Դեն Սյաոպինի տեսություն

**Դեն Սյաոպինի տեսություն** (չինարեն՝ 邓小平理论, փինյին՝ Dèng Xiǎopíng Lǐlùn), որը նաև հայտնի է որպես **դենիզմ,** քաղաքական և տնտեսական գաղափարախոսությունների շարքն է, որն առաջին անգամ մշակվել է Չինաստանի առաջնորդ Դեն Սյաոպինի կողմից։ Տեսությունը չի մերժում մարքսիզմ-լենինիզմը կամ մաոիզմը, փոխարենը պնդում է, որ դրանք հարմարեցված են Չինաստանի առկա սոցիալ-տնտեսական պայմաններին։  Տեսությունը նաև կարևոր դեր է խաղաց Չինաստանի ժամանակակից տնտեսության մեջ, քանի որ Դենն ընդգծել է Չինաստանի բացումը դեպի արտաքին աշխարհ,  մեկ երկրի, երկու համակարգերի ներդրումը և «փնտրիր ճշմարտությունը փաստերից» արտահայտության միջոցով, որով քարոզում էր քաղաքական և տնտեսական պրագմատիզմ։

## Ակնարկ
Ոգեշնչվելով Լենինի նոր տնտեսական քաղաքականությունից,  Դենի տեսությունը խրախուսում էր սոցիալիզմի կառուցումը Չինաստանում՝ զարգացնելով «չինական բնութագրերը», որն առաջնորդվում էր Չինաստանի տնտեսական բարեփոխումների քաղաքականությամբ՝ նպատակ ունենալով կատարելագործել և զարգացնել սոցիալիստական համակարգը։ Նրա տեսությունը չէր առաջարկում Չինաստանի փակ տնտեսական համակարգի բարելավում կամ զարգացում, այլ ավելի շուտ՝ տապալել գոյություն ունեցող տնտեսական համակարգը ավելի բաց համակարգի համար։

Դենը ներքին կայունությունը համարում էր տնտեսական զարգացման կարևոր գործոն. «Չինաստանում կայունության գերակա կարիքն է։ Առանց կայուն միջավայրի մենք ոչինչ չենք կարող հասնել և նույնիսկ կարող ենք կորցնել այն, ինչ ձեռք ենք բերել»։ Նա հավելել է, որ «կայունությունը բարեփոխումների և զարգացման հիմնական նախադրյալն է։ Առանց կայունության ոչ մի բանի հնարավոր չէ հասնել»։

Չինաստանն իր տնտեսական աճի համար հիմնականում պարտական է Դեն Սյաոպինի շեշտադրմանը տնտեսական արտադրության վրա ՝ համաձայն արտադրողական ուժերի տեսության, որը 20-րդ դարի մարքսիստական տեսության մի մասն է։ Դենի կարծիքով, Չինաստանի ղեկավարության առջև ծառացած մարտահրավերը երկակի էր.

# Նպաստել Չինաստանի տնտեսության արդիականացմանը
# Պահպանել Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության գաղափարական միասնությունը և դրա վերահսկողությունը արդիականացման համար անհրաժեշտ բարդ բարեփոխումների նկատմամբ։

Դենը կարծում էր, որ «միայն արտադրողական ուժերը անընդհատ զարգացնելով երկիրը կարող է աստիճանաբար ուժեղ և բարգավաճ դառնալ՝ բարձրացող կենսամակարդակով»։

Դենը պնդում էր, որ ժամանակի միջազգային կարգում Չինաստանի մեկուսացման և ծայրահեղ թերզարգացած տնտեսության պատճառով, որպեսզի Չինաստանը հասնի սոցիալիզմի և կամրջի Չինաստանի և արևմտյան կապիտալիզմի միջև անջրպետը, Չինաստանը պետք է փոխառի որոշակի շուկայական տարրեր և ասպեկտներ կապիտալիզմից իր տնտեսության մեջ։ Սակայն նա նաև առաջարկել է, որ դրա օգտագործումը պետք է լինի պետական վերահսկողության տակ։ Այս փոխառված սկզբունքները, Դենի կարծիքով, թույլ են տվել ավելի ազատական մեկնաբանել Չինաստանի արդիականացումը սոցիալիստական պետության։ Սա ներառում է շուկայավարման բնութագրեր, ինչպիսիք են պլանավորումը, արտադրությունը և բաշխումը, որոնք կարող են մեկնաբանվել որպես սոցիալիզմ։ Արդիականացման ջանքերն ընդհանրացվել են Չորս արդիականացումների հայեցակարգով։ Չորս արդիականացումները նպատակներ էին, որոնք առաջադրվել են Չժոու Էնլայի կողմից 1963 թվականին և շարունակվել են Խուա Գո Ֆենի կողմից 1976 թվականից հետո՝ բարելավելու գյուղատնտեսությունը, արդյունաբերությունը, ազգային պաշտպանությունը և գիտությունն ու տեխնոլոգիան Չինաստանում։ Դենիստները դեռևս հավատում են, որ Չինաստանին անհրաժեշտ է հողի, բանկերի, հումքի և ռազմավարական կենտրոնական արդյունաբերության հանրային սեփականություն, այնպես որ ժողովրդավարական ճանապարհով ընտրված կառավարությունը կարող է որոշումներ կայացնել, թե ինչպես դրանք օգտագործել ի շահ ամբողջ երկրի՝ հողի սեփականատերերի փոխարեն, բայց միևնույն ժամանակ, մասնավոր սեփականությունը թույլատրվում և խրախուսվում է պատրաստի ապրանքների և ծառայությունների ոլորտներում։ Ըստ դենիստների տեսության՝ այդ ոլորտներում մասնավոր սեփականատերերը բուրժուազիա չեն, որովհետև մարքսիստական տեսության համաձայն՝ բուրժուական հող ու հումք ունի։ Դենիստական տեսության մեջ մասնավոր ընկերությունների սեփականատերերը կոչվում են քաղաքացիական կառավարման ձեռնարկություններ։

Գաղափարախոսական միասնությունը պահպանելու համար Դեն Սյաոպինի տեսությունը ձևակերպել է «Չորս կարդինալ սկզբունքները» որոնք ՉԿԿ-ն պետք է պահպանի.

* «կոմունիզմի հիմնական ոգին»,
* ՉԺՀ-ի քաղաքական համակարգը, որը հայտնի է որպես ժողովրդական դեմոկրատական դիկտատուրա,
* կոմունիստական կուսակցության ղեկավարությունը,
* Մարքսիզմ-լենինիզմ և Մաո Ցզեդունի միտք։

1992 թվականին, տասնչորս տարի անց, երբ Դենը դարձել էր Չինաստանի առաջնորդ, նա շրջագայություն է սկսել հարավային Չինաստան (չինարեն՝ )։ Այս ճանապարհորդության ընթացքում նա արտասանել է իր հայտնի արտահայտությունը. «Բացեք» (չինարեն՝ ) «Բացեք»-ը կհանդիսանա Չինաստանի տնտեսական զարգացման հիմքը մինչև մեր օրերը։

Դենիստները նաև խիստ դիրք են գրավում անձի պաշտամունքի ցանկացած ձևի դեմ, որը հայտնվել է Խորհրդային Միությունում Ստալինի կառավարման և ներկայիս Հյուսիսային Կորեայի ժամանակ։

## Կապը մաոիզմի հետ
Դեն Սյաոպինի տեսությունը նսեմացնում է մաոիստական կենտրոնացումը դասակարգային պայքարի վրա այն հիմքով, որ այդ պայքարը խոչընդոտ կդառնա Չինաստանի տնտեսական զարգացման համար։ Այն պնդում է, որ պաշտպանում է կոմունիզմը, պրոլետարիատի դիկտատուրան, Կոմունիստական կուսակցության ղեկավարությունը, մարքսիզմ-լենինիզմը և Մաո Ցզե Դունի միտքը։  Այս տեսակետի համաձայն՝ պաշտպանել Մաո Ցզե Դունի միտքը չի նշանակում կուրորեն ընդօրինակել Մաոյի գործողությունները՝ առանց մեծ շեղումների, ինչպես երևում է Խուա Գո Ֆենի կառավարությունում, և որ դա իրականում «հակասում է Մաո Ցզե Դունի մտքին»։

Ըստ ակադեմիկոս Ռիչարդ Բաումի ՝ Մաոյի մոտեցման քիչ ապացույցներ են պահպանվել Դենի մոտ։

## Ժառանգություն
Դեն Սյաոպինի տեսությունը վճռորոշ դեր է խաղացել Չինաստանը նախկինում պետական կառավարման տնտեսությունից սոցիալիստական շուկայական տնտեսության վերածելու գործում, ինչը հանգեցրել է երկրի ներսում տնտեսական աճի արագ աճին, որը հայտնի է որպես «չինական տնտեսական հրաշք»։

Այն երեսուն տարվա ընթացքում ավելացրել է Չինաստանի ՀՆԱ-ի աճի տեմպը մինչև տարեկան 8%-ի, և Չինաստանն այժմ ունի երկրորդ խոշոր տնտեսությունն աշխարհում անվանական ՀՆԱ-ով։ Դենիզմի ազդեցության պատճառով Վիետնամը և Լաոսը նույնպես որդեգրել են նմանատիպ համոզմունքներ և քաղաքականություն՝ թույլ տալով Լաոսին հասցնել ՀՆԱ-ի իրական աճի տեմպը մինչև 8,3%։ Կուբան նույնպես սկսում է ընդունել նման գաղափարներ։

Դենի տեսությունը կժառանգվի Ցզյան Ցեմինի կողմից Մաո Ցզե Դունի մտքի և մարքսիստ-լենինիզմի ասպեկտների հետ միասին հասարակական-քաղաքական տեսության մեջ, որը հայտնի է որպես «Երեք ներկայացուցիչ»։ Այս տեսությունը ավելացվել է Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության Սահմանադրությանը 2002 թվականին։

1978 թվականին ՉԿԿ 11-րդ Ազգային Կոնգրեսի երրորդ պլենումից ի վեր ծառայելով որպես ՉԿԿ-ի հիմնական քաղաքականության ուղեցույցը, տեսությունը ամրագրվել է Կոմունիստական կուսակցության Սահմանադրության մեջ՝ որպես առաջնորդող գաղափարախոսություն 1997 թվականին, և այնուհետև գրվել է նաև Չինաստան Ժողովրդական Հանրապետության Սահմանադրության մեջ։

## Տես նաև
* Սոցիալիստական շուկայական տնտեսություն
* Ռևիզիոնիզմ (մարքսիզմ)
* Տիտոիզմ
* Վերակառուցում (ԽՍՀՄ)
* Նոր տնտեսական քաղաքականություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
*Deng Xiaoping's Works (1938–1965) 
*Deng Xiaoping's Works (1975–1982) 
*Deng Xiaoping's Works (1982–1992) 
**[https://archive.org/details/dengxiaopingthoughtwujie On Deng Xiaoping Thought]*, an English-translated Chinese work from 1996 in PDF format