Լիտվական դիցաբանություն

**Լիտվական դիցաբանություն** (), լիտվական բազմաստվածության դիցաբանություն, նախաքրիստոնեական լիտվացիների կրոն։ Ինչպես մյուս հնդեվրոպացիները, հին լիտվացիները ունեցել են բազմաստվածային դիցաբանություն և կրոնական կառուցվածք։ Նախաքրիստոնեական Լիտվայում դիցաբանությունը բազմաստվածային կրոնի մի մասն է եղել։ Իսկ Քրիստոնեացումից հետո դիցաբանությունը պահպանվել է հիմնականում բանահյուսության, սովորույթների և տոնական ծեսերի մեջ։ Լիտվական դիցաբանությունը շատ մոտ է մյուս մերձբալթյան ազգերի՝ պրուսացիների, լատվիացիների դիցաբանությանը և համարվում է մերձբալթյան դիցաբանության մի մասը։

## Աղբյուրներ և ապացույցներ
մինի|Լիտվան Պիետրո Վեսկոնտեի  1321 թվականի «աշխարհի քարտեզում» (լատ. Mappa mundi), որի վրա գրված է՝ հեթանոս լիտվացիներ (''Letvini pagani'' )
[մինի|Ժալտիսը (Žaltys, օձի պատկերով աստվածություն) և Սուրբ կրակը պատկերված են [Օլաֆ Մագնուսի Հյուսիսային Եվրոպայի ամենավաղ փորագրված աշխարհագրական պատկերներից մեկում` Carta Marina- ում, LITVANIE PARS մակագրության վերևում]]
աջից|մինի|Հին զոհաբերության քար Լիտվայում
[աջից|մինի|Բալթյան [սաթի սկավառակ,  մ.թ.ա 3096-2885 թվական]]

Վաղ լիտվական կրոնն ու սովորույթները հիմնվել են բանավոր ավանդույթի վրա։ Հետևաբար, լիտվական դիցաբանության և հավատալիքների մասին առաջին գրառումներն արվել են ճանապարհորդների, քրիստոնյա միսիոներների, մատենագիրների և պատմաբանների կողմից։ Բնօրինակ լիտվական բանավոր ավանդույթը մասամբ պահպանվել է ազգային ծիսական և տոնական երգերի ու լեգենդների մեջ, որոնք սկսել են գրվել 18-րդ դարում։

Բալթյան կրոնի մասին առաջին դրվագները գրել է Հերոդոտոսը՝ նկարագրելով Արևելյան Եվրոպայում բնակվող Նևրի (Νευροί) հնագույն ցեղի իր «Պատմություններ» (կամ Մուսաներ) գրքում, իսկ Տակիտոսn իր «Գերմանիա» գրքում նշել է, որ Աեստիին կրում էր վարազի կերպարներ և պաշտում էր *աստվածների մորը*։ Նեուրին հիշատակել է հռոմեացի աշխարհագրագետ Պոմպոնիուս Մելան։ 9-րդ դարում կա մեկ վկայություն Հեդեբիի Վուլֆստանի կողմից պրուսական (Aestii բալթիկ ցեղի) թաղման ավանդույթների մասին։ 11-րդ դարում Ադամ Բրեմենացին հիշատակել է Սամբիայում ապրող պրուսացիներին և նրանց սուրբ պուրակները։ 12-րդ դարի մուսուլման աշխարհագրագետ Ալ-Իդրիսին *Ռոջերի գրքում* հիշատակել է բալթերին որպես Սուրբ Կրակի պաշտողներ և նրանց ծաղկող *Մադսուն* քաղաքը (Mdsūhn, Mrsunh, Marsūna):

Առաջին գրանցված բալթյան առասպելը՝ «Սովիի հեքիաթը» *(Սովի, լիտվական դիցաբանության մեջ՝ հոգիների ուղեցույց դեպի մահացածների թագավորություն, [[Դիակիզում|դիակիզման]] ավանդույթի գյուտարար),*  հայտնաբերվել է որպես լրացնող ներդիր Հույն մատենագիր Ջոն Մալալասի՝ Անտիոքի «ժամանակագրություն» (*Χρονογραφία*) գրքի պատճենում, որը վերագրվել է 1262 թվականին Լիտվայում։ Այն առաջին գրանցված բալթյան առասպելն է, ինչպես նաև առաջինը դասված այլ ազգերի՝ հունական, հռոմեական և այլ առասպելների շարքում։ «Սովիի հեքիաթը» նկարագրում է դիակիզման սովորույթի հաստատումը, որը տարածված էր լիտվացիների և մերձբալթյան այլ ազգերի շրջանում։ Հիշատակվում են Բալթյան աստվածների անունները Andajus, Perkūnas, Žvorūna, և մի դարբին-աստված Teliavelis:

Երբ սկսվել են պրուսական խաչակրաց արշավանքները և լիտվական խաչակրաց արշավանքները, բալթերի հավատալիքների մասին ավելի շատ գիտելիքներ են գրանցվել առաջին ձեռքից, բայց այդ գրառումները խառնվել են «անհավատների» մասին քարոզչությանը։ Առաջին արժեքավոր աղբյուրներից մեկը հեթանոսական պրուսական տոհմերի միջև 1249 թվականի «Քրիստբուրգի պայմանագիրն» է` այդ ցեղերը ներկայացնող պապական լեգատի և Տևտոնական ասպետների միջև։ Նրանում հիշատակվել են բերքի և հացահատիկի աստված Կուրկասի (*Curche*), հեթանոս քահանաների (*Tulissones vel Ligaschones*) պաշտամունքը, որոնք թաղումների ժամանակ որոշակի ծեսեր էին կատարում։

«Պրուսիայի երկրի տարեգրություն» *(Chronicon terrae Prussiae)* Պետեր Դուսբուրգցու գրած Տևտոնական ասպետների տարեգրությունը, պատմական երկ է, հին պրուսացիների և լիտվացիների հետ օրդենի մարտերի մասին տեղեկատվության հիմնական աղբյուրն է, որն ավարտվել է խաչակիրների՝ Բալթյան երկրներ գրավելուց մոտ 100 տարի անց, 1326 թվականին։ Այն պարունակում է հիշատակումներ պրուսական կրոնի և բալթյան կրոնի կենտրոնի մասին՝ Ռոմուվա տաճարի, որտեղ ապրում է Կրիվե-Կրիվեյտոն որպես հզոր քահանա, որը բարձր հարգանք էր վայելում պրուսացիների, լիտվացիների և Լիվոնիայի բալթերի կողմից։

«Լիվոնյան հանգավոր տարեգրությունը» (*Livonian Rhymed Chronicle )*, որն ընդգրկում է 1180-1343 թվականները, պարունակում է գրառումներ լիտվացիների և բալթյան ժողովուրդների էթիկական կանոնագրքի մասին։

«Աշխարհի նկարագրությունները» (*Descriptiones terrarum)*, գրվել է անանուն հեղինակի կողմից 13-րդ դարի կեսերին։ Հեղինակը հյուր է եղել Լիտվայի թագավոր Մինդովգասի թագադրմանը։ Հեղինակը նշել է նաև, որ լիտվացիները, յոտվինգյանները և նալշանները բավականին հեշտությամբ են ընդունել քրիստոնեությունը, քանի որ նրանց մանկության միանձնուհիները սովորաբար քրիստոնյա էին, իսկ Սամոգիտիայում քրիստոնեությունը ներմուծվել է միայն սրով։

«Լիտվական երթուղիների նկարագրությունները»  (*Die Littauischen Wegeberichte*), 100 երթուղիների հավաքածու է դեպի Լիտվայի արևմտյան Մեծ Դքսություն, որը պատրաստվել է Տևտոնական ասպետների և նրանց լրտեսների կողմից 1384–1402 թվականներին։ Այն պարունակում է Լիտվայի սուրբ պուրակների և զոհաբերությունների վայրերի (*ալկա)* նկարագրություններ և հիշատակումներ։

1425 թվականին գրված «Հիպատիոսյան օրենսգիրքը» (Hypatian Codex) հիշատակում է լիտվական աստվածների և սովորույթների մասին։

Սիմոն Գրունաուն «Պրուսական տարեգրություն» (*Preussische Chronik)* գրքի հեղինակն է, որը գրվել է 1517-1529 թվականներին։ Այն դարձել է պրուսական դիցաբանության հետազոտության հիմնական աղբյուրը և լիտվական դիցաբանության հետազոտողների և վերակառուցողների հիմնական աղբյուրներից մեկը։ Դա առաջին աղբյուրն է, որը նկարագրել է Վիդեվուտի դրոշը։ Դրոշի վրա պատկերված են նաև խորհրդավոր խորհրդանիշներ։ Մի քանի լեզվաբաններ անհաջող փորձեր են կատարել վերծանել գրությունը՝ հուսալով բացահայտել հին պրուսական գրային համակարգը։

Ֆրանսիացի աստվածաբան և հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու կարդինալ Պիեռ դ'Ալին հիշատակել է Արևը ( *[[Սաուլե (աստվածուհի)|Սաուլե աստվածուհի]]* )` որպես լիտվական ամենակարևոր աստվածներից մեկը, որը երիտասարդացնում է աշխարհն իր ոգով։ Ինչպես հռոմեացիները, այնպես էլ լիտվացիները Sunday-ը (արևի օր` կիրակին) նվիրում են ամբողջությամբ Արեգակին։ Թեև նրանք պաշտում են Արևը, սակայն տաճարներ չունեն։ Լիտվացիների աստղագիտությունը հիմնված է Լուսնային օրացույցի վրա։

Էնեա Սիլվիո Բարտոլոմեո Պիկոլոմինին, ով հետագայում դարձել է Պիոս II Պապ, իր «Իրադարձությունների պատմություն ամենուր» (*Historia rerum ubique gestarum)* գրքի *Եվրոպա* բաժնում, մեջբերում է Հիերոնիմիուս Պրահացիին, որը վկայել է, որ լիտվացիները պաշտել են Արևը և երկաթե մուրճը, որն օգտագործվում էր Արևը աշտարակից ազատելու համար։ Նա նաև նշել է, որ քրիստոնյա միսիոներները կտրել են սուրբ պուրակներն ու կաղնիները, որոնք լիտվացիները կարծում էին, որ աստվածների տներն են։

Յան Լասիցկին ստեղծել է «Սամագիտների և այլ սարմատների ու կեղծ քրիստոնյաների աստվածների մասին» *(De diis Samagitarum caeterorumque Sarmatarum et falsorum Christianorum)* գիրքը, որը գրվել է մ.թ. 1582 թվականին և հրատարակվել է 1615 թվականին, չնայած այն ունի որոշ կարևոր փաստեր, այն նաև պարունակում է բազմաթիվ անճշտություններ, քանի որ նա չգիտեր լիտվերեն և հիմնվել է ուրիշների պատմությունների վրա։ Լիտվայի աստվածների ցանկը, որը տրամադրել է Յան Լասիցկին, դեռևս համարվում է կարևոր և հետաքրքրող լիտվական դիցաբանության համար։ Ավելի ուշ հետազոտողներ Թեոդոր Նարբութը, Սիմոնաս Դաուկանտասը և Յոնաս Բասանավիչյուսը հիմնվել են նրա աշխատանքի վրա։

Մատթեուս Պրատորիուսն Պրուսիայի պատմության ու մշակույթի մասին իր երկհատոր *Deliciae Prussicae oder Preussische Schaubühne* աշխատությունում, որը գրվել է 1690 թվականին, հավաքել է փաստեր պրուսական և լիտվական ծեսերի մասին։ Նա իդեալականացրել է պրուսացիների մշակույթը, այն համարել է անտիկ աշխարհի մշակույթին պատկանող։

«Սուդվիական գիրքը» (*Sudovian Book)* անանուն աշխատություն է Սամբիա թերակղզիից (*Սեմբա*) պրուսացիների սովորույթների, կրոնի և առօրյա կյանքի մասին։ Ձեռագիրը գրվել է գերմաներեն 16-րդ դարում։ Գիրքը ներառում է պրուսական աստվածների ցանկը, որը դասավորված է ընդհանուր նվազման կարգով՝ երկնքից երկիր մինչև անդրաշխարհ, և կարևոր աղբյուր է մերձբալթյան և լիտվական դիցաբանության վերականգնման համար։

### Այլ աղբյուրներ
մինի|Եվրոպան որպես թագուհի. Սեբաստիան Մունսթերի «Կոսմոգրաֆիա» գրքից (1570)

*1340 թվականի Պոմեսանյան կանոնադրության գիրքը*՝ Բալթերի սովորութային իրավունքի ամենավաղ վավերացված փաստաթուղթն է, ինչպես նաև Դիտրիխ Նիհեյմցիի ( *Խրոնիկա* ) և Սեբաստիան Մյունստերի ( *Կոսմոգրաֆիա,  IV* ) աշխատությունները։

Լիտվական երգերի հավաքածուներ, որոնք ձայնագրվել են Լյուդվիկաս Ռեզայի, Անտանաս Յուշկայի և շատ ուրիշների կողմից 19-րդ դարում և ավելի ուշ, այդ թվում՝ առասպելական և ծիսական երգեր։ Օրինակ, Լ. Ռեզայի ձայնագրած երգը - *Mėnuo saulužę vedė* (Լուսինը ամուսնացավ արևի հետ) արտացոլում է այն հավատամքները, որոնք, ըստ հեղինակի` ձայնագրման պահին դեռ կային։

Ի թիվս այլոց, լիտվական բանահյուսության իրենց հավաքածուով հայտնի Մեչիսլովաս Դավայինիս Սիլվեստրաիտիսի (1849-1919, հավաքել է Լիտվայի պատմական շրջան Սամոգիտիայի մոտ 700 հեքիաթներ և պատումներ (sakmės)) և Յոնաս Բասանավիչիուսի (1851-1927, հավաքել է հարյուրավոր երգեր, հեքիաթներ, մեղեդիներ և հանելուկներ) ժողովածուները։

## Ուսումնասիրությունների պատմություն
[մինի|[Մարիա Գիմբուտաս]]

Ընդհանուր առմամբ Բալթյան դիցաբանության մասին պահպանված տեղեկությունները մասնատված են։ Ինչպես հին հնդեվրոպական մշակույթների (օրինակ՝ Հունաստանի և Հնդկաստանի) դեպքում, հիմնական տեղեկատվության փոխանցման սկզբնական եղանակը, ինչպիսիք են առասպելները, պատմությունները և սովորույթները, եղել է բանավոր, իսկ դրանք գրի առնելու սովորույթը ներդրվել է ավելի ուշ՝ քրիստոնեության տեքստային մշակույթի ժամանակաշրջանում։

Վաղ գրավոր պատմությունների մեծ մասը շատ հակիրճ է և արված օտարերկրացիների, սովորաբար քրիստոնյաների կողմից, ովքեր հավանություն չէին տալիս հեթանոսական ավանդույթներին։ Որոշ գիտնականներ որոշ տեքստեր համարում են ոչ ճշգրիտ թյուրիմացություններ կամ նույնիսկ կեղծիքներ։ Բացի այդ, շատ աղբյուրներ թվարկում են բազմաթիվ տարբեր անուններ և տարբեր ուղղագրություններ, ուստի երբեմն պարզ չէ, թե արդյոք դրանք վերաբերում են նույն բանին։

Լիտվան քրիստոնեացել է 14-րդ դարի վերջից մինչև 15-րդ դարի սկիզբը, սակայն լիտվական բազմաստվածությունը գոյատևել է ևս երկու դար՝ աստիճանաբար կորցնելով ազդեցությունն ու  որպես կրոն դրա շուրջ համախմբվածությունը։ Հին կրոնի վերջին պատկերացումները գոյատևել են մոտավորապես մինչև 19-րդ դարի սկիզբը։ Հին բազմաստվածային կրոնի մասունքներն արդեն միահյուսված էին երգերով, հեքիաթներով և այլ առասպելական պատմություններով։ Աստիճանաբար լիտվական բազմաստվածության սովորույթներն ու երգերը միաձուլվել են քրիստոնեական ավանդույթի հետ։ 20-րդ դարի սկզբին Միխալ Պիուս Ռյոմերը (1880-1945) նշել է. «Լիտվական բանահյուսական մշակույթը, որն իր սկզբնաղբյուրներն ունի հեթանիզմում, լիովին համահունչ է քրիստոնեությանը»։

1883 թվականին Էդմունդ Վեկենշտեդտը հրատարակել է «Սամոգիացիների (լիտվացիների) առասպելները, սագաներն ու լեգենդները» (*Die Mythen, Sagen und Legenden der Zamaiten (Litauer))* գիրքը։

Լիտվական դիցաբանությունն իր ամբողջական տեսքով վերականգնելու բարդությունը կայանում է նրանում, որ Լիտվական դիցաբանությունը ստատիկ չի եղել, այլ անընդհատ զարգացել է, ուստի այն նույն ձևով չի մնացել որևէ երկար ժամանակահատվածում։

Ջ. Դլուգոշը փորձել է ուսումնասիրել հին լիտվացիների առասպելներն ու կրոնը։ Նա այն մոտ է համարել Հռոմի հին մշակույթին։ Վերածննդի գրեթե բոլոր հեղինակները՝ Յ. Դլուգոշը, Մ. Ստրեյկովսկին, Յ. Լասիցկին, Մ. Պրատորիուսը և այլք, հիմնվել են ոչ միայն նախորդ հեղինակների և մատենագիրների վրա, այլ ներառել են նաև իրենց ժամանակի փաստերն ու վկայությունները։ Քանի որ Վերածննդի գիտնականները բավականին լավատեղյակ էին անտիկ աշխարհի մշակույթին, լիտվական կրոնի նրանց մեկնաբանության վրա ազդել են հռոմեական կամ հունական մշակույթները։

Շատ գիտնականներ նախընտրել են գրել լիտվական դիցաբանության սեփական վերակառուցումները՝ հիմնվելով նաև պատմական, հնագիտական և ազգագրական տվյալների վրա։ Առաջին նման վերակառուցումը գրել է լիտվացի պատմաբան Թեոդոր Նարբութը (1784-1864) 19-րդ դարի սկզբին։

Իտալացի լեզվաբան Վիտորե Պիզանին Բալթյան լեզուների իր հետազոտությունների հետ մեկտեղ ուսումնասիրել է լիտվական դիցաբանությունը։ Վերակառուցման երկու հայտնի փորձերից են Մարիա Գիմբուտասի և Ալգիրդաս Ժուլիեն Գրեյմասի գործերը։ Ըստ Գ. Բերեզենևիչյուսի, լիտվական դիցաբանությունն ամբողջությամբ վերականգնելն անհնար է, քանի որ մնացել են միայն բեկորներ։ Մարիյա Գիմբուտասը ուսումնասիրել է լիտվական և բալթյան դիցաբանությունը՝ օգտագործելով իր մեթոդը՝ արխեոդիցաբանությունը, որտեղ հնագիտական գտածոները մեկնաբանվում են հայտնի դիցաբանության միջոցով։ Վ. Իվանովը և Վ. Տոպորովը լիտվական կախարդանքների հետ կապված նյութը օգտագործել են Հնդեվրոպական առասպելները վերականգնելու համար։

20-րդ դարի երկրորդ կեսին լիտվական դիցաբանությունն ուսումնասիրած ամենաժամանակակից գիտնականները եղել են Նորբերտաս Վելիուսը (1938-1996) ու Գինտարաս Բերեսնևիչուսը (1961-2006)։

## Լիտվայի աստվածների պանթեոն
մինի|Պրուսական աստվածները (Peckols, Պերկունաս, Potrimpo) 4-րդ դարի թագավոր Վիդեվուտի դրոշի վրա

Լիտվայի պանթեոնը ձևավորվել է հազարամյակների ընթացքում՝ միաձուլելով նախահնդեվրոպական և հնդեվրոպական ավանդույթները։ Կին աստվածները, ինչպիսիք են *[[Ժեմինա]]ն* (երկրի աստվածուհին) վերագրվում են նախահնդեվրոպական ավանդույթին, մինչդեռ ամպրոպի աստված *Պերկունասը* համարվում է, որ ծագել է հնդեվրոպական կրոնից։ Աստվածների հիերարխիան կախված է նաև հին լիտվական հասարակության սոցիալական շերտերից։

**Դիևաս (***Dievas*), Աստված, որը նաև կոչվում է «Ծերունի Աստված» (*Dievas senelis)*, «Երկնքի Աստված» (*Dangaus Dievas*) - երկնքի գերագույն աստված։ Այն սերում է պրոտո-հնդեվրոպական *Դեիվոս (*deiwos)`* «երկնային» կամ «փայլող», նույն արմատից, ինչ **Dyēus-ը*՝ պրոտո-հնդեվրոպական պանթեոնի վերակառուցված գլխավոր աստվածը։ Այն վերաբերում է հին հունական *[[Զևս]]ին* ( *Ζευς* կամ *Δίας* ), լատիներեն` Dius Fidius լուվիական *Tiwat*, գերմանական *Tiwaz*։ *Դիևաս* անունը քրիստոնեության մեջ օգտագործվում է որպես *Աստծո* անուն։

**Անդաջուս** ( *Andajas*, *Andojas* ), տարեգրություններում հիշատակվել է որպես լիտվացիների ամենահզոր և բարձրագույն աստված։ Լիտվացիներն այս անունն են բղավել ճակատամարտի գնալիս։ Դա պարզապես կարող է լինել գերագույն աստծո՝ *Դիևասի* էպիթետը։

**Պերկունաս** (*Perkūnas*), ամպրոպի աստված, որի հոմանիշն են *Դունդուլիս*, *Բրուզգուլիս*, *Դիևայտիս*, *Գրումուտիս* և այլնը։ Այն սերտորեն կապված է հնդեվրոպական շատ դիցաբանություններում ամպրոպի այլ աստվածների հետ. ''վեդայական'' *Փարջանյա*, կելտական *Տարանիս*, գերմանական *[[Թոր]]*, սլավոնական *[[Պերուն]]*։ Ֆիննական և Մորդվին/Էրզայի ամպրոպի աստվածը՝ *Պուրգինեպազը*, ցուցադրում է բանահյուսական թեմաներ, որոնք նման են լիտվացի Պերկունասի պատկերներին։ *Պերկունասը* *Դիևասի* կամքի օգնականն ու կատարողն է։ Նա նաև ասոցացվում է կաղնու հետ։

**Դիևասի որդիներ**  (*Dievo sūneliai*), Աշվենիաի (Ašvieniai)` աստվածային երկվորյակներ, որոնք երկնքում քաշում են Սաուլե (Արևի աստվածուհու) կառքը: Ինչպես հունական Կաստոր և Պոլլուքս Դիոսկուրոսները, Դևասի որդիները նույնպես աստվածային երկվորյակների մասին առասպել է, որը բնորոշ է հնդեվրոպական դիցաբանությանը։ Աստվածային Երկվորյակների երկու համընդհանուր ճանաչված հետնորդները՝ վեդայական *Աշվին* երկվորյակները և լիտվական Աշվիենիաին, լեզվական ազգակիցներ են, որոնք, ի վերջո, առաջացել են ձիու նախահնդեվրոպական **h₁éḱwos* բառից։ Դրանք կապված են սանսկրիտ *áśva-ի* և ավեստական *aspā-ի* ( հնդ-իրանական **aćua-* ից) և հին լիտվական *ašva-* ի հետ, որոնք բոլորն էլ ունեն ընդհանուր նույն իմասը` «մարե» (որը նշանակում է ձի)։

**Վելնիաս,** *Վելաս*, *Վելինաս* (*Velnias*), անդրաշխարհի խթոնիկ աստված, կապված մահացածների պաշտամունքի հետ։ Բառի արմատը նույնն է, ինչ  («հանգուցյալի հոգին»)։ Քրիստոնեության ներմուծումից հետո այն հավասարվել է չարի հետ և *Վելնիասը* դարձել է *սատանայի* լիտվական անվանումը։ Որոշ հեքիաթներում *Վելնիասը* (սատանան) կրակի առաջին սեփականատերն է եղել։ Աստված ուղարկել է մի ծիծեռնակ, որը կարողացել է գողանալ կրակը։

**[[Ժեմինա]]**, Ժեմյե, Ժեմելյե ( *Žemyna,* *Žemė*, *Žemelė* - , «Երկիր»), երկրի աստվածուհի։ Այն վերաբերում է թրակիական *Զեմելեին* ( *մայր երկիր* ), հունական *Սեմելե* ( *Σεμέλη* ) աստվածներին: Ժեմինան սովորաբար համարվում է մայր աստվածուհի և Լիտվայի գլխավոր աստվածներից մեկը։ *Ժեմինան* մարմնավորում է բերրի երկիրը և սնուցում է երկրի վրա ողջ կյանքը՝ մարդկանց, բույսերին և կենդանիներին։ Ասում են, որ աստվածուհին ամուսնացած է կամ *Պերկունասի* (ամպրոպի աստված) կամ *Պրաամժիուսի* (գլխավոր երկնային աստծո *Դիևասի* դրսևորումը) հետ։ Այսպիսով զույգը ձևավորում է մայր-Երկիր և հայր-երկինք հնդեվրոպական բնորոշ զույգը։ Համարվել է, որ յուրաքանչյուր գարուն երկիրը պետք է ներծծվի *Պերկունասով* ` երկնային անձրևով և ամպրոպով։ *Պերկունասը* բացում է ( ) Երկիրը։ Նախքան առաջին որոտը արգելվել է հերկել կամ ցանել, քանի որ երկիրը ամուլ կլիներ:

**Ժվերինե**, Ժվորունա, Ժվորունյե (*Žvėrinė*, *Žvorūna*, *Žvorūnė* ), որսի և անտառային կենդանիների աստվածուհի, որի *Մեդեինա* անվանումն է այլ աղբյուրներում։

**[[Մեդեյնա|Մեդեինա]],** անտառի և որսի աստվածուհի։ Հետազոտողները ենթադրում են, որ նա և Ժվերինեն (Žvorūnė) կարող էին երկրպագվել որպես նույն աստվածուհի։

**Ժեմեպատիս** (Žemėpatis =  «Երկիր» և  = «ինքնավար որոշումներ կայացնող, կառավարող»; կամ «Երկրի ամուսին»), հողի, բերքի, ունեցվածքի և տնամերձի աստված։ Մարտինաս Մաժվիդասը 1547 թվականին իր *«Katekizmo paprasti žodžiai»* *[[կատեխիզիս]]ում* կոչ է արել հրաժարվել *Ժեմեպատիսի* պաշտամունքից։

**Žvaigždikis** (Žvaigždystis, Žvaigždukas, Švaistikas), աստղերի աստված, լույսի հզոր աստված, ով լույս է տվել բերքի, խոտի և կենդանիների համար։ Ըստ Յոթվինգյանների նա հայտնի է որպես Սվայքստիկաս (Suaxtix, Swayxtix, Schwayxtix, Schwaytestix):

**Գաբիջան** (նաև հայտնի է որպես Գաբիետա, Գաբետա, Մաթերգաբիջա, Պելենգաբիջա), կրակի ոգի կամ աստվածուհի։ Նա ընտանեկան օջախի ( *šeimos židinys* ) և ընտանիքի պաշտպանն է։ Նրա անունը ծագել է **' – ծածկել, պաշտպանել իմաստից։ Ոչ ոքի չի թույլատրվել ոտք դնել վառելափայտի վրա, քանի որ այն համարվել է կրակի աստվածուհու կերակուր։ Այսօր էլ Լիտվայում ավանդույթ կա, որ հարսանիքների ժամանակ վառում են նորապսակների ծնողներից ստացած նոր խորհրդանշական ընտանեկան բուխարին։

**Լայմա** (Laima, , «ճակատագրել») կամ **Լայմե** – ճակատագիր տվող աստվածուհի։

**Բանգպուտիս** (Bangpūtys, , «ալիք» և  «փչել»), ծովի, քամու, ալիքների և փոթորկի աստված։ [[Երկրպագություն (կրոնական)|Երկրպագվել]] է ձկնորսների և ծովայինների կողմի։

**Տելիավելիս/Կալևելիս** (Teliavelis/ Kalevelis), դարբնոցի կամ ճանապարհների աստված։ Առաջին անգամ հիշատակվումէ Ջոն Մալալասի 1262 թվականի ''Chronographia (Χρονογραφία)'' պատճենում՝ որպես ''Տելիավել:'' Լիտվացի լեզվաբան [[Կազիմիր Բուգա]]ն վերակառուցել է նախորդ ձևը՝ ''Kalvelis'' (   «դարբնագործ» փոքրացված տեսքով)։  Տ''ելիավելիսը/Կալևելիսը'' ''[[Սաուլե (աստվածուհի)|Սաուլեին]]'' (Արևի աստվածուհի) ազատել է մթությունից՝ օգտագործելով իր երկաթե մուրճը։ Շատ ավելի ուշ արձանագրված լիտվական հեքիաթներում շատ հաճախ հանդիպում է ''կալվիս'' (''kalvis,'' «դարբին») և ''վելնիաս'' (''velnias,'' «սատանա») հակադրությունը։

== Լիտվական դիցաբանության և կրոնի ժամանակաշրջաններ ==
[[Պատկեր:Šatrijos_piliakalnis.jpg|ձախից|մինի|Շատրիյա հնաքաղաք, վարչական, պաշտպանական և կրոնական կենտրոն հյուսիսային Սամոգիտիայում մինչև 1421 թվականին քրիստոնեության ընդունումը]]
Նախաքրիստոնեական լիտվական դիցաբանությունը հայտնի է հիմնականում մատենագիրների և ժողովրդական երգերում արձանագրված վավերացված հատվածների միջոցով։ Որոշ դիցաբանական տարրերի առկայությունը, որոնք հայտնի են ավելի ուշ աղբյուրներից, հաստատվել է հնագիտական գտածոներով։ Բազմաստվածային հավատալիքների համակարգը արտացոլված է լիտվական հեքիաթներում, ինչպիսիք են «[[Յուրատե և Կաստիտիս|Յուրատեն և Կաստիտիսը»]], «[[Էգլե` օձերի թագուհի|Օձերի թագուհի Էգլեն»]] և «Սովիի առասպելը»։

Լիտվական դիցաբանության հաջորդ շրջանը սկսվել է 15-րդ դարում և տևել մոտավորապես մինչև 17-րդ դարի կեսերը։ Այս շրջանի առասպելները հիմնականում [[Հերոսություն|հերոսական]] են՝ կապված Լիտվայի պետության հիմնադրման հետ։ Թերևս երկու ամենահայտնի պատմություններն են Մեծ Դուքս [[Գեդիմինաս]]ի երազը և Լիտվայի մայրաքաղաք [[Վիլնյուս]]ի հիմնադրումը, և Շվենտարագիս հովտի մասին, որը նույնպես վերաբերում է Վիլնյուսի հիմնադրմաան պատմությանը։ Այս տեսակի շատ պատմություններ արտացոլում են իրական պատմական իրադարձություններ։ Արդեն 16-րդ դարում պանթեոնը ոչ միասնական է եղել. տարբեր աղբյուրներից ստացված տվյալները միմյանց հետ չեն համապատասխանում, և տեղական ոգիները, հատկապես տնտեսական ոլորտի, խառնվել են ավելի ընդհանուր աստվածների հետ և բարձրացել աստվածների մակարդակին։
[[Պատկեր:Rambynas_-_sacred_place_of_Lithuanians,_the_illustration_by_Eduard_Gisevius,_ca._1835.jpg|մինի|Ռամբինաս բլուրը, որը հայտնի է իր զոհասեղանով, նկարել է Էդուարդաս Գիզևիջուսը 1835 թվականին]]
Երրորդ շրջանը սկսվել է քրիստոնեության աճող ազդեցության և ճիզվիտների գործունեության հետ՝ մոտավորապես 16-րդ դարի վերջից։ Նախաքրիստոնեական լիտվական ժառանգության նկատմամբ հասարակ մարդկանց վերաբերմունքը նվազելուն զուգընթաց` փորձեր են արվել օգտագործել ժողովրդական հավատալիքները միսիոներական գործունեության մեջ։ Սա նաև հանգեցրել է առասպելական պատմությունների մեջ քրիստոնեական տարրերի ընդգրկմանը։

Լիտվական դիցաբանության վերջին շրջանը սկսվել է 19-րդ դարում, երբ հին մշակութային ժառանգության կարևորությունն ընդունվել է ոչ միայն բարձր խավերի, այլև ավելի լայն ազգային մակարդակում։ Այս ժամանակաշրջանի առասպելական պատմությունները հիմնականում ավելի վաղ առասպելների արտացոլումն են, որոնք համարվում են ոչ թե ճշմարիտ, այլ որպես անցյալի կոդավորված փորձառություններ։

== Տարրեր և բնություն լիտվական դիցաբանության մեջ ==
=== Տարրեր, երկնային մարմիններ և բնության երևույթներ ===
[[Պատկեր:Stelmuzes_azuolas2015.jpg|մինի|Կաղնիների պաշտամունքը կապված էր լիտվական ամպրոպի աստված ''Պերկունասի'' պաշտամունքի հետ]]
[[Պատկեր:Apeiginė_saulė.jpg|մինի|''[[Սաուլե (աստվածուհի)|Սաուլե]]'' [[Սաուլե (աստվածուհի)|աստվածուհու]] [[Սրբապատկեր|պատկերը]], որը օգտագործվել է գյուղացիական ծեսերի համար 20-րդ դարի սկզբին Իգնալինա շրջանի Պալուշե քաղաքում]]
Այս տեսակի պատմությունները, երգերը և լեգենդները նկարագրում են բնության օրենքները և այնպիսի բնական գործընթացներ, ինչպիսիք են տարվա եղանակների փոփոխությունը, դրանց կապը միմյանց և մարդկանց գոյության հետ։ Բազմաթիվ երգերում և պատմվածքներում բնությունը հաճախ նկարագրվում է [[ընտանիք]]ի տեսանկյունից. օրինակ` արևը կոչվում է մայր, լուսինը՝ հայր, իսկ աստղերը՝ մարդկանց քույրերը։ Լիտվական դիցաբանությունը հարուստ է աստվածներով և ջրի, երկնքի և երկրի փոքր աստվածներով։ Երկրպագության առարկա են եղել սուրբ պուրակները, հատկապես գեղեցիկ և առանձնահատուկ վայրերն (''ալկան)'' են ընտրվել աստվածների զոհաբերության համար։

=== Կրակ ===
[[Պատկեր:Olaus_Magnus_-_On_the_Heathen_Lithuanians_Idolatrous.jpg|աջից|մինի|Լիտվացիները երկրպագում են խոտի օձին, [[Կաղնի ամառային|կաղնին]] և սուրբ կրակին. [[Օլաֆ Մագնուս]]ի « ''Historia de Gentibus Septentriionalibus»'' ( ''Հյուսիսային ժողովրդի պատմություն'' ), գիրք 3, (1555)]]
Կրակը շատ հաճախ է հիշատակվում մատենագիրների կողմից, երբ նրանք նկարագրում են լիտվական ծեսերը։ [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսի]] պատրիարք Նիլուս Կոստանդնուպոլսցու փաստաթղթերում Լիտվայի թագավոր [[Օլգերդ|Ալգիրդասը]] նույնիսկ անվանվել է «Լիտվայի [[Կրակապաշտություն|կրակապաշտ]] թագավոր» (τῷ πυρσολάτρῃ ῥηγὶ τῶν Λιτβῶν):

=== Ջուր ===
Ջուրը համարվում է առաջնային տարր. լեգենդները, որոնք նկարագրում են աշխարհի ստեղծումը, սովորաբար նշում են, որ «սկզբում ոչինչ չկար, բացի ջրից»։

Աղբյուրները պաշտվել են, սուրբ են համարվել։ Համարվել է, որ գետը բաժանում է կյանքի և մահվան տարածքները։ Եթե բնակավայրը գետի մոտ է եղել, ապա մահացածին թաղել են ափի մյուս կողմում։ Ջրի աղբյուրները մեծապես հարգվել է և ավանդույթ է եղել մաքուր պահել ցանկացած ջուր՝ աղբյուր, ջրհոր, գետ, լիճ։ Մաքրությունը ասոցացվել է սրբության հետ։

=== Սուրբ պուրակներ ===
[[Պատկեր:Medziokalnis1.2010-05-23.jpg|ձախից|մինի|Ալկակալնիս` ալկաներով բլուր, նախաքրիստոնեական աստվածների բնակավայր, զոհաբերությունների վայր, սրբավայր Կրաժիայում (, )]]
Քրիստոնեության մուտքից հետո սովի վայրերում կառուցվել են խաչեր, մատուռի սյուներ, [[ստոգաստուլպիս]]ներով  ալկակալնիսներ։

Սուրբ պուրակները  (ալկակալնիս)  համարվել են ոչ թե ինքնին սուրբ, այլ աստվածների տուն։ Եռանդուն միսիոներ Ժերոմ Պրահացին Լիտվայում ղեկավարել է սուրբ պուրակների հատումը ու լիտվական սուրբ հեթանոսական վայրերը պղծելը։ Լիտվացի կանայք իրենց բողոքներով հասել են [[Վիտովտ|Վիտաուտաս Մեծի]] մոտ, ահազանգելով, որ կորցնում են իրենց ''Դիևասի'' վայրերը, այն վայրերը, որտեղ նրանք «աղոթում էին գերագույն աստծուն՝ ''Դիևասին'', որ պահի Արևը կամ անձրևը։ Սուրբ պուրակները ոչնչացվում են, նրանք չգիտեն, թե որտեղ փնտրեն ''Դիևասին,'' քանի որ այն կորցրել է իր տունը (ալկան)»։ Ժերոմ Պրահային վերջապես արտաքսել են երկրից։

=== Երկնային մարմիններ ===
Երկնային մարմիններից մոլորակները դիտվել են որպես ընտանիք։ Այսպես, ''Մենուլիսը'' ( [[Լուսին]] ) ամուսնանում է ''Սաուլեի'' ( [[Արեգակ|Արև]] ) հետ և նրանք ունենում են յոթ դուստր՝ ''Աուշրինե'' (Առավոտյան աստղ – [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներա]] ), ''Վակարինե'' (Երեկոյան աստղ – Վեներա), ''Ինդրաջա'' ( [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտեր]] ), ''Վայվորա'' կամ որդի ''Պաժարինիսը'' որոշ տարբերակներում ( [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրի]] ), ''Ժիզդրե'' ( [[Մարս (մոլորակ)|Մարս]]), ''Սելիյա'' ( [[Սատուրն (մոլորակ)|Սատուրն]] ), ''Ժեմե'' ([[Երկիր]])։ Երեք դուստրեր ապրում էին իրենց մոր՝ [[Սաուլե (աստվածուհի)|Սաուլեի]] մոտ, ևս երեքը ճանապարհորդում էին։

''Գրիժուլո Ռատայը'' (նաև՝ ''Գրիգո Ռատայ'', ''Պերկունո Ռատայ'', ''Վեժիմաս'' ) ( [[Մեծ Արջ|Մեծ արջ]] ) Արեգակի կառքն էր, որը շրջում էր երկնքով, ''Մազիեջի Գրիժուլո Ռատայը'' ( [[Փոքր Արջ]] )՝ Արեգակի դստեր կառքը։

[[Կենդանակերպի նշաններ|Կենդանակերպի կամ աստղագուշակության նշանները]] հայտնի էին որպես ''Սաուլեի'' (Արևի) ազատագրողներ այն աշտարակից, որտեղ այն փակված էր հզոր թագավորի կողմից։ Այս լեգենդը գրանցել է միսիոներ Ժերոմ Պրահացին 14-15-րդ դարերում<sup class="reference nowrap"><span title="Page: 226">: 226:</span></sup>

== <sup class="reference nowrap"><span title="Page: 226">Լիտվական լեգենդներ&#x200A;</span></sup> ==
Լեգենդները ( ''padavimai'', ''sakmės'' ) կարճ պատմություններ են, որոնք բացատրում են տեղական անունները, լճերի և գետերի տեսքը, այլ նշանավոր վայրեր, ինչպիսիք են թմբերը կամ մեծ քարերը։

== Լիտվական առասպելներ ==
* «Սովիի հեքիաթը»
* «Աստվածամորթ Թելիավելիսի արևն ազատելու առասպելը»
* Երկնային մարմինների տիեզերական առասպելները՝ Աուշրինե, [[Սաուլե (աստվածուհի)|Սաուլե]] և Մենուլիս, Գրիժուլո Ռատայ, որը նաև հայտնի է որպես «երկնային ամուսնության դրամա»
* «Ինը կետանոց եղջերու» ( ''Elnias devyniaragis'' ), եղջերու, որն իր եղջյուրով տանում է երկինքը իր մոլորակներով
* «[[Էգլե` օձերի թագուհի|Էգլե օձերի թագուհին»]]
* «[[Յուրատե և Կաստիտիս|Յուրատեն և Կաստիտիսը»]]
* «Քահանայուհու ( ''vaidilutė'' ) Բիրուտեի և Մեծ Դուքս Կեստուտիսի հեքիաթը»
* «Երկաթե գայլ», լեգենդ Վիլնյուսի հիմնադրման մասին։
* «Պալեմոնիդներ» - լիտվացիների ծագման լեգենդը։

== Ժառանգություն ==
Լիտվական դիցաբանությունը լիտվացի արվեստագետների համար մշտական ոգեշնչում է։ ''[[Էգլե` օձերի թագուհի|Էգլեի՝ օձերի թագուհու]]'' բազմաթիվ մեկնաբանություններ արվել են պոեզիայում և վիզուալ արվեստում։ Ժամանակակից լիտվական երաժշտության մեջ Բրոնիուս Կուտավիչյուսի համար ոգեշնչման աղբյուր են հանդիսացել բազմաստվածային ծեսերը և սուտարտինյան երգերը։ Երեխաներին հաճախ տրվում են հին լիտվական անուններ՝ կապված բնության և դիցաբանության հետ։ Շատ հեթանոսական ավանդույթներ, որոնք փոքր-ինչ վերափոխված են, ընդունվել են քրիստոնեական կրոնի կողմից Լիտվայում։ Կաղնին մինչ օրս համարվում է հատուկ ծառ, իսկ խոտի օձերին խնամքով են վերաբերվում։ Հին երգերը և հեթանոսական մշակույթը ոգեշնչում են ռոք և փոփ երաժիշտներին։

== Պատկերասրահ ==
<gallery widths="200" heights="165" class="center" caption="Լիտվական դիցաբանության ժառանգություն">
Պատկեր:Užventis,_bažnyčia,_kryžius_2.JPG|alt=Lithuanian type of cross - saulutė (little sun) containing ancient, pre-Christian motifs.|[[Լիտվական ավանդական խաչեր|Խաչի լիտվական տեսակ]], ''սաուլուտե'' (փոքր արև), որը պարունակում է հնագույն, նախաքրիստոնեական մոտիվներ
Պատկեր:Parade_belt_of_an_officer_of_the_Lithuanian_Army,_decorated_with_Žaltys_ornaments.jpg|alt=Parade belt of an officer of the Lithuanian Army, decorated with Žaltys ornaments.|Լիտվայի բանակի սպայի շքերթի գոտի՝ զարդարված Ժալտիս (Žaltys, օձի պատկերով աստվածություն) զարդանախշերով
Պատկեր:MPB_Gelezinis_Vilkas.gif|alt=Iron Wolf is used as a mascot by the Lithuanian military (the Motorised Infantry Brigade Iron Wolf)|Երկաթե գալ խորհրդանիշն ընդունվել է որպես թալիսման Լիտվայի զինվորականների կողմից (Մոտոհրաձգային բրիգադ Երկաթե գայլ)
Պատկեր:Muziejus_iš_vidaus.jpg|alt=Sodas (Garden) - symbolic representation of the world and harmony.|Լիտվական պուզուրիս (լիտվերեն՝ sodas - «պարտեզ»), աշխարհի և ներդաշնակության խորհրդանշական ներկայացում
</gallery>

== Տես նաև ==
* [[Լատվիական դիցաբանություն]]
* [[Կելտական դիցաբանություն]]
* [[Ռոմուվա (կրոն)]]
* [[Ստոգաստուլպիս]]

== Ծանոթագրություններ ==
<references />

== Աղբյուրներ ==

*
*
*
*
*
* 


== Գրականություն ==
**Առասպելաբանություն**
* Rimantas Balsys. ''Paganism of Lithuanians and Prussians'' (2020). Klaipėda, Klaipėdos universiteto leidykla. 
* Darius Baronas. ''[https://www.academia.edu/23126283/Christians_in_late_pagan_and_pagans_in_early_Christian_Lithuania_14_15_c Christians in Late Pagan, and Pagans in Early Christian Lithuania: the Fourteenth and Fifteenth Centuries]''. Lithuanian Historical Studies. Vilnius : Lietuvos istorijos institutas. 2014, Vol. 19, p.&nbsp;51-81 
*  Marta Eva Betakova, Vaclav Blazek, Hana Betakova. ''Lexicon of Baltic Mythology''. Universitaetsverlag Winter, 2021. .
*  [[Կազիմիր Բուգա|Kazimieras Būga]]. "Medžiaga lietuvių, latvių ir prūsų mitologijai". Vilnius: M.Kuktos spaustuvė, 1909.
* Manvydas Vitkūnas, Gintautas Zabiela. [https://www.academia.edu/38476807/Vitk%C5%ABnas_M_Zabiela_G_Baltic_hillforts_unknown_heritage_Vilnius_Society_of_the_Lithuanian_Archaeology_2017_88_p Baltic hillforts: unknown heritage]. Vilnius: Society of the Lithuanian Archaeology, 2017, 88 p. 
* Vaida Kamuntavičienė (2015). "The Religious Faiths of Ruthenians and Old Lithuanians in the 17th Century According to the Records of the Catholic Church Visitations of the Vilnius Diocese". In: ''Journal of Baltic Studies'' 46:2, pp.&nbsp;157–170. DOI: 10.1080/01629778.2015.1029956
*  Norbertas Vėlius. ''Mitinės lietuvių sakmių būtybės'' (1977); Oclc 186317016
*  Norbertas Vėlius. ''Laumių dovanos'' (1979). Oclc 5799779 (translated into English as ''Lithuanian mythological tales'' in 1998)
*  Norbertas Vėlius. ''Senovės baltų pasaulėžiūra'' (1983)  Oclc 10021017 (անգլերեն թարգմանվել է 1989 թվականին որպես` «Հին Բալթների աշխարհայացքը» -  'The World Outlook of the Ancient Balts'' )
*  Norbertas Vėlius. ''Chtoniškasis lietuvių mitologijos pasaulis'' (1987) . Oclc 18359555
*  Norbertas Vėlius. ''Baltų religijos ir mitologijos šaltiniai (Բալթյան կրոնի և դիցաբանության աղբյուրները)'', 4 volumes. Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras: 1996–2005, Vilnius. 
*  Marija Gimbutas. ''Baltai priešistoriniais laikais: etnogenezė, materialinė kultūra ir mitologija''. Vilnius: "Mokslas", 1985. 
*  Gintaras Beresenevičius. ''Trumpas lietuvių ir prūsų religijos žodynas''. Vilnius: Aidai, 2001. 
*  Marija Gimbutas. ''Baltų mitologija: senovės lietuvių deivės ir dievai''. Vilnius: Lietuvos Rašytojų sąjungos leidykla, 2002. 
*  Jonas Basanavičius. ''Fragmenta mithologiae: Perkūnas - Velnias" (1887 m.; BsFM)
*  Jonas Basanavičius. ''Iš senovės lietuvių mitologijos'' (1926 m.; 9)
*  ''Lietuvių mitologija: iš Norberto Vėliaus palikimo (Լիտվական դիցաբանություն. Նորբերտաս Վելիուսի ժառանգությունից)'', 3 volumes. Mintis: 2013 
* Arūnas Vaicekauskas, [http://www.vdu.lt/lt/books/ancient-lithuanian-calendar-festivals/ Ancient Lithuanian calendar festivals], 2014, Vytautas Magnus University, Versus Aureus. ,
*  Rimantas Balsys. Lietuvių ir prūsų pagonybė: alkai, žyniai, stabai. Klaipėdos universiteto leidykla: 2015, Klaipėda. 
*  Rimantas Balsys. Lietuvių ir prūsų religinė elgsena: aukojimai, draudimai, teofanijos. Klaipėdos universiteto leidykla: 2017, Klaipėda. 
*  Gintaras Beresnevičius. Lietuvių religija ir mitologija (Լիտվական կրոն և դիցաբանություն). Tyto Alba: 2019, Vilnius. 
*  Rolandas Kregždys. [https://www.academia.edu/3319539/Kreg%C5%BEdys_R_2012_Balt%C5%B3_mitologem%C5%B3_etimologijos_%C5%BEodynas_I_Kristburgo_sutartis_Etymological_Dictionary_of_Baltic_Mythologemes_1_Christburg_Treaty Baltų mitologemų etimologijos žodynas I: Kristburgo sutartis (Բալթյան դիցաբանությունների ստուգաբանական բառարան I. Քրիստբուրգի պայմանագիր)]. Lietuvos kultūros tyrimų institutas: 2012, Vilnius. 
*  Rolandas Kregždys. [https://www.academia.edu/43393318/Kreg%C5%BEdys_R_2020_Balt%C5%B3_mitologem%C5%B3_etimologijos_%C5%BEodynas_II_S%C5%ABduvi%C5%B3_knygel%C4%97_Etymological_Dictionary_of_Baltic_Mythologemes_II_Yatvigian_Book_Vilnius_Lietuvos_kult%C5%ABros_tyrim%C5%B3_institutas_ISBN_978_609_8231_18_2_ISSN_2669_1620_?email_work_card=title Baltų mitologemų etimologijos žodynas II: Sūduvių knygelė (Բալթյան դիցաբանությունների ստուգաբանական բառարան II. Յաթվիգյան գիրք)]. Lietuvos kultūros tyrimų institutas: 2020, Vilnius. 
*  Nijolė Laurinkienė. Dangus baltų mitiniame pasaulėvaizdyje (Երկնքի հայեցակարգը բալթյան առասպելական աշխարհայացքում). Lietuvos literatūros ir tautosakos institutas: 2009, Vilnius. 
*  Nijolė Laurinkienė. [http://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Laurinkiene_Nijole/Laurinkiene_1996_Perkunas.pdf Senovės lietuvių dievas Perkūnas (Պերկունաս - Հին լիտվացիների աստվածը)]. Lietuvos literatūros ir tautosakos institutas: 1996, Vilnius. 
*  Compiler Adomas Butrimas (2009). "Baltų menas / Art of the Balts“. Vilnius : Vilniaus dailės akademijos leidykla. 
*  Daiva Vaitkevičienė (2008). "[http://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Vaitkeviciene_Daiva/Vaitkeviciene_2008_Uzkalbejimai.pdf Lietuvių užkalbėjimai: gydymo formulės / Lithuanian Verbal Healing Charms]“. Lietuvos literatūros ir tautosakos institutas: 2009, Vilnius. / Լիտվական հմայախոսական բուժում
*  Adalbert Bezzenberger: ''Litauische Forschungen. Beiträge zur Kenntnis der Sprache und des Volkstums der Litauer''. Peppmüller, Göttingen 1882.
*  August Schleicher: ''Lituanica''. Abhandlungen der Wiener Akademie, Wien 1854. (über litauische Mythologie) 
*  Edmund Veckenstedt (Hrsg.): ''Mythen, Sagen und Legenden der Zamaiten (Litauer)''. Heidelberg 1883 (2 Bde.).
*  Eduards Šturms. Die Alkstätten in Litauen, Baltic University, 1946.
**Ժողովրդական հեքիաթներում*'
* "*Devyniabrolė*: A folk tale". In: *LITUANUS * Winter 1961 - Vol 7 - No 4. pp.&nbsp;103–104.
* Kaupas, Julius. "An Interpretation of *Devyniabrolė*". In: *LITUANUS* Winter 1961 - Vol 7 - No 4. pp.&nbsp;105–108.


== Արտաքին հղումներ ==
* Gintaras Beresnevičius «[https://web.archive.org/web/20140512213250/http://ausis.gf.vu.lt/eka/mythology/relmyth.html On periodisation and Gods in Lithuanian mythology.»]
* Algirdas Julius Greimas, "Of Gods and Men: Studies in Lithuanian Mythology", Indiana Univ. Pr. (November 1992). 
* Gintaras Beresnevičius. [https://web.archive.org/web/20070927203836/http://www.tekstai.lt/metai/20060809/lietdiev.htm List of Lithuanian Gods Found in Maciej Sryjkowski chonicle]
* Gintaras Beresnevičius. [http://viduramziu.istorija.net/socium/pagonybe.htm Lithuanian Religion and Mythology] .
* Limbertas Klimka, Vytautas Straižys. [http://www.lithuanian.net/mitai/cosmos/baltai5.htm Cosmology Of The Ancient Balts]
* Book [https://www.goodreads.com/book/show/32828282-mitolog-a-general *Mitología General*] (in Spanish) by Félix Guirand and Pedro Pericay with a chapter dedicated to Lithuanian mythology (*Mitología lituana''):

Կատեգորիա:Լիտվական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Լիտվայի մշակույթ