Կոսովոյի ճարտարապետություն

**Կոսովոյի ճարտարապետությունը** սկիզբ է առել նեոլիթյան ժամանակաշրջանից և ներառում է պղնձի, բրոնզի և երկաթի դարեր, Անտիկ շրջան և Միջնադար: Կրել է տարբեր քաղաքակրթությունների և կրոնների ազդեցությունը, ինչի մասին վկայում են մինչ օրս պահպանված կառույցները ։ Տեղացի շինարարները միավորեցին նվաճողական կայսրությունների շինարարական տեխնոլոգիաները իմպրովիզացված նյութերի և առկա պայմանների հետ ՝ ստեղծելով իրենց ուրույն ոճը:

14-րդ դարի վանքերն ու եկեղեցիները ներկայացնում են Սերբական ուղղափառ եկեղեցու ժառանգությունը։ Օսմանյան շրջանի ճարտարապետական ժառանգությունը ներառում է 15-րդ, 16-րդ և 17-րդ դարերի մզկիթներ և համամներ ։ Հետաքրքրություն ներկայացնող այլ պատմական ճարտարապետական կառույցներից են 18-րդ և 19-րդ դարերի կուլլները, ինչպես նաև մի շարք կամուրջներ, քաղաքային կենտրոններ և ամրոցներ: 1999 թվականին Կոսովոյում տեղի ունեցած հակամարտության ժամանակ այդ ժառանգությունը ներկայացնող շատ շենքեր ավերվել կամ վնասվել են։ Դուկաջինի շրջանում հարձակման է ենթարկվել առնվազն 500 Կուլլա, որոնց մեծ մասը ավերվել կամ այլ կերպ վնասվել է:

1990-ականների և դրան հաջորդած տարիների ընթացքում Կոսովոյում հազարավոր ապօրինի շենքեր են կառուցվել։ Պրիշտինայի քաղաքաշինարար Ռեջեփ Լյուսին, ով հանդես եկավ խնդրի լուծման նախաձեռնությամբ, 2000 թվականի սեպտեմբերին սպանվեց։

## Անտիկ շրջան
մինի|Ուլպանիա 2016
Հին Ուլպիանան Հռոմեական կայսրությունում կրոնական և մշակութային նշանակություն ունեցող բնակավայր էր, որը գոյություն ուներ 1-ից 7-րդ դարերում ։ 518 թվականի երկրաշարժից ավերված բնակավայրը հետագայում վերականգնվեց Հուստինիանոս I կայսեր կողմից: Քաղաքն ուներ կայուն քաղաքային սխեմա, որը բնորոշ էր հռոմեական քաղաքին փողոցների դասավորություն և ջրամատակարարման համակարգ: Այն ուներ նաև 3 մետր հաստությամբ քաղաքային պարիսպներ ՝ դիտաշտարակներով և 5 մետր լայնությամբ ամրոցի դարպասներ։ Ուլպիանայից բացի, հռոմեական ժամանակաշրջանի մեկ այլ ուշագրավ քաղաք է Դարդանորումի քաղաքը։ Այս քաղաքի պահպանված տեսարժան վայրերից են ֆորումը, բազիլիկան, տաճարը և այլ շենքեր։

Ալբանացի հնագետի և օտարերկրացիների կողմից կատարված երկրաֆիզիկական հետազոտությունների համաձայն ՝ Ուլպիանայի օբյեկտները  ավելի քան 100 հա տարածք են զբաղեցնում։ Քաղաքի հյուսիսային մասում կա գերեզմանոց, որտեղ հայտնաբերվել են բազմաթիվ առարկաներ ՝ վաղ քրիստոնեության բազիլիկի (պալեոլիթյան-քրիստոնեական) հիմքը, որը կառուցվել է 4-րդ դարի սկզբին Հուստինիանոս կայսեր կողմից ։ Հայտնաբերվել է նաև քաղաքի հյուսիսային մուտքը ՝ իր պատերով և հուշարձանով, սենյակով կամ թաղման կառույցի նման մի բանով ։ Քաղաքի հարավում գեղեցիկ խճանկարներով զարդարված շենքի ավերակներ են հայտնաբերվել։ Ուսումնասիրությունը հիմնականում կենտրոնացել է անտիկ առարկաների վրա, որոնք հայտնաբերվել են հիմնական ճանապարհի եզրերին, որը կապում էր անտիկ քաղաքը տարածաշրջանի մնացած մասի հետ: Ուշադրություն է դարձվել քաղաքի հյուսիսային մուտքի մոտ գտնվող իրերի գտածոներին։ Վերջին տարիներին օդային լուսանկարչության և արբանյակների օգտագործման շնորհիվ հնագետները, առանց թանկարժեք պեղումներ կատարելու, կարողացել են գտնել և նկարագրել բազմաթիվ խոշոր անտիկ շենքեր, այդ թվում ՝ հանրային բաղնիք, ֆորում (քաղաքի վարչական կենտրոն), եպիսկոպոսի նստավայր վաղ միջնադարում: հինավուրց ժամանակներից ի վեր հնագետները հայտնաբերել և նկարագրել են բազմաթիվ հնագույն շինություններ, որոնք ներառում են հինավուրց տաճարներ, Քրիստոնեություն և մկրտության մատուռ:

Դարդանիայի կայսրուհուն նվիրված հուշարձանը մի վայր է, որն ունի այս դարաշրջանի ուշագրավ ճարտարապետական առանձնահատկություններ:

## Միջնադար
Ուշ Անտիկ դարաշրջանի և վաղ միջնադարի կառույցերը, երբ Կոսովոն գտնվում էր Բյուզանդական կայսրության տիրապետության տակ, ներառում են Պրիզրենի, Վելետինի և Կաստերչի ամրոցները, ինչպես նաև Ուլպիանի, Վերմիցի և Խարիլակի քրիստոնեական բազիլիկները ։ Այս և այլ շինությունները վկայում են այս տարածաշրջանի մշակութային և հոգևոր զարգացման մասին ։ Միջնադարում այստեղ միաժամանակ գտնվել են բյուզանդական, կաթոլիկ և ուղղափառ հուշարձաններ։

### Բյուզանդական շրջան
մինի|293x293փքս|Պրիզրեն ամրոց (2021)
Պրիզրեն ամրոցը գտնվում է Պրիզրեն քաղաքում ։ Դրա մասին առաջին հիշատակումը թվագրվում է մ.թ. 6-րդ դարով։ Ամրոցը վերապրել է բազմաթիվ քաղաքակրթություններ, և ամրոցում շինարարությունը տեղի է ունեցել պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում ։ Ամրոցի մնացորդները հետաքրքրություն են ներկայացնում ճարտարապետական տեսանկյունից ։ Չնայած այն կարևոր պատմական վայր է, հնագիտական պեղումները դեռ ավարտված չեն:

### Սերբական շրջան
մինի|293x293փքս|Վիսոկի Դեչանի
Դեկանի վանական եկեղեցին կառուցվել է Կոտորից Վիտա (Vitas) անունով Ֆրանցիսկյան վանահոր կողմից: Շենքը կառուցված է ռոմանական և գոթական ճարտարապետական ոճերով։ Այն ոճը, որով  կառուցվել է, հիմնված է Արևմտյան ավանդույթների վրա։ Մինչդեռ եկեղեցու գլխավոր գմբեթը այն կապում է բյուզանդական ավանդույթների հետ ։ Եկեղեցու արտաքին մասը պարունակում է տարբեր գույների մարմարե դետալներ, որոնք զարդարված են քանդակով, իսկ ներքին մասը զարդարված է բյուզանդական որմնանկարներով։ Մարմարե բնօրինակ Կահույքի մեծ մասը դեռ գտնվում է եկեղեցում, ինչը հազվադեպ է Բալկանների այս ժամանակաշրջանի եկեղեցիների համար: Եկեղեցին հիմնադրվել է Սերբիայի թագավոր Ստեֆան Դեչանսկու կողմից (1321-31) և կառուցվել է որպես նրա դամբարան։

### Օսմանյան շրջան
ձախից|մինի|Կայսերական մզկիթ Պրիշտինայում
Կայսերական մզկիթը, որը հայտնի է նաև որպես թագավորական մզկիթ (ալբ․՝Xhamia ե Մբրետիտ), մզկիթ է, որը կառուցվել է 1461 թվականին Սուլթան Մեհմեդ 2-րդի կողմից ։ Իր հուշարձանով, կառուցվածքով, կառուցման եղանակով և դեկորատիվ տարրերով Այն դասվում է Արևելյան Եվրոպայի իսլամական ճարտարապետության կարևորագույն կառույցների շարքին:

Ջաշար փաշայի մզկիթը 16-րդ դարի մզկիթ է, որը գտնվում է Պրիշտինայի պատմական կենտրոնում և Պրիշտինայի ամենահին շենքերից մեկն է ։ Մզկիթն ունի աղոթասրահ, շքամուտք և մինարեթ, և այն ծածկված է գմբեթով ։ Այն Կոսովոյի ոճով ճարտարապետական հուշարձան է ՝ արևելյան ազդեցություններով։

## Հարասլավական շրջան
մինի|375x375փքս|Եղբայրության և միասնության հուշարձանը Պրիշտինայում
1950 թվականին ՝ Սոցիալիստական Հարավսլավիայի ձևավորման արշալույսին, քաղաքաշինության ոլորտում պետության կարգախոսն էր ՝ "Քանդիր հինը, կառուցիր նորը"։ 1959 թվականին Պրիշտինայի մունիցիպալ Ազգային խորհրդի կողմից հրատարակված "Պրիշտինա" վերնագրով գիրքը ցույց է տալիս այն ժամանակվա ռեժիմի մտադրությունը ՝ կորցնել քաղաքի նախկին առանձնահատկությունները ՝ նրան ավելի ժամանակակից հատկություններ տալու ձգտումով ։ Քաղաքը կարող է պարծենալ մոտավորապես 2200 նորակառույց բնակարաններով, մի շարք բժշկական հաստատություններով, վարչական շենքերով և դպրոցներով, 130,000 քառակուսի մետր նոր ճանապարհներով և մայթերով: Ըստ այս գրքի ՝ Պրիշտինայի նոր տեսքը պետք է ստեղծվեր հին քաղաքի ավերակների վրա ։ Կառուցվել են նոր հուշարձաններ և հատուկ ուշադրություն է դարձվել քաղաքի նոր գեղագիտական տեսքի ստեղծմանը:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից անմիջապես հետո Հարավսլավիայի կարճատև կապը Արևելյան բլոկի հետ նշանավորվեց սոցիալիստական ռեալիզմի կարճ ժամանակահատվածով ։ Կոմունիստական մոդելի շրջանակներում կենտրոնացումը հանգեցրեց մասնավոր ճարտարապետական պրակտիկայի վերացմանը և մասնագիտության նկատմամբ պետական վերահսկողությանը: Այս ժամանակահատվածում իշխող կոմունիստական կուսակցությունը դատապարտեց մոդեռնիզմը որպես "բուրժուական ֆորմալիզմ", ինչը հակասություններ առաջացրեց երկրի նախապատերազմյան մոդեռնիստական ճարտարապետական էլիտայի շրջանում:

Հարավսլավիայում սոցիալիստական ռեալիզմի ճարտարապետությունը հանկարծ ավարտվեց 1948 թվականին Իոսիպ Բրոզ Տիտոյի Ստալինի հետ բաժանվելուց հետո: Հետագա տարիներին երկիրն ավելի ու ավելի էր դիմում Արևմուտքին ՝ վերադառնալով մոդեռնիզմին, որը բնորոշ էր նախապատերազմյան հարավսլավական ճարտարապետությանը ։ Այս դարաշրջանում մոդեռնիստական ճարտարապետությունը սկսեց խորհրդանշել ԽՍՀՄ կազմից երկրի դուրս գալը (հայեցակարգ, որը հետագայում անհետացավ Արևելյան բլոկում մոդեռնիզմի ժողովրդականության աճով):

Հարավսլավիայի խզումը խորհրդային սոցիալիստական ռեալիզմի հետ զուգորդվում էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հիշատակը հավերժացնելու ջանքերի հետ, ինչը միասին հանգեցրեց հսկայական քանակությամբ վերացական Քանդակագործական հուշահամալիրների պատերազմի , որոնք այսօր հայտնի են որպես "սպոմենիկ", ներառյալ եղբայրության և միասնության հուշարձանը Պրիշտինայի կենտրոնում:

1950-ականների վերջին և 1960-ականների սկզբին բրուտալիզմը սկսեց ժողովրդականություն ձեռք բերել Հարավսլավիայում, հատկապես երիտասարդ ճարտարապետների շրջանում, միտում, որի վրա կարող էր ազդել 1959 թվականին Միջազգային Ճարտարապետական Կոնգրեսի լուծարումը:

1950-ականների ապակենտրոնացման և ազատականացման քաղաքականության շնորհիվ Հարավսլավիայում ճարտարապետությունը սկսեց ավելի ու ավելի բաժանվել ըստ էթնիկ պատկանելության: Ճարտարապետներն ավելի ու ավելի մեծ ուշադրություն էին դարձնում իրենց առանձին Սոցիալիստական Հանրապետությունների ճարտարապետական ժառանգությանը ՝ քննադատական ռեգիոնալիզմի տեսքով։

**Յունիոն բուլդինգ հյուրանոցը** գտնվում է  Պրիշտինայի կենտրոնում։ Սա Ավստրո-հունգարական ճարտարապետական ոճի եռահարկ L-աձև շինություն է ՝ 500 քմ մակերեսով առաջին հարկով։ Շենքը նախագծվել է ավստրիացի ճարտարապետի կողմից և կառուցվել է 1927 թվականին և օգտագործվել է որպես հյուրանոց ։ Քանի որ այն Կոսովոյում այս հատուկ ճարտարապետական ոճի ակնառու օրինակ է, 1996 թվականին այն հայտարարվեց որպես պահպանվող մշակութային հուշարձան: 2009 թվականի օգոստոսի 22-ին շենքը հրդեհվել է և լուրջ վնասվածքներ ստացել։ Շենքը և հարակից տարածքը վերանորոգվել են Արասոցիատի ստուդիայում, ինչը թույլ է տվել նրանց նորից գործել ։ Ներկայումս  գործում է Բենետոն Յունիտեդ Քոլորսի( Benetton-ի United Colors) ներքո և կոչվում է Բենետոն Մեգաստոր (Benetton Megastore)Պրիշտինայում: Խանութը բացվել է 2013 թվականի սեպտեմբերի 9-ին ։ Տանիքը պահպանել է իր սկզբնական ձևը, մինչդեռ մուտքը ստացել է նոր քաղաքային հատակագիծ։

**Երիտասարդության և սպորտի պալատը**, որը սովորաբար կոչվում է Բորո-Ռամիզի, կառուցվել է 1977 թվականին ՝ 8,136 քառակուսի մետր (87,580 քառակուսի ոտնաչափ) տարածքով և նախատեսված էր հասարակական, մշակութային և սպորտային միջոցառումների համար ։ 2000 թվականի փետրվարին շենքում հրդեհ է բռնկվել էլեկտրական ցանցի անսարքության պատճառով։ Ներկայումս գործում է շենքի միայն մի մասը, որը պատկանում է առևտրի կենտրոնին։

ձախից|մինի|262x262փքս|'''Յունիոն բուլդինգ հյուրանոցը''' գտնվում է  Պրիշտինայի կենտրոնում
մինի|301x301փքս|Բորո-Ռամիզ

## Ժամանակակից ճարտարապետություն
մինի|Պրիշտինայի Քրիստոս Փրկիչ տաճար 2013
Քրիստոս Փրկչի Տաճար

Պրիշտինայի Քրիստոս Փրկիչ տաճարի շինարարությունը սկսվել է 1995 թվականին ։ չնայած այն նախատեսվում էր ավարտել 1999 թվականին, շինարարությունը դադարեցվել է Կոսովոյի պատերազմի պատճառով։

Կան տարբեր խմբավորումներ, որոնք աջակցում են շենքի քանդմանը, ավարտին հասցնելուն կամ թանգարանի վերափոխմանը: Որոշ ալբանացիներ աջակցում են դրա քանդմանը կամ վերափոխմանը այն պատճառով, որ այն կառուցվել է ոչ թե կրոնական, այլ քաղաքական պատճառներով, բայց կան նաև ուրիշներ, որոնք աջակցում են դրա ավարտին: Ըստ ալբանացի ճարտարապետ Էդուարդ Մորինայի, ով աջակցում է տաճարի քանդմանը կամ դրա վերափոխմանը, տաճարը":..ոչ մի ճարտարապետական արժեք չի ներկայացնում և ընդգրկված չէ մշակութային ժառանգության օբյեկտների ցանկում, քանի որ այն հին շենք չէ", - շարունակում է նա ։

Մյուս կողմից, Վիսոկի Դեչանի վանքից վարդապետ Սավվա Ջանջիչը վճռականորեն պաշտպանում է այն ֆունկցիոնալ դարձնելը ։ Նրա խոսքով ՝ Մայր տաճարը ճարտարապետական նշանակություն ունի և «":.. Սա ավանդական և ժամանակակից ճարտարապետության շատ հետաքրքիր համադրություն է, որը ցույց է տալիս, որ պետք է հարգել ավանդույթները, բայց նաև նայել ապագային"»:

Կոսովոյի պատերազմից հետո տաճարը ռմբակոծվել է և կառուցվածքային վնաս է հասցվել ։ Պատերազմից հետո եկեղեցին ռմբակոծվել է անհայտ չարագործների կողմից և մի քանի տարի հանձնվել ՆԱՏՕ-ի խաղաղապահների պաշտպանությանը։
մինի|Կոսովո, կառավարության շենք
**Պրիշտինայի Սուրբ Մայր Թերեզայի  Տաճար**
ձախից|մինի|'''Պրիշտինայի Սուրբ Մայր Թերեզայի  Տաճար'''

Պրիշտինայում Հռոմեկան կաթոլիկ տաճարի կառուցման նախագծի նախաձեռնողներն են Իբրահիմ Ռուգովան և Մարկ Սոպին, որոնք 2005 թվականի հունիսի 26-ին դրեցին շենքի հիմնաքարը: Շինարարությունը սկսվել է 2007 թվականի սեպտեմբերի 5-ին, իսկ 2000 թվականի սեպտեմբերի 5-ին այն պաշտոնապես բացվել է նախագահ Ֆաթմիր Սեյդիուի կողմից ։

Նրա ճարտարապետական ոճը վերաբերում է 16-րդ դարի իտալական նեոռենեսանսական ոճին, և  նախագծվել է Հռոմի ճարտարապետական ասոցիացիայի կողմից ։ Տաճարն ունի 70 մետր բարձրությամբ աշտարակ։

## Ժողովրդական ճարտարապետություն
### Կուլլա
"Կուլլա" կոչվող շենքերի տեսակը ամրացված բնակելի շենքեր են, որոնք կառուցվել են Կոսովոյում, հիմնականում Դուկաջինի շրջանում ։ Ալբանական "Կուլլա" բառը անգլերենից թարգմանաբար նշանակում է"Աշտարակ" ։ Դա շենքերի մի տեսակ է, որն ի սկզբանե կառուցվել է փայտից և քարից, իսկ ժամանակի ընթացքում ՝ միայն քարից ։ Այս տեսակի շենքերը բնորոշ են Ալբանիայի ազգային շինարարության Կոսովոյի դպրոցին, և դրանք կառուցվել են բացառապես Կոսովոյի ալբանական բնակչության կողմից: Դրանք նաև Կոսովոյի միակ շենքերն են, որոնք չեն կրել օտարերկրյա ոճերի ազդեցությունը:

Կուլլաները խիստ ամրացված շենքեր են ' փոքր պատուհաններով հրաձգարանների համար, քանի որ նրանց հիմնական նպատակը մարտական միջավայրում անվտանգության ապահովումն էր:  Առաջին կուլաների կառուցումը  թվագրվում է 17-րդ դարին, մի ժամանակաշրջան, երբ Դուկաջինիի շրջանում շարունակական մարտեր էին ընթանում, չնայած մինչ այժմ պահպանվածների մեծ մասը թվագրվում է 18-րդ կամ 19-րդ դարերով: Դրանք գրեթե միշտ կառուցվում են որպես տարբեր գործառույթներ ունեցող շենքերի համալիրի մաս, բայց քաղաքներում կուլլերը գոյություն ունեն հիմնականում որպես անկախ կառույցներ: Դրանք նաև տեղակայված են շենքերի համալիրի ներսում այնպես, որ նրանց բնակիչները կարողանան տեսնել շրջակա տարածքը: Քաղաքներում կուլլերը սովորաբար կառուցվում են որպես ինքնուրույն կառույցներ, մինչդեռ գյուղերում դրանք ավելի հաճախ հանդիպում են որպես ավելի մեծ կուլ անսամբլի և քարե տների մաս, որոնք սովորաբար խմբավորված են ըստ իրենց պատկանող ընտանեկան կլանի:

Կուլլաների մեծ մասը եռահարկ շենքեր են ։ Նրա ճարտարապետական կառույցի բնութագրական մասը "Oda-e-burrave" - ն է (տղամարդկանց պալատ կամ տղամարդկանց հավաքատեղի), որը սովորաբար գտնվում էր Կուլլայի երկրորդ հարկում, որը կոչվում էր Դիվանհանե, մինչդեռ նկուղային հարկը ծառայում էր որպես անասնագոմ, իսկ առաջին հարկում ՝ ընտանեկան սենյակներ ։ Նյութը, որից պատրաստված էԴիվանհանն, լինի դա փայտ, թե քար, երբեմն օգտագործվում է կուլերը դասակարգելու համար:
Պատկեր:Kulla e Zahir Pajazitit.jpg|alt= Զահիր Պաջազիտիի Կուլլան|Կուլլա Զահիր
Պատկեր:Kulla e Tahir Mehes ne Prekaz.jpg|Թահիր Մեհայի Կուլլան
Պատկեր:18 Gjakovë Kulla Koshit - Koshi Tower.jpg|Կուլլա Կոշիում
Պատկեր:Kulla e Osdautajve, Isniq.jpg
Պատկեր:Kulla Leshan C.jpg
**Պեա**
մինի|Պեա
Պեյիի ճարտարապետությունը ներկայացնում է ճարտարապետական կառույցների մեծ բազմազանություն, որոնք արտացոլում են ազդեցիկ օտարերկրյա տիրապետությունը ամբողջ քաղաքում: Քաղաքի ճարտարապետությունը բաղկացած է շենքերից, շինություններից և ագրեգատներից, որոնք կառուցվել են Բյուզանդական ճարտարապետության, Սերբական ճարտարապետության, Օսմանյան ճարտարապետության, Ստալինյան ճարտարապետության (նախկին Հարավսլավիա) և ժամանակակից մշակույթների ճարտարապետության ազդեցությամբ: Դրա պատճառով քաղաքում կան բազմաթիվ եկեղեցիներ, մզկիթներ, շենքեր, որոնք տեսարժան վայրեր են և կառուցվել են վերը նշված գործոնների ազդեցության տակ: Օսմանյան և Սերբական կայսրությունների օտար տիրապետությունը և նախկին Հարավսլավիայի (կոմունիստական դարաշրջան) Պատմական ազդեցությունը ձևավորեցին քաղաքի ճարտարապետական լանդշաֆտը ՝ այն վերածելով մշակույթների միաձուլման:

## Ծանոթագրություններ


## Հղումներ
* Opening of cathedral in Kosovo 

Կատեգորիա:Կոսովոյի Հանրապետություն
Կատեգորիա:Կոսովոյի ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Ճարտարապետություն