Թողթամիշ

**Թողթամիշ**  (, ), Ոսկե Հորդայի խան 1380-1396 թվականներին։

Կուլիկովոյի ճակատամարտում (1380) թաթար մոնղոլների պարտությունից հետո ձգտել է վերականգնել Ոսկե Հորդայի հզորությունը և հպատակեցնել Ռուսաստանը։ 1382-ին արշավել է հյուսիս–արևելյան Ռուսիա, խաբեությամբ գրավել Մոսկվան և հիմնահատակ ավերել այն։ 1384 թվականին Թողթամիշի զորքերը ներխուժել են Հարավային Կովկաս։ Սյունիքով անցնելիս (1385) գրավել Որոտան ամրոցը, մեծ ավերածություններ գործել Վայոց ձորում։ Թողթամիշի երկու մասից բաղկացած զորքը միավորվել է Արցախում, ապա Շիրվանի վրայով վերադարձել Դաշտ–ի Ղփչաղ, իր հետ տանելով 200 հազար գերի, որոնց մեջ տասնյակ հազարավոր հայեր՝ Պարսկահայքից, Սյունիքից, Արցախից։ 1395 թվականին Թողթամիշը պարտվել է Լենկթեմուրից և կորցրել Վոլգայից արևելք ընկած տիրույթները։ Կյանքի վերջին տարիներին իշխանության համար պայքարել է Թեմիր–Խութլուղի (Անդրվոլգյան խան) դեմ։ Թողթամիշին սպանել է Սիբիրի խան Շադիբեկը։

## Իշխանության գալը
Չինգիզիդ Թողթամիշը օղլան թույ-Խոջայի որդին էր, Մանգիշլակի տիրակալը և ուրուս Խանի օրոք ազդեցիկ խանզադան։  Այն բանից հետո, երբ Տույ-Խոջան մահապատժի ենթարկվեց ուրուս Խանի հրամանով անհնազանդության համար, երիտասարդ Թողթամիշը, վախենալով իր կյանքի համար, 1376 թվականին փախավ Սամարղանդ՝ մավերանահրի տիրակալ Թիմուրի (Թամերլան) մոտ։ 

1377 թվականին Թողթամիշը Էմիր Թիմուրի աջակցությամբ սկսեց նվաճել Ոսկե Հորդան։ Այնուամենայնիվ, առաջին ճակատամարտում, չնայած ուրուս խանի որդու՝ Բելոորդինի իշխան Կուտլուգ-Բուգիի մահվանը, Թողթամիշը պարտվեց և փախավ Թիմուր։  Շուտով նա, Թիմուրի կողմից իրեն տրամադրված ավելի ուժեղ բանակի գլխավորությամբ, երկրորդ անգամ ներխուժեց Ոսկե հորդա։ Սակայն Խանը կրկին ջախջախվեց Ուրուս խանի որդու՝ Տոկտակիայի կողմից և պատսպարվեց Թիմուրի մոտ։  Ուրուս Խանը պատերազմի սպառնալիքով Էմիրից պահանջել է իրեն հանձնել Թողթամիշին, Սակայն Թիմուրը հրաժարվել է։ 1377 թվականին Թողթամիշը Էմիր Թիմուրի աջակցությամբ սկսեց նվաճել Ոսկե Հորդան։ Այնուամենայնիվ, առաջին ճակատամարտում, չնայած ուրուս խանի որդու՝ Բելոորդինի իշխան Կուտլուգ-Բուգիի մահվանը, Թողթամիշը պարտվեց և փախավ Թիմուր։  Շուտով նա, Թիմուրի կողմից իրեն տրամադրված ավելի ուժեղ բանակի գլխավորությամբ, երկրորդ անգամ ներխուժեց Ոսկե հորդա։ Սակայն Խանը կրկին ջախջախվեց Ուրուս խանի որդու՝ Տոկտակիայի կողմից և պատսպարվեց Թիմուրի մոտ։  Ուրուս Խանը պատերազմի սպառնալիքով Էմիրից պահանջել է իրեն հանձնել Թողթամիշին, Սակայն Թիմուրը հրաժարվել է։ 

Թիմուրն ինքը սկսեց պատրաստվել Ուրուս Խանի դեմ "Ոսկե հորդա" արշավին և շուտով ներխուժեց նրա սահմանները և տեղակայվեց Սայնակի մոտ՝ Ուրուս Խանի զորքերի դիմաց։  Այնուամենայնիվ, սաստիկ սառնամանիքների պատճառով մարտիկները ի վիճակի չէին զենք պահել, և Թամերլանը հետաձգեց Հորդայի նվաճումը մինչև գարուն։  Հաջորդ տարի վճռական Բախում կրկին տեղի չունեցավ, քանի որ Ուրուս Խանը հանկարծամահ եղավ։ Տոկտակիայի կարճատև գահակալությունից հետո Թիմուր-Մալիկ օղլանը միացավ Ոսկե Հորդայի գահին։Թողթամիշը Լենկթեմուրի կողմից իրեն տրված բանակի գլխին ներխուժեց հորդա, բայց կրկին ջախջախվեց՝ հազիվ խուսափելով մահից։ Բազմաթիվ արատների և թույլ կողմերի պատճառով Թիմուր-Մալիկը արագորեն սկսեց կորցնել իշխանությունը, որի շնորհիվ Թիմուրը հնարավոր համարեց Թողթամիշին կրկին ուղարկել Հորդայի գահը նվաճելու համար: Թողթամիշը ջախջախեց Թիմուր-Մալիկին և դարձավ Սյառլիկ Հորդայի տիրակալը, որի կենտրոնը գտնվում էր Պոկյոնակում։ 

1378-ի գարնանը, Այն բանից հետո, երբ արևելյան մասը ընկավ Պլինակի մայրաքաղաքով, Թողթամիշը ներխուժեց արևմտյան մաս, որը վերահսկվում էր տեմնիկ Մամայի կողմից: 1380 թվականի ապրիլին Թողթամիշին հաջողվեց գրավել ամբողջ Ոսկե Հորդան մինչև Ազով, ներառյալ մայրաքաղաքը՝ Սարայ Բերկեն։

1380 թվականին Թողթամիշը խաղաղության պայմանագիր կնքեց ջենովացիների հետ, համաձայն որի՝ "Գոթիայի կապիտանությունը"՝ Ղրիմի ամբողջ հարավային ափը, որը նախկինում պատկանում էր Թեոդորոյի իշխանությանը, ընդգրկվեց Հյուսիսային Սևծովյան տարածաշրջանում գտնվող ջենովական ունեցվածքի մեջ:

Թողթամիշի կառավարման ժամանակաշրջանին է վերաբերում ստորին Պովոլժիեում Ոսկե Հորդան քաղաքների վերածնունդը:

Կուլիկովոյի ճակատամարտի ընթացքում 1380 թվականի սեպտեմբերի 8-ին բեկլարբեկ Մամայը ջախջախվեց և կորցրեց իր լեգիտիմությունը՝ ի դեմս Խան Մուհամմադ Բուլակի, որն ակնհայտորեն սպանվեց։  Կուլիկովոյի ճակատամարտից հետո Թողթամիշը Թիմուրի օգնությամբ տիրեց Միացյալ Ոսկե Հորդայի գահին։ 1380 թվականի հոկտեմբերին կամ նոյեմբերին Կալկայի ճակատամարտում նա ջախջախեց Բեկլարբեկ Մամայի զորքերի մնացորդները։ Մամայի զորքերի զգալի մասը առանց կռվի անցավ Թողթամիշի կողմը՝ որպես օրինական Խան։ Այն բանից հետո, երբ Մամայը սպանվեց սրճարանում, Թողթամիշը դեսպաններ ուղարկեց Ոսկե Հորդայի հյուսիս-արևմտյան ուլուսներին՝ ռուս իշխանների մոտ՝ իր գահակալության լուրով։ Իշխանները պատվով ընդունեցին Խանի դեսպաններին և իրենց հերթին իրենց դեսպաններին նվերներ ուղարկեցին նոր Խանի համար։  Սակայն Մոսկվայի Մեծ իշխան Դմիտրի Իվանովիչ Դոնսկոյը հարկ չհամարեց գնալ Ոսկե Հորդայի նոր տիրակալի մոտ՝ նրա ձեռքից մեծ իշխանության յառլիկ ստանալու համար։  Հաջորդ երկու տարիներին Ռուսաստանն ու Հորդան գոյություն ունեին որպես երկու անկախ քաղաքական ուժեր։ 

14-րդ դարում Կիզի-Կերմեն քաղաքի շրջանում (ներկայիս Բերիսլավ ներկայիս Ուկրաինայի տարածքում) կար Խան Թոխտամիշ Դոգանգեչիտի նստավայրը։

## Արշավ դեպի Մոսկվա
1382 թվականին Թողթամիշը Բուլղարիայում հրամայել է կողոպտել ռուս քրիստոնյա հյուրերին և գրավել նրանց նավերը, իսկ ինքը մեծ զորքով գնացել է ՄՈՍԿՎԱ։  

Նիժնի Նովգորոդի իշխան Դմիտրի Կոնստանտինովիչը, իմանալով Թոխտամիշի արշավի մասին և, ցանկանալով փրկել իր երկիրը կործանումից, իր որդիներին՝ Վասիլի Կիրդյապային և Սեմյոն Դմիտրիևիչին ուղարկեց նրա մոտ։  Օլեգ Իվանովիչը, մեծ դքս Ռյազանսկին, առաջնորդվելով նույն դրդապատճառներով, նրան ցույց տվեց Բրոդին Օկայի վրա: Դմիտրի Իվանովիչ Դոնսկոյը և Վլադիմիր Անդրեևիչ քաջը համապատասխանաբար մեկնել են Կոստրոմա և Լամսկի գայլ՝ զորքեր հավաքելու համար։  Միտրոպոլիտ Կիպրիանոսը ապաստան է գտել Տվերում։  Տվերի իշխան Միխայիլ Ալեքսանդրովիչը դեսպան ուղարկեց Թոխտամիշին՝ հնազանդության հայտարարությամբ։Երբ Թողթամիշը վերցրեց Սերպուխովը, Մոսկվայում, նրա լիակատար անօգնականության պատճառով, ապստամբություն բարձրացավ։ Մոսկվացիներին օգնության է հասել լիտվացի իշխան Օստեյը, որը ռուսական ծառայության մեջ էր։  1382 թվականի օգոստոսի 24-ին Թողթամիշը մոտեցավ քաղաքին։  Երկու օր մոսկվացիներն ու լիտվացիները համառորեն պաշտպանվեցին։  Այնուամենայնիվ, Թոխտամիշը խորամանկությամբ վերցրեց Մոսկվան՝ ուղարկելով Նիժնի Նովգորոդի իշխաններ Վասիլի Կիրդյապուին և Սեմյոն Դմիտրիևիչին, ովքեր երդվեցին, որ Թոխտամիշը ոչ մի վատ բան չի անի մոսկվացիներին, եթե հանձնվեն։ Երբ Տոխտամիշը գրավվեց Սերպուխովի կողմից, Մոսկվայում նրա լիակատար անօգնականության պատճառով ապստամբություն բարձրացավ։ Մոսկվացիներին օգնության է հասել լիտվացի իշխան Օստեյը, որը ռուսական ծառայության մեջ էր։  1382 թվականի օգոստոսի 24-ին Թողթամիշը մոտեցավ քաղաքին։  Երկու օր մոսկվացիներն ու լիտվացիները համառորեն պաշտպանվեցին։  Այնուամենայնիվ, Թոխտամիշը խորամանկորեն գրավեց Մոսկվան՝ ուղարկելով Նիժնի Նովգորոդի իշխաններ Վասիլի Կիրդյապային և Սեմյոն Դմիտրիևիչին, ովքեր երդվեցին, որ Թոխտամիշը ոչ մի վատ բան չի անի մոսկվացիներին, եթե նրանք հանձնվեն։ 

Այն բանից հետո, երբ Հորդայի ջոկատներից մեկը ջախջախվեց Վլադիմիր Անդրեևիչ քաջի կողմից Լամսկի Վոլոդյայի տակ, Թոխտամիշը գնաց հորդա՝ հետդարձի ճանապարհին թալանելով Ռյազանի երկիրը։  1383 թվականի ապրիլի 23-ին Դմիտրի Իվանովիչը իր ավագ որդուն՝ Վասիլին, ուղարկեց հորդա։ Վլադիմիրի մեծ իշխանության յառլիկի համար, 1382-ի աշնանը, Միխայիլ Ալեքսանդրովիչ Տվերսկոյը որդու՝ Ալեքսանդրի և Դմիտրի Սուզդալսկու եղբոր՝ Բորիս Կոնստանտինովիչ Գորոդեցկու հետ գնացին Օրդա: Դմիտրի Դոնսկոյը Տոխտամիշին հարգանքի տուրք է մատուցել Մամայի պարտությունից երկու տարի անց։

## Պայքար Թամերլանի հետ
Թաթարները ևս մի քանի անգամ փոքր արշավանքներ կատարեցին ռուսական հողի վրա, թալանեցին Ռյազանը, բայց Թոխտամիշը չէր կարող մեծ և լուրջ արշավանք ձեռնարկել Մոսկվայի դեմ, քանի որ այդ ժամանակ նա պայքարի մեջ մտավ Թամերլանի հետ, որին նա պարտական էր գահը։  Վախենալով Անդրկովկասի և Արևմտյան Իրանի անցումից թշնամու տիրապետության տակ՝ Թողթամիշը 1385 թվականին ներխուժեց այս տարածաշրջան։ Գրավելով Թավրիզը և կողոպտելով այն՝ Խանը նահանջեց հարուստ ավարով։ 90 000 գերիների մեջ էր նաև բանաստեղծ Քամոլ Խուջանդին։ 

1390 — ական թվականներին Թիմուրը (Թամերլան) երկու դաժան պարտություն է կրել Հորդայի Խանին՝ Կոնդուրչի (1391) և Թերեկի (1395) վրա, որից հետո Թողթամիշը զրկվել է գահից և ստիպված է եղել մշտական պայքար մղել Թիմուրի դրածոների դեմ։  Պարտությունից հետո Թողթամիշին, ըստ երևույթին, հաջողվել է կարճ ժամանակով գրավել իշխանությունը Սիբիրյան խանության կամ նրա ուլուսների մի մասում։ 

Թամերլանը ավերեց Հորդայի հիմնական քաղաքները, նրա տնտեսությունը քայքայվեց, մարդկային ռեսուրսները աղքատացան պատերազմի և դրան հաջորդած սովի հետևանքով։  Հորդայի իշխանությունը խարխլվեց ոչ միայն ռուսական հողերում, այլև Քոչվորների նախնիների ուլուսներում։

## Պայքար Եդիգեի դեմ
Պահպանված յառլիկը ցույց է տալիս, որ Թողթամիշը դիմել է Յագայլոյին 1393 թվականին։ 1396 թվականին, կրելով հերթական պարտությունը՝ դրածո Թամերլան Կոյրիչակից, որը գրավել էր Ոսկե Հորդայի ավանդական մայրաքաղաքը՝ Սարայ — Բերկեն, Թոխտամիշը փախել է Լիտվայի Մեծ դքսություն և Վիտովտին օգնություն խնդրել Հորդայի վերադարձի հարցում՝ հյուսիսարևելյան Ռուսաստանի հողերի նկատմամբ իր գերիշխանությունից հրաժարվելու դիմաց՝ հօգուտ ՎԿ-ի:Վիտովտը, ընդունելով Թոխտամիշին իր հովանավորության տակ, Նրա համար նշանակեց Լիդա քաղաքը (1396-1399)։  Խանը ապրում էր հատուկ տանը, որը երկար ժամանակ պահպանում էր Թոխտամիշևի բակի անունը։  15-րդ դարի սկզբին Թողթամիշևի բակը ողողված էր ամրոցի լճակի ջրերով։  19-րդ դարի կեսերին տեղանքը ստացել է Ձեկանկա կամ Դեկանկա անվանումը, այստեղ տուն է կառուցվել Հռոմեական Կաթոլիկ եկեղեցու լիդացի դեկանների համար։  Այժմ տարածքը Գրյունվալդսկայա և Լենինսկայա փողոցների և Լիդեա գետի միջև ընկած եռանկյունում:

Հաջի Թարխանում և Սարայչիկում Արևելքում իշխող Թիմուր Քութլուգը, Թամերլանի հզոր Էմիր Եդիգեյի աջակցությամբ, 1396 կամ 1397 թվականներին վտարեց Թամերլանի դրածո Կոյրիչուկին և գրավեց Սարայը։  Այժմ Խան Թիմուր Քութլուգը լրացուցիչ հեղինակություն ուներ ավանդական մայրաքաղաք՝ գոմ ունենալու համար, թեև քաղաքը ավերվել էր վերջին տարիների արշավանքներից:

Միևնույն ժամանակ, Թոխտամիշը, վերախմբավորվելով, ներխուժեց Լիտվայից։ 1397-ին նա պաշարեց genենովայի Կաֆան Ղրիմում, իսկ հաջորդ՝ 1398-ին, օգտվելով Եդիգեյի բացակայությունից, վերականգնեց գոմի սեփականությունը՝ ուրախությամբ տեղեկացնելով իր սուրհանդակների միջոցով իր լիակատար հաջողության մասին: Սակայն արդեն նույն թվականին նա ջախջախվեց Թիմուր Կուտլուգի և Եդիգեյի կողմից և կրկին փախավ Լիտվա:Թիմուր Քութլուգը Եդիգեյի հետ, իր հերթին պաշարելով Կաֆուն և այնտեղ հնազանդություն ձեռք բերելով, վերականգնեցին իրենց վերահսկողությունը Հորդայի հարավ-արևմուտքում:

Այդ ժամանակ վիտովտն արդեն հասցրել էր երկու արշավներ կատարել Թամերլանի կողմից ավերված Հորդայի տարածքում՝ 1397 և 1398 թվականներին՝ հաջողակ, բայց մեծ դքսին չբերելով քաղաքական օգուտներ։ 

Առաջին արշավում Վիտովտը հասավ Սև ծով և Ղրիմ և առանց մեծ դիմադրության վերցրեց մի քանի հազար գերի. :Այդ բանտարկյալների կեսը բնակեցվեց Տրակայի մոտ՝ արտոնություն տալով դավանելու իրենց հավատքը: Նրանց սերունդների՝ լիպկի և կարաիմների համայնքները պահպանվել են մինչև մեր օրերը։  Հաջորդ տարի՝ 1398 թվականին, նրա բանակը, անցնելով Դնեպրով, հարձակվեց Հյուսիսային Ղրիմի վրա և հասավ արևելք մինչև Դոն գետը :իր դիրքերն ամրապնդելու համար Վիտովտը դղյակ է կառուցել Դնեպրի գետաբերանում։ 

Հորդայում իրադարձությունների զարգացումը ձեռնտու էր Վիտովտի հավակնություններին՝ դառնալու ռուսական բոլոր հողերի տիրակալը: ի դեմս Թողթամիշի նա տեսնում էր իր ծավալապաշտական քաղաքականության գործիքը, որի միջոցով, հնարավոր է, ծրագրում էր Ոսկե Հորդան ենթարկել իր քաղաքական ազդեցությանը։ 

Ինչ էլ որ լինի, Վիտովտը Թոխտամիշին և նրա հետևորդներին բնակեցրեց Վիլնոյի և Տրակայի Մոտակայքում (չնայած նրանցից շատերը լքեցին նրան՝ մեկնելով Բալկաններ՝ օսմանյան սուլթան Բայազիդ I-ի մոտ ծառայության անցնելու համար): Թոխտամիշը և Վիտովտը ստորագրեցին պայմանագիր, որով Թոխտամիշը հաստատեց, որ Վիտովտը ռուսական հողերի օրինական տիրակալն է, որոնք ժամանակին Ոսկե Հորդայի մաս էին կազմում և այժմ պատկանում են Լիտվային, և նրան խոստացավ հարգանքի տուրք մատուցել ռուսական իշխանություններից՝ իր գահը վերադարձնելու ռազմական օգնության դիմաց: Հնարավոր է, որ պայմանագրում դեռ նշվում էր, որ Վիտովտը հարգանքի տուրք կմատուցի ռուսական այս հողերից, հենց որ խանը գահը վերադարձնի:

Երբ Տիմուր Քութլուգը Լիտվայի Մեծ իշխան Վիտովտից պահանջեց հանձնել Թողթամիշին, Նա ահռելի մերժում ստացավ. "Ես չեմ հանձնի Թողթամիշ թագավորին, բայց ցանկանում եմ անձամբ հանդիպել Թեմիր-Քութլու թագավորին:Ոգեշնչված իր նախորդ հաջողություններից՝ Վիտովտը հայտարարեց "խաչակրաց արշավանք թաթարների դեմ" և 1399 թվականի մայիսին օրհնություն ստացավ Հռոմի Պապ Բոնիֆացիոս IX-ից:

1399 թվականին Ելույթ ունենալով Հորդայում՝ Վիտովտի դաշնակից զորքերը Թոխտամիշի թաթարների հետ միասին ճամբար հիմնեցին Վորսկլա գետի վրա։ Նոգայի բանակը հասավ այնտեղ: Թիմուր Քութլուգը, տեսնելով հակառակորդի հզորությունն ու բազմակարծությունը, սկզբում սկսեց խաղաղության բանակցությունները (մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ բանակցություններն ընթանում էին Եդիգեյին ուժեղացնելու ակնկալիքով)։  Միևնույն ժամանակ, Եդիգեյը իր զորքերի հետ հասավ գետը և խզեց բանակցությունները՝ համոզելով Թիմուր-Կուտլուգային շարունակել պայքարը: Առաջնորդելով Հորդայի զորքերը՝ Եդիգեյը ջախջախիչ պարտություն կրեց Վիտովտին 1399 թվականի օգոստոսի 12-ին Վորսկլայի ճակատամարտում։  Առաջինը մարտի դաշտից փախան Թողթամիշի զորքերը։ Հորդաները հետապնդում էին Վիտովտի զորքերի մնացորդները մինչև Կիև քաղաք։  Տիմուր-Կուտլուգը Կիևից 3000 ռուբլի լիտվական Արծաթ վերցրեց օկուպ և, ջարդելով Լիտվայի Մեծ դքսությունը մինչև Լուցկա քաղաքը, վերադարձավ իր ուլուսներին։

Թողթամիշը վերջապես կորցրեց իր նախկին քաղաքական ազդեցությունը և վերջին տարիներին սկսեց թեքվել դեպի խաղաղություն Թամերլանի հետ, որը վերջերս վիճում էր Եդիգեյի հետ, և նույնիսկ դեսպանատուն ուղարկեց Թամերլանի մոտ։ Հետևաբար, Եդիգեյը, այս աղմկահարույց հաղթանակից հետո, մենակ չթողեց Թոխտամիշին՝ շարունակելով կատաղի պայքարել նրա դեմ՝ փոփոխական հաջողությամբ:

Թամերլանը մահացել է 1405 թվականին, իսկ Թողթամիշը Եդիգեյի և Չոկրեի հետ տասնվեցերորդ ճակատամարտում վերջնականապես ջախջախվել և սպանվել է 1406 թվականին։ 

1406 թվականին հրեշտակապետական տարեգրությունը (ներառված է Ուստյուգի տարեգրության մեջ) հայտնում է (լ.215 մասին. — 216):

Այդ իսկ ձմռանը Ցար Ժենբեկը սպանում է Տյումենի մոտ գտնվող Սիբիրյան հողում, իսկ ինքը՝ Սեդան Հորդայի վրա

## Խան Թողթամիշի յառլիկները
Խան Թողթամիշ Յագայլոյի յառլիկը հայտնաբերվել է 1834 թվականին Կ.Մ. Օբոլենսկու կողմից արտաքին գործերի նախարարության Մոսկվայի գլխավոր արխիվում։  Փաստաթուղթը գտնվում էր Ա.Ս. Ստրախևիչի փաստաթղթերի շարքում, որոնք ժամանակին գտնվում էին Կրակովի թագի արխիվում։ 

Յառլիկի բնօրինակը բաղկացած է երկու թերթ սյառլիկ թղթից: Առաջին թերթի երկարությունը 39,6 սմ է, լայնությունը՝ 19,8 սմ: Երկրորդ թերթի երկարությունը 41,8 սմ է, լայնությունը՝ 19,8 սմ: երկու թերթերում էլ կա ցուլի գլխի նշան: Տեքստն արված է չագաթայերեն լեզվով Ույղուրական գրով թանաքով՝ թերթերի առջևի մասում՝ 13 տող առաջին թերթիկի վրա և 12 տող երկրորդի վրա։  Առաջին թերթիկի վրա առաջին տողը և վեցերորդ տողի առաջին բառը գրված են ոսկով։ Երրորդ, չորրորդ և հինգերորդ տողերը, որոնք հաջորդում են հասցեատիրոջ անունը նշելուց հետո, տեղափոխվում են "ներքև" (ձախ): Այս տողերի կողքին, աջ կողմում, քառանկյուն կնիքի ոսկե դրոշմն է (6×6 սմ): Տպագրությունը բաղկացած է երկու հրապարակներից, որոնցից մեկը գտնվում է մյուսի ներսում՝ արաբերեն տեքստով, որը պատրաստված է կուֆիկ տառատեսակով: Ներքին հրապարակում գրված է "սուլթան արդարադատության Տոկտամիշ": Մակագրությունը արտաքին հրապարակում - " հանուն Ալլահի ողորմած, ողորմած! Չկա Աստված բացի Ալլահից, Muhammad է Messenger Ալլահի. Թող Ալլահը օրհնի և ողջունի նրան:"Ոսկով երկրորդ թերթիկի վրա գրված են առաջին և վեցերորդ տողերի սկիզբը։ Յառլիկը գրվել է 1393 թվականի մայիսի 20-ին (հավի տարի, 8 Ռաջաբ 795):

Միևնույն ժամանակ, հայտնաբերվել է ևս մեկ յառլիկ, որը պատրաստվել է նմանատիպ թղթի վրա (եզան գլխի նշանը շրջված է), որը գրվել է Արևմտյան Ռուսաստանի կիսաստվածով, որն ունի նմանատիպ բովանդակություն, բայց չի հանդիսանում թարգմանություն:

Հայտնի են յառլիկի ռուսերեն թարգմանությունների մի շարք: 1835 թվականին նման թարգմանությունը կատարել է Օ. Մ.Կովալևսկին, 1837 թվականին՝ Ա. Կ. Կազեմ — Բեկը, 1850 թվականին՝ Ի. Ն. Բերեզինը, 1888 թվականին՝ Վ. Վ. Ռադլովը։  1927-ին Ա. ն. Սամոյլովիչը հրապարակեց մի աշխատանք, որում նա որոշ պարզաբանումներ կատարեց ի.ն. Բերեզինի և Վ. Վ. Ռադլովի թարգմանությունների վերաբերյալ:

Յառլիկի առավել հաճախ մեջբերված թարգմանություններն են ի. ն. Բերեզինի և Վ. Վ. Ռադլովի թարգմանությունները:

Ես՝ Տոկտամիշս, ասում եմ Յագայլին։

Տեղեկացնելու համար, թե ինչպես մենք նստեցինք մեծ տեղում, Մենք նախկինում դեսպաններ ուղարկեցինք Քութլու Բուգիի և Հասանի առաջնորդությամբ, և դու այդ ժամանակ մեզ մոտ ուղարկեցիր քո հավակնորդներին։  Երրորդ տարին մի քանի օգլաններ ուղարկեցին Բեկբուլաթի և Քոջամեդինի գլխավորությամբ, և բեկիները, որոնց գլխավորությամբ Բեքիշը, Տուրդուչակ-բիրդին և Դավուդը, Էդուգու անունով մի մարդ ուղարկեցին Թեմիրի մոտ, որպեսզի նրան գաղտնի կանչեն։ Նա եկել է այս կոչին, եւ, ըստ իրենց չարամտության, ուղարկել նրանց լուրը. Մենք այդ մասին իմացանք (միայն) այն ժամանակ, երբ նա հասավ (մեր) ժողովրդի սահմաններին, հավաքվեց, և այն ժամանակ, երբ մենք ուզում էինք մարտի մեջ մտնել, այդ չար մարդիկ հենց սկզբից սասանվեցին, և դրա հետևանքով ժողովրդի մեջ խառնաշփոթ տեղի ունեցավ։  Այս ամբողջ բանը տեղի է ունեցել այս կերպ. Բայց Աստված ողորմած էր և պատժեց մեզ թշնամի օղլաներին ու բեկերին, որոնց գլխին կանգնած էին Բեկբուլաթը, Քոջամեդինը, Բեքիշը, Տուրդուչակ-բիրդին և Դավուդը։ 

Այս գործերի մասին տեղեկացնելու համար մենք այժմ դեսպաններ ենք ուղարկում Հասան և թուլ Խոջայի առաջնորդությամբ։  Հիմա ուրիշ բան է. դու տուրքը հավաքիր մեզ ենթակա ժողովուրդներից և տուր այն քեզ մոտ եկած դեսպաններին. թող նրանք այն հասցնեն գանձարան: Թող դեռ նորից ձեր վաճառական արտելները շրջեն. դա ավելի լավ կլինի մեծ ժողովրդի վիճակի համար:

Նման յառլիկ ոսկե նշանով, որը մենք հեռվից ենք տեսել: Հավի տարում, ըստ ժամանակագրության, 795-ին, Ռեգեբա ամսվա 8-րդ օրը, երբ Հորդան Տանայում էր, Մենք (սա) գրեցինք:

- Վ. Ռադլով: Բ. յառլիկը Տոկտամիշ Թեմիր-Կուտլուգա չէ / / ԶՎՈՐԱՈ: - 2002. 1888. Հ. 3, Էջ 1-17

Յագայլու Մենք ուղարկեցինք դեսպաններ, որոնցից գլխավոր կաթսաներն ու Ասանները, որպեսզի իմանան մեծ տեղ բարձրանալու մասին, և դու նույնպես ուղարկեցիր մեզ մոտ ուղարկող: Երրորդ տարին բոլորովին Ուգլանովը, որոնցից ամենակարևոր Բեկբուլատը և Խոջա Մեդինը, և Բեկին, որոնցից գլխավոր Բեկգիչը և Տուրդուչակը Բիրդի Դավուդը, առաջ ուղարկելով Իդիկգիա անունով մի մարդու, ուղարկեցին (առանց իմ իմացության) Թեմիրի մոտ։  Այդ պահանջով Նա հանդես է եկել։  Երբ նա, հավատալով չար սրտին և նրանց նույն լեզվին, գաղտնի եկավ առաջ, մենք, ճանաչելով, հավաքվեցինք. ճակատամարտի ժամանակ նախկինում այդ վատ մարդիկ հեռացան տեղից, և այդ պատճառով ժողովուրդը հեռացավ տեղից: Ահա թե ինչն է եղել մինչ այդ նախկին գործի պատճառը։  Աստված մեզ բողոքեց, դավաճանեց մեզ պատերազմող Ուգլաններին և բեկերին, որոնցից գլխավոր Բեկբուլատը, Խոջա Մեդինը, Բեկգիչը և Տուրդուչակը Բիրդի Դավուդն են։  Հիմա մենք դեսպաններ ուղարկեցինք, որոնցից գլխավոր Ասանն ու Տուլու Օջան, որպեսզի իմանան այս կատարվածի մասին:

Իսկ հետո

Մեր հպատակներից հավաքելով ելքերը՝ հանձնեք գնացող դեսպաններին՝ գանձարան հասցնելու համար: Դեռևս կանոնի տակ (իմ) negocians-ը և ձեր վաճառականները թող գնան մեկը մյուսի մոտ. ճանաչելով դա լավ մեծ Ուլուսի համար՝ մենք հաստատեցինք ոսկե նշանով պատվոգիրը։ Հրամայված է գրել գիջրայի տարվա կուրյաչյագո Ռեգեբի ութերորդ օրվա յոթ հարյուր իննսունհինգերորդ նոր լուսնային ամիսը, երբ Հորդան Դոնի վրա էր։ 

Բերեզին ի. ն. Խանի դյուրանցումներ: մ., 1988: 1. Թոխտամիշի Ոսկե Հորդայի Խանի յառլիկը Լեհական թագավոր Յագայլին: 1392-1993 Կազան,           1850, Էջ 12

Թարգմանության ճշգրտության խնդրի հետ կապված է նաև նամակը գրելու վայրի հարցը։ Օ. Մ. Կովալևսկին, Ա. Կ. Կազեմ-Բեկը, ի. ն. Բերեզինը իրենց թարգմանություններում նշում են այս վայրը "երբ Հորդան Դոնի վրա էր"արտահայտությամբ։  Վ. Գ. Տիզենգաուզենի և Վ. Վ. Ռադլովի թարգմանություններում Թանը նշվում է որպես նամակի գրելու վայր, որով թարգմանիչները հասկանում են Դոնի (Ազով) բերանի մոտ գտնվող քաղաքը: Վերջին դեպքում մեկնաբանությունն ավելի համոզիչ է, քանի որ հայտնի դեպքերում, երբ փաստաթուղթը կազմվել է գետի ափին (Թիմուր Քութլուգի յառլիկը, Ուլուգ-Մուհամմադի նամակը, Մահմուդ Խանի նամակը), այլ բառեր օգտագործվում են տեղը նշելու համար: Այս դեպքում օգտագործվում են նաև այլ բառեր:

Բնօրինակը 1921 թվականին փոխանցվել է Լեհաստանին։

## Թողթամիշ Բեկ-Խոջայուի յառլիկը
Փաստաթուղթը պատկանել է Ղրիմի սեփականատեր Ալի Բեյ Բուլգակովին և որպես փաստաթուղթ ներկայացվել է Տավրիկյան ազնվական պատգամավորական ժողովին (ՏԳԴՍ):

... Թողթամիշի պատվոգիրը պատկանում է Ալի բեյ Բուլգակովի մոր տոհմին, որը կոկկոզի հովտի սեփականատեր Եռաբունչու փաշա Աբդուվել բեյի ծոռն է.ընտանիքը նույնպես համաձայն է պատվոգիրը հանձնել կառավարությանը՝ առանց փոխհատուցման:

Օ. Ս. Մավրինա

Յառլիկը մի ոլորան է, որը սոսնձված է խիտ, դեղնավուն, դատարկ թղթի երկու կողմերում ' առանց ֆիլիգրանի չորս թերթերից: Այն բաղկացած է երկու մասից. Թերթերն ունեն 33, 36,35,5 և 18 սմ երկարություն: մագաղաթն ինքնին ունի 119 սմ երկարություն և 25,2 սմ լայնություն: տեքստը պատրաստված է սև թանաքով դիվանի-ջալիի նրբագեղ ձեռագրով, որը պատրաստված է տրիկոտաժով: Տեքստի չափը 21×90 սմ է, աջ կողմում կան 5 սմ լուսանցքներ: լրիվ տողերի երկարությունը հասնում է մինչև 21 սմ, կարճերը՝ մինչև 11 սմ: ըստ ալիֆի, տառերի միջին բարձրությունը 1,5 — 2 սմ է: ներածության մեջ տառերի առավելագույն բարձրությունը 4-6 սմ է: տեքստի տողերի միջև հեռավորությունը 6-7 սմ է: ներածության և ինտիտուլյացիայի միջև և ինտիտուլյացիայի և հիմնական տեքստի միջև հեռավորությունը 10-12 սմ է: գրված է ոսկով invokation, intitulation, "Խան" բառը և այս բառը փոխարինող դերանունները:

Յառլիկի վրա կա երկու տպում կարմիր կնիք քառակուսի ձևով (12 սմ×12 սմ): Տպման տեքստը, ընդհանուր առմամբ, համապատասխանում է Խան Տոկտամիշի յագայլ յառլիկի վրա տպված տեքստին, բացառությամբ այն բանի, որ ներքին հրապարակում "Սուլթան" բառից առաջ անընթեռնելի նիշեր են նկատվում:

Առաջին տպավորությունը գտնվում է աջ կողմում, տեքստի 7-8 տողերի դիմաց և ընկնում է թղթի 2 և 3 թերթերի սոսնձված հանգույցի տեղում: Երկրորդ տպավորությունը գտնվում է 4 թղթի վրա, ձախ կողմում, 14-15 տողերի ծայրերում:

Արդեն անցյալ դարի 70-ականների վերջին, չնայած 1970-ին իրականացված վերականգնմանը, հետազոտողները նշել են փաստաթղթի վատ անվտանգությունը ' համեմատած իր սկզբնական վիճակի հետ (1843-ին ֆաքսիմիլային պատճենը հանվել է դրանից):

Ես հանձնվում եմ Աստծուն և վստահում եմ նրա ողորմությանն ու բարությանը:

Tokhtamyshevo բառը:

Ղրիմի մարզի պետերին, որոնց գլխին Կուտլու-Բուգան է, Բեկերը, հոգևոր դատավորները, հոգևոր իրավաբանները, վանահայրերը, երեցները, պալատների քարտուղարները, մաքսավորները, կշռողները, բուկաուլները, հարկադիրները, ցանկացած վարպետներ, բոլորը։ 

"ՍԻՄ յառլիկի սեփականատեր Բեկ Հաջին իրեն պատկանող մարդկանց հետ, մենք բոլորս գոհ ենք (նրանք ամեն տարի վճարում էին պետական գանձարան ցանկացած պահանջվող ծախս՝ հավելավճարներով): Եվ, ինչպես ասում են, "Բեկ Հաջի" -ն իրեն պատկանող մարդկանց հետ միասին, մենք բոլորս գոհ ենք (նրանք ամեն տարի վճարում էին պետական գանձարան բոլոր պահանջվող ծախսերը՝ հավելավճարներով): Այսուհետ, այսուհետ, թող մի պարտադրեք "բարձի" կոչվածը, բայց մի պահանջեք մատակարարում և անասնակեր. Այո, նրանք գոմերի վրա հաց չեն պահանջում. մարզային իշխանությունները թող ձեռք չտան Ղրիմի ներսում, դրսում, կանգառի վայրերում գտնվող որևէ անձի. նրանց բոլորին միասին, հանուն նրանց պահանջվող ծախսերից ազատելու, հովանավորչություն և օգնություն ցուցաբերելու, paizovago tarkhan յառլիկը գրելու համար, դուք բոլորդ այս դեպքում անվիճելի աջակցություն ցուցաբերեք Բեկ Հաջիուին":,ուրեմն, տարածաշրջանային բարձիկների դասավորությունն անողները անպայման կվախենան անհանգստություն և վիրավորանք պատճառելուց։ Բայց եթե դու Բեկ Հաջին ես, ասելով.ես եմ, Ահա թե ինչպես է շնորհվում" դուք կսկսեք բռնություն գործադրել թշվառ աղքատներին, և ձեզ համար լավ չի լինի: Եվ եթե դուք դառնաք": Այնպես որ, բամբասանք, անցկացման համար տրվել է կարմիր տպագիր յառլիկը. Հորդան գտնվում էր Դոնի վրա, ուր-տուբայի վրա, տափաստանի վրա։  Գրված է կապիկի ամռանը zulkaada քսանչորսերորդ ամսվա իննսուն չորրորդ տարին:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մոնղոլ խաներ