open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Աերոբիկա

250px|մինի|Աերոբիկայի դասընթաց

**Աերոբիկա**, արագ քայլք, վազք, լող, հեծանվազբոսանք և այլ վարժաձևերի ու վարժությունների հատուկ համակարգ, որը նպաստում է մարդու առողջության ամրապնդմանն ու պահպանմանը։ Կարճ ժամանակամիջոցում աերոբիկան դարձել է ամենատարածված վարժաձևը։ «Աերոբիկա» տերմինը շրջանառության մեջ է դրել ամերիկացի նախկին վարորդ և ճանաչված բժիշկ Քենետ Կուպերը, որի «Նոր աերոբիկա» գիրքը ունեցել է մի քանի հրատարակություն, թարգմանվել բազմաթիվ լեզուներով։ Քենետ Կուպերի հետազոտությունների արդյունքների համաձայն մարդու օրգանիզմի վրա աերոբիկան դրական է ներգործում երեք հիմնական պահանջների բավարարման աերոբային ֆիզիկական բեռնվածության (երբ երկար ժամանակ անհրաժեշտություն է առաջանում առավել շատ թթվածին օգտագործել), ռացիոնալ սննդի և հուզականության ապահովման շնորհիվ։ Ներկայումս գոյություն ունեն նաև Սիդնեյ Ռոմի, Ջեյն Ֆոնդայի, Մառլեն Շարելի, Մոնիկա Միլդենբերգ Շվիտցի, Մերիի մեծ ճանաչում գտած ծրագրերը։ աերոբիկայի ծրագրերը հիմնականում կազմված են 10 բաղադրիչներից նախավար ժանք, ոտքերի, այնուհետև ձեռքերի և ուսագոտու դիմադրությամբ, իրանի, հատակի վրա պառկած դրությամբ, ող նաշարը ձգելուն ուղղված նստելատեղի մկանների և մկանների լարվածությունը թուլացնող վարժություններ։ Աերոբիկայի համալիրը կազմելիս անհրաժեշտ է հստակորեն պլանավորել օրգանիզմի վրա մեկ շաբաթվա ընթացքում ներգործող ֆիզիկական բեռնվածության ու հանգստի չափը։ Պարապմունքները (30-40 րոպե) նպատակահարմար է անցկացնել շաբաթական առնվազն 3 անգամ, վարժություններն սկսելով և ավարտելով դանդաղ տեմպով։ Ինքնազգացողությունը վատանալու դեպքում ծրագիրն անհրաժեշտ է պարզեցնել-թեթևացնել կամ որոշ ժամանակ ընդհատել պարապմունքները։ Հարկավոր է մշտական բժշկական ինքնավերահսկողություն չափել երակազարկի հաճախությունը։ Սնունդը հարկավոր է ընդունել պարապմունքից առնվազն 1-1,5 ժամ առաջ։

Կատեգորիա:Մարմնամարզություն
Լեոպոլդ Սուլերժիցկի

**Լեոպոլդ Անտոնովիչ Սուլերժիցկի** (), ռուս ռեժիսոր, հասարակական և թատերական գործիչ, գրականագետ։ 1889-1894 թվականներին սովորել է Մոսկվայի գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանում։ Հակակառավարական ճառի համար հեռացվել է ուսումնարանից, ծառայել որպես նավաստի։ Մտերմացել է Լև Տոլստոյին, ամբողջ կյանքում հետևել նրա բարոյագիտական ուսմունքին։ Ցարին գինծառայության երդում տալուց հրաժարվելու համար, 1896 թվականին աքսորվել է Կուշկա բերդը, վերադառնալուց հետո, Տոլստոյի հանձնարարությամբ, 1898 թվականին կազմակերպել ղուխոբորների գաղթը Կանադա։

1900 թվականին Մաքսիմ Գորկու և Ա․ Չեխովի միջոցով ծանոթացել է Մոսկվայի գեղարվեստական թատրոնի (ՄԳԹ) գործունեությանը, եղել Ստանիսլավսկու օգնականը։ 1905 թվականից հանդես է եկել որպես ռեժիսոր, մասնակցել Համսունի «Կյանքի դրաման» (1907), Մետեռլինկի «Կապույտ թռչուն» (1908), Շեքսպիրի «Համլետ» (1911) և այլ պիեսների բեմադրություններին։ Մոսկվայի գեղարվեստական թատրոնի առաջին ստուդիայի հիմնադիրներից և ղեկավարներից էր։ Սուլերժիցկին օժտված էր գեղարվեստական անբասիր ճաշակով, երաժշտականությամբ։ Նրա հետ աշխատել են նաև Գ․ Բուրջալովը, Ե․ Վախթանգովը, Ս․ Խաչատրյանը։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս թատերական ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս թատերական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս գրականագետներ
Կատեգորիա:1872 ծնունդներ
Կատեգորիա:1916 մահեր
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Բիլիարդ

thumb|Սեղանը, կին, և գնդակները փուլ խաղի համար
**Բիլիարդ**, կամ **բիլլիարդ** (, ծագումը  — *գնդակ* կամ  — *փայտ*), բիլիարդի տարբեր տեսակները և կանոնների կոլեկտիվ անունը։ Բոլոր բիլիարդի տեսակներում պետք է կիի օգնությամբ գնդակին հարվածել։ Բիլիարդի հայրենիքը համարվում է Հնդկաստանը և Չինաստանը։ Այն զարգացնում է ուղեղի ճարպկություն, դիպուկություն և հնարամտություն։ Բիլիարդի սեղանը պատված է մահուդով կամ ֆլանելով։ Որոշ բիլիարդի տեսակներում շրջակողերին փորված է 6 անցք, որոնցից կախված են գնդապարկերը։

## Գլխավոր տեսակներ
* Կարամբոլ (ֆրանսիական բիլիարդի տեսակ)
* Ռուսական բիլիարդ
* Սնուկեր (անգլիական բիլիարդի տեսակ)
* Անգլիական բիլիարդ
* Փուլ
* Կաիզա (ֆիննական բիլիարդի տեսակ)
* Նովուս (մերձբալթյան բիլիարդի տեսակ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անհատական մարզաձևեր
Կատեգորիա:Բիլիարդ
Կատեգորիա:Խաղեր
Կատեգորիա:Սեղանի խաղեր այբբենական կարգով
Սուլևո

**Սուլևո** կամ **Պշոուխուա** (աբխազերեն՝ Пшоухуа, վրացերեն՝ სულევო), գյուղ Աբխազիայի Գագրայի շրջանում, Փսոու գետի ափին, Գագրայից 22 կմ հյուսիս-արևելք։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 220 մ բարձրության վրա։

## Բնակչությունը
1959 թվականի տվյալներով, գյուղում բնակվում էր 1050 մարդ` էստոնացիներ, հայեր և վրացիներ, իսկ 1989 թվականին՝ 880 մարդ։

Բնակիչներն զբաղվում են ծխախոտի, եգիպտացորենի, բանջարեղենի մշակությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ և շերամապահությամբ։ Ունի ութամյա դպրոց, ակումբ, բուժկայան։

Գյուղը հիմնադրվել է 1882 թվականին։ Հայերը եկել են Սամսունի շրջակայքից, 1922 թվականին։

1992 թվականին, Աբխազիայի կառավարության որոշմամբ, գյուղը վերանվանվել է Պշոուխուա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի գյուղեր
Կատեգորիա:Աբխազիայի հայաբնակ գյուղեր
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Միլանի տաճար

**Միլանի տաճար** (), գոթական տաճար Միլանում։ Ունի 106.5 մետր բարձրություն և պատրաստ է տեղավորել 40 000 մարդու միաժամանակ։

## Տեղադրություն
Միլանի գոթական տաճարը գտնվում է Լոմբարդիա շրջանի վարչական կենտրոնում և նվիրված է Սանտա Մարիա Նաշենտեին։ Այն Միլանի արքեպիկոպոսի նստավայրն է։

## Նկարագրություն
Իր մեծությամբ 4-րդն է աշխարհում, իսկ Եվրոպայում` 3-րդը։ Միլանի տաճարը իր գոթական ոճով զիջում է միայն Սևիլյան տաճարին։ Տաճարն ունի բազմաթիվ մարմարյա սրածայր աշտարակներ, որոնք իրար են կցված հենարանների ցանցով։

## Պատկերասրահ

File:Milano Cathedral 1.jpg|
File:Milano Cathedral 2.jpg|
File:Portale - Duomo (Milano) 2022.jpg|
File:Milano Cathedral 4.jpg|
File:Milano Cathedral 5.jpg| 
File:Milano Cathedral6.jpg| 
File:Milano Cathedral7.jpg|


## Պատմություն
Տաճարը սկսել են կառուցել 1386 թվականին Անտոնիո դա Սալուցոյի նախաձեռնությամբ։ Մինչ ակտուալ աշխատանքի սկիզբը, 3 հիմանական շենքեր էին կառուցվել՝ Արքեպիսկոպոսի պալատը, Հասարակության պալատը և  Սուրբ Ստեփանոսի կնունքի պալատը։ 1805 թվականի մայիսի 20-ին Նապոլեոն Բոնապարտը Կառլո Պելիչանիին հրամայեց ավարտել տաճարի շինարարությունը և վերջապես 1813 թվականին տաճարն արդեն ամբողջովին կառուցված էր։

Տաճարի կառուցման գաղափարը իտալացի Սիմոնե դե´ Օրսենիգոնինն է։ Տաճարը կառուցելիս Լեոնարդո դա Վինչիի և Դոնատո Բրամանտեի խորհրդով գոթական ոճը միահյուսվում է ժամանակի Ռենեսանսյան մշակույթի տարրերի հետ։
 
Կարծիք կա, որ տաճարի խորանի տակ պահվում է գամ, որը բերվել է Քրիստոսի խաչից։ Տաճարի ներսում գտնվում է Միլանի հովանավորուհու՝ «La Madonnina»-յի ոսկյա արձանը, որը տաճարի գլխավոր խորհրդանիշն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալիայի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Միլանի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով
Վթար Մոսկվայի մետրոպոլիտենում (2014)

**2014 թվականի վթար Մոսկվայի մետրոպոլիտենում**, 2014 թվականի հուլիսի 15-ին ժամը 08:39-ին (Մոսկվայի ժամանակով) Մոսկվայի մետրոպոլիտենում «Պարկ Պոբեդի» և «Սլավյանսկի բուլվար» կայանների միջուղում տեղի ունեցած աղետ, որի ընթացքում գնացքի 3 վագոնները դուրս են եկել ռելսներից ու վնասվել։ Նախնական տվյալներով զոհվել է 23 մարդ, տուժել՝ 162-ը, տուժածներից 47-ի վիճակը ծանր է գնահատվում։ Խոշորագույն վթարն է Մոսկվայի մետրոպոլիտենի պատմության մեջ։

## Արտաքին հղումներ
* Տուժածների ցանկը  Մոսկվայի առողջապահության վարչության կայքում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2014 Ռուսաստանում
Կատեգորիա:2014 երկաթուղային պատահարներ
Կատեգորիա:2014 հուլիս
Կատեգորիա:Աղետներ մետրոպոլիտենում
Կատեգորիա:Երկաթուղային պատահարներ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Հուլիսի 15 իրադարձություններ
Գերեզմանոց 117

**Գերեզմանոց 117** (երբեմն՝ *Վայր 117*), 1964 թվականին հնագետ Ֆրեդ Ուենդորֆի կողմից բացահայտված հնագույն գերեզմանոց ներկայիս Սուդանի հյուսիսային հատվածում։ Հայտնաբերված մարդու կմախքների տարիքը մոտավորապես 13,140-ից մինչև 14,340 տարեկան է։ Առաջինը, ով հայտնաբերեց գերեզմանը, UNESCO High Dam Salvage Project-ն էր։

Ընդհանուր առմամբ տվյալ վայրում տեղակայված է 3 գերեզմանոց, որոնցից երկուսը կոչվում են Ջեբել Սահաբա (Jebel Sahaba) (մեկը գտնվում է Նեղոսի ափին) և երրորդը կոչվում է Տուշկա։

## Տես նաև
* Նախապատմական պատերազմներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *F. Wendorf, 'Site 117: A Nubian Final Paleolithic Graveyard near Jebel Sahaba, Sudan'. In: F. Wendorf, Editor, *The Prehistory of Nubia*, Southern Methodist University, Dallas (1968), pp.&nbsp;954–987.

Կատեգորիա:Սուդանի պատմություն
Կատեգորիա:Հնագիտական վայրեր Սուդանում
Ընդերքի պահպանություն

[thumb|right|300px|Ջանք չի խնայվում, որպեսզի պահպանվի [Ավստրալիայի Հոփթաունի ջրվեժը]]
**Ընդերքի պահպանություն**, ընդերքի վրա բնածին և մարդահարույց գործոնների բացասական ազդեցության կանխումը։ Ընդերքի պահպանության հիմնական պահանջներն են.
* ընդերքի կառուցվածքի, ընդերքում պարփակված օգտակար հանածոների քանակի, որակի և այլ հատկությունների վերաբերյալ հավաստի տեղեկությունների ապահովումը,
* ընդերքօգտագործման սահմանված կարգի պահպանումը և ընդերքի ինքնակամ օգտագործման արգելումը,
* օգտակար հանածոների պաշարների շարժի հավաստի հաշվառման ապահովումը,
* օգտակար հանածոների և դրանց ուղեկցող բաղադրամասերի արդյունավետ օգտագործումը,
* ընդերքօգտագործման հետ կապված աշխատանքների վնասակար ազդեցության բացառումը,
* օգտակար հանածոների հանքավայրերի տարածքների ինքնակամ կառուցապատման կանխումը և այլ նպատակների համար դրանց օգտագործման սահմանված կարգի պահպանումը,
* օգտակար հանածոների հանքավայրերի պահպանումը հրդեհներից, հեղեղներից և օգտակար հանածոների որակն ու հանքավայրերի արդյունաբերական արժեքը նվազեցնող կամ դրանց շահագործումը բարդացնող այլ գործոններից,
* ընդերքի աղտոտման կանխումը նավթի, գազի և քիմիական նյութերի ստորգետնյա պահեստավորման, վնասակար նյութերն ու արտադրական թափոնները (այդ թվում՝ ճառագայթաակտիվ) թաղելու, կեղտաջրերը հեռացնելու դեպքերում։

Օգտակար հանածոների հանքավայրերի և ստորգետնյա կառույցների տեղադրման տարածքներում արգելվում է բնակավայրերի, արդյունաբերական և այլ օբյեկտների նախագծումն ու կառուցումը։ Հազվագյուտ երկրաբանական մերկացումների, հանքաբանական գոյացումների, հնէաբանական օբյեկտների ու գիտական, պատմամշակութային արժեք ներկայացնող ընդերքի տեղամասերի կարգավիճակը և պահպանությունը սահմանում է ՀՀ Կառավարությունը։

Ընդերքի պահպանությունը կարգավորվում է ՀՀ ընդերքի մասին օրենսգրքով (2002)։

Կատեգորիա:Բնապահպանություն
Մագո (գետ)

**Մագո**, գետակ Հայաստանի Լոռու մարզում, Շնագայլ գետի ձախ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Լեզք լեռան հարավային լանջից և Գոգարան գյուղից 5,5 կմ հյուսիս-արևմուտքում միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 6 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր
Կատեգորիա:Շնագայլ գետի վտակներ
Մալև (գետ)

**Մալև**, գետ Սյունիքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Մեղրու լեռների կենտրոնական մասից և Ալվանք գյուղից հարավում ձախից միախառնվում Արաքս գետին։ Երկարությունը՝ 18 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Մականաջուր (գետ)

**Մականաջուր**, գետակ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Ծաղկարի օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Ալուկ լեռան հյուսիսային լանջից և Քաջարան քաղաքից 1,5 կմ հարավում միանում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 5 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Ծաղկարի գետի վտակներ
Փեշմերգա

**Փեշմերգա** կամ *փեշմարգա*, *փաշմերգե* (, , թարգ.՝ *«դեպի մահ գնացողներ»*, *«մահի երեսին նայողներ»*), Իրաքյան Քուրդիստանի քրդական զինյալ զորամիավորումների ամբողջական անվանումը։ Փեշմերգան առաջացել է քրդական անկախության շարժման սկսման հետ զուգահեռ 1890-ականներին։ Կազմավորումները մեծ թափ են առել 1920-ականներին՝ Օսմանյան կայսրության փլուզումից հետո։

«Փեշմերգա» անվանումը առաջին անգամ գործածել է քուրդ գրող, բանաստեղծ և քաղաքական գործիչ Իբրահիմ Ահմեդը որպես արաբական ծագում ունեցող և որոշ ժողովուրդների, այդ թվում նաև հայերի, մոտ տարածված «ֆիդայի» անվանման համանմանը։

Համաձայն որոշ մասնագետների, փեշմերգան տարածաշրջանի ամենամարտունակ զորամիավորումներից մեկն է :

## Արտաքին հղումներ
* Քրդական Քանդիլի լեռները և ՔԲԿ-ն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրաքյան Քուրդիստան
Կատեգորիա:Քրդեր
Կատեգորիա:Պարտիզանական շարժումներ
Կատեգորիա:Ոչ կանոնավոր զորքեր
Սթիվ Դևիս

**Սթիվ Դևիս** OBE (, ), անգլիացի նշանավոր սնուկերիստ, ապրում է Էսեքսի կոմսության Բրենտվուդ քաղաքում։ Ամուսնացած է, ունի երկու երեխա։ Սթիվ Դևիսը 131 եզրափակչից հաղթել է 92-ը։ 50 տարեկանում նա մտել է 16 լավագույն սնուկերիստների ցուցակում (Թոփ-16)՝ այդ վարկանիշը — 15-րդը սկսվել է 2007/2008 մրացշրջանում։ Իսկ հիմա նա մտել է Թոփ-48, լինելով մեյն-տուրի ամենամեծ մասնակիցը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի սնուկերիստներ
Պերիկոլա (օպերա)

**«Պերիկոլա»** (), ֆրանսիացի երգահան Ժակ Օֆենբախի օպերա երեք գործողությամբ։ Ֆրանսերեն լիբրետտոյի հեղինակներն են Անրի Մելյակը և Լյուդովիկ Հալեվին՝ ըստ Պրոսպեր Մերիմեի մեկ գործողությամբ «Փոխթագավորի կառքը» կատակերգության։ 2 գործողությունից կազմված նախնական տարբերակի առաջնախաղը կայացել է 1868 թվականի հոկտեմբերի 6-ին Փարիզում «Կոմեդի ֆրանսեզ» թատրոնում։

## Ներկայացման առաջնախաղեր
Ստեղծագործության առաջին հրատարակությունն ուներ երկու գործողություն և առաջին անգամ կատարվել է 1868 թվականի հոկտեմբերի 6-ին Փարիզի «Կոմեդի ֆրանսեզ» թատրոնում, գլխավոր դերում Հորտենզիա Շնեյդեր, Պիկիլոյի դերում՝ Խոսե Դյուպյուի։

Ֆրանսիայից դուրս «Պերիկոլան» առաջին անգամ բեմադրվել է.
* 1868 թվականի դեկտեմբերի 5՝ Բրյուսելում
* 1869 թվականի հունվարի 4՝ Նյու Յորքում, *Pike's Opera House*,
* 1869 թվականի հունվարի 9՝ Վիեննայում, 
* 1869 թվականի փետրվարի 6-ին՝ Ստոկհոլմում,
* 1869 թվականի հունիսի 27-ին՝ Լոնդոնում, *Princess's Theatre*,
* 1869 թվականի նոյեմբերի 26-ին՝ Սանկտ Պետերբուրգում,
* 1869 թվականին՝ Ռիո դե Ժանեյրոյում,
* 1870 թվականին՝ Բուենոս Այրեսում։

1874 թվականի ապրիլի 25-ին կայացավ օպերետի երեք գործողություն ունեցող տարբերակի թողարկումը, նույն թատրոնում և գլխավոր դերերում նույն դերասաններով՝ Շնեյդեր և Դյուպյուի։ 1877 թվականի մարտի 9-ին «Կոմեդի ֆրանսեզ» թատրոնում երկրորդ վերաթողարկման մեջ գլխավոր դերը խաղում էր Աննա Ժյուդիկը։ Ապա ներառյալ 1895 թվականը «Պերիկոլան» անհետացավ փարիզյան բեմերից՝ չնայած հաճախ բեմադրվում էր Ֆրանսիայում։

## Էկրանավորումներ
* Պերիկոլա (ֆիլմ), Լենֆիլմ, 1984

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն


Կատեգորիա:1868 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Օֆենբախի օպերաներ
Կատեգորիա:Ֆրանսերեն օպերաներ
NYC Taxi

«**NYC Taxi**» (), էստոնացի երգչուհի Գեթթեր Յաանիի երգն է։ Երգի պրեմիերան կայացել է 2012 թվականի մարտի 3-ին Եվրատեսիլ 2012-ի Էստոնայի ազգային ընտրության եզրափակիչ փուլի ժամանակ, սակայն թողարկվել է մի քանի ամիս անց՝ հունիսի 14-ին։ Երգի տեսահոլովակը նկարահանվել է Նյու Յորքում։

## Երգացանկ
;Թվային ներբեռնում
# «NYC Taxi» - 3։ 45

## Հիթ-շքերթներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Երգի տեսահոլովակը ՅուԹուբում

Կատեգորիա:2012 սինգլներ
Կատեգորիա:Սինգլներ այբբենական կարգով
Թուրքական ինքնուրույն ուղղափառ պատրիարքություն

thumb|right|125px|Թուրքական ինքնուրույն ուղղափառ պատրիարքության դրոշը

thumb|right|200px|Մարիամ Աննա աթոռանիստ եկեղեցվո մուտքը
thumb|right|200px|Հիմնաքար եկեղեցվո մուտքին
**Թուրքական ինքնուրույն ուղղափառ պատրիարքություն** (թուրքերեն՝ Bağımsız Türk Ortodoks Patrikhanesi), թուրքախոս հույների ինքնուրույն անօրինական պատրիարքություն որը անջատվել է Կոստանդնուպոլսի տիեզերական պատրիարքությունից 1924 թվին գլխավորությամբ Պավլոս Գարահիսարիդիս (Էրեներոլ) կոչեցյալ հույն կղերի որը հռչակվել է պատրիարք Էֆտիմ Ա։

Պավլոս Գարահիսարիդիս (թուրք անունով՝ Զեկի Էրեներոլ) ըմբոստանալով հույն ուղղափառ եկեղեցվո հեղինակության հիմնել էր շարք մը անկախ թուրքախոս եկեղեցիներ Կեսարիայի մեջ և փոխադրվել Պոլիս պայքարելով Պատրիարք Մելետիոս Դ. և հաջորդին Պատրիարք Գրիգորիս Է. օրով։

Պատրիարք Էֆտիմ (թուրքերեն Papa Eftim կամ Patrik Eftim) որոշել է ստեղծել անօրինական ազգայնամոլ թուրք անկախ քրիստոնյա եկեղեցի և պատրիարքություն մի տասնյակ հետևորդներով և դասական հունարեն լեզվով արարողությունները լքել է թյուրքացնելով սուրբ պատարագը։

Ամուսնացյալ պատրիարքը իշխել է անկախ առանց ճանաչումի 40 տարի և 1962 թվին առողջական պատճառներով նշանակել է իր զավակին՝ Տուրքութ Էրեներոլին (ծ. Յորկոս Գարահիսարիդիս)՝ իբր պատրիարք Էֆտիմ Բ։

1991 թվին Էֆտիմ Բ. մահացել է և իր եղբայրը Սելջուք Էրեներոլը ստանցնել է պատրիարքությունը իբր Էֆտիմ Գ։

2002 թ. սկսյալ, Թուրքական ինքնուրույն ուղղափառ պատրիարքության աթոռը ղեկավարվում է Էֆտիմ Ա. թոռան և Էֆտիմ Գ. զավկին կողմից (ծ. Պաշա Իւմիւթ Էրեներոլ) իբր պատրիարք Էֆտիմ Դ։

Թուրք կառավարությունը ամբաստանել է եկեղեցուն, որ «Էրգենեկոն» ազգայնամոլ ընդյատակեայ կազմակերպութեան մեծ աջակցություն է տվել տարիներու ընթացքում և բազմաթիվ անգամներ «Էրգենեկոն»-ի անդամներ գաղտնի ժողովներ են գումարել պատրիարքության կալվածքներից ներս։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուղղափառություն
Կատեգորիա:Կրոնը Թուրքիայում
Տ.Հակոբ արքեպիսկոպոս Գլնճյան

Տ. Հակոբ արքեպիսկոպոս Գլնճյանը (ավազանի անունով Հակոբ) ծնվել է 1955 թ. Քեսաբում (Սիրիա)։ Ավարտել է տեղի Ուսումնասիրաց միացյալ վարժարանը, ապա միջնակարգ կրթություն ստացել Լիբանանում։

1972 թ. ընդունվել է Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի Գեւորգյան հոգեւոր ճեմարան։ 1974 թ. ձեռնադրվել է սարկավագ եւ մեկ տարի հետո ավարտել ճեմարանը՝ պաշտպանելով ավարտաճառ՝ «Պաշտամունքը ըստ Հայ Եկեղեցու կանոնների» թեմայով։ Այնուհետեւ մեկ տարի աշխատել է «Էջմիածին» ամսագրի խմբագրությունում եւ վեհարանի ընդունարանում։ 1977 թ. Վազգեն Վեհափառի կարգադրությամբ մեկնել է Գերմանիա՝ ուսանելու Ռեգենսբուրգի համալսարանում։ 1976 թ. ձեռնադրվել է կուսակրոն քահանա եւ Գերմանիայում իր ուսումնառության չորս տարիների ընթացքում վարել է տեղի հոգեւոր հովվի պաշտոնը։ 1980 թ. ներկայացրել է վարդապետական թեզ՝ «Մեկնություն աստվածահայտնության» թեմայով եւ արժանացել մասնավոր վարդապետական աստիճանի։ 1983 թ. գրել եւ պաշտպանել է համալսարանի ավարտաճառը՝ «Ծննդոց գրքի հնագույն աղբյուրները» թեմայով։ 1985 թ. ներկայացրել է ծայրագույն վարդապետական թեզ՝ «Արարչագործությունը ըստ Յահվեական եւ քահանայական պատումների» թեմայով եւ ստացել ծայրագույն վարդապետի աստիճան։ 1984 թ. փետրվարին նշանակվել է Ուրուգվայի հայոց նորակազմ թեմի առաջնորդական տեղապահ, միաժամանակ ութ տարի շարունակ վարել է տեղի Ներսեսյան դպրոցի ընդհանուր տնօրենի պաշտոնը։ 1990 թ. հունիսին ընտրվել է թեմի առաջնորդ, նույն թվականի հոկտեմբերի 7-ին ձեռնադրվել եպիսկոպոս՝ ձեռամբ Ամենայն Հայոց Վազգեն Ա. Հայրապետի։ 1988 թ. իսպաներեն լեզվով հրատարակել է «Հայ Եկեղեցու պատմության եւ վարդապետության մասին» աշխատությունը՝ ձոնելով այն Վազգեն Ա. Վեհափառի ծննդյան 80-ամյակին։ 1994 թ. հրատարակել է Մարտին Լյութեր «Մի բարեպաշտ վանականի ըմբոստութիւնը» աշխատությունը, իսկ 1995 թ. «Մեկնություն արարածոց», 2000 թ.` «Կոհելեթ կամ Գիրք ժողովողի» գործերը։2003 թ. սրբազանը հրատարակել է «Հավատի եւ բանականության հետքերով» վերնագրով հոդվածների ժողովածուն՝ նվիրնած Ս. Էջմիածնի Մայր Տաճարի հիմնադրման 1700-ամյակին։
2001 թ. հունիսին Ն. Ս. Օ. Տ. Տ. Գարեգին Բ. Հայրապետի կողմից արժանացել է արքության պատվի։

Կատեգորիա:Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի սաներ
Կելտական ֆուտբոլ

[thumb|450px|[Կրոուկ պարկ մարզադաշտ, Դուբլին]]
**Կելտական ֆուտբոլ** (, *Peil Ghaelach* կամ *Caid*; ), սպորտի ազգային տեսակ Իռլանդիայում, ֆուտբոլի և ռեգբիի տեսակներից մեկն է։

## Կանոններ
### Խաղային դաշտ
thumb|180px|Ֆուտբոլային դաշտ
Կելտական ֆուտբոլի դաշտը ռեգբիի նման է, բայց շատ ավելի լայն է։ Խաղահրապարակի երկարությունը 154,7 մ է, իսկ լայնությունը՝ 91 մ։

Կատեգորիա:Թիմային մարզաձևեր
Սուրեն Սարգսյան (ԽՍՀՄ հերոս)

**Սուրեն Արտաշեսի Սարգսյան** (), Խորհրդային Միության հերոս (մարտի 24, 1945 թվական), գվարդիայի սերժանտ։

## Կենսագրություն
1942 թվականին զորակոչվել է կարմիր բանակ։ Մեծ հայրենական պատերազմի ժամանակ մասնակցել է Օրյոլի մարզի, Բելառուսիայի  ազատագրմանը, Լեհաստանի վերագրավմանը։ Եղել է կապավոր։ Հերոսի կոչման արժանացել է Դնեպրի գետանցման ժամանակ (1944 թվականի հունիս) ցուցաբերած խիզախության և արիության համար։ 1945 թվականին զորացրվել է։  Ավարտել է Երևանի Կառլ Մարքսի անվան պոլիտեխնիկական ինստիտուտը (1951 թվական)։ Աշխատել է ինժեներ Ավտոպահեստամասերի գործարանում, 1963 թվականից` «Հայմետաղմատ» վարչության պետ։

Մահացել է 2009 թվականի նոյեմբերի 14-ին։ Թաղված է հայրենի Ոսկեվազ գյուղում։

## Պարգևներ
* Լենինի շքանշան
* Կարմիր աստղի շքանշան, 1944
* Կարմիր դրոշի շքանշան, 1945
* Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշան, 1985
* Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան, 1971
* «Պատվո նշան» շքանշան, 1966,
* «Մարտական վաստակի համար» մեդալ
* Մեդալներ
** «Խիզախության համար» մեդալ» (06.07.1944)
**«Մարտական ծառայությունների» մեդալ, № 969288 (12.06.1944)
** «Վլադիմիր Իլյիչ Լենինի ծննդյան 100-ամյակի հոբելյանական մեդալ»
** «Աշխատանքի վետերան»

## Գրականություն
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. - М.: Воениздат, 1988. - Т. 2 /Любов - Ящук/. - 863 с.-  100 000 экз. - ISBN 5-203-00536-2.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ
Զգայակենտրոն շարժողական թերապիա

**Զգայակենտրոն շարժողական թերապիան** (Sensor-Centered Movement Therapy) յուրահատուկ հոգեթերապևտիկ մեթոդ է, որը զարգացվում է Պարային-շարժողական թերապիայի, արևելյան մարտարվեստների և Մեդիտացիայի կիզակետում։ Զգայակենտրոն շարժողական թերապիան նախատեսված է հիմնականում սննդային, սննդառության վարքի և մարմնի պատկերի խագարումների (դիսմորֆոֆոբիա) թերապիայի համար։

__TOC__
## Ներածություն
Ի սկզբանե զգայակենտրոն շարժողական թերապիան առավել կենտրոնացած էր շնչառական և շարժողական վարժությունների վրա, սակայն ժամանակի ընթացքում, սննդառության և մարմնի պատկերի խանգարումներ ունեցող մարդկանց հետ ևս աշխատելու համար, մեթոդին ավելացվել են նաև ևս երկու բաղադրիչ՝ համային զգայությունների վրա կենտրոնացման և էկստերո-զգայակենտրոն մեդիտացիան։

## Հիմնական բլոկերը
### Ինտերո-զգայակենտրոն շարժողական-շնչառական թերապիա
Զգայակենտրոն շարժողական թերապիայի այս բլոկն իրենից ներկայացնում է արևելյան մարտարվեստներում առկա վարժությունների, հարվածների և պաշտպանությունների համակարգի (Կարատեյում՝ կատա, Թաեքվոնդոյում՝ փումսե) կամ գիմնաստիկայի պես մի բան, որն ի տարբերություն վերջիններիս չունի հստակ համակարգված շարժումների և վարժությունների ցանկ։ Զգայակենտրոն շարժողական թերապիայի այս բլոկը համարյա թե չի տարբերվում աուտենտիկ շարժումից (Authentic Movement) բացառությամբ այն բանի որ շարժման ողջ ընթացքում այցելուն պետք է կենտրոնանա իր ներքին զգայարաններից եկող ազդանշշանների վրա։ Այն նման է նաև արևելյա մարտարվեստներով թերապիային (Martial Arts Therapy) բացառությամբ այն բանի որ շարժման ընթացքում այցելուն չի առաջնորդվում որևէ հստակ համակարգված վարժությունների կամ շարժումների ցանկի։ Զգայաշարժողական թերապիայի այս բլոկը փոխաբերական տեսքով կարելի է ներկայացնել որպես ոչ կամածին նկարչություն՝ երաշտության ներքո, որտեղ երաժշտության փոխարեն հանդես են գալիս ներքին զգայարաններից եկող զգայությունները իսկ վրձնի փոխարեն՝ մարդու մարմինը։

### Կենտրոնացում համային զգայությունների վրա
Սա ենթադրում է սննդային արդյունավետ վարքի զարգացման թրեյնինգ՝ սննդառության ժամանակ բացառապես համային զգայությունների վրա կենտրոնցման եղանակով։ Թրեյնինգի ժամանակ մասնակիցները սովորում են ընդունել սնունդը "գիտակցված" ճանապարհով՝ զուգահեռաբար փորձելով վերլուծել ստացված համային տպավորությունները և ներկայացնել տարաբնույթ համեմատություններ, մետաֆորներ և այլ տեխնիկաներ։

### Էկստերո-զգայակենտրոն մեդիտացիա
Մեդիտացիայի ժամանակ այցելուն փորձում է կենտրոնանալ բացառապես արտաքին աշխարհից եկող զգայությունների վրա (հիմնականում լսողական)։ Մեդիտացիայի ժամանակ, արտաքին աշխարհից եկող զգայությունների վրա կենտրոնացման ուժեղացման համար, կիրառվում են տարատեսակ իմաժինատիվ տեխնիկաներ, ինչպիսին է օրինակ՝ ձայնային ազդանշանների աղբյուրի հետ նույնականացումը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հոգեթերապիա
Կատեգորիա:Պարային-շարժողական թերապիա
Սուպերֆինիշ

**Սուպերֆինիշ** (սուպեր և  — այստեղ՝ **վերջնամշակում**), սուպերֆինիշացում, մետաղական նախապատրաստուկի մակերևույթի նուրբ վերջնամշակում՝ միկրոփոշային հղկանյութերից պատրաստված տատանվող չորսվակով։ Սուպերֆինիշի են ենթարկում նախապես ճշգրիտ մշակված նախապատրաստուկները։ Այս եղանակը հնարավորություն է տալիս ստանալ քիչ խորդուբորդ (13—14 կարգի մաքրության) մակերևույթ։

Կատեգորիա:Մետաղամշակում
Թմրություն (կենդանիներ)

**Կենդանիների թմրություն**, քուն հիշեցնող ընդարմացման վիճակ, երբ կենդանու կենսագործունեությունը կտրուկ նվազում է։ Ֆիզիոլոգիական հատուկ վիճակ է՝ արտաքին միջավայրի անբարենպաստ պայմաններին դիմակայելու համար։ Թմրության դեպքում կենդանին կորցնում է շարժունակությունը, ընդհատվում է սնումը, գազափոխանակությունը, իսկ որոշ ֆիզիոլոգիական շարժընթացներ կտրուկ դանդաղում են։

Տարբերում են ձմեռային և ամառային թմրություններ։ *Ձմեռային թմրությունը* հատուկ է հյուսիսային և բարեխառն լայնությունների կենդանիներին (ցամաքային և ջրային անողնաշարավորներ, ձկներ, երկկենցաղներ, սողուններ), տևում է 6-8 ամիս (աշնանից-գարուն)։ *Ամառային թմրությունը* բնորոշ Է չորային շրջանների կենդանիներին (երկկենցաղներ, սողուններ) և օգնում է նրանց դիմադրել տարվա շոգ ու չոր պայմաններին։

Թմրության ժամանակ կենդանիների մարմնի ջերմաստիճանն իջնում Է մինչև 3-4&nbsp;°C, նրանք դիմանում են նույնիսկ 0°-ից ցածր (առանց հյուսվածքների սառցակալման) ջերմաստիճաններում, սրտամկանի կծկումների թիվը 4-20 է (ակտիվ վիճակում՝ 500-700), շնչառական շարժումները՝ 2-3 (100-150-ի փոխարեն) և այլն, երկարատև սովի ընթացքում բացակայում Է քաղցի զգացողությունը և պահպանվում մարմնի կենդանի զանգվածը։ Թմրությունից արթնացումը կատարվում է արագ. 3 ժ ընթացքում մարմնի ջերմաստիճանը հասնում Է 37°0-ի, թթվածնի պահանջն աճում Է 100-150 անգամ։ Կենդանին ակտիվանում Է ինքնուրույն։ Թմրության ուսումնասիրությունները կարող են տեսական և կիրառական կարևոր նշանակություն ունենալ բժշկագիտության համար (սրտաբանություն, ուռուցքաբանություն և այլ ոլորտներ)։

Կատեգորիա:Կենդանաբանություն
Ալեքսանդր Սումարոկով

**Ալեքսանդր Պետրովիչ Սումարոկով** (), ռուս գրող։ Սերում է հին ազնվականական գերդաստանից։

1732—1740 թվականներին սովորել է ցամաքային զորքերի շլյախտական կորպուսում։ Ճանաչվել է ձեռագիր վիճակում տարածվող սիրային երգերով։ Սումարոկովը երգերից անցել է չափածո ողբերգությունների՝ «Խորև» 1747, «Համլետ» 1748, «Սինավն ու Տրուվորը» 1750, որոնցում սիրո թեման միահյուսված է հասարակական փիլիսոփայական խնդիրների հետ։ Նրա պիեսները կազմել են ռուս, առաջին պրոֆեսիոնալ մշտական հրապարակային թատրոնի խաղացանկի հիմքը։ 1756—1761 թվականներին Սումարոկովը եղել է այդ թատրոնի տնօրենը։ 1759 թվականին հրատարակել է «Աշխատասեր մեղու» («Трудолюбивая пчела») ռուսական առաջին գրական հանդեսը։ 1750-ական թվականների վերջերին 1760-ական թվականների սկզբներին գրել է բյուրոկրատական կամայականությունը, կաշառակերությունը, ճորտերի նկատմամբ կալվածատերերի անմարդկային վերաբերմունքը խարազանող առակներ։ 1770-ական թվականներին ստեղծել է իր լավագույն կատակերգությունները («Երևակայական եղջյուրակիրը», «Մայրը՝ աղջկա մրցակցուհի», «Բարբաջող կինը», բոլորն էլ՝ 1772) և ողբերգությունները («Ինքնակոչ Դմիտրին», 1771, «Մստիսլավ», 1774)։ Հրատարակել է «Երգիծանքներ» և «Էլեգիաներ» (երկուսն էլ՝ 1774) ժողովածուները։ Իր աշակերտների և հետևորդների հետ Սումարոկովը նպաստել է կլասիցիզմի հաստատմանը ռուսական գրականության մեջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռուս գրաքննադատներ
Կատեգորիա:Նոր Դոնսկի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Սուահիլի (ժողովուրդ)

**Սվահիլի**, **սուահիլի ** կամ **վասվահիլի**, արևելաաֆրիկյան բանտու ժողովրդի էթնիկ խումբ։

Բնակվում են հիմնականում Քենիաի, Տանզանիայի, մասամբ՝ Մոզամբիկի առափնյա շրջաններում, ինչպես նաև մոտակա կղզիներում։ Սուախիլիներին են պատկանում առափնյա գոտիների և Զանզիբար, Պեմբա, Մաֆիա կղզիների բնիկների հետևորդները, որոնք միախառնվել են եկվոր հնդիկներին, արաբներին, պարսիկներին, ինչպես նաև Աֆրիկայի կենտրոնական շրջաններից իբրև ստրուկներ բերված զանազան ցեղերին։ Սուախիլիների ընդհանուր թիվը՝ մոտ  է։ Լեզուն սուախիլին է, որով խոսում են մոտ 50 միլիոն մարդ։ Մեծ մասամբ մուսուլմաններ են։ Զբաղվում են հիմնականում հողագործությամբ։ Զգալի թվով սուախիլիներ բնակվում են քաղաքներում, զբաղվում արհեստներով, առևտրով, աշխատում արդյունաբերական ձեռնարկություններում։

Կատեգորիա:Աֆրիկայի ազգեր
Սցենարի պայմանագիր

մինի|Խորհրդային շրջանի սցենարային պայմանագիր
**Սցենարի պայմանագիր** հեղինակային պայմանագրի տեսակ, որով հեղինակը պարտավորվում է չհրատարակված երկը հանձնել ստուդիային՝ կինո- կամ հեռուստաֆիլմում օգտագործելու համար, ուսկ ստուդիան պարտավորվում է սահմանված ժամկետում քննարկել այն և ընդունելու կամ մերժելու մասին հայտնել
հեղինակին։ Երկը կարող է հեղինակին վերադարձվել վերամշակման համար։ Հավանության արժանացած երկի համար հեղինակը վարձատրվում է։ Հեղինակը պարտավորվում է մասնակցել սցենարի քննարկմանը, ծանոթանալ ռեժիսորական սցենարին, դերասանների փորձերին, դեկորների էսքիզներին, նկարահանման խմբի աշխատանքներին։ Ընդունելու պահից որոշակի ժամանակահյատվածում երկն արգելվում է հանձնել այլ կազմակերպության։
                                                              

Կատեգորիա:Պայմանագրեր
Կատեգորիա:Կինեմատոգրաֆիա
Բորիս Ստուկալին

**Բորիս Իվանովիչ Ստուկալին ** (), խորհրդային պետական և կուսակցական գործիչ, ԽՄԿԿ անդամ (1943)։

Ավարտել է Վորոնեժի մանկավարժական ինստիտուտը (1950 թ.)։ 1941-1945 թվականներին մասնակցել է Երկրորդ աշխարհամարտին։ 1946 թվականից կուսակցական և լրագրողի աշխատանք է տարել, 1960 թվականից աշխատել է ԽՄԿԿ ապարատում։ 1963 թվականից ՌԽՖՍՀ Մինիստրների խորհրդի մամուլի պետական կոմիտեի նախագահն էր, 1965 թվականից՝ «Պրավդա» թերթի գլխավոր խմբագրի տեղակալը, ապա՝ առաջին տեղակալը։

1970 թվականից ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդին առընթեր մամուլի կոմիտեի, 1972 թվականից՝ ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի պետական կոմիտեի, 1979 թվականից՝ ԽՍՀՄ հրատարակչությունների, պոլիգրաֆիայի և գրքի սուետրի գործերի պետական կոմիտեի նախագահն էր։ 1983 թվականից՝ ԽՄԿԿ բաժնի վարիչ։ Եղել է նաև ԽՍՀՄ VIII—XI գումարումների Գերագույն խորհրդի դեպուտատ։

Պարգևատրվել է Լենինի, 2 այլ շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:1923 ծնունդներ
Կատեգորիա:2004 մահեր
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս խմբագիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային խմբագիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի խմբագիրներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 27-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ
Պոլսահայ երաժշտություն

thumb|Կոստանդնուպոլիսը Բյուզանդական շրջանում մանրամասն քարտեզ.
**[[Կոստանդնուպոլիս]]ը** հայկական ազգային երաժշտական արվեստի զարգացման, միջնադարյան նշանակալի ձեռքբերումների վերածնման և պահպանման ինքնատիպ կենտրոններից էր։ 1850-1860-ական թվականներին հայկական երաժշտության առաջընթացին նպաստել են «Քնար արևելյան» և «Քնար հայկական» (1862 թվական) երաժշտական ընկերությունները։ Կոմպոզիտոր և դիրիժոր Տիգրան Չուխաճյանը հայ դասական երաժշտական արվեստի ամենախոշոր ներկայացուցիչներից է, հայ օպերային արվեստի հիմնադիրը գրել է «Արշակ Բ» (հայկական առաջին օպերան), «Ձեմիրե», «Ինդիանա» օպերաները, «Արիֆի խարդախությունը», «Քեոսե Քեհյա», «Լեբլեբիջի Հորհոր աղա» և այլ օպերետներ։ Սինանյաններ տոհմը նշանակալի ավանդ ունի սփյուռքահայ երաժշտության մեջ, իսկ տոհմի նահապետը՝ Գրիգոր Սինանյաևը, արևմտահայ Երաժշտական մշակույթի հիմնադիրներից է։ Կոմպոզիտոր էդգար Մանասի ստեղծագործության մեջ առանձնանում է «Պատարագը», հեղինակ է նաև սիմֆոնիայի, օրատորիայի, դաշնամուրային պիեսների և այլ գործերի։ Պոլսահայ երաժշտական մշակույթի երևելի դեմքերից էր կոմպոզիտոր և դաշնակահար Գոհարիկ Ղագարոսյանը, ստեղծել է մեներգեր, խմբերգեր, դաշնամուրային պրելյուդներ և պիեսներ, բալետ և այլն։ Սիրավարդ Գարամանուկյանի արժեքավոր գործերից են «Ընտիր երգերը» և «Մանկական Երգերը»։ Հայկ Կյուտենյանի ստեղծագործության մեջ ուշագրավ են ջութակի, ալտի, ձայնի, դաշնամուրի և սիմֆոնիկ նվագախմբի համար գրված երկերը, նա նաև վիրտուոզ ջութակահար էր։ Հայտնի են նաև կոմպոզիտորներ Հարությունը, Տիրան Ալեքսանյանը, Արա Բոյաջյանը և ուրիշներ։ Հովհաննես Աճեմյանը Կոստանդնուպոլսի առաջին պրոֆեսիոնալ երգիչներից էր, երգել է հիմնականում Տիգրան Չուխաճյանի օպերաներում։ Երգչուհի Մարի Լուիզ Գարագաշը հանդես է եկել նաև Միլանի «Լա Սկալա» և Փարիզի օպերային թատրոններում։ Կոստանդնուպոլսի պետական օպերային թատրոնի մեներգչուհի Ալիս Քիթապճյանը բազմաթիվ ելույթներ է ունեցել նաև Վիեննայում, Ցյուրիխում, Փարիզում, Երուսաղեմում և այլուր։ Հայտնի են դաշնակահարներ Վալանթին Մազլումյանը, Մարի Ոսկանը, Աշխեն Գավաֆյանը, երգեհոնահար Արշամ Գավաֆյանը, ջութակահարներ Հարություն Հանեսյանը, Բարսեղ Աթմաճյանը, Պերճ Սինանյանը և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Թուրքահայ երաժշտություն
Ամերիկահայ երաժշտություն

300px|մինի|Հայկական երաժշտախումբ
**Ամերիկահայ երաժշտություն**, 20-րդ դարի առաջին տասնամյակից ԱՄՆ-ում ապրող ու ներգաղթող հայ երաժիշտների, երգիչների ու երաժշտական տարբեր գործիքներ նվագողների ստեղծած մշակույթ՝ ոչ միայն հայ, այլև ամերիկացի հասարակության համար։ Նրանց առաքելությունը ազգային պրոֆեսիոնալ երաժշտությունն օտար ափերում պահպանելն էր։

ԱՄՆ-ում հայ երաժշտարվեստի զարգացման նախաքայլերից էր խմբերգային արվեստի տարածումը։ Առաջին կոմպոզիտորներից էր Գրիգոր Գալֆայանը. ստեղծել է (1913 թվականից) հիմնականում հայրենասիր. երգեր («Ապրիր, Հայաստան», «Ալեչարչար», «Մինչև երբ» և այլն), հայտնի է նաև նրա «Պատարագը»։ Բացառիկ գործունեություն է ծավալել Գրիգոր Սյունին, հավաքել, ձայնագրել ու մշակել է ժողովրդական երաժշտության բազմաթիվ նմուշներ, գրել է մեներգեր և խմբերգեր («Հայ երգփունջ», տետր 1-4), ստեղծել երգչախմբեր։ Ուսուցիչ-խմբավար և կոմպոզիտոր Կոմիտասի սաներից Վաղարշակ Սրվանձտյանը հավաքել ու մշակել է մի շարք ժողովրդական երգեր («Հայ գեղջուկ երգեր», «Հոգու ձայներ», «Նոր երգեր», «Հայ պարեր», նաև մանկական երգեր, խմբերգեր և օպերաներ)։ Համբարձում Պերպերյանի բազմաժանր ստեղծագործությունն աչքի է ընկնում ազգային վառ ինքնատիպությամբ, հնչերանգային և ռիթմ, հետաքրքիր համադրումով. ուշագրավ են նրա «Խորհուրդ Վարդանանց», «Աղոթք վաղվա օրվա սեմին» կանտատները, «Ռեքվիեմը», մի քանի տասնյակ Երգեր, տարբեր գործիքային պիեսներ։

Նշանավոր կոմպոզիտորներից է Ալան Հովհաննեսը, ուսումնասիրել է արևելքը և հայկական հնագույն երաժշտությունը, գտել համամարդկայինին առնչվող հոգեբանության. հնչերանգային ու ռիթմ, խոր ընդհանրացումներ («Արջունա», սիմֆոնիա, «Մաղրասյան սոնատ», «Ֆանտազիա ըստ ճապոնական փայտագրությունների» և այլն)։ Հեղինակ է նաև օպերաների («Պերիկլես», «էջմիածին»), 20-ից ավելի սիմֆոնիաների, կոնժողովրդական գործիքների անսամբլ (1905, հիմնադիր՝ Նաթան Ամիրխանյան, Վառնա)։

Կատեգորիա:Ամերիկահայ երաժշտություն
Սուզահավեր

**Սուզահավեր** (Gaviiformes), թռչունների կարգ։ Ընդգրկում է 1 ընտանիք, 1 սեռ, 5 տեսակ։

## Արտաքին կառուցվածք
Խոշոր թռչուններ են։ Մարմինը ձգված է, մինչև 70 սմ երկարությամբ, զանգվածը 1,2-4,5 կգ է։ Կտուցն ուղիղ է, սուր, պոչը կարճ։ Առջևի մատները միացած են լողաթաղանթով։ Փորը սպիտակ է, մեջքը՝ սև, սպիտակ բծերով կամ գորշ։ Ջրային, լավ լողացող և սուզվող թռչուններ են։

## Սննդառություն
Սնվում են հիմնականում ձկներով, ինչպես նաև, փափկամորթներով, խեցգետնակերպերով, որդերով, երբեմն՝ բույսերով։

## Բնադրում
Մոնոգամ են։ Դնում են սովորաբար 2 ձու։ Թխսում են և´ էգը, և´ արուն (25-29 օր)։ Ձմռանը չվում են։

## Տարածվածություն
Տարածված են Եվրոպայի, Ասիայի և Ամերիկայի տունդրայի և անտառային գոտիներից մինչև ամենահեռավոր հյուսիսային կղզիները (Ասիայում նաև տափաստանային լճերում և հարավային սիբիրյան լեռներում)։

Հայաստանում, որպես հազվագյուտ ձմեռող տեսակներ, գրանցված են Սևանի ավազանում։

Կատեգորիա:Թռչուններ
Վալանս (քաղաք)

250px|մինի|աջից|Վալանսը հրաշալի ճարտարապետական քաղաք է
**Վալանս**, քաղաք Ֆրանսիայում, Ռոն գետի ձախ ափին։ Դրոմ դեպարտամենտի վարչական կենտրոնն է։ Ունի 70,3 հազար բնակիչ (1978)։

## Տնտեսություն
Տրանսպորտային հանգույց է։ Կա մետալուրգիական, սննդի և տեքստիլ, կաշվի, թղթի արդյունաբերություն, ժամացույցների արտադրություն։

## Հայերը Վալանսում
Վալանսում հայերը սկսել են հաստատվել 1923-1925 թվականներից․ նրանց մեծ մասը գաղթել է Խարբերդից, Մալաթիայից, ավելի ուշ՝ Բրուսայից։ 1984 թվականին Վալանսում բնակվում էր 5 հազար հայ։ Վալանսահայերը հիմնականում զբաղված են արտադրության մեջ, կան նաև ազատ մասնագիտության տեր մարդիկ։ Վալանսիի հայ համայնքը Ֆրանսիայի լավ կազմակերպված համայնքներից է։ Գործում են ՀԲԸՄ (1934 թվականից), Հայ Կարմիր խաչի, Մալաթիո կրթասիրաց ընկերության, Ֆրանսահայ մշակութային միության, Ֆրանսահայ երիտասարդական միության (ԺԱՖ) Վալանսի մասնաճյուղերը, ինչպես նաև այլ հասարակական, հայրենասիրական կազմակերպություններ։ Ետպատերազմյան տարիներից ի վեր Վալանսի հայության հիմնական, զանգվածը սերտ կապերի մեջ է մայր հայրենիքի՝ Խորհրդային Հայաստանի մշակութային-հասարակական կազմակերպությունների ու նրանց ներկայացուցիչների հետ։ Վալանսի հայերը, որպես Ֆրանսիայի քաղաքացիներ, մասնակցեցին երկրորդ համաշխարհային պատերազմին՝ ֆրանսիական բանակի շարքերում և Դիմադրության շարժմանը։ 1969 թվականի հունվարին քաղաքի նորաբաց թաղամասերից մեկը կոչվել է «Երևան՝ մայրաքաղաք Հայաստանի»։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքներ
Միխայիլ Սումգին

**Միխայիլ Իվանովիչ Սումգին** (, ), խորհրդային գիտնական, սառույցագիտության հիմնադիրներից։

1895— 1899 թվականներին սովորել է Պետերբուրգի համալսարանում։ 1911 թվականից հետազոտել է հավերժական սառածության երևույթները։ Հավերժական սառածությունն ուսումնասիրող ԽՄՀՄ ԳԱ հանձնաժողովի կազմակերպիչներից 1930, իսկ 1939 թվականներից՝ Սառույցագիտության ինստիտուտի տնօրենի տեղակալը։ Սումգինն առաջինն ի մի բերեց հավերժական սառածության տարածման և նրա ծագման վերաբերյալ տեղեկությունները «Հողի հավերժական սառածությունը ԽՍՀՄ սահմաններում» աշխատության մեջ (1927, 2 հրտ․ 1937), սահմանելով սառցույթագիտության՝ որպես գիտության ինքնուրույն բնագավառի, խնդիրները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Ակորդ

300px|մինի|Դո մաժոր եռահնչյուն
250px|մինի|Մաժոր, մինոր, մեծացրած և փոքրացրած եռահնչյունները դո մաժորում
**Ակորդ** երաժշտության մեջ 3 կամ ավելի հնչյուններ, որոնք դասավորված են տերցիաներով։ Ակորդի հնչյունները կարող են հնչել թե՛ միասին, թե՛ առանձին։ Ակորդներն օգտագործվում են գրեթե բոլոր ժանրերի երաժշտության մեջ, Աֆրիկականից մինչև փոփ և ռոք։

Ամենահաճախ օգտագործվող ակորդներերից է եռահնչյունը։ Կոչվում է եռահնչյուն, քանի որ կազմվում է տերցիաներով դասավորված երեք հնչյունից։ Երեքից ավելի հնչյուններից կազմված ակորդներն արդեն սեպտակորդներ, ութակորդներ, իննակորդներ և այլ ակորդներ են։ Ակորդները բնութագրելու համար շատ հաճախ օգտագործվում են մեծ, փոքր, մեծացրած, փոքրացրած բառերը։ Ակորդներն իրենց անվանումը ստանում են գլխավոր հնչյունի անունից, օրինակ՝ դո մաժոր ակորդը դո մաժոր գամմայում կառուցված մաժոր եռահնչյունն է։

Որոշ ակորդներ ունեն շրջվածքներ։ Շրջվածքներն առաջանում են, երբ ակորդը կազմող նոտաներից մեկը տեղափոխվում է մեկ օկտավայով վերև։ Օրինակ՝ սեքստակորդն ու կվարտսեքստակորդը եռահնչյան շրջվածքներ են։ Ակորդների գրառման ամենատարածված ձևն, ավանդական նոտագրությունից հետո, հունական այբուբենի տառերով նշանակումն է (C dur, D mall)։

## Գործածությունը
350px|մինի|Դո մաժոր եռահնչյան շրջվածքները
Դասական երաժշտության մեջ օգտագործվում են այն ակորդները, որոնք կազմվում են տերցիաներով։

Դաշնամուրի վրա ակորդ նվագելու համար միանգամից սեղմում են մի քանի ստեղն, կիթառի վրա սեղմելու համար՝ երեք և ավելի լար։ Ակորդները կարող են հնչել միանգամից մի քանի գործիքով, դա հիմնականում լինում է սիմֆոնիկ նվագախմբում։ Ինչպես նաև, ակորդներ կարող են հնչել մարդկային ձայներով։

Ակորդներն իրենց անունը ստանում են իրենց մեջ մտնող հնչյունների քանակից, չհաշված նույն հնչյունը, որը ակորդի մեջ հանդես է գալիս նաև մեկ օկտավա վերևում։
300px|մինի|Ակորդներ պարունակող հատված Մուսորգսկու ստեղծագործությունից

* 3-եռահնչյուն
* 4-սեպտակորդ
* 5-նոնակորդ
* 6-ունդեցիմակորդ
* 7-տերցդեցիմակորդ

Ակորդը կարող է հնչել բոլոր օկտավաներում. դրանից նրա հնչողությունը չի փոխվում։ Եթե ակորդը շրջվում է, և հիմնական տոնը տեղափոխվում է օկտավայով վերև, առաջանում են շրջվածքներ։

## Ոչ տերցային ակորդներ
19-րդ դարի երկրորդ կեսին դասական երաժշտության մեջ սկսեցին օգտագործվել այնպիսի ակորդներ, որոնք տերցիաներից չէին կազմված։ Սկսեցին օգտագործվել կվարտակորդներ։ Այսպիսի ակորդներ հիմնականում հանդիպում ենք Մուսորգսկու 4-րդ սիմֆոնիայում, Բորոդինի Առաջին, Չայկովսկու՝ Վեցերորդ սիմֆոնիաներում։
300px|մինի|Կվարտակորդներ

## Ակորդի հնչյունները
Դասական երաժշտության մեջ ակորդի յուրաքանչյուր հնչյունն ունի իր անունը.
* 1. Հիմնական տոն-ակորդի արմատն է
* 2. Կվինտային կամ տերցային տոներ
* 4. Ակորդային դիսոնանսներ
* 5. Օժանդակ տոներ

Կատեգորիա:Երաժշտության տեսություն
Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Թիֆլիսի սփյուռքահայ երաժշտություն

[thumb|[Աբանոթուբանի, Թբիլիսիի հնագույն թաղամասերից մեկը]]
**[[Թիֆլիս]]ը** 18-րդ դարի սկզբից հայ երաժշտական մշակույթի կենտրոն էր, որտեղ կազմավորվել է վիրահայ աշուղ, դպրոցը՝ Սայաթ-Նովա, Շամչի Մելքո, Բուդաղ Օղլան, Քիչիկ-Նովա, Ֆրեյդուն, Հագիր և ուրիշներ։ Կյանքի վերջին շրջանում Թիֆլիսում է ստեղծագործել նաև Ջիվանին։ 19-րդ դարի վերջին 20-րդ դարի սկզբին նկատելիորեն զարգացել է հայ պրոֆեսիոնալ երաժշտությունը։ 1885 թվականին հայկական առաջին խմբերգային համերգով հանդես է եկել Քրիստափոր Կարա-Մուրզան։ Հիմնադրվել են երաժշտական դպրոց (1876 թվական), ուսումնարան (1886 թվական), Ներսիսյան դպրոցում ստեղծվել են երգչախմբեր (ղեկ.՝ Մակար Եկմալյան), համերգային կյանքի աշխուժացմանը նպաստել են Գենարիոս Ղորղանյանը և Վասիլ Ղորղանյանը։ 1907 թվականին ստեղծվել է Արևելյան երաժշտական ընկերությունը, 1912 թվականին՝ Թիֆլիսի հայոց երաժշտական ընկերությունը, 1917 թվականին՝ Հայոց երգչախմբային ընկերությունը, 1919 թվականին՝ հայ երաժիշտեսաբանների «Կոմիտաս» ընկերությունը։ Թիֆլիսում են ստեղծագործել նշանավոր երաժիշտներ Արշակ Ադամյանը, Կարո Ձաքարյանը, Ազատ Մանուկյանը, Վանո Մուրադելին, Անուշավան Տեր-Ղևոնդյանը, Վարդգես Տալյանը, Միքայել Միրզայանը, Վաչե Ումր-Շատը, Բեգլար Ամիրջանյանը, Սաշա ՕգանԱբանոթուբանի, Թբիլիսիի հնագույն թաղամասերից մեկըեզաշվիլին և ուրիշներ։ «Հայարտան» երաժշտական մասնաճյուղին (հիմնադիրներ՝ Արմեն Տիգրանյան, Սարգիս Բարխուդարյան, նախագահ՝ Ռոմանոս Մելիքյան) կից ստեղծվել է մանկավարժ, ստուդիա (1927 թվականից՝ ուսումնարան)։ Թբիլիսիի օպերայի և բալետի թատրոնում են աշխատել երգիչներ Լևոն Իսեցկին, Հայկանուշ Դանիելյանը, դիրիժորներ Դմիտրի Շիկանյանը, Սուրեն Չարեքյանը, պարուհի Լյուբով Վոինովա-Շիկանյանը և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Երաժշտություն
Ստուկկո

մինի|Թրիերի կաթոլիկ տաճարի առաստաղը

**Ստուկկո** (), արհեստական մարմար, պատերի և ճարտարապետական մանրամասերի հարդարման նյութ։ Պատրաստում են այրած և մանրացված գիպսի, շիբի և սոսնձի խառնուրդից, երբեմն ավելացնելով մարմարի փոշի։ Օգտագործում են խմորի տեսքով, բազմաթիվ անգամ հղկում մինչև հայելային փայլը։ Ստուկկոն հայտնի էր դեռևս Հին Եգիպտոսում, լայնորեն կիրառվել է Հին Հռոմի, նաև Վերածննդի ու նոր շրջանի արվեստում։

Կատեգորիա:Շինարարական նյութեր
Սցիենտիզմ

**Սցիենտիզմ** կամ **սայենտիզմ, գիտամոլություն** ( *«գիտելիք», «[[գիտություն]]»*), գիտությունը մշակութային գերագույն արժեք և մարդու ու աշխարհի փոխհամագործակցության հիմնարար գործոն ներկայացնող գաղափարական տեսակետի ընդհանուր անվանում։

Սցիենտիզմը փիլիսոփայությանը մոտենում է գիտության չափանիշներով՝ այն վերակառուցելով գիտական տեսությունների համար մշակված հետազոտության ու փաստարկման եղանակներով։ Միաժամանակ սցիենտիզմի փիլիսոփայության իրավասությունից բացառում է ավանդաբար նրան վերաբերող կոնկրետ բնագավառները որպես մասնավոր գիտական հետազոտության ոլորտներ։ Բնականաբար նեղանում է նաև փիլիսոփայության առարկան՝ սահմանափակվելով գիտության հիմունքների, տրամաբանության, լեզվի, նրանում ծագող իմացաբանական դժվարությունների վերլուծությամբ։ Սցիենտիզմը հատկապես մերժում է ավանդական փիլիսոփայության հավակնությունը՝ մտահայեցողական-մետաֆիզիկական ճանապարհով տալու հասարակության, նրա պատմության, մշակույթի, մարդու էության բացատրությունը, և համապատասխան հասարակական-մշակութաբանական գիտությունների վրա տարածում է ճշգրիտ գիտությունների տրամաբանական հասկացութային մտածելակերպը։ Սցիենտիզմն այսպիսով ձեռք է բերում ավելի լայն իմաստ՝ որպես աշխարհայացքային-փիլիսոփայական կողմնորոշում առհասարակ հասարակական և հոգևոր մշակութային երևույթների բնագավառում։ Մինչդեռ հակասցիենտիզմը շեշտում է փիլիսոփայության և՝ առարկայի, և՝ մտածելակերպի ուրույնությունը, ինչպես նաև բացարձակացնում է հասարակության, մարդկային հոգևոր-մշակութային երևույթների արժեքային բնույթը, եզակիությունը, անկրկնելիությունը, ուստի և դրանց համար առաջադրում է մասնավոր գիտության մեթոդներից տարբեր՝ ըմբըոնման ու մեկնաբանության մտահայեցողական, ինտուիտիվ, «հասկացողական» և այլ եղանակներ։ Սցիենտիզմի և հակասցիենտիզմի միտումների պայքարը բնորոշ արտահայտություն է գտել նեոկանտականության մեջ։ Սցիենտիզմի տիպական դրսեորում է նեոպոզիտիվիզմը, մասնավորապես պոզիտիվիստական կոնկրետ սոցիոլոգիան։ Հակասցիենտիստական որոշակի դիրքավորում ունեն կյանքի փիլիսոփայությունը, էկզիստենցիալիզմը, այն տարածված է ժամանակակից մշակույթի փիլիսոփայության մեջ։ Դիալեկտիկամատերիալիստական փիլիսոփայությունը հաղթահարում է սցիենտիզմի և հակասցիենտիզմի միակողմանիությունները՝ գիտությունը դիտելով հասարակական գիտակցության մյուս ձևերի հետ սերտորեն կապված։

## Արտաքին հղումներ
* Գիտական մեթոդ

Կատեգորիա:19-րդ դարի փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Էմպիրիզմ
Կատեգորիա:Գիտական մեթոդ
Կատեգորիա:Նատուրալիզմ (փիլիսոփայություն)
Կատեգորիա:Գիտության մետատեսություն
Կատեգորիա:Քաղաքական տեսություններ
Կատեգորիա:Կրոն և գիտություն
Կատեգորիա:Հետմոդեռնիզմ
Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական ուղղություններ և դպրոցներ
Կատեգորիա:Մշակութաբանություն
Կատեգորիա:Իմացաբանական տեսություններ
Մուստաֆա Սուբհի

**Մուստաֆա Սուբհի** (, ), թուրք հեղափոխական և կոմունիստ քաղաքական գործիչ, Թուրքիայի կոմունիստական կուսակցության (ԹԿԿ) հիմնադիրներից։

1906 թվականին ավարտել է Ստամբուլի իրավաբանական դպրոցը, ապա Սորբոնի համալսարանի սոցիալական գիտությունների ֆակուլտետը։ 1910 թվականին մտել է Օսմանական սոցիալիստական կուսակցության մեջ։ 1913 թվականին բանտարկվել է, որտեղից փախել է Ռուսաստան։ 1914 թվականին, որպես թուրքահպատակ, ներկալվել և աքսորվել է Ուրալ։ 1915 թվականին մտել է ՌՍԴԲ(բ)Կ շարքերը և քարոզչական աշխատանք տարել թուրք ռազմագերիների շրջանում։

Հոկտեմբերյան զինված հեղաշրջումից հետո կուսակցական հանձնարարություններ է կատարել Մոսկվայում, Կազանում, Ղրիմում, Տաշքենդում։ 1918 թվականին հիմնադրել է «էնի Դյունյա» («Նոր աշխարհ») թերթը։ Մասնակցել է Կոմինտերնի I կոնգրեսին (1919) և Արևելքի ժողովուրդների I համագումարին (1920)։

1919 թվականի ամռանը Ուկրաինայում կռվել է երկրի ազգային ազատագրական ուժերի դեմ։ Եղել է ԹԿԿ I համագումարի հրավիրման (1920, Բաքու) կազմակերպիչներից, որտեղ ընտրվել է ԹԿԿ նախագահ։

Թուրքիա վերադառնալուց հետո, ԹԿԿ ԿԿ-ի 14 այլ անդամների և կուսակցության ակտիվիստների հետ ձերբակալել և խեղդել են ծովում։

Կատեգորիա:Թուրքիայի կոմունիստներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքական կուսակցությունների առաջնորդներ
Կատեգորիա:Ստամբուլի համալսարանի իրավագիտության ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Թուրքիայում սպանված անձինք
Կատեգորիա:Թուրք մարքսիստներ
Կատեգորիա:Թուրք սոցիալիստներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի կալանավորներ և ձերբակալվածներ
Սուսամբար

**Սուսամբար** (), աստղածաղկազգիների ընտանիքին պատկանող տարկավան ցեղի հոտավետ, բազմամյա խոտաբույս։

Աճում է Կովկասում, Փոքր և Առաջավոր Ասիայում, գլխավորապես տափաստանային քարքարոտ զառիթափ լանջերին և մշակովի այգիներում։ Բարձրությունը 70-120 սմ է։ Տերևները ամբողջաեզր են կամ բութ ատամնավոր, գեղձավոր, խամրած կանաչ գույնի։ Ծաղկազամբյուղները բազմաթիվ են (10-60), 6-8 մմ լայնությամբ։ Եզրի ծաղիկները լեզվակավոր են, սպիտակ, միջինները՝ խողովակավոր, դեղին։ Եթերայուղերի պարունակությունը տերևներում 0,4% է։ Սուսամբարը օգտագործվում է հատկապես բուրավետ պարտեզների ստեղծման և համեմունքների ստացման համար։ Ժողովրդական բժշկության մեջ կիրառվում է որպես սպազմոլիտիկ դեղամիջոց։ Միջատասպան է։

## Նկարագրություն
Կարճ, հորիզոնական փայտացող կոճղարմատով, 30-150 սմ բարձրությամբ, կոշտ, ուղիղ վերին մասում ճյուղավոր ցողուններով, թունավոր բազմամյա խոտաբույս է։ Հերթադիր դասավորված, երկար, ատամնաեզր տերևները փետրաձև մասնատված են։ Ստորին տերևները կոթունավոր են, ցողունայինները՝ նստադիր։ Տերևների վերին մակերեսը մուգ կանաչ է, ստորինը՝ գորշականաչավուն։ Խիտ, վահանիկաձև ծաղկաբույլերում հավաքված զամբյուղները կազմված են դեղին-ոսկեգույն, խողովակաձև ծաղիկներից։ Զամբյուղների միջին մասում գտնվող ծաղիկները երկսեռ են։ Փաթաթոցի տերևիկներն ունեն թաղանթային, թափանցիկ կամ գորշավուն եզրաշերտ։ Պտուղը երկարավուն կողավոր սերմնիկ է։ Գեղձային կետերով ծածկված տերևների և ծաղիկների մեջ կուտակվում են յուրահատուկ, սուր հոտ ունեցող եթերային յուղեր։

## Տարածվածություն
Աճում է մարգագետիններում, քարքարոտ լանջերին, գետափերին, ճանապարհների եզրերին և աղբավայրերում։

Հայաստանում հանդիպում է Արմավիրի, Գեղարքունիքի, Տավուշի, Արարատի և Արագածոտնի մարզերում։

## Նշանակություն
Բուժական նպատակներով օգտագործում են ծաղկազամբյուղները առանց ծաղկակոթերի, որոնք հավաքում են ծաղկման շրջանում։ Ծաղկաբույլերը պարունակում են ֆլավոնոիդներ, ալկալոիդներ, տանացետին, օրգանական թթուներ, դաբաղանյութեր, ասկորբինաթթու, եթերային յուղ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բարդածաղկավորներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Խոտաբույսեր
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:Թունավոր բույսեր
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր