Կոլաբորացիոնիզմը Հայրենական մեծ պատերազմում

thumb|Որոշ հակախորհրդային ​​կոլաբորացիոնիստական ​​կազմավորումների թևի տարբերանշաններ

**Կոլաբորացիոնիզմը Հայրենական մեծ պատերազմում** (հայտնի է նաև որպես՝ **խորհրդային կոլաբորացիոնիզմ**), համագործակցության ձևով օգնության տրամադրում այն պետություններին, որոնք պատերազմում էին ԽՍՀՄ-ի հետ, այն է՝ Նացիստական ​​Գերմանիան և նրա դաշնակիցները։ Համագործակցությունն իրականացվել են խորհրդային քաղաքացիների կողմից՝ ԽՍՀՄ-ին, նրա ինքնիշխանությանը, անվտանգությանն ու ամբողջականությանը վնաս պատճառելու նպատակով: Հայրենական մեծ պատերազմի համատեքստում համագործակցողների թվում են նաև անհատներ, ովքեր պատկանում էին ԽՍՀՄ բնիկ ժողովուրդներին կամ նախկինում կապեր են ունեցել ռուսական պետության հետ, օրինակ՝ սպիտակ էմիգրանտները։

Հետազոտողները բացահայտում են Հայրենական մեծ պատերազմի ընթացքում համագործակցության տարբեր տեսակներ, ներառյալ ռազմական, վարչական և տնտեսական: Խորհրդային կոլաբորացիոնիզմը և հարկադիր էր, և կամավոր. եթե առաջին դեպքում խորհրդային ​​քաղաքացիները տիրող հանգամանքների բերումով համագործակցում էին թշնամու հետ՝ ցանկանալով փրկել իրենց և իրենց սիրելիների կյանքը, փախչել գերության կամ օկուպացիայի դժվարին պայմաններից, ապա երկրորդ դեպքում, որպես կանոն, դա գիտակից, հաճախ գաղափարապես արդարացված ցանկությունն էր օգնել Գերմանիային և նրա դաշնակիցներին ԽՍՀՄ-ի դեմ պայքարում։ Համագործակիցները նաև դիրքավորվում էին որպես մի տեսակ «երրորդ ուժ»՝ ուղղված ինչպես ԽՍՀՄ-ի, այնպես էլ Երրորդ Ռեյխի դեմ։

## Պատմական համատեքստ
thumb|275пкс|Խորհրդային զինվորները գերմանական գերության մեջ, 1942
1941 թվականի հունիսի 22-ին սկսվեց Հայրենական մեծ պատերազմը. նացիստական ​​Գերմանիայի զորքերը և նրա եվրոպացի դաշնակիցները, խախտելով Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտը, ներխուժեցին ԽՍՀՄ տարածք։ Թշնամու զորքերի հզոր հարձակումը, որը բնութագրվում էր տանկային և մոտոհրաձգային ստորաբաժանումների արագ առաջխաղացմամբ, խաթարեց Կարմիր բանակի զորքերի հսկողությունը, որոնք ծանր մարտերի ժամանակ ստիպված էին ավելի ու ավելի նահանջել պետական ​​սահմանից։

Նացիստական ​​Գերմանիայի ղեկավարության ծրագրերը ներառում էին ԽՍՀՄ օկուպացված տարածքը մի քանի մասի բաժանելը, որը ներառում էր մի շարք ռայխսկոմիսարիատների ստեղծում, մասնավորապես՝ Օստլանդի (նաև Բալթենլանդ), Ուկրաինայի և Ռուսաստանի (նաև Մոսկովյան): 1941 թվականի հուլիսի 16-ին Հիտլերի շտաբում առանցքային որոշումներ են կայացվել՝ կապված Արևելյան Եվրոպայի տարածքների բաժանման հետ։ 1940 թվականից Ռայխսֆյուրեր ՍՍ Գ. Հիմլերի հրամանով մշակվեց նաև «Օստ» գլխավոր պլանը, որը դրույթներ էր պարունակում արևելյան տարածքների գաղութացման և գերմանական ժողովրդի «կենսական տարածքի ընդլայնման» համար. 1941 թվականի ամռանը պլանի մշակման գործընթացին միացավ նաև Ռոզենբերգի նորաստեղծ նախարարությունը։

1941 թվականի դեկտեմբերի սկզբին նացիստական ​​Գերմանիային հաջողվել էր գրավել ԽՍՀՄ տարածքի 8,7%-ը իր նախապատերազմական սահմաններում (ընդհանուր պատերազմի տարիներին՝ մինչև 10%)։ Բելառուսը, Լատվիան, Լիտվան, Մոլդովան, Ուկրաինան, Էստոնիան և ՌՍՖՍՀ-ի մի շարք շրջաններ (արևմտյան և հարավ-արևմտյան շրջաններ) օկուպացված էին։ Պատերազմի սկզբում այս տարածքներում բնակվում էր ԽՍՀՄ բնակչության մոտ 45%-ը (ըստ տարբեր տվյալների՝ 84,9 կամ 88 մլն մարդ)։ ՌՍՖՍՀ հյուսիսարևմտյան շրջաններում օկուպացիոն ռեժիմը մնաց ավելի քան երեք տարի, իսկ հանրապետության կենտրոնական հատվածում՝ գրեթե երկու տար։ 1944 թվականի սկզբին Բալթյան հանրապետությունները, Կարելիան, Բելառուսի զգալի մասը, Ուկրաինան, ՌՍՖՍՀ Լենինգրադի և Կալինինի շրջանները, ինչպես նաև Մոլդովան և Ղրիմը մնացին օկուպացված։ ԽՍՀՄ տարածքը նացիստական ​​օկուպացիայից ամբողջությամբ ազատագրվել է միայն 1944 թվականի երկրորդ կեսին։

Պատերազմի սկզբնական փուլը նշանավորվեց թշնամու կողմից հարյուր հազարավոր խորհրդային զինվորների և սպաների գերեվարմամբ։ 1941 թվականի հունիս-սեպտեմբեր ամիսներին 1,699,099 մարդ համարվում էր անհայտ կորած կամ գերի: Համաձայն գերմանական տվյալների՝ մինչև 1941 թվականի դեկտեմբերի 1-ը գերի է ընկել 3,8 միլիոն խորհրդային զինծառայող (այլ տվյալներով՝ 3,35 միլիոն), մինչև 1942 թվականի փետրվարի 19-ը՝ 3,9 միլիոն, իսկ պատերազմի ավարտին (1945 թվականի փետրվարի 1-ի դրությամբ)՝ մոտ 5,7 միլիոն։ 1941 թվականի օգոստոսի 16-ին Գերագույն հրամանատարության շտաբը արձակեց թիվ 270 «Զինվորական անձնակազմի հանձնվելու և զենքը թշնամուն թողնելու պատասխանատվության մասին» հրամանը, որը սահմանեց զինվորական անձնակազմի պատասխանատվությունը առանց դիմադրության հանձնվելու համար։

## Երևույթի էություն. տերմինաբանություն
thumb|ՌԱԲ-ի պահակային բրիգադի շքերթը Պսկովում, 22.06.1943։ Առաջին պլանում՝ գնդապետ Ի.Կ. Սախարովը (կենտրոնում) սպաների հետ։ Սպիտակ-կապույտ-կարմիր դրոշը կրում է կապիտան Գ. Պ. Լամսդորֆը
«Կոլաբորացիոնիզմ» հասկացությունը ( — «համագործակցություն»), որը նշանակում է օկուպացված երկրի քաղաքացիների կամավոր համագործակցությունը թշնամու հետ՝ ի վնաս իրենց պետության պատերազմի կամ զինված հակամարտության ժամանակ, ֆրանսիական ծագում ունի և առաջացել է Նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կոլաբորացիոնիզմը ի սկզբանե հասկացվում էր որպես ֆրանսիացի քաղաքացիների համագործակցություն նացիստական ​​Գերմանիայի հետ, որը 1940 թվականին գրավեց Ֆրանսիան և այնտեղ հաստատեց խամաճիկ ռեժիմ, որն ավելի հայտնի է որպես «Վիշիի ռեժիմ»: «Ինչպես հայտնի է, այս հայեցակարգն առաջին անգամ օգտագործվել է (բոլորովին ոչ բացասական իմաստով) մարշալ Անրի Պետենի կողմից», - նշում են հետազոտողներ Դ. Ա. Ժուկովը և Ի. Ի. Կովտունը: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում առանցքի տերությունների պարտությունից հետո տերմինը ձեռք բերեց բացասական ենթատեքստ և լայն տարածում գտավ արևմտյան պատմագրության մեջ՝ մատնանշելով տարբեր ուժերի, կառույցների և անհատների, ովքեր համագործակցում էին նացիզմի հետ։ Այսպիսով, «կոլաբորացիոնիզմ» եզրը օգտագործվել է Գերմանիայի և նրա դաշնակիցների կողմից օկուպացված Եվրոպայի և Ասիայի (Բելգիա, Նիդեռլանդներ, Նորվեգիա, Չինաստան) պետությունների, ինչպես նաև այդ պետությունների կազմավորումների առնչությամբ, որոնք գտնվում էին օկուպացիոն զինված ուժերի վերահսկողության տակ կամ մաս էին կազմում:

Մի շարք աղբյուրներում Հայրենական մեծ պատերազմի համատեքստում համագործակցողների կատեգորիան ներառում է անհատների, ովքեր չէին ապրել ԽՍՀՄ-ում և չունեին խորհրդային քաղաքացիություն, սակայն, ըստ Ֆ.Սանիցիցնի՝ «Անօրինական է անձին որպես համախոհ ճանաչելը միայն այն պատճառով, որ նա պատկանում է Խորհրդային Միության բնիկ ժողովուրդներից մեկին (ռուսներ, ուկրաինացիներ, բելառուսներ, ղազախներ, թաթարներ և այլն) կամ անցյալում ռուսական պետության հետ առնչություն ունեցած անձի պատճառով (օրինակ՝ սպիտակ էմիգրանտ)։ Նաև, ըստ գիտնականի, խորհրդային օրենսդրության տեսանկյունից քաղաքացիություն չունեցող անձինք, ԽՍՀՄ-ում բնակության կամ փախստականի կամ տեղահանվածի կարգավիճակ ունեցող անձինք չեն կարող համարվել համագործակիցներ։

ԽՍՀՄ-ում համագործակիցներ նշանակելիս օգտագործվում էին «դավաճաններ», «հայրենիքի դավաճաններ», «թշնամու հանցակիցներ» հասկացությունները, որոնք Դ. Ա. Ժուկովը և Ի. Ֆ. Լ. Սինիցինի կարծիքով, «դավաճան» տերմինը անհարիր է թվում, քանի որ այն օգտագործվում են նաև խաղաղ ժամանակներում]։ Պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Բ. Ն. Կովալևը համարում է, որ համագործակցությունը Հայրենական մեծ պատերազմում տարբեր ձևերով արտահայտված է ԽՍՀՄ բնակիչների կողմից նացիստական ​​օկուպացիոն ռեժիմի հետ: Այնուամենայնիվ, «կոլաբորացիոնիզմ» և «համագործակցություն» հասկացությունները չպետք է համարվեն հոմանիշներ, կարծում է Ֆ.Սինիցինը։ Նաև, ըստ գիտնականի, «համագործակցություն» եզրը «չի արտացոլում պատերազմի ժամանակ երկրի թշնամու հետ կանխամտածված, վնասակար փոխգործակցության բարոյական և քաղաքական խորությունը»։ Դ.Ա.Ժուկովը և Ի.Ի.Կովտունը, ովքեր ընդհանուր առմամբ համաձայն են Սինիցինի դիրքորոշման հետ, նշում են, որ կոլաբորացիոնիզմի հայեցակարգի «ամենաճշգրիտ հետքը» էվֆեմիզմն է՝ «օգնող և խրախուսող»: Ինչպես գրում է իսրայելցի պատմաբան Արոն Շնեերը, ԽՍՀՄ-ում արգելված էր գիտական ​​հետազոտությունը խորհրդային քաղաքացիների և օկուպանտների միջև համագործակցության թեմայով, քանի որ դա խարխլում էր խորհրդային ժողովրդի միասնության առասպելը և կարող էր հանրային տեղեկատվություն տրամադրել համագործակցության պատճառների մասին։

## Համագործակցության տեսակները Հայրենական մեծ պատերազմում
Պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Մ.Սեմիրյագան գրել է կենցաղային կոլաբորացիոնիզմի դրսևորման կամ յուրաքանչյուր պատերազմի մեջ ավելի լուրջ ձևերի՝ վարչական, տնտեսական և ռազմաքաղաքական կոլաբորացիոնիզմի մասին։ «Նացիստական ​​օկուպացիան և կոլաբորացիոնիզմը Ռուսաստանում, 1941-1944» (2004) մենագրության մեջ Բ. Ն. Կովալևը բացահայտում է վարչական, տնտեսական, մշակութային, հոգևոր, ազգային և ռազմաքաղաքական կոլաբորացիոնիզմը, իսկ «Կոլաբորացիոնիզմը Ռուսաստանում 1941-1945 թվականներին» աշխատությունում՝ վարչական, գաղափարական, տնտեսական, մտավոր, հոգևոր, ազգային, մանկական և սեռական կոլաբորացիոնիզմ: Կովալևը օգտագործում է նաև «քաղաքացիական կոլաբորացիոնիզմ» հասկացությունը.։

Օսմաչկոն համաձայն է այն թեզի հետ, որ Կովալևի դասակարգումը, որը ներկայացված է իր «Կոլաբորացիոնիզմը Ռուսաստանում 1941-1945 թվականներին. տեսակներ և ձևեր» մենագրության մեջ, անվիճելի չէ։ Օսմաչկոն անհասկանալի է համարում երեխաների համագործակցության նույնականացումը։ Նա բնորոշում է երեխաների ներգրավումը խորհրդային զորքերի դեմ դիվերսիոն գործողություններին որպես ռազմական համագործակցության տեսակ։ Գիտնականը «անհարմար և անիմաստ» է համարում սեռական կոլաբորացիոնիզմի շրջանակներում խորհրդային կանանց համակեցության խնդիրը գերմանացի զինվորականների հետ հայրենասիրական վարքագծի վերածելը։ Ըստ Օսմաչկոյի՝ կոլաբորացիոնիզմի ինտելեկտուալ, հոգևոր և գաղափարական տեսակները հեշտությամբ տեղավորվում են այս երևույթի քաղաքական բազմազանության բովանդակության մեջ.։

Տարբեր տարիներին Բ. Ն. Կովալևը, Ս. Գ. Օսմաչկոն, Մ. Ի. Սեմիրյագան և այլ պատմաբաններ անդրադարձել են կամավոր և հարկադիր համագործակցության խնդրին: Օսմաչկոն, որպես դասակարգման հիմք հենվելով կոլաբորացիոնիստների մոտիվացիայի վրա, առաջարկում է տարբերակել «կոլաբորացիոնիզմ-հանցագործություն» և «կոլաբորացիոնիզմ-համագործակցություն»: Ըստ հետազոտողի՝ կամավոր համագործակցությունը բնութագրվում էր թշնամու հետ գիտակցված համագործակցությամբ, խորհրդային իշխանության հանդեպ ատելությամբ, ազգային անջատողականությամբ, ԽՍՀՄ-ի դեմ զինված պայքարով, պատժիչ գործողություններին մասնակցությամբ, մշակութային վայրերի ոչնչացմամբ և այլն։ Հարկադիր համագործակցության նշաններն էին պարտադրված համագործակցությունը, գոյատևման ցանկությունը, հարկադրանքը, օկուպացիոն իշխանությունների կողմից «նոր կարգի» ներմուծումը, ինչպես նաև տնտեսական և վարչաքաղաքական մասնակցությունը նոր ռեժիմի հաստատման գործընթացին։

Ըստ Սեմիրյագայի, ոչ բոլոր տեսակների կոլաբորացիոնիզմը կարող է դասվել որպես դավաճանություն, բացառությամբ ռազմաքաղաքական կոլաբորացիոնիզմի։ Բ. Ն. Կովալևն իր «Կոլաբորացիոնիզմը Ռուսաստանում 1941-1945 թթ։ Տեսակներն ու ձևերը» մենագրությունում գրել է, որ կոլաբորացիոնիզմը միատեսակ չէ, և որ թշնամու հետ յուրաքանչյուր համագործակցություն չպետք է անվանվի դավաճանություն կամ դավադրություն: 

## Հայրենական մեծ պատերազմում կոլաբորացիոնիզմի զարգացման պատճառներն ու պայմաններ

ԽՍՀՄ-ում կոլաբորացիոնիզմի առաջացումը, ըստ պատմական գիտությունների թեկնածու Ս. Ի. Դրոբյազկոյի, ոչ պակաս պայմանավորված էր պատերազմի նախօրեին և դրա սկզբնական փուլում ձևավորված սոցիալ-քաղաքական նախադրյալներով, մինչդեռ այս երևույթի զարգացման խթանը ԽՍՀՄ-ի համար պատերազմի ծայրահեղ անհաջող մեկնարկն էր : Պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Օ. Վ. Բուդնիցկին և պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Գ.Զելենինան նշում են, որ շատ խորհրդային բնակիչներ պատրաստ էին ամեն համագործակցության՝ այդ իշխանությունը վերացնելու համար, «Ստալինյան ոճի արդիականացումը հանգեցրեց ծանր արդյունաբերության և կոլտնտեսության համակարգի ստեղծմանը և միլիոնավոր մարդկանց մահվան, բնակչության կորուստները 1930-ականների սկզբի սովի հետևանքով: «Դրանք համեմատելի էին Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում բոլոր մասնակից երկրներում սպանվածների ընդհանուր թվի հետ միասին»: Նաև 1930-ական թվականներին ԽՍՀՄ-ում սկսվեց հակակրոնական մեծ ալիք, որի շրջանակներում իշխանությունները սկսեցին կրոնական միավորումների զանգվածային լուծարումը և հոգևորականության ճնշումը։
thumb|слева|200пкс|Պաստառ «Հիտլեր ազատարար» (). Ռայխսկոմիսարիատ Ուկրաինա, 1942
Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ համագործակցողների շարժառիթներն ու նպատակները, ինչպես նշում է Ֆ. Լ. Սինիցինը, տարբեր էին, և դա արտացոլված է հարցի պատմագրության մեջ։ Ըստ հետազոտողի՝ համագործակցության մեջ ներգրավվածության կամավոր բնույթը միևնույն ժամանակ չի բացառում նման որոշման կայացման հարկադիր բնույթը: Պատմաբանը նաև ընդգծում է խորհրդային քաղաքացի գործընկերների հոգեբանական, հիմնարար և քաղաքական դրդապատճառները։ Ըստ Սինիցինի, հոգեբանական դրդապատճառները միավորված էին «վախը բռնազավթողների դաժանությունից, իրենց ընտանիքները պաշտպանելու և գերության ամենադաժան պայմաններից փախչելու ցանկությունը»։ Այս կատեգորիայի դրդապատճառները զուրկ են բազային բովանդակությունից, և դրանցով որոշված ​​նպատակը մարդու ֆիզիկական գոյատևումն էր։ Սինիցինը խորհրդային ռազմագերիների համագործակցության մեջ ներգրավելու առաջատար դերը վերագրում է հոգեբանական դրդապատճառներին: Պատմաբանը ունայնությունը, ագահությունը և վրեժխնդրությունը վերագրում է ստոր շարժառիթներին։ Այս դրդապատճառները որոշվում էին եսասիրական և այլ էգոիստական ​​մղումներով և բնութագրվում էին մարդու սոցիալական և տնտեսական դիրքի բարելավման նպատակով: Գաղափարախոսության և համոզմունքների վրա հիմնված նման դրդապատճառները Սինիցինը դասակարգում է խորհրդային իշխանությունից մերժումը և ԽՍՀՄ-ի սոցիալ-քաղաքական պայմաններին բացասական արձագանքը (մասնավորապես՝ կոլեկտիվացում և ռեպրեսիա) որպես քաղաքական կատեգորիա։ «Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ «քաղաքական» կոլաբորատորիաների նպատակը հիմնականում ԽՍՀՄ-ում բոլշևիկյան կուսակցության իշխանությունը տապալելն էր: Արտասահմանում, հատկապես ռուսական արտագաղթի շրջանում, ինչպես հայտնի է, մշակվել է «Ռուսաստանի ժողովուրդների ազատագրական շարժման» հայեցակարգը՝ ուղղված պատերազմի տարիներին և՛ Գերմանիայի, և՛ ԽՍՀՄ-ի դեմ»։ Ըստ Սինիցինի, քաղաքական դրդապատճառները պետք է ներառեն նաև էթնոքաղաքական դրդապատճառները՝ շովինիզմ, ազգայնականություն, մասնակցություն խորհրդային իշխանության դեմ «ազգային-ազատագրական շարժմանը»։ Էթնոքաղաքական դրդապատճառների նպատակը կա՛մ առանձին շրջաններով ԽՍՀՄ-ից անկախություն ձեռք բերելն էր, կա՛մ ԽՍՀՄ-ի ամբողջական կազմալուծումը։

Բ. Ն. Կովալևը ուշադրություն է հրավիրում այն ​​փաստի վրա, որ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ որոշ խորհրդային մարդիկ զարգացրեցին «երախտագիտության զգացում գերմանացիներին և նրանց դաշնակիցներին «հուդա-բոլշևիզմի անիծյալ լծից» ազատվելու համար», որը հաճախ առաջանում էր նացիստական ​​Գերմանիայի լայնածավալ քարոզչության ազդեցության ներքո: Ըստ պատմաբանի, թշնամու կողմ բացահայտ անցումը շատ դեպքերում կապված էր Կարմիր բանակի հաղթանակի հանդեպ հավատի պակասի, խորհրդային իշխանության հանդեպ ատելության, պետության կամ կոնկրետ անհատների դեմ վրեժ լուծելու, նոր իշխանության օրոք կարիերա անելու ցանկության կամ պարզապես «նացիստական ​​օկուպացիայի ծայրահեղ պայմաններում լավ և հարմարավետ ապրելու» ցանկության հետ: Կովալևը նաև ուշադրություն է հրավիրում մի շարք դեպքերում համագործակցության հարկադիր բնույթի վրա. օկուպացիայի տակ, նշում է հետազոտողը, միլիոնավոր մարդիկ բախվել են ֆիզիկական գոյատևման խնդրին, իսկ քաղաքացիական համագործակցությունը (քաղաքացիների միջև, հատկապես քաղաքներում) մեծ մասամբ հարկադրված է եղել «ընտանիքի և ընկերների ապրուստի միջոցներ» ձեռք բերելու այլ ուղիների բացակայության պատճառով: Շատ առումներով Կովալևը օկուպացված տարածքում թշնամու հետ խորհրդային քաղաքացիների բռնի համագործակցությունը բնութագրում է որպես «գոյատեւման կոլաբորացիոնիզմ»:

Ս. Ի. Դրոբյազկոն նշում է, որ կոլաբորացիոնիստական ​​կազմավորումները ներառում էին մարդկանց լայն տեսականի, մասնավորապես՝ ռեժիմի համոզիչ թշնամիներ և մարդիկ, որոնք հանգամանքների ուժով ներքաշված էին թշնամու հետ համագործակցության ճանապարհին։ Դրան հանգեցրին խորհրդային քաղաքացիների տարբեր ձևերն ու մեթոդները։ Ըստ պատմաբանի, առաջնային ուշադրություն է դարձվել կամավորների հավաքագրմանը, հիմնականում այն ​​քաղաքացիներից, ովքեր տուժել են կոլեկտիվացման և ստալինյան ռեպրեսիաների ժամանակ Խորհրդային իշխանության գործողություններից, որոնք դառնացած էին իրենց և իրենց սիրելիների դեմ այդ գործողություններից և վրեժխնդիր լինելու առիթ էին փնտրում։ 

Կոլաբորացիոնիստ առաջնորդների թվում սովետական ​​իշխանության անհաշտ հակառակորդներն էին սպիտակ գաղթականները, այդ թվում՝ նախկին սպիտակգվարդիականները և ցարական բանակի սպաները, օրինակ՝ Պ.Ն. Կրասնովը և Ա.Գ.Շկուրոն։ Դ.Ա.Ժուկովը և Ի.Ի.Կովտունը Լոկոտի ինքնակառավարման առաջնորդ Բ.Ն.Կամինսկուն անվանում են «սովետական ​​իշխանության ամենահամոզված թշնամին»։

Ռուսական ազատագրական բանակի գլխավոր հրամանատար Ա.Ա.Վլասովի մոտիվների հարցը պատմական գիտության մեջ մնում է հակասական։ «Ոչինչ չի մատնանշում փաստ, որ նա պատրաստվում էր ազատագրել Ռուսաստանը գերվելուց առաջ», - նշում են Օ.Վ. Բուդնիցկին և Գ.Ս. Զելենինան: Սակայն, ինչպես նշում է պատմական գիտությունների թեկնածու Կ.Մ.Ալեքսանդրովը, գեներալին բռնի ուժով չեն ստիպել համագործակցել թշնամու հետ և նա իր կամքով բռնել է համագործակցության ճանապարհը.
«։

## Ռազմական կոլաբորացիոնիզմ
Ռազմական կոլաբորացիոնիզմը, որը, ինչպես նշում է Բ. Ն. Կովալևը, զենքը ձեռքին թշնամուն օգնություն տրամադրելն է, Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ դրսևորվեց այնպիսի ձևերով, ինչպիսիք են ծառայությունը ռազմական և կիսառազմական կազմավորումներում, ոստիկանական կառույցներում, հետախուզական և հակահետախուզական գործակալություններում: Ս. Ի. Դրոբյազկոն նշում է, որ Գերմանիայի զինված ուժերը պատերազմի առաջին իսկ օրերից բախվել են խորհրդային քաղաքացիների և էմիգրանտների իրենց շարքերում համախոհներ օգտագործելու խնդրին։ Կոլաբորացիոնիստական ​​ստորաբաժանումներ ստեղծվեցին նաև անվտանգության ծառայությունների և օկուպացված տարածքում պարտիզանների դեմ պայքարելու համար։ Այնուամենայնիվ, ըստ պատմաբանի, հարյուր հազարավոր խորհրդային քաղաքացիների օգտագործումը նացիստական ​​գերմանական բանակի շարքերում չի սահմանափակվում «միայն կադրերի պակասի և կուսակցական վտանգի հետ կապված կարիքների բավարարմամբ»։ Նացիստական ​​ղեկավարությունը կոլաբորացիոնիստներին դիտարկում էր որպես հակախորհրդային​​ընդդիմության հիմք, որի գործողությունները կարող էին ուղղված լինել ստալինյան ռեժիմի ոչնչացմանը և ԽՍՀՄ-ում «ներքին պայթյունի» պայմաններ նախապատրաստելուն․

## Ռազմական կոլաբորացիոնիստական ​​կազմավորումների տեսակներ ու կարգավիճակ

Նացիստական ​​գերմանական բանակի ստորաբաժանումներում խորհրդային կոլաբորացիոնիստները հայտնվեցին արդեն Հայրենական մեծ պատերազմի առաջին ամիսներին։ Խորհրդային ռազմագերիներից և քաղաքացիական անձանցից կամավորներն օգտագործվում էին թիկունքում (որպես վարորդ, ձիապան, ընդհանուր բանվոր և այլն), ինչպես նաև մարտական ​​ստորաբաժանումներում (օրինակ՝ որպես զինամթերք փոխադրող, սուրհանդակ և սակրավորներ)։ Հետագայում համագործակցողների այս կատեգորիան հայտնի դարձավ որպես «*հիվի*» (-ի հապավումը, որը բառացի թարգմանվում է որպես «պատրաստ է օգնել»): Այնուհետև հիվիները տեղափոխվել են անվտանգության խմբեր և հակակուսակցական ջոկատներ։ 1942 թվականի վերջին «Հիվի»-ն կազմում էր ԽՍՀՄ-ում կռվող գերմանական դիվիզիաների զգալի մասը. գրեթե յուրաքանչյուր դիվիզիոն ուներ մեկ, իսկ երբեմն երկու արևելյան վաշտ, իսկ որոշ կորպուսներ ունեին գումարտակ: Չնայած պաշտոնական արգելքին, ինչպես նշում է Ս. Ի. Դրոբյազկոն, գերմանական զորքերի կազմում ստեղծվեցին նաև ավելի մեծ «ռուսական» ստորաբաժանումներ:

ԽՍՀՄ քաղաքացիներից զինվորական անձնակազմի և ռազմական կազմավորումների կարգավիճակը որոշելու առաջին փորձը գերմանական հրամանատարությունը ձեռնարկեց 1942 թվականի օգոստոսին։ Ցամաքային զորքերի Գերագույն հրամանատարության գլխավոր շտաբի կազմակերպչական բաժինը պատրաստեց և արձակեց (ստորագրել է գեներալ-գնդապետ Ֆ. Հալդերը) օժանդակ ուժերին նվիրված թիվ 8000/42 հրամանը։ Գրեթե միաժամանակ Վերմախտի գերագույն հրամանատարությունը հրապարակեց թիվ 46 հրահանգը, որը սահմանում էր հակախորհրդային ​​կոլաբորացիոնիստական ​​զորամասերի ընդհանուր պահանջները։ Այս պահից ի վեր բացահայտվեցին մարդկանց հետևյալ կատեգորիաները, որոնք կարող էին տեղակայվել Երրորդ Ռեյխի բանակի կողմից.

* թյուրքական ժողովուրդների (ներառյալ վրացիներ, հայեր, տաջիկներ, Հյուսիսային Կովկասի ժողովուրդներ) և կազակների ներկայացուցիչներ. համարվում էին հավասար դաշնակիցներ, որոնք գերմանացի զինվորների հետ ուս ուսի կռվում էին բոլշևիզմի դեմ՝ որպես մասնագիտացված ստորաբաժանումների (թուրքական գումարտակներ, կազակական ստորաբաժանումներ և այլն) մաս
* տեղական անվտանգության ստորաբաժանումներ, որոնք կազմված են կամավորներից (ներառյալ էստոնացիներից, լատվիացիներից, լիտվացիներից, ֆիններից, ուկրաինացիներից, բելառուսներից և էթնիկ գերմանացիներից ազատագրված ռազմագերիները), որոնք օգտագործվում են թիկունքում՝ շրջապատված Կարմիր բանակի խմբերին, պարտիզաններին և «բոլշևիկ ապստամբներին» դիմակայելու համար
* տեղի կամավորների և ազատագրված ռազմագերիների ստորաբաժանումներ մշտական ​​տեղակայմամբ, որոնք օգտագործվում էին ոստիկանության և անվտանգության գործառույթների համար (տարբեր բանակային խմբերում նրանք տարբեր անուններ ունեին)
* կամավորներ տեղի բնակիչներից և ազատագրված ռազմագերիներից, որոնք երկարաժամկետ հիմունքներով հավաքագրվել են գերմանական ստորաբաժանումներում՝ որպես օժանդակ անձնակազմ
* օկուպացված տարածքների բնակիչներ, որոնք ժամանակավորապես հավաքագրվել են գերմանական բանակին օգնելու համար հատուկ աշխատանքների համար (ներառյալ ձիավարություն, ճանապարհաշինական և ամրակայման աշխատանքներ և այլն)
* Խորհրդային ռազմագերիները, ովքեր պահպանում էին ռազմագերիների կարգավիճակը, բայց հավաքագրվում էին ծառայելու առանձին ստորաբաժանումներում (ներառյալ շինարարական գումարտակները և մատակարարման գումարտակները) աշխատելու գերմանական բանակի շահերից ելնելով։

Հագուստի պարագաների, դրամական նպաստների և սննդի չափաբաժինների առնչությամբ, թիվ 8000/42 հրամանի հավելվածների համաձայն, առանձնացվել են տեղական օժանդակ ուժերի չորս կատեգորիաներ՝ թյուրքական գումարտակներ, կազակներ և Ղրիմի թաթարներ. անվտանգության ստորաբաժանումներ (իրավապահ ծառայություն), կամավոր օգնականներ, տեղական անվտանգության ստորաբաժանումներ (ներառյալ էստոնական, լատվիական, լիտվական և ֆիննական ստորաբաժանումները):

## Ռազմական համագործակցողների քանակ
Նացիստական ​​Գերմանիայի զինված ուժերում ծառայած գործընկերների ընդհանուր թվի հարցը մնում է վիճահարույց պատմական գիտության մեջ, և աղբյուրների տվյալները հաճախ ենթարկվում են խեղաթյուրման՝ հօգուտ քաղաքական և բարոյաէթիկական գնահատականների և գնահատվում են միտումնավոր ոչ ճիշտ ձևով. կոլաբորացիոնիզմը որպես խորհրդային ​​իշխանության դեմ սոցիալական բողոքի ձև, հակված է «ավելացնել ավելի համոզիչ համարվող թվերը»։ Խորհրդային և ռուս հետազոտողները, ընդհակառակը, թերագնահատում են նմանատիպ թվերը՝ հաճախ չհիմնավորելով իրենց հետազոտության արդյունքները որևէ փաստագրական նյութերով։ Մի շարք ռուս պատմաբաններ (Կ. Մ. Ալեքսանդրով, Օ. Վ. Բուդնիցկի, Ս. Ի. Դրոբյազկո և ուրիշներ) այն կարծիքին են, որ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կոլաբորացիոնիստ զինվորականների ընդհանուր թիվը գերազանցել է 1 միլիոնը։

Ըստ Ս. Ի. Դրոբյազկոյի, Հայրենական մեծ պատերազմի ընթացքում Վերմախտի կազմավորումներով անցել է ԽՍՀՄ-ի 800,000-ից մինչև 1 միլիոն քաղաքացի, որոնցից մինչև 400,000-ը ծառայել են ակտիվ բանակի մարտական ​​և թիկունքային կազմավորումներում (ներառյալ արևելյան լեգեոնները, ոստիկանության կազակական ստորաբաժանումները և կազակական ստորաբաժանումները), իսկ մնացածը՝ օժանդակ ծառայության կամավորների շարքերում, ովքեր ծառայում էին Վերմախտի ստորաբաժանումներում անհատապես կամ փոքր խմբերի կազմում։ 

Ըստ արևմտյան հետազոտողների, ամբողջ պատերազմի ընթացքում ՍՍ-ի զորքերում ծառայել է ավելի քան 150 հազար խորհրդային​​քաղաքացի (որից 50 հազարը ռուսներ էին, այդ թվում՝ 35 հազար կազակներ, ինչպես նաև 40 հազար լատվիացիներ, 30 հազար ուկրաինացիներ, 20 հազար էստոնացիներ, 8 հազար բելառուսներ և մոտավորապես նույնքան թյուրքական և կովկասյան ազգերի ներկայացուցիչներ): Այս թիվը, ինչպես նշում է Դրոբյազկոն, կազմում է ՍՍ-ի զորքերում օտարերկրյա կամավորների ընդհանուր թվի մոտավորապես կեսը և արևելյան կազմավորումների անձնակազմի ընդհանուր թվի ավելի քան 10%-ը։ Մինչև 75 հազար մարդ ծառայում էր մարտական ​​ոստիկանության կազմավորումներում, որոնցից շատերը հետագայում մտան ՍՍ-ի զորքերի կազմ։

## Գրականություն

**Փաստատղթերի ժողովածուն**եր
* 
* 

**Օրագրեր**
* 
* 
**Հանրագիտարաններ**
* 
* 
* 
* 
* 
* 
**Մենագրություններ և հոդվածներ**
* 
* *Брычков А. С., Карпеко В. П.* Коллаборационизм: причины, признаки и определения. // Военно-исторический журнал. — 2019. — № 6. — С.34—42.
* 
* *Дин, Мартин.* Пособники Холокоста: преступления местной полиции Белорусии и Украины, 1941–1944 г. / Пер. с англ. М. И. Беккер. — СПб.: Академический Проект: ДНК, 2008. — 267 с. — ISBN 978-5-901562-95-6.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոլաբորացիոնիզմ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Պետականության դեմ ուղղված հանցագործություն
Կատեգորիա:Ռազմական իրավունք
Կատեգորիա:Քաղաքական նորաբանություններ