ընդդիմություն կար, ներառյալ կոմունիստների ապստամբությունները, ինչպիսին էր Ջեջուի ապստամբությունը 1948 թվականին։ Դա բռնությամբ ճնշվեց և հանգեցրեց 30,000 մարդու մահվան, որոնց մեծ մասը խաղաղ բնակիչներ էին։ Հյուսիսային Կորեան ներխուժեց Հարավային Կորեա 1950 թվականի հունիսին՝ սկսելով Կորեական պատերազմը։ Ազգային անվտանգության խորհրդի 68-րդ փաստաթղթով և դրան հաջորդած Կորեական պատերազմով ԱՄՆ-ը որդեգրեց Ասիայում կոմունիզմի դեմ «հետդարձի» քաղաքականություն։ Ամերիկացի քաղաքական տեսաբան Ջոն Թիրմանը պնդում է, որ այս քաղաքականության վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել 19-րդ դարում Ամերիկայի իմպերիալիստական քաղաքականությունը Ասիայում՝ գյուղացիական զանգվածներին քրիստոնեացնելու և ամերիկյանացնելու նպատակներով։

Վիետնամում ԱՄՆ-ը խուսափեց իր հակաիմպերիալիստական հռետորաբանությունից՝ նյութապես աջակցելով Ֆրանսիական կայսրությանը ապստամբների դեմ գաղութատիրական պայքարում։ Մեծ տարածքի քաղաքականության ազդեցությամբ՝ ԱՄՆ-ն ի վերջո ստանձնեց Հարավային Վիետնամի պետության ռազմական և ֆինանսական աջակցությունը վիետնամցի կոմունիստների դեմ առաջին Հնդկաչինական պատերազմից հետո։ ԱՄՆ-ը և Հարավային Վիետնամը վախենում էին, որ Հո Շի Մինը կհաղթի համապետական ընտրություններում։ Նրանք երկուսն էլ հրաժարվեցին 1954 թվականի Ժնևի կոնֆերանսում համաձայնագրեր ստորագրել՝ պատճառաբանելով, որ Հյուսիսային Վիետնամում արդար ընտրություններն անհնարին են։

1965 թվականից սկսած ԱՄՆ-ը բազմաթիվ մարտական ստորաբաժանումներ ուղարկեց Հարավային Վիետնամի ազգային ազատագրական ճակատի և Հյուսիսային Վիետնամի զինվորների դեմ կռվելու համար Հարավային Վիետնամ, ընդ որում մարտերը տարածվեցին Հյուսիսային Վիետնամում, Լաոսում և Կամբոջայում։ Պատերազմի ժամանակ Մարտին Լյութեր Քինգը Ամերիկյան կառավարությունը անվանեց «այսօր աշխարհում բռնության ամենամեծ մատակարարը»։

ԱՄՆ Կոնգրեսի զեկույցի համաձայն՝ 1946 թվականից ի վեր ԱՄՆ ռազմական միջամտությունների 80 տոկոսը տեղի է ունեցել ԽՍՀՄ փլուզումից հետո։

## Ամերիկյան բացառիկություն
upright|thumb|1901 թվականի ապրիլի 6-ին լույս տեսած «Puck»-ի շապիկը իսպանա-ամերիկյան պատերազմում հաղթելուց հետո։ Կոլումբիայի՝ Միացյալ Նահանգների ազգային անձնավորման, ռազմանավի տեսքով գլխարկի վրա գրված է «Համաշխարհային կայսրություն» և «Էքսպանսիա» բառերը։
Ամերիկյան բացառիկությունը այն հասկացությունն է, որ Միացյալ Նահանգները հատուկ դիրք է գրավում աշխարհի ժողովուրդների մեջ իր ազգային հավատի, պատմական էվոլյուցիայի, քաղաքական ու կրոնական ինստիտուտների ու ծագման առումով։

Փիլիսոփա Դուգլաս Քելները նշում է ամերիկյան բացառիկության՝ որպես հստակ երևույթի նույնականացումը դեռևս 19-րդ դարի ֆրանսիացի սոցիոլոգ և պետական գործիչ Ալեքսիս դը Տոկվիլից, ով եզրակացրեց՝ համաձայնելով, որ ԱՄՆ-ը, եզակիորեն, «շարունակում է մի ճանապարհով, որտեղ ոչ մի սահման չի կարող ընկալվել»։

Ինչպես ասվում է Monthly Review-ի խմբագրականում. «Բրիտանիայում կայսրությունը արդարացված էր որպես բարեգործական «սպիտակ մարդու բեռ»։ Իսկ ԱՄՆ-ում կայսրությունը նույնիսկ գոյություն չունի, «մենք» պարզապես պաշտպանում ենք ազատության, ժողովրդավարության և արդարության գործն ամբողջ աշխարհում։

## Ամերիկայի իմպերիալիզմի տեսակետները
Պահպանողական, հակաինտերվենցիոնիստական տեսակետը, որն արտահայտել է ամերիկացի լրագրող Ջոն Թ. Ֆլինը.
[thumb|upright|1903 թվականի «Հեռացիր, փոքրիկ մարդ, և մի՛ անհանգստացիր ինձ» մուլտֆիլմում պատկերված է նախագահ Ռուզվելտը, որը վախեցնում է Կոլումբիային՝  [Պանամայի ջրանցքի գոտին ձեռք բերելու նպատակով։]]

[thumb|left|upright|1899 թվականին քեռի Սեմը հավասարակշռում է իր նոր ունեցվածքը, որոնք պատկերված են որպես վայրի երեխաներ: Այդ թվերն են՝ [Պուերտո Ռիկոն, Հավայան կղզիները, Կուբան, Ֆիլիպինները և «Լադրոն կղզին» (Գուամ, Մարիանյան կղզիներից ամենամեծը, որոնք նախկինում հայտնի էին որպես Լադրոնյան կղզիներ)։]]
«Սոցիալ-դեմոկրատական» տեսությունն ասում է, որ ԱՄՆ-ի իմպերիալիստական քաղաքականությունը ԱՄՆ-ի բիզնեսի և կառավարության որոշ հատվածների՝ սպառազինության արդյունաբերության՝ ռազմական և քաղաքական բյուրոկրատիաների և երբեմն այլ ոլորտների, ինչպիսիք են նավթը և ֆինանսները, համակցված դաշինքի հետ կապված չափազանց մեծ ազդեցության արդյունքն է` հաճախ կոչվում է «ռազմաարդյունաբերական համալիր»։ Ասում են, որ համալիրը օգուտ է քաղում պատերազմական շահերից և բնական ռեսուրսների թալանից, հաճախ հանրային շահի հաշվին։ Առաջարկվող լուծումը սովորաբար անդադար ժողովրդական զգոնություն է՝ հակաճնշում կիրառելու համար։ Չալմերս Ջոնսոնն ունի այս տեսակետի վարկածը։

Ալֆրեդ Թայեր Մահանը, ով 19-րդ դարի վերջում ծառայել է որպես ԱՄՆ ռազմածովային նավատորմի սպա, պաշտպանել է ամերիկյան իմպերիալիզմի գաղափարը 1890 թվականին իր «Ծովային ուժի ազդեցությունը պատմության վրա» գրքում։ Մահանը պնդում էր, որ ժամանակակից արդյունաբերական երկրները պետք է ապահովեն արտաքին շուկաները՝ ապրանքների փոխանակման նպատակով, և, հետևաբար, նրանք պետք է պահպանեն ծովային ուժեր, որոնք կարող են պաշտպանել այդ առևտրային ուղիները։

«Սուպերիմպերիալիզմի» տեսությունը պնդում է, որ ԱՄՆ-ի իմպերիալիստական քաղաքականությունը առաջնորդվում է ոչ միայն ամերիկյան բիզնեսների շահերով, այլ նաև զարգացած երկրների տնտեսական էլիտայի միջև գլոբալ դաշինքի ավելի մեծ ապարատի շահերով։ Փաստարկը պնդում է, որ գլոբալ հյուսիսում (Եվրոպա, Ճապոնիա, Կանադա և ԱՄՆ) կապիտալիզմը չափազանց խճճվել է այս երկրների միջև ռազմական կամ աշխարհաքաղաքական հակամարտություն թույլ տալու համար, և ժամանակակից իմպերիալիզմի կենտրոնական հակամարտությունը Գլոբալ Հյուսիսի միջև է (նաև նշված է. որպես գլոբալ միջուկ) և Գլոբալ հարավ (որը նաև կոչվում է գլոբալ ծայրամաս), այլ ոչ թե իմպերիալիստական տերությունների միջև։

### Քաղաքական բանավեճ 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ից հետո
[մինի|[Մեխիկոյի ամերիկյան օկուպացիան 1847 թվական]]
մինի|Արարողություններ Հավայան կղզիների Հանրապետության բռնակցման ժամանակ, 1898 թ
2001 թվականին Աֆղանստան ներխուժումից հետո ամերիկյան իմպերիալիզմի գաղափարը վերանայվեց։ 2001 թվականի նոյեմբերին ցնծացող ծովայինները բարձրացրին ամերիկյան դրոշը Քանդահարի վրա։ Բոլոր պահերը, գրում է Նիլ Սմիթը, արտահայտում են ԱՄՆ-ի համաշխարհային հավակնությունները։ «Նոր պատերազմը, որը կոչվում է «Ահաբեկչության դեմ պատերազմ», ներկայացնում է ամերիկյան կայսրության աննախադեպ արագացում, երրորդ հնարավորություն համաշխարհային տիրապետության համար»։

2003 թվականի հունվարի 5-ի «Նյու Յորք Թայմս» կիրակնօրյա օրաթերթի շապիկին գրված էր «Ամերիկյան կայսրություն. ընտելանալ դրան»։ «Ամերիկյան կայսրություն» արտահայտությունը հայտնվել է ավելի քան 1000 անգամ նորությունների մեջ 2002 թվականի նոյեմբերից մինչև 2003 թվականի ապրիլը։

### Ակադեմիական բանավեճեր 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ից հետո
2001–2010 թվականներին բազմաթիվ գիտնականներ քննարկեցին «Ամերիկան որպես կայսրություն» հարցը։ Հարվարդի պատմաբան Չարլզ Ս. Մայերը նշում է.

Հարվարդի պրոֆեսոր Նայլ Ֆերգյուսոնը նշում է.

Ֆրանսիացի քաղաքագետ Ֆիլիպ Գոլուբը պնդում է.

«Ամերիկան, որպես կայսրություն» գաղափարի առաջատար խոսնակը բրիտանացի պատմաբան Ա.Գ.Հոփկինսն է։ Նա պնդում է, որ ավանդական տնտեսական իմպերիալիզմը 21-րդ դարում այլևս գոյություն չունի՝ նշելով, որ նավթային ընկերությունները դեմ են եղել 2003 թվականին ԱՄՆ-ի ներխուժմանը Իրաք։ Հոփկինսն ասում է.

[thumb|upright=1.5|[Կենտրոնական հետախուզական վարչություն|ԿՀՎ-ի արտահանձնման և կալանավորման արտակարգ ծրագիր. ծրագրին մասնակցող երկրներ՝ համաձայն Բաց հասարակության հիմնադրամների, 2013 թ.]]
Հարվարդի պահպանողական պրոֆեսոր Նայլ Ֆերգյուսոնը եզրակացնում է, որ համաշխարհային ռազմական և տնտեսական ուժերը միավորվել են՝ ԱՄՆ-ը դարձնելով պատմության ամենահզոր կայսրությունը։ Նա կարծում է, որ լավ գաղափար է, քանի որ 19-րդ դարի հաջողակ Բրիտանական կայսրության նման այն աշխատում է ազատ շուկաների գլոբալիզացման, օրենքի գերակայության բարձրացման և ներկայացուցչական կառավարման խթանման ուղղությամբ։ Նա մտավախություն ունի, սակայն, որ ամերիկացիները չունեն աշխատուժի և փողի երկարաժամկետ պարտավորություն՝ կայսրությունը գործելու համար։
[thumb|Ամերիկացի զինվորը հերթապահում է [Ռումիլա նավթահանքում այրվող նավթահորի մոտ, Իրաք, 2003 թվական]]
ԱՄՆ դոլարը դե ֆակտո համաշխարհային արժույթ է։ Նավթադոլարային պատերազմ տերմինը վերաբերում է ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության ենթադրյալ դրդապատճառին՝ բռնի ուժով պահպանել ԱՄՆ դոլարի կարգավիճակը՝ որպես աշխարհի գերիշխող պահուստային արժույթ և արժույթ, որով գնահատվում է նավթը։ Տերմինը ստեղծվել է Ուիլյամ Ռ. Քլարկի կողմից, ով գրել է համանուն գիրք։ Նավթ-արժութային պատերազմ արտահայտությունը երբեմն օգտագործվում է նույն իմաստով։
[thumb|[ՆԱՏՕ-ի ընդլայնում]]
Շատ գիտնականներ, թերևս մեծամասնությունը, որոշել են, որ Միացյալ Նահանգները զուրկ են կայսրության հիմնական տարրերից։ Օրինակ, չնայած ամբողջ աշխարհում կան ամերիկյան ռազմաբազաներ, ամերիկացի զինվորները չեն կառավարում տեղի բնակչությանը, և Միացյալ Նահանգների կառավարությունը չի ուղարկում նահանգապետեր կամ մշտական վերաբնակիչներ, ինչպես արեցին բոլոր պատմական կայսրությունները։ Հարվարդի պատմաբան Չարլզ Մայերը լայնորեն զբաղվել է Ամերիկայի՝ որպես կայսրության հարցով։ Նա ասում է, որ «կայսրություն» բառի ավանդական ըմբռնումը չի կիրառվում, քանի որ ԱՄՆ-ը պաշտոնական վերահսկողություն չի իրականացնում այլ երկրների նկատմամբ և չի զբաղվում սիստեմատիկ նվաճումներով։ Միացյալ Նահանգները լավագույնս բնութագրվում է որպես «հեգեմոն»։ Բարձր տեխնոլոգիաների, տնտեսական հզորության և ժողովրդական մշակույթի վրա ունեցած զգալի ազդեցությունը դրան տալիս է միջազգային տարածում, որը կտրուկ հակասում է պատմական կայսրությունների ներքին ուղղությանը։
Պատմաբան Էնթոնի Պագդենը հարցնում է՝ Միացյալ Նահանգները իսկապե՞ս կայսրություն է։

Աշխարհագրագետ Դեյվիդ Հարվին ասում է, որ աշխարհագրական տարբերությունների, ինչպես նաև զարգացման անհավասար տեմպերի պատճառով առաջացել է իմպերիալիզմի նոր տեսակ։ Նա ասում է, որ երեք նոր համաշխարհային տնտեսական և քաղաքական բլոկներ են առաջացել՝ Միացյալ Նահանգները, Եվրամիությունը և Ասիան՝ Չինաստան և Ռուսաստան կենտրոններով։ Նա ասում է, որ երեք հիմնական դաշինքների միջև լարվածություն կա ռեսուրսների և տնտեսական հզորության շուրջ՝ վկայակոչելով 2003 թ. Իրաքի ներխուժումը, որի շարժառիթը, նրա պնդմամբ, մրցակից դաշինքներին նավթի վերահսկումը թույլ չտալն էր։ Ավելին, Հարվին պնդում է, որ խոշոր բլոկների ներսում կարող է հակամարտություն առաջանալ բիզնեսի շահերի և քաղաքական գործիչների միջև՝ պայմանավորված նրանց երբեմն անհամապատասխան տնտեսական շահերով։ Այսպիսով, «նոր» իմպերիալիզմը հանգեցրել է կապիտալիստների և քաղաքական գործիչների շահերի սերտաճմանը, որպեսզի կանխի հնարավոր տնտեսական և քաղաքական մրցակիցների աճն ու ընդլայնումը Ամերիկայի գերիշխանությանը մարտահրավեր նետելու համար։
ձախից|մինի|Գուամ ռազմածովային բազան ԱՄՆ-ի Գուամ տարածքում
Անտիկ շրջանի պրոֆեսոր և ռազմական պատմաբան Վիկտոր Դևիս Հանսոնն ընդհանրապես մերժում է Ամերիկյան կայսրության գաղափարը` ծաղրական համարելով պատմական կայսրությունների հետ համեմատությունը. «Մենք պրոհյուպատոսներ չենք ուղարկում հաճախորդ պետություններում բնակվելու, որոնք իրենց հերթին հարկում են այն հպատակներին, ովքեր ստիպված են վճարել լեգեոնների համար»։ Փոխարենը, ամերիկյան բազաները հիմնված են պայմանագրային պարտավորությունների վրա, որոնք թանկ են մեզ համար և շահավետ իրենց տանտերերի համար։ Մենք Կորեայում շահույթ չենք տեսնում, բայց փոխարենը ընդունում ենք մեր երիտասարդներից գրեթե 40,000-ին կորցնելու ռիսկը»։
Ընդունող երկրների աջակցության վերաբերյալ մեկ հետազոտություն եզրակացնում է.

«Դաշնակիցների տնտեսական բեռի» ավելացումը նախկին նախագահ Դոնալդ Թրամփի գլխավոր առաջնահերթություններից էր։

## Ամերիկյան մեդիա և մշակութային իմպերիալիզմ
մինի|McDonald's
Ամերիկյան իմպերիալիզմը վաղուց ունեցել է մեդիա (մեդիա իմպերիալիզմ) և մշակութային (մշակութային իմպերիալիզմ) հարթություններ։

«Զանգվածային հաղորդակցությունները և ամերիկյան կայսրությունը» () գրքում Հերբերտ Է. Շիլլերը շեշտեց մեդիայի և մշակութային արդյունաբերության կարևորությունը ամերիկյան իմպերիալիզմի համար՝ պնդելով, որ «յուրաքանչյուր նոր էլեկտրոնային զարգացում ընդլայնում է ամերիկյան ազդեցության շրջանակը» և նշելով, որ «Ամերիկյան հզորությունը՝ արտահայտված արդյունաբերական, ռազմական և մշակութային առումով, դարձավ երկրի վրա ամենահզոր ուժը, իսկ հաղորդակցությունը որոշիչ տարր դարձավ Միացյալ Նահանգների համաշխարհային ուժի ընդլայնման գործում։

Շիլլերի հայեցակարգի ձևակերպման մեջ մշակութային իմպերիալիզմը վերաբերում է «Ամերիկյան կայսրության հարկադրանքի և համոզման ուժերին և նրանց կարողությանը խթանելու և համընդհանուրացնելու ամերիկյան «կյանքի ձևը» այլ երկրներում՝ առանց որևէ փոխադարձ ազդեցության»։ Մշակութային իմպերիալիզմը «ճնշում էր, ստիպում և կաշառում» հասարակություններին՝ ինտեգրվելու ԱՄՆ-ի ծավալուն կապիտալիստական մոդելին, բայց նաև ընդգրկում էր նրանց գրավչությամբ և համոզմամբ՝ փնտրելով «փոխադարձ համաձայնություն և նույնիսկ տեղական կառավարիչների միջնորդությունը»։

Մշակութային իմպերիալիզմի վերաբերյալ ավելի նոր հետազոտությունները լույս են սփռում այն մասին, թե ինչպես է ԱՄՆ ազգային անվտանգության պետությունը համագործակցում մեդիա կորպորացիաների հետ՝ տարածելու ԱՄՆ արտաքին քաղաքականությունը և ռազմական խթանող մեդիա ապրանքներն ամբողջ աշխարհում։ Թաներ Միրլիսը պնդում է, որ ԱՄՆ կառավարությունը և մեդիա կորպորացիաները տարբեր շահեր են հետապնդում համաշխարհային հարթակում (առաջինը ազգային անվտանգությունն է, իսկ երկրորդը՝ շահույթը), սակայն նրանց միջև կառուցվածքային դաշինքներն ու սիներգիաները աջակցում են մշակութային և զվարճանքի ապրանքների համատեղ արտադրությանն ու համաշխարհային հոսքին, որը փառաբանում է կայսրությունը։

Որոշ գիտնականներ պնդում են, որ ռազմական և մշակութային իմպերիալիզմը փոխկապակցված են։ Կայսրության յուրաքանչյուր պատերազմ հիմնված էր մշակույթի կամ «կյանքի» վրա, որն աջակցում էր դրան, և ամենից հաճախ այն գաղափարի վրա, որ երկիրն ուներ եզակի կամ հատուկ առաքելություն՝ տարածելու իր ապրելակերպն ամբողջ աշխարհում։ Հետգաղութային տեսության հիմնադիրներից Էդվարդ Սաիդն ասել է.

Միջազգային հարաբերությունների մասնագետ Դեյվիդ Ռոթկոֆը համաձայն չէ այն մտքի հետ, որ մշակութային իմպերիալիզմը միտումնավոր քաղաքական կամ ռազմական գործընթաց է, և փոխարենը պնդում է, որ դա տնտեսական գլոբալիզացիայի անմեղ արդյունքն է, որը թույլ է տալիս մուտք գործել բազմաթիվ ԱՄՆ և արևմտյան գաղափարների և ապրանքների, իսկ սպառողներն ամբողջ աշխարհում կամավոր ընտրում և սպառում են դրանք։ Նմանատիպ վերլուծության մեջ Մեթյու Ֆրեյզերը պնդում է, որ ամերիկյան «փափուկ ուժը» և ամերիկյան գլոբալ մշակութային ազդեցությունը լավ բան է այլ երկրների համար և լավ է ամբողջ աշխարհի համար։ Թաներ Միրլիսը պնդում է, որ «փափուկ ուժի» դիսկուրսը, որն օգտագործվում է Մեթյու Ֆրեյզերի և մյուսների կողմից՝ խթանելու ամերիկյան գլոբալ մշակութային ազդեցությունը, մշակութային իմպերիալիզմի «ներողություն» է, այն ռացիոնալացնելու միջոց (միաժամանակ ժխտելով այն)։

Լուի Ա. Պերես կրտսերը բերում է 1898 թվականի պատերազմի ժամանակ օգտագործված քարոզչության օրինակ. «Մենք գալիս ենք, Կուբա, գալիս ենք, մենք պարտավոր ենք ձեզ ազատել։ Մենք գալիս ենք լեռներից, հարթավայրերից և ներքին ծովերից, գալիս են Աստծո բարկությամբ, որպեսզի իսպանացիները փախչեն։ Մենք գալիս ենք, Կուբա, գալիս ենք, հիմա գալիս ենք»։

## ԱՄՆ ռազմաբազաներ
մինի|2007 թվականին ԱՄՆ ռազմական ներկայությունն ամբողջ աշխարհում: 2013 թվականի դրությամբ ԱՄՆ-ն ուներ բազմաթիվ բազաներ և զորքեր, որոնք տեղակայված էին ամբողջ աշխարհում։ Նրանց ներկայությունը հակասությունների և հակադրության պատճառ է դարձել։

մինի|Համակցված օդային և տիեզերական օպերացիաների կենտրոն (CAOC) Քաթարի Ալ Ուդեյդ ավիաբազայում, 2015 թ.
2004 թվականին Չալմերս Ջոնսոնը պնդում էր, որ գաղութի ամերիկյան տարբերակը ռազմական բազա է։ Չիփ Փիթսը նմանապես պնդում էր 2006 թվականին, որ ԱՄՆ մշտական բազաները Իրաքում առաջարկում են «Իրաքը որպես գաղութ» տեսլականը։

Թեև այնպիսի տարածքներ, ինչպիսիք են Գուամը, Ամերիկյան Վիրջինյան կղզիները, Հյուսիսային Մարիանյան կղզիները, Ամերիկյան Սամոան և Պուերտո Ռիկոն, մնում են ԱՄՆ-ի վերահսկողության տակ, ԱՄՆ-ը թույլ տվեց իր շատ անդրծովյան տարածքների անկախություն ձեռք բերել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։ Օրինակները ներառում են Ֆիլիպինները (1946 թ.), Պանամայի ջրանցքի գոտին (1979 թ.), Պալաուն (1981 թ.), Միկրոնեզիայի դաշնային նահանգները (1986 թ.) և Մարշալյան կղզիները (1986 թ.): Նրանցից շատերը դեռևս ունեն ամերիկյան բազաներ իրենց հողում։ Օկինավայի դեպքում, որը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Օկինավայի ճակատամարտից հետո անցավ ԱՄՆ-ի վերահսկողության տակ, դա տեղի ունեցավ կղզու հասարակական կարծիքի հակառակ։ Ըստ պաշտպանության նախարարության, 2003 թվականին Միացյալ Նահանգները բազաներ ուներ ավելի քան 36 երկրներում, ներառյալ Camp Bondsteel-ը Կոսովոյի վիճելի տարածքում։ 1959 թվականից Կուբան անօրինական է համարում ԱՄՆ ներկայությունը Գուանտանամոյում։ 2015-ին Պաշտպանության նախարարությունը զեկուցեց, որ բազաների թիվը, որտեղ տեղակայված կամ աշխատում էր որևէ զինվորական կամ քաղաքացիական անձ, 587 էր։

2015 թվականին Դեյվիդ Վայնի «Բազային ազգ» գրքում հայտնաբերվել են 800 ԱՄՆ ռազմակայաններ, որոնք տեղակայված են ԱՄՆ-ից դուրս, այդ թվում՝ 174 բազա Գերմանիայում, 113-ը՝ Ճապոնիայում և 83-ը՝ Հարավային Կորեայում։ Ընդհանուր արժեքը գնահատվում էր տարեկան 100 միլիարդ դոլար։

## Աջակցություն

[thumb|upright|Քաղաքական ծաղրանկար, որտեղ պատկերված է [Թեոդոր Ռուզվելտը, ով օգտագործում է Մոնրոյի դոկտրինը՝ եվրոպական ուժերին Դոմինիկյան Հանրապետությունից հեռու պահելու համար:]]
Ամերիկյան կայսրության ամենավաղ պատմաբաններից մեկը՝ Ուիլյամ Էփփլման Ուիլյամսը, գրել է. «Հողի, շուկաների կամ անվտանգության սովորական տենչանքը դարձավ բարգավաճման, ազատության և անվտանգության մասին ազնիվ հռետորաբանության արդարացում»։

Մաքս Բութը պաշտպանում է ամերիկյան իմպերիալիզմը՝ գրելով. «Ամերիկյան իմպերիալիզմը եղել է աշխարհի ամենամեծ բարի ուժը անցյալ դարում։ Նա հաղթեց կոմունիզմին և նացիզմին և միջամտեց թալիբների և սերբական էթնիկ զտումների դեմ»։ Բութն օգտագործել է «իմպերիալիզմ» տերմինը՝ նկարագրելու Միացյալ Նահանգների քաղաքականությունը ոչ միայն 20-րդ դարի սկզբին, այլ «առնվազն 1803 թվականից»։ Շոտլանդական ծագմամբ ամերիկացի պատմաբան Նայլ Ֆերգյուսոնը պնդում է, որ Միացյալ Նահանգները կայսրություն է և կարծում է, որ դա լավ է։ Ֆերգյուսոնը զուգահեռներ է անցկացրել Բրիտանական կայսրության և Միացյալ Նահանգների գլոբալ դերի միջև 20-րդ դարի վերջին և 21-րդ դարի սկզբին, թեև նա նկարագրում է Միացյալ Նահանգների քաղաքական և սոցիալական կառույցները որպես ավելի նման Հռոմեական կայսրության, քան բրիտանականի։ Ֆերգյուսոնը պնդում է, որ այս բոլոր կայսրությունները ունեին և՛ դրական, և՛ բացասական կողմեր, սակայն ամերիկյան կայսրության դրական կողմերը, եթե նա դասեր քաղի պատմությունից և իր սխալներից, շատ ավելի կգերազանցի իր բացասական կողմերը։

Պատմաբան Վիկտոր Դևիս Հանսոնը պնդում է, որ ԱՄՆ-ը չի ձգտում համաշխարհային տիրապետության, այլ պահպանում է համաշխարհային ազդեցությունը փոխշահավետ փոխանակումների համակարգի միջոցով։ Մյուս կողմից, ֆիլիպինցի հեղափոխական գեներալ Էմիլիո Ագուինալդոն կարծում էր, որ ամերիկյան միջամտությունը Ֆիլիպիններում կործանարար էր. Երկու ժողովուրդ զուգահեռ գծերի վրա կռվում են նույն նպատակի համար։ Ամերիկայի ազդեցությունն ամբողջ աշխարհում, և այն ազդեցությունը, որը նա ունի այլ երկրների վրա, ունի բազմաթիվ մեկնաբանություններ։

## Արտաքին հղումներ

## Տես նաև

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքականություն
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Կատեգորիա:Միջազգային հարաբերություններ