Շուկայական տնտեսություն

[thumb|300px|Պիկե Փլեյս շուկա, [Սիեթլ, Վաշինգտոն, ԱՄՆ, 1968 թվական]]
**Շուկայական տնտեսություն**, տնտեսական համակարգ, որտեղ սպառողների շրջանում ներդրումների, արտադրության և բաշխման վերաբերյալ որոշումները կայացվում են առաջարկի և պահանջարկի ուժերի կողմից ստեղծված գների ազդանշանների հիման վրա: Շուկայական տնտեսության հիմնական բնութագիրը արտադրության գործոնների շուկաների առկայությունն է, որոնք գերիշխող դեր են խաղում կապիտալի բաշխման և արտադրության գործոնների բաշխման գործում։

Շուկայական տնտեսությունը տատանվում է նվազագույն կարգավորվող ազատ շուկայական և *[[laissez-faire]]* համակարգերի միջև, որտեղ պետության գործունեությունը սահմանափակվում է հանրային ապրանքների և ծառայությունների մատուցմամբ և մասնավոր սեփականության պաշտպանությամբ, մինչև ինտերվենտ ձևեր, որտեղ կառավարությունը ակտիվ դեր է խաղում շուկայի խափանումները շտկելու և սոցիալական բարեկեցությունը խթանելու գործում՝ ինչպես նկատվում է որոշ խառը տնտեսություններում: Քանի որ գլոբալ քաղաքականությունը հիմնականում, եթե ոչ համընդհանուր, կազմակերպվում է առանձին ազգային պետությունների շրջանակներում։ Շուկայական տնտեսության պետական ձևերի քիչ օրինակներ կան։ Նույնիսկ *laissez-faire* համակարգերում պետությունը հիմնարար դեր է խաղում սեփականության պաշտպանության գործում, որից կախված է շուկայական տնտեսությունը, իսկ երբեմն էլ տնտեսապես գերիշխող դասի կողմից կուտակված հարստությունը: Բացի շուկայական տնտեսության պահպանման գործում պետության դերից՝ սեփականության և հարստության պաշտպանության միջոցով, կառավարության միջամտությունը կարող է իրականացվել տնտեսության արտադրության, բաշխման, առևտրի և սպառման ոլորտներում: Ծառայությունների և առաջին անհրաժեշտության ապրանքների բաշխումը, ինչպիսին են առողջապահությանը վերաբերող ապրանքները, կարող է ամբողջությամբ կարգավորվել հանրային առողջության հավասարության քաղաքականությամբ (արտադրությունը մասնավոր ձեռնարկությունների կողմից), որն իրականում վերացնում է առաջարկի և պահանջարկի գործոնները: 

Պետության կողմից ղեկավարվող կամ ղեկավարելի տնտեսությունն այն տնտեսությունն է, որտեղ պետությունը ղեկավար դեր է խաղում շուկայի ընդհանուր զարգացումը կառավարելու գործում արդյունաբերական քաղաքականության կամ ինդիկատիվ պլանավորման միջոցով, որը սահմանում է, բայց չի փոխարինում տնտեսական պլանավորումը շուկայով։ Դա մի ձև է, որը երբեմն կոչվում է խառը տնտեսություն։

Շուկայական տնտեսությունը տարբերվում է պլանավորված տնտեսությունից, որում ներդրումային և արտադրական որոշումները մարմնավորվում են համապարփակ տնտեսական պլանում՝ ամբողջ տնտեսության մեջ: Կենտրոնական պլանավորված տնտեսությունում տնտեսական պլանավորումը ֆիրմաների, այլ ոչ թե շուկաների միջև բաշխման հիմնական մեխանիզմն է, որտեղ տնտեսության արտադրության միջոցները պատկանում և շահագործվում են մեկ կազմակերպչական մարմնի կողմից:

## Բնութագիր
### Գույքային իրավունքներ
Շուկայական տնտեսության արդյունավետ գործունեության համար կառավարությունները պետք է հաստատեն ակտիվների և արտադրության միջոցների հստակ սահմանված և կատարման ենթակա սեփականության իրավունքներ: Այնուամենայնիվ, սեփականության իրավունքը հատուկ չի նշանակում մասնավոր սեփականության իրավունք, և շուկայական տնտեսությունը տրամաբանորեն չի ենթադրում արտադրության միջոցների մասնավոր սեփականության առկայություն: Շուկայական տնտեսությունը կարող է ներառել և հաճախ ներառում է տարբեր տեսակի կոոպերատիվներ կամ ինքնավար պետական ձեռնարկություններ, որոնք կապիտալի շուկաներում ձեռք են բերում արտադրության միջոցներ և հումք: Այս բիզնեսներն օգտագործում են ազատ գների շուկայական համակարգը կապիտալ ապրանքների և աշխատուժի բաշխման համար։ Բացի այդ, կան շուկայական սոցիալիզմի բազմաթիվ տատանումներ, որոնցում հիմնական միջոցների մեծ մասը հանրային սեփականություն է, իսկ շուկաները ռեսուրսներ են հատկացնում հանրային սեփականություն հանդիսացող ընկերություններին: Այս մոդելները տատանվում են ինքնակառավարման վրա հիմնված աշխատողներին պատկանող ձեռնարկությունների վրա հիմնված համակարգերից մինչև արտադրական միջոցների պետական սեփականության համատեղումը արտադրական գործոնների շուկաների հետ։

### Առաջարկ և պահանջարկ
Շուկայական տնտեսությունը հիմնված է գների համակարգի վրա, որը շուկայի մասնակիցներին ազդարարում է արտադրության և ներդրումների ճշգրտման անհրաժեշտության մասին: Գնագոյացումը հիմնված է առաջարկի և պահանջարկի փոխազդեցության վրա՝ հավասարակշռության հասնելու կամ մոտենալու համար, որի դեպքում ապրանքի կամ ծառայության միավորի գինը գտնվում է այն մակարդակի վրա, երբ պահանջարկի քանակը հավասար է առաջարկի քանակին:

[thumb|[Ռուանդայի մրգերը շուկայում]]

Կառավարությունները կարող են միջամտել՝ որոշակի շուկաներում սահմանելով սահմանային կամ նվազագույն թույլատրելի գներ (օրինակ՝ աշխատաշուկայի նվազագույն աշխատավարձի մասին օրենքներ), կամ օգտագործել հարկաբյուջետային քաղաքականություն՝ սպառողների որոշակի վարքագիծը զսպելու կամ որոշակի գործարքներից բխող շուկայական արտաքին ազդեցությունները վերացնելու համար (Պիգովիայի հարկեր): Կառավարության դերի վերաբերյալ կան տարբեր տեսակետներ ինչպես շուկայական տնտեսությունը կարգավորելու, այնպես էլ այն ղեկավարելու, ինչպես նաև շուկաների կողմից առաջացած սոցիալական անհավասարությունները վերացնելու գործում: Ըստ էության՝ շուկայական տնտեսությունը պահանջում է, որ առաջարկի և պահանջարկի վրա հիմնված գների համակարգը գոյություն ունենա որպես ռեսուրսների բաշխման հիմնական մեխանիզմ՝ անկախ կարգավորման մակարդակից:

## Կապիտալիզմ
Կապիտալիզմը տնտեսական համակարգ է, որտեղ արտադրության միջոցները հիմնականում կամ ամբողջությամբ մասնավոր սեփականություն են և շահագործվում են շահույթ ստանալու նպատակով, որը կառուցված է կապիտալի կուտակման գործընթացի վրա: Ընդհանուր առմամբ, կապիտալիստական համակարգերում ներդրումները, բաշխումը, եկամուտները և գները որոշվում են ինչպես կարգավորվող, այնպես էլ չկարգավորվող շուկաների կողմից:

Կապիտալիզմի տարբեր տեսակներ կան՝ շուկաների նկատմամբ տարբեր վերաբերմունքով։ *Laissez-faire*-ի և ազատ շուկայի պայմաններում շուկաներն առավել լայնորեն օգտագործվում են պետության նվազագույն միջամտությամբ կամ դրա լիակատար բացակայությամբ, ինչպես նաև ապրանքների և ծառայությունների գների և առաջարկի նվազագույն կարգավորմամբ կամ դրանց լիակատար բացակայությամբ: Ինտերվենցիոնիստական հարստության կապիտալիզմի և խառը տնտեսության պայմաններում շուկաները շարունակում են գերիշխող դեր ունենալ, բայց դրանք որոշ չափով կարգավորվում են կառավարության կողմից՝ շուկայի խափանումները շտկելու կամ սոցիալական բարեկեցությունը բարձրացնելու նպատակով: Պետական կապիտալիզմի համակարգերում շուկաները ապավինում են նվազագույն չափով, և պետությունը մեծապես ապավինում է կամ ինդիկատիվ պլանավորմանը, կամ պետական ձեռնարկություններին՝ կապիտալ կուտակելու համար:

Կապիտալիզմը գերակշռել է արևմտյան աշխարհում՝ մերկանտիլիզմի անկումից ի վեր: Այնուամենայնիվ, պնդում են, որ խառը տնտեսություն տերմինը ավելի ճշգրիտ նկարագրում է ժամանակակից տնտեսությունների մեծ մասը, քանի որ դրանցում առկա են ինչպես մասնավոր, այնպես էլ պետական ձեռնարկություններ: Կապիտալիզմում գները որոշում են առաջարկի և պահանջարկի հարաբերակցությունը: Որոշակի ապրանքների և ծառայությունների ավելի մեծ պահանջարկը հանգեցնում է գների բարձրացման, մինչդեռ որոշակի ապրանքների ավելի ցածր պահանջարկը հանգեցնում է առաջարկի հետ կապված գների նվազմանը:

### Ազատ շուկայական կապիտալիզմ
Ազատ շուկայական կապիտալիստական տնտեսությունն այն տնտեսական համակարգն է, որում ապրանքների և ծառայությունների գները ազատորեն հաստատվում են առաջարկի և պահանջարկի ուժերի կողմից, և ինչպես ակնկալում են նրա կողմնակիցները, կհասնեն հավասարակշռության կետի՝ առանց պետական քաղաքականության միջամտության: Որպես կանոն, դա ենթադրում է բարձր մրցակցային շուկաների աջակցություն, արտադրական ձեռնարկությունների մասնավոր սեփականություն։ *Laissez-faire* սկզբունքը ազատ շուկայական տնտեսության ավելի լայն ձև է, որում պետության դերը սահմանափակվում է սեփականության իրավունքի պաշտպանությամբ և պայմանագրերի ամրապնդմամբ:

### Laissez-faire կապիտալիզմ
19-րդ դարի սկզբին և կեսերին *Laissez-faire* սկզբունքը բնորոշում էր ազատ շուկայական տնտեսությունը՝ որպես դասական լիբերալիզմ, որին պետք է հասնել: Ընդհանուր առմամբ ընդունված է, որ պետական կառավարման ներքո ազատ շուկան մինարխիզմ է և պահանջում է պետական կարգավորման, սուբսիդիաների, գների արհեստական ճնշման և պետության կողմից տրամադրվող մենաշնորհների կամ հարկադիր կարտելների լիակատար բացակայություն, որտեղ հարկերն ու սակագները գանձվում են միայն կառավարության կողմից՝ պաշտպանություն ապահովելու համար: Հարկադրանքը և գողությունը պետության միակ սոցիալական ապահովությունն են և գործում են օրենքի առաջ հավասարության սկզբունքի համաձայն՝ այդպիսով պահպանելով խաղաղությունն ու սեփականության իրավունքները: Անարխո-կապիտալիզմի աջակողմյան կողմնակիցները բռնության մենաշնորհ ունեցող պետությունը համարել են բարոյապես անօրինական, տնտեսապես անհարկի և կործանարար, և պաշտպանել են բոլոր ծառայությունների և ապրանքների, այդ թվում՝ հանրային ծառայությունների ազատ շուկան։ Չնայած *laissez-faire* սկզբունքը սովորաբար կապում են կապիտալիզմի հետ, կա ձախակողմյան *laissez-faire* համակարգ, որը կոչվում է ազատ շուկայի հակակապիտալիզմ և շուկայական սոցիալիզմը, որը պաշտպանում է հակակապիտալիստական և սոցիալիստական համակարգերը։ Ձախ լիբերտարիացիները հաճախ համերաշխության սոցիալիստական գաղափարը վերագրում են ազատ շուկայի անարխիզմին, բայց ժամանակակից սոցիալիզմը հաճախ հասկացվում է որպես տնտեսական տոտալիտար բարեկեցության պետություն:

### Սոցիալական կապիտալիզմ
Սոցիալական կապիտալիզմը կապիտալիստական տնտեսություն է, որը ներառում է հանրային քաղաքականություն, որը խրախուսում է սոցիալական ապահովության ծառայությունների լայն մատուցումը: Տնտեսական մեխանիզմը ենթադրում է ազատ շուկա և տնտեսության մեջ մասնավոր ձեռնարկությունների գերակշռություն, բայց միևնույն ժամանակ համընդհանուր սոցիալական ծառայությունների սոցիալական մատուցումն ուղղված է անհատական ինքնավարության բարձրացմանը և առավելագույն հավասարությանը: Ժամանակակից սոցիալական կապիտալիզմի օրինակներ են կապիտալիզմի սկանդինավյան մոդելը, որը գերակշռում է Հյուսիսային Եվրոպայում։

### Տարածաշրջանային մոդելներ
#### Անգլո-սաքսոնական մոդել
Անգլո-սաքսոնական կապիտալիզմը կապիտալիզմի մի ձև է, որը գերակշռում է անգլախոս երկրներում և բնորոշ է Միացյալ Նահանգների տնտեսությանը: Այն հակադրվում է կապիտալիզմի եվրոպական մոդելներին, ինչպիսիք են մայրցամաքային սոցիալական շուկայական տնտեսության մոդելըը և սկանդինավյան մոդելը: Անգլո-սաքսոնական կապիտալիզմը վերաբերում է մակրոտնտեսական քաղաքականության ռեժիմին և կապիտալի շուկայի կառուցվածքին, որը տարածված է անգլախոս տնտեսությունների համար: Այս բնութագրիչներից են հարկման ցածր դրույքաչափերը, ավելի բաց միջազգային շուկաները, աշխատաշուկայի ցածր պաշտպանությունը և պակաս առատաձեռն սոցիալական պետությունը, որը խուսափում է կապիտալիզմի մայրցամաքային և հյուսիս-եվրոպական մոդելներին բնորոշ կոլեկտիվ բանակցությունների սխեմաներից։

#### Արևելյան Ասիայի մոդել
Կապիտալիզմի արևելաասիական մոդելը ենթադրում է պետական ներդրումների, իսկ որոշ դեպքերում՝ պետական ձեռնարկությունների զգալի դեր։ Պետությունը սուբսիդիաների և արտահանման վրա հիմնված աճի մոդելի միջողով ակտիվ դեր է խաղում տնտեսական զարգացումը խթանելուն, «ազգային առաջնորդներին» աջակցելուն: Այս մոդելի կիրառման իրական պրակտիկան տատանվում է ըստ երկրի: Այս նշանակումը կիրառվել է Չինաստանի, Ճապոնիայի, Սինգապուրի, Հարավային Կորեայի և Վիետնամի տնտեսությունների վրա:

#### Սոցիալ-շուկայական տնտեսություն
Սոցիալ-շուկայական տնտեսությունը ներդրվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Արևմտյան Գերմանիայում Ալֆրեդ Մյուլլեր-Արմակի և Լյուդվիգ Էրհարդի կողմից: Սոցիալական շուկայի տնտեսական մոդելը, որը երբեմն կոչվել է Ռեյն կապիտալիզմ, հիմնված է ազատ շուկայական տնտեսության, հատկապես տնտեսական ցուցանիշների և ապրանքների բարձր մատակարարման առավելությունների իրացման գաղափարի վրա՝ միաժամանակ վերացնելով այնպիսի թերություններ, ինչպիսիք են շուկայի ձախողումները, կործանարար մրցակցությունը, տնտեսական աճի կենտրոնացումը և շուկայական գործընթացների սոցիալապես վնասակար հետևանքները: Սոցիալ-շուկայական տնտեսության նպատակը առավելագույն բարգավաճման հասնելն է՝ զուգորդված առավելագույն հնարավոր սոցիալական պաշտպանվածության հետ: Սոցիալ-շուկայական տնտեսության և աատ շուկայական տնտեսության տարբերություններից մեկն այն է, որ պետությունը ոչ թե պասիվ, այլ ակտիվ կարգավորող միջոցներ է ձեռնարկում։ Սոցիալական քաղաքականության նպատակները ներառում են զբաղվածության, բնակարանային և կրթական քաղաքականության, ինչպես նաև եկամտի աճի բաշխման սոցիալ-քաղաքական հավասարակշռությունը: Սոցիալ-շուկայական տնտեսության առանձնահատկություններն են ուժեղ մրցակցային քաղաքականությունը և զսպող դրամավարկային քաղաքականությունը: Փիլիսոփայական հիմքը նեոլիբերալիզմն է կամ օրդոլիբերալիզմը։

## Սոցիալիզմ
Շուկայական սոցիալիզմը շուկայական տնտեսության մի ձև է, որում արտադրության միջոցները գտնվում են սոցիալական սահմանափակման ներքո: Շուկայական սոցիալիստական տնտեսության մեջ ընկերությունները գործում են առաջարկի և պահանջարկի կանոններին համապատասխան և ձգտում են առավելագույնի հասցնել շահույթը։ Շուկայական սոցիալիզմի և կապիտալիզմի միջև հիմնարար տարբերությունն այն է, որ շահույթը գանձվում է կամ ուղղակիորեն ընկերության աշխատողներից, կամ ամբողջ հասարակությունից՝ ի տարբերություն մասնավոր սեփականատերերի։

Շուկայական սոցիալիզմից ոչ շուկայական սոցիալիզմի տարբերակիչ առանձնահատկությունն արտադրական գործոնների շուկայի առկայությունն է և ձեռնարկությունների շահութաբերության չափանիշները: Պետական ձեռնարկություններից ստացված շահույթը կարող է տարբեր կերպ օգտագործվել հետագա արտադրության մեջ վերաներդրման, պետական և սոցիալական ծառայությունների ուղղակի ֆինանսավորման համար կամ բաշխվել ընդհանուր բնակչությանը սոցիալական շահաբաժինների կամ բազային եկամտի համակարգի միջոցով։

Շուկայական սոցիալիզմի ջատագովները, ինչպիսին է Յարոսլավ Վանեկը, պնդել են, որ արտադրական ոլորտում մասնավոր սեփականության պայմաններում լրիվ ազատ շուկաներ հնարավոր չեն: Փոխարենը նա պնդել է, որ դասակարգային տարբերությունները և եկամուտների ու իշխանության անհավասարությունները, որոնք բխում են մասնավոր սեփականությունից, գերիշխող դասի շահերին թույլ են տալիս շեղել շուկան իրենց օգտին՝ կամ մենաշնորհի և շուկայական իշխանության տեսքով, կամ օգտագործելով իրենց հարստությունը և ռեսուրսները՝ օրենսդրորեն մշակելու կառավարության քաղաքականությունը, որը ձեռնտու է նրանց հատուկ բիզնես շահերին: Բացի այդ, Վանեկը նշել է, որ սոցիալիստական ​​տնտեսության աշխատողները, որոնք հիմնված են կոոպերատիվ և ինքնակառավարվող ձեռնարկությունների վրա, ունեն արտադրողականությունը առավելագույնի հասցնելու ավելի ուժեղ խթաններ, քանի որ նրանք կստանան շահույթի մասնաբաժին (հիմնված իրենց ձեռնարկության ընդհանուր կատարողականի վրա)՝ ի հավելումն իրենց ֆիքսված աշխատավարձի: Արտադրողականությունը առավելագույնի հասցնելու ավելի ուժեղ խթանները, որոնք նա կարծել է, որ հնարավոր են սոցիալիստական ​​տնտեսության մեջ, որը հիմնված է կոոպերատիվ և ինքնակառավարվող ձեռնարկությունների վրա, կարող են իրականացվել ազատ շուկայական տնտեսության մեջ, եթե կոոպերատիվները լինեին նորմ, ինչպես պատկերացրել են տարբեր մտածողներ, այդ թվում՝ Լուի Օ. Քելսոն և Ջեյմս Ս. Ալբուսը։

### Շուկայական սոցիալիզմի մոդելներ
Շուկայական սոցիալիզմն իր արմատներն ամրապնդել է դասական տնտեսագիտության և Ադամ Սմիթի աշխատությունների, ռիկարդյան սոցիալիստների և փոխադարձ փիլիսոփաների գրություններում։

1930-ական թվականներին տնտեսագետներ Օսկար Լանգեն և Աբբա Լերները մշակել են սոցիալիզմի մի մոդել, որը ենթադրել է, որ պետական մարմինը, որը կոչվում է Կենտրոնական պլանավորման խորհուրդ, կարող է գներ սահմանել փորձի և սխալի միջոցով, մինչև դրանք հավասարվեն արտադրության սահմանային ծախսերին՝ կատարյալ մրցակցության և պարետո արդյունավետության հասնելու համար: Պարետո սոցիալիզմի այս մոդելում ընկերությունները պատկանել են պետությանը և ղեկավարվել են նրա աշխատողների կողմից, իսկ շահույթը բաշխվել է բնակչության շրջանում սոցիալական շահաբաժինների տեսքով: Այս մոդելը սկսել է կոչվել շուկայական սոցիալիզմ, քանի որ այն ենթադրել է փողի օգտագործում, գների համակարգ և կապիտալի շուկաների իմիտացիա, ինչը չի եղել ավանդական ոչ շուկայական սոցիալիզմի մեջ:

Շուկայական սոցիալիզմի ավելի ժամանակակից մոդել էր ամերիկացի տնտեսագետ Ջոն Ռեմերի առաջարկած մոդելը, որը կոչվում է տնտեսական ժողովրդավարություն։ Այս մոդելում հանրային սեփականությունը ձեռք է բերվում շուկայական տնտեսության մեջ բաժնետոմսերի հանրային սեփականության միջոցով: Պետական գույքի բյուրոն կարող է ունենալ ցուցակված ընկերությունների հսկիչ բաժնետոմսեր, որպեսզի ստացված շահույթն օգտագործվի պետական ֆինանսների և դրա հիմքում ընկած եկամտի ապահովման համար:

Որոշ անարխիստներ և ազատական սոցիալիստներ քարոզել են շուկայական սոցիալիզմի մի ձև, որտեղ ձեռնարկությունները հավաքականորեն տիրապետել և ղեկավարվել են իրենց աշխատուժով, որպեսզի շահույթն ուղղակիորեն վճարվի սեփականատեր աշխատողներին: Այս կոոպերատիվ ձեռնարկությունները պետք է մրցեին միմյանց հետ այնպես, ինչպես մասնավոր ընկերությունները միմյանց հետ մրցել են կապիտալիստական շուկայում: Այս տեսակի շուկայական սոցիալիզմի առաջին խոշոր զարգացումը կատարել է Պիեռ Ժոզեֆ Պրուդոնը և ստացել «փոխադարձություն» անվանումը:

Ինքնակառավարվող շուկայական սոցիալիզմը հարավսլավիայում քարոզվել է բիսկոնոմիստներ Բրանկո Խորվաթի և Յարոսլավ Վանեկի կողմից։ Սոցիալիզմի ինքնակառավարվող մոդելում ընկերությունները ուղղակիորեն պատկանել են իրենց աշխատողներին, իսկ խորհուրդը ընտրվել է աշխատողների կողմից: Այս կոոպերատիվ ընկերությունները միմյանց հետ մրցել են ինչպես արտադրության միջոցների, այնպես էլ սպառողական ապրանքների շուկայում:

### Սոցիալիստական շուկայական տնտեսություն
1978 թվականի բարեփոխումներից հետո Չինաստանը զարգացրել է սոցիալիստական շուկայական տնտեսություն, որտեղ տնտեսության մեծ մասը պետական սեփականություն էր, և պետական ձեռնարկությունները կազմավորվել են որպես բաժնետիրական ընկերություններ՝ տարբեր պետական գործակալություններով, որոնք բաժնետերերի համակարգի միջոցով ունեցել են վերահսկիչ փաթեթներ: 

Այս շուկայում գները սահմանվում են հիմնականում ազատ գների համակարգով, և պետական ձեռնարկությունները չեն ենթարկվում խիստ վերահսկողության պետական պլանավորման գործակալության կողմից: Նմանատիպ համակարգ, որը կոչվում է սոցիալիստական ուղղվածություն ունեցող շուկայական տնտեսություն, առաջացել է 1986 թվականին՝ Ջի Միի բարեփոխումներից հետո, Վիետնամում: Այս համակարգը հաճախ բնութագրվում է որպես պետական կապիտալիզմ, այլ ոչ թե շուկայական սոցիալիզմ, քանի որ ֆիրմաներում աշխատողների ինքնակառավարման զգալի աստիճան չկա, քանի որ պետական ձեռնարկությունները պահպանում են իրենց շահույթը՝ այն աշխատուժի կամ կառավարության միջև բաշխելու փոխարեն, և քանի որ նրանցից շատերը դե ֆակտո գործում են որպես մասնավոր ձեռնարկություններ: 

Ստացված շահույթը չի ապահովում ոչ սոցիալական շահաբաժիններ՝ ի շահ ընդհանուր բնակչության, ոչ էլ նրանց աշխատողների եկամուտների: Չինաստանում այս տնտեսական մոդելը ներկայացվում է որպես սոցիալիզմի նախնական փուլ՝ բացատրելու կապիտալիստական կառավարման մեթոդների և ձեռնարկությունների կազմակերպման ձևերի գերակայությունը ինչպես պետական, այնպես էլ ոչ պետական հատվածներում:

## Կրոնում
Փիլիսոփաների և աստվածաբանների մի լայն շրջանակ շուկայական տնտեսությունները կապել են միաստվածական կրոնների հասկացությունների հետ: Մայքլ Նովակը նկարագրել է կապիտալիզմը որպես սերտ կապված կաթոլիկություն, սակայն Մաքս Վեբերը կապ է գծել կապիտալիզմի և բողոքականության միջև։ Տնտեսագետ Ջեֆրի Սաքսը հայտարարել է, որ իր աշխատանքը ոգեշնչված է հուդայականության բուժիչ հատկանիշներով։ Միացյալ Սինագոգի գլխավոր ռաբբի Լորդ Սաքսը կապ է գծել ժամանակակից կապիտալիզմի և Ոսկե հորթի հրեական կերպարի միջև։

### Քրիստոնեություն
Քրիստոնեական հավատքի մեջ ազատագրական աստվածաբանական շարժումը պաշտպանել է եկեղեցին՝ աշխատաշուկայում կապիտալիզմի մեջ ներգրավելով: Շատ քահանաներ և միանձնուհիներ միավորվել են արհմիութենական կազմակերպություններում, իսկ մյուսները տեղափոխվել են տնակային ավաններ՝ աղքատների միջավայրում ապրելու նպատակով: Սուրբ Երրորդությունը մեկնաբանվել է որպես սոցիալական հավասարության և աղքատության վերացման կոչ: Այնուամենայնիվ, Հռոմի պապ Հովհաննես Պողոս IIը բավականին ակտիվ էր ազատագրման աստվածաբանության քննադատության մեջ: Նա հատկապես մտահոգված էր քրիստոնեության և մարքսիզմի աճող միաձուլմամբ: Նա փակել է կաթոլիկ ինստիտուտները, որտեղ դասավանդել են ազատագրման աստվածաբանությունը, և նրա ակտիվիստներից մի քանիսին հեռացրել եկեղեցուց։

### Բուդդայականություն
Շուկայական տնտեսության նկատմամբ բուդդայական մոտեցումը դիտարկվել է Է․ Ֆ․ Շումախերի «Բուդդայական տնտեսություն» էսսեում (1966 թվական): Շումախերը պնդել է, որ շուկայական տնտեսությունը, որը հիմնված է բուդդայական սկզբունքների վրա, ավելի հաջողությամբ կբավարարի մարդկանց կարիքները: Նա շեշտել է բուդդայական ուսմունքների վրա հիմնված դասերի կարևորությունը: Ավելի ուշ այս շարադրությունը դարձել է պարտադիր ընթերցանություն այն դասընթացում, որը Քլեր Բրաունը կարդացել է Կալիֆոռնիայի Բերքլիի համալսարանում։

## Քննադատություն
Տնտեսագետ Ջոզեֆ Ստիգլիցը պնդել է, որ շուկաները տառապում են տեղեկատվական անարդյունավետությունից, և շուկաների ընկալվող արդյունավետությունը բխում է Նեոդասական սոցիալական ապահովության տնտեսագիտության սխալ ենթադրություններից, մասնավորապես՝ անթերի և ծախսատար տեղեկատվության ենթադրությունից: Ստիգլիցը պնդել է, որ շուկաները կարող են ազդել սոցիալական ապահովության տնտեսության վրա: Ստիգլիցի քննադատությունը վերաբերում է ինչպես կապիտալիզմի գոյություն ունեցող մոդելներին, այնպես էլ շուկայական սոցիալիզմի հիպոթետիկ մոդելներին: Այնուամենայնիվ, Ստիգլիցը չի պաշտպանում շուկաները փոխարինելը, բայց փոխարենը պնդում է, որ պետության միջամտությունը կարևոր դեր է խաղում շուկաների արդյունավետության բարձրացման և ժամանակակից տնտեսություններում առկա շուկայի ընդհանուր խափանումների վերացման գործում: 

Ռոբին Հանելը և Մայքլ Ալբերտը պնդել են, որ «շուկաներն իրենց էությամբ առաջացնում են դասակարգային բաժանում»: Ալբերտը պնդել է, որ նույնիսկ եթե բոլորը սկսեին շուկայական տնտեսության մեջ աշխատանքի հավասարակշռված փաթեթով, կատարելով տարբեր ստեղծագործական, պատասխանատու և լիազորված դերեր, դասակարգային բաժանումը կառաջանար՝ պատճառաբանելով, որ․
Առանց իրենց հիմնավորման մեջ այդքան հեռու գնալու, ակնհայտ է, որ շուկայական համակարգում, որն ունի աշխատանքի անհավասար բաշխում, որը նպաստում է հզորացմանը, ինչպիսին է տնտեսական ժողովրդավարությունը, որոշ աշխատողներ ավելի շատ հնարավորություններ կունենան, քան մյուսները՝ տնտեսական օգուտներից օգտվելու համար: Օրինակ, եթե մի աշխատող մեքենաներ է նախագծում, իսկ մյուսը կառուցում է դրանք, դիզայները ավելի հաճախ կօգտագործի իր ճանաչողական ունակությունները, քան շինարարը: Երկարաժամկետ հեռանկարում դիզայներն ավելի հմուտ կլինի հայեցակարգային աշխատանքում, քան շինարարը, ինչը առաջինին ավելի մեծ ազդեցություն կտա ընկերությունում եկամտի բաշխման վրա: Հայեցակարգային աշխատողը, որը դժգոհ է իր եկամուտից, կարող է սպառնալ աշխատանքի անցնել մի ընկերությունում, որն իրեն ավելի շատ կվճարի: Արդյունքը հայեցակարգային աշխատողների և ֆիզիկական աշխատանքի աշխատողների և, ի վերջո, մենեջերների և աշխատողների միջև դասակարգային տարանջատումն է, ինչպես նաև հայեցակարգային աշխատողների իրական աշխատաշուկան։

Դեյվիդ Մաքնելին, հավատարիմ մնալով մարքսիստական ավանդույթին, պնդել է, որ շուկայի տրամաբանությունն իր էությամբ բերում է անարդար արդյունքների և անհավասար փոխանակման՝ պնդելով, որ Ադամ Սմիթի բարոյական սկզբունքները, որոնք աջակցում են հավասար փոխանակմանը, խաթարվել են ազատ շուկաների պրակտիկայով, որը նա պաշտպանել էր: Շուկայական տնտեսության զարգացումը ուղեկցվել է հարկադրանքով, շահագործմամբ և բռնությամբ, որը Սմիթի բարոյական փիլիսոփայությունը չէր կարող հաստատել: Մաքնելին նաև քննադատել է շուկայական սոցիալիստներին՝ հավատալով հավասար փոխանակման վրա հիմնված արդար շուկաներ ստեղծելու հնարավորությանը, որին կարելի է հասնել շուկայական տնտեսության մակաբուծական տարրերի վերացման միջոցով, ինչպիսին է արտադրության միջոցների մասնավոր սեփականությունը: Մաքնելին պնդել է, որ շուկայական սոցիալիզմը օքսիմորոն է, երբ սոցիալիզմը սահմանվում է որպես վարձու աշխատանքի դադարեցում։

## Առաջարկի և պահանջարկի դերը շուկայական տնտեսության մեջ
Առաջարկն ու պահանջարկը կարևոր դեր են խաղում շուկայական տնտեսության զարգացման գործում՝ որոշելով ինչպես գները, այնպես էլ շուկաներում առևտրի ծավալները: Առաջարկը սահմանվում է որպես գնի ցանկացած բարձրացում, որը հանգեցնում է արտադրողների կողմից առաջարկի ավելացմանը։ Պահանջարկը, մյուս կողմից, նշանակում է, որ գնի ցանկացած անկում հանգեցնում է սպառողների կողմից ցանկալի քանակի ավելացմանը։ Այս երկու օրենքները պահպանվում են հավասարակշռության մեջ, երբ տրամադրվող քանակությունը հավասար է պահանջվող քանակին։ Սա կոչվում է գնի և քանակի հավասարակշռության կետ:

Գները չափազանց կարևոր դեր են խաղում շուկայական տնտեսության մեջ՝ կարևոր տեղեկություններ տրամադրելով ապրանքների և ծառայությունների մատչելիության վերաբերյալ: Երբ կա մեծ պահանջարկ, բայց սահմանափակ առաջարկ, գներն աճում են՝ ազդարարելով արտադրողներին, որ կարող են հայտնվել շահույթ ավելացնելու հնարավորություններ՝ այս ապրանքից ավելին արտադրելով: Ընդհակառակը, ցածր պահանջարկի և առաջարկի ավելացման դեպքում գները նվազում են, ինչը ցույց է տալիս արտադրողներին, որ նրանք կամ պետք է կրճատեն արտադրությունը, կամ փնտրեն ծախսերը նվազեցնելու ուղիներ՝ մրցունակ և շահավետ մնալու համար:

Արտաքին գործոնները, ներառյալ տեխնոլոգիական ստանդարտների փոփոխությունը, կառավարության նոր օրենքները և բնական աղետները, կարող են էական ազդեցություն ունենալ առաջարկի և պահանջարկի վրա: Տեխնոլոգիական նորարարությունը կարող է մեծացնել մատակարարումը, մինչդեռ կառավարությունների կողմից տրված օրենքները կարող են նվազեցնել այն կամ նույնիսկ պահանջարկը: Տարերային աղետները կարող են լրջորեն խաթարել մատակարարման շղթաները՝ ստեղծելով հիմնական ապրանքների դեֆիցիտ, ինչը մեծացնում է ծախսերը՝ միաժամանակ նվազեցնելով պահանջարկը: Առաջարկն ու պահանջարկը անփոխարինելի դեր են խաղում ցանկացած շուկայական տնտեսության մեջ՝ ապահովելով շուկայական ուժերի ճշգրիտ արտացոլում և գների համապատասխան հարմարեցում, երբ առաջարկի և պահանջարկի պայմանները փոխվում են, մինչդեռ արտադրողները հարմարեցնում են արտադրությունը սպառողների գների ազդանշաններին համապատասխան՝ բավարարելով նրանց պահանջները և մարդկանց հնարավորություն տալով ընտրության ազատություն ձեռք բերել՝ ելնելով անձնական նախասիրություններից կամ ֆինանսական սահմանափակումներից: Այսպիսով, առաջարկն ու պահանջարկը կարևոր դեր են խաղում շուկայական ուժերի կողմից կառավարվող տնտեսության ձևավորման և կայունացման գործում:

## Կայուն շուկայական տնտեսություն
Կայուն շուկայական տնտեսությունը ձգտում է հավասարակշռել տնտեսական աճը և շրջակա միջավայրի պահպանումը։ Այն ընդունում է, որ կայուն շրջակա միջավայրի պահպանությունը և ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործումը կարևոր նշանակություն ունեն երկարաժամկետ տնտեսական աճի համար: Այս հավասարակշռությանը հասնելու համար անհրաժեշտ է կայուն պրակտիկա իրականացնել բոլոր ոլորտներում, ինչպիսիք են ածխաթթու գազի արտանետումների նվազումը, վերականգնվող էներգիայի զարգացումը և փակ օղակի տնտեսության գաղափարները գործնականում կիրառելը: Հարկային արտոնությունները, ածխածնի երկօքսիդի առևտրի ծրագրերը և բնապահպանական պահանջները ընդամենը մի քանի եղանակներ են, որոնց միջոցով պետական կանոնակարգերն ու քաղաքականությունը խրախուսում են ձեռնարկություններին իրականացնել կայուն պրակտիկա:

Միևնույն ժամանակ, էկոլոգիապես մաքուր ապրանքների և ծառայությունների սպառողի պահանջարկը և այդ խնդիրների ըմբռնումը կարող են ազդել շուկայի դինամիկայի վրա՝ հօգուտ ավելի կանաչ տարբերակների։ Կայուն շուկայական տնտեսությունը կարող է խթանել նորարարությունը, ապահովել «կանաչ» զբաղվածություն և երաշխավորել ապագա սերունդների բարեկեցությունը՝ տնտեսական որոշումներ կայացնելիս հաշվի առնելով շրջակա միջավայրի գործոնները: Տնտեսական զարգացումը պահպանելիս կայուն զարգացմանը առաջնահերթություն տալը պահանջում է համագործակցություն կառավարությունների, կորպորացիաների և մարդկանց միջև:

## Տես նաև
* Տնտեսական ազատություն 
* Քեյնսականություն 
* Շուկայի կառուցվածք
* Մենաշնորհ
* Նեոդասական տնտեսագիտություն
* Պլանային տնտեսություն

## Ծանոթագրություններ

## Հետագա ընթերցում
* Åslund, Anders. “The Rise of State Capitalism.” Russia’s Crony Capitalism: The Path from Market Economy to Kleptocracy, Yale University Press, 2019, pp.&nbsp;97–131, .
* 
* Boushey, Heather. “Market Structure.” Unbound: How Inequality Constricts Our Economy and What We Can Do about It, Harvard University Press, 2019, pp.&nbsp;114–138, .
* Chari, Anusha. “The International Market for Corporate Control.” Global Goliaths: Multinational Corporations in the 21st Century Economy, edited by C. FRITZ FOLEY et al., Brookings Institution Press, 2021, pp.&nbsp;129–182, .
* Cochoy, Franck. “Another Discipline for the Market Economy: Marketing as a Performative Knowledge and Know-How for Capitalism.” The Sociological Review 46, no. 1_suppl (May 1998): 194–221. 
* Cordier, S., Pareschi, L. & Toscani, G. On a Kinetic Model for a Simple Market Economy. Journal of Statistical Physics 120, 253–277 (2005). 
* Corneo, Giacoma and Daniel Steuer. “Market Economy Plus Welfare State.” Is Capitalism Obsolete?: A Journey through Alternative Economic Systems, Harvard University Press, 2017, pp.&nbsp;225–248, .
* 
* 
* Cronin, James E. “Market Rules and the International Economy.” Global Rules: America, Britain and a Disordered World, Yale University Press, 2014, pp.&nbsp;121–147, .
* Cyndecka, Małgorzata Agnieszka. “The Applicability and Application of the Market Economy Investor Principle: Lessons Learnt from the Financial Crisis.” European State Aid Law Quarterly, vol. 16, no. 4, Lexxion Verlagsgesellschaft mbH, 2017, pp.&nbsp;512–526, 
* 

* Ebner, Alexander. “Continuity and Change in Germany’s Social Market Economy: A Matter of Economic Style?” Contesting Deregulation: Debates, Practices and Developments in the West since the 1970s, edited by Knud Andresen and Stefan Müller, 1st ed., vol. 31, Berghahn Books, 2017, pp.&nbsp;41–56, .
* Finn, Daniel k. “What Can Be Done about Market Injustice?” Consumer Ethics in a Global Economy: How Buying Here Causes Injustice There, Georgetown University Press, 2019, pp.&nbsp;143–153, .
* 
* Hirschfeld, Mary L. “Toward a Humane Economy: A Pragmatic Approach.” Aquinas and the Market: Toward a Humane Economy, Harvard University Press, 2018, pp.&nbsp;191–218, .
* Kratz, Agatha, et al. Time's Up: China's Coming Battle for Market Economy Status. European Council on Foreign Relations, 2016, .
* Kunde, Meg. “Making the Free Market Moral: Ronald Reagan’s Covenantal Economy.” Rhetoric and Public Affairs, vol. 22, no. 2, Michigan State University Press, 2019, pp.&nbsp;217–252
* 
* Leshem, Dotan. “From Ecclesiastical to Market Economy.” The Origins of Neoliberalism: Modeling the Economy from Jesus to Foucault, Columbia University Press, 2016, pp.&nbsp;153–182, 
* Lothian, Tamara. “The Democratized Market Economy in Latin America (and Elsewhere): An Exercise in Institutional Thinking Within Law and Political Economy.” Law and the Wealth of Nations: Finance, Prosperity, and Democracy, Columbia University Press, 2017, pp.&nbsp;138–196,
* Lothian, Tamara. “The Democratized Market Economy.” Law and the Wealth of Nations: Finance, Prosperity, and Democracy, Columbia University Press, 2017, pp.&nbsp;113–137, 
* 
* Murphy, Kevin M, Andrei Shleifer, Robert W. Vishny, The Transition to a Market Economy: Pitfalls of Partial Reform, The Quarterly Journal of Economics, Volume 107, Issue 3, August 1992, pp.&nbsp;889–906, 
* Nee, Victor. “The Role of the State in Making a Market Economy.” Journal of Institutional and Theoretical Economics (JITE) / Zeitschrift Für Die Gesamte Staatswissenschaft, vol. 156, no. 1, Mohr Siebeck GmbH & Co. KG, 2000, pp.&nbsp;64–88

* 

* Ngo, Tak-Wing. “Asia and the Historicity of the Market Economy.” Verge: Studies in Global Asias, vol. 1, no. 1, University of Minnesota Press, 2015, pp.&nbsp;44–50
* Pomeranz, Kenneth. “Market Economies in Europe and Asia.” The Great Divergence: China, Europe, and the Making of the Modern World Economy, NED-New edition, vol. 117, Princeton University Press, 2021, pp.&nbsp;69–108
* Robin, Ron. “Castrophobia and the Free Market: The Wohlstetters’ Moral Economy.” The Cold World They Made: The Strategic Legacy of Roberta and Albert Wohlstetter, Harvard University Press, 2016, pp. 118–138, 
* Rodgers, Daniel T. “Moralizing the Market Economy.” As a City on a Hill: The Story of America’s Most Famous Lay Sermon, Princeton University Press, 2018, pp.&nbsp;96–106, 

* Schebesta, Martin. Climate Change, Digitisation and Globalisation — Does the Social Market Economy Need Renewal? Konrad Adenauer Stiftung, 2020, .
* 

* 
* 
* Sundararajan, Arun. “The Sharing Economy, Market Economies, and Gift Economies.” The Sharing Economy: The End of Employment and the Rise of Crowd-Based Capitalism, The MIT Press, 2016, pp.&nbsp;23–46, 
* 
* Temin, Peter. “The Labor Market.” The Roman Market Economy, Princeton University Press, 2013, pp.&nbsp;114–138, .
* Tomlinson, Jim. “The Failures of Neoliberalism in Britain since the 1970s: The Limits on ‘Market Forces’ in a Deindustrialising Economy and a ‘New Speenhamland.’” The Neoliberal Age?: Britain since the 1970s, edited by Aled Davies et al., UCL Press, 2021, pp. 94–111, .
* 
* Weiss, Hadas. “Capital’s Fidelity: Financialization in the German Social Market Economy.” Financialization: Relational Approaches, edited by Chris Hann and Don Kalb, 1st ed., vol. 6, Berghahn Books, 2020, pp.&nbsp;177–195
* Widerquist, Karl and Grant S. McCall. “The Negative Freedom Argument for the Market Economy.” The Prehistory of Private Property: Implications for Modern Political Theory, Edinburgh University Press, 2021, pp.&nbsp;79–99
* 

* 

## Արտաքին հղումներ
*Շուկայական համակարգեր, *Բրիտանական հանրագիտարանում*, օնլայն։

Կատեգորիա:Բիզնես
Կատեգորիա:Գաղափարախոսություններ
Կատեգորիա:Դասական լիբերալիզմ
Կատեգորիա:Լիբերալիզմ
Կատեգորիա:Կապիտալիզմ
Կատեգորիա:Մակրոտնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Մարքեթինգ
Կատեգորիա:Ներդրումներ
Կատեգորիա:Պետական կառուցվածքներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գաղափարախոսություններ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտության միջառարկայական բնագավառներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսական լիբերալիզմ
Կատեգորիա:Տնտեսական համակարգեր
Կատեգորիա:Տնտեսական շուկաներ
Կատեգորիա:Տնտեսական պատմություն
Կատեգորիա:Տնտեսական քաղաքականություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Տնտեսություններ
Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Քաղաքականություն
Կատեգորիա:Քաղաքատնտեսական ուղղություններ
Կատեգորիա:Ֆինանսական շուկաներ