Փախստականներն Ադրբեջանում

**Փախստականներն Ադրբեջանում**, Ադրբեջանում բնակվում են մեծ թվով ներքին տեղահանման ենթարկված անձինք և փախստականներ, որոնք տեղահանվել են հիմնականում Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության արդյունքում։ Առաջին պատերազմը Լեռնային Ղարաբաղում հանգեցրեց 750 000 ադրբեջանցիների տեղաշարժին, որոնցից 600 000-ը Լեռնային Ղարաբաղից և հարակից շրջաններից էին, իսկ 150 000-ը՝ Հայաստանից։

## Փախստականներ Հայաստանից
մինի|280x280փքս|Հայաստանի հայ, ադրբեջանցի և քուրդ բնակչության համեմատական աղյուսակ
Ըստ 1979 թվականի մարդահամարի՝ Հայաստամում բնակվող ադրբեջանցիների թիվը կազմել է 160 841 մարդ և կազմել են Հայաստանի բնակչության 5,3 տոկոսը։ 1987 թվականին Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցած իրադարձությունները հանգեցրել են այն բանին, որ ադրբեջանցիներին հաճախ հետապնդել և ստիպել են լքել Հայաստանը։ 1988 թվականի հունվարի 25-ին Հայաստանից ադրբեջանցի փախստականների առաջին ալիքը հաստատվել է Սումգայիթ քաղաքում։ Եվս մեկ խոշոր ալիք տեղի է ունեցել 1988 թվականի նոյեմբերին, երբ ադրբեջանցիները կամ վտարվեցին ազգայնականների ու տեղական կամ պետական իշխանությունների կողմից, կամ փախան՝ վախենալով իրենց կյանքի համար։ Բռնությունը տեղի է ունեցել էթնիկ հակամարտությունների արդյունքում։ 1988 թվականի նոյեմբերին, ըստ հայկական աղբյուրների, սպանվել է 25 ադրբեջանցի (նրանցից 20-ը Գուգարք գյուղում), իսկ ըստ ադրբեջանական աղբյուրների՝ 217 մարդ։

Այսպիսով, 1988-91 թվականներին մնացած ադրբեջանցիները ստիպված են եղել փախչել հիմնականում Ադրբեջան։ 1989 թվականի մարդահամարից ի վեր անհնար է որոշել Հայաստանում ադրբեջանցիների բնակչության ճշգրիտ թիվը հակամարտության սրման պահին, քանի որ արդեն սկվել էր Հայաստանից ադրբեջանցիների արտագաղթը։ Ըստ ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակի (ՄԱՓԳՀ) գնահատականների՝ այդ թիվը կազմում է 200 000 մարդ։

Ադրբեջանի կառավարության տվյալներով՝ 1994 թվականին՝ հրադադարի հաստատման ժամանակ, Հայաստանից փախստականների թիվը կազմել է մոտ 250 000 ադրբեջանցի։ Համաձայն քաղաքացիության մասին օրենքի՝ նրանք բոլորն ունեին Ադրբեջանի քաղաքացիություն ստանալու իրավունք։ Ըստ ՄԱՓԳՀ-ի գնահատականների՝ մինչև 2001 թվականի վերջը նրանց մեծ մասը, ինչպես ենթադրվում է, նատուրալիզացվել է կամ գտնվել է հպատակագրման գործընթացում։

## Ներքին տեղահանված անձինք ԼՂԻՄ-ից և հարակից տարածքներից
մինի|300x300փքս|Ադրեբջանցի փախստական
Արցախյան առաջին պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանի նախկին ԼՂԻՄ մարզը կազմող տարածքները և հարակից յոթ շրջանները (դրանցից մի քանիսը մասնակի) ազատագրվել են հայկական զորքերի կողմից։ Արդյունքում մնացած ժողովուրդները՝ ադրբեջանցիներ, քրդեր, ստիպված են եղել լքել իրենց տները։ Ներկայումս Ադրբեջանում բնակվում է բնակչության մեկ շնչի հաշվով ներքին տեղահանվածների ամենաբարձր թիվը աշխարհում։ Հարկադրաբար վերաբնակվողները ներկայացված են Ադրբեջանի բոլոր 76 վարչական շրջաններում։ Սկզբում նրանց մեծ մասը ապրում էին վրանային ճամբարներում և հասարակական շենքերում, ինչպիսիք են դպրոցները և հանրակացարանները։ 2001 թվականից կառավարությունն ակտիվացրել է իր ջանքերը ներքին տեղահանվածների խնդիրների լուծման ուղղությամբ։ 2002 թվականին սկսվել է նոր բնակավայրերի շինարարությունը, իսկ 2007 թվականի վերջին բոլոր վրանային ճամբարները վերացվել են։

Ադրբեջանի կառավարությունը միջազգային հանրության օգնությամբ ձեռնամուխ է եղել Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորումից հետո բռնազավթված շրջաններ հարկադրաբար վերաբնակվածների վերադարձի շրջանակային ծրագրի մշակմանը («Մեծ վերադարձ» ծրագիր)։

## Մեսխեթցի թուրքեր
1944 թվականին մեսխեթցի թուրքերը Ստալինի հրամանով Վրաստանից զանգվածաբար արտաքսվել են Միջին Ասիա։ Այն շրջաններից մեկը, որտեղ նրանք բնակություն են հաստատել, եղել է Ուզբեկստանում գտնվող Ֆերգանի հովիտը։ 1989 թվականին այնտեղ տեղի է ունեցել միջէթնիկական բռնություն, որի արդյունքում մեսխեթցի թուրքերը տարհանվել են Ուզբեկստանից․ նրանց մի մասը հաստատվել է Ադրբեջանում։ Ադրբեջանում փախստականների այդ խումբը մոտ 50 000 մարդ էր կազմում։ Համաձայն քաղաքացիության օրենքի՝ նրանք բոլորն ունեին քաղաքացիություն ստանալու իրավունք։ Ըստ ՄԱՓԳՀ-ի գնահատականների՝ մինչև 2001 թվականի վերջը նրանց մեծ մասը, ինչպես ենթադրվում էր, նատուրալիզացվել է։

## Վիճակագրություն
Ադրբեջանի փախստականների և հարկադրաբար վերաբնակվածների հարցերով պետական կոմիտեի տվյալներով՝ 2009 թվականի մարտին Ադրբեջանում կար 603 251 փախստական։ Նրանց մեծ մասը բնակվում էր Բաքվում և նրա շրջակայքում, ինչպես նաև Սումգայիթում։ Զգալի թվով փախստականներ են բնակվում նաև Ֆիզուլի-Աղդամ–Աղջաբադի–Բարդա–Մինգեչաուր–Գյանջա կենտրոնական–հարավային երթուղու, Շամախի–Իսմայիլի–Գաբալա–Շաքի հյուսիսային երթուղու և Սաբիրաբադ–Սաաթլի–Իմիշլի–Բեյլագան հարավային երթուղու երկայնքով։

## Խնդիրներ
Չնայած փախստականների և տեղացի բնակչության միջև հարաբերությունները ընդհանուր առմամբ բարեկամական են, և տեղի բնակչության շրջանում առկա է հանդուրժողականության բարձր մակարդակ, լինում են կոնֆլիկտների դեպքեր, որոնք առաջանում են փախստականների հատուկ կարգավիճակի պատճառով (օրինակ՝ արտոնյալ հասանելիություն զբաղվածության, պետական ֆինանսական օգնություն, անվճար բժշկական ծառայություններ և սեփականության տիրապետման արտոնություններ)։

## Պատկերասրահ

File:Azerbaijani refugees from Karabakh 24.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh 12.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh 11.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh 15.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh in Yevlakh.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh 14.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh 2.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh 4.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh 6.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh 3.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh 20.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh 25.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh 17.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh 9.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh 21.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh 26.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh 5.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh 7.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh during the war 3.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh during the war 2.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh during the war 14.jpg|
File:Azerbaijani refugee from Karabakh.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Kalbajar.jpg|
File:Azerbaijani refugee child from Karabakh.jpg|
File:Azerbaijani refugees from Karabakh during the war 8.jpg|


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* The impact of the global food crisis on Azerbaijan - in pictures
* State Committee of the Republic of Azerbaijan on Deals of Refugees and Internally Displaced Persons 
* The United Nations High Commissioner for Refugees
* The U.S. Committee for Refugees and Immigrants
* [The Internal Displacement Monitoring Centre (IDMC)](https://web.archive.org/web/20110721025035/http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpCountries)/2E505E95ABC577FA802570A7004C6378?opendocument&count=10000)
* Danish Refugee Council

Կատեգորիա:Ադրբեջանական հասարակություն
Կատեգորիա:Ադրբեջանի պատմություն
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ
Կատեգորիա:Էթնիկ զտումներ Ասիայում
Կատեգորիա:Էթնիկ զտումներ Եվրոպայում
Կատեգորիա:Տեղահանություն
Կատեգորիա:Փախստականներ