Վաղ ամերիկյան արժույթ

մինի|320x320փքս|1652 սոճու ծառի շիլինգ
**Վաղ ամերիկյան արժույթը** անցել է զարգացման մի քանի փուլեր Միացյալ Նահանգների գաղութային և հետհեղափոխական պատմության ընթացքում։ Ջոն Հալը Մասաչուսեթսի օրենսդիր մարմնի կողմից լիազորվել է 1652 թվականին հատել գաղութի ամենավաղ մետաղադրամը (ուռենու, կաղնու և [սոճու շիլինգ)։

Քանի որ Տասներեք գաղութներում, որոնք հետագայում դարձել են Միացյալ գաղութներ, ապա՝ Միացյալ նահանգներ, քիչ մետաղադրամներ էին հատվում, օտարերկրյա մետաղադրամները, ինչպիսին է իսպանական դոլարը, լայնորեն շրջանառվում էին։ Գաղութային կառավարությունները երբեմն թողարկում էին թղթադրամներ՝ տնտեսական գործունեությունը խթանելու համար։ Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանը 1751, 1764 և 1773 թվականներին ընդունել է արժույթի մասին օրենքներ՝ գաղութային թղթադրամը կարգավորելու համար։

Ամերիկյան հեղափոխական պատերազմի ժամանակ գաղութները դարձել են անկախ նահանգներ։ Այլևս չենթարկվելով Բրիտանական խորհրդարանի դրամավարկային կարգավորումներին, նահանգները սկսել են թղթադրամ թողարկել ռազմական ծախսերը հոգալու համար։ Մայրցամաքային Կոնգրեսը հեղափոխության ընթացքում նաև թողարկել է թղթադրամներ, որոնք հայտնի են որպես **մայրցամաքային արժույթ**՝ պատերազմական ջանքերը ֆինանսավորելու համար։ Պատերազմի պահանջներով պայմանավորված նահանգային և մայրցամաքային կառավարությունների կողմից ֆիատային փողի անվերահսկելի տպագրությունը հանգեցրել է անկանոն գնաճի և «ոչ մայրցամաքային փող» արտահայտության, քանի որ արժույթը արագորեն կորցրեց արժեքը։ Պատերազմի ավարտին այս թղթադրամները գործնականում անարժեք են դարձել։ Բացի այդ, բրիտանական կեղծարարությամբ զբաղվող խմբերը նպաստել են արժեքի նվազմանը։ Եզրակացության համաձայն՝ հանցագործության համար միայն մի քանի կեղծարարներ էին բռնվել և նախապես կախաղան բարձրացվել։ Մայրցամաքային արժույթի անկումը ընդգծել է ֆիատային փողի ռիսկերը, ինչը դրդել է Միացյալ Նահանգներին ընդունել ոսկու և արծաթի երկմետաղական էտալոն՝ համաձայն 1792 թվականի դրամական հատման մասին օրենքի՝ կայուն և վստահելի դրամավարկային համակարգ ապահովելու համար։

## Գաղութային արժույթ
[մինի|[Փենսիլվանիա նահանգի կողմից թողարկված և Բենջամին Ֆրանկլինի և Դեյվիդ Հոլի կողմից 1764 թվականին տպագրված երեք պենսանոց թղթադրամի դիմերեսը և դարձերեսը:]]
Բրիտանական Ամերիկայի գաղութներում կար փողի երեք ընդհանուր տեսակ՝ , տպագիր թղթադրամ և առևտրային ապրանքային փող։ Ապրանքային փողը օգտագործվում էր այն ժամանակ, երբ կանխիկը (մետաղադրամներ և թղթադրամներ) սակավ էր։ Տարբեր վայրերում տարբեր ժամանակներում որպես փող են ծառայել այնպիսի ապրանքներ, ինչպիսիք են ծխախոտը, կուղբի կաշիները և վամպումը։

Գաղութներում կանխիկը հաշվարկվում էր ֆունտով, շիլինգով և պենսով։ Յուրաքանչյուր անվանական թղթադրամի արժեքը տարբերվում էր գաղութից գաղութ. օրինակ՝ Մասաչուսեթսի մեկ ֆունտը համարժեք չէր Փենսիլվանիայի մեկ ֆունտին։ Բոլոր գաղութային ֆունտերը ավելի քիչ արժեք ունեին, քան բրիտանական ֆունտ ստեռլինգը։ Գաղութային դարաշրջանում շրջանառության մեջ գտնվող մետաղադրամները, ամենից հաճախ, իսպանական և պորտուգալական ծագում ունեին։ 17-րդ և 18-րդ դարերի մեծ մասի ընթացքում իսպանական դոլարը ժողովրդի կողմից լայնորեն ընդունված քիչ անվանական արժույթներից մեկն էր, ինչի արդյունքում այն ծառայել է որպես գաղութարարների ժամանակավոր արժույթ։ Իսպանական դոլարի տարածվածությունը գաղութներում հանգեցրել է նրան, որ Միացյալ Նահանգների դրամը գնահատվել է դոլարով, այլ ոչ թե ֆունտով։

Մեկը մյուսի հետևից գաղութները սկսել են թողարկել իրենց սեփական թղթադրամները՝ որպես փոխանակման հարմար միջոց։ 1690 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Մասաչուսեթսյան ծոցի գավառը ստեղծել է «Արևմտյան աշխարհի որևէ կառավարության կողմից թողարկված առաջին լիազորված թղթադրամը»։ Այս թղթադրամը թողարկվել է Վիլյամ թագավորի պատերազմի ժամանակ ռազմական արշավախմբի ֆինանսավորման համար։ Մասաչուսեթսի ծոցի օրինակին հետևել են այլ գաղութներ՝ հետագա ռազմական հակամարտություններում թողարկելով իրենց սեփական թղթադրամը։

Ամենահին պահպանված թղթադրամի վրա գրված է «1690 թվականի փետրվարի 3» ամսաթիվը և այն արժեր 20 Մասաչուսեթս շիլինգ, որը համարժեք է մեկ ֆունտի։

Սակայն, երբ գաղութները սկսել են տպել իրենց սեփական փողերը, շուտով ի հայտ են եկել տեղանքային սոցիալ-տնտեսական խնդիրներ։ Այս մտահոգությունների մեծ մասը հիմնված էր նրանում, որ յուրաքանչյուր գաղութ ուներ դոլարի տարբեր արժեքներ, ինչը շփոթեցնում էր գաղութների միջև գործարքները։ Մինչև խորհրդարանը որոշել է արգելել թղթադրամների տպագրությունը գաղութներում, նրանց վարձու կեղծարարները կարողացել են օգտվել հասարակ ժողովրդից՝ մեծացնելով սոցիալ-տնտեսական դասերի միջև եղած տարբերությունները։

Գաղութների կողմից թողարկված թղթադրամները հայտնի էին որպես «վարկային մուրհակներ» (անգլ.՝ *billբրիտանական շիլլինգ of credit*)։ Վարկային մուրհակները չէին կարող փոխանակվել պահանջի դեպքում ոսկու կամ արծաթի որոշակի քանակի մետաղադրամների հետ, այլ փոխհատուցվում էին ապագայում՝ նախապես որոշված ժամանակում։ Վարկային մուրհակները սովորաբար թողարկվում էին գաղութային կառավարությունների կողմից՝ պարտքերը մարելու նպատակով։ Կառավարությունները հետագայում շրջանառությունից դուրս էին բերում այդ արժույթը՝ ընդունելով մուրհակները որպես հարկերի վճարում։ Երբ գաղութային կառավարությունները չափից շատ վարկային մուրհակներ էին թողարկում կամ չէին կարողանում հարկման միջոցով դուրս բերել դրանք շրջանառությունից, առաջանում էր գնաճ։ Սա հատկապես տեղի էր ունենում Նոր Անգլիայում և հարավային գաղութներում, որոնք, ի տարբերություն Միջին գաղութների, հաճախ գտնվում էին պատերազմի վիճակում։ Ի տարբերություն այդ գաղութների՝ Փենսիլվանիան պատասխանատու ֆինանսական քաղաքականություն էր վարում՝ չթողարկելով չափից շատ արժույթ։ Դա հաջողակ պետական կառավարմամբ դրամավարկային համակարգի օրինակ էր։ Փենսիլվանիայի թղթադրամը, որը ապահովված էր հողային գույքով, ընդհանուր առմամբ պահպանեց իր արժեքը ոսկու նկատմամբ՝ սկսած 1723 թվականից մինչև 1775 թվականի հեղափոխության բռնկումը։

Գաղութային արժույթի այս արժեզրկումը վնաս էր պատճառում Մեծ Բրիտանիայի վարկատուներին, քանի որ գաղութարարները մարում էին իրենց պարտքերը արժեզրկված գումարով։ Բրիտանական խորհրդարանը մի շարք արժութային օրենքներ է ընդունել՝ կարգավորելու գաղութների կողմից թողարկվող թղթադրամները։ 1751 թվականի «Արժույթի մասին» օրենքը սահմանափակում էր թղթադրամի թողարկումը Նոր Անգլիայի գաղութներում։ Օրենքը թույլատրում էր արդեն շրջանառվող թղթադրամների օգտագործումը որպես օրինական վճարամիջոց պետական պարտավորությունների (այսինքն՝ հարկերի) մարելու համար, սակայն արգելում էր դրանց կիրառումը մասնավոր պարտքերի (օրինակ՝ վաճառականներին վճարելու) դեպքում։ 1776 թվականին շոտլանդացի տնտեսագետ Ադամ Սմիթը քննադատել է գաղութային վարկային մուրհակները իր ամենահայտնի՝ *«Ազգերի հարստությունը»* աշխատությունում։

Մեկ այլ օրենք՝ 1764 թվականի «Արժույթի մասին» օրենքը, սահմանափակումները տարածել է նաև Նոր Անգլիայի հարավում գտնվող գաղութների վրա։ Ի տարբերություն նախորդ օրենքի, այս օրենքը չէր արգելում տվյալ գաղութներին թղթադրամ թողարկել, սակայն արգելում էր նրանց իրենց արժույթը նշանակել որպես պետական կամ մասնավոր պարտքերի օրինական վճարամիջոց։ Այդ արգելքը լարվածություն է ստեղծել գաղութների և մայր երկրի միջև և երբեմն դիտվել է որպես Ամերիկյան հեղափոխության գալուն նպաստող գործոն։ Երկարատև լոբբինգից հետո, 1773 թվականին խորհրդարանը փոփոխել է օրենքը՝ թույլ տալով գաղութներին թողարկել թղթադրամներ որպես պետական պարտքերի օրինական վճարման միջոց։ Կարճ ժամանակ անց որոշ գաղութներ կրկին սկսել են թղթադրամներ թողարկել։ Երբ 1775 թվականին սկսվել է Ամերիկյան հեղափոխական պատերազմը, բոլոր ապստամբ գաղութները, որոնք շուտով կդառնային անկախ նահանգներ, թողարկել են թղթադրամներ՝ ռազմական ծախսերը հոգալու համար։

### ԱՄՆ գաղութային արժույթի տասներեքերորդ գաղութային հավաքածու
Ստորև ներկայացված Տասներեք գաղութային արժույթի հավաքածուն Սմիթսոնյան ինստիտուտի Ազգային դրամագիտական հավաքածուից է: Օրինակները ընտրվել են ստորագրողների նշանակալիության, ապա թողարկման ամսաթվի և վիճակի հիման վրա։ Նշանավորության նախնական ընտրության չափանիշները կազմվել են արժույթի ստորագրողների ցանկից, որոնք նաև հայտնի էին նրանով, որ մասնակցել են 1765 թվականի «Դրամական նամականիշերի մասին» կոնգրեսին կամ ստորագրել են Միացյալ Նահանգների Անկախության հռչակագիրը, Կոնֆեդերացիայի հոդվածները կամ Միացյալ Նահանգների Սահմանադրությունը:

## Մայրցամաքային արժույթ
աջից|մինի|Մայրցամաքային մեկ երրորդ դոլարանոց թղթադրամ (դիմերես)
աջից|մինի|Մայրցամաքային հիսունհինգ դոլարանոցը թողարկվել է 1779 թվականին
1775 թվականին Ամերիկյան հեղափոխական պատերազմի սկսվելուց հետո, Մայրցամաքային Կոնգրեսը սկսել է թողարկել թղթադրամներ, որոնք հայտնի են որպես մայրցամաքային արժույթ կամ մայրցամաքներ։ Մայրցամաքային արժույթը դոլարով արտահայտվե է դոլարի ֊ից մինչև $80, ներառյալ բազմաթիվ կենտ անվանական արժեքներով միջանկյալ թղթադրամները։ Հեղափոխության ժամանակ Կոնգրեսը թողարկել է $241,552,780 մայրցամաքային արժույթով։

Մայրցամաքային արժույթի դոլարը նահանգների արժույթների նկատմամբ գնահատվել է հետևյալ փոխարժեքներով՝

* 5 շիլինգ – Ջորջիա
* 6 շիլինգ – Կոնեկտիկուտ, Մասաչուսեթս, Նյու Հեմփշիր, Ռոդ Այլենդ, Վիրջինիա
* 7 շիլինգ – Դելավեր, Մերիլենդ, Նյու Ջերսի, Փենսիլվանիա
* 8 շիլինգ – Նյու Յորք, Հյուսիսային Կարոլինա
* 32 շիլինգ – Հարավային Կարոլինա

Պատերազմի ընթացքում մայրցամաքային արժույթը խիստ արժեզրկվել է, ինչը հանգեցրել է «ոչ մայրցամաքային արժույթ» հայտնի արտահայտության առաջացմանը։ Հիմնական խնդիրն այն էր, որ դրամավարկային քաղաքականությունը համակարգված չէր Կոնգրեսի և նահանգների միջև, որոնք շարունակում էին թողարկել վարկային պարտատոմսեր։ «Ոմանք կարծում են, որ ապստամբների օրինագծերը արժեզրկվել են, քանի որ մարդիկ կորցրել են դրանց նկատմամբ վստահությունը, կամ որովհետև դրանք ապահովված չեն եղել նյութական ակտիվներով», - գրում է ֆինանսական պատմաբան Ռոբերտ Է. Ռայթը։ «Այդպես չէ։ Պարզապես չափազանց շատ էին»։ Կոնգրեսը և նահանգները չունեին կամք կամ միջոցներ՝ հարկման կամ պարտատոմսերի վաճառքի միջոցով շրջանառությունից հանելու համար։

Մեկ այլ խնդիրն այն էր, որ բրիտանացիները հաջողությամբ վարում էին տնտեսական պատերազմ՝ մեծածավալ կեղծելով ամերիկյան թղթադրամները։ Բենջամին Ֆրանկլինը հետագայում գրել է․

1778 թվականի վերջում կոնտինենտալ թղթադրամները պահպանում էին իրենց անվանական արժեքի միայն 1/5-ից մինչև 1/7-ը։ 1780 թվականին այդ թղթադրամներն արժեին իրենց անվանական արժեքի ընդամենը 1/40-ը։ Կոնգրեսը փորձել է բարեփոխել արժույթը՝ հանելով հին թղթադրամները շրջանառությունից և թողարկելով նորերը, սակայն այդ փորձերը հաջողություն չեն ունեցել։ 1781 թվականի մայիսին կոնտինենտալները այնքան էին արժեքազրկվել, որ դադարել են օգտագործվել որպես փող։ Ֆրանկլինը նշել է, որ արժույթի արժեզրկումը, ըստ էության, գործել է որպես հարկ՝ պատերազմի ծախսերը հոգալու համար։

Այս պատճառով որոշ քվակերներ, որոնց պացիֆիզմը թույլ չէր տալիս նրանց վճարել պատերազմական հարկեր, նույնպես հրաժարվել են օգտագործել կոնտինենտալ թղթադրամները։ ԱՄՆ Սահմանադրության վավերացումից հետո, կոնտինենտալները հնարավոր էր փոխանակել գանձապետարանի պարտատոմսերի դիմաց՝ անվանական արժեքի 1%-ի հաշվով։
 ԱՄՆ Սահմանադրության համաձայն՝ մի քանի նահանգների արգելվում է դրամահատել, վարկային մուրհակներ թողարկել կամ օգտագործել այլ բան, բացի ոսկե և արծաթե մետաղադրամներից, որպես վճարման միջոց՝ պարտքերը մարելու համար: Բայց դրանից չի կարելի եզրակացնել, որ Կոնգրեսը մտադիր չէ իրեն զրկել այդ լիազորություններից ոչ մեկից։

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Դաշնային պահուստային համակարգի քննադատությունը
* Ոսկու ստանդարտ
* Տնտեսագիտության պատմություն
* Հիպերինֆլյացիա
* Դրամավարկային քաղաքականություն
* ԱՄՆ դոլար

## Մատենագիտություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Հետագա ընթերցանություն
* Brock, Leslie V. *The currency of the American colonies, 1700–1764: a study in colonial finance and imperial relations.* Dissertations in American economic history. New York: Arno Press, 1975. ISBN&nbsp;0-405-07257-0.
* Ernst, Joseph Albert. *Money and politics in America, 1755–1775: a study in the Currency act of 1764 and the political economy of revolution*. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1973. ISBN&nbsp;0-8078-1217-X.

## Նշումներ


## Արտաքին հղումներ
* Currency Issues to Overcome Depressions in Pennsylvania, 1723 and 1729
* Creating the U.S. Dollar Currency Union,1748–1811: A Quest for Monetary Stability or a Usurpation of State Sovereignty for Personal Gain?

Կատեգորիա:ԱՄՆ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դոլար
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դրամական միավորներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի մետաղադրամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի տնտեսական պատմություն
Կատեգորիա:Դոլար
Կատեգորիա:Դրամական միավորներ