Ջորջ Հոմանս

**Ջորջ Կասպեր Հոմանս** (, ), ամերիկացի սոցիոլոգ, բիհեվիորիստական (վարքագծային) սոցիոլոգիայի ներկայացուցիչ, Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր, Ամերիկյան սոցիոլոգիական ասոցիացիայի նախագահ, սոցիալական փոխանակման տեսության (exchange theory) հեղինակ։

ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ (1972)։

## Կենսագրություն
Համաձայն Հոմանսի ինքնակենսագրության, որը հրապարակվել է 1984 թվականին, նա ծնվել է 1910 թվականի օգոստոսի 2-ին Բոստոնում, փաստաբան Ռոբերտ Հոմանսի և նրա կնոջ՝ Էբիգեյլի (ծննդյամբ՝ Ադամս) ընտանիքում։ Միացյալ Նահանգների վեցերորդ նախագահ Ջոն Քուինսի Ադամսի ծոռն է և Միացյալ Նահանգների երկրորդ նախագահ Ջոն Ադամսի թոռան թոռը։

Շարունակելով ընտանեկան ավանդույթը՝ 1928 թվականին ընդունվել է Հարվարդի քոլեջ, որտեղ խորապես ուսումնասիրել է անգլերեն և ամերիկյան գրականությունը։ 1932 թվականին, ուսումն ավարտելուց հետո, որոշում է զբաղվել լրագրությամբ, սակայն հրատարակությունը, որտեղ նա փորձել է ուժերը, հրաժարվել է նրա ծառայություններից՝ լճացման պատճառով։ Հոմանսը որոշ ժամանակ գործազուրկ է եղել։ 1934-1939 թվականներին եղել է Հարվարդի նորաստեղծ թոշակառուների միության կրտսեր գիտաշխատող՝ կատարելով լայնածավալ հետազոտություններ տարբեր ոլորտներում, այդ թվում՝ հոգեբանության, սոցիոլոգիայի և պատմության: Ձեռնարկել է մարդաբանական ուսումնասիրություն Անգլիայի գյուղական բնակչության վերաբերյալ, որը հրատարակվել է «Անգլիայի գյուղական բնակչությունը 13-րդ դարում» (1941) անվանումով։

1939 թվականին դարձել է Հարվարդի համալսարանի ցմահ անդամ, որտեղ դասավանդել է սոցիոլոգիա, միջնադարյան պատմություն, ինչպես նաև պոեզիա (փոքր լսարաններում)։ 1941 թվականին ամուսնացել և մինչև կյանքի վերջն ապրել է Նենսի Կուպերի հետ։ Նույն թվականին մեկնել է ծառայության ԱՄՆ-ի ռազմածովային ուժերում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին վերադարձել է հայրենի Բոստոն։ 1946 թվականից շարունակել է դասավանդել Հարվարդի համալսարանում՝ սկզբում որպես դոցենտ, 1953 թվականից հետո՝ որպես սոցիոլոգիայի պրոֆեսոր։ Եղել է նաև հրավիրյալ պրոֆեսոր Մանչեստրի համալսարանում (1953), Քեմբրիջի համալսարանում (1955-1956), ինչպես նաև Քենտի համալսարանում (1967)։ 1960-ականներին մշակել է սոցիալական փոխանակման հայտնի տեսությունը։ 1964 թվականին ընտրվել է Ամերիկյան սոցիոլոգիական ասոցիացիայի 54-րդ նախագահ։ 1980 թվականին թոշակի է անցել։

Մահացել է սրտի հիվանդությունից 1989 թվականի մայիսի 29-ին Քեմբրիջում, Մասաչուսեթսի նահանգ՝ թողնելով կնոջը, երեք երեխաներին և չորս թոռներին։

## Գիտական հայացքներ
Կիրառական սոցիոլոգիան, որը հայտնի էր որպես միկրոսոցիոլոգիա, ավելի շատ է հետաքրքրել Հոմանսին, քան տեսական սոցիոլոգիան։ Նրա առաջին աշխատությունը՝ «Պարետոյի ներածությունը» (An Introduction to Pareto), գրվել է Չարլզ Պ. Կերտիսի համահեղինակությամբ, ազդեցություն է ունեցել Վ․Պարետոյի և Լ. Ջ. Հենդերսոնի դասախոսությունների վրա։ Դրանում նա հանդես է եկել որպես կառուցվածքա-գործառնական մոտեցման կողմնակից։

Հետագայում Հոմանսը քննադատել է կառուցվածքային ֆունկցիոնալիստներին։ Ի տարբերություն Է. Դյուրկհեյմի, նա կարծում էր, որ սոցիալական երևույթը պետք է բացատրվի հոգեբանականով, այլ ոչ թե սոցիալականով, ինչպես դա արել է Դյուրկհեյմը: Սոցիալական փաստերն առաջացնում են անհատական ռեակցիաներ, որոնք իրենց հերթին հանգեցնում են նոր փաստերի ի հայտ գալուն։ Որոշիչ գործոնը վարքագիծն է, ոչ թե սոցիալական փաստը:

Նախ, Է. Դյուրկհեյմը բացատրությունը մեկնաբանում է որպես պատճառների պարզ բացահայտում: Ըստ Հոմանսի՝ դա բավարար չէ։ Պետք է բացատրել նաև պատճառահետևանքային կապը և անպայման հաշվի առնել հոգեբանական գործոնը։ Հոմանսը քննադատում էր նաև Դյուրկհեյմի հետևորդներին, օրինակ՝ Կ. Լևի-Ստրոսին, սոցիալական գործողությունների կազմակերպման մեջ անհատական և հոգեբանական անտեսման համար։ Երկրորդ, ստրուկտուալիզմը, ըստ Հոմանսի, անհատների միջև փոխանակման վերլուծությունը փոխարինում է սոցիալականացված փոխանակման տարբեր ձևերով՝ զրկելով փոխանակման հայեցակարգը որևէ իմաստից։ Երրորդ, նա քննադատում էր այն տեսակետը, որ փոխանակման տարբեր ձևերը խորհրդանշորեն վերստեղծում են սոցիալական ինստիտուտները։

Հոմանսը քննադատել է կառուցվածքային ֆունկցիոնալիստներին, մասնավորապես՝ Թ. Փարսոնսին, ինստիտուտների բացատրությունների համար։ Նախ, նա մերժել է ինստիտուտների գործառական բացատրությունը՝ այն, որ ինստիտուտը փոխկապակցված է այլ ինստիտուտների հետ, չի նշանակում, որ այն գոյություն ունի: Երկրորդ, նա համաձայն չէր դրանց կառուցվածքային բացատրության հետ՝ ինստիտուտները գոյություն ունեն, քանի որ հասարակությունն առանց դրանց գոյություն ունենալ չի կարող: Ըստ Հոմանսի՝ մարդկային բոլոր ինստիտուտները պատմական փոփոխությունների գործընթացների արդյունք են։ Ունենալով բավարար փաստական տեղեկատվություն և փորձելով օգտագործել մեր թույլ դեդուկտիվ համակարգի նախադրյալները, մենք գտնում ենք պոստուլատներ ոչ ինստիտուտների փոխհարաբերությունների մասին, ինչպես բացատրության կառուցվածքային տիպի և ոչ հասարակության գոյատևման պայմանների, ինչպես ֆունկցիոնալ տեսակի մեջ, բայց պոստուլատներ մարդու՝ որպես անձի վարքագծի մասին։ Այսինքն՝ հոգեբանական պոստուլատները՝ պատմությունն ու հոգեբանությունը ըստ էության նույնն են։ Հոմանսի ընկալմամբ սոցիալական կառուցվածքը բաղկացած է վարքագծի տարրական ձևերից և անընդհատ փոփոխվում է՝ ի պատասխան ագրեգացիայի այդ վարքագծի փոփոխության: Նա պնդում էր, որ բավականաչափ մեծ թվով մարդկանց նման վարքագիծը կարող է փոխակերպել գոյություն ունեցող սոցիալական կառույցներն ու ինստիտուտները: «Երբեմն խոշոր ապստամբություններն ու հեղափոխությունները կոտրում էին ինստիտուցիոնալ շրջանակները և խախտում սոցիալական վարքագծի կանոնները»:

## Փոխանակման տեսություն

Հոմանսի փոխանակման տեսությունը փորձ էր կիրառել վարքագծային սկզբունքները սոցիոլոգիայի խնդիրների նկատմամբ։ Հոմանսը ընդունում էր, որ փոխանակման իր տեսությունը բխում է վարքագծային հոգեբանությունից և տարրական տնտեսագիտությունից: Նա համաձայն էր, որ ինքը «հոգեբանական ռեդուկցիոնիստ» է։ Ռեդուկցիոնիզմը, որպես հետազոտողի իր տեսանկյունից, իրենից ներկայացնում է «այն բանի ցուցադրություն, թե ինչպես է մի գիտության (այս դեպքում՝ սոցիոլոգիայի) դրույթները տրամաբանորեն բխում մեկ այլ գիտության (հոգեբանության) ավելի ընդհանուր դրույթներից»։ Այսպիսով, իսկական սոցիոլոգիան, ըստ Հոմանսի, հիմնված է հոգեբանական սկզբունքների վրա։ Դրանք հոգեբանական են երկու պատճառով. նախ՝ «ներդրվում և փորձարկվում են հոգեբանների կողմից»։ երկրորդ, «դրանք կանխադրույթներ են անհատի վարքագծի վերաբերյալ, այլ ոչ թե խմբի կամ հասարակության վարքագծի վերաբերյալ, մարդու որպես անհատի վարքագիծը համարվում է հոգեբանության ոլորտ»։ Փոխանակման տեսությունը կենտրոնանում է հոգեբանության և սոցիալական կյանքի տարրական ձևերի վրա: Ըստ Հոմանսի՝ «սոցիոլոգիան վերաբերում է սոցիալական վարքագծին որպես փոխանակման գործունեության, որը շոշափելի կամ ոչ նյութական է և քիչ թե շատ արժեքավոր առնվազն երկու անձի միջև»: «Սոցիոլոգիան ուսումնասիրում է սոցիալական վարքագիծը, որում առնվազն երկու անհատներից յուրաքանչյուրի գործողությունը ուժեղացնում է (կամ ճնշում) մյուսի գործողությունները և որոնցում, յուրաքանչյուրն համապատասխանաբար ազդում է մյուսի վրա»: Հոմանսի կողմից մշակված փոխանակման տեսության հիմքը կազմված է հետևյալ կանխադրույթներից․

### Հաջողության կանխադրույթ
«Որքան հաճախ է անհատն իր արարքի համար խրախուսվում, այնքան ավելի հավանական է, որ նա հետագայում որոշակի հաճախականությամբ կկրկնի այդ գործողությունը»: Ընդհանուր առմամբ վարքագիծը, ըստ հաջողության կանխադրույթի ներառում է երեք փուլ 1) մարդու գործողություն 2) խրախուսում արդյունքների համար 3) սկզբնական գործողության կամ դրա նման գործողության կրկնությունը։

Խթանիչ կանխադրույթ
«Եթե նախկինում այս կամ այն խթանը (կամ   խթանների ամբողջությունը) հանգեցրել է անհատի արարքի համար խրախուսման, ապա ավելի հավանական է, որ եթե առկա են նմանատիպ դրդապատճառներ, անձը կկատարի նույն կամ նմանատիպ գործողություն»:

### Արժեքի կանխադրույթ
«Որքան ավելի արժեքավոր է անհատը ընկալում իր արարքի արդյունքը, այնքան ավելի հավանական է, որ նա կատարի այդ գործողությունը ապագայում»:

### Զրկվածության՝ հագեցվածություն կանխադրույթ
«Որքան շատ անհատը օգուտ քաղի իր գործողություններից, այնքան ավելի հավանական է, որ նա կրկնի այդ գործողությունները»: Սոցիալական փոխանակման մեջ օգուտը խրախուսման չափի գերակայությունն է այն գնի նկատմամբ, որը պետք է վճարվեր: Վարքագծի արժեքը անհատի գիտակցումն է իր նախկին վարքի պատճառով խրախուսման կորստի մասին:

### Ագրեսիայի՝ հավանության կանխադրույթ
Կանխադրույթ «Ա»՝ «Եթե գործողությունը չի առաջացնում ակնկալվող խրախուսանքը կամ, ընդհակառակը, առաջացնում է անսպասելի պատիժ, ապա գործող անձն ունենում է զայրույթի զգացում, մեծանում է հավանականությունը, որ ագրեսիվ վարքագիծը նրա համար ավելի արժեքավոր կլինի»:

Կանխադրույթ «Բ» «Երբ մարդու արարքը արժանանում է ակնկալվող հավանության, կամ ավելի շատ հավանության, քան ինքն ակնկալում էր, կամ չի հանգեցնում ակնկալվող պատժի, ապա նա ապրում է բավարարվածության զգացում. ավելի հավանական է, որ նա ապագայում նորից անի այդպիսի կամ նմանատիպ գործողություն, քանի որ դա արժեքավոր կլինի նրա համար»:

### Նպատակահարմարության կանխադրույթ
«Այլընտրանքային գործողությունների միջև ընտրության դեպքում անհատը  ընտրում է այն, որի համար արդյունքի արժեքը՝ բազմապատկած այն ստանալու հավանականությամբ, ամենամեծն է»:

## Փոխանակման տեսության քննադատություն
Հոմանսին քննադատել են երկու անհատների միջև փոխանակման վրա կենտրոնանալու և փոխանակման ավելի լայնածավալ ձևերն անտեսելու համար: Հոմանսի տեսության ամենամեծ քննադատությունն արել է Տալկոտ Պարսոնսը սոցիալական փաստերի պարադիգմի դիրքից՝ 1) Հոմանսը հակված էր լղոզելու մարդկային վարքի և կենդանիների վարքագծի միջև եղած տարբերությունը 2) հոգեբանական սկզբունքները չեն կարող բացատրել սոցիալական փաստերը 3) Հոմանսը ցույց չի տվել, թե ինչպես կիրառել հոգեբանական սկզբունքները սոցիալական մակարդակում։

## Հոմսանի մեջբերված աշխատությունները
* English Villagers of the Thirteenth Century («Տասներեքերորդ դարի անգլիական երկրի ժողովուրդը») (1941)
* The Human Group («Մարդկային խումբ») (1950)
* Social Behavior as Exchange. «Սոցիոլոգիայի ամերիկյան ամսագիր», 63:597–606 (1958)
* Social Behavior: Its Elementary Forms («Սոցիալական վարքագիծ. դրա տարրական ձևերը») (1961, пересм. изд. 1974)
* The Nature of Social Science («Հասարակական գիտության բնույթը», 1967)
* Coming to My Senses: The Autobiography of a Sociologist (1984)
* Certainties and Doubts (1987)
* Sentiments & Activities: Essays in Social Science (1962)

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* *Mitchell, J. N.* Social exchange, dramaturgy and ethnometho-dology: Toward a paradigmatic synthesis. — NY, 1978.
* *Ekea P. P.* Social exchange theory. The two traditions. — Cambridge (Mass.), 1974.

 
Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիոլոգներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ