Դատողություն (փիլիսոփայություն)

**Դատողություն,** փիլիսոփայական և մաթեմատիկական եզրույթ։ Դատողությունը միտք է, որում հաստատվում է իրադրության մեջ որևէ դրույթների առկայությունը կամ բացակայությունը։

Դատողությունների տեսակներն ու դրանց միջև հարաբերությունները ուսումնասիրվում են փիլիսոփայական տրամաբանության մեջ, իսկ մաթեմատիկական տրամաբանության մեջ դատողությունները համապատասխանում են արտահայտություններին։

## Պարզ և բարդ դատողություններ
**Պարզ դատողություններ-** դատողություններ, որոնց բաղկացուցիչ մասերն են հասկացությունները։ Պարզ դատողությունը կարելի է բաժանել միայն հասկացությունների։

**Բարդ դատողություններ -**դատողություններ, որոնց բաղկացուցիչ մասերն են պարզ դատողությունները կամ դրանց համադրությունները։ Բարդ վճիռը կարող է դիտվել որպես մի քանի նախնական դատողություններից  ձևավորված դատողություն, որոնք կապված են տվյալ բարդ դատողության տրամաբանական կապերով։ Կախված նրանից, թե ինչ կապերի միջոցով են կապված պարզ դատողությունները, որոշվում է բարդ դատողության տրամաբանական առանձնահատկությունը։

### Պարզ դատողության  բաղկացուցիչ մասեր
*Պարզ դատողությունը*՝ հատկությունների  առարկաներին պատկանելու, ինչպես նաև առարկաների, որևէ հատկությունների բացակայության մասին դատողություններ են։  Առարկայական դատողությունում առանձնացվում են հետևյալ եզրույթները՝ **[[սուբյեկտ]], նախապատմություն, տրամաբանական կապոց, քվանտոր** դատողությունները։

*Դատողության սուբյեկտը* ինչ-որ առարկայի մասին միտք է, դատողության առարկայի մասին հասկացություն (տրամաբանական ենթակա)։

*Դատողության նախապատմությունը* առարկայի բովանդակության հայտնի մասի միտքն է, որը դիտվում է դատողության մեջ (տրամաբանական նախաբան)։

*Տրամաբանական կապը* առարկայի և դրա բովանդակության կարևոր մասի միջև կապն է (երբեմն միայն ենթադրվում է)։

*Քվանտորը* ցույց է տալիս, թե արդյոք վճիռը վերաբերում է սուբյեկտի արտահայտող հասկացության ամբողջ ծավալին կամ միայն դրա մի մասին '"ոմանք", "բոլորը" և այլն։

**Օրինակ- Բոլոր ոսկորները կենդանի մարմնի օրգաններ են․**

* *Սուբյեկտ*՝ ոսկոր․
* *Նախապատմություն*՝ կենդանի օրգանիզմի օրգաններ․
* *Տրամաբանական կապոց*՝ են․
* *Քվանտոր* ՝ բոլորը.

### Բարդ դատողության բաղկացուցիչ մասեր
Բարդ դատողությունները բաղկացած են մի շարք պարզ մտքերից․

Օրինակ- Մարդը չի ձգտում նրան, ինչին չի հավատում, և ցանկացած խանդավառություն, առանց իրական նվաճումների, աստիճանաբար մարում է։

Սրանցից յուրաքանչյուրը մաթեմատիկական տրամաբանության մեջ նշվում է լատիներեն տառերով (A, B, C, D... A, b, c, d...A, c, d...)։ Կախված ձևավորման եղանակից, կան կոնյունկտիվ, դիզյունկտիվ, իմպլանտացիոն, համարժեք և բացասական դատողություններ։

**Բաժանարար** /իզյունկտիվ/ դատողությունները առաջանում են բաժանարար՝ տրամաբանական կապանների (համանման միության "կամ") միջոցով։

Պարզ բաժանարար դատողությունների նման, դրանք լինում են՝

**Բավարար** (բավարարության դիզյունցիա), որի անդամները թույլ են տալիս համատեղ գոյակցություն ("կամ..., կամ...")։ Գրառվում է որպես-  **a ٧ b**

**Խիստ** (խիստ դիզյունցիա), որի անդամները բացառում են միմյանց (կամ մեկը կամ մյուսը)։ Գրառվում է որպես- **a ٧ b** /٧-կետիկով/

**Պայմանական** /իմպլիկացիոն/ դատողությունները ձևավորվում են նախապայմանի միջոցով ("եթե ..., ապա" կապերին համարժեք)։ Գրառվում է որպես- **a→b**

Բնական լեզվով "եթե ..., ապա" միությունը երբեմն հոմանիշ է "և" միության ("Եղանակը փոխվել է, և եթե երեկ ամպամած էր, ապա այսօր ոչ մի ամպ") և այդ դեպքում նշանակում է կոնյունցիա ։

**Կոնյունկտիվ** դատողությունները գոյանում են համադրության կամ կոնյունակցիայի տրամաբանական կապանքների միջոցով (համարժեք ստորակետերով կամ կապերով "և", "ա", "բայց", "այո", "չնայած", "որը", "փոխարենը" և այլն։ Գրառվում է որպես -**a ᐱ b**

Համարժեք դատողությունները ցույց են տալիս դատողության մասերի նույնականությունը (նրանց միջև հավասարության նշան են դնում)։ Բացի որևէ տերմին պարզաբանող սահմանումներից, կարող են ներկայացվել նաև "եթե կամ միայն եթե", "անհրաժեշտ և բավարար" տերմիններով (օրինակ՝ որպեսզի թիվը բաժանվի 3-ի, անհրաժեշտ է և բավարար, որպեսզի նրա թվանշանների գումարը բաժանվի 3-ի)։ Գրառվում է որպես **a Ξ b, a ↔ b, ab,** և այլ մաթեմատիկական ձևերով, բայց հիմնականում դա « **Ξ** » նշանն է։

**Հերքող** դատողությունները կառուցվում են ժխտողականության "ոչ"-ի միջոցով։ Գրված է, կամ որպես A ~ b, կամ որպես A b (երբ ներքին մերժումը "մեքենան չէ ճոխությունը" տեսակի է), ինչպես նաև  դատողությունների արտաքին մերժման(հերքման) ձևով/ "ճիշտ չէ, որ ..."/։ Գրառվում է որպես **A b։**

## Պարզ դատողությունների դասակարգումը
**Ըստ որակի-**

*Հաստատող* -  s -ը ունի P. Օրինակ։ "մարդիկ կողմնակալ են իրենք իրենց".

*Ժխտող* - S-ը չի ունենա P. Օրինակ։ "մարդիկ չեն ենթարկվում քծնանքներին".

**Ըստ ծավալի-**

*Ընդհանուր* - դատողություններ, որոնք արդար են հասկացության ամբողջ ծավալի վերաբերյալ (Բոլոր s-երի էությունը P-ն է)։ "Բոլոր բույսերը ապրում են":

*Մասնավոր* - դատողություններ, որոնք արդար վերաբերյալ մասի հայեցակարգի ծավալի (Որոշ s-ի էությունը P-ն է)։ Օրինակ '"որոշ բույսեր փշատերև են":

*Եզակի* - մի շարք ընդհանուր դատողություններ են, որոնք վերաբերվում են ամբողջ ծավալով առարկայի. Օրինակ՝ "Գուտենբերգը գրատպության գյուտարարն է" ։

**Ըստ վերաբերմունքի-**

*Խիստ* - դատողություններ, որոնցում հաստատվում է առարկայի վերաբերյալ՝ առանց ժամանակի, տարածության կամ հանգամանքների սահմանափակման, անվերապահ դատողություն (այսինքն, P): "Բոլոր մարդիկ մահկանացու են":

*Պայմանական* - դատողություններ, որոնցում նախորդը սահմանափակումը վերաբերում էառաջինին (եթե կա, Այսինքն ' D): Օրինակ, "եթե անձրև գա, հողը կթրջվի":

Պայմանական դատողությունների համար հիմքը՝ նախորդ դատողությունն է, որը պարունակում է պայմանը։

*

## Տես նաև
*Կարծիք
*Տրամաբանական արտահայտություն
*Սիլլոգիզմ
*Եզրահանգում
*Տրամաբանական եզրակացություն

## Ծանոթագրություն

## Գրականութթյուն
* 
* 
* 
* 



Կատեգորիա:Տրամաբանություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական կատեգորիաներ