Ծովային Մետաքսի ճանապարհ

**Ծովային Մետաքսի ճանապարհ**, պատմական Մետաքսի ճանապարհի ծովային հատվածը, որը կապում էր Չինաստանը, Հարավարևելյան Ասիան, Հնդկական ենթամայրցամաքը, Արաբական թերակղզին, Սոմալին, Եգիպտոսը և Եվրոպան: Ծաղկում է ապրել մ.թ.ա. 2-րդ դարից մինչև մ.թ. 15-րդ դարը։ Չնայած վերջին դարերում Չինաստանի հետ սերտ կապերին, Ծովային Մետաքսի ճանապարհը հիմնադրվել և հիմնականում շահագործվել է ավստրոնեզիացի նավաստիների կողմից Հարավարևելյան Ասիայում, թամիլական առևտրականների կողմից Հնդկաստանում և Հարավարևելյան Ասիայում, հունա-հռոմեական առևտրականների կողմից Արևելյան Աֆրիկայում, Հնդկաստանում, Շրի Լանկայում և Հնդկաչինում և պարսիկ ու արաբ առևտրականների կողմից Արաբական ծովում և դրա սահմաններից դուրս։

## Պատմություն
[ձախից|մինի|Ավստրոնեզիայի նախապատմական և պատմական ծովային առևտրային ցանցը [Հնդկական օվկիանոսում]]

աջից|մինի|300x300пкс|Պատմական հնդկական ոլորտը Մեծ Հնդկաստանի մշակութային ազդեցության գոտին է, որտեղից ծագել են հնդկական մշակույթի տարրերը՝ պատվավոր կոչումներ, անուններ, տեղանուններ, կարգախոսներ և կրթական հաստատություններ, ինչպես նաև հինդուիզմի, բուդդիզմի, հնդկական ճարտարապետության, մարտարվեստի, հնդկական երաժշտության և պարի, ավանդական հնդկական հագուստի և հնդկական խոհանոցի ընդունումը: Այդ գործընթացը նպաստել է հնդկական սփյուռքի շարունակական պատմական ընդլայնմանը

Ծովային Մետաքսի ճանապարհը զարգացել է Շրի Լանկայի և հարավային Հնդկաստանի հետ կղզիների Հարավարևելյան Ասիայի վաղ շրջանի ավստրոնեզյան առևտրային ցանցերից (հիմնադրվել է մ.թ.ա. մոտ 1000-600 թվականներին) և Հարավչինական ծովում Ֆիլիպիններից նեֆրիտի արտադրանքի առևտրից (մ.թ.ա. մոտ 500 թվական)։ Իր պատմության մեծ մասի ընթացքում ավստրոնեզյան թալասոկրատիաները վերահսկել են Ծովային Մետաքսի ճանապարհը, մասնավորապես Մալակկայի և Բանգկայի նեղուցների, Մալայական թերակղզու և Մեկոնգի դելտայի շրջակայքում գտնվողները, չնայած չինական գրառումները սխալմամբ այդ թագավորությունները նույնականացրել են որպես «հնդկական»՝ այդ տարածաշրջանների հնդկականացման պատճառով: Այդ երթուղին ազդել է հինդուիզմի և բուդդիզմի վաղ արևելյան տարածմանը:

Թան դինաստիայի գրառումները ցույց են տալիս, որ Սրիվիջայան, որը հիմնադրվել է Պալեմբանգում մ.թ. 682 թվականին, գերիշխել է նեղուցների շրջակայքում առևտրում և Հարավչինական ծովի առևտրային կենտրոնում՝ վերահսկելով շքեղ արոմատիկ նյութերի և բուդդայական արտեֆակտների առևտուրը Արևմտյան Ասիայից դեպի ծաղկող Թան շուկա: Չինական գրառումները նույնպես ցույց են տալիս, որ Հարավային Ասիա այցելող վաղ չինացի բուդդիստ ուխտավորները օգտվել են ավստրոնեզացի ծովագնացների ծառայություններից, որոնք առևտուր են արել չինական նավահանգիստներում: Չինացի վանականների, ինչպիսիք են Վան Չենը և Հույ-լինը, կողմից գրված գրքերը պարունակում են Հարավարևելյան Ասիայից եկած խոշոր առևտրային նավերի մանրամասն նկարագրություններ, որոնք թվագրվում են առնվազն մ.թ. 3-րդ դարով:

մինի|8-րդ դարի Բորոբուդուր նավերից մեկը՝ տեղական առևտրի համար օգտագործվող մեծ նավ, որը, հավանաբար պատկանել է Սաիլենդրա և Սրիվիջայա թալասոկրատիաներին։ Այն պատկերված է Հարավարևելյան Ասիայի ավստրոնեզական ժողովուրդներին բնորոշ տանջա առագաստով

Մինչև 10-րդ դարը այդ երթուղին հիմնականում օգտագործվել է Հարավարևելյան Ասիայի առևտրականների կողմից, չնայած այն օգտագործել են նաև թամիլ և պարսիկ առևտրականները։ Մ.թ. 7-րդ դարում արաբ դհոու առևտրականները օգտվել են այդ երթուղիներից, ինչը հանգեցրել է իսլամի վաղ տարածմանը Հարավարևելյան Ասիայի պետություններում։

10-13-րդ դարերում Չինաստանում Սուն դինաստիան սկսել է կառուցել իր սեփական առևտրային նավատորմը՝ չնայած առևտրի նկատմամբ ավանդական չինական կոնֆուցիական արհամարհանքին։ Դա մասամբ պայմանավորված է եղել Սուն դինաստիայի կողմից ցամաքային Մետաքսի ճանապարհից օգտվելու հնարավորության կորստով։ Չինական նավատորմը սկսել է առևտրային էքսպեդիցիաներ ուղարկել այն տարածաշրջան, որը նրանք անվանել են Նանհայ (հիմնականում պատկանել է Սրիվիջայային), առաջ շարժվելով հարավ՝ մինչև Սուլու և Ճավայի ծովեր։ Դա հանգեցրել է Հարավարևելյան Ասիայում չինական առևտրային գաղութների հիմնադրմանը, ծովային առևտրի եռուզեռին և Ցյուանչժոուի և Գուանճոուի նավահանգիստների՝ որպես Չինաստանի տարածաշրջանային առևտրային կենտրոնների ի հայտ գալուն։

14-րդ դարում Չինաստանում ներքին սովի և երաշտի պատճառով չինական առևտրի կարճատև խափանումից հետո, Մին դինաստիան վերականգնել է առևտրային ուղիները Հարավարևելյան Ասիայի հետ 15-ից մինչև 17-րդ դարերը: Նրանք սկսել են Չժենգ Հեի արշավանքները՝ Հարավարևելյան Ասիայի «բարբարոս թագավորներին» ստիպելով վերսկսել «տուրք» վճարել Մին դինաստիայի արքունիքին: Դա բնորոշ է եղել այդ ժամանակվա չինոցենտրիստական տեսակետին, որը «առևտուրը որպես տուրք» է դիտարկել, չնայած Չժենգ Հեի արշավանքները, ի վերջո, հաջողությամբ իրականացրել են իրենց նպատակը՝ առևտրային ցանցեր ստեղծելով Մալակկայի՝ Սրիվիջայայի տարածաշրջանային իրավահաջորդի հետ։

[աջից|մինի|16-րդ դարի վիետնամական կերամիկա [Այչիում, Ճապոնիա]]

16-րդ դարում սկսվել է աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների դարաշրջանը։ Պորտուգալական կայսրության կողմից Մալակկայի գրավումը հանգեցրել է առևտրային կենտրոնների տեղափոխմանը Աչեհի և Ջոհորի սուլթանություններ։ Հարավարևելյան Ասիայից համեմունքների և Հնդկաստանից ու Չինաստանից տեքստիլի նկատմամբ եվրոպական շուկայում նոր պահանջարկը հանգեցրել է Ծովային Մետաքսի ճանապարհի երկայնքով նոր տնտեսական վերելքի։ Սակայն, եվրոպական գաղութային տերություններից արծաթի ներհոսքը, հնարավոր է, վերջնականապես խաթարել է Չինաստանի պղնձե մետաղադրամների հատումը, ինչն էլ հանգեցրել է Մին դինաստիայի փլուզմանը։

Ցին դինաստիան սկզբում շարունակել է Մին դինաստիայի փիլիսոփայությունը՝ առևտուրը դիտարկելով որպես «հարգանքի տուրք արքունիքին»։ Սակայն աճող տնտեսական ճնշումը վերջապես ստիպել է Կանսի կայսրին 1684 թվականին վերացնել մասնավոր առևտրի արգելքը՝ թույլ տալով օտարերկրացիներին մուտք գործել չինական առևտրային նավահանգիստներ և չինացի առևտրականներին ճանապարհորդել արտասահման։ Պաշտոնական կայսերական առևտրին զուգահեռ, զգալի առևտուր է ծավալվել նաև մասնավոր խմբերի, հիմնականում հոկլո ժողովրդի կողմից։

## Հնագիտություն
Ծովային առևտրի մասին են վկայում Ճավայի ծովում հայտնաբերված խորտակված նավերը՝ Բելիտունգում խորտակված արաբական դհոուի նավը, որը թվագրվում է մոտավորապես 826 թվականով, 10-րդ դարի «Ինտանի» նավի բեկորները և Ցիրեբոնում գտնվող արևմտյան ավստրոնեզական խորտակված նավը, որը թվագրվում է 10-րդ դարի վերջով։

## Ընդգրկման  տարածք
Առևտրային ուղին անցնում էր բազմաթիվ ծովերով և օվկիանոսներով, այդ թվում՝ Հարավչինական ծովով, Մալակկայի նեղուցով, Հնդկական օվկիանոսով, Բենգալյան ծոցով, Արաբական ծովով, Պարսից ծոցով և Կարմիր ծովով։ Ծովային ուղին հատվում էր Հարավարևելյան Ասիայի պատմական ծովային առևտրի, համեմունքների առևտրի, Հնդկական օվկիանոսի առևտրի և 8-րդ դարից հետո, արաբական ծովային առևտրի ցանցի հետ։ Ցանցը նաև տարածվում էր դեպի արևելք՝ մինչև Արևելաչինական ծով և Դեղին ծով՝ կապելով Չինաստանը Կորեական թերակղզու և Ճապոնական աճշիպելագի հետ։

## Համաշխարհային ժառանգության անվանակարգ
2017 թվականի մայիսին տարբեր ոլորտների փորձագետներ հանդիպել են Լոնդոնում՝ քննարկելու Ծովային մետաքսի ճանապարհը որպես ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի նոր համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ առաջադրելու առաջարկը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մետաքսի ճանապարհ