Սերջիու Դան

**Սերջիու Դան** (, ), հրեական ծագմամբ ռումինացի գրող, բանաստեղծ և լրագրող։

## Կենսագրություն
Իսիդոր Ռոթմանը ծնվել է 1903 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Պյատրա Նյամց քաղաքում՝ Սիմոն Ռոթմանի ընտանիքում։ Նա իր առաջին քայլերը մշակութային լրագրության մեջ կատարել է մինչև 1926 թվականը, երբ աշխատակցել է *Cugetul Românesc* հանդեսին։ Նրա վաղ բանաստեղծությունները տպագրվել են այնպիսի մշակութային ամսագրերում, ինչպիսիք են «Chemarea» և «Flacăra», իսկ «Iudita şi Holofern» («Հուդիթ և Հողոփեռնես») առաջին վեպը հրատարակվել է 1927 թվականին։ Սերջիուի եղբայրը՝ Միխայիլ Դանը, նույնպես եղել է լրագրող, որը հայտնի է եղել Վլադիմիր Մայակովսկու բանաստեղծությունների թարգմանություններով։

1920-ական թվականների վերջին Սերջիու Դանը և նրա ընկեր Ռոմուլուս Դիանը եղել են Բուխարեստում։ Հենց այնտեղ էլ Դանը միացել է վիպասան Կամիլ Պետրեսկուի գրական խմբակին և սկսել է մասնակցել կանոնավոր գրական բանավեճերի «Casa Capșa» և «Corso» ռեստորաններում։ 1928 թվականին նա վիճել է Պետրեսկուի հետ` ծաղրել Պետրեսկուի նկարագրած «գիտավարություն» փիլիսոփայական նախագիծը և նրա հեղինակին անվանել «խենթ» ու «փոքրոգի»։ Ավելի ուշ Սերջիու Դանը ափսոսանք է հայտնել կատարվածի համար՝ նշելով, որ հատկապես զարմացած է Պետրեսկուի տարօրինակ որոշման վրա, այն է՝ պահել իր փիլիսոփայական ձեռագիրը Վատիկանի գրադարանում։

Իոն Վինյան Դանին և Դիանին ծանոթացրել է իր լրագրողական նախագծերին՝ սկսած «Contimporanul»-ի ձախական ամսագրից, որտեղ նրանք հրատարակել են քաղաքական ենթատեքստով ավանգարդային արձակ և բանաստեղծություններ։ Դանի աշխատանքները ներկայացվել են նաև այլ հանդեսներում՝ «Vremea», «Revista Fundațiilor Regale», «Universul Literar» («Universul daily»-ի գրական հավելված) և «Bilete de Papagal» (բանաստեղծ Թեոդոր Արգեզիի երգիծական թերթը)։ Այս շրջանում Դանը սովորել է Բուխարեստի առևտրի ուսումնարանում։ Դիանի հետ (որի համար դա նույնպես առաջինն էր), Դանը դարձել է 19-րդ դարի բանաստեղծ և բանահավաք Անտոն Պանի վիպականացված «Viața minunată a lui Anton Pann» («Անտոն Պանի հրաշալի կյանքը», 1929) կենսագրության հեղինակները։ Այս համատեղ գեղարվեստական պիեսը վերահրատարակվել է 1935 թվականին՝ «Nastratin și timpul său» («Նասրեդդինը և նրա ժամանակը») անունով։ Դանը նաև միացել է «Sburătorul» ակումբին, որն ստեղծվել է նույնանուն ամսագրի շուրջ` գրականության տեսաբան Էուջեն Լովինեսկուի կողմից։

«Contimporanul»-ում աշխատելու ընթացքում Դանը վեճի մեջ է մտել «Unu»-ում՝ բանաստեղծ Սաշա Պանեի ամսագրի սյուռեալիստական և ծայր ձախական խմբի հետ։ Այս հակասությունն արտացոլել է «Contimporanul»-ի և այլ ավանգարդային հարթակների միջև եղած հիմնական անհամապատասխանությունները։ 1930 թվականին Սերջիուի եղբայրը՝ Միխայիլ Դանը, հեռացել է «Bilete de Papagal»-ից և սկսել է համագործակցել «Unu»-ի հետ, այնուհետև որոշ ժամանակ անց դարձել է գլխավոր խմբագիր։ Սակայն 2008 թվականին հայտնաբերված փաստաթղթերը ցույց են տվել, որ նա եղել է հետախուզական գործակալության գաղտնի տեղեկատու, որով Ռումինիայի Թագավորության Սիգուրանցան վերահսկել են «Unu» մշտական շփումը կոմունիստների հետ։ Երկար ժամանակ նա դրանում կասկածվել է «Sburătorul»-ի գրական միավորման կողմից։ Միաժամանակ 1930 թվականին, երբ Ռումինիայի թագավոր Կարոլ II-ը գահին է վերադարձել, Սերջիու Դանն աշխատել է որպես *Dreptatea* շտաբի քաղաքական խմբագիր՝ Ազգային գյուղացիական կուսակցության (ԱԳԿ) հարթակում։ Ըստ կոմունիստ լրագրող Պետրա Պանդրեայի ավելի ուշ զեկույցի՝ Դանն ու Վինյան միասին գողացել են ԱԳԿ տնտեսագետ Վիրջիլ Մադգերի հոդվածի բնօրինակ սևագիրը և այն կեղծել այնպես, որ թվում էր, թե Մադգերը եղել է հակակարոլիստ, այնուհետև նրանք պատճենը վաճառել են Մադգերի մրցակցին՝ կորպորատիվիստ տեսաբան Միխայիլ Մանոլեսկուն։ Մանոլեսկին, վարկաբեկելով իրեն, տվել է փաստաթղթի պատճենը Կարոլին, երբ բացահայտվել է կեղծիքը։ Պանդրեան հաստատել է, որ Դանն ու Վինյան այս գործից ստացել են 150.000 լեյ, մինչդեռ նրանց զոհ Մանոլեսկին ընկել է մշտական տհաճությունների մեջ։

Սերջիու Դանի փաստացի խմբագրական դեբյուտը տեղի է ունեցել 1931 թվականին, երբ Էդիթուրա Կուջետարին հրատարակել է իր «Dragoste și moarte în provincie» վեպը։ 1932 թվականին Դանն ու դրամատուրգ Ջորջե Միխայիլ Զամֆիրեսկին կիսլե են Ռումինիայի գրողների ամենամյա մրցանակը, որին անդամակցել են նաև նրանք։ 1932 թվականին Սերջիու Դանը սկսել է համագործակցել Վինիի «Facla» թերթին վիպասան Իոն Կելուգերուի, բանաստեղծ Ն. Դավիդեսկուի, գրող-ռեժիսոր Սանդու Էլյադի և պրոֆեսիոնալ լրագրողներ Նիկոլա Կարանդինոյի և Հենրիկ Շտրայթմանի հետ։

Դանը գրողի իր կարիերան շարունակել է «Arsenic» գրքով, որը հրատարակվել է 1934 թվականին *Cultura Naţională*-ում, և «*Surorile Veniamin*»-ով (Editura Vatra, 1935): Առաջին գիրքն ստացել է ևս մեկ գրական մրցանակ Էֆորի փառատոնում 1934 թվականին։ 1934 թվականին Դանը եղել է 46 մտավորականներից մեկը, որոնք դիմում են ստորագրել՝ հօգուտ Ռումինիայի և Խորհրդային Միության միջև հարաբերությունների կարգավորման։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի առաջին տարիներին Սերջիու Դանը ենթարկվել է հակահրեական ճնշման՝ ավտորիտար ֆաշիստական ռեժիմի իշխանության գալուց հետո։ Սկզբում նրան հեռացրել են Գրողների միությունից։ 1940 թվականի հուլիսին «Universul Literar» հանդեսում ֆաշիստական հեղինակ Լադմիս Անդրեեսկուն առաջարկել է բոյկոտել Դանի գործերը և ընդհանուր արգելքի մտցնել հրեական գրականությանը։ Ազգային-լեգեոներական պետության տարիներին որոշ հեղինակներ, որոնք համակրում էին «Երկաթե գվարդիայի» կառավարչին, նշել են, որ նրա գրաքննության կիրառումը հեղափոխություն է ընդդեմ մոդեռնիստական գրականության։ Նրանց «Gândirea» ամսագրում Դանը հիշատակվել է որպես «հրեական հիվանդության» ցուցիչ։ 1941 թվականի հունվարին Դանը փախել է հրեական ջարդերից՝ թաքնվելով իր ընկեր Վինիի մոտ։

Հետագայում Յոն Անտոնեսկուի նոր բռնապետական կառավարությունը Դանին ընդգրկել է արգելված հրեա հեղինակների ցուցակում։ Դանը գտնվել է Ռումինիայի կողմից վերահսկվող Մերձդնեստրում գտնվող համակենտրոնացման ճամբարներում տեղահանված հրեաների թվում (տե՛ս Հոլոքոստը Ռումինիայում)։ Վերջիվերջո նրան ազատ են արձակել, և նա կարողացել է վերադառնալ Բուխարեստ, որտեղ նրան բուժել է հրեա բժիշկ և զինակից Էմիլ Դորիանը այնքան ժամանակ, մինչև 1944 թվականի օգոստոսյան հեղաշրջումը տապալել է Անտոնեսկուն։

Մերձդնեստր արտաքսվելու մոտիվներով նա գրել է «Unde începe noaptea» վեպը, որը լույս է տեսել 1945 թվականին «Editura Naţionala Mecu» հրատարակչությունում։ Համարվում է, որ գիրքը դարձել է պատասխան էր Հոլոքոստի ժխտման վաղ նշաններին, այն անհայտ պատճառներով հանվել է շրջանառությունից։ Ավելի ուշ կարծիք է հնչել, որ գիրքը հակասել է Ռումինիայի Կոմունիստական կուսակցության օրակարգին։ Երկու տարի անց «Naţionala Mecu»-ը հրատարակել է Դանի՝ պատերազմին ձոնված «Roza și ceilalți» վեպը։

Սերջիու Դանի քաղաքական հայացքները շեղվել են կոմունիստական օրակարգից, և 1948 թվականից հետո նա ի վերջո ձերբակալվել է։ Հաղորդվել է, որ Սերջիու Դանի քաղաքական հետապնդումն սկսվել է այն ժամանակ, երբ 1947 թվականին նա հանդես է եկել որպես իր ընկերոջ՝ ԱԳԿ լրագրող Նիկոլա Կարանդինոյի պաշտպանության վկա դատավարության ժամանակ։ Գաղտնի ոստիկանությունը բռնագրավել է նրա աշխատանքները։ Կալանավորման ժամանակ Դանի խնամակալման պայմանները գրական պատմաբան Հենրի Զալիսն անվանել է «վայրի»։ Ինչպես շատ այլ հասարակական գործիչներ, նա կալանավորվել է «Այուդ» բանտում։

Մոտ 1955 թվականին նրան ազատ են արձակել։ Գրողների միության ճնշմամբ նա սկսել է  գրել սոցիալիստական ռեալիզմի ոճով։ Նրա ավելի վաղ մատենագրությունը ներառում է «Taina stolnicesei» (1958) և «Tase cel Mare» (1964) ստեղծագործությունները։

1970 թվականին նրա «Roza şi ceilalţi» և «Arsenic» գործերը վերահրատարակվել են, և լույս է տեսել նրա վերջին գիրքը՝ «Dintr-un jurnal de noapte»։ Այդ տարում, ի նշան կոմունիստական գրաքննության դեմ բողոքի, Դանը հրաժարվել է ընդունել *Meritul Cultural* շքանշանը։ Նա նաև կենտրոնացել է թարգմանական գործունեության վրա, թարգմանել է ֆրանսիական դասական Գյուստավ Ֆլոբերի «Տիկին Բովարի» և «Սալամբո» վեպերը։ Բացի այդ, նա ռումիներեն է թարգմանել Լուի Արագոնի, Միշել Դրուի, Մորիս Դրյուոնի, Անատոլ Ֆրանսի, Բորիս Պոլևոյի, Էլզա Տրիոլեի և Վոլտերի գործերը։ 1973 թվականին երիտասարդ գրականագետներ Իլյանա Կորբիան և Նիկոլա Ֆլորեսկին հարցազրույց են վերցրել նրանից «Biografii posibile» գրքի համար։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* George Călinescu, *Istoria literaturii române de la origini pînă în prezent*, Editura Minerva, Bucharest, 1986
* Paul Cernat, *Avangarda românească și complexul periferiei: primul val*, Cartea Românească, Bucharest, 2007.  ISBN 978-973-23-1911-6
* Ovid Crohmălniceanu, *Literatura română între cele două războaie mondiale*, Vol. I, Editura Minerva, Bucharest, 1972.  
* John Neubauer *et al.*, "1945", in Marcel Cornis-Pope, John Neubauer (eds.), *History of the Literary Cultures of East-Central Europe: Junctures and Disjunctures in the 19th and 20th Centuries*, John Benjamins, Amsterdam & Philadelphia, 2004, p.&nbsp;143-176.  ISBN 90-272-3452-3
* Liviu Rotman (ed.), *[https://web.archive.org/web/20110818231335/http://jewishfed.ro/fcer/public_html/downloads/carti/Demnitate.pdf Demnitate în vremuri de restriște]*, Editura Hasefer, Federation of Jewish Communities of Romania & Elie Wiesel National Institute for Studying the Holocaust in Romania, Bucharest, 2008.  ISBN 978-973-630-189-6

Կատեգորիա:Ռումինացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ռումինացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ռումինացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Ռումինիայի հրեաներ
Կատեգորիա:Ռումինացի գրողներ
Կատեգորիա:Ռումինացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Հրեա բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմվածքագիրներ
Կատեգորիա:Ռումինացի լեզվաբաններ