Ֆյոդոր Կուզնեցով

**Ֆյոդոր Իսիդորովիչ Կուզնեցով** (, ), խորհրդային զինվորական գործիչ, գեներալ-գնդապետ (24 փետրվարի 1941 թվականից), դոցենտ (1938 թվական):

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1898 թվականի սեպտեմբերի17 (29)-ին Բոլբեչինո գյուղում՝ Չաուսի գավառի Մոգիլյովի նահանգում (այժմ՝ Բելառուսի Գորեցկի շրջան) գյուղացու ընտանիքում, ազգությամբ ռուս է: Ավարտել է Մոգիլյովի նահանգի Չաուսի գավառի Գորեցկի գավառակի Պանկրատովկա գյուղում գավառային ուսումնարանը, 1912 թվականին՝ Մոգիլյովի նահանգի Գորկիում Բարձրագույն տարրական ուսումնարանը, 1915 թվականին՝ Գորկիում միջնակարգ գյուղատնտեսական ուսումնարանը:

## Առաջին համաշխարհային պատերազմ և Քաղաքացիական պատերազմներ
1916 թվականի հունիսին կամավոր զինվորագրվել է Ռուսական կայսերական բանակ՝ 256-րդ պահեստային հետևակային գունդ (Յելնյա): 1916 թվականի ապրիլին ավարտել է գնդի ուսումնական վաշտը, այնուհետև՝ Արևմտյան ռազմաճակատի 2-րդ բանակի պրապորշչիկների դպրոցը: Նույն թվականի հունիսին նշանակվել է կրտսեր սպա Վոլոգոդյան 18-րդ հետևակային գնդում՝ 5-րդ հետևակային դիվիզիայում: Նրա շարքերում մասնակցել է Առաջին համաշխարհային պատերազմին Արևմտյան ռազմաճակատում: 1916 թվականի օգոստոսին վիրավորվել է, բուժվել է Օրշայի հոսպիտալում: Այնուհետև կցվել է 5-րդ հետևակային դիվիզիայի շտաբի օպերատիվ մասին, 1917 թվականի հուլիսին՝ կոնտուզիա է ստացել: Հոսպիտալում բուժվելուց հետո պրապորշչիկ Ֆ. Ի. Կուզնեցովը 1917 թվականի օգոստոսին կցվել է Օրշայի բաշխիչ կետին, կատարել է Սմոլենսկի բաշխիչ կետի բաժանմունքի պատասխանատուի պարտականությունները: 1917 թվականի նոյեմբերին զորացրվել է:

Վերադարձել է հայրենիք, ընտրվել է գավառակի գործկոմի քարտուղար և համատեղությամբ աշխատել է որպես ագրոնոմի պաշտոնակատար Չաուսի գավառային հողային բաժանմունքում: Քաղաքացիական պատերազմի սկզբում ընտրվել է Կարմիր Գվարդիայի տեղական ջոկատի հրամանատար:

1918 թվականի ամռանը մտել է Կարմիր Բանակ և նշանակվել է Չաուսի գավառային զինվորական կոմիսարիատի վաշտի հրամանատար: Կռվել է Քաղաքացիական պատերազմի ռազմաճակատներում Արևմտյան ռազմաճակատի 8-րդ հրաձգային դիվիզիայի 72-րդ և 68-րդ հրաձգային գնդերում: Եղել է վաշտի հրամանատար, գումարտակի հրամանատար, 72-րդ հրաձգային գնդի հրամանատարի օգնական, 68-րդ հրաձգային գնդի հրամանատար: Հիմնականում կռվել է լեհական զորքերի դեմ: Կոնտուզիա է ստացել 1919 թվականի նոյեմբերի 24-ին մարտում՝ Բոբրույսկի գավառի Տելուշա գյուղի մոտ, 1920 թվականի մայիսին՝ գնդակային վիրավորում է ստացել ոտքին Բերեզինա գետի վրա Նեգոնիչի գյուղի մոտ, 1920 թվականի օգոստոսին՝ գնդակային վիրավորում է ստացել գլխին Բրեստ-Լիտովսկի մոտ Իվախնովիչի գյուղի մոտ: 1920 թվականի նոյեմբերից մինչև 1921 թվականի հոկտեմբեր ակտիվորեն մասնակցել է Բելառուսական ԽՍՀ Սլուցկի և Բոբրույսկի գավառներում բանդիտիզմի դեմ պայքարում:

Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ ցուցաբերած խիզախության համար երկու անգամ պարգևատրվել է Կարմիր Դրոշի շքանշանով՝ 1920 թվականի դեկտեմբերի 18-ին և 1921 թվականի դեկտեմբերի 31-ին, ինչը նրան անմիջապես առանձնացրեց հրամանատարների ընդհանուր զանգվածից (ՌԽԲԱ-ում այդպիսի կրկնակի շքանշանակիրներ կային ընդամենը 100 հոգի): Հանրապետության Ռազմահեղափոխական խորհրդի 1920 թվականի դեկտեմբերի 18-ի հրամանում Կարմիր Դրոշի շքանշանով պարգևատրման մասին նշված է.

## Միջպատերազմյան շրջան
1921 թվականի հունիսից 8-րդ հրաձգային դիվիզիայում հրամանատարել է 23-րդ և 24-րդ հրաձգային բրիգադները: Երբ վերջինս 1922 թվականի օգոստոսին վերակազմավորվեց 24-րդ հրաձգային գնդի, շարունակեց հրամանատարել այս գունդը Արևմտյան ռազմական օկրուգում: 1923 թվականին ուղարկվել է ուսման և 1926 թվականին ավարտել է ՌԽԲԱ-ի Մ. Վ. Ֆրունզեի անվան Ռազմական ակադեմիան: 1926 թվականի հուլիսից Մոսկվայի ռազմական օկրուգի 6-րդ Օրյոլի հրաձգային դիվիզիայի 18-րդ հրաձգային գնդի հրամանատարն էր: 1928 թվականի արդյունքներով գունդը դիվիզիայում առաջին տեղն է զբաղեցրել մարտական պատրաստության գծով:

1930 թվականին ավարտել է բարձրագույն հրամանատարական կազմի կատարելագործման դասընթացները ՌԽԲԱ-ի Մ. Վ. Ֆրունզեի անվան Ռազմական ակադեմիայում: 1930 թվականի ապրիլից ծառայել է Մոսկվայի հետևակային Կարմիր դրոշի դպրոցում՝ որպես ուսումնական բաժնի պետ, 1931 թվականի սեպտեմբերից՝ դպրոցի շտաբի պետ, 1932 թվականի հոկտեմբերից՝ դպրոցի պետ: 1935 թվականի մայիսից դասավանդել է ՌԽԲԱ-ի Մ. Վ. Ֆրունզեի անվան Ռազմական ակադեմիայում, որտեղ եղել է ընդհանուր մարտավարության ամբիոնի ղեկավար, 1936 թվականի մարտից՝ ընդհանուր մարտավարության ամբիոնի ավագ ղեկավար, 1936 թվականի սեպտեմբերից՝ դասընթացի պետ և ընդհանուր մարտավարության ամբիոնի ավագ ղեկավար, 1937 թվականի հուլիսից՝ ակադեմիայի պետի օգնական հեռակա և երեկոյան ուսուցման գծով՝ ֆակուլտետի պետ, 1938 թվականի ապրիլից՝ ընդհանուր մարտավարության ամբիոնի պետի և ակադեմիայի մարտավարական ցիկլի պետի պաշտոնակատար: ՀամԿ(բ)Կ անդամ 1938 թվականից: 1938 թվականին շնորհվել է դոցենտի կոչում:

1938 թվականի հուլիսից՝ Բելառուսական հատուկ օկրուգի զորքերի հրամանատարի տեղակալ: 1938 թվականի հունվարին պարգևատրվել է ԽՍՀՄ Պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարիատի անվանական ոսկե ժամացույցով: 1938 թվականին ընտրվել է Բելառուսական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի պատգամավոր Մալորիտայի ընտրատարածքից: Մասնակցել է խորհրդա-ֆիննական պատերազմին:

1940 թվականի հուլիսին նշանակվել է Կարմիր Բանակի Գլխավոր շտաբի Ակադեմիայի պետ, սակայն արդեն մեկ ամիս անց՝ օգոստոսին, դարձել է Հյուսիսային Կովկասի ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատար: 1940 թվականի հոկտեմբերի 19-ին, որպես օկրուգի հրամանատար, ընդգրկվել է ԽՍՀՄ Պաշտպանության ժողկոմիսարիատին կից Ռազմական Խորհրդի կազմում:

Խորհրդային Միության հերոս, հրետանային գեներալ-գնդապետ Ն. Մ. Խլեբնիկովը հիշում էր.

Լինելով Հյուսիսային Կովկասի ռազմական օկրուգի հրամանատար, մասնակցել է ՌԽԲԱ բարձրագույն հրամանատարական կազմի հայտնի խորհրդակցությանը 1940 թվականի դեկտեմբերի 23-31-ին, որտեղ իր ելույթում՝ Կարմիր Բանակի Գլխավոր շտաբի պետ, բանակի գեներալ Կ. Ա. Մերեցկովի «Ցամաքային զորքերի, ՌՕՈւ-ի մարտական պատրաստության և բարձրագույն հրամանատարական կազմի օպերատիվ պատրաստության արդյունքներն ու խնդիրները» զեկույցի վերաբերյալ, ընդգծել է իր օկրուգի հրամանատարական կազմի թույլ մարտավարական և տեսական պատրաստությունը: Միաժամանակ, իր զեկույցում նա հստակ ձևակերպել է մարտական պատրաստության ոլորտում յոթ գլխավոր խնդիրներ, որոնք, ըստ նրա, անհրաժեշտ էր լուծել Կարմիր Բանակին մոտակա ժամանակներում: 1940 թվականի դեկտեմբերի 18-ին նշանակվել է Բալթյան հատուկ ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատար:

Պատմաբան Անդրեյ Կրավչենկոն «Բալթյան հատուկ. պատերազմի առաջին ժամանակները» հոդվածում նշում էր.

Երբ հետախուզությունը հայտնեց, որ Արևելյան Պրուսիա է տեղափոխվել վերմախտի 4-րդ տանկային խումբը, Ֆ. Ի. Կուզնեցովը ԽՍՀՄ պաշտպանության ժողկոմ Ս. Կ. Տիմոշենկոյի առջև հարց բարձրացրեց օկրուգի հակատանկային պաշտպանությունն ուժեղացնելու մասին: Խնդրանքը դրական արդյունքներ տվեց. 1941 թվականի ապրիլի 20-ին ստացվեց պաշտպանության ժողկոմի հրահանգը՝ մինչև 1941 թվականի հունիսի 1-ը օկրուգի կազմում Շաուլյայում և Կաունասում 9-րդ և 10-րդ հակատանկային հրետանային բրիգադների ձևավորման մասին: Բացի այդ, նախատեսվում էր Դվինսկում (Դաուգավպիլսում) 5-րդ օդային-դեսանտային կորպուսի ձևավորում:

1941 թվականի հունիսի 18-ին ստացվել էր թույլտվություն ուսումնավարժանքների անցկացման պատրվակով ԲՀՌօկ-ի շտաբի առաջին էշելոնի (250 գեներալներ և սպաներ) դուրսբերման համար, որը հունիսի 20-ի ժամը 12-ին զբաղեցրել էր նախօրոք պատրաստված հրամանատարական կետը անտառում՝ Պանևեժիսից 18 կմ հյուսիս-արևելք: Շտաբի երկրորդ էշելոնը դուրս է բերվել հունիսի 21-ին:

1941 թվականի հունիսի 21-ին Ֆ. Ի. Կուզնեցովը հրաման է տվել կիրառել լուսամասկավորում՝ քողարկել քաղաքները և բոլոր բանակային օբյեկտները: Սահմանի վրա կանգնած դիվիզիաների զինվորները ստացել էին մարտական լրակազմ և սկսել էին ականապատել որոշ սահմանային հատվածներ: Բացի այդ, հրամայվել էր տարհանել զինծառայողների ընտանիքները սահմանամերձ կայազորներից երկրի խորքը: Սակայն պաշտպանության ժողկոմ Ս. Կ. Տիմոշենկոն հրաման է տվել անմիջապես վերադարձնել զինծառայողների բոլոր ընտանիքները սահմանային կայազորներ: Նաև արգելվել էր ականապատել ռազմավարական ուղիները, հրամայվել էր զորամասերը հետ տանել սահմանից և նույնիսկ վերցնել մարտական փամփուշտները կարմիրբանակայիններից: Կուզնեցովի՝ Բալթիկայի քաղաքների և ռազմական օբյեկտների քողարկում մտցնելու հրամանի մասին իմացել է ԽՍՀՄ ՀՕՊ գլխավոր վարչության պետ, գեներալ Ն. Ն. Վորոնովը և այդ մասին զեկուցել Գլխավոր շտաբի պետ Գ. Կ. Ժուկովին, որից «պատասխանում լսել է հայհոյանք և սպառնալիքներ Կուզնեցովի հասցեին: Որոշ ժամանակ անց Բալթյան օկրուգի հրամանատարին հրահանգ է տրվել չեղյալ համարել այդ հրամանը»: Հունիսի 21-ի մոտավորապես ժամը 15-ին ժողկոմ Տիմոշենկոն հեռախոսով զրույցում Կուզնեցովին անձամբ հրամայել է չեղյալ համարել իր կարգադրությունը Ռիգայի քաղարկման մասին:

## Հյուսիս-արևմտյան ռազմաճակատի հրամանատար
1941 թվականի հունիսի 22-ից հրամանատարել է Հյուսիս-արևմտյան ռազմաճակատի զորքերը: Պատերազմի սկզբի դրությամբ ուժերի հարաբերակցությունը հակառակորդի օգտին էր: Այսպես, ԲՀՌօկ-ի զորքերի ընդհանուր ցուցակային թվաքանակը 1941 թվականի հունիսի 22-ի դրությամբ կազմում էր 325 559 մարդ: Օկրուգի կազմի մեջ մտնում էին 19 հրաձգային դիվիզիաներ, 4 տանկային և 2 մոտոհրաձիգ դիվիզիաներ, 5 խառը ավիադիվիզիաներ: Հակառակորդը օկրուգի զորքերի դեմ կենտրոնացրել էր 562 015 զինվոր և սպա (21 հետևակային դիվիզիա, 7 տանկային, 6 մոտորացված դիվիզիաներ և 1 մոտորացված բրիգադ), 1697 տանկ, 3045 հրանոթ, 4140 ականանետ, 2556 հակատանկային հրանոթ: Այս խմբավորման շահերից ելնելով՝ գործում էր ավելի քան 1000 ինքնաթիռ (1-ին օդային նավատորմ՝ 412 ինքնաթիռ և 2-րդ օդային նավատորմի 8-րդ ավիակորպուս՝ 560 ինքնաթիռ): ԲՀՌօկ-ի պաշտպանության գոտում անձնակազմի հարաբերակցությունը հակառակորդի օգտին էր. տանկերով՝ 1:1, հրետանային հրանոթներով՝ 2,4:1 վերմախտի օգտին, ականանետներով՝ 2,8:1, հակատանկային հրանոթներով՝ 1,6:1, զենիթայիններով՝ 3:1, և միայն ինքնաթիռներով սովետական զորքերն ունեին առավելություն՝ 1,2:1:

Այս ամենը հանգեցրեց նրան, որ Հայրենական մեծ պատերազմի առաջին օրերին ռազմաճակատի զորքերը հայտնվեցին բացառիկ ծանր վիճակում, չկարողացան հետ մղել ագրեսորի հարվածը և սկսեցին նահանջել: Վերմախտի 3-րդ և 4-րդ տանկային խմբերի հզոր բռունցքը արդեն պատերազմի առաջին օրը ճեղքեց ռազմաճակատի զորքերի պաշտպանությունը: Հունիսի 23-ի գիշերը գերմանացիների առաջապահ ստորաբաժանումներն արդեն 60 կմ հեռավորության վրա էին Կաունասից հարավ: Վիլնյուսի ուղղությամբ, որը ծածկում էր 11-րդ բանակը, գերմանական մարտական տեխնիկան կարողացել էր անցնել Նեմանի վրայի կամուրջներով նահանջող սովետական ստորաբաժանումների հետ միասին: Նեմանը հատելով՝ գերմանական տանկերը սլացան դեպի Վիլնյուս, բայց բախվեցին հուսահատ դիմադրության: Ֆ. Ի. Կուզնեցովը մարշալ Ս. Կ. Տիմոշենկոյից խնդրեց «օգնել փակել Արևմտյան ռազմաճակատի հետ խզումը», ինչպես նաև «ուժեղացնել ռազմաճակատը ռազմա-օդային ուժերով...»:

Գերմանական տանկային խմբավորման խորը ճեղքումը սովետական հրամանատարությունից պահանջում էր ակտիվ միջոցների ձեռնարկում: Սակայն ռազմաճակատի հրամանատարությունը պարտավոր էր գործել 1941 թվականի հունիսի 22-ի երեկոյան ստացված հրահանգի համաձայն.

Ցավոք, այս հրահանգը հաշվի չէր առնում ո՛չ զորքերի իրական վիճակը, ո՛չ էլ նրանց հնարավորությունները: Այնուամենայնիվ, ռազմաճակատի հրամանատարությունը այնուամենայնիվ ձգտում էր իրականացնել հակահարված, բայց ոչ թե սուվալկյան խմբավորմանը, ինչպես նշված էր հրահանգում, այլ Տիլզիտի խմբավորմանը: Այս ուղղությամբ հակահարված հասցնելու տարբերակը վերարտադրվել էր դեռևս խաղաղ ժամանակ օկրուգի շտաբային վարժանքների ժամանակ, ուստի լավ ուսումնասիրված էր հրամանատարների կողմից: 1941 թվականի հունիսի 24-ի լուսաբացին բորբոքվեց կատաղի հանդիպակաց ճակատամարտ, որին երկու կողմերից մասնակցում էր ավելի քան 1000 տանկ, մոտ 2700 հրանոթ և ականանետ, ավելի քան 175 000 զինվոր և սպա: Սակայն միաժամանակյա հարված չստացվեց. երկար երթից հետո զորքերը մտնում էին մարտի մեջ ընթացքից, հաճախ ցրված խմբերով: Հրետանին ռազմամթերքի սուր պակասի պայմաններում հուսալի աջակցություն չցուցաբերեց տանկային ստորաբաժանումներին: Խնդիրը մնաց չկատարված: Հունիսի 24-ի ավարտին պարզ դարձավ, որ հակառակորդի 4-րդ տանկային խումբը ջախջախել նախատեսված ուժերով չի հաջողվի, վիլնյուսյան ուղղությամբ զորքերը չկարողացան ոչ միայն կանգնեցնել, այլև նույնիսկ դանդաղեցնել հակառակորդի տանկային միավորումների առաջխաղացումը: Հունիսի 24-ի երեկոյան հակառակորդը գրավեց Կաունասը և Վիլնյուսը: Սահմանի մոտ իր տանկային միավորումները կորցնելով՝ ռազմաճակատի հրամանատարությունը կորցրեց գերմանական զորքերի հետագա հարվածները չեզոքացնելու հնարավորությունը: Արդյունքում 1941 թվականի հունիսին-հուլիսին Հյուսիս-արևմտյան ռազմաճակատի զորքերի կողմից Բալթյան պաշտպանական գործողության ընթացքում կորցվեցին Լիտվայի, Լատվիայի և Էստոնիայի զգալի մասի տարածքները: Հուլիսի սկզբին օկրուգի հրամանատարությունը, ներառյալ հրամանատար Ֆ. Ի. Կուզնեցովը, ամբողջությամբ հեռացվեցին իրենց պաշտոններից «զորքերի վատ կառավարման համար» ձևակերպմամբ: Հետազոտողներից մեկի կարծիքով, «այս մարդու դժբախտությունները կայուն բնավորության և նույնիսկ խաղաղ ժամանակ ընդհանուր զորատեսակային միավորումների կառավարման երկարատև փորձի բացակայությունն էին»:

## Հետագա մասնակցությունը Հայրենական մեծ պատերազմում
1941 թվականի հուլիսի 10-ից մինչև 24-ը հրամանատարել է 21-րդ բանակին Արևմտյան ռազմաճակատում։ Հուլիսի 24-ին Կենտրոնական ռազմաճակատի ստեղծումից հետո 21-րդ բանակը մտավ նրա կազմի մեջ, իսկ գեներալ-գնդապետ Ֆ.Ի. Կուզնեցովը հուլիսի 26-ին գլխավորեց այդ ռազմաճակատը (բանակի նոր հրամանատար դարձավ գեներալ-լեյտենանտ Մ.Գ. Եֆրեմովը)։ Նրա հրամանատարության ներքո բանակն ու ռազմաճակատը մասնակցեցին Սմոլենսկի պաշտպանական ճակատամարտին։ Բոբրույսկի ուղղությամբ հարձակումը նրա հրամանատարության ներքո ավարտվեց անհաջողությամբ։ 1941 թվականի օգոստոսի 7-ին Ֆ.Ի. Կուզնեցովը կանչվեց Մոսկվա նոր նշանակում ստանալու համար։ Ռազմաճակատի նոր հրամանատար նշանակվեց գեներալ-լեյտենանտ Մ.Գ. Եֆրեմովը։

1941 թվականի օգոստոսի 14-ից մինչև նոյեմբերի 2-ը եղել է 51-րդ Առանձին բանակի հրամանատարը։ Փաստացի մեղավոր էր Ղրիմի թերակղզու պաշտպանության թույլ նախապատրաստման համար, որոնք գերմանական զորքերի մոտենալու ժամանակ պաշտպանվում էին ընդամենը երկու դիվիզիայով, իսկ 51-րդ բանակի մնացած դիվիզիաները հակադեսանտային պաշտպանություն էին իրականացնում Ղրիմում։ Արդյունքում՝ վերմախտի 11-րդ բանակի զորքերը արագ տիրեցին Ղրիմին և քիչ էր մնում առաջին հարձակմամբ մտնեին Սևաստոպոլ։ Արդեն ճակատամարտի թեժ պահին՝ 1941 թվականի նոյեմբերի 2-ին, փոխարինվեց Պ.Ի. Բատովով։

Ապագա մարշալ Ն.Ի. Կրիլովի հուշերից.

1941 թվականի նոյեմբերի 15-ից՝ 28-րդ բանակի շտաբի պետ Մոսկվայի ռազմական օկրուգում։ 1941 թվականի դեկտեմբերից՝ Արևմտյան ռազմաճակատի զորքերի հրամանատարի տեղակալ։ Մոսկվայի ճակատամարտի ընթացքում նրան հանձնարարված խնդիրները կատարել է անհաջող։ Հատկապես «աչքի ընկավ» 1942 թվականի հունվարին, երբ գեներալ-լեյտենանտ Մ.Մ. Պոպովի 61-րդ բանակի զորքերի ստուգման ժամանակ հայտարարեց թերությունների մեծ քանակի և բանակի պաշտպանության սխալ օպերատիվ կառուցման մասին։ ԳՀՇ Գլխավոր Հրամանատարության 1942 թվականի հունվարի 30-ի հրահանգով նշանակվեց այդ բանակի հրամանատար, բայց առաջին իսկ մարտերում լուրջ անհաջողություններ կրեց և արդեն փետրվարի 12-ին Գլխավոր հրամանատարության նոր հրահանգով հեռացվեց պաշտոնից և հետ կանչվեց գործող բանակից, իսկ Մ.Մ. Պոպովը վերադարձավ հրամանատարության։

Ծանր կոնտուզիայից հետո 1942 թվականի մարտից մինչև 1943 թվականի հունիս՝ Կ.Ե. Վորոշիլովի անվան Բարձրագույն ռազմական ակադեմիայի պետ (գտնվում էր Ուֆա քաղաքում)։ 1943 թվականի հունիսից գտնվել է ԳՀՇ Գլխավոր հրամանատարության տրամադրության տակ, 1943 թվականի օգոստոսից՝ Վոլխովի ռազմաճակատի զորքերի հրամանատարի տեղակալ, մասնակցել է Լենինգրադի շրջափակման ճեղքման գործողությանը, 1944 թվականի փետրվարից՝ նույն պաշտոնում Կարելիայի ռազմաճակատում։

1941-1942 թվականներին երկու անգամ ավտովթարի է ենթարկվել (ավտոմեքենայի հետ բախում և անդունդից ընկնելը)՝ ստանալով ընդհանուր կոնտուզիա, գլխի կոնտուզիա գիտակցության կորուստ և ուղեղի ցնցում։

### Պատերազմից հետո
1945 թվականի փետրվարից մինչև 1948 թվականի փետրվար՝ Ուրալի ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատար։ Բանակի գեներալ Ա.Ս. Ժադով.

1948 թվականի փետրվարից՝ թոշակի է անցել հիվանդության պատճառով։

Մահացել է Մոսկվայում 1961 թվականի մարտի 22-ին։ Թաղված է Նովոդևիչյե գերեզմանատանը։

## Զինվորական կոչումներ
* կոմբրիգ (5.12.1935)
* կոմդիվ (15.07.1938)
* կոմկոր (04.11.1939)
* գեներալ-լեյտենանտ (4.06.1940)
* գեներալ-գնդապետ (22.02.1941)

## Պարգևներ
* 2 Լենինի շքանշան (21.02.1945)
* 3 Կարմիր դրոշի շքանշան (18.12.1920, 31.12.1921, 22.01.1941, 3.11.1944)
* Սուվորովի 2-րդ աստիճանի շքանշան (1.03.1944)
* Կարմիր աստղի շքանշան (5.02.1939)

Մեդալներ․

* Մեդալ «Մոսկվայի պաշտպանության համար»
* Մեդալ «Սովետական Բևեռային շրջանի պաշտպանության համար»
* Մեդալ «Հաղթանակ Գերմանիայի հանդեպ Հայրենական մեծ պատերազմում 1941–1945 թվականներին»
* Մեդալ «20 տարի Աշխատավոր-գյուղացիական Կարմիր Բանակին»
* Մեդալ «30 տարի Սովետական բանակին և նավատորմին»
* Մեդալ «40 տարի ԽՍՀՄ Զինված ուժերին»
* Մեդալ «Մոսկվայի 800-ամյակի հիշատակին»

Անձնական պարգևներ.

* Անձնական արծաթյա ծխախոտաման՝ ՀԽՍՀ Կենտգործկոմից (1919)
* Անձնական ոսկե ժամացույց՝ ԽՍՀՄ Պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարից (1938 թվականի հունվար)

## Հիշատակ
Մոգիլյովի մարզի Գորկի քաղաքում նրա անունով փողոց է կոչվել։

## Ընտանիք
* Կինը՝ Ելիզավետա Պլատոնովնա Կուզնեցովա (1903-1981)։
* Որդին՝ Անդրեյ Ֆյոդորովիչ Կուզնեցով (1929–2009)։

## Ծանոթագրություններ

## Ստեղծագործություններ
* Մոտորիզացիա, մեքենայացում և արգելքների կառուցում։  Մոսկվա, 1930։
* Ժամանակակից ռազմական տեխնիկան և ստանդարտացման խնդիրը։  Մոսկվա, 1931։

## Գրականություն
* Коллектив авторов. Великая Отечественная. Командармы. Военный биографический словарь / Под общей ред. М. Г. Вожакина. — М.; Жуковский: Кучково поле, 2005. — С. 118—120. — ISBN 5-86090-113-5
* *Галицкий К. Н.* Годы суровых испытаний. 1941—1944 (записки командарма) — М.: Наука, 1973.
* *Долготович Б. Д.* Военачальники земли белорусской: энциклопедический справочник. — Минск: 2005. — С. 79.
* Кузняцоў Фёдар Ісідаравіч. Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Мінск: 1999. — Т. 8. — С. 563.
* Кузняцоў Фёдар Ісідаравіч. Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Горацкага раёна. — Мінск: 1996. — С. 555.
* Кузняцоў Фёдар Ісідаравіч. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск: 1997. — Т. 4. — С. 291.
* *Лившиц В. М. *Трыццаць год жыцця аддаў служэнню Радзіме. // Гордость и слава Горецкой земли: в 3-х книгах — Горки, 2015. — Книга 2: Земляки — Герои Советского Союза, генералы Вооруженных Сил и Министерства внутренних дел СССР. — С.86-88.
* *Чернов Ю.* Генерал-полковник Ф. И. Кузнецов (К 70-летию со дня рождения). // Военно-исторический журнал. — 1968. — №. 9. — С.124—126.

## Հղումներ
* Кузнецов Фёдор Исидорович на сайте Министерства обороны Российской Федерации
* Биография на сайте "Герои страны"
* Кузнецов Федор Исидорович
* Кузнецов Фёдор Исидорович
* ''Кравченко Андрей.'' Прибалтийский особый: первые часы войны
* ''Левченко Тарас''. Кузнецов Федор Исидорович.
* ''Ліўшыц, Уладзімір.'' Чаму ў Горках адна з вуліцаў носіць імя Кузняцова?
* ''Михеенков С. Е.'' Конев. Солдатский Маршал.
* Кузнецов Федор Исидорович на сайте Военной академии Генерального штаба ВС РФ.
* ''Иванов Семён.'' Штаб армейский, штаб фронтовой.
* Накануне войны. Материалы совещания высшего руководящего состава РККА. 23-31 декабря 1940 г. Выступление на совещании Ф. И. Кузнецова.
* Список новых лиц, включаемых в состав ВС при НКО СССР. 19 октября 1940 г.

 
Կատեգորիա:«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:«Մոսկվայի պաշտպանության համար» մեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուս գեներալներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ