Էնդոֆոբիա

**Էնդոֆոբիա** (անգլ. *Endophobia*), նորահայտ տերմին, որը նշանակում է հակվածություն կամ արհամարհանք սեփական էթնիկ խմբի մշակութային ինքնության և/կամ արտաքնային գծերի նկատմամբ, ինչպես նաև նույն ազգին պատկանող անձանց նկատմամբ՝ ելնելով նրանց ազգությունից կամ երկրի (կամ տարածաշրջանի) իդիոսինկրատիկ սոցիալամշակութային առանձնահատկություններից։ Այն համարվում է քսենոֆոբիայի հակադարձը, քանի որ եթե քսենոֆոբիան օտարին կամ տարօրինակին ուղղված մերժում է, ապա էնդոֆոբիան՝ սեփականին։

## Ծագումնաբանություն
Տերմինը ծագում է հին հունարենից․ «ἔνδον» (*endon*) նշանակում է «ներսում», իսկ «φόβος» (*phobos*)՝ «վախ» կամ «խուճապ»։

## Վերլուծություններ
Էնդոֆոբիայի մասին ճշմարիտ խոսելու համար բավարար չէ պարզապես մեկնաբանություն կամ քննադատություն հնչեցնել սեփական երկրի կամ տարածաշրջանի սոցիալական կամ մշակութային որևէ կողմի վերաբերյալ։ Անհրաժեշտ է, որ առկա լինի այնպիսի վարքագծային շղթա, որն առաջացնում է մերժում կամ նույնիսկ ատելություն այն տարրերի հանդեպ, որոնք համարվում են տվյալ մշակույթի կամ էթնիկ պատկանելության բաղադրիչներ՝ ընկալվելով որպես սեփական ինքնության մաս։ Այդ տարրերը կարող են ներառել խոսելու ձևը, հենց լեզուն, հավատալիքները (օրինակ՝ տարածված կրոնը), ազգային քաղաքական համակարգը, հագուստը, խոհանոցը, կենսակերպը և այլ մշակութային առանձնահատկություններ։ Այս վարքագիծը երբեմն կարող է հասնել ախտաբանական մակարդակի՝ պատճառ դառնալով, որ անձը չկարողանա ներդաշնակ ապրել ինքն իր կամ շրջապատի հետ։ Շատ դեպքերում էնդոֆոբիան ուղեկցվում է նաև դասային և ռասայական նախապաշարմունքներով։

Հոգեբանության և սոցիոլոգիայի տեսանկյունից այս վարքագիծն ուսումնասիրվում և վերլուծվում է որպես երևույթ, որը փոխկապակցված է այլ գործոնների՝ օրինակ անարժևորման բարդույթի (inferiority complex) և ցածր ինքնագնահատականի հետ։ Այդ դեպքում անհատն իրեն ստորադաս է զգում մի այլ քաղաքակրթության, ռասայի կամ մշակույթի, որը բացահայտ կամ ենթադրյալ կերպով ընկալում է որպես վերադաս։

## Պատմություն
Էնդոֆոբիան դրսևորվել է բազմաթիվ հասարակություններում ողջ պատմության ընթացքում։ Լատինական Ամերիկայում, եվրոպական գաղութացման հետևանքով առաջացած պիգմենտոկրատիայի՝ որպես սոցիալ-տնտեսական երևույթի ձևավորումը հանգեցրել է որոշակի հակադրության և մերժման՝ կապված ամերինդացիների մշակութային արտահայտությունների և ֆիզիկական հատկանիշների հետ։ Սա դիտարկվում է նույնիսկ այն անձանց մոտ, ովքեր իրենք էլ կրում են այդ հատկանիշները, սակայն դրանք ընկալում են որպես «օտար»՝ այլ ոչ թե իրենց ինքնության մաս։ Օրինակ՝ Պերուում «չոլո» տերմինը հաճախ օգտագործվում է որպես ռասիստական նվաստացուցիչ բառ՝ բնութագրելու երկրի բնիկ էթնիկ խմբերին պատկանող մարդկանց։ Այն երբեմն վիրավորական նշանակությամբ օգտագործում են նույնիսկ նույն ֆիզիկական կամ մշակութային հատկանիշներ ունեցող մարդիկ՝ իրենց հասակակիցների նկատմամբ։

Մեկ այլ խորապես ներծծված էնդոֆոբ զգացում գոյություն ուներ աֆրոամերիկացիների որոշ խմբերում Ամերիկայում ստրկության ժամանակաշրջանում և դրանից հետո՝ հիմնականում անդրադառնալով Սահարայից հարավ գտնվող Աֆրիկայից սերող անձանց։ Շատերը մերժում կամ նույնիսկ ուրանում էին իրենց մաշկի գույնը և իրենց նախնիների մշակույթը։

Կանարական ազգայնականության տեսանկյունից քննադատության է ենթարկվել Կանարյան կղզիներում ենթադրյալ էնդոֆոբիայի գոյությունը՝ տեղացիների կողմից մերժելով Կանարյան բնիկների մշակութային տարրերը (օրինակ՝ Գուանչե ազգաբնակչության մշակույթը Տեներեֆեում) ի նպաստ Իբերիական թերակղզուց ներմուծված իսպանական մայրցամաքային մշակույթի։

Ավելի ռադիկալ և վերջին ժամանակների համատեքստում են ԻՍԻՍ ահաբեկչական խմբավորման պարամիլիտար ուժերը, որոնք պատրաստում են «Խալիֆության առյուծիկներ»՝ 10-ից 15 տարեկան երեխաների, գովազդում և ներշնչում են նրանց մերժել իրենց մշակույթի սկզբունքներն ու արժեքները, եթե դրանք չեն համընկնում ջիհադիզմի հետ։ Սա ներառում է ուսումնական նյութերի խիստ վերահսկողական գործընթաց։

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:Խտրականություն
Կատեգորիա:Ֆոբիաներ