open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Վան-Տոսպ (թերթ)

**«Վան-Տոսպ»** (1911-1912 թվականներին՝ **«Վան-Տոսբ»**), գրական, գիտական, հասարակական-քաղաքական թերթ (կիսամսյա, շաբաթական, եռօրյա և այլն)։ Սահմանադիր ռամկավար կուսակցության (հետագայում՝ Ռամկավար ազատական կուսակցության) Վասպուրականի շրջանի, 1919 թվականին՝ ՌԱԿ-ի Հայաստանի կենտրոնական խորհրդի հրատարակություն։ Լույս է տեսել 1911-1919 թվականներին, Վանում (1911-1915), Թիֆլիսում (1915-1918), Երևանում (1919)։ Խմբագիրներ՝ Հ․ Ավագյան, Կ․ Սիտալ (Շահինյան), Մ․ Պալոյան, Պ․ Հովնանյան, Ս․ ժամկոչյան, Ա․ Դարբինյան, Վ․ Պապիկյան, Ա․ Ավետիսյան։

Քաղաքական իրադարձությունների և խմբագիրների փոփոխման հետևանքով հաճախ կրել է բովանդակային փոփոխություններ։ Առաջին շրջանի (Վան) սկզբի ընդգծված գրական-բանասիրական, պատմաազգագրական բնույթը 1913-1915 թվականներին իր տեղը զիջել է երիտթուրքերի հայահալած գործելակերպի, գոյատևման համար արևմտահայության մղած պայքարի և ազատության ուղիների որոնումների լուսաբանմանը։ Երկրորդ շրջանում (Թիֆլիս, Երևան) ներկայացրել է առաջին աշխարհամարտի ընթացքը, Արևմտյան Հայաստանի ազատագրված շրջանների կյանքը, փրկված արևմտահայության տեղավորմանն ու որբերի պատսպարմանն ուղղված հայկական և օտար ընկերությունների գործունեությունը։ Այս շրջանում պարբերականը կարևորել է հայ ժողովրդի երկու հատվածների փոխադարձ ճանաչումն ու մերձեցումը։

Նկատի ունենալով հայ ազգային շարժման հանդեպ Ռուսաստանի վարած քաղաքականությունը՝ ազատագրական հույսեր չի կապել Արևմտյան Հայաստանի ոուսական գրավման հետ։ Թերթը չի հավատացել երիտթուրքերի՝ բարենորոգումներ իրագործելու խոստումներին, քննադատել է է նրանց ներքին և արտաքին քաղաքականությունը, դատապարտել հայկական կոտորածների գաղափարական նախապատրաստությունը և հայկական հարցի լուծումը տեսել հայերի պայքարի մեջ։

Թիֆլիսում հրատարակվելիս «Վան-Տոսպը» հանդես է եկել իբրև արևմտյան Հայաստանից փախստականների իղձերի արտահայտիչ, մեծ տեղ հատկացրել դեռևս Վանում մնացած հայերի վիճակի, արևելյան Հայաստանում հաստատված վանեցիների կյանքի լուսաբանմանը, փորձել է կազմակերպված բնույթ հաղորդել գաղթականներին օգնություն ցույց տալու գործին, բացահայտել Վանի շրջանում ռուսական հրամանատարության հակահայկական տրամադրվածությունը։ Դրական է արտահայտվել 1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխության և Ռուսաստանի ցարական իշխանության տապալման հանդեպ։ Քննադատել է «Թուրքահայաստանի մասին» խորհրդային դեկրետը՝ գտնելով, որ «կործանման եզրին կանգնած և իր հայրենիքից արտաքսվող ու կոտորվող հայ ժողովրդի համար ավելորդ է դառնում ազգային ինքնորոշման իրավունքը»։

հայկական հարցի վերջնական լուծումն առնչել է Անտանտի քաղաքականության, հայ դատը բոլշևիկյան կառավարությանը հանգամանորեն ներկայացնելու և վերջինիս կողմից ըմբռնողություն գտնելու հետ։

Ունեցել է «Ներքին տեսություն», «Արտաքին տեսություն», «Շաբաթական լուրեր», «Մամուլ», «Այլևայլք» մշտական բաժինները, գրական, գիտական և հասարակական երկամսյա հավելված (1919 թվականին)։

Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գիտական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայաստանի թերթեր
Սուրեն Չարեքյան

**Սուրեն Գաբրիելի Չարեկյան** (), հայ դիրիժոր, մանկավարժ։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1956), Ուզբեկստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ (1944)։ Պրոֆեսոր (1971):

## Կենսագրություն
Սուրեն Չարեկյանը ծնվել է Թբիլիսիում։ 1928 թվականի սկզբին, երբ դեռևս Թբիլիսիի կոնսերվատորիայի չորրորդ կուրսի ուսանող էր, հրավիրվել է Հայաստան` ղեկավարելու Երևանի կոնսերվատորիայի սիմֆոնիկ նվագախումբը։ 1932 թվականին ավարտել է Լենինգրադի կոնսերվատորիան (Ա. Գաուկայի դիրիժորության դասարան)։ 1931-1932 թվականներին եղել է Լենինգրադի կոնսերվատորիա օպերային ստուդիայի դիրիժորը, 1933-1934 և 1944 թվականից՝ Երևանի Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի պետական թատրոնի դիրիժոր (1957-1964 թվականներին՝ գլխավոր դիրիժոր), 1934-1936 թվականներին՝ Թբիլիսիի Պալիաշվիլու անվան օպերային թատրոնի դիրիժոր, 1936-1944 թվականներին՝ Տաշքենդի Սվերդլովի անվան օպերայի և բալետի թատրոնի դիրիժոր։

Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի պետական թատրոնում Չարեկյանը ղեկավարել է Տիգրան Չուխաջյանի «Լեբլեբիջի», «Արշակ Երկրորդ», Լ. Խոջա-Էյնաթյանի «Նամուս», Գ. Արմենյանի «Խաչատուր Աբովյան» օպերաները, ինչպես նաև եվրոպական դասական օպերաներ։

## Գործունեություն
### Մանկավարժական գործունեություն
* 1934-1936 թվականներին դասավանդել է Թբիլիսիի կոնսերվատորիայում
* 1944 թվականից՝ Երևանի պետական կոնսերվատորիայում, պրոֆեսոր

### Դիրիժոր
* Պյոտր Չայկովսկու «Պիկովայա դամա»
* «Իվան Սուսանին» (М. И. Глинки)
* Ա. Բորոդիան «Իշխան Իգոր»
* «Ջրահարս»
* Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակով «Ցարի հարսնացուն»
* Պյոտր Չայկովսկի «Եվգենի Օնեգին»
* Ջուզեպե Վերդի «Աիդա»
* Ժորժ Բիզե «Կարմեն»
* Ջակոմո Պուչչինի «Տոսկա»
* Ջակոմո Պուչչինի «Չիո-չիո-սան»
* Ջուզեպե Վերդի «Տրավիատա»
* Ջուզեպե Վերդի «Ռիգոլետտո»
* Ջուզեպե Վերդի «Պարահանդես-դիմակահանդես»
* Ջուզեպե Վերդի «Տրուբադուր»
* Տիգրան Չուխաջյան «Արշակ II»
* Տիգրան Չուխաջյան «Լեբլեբիջի Հոր-հոր աղա»
* Խոջա-Էյնաթյան «Նամուս»
* Դերժինսկի «Խաղաղ Դոն»

## Գրականություն
* Театральная энциклопедия. Том 5/Глав. ред. П. А. Марков - М.: Советская энциклопедия, 1967. - 1136 стб. с илл., 8 л. илл.
* Պետրոսյան Մ., Երեքը հայ դիրիժորներից, Երևան, 1976։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Գալուստ Պողոսյան

**Գալուստ Մնացականի Պողոսյան** (), հայ քիմիկոս։ Քիմիական գիտությունների դոկտոր (1973) պրոֆեսոր (1981)։

## Կենսագրություն
1951 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։ 1952 թվականից աշխատել է ՀՀ ԳԱԱ Օրգանական քիմիայի ինստիտուտում, 1977-2004 թվականներին եղել է մոնոմերների և պոլիմերների քիմիայի լաբորատորիայի վարիչ։

Մահացել է 2008 թվականին։ Թաղված է Երևանի Շահումյան գերեզմանատանը։

## Գործունեություն
Աշխատանքները վերաբերում են օրգանական նյութերի սինթեզին։ ՍԻՄ-եռազինային մոնոմերներից ստացել է բարձր հաճախական ճառագայթատեխնիկայի և մեքենաշինության համար կարևոր բարձրջերմաստիճանային պոլիմերներ, որոնց մեխանիկական կայունությունը պահպանվում Է մինչև 500°С տաքացնելիս։ Ակրիլամիդի հիմքի վրա ստեղծել Է մոնոմեր-պոլիմեր բաղադրամասերով համակարգեր, որոնցով ներծծված հողը դառնում Է առավել անջրանցիկ։

## Երկեր
* Политриазины, Е., 1987 (համահեղինակ)։
* Синтез и полимеризация замещенных в ядре стиролов. Е., 1983 (համահեղինակ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Քիմիական գիտությունների դոկտորներ
Լոս Եբենես

**Լոս Եբենես** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, գտնվում է Տոլեդո նահանգում, Կաստիլյա-Լա-Մանչա ինքնավար մարզի կազմում։ համայնքնը գտնվում է Մոնտես դե Տոլեդո շրջանի կազմում։ Տարածքը զբաղեցնում է 676,98 կմ²։ Բնակչությունը 6451 մարդ (ըստ 2010 թվականի)։ Պրովիցիայի վարչական կենտրոնից հեռու է 42 կմ։

## Պատկերասրահ

Almendro_en_flor.jpg
Algodor08112006.jpg


## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական էջ
* Ex escuela hogar "Mirasierra" 
* Guía útil de Los Yébenes 
* Situación geográfica de Los Yébenes
* Previsión meteorológica de la semana

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Հովհաննես Դանիելյան

**Հովհաննես Յուրիի Դանիելյան** (1974, հունվարի 3, Երևան - 2016, օգոստոսի 3, Մոսկվա), հայ շախմատիստ, գրոսմայստեր (1999)։

## Շախմատիստի կարիերա
1989 և 1990 թվականներին մասնակցել է ԽՍՀՄ պատանիների առաջնության եզրափակիչներին։ 1992-1993 թվականներին Հայաստանը երեք անգամ ներկայացրել է պատանիների աշխարհի առաջնություններին։ Առավելագույն հաջողության հասել է 1992 թվականին, Դույսբուրգում (Գերմանիա), որտեղ նվաճել է մինչև 18 տարեկանների աշխարհի փոխչեմպիոնի կոչումը։ Նույն թվականին 4-րդ տեղն է զբաղեցրել Բուենոս Այրեսում կայացած մինչև 20 տարեկանների աշխարհի առաջնությունում։

1992 թվականի վերջին - 1993 թվականի սկզբին Վլադիմիր Գեորգիևի հետ 2-րդ տեղն է բաժանել Շվեդիայի Հալսբերգ քաղաքում կայացած պատանեկան մրցաշարում (հաղթող՝ Ալեքսանդր Օնիշչուկ)։ 1993 թվականին Կաննում կայացած անցումային մրցախաղում 3½ - 2½ հաշվով հաղթել է ֆրանսիացի շախմատիստ Էլուա Ռելանժին, ինչի շնորհիվ մասնակցել է Ռուսաստանի Պրոտվինո քաղաքում կայացած աշխարհի առաջնության նախնական փուլերից մեկին՝ 10 մասնակիցների մեջ զբաղեցնելով 6-րդ տեղը։

1998 թվականին հաղթել է Մոսկվայում կայացած շրջանային մրցաշարում՝ առաջ անցնելով, մասնավորապես, Եվգենի Նայերից և Միխայիլ Սալտաևից։

Սկսած 2000 թվականից ՖԻԴԵ-ի հովանու ներքո անցկացվող մրցաշարերին մասնակցել է հազվադեպ։ Մասնակցած եզակի մրցաշարերից մեկում՝ 2003 թվականին, 2-րդ տեղն է զբաղեցրել Մոսկվայում, իսկ 2008 թվականին 3-րդ տեղն է բաժանել Մուչովոյի (Ռուսաստան) մրցաշարում։

Անհատական վարկանիշի առավելագույն ցուցանիշին հասել է 2009 թվականի ապրիլին (2530)՝ Հայաստանի շախմատիստների մեջ զբաղեցնելով 13-րդ տեղը։ Այդ վարկանիշը նա պահպանել է մինչև կյանքի վերջ։

Կյանքի 43-րդ տարում անժամանակ վախճանվել է 2016 թվականի օգոստոսի 8-ին։

## Վարկանիշի փոփոխության գրաֆիկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հովհաննես Դանիելյանի անձնական քարտը ՖԻԴԵ-ի կայքում 
* Հովհաննես Դանիելյանի պարտիաները 
* Հովհաննես Դանիելյանի անձնական քարտը 365chess.com կայքում

Կատեգորիա:Հայ գրոսմայստերներ
Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Կատեգորիա:Շախմատի միջազգային վարպետներ
Արտաշես Պողոսյան

**Արտաշես Ալեքսանդրի Պողոսյան** (), հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1954)։

## Կենսագրություն
Արտաշես Պողոսյանը 1941 թվականին ավարտել է Հադրութի մանկավարժական ուսումնարանը և որպես ուսուցիչ աշխատել է հայրենի դպրոցում։ 1942-1946 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում, մասնակցել Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1946 թվականին աշխատել է Բաքվի «Կոմունիստ» (հայերեն) թերթի խմբագրությունում, ապա հայրենի Խծաբերդ գյուղում։ 1953 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը, 1960 թվականին՝ Մոսկվայի Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտի բարձրագույն գրականական դասընթացները։ Մինչև 1967 թվականը աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում որպես կրկնօրինակման ավագ խմբագիր։ 1967-1971 թվականներին բաժնի վարիչ էր ՀԽՍՀ նախարարների խորհրդի մամուլի պետական կամիտեում։ 1971-1975 թվականներին եղել է «Հայաստան» հրատարակչության մանկապատանեկան գրականության խմբագրության վարիչ։ Ռուսերեն լույս են տեսել Պողոսյանի «Բախտը դժվար է տրվում» (Մոսկվա, 1966), «Հիմն հողի և արևի» (Մոսկվա, 1975) գրքերը։

## Գործունեություն
Պողոսյանի բանաստեղծություններին բնորոշ են քնարականությունը, հայրենասիրական, քաղաքացիական շունչը՝ «Փոթորկից հետո», (1955 թվական), «Բախտը դժվար Է տրվում», (1967 թվական), «Կապույտ հանգրվան», (1972 թվական), «Հիմն հողի և արևի», (1975 թվական), «Հորովել», (1980 թվական), «Բանաստեղծություններ և պոեմներ», (1983 թվական), ժողովածուներ։ Պողոսյանը գրել է նաև «Հրաժեշտ անցյալին» (1978 թվական) վեպը։ Թարգմանել է Պաբլո Ներուդայի, Ալեքսանդր Տվարդովսկու, Ալեքսանդր Բլոկի ստեղծագործություններից։

## Երկեր
* Փոթորկից հետո, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 47 էջ։
* Պոեմներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1958, 140 էջ։
* Բախտը դժվար է տրվում, Երևան, «Հայաստան», 1967, 151 էջ։
* Արյունոտ լուսաբաց, Երևան, «Հայաստան», 1969, 144 էջ։
* Կապույտ հանգրվան, Երևան, «Հայաստան», 1972, 316 էջ։
* Հիմն հողի և արևի, Երևան, «Հայաստան», 1975, 244 էջ։
* Հրաժեշտ անցյալին (վեպ), Երևան, «Սովետական գրող», 1978, 298 էջ։
* Հորովել (բանաստեղծություններ), Երևան, «Սովետական գրող», 1980, 130 էջ։

### Թարգմանություններ (ռուսերենից)

* Ներուդա Պաբլո, Թող զարթնի անտառահատը, Երևան, Հայպետհրատ, 1952, 80 էջ։
* Տվարդովսկի, Վասիլի Տյորկին, Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 208 էջ։
* Ստանչև Լուչեզար, Նապաստակը, ոզնին և աղվեսը, Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 24 էջ։
* Անթեոս Պետրոս, Դրոշակավորը, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 44 էջ։
* Տվարդովսկի, Հեռաստանից-հեռաստան, Երևան, «Հայաստան», 1965, 90 էջ։
* Թևեքելյան Վ., Գրանիտը չի հալվում (վեպ), Երևան, «Հայաստան», 1966, 512 էջ։
* Բլոկ Ա., Լիրիկա, Երևան, «Հայաստան», 1968, 448 էջ։
* Գեորգու Մենյուկ, Կաչաղակի խնջույքը, Երևան, «Հայաստան», 1970։
* Համզատով Ռասուլ, Լեռնցի աղջիկը, Երևան, «Հայաստան», 1971։
* Տվարդովսկի, Վասիլի Տյորկին, Երևան, «Հայաստան», 1971։
* Անթեոս Պետրոս, Բյուրեղապակյա քաղաքը (պոեմ), Երևան, «Հայաստան», 1973։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Էռնստ Չեյն

**Էռնստ Բորիս Չեյն** (Chain) (), անգլիական կենսաքիմիկոս, Լոնդոնի թագավորական ընկերության (1949), ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան (1976) անդամ։ Ավարտել է Բեռլինի համալսարանը (1930)։ Աշխատել է Քեմբրիջի կենսաքիմիայի ինստիտուտում (1933—1935), Օքսֆորդի համալսարանում (1935—1948), 1948—1961 թթ. եղել է Հռոմի քիմիական մանրէաբանության միջազգային կենտրոնի տնօրեն․

Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են մանրէային հակաբակտերիային նյութերի, ինսուլինի ազդեցության մեխանիզմի, մանրէաբանական արդյունաբերության տեխնոլոգիայի, լիզերգինաթթվի առաջացման, սնկային մետաբոլիտների ուսումնասիրմանը։1939 թվականին գլխավորել է պենիցիլինի ստացման և մաքրման աշխատանքները, պարզել նրա քիմիայի կառուցվածքը։ Նոբելյան մրցանակ (1945, Ալեքսանդր Ֆլեմինգի և Հոուարդ Ուոլտեր Ֆլորիի հետ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի կենսաքիմիկոսներ
Կատեգորիա:Բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Գերմանացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Նատրիումի հեքսահիդրօքսոքրոմատ(III)

**Նատրիումի հեքսահիդրօքսոքրոմատ(III)**, անօրգանական նյութ՝ Na3[Сr(OH)6] բանաձևով։ Կանաչ, ամորֆ նյութ է։ Լուծվում է հիմքերում։

## Ստցումը
* Ստացվում է քրոմի հիդրօքսիդի և նատրիումի հիդրօքսիդի փոխազդեցությունից.
::\mathsf{Cr(OH)_3 + 3NaOH \ \xrightarrow{}\ Na_3[Cr(OH)_6] }
* Ստացվում է քրոմի սուլֆատի և նատրիումի հիդրօքսիդի փոխազդեցությունից.
::\mathsf{Cr_2(SO_4)_3 + 12NaOH \ \xrightarrow{}\ 2Na_3[Cr(OH)_6] + 3Na_2SO_4 }

## Ֆիզիկական հատկությունները
Առաջացնում է կանաչ ամորֆ նյութ։

## Քիմիական հատկությունները
* Տաքացման պայմաններում քայքայվում է.
::\mathsf{Na_3[Cr(OH)_6] \ \xrightarrow{200^oC}\ CrO(OH) + 3NaOH + H_2O }
::\mathsf{Na_3[Cr(OH)_6] \ \xrightarrow{400^oC}\ NaCrO_2 + 2NaOH + 2H_2O }
* Փոխազդում է աղաթթվի հետ.
::\mathsf{Na_3[Cr(OH)_6] + 3HCl \ \xrightarrow{}\ Cr(OH)_3\downarrow + 3NaCl + 3H_2O }
::\mathsf{Na_3[Cr(OH)_6] + 6HCl \ \xrightarrow{}\ CrCl_3 + 3NaCl + 6H_2O }
* Տաքացման պայմաններում փոխազդում է ջրածնի պերօքսիդի հետ.
::\mathsf{2Na_3[Cr(OH)_6] + 3H_2O_2 \ \xrightarrow{90^oC}\ 2Na_2CrO_4 + 2NaOH + 8H_2O }

## Գրականություն
* Лидин Р.А. и др. Химические свойства неорганических веществ։ Учеб. пособие для вузов. — 3-е изд., испр. — М.։ Химия, 2000. — 480 с. — ISBN 5-7245-1163-0.
* Рипан Р., Четяну И. Неорганическая химия. Химия металлов. — М.։ Мир, 1972. — Т. 2. — 871 с.

Կատեգորիա:Նատրիումի միացություններ
Ռամկավար ազատական կուսակցություն (այլ կիրառումներ)

**[[Ռամկավար ազատական կուսակցություն]]** (ՌԱԿ), կուսակցություն հիմնված 1921 թվականին

* Ռամկավար ազատական կուսակցություն (Հայաստան), կուսակցության ներկայիս հայաստանյան մասնաճյուղը, հիմնվել է 2012 թվականին
* Ռամկավար ազատական կուսակցություն (ԱՄՆ), կուսակցության ամերիկյան մասնաճյուղը, հիմնել է 1921 թվականին
* Ռամկավար ազատական կուսակցություն (Կանադա), կուսակցության կանադական մասնաճյուղը, հիմնել է 1950-ական թվականներին
* Հայաստանի Ռամկավար ազատական կուսակցություն (ՀՌԱԿ), կուսակցության հայաստանյան մասնաճյուղը, գոյություն է ունեցել 1991-2012 թվականներին
* Արմենական-Ռամկավար ազատական կուսակցություն, ՀՌԱԿ-ի տրոհման արդյունքում ստեղծված կուսակցություն, գոյություն է ունեցել 2009-2012 թվականներին

## Տես նաև
* Սահմանադրական Ռամկավար կուսակցություն (ՍՌԿ), ՌԱԿ-ի հիմք հանդիսացած կուսակցություններից մեկը
Էրիխ Վայներտ

**էրիխ Վայներտ** (, ), գերմանացի բանաստեղծ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Բեռլինի կիրառական արվեստների բարձրագույն դպրոցը (191) թվականին)։ ԳԿԿ անդամ 1929 թվականից։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին եղել է զինվոր, մերձեցել հեղափոխական շարժմանը։ Գրական գործունեությունն սկսել է 1921 թվականին։ 1920-ական թվականների կեսից իր ստեղծագործունությունը կապել է գերմանական պրոլետարիատի պայքարի հետ։ Ֆաշիստական հեղաշրջման պատճառով տարագրվել է (1933 թվականին) Շվեյցարիա, ապա՝ ԽՍՀՄ։ 1934 թվականին հրատարակել է «Գետաքարեր» և «Կգա օրը» հակաֆաշիստական բանաստեղծությունների ժողովածուները։ 1937 թվականին Իսպանիայում եղել է 11-րդ ինտերնացիոնալ բրիգադի քաղաշխատող։ Այդ ժամանակ գրված բանաստեղծություններն ամփոփված են «Կամարադաս» (1951 թվականին) գրքում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Վայտներտը գլխավորել է (1943-1945 թվականներին) «Ազատ Գերմանիա» հակաֆաշիստական կոմիտեն, եղել խորհրդա-գերմանական Վայներտ Կ․ Հ․ Վայնո ռազմաճակատի առաջավոր գծում։ Ռադիոյով դիմել է գերմանական զինվորներին, Վայտներտ «Հիշիր Ստալինգրադը» (1943 թվականին) ճակատային օրագրի, «Մահ հանուն հայրենիքի» (1942 թվականին), «Նպատակահարմարություն» (1942 թվականին) պատմվածքների, ինչպես նաև մեկ գործողությամբ պիեսների, «Ընդդեմ իսկական թշնամու» (1944 թվականին) բանաստեղծությունների ժողովածուի և այլ գործերի հեղինակ է։ 1946 թվականին վերադարձել է հայրենիք՝ նվիրվել Գերմանիայի դեմոկրատ, վերածնման գործին։ 1949 թվականին և 1952 թվականին արժանացել է Ազգային մրցանակի, ընտրվել խորհրդային գերմանական ակադեմիայի անդամ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Մագդեբուրգ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Գերմանացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Գերմանացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գրողներ
Կատեգորիա:ԳԴՀ ազգային մրցանակի դափնեկիրներ
Տաղաչափական համակարգեր

**Տաղաչափական համակարգեր**, չափածո խոսքի կառուցման սկզբունքներ, որոնք օգտագործվել և օգտագործվում են տարբեր ժողովուրդների պոեզիայում։ Տաղաչափական համակարգերի գոյությունը պայմանավորված է տարբեր լեզուների առանձնահատկություններով՝ շեշտադրության, արտասանական և այլն։ Դրանց տարբերակման հիմնական չափանիշն այն է, թե տվյալ տաղաչափական համակարգում ինչո՞վ է պայմանավորված ռիթմը։

Պոեզիայի պատմության մեջ հայտնի են հետևյալ տաղաչափական համակարգերը՝ չափական (մետրական), վանկական (սիլաբիկ), վանկաշեշտական (սիլաբոտոնիկական), համաշեշտ (տոնիկական) և ազատ ոտանավոր։

## Տես նաև

* Տաղաչափություն
* Ռիթմ
* Վանկական ոտանավոր
* Վանկաշեշտական ոտանավոր
* Համաշեշտ ոտանավոր
* Ազատ ոտանավոր
* Չափական ոտանավոր

## Աղբյուրներ

* Էդ. Ջրբաշյան, Հ. Մախչանյան, Գրականագիտական բառարան, էջ 301

Կատեգորիա:Գրականագիտություն
Կատեգորիա:Տաղաչափություն
Լուի Վառլեն

[thumb|[:hyw:Ֆելիքս Վալոթոն|Ֆելիքս Վալոտոն - «էժեն Վառլեն»]]
**Լուի էժեն Վառլեն** (, ), ֆրանսիացի սոցիալիստ, 1-ին Ինտերնացիոնալի փարիզյան սեկցիաների կազմակերպիչներից և ղեկավարներից։ Մասնագիտությամբ կազմարար-բանվոր։

1865 թվականին ընդունվել է 1-ին Ինտերնացիոնալ, եղել դրա Լոնդոնյան կոնֆերանսի (1865 թվականին), Ժնևի (1866 թվականին) և Բազելի (1869 թվականին) կոնգրեսների պատգամավոր։ 1870 թվականին ընտրվել է Ինտերնացիոնալի Փարիզյան ֆեդերացիայի նախագահ։ Դատվել է 1-ին Ինտերնացիոնալի 2-րդ (1868 թվականին) և 3-րդ (1870 թվականին) պրոցեսներում, դատապարտվել բանտարկության և դրամական տուգանքի։

1870 թվականին վտարանդվել է Բելգիա։ 1870 թվականի սեպտեմբերի 4-ի հեղափոխությունից հետո վերադարձել է Փարիզ, եղել Ազգային գվարդիայի 193-րդ գումարտակի հրամանատար, 1871 թվականի մարտի 18-ի ապստամբության ղեկավարներից, եղել է 1871 թվականի Փարիզի կոմունայի անդամ (Ֆինանսական և պարենային, ապա ռազմական, հանձնաժողովների անդամ)։ Կոմունայում հարել է պրուդոնական փոքրամասնությանը։ Գնդակահարել են վերսալցիները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Վլադիսլավ Վանչուրա

**Վլադիսլավ Վանչուրա** (, ), չեխ գրող։ Կրթությամբ բժիշկ։

Առավել հայտնի է «Հացթուխ Յան Մարհոուլը» (1924 թվականին) վեպը, որտեղ փորձել է նկարագրել *«մանր սեփականատերերի քայքայումը կապիտալիզմի օրոք»*։ «Հերկի և պատերազմի դաշտեր» (1925 թ.) երգիծական վեպում բողոքել է ենթադրյալ իմպերիարիստական պատերազմի դեմ, «կործանման դատապարտված» կապիտալիստական աշխարհը ներկայացրել սուր երգիծական-գրոտեսկային պատկերներով։ «Մարկետա Լազարովա» (1931 թ.), «Փախուստ դեպի Բուդին» (1932 թ.) վեպերում և «Թագուհի Դորոակայի աղեղը» (1932 թ.) պատմվածքների ժողովածուում հիմնականը ողբերգական սիրո թեման է։ «Պատկերներ չեխ ժողովրդի պատմությունից» (հ․ 1-3, 1939-1940 թթ.) գեղարվեստական ժամանակագրությունում փորձել է հասնել էպիկական ընդգրկման, մոնումենտալության, լեզվի պարզության։ Համարվում է չեխական սոցիալիստական գրականության սկզբնավորողներից։ Հանդես է եկել նաև որպես սցենարիստ ու ռեժիսոր։ Եղել է Չեխոսլովակիայի կինոնկարային ընկերության կազմակերպիչն ու առաջին նախագահը։

Գնդակահարվել է ֆաշիստական օկուպացիայի ժամանակահատվածում՝ դիմադրության շարժմանը մասնակցելու համար։ Ետմահու Վանչուրաին շնորհվել է Չեխոսլովակիայի ժողովրդական արվեստագետի կոչում (1946 թ.)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխ գրողներ
Կատեգորիա:Չեխ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Չեխ կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Չեխ բժիշկներ
Կատեգորիա:Չեխ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Կարլի համալսարանի շրջանավարտներ
Մատ (այլ կիրառումներ)

**Մատ** հասկացությունը կարող է վերաբերել.
* Մատ (Սպարկերտի գավառ), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։
* Մատ (շախմատ), իրավիճակ շախմատում
* Մատ, մարմնի մաս
* Մատ, ռուսերեն հայհոյախոսության ամբողջական անվանումը։
Արամայիս Պողոսյան

**Արամայիս Սարգսի Պողոսյան** (), Խորհրդային Միության հերոս (1943, դեկտեմբերի 20, հետմահու), ավագ սերժանտ։

## Կենսագրություն
1939 թվականին զորակոչվել է կարմիր բանակ, մասնակցել Բեսարաբիայի ազատագրմանը (1940)։ Հայրենական մեծ պատերազմի առաջին օրերից եղել է կամրջակառույց առանձին գումարտակի ջոկի հրամանատար, մասնակցել Ստալինգրադի պաշտպանությանը և Խարկովի ազատագրմանը։ Հերոսի կոչման արժանացել է Դնեպրի գետանցման ժամանակ (1943 թվականի սեպտեմբեր) ցուցաբերած խիզախության համար։ Զոհվել է Ուկրաինայի ՍՍՀ Դերնյովկա գյուղի մոտ մղված մարտում։ Պարգևատրվել է Լենինի, Հայրենական պատերազմի II աստիճանի շքանշաններով։

## Գրականություն
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Նատրիումի հեքսաբրոմպլատինատ(V)

**Նատրիումի հեքսաբրոմպլատինատ(V)**, անօրգանական միացություն՝ Na[Sb(OH)6 բանաձևով։ Առաջացնում է բյուրեղներ։ Ջրում վատ է լուծվում։

## Ստացումը
* Ստացվում է ծարիրի օքսիդի, ջրածնի պերօքսիդի և նատրիումի հիդրօքսիդի ջրային լուծույթի փոխազդեցությունից՝ տաքացման պայմաններում.
::\mathsf{ Sb_2O_3 + 2H_2O_2 + 2NaOH + 3H_2O \ \xrightarrow{60-80^oC}\ 2Na[Sb(OH)_6] }

## Ֆիզիկական հատկությունները
Առաջացնում է անգույն բյուրեղներ։

Ջրում լավ չի լուծվում։

## Քիմիական հատկությունները
* Տաքացման պայմաններում քայքայվում է.
::\mathsf{Na[Sb(OH)_6] \ \xrightarrow{600^oC}\ NaSbO_3 + 3H_2O }

## Կիրառությունը
* Օգտագործվում է ծարիրի արտադրության մեջ։
* Օգտագործվում է էմալի արտադրության մեջ.
* Օգտագործվում է օրգանական սինթեզում։
* Օգտագործվում է անալիտիկ քիմիայում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Химический энциклопедический словарь / Редкол.։ Кнунянц И.Л. и др.. — М.։ Советская энциклопедия, 1983. — 792 с.

Կատեգորիա:Նատրիումի միացություններ
Կատեգորիա:Ծարիրի միացություններ
Կառանկե

**Կառանկե** (), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Տոլեդո պրովինցիայի *Կաստիլիա Լա Մանչա* ինքնավար համայնքի կազմում։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է *Լա Սագրա* շրջանում։ Տարածքը կազմում է 25 կմ2, բնակչությունը` 5274 մարդ (2023 թվականի տվյալներով)։ Պրովինցիայի վարչական կենտրոնից գտնվում է 42 կմ հեռավորության վրա։

Քաղաքի հովանավորներն են հանդիսանում սուրբ Սանտիսիմո Կրիստո դե լա Փեն և Մարիա Մագդալենա Աստվածամայրը։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Կասասբուենաս

**Կասասբուենաս** (), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Տոլեդո պրովինցիայի *Կաստիլիա Լա Մանչա* ինքնավար համայնքի կազմում։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է *Մոնտես դե Տոլեդո* շրջանում։ Տարածքը կազմում է 30 կմ2, բնակչությունը` 224 մարդ (2010 թվականի տվյլաներով)։ Պրովինցիայի վարչական կենտրոնից գտնվում է 22 կմ հեռավորության վրա։ Քաղաքի հովանավորներն են հանդիսանում Սանտիսիմո Կրիստո դել Ամպարոն և դել Ռոսրիո աստվածամայրը։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Ծնկլտան գեղգեղին

**Ծնկլտան գեղգեղին** (), շահրիկների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, տարածված։ 
## Կառուցվածք
150px|մինի|ձախից
Մարմնի երկարությունը՝ 10-11 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 15-21 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 7,8 գ։ Փոքրիկ է. առաջնային փետուրները կարճ են, ոտքերը՝ սևավուն։ Հասունի մարմինը վերևից մոխրավուն դարչնագույն-կանաչ է, ներքևից՝ սպիտակ-դեղնավուն, կտուցը՝ մուգ։ Երիտասարդի մարմինը վերևից կանաչ-մոխրագույն է, թափահարող փետուրները՝ դեղին երիզով, թևին կա բաց գույնի շերտ։ Աշխույժ է, կեր է որոնում գետնից մինչև ծառերի գագաթը։ Հաճախ պոչը տմբտմբացնում է։ Երկհնչյուն երգը հաճախակի է կրկնվում։ Բնակվում է անտառներում, չուի ընթացքում լայնորեն տարածված է։ Սնվում է անողնաշարավորներով։ Գարնանային վերադարձը՝ մարտի 2-րդ կեսից։ 
## Բազմացում
Հարսանեկան զույգերը ձևավորվում են ապրիլի վերջից մայիսի 1-ին կեսը։ Ձվերի լրիվ քանակով պատրաստ բները հայտնվում են մայիսի վերջ-հունիսի ընթացքում, կրկնակի բնադրման դեպքում՝ հուլիսի 1-ին կեսին։ Բույնը գավաթաձև է կամ գնդանման՝ չոր խոտաբույսերից։ Բնադրում է գետնին մոտ։ Դնում է 17 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ մուգ պտերով 4-7 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 14 օր։ Ձագերին կերակրում է էգը։ Ձագերը բնից զանգվածաբար հեռանում են հունիսի վերջից օգոստոսի սկիզբը։ Այդ ընթացքում ի հայտ են գալիս նաև թռիչքին համեմատաբար թույլ տիրապետող ձագերից և ինքնուրույն կերակրվող երիտասարդ թռչուններից բաղկացած ընտանիքներ։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 10-11 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 15-21 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 7.8 գ։  Առաջնային փետուրները կարճ են, ոտքերը սևավուն։ Հասունի մարմինը վերևից մոխրավուն դարչնագույն-կանաչ է, ներքևից՝ սպիտակ-դեղնավուն, կտուցը՝ մուգ։ Երիտասարդի մարմինը վերևից կանաչ-մոխրագույն է, թափահարող փետուրները՝ դեղին երիզով, թևին կա բաց գույնի շերտ։ Պոչը հաճախ տմբտմբացնում է։

## Կենսակերպ
Բնադրող-չվող է։ Գարնանային վերադարձը՝ մարտի 2-րդ կեսից։

## Սննդառություն
Կեր որոնում է գետնից մինչև ծառերի գագաթը։ Սնվում է անողնաշարավորներով։

## Ապրելավայր
Ապրում է անտառներում, չուի ընթացքում  տարածված է։

Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Կինտանար դե լա Օրդեն

**Կինտանար դե լա Օրդեն** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, գտնվում է Տոլեդո նահանգում, Կաստիլյա-Լա-Մանչա ինքնավար մարզի կազմում։ Համայնքը գտնվում է Մանչա Ալթա դե Տոլեդո շրջանի կազմում։ Տարածքը զբաղեցնում է 88 կմ²։ Բնակչությունը 12873 մարդ (ըստ 2010 թվականի)։ Պրովինցիայի վարչական կենտրոնից հեռու է 110 կմ։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական էջ 
* Ayuntamiento de Quintanar de la Orden 
* MLV Digital. Revista Independiente de Información de Quintanar de la Orden 
* Revista La Encina
* QuintanardelaOrden.org Red Social de Quintanar en Internet 

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Էդուարդ Վանունց

**Էդուարդ Հայկի Վանունց** (), հայ խորհրդային հնչյունային օպերատոր։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1967 թ.)։

## Կենսագրություն
1951 թվականին ավարտել է Լենինգրադի կինոինժեներների ինստիտուտը։ 1952 թվականից աշխատել է Երևանի «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում։ Նրա մասնակցությամբ ստեղծվել են՝
* «Անձամբ ճանաչում եմ» (1958 թ., ռեժիսոր Ստեփան Կևորկով, Էրազմ Քարամյան)
* «Բարև, ես եմ» (1965 թ., ռեժիսոր՝ Ֆրունզե Դովլաթյան)
* «Կարինե» (1967 թ., ռեժիսոր՝ Արման Մանարյան)
* «Լքված հեքիաթների կիրճը» (1974 թ., ռեժիսոր՝ Էդմոնդ Քեոսայան
1968 թվականից աշխատել է «Լենֆիլմ» կինոստուդիայում։ Լավագույն ֆիլմերից են՝ 
*«Արքա Լիր» (1971 թ., ռեժիսոր Գ․ Կոզինցև)
* «Գոյա» (1972 թ., ռեժիսոր Կ․ Վոլֆ, ԳԴՀ-ի հետ, ԳԴՀ-ի հատուկ մրցանակ)
* «Մենախոսություն» (1974 թ., ռեժիսոր Ավերբախ)
* «Ռաֆերտի» (1979 թ., ռեժիսոր Մ․ Արանովիչ)
* «Անյուտա» (1982 թ., ռեժիսոր Ս․ Բելինսկի, Վ․ Վասիլև)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1929 ծնունդներ
Կատեգորիա:Դոնի Ռոստով քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հնչյունային օպերատորներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 2 ծնունդներ
Կիսմոնդո

**Կիսմոնդո** (իսպ․՝ Quismondo), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Մտնում է Տոլեդո պրովինցիայի Կաստիլիա լա Մանչա կազմի մեջ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է *Տոռռիխոս* շրջանի կազմում։ Տարածքը զբաղեցնում է 47 կմ²։ Բնակչությունը 1675 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։ Հեռավորությունը պրովինցիայի վարչական կենտրոնից՝ 50 կմ։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Կրետակեր

**Կրետակեր** (), ճուռակների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։

## Կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը՝ 43-53 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 100-121 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 700 գ։ Գլուխը և վիզը բարեկազմ են, պոչը՝ երկար։ Արուի գլուխը մոխրագույն է, էգինը՝ ավելի դարչնագույն։ Մարմինը վերևից դարչնագույն է, թևատակը՝ նեղ շերտերով, դաստակի հատվածի բիծը՝ մուգ։ Պոչի հիմքում կան 2 մուգ շերտեր։ Երիտասարդի գունավորումը փոփոխական է, սովորաբար՝ միատարր դարչնագույն, թևատակը և պոչի ստորին մակերեսը՝ հավասարաչափ զոլավոր։ Առավել հաճախ տեսանելի է թռիչքի պահին կամ չուի ժամանակ։ Կերակրվում է գետնին՝ հորիզոն, դիրքով։ Բնակվում է սաղարթավոր և խառնանտառներում, անտառեզրերին։

## Սնունդը
145px|մինի|ձախից|Ձու
Սնվում է առավելապես մեղուների և կրետների թրթուրներով, մանր ողնաշարավորներով։ Մարմնի կառուցվածքով, ճակատի, բերանի անկյուններում և աչքերի շուրջը մանր փետուրների առկայությամբ հարմարված է կրետների և մեղուների թրթուրներով սնվելու վտանգավոր ու դժվարին միջոցին։ Ոտքերի փետրազուրկ հատվածները պատված են հաստ, կոշտ, մանր եղջերացած վահանիկներով, որոնք պաշտպանում են գազազած կրետների ու մեղուների հարձակումներից։

## Բազմացում
Վաղ գարնանային վերադարձը՝ ապրիլի վերջ-մայիսի սկզբին՝ փոքր երամներով։ Բույնը հարթակ է՝ ճյուղերից, կանաչ տերևներից՝ ծառերին։ Դնում է 52 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ կարմիր-դարչնագույն պտերով 2 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 34-38 օր (մասնակցում է նաև արուն)։ Ձագերը բնից դուրս են գալիս կյանքի 49-րդ օրը՝ լիարժեք փետրածածկով։ Աշնանային չուն՝ սեպտեմբերի վերջին։

Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Սերգեյ Չապլիգին

**Սերգեյ Ալեքսեևիչ Չապլիգին** (, ), տեսական մեխանիկայի բնագավառի խորհրդային գիտնական, ժամանակակից հիդրոաերոդինամիկայի հիմնադիրներից։ ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1929 թվականին, թղթ․ անդամ՝ 1924 թվականից), սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1941 թվականին), Ն․ Ե․ Ժուկովսկու աշակերտը։

Ավարտել է Մոսկվայի համալսարանը (1890 թվականին)։ Գիտական աշխատությունները հիմնականում նվիրված էին տեսական մեխանիկայի երկու դասական խնդիրներին՝ չինտեգրվող կապերի առկայությամբ մարմնի շարժմանը և անշարժ կետի շուրջը ծանր պինդ մարմնի շարժմանը։ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին սկսել է զբաղվել շիթային հոսքերով, անսեղմելի հեղուկներում շիթի տեսության հետազոտություններով։ Չապլիգինի դոկտորական դիսերտացիայում, որում տրվել էր ցանկացած մինչձայնային արագությամբ գազային հոսքի հետազոտման մեթոդը, դրվել է գազային դինամիկայի զարգացման սկիզբը։ Մեծ արագությունների աերոդինամիկայի բնագավառում Չապլիգինի առաջադրած մեթոդները կարևոր դեր խաղացին ժամանակակից ինքնաթիռների հաշվարկի ռացիոնալացման համար։ Լուծել է աերոմեխանիկայի և ավիացիայի մի շարք բարդ խնդիրներ։ Չապլիգինը ավանդ ունի նաև մաթեմատիկայի բնագավառում։ Դիֆերենցիալ հավասարումների մոտավոր ինտեգրման Չապլիգինի հետազոտությունները մաթեմաթիկական մտքի խոշոր նվաճումներից են։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Չապլիգինը մասնակցել է սոցիալական շինարարությանը, Ն․ Ե․ Ժուկովսկու հետ՝ Աերոհիդրոդինամիկայի կենտրոնական ինստիտուտի ստեղծմանը (ինստիտուտիի առաջին ղեկավարը եղել է Ն․ Ե․ Ժուկովսկին, 1921-1942 թվականներին՝ Չապլիգինը)։ Ն․Ե․Ժուկովսկու անվան մրցանակ։ Պարգևատրվել է Լենինի 2 շքանշանով։ 1942 թվականին ԽՍՀՄ սահմանել է Չապլիգինի անվան մրցանակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:Ռուս ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մեխանիկներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի պրոֆեսորներ‎
Կատեգորիա:Ռուս ճարտարագետներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 2-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Աերոտիեզերական ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կաստիլյո դե Բայուելա

**Կաստիլյո դե Բայուելա** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, գտնվում է Տոլեդո նահանգում, Կաստիլյա-Լա-Մանչա ինքնավար մարզի կազմում։ համայնքնը գտնվում է Սերրա դե Սան Վիսենտե շրջանի կազմում։ Տարածքը զբաղեցնում է 37 կմ²։ Բնակչությունը 1009 մարդ (ըստ 2010 թվականի)։ Պրովիցիայի վարչական կենտրոնից հեռու է 71 կմ։

## Ժողովրդագրություն

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական էջ

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Արհեստական սնուցում

thumb|right|255px|<center>  </center>

**Արհեստական սնուցում**, բուժման մեթոդ, որի օգնությամբ բնական ճանապարհով (բերանով) սնուցման անհնարինության կամ անբավարարության դեպքերում օրգանիզմն ապահովվում է բնականոն կենսագործունեության համար անհրաժեշտ սննդանյութերով և ջրով։ Սննդանյութերն օրգանիզմ ներմուծելու եղանակից կախված՝ տարբերում են զոնդաղիքային (էնտերալ) և արտաաղիքային (պարէնտերալ) սնուցում։

## Զոնդաղիքային սնուցում
Զոնդաղիքային սնուցումը սովորաբար իրականացնում են հիվանդանոցում, փափուկ բարակ ռետինե կամ սիլիկոնային խողովակով (զոնդով), որը ստամոքս է տարվում բերանի կամ քթի, ինչպես նաև վիրահատական եղանակով՝ ստամոքսի կամ հաստ աղիքի պատերին բացած արհեստական խուղակների միջոցով։ Արհեստական զոնդաղիքային սնուցումն իրականացնում են բերանի խոռոչի օրգանների, կոկորդի, ըմպանի և կերակրափողի ոչ վիրահատելի ուռուցքների ու վնասվածքների դեպքերում կամ դրանց վիրահատությունից հետո, ծանր գանգագլխուղեղային վնասվածքների ժամանակ գիտակցության երկարատև կորստի, տարբեր պատճառներից առաջացած կոմային վիճակի, կլման խանգարումների, տարածուն այրվածքների և այլ դեպքերում։ Զոնդաղիքային սնուցման համար օգտագործում են հատուկ խառնուրդներ, որոնք պարունակում եՆ արգանակ, կաթ, կարագ, հում ձու, հյութեր, ինչպես նաև հատուկ սննդախառնուրդներ։ Անհաս երեխաների զոնդաղիքային սնուցումը կիրառում են ծննդաբերական վնասվածքների, բերանի խոռոչի, ըմպանի, կերակրափողի, ստամոքսի լորձաթաղանթների այրվածքների դեպքերում, ինչպես նաև կերակրափողի և ստամոքսի հետվիրահատական շրջանում։ Նորածինների համար լավագույն սննդանյութը մանրէազերծած մայրական կամ դոնորական քամած կաթն է, իսկ կրծքի երեխաների համար՝ կաթը, կեֆիրը և այլ սննդամթերքներ, որոնցով երեխաները մինչ այդ սնվել են։ 1 տարեկանից բարձր երեխաներին տրվող սննդախառնուրդները նույնն են, ինչ մեծերինը։

## Արտաաղիքային սնուցում
Արտաաղիքային սնուցման ժամանակ սննդանյութերն օրգանիզմ են ներմուծվում՝ շրջանցելով ստամոքսաղիքային համակարգը (ավելի հաճախ ներերակային, հազվադեպ՝ ենթամաշկային, միջմկանային, ներոսկրային)։ Դա իրականացվում է առավելապես հիվանդանոցային պայմաններում։ Նման սնուցում են կատարում կոկորդի, ըմպանի, կերակրափողի, կրծքավանդակի և որովայնի խոռոչի լայնածավալ վիրահատություններից հետո առաջին օրերին, ծանր այրվածքների, վնասվածքների, վերակենդանացնող միջոցառումների՝ արհեստական շնչառության սարքերի երկարատև գործածմամբ, նյարդային և հոգեկան հիվանդությունների (օրինակ՝ երբ հիվանդը սննդից հրաժարվում է), ծանր ստամոքսաբորբի, հաստ աղիքի խոցային բորբոքման, ստամոքսի և 12-մատնյա աղիքի խոցային հիվանդության և լյարդի հիվանդությունների դեպքերում։ Օգտագործում են հատուկ սպիտակուցային պատրաստուկներ (կազեինի հիդրոլիզատ, հիդրոլիզին, ամինոպեպտիդ և այլն), ամինաթթվային խառնուրդներ (բազմամին), ճարպային էմուլսիաներ, աղային լուծույթներ, խաղողաշաքար, վիտամիններ և այլն։

Երեխաների արտաաղիքային սնուցումը կիրառում են ստամոքսի և բարակ աղիքների ծանր բորբոքումների, մարսողության թունավոր խանգարման, որովայնամզի տարածուն բորբոքման, տարածուն այրվածքների դեպքերում, ստամոքսաղիքային համակարգի օրգանների ծանր վիրահատություններից հետո առաջին օրերին, ինչպես նաև զոնդաղիքային սնուցման անհնարինության և անբավարարության դեպքերում։ Օգտագործում են նույն պատրաստուկները, ինչ և մեծերի համար։

Կատեգորիա:Սնուցում
Կատեգորիա:Վերակենդանացում
Ձյան ճնճղուկ

**Ձյան ճնճղուկ** (), ճնճղուկների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, քիչ տարածված։

## Կառուցվածք
200px|մինի|ձախից
Մարմնի երկարությունը՝ 17 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 34-38 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 25-31գ։ Ցայտուն սև, մոխրա-դարչնագույն ու սպիտակ նախշերով թռչուն է։ Թռիչքի պահին տեսանելի է արտաքին թևի թափահարող փետուրների ցայտերանգությունը՝ սպիտակ ներքին թևի համադրությամբ։ Գլուխը և մեջքը մոխրադարչնագույն են, պարանոցը՝ սև։ Պոչի կենտրոնում փետուրները և վերնապոչը սև են, եզրային փետուրները՝ սպիտակ։ Բնադրման շրջանում կտուցը հիմնականում սևավուն է։ Արուի կզակի սև հատվածն ավելի հստակ է, քան էգինը։ Հետբնադրման շրջանում արուի և էգի կզակի հատվածը թույլ է արտահայտված, կտուցը բաց գույնի է, ծայրը՝ մուգ։ Երիտասարդը նման է հետբնադրման շրջանի անհատին, սակայն ավելի միատարր դեղնադարչնագույն է։ Արտաքին թևի և պոչի կենտրոնում փետուրները դարչնավուն են։

## Կենսակերպ
Երամային է։ Հետբնադրման շրջանում ալպյան մարգագետիններում Ձյան ճնճղուկները կազմում են կերակրվող մեծ երամներ։ Համարձակ է, մարդու հարևանությանը՝ անտարբեր։ Բնակվում է բարձրադիր լեռնալանջերում։ Սնվում է սերմերով և մանր անողնաշարավորներով։

## Բազմացում
Բնադրում է մայիս-հունիսին՝ փոքր գաղութներով, հազվադեպ՝ զույգերով՝ ժայռաճեղքերում կամ խորշերում, քիվերին, քարակույտերում։ Բույնը կառուցում է խոտերից ու մազերից։ Դնում է 23 մմ տրամագծով, սպիտակ 4-5 ձու։

Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Ճնճղուկներ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Լյուքսեմբուրգի այգի

**Լյուքսեմբուրգի այգի** (), հանրային այգի Փարիզի կենտրոնում՝ 6-րդ շրջանում։ Համարվում է քաղաքի տեսարժան վայրերից մեկը։ Նախկին թագավորական, իսկ այժմ՝ պետական պալատական այգին լատինական թաղամասում զբաղեցնում է 26 հեկտար տարածք։ Այգում է տեղակայված Լյուքսեմբուրգյան պալատը, որտեղ իր գործունեությունն է ծավալում Սենատը՝ ֆրանսիական պառլամենտի երկրորդ պալատը։

Լյուքսեմբուրգի այգու հյուսիսում է գտնվում նույնանուն պալատը և «Փոքր պալատը» (), որը համարվում է Սենատի նախագահի պաշտոնական նստավայրը, ջերմոց և Լյուքսեմբուրգի թանգարանը, իսկ արևելքում՝ Փարիզի լեռնագործության բարձրագույն ազգային դպրոցը ()։ Այգին կարելի է պայմանականորեն բաժանել 2 մասի՝ պալատի շրջակայքում տեղակայված են դեռևս 17-րդ դարում խիստ երկրաչափական կարգով և ֆրանսիական դասական ոճով կառուցված կլումբաներ և տեռասաներ, արևելյան և հարավարևելյան մասում առավել ուշ առաջացել է անգլիական ոճի մեկ այլ զբոսայգի։

## Գրականություն
* André Arnold-Peltier and Vassili Karist, *Le Jardin du Luxembourg / The Luxembourg gardens*, Éditions Pippa, collection Itinérances (ISBN 2-916506-00-4) (photos)
* *Paris et ses fontaines, de la Renaissance à nos jours*, texts assembled by Dominque Massounie, Pauline-Prevost-Marcilhacy and Daniel Rabreau, Délegation a l'action artistique de la Ville de Paris. from the Collection Paris et son Patrimoine, directed by Beatrice de Andia. Paris, 1995.
* Dominique Jarrassé, *Grammaire des Jardins Parisiens*, Parigramme, Paris, 2007. (ISBN 978-2-84096-476-6)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* The Luxembourg Gardens page at the Project for Public Spaces 
* The Jardin du Luxembourg - Հին ու նոր նկարներ այգուց, արձաններից, շատրվաններից 
* Detailed map with sculptures  
* Info and Jardin du Luxembourg Walk 
* The Luxembourg Gardens at Twilight  
* Webpages about the Garden 

Կատեգորիա:Փարիզի զբոսայգիներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատմություն
Թուրքմենաբադ

**Թուրքմենաբադ** (, միջնադարում հայտնի որպես՝ **Չարջոու** [*Çärjew, Чәрҗев*], պարսկ,՝ چهارجوی, թարգ․՝ *չորս գիրք*), քաղաք Թուրքմենստանի Հանրապետությունում, Լեբապի վելայաթի վարչական կենտրոնը և երկրի մեծությամբ երկրորդ քաղաքը։ Նավակայան Ամուդարյայի ձախ ափին։

Հիմնադրվել է 1880-ական թվականներին, որպես ռուսական ամրակետ Բուխարայի խանության տարածքում։ 1918 թվականից—1924 թվականին եղել է Թուրքեստանի ԻԽՍՀ, 1924 թվականից՝ Թուրքմենական ԽՍՀ կազմում, 1939 թվականից-1963 թվականին և 1970 թվականից՝ մարզային կենտրոն։

Ունի մետաքսի, մսի կոմբինատներ, բրդե մանվածքների, բամբակե գործվածքների, տրիկոտաժի, կարի, կոշիկի, կահույքի ֆաբրիկաներ, կարակուլի մորթու մշակման, բամբակազտիչ, կաթի, գինու, շինանյութերի և այլ գործարաններ։ Կան մանկավարժական ինստիտուտների, տեքստիլ, գյուղատնտեսական, գետային տեխնիկումներ, բժշկական և երաժշտական ուսումնարաններ, պատմահայրեհնագիտական թանգարան, շերամապահության և մելիորացիայի թուրքմենական փորձակայաններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքմենստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Մետաքսի ճանապարհի բնակավայրեր
Կատեգորիա:1511 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Չափ (տաղաչափություն)

**Չափ**, տաղաչափական հասկացություն, չափածո խոսքի ռիթմական կազմության հիմնական գործոն։ Չափը կարող է վերաբերել թե՝ ամբողջությամբ բանաստեղծական տողին, թե՝ տողի ներսում եղած չափական միավորներին։ Ե՛վ տողաչափը, և՛չափական առանձին միավորները (յամբ, քորեյ, անապեստ են) հաշվվում են ըստ վանկերի թվի։ Չափական առանձին միավորների տեսակավորման հարցում մեծ դեր ունի շեշտի տեղը։ Հայկական բանաստեղծությանը բնորոշ չափերը տեսակավորել ու բնութագրել է Մ․ Աբեղյանն իր «Հայոց լեզվի տաղաչափություն (մետրիկա)» (1933) գրքում (տես նաև Տաղաչափություն )։
Մազեխ

**Մազեխ**, կաթնամսաբրդատու, կոպտաբուրդ ոչխարների հնագույն զուտ տեղական (աբորիգեն) ցեղ։ Ստեղծվել է Հայաստանում ժողովրդական ընտրասերման միջոցով։ Տարածված է Գեղարքունիքի, Կոտայքի, Արագածոտնի, Շիրակի մարզերում։

## Կառուցվածք
Մաքիների միջին կենդանի զանգվածը 50-60 կգ է, խոյերինը՝ 60-100 կգ, մևդավի միջին բարձրությունը՝ 57-79 սմ, իրանի երկարությունը՝ 51-76 սմ, կաթնատվությունը՝ 60-70 կգ։ Այս ցեղի ոչխարները խոշոր են, ունեն ճարպապոչ (դմակ)՝ մաքիներինը՝ 2,5-6,5 կգ, խոյերինը՝ մինչև 13 կգ։ Բուրդը գունավոր է (շագանակագույնի տարբեր երանգներ, մոխրագույն, սև և այլն ), կոպիտ, ոչ միատարր։ Մեկ խուզից ստացվում է 1,2-1,6 կգ բուրդ։ Բրդատվությունն ու բրդի որակը բարելավելու նպատակով տրամախաչում են նրբագեղմ տարբեր ցեղերով։ Մաքուր վիճակում պահպանվել է միայն անհատ, տնտեսություններում։

## Գրականություն
* *Рухкян А.*, Овцеводство Армянской ССР и пути его качественного улучшения, Ереван

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ոչխարի ցեղեր
Մայրեհավեր

**Մայրեհավեր** (), հավանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։ ՀՀ-ում հայտնի է 1 տեսակ՝ կովկասյան մայրեհավը։

Փայլուն փետրավորմամբ, վառ կարմիր կատարով, երկար, երկատված ու ծայրերը կեռված պոչով թռչուն է։

Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Գրոս Լինդով

**Գրոս Լինդով** (), կոմունա Գերմանիայի Բրանդենբուրգ հողատարծքում։

Գտնվում է Օդեր Շպրե շրջանի կազմում։ Բնակչությունը կազմում է 1837 մարդ (ըստ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի)։ Տարածքը կազմում է 15,26 կմ²։ Պաշտոնական կոդ՝ 12 0 67 180։

Կոմունան ներառում է 4 գյուղական շրջան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Ավգուստ Վայսման

**Ավգուստ Վայսման** (, ), գերմանացի կենդանաբան, էվոլյուցիոնիստ։

Սովորել է Գյոթինգենում (1852— 1856)։ 1863 թ. եղել է Ֆրայբուրգի համալսարանի պրիվատ-դոցենտ, պրոֆեսոր (1873—1912)։ Սկզբնական աշխատանքները վերաբերում են մկանային հյուսվածքի հյուսվածաբանությանը, միջատների զարգացմանը, քաղցրահամ ջրերում ապրող օրգանիզմների կենսաբանությանը։ 60-ական թվականների վերջից Վայսմանը հիմնականում զբաղվել է Չ․ Դարվինի ուսմունքի (տես Դարվինիզմ) հիմնավորման և զարգացման տեսական հարցերի ուսումնասիրությամբ։ Ելնելով մատերիալիզմի դիրքերից, Վայսմանը պաշտպանեց կենսական երևույթների մեխանիստական ըմբռնումները։ Հանդես գալով ընդդեմ վիտալիզմի, Վայսմանը մերժեց լամարկիզմը, հաստատեց, որ ձեռք բերված հատկանիշների ժառանգման հարցը հնարավոր է բացատրել միայն փորձի միջոցով։ Նա փորձնականորեն ապացուցեց, որ մեխանիկական վնասվածքները չեն ժառանգվում։ 1940-ական թվականների վերջին Վայսմանի ստեղծած ուսմունքն անվանվեց նեոդարվինիզմ, այն Դարվինի էվոլյուցիոն տեսության շարունակությունն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի կենդանաբաններ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի կենսաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Գերմանացի պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գյոթինգենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Ալբառեալ դե Տախո

**Ալբառեալ դե Տախո** (իսպ․՝ Albarreal de Tajo) մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Մտնում է Տոլեդո պրովինցիայի Կաստիլիա լա Մանչա կազմի մեջ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է *Տոռռիխոս* շրջանի կազմում։ Տարածքը զբաղեցնում է 42 կմ²։ Բնակչությունը 725 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։ Հեռավորությունը պրովինցիայի վարչական կենտրոնից՝ 21 կմ։

## Ժողովրդագրություն

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Մախաոն

**Մախաոն** (), առագաստավորների ընտանիքի թիթեռ։ Հայաստանում հանդիպում է Վայոց ձորի, Արարատի, Գեղարքունիքի մարզերում, Խոսրովի անտառ արգելոցում և Երևանի շրջակայքում։ Աչքի է ընկնում իր գեղեցկությամբ ու մեծությամբ։

## Կառուցվածք
Թևերի վառ դեղնագույն ընդհանուր գունավորման վրա դասավորված են տարբեր ձևերի ու մեծության սև պտեր։ Հետին թևերն օժտված են պոչանման հավելվածով։ Հետին թևերի վրա աչքի է ընկնում լավ արտահայտված կարմրավուն պուտ՝ երիզված սև օղակով։ Թրթուրը կանաչ է՝ լայնական սև գծերով, որոնց վրա կան կարմիր կետեր։ Սնվում է հովանոցավորների և բարդածաղկավորների տերևներով։ Հարսնյակը կանաչ է կամ գորշ։ Տարեկան տալիս է 2 սերունդ։ Թիթեռի թռիչքը՝ մայիս-հունիսին և հուլիս-օգոստոսին՝ անտառի բացատներում, առվակների առափնյա վայրերում, արոտավայրերում։ Ձմեռում է հարսնյակը։ Գեղեցկության պատճառով մախաոնին անխնա որսում են և ոչնչացնում, պաշտպանության կարիք ունի։

## Պատկերասրահ

(MHNT) Papilio machaon - Chęciny (Mazovie) - Poland - male dorsal.jpg| ♂ 
(MHNT) Papilio machaon - Chęciny (Mazovie) - Poland - male ventral.jpg| ♂   △
Papilio machaon MHNT CUT 2013 3 11 Cahors Female.jpg|♀ 


Old World Swallowtail. Libya.jpg
Papilio machaon 04 04102009.jpg
Махаон в среднем прибайкалье.JPG
Chenille de Grand porte queue (macaon).jpg
Papilio machaon egg.JPG
Schwalbenschwanz Raupe01.jpg
Papilio.machaon.jpg


Կատեգորիա:Թիթեռներ
Վայրենիություն

մինի|Ֆլորիդայի հնդկացիները, որոնք, ըստ Մորգանի սահմանման, գտնվում էին վայրենության փուլում

**Վայրենություն**, մարդկության պատմության վաղ փուլի (նախորդել է բարբարոսությանն ու քաղաքակրթությանը) անվանումը 18-րդ դարի եվրոպական գիտության մեջ։ Այս իմաստով «Վայրենություն» առաջինը գործածել է բրիտանացի փիլիսոփա Ադամ Ֆերգյուսոնը (1767)։ Լուիս Մորգանը վայրենություն է անվանել նախնադարյան հասարակության պատմության իր առաջարկած պարբերացման առաջին ժամանակաշրջանը, որն սկսվում է մարդու ծագմամբ և ավարտվում է բրուտության առաջացմամբ։ Մորգանի պարբերացումն օգտագործել է Ֆրիդրիխ Էնգելսը՝ իր «Ընտանիքի, մասնավոր սեփականության և պետության ծագումը» աշխատության մեջ։

Արդի ազգագրության մեջ ընդունված պարբերացմամբ վայրենությունը համընկնում է մարդու ու վաղ տոհմական կարգերի առաջացման ժամանակաշրջանին (հնագիտական բաժանմամբ՝ պալեոլիթին ու մեզոլիթին)։ 

## Տես նաև
* Բարբարոսություն

Կատեգորիա:Մարդաբանություն
Կատեգորիա:Նախնադարյան հասարակություն
Մանգաղաթևներ

**Մանգաղաթևներ** (), մանգաղաթևանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։ Հայտնի է 22, Հայաստանում՝ 2 տեսակ՝ սև մանգաղաթև և սպիտակ մանգաղաթև։ Ողջ կյանքն անցկացնում են օդում։ Սնվում և զուգավորվում են թռիչքի ընթացքում։ Ծիծեռնակներից տարբերվում են սրածայր նեղ ու երկար թևերով, թռիչքի արագությամբ (1 ժ-ում 100 կմ-ից ավելի)։

## Կառուցվածք
Կտուցը թույլ է, կարճ, բերանի բացվածքը՝ լայն։ Թևերի երկար և ոտքերի կարճ լինելու պատճառով, հարկադիր վայրէջքի դեպքում, գետնից թռիչքի մեկնարկ վերցնել չեն կարողանում։ Ամրակազմ, փոքրամարմին, մեծ ու տափակ գլխով, խոշոր աչքերով, կարճ ու սուր մագիլներով թռչուններ են։ 

Կատեգորիա:Մանգաղաթևանմաններ
Ճահճային եղեգնաթռչնակ

thumb|Acrocephalus palustris
thumb|''Cuculus canorus canorus'' + ''Acrocephalus palustris''
**Ճահճային եղեգնաթռչնակ** (), շահրիկների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։
## Կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը՝ 13 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 18-21 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 10-12 գ։ Ոտքերը բաց գույնի են, առաջնային փետուրների ծայրերը՝ աղոտ սպիտակ։ Հասունը վերևից ձիթապտղագույև-դարչնւսգույն է, գոտկատեղը՝ դեղին-դարչնագույն երանգով, մարմինը ներքևից՝ աղոտ սպիտակ, կողքերը՝ բաց դարչնագույն՝ դեղին երանգով։ Երիտասարդի մարմինը վերևից ավելի դարչնագույն է, գոտկատեղը՝ շիկակարմիր-դարչնագույն երանգներով։

## Կենսակերպ
Բավական երկչոտ և թաքնված թռչուն է։ Երգը մեղեդային է՝ բազում նմանակումներով։ Բնակվում է բարձրահասակ, փարթամ բուսականությամբ տարածքներում, ձմռանը՝ եղեգնուտներում։ Գարնանային վերադարձը՝ ապրիլի 1-ին կեսին։

## Բազմացում
Ձվերի լրիվ քանակով բները հայտնվում են հունիսի ընթաց¬ քում։ Երգող անհատներ են գրանցվում հունիսի 2-րդ տասնօրյակում։ Հուլիսի 3-րդ տասնօրյակում հւսյտնըվում են թռիչքին տիրապետող երիտասարդ թռչուններ։ Թվաքանակը խիստ նվազ է, համակեցության լայն օջախներ չի առաջացնում։

Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Մկնաճուռակներ

**Մկնաճուռակներ**, ճուռակների ընտանիքի գիշատիչ թռչուններ։ Հայաստանում հայտնի է 4 տեսակ՝ դաշտային մկնաճուռակ, ճահճային մկնաճուռակ, մարգագետնային մկնաճուռակ, տափաստանային մկնաճուռակ։ Որոշակի հակվածություն ունեն սնվելու մկնակերպ կրծողներով (այստեղից՝ անվանումը)։

## Կառուցվածք
Մկնաճուռակների խմբին բնորոշ է լավ արտահայտված սեռական երկձևությունը, արուները բաց մոխրագույն են, էգերը՝ շագանակագույն։ Աչքի են ընկնում երկար, դեղին նախաթաթով, աչքերի համեմատաբար հորիզոնական դրվածքով, սրածայր թևերով ու երկար պոչով։

Կատեգորիա:Ճուռակներ