open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հրանուշ Խառատյան

**Հրանուշ Սերգեյի Խառատյան (Առաքելյան)** (), հայ ազգագրագետ, կովկասագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու, հասարակական գործիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1952 թվականի փետրվարի 18-ին Ադրբեջանական ԽՍՀ Շամխորի շրջանի Ջագիր գյուղում։ Մանկությունն անց է կացրել հայրենի գյուղում, ապա Շամխորում։ 1966 թվականին ընտանիքի հետ միասին տեղափոխվել է Հայկական ԽՍՀ և բնակություն հաստատել Նոր Հաճն ավանում։ Մեկ տարի սովորել է Նոր Հաճնի դպրոցում, իսկ 1967 թվականին՝ ընդունվել Երևանի պետական համալսարանին առընթեր Արտաշես Շահինյանի անվան Ֆիզմաթ դպրոց։ 1970 թվականին ընդունվել և 1975 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը՝ պատմության և հասարակագիտության ուսուցչի որակավորմամբ։ Համակուրսեցու և ապագա ամուսնու՝ Զավեն Խառատյանի հետ միասին որպես մասնագիտություն ընտրել է ազգագրությունը։

Այրի է, ունի 2 երեխա։ Մի շարք գիտական, վերլուծական, գիտա-հրապարակախոսական և հրապարակախոսական գրքերի և հոդվածների հեղինակ է։

## Կրթություն
1969 թ. ավարտել է Երևանի պետական համալսարանին առընթեր Արտաշես Շահինյանի անվան Ֆիզմաթ դպրոցը։

1970-1975 թթ. ուսանել է Երևանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետում՝ ազգագրություն մասնագիտությամբ։

1975-1979 թթ. սովերել է Լենինգրադում ապա և Մոսկվայում, ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի Ազգագրության ինստիտուտի ասպիրանտուրայում՝ մասնագիտանալով կովկասագիտության, կովկասի ազգագրության ուղղությամբ։ 1982 թ. Լենինգրադում պաշտպանել է "Չերքեզահայեր. պատմա-ազգագրական ուսումնասիրություն" թեմայով թեզը և ստացել է պատմական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան։

## Աշխատանքային գործունեություն
* 2011 թ.-ից աշխատում է Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտում, ղեկավարում է Կիրառական ազգագրության խումբը։ 
* 2009-2011 թթ. եղել է Երևանի պետական լեզվահասարակագիտական համալսարանի Մշակութային մարդաբանության և երկրագիտության ամբիոնի վարիչը։
* 2008-2009 թթ.՝ ավագ գիտաշխատող Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտում։
* 2004-2008 թթ. ղեկավարել է Հայաստանի Կառավարության աշխատակազմի ազգային փոքրամասնությունների և կրոնի վարչությունը։ 2008 թ. մարտի 1-ի դեպքերից հետո հրաժարվել է զբաղեցրած պաշտոնից՝ ի նշան բողոքի։ 
* 2001-2003 թթ. հանդիսացել է «Հազարաշեն» ազգաբանական հետազոտությունների հայկական կենտրոն Հասարակական կազմակերպության նախագահ, ինչպես նաև դասավանդել Երևանի պետական համալսարանում։  
* 1994-2000 թթ. աշխատել է Երևանի պետական համալսարանում որպես Ազգագրության ամբիոնի վարիչ։ 
* 1993-1994 թթ. աշխատել է ՀՀ Նախագահի աշխատակազմում որպես գլխավոր մասնագետ։ 
* 1993-1994 թթ. եղել է Երևան քաղաքի փոխքաղաքապետ։ 
* 1989-1992 թթ. աշխատել է Երևանի պետական համալսարանի ազգագրության ամբիոնում որպես ավագ գիտաշխատող։    
* 1979-1989 թթ. եղել է Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի Արևելագիտության ինստիտուտի Քրիստոնյա արևելքի բաժնի գիտաշխատող։
* 1969-1970 թթ. աշխատել է Արզնիի տեխնիկական ճշգրիտ քարերի գործարանում՝ որպես լուսապատճենահանող։

## Աշխատություններ
* Խառատյան Հ. Հայատեացութիւնը որպէս թուրքական ինքնութեան կառուցման գործօն. գաւառահայերը Թուրքիայի Հանրապետութիւնում 20-րդ դարի միջնադարում, 2018

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազգագրագետներ
Կատեգորիա:Հայ կովկասագետներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների թեկնածուներ
Արամ Գյուլնազարյան

**Արամ Սիմոնի Գյուլնազարյան** (), Արցախի Պաշտպանության բանակի հայ զինծառայող։ Զոհվել է ադրբեջանական դիպուկահարի կողմից ստացված հրազենային վնասվածքից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1993 թվականի հունվարի 7-ին Արագածոտնի մարզի Օշական գյուղում։ 7 տարեկանից հաճախել է Մեսրոպ Մաշտոցի անվան միջնակարգ դպրոց։ 2002 թվականից հաճախել է Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցուն կից «Հայորդաց տուն» կիրակնօրյա դպրոցը, մասնակցել է ժողովրդական և ազգագրական երգի-պարի, նկարչության, գոբելենի խմբակներին, դպրոցում գործող շախմատի խմբակին 2009 թվականին ընդունվել է Երևանի պետական ճարտարագիտական համալսարանի ճանապարհային և տրանսպորտային երթևեկության կազմակերպում և կառավարում բաժինը, սովորել է 2 տարի այնուհետև կիսատ թողնելով ուսումը 2011 թվականի հունիսի 24-ին զորակոչվել է բանակ։

2012 թվականի հունիսի 18-ին Ասկերանի մարտական դիրքերում ստանալով հրազենային վնասվածք ադրբեջանական զինված ուժերի դիպուկահարի կողմից մահանում է հոսպիտալի ճանապարհին։ Արցախի նախագահ Բակո Սահակյանի հրամանով 2012 թվականի հունիսի 20-ին Արցախի պաշտպանության բանակի գնդացրորդ, շարքային Արամ Գյուլնազարյանը հետմահու պարգևատրվել է «Մարտական ծառայության» մեդալով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախի Պաշտպանության բանակի հայ զինծառայողներ
Լեգենդ № 17

**«Լեգենդ № 17»** (), ռուսական գեղարվեստական ֆիլմ, որը նկարահանվել է 2013 թվականին «ТриТэ» կինոընկերությունում։ Ֆիլմը պատմում է խորհրդային հոկեյիստ Վալերի Խառլամովի և ԽՍՀՄ - Կանադա սուպերսերիայի առաջին խաղի մասին (1972)։

Ֆիլմի պրեմիերան կայացել է 2013 թվականի ապրիլի 10-ին «Հոկտեմբեր» կինոթատրոնում։ Ֆիլմն արժանացել է «Ոսկե արծիվ» վեց մրցանակի՝ ճանաչվելով տարվա լավագույն ռուսական ֆիլմ։

Ֆիլմի ստեղծողներն արժանացել են 2013 թվականի Ռուսաստանի Դաշնության պետական մրցանակի (2014)։

## Սյուժե
Երիտասարդ Խառլամովը Մոսկվայում ծանոթանում է հայտնի մարզիչ Անատոլի Տարասովի հետ, որը Վալերիին ընկերոջ՝ Ալեքսանդր Գուսևի հետ ուղարկում է Ուրալ՝ Չեբարկուլ քաղաք՝ խաղալու տեղական «Զվեզդա» ակումբի կազմում։ Հետագայում Խառլամովն ընդգրկվում է ԲԿՄԱ ակումբի, ապա՝ նաև ԽՍՀՄ հոկեյի ազգային հավաքականի կազմում։

## Դերերում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2010-ականների կենսագրական դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:2010-ականների ռուսերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:2013 դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:2013 ֆիլմեր
Կատեգորիա:«Ոսկե արծիվ» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Իրական դեպքերի հիման վրա նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Մոսկվայում նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Նիկիտա Միխալկովի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ռուսական դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ռուսական կենսագրական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ռուսական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում ԽՍՀՄ-ում
Կատեգորիա:Իսպանիայում նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Մոսկվայում
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 1972 թվականին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 1956 թվականին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 1967 թվականին
Դժբախտ պատահարներից ապահովագրություն

**Դժբախտ պատահարներից ապահովագրություն**, ոչ կյանքի ապահովագրության կամ ընդհանուր ապահովագրության տարատեսակ, որի ժամանակ ապահովագրության օբյեկտ են հանդիսանում ապահովադիրների (ապահովագրված անձնանց) գույքային շահերը, որոնք կապված են դժբախտ պատահարների ունենալու հետևանքով նրանց կյանքին կամ աշխատունակությանը հասցված կորստի հետ։

Դժբախտ պատահարներից ապահովագրությունը նախատեսում է ապահովագրական պատահար տեղի ունենալու պատճառով ապահովագրված անձանց կյանքին և աշխատունակությանը հասված վնասների ապահովագրական հատուցումների կատարում ապահովագրողի կողմից՝ սահմանված հաստատագրված գումարի չափով կամ մասնակի, ինչպես նաև լրացուցիչ ծախսերի լրիվ փոխհատուցմամբ։

## Գրականություն
* Կիրակոսյան, Կարեն (2011). *«Ապահովագրական գործ»*, Երևան, «Կռունկ», ISBN 978-9939-9008-7-2

Կատեգորիա:Ապահովագրություն
Աարոն Դիաս

**Աարոն Դիաս Սպենսեր** (, ), մեքսիկացի դերասան, երգիչ և մոդել։

## Ֆիլմեր

## Սկավառակագրություն
* Սուրբ Սատանա - Դուտե Կարլոս Պոնսե-ի հետ (Սուրբ Սատանան Սերիալի Սոունդթրեկ) (2013).
* Թերեզա (Թերեզա Սերիալի Սոունդթրեկ)(2010).
* Սիրահարվում եմ ինձ (2009).
* Դասարան 406

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Մեքսիկացի դերասաններ
Կատեգորիա:Մեքսիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:1982 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մարտի 7 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգիչներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ
Կատեգորիա:Մեքսիկացի մոդելներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Ֆիլա

**Ֆիլա**, նաև ֆիլե (), Հին Հունաստանում տոհմացեղային միավորում, հետագայում՝ տերիտորիալ շրջան։

Հին տոհմական ֆիլան տոհմատիրական ժամանակաշրջանի Հունաստանի բնակչության քաղաքական, ռազմական և կրոնական կյանքի կենտրոնն էր։ Ֆիլաները բաժանված էին ֆրատրիաների։ Ֆիլայում իշխանությունը պատկանում էր ժողովրդական ժողովին, ավագների խորհրդին և կրոնական, դատական ու զինվորական իշխանությունը մեկ
անձի մեջ միավորող ընտրովի ֆիլոբասիլևսին։

Ստրկատիրական պետությունների ձևավորման ընթացքում տոհմական ֆիլաները փոխարինվել են տերիտորիալ ֆիլներով։ Տերիտորիալ ֆիլաները Ատտիկայում դարձել են դեմոկրատական պետական կառուցվածքի հենարան։

## Գրականություն
* Словарь античности, пер. с немецкого, СП «Внешсигма», Москва, 1992 г.

Կատեգորիա:Հին Հունաստանի պատմություն
Կենսաերկրաքիմիա

**Կենսաերկրաքիմիա**, երկրաքիմիայի բաժին, ուսումնասիրում է կենսոլորտում օրգանիզմների մասնակցությամբ ընթացող երկրաքիմիական պրոցեսները։ Երկրի վրա քիմիական տարրերի միգրացիան հնարավոր չէ հասկանալ առանց օրգանիզմների ազդեցությունը հաշվի առնելու։ Կենսաերկրաքիմիայի հիմնական դրույթները մշակել է ակադեմիկոս Վլադիմիր Իվանովիչ Վեռնադսկին։ Կենսաերկրաքիմիան հետազոտում է ոչ թե օրգանիզմների առանձին ձևերն ու տեսակները, այլ ամբողջ կենդանի նյութը։ Վերջինս Երկրի մակերևույթի վրա անհավասարաչափ է բաշխված։ Հայտնի են կենդանի նյութի կուտակման վայրերը, օրինակ, պլանկտոնը՝ օվկիանոսներում և ծովերում, անտառները՝ ցամաքում, տորֆը՝ հողերում։ Բնակչության խտությունը նույնպես անհավասարաչափ է և մեծ չափով կախված է հողա-կլիմայական զոնաներից։ Բուսական օրգանիզմները կազմում են կենդանի նյութի գլխավոր զանգվածը (արեգակի էներգիայի մոտ 1%-ը կլանում են բույսերը)։ Կենդանի նյութի կազմում մասնակցում են բոլոր հայտնի քիմիական տարրերը և նրանց իզոտոպները։ Օրգանիզմները կատարում են երկրաքիմիական ֆունկցիա՝ մասնակցելով այս կամ այն քիմիական տարրի կենսածին միգրացիային։ Կենդանի նյութի մասնակցությունը կենսաերկրաքիմիական պրոցեսներին արտահայտվում է ուղղակի կամ անուղղակի ձեերով։ Այսպես, օրգանիզմների մահացումից հետո կենդանի նյութն անմիջականորեն մասնակցում է դիատոմիտի, կրաքարերի, ածուխների, նավթի առաջացմանը։ Ֆոտոսինթեզի հետևանքով կանաչ բույսերն ստեղծում են Երկրի արդի մթնոլորտի թթվածնի ողջ զանգվածը և այլն։ Ավելի բազմազան և բազմաբնույթ է օրգանիզմների ու նրանց կենսագործունեության արգասիքների անուղղակի ազդեցությունը երկրաքիմիական պրոցեսների վրա։ Միկրոօրգանիզմները մասնակցում են, օրինակ, երկաթի, մանգանի և այլ տարրերի օքսիդացմանը, վերականգնում սուլֆատները՝ առաջացնելով ծծմբի կենսածին հանքավայրեր։ Կենդանի նյութը H_2O-ի և CO_2-ի հետ բացառիկ դեր է խաղում հողմահարման և նստվածքային ապարների առաջացման պրոցեսներում։ Իր երկրաբանական գործունեությամբ հսկայական կենսաերկրաքիմիական դեր է կատարում մարդը։ Ամեն տարի Երկրի ընդերքից հանվում է բնակչության մեկ շնչին ընկնող մինչև մի քանի տասնյակ տոննա ապար։ Մարդն ազդում է մթնոլորտի, կենսոլորտի, երկրակեղևի քիմիական և իզոտոպային բաղադրության վրա, և այդ ազդեցությունը, գնալով, անընդհատ աճում է։ 

Կատեգորիա:Քիմիայի բաժիններ
Կատեգորիա:Կենսաերկրաքիմիա
Կատեգորիա:Կենսաբանություն
Նիլ Ֆիլատով

**Նիլ Ֆեոդորի Ֆիլատով** (; ), ռուս մանկաբույժ, Ռուսաստանում մանկաբուժության հիմնադիրներից, Վլադիմիր Ֆիլատովի հորեղբայրը։

Ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը (1869 թ.), աշխատել Մոսկվայի Սոֆիայի (այժմ՝ Ն․ Ֆիլատովի անվան) մանկական հիվանդանոցում։ 1891 թվականից՝ Մոսկվայի համալսարանի մանկական հիվանդությունների առաջին ինքնուրույն ամբիոնի պրոֆեսոր և ղեկավար։ Ֆիլատովը մանկաբուժության մեջ զարգացրել է կլինիկա-ֆիզիոլոգիական ուղղությունը։ Ապացուցել է ջրծաղիկ հիվանդության ինքնուրույնությունը (1877 թ.), նկարագրել քութեշային կարմրախտը, վարակիչ մոնոնուկլեոզը (1885 թ.) և այլն։

Շատ աշխատանքներ վերաբերում են մանկական նյարդախտաբանությանը։ 1892 թվականին նրա նախաձեռնությամբ կազմակերպվել է Ռուսաստանի մանկաբույժների ընկերությունը։

Կատեգորիա:Ռուս մանկաբույժներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:Վագանկովյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ռուս բժիշկներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ
Կարինե Ջիվանյան

**Կարինե Արամի Ջիվանյան** (հուլիսի 3, 1939 Լենինական (այժմ՝ Գյումրի)), հայ կենդանաբան-հյուսվածաբան, կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1990 թ.), պրոֆեսոր (1991 թ.)։ 
Ճարտարապետ, նկարիչ, քանդակագործ Հակոբ Ջիվանյանի քույրն է։

## Կենսագրություն
1961 թվականին ավարտել է ԵՊՀ։ 1964 թվականից աշխատում է ԵՊՀ կենսաբանական ֆակուլտետի կենդանաբանության ամբիոնում, 1993-2003 թվականներին՝ ամբիոնի վարիչ։

Աշխատանքները վերաբերում են ողնաշարավոր կենդանիների ներքին օրգանների վերականգնման և փոխհատուցման-հարմարման շարժընթացների փոխազդեցություններին։

Համահեղինակ է «Կենսաբանության հարցերի շտեմարան» (2001) գրքի, «Իմունոլոգիա» (մաս 1, 2004 թվական) և այլ դասագրքերի։

## Պարգևներ
* ՀՀ ԿԳՆ ոսկե մեդալ 
* ՀՀ ԿԳՆ պատվոգիր

## Երկեր
* Սեռական բջիջներ, բեղմնավորում և տրոհում։ (Դասախոսություն), Ջիվանյան Կարինե Արամի, Երևանի պետական համալսարան, Կենսաբանության ամբիոն, Երևան,  Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1984։
* Հյուսվածաբանության լաբորատոր պարապմունքների ուսումնաօժանդակ ձեռնարկ։ Ջիվանյան Կարինե Արամի, Երևանի պետական համալսարան, Կենսաբանության ամբիոն, Երևան, ԵՊՀ , 1992։
* Կենսաբանություն։ Կենդանիներ, Դասագիրք հանրակրթական դպրոցի 7-րդ դասարանի համար, Ջիվանյան Կարինե Արամի, Դանիելյան Ֆելիքս Դանիելի, Ռուխկյան Ռաֆայել Հրաչի, Յավրույան Էդուարդ Գրիգորի, Երևան, Մակմիլան-Արմենիա, 2000։
* Կենսաբանության հարցերի շտեմարան։ Բուհի ընդունելության քննությունների համար, Գևորգյան Էլմիրա Մուշեղի, Ջիվանյան Կարինե Արամի, Հայաստանի Հանրապետության կրթության և գիտության նախարարություն, Երևան, Զանգակ-97, 2001։
* Իմունոլոգիա։ Ուսումնական ձեռնարկ։ Կարինե Արամի Ջիվանյան, Երևանի պետական համալսարան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 2004։
* Կենսաբանություն։ Կենդանիներ։ Դասագիրք հանրակրթական դպրոցի 7-րդ դասարանի համար, Ջիվանյան Կարինե Արամի, Դանիելյան Ֆելիքս Դանիելի, Ռուխկյան Ռ. Հ,  Յավրույան Էդուարդ Գրիգորի, Երևան, Մակմիլան Արմենիա, 2005։
* Կենսաբանության ընթացիկ գնահատման առաջադրանքների նմուշների ժողովածու։ Ջիվանյան Կարինե Արամի, Կարապետյան Աննա, ՀՀ Կրթության և գիտության նախարարություն, Կրթական ծրագրերի կենտրոն, Երևան, Ա. հ., 2007:
* Հյուսվածաբանություն։ Ուսումնական ձեռնարկ։ Ջիվանյան Կարինե Արամի, Կարապետյան Ա. Ֆ., Երևանի պետական համալսարան, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2012։
* Իմունաբանություն։ (Ուսումնական ձեռնարկ), Ջիվանյան Կարինե Արամի, Ազնաուրյան Ա. Վ., Թռչունյան Արմեն Համբարձումի, Երևանի պետական համալսարան, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2015։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հյուսվածաբաններ
Կատեգորիա:Հայ կենդանաբաններ
Կատեգորիա:Հուլիսի 3 ծնունդներ
Կատեգորիա:1939 ծնունդներ
Կատեգորիա:Գյումրի քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ կենսաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ դասախոսներ
Կատեգորիա:Դասագրքերի հեղինակներ
Ավետիս Սարաֆյան

**Ավետիս Հարությունի Սարաֆյան** (), հայ քանդակագործ, նկարիչ։

## Կենսագրություն
1965 թվականին ավարտել է Կոստանդնուպոլսի գեղարվեստի ակադեմիան։
Ունեցել է 7 անհատական ցուցահանդեսներ։ Արժանացել է Իսպանիայի կառավարության (1972), Վատիկանի պատրիարքարանի Գեորգ II (2001), I կարգի պատվո (2002) շքանշանների։

## Ստեղծագործություններ
Կիսանդրիներ՝
* Հակոբ Մնձուրի
* Աշոտ Մադաթյան
* Հարություն Ամիրա Պեզճյան
* Հակոբ Պարոնյան (Օրթագյուղի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցում)
* Կարապետ և Սենեքերիմ Պալյաններ (Պեշիքթաշի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցում)
* Մաթևոս Զարիֆյան
Դիմանկարներ՝
* Վազգեն Ա կաթողիկոս
* Կոմիտաս
Գեղանկարներ՝
* «Վարդանանց պատերազմ»
* «Խաղաղություն»
* «Կովկասցիներ»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կապի հաղորդման ուղի

մինի
**Կանալ կապի**, կանալ հաղորդման, տեխնիկական սարքեր և ֆիզիկական միջավայր, որտեղ ազդանշանները տարածվում են հաղորդչից (ինֆորմացիայի աղբյուրից) դեպի ընդունիչ (ինֆորմացիա ստացողը)։ Ըստ հաղորդվող ինֆորմացիայի տեսակի լինում է հեռագրական, հեռախոսային, ռադիոհաղորդման, հեռուստա-մեխանիկական և այլն, ըստ կապի գծերի կամ հաղորդման գծերի տիպի՝ հաղորդալարային, ռադիո, ռադիո-ռելեային և այլն։ 

Կատեգորիա:Կապ
Կատեգորիա:Հեռուստատեսային տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Ինֆորմացիայի տեսություն
Վարազ (Վարազդատ Սամվելյան)

**Վարազդատ Սամվելի Սամվելյան (Վարազ)** (), հայ քանդակագործ, նկարիչ։

## Կենսագրություն
1938 թվականին ավարտել է ԵԳԱՏ-ը։

1939 թվականին մասնակցել է Խալխին Գոլի և Հայրենական պատերազմներին, գերվել է, փախել ֆաշիստական համակենտրոնացման ճամբարներից, Ֆրանսիայում միացել Դիմադրության շարժմանը։

Աշակերտել է Ֆ. Լեժեին և Ա. Լոտին։ 1946 թվականից բնակվել է ԱՄՆ-ում (1957 թվականից՝ Ֆրեզնոյում)։

2010 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Շիրակի մարզի Արթիկ (Հայաստան) քաղաքում «Հայաստան» Համահայկական Հիմնադրամը Վարազ Սամվելյանի անունով կառուցել է մշակույթի կենտրոն։

## Ստեղծագործություններ
Վարազի քանդակներին բնորոշ են դինամիզմը, թարմ արտահայտչամիջոցները։ 
* «Քնարահարը», գրանիտ, 1960 թվական, սեփական թանգարան
* «Քենեդի», ցեմենտ, 1964 թվական, սեփական թանգարան
* «Սասունցի Դավիթ», կոփածո պղինձ, 1970 թվական, բազալտ, Ֆրեզնոյի քաղաքապետարանի առջև
* «Վարդան Մամիկոնյան», ցեմենտ, 1972 թվական, Ֆրեզնո
* «Վիլյամ Սարոյան», գրանիտ, 1974 թվական, Ֆրեզնո, Մետրոպոլիտեն թանգարան, բրոնզ, 1984 թվական, Վիլյամ Սարոյանի թանգարանի պատին, Ֆրեզնո

Հեղինակ է նաև գրաֆիկական և գեղանկարչական գործերի, հուշագրությունների։ Մտերիմ է եղել Վիլյամ Սարոյանի հետ։

## Գեղանկարներ
* «Ծովափ Նիս քաղաքում»
* «Ձիերը ծովափին»
* «Մայիսի 1-ը Փարիզում»
* «Պատերազմի արհավիրքը»
* «Ծովափ»

## Ցուցահանդեսներ
* Ֆրանսիա
* Կոլումբիա
* Ճապոնիա
* ԱՄՆ
* Մեքսիկա
Գործերը ցուցադրվել են սեփական՝ Ժամանակակից արվեստի թանգարանում (Ֆրեզնո)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Ստեղծագործական կեղծանուններ
Հովհաննես Քարամյան

**Հովհաննես Սարգսի Քարամյան** (), հայ քանդակազարդող վարպետ։

## Կենսագրություն
1924 թվականին ավարտել է Երևանի շինարարական ուսումնարանը։ Հայ քարգործ վարպետների քանդակազարդման արվեստի ավանդույթներով իրականացրել է իր ժամանակի ճարտարապետների նշանավոր կառույցների (Երևանի օպերայի և բալետի թատրոն (գրանիտ, 1935-1936), Կառավարական տուն (ֆելզիտ, 1936 թվականից), «Արարատ» կոնյակի, գինու, օղու կոմբինատը (բազալտ, 1936), Լենինի հուշարձանի պատվանդան (գրանիտ, 1937-1940 թվականներ, չի պահպանվել), Հաղթանակի մոնումենտի «Մայր Հայաստան» թանգարան (սև տուֆ, 1950), Երևանի կոնյակի գործարան (տուֆ, 1952-53), Կառավարական 2-րդ տուն (ֆելզիտ, 1954), Արհեստակցական միությունների տան և ՀՀ տրանսպորտի և կապի նախարարության միացյալ շենքերի (ֆելզիտ, 1957) և այլն) քանդակազարդումները։

## Պատկերասրահ

Republic-square-Yerevan (26).JPG|Արհեստակցական միությունների տան և ՀՀ տրանսպորտի և կապի նախարարության միացյալ շենքեր
Yerevan Brandy factory.jpg|«Արարատ» կոնյակի, գինու, օղու կոմբինատ
Ararat brandy factory in Yerevan, Winter time.JPG| Երևանի կոնյակի գործարան


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Ջուլֆայի շրջանում ծնվածներ
Իրական արյուն

**Իրական Արյուն** (), ամերիկյան հեռուստասերիալ, նկարահանվում է 2008 թվականից։ Ֆանտաստիկ ժանրի այս հեռուստասերիալի հեղինակը և պրոդյուսերը Ալան Բալն է։ Ֆիլմը պատմում է ԱՄՆ-ի Լուիզյանա Նահանգում ապրող Սուկի Ստեկհաուսի մասին որը չլինելով վամպիր միշտ ուշադրության կենտրոնում է գտնվում վամպիրների կողմից։ Սուկիի կերպարը մարմնավորում է հանրահայտ դերասանուհի Աննա Պակուին։ Ֆիլմը հեռարձակվում է ամերիկյան HBO (ՀԲՕ) հեռուստատեսությամբ։ Ֆիլմի պրեմիերան տեղի է ունեցել 2008 թ-ի սեպտեմբերի 7-ին որից հետո ֆիլմը ունեցել է մեծ հաջողություն։ Նկարահանվել է 6 եթերաշրջան։ Վերջին 6-րդ եթերաշրջանը ավարտվել է 2013-ի հուլիսի 15-ին։ Ֆիլմի եզրափակիչ 7-րդ եթերաշրջանը ցուցադրվելու է 2014-ի ամռանը։

## Պատմություն
Լուիզիանա նահանգում ապրող Սուկին ունի տարօրինակ և ոչ բոլորին հատուկ առեղծված։ Նա կարողանում է կարդալ մարդկանց մտքերը։ Այդ նահանգում նաև ապրում են մի շարք վամպիրներ որոնցից մեկը Բիլ Կոմպտոնն է։ Այն պահից ինչ Սուկին փրկում է Բիլին մահվանից նրանք դառնում են ընկերներ որից հետո արդեն զույգ։ Բիլը 173 տարեկան վամպիրի է։ Ամեն ինչ շատ լավ է ընթանում մինչև գերբնական արարածների հայտնվելը։

### Դերասանական կազմ

### Միացյալ Նահանգների Ցուցադրում

## Ցուցադրված երկրներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:HBO-ի բնօրինակ ծրագրեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան հեռուստասերիալներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆենտեզի հեռուստասերիալներ
Կատեգորիա:Անգլերեն հեռուստասերիալներ
Կատեգորիա:Հեռուստասերիալներ վամպիրների մասին
Հովհաննես Իսակովի հուշարձան (Երևան)

**Հովհաննես Իսակովի հուշարձան**, գտնվում է Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքում՝ Ծովակալ Իսակովի պողոտայում, տեղադրվել է 2005-ին։

## Պատմություն
Արձանի բացման հանդիսավոր արարողությունը տեղի է ունեցել 2005 թվականի օգոստոսի 22-ին՝ ծովակալի ծննդյան 111-րդ տարեդարձի կապակցությամբ, նրա անվան պողոտայի բարձրադիր մասում, Հայրենական մեծ պատերազմում տարած հաղթանակի 30-ամյակին նվիրված հուշահամալիրի հարևանությամբ։

Արձանը ստեղծվել է Երևանի քաղաքապետարանի և ՀՀ պաշտպանության նախարարության նախաձեռնությամբ։

## Տվյալներ
Հուշարձանը կառուցված է բրոնզից ու գրանիտից, բարձրությունը 6 մետր է։ Բրոնզաձույլ արձանը տեղադրված է գրանիտե պատվանդանին, որի վրա նստած է որոր, իսկ նրանից քիչ ներքև ամրացված է խարիսխ։ Դեպի Արարատ լեռը և Երևանյան լիճը նայող Հովհաննես Իսակովը ձախ ձեռքում պահել է գլխարկ, աջում՝ հեռադիտակ։ Ըստ ճարտարապետ Լևոն Մկրտչյանի՝ գլխարկը խորհրդանշում է սեփական ժողովրդին պաշտպանելու, իսկ հեռադիտակը՝ նրա անվտանգությունը հսկելու պատրաստակամությունը։

2007 թվականին որորն ու խարիսխը գողացել էին անհայտ անձինք, հարուցվել էր քրեական գործ։ Սակայն գողոնը չի հայտնաբերվել, և այսօր դրանց տեղում միայն անցքեր են։

## Հեղինակներ
* Ճարտարապետ՝ Լևոն Մկրտչյան
* Քանդակագործներ՝ Գևորգ Գևորգյան, Ռոբերտ Բալայան

## Պատկերասրահ

Ivan Isakov Monument, Yerevan (4).jpg
Ivan Isakov Monument, Yerevan (2).jpg
Ivan Isakov Monument, Yerevan (5).jpg
Embassy of the United States of America in Yerevan.JPG


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Գևորգ Գևորգյանի քանդակներ
Կատեգորիա:2005 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Հովհաննես Իսակով
Կատեգորիա:2005 քանդակներ
Կարա Կարաև

**Կարաև Կարա Աբդուլֆազ օղլի** (, ), ադրբեջանցի խորհրդային կոմպոզիտոր, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ։ Ադրբեջանի ԳԱ ակադեմիկոս։ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս։ 1949 թվականից ԽՄԿԿ անդամ։

## Կենսագրություն
1946 թվականին ավարտել է Մոսկվայի կոնսերվատորիան, նույն թվականից դասավանդել է Ադրբեջանի կոնսերվատորիայում (1959 թվականից՝ պրոֆեսոր, 1949-1953 թվականներին՝ տնօրեն)։ 1953 թվականից եղել է Ադրբեջանի ԽՍՀ կոմպոզիտորների միության նախագահ, 1962 թվականից՝ ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության քարտուղար։ Խորհրդային երաժշտության նվաճումներից են նրա «Յոթ գեղեցկուհի» (1952 թվականին բեմադրվել է Բաքվում), և «Ամպրոպի արահետով» (1958 թվականին բեմադրվել է Լենինգրադի Սերգեյ Կիրովի անվան օպերայի և բալետի թատրոնում, որը 1967 թվականին արժանացել է Լենինյան մրցանակի) բալետները։ Կարաևի ճանաչված այլ գործերից են՝ «Վաթան» («Հայրենիք», համահեղինակ՝ Ջովդեթ Հաջիևին, 1945 թվական, 1946 թվականին ԽՍՀՄ պետական մրցանակ) օպերան, երեք սիմֆոնիաները (1943, 1946 և 1965 թվականներ), «Յոթ գեղեցկուհի» և «Ամպրոպի արահետով» բալետների սյուիտները, «Լեյլի և Մեջնուն» սիմֆոնիկ պոեմը (1947, 1948 թվականին ԽՍՀՄ պետական մրցանակ), «Դոն Կիխոտ» սիմֆոնիկ գրավյուրան։ Գրել է նաև կանտատներ, օրատորիաներ, սոնատներ, ռոմանսներ։

## Հիմնական ստեղծագործություններ
### Օպերաներ
* «Հայրենիք» (1945)
* «Վայելչություն» (1972)

### բալետներ
* «Յոթ գեղեցկուհի» (1952)
* «Ամպրոպի արահետով» (1958)
* «Լեյլի և Մեջնուն» (1969)- խորոկրաֆիկ պոեմա
* «Դոն Կիխոտ» սիմֆոնիկ գրավյուրա

### Սիմֆոնիկ ստեղծագործություններ
* «Սիրտ երգը» կանտատան (1938)
* «Ուրախ երգը» կանտատան (1947)
* Ջազ նվագախմբի համար 3 Նոկտուրեն (1958)
* «Մեր կուսակցությունը» կանտատան (1959)
* «Ընկերության օրհներգ» (1972)

## Կոչումներ ու պարգևներ
* Ստալինի մրցանակը (1946)
* Ադրբեջանական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1955)
* Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1958)
* ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1959)
* Աշխատանքային կարմիր դրոշ (1961)
* Լենինի մրցանակը  (1967) 
* երկու Լենինի օրդեն (1967, 1978)
* Հոկտեմբերյան հեղափոխության (1971)
* Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1978)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1918 ծնունդներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի դիրիժորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության անդամներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի երաժշտական մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
Կարայի ծով

**Կարայի ծով** (*Կարա գետի անունից*), Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ծայրամասային ծով՝ Արևմտա-Սիբիրական հարթավայրի, Նոր երկիր, Ֆրանց Իոսիֆի երկիր և Հյուսիսային երկիր կղզիների միջև։

## Անվանում
Անվանումը ստացել է նրա մեջ թափվող Կարա գետից։ Գեռանունն էլ իր հերթին առաջացել է նենեցերեն Կարա (կարե) բառից, որը նշանակում է «սառցեկարկառի սառույց»։

## Աշխարհագրություն
Տարածությունը մոտ 880 հազար քառակուսի կիլոմետր է, միջին խորությունը՝ 127 մետր, առավելագույնը՝ 620 մետր, (մոտ 40%-ն ունի մինչև 50 մետր խորություն և միայն 2%-ը՝ 500 մետրից ավելի)։

Ջրի ծավալը՝ 112 հազար խորանարդ կիլոմետր է, ձգվածությունը՝ մոտ 1500 կիլոմետր, լայնությունը՝ մինչև 800 կիլոմետր։ Կարայի ծով թափվող գետերը (Ենիսեյ, Օբ, Պյասինա, Կարա) ունեն 1300 խորանարդ կիլոմետր տարեկան հոսք։ Կան շատ կղզիներ։ Կլիման արկտիկական է, խիստ։ Տարեկան 3-4 ամիս բևեռային գիշեր է, 2-3 ամիս՝ բևեռային ցերեկ։

Օդի ջերմաստիճանը հյուսիսում՝ 9-10 ամիս, հարավում՝ 7-8 ամիս՝ ցածր 0-ից։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը -20 աստիճանից մինչև -28 աստիճան է (նվազագույնը՝ -46 աստիճան), հուլիսինը՝ 6 աստիճանից մինչև - 1 աստիճան է (առավելագույնը՝ 16 աստիճան)։ Տարվա մեծ մասը սառցակալած է։ Ձմռանը ջրի ջերմաստիճանը սառցաշերտի տակ -1, 5 աստիճանից մինչև - 1, 7 աստիճան է, ամռանը մակերեսային ջրերինը՝ 2-60 աստիճան, աղիությունը՝ 10-33%։

Հոսանքներն ունեն ժամացույցի սլաքի հակառակ ուղղություն։ Մակընթացությունը կեսօրյա է, մակարդակի տատանումները՝ 0, 5-0, 8 մետր, ծոցերում՝ մինչև 2 մետր։ Հարուստ է ձկներով, կաթնասուններով, կղզիները՝ թռչնաշուկաներով, սպիտակ արջերով ու բևեռաղվեսներով։ Կարայի ծովը Հյուսիսային ծովային ուղու մի մասն է։ Գլխավոր նավահանգիստը Դիքսոնն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կարայի ծով
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ծովեր
ԱՄՆ թենիսի բաց առաջնություն

**ԱՄՆ թենիսի բաց առաջնություն** (), Մեծ սաղավարտի 4 մրցաշարերից մեկը։ Անցկացվում է ամենամյա, օգոստոսի վերջերին, սեպտեմբերի սկզբին։ Մրցաշարն իրականացվում է հետևյալ կարգով՝ տղամարդկանց և կանանց մենախաղեր, տղամարդկանց, կանանց և խառը զուգախաղեր, ինչպես նաև պատանեկան մրցաշարեր և վետերանների մրցաշարեր։ Մրցաշարի կազմակերպիչը ԱՄՆ թենիսի միությունն է։ 1978 թվականի սկսած մրցաշարի խաղերը տեղի են ունենում Բիլի Ջին Քինգի անվան թենիսի ազգային կենտրոնում, որը տեղակայված է Ֆլաշինգ Մեդոուս պարկում, Քվինս, Նյու Յորք։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Լուրեր US Open-ից
* 
* Մրցաշարի էջը WTA կայքում 
* Մրցաշարի էջը ITF կայքում  

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի թենիսի բաց առաջնություն
Կարատ

**Կարատ** (,  - եղջերենու պատիճ, որի սերմերը ծառայել են որպես զանգվածի միավոր), թանկարժեք քարերի և մարգարտի զանգվածի արտահամակարգային միավոր։ Կրճատ նշանակումը՝ կար.։

1 կար = 0, 2 գ = 200 մգ։

Բացի զանգվածի չափման միավորից, կարատը նաև ծավալի և ոսկու մաքրության չափման միավոր է։

Կատեգորիա:Զանգվածի միավորներ
Հյույգենս-Ֆրենելի սկզբունք

thumb|300px|Ալիքների բեկումն ըստ Հյույգենսի
thumb|300px|Ալիքների դիֆրակցիան ըստ Հյույգենսի

**Հյույգենս-Ֆրենելի սկզբունք**, *Հյույգենսի սկզբունք*, ալիքային տեսության հիմնական պոստուլատը, ալիքների տարածման խնդիրների լուծման մոտավոր մեթոդ, հիմնականում վերաբերում է լուսային ալիքներին. նկարագրում և բացատրում է ալիքների, մասնավորապես՝ լույսի տարածման մեխանիզմը։

## Նկարագրությունը
Հյույգենս Ֆրենելի սկզբունքը 1678 թ. Քրիստիան Հյույգենսի կողմից ձևակերպված սկզբունքի զարգացումն է. մակերևույթի յուրաքանչյուր կետ, որին հասել է լուսային ալիքը, ալիքների երկրորդային աղբյուր է։ Երկրորդային ալիքների պարուրիչը ժամանակի հաջորդ պահին դառնում է ալիքի ճակատ։ Հյույգենսի սկզբունքը հնարավորություն է տալիս խնդիրներ լուծելիս ամբողջ ալիքային պրոցեսի փոխարեն դիտարկել կամայականորեն ընտրված ալիքային մակերևույթ։

Հյույգենսի սկզբունքով ալիքների տարածման բացատրությունը համապատասխանում է երկրաչափական օպտիկայի օրենքների հետ, սակայն դիֆրակցիայի երևույթը հնարավոր չէ բացատրել դրանով։

1815 թ. Օգյուստեն Ֆրենելը լրացրեց այն՝ ներմուծելով տարրական ալիքների կոհերենտության և ինտերֆերենցիայի հասկացությունները, ինչը թույլ տվեց Հյույգենս-Ֆրենելի սկզբունքի հիման վրա դիտարկել նաև դիֆրակցիոն երևույթները։

Հյույգենս-Ֆրենելի սկզբունքը ձևակերպվում է հետևյալ կերպ.

Ալիքային ճակատի յուրաքանչյուր տարր կարելի է դիտարկել որպես երկրորդային գնդային ալիքներ ծնող երկրորդային գրգռման կենտրոն, իսկ արդյունարար լուսային դաշտը տարածության յուրաքանչյուր կետում կորոշվի այդ ալիքների ինտերֆերենցիայով։ 

Գուստավ Կիրխհոֆը Հյույգենսի սկզբունքին տվեց խիստ մաթեմատիկական տեսք՝ ցույց տալով, որ այն կարելի է համարել Կիրխհոֆի ինտեգրալային թեորեմ կոչված թեորեմի մոտավոր ձևը։

Համասեռ իզոտրոպ տարածությունում կետային աղբյուրի ալիքի ճակատը գնդոլորտ է։ Կետային աղբյուրից տարածվող գնդային ալիքի գրգռման ամպլիտուդը բոլոր կետերում միևնույնն է։

Հյույգենսի սկզբունքի հետագա ընդհանրացումը և զարգացումը *ըստ հետագծերով ինտեգրալների* ձևակերպումն է, ինչը հիմք է հանդիսանում ժամանակակից քվանտային մեխանիկայի համար։

## Տես նաև
* Ֆերմայի սկզբունք

## Գրականություն
* Լանդսբերգ Գ. Ս., Օպտիկա, Ե., 1973 (Ֆիզիկայի ընդհանուր դասընթաց, հ. 3)։

Կատեգորիա:Ֆիզիկական օպտիկա
Կարաչայներ

254px|մինի|Կարաչայ տղամարդիկ (19-րդ դարի լուսանկար)
**Կարաչայներ** (), թյուրքական ժողովուրդ են։ Հիմնականում բնակվում են Ռուսաստանի Դաշնությունում, Կարաչայ-Չերքեզական Հանրապետությունում։ Ընդհանուր թիվը՝ 250 հազար է։ Խոսում են կարաչայ-բալկարերեն, իսկ նրանց կրոնը սուննի իսլամն է։ Ռուսաստանում ապրում է 226 հազար։

## Պատմություն
Ազգության ձևավորմանը մասնակցել են լեռնական կովկազական ցեղերը, ալանները, բուլղարները և ղփչաղները։ Կարաչայների մեջ մինչև 19-րդ դարի կեսը պահպանվել էին ավատատիրական-նահապետական հարաբերությունները։ Անցյալում զբաղվել են քոչվոր անասնապահությամբ։ Պատկանում են Եվրոպոիդ ռասայի կովկասյան ենթառասային։

Խորհրդային Միության տարիներին զարգացել է գյուղատնտեսությունը, արդյունաբերությունը, ստեղծվել է գիր։ Փաստացի մեկ ազգ են իրենց հարևան բալկարցիների հետ ունենալով նրանց հետ մեկ ծագում, մշակույթ և լեզու։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թյուրքական ազգեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի ազգեր
Կատեգորիա:Կովկասի ազգեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ազգեր
Ֆուտբոլի աշխարհի ակումբային առաջնություն

**Ֆուտբոլի աշխարհի ակումբային առաջնություն** կամ **ՖԻՖԱ Աշխարհի ակումբային գավաթ** (), ֆուտբոլային մրցաշար, որն անց է կացվում վեց մայրցամաքների կոնֆեդերացիաների լավագույն ներկայացուցիչների և ընդունող երկրի ֆուտբոլային առաջնության հաղթողի միջև։ Առաջնությունը իրականացվում և կարգավորվում է ՖԻՖԱ-ի կողմից։

Առաջին առաջնությունը (որը կոչվել է *ՖԻՖԱ Աշխարհի ակումբային առաջնություն*, ) անց է կացվել 2000 թ.-ին Բրազիլիայում։ Հաջորդ մրցաշարը, չորս տարվա դադարից հետո և արդեն ներկայիս անունով, կայացել է 2005 թ.-ին Ճապոնիայում։ 2005 թ.-ից սկսած այն անց է կացվում ամեն տարի։

Աշխարհի ակումբային առաջնությունը ստեղծվել է որպես Միջմայրցամաքային գավաթի փոխարինող, որի վերջին խաղարկությունը կայացել է 2004 թ.-ին։

## Հաղթողներ

## Արտաքին հղումներ
* ՖԻՖԱ-ի պաշտոնական կայքը
* Տոյոտայի պաշտոնական կայքը՝ Աշխարհի ակումբային առաջնության մասին

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆուտբոլ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի առաջնություններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի միջազգային ակումբային մրցություններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի միջազգային մրցություններ
Ո՛չ պատերազմին (հուշարձան, Երևան)

**«Ո՛չ պատերազմին» («Անե՜ծք պատերազմին») հուշարձան**, գտնվում է Երևանում` «Հաղթանակ» զբոսայգում, տեղադրվել է 1977 թվականին։ Ընդգրկված է Երևանի Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

## Հեղինակ
* Քանդակագործ՝ Վահան Խաչիկյան
* Ճարտարապետ՝ Ֆելիքս Զարգարյան

## Տվյալներ
Քանդակը կառուցված է տուֆից, բարձրությունը 8 մետր է։ Հուշակոթողի վրա հայերեն և ռուսերեն գրված է. «Թող երբեք պատերազմ չլինի, թող ոչ ոք որդի չկորցնի»։

## Պատկերասրահ

«Անե՜ծք պատերազմին» (1).JPG
«Անե՜ծք պատերազմին» (2).JPG
«Անե՜ծք պատերազմին» (3).JPG
«Անե՜ծք պատերազմին».JPG


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Եփրեմ Մելքումյան

**Եփրեմ Կարապետի Մելքումյան** (), գարդմանահայ ֆիդայի, վրիժառու։ Նա իր երկու եղբայրների՝ Արարատի և Մելիքի հետ միասին մասնակցել է 1905-1907 թվականների հայ-թաթարական ընդհարումներին։ 1904 թվականի օգոստոսին բարսումցի վրիժառուներ Արտեմ Բայանդուրյանցի և բանանցեցի Գրիգոր Օհանյանցի հետ միասին Հաջիշենի անտառում իրականացրել է փոխնահանգապետ Անդրեևի սպանությունը։ 1918 թվականին զենք, զինամթերք ձեռք բերելու նպատակով 280 գարդմանահայ ֆիդայիների թվում մեկնել է Արևմտյան Հայաստան։ 1918 - 1921 թվականներին եղբայրների հետ միասին մասնակցել է հայ-թաթարական ընդհարումներին՝ կռվելով է Արցախում և հարակից շրջաններում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Ռոլանդ Թարխանյան

**Ռոլանդ Հրայրի Թարխանյան** (, ), հայ ֆիզիկոս, ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր։

## Աշխատություններ
Ունի մի քանի գիրք և մի քանի տասնյակ (135) հոդվածներ։
### Գրքեր
* Radiowaves and Polaritons in Anisotropic Media։ Uniaxial Semiconductors. Roland H. Tarkhanyan and Nikolaos Uzunoglu.    (Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA, Weinheim), ISBN 3-527-40615-8, 2006. DOI: 10.1002/3527608125.
* Invited Book Chapters:
*Magneto-thermoelectric effects in porous semiconducting materials. Roland H. Tarkhanyan,    In: Advances in Materials Science Research. Vol. 38. Chapt. 5, pp.&nbsp;109–145       Editor: M.C. Wythers, Nova Science Publishers, Inc. N.Y. 2019.   , DOI: 10.13140/2.1.   
*Interface plasmon polaritons in uniaxial bianisotropic structures. R.H. Tarkhanyan,  In: Plasmons: Structure, Properties and Applications. Chapter 7, pp.&nbsp;145–162.       Editors: A. E. Turunen and J.O. Niemi.  Nova Science Publishers, Inc. N.Y. 2011.       . DOI: 10.13140/2.1.1011.2642.  
* Negative refraction of electromagnetic waves in semiconductor superlattices.    R. H.   Tarkhanyan and D.G. Niarchos, In: Advances in Materials Science Research,  vol. 2, Chapt. 2, pp.&nbsp;21–44. Editor:  M.C. Wythers. Nova Science Publishers, Inc. N.Y.    2011. . DOI: 10.13140/2.1.4550.2083.  .

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1939 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Քեշխա

**Քեշխա**, նախկինում միջնադարյան հայաբնակ գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Նախիջևանի Հանրապետության Շարուրի շրջանի տարածքում։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Շարուր գավառում, այժմյան Չանախչի գյուղից հյուսիս-արևմուտք։ Ընդգրկել է 70-80 բնակելի և այլ շինություններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շարուրի շրջանի բնակավայրեր
Վլադիմիր Ֆիլատով

**Վլադիմիր Պետրովիչ Ֆիլատով** (, ), ռուս-ուկրաինացի խորհրդային ակնաբան, վիրաբույժ, ԽՍՀՄ ԲԳԱ (1944) և Ուկրաինական ԽՍՀ ԳԱ (1939) ակադեմիկոս, սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1950)։

Նիլ Ֆիլատովի եղբոր որդին։

## Կենսագրություն
1897 թ. ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1911 թվականից՝ Նովոռոսիյսկյան (Օդեսա) համալսարանի բժշկական ֆակուլտետի աչքի
հիվանդությունների ամբիոնի վարիչ, պրոֆեսոր, միաժամանակ (1936-56 թթ.) փորձառական ակնաբուժության (1965 թ.-ից՝ Օդեսայի աչքի հիվանդությունների և հյուսվածքաբուժության ինստիտուտի Վ․ Ֆիլատովի անվան) ինստիտուտի տնօրեն։

Պլաստիկ վիրաբուժությունը հարստացրել է այսպես կոչվող ֆիլատովյան ցողունի մեթոդով (1917)։ Ֆիլատովի աշխատանքներն աչքի եղջերապատվաստման բնագավառում համաշխարհային ճանաչում ունեն։ Մշակել է աչքի լրիվ (1924) և մասնակի (1927-1938) թափանցող եղջերապատվաստման նոր մեթոդներ, ստեղծել նոր սարքեր։

Փոխպատվաստման համար օգտագործել է դիակի պահածոյացված հյուսվածքներ, եղջերաթաղանթ և այլն։ Մշակել է բուժման սկզբունքորեն նոր մեթոդ՝ հյուսվածքաբուժություն։

Վլադիմիր Ֆիլատովը «Օֆտալմոլոգիչեսկի ժուռնալ»-ի («Офтальмологический журнал») հիմնադիրն ու խմբագիրն էր (1946)։

## Պարգևներ
Ստացել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակ (1941), ԽՍՀՄ ԳԱ Ի․ Մեչնիկովի անվան ոսկե մեդալ (1951)։ Պարգևատրվել է Լենինի 4 շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս ակնաբույժներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի ակնաբույժներ
Կատեգորիա:Օդեսա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ռուս վիրաբույժներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռուս գյուտարարներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հուշագիրներ
Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գյուտարարներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բժիշկներ
Կատեգորիա:Խորհրդային վիրաբույժներ
Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
Արման Ռևազյան

**Արման Ռևազյան** (ծնվ.՝ 1966 հուլիսի 23), հայ շումերագետ, հայագետ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1966]թվականի հուլիսի 23-ին։

* 1973—1983, սովորել է Ջ. Կիրակոսյանի (Ձերժինսկու) անվան դպրոցում
* 1983—1988, սովորել է Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանում։

Ավելի քան 20 տարի է զբաղվում է շումերագիտությամբ։

## Փավստոսի սկավառակը

Արման Ռևազյանը համոզված է, որ բացահայտում է արել մ.թ.ա. 1500 թվականին Կրետոս կղզում 100 տարի առաջ հայտնաբերված Փավստոսի սկավառակի նշանագրերի վերաբերյալ։ Այս բացահայտումը, ըստ նրա, հեղափոխություն է լեզվաբանության մեջ։ Այսպիսով, ըստ նրա՝ 1908 թվականին Կրետոս կղզում հայտնաբերված սկավառակի նշանագրերը հայերեն են։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Մաքառաց». Արման Ռևազգային գիտական հետազոտությունների կայքը

Կատեգորիա:Հայ հայագետներ
Կատեգորիա:Հայ շումերագետներ
Կարաչայ-բալկարերեն

**Կարաչայ-բալկարերեն** (*Къарачай-Малкъар*), կարաչայների և բալկարների լեզուն։ Պատկանում է թյուրքական լեզվաընտանիքի ղփչաղյան խմբի ղփչաղ-պոլովեցյան ենթախմբին։ Խոսվում է Ռուսաստանի Դաշնության Կարաչայ-Չերքեզական, Կաբարդինա-Բալկարական հանրապետություններում, մասամբ՝ Ղազախստանում, Ուզբեկստանում, Ղրղզստանում։ Խոսողների թիվը՝ 310 հազար (2010)։ Ներկայանում է կարաչայ-բասկանա-չեղեմյան և մալկարյան բարբառներով։ Ունի 8 ձայնավոր և 27 բաղաձայն հնչույթ (արտահայտվում են 25 տառով)։ Շեշտն ուժային (դինամիկ) է։ Կառուցվածքով կցական է։ Գոյականն ունի թվի, հոլովի, ստացական առման, բայը՝ եղանակի, ժամանակի, կերպի, սեռի և այլ կարգեր։ Այբուբենը մինչև 1924 թ.՝ արաբագիր, մինչև 1937 թ.՝ լատինագիր, ապա՝ ռուսագիր։

## Ծանոթագրություններ
Սարգիս Սարգսյան (քանդակագործ)

**Սարգիս Իգիթի (Հակոբի) Սարգսյան** (օգոստոսի 12, 1926, գյուղ Սարդարապատ (այժմ՝ Հայաստանի Արմավիրի մարզում)&nbsp;-&nbsp;հունիսի 7, 2002, Երևան), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրություն
1961 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստական ինքնագործունեության արվեստի համալսարանը։

## Ստեղծագործություններ
* Ալեքսանդր Սուվորովի հարթաքանդակ, 1954, մարմար, Ժամանակակից արվեստի թանգարան
* Ալեքսանդր Պուշկինի հարթաքանդակ, 1954 թվական, մարմար, Ժամանակակից արվեստի թանգարան
* «Հայ գրականության դասականներ» 1957, ֆելզիտ, Հայաստանի երիտասարդական I փառատոնի ոսկե մեդալ, Խաչատուր Աբովյանի տուն-թանգարան
* «Հայ կոմպոզիտորներ», 1961, ֆելզիտ, Ժամանակակից արվեստի թանգարան
* «Ամպրոպից փախչող եղնիկներ» սկուտեղ, 1958, մարմար, Լենինգրադի ազգագրական թանգարան
* «Սայաթ-Նովա» խճանկար, 1963, գունավոր քարեր, Սուրբ Էջմիածին Վեհարան
* Հայրենական մեծ պատերազմում զոհվածների հուշարձանները Կալեր (1965) և Ներքին Մազրա (1967) գյուղերում (երկուսն էլ՝ բազալտ, Հայաստանի Սյունիքի մարզում)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Գևորգ Էմինի հուշարձան (Երևան)

**Գևորգ Էմինի հուշարձան**, գտնվում է Երևանի Սիրահարների այգում, տեղադրվել է 2010-ին։

## Հեղինակ
* Քանդակագործ՝ Աշոտ Արամյան

## Տվյալներ
Հուշարձանը կառուցված է բրոնզից։ Պատկերում է բանաստեղծ Գևորգ Էմինին, որը դուրս է եկել գետից՝ տաբատի փողքերը փոքր-ինչ վեր ծալած, ձեռքին՝ խնձոր, և զրուցում է իր կատվի (Փոքրիկ Տրուսիի) հետ։

## Պատմություն
Քանդակի հեղինակը մոսկվաբնակ Աշոտ Արամյանն է, որն անվանի բանաստեղծին մանկուց է ծանոթ։ Արձանը կերտելիս նա ցանկացել է շեշտել Գ. Էմինի մարդկայնությունն ու պարզությունը. «Պաթոսային ոչ մի բան նրա մեջ չկար, միայն մարդամոտություն, մարդասիրություն, մեծ սեր։ Կատուն էլ իրական պերսոնաժ է. Գևորգ Էմինը ունիկալ սիամական կատու ուներ, որ արևածաղկի սերմ էր կեղևազրկում ու սիրում էր բանաստեղծի ուսին նստել»։

Կյանքի վերջին 42 տարիներին, երբ ապրում էր կոմպոզիտորների միության շենքում, Էմինը սիրում էր հանգստանալ այս այգում, հանդիպում էր ընկերներին։ Դա է պատճառը, որ քանդակը տեղադրվել է Սիրահարների այգում։

Հուշարձանի բացման հանդիսավոր արարողությունը տեղի է ունեցել 2010 թ. դեկտեմբերի 11-ին։ Ներկա են եղել ՀՀ մշակույթի նախարար Հասմիկ Պողոսյանը, ՀՀ Սահմանադրական դատարանի նախագահ Գագիկ Հարությունյանը, դերասան Վարդան Պետրոսյանը, գրող Վահրամ Սահակյանը, երգիչ Ֆորշը, մշակութային և հասարակական այլ գործիչներ։ Բացման խոսքով հանդես է եկել գրող Պերճ Զեյթունցյանը։ Հենրիկ Մալյանի անվան թատրոնի դերասան Սամվել Թոփալյանն ասմունքել է Էմինի ստեղծագործություններից մեկը։ Հնչել են Գևորգ Էմինի «Մենք» շարքից բանաստեղծությունների ձայնագրություններ հեղինակի կատարմամբ։ Ելույթ են ունեցել նաև բանաստեղծի անվան դպրոցի սաները։

## Վանդալիզմ
2021 թվականի հունվար ամսին անհայտ անձինք գողացել են Գևորգ Էմինի հուշարձանի մաս կազմող կատվին։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Գևորգ Էմինի արձան.JPG
Lovers' park in Yerevan, June 2018 (4).jpg
Պատկեր:Գևորգ Էմին -.jpg
Gevorg Emin Statue 08.jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2010 հիմնադրումներ Երևանում
Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Աշոտ Արամյանի քանդակներ
Կատեգորիա:2010 քանդակներ
Ալեքսանդր Թարխանյան

**Ալեքսանդր Նիկողայոսի Թարխանյան** (1863, Ղզլար, Ռուսական կայսրություն -  (օգոստոսի 11), 1903, Բաթում Ռուսական կայսրություն), հայ թարգմանիչ, թատերական գործիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1863 թվականին դաղստանյան Ղզլար քաղաքում։ Սովորել է Վլադիկավկազի ռեալական դպրոցում, հետագայում զբաղվել է ուսուցչությամբ։ 1891-1892 թթ. եղել է Թիֆլիսի Հայոց դրամատիկական ակումբի խաղացանկային հանձնաժողովի անդամ, 1893-1903 թթ.` «Թատրոն» հանդեսի խմբագիր-հրատարակիչ։

Թարգմանել է Հենրիկ Իբսենի «Ուրվականներ», Սարդուի և Մորոյի «Մադամ Ման Ժեն», Սարդուի «Տոսկա», Հերման Զուդերմանի «Պատիվ» և այլ պիեսներ, որոնք բեմադրվել են թատրոնում։

Մահացել է 1903 թվականին, Բաթումում։

## Գրականություն
* "Ով ով է. Հայեր", կենս. հանրագիտ., հատոր Ա., Երևան, 2005

Կատեգորիա:Հայ թատերական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուսահայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ռուսահայ լրագրողներ
Միխայիլ Կարինսկի

**Միխայիլ Իվանովիչ Կարինսկի** (, ), ռուս տրամաբան, մատերիալիստ փիլիսոփա։

## Կենսագրություն
Սովորել է Մոսկվայի հոգևոր ակադեմիայում։ 1869-1994 թվականներին փիլիսոփայություն է դասավանդել Պետերբուրգի հոգևոր ակադեմիայում և այլ ուսումնական հաստատություններում։ Զբաղվել է իմացաբանության և տրամաբանության հարցերով («Մտահանգումների դասակարգում», 1880 թ., «Տրամաբանություն», 1884-1885 թթ.)։ Առաջարկել է մտահանգումների ինքնօրինակ դասակարգում։ Փիլիսոփայության պատմությանը (հատկապես անտիկ) նվիրված աշխատությունների («Նոր Փիլիսոփայության պատմության դասախոսություններ», 1884 թ., «Հին փիլիսոփայության պատմության դասախոսություններ», 1885 թ.) հեղինակ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 2-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ռուս մաթեմատիկոսներ
Կարաչի (առողջարան)

**Կարաչի**, ցեխաբուժական առողջարան, ՌԴ Նովոսիբիրսկի մարզում։ Գտնվում է Բարաբինսկի դաշտավայրի հյուսիսում, Նովոսիբիրսկից 394 Կմ հեռու։ Ամառը տաք է (հուլիսի միջին ջերմաստիճանը՝ 19&nbsp;°C), ձմեռը՝ ցուրտ (հունվարի միջին ջերմաստիճանը՝ -19&nbsp;°C), տարեկան տեղումները՝ 270 մմ։ Բուժիչ միջոցները. տղմոտ ցեխը՝ ծծմբաջրածնի մեծ պարունակությամբ և Կարաչի լճի քլորիդ-սուլֆատային նատրիում-մագնեզիումային բնական աղաջուրը և հանքային ջուրը։ Բուժվում են հենաշարժական ապարատի, ծայրամասային նյարդային համակարգի, մարսողության օրգանների և գինեկոլոգիական հիվանդություններով տառապողները։
## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Առողջարաններ այբբենական կարգով
Կարամել

**Կարամել** կամ **շաքարավենի** (,  «շաքարեղեգ»), հրուշակեղենի տեսակ։ Պարունակում է շաքարների ամբողջություն (սախարոզ, մալթոզ, գլյուկոզ) և մրգերի, հատապտուղների, ընկույզի միջուկի ու կակաոյի բաղադրամասեր։ Լինում է նաբաթով և խորիզով (լցոնով)։ Նաբաթով կարամելը պատրաստվում է կարամելի զանգվածից, որն ստացվում է շաքարի լուծույթը օսլայի մաթի կամ մրգահյութի հետ թանձրացնելով։ Նաբաթով կարամելին համային հատկություններ տալու համար կարամելի պլաստիկ զանգվածին ավելացնում են սննդային թթուների (կիտրոնաթթվի, գինեքարաթթվի), էսենցիաների և ներկանյութերի հավելանյութեր։ Խորիզով կարամելի պատրաստման ժամանակ կարամելի զանգվածից ստանում են միայն արտաքին թաղանթը, որի ներսը լցվում է խորիզը (մրգա-հատապտղային, լիկյորի, մեղրի, կաթնային և այլն)։ 

Կատեգորիա:Հրուշակեղեն
Սուրայա Կաջար-Սերգեևա

**Սուրայա Սադրադինովնա Կաջար-Սերգեևա** (), ադրբեջանցի խորհրդային երգչուհի (մեցցո-սոպրանո)։ Ադրբեջանական ԽՍՀ և ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստուհի։ 1964 թվականից ԽՄԿԿ անդամ։

## Կենսագրություն
1927-1939 թվականներին եղել է Միրզա Ֆաթալի Ախունդովի անվան օպերայի և բալետի թատրոնի արտիստուհի։ Կերտել է կանանց բանաստեղծական կերպարներ՝ Լեյլի, Ասլի, Ասյա (Ուզեիր Հաջիբեկովի «Լեյլի և Մեջնուն», «Ասլի և Քերիմ», «Արշին մալ ալան»), Շահ Սենեմ (Զ. Հաջիբեկովի «Աշուղ Ղարիբ») և այլն։ 1940 թվականից Ադրբեջանի Մուսլիմ Մագոմաևի անվան պետական ֆիլհարմոնիայի մեներգչուհի էր։ Հանդես է եկել ադրբեջանական դասական մուղամների, հայկական, վրացական ժողովրդական և խորհրդային կոմպոզիտորների երգերի կատարումներով։

Կատեգորիա:20-րդ դարի օպերային երգիչներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Խորհրդային օպերային երգիչներ և երգչուհիներ
Սուրեն Սպանդարյանի հուշարձան (Երևան)

**Սուրեն Սպանդարյանի հուշարձան**, գտնվում է Երևանում՝ Գարեգին Նժդեհի հրապարակում, տեղադրվել է 1990 թվականին։

## Հեղինակներ
* Քանդակագործ՝ Թոմ Գևորգյան
* Ճարտարապետներ՝ Լևոն Գևորգյան, Գագիկ Հովհաննիսյան, Վիտալի Գևորգյան

## Տվյալներ
Քանդակը կառուցված է բրոնզից և բազալտից, բարձրությունը 6, 5 մետր է։

## Պատմություն
Հասարակական-քաղաքական գործիչ, լրագրող, գրաքննադատ, հեղափոխական Սուրեն Սպանդարյանի ծննդյան 100-ամյակի օրը՝ 1982 թվականի դեկտեմբերի 8-ին, նրա անվան հրապարակում տեղադրվում է ցուցանակ. «Այս հրապարակում կդրվի պրոֆեսիոնալ հեղափոխական, կոմկուսի ականավոր գործիչ Սուրեն Սպանդարյանի արձանը»։ Սակայն հուշարձանը տեղադրվել է միայն 1990 թվականին:

Հայաստանի անկախությունից հետո հրապարակը վերանվանվել է Գարեգին Նժդեհի անունով։

2011 թվականի մայիսի 13-ին Երևանի քաղաքապետարանի խորհրդի նիստում բարձրացվել է Սուրեն Սպանդարյանի արձանի ապամոնտաժման հարցը, սակայն Հայաստանի Կոմունիստական կուսակցությունն իր դժգոհությունն է հայտնել՝ անվանելով մշակութային վանդալիզմ։ Արձանը որոշվել է տեղափոխել նախկին բանվորի արձանի տեղը, սակայն մինչ օրս դա տեղի չի ունեցել։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Սպանդարյանի արձանը.jpg
Պատկեր:Սուրեն Սպանդարյան (1).jpg
Պատկեր:Սուրեն Սպանդարյան.jpg
Պատկեր:Garegin Nzhdeh square view.jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1990 քանդակներ
Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Թադևոս Գևորգյանի քանդակներ
Սեթ Ռոլինս

**Կոլբի Լոպեզ** (, ), առավել հայտնի **Սեթ Ռոլինս** (*Seth Rollins*) ռինգային անվամբ, հայկական արմատներով ամերիկացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկ (ռեստլեր)։ Ներկա պահին հանդես է գալիս «WWE» կազմակերպությունում։

«WWE»-ում ելույթներ ունենալու տարիներին Ռոլինսը 2 անգամ նվաճել է WWE (աշխարհի ծանրքաշային), 2 անգամ՝ WWE ունիվերսալ, 2 անգամ՝ WWE միջմայրցամաքային և 6 անգամ՝ WWE (Raw) թիմային և 1-ական անգամներ՝ WWE Միացյալ Նահանգների և NXT չեմպիոնական տիտղոսները, ինչպես նաև հաղթանակ տարել 2014 թվականի «Փողը բանկում» և 2019 թվականի «Թագավորական մարտ» մրցույթներում։

Նախնական ճանաչման արժանացել է «Ring of Honor» (ROH) կազմակերպությունում՝ **Թայլեր Բլեք** ռինգային անվամբ, որտեղ հանդես գալու տարիներին մեկ անգամ ճանաչվել է ROH աշխարհի չեմպիոն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* WWE.com էջ
* Պաշտոնական Թվիթեր էջ

Կատեգորիա:Ամերիկացի աթեիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ
Յամբ

**Մեծավերջ, Յամբ** (, հվնբր. ἴαμβύκη երաժշտական գործիքի անվանումից), 1) երկու վանկանի բանաստեղծական ոտքի տեսակ։

Անտիկ տաղաչափության (չափական) մեջ յամբը բաղկացած էր սկզբում մեկ կարճ և ապա մեկ երկար վանկերից (U—), իսկ ժամանակակից (վանկաշեշտային տաղաչափություն) պոեզիայում՝ մեկ անշեշտ և մեկ շեշտված վանկերից (‿ ـʼ)։ Յամբական տողի մեջ շեշտերն ընկնում են զույգ վանկերի վրա, թեև շեշտերից մեկը կամ մի քանիսը կարող են բացակայել։ Յամբով գրված տողի սխեման է.
:‿ ـʼ/‿ ـʼ/‿ ـʼ/‿ ـʼ/‿ ـʼ/...

Յամբական չափը ոտանավորի ամենատարածված տեսակներից մեկն է։ Օրինակ, ռուսական պոեզիայում երկերի ճնշող մեծամասնությունը գրված է յամբերով (մանավանդ քառոտնյա տողերով)։
: Мой дя́՛дя са́՛мых че́՛стных пра́՛вил…
:: Ա. Ս. Պուշկին

Հայկական բանաստեղծության մեջ միայն առանձին դեպքերում կարելի է հանդիպել զուտ յամբական տողերի, ինչպես՝
Տեսա՛ երա՛զ մի վա՛ռ,
Ոսկի՛ մի դո՛ւռ տեսա՛,
Վըրա՛ն փերո՛ւզ կամա՛ր.
Սյունե՛րը հո՛ւր տեսա՛...
(*Վ. Տերյան*)

Նայե՛ց-նայե՛ց Սայաթ-Նովե՛ն, ամպի՛ նմա՛ն տխո՛ւր մնա՛ց.
Ասա՛վ՝ Չարե՛նց, էս գոզալի՛ց սրտի՛ս մե հի՛ն մրմո՛ւռ մնա՛ց...
(*Ե. Չարենց*)

2) Անտիկ գրականության մեջ յամբեր էին կոչվում նաև երգիծական ոտանավորները։ Նոր ժամանակներում ևս հեղինակները երբեմն յամբեր են անվանել իրենց երգիծական կամ խոհական-փիլիսոփայական բանաստեղծությունները։

## Գրականություն
* Յամբ, բանաստեղծական չափ, Բրոքհաուսի և Եփրոնի հանրագիտական բառարան В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907 
* *С. А. Матяш*. Вольный ямб русской поэзии XVIII-XIX вв.։ Жанр, стиль, стих. СПб.։ Филологический факультет СПбГУ, 2011. 494 с., 1 000 экз., ISBN 978-5-8465-1133-0 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Համաշեշտ տաղաչափություն
Կինետիկ էներգիա

250px|մինի|աջից|Կինետիկ էներգիայի փոխանցումը
**Կինետիկ էներգիա**, մեխանիկական էներգիայի տեսակ։ Նյութական կետի կինետիկ էներգիան որոշվում է E_\text{k} =\tfrac{1}{2} mv^2  բանաձևով (m-ը կետի զանգվածն է, v-ն՝ արագությունը)։ Նյութական կետերի համակարգի կինետիկ էներգիան հավասար է բոլոր կետերի կինետիկ էներգիաների թվաբանական գումարին։ Անշարժ առանցքի շուրջը պտտվող պինդ մարմնի կինետիկ էներգիան հավասար է  E_\text{r} =  \begin{matrix} \frac{1}{2} \end{matrix} I \omega^2  (I-ն մարմնի իներցիայի մոմենտն է պտտման առանցքի նկատմամբ, \omega-ն՝ անկյունային արագությունը)։ Լույսի արագության (c) հետ համեմատելի արագությունների դեպքում E_\text{k} = m \gamma c^2 - m c^2 = \frac{m c^2}{\sqrt{1 - v^2/c^2}} - m c^2։

Մարմնի կինետիկ էներգիան կարելի է արտահայտել նաև իմպուլսի միջոցով p=mv բանաձևից բխող v=p/m արտահայտությունը տեղադրելով կինետիկ էներգիայի բանաձևի մեջ` կստանանք E_k=p^2/2m:

Այս բանաձևից հետևում է, որ ավելի մեծ կինետիկ էներգիայով օժտված են այն մարմինները, որոնց զանգվածն առավել փոքր է։

Կատեգորիա:Էներգիա