Հեթում Պատմիչ

մինի|Հեթումը և Կղեմես V պապը (մանրանկար XV դարի ձեռագրից)
**Հեթում Պատմիչ** (հոգևոր անունը՝ **Անտոն**, ), XIII-XIV դարերի Կիլիկյան Հայաստանի պատմագիր, պետական գործիչ։ Հեթումյանների տոհմից։ 1294-1305 թվականներին՝ հայոց սպարապետ։ Մի շարք հաղթական ճակատամարտեր է մղել հարևան մուսուլմանական իշխանությունների (հատկապես Եգիպտոսի սուլթանության) դեմ։ 1305 թվականին սպարապետությունը հանձնել է իր որդի Օշինին, ընդունել կաթոլիկություն և մեկնել Կիպրոս՝ կրոնավորելու։ 1307 թվականին, Կղեմես V պապի հանձնարարությամբ, գրել է թաթար-մոնղոլների պատմությունը, որն արժեքավոր տեղեկություններ է պարունակում միջնադարյան Արևելքի, Հայաստանի, Կովկասի ու հարակից երկրների մասին։ Միջնադարյան ֆրանսերենով գրած նրա երկը վերածվել է լատիներենի, հետագայում թարգմանվել ֆրանսերեն, իտալերեն, անգլերեն, հոլանդերեն և այլն։ 1842 թվականին Մ. Ավգերյանը լատիներենից գրաբար է թարգմանել Հեթումի երկը՝ դրան կցելով Հեթումի անունով հայտնի ժամանակագրությունը, որն ընդգրկում է կարևոր տեղեկություններ Հայաստանի և ասիական ու եվրոպական մի շարք պետությունների 1096-1307 թվականների պատմությունից։

## Կենսագրություն
Հավանաբար, ծնվել է 1230-1245 թվականներին, Կիլիկիայի հայկական թագավորությունում Հեթումյանների ազդեցիկ հայկական տոհմի անդամ։ 1280 թվականին իր ավագ եղբոր՝ Գրիգորի մահով, նա դարձավ Կորիկոսի տիրակալը, հայկական նավահանգիստը, որը ներկայումս գտնվում է Թուրքիայի Մերսին նահանգում։ 1294 թվականին նա իր եղբոր՝ Օշինի հետ՝ Գոբիդարի և Գանցչիի տերերի հետ, դավադրություն է կազմակերպել Հեթում II թագավորի դեմ։ Օշինը սպանվում է, իսկ Հեթումը աքսորվում։1299 թվականին նա ուխտագնացություն կատարեց Փարիզ ՝ Սուրբ Մարիամ Աստվածածնի ուխտը կատարելու համար ։  Այնուհետև նա դարձավ կանոնավոր կանոն, երբ նա մտավ Պրեմոնստրատենսյան կարգ, Բալապայս աբբայությունում, Կիպրոս կղզում: Թվում է, թե Հեթումը աջակցում էր Ամորի  Լուսինյանին՝ իր հորեղբորն ամուսնությամբ, երբ վերջինս յուրացրեց Կիպրոսի գահը Կիպրոսի թագավոր Հենրի II-ի դեմ։

1305 թվականին Հեթումը Կիպրոսի Բելապաիս աբբայությունում միացավ պրեմոնստրատի շքանշանին և, ենթադրաբար, ձեռնադրվեց կաթոլիկ քահանա ։  Դա համապատասխանում էր նրա ընտանիքի քաղաքականությանը, որն ուղղված էր հռոմեական և հայկական եկեղեցիները միավորելուն ։  1307 թվականին նա գտնվում էր Պուատիեում ՝ Կլեմենտ V Պապի գլխավոր նստավայրում, որպես այնտեղի պրեմոնստրատի աբբայության վանահայր ։  Այստեղ էր, որ նա թելադրեց իր պատմությունը Հռոմի պապի խնդրանքով: Պուատիեում նրա քաղաքական նպատակն էր ստանալ Տյուրոսի Ամալրիկի աջակցությունը Կիպրոսի գահը յուրացնելու համար Կիպրոսի ոչ պոպուլյար թագավոր Հենրի II-ի դեմ և հանդես գալ նոր խաչակրաց արշավանքի օգտին ՝ մոնղոլների հետ դաշինքով ։ 1307 թվականին Հեթում Բ-ի սպանությունից հետո Հայթոնը վերադառնում է Կիլիկյան Հայաստան, որտեղ, թողնելով վանական կյանքը, դառնում է կոնստաբլ, զինված ուժերի հրամանատար ։  Նրա մահվան ամսաթիվը անհայտ է. վերջին անգամ նշվում է, որ նա ողջ է եղել 1309 թվականին և գործել է Ամալրիկի անունից ։

## Աշխատություն
Հեթում պատմիչի հայտնի աշխատությունն  է ՝ «Արևելքի պատմությունների ծաղիկը»։ Աշխատանքը բաղկացած է անհավասար երկարության չորս գրքերից, որոնց հիմնական մասը պարունակվում է 3-րդ գրքում, որից հետո ամբողջ աշխատանքը երբեմն կոչվում է "թաթարների պատմություն", որը տալիս է մոնղոլների և մոնղոլական արշավանքների պատմությունը:  Իր «մոնղոլների պատմության» համար Հեթումը իր աղբյուրն անվանում է " թաթարների պատմություն, մինչև Մոնգկե Խանի թագավորությունը (1250-ականներ), մինչդեռ հետագա իրադարձությունների համար նա ապավինում է իր զարմիկի ՝ Հեթում I թագավորի պատմություններին և իր սեփական աղբյուրներին:  Նա նաև ծանոթ է Արևմտյան աղբյուրներին Խաչակրաց արշավանքների պատմության վերաբերյալ և, ամենայն հավանականությամբ, հենվում է Ջովանի դա Պիան դել Կարպինի և Մարկո Պոլոյի ճանապարհորդական ամսագրերի վրա:

1-ին գրքում նկարագրվում է Ասիայի աշխարհագրությունը, որը բաժանված է Կատայ (Չինաստան), Տարսուս (ույղուրներ), Թուրքեստան, Խորեզմիա, Կումանիա, Հնդկաստան, Պարսկաստան, Մեդիա, Հայաստան, Վրաստան, Քալդեա, Միջագետք և Սիրիա:

2-րդ գիրքը ներկայացնում է «Սարացիների տիրակալությունը», այսինքն՝ 7-րդ դարի մուսուլմանական նվաճումները և հաջորդող խալիֆայությունները:

3-րդ գիրքը, որը հայտնի է որպես" թաթարների պատմություն", պարունակում է հաշվետվություն Մոնղոլական կայսրության վերելքի և Մերձավոր Արևելքում տեղի ունեցած վերջին իրադարձությունների մասին, որոնք վերաբերում են հատկապես հայկական թագավորության պատմությանը և Մոնղոլական Իլխանականության հետ նրա փոխգործակցությանը, որին այն պատկանել է 1236 թվականից:

4-րդ գրքում քննարկվում է քրիստոնեական աշխարհի առաջարկվող միությունը Մոնղոլական կայսրության հետ մինչև Սուրբ Երկրի վրա վերսկսված խաչակրաց արշավանքի ավարտը: Աշխատանքն ավարտվում է նոր խաչակրաց արշավանքի ծրագրով, որը, Հեթումի առաջարկով, պետք է կազմակերպվի Իլխանների հետ դաշինքով: Հեթումի կողմից Իլխանների այս դաշինքի առաջխաղացումը, ինչպես նաև որոշակի կողմերի հետ նրա կապը ժամանակի հայկական և կիպրական բարդ քաղաքականության մեջ այդ աշխատանքը դարձնում են բավականին տենդենցային։ Այսպիսով, Հեթումըը միշտ ձգտում է բացատրել Մոնղոլական գործողությունների դրդապատճառները, որոնք դուր կգան իր պապական հանդիսատեսին, ինչպես, օրինակ, Իլհան Հյուլեգուի Սիրիա բավականին կործանարար ներխուժման մասին իր պատմության մեջ (1259-60):

Խանը ցանկանում էր գնալ Երուսաղեմ ՝ Սուրբ Երկիրը սարացենիներից ազատելու և քրիստոնյաներին հանձնելու համար։ Հեթում Ա թագավորը շատ գոհ էր այս խնդրանքից և հավաքեց մեծ թվով հետիոտն ու ձիավոր զինվորներ, քանի որ այն ժամանակ Հայոց թագավորությունն այնքան լավ վիճակում էր, որ հեշտությամբ ուներ 12000 ձիավոր և 60000 հետիոտն զինվոր։

Հեթումն իր տեքստը թելադրել է ոմն Նիկոլա Ֆոլկոնին ՝ օգտագործելով ֆրանսերեն լեզուն ։ Այնուհետև Ֆոլկոնը պատրաստեց իր ֆրանսիական տեքստի լատիներեն թարգմանությունը։ Աշխատանքն ավարտվել է և ներկայացվել Կլեմենտ V Պապին 1307 թվականին ։ Ֆոլկոնի տեքստը պահպանվել է բազմաթիվ ձեռագրերում ՝ ընդհանուր առմամբ 18 ֆրանսիական տեքստ և 32 լատինական տեքստ (որոնցից երկուսը ոչ թե անկախ ապացույցներ են, այլ նոթատետրեր կամ տարբերակների ցուցիչներ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Ալիշան Ղ., Հայապատում, Վնտ., 1901։ 
* Абгарян Г.В., Архетип "Татарской хроники" Гетума, использованный “Любексой хронике” Детмара, ՊԲՀ, 1978, № 1

Կատեգորիա:Հայ պատմիչներ
Կատեգորիա:Հեթումյաններ
Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ