Ավետիք Գրիգորյան (աստղագետ)

**Ավետիք Էդիկի Գրիգորյան** (), աստղագետ, աստղաֆիզիկոս, «ԱՅԱՍ» () տիեզերագիտական ընկերության համահիմնադիր և նախագահ, «Բազումք» տիեզերական հետազոտությունների լաբորատորիայի համահիմնադիր և տնօրեն, Հայաստանի հրթիռամոդելային ասոցիացիայի համահիմնադիր և խորհրդի անդամ, Հայկական աստղագիտական ընկերության անդամ (2003)։ 

2025 թվականին արժանացել է «Մեր ժամանակների հերոսը» գլխավոր մրցանակի։ Հեղինակն է «Դարերի խորքից դեպի Տիեզերք» գիտահանրամատչելի գրքի (2013)։

Ավետիք Գրիգորյանը Հայաստանի առաջին հայրենական արբանյակը` «Հայասաթ-1»-ը ստեղծած թիմի գլխավոր գիտնականն է։ Արբանյակը ստեղծվել է «Բազումք» տիեզերական հետազոտությունների լաբորատորիա և «Գիտական նորարարության և կրթության կենտրոն» () հիմնադրամների համատեղ ջանքերով և արձակվել է երկրաշուրջ ուղեծիր 2023 թվականի դեկտեմբերի 1-ին՝ ԱՄՆ-ի Վանդենբերգ ռազմաօդային բազայից:

## Կենսագրություն
Ավետիք Գրիգորյանը ծնվել է Երևանում, 1961 թվականին: 1983 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետի աստղաֆիզիկա բաժինը։ 1983-1992 թվականներին աշխատել է Բյուրականի աստղադիտարանում որպես գիտաշխատող։ Գիտական հետազոտության հիմնական ուղղությունը եղել է տեսական աստղաֆիզիկան։ Մասնավորապես զբաղվել է գերնոր աստղերի առաքման գծերի (առաքման սպեկտր) հիման վրա դրվող հակադարձ խնդիրներով։ Աշխատել է նաև Հայաստանի տեխնոլոգիական և ՏՏ ընկերություններում, ղեկավարել է հատուկ, բարձր տեխնոլոգիական միջոցների մշակման համար անհրաժեշտ տեսական հետազոտություններ կատարող և համապատասխան համակարգչային գործիքներ ստեղծող լաբորատորիան։

Դեռևս դպրոցական տարիքում ֆիզիկայի խմբակ է ղեկավարել և նույնը հետագայում շարունակել է նախաձեռնել տարբեր կրթական կենտրոններում: Նա հնարավորություն է ունեցել տիեզերագիտության ուղղությամբ խորանալ արտերկրում, սակայն նախընտրել է իր ներդրումն ունենալ Հայաստանի աստղագիտության մեջ։

1988 թվականին հիմնադրել է տիեզերագիտական արտադպրոցական խմբակ, որի երկարամյա փորձի հիման վրա 2013 թվականին հրապարակել է «Դարերի խորքից դեպի Տիեզերք» գիտահանրամատչելի գիրքը: Տիեզերագիտական խմբակը 2018 թվականին գրանցվել է «ԱՅԱՍ տիեզերագիտական ընկերություն» ՀԿ, որի նախագահն է հիմնադրման օրից: 

Ավետիք Գրիգորյանը ղեկավարել է Աստղագիտության միջազգային օլիմպիադային մասնակցած հայկական առաջին թիմերը, եղել է հանրապետական և միջազգային մի շարք աստղագիտական օլիմպիադաների ժյուրիի անդամ։

2020 թվականին իր տարբեր տարիների սաների հետ միասին հիմնադրել է «Բազումք» տիեզերական հետազոտությունների լաբորատորիա հիմնադրամը, որը «Գիտական նորարարության և կրթության կենտրոն» հիմնադրամի հետ համատեղ նախաձեռնել և իրականացրել է Հայաստանի առաջին հայրենական արբանյակը՝ «Հայասաթ-1»-ը ստեղծելու և տիեզերք արձակելու ծրագիրը։ 2023  թվականի դեկտեմբերի 1-ին «Հայասաթ-1»-ը Կալիֆոռնիայի Վանդենբերգ ռազմաօդային բազայից SpaceX ընկերության Falcon 9 հրթիռով, ի թիվս այլ արբանյակների, արձակվել է երկրաշուրջ ուղեծիր։

Ավետիք Գրիգորյանը Հայկական աստղագիտական ընկերության անդամ է 2003 թվականից։ 2012 թվականին արժանացել է Հայկական աստղագիտական ընկերության GTTP վկայականի՝ դպրոցում բնագիտական կրթության ոլորտում ժամանակակից, նորարարական մեթոդների և տեխնոլոգիաների մշակման և արդյունավետ կիրառման համար: Ավետիք Գրիգորյանը 2023 թվականից ներգրավված է Հայաստանի բուհական ավիատեզերական կրթության ծրագրերում:

## Տիեզերագիտական ակումբից մինչև արհեստական արբանյակ
Ավետիք Գրիգորյանը կրթական գործունեությունը սկսել է 1988 թվականի սեպտեմբերից: Նա հիմնադրել է արտադպրոցական տիեզերագիտական խմբակ, որը վարել է իր կազմած կրթական ծրագրով: Խմբակը սկզբում գործել է աշակերտների համար, հետո ուսանողների ներգրավմամբ սկսել է գործել որպես տիեզերագիտական ակումբ։ 2018 թվականին այն գրանցվել է որպես «ԱՅԱՍ» տիեզերագիտական ընկերություն ՀԿ, որից հետո հիմնվել են ևս երկու կազմակերպություն՝ «Հայաստանի հրթիռամոդելային ասոցիացիան» և «Բազումք» տիեզերական հետազոտությունների լաբորատորիա հիմնադրամը։   

«Բազումք»-ը, հետաքրքրված լինելով արբանյակաշինությամբ, «Գիտական նորարարության և կրթության կենտրոն» (CSIE) հիմնադրամի հետ միասին կազմել են համատեղ թիմ՝ այդ նպատակին հասնելու համար: Երկու շահույթ չհետապնդող կազմակերպությունների սերտ համագործակցությամբ ստեղծվել է «Հայասաթ-1»-ը` Հայաստանի առաջին հայրենական արբանյակը։

### «ԱՅԱՍ»
«ԱՅԱՍ» տիեզերագիտական խմբակը սկզբում գործել է Երևանի Լենինյան շրջանի պիոներպալատում (1988-1991), հետագայում հանգրվանել է այլ կրթական հաստատություններում` ԴՕՍԱԱՖ-ի Պատանի տիեզերագնացների դպրոցում (1991-2002), ՀՀ ԿԳՆ Տեխնիկական ստեղծագործության հանրապետական կենտրոնում (2002 – 2009), որից հետո՝ «Քվանտ» վարժարանում (2009-ից առ այսօր): 2021 թվականից խմբակի համար մշակված երկամյա դասընթացը հասանելի է դարձել առկա և հեռավար/ինտերակտիվ ձևաչափով՝ ինչպես Երևանի, այնպես էլ ՀՀ մարզերի սովորողների համար:  

Ավետիք Գրիգորյանը «ԱՅԱՍ»-ն անվանում է «ստեղծագործ հետազոտողների դարբնոց»։ Փաստացի, «Բազումքի» աշխատանքային կորիզը կազմվել է հենց «ԱՅԱՍ»-ի շրջանավարտներից։ Ընդհանուր առմամբ, «ԱՅԱՍ»-ի շրջանավարտները դարձել են Ավետիք Գրիգորյանի գործունեության «օժանդակողները, հովանավորները, ջատագովները և խրախուսողները»։  

2018 թվականից «ԱՅԱՍ»-ը պաշտոնապես գրանցված է որպես հասարակական կազմակերպություն:

### «Բազումք»
[մինի|[Բազումք տիեզերական հետազոտությունների լաբորատորիա|«Բազումք» լաբորատորիայի ցուցանակը Զովունի գյուղում]]
«Բազումքը» ստեղծվել է 2020 թվականին Կոտայքի Զովունի գյուղում` որպես տիեզերական հետազոտություններ կատարող լաբորատորիա, շահույթ չհետապնդող հիմնադրամ, բայց «հիմքերն ու արմատները դեռ 35 տարի առաջ էին դրվել, երբ Ավետիք Գրիգորյանը հիմնադրել է ԱՅԱՍ տիեզերագիտական ակումբը»:    

«Բազումք»-ում արվում են հետազոտություններ, ծնվում են «նորարարական մտքեր, որոնք կարող են վերածվել կոմերցիոն պրոդուկտների, դրանց հիման վրա կարող են ստեղծվել ստարտափներ, որոնք իրենց տեղը կգտնեն տիեզերական շուկայում»։    

«Բազումք»-ի թիմը Ա․ Գրիգորյանի գիտական ղեկավարությամբ իրականացրել է տիեզերագիտական հետազոտություններ և ծրագրեր։ 2021 թվականին արվել են այդ ուղղությամբ առաջին քայլերը․ «ԱՅԱՍ» տիեզերագիտական ընկերության հետ համատեղ իրականացվել է երկու բարեհաջող թռիչք դեպի ստրատոսֆերա` մինչև 30 կմ բարձրություն, որտեղ առաջին անգամ նրանց ստեղծած սարքավորումը հայտնվել է և բարեհաջող աշխատել այնտեղ առկա գրեթե տիեզերական պայմաններում։ Այդպիսով, առաջին անգամ Հայաստանը հայ ճարտարագետների ստեղծած սարքավորումով նկարահանվել է այդքան մեծ բարձրություններից։ Այս ծրագրին օժանդակել են «Awesome Foundation» հիմնադրամը և ՀՀ ԿԳՄՍՆ Բարձրագույն կրթության և գիտության կոմիտեն: 

Ավետիք Գրիգորյանը ծրագրի բարդություններից առանձնացրել է արևմուտքից արևելք փչող քամիները, որոնք կարող էին սարքը Հայաստանի սահմաններից դուրս քշել, նախքան այն պարաշյուտով կիջներ ու վայրէջք կկատարեր։ Այդ խնդիրը  լուծելու համար պետք էր, որ և' վերելքը, և' օդապարիկի պայթելուց հետո պարաշյուտով վայրէջքը հնարավորինս արագ ընթանային, որ վայրէջքը լիներ Հայաստանի սահմանների ներսում և հնարավոր լիներ վերցնել տեսանյութերն ու տվյալները: Երկու դեպքում էլ սարքը բարեհաջող իջել է և գտնվել` բերելով գրանցած տվյալներն ու տեսանյութերը:

«Բազումքը» նույն` 2021 թվականին նաև իրականացրել է համաերիտասարդական *Քեմուրջյանի անվան մրցույթ*, որում հաղթել է «Այբ» դպրոցի աշակերտների թիմը. նրանց նախագծած 200-գրամանոց օգտակար բեռը (payload) տեղադրվել է Հայդարաբադի Skyroot հնդկական մասնավոր տիեզերական ընկերության ենթաուղեծրային հրթիռում և ուղարկվել տիեզերք մինչև 100 կմ բարձրություն՝ հատելով Կարմանի գիծը` տիեզերքի պայմանական սահմանը:

«Բազումքի» աշխատանքներին իրենց աջակցությունն են ցուցաբերում Ավետիք Գրիգորյանի տարբեր ժամանակների սաները, որոնցից շատերը կայացած մասնագետներ են դարձել։ Լաբորատորիան համագործակցում է նաև Երևանի Պոլիտեխնիկական ինստիտուտի, Վերսալի համալսարանի հետ, Լեհաստանի, Բուլղարիայի և Հնդկաստանի տիեզերական ընկերությունների և տարբեր ոլորտի մասնագետների հետ։  

ՀՀ Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարության կողմից 2023 թվականի սեպտեմբերի 5-ին «Բազումք» տիեզերական հետազոտությունների լաբորատորիա հիմնադրամին տրվել է տիեզերական գործունեություն իրականացնելու լիցենզիա, ինչը հնարավորություն է տվել իրականացնել արբանյակի ստեղծման և արձակման ծրագիրը: 

### «Հայասաթ-1»
[մինի|«[Հայասաթ-1» արբանյակի երկրային նմուշը, որի վրա փորձարկվել են այն ամենն ինչ պետք է արվեր թռիչքային նմուշը ստեղծելու և թռիչքին նախապատրաստելու համար։ Ցուցադրված է «Բազումք» տիեզերական հետազոտությունների լաբորատորիայում (2026, փետրվար)]]

«Բազումք»-ը ի սկզբանե ձգտել է արբանյակ ստեղծել։ Նույն նպատակն է ունեցել նաև Գիտական նորարարության և կրթության կենտրոնը։ Ուստի, դրան հասնելու համար այս երկու կազմակերպությունները` որպես համախոհներ, կազմել են միասնական խումբ և անվանել այն «Հայասաթ թիմ»։ Հավասարապես ներդնելով իրենց ֆինանսական և մասնագիտական ներուժը՝ անցել են տարբեր բարդությունների միջով, և  արդյունքում, տիեզերք է արձակվել առաջին հայրենական արբանյակը` «Հայասաթ-1»-ը։ 

Ստեղծվել է «Հայասաթ-1» արբանյակի երկու նմուշ՝ երկրային և թռիչքային։ Երկրային նմուշի միջոցով փորձարկվել են այն ամենն ինչ պետք է արվեր թռիչքային նմուշը ստեղծելու և թռիչքի նախապատրաստելու համար։ Իսկ թռիչքային նմուշը պատրաստվել է Ալիխանյանի անվան ֆիզիկայի ինստիտուտի «մաքուր սենյակում», այնուհետև ուղարկվել է Նիդերլանդներ՝ վիբրացիոն փորձարկումների, ստացել է սերտիֆիկատ և ուղարկվել ԱՄՆ։

2023 թվականի դեկտեմբերի 1-ին, Երևանի ժամանակով 22։18-ին, Հայաստանում ստեղծված առաջին արբանյակը՝ «Հայասաթ-1»-ը արձակվել է երկրաշուրջ ուղեծիր: Արբանյակն արձակվել է SpaceX ընկերության Falcon 9 տանող հրթիռով ԱՄՆ-ի Վանդենբերգի ռազմաօդային բազայից (Կալիֆոռնիա) և կառավարվել է «Բազումք»-ից։ Արբանյակի արձակումը հեռարձակվել է ուղիղ եթերով՝ Երևանից: Ծրագրի նախապատմությունը, արբանյակի ստեղծման աշխատանքները, արձակման նախապատրաստության ու թռիչքի ողջ ընթացքը լուսաբանել է Ավետիք Գրիգորյանը:

 

Ըստ նախատեսվածի` արբանյակն ուղեծրում գտնվել է 517 կմ բարձրության վրա՝  նոսր մթնոլորտային շերտում, հասարակածի հետ ուղեծրի հարթության թեքությունը՝ 97.6°: Արբանյակի յուրաքանչյուր պտույտը Երկրի շուրջը տևել է 95 րոպե։   

Հայաստանի երկնքով անցնելու պահերին «Բազումքի» վերգետնյա կապի կայանքը երկկողմանի կապի միջոցով ազդանշաններ է ստացել արբանյակից և համապատասխան հրահանգներ հաղորդել: Կայանքի միջոցով արբանյակին ուղարկվել է աուդիո ազդանշան հաղորդելու ռեժիմին անցնելու հրահանգ, որից հետո աշխարհի տարբեր անկյուններում գտնվող ռադիոսիրողները գրանցել են արբանյակում տեղադրված Կոմիտասի «Կաքավիկի» մեղեդին։  

2025 թվականի ապրիլի 26-ին, Հայաստանի առաջին հայրենական արբանյակը՝ «Հայասաթ-1»-ը, աստիճանաբար իջնելով, հատել է տիեզերքի պայմանական սահմանը՝ Կարմանի գիծը, և ավարտել իր առաքելությունը: Ուղեծրի բնականոն իջնելը տեղի է ունեցել սպասվածից ավելի արագ, որը պայմանավորված էր Արեգակի ռեկորդային ակտիվությամբ, ինչից մթնոլորտը տաքանում է, փքվում, մեծանում է օդի դիմադրությունը և աստիճանաբար իջեցնում ուղեծիրը: Այդուհանդերձ, «Հայասաթ-1»-ը լիովին կատարել է իր առաքելությունը և տվել անհրաժեշտ արժեքավոր տեղեկություններ ու փորձ, ինչն ավելի հավակնոտ նպատակների ու ձգտումների հեռանկար է Հայաստանի անկախ տիեզերական կարողությունների կառուցման գործում։ 

## Տիեզերական աղբ
Ավետիք Գրիգորյանը համոզված է, որ հայկական միտքն ի վիճակի է աշխատել տիեզերական ոլորտում առկա արդի խնդիրների լուծման վրա, և արդյունքում Հայաստանը կարող է իր տեղը գտնել գլոբալ տիեզերական շուկայում։ Դրանց թվում է, մասնավորապես, տիեզերական աղբի օրեցօր ահագնացող խնդիրը։

Ներկայումս «Բազումք»-ը հետազոտական աշխատանքներ է կատարում այդ ուղղույթամբ և մշակում նորարարական տեխնոլոգիական լուծումներ, «որոնք կոչված են աղբի խնդիրը մեղմելուն, որ ավելի քիչ աղբ կուտակվի, կամ էլ եղածը մաքրվի ցածր երկրաշուրջ ուղեծրերից»։

## Մարսյան անալոգային առաքելություն
2024 թվականին Հայաստանում իրականացվել է «Մարսյան անալոգային առաքելություն» Ավստրիական տիեզերական ֆորումը (AMADEE-24)` Հայկական տիեզերական ֆորումի և Հայկական օդատիեզերական գործակալության հետ համագործակցությամբ։ Ծրագրում անկախ փորձով ներգրավվել է նաև «Բազումքի» թիմը՝  ստուգելու լաբորատորիայի կողմից Մարսի համար առաջադրված նորարարական լուծումով քամու տուրբինի արդյունավետությունը: 

Մարսյան անալոգային առաքելության շրջանակներում անկախ գիտափորձն առաջադրել և ղեկավարել է Ավետիք Գրիգորյանը։ Նախագծված տուրբինը ստեղծվել է «Բազումքում»՝ տուրբինի և նրա կառավարման սարքավորման ստեղծման գործում համագործակցելով ՀՀ ԳԱԱ գիտակրթական միջազգային կենտրոնի՝ Ինժեներական քաղաքում տեղակայված «Ավիատիեզերական սարքաշինության» բազային ամբիոնի հետ։ Այնուհետև այն տեղափոխվել է Արմաշ գյուղ՝ սարի գագաթին տեղակայված «Մարսի անալոգային առաքելության» հենակայան, և իրականացվել է առաջին փորձարկումը։ Նպատակն էր պարզել, թե որքանով այն նպատակահարմար կլինի որպես արևային էներգիայի այլընտրանք կիրառել Մարսի վրա՝ քամուց էլեկտրաէներգիա ստանալու և ոչ մեծ հզորության սպառիչներ (օրինակ, ինքնավար օդերևութաբանական կայաններ) սնուցելու համար։ 

Տուրբինն աշխատել է ինչպես պլանավորված էր։ Ներկայումս այն գտնվում է «Բազումքի» բակում և ծառայում է կրթական ու գիտական նպատակների․ նրանով շարունակում են փորձարկումներ կատարել լաբորատորիայի աշխատակիցներն ու սաները։

## Գիտակրթական գործունեություն
### ԱՅԱՍ տիեզերագիտական դասընթաց
Ավետիք Գրիգորյանը «ԱՅԱՍ» տիեզերագիտական արտադպրոցական դասընթացի մշակումը սկսել է 1988 թվականից՝ տիեզերագիտական խմբակի ստեղծման օրվանից: Տարիների ընթացքում այն դարձել է երկամյա դասընթաց և ներառում է հետևյալ բաժինները․  
* օդագնացություն
* ավիացիա
* աստղագիտություն
* տիեզերագնացություն։
Դասընթացում ուսումնական նյութը մատուցվում է գիտահանրամատչելի ձևով, բացատրող դիտակտիկ նյութերով և անիմացիաներով հարուստ համակարգչային ներկայացումներով և ֆիզիկական փորձերով: Ավետիք Գրիգորյանը պարապմունքները վարում է ազատ զրույցի ձևով՝ մշտապես հարցեր դնելով սովորողների առջև, պատասխանելով տրվող հարցերին: Գրիգորյանն իր երկամյա դասընթացն անվանում է «վիրտուալ, արկածային ճամփորդություն»՝ քարի դարից մինչև մեր օրերը, և աշակերտներին քայլ առ քայլ տանում մարդկության անցած ճանապարհով:

2017 թվականի նոյեմբերից դասընթացը սկսվել է նկարահանվել և տեղադրվել համացանցում *ԱՅԱՍ Տիեզերագիտական առցանց դասընթաց* (AYAS Aerospace Course) անվամբ: Այն հասանելի է Յութուբում։ 2021 թվականից սկսած պարապմունքներն առցանց հեռարձակվում են։ Այդպիսով, Երևանի և մարզերի սովորողները հնարավորություն են ստացել մասնակցել դրանց ինչպես առկա, այնպես էլ հեռավար/ինտերակտիվ ձևաչափով։ Դասընթացի շրջանակներում աշակերտներն էքսկուրսիաներով այցելում են Հայաստանի տարբեր գիտական կենտրոններ, Բյուրականի աստղադիտարան՝ գիշերակացով և աստղադիտումներով, ակնառու տեսնում են տեսական ուսումնասիրած նյութը, փորձարկում են հրթիռային մոդելներ և այլ թռչող սարքեր։ 

Գրիգորյանը «ԱՅԱՍ»-ը համարում է «դարբնոց, որտեղ ձևավորվում են տիեզերագիտական ոլորտի համար անհրաժեշտ կրթական արմատները»։

### Կրթություն` առանց դոգմաների
Ավետիք Գրիգորյանը մշակել է մեթոդաբանություն, որում առաջնորդվում է յոթ հիմնական սկզբունքներով՝ հետաքրքրություն, հավատ, հակադոգմատիզմ, ճիշտ հերթականություն, ստեղծագործական ազատություն, պատմական համատեքստ, բազմակողմանիություն։  

Գրիգորյանն իր արտադպրոցական մանկավարժական գործունեությամբ հանգել է հակադոգմատիզմի անհրաժեշտության․ հատկապես կարևորում է դպրոցական տարիքում ամեն ինչ մինչև խորքերը հասկանալու մղումը․ «․․․դրա հիմնական ձևը հետաքրքրություն առաջացնելն է, բայց դպրոցական դասագրքերում ու դասընթացներում շատ բաներ տրվում են ընդամենը որպես տեղեկություն»։  

Հետաքրքրություն առաջացնելու համար «պետք է ստեղծագործական ազատություն տալ աշակերտին, որ հանգիստ կարողանա մտքերը, վարկածներն առաջադրել, որից հետո նրա առաջ խնդիրներ դնել․ հաճախ նրանց մոտ հարուցվում է մտագրոհ ու հաճախ համատեղ հանգում են ժամանակի մեծ գիտնականների ունեցած վարկածներին»․․․ աշակերտների «միտքն աշխատում է, մտքի թռիչք է լինում», իսկ սա Գրիգորյանի համար «բերկրանքի գագաթնակետն է։ Եվ դա դառնալու է նրանց բնավորությունը․ նրանք կարողանում են դա անել ու երբ կարողանում են, հավատով են լցվում, որ դա բարդ բան չի ու սկսում են գրոհել ավելի ու ավելի բարդ խնդիրներ»։

Ձգտելով իր մեթոդական սկզբունքներով գիտությունն ու տեխնոլոգիաները հանրայնացնել՝ Ավետիք Գրիգորյանը բազմիցս հանդես է գալիս դասախոսություններով տարբեր կրթական կենտրոններում, գիտակրթական միջոցառումներում, համաժողովներում, գիտաճամբարներում, կազմակերպում է սովորողների հանդիպումներ օդաչուների, տիեզերագնացների, ճարտարագետների ու գիտնականների հետ, կազմակերպում է ֆիզիկային, աստղագիտությանն ու մաթեմատիկային նվիրված գիտակրթական սեմինարներ, ղեկավարում է աշակերտների և ուսանողների հետազոտական աշխատանքներ։

### Բուհական դասընթացներ
Ավետիք Գրիգորյանը ներգրավված է նաև բուհական համակարգում ավիատիեզերական ճարտարագիտության դասընթացների ներդրման ու անցկացման գործում՝ համագործակցելով մի շարք կազմակերպությունների հետ (ՀՀ ԳԱԱ գիտակրթական միջազգային կենտրոն, Ինժեներական քաղաք, Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարան, Հայաստանի ամերիկյան համալսարան)։ 

Ավետիք Գրիգորյանը 2023 թվականից դասավանդում է «Ավիատիեզերական ճարտարագիտության հիմնահարցեր» առարկան` ՀՀ ԳԱԱ գիտակրթական միջազգային կենտրոնի բազային ամբիոնի կողմից իրականացվող «Ավիատիեզերական սարքաշինություն» կրթական (մագիստրոսական) ծրագրի համագործակցության շրջանակներում:

## Դարերի խորքից դեպի Տիեզերք
2013 թվականին լույս է տեսել Ավետիք Գրիգորյանի «Դարերի խորքից դեպի Տիեզերք» գիրքը, որը գրվել է 2002-2007 թվականների ընթացքում: Գիրքը հեղինակը նվիրել է «ԱՅԱՍ» տիեզերագիտական խմբակի 25-ամյակին: Այն հեղինակի երկար տարիների դպրոցական և արտադպրոցական մանկավարժական աշխատանքի հանրագումարն է: Գրքի տպագրությունը հնարավոր է դարձել ՀՀ Նախագահի հովանավորությամբ իրականացվող *Երիտասարդ գիտանականների աջակցության ծրագրի* շրջանակներում:

Գրքում ներկայացված է օդագնացությունը, ավիացիան, աստղագիտությունը և տիեզերագնացությունը՝ որպես մի գիտահանրամատչելի պատմություն մարդու անցած ճանաչման ուղու մասին՝ սկսած հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը, նաև մարդկության տիեզերական ապագան: Գրքում շեշտադրված է հայ ազգի և նրա հայտնի գիտնականների ներդրումն օդագնացության, ավիացիայի, աստղագիտության և տիեզերագնացության ոլորտներում: Գիրքը նախատեսված է ոչ միայն հանրակրթական դպրոցի աշակերտների, այլև ուսանողների, ուսուցիչների ու տիեզերքով հետաքրքրվող ցանկացածի համար, ում հետաքրքիր է շրջապատող աշխարհը: 

Մեծածավալ այս գիրքը (464 էջ)  ընթերցողին ամենապարզ և սովորական պատկերացումներից տանում է դեպի բնական գիտությունների և տեխնոլոգիաների խորը և համակողմանի գիտելիքներ, արթնացնում է հետաքրքրասիրություն, զարգացնում ստեղծագործաբար հետազոտելու, մտքի թռիչքներ կատարելու և նորարարական մտահղացումների հանգելու ունակություններ և հակումներ, ինչպես նաև տալիս է տիեզերքի և դրա ուսումնասիրության պատմության, ձեռք բերված համաշխարհային փորձի համապարփակ պատկերացում:

Գիրքը երաշխավորվել է ՀՀ ԿԳՆ կրթության ազգային ինստիտուտի կողմից որպես ուսումնաօժանդակ ձեռնարկ հանրակրթական ավագ դպրոցի համար։ Գրքի շնորհանդեսը կայացել է ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայում։ Այն չի վաճառվում. կոմերցիոն նպատակներ չի հետապնդում: «Դարերի խորքից դեպի Տիեզերք» գիրքն անհատույց տրամադրվել է Հայաստանի և Արցախի հանրակրթական դպրոցներին՝ որպես ուսումնական օժանդակ ձեռնարկ, մի մասն էլ մրցանակաբաշությունների և օլիմպիադաների ժամանակ տրվել է մասնակիցներին և հաղթողներին՝ որպես մրցանակ:

## Մրցանակներ և պարգևներ
[մինի|Ավետիք Գրիգորյանին 2013 թվականին [Հայաստանի կրթության և գիտության նախարարություն|ՀՀ ԿԳՆ Ոսկե հուշամեդալը հանձնում է ՀՀ Տեխնիկական ստեղծագործության հանրապետական կենտրոնի տնօրեն Ֆերդինանդ Ղարիբյանը|297x297փքս]]

* Ավետիք Գրիգորյանը ճանաչվել է ՀՀ վարչապետի աշխատակազմի ՀԿՏԿի սահմանած 2025 թվականի «Մեր ժամանակների հերոսը» ամենամյա մրցանակաբաշխության գլխավոր մրցանակակիր՝  կրթական, գիտական և բարձր տեխնոլոգիական բնագավառներում ունեցած երկար տարիների գործունեության և ունեցած ավանդի համար։ Մրցանակը հանձնել է ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը։

* ՀՀ Աժ նախագահի Ոսկե հուշամեդալ (2024)՝ կրթության և գիտության ոլորտում ունեցած նշանակալի ավանդի համար
* ՀՀ ԿԳՆ Ոսկե հուշամեդալ (2013)՝ կրթության ոլորտում ունեցած մեծագույն ավանդի համար:

## Գիտական հրապարակումներ
* Grigoryan Avetik E. “AYAS”: From Aerospace Club to Aerospace Society. Communications of BAO, Vol.67, Issue1, 2020, pp.90-102
* «Քվանտային երկվիճակ խնդրի անալիտիկ լուծումները կրկնակի-, երկակի- և եռակի-կոնֆլյուենտ Հոյնի ֆունկցիաների միջոցով», Journal of Contemporary Physics (ԳԱԱ), 2015
* «Քվանտային երկվիճակ խնդրի լուծումների տասնհինգ դաս՝ կոնֆլյուենտ Հոյնի ֆունկցիայի միջոցով», Journal of Physics A: Mathematical and Theoretical, 2014
* «Լույսի վերջավոր արագությամբ պայմանավորված գերնոր աստղերի առաքման գծերի կապույտ շեղման էֆեկտի վերաբերյալ», Астрофизика, 1990։
* Գիտահանրամատչելի գիրք՝ «Դարերի խորքից դեպի Տիեզերք», 2013 թվական, «Տիգրան մեծ» հրատարակչություն

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
*
* 
* NEWSLETTER OF THE ARMENIAN ASTRONOMICAL SOCIETY (ArAS) No. 75 (November 18, 2014) 2014. [19-րդ Միջազգային աստղագիտական օլիմպիադա, Բյուրականի առաջին գիտական ճամբար, դասախոսություններ]։

Կատեգորիա:Աստղագետներ
Կատեգորիա:Հայ աստղաֆիզիկոսներ