Խոնարհություն

[մինի|«Խոնարհության» պատկերումը [Էդվարդ Բերն-Ջոնսի կողմից նախագծված վիտրաժային պատուհանում:]]
մինի|Տադեուշ Գորեցկի, «Խոնարհություն»
**Խոնարհությունը** համեստ լինելու հատկությունն է։ Մինչ ավելի հին սահմանումները, օրինակ՝ 1998 թվականի Օքսֆորդ բառարանի գրառումը, խոնարհությունը նկարագրում էին որպես «ինքն իրեն ցածր գնահատել» կամ «համեստ լինել», ավելի նոր հոգեբանական և փիլիսոփայական սահմանումները շեշտում են «ինքն իրեն ճշգրիտ գնահատելու» գաղափարը։ Այս ժամանակակից մոտեցումը ներառում է պատշաճ համեստություն արտահայտելը, հստակ նպատակասլացությունը, ազատ մտածելակերպը, լայնախոհությունը և չպարտադրող վերաբերմունքը։

Խոնարհություն նշանակում է նաև ինքնահարգանք։ Այն երբեմն կարող է սխալ մեկնաբանվել որպես ինքնանվաստացման միջոցով հանդուրժելու կարողություն․ այս սխալ պատկերացումը առաջանում է խոնարհությունը ենթարկվողության և հեզության նման հատկությունների հետ շփոթելով։

## Ստուգաբանություն
«Խոնարհություն» եզրույթը ծագել է լատիներեն *humilitas* գոյականից, որը կապված է *humilis* ածականի հետ։ Այն կարող է թարգմանվել որպես «խոնարհ», բայց նաև՝ «երկրին մոտ», «հողի հետ կապված», քանի որ ծագում է *humus* (հող) բառից։

«Խոնարհ» (*humble*) բառը կարող է կապված լինել նաև ֆեոդալական Անգլիայի հետ, որտեղ մսի ամենաքիչ արժեքավոր կտորները (այն, ինչ մնում էր վերին խավի անդամների իրենց բաժինը վերցնելուց հետո), որոնք կոչվում էին «umbles», տրվում էին հասարակության ամենացածր խավին։

## Խոնարհության մասին կրոնական պատկերացումներ
Կրոնական համատեքստում խոնարհությունը կարող է նշանակել աստվածության գիտակցում և դրան հաջորդող ենթարկում այդ աստվածությանը՝ որպես հավատքի անդամ։ Կրոնական շրջանակներից դուրս խոնարհությունը սահմանվում է որպես «եսից ազատված» վիճակ կամ ինքնագիտակցության բեռից ազատում․ դա չափավորության մի ձև է, որը ոչ հպարտություն (կամ մեծամտություն) է, ոչ էլ ինքնանվաստացում։

Թե՛ կրոնական, թե՛ փիլիսոփայական համատեքստերում խոնարհությունը դիտվում է որպես առաքինություն, որը առաջնահերթ է համարում հասարակական ներդաշնակությունը՝ հավասարակշռելով երկու հակադիր հատկանիշների խմբեր։ Այս հավասարակշռությունը կայանում է նրանում, որ մարդը քիչ է կենտրոնանում իր վրա, ինչի արդյունքում ձևավորվում է ինքնարժեքի համաչափ զգացում և նվազում է մեծամտությունը, միաժամանակ պահպանելով ուժ, հաստատակամություն և քաջություն դրսևորելու կարողությունը։ Այս առաքինությունը արտահայտվում է հասարակական ներդաշնակությունը պահպանելու ձգտմամբ և դրա նկատմամբ մարդկային կախվածությունը գիտակցելով։ Այն հակադրվում է չարամտությանը, գոռոզությանը և հպարտության այլ բացասական ձևերին և համարվում է իդեալական, հազվադեպ հանդիպող ներքին կառուցվածք, որը նաև ունի արտաքին դրսևորումներ։

### Աբրահամական
**Հուդայականություն**

Ռաբբի Լորդ Ջոնաթան Սաքսը նշում է, որ հուդայականության մեջ խոնարհությունն ինքնդ քեզ գնահատելն է, սեփական տաղանդների, հմտությունների և առաքինությունների արժևորումը։ Այն հեզություն կամ ինքնանվաստացնող մտածողություն չէ, այլ սեփական «ես»-ի մղումը դեպի ավելի վեհ մի բան։ Խոնարհությունը սեփական անձի մասին ցածր կարծիք ունենալը չէ, այլ այնպիսին լինելը, ինչպիսին կաս՝ գիտակցելով սեփական էությունը։ Կյանքի խորհուրդների ու բարդությունների ընդունմամբ մարդը խոնարհվում է այն ամենի վեհության առջև, ինչն ինքը ներկայացնում է և ինչի կարող է հասնել։

Ռաբբի Փինի Դաներն ընդգծում է, որ խոնարհությունն ուրիշներին առաջին տեղում դնելն է՝ գիտակցելով դիմացինի արժեքն ու կարևորությունը։ Ռաբբի Դանները նշում է, որ Մովսեսը Թորայում գրել է․ «Եվ Մովսեսը խիստ հեզ մարդ էր, ավելի, քան երկրի երեսին բնակվող ցանկացած մարդ»։ Դաններն այս հատվածում նկատում է մի թվացյալ հակասություն․ նա, ով պնդում է, թե խոնարհ է, կարող է գոռոզ թվալ։ Սակայն Դաները եզրակացնում է, որ սեփական անձի մասին բարձր կարծիք ունենալը գոռոզություն չէ, երբ մարդն ընդունում է, որ այդ ուժն Աստծուց է գալիս։

Սիրաքի երկրորդականոն գրքի 3-րդ գլուխը, որն անդրադառնում է խոնարհությանը, սկսվում է այսպես․ «Որդյա՛կ իմ, քո գործերը խոնարհությամբ կատարիր, և դու ավելի կսիրվես, քան պարգևներ տվողը»։Նոր ամերիկյան Աստվածաշնչի վերանայված տարբերակում ենթադրում են, որ հեղինակն այս հատվածում «հավանաբար նախազգուշացնում է իր աշակերտներին հունական փիլիսոփայության վտանգների մասին»։

Եբրայական Աստվածաշնչում (որն ընդունված է շատ հավատքների կողմից) նկարագրված խոնարհության բարիքների թվում են պատիվը, իմաստությունը, զարգացումը, Տիրոջ պաշտպանությունը և խաղաղությունը։ Բացի այդ, «Աստված չի ընդունում ամբարտավաններին, բայց շնորհ է տալիս խոնարհներին» (Առակաց 3:34) արտահայտությունը Եբրայական Աստվածաշնչի մեկ այլ վկայություն է, որն արժևորում է խոնարհությունն ու հեզությունը։
մինի|Մայմոնիդեսն ուսուցանում է «մարդու չափման» մասին (երկրագնդի և տիեզերքի համեմատ մարդը չափազանց փոքր է)։
**Ընդհանուր քրիստոնեություն**

Նոր Կտակարանում խոնարհության կոչերը շատ տեղերում են հանդիպում, օրինակ՝ «Երանի հեզերին» (Մատթեոս 5:5), «Ով իրեն բարձրացնում է, պիտի խոնարհվի, և ով իրեն խոնարհեցնում է, պիտի բարձրացվի» (Մատթեոս 23:12), ինչպես նաև Փիլիպպեցիներում և Հակոբոսի նամակում։

Հիսուս Քրիստոսի վարքը և անարդար տանջանքին ու մահապատժին հնազանդվելը համարվում են խոնարհության օրինակ․ «Երբ նրան վիրավորում էին, նա չէր վիրավորում, երբ տառապում էր, չէր սպառնում, այլ իրեն հանձնեց արդար դատողին» (Պետրոս 2:23)։

Ք․ Ս․ Լյուիսը «Զուտ քրիստոնեություն» գրքում գրում է, որ հպարտությունը «հակաստվածային» վիճակ է, որտեղ «ես»-ը հակադրվում է Աստծուն։ Նա նշում է, որ անառակությունը, զայրույթը, ագահությունը և այլ մեղքերը փոքր բան են հպարտության համեմատ, քանի որ հենց հպարտությունն է բոլոր մյուս արատների արմատը, հպարտության միջոցով սատանան դարձավ սատանա և այն լրիվ հակաստվածային հատկանիշ է։

Ի հակադրություն, Լյուիսի կարծիքով քրիստոնեական էթիկայի մեջ հպարտության հակադրությունը խոնարհությունն է։ Հանրաճանաչ դարձած արտահայտությունը՝ «Խոնարհությունը նշանակում է ոչ թե քեզ թերագնահատել, այլ քեզ չերևակայել», հաճախ վերագրվում է Լյուիսին։ Սա ակնհայտ վերաշարադրանք է՝ արված Ռիք Ուորենի կողմից իր «Նպատակասլաց կյանք» գրքում, որը հիմնված է «Զուտ քրիստոնեություն» աշխատության մի հատվածի վրա։ Լյուիսը, խոսելով իսկապես խոնարհ մարդու մասին, գրում է՝Խոնարհ մարդը համարվում է շնորհի արժանի ըստ Սուրբ Ջեյմսի․  «Աստված հակառակվում է հպարտներին, բայց շնորհ է տալիս խոնարհներին»։ (Առակներ 3։ 34, Պետրոս 5։ 5, Ջեյմս 4։ 5).

«Իսկական» խոնարհությունը տարբերվում է «կեղծ» խոնարհությունից․ վերջինս սեփական արժանիքները, տաղանդները կամ ձեռքբերումները նսեմացնելն է՝ ուրիշների գովասանքը ստանալու համար։ Այս ամենի մարմնացումն է Չարլզ Դիքենսի ստեղծած գեղարվեստական կերպարը՝ Յուրայա Հիփը։ Այս համատեքսւմ իրական (օրինաչափ) խոնարհությունը ներառում է հետևյալ վարքագիծն ու վերաբերմունքը․

* Հնազանդություն Աստծուն և օրինական իշխանությանը,
* Ուրիշների օժտվածության, տաղանդների և առաքինությունների ընդունում (հատկապես նրանց, որոնք գերազանցում են սեփականը), և համապատասխան հարգանքի ու, անհրաժեշտության դեպքում, հնազանդության դրսևորում,
* Սեփական տաղանդների, կարողությունների կամ լիազորությունների սահմանների գիտակցում։

Խոնարհությանը հակադիր արատներն են․

* Հպարտությունը (Գոռոզություն),
* Չափազանց շատ շողոքորթությունը կամ սեփական անձի նվաստացումը։ Սա համարվում է խոնարհության չարաշահում և կարող է հեշտությամբ արժեզրկել մարդու պաշտոնը կամ սուրբ կերպարը։ Այն կարող է նաև սնուցել ուրիշների հպարտությունը՝ անարժան շողոքորթության միջոցով, ինչը պատճառ կդառնա նրանց բռնակալության, կամայականության և ամբարտավանության մեղքերի համար։ Խոնարհության առաքինությունը չպետք է դրսևորվի որևէ արտաքին ձևով, որը կարող է առիթ հանդիսանալ այլոց արատների համար։

**Կաթոլիկություն**

Կաթոլիկ ուսմունքներում խոնարհությունը համարվում է առաքինության հետ կապված չափավորություն։ Այն սահմանվում է որպես առաքինություն, որի միջոցով մարդը ճիշտ է ճանաչում իրեն, իր տեղը և ցանկությունները։

Բեռնարդ Քլերվոսացին այն նկարագրում է որպես այնպիսի առաքինություն, որի միջոցով մարդը, ճանաչելով իրեն, խոնարհանում է։ Ըստ նրա խոնարհության մարմնավորում է Հիսուս Քրիստոսը։

Օգոստինոսը շեշտում էր խոնարհության կարևորությունը հատկապես Աստվածաշունչը ուսումնասիրելու մեջ՝ որպես օրինակ բերելով բարբարոս քրիստոնյա ստրուկին՝ Պողոս առաքյալին և Գործք Առաքելոցի 8-րդ գլխի եթովպացուն։ Թե՛ սովորողը, թե՛ ուսուցանողը պետք է լինեն խոնարհ, քանի որ նրանք սովորում և սովորեցնում են այն, ինչն ի վերջո պատկանում է Աստծուն։ Խոնարհությունը Աստվածաշնչի մեկնաբանի հիմնական տրամադրվածությունն է (հոգեվիճակը)։ Մեկնաբանի (էկզեգետի) և քարոզչի վստահությունը բխում է այն համոզմունքից, որ իրենց միտքը բացարձակապես կախված է Աստծուց։ Օգոստինոսը պնդում է, որ Աստվածաշնչի մեկնաբանը պետք է առաջնորդվի խոնարհությամբ, քանի որ միայն խոնարհ մարդը կարող է ըմբռնել Սուրբ Գրքի ճշմարտությունը։

Խոնարհությունը մի առաքինություն էր, որը մեծարվում էր Ֆրանցիսկ Ասսիզեցու կողմից, և ֆրանցիսկյան բարեպաշտության այս ձևը հանգեցրեց «*Խոնարհության Տիրամայր*» պատկերագրության գեղարվեստական զարգացմանը, որն առաջինն օգտագործել են ֆրանցիսկյանները մեդիտացիայի համար։ Ի տարբերություն «*Գահակալած Տիրամայր*» ներկայացումների՝ «Խոնարհության Կույսը» նստած է գետնին կամ ցածր բարձի վրա։ Գեղանկարչության այս ոճն արագորեն տարածվեց Իտալիայում, և մինչև 1375 թվականը նմուշներ սկսեցին հայտնվել Իսպանիայում, Ֆրանսիայում և Գերմանիայում։ Այն դարձավ վաղ Տրեչենտո արվեստի շրջանի ամենահայտնի ոճերից մեկը։

Թովմա Աքվինացին՝ սխոլաստիկ ավանդույթի 13-րդ դարի փիլիսոփա և աստվածաբան, ասում է. «Խոնարհության առաքինությունը... կայանում է նրանում, որ մարդն իրեն պահի իր սեփական սահմանների մեջ՝ չձգտելով իրենից վեր գտնվող բաներին, այլ հնազանդվելով իր վերադասին»։

##### Իսլամ
մինի|Դոմենիկո դի Բարտոլոյի այս «''Խոնարհության Տիրամայրը''» արտահայտում է երկրային կնոջ խոնարհության և երկնային թագուհու խորհրդանշական երկվությունը։
Ղուրանում օգտագործվում են տարբեր արաբերեն բառեր, որոնք փոխանցում են խոնարհության իմաստը։ «Իսլամ» բառը նույնպես կարող է մեկնաբանվել որպես «Աստծուն հանձնվել, խոնարհվել»։ Ղուրանում ասվում է՝Ալլահի ծառաներն այն մարդիկ են, ովքեր երկրի վրա քայլում են խոնարհությամբ, և երբ անգետները դիմում են նրանց, նրանք խաղաղությամբ են պատասխանում։Հավատացյալների հաջողությունը կապված է նաև աղոթքում խոնարհ լինելու հետ։

### Ջայնիզմ
Ջայնիզմում խոնարհությունը, որը սովորաբար անվանում են «Վինայ» (արտասանվում է /ˈvɪneɪ/), գերագույն առաքինություն է, որն էական է էգոյի (հպարտության) վերացման և հոգևոր ազատագրման (մոկշա) հասնելու համար։ Ջայնիզմում խոնարհությունն արտահայտվում է Մարդավա (համեստություն, հպարտության բացակայություն) և Վինայ (ակնածանք, հարգալից վարքագիծ) առաքինությունների միջոցով։ Այն դիտվում է որպես հիմնարար էթիկական որակ, որն անհրաժեշտ է հոգևոր առաջընթացի և ազատագրման համար։ Ջայնիստական ուսմունքները նկարագրում են խոնարհությունը (Վինայ) որպես հոգևոր աճի գրավական՝ այն համեմատելով ծովի ցածր դիրքի հետ, ինչը հնարավորություն է տալիս բոլոր գետերին հոսել դեպի իրեն։ Սա խորհրդանշում է այն ուժը, որը բխում է սեփական էգոն նվազեցնելուց։ Այն նկարագրվում է որպես կարգապահություն, որը ձևավորում է հեզություն բոլորի հանդեպ՝ օգնելով մարդուն հաղթահարել էգոն և բարկությունը։

Ջայնիստական փիլիսոփայությունը դասում է Մարդավան որպես դաշա-դհարմա-ի (տասը համընդհանուր առաքինություններից) մեկը։ Այն սահմանվում է որպես գոռոզության բացակայություն, որը կարող է բխել ծնունդից, գիտելիքից, ճգնավորությունից, հարստությունից կամ կարգավիճակից։ Խոնարհությունը ծառայում է որպես հակաթույն մանա-ի (հպարտության) դեմ, որը հոգու մաքրագործմանը խոչընդոտող հիմնական կրքերից մեկն է։ Այն անփոխարինելի է համարվում ճիշտ հավատքի, ճիշտ գիտելիքի և ճիշտ վարքագծի ձևավորման համար, որոնք ջայնիստական ազատագրման ուղու երեք սյուներն են։

Տատտվարթա Սուտրան հստակորեն թվարկում է Մարդավան բարձրագույն առաքինությունների շարքում և այն նկարագրում է որպես վարքագծի մաքրագործման համար անհրաժեշտ հիմնական էթիկական տրամադրվածություն։ Ավանդական մեկնաբանությունները բացատրում են, որ խոնարհությունը թույլ է տալիս մարդուն ընդունել կարգապահությունը, խուսափել խաբեությունից և պահպանել ներքին անդորրը։ Ուտտարադհյայանա Սուտրան շեշտում է Վինայը (ակնածանք/խոնարհություն) որպես վանական և աշխարհիկ վարքագծի առանցքային տարր՝ ընդգծելով հարգալից վերաբերմունքը ուսուցիչների, մեծահասակների և բոլոր կենդանի էակների հանդեպ։ Այս տեքստում խոնարհությունը կապված է խոսքի զսպվածության, մեղմության և համեստ միջանձնային վարքագծի հետ։

Ջայնիզմում խրախուսվում է խոնարհություն դրսևորել համեստ խոսքի, մեղմության, ազնվության և ինքնագովազդից խուսափելու միջոցով։ Այն համոզմունքը, որ բոլոր հոգիները հավասարապես ընդունակ են ազատագրման, դրդում է ջայնիստներին խուսափել հիերարխիկ հպարտությունից և հարգանքով վերաբերվել բոլոր էակներին։ Վանականների համար խոնարհությունը սահմանված է ուսման, խոսքի, կեցվածքի և փոխհարաբերությունների վերաբերյալ վարքականոններով, մինչդեռ աշխարհիկ մարդիկ խոնարհություն են մշակում սոցիալական հարաբերություններում և կրոնական ծեսերի ժամանակ։

### Բուդդայականություն
Բուդդայականությունը «ինքնաքննության» կրոն է։ Բուդդայական կյանքի բնական նպատակը լուսավորության վիճակն է, որն աստիճանաբար մշակվում է մեդիտացիայի և այլ հոգևոր գործունեության միջոցով։ Խոնարհությունն այս համատեքստում մի բնութագիր է, որը թե՛ հոգևոր պրակտիկայի անբաժանելի մասն է, և թե՛ դրա արդյունքը։ Որպես զարգացման ենթակա որակ՝ այն խորապես կապված է «Չորս վեհ վիճակների» (Բրահմա վիհարա) հետ, որոնք են՝ սեր ու բարություըն, կարեկցանքն ու ուրախությունը և անվրդովություն։ Որպես պրակտիկայի արդյունք՝ այս ձևավորված խոնարհությունն ընդլայնվում է այն իմաստնությամբ, որը ձեռք է բերվում բացարձակ դատարկության (Շունյատա) և «ոչ-ես»-ի (Անատման) փորձառությամբ։ Խոնարհությունը, կարեկցանքը և իմաստությունը լուսավորության վիճակի անբաժանելի մասերն են։ Մյուս կողմից, խոնարհության բացակայությունը խոչընդոտ է լուսավորության ճանապարհին, որը պետք է հաղթահարվի։ Տիպիտակայում (բուդդայական սուրբ գրքերում), ուրիշներին քննադատելը և սեփական անձը գովաբանելը համարվում է արատ, մինչդեռ ինքնաքննադատությունը և ուրիշներին գովաբանելը համարվում է առաքինություն։ Կապվածությունը սեփական «ես»-ին, բացի ինքնին արատ լինելուց, հանգեցնում է նաև այլ չար վիճակների, որոնք տառապանք են ծնում։

Տիպիտակայի մեջ ներառված և լայնորեն հայտնի Մանգալա Սուտտայում խոնարհությունը (նիվատո, բառացիորեն՝ «առանց օդի») հիշատակվում է որպես կյանքի երեսունութ օրհնություններից մեկը։ Պալիական կանոնում խոնարհության օրինակներ են Բուդդայի գլխավոր աշակերտ վանական Սարիպուտտա Թերան և առաջատար աշխարհիկ աշակերտ Հաթթական։

Բուդդայական գործունեության մեջ խոնարհությունը դրսևորվում է տարբեր ձևերով։ Ճապոնական Սոտո Ձեն ուղղության վանականները խոնարհվում են և ձոներգեր երգում ի պատիվ իրենց հանդերձանքի (սքեմի), նախքան այն հագնելը։ Սա հիշեցնում է նրանց վանական հանդերձի և լուսավորության միջև կապի մասին։ Բոլոր ավանդույթների բուդդայական վանականները կախված են աշխարհիկ մարդկանց առատաձեռնությունից, որոնց միջոցով ստանում են իրենց անհրաժեշտ պարագաները, ինչն ինքնին խոնարհության պրակտիկա է։

### Հինդուիզմ
Սանսկրիտական գրականության մեջ խոնարհության առաքինությունը բացատրվում է բազմաթիվ տերմիններով, որոնցից մի քանիսն օգտագործում են նատի (नति) արմատը: Վինայան գալիս է այս արմատից: Հարակից բառերը ներառում են վինատի (विनति), սաննատի (संनति՝ խոնարհություն ինչ-որ մեկի հանդեպ) և ամանիտվա (अमानित्व) հայեցակարգը, որը «Բհագավադգիտայում» թվարկված է որպես առաջին առաքինություն: Ամանիտվան բարդ բառ է, որը նշանակում է «անհպարտություն» և «խոնարհության» առաքինություն: Մեկ այլ հարակից հասկացություն է նամրատան (नम्रता), որը նշանակում է համեստ և խոնարհ վարքագիծ:

Տարբեր գիտնականներ յուրովի են մեկնաբանում ամանիտվան՝ խոնարհությունը, որպես առաքինություն «Բհագավադ Գիտայում»: Օրինակ՝ Պրաբհուպադան բացատրում է, որ խոնարհություն նշանակում է՝ մարդ չպետք է ձգտի ուրիշների կողմից պատվի արժանանալու գոհունակությանը:

Տանյա Ջոպսոնը բացատրում է ամանիտվան՝ խոնարհությունը, որպես գոռոզության և հպարտության բացակայություն: Այն մարդու քսանվեց առաքինություններից մեկն է, որը կատարելագործվելու դեպքում առաջնորդում է դեպի կյանքի աստվածային վիճակ և բացարձակ ճշմարտություն:

Էկնաթ Իսվարանը գրում է, որ «Գիտայի» թեման «ներքին պատերազմն է, պայքարը ինքնատիրապետման համար, որը յուրաքանչյուր մարդ պետք է մղի, եթե ցանկանում է կյանքից հաղթանակած դուրս գալ»: Նա նշում է. «Ճակատամարտի լեզուն հաճախ է հանդիպում սուրբ գրքերում, քանի որ այն փոխանցում է այն լարված, երկարատև ու ձգձգվող արշավը, որը մենք պետք է մղենք՝ ազատվելու համար էգոյի բռնապետությունից՝ մեր ողջ տառապանքի ու վշտի պատճառից»: Ձեր իրական «ես»-ի հետ կապ հաստատելու համար (լինի դա Աստված, Բրահմա, թե այլ), դուք պետք է բաց թողնեք էգոն: Սանսկրիտ ահամկարա (अहंकार) բառը բառացիորեն թարգմանվում է որպես «Ես-ի հնչյուն» կամ պարզապես՝ սեփական անձի կամ էգոյի զգացում:

Մահաթմա Գանդին հինդուիզմում խոնարհության հայեցակարգը մեկնաբանում է շատ ավելի լայնորեն, որտեղ խոնարհությունը էական առաքինություն է, որը պետք է գոյություն ունենա մարդու մեջ, որպեսզի ի հայտ գան մյուս առաքինությունները: Ըստ Մահաթմա Գանդիի՝ Ճշմարտությունը կարելի է մշակել, ինչպես նաև Սերը, բայց Խոնարհությունը հնարավոր չէ մշակել (ձեռքբերովի դարձնել): Խոնարհությունը պետք է լինի ելակետերից մեկը: Նա ասում է. «Խոնարհությունը չի կարող լինել լոկ ծիսակարգային կանոն, քանի որ այն հնարավոր չէ պարզապես վարժվելով սովորել: Այնուամենայնիվ, այն ահիմսայի (ոչ բռնության) անփոխարինելի փորձաքարն է»: Խոնարհությունը չպետք է շփոթել սոսկ վարվելակերպի հետ. մարդը կարող է խոնարհվել մեկ ուրիշի առաջ, բայց եթե նրա սիրտը լի է դառնությամբ դիմացինի հանդեպ, դա խոնարհություն չէ: Անկեղծ խոնարհությունն այն է, ինչ մարդ զգում է ներսում, դա հոգեվիճակ է: Խոնարհ մարդն ինքը գիտակցված չէ իր խոնարհության մասին, ասում է Գանդին:

Սվամի Վիվեկանանդան՝ հինդուիզմի 19-րդ դարի գիտնական, պնդում է, որ խոնարհության հայեցակարգը չի նշանակում «չորսոտանի դառնալով սполզել և սեփական անձը մեղավոր անվանել»: Վիվեկանանդայի հինդուիզմում յուրաքանչյուր մարդ Տիեզերականի մի մասն է. տիեզերքի բոլորի և ամեն ինչի հետ միասնություն ճանաչելն ու զգալը՝ առանց ստորադասության կամ գերազանցության կամ որևէ այլ կանխակալության, խոնարհության նշանն է: Ըստ դոկտոր Ս. Ռադհակրիշնանի՝ հինդուիզմում խոնարհությունը մտքի այն անկողմնակալ վիճակն է, երբ մենք լավագույնս ի վիճակի ենք սովորելու, խորհելու և հասկանալու բոլորին ու ամեն ինչ:

### Սիկհականություն
Բաբա Նանդ Սինգհ Ջի Մահարաջնը Գուրու Նանակի մասին ասել է . «Խոնարհությունը աստվածային համն է, Տեր Գուրու Նանակի լոտոսակերպ ոտքերի ամենասքանչելի բուրմունքը»։ Աստվածային սիրո ոլորտում, ճշմարիտ նամ-բհակտիի (աստվածային անվանը նվիրվածության) ոլորտում տեղ չկա էգոյի համար (որը սիկհիզմում կոչվում է հաումայ)։ Ահա թե ինչու Գուրու Նանակի տանը խոնարհությունը տիրում է գերագույն կերպով։

Ըստ սիկհականության՝ բոլոր մարդիկ հավասարապես պետք է խոնարհվեն Աստծո առաջ, ուստի մարդկանց միջև չպետք է լինեն հիերարխիաներ։ Ըստ Նանակի՝ մարդկային կյանքի գերագույն նպատակը Ակալ Պուրակհի (Անժամանակյա Էակի) հետ վերամիավորվելն է, սակայն եսակենտրոնությունը (էգոիզմը) դրան հասնելու ամենամեծ խոչընդոտն է։ Օգտագործելով գուրուի ուսմունքը՝ Շաբադի (աստվածային Խոսքի) հիշատակումը առաջնորդում է դեպի էգոիզմի վերացում։ Խոնարհության անմիջական պտուղը ներքին խաղաղությունն ու հաճույքն է։ Խոնարհությամբ մարդը շարունակում է խորհել Տիրոջ՝ կատարելության այդ գանձարանի շուրջ։ Աստվածային գիտակցություն ունեցող էակը տոգորված է խոնարհությամբ. նա, ում սիրտը ողորմածաբար օրհնված է հարատև խոնարհությամբ։ Սիկհիզմը խոնարհությունը դիտարկում է որպես «մուրացիկի թաս» Աստծո առջև։

Սիկհականները տարածում են հավասարության և, հետևաբար, խոնարհության այս համոզմունքը բոլոր հավատքների վրա. «Բոլոր կրոնական ավանդույթները հավասարապես վավերական են և ընդունակ են լուսավորելու իրենց հետևորդներին»։

Բաբա Նանդ Սինգհ Սահիբը հայտնի է որպես սիկհականության պատմության ամենախոնարհ սիկհ սուրբը։

### Մեհեր Բաբա
Հոգևոր ուսուցիչ Մեհեր Բաբան գտնում էր, որ խոնարհությունը նվիրյալ կյանքի հիմնասյուներից մեկն է. «Խոնարհության զոհասեղանի վրա մենք պետք է մեր աղոթքները մատուցենք Աստծուն»։ Բաբան նաև նկարագրել է խոնարհության ուժը թշնամանքը հաղթահարելու գործում. «Ճշմարիտ խոնարհությունը ուժ է, այլ ոչ թե թուլություն։ Այն զինաթափում է հակառակորդին և, ի վերջո, հաղթում նրան»։ Եվ վերջապես, Բաբան ընդգծում էր խոնարհ լինելու կարևորությունը ուրիշներին ծառայելիս. «Սովորելու ամենադժվար բաներից մեկը ծառայություն մատուցելն է՝ առանց տիրական լինելու, առանց դրա շուրջ աղմուկ բարձրացնելու և առանց բարձրի ու ցածրի որևէ գիտակցման։ Հոգևոր աշխարհում խոնարհությունը գնահատվում է առնվազն այնքան, որքան օգտակարությունը»։

### Դաոսականություն
Դաոսականության մեջ խոնարհությունը սահմանվում էորպես հրաժարվել որևէ իշխանություն հաստատելուց կամ որևէ բանում առաջինը լինելուց։ Հանդգնության արարքն ինքնին իմաստության մերժում է և շտապողականություն՝ միջամտելու հանգամանքներին նախքան պատրաստ լինելը։ Կարեկցանքի և խնայողության հետ մեկտեղ խոնարհությունը երեք գանձերից (առաքինություններից) մեկն է, որին տիրապետում են Դաոյին հետևողները։ Խոնարհության գանձը չինարենում մեկ բառի փոխարեն վեց նիշից բաղկացած արտահայտություն է՝ «չհամարձակվել լինել առաջինը աշխարհում»։ Էլլեն Չենը նշում է․Երրորդ գանձը՝ չհամարձակվելը լինել աշխարհի առջևում, վաղաժամ մահից խուսափելու դաոսական ճանապարհն է։ Աշխարհի առջևում լինել նշանակում է բացահայտել սեփական անձը, դառնալ խոցելի աշխարհի կործանարար ուժերի համար, մինչդեռ հետևում մնալն ու խոնարհ լինելը թույլ է տալիս ժամանակ ունենալ լիարժեք հասունանալու և պտուղ տալու համար։ Սա մի գանձ է, որի գաղտնի աղբյուրը սեփական կյանքը ժամանակից շուտ կորցնելու վախն է։ Մահվան այս վախը, որը բխում է կյանքի հանդեպ սիրուց, իսկապես դաոսական իմաստության բանալին է։Ավելին, նույնպես համաձայն Դաո Դե Ցզինի՝ իմաստուն մարդը գործում է առանց արդյունքներն իրեն վերագրելու։ Նա հասնում է իր արժանիքին և չի հպարտանում դրանով։ Նա չի ցանկանում ցուցադրել իր գերազանցությունը։

### Հունական դիցաբանություն
Հունական դիցաբանության մեջ Այդոսը՝ ամոթխածության, ամոթի և խոնարհության աստվածուհին, մարմնավորում էր այն որակը, որը հետ էր պահում մարդկանց չարիք գործելուց։

### Վիկկա
Վիկկայի սկզբնական բազմաթիվ ավանդույթներում (որոնք ԱՄՆ-ում կոչվում են «Բրիտանական ավանդական Վիկկա»), խոնարհությունը չորս զուգակցված և հավասարակշռված որակներից մեկն է, որոնք ծիսական տեքստերում ներկայացվում են որպես Վիկկայական Աստվածուհուց սերված հատկանիշներ․

«...թող քո ներսում լինեն գեղեցկություն և ուժ, զորություն և կարեկցանք, պատիվ և խոնարհություն, խնդություն և ակնածանք»։

Խոնարհության հարցում այս աստվածային հրահանգը տեղին կերպով զուգակցում է պատվարժան լինելը խոնարհ լինելու հետ։ Հատկանշական է, որ վիկկայական այս «առաքինությունը» հավասարակշռվում է իր գործընկեր առաքինությամբ։Խոնարհության հարցում այս աստվածային հրահանգը տեղին կերպով զուգակցում է պատվարժան լինելը խոնարհ լինելու հետ։ Հատկանշական է, որ վիկկայական այս «առաքինությունը» հավասարակշռվում է իր գործընկեր առաքինությամբ։

## Խոնարհության փիլիսոփայական տեսակետները
մինի|Իմանուիլ Կանտ
Իմանուիլ Կանտի տեսակետը խոնարհության վերաբերյալ սահմանվել է որպես «մետա-վերաբերմունք, որը ձևավորում է բարոյական գործակալի պատշաճ հայացքը սեփական անձի նկատմամբ՝ որպես կախյալ ու արատավոր, բայց նաև ընդունակ ու արժանապատիվ բանական էակի»։ Կանտի խոնարհության ըմբռնումը հենվում է ճշմարտության և բանական մտածողության կենտրոնական դերի վրա, ինչը հանգեցնում է պատշաճ հեռանկարի, և այդ պատճառով նրա հայեցակարգը կարող է դիտարկվել որպես էմերջենտ (ինքն իրեն առաջացող)։

Մահաթմա Գանդին ասել է, որ առանց խոնարհության ճշմարտությունը պահպանելու փորձը դատապարտված է դառնալու ճշմարտության «գոռոզ ծաղրապատկերը»։

Ժամանակակից փիլիսոփայության մեջ փիլիսոփաներ Ջուլիա Դրայվերը և Ջորջ Շյուլերը առաջարկում են խոնարհության տարբեր տեսակետներ։ Դրայվերը պնդում է, որ խոնարհություն ունի նա, ով կամ թերագնահատում է իր արժանիքները, կամ չունի հաստատուն համոզմունք դրանց վերաբերյալ, մինչդեռ Շյուլերը կարծում է, որ խոնարհությունը պահանջում է անտարբերություն սեփական ձեռքբերումների նկատմամբ։

Թեև շատ կրոններ և փիլիսոփաներ խոնարհությունը դիտարկում են որպես առաքինություն, ոմանք քննադատաբար են մոտենում դրան՝ տեսնելով այն որպես անհատականությանը հակադիր երևույթ։

«Անկասկած, երբ համեստությունը դարձավ առաքինություն, դա շատ շահավետ եղավ հիմարների համար, քանի որ բոլորից սպասվում է, որ իրենց մասին խոսեն այնպես, կարծես իրենք էլ են այդպիսին»,- գրել է Արթուր Շոպենհաուերը։

Ֆրիդրիխ Նիցշեն խոնարհությունը դիտարկում էր որպես թույլերի կողմից օգտագործվող ռազմավարություն՝ ուժեղների կողմից ոչնչացվելուց խուսափելու համար։ «Կուռքերի մթնշաղը» աշխատության մեջ նա գրել է․ «Երբ որդի վրա ոտք են դնում, նա կծկվում է։ Դա խելամիտ է։ Այդպես նա նվազեցնում է հավանականությունը, որ իր վրա նորից կկոխեն։ Բարոյականության լեզվով ասած՝ սա խոնարհություն է»։ Նա հավատում էր, որ իր իդեալականացրած «Գերմարդը» () ավելի հակված կլինի գործելու՝ զերծ խոնարհության ձևացումներից, հպարտ իր կեցվածքով ու ուժով, բայց ոչ դրանով անգործության մեջ հիանալով և, անշուշտ, առանց գոռոզություն դրսևորելու։ Սակայն եթե դա այդպես է, ապա նշանակում է, որ խոնարհության այս տեսակի «ձևացման» կողմն ավելի նման է ստորության և կեղծ խոնարհության այլ տեսակների։

## Խոնարհություն և առաջնորդություն
Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ խոնարհությունը արդյունավետ առաջնորդության գիծ է։ Օրինակ՝ Ջ․ Քոլինզի «Հարվարդ բիզնես» հոդվածում նշում է, որ առաջնորդների որոշակի տեսակներ, որոնք կոչվում են «5-րդ մակարդակ», տիրապետում են խոնարհության և «կատաղի վճռականության»։ Հետազոտությունը հուշում է, որ խոնարհությունը լայն հասկացություն է, որը ներառում է ինքնաճանաչում, իրազեկվածություն, բացություն և այլոց տեսակետն ընկալելու կարողություն։

## Ծանոթագրություն

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Առաքինություն
Կատեգորիա:Բարոյագիտություն
Կատեգորիա:Բարոյականություն
Կատեգորիա:Կրոնական էթիկա
Կատեգորիա:Հոգևորություն
Կատեգորիա:Քրիստոնեական էթիկա