open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մոնղոլական խածկտիկ

**Մոնղոլական խածկտիկ** (), սերինոսազգիների ընտանիքին պատկանող բնադրող-չվող թռչուն։ Մարմնի երկարությունը 13 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 25,5-27,5 սմ։ Ընդհանուր գունավորումը դարչնավուն է, կտուցը՝ հաստ, դեղնավուն։ Հասունի թևերի ծածկողները, թափահարողները և պոչի հիմքը վարդագույն ու սպիտակ հատվածներով են։ Արուի գլուխը, վիզը, մարմնի կողքերը և գոտկատեղը վարդագույն են։ Էգն ավելի խամրած է, վիզը, մարմնի կողքերը և գոտկատեղը՝ սովորաբար առանց վարդագույնի։ Երիտասարդն ավելի դարչնագույն ու ավելի դեղնամոխրագույն, քան էգը, առաջնային փետուրների երիզները՝ դարչնագույն՝ վարդագույն երանգով։ Երկրորդայինները սպիտակավուն հատվածով են։ Կտուցը մոխրավուն-դեղին է։ Բնակվում է նոսր բուսականությամբ, չոր, քարքարոտ լեռնալանջերին։ Սնվում է սերմերով, միջատներով։

## Տարածվածություն
Տարածված է Հարավային Թուրքիաում, դեպի արևելք՝ Հարավային Կովկասով, Հյուսիսային Իրանով, Կենտրոնական Ասիայով մինչև Գոբի անապատը։ Հայաստանում բնադրավայրը հայտնաբերված է Արարատի մարզի Վեդի քաղաքի շրջակայքում։

## Էկոլոգիա
Հայաստանում չվող տեսակ է, բնադրավայրում հանդիպում է ապրիլից մինչև սեպտեմբեր։ Բնադրում է Ժայռերի ճեղքերում, մեծ քարերի կույտերում։ Ձվադրում է ապրիլի երկրորդ կեսերին՝ դնելով 3-8, ավելի հաճախ՝ 4-6 ձու։ Զարգացումը տևում է 11-14 օր։

## Պահպանություն
Հայաստանում խիստ սահմանափակ արեալով հազվագյուտ տեսակ է, որը ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում։

Խիստ սակավաթիվ գաղութային տեսակ է՝ մասնատված և ոչ ամենամյա բնադրմամբ։

Վտանգման հիմնական գործոններից են փոքր թվաքանակն ու տնտեսական գործունեության արդյունքում ապրելավայրերի փոփոխումը։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Ճնճղուկանմաններ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Մոխրագույն սագ

thumb

**Մոխրագույն սագ** (), բադերի ընտանիքին պատկանող ջրլող թռչուն։ Նստակյաց է, տարածված։ Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 75-90 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 147-180 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 2,5-4,4 (հազվադեպ՝ 6) կգ։ Փետրածածկը դարչնագույն-մոխրագույն է, ոտքերը՝ վարդագույն, գլուխը և կտուցը՝ մեծ։ Թռչելիս վերևից ակնառու են բաց մոխրագույն դաստակաթևը և գոտկատեղը։ Կտուցը նարնջագույն է։ Երիտասարդը թվացյալ խայտավոր է, մեջքին և կողքերին ցայտուն բաց գույնի գծերը բացակայում են։

## Կենսակերպ
Խիստ հնչեղ ձայնով թռչուն է, թռիչքի ընթացքում լսելի են եռահնչյուն ճիչեր։ Մոխրագույն սագերը թռչում են սեպաձև երամ կազմած (30-100 թռչուն)՝ սագերին բնորոշ կռնչոցով։ Բնակվում է եղեգի ու ջրեղեգի առկայությամբ ջրային տարածքներում, կեր է փնտրում դաշտերում։

## Սննդառություն
Սնվում է ջրային և դաշտային խոտաբույսերով, անողնաշարավորներով, սերմնահատիկներով։

## Բնադրում
Բույնը բավական ծավալուն է (տրամագիծը՝ 110-180 սմ)՝ եղեգի ցողունների և այլ ջրային բույսերի կույտ՝ լճակների ափեզրի խիտ եղեգնուտում։ Ձվերը բներում հայտնվում են մարտի վերջից մայիսի առաջին կեսին։ Դնում է 86 մմ տրամագծով, սպիտակ 4-6 ձու (1 ձվի զանգվածը՝ 167,8-185 գ է՝ մայր թռչունի միջին կենդանի զանգվածի 5,3%-ը)։ Թխսակալում է էգը՝ 27-28 օր. բնից հեռանալիս ձվերը քողարկում է սեփական աղվափետուրներով ու եղեգի տերևներով։ Ձագերը բներում հայտնվում են մայիսի վերջ հունիսին։

Ներկայումս ՀՀ տարածքում մոխրագույն սագերի թվաքանակը և բնադրման համակեցությունները խիստ կրճատվել են։ 1998-2005-ին կենսապայմանների և պահպանության միջոցների բացակայության, որսագողության ու տնային պայմաններում բազմացնելու նպատակով ձվերը հավաքելու հետևանքով Արարատյան դաշտում բնադրումը խիստ կասկածելի է։ Կարիք ունի անհատական պաշտպանության։ Չուի ժամանակ հանդիպում է Ախուրյանի ջրամբարում հատկապես գարնանը։

## Պահպանություն
Հազվագյուտ տեսակ է։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Ներկայումս Արարատյան հարթավայրի գերխոնավ տարածքներում կարելի է հանդիպել մոխրագույն սագի 30-50 բնադրող զույգի։ Ձմեռող անահտների թիվը տատանվում է 50-150-ի սահմաններում։

Վտանգման հիմնական գործոններն են եղեգնուտների հրդեհումը, բնադրման շրջանում անհանգստացման գործոնը և որսագողությունը։

Գրանցված է Բեռնի կոնվենցիայի Հավելված 2–ում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բադեր
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Ժոզե

**Ժոզե** (պորտուգալերեն, նաև իսպաներեն` José)` հրեական ծագումով պորտուգալական անուն է, համապատասխանում է հայկական Հովսեփ անվանը։ 

## Անունը կրողները
* **[[Ժոզե Մոուրինյո]]** (Ժոզե Մարիու դուշ Սանթուշ Ֆելիքս Մոուրինյո, *1963 թ.) •José Mário dos Santos Mourinho• պորտուգալացի ֆուտբոլիստ և մարզիչ
* **[[Ժոզե Մանուել Դուրան Բարոզու]]**(1956 թ. Լիսաբոն) •José Manuel Durão Barroso• պորտուգալացի և համաևրոպական պետական և քաղաքական գործիչ

## Այլ տեղերում
* (1423) Ժոզե աստերոիդ
## Ծանոթագրություններ
Բորկվալդե

**Բորկվալդե** (), կոմունա Գերմանիայի Բրանդենբուրգ հողատարծքում։

Գտնվում է Պոտսդամ Միթելմարկ շրջանի կազմում։ Բնակչությունը կազմում է 1564 մարդ (ըստ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի)։ Տարածքը կազմում է 4,88 կմ²։ Պաշտոնական կոդ՝ 12 0 69 056։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Ջրածիծառներ

**Ջրածիծառներ**, (Chlidoniidae), քարադրանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։

## Տեսակներ
Հայտնի է 43, Հայաստանում՝ 7 տեսակ՝ կասպիական ծովածիծառ, գետային ջրածիծառ, որորակտուց ջրածիծառ, սև ջրածիծառ, սպիտակաայտ ջրածիծառ, սպիտակաթև ջրածիծառ, փոքր ջրածիծառ (վերջինիս կենսակերպն ուսումնասիրված է մասնակի)։

## Արտաքին
Որորների ցեղակիցներն են, սակայն չափերով ավելի փոքր են։ Մարմինը հորիզոնական ձգված է, կտուցը սուր է, պոչը՝ մկրատաձև կտրվածքով, թևերը՝ նեղ, սրածայր։ Կենդանի զանգվածը՝ 50-700 գ, հիմնականում բազմանում են գաղութներով։ Սնվում են ջրային անողնաշարավորներով, ձկներով։

## Պատկերասրահ

White-winged Tern, Mścichy, Biebrzański Park Narodowy, Polska.jpg
Chlidonias niger.jpg
Black Tern from the Crossley ID Guide Britain and Ireland.jpg
Black Tern RWD8.jpg
Chlidonias hybrida 2 (Marek Szczepanek).jpg
Whiskered Tern (Chlidonias hybridus) in Kolleru, AP W IMG 4060.jpg
Whiskered Tern (Chlidonias hybridus) in Kolleru, AP W IMG 4191.jpg
Sterna hirundo (adult).jpg


Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Քարադրանմաններ
Բեցզեհայդե

**Բեցզեհայդե** (), կոմունա Գերմանիայի Բրանդենբուրգ հողատարածքում։

Գտնվում է Պոտսդամ Միթելմարկ շրջանի կազմում։ Բնակչությունը կազմում է 665 մարդ (ըստ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի)։ Տարածքը կազմում է 37,23 կմ²։ Պաշտոնական կոդ՝ 12 0 69 019։

Կոմունան ներառում է 4 գյուղական շրջան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Նատրիումի հեքսաֆոսֆատ

**Նատրիումի հեքսաֆոսֆատ**, անօրգանական միացություն՝ Na_6P_6O_{18}։ Առաջացնում է անգույն բյուրեղներ։ Լուծվում է ջրում և առաջացնում է բյուրեղահիդրատներ։

## Ստացումնը
* Քայքայվում է.
::\mathsf{ 6NaH_2PO_4 \ \xrightarrow{700^oC}\ Na_6P_6O_{18} + 6H_2O }

## Ֆիզիկական հատկությունները
Առաջացնում է անգույն բյուրեղներ։

Լուծվում է ջրում։

Առաջացնում է բյուրեղահիդրատներ՝ Na6P6O18•6H2O բանաձևով։

## Կիրառությունը
* Տեքստիլ արդյունաբերության մեջ օգտագործում են կալցիումի աղեր ստանալու համար։
* Օգտագործվում է կաշվի արտադրության մեջ։

## Գրականություն
* Справочник химика / Редкол.։ Никольский Б.П. и др.. — 3-е изд., испр. — Л.։ Химия, 1971. — Т. 2. — 1168 с.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նատրիումի միացություններ
Կատեգորիա:Ֆոսֆատներ
Trap Lord

«**Trap Lord**», ամերիկացի ռեփեր ASAP Ferg-ի դեբյուտային ստուդիական ալբոմը։ Այն թողարկվել է 2013 թվականի օգոստոսի 20-ին ASAP Worldwide, Polo Grounds Music և RCA Records լեյբլների կողմից։ Ալբոմը ներառում է 13 երգ, որոնցից 6-ում իրենց մասնակցությունն են ունեցել ASAP Rocky-ը, Bone Thugs-n-Harmony խումը, Ֆրենչ Մոնտանան, Տրինիդադ Ջեյմսը, Սքուլբոյ Քյուն, Վակա Ֆլոկա Ֆլեյմը, B-Real-ը, Maad*Moiselle-ը և Onyx խումը։ Ալբոմի 3 սինգլներն են՝ «Work» (Ռեմիքս), «Shabba» և «Hood Pope»։

Ալբոմը հիմնականում դրական արձագանքների է արժանացել է երաժշտական քննադատների կողմից, և ընդգրկվել է «Complex» և «Rolling Stone» ամսագրերի կազմած 2013-ի լավագույն ալբոմների տասնյակում։ Ալբոմը Billboard 200 հիթ շքերթում զբաղեցրել է 9-րդ հորիզոնականը։

## Երգացանկ

## Հիթ շքերթներ
### Շաբաթական հիթ շքերթներ

### Տարեվերջի հիթ շքերթներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ASAP Ferg-ի պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:2013 ալբոմներ
Կատեգորիա:RCA Records ալբոմներ
Կատեգորիա:Անգլալեզու ալբոմներ
Մեց

**Մեց** (ֆրանսերեն Metz, լատիներեն Divodurum Mediomatricorum, Divodurum, Met(t)is), քաղաք Ֆրանսիայի հյուսիս-արևելքում, Լոթարինգիայի և Մոզելի մայրաքաղաքը։ Քաղաքը գտնվում է Մոզել և Սեյլ գետերի ափին։ 1999 թվականին բնակչությունը կազմել է 124 հազար մարդ։

## Պատմություն
Մեր թվարկությունից առաջ Մեցի տարածքում ապրել են հնագույն մարդիկ։ Մինչև հռոմեացիների արշավանքները այստեղ էին բնակվում կելտական ցեղերը և քաղաքը կոչվում էր Դիվոդուր։ 451 թվականին Ատտիլները գրավեցին այն։ Ֆրանկների տերության անկման պատճառով այն դարձավ Լոտարնների մայրաքաղաքը։

1180-1210 թվականներին Մեցը համարվում էր ազատ իմպերիալ քաղաք։ Ավելի ուշ այն դարձավ 3-ից մեկը՝ որպես եպիսկոպոսություն, որը բաժանում էր Գերմանիան Ֆրանսիայից։ Օբրիոն պատմագիրը իր աշխատություններում շատ է գրել քաղաքի իրադարձությունների մասին։ Չնայած որ քաղաքի մեծ մասը պայքարում էր հեղափոխության համար, ֆրանսիացի թագավոր Հենրիխ Երկրորդ Վալուան սպանեց նրանց խթանողներին և հաջողությամբ քաղաքը պաշտպանեց Գաբսբուրգներից (1552 թվական)։ ֆրանս-պրուսական պատերազմի ժամանակ Մեցը ենթարկվել է 52 օրվա պաշարման։

1871-1918 և 1940-1944 թվականներին Մեցը եղել է Գերմանիայի կազմի մեջ և գերմանացիները շենացրել ու գեղեցկացրել են այն՝ կառուցելով գեղեցիկ պուրակներ և շինություններ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո քաղաքը կրկին մտավ Ֆրանսիայի տարածք և հիմա ակնհայտորեն տարբերվում են «ֆրանսիական» ու «գերմանական» Մեցերը։
thumb|left|փողոց հին քաղաքի

## Կլիմա

## Տեսարժան վայրեր
* Մեցի համալսարան (1971)
* Սուրբ Ստեփանի եկեղեցի
* Օպերային թատրոն
* Պոմպիդու կենտրոն

## Քույր քաղաքներ
*  Գլոստեր
*  Գրադեց Կրալովե
*  Կանզաս-Սիթի
*  Կարմիէլ
*  են Դենի
*  Տրիր
*  Իչան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքներ
Վառարան

[մինի|[Պիցցայի պատրաստումն ավանդական վառարանում]]
**Վառարան**, հարմարանք, որում վառելիքի այրման կամ էլեկտրական էներգիայի փոխակերպման հետևանքով անջատվող ջերմությունն օգտագործվում է նյութերի ու շինվածքների ջերմամշակման կամ ջեռուցման համար։ Վառարաններ չեն համարվում շոգեկաթսաները, ագլոմերացման մեքենաները, որոշ էլեկտրական ջեռուցիչներ և մի շարք այլ ջերմային ագրեգատներ, որոնք համապատասխանում են վառարանի սահմանմանը։ Վառարանի հիմնական մասերն են՝ ջերմության գեներատորը, աշխատանքային տարածությունը, ջերմառուն, վառելիքի կամ էլեկտրական էներգիայի մատուցման, ինչպես նաև այրման արգասիքների հեռացման հարմարանքները, նյութերի և շինվածքների մատուցման, վառարանի միջով փոխադրման և վառարանից դուրսբերման մեխանիզմները, վառարանի աշխատանքի ավտոմատ կառավարման համակարգը, շինարարական կոնստրուկցիաները, վառելիքի այրման արգասիքների ջերմության օգտագործման հարմարանքները (ռեկուպերատորներ, ռեգեներատորներ)։ Ըստ ջերմության աղբյուրի տարբերում են երկու հիմնական խմբի վառարան՝ բոցային (օրինակ, մեթոդական վառարան) և էլեկտրական (օրինակ, աղեղային էչեկարական վառարան)։ Առանձին խումբ են կազմում պլազմային վառարանները, էլեկտրոնաճառագայթային, օպտիկական վառարանները և այլն։ Ըստ կիրառման ոլորտի վառարանները լինում են արդյունաբերական և կենցաղային։
[մինի|[Գառնու հեթանոսական տաճար|Գառնու տաճարի տեսքով պատրաստված փայտի վառարան]]
Ըստ տեխնոլոգիական նշանակման ընդունված է հետնյալ ստորաբաժանումը, նյութերից խոնավությունը կորզելու համար նախատեսված (օրինակ, չորացման վառարան), տաքացնող (օրինակ, ջերմային վառարան), թրծավառարան, հալման (օրինակ, թուջահալոց), նյութի տարաբաղադրման (դիսոցման) և սուբլիմման (օրինակ, կոքսային վառարան) վառարաններ։ Վառարանների կառուցվածքային առանձնահատկությունների բազմազանությունը պայմանավորված է դրանց բազմազան նշանակումներով։

Կատեգորիա:Վառարաններ
Իոսիֆ

**Իոսիֆ** (ռուսերեն` Иосиф), աստվածաշնչյան ծագումով հայկական Հովսեփ անվան ռուսական տարբերակն է։ Հանդիպում է նաև հայերի մոտ։

## Անունը կրողները
* **[[Իոսիֆ Բրոդսկի]]** (1940 թ. Լենինգրադ-1996 թ. Նյու Յորք) •Иосиф Александрович Бродский• ռուս բանաստեղծ
* **[[Իոսիֆ Խոձկո]]** (1800 թ. Վիլնոյի (ներկայիս` Վիլնյուս նահանգ)-81 թ. Թիֆլիս, Ռուսական կայսրություն) •Иосиф Иванович Ходзько• ռուս գեոդեզիստ
* **[[Իոսիֆ Խեյֆից]]** (1905 թ. Մինսկ-95 թ. Սանկտ Պետերբուրգ) •Иосиф Ефимович Хейфиц• խորհրդային ռեժիսոր
* **[[Իոսիֆ Կոբզոն]]** (1937 թ. Չասով Յար, Ուկրաինա) •Иосиф Давыдович Кобзон• խորհրդային և ռուսական բարիտոն
* **[[Իոսիֆ Ստալին]]** (1879 թ. Գորի, Թիֆլիսի գուբերնիա, Ռուսական կայսրություն-1953 թ. Կունցևո) •Иосиф Виссарионович Сталин• 1930-ականների սկզբից մինչև մահանալը եղել է Խորհրդային Միության միանձնյա ղեկավարը
### Անունը կրող հայերը
* **[[Իոսիֆ Բաբայան]]** (1938 թ. Թբիլիսի)` ձևավորող նկարիչ
* **[[Իոսիֆ Իսայան]]** (1949 թ. Թեթրի Ծղարո, Վրացական ԽՍՀ)` Հայաստանի պետական գործիչ
* **[[Իոսիֆ Հախվերդով]]** (1916 թ. Թիֆլիս)` շինարարության բնագավառի գիտնական
* **[[Իոսիֆ Սիսակյան]]** (1938-95 թթ. Մոսկվա)` հայազգի ֆիզիկոս
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան անուններ
Յուոզաս

**Յուոզաս**` (լիտվերեն` Juozas)` աստվածաշնչային (հրեական) ծագումով լիտվական **Յուոզափաս** (լիտվերեն` Juozapas) անվան կրճատ և առավել տարածված ձևն է։

## Անունը կրողները
* **[[Իոսիֆ Մանյուշիս]]** (1910-87 թթ.) •Juozas Maniušis• լիտվացի խորհրդային պետական և կուսակցական գործիչ
* **[[Յուոզաս Սիպարիս]]** (1894-1970 թթ.) •Juozas Siparis• լիտվացի խորհրդային դերասան
* **[[Յուոզաս Տալլատ-Կյալպշա]]** (1888/89-1949 թթ.) •Juozas Tallat-Kelpša• լիտվացի խորհրդային կոմպոզիտոր և դիրիժոր
* **[[Յուոզաս Յուկոբո Միկենաս]]** (1901-64 թթ.) •Juozas Mikenas• լիտվացի խորհրդային քանդակագործ
* **[[Յուոզաս Վայչկուս]]** (1885-1935 թթ.) •Juozas Vaičkus• լիտվացի թատերական գործիչ
Իոսեբ

**Իոսեբ** (վրացերեն՝ იოსებ), աստվածաշնչային (հրեական) ծագման հայկական Հովսեփ անվան վրացական տարբերակն է։

## Անունը կրողները
* **[[Իոսեբ Գրիշաշվիլի]]** (իսկական ազգանունը՝ Մամուլաիշվիլի, 1889 թ. Թիֆլիս-1965 թ. Թբիլիսի) •იოსებ გრიგოლის ძე გრიშაშვილი• վրացի խորհրդային բանաստեղծ
* **Իոսեբ Ջուղաշվիլի** (Իոսիֆ Ստալին)(1879 թ. Գորի, Թիֆլիսի գուբերնիա, Ռուսական կայսրություն-1953 թ. Կունցևո) •იოსებ ჯუღაშვილი• 1930-ականների սկզբից մինչև մահանալը եղել է Խորհրդային Միության միանձնյա ղեկավարը
Վայշեշիկա

**Վայշեշիկա** (սանսկրիտ, Vaiśeṣika (Sanskrit: वैशेषिक) վիշեշա- առանձնահատկություն, տարբերություն), հին հնդկական փիլիսոփայության 6 ուղղափառ համակարգերից։ Ըստ ավանդության, հիմնադիրը Քանադան է, որին է վերագրվում վայշեշիկայի հիմնական երկը՝ «Վայշեշիկա-սուտրա»-ն (վերջնական խմբագրությունը՝ մ․թ․ I դարից ոչ ուշ)։ Մոտ է Նյայային, որի հետ հետագայում կազմել է միասնական դպրոց։ Ըստ վայշեշիկաի, գոյություն ունի ռեալության յոթ տեսակ, որոնք ճանաչողության օբյեկտ և այլն դրական՝ սուբստանց (որը որակի և գործողության սուբստրատն է և հանդես է գալիս ինը ձևով, որոնցից հողը, ջուրը, հուրը, օդը, եթերը զգայարաններով ընկալվող ֆիզիկական տարրեր են, իսկ տարածությունը, ժամանակը, հոգին և միտքը անզգայելի են, միասնական, հավերժական և ամենաթափանց), որակ (որոշում է իրերի բնույթը), գործողություն (ֆիզիկական շարժում դեպի վեր, վար, ներս, դուրս և տեղից տեղ), ընդհանրություն (տվյալ դասի տարրերի համար ընդհանուր հավերժական էություն), առանձնահատկություն (անհատականացնում, տարբերակում է հավերժական էությունները), ներհատուկություն կամ անբաժանելիություն (անքակտելի և մշտական կապ) և բացասական՝ ոչ կեցություն (հակադրվում է դրական տեսակներին)։ Ըստ վայշեշիկաի ատոմիստական ուսմունքի, տիեզերքը կազմված է ֆիզիկական տարրերից և ենթարկվում է արարման ու ոչնչացման հավերժական շրջապտույտին։ Ֆիզիկական օբյեկտները բաղկացած են ատոմներից, որոնք այդ օբյեկտների մասնատման սահմանն են։ Ատոմները անստեղծ են, հավերժական, սակայն նրանց շարժում է հաղորդում աստվածը։

Կատեգորիա:Հինդուիզմի փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Հնդկական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Հինդուիզմ
Կատեգորիա:Սանսկրիտ եզրույթներ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի օրթոդոքսալ կրոններ
Կատեգորիա:Մետաֆիզիկա
Ռուբեն Ալեքսանյան

**Ռուբեն Ալեքսանյան** (), հայ ծանրամարտիկ, 2019 թվականի աշխարհի առաջնության բրոնզե մեդալակիր։

## Մարզական կարիերա
2007 թվականի ծանրամարտի աշխարհի առաջնությանը զբաղեցրել է 14-րդ, իսկ 2008 թվականին երկրորդ հորիզոնականը։ 2009 թվականին Լեհաստանի Վլադիսլավովո քաղաքում կայացած Եվրոպայի առաջնությունում գրավել է առաջին հորիզոնականը։ Բելառուսի մայրաքաղաքում 2010 թվականի Եվրոպայի առաջնությունում վաստակել է արծաթե մեդալ։ Եղել է Եվրոպայի մինչև 20 տարեկանների ռեկորդակիր 432 կգ երկամարտի արդյունքով (195 կգ պոկում, 237 կգ հրում), որը հետագայում գերազանցեց Եվգենի Չիգիշևը։ Թել Ավիվում կայացած ծանրամարտի Եվրոպայի առաջնության գերծանր քաշային կարգում Ալեքսանյանը երկամարտում հավաքեց 436 կգ (190+246)՝ գրավելով երկրորդ տեղը։ Պոկում վարժությունից հետո հայ ծանրորդը 5-րդն էր, սակայն հրում վարժությունում նվաճեց փոքր արծաթե մեդալ։ Երկամարտի 457 կգ արդյունքով Եվրոպայի չեմպիոն դարձավ ռուս Ալեքսեյ Լովչևը, իսկ Գերմանիան ներկայացնող Ալմիր Վելագիչն արժանացավ բրոնզե մեդալի՝ 423 կգ (191+232)։ 2014 թվականին Ղազախստանի մայրաքաղաքում՝ Աստանայում կայացած աշխարհի առաջնությունում Ռուբեն Ալեքսանյանը պոկում վարժությունում զրո ստացավ (փորձելով բարձրացնել 190 կգ) և ցանկություն չհայտնեց մասնակցել հրում վարժությանը։ Ռուբեն Ալեքսանյանը 2015 թվականին մասնակցելով ծանրամարտի աշխարհի առաջնությանը զբաղեցնում է 8-րդ հորիզոնականը (192+241)։

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Ծանրամարտը Հայաստանում

Կատեգորիա:Հայ ծանրամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ օլիմպիական ծանրամարտիկներ
Վաչե (իշխան)

**Վաչե** (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ), Արցախի և Ուտիքի գահերեց իշխան (V դար)։ Հայկական աղբյուրներում հաճախ անվանվում է «Աղվանից թագավոր»։ Առանշահիկների տոհմից։ Մայրը եղել է պարսկուհի, ինքն ամուսնացել է Սասանյան արքա Հազկերտ 2–րդի քրոջ դստեր հետ։ Վարդանանց հետ առերես ընդունել է զրադաշտականություն։ Սկզբում ենթարկվել է պարսից արքունիքին, Պերոզ արքայի (459–484) հրամանով կառուցել Պարտավ (Պերոզապատ) քաղաքը, որը պետք է դառնար Չողի (Դարբանդի) պարսիկ մարզպանի նստավայրը։ Այնուհետև, չհանդուրժելով Պերոզի սաստկացող բռնատիրությունը, ապստամբել է, հրաժարվել զրադաշտականությունից և երկրից դուրս քշել պարսիկներին։ Երբ Պերոզը բանակ է ուղարկել Վաչեի դեմ, նա անցել է անդրկուրյան Աղվանք, դաշնակցել տեղի ցեղերի հետ և նրանց օգնությամբ պարտության մատնել նվաճողներին։ Պերոզը նախ խաղաղության առաջարկով նամակ է հղել Վաչեին, ապա կաշառքով նրա դեմ հանել խայլանդուրներին (լեռնաբնակ ժողովուրդ) և հոներին։ Մեկամյա կռիվներից հետո Պերոզը ստիպված հաշտվել է Վաչեի անկախության հետ։ Այնուհետև Վաչեն լքել է (մոտ 464 թվականին) աշխարհիկ կյանքը և զբաղվել քարոզչությամբ։ Ըստ ավանդության, Վաչեի ճգնակեցության վայրում հետագայում կառուցվել է Ավետարանոց (այժմ՝ գ․ Չանախչի) ավանը։ Վաչեին ներբողական երկու թուղթ է հղել Հայոց կաթողիկոս Գյուտ Ա Արահեզացին (461–478)։

Կատեգորիա:Արցախի իշխաններ
Կատեգորիա:Եռանշահիկներ
Կատեգորիա:Ուտիքի իշխաններ
Վանդեական պատերազմներ

**Վանդեական պատերազմ** (), ռոյալիստական հակահեղափոխություն Ֆրանսիայի Վանդե շրջանում՝ Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակաշրջանում։ Կոչվել են Վանդեա դեպարտամենտի՝ ապստամբության գլխավոր կենտրոնի, անունով։ Վանդեական պատերազմներն առավել թափով ծավալվեցին 1793 թվականին, երբ ազնվականության և հոգևորականության հետ ապստամբությանը մասնակցեց գյուղացիության նշանակալի մասը։

Ապստամբության առիթ է ծառայել Կոնվենտի՝ 1793 թվականի փետրվարի 24 թվականի դեկրետը՝ 300 հազար մարդ բանակ զորակոչելու մասին։ Մարտի սկզբին խռովություն բռնկվեց հրետանում, Անժուում, Պուատուում, ապա տարածվեց տնտեսական առավել հետամնաց համարվող շրջաններում։ 1793 թվականի մայիս-հունիսին ապստամբներ գրավեցին Տուար, Ֆոնտենե, Անժե, Սոմյուր քաղաքները։ 1793 թվականի հոկտեմբեր—դեկտեմբերին հանրապետական զորքերը նրանց ջախջախեցին Շոլեի Լը Մանի և Սավնի մարտերում։ Ապստամբների առանձին ջոկատներ շարունակեցին գործել ինչպես Վանդեայում, այնպես էլ Բբետանում ու Մանում։ 1795 թվականի ամռանը Բրետանում ափ իջավ վտարանդի ռոյալիստների մի ջոկատ, որի ելույթը ճնշեց գեներալ Գոշը։ Ռոյալիստական շարժումն աշխուժացնելու փորձեր կատարվեցին 1799, 1815, 1832 թվականներին։

Կատեգորիա:Ֆրանսիական մեծ հեղափոխություն
Ռուբեն Կուբելյան

**Ռուբեն Կուբելյան** (), հայ օպերային երգիչ, տենոր։

## Կենսագրություն
Սովորել է Երևանի Սպենդիարյանի անվան երաժշտական դպրոցի ջութակի բաժնում, ապա՝ Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի վոկալի ֆակուլտետում՝ Տ. Շահնազարյանի դասարանում, աշակերտել է նաև օպերային երգիչ Պավել Լիսիցյանին։ Եղել է Երևանի Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի մենակատար։ Եղել է ՀԽՍՀ թատերական գործիչների միության անդամ։ Դարձել է Հայաստանի երիտասարդ մեներգիչների 5-րդ փառատոնի դափնեկիր և արժանացել ոսկե մեդալի։ ՀՀ վաստակավոր արտիստուհի, օպերային երգչուհի Մարիա Չմշկյանի որդին է։

## Օպերային ներկայացումներ
Հանդես է եկել շուրջ 50 օպերային ներկայացումներում՝
*Չայկովսկու «Իոլանտա», «Պիկովայա դամա», «Եվգենի Օնեգին»
*Վերդիի «Տրավիատա», «Օթելլո»
*Ջակոմո Պուչինիի «Չիո Չիո-Սան», Բելինիի «Նորմա»
*Գաետանո Դոնիցետիի «Լուչիա դի Լամերմուր»
*Բիզեի «Կարմեն»
*Ռիմսկի-Կորսակովի «Ոսկե աքաղաղ», «Թագավորի հարսնացուն»
*Արմեն Տիգրանյանի «Դավիթ Բեկ», «Անուշ» 
* Ալեքսանդր Սպենդիարյանի «Ալմաստ»
*Ա. Խոլմինովի «Լավատեսական ողբերգություն»
*Գևորգ Արմենյանի «Փլուզում»
*Բաբաևի «Արծվաբերդ»
*Տիգրան Չուխաջյանի «Արշակ Երկրորդ»
*Էդգար Հովհաննիսյանի «Սասունցի Դավիթ», «Ճանապարհ դեպի Էրզրում»
*Ստեփան Ջրբաշյանի «Գիքոր»
*Գրիգոր Հախինյանի «Լեգենդի մարդը»
*Ավետ Տերտերյանի «Կրակե օղակ»

## Արտաքին հղումներ
* Ռուբեն Կուբելյանի կենսագրությունը zarkfoundation.com կայքում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1933 ծնունդներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 14 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ երգիչներ
Կատեգորիա:Տենորներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:2014 մահեր
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 28 մահեր
Կատեգորիա:Հայ օպերային երգիչներ
Կատեգորիա:Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Յոսեֆ

**Յոսեֆ** (չեխերեն՝ Josef, գրվում է գերմաներեն տարբերակի նման)՝ աստվածաշնչային (հրեական) ծագումով Հովսեփ անվան չեխերեն արտասանությունը։

## Անունը կրողները
* **[[Յոսեֆ Զիտեկ]]** (*1832 †1909)՝ •Josef Zitek• չեխ ճարտարապետ
* **[[Յոսեֆ Միսլիվեչեկ]]** (*1737 †1781)՝ •Josef Mysliveček• չեխ կոմպոզիտոր և դիրիժոր
* **Յոսեֆ Միսլբեք** (Յոսեֆ Վացլավ Միսլբեկ, *1848 †1922)՝ •Josef Václav Myslbek• չեխ քանդակագործ
* **Յոսեֆ Սուք** (Յոսեփ Սուկ, *1874 †1935)՝ •Josef Suk starši• չեխ ջութակահար
* **[[Յոսեֆ Սկուպա]]** (*1892 †1957)՝ •Josef Skupa• չեխ թատերական գործիչ
UTC+4:51

**UTC+04:51**, ժամային գոտի, որը կիրառվել է Բոմբեյում (1995 թվականից հետո՝ Մումբայ) մինչև 1955 թվականը, երբ սխալմունքը փակվեց մտցնելով հնդկական ստանդարտ ժամանակը (UTC+5:30), որը այս ժամային գոտուց ավել է 39 րոպեով։

Կատեգորիա:Ժամային գոտիներ
Վալդեկ-Ֆրանկենբերգ (շրջան)

**Վալդեկ-Ֆրանկենբերգ ** (), շրջան Գերմանիայում։ Վարչական կենտրոնն է Կորբախ քաղաքը։ Զբաղեցնում է 1848,58 կմ2։ Բնակչությունը՝ 161 871 մարդ։ Բնակչության խտությունը՝ 88 մարդ/կմ2։

Շրջանի պաշտոնական կոդը՝ 06 6 35։ Շրջանում 22 համայնք կա։

## Ծանոթագրություններ
 
մինի|ձախից|Շրջանը մարզի քարտեզին

Կատեգորիա:Գերմանիայի շրջաններ
Գենջ

**Գենջ**, գյուղաքաղաք Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Գենջի գավառակում, գավառակի կենտրոնը։ Գտնվում էր Մուշ քաղաքից 25 կմ արևմուտք՝ Արածանիի ձախ ափին՝ անտառապատ վայրում։

Գենջի հյուսիսում կար բերդի ավերակներ։

1914 թվականին Գենջն ուներ 600 հայ բնակիչ։ Բացի դրանից ապրում էին նաև այլազգիներ, որոնց թվաքանակը հայտնի չէր։

1915-1916 թվականներին թուրքերի կողմից հայերը կողոպուտի ենթարկվեցին և տեղահանվեցին։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Գենջի շրջանի համայնքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր
Գիսեն (շրջան)

**Գիսեն ** (), շրջան Գերմանիայում։ Շրջկենտրոնն է Գիսեն քաղաքը։ Զբաղեցնում է 854,64 կմ2։ Բնակչությունը՝ 255 735 մարդ։ Բնակչության խտությունը՝ 299 մարդ/կմ2։

Շրջանի պաշտոնական կոդը՝ 06 5 31։ Շրջանում 18 համայնք կա։

## Ծանոթագրություններ

մինի|ձախից|Շրջանը մարզի քարտեզին

Կատեգորիա:Գերմանիայի շրջաններ
Արյան արհեստական շրջանառություն

**Արյան արհեստական շրջանառություն**, հիվանդի օրգանիզմում հատուկ սարքի օգնությամբ ստեղծվող արյան արհեստական հոսք։

Արհեստական շրջանառությունը կարելի է իրականացնել ինչպես ամբողջ օրգանիզմում, այնպես էլ առանձին օրգաններում (օրինակ՝ վերջույթներում)։ Արհեստական շրջանառության արդի սարքերի օգնությամբ, որոնք ունեն պոմպ (սրտի դեր է կատարում), թթվածնարար (փոխարինում է թոքերին), կարելի է սրտի և խոշոր անոթների բնածին ու ձեռքբերովի արատների վերացման վիրահատություններ կատարել։ Վիրահատության ընթացքում հիվանդի սիրտը ժամանակավորապես անջատվում է արյան հոսքից, իսկ արյունը երակներից խողովակածայրակների միջոցով պոմպով ներծծվում է արհեստական շրջանառության սարքի մեջ, ապա անցնում թթվածնարարով, որտեղ հարստանում է թթվածնով ու վերադարձվում հիվանդի օրգանիզմ։ Նշված սարքը հնարավորություն է տալիս արյան շրջանառությունը հիվանդի օրգանիզմում պահպանել բավականին երկար ժամանակ, որն անհրաժեշտ է վիրահատության համար։ Ավարտից հետո սարքն անջատվում է, և սրտի աշխատանքի հաշվին վերականգնվում է արյան բնական հոսքը։

Արյան արհեստական շրջանառությունը կարող է կիրառվել նաև ներքին հիվանդությունների կլինիկայում՝ սրտի հիվանդությունների բուժման ժամանակ՝ հիվանդ սրտի ժամանակավոր, մասնակի բեռնաթափման համար։ Այդ դեպքում հիվանդի արյունատար անոթներին միացվում է սարքը, որի միջոցով հեռացվում է արյան մի մասը։ Սարքը, աշխատելով հիվանդի սրտի հետ զուգընթաց, փոքրացնում է վերջինիս բեռնվածությունը։

Առանձին օրգանների (օրինակ՝ վերջույթների) համար արյան արհեստական շրջանառությունը կիրառում են, երբ որոշ հիվանդությունների բուժման համար անհրաժեշտ է լինում ներարկել օրգանիզմի վրա թունավոր ազդեցություն ունեցող պատրաստուկներ։ Դրա համար հիվանդի վերջույթի արյան հոսքը մեկուսացնում են ընդհանուր շրջանառությունից և միացնում արհեստական շրջանառության սարքին։ Վերջույթի արյան հոսք են ներարկում անհրաժեշտ դեղանյութը, որն արհեստական շրջանառության շնորհիվ չի մտնում արյան ընդհանուր հոսքի մեջ։ Գործողության ավարտից հետո սարքն անջատվում է, և վերջույթում վերականգնվում է արյան բնականոն հոսքը։

## Տես նաև
* Արհեստական սիրտ

## Արտաքին հղումներ
* Արյան արհեստական շրջանառություն

Կատեգորիա:Արյան շրջանառություն
Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Խորհրդային հայտնագործություններ
Ռայնգաու-Տաունուս (շրջան)

**Ռայնգաու-Տաունուս ** (), շրջան Գերմանիայում։ Շրջկենտրոնն է Բադ Շվալբախ քաղաքը։ Զբաղեցնում է 811,48 կմ2։ Բնակչությունը՝ 183 103 մարդ։ Բնակչության խտությունը՝ 226 մարդ/կմ2։

Շրջանի պաշտոնական կոդը՝ 06 4 39։ Շրջանում 17 համայնք կա։

## Ծանոթագրություններ
 
մինի|ձախից|Շրջանը մարզի քարտեզին

Կատեգորիա:Գերմանիայի շրջաններ
Կասել (շրջան)

**Կասել ** (), շրջան Գերմանիայում։ Շրջկենտրոնն է Կասել քաղաքը։ Զբաղեցնում է 1292,77 կմ2։ Բնակչությունը՝ 237 662 մարդ։ Բնակչության խտությունը՝ 184 մարդ/կմ2։

Շրջանի պաշտոնական կոդը՝ 06 6 33։ Շրջանում 29 համայնք կա։

## Ծանոթագրություններ
 
մինի|ձախից|Շրջանը մարզի քարտեզին

Կատեգորիա:Գերմանիայի շրջաններ
Վերին Տաունուս (շրջան)

**Վերին Տաունուս ** (), շրջան է Գերմանիայում։ Շրջանի կենտրոնն է Բադ Հոմբուրգ քաղաքը։ Զբաղեցնում է 482,03 կմ2։ Բնակչությունը 226 681 մարդ է։ Բնակչության խտությունը 470 մարդ/կմ2։

Շրջանի պաշտոնական կոդը 06 4 34 է։ Շրջանում 13 համայնք կա։

## Ծանոթագրություններ
 
մինի|ձախից|Շրջանը մարզի քարտեզին

Կատեգորիա:Գերմանիայի շրջաններ
Լիմբուրգ-Վայլբուրգ (շրջան)

**Լիմբուրգ-Վայլբուրգ ** (), շրջան Գերմանիայում։ Շրջկենտրոնն է Լիմբուրգ քաղաքը։ Զբաղեցնում է 738,48 կմ2։ Բնակչությունը՝ 171 302 մարդ։ Բնակչության խտությունը՝ 232 մարդ/կմ2։

Շրջանի պաշտոնական կոդը՝ 06 5 33։ Շրջանում 19 համայնք կա։

## Ծանոթագրություններ
 
մինի|ձախից|Շրջանը մարզի քարտեզին

Կատեգորիա:Գերմանիայի շրջաններ
Հյուսվածքների բանկ

**Հյուսվածքների բանկ**, հյուսվածքների և օրգանների պաշար, որը գործնական բժշկության մեջ լայնորեն կիրառվում է օրգանների և հյուսվածքների փոխպատվաստման ժամանակ։ Հյուսվածքների բանկն անհրաժեշտաբար ստեղծվել է պահածոյած հյուսվածքների և օրգանների փոխպատվաստման ցանկացած ժամանակ օգտագործելու նպատակով։ Գոյություն ունեն հատուկ «հյուսվածքների բանկեր», որտեղ ստեղծվում և պահվում են փոխպատվաստման համար նախապատրաստված օրգաններ և հյուսվածքներ։ Փոխպատվաստման որոշ անհրաժեշտ պայմաններ (դոնորի և ընդունողի հյուսվածքների համատեղելիությունը) ստիպում են հյուսվածքները և օրգանները դասակարգել, որպեսզի դրանք փոխպատվաստվեն միայն համապատասխան ընդունողին։

Հյուսվածքների բանկը սովորաբար կազմակերպվում են խոշոր քաղաքներում։ Դրանք կապված են բազմաթիվ բժշկական հիմնարկների հետ, որտեղ կատարվում են օրգանների և հյուսվածքների փոխպատվաստում։ Առավել խոշոր են միջազգային հյուսվածքների բանկերը որոնք և ապահովում են մի քանի պետությունների պահանջները։

Կատեգորիա:Տրանսպլանտոլոգիա
Օդենվալդ (շրջան)

**Օդենվալդ ** (), շրջան է Գերմանիայում։ Շրջանի կենտրոնն է Էրբախ քաղաքը։ Զբաղեցնում է 623,98 կմ2։ Բնակչությունը 97 215 մարդ է։ Բնակչության խտությունը 156 մարդ/կմ2։

Շրջանի պաշտոնական կոդը 06 4 37 է։ Շրջանում 15 համայնք կա։

## Ծանոթագրություններ
 
մինի|ձախից|Շրջանը մարզի քարտեզին

Կատեգորիա:Գերմանիայի շրջաններ
Բերգշտրասե (շրջան)

**Բերգշտրասե ** (), շրջան Գերմանիայում։ Շրջկենտրոնն է Հեփենհայմ քաղաքը։ Զբաղեցնում է 719,51 կմ2։ Բնակչությունը՝ 262 799 մարդ։ Բնակչության խտությունը՝ 365 մարդ/կմ2։

Շրջանի պաշտոնական կոդը՝ 06 4 31։ Շրջանում 22 համայնք կա։

## Ծանոթագրություններ

մինի|ձախից|Շրջանը մարզի քարտեզին

Կատեգորիա:Գերմանիայի շրջաններ
Ֆոգտլանդ (շրջան)

**Ֆոգտլանդ ** (), շրջան է Գերմանիայում։ Շրջանի կենտրոնն է Պլաուեն քաղաքը։ Զբաղեցնում է 1309,85 կմ2։ Բնակչությունը 190 007 մարդ է։ Բնակչության խտությունը 145 մարդ/կմ2։

Շրջանի պաշտոնական կոդը 14 1 78 է։ Շրջանում 44 համայնք կա։

## Ծանոթագրություններ
 
մինի|ձախից|Շրջանը մարզի քարտեզին

Կատեգորիա:Գերմանիայի շրջաններ
Կամենց (շրջան)

**Կամենց ** (), շրջան է Գերմանիայում։ Շրջանի կենտրոնն է Կամենց քաղաքը։ Զբաղեցնում է 1334,73 կմ2։ Բնակչությունը 149 420 մարդ է։ Բնակչության խտությունը 112 մարդ/կմ2։

Շրջանի պաշտոնական կոդը 14 2 92 է։ Շրջանում 33 համայնք կա։

## Ծանոթագրություններ
 
մինի|ձախից|Շրջանը մարզի քարտեզին

Կատեգորիա:Գերմանիայի շրջաններ
Առկայացման քերականական կարգ

**Առկայացման քերականական կարգը** առաջացել և զարգացել է բառի ընդհանուր և մասնավոր իմաստների փոխհարաբերության հիմքի վրա։ Գոյականը (ինչպես ամեն մի բառ) ունի և՛ ընդհանուր, և՛ մասնավոր նշանակություն, որը բխում է հենց լեզվի էությունից։ Իսկ որպեսզի պարզ լինի, թե տվյալ դեպքում խոսքն ինչի մասին է՝ տվյալ տեսակի մասին ընդհանրապես, թե որևէ կոնկրետ առարկայի մասին, լեզվի մեջ գործածվում են կոնկրետացման միջոցներ, որոնցից են հոդերը։

Հայերենի զարգացման գրաբարյան շրջանում արդեն կազմավորված էր առկայացման քերականական կարգը, ըստ որում, եթե բառը որոշյալ է, ստանում է *ս, դ, ն* հոդերից որևէ մեկը, իսկ եթե անորոշ է, հոդ չի ստանում կամ սռանձին դեպքերում կարող է ստանալ *մի* հոդը, որը փաստորեն *[[1 (թիվ)|մի]]* թվականի իմաստային առանձնահատուկ զարգացման արդյունք է։

Ժամանակակից հայերենում գոյականն ունի երկու առում՝ որոշյալ ու անորոշ։

Որոշյալ առումով դրված գոյականները ցույց են տալիս խոսողին ու խոսակցին հայտնի առարկաներ։ Անորոշ առումով դրվում են այն գոյականները, որոնց անվանած առարկաները հայտնի չեն խոսողին։ Որոշյալի կարգը ժամանակակից հայերենում արտահայտվում է *Ն* կամ *Ը* հոդերի միջոցով, որոնց հակադրվում են 0 կամ *Մի* ձևերը, որոնք արտահայտում են անորոշի կարգը։

Ժամանակակից հայերենում *Ն* կամ *Ը* որոշիչ հոդ են ստանում միայն ուղղական ու տրական հոլովաձևերը։, ընդ որում *Ն* հոդ ստանում են ձայնավորով վերջացող բառերը, *Ը* հոդ՝ բաղաձայնով վերջացողները։ Կապակցված խոսքում բաղաձայնով վերջացող բառերի *Ը* որոշիչ հոդը կարող է փոխարինվել *Ն* հոդով, եթե բառին հաջորդում է ձայնավորով սկսվող բառ։
## Աղբյուրներ
* Մ. Ասատրյան, Ժամանակակից հայոց լեզու։ Ձևաբանություն, Երևան, 2002, էջ 89-102։

Կատեգորիա:Ձևաբանություն
Վանենու ավետարան

**«Վանենու Ավետարան»**, հայկական ձեռագիր մատյան, պատմական Արցախ-Ուտիքի 18-րդ դարի մանրանկարչության լավագույն նմուշներից։ Պահպանվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում։ Ընդօրինակվել է Արցախի Փառնես գավառի Խորանաշատ վանքում, 1224 թվականին։ Պատվիրատուն է զորավար Ջաջուռ Խաղբակյանի դուստր, Կուկ Սևադյանց իշխանի կին Վանենին։ Ձեռագիրն ունի տասը նկարազարդ խորան և չորս ավետարանիչների դիմապատկերներ, համապատասխան անվանաթերթեր։ Խորաններն ու անվանաթերթերն առանձնանում են կոթողային ամուր կառուցվածքով, հստակ դեկորատիվ բնույթով, ներդաշնակորեն ընտրված վառ գույների խաղով, որոնք ցոլում են որպես թանկարժեք քարերից պատրաստված մանյակ։ Տպավորիչ են հատկապես ավետարանիչների դիմապատկերները, նկարիչը ոսկե չեզոք ֆոնի վրա կատարման լակոնիկ միջոցներով կարողացել է բացահայտել կերպարների միստիկ ներաշխարհն ու հոգեկան խռովքը։ «Վանենու Ավետարանը» առաջիններից է, ուր օգտագործվել են հայկական կետադրության նշանների մեծ մասը։

Կատեգորիա:Հայկական ձեռագրեր
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու գրքեր
4823
Արյունախխում

**Արյունախխում**, արյան արտադրությունը շնչառական ուղիներից։

Հաճախ արյունախխումը պայմանավորված է քաղցկեղի, տուբերկուլոզի, թոքի թարախակույտի, բրոնխալայնանքի, թոքի ինֆարկտի, թոքաբորբի, էխինոկոկոզի ժամանակ թոքերի ախտահարմամբ, ինչպես նաև սրտի արատի հետևանքով թոքերում առաջացած արյան կանգային երևույթներով։ Արյունախխման հիմնական պատճառը թոքերի անոթների ամբողջականության խախտումն է կամ դրանց պատերի թափանցելիության բարձրացումը։

Երբեմն առաջանում է, այսպես կոչված, կեղծ արյունախխում, որը պայմանավորված է քթային արյունահոսություններով կամ լնդերի արյունահոսելիությամբ։

Արյունախխման ժամանակ արտադրվում է արյան բծերով խորխ (այսպես կոչված՝ «ժանգանման խորխ» կամ «մաքուր արյունով թուք»)։ Մեծ քանակությամբ արյան արտադրությունը թոքային արյունահոսության արտահայտություն է։ Արյունախխման ժամանակ առաջին օգնությունը հիվանդին բարձր, կիսանստած դիրք տալն է։ Հիվանդին պետք է հանգստացնել, շարժվելն ու խոսելն արգելել, կրծքին սառցապարկ դնել և դիմել շտապ բժշկական օգնության։
մինի|300x300փքս|Արյունախխման դեպքում ախտորոշիչ մոտեցման պատկերումը։

## Արտաքին հղումներ
* Հարիսոնի ներքին հիվանդությունների տեղեկատու «Հազ և արյունախխում» 

Կատեգորիա:Արյուն
Կատեգորիա:Արյունահոսություն
Ջեյմս Մեթյու Բարրի

**Ջեյմս Մեթյու Բարրի** (, ), շոտլանդացի արձակագիր, դրամատուրգ, լրագրող։ «Փիթր Փեն» հայտնի հեքիաթի հեղինակը։

## Կենսագրություն
Սովորել է Դամֆրիսի ակադեմիայում, ապա՝ Էդինբուրգի համալսարանում, որն ավարտելուց հետո աշխատել է «Նոթինգեմ Ջորնըլ» թերթի խմբագրությունում։ Գրական գործունեությունը սկսել է 1885 թվականին։ 1889 թվականին հրատարակել է վիպակների շարք՝ նվիրված գյուղական կյանքին («Auld Licht Idylls») և «Երբ մարդը մենակ է» (When a Man's Single (1888) վեպը, որը ներկայացնում է լրագրողի կյանքը։ Այնուհետև գրել է մի անհաջող մելոդրամա՝ «Ավելի լավ է մեռնել» (Better Dead, 1888), սիրա-հոգեբանական վեպեր՝ «Փոքրիկ ծառայողը» (The Little Minister, 1891), «Սենտիմենտալ Թոմին» (Sentimental Tommy, 1896), վերջինի շարունակությունը՝«Թոմի և Գրիզել» (Tommy and Grizel, 1900), մոր մասին «Մարգրեթ Օգիլվի» (Margaret Ogilvy, 1896) վեպը։

### Անձնական կյանք
1894 թվականին Բարրին ամուսնանում է երիտասարդ դերասանուհի Մերի Էնսելի հետ, որը խաղացել է նրա պիեսներից մեկում։ Ամուսնալուծվել են 1909 թվականին։ Նրանք երեխաներ չեն ունենում։ 
Սիլվիա և Արթուր Դեվիսների մահվանից հետո Բարրի դառնում է նրանց հինգ տղաների խնամակալը։ Մահացել է՝ չթողնելով անմիջական ժառանգներ։
 
## Պարգևներ
Բարրին արժանացել է բազմաթիվ պարգևների. 1913 թվականին արժանացել է բարոնեթի տիտղոսի, 1922 թվականին «Վաստակի համար» շքանշանի։ 1919-1922 թվականներին եղել է Սենտ-Էնդրյուսի համալսարանի ռեկտոր, 1930-1937 թվականներին Էդինբուրգի համալսարանի կանցլեր։ 1928 թվականից եղել է «Գրական ընկերության» նախագահը։

## Կինո
2004 թվականին Մարկ Ֆորսթերը նկարահանել է Բարրիի կյանքի մասին «Կախարդական երկիր» ֆիլմը, որտեղ Բարրիի կերպարը մարմնավորում է Ջոնի Դեփը։ Ֆիլմը շատ կողմերով հեռու է իրականությունից։ Այստեղ Բարրին Սիլվիային հանդիպում է այն ժամանակ, երբ նա արդեն այրի է և ունի ոչ թե հինգ, այլ չորս զավակ, իսկ զավակների խնամակալությունը կիսում է մոր հետ։

## Փիթր Փեն
1904 թվականին բեմադրվում է «Փիթր Փենը»։ 201 թվականին հրատարակվել է «Փիթրը և Վենդին» «Զանգակ» հրատարակչության կողմից http://www.zangak.am/product_info.php?products_id=1132/: Թարգմանությունը անգլերենից՝ Ալվարդ Ջիվանյանի, նկարազարդումները՝ Ֆրենսիս Դոնկին Բեդֆորդի, 240 էջ։ Սա Ջ. Մ. Բարրիի ամենանշանավոր երկն է։ Ո՞վ է Փիթր Փենը. Բարետես, շնորհալի պատանի՝ հնարամիտ ու խիզախ, մի թեթև…. ո՜չ, աներևակայելի պարծենկոտ։ Մի խոսքով՝ տղաներից լավագույնը։ 2014 թվականին հրատարակվել է նաև «Փիթր Փենը Քենսինգթոնի այգիներում» աշխատությունը «Զանգակ» հրատարակչության կողմից http://www.http://www.zangak.am/product_info.php?products_id=1110/ : Թարգմանությունը անգլերենից՝ Ալվարդ Ջիվանյանի, նկարազարդումները՝ Արթուր Ռեքհեմի, 136 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շոտլանդացի գրողներ
Կատեգորիա:Թոքաբորբից մահացածներ
Կատեգորիա:Էդինբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Լրագրողներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մանկագիրներ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Անգլալեզու դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի գրողներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի մանկագիրներ
Ստեփան Ջրբաշյան

**Ստեփան Խաչատուրի Ջրբաշյան** (), հայ կոմպոզիտոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1963)։

## Կենսագրություն
1943 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի կոնսերվատորիայի լարային, 1952 թվականին՝ Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ստեղծագործական բաժինները։ 1956-1962 թվականներին եղել է Հայաստանի ռադիոյի ժողովրդական գործիքների անսամբլի երաժշտական ղեկավար, 1962 թվականից՝ գլխավոր դիրիժոր, 1961-1971 թվականներին՝ գեղարվեստական ղեկավար։
Երևանի թիվ 8 երաժշտական դպրոցը կրում է Ստեփան Ջրբաշյանի անունը։

1963 թվականին. արժանացել է ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործչի կոչմանը։

## Ստեղծագործական ուղի
Գրել է «Գիքոր» օպերան (ըստ Հովհաննես Թումանյանի, 1973, բեմադրվել է 1974), կատարել ժողովրդական երգերի մշակումներ։
մինի|ձախից|150px|Ստեփան Ջրբաշյանի հուշատախտակը Երևանում
Նշանակալի է Ստեփան Ջրբաշյանի ներդրումը հայկական օպերետի և երաժշտական կոմեդիայի բնագավառում՝
* «Երազիկ» (բեմադրվել է 1960)
* «Չառլեի մորաքույրը» (1961)
* «Ծաղիկների աշխարհում» (1962)
* «Ես, հարսնացուս և...» (1963)
* «Մարսեցի փեսացուն » (1966)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռադիո Էսսե, Ստեփան Ջրբաշյան

Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Բետոնի վակուումացում

**Բետոնի վակուումացում**, կաղապարամած լցնելուց և խտացնելուց հետո բետոնախառնուրդից ավելցուկային ջրի արհեստական հեռացում (արտածծում)։ Բետոնի վակուումացում իրականացվում է այսպես կոչված վակուում-խոռոչներ ունեցող վահանների օգնությամբ, որոնցով ծածկվում է բետոնով ամրացված կոնստրուկցիան։ Վակուումային պոմպով վակուում-խոռոչում ստեղծված նոսրացման շնորհիվ վահանները հպվում են բետոնի մակերևույթին և արտածծում ջուրը։ Բետոնի վակուումացում նպաստում է կաղապարահանման արագացմանը, բետոնի ամրության և ցրտադիմացկունության բարձրացմանը, ցեմենտի ծախսի նվազեցմանը։

Կատեգորիա:Շինարարություն
Կատեգորիա:Բետոն
Աշոտ Համբարձումյան

**Աշոտ Հովհաննեսի Համբարձումյան** (), հայ գեղանկարիչ, բեմանկարիչ, Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ (2013)։

Հայաստանի վաստակավոր արտիստ Լալա Մնացականյանի ամուսինն է։

## Կենսագրություն
1978 թվականին ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը, 1984 թվականին՝ Երևանի Գեղարվեստի պետական ակադեմիայի գեղանկարի բաժինը։ 1985-1995 թվականներին աշխատել է ՀՀ մշակույթի նախարարության փորձարարական կոմբինատում՝ որպես գլխավոր նկարիչ, 1980-2002 թվականներին՝ Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերությունում` որպես բեմադրող նկարիչ, 1982-1994 թվականներին` Գեղագիտության ազգային կենտրոնում։ 1998 թվականից դասավանդում է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան պետական մանկավարժական համալսարանի մշակույթի բաժնում, 2013 թվականից՝ դոցենտ։ 2004 թվականից Երևանի Մհեր Մկրտչյանի անվան արտիստական թատրոնի գլխավոր նկարիչն է։ Ստեղծագործական գործուղումներով եղել է Ռումինիայում, Հարավսլավիայում, Սիրիայում, Լիբանանում, Իրանում, Գերմանիայում, Մոսկվայում։ 1984 թվականից ցուցադրվում է հանրապետական ցուցահանդեսներում։

## Ստեղծագործական ուղի
Եղել է «Էրեբունի-Երևան», «Քրիստոնյա Հայաստան-1700», «Ավարայր-1550», «Մեկ ազգ, մեկ մշակույթ», «Համահայկական խաղեր», «Հայոց գրեր-1600» և բազմաթիվ այլ տոնախմբությունների բեմադրող նկարիչը։ Ավելի քան 40 ազգային տարազների, զինանշանների հեղինակ է։

### Հեռուստատեսային ներկայացում
* «Սինյոր Պապագատտո»
* «Հովնան Խութեցի»
* «Սպենսեր Դոնովանի գործը»
* «Մուսա լեռան 40 օրը»
* «Զաբուղոն»
* «Ինկած բերդի իշխանուհին»

### Թատերական գործեր
* «Կարմեն» բալետ
* «Լիլիթ» փոփ օպերա
* «Ֆիլումենա Մարտուրանո»
* «Դիոգենես»
* «Հացթուխի կինը»
* «Կայսեր»
* «Սիրային Նախատինք՝ բազկաթոռին նստած ամուսնուն»
* «Մայրը»

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Թարմ ուղեղով»` Աշոտ Համբարձումյանի հետ

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայաստանի վաստակավոր նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ բեմանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Ինքնալարվող համակարգ

**Ինքնալարվող համակարգ**, ավտոմատ կառավարման, ինքնահարմարվող համակարգ, որտեղ պատահական փոփոխությունների հարմարվելը ապահովվում է լարքի պարամետրերի ավտոմատ փոփոխությամբ կամ էլ օպտիմալ լարքի ավտոմատ փնտրմամբ։ Լինում են փնտրող և չփնտրող ինքնալարվող համակարգեր։ Փնտրող ինքնալարվող համակարգում կառավարման անհրաժեշտ որակը ձեռք է բերվում օպտիմալ լարքի ավտոմատ փնտրմամբ։ Լարքի որակը բնութագրվում է որոշակի ընդհանրացված ցուցանիշով, որը չափվում է անմիջականորեն կամ հաշվարկվում պարամետրերի դիտարկելի արժեքներով։ Այդ ցուցանիշի տատանումների վերլուծությունը հնարավորություն է ընձեռում որոշելու լարքի օպտիմալությունը, այսինքն՝ համապատասխանությունը որակի ցուցանիշի էքստրեմումին (մաքսիմումին կամ մինիմումին)։ Եթե էքստրեմումից շեղումներ կան, ապա լարքը փոփոխվում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի մոտեցել օպտիմալին։ Փնտրող ինքնալարվող համակարգերը կարող են աշխատել արտաքին պայմանների մեծ փոփոխության դեպքում։ Փնտրող ինքնալարվող համակարգերը չփնտրողների համեմատ ունեն որոշակի թերություն՝ պայմանավորված նրանով, որ օպտիմալ վիճակի փնտրումը խլում է որոշակի ժամանակ, այսինքն՝ փնտրողների ինքնալարման ժամանակը ներքևից սահմանափակ է։ Չփնտրող համակարգում կիրառվում է կառավարման որակի որևէ վերահսկող ցուցանիշ, որը լարքի պարամետրերի ավտոմատ փոփոխությամբ պահվում է տրված սահմաններում։ Այս սահմանները որոշող առաջնային պարամետրերի և կառավարման որակի ցուցանիշի միջև կապը տրվում է բացահայտ ալգորիթմական տեսքով։ Ինքնալարվող համակարգերի ներդրումը հնարավորություն է տալիս հասնել օբյեկտների գործունեության մոտավորապես օպտիմալ ռեժիմների, հեշտացնում կառավարման համակարգերի միասնականացման խնդիրը, կրճատում փորձարկման և կարգաբերման ժամանակը, նվազեցնում կառավարման սարքերի մի շարք հանգույցների պատրաստման տեխնոլոգիական պահանջները, սպասարկող անձնակազմին ազատում լարքի աշխատարար օպերացիաներից։

Կատեգորիա:Կիբեռնետիկա
Արտանետված գազեր

մինի|Թեթև մարդատար ավտոմեքենայի արտանետիչ խողովակը

**Արտանետված գազեր**, գազային նյութերի խառնուրդ, որն առաջանում է ներքին այրման շարժիչներում՝ վառելիքի այրման ժամանակ։ Շարժիչային տրանսպորտային միջոցների (ավտոմեքենաներ, ինքնաթիռներ և այլն) արագ աճն առաջացրել է մթնոլորտային օդի զգալի աղտոտում, հատկապես քաղաքներում, ուր մշտապես ավելանում է ավտոմեքենաների քանակը։

## Կազմություն
Արտանետված գազերի կազմությունը կախված է վառելիքի տեսակից, աշխատանքի ռեժիմից, շարժիչի տիպից և վիճակից։ Արտանետված գազերը պարունակում են շմոլ գազ (մարդատար ավտոմեքենան արտանետում է 0,6-1,7 կգ/ժ, բեռնատարը՝ 1,5-2,8 կգ/ժ), ածխաջրածիններ, ազոտի օքսիդներ, ալդեհիդներ, օրինակ՝ մրջնալդեհիդ, կապար (էթիլացված բենզին օգտագործելիս), իսկ դիզելային վառելիքով աշխատող շարժիչների արտանետված գազերը՝ նաև մուր։ Վերը նշված նյութերից արեգակի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներով խթանվող բարդ լուսաքիմիական գործընթացների հետևանքով առաջանում են լուսաօքսիդանտներ, որոնց քանակը կախված է տարվա եղանակից, օրվա ժամանակից և այլ գործոններից։ Օքսիդանտներն օդում պարունակվող օքսիդիչների (օզոն, ազոտի օքսիդներ, պերօքսոացիլնիտրատ և այլն) գումարային կոնցենտրացիան է։ Դրանց անգամ չնչին քանակները գրգռում են լորձաթաղանթները (հատկապես՝ աչքի), կարող են առաջացնել նաև շնչուղիների հիվանդությունների բարդություններ։

Արտանետված գազով առավել աղտոտված է նեղ, քամու միջոցով վատ օդափոխվող փողոցների և ինտենսիվ տրանսպորտի շարժումով քաղաքների, ինչպես նաև ավտոտնակների և տեխնիկական սպասարկման կայանների օդը, երբ չի պահպանվում շարժիչների աշխատանքի ռեժիմը։ Արտանետված գազով զգալի աղտոտված մթնոլորտում երկար գտնվելու դեպքում կարող է առաջանալ թունավորում։

## Կանխարգելում
Արտանետված գազով մթնոլորտի աղտոտվածության դեմ պայքարի գործում մեծ նշանակություն ունի շարժիչների տեխնիկական վիճակի խիստ (ավտոմատ) հսկողությունը մեքենաների ուղերթի ժամանակ (շարժիչների ժամանակին նորոգում, կարբյուրատորների ճիշտ կարգավորում և այլն), ավտոտնակներում 1-1,5 րոպեից ավելի շարժիչների աշխատանքի արգելումը, ներծծիչ-արտածծիչ օդափոխության տեղադրումը և դրա աշխատանքի խիստ հսկողությունը բոլոր այն շինություններում, որտեղ աշխատում են ներքին այրման շարժիչներ։ Քաղաքների մթնոլորտում արտանետված գազի կոնցենտրացիայի նվազմանը նպաստում են լավ օդափոխվող լայն փողոցների, ավտոմոբիլային ոլորապտույտ ճանապարհների կառուցումը, քաղաքի տարածքի բաժանումն առանձնացված բնակելի և արդյունաբերական միկրոշրջանների և այլն։

Օդի աղտոտման դեմ պայքարի հիմնական միջոցներից են ներքին այրման շարժիչների վառելիքի փոխարինումը, շարժիչների կատարելագործումը և սկզբունքորեն նորերի ստեղծումը։

## Տես նաև
* Շրջակա միջավայրի պահպանություն

Կատեգորիա:Ներքին այրման շարժիչ
Կատեգորիա:Աղտոտում
Չելեբիություն

**Չելեբիություն** ( - աստված, Çelebi - աստվածաշուք), Օսմանյան կայսրությունում սեղանավորությամբ հարստացած հայ բուրժական խավ 16-17-րդ դարերում։ Զբաղվել են խոշոր առևտրական գործառնությամբ, վարել արքունի արհեստապետության պաշտոններ, օսմանյան արքունիքին վաշխով դրամ տրամադրել և ցուցաբերած հատուկ ծառայությունների համար արժանացել «չելեբի» պատվանվանը։ Սերտ կապ ունենալով սուլթանական արքունիքի հետ և մերվելով օսմանյան ռազմաավատատիրական կարգին, չելեբիությունը ազդեցիկ և իշխող դիրք է գրավել արևմտահայության հասարակական կյանքում, հատկապես՝ Կ․ Պոլսի և Զմյուռնիայի հայկական համայնքներում։ Չելեբիությունը միահեծան տնօրինել է Պոլսի Հայոց պատրիարքի ընտրությունը, նրան ծառայեցրել իր շահերին։ 17-րդ դարի 2-րդ քառորդից չելեբիության գերիշխանությանը, որպես հակաուժ, երևան է եկել համեմատաբար առաջադիմական, առևտրա-բուրժական նոր խավ՝ խոջայությունը՝ հայ բուրժուազիայի այդ երկու խավերի միջև ընթացել է սուր պայքար։ Շատ խոջաներ, հասնելով դիրքի, նույնպես ստացել են «չելեբի» պատվանունը։ Պայքարը 17-րդ դարի վերջերին ավարտվել է չելեբիության հաղթանակով, խոջաների մեծ մասն անցել է արևմտաեվրոպական երկրներ, Ռուսաստան, Հնդկաստան և այլուր։ Մի շարք չելեբիներ, հայ ժողովրդական զանգվածների մեջ հեղինակություն ձեռք բերելու համար, խոշոր գումարներ են ծախսել բարեգործական նպատակով (օրինակ, Աբրո Չելեբին հովանավորել է հայ մտավորականներին, ընդօրինակել տվել հայերեն ձեռագրեր, վերակառուցել վանքեր և այլն)։ 18-րդ դարի սկզբին չելեբիությունը որպես խավ վերացել է՝ տեղը զիջելով հայ ամիրայությանը։ «Չելեբի» պատվանվանը երբեմն արժանացել են նաև հայ մտավորականներ։

## Տես նաև
* Ամիրա

Կատեգորիա:Թուրքահայ հասարակություն
Կատեգորիա:Հասարակության շերտավորում
Կատեգորիա:Տիտղոսներ
Քրիստափոր Հուսիկյանց

**Քրիստափոր (Խաչատուր) Կիրիլի Հուսիկյանց** (Կուսիկյան Քրիստափոր, ), հայ նկարիչ, ճարտարապետ, մանկավարժ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Մոսկվայի արևելյան լեզուների Լազարյան ինստիտուտի վարժարանը։ Ինստիտուտի խնամատար Խաչատուր Լազարյանի խնդրագրով՝ որպես «բարեկիրթ և աշխատասեր պատանի», ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի կայսերական ակադեմիա, որտեղ սովորել է 27 տարի ընդմիջումներով՝ որպես «ազատ ունկնդիր» կամ «ազատ այցելու»` նա սովորել է Գեղարվեստի ակադեմիայի ճարտարապետության (1859-1868), ապա` գեղանկարչության (1866-1886, այլ տվյալներով՝ 1873-1886) բաժիններում։ 1874 թվականին Հուսիկյանցը Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի խորհրդի որոշմամբ արժանացել է արծաթե փոքր խրախուսական մեդալի՝ Մոսկվայից հյուսիս, Յարոսլավլից ոչ հեռու, Վոլգայի ափին գտնվող Ռիբինսկ քաղաքի թատրոնի շենքի նախագծի համար։ Ակադեմիայում սովորելու տարիներին մտերմացել է Իլյա Ռեպինի հետ։ 1867 թվականին Ռեպինը Գեղարվեստի ակադեմիայի սաների ընկերական երեկույթներից մեկի ժամանակ ստեղծել է Հուսիկյանցի գրաֆիկական դիմանկարը (գնվել է Մոսկվայի Տրետյակովյան պատկերասրահի կողմից)։ Պարբերաբար ստանձնել է Փոթի քաղաքի ճարտարապետի պարտականությունները։ 1886 թվականի հունվարի 28-ին Գեղարվեստի կայսերական ակադեմիայի խորհրդի կողմից ստացել է ոչ դասային նկարչի կոչում։ 1891 թվականից Հուսիկյանցը մանկավարժական գործունեության է անցել Նոր Նախիջևանում։

## Ստեղծագործական ուղի
Ստեղծել է գծանկարներ, վիմագիր և ջրաներկ աշխատանքներ։ Պահպանվել է հյուրանոցային նրա նախագիծը՝ համարներով, խանութներով և սրճարաններով՝ եռահարկ մի շինություն՝ արտաքին մասերի դեկորատիվ ներդաշնակ ձևերով, որտեղ կիսաշրջան պատուհանների լուծումների մեջ նկատելի են հայկական ճարտարապետության ավանդական տարրերը։ Դոնի Ռոստովի երկրամասային թանգարանի ֆոնդերում կարելի է տեսնել Հուսիկյանցի այլ աշխատանքներ՝ գերեզմանային ցանկապատերի նախագծեր՝ բարդ բուսական զարդանախշերով։
«Ավերակ վանք» փոքրադիր ջրանկարը գտնվում է Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։

### Դիմանկարներ
*Ֆեոդոր Դոստոևսկի, 1883
*Տարաս Շևչենկո, 1884
*Պետրոս Ադամյան, 1884, Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարան
*Հովհաննես Այվազովսկի, 1890
*Մկրտիչ Խրիմյան, 1893, վիմագրություն
*Միքայել Նալբանդյան, 1904, ստվարաթուղթ, ջրաներկ
*Ռաֆայել Պատկանյան, 1906, վիմագրություն
*Րաֆֆի, 1906, թուղթ, տուշ
*Իվան Տուրգենև
*Ցարական պալատի որսապետ Միխայիլ Վոլկովի դիմանկարը, Վիշնի Վոլոչյոկի երկրամասային թանգարան
*Գնդապետ Նիկոլայ Մանզեյի դիմանկարը
*«Տիկին Մոկուռի դիմանկարը»
*Իշխան Վլադիմիր Բարյատինսկու դիմանկարը

### Ջրանկարներ
*Ինտերիեր» (1870, ջրաներկ, պահվում է Էրմիտաժի ֆոնդերում) 
*«Էջմիածնի վանքը»
*«Էջմիածնի լիճը և վանքը»
*«Գեղարդի վանքը»
*«Օշականի եկեղեցին»
*«Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին»,
*«Աշտարակի Կարմրավոր եկեղեցին»
*«Մուղնու Սուրբ Գևորգ եկեղեցին»
*«Խոր Վիրապի վանքը»
Այս ջրանկարներն այժմ գտնվում են Սարդարապատի ազգագրության թանգարանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներ