Բուսախտաբանություն

**Բուսախտաբանություն**, ֆիտոպաթոլոգիա (հունարեն` phyton-բույս, pathos-ախտ, հիվանդություն, logos-գիտություն), գիտություն բույսերի հիվանդությունների, դրանց կանխարգելման և վերացման մեթոդների ու միջոցների մասին։ Սերտորեն կապված է բույսերի անատոմիայի և բույսերի ֆիզիոլոգիայի, մանրէաբանության, սնկաբանության, գենետիկայի, ընտրասերման, բուսաբուծության, քիմիայի, ֆիզիկայի և այլ գիտությունների հետ։

## Տեսակներ
Տարբերում են ընդհանուր և մասնավոր բուսախտաբանություն։

#### Ընդհանուր բուսախտաբանություն
Ընդհանուր բուսախտաբանություն ուսումնասիրում է հիվանդությունների հարուցիչների կենսաբանությունը, ծագման պատճառներն ու պայմանները, զարգացման և տարածման օրինաչափությունները, հատկապես՝ զանգվածային բռնկումների (բուսահամաճարակ), հիվանդ օրգանիզմներում անատոմաֆիզիոլոգյաի խանգարումները, բույսերի վարակամերժության և կարանտինի հարցերը մշակում է հիվանդությունների զարգացման կարճաժամկետ և երկարաժամկետ կանխատեսման մեթոդներ և բույսերի պաշտպանության միջոցներ ու մեթոդներ։

#### Մասնավոր կամ հատուկ բուսախտաբանություն
Մասնավոր կամ հատուկ բուսախտաբանությունը ուսումնասիրում է որոշակի տեսակիբույսերի հիվանդությունները և մշակում ամբողջ պայքարի միջոցառումներ դրանց դեմ ներառում է՝ գյուղատնտեսական բուսախտաբանություն՝ ուսումնասիրում է մշակաբույսերի, անտառային բուսախտաբանություն՝ ծառերի ու թփերի, գեղազարդիչ բույսերի բուսախտաբանություն՝ գեղազարդիչ ծառատեսակների, ծաղկաբույսերի հիվանդությունները։

## Հիվանդության դասակարգում
Բույսերի հիվանդությունները դասակարգելու առաջին փորձն արել է ֆրանսյացի բուսաբան Ժ. Տուրնըֆորը XVIII դարի սկզբին։ Նույն դարի երկրորդ կեսին բազմաթիվ փորձերի միջոցով (Ռուսաստանում՝ Ա. Բոլոտով, Ֆրանսիայում՝ Ա. Թիմետ, Իտալիայում՝ Ֆ. Ֆոնտանա, Դանիայում՝ Յա. Ֆաբրիցիուս և ուրիշներ) ապացուցվել է մրիկի, ժանգի, հասկաժանգի ախտածին բնույթը, սակայն հիվանդահարույց ազդակների բնույթը դեռևս մնում էր չբացահայտված։ XIX դ-ի երկրորդ կեսին գերմանացի գիտնական Ա. դը Բարիի, ռուս սնկաբան և բուսախտաբան Մ. Ս. Վորոնինի և նրանց աշակերտների շնորհիվ ապացուցվել է, որ շատ հիվանդությունների պատճառը սնկերն են։ XIX դարի վերջին պարզվել է, որ բույսերի հիվանդությունները առաջացնում են նաև այլ մակաբույծներ ու վիրուսներ։ XX դ-ի կեսերին բուսախտաբանություն ձևավորվել է որպես համալիր գիտություն, որը բաղկացած է ինքնուրույն գիտությունների ճյուղերից ուսմունք բույսերի սնկային (բուսասնկաբանություն), վիրուսային (բուսավիրուսաբանություն), բակտերյաներ, նեմատոդ. (բուսանեմատոդաբանություն), հիվանդությունների զանգվածային բռնկումների (բուսահամաճարակի) պատճառների և օրինաչափությունների մասին, բուսաիմունաբանություն, բուսաթունաբանություն են։ Բացահայտվածեն մրիկի, ժանգի, ալրացող սնկերի, գոնջի, ֆիտոֆտորոզի հարուցիչների և այլ հիվանդությունների ախտածնության, բուսահամաճարակի օրինաչափությունները։ Ստեղծվել են ցորենի արժեքավոր ժանգադիմացկուն սորտեր, ճրագախոտի, ժանգի, կեղծ ալրացողի, սպիտակ և մոխրագույն փտման հանդեպ իմունիտետ արևածաղկի սորտեր, ծխախոտի խայտաբղետության վիրուսի, սև արմատափտման, ալրացողի հանդեպ կայուն ծխախոտի սորտեր են։ Աշխատանքներ են կատարվում վիլտադիմացկուն բամբակենու սորտեր ստեղծելու համար, կատարելագործվում են այդ հիվանդության դեմ պայքարի մեթոդներ։ Մշակվում են մշակաբույսերի հիվանդություններիդեմ պայքարի նոր մեթոդներ ու միջոցներ։

## Ֆակուլտետներ
Գյուղատնտեսական բուհերում կան բուսախտաբանության բաժիններ կամ ֆակուլտետներ։ Հայաստանում բույսերի հիվանդությունների դեմ պայքար տարվել է XIX դարի վերջերից սկսած։ Այդ ժամանակ կազմակերպել են այգիների փորձնական բուժումներ միլդյու և օիդիում հիվանդությունների դեմ։ Օիդիումի դեմ փոշահարումը ծծմբով առաջին անգամ կատարվել է 1893-թվականին Մեղրու շրջանում։ 1920-թվականից ծավալվում են ուսումնասիրություններ բույսերի հիվանդությունների վերաբերյալ (Գ. Գրձելյան, Պ. Քալանթարյան)։ 1925-թվականին ՀԽՍՀ հողժողկոմատին կից հիմնադրվել է բույսերի պաշտպանության բաժին, 1929 թվականին բույսերի պաշտպանության և միաժամանակ բամբակենու վնասատուների ու հիվանդությունների ուսումնասիրության կայաններ, որոնց հիմքի վրա կազմակերպվել է (1934) Բույսերի պաշտպանության գիտահետազոտական ինստիտուտ (այժմ՝ կենտրոն)։ Բուսախտաբանության հետազոտություններ են կատարվում Հայաստանի Հանրապետությ ԳԱԱ Բուսաբանության ինստում։ Հայ բուսախտաբանները (Ա. Ա.Բաբայան, Դ. Ն. Տետերևնիկովա-Բաբայան և ուրիշներ) ուսումնասիրել են հանրապետությունում մշակվող հացահատիկի, ծխախոտի, շաքարի, ճակնդեղի, բանջարաբոստանի մշակաբույսերի, խաղողի վազի, պտղատու և հատապտղատու, անտառի թփուտների և գեղազարդիչ բույսերի, բամբակենու հիվանդությունները, որոշվել է դրանց հարուցիչների տեսակների կազմը, տարածվածությունը, վնասակարությունը, մշակվել պայքարի միջոցառումներ դրանց դեմ։ Բուսախտաբանի հետազոտություններն առավել մեծ զարգացում են ստացել Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, Գերմանիայում, Մեծ Բրիտանիայում, Ճապոնիայաում, Նիդերլանդներում, Բելգիայում, Ֆրանսիայում, Իտալիայում, որտեղ իրականացվում են բույսերի ինտեգրված պաշտպանություն, պեստիցիդների քիմիային, հիվանդությունների դեմ պայքարի կենսաբանական մեթոդներին վերաբերող աշխատանքներ, հաջողությամբ իրականացվում է հիվանդությունների հանդեպ կայուն մշակաբույսերի ընտրասերումը։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Հիվանդություններ