Ձորի ծաղիկը

«**Ձորի ծաղիկը**», Սերո Խանզադյանի պատմվածքներից, զետեղված է «Կորած արահետներ» շարքում։ Գրվել է 1960 թվականին։

## Գնահատական
«Կորած արահետներում» Խանզադյանը ի հայտ բերեց իր հարուստ կենսագիտությունն ու ժողովրդագիտությունը, պատկերավոր ու կենդանի խոսքի շռայլությունը, բանահյուսական ակունքների նախասիրությունը։ Նաև բարոյախոսության ուրույն հայեցակետը։  Կարծում ենք, սխալված չենք լինի, եթե ասենք, որ առավել հաջող են ստացվում Ս. Խանզադյանի՝ գյուղաշխարհը ներկայացնող պատմվածքները, լեռնաշխարհի պատկերները, որոնք ավելի կոլորիտային են, հյութեղ ու կրում են հեղինակային ինքնատիպության կնիքը: Գյուղաշխարհի մարդիկ ավելի հոգեհարազատ են գրողին, ավելի ճանաչելի ու հասկանալի:60-ական թվականները Սերո Խանզադյանի ստեղծագործության մեջ նշանավորվում են նոր հայտնություններով։ Նա ձեռնամուխ է լինում հասարակությանը հուզող հարցերի՝ գերազանցորեն բարոյական պրոբլեմների արծածումներին։ Այդպիսին են «Կորած արահետներ» (1964) և «Անձրևից հետո» (1969) պատմվածքների ու վիպակների ժողովածուները։ Այս հավաքածուներում քիչ չեն այնպիսի գործերը, որոնք, իրավամբ կարելի է համարել հայրենական արձակի փոքր ձևի իսկական փայլատակումներ։ Հին գյուղի դարավոր էպոսի, բանահյուսական պատառիկների շնչավորման հետ մեկտեղ Խանզադյանը ճշմարտապատում գործերով վերակենդանացրել է Զանգեզուրի ներկան, սեղմ ու խիտ ձևի մեջ ի ցույց հանելով սոցիալ-պատմական մեծ հեղաբեկումների շրջանում մարդկանց կեցության ու հոգեբանության շարժումները։  

## Սյուժե

Պատմվածքը սկսվում է խոր ձորի նկարագրությամբ, որը ողողված էր աշնանային բոցերով։ Այլևս անհնարին էր ձիու թամբին ճանապարհ շարունակել դեպի աշնան դեղնուցի մեջ կապույտ գոտին` գետի խորխորատները: Գետը ձորի խորքումն էր, այնքան հեռու էր, որ վերևից հազիվ էր երևում նրա ափի ժայռերը մի ցցվածքի վրա կուտակված գյուղը: Հեղինակին թվում էր, թե իր ետևից ձին քաշելով գնում, մտնում էր երկրի անտակ ճեղքի մեջ:  Գլխապտույտ թեք արահետի ոլորանների ճերմակ փրփուրներով մողեսներ կային, մամռագույն քարադոդոշներ, որոնք նրա ձիու ոտնաձայնից խրտնում էին և անհետանում:  
Մեկ շաբաթ մեն-մենակ լեռներով շրջագայում էր և հենց այդ օրը գլուխը մի հանդուգն միտք էր խուժել, որ պետք է մտնի այն խորունկ ձորը, գետն անցնի ու բարձրանա մյոյս կողմի բարձունքի վրա գտնվող գյուղը:  
Նայում էր ոտքի տակի անդունդին, դիմացի անտառապատ ժայթքերի ծործորներին ու սիրտը ահ էր ընկնում: Նա մտածում էր, որ մի կերպ կիջնի մինչև գետը, իսկ դիմացի լեռը բարձրանալու համար միտք էր անում: Բայց ասում է, որ դժվարինը հրապուրիչ է, անհաղթահարելի թվացող ու իջնում է: Նրա ձին ճիգով, զգուշությամբ էր ոտքերը փոխում: Երբեմն կանգնում էր մի խոր թառանչ արձակում, փռշտալով մաքրում վարդագույն ռունգները ու կարծես նրանից նեղացած քայլում էր ետևից: Առավոտը տակավին էր և դիմացի լեռնապռնկին թառած գյուղն այնքան մոտ էր թվում, որ կարծես նրան ձիու փռշտոցը լսվում է այնտեղ: Եվ ահա հասնում է ձորի այն գյուղը, որի տների կտուրները հազիվ էին երևում բարձունքից: Նրա եըեսին էր զարնվում մեծ կալի ցորենաբույր տաքությունը: Ձին հոգնած խրխնջում էր: Կալը ժայռի պռնկին էր: Այդ ժայռի եզրով քարեր էին տնկել, որպեսզի կալվորները չգլորվեն անդունդը: Այդ ցից քարերի արանքով, ոսկե առվակի պես մանր դարման էր հոսում ցած և դեռ անդունդի հատակին չհասած օդի մեջ մարում էր:  
Հենց անդունդի խորքերից կալի պռունկը ելած քարախեղդ արահետի վրա նկատեց մի ձիավորի: Կալ անող կանանցից մեկը ձեռքը բռնում է ճակատին, ծույլ նայում նրան ու բան չի պատասխանում: Ձիավորը, դժգոհությունը հազիվ թաքցնելով ասաց, որ իր ետևից էր գնացել: Շրջանից նրան զանգել էին ու ասում, որ նա կորել է ձորերում: Նախագայն իրեն ուղարկել էր նրա ետևից: Ձիավորն ասել էր, որ մենակ կկորչի այդ հեռու լեռներում: Նա ծխախոտ հրամցրեց նրան: Վերցնելով մի գլանակ առաջարկեց գնալ: Կարծես մրցման էր հրավիրում նրան, սակայն նա համաձայնվում է: Նրա անունը Արտաշես Միրազ է: Այդ ձորերում այդպես էին անվանել նրան: Իսկ թե ինչի էին հենց իրեն ուղարկել նրա ետևից, ասաց որ ինքը որսկան է և տեղանքին ծանոթ է:  Նա հարցրեց, թե ինչու է օրումեջ գնում որսի, իսկ Արտաշեսը պատասխանեց, որ քերծերը պայթեցնում են, որոտմունքի արջը, քարայծը փախել են: Մենակ լուսանն է մնացել, այն էլ օրումեջ է երևում: Հարցրեց, թե ինչու են պայթեցրել քերծերը, իսկ Արտաշեսը ասաց, որ հանք են գտել, այնտեղ ասում էին, թե իբր լեռան մեջ ոսկի կա:  Նրանց դիմացից էշերի մի ահագին քարավան դուրս եկավ: Ճանապարհ չկար, կանգնեց, էշերն էլ կանգնեցին: Նրանց ամեն մեկի մեջքին մի զույգ կողով խաղող կար, բերանները դեղին տերևներով փակած:  
Արտաշ Միրազը ձին մի կերպ քաշեց արահետի վրա` ծանրացած քարի տակ, որտեղ այծի կտոտ կար ու մոխիր: Հետո նրա ձիուն է քաշում, տեղավորում այնտեղ: Իսկ առջևի էշի բեռից բռնած անց կացրեց արահետի կապը: Էշերի քարավանը մեծ էր` քսան-քսանհինգ էշ, ճերմակ դնչերով, մանրասմբակ ոտքերով, բաշերն ու ականջատակերը քրտնած: Վերջին էշը վերջապես երևաց, նրա ետևից էլ քարավանի տերը:  
Նորից իջնում են արահետով, մի կապին հաջորդում էր մյուսը: Արտաշը ասում էր, որ այդ ճանապարհով Դավիթ-Բեկն է իջել: Ասում էր, որ ձիու սանձը պինդ բռնի, որպեսզի ոտքը դուրս չպրծնի ու չգլորվի: Իսկ նա ասաց, որ ձին իրեն կպահի, որովհետև չորս հենարան ունի: Նրանք ժայռի գլխին Դավիթ-Բեկի բերդն էին տեսել ու ասում էր, որ մի տարի երկու որսորդական հրացան էր գտել այնտեղից ու տարել հանձնել թանգարանին: Արտաշը մի հիսունհինգ տարեկան կլիներ: Նա միջահասակ էր, փոքր-ինչ շիկավուն, երկարուկ դեմքով, սուր որոնող հայացքով:  Նրնաք կեսօրն անց նոր հասնում են, ետ են նայում, տեսնում, որ իրենց անցած գյուղը մնացել է վերևում, ժայռերի ծերպերին: Միայն երկու տուն էր երևում՝ պատշգամբներն էլ անդունդի վրա: Ասում է, որ դժվար է հավատում, որ իջել են այդտեղից, այդ քարացած ժայռեղեն հեղեղի արանքով, որոնց ծերպերին վայրի թուզ կար, արծիվներն ու քարայծերը բույն էին դրել:  
Գետափի նեղ տափարակներում այգիներ կային` թութ, խաղող, նուռ և թուզ: Ինչ պտուղ սիրրտդ ուզեր, այդ ձորում կար: Կարծես Արտաշ Միրազի ասածը հաստատվելու համար մի ափ այգու միջից ալրոտ ջրաղացպան ձայն է տալիս, ասելով, որ հյուրին տանի թուզ ուտելու: Սակայն նրանք չեն գնում, ասում է քանի գետը հանգիստ է գնան: Հյուրը Արտաշ Միրազին հարցնում է, թե արդյոք կամրջի վրայով մարդիկ են անցնում: Արտաշ Միրազը պատասխանում է, որ մի ժամանակ անցել են, հետո ճանապարհը խափանվել է: Հիմա էլ արջերը, գայլերն ու վայրի խոզերն են անցնում: Նրանք մտնում են մի ուրիշ ձոր: Գլխապտույտ բարձունքից, նա ծարավ վիշապի պես, ընկնում է գետի վրա ու ասես ջրի ուռած` լայնանում, մի փոքրիկ հովիտ ստեղծում գետափին: Այդ հովտում հին այգիների հետքեր կային, հին շենքերի հետքեր էլ, կեսը հողում թաղված մի հրաշակերտ տաճար:  
Արտաշ Միրազը, տեսնելով նրա զարմացած դեմքը, հարցնում է, թե արդյոք նա հավանեց տաճարը: Նա ասում է, որ կառուցման մասին տեղեկությունները բացակայում են, որ այդտտեղ դպրոց է եղել: Կամուրջն էլ շինել էին, որ գետի ձախ ափի գյուղից երեխեք գնան սովորեն:  
Նրանք մտնում են ընկուզենու անտառ: Դարավոր ծառեր կային` սպիտակ, հաստ բներով, օրորոց փչակներով: Մոտիկ տեղից հրացանի կրակոց էր լսվում: Ձին խրտնում է: Երևի նա էլ էր վայելում անտառի մրգահամ բույրերը: Շուտով ծառերի տակից մի աղջիկ է դուրս գալիս՝ հազիվ մի քսան-քսանմեկ տարեկան: Նրա ձեռքին երկու կաքավ կար, իսկ ուսին հրացան: Ընկուզենիների անտառակում պճնվել էր հին տաճարը: Մասուրով ծանրացել էր նրա պատին կպած թուփը: Մի թզենի ներքևից փորձում էր ելնել տաճարի կտուրը` իր սև, շաքար թուզը ասես չար ձեռքերից փրկելու համար: Տաճարի շուրջը հաստ պարիսպ էր քաշված, մեջը դուռ` արձանագրությամբ: Այնտեղ արդեն ձորի վայրենությունը կատարյալ էր: Վերևում կախված ժայռերից մի բազուկի հաստությամբ ջուր էր իջնում ներքև:  
Աշնան կուշտ ձայների ու թափանցիկ մշուշի հետ երեկոն վերևներից սահում էր վար` սարերի երկարուշ ստվերների հետ: Ձորը դառնում էր ահռելի: Որսկան Մաղաքելի աղջիկը տաճարի մոտ կանգնած էր: Նրանց հարցնում էր, թե արդյոք մտադիր են վերև բարձրանալ: Արտաշ Միրազը նայում էր վերևի մթնած ժայռին ու ասում, որ դեռ չգիտեն:  Աղջիկը խորհուրդ տվեց մնալ այնտեղ: Ուր որ է մութը կընկներ, չեն կարողանա լեռը բարձրանալ: Ընկուզենիների տակ չորս վրան կար, որոնք դատարկ էին: Տաճարի պարսպի վրա ծուխ էր երևում և կիրճաբնակ թռչունների ձայնը սաստկանում էին: Արտաշ Միրազը ձիերը կապեց, թամբերը վերցրեց ու գարի տվեց: Հեռանալիս Արտաշ Միրազը հարցնում է այդ որսկան աղջկան, թե արդյոք ճանաչում է  իրեն և դրական պատասխան ստանալուց հետո հայտնում, որ կցանկանար գնալ և իր տրակտորիստ որդու համար խնդրել նրա ձեռքը։ Փնջիկը չի պատասխանում, բայց հասկացնել է տալիս, որ այդ թեման իր համար հետաքրքիր չէ։ Տարիներ անց հեղինակը իր տանը հյուր է ընդունում Արտաշ Միրազին և հարցնում է այդ դեպքի և Փնջիկի մասին։ Արտաշը պատասխանում է, որ իրեն այդպես էլ չի հաջողվում այդ գործը հաջողել և Փնջիկն ամուսնանում է այդ օրը իրեն ուղեկցող երիտասարդ երկրաբանի հետ։ Վերջինս այդ ձորերում հանք էր գտել և այդ ձորում ցանկանում են բանավան կառուցել։ Բայց հեղինակը մտովի տեղափոխվում է անցյալ, տեսնում նույն փորերը և փորում՝ Փնջիկին։

## Կերպարներ
* Արտաշես Միրազ
* Փնջիկ
* հեղինակ
* երկրաբան

## Արտաքին հղումներ
* Հայերեն ձայնային գրքեր (աուդիոգրքեր) համացանցում․ Սերո Խանզադյան
* Նա, ով հասկացավ քարերի լեզուն. Սերո Խանզադյան-100

## Տես նաև

* Բարի լույս, Նվարդ
* Խրտնած գառներ
* Ինչ է հիշում մոխրատանձին

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերո Խանզադյանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1983 գրքեր