open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սարմուսագլը

**Սարմուսագլը**, գյուղ պատմական Փոքր Հայքում, իսկ ապա Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Սեբաստիայի գավառում կամ Կեսարիայի նահանգի Կեսարիայի գավառում։ Գտնվում էր Կեսարիա քաղաքից 35 կմ հյուսիս-արևելք, կիսով չափ բարձրադիր սարավանդի վրա։

## Անվանումներ
Գյուղն ունեցել է հետևյալ անվանումները. Բյունյան, Բյունյան Համիդ, Համիդիե, Պիվնյան, Պյունիան, Պյունյան, Պյունյան Համիտ, Սարըմսագլը, Սարըմսաքլը, Սարմասագըլ, Սարմասաղլի, Սարմասաք, Սարմասագըլ, Սարմասաղլի, Սարմասաք, Սարմըսագլը, Սարմսագլի, Սերիմսագլը, Սերմոս, Սեմուսա, Սերմուսոն, Սերմուսուն, Սիրմատիս։

## Աշխարհագրություն
Ունի բարեխառն կլիմա, ոռոգելու և խմելու առատ ջուր, բերրի ու արգավանդ հողեր։ Հենց միայն գուղի տարածքում բխում են մի քանի հորդառատ աղբյուրներ, որնից մի քանիսը լեռնալանջերով հոսելով գոյացնում են տեսարժան ջրվեժներ։

## Պատմություն
Հայերը կողոպտվել, կոտորվել կամ բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
1915 թվականի նախօրեին ուներ մոտ 600 տուն հայ, հույն և թուրք բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործություն, անասնապահություն, այգեգորժությունն ու արհեստներն էր։ Հայերից շատերը պանդխտում էին Կոստնադնապոլիսում։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Սարմուսագլըն ուներ Ս. Աստվածածին անունով եկեղեցի, որը կառուցված էր 1282 թվականին։

## Կրթություն
1869 թվականից Ս. Աստվածածին եկեղեցուն կից գործում էր Մեսրոպյան վարժարանը, որն ուներ 40 աշակերտ։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ալամոնիկ

**Ալամոնիկ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին Գարահիսարի գավառում, Շապին-Գարահիսարից 15 կմ հեռավորության վրա՝ Աշխարհադաշտ հովտում։

XX դարի սկզբին ուներ 30 տուն՝ 240 հայ բնակիչներով, որոնք զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և այգեգործությամբ։ Գյուղն ուներ Ս. Լուսավորիչ անունով եկեղեցի (1252 թ.) և վարժարան (XIX դարավերջ)։ Ալամոնիկի հայերի մեծ մասը զոհ գնաց 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ, փոքր մասին հաջողվեց ապաստաևել օտար երկրներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Այվանոս

**Աղվանիս**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին Գարահիսարի գավառում։ Գտնվում էր Շապին Գարահիսար քաղաքից 27 կմ հարավ-արևելք, Աշխարօվայի դաշտում, գետակի ափին։

## Պատմություն
Գյուղի հայ բնակչության մեծամասնությունը ոչնչացվեց 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
1872-1873 թվականներին ուներ 40 տուն հայ և 20 տուն թուրք բնակիչ, իսկ 1915 թվականի նախօրյակին՝ 1300 հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, երկրագործությունն ու արհեստագործությունն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Այվանոսն ուներ Ս. Գևորգ անունով հայկական եկեղեցի, որը կառուցված էր 679 թվականին։ Գյուղում և նրա շրջակայքում կան շատ հնություններ։ Գերզմանոցում հայտնաբերվել է մեկ մղոնաքար՝ Վաղենտիանոս, Վաղե, Գրատիանոս կայսրների անունների հիշատակմամբ։ Հայտնաբերվել է մեկ մարմարյա հսկայական ծակ քար, որը հավանաբար ունեցել է պաշտամունքային նշանակություն։

## Կրթություն
Գյուղն ուներ հայկական վարժարան, որտեղ սովորում էին 30 սաներ։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Աղրավիս

**Աղրավիս**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին Գարահիսարի գավառում։ Գտնվում էր Աշխարօվա դաշտում, Արաբկիր-Երզնկա-Տեվրիկ ճանապարհի վրա։

## Պատմություն
Աղրավիսի հայ բնակիչները տեղահանվեցին և թուրքերի կողմից զանգվածաբար ոչնչացվեցին 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
1872-1873 թվականներին ուներ 55 տուն հայ և 2 տուն թուրք բնակիչ։ 1915 թվականի նախօրեին ուներ շուրջ 1600 հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործություն, անասնապահություն, այգեգործությունն ու արհեստներն էր։ Տարանցիկ առևտրական ճանապարհի վրա գտնվող գյուղի բնակիչները պահում էին նաև գիշերային պանդոկներ առևտրականների համար։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Աղրավիսն ուներ Ս. Աստվածածին անունով եկեղեցի։

## Կրթություն
Եկեղեցուն կից 1860-ական թվականներից սկսած գործում էր վարժարան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ածպտեր

**Ածպտեր**, գյուղ (նախկինում քաղաք) Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին Գարահիսարի գավառում։ Գտնվում էր Ակշարապատ դաշտում, Օվասու գետի աջ ափին, Շապին Գարահիսար քաղաքից 20 կմ հարավ, Չիֆթլիկ տանող գլխավոր ճանապարհի վրա։

## Պատմություն
Իր մեծության պատճառով երբեմն հիշատակվել է որպես ավան։ Համապատասխանել է Երկրորդ Հայքի **Արորակ** կամ **Արորակա** քաղաքին։

XIX դարի վերջին նույն անունով կար երկու գյուղ` Ածպտեր Վերին և Ածպտեր Ներքին։ Թուքրերը Ածպտեր գյուղը կոչել են **Էզիդեր**, որը անվանման բառացի թարգմանությունն է։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ածպտեր Վերին

**Ածպտեր Վերին**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին Գարահիսարի գավառում։ Գտնվում էր Ակշապատ դաշտում, Ածպտեր Ներքին գյուղի մոտակայքում։

## Բնակչություն
1872-1873 թվականներին ուներ 123 տուն հայ և մոտ 40 տուն թուրք բնակիչ։ Մեծ եղեռնի նախօրեին ուներ 180 տուն հայ` 1906 բնակչով և 300 թուրքեր։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, հողագործությունն ու արհեստներն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ածպտեր Վերինն ուներ **Ս. Կարապետ** անունով եկեղեցի։ Ածպտեր Վերին և Ածպտեր Ներքին գյուղերի միջև կար վանք, որը կրում էր 12 առաքյալների անունը։ Վանք հանդիսանում էր Շապին Գարահիսարի թեմի կենտրոնն ու առաջնորդի աթոռանիստը։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ածպտեր Ներքին

**Ածպտեր Ներքին**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին Գարահիսարի գավառում։ Գտնվում էր Ակշարապատ դաշտում, Ածպտեր Վերին գյուղի մոտակայքում։

## Պատմություն
1872-1873 թվականներին ուներ 80 տուն հայ և 40 տուն եկվոր թուրք բնակիչ։ Մեծ եղեռնի նախօրեին ուներ 130 տուն հայ` 1200 բնակչով և 300 թուրք բնակիչ։

## Բնակչություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, հողագործություն և արհեստներն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ածպտեր Ներքինն ուներ **Ս. Աստվածածին** եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր վարժարան, որը գտնվում էր եկեղեցուն կից։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Աներղի

**Աներղի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին Գարահիսարի գավառում, Թիքման լեռան ստորոտին, Շապին Գարահիսար քաղաքից 3 կմ հեռավորության վրա։

## Պատմություն
Աներղիի բնակչության մեծ մասը զոհվել է Մեծ եղեռնի տարիներին, իսկ փրկվածները գաղթել են օտար երկրներ։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 60 (ըստ այլ աղբյուրների 46-200) տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակիչները զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ, պտղաբուծությամբ, բանջարաբուծությամբ, ջորեպանությամբ և քարագործությամբ։ Բնակչության մոտ 25 տոկոսը պանդխտում էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Աներղի ուներ Ս. Աստվածածին անունով եկեղեցի, որը կառուցված էր 699 թվականին։

## Կրթություն
Եկեղեցուն կից մինչև 1915 թվականը գործում էր Վարվառյան վարժարանը։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ավսունտու

**Ավսունտու**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին Գարահիսարի գավառում։

## Պատմություն
Գյուղի բնակիչների մեծ մասը զոհվել է Մեծ եղեռնի ժամանակ, մյուսը գաղթել օտար երկրներ։

## Բնակչություն
1872-1873 թվականներին ուներ 10 տուն հայ և 25 տուն թուրք բնակիչ, իսկ XX դարի սկզբներին՝ 30 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակիչները զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և այգեգործությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ավսունտուն ուներ Ս. Լուսավորիչ անունով եկեղեցի։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Գոմշատուն

**Գոմշատուն**, գյուղ պատմական Փոքր Հայքում, Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին Գարահիսարի գավառում։

## Պատմություն
Բնակիչները գրեթե ամբողջությամբ բնաջնջվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 50 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը գոմշապահություն, հողագործություն, արհեստներն ու առևտուրն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գոմշատունն ուներ Ս. Աստվածածին անունով եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր հայկական վարժարան։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բուսեյիդ

**Բուսեյիդ**, գյուղ պատմական Փոքր Հայքում, իսկ ապա Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին Գարահիսարի գավառում։

## Պատմություն
Գյուղի բնակչությունը բռնությամբ տեղահանվեց և կոտորվեց 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
1872-1873 թվականներին ուներ 25, իսկ 1915 թվականին՝ 30 տուն՝ 300 հայ բնակչով։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը հողագործություն, ջորեպանությունն ու արհեստագործությունն էր։ Մի մասը պանդխտում էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Բուսեյիդն ուենր Ս. Գևորգ եկեղեցի։

## Կրթություն
Եկեղեցուն կից գործում էր վարժարան, որտեղ սովորում էին 27 սաներ։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Թամզարա

**Թամզարա** (), գյուղաքաղաք (ավան, գյուղ) պատմական Փոքր Հայքում, իսկ ապա Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին Գարահիսարի գավառում։ Գտնվում էր Շապին Գարահիսար քաղաքից հյուսի, Կերասուն տանող ճանապարհին։

## Աշխարհագրություն
Բնակավայրը տեղադրված էր քարաժայռի փեշերին և շրջապատված էր փարթամ պարտեզներով ու պուրակներով։ Ուներ խմելու և ոռոգելու առատ ջուր։ Թամզարայի միջով հոսում է Աիթմուղի գետի աջ վտակներից մեկը, որի հովիստը հարուստ էր անդաստաններով և հովիտներով։

## Պատմություն
Ըստ ավանդության հայերի նախնիները Անիից XIX դարում գաղթած վերաբնակիչներ են։ Թամզարան ավերվել, իսկ բնակիչները կոտորվել կամ  բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
Մինչև 1915 թվականն ուներ 8000 հայ բնակիչ։ Բնակիչները բարետես, նուրբ դիմագծերով, խաղաղ, համբերատար, բայց խիզախ մարդիկ էին։

## Տնտոսություն
Բնակիչները հմուտ արհեստավորներ էին։ Հատկապես զբաղվում էին բրուտությամբ և ջուլհակությամբ։ Մշակում էին Տրապիզոնի և Կերասունի շրջաններից բերած վուշը։

Բնակավայրն ուներ ալրաղաց գործարան։ Թամզարայի շրջակայքում կային շատ ջրաղացներ։

## Օգտակար հանածոներ
Գյուղաքաղաքի շրջակայքում կան արծաթի հանքավայրեր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Թամզարան ուներ Ս. Աստվածածին (կառուցված 1210 թ.), Ս. Թագավոր (կառուցված 1210 թ.) և Ս. Խաչ (կառուցված 1252 թ.) եկեղեցիները։ Գյուղի մոտակայքում գտնվում էին Ս. Գերոգ (Այոս-Խըտրելլեսի), Կողուց և Կարմրակ Ս. Նշան եկեղեցիները։

## Կրթություն
Բնակավայրում գործում էր Արամյան երկսեռ վարժարանը, որն ուներ մոտ 150 աշակերտ։

## Գրչություն
Թամզարան հին ձեռագրերում հիշատակվել է որպես գրչության կենտրոն։

## Անվանի մարդիկ
Այստեղ է ծնվել կրթական գործիչ Գ. Մալաթյանը (1860-1940)։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Շապին Գարահիսարի շրջանի համայնքներ
Ծիպեռի

**Ծիպեռի**, գյուղ պատմական Փոքր Հայքում, իսկ ապա Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին Գարահիսարի գավառում։ Գտնվում էր Շապին Գարահիսար քաղաքից 2 կմ հարավ-արևմուտք։

## Պատմություն
Բնակչությունը բռնությամբ տեղահանվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Բնակչություն
1872-1873 թվականներին ուներ 60 տուն հայ և 6 տուն թուրք, իսկ 1914 թվականին ուներ 225 (50 ընտանիք) բնակիչ (հայ բոշաներ)։

## Տնտեսություն
Կանայք զբաղվում էին մաղագործությամբ, տղամարդիկ ջորեպաններ ու համետագործներ էին։ Զբաղվում էին արհեստներով, մասսամբ էլ հողագործությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ծիպեռին ուներ Ս. Հակոբ անունով եկեղեցի, որը ուխտատեղի էր։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կոյլու հիսար

**Կոյլու հիսար**, ավան (գյուղ, քաղաք) պատմական Փոքր Հայքում, իսկ ապա գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Կոյլու հիսարի գավառակում։ Գտնվում էր Եվդոկիա քաղաքից արևելք, Սեբաստիայից Էրզրում տանող ղճանապարհին։ Հանդիսանում էր համանուն գավառակի կենտրոնը։

Ավանը նույնացվում է հնագույն Կոլոնիա քաղաքի հետ։

## Բնակչություն
XIX դարի սկզբին արդեն թուրքաբնակ էր։

## Պատմամաշակությաին կառույցներ
Եվդոկիայից և Սեբաստիայից հյուսիս-արևելք, Աշխարօվա դաշտի եզրին,  ունի համանուն բերդ։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մահմուդ (այլ կիրառումներ)

**Մահմուդ** անվանումը կարող է ունենալ հետևյալ կիրառումները․

## Տեղանուն
*Մահմուդ (Էրզրումի գավառ)
*Մահմուդլու Մալաթիայի գավառ

## Անուն
*Մահմուդ I (1696-1754) Օսմանյան կայսրության սուլթան 1730 - 1754 թթ.
*Մահմուդ II (1785-1839), Օսմանյան կայսրության սուլթան 1808 - 1839 թթ.
*Մահմուդ, Եվրատեսիլի 2019 երգի մրցույթում Իտալիան ներկայացրած երգիչ։
Չորախ

**Չորախ**, գյուղ պատմական Փոքր Հայքում, իսկ ապա Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին Գարահիսարի գավառում։ Գտնվում էր Շապին Գարահիսար քաղաքից 52 կմ հյուսիս-արևմուտք։

## Պատմություն
Գյուղն ավերվել, իսկ բնակիչները թուրքերի կողմից  բռնությամբ տեղահանվել և կոտորվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 25 տուն՝ 220 հայ բնակչով։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկարգործություն, անասնապահությունն ու արհեստներն էր։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Շավարշ Սիմոնյան

**Շավարշ Ստեփանի Սիմոնյան** (), հայ ակադեմիկոս, մանկավարժ, հասարակական և պետական գործիչ։

## Կենսագրություն և գործունեություն
1933-1937 թթ. սովորել է Խ. Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտում, ապա ծառայել է խորհրդային բանակում։ 1941 թ. Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ զորակոչվել է բանակ, ծառայելով սպայական կազմում։ Պատերազմի ավարտից հետո նշանակվում է հանրապետության կառավարությանն առընթեր կուլտուր–լուսավորական հիմնարկների կենտրոնական մեթոդական կաբինետի վարիչի տեղակալ, 
ապա՝ վարիչ։ Աշխատել է «Սովետական դպրոց» թերթի խմբագիր, Հայաստանի կոմկուսի կենտկոմի դպրոցական բաժնի վարիչ։

1955-1973 թթ. նշանակվում է հանրապետության լուսավորության մինիստր։ 1973 թվականին նշանակվում է մանկավարժական գիտությունների գիտահետազոտական ինստիտուտի տնօրեն։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով, երկու Կարմիր դրոշի շքանշանով և այլ պարգևներով։

## Երկեր
* «Սովետական Հայաստանի ժողովրդական կրթության նվաճումները 40 տարում», Հայպետուսմանկհրատ, 1961 թ. 175 էջ
* «Միքայել Նալբանդյանի հոգեբանական հայացքները», Լույս հրատարակչություն, 1969 թ., 227 էջ

## Հիշատակ
Նրա անունով է կոչվում Երևանի №112 փորձարարական ավագ դպրոցը, իսկ 2012 թ. ապրիլի 18-ին Երևանի ավագանու որոշմամբ համաձայնություն է տրվել Երևան քաղաքի Թումանյան փողոց 39 շենք հասցեում տեղադրելու նրա հուշատախտակը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Շավարշ Սիմոնյանի մասին Սովետական Մեծ Հանրագիտարանում

Կատեգորիա:Հայ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Մանկավարժական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նախարարներ
Աղաբաղ

**Աղաբաղ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Եվդոկիայի գավառում, սակավաջուր սարահարթի վրա։

XIX դարի երկրորդ կեսին ուներ մոտ 80 տուն հայ բնակիչ։ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ Աղաբաղի բնակիչների մի մասը զոհվել է, մյուս մասը գաղթել է ապաստանել օտար երկրներում։

Բնակիչները զբաղվում էին երկրագործությամբ ու անասնապահությամբ։ Աղաբաղն ուներ եկեղեցի։ Գյուղում գործում էր տարրական ուսումնարան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բազար

**Բազար**, քաղաք Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Բազարի գավառակում։ Հանդիսանում էր գավառակի կենտրոն։

## Աշխարհագրություն
Քաղաքն ուներ գեղեցիկ դիրք և թաղված էր այգիների ու ծառաստանների մեջ։

## Պատմություն
Ըստ ենթադրությունների բնակավայրը հին Ադինա կամ Աթինա քաղաքն է։

Քաղաքը քարուքանդ արվեց, իսկ հայ բնակչությունը կոտորվեց կամ բռնությամբ տեղահանվեց 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
XIX դարի վերջերին ուներ 300 տուն թուրք և 115 տուն՝ 1200 հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, երկրագործությունն ու այգեգործությունն էր։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բյուսգյունջուք

**Բյուսգյունջուք**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Եվդոկիայի գավառում։ Գտնվում էր Եվդոկիա քաղաքից հյուսիս տարածվող Ղազօվա դաշտում։

## Բնակչություն
Մինչև 1915 թվականի Մեծ եղեռնն ուներ 200 տուն՝ 1650 հայ բնակչով։

## Տնտեսություն
Բյուսգյունջուքն ուներ Ս. Հակոբ անունով եկեղեցի։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Զելա

**Զելա**, քաղաք պատմական Փոքր Հայքում, իսկ ապա քաղաք Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Զելայի գավառակում։ Գտնվում էր Ամասիա քաղաքից հարավ, Իրիս գետի վերին հոսանքում, նրա ձախակողմյան վտակներից մեկի ձախ կողմում, այգեվետ վայրում։ Հանդիսանում էր համանուն գավառակի կենտրոնը։

## Պատմություն
Ըստ Ստրաբոնի Զելան կառուցել է Ասորեստանի Շամիրամ թագուհին։ Քաղաքն ունի ամուր դիրք և կառուցված է բարձրադիր բլրի շուրջը, որի վրա գտնվում է միջնաբերդը։

Մթա 47 թվականին Հուլիոս Կեսարը Զելայի մոտ պարտություն մատնեց պոնտական թագավոր Փառնակին՝ ասելով «Եկա, տեսա, հաղթեցի» արդեն թևավոր դարձած նախադասությունը։

Հայերը կոտորվեցին 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանցից շատ քչերը փրկվեցին։ Ըստ տեղեկությունների ներկայումս քաղաքում ապրում են մոտ 35 հայեր, որոնք մոռացել են իրենց լեզուն և կրոնը։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ  21000 հայ, թուրք, հույն և գնչու բնակիչ, որից 4200-ը հայեր էին։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը բրդյա, բամբակյա և մետաքսյա կտորների արտադրությունն ու երկրագործությունն էր։ Հայտնի էին Զելայի կտավը և մանուսա կոչվող գործվածքը։ Զելայի հայերը նաև զբաղվում էին առևտրով, արհեստագործությամբ և ոսորդությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Զելան ուներ Ս. Հակոբ և Ս. Նշան հայկական եկեղեցիներ։ Հնում քաղաքում գտնվել է հայկական Անահիտ աստվածուհու տաճարը։ Տարածքում է գտնվել Ալարապ վայրը։

Քաղաքի արևմտյան կողմում գտնվում է Սիվրիչա բլուրը, որի այգիներում երբեմն-երբեմն հայտնաբերվում են հին շինությունների հետքեր, իսկ հարավային մասում՝ Կազի բաբա, Կյուվերջինլիք բլուրների վրա կան հին գերեզմանների մնացորդներ։ Քաղաքի մոտ է գտնվում նաև Իսմայիլ տետե ուխտավայրը, ուր հաճախում են թե՛ հայերը, թե՛ թուրքերը։

## Կրթություն
Քաղաքում գործում էր երկու հայկական վարժարան, որոնցից մեկը կոչվում էր Մեսրոպյան։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի հին հունական հնավայրեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի հռոմեական տեղավայրեր
Կատեգորիա:Ասիայի կաթոլիկ նստավայրեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի փոքր քաղաքներ
Գաբու Աղզը

**Գաբու Աղզը**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Նիքսարի գավառակում։ Գտնվում էր Գայլ գետի ափին։

## Պատմություն
1896 թվականին բնակիչները հարկադրաբար ընդունել են մուսուլմանություն։

## Բնակչություն
Հայաբնակ գյուղ էր։ XIX դարի վերջին ուներ 60 տուն՝ 360 հայ բնակչով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գաբու Աղզըն ուներ Ս. Կարապետ (կամ Ս. Աստվածածին) անունով եկեղեցի։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կեսարա

**Կեսարա**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Եվդոկիայի գավառում (Թոքատ)։ 1915 թվականին ուներ մոտ 50 տուն հայ բնակիչ։ Զբաղվում Էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ, մասամբ՝ արհեստներով։ Բնակչությունը բռնությամբ տեղահանվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, 5-րդ հատոր, էջ 386, 1979 թ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հերեկ

**Հերեկ**, գյուղաքաղաք պատմական Փոքր Հայքում, իսկ ապա Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Հերեկի գավառակում։ Գտնվում էր Եվդոկիա քաղաքից 44 կմ հյուսիս-արևելք, Իրիս գետի ձախ ափին։

## Աշխարհագրություն
Տարածքը հարթավայրային էր։

## Պատմություն
Հերեկը կառաուցել է Պոնտոսի թագավոր Միհրդատ VI Եվպատորը (113-63 թթ մթա) և իր անունով կոչել է Եվպատորիա։ Մթա 60-ական թվականներին բնակավայրը ավերվել է հռոմեական զորավար Լուկոլլոսի կողմից։

Տեղի հայությունը զանգվածաբար կոտորվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Շատ քչերին է հաջողվել փրվել և գաղթել այլ երկրներ։

## Բնակչություն
1878 թվականին ուներ 4702 թուրք և 1126 հայ բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Հայերն ունեին Ս. Ստեփանոս (կամ Ս. Աստվածածին) անունով եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր Ս. Մեսրոպյան և Մարինոսյան հայկական վարժարանները։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Նեոկեսարիա

**Նեոկեսարիա**, քաղաք Փոքր Հայքում, իսկ ապա Արևմտյան Հայաստան]]ում, Սեբաստիայի վիլայեթի Նիքսարի գավառակում։ Հանդիսանում էր գավառակի կենտրոն։ Քաղաքը գտնվում էր Եվդոկիա քաղաքից 50 կմ հյուսիս-արևելք, Գայլ գետի աջափնյա մասում, Մատրու և Չանաքլը ձորերի միջև ընկած կանաչապատ հարթավայրում։

## Պատմություն
Հնում մտել է Պոնտոսի թագավորության կազմում։ Մինչև VI դարը եղել է Պոլեմոնյան Պոնտոս երկրամասի կենտրոնը։ Բյուզանդական կայսր Հուստիանոս I-ի (527-528) վերափոխումով մտավ Առաջին Հայք պրովինցիայի մեջ։

Ըստ հիշատակությունների քաղաքը հիմնահատակ կործանվել է 344 և 499 թվականների ահեղ երկրաշարժերից, իսկ հետո վերականգնվել։

Հայերը երջանիկ պատահականությամբ ազատվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի արհավիրքից։ Մինչև 1930-ական թվականները քաղաքում ապրում էին 250-300 հայեր։

## Բնակչություն
Շատ հին ժամանակներում եղել է վաճառաշահ և բարգավաճ քաղաք ու ունեցել է 10000 բնակիչ, որից 3000-ը՝ հայեր, մյուսները՝ թուրքեր և հույներ։

## Տնտեսություն
Հայերը զբաղվում էին երկրագործությամբ, արհեստներով և առևտրով։ Քաղաքում հիմնականում վաճառում էին ցորեն, գարի, ծխախոտ, հաշիշ և արհեստագործական այլ ապրանքներ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Նեոկեսարիան ուներ Ս. Աստվածածին անունով հայկական եկեղեցի և Ս. Նիկողայոս անունով հունական եկեղեցի։ Քաղաքում և շրջակայքում կան պատմահնագիտական կառույցներ՝ հին կամրջի հետքեր, բնակատեղիներ, իսկ հին բարձունքի վրա՝ հին բերդի մնացորդներ։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի հին հունական հնավայրեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի հռոմեական տեղավայրեր
Կատեգորիա:Ասիայի կաթոլիկ նստավայրեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի հռոմեական քաղաքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի փոքր քաղաքներ
Կատեգորիա:Բյուզանդիայի քաղաքներ
Պյուսկյունջիկ

**Պյուսկյունջիկ**, գյուղ պատմական Փոքր Հայքում, իսկ ապա Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Եվդոկիայի գավառում։

## Պատմություն
Գյուղն ավերվել իսկ բնակիչները բնակիչները թուրքերի ձեռքով բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Տնտեսություն
Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին ուներ 200 տուն (1650 շունչ) հայ բնակիչ։ Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, երկրագործություն, արհեստներ։

## Կրթություն
Գյուղն ուներ վարժարան։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Պյուսքենի

**Պյուսքենի**, գյուղ պատմական Փոքր Հայքում, իսկ ապա Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Եվդոկիայի գավառում։ Գտնվում էր Եվդոկիա քաղաքից 8 կմ հյուսիս-արևելք։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ ուներ 420 հայ բնակիչ (50 տուն)։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ, արհեստներով, անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Պյուսքենին ուներ եկեղեցի։ Գյուղի մոտ էր գտնվում Ս. Հովակիմ Աննայի վանքը։

## Պատմություն
Գյուղն ուներ հայկական դպրոց։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սունիսա

**Սունիսա**, գյուղաքաղաք Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Սունիսայի գավառակում։ Գտնվում էր Եվդոկիա քաղաքից 50 կմ հյուսիս, Իրիս գետի ոտորին հոսանքի ձախ, Նիքսար-Ամասիա ճանապարհի աջ կողմում։ Հանդիսանում էր գավառակի կենտրոն։

Ըստ Անդերսոնի հաղորդմամբ այստեղ հայտնաբերվել է անարձանագիր մղոնաքար։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Քարվանսարա (Եվդոկիայի գավառ)

**Քարվանսարա**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Եվդոկիայի գավառում։ Գտնվում էր Եվդոկիա քաղաքից 35 կմ հարավ, Արթիգապատի դաշտում։

1895 թվականի ջարդերի ժամանակ զոհվել է 78 մարդ։ Մնացածին բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

1887 թվականին ուներ 56 տուն, իսկ Մեծ Եղեռնի նախօրեին՝ 300 տուն՝ 2460 հայ բնակիչ։

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը հացահատիկի մշակություն, այգեգործություն, մեղվաբուծությունն ու արհեստներն էր։

Քարվանսարան ուներ Ս. Աստվածածին անունով եկեղեցի։ Գյուղում հայտնաբերել են բյուզանդական շրջանի հնություններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Օկտաբ

**Օկտաբ** կամ **Օգթափ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Նիքսարի գավառակում։ Գտնվում էր Նիքսար քաղաքից 20 կմ հարավ-արևմուտք, Սեբաստիա տանող ճանապարհի աջ կողմում։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նույն անունն է կրում նաև մոտակա գետը և լեռը, որը գտնվում է Նիքսարի դաշտի ձախ կողմում։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Լիճ (Մարզվանի գավառ)

**Լիճ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Մարզվանի գավառակում։ Գտնվում էր Մարզվան գյուղաքաղաքից 4-5 կմ հեռու։

## Բնակչություն
1915 թվականի Մեծ եղեռնի նախօրեին ուներ 92 հայ և 71 թուրք բնակիչ։

## Պատմամշակությաին կառույցներ
Լիճն ուներ հայկական եկեղեցի (կամ վանք)։

## Կրթություն
Եկեղեցուն կից գործում էր հայկական վարժարան։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Գյումուշ (Գյումուշի գավառ)

**Գյումուշ**, գյուղ (ավան, գյուղաքաղաք, քաղաք) պատմական Փոքր Հայքում, իսկ ապա գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Գյումուշի գավառակում։ Գտնվում էր Մարզվան քաղաքից 15 կմ հյուսիս-արևմուտք, Հաջի քյոյ դաշտի հարավային կողմի բլուրների ստորտներում, Գյումուշ մադեն արծաթահանքերի մոտ։ Գյուղից 3-4 կմ հեռու գտնվում է Հաջի քյոյ գյուղը։ Գյումուշին համարյա կից է եղել Կարաքյոյ գյուղը։

## Պատմություն
Եղել է հին գյուղաքաղաք։ Հայտնի է եղել հռոմեկան տիրապետության ժամանակներից՝ իր բարձրորակ արծաթահանքերի և արհեստանոցների շնորհիվ։ Բնակավայրը նաև հիշատակվում է որպես քաղաք։

## Բնակչություն
XIX դարի վերջին ուներ 107 հայ, 1800 հույն և 2200 այլազգի բնակիչ։ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի նախօրեին Գյումուշ և Կարաքյոյ գյուղերը միասին ունեին 10 000 բնակիչ, որից 4800-ը՝ հայեր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյումուշն ուներ եկեղեցի, վանք (մենաստան)-ուխտատեղի։

## Կրթություն
Բնակավայրում գործում էր 2 հայկական վարժարան։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կարա Յաղուբ

**Կարա Յաղուբ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Յոզղաթի գավառում։ Գտնվում էր Գերջանիս գետի հովտում։

## Պատմություն
Բնակչությունը բռնությամբ տեղահանվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 75 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Կարա Յաղուբն ուներ Ս. Հակոբ անունով եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր Վահանյան անունով վարժարան։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մարզվան

**Մարզվան** նաև՝ *Թեոդոսուպոլիս*, *Մարսովան*, *Մարսվան*, *Մերզիփուն*, *Մեզիֆոն*, *Մերզիֆուն*, *Մերսիվուն*, *Յուշեթ*, *Նեապոլիս*, *Պոնտական Փազեմոն*, *Փազեմոն*, քաղաք (գյուղաքաղաք, ավան) Արևմտյան Հայաստանում՝ պատմական Փոքր Հայքում, Սեբաստիայի վիլայեթի Մարզվանի գավառակում։ Գտնվում էր Ալիս և Եշիլըրմակ գետերի միջև, Ամասիա քաղաքից 60 կմ հյուսիս-արևմուտք, լեռների ստորոտում, գեղատեսիլ և այգեվետ հարթավայրում։ Հանդիսանում էր գավառակի կենտրոն։ Բնակչությունը՝ ։

## Աշխարհագրություն
Բնակավայրի դիմաց տարածվում էր դաշտավայր։

## Պատմություն
Բնակավայրը պատմության մեջ հայտնի է եղել Պոնտական Փազեմոն անունով։ Հռոմեական տիրապետության դարաշրջանում զորավար Պոմպեոսը այն վերանվանեց Նեապոլիս քաղաքի։ Ըստ Ստրաբոնի քաղաքը երկար չի պահել այս անվանումը։ Հայկական միջնադարյան աղբյուրներում բնակավայրը հիշատակվում է Մարզվան անունով։

Մարզվանում է բյուզանդական հայազգի կասր Հովհաննես Չմշկիկը հաղթել բուլղարներին։ Քաղաքը վնասվել է 1822 թվականի երկրաշարժից։ 1895 թվականի կոտորածների և 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ հայ բնակիչները ցիրուցան եղան և կոտորվեցին։

## Բնակչություն
1800-1830-ական թվականներին ուներ 18000 բնակիչ, որից 8000-ը՝ հայեր, 1830-1850-ական թվականներին՝ 90000 բնակիչ, որից 9500-ը՝ հայեր։ XIX դարի վերջերին ըստ Գարեգին Սրվանձտյանի ուներ 6496 հայ, 6874 թուրք, 58 հույն, իսկ 1914 թվականին ուներ 35000 բնակիչ, որից 14000-ը՝ հայեր։

## Տնտեսություն
Բնակավայրն ուներ ավելի քան 500 պղնձաձուլարաններ, որոնց ձեռքի աշխատանքը արտահանվում էր հեռավոր վայրեր։ Հայերը զբաղվում էին արհեստներով (պղնձագործություն, մանածագործություն) և առևտրով։ Տարածված էր բամբակե գործվածքների առևտուրը։ Քաղաքն ուներ բազմաթիվ խանութներ և առատ շուկա։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Մարզվանն ուներ երեք եկեղեցիներ, որոնցից մեկը **Ս. Աստվածածին** հոկակապ եկեղեցին էր:Այն վերակառուցվել է 1835 թվականին և նրանում պահվում էին 50 ձեռագրեր։ XX դարի դրությամբ պահպանվել էին Մատուռ, Լույս աղբյուր և Խաչին լեռ անուններով ուխտատեղիները։

## Հասարակական կառույցներ
Հասարակական շինույթուններից նշանավոր էին Դաշխանը և քաղաքի մոտ գտնվող Խտըրլըք շենքը։

## Կրթություն
Քաղաքում գործել են Ազգային ճեմարանը, Ս. Սահակյան, Հռիփսիմյան դպրոցները, Կրթասիրաց միության մշակութային ընկերությունը։

## Գրչություն
Միջնադարում եղել է գրչության կենտրոն։

## ԶԼՄ-ներ
Լույս են տեսել «Զեփյուռ» (1889), «Արուսյակ» (1889), «Հայկունի» (1910-1912), «Բողբոջ» (1911-1914) և «Նոր այգ» (1910-1914) պարբերականները։

## Անվանի մարդիկ
Մարզվանում են ծնվել:.
* Գրաձուլի - հայ տպագրիչ
* Գրիգոր Մազվանեցի (XVII-XVIII դարեր) - հայերեն տպագիր գրքի փորագրական արվեստի հիմնադիր
* Սեդրակ Գլըճյան (1867-?) - նկարիչ, արվեստագետ
* Արամ Երեմյան (1898-1972) - բանասեր
* Զապել Մանկասարյան (1880-?) - օպերային երգչուհի

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Ամասիայի մարզ
Մեճիտ Էոզի

**Մեճիտ Էոզի**, գյուղաքաղաք (գյուղ) պատմական Փոքր Հայում,  Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Մեճիտ Էոզիի գավառակում։ Հանդիսանում էր գավառակի կնետրոն։

## Պատմություն
Հայ բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ բնաջնջվեց 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Փրկվեցին մի քանիսը, որոնք գաղթեցին Արևելյան Հայաստան։

## Բնակչություն
Մեծ եղեռնի նախօրեին ուներ 200 տուն՝ 1800 հայ բնակչով։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործություն, անասնապահություն, արհեստներն ու առևտուրն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Մեճիտ Էոզին ուներ հայկական եկեղեցի։

## Կրթություն
Բնակավայրում գործում էր հայկական վարժարան։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սիմ Հաճի գեղ

**Սիմ Հաճի գեղ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Մարզվանի գավառակում։

## Պատմություն
Հայերի մեծ մասը զոհվեց 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ, իսկ քչերը տեղահանվեցին։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 3000 հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը այգեգործություն, գինեգործություն, անասնապահություն, հացահատիկի մշակությունն ու արհեստներն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Սիմ Հաճի գեղն ուենր Ս. Հակոբ անունով եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր Պարևթյան արական և Հռիփսիմյան իգական դպրոցները։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Վադիմ Տումանով

**Վադիմ Իվանովիչ Տումանով** (, ծն. 1927 թ. սեպտեմբերի 1, Բելայա Ցերկով, Ուկրաինա, ԽՍՀՄ), ռուսաստանյան գործարար, ոսկու արդյունահանող։

## Կենսագրություն
Ծնվել է բանվորների ընտանիքում։ Մասնակցել է «Հայրենական պատերազմին»։ Ավարտել է շտուրմանների դպրոցը։ 1948 թ. 20-ամյա Տումանովը ձերբակալվում է և ստանում 8 տարվա բանտարկություն (ՌԽՖՍՀ ՔՕ 58-հոդված&nbsp;-&nbsp;«լրտեսություն, ահաբեկչություն, հակասովետական քարոզչություն»)։ Ստալինի մահից հետո արդարացվել է։ 1956 թվականից կազմակերպել է ոսկու արդյունահանման արտելներ։

Եղել է Վլադիմիր Վիսոցկու ընկերներից։ Նրա ճակատագրի մասին է պատմում Վիսոցկու և Լ. Մոնչինսկու "Սև մոմ" գիրքը։ 2004 թ. հրատարակել է հուշերի գիրք։

## Հղումներ

* Интервью Вадима Туманова в статье о Высоцком в «Новых Известиях» 
* История двух самородков  // Новая газета, № 25 от 11 марта 2011 года

Կատեգորիա:1927 ծնունդներ
Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի 850-ամյակի հուշամեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Ռուս գործարարներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 1 ծնունդներ
Բարիտոն (լարային նվագարան)

մինի|աջից|200px|Իշխան Էստերհազիի նվագած բարիտոնի պատճենը իր իսկ պալատում

**Բարիտոնը** (անգլերեն՝ Baryton, իտալերեն՝ Viola di Bardone) բազմալար երաժշտական գործիք է, որը օգտագործվել է Եվրոպայում մինչև 18-րդ դարի վերջը։ Այն մտնում է վիոլաների ընտանիքի մեջ։

## Կառուցվածք
Բարիտոնը իր պատմության ընթացքում ենթարկվել է բազմաթիվ փոփոխությունների։
Ամենահայտնի բարիտոնի տեսակներից մեկը ունի մոտավորպես թավջութակի մեծություն։ Այն դրվում է գետնին ի տարբերություն մյուս վիոլաների, որոնք պահվում են ոտքերի արանքում։ Գործիքը ունի վեց լար՝ լա, ռե, ֆա, լա, ռե, ֆա։ Բացի այս լարերից գործիքի ետեվի մասում կան յոթից ինը այլ լարեր, որոնց լարում են դիատոնիկ ակորդով։ Այս լարերը լվագում է ձախ ձեռքի բութ մատը, որը չափազանց դժվարացնում է գործիքի նվագը։
Տարբեր կոմպոզիտորներ ստեղծագործել են այս գործիքի համար։ Բազմաթիվ ստեղծագործություններ է գրել նաև Յոզեֆ Հայդնը՝ տրիոներ, սոլոներ, անսամբլեր։ Իշխան Էստերհազին, որի մոտ աշխատում էր Հայդնը, այս գործիքի մեծ սիրահար էր և իր ամբողջ կյանքի ընթացքում այն նվագել է։

Պատմական բարիտոններ պահպանվել են, բայց քիչ թվաքանակով՝ մոտավորապես 50։ Գործիքը մեծ համբավ այդպես էլ չի վայելել սակայն այն բավական հայտնի է եղել Գերմանիայում և Ավստրիայում։

Ժամանակակից երաժիշտների մեջ կան այնպիսինները ովքեր նվագում են այս գործիքը։

## Ծանոթություններ
* Fruchtman, Efraim (1962) The baryton։ its history and its music re-examined. *Acta Musicologica* 34։2-17.
* Gartrell, Carol (2003) Towards an inventory of antique barytons. *Galpin Society Journal* 56։116-131.
* Hsu, John (1986) Program notes for his performance of trios #97, 111 87, and 101 with violist David Miller and cellist Fortunato Arico on ASV (GAU 104, 1986).
* Pamplin, Terence M. (2009) "Baryton", in David Wyn Jones, ed., *Oxford Composer Companions: Haydn*. Oxford։ Oxford University Press.

## Արտաքին հղումներ
* The first modern Baryton, by Ferdinand Wilhelm Jaura 
* Döbereiner and the Baryton by Ferdinand Wilhelm Jaura
* Roland Hutchinson and the Baryton (demonstration video at YouTube)
* Burgksteiner: Divertimento for baryton trio (performance on YouTube)
* Songs with baryton accompaniment by Prince Pal Esterhazy (performance on YouTube)
* International Baryton Society

Կատեգորիա:Լարային երաժշտական գործիքներ
Կատեգորիա:Վիոլաներ
Ալան (Վանի Շատախի գավառ)

**Ալան**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Շատախի գավառակում։ Գտնվում էր Վանա լճի հարավարևմտյան կողմում՝ լճափից 17-18 կմ հեռավորության վրա։ Ալան գյուղախմբի կենտրոնն էր։

XIX դարավերջին ուներ 30 տուն քուրդ բնակիչ։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ամենաշատ (Վանի գավառ)

**Ամենաշատ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառում, Վան քաղաքից 13-14 կմ հյուսիս–արևմուտք։

XX դարի սկզբներին ուներ մոտ 160 հայ բնակիչ, որոնք զբաղվում էին երկրագործությամբ, այգեգործությամբ ու անասնապահությամբ։ Գյուղն ուներ եկեղեցի և ուսումնարան։ Ավերվել է առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Բնակչության մի մասը փրկվելով կոտորածներից՝ բնակություն է հաստատել Արևելյան Հայաստանում։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Աղդաշ (Արճակի գավառ)

**Աղդաշ**, գյուղակ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արճակի գավառակում։ Գտնվում էր Վան քաղաքից 23-24 կմ հյուսիս-արևելք, Արճակ քաղաքից 3 կմ հեռավորության վրա, սարահարթում։

## Պատմություն
Գյուղն ավերվել և լքվել է 1915-1918 թվականներին։

## Բնակչություն
1850-ական թվականներին ուներ 3 տուն՝ 21 հայ բնակչով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղի հյուսիս-արևելյան կողմում, մի փոքրիկ հարթավայրի վրա գտնվում էր Ս. Աստվածածին վանքը։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Առազ

**Առազ**, գյուղակ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Խոշաբի գավառակում։ Գտնվում էր Վանա լճից հարավ-արևելք, հարթավայրում։

## Պատմություն
Գյուղը XIX դարի վերջին ավերվել էր թուրք և քուրդ աղաների կողմից։

## Բնակչություն
Հայաբնակ գյուղ էր։ XIX դարի վերջերին ուներ 1 տուն՝ 10 բնակչով։ Դրանից առաջ եղել է ավելի շեն բնակավայր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Առազն ուներ Ս. Սարգիս անունով եկեղեցի։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ավանց

**Ավանց**, գյուղ և նավահանգիստ (ավան, գյուղաքաղաք) Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառակում։ Գանվում էր Վան քաղաքից 3 կմ հյուսիս-հյուսիս-արևմուտք, Վանա լճի ափին, սարահարթի վրա, մրգատու այգիների մեջ թաղված։ Հանդիսանում էր Վանա լճի ամենահայտնի նավահանգիստը և կապված էր լճափնյա բոլոր բնակավայրերի հետ։

## Պատմություն
Հիշատակվում է IV դարից, երբեմն՝ իբրև գյուղ, երբեմն՝ ավան, երբեմն էլ՝ իբրև գյուղաքաղաք կամ ուղղակի՝ քաղաք։ Հին Ավանցը լճի մակարդակի բարձրացման հետևանքով մնացել է լճի տակ և գյուղը հետզհետե քաշվել է դեպի արևելք։ Գյուղի համար աղետաբեր են եղել լճի՝ 1810 թվականի ուժեղ ալեկոծությունները, երբ ավերվել է ամբողջ գյուղը, նույնիսկ՝ եկեղեցին։ Ավանցը նորից վերաշինվել է ավելի բարձր դիրք ունեցող մասերում։

Բնակիչներն ակտիվ մասնակցություն են ունեցել Վանի 1915 թվականի հերոսական ինքնապաշտպանությանը։

Ավանցն ավերվել է Մեծ եղեռնի տարիներին։ Բնակիչների մի մասը զոհվել է, մյուս մասը ապաստանել Արևելյան Հայաստանում։ 1985 թվականի դրությամբ Ավանցը վերանվանված է **Իսքելեքյոյ** և հանդիսանում է քրդերով բնակեցված մի փոքրիկ, անշուք գյուղ։

## Բնակչություն
1850-ական թվականներին ուներ 200 տուն՝ 1100-1200 բնակչով, իսկ XX դարի սկզբին՝ 300 տուն՝ ավելի քան 1600 հայ բնակիչներով։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին այգեգործությամբ, երկրագործությամբ, բորակի հանույթով (Վանա լճից), օճառագործությամբ, ձկնորսությամբ, նավաշինությամբ ու նավավարությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ավանցն ուներ Ս. Հովհաննես անունով եկեղեցի։

## Կրթություն
XIX դարի սկզբին գյուղում գործում էր վարժարան։

## Գրչություն
Միջին դարերում եղել է գրչության կենտրոն։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ավզարիկ

**Ավզարիկ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Մահմուդիի գավառում։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Արճրա

**Արճրա**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արճեշի գավառակում կամ Արծկեի գավառակում։ Գտնվում էր Վանա լճի հյուսիսային ափին, Արճեշ քաղաքից 32-33 կմ արևելք, Արկե քաղաքից 30 կմ արևելք։

## Պատմություն
1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ բնակչությունը ենթարվեց զանգվածային կոտորածի, իսկ գյուղն ավերվեց ու ամայացավ։

## Բնակչություն
1909 թվականին ուներ 74 տուն՝ 477 հայ բնակիչով։

## Տնտեսություն
Բնակիչները զբաղվում էին երկրագործությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ, մասամբ՝ մեղվաբուծությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Արճրան ուներ հայկական եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր նախակրթական վարժարան։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Արմիզոնք

**Արմիզոնք**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արճեշի գավառակում, Վանա լճի հյուսիսային կողմում։

## Պատմություն
Գյուղն ավերվել ու ամայացվել է 1895-1896 թվականների կոտորածների ժամանակ։

## Բնակչություն
1895 թվականին ուներ 43 տուն՝ մոտ 400 հայ բնակիչներով։

## Տնտեսություն
Բնակիչները զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և այգեգործությամբ։ Գյուղը տեղական ճանապարհով կապված էր Արճեշ քաղաքի հետ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Արմիզոնքում կար Ս․ Սարգիս անունով հայկական եկեղեցի։

## Գրչություն
XV դարում եղել է գրչության կենտրոն։ Ընդօրինակված ձեռագրերից մեզ հայտնի է մի շարակնոց։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Արմշատ

**Արմշատ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Շատախի գավառակում, Վանա լճից հարավ։

1909 թվականին ուներ 40 տուն՝ մոտ 270 հայ բնակիչներով, որոնք զբաղվում էին անասնապահությամբ, երկրագործությամբ։ Կար եկեղեցի (Ս․ Վարդան)։

Բնակիչները եռանդուն մասնակցություն են ցույց տվել Շատախի 1915 թվականի հերոսական ինքնապաշտպանությանը։ Արմշատն ավերվել է առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Բնակիչների մի մասը, փրկվելով կոտորածներից, ապաստան է գտել Արևելյան Հայաստանում։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բերդակ (Արճեշի գավառ)

**Բերդակ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արճեշի գավառակում։ Գտնվում էր Արճեշ քաղաքից 13 կմ արևմուտք, Վանա լճից հյուսիս, լիճը թափվող մի գետակի աջ ձորալանջին։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 40 տուն բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղն ուներ հայկական եկեղեցի։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր