Արվեստի ազատություն

[մինի|[Ուիլյամ Բուգրոյի 1879 թվականի «Վեներայի ծնունդը» կտավի գրաքննված տարբերակը]]
**Արվեստի ազատություն** (կամ **գեղարվեստական արտահայտման ազատություն**), կարող է սահմանվել որպես «տարբեր մշակութային դրսևորումներ պատկերացնելու, ստեղծելու և տարածելու ազատություն՝ առանց կառավարության գրաքննության, քաղաքական միջամտության կամ ոչ պետական գործիչների ճնշումների»։ Ընդհանուր առմամբ, գեղարվեստական ազատությունը նկարագրում է անկախության այն չափը, որը արվեստագետները ձեռք են բերում արվեստ ազատորեն ստեղծելու համար: Գեղարվեստական ազատությունը վերաբերում է «քաղաքացիների՝ գեղարվեստական դրսևորումների հասանելիությանը և մշակութային կյանքին մասնակցելու իրավունքին և, հետևաբար, [ներկայացնում է] ժողովրդավարության հիմնական հարցերից մեկը»։ Արվեստ ազատորեն ստեղծելու համար անհրաժեշտ ազատության չափը տարբերվում է՝ կախված արվեստագետներին և նրանց ստեղծագործական ինքնադրսևորումը պաշտպանելու, խթանելու, վերահսկելու կամ գրաքննելու համար ստեղծված ազգային գործիքների առկայությունից կամ բացակայությունից: 2013 թվականին ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհրդի հատուկ զեկուցող Ֆարիդա Շահիդը ներկայացրել է իր «Զեկույցը մշակութային իրավունքների ոլորտում։ Արտահայտման և ստեղծագործության ազատության իրավունքը», որը ներկայացնում է արվեստի ազատության ստատուս քվոյի և, մասնավորապես, աշխարհում դրա սահմանափակումների և մարտահրավերների համապարփակ ուսումնասիրություն: Այս ուսումնասիրության մեջ արվեստի ազատությունը «ներկայացվել է որպես մարդու հիմնարար իրավունք, որը գերազանցում է «ստեղծագործելու իրավունքը» կամ «մշակութային կյանքին մասնակցելու իրավունքը»: Այն ընդգծում է գեղարվեստական արտահայտման և ստեղծագործության համար անհրաժեշտ հիմնարար ազատությունների շրջանակը, օրինակ՝ տեղաշարժի և միավորման ազատությունները։

## Սահմանում

*Արվեստի ազատություն* և *գեղարվեստական արտահայտման ազատություն* տերմինները բազմիցս օգտագործվում են որպես հոմանիշներ: Դրանց հիմքում ընկած՝ «արվեստ», «ազատություն» և «արտահայտում» հասկացությունները։ Գրեթե անհնար է արվեստի հասկացությանը բավարար սահմանում տալ: Ավելի դժվար է սահմանել գեղարվեստական ստեղծագործություն և գեղարվեստական արտահայտում հասկացությունները։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 2005 թվականի Մշակութային դրսևորման բազմազանության մասին կոնվենցիան մշակութային ինքնարտահատումը սահմանում է որպես «դրսևորումներ, որոնք անհատների, խմբերի և հասարակությունների ստեղծագործական արդյունք են և ունեն մշակութային բովանդակություն»։ Այդ բովանդակությունը վերաբերում է «մշակութային ինքնության խորհրդանշական իմաստին, գեղարվեստական բաղադրիչին և մշակութային արժեքներին»։ (Արվեստի) արտահայտման ազատության համատեքստում «արտահայտում բառը, առաջին հերթին, վերաբերում է մտքերի բանավոր արտահայտմանը»։ Արվեստի արտահայտման ազատությունը «կարող է նշանակել, որ մենք ստիպված ենք հանդուրժել արվեստի որոշ ձևեր, որոնք վիրավորական են, զայրացնող, ապշեցնող կամ պարզապես վատը։ Սակայն դա փոքր գին է այն ազատության և բազմազանության համար, որոնք կազմում են ազատ հասարակության հիմքը»։ Պաշտոնապես, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն գեղարվեստական ազատությունը սահմանում է որպես «տարբեր մշակութային դրսևորումներ պատկերացնելու, ստեղծելու և տարածելու ազատություն՝ առանց կառավարության գրաքննության, քաղաքական միջամտության կամ ոչ պետական սուբյեկտների ճնշումների։ Այն ներառում է բոլոր քաղաքացիների համար այդ աշխատանքներին հասանելիության իրավունքը և կարևոր է հասարակությունների բարեկեցության համար»։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն նշում է, որ «արվեստի ազատությունը ներառում է միջազգային իրավունքով պաշտպանված իրավունքների մի ամբողջություն»։ Դրանցից են՝

* Ստեղծագործելու իրավունք՝ առանց գրաքննության կամ սպառնալիքի
* Արվեստի ստեղծագործության աջակցություն, տարածում և վարձատրություն ստանալու իրավունքը
* Ազատ տեղաշարժի իրավունքը
* Միավորման ազատության իրավունքը
* Սոցիալական և տնտեսական իրավունքների պաշտպանության իրավունքը
* Մշակութային կյանքին մասնակցելու իրավունքը:

## Արվեստի ազատությունը պաշտպանելու և խթանելու իրավական շրջանակներ
Արվեստի ազատությունը պաշտպանելու և խթանելու իրավական շրջանակները արտացոլում են այն համոզմունքը, որ «[մշակույթը] ժողովրդավարական բանավեճի գործընթացներից մեկն է և տարածք է դրա համար։ Արվեստի արտահայտման ազատությունը կազմում է դրա ողնաշարը։ Գոյություն ունեն համոզիչ ապացույցներ, որ մշակույթում  մասնակցությունը խթանում է ոչ միայն ժողովրդավարական ներգրավվածությանը, այլև մեր քաղաքացիների հզորացմանն ու բարօրությանը»։ Ֆարիդա Շահիդը գրել է․ «Արվեստագետները կարող են զվարճացնել մարդկանց, բայց նրանք միևնույն ժամանակ մասնակցում են հասարակական քննարկումներին՝ երբեմն բերելով հակադրական դիսկուրսներ և հավանական հակակշիռներ՝ առկա իշխանական կենտրոններին»։ Նաև շեշտել է, որ «արվեստի ստեղծագործականության կենսունակությունն անհրաժեշտ պայման է կենսունակ մշակույթների զարգացման և ժողովրդավարական հասարակությունների գործունեության համար։ Արվեստի դրսևորումները ու ստեղծագործությունները մշակութային կյանքի անբաժանելի մասն են, որը ենթադրում է իմաստների վիճարկում և մշակութային ժառանգությամբ փոխանցված գաղափարների ու պատկերացումների վերաիմաստավորում»։

Freemuse կազմակերպության համաձայն՝ «պոպուլիստներն ու ազգայնականները, որոնք հաճախ մարդու իրավունքները ներկայացնում են որպես արգելք՝ մեծամասնության կամքի իրագործման ճանապարհին, գլոբալ մակարդակով աճ են գրանցում։ Այս երևույթի տարածման պարագայում արվեստագետները շարունակում են կարևոր դեր ունենալ՝ հասարակության համար այլընտրանքային պատկերացումներ արտահայտելու մեջ»։ Այդ իսկ պատճառով է, որ «արվեստագետները երբեմն դառնում են արմատական քննադատության պատասխանատուներ»։ Այս ամենի արդյունքում, արվեստի դրսևորումներն ու արվեստագետները ողջ աշխարհում ենթարկվում են գրաքննության և խախտումների։Արվեստագետներն առաջիններից են, որոնց լռեցնում են բռնաճնշող ռեժիմները. բանաստեղծները, դրամատուրգները և նկարիչները, որոնք մարտահրավեր են նետում ստատուս քվոյին, հաճախ միայնակ են աշխատում և, հետևաբար, հեշտ թիրախներ են ավտորիտար պետության կամ բռնի ճնշողի համար։ Երբ նրանց հայացքները չեն համապատասխանում հիմնական հոսանքի հետ, արվեստագետը նաև խոցելի է ամբոխի գրաքննության նկատմամբ։ Թհուն ընդգծում է, որ «արվեստի ազատության իրավունքը խախտում են ոչ միայն կառավարությունները։ 2016 թվականին արվեստի և արվեստագետների դեմ մտահոգիչ թվով գործողություններ են իրականացվել ոչ պետական դերակատարների կողմից՝ սկսած զինված ծայրահեղականներից մինչև խաղաղ համայնքային խմբեր: Որոշ դեպքերում իշխանությունները գրաքննել են արվեստագետներին՝ քաղաքացիական հասարակության խմբերի պահանջով կամ միջամտությամբ»։ Այս զարգացումների հիման վրա «միջազգային իրավունքի հիմնական աղբյուրները՝ համատարած կերպով, բացեիբաց կամ անուղղակիորեն, ճանաչում են արվեստի ստեղծագործական ազատությունը որպես խոսքի ազատության անբաժանելի բաղադրիչ։ Այդ փաստաթղթերում գաղափարները ստեղծագործաբար արտահայտելու անհատի իրավունքը հաճախ անքակտելիորեն կապվում է դրանք ընդունելու իրավունքին»։ Արվեստի ազատության աճող կարևորությունը որպես հատուկ իրավունք արտացոլվում է 2009 թվականին մշակույթի ոլորտում ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցողի դերի ներդրմամբ և այլ զեկուցողների, մասնավորապես՝ խոսքի ազատության հարցերով հատուկ զեկուցողի։

### ՄԱԿ-ի փաստաթղթեր
#### Արվեստի ազատությունը որպես հատուկ իրավունք
Ֆարիդա Շահիդի խոսքով՝ գեղարվեստական արտահայտման և ստեղծագործության համար անհրաժեշտ ազատության իրավունքը պաշտպանող ամենաակնհայտ իրավական դրույթները հետևյալն են՝

* Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի (ICESCR) 15-րդ հոդվածի 3-րդ կետը՝ պետությունները «պարտավորվում են հարգել ստեղծագործական գործունեության համար անհրաժեշտ ազատությունը»։
* Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի (ICCPR) 19-րդ հոդվածի 2-րդ կետը՝ «Յուրաքանչյուր ոք ունի խոսքի ազատության իրավունք, այս իրավունքը ներառում է տեղեկատվություն փնտրելու, ստանալու և տարածելու ազատությունը (...) արվեստի տեսքով կամ իր ընտրած ցանկացած այլ միջոցով»։
* Երեխայի իրավունքների մասին կոնվենցիայի 13-րդ և 31-րդ հոդվածները
* Մարդու իրավունքների մասին ամերիկյան կոնվենցիայի (ՄԻԱԿ) 13-րդ հոդվածի (1) կետը
* Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի արձանագրության 14-րդ հոդվածը՝ տնտեսական, սոցիալական և մշակութային դրույթների ոլորտում
* Մարդու իրավունքների մասին Արաբական խարտիայի 42-րդ հոդվածը
* Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի (ՄԻՀՀ) 27-րդ հոդվածի 1-ին կետը, որը հաստատում է «արվեստը վայելելու համընդհանուր իրավունքը»
* Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի (ՄԻԵԴ) «Ղարադաշն ընդդեմ Թուրքիայի» գործի 49-րդ հոդվածը ընդգծում է, որ «[գեղարվեստական արտահայտման ազատությունը] (...) հնարավորություն է տալիս մասնակցելու մշակութային, քաղաքական և սոցիալական տեղեկատվության և գաղափարների բոլոր տեսակի հանրային փոխանակմանը։ (...) Արվեստի գործեր ստեղծողները, կատարողները, տարածողները կամ ցուցադրողները նպաստում են գաղափարների և կարծիքների փոխանակմանը, որը կարևոր է ժողովրդավարական հասարակության համար։ Հետևաբար, պետությունը պարտավոր է անհարկի չխախտել հեղինակի արտահայտման ազատությունը»։

2015 թվականի սեպտեմբերին ՄԱԿ-ի 57 անդամ պետություններ համատեղ հայտարարությամբ վերահաստատել են խոսքի ազատության իրավունքը, ներառյալ ստեղծագործական և գեղարվեստական արտահայտումը։ Բացի այդ, 2015 թվականին Թունիսում ընդունվել է խոցելի իրավիճակներում գտնվող արվեստագետների պաշտպանության մասին Կարթագենի հռչակագիրը։

#### Արվեստի ազատությունը որպես արտահայտման ազատության իրավունքի հենասյուն
Ստորև բերված իրավական փաստաթղթերը հատուկ չեն հիշատակում արվեստի ազատությունը, այլ այն հասկանում են որպես խոսքի ազատության հիմնասյուն՝ ընդհանուր առմամբ կապված մտքի, խղճի և կրոնի ազատության հետ։ Դրանց նպատակն է երաշխավորել խոսքի ազատության իրավունքը կամ մշակութային կյանքին մասնակցելու իրավունքը՝ առանց արվեստին հատուկ հղում անելու.

* Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի (ՄԻՀՀ) 19-րդ հոդվածը
* Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին եվրոպական կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածը
* Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների մասին Աֆրիկյան խարտիայի 9-րդ և 17-րդ հոդվածները
* Մարդու իրավունքների մասին Արաբական խարտիայի 32-րդ հոդվածը
* Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների կոմիտեի ձևակերպած «մշակութային գիտելիքներ և ինքնադրսևորումներ փնտրելու և զարգացնելու, դրանք ուրիշների հետ կիսվելու, ինչպես նաև ստեղծագործաբար գործելու և ստեղծագործական գործունեությանը մասնակցելու» իրավունքը
* Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի (ՄԻԵԿ) 10-րդ հոդվածը

### ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի փաստաթղթեր
#### Արվեստագետի կարգավիճակի վերաբերյալ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 1980 թվականի հանձնարարական

Արվեստի ազատությունը որպես առանձին իրավունք առաջին անգամ հայտնվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 1980 թվականի Արվեստի կարգավիճակի վերաբերյալ հանձնարարականում, որը շեշտում է «արվեստի էական դերը անհատի և հասարակության կյանքում և զարգացման մեջ» և պետությունների պարտականությունը՝ պաշտպանելու արվեստի ազատությունը։ Չնայած պարտադիր փաստաթուղթ չէ, հանձնարարականը կարևոր հղում է ամբողջ աշխարհում արվեստագետների իրավունքները սահմանելու համար։ 1980 թվականի հանձնարարականը ծառայում է որպես հղում քաղաքականության մշակման և մշակութային քաղաքականության նոր ձևակերպումների համար.Անդամ պետությունները, ճանաչելով արվեստի էական դերը անհատի և հասարակության կյանքում և զարգացման մեջ, համապատասխանաբար պարտավոր են պաշտպանել և օգնել արվեստագետներին և նրանց ստեղծագործական ազատությանը։ Այս նպատակով նրանք պետք է ձեռնարկեն գեղարվեստական ստեղծագործականությունը և տաղանդի զարգացումը խթանելու բոլոր անհրաժեշտ քայլերը, մասնավորապես՝ ձեռնարկելով միջոցներ՝ արվեստագետների համար ավելի մեծ ազատություն ապահովելու համար, առանց որի նրանք չեն կարող կատարել իրենց առաքելությունը, և բարելավելու նրանց կարգավիճակը՝ ճանաչելով իրենց աշխատանքի պտուղները վայելելու նրանց իրավունքը։

#### Մշակութային դրսևորման բազմազանության պաշտպանության և խթանման մասին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 2005 թվականի կոնվենցիա
«Մշակութային ինքնարտահայտման բազմազանության պաշտպանության և խթանման մասին» 2005 թվականի  կոնվենցիան ճանաչում է, որ «մշակութային դրսևորումների բազմազանությունը կարող է խթանվել միայն այն դեպքում, եթե երաշխավորված են մարդու իրավունքներն ու հիմնարար ազատությունները»։ 2005 թվականի կոնվենցիայի ուղեցույց սկզբունքն այն է, որ «մշակութային բազմազանությունը կարող է պաշտպանվել և խթանվել միայն այն դեպքում, եթե երաշխավորված են մարդու իրավունքներն ու հիմնարար ազատությունները, ինչպիսիք են խոսքի, տեղեկատվության և հաղորդակցության ազատությունը, ինչպես նաև անհատների մշակութային ինքնադրսևորում ընտրելու հնարավորությունը»։ Այս համատեքստում մշակույթի կառավարումը վերաբերում է այն քաղաքականությանը և միջոցառումներին, որոնք կառավարությունները սահմանում են ստեղծագործականության և գեղարվեստական արտահայտման բոլոր ձևերը խթանելու և պաշտպանելու համար։ Մշակույթի ոլորտում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի վերջին կոնվենցիան, որը վավերացրել են 146 կողմերը, սահմանում է օրենսդրական, կարգավորող, ինստիտուցիոնալ և ֆինանսական տարբեր տեսակի միջամտությունների մշակումը և իրականացումը՝ ամբողջ աշխարհում մշակութային և ստեղծագործական արդյունաբերության բազմազան ոլորտների ի հայտ գալը խթանելու համար։ Արդյունքում, այն նպատակ ունի ապահովել մշակութային կյանքին մասնակցությունը և աջակցել բազմազան մշակութային դրսևորումների (կինո, երաժշտություն, կատարողական արվեստներ և այլն) հասանելիությանը։

### Արվեստի ազատությունը խթանող ազգային օրենսդրական միջոցառումներ
Արվեստագետներին և գեղարվեստական ազատությունը պաշտպանելու համընդհանուր գործիքների վերոնշյալ նմանությամբ՝ «[ազգային] սահմանադրություններում (...) գեղարվեստական ստեղծագործության ազատությունը հաճախ տեղակայվում է արտահայտվելու ազատության խիստ պաշտպանված իրավունքի շրջանակներում»։ Որոշ երկրներ նաև «ճանաչում են գեղարվեստական արտահայտվելու ազատությունը գիտության և մշակույթի իրավունքի շրջանակներում»։

#### Բուրկինա Ֆասո
2013 թվականի մայիսի 23-ին «Արվեստի գլխավոր վարչության» ընդունած «Բուրկինա Ֆասոյի արտիստի կարևորագույն կարգավիճակի մասին» հրամանագիրը նախատեսում է արվեստագետների սոցիալական պաշտպանության և կենսապայմանների բարելավում, մասնավորապես՝ աշխատող արվեստագետների և ազատ աշխատողների սոցիալական ապահովությունը, արվեստագետների սոցիալական վճարների վերադարձը և փոխադարձ հաշվետվողականության լրացուցիչ կարգադրությունը։

#### Կանդա
Կանադայի իրավունքների և ազատությունների խարտիան պաշտպանում է գեղարվեստական ինքնարտահայտումը։

#### Ֆրանսիա
2016 թվականի հուլիսին Ֆրանսիան փոփոխություններ է կատարել իր օրենսդրությունում՝ ընդլայնելով գեղարվեստական ազատության, ճարտարապետության և ժառանգության իրավական պաշտպանությունը։ Միջազգային իրավունքում առաջին անգամ գեղարվեստական դրսևորումը ճանաչվել է հանրային բարիք, իսկ «գեղարվեստական ստեղծագործության տարածումն ազատ»։ Սա ենթադրում է ոչ միայն, որ արվեստագետներն ունեն ստեղծագործելու ազատություն, այլև որ ավելի լայն հանրությունն ունի դրան հասանելիություն։ Արդյունքում, արվեստը և գեղարվեստական դրսևորումները չեն կարող գրաքննության ենթարկվել կամ պարզապես բացառվել ցուցահանդեսներից և այլ միջոցառումներից։

#### Գերմանիա
Գերմանիայի Հիմնական օրենքի 5-րդ հոդվածը պարունակում է հատուկ պարբերություն, որը կապում է խոսքի ազատության իրավունքը արվեստն ու գիտությունը ազատորեն զարգացնելու իրավունքի հետ։

#### Ինդոնեզիա
2012 թվականի հունվարի 12-ին Ինդոնեզիան վավերացրել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 2005 թվականի կոնվենցիան։ 2017 թվականին Ինդոնեզիան հրապարակել է Մշակութային զարգացման մասին օրենք, որը հիմնված է 11 սկզբունքների վրա, այդ թվում՝ խոսքի ազատության երաշխավորումը, մշակութային ինքնադրսևորման պաշտպանության ապահովումը, մշակութային հարմարությունների և ենթակառուցվածքների ապահովումը, ինչպես նաև մշակութային զարգացման համար ֆինանսավորման աղբյուրները։

#### Մեքսիկա
2017 թվականի հունիսի 19-ին Մեքսիկան հրապարակել է իր «Մշակույթի և մշակութային իրավունքների ընդհանուր օրենքը», որը երաշխավորում է արվեստի ազատության, արվեստագետների և մշակութային մասնագետների հուսալի պաշտպանություն, ինչը հատկապես անհրաժեշտ է՝ հաշվի առնելով այն մտահոգիչ պայմանները, որոնցում ներկայումս աշխատում են մեքսիկացի արվեստագետները, լրագրողները և մշակութային մասնագետները։

#### Իսպանիա
2018 թվականի սեպտեմբերի 6-ին Իսպանիայի Պատգամավորների Կոնգրեսը միաձայն վավերացրել է «Արվեստի  և մշակույթի գործիչների կանոնադրություն» մշակելու օրենքի նախագիծը: Ընդհանուր առմամբ, հրամանագիրը նպատակ ունի պաշտպանել և խթանել արվեստագետներին հարկման, նրանց աշխատանքային անվտանգության և իրավական պաշտպանության առումով։

#### Շվեդիա
Շվեդիայի Հիմնարար օրենքի 1-ին հոդվածի (2)-րդ կետը գեղարվեստական ստեղծագործության ազատությունը հստակորեն ներառում է որպես խոսքի ազատության հիմնական նպատակների մաս, «Այս Հիմնարար օրենքով խոսքի ազատության նպատակն է ապահովել կարծիքների ազատ փոխանակումը, ազատ և համապարփակ տեղեկատվությունը և գեղարվեստական ստեղծագործության ազատությունը»։

#### Տոգո
2016 թվականի հունիսի 20-ին Տոգոն ընդունել է «Արվեստագետի կարգավիճակ» օրենք։ Դրա հիմնական նպատակն է ճանաչել արվեստի գործիչներին որպես անհատներ և նրանց բարոյական դերը հասարակությունում, նրանց ներդրումը մտավոր ոլորտում, որը պաշտպանված է հեղինակային իրավունքով։ Օրենքը սահմանում է արվեստի ոլորտի մասնագիտությունների հետ կապված իրավունքներն ու պարտականությունները և նպատակ ունի խթանել ստեղծագործականությունը և սոցիալապես պաշտպանել արվեստագետներին։

#### Թունիս
2014 թվականին ընդունված Թունիսի Սահմանադրության 42-րդ հոդվածը նշում է. «Մշակույթի իրավունքը երաշխավորվում է։ Ստեղծագործական ինքնադրսևորման ազատությունը երաշխավորվում է։ Պետությունը խրախուսում է մշակութային ստեղծագործությունը և աջակցում է ազգային մշակույթի ամրապնդմանը, դրա բազմազանությանն ու նորացմանը՝ խթանելով հանդուրժողականության, բռնության մերժման, տարբեր մշակույթների նկատմամբ բացության և քաղաքակրթությունների միջև երկխոսության արժեքները»։

#### ԱՄՆ
ԱՄՆ-ում առաջին փոփոխությունը պաշտպանում է գեղարվեստական ինքնադրսևորումը։ Դատարանի որոշման համաձայն՝ գեղարվեստական ստեղծագործության ազատությունը ինքնադրսևորման ազատության նկատմամբ հարգանքի տարր է, որը Առաջին փոփոխության հիմնական արժեքներից մեկն է։ Այնուամենայնիվ, ԱՄՆ Գերագույն դատարանը գեղարվեստական ազատությունը երբեք չի դիտարկել որպես առանձին կատեգորիա՝ ինչպես քաղաքական կամ առևտրային խոսքն է դիտարկում. «այն, ավելի շուտ, անդրադառնում է արվեստի տարբեր ձևերին՝ Առաջին փոփոխության հետ կապված՝ համատեքստային հիմունքներով»։

## Արվեստի ազատության մարտահրավերներ
Միջազգային ապաստանի քաղաքների ցանցը (ICORN) իր գոյության նպատակը բացատրում է հետևյալ հայտարարությամբ.Գրողներն ու արվեստագետներն իրենց գործերի պատճառով առանձնապես վտանգված են գրաքննության, ոտնձգությունների, բանտարկության և նույնիսկ մահվան։ Նրանք ներկայացնում են մարդկային երևակայության ազատարար պարգևը և արտահայտում են մտքեր, գաղափարներ, քննարկումներ և քննադատություններ` դրանք տարածելով լայն լսարանի շրջանում։ Նրանք հաճախ առաջինն են, ովքեր բարձրաձայնում և ընդդիմանում են, երբ վտանգվում է խոսքի ազատությունը։

Freemuse-ի զեկույցը (2018) ցույց է տալիս, որ գեղարվեստական ազատությունը *«*սահմանափակվում է աշխարհի բոլոր անկյուններում, այդ թվում՝ ավանդաբար ժողովրդավարական Արևմուտքում»: Freemuse-ի 2016 թվականի զեկույցի համաձայն՝ երաժշտական արդյունաբերությունը լուրջ խախտումների հիմնական թիրախն է և երկրորդն է՝ զիջելով կինոյին ընդհանուր խախտումներով, այդ թվում՝ ոչ բռնի գրաքննությամբ։ Ամենալուրջ խախտումների թվում են պակիստանցի երգիչ Քավվալի Ամջադ Սաբրիի սպանությունը և բուրունդիացի երաժիշտ Պասկալ Թեզերեյրու Նշիմիրիմանայի սպանությունը։ 2019 թվականին մշակութային իրավունքների ոլորտում ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցող Քարիմա Բենունեն ընդգծում է, որ «հաշմանդամություն ունեցող անձանց, կանանց կամ տարեցների գեղարվեստական դրսևորման և ստեղծագործական ազատությունը» մնում է զգալիորեն սահմանափակված: Նշում է, որ «մշակութային իրավունքների շատ գործիչներ իրենց աշխատանքում չեն ներառում գենդերային հեռանկարը, մինչդեռ կանանց իրավունքների շատ պաշտպաններ չեն դիտարկում մշակութային իրավունքների հարցերը»։ Հղում անելով Freemuse-ի 2016 թվականի զեկույցին՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն ընդգծում է, որ «ահաբեկչության և պետական անվտանգության, զրպարտության, կրոնի և «ավանդական արժեքների» մասին օրենքներն օգտագործվել են գեղարվեստական և ազատ արտահայտման այլ ձևերը զսպելու համար»։

Նոր թվային տեխնոլոգիաները, այդ թվում՝ սոցիալական մեդիա հարթակները, մարտահրավեր են նետում գեղարվեստական ազատությանը, «Արվեստը առցանց և թվային տարածքում շարունակում է մարտահրավեր նետել իշխանություններին և կորպորացիաներին, որոնք արագ արձագանքում են՝ սահմանափակելով արտահայտման ազատությունը, ոչ թե օգտագործում են  որպես հնարավորություն՝ այն խթանելու համար»։ Սոցիալական մեդիան և երաժշտական հոսքային մուտիմեդիան, ինչպիսիք են Instagram-ը և SoundCloud-ը, դառնում են այն հարթակները, որտեղ արվեստագետները հրապարակայնորեն ցուցադրում և խթանում են իրենց աշխատանքները։ Այնուամենայնիվ, դրանք նաև իրենց հետ բերում են իրավունքների և ազատությունների սպառնալիքներ։ Առցանց թրոլները հաճախ վախեցնում են արվեստագետներին՝ ստիպելով հանել իրենց ստեղծագործությունները։ Բացի այդ, աճող թվային հսկողությունը քայքայիչ ազդեցություն ունի գեղարվեստական ազատության վրա։ Շատ հարթակներ ստեղծել են մեխանիզմներ, ինչպիսիք են Instagram-ի «վարքագծի չափանիշների» վերաբերյալ ուղեցույցները, որոնց ձևակերպումները շատ անորոշ են։ Սա անհամաչափ լիազորություններ է տալիս անհատներին և կազմակերպություններին, որոնք օգտագործում են հարթակի հաշվետվության գործընթացները՝ առանձին արվեստի գործերը հեռացնելու, իսկ երբեմն՝ ամբողջ հաշիվները արգելափակելու համար։ Բացի այդ, ալգորիթմների ազդեցությունը բովանդակության բազմազանության վրա մտահոգության մեկ այլ ոլորտ է, հարթակները ցուցադրում են մշակութային առաջարկների առատություն, բայց նաև վերահսկում են ոչ միայն վաճառքը, այլև հաղորդակցությունը և առաջարկությունների ալգորիթմները (օրինակ՝ առաջարկվող բովանդակությունը հարմարեցնելով յուրաքանչյուր ինտերնետ օգտատիրոջ պրոֆիլին)։ Այս ալգորիթմներն ի վերջո ծառայում են որոշակի բովանդակության առաջխաղացմանը՝ միաժամանակ ճնշելով մյուսները։

## Արվեստի ազատության մոնիթորինգ
Չնայած գեղարվեստական դրսևորման ազատությունը խթանելու և պաշտպանելու համար ձեռք բերված առաջընթացին և ստեղծված իրավական գործիքներին, «կա անհապաղ մոնիթորինգի և հսկողության անհրաժեշտություն, որը կարևոր է այս ազատությունները մշտական իրականություն դառնալու համար»։

Քարիմա Բենունը նշում է, որ մշակութային մասնագետների դեմ ուղղված  պետական և ոչ պետական գործիչների հարձակումների թվի աճը վկայում է գեղարվեստական ազատության մոնիթորինգի հնարավորությունների ընդարձակման մասին։  Նա նշում է, որ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլոբալ զեկույցները, որոնք մոնիթորինգ են անում 2005 թվականի «Մշակութային դրսևորումների պաշտպանության և խթանման մասին» կոնվենցիայի իրականացման վերաբերյալ, «հատուկ կարևորություն ունեն»։ Զեկույցները ներկայացնում են մոնիթորինգի շրջանակ, որը ներառում է չորս ընդհանուր նպատակներ՝ ամբողջ աշխարհում մշակութային քաղաքականությունը բարելավելու համար։ Այս նպատակներից մեկը նպատակ ունի «խթանել մարդու իրավունքները և հիմնարար ազատությունները» և ընդգրկում է գեղարվեստական ազատությունը որպես «մոնիթորինգի ոլորտ», որը ներառում է հիմնական ցուցանիշներ՝ արվեստագետների իրավունքների և պաշտպանության ոլորտում ձեռքբերումները չափելու համար։ Բացի այդ, շրջանակը կապում է գեղարվեստական ազատությունը ՄԱԿ-ի 2030 օրակարգի Կայուն զարգացման նպատակի (ԿԶՆ) 16-ի հետ, որի նպատակն է «աջակցել խաղաղ և ներառական հասարակություն կառուցելուն` ի շահ կայուն զարգացման, ապահովել արդարադատության հասանելիությունը բոլորի համար և կառուցել արդյունավետ, հաշվետու և ներառական ինստիտուտներ բոլոր մակարդակներում»։ Մասնավորապես, Կայուն զարգացման նպատակի (16.10) խնդիրն ուղղված է  «ապահովել հանրության համար տեղեկատվության հասանելիությունը և պաշտպանել հիմնարար ազատություններն ըստ ազգային օրենսդրության և միջազգային համաձայնագրերի»։

Բացի այդ, կան բազմաթիվ այլ նախաձեռնություններ, որոնք պաշտպանում և վերահսկում են գեղարվեստական ազատությունը: Արվեստի ազատության խախտումները փաստագրող այլ կազմակերպություններից բացի (օրինակ՝ Arterial Network, Artists at Risk Connection, PEN International և Գրադարանային ասոցիացիաների և հաստատությունների միջազգային ֆեդերացիա), Freemuse-ը անկախ միջազգային կազմակերպություն է, որը մասնավորապես վերահսկում է երաժիշտների և կոմպոզիտորների ինքնադրսևորման ազատությունն ամբողջ աշխարհում: «Freemuse-ի կողմից ամբողջ աշխարհից հավաքված զեկույցները ցույց են տալիս, որ արվեստագետները իրենց աշխատանքի պատճառով ավելի ու ավելի հաճախ են բախվում գրաքննության, հետապնդման, բանտարկության կամ մահվան»։

Մոնիթորինգ է իրականացնում նաև Ինդոնեզիայում արվեստի քաղաքականության հարվերով զբաղվող  Koalisi Seni հաստատությունը: Ըստ այդ մոնիթորինգի արդյունքների՝ Ինդոնեզիայում համավարակի ժամանակ COVID-19-ի տարածումը նվազեցնելու համար սահմանված սոցիալական սահմանափակումները պետության համար նոր պատրվակ են դարձել արվեստի գործունեությունը ճնշելու համար։ Նաև նշվում է, որ հաճախ արվեստի նկատմամբ խարանումն առաջանում է, քանի որ համարվում է, որ արվեստը վնասում է մարդկանց բարոյականության նկարագիրը և խրախուսում անբարոյականությունը։

Արվեստագետների կարգավիճակի վերաբերյալ 1980 թվականի առաջարկության իրականացման ուղղությամբ ձեռնարկված գործողությունները վերահսկելու համար, 2005 թվականի ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կոնվենցիայի քարտուղարությունը չորս տարին մեկ անցկացնում է գլոբալ հարցում՝ հավաքելով տեղեկատվություն անդամ պետություններից, ՀԿ-ներից և միջազգային ՀԿ-ներից, և պատրաստում է զեկույց, որն այնուհետև ներկայացվում է Գլխավոր կոնֆերանսում։

## Տես նաև
* Խոսքի ազատություն
* Միավորված Ազգերի Կազմակերպություն
* ՅՈՒՆԵՍԿՕ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արտերիալ ցանց    ում
* Ռիսկի տակ գտնվող արվեստագետների միացում (ARC)
* Ֆրիմյուզ
* Գրաքննության ինդեքս
* Միջազգային ապաստանի քաղաքների ցանց (ICORN)
* PEN International
* Սեյֆմյուզ
* ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գեղարվեստական ազատության թռուցիկ
* ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Հարց գեղարվեստական ազատության վերաբերյալ» տեսանյութը
* ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Արվեստի ազատությունը շքեղություն չէ» տեսանյութը
* Արվեստի արխիվներ - Գրաքննության դեմ ազգային կոալիցիա
* Քեբեբասան Բերկեսենյան

Կատեգորիա:Արվեստ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Ստեղծագործական գործունեություն