Թափանցող վնասվածք

**Թափանցող վնասվածք,** բաց վնասվածք, որը տեղի է ունենում, երբ որևէ առարկա ծակում է մաշկը և մտնում է մարմնի հյուսվածքներ՝ ստեղծելով խորը, բայց համեմատաբար նեղ մուտքային վերք։ Ի տարբերություն վերջինիս, բութ կամ չթափանցող վնասվածքը կարող է ներքին հյուսվածքների որոշակի խորը վնաս հասցնել, սակայն արտաքին մաշկը կարող է պատռված չլինել, և վերքը շարունակի  արտաքին միջավայրի համար փակ մնալ։ Ներթափանցող առարկան կարող է մնալ հյուսվածքներում, դուրս գալ այն ուղուց, որով ներթափանցել է, կամ ամբողջությամբ անցնել հյուսվածքների միջով և դուրս գալ մարմնի մեկ այլ հատվածից։

Այն թափանցող վնասվածքը, որի դեպքում առարկան մուտք է գործում մարմին կամ որևէ կառուցվածք և ամբողջովին անցնելով՝ դուրս է գալիս հակառակ կողմից, կոչվում է պերֆորացիոն վնասվածք, մինչդեռ «թափանցող վնասվածք» տերմինը ենթադրում է, որ առարկան ամբողջությամբ չի անցնում մարմնի միջով։ Հրազենային վնասվածքների դեպքում պերֆորացիոն վնասվածքը սովորաբար ուղեկցվում է մուտքային վերքով և հաճախ ավելի մեծ ելքային վերքով։

Թափանցող վնասվածքը կարող է առաջանալ օտար մարմնի կամ կոտրված ոսկորների բեկորների հետևանքով։ Այն հիմնականում հանդիպում է բռնի գործողությունների կամ զինված բախումների ժամանակ։ Թափանցող վնասվածքների ամենատարածված պատճառներն են կրակոցներն ու դանակահարությունները։

Թափանցող վնասվածքները կարող են լինել վտանգավոր, քանի որ դրանք կարող են վնասել ներքին օրգանները և առաջացնել շոկի ու վարակների վտանգ։ Վնասվածքի լրջությունը զգալիորեն տարբերվում է՝ կախված մարմնի վնասված հատվածներից, ներթափանցող առարկայի բնույթից և հյուսվածքներին փոխանցված էներգիայի քանակից։ Ախտորոշման համար կարող է պահանջվել ռենտգեն կամ համակարգչային տոմոգրաֆիա, իսկ բուժման համար հաճախ անհրաժեշտ է վիրահատություն՝ վնասված կառույցները վերականգնելու կամ օտար մարմինները հեռացնելու համար։ Թափանցող վնասվածքից հետո ողնաշարի շարժումը սահմանափակելը կարող է հանգեցնել ավելի վատ ելքերի, ուստի այն պետք է կատարվի միայն ըստ անհրաժեշտության։

## Մեխանիզմ

Երբ գնդակն անցնում է հյուսվածքների միջով, դրա արագությունը պակասում է՝ տարածելով և փոխանցելով իր կինետիկ էներգիան հյուսվածքներին։ Գնդակի արագությունը շատ ավելի կարևոր գործոն է, քան դրա զանգվածը՝ որոշելու համար, թե որքան վնաս կպատճառի։ Կինետիկ էներգիան ուղիղ համեմատական է արագության քառակուսուն։ Բացի այն վնասվածքից, որը ուղիղ կերպով առաջանում է օտար մարմնի ներթափանցման հետևանքով, թափանցող վնասվածքները կարող են ուղեկցվել նաև երկրորդային վնասվածքներով, օրինակ՝ ականապայթյունային վնասվածքների դեպքում։

Գնդակի անցած ուղին կարելի է պատկերացնել՝ գծելով գիծ մուտքային վերքից դեպի ելքային վերքը, բայց իրականում գնդակի ուղին կարող է շեղվել՝ անդրադարձ թռիչքի կամ հյուսվածքների խտության տարբերությունների պատճառով։ Կտրածվածքների դեպքում մաշկի գույնի փոփոխությունը և այտուցը առաջանում են հարվածի հետևանքով, քանի որ արյունատար անոթները պատռվում են, և արյունն ու հեղուկը դուրս են գալիս հյուսվածքներ՝ խաթարելով արյան շրջանառությունը։

### Խոռոչագոյացում
#### Մշտական
Ցածր արագություն ունեցող առարկաները, օրինակ՝ դանակներն ու սրերը, սովորաբար շարժվում են մարդու ձեռքի միջոցով և վնասում են միայն այն հատվածը, որը ամիջական շփման մեջ է մտնում առարկայի հետ։ Այն ազատ տարածքը, որը առաջանում է հյուսվածքների ոչնչացման արդյունքում, երբ ներթափանցող առարկան անցնում է հյուսվածքների միջով, ձևավորում է խոռոչ, որը կոչվում է մշտական խոռոչագոյացում։

#### Ժամանակավոր
Բարձր արագություն ունեցող առարկաները սովորաբար լինում են գնդակներ՝ օրինակ փամփուշտներ, որոնք արձակվում են հզոր հրացաններից, օրինակ՝ ավտոմատներից կամ դիպուկահարների հրացաններից։ Միջին արագություն ունեցող գնդակներ են համարվում ատրճանակներից, որսորդական հրացաններից և ավտոմատ ատրճանակներից արձակված գնդակները։ Բացի այն վնասվածքից, որը առաջանում է այն հյուսվածքներում, որոնց առարկան ուղղակիորեն դիպչում է, միջին և բարձր արագությամբ գնդակները առաջացնում են նաև երկրորդային խոռոչային վնասվածք։ Երբ առարկան մտնում է մարմին, այն ստեղծում է ճնշման ալիք, որը շրջապատող հյուսվածքներն ուժով մի կողմ է սեղմում՝ ձևավորելով խոռոչ, որը կարող է շատ ավելի մեծ լինել, քան հենց գնդակը․ սա կոչվում է «ժամանակավոր խոռոչագոյացում»։ Ժամանակավոր խոռոչը հյուսվածքների ճառագայթային հեռացումն է գնդակի անցած ուղուց, որը կարճ ժամանակով թողնում է դատարկ տարածք։ Դա տեղի է ունենում գնդակի շուրջ առաջացած բարձր ճնշման հետևանքով, որը հյուսվածքներն արագորեն վանում է գնդակի ուղուց։

Վնասված հյուսվածքի առանձնահատկությունները նույնպես օգնում են որոշել վնասվածքի լրջությունը․ օրինակ՝ որքան խիտ է հյուսվածքը, այնքան ավելի շատ էներգիա է փոխանցվում դրան։ Մաշկը, մկանները և աղիները կլանում են էներգիան, ինչի արդյունքում դրանք ավելի դիմացկուն են ժամանակավոր խոռոչագոյացման նկատմամբ։ Ի հակադրություն, լյարդը, փայծախը, երիկամները և ուղեղը, որոնք ունեն ցածր առաձգական ամրություն, ավելի հավանական է, որ պատռվեն կամ փշրվեն ժամանակավոր խոռոչագոյացման հետևանքով։ Ճկուն, առաձգական փափուկ հյուսվածքները (ինչպիսիք են մկանները, աղիները, մաշկը և արյունատար անոթները) լավ էներգիա կլանողներ են և դիմացկուն են ձգման նկատմամբ։ Սակայն, եթե բավարար քանակությամբ էներգիա փոխանցվի, լյարդը կարող է նույնիսկ ամբողջությամբ քայքայվել։ Ժամանակավոր խոռոչագոյացումը հատկապես կործանարար է, երբ այն ազդում է նուրբ հյուսվածքների վրա, օրինակ՝ ուղեղի, ինչը հաճախ տեղի է ունենում գլխի թափանցող վնասվածքների ժամանակ։

## Տեղադրություն
### Գլուխ
Թափանցող գլխի վնասվածքները կազմում են գլխուղեղի տրավմատիկ բոլոր վնասվածքների շատ փոքր տոկոսը, սակայն ունեն մահացության բարձր մակարդակ, և թափանցող գլխի վնասվածք ստացած մարդկանց միայն մեկ երրորդ մասն է ողջ մնում մինչև հիվանդանոց հասնելը։ Հրազենային վնասվածքները գլխուղեղի տրավմատիկ վնասվածքների հետ կապված մահվան հիմնական պատճառն են։ Թափանցող գլխի վնասվածքները կարող են առաջացնել գլխուղեղի սալջարդ և պատռվածքներ, ներուղեղային արյունազեղում, կեղծ անևրիզմա և արյունատար անոթների խուղաներ։ Գլխի թափանցող վնասվածքների կանխատեսումը միմյանցից խիստ տարբերվում է։

Թափանցող դեմքի վնասվածքները կարող են վտանգ ներկայացնել շնչուղիների և շնչառության համար․ շնչուղիների արգելափակումը կարող է տեղի ունենալ հետագայում՝ այտուցի կամ արյունահոսության հետևանքով։

Ներթափանցող աչքի վնասվածքը կարող է առաջացնել աչքի գլոբոսի պատռում կամ vitreous humor-ի արտահոսք, ինչն էլ լուրջ վտանգ է ներկայացնում տեսողության համար։

### Կրծքավանդակ

Ամենատարածված թափանցող վնասվածքները լինում են կրծքավանդակի շրջանում, և վերջիններիս դեպքում մահացության մակարդակը (մահվան տոկոսը) կազմում է 10%-ից պակաս։ Կրծքավանդակի թափանցող վնասվածքները կարող են վնասել կենսական օրգանները, ինչպիսիք են սիրտն ու թոքերը, և խանգարել շնչառությանը ու արյան շրջանառությանը։ Թափանցող վնասվածներից կարող է առաջանալ թոքերի պատռվածք (կտրվածք), թոքերի սալջարդ (հեմատոմա), հեմոթորաքս (արյան կուտակում կրծքավանդակի խոռոչում՝ թոքից դուրս), պնևմոթորաքս (օդի կուտակում կրծքավանդակի խոռոչում) և հեմոպնևմոթորաքս (արյան և օդի կուտակում)։ Կարող են առաջանալ կրծքավանդակի ներծծող վերքեր և ճնշումային պնևմոթորաքս:

Թափանցող վնասվածքները կարող են նաև վնասել սիրտը և արյան շրջանառության համակարգը։ Երբ սիրտը վնասվում է, այն կարող է շատ արյուն դուրս մղել դեպի կրծքավանդակի խոռոչ, եթե այն շրջապատող նրբամաշկը (պերիկարդը) լրջորեն պատռվի, կամ կարող է առաջացնել պերիկարդիալ տամպոնադա, եթե պերիկարդը չի խախտվում։ Պերիկարդիալ տամպոնադայում արյունը դուրս է հոսում սրտից, բայց մնում է պերիկարդում, ուստի ճնշումը բարձրանում է պերիկարդի և սրտի միջև, ճնշելով սիրտը և խանգարելով դրա աշխատանքին։ Կողոսկրերի կոտրվածքները հաճախ առաջացնում են կրծքավանդակի թափանցող վնասվածքներ, երբ ոսկրերի սուր եզրերը ծակում են հյուսվածքները։

### Որովայն
Որովայնային թափանցող տրավման սովորաբար առաջանում է դանակահարություններից, բալիստիկ վնասվածքներից (կրակոցներից) կամ արդյունաբերական վթարներից։ Որովայնային թափանցող տրավման կարող է կյանքին սպառնալիք ներկայացնել, քանի որ որովայնային օրգանները, հատկապես հետորովայնային հատվածում գտնվողները, կարող են առատ արյունահոսել, և այդ հատվածում կարող է մեծ քանակությամբ արյուն հավաքվել։ Եթե ենթաստամոքսային գեղձը վնասվում է, այն կարող է հետագայում վնասվել իր իսկ արտադրած նյութերից։ Այդ գործընթացը  կոչվում է ինքնամարսում։ Լյարդի վնասվածքները, որոնք տարածված են օրգանի չափի և դիրքի պատճառով, շոկի լուրջ ռիսկ են ներկայացնում, քանի որ լյարդի հյուսվածքները նուրբ են և ունեն արյան մեծ մատակարարում և տարողություն։ Աղիները, որոնք զբաղեցնում են որովայնի ստորին մասի մեծ մասը, նույնպես ռիսկի տակ են հայտնվում պերֆորացիայի պատճառով։

Որովայնի թափանցող տրավմա ունեցող մարդիկ կարող են ցուցաբերել հիպովոլեմիկ շոկի (արյան անբավարարություն շրջանառության համակարգում) և պերիտոնիտի (որովայնային խոռոչը պատող թաղանթի բորբոքում) նշաններ։ Թափանցումը արյունահոսության, վարակման և գրգռման պատճառով կարող է վերացնել կամ թուլացնել աղիների ձայները, իսկ զարկերակների վնասվածքները կարող են առաջացնել անոթային հատուկ ձայներ, որոնք հիշեցնում են սրտի բաբախյուն։ Որովայնի պերկուսիան կարող է բացահայտել հիպերհնչեղություն (որովայնում օդի առկայության նշան) կամ բութ ձայն (արյան կուտակման նշան)։ Որովայնը կարող է ուռչել կամ ցավել, ինչը վկայում է անհապաղ վիրահատության անհրաժեշտության մասին։

Տարիներ շարունակ որովայնի թափանցող տրավմայի ստանդարտ բուժումը պարտադիր լապարոտոմիան էր։ Վնասվածքի մեխանիզմների ավելի լավ հասկացողությունը, վիրահատությունից հետո արդյունքների բարելավումը, պատկերավորման և միջամտական ռադիոլոգիայի զարգացումը հանգեցրել են ավելի պահպանողական վիրաբուժական ռազմավարությունների ընդունմանը։

## Գնահատում և բուժում
Գնահատումը կարող է դժվար լինել, քանի որ վնասվածքների մեծ մասը հաճախ ներքին է և տեսանելի չէ։ Հիվանդը մանրակրկիտ զննվում է։ Ռենտգենը կամ համակարգչային տոմոգրաֆիան կարող են օգտագործվել հնարավոր մահացու վնասվածքների տեսակը և գտնվելու վայրը որոշելու համար։ Երբեմն, մինչ ռենտգեն հետազոտությունը թափանցող վնասվածք ստացած մարդու մուտքի և ելքի վերքերի վրա կպցնում են թղթի ամրակ՝ ժապավենի վրա դրանց դիրքը ցույց տալու համար։ Հիվանդին ներերակային հեղուկներ են տալիս՝ կորցրած արյունը վերականգնելու համար։ Կարող է պահանջվել վիրահատություն. խոցած օտար մարմինները ամրացվում են, որպեսզի չշարժվեն և չառաջացնեն հետագա վնասվածքներ, իսկ դրանք հեռացվում են վիրահատարանում։ Եթե վնասվածքի հատվածը ակնհայտ չէ, կարող վիրահատական միջամտության անհրաժեշտություն առաջանալ, որը կոչվում է հետազոտական լապարոտոմիա, որի միջոցով փնտրում են որովայնի օրգանների ներքին վնասվածքները։ Օտար մարմինները, ինչպիսիք են փամփուշտները, կարող են հեռացվել, բայց երբեմն դրանք թողնում են իրենց տեղում, եթե դրանք հեռացնելու համար անհրաժեշտ վիրահատությունը ավելի մեծ վնաս կպատճառի, քան դրանք նույն դիրքում թողնելը։ Վերքերը ախտահանվում են, որպեսզի հեռացվեն կյանքի համար ոչ կենսունակ հյուսվածքները և վարակման ռիսկ պարունակող այլ նյութերը։

Բաց տրավմատիկ վերքերի դեպքում բացասական ճնշմամբ վերքի թերապիան ավելի արդյունավետ չէ, քան վարակը կանխելու համար ստանդարտ խնամքը։

## Պատմություն

Մինչև 17-րդ դարը բժշկությամբ զբաղվողները վնասված արյունատար անոթները Խարանելու համար վերքերի մեջ լցնում էին տաք յուղ, բայց ֆրանսիացի վիրաբույժ Ամբրուազ Պարեն 1545 թվականին կասկածի տակ դրեց այս մեթոդի կիրառումը։ Պարեն առաջինն առաջարկեց արյունահոսությունը վերահսկել լիգատուրայի (անոթները կապելու) միջոցով։

Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ քլորոֆորմ էին օգտագործում վիրահատությունների ժամանակ՝ ցավը նվազեցնելու և գործողությունների համար ավելի շատ ժամանակ ունենալու նպատակով։ Հիվանդանոցներում ստերիլ տեխնիկայի բացակայության հետևանքով վարակը վիրավոր զինվորների մահվան հիմնական պատճառն էր։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում բժիշկները սկսեցին փոխարինել հիվանդների կորցրած հեղուկները աղային լուծույթներով։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ առաջացավ արյան պահեստավորման գաղափարը՝ ունենալու նվիրաբերված արյան պաշար՝ կորցրած հեղուկները փոխարինելու համար։ Այդ ժամանակ սկսեցին կիրառվել նաև հակաբիոտիկները։

## Տես նաև
* Աորտայի շերտազատում
* Հրազենային վնասվածք

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անհետաձգելի բուժօգնություն
Կատեգորիա:Հրազեն
Կատեգորիա:Վնասվածքներ