Պանթեոն (Փարիզ)

**Պանթեոն** (, , դասական հունարեն πάνθειον բառից, pántheion, «բոլոր աստվածների տաճար») Ֆրանսիայում Փարիզի 5-րդ շրջանում տեղակայված հուշարձան է։ Այն գտնվում է Լատինական շրջանում, Սուրբ Ժենևևիի բլրի գագաթին, Պանթեոնի հրապարակի կենտրոնում, որն անվանվել է նրա անունից։ Շենքը կառուցվել է 1758-1790 թվականներին, Ժակ Ժերմեն Սուֆլոի նախագծով և Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս XV-ի հրամանով։ Թագավորը մտադիր էր կառուցել Փարիզի հովանավոր սուրբ Սուրբ Ժենևևին նվիրված տաճար։ Սուֆլոն և Լյուդովիկոս XV-ը մահացել են մինչև եկեղեցու կառուցման ավարտը։

Շինարարությունն ավարտվելուց հետո սկսվել է Ֆրանսիական հեղափոխությունը։ Ազգային հիմնադիր ժողովը 1791 թվականին քվեարկել է Սուրբ Ժենևևի եկեղեցին վերածելու ֆրանսիացի ականավոր քաղաքացիների աճյունների դամբարանի վերածելու օգտին՝ Հռոմի Պանթեոնի օրինակով, որն այս կերպ օգտագործվում էր 17-րդ դարից ի վեր։ Առաջինը Պանթեոնում ամփոփվել է հեղափոխական գործիչ Կոմս դը Միրաբոի աճյունը, չնայած մի քանի տարի անց այն հանվել է շենքից։ 19-րդ դարի ընթացքում Պանթեոնը երկու անգամ վերականգնվել է որպես եկեղեցի, մինչև Ֆրանսիայի Երրորդ Հանրապետությունը վերջնականապես որոշում է կայացրել 1881 թվականին շինության բացառիկ օգտագործումը որպես դամբարան։ 1885 թվականին 50 տարվա ընդմիջումից հետո առաջինը դամբարանում Վիկտոր Հյուգոյի աճյունն է ամփոփվել։

Պանթեոնի հաջորդական նպատակային փոփոխությունները հանգեցրել են ճակատային քանդակների փոփոխությունների և գմբեթի գագաթին մեկ խաչ, և մեկ դրոշ տեղադրելով։ Ի սկզբանե գոյություն ունեցող պատուհաններից մի քանիսը փակվել են, որպեսզի ինտերիերին ավելի մութ և թաղման մթնոլորտ հաղորդեն, ինչը որոշակիորեն խախտել է Գոթական տաճարի լուսավորությունն ու պայծառությունը դասական սկզբունքների հետ համատեղելու Սուֆլոյի սկզբնական մտադրությունը։ Պանթեոնի ճարտարապետությունը նեոկլասիցիզմի վաղ օրինակն է, որը ամփոփվում է գմբեթով, ինչովպարտական է Դոնատո Բրամանտեին։

1851 թվականին Լեոն Ֆուկոն երկրի պտույտը ցուցադրելու համար Պանթեոնի առաստաղից կախել է ճոճանակ, որի պատճենը մինչ օրս Պանթեոնում է։ 2021 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ 81 մարդու աճյուն (75 տղամարդ և վեց կին) տեղափոխվել է Պանթեոն։  Պանթեոնում հուղակավորումների կեսից  ավելին կատարվել են Նապոլեոնի Առաջին կայսրության օրոք։

## Պատմություն
### Տեղանք և նախկին շենքեր
Պանթեոնի վայրը մեծ նշանակություն է ունեցել Փարիզի պատմության մեջ և նախկան Պանթեոնի կառուցումը զբաղեցված է եղել մի շարք հուշարձաններով։ Դա Լուկոտիուս լեռան վրա էր, Սեն գետի ձախ ափին գտնվող մի բարձունքում, որտեղ եղել էր հռոմեական Լուտետիա քաղաքի ֆորումը։ Այն նաև եղել է Սուրբ Ժենևևի սկզբնական թաղման վայրը, ով առաջնորդել էր փարիզեցիների դիմադրությունը հոների դեմ, երբ նրանք սպառնում էին Փարիզին 451 թվականին։ 508 թվականին Ֆրանկների թագավոր Կլովիսը այնտեղ եկեղեցի է կառուցել, որտեղ՝ 511 և 545 թվականներին, թաղել են նրան և նրա կնոջը։ Եկեղեցին, որն ի սկզբանե նվիրված է եղել սուրբ Պետրոսին և Պողոսին, վերանվիրվել է Փարիզի հովանավոր Սուրբ Ժենևևի անունով։ Այն գտնվում էր Սուրբ Ժենևևի աբբայության կենտրոնում, որը միջնադարում կրոնական գիտությունների կենտրոն էր։ Նրա մասունքները պահվել ենն եկեղեցում և դուրս են բերվել հանդիսավոր երթերի ժամանակ, երբ քաղաքին վտանգ է սպառնացել։

### Շինարարություն

Պատկեր:Premier projet du Panthéon Soufflot (1756).png|alt=Soufflot's original plan for the Church of Sainte Genevieve (1756)|Սուֆլոյի բնօրինակ նախագիծը Սուրբ Ժենևիև եկեղեցու համար (1756)
Պատկեր:Panthéon Soufflot - élevation principale.png|alt=Soufflot's final plan: the principal façade (1777)|Սուֆլոյի վերջնական հատակագիծը. գլխավոր ճակատ (1777)
Պատկեր:Coupe-Panthéon-Coupoles-Paris-France-1881.jpg|alt=Soufflot's plan of the three domes, one within another|Սուֆլոյի երեք գմբեթների հատակագիծը՝ մյուսների մեջ
Պատկեր:Panthéon de Paris 2012-10-11 n1.jpg|alt=Looking upward at the first and second domes|Նայելով վերև՝ առաջին և երկրորդ գմբեթներին
Պատկեր:Coupe-Panthéon-Armatures-Paris-France-1881.jpg|alt=Iron rods were used to give greater strength and stability to the stone structure (1758–90)|Երկաթե ձողերով ամրացված  կառուցվածքը (1758-1790)

Լյուդովիկոս 15-րդ թագավորը 1744 թվականին երդվել է, որ եթե նա ապաքինվի իր հիվանդությունից, կփոխարինի Սուրբ Ժենևևի աբբայության խարխուլ եկեղեցին Փարիզի հովանավոր սուրբին արժանի ավելի մեծ շինությամբ։ Նա իրոք ապաքինվել է, բայց անցել է տասը տարի, մինչև սկսվել են եկեղեցու վերակառուցումն ու ընդարձակումը։ 1755 թվականին Թագավորի հասարակական աշխատանքների տնօրեն Աբել-Ֆրանսուա Պուասոնը, մարկիզ դը Մարինյեն, ընտրել է Ժակ-Ժերմեն Սուֆլոյին եկեղեցու նախագծման համար։ Սուֆլոն (1713-1780) ուսումնասիրել է դասական ճարտարապետություն Հռոմում 1731-1738 թվականներին։ Նրա վաղ շրջանի աշխատանքների մեծ մասը իրագործվել է Լիոնում։ Սուրբ Ժենևևի տաճարը դարձել է նրա կյանքի գործը. այն  ավարտվել է միայն նրա մահից հետո։

Նրա առաջին նախագիծը ավարտվել է 1755 թվականին և ակնհայտորեն ազդեցություն է կրել Բրամանտեի աշխատանքներից, որի մոտ նա սովորել էր Իտալիայում ուսանելու տարիներին։ Եկեղեցին հիմքում ստացել է հունական խաչի ձև՝ չորս հավասար երկարությամբ նավերով և  կորընթոսյան սյուների վրա նստած մոնումենտալ գմբեթով, իսկ գլխավոր եռանկյունաձև  ճակտոնի տակ դասական սյունասրահ էր։  Հետագա տարիների ընթացքում նախագիծը փոփոխվել է հինգ անգամ՝ ավելացել են նարտեքս, մատուռ և երկու աշտարակ։ Նախագիծը վերջնական տեսքի է բերվեց միայն 1777 թվականին։

Հիմքերը դրվել են 1758 թվականին, սակայն տնտեսական խնդիրների պատճառով աշխատանքները դանդաղ են ընթացել։ 1780 թվականին Սուֆլոն մահացել է և նրան փոխարինել է իր աշակերտ Ժան-Բատիստ Ռոնդելեն։ Վերափոխված Սուրբ Ժենևևի աբբայութան շինարարությունը վերջնականապես ավարտվել է 1790 թվականին՝ Ֆրանսիական հեղափոխության սկզբից անմիջապես հետո։

Շենքի երկարությունը 110 մետր է, լայնությունը՝ 84 մետր, իսկ բարձրությունը՝ 83 մետր, իսկ դամբարանը նույն չափի է՝ շենքի տակ։ Առաստաղը հենված էր մեկուսացված սյուների և լայնակի կամարների վրա։ Զանգվածային գմբեթը հենված էր չորս հսկա սյուների վրա հենված կախոցներով։ Նախագծի քննադատները պնդել են, որ սյուները չեն կարող պահել այդքան մեծ գմբեթը։ Սուֆլոն ամրացրել է քարե կառուցվածքը երկաթե ձողերի համակարգով, որը ժամանակակից ամրացված շենքերի նախորդն է։ Ճաղավանդակները 21-րդ դարում շարքից դուրս են եկել, և դրանց փոխարինման խոշոր վերականգնողական ծրագիր է իրականացվել 2010-ից 2020 թվականներին։

Գմբեթն իրականում երեք գմբեթից է բաղկացած, որոնք տեղավորվում են միմյանց մեջ։ Առաջին՝ ամենացածր գմբեթը, ունի վարդակներով ծածկված առաստաղ և բաց է կենտրոնում։ Այս գմբեթի միջով տեսանելի է երկրորդ գմբեթը, որը զարդարված է Անտուան Գրոսի «Սենտ Ժենևիևի ապոթեոզ» որմնանկարով։ Արտաքին գմբեթը, որը տեսանելի է դրսից, կառուցված է քարից, որոնք ամրացված են երկաթե ամրաններով և ծածկված կապարե կղմինդրով, այլ ոչ թե փայտով, ինչպես ընդունված էր այդ ժամանակաշրջանի Ֆրանսիայում։ Պատերի ներսում թաքնված հենարանները լրացուցիչ ամրություն են տալիս գմբեթին։


Պատկեր:Tomb_of_Jean-Jacques_Rousseau_(01).jpg|alt=The Tomb of Jean-Jacques Rousseau|Ժան-Ժակ Ռուսոյի գերեզմանը
Պատկեր:Panthéon_1795.jpg|alt=The Panthéon in 1795. The façade windows were bricked up to make the interior darker and more solemn.|Պանթեոնը 1795 թվականին: 
Պատկեր:Tombeau_et_statue_de_Voltaire,_Paris_8_juin_2014.jpg|alt=Tomb and statue of Voltaire|Վոլտերի գերեզմանը և արձանը
Պատկեր:Malapeau_Claude-Nicolas_Translation_de_Voltaire_au_Panthéon.jpg|alt=Transfer of ashes of Voltaire to the Pantheon (1791)|Վոլտերի մոխրի տեղափոխումը Պանթեոն (1791)


### Հեղափոխություն - «Ազգի տաճար»
[մինի|202x202փքս|Գմբեթի ձևավորում [Անտուան Ժան Գրո|Անտուան-Ժան Գրոսի կողմից (1812): Ներքևի աջ մասում Նապոլեոնն է: (Այժմ Կարնավալետ թանգարանում )]]
Սուրբ Ժնևիև եկեղեցին գրեթե ավարտված է եղել, և միայն ներքին հարդարանքն է անավարտ եղել, երբ 1789 թվականին սկսվել է Ֆրանսիական հեղափոխությունը։ 1790 թվականին մարկիզ դը Վիլետն առաջարկել է այն դարձնել ազատությանը նվիրված տաճար՝ Հռոմի Պանթեոնի օրինակով։ «Եկեք տեղադրենք մեր մեծերի արձանները և նրանց մոխիրը ամփոփենք դրա ստորգետնյա խորշերում»։  Գաղափարը պաշտոնապես ընդունվել է 1791 թվականի ապրիլին՝ 1791 թվականի ապրիլի 2-ին ականավոր հեղափոխական գործչի՝ Կոմս դը Միրաբոի մահից հետո, որը Ազգային Սահմանադիր ժողովի նախագահն էր։ 1791 թվականի ապրիլի 4-ին Համագումարը որոշել է «որ այս կրոնական եկեղեցին դառնա ազգի տաճար, որ մեծ մարդու գերեզմանը դառնա ազատության զոհասեղան»։ Նրանք նաև հաստատել են մուտքի վրայի նոր տեքստը՝ «Երախտավոր ազգը մեծարում է իր մեծերին»։ Հռչակագրի հաստատման նույն օրը եկեղեցում տեղի է ունեցել Միրաբոյի հուղարկավորությունը։

Վոլտերի մոխիրը տեղադրվել են Պանթեոնում 1791 թվականի հուլիսի 11-ին, այնուհետեւ մի քանի հեղափոխականների մասունքներ, այդ թվում՝ Ժան-Պոլ Մարատին և փիլիսոփա Ժան-Ջակ Ռուսոյինը։ Հեղափոխական ժամանակաշրջանի իշխանության արագ փոփոխություններում Պանթեոնում ամփոփված առաջին երկու անձինք՝ Միրաբեոն և Մարատը հայտարարվել են հեղափոխության թշնամիներ, և նրանց մնացորդները հեռացվել են։  Ի վերջո, Ֆրանսիական Կոնվենցիայի նոր կառավարությունը 1795 թվականի փետրվարին որոշել է, որ Պանթեոնում չպետք է տեղադրվի ոչ ոք, ով առնվազն տաս տարի չի մահացել։

Եկեղեցին դամբարանի վերածվելուց անմիջապես հետո Համագումարը հավանություն է տվել ճարտարապետական փոփոխություններին՝ ինտերիերն ավելի մուգ և հանդիսավոր դարձնելու համար։ Ճարտարապետ Կանտրմեր դե Կենսին աղյուսով պատել է ստորին պատուհանները և մգեցրել վերին պատուհանների ապակին՝ լույսը նվազեցնելու համար, իսկ արտաքինից հանել է զարդանախշերի մեծ մասը։ Ճարտարապետական լապտերներն ու զանգերը հանվել են ճակատից։ Բոլոր կրոնական ֆրիզներն ու արձանները ոչնչացվել են 1791 թվականին դրանք փոխարինվել են հայրենասիրական թեմաներով արձաններով և որմնանկարներով։

### Փոխակերպում՝ տաճարից եկեղեցի և հակառակ (1806–1830)
[մինի|271x271փքս|[Ֆրանսուա Ժերար|Ֆրանսուա Ժերարի (1821–1837) *Մահը* պատկերող առագաստը]]
Նապոլեոն Բոնապարտը 1801 թվականին առաջին կոնսուլ դառնալուց հետո Կոնկորդատ է ստորագրել Հռոմի պապի հետ՝ համաձայնելով վերականգնել նախկին եկեղեցական գույքը, ներառյալ Պանթեոնը։ Պանթեոնը գտնվում էր Փարիզի Աստվածամոր տաճարի կանոնների իրավասության ներքո։ Այնտեղ  Աուստերլիցի ճակատամարտում Նապոլեոնի հաղթանակի նվիրված տոնակատարություններ են անցկացվել։ Այնուամենայնիվ, եկեղեցու դամբարանը պահպանել է իր պաշտոնական գործառույթը՝ որպես նշանավոր ֆրանսիացիների հանգստավայր։ Արևելյան գավիթով բացվել է նոր մուտք անմիջապես դեպի դամբարան։ Նկարիչ Անտուան-Ժան Գրոսին հանձնարարվել է զարդարել գմբեթի ինտերիերը։ Այն միավորում էր եկեղեցու աշխարհիկ և կրոնական կողմերը. ցույց է տալիս, թե ինչպես են հրեշտակները Ժենևևին երկինք են տանում Ֆրանսիայի մեծ առաջնորդների ներկայությամբ՝ սկսած Կլովիս I- ից և Կարլոս Մեծից մինչև Նապոլեոն և կայսրուհի Ժոզեֆինա։

Նապոլեոնի օրոք քառասունմեկ նշանավոր ֆրանսիացիների աճյունները ամփոփվել են դամբարանում։ Նրանք հիմնականում զինվորական սպաներ էին, սենատորներ և կայսրության այլ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, բայց նաև կային հետախույզ Լուի-Անտուան դը Բուգենվիլը և նկարիչ Ժոզեֆ-Մարի Վիենը, Նապոլեոնի պաշտոնական նկարիչ Ժակ-Լուի Դեյվիդի ուսուցիչը։

Նապոլեոնի անկմանը հաջորդած Բուրբոնների վերականգնման ժամանակ, 1816 թվականին Լյուդովիկոս XVIII-ը ամբողջ Պանթեոնը, ներառյալ դամբարանը հանձնել է կաթոլիկ եկեղեցուն։ Եկեղեցին նույնպես վերջապես պաշտոնապես օծվել է թագավորի ներկայությամբ, մի արարողություն, որը բաց էր թողնվել հեղափոխության ժամանակ։ Ժան Գիյոմ Մոիտեի ֆրոնտոնի վրա քանդակը, որը կոչվում է «Հայրենիք*,* որը պսակում է հերոսական և քաղաքացիական արժանիքները»*,* փոխարինվել է Դեյվիդ դ'Անժերի կրոնական թեմայով ստեղծագործությամբ։ Սուրբ Ժենևևի մասունքն կորցվել էր հեղափոխության ժամանակ, բայց մի քանի մասունքներ հայտնաբերվել են և վերականգնվել են եկեղեցում (Նրանք այժմ գտնվում են հարևան Սեն-Էտյեն-դյու-Մոն եկեղեցում)։ 1822 թվականին Ֆրանսուա Ժերարին հանձնարարվել է զարդարել գմբեթի կամարների առագաստներըը նոր գործերով, որոնք ներկայացնում էին արդարությունը, մահը, ազգը և փառքը։ Ժան-Անտուան Գրոսին հանձնարարվել է վերափոխել իր որմնանկարը ներքին գմբեթի վրա՝ Նապոլեոնին փոխարինելով Լյուդովիկոս XVIII- ով, ինչպես նաև Լյուդովիկոս XVI-ի և Մարի Անտուանետի կերպարներով։ Գմբեթի նոր տարբերակը բացվել է 1824 թվականին Շառլ Բուրբոնը։ Իսկ դամբարանները փակ էին այցելուների համար։

### Լուի Ֆիլիպ I-ի, Երկրորդ Հանրապետության և Նապոլեոն III-ի (1830–1871) օրոք
[մինի|Դագերոտիպ  հեղինակ՝ [Ալֆոնս Լուի Պոյտևին|Ալֆոնս Լուի Պուեյվին, 1842 թվական]]
1830 թվականի Ֆրանսիական հեղափոխությունը գահին կարգել է Լուի Ֆիլիպ I-ին։ Նա համակրանքով է վերաբերվել հեղափոխական արժեքներին, և 1830 թվականի օգոստոսի 26-ին եկեղեցին կրկին դարձել է Պանթեոն։ Այնուամենայնիվ, դամբարանը փակ է մնացել հանրության համար, և ոչ մի նոր աճյուն չի ավելացվել։ Կատարված միակ փոփոխությունը հիմնական ֆրոնտոնն է եղել, որը վերափոխվել էր շողացող խաչով. և կրկին փոխվել է Դ'Էնժերի հայրենասիրական ստեղծագործությամբ, որը կոչվում է «Ազգը, որը թագեր է բաժանում ազատության կողմից, մեծ մարդկանց, քաղաքացիական և զինվորականներին, մինչդեռ պատմությունը գրում է նրանց անունները»*:*

Լուի Ֆիլիպը գահընկեց է արվել 1848 թվականին և նրան փոխարինել է Ֆրանսիական Երկրորդ Հանրապետության ընտրված կառավարությունը, որը գնահատում էր հեղափոխական թեմաները։ Նոր կառավարությունը պանթեոնը անվանել է «Մարդկության տաճար» և առաջարկել է այն զարդարել վաթսուն նոր որմնանկարներով, որոնք հարգում են մարդկային առաջընթացը բոլոր բնագավառներում։ 1851 թվականին աստղագետ Լեոն Ֆուկոյի Ֆուկոյի ճոճանակը կախել են գմբեթից՝ պատկերացնելու համար երկրի պտույտը։ Սակայն եկեղեցու բողոքների հիման վրա այն հանվել է նույն թվականի դեկտեմբերին։

Լուի Նապոլեոնը՝ կայսեր եղբորորդին, ընտրվել է Ֆրանսիայի նախագահ 1848 թվականի դեկտեմբերին, իսկ 1852 թվականին հեղաշրջում է կատարել և իրեն կայսր հռչակել։ Պանթեոնը կրկին վերադարձվել է եկեղեցուն՝ «Ազգային բազիլիկ» տիտղոսով։ Սուրբ Ժենևևի մնացած մասունքները վերականգնվել են եկեղեցում և ավելացվել են սրբի կյանքում տեղի ունեցած իրադարձությունները ոգեկոչող քանդակների երկու խումբ։ Դամբարանը շարունակել է փակ մնալ։

## Թաղված կամ հիշատակված անձինք

### Տեղադրություն
Գտնվելով Պանթեոնի հրապարակում՝ շինությունը դեպի արևմուտք բացվում է Սուֆլոյի լայն փողոցի վրա, որը դեպի Լյուքսեմբուրգի այգի է իջնում՝ ստեղծելով մոտ 300 մետր երկարությամբ հեռանկար։ Պանթեոնին տանող մյուս փողոցներն ավելի հին տեսք ունեն՝ կապված Լատինական թաղամասի միջնադարյան անցյալի հետ, ինչպես օրինակ՝ Կույաս փողոցը, Կլովիս փողոցը, Ուլմ փողոցը և այլք։

Պանթեոնի հրապարակը շրջապատված է մի շարք նշանավոր շինություններով և հաստատություններով․ 5-րդ շրջանի քաղաքապետարանը, Փարիզ 2 Պանթեոն-Ասսաս և Փարիզ 1 Պանթեոն-Սորբոն համալսարանները, Սենտ-Ժենևիև գրադարանը, Անրի IV լիցեյը, Լուի-լը-Գրան լիցեյը և Սենտ-Էթյեն-դյու-Մոն եկեղեցին։ 

### Անվան ծագումը
Հուշարձանի անվանումը գալիս է Հռոմի Պանթեոնից, որը թվագրվում է Հռոմեական կայսրության ժամանակաշրջանում: Մենք հստակ չգիտենք, թե որն է եղել վերջինիս սկզբնական գործառույթը, բայց ենթադրվում է, որ այն եղել է կայսերական ընտանիքի պաշտամունք նվիրված է եղել մի քանի աստվածների, ինչն էլ նրան տվել է լատիներեն **Pantheon** անունը՝ բխած հունարեն **πάνθειον** (*pántheion*), որը նշանակում է «բոլոր աստվածներին»։

Այս ժամանակից շատ անց՝ 16-րդ դարից սկսած, Հռոմի այս Պանթեոնը կրկին օգտագործվել է որպես նշանավոր մարդկանց դամբարան, մասնավորապես, այնտեղ են Ռաֆայելի և Վիկտոր Էմանուել II-ի աճյունները: Այս ժամանակի հումանիստները մտածում էին, որ աստվածների պաշտամունքին նվիրված հուշարձանը կարող է ծառայել մեծ մարդկանց: Այնուհետև այն ունեցել է նույն գործառույթը, ինչ Ֆրանսիայի Սեն-Դենի բազիլիկը կամ Լոնդոնի Վեսթմինսթերյան աբբայությունը:

Ուստի, այս հուշարձանին ընդօրինակելով, «ֆրանսիական Պանթեոն» անունը ընտրվեց Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ՝ Սենտ-Ժենևիև եկեղեցին դրա նոր՝ դամբարանի դերակատարմամբ նշելու համար։ 1791 թվականի մի զեկույց առաջարկում էր այլընտրանքային անուններ, ինչպիսիք էին՝ «Պորտիկ», «Մեծ մարդկանց հուշարձան», «Ազգային բազիլիկա», «Կենոտաֆ», «Մեծ մարդկանց դամբարան»։ «Պանթեոն» անվանումը հավանության արժանացավ, քանի որ այն հիշեցնում էր հին հռոմեական առաքինությունները, որոնք մեծապես գնահատվում էին այդ ժամանակաշրջանում, թեև իրականում պանթեոն-դամբարանի գաղափարը իտալական ստեղծագործություն է։

### Խաչի տեղադրումը շենքի գագաթին
Քրիստոնեական խաչը, որը ներկայումս գտնվում է Պանթեոնի գագաթին, աշխարհիկ հանրապետության մեծ մարդկանց նվիրված հուշարձանը, երկար պատմություն ունի: 1790 թվականին Ժակ-Ժերմեն Սուֆլոյի մահից հետո հուշարձանը ավարտելու համար պատասխանատու ճարտարապետ Ժան-Բատիստ Ռոնդելեի կողմից գմբեթն ավարտելու ժամանակ գմբեթի վերևում տեղադրվեց ժամանակավոր խաչ՝ Ժնևիևի արձանին սպասելով, որը պետք է գտնվեր շենքի վերևում:

1791 թվականին Գաղափարական ժողովը որոշում է Սենտ-Ժենևիև եկեղեցին փոխակերպել դամբարանի՝ Միրաբոյի մոխիրը ընդունելու համար։ Ճարտարապետ Կատրամեր դե Կուինսին ստիպված է լինում փոխարինել խաչը **Լա Ռենոմմե, Կլոդ Դեժուի** դափնեկիր արձանով՝ 9 մետր բարձրությամբ, որը ներկայացնում է մի կնոջ, ով շափյուղա է փչում։ 1806 թվականի փետրվարի 20-ին Նապոլեոնն այդ շինությունը վերադարձնում է իր նախնական նշանակությանը, բայց թողնում է արձանը գմբեթի գագաթին։

1822 թվականի հունվարի 3-ին եկեղեցին վերջապես բացվում է։ Գագաթին տեղադրվում է ոսկեզօծ բրոնզից պատրաստված խաչ։ 1830 թվականի օգոստոսի 26-ին Լուի-Ֆիլիպ I-ը շինությունը վերափոխում է նորից պանթեոնի՝ հեռացնելով խաչը և տեղադրելով դրոշ։ 1851 թվականի դեկտեմբերի 6-ին, հռչակագրով՝ նախագահ Լուի-Նապոլեոն Բոնապարտը, Պանթեոնը դարձնում է...

1871 թվականի ապրիլի 2-ին Ժան Ալեմանեի խնդրանքով կոմունարները սղոցեցին խաչի փոքր ճյուղերը և կարմիր դրոշ դրեցին վերևում;

«Place du Panthéon-ի թնդանոթները ողջունում էին դրոշը, որը փոխարինում էր խաչը, որով կայսերական կաթոլիկությունը նշել էր շենքի գրավումը։

Կոմունան հոգեւորականներից հետ վերցրեց այն, ինչ յուրացրել էր հոգեւորականը։ Դրոշը կարմիր էր։ Մենք կարմիրից վախեցող չենք։

Սա մեզ համար նոր գույն չէ։ Աքսորի ողջ ընթացքում կարմիր դրոշը արգելված Հանրապետության դրոշն էր. և մենք շատ պարզ ենք համարում, որ Հանրապետությունը վերադառնում է Ֆրանսիա իր դրոշով:

Եռագույն դրոշը, որն առաջին հանրապետության դրոշն էր, անշուշտ ուներ իր փառավոր օրերը. բայց կայսրությունը նրան քարշ տվեց Սեդանի ցեխի մեջ, և մենք չէ, որ նրան այնտեղ կտանենք»։

— Auguste Vacquerie, Le Rappel, 1 ապրիլի, 1871 թ.

1873 թվականի հուլիսին «բարոյական կարգի» կառավարության տարիներին հանձնվել է չորս մետր բարձրությամբ և 1500 կգ քաշով քարե խաչ՝ իր հիմքով և գնդակով։ 1885 թվականին Վիկտոր Հյուգոյի մոխրի տեղափոխման համար Երրորդ Հանրապետությունը շենքին տվել է «Պանթեոնի» կարգավիճակ, սակայն անհրաժեշտ չի համարել հանել խաչը, որը հետագայում համալրվել է կայծակի հակադարձիչ կայանով։

### Զարդարանք
Այս շինարարական փուլերից հետո շենքն այլևս չի ենթարկվում կառուցվածքային փոփոխությունների։

19-րդ և 20-րդ դարերի պատմության ընթացքում՝ Առաջին կայսրությունից մինչև Չորրորդ հանրապետության սկիզբը, յուրաքանչյուր կառավարություն օգտագործեց այս շենքի նպատակակետը՝ որպես պետության մասին իր հայեցակարգի հաստատում և, մասնավորապես, կրոնական իշխանության հետ հարաբերությունների հաստատում:

Ներքին և արտաքին հարդարման տարբեր տարրերի ուսումնասիրությունն ու դիտարկումը` իր հերթին քրիստոնեական, հայրենասիրական, հանրապետական, մասոնական, փիլիսոփայական, արտացոլում են յուրաքանչյուր ժամանակաշրջանի դառը քաղաքական բանավեճերը:

Նրանք, որոնք պահպանվել են, հետո հանվել, նրանք, որոնք փոփոխվել են, նրանք, որոնք գոյատևել են, ճիշտ այնպես, ինչպես մերժված նախագծերը, այս բոլոր ընտրությունները հանդիսանում են տվյալ պահի պաշտոնական արվեստի պատկերացում: 

**Երկրորդ Հանրապետություն (1848-1852)**

1848 թվականի հունիսի օրերին շինությունը, որը ծառայում էր մի շարք ապստամբների ապաստարանով, որոնք դուրս բերվեցին հրազենի կրակով, զգալի վնաս հասցրեց նրա ճակատին։ Որպեսզի նրանց վերջնականապես հանեն, ազգային պահեստը հունիսի 24-ին հարձակվել է վերջին պաշտպանների վրա։

1848 թվականին Լեդրու-Ռոլեն և ժամանակավոր կառավարությունը պատվիրում են նկարչուհի Պոլ Շենավարին՝ շինության ներքին ձևավորման համար։ Նա երեք տարի շարունակ կատարում է ուսումնասիրություններ։ Նա պատկերացնում է, որ պետք է ստեղծի մարդկության պատմությունը և նրա բարոյական զարգացմանը, որը մեկնաբանվում է որպես վերափոխումների հաջորդականություն, որը պետք է հանգեցնի մի ընդհանուր և աստվածային ավարտի։ Այժմվա պատմության ձախ կողմը կպատկերացնի կռապաշտության դարաշրջանը, խորանները՝ Ավետարանի քարոզը՝ հնագույն ժամանակների ավարտը և նոր ժամանակների սկիզբը։ Դրացի կողմից՝ ֆրեսկներ կպատկերացնեն ժամանակակից դարերը։ Վերջապես, հատակին կենտրոնում տեղադրվելու է մարդկության «Պատմության փիլիսոփայության» հսկայական սինթեզը՝ 19-րդ դարի նոր Աթենական դպրոցը, որը կցուցադրվի «Ճահճի», «Կլինիքը», «Վերածնունդը» և «Եդեմը» շրջաններով։ Այս նախագիծը դադարեցվեց 1851 թվականի հրամանագրով։

1849 թվականին աստղագետ Ժան Բեռնար Լեոն Ֆուկոն սկսում է ապացուցել Երկրի պտույտը քսան չորս ժամվա ընթացքում՝ օգտագործելով ճոճանակ, որը կախված է գմբեթի կամարից։ Փորձը սկսվում է 1851 թվականի մարտի 31-ին և դադարում դեկտեմբերին հեղաշրջման պատճառով։ 28 կիլոգրամ քաշով, պղնձով ծածկված երկաթե գնդակը կախված էր 67 մետր երկարությամբ պողպատե թելով։ Այս ճոճանակը 6 մետր ամպլիտուդայով և 16 վայրկյան պարբերությամբ ցույց էր տալիս 2,5 մմ-ի դևիացիա յուրաքանչյուր խառնելուց։ Կոպուլի կենտրոնում կապվում է 67 մետր երկարությամբ ճոճանակ, որն իր ճոճանակներով երկու ավազի բլուրներ առաջացնում է։ Այս ճոճանակը, եթե Երկրն անշարժ լիներ, մշտապես նույն հետքն էր թողնելու ավազի վրա։ Սակայն այն թողնում է պարալել խազեր, որը վկայում է ճոճանակի օսկիլացիոն մակարդակի տեղափոխման մասին՝ Երկրի պտույտի հետևանքով։

Երկրորդ Հանրապետության վերջին տարում շինությունը նորից դառնում է եկեղեցի։ Հրամանագրով, 1851 թվականի դեկտեմբերի 6-ին, Հանրապետության նախագահ Լուի-Նապոլեոն Բոնապարտը վերադարձնում է նախկին Սենտ-Ժենևիև եկեղեցին պաշտամունքին՝ «հիմնադրի մտադրությանը համապատասխան»՝ այն նվիրված լինելով Սենտ-Ժենևիևին՝ Փարիզի համբավասեր հրեշտակուհուն։ Այս հրամանագիրը չեղյալ չի ճանաչում Լուի-Ֆիլիպի հրամանագրի ուժը, պահպանելով հեղափոխության ցանկությամբ ազգային դամբարանի բնույթը։ Բացման հանդիսավորությունը տեղի է ունեցել 1852 թվականի հունվարի 3-ին։

1852 թվականի մարտի 22-ի երկրորդ հրամանագրով հաստատվեցին պաշտամունքի իրականացման պայմանները։ Քանի որ սա չէր հանդիսանում ոչ համայնք, ոչ էլ կոնգրեգացիայի եկեղեցի, պետությունը որոշել էր նրա գործողության կանոնները։ Փարիզի Սենտ-Ժենևիև եկեղեցու սպասարկման համար հիմնվում է քահանաների համայնք։ Այս համայնքը բաղկացած էր վեց անդամից, որոնք ստանում էին Սենտ-Ժենևիևի կապելաների կոչումը, և մեկ դեկանիից։ Սենտ-Ժենևիևի կապելանները ստեղծվել են քարոզչության համար պատրաստվելու և աղոթելու նպատակով՝ Աստծուց աղաչելու Ֆրանսիայի և եկեղեցում թաղված մեռելների համար։

## Երրորդ Հանրապետություն (1870-1940)
### 1871 թվականի իրադարձությունները

1870 թվականի Փարիզի շրջափակման ընթացքում Պանթեոնը վերափոխվում է որպես ռազմամթերք պահող պահեստ, որտեղ պահվում էին տարբեր տեսակի փամփուշտներ։ Նույն ժամանակ, ստորերկրյա գավիթները ծառայում են որպես ապաստարան թաղամասի բնակիչների համար, որոնք տուժում էին պրուսական ռմբակոծություններից։ Իհարկե, պրուսականները, տեղեկանալով այս պահեստի գոյության մասին, իրենց Շատյոն դիրքերից դարձնում են գմբեթը իրենց կրակային հիմնական թիրախներից մեկը՝ կործանելով շինությունը և ծանր վնաս պատճառելով գմբեթին։

1871 թվականի Փարիզի Կոմունայի ժամանակ, Ֆրանսուա Ժուրդեն, կոմունար, հայտարարում է բազմությանը, որ Պանթեոնը կհանվի կրոնական պաշտամունքից և կօգտագործվի մեծ մարդկանց պաշտամունքի համար։ 1871 թվականի մարտի 31-ին բարձրացվում է կարմիր դրոշը շինության գագաթին։ 1871 թվականի ապրիլի 2-ին, Պանթեոնի գմբեթի վերևում գտնվող խաչի փոքր ճյուղերը կտրում են, և կորպորալ Ժան Ալլեմանը դրանում տեղադրում է կարմիր դրոշը։

Կոմունան շարունակում է Պանթեոնը օգտագործել որպես զինամթերքի և ռազմամթերքի պահեստ։ Ապստամբները այն օգտագործում են որպես գլխավոր գրասենյակ մայիսյան մարտերի ընթացքում։ Վերսալյացիները երկու օր են պահանջում՝ քանդելու այն բարիկադները, որոնք շրջապատում էին շինությունը։ Ժան-Բատիստ Միլյեր, որը բերման էր ենթարկվել հարևան տան մեջ, գնդակահարվում է, ծնկած Պանթեոնի աստիճաններին, 1871 թվականի մայիսի 26-ին։

### Չորրորդ Հանրապետություն
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո 1939-1945 թվականներին Ֆրանսիայի համար զոհված գրողների անուններով հուշատախտակ է տեղադրվել։

Պանթեոնի երկու կողմերում կանգնեցվել են երկու նոր քարե արձաններ 1952 թվականին՝ փոխարինելով երկու արձաններին, որոնք ուղարկվել էին ձուլելու Վիշիի ռեժիմի կողմից՝ որպես 1942 թվականին զենքի արդյունաբերության համար գունավոր մետաղների մոբիլիզացիայի մաս՝ Պիեռ Կոռնեյի և Ժան-Ժակ Բիդեթթերի արձանները, որոնք պատրաստվել են 1942 թվականին:

Ռուսոյի առաջին արձանը բացվել է 1889 թվականի փետրվարին՝ Ֆրանսիական հեղափոխության առաջին հարյուրամյակի տոնակատարությունների բացման համար։

Այս շրջանը որոշակի կայունություն է խորհրդանշում. 1958 թվականից ի վեր ոչ մի ճարտարապետական ​​տարր չի փոփոխվել, հեռացվել կամ ավելացվել:

Այնուամենայնիվ, նավակի կենտրոնը զբաղեցրեց դեկորացիայի խորհրդանշական տարրը, որը մինչ այդ մնացել էր դատարկ և անփոփոխ. 1995 թվականին Ֆուկոյի ճոճանակի փորձի վերակառուցումը: Այս օրվանից ի վեր փողային գնդակը տիեզերքը բաժանել է երկու մասի, մինչդեռ եգիպտական ​​աստվածուհի Բաստետը, արձանը, որը տեղադրվել է 1996 թվականին Անդրե Մալրոյի մոխրի տեղափոխման արարողության համար, պտտվում է դրա շուրջը:

2005 թվականից մինչև 2006 թվականը Untergunther կոչվող կազմակերպության անդամները, ովքեր մի քանի տարի գաղտնի գրավել էին Պանթեոնը, գաղտնի և իրենց միջոցներով (4000 եվրո) վերականգնեցին Վագների ժամացույցը, որը թվագրվում է 1850 թվականին, և որը չի գործում 1965 թվականից ի վեր, քանի որ ազգային կենտրոնը խախտել է այդ տարածքը: Նրանք վերջնականապես ազատ են արձակվում։ Թեև հիանալի կերպով վերականգնվել է Untergunthers-ի կողմից, ժամացույցը չի գործում:

Միայն 2018 թվականին էր, որ Centre des monuments nationalaux (CMN)-ը որոշեց այն նորից շահագործման հանձնել: Մրցույթի մրցույթը շահել է Ժան-Բատիստ Վիոն՝ ժամագործ և Untergunther-ի անդամ, ով այն վերանորոգել էր 2006 թվականին:

## 21-րդ դարի վերականգնում
Ժամանակակից դարաշրջանը ակնհայտ մտահոգություն է ցուցաբերում հուշարձանի պահպանման համար, առավել ևս անհրաժեշտ, քանի որ Սուֆլոյի պատկերացրած բացվածքների փակումը փոփոխում է շենքի օդափոխությունը և բարձրացնում խոնավության մակարդակը՝ այդպիսով առաջացնելով քարերի փլուզում և մետաղական կառուցվածքի կոռոզիա։

Արդեն 1984 թվականին շենքի վերականգնման համար պատասխանատու էր պատմական հուշարձանների գլխավոր ճարտարապետ Էրվե Բապտիստը։ 1991 թվականին Պանթեոնը 200 տարեկան էր։ Նախատեսվում է վերականգնողական նոր արշավ։

2006 թվականի ֆինանսական օրինագծով նախատեսվում է շարունակել շենքի վերանորոգումը։

Մեկ այլ իրադարձություն հրատապ դարձրեց վերականգնումը. 1999 թվականի դեկտեմբերի 26-ի կիրակի օրը տեղի ունեցած փոթորկի ժամանակ գմբեթի տանիքը զգալի վնասվեց։ Ծածկույթը խիստ վնասված է; կապարե թիթեղները դուրս են թռել՝ վնասելով շրջակա տարածքը. Մշակույթի նախարարությունն այն ժամանակ գնահատել էր հինգ միլիոն ֆրանկ (MF) աշխատանքը վթարային իրավիճակի համար, և քառասուն MF՝ գմբեթի վերջնական վերականգնման համար:

2007 թվականին իրականացվում են մի քանի փոքր վերանորոգման և այցելուների զարգացման ծրագրեր. Մեծ մարդկանց դամբարանի բեմադրությունը. Նոր սցենոգրաֆիան (լուսավորություն, ձայնային պատկեր, տեքստեր) ավելի մեծ ընթեռնելիություն կտա տեղանքին և կարևոր դամբարաններին, մասնավորապես՝ Ռուսոյի, Վոլտերի, Հյուգոյի, Մալրոյի և այլն; շոշափելի մոդելի ստեղծում, որը կծառայի որպես կրթական աջակցություն երեխաների համար նախատեսված սեմինարների և տեսողության խնդիրներ ունեցող մարդկանց համար շոշափելի էքսկուրսիաների համար. 18-րդ դարի մանրակերտի վերականգնումը, որը դասվել է որպես «պատմական հուշարձան՝ օբյեկտի վերնագրով» 1975 թ. Գիյոմ Բոյշոյի կողմից մարդու իրավունքների հարթաքանդակների վերականգնումը Պանթեոնի դռան վերևում;

2012 թվականի նոյեմբերին շենքը շարունակեց քայքայվել, մասնավորապես գմբեթի ծածկը, որն այլևս անջրանցիկ չէր, և մետաղական սեղմակները, որոնք շրջապատում էին շենքը: Մշակույթի նախարարության Ազգային հուշարձանների կենտրոնը, համագործակցելով «My Major Company» քրաուդֆանդինգ կայքի հետ, սկսում է «ընդհանուր հանրային» հովանավորչական արշավը ազգային չորս հուշարձանների վերականգնման վայրերում: Նրա գործողություններից մեկն էլ հետևյալն է. «Բոլորը դառնում են Պանթեոնի հովանավորները և մասնակցում դրա վերականգնմանը»: Այս ֆինանսավորումը հնարավորություն տվեց հավաքել €68,565 1,183 հովանավորներից: Նախ գմբեթը՝ ներառյալ թմբուկն իր սյունասրահով, գմբեթն ու լապտերը։ Այնուհետեւ տանիքի ծածկը եւ վերջապես ամբողջ ճակատի վերականգնումը (պերիստիլ): Արշավը մեկնարկել է 2013 թվականի հունվարի 25-ին՝ հարյուր միլիոն եվրո ընդհանուր բյուջեով։ Աշխատանքները նախատեսվում է տեւել մինչեւ 2022 թվականը։

Վերականգնման արշավը հաջորդաբար վերաբերում է վերին մասերին, պերիստիլին, շենքի ինտերիերին, արտաքին երեսապատերին և վերջապես արտաքին հատակներին՝ Պանթեոնին վերականգնելու այն բացառիկ ազդեցությունը, որը նա ունեցել է փարիզյան մոնումենտալ լանդշաֆտի վրա: Այս կայքը Եվրոպայի ամենամեծ վերականգնողական վայրերից մեկն է: Այն հնարավորություն է տալիս մշտապես լուծել շենքի կառուցվածքային խնդիրները։ Վերականգնողական արշավի առաջին փուլը վերաբերում է գմբեթին, լապտերին և թմբուկին իր սյունասրահով։ Այս վերականգնումն ավարտվել է 2015թ. փետրվարին, ինչպես նաև երկրորդ փուլը՝ կապված պերիստիլի հետ։

### Այլ արարողություններ
2013 թվականի հոկտեմբերին Ֆրանսուա Օլանդին ներկայացված «Ժողովրդին պանթեոն բերելու համար» իր զեկույցում Ազգային հուշարձանների կենտրոնի նախագահ Ֆիլիպ Բելավալը խորհուրդ է տվել հուշարձանը դարձնել գրավիչ և ավելի շատ օգտագործել այն հանրապետական ​​կյանքում:

Այս հանձնարարականը գործնականում վերածվում է բնականացման արարողությունների.

2017 թվականի հուլիսի 6-ին առաջին հպատակագրման արարողությամբ, որը կազմակերպել էր նոր ադմինիստրատոր Գաետան Բրյուելը և նախագահում էր Փարիզի պրեֆեկտ Միշել Դելպուխը, հինգ մայրցամաքներից և վաթսուն տարբեր երկրներից ժամանած 183 հոգու համար.

2017 թվականի նոյեմբերի 10-ին ներքին գործերի նախարար Ժերար Կոլոմբը նախագահեց քառասուն տարբեր երկրներից 225 «նոր ֆրանսիացիների» հպատակագրման արարողությունը.

2018 թվականի դեկտեմբերի 18-ին ներքին գործերի նախարար Քրիստոֆ Կաստաները նախագահեց 249 «նոր ֆրանսիացիների» հպատակագրման արարողությունը՝ նրանց տալով իրենց քաղաքացու գրքույկը:

### Ազգի հարգանքի տուրք
Ֆրանսիական հեղափոխությունից սկսած նոր շենքում և դեռևս որպես եկեղեցի չօծված, «պանթեոնիզացիան» ավանդույթ է, որը վերցվել է եգիպտացիներից և այնուհետև հետևել հույներին, ապա հռոմեացիներին: Հերոսին որպես ֆրանսիացի ազգի «մեծ մարդու» վերջնական հարգանքը մատուցելու ընտրությունը, ինչպես նաև արարողության բեմադրությունը, տարբերվում են՝ կախված Ֆրանսիայի պատմության ժամանակաշրջաններից, բայց բոլորն էլ 18-րդ դարի վերջից ի վեր ենթադրում են աշխարհիկ բարոյականության իդեալը քարոզելու գաղափարը՝ կրոնական օրինակելի օրինակով և կրոնի վերահրապարակման, կրոնի վերահրապարակման և Ֆրանսիայի առաջադեմ կրոնի վերահրատարակման գործընթացի վրա։ սակրալ[65]:

1791 թվականին, երբ ստեղծվեց ֆրանսիական պանթեոնի հայեցակարգը, Սահմանադրական ժողովը որոշեց. 1794 թվականին Կոնվենցիան ստանձնեց Ժան-Ժակ Ռուսոյի հուղարկավորության ընտրությունը, ինչպես նաև 1794 թվականին Միրաբոյին, իսկ ավելի ուշ՝ Մարատին հեռացնելը:

Առաջին կայսրության ժամանակ Նապոլեոն I-ն էր, ով իրեն շնորհեց այս արտոնությունը։

Երրորդ և Չորրորդ հանրապետությունների օրոք պատգամավորներն են առաջարկում և որոշում են օրենքի տեսքով։ Որոշ փոխանցումներ, ինչպես Էմիլ Զոլայի փոխանցումը 1908 թվականին, բուռն հակասությունների տեղիք տվեցին։

Հինգերորդ Հանրապետության մի քանի նախագահներ (Շառլ դը Գոլ, Ֆրանսուա Միտերան, Ժակ Շիրակ, Էմանուել Մակրոն) ցանկանում էին իրենց դարաշրջանը պանթեոնիզացիաներով նշանավորել, որոնք խորհրդանշում էին Ֆրանսիայի պատմության իրենց տեսլականը:

Ընտանիքը կարող է ընդդիմանալ այս որոշմանը, ինչպես եղավ Շառլ Պեգեի կամ Ալբեր Քամյուի դեպքում 2009 թվականին։

1984 թվականին պատմաբան Մոնա Օզուֆը գնահատեց, որ Ազգի այս հարգանքի տուրքը ձախողվել է, քանի որ հուշարձանն իր սառնության մեջ պայքարել է ազգի հավաքի վայրը մարմնավորելու համար։ Նրա խոսքով, այն նաև ընկալվում է որպես քարոզչության գործիք, որին ժողովուրդը դադարել է հավատալ, և այն այլևս չի արձագանքում մեծամեծ մարդկանց պաշտամունքին, որն ընկել է անօգտագործելիության մեջ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին աղբյուրներ
* 
* 

Կատեգորիա:1790 Ֆրանսիայում
Կատեգորիա:1790 հիմնադրումներ Ֆրանսիայում
Կատեգորիա:Գմբեթներ
Կատեգորիա:Կլասիցիզմի ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Փարիզի գերեզմանատներ
Կատեգորիա:Փարիզի եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Փարիզի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Փարիզի ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Փարիզի մշակույթ
Կատեգորիա:Փարիզի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Փարիզի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կաթոլիկ եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատմություն