Թռչնի բույն (ուտեստ)

**Թռչնի բույն, յանվո** () կամ **հանվո**, ունի նաև այլ անուններ՝ **յանցայ**, **յանգըն**, **յանճան**, **ոսկե թել** և այլն, արժեքավոր խոհարարական բաղադրիչ և հավելանյութ, չկա հետազոտական ապացույց, որը կհաստատեր, որ դրա սննդարար արժեքը բարձր է։

Թռչունների բների բաղադրիչները ծիծեռնակների (հիմնականում ոսկեգույն ծիծեռնակներ,) կողմից Հարավարևելյան Ասիայի ափերի մոտ գտնվող ժայռոտ քարանձավներում իրենց թքից ստեղծված ձագերի բներն են: Ձվից դուրս գալուց և ճտերի մեծանալուց հետո բները դատարկ են մնում: Այս բները հավաքելու համար ժայռեր բարձրանալու վտանգից խուսափելու համար, ֆերմերները ոսկեգույն ծիծեռնակների համար նաև արհեստական ​​բներ են կառուցում: Սակայն այս ընտելացված ծիծեռնակները, ինչպես վայրիները, ինքնուրույն են կերակրվում և չեն պահվում արհեստական կերերով։

Այս թռչունների բները փետուրներից ու այլ մասնիկներից մաքրելուց հետո դառնում են սննդի համար պիտանի՝ բաղկացած հիմնականում ոսկեգույն ծիծեռնակների թքից։

Ըստ լեգենդի՝ Չինաստանում առաջին մարդը, ով փորձել է թռչնի բներ, եղել է Մին դինաստիայի ծովագնաց Ճըն Խըն։ Ծովում փոթորկի ժամանակ նրա նավատորմը հայտնվել է Մալայական կղզեխմբի կորած կղզում, որտեղ սնունդը քիչ էր։ Պատահաբար նրանք ժայռերի վրա հայտնաբերել են թռչնի բներ։ Նա հրամայել է իր զինվորներին հավաքել դրանք, լվանալ և եփել ջրի մեջ՝ սնունդ ստանալու համար։ Մի քանի օրվա ընթացքում բոլոր նավաստիները ավելի առողջ և էներգիայով լի էին։ Վերադառնալուց հետո նավատորմը բներից մի քանիսը ուղարկել է որպես նվեր կայսր Չըն Ծուին։

## Պատմություն
մինի|Չորացրած թռչնաբներՀամարվում է,որ ծիծեռնակների բները որպես սնունդ օգտագործելը սկսել է Մին դինաստիայից։

Չինացի ծովագնաց Ճըն Հըն համարվում է ծիծեռնակի բույն փորձած առաջին չինացին, և մեծ հարգանք էր վայելում,երբ նավարկեց դեպի արևմուտք: Այնուամենայնիվ, Մալայզիայում Թան դինաստիայի ճենապակու պեղումները հայտնաբերել են բույները գտնելու բահեր, ինչը ենթադրում է, որ ծիծեռնակի բույնի առևտուրն արդեն գոյություն է ունեցել Թան դինաստիայի ժամանակ:

Վան Շիմաոն իր «Մինպու Շու» գրքում  գրել է. «Ծիծեռնակի բույնը որպես ուտեստ այնքան էլ պարզ չէ, թե ինչ է, բայց արդեն հանդիպում է Ճանի ծովափերին»։ Ծիծեռնակները ծովի վրայով թռչելուց երբ հոգնում են, նրանք նետում են դրանք ծովի վրա. դրանք լողում են, կարծես բաժակ լինեն, և իրենք նստում են դրանց մեջ։ Երկար ժամանակ անց կրկին բերանի մեջ բռնած թռչում են։ Հաճախ ծովային քամին այն քշում և հասցնում էր լեռնային ծոցեր, որտեղ մարդիկ այն գտնելով՝ օգտագործում էին։ Չափազանց զարմանալի է, չափազանց զարմանալի։ Մին դինաստիայի ժամանակաշրջանից սկսած՝ թռչնաբնի ապուրը դարձավ արքունական պալատի կայսերական սեղանի ուտեստ։ Մին դինաստիայի ժամանակաշրջանի «Վան Շու Ծածի» գրքում հիշատակվում է, որ հյուսիսային և հարավային պաշտոնական կառավարական մեծ հանդիսավոր խնջույքներում արդեն մատուցվում էին թռչնաբնից պատրաստված ուտեստներ։ Մինչև Ցին դինաստիայի ժամանակաշրջանը այն դեռևս համարվում էր «ազնվական տների թանկարժեք գանձ» և հասանելի չէր սովորական ընտանիքների համար։ Ցին դինաստիայի ժամանակաշրջանում Յե Մընճուի «Յուեշը Պիեն» աշխատության յոթերորդ հատորում նշվում է.«Թռչնաբնի ուտեստը իմ մանկության տարիներին յուրաքանչյուր կես կիլոգրամի դիմաց արժեր ութ արծաթ, սակայն նույնիսկ այդ դեպքում այն հեշտությամբ չէր օգտագործվում»։ Շունճը կայսրի գահակալության սկզբնական շրջանում գինը նույնպես առանձնապես չէր տարբերվում։ Հետագայում գինը աստիճանաբար բարձրացավ և ի վերջո հասավ նրան, որ յուրաքանչյուր թռչնաբնի համար պետք էր վճարել չորս մաքուր արծաթ, այնպես որ այն այլևս չէր օգտագործվում, եթե խոսքը չէր վերաբերում պատվավոր մեծ հյուրերի համար կազմակերպված հանդիսավոր խնջույքի։ Լիան Ճանծուի «Լանծի Սան Թան» աշխատության հինգերորդ հատորում նույնպես նշվում է. «Այսօր մայրաքաղաքում հմուտ խոհարարները, որոնք ստանձնում են խնջույքների կազմակերպումը, պարզապես արտաքինից բերում են մեկ-երկու ընտիր թռչնաբուն և այն խաշում երեք տեսակ արգանակներով՝ հավի արգանակով, խոզապուխտի արգանակով և սնկի արգանակով։ Այլ հավելումներ ավելացնելու կարիք չկա, և բնականաբար այն դառնում է անչափ թանկարժեք և բացառիկ»։

Յուան Մեյը թռչնաբնի վերաբերյալ ունի յուրահատուկ տեսակետ․ «Թռչնաբույնը թանկարժեք իր է և սկզբունքորեն չի օգտագործվում հեշտությամբ»։ Եթե այն օգտագործվում է, ապա յուրաքանչյուր ափսեի համար անհրաժեշտ է մեկ-երկու թռչնաբույն։ Նախ այն պետք է սրբել երկնային ջրով և հեռացնել սև թելերը արծաթե ասեղներով։ Այն եփում են թարմ հավի արգանակով, որակյալ խոզապուխտի արգանակով և թարմ սնկով՝ եռացնելով երեք բաղադրիչները միասին, մինչև թռչնաբույնը դառնա համաչափ գույնի՝ ախորժալի կանաչավուն երանգով։ Այս մթերքը չափազանց մաքուր է,այն չի կարելի խառնել կողմնակի ու յուղոտ մթերքների հետ։ Այն չափազանց նրբագեղ է,չի կարելի համադրել կոպտության ու կոշտության հետ։ Ժամանակակից մարդիկ օգտագործում են հավի կամ այլ մանրացված միս,ինչը նույնը չէ ինչ իրական թռչնի բույնը։ Բայց մարդիկ ձևական հաճախ՝ ընդամենը երեք փոքր թռչնաբույն դնում են ափսեի մակերևույթի վրա՝ ինչպես սպիտակ մազերի մի քանի ճյուղ։ Առաջին հայացքից դրանք հազիվ են երևում, և ափսեն մնում է լիովին լցված ոչ որակյալ ու ծանր սնունդով։ Որպես այլ տարբերակ կարելի է օգտագործել մանրացված սունկ, մանրացված բամբուկի ընձյուղներ, կարպի և փասիանի նուրբ խորտիկներ։«Երազ կարմիր պալատում» գրքի 45-րդ գլխում Բաոչայը Դայյուին թույլ է տալիս օգտագործել թռչնաբույնը։ Ջըծիաննի Ծիաշանի բնակիչ Ցաո Ցիշանը գրել է «Լաո լաո հըն յան» աշխատությունը, որի մեջ հեղինակը նկարագրում է իր թռչնաբնի օգտագործման իր փորձը։ Ցյու Տածյունի «Կուն ժտոն Սինյու» և Սիեե Ցինգաոի «Հաիլու» աշխատություններում նույնպես ներկայացված են թռչնաբնի վերաբերյալ բավական մանրամասն տեղեկություններ։ Ու Վեյի գրված «Ծիծեռնակի բույն» բանաստեղծության մեջ ասվում է.«Ծովային թռչունը տանիք չունի և տառապում է, փոքր սպիտակ ձկնիկներն իր բերանում պահելու համար պայքարում է,նրանք մարկանց սնունդով են ապահովում,բայց թե ուր կապրեն անհայտ է,դրանց համը հիասքանչ է,բայց բները դատարկ են մնում ինչպես նեֆրիտե ամրոցի պատերը,պաշտոնյաները հեռավոր բարիքներ են փնտրում, ուստի կարող եք նամակով ուղարկել արքայական այգի»։

## Սննդային արժեք
**Թռչնաբնի թթու (սիալաթթու)**։ Թռչնաբնի ամենակարևոր սննդային բաղադրիչը սիալաթթուն է, որի պարունակությունը կարող է հասնել մոտավորապես 10%-ի։ Որպես սիալաթթվի ամենաբարձր պարունակություն ունեցող բնական սննդամթերք՝ սիալաթթուն երբեմն նաև կոչվում է «թռչնաբնի թթու»։

**Սպիտակուց։**Ընդհանրապես համարվում է, որ բարձրորակ թռչնաբնի սպիտակուցի պարունակությունը գերազանցում է 55%-ը**։**Տարբեր գրական աղբյուրներում որոշվել է, որ բարձրորակ թռչնաբնի սպիտակուցի պարունակությունը կազմում է մոտավորապես 63%։ Ըստ այդմ, վաճառողները հաճախ գովազդում են, որ թռչնաբնի սպիտակուցի պարունակությունը հավի ձվի համեմատ կազմում է չորս անգամ ավելի (սպիտակուց՝ մոտ 12.6 գ/100 գ, ջուր՝ մոտ 74.6%)։ Բայց հաշվի առնելով, որ թռչնաբնի ջրի պարունակությունը շատ ցածր է (մոտ 7–9%), և այն հաճախ պատրաստում են ջրով՝ որպես դեսերտային շաքարաջեմ, իրական սպիտակուցային արժեքը հավի ձվի հետ համարժեք է։

**Ածխաջրեր**։ Թռչնաբնում անօրգանական տարրերի պարունակությունը համեմատաբար բարձր է,այդ թվում նատրիումի, կալցիումի, մագնեզիումի և կալիումի պարունակությունը զգալիորեն բարձր է, բայց թռչնաբնում կան նաև փոքր քանակությամբ մերկուրիում, վարիում, քրոմ և այլ ծանր մետաղային տարրեր։ Թռչնաբնի ճարպի պարունակությունը շատ ցածր է։ Բացի այդ, թռչնաբնում առկա են D վիտամին, B1 վիտամին, ինչպես նաև տարբեր սեռական հորմոններ՝ թեստոստերոն, էստրադիոլ, պրոգեստերոն և այլն։

## Շուկա

2006 թվականին «Նոր» և համախոհների հետազոտությունը ցույց տվեց, որ Հոնկոնգը կազմում է աշխարհում թռչնաբնի ներմուծման 50%-ը։ Բայց հաշվի առնելով անօրինական ներկրումները և անձնական նպատակով տեղափոխումները, Հնդկաստանի և Չինաստանի իրական մասնաբաժինը գերազանցում է 65%-ը։ 2010 թվականին աշխարհում արտադրվել է 1514 տոննա թռչնաբույն, Ինդոնեզիան արտադրել է ավելի քան 67%, Մալայզիան՝ ավելի քան 23%։ 2006–2010 թվականներին միջին տարեկան արտադրության աճը կազմել է 20%։ Սակայն գիտնականները կարծում են, որ 2011 թվականի «արյունոտ» թռչնի բնի միջադեպի պատճառով թռչնի բների արտադրությունը հաջորդ տարիներին էականորեն չի աճել։ 2016 թվականին Ինդոնեզիայում թռչնաբնի սպառողական գինը կազմել է 1000–10000 ԱՄՆ դոլար մեկ կիլոգրամի համար։

## Թռչնաբնի գույն
Շուկայում առևտրում գտնվող թռչնաբույնը սովորաբար ըստ գույնի բաժանվում է ավելի տարածված սպիտակ թռչնաբնի և ավելի բարձր շուկայական արժեք ունեցող, հանրության կողմից «արյունոտ թռչնաբույն» անվանվող կարմիր թռչնաբնի։ Ընդհանուր ընկալմամբ, կարմիր թռչնաբույնը համարվում է բարձրագույն կարգի և լավագույն որակի թռչնաբույն, այնուհետև հաջորդում են դեղին և սպիտակ թռչնաբները։ Սինգապուրի Նանյանի Տեխնոլոգիական Համալսարանի գիտնականները 2015 թվականի իրենց հետազոտությունում պարզել են, որ կարմիր թռչնաբնի ձևավորումը ոչ թե այնպես է, ինչպես հասարակության շրջանում տարածված է՝ թռչնի լորձի մեջ արյունային մանրաթելերի առկայության պատճառով, որից թռչնաբնի գույնը կարմիր է դառնում, այլ այն առաջանում է քիմիական ռեակցիայի հետևանքով։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ թռչնաբույնը ձևավորվում է ծովախելիկ թռչնի (Collocalia) լորձի մեջ առկա մյուկոպրոպտեինային գլիկոպրոտեինների կծկման և սերտացման արդյունքում։ Այդ գլիկոպրոտեինային շղթայի մի ամինաթթու մոլեկուլ՝ տիրոզինը, քիմիական ռեակցիայի է ենթարկվում, երբ այն շփվում է թռչնի արտաթորած պարարտանյութի հետ, որը առաջացել է բակտերիաների կողմից քայքայման արդյունքում, և արդյունքում թափանցիկ ու առանց գույնի մոլեկուլը վերածվում է գունավոր 3-նիտրո-տիրոզին մոլեկուլի։ Ածխաթթվի և հիմքի դինամիկ հավասարակշռության պատճառով, 3-նիտրո-տիրոզինը թթվային միջավայրում դրսևորվում է դեղնագույն, իսկ անջրածնային 3-նիտրո-տիրոզինի բացասական իոնը՝ հիմքային միջավայրում, դառնում է կարմիր, և սա է կարմիր թռչնաբնի իրական պատճառը։ Հետազոտությունները նաև ցույց են տալիս, որ երբ թռչունները հյուսում են իրենց բույնը մարդու կողմից պատրաստված թռչնաբնային տնակում կամ բնական քարանձավում, սպիտակ թռչնաբույնը կարմիրի վերածման գործընթացում անխուսափելիորեն ներծծում է գոլորշու մեջ առկա բարձր քաղցկեղածին նիտրիտ և նիտրատների քանակ, ուստի կարմիր թռչնաբնի սպառումը կարող է ունենալ առողջության համար վտանգավոր ազդեցություն։

## Քննադատություն
**Շրջակա միջավայրի բնապահպանական վնաս**

Որոշ թռչնաբնի արտադրության շրջաններում, մարդու կողմից չափազանց շատ հավաքի պատճառով, ծովային ծիծեռնակները հայտնվել են վերացման եզրին։ Որոշ վայրերում, օրինակ, Գուանդունի Յանյան և Հաինանի Դաջոու կղզի, արդեն արգելվել է թռչնաբնի հավաքումը։ Օրինակ՝ թռչունների բների հավաքն արգելվել է Կանտոն նահանգի Յանյան և Հայնան նահանգի Դաճոու կղզիների նման վայրերում։ 1997 թվականին Ինդոնեզիայում տեղի ունեցավ զանգվածային անտառային հրդեհ, որի մասին ասում են, որ այն վնասել է թռչունների բնակավայրերը և ստիպել նրանց թռչել հարևան Մալայզիա, ինչի արդյունքում Մալայզիան նույնպես դարձավ թռչնաբույն արտահանող երկիր։ Չինաստանի Հաինանի Դաճոու կղզում ծովային ծիծեռնակներից պահպանվել է ընդամենը 15-ը, և սահմանվել է ժամանակավոր արգելք թռչնաբնի հավաքման վրա։

**Կեղծարարություն**

2011 թվականի օգոստոսի 15-ին Ճըծյան նահանգի Արդյունաբերության և Առևտրի վարչությունը պատահական ստուգմամբ բացահայտեց 30 հազարից ավելի «արյունոտ թռչնաբնի» նիտրիտի պարունակությունը, և բոլոր նմուշները գերազանցեցին սահմանված նորմը. այս դեպքը կոչվեց «վտանգավոր արյունոտ թռչնաբնի դեպք»։ Ամենածանր նմուշում նիտրիտի պարունակությունը գերազանցեց սահմանված նորմը նույնիսկ 350 անգամ։

**Ալերգեն**

Հետազոտությունները պարզել են, որ թռչնաբնում առկա են տարբեր ալերգեններ, և դրանք հաճախ հանդիպում են երեխաների մոտ։ Հետազոտողները կոչ են անում թռչնաբնի արտադրողներին մշակել սննդամթերքի մշակման մեթոդներ՝ այդ ալերգենները առանձնացնելու և հեռացնելու համար։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 燕窩 Yan Wo  Հոնկոնգի Բապտիստական Համալսարանի Չինական բժշկության ֆակուլտետի՝ չինական դեղաբույսերի նմուշների տվյալների բազա։ 
* 燕窩 Yan Wo Չինական դեղաբույսերի նմուշների տվյալների բազա (Հոնկոնգի Վերականգնողական բողոքական համալսարանի Չինական բժշկության ֆակուլտետ)

Կատեգորիա:Չինական խոհանոց