Ֆիջիի տնտեսություն

Ֆիջիի Հանրապետությունը, որը հարուստ է անտառներով, օգտակար հանածոներով և ձկնաբուծությամբ, Խաղաղ օվկիանոսի ամենազարգացած կղզիային տնտեսություններից մեկն է։ Միևնույն ժամանակ, երկրի հեռավորությունը հիմնական համաշխարհային շուկաներից և առևտրային կենտրոններից Ֆիջիի ղեկավարությանը կանգնեցրել է տնտեսական զարգացման սեփական ռազմավարությունը մշակելու անհրաժեշտության հետ։

Մինչև 1986 թվականը Ֆիջիի կառավարությունը տնտեսության մեջ առաջնահերթություն է տվել  պետական հատվածին և կիրառել է պաշտպանողական միջոցառումների լայն շրջանակ (հիմնականում բարձր մաքսային խոչընդոտներ ներմուծվող ապրանքների համար) տեղական արտադրողներին պաշտպանելու համար։ Սակայն ընտրված կուրսը թույլ չի տվել պահպանել կայուն տնտեսական աճ և ապահովել պետական եկամուտների անհրաժեշտ աճ։ 1986 թվականին արտաքին պարտքի զգալի աճի հետ հանդիպելով (կառավարությունը պետական բյուջեի դեֆիցիտը ծածկում էր արտերկրից փոխառություններ վերցնելով), Ֆիջիի կառավարությունը ստիպված է եղել բարեփոխումներ իրականացնել տնտեսական ոլորտում՝ հրաժարվելով ներմուծման փոխարինման ռազմավարությունից՝ հօգուտ արտահանման։ 1987 թվականից երկիրը սկսել է միջոցներ ձեռնարկել առևտրի ազատականացման, տնտեսական ապակարգավորման և ներդրումների խթանման համար, հանվել են ներմուծման սահմանափակումները, նվազեցվել մաքսատուրքերը, ֆինանսական շուկան ապակարգավորվեց և հարկային համակարգը բարեփոխվեց։ 1996 թվականի հունվարին Ֆիջին դարձել է Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության անդամ։

Այնուամենայնիվ, արդեն 20-21-րդ դարերի վերջին Ֆիջին բախվել է մի շարք խնդիրների տնտեսական հատվածում։ Ներքին շուկայի փոքր չափը, բնական ռեսուրսների սահմանափակ քանակությունը և կախվածությունը ներկրվող էներգառեսուրսներից, առաջին հերթին նավթից, ինչպես նաև տնտեսության դիվերսիֆիկացման սահմանափակ միջոցները ժամանակակից պայմաններում դարձել են սահմանափակող գործոններ ամրապնդման և արագացված զարգացման ճանապարհին։

2010 թվականին ՀՆԱ-ն, ըստ նախնական գնահատականների, կազմել է 3,9 միլիարդ դոլար՝ 168-րդ տեղն աշխարհում (մոտ 4400 դոլար մեկ շնչի հաշվով՝ 154-րդ տեղը աշխարհում)։ Միևնույն ժամանակ, 2000 թվականից մինչև 2009 թվականը երկրում տնտեսական աճի տեմպերը չափազանց չնչին են եղել և միջինը կազմել են 0,9%։ 2010 թվականին տնտեսական աճը կազմել է ընդամենը 0,1% (187-րդ տեղն աշխարհում)։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում ցածր տնտեսական ցուցանիշների հիմնական պատճառներից մեկը եղել է քաղաքական անկայունությունը ( 2000 և 2006 թվականներին երկրում պետական հեղաշրջումներ եղան), ինչը հանգեցրել է օտարերկրյա ներդրողների կողմից տեղական տնտեսության նկատմամբ հետաքրքրության անկմանը, ինչպես նաև. ֆինանսական և մարդկային կապիտալի զանգվածային արտահոսքի  ֆիջի-հնդիկ բարձր որակավորում ունեցող մասնագետների մեծ թվով արտահոսք է եղել)։ Համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամը նույնպես լուրջ խնդիրներ է առաջացրել, ինչը ազդել է Ֆիջիի հիմնական արտաքին առևտրային գործընկերների վրա և առաջացրել է երկրների միջև ապրանքաշրջանառության նվազման։

2010 թվականի գնահատականով՝ գյուղատնտեսության մասնաբաժինը ՀՆԱ-ի ծավալում կազմել է 16,1%, արդյունաբերական արտադրությունը՝ 24,4%, ծառայությունների ոլորտը՝ 59,5%: Ֆիջիի տնտեսությունը պահպանում է կենսապահովման տնտեսության մեծ տեսակարար կշիռը, իսկ արտարժույթի հիմնական աղբյուրներն են զբոսաշրջության աճող արդյունաբերությունը և շաքարի արտահանումը։ Աշխատունակ բնակչության մեծ մասը զբաղված է գյուղատնտեսությամբ՝ մոտ 70 %, մնացած 30 %-ը՝ ծառայությունների և արդյունաբերության ոլորտներում։  Աշխատունակ բնակչության ընդհանուր թիվը 335 հազար մարդ է, գործազրկության մակարդակը՝ 7,6 %:

Գնաճի մակարդակը 2010 թվականի վերջին, ըստ Ֆիջիի պահուստային բանկի տվյալների, կազմել է 5.0% ( 2009 թվականին՝ 6,8 %), ազգային ոսկեարժութային պահուստների ծավալը 2010 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ կազմել է 1302,7 միլիոն դոլար (2010 թվականի նոյեմբերին հասել է պատմական առավելագույնը՝ 1307,4 միլիոն դոլար)։ Ֆիջիի պահուստների մեծ մասը պահվում է արտարժույթով, ինչպիսիք են ԱՄՆ դոլարը, ավստրալիական և նորզելանդական դոլարը, ճապոնական իենը և եվրոն, մնացածը ոսկով և բրիտանական ֆունտ ստեռլինգով։ Արտաքին պարտքի ծավալը 2008 թվականի վերջին կազմել է 275,4 մլն ԱՄՆ դոլար կամ ՀՆԱ-ի 6,9 %-ը։

Ֆիջիի կայուն զարգացման ճանապարհին լուրջ խոչընդոտ է բնակչության սոցիալ-տնտեսական շերտավորման խնդիրը։ 2008-2009 թվականներին աղքատության շեմից ցածր էր ապրում երկրի բնակչության 31% - ը (նվազումը 2002-2003 թվականների համեմատ կազմել է 10%)։ Միևնույն ժամանակ, չնայած քաղաքային բնակչության շրջանում աղքատ բնակչության մասնաբաժնի կրճատմանը, գյուղական բնակչության շրջանում աղքատության աճի միտում է նկատվել։ Աղքատության ճեղքվածքը (այսինքն՝ այն գումարը, որով բնակչությունն ընդհանուր առմամբ հետ է մնում աղքատության գծից) 2008-2009 թվականներին կազմել է 152 մլն դոլար կամ երկրի ՀՆԱ-ի 3,1% -ը։

### Գյուղատնտեսություն
Գյուղատնտեսությունը շարունակում է մնալ Ֆիջիի տնտեսության առանցքային ոլորտներից մեկը, որը ոչ միայն ապահովում է երկրի պարենային անվտանգությունը, այլև նպաստում է գյուղական բնակավայրերի զարգացմանը, ապահովում է Ֆիջիի բնակչության մոտավորապես 65% - ի զբաղվածությունը և առաջացնում է երկրի արժութային եկամուտների մոտավորապես 43%-ը։ Միևնույն ժամանակ, վերջին տասնամյակներում ազգային ՀՆԱ կառուցվածքում գյուղատնտեսության մասնաբաժնի անկում է նկատվում, եթե 2001 թվականին այն տալիս էր ՀՆԱ-ի 12,3 տոկոսը, ապա 2009 թվականին արդեն 9,5 տոկոս։ Այս գործընթացի հիմնական պատճառներից են գյուղատնտեսության ուժեղ կախվածությունը եղանակային պայմաններից, ոլորտում մասնավոր ներդրումների նվազումը և արտադրության բարձր ինքնարժեքը՝ պայմանավորված արտադրության գործոնների բարձր արժեքով։

#### Հողագործության
Գյուղատնտեսության հիմնական ոլորտը հողագործությունն է։ Չնայած Ֆիջիի ընդհանուր տարածքը գերազանցում է 18 հազար կմ²-ը, սակայն հողի 16%-ն է հարմար մշակության համար։ Մշակովի հողերը կենտրոնացած են ափամերձ հարթավայրերի, գետերի դելտաների և հովիտների երկայնքով, որոնք գտնվում են երկրի երկու ամենամեծ կղզիներում՝ Վիտի Լևու և Վանուա Լևու։ Մշակվող հողերի 24%-ն օգտագործվում է շաքարեղեգի աճեցման համար, 23 %-ը կոկոսի ծառերի և մնացած 53% -ը այլ մշակաբույսերի համար։ Չնայած Ֆիջիական հողերի 83%-ը տոկոսը պատկանում է երկրի բնիկ բնակչության ներկայացուցիչներին, ֆիջիացիները գյուղատնտեսական արտադրանքի հիմնական արտադրողները տեղացի հնդկացիներն են, որոնք կղզիներ են բերել բրիտանացի գաղութատերերի կողմից 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին։

Ֆիջիի հիմնական բերքը շաքարեղեգն է։ Դրանից արտադրված շաքարավազը կազմում է երկրի ՀՆԱ-ի 2.2%-ը և գրեթե արտահանման 11,7%-ը։ Շաքարեղեգի աճեցման հիմնական տարածքներն են՝ Մբա, Լաուտոկա, Սինգատոկա, Նադի, Տավուա, Ռակիրակի, Լամբասա և Սենանգան։ Երկրում շաքարի արտադրությունը լիովին վերահսկվում է *Fiji Sugar Corporation* կառավարական կորպորացիայի ներքո, որը շահագործում է չորս գործարաններ, որոնք տեղակայված են Լաուտոկա, Մբա, Ռակիրակի և Լամբասա քաղաքներում։ Ընդհանուր առմամբ, 2010 թվականին աճեցվել է 1,8 մլն տոննա շաքարեղեգ  և արտադրվել է 132 հազար տոննա շաքարավազ, որոնց հիմնական սպառողներն են Եվրամիության երկրները, ԱՄՆ-ը, Մալայզիան, Նոր Զելանդիան և Չինաստանը։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում աճեցված շաքարեղեգի ծավալի նվազումը մեծապես պայմանավորված է տեղի հնդիկ բնակչության կողմից բնիկ ֆիջիացիներին պատկանող հողերի վարձակալության ավարտով։ Բացի այդ, Եվրամիությունը չեղարկել է արտոնյալ գները Աֆրիկայից, Կարիբյան և Խաղաղ օվկիանոսից շաքար արտահանողների համար

Ֆիջիի գյուղատնտեսության մեջ կարևոր է կոկոսի արմավենու մշակումը, որն օգտագործվում է կոպրայի և կոկոսի յուղի արտադրության համար։ 1991 թվականի գյուղատնտեսական մարդահամարի տվյալներով՝ 46 հազար հեկտար հող զբաղեցրել են կոկոսի արմավենիները, որոնց վրա աճեցվել է ավելի քան 600 հազար միայնակ ծառ։ 2009 թվականին այդ թվերը կազմել են համապատասխանաբար 15 հազար հեկտար և 560 հազար ծառ։ Երկրում կոպրայի արտադրության հիմնական կենտրոններն են Հյուսիսային և Արևելյան շրջանները։

Ֆիջիում աճեցված և արտադրվող այլ պարենային մշակաբույսեր ներառում են կակաոյի հատիկներ (39 տոննա, մշակման կենտրոն՝ Հյուսիսային շրջան; հիմնական ներմուծողներ՝ Ավստրալիա, Ճապոնիա, ԱՄՆ, Ամերիկյան Սամոա, Կանադա, Սամոա, Վանուատու ), թուզ (2 հազար տոննա), կավա (6 հազար տոննա), տարո (56 հազար տոննա), կասավա (58 հազար տոննա), բրինձ (4 հազար տոննա,)։ Զարգանում է նաև այգեգործությունը, որից բերքն արտահանվում է հիմնականում Նոր Զելանդիա և Ճապոնիա։ Հիմնական մշակաբույսերն են արքայախնձորը (2,8 հազար տոննա), բանանը (3,4 հազար տոննա), պապայան (335 տոննա)։

### Անասնաբուծություն
Արդյունաբերական անասնաբուծությունը Ֆիջիում ավելի քիչ է զարգացած, ուստի որոշ անասնաբուծական ապրանքներ ներմուծվում են արտերկրից։ 2005 թվականին երկիրը ներմուծել է 1300 տոննա տավարի և հորթի միս, 7918 տոննա կաթնամթերք և ձու (հիմնականում Ավստրալիայից և Նոր Զելանդիայից) 880 տոննա թարմ կաթ, 9300 տոննա ոչխարի և գառան միս։ Այսպիսով, հանրապետություն է ներմուծվել ընդհանուր առմամբ 13840 տոննա անասնաբուծական արտադրանք։ Միաժամանակ, արտադրանքի զգալի մասը Ֆիջիում արտադրվում է ինքնուրույն։

Խոշոր եղջերավոր անասունների ընդհանուր գլխաքանակը 2007 թվականին կազմել է 315 հազար գլուխ, իսկ արտադրված տավարի և հորթի մսի ընդհանուր ծավալը՝ 8400 տոննա։ Առաջին անգամ խոշոր եղջերավոր անասունները Ֆիջի են ներմուծվել միսիոներների և եվրոպացիների կողմից 1850-ական թվականներին, իսկ կղզիներում առաջին անասնաբուծական ֆերման (Լոմայիչի կղզիների Վակայա կղզում) հայտնվել է 1859 թվականին։ Ներկայումս խոշոր եղջերավոր անասունների պոպուլյացիայի մեծ մասը կենտրոնացած է Վիտի Լևու կղզու Արևմտյան թաղամասում։

Կաթնամթերքի արտադրությունը առանցքային դեր է խաղում՝ կենտրոնացած Ֆիջիի Կենտրոնական շրջանում։ Հանրապետությունում կաթի արտադրությունն իրականացվում է արտադրողների երկու հիմնական խմբերի կողմից. Առաջին խումբը ներառում է ֆորմալ հատվածը, որը ներառում է ֆերմերներ, ովքեր կաթ և սերուցք են մատակարարում երկրի միակ կաթնամթերքի վերամշակման գործարանին, որը գտնվում է Վիտի Լևու կղզում, *Rewa Co-operative Dairy Company Limited* ( *RCDC* )-ին։ Երկրորդ խմբին են պատկանում թարմ կաթ արտադրողները, որոնք ուղղակիորեն կաթ են մատակարարում քաղաքաբնակներին։ Կաթ մատակարարողների ընդհանուր թիվը 2005-2008 թվականներին կազմել է միջինը 260 տնտեսություն, որոնց 80%-ը կաթ է մատակարարել *RCDC-* ին։ Համաձայն 2009 թվականի գյուղատնտեսության մարդահամարի, Ֆիջիում առևտրային կաթնատու խոշոր եղջերավոր անասունների պոպուլյացիան կազմել է 22,551 գլուխ, որից 10,175 գլուխը դասակարգվում էր որպես կաթնատու կով։ Տեղի բնակիչների ֆերմաներում կաթնատու խոշոր եղջերավոր անասունների թիվը կազմում է 36599 գլուխ։ Նույն տարում *RCDC-* ին կաթի մատակարարումները կազմել են 10,3 միլիոն լիտր։

Ֆիջիացիների կյանքում կարևոր դեր է խաղում նաև այծաբուծությունը։ 1997-2007 թվականներին այծի մսի արտադրության աճ է գրանցվել՝ 927-ից հասնելով 1150 տոննայի։ 2009 թվականին երկրում եղել է 9408 մասնավոր ֆերմա, որտեղ հաշվարկվել է 101196 այծ (1991 թվականին այդ թիվը  եղել է 187235)։

Հանրապետությունում զարգանում է նաեւ ոչխարաբուծությունը։ 2009 թվականին Ֆիջիում եղել է 818 մասնավոր ֆերմա, որոնք աճեցնում էին 14068 ոչխար (բուծման կենտրոնները գտնվում են Հյուսիսային և Արևմտյան շրջաններում)։ 1999 թվականին արտադրվել է 40,7 տոննա ոչխարի միս, որի հիմնական սպառողները երկրի հնդիկ բնակչությունն է։

2009 թվականի գյուղատնտեսական մարդահամարի տվյալներով՝ հանրապետությունում խոզերի գլխաքանակը կազմել է 73698 գլուխ, ձիերինը՝ 27124 գլուխ։ Հիմնական թռչնաբուծական միսը հավի միսն է, 2009 թվականին երկրում կար ավելի քան 3,6 միլիոն հավ, որոնք աճեցվել են 19751 տնտեսություններում։

### Ձկնորսություն և ծովային գործունեություն
Ձուկը Ֆիջիի ազգային հարստություններից է, որը շատ կարևոր դեր է խաղում երկրի տնտեսության կյանքում։ Ձկնամթերքը Ֆիջիի չորրորդ ամենամեծ արտահանումն է ըստ ծավալի, ընդ որում ձկնորսության հատվածը կազմում է մինչև ՀՆԱ-ի 1.5 %-ը։ Բացի այդ, ոլորտում աշխատում է ավելի քան 9 հազար մարդ, իսկ Ֆիջիում մեկ անձի համար թարմ ձկան տարեկան սպառումը կազմում է 44 կգ։ 2003 թվականին որսացել է ավելի քան 47 հազար տոննա ձուկ, որից 28 հազար տոննան գնացել է ներքին շուկա։

Երկիրն ունի մեծ բացառիկ տնտեսական գոտի, որի տարածքը կազմում է մոտ 1,29 միլիոն կմ²։ Պետական բյուջեն համալրվում է նաև արտասահմանյան նավերին այս տնտեսական գոտում ձկնորսություն իրականացնելու լիցենզիաների տրամադրմամբ։

Բաց ծովում նավերի կողմից որսված հիմնական առևտրային տեսակը թունան է (դեղնաթև, երկարակյաց, ցատկող), որի որսը 2007 թվականին գերազանցել է 13 հազար տոննան։ Վաճառքի հիմնական շուկաները, որոնք կազմում են թունայի արտահանման 58%՝ Ճապոնիա և ԱՄՆ։ Մյուս ներմուծողներն են Չինաստանը, Ավստրալիան, Նոր Զելանդիան և Եվրամիության երկրները։

Արտարժութային ներհոսքին նպաստում է նաև թունաների պահածոների արտահանումը։ 1989 թվականին Լևուկայում բացվել է առաջին ձկան պահածոների գործարանը *Pacific Packaging Ltd-*ի կողմից։ Ձեռնարկությունը գտնվում է Ֆիջիի կառավարության հսկողության տակ, չնայած ներգրավվել են նաև միջոցներ օտարերկրյա ներդրողներից Թաիլանդից, Թայվանից և Ավստրալիայից։

Ափամերձ ջրերում որսացել են ավելի քան 100 տեսակի ձկներ և 50 տեսակ տարբեր անողնաշարավորներ։ Անողնաշարավորներից Ֆիջիում հայտնի են՝ երկփեղկավորներ, ծովային վարունգներ և ծովախեցգետիններ։

Արհեստական ջրամբարներում (մարգարիտ արտադրելու համար) բուծվում են տիլապիա, օձաձուկ, կարպ, ոստրե և մարգարտյա միդիա։ Արտահանվող կարևոր ապրանք են ակվարիումային ձկները, ինչպես նաև ակվարիումի կենդանի ժայռերը (այս քարերի համաշխարհային պաշարների 95%-ը գալիս է Ֆիջիից)։

### Անտառային տնտեսություն
Անտառային տնտեսության մասնաբաժինը Ֆիջիի ՀՆԱ-ում կազմում է մոտ 1%-ը, իսկ այս արդյունաբերության արտադրանքը երկրի արտահանման ծավալով հինգերորդն է (շաքարավազից, հագուստից, ոսկուց և ձկնամթերքից հետո)։ Ընդհանուր առմամբ, անտառները զբաղեցնում են մոտ 9350 կմ² հող, որոնց մեծ մասը գտնվում է բնիկ մարդկանց համատեղ սեփականություն հանդիսացող հողերի վրա։

### Արդյունաբերություն
Ի տարբերություն Օվկիանիայի երկրների մեծ մասի, Ֆիջին ունի ինքնաբավ արդյունաբերական հատված, որը հիմնականում ներկայացված է հագուստի, սննդի և հանքարդյունաբերության արդյունաբերությամբ։ Հագուստի արդյունաբերության առաջացումը և հետագա զարգացումը հնարավոր դարձավ մի շարք առևտրային համաձայնագրերում Ֆիջիի մասնակցության շնորհիվ, որոնք արտոնյալ պայմաններ էին ապահովում ֆիջիական արտադրանքի արտաքին շուկաներ մուտք գործելու համար, ինչպես նաև Ֆիջիի ղեկավարության քաղաքականությանը՝ ուղղված օտարերկրյա ներդրումների ներգրավմանը։ Արտասահմանյան արտադրողներին տրամադրելով արտոնյալ պայմաններ Ֆիջիի տարածքում սեփական արտադրության զարգացման համար։ Իր հերթին սննդի և հանքարդյունաբերության արդյունաբերությունը զարգացել է երկրի գյուղատնտեսական ռեսուրսների ( շաքարեղեգ, ձուկ) և թանկարժեք մետաղների ( ոսկի ) հանքավայրերի շնորհիվ։

### Հանքարդյունաբերություն
Ի տարբերություն Օվկիանիայի այլ կղզի երկրների, Ֆիջի կղզիներն ունեն համեմատաբար լավ զարգացած հանքարդյունաբերություն։ Ֆիջիի վիճակագրության բյուրոյի տվյալներով՝ 2005 թվականին հանքարդյունաբերությունը և քարհանքը կազմել են ՀՆԱ-ի 1 տոկոսը, մինչդեռ այս ոլորտում եկամուտների մեծ մասը գոյացել է ոսկու և արծաթի արդյունահանումից ստացված եկամուտներից։ 2005 թվականին արդյունահանված ոսկու և արծաթի ընդհանուր արժեքը գնահատվել է 39,3 միլիոն դոլար՝ երկրի ընդհանուր արտահանման 7%-ը։

Ընդհանուր առմամբ Ֆիջիում առկա ոսկու հանքավայրերը կարևոր դեր են խաղացել տեղական տնտեսության զարգացման գործում։ Արշիպելագում առաջին ոսկին հայտնաբերվել է Վիտիտ Լևու կղզու Նավուա գետում բրիտանացի Չարլզ Գուրնիի կողմից պլասերի տեսքով՝ 1868 թվականին։ Այնուամենայնիվ, տարածաշրջանում իսկական ոսկու տենդ սկսվեց միայն 20-րդ դարի նախօրեին, երբ Վատուկուլա շրջանի Նասիվի գետում հայտնաբերվեցին ալյուվիալ ոսկու հանքավայրեր (թանկարժեք մետաղի առաջին հետքերը հայտնաբերվել են դեռևս 1872 թվականին)։ Ոսկու առաջին խոշոր հանքավայրը, որը ճանաչվել է որպես տնտեսապես կենսունակ արդյունաբերական զարգացման համար, հայտնաբերվել է Վատուկոլայում միայն 1932 թվականին շոտլանդացի հետախույզ Ուիլյամ Բոթվիքի կողմից։ Ոսկու տենդը, որը տևել է մինչև 1936 թվականը, օտարերկրյա ներդրումների մեծ հոսք է բերել Ֆիջիի տնտեսություն, և օտարերկրյա ընկերությունները (հատկապես Ավստրալիա) ի վերջո ձեռք բերեցին լիակատար վերահսկողություն արշիպելագում ոսկու հանքավայրերի վրա (ի լրումն զարգացումների։ Ֆիջիի Վատուկուլա շրջանը մինչև 1946 թվականը ոսկու արդյունահանում էր նաև Վանուա Լևու կղզու Կասի լեռան տարածքում։ 1956 թվականին ավանդներն ամբողջությամբ անցել է *Emperor Mines Limited* (*EML*) ընկերության վերահսկողության տակ։

Ներկայումս Ֆիջիում ոսկին արդյունահանվում է միայն Վատուկուլա շրջանի փակ հանքից, որը մինչև 2006 թվականը պատկանում էր *EML-* ին։ Ընդհանուր առմամբ, 1936-2006 թվականներին հանքում արտադրվել է մոտավորապես 7 միլիոն ունցիա թանկարժեք մետաղ։ 2006 թվականին ընկերությունը որոշում է կայացրել դադարեցնել շահագործումը և փակել հանքը։ Այնուամենայնիվ, արդեն 2007 թվականին ավանդը գնել է ավստրալիական *Westech Gold Pty Ltd* ընկերությունը, որը, սակայն, որոշել է նաև վերավաճառել *River Diamonds Plc* բրիտանական ընկերությունը, որը հետագայում վերանվանվել է *Vatukoula Gold Mines Plc*։ 2008 թվականի ապրիլին հանքավայրում վերսկսվել է ոսկու արդյունահանումը։ Եթե 2007 թվականին Ֆիջիում արդյունահանվել է ընդամենը 932 ունցիա ոսկի (արծաթի արդյունահանման իսպառ բացակայությամբ), ապա 2010 թվականին արդյունահանվել է ավելի քան 61 հազար ունցիա ոսկի և 328 կգ արծաթ։

### Արտադրական արդյունաբերություն
Արդյունաբերական արդյունաբերությունը առանցքային դեր է խաղում Ֆիջիի տնտեսության մեջ՝ կազմելով երկրի ՀՆԱ-ի 12-15 տոկոսը։ Այնուամենայնիվ, այն գրեթե ամբողջությամբ ներկայացված է միայն հագուստի արդյունաբերությամբ, որի արտադրանքը զբոսաշրջությունից հետո արտարժութային եկամուտների երկրորդ աղբյուրն է։

Ֆիջին հատկապես հաջողակ է եղել հագուստի արդյունաբերության մեջ, որը 1988 թվականին խթանվեց առաջին հարկերից ազատված ձեռնարկությունների կողմից, իսկ 1997 թվականին Կալաբոյի հարկերից ազատ գոտին, որի նպատակն էր խրախուսել արտահանումը արտահանմանն ուղղված արդյունաբերական քաղաքական գործիչների միջոցով։ Ի սկզբանե այս նախագծերով հարկային արտոնություններ են տրամադրվել այն ձեռնարկություններին, որոնք արտահանել են առնվազն արտադրված արտադրանքի 95%-ը։ Հետագայում արտադրողները, որոնք արտահանել են առնվազն նրանց տարեկան արտադրանքի 70 տոկոսը 13 տարի ժամկետով ազատվել է եկամտահարկից։ Բացի այդ, ներմուծվել է արտահանվող ապրանքների արտադրության մեջ օգտագործվող ներմուծվող ապրանքների անմաքս ներմուծում, ինչպես նաև այլ արտոնություններ։

Ընդհանուր առմամբ, Ֆիջիի կառավարության կողմից այս քաղաքականության իրականացումը ստեղծել է կարի հզոր արդյունաբերություն, որը դարձել է արտարժութային եկամուտների կարևոր աղբյուր։ Արդյունքում Ֆիջիում հայտնվեցին այնպիսի խոշոր համաշխարհային և տարածաշրջանային արտադրողների (հիմնականում ավստրալիական) գործարաններ, ինչպիսիք են *[[Ադիդաս|Adidas-ը]], [[Նայք|Nike-ը]], Yakka-ն, Australian Horizon-ը* և այլն։

2001 թվականի հունվարին այդ ծրագրերը չեղարկվեցին։ Այնուամենայնիվ, առևտրային համաձայնագրերը ուժի մեջ մնացին մի շարք երկրների հետ, որոնք Ֆիջիյան հագուստի արտադրանքին տրամադրեցին անարգել մուտք դեպի շուկա (օրինակ՝ մուտք դեպի Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի շուկաներ SPARTECA համաձայնագրով, ինչպես նաև համաձայնագիր Միացյալ Նահանգների հետ,Ֆիջիից հագուստի արտադրանքի արտահանման քվոտաների տրամադրում)։ Բայց արդեն 2006 թվականին, Ավստրալիայի և Միացյալ Նահանգների կողմից Ֆիջիական արտադրանքի մի շարք նախապատվությունների վերացումից հետո, Ֆիջիի հագուստի արդյունաբերությունը զգալի կորուստներ ունեցավ։ Մինչև 2010 թվականը հագուստի արտադրությունը աճ է գրանցել (արտադրվել է 66 միլիոն ֆրանսիական դոլար արժողությամբ արտադրանք), սակայն մինչճգնաժամային ցուցանիշները երբեք չեն հասել։ Սա մեծապես պայմանավորված է համաշխարհային շուկայում մրցակցության աճով (հիմնականում ասիական երկրներից իրենց էժան աշխատուժով), ինչպես նաև երկրում քաղաքական անկայունությամբ։

Ֆիջիում արտադրական արդյունաբերությունը ներկայացված է նաև ցեմենտի  (2005 թվականին երկրում արտադրվել է 143 հազար տոննա ցեմենտ, իսկ 2010 թվականին՝ 163 հազար տոննա), սննդի և քիմիական արդյունաբերությամբ։ 2010 թվականին Ֆիջին արտահանել է՝ 23 մեգալիտր գարեջուր, 193 միլիոն լիտր զովացուցիչ ըմպելիք (հիմնականում շշալցված ջուր, որը վաճառվում է ավելի քան 40 երկրներում), 2,7 միլիոն լիտր պաղպաղակ, 4,1 հազար տոննա օճառ, 3,8 միլիոն լիտր ներկեր և 116 հազար լուցկու տուփ։

### Էներգետիկ արդյունաբերություն
Ֆիջիի էլեկտրաէներգիայի ժամանակակից կարիքները բավարարվում են հիդրոէլեկտրակայաններից և ջերմային էլեկտրակայաններից ստացված էլեկտրաէներգիայով, որոնք որպես վառելիք օգտագործում են փայտ, շաքարեղեգ բագաս, ածուխ, նավթ։ Էներգառեսուրսների գրեթե կեսը ներմուծվում է Ավստրալիայից, Նոր Զելանդիայից և Սինգապուրից, իսկ վառելիքի հիմնական տեսակները (նավթ և ածուխ) ամբողջությամբ ներմուծվում են Ավստրալիայից և Նոր Զելանդիայից, ինչը սահմանափակող գործոն է տեղական տնտեսության զարգացման համար։ 2010 թվականին ավտոմոբիլային բենզինի ներմուծումը կազմել է 102 մլն լիտր, ավիացիոն վառելիքը՝ 254 մլն լիտր, կերոսինը՝ 4 հազար լիտր, դիզելային վառելիքը՝ 391 մլն լիտր, մազութը՝ 27 մլն լիտր։

Երկրի էլեկտրամատակարարումն ապահովում է *«Fiji Electricity Authority»-ը,* որը մենաշնորհային ընկերություն է, որը ստեղծվել է Ֆիջիի կառավարության կողմից 1966 թվականին, որը զբաղվում է էլեկտրաէներգիայի արտադրությամբ, փոխադրմամբ և բաշխմամբ։ 1996 թվականին ընկերությունն իր տրամադրության տակ ուներ էլեկտրամատակարարման վեց անկախ համակարգ, որոնցից ամենամեծը Վիտի Լևու փոխկապակցված էլեկտրացանցն էր (), որն աշխատում է հիմնականում հիդրոէներգիայի վրա (հիմնականում *Վայլոա* հիդրոէլեկտրակայան)։ Օվալաուում և Կորովուում տեղակայված համակարգերը էլեկտրաէներգիա են արտադրում դիզելային վառելիքից, Լամբասայում և Ռակիրակիում՝ շաքարեղեգի բագասից, իսկ Սավուսավուում՝ ինչպես բագասից, այնպես էլ հիդրոէներգիայից։

2005 թվականին ընկերությունը էլեկտրաէներգիա է տրամադրել մոտավորապես բնակչության 57%-ին, իսկ ընդհանուր առմամբ 2010 թվականին երկիրը արտադրել է 869 մլն կՎտ/ժ էլեկտրաէներգիա։ Դրանցից 420 մլն կՎտ/ժ-ն արտադրվել է վերականգնվող էներգիայի աղբյուրներ օգտագործող էլեկտրակայանների կողմից, 415 մլն կՎտ/ժ-ը՝ ներմուծվող վառելիք օգտագործող ջերմաէլեկտրակայանների, իսկ 20 մլն կՎտ/ժ-ը՝ անկախ էներգիա արտադրողների կողմից։ Արդյունքում երկրի էլեկտրաէներգիայի 48%-ը արտադրվել է հիդրոէլեկտրակայանների կողմից՝ 34 %-ը արդյունաբերական դիզելային վառելիքից, 15%-ը մազութից, 1 %-ը հողմային էլեկտրակայաններում և մնացած 2%-ը անկախ արտադրողներ, որոնք աշխատում են փայտի և բագասի վրա։

Էլեկտրաէներգիայի սպառման աճի, ինչպես նաև ներկրվող վառելիքի գների բարձրացման պատճառով Ֆիջիի կառավարությունը ջանքեր է գործադրում նվազեցնելու երկրի կախվածությունը օտարերկրյա էներգետիկ ռեսուրսներից՝ հիդրոէներգիայի զարգացման և էներգիայի այլընտրանքային աղբյուրների (հիմնականում երկրաջերմային, արևային) օգտագործման միջոցով։ Այսպիսով, 2007 թվականի հունիսին առաջին հողմային գեներատորները գործարկվել են Սինգատոկա քաղաքի մոտ գտնվող Բուտոնի լեռնաշղթայում։ 2010 թվականին այս տեղամասում արտադրվել է 6,42 միլիոն միավոր էլեկտրաէներգիա, իսկ շահագործման սկզբից՝ 20,7 միլիոն միավոր։ 2011 թվականին պետք է շահագործման է հանձնվել *Նանդարիվատու* հիդրոէլեկտրակայանը, որը գտնվում է Սինգատոկա գետի վրա՝ Նգուլիվանա և Նուկունուկու գետերի միախառնման վայրում։

### Զբոսաշրջություն
Ֆիջիի զբոսաշրջության արդյունաբերությունը սկսվել է 20-րդ դարի սկզբին՝ Խաղաղ օվկիանոսում ծովային առևտրային ուղիների զարգացմամբ։ 1914 թվականին *Union Steamship* ընկերությունը կառուցել է *Grand Pacific* հյուրանոցը Սուվայում՝ զբոսաշրջային նավի ուղևորներին սպասարկելու համար։ 1941 թվականին Նադիում բացվել է միջազգային օդանավակայան։ Այնուամենայնիվ, իրական «զբոսաշրջության բումը» տեղի ունեցավ 1960-ականների վերջին և 1970-ականների սկզբին, երբ Ֆիջիում զգալիորեն ավելացավ հյուրանոցային համարների թիվը, զարգացավ ավիացիոն ոլորտը և անմաքս առևտուրը։

Ժամանակակից պայմաններում զբոսաշրջությունը Ֆիջիի տնտեսության ամենաարագ զարգացող ոլորտն է։ Լինելով արտարժութային եկամուտների ամենամեծ աղբյուրը՝ զբոսաշրջության ոլորտը նաև աշխատանք է ապահովում երկրի ավելի քան 45 հազար բնակչի։ Բացի այդ, զբոսաշրջությանը բաժին է ընկնում ավելի քան ՀՆԱ-ի 25 տկոսը։

2010 թվականին հանրապետություն է այցելել 632 հազար մարդ։ Դրանցից 473 հազ. ժամանել է արձակուրդը անցկացնելու համար, 62 հազարը ընկերների/հարազատների այցելության համար՝ 28 հազարը գործուղմամբ, 12 հազար մարդ՝  համաժողովներին մասնակցելու համար իսկ  9 հազար մարդ կրթական նպատակներով։ Ֆիջի հիմնականում այցելում են զբոսաշրջիկներ Ավստրալիայից (318 հազար մարդ), Նոր Զելանդիայից (98 հազար մարդ), ԱՄՆ-ից (53 հազար մարդ), Օվկիանիայի այլ երկրներից (39 հազար մարդ), մայրցամաքային Եվրոպայի երկրներից (30 հազար մարդ) և Մեծ Բրիտանիա (24 հազար մարդ)։

Ֆիջին հայտնի է իր կղզիների հանգստավայրերով, ավազոտ լողափերով և օվկիանոսային տեսարաններով, ինչպես նաև ունի երկրորդ ամենաերկար կորալային խութը՝ զիջելով միայն Մեծ արգելախութին Ավստրալիայի Քվինսլենդ նահանգի ափերի մոտ։ Սա իդեալական պայմաններ է ստեղծում ծովափնյա զբոսաշրջության (Վիտի Լևու կղզի և Մամանուտա կղզիների արևոտ լողափ), ինչպես նաև սուզվելու (Մամանուտա կղզիներ, Նաիգանի կղզի) և վինդսերֆինգի (Վիտի Լևու կղզի, Մամանուտա կղզիներ) զարգացման համար։ Բացի այդ, խիտ արևադարձային անտառներով և լեռնային գետերով կղզու եզակի էկոհամակարգը նպաստում է էկոտուրիզմի զարգացմանը։ Կղզիներում զարգացել է նաև մշակութային զբոսաշրջությունը։

Մի քանի երկրների քաղաքացիներ, այդ թվում՝ նախկին խորհրդային հանրապետությունների, ինչպիսիք են Ռուսաստանը, Ուկրաինան, Լատվիան, Էստոնիան, վիզա ստանալու կարիք չունեն նախքան երկիր մուտք գործելը։ Որպես կանոն, այն տրվում է անվճար օդանավակայանում երկիր մուտք գործելիս։ Գործողության ժամկետը՝ 4 ամիս։ Այն ձեռք բերելու պարտադիր պայմաններն են՝ վավեր անձնագիր՝ երկրից նախատեսված մեկնելուց առնվազն 6 ամիս վավերականության ժամկետով, հետադարձ տոմս և Ֆիջիում հանգստի համար բավարար միջոցներ։ Այնուամենայնիվ, որոշ երկրների քաղաքացիներից պահանջվում է վիզա ստանալ նախքան երկիր մուտք գործելը։

### Տրանսպորտ
Ճանապարհների երկարությունը մոտ 3 հազար կմ է, երկաթուղիները՝ մոտ 700 կմ։

#### Օդային երթևեկություն
Ֆիջին ունի երկու միջազգային օդանավակայան՝ Նադի և Նաուսորի։

#### Ավտոնուսներ
Կղզում կա ավտոբուսային երթուղիների ընդարձակ ցանց։

#### Կապ
Երկրի տարածքի 95%-ը ծածկված է 3G կապով։

### Արտաքին տնտեսական հարաբերություններ և օտարերկրյա ներդրումներ
Արտաքին առևտրի ծավալը 2010 թվականին կազմել է 5 միլիարդ ֆրանսիական դոլար՝ 1,9 միլիարդ ֆրանսիական դոլար բացասական մնացորդով։ Արտահանման ծավալը 1,5 մլրդ ֆունտ է, ներմուծումը ՝ 3,5 մլրդ ֆունտ։ Վերջին տարիներին երկրում աճող բացասական հաշվեկշիռ է գրանցվել արտաքին առևտրի ոլորտում։ Դա պայմանավորված էր ինչպես ներքին գործոններով (արտահանման հիմնական ապրանքների արտադրության ծավալների նվազում, արտադրողականության անկում), այնպես էլ արտաքին գործոններով (միջազգային շուկայում մրցակցության աճ)։ Բացի այդ, 2000-ականների առաջին տասնամյակի կեսերին Ֆիջին կորցրեց մի շարք նախապատվություններ իր հիմնական շուկաներում  ԱՄՆ, Ավստրալիա, ԵՄ ) այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են գյուղատնտեսությունը (շաքարի արտահանումը) և տեքստիլ արդյունաբերությունը։

Ֆիջիի հիմնական արտահանումն է շաքարավազ, տեքստիլ, ոսկի, ձուկ, մելաս, արմավենու յուղ, ներմուծում՝ արդյունաբերական ապրանքներ, հաստոցներ, մեքենաներ, նավթամթերք, սննդամթերք, քիմիական արտադրանք։

2009 թվականին Ֆիջիի տնտեսությունում օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների ծավալը, ըստ նախնական գնահատականների, կազմել է մոտ 662,8 մլն ֆրանսիական դոլար։ Ֆիջիացի ներդրողները արտասահմանում տեղաբաշխել են մոտ 15 միլիոն ֆրանսիական դոլար։

Ֆիջին հանդիսանում է Աֆրիկայի, Կարիբյան ավազանի և Խաղաղ օվկիանոսի երկրներ միջազգային կազմակերպության, ինչպես նաև ԱՀԿ անդամ։

### Դրամավարկային համակարգ և ֆինանսներ
Ֆիջիի դրամական միավորը Ֆիջիական դոլարն է, որը շրջանառության մեջ է մտել 1969 թվականին (մինչ այդ օգտագործվում էր Ֆիջիական ֆունտը)։ Շրջանառության մեջ է 5, 10, 20, 50 ցենտ, 1 դոլար և 2 դոլար արժողությամբ 6 մետաղադրամ, ինչպես նաև 5, 10, 20, 50 և 100 Ֆիջիական դոլար արժողությամբ 5 թղթադրամ։

2010 թվականի պետբյուջեի եկամտային մասը, նախնական տվյալներով, կազմել է 1,54 մլրդ ֆիջիական դոլար, ծախսերը՝ 1,53 մլրդ ֆիջիական դոլար, հավելուրդը՝ 1,4 մլն ֆունտ դոլար։ Բյուջեի եկամուտների հիմնական աղբյուրներն են մաքսային և նավահանգստային վճարներն ու տուրքերը, ինչպես նաև եկամտահարկը։ Բյուջեի խոշորագույն ծախսային հոդվածներն են պետական պարտքի վճարումը, կրթության, առողջապահության և տնտեսության ծախսերը։

Բանկային վերահսկողությունն իրականացվում է Ֆիջիի պահուստային բանկի կողմից ( ), որը երկրի կենտրոնական բանկն է։

2010 թվականի վերջին Ֆիջիի Պահուստային բանկի վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքը կազմել է 1,75%, առևտրային բանկերի վարկավորման բազային տոկոսադրույքը՝ 7,5 %:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆիջի