open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Յիգիսոո դաստակերտ

**Յիգիսոո դաստակերտ** (, ), ասպետական դաստակերտ, նախկին ազնվականական կալվածք Էստոնիայի հյուսիսում՝ Հարյումաա նահանգի Հառկու շրջանում։

## Պատմություն
Դաստակերտը հիմնադրվել է XVII դարի առաջին կեսին։ Դաստակերտի առաջին սեփականատերը եղել է Հեյնրիխ ֆոն Կնորրինգը (Heinrich von Knorring)։ 18-րդ դարում Յիգիսոո դաստակերտը պատկանել է ֆոն Դոուգլասներին (von Douglas), ֆոն Մոհրենշիլդներին (von Mohrenschildt) և ֆոն Բրաշներին (von Brasch)։

1912 թվականին Յիգիսոո դաստակերտը գնել է Միհկել Պաուլբերգին, որը ծագումով եղել է էստոնացի։

Յիգիսոո դաստակերտը գտնվում էր Կեյլա գետի միջին հոսանքում՝ նրա աջ ափին։ Դաստակերտը բավական համեստ շինություն էր։ Գլխավոր մասնաշենքն ամենայն հավանականությամբ եղել է փայտե կառույց։

Գլխավոր մասնաշենքի կողքին եղել են մի քանի օժանդակ շինություններ։ Գետի մոտ գտնվել են ջրաղացն ու ամբարտակը, որ նաև ծառայել է որպես կամուրջ Կեյլա գետի վրա։

Ներկայումս Յիգիսոո դաստակերտի գլխավոր մասնաշենքը ոչնչացված է։ Պահպանվել են միայն օժանդակ մի քանի շինություններ։ Յիգիսոո կալվածքի նախկին տարածքն այժմ զբաղեցնում են արդյունաբերական տարբեր կազմակերպություններ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Särg, Alo. Harjumaa mõisad. Tallinn: Argo, 2006. Lk 41.

## Արտաքին հղումներ
* Jõgisoo mõis
*Jõgisoo mõis (Keila khk), Kinnistute register Eesti Rahvusarhiivis

Կատեգորիա:Էստոնիայի դաստակերտներ
Կոիտյեռվե (այլ կիրառումներ)

**Կոիտյեռվե**, կարող է վերաբերել՝ 
*Կոիտյեռվե- գյուղ Էստոնիայի Հարյումաա նահանգի Կուուսալու շրջանի
*Կոիտյեռվե - դաստակերտ Էստոնիայի հյուսիսում
Լինուսիտամաա կղզի

**Լինուսիտամաա** (էստոնական փոքր, անմարդաբնակ կղզի Բալթիկ ծովում, Աբրուկայից 300 մ հեռու։ Զբաղեցնում է 5,07 հա տարածք։ Ենթարկվում է Աբրուկա կղզուն։ Անվանումը բառացիորեն նշանակում է «ծտի ծերտ»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անմարդաբնակ կղզիներ
Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի կղզիներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի կղզիներ
Լիվանուկա կղզի

**Լիվանուկա**, էստոնական փոքր կղզի Բալթիկ ծովում, Հիյումաա հարավ–արևելք։ Զբաղեցնում է 0,0059 հա։ Այն ավազային կղզի է և ձգվում է հյուսիսից հարավ։ Ենթարկվում է Հիյումաա նահանգի Պյուհալեպա շրջանին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի կղզիներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի կղզիներ
Կետա

**Կետա** (), սաղմոնակերպների ընտանիքի ձուկ։ Մարմնի երկարությունը՝ մինչև 1 մ, քաշը՝ 14 կգ։ Տարածված է Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիսային մասերում, Բերինգի ծովում, մասամբ՝ Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ավազանի գետերում։ Կլիմայավարժեցված է Բարենցի, Սպիտակ և Բալթիկ ծովերի ավազաններում։ Սնվում է խեցգետնանմաններով, փափկամարմիններով, մատղաշ ձկներով։ Սեռահասուն է դառնում 3-5 տարեկանում։

Բազմացման շրջանում դադարում է սնվելուց և մտնում է գետերը։ Բույն է փորում և ձկնկիթը թաղում տիղմի մեջ։ Զվադրող կետան խիստ կերպարանափոխվում է, մաշկը մուգ գույն է ստանում, միսը ջրակալում, ծնոտները երկարում են, կորանում, հզոր ատամներ են աճում և բերանը չի փակվում։

## Տեսակներ
Հայտնի է 2 տեսակ՝ 
*աշնանային 
*ամառային

Աշնանային կետան խոշոր է, պտղաբեր (3-4,5 հազար ձկնկիթ), բազմանում է սեպտեմբերից մինչև դեկտեմբեր։ Գետային միգրացիան կարճ է, ձվադրում է հուլիս-օգոստոս ամիսներին։

Ձվադրումից հետո ձուկը մահանում է։ Արդյունագործական խոշոր նշանակություն ունի, տալիս է համեղ միս և կարմիր խավիար։

Կատեգորիա:Ձկներ
Կոիտյեռվե դաստակերտ

**Կոիտյեռվե դաստակերտ** (, ), քաղաքային դաստակերտ Էստոնիայի հյուսիսում՝ Հարյումաա նահանգի Կուուսալու շրջանի Կոիտյեռվե գյուղում։

## Պատմություն
Կոիտյեռվե դաստակերտը հիմնադրվել է XVII դարի վերջին։ Դաստակերտի առաջին սեփականատերն էր Գեորգ Կոռնելիուս Գրեսինգերը ()։

1703 թ. Կոիտյեռվե դաստակերտը միացվեց Մաառդու դաստակերտին։ Վերջինս դարձավ Կոիտյեռվե դատակերտի օժանդակ շինություն։

1773 թի-ց Կոիտյեռվե դաստակերտը պատկանել է Տալլին քաղաքին, որի սեփականություն դասատկերտը մնաց մինչև 1940 թ-ը։

Լինելով քաղաքային դաստակերտ՝ Կոիտյեռվեն չուներ մեծ ու աչքի ընկնող կառույցներ։ Դաստակերտն ավելի շուտ հիշեցնում սովորական տուն։ XX դարիի սկզբին դաստակերտի գլխավոր մասնաշենքը գրեթե ոչնչով չէր տարբերվում իր շուրջը գտնվող երեք տներից։ 1952 թ.՝ Աէգվիյդու պոլիգոնի կառուցման ժամանակ, ավերվեցին դաստակերտի գլխավոր մասնաշենքն ու նրա կողքի երեք տները։ Ներկայումս դաստակերտից ոչինչ չի պահպանվել։

## Արտաքին հղումներ
* http://www.mois.ee/harju/humala.shtml

Կատեգորիա:Էստոնիայի դաստակերտներ
Կուլդյալա աշտարակ

thumb|230px|Կուլդյալա աշտարակ
մինի

**Կուլդյալա աշտարակ** (), պաշտպանական կառույց, Տալլինի պատի մի մասը։ Գտնվում է Սաունատոռն ու Նուննադետագուն աշտարակների միջև։

Կուլդյալա աշտարակի կառուցումը կապված է Տալլինի պատի ամրացման երկրորդ փուլի հետ, որ տեղի է ունեցել 1311—20 թթ.։ Դանիական իշխանությունները մագիստրատից համառորեն պահանջում էին ապահովել վանական տարածքների, այդ թվում՝ Սբ. Միքայելի իգական մենաստանի պաշտպանությունը։ Շինարարական ծախսերի մի մասը վճարել է մենաստանը, իսկ մագիստարտին տրվում է անհրաժեշտության դեպքում պատը ցանկացած չափով դեպի ծովը տեղափոխելու լիազորություններ։ Այդ նպատակով էլ կառուցվում է Տալլինի պատի՝ մենաստանի պատից մինչև Վերին քաղաքի թեքությունն ընկած հատվածը։ Մենաստանի արևմտյան կողմում էլ կառուցվում է Կուլդյալա աշտարակը։

Կուլդյալա աշտարակի շինարարությունն ընթացել է մի քանի փուլով։ Տալլինի ներքին քաղաքական պայմանների վատթարացման պատճառով պատի ամրացման աշխատանքնրը վերսկսվեցին 1370—72 թթ.։ Կուլդյալա աշտարակը ևս վերակառուցվեց, ավելացվեց աշտարակի վերին հարկի բարձրությունը։

Աշտարակի *de Guldene Voet* անվանումն առաջ է եկել 1434 թ.։ Հետագայում Տալլինի պատի լայնությունն ավելացրին հյուսիսից և կառուցեցին Լոևենշեդե աշտարակը ()։

Կուլդյալա աշտարակը բավականին փոփոխվեց 1422 թ. և 1610-ական թթ.։ Այդ ժամանակ էլ աշտարակն ստացավ իր առավելագույն բարձրությունը՝ 22,5 մ։

Կուլդյալա աշտարակը հինգհարկանի է և ունի պայտի ձև։ Աշտարակի վերին հարկն ուներ պաշտպանական գործառույթ, իսկ ներքին հարկերն օգտագործվում էին որպես պահեստ։

Կուլդյալա աշտարակը պահպանվել է մինչև մեր օրերը։ Ներկայումս այն Կոդուլինն երիտասարդական կազմակերպության կողմից օգտագործվում է ցուցահանդեսների ու դասախոսությունների անցկացման համար։

## Գրականություն
* Белоруссия Литва Латвия Эстония. Справочник-путеводитель. М.: Искусство, 1986 ISBN 5-210-00094-X

Կատեգորիա:Տալլին
Նուտաման կղզի

**Նուտաման**, էստոնական փոքր կղզի Բալթիկ ծովում և հանդիսանում է Էստոնիայի հարավային դարպասը։ Զբաղեցնում է 58000 քառակուսի մետր։ Հարակից կղզիների հետ կազմում է Վիսլանդի ազգային պարկը, որտեղ պահպանվում են բազմաթիվ թռչնատեսակներ։ Ենթարկվում է Սաարեմաա նահանգի Լյումանդա շրջանին։

## Արտաքին հղումներ
* SatelliteViews.net

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի կղզիներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի կղզիներ
Նուգգիմա կղզի

**Նուգգիմա**, էստոնական փոքր, անմարդաբնակ կղզի Բալթիկ ծովում։ Այն գտնվում է Վիսլանդի կղզուց հարավ և Սաարեմաա կղզուց արևմուտք։ Կղզի կարելի է այցելել ոտքով Սարաեմաայից կամ Վիսլանդիայից։

## Արտաքին հղումներ
* View of Noogimaa 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անմարդաբնակ կղզիներ
Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի կղզիներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի կղզիներ
Կուուսալու ծուխ

thumb|right|300px|Կուուսալու եկեղեցին
**Կուուսալու ծուխ** (, ), Էստոնիայի վարչատարածքային պատմական միավոր, որ մտել է Հարյումաա պատմական շրջանի մեջ։
Ծխի կազմի մեջ մտնում էին 10 դաստակերտներ, այդ թվում՝ մեկ դաստակերտ-եկեղեցի, ազնվականական 7 կալվածք ու քաղաքային մեկ դաստակերտ։

Ծխի կենտրոնը Կուուսալու եկեղեցին էր։ Կուուսալու ծուխը ձևավորվել է XIII դարի սկզբում պատմական Ռեպելի () ծխի արևելյան տարածքներում։

## Դաստակերտներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* http://www.mois.ee/kihel/kuusalu.shtml

Կատեգորիա:Էստոնիայի ծխեր
Լանգեկարե կղզի

**Լանգեկարե**, էստոնական փոքր, անմարդաբնակ կղզի Բալթիկ ծովում, Հիյումաա կղզու մոտ և հանդիսանում է նրա լանդշավտի շարունակությունը։ Զբաղեցնում է 1,2 հա տարածք։ Այստեղ պահպանվում են բացառիկ բուսատեսակներ և թռչուններ։ Կղզին նաև հանդիսանում է համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ։

## Արտաքին հղումներ
*Map of the Hiiumaa Islets Landscape Reserve 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անմարդաբնակ կղզիներ
Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի կղզիներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի կղզիներ
Մոհնի կղզի

**Մոհնի**, էստոնական փոքր կղզի Բալթիկ ծովում։ Հանդիսանում է Վիսլանդի ազգային պարկի հարավային ճյուղը, որտեղ պահպանվում են թռչունների բազմաթիվ տեսակներ, ինչպես նաև բացառիկ բույսեր։


Mohni tuletorn 2011. aastal.jpg
Mohni saar.JPG
Mohni saar ja majakas 1.JPG


Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի կղզիներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի կղզիներ
Սուռու (այլ կիրառումներ)

**Սուռու**, կարող է վերաբերել՝
* Սուռու - գյուղ Էստոնիայի Հարյումաա նահանգի Կուուսալու շրջանում
* Սուռու - դաստակերտ Էստոնիայի Կուուսուլու ծխում
Հումալա (այլ կիրառումներ)

**Հումալա**, կարող է վերաբերել՝
*Հումալա - գյուղ Էստոնիայի Հարյումաա նահանգի Հառկու շրջանում
*Հումալա - կալվածք Էստոնիայի հյուսիսում՝ Հարյումաա նահանգի Հառկու շրջանում
Հորալայդ կղզի

**Հորալայդ**, էստոնական փոքր, անմարդաբնակ կղզի Բալթիկ ծովում։ Զբաղեցնում է 20 հեկտար տարածք։ Ենթարկվում է Հիյումաա նահանգի Պյուհալեպա շրջանին։ Մոտակայքի ջրային տարածքի խորությունը կազմում է ընդամենը 0,6 մ։

Կատեգորիա:Անմարդաբնակ կղզիներ
Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի կղզիներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի կղզիներ
Անիսոն

**Անիսոն սովորական** (), քոշխոտ, կարար, հազարդարուն, նեխուրազգիների (հովանոցավորներ) ընտանիքի բուրավետ, բազմամյա, հազվադեպ՝ միամյա կամ երկամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է անիսոնի 160, ՀՀ-ում՝ ավելի քան 10 տեսակ՝ , , ,  և այլն։

## Ձևաբանություն
Ցողունը ճյուղավորվող է, մերկ կամ թավոտ, բարձրությունը՝ 15-120 սմ. Արմատամերձ և ցողունի ներքևի մասի տերևները կոթունավոր են, փետրաձև, ամբողջական կամ բլթակավոր, միջին մասինը՝ հաճախ խորը կտըրտված։ Ծաղկաբույլը բարդ հովանոց է, ծաղիկները՝ մանր, սպիտակ, վարդագույն, կարմիր կամ դեղին։ Ծաղկում է հունիս-օգոստոսին։ Պտուղը երկարավուն ձվաձև է։
## Տարածվածությունը Հայաստանում
Տարածված է Արագածոտնի, Շիրակի, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Սյունիքի և այլ մարզերում։ Աճում է անտառներում, թփուտներում, ենթալպյան մարգագետիններում, չոր լեռնալանջերին և այլն։
## Կիրառական նշանակությունը
Դեղաբույս է. արմատների եփուկն օգտագործում են որպես խորխաբեր, հակաբորբոքային, ջերմիջեցնող միջոց։ Արմատը, տերևը և պտուղը օգտագործում են սննդի, եթերայուղը՝ օծանելիքի արդ-յան մեջ, քուսպն անասնակեր է։

Կատեգորիա:Հովանոցավորներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Անիի տիպի տուֆ

մինի|աջից|Անիի տուֆե պարիսպը
**Անիի տիպի տուֆ**, պեմզային տուֆ, հրաբխային ապար, տուֆի տարատեսակ։

Առաջացել է հրաբխի իգնիմբրիտային ժայթքման ժամանակ՝ մոխրի, ավազի, պեմզայի և լապիլների խտացումից ու ջերմազոդումից։ Կազմված է հիմնականում ապակե ոչ բյուրեղային (ամորֆ) մանրաբեկորներից՝ պլագիոկլազի, պիրոքսենի ու հանքային միներալների բյուրեղներից և հին լավաների կտորներից։ Գույնը դեղին է, երբեմն՝ դեղնաշագանակագույն, վարդադեղնագույն, ծակոտկենությունը՝ 35-44%։ Ջերմաձայնամեկուսիչ է։ Տարածված է Արագած լեռնավահանում։ Շահագործվում է Անիպեմզայի տուֆի հանքավայրը։ Օգտագործվում է շինարարության մեջ։ Անիի տիպի տուֆից են կառուցվել Անիի եկեղեցիները, շենքերը, Երևանի երկաթուղային կայարանի և բազմաթիվ բնակելի ու վարչական շենքեր։

Կատեգորիա:Տուֆ
Ջրասամույր

**Ջրասամույր, ջրաքիս** (), կզաքիսների ընտանիքին պատկանող գիշատիչ կաթնասուն կենդանի։ Մարմինը ճկուն է, մկանոտ, երկարությունը՝ մինչև 70 սմ, պոչի երկարությունը՝ 45 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 6-10 կգ։ Թաթերը կարճ են, մատները՝ լողաթաղանթով միացած։ Լավ լողում ու սուզվում է։ Մազածածկը մեջքի մասում մուգ գորշ գույնի է, փորի կողմից՝ բաց արծաթավուն։ Սնվում է հիմնականում ձկներով, գորտերով, երբեմն՝ բադերով։ Սեռահասուն է դառնում կյանքի 2-3-րդ տարում։ Հղիությունը 8-10 ամիս է, էգն ունենում է 2, հազվադեպ՝ 4 ձագ։ Տարածված է Եվրոպայում, Ասիայում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Աֆրիկայում։ Ջրասամույր հանդիպում է Հայաստանի շրջանների մեծ գետերում ու լճերում։ Ջրասամույրի մորթին շատ արժեքավոր է․ անխնա ոչնչացման հետևանքով որսը շատ երկրներում արգելված է։

## Տարածվածություն
Տեսակը տարածված է Եվրոպայում, Ասիայում և Աֆրիկայում։ Հայաստանում հանդիպում է բոլոր շրջաններում։

## Էկոլոգիա
Ապրում են մաքուր ջրով և ձկնապաշարներով հարուստ լճերում, գետերում և գետակներում, բազմացումը սկսում է ձմռանը-գարնանը, երկու տարին մեկ անգամ ունենում են 1-5, ավելի հաճախ՝ 2-3 ձագ։

## Պահպանություն
Գրանցված էր նախկին ԽՍՀՄ-ի Կարմիր գրքում։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Թվաքանակը և դրա փոփոխման միտումները հայտնի չեն։ Թվաքանակը կրճատվում է բիոտոպերի՝ գետերի աղտոտման, և հիդրոտեխնիկական կառույցների ստեղծման հետևանքով։

Վտանգման հիմնական գործոններն են բրիտոպերի ոչնչացումը, ջրերի աղտոտումը և ձկների գերորսը։

Պահպանվում է «Սևան», «Արևիկ» և «Արփի լիճ» ազգային պարկում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կզաքիսներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Կաթնասուններ
Կատեգորիա:Գիշատիչներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Անիպեմզայի տուֆի հանքավայր

**Անիպեմզայի տուֆի հանքավայր**, Հայաստանի Շիրակի մարզում։ Հանքադաշտը սկսվում է Անիպեմզա գյուղից, տարածվում Ախուրյան գետի ձախ ափով հյուսիս՝ մինչև Խարկով գյուղի ավերակները։

Ներկայացված է Անիի և Երևան-Գյումրու տիպերի տուֆերով։ Տարածքը 60&nbsp;կմ² է, արդյունաբերական շերտի հզորությունը՝ 6-8 մ։ Տուֆաշերտը տեղադրված է վերին պլիոցենի դոլերիտային բազալտները (հաստությունը՝ մինչև 200 մ) ծածկող լճագետային նստվածքների վրա։ Հիմքում պեմզաավազային կամ պեմզամոխրային գոյացումներ են, որոնք աստիճանաբար փոխակերպվում են բաց դեղնավուն տուֆերի։ Վերջիններն առաջացել են դացիտային կազմի մոխրի և պեմզայի բեկորների ջերմազոդումից։

Հետախուզված պաշարները կազմում են 6115 հզ․ մ³։

Կատեգորիա:Հանքավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի հանքավայրեր
Կատեգորիա:Տուֆ
Կեսոնային հիվանդություն

**Կեսոնային հիվանդություն**, հիվանդություն, որն առաջանում է կեսոնում կամ ջրի տակ գտնվելուց հետո, բարձր ճնշումից շատ արագ ցածր ճնշմանը անցնելու ժամանակ։Հիմնական խանգարումները պայմանավորված են հյուսվածքների կողմից մեծ քանակությամբ ազոտի կլանմամբ։ Կեսոնային հիվանդությունը կարող է ընթանալ թեթև և ծանր ձևերով։Հաճախ լինում է թեթև ձևը, որին բնորոշ են ոսկրերի, հոդերի, մկանների, նյարդերի ցավեր, մաշկի տեղական փոփոխություններ։ Նշված երևույթները լինում են կարճատև և անցնում են անհետ։ Երբեմն կարող են լինել ուժեղ գլխացավ, գլխապտույտ, ականջներում աղմուկ,հավասարակշռության կորուստ, ուժեղ ցավեր որովայնում։Կեսոնային հիվանդության ծանր ձևի ժամանակ կենսական կարևոր օրգաններում և համակարգերում առաջանում են գազային էմբոլներ, լուրջ փոփոխությունների է ենթարկվում կենտրոնական նյարդային համակարգը հատկապես ողնուղեղը։ Օդային էմբոլները կարող են մահվան պատճառ դառնալ։ Բուժման արդյունավետ եղանակը ռեկոմպրեսիան է բարձր մթնոլորտային ճնշման պայմաններից աստիճանաբար անցումը բնականոն ճնշման, հատուկ բուժիչ շլյուզներում։ Շլյուզից դուրս գալուց հետո նշանակում են հեղուկներ, գլյուկոզ, ցավազրկող դեղամիջոցներ, լոգանք։

## Կանխարգելում
Կանխարգելումը՝ երկարատև ադապտացիա հիպօքսիայի նկատմամբ, նախօրոք մաքուր թթվածնի շնչում։

Կատեգորիա:Անհետաձգելի բուժօգնություն
Մոնդելեյդ կղզի

**Մոնդելեյդ**, էստոնական փոքր կղզի Բալթիկ ծովում, Սաարեմաա կղզուց արևմուտք։ Զբաղեցնում է 0,2694 հա տարածք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի կղզիներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի կղզիներ
Ջրատարողություն

**Ջրատարողություն**, նավի, լողացող նավի դուրս մղած ջրի քանակը։ Տարբերում են՝ ծավալային (նավի ընկղմված մասի ծավալը (մ³) ցածր է ջրագծից) և զանգվածային ջրատարողություն, որը հավասար է նավի ընկղմված մասի ծավալում տեղավորվող ջրի զանգվածին (տ)։ Հաստատուն զանգվածային ջրատարողությունյան դեպքում ծավալային ջրատարողություն փոխվում է՝ կախված ջրի խտությունից։ Զանգվածային ջրատարողությունը փոխվում է նավի կշռի փոփոխման հետևանքով (բեռ, վառելիք և այլն)։ Ջրատարողությունը նավի չափսերը բնութագրող ցուցանիշ է։

Կատեգորիա:Նավեր
Կատեգորիա:Ծովագնացության եզրեր
Ապար կազմող միներալներ

**Ապար կազմող միներալներ**, տարածված միներալներ, որոնցից կազմված են ապարները։

Տարբերում են գլխավոր ապար կազմող միներալները, որոնք կազմում են ապարի զանգվածի հիմնական մասը, երկրորդական՝ կազմում են ապարի զանգվածի մի քանի տոկոսը, և ուղեկցող՝ կազմում են ապարի զանգվածի մոտ 1%-ը։ Ապարի անվանումը տրվում է՝ ելնելով հիմնականում գլխավոր ապարը կազմող միներալների քանակությունից։ Մագմայական և մասամբ փոխակերպային ապարների հիմնական ապար կազմող միներալներ են դաշտային սպաթները, ամֆիբոլները, պիրոքսենները, փայլարները, քվարցը և այլն։ Նստվածքային ապարներում գլխավոր ապար կազմող միներալներ են վերոնշյալները, կալցիտը, դոլոմիտը, կավային միներալները։

 

Կատեգորիա:Միներալներ
Կատեգորիա:Ապարներ
Էրիկ Աբրահամյան

**Էրիկ Սամվելի Աբրահամյան**, (), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
1979-1981 թթ․ ծառայել է ԽՍՀՄ զինված ուժերում։ 1989–1994 թթ․ մասնակցել է Հադրութի, Ֆիզուլիի, Ջաբրայիլի, Կուբաթլուի և այլ շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ 1989–1992 թթ․ եղել է Հադրութի ՊՇ ինքնապաշտպանական ջոկատի հրամանատար։ 1993 թվականից եղել է օպերատիվ ծառայության պետ։ Զոհվել է Ֆիզուլիի շրջանի Սեյիդահմեդլու գյուղում։

Էրիկ Աբրահամյանը հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1–ին աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Արցախի Հադրութ քաղաքում։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կիսկիմի գավառակ

**Կիսկիմ**, գավառակ Արևմտյան Հայաստանում, էրզրումի վիլայեթում, Ճորոխ գետի միջին հովտում։ Ընդգրկում էր նախկին Բերդագրակ գավառակի տարածքը։ Ուներ մոտ 20 գյուղ։ Կենտրոնն էր Կիսկիմ գյուղը (Ճորոխի աջ ափին), որը հիշատակվում, է 16-րդ դարի սկզբին (1512) որպես ենթակա Սպերի իշխանին։

## Աշխարհագրություն
Տարածքն ընդգրկում էր Թորթում և Ճորոխ գետերի ջրբաժան լեռներից արևմուտքը՝ Ճորոխ գետի հովիտը։

## Պատմություն
1829 թվականին գավառակը մտնում էր Ախլցխայի փաշայության մեջ։ Կիսկիմի քրիստոնյա հայերը զնագվածային կոտորածների են ենթարկվել 1915-1917 թվականներին։ Փրկվածները ապաստանել են Կովկասում, Ուկրաինայում և այլուր։

## Բնակչություն
Ըստ Վ. Քինեի Կիսկիմը 1891 թվականին ուներ 29 951 բնակիչ, որից 5954-ը՝ հայեր, մյուսները թուրքեր, բռնությամբ իսլամ ընդունած հայեր և լազեր։

20-րդ դարի սկզբին բնակչության մեծ մասը իսլամադավան հայ էին (բռնի կրոնափոխ եղած 18-րդ դարի վերջում), կային նաև հայ քրիստոնյաներ (հիմնականում՝ Կարմիրք, Կուդրաշեն, Մոխրկուտ գյուղերում)։

## Տնտեսություն
19-րդ դարի և 20-րդ դարի սկզբին տնտեսության հիմնական ճյուղերը՝ այգեգործությունը, խաղողագործությունը, մեղվաբուծությունը և անասնապահությունն էին։ Զբաղվում էին նաև արհեստներով։

## Օգտակար հանածոներ
Կիսկիմն ուներ պղնձի, երկաթի և արծաթի պաշարներ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Կիսկիմի տարածքում կար հին հայկական բերդերի, դղյակների և վանքերի ավերակներ։ Միջին դարերում Մամիկոնյան, Բագրատունի և Պահլավունի նախարարներն իրենց կալվածքներն ունեին Կիսկիմում։

Բոլոր հայկական գյուղերն ունեին եկեղեցի և դպրոց։

## Վարչական բաժանում
Կիսկիմը բաժանվում էր 5 գյուղախմբերի։ 1909 թվականին ուներ 68 գյուղ, որից 24-ը հայաբնակ էին։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
Կիսրարություն

**Կիսրարություն**, հողի վարձակալման ձև, որի դեպքում հողի սեփականատիրոջը տրվող վարձավճարը (որպես կանոն՝ բնամթերքով) կազմում է բերքի կեսը։ Առաջացել է հողի մասնավոր սեփականության հետ մեկտեղ։

Կատեգորիա:Հողի վարձակալման ձևեր
Ալեքսանդր Սերգեյի Աբրահամյան

**Ալեքսանդր Սերգեյի Աբրահամյան** (), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
1990 թվականին Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից պետական մակարդակով մայրաքաղաք Բաքվում իրականացված Հայոց Ցեղասպանության պատճառով լքում է հարազատ քաղաքը և տեղափոխվում Արցախի Հադրութի շրջան, որտեղ միանում է հայ կամավորականների խմբին։ Ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Ծամձորի, Սարինշենի և այլ բնակավայրերի ազատագրական մարտերին։ Հատկապես աչքի է ընկել Ղաջարի ազատագրական մարտում, որի ընթացքում զոհվել է։

Ալեքսանդր Աբրահամյանը հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2–րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Արցախի Հանրապետության Ցորում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Ապուզան

**Ապուզան** (), **թորթոջ**, առվի շահպրակ, ապուզանազգիների (իշախոտազգիներ) ընտանիքի միամյա և բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 215 (այլ տվյալներով ՝ 200), ՀՀ-ում՝ 13 տեսակ՝ , , , ,  և այլն։ Տարածված է բոլոր մարզերում։ Աճում է խոնավ, ճահճոտ վայրերում, գետերի, լճերի ափերին և աղբյուրների մոտ։
## Ձևաբանություն
Ցողունը ճյուղավոր է, հիմքում՝ սողացող ընձյուղներով, երբեմն՝ թաղիքավոր, բարձրությունը՝ 20-80 սմ։ Տերևները հերթադիր են, հակադիր և օղակաձև, ամբողջաեզր։ Ծաղիկները կանոնավոր են, ծիրանագույն։ Ծաղկում է մայիս-հուլիսին։ Պտուղը քառանիստ պատիճանման տուփիկ է։ Սերմերը երկարավուն են, փուփուլավոր։
## Կիրառական նշանակությունը
Որոշ տեսակներ դեղաբույսեր են. պարունակում են աղաղանյութեր, վիտամին C և այլն։ Մեղրատու է։

Կատեգորիա:Ապուզանազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Մեղրատու բույսեր
Կիտակյուսյու

**Կիտակյուսյու** (), քաղաք և նավահանգիստ Ճապոնիայում, Կյուսյու կղզու հյուսիսում, Ֆուկուոկա պրեֆեկտուրայում։

Կազմվել է 1963 թվականին՝ Ցավատա, Տոբատա, Կոկուրա, Մոձի, Վակամացու քաղաքների միավորումից։ Ունի 981 129 բնակչություն (2010)։ Տրանսպորտային հանգույց է, արդյունաբերական խոշոր կենտրոն։

Միմոնոսեկի-Մոձի ստորջրյա բազմահարկ թունելով Կիտակյուսյուն կապված է Հոնսյու կղզու հետ։

## Անվանում
Առաջացել է 1963 թվականին Կոկուրա, Տոբատա, Յավատա արդյունաբերական կենտրոնների և Վակամացու ու Մոձի արտաքին առևտրական նավահանգիստների միաձուլումից։ Անվանումը ճապոներեն բառացի նշանակում է «հյուսիսային Կյուսյու»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1963 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ճապոնիայի նավահանգստային բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ճապոնիայի քաղաքներ
Անկատար սնկեր

**Անկատար սնկեր** (), **դեյտերոմիցետներ** (), միտոսպորային սնկեր, սնկերի տարասեռ խումբ, որն էվոլյուցիայի ընթացքում կորցրել է սեռական փուլը, կամ այն դեռ հայտնի չէ, կամ էլ հայտնի է, բայց էական դեր չի խաղում զարգացման ընթացքում։ Ֆիլոգենետիկորեն կապված է ասկոմիցետների և բազիդիոմիցետևերի տարբեր խմբերի հետ։ Հայտնի է 30-35 000 տեսակ։

## Արտաքին կառուցվածք
Վեգետատիվ մարմինը լավ զարգացած, ճյուղավորված միջնապատերով, հապլոիդ, բազմակորիզ բջիջներից կազմված միցելիում է, իսկ խմորասնկանման սնկերի տեսակների մոտ բողբոջող բջիջներ են։

### Անսեռ բազմացում
Դեյտերոմիցետների անսեռ բազմացման ժամանակ առաջանում են կոնիդիակիր թելիկներ՝ կոնիդիումներով։ Միայնակ փնջերով կամ խիտ խրձերով (կորեմիումներ) դասավորված կոնիդիակիրները բնորոշ են հիֆոմիցետներին։ Ցելոմիցետների մոտ կոնիդիակիրները ձևավորվում են պտղամարմիններում՝ բարձիկներում կամ պիկնիդիումներում։ Որոշների մոտ սպորատվությունը լրիվ բացակայում է, և միցելիումն անպտուղ է։

## Տարածում
Տարածված են բնության մեջ։ Հանդիպում են բոլոր էկոլոգիական միջավայրերում։ Շատերը վայրի և մշակովի բույսերի մակաբույծներ են (ֆուզարիում, ցերկոսպորա, վերտիցիլիում և այլ ցեղերի տեսակներ)՝ առաջացնելով դրանց բծավորություն, թառամում և այլ հիվանդություններ։ Սապրոտրոֆ տեսակները մասնակցում են օրգանական մնացորդների քայքայմանը և հողառաջացմանը։

Անկատար սնկերն առաջացնում են սննդամթերքի բորբոսնում և փտում, արտադրական նյութերի և արտադրանքի քայքայում, մարդկանց և կենդանիների մաշկի սնկային հիվանդություններ, խորը սնկախտեր և ալերգիա։ Որոշ հողային տեսակներ գիշատիչներ են։ Շատերը սինթեզում են կեևսբանական ակտիվ նյութեր՝ ֆերմենտներ, հակաբիոտիկներ, օրգանական թթուներ, սնկային թույներ։

## Գրականություն
* Gams, W. 1995. How natural should anamorph genera be? Canadian Journal of Botany 73 (suppl 1)։S747-S753.
* Kendrick, B. 1981. The history of conidial fungi, Pages 3–18 in GT Cole and B Kendrick, eds. Biology of Conidial Fungi. New York, Academic Press.
* Seifert, KA. 1993. Integrating anamorphic fungi into the fungal system, Pages 79–85 in DR Reynolds, and JW Taylor, eds. The Fungal Holomorph: mitotic, meiotic and pleomorphic speciation in fungal systematics. Wallingford, UK, CAB International.
* Taylor, JW. 1995. Making the Deuteromycota redundant: a practical integration of mitosporic and meiosporic fungi. Canadian Journal of Botany 73 (suppl 1)։S754-S759.

Կատեգորիա:Ասկոմիցետներ
Կատեգորիա:Բազիդիավոր սնկեր
Կիսաֆաբրիկատ

**Կիսաֆաբրիկատ**, աշխատանքի արդյունք, որը մինչև անձնական կամ արտադրական օգտագործման համար պիտանի պատրաստի արտադրանք դառնալը պետք է անցնի մշակման մեկ կամ մի քանի փուլ։

Լինում է՝ 
*սեփական արտադրության 
*գնովի։

Առաջինին վերաբերում են լրիվ չմշակված աշխատանքի արդյունքները, որոնք պատրաստված են մի արտադրամասում և պետք է մշակվեն մյուսներում (սև և գունավոր մետաղների, քիմիական մանրաթելերի նախապատրաստուկներ և այլն)։

Գնովի կիսաֆաբրիկատները ստացվում են կոոպերատիվ մատակարարումով (օրինակ, ձուլման գործարաններում արտադրված ձուլածո հենոցները կիսաֆաբրիկատնր են հաստոցաշինական գործարանների համար)։ 

Կատեգորիա:Արտադրություն
Կիսաշփականներ

**Կիսաշփականներ**, **աֆրիկատ, հպաշփական, պայթաշփական, կիսապայթական**, բաղաձայններ, որոնց արտասանության ժամանակ բերանում ստեղծված փակվածքն աստիճանաբար վերածվում է ճեղքվածքի, ինչի շնորհիվ հնչյունի ելքում լսվում է շփման ձայն։ Կիսաշփականների արտաբերման առաջին
պահը հպում է, երկրորդը՝ շփում։ Ըստ կազմավորման տեղի՝ հայերենի կիսաշփականները բաժանվում են՝ 
*ատամնայինների՝ ծ, ձ, ց, 
*առաջնաքմայինների՝ ճ, ջ, չ։

Ըստ շնչեղացման և ձայնեղացման հատկանիշների՝ կազմում են եռանդամ հակադրություններ (ձայնեղ, խուլ, շնչեղ խուլ)։

Ավանդական դասակարգման մեջ հայերենի կիսաշփականները բնութագրվում են որպես բարդ հնչյուններ՝ բաղկացած երկու կամ նույնիսկ երեք հնչյունից։ Այս դասակարգումը հակասում է կիսաշփականների՝ որպես ինքնուրույն հնչույթների ըմբռնմանը։

Կատեգորիա:Հնչյունաբանություն
Կատեգորիա:Բաղաձայններ
Կողքային լեռնաշղթա

**Կողքային լեռնաշղթա**, Մեծ Կովկասի համակարգում։ Գտնվում է Գլխավոր կամ Զրբաժան լեռնաշղթայից հյուսիս, նրան զուգահեռ։ Կազմված է լեռնազանգվածներից։ Բաժանվում է արևմտյան և արևելյան մասերի։ Նրա վրա են Մեծ Կովկասի առավել բարձր՝ Էլբրուս (5642 մ), Դիխտաու (5203 մ), Կազբեկ (5033 մ), Տեբուլոսմթա (4493 մ) և այլ գագաթներ։ Ծածկված է լեռնային մարգագետիններով, կենտրոնական մասում՝ սառցադաշտերով։

Կատեգորիա:Լեռնաշղթաներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մեծ Կովկասի լեռներ
Ասատուր Ադամյան

**Ասատուր Հովհաննեսի Ադամյան**, (), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
1988–1993 թվականներին իր ղեկավարած կամավորական ջոկատի և Մարտունու ՊՇ–ի կազմում մասնակցել է Մարտունու, Ղաջարի, Ուրյանա լեռան դիրքերի, Գևորգավանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Զոհվել է Մարտունու շրջանի Գևորգավան գյուղում։

Ասատուր Ադամյանը հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2–րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Արցախի Հանրապետության Կարմիր Շուկա ավանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կիսանդրի

[260px|մինի|աջից|[Նեֆերտիտիի կիսանդրին]]
**Կիսանդրի** կամ **կիսարձան**, մարդու դեմքը, ինչպես նաև մինչև կուրծքը կամ գոտկատեղը պատկերող կլոր քանդակ։

Ի հայտ է եկել Հին Եգիպտոսում և Հին Հունաստանում։ Վերջնականապես ձևավորվել է Հին Հռոմի դիմաքանդակային արվեստում, ուր հորինվածք է ներմուծվել պատվանդանը։ Հետագայում տարածվել է Վերածննդի ժամանակաշրջանում։

Կիսանդրին ամենուր լայն տարածում ունի մեր օրերում։

## Գրականություն
* V. Herremans, Voorbeeldige busten. Het borstbeeld in de Nederlanden 1600-1800, Gent, 2008.

Կատեգորիա:Քանդակագործություն
Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանի ասպետների ցանկ

Ստորև ներկայացված է **[[Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշան]]ի ասպետների ցանկը**։ Ներկայացված են միայն ՀՀ Նախագահ Ս. Սարգսյանի կողմից պարգևատրված անձինք (2008 թ. ապրիլի 9-ից առ այսօր)։ Մինչ այդ պարգևատրվածների ցանկը կտեղադրվի տվյալների ձեռքբերումից հետո։

### 2008 թվական

### 2009 թվական

### 2010 թվական

### 2011 թվական

### 2012 թվական

### 2013 թվական

### 2014 թվական
Որևէ մեկը չի պարգևատրվել։

### 2015 թվական

## Այլ պարգևատրվածներ
Ստորև ներկայացված են 1994-2008 թթ. (մինչև 2008 թ. ապրիլի 9) պարգևատրված որոշ անձինք։ Անհրաժեշտ տվյալների ամբողջացման պես տվյալները կաղյուսակավորվեն։

* Հրանտ Մաթևոսյան
* Աղասի Այվազյան 	 	 	
* Ռոբերտ Ամիրխանյան 	 	 	
* Հրանտ Թոխատյան 	 	 	
* Ալեքսանդր Հարությունյան 	 	 	
* Տիգրան Մանսուրյան
* Էդվարդ Միրզոյան 	
* Ալբերտ Մկրտչյան
* Արտավազդ Փելեշյան 	 	
* Օհան Դուրյան 	 	
* Տաթևիկ Սազանդարյան 	 	 	
* Կարպ Դոմբաև 	 	 	
* Վլադիմիր Սպիվակով 	 	 	
* Վալերի Գերգիև 	 	 	
* Լուսինե Զաքարյան 	 	 	
* Հրաչյա Հովհաննիսյան 	 	 	
* Էդուարդ Իսաբեկյան 	 	 	
* Ջիվան Արամայիսի Գասպարյան 	 	 	
* Ռիկարդո Մուտի 	 	
* Լուիզ Սիմոն Մանուկյան 	 	 	
* Հովհաննես Միրիջանի Սեմերջյան (Ժանսեմ) 	 	 	
* Կոնստանտին Օրբելյան 	 	 	
* Իոսիֆ Դավիդի Կոբզոն
* Անդրանիկ Նահապետի ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ, ՀՀ վարչապետ։ Պարգևատրվել է 2006 թ. սեպտեմբերի 17-ին Հայաստանի Հանրապետության անկախության հռչակման 15-րդ տարեդարձի կապակցությամբ, պետականության կայացման և տնտեսության զարգացման գործում ներդրած մեծ ավանդի համար։
* Գոհար Միքայելի ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ - հայ մեծանուն երգչուհի։ Պարգևատրվել է 1994 թ. դեկտեմբերի 14-ին՝ Հայկական և համաշխարհային երաժշտական մշակույթի բնագավառում մատուցած բացառիկ ծառայությունների, ազգային օպերայի զարգացման գործում ներդրված նշանակալից ավանդի համար
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՀ շքանշաններ
Ապուզանուկ

**Ապուզանուկ** (), **ասպուզանուկ**, աստղածաղկազգիների (բարդածաղկավորներ) ընտանիքի բազմամյա կոճղարմատավոր խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 1200 (այլ տվյալներով՝ 600), ՀՀ-ում՝ 1 տեսակ՝ ։
## Ձևաբանություն
Ցողունը կարմրավուն Է, մեկական կամ ճյուղավորվող, բարձր, ՝ 50-175 (200) սմ։ Տերևները եռմասնյա են կամ ամբողջական, նշտարաձև, սղոցաեզր, թավոտ։ Ծաղկաբույլը զամբյուղ Է, ծաղիկները՝ վարդագույն։ Ծաղկում է հունիս-հուլիսին։ Պտուղը փուփուլավոր սերմնապտուղ է։ Դեղաբույս է. պարունակում է էուպարին, սապոնիններ, ճարպայուղ, ներկանյութ։ Արմատների պատրաստուկն օգտագործում են որպես միզամուղ, ճիճվամուղ, խորխաբեր, քրտնաբեր, վերքերն ամոքող միջոց։ Կոճղարմատներից ու տերևներից ստանում են սև և կապույտ ներկեր։
## Տարածվածությունը Հայաստանում
Տարածված է Լոռու, Տավուշի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և այլ մարզերում։ Աճում է գետերի, լճերի ափերին, խոնավ ու ճահճոտ վայրերում։

Կատեգորիա:Բարդածաղկավորներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Ներկատու բույսեր
Կատեգորիա:Թունավոր բույսեր
Կիսահաղորդչային ֆոտոէլեմենտ

**Կիսահաղորդչային ֆոտոէլեմենտ**, ֆոտոէֆեկտի շնորհիվ կլանված լուսային էներգիան էլեկտրական ազդանշանի փոխակերպող կիսահաղորդչային սարք։

Ներքին ֆոտոէֆեկտով պայմանավորված ֆոտոհաղորդականության կիսահաղորդչային ֆոտոէլեմենտ կոչվում է ֆոտոդիմադրություն, իսկ վենտիլային ֆոտոէֆեկտի հիման վրա աշխատող կիսահաղորդչային ֆոտոէլեմենտը՝ վենտիլային կամ փակող շերտով ֆոտոէլեմենտ։

Արտաքին էլեկտրական լարման կիրառմամբ աշխատող վենտիլային ֆոտոէլեմենտը կոչվում է ֆոտոդիոդ, իսկ ֆոտոհոսանքի ներքին ուժեղացման հատկություն ունեցող ո-p-ո կամ p-ո-p անցումով համակարգը՝ ֆոտոտրիոդ կամ ֆոտոտրանզիստոր։

Կատեգորիա:Էլեկտրոնիկա
Արցախի Հանրապետության Մարտական խաչ 1-ին աստիճանի շքանշան

մինի|Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1–ին աստիճանի շքանշան
**Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1–ին աստիճանի շքանշան**, Արցախի Հանրապետության պետական պարգև, որով պարգևատրվում են Արցախի Հանրապետության ինքնապաշտպանության բանակի մարտիկներն ու Արցախի Հանրապետության պաշտպանության բանակի զինծառայողները հայրենիքի պաշտպանության գործում ցուցաբերած ակնառու խիզախության և արիության համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության շքանշաններ
Կիսատոն

[thumb|right|16:15 դիատոնիկ կիսաձայն[Պատկեր:Just diatonic semitone on C.mid]]
**Կիսատոն**, 12-աստիճանանոց երաժշտական համակարգում երկու աստիճանների միջև ամենակարճ տարածությունը։ Հավասարաչափ տեմպերացված լարվածքում կազմում է օկտավայի 1/12 մասը։

Լադային նշանակության յուրահատկության տեսակետից տարբերում են որևէ աստիճանի և նրա ածանցված տարբերակի (դո-դո-դիեզ, ռե-բեմոլ-ռե), երկու հարևան աստիճանների (դո-դիեզ-ռե, սի-դո) և որևէ աստիճանի ու նրանից հաշված երրորդ աստիճանի միջև գոյացող կիսատոները, որոնք համապատասխանաբար կոչվում են քրոմատիկ, դիատոնիկ և էնհարմոնիկ։

Տարբեր լադերի հնչյունաշարերում կիսատոների քանակն ու դիրքը այդ լադերի բնույթը որոշող կարևոր գործոններ են։ Արևելյան երաժշտության մեջ կան հնչյունների կիսատոնից փոքր տարածություններ ևս։

Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Կատեգորիա:Երաժշտական ինտերվալներ
Կոնվեկցիա

thumb|right|300px|Կոնվեկցիայի մեխանիզմը
**Կոնվեկցիա** (լատ. convectio — բերել-հասցնելը, մատուցելը), ջերմության փոխանցում հեղուկներում, գազերում կամ սորուն միջավայրերում՝ նյութի տեղաշարժի հետևանքով։ Տաք, նոսր օդը բարձրանում է, սառը, խիտ օդը իջնում (արքիմեդյան ուժի ազդեցության տակ)՝ մի քանի մ/վ-գ մինչև 20-30 մ/վ արագությամբ։ Կոնվեկցիան հզոր կարկտաբեր՝ կույտաանձրևային ամպերի առաջացման նախապայմանն է։ Վերընթաց հոսանքների ժամանակ բարձրացող օդն ընդարձակվում է և յուրաքանչյուր 100 մ բարձրանալիս սառչում է 1&nbsp;°C-ով (չոր ադիաբատ գրադիենտ)։ Գոլորշիների խտացման սկսվելուց հետո, թաքնված ջերմության անջատման շնորհիվ, յուրաքանչյուր 100մ-ի վրա օդը տաքանում է աստիճանի մի քանի տասնորդական մասով (խոնավ ադիաբատ գրադիենտ)։ Տարբերում են բնական (կամ ազատ) և ստիպողական կոնվեկցիա։ Բնական կոնվեկցիայի ժամանակ նյութի տեղաշարժը կատարվում է միայն միջավայրի տարբեր մասերում ջերմաստիճանների (հետևաբար և խտությունների) տարբերության հետևանքով։ Ստիպողական կոնվեկցիան հիմնականում պայմանավորված է արտաքին գրգռիչի (պոմպ, խառնիչ և այլն) ազդեցությամբ։ Կոնվեկցիայի շնորհիվ տեղի է ունենում հեղուկների և գազերի տաքացում, ինչպես բնական պայմաններում (մթնոլորտում, օվկիանոսում), այնպես էլ զանազան տեխնիկական սարքավորումներում։ Ազատ Կոնվեկցիան բնորոշ է Սևանի ավազանին, որտեղ տարվա տաք եղանակին լեռնալանջերի և լճի մակերևույթի տարբեր տաքացվածության պայմաններում ձևավորվում են տաք, խոնավ օդի վերընթաց հոսանքներ՝ նպաստելով կույտւսանձրևային ամպերի առաջացմանը, և հաճախ ուղեկցվում հորդառատ անձրևներով։ Ազատ Կոնվեկցիան հատուկ է նաև Արարատյան դաշտին, ապրիլ-սեպտեմբերին (ցերեկային ժամերին) մակերևույթի սաստիկ տաքացման հետևանքով դիտվում են վերընթաց հոսանքներ, որոնք առաջացնում են կարկտաբեր ամպեր, դրանով են պայմանավորված Արարատյան դաշտում հաճախ դիտվող կարկտային տեղումները։ ՀՀ տարածքում ստիպողական Կ. հիմնականում դիտվում է Գեղամա, Վարդենիսի, Զանգեզուրի լեռնային շրջաններում՝ հարավից ու հարավարևմուտքից աշնանն ու գարնանը ներթափանցող մթնոլորտային ճակատների դեպքում։ Լեռնային ռելիեֆի պայմաններում Կոնվեկցիան ընթանում է 2 փուլով՝ լեռնալանջերի շրջահոսման ժամանակ տեղի է ունենում օդի ստիպողական բարձրացում, ապա, հասնելով ջրային գոլորշու խտացման մակարդակին, ջերմության անջատման հետևանքով զարգանում է նաև ազատ Կոնվեկցիա։

Կատեգորիա:Հիդրոդինամիկա
Կիտվե-Նկանա

**Կիտվե-Նկանա** (), քաղաք Զամբիայում։ Կազմավորվել է Կիտվե և Նկանա քաղաքների միավորմամբ։ Ունի 488 400 բնակչություն (2008)։ Առևտրական կարևոր կենտրոն է, սպասարկում է երկրի պղնձատար գոտուն։ Ունի խոշոր պղնձահանք։

Կատեգորիա:1936 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Զամբիայի քաղաքներ
Կոնվեկցիա (մթնոլորտ)

thumb|300px|left|Մթնոլորտային կոնվեկցիան Երկրի վրա
**Կոնվեկցիա** մթնոլորտում (-տեղափոխում), հիդրոստատիկ ուժով պայմանավորված, մինչև 30 մ/վրկ արագություն ունեցող օդային զանգվածների ուղղաձիգ տեղաշարժեր (տաք, նոսր օդի բարձրացում, սառը, խիտ օդի իջեցում), որոնց հետևանքով առաջանում են օդի վերընթաց և վարընթաց հոսանքներ։ Վերընթաց հոսանքների ժամանակ բարձրացող օդն ընդարձակվում է և յուրաքանչյուր 100 մ բարձրանալիս սառչում 100 C-ով (չոր ադիաբատ գրադիենտ)։ Գոլորշիների կոնդենսացումն սկսվելուց հետո, թաքնված ջերմության անջատման շնորհիվ, յուրաքանչյուր 100 մ-ի վրա օդը տաքանում է աստիճանի մի քանի տասնորդական մասով (խոնավ ադիաբատ գրադիենտ)։ Կոնվեկցիա առաջանում է մթնոլորտի անկայուն վիճակի պայմաններում։ Կոնվեկցիայի հետ են կապված կույտավոր և կույտաանձրևաբեր ամպերի առաջացումը։ Լավ է արտահայտվում տարվա տաք եղանակին։ 
thumb|Հատուկ սարքավորումը ցույց է տալիս, թե ինչպես է տաքություն անջատվում մարդու ձեռքից. այն ջերմային կոնվեկցիայի եղանակ է։

Կատեգորիա:Մթնոլորտ
Կոնտրապունկտ

մինի
**Կոնտրապունկտ** կամ **համակցում** (,  — կետ կետի դիմաց, այսինքն՝ նոտա նոտայի դիմաց, հետագայում՝ մեղեդի մեղեդու դիմաց):
# երաժշտագիտության մեջ՝ ուսմունք հարմոնիկ ամբողջականության մի քանի ինքնուրույն մեղեդիների միաժամանակ­յա զուգակցման մասին։ Ըստ մեղեդիների զուգակցման հնարավոր ձևերի՝ կոնտրապունկտը լինում է պարզ և բարդ։ Պարզի դեպքում բացառվում է 2 կամ ավելի մեղեդիների զուգակցումից ստանալ նորը, բարդի դեպքում հնարավոր են անփոփոխ մեղեդիների (փոխվում են նրանց ինտերվալային կամ ռիթմիկ հարաբերակցությունները) նոր ածանցյալ հարաբերակցություններ։ Տարբերում են բարդ կոնտրապունկտի շարժուն և հակադարձ (կամ հայելանման) տեսակները։ Շարժուն բարդ կոնտրապունկտում մեղեդիների նոր զուգակցումը կատարվում է մեղեդիների տեղափոխմամբ։ Տարբերում են շարժուն կոնտրապունկտի ուղղաձիգ-շարժուն և հորիզոնական-շարժուն (փոխվում է զուգակցվող մեղեդիների սկզբնական զուգակցման համեմատությամբ, մեկը մուտք է գործում փոքր-ինչ շուտ կամ ուշ) ենթատեսակներ։ Ուղղաձիգ-շարժուն կոնտրապունկտում մեղեդիները տեղափոխվում են՝ ներքևինը՝ օկտավա, դուոդեցիմա կամ դեցիմա (հազվադեպ՝ նաև այլ ինտերվալով) վեր, կամ վերևինը՝ ներքև։ Ըստ մեղեդիների քանակի՝ կոնտրապունկտը լինում է կրկնակի, եռակի, քառակի  այլն, նաև հորիզոնական, կրկնակի շարժմամբ և շրջվող։ Առավել գործածական տեսակներից է կրկնակի ուղղաձիգ-շարժուն կոնտրապունկտը, որի յուրաքանչյուր մեղեդի կարող է լինել թե՛ վերևի (առաջին), թե՛ ներքևի (երկրորդ) ձայնում։ Տեսականորեն հնարավոր է յուրաքանչյուր ինտերվալով կրկնակի կոնտրապունկտ, սակայն գործնականում կիրառելի են օկտավային, դուոդեցիմայի և դեցիմայի կրկնակի կոնտրապունկտները։ Եռաձայնում կիրառված ուղղաձիգ-շարժուն կոնտրապունկտը կոչվում է եռակի, եթե նրա մեջ զուգակցված 3 մեղեդիներից յուրաքանչյուրն օկտավային տեղափոխման միջոցով կարող է լինել թե՛ վերևի (առաջին), թե՛ միջին (երկրորդ), թե՛ ներքևի (երրորդ) ձայնում։ Քառաձայն ուղղաձիգ–շարժուն կոնտրապունկտում զուգակցված 4 մեղեդիներից յուրաքանչյուրն օկտավային տեղափոխման միջոցով կարող է հանդես գալ թե՛ վերևի (առաջին), թե՛ միջին (երկրորդ և երրորդ), թե՛ ներքևի (չորրորդ) ձայնում։ Եռաձայն և քառաձայն ուղղաձիգ-շարժուն կոնտրապունկտները նվազ գործածական են։ Շարժուն կոնտրապունկտը, որտեղ ուղղաձիգ-շարժուն և հորիզոնական-շարժուն կոնտրապունկտներն ստացվում են միաժամանակ, կոչվում է կրկնակի շարժուն կոնտրապունկտ։ Հակադարձ (կամ հայելանման) է բարդ կոնտրապունկտի այն տեսակը, որտեղ մեղեդիների (ինտերվալային հաջորդականությունը և ռիթմը մնում են անփոփոխ) նոր զուգակցումը ստացվում է հակաշարժումով։ 
# Պոլիֆոնիկ երկերում՝ թեմայի հետ հնչող մեղեդի։ 
# Բազմաձայնություն, բաղկացած մի քանի ինքնուրույն մեղեդիների միաժամանակյա հնչողությունից։ 
# Երաժշտական տեսության գլխավոր բաժիններից։

Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Կիսանգանի

**Կիսանգանի** (մինչև 1966 թվականը՝ Ատենլիվիլ, ), քաղաք Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում, Վերին Զաիր նահանգի վարչական կենտրոնը, 935 977 բնակչություն (2012)։

Նավահանգիստ է Կոնգո գետի վրա, ավտոճանաբարհների հանգույց է, կարևոր առևտրաբաշխիչ և արդյունաբերական կենտրոն։

## Անվանում
Հիմնադրվել է 1883 թվականին Աֆրիկայի հետազոտող Հենրի Ստենլիի կողմից, որի անունով էլ այն սկզբում կոչվել է *Ստենլեվիլ* (. ville ― «քաղաք»)։

Կիսանգանի է վերանվանվել 1966 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Dans Stanleyville. Patrick Nothomb, Duculot, Paris - Louvain-la-Neuve, 1993, Ré-édition en 2011 avec 16 pages de photos, 345 pp. aux Éditions Masoin http://www.editions-masoin.be 
* Stanleyville ou le Luluaba devenait Congo. Roger Depoorter, Didier Hatier 1992

Կատեգորիա:Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության քաղաքներ
Կոմունիզմի համար

**«Կոմունիզմի համար»**, խորհրդային շրջանի հայկական երկօրյա թերթ, նախկին ՀԿԿ Հոկտեմբերյանի շրջկոմի, ժողովրդական դեպուտատների շրջանային և քաղաքային խորհուրդների օրգան։

Առաջին անգամ լույս է տեսել 1963 թվականին, Հոկտեմբերյանում (այժմ՝ Արմավիր)։ Փորձել է արտացոլել շրջանի աշխատավորության առօրյան, կուսակցական և հասարակական կազմակերպությունների աշխատանքները, գյուղատնտեսության և արդյունաբերության անցուդարձը, լուսաբանել դպրոցական, մշակութային և մարզական կյանքը, տրանսպորտին ու շինարարությանը վերաբերող հարցերը։

Խորհրդային գաղափարախոսության սահմաններում փորձել է ծանոթացնել գիտության ու տեխնիկայի նվաճումները, պրոպագանդել գրականության ու մշակույթի նորույթները։ Հաջորդել է «Բոլշևիկյան տեմպով» (1931—1953 թվականներ), «Դեպի կոմունիզմ» (1953—1962 թվականներ) թերթերին։

Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
51 (թիվ)

**51** (**հիսունմեկ**), բնական թիվ է
## Աստղագիտության մեջ
* 51 կարգային թիվն է կրում Նեմաուսա աստերոիդը
## Քիմիայում
* 51-ը Ծարիրի ատոմային թիվն է
## Այլ
* 51-ը Ֆրանսիայի Մարն դեպարտամենտի կարգային թիվն է
## Տես նաև
* 51-րդ հարավային զուգահեռական
* 51-րդ հյուսիսային զուգահեռական
Կոնտրաֆագոտ

**Կոնտրաֆագոտ** (), փողային երաժշտական գործիք։ Ֆագոտի տարատեսակը, ավելի ցածր հնչեղությամբ։ XVII դ. սկզբին ստեղծել է գերմանացի վարպետ Գ. Շրայբերը, 20-րդ դարասկզբին կատարելագործել՝ գերմանացի կոնստրուկտոր Վիլհելմ Հեկելը։ Փողի երկարությունը՝ մոտ 5 մ, ձայնածավալը՝ C1—f։ Օգտագործվում է սիմֆոնիկ և փողային նվագախմբերում։

## Արտաքին հղումներ
* Ինտերնետ Կոնտրաֆագոտ ռեսուրսների 

Կատեգորիա:Փողային երաժշտական գործիքներ
Կոնտրոլլեր

**Կոնտրոլլեր** (անգլ. controller, բառացի-կառավարիչ), ցածր լարման էլեկտրական ապարատ, նախատեսված է հաստատուն և փոփոխական հոսանքի էլեկտրաշարժիչների գործարկման, արագության կարգավորման, ռևերսի և էլեկտրական արգելակման համար։ Կիրառվում է տրամվայներում, տրոլեյբուսներում, էլեկտրաքարշերում, վերամբարձ կռունկներում և այլն։ Ըստ կոնստրուկտիվ կատարման տարբերում են՝ *թմբուկային, բռնցքային և հարթ կոնտրոլլերներ*։ Կոնտրոլլերի դիրքերի թիվը սովորաբար մինչև 8 է (երբեմն՝ 12—20), կոմուտացիայի ենթարկվող հոսանքի ուժը՝ 200 Ա-ից ոչ ավելի։

Կատեգորիա:Մեխանիզմներ
Առյուծաճանկ

**Առյուծաճանկ** (), առյուծաթաթ, առյուծատունկ, ծորենազգիների ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 10, Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ ։ Տարածված է Արարատի մարզում։ Աճում է չոր, կավային կամ կավաքարային լանջերին։
Ցողունը գորշակապույտ Է, բարձրությունը՝ 10-25 սմ՝ ստորգետնյա պալարանման հաստացումով։ Տերևները եռաբաժան են, ցողունի վրա՝ 2-3 հատ։ Ծաղկաբույլը ողկույզ է, պսակաթերթիկները՝ դեղին, հիմքում՝ նեկտարակիր փոսիկով։ Ծաղկում է մարտ-ապրիլին։ Պտուղը տուփիիկ է։ Գեղազարդիչ է։

Կատեգորիա:Ծորենազգիներ
Ալբերտ Ալավերդյան

**Ալբերտ Արամի Ալավերդյան**, (սեպտեմբերի 16, 1963 թ․, Փիփ – 1994 թ․ հունվարի 10, Կարախանբեյլի), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
1981-1983 թթ․ ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ–ում՝ ծառայությունն անցկացնելով Գերմանիայում։ 1990-1994 թթ․ մասնակցել է Արցախյան ազատամարտին։ Եղել է Հայաստանի անկախության բանակի անդամ, որի լուծարումից հետո Հրազդանի ՀՅԴ կամավորական ջոկատի, այնուհետև Շուշիի առանձնակի գումարտակի կազմում որպես գրոհային մարտկոցի հրամանատար մասնակցել է Երասխ, Վարդենիսի, Նոյեմբերյանի, Շահումյանի, Ասկերանի, Մարտակերտի, Շուշիի, Հադրութի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին, Մալիբեկլուի կրակակետերի ճնշման գործողություններին։ Զոհվել է Կարախանբեյլի գյուղի մարտերում։

Ալբերտ Ալավերդյանը հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2–րդ աստիճանի շքանշանով, Արցախի Հանրապետության «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալով։ Թաղված է Հայաստանի Հանրապետությունում՝ Հրազդան քաղաքում։

## Տես նաև
* Արցախյան ազատամարտ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Խոնարհ Հերոսներ՝ «Ալբերտ Ալավերդյան» - Մաս 1 (ֆիլմ)
* Խոնարհ Հերոսներ՝ «Ալբերտ Ալավերդյան» - Մաս 2 (ֆիլմ)

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:1963 ծնունդներ
Կատեգորիա:1994 մահեր
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 16 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունվարի 10 մահեր
Կատեգորիա:Փիփ գյուղում ծնվածներ
53 (թիվ)

**53** (**հիսուներեք**), բնական թիվ է
## Աստղագիտության մեջ
* 53 կարգային թիվն է կրում Կալիպսո աստերոիդը
## Քիմիայում
* 53-ը Յոդի ատոմային թիվն է
## Տես նաև
* 53-րդ հարավային զուգահեռական
* 53-րդ հյուսիսային զուգահեռական
52 (թիվ)

**52** (**հիսուներկու**), բնական թիվ է
## Աստղագիտության մեջ
* 52 կարգային թիվն է կրում Եվրոպա աստերոիդը
## Քիմիայում
* 52-ը Թելուրի ատոմային թիվն է
## Այլ բնագավառներում
## Տես նաև
* 52-րդ հարավային զուգահեռական
* 52-րդ հյուսիսային զուգահեռական
Կենտրոնական գործադիր կոմիտե (ՀԽՍՀ)

**[[Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն|Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության]] Կենտրոնական գործադիր կոմիտե** (կարճ՝ ՀԽՍՀ Կենտգործկոմ), պետական իշխանության բարձրագույն մարմին Խորհրդային Հայաստանում՝ 1922-1937 թվականներին։

Գործել է Խորհուրդների համագումարների միջև ընկած շրջանում, հաշվետու և պատասխանատու է եղել Խորհուրդների համագումարին։ Հրատարակել է օրենքներ, դեկրետներ և որոշումներ, կազմել կառավարություն (*ժողկոմխորհուրդ*) և ժողովրդական կոմիսարիատներ, որոշել ժողկոմխորհրդի, իշխանության մյուս մարմինների գործունեության ընդհանուր ուղղությունը, ընտրել Կենտգործկոմի նախագահություն։

Գործում էր նստաշրջաններով (սկզբում՝ տարեկան երեք, հետագայում՝ երկու), բացառիկ դեպքերում (օրինակ, 1922 թվականի Ռապալլոյի պայմանագիրը հաստատելու համար) իրավասու էր հրավիրել արտակարգ նստաշրջան։

1937 թվականին վերակազմվել է ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի։

Կատեգորիա:Խորհրդային կառավարություն
54 (թիվ)

**54** (**հիսունչորս**), բնական թիվ է
* Հարշադի թիվ է
## Աստղագիտության մեջ
* 54 կարգային թիվն է կրում Ալեքսանդրա աստերոիդը
## Քիմիայում
* 54-ը Քսենոնի ատոմային թիվն է
## Այլ բնագավառներում
* 54-ը Ֆրանսիայի Մյորթ-է-Մոզել դեպարտամենտի կարգային թիվն է
## Տես նաև
* 54-րդ հարավային զուգահեռական
* 54-րդ հյուսիսային զուգահեռական
Կենտրոնական կոմիտե (ՀամԼԿԵՄ)

**Կենտրոնական կոմիտե** (կրճատ՝ (ՀամԼԿԵՄ), կոմերիտմիության աշխատանքը ղեկավարող բարձրագույն մարմին՝ ՀամԼԿԵՄ համագումարների միջև ընկած ժամանակամիջոցում։

ՀամԼԿԵՄ ԿԿ և ԿՎՀ-ն ընտրում էր համագումարը։ Այն կոմերիտմիությանը ներկայացնում է պետական և հասարակական հաստատություններում ու կազմակերպություններում, հաստատում է իր կենտրոնական օրգան «Կոմսոմոլսկայա պրավդա» () թերթի, կոմերիտական այլ հրատարակությունների խմբագրությունների կազմը, բաշխում է միության բյուջեն, վերահսկում նրա կատարմանը։

Կենտրոնական կոմիտեի պլենումը գումարվում է ոչ պակաս քան վեց ամիսը մեկ անգամ։ Պլենումն ընտրում է ԿԿ-ի բյուրո և քարտուղարություն։

ՀամԼԿԵՄ 18-րդ համագումարում (1978) ԿԿ-ի կազմում ընտրվել են 239 անդամ և 59 անդամության թեկնածու։ 

Կատեգորիա:Կոմսոմոլ
Կենտրոնական հարթավայրեր

**Կենտրոնական հարթավայրեր**, գտնվում են ԱՄՆ-ում և Կանադայում։ Զբաղեցնում են Միսսիսիպիի ավազանի արևելյան մասը։ Գերակշռում են 150—500 մ բարձրությունները։ Կենտրոնական հարթավայրերում են Մեծ լճերը, Վիննիպեգ, Վիննիպեգոսիս, Մանիթոբա և այլ լճեր։ ԱՄՆ-ի և Կանադայի գյուղատնտեսական կարևոր շրջանն է (հացահատիկի մշակություն, անասնապահություն)։ Կլիման չափավոր ցամաքային է։ Կան քարածխի, բնական գազի, բարիտի բազմամետաղային հանքավայրեր։

## Գրականություն

* Лаўрыновіч М. Цэнтральныя раўніны // БЭ ў 18 т. Т. 17. Мн., 2003.

Կատեգորիա:Հարավային Ամերիկայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Կանադայի աշխարհագրություն
ՀԼԿԵՄ Կենտրոնական կոմիտե

**ՀԼԿԵՄ Կենտրոնական կոմիտե**, Խորհրդային Հայաստանի (ՀԽՍՀ) կոմերիտմիության համագումարների միջև ընկած ժամանակաշրջանում կոմերիտմիության բարձրագույն ղեկավար մարմին։ Ընտրվում էր միության հերթական համագումարում։ Ղեկավարել է քաղաքային և շրջանային կոմերիտական կազմակերպությունների գործունեությունը։

ՀԿԿ Կենտկոմի ղեկավարությամբ իրագործում էր կազմակերպության ղեկավար կադրերի ընտրությունն ու տեղաբաշխումը, բաշխում միության բյուջեն, վերահսկում նրա կատարմանը։ Ըստ կանոնադրության՝ ՀԼԿԵՄ ԿԿ պարբերաբար (երեք ամիսը մեկ) հրավիրում էր պլենումներ, ուր քննարկվում էին կազմակերպական կարևոր հարցեր, ընտրվում ԿԿ-ի բյուրո քարտուղարություն։ Բյուրոն ղեկավարում էր ՀԼԿԵՄ աշխատանքները պլենումների միջև ընկած ժամանակաշրջանում, իսկ քարտուղարությունն ընտրվում էր ընթացիկ աշխատանքներն ու կադրերի ընտրության գործը կազմակերպելու և ղեկավարելու համար։

Խորհրդային Միության կազմալուծմամբ կառույցը դադարել է գոյություն ունենալուց։

Կատեգորիա:Խորհրդային կառավարություն
Կատեգորիա:1991 կազմալուծված կազմակերպություններ
Կոնտակտներ

**Կոնտակտներ**, կիսահաղորդիչ (հետերոանցումներ) հպման մակերևույթների տեսքով։ Աշխատանքի սկզբունքը հիմնված է երկու պինդ մարմինների հպման հետևանքով դրանց միջև լիցքակիրների (էլեկտրոնների) առկայությամբ պայմանավորված պոտենցիալների կոնտակտային տարբերության առաջացման վրա։ Պինդ մարմինների հպման ժամանակ դրանց միջև առաջանում է էլեկտրոնների փոխանակում, մեկ մարմնից մյուսն անցնող էլեկտրոնների թիվը կախված է էլեկտրոնների ելքի աշխատանքից։ Էլեկտրոնների փոխանակումը շարունակվում է մինչև թերմոդինամիկական հավասարակշռություն հաստատվելը, որին, ըստ Ֆերմի-Դիրակի վիճակագրության, համապատասխանում է երկու պինդ մարմիններում Ֆերմիի մակարդակների (էլեկտրոնային գազի համար քիմիական պոտենցիալների մակարդակների) հավասարությունը։ Ֆերմիի մակարդակների համապատասխան արժեքների դեպքում էլեկտրոնների փոխանակման հետևանքով երկու պինդ մարմինների հպման տեղում առաջանում է կրկնակի էլեկտրական շերտ, որում էլեկտրոնների թիվը տարբերվում է կոնտակտից հեռու տիրույթներում էլեկտրոնների թվից։

Կախված պինդ մարմինների ֆիզիկական հատկությունները բնութագրող պարամետրերից (ելքի աշխատանք, մակերևութային էլեկտրոնային վիճակների խտություն, լիցքակիրների խտություն և այլն) երկու պինդ մարմինների հպման տեղում կարող են առաջանալ կամ կիսահաղորդչային սարքի օգտակար հատկությունները որոշող ակտիվ տիրույթներ, կամ էլեկտրական հոսանքը կիսահաղորդչային սարքին մատուցող պասսիվ տիրույթներ։ Առաջին դեպքում կոնտակտներ օժտված են ուղղիչ հատկությամբ, երկրորդ դեպքում՝ ոչ։ Առավել տարածված ակտիվ կոնտակտներ են մետաղ-կիսահաղորդիչ կոնտակտները։ Դրանց հիման վրա ստեղծվել են ուղղիչ դետեկտորներ, հեղեղաթռիչքային և Շոտքիի արգելքով այլ դիողներ, միջուկային ճառագայթման դետեկտորներ, տենզոզգայուն դիոդներ, արևային մարտկոցներ և այլն։ Կիսահաղորդչային սարքերում հատուկ դեպք են ներկայացնում մետաղ-դիէլեկտրիկ-կիսահաղորդիչ տիպի բազմաշերտ կոնտակտները, որոնցում մակերևութային դաշտային էֆեկտը օգտագործվում է պինդ մարմնում ուժեղացուցիչների ստեղծման համար։

Կատեգորիա:Պինդ մարմնի ֆիզիկա
Կատեգորիա:Կիսահաղորդիչներ