Պիտիրիմ Սորոկին

**Պիտիրիմ Ալեքսանդրովիչ Սորոկին** (, , ), ռուս-ամերիկյան սոցիոլոգ-տեսաբան։

Ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանը։ Եղել է աջ էսէռների պարագլուխը, Ա․ Ֆ․ Կերենսկու քարտուղարը։ 1919 թվականից Պետրոգրադի համալսարանի պրոֆեսոր, 1922 թվականից՝ տարագրության մեջ։ 1930-1964 թվականներին՝ Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր, ապա վաստակավոր պրոֆեսոր։ Մշակել է «սոցիալական և մշակութային դինամիկայի» տեսությունը, որտեղ առաջ է քաշել այն գաղափարը, որ մարդկության զարգացումը ունի ոչ թե առաջընթաց, այլ մշակութային շրջապտույտների բնույթ։ Սորոկինը մշակույթի ողջ պատմությունը հանգեցրել է միայն դրա հոգևոր կողմին, իսկ ճանաչողությունը՝ խորհրդապաշտական «գերզգայական և գերբնական» ինտուիցիային։ Սորոկինը սոցիալական շարժունության տեսության հեղինակն է, որտեղ դասակարգային շերտավորման հիմքում դրել է սոցիալական շարժունության գործոնը՝ այն հասկանալով որպես անհատի անցումը սոցիալական մի շերտից մյուսը վերընթաց և վարընթաց գծով։ Այս տեսության մեջ ժխտվում է արտադրության միջոցների նկատմամբ մսանավոր սեփականությունը՝ որպես դասակարգերի գոյացման և դասակարգային հակամարտության հիմնական գործոն։ Որպես արդի կապիտալիզմի ջատագով, Սորոկինը հանդես է եկել հասարակական-տնտեսական ֆորմացիաների, պատմության առաջադիմության, դասակարգերի և դասակարգային պայքարի մարքս-լենինյան ուսմունքի դեմ։

## Մանկություն և պատանեկություն
Պիտիրիմ Սորոկինը ծնվել է 1889 թվականի հունվարի 23-ին (փետրվարի 4) Վոլոգդայի նահանգի Յարենսկի շրջանի Տուրյա գյուղում (այժմ՝ Կնյաժպոգոստսկի շրջան, Կոմի Հանրապետություն) Տուրինսկի Զեմստվոյի դպրոցի ուսուցիչ Ա. Ի. Պանովի տանը, որտեղ ապագա գիտնականի ընտանիքը  ձմեռեց։ Հայրը` Ալեքսանդր Պրոկոպևիչ Սորոկին, ռուս, ծնունդով Վելիկի Ուստյուգից, վերապատրաստվել է Վելիկի Ուստյուգ արհեստագործական գիլդիաներից մեկում, ստացել «ոսկու, արծաթի և սրբապատկերների վարպետի» վկայական և զբաղվել եկեղեցիների վերականգնման աշխատանքներով՝ շրջելով գյուղից։

Պիտիրիմ Սորոկինի մայրը՝ Պելագեա Վասիլևնան, սերում էր Կոմի-Զիրյան գյուղացիներից, բնիկ Վոլոգդայի նահանգի Յարենսկի շրջանի Ժեշարտ գյուղից էր։ Պիտիրիմ Սորոկինը ընտանիքի երկրորդ որդին էր։ Նրա ավագ եղբայրը՝ Վասիլին, ծնվել է 1885 թվականին, իսկ կրտսեր եղբայրը՝ Պրոկոպիոսը՝ 1893 թվականին։ Պիտիրիմի մայրը մահացել է 1894 թվականի մարտի 7-ին Կոկվիցի գյուղում, որտեղ ընտանիքը մնացել է կրտսեր երեխայի ծնվելուց հետո։ Նրա մահից հետո Պիտիրիմը և նրա ավագ եղբայր Վասիլին մնացին հոր մոտ՝ նրա հետ գյուղերում թափառելով աշխատանք փնտրելու համար, իսկ Պրոկոպիուսին տարավ մոր ավագ քույրը՝ Անիսյա Վասիլևնա Ռիմսկիխը, ով ապրում էր ամուսնու՝ Վասիլի Իվանովիչի հետ։ Պիտիրիմի հայրը հակված էր չափից ավելի խմելու, ինչի հետևանքով նա զառանցանքի նոպա էր ունենում։ Այդ հարձակումներից մեկում նա դաժան ծեծի է ենթարկել իր որդիներին (վերին շրթունքի վնասվածքի հետքերը մնացել են Պիտիրիմի մոտ մի քանի տարի), ինչը հանգեցրել է նրան, որ եղբայրները լքել են նրան և չեն հանդիպել նրան մինչև իր մահը՝ 1900 թվականը։ Եղբայրների անկախ կյանքը բավականին հաջող է զարգացել, նրանց հաջողվել է եկեղեցիներ նկարելու, զարդարելու, սրբապատկերների շրջանակներ պատրաստելու պատվերներ ստանալ։ Այնուամենայնիվ, ուսուցումը չի մոռացվել. եթե Պիտիրիմի կրթությունը նախկինում ոչ համակարգված էր, ապա Պալևիցի գյուղում (այժմ՝ Սիկտիվդինսկի շրջան) աշխատելու ընթացքում նա ավարտել է գրագիտության դպրոցը։
Շուտով Պիտիրիմ Սորոկինի կյանքը կտրուկ փոխվեց։ 1901 թվականի աշնանը Գամովսկու եկեղեցու քահանա Իվան Ստեպանովիչ Պոկրովսկին, ով իր հոր հեռավոր ազգականն էր, ով ժամանակին օգնեց նրան բնակություն հաստատել Կոմիի երկրամասում, եղբայրներին հրավիրեց աշխատելու Գամ գյուղում։ Նա նաև ղեկավարում էր Գամսկայայի ծխական երկրորդ կարգի դպրոցը, որտեղ ուսուցիչներ էին վերապատրաստվում գյուղերի և գյուղերի գրագիտության դպրոցների համար։ Ինչպես գրում է Պիտիրիմ Սորոկինն իր գրական կենսագրության մեջ, հարցերը լսելուց և դրանք հեշտ գտնելուց հետո նա անսպասելիորեն կամավոր ներկայացավ այլ երեխաների հետ հետազոտվելու։ Անցնելով ընդունելության բոլոր թեստերը՝ նա ընդունվել է դպրոց և ստացել հինգ ռուբլի կրթաթոշակ, որից մեկ տարվա համար վճարվել է դպրոցական հանրակացարանում սենյակն ու սնունդը։ Դպրոցում ուսումնասիրվող առարկաները ներառում էին եկեղեցական սլավոնական լեզու, Աստծո օրենք, եկեղեցական երգեցողություն, գեղագրություն, ռուսաց լեզու, բնական պատմություն և թվաբանություն։ 1904 թվականի հունիսի 2-ին Պիտիրիմը գերազանցությամբ ավարտեց Գամա երկրորդ կարգի դպրոցը։

Կոմի ժողովրդի հայտնի մանկավարժ Ալեքսանդր Նիկոլաևիչ Օբրազցովի առաջարկությունների շնորհիվ, ով Պոկրովսկու մահից հետո ստանձնեց դպրոցի տնօրենի պաշտոնը, Պիտիրիմը հնարավորություն է ստանում ուսումը շարունակել գյուղի եկեղեցու ուսուցչական սեմինարիայում։ Խրենովոյում (Կոստրոմայի նահանգում), որտեղ նա ընկերացավ ապագա տնտեսագետ Նիկոլայ Կոնդրատիևի հետ։

## Հեղափոխական երիտասարդություն
1906 թվականին տասնյոթամյա Պիտիրիմը միացել է Սոցիալիստական հեղափոխական կուսակցությանը և ակտիվորեն մասնակցել հեղափոխական գաղափարների տարածման գործընթացին։ Նույն թվականի դեկտեմբերին նա ձերբակալվել է ոստիկանության կողմից, դատապարտվել և բանտարկվել Կինեշմա քաղաքում։ Բանտային ռեժիմը բավականին ազատական էր։ Քաղբանտարկյալները կարող էին ազատ շփվել, գրքեր կարդալը թույլատրված էր։ Սորոկինը ծանոթանում է Միխայլովսկու, Լավրովի, Մարքսի, Էնգելսի, Բակունինի, Կրոպոտկինի, Տոլստոյի, Պլեխանովի, Չեռնովի, Լենինի, Դարվինի, Սպենսերի ստեղծագործություններին։ Բանտային փորձը դրդել է ապագա գիտնականին և ընտրել «Ոճիր և պատիժ» առաջին գիտական մենագրության թեման։ Երեքուկես ամիս անց Սորոկինն ազատ է արձակվել ոստիկանության բաց հսկողության ներքո։

Եզրակացությունը Պիտիրիմ Սորոկինին չփրկեց հեղափոխական գաղափարներից, և նա ոստիկանական հսկողությունից փախավ Իվանովո-Վոզնեսենսկ, որտեղ շարունակեց իր քարոզչական գործունեությունը «Ընկեր Իվան» կեղծանունով։ Սակայն «հեղափոխության թափառական միսիոների» ծանր կյանքը, ձերբակալության մշտական սպառնալիքը, առողջական վիճակի վատթարացումը պահանջում էին շունչ քաշել և գնալ Ռիմյու գյուղի հարազատների մոտ։

## Տեղափոխություն Սանկտ Պետերբուրգ
1907 թվականի աշնանը հայրենի վայրերում լավ աշխատանքի կամ սովորելու հեռանկարի բացակայությունը Պիտիրիմին դրդեց տեղափոխվել Սանկտ Պետերբուրգ։ Սանկտ Պետերբուրգում հին ընկեր Ֆյոդոր Կոկովկինը օգնում է Պիտիրիմին տեղ գտնել որպես դաստիարակ՝ տնային կացարանով։
Լուծելով հրատապ խնդիրները, բառացիորեն նույն օրը, Պիտիրիմը սկսում է հասնել իր հիմնական նպատակին` ընդունվել համալսարան։ Սրա հետ կապված որոշակի դժվարություններ կային։ Գիմնազիայի ութ դասարանների ավարտական վկայականի համար անհրաժեշտ էր քննություն հանձնել, որը ներառում էր որոշակի լրացուցիչ գիտելիքներ, որոնք պահանջվում էին դասական կրթություն չունեցող արտաքին ուսանողներից։ Պիտիրիմը չէր կարող նման քննություն հանձնել, քանի որ չգիտեր լատիներեն կամ հին հունարեն, ֆրանսերեն կամ գերմաներեն, մաթեմատիկա։ Կրթության բացթողումները լրացնելու և քննությունը հանձնելու համար անհրաժեշտ էր գիշերային դպրոց ընդունվել, սակայն դրա համար զգալի վճար էր պահանջվում։ Այս իրավիճակում Պիտիրիմը որոշում է փորձել ընդգրկել Չեռնյաևի հայտնի դասընթացներին։ Երբ ես հարցրի, թե որտեղ է թողել ուղեբեռը, երիտասարդը ցույց տվեց ուսապարկը և ասաց. «Ամեն ինչ այստեղ է»։ Հարցին, թե փող ուներ ապրելու համար, նա ուրախությամբ պատասխանեց. «Այո, ինձ դեռ հիսուն կոպեկ է մնացել, արդեն ապրելու տեղ ունեմ, օրական երկու անգամ սնունդ։ Ես փողի համար չեմ անհանգստանում։ Եթե պետք լինի, ես փող կաշխատեմ»։ Երիտասարդը պարգեւատրվել է իր խիզախության համար։ Կալիստրատ Ֆալալեևիչը իսկապես օգնեց նրան մտնել դասընթացներ, ինչպես նաև հրավիրեց նրան այցելել իր տուն:Չեռնյաևի դասընթացներում դասավանդում  էին ուսուցիչների փայլուն կազմ։ Դասախոսություններ կարդացած պրոֆեսորներից են Ն. Ի. Կարեևը, Վ. Ի. Բաումանը, Ն. Է. Վվեդենսկին, Ս. Ա. Վենգերովը, Պ. Լ. Մալչևսկին, Կ. Ֆ. Ժակովը, Ս. Ա. Զոլոտարևը, Ա. Կսենոֆոնտովը, Մ. Մ. Կովալևսկին, Մ. Կ. Ի. և այլն։
Նա ոչ միայն հաճախել է դասերի, այլև կարդացել է դասական ստեղծագործություններ, այցելել թանգարաններ, ներկայացումներ, սիմֆոնիկ երաժշտության համերգներ, մասնակցել տարբեր շրջանակների և հասարակությունների աշխատանքներին, դաստիարակչական աշխատանք է կատարել Սանկտ Պետերբուրգի գործարանների աշխատողների շրջանում։ Պրոֆեսոր Ժակովի հետ ընկերությունը նույնպես շարունակվում է։ 1908 թվականին նրանք միասին մասնակցում են Պեչորայի տարածքը ուսումնասիրելու արշավախմբին։

## Համալսարանական տարիներ
Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո ակտիվորեն մասնակցել է քաղաքական գործունեությանը։ Եղել է Սոցիալիստ-Հեղափոխական կուսակցության «Ժողովրդի կամքը» կենտրոնական թերթի խմբագիրներից (Է. Կ. Բրեշկո-Բրեշկովսկայայի հետ միասին)։ Գյուղացիական պատգամավորների սովետների առաջին համառուսաստանյան համագումարի անդամ է, ընտրվել է Կենտրոնական գործադիր կոմիտեի և  Գյուղացիական խորհրդի գործկոմի անդամ։ Ա. Ֆ. Կերենսկու քարտուղար է։ 
1917 թվականի մայիսի 26-ին Պ.Ա.Սորոկինը ամուսնացավ Ելենա Պետրովնա Բարատինսկայայի հետ, ում հետ հանդիպել է դեռ 1912 թվականին Կ.Ֆ.Ժակովի տանը գրական երեկոների ժամանակ։ Բարատինսկայան՝ Տաուրիդ գավառի տեղացի ազնվականի դուստրը, ավարտել է Բեստուժևի կուրսերը, կրթությամբ բուսաբան-բջջաբան։ Նրանք ունեին երկու որդի՝ Պյոտր և Սերգեյ։

Դատապարտել է Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը և ակտիվորեն հանդես եկել դրա դեմ։ Նա ընտրվել է  Հիմնադիր ժողովի պատգամավոր Վոլոգդայի նահանգից Սոցիալիստ-հեղափոխական կուսակցության ցուցակով։ 1918 թվականի հունվարի 2-ին ձերբակալվել է Լենինի դեմ մահափորձ նախապատրաստելու համար (ինչը չի ապացուցվել) և բանտարկվել Պետրոս և Պողոս ամրոցում,ազատ է արձակվել փետրվարի 23-ին։ 1918-ի մարտին նա դարձավ Ռուսաստանի վերածննդի միություն անդամ, որը միավորեց սոցիալ-հեղափոխականներին, ժողովրդական սոցիալիստներին և կադետներին՝ պայքարելու բոլշևիկների դեմ։ Մայիսի 7-16-ը նա մասնակցում է Սոցիալիստ-հեղափոխական կուսակցության անօրինական VIII խորհրդին, մայիսին դառնում է Մոսկվայի «Վոզրոժդենիե» թերթի խմբագիրը։

Հունիս-հոկտեմբեր ամիսներին Ռուսաստանի վերածննդի միության հանձնարարությամբ գլխավորել է բոլշևիկների դեմ ապստամբության նախապատրաստումը Վելիկի Ուստյուգ-Կոտլաս-Արխանգելսկի շրջանում։ Հոկտեմբերի 30-ին Չեկան հանձնվել է Վելիկի Ուստյուգում։ Չեկիստները մտադիր էին գնդակահարել նրան, սակայն Սորոկինը թույլտվություն խնդրեց հեռագիր ուղարկել Վ. Լենինին ապաշխարությամբ։ Սորոկինը բաց նամակ է գրել Սեւերո-Դվինսկի Գուբերնիայի գործկոմի «Գյուղացիական և բանվորական Դումա» թերթին՝ հրաժարվելով լինել Սոցիալիստ-հեղափոխական կուսակցության անդամ և որոշում է կայացրել դուրս գալ քաղաքական գործունեությունից, այդ թվում՝ դուրս գալ Հիմնադիր ժողովից։ 1918 թվականի նոյեմբերի 20-ին նամակը վերատպվել է «Պրավդա» թերթի կողմից։ Նոյեմբերի 21-ին «Պրավդան» հրապարակեց Լենինի «Պիտիրիմ Սորոկինի արժեքավոր խոստովանությունները» հոդվածը, որում ասվում էր, որ սա ոչ միայն «իր քաղաքական սխալի բացահայտ և ազնիվ խոստովանությունն էր», այլ նաև մանրուքների սկզբնական շրջադարձի ցուցադրումը. բուրժուազիան և սոցիալիստ-հեղափոխականները թշնամությունից մինչև չեզոքություն բոլշևիկների նկատմամբ։ Դեկտեմբերին Սորոկինին ուղեկցությամբ բերեցին Մոսկվա և ներում շնորհեցին։

## Քաղաքականությունից դուրս
Քաղաքականությունից հեռանալուց հետո Սորոկինը կենտրոնանում է գիտական և ուսուցչական գործունեության վրա. համագործակցել է Կրթության ժողովրդական կոմիսարիատի հետ, մասնակցել ուսումնական և գիտական արշավների։
Դասախոսում է Պետրոգրադի համալսարանում, Հոգեբուժական ինստիտուտում, Գյուղատնտեսական ինստիտուտում, Ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտում, Կենդանի խոսքի ինստիտուտում, տարբեր «թրեյնինգներում», կրթական ծրագրերում, հետազոտական աշխատանք է կատարում «Ինստիտուտում». ուղեղը": 1920 թվականին Սորոկինը հրատարակեց երկհատոր «Սոցիոլոգիայի համակարգը»։ Սակայն Սորոկինի դեմ սկսվում են իշխանությունների պահանջները։ Հրատարակության պատրաստած նրա «Քաղցը որպես գործոն» գիրքը ոչնչացվում է։

## Արտագաղթ
ՆԵՊ-ի պայմաններում Վ.Ի.Լենինը բարձրացրեց սոցիալական դիսցիպլիններում կրթության բովանդակության նկատմամբ խիստ գաղափարական վերահսկողությունը շարունակելու անհրաժեշտության հարցը։ Երկրի ղեկավարությունը որոշել է «բուրժուական պրոֆեսորներին» հեռացնել դասախոսությունից և գիտության ղեկավարությունից։ 1922 թվականի ամռանը Խորհրդային Ռուսաստանում ձերբակալվեց գիտական և ստեղծագործ մտավորականությունը։
Վ.Ի.Լենինը դեմ է արտահայտվել Պիտիրիմ Սորոկինին Պետրոգրադի բնակչության ամուսնալուծությունների վիճակագրության վերաբերյալ։ Բացատրելով Սորոկինի հրապարակումների հայտնվելը այն ժամանակվա թերթերի աշխատողների անփորձությամբ՝ Լենինը մատնանշեց, որ դասախոսներն ու գրողները, ովքեր «ոչ ավելի պիտանի են զանգվածներին կրթելու համար, քան հայտնի կաշառակերները, հարմար կլինեն կրտսեր երեխաների կրթական հաստատություններում պահակախմբի դերի համար», Հեղափոխական պրոլետարիատը «քաղաքավարիորեն կուղեկցեր» երկրներից։ 1922 թվականի սեպտեմբերի 26-ի  նա գնացքով ուղարկվեց Պետրոգրադից արտասահման՝ դառնալով նրանցից մեկը, ով հետագայում կապվեց «փիլիսոփայական նավի» հետ։ Մահապատժից վախենալով փաստաթուղթ է ստորագրել Ռուսաստան չվերադառնալու մասին։ Սկզբում գնացել է Բեռլին։ Ապրել է Պրահայում (Չեխոսլովակիա), խմբագրել է «Գյուղացիական Ռուսաստան» ամսագիրը։

## ԱՄՆ-ում
1923 թվականի հոկտեմբերին նրան հրավիրել են ԱՄՆ՝ ամերիկացի սոցիոլոգների կողմից՝ դասախոսություններ կարդալու ռուսական հեղափոխության պատմության վերաբերյալ, որոնց հետ Սորոկինը զրուցել է տարբեր քոլեջներում և համալսարաններում։ Ամերիկյան քաղաքացիություն է ստացել 1930 թվականին։ 1931 թվականին հիմնադրել է Հարվարդի համալսարան սոցիոլոգիայի ֆակուլտետը և ղեկավարել այն մինչև 1942 թվականը, 1931-1959 թվականներին Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր էր, այդ համալսարանի սոցիոլոգիայի առաջին պրոֆեսորն էր։
1965 թվականից Ամերիկյան սոցիոլոգիական ասոցիացիայի նախագահն է

## Երեխաներ
1931 և 1933 թվականներին Սորոկինների ընտանիքում ծնվեցին որդիներ՝ Պիտերը և Սերգեյը։ Երկու որդիներն էլ պաշտպանել են իրենց թեկնածուական ատենախոսությունները Հարվարդում՝ Պիտերը կիրառական ֆիզիկա, Սերգեյը՝ կենսաբանություն։ Փիթերի ծնվելուց հետո Սորոկինների ընտանիքը Քեմբրիջից տեղափոխվեց Վինչեստեր, որտեղ նրանք տուն գնեցինref>։

## Աշխատություններ
* Преступность и её причины / П. А. Сорокин. — Рига: Наука и жизнь, [1913]. — 46 с. — (Миниатюрная библиотека «Наука и жизнь»; № 22).
* Преступление и кара, подвиг и награда: Социол. этюд об основных формах обществ. поведения и морали / П. А. Сорокин; С предисл. проф. М. М. Ковалевского. — СПб.: Я. Г. Долбышев, 1914. — L, 3-456 с.
* Преступление и кара, подвиг и награда: Социол. этюд об основных формах обществ. поведения и морали: К 110-й годовщине со дня рождения / Питирим Сорокин; Подгот. В. В. Сапов. — СПб.: Изд-во Рус. Христиан. гуманитар. ин-та, 1999. — 446, [1] с. (Серия «Русская социология XX века» / Рус. христиан. гуманитар. ин-т). ISBN 5-88812-055-3
* Система социологии. Т.1-2. — Пг., 1920.
* Система социологии / Питирим Александрович Сорокин. — М.: Астрель, 2008. — 1003 с., [1] л. портр.; 22 см. — (Социальная мысль России). ISBN 978-5-271-14765-4
* Современное состояние России — Прага, 1922.
* Социальная и культурная динамика: Исслед. изм. в больших системах искусства, истины, этики, права и обществ. отношений = Social & Cultural dynamics: A Study of Change in Major Systems of Art, Truth, Ethics, law and Social Relationships / Питирим Сорокин; Пер. с англ. В. В. Сапова. — Санкт-Петербург: Изд-во Рус. Христиан. гуманитар. Ин-та, 2000. — 1054 с. — (Социология: Университет. б-ка / Ин-т социологии РАН, Междунар. ин-т Н. Кондратьева — П. Сорокина). ISBN 5-88812-117-7 (Главный труд Сорокина в четырёх томах в 1937—1941 гг. Приобрел славу классического труда в области социологии и культурологии)Социология революции / Питирим Сорокин. — М.: Территория будущего: РОССПЭН, 2005 (ППП Тип. Наука). — 702, [1] с. — (Серия: Социология. Политология). ISBN 5-8243-0617-6
* Социальная мобильность / Питирим Сорокин; [пер. с англ. М. В. Соколовой]. — М.: Academia: LVS, 2005. — XX, 588 с. ISBN 5-87444-221-9
* Элементарный учебник общей теории права в связи с учением о государстве / Питирим Сорокин; Санкт-Петербургский гос. ун-т, Фак. социологии. — СПб.: Изд-во Санкт-Петербургского ун-та, 2009. — 238, [1] с. ISBN 978-5-288-04830-2
* Социологические теории современности: Специализир. информ. по общеакад. прогр. «Человек, наука, общество: комплекс. исслед.» / Сорокин П. А.; [Пер. и предисл. С. В. Карпушиной]; АН СССР, ИНИОН, Всесоюз. межвед. центр наук о человеке при президиуме АН СССР. — М.: ИНИОН, 1992. — 193, [1] с.
* Сорокин П. А. Голод как фактор. Влияние голода на поведение людей, социальную организацию и общественную жизнь. — М.: Academia & LVS, 2003. — XII, 678, [5] с. — ISBN 5-87444-186-7.
* Человек. Цивилизация. Общество / Питирим Сорокин; [Общ. ред., сост. и предисл., с. 5-24, А. Ю. Согомонова]. — М.: Политиздат, 1992. — 542, [1] с. — (Мыслители XX века. Редкол.: Т. И. Ойзерман (пред.) и др.). ISBN 5-250-01297-3
* Кризис нашего времени: социальный и культурный обзор = The crisis of our age/ Питирим Сорокин. — М.: ИСПИ РАН, 2009. — 384, [3] с. ISBN 978-5-7556-0409-3
* Дальняя дорога: Автобиография / Питирим Сорокин; [Пер. с англ., общ. ред., сост., предисл. и примеч. А. В. Липского]. — М.: Изд. центр «Терра»: Моск. рабочий, 1992. — 302, [2] с. ISBN 5-239-01378-0
* Человек и общество в условиях бедствий: (Влияние войны, революции, голода, эпидемии на интеллект и поведение человека, социальную организацию и культурную жизнь) / Пер. с англ., вступ. ст. и примеч. В. В. Сапова. — СПб.: Изд. дом «Міръ», 2012 ISBN 978-5-98846-093-0
* Питирим Сорокин: избранная переписка / Под ред. П. П. Кротова / Перевод, вступ. статьи и комментарии П. П. Кротова и А. Ю. Долгова. — Вологда: Древности Севера, 2009.

## Գրականություն
* Питирим Сорокин: Новые материалы к научной биографии. Сб. науч. трудов. / РАН. ИНИОН. Центр социал. науч.- информ. исслед. Отд. социологии и социальной психологии; Отв. ред. Ефременко Д. В., Кротов П. П. — М., 2012. — 232 с.
* Питирим Александрович Сорокин: альбом-каталог из фондов Музея истории просвещения Коми края / ред.-сост. М. И. Бурлыкина. Сыктывкар: Изд-во СГУ им. Питирима Сорокина, 2014. 156 с., илл.
* Питирим Сорокин и социокультурные тенденции нашего времени. Материалы к международному научному симпозиуму, посвященному 110-летию со дня рождения П. А. Сорокина. — СПб., 1999.
* Бормотова С. С. Борьба советских учёных-марксистов против социологических идей П. Сорокина в первые послеоктябрьские годы (1917—1922). // Философские науки. — 1971. — № 1. — С. 123—130.
* Вишняк М. Питирим А. Сорокин и большевизм // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1950.— 17 сентября (№ 14023).— С. 2.
* Гинс Г. Памяти П. А. Сорокина и В. А. Рязановского // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1968.— 25 марта (№ 20104).— С. 2.
* Голосенко И. А. Питирим Сорокин как историк социологии // Журнал социологии и социальной антропологии, 1998, том 1, выпуск 4.
* Голосенко И. А. Становление. Ранний этап биографии П. Сорокина. // Рубеж (альманах социологических исследований). — 1991. — № 1. — С. 33-46.
* Переписка с Игорем Голосенко. Из эпистолярного наследия Питирима Сорокина
* Дойков Ю. Питирим Сорокин. Человек вне сезона. Биография. Т. 1. (1889—1922). — Архангельск, 2008. — 432 с.; Т. 2. (1922—1968). — Архангельск, 2009. — 488 с.
* Дойков Ю. Питирим Сорокин в Праге (1922—1923). — Архангельск, 2009.
* Зюзев Н. Ф. Философия Питирима Сорокина. — Сыктывкар: Издательство «Эском», 2004.
* Ковалев В. А. Теория революции П. А. Сорокина и российский политический процесс // Политическая экспертиза. — 2009. — № 2.
* Кротов П. П., Долгов А. Ю. От войны к миру: у истоков теории созидательного альтруизма Питирима Сорокина. — Сыктывкар; Вологда: Древности Севера, 2011.
* Ленин В. И. Ценные признания П.Сорокина. // Ленин В. И. Полн.собр.соч. — Т. 37. — С.188-197.
* Леонов М. Русские самородки. LVI. Питирим Сорокин // Северное утро.— Архангельск, 1916.— 1 сентября (№ 194).— С. 2.
* Ломоносова М. В. Питирим Сорокин в политике России и о политике в Америке. // Журнал социологии и социальной антропологии. — 2006. — Т. 9. — № 1. — С. 45-60.
* Ломоносова М. В. О «псевдоисследователях» творчества Питирима Сорокина // Credo new. — 2014. — № 4 (80).
* Мармелад Питирима Сорокина: По страницам газет // Литературная газета.— 1963.— 23 июля (№ 88).— С. 3.
* Рубанов Б. Л. Философия лимитизма К. Ф. Жакова (к вопросу об истоках социологии П. А. Сорокина). // Социологические исследования. — 2003. — № 7. — С. 109—119.
* Сербин В. Кризис нашей цивилизации // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1989.— 21 июля (№ 28089).— С. 15.
* Проф. Питирим Сорокин приглашен в Хардвардский университет // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1929.— 5 ноября (№ 6127).— С. 1.
* Сорокин, Питирим Александрович / Сапов В. В. // Сен-Жерменский мир 1679 — Социальное обеспечение [Электронный ресурс]. — 2015. — С. 715—716. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 30). — ISBN 978-5-85270-367-5.
* E. В. Осипова. Сорокин // Новая философская энциклопедия : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Мысль, 2010. — 2816 с.
* Тимашев Н. С. П. А. Сорокин: 28 января 1889 — 10 февраля 1968 // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1968.— 24 марта (№ 20103).— С. 2.
* Тихонова П. А. Социология П. А. Сорокина. — М., 1999.
* Умер Питирим Сорокин // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1968.— 12 февраля (№ 20062).— С. 1.
* Sorokin P. A. A Long Journey: The autobiography of Pitirim A. Sorokin. — New Haven: College and univ. press, 1963. — 327 p.
* Sorokin P. A. Leaves from a Russian diary, and thirty years after. — Beacon Press; Enl. ed edition (January 1, 1950), ISBN 1258197723.
* Lawrence Т. Nichols. Science, politics and moral activism: Sorokin’s integralism reconsidered // Return of Pitirim Sorokin. International Kondratieff foundation. — M., 2001. — P. 217—237.
* Johnston B. V. Pitirim A. Sorokin: An intellectual biography.— Lawrence (Kan.): Univ. press of Kansas, 1995. — XII, 380 p. — ISBN 0-7006-0736-6

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ արտագաղթածներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հակակոմունիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիոլոգներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ռուս մշակութաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս սոցիոլոգներ
Կատեգորիա:Ռուս փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով