Հերձում

**Հերձում** (լատիներեն dissecare-ից «կտոր կտոր անել», որը նաև կոչվում է **անատոմիզացիա**), մահացած կենդանու կամ բույսի մարմնի մասնատումը՝ նրա անատոմիական կառուցվածքը ուսումնասիրելու նպատակով։ Դիահերձումն օգտագործվում է ախտաբանության և դատաբժշկական բժշկության մեջ՝ մարդկանց մահվան պատճառը պարզելու համար։ Ֆորմալդեհիդի լուծույթում պահպանված բույսերի և փոքր կենդանիների ավելի քիչ ծավալուն հերձումը սովորաբար իրականացվում կամ ցուցադրվում է միջնակարգ և ավագ դպրոցում կենսաբանության և բնական գիտությունների դասերին, մինչդեռ մեծահասակների և երեխաների դիակները՝ թարմ և պահպանված, կիրառում են բժշկական դպրոցների ուսանողները որպես դասավանդման մաս այնպիսի առարկաների, ինչպիսիք են անատոմիան, պաթոլոգիան և դատական ​​բժշկությունը: Հետևաբար, հերձումը սովորաբար անցկացվում է դիահերձարանում կամ անատոմիայի լաբորատորիայում:

Հերձումը դարեր շարունակ օգտագործվել է անատոմիայի ուսումնասիրության համար: Դիակների օգտագործման դեմ առարկությունները հանգեցրել են այլընտրանքների օգտագործմանը, ներառյալ համակարգչային մոդելների **վիրտուալ հերձումը**:

Վիրաբուժության ոլորտում «հերձում» կամ «հերձել» տերմինը ավելի կոնկրետ նշանակում է անատոմիական կառուցվածքը (օրգան, նյարդ կամ արյունատար անոթ) իր շրջապատող շարակցական հյուսվածքից առանձնացնելու պրակտիկան՝ վիրահատության ընթացքում անցանկալի վնասը նվազագույնի հասցնելու նպատակով։

## Ընդհանուր ակնարկ
Բույսերի և կենդանիների մարմինները մասնատվում են՝ դրա բաղադրիչների կառուցվածքն ու գործառույթը վերլուծելու համար: Հերձումը կատարվում է ուսանողների կողմից կենսաբանության, բուսաբանության, կենդանաբանության և անասնաբուժության դասընթացներում, իսկ երբեմն էլ արվեստագիտության մեջ: Բժշկական դպրոցներում ուսանողները մասնատում են մարդկային դիակները՝ անատոմիա սովորելու համար։ Զոոտոմիան երբեմն օգտագործվում է «կենդանու հերձումը» նկարագրելու համար։

### Մարդու հերձում
Մարդկային դիակների հերձման հիմնական սկզբունքը (երբեմն կոչվում է **անդրոտոմիա**) մարդու հիվանդության հերձողին անցնելու կանխարգելումն է: Փոխանցման կանխարգելումը ներառում է պաշտպանիչ հանդերձանք կրելը, շրջակա միջավայրի մաքուր լինելու ապահովումը, հերձման տեխնիկան և նմուշների նախնական հերձման թեստերը՝ ՄԻԱՎ-ի և հեպատիտի վիրուսների առկայության համար: Նմուշները հերձվում են դիահերձարաններում կամ անատոմիայի լաբորատորիաներում: Երբ տրամադրվում են, դրանք գնահատվում են որպես «թարմ» կամ «պատրաստ» նմուշ օգտագործելու համար: «Թարմ» նմուշը կարող է մասնատվել մի քանի օրվա ընթացքում՝ պահպանելով կենդանի նմուշի բնութագրերը, վերապատրաստման նպատակով: «Նախապատրաստված» նմուշը կարող է պահպանվել այնպիսի լուծույթներում, ինչպիսին է ֆորմալինը և նախապես հատվել փորձառու անատոմիստի կողմից, երբեմն նաև դիահերձողի օգնությամբ: Այս նախապատրաստումը երբեմն կոչվում է նախահերձում:
մինի|Հերձման գործիքներ. ձախից աջ՝ 20 և 12 շեղբերով նշտարներ, երկու ունելիներ և մկրատ
Հերձման մեծ մասը ներառում է առանձին օրգանների մանրակրկիտ մեկուսացում և հեռացում, որը կոչվում է Վիրչոու տեխնիկա: Այլընտրանքային ավելի ծանր տեխնիկան ներառում է ամբողջ օրգան մարմնի հեռացումը, որը կոչվում է Լեթուլ տեխնիկա: Այս տեխնիկան թույլ է տալիս մարմինը ուղարկել թաղման արարողակարգի կազմակերպչի մոտ՝ չսպասելով առանձին օրգանների երբեմն ժամանակատար մասնահատմանը: Ռոկիտանսկու մեթոդը ներառում է օրգանների բլոկի տեղում մասնահատում, իսկ Գոնի տեխնիկան ներառում է օրգանների երեք առանձին բլոկների՝ կրծքավանդակի և արգանդի վզիկի հատվածների, ստամոքս-աղիքային և որովայնի օրգանների և միզասեռական օրգանների մասնահատում: Առանձին օրգանների մասնահատումը ներառում է մուտք գործել այն տարածքը, որտեղ գտնվում է օրգանը և համակարգված հեռացնել այդ օրգանի անատոմիական կապերը նրա շրջակայքի հետ: Օրինակ՝ սիրտը հեռացնելիս առանձնանում են այնպիսի միացումներ, ինչպիսիք են վերին և ստորին սիներակները: Եթե ​​առկա են պաթոլոգիական կապեր, ինչպիսին է թելքավոր պերիկարդը, ապա այն կարող է դիտավորյալ մասնահատվել օրգանի հետ միասին:

### Դիահերձում
Հերձումը օգտագործվում է դիահերձման ժամանակ մահվան պատճառը որոշելու համար (որը կոչվում է նեկրոսկոպիա այլ կենդանիների մոտ) և հանդիսանում է դատաբժշկական բժշկության ներքին մաս:

## Պատմություն
[մինի|[Գալեն Կլավդիոս|Գալեն (մ.թ. 129–մ.թ. 200 թվականներ), *Opera* *omnia*, խոզի մասնահատում։ Վենետիկում արված փորագրություն, 1565 թ]]

### Անտիկ շրջան
Մարդկանց հերձումներն իրականացվել են հույն բժիշկներ Հերոֆիլոս Քաղկեդոնացին և Էրիսիստրատուս Քիոսացին մ.թ.ա. III դարի սկզբին: Այս ժամանակահատվածում կատարվեց մարդու ամբողջական անատոմիայի առաջին հետազոտությունը, այլ ոչ թե «խնդիրների լուծման» ուսումնասիրությունից ստացված հիմնական գիտելիքները: Թեև հունական մշակույթում խորը տաբու կար՝ կապված մարդկանց հերձման հետ, այն ժամանակ Պտղոմեոսյան կառավարության կողմից ուժեղ դրդում կար՝ Ալեքսանդրիան կառուցելու գիտական ​​ուսումնասիրությունների կենտրոն: Որոշ ժամանակ հռոմեական օրենքն արգելում էր մարդու դիահերձումը, ուստի անատոմիստները հիմնվում էին կենդանիների դիակների վրա կամ կատարում էին մարդու անատոմիայի դիտարկումներ կենդանիների վնասվածքներից: Գալենը, օրինակ, մասնատեց Բարբարի մակակակին և այլ պրիմատներին՝ ենթադրելով, որ նրանց անատոմիան հիմնականում նույնն էր, ինչ մարդկանցը, և լրացրեց այս դիտարկումները մարդու անատոմիայի մասին գիտելիքներով, որոնք նա ձեռք էր բերել վիրավոր գլադիատորներին բուժելիս։

Կելսուսը գրել է «*Բժշկության մասին I Proem 23*»-ում, «Հերոֆիլոսը և Էրիսիստրատուս շատ առաջ ընթացան. նրանք կտրեցին բաց կենդանի մարդկանց՝ հանցագործներին, որոնք նրանք բանտից դուրս էին բերում թագավորների կողմիցից և նրանք, մինչ իրենց հպատակները դեռ շնչում էին, դիտում էին այն հատվածները, որոնք բնությունն նախապես թաքցրել էր, դրանց դիրքը, գույնը, ձևը, չափը, դասավորությունը, կարծրությունը, փափկությունը, հարթությունը, շփման կետերը և, վերջապես, յուրաքանչյուրի պրոցեսներն ու խորքերը և արդյոք որևէ մաս մտցվում է մյուսի մեջ, թե ընդունում է մյուսի մասը իր մեջ»:

Գալենը ևս մեկ այդպիսի գրող էր, ով ծանոթ էր Հերոֆիլոսի և Էրիսիստրատուս ուսումնասիրություններին։

### Հնդկաստան
ձախից|մինի|Այուրվեդիկ մարդը., մ.թ. 18-րդ դար
Հին հասարակությունները, որոնք արմատացած էին Հնդկաստանում, թողեցին արվեստի գործեր, թե ինչպես սպանել կենդանիներին որսի ժամանակ։ Պատկերները, որոնք ցույց են տալիս, թե ինչպես կարելի է սպանել ամենաարդյունավետը, կախված որսի խաղից, փոխանցում են ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին անատոմիայի ինտիմ իմացություն, ինչպես նաև օրգանների հարաբերական կարևորությունը: Գիտելիքը հիմնականում ձեռք է բերվել որսորդների միջոցով, որոնք պատրաստում են վերջերս որսացած որսը: Երբ քոչվոր ապրելակերպն այլևս անհրաժեշտ չէր, այն մասամբ փոխարինվեց Ինդուսի հովտում ձևավորված քաղաքակրթությամբ: Ցավոք, այս պահից քիչ բան է մնացել՝ ցույց տալու, թե արդյոք տեղի է ունեցել հերձում, թե ոչ, քաղաքակրթությունը կորել է արիական ժողովրդի գաղթականության պատճառով:

Հնդկաստանի պատմության սկզբում (2-րդից 3-րդ դար) Արտաշաստրան նկարագրել է մահվան 4 եղանակները և դրանց ախտանիշները՝ խեղդվել, կախվել, խեղդամահ արվել կամ շնչահեղձ լինել: Ըստ այդ աղբյուրի՝ վաղաժամ մահվան ցանկացած դեպքում պետք է դիահերձում կատարվի։

Հերձման պրակտիկան ծաղկում է ապրել 7-րդ և 8-րդ դարերում։ Հենց նրանց օրոք բժշկական կրթությունը ստանդարտացված էր։ Սա մարդու անատոմիան ավելի լավ հասկանալու անհրաժեշտություն առաջացրեց՝ կրթված վիրաբույժներ ունենալու համար: Հերձումը սահմանափակված էր մարդու մարմինը կտրելու կրոնական տաբուով: Սա փոխեց նպատակին հասնելու մոտեցումը: Գործընթացը ներառում էր հյուսվածքների թուլացում ջրի հոսքերի մեջ, նախքան արտաքին շերտերը փափուկ գործիքներով մաքրվում էին մկանային հյուսվածքին հասնելու համար: Կտրելու տեխնիկան կատարելագործելու համար ապագա ուսանողներն օգտագործեցին դդմիկներ: Հերձման այս տեխնիկան հիմք է տվել անատոմիայի խորացված ըմբռնմանը և նրանց հնարավորություն է տվել կատարել այսօր օգտագործվող պրոցեդուրաները, ինչպիսին է ռինոպլաստիկան:

Միջնադարում Հնդկաստանի անատոմիական ուսմունքները տարածվեցին ամբողջ հայտնի աշխարհում. Այնուամենայնիվ, հերձման պրակտիկան արգելված էր իսլամի կողմից: Հերձման պրակտիկան համալսարանական մակարդակում կրկին չի նկատվել մինչև 1827 թվականը, երբ այն իրականացրեց ուսանող Պանդիտ Մադհուսուդան Գուպտան: 1900-ական թվականների ընթացքում համալսարանի ուսուցիչները ստիպված էին շարունակաբար պայքարել հերձման սոցիալական տաբուների դեմ, մինչև մոտ 1850 թվականը, երբ համալսարանները որոշեցին, որ ավելի ծախսարդյունավետ է հնդիկ բժիշկներ պատրաստել, քան նրանց բերել Բրիտանիայից: Այնուամենայնիվ, հնդկական բժշկական դպրոցները կին բժիշկներ էին պատրաստում Անգլիայում գտնվողներից շատ առաջ:

Հերձման ներկայիս վիճակը Հնդկաստանում վատթարանում է: Բժշկական դպրոցի ընթացքում հերձման լաբորատորիաներում անցկացրած ժամերի թիվը զգալիորեն նվազել է վերջին քսան տարիների ընթացքում: Անատոմիայի կրթության ապագան, հավանաբար, կլինի ավանդական մեթոդների և համակարգչային ինտեգրացիոն ուսուցման էլեգանտ խառնուրդ: Բժշկական ուսուցման վաղ փուլերում հերձման կիրառումը ցույց է տրվել, որ ավելի արդյունավետ է նախատեսված տեղեկատվության պահպանման հարցում, քան դրանց նմանակված օրինակները: Այնուամենայնիվ, կա համակարգչային ստեղծած փորձի օգտագործումը որպես վերանայում հետագա փուլերում: Այս մեթոդների համադրությունը նպատակ ունի ամրապնդել ուսանողների ըմբռնումն ու վստահությունը անատոմիայի վերաբերյալ, մի առարկա, որը տխրահռչակ դժվար է տիրապետել: Աճում է անատոմիստի կարիքը, քանի որ անատոմիայի լաբորատորիաների մեծ մասը դասավանդվում է շրջանավարտների կողմից, ովքեր հուսով են ավարտել անատոմիայի աստիճանները, շարունակելու անատոմիայի կրթության երկար ավանդույթը:

### Իսլամական աշխարհ
մինի|Էջ 1531 թվականի լատիներեն թարգմանությունից՝ Պիտեր Արգելաթայի կողմից Ալ-Զահրաուիի մ.թ. 1000 տրակտատ վիրաբուժական և բժշկական գործիքների վերաբերյալ
Իսլամական հավատքի սկզբից՝ մ.թ. 610 թ., Շարիաթի օրենքը այս կամ այն ​​չափով կիրառել է իսլամադավան երկրներում[, որին աջակցել են իսլամ գիտնականները, ինչպիսին Ալ-Ղազալին է: Իսլամական բժիշկներ, ինչպիսիք են Իբն Զուրը (Ավենզոար) (1091–1161) Ալ-Անդալուսում, Սալահ Ադ Դինի բժիշկ Իբն Ջումայը 12-րդ դարում, Աբդ էլ-Լատիֆը Եգիպտոսում և Իբն ալ-Նաֆիսը Սիրիայում և Եգիպտոսում 13-րդ դարում գուցե կիրառում էին հերձում, սակայն երկիմաստ է մնում՝ կիրառվե՞լ է մարդկային հերձում, թե՞ ոչ: Բժիշկ և մուսուլման իրավաբան Իբն ալ-Նաֆիսը ենթադրում է, որ «իսլամական օրենքի կանոնները մեզ հետ են պահում հերձման պրակտիկայից, ինչպես նաև մեր բնավորության մեջ եղած կարեկցանքից»,՝ ցույց տալով, որ չնայած դրա դեմ օրենք չկար, այնուամենայնիվ դա հազվադեպ էր։ Իսլամը թելադրում է, որ մարմինը հնարավորինս շուտ հուղարկավորվի՝ բացառելով կրոնական տոները, և որ չլինի ոչնչացման այլ միջոցներ, ինչպիսին է դիակիզումը: Մինչև 10-րդ դարը մարդկային դիակների հերձում չէր իրականացվում: «Ալ-Թասրիֆ» գիրքը, որը գրվել է Ալ-Զահրաուիի կողմից 1000 թվականին, մանրամասնում է վիրաբուժական միջամտությունը, որը տարբերվում է նախկին չափանիշներից: Գիրքը բժշկության և վիրաբուժության ուսումնական տեքստ էր, որը ներառում էր մանրամասն նկարազարդումներ։ Հետագայում այն ​​թարգմանվեց և զբաղեցրեց Ավիցենայի «Բժշկության կանոնը»՝ որպես 12-րդ դարից մինչև 17-րդ դար Եվրոպայում ուսուցման հիմնական գործիքի տեղը: Կային ոմանք, ովքեր պատրաստ էին հերձել մարդկանց մինչև 12-րդ դարը՝ հանուն սովորելու, որից հետո դա արգելված էր։ Այս վերաբերմունքը հաստատուն մնաց մինչև 1952 թվականը, երբ Եգիպտոսի Իրավագիտության Իսլամական Դպրոցը որոշեց, որ «անհրաժեշտությունը թույլ է տալիս արգելվածը»:Այս որոշումը թույլ է տվել կասկածելի մահվան դեպքերի հետաքննություն անցկացնել դիահերձման միջոցով։ 1982-ին ֆեթվայով որոշում կայացվեց, որ եթե դա ծառայի արդարադատությանը, ապա դիահերձումը արժանի է թեև թերություններին: Թեև իսլամն այժմ հավանություն է տալիս դիահերձմանը, իսլամական հասարակությունը դեռևս հավանություն չի տալիս: Դիահերձումը տարածված է իսլամադավան երկրներում բժշկական և դատական ​​նպատակներով: Եգիպտոսում այն ​​կարևոր տեղ է զբաղեցնում դատական ​​կառույցում և դասավանդվում է երկրի բոլոր բժշկական համալսարաններում: Սաուդյան Արաբիայում, որի օրենքն ամբողջությամբ թելադրված է Շարիաթի կողմից, դիահերձումը բնակչության կողմից վատ է դիտվում, սակայն այն կարող է պարտադրվել քրեական գործերով։ Դիահերձումը կատարվում է դատական ​​նպատակներով Քաթարում և Թունիսում: Մարդկային հերձումը ներկա է ժամանակակից իսլամական աշխարհում, սակայն հազվադեպ է հրապարակվում կրոնական և սոցիալական խարանի պատճառով:

### Տիբեթ
Տիբեթական բժշկությունը զարգացրել է անատոմիայի բավականին բարդ գիտելիքներ, որոնք ձեռք են բերվել մարդու հերձման հետ կապված երկարամյա փորձից: Տիբեթցիները որդեգրել էին երկնքում հուղարկավորելու պրակտիկան՝ երկրի կոշտ հողի պատճառով, որը սառած էր տարվա մեծ մասը, և դիակիզման համար փայտի պակասը։ Երկնային թաղումը սկսվում է հանգուցյալի ծիսական հերձումից, որին հաջորդում է բլուրների գագաթների վրա գտնվող անգղերին մասերի կերակրումը: Ժամանակի ընթացքում տիբեթյան անատոմիական գիտելիքներն իրենց ճանապարհը գտան դեպի Այուրվեդա և ավելի քիչ՝ չինական բժշկություն:

### Քրիստոնյա Եվրոպա
ձախից|մինի|Հերձում ''Realdo Colombo''-ի ''De Re Anatomica''-ում, 1559 թվական
Քրիստոնեական Եվրոպայի պատմության ընթացքում բժշկական կրթության համար մարդկային դիահերձումը տարբեր երկրներում օրինականացման և արգելման տարբեր փուլեր է ունեցել: Հերձումը հազվադեպ էր միջնադարում, սակայն այն կիրառվել էր առնվազն 13-րդ դարում։ Միջնադարյան Արևմտյան Եվրոպայում դիահերձման պրակտիկան «շատ վատ հայտնի է», քանի որ պահպանվել են վիրաբուժական տեքստեր կամ պահպանված մարդկային հերձումներ: Ժամանակի ճիզվիտ գիտնականը պնդում է, որ քրիստոնեական աստվածաբանությունը զգալիորեն նպաստել է մարդկային դիահերձման վերածնմանը` ապահովելով նոր սոցիալ-կրոնական և մշակութային համատեքստ, որում մարդկային դիակը այլևս չի ընկալվում որպես սրբազան:

1163 թվականի Շրջագայությունների խորհրդի գոյություն չունեցող «Ecclesia ahorret a sanguine» հրամանագիրը և 14-րդ դարի սկզբի Հռոմի պապ Բոնիֆացիոս VIII-ի հրամանագիրը սխալմամբ ճանաչվել են որպես դիահերձում արգելող, թյուրիմացություն կամ էքստրապոլացիա և արտահայտվել նման ընթացակարգեր կատարելու դժկամությամբ։ Միջնադարը ականատես եղավ բժշկական ուսումնասիրությունների նկատմամբ հետաքրքրության վերածննդին, ներառյալ մարդկային դիահերձումը:
մինի|Մոնդինո դե Լուցիի «Անաթոմիա», 1541 թվական
Ֆրիդրիխ II-ը (1194–1250), սուրբ Հռոմեական կայսրը, որոշեց, որ բժիշկ կամ վիրաբույժ դառնալու համար յուրաքանչյուր ոք պետք է մասնակցի մարդու հերձմանը, որը պետք է անցկացվի ոչ պակաս, քան հինգ տարին մեկ։ Որոշ եվրոպական երկրներ սկսեցին օրինականացնել մահապատժի ենթարկված հանցագործների հերձումը կրթական նպատակներով 13-րդ դարի վերջին և 14-րդ դարի սկզբին: Մոնդինո դե Լուցին իրականացրեց առաջին գրանցված հանրային հերձումը մոտ 1315 թվականին: Այս պահին դիահերձումները կատարվեցին մի թիմի կողմից, որը բաղկացած էր Լեկտորից, ով դասախոսություն էր կարդում, Սեկտորը, ով կատարեց հերձումը և Օստենսորը, որը մատնանշեց հետաքրքրության առանձնահատկությունները: Իտալական Galeazzo di Santa Sofia-ն առաջին հանրային հերձումը կատարեց Ալպերից հյուսիս Վիեննայում 1404 թվականին:
ձախից|մինի|Վեսալիուսը մասնատված դիակով իր ''De humani corporis fabrica-''ում, 1543 թվական
Վեսալիուսը 16-րդ դարում բազմաթիվ հերձումներ է իրականացրել իր լայնածավալ անատոմիական հետազոտությունների ընթացքում: Նրա վրա հաճախ են հարձակվել մարդու անատոմիայի վերաբերյալ Գալենի կարծիքի հետ իր անհամաձայնության համար։ Վեսալիուսն առաջինն էր, ով միաժամանակ դասախոսություն կարդաց և դիահերձում կատարեց։ Հայտնի է, որ Կաթոլիկ եկեղեցին հրամայել է դիահերձել միացած երկվորյակներ Ջոանա և Մելքիորա Բալեստերոներին Իսպանիոլայում 1533 թվականին՝ պարզելու, թե արդյոք նրանք ընդհանուր հոգի ունեն: Նրանք պարզեցին, որ գոյություն ունեն երկու տարբեր սրտեր, հետևաբար երկու հոգիներ՝ հիմնված հին հույն փիլիսոփա Էմպեդոկլեսի վրա, ով հավատում էր, որ հոգին բնակվում է սրտում:
մինի|Վերածննդի դարաշրջանի այնպիսի արվեստագետներ, ինչպիսին է Անտոնիո դել Պոլլայուոլոն, ուսումնասիրել են անատոմիան՝ բարելավելու իրենց արվեստի գործերը, ինչպես երևում է Հերկուլեսի այս արձանից, 1470 թվական
Մարդու հերձում էին անում նաև Վերածննդի արվեստագետները: Թեև շատերը նախընտրեցին կենտրոնանալ մարմնի արտաքին մակերևույթների վրա, ոմանք, ինչպիսիք են Միքելանջելո Բուոնարոտին, Անտոնիո դել Պոլայուոլոն, Բաչիո Բանդինելլին և Լեոնարդո դա Վինչին, ավելի խորը հասկացողություն էին փնտրում: Այնուամենայնիվ, արվեստագետների համար դիակներ ձեռք բերելու դրույթներ չկային, ուստի նրանք ստիպված էին դիմել չարտոնված միջոցների, ինչպես երբեմն անում էին անատոմիստները, ինչպիսիք են գերեզմանի կողոպուտը, մարմինը հափշտակելը և սպանությունը:

Անատոմիզացումը երբեմն պատվիրվում էր որպես պատժի ձև, ինչպես, օրինակ, 1806 թվականին Ջեյմս Հալիգանին և Դոմինիկ Դեյլին՝ Մասաչուսեթս նահանգի Նորթհեմփթոն քաղաքում նրանց հրապարակային կախաղանից հետո:

Ժամանակակից Եվրոպայում հերձումը սովորաբար կիրառվում է կենսաբանական հետազոտությունների և կրթության ոլորտում, բժշկական դպրոցներում և դիահերձման ժամանակ մահվան պատճառը որոշելու համար: Այն ընդհանուր առմամբ համարվում է ուսուցման անհրաժեշտ մաս և, հետևաբար, ընդունված է մշակութային առումով: Այն երբեմն հակասությունների տեղիք է տալիս, ինչպես, օրինակ, երբ Օդենսի կենդանաբանական այգին որոշեց առյուծների դիակները հրապարակայնորեն մասնատել «ինքնուրույն հանդիսատեսի» առջև։

### Բրիտանիա
ձախից|մինի|Ստերլինգում 1823 թվականի գերեզմանի տապանաքարի հափշտակություն
Բրիտանիայում հերձումը մնաց ամբողջովին արգելված հռոմեական նվաճումների վերջից և միջնադարից մինչև 16-րդ դարը, երբ թագավորական հրամանագրերի շարքը բժիշկների և վիրաբույժների որոշակի խմբերի տվեց դիակները մասնատելու որոշ սահմանափակ իրավունքներ: Թույլտվությունը բավականին սահմանափակ էր. 18-րդ դարի կեսերին Բժիշկների Թագավորական Քոլեջը և Վարսավիր-Վիրաբույժների Ընկերությունը միակ երկու խմբերն էին, որոնց թույլատրվում էր հերձումներ իրականացնել, և նրանց միջև տարեկան տասը դիակ կար: Անատոմիստների ճնշման արդյունքում, հատկապես արագ զարգացող բժշկական դպրոցներում, 1752 թվականի սպանության օրենքը թույլ տվեց մահապատժի ենթարկված մարդասպանների մարմինները հերձել անատոմիական հետազոտությունների և կրթության համար: 19-րդ դարում դիակների այս մատակարարումը անբավարար էր, քանի որ պետական ​​բժշկական դպրոցներն աճում էին, իսկ մասնավոր բժշկական դպրոցները չունեին դիակների օրինական հասանելիություն: Դիակների և մարմնի մասերի բարգավաճ սև շուկա առաջացավ, ինչը հանգեցրեց մարմնի հափշտակության մասնագիտության ստեղծմանը, և 1828 թվականին տխրահռչակ Բերքի և Նապաստակի սպանություններին, երբ 16 մարդ սպանվեց իրենց դիակների համար, որոնք վաճառվեցին անատոմիստներին: Արդյունքում առաջացած հանրային բողոքը հանգեցրեց 1832 թվականի Անատոմիայի մասին օրենքի ընդունմանը, որը մեծացրեց դիակների օրինական մատակարարումը մասնահատման համար:

21-րդ դարում ինտերակտիվ համակարգչային ծրագրերի առկայությունը և հասարակական տրամադրությունների փոփոխությունը հանգեցրին բժշկական կրթության մեջ դիակների օգտագործման նոր բանավեճերի: Մեծ Բրիտանիայի թերակղզու բժշկության և ստոմատոլոգիայի քոլեջը, որը հիմնադրվել է 2000 թվականին, դարձավ առաջին ժամանակակից բժշկական դպրոցը, որն իրականացրեց իր անատոմիայի ուսուցումն առանց հերձման

### ԱՄՆ
ձախից|մինի|Դեռահաս դպրոցականը աչք հերձելիս
Միացյալ Նահանգներում գորտերի հերձումը սովորական դարձավ քոլեջի կենսաբանության դասերին 1920-ական թվականներից և աստիճանաբար ներդրվեց կրթության ավելի վաղ փուլերում: Մինչև 1988 թվականը ամերիկյան ավագ դպրոցի կենսաբանության աշակերտների մոտ 75-ից 80 տոկոսը մասնակցում էր գորտի հերձմանը, որի միտումը նկատվում էր տարրական դպրոցներում: Գորտերը առավել հաճախ պատկանում են *Rana* ցեղին: Այդ հետազոտության ժամանակ ավագ դպրոցի հերձման ենթակա այլ հայտնի կենդանիներ էին, ողնաշարավորներից, պտղի խոզերը, թառը և կատուները, իսկ անողնաշարավորներից՝ հողային որդերը, մորեխները, խեցգետինները և ծովաստղերը։ ԱՄՆ-ի ավագ դպրոցներում (2016թ.) ամեն տարի մոտ վեց միլիոն կենդանի է հերձվում՝ չհաշված բժշկական ուսուցումն ու հետազոտությունը: Դրանցից շատերը ձեռք են բերվել սպանդանոցներից և գյուղացիական տնտեսություններից արդեն մեռած:

ԱՄՆ-ի ավագ դպրոցներում հերձումը նշանավոր դարձավ 1987 թվականին, երբ Կալիֆոռնիայի աշակերտուհի Ջենիֆեր Գրեհեմը դատի տվեց՝ պահանջելով իր դպրոցից թույլ տալ իրեն այլընտրանքային ծրագիր իրականացնել: Դատարանը որոշեց, որ պարտադիր հերձումները թույլատրելի են, սակայն Գրեհեմը կարող էր խնդրել հերձել բնական պատճառներով սատկած գորտը, այլ ոչ թե սպանվածը։ Բնական պատճառներով սատկած գորտի ձեռքբերման գործնական անհնարինությունը, փաստորեն, թույլ տվեց Գրեհեմին հրաժարվել պահանջվող հերձումից: Հայցը հրապարակայնություն է տվել հակահերձման ջատագովներին: Գրեհեմը հայտնվեց 1987 թվականին Apple Computer-ի գովազդում Operation Frog վիրտուալ հերձման ծրագրաշարի համար: Կալիֆորնիայի նահանգն ընդունեց Ուսանողների իրավունքների մասին օրինագիծը 1988 թվականին, որը պահանջում էր, որ առարկող ուսանողներին թույլ տրվի կատարել այլընտրանքային նախագծեր: Հերձումից հրաժարվելն աճել է 1990-ականների ընթացքում:

Միացյալ Նահանգներում 17 նահանգներ մայրաքաղաք Վաշինգտոնի հետ միասին ընդունել են հերձման ընտրության օրենքներ կամ քաղաքականություն, որոնք թույլ են տալիս տարրական և միջնակարգ կրթության ուսանողներին հրաժարվել հերձումից: Այլ նահանգներ, ներառյալ Արիզոնան, Հավայան կղզիները, Մինեսոտան, Տեխասը և Յուտան, ավելի ընդհանուր քաղաքականություն ունեն բարոյական, կրոնական կամ էթիկական հիմքերով հրաժարվելու վերաբերյալ: Այս մտահոգությունները հաղթահարելու համար 2019-ին Ֆլորիդայի Նյու Պորտ Ռիչեյ քաղաքի Ջեյ Վ. դպրոցը 2019 թվականին դարձավ ԱՄՆ առաջին ավագ դպրոցը, որն օգտագործեց սինթետիկ գորտերը հերձման համար իր բնագիտական ​​դասերին՝ պահպանված իսկական գորտերի փոխարեն:

Ինչ վերաբերում է բակալավրիատի և բժշկական դպրոցում դիակների հերձմանը, ապա ավանդական հերձումը աջակցվում է դասախոսների և ուսանողների կողմից՝ որոշակի հակազդեցությամբ՝ սահմանափակելով հերձումների հասանելիությունը: Վերին մակարդակի ուսանողները, ովքեր իրենց դասախոսների հետ միասին փորձ են արել այս մեթոդը, համաձայն են, որ «մարդկային անատոմիայի ուսումնասիրությունը գունագեղ գծապատկերներով մի բան է: Նծտարի և իրական, վերջերս ապրող մարդու օգտագործումը բոլորովին այլ բան»:

## Դիակների ձեռքբերում
Դիակային նմուշների ստացման ձևը մեծապես տարբերվում է ըստ երկրի։ Մեծ Բրիտանիայում դիակի նվիրատվությունը լիովին կամավոր է: Ակամա նվիրատվությունը դեր է խաղում ԱՄՆ-ի նմուշների մոտ 20 տոկոսի և որոշ երկրներում, ինչպիսիք են Հարավային Աֆրիկայում և Զիմբաբվեում նվիրաբերված գրեթե բոլոր նմուշները: Այն երկրները, որոնք կիրառում են կամավոր նվիրատվություններ, կարող են հասանելի դարձնել մահացած հանցագործների մարմինները կամ չպահանջված կամ անհայտ մարմինները հերձման նպատակով։ Նման գործելաոճը կարող է հանգեցնել նրան, որ աղքատների, անօթևանների և սոցիալական հեռացվածների ավելի մեծ մասն ակամա նվիրատվություն է դառնում: Դիակները, որոնք նվիրաբերվել են մի իրավասությունում, կարող են օգտագործվել նաև մեկ այլ տարածքում հերձման նպատակով, լինի դա ԱՄՆ  տարբեր նահանգներից կամ ներմուծված այլ երկրներից, օրինակ՝ Լիբիայից։ Որպես օրինակ, թե ինչպես է դիակը կամավոր նվիրաբերվում, դիահերձարանը կամավոր նվիրատվության ծրագրի հետ համատեղ բացահայտում է մարմնին, որը ծրագրի մաս է կազմում: Հարազատների հետ թեման դիվանագիտական ​​ձևով խոսելուց հետո դիակը տեղափոխվում է գրանցված հաստատություն: Մարմինը ստուգվում է ՄԻԱՎ-ի և հեպատիտի վիրուսների առկայության համար: Այնուհետև այն գնահատվում է որպես «թարմ» կամ «պատրաստ» նմուշ օգտագործելու համար։

## Նմուշների հեռացում
Հերձման համար դիակային նմուշները, ընդհանուր առմամբ, վերացվում են դիակիզման միջոցով: Այնուհետև մահացածը կարող է թաղվել տեղի գերեզմանատանը: Եթե ​​ընտանիքը ցանկանում է, հանգուցյալի մոխիրն այնուհետև վերադարձվում է ընտանիքին: Շատ ինստիտուտներ ունեն տեղական քաղաքականություն՝ դոնորներին ներգրավելու և աջակցելու համար: Սա կարող է ներառել գերեզմանոցում տեղական հուշարձանների տեղադրումը:

## Օգտագործումը կրթության մեջ
մինի|Դիակային հերձում Սիրիրաջ բժշկական դպրոցում, Թաիլանդ
Մարդու դիակները հաճախ օգտագործվում են բժշկության մեջ՝ անատոմիա կամ վիրաբուժական ուսուցում սովորեցնելու համար: Դիակները ընտրվում են ըստ նրանց անատոմիայի և առկայության: Դրանք կարող են օգտագործվել որպես հերձման դասընթացների մի մաս, որը ներառում է «թարմ» նմուշ, որպեսզի հնարավորինս իրատեսական լինեն, օրինակ՝ վիրաբույժներ պատրաստելու ժամանակ: Դիակները կարող են նաև նախապես հերձվել վերապատրաստված հրահանգիչների կողմից: Հերձման այս ձևը ներառում է նմուշների պատրաստում և պահպանում ավելի երկար ժամանակով և սովորաբար օգտագործվում է անատոմիայի դասավանդման համար:

## Այլընտրանքներ
Հերձման որոշ այլընտրանքներ կարող են կրթական առավելություններ ներկայացնել կենդանիների դիակների օգտագործման նկատմամբ՝ միաժամանակ վերացնելով ընկալվող էթիկական խնդիրները: Այս այլընտրանքները ներառում են համակարգչային ծրագրեր, դասախոսություններ, եռաչափ մոդելներ, ֆիլմեր և տեխնոլոգիայի այլ ձևեր: Կենդանիների բարեկեցության վերաբերյալ մտահոգությունը հաճախ կենդանիների հերձման դեմ առարկությունների հիմքում է: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ որոշ ուսանողներ դժկամությամբ են մասնակցում կենդանիների հերձմանը` վախենալով իրական կամ ընկալվող պատժից կամ օտարությունից իրենց ուսուցիչների և հասակակիցների կողմից, և շատերը չեն բարձրաձայնում իրենց էթիկական առարկությունների մասին.:

Դիակների օգտագործման այլընտրանքներից մեկը համակարգչային տեխնոլոգիան է: Սթենֆորդի բժշկական դպրոցում ծրագրակազմը համատեղում է ռենտգեն, ուլտրաձայնային և ՄՌՏ պատկերները՝ սեղանի վրա դրված մարմնի չափ մեծ էկրանին ցուցադրելու համար: Այս տարբերակում, որը մշակվում է Նյու Յորքի համալսարանում «վիրտուալ անատոմիայի» մոտեցմամբ, ուսանողները կրում են եռաչափ ակնոցներ և կարող են օգտագործել ցուցիչ սարք՝ «[թռնել] վիրտուալ մարմնի միջով, նրա հատվածները կենդանի հյուսվածքի պես վառ գունավորված են»: Համարվում է, որ այս մեթոդը «այնքան դինամիկ է, որքան Imax-ը [կինոն]»:

## Առավելություններ և թերություններ
Կենդանիներից ազատ ուսուցման մեթոդոլոգիաների կողմնակիցները պնդում են, որ կենդանիների հերձման այլընտրանքները կարող են օգտակար լինել մանկավարժներին՝ բարձրացնելով ուսուցման արդյունավետությունը և նվազեցնելով ուսուցման ծախսերը՝ միաժամանակ ուսուցիչներին տալով ուսուցման վարժությունների հարմարեցման և կրկնելիության ներուժ: Հերձման այլընտրանքների կողմնակիցները մատնանշում են ուսումնասիրությունները, որոնք ցույց են տվել, որ համակարգչային ուսուցման մեթոդները «խնայում են ակադեմիական և ոչ ակադեմիական անձնակազմի ժամանակը… համարվում էին ավելի քիչ ծախսատար և ուսանողների ուսուցման արդյունավետ և հաճելի եղանակ [և]… նպաստեցին կենդանիների օգտագործման զգալի կրճատմանը», քանի որ չկա սարքավորման կամ մաքրման ժամանակ, չկան անվտանգության պարտադիր դասեր, և չկան կենդանիների դիակների, մկրատների և նշտաների հետ սխալ վարքագծի մոնիտորինգ:

Ծրագրային ապահովման և այլ ոչ կենդանական մեթոդների դեպքում չկա նաև սարքավորումների կամ վտանգավոր նյութերի հեռացում: Որոշ ծրագրեր նաև թույլ են տալիս մանկավարժներին հարմարեցնել դասերը և ներառել ներկառուցված թեստային և վիկտորինայի մոդուլներ, որոնք կարող են հետևել ուսանողների կատարողականին: Ավելին, կենդանիները (լինի մահացած, թե կենդանի) կարող են օգտագործվել միայն մեկ անգամ, մինչդեռ ոչ կենդանական ռեսուրսները կարող են օգտագործվել երկար տարիներ. հավելյալ օգուտ, որը կարող է հանգեցնել ուսուցիչների, դպրոցական շրջանների և պետական ​​կրթական համակարգերի ծախսերի զգալի խնայողության:

Փորձագետների կողմից վերանայված մի քանի համեմատական ​​ուսումնասիրություններ, որոնք ուսումնասիրում են կենդանիներին հերձող ուսանողների և նրանց, ովքեր կիրառում էին այլընտրանքային ուսուցման մեթոդ, տեղեկատվության պահպանումն ու կատարումը եզրակացրել են, որ ուսանողների կրթական արդյունքները, որոնց սովորեցնում են կենսաբժշկական հիմնական և առաջադեմ հասկացություններն ու հմտությունները ոչ կենդանական մեթոդների կիրառմամբ, համարժեք են կամ գերազանցում են իրենց հասակակիցներին, ովքեր օգտագործում են կենդանիների վրա հիմնված լաբորատորիաներ, ինչպիսիք են կենդանիների հերձումը:

Որոշ զեկույցներում նշվում է, որ ուսանողների վստահությունը, գոհունակությունը և տեղեկատվություն ստանալու և փոխանցելու ունակությունը շատ ավելի բարձր է եղել նրանց համար, ովքեր մասնակցել են այլընտրանքային գործողությունների՝ համեմատած հերձման: Երեք առանձին ուսումնասիրություններ Միացյալ Նահանգների համալսարաններում ցույց տվեցին, որ ուսանողները, ովքեր կավից մոդելավորել են մարմնի համակարգերը, զգալիորեն ավելի լավ են ճանաչել մարդու անատոմիայի բաղկացուցիչ մասերը, քան իրենց դասընկերները, ովքեր կատարել են կենդանիների հերձում:

Մեկ այլ ուսումնասիրություն ցույց տվեց, որ ուսանողները նախընտրում էին օգտագործել կավե մոդելավորում, քան կենդանիների հերձումը, և նրանք նույնքան լավ էին կատարում, որքան իրենց խմբերը, ովքեր հերձում էին կենդանիներին:

2008 թվականին Կենսաբանության ուսուցիչների ազգային ասոցիացիան (NABT) հաստատեց իր աջակցությունը դասարանում կենդանիների հերձմանը, նշելով, որ նրանք «խրախուսում են կենդանի կենդանիների առկայությունը դասարանում՝ համապատասխան հաշվի առնելով ուսանողների տարիքը և հասունությունը…NABT-ն կոչ է անում ուսուցիչներին տեղյակ լինել, որ հերձման այլընտրանքներն ունեն իրենց սահմանափակումները։NABT-ն աջակցում է այս նյութերի օգտագործմանը որպես ուսումնական գործընթացին հավելյալ, բայց ոչ որպես իրական օրգանիզմների օգտագործման բացարձակ փոխարինողներ»:

Գիտության ուսուցիչների ազգային ասոցիացիան (NSTA) «աջակցում է կենդանի կենդանիներին ներառել որպես K-12 գիտության դասարանում ուսուցման մաս, քանի որ կենդանիների հետ անմիջական դիտարկումը և աշխատանքը կարող է առաջացնել ուսանողների հետաքրքրությունը գիտության նկատմամբ, ինչպես նաև կյանքի նկատմամբ ընդհանուր հարգանքը՝ միաժամանակ ամրապնդելով հիմնական հասկացությունները: «Կենսաբանական գիտությունների. NSTA-ն նաև աջակցում է դիսեկցիոն այլընտրանքներ առաջարկել ուսանողներին, ովքեր դեմ են պրակտիկային:

NORINA տվյալների բազան թվարկում է ավելի քան 3000 ապրանք, որոնք կարող են օգտագործվել որպես կենդանիների օգտագործման այլընտրանքներ կամ հավելումներ կրթության և ուսուցման մեջ: Դրանք ներառում են դպրոցներում հերձման այլընտրանքները: InterNICHE-ն ունի նմանատիպ տվյալների բազա և վարկերի համակարգ:

## Լրացուցիչ նկարներ

Պատկեր:Gray1024.png|Մարդու այտի հերձում Գրեյի Անատոմիայից (1918)
Պատկեր:Aiguillat_commun_(dissection).jpg|Փշոտ շնաձկան հերձում
Պատկեր:Dissection_of_axilla.jpg|Մարդու թիակի դիսեկցիա
Պատկեր:Human_dissection_of_the_abdominal_and_toraxic_organs.jpg|Մարդու կրծքավանդակը և որովայնը
Պատկեր:Brain_dissection.jpg|Հերձման պատրաստված կովի ուղեղ
Պատկեր:Ruthin_School_Uploads_03.jpg|Հերձում միջնակարգ դպրոցի GCSE դասարանում
Պատկեր:Bovine_articulation_(tarsus).jpg|Դիսեկցիայի և գլիցերինացման տեխնիկան խոշոր եղջերավոր անասունների հոդերի մեջ (տարսուս)


## Տես նաև
* Անդրեաս Վեզալիուս ժամանակակից անատոմիայի հիմնադիր

## Ծանոթագրություններ

## Ավելին
* C. Celsus, *On Medicine, I, Proem 23*, 1935, translated by W. G. Spencer (Loeb Classics Library, 1992).

## Արտաքին Հղումներ
* How to dissect a frog

* Dissection Alternatives
* Human Dissections
* Virtual Frog Dissection
* Alternatives To Animal Dissection in School Science Classes * Research Project on Death and Dead Bodies, last conference: "Death and Dissection" July 2009, Berlin, Germany
* Evolutionary Biology Digital Dissection Collections Dissection photographs for study and teaching from the University at Buffalo
* The Free Dictionary