open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Զաքաթալա

**Զաքաթալա** (, ), քաղաք ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետությունում, Զաքաթալայի շրջանի վարչական կենտրոն։ Բնակչությունը՝ ։ Բնակչության մեծամասությունը ավարներ են։

## Հայտնի անձինք
* Դավիթ Մալյան&nbsp;-&nbsp;թատրոնի և կինոյի դերասան։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1974)
* Ալեքսանդր Ծատուրյան - հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ։
* Շմավոն Ազատյան, - ճարտարապետ
* Գրիշա Արզումանյան, ռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ 
* Սալահադին Կյազիմով &nbsp;-&nbsp;գեներալ-մայոր, ԽՍՀՄ հերոս
* Լեոնիդ Մասլյուկով&nbsp;-&nbsp;կրկեսի արտիստ
* Վսեվոլոդ Մերկուլով &nbsp;-&nbsp;ԽՍՀՄ պետական գործիչ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Զաքաթալայի շրջանի բնակավայրեր
Հակոբ Ոսկան

**Հակոբ Ոսկան** (), հայ բանաստեղծ։

Ծնվել է Պոլսում, որտեղ ստացել է նախնական կրթությունը, ապա սովորել է Վենետիկի Մուրադ-Ռաֆայելյան վարժարանում։ Ավարտելուվ հետո վերադարձել է ծննդավայր, զբաղվել ուսուցչությամբ։ Գրել է բանաստեղծություներ, որոնք լույս են տեսել պարբերական մամուլում, իր հրատարակած «Օրացույցներում» և այլ ժողովածուներում։

Լույս է ընծայել հետևյալ գրքույկները՝ «Երեսուն երեք տարու միջոց» (1861), «Ի հանդես 49-րդ տարեդարձի ազգային հիվանդանոցի» (1879)։ Կատարել է թարգմանություններ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Արևմտահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Մուրադ-Ռափայելյան վարժարանի սաներ
Բեյլագան

**Բեյլագան** (այժմ կոչվում է՝ *Բեյլագան*, ), քաղաք ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետություն, Բեյլագանի շրջանի վարչական կենտրոն։ Բնակչությունը՝ ։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1403 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Բեյլագանի շրջանի բնակավայրեր
Բալաքյան

**Բալաքյան**, (), քաղաք ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետություն, Բալաքյանի շրջանի վարչական կենտրոն։ Բնակչությունը՝ ։ Բնակչության զգալի մասը կազմում են ավարները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Բալաքյանի շրջան
Աստարա (Ադրբեջան)

**Աստարա** (), քաղաք ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետություն, Աստարայի շրջանի վարչական կենտրոն։ Բնակչությունը՝ ։

Գտնվում է երկրի ծայրահեղ հարավ-արևելքում՝ Ասթարա (Ասթարաչայ) գետի ձախ ափին, որտեղ այն թափվում է Կասպից ծով։ Գետով անցնում է սահմանը Իսլամական Իրանի Հանրապետության հետ։ Քաղաքից 3 կմ հեռավորության վրա գտնվում է Ասթարա երկաթուղային կայարանը։

Երբևէ միավորված քաղաք էր՝ համանուն ժամանակակից իրանական քաղաքի հետ միասին։ 1813 թվականին Գյուլիստանի պայմանագրով քաղաքի երկու հատվածները բաժանվեցին Ռուսաստանի կայսրության և Կաջարական Պարսկաստանի միջև՝ Ասթարաչայ գետի երկայնքով, որը դարձավ երկու պետությունների միջև սահման։ Այդ ժամանակից ի վեր՝ գետից հարավ ընկած հատվածը պատկանում էր իրանական պետություններին, իսկ հյուսիսային հատվածը՝ Ռուսաստանի կայսրությանը, ապա՝ Ադրբեջանի ՍՍՀ-ին (ԽՍՀՄ կազմում), իսկ 1991 թվականից՝ Ադրբեջանի Հանրապետությանը։

## Բնակչություն

## Հայտնի անձինք
* Զիյա Բունիյաթով &nbsp;-&nbsp;գիտնական-արևելագետ, ԽՍՀՄ հերոս։
* Իլյա Կավերին &nbsp;-&nbsp;կրտսեր սերժանտ, ԽՍՀՄ հերոս։
* Այդին Մամեդով &nbsp;-&nbsp;Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի ներքին գործերի նախարար (1987&nbsp;-&nbsp;1990)։
* Միրզա Ջաբիև &nbsp;-&nbsp;ԽՍՀՄ հերոս։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Աստարայի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Բաժանված քաղաքներ
Հորադիզ (քաղաք Արցախում)

**Հորադիզ** (), քաղաք ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Ֆիզուլիի շրջանում, Արաքս գետի ձախ ափին։ Մինչև 2007 թվականը քաղաքատիպ ավան էր։ Բնակչությունը՝ ։

## Պատմություն
XIX դարում Հորադիզը մտնում էր Ռուսական կայսրության Շուշի գավառի կազմի մեջ։ Արցախյան պատերազմի ժամանակ այստեղ անցել են ծանր մարտեր։ 1993 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Հորադիզն ազատագրել են հայկական զորքերը։

1994 թվականի հունվարի 5-ին, ադրբեջանական զորքերի հակահարձակման արդյունքում քաղաքը անցել է Ադրբեջանի վերահսկման տակ։ Ադրբեջանական Հանրապետության նախագահ Իլհամ Ալիևի 2007 թվականի հոկտեմբերի 23-ի հրամանագրով քաղաքատիպ ավան Հորադիզին շնորհված է եղել քաղաքի կարգավիճակ։

Մինչև 2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ի պատերազմը քաղաքը մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա էր գտնվում հայ-ադրբեջանական շփման գծից։

## Հայտնի անձինք
* Աֆսար Ջավանշիրով, երգահան։
* Սեյիդ Շուշեցի, ադրբեջանցի երգիչ-խանենդե։

## Տես նաև
* Հորադիզ&nbsp;-&nbsp;գյուղ ԼՂՀ-ի Հադրութի շրջանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Ֆիզուլիի շրջանի բնակավայրեր
Ղարիբջանյան (գյուղ)

**Ղարիբջանյան**, գյուղական համայնք Հայաստանի Շիրակի մարզում, հեռավորությունը մարզկենտրոնից՝ 6 կմ հարավ-արևմուտք, Ախուրյան գետի ձախ ափից ոչ հեռու, մեղմաթեք հարթավայրում՝ ծովի մակարդակից 1470 մ բարձրության վրա։

Նախկինում Ղարիբջանյանն ունեցել է Ալեքսանդրովկա, Ղարաքիլիսա Թազա, Ղարաքիլիսա Նոր, Ղարաքիլիսա Ռսի անվանումները։ Ղարիբջանյան է վերանվանվել 1935 թվականին։ Մայիսյան կայարանի գյուղը հիմնադրվել է որպես երկաթուղային կայարանին կից ավան։ Համայնքի մոտով են անցնում Գյումրի-Արմավիր ավտոխճուղին և Գյումրի-Կարս երկաթուղին։

Այն ներառում է Ղարիբջանյան և Ախուրյանի կայարան (Ախուրյան կայարան) բնակավայրերը։ Ղարիբջանյան անվանումը ստացել է 1935 թվականին՝ բոլշևիկ Բագրատ Ղարիբջանյանի պատվին, վերջինս 1920 թվականին սպանվել էր։

Նախկինում **Ալեքսանդրովկա** անվան տակ ընդգրկված է եղել Երևանի նահանգի Ալեքսանդրապոլի գավառում։ Ղարիբջանյան է վերանվանվել 1935 թվականի հունվարի 3-ին։

2001 թվականի տվյալներով Ղարիբջանյան բնակավայրում 953 մշտական բնակիչ կար, իսկ Ախուրյան կայարանում՝ 15 բնակիչ։ 2012 թվականին 2 բնակավայրերում միասին 1138 բնակիչ է ապրում։
210px|մինի|Ղարիբջանյանի պոմպակայանը

## Կլիմա
Կիման բարեխառն լեռնային է, ձմեռը տևական, ցուրտ, հաստատուն ձնածածկույթով։ Լինում են ուժեղ քամիներ, հաճախակի են ձնաբքերը և սառնամանիքները։ Ամառը զով է, համեմատաբար խոնավ։ Տարեկան տեղումների քանակը 500-600 մմ։ Բնական լանդշաֆտները սևահողային լեռնատափաստաններ են։ Կան արտեզյան ջրհորներ։

## Բնակչություն
Բնակչության նախնիների մի մասը գաղթել են Արևմտյան Հայաստանի Ալաշկերտի և Էրզրումի գավառներից, Կարսի մարզից։

2001 թ-ի վիճակագրական տվյալների Ղարիբջանյան գյուղն ունեցել է 890, Մայիսյան կայարանի գյուղը՝ 15 բնակիչ, որոնք հիմնականում աշխատում են երկաթուղային կայարանի սպասարկման ոլորտում։

Ըստ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների համայնքը 2013 թ-ի հունվարի 1-ի դրությամբ ունեցել է 926 մարդ։ Սեռային կազմում տղամարդիկ կազմում են 48%, կանայք՝ 52%։ Տարիքային խմբերը բաշխված են հետևյալ կերպ. մինչաշխատունակներ՝ 33%, աշխատունակներ՝ 50%, հետաշխատունակներ՝ 17%։ Ունի 201 տնտեսություն։ Ունի դպրոց, մանկապարտեզ, գրադարան, բուժկետ, կապի հանգույց։

Ղարիբջանյանի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Գյուղատնտեսություն
Գյուղատնտեսական հողահանդակները գրեթե ամբողջությամբ օգտագործվում են որպես վարելահողեր՝ կազմելով 358 հա։ Պետական հողերը գլխավորապես օգտագործվում են որպես վարելահողեր, արոտավայրեր, կազմելով համապատասխանաբար 73 և 150 հեկտար։ Գյուղատնտեսության մասնագիտացման ուղղությունը երկրագործությունն է։ Զբաղվում են հացահատիկային, կերային կուլտուրաների մշակությամբ։ Նախկինում զբաղվել են շաքարի ճակնդեղի մշակությամբ, որոնք վերամշակվել է Սպիտակի շաքարի գործարանում։ Երկրաշարժի արդյունքում գործարանը հիմնովին ավերվել է և շաքարի ճակնդեղի ցանքերի մակերեսները զգալի կրճատվել են։ Զբաղվում են խոշոր և մանր եղջերավոր անասնաբուծությամբ, թռչնաբուծությամբ, մեղվաբուծությամբ։
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, բանջարաբուծությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Տես նաև
* Ղարիբջանյանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1935 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ախուրյանի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Հորադիզ (գյուղ)

**Հորադիզ**, գյուղ Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանում։ Ըստ Ադրբեջանի Հանրապետության վարչատարածքային բաժանման՝ գյուղը գտնվում է Ֆիզուլիի շրջանում։

## Պատմություն
### Արցախյան պատերազմ

1993 թվականի սեպտեմբերի 7-ին գյուղը անցել է Արցախի Պաշտպանության բանակի վերահսկման ներքո։

### Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2020)

## Տես նաև
* Հորադիզ, քաղաք Ադրբեջանի Ֆիզուլիի շրջանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հադրութի շրջանի բնակավայրեր
Հաջիգաբուլ

**Հաջիգաբուլ** (), քաղաք ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետությունում, Հաջիգաբուլի շրջանի վարչական կենտրոն։ Գտնվում է Կուր-Արաքսյան ցածրավայրում։ Բնակչությունը՝ ։

## Բնակչություն

## Պատմություն
X դարի սկզբին *Հաջիգաբուլ* բնակավայրը վերանվանված է եղել **Կազի Մագոմեդի** Կազմի Մագոմեդ հեղաթոխականի անունով- իսկ 1938 թվականին բնակավայրը ստացել է քաղաքի կարգավիճակը։ Այժմ քաղաքը ստացել է իր սկզբնական Հաջիգաբուլ անվանումը։

## Տնտեսություն
Հաջիգաբուլում աշխատում ձկան գործարան և երկաթուղային տրանսպորտի ձեռնարկություններ։

## Հայտնի անձինք
* Բորիս Լիտվինչուկ&nbsp;-&nbsp;օդաչու, ԽՍՀՄ հերոս։
* Զաուր Ռզաև&nbsp;-&nbsp;երգիչ, Ադրբեջանի ազգային արտիստ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Հաջիգաբուլի շրջան
Ապարաններ

**Ապարաններ** կամ **Ապարանք** (այժմ կոչվում է՝ &nbsp;-&nbsp;**Բանանիար**), նախկին հայկական բնակավայր, ներկայում ադրբեջանաբնակ գյուղ ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։

## Անվանուն
Բնակավայրը հայտնի է տարբեր անուններով։ Հնում այն կոչվել է Տիգրանակերտ, Տիգրանավան։ Հետագայում հայտնի է դարձել Ապարաններ, Ապարանք անուններով։ Ներկայում ադրբեջանաբնակ դարձած բնակավայրը պաշտոնապես կոչվում է Բանանիար։

## Տեղադրություն
Ապարաններ բնակավայրը պատմականորեն գտնվել է Երնջակ գավառում՝ Երնջակ գետի աջ ափին, Ապրակունիս բնակավայրից մոտ 2 կմ հյուսիս։ Ներկայում ադրբեջանաբնակ դարձած գյուղը տեղակայված է Ադրբեջանի Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։

## Պատմություն
### Հնագույն պատմություն

Տարբեր պատմիչներ և ուսումնասիրողներ Ապարանների հնագույն պատմության վերաբերյալ ունեն տարբեր կարծիքներ։ Մի շարք ուսումնասիրողներ, այդ թվում՝ Արգամ Այվազյանը, Չամչյանը, կարծում են, որ Ապարանները Նախիջևանի Տիգրանակերտն է, որը հիմնադրել է Հայոց թագավոր Տիգրան Երվանդյանը։

### Պատմամշակութային հուշարձաններ
Ապարաններ բնակավայրը նախկինում ունեցել է տարբեր դարերով թվագրվող պատմամշակութային  բազում հուշարձաններ։ Դեռևս Խորհրդային տարիներին հնագույն քաղաքի տարբեր շինությունների, գերեզմանատների մի մասի հետքերը տեսանելի էին այժմյան գյուղի մերձակայքում, այն շրջապատող այգիներում ու դաշտերում։

#### Ամենայն Սրբոց եկեղեցի

## Բնակչություն
Հնուց ի վեր բնակավայրը եղել է հայաբնակ։ Հայտնի է, որ միջնադարում այնտեղ ապրել են 500-600 տուն հայ բնակչություն։ Խորհրդային տարիներին և հատկապես Արցախյան պատերազմի հետևանքով Ապարաններ գյուղը հայաթափվել է։ Այժմ այնտեղ բնակվում են ադրբեջանցիներ։ Ադրբեջանական պաշտոնական տվյալներով 2009 թվականին բնակավայրն ուներ 	3385 բնակիչ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ապարաններ
Վաղավեր (Ջուղայի շրջան)

**Վաղավեր** (այժմ կոչվում է՝  - **Բոյահմեդ**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։

## Պատմություն
Վաղավեր գյուղը գտնվում էր պատմական Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Երնջակ գավառում՝ Գուգավանք գյուղից 3.5-4 կմ հարավ, Երնջակ գետի ձախ կողմում՝ բարձրագագաթ լեռներով շրջապատված ձորակւմ։

Հայերը գյուղը լքել են 19-րդ դարի սկզբին։ 1965 թվականին գյուղը բնակեցվել է ադրբեջանցիներով։

## Հւշարձան
Գյուղը ունեցել էր եկեղեցի, որի հետքերը դեռ երևւմ էին 20-րդ դարի վերջերին։

## Կրթություն
Ներկայումս գյուղում գործում է տարրական դպրոց

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջուղայի շրջանի բնակավայրեր
Ամառաշեն

**Ամառաշեն** (հայտնի է նաև **Արմավաշեն**, **Անուշավան**, **Արամեջին** անուններով) (այժմ կոչվում է՝ &nbsp;-&nbsp;**Ջամալդըն**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում՝ Երնջակ գետի ստորին հոսանքում, այժմյան Ջամալդին գյուղի մոտ՝  1,5-2 կմ հարավ-արևելք։

## Պատմություն
Ամառաշեն գյուղը գտնվում է պատմական Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Երնջակ գավառում։ Գրավել էր բավականին մեծ տարածք և ունեցել էր 140-150 բնակելի և այլ շինություններ։ 19-րդ դարի սկզբներին հայերի գաղթելուց հետո մնացել է անմարդաբնակ և ավերակ։ Շինությունները տասնամյակների ընթացքում ավերվել են և հավասարվել հողին։

Գյուղը 13-րդ դարում Տաթևի վանքին վճարել է 10 միավորի չափ հարկ։

## Ծանոթագրություններ
Քարիմկուլ Դիզա (Ջուղայի շրջան)

**Քարիմկուլ Դիզա** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջուղայի շրջանի բնակավայրեր
Ապրակունիս

**Ապրակունիս** (նաև՝ **Աբրագունիս**, **Աբրակունիս**, **Աբրակունիք**, **Աբրակունտ**, **Աբրակունտիս**, , ɯ̈բրɯ̈գունուս), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։

## Պատմություն
Գյուղը գտնվում էր Մեծ Հայքի Սյունիք աշխարհի Երնջակ գավառում։ Այուհետև եղել է Երևանի նահանգի Նախիջևանի գավառում։ Խորհրդային տարիներին գտնվում էր Նախիջևանի ԻՍՍՀ-ի Ջուլֆայի շրջանում։

Գյուղում գտնվում էր հայտնի հայկական Սուրբ Կարապետ վանքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջուղայի շրջանի բնակավայրեր
Սադախլո

**Սադախլու** ( - Սադախլո, որը ծագում է՝ დახლი - «վաճառասեղան» բառից,  - Սադախլը), քաղաքատիպ ավան Վրաստանի Քվեմո Քարթլի երկրամասի Մառնեուլի մունիցիպալիտետում:

## Անուն
Բնակավայրի հայկական հնչունային ձևը Սադախլու է: Վրացիները այն անվանում են Սադախլո, իսկ ադրբեջանցիները՝ Սադախլը:

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Հայաստան - Վրաստան սահման համարվող գծի անմիջապես հարևանությամբ:

## Պատմություն
### Հայ-վրացական պատերազմ

## Տնտեսություն
Սադախլոյում գտնվում է մեծածախ խոշոր շուկա, որտեղ ադրբեջանցիները վաճառում են Թուրքիայից և Ռուսաստանից բերված մթերք, հագուստ և ալյուր, իսկ հայերը իրանական արտադրության տարբեր ապրանքներ։

## Պատկերասրահ
 
Sadakhlo Mosque.jpg|Մզկիթ Սադախլու գյուղում
Sadakhlo, Georgia - panoramio (18).jpg|Սադախլու գյուղի № 1 դպրոցը
Sadakhlo checkpoint.jpg|Վրացական սահմանային անցակետը Սադախլու գյուղի հարևանությամբ


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մառնեուլի շրջան
Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքատիպ ավաններ
Միություն (թերթ, Թբիլիսի)

right|200px|thumb|Թերթի պատկերանիշը

**Միություն**, Վրաստանի հայ համայնքի ՀԿ պաշտոնաթերթ։

## Պատմություն

Նրա առաջին համարը լույս է տեսել 2010 թվականի մայիսի 28-ին։

## Արտաքին հղումներ
* Թերթի պաշտոնական կայքը
* Վրաստանի հայ համայնքի պաշտոնական կայքը 

Կատեգորիա:Վրաստանի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Արազին

**Արազին** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։ Տեղակայված է Կզնուտ գյուղից 3-4 կմ արևելք։

## Պատմություն
19-րդ դարի կեսերից մուսուլմանական տարբեր ցեղերի բնակվելու պատճառով 1860-ական թվականներին հայ բնակչությունը թույլտվություն ստանալով հին գյուղից՝ տեղափոխվում է 1 կմ հյուսիս-արևմուտք և հիմնում Հայկական թաղ։ Վերջին հայ ընտանիքները  տեղափոխվել են 1960-ական թվականներին։

## Հուշարձաններ
Գյուղի  հուշարձաններից գրեթե ոչինչ չի պահպանվել։ 19-րդ դարում ունեցել է 8 ջրաղաց, եկեղեցի և այլ հուշարձաններ, որոնցից միայն աննշան հետքեր են մնացել։

Արազինի եկեղեցին՝ Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին, փոքր ծավալով և անշուք հուշարձան է եղել։

## Պեղումներ
Գյուղի շրջակայքում  գտնվող դամբարանադաշտից 1970-ական թվականներին հայտնաբերվել են մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակին վերաբերող հնագիտական իրեր։

## Ծանոթագրություններ
Գաղ

**Գաղ** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։

Գյուղի հայտնի վանքերից է եղել Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը, որի ներկայիս վիճակի մասին տեղեկություն չկա։

## Հայտնի գաղեցիներ
* Աբել Գաղեցի, 16-րդ դարի գրիչ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գաղ
Կատեգորիա:Ջուղայի շրջանի բնակավայրեր
Կոյնուկ

**Կոյնուկ** (այժմ կոչվում է՝ **Գյոյնյուկ**, ), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։

## Աշխարհագրություն
Կոյնուկ գյուղը գտնվում էր պատմական Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Երնջակ գավառում, պատմական Զավաչրի գյուղից 5-6 կմ արևմուտք։ Կառուցված էր Զանգեզուրի լեռնաշղթայի լեռնային գոտում։

## Պատմություն
Պատմական աղբյուրներում գյուղի մասին տեղեկատվություն չի պահպանվել։

Միջին մեծությամբ հայկական գյուղ էր։ Հայերը այն լքել են 19-րդ դարի կեսերին։ Մինչև 1940 թվականը այստեղ բնակվել են ադրբեջանցիները, որոնց հեռանալուց հետո գյուղը դարձել է անմարդաբնակ։ Ներկայումս ավերակների է վերածվել։

## Հուշարձան
Պատմական աղբյուրներում և վիմական արձանագրություններում չի հանդիպում որևէ տեղեկատվություն գյուղի պատմաճարտարապետական հուշարձանների վերաբերյալ։

## Տես նաև
* Ջուղայի շրջան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջուղայի շրջանի բնակավայրեր
Գյուլիստան (Ջուղայի շրջան)

**Գյուլիստան** (), նախկինում խոշոր միջնադարյան հայաբնակ գյուղ Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Երնջակ գավառում, իսկ այժմ փոքր գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Ջուղայից 1,5 կմ արևելք, Արաքսի ափին, կամրջի մոտ հարթ վայրում։

## Պատմություն

Միջին մեծության այս գյուղը տափարակ վայրում տեղադրված լինելու հանգամանքով կոչվել է *Դաշտ* կամ *Դաշտի գյուղ*։ Դաշտի բնակչությունը 1605 թվականին տարածաշրջանի այլ գյուղերի և քաղաքների հետ նույնպես բռնագաղթի ենթարկվեց։ Դաշտի տարածքը բավականին լավ է մշակվել և կանաչազարդ ու վարդերով պատված լինելու հետևանքով անվանվել է նաև Վարդուտ կամ Վարդուտի գյուղ։ Այս անվանումն էլ 19-րդ դարի կեսերից հետո, թարգմանվելով թուրքերենի, դարձել է Գուլիստան։

1881 թվականին հողային աշխատանքների կատարման ժամանակ այստեղ երևացել են Դաշտի եկեղեցու և այլ շինությունների հետքերը։

Ծնունդով այստեղից Դաշտից էր 17-րդ դարի հեղինակ Ստեփանոս Դաշտեցին, որը մի շարք պատմական ու կրոնական աշխատությունների, բանաստեղծությունների ու հանելուկների հեղինակ է։ Իր բանաստեղծություններից մեկում Դաշտեցին հայրենի ծննդավայրի մասին նշել է.

## Հայտնի դաշտեցիներ
* Ստեփանոս Դաշտեցի

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երնջակ գավառի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ջուղայի շրջանի բնակավայրեր
Քռնա

**Քռնա** (այժմ կոչվում է՝  - **Քիռնա**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։
Երնջակ գավառի այս նշանավոր ավանը փռված է անմիջապես Օձասար լեռան հարավ-արևմտյան փեշի դաշտերում, Երնջակ գետի ձախ ափին։

## Պատմություն
Քռնայի ուսումնասիրությունը ապացուցում է, որ այդտեղ մարդիկ բնակություն են հաստատել դեռևս մեր թվարկությունից առաջ։ Միջնադարում այստեղ բնակվում էր 400-500 տուն հայ ազգաբնակչություն։ Այստեղից էր Մխիթար առաջին (մականունով Մխիկ) կաթողիկոսը, որը կաթողիկոս է ընտրվել 1341-1355 թթ․։

## Տես նաև
* Սուրբ Աստվածածին վանք (Քռնա)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջուղայի շրջանի բնակավայրեր
Գուգավանք

**Գուգավանք** (այժմ կոչվում է Լաքաթաղ ), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։ Նախկինում խոշոր միջնադարյան հայաբնակ գյուղ։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում էր Երնջակ գետի ամենավերին հոսանքում՝ Արավսեակ գյուղից 4 կմ հարավ-արևելք, բարձրագագաթ լեռնագոգավարությունում։ Նախկինում ընդգրկել է շուրջ 50-60 բնակելի և այլ շինություններ։

## Պատմություն
Գուգավանք գյուղը գտնվում էր պատմական Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Երնջակ գավառում։ 19-րդ դարի կեսերից հայերը ստիպված լքել են գյուղը և այն ավերակների է վերածվել։ Գյուղատեղին անվանվել էր Լաքաթաղ։ Հետագայում վերբնակեցվել է ադրբեջանցիներով։

2014 թվականի հունիսի 11-ին ադրբեջանական ԶԼՄ-ները տեղեկություն են տարածել, համաձայն որի *«հայերը գրավել են Նախիջևանի Ջուլֆայի շրջանի Լաքաթաղ բնակավայրը»* և իշխանությունները որոշում են հանել տարհանեն տեղի բնակչությունը։ Միևնույն ժամանակ որոշ ԶԼՄ-ներ տեղաբնակների վրա հղումով գրում էին «Նախիջևանում կատաղի մարտերի մասին», սակայն քիչ անց Հայաստանի պաշտպանության նախարարության մամուլի քարտուղար Արծրուն Հովհաննիսյանը պաշտոնապես հերքել է ադրբեջանական ԶԼՄ-ների կողմից տարածված տեղեկատվությունը և ասել, որ «հաղորդագրությունն իրականությանը չի համապատասխանում և սուտ է»պանարմենիան։ Ավելի ուշ Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությունը հայտարարել է, որ տեղեկատվությունը, թե Նախիջևանի Սադարակի, Ջուլֆայի և Շահբուզի շրջաններում հայերի հետ կատաղի մարտեր են գնում, և որ հայկական ուժերը գրավել են Ջուլֆայի շրջանի Լաքաթաղ բարձունքը, իրականությանը չի համապատասխանում։ Մինչև այդ իրադարձությունները հունիսի 5-ին Նախիջևանի հետ սահմանին հակառակորդի կրակոցից սպանվեցին հայկական բանակի պայմանագրային երկու զինծառայողներ՝ Անդրանիկ Եղոյանն Բորիս Գասպարյանը։ Հունիսի 9-ին գեներալ-մայոր Արկադի Տեր-Թադևոսյանը հայտարարեց, որ հայկական ուժերը պատրաստվում են շոշափելի հարվածներ հասցնել ադրբեջանական կողմին, և այդ ուղղությամբ նախապատրաստություններն ընթացքի մեջ են։ Այժմ Գուգավանքի բարձունքների մոտ են տեղակավայված ՀՀ Զինված Ուժերի մարտական դիրքերը։

## Հուշարձաններ
Գյուղը ունեցել էր 9-10-րդ դարերում կառուցված եռանավ բազիլիկ հորինվածքով եկեղեցի, ինչպես նաև Երնջակ գետի վրա 17-րդ դարում կառուցված միաթռիչք կամուրջ։

## Տես նաև
* Գուգավանքի կամուրջ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջուղայի շրջանի բնակավայրեր
Վան (Ջուղայի շրջան)

**Վան** (աժմ կոչվում է՝  - **Միլախ**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։

## Պատմություն
Վան գյուղը գտնվում էր պատմական Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Երնջակ գավառում՝ Արավսեակ գյուղից 4 կմ հարավ-արևմուտք։

19-րդ դարում լքված գյուղի մի մասի վրա հմնվել է ներկայիս Միլախ գյուղը։

Ստեփանոս Օրբելյանի հարկացուցակի համաձայն Վան գյուղը Տաթևի վանքին վճարել էր 12 միավոր հարկ։

## Հուշարձաններ
Գյուղn ուներ եկեղեցի, որի հետքերը 20-րդ դարի վերջերին դեռևս երևում էին։ Գյուղի հարավ-արևելյան կողմում գտնվող լեռան գագաթին ժամանակին եղել է բերդ, որից այժմ որևէ հատված չի պահպանվել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջուղայի շրջանի բնակավայրեր
Նահաջիր (գյուղ)

**Նահաջիր** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Բաբեկի շրջանում։ Գյուղը  գտնվում է Շահակերտ գյուղից 8-9 կմ արևմուտք։

## Պատմություն
Բնակավայրի տարածքում վաղ շրջանի հուշարձանները վկայում են այն, որ  մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակում մարդիկ բնակություն են հաստատաել այս գյուղում։ Միջնադարում Նահաջիրն հայաբնակ միջին մեծության գյուղ էր համարվում, որտեղից հայերը արտագաղթել են 19-րդ դարի կեսերին։ Այնուհետև այն մինչև 1950-ական թվականները բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով։

## Հուշարձաններ
10-13-րդ դարերում Նահաջիրի հարավ-արևելքում հիմնվում է եկեղեցի, որը 1873 թվականի տվյալներով կանգուն էր, սակայն այն ավերակների է վերածվել 20-րդ դարի սկզբին։ Եկեղեցին ունեցել է քառամույթ բազիլիկայի հորինվածք։  
Վաղ շրջանի կարևոր հուշարձաններից նշանակալի են նրա բերդը և դամբարանադաշտը։ Նահանջիի բերդը, որը համարվում է մ.թ.ա. 8-7-րդ դարերի նշանավոր հուշարձան, գտնվում է բարձրագագաթ և անառիկ լեռան վրա։ Այս բերդը Նախիջևանի կարևոր ամրաշինություններից է, որը Երնջակ գավառի իշխանները վերակառուցել և ամրացրել են 9-10, 17-18-րդ դարերում։ Միջնաբերդով և մի քանի պարիսպներով շրջապատված Նահանջիր բերդի շինությունների մեծ մասը դարերի ընթացքում ավերվել և փլատակների են վերածվել։

## Պեղումներ
1930-ական թվականներին տեղի ունեցած հնագիտական պեղումների արդյունքում հայտաբերվել են բրոնզեդարյան խեցեղեն և այլ հանգիտկան իրեր, որոնք բնակավայրի վաղ շրջանի վերաբերյալ արժեքավոր տեղեկություններ են հաղորդել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջուղայի շրջանի բնակավայրեր
Ռապատ

**Ռապատ** (այժմ կոչվում է՝  - **Ղզլջա**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։ Տեղակայված է Երնջակ գետահովտի միջին մասում, գետի ձախ կողմում։

## Պատմություն
13-րդ դարում Ռապատը Տաթևի վանքին վճարել է 12 միավոր հարկ։

## Հուշարձաններ
19-րդ դարի վերջերին հայերի հեռանալուց հետո այն շրջակա Ղզլջա գյուղի մուսուլման բնակիչներն աստիճանաբար հողին են հավասարեցրել այս գյուղատեղիի շինությունները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջուղայի շրջանի բնակավայրեր
Սալիթաղ

**Սալիթաղ** (այժմ կոչվում է՝  - Սալթաղ), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։ Տեղակայված է Օձասարի արևմտյան սալապատ փեշին, Տիգրանավան, կամ Ապարան (Ապարաններ) պատմական քաղաքի մոտ, Երնջակ գետի ձախ ափին։

## Պատմություն
Աղբյուրներում Սալիթաղն առաջին անգամ հիշատակվում է 1383-1384 թվականներին Թ. Աքվինացու «Յաղաքս տնօրինութեանն Քրիստոսի» ձեռագրի էջերից մեկի գլխազարդի մեջ տեղադրված հիշատակագրի մեջ։

## Անվան ծագում
Ըստ ավանդության՝ այս գյուղը Տիգրանավան քաղաքի թաղամասն է եղել և մեծատարած սալաքարերի վրա տեղակայված լինելու պատճառով անվանվել է Սալի-թաղ, որն էլ այժմյան շրջանի համանուն գյուղն է։ Իսկ Սալ անվանումը հայերենում շատ հին ծագում ունի։

Ավանդության համաձայն՝ մեր հեռու-հեռավոր նախնիները իրենց քարե կամ երկաթե գործիքները պատրաստում, «դարբնում» էին քարե սալերի վրա։ Իսկ այս գյուղը հիմնվել է այդպիսի սալաքարերի վրա և այդտեղից էլ ստացել է իր անունը։

## Հուշարձաններ
Սալիթաղի շրջակայքի ուսումնասիրությունը վկայում է, որ այն հիմնված է եղել վաղ շրջանում և ունեցել է եկեղեցի, խաչքարերով գերեզմանատուն, կամուրջ և այլ հուշարձաններ, որոնք ժամանակի ընթացքում ավերվել ու կործանվել են։

1860-ական թվականների Ա. Սեդրակյանի հաղորդած տեղեկություններով, ինչպես նաև 1873 թվականի տվյալներով, Սալիթաղի եկեղեցին արդեն ավերակ էր, որից միայն հիմնապատերի ու որմերի առանձին հետքերն էին տեսանելի։ Գյուղի հյուսիսային կողմում, մի բարձրադիր տեղում գտնվում է Սալիթաղի վաղեմի գերեզմանատունը, որից աննշան սատանաքարեր են մնում միայն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջուղայի շրջանի բնակավայրեր
Շոռոթ

**Շոռոթ** (այժմ կոչվում է՝  - **Շուրուդ**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։ Տեղակայված է Ժանժուր ձորում։

## Պատմություն
Գյուղը պատմական սկզբնաղբյուրներում հիշատակվում է 13-րդ դարից և հայտնի էր ինչպես միջնադարյան հայկական զարգացած, նշանավոր օջախ։

Միջնադարում՝ 14-18-րդ դարերում շոռոթցի վաճառականներն առևտրական լավ հարաբերությունների մեջ էին ոչ միայն Հայաստանի կարևոր նահանգների և առևտրական կենտրոնների հետ, այլև Հնդկաստանի, Իտալիայի, Ռուսաստանի, Հոլանդիայի և այլ երկրների հետ։

Շոռոթում վաղ ժամանակներից ի վեր ձևավորվել, ապա 15-18-րդ դարերում զարգացման բարձր աստիճանի է հասել բազմատեսակ արհեստներ, ինչպիսիք են օրինակ կավագործությունը, ջուլհակությունը, ներկարարությունը, մետաղագործությունը, քարկոփությունը, ինչպես նաև գրչարվեստը, որմնանկարչությունը և այլն։

Հայաշատ գյուղը քիչ-քիչ հայաթափվել է, վերջին հայկական ընտանիքները տեղահան են արվել 1960-ական թվականներին։

Շոռոթը հարուստ է կավանյութով, որը դարեր շարունակ տեղացիների համար ծառայել է որպես շինանյութ՝ քարաշեն տների, ջրատար խողովակների, խեցեգործության համար։ Ըստ տարեց շոռոթեցիների մեկնաբանության՝ գյուղի դաշտի երեսին պատած աղագույն կավանյութի համար գյուղը կոչվել է Շոռոթ։ Ներկայիս Շոռոթի շրջակայքում գտնվող մի քանի գերզմանատների, վանքերի ու եկեղեցների, հնձանների և ամրոցների, աղբյուրների և այլ շինություններ ավերակները վկայում են այս բնակավայրի միջնադարյան բուռն կյանքի մասին, ուր բնակվել են իմ քանի հազարի հասնող հայ բնակչություն։

## Հուշարձաններ
Մինչև 19-րդ դարի կեսերը կիսականգուն վիճակում էին գտնվում Շոռոթի պատմաճարտարապետական հուշարձանների մեծ մասը, որոնք ժամանակին զարդարում էին Շոռոթի գեղեցկատես համայնապատկերը։

Շոռոթի պատմաճարտարապետական հուշարձանների շարքում նշանավոր համալիրներ են նրա հանրահայտ վեց եկեղեցիներն ու վանքերը, որոնցից այժմ կանգում վիճակում են գտնվում երեքը՝ Սուրբ Լուսավորիչ վանքը, ավանի գլխավոր և մայր եկեղեցին՝ Սուրբ Հակոբ և Սուրբ Աստվածածին  եկեղեցին։

## Հայտնի շոռոթցիներ
* Նաղաշ Հովնաթան
* Առաքել Շոռոթեցի

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջուղայի շրջանի բնակավայրեր
Թեղեակ

**Թեղեակ** (այժմ կոչվում է *Թեյվազ* ), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։

## Պատմություն
Թեղեակ գյուղը գտնվում էր Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Երնջակ գավառում, Շահկերտ գյուղից 4․5-5 կմ արևմուտք։ Բարձր լեռնային գոտում հիմնված գյուղ էր, որը առաջին անգամ հիշատակվում է 13-րդ դարում Ստեփանոս Օրբելյանը։

Գրավոր աղբյուրներում շատ քիչ տեղեկատվություն կա գյուղի մասին։ Գյուղը միջնադարում զբաղվել է առևտրով, քանի որ գտնվում էր Նախիջևան-Ապրակունիս-Շահկերտ-Զանգեզուր բանուկ երթուղու վրա։

Գյուղի տապանաքարերի արձանագրությունները վկայում էին, որ մինչև 1850-ական թվականները այնտեղ էին գնակվում հայերը։

## Արհեստ
13-18-րդ դարերում գյուղում զարգացած էր քարկոփությունն ու շինարարությունը։

## Ճարտարապետություն
Գյուղի ճարտարապետական հուշարձանները 20-րդ դարում արդեն ավերակներ էին։ Գյուղն ունեցել էր եկեղեցի, որից արևելք գերեզմանոցն էր։

### Եկեղեցի
11-12-րդ դարերի եկեղեցին կառուցված էր գյուղի կենտրոնական հատվածում։ Գրավոր աղբյուրներում և վիմական արձանագրություններում եկեղեցու անունը չի պահպանվել։ Ունեցել էր քառամույթ եռանավ բազիլիկ հորինվածք։ Կառուցված էր սրբատաշ և կոփածո քարերով։ Ավանդատները կառուցված էին աբսիդի երկու կողքերին։ Վերանորոգվել էր 17-րդ դարում։

### Գերեզմանատուն
Գյուղի արևելյան կողմում գտնվող հայկական գերեզմանատունը վերգրվում է 13-16-րդ դարերին, որտեղ 1980-ականների դրությամբ կար 87-90 քառանկյունի խաչքարեր ներկայացնող տապանաքարեր։ Տապանաքարերից 32 արձանագիր էին։ Տապանաքարերի մեծ մասը մամռապատ էին ու կիսով չափ թաղված հողի մեջ կամ տեղահան են արված։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջուղայի շրջանի բնակավայրեր
Խոշակունիք

**Խոշակունիք**, նաև ***Խաչկաշեն***, ***Խոշկաշեն*** (այժմ կոչվում է՝ &nbsp;-&nbsp;**Խոշքեշին**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջուղայի շրջանի բնակավայրեր
Յայջի (Ջուղայի շրջան)

**Յայջի** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։

## Ավանդություն
Թշնամիների հարձակման ժամանակ Որոտանի ձորերի բնակիչները ամրանում են Լծեն գյուղի ժայռերում։ Երկար ամիսներ տևող պաշարման ընթացքում սպառվում է պաշարվածների աղը։ Մի երիտասարդ որսորդ հանձն է առնում գնալ Շենհեր աղի։ Անտառի մեջ հանդիպում է Յայջիկ անունով կիսավայրենի մի աղջկա, որը տեսնելով որսորդին, փախչում է։

Աղը Լծեն հասցնելուց հետո, որսորդը նորից գնում է Յայջիկի հետևից։ Գտնելով նրան ամուսնանում է հետը և կիրճի խորքից բարձրանալով լեռան կատարը, տուն է հիմնում, ընտանիք կազմում։ Ժամանակ անց, որսորդը նեղվելով թշնամիներից, գերդաստանով իջնում է ձորը, թաքնվում անմատչելի տեղերում և այնտեղ գյուղ հիմնում, որը անտառաբնակ աղջկա անունով կոչվում է Յայջի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջուղայի շրջանի բնակավայրեր
Աղբի

**Աղբի** (այժմ կոչվում է՝ &nbsp;-&nbsp;**Աղրը**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանի վարչական կենտրոն Օրդուբադ քաղաքից 7-8 կմ արևմուտք՝ Ներքին Ագուլիս գյուղի մոտ։

## Պատմություն
Աղբի գյուղը գտնվում է պատմական Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Գողթն գավառում, Վանանդ գյուղից 3 կմ հարավ-արևմուտք, գետի աջ ափին՝ ձորահովտի միջին հոսանքում։

Միջին մեծության Գողթնի այս բնակավայրից հայերը գաղթել են 19-րդ դարի սկզբներին։ 1925-32 թվականներին ուներ 56, իսկ 19-րդ դարի կեսերին 79 հայ բնակիչ։ 1906 թվականին այստեղ ապրում էր 133 բնակիչ, որոնք բոլորն էլ ադրբեջանցիներ էին։

## Հուշարձաններ
Գյուղում եղել են հուշարձաններ, որոնք ներկայում գոյություն չունեն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Որդուարի շրջանի բնակավայրեր
Անապատ (Որդուարի շրջան)

**Անապատ** (ներկայում պաշտոնական անվանումն է **Անաբադ**, ), նախկին հայկական, ներկայում ադրբեջանաբնակ գյուղ Ադրբեջանի Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Օրդուբադի շրջանում։

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
Անապատ գյուղը հարուստ է եղել պատմամշակութային հուշարձաններով։ Հայտնի են Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին, Սուրբ Հռիփսիմե մատուռը, ընդարձակ գերեզմանոցը և այլն։ Բոլոր հուշարձանները Ադրբեջանի հակահայ քաղաքականության հետևանքով ոչնչացվել են։ Գյուղում առկա է նաև մզկիթ։

Անապատի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին հիմնադրվել է 14-15-րդ դարերում գյուղի կենտրոնական մասում։ Ունեցել է քառամույթ եռանավ բազիլիկ հորինվածք։ Կառուցվել է ճեղքված և մշակված քարից։ Մուտքը եղել է արևմտյան կողմում, ունեցել է զույգ ավանդատներ։ Հայտնի է, որ 17-րդ դարում վերանորոգվել է։ Արդեն 1990 թվականի դրությամբ եղել է ավերակ։

Անապատի Սուրբ Հռիփսիմե մատուռը կառուցվել է ճեղքված և կիսամաշ որձաքարից 19-րդ դարում գյուղից 400-450 մետր դեպի արևելք գտնվող վայրում։ Ունեցել է միանավ հորինվածք։ Մուտքը եղել է արևմուտքից։ Հայտնի է, որ 19-րդ դարում ենթարկվել է վերանորոգման։ Արդեն 1990 թվականի դրությամբ եղել է ավերակ։

Գյուղի ընդարձակ գերեզմանոցը գտնվել է բնակավայրի հյուսիս-արևելյան կողմի ձորալանջին։ Ուսումնասիրողների հաշվարկներով ունեցել 260-ից 265 հարթ քառանկյունի տապանաքարեր, որոնցից 74-ը եղել են արձանագիր։ Ձևավորվել է 15-ից 19-րդ դարերում։ 1980-ական թվականների դրությամբ տապանաքարերի մեծ մասը թաղված է եղել հողի մեջ կամ ենթարկվել տեղահանության։

Անապատի տարածքում գտնվող մզկիթը թվագրվում է 19-րդ դարի վերջ 20-րդ դարի սկզբով։ Ներկայում այն կանգուն է։

## Ծանոթագրություններ
Տանակերտ

**Տանակերտ** (այժմ կոչվում է՝  - **Անագյուտ**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում։

## Տանակերտի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի
Ժամանակը՝ անհայտ։ - Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևելյան թաղամասում։ - Ճարտարապետը՝ անհայտ։ - Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։ - Հորինվածքը՝ քառամույթ գմբեթակիր բազիլիկա։ - Շինանյութը՝ ճեղքված քար, գետաքար։ - Վերանորոգումներ՝ XVII դ., XIX դ.։ - Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։ - Աբսիդը՝ հնգանիստ։ - Մույթերը՝ ութանկյուն կտրվածքով։ - Ավանդատները՝ մեկ զույգ, երկհարկանի։ - Գմբեթը՝ ութանիստ։ - Արձանագրություններ՝ անհայտ։ - Որմնանկարներ՝ 19-րդ դ. բեկորները այժմ իսպառ քայքայվել են։ - Պատկերաքանդակներ՝ չունի։ - Զարդաքանդակներ՝ չունի։ - Շրջակայքում՝ եկեղեցու արևմտյան կողմում կառուցված է գավիթ-ժամատունը, որը ևս ավերակ է։ - Վիճակը՝ կանգուն, գմբեթի, ծածկի և որմերի վերին մասերում ունի վտանգավոր ճաքեր։

### Եկեղեցու գավիթ-ժամատունը
Ժամանակը՝ XVII - XVIII դդ.։ - Տեղը՝ կցված է ս. Աստվածածին եկեղեցու արևմտյան ճակատին։ - Ճարտարապետը՝ անհայտ։ - Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։ - Հորինվածքը՝ միանավ, թաղակապ։ - Շինանյութը՝ ճեղքված քար, գետաքար։ - Վերանորոգումներ՝ անհայտ։ - Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։ - Արձանագրություններ՝ չունի։ - Պատկերաքանդակներ՝ չունի։ - Զարդաքանդակներ՝ չունի։ - Վիճակը՝ կիսականզուն, քանդված է ծածկը, որմերի վերին մասերը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Որդուարի շրջանի բնակավայրեր
Վերին Ազա

**Վերին Ազա** (այժմ կոչվում է՝  - **Ազադքենդ**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում։ Գտնվում է Արաքսի ձախակողմյան Գիլան վտակի ստորին հոսանքում, ձախ ափին, Օրդուբադ քաղաքից մոտ 17 կմ արևմուտ։

## Պատմություն
Վերին Ազան գտնվում է Մեծ Հայքի պատմական Գողթն գավառում, Գիրան գետի ստորին հոսանքում, անմիջապես գետի ձախ ափին, այգևետ վայրում՝ Օրդուբադ քաղաքից 17 կմ արևմուտք։ Գյուղը 15-րդ դարում հիմնադրվել է պատմական Ազատ քաղաքատեղիի ավերակների վրա և կազմված Է եղել 160-220 տուն հայ բնակչությունից։ Գյուղը նախկինում գտնվում էր Երևանի նահանգի Նախիջևանի գավառի կազմում, խորհրդային տարիներին՝ Նախիջևանի ԻՍՍՀ-ի Օրդուբադի շրջանում։

Գյուղի բնակիչները հայ-թաթարական ազգամիջյան ընդհարումների ժամանակ՝ 1918 թվականի մարտ-հուլիս ամիսներին, հերոսաբար պայքարել են էդիֆ և Խալիլ բեյերի հրոսակների դեմ, որոնց բանակը Վերին Ազան գրավելու համար կորցրել է շուրջ 600 զինվոր ու սպա։ Թուրքական զորքը գյուղը ենթարկեց ավերածության ու կողոպուտի։ Կենդանի մնացած բնակիչները գաղթեցին նախ Ցղնա, ապա Կապան ու Քաջարան։ Այս գյուղից վերջին հայ ընտանիքները արտաքսվեցին 1989 թվականին, ազգամիջյան իրադարձությունների ընթացքում։

Ենթադրվում է, որ ինչպես Վերին, այնպես էլ Ներքին Ազա գյուղերը իրենց անունները ստացել են Ազատ քաղաքի անվանումից։

## Բնակչություն
Գյուղի բնակիչները եկել են Պարսկահայաստանից 1828-1829 թվականներին։ 19-րդ դարի վերջերին ուներ 700 հայ բնակիչ, 1906 թվականին՝ 1492, 1971-ին 235 բնակիչ։

## Տնտեսություն
Խորհրդային տարիներին Վերին Ազայի կոլտնտեսությունը միավորում է նաև Ներքին Ազա և Դեր գյուղերը։ Բնակիչները զբաղվում էին շերամապահությամբ, պտղաբուծությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ, մասամբ բանջարաբուծությամբ։

## Հասարակական կառույցներ
1985 թվականի դրությամբ գյուղն ուներ միջնակարգ դպրոց, հիվանդանոց, ակումբ և կինո։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում պահպանվել է Գիլանի վրա 1870-ական թվականներին կառուցված և մինչև այժմ գործող հինգաչքանի կամուրջը և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու ավերակները։ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, որը հավանաբար հիմնադրված է եղել 17-րդ դարում, գտնվում է գյուղի արևմտյան կողմի բարձունքի վրա։ ճեղքված և կիսամշակ քարով կառուցված, միանավ հորինվածք ունեցող այս հուշարձանից մնում է միայն նրա աբսիդի ու ավանդատների հատվածները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Որդուարի շրջանի բնակավայրեր
Ներքին Ազա

**Ներքին Ազա** (այժմ կոչվում է՝  - **Ազա**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում, Գիրան գետի ստորին հոսանքում, հարթավայրում, Երևան-Բաքու երկաթուղու Ազա կայարանի մոտ։

## Պատմություն
Ներքին Ազան գտնվում է պատմական Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Գողթն գավառում, Գիրան գետի ստորին հոսանքում, Արաքս գետից ոչ հեռու, այգևետ հարթավայրում, Վերին Ազա գյուղից 2 կմ հարավ-արևմուտք։ Գյուղը հիմնված է պատմական Ազատ քաղաքի տարածքում։

Խորհրդային տարիներին մտնում էր Նախիջևանի ԻՍՍՀ-ի Օրդուբադի շրջանի մեջ։ Դեր գյուղի հետ միասին միավորված էր Վերին Ազա կոլտնտեսության հետ։

## Բնակչությունը
Գյուղում բնակվում էին հայեր և ադրբեջանցիներ։ Հայերի մի մասն այստեղ եկել էր 1829 թվականին Մարազա քաղաքի շրջակայքից։ Վերջին հայ ընտանիքները այստեղից տեղափոխվել են 1970-ական թվականներին։ Այստեղից էր կոմպոզիտոր Արամ Խաչատրյանի մայրը՝ Ղումաշը։ Այժմ գյուղի բնակիչները ադրբեջանցիներ են։

## Տնտեսություն
Ներքին Ազայի բնակիչները զբաղվում են երկրագործությամբ, բանջարաբուծությամբ, անասնապահությամբ։

## Հուշարձաններ
Գյուղում գտնվել էր Սուրբ Առաքյալ եկեղեցին, որը մինչև 20-րդ դարը արդեն ավերակ էր։ Գյուղում էր գտնվում Սուրբ Գևորգ մատուռը։

Գյուղի հյուսիսարևմտյան մասում կար 14-րդ դարի և ավելի ուշ ժամանակի գերեզմանոց, որտեղ մինչև 20-րդ դարի վերջերը պահպանվել էին շուրջ 170 հարթ, քառանկյուն և խոյաձև տապանաքար։ 61 տապանաքարի վրա կար արձանագրություն։ Դեռ 1980-ականներին խոյաձև տապանաքարերից մի քանիսը տեղահան էին արվել։

## Հետաքրքիր փաստեր
* Հայտնի երգահան Արամ Խաչատրյանի ծնողները հինավուրց գողթնեցիներ էին, որը Մովսես Խորենացին գովերգել էր որպես շնորհալի երգիչ-երաժիշտների հայրենիք։ Հայրը՝ Եղիան, ծնվել է Երևանի նահանգում՝ Օրդուբադի մոտակայքում, իսկ մայրը՝ Ղումաշը, ծնվել է Ներքին Ազա գյուղում։

## Տես նաև
* Վերին Ազա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Որդուարի շրջանի բնակավայրեր
Բղև

**Բզե-Բիլավ** կամ **Բղև** (այժմ կոչվում է՝ &nbsp;-&nbsp;Բիլյավ), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում։

## Պատմություն
Բղևի գյուղը գտնվում է պատմական Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Գողթն գավառում, Բոհրուտ գյուղից 3 կմ ձորն ի վար, Գիլան գետի ափին, հարթ վայրում։

Գյուղի մասին հիշատակել էր 17-րդ դարի պատմիչ Ա. Դավրիժեցին, երբ Շոռոթից գնացել էր Ցղնա։

## Հուշարձաններ
Պատմական աղբյուրներում միայն նշվում է, որ գյուղը ունեցել էր եկեղեցի։ Որևէ այլ տեղեկատվություն չի պահպանվել։ Գյուղի առջև՝ Գիլան գետի վրա, կառուցվել էր նաև կամուրջ։

### Բղևի կամուրջ
Կառուցվել է 16-17-րդ դարերում՝ Գիլան գետի վրա։ Ճարտարապետ անհայտ է, ինչպես նաև անհայտ է պատվիրատուի անուն։ Եռաթռիչք հորնավածքով կամուրջ էր, որից ներկայումս պահպանվել են խելերի հետքերը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Որդուարի շրջանի բնակավայրեր
Ներքին Ագուլիս

**Ներքին Ագուլիս**, (նաև՝ **Ստորին Ագուլիս**, **Դաշտ Ագուլիս**, **Ագուլիսի դաշտ**, **Ներքին Ագուլիք**, **Ներքին Ակուլիս**, **Աշաղը Այլիս**, **Դաշտ**, **Դեշտ**, **Տաշտ**, այժմ կոչվում է՝ &nbsp;-&nbsp;**Աշաղի Այլիս**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Օրդուբադի շրջանում։

## Պատմություն
Ներքին Ագուլիս գյուղը նախկինում գտնվում էր Մեծ Հայքի Սյունիք աշխարհի Գողթն գավառում, երբեմն հիշատակվում է ավան։ Ներքին Ագուլիս գյուղը գտնվում է Օրդուբադ քաղաքից մոտ 4 կմ արևմուտք, Ագուլիս գետի ափին, Վերին Ագուլիսից 2 կմ հարավ, նախկին պատմական Դաշտ գյուղի տեղում, որը վերին ագուլեցիները 1820 թվականին գնել էին Պարսից գահաժառանգ Աբբաս-Միրզայից և կոչել՝ Ներքին Ագուլիս։ Նախկինում եղել է հայկական մշակութային մեծ քաղաքի մի մասը, որը հայաթափվել և ավերվել է 1919 թվականի Ագուլիսի ջարդերից հետո։

Խորհդային կարգերի ժամանակ մտնում էր Նախիջևանի ԻՍՍՀ Օրդուբադի շրջանի մեջ։

## Բնակչությունը
մինի|Հայ ընտանիք Ագուլիսից:
1829-1832 թվականներին ուներ 459, 1897 թվականին՝ 990, 1906 թվականին՝ 1254 բնակիչ։ 1986 թվականին գյուղում բնակվում էր ադրբեջանական մի քանի ընտանիք։

## Կրոնական կառույցներ
[300px|մինի|աջից|[Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի (Ագուլիս)|Սուրբ Երրորդություն եկեղեցին (Սուրբ Ստեփանոս):]]
Ներքին Ագուլիսը ուներ 4 եկեղեցի՝ Սուրբ Երրորդություն (Սուրբ Ստեփանոս), Սուրբ Սարգիս, Սուրբ Մինաս և Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ։

## Ճարտարապետություն
Ներքին Ագուլիսն ուներ դպրոց և խանութներ։

## Տնտեսություն
Բնակիչները զբաղվում էին երկրագործությամբ, այգեգործությամբ և մասամբ առևտրով ու արհեստագործությամբ։

## Հայտնի մարդիկ
* Քրիստափոր Միքայելյան (Քաղաքական գործիչ)
* Պողոս Մակինցյան (Թարգմանիչ)
* Օվի Սևումյան (դերասան)
* Միքայել Մանվելյան (արձակագիր, դերասան)
* Մկրտիչ Բարխուդարյան (թարգմանիչ)
* Մուշեղ Աբեյան (հասարակակն գործիչ)
* Լևոն Մանվելյան (բանասաեր, գրող)
* Փիլիպոս Վարդազարյան (հրատարակիչ)
* Հարություն Թումանյան (գրող)
* Ալեքսանդր Քալանթար (խմբագիր)
* Ավետիք Արասխանյան (տնտեսագետ)
* Նեկտար Բաժբեուկ-Մելիքյան (ճարտարապետ)
* Անդրանիկ Սողոմոնյան (թատերական գործիչ)
* Քրիստափոր Աբեյան (բժիշկ)
* Սարգիս Բեգլարյան (նկարիչ)
* Արիստակես Զարգարյան (բժիշկ)
* Հովսեփ Թադևոսյան (մանկավարժ)
* Հովհաննես Հախնազարյան  (մանկավարժ)
* Դավիթ Քալանթար (մանկավարժ)
* Նինա Հայրապետյան (մանկավարժ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ագուլիս
Գանձակ (Որդուարի շրջան)

**Գանձակ** (այժմ կոչվում է՝ &nbsp;-&nbsp;**Գյանջա**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում։

## Գանձակի Սուրբ Հակոբ եկեղեցի
Ժամանակը՝ XIV-XV դդ.։&nbsp;-&nbsp;Տեղը՝ գյուղի կենտրոնական թաղամասում։&nbsp;-&nbsp;Ճարտարապետը՝ անհայտ։&nbsp;-&nbsp;Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։&nbsp;-&nbsp;Հորինվածքը՝ եռանավ բազիլիկա։&nbsp;-&nbsp;Շինանյութը՝ մշակված և կիսամշակ քար։&nbsp;-&nbsp;Վերանորոգումներ՝ 1577 թ., XVII դ., 1877 թ.։&nbsp;-&nbsp;Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։&nbsp;-&nbsp;Աբսիդը՝ բազմանիստ։&nbsp;-&nbsp;Մույթերը՝ անհայտ։&nbsp;-&nbsp;Ավանդատները՝ մեկ զույգ։&nbsp;-&nbsp;Արձանագրություններ՝ ունեցել է 1577 թ. վիմագիր խաչքար, այժմ անհետ կորած։&nbsp;-&nbsp;Որմնանկարներ՝ անհայտ։&nbsp;-&nbsp;Պատկերաքանդակներ՝ անհայտ։&nbsp;-&nbsp;Զարդաքանդակներ՝ անհայտ։&nbsp;-&nbsp;Շրջակայքում՝ անհայտ։&nbsp;-&nbsp;Վիճակը՝ 1927 թ. եկեղեցուց տեսանելի է եղել միայն նրա արևելյան ճակատը և հյուսիսային որմի մի մասը։ Այժմ իսպաո ավերված է։

## Գանձակի գերեզմանատուն
Ժամանակը՝ XIII-XIX դդ.։&nbsp;-&nbsp;Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևելյան մասում։&nbsp;-&nbsp;Տապանաքարերի թիվը՝ 67 -70։&nbsp;-&nbsp;Տապանաքարերի տեսակը՝ հարթ, քառանկյունի։&nbsp;-&nbsp;Արձանագիր տապանաքարերի թիվը՝ 48։&nbsp;-&nbsp;Վիճակը՝ հին տապանաքարերը մեծ մասամբ տեղահան են արված, արձանագրությունները եղծված են ու քայքայված։

## Գանձակի Սինեական ուխտատեղի
Ժամանակը՝ XI-XIII դդ.։&nbsp;-&nbsp;Տեղը՝ գյուղից 1 -1,5&nbsp;կմ վերև՝ ձորի մեջ։&nbsp;-&nbsp;Հորինվածքը՝ անհայտ։&nbsp;-&nbsp;Շրջակայքում՝ տեսանելի են հին եկեղեցու քարաբեկորները։ Հատկապես աչքի է ընկնում Սինեական մականունով խաչքարը, որն այժմ գլորված և կոտրված է։ Ամենայն հավանականությամբ այս ուխտատեղում է եղել Գողթնի նշանավոր Սինեական անապատը։&nbsp;-&nbsp;Վիճակը՝ ավերակ ու քայքայված։

## Տես նաև
* Ազնավիր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Որդուարի շրջանի բնակավայրեր
Դիսար

**Դիսար** (այժմ կոչվում է՝ &nbsp;-&nbsp;**Բաշքենդ**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Օրդուբադի շրջանում։ Գտնվում է Տանակերտից 2,5-3 կմ ներքև։

## Պատմություն
Գյուղը միջին մեծության բնակատեղի է, որտեղ կառուցված հուշարձաններից գրեթե ոչինչ չի պահպանվել։ Տեսանելի են նրա եկեղեցու և Տրունյաց գետի վրա կառուցված կամրջի ավերակները։

## Հուշարձաններ
### Սուրբ Գևորգ եկեղեցի
Դիսարի Սուրբ Գևորգ եկեղեցին տեղակայված է գյուղի կենտրոնական հատվածում։ Համեմատաբար փոքր չափի հուշարձան է։ Եկեղեցու հորինվածքը բաղկացած է դահլիճից, աբսիդից և ավանդատներից, որի մուտքը գտնվում է արևմտյան ճակատում։ Աբսիդը կիսաշրջանաձև է և ունի երեք որմնախորշեր։

Վերակառուցվել է 17-րդ դարում՝ նախկին եկեղեցու հիմքերի վրա։ Բեմի քարերից մեկի վրա  քանդակված «1900 թ.» տվյալը վկայում է այն մասին, որ եկեղեցին վերանորոգվել է նաև այդ տարեթվին, որի ժամանակ շինության ծածկը կառուցվել է փայտից՝ հենարան ունենալով դահլիճի չորս փայտյա սյուները։

## Կամուրջ
Դիսարի կամուրջը կառուցվել է 16-17-րդ դարերում։ Ըստ կազմության միաթռիչք է և կիրարկված է եղել սրբատաշ ու կիսամշակ որձաքարերով։

## Ծանոթագրություններ
Խուրս

**Խուրս** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Օրդուբադի շրջանում։ Տեղակայված է Նորակերտից մոտավորապես 4 կմ ձորն ի վար, դեպի Բիստ։

## Պատմություն
Խուրսի մասին տեղեկություններ չեն պահպանվել։ Հայերն այստեղ բնակվել են մինչև 20-րդ դարի սկզբները։

## Հուշարձաններ
Գյուղն ունի եկեղեցի, որը ներկայումս ունի խաթարված վիճակ։ Հորինվածքը՝ եռանավ բազիլիկ։ Տեղական որձաքարով կառուցված Խուրսի եկեղեցու անվան և անցյալի մասին տեղեկություններ հայտնի չեն։ Եկեղեցու ուսումնասիրությունը վկայում է այն մասին, որ նրա նախկին շինությունը կառուցվել է վաղ դարերում։

## Ծանոթագրություններ
Նորակերտ (Որդուարի շրջան)

**Նորակերտ** (այժմ կոչվում է՝  - **Նյուրգյուտ** կամ **Նիրգուտ**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում։

## Նորակերտի կամ Նոր Գիուտի թարգմանչաց վանք
Ժամանակը՝ անհայտ։- Տեղը՝ գյուղի կենտրոնական մասում։- Ճարտարապետը՝ անհայտ։- Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։ Հորինվածքը՝ քառամույթ եռանավ բազիլիկա։- Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ բազալտ։ Վերանորոգումներ՝ XVII դ.։- Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։- Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։- Մույթերը՝ քառակուսի։- Ավանդատները՝ մեկ զույգ։ Արձանագրություններ՝ ինտերյերում։- Որմնանկարներ՝ չունի։-

Պատկերաքանդակներ՝ չունի։- Զարդաքանդակներ՝ չունի։- Շրջակայքում՝ եկեղեցու արևմտյան ճակատի առջև նկատվում են ավերված շինությունների և պարսպի հետքեր։- Վիճակը՝ կանգուն, քանդված է հյուսիսային ավանդատան եկեղեցու ծածկի առանձին հատվածները, ունի ճաքեր։

## Նորակերտի կամ Նոր Գիուտի գերեզմանատուն
Ժամանակը՝ XII-XVIII դդ.։- Տեղը՝ գյուղի հարավարևելյան մասում. Նորակերտ մտնող ճանապարհի ձախ կողմում։- Տապանաքարերի թիվը՝ 100-110։- Տապանաքարերի տեսակը՝ հարթ, խոյաձև, խաչքարեր։- Արձանագիր տապանաքարերի թիվը՝ 7։- Վիճակը՝ տապանաքարերի մեծ մասը կիսով չափ թաղված է հողի մեջ։ Մի շարք տապանաքարեր ու խոյաքանդակներ տեղահան են արված, կոտրատված։ Արձանագրությունները քայքայված ու եղծված են։

## Նորակերտի կամ Նոր Գիուտի բերդ
Ժամանակը՝ XIV-XV դդ.։- Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևելյան կողմում-բրգաձև լեռան վրա։- Շինանյութը՝ կիսամշակ և անմշակ լեռնային քար։- Վերակառուցումներ՝ անհայտ։- Միջնաբերդ՝ չունի։- Պարիսպները՝ քայքայված։- Ավերակները՝ գտնվում են լեռան բարձունքում և փեշերին՝ պարիսպներից ներս։- Վիճակը՝ ավերակ, քայքայված։

## Տես նաև
# Թարգմանչաց վանք (Նորակերտ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Որդուարի շրջանի բնակավայրեր
Խողվանի

**Խողվանի** կամ **Խողուանք** (այժմ կոչվում է՝ &nbsp;-&nbsp;**Խանաղա**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Օրդուբադի շրջանում։

## Պատմություն
Միջին մեծության գյուղ է։ Իր պատմական անունը պահպանել է մինչև 15-16-րդ դարերը, որից հետո անվանվել է Խանաղա (Պարոնտեր)։ 17-րդ դարում արդեն Զ. Ագուլեցին այս բնակատեղին անվանել է Խանաղա։

### Եկեղեցի
Եկեղեցու հիմնադրման տարեթիվն անհայտ է։ Տեղակայված է եղել գյուղի արևելյան թաղամասում։&nbsp;Կառուցվել է մշակված քարից։&nbsp;Մուտքը՝ արևմտյան ճակատից,&nbsp;աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։&nbsp; Այժմ ավերված է։

### Կամուրջ
Կառուցվել է 16-17-րդ դարերում Տրունյաց կամ Վանանդի գետի վրա։ Կառուցվել է սրբատաշ և կիսամշակ քարից։&nbsp;Ունեցել է միաթռիչք հորինվածք։ Ավերվել է 1930-ական թվականներին,  քանդված է ամբողջ կամարը։

## Ծանոթագրություններ
Վանանդ (գյուղ, Նախիջևան)

**Վանանդ** կամ **Թրունյանց Ձոր** կամ էլ **Վանանդ Ձոր** (այժմ կոչվում է՝  - **Վանանդ**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում։

## Վանանդի Սուրբ Թովմա վանք
Ժամանակը՝ ըստ ավանդության հիմնվել է մ. թ. I դ. կեսերին։- Տեղը՝ գյուղի կենտրոնական թաղամասում։- Ճարտարապետը՝ անհայտ։- Պատվիրատուն, մեկենասը՝ Բարդուղիմեոս առաքյալ։- Հորինվածքը՝ քառամույթ եռանավ բազիլիկա։- Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։- Վերանորոգումներ՝ XVII դ., վերանորոգման մեկենաս Մաթևոս Վանանդեցի։- Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։ Աբսիդը՝ հնգանիստ։- Մույթերը՝ քառակուսի։- Ավանդատները՝ մեկ զույգ, թաքստոցներով։- Արձանագրություններ՝ արևմտյան ճակատում։- Որմնանկարներ՝ անհայտ։- Պատկերաքանդակներ՝ անհայտ։- Զարդաքանդակներ՝ անհայտ։- Շրջակայքում՝ եկեղեցին ունեցել է մի քանի շինություններ, որոնք իսպառ ավերված են։- Վիճակը՝ խարխուլ, քայքայված, կործանման ենթակա։

## Վանանդի Սուրբ Լուսակի մատուռ
Ժամանակը՝ ըստ ավանդության հիմնվել է մ. թ. I դ. կեսերին։- Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևելյան մասում։- Ճարտարապետը՝ անհայտ։- Պատվիրատուն, մեկենասը՝ Բարդուղիմեոս առաքյալ։- Հորինվածքը՝ միանավ դահլիճ։- Շինանյութը՝ կիսամշակ քար։- Վերանորոգումներ՝ XII-XIII դդ., XVII դ.։- Մուտքը՝ արևմուտքից։- Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։- Ավանդատներ՝ չունի։- Արձանագրություններ՝ անհայտ։- Շրջակայքում՝ անհայտ։- Վիճակը՝ ավերակ։

## Վանանդի Սուրբ Խաչ կամ «Անձրևաբեր» վանք
Ժամանակը՝ 1457 թ.։- Տեղը՝ գտնվել է գյուղի հարավարևմտյան թաղամասում։- Ճարտարապետը՝ անհայտ։- Պատվիրատուն, մեկենասը՝ Գողթնի Պետրոս եպիսկոպոս։- Հորինվածքը՝ անհայտ։- Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։-Վերանորոգումներ՝ XVII դ։- Մուտքը՝ անհայտ։- Աբսիդը՝ անհայտ։- Մույթերը՝ անհայտ։- Ավանդատները՝ անհայտ։- Գմբեթը՝ անհայտ։- Արձանագրություններ՝ ունեցել է արևմտյան ճակատում։- Որմնանկարներ՝ անհայտ։- Պատկերաքանդակներ՝ անհայտ։- Զարդաքանդակներ՝ անհայտ։- Շրջակայքում՝ ունեցել է մի քանի շինություններ և պարիսպ։- Վիճակը՝ ավերված, քայքայված։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Որդուարի շրջանի բնակավայրեր
Քալանթարդիզա

**Քալանթարդիզա** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Որդուարի շրջանի բնակավայրեր