Խորհրդային լուսնի հետազոտության ծրագիր

**ԽՍՀՄ մարդատար լուսնային ծրագրերը** մի շարք ծրագրեր էին, որոնք իրականացվում էին ԽՍՀՄ կողմից՝ Լուսնի վրա մարդ իջեցնելու նպատակով, մրցակցելով Միացյալ Նահանգների Ապոլոն ծրագրի հետ։ ԽՍՀՄ կառավարությունը պաշտոնապես հերքում էր նման մրցակցության մեջ մասնակցությունը, սակայն գաղտնի հետևում էր իր երկու ծրագրերի 1960-ականներին իրականացմանը: Այդ ծրագրերն էին՝ մարդատար լուսնային անցման առաքելություններ Սոյուզ 7Կ-Լ1 (Զոնդ) տիեզերանավերով՝ Պրոտոն-Կ կրող հրթիռով, և մարդատար լուսնային իջեցման Սոյուզ 7Կ-ԼՕԿ և ԼԿ տիեզերանավերով՝ Ն1 կրող հրթիռով։ Ամերիկյան առաջին մարդատար լուսնի շուրջ թռիչքի (24–25 դեկտեմբեր 1968, Ապոլոն 8) և առաջին Լուսնի վայրէջքի (20 հուլիս 1969, Ապոլոն 11) հաջողություններից, ինչպես նաև բազմաթիվ Ն1 հրթիռի աղետալի ձախողումներից հետո՝ երկու ԽՍՀՄ ծրագրերն էլ վերջապես դադարեցվեցին։ Պրոտոն հիմքի վրա Զոնդ ծրագիրը չեղարկվեց 1970-ին, իսկ Ն1-Լ3 ծրագիրը *[[դե ֆակտո]]* դադարեցվեց 1974-ին և պաշտոնապես չեղարկվեց 1976-ին։ Երկու ԽՍՀՄ ծրագրերի մանրամասները գաղտնի պահվեցին մինչև 1990 թվականը, երբ կառավարությունը թույլ տվեց դրանք հրապարակել *[[գլասնոստ]]* քաղաքականության ներքո։

ԽՍՀՄ տիեզերագնացները Լուսնի շուրջը չեն պտտվել և չեն իջել Լուսնի վրա։

## Սկզբնական գաղափարներ
[thumb|ՏՄԿ-ՄԱՎՌ-ի նկարչի պատկերացում [Վեներա (մոլորակ)|Վեներայի մոտով անցման ժամանակ]]
ԽՍՀՄ ղեկավարությունը հրապարակային հայտարարություններ էր անում մարդու Լուսնի վրա իջեցնելու և լուսնային բազա հիմնելու մասին դեռ 1961 թվականին, սակայն լուրջ պլաններ չեն իրականացվել մինչև մի քանի տարի անց։ Սերգեյ Կորոլյովը, ԽՍՀՄ գլխավոր հրթիռային ինժեներ, ավելի հետաքրքրված էր ծանր ուղեծրային կայանի արձակմամբ և մարդատար թռիչքներով դեպի Մարս և Վեներա: Այս մտադրությամբ Կորոլյովը սկսեց մշակել գեր-ծանր Ն1 կրող հրթիռը 75 տոննա բեռ բարձրացնելու համար։

### Սոյուզ-Ա-Բ-Վ և Ն1
[thumb|Սոյուզ 7Կ-9Կ-11Կ լուսնային շրջանցման գաղափար։ Նկարում են Սոյուզ 7Կ (աջ), [Սոյուզ-Բ/Սոյուզ 9Կ քարշակ և Սոյուզ-Վ/Սոյուզ 11Կ վառելիքային տանկեր կրկնակի անտեննաներով (ձախ)]]
Կորոլյովի նախնական Լուսնի ծրագրերում, նրա կոնստրուկտորական բյուրոն առաջարկեց Սոյուզ Ա-Բ-Վ լուսնային համալիր (ռուսերեն այբուբենի առաջին Ա-Բ-Վ տառերով) գաղափարը, ըստ որի երկու հոգուց բաղկացած անձնակազմով տիեզերանավը կկցվեր այլ բաղադրիչների հետ Երկրի ուղեծրում՝ հավաքելով լուսնային անցման սարքը։ Բաղադրիչները կհասցվեին միջին չափի փորձարկված Ռ-7 հրթիռով։ Պլանավորվում էր Լուսնի վայրէջքի առաքելությունը իրականացնել երեք արձակումներով և ուղեծրում երեք սարքերի կցմամբ։ Ն1-ի հրթիռի մշակմանը համընթաց՝ 1963-ից,  Կորոլյովը կարողացավ Ն1-ի բեռնունակությունը բարձրացնել մինչև 92-93 տոնա՝ որոշ բաղադրիչների թեթևացման, ուղեծրի հարմարեցման և առաջին փուլի շարժիչների քանակը 24-ից դարձնելով 30, ապահովելով մեկ արձակմամբ առաքելության իրականացումը։ Պլանավորված էին նաև Ն1-ի մյուս բարելավումներ՝ հետագա առաքելությունների համար, հիմնականում վերին աստիճանի համար հեղուկ ջրածնի օգտագործմամբ։

### ՈւՌ-500Կ / ԼԿ-1 և ՈւՌ-700 / ԼԿ-3
Մեկ այլ հիմնական տիեզերական կոնստրուկտորական բյուրո, որը գլխավորում էր Վլադիմիր Չելոմեյը, առաջարկեց մրցակցող Լուսնի շրջապտույտով ուղեծրային առաքելություն՝ ծանր ՈւՌ-500Կ հրթիռով (հետագայում վերանվանվեց Պրոտոն) և երկու մասերից բաղկացած ԼԿ-1 տիեզերանավով։ Հետագայում Չելոմեյը նաև առաջարկեց Լուսնի իջեցման ծրագիր գեր-ծանր ՈւՌ-700 հրթիռով, ԼԿ-700 լուսնային իջեցվող սարքով և ԼԿ-3 տիեզերանավով:

### Ռ-56
Ռ-56 հրթիռը, որը մշակվել է 1962-ի ապրիլից մինչև 1964-ի հունիս, դիտարկվել է լուսնային ծրագրում ներգրավվելու համար:

## Արձագանք Ապոլոն ծրագրին
ԽՍՀՄ և ԱՄՆ մարդատար լուսնային ծրագրերի սկզբնական փուլում, ԱՄՆ նախագահ Ջոն Ֆ. Քենեդին առաջարկեց Միավորված ազգերի կազմակերպությանը համատեղ Լուսնի ծրագիր, առաջարկ, որը դիտարկվել է Նիկիտա Խրուշչովի կողմից։ Առաջարկը չեղյալ համարվեց Քենեդիի սպանությունից երկու ամիս անց, սակայն դա նախանշեց Ապոլոն-Սոյուզ առաքելությունը, և հետագայում հնարավորություն տվեց Շաթլ-Միր ծրագրի և ՄՏԿ-ի իրականացմանը։

ԽՍՀՄ կառավարությունը պատասխանեց ամերիկյան Ապոլոն մարտահրավերին երեք տարի անց՝ կառավարության հրամանագրով ԽՍՀՄ մարդատար լուսնային ծրագրերի մասին (Հրամանագիր 655-268, **«Լուսնի ուսումնասիրության և տիեզերքի նվաճման աշխատանքների մասին»**), ընդունված 1964-ի օգոստոսին, Չելոմեյին հանձնարարեց մշակել Լուսնի շրջապտույտ անցման ծրագիր՝ առաջին թռիչքը պլանավորվելով մինչև 1966-ի վերջը, իսկ Կորոլյովին՝ Լուսնի վայրէջքի ծրագիր՝ առաջին թռիչքը մինչև 1967-ի վերջը:

ԽՍՀՄ ղեկավարության փոփոխությունից հետո՝ Խրուշչովից Լեոնիդ Բրեժնևի, 1964-ին, ԽՍՀՄ կառավարությունը 1965-ի սեպտեմբերին հանձնեց շրջապտույտ անցման ծրագիրը Կորոլյովի բյուրոյին, ով ծրագիրը փոփոխեց, օգտագործելով իր Սոյուզ 7Կ-Լ1 տիեզերանավը և Չելոմեյի Պրոտոն հրթիռը։

Կորոլյովը կազմակերպեց երկու ծրագրերի լիակատար զարգացումը, սակայն մահացավ վիրահատությունից հետո՝ 1966-ի հունվարին: 1967-ի փետրվարին կառավարության հրամանագրով, առաջին մարդատար շրջապտույտ անցումը նախատեսված էր 1967 թվականի կեսերին, իսկ առաջին մարդատար վայրէջքը՝ 1968-ի վերջում։

### Լուսնի շրջապտույտ թռիչք ''ՈւՌ-500Կ (Պրոտոն)/Լ1 (Զոնդ)'' ծրագիր

[thumb| [Սոյուզ 7Կ-Լ1|Զոնդ (Սոյուզ 7Կ-Լ1) լուսնային շրջանցման տիեզերանավ]]
Լ1 (Զոնդ) տիեզերանավը արձակվում էր եռաստիճան Պրոտոն հրթիռով, այն պատկանել է Սոյուզ ընտանիքին և կազմված էր հիմնական Սոյուզ 7Կ-ՕԿ տիեզերանավի երկու կամ երեք փոփոխված մոդուլներից, ընդհանուր զանգվածը կազմում էր 5,5 տոննա։ Ապոլոն տիեզերանավը նույնպես երկու մոդուլ էր ունեցել (հրամանատար և սպասարկման), սակայն այն հինգ անգամ ծանր էր, տեղափոխում էր երեք հոգանոց անձնակազմ և մտնում Լուսնի ուղեծիր, մինչդեռ Լ1 (Զոնդ) տիեզերանավը շրջանցում էր Լուսինը և վերադառնում։ 1968 թվականի սեպտեմբերին արձակված Զոնդ-5 տիեզերանավում գտնվում էին առաջին Երկրի կենդանի օրգանիզմները, այդ թվում՝ երկու կապիկներ, որպեսզի շրջանցեն Լուսինը և անվտանգ վերադառնան։ Նախագծված 1968 թվականի դեկտեմբերի 8-ի համար՝ ԱՄՆ-ի նկատմամբ առաջնություն ապահովելու նպատակով, առաջին մարդատար թռիչքը Լ1 (Զոնդ)-ի համար չեղարկվեց՝ տիեզերանավի և հրթիռի անբավարար պատրաստվածության պատճառով։ Ապոլոն 8-ի հաղթանակից հետո, 1968 թվականի վերջում, ԽՍՀՄ ղեկավարությունը քաղաքական հետաքրքրությունը կորցրեց Լ1 (Զոնդ) ծրագրի նկատմամբ։ Մի քանի պահեստային Լ1 (Զոնդ) տիեզերանավեր իրականացրին անօդաչու թռիչքներ, սակայն 1970 թվականի ավարտին ծրագիրը չեղարկվեց։

### Լուսնի վայրէջք ''Ն1/Լ3'' ծրագիր

thumb|Սոյուզ 7Կ-ԼՕԿ ռենդեր
thumb|upright|ԼԿ (Լուննի Կորաբլ – "լուսնային նավ")
Մարդատար վայրէջքի պլանը համապատասխանում էր Ապոլոն ծրագրին՝ մեկ արձակում և Լուսնի ուղեծրում կցում։

Առաքելության անվտանգությունը ապահովելու համար, նախատեսվում էր, որ մարդատար թռիչքից շաբաթներ առաջ, մեկ ԼԿ-Ռ անօդաչու Լ3 համալիր և երկու Lունոխոդ ավտոմատ ռոբոտներ կուղարկվեին Լուսին՝ որպես ռադիոկայաններ մարդատար ԼԿ-ի վայրէջքին սպասարկելու համար, իսկ ԼԿ-Ռ-ն նախատեսված էր որպես պահուստային տիեզերանավ։ Լունոխոդները նույնպես ունեին ձեռքով կառավարման միջոցներ՝ տիեզերագնացների համար, անհրաժեշտության դեպքում ԼԿ-Ռ-ին հասնելու և ընթացիկ հետազոտությունների համար։

Ն1 հրթիռը կփոխադրեր Լ3 Լուսնի առաքելության համալիր, երկու տիեզերանավով (ԼՕԿ և ԼԿ) և երկու (Բլոկ Գ և Բլոկ Դ) քարշակներով։  
Սոյուզ տիեզերանավի վրա հիմնված, "Լուննի Օրբիտալնի Կորաբլ" (ԼՕԿ) հրամանատարական մոդուլը, պետք է տեղափոխեր երկու տիեզերագնաց, և բաղկացած էր երեք մոդուլից, ինչպես սովորական Սոյուզ 7Կ-ՕԿ, բայց զանգվածով մի քանի տոննա ավելին էր, այնուամենայնիվ 7Կ-ԼՕԿ-ն Ապոլոնի հրամանատար մոդուլից երկու անգամ թեթև էր: "Լուննի Կորաբլ" (ԼԿ) տիեզերանավը նախատեսված էր միայն մեկ տիեզերագնացի համր, այնպես որ ԽՍՀՄ պլանի համաձայն՝ միայն մեկ տիեզերագնաց պետք է վայրէջք կատարեր Լուսնի վրա։ ԼԿ-ի զանգվածը Ապոլոն լուսնային իջեցվող տիեզերանավի զանգվածի 40%-ն էր։

Լ3 համալիրն, որը պետք է տեղադրվեր ՑՄՈւ Ն1-ի միջոցով, ուներ 93 տոննա զանգված (համեմատած Սատուրն V հրթիռի հետ՝ 137 տոննա)։ ԼՕԿ-ի և ԼԿ-ի զանգվածը Ապոլոն համալիրի 40%-ն էր, բայց համարժեք էր Լ3 համալիրին առանց Բլոկ Գ-ի։

Լուսնի ուղեծրի հասնելու համար Բլոկ Դ քարշակի փոխարեն Ապոլոն-ի դեպքում օգտագործվում էր Սատուրն V-ի վերջին աստիճանը։

Լ3 համալիրի ճանապարհորդության ընթացքում Լուսնի շուրջ, տիեզերագնացը կփոխանցվեր ԼՕԿ-ից ԼԿ դուրս գալով տիեզերք։ Ապոլոն առաքելություններում փոխանցումը կատարվում էր ներսի անցուղու միջոցով։

Բլոկ Դ-ն պետք է արգելակեր ԼՕԿ և ԼԿ տեզերանավերի կցված խումբը Լուսնի ուղեծրում, մինչդեռ Ապոլոն-ի դեպքում օգտագործվում էր սպասարկման մոդուլի շարժիչը։

Ուղեծրում, ԼԿ-ն և Բլոկ Դ-ն կանջատվեին ԼՕԿ-ից և կիջներ Լուսնի մակերես, օգտագործելով Բլոկ Դ-ի շարժիչը վայէջքի ժամանակ։ Բլոկ Դ-ի վառելիքի սպառվելուց հետո, ԼԿ-ն կբաժանվեր և կավարտեր իջեցումը առանցին՝ օգտագործելով սեփական Բլոկ Ե շարժիչը։

Լուսնի վրա նախատեսվում էր, որ տիեզերագնացը դուրս կգար մակերևույթ, կօգտագործեր Լունոխոդները, կհավաքեր քարեր և կտեղադրեր ԽՍՀՄ դրոշը։

Լուսնի մակերեսին աշխատանքը անվարտելուց հետո, ԼԿ շարժիչը կվերագործարկվեր՝ վայրէջքի կառուցվածքը որպես արձակման բազա օգտագործելով։ ԼԿ-ն կհասներ Լուսնի ուղեծիր՝ ավտոմատ կերպով կկցվեր ԼՕԿ-ի հետ, ապա տիեզերագնացը հետ կանցներ ԼՕԿ՝ լուսնի նմուշները տեղափոխելով։

Հետո ԼԿ-ն կանջատվեր, և ԼՕԿ-ը իր սեփական շարժիչի օգնությամբ կվերադառնար Երկիր։

### Պլանավորված թռիչքների գրաֆիկ
1967-ի դրությամբ, Լ1/Լ3 արձակման գրաֆիկները հետևյալն էին.

**ՈւՌ-500Կ(Պրոտոն)/Լ1(Զոնդ) ծրագիր**
:2Պ: Բլոկ Դ-ի մշակում (1967-ի փետրվար կամ մարտ)
:3Պ: Բլոկ Դ-ի մշակում (1967-ի մարտ)
:4Լ: Անօդաչու լուսնային շրջանցում (1967-ի մայիս)
:5Լ: Անօդաչու լուսնային շրջանցում (1967-ի հունիս)
:6Լ: Անձնակազմով լուսնային շրջանցում (1967-ի հունիս կամ հուլիս)
:7Լ: Անձնակազմով լուսնային շրջանցումներ (1967-ի օգոստոս)
:8Լ: Անձնակազմով լուսնային շրջանցումներ (1967-ի օգոստոս)
:9Լ: Անձնակազմով լուսնային շրջանցումներ (1967-ի սեպտեմբեր)
:10Լ: Անձնակազմով լուսնային շրջանցումներ (1967-ի սեպտեմբեր)
:11Լ: Անձնակազմով լուսնային շրջանցումներ (1967-ի հոկտեմբեր)
:12Լ: Անձնակազմով լուսնային շրջանցումներ (1967-ի հոկտեմբեր)
:13Լ: Պահեստային տիեզերանավ

**Ն1/Լ3 ծրագիր**
thumb|Ն-1/Լ3 լուսնային առաքելության պրոֆիլ
:3Լ: ԼԿ և Բլոկներ Գ և Դ-ի մշակում (1967-ի սեպտեմբեր)
:4Լ: Պահուստային
:5Լ: ԼՕԿ/ԼԿ անօդաչու (1967-ի դեկտեմբեր)
:6Լ: ԼՕԿ/ԼԿ անօդաչու (1968-ի փետրվար)
:7Լ: Անձնակազմով ԼՕԿ/անօդաչու ԼԿ (1968-ի ապրիլ)
:8Լ: Անձնակազմով ԼՕԿ/անօդաչու ԼԿ (1968-ի հունիս)
:9Լ: Անձնակազմով ԼՕԿ/անօդաչու ԼԿ՝ ԼԿ լուսնային իջեցմամբ (1968-ի օգոստոս)
:10Լ: Առաջին անձնակազմով լուսնային վայրէջք (1968-ի սեպտեմբեր)
:11Լ: Պահուստային
:12Լ: Պահուստային

Կորոլյովի մահը 1966-ին, տարբեր տեխնիկական և վարչական պատճառները, ինչպես նաև ֆինանսական աջակցության բացակայությունը հանգեցրին երկու ծրագրերի ուշացմանը:

### Տիեզերագնացներ
1966-ին կազմվեցին երկու տիեզերագնացների ուսուցման խմբեր։ Մեկ խումբը հրամանատարել է Վլադիմիր Կոմարովը, այն պատրաստվում էր Սոյուզ-ի որակավորման թռիչքներ համար Երկրի ուղեծրում, ինչպես նաև և Պրոտոն հրթիռով արձակվող լուսնային առաքելության համար: Խմբում ներառված էին Գագարնը, Նիկոլաևը, Կոմարովը, Բիկովսկին և Խրունովը, խմբի ինժեներ-տիեզերագնացներն էին Գորբատկոն, Գրեչկոն, Սևաստյանովը, Կուբասովը և Վոլկովը): Կոմարովը հետագայում մահացավ Սոյուզ 1-ի թռիչքի ընթացքում, երբ նրա պարաշյուտը չաշխատեց, և իջեցվող պարկուճը բարձր արագությամբ բախվեց Երկրին։ շ

Երկրորդ խումբը ղեկավարել է Լեոնովը: Խումբը պատրաստվում էր վայրէջքի առաքելությանը, խմբում ներառվել էին՝ հրամանատարներ՝ Լեոնովը, Պոպովիչը, Բելյաևը, Վոլինովը և Կլիմուկ, խմբի ինժեներ-տիեզերագնացներն էին Մակարովը, Վորոնովը, Ռուկավիշնիկովը և Արտյուխինը: Արդյունքում, Լեոնովը առավել հավանական թեկնածուն էր Լուսնի վրա վայրէջք կատարելու համար։

Կոմարովի մահից (Սոյուզ 1, 1967), Գագարինը դուրս բերվեց ուսուցումից, խմբերը վերակազմավորվեցին։ Չնայած Սոյուզ 1-ի ձախողմանը, ԽՍՀՄ-ը հաջողությամբ փորձարկեց 1968-ին Երկրի ուղեծրում երկու անօդաչու Սոյուզ տիեզերանավերի ավտոմատ կցումը, իսկ 1969-ի սկզբին մարդատար Սոյուզ 4 և Սոյուզ 5 համատեղ առաքելությամբ փորձարկվեցին այլ կարևոր առաքելության տարրեր։

Ընդհանուր առմամբ, 18 առաքելություններ վերաբերում էին Ն1-Լ3 ծրագրին։

## Հետագա զարգացումներ
1969-ին ԱՄՆ-ի լուսնային վայրէջքից հետո, ԽՍՀՄ լուսնային իջեցման ծրագրի նշանակությունը մեծամասամբ կորեց, թեև նախագծումը և փորձարկումները շարունակվեցին 1970-ականների սկզբին։ 1970–1971 ԼԿ-ն պատրաստ էր, կատարվել էին երեք անօդաչու փորձնական թռիչքներ (Կոսմոս 379, Կոսմոս 398, Կոսմոս 434) ՑՄՈւ-ում։ ԼՕԿ-ը արձակվել է մեկ անգամ (Կոսմոս 382 7Կ-Լ1Ե, որպես 7Կ-ԼՕԿ-ի նմանակ)։ Փորձարկվել էր Կրեչետ լուսնային տիեզերական սկաֆանդրը և աջակցման համակարգերը։

Չորս Ն1 փորձարկում 1969 (երկու անգամ), 1971 և 1972-ին ձախողվեցին, չնայած յուրաքանչյուր պայթյունից հետո կատարված բարելավումներին։ Երկրորդ արձակումը, 1969-ի հուլիսի 3-ին (փորձել հաղթել Ապոլոն 11-ին, իրականացվելով նրանից 13 օր առաջ), հանգեցրեց հրթիռի և ամբողջ արձակման համալիրի ոչնչացմանը, ինչը հետաձգեց Ն1-Լ3 ծրագիրը երկու տարով։

Ն1-ի առաջին երկու փորձնական արձակումների ժամանակ նրա վրա տեղադրված էին 7Կ-Լ1Ս տիեզերանավերը (փոփոխված 7Կ-Լ1): Երրորդ արձակման ժամանակ հրթիռին վրա տեղադրված էր 7Կ-ԼՕԿ-ի նմանակ, իսկ չորրորդի ժամանակ գործող 7Կ-ԼՕԿ և ԼԿ-ի նմանակ։

Ամբողջական Լ3 լուսնային արշավի համալիրն՝ 7Կ-ԼՕԿ և ԼԿ լուսնային շրջանցման և իջեցման համար, պատրաստ էր հինգերորդ արձակման համար, օգտագործելով փոփոխված Ն1 հրթիռ 1974-ի օգոստոսին։ Եթե այս առաքելությունն ու հաջորդը հաջողված լինեին, դա կհանգեցներ մինչև հինգ ԽՍՀՄ մարդատար Ն1-Լ3 առաքելությունների իրականացմանը 1976–1980 թվականներին։ Փոփոխված բազմաստիճան Ն1Ֆ-Լ3Մ առաքելությունները նախատեսված էին Լուսնի մակերեսին ավելի երկար ժամանակ անցկացնելու համար, քան Ապոլոն առաքելություններում էր։

Սակայն, Ն1-Լ3 (ինչպես նաև Ն1Ֆ-Լ3Մ) ծրագիրը չեղարկվեց 1974-ի մայիսին, և ԽՍՀՄ մարդատար տիեզերական ծրագրերի ջանքերը կենտրոնացան տիեզերակայանների զարգացման և Մարս ուղարկման բազմաթիվ նախագծերի և նախապատրաստական գործընթացների վրա, որոնք շարունակվում են մինչ օրս, սակայն նպատակները հստակ չեն:

Սկսած 1964 թվականից ԽՍՀՄ-ում նախագծվում էին Լուսնի վրա տեղակայվելիք բազաների նախագծեր՝ Զվեզդա, ԼԵԿ և Վուլկան-ԼԵԿ, որոնք դադարեցվեցին տնտեսական պատճառներով։ Որպես փոխհատուցում և մարդու վայրէջքի ծրագրի փոխարինում, ԽՍՀՄ-ն իրականացրեց Լուսնի հողի ավտոմատ փոխադրման և Լունոխոդ ավտոմատ լուսնային ռոբոտների ծրագրերը։

Ն1-ի արձակման հարթակը և ենթակառուցվածքները փոփոխվեցին և օգտագործվեցին Էներգիա-Բուրան ծրագրի համար։ Առնվազն հինգ ԼԿ և երեք ԼՕԿ գոյությունունեն մինչև այժմ, որոշները պահվում են նախագծող և արտադրող ընկերությունների թանգարաններում։ Ն1Ֆ-ի առաջին աստիճանի համար արտադրված մոտ 150 շարժիչներ պահվել են արտադրողի մոտ (Կուզնեցովի կոնստրուկտորական բյուրո), այնուհետև վաճառվել են այլ կրող հրթիռների վրա օգտագործման համար, սկսած մոտ 2000 թվականից։

## Լուսանկարասրահ

Պատկեր:Sow.Mondraumschiff.jpg | ԼՕԿ (Սոյուզ 7Կ-Լ3)
Պատկեր:LOK Rückstart.jpg | ԼԿ տիեզերանավ - «Լուննի Կորաբլ» Լուսնի մակերեսից բարձրացում
Պատկեր:Apollo-LOK.jpg | Ապոլոն և ԼՕԿ (Սոյուզ 7Կ-Լ3) (համեմատական պատկեր)
Պատկեր:Landefähren-neu.jpg| ԼԿ տիեզերանավ և Ապոլոն Լուսնային մոդուլ (համեմատական պատկեր)


## Տես նաև
*Ապոլոն ծրագիր
*Լուսնի վրա վայրէջք
**[[Առաջինը Լուսնի վրա]]* - 2005 թվականի ռուսական մոկումենտալ ֆիլմ
*ԽՍՀՄ տիեզերական ծրագիր
**[[Ամբողջ մարդկության համար (հաղորդում)|Ամբողջ մարդկության համար]]* - ամերիկյան գիտաֆանտաստիկ դրամա, հիմնված ԽՍՀՄ-ի հաջող լուսնային առաքելության այլընտրանքային պատմության վրա

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*The Soviet manned Lunar program

Կատեգորիա:Լուսնագնացություն
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տիեզերական ծրագիր