Բոդե դյու Պուատու

**Բոդե դյու Պուատու**, նաև կոչվում է Պուատվեն կամ Պուատու, ավանակի ֆրանսիական ցեղատեսակ է: Այն ծագում է Ֆրանսիայի արևմտյան մասում գտնվող Պուատու նախկին երկրամասից և անվանակոչվել է նրա անունով։ Այն ավանակի ամենամեծ ցեղատեսակներից մեկն է և ունի յուրահատուկ երկար մորթի, որը ավանդաբար կախվում է չխնամված գանգուրների կամ կադետների տեսքով։ Այն ճանաչվել է Ֆրանսիայի ազգային ստուդիայի ասոցիացիայի՝ Հարաս Նացիոնոյի կողմից 1884 թվականին։

Բոդեն ավանդաբար օգտագործվել է միայն ջորիների բուծման համար. բոդե բառը նշանակում է «ավանակի հայր»։ Հովատակները (ավանակի արու առանձնյակներ) բուծվել են Պուատուան զամբիկների հետ՝ Պուատուան ջորիներ ստանալու համար, որոնք նախկինում մեծ պահանջարկ ունեին գյուղատնտեսական և այլ աշխատանքների համար։ Քսաներորդ դարում գյուղատնտեսության և տրանսպորտի մեքենայացման աճը հանգեցրեց ցեղատեսակի թվի կտրուկ անկման, որը 1977 թվականին նվազել էր մինչև քառասունչորս գլուխ։ «Հարաս Նացիոնո»-ի և այլ կազմակերպությունների կողմից բնապահպանական ջանքերը սկսվել են մոտավորապես 1980 թվականին, և 2005 թվականին Ֆրանսիայում ընդհանուր թիվը հասել էր մոտ 450-ի: Ավանակների մոտ 70%-ը գտնվում է Ֆրանսիայում, մյուսները՝ Բելգիայում, Գերմանիայում, Շվեդիայում, Շվեյցարիայում, Միացյալ Թագավորությունում և Միացյալ Նահանգներում:

## Պատմություն
մինի|Պուատուան ջորին
Պուատու ցեղատեսակի ճշգրիտ ծագումը անհայտ է, սակայն ավանակները և դրանց օգտագործումը ջորիների բուծման մեջ, հնարավոր է, Ֆրանսիայի Պուատու շրջան են բերվել Հռոմեական կայսրության կողմից: Բոդե դը Պուատու և Մուլասիեր («ջորի ձի»)  ցեղատեսակները (հայտնի են նաև որպես Պուատուան) միասին մշակվել են բարձրորակ ջորիներ բուծելու համար: Միջնադարում Պուատու ավանակ ունենալը, հնարավոր է, կարգավիճակի խորհրդանիշ է եղել տեղական ֆրանսիական ազնվականության շրջանում: Հայտնի չէ, թե երբ են ձեռք բերվել Պուատուի առանձնահատուկ բնութագրերը, բայց դրանք, կարծես, լավ զարգացած են եղել մինչև 1717 թվականը, երբ Լյուդովիկոս XV թագավորի խորհրդականը նկարագրել է.Հյուսիսային Պուատուում հանդիպում են ավանակներ, որոնք մեծ ջորիների հասակ ունեն։ Դրանք գրեթե ամբողջությամբ ծածկված են կես ոտնաչափ երկարությամբ մազերով, իսկ ոտքերն ու հոդերը կառքի ձիու չափ մեծ են։1800-ականների կեսերին Պուատևենի ջորիները «համարվում էին Ֆրանսիայի լավագույն և ամենաուժեղ ջորին», և տարեկան վաճառվում էր 15,000-ից 18,000 ջորին։ 1884 թվականին Ֆրանսիայում ստեղծվել է Պուատու ավանակի տոհմածառ։ Քսաներորդ դարի առաջին կեսին Պուատու և Պուատևենի կողմից բուծվող ջորիները շարունակում էին ցանկալի լինել ամբողջ Եվրոպայում և կոչվում էին «աշխարհի ամենալավ աշխատող ջորին»։ Գնորդները Պուատուի ջորիների համար վճարում էին ավելի բարձր գներ, քան մյուսների համար, և Պուատուում տարեկան բուծվում էր մինչև 30,000 ջորին, որոշ գնահատականներով՝ թիվը հասնում էր մինչև 50,000-ի։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի շրջանում մեքենայացման աճին զուգընթաց ջորիները հնացան, և ջորիների և ավանակների պոպուլյացիայի թիվը կտրուկ նվազեց:

Պուատուի ավանակների և ջորիների բուծողները չափազանց պաշտպանողական էին իրենց բուծման մեթոդների նկատմամբ, որոնցից մի քանիսը «խիստ անսովոր և սխալ էին»։ Այն ժամանակվանից ի վեր, երբ արու ձիերի մոտ սկսվել է զուգավորման սեզոնը, նրանք ամբողջ տարին պահվել են փակ գոմերում, հաճախ՝ ոչ սանիտարական պայմաններում։ Ժողովրդական համոզմունք կար, որ եթե նրանք թերսնված լինեին, նրանք կծնեին արու քուռակներ, որոնք ավելի արժեքավոր էին, քան էգ քուռակները։ Սա հաճախ հանգեցնում էր նրան, որ ձիերը սովամահ էին լինում հղիության ընթացքում:

Քուռակների զարգացման համար կենսական նշանակություն ունեցող խիժը համարվում էր անառողջ և պահվում էր նորածիններից։ Բուծման գրառումների բացակայությունը հանգեցնում էր պտղաբերության խնդիրների, և կար քուռակների մահացության զգալի մակարդակ, քանի որ հովատակներն օգտագործվում էին ձիերին իրենց տեսակի զամբիկներից հեռու պահելու համար, ինչը հանգեցնում էր ուշ ծնված ձիերի, որոնք խոցելի էին աշնանային ցրտի և ձմեռային ջերմաստիճանի նկատմամբ։ Այս անասնապահական խնդիրներին չնայած, մի հեղինակ, գրելով 1883 թվականին, նշել է, որ «ձիերի բուծումը գյուղատնտեսական արդյունաբերության միակ ճյուղն է, որում Ֆրանսիան արտասահմանում մրցակից չունի, իր բարգավաճումը լիովին պայմանավորելով դրանով զբաղվողների եռանդով»:

### Պահպանության ջանքեր
1977 թվականին ցեղատեսակի մարդահամարի արդյունքում ամբողջ աշխարհում հայտնաբերվել է 44 Պուատու ավանակ, իսկ 1980 թվականին դեռևս 80-ից պակաս կենդանի կար։ Պահպանության ջանքերը Ֆրանսիայում ղեկավարել են մի քանի պետական և մասնավոր խմբեր։ 1979 թվականին Haras Nationaux-ը (Ֆրանսիայի ազգային ստուդիա) և Parc Naturel Regional du Marais Poitevin-ը, համագործակցելով մասնավոր բուծողների հետ, ջանքեր են գործադրել Պուատուի գենետիկան բարելավելու, բուծման նոր մեթոդներ մշակելու և ցեղատեսակի վերաբերյալ ավանդական գիտելիքներ հավաքելու համար։ 1981 թվականին Պորտուգալիայից ձեռք է բերվել 18 խոշոր ավանակ՝ Պուատու ավանակների բուծման համար։ Սա նախորդել է Asinerie Nationale Experimentale-ի ստեղծմանը, որը բացվել է Շարանտ-Մարիտիմում՝ Դամպիեր սյուր Բուտոնում, 1982 թվականին՝ որպես փորձարարական բուծման ֆերմա:

Պարկը նաև աշխատում է Պուատուայի ձիերի ցեղատեսակը պահպանելու ուղղությամբ։ 1988 թվականին ստեղծվել է Պուատուի Բոդետ դյու Սովեգարդի Ասոցիացիան (SABAUD)՝ որպես բուծողների ցանց, որը կենտրոնանում է ցեղատեսակի շուկայավարման և դրամահավաքի վրա, իսկ 1989 թվականին դարձավ Asinerie Nationale Experimentale-ի ֆինանսական աջակցության ստորաբաժանումը: Ասոցիացիան Պուատուի ձիերի, մուլասիերի և ասիների, Բոդետ դյու Աշի համար Պուատուի ավանակների գրանցման մարմինն է: Պահպանության վաղ ջանքերը երբեմն շեղվում էին, քանի որ որոշ բուծողներ խաչասերված Պուատուները վաճառում էին որպես զտարյուն, որոնց արժեքը մինչև տասնապատիկ ավելի էր: Կեղծ տոհմածառեր և գրանցման փաստաթղթեր երբեմն օգտագործվում էին այդ վաճառքները օրինականացնելու համար: Այնուամենայնիվ, 1990-ական թվականներին ԴՆԹ թեստավորումը և միկրոչիպային տեխնոլոգիան սկսեցին օգտագործվել զտարյուն կենդանիներին նույնականացնելու և հետևելու համար:
մինի|Բուրեյլյու մորթի
Քսաներորդ դարի վերջին տասնամյակների և քսանմեկերորդ դարի սկզբի պահպանության ջանքերը հաջող էին, և 2005 թվականի հետազոտությունը բացահայտեց 450 գրանցված զտարյուն կենդանի։ Այս թիվը 2011 թվականին նվազել էր 400-ից ցածր։ Ցեղատեսակի ֆրանսիական տոհմածառը բաժանված է երկու բաժնի։ Առաջինը՝ Livre A-ն, նախատեսված է զտարյուն կենդանիների համար, որոնց տոհմածառի երկու կողմերում էլ գրանցված է Պուատու ծագում։ Երկրորդը՝ Livre B-ն, նախատեսված է մեկ զտարյուն Պուատու ծնող ունեցող կենդանիների համար։ Ամերիկյան անասնապահական ցեղատեսակների պահպանության կազմակերպությունը Պուատու ցեղատեսակը ներառել է «կրիտիկական» իր պահպանության առաջնահերթությունների ցանկում, որը նախատեսված է այն ցեղատեսակների համար, որոնց ամբողջ աշխարհում կա 2000-ից պակաս կենդանի, իսկ ԱՄՆ-ում տարեկան՝ 200-ից պակաս գրանցում։

2001 թվականին Ավստրալիայի գիտնականները հաջողությամբ արհեստական սերմնավորման միջոցով ստեղծված Պուատուի սաղմ են ներդրել ստանդարտ ցեղատեսակի ձիու արգանդում։ Մտահոգությունները, որ հոդերի խնդիրները կարող են խանգարել ձագի կենսաբանական մոր առողջ հղիությանը, հանգեցրին նախաձեռնությանը։ Արդյունքում ստացված քուռակը դարձավ Ավստրալիայի Պուատու ցեղատեսակի երեք ավանակներից մեկը։ Գործընթացը անսովոր էր, քանի որ *Equus* ցեղատեսակի անդամների համար հաճախ դժվար է ընդունել նույն ցեղի մեկ այլ տեսակից իմպլանտացված սաղմերը։

### Միացյալ Նահանգներում
Գոյություն ունեն պատմական գրառումներ Ֆրանսիայից ԱՄՆ Պուատու ցեղատեսակի մի քանի արտահանման մասին տասնիններորդ և քսաներորդ դարերի  ընթացքում, այդ թվում՝ 1910 թվականին 10 ավանակի ներմուծման մասին: Դրանց մեծ մասը ներառվել է ավանակների ընդհանուր խմբի մեջ, այլ ոչ թե մաքուր բուծվել: Այս ընթացքում Պուատու ցեղատեսակը օգտագործվել է ամերիկյան մամոնտ Ջեք ցեղատեսակի ստեղծման մեջ: Գնման և տեղափոխման բարձր ծախսերի պատճառով ցեղատեսակն ավելի փոքր դեր է խաղացել մամոնտ Ջեքի զարգացման գործում, քան որոշ բուծողներ կցանկանային:

ԱՄՆ ներմուծումը շարունակվել է առնվազն մինչև 1937 թվականը, երբ երկիր է բերվել Կակի անունով հաջող բուծող մամոնտ Ջեք, որը162 սմ բարձրություն ուներ: 1940-ականներից մինչև 1960-ական թվականները Պուատու ցեղատեսակի ներմուծման պակաս կար, և 1978-ից 1990-ական թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում ժամանել են միայն մի քանիսը: 1996 թվականին Հյուսիսային Ամերիկայում գնահատվում էր ընդամենը մոտ 30 պուատու:
[մինի|[Նորդհորն|Նորդհորնի թանգարանային ֆերմայում]]
1996 թվականին ամերիկուհի Դեբի Համիլթոնը Վերմոնտ նահանգի Հարթլենդ քաղաքում 440 ակր (180 հա) ֆերմայում հիմնադրել է Համիլթոնի հազվագյուտ ցեղատեսակների հիմնադրամը՝ պուատու ավանակներ բուծելու համար։ 2004 թվականի դրությամբ նա ուներ 26 զտարյուն և 14 մաս-ցեղ պուատու, ինչը նրա Պուատուի բուծման կենտրոնը դարձնում է Միացյալ Նահանգներում ամենամեծը և աշխարհում երկրորդը՝ Ֆրանսիայի կառավարության կողմից հովանավորվող փորձարարական ֆերմայից հետո։ Համիլթոնը համագործակցում է ֆրանսիացի պաշտոնյաների հետ ցեղատեսակի պահպանման ուղղությամբ և գովասանքի է արժանացել ֆրանսիացի անասնաբույժների կողմից, որոնք գնահատում են նրա տեխնիկական և ֆինանսական ներդրումը ցեղատեսակի զարգացման գործում:

Պուատու ավանակների համար սերմնաբուծության բանկ ստեղծելու համար կրիոպահպանման մեթոդները Ֆրանսիայում մշակվում են առնվազն 1997 թվականից ի վեր, սակայն Համիլթոնը առաջամարտիկ է եղել ցեղատեսակի մեջ սառեցված սերմնահեղուկի միջոցով արհեստական սերմնավորման կիրառման հարցում՝ Ֆրանսիայից ստացված գենետիկական նյութն օգտագործելու համար ԱՄՆ-ում Պուատուի նախիրները բարելավելու համար: Ամերիկյան ավանակների և ջորիների ընկերության կողմից կազմակերպված Հյուսիսամերիկյան Բոդե դը Պուատուի ընկերությունը ցեղատեսակի ամերիկյան գրանցամատյանն է, որը համակարգում է աշխատանքը ֆրանսիացի պաշտոնյաների հետ՝ ամերիկյան բուծված Պուատուի ցեղատեսակի ստուգումների և գրանցումների համար:

## Բնութագրեր
Բոդեն խոշոր ցեղատեսակ է. հովատակի համար իդեալական նվազագույն հասակը 1.40 մ է, իսկ զամբիկների համար՝ 1.35 մ: Մեծ ջորիներ բուծելու համար Պուատուի սկզբնական բուծողները ընտրել են մեծ առանձնահատկություններով կենդանիներ, ինչպիսիք են ականջները, գլուխները և ոտքերի հոդերը: Ականջները զարգացել են այնքան, որ դրանց քաշը երբեմն ստիպում է դրանք հորիզոնական տեղափոխել:

Նրանք ունեն մեծ, երկար գլուխներ, ուժեղ պարանոցներ, երկար մեջք, կարճ կռուպներ և կլոր ազդրեր: Վերջույթների հոդերն ու ոտնաթաթերը մեծ են, իսկ ոտքերը՝ ուժեղ: Բնավորությունը նկարագրվել է որպես «բարեկամական, սիրալիր և հնազանդ»:

Պուատուում Բոդեի մորթին ավանդաբար և դիտավորյալ թողնվել է անխնամ. ժամանակի ընթացքում այն ձևավորել է թաղիքներ, երկար, խիտ մազեր, որոնք մի փոքր նման են գանգուրների: Սրանք երբեմն այնքան երկար էին դառնում, որ հասնում էին գետնին: Այդքան երկար մորթով բոդեն անվանվել է բուրեյլյու կամ գենիլու:  Անսովոր մորթու տեսակի համար պատասխանատու գեները ռեցեսիվ են, ուստի Պուատուի ջորիները չեն ցուցաբերում այս հատկանիշը, իսկ խաչասերված ավանակները չեն ցուցաբերում այն, եթե չեն պատկանում ազգակից ավանակի ցեղատեսակի, որը երբեմն կրում է նույն գեները:

Մորթին մուգ ծիածանագույն է՝ մուգ շագանակագույնից մինչև սև։ Այն կարող է նաև լինել ֆուժեր, որի դեպքում բերանի և աչքերի արծաթա-մոխրագույն շրջանակը կարմրավուն եզր ունի։ Փորի ստորին մասը և ազդրերի ներսի մասը գունատ են։ Այն կարող է չունենալ ո՛չ ռուբիկան նշաններ, ո՛չ էլ մեջքային ջորիի շերտ:

## Օգտագործում
Բոդեն ավանդաբար օգտագործվում էր միայն ջորիների բուծման համար. բոդե բառը նշանակում է «ավանակի հայր», բայց օգտագործվում է ցեղատեսակը որպես ամբողջություն նկարագրելու համար: Ջորիների բուծման անկման հետ մեկտեղ, որոշները կարող են օգտագործվել գյուղատնտեսական աշխատանքների, քշելու կամ ձիավարելու համար:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կենդանիներ
Կատեգորիա:Ձիեր