Դեղորայքային աղտոտում

**Դեղորայքային աղտոտում** (), շրջակա միջավայրի աղտոտում՝ դեղագործական դեղամիջոցներով և դրանց մետաբոլիտներով, որոնք ջրային միջավայր (ստորգետնյա ջրեր, գետեր, լճեր և օվկիանոսներ) են հասնում կեղտաջրերի միջոցով: Հետևաբար, դեղորայքային աղտոտումը հիմնականում ջրի աղտոտման մի ձև է:

«Դեղագործական աղտոտվածություն այժմ հայտնաբերվում է ամբողջ աշխարհի ջրերում»,- ասել է Նյու Յորքի Միլբրուք քաղաքի Քերիի անվան էկոհամակարգերի ուսումնասիրությունների ինստիտուտի գիտնականը: «Պատճառներից են ենթակառուցվածքների ծերացումը, կոյուղիների արտահոսքը և գյուղատնտեսական ջրերի արտահոսքը: Նույնիսկ երբ կեղտաջրերը հասնում են կոյուղու մաքրման կայաններ, դրանք հագեցած չեն դեղագործական նյութերը հեռացնելու համար»:

## Աղբյուրներ և հետևանքներ
Ամենապարզը դեղերի՝ մեզի միջոցով դուրսբերումն է արտազատումից։ Ժամկետանց կամ ավելորդ դեղերից ստացված մասը, որոնք չօգտագործված են լցվում զուգարանակոնքի մեջ, ավելի փոքր է, բայց նաև կարևոր է, հատկապես հիվանդանոցներում (որտեղ դրա մեծությունն ավելի մեծ է, քան բնակելի տարածքներում)։ Սա ներառում է դեղերի մոլեկուլներ, որոնք չափազանց փոքր են գոյություն ունեցող ջրամաքրման կայանների կողմից զտվելու համար։ Գործող կայանների արդիականացման գործընթացը՝ այդ մոլեկուլները հեռացնելու ունակ առաջադեմ օքսիդացման գործընթացներ օգտագործելու համար, կարող է թանկ լինել։ ԱՄՆ-ի Մեծ լճերում հայտնաբերվել են հակադեպրեսանտների նման դեղամիջոցներ։ Բուֆֆալոյի համալսարանի հետազոտողները ձկների ուղեղում հայտնաբերել են հակադեպրեսանտների բարձր քանակություն։ Ձկների հակադեպրեսանտների ընդունման վարքագիծը, ինչպես նկատվել է, նմանատիպ ազդեցություն ունի և նվազեցնում է ռիսկից խուսափելու վարքագիծը, և դրանով իսկ նվազեցնում է գիշատիչների միջոցով գոյատևումը։

Այլ աղբյուրներից են գյուղատնտեսական արտահոսքերը (անասնապահության մեջ հակաբիոտիկների օգտագործման պատճառով) և դեղագործական արտադրությունը: Դեղորայքային աղտոտումը կապված է ջրի աղտոտման սեռական ազդեցության հետ: Այն կասկածվում է ձկների մահվան, երկկենցաղների մահվան և երկկենցաղների պաթոմորֆոլոգիայի մեջ (բացի արդյունաբերական աղտոտումից):

## Ջրային համակարգերի աղտոտում
1990-ական թվականների սկզբին շրջակա միջավայրում հայտնաբերվել են դեղամիջոցներ, ինչը հանգեցրել է զանգվածային գիտական ​​հետազոտությունների, նոր կանոնակարգերի և հանրային ուշադրության։ 1990-ական թվականներին նաև պարզվել է, որ մեկ կիլոգրամ ակտիվ դեղագործական միացության սինթեզի համար արտադրվող թափոնների քանակը հիսունից հարյուր անգամ ավելի է, քան մեկ կիլոգրամը, որը հայտնվում է շրջակա միջավայրում։ 1990-ական թվականների վերջին կեղտաջրերում հայտնաբերվել են էստրոգեններ։ Եզրակացություն է արվել, որ սա ձկների ֆեմինիզացիայի պատճառն է։ Սա ևս մեկ գործոն է, որը մեծ ուշադրություն է դարձրել շրջակա միջավայրում դեղագործական արտադրանքին։ Շրջակա միջավայրում առկա դեղագործական նյութերի վերաբերյալ ակնարկներն ու տեղեկությունները թվագրվում են առնվազն 1980-ական թվականներին։ Դեղագործական դեղամիջոցների մեծ մասը նախատեսված է թիրախային բնակչության վրա թեթև անբարենպաստ ազդեցություններ առաջացնելու համար։ Դեղագործական նյութերի ցածր կոնցենտրացիաները կարող են բացասական ազդեցություն ունենալ քաղցրահամ ջրերի էկոհամակարգերի վրա։

### Դեղագործական նյութեր շրջակա միջավայրում
Միացյալ Նահանգների, Իսպանիայի, Գերմանիայի և Միացյալ Թագավորության ստորգետնյա ջրերում, մակերեսային ջրերում, խմելու ջրում կամ ծորակի ջրում առկա է եղել ավելի քան 101 տարբեր դեղագործական նյութ: 30-ից 100 տարբեր դեղագործական նյութ հայտնաբերվել է վերոնշյալ երկրների ջրերում՝ Թաիլանդում, Կանադայում, Ավստրալիայում, Հնդկաստանում, Չինաստանում, Հարավային Կորեայում, Ճապոնիայում, Շվեդիայում, Լեհաստանում, Իտալիայում, Նիդեռլանդներում, Ֆրանսիայում և Բրազիլիայում։

#### Դեղագործական պատրաստուկները և դրանց ազդեցությունը
* Բերանային հակաբեղմնավորիչների արտազատումը քաղցրահամ ջրերի էկոհամակարգեր հանգեցրել է ձկների և երկկենցաղների ֆեմինիզացմանը։
* Հակափսիխոզային դեղամիջոցները ստեղծվել են մոտ յոթանասուն տարի առաջ, և միայն 2007 թվականին է հաղորդվել շրջակա միջավայրում հակափսիխոզային դեղամիջոցների առկայության մասին: Դրանք օգտագործվում են բազմաթիվ հիվանդությունների բուժման համար, այդ թվում՝ դեպրեսիայի, շիզոֆրենիայի, աուտիզմի, ուշադրության դեֆիցիտի և հիպերակտիվության խանգարման և երկբևեռ խանգարման բուժման համար: Հակափսիխոզային դեղամիջոցները, հիվանդի կողմից կղանքի կամ մեզի միջոցով արտազատվելուց հետո, տեղափոխվում են կեղտաջրերի մաքրման կայաններ, որոնք չեն հեռացնում դեղամիջոցները և դրանց մետաբոլիտները: Այս դեղամիջոցները հայտնաբերվել են խմելու ջրում, բոլոր ջրային մարմիններում և հիվանդանոցային կոյուղու մեջ: Ջրային միջավայր հասնելուց հետո, հնարավոր է, որ ենթարկվեն կենսակոնցենտրացիայի և կենսակուտակման սննդային շղթայի միջոցով։
* Հոգեբուժական դեղամիջոցները, ինչպիսիք են ֆլուօքսետինը, սերտրալինը, ցիտալոպրամը, քլորպրոմազինը և օքսազեպրամը, փոխում են ձկների վարքագիծը և առաջացնում են ձկների հորմոնալ խանգարումներ: Անողնաշարավորների մոտ այս դեղամիջոցները առաջացնում են վերարտադրողական թունավորում և հորմոնալ խանգարումներ, ինչպես նաև փոխում են նրանց վարքագիծը։
* Հակաուռուցքային դեղամիջոցները քիմիաթերապիայի ժամանակ օգտագործվում են ամբողջ աշխարհում: Դրանք աղտոտում են ջրային հոսքերը և ունեն «մուտագեն, ցիտոստատիկ և էկոտոքսիկոլոգիական ազդեցություն ջրային միջավայրում գտնվող միկրոօրգանիզմների վրա»: Կեղտաջրերի մաքրման գործընթացը չի կարող հեռացնել հակաուռուցքային դեղամիջոցները դրանց դժվարամատչելի բնույթի պատճառով: Հակաուռուցքային դեղամիջոցներով աղտոտված ջրային մարմինները լուրջ հետևանքներ ունեն ջրային միջավայրի և նույնիսկ մարդու առողջության համար։ Քիմիաթերապիայի դեղամիջոցները, ինչպիսիք են ցիկլոֆոսֆամիդ 1-ը, ֆտորուրացիլը, դոքսոռուբիցինը, ցիսպլատինը և միտոմիցին C-ն, հայտնաբերվել են որպես ջրային օրգանիզմներում գենոտոքսիկություն առաջացնող դեղամիջոցներ։
* Հակաբիոտիկները լայնորեն արտադրվում և օգտագործվում են բակտերիալ և սնկային հիվանդությունների բուժման համար: Քանի որ հակաբիոտիկները միայն մասամբ են մետաբոլիզացվում, չմետաբոլիզացված հակաբիոտիկները արտազատվում են շրջակա միջավայր: Դրա պատճառով հակաբիոտիկները հայտնաբերվում են տիղմում, խմելու ջրում, կեղտաջրերում, մակերեսային ջրերում, հողում, ստորգետնյա ջրերում և նստվածքներում: Մնացորդային հակաբիոտիկները հեշտությամբ չեն կենսաքայքայվում, ուստի կարող են երկար ժամանակ գոյատևել միջավայրում: Կան կոչեր շրջակա միջավայրից հակաբիոտիկները վերացնելու անհապաղ ջանքեր գործադրելու համար, քանի որ դրանք կարող են առաջացնել հակաբիոտիկների նկատմամբ կայուն մանրէների և հակաբիոտիկների նկատմամբ կայունության գեների առաջացում, ինչը կարող է հսկայական սպառնալիք ներկայացնել էկոլոգիական համակարգի և մարդու առողջության համար։ Հակաբիոտիկների չափազանց օգտագործումը և ջրային ուղիներ արտազատումը սրում է հակամանրէային դեղամիջոցների նկատմամբ կայունության խնդիրը և աստիճանաբար կազդի մարդկային բնակչության վրա՝ հնարավոր է՝ ավելի շատ մահերի պատճառ դառնալով։ Պարզվել է, որ հակաբիոտիկները նվազեցնում են ջրիմուռների, ջրային բույսերի և շրջակա միջավայրի մանրէների աճը։

## Կանխարգելում
Թմրանյութերի աղտոտվածությունը դեռևս մնում է գլոբալ խնդիր, քանի որ ներկայիս քաղաքականության մեթոդները բավարար չեն։ Քաղաքականության մոտեցումների մեծ մասը շարունակում է մնալ անհատական, թանկ և ռեակտիվ։ Կենսամարկերները կարող են չափազանց օգտակար լինել դեղագործական արտադրանքի ռիսկի գնահատման գործում՝ կանոնակարգերի վերաբերյալ որոշումներ կայացնելու համար: Կենսամարկերները կարող են օգնել բացատրել, թե արդյոք ոչ թիրախային օրգանիզմը ենթարկվել է դեղագործական նյութի ազդեցությանը, և դեղամիջոցի թունավորության մակարդակը օրգանիզմում, եթե այն առկա է։

Դեղերի աղտոտումը կանխելու հիմնական գործողությունը անցանկալի դեղագործական դեղամիջոցների այրումն է: Դրանց այրումը քիմիապես քայքայում է դրանց ակտիվ մոլեկուլները, մի քանի բացառություններով: Արդյունքում ստացված մոխիրը կարող է հետագա վերամշակվել աղբավայրում տեղադրելուց առաջ, օրինակ՝ առկա ծանր մետաղները հեռացնելու և վերամշակելու համար:

Այժմ շատ քաղաքներում գործում են ծրագրեր, որոնք ապահովում են հավաքման կետեր այնպիսի վայրերում, ինչպիսիք են դեղատները, մթերային խանութները և ոստիկանական բաժանմունքները: Մարդիկ կարող են իրենց անցանկալի դեղամիջոցները բերել այնտեղ՝ անվտանգ վերացման համար, այլ ոչ թե դրանք ջրհորից դուրս նետել կամ աղբարկղը նետել:

Թմրանյութերի աղտոտվածության կանխարգելման մեկ այլ կողմ է շրջակա միջավայրի օրենսդրությունն ու կարգավորումը, չնայած սա բախվում է իրավապահ ծախսերի, իրավապահ կոռուպցիայի և անփութության խնդիրների, իսկ այն դեպքերում, երբ իրավապահ մարմինները հաջողությամբ են գործում, բիզնեսի վարման ծախսերի աճի հետ։ Կողմերի և դեմ կողմերի լոբբինգը շարունակվում է։

## Արտադրություն
Դեղերի աղտոտման մեկ ծայրահեղ օրինակ հայտնաբերվել է Հնդկաստանում 2009 թվականին՝ մի տարածքում, որտեղ կենտրոնացած է դեղագործական արտադրությունը: Ոչ բոլոր դեղագործական արտադրություններն են նպաստում խնդրին։ Այն վայրերում, որտեղ շրջակա միջավայրի պաշտպանության օրենքներն ու կարգավորումները պատշաճ կերպով կիրառվում են, գործարաններից եկող կեղտաջրերը մաքրվում են անվտանգ մակարդակի, մինչդեռ տիրում է նաև հակառակ պատկերը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Contaminants of Emerging Concern including Pharmaceuticals and Personal Care Products - US Environmental Protection Agency

Կատեգորիա:Աղտոտում
Կատեգորիա:Բնության խնդիրներ
Կատեգորիա:Թափոններ
Կատեգորիա:Թափոնների մշակման տեխնոլոգիա