Հանցագործության սուբյեկտիվ կողմ

**[[Պատկեր:Հանցագործության_սուբյեկտիվ_կողմի_դիագրամ.png|աջից|402x402փքս]]

**Հանցագործության սուբյեկտիվ կողմ**, [[Հանցագործության հանցակազմ|հանցակազմի չորս տարրերից]] մեկը, որը անձի վերաբերմունքն է իր կողմից կատարած հանրորեն վտանգավոր արաքի նկատմամբ։ Այն արտացոլում է հանցագործի գիտակցական և կամային ներքին գործընթացները։

Որպես սուբյեկտիվ կողմի առանձին հատկանիշներ՝ կարող ենք առանձնացնել պարտադիր (օբլիգատիվ) և լրացուցիչ (ֆակուլտատիվ) հատկանիշներ։ Սուբյեկտիվ կողմի պարտադիր հատկանիշ է հանդիսանում [[Մեղք (իրավական)|մեղքը]], իսկ լրացուցիչ՝ նպատակը, շարժառիթը և հույզերը։ Որոշ հանցակազմերում սուբյեկտիվ կողմի լրացուցիչ հատկանիշները կարող են դառնալ պարտադիր։

Առանց պարտադիր հատկանիշի՝ մեղքի առկայության անհնար է [[Հանցագործություն|հանցագործության]] առկայություն։ Մեղքն արտահայտվում է երկու ձևով՝ [[Դիտավորություն|դիտավորությամբ]] և [[Անզգուշություն|անզգուշությամբ]]։ Սուբյեկտիվ կողմի մյուս՝ լրացուցիչ հատկանիշների առկայությունը հանցակազմերում պարտադիր չէ, սակայն դրանք կարևոր նշանակություն ունեն պատժի անհատականացման և նշանակման համար։

== Տեսություններ ==
[[Քրեական իրավունք|Քրեական իրավունքի տեսության]] մեջ առաջացել և զարգացել են [[Մեղք (իրավական)|մեղքի]] վերաբերյալ երեք հիմնական տեսություններ․ դրանք են
* վտանգավոր վիճակի տեսություն,
* նորմատիվիստական (արժեքաբանական) տեսություն, 
* հոգեբանական տեսություն:

**Վտանգավոր վիճակի տեսության** հիմքում դրված է այն գաղափարը, որ հանցագործությունը պայմանավորված է մարդուց անկախ գոյություն ունեցող ներքին կամ արտաքին երևույթներով: Այս տեսության կողմանկիցները պնդում են, որ այս երևույթների ազդեցության տակ է մարդը իրականացնում որոշակի արարք, այդ թվում՝ հանցագործություն։ Ուստի այս տեսությունը ժխտում է մեղքի գոյությունը՝ մարդու արարքը՝ այս դեպքում հանցագործությունը, համարելով վերջինիս հիվանդության ախտանիշ։ Ըստ այս տեսության՝ անձի հակվածությունը դեպի հանցագործություն կարող է պայմանավորված լինել բազմաթիվ գործոններով՝ ժառանգական նախադրյալներ, [[Քրոմոսոմային հավաքակազմեր|քրոմոսոմային համակարգի]] առանձնահատկություններ, [[Անատոմիա|անատոմիական կառուցվածքի]] թերություններ, հոգեբանական, բարոյական առանձնահատկություններ և այլն: Այս տեսության համաձայն՝ [[Քրեական պատասխանատվություն|քրեական պատասխանատվությունը]] ոչ թե համարվում է անձին ուղղելու միջոց, այլ սոցիալական պաշտպանության միջոց (օրինակ՝ վտանգավոր անձին հասարակությունից առանձնացնելով)։

**Նորմատիվիստական տեսության** կողմնակիցները գտնում են, որ մեղքը ոչ թե հանցակազմի հատկանիշ է, այլ հանցագործության ինքնուրույն տարր և այն հանդիսանում է արարքի հոգեբանական պարսավելիությունը: Ըստ այս տեսության կողմնակիցների՝ մեղքի առկայության մասին խոսք գնալ չի կարող այնպիսի դեպքերի մասին, երբ յուրաքանչյուր այլ մարդ, որն աչքի չի ընկնում բարձր հոգևոր հատկանիշներով, տվյալ իրադրությունում կվարվեր նույն կերպ, ինչ որ օրենքով պաշտպանվող շահերին վնաս հասցրած անձը: Այս հայեցակարգն էր օգտագործվում, օրինակ, [[Սողոմոն Թեհլիրյանի դատավարություն|Սողոմոն Թեհլիրյանի դատավարության]] ժամանակ։

**Հոգեբանական տեսությունն** է դրված [[Հայաստան|Հայաստանի]] քրեական իրավունքի հիմքերում։ Մեղքը անձի հոգեբանական վերաբերմունքն է իր կողմից կատարվող արարքի և դրա վտանգավոր հետևանքների նկատմամբ։ Այն արտահայտվում է երկու ձևով՝ դիտավորությամբ կամ անզգուշությամբ: Այս տեսության համաձայն մեղքը հանդես է գալիս միայն որպես հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմի հատկանիշ, ոչ թե հանցակազմի առանձին տարր, ինչպես դա մեկնաբանվում էր նորմատիվիստական տեսության կողմից։

== Հատկանիշներ ==
=== Պարտադիր ===

==== Մեղք ====
[[Մեղք (իրավական)|Մեղքը]] անձի հոգեբանական վերաբերմունքն է իր կողմից կատարվող հանրորեն վտանգավոր կոնկրետ արարքի և դրա հանրորեն վտանգավոր հետևանքների նկատմամբ, որը դրսևորվում է դիտավորության կամ անզգուշության ձևով և որում դրսևորվում է անձի արարքի հակասոցիալական բնույթը։ Մեղքին է նվիրված ՀՀ քրեական օրենսգրքի (2021 թվական) 23-րդ հոդվածը, որը նշում է՝ 



Համեմատության մեջ դնելով 2003 թվականին ընդունված և 2021 թվականին ընդունված քրեական օրենսգրքերը՝ հարկ է նշել, որ որոշակի փոփոխություններ են տեղի ունեցել մեղքի ինստիտուտի հետ կապված։ Մասնավորապես, եթե 2003 թվականին ընդունված քրեական օրենսգրքի վերլուծությունից բխում է, որ մեղք առկա է միայն այն դեպքում, երբ անձը գիտակցել է իր արարքի հանրային վտանգավորությունը, ապա 2021 թվականին ընդունված քրեական օրենսգիրքը հանրային վտանգավորության փոխարեն կարևորել է արարքի հակաիրավականության գիտակցումը։ Այս փոփոխության հիմքում դրվել է այն հանգամանքը, որ հնարավոր են այնպիսի իրավիճակներ, երբ անձը հասկանալով, որ կատարում է հակաիրավական արարք (օրինակ՝ գողություն), կարող է չհասկանալ դրա հանրային վտանգավորությունը (օրիանկ՝ կարող է մտածել, որ մեծահարուստի ավտոմեքենան գողանալը չի կարող լինել հանրային վտանգավոր արարք, քանի որ վերջինս ունի բազմաթիվ մեքենաներ և հանրությունը դրանից չի տուժում)։

Մեղքը կարող է արտահայտվել 2 ձևով՝ [[Դիտավորություն|դիտավորությամբ]] և [[Անզգուշություն|անզգուշությամբ]]։ 2021 թվականին ընդունված քրեական օրենսգրքի հիմքում դրվել է այն հայեցակարգը, որ դիտավորությունը և անզգուշությունը համարվել են ոչ թե մեղքի, այլ սուբյեկտիվ կողմի արտահայտման ձևեր։

===== Դիտավարություն =====


Հանցանքը համարվում է դիտավորությամբ կատարված, եթե անձը գիտակցում է իր արարքի այն փաստական հանգամանքները, որոնք տվյալ հանցակազմի հատկանիշ են: Այս հայեցակարգն է դրված նաև Հայաստանի քրեական իրավունքի հիմքում։ Դիտավորությունը կարող է արտահայտվել 2 ձևով՝ ''ուղղակի'' և ''անուղղակի'' դիտավորությամբ։

**Ուղղակի դիտավորությանն** է վերաբերում ՀՀ քրեական օրենսգրքի հոդված 25-ը։ Այս հոդվածից բխում է, որ ձևական և նյութական հանցակազմերում ուղղակի դիտավորություն առկա է տարբեր հատկանիշների դեպքում։

[[Ձևական հանցակազմ]]երում ուղղակի դիտավորություն առկա է, եթե
*անձը գիտակցում է իր արարքի այն փաստական հանգամանքները, որոնք հանցակազմի հատկանիշ են, 
*այդ արարքը կատարելը նրա նպատակն է կամ նպատակին հասնելու միջոցը:

Անդրադառնալով ուղղակի դիտավարության առաջին բաղադրիչին՝ հարկ է նշել, որ այն կարևոր նշանակություն ունի արարքի քրեաիրավական որակման հարցում։ Հանցակազմի հատկանիշ հանդիսացող փաստական հանգամանաքները կարող են լինել տեղը, ժամանակը, եղանակը և այլն։ Ուստի արարքը կարող է որակվել տվյալ հանցակազմով միայն այն դեպքում, եթե առկա է դրա հատկանիշների գիտակցում։ Օրինակ, եթե անձը սպանել է հղի կնոջ՝ առանց գիտակցելու, որ վերջինս հղի է, ապա նրա արարքը չի կարող որակվել որպես դիտավորությամբ հղի կնոջ սպանություն։ Այն կորակվի որպես հասարակ սպանություն։

Անդրադառնալով ուղղակի դիտավարության երկրորդ բաղադրիչին՝ հարկ է նշել, որ արարքի կատարումը պետք է լինի անձի նպատակը (օրինակ՝ անձը, ցանկանալով վրեժ լուծել, իրականացնում է սպանություն) կամ նպատակին հասնելու միջոցը (անձը ցանկանում է տիրանալ որոշակի գույքի, և դրան տիրանալու նպատակին հասնելու համար սպանում է դրա տիրոջը)։ Եթե առաջին դեպքում, երբ արարքը կատարելը հանցավորի նպատակն է, դրա կատարումը վերջինիս բավականություն է պատճառում, ապա երկրորդ դեպքում դրա կատարումը նրան բավականություն չի պատճառում, այլ հանդիսանում է նպատակին հասնելու միջոց։

[[Նյութական հանցակազմ]]ի դեպքում ուղղակի դիտավորություն առկա է, եթե․

* անձը գիտակցում է իր արարքի այն փաստական հանգամանքները, որոնք հանցակազմի հատկանիշ են,

*արարքի հետևանքների առաջացումն անձի նպատակն է եղել կամ նպատակին հասնելու միջոց, կամ նա նախատեսել է դրանց առաջացման անխուսափելիությունը:

Առաջին բաղադրիչին և երկրորդ բաղադրիչի առաջին մասին արդեն անդրադարձանք վերևում։ Երկրորդ բաղադրիչի մյուս մասը նշանակում է, որ կարող են լինել այնպիսի իրավիճակներ, որ վտանգավոր հետևանքների առաջացումը չհանդիսանա ոչ հանցավորի նպատակ, ոչ էլ նպատակին հասնելու միջոց։ Սրա օրինակ կարող է հանդիսանալ այն իրավիճակը, երբ ահաբեկիչը պայթեցնում է կամուրջը․ կամուրջի վրա գտնվողների մահը չի հանդիսանում ահաբեկչի ոչ նպատակը, ոչ էլ նպատակին հասնելու միջոցը, սակայն նա գիտակցում է, որ դրա վրա գտնվող անձինք անխուսափելիորեն մահանալու են։

**Անուղղակի դիտավորությունը** ևս կարգավորվում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 25-րդ հոդվածով։ Ինչպես ուղղակի դիտավորությունը, անուղղակի դիտավորությունը ևս ձևական և նյութական հանցակազմերի համար ունի տարբեր հատկանիշներ։

Ձևական հանցակազմերում անուղղակի դիտավորություն առկա է, եթե․

* անձը գիտակցում է իր արարքի այն փաստական հանգամանքները, որոնք հանցակազմի հատկանիշ են,
* թեև այդ արարքը կատարելը և տվյալ հանցանքն իրականացնելը նրա նպատակը չէ, այնուամենայնիվ կատարում է դա:

Առաջին բաղադրիչին արդեն անդրադարձանք վերևում։ Երկրորդ բաղադրիչը նշանակում է, որ անձի արարքը չի հանդիսանում նրա նպատակը, բայց նա կատարում է այն։ Օրինակ՝ անձին վտանգի մեջ միայնակ թողնելը հանդիսանում է ձևական հանցակազմ։ Եթե հանցավորը վտանգի մեջ հայտնված անձին թողնի և հեռանա, բայց այդ արարքը չհանդիսանա նրա նպատակը, այլ հանցավորն ուղղակի անտարբերություն է ցուցաբերել այդ անձի նկատմամբ, ապա առկա կլինի անուղղակի դիտավորությամբ անձին վտանգի մեջ թողնելու հանցանք։

Նյութական հանցակազմերում անուղղակի դիտավորություն առկա է, եթե․

* անձը գիտակցում է իր արարքի այն փաստական հանգամանքները, որոնք հանցակազմի հատկանիշ են,

* արարքի հետևանքների առաջացումն անձի նպատակը չի եղել, սակայն նա նախատեսել է դրանց առաջացման իրական հնարավորությունը,
* նրա համար միևնույն է եղել` դրանք կառաջանան, թե ոչ:

Առաջին բաղադրիչին անդրադարձանք վերևում։ Երկրորդ բաղադրիչում օգտագործված «հետևանքների առաջացման իրական հնարավորությունը» անհրաժեշտ է տարբերել «հետևանքների առաջացման անխուսափելիությունից, որն օգտագործվում է նյութական հանցակազմերում ուղղակի դիտավորության առկայության համար։ Այս դեպքում հնարավոր է այնպիսի իրավիճակ, երբ այդ վտանգավոր հետևանքները կարող են և չառաջանալ, բայց նաև առկա է իրական հնրավարություն, որ դրանք կառաջանան։ Օրինակ՝ եթե անձը էլեկտրականություն է անցկացրել իր մասնավոր սեփականությունը հանդիսացող հողատարածքի ցանկապատով՝ նպատակ ունենալով ոչ թե սպանել իր հողամաս մտնող անձանց, այլ պաշտպանելու իր սեփականությունը, և եթե նա նախատեսում է, որ այդ փշալարին կպչելու արդյունքում անձը կարող է էլեկտրահարվել և մահանալ, ապա կա երկրորդ բաղադրիչի առկայությունը։ Երրորդ բաղադրիչը նշանակում է, որ անձն անտարբեր է՝ կառաջանան տվյալ հետևանքները, թե ոչ։ Վերոնշյալ օրինակում հողամասի սեփականատիրոջ համար կարող է միևնույն լինել՝ արդյո՞ք ինչ-որ մեկը կէլեկտրահարվի, թե՞ ոչ։

====== Դիտավորության տեսակների դասակարգում ======
**Ըստ ձևավորման ժամանակի**՝ դիտավորությունը լինում է 2 տեսակի․
* ''Վաղօրոք ծագած դիտավորություն'',  այս դեպքում հանցանքի կատարման մտադրության և հանցանքի կատարման միջև առկա է ժամանակային խզում։ Որպես կանոն համարվում է հանցանքի վտանգավորության աստիճանը բարձրացնող, բայց կարող են լինել նաև բացառություններ (երբ օրինակ արարքի և նպատակի առաջացման միջև առկա է ժամանակային խզում, քանի որ այն կատարելուց հետ էր պահում հանցավորի խիղճը)։ 
* ''Հանկարծակի ծագած դիտավորություն'', այս դեպքում հանցանքի կատարման մտադրության և հանցանքի կատարման միջև առկա չէ ժամանակային խզում։ Սա չի ազդում հանցագործության վտանգավորության աստիճանի և քրեական պատասխանատվության վրա, թեև որոշ դեպքերում կարող է նկարագրել հանցավորի անձը։

**Ըստ հանրորեն վտանգավոր հետևանքների նախատեսման աստիճանի**՝ դիտավորությունը լինում է 2 տեսակի․
*''Կոնկրետացված դիտավորություն'', այս տեսակի դեպքում անձը նախատեսում է իր արարքի կոնկրետ հետևանքների առաջացում։ Այն իր հերթին բաժանվում է 2 ենթատեսակի․
**''Պարզ կոնկրետացված'', այս դեպքում անձը նախատեսում է որոշակի հետևանքի առաջացում (օրինակ՝ դանակահարելով անձին՝ հանցավորը նախատեսում է անձին սպանել)։
**''Երկընտրելի կոնկրետացված'', երբ հանցավորը նախատեսում է այս կամ այն կոնկրետ հատևանքի առաջացումը (օրինակ՝ դանակահարելով անձին՝ հանցավորը նախատեսում է կամ անձին սպանել կամ առողջությանը ծանր վնաս հասցնել)
*''Չկոնկրետացված դիտավորություն'', այս տեսակի դեպքում անձը ընդհանուր գծերով նախատեսում է, թե ինչ հետևանքներ կարող են առաջանալ, բայց չի պատկերացնում, թե կոնկրետ ինչ հետևանք կարող է առաջանալ (օրինակ՝ անձը խիտ մառախուղի ժամանակ կրակում է որևէ ուղղությամբ)։

===== Անզգուշություն =====


Անզգուշությամբ կատարված արարքը կարող է դրսևորվել ''հանցավոր ինքնավստահությամբ'' կամ ''հանցավոր անփութությամբ''։

**Հանցավոր ինքնավստահությանն** է նվիրված ՀՀ քրեական օրենսգրքի հոդված 26-ը, որի համաձայն՝ ''հանցանքը համարվում է հանցավոր ինքնավստահությամբ կատարված, եթե անձը նախատեսում է իր արարքի վտանգավոր հետևանքների առաջացման հնարավորությունը, սակայն առանց բավարար հիմքերի համոզված է լինում, որ տվյալ դեպքում դրանք կկանխվեն'':

Այս դեպքում հաճախ շփոթ է առաջանում անուղղակի դիտավորության և հանցավոր ինքնավստահության միջև։ Շփոթի պատճառն այն է, որ անուղղակի դիտավորության առկայության ցուցիչ է հանդիսանում հանցավորի կողմից վտանգավոր հետևանքների առաջացման իրական հնարավորության գիտակցումը, իսկ հանցավոր ինքնավստահության դեպքում՝ զուտ վերացական հնարավորությունը։ Հարկ է նշել, որ անուղղակի դիտավորության դեպքում վտանգավոր հետևանքների առաջացման իրական հնարավորության գիտակցումը առկա է կոնկրետ տվյալ իրադրությունում, իսկ հանցավոր ինքնավստահության դեպքում վտանգավոր հետևանքների առաջացման վերացական հնարավորության գիտակցումը՝ ընդհանրապես։ Այսինքն՝ հանցավոր ինքնավստահության դեպքում անձը հասկանում է, որ նմանատիպ այլ իրավիճակներում հնարավոր են այնպիսի դեպքեր, որ առաջանան վտանգավոր հետևանքներ, սակայն հույս է փայփայում, որ նման հետևանքներ կոնկրետ տվյալ դեպքում չեն առաջանա։

Անուղղակի դիտավորության և հանցավոր անփութության տարբերակման հիմք է նաև կամային գործոնը։ Եթե առաջինի դեպքում անձը գիտակցում է իր արարքի փաստական հանգամանքները և չցանկանալով դրանց առաջացում, այնուամենայնիվ թույլ է տալիս, որ դրանք առաջանան, ապա այս դեպքում՝ անձը չի ցանկանում և փորձում է կանխել նման հետևանքների առաջացումը։

**Հանցավոր անփութությունը** ևս կարգավորվում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի հոդված 26-ով, որի համաձայն՝ ''հանցանքը համարվում է հանցավոր անփութությամբ կատարված, եթե անձը չի նախատեսում իր արարքի վտանգավոր հետևանքների առաջացման հնարավորությունը, թեև տվյալ իրադրությունում պարտավոր էր և կարող էր նախատեսել:''

Օրինակ՝ անձը կատակով այնքան ուժեղ է հարվածում իր ընկերոջը, որ վերջինիս առողջությանը հասցնում է միջին ծանրության վնաս, սակայն անձը դա չէր նախատեսում։

=== Լրացուցիչ ===
Հանցագործության սուբյեկտիվ կողմի լրացուցիչ կամ ֆակուլտատիվ հատկանիշներ են ''նպատակը'', ''հույզերը'' և ''շարժառիթը''։ Այս հատկանիշները կարող են որոշ հանցակազմերում հանդես գալ որպես պարտադիր հատկանիշներ, ուստի արարքում դրանց բացակայությունը կնշանակի, որ արարքը հանցագործություն չի հանդսիանում։ Այս հատկանիշները կարող են հանդես գալ նաև որպես հիմնական հանցակազմը ծանրացնող հանգամանքներով զուգորդված հանցակազմի հատկանիշ։ Լրացուցիչ հատկանիշները հաշվի են առնվում պատժի և պատասխանատվության անհատականացման համար։ 

==== Նպատակ ====
Նպատակը այն ապագա վիճակի մասին պատկերացումն է, որին ձգտում է հասնել անձը։ Հանցավոր արարքի կատարման նպատակը և առաջացրած հետևանքները կարող են միմյանց հետ հարաբերվել հետևյալ ձևերով՝

#Հանցանքի հետևանքների առաջացումը անձի նպատակն է։
#Հանցանքի հետևանքների առաջացումը անձի նպատակին հասնելու միջոցն է։
#Հանցանքի հետևանքների առաջացումը անձի ո՛չ նպատակն է, ո՛չ նպատակին հասնելու միջոցը, սակայն անխուսափելի են։
#Հանցանքի հետևանքների առաջացումը անձի ո՛չ նպատակն է, ո՛չ նպատակին հասնելու միջոցը և անխուսափելի չեն։

==== Շարժառիթ ====
Շարժառիթը հանցանք կատարելու որոշակի պահանջմունքներով պայմանավորված ներքին մղումն է: Հանցանքի շարժառիթի ճիշտ վերհանումը ունի կարևոր նշանակություն ոչ միայն հանցանքի որակման, պատասխանատվության ու պատժի անհատականացման, այլ նաև դատապարտյալին ուղղելու համար: Կարող են լինել այնպիսի հանցակազմեր, որտեղ նպատակը լրացուցիչ (ֆակուլտատիվ) հատկանիշից վերածվի պարտադիրի (օրինակ՝ շահադիտական դրդումներով սպանությունը)։

==== Հույզեր ====
Հույզերը հանցավորի ապրումներն են, որոնք կապված են իր կողմից կատարվող արարքի, տեղի ունեցող իրադարձությունների և  իր վիճակի հետ: Հույզերը հաճախ հիմք են հանդիսանում շարժառիթի ձևավորման համար։ Ըստ հույզերի՝ գործունեության վրա ազդեցության աստիճանի կարելի է առանձնացնել 3 հասկացություն։ Առաջինը հուզական արձագանքն է, որը չնչին ազդեցություն է ունենում անձի գիտակցության և գործունեության վրա, ուստի քրեաիրավական առումով նշանակություն չունի։ Երկրորդը հուզական բռնկումն է, որը ևս չի հանգեցնում ինքնատիրապետման լուրջ կորստի՝ չնայած ունակ է ազդել անձի հուզական վիճակի վրա։ Երրորդ հասկացությունը աֆեկտն է, որը խիստ ուժեղ, բուռն ընթացող, կարճատև հուզական վիճակ է։ Դրա ընթացքում թուլանում կամ լիովին բացակայում է անձի ինքնատիրապետումը: Աֆեկտն իր հերթին լինում է երկու տիպի՝ ֆիզոլոգիական և պաթոլոգիական, որոնցից առաջինի ժամանակ մարդու մոտ զգալիորեն թուլանում է իր արարքի հանդեպ վերահսկողությունը․ իսկ երկրորդի ժամանակ տեղի է ունենում հուզական այնպիսի ուժգին բռնկում, որ մարդը դառնում է անկառավարելի։

== Նշանակություն ==
Հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմն ունի կարևոր իրավաբանական նշանակություն, որն արտահայտվում է հետևյալում՝
#Սուբյեկտիվ կողմը կարևոր նշանակություն ունի քրեական պատասխանատվության հիմնավորման և ըստ մեղքի պատասխանատվության սկզբունքի պահպանման համար:
#Թույլ է տալիս միմյանցից զանազանել օբյեկտիվ կողմով իրար նման հանցակազմերը։
#Օգնում է ճիշտ որակել հանցանքը:
#Սուբյեկտիվ կողմի հատկանիշները կարող են դառնալ որպես հիմնական հանցակազմը ծանրացնող կամ մեղմացնող հանգամանքներով հանցակազմի վերածող հատկանիշներ:
#Սուբյեկտիվ կողմի հատկանիշները ընդհանուր առմամբ քրեական պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքներ են հանդիսանում և հաշվի են առնվում պատասխանատվության և պատժի անհատականացման ժամանակ:

== Սխալի ինստիտուտ ==


Հաճախ կարող են լինել այնպիսի իրավիճակներ, երբ հանցավորը սխալ է գիտակցում իր արարքի իրավական և փաստական հանգամանքները։ Դրան է առնչվում Քրեական իրավունքի սխալի ինստիտուտը։ Մինչև 2021 թվականի քրեական օրենսգիրքը սխալի ինստիտուտը նորմատիվ կարգավորման չէր ենթարկվել և դատական իշխանությունն իր որոշումներում  միասնական մոտեցում չուներ, քանի որ կարգավորովում էր տեսականորեն, սակայն 2021 թվականին ընդունված քրեական օրենսգիրքը լուծեց այս խնդիրը։

=== Իրավաբանական սխալ ===
Հանցավորի սխալը կարող է վերաբերել իր կողմից կատարված արարքի իրավական ասպեկտին՝ իր արարքի պատժելիությանը և դրա իրավաբանական հետևանքներին։ Այն կարող է արտահայտվել հետևյալ 3 ձևերով․
#Անձը կարծում է, որ իր կողմից կատարված արարքը հանցանք է, բայց իրականում այն հանցանք չէ։ Այս դեպքում անձը չի ենթարկվում քրեական պատասխանատվության։
#Անձը կարծում է, որ իր կողմից կատարված արարքը հանցանք չէ, բայց իրականում այն հանցանք է։ Այս դեպքում գործում է «օրենքի չիմացությունը չի ազատում պատասխանատվությունից» սկզբունքը և անձը ենթարկվում է քրեական պատասխանատվության։
#Անձը սխալ պատկերացում ունի իր արարքի որակման, պատժատեսակի կամ պատժի չափերի վերաբերյալ։ Այս դեպքում անձի կողմից սխալ պատկերացումները ևս չունեն որևէ քրեաիրավական նշանակություն։

Այսպիսով, անձի կողմից վերոնշյալ սխալ պատկերացունները չեն կարող ազդել արարքի քրեաիրավական որակման վրա և չունեն որևէ իրավական նշանակություն։

=== Փաստական սխալ ===
Փաստական սխալը անձի ոչ ճիշտ պատկերացումն է իր արարքի այն փաստական հանգամանքների վերաբերյալ, որոնք հանցակազմի հատկանիշ են հանդիսանում: Փաստական սխալի դեպքում, ի տարբերություն իրավաբանական սխալի, արարքը որակվում է ըստ անձի դիտավորության ուղղվածության: Այս սկզբունքն իր արտացոլումն է գտել 2021 թվականին ընդունված ՀՀ քրեական օրենսգրքում: 

Փաստական սխալը կարող է վերաբերել տարբեր հանգամանքների՝

**Օբյեկտին** վերաբերող փաստական սխալը կարող է արտահայտվել հետևյալ ձևերով՝
#''Անձը, կարծելով, որ ոտնձգում է մեղմ պաշտպանվող օբյեկտի դեմ, ոտնձգում է ավելի խիստ պաշտպանվող օբյեկտի դեմ։'' Այս դեպքում հանցավորը ենթակա է քրեական պատասխանատվության իր դիտավորության մեջ ընդգրկված հանցագործության համար, այսինքն՝ մեղմ պաշտպանվող օբյեկտի դեմ ոտնձգության համար:
#''Անձը, կարծելով, որ ոտնձգում է խիստ պաշտպանվող օբյեկտի դեմ, ոտնձգում է ավելի մեղմ պաշտպանվող օբյեկտի դեմ։'' Այս դեպքում արարքը որակվում է որպես դիտավորության մեջ ընդգրկված հանցագործության փորձ, այսինքն՝ խիստ պաշտպանվող օբյեկտի դեմ ոտնձգության փորձ:
#''Անձը, կարծելով, որ ոտնձգում է որևէ օբյեկտի դեմ, ոտնձգում է նույնարժեք մեկ այլ օբյեկտի դեմ։'' Այս դեպքում եթե սխալմամբ վնաս է պատճառվում համարժեք օբյեկտի, ապա արարքը որակվում է ըստ փաստացի առաջացած հետևանքի:
#''Անձը ցանկանում է ոտնձգել մեկ օբյեկտի դեմ, բայց սխալմամբ ոտնձգում է մեկից ավելի օբյեկտների դեմ:'' Այս հարցը քրեական օրենսգրքով կարգավորված չէ, սակայն տեսական գրականության մեջ կա կարծիք, որ նման իրավիճակներում անձը պատասխանատվության կենթարկվի իր մտադրության մեջ եղած հանցանքը դիտավորությամբ կատարելու և մյուս օբյեկտի նկատմամբ անզգույշ հանցանք կատարելու համար։
#''Անձը ցանկանում է ոտնձգել մեկից ավելի նույնական օբյեկտների դեմ, բայց կարողանում է ոտնձգել միայն մեկ օբյեկտի դեմ:'' Այս հարցը ևս քրեական օրենսգրքով կարգավորված չէ, սակայն տեսական գրականության մեջ կա կարծիք, որ եթե մեկից ավելի օբյեկտների դեմ հանցագործությունը օրենքում գնահատվում է իբրև հանցագործության տվյալ տեսակի ծանրացնող հանգամանք, ապա տվյալ իրավիչակում հանցավորը քրեական պատասխանատվության կենթարկվի մեկից ավելի օբյեկտների դեմ հանցանքի փորձի համար։

**Առարկային** վերաբերող փաստական սխալը, որպես կանոն չունի իրավաբանական նշանակություն։ Բացառություն են հանդիսանում միայն այն դեպքերը, երբ հանցակազմի պարտադիր հատկանիշ է հանդիսանում առարկան։

Օրինակ, եթե հանցավորը փորձել է գողանալ գումար, սակայն սխալմամբ գողացել է որևէ կտրոն։ Այս դեպքում սխալը որևէ իրավաբանական նշանակություն չունի։ Մյուս օրինակը, երբ անձը ցանկացել է հաշփտակել խոշոր չափի գումար, բայց սխալմամաբ գողացել է չնչին չափի գումար, ապա պետք է որակվի որպես խոշոր չափի հափշտակության փորձ։

**Սխալը պատճառական կապի զարգացման հարցում** ևս մասմաբ կարգավորվել է քրեական օրենսգրքով։ Այն կարող է արտահայտվել հետևյալ ձևերով՝

# ''Անձը չի գիտակցում, թե իր արարքն ինչ հետևանքներ կառաջացնի:'' Նման դեպքում անձը պատասխանատվության է ենթարկվում անզգուշությամբ հանցանք կատարելու համար։
# ''Անձը ցանկանում է իր արարքով որևէ վնաս հասցնել, բայց այդ վնասը առաջանում է ոչ թե իր արարքից, այլ ուրիշ պատճառներով:'' Օրինակ՝ անձը թույն է լցնում տուժողի կերակուրի մեջ, բայց մինչև թույնի ազդելը վերջինս մահանում է կաթվածից։ Այս դեպքում անձը ենթակա է քրեական պատասխանատվության իր դիտավորության մեջ ընդգրկված հանցագործության փորձի համար:
# ''Անձը ցանկանում է որևէ վնաս հասցնել, սակայն պատճառահետևանքային կապի մեջ ընդգրկվում են երևույթներ, որոնք կանխում են վնասի առաջացումը:'' Օրինակ՝ անձը հրկիզում է տունը, սակայն անձրևի պատճառով այն չի հրդեհվում։ Այս դեպքում անձը ենթակա է քրեական պատասխանատվության իր դիտավորության մեջ ընդգրկված հանցագործության փորձի համար:
# ''Անձը ցանկանում է վնաս հասցնել մեկ օբյեկտի, բայց պատճառահետևանքային կապի մեջ ընդգրկվում են երևույթներ, որոնց ազդեցության շնորհիվ վնաս է հասցվում նաև այլ օբյեկտների, կամ ավելի մեծ վնաս է հասցվում, քան մտադրվել էր հասցնել հանցավորը:'' Այս դեպքում եթե անձի դիտավորության մեջ ընդգրկվածից բացի, առաջանում են նաև այլ հետևանքներ, ապա անձն այդ հետևանքների համար քրեական պատասխանատվության է ենթարկվում միայն այն դեպքում, երբ դրանց նկատմամբ առկա է անզգուշություն:
# ''Հարվածի շեղումը, երբ որոշակի հանգամանքների ազդեցության տակ վնասը հասցվում է ոչ թե այն օբյեկտին, առարկային կամ տուժողին, որի դեմ ուղղված էր հանցագործությունը, այլ ուրիշի։''  Նման դեպքերում հանցավորը պատասխանատվության է ենթակա իր դիտավորության մեջ ընդգրկված հանցագործության փորձի, ինչպես նաև վնասված օբյեկտի դեմ անզգուշությամբ հանցանք կատարելու համար։
**Միջոցների ընտրության մեջ սխալը** ՀՀ քրեական օրենսգրքով չի կարգավորվում։ Տեսության մեջ առաջ են քաշվում միջոցների ընտրության հետևյալ 4 սխալները․

# ''Սխալմամբ օգտագործվում է մի միջոց, որը նույնքան պիտանի է հանցանքը կատարելու համար, որքան նախատեսված միջոցը:'' Այս սխալը չունի իրավաբանական նշանակություն։
# ''Օգտագործվում է մի միջոց, որն ըստ անձի՝ ընդունակ չէ վնաս պատճառելու, բայց իրականում օգտագործվող միջոցը բավականաչափ ուժեղ է լինում, և վնասում է օրենքով պաշտպանվող շահերին:'' Նման իրավիճակում անձը կենթարկվի քրեական պատսխանատվության անզգուշությամբ հանցանք կատարելու համար։
# ''Հանցանքի կատարման համար օգտագործվում է մի միջոց, որը հանցավորի կարծիքով պիտանի է, բայց իրականում այն պիտանի չի լինում։'' Այս իրավիճակում հանցավորը քրեական պատասխանատվության է ենթարկա մտադրված հանցագործության փորձի համար։
# ''Հանցանքը կատարելու համար օգտագործվում է միջոց, որն ակնհայտորեն, ընդհանրապես պիտանի չէ դրա համար:'' Օրինակ՝ կախադրանք, անեծքներ և այլն։ Նման դեպքերում անձը ենթակա չէ քրեական պատասխանատվության:
**Սխալը ծանրացնող հանգամանքների առկայության մեջ*' ևս կարգավորված է ՀՀ քրեական օրենսգրքով։ Այն կարող է արտահայտվել հետևյալ ձևերով՝

# *Հանցավորը կարծում է, որ իր արարքում առկա չեն ծանրացնող հանգամանքներ, սակայն իրականում առկա են։* Այս մասով ՀՀ քրեական օրենսգիրքը նշում է․   Օրինակ՝ անձը սպանում է հղի կնոջ՝ չգիտակցելով, որ վերջինս հղի է։ Այս դեպքում կնոջ հղիության փաստը որպես ծանրացնող հանգամանք չի որակվի։ Այսինքն՝ արարքը որակվում է ըստ անձի դիտավորության ուղղվածության:
# *Հանցավորը կարծում է, որ իր արարքում առկա են ծանրացնող հանգամանքներ, սակայն իրականում առկա չեն։* Այս մասով ՀՀ քրեական օրենսգիրքը նշում է․ Օրինակ՝ անձը սպանում է կնոջ՝ կարծելով, որ վերջինս հղի է, սակայն պարզվում է, որ նա հղի չէր։ Այս դեպքում հանցավորը պատասխանատվության կենթարկվի հղի կնոջ սպանության համար։

ՀՀ քրեական օրենսգիրքը տվել է նաև մի կարգավորում, ըստ որի՝ *եթե անձը կարծում է, թե իր արարքում առկա են սույն օրենսգրքի միևնույն հոդվածի միևնույն մասի տարբեր կետերով նախատեսված ծանրացնող հանգամանքներ, սակայն դրանցից մեկը կամ մի քանիսն առկա չեն, ապա արարքը որակվում է որպես այն ծանրացնող հանգամանքով ավարտված հանցագործություն, որն առկա է անձի արարքում:* Օրինակ՝ եթե սպանությունն իրականացվել է անչափահասի նկատմմաբ և շահադիտական նկատառումներից ելնելով, սակայն հետագայում պարզվել է, որ տուժողը անչափահաս չի եղել, ապա արարքը որակվում է որպես շահադիտական նկատառումներով ավարտված սպանություն։

== Տես նաև ==
* [[Հանցագործության հանցակազմ]]
* [[Մեղք (իրավական)|Մեղք]]
* [[Դիտավորություն]]
* [[Անզգուշություն]]

== Աղբյուրներ ==
**Հայաստանի Հանրապետության քրեական իրավունք, «Ընդհանուր մաս»* (վեցերորդ հրատարակություն՝ փոփոխություններով և լրացումներով), խմբագրությամբ՝ իրավաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Գ․Ս․ Ղազինյան, Եր․, 2012
**ՀՀ քրեական նոր օրենսգրքում տեղ գտած հայեցակարգային մոտեցումների և նոր ինստիտուտների մեկնաբանման ուղեցույց*, Ա․ Գաբուզյան, Ա․ Մարգարյան, Տ․ Սիմոնյան, Գ․ Ղազինյան, Հ․ Ասատրյան, 2022 թվական, էջ 50-53
**ՀՀ քրեական օրենսգիրք''՝ ընդունված 2021 թվականին

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հանցագործության հանցակազմ
Կատեգորիա:Քրեական իրավունք