Կոռուպցիան Ռուսաստանում

Ռուսաստանում կոռուպցիան էական խնդիր է, որն ազդում է պետական ​​իշխանությունների, իրավապահ մարմինների, առողջապահական համակարգերի և կրթության և կյանքի այլ ոլորտների վրա։

Կոռուպցիայի երևույթը պատմականորեն եղել է Ռուսաստանում պետական ​​կառավարման մոդելի մաս։ Կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսում, որն ամեն տարի հրապարակում է Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլը, Ռուսաստանը աշխարհի 50 ամենակոռումպացված երկրների շարքում է։

Համաձայն Ռուսաստանի ժամանակակից օրենսդրության, կոռուպցիան կաշառք տալն է, կաշառք ստանալը, իշխանության չարաշահումը, առևտրային կաշառքը կամ անհատի կողմից իր պաշտոնական դիրքի ապօրինի օգտագործումը, որը հակասում է հասարակության և պետության օրինական շահերին՝ նպատակ ունենալով ձեռք բերել օգուտներ փողի, թանկարժեք իրերի, գույքի կամ ծառայությունների, սեփական կամ երրորդ անձանց համար այլ գույքային իրավունքների տեսքով, կամ այլ անձանց կողմից նշված անձին նման օգուտների անօրինական տրամադրումը, ինչպես նաև այդ գործողությունների կատարումն իրավաբանական անձի անունից կամ շահերից ելնելով։

«Կոռուպցիայի դեմ պայքարի մասին» Ռուսաստանի Դաշնության 2008 թվականի դեկտեմբերի 25-ի թիվ 273-ФЗ «Կոռուպցիայի դեմ պայքարի մասին» Դաշնային օրենքում «կոռուպցիա» հասկացության սահմաններն ու անորոշությունը քննադատության է ենթարկվել։ Այսպիսով, ուղղակիորեն կաշառք տալու և ստանալու (կաշառք ստանալու) հանցագործությունների հետ մեկտեղ՝ այն ներառում էր պաշտոնական դիրքի (լիազորությունների) չարաշահում, բյուջետային միջոցների յուրացում, պետական ​​արտաբյուջետային միջոցների յուրացում, գողություն և մի շարք այլ հանցագործություններ՝ ձեռք բերել գույքային օգուտներ, սեփականության այլ իրավունքներ իր կամ երրորդ անձանց համար կամ նման օգուտների անօրինական տրամադրում ստորագրված և վավերացված միջազգային փաստաթղթերում։

## Պատմություն
16-17-րդ դարերում Մոսկվայի նահանգում արգելք կար միայն դատավորներին և չինովնիկներին տրվող կաշառքի տեսակի՝ *պոսուլի* վրա։ Մինչ քաղաքացիական ծառայության լիարժեք ինստիտուտի ի հայտ գալը, փող ու սնունդ ստանալը պաշտոնյաների գործունեությունը ապահովելու բնական միջոց էր։ Մինչ Պետրոսի բարեփոխումները պետական ​​պաշտոնյաներն ապրում էին «կերակուրների» շնորհիվ, այսինքն՝ իրենց գործունեությամբ հետաքրքրվող անձանցից ստացված միջոցներից։
Հասարակ ժողովրդի մեջ *կոռուպցիա* եզրույթի հասկացության մասին են վկայում կաշառքների ու կաշառակերների մասին բազմաթիվ ասացվածքներ ու ասացվածքներ։ Ահա դրանցից մի քանիսը.
* *Не подмажешь — не поедешь*.
* *Суд прямой, да судья кривой*.
* *Судьям то и полезно, что в карман полезло*.
* *Всяк подьячий любит калач горячий*.
* *Не ходи в суд с одним носом, а ходи с приносом*.
* *Земля любит навоз, лошадь — овес, а судья — принос*.
* *Пред Богом — с правдой, а пред судьёй — с деньгами*.

Միայն ժողովրդական ապստամբությունը կարող էր ստիպել ցարին պատժել բարձրաստիճան կաշառակերներին։ Այսպիսով, 1648 թվականին Մոսկվայում տեղի ունեցավ *աղի խռովությունը* (ժողովրդական ընդվզում հարկերի ավելացման և աղի գնի եռակի թանկացման դեմ 1648 թվականին Մոսկվայում), որն ավարտվեց հրդեհներով և խաղաղ բնակիչների մահով։ Խռովությունները խաղաղեցնելու համար ցարը ստիպված էր մահապատժի ենթարկել երկու կոռումպացված պաշտոնյաների, որոնք հատկապես ատելի էին ժողովրդի կողմից՝ Զեմսկի պրիկազի ղեկավար Պլեշչեևին և Պուշկարսկի պրիկազի ղեկավար Տրախանիոտովին։

### Ցարական Ռուսաստան
18-րդ դարի վարչական ապարատը, որը հիմնովին տարբերվում էր 17-րդ դարի միջնադարյան կարգերի համակարգից, պահպանում էր խնդրողներից նվիրատվություններ անելու արատավոր պրակտիկան։ 1715 թվականից ի վեր ցանկացած ձևով կաշառք ստանալը սկսեց հանցագործություն համարվել, քանի որ պաշտոնյաներին սկսեցին վճարել ֆիքսված աշխատավարձ։

Պետրոս Առաջինի օրոք պետությունը, կառուցելով բարդ ապարատ՝ մեծ թվով պաշտոնյաներով, բավարար միջոցներ չուներ այն պահպանելու համար։ Չստանալով աշխատավարձեր, որոնք մշտական ​​պատերազմների պատճառով հաճախ ուշանում էին կամ ընդհանրապես չէին վճարվում, շատ պաշտոնյաներ, հատկապես ցածր խավի ներկայացուցիչները, ուղղակի աղքատության մեջ էին, ուստի կաշառքը հաճախ նրանց գոյատևման միակ միջոցն էր։

Պետրոս I-ի մահից անմիջապես հետո, ֆինանսական միջոցների բացակայությունը ստիպեց Եկատերինա I-ի կառավարությանը վերադառնալ նախկին աջակցության համակարգին, որը նախատեսում էր առանց աշխատավարձի քաղաքներում գործավարական աշխատողների աշխատանքը «գործից մաս վերցնելու» թույլտվությամբ։  «Գործից սնվելը» կրկին դարձավ քաղաքացիական ծառայողների գոյության միակ միջոցը։

Պաշտոնյաների աշխատավարձերը վճարվում էին թղթադրամներով, որոնց գնողունակությունն առանձնապես չէր տարբերվում արծաթի դրամական համարժեքից։ 18-րդ դարի վերջին - 19-րդ դարի սկզբին թղթադրամները սկսում են արժեզրկվել, և, համապատասխանաբար, ավելի ու ավելի դժվար էր դառնում պաշտոնյայի աշխատավարձով ապրելը։ Այս իրավիճակում միակ բանը, որի վրա կարող էին հույս դնել, դա կաշառքն էր։ Այսպիսով, պետական ​​իշխանությունը վարչական ապարատի պահպանման ծախսերի մեծ մասը դարձյալ տեղափոխեց բնակչության ուսերին՝ արևմտյան բացարձակ միապետությունների գծով կառավարման համակարգը բարեփոխելու փոխարեն։

Ալեքսանդր I-ը 1809 և 1811 թվականներին ուժի մեջ է թողել Պետրոս I-ի և Եկատերինա II-ի օրենսդրական ակտերը։ Այնուամենայնիվ, կայսրությունում չարաշահումների աճը ցույց տվեց, որ անհրաժեշտ են օրենսդրական բարեփոխումներ։ Կաշառակերությունն ու շորթումը ամուր հաստատվել էին ոչ միայն կենտրոնում, այլ նաև մարզերում և դատական ​​համակարգում։ 19-րդ դարի առաջին քառորդի վերջում պետական ​​բարձրագույն պաշտոնյաների միջև տարակարծություն չկար պատճառները արագ բացահայտելու և պաշտոնական հանցագործությունները և հատկապես շորթումը վերացնելու մոտակա ուղիներ գտնելու անհրաժեշտության մասին

Ռուսական կայսրության օրենսգրքում, որը հաստատվել է Նիկոլայ I-ի օրոք 1830-ական թվականներին, կաշառքը բաժանվել է ըստ այն հանգամանքի, թե արդյոք անհարկի առավելություններ են ձեռք բերվել օրինական գործողություններ կատարելու համար («կաշառք») կամ անօրինական գործողություններ («շորթում»)։ 1845-ին «Քրեական և ուղղիչ պատիժների մասին օրենսգրքի» ընդունումից հետո Ռուսաստանի պատմության մեջ առաջին անգամ պաշտոնյաների դատավարությունները բավականին սովորական դարձան,  1853-ին դատվում էր 2540 պաշտոնյա։

### ԽՍՀՄ
Սկզբում Խորհրդային Ռուսաստանում կաշառակերությունը ճանաչվեց որպես հակահեղափոխական գործունեություն, և 1922 թվականի Քրեական օրենսգիրքը նախատեսում էր մահապատիժ այդ հանցագործության համար։ Չնայած քրեական չափանիշների կոշտությանը, կոռուպցիան շարունակում էր գոյություն ունենալ ԽՍՀՄ դատական ​​համակարգում և իրավապահ մարմիններում։

ԽՍՀՄ-ում պետական ​​պաշտոններում թեկնածուներ նշանակելիս հաշվի են առնվել նրանց կենսագրությունը և կուսակցական ֆունկցիոներների կողմից տրված բնութագրերը, որոնք հաճախ պայմանավորված են եղել անձնական հարաբերություններով։ Ուստի պետությունը կառավարելու եկան հիմնականում վատ կրթված, ապաշնորհ, բայց «կուսակցական գործին» նվիրված մարդիկ, ովքեր պատրաստ էին առանց վարանելու կատարել նրա ցանկացած որոշում։ Այս ամենն ընդլայնեց չարաշահումների հնարավորությունները։

ՆԷՓ-ի փլուզումից հետո, օրինական մասնավոր ձեռներեցության բացակայության պատճառով, Ռուսաստանում սկսվում է ստվերային բիզնեսի և ոչ ֆորմալ կապերի ձևավորումը անմիջական ղեկավարների, ինչպես նաև իրավապահ և կարգավորող մարմինների առանցքային մարդկանց հետ։

Ստալինյան կառավարման ժամանակաշրջանում կոռուպցիայի դեմ պայքարն ավելի շատ ձևական էր։ Խորհրդային և կուսակցական պաշտոնյաները դատվում էին կոռուպցիայի մեղադրանքով միայն այն դեպքերում, երբ նրանց գործերը լուսաբանվում էին մամուլում կամ հակակոռուպցիոն արշավների արդյունքում՝ քաղաքական հակառակորդների հետ գործ ունենալու համարref>: Նոմենկլատուրայի աշխատողի համար հիմնական հատկանիշը անսահման հավատարմությունն էր անձամբ Ստալինի հանդեպ և հրահանգներին անկասկած հետևելու կարողությունը, այլ ոչ թե բարոյական մաքրությունը։

Կոռուպցիան լայն տարածում է գտել նաև ստորին՝ տարածաշրջանային մակարդակներում։ Չնայած կենսամակարդակի հսկայական տարբերությանը և սովորական աշխատողների համեմատ այլ արտոնությունների զգալիորեն ավելի լավ տրամադրմանը, ձեռնարկությունների ղեկավարների և կուսակցական աշխատողների շրջանում կոռուպցիան ամենօրյա երևույթ էր և ընկալվում էր որպես նորմ։ Դրա դեմ պայքարը կրում էր բացառապես գաղափարական բնույթ. կոռուպցիոն գործերով ձերբակալվածների միայն կեսն է քրեական պատասխանատվության ենթարկվել, հասարակ քաղաքացիների բողոքներին կառավարության արձագանքը սահմանափակվել է կաշառակերներին նկատողություններ տալով։

ԽՍՀՄ-ում կոռուպցիայի թեման բացահայտորեն չէր արծարծվում միայն 1980-ականների սկզբին։ Խորհրդային քաղաքացիները տեղեկացված չէին, որ 1950-ականների կեսերից մինչև 1986 թվականը քրեական պրակտիկայում գրանցված կաշառակերությունն աճել է 25 անգամ։

## Ռուսաստան
### 1998—2000
1998 թվականին իրավագիտության դոկտոր Ն.Ի.Մատուզովը նշել է, որ «ժամանակակից տնօրենների արտոնությունները, չարաշահումները, կոռուպցիան ձեռք են բերել այնպիսի ձևեր ու մասշտաբներ, որոնք երբեք չէին էլ երազել խորհրդային շրջանի կուսակցական պաշտոնյաները»։

1999 թվականին Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս Դ.Ս.Լվովը և տնտեսական գիտությունների դոկտոր Յու.Վ.
Օվսիենկոն Ռուսաստանում կոռուպցիան գնահատել է որպես «տոտալ»։

1999 թվականի սկզբին Ռուսաստանի գլխավոր դատախազի տեղակալ Յու.Չայկան հայտարարեց, որ Ռուսաստանը աշխարհի տասը ամենակոռումպացված երկրներից մեկն է, և որ կոռուպցիան ռուսական պետության ամենաքայքայիչ ուժերից մեկն է, իսկ Ռուսաստանի ֆինանսների փոխնախարար Օլեգ Վյուգինը նշեց, որ Ռուսաստանում կառավարման և բիզնեսի համակարգը մեծապես հագեցած է կոռուպցիայով և հանցավոր բիզնեսով.։

Լրագրող Մարկ Սիմփսոնը բրիտանական *The Guardian* թերթում գրել է, որ Ելցինի նախագահության տարիներին Ռուսաստանում եղել է այնպիսի լայնածավալ կոռուպցիա և ավազակապետություն, որը նմանը չի ունեցել պատմության մեջ։

### 2000 թվականից սկսած
2000 թվականին Կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսում, որն ամեն տարի հրապարակում է Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլը, Ռուսաստանը մտնում է աշխարհի 50 ամենակոռումպացված երկրների ցանկում։

Ըստ բրիտանական *The Economist* շաբաթաթերթի, որը արտահայտվել է 2012 թվականի կեսերին, ռուս առաջնորդների համար կոռուպցիան համակարգի էությունն է։ Ըստ այս հրապարակման՝ 2002 թվականից «մարդկանց մի փոքր խումբ, օրենքի սահմաններից դուրս, թագավորների ցանկացած երևակայությունից դուրս հարստություն է ձեռք բերել։ Պուտինի վերադարձը իշխանության կպաշտպանի այս անարդար հարստությունները»։

Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլի կոռուպցիայի ընկալման ամենամյա ինդեքսում Ռուսաստանը 2015 թվականին զբաղեցրել է 119-րդ տեղը 167-ից՝ դասվելով այնպիսի երկրների հետ, ինչպիսիք են Գայանան և Սիերա Լեոնեն։ Այս վարկանիշում Ռուսաստանը նշվում է որպես Եվրոպայի ամենադժվար կոռուպցիոն իրավիճակ ունեցող երկրներից մեկը, որտեղ «կաշառակերությունը հաճախ ընթանում է բռնաճնշումների հետ միասին»։ Միաժամանակ, ըստ նույն վարկանիշի, Ռուսաստանում 2010-ականներին կոռուպցիայի մակարդակը փոքր-ինչ նվազել է։ Այսպես, 2012 թվականին բրիտանական *Ernst & Young* աուդիտորական ընկերությունը հետազոտություն է անցկացրել, որին մասնակցել են 43 երկրների խոշորագույն ընկերությունների ավելի քան 1500 թոփ մենեջերներ։ Հետազոտությունը ցույց է տվել, որ եթե 2011 թվականին Ռուսաստանում հարցված մենեջերների 39%-ը հայտարարել է, որ անհրաժեշտ է կանխիկ կաշառք վճարել բիզնեսը պաշտպանելու կամ կորպորատիվ օգուտներ ստանալու համար, ապա 2012 թվականին այդ ցուցանիշը կազմել է 16%։

2011-ին *PricewaterhouseCoopers* միջազգային խորհրդատվական ընկերությունը հրապարակեց զեկույց, որում նշվում էր, որ «այդ թեմայի լայն հասարակական արձագանքը և իրավական դաշտում Ռուսաստանի կառավարության ձեռնարկած միջոցառումները, ինչպես նաև ընկերությունների ներսում աշխատանքը՝ ամրապնդելու համապատասխանության համակարգերը և ստեղծել մշակույթ աշխատողների շրջանում էթիկական վարքագծի համար, այս ամենը տալիս է իր պտուղները»։

Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Ազգային տնտեսական կանխատեսումների ինստիտուտի (ИНП РАН) անցկացրած հարցումների համաձայն՝ 2000-ականներին կոռուպցիոն ճնշումը ռուսական ձեռնարկությունների վրա նվազել է 1990-ականների իր մակարդակի համեմատ։ Ըստ ՌԴ Գիտությունների ակադեմիայի Տնտեսական կանխատեսումների ինստիտուտի գիտական ​​քարտուղար Դմիտրի Կուվալինի, սա առաջին հերթին «երկրում կարգուկանոնի աստիճանական վերականգնման արդյունքն էր, որն արտահայտվեց տնտեսական օրենսդրության կատարելագործմամբ, ինչպես նաև դատական ​​և իրավապահ պրակտիկայի կատարելագործման գործում»։

2006 թվականին Ռուսաստանի Դաշնության գլխավոր դատախազի առաջին տեղակալ Ալեքսանդր Բուկսմանը նշել է, որ ըստ որոշ փորձագիտական ​​գնահատականների՝ Ռուսաստանում կոռուպցիոն շուկայի ծավալը գնահատվում է ավելի քան 240 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ *ИНДЕМ* հիմնադրամի գնահատականների համաձայն՝ այս արժեքն ավելի բարձր է՝ միայն ռուսական բիզնես հատվածում կոռուպցիայի քանակն աճել է 2001-2005 թվականներին տարեկան մոտավորապես 33-316 միլիարդ ԱՄՆ դոլար (չհաշված կոռուպցիան դաշնային քաղաքական գործիչների և բիզնես էլիտայի մակարդակով)։ Ըստ նույն հիմնադրամի՝ ռուս գործարարների կողմից պաշտոնյաներին տրվող կաշառքի միջին մակարդակն այդ ընթացքում 10-ից հասել է 136 հազար ԱՄՆ դոլարի։

2007 թվականին Ռուսաստանի Ազգային հակակոռուպցիոն կոմիտեի նախագահ Կիրիլ Կաբանովը կարծիք հայտնեց, որ Ռուսաստանում կոռուպցիայի դեմ պայքար չկա, միջին մակարդակի պաշտոնյաների ձերբակալությունները չեն խախտում կաշառակերության համակարգը և հակակոռուպցիոն քաղաքականությունը մշակված չէ.

Ժամանակակից Ռուսաստանում կոռուպցիայի արմատացած ձևերից մեկը դարձել է բոլոր կարգի պաշտոնյաների հարազատների աշխատանքի տեղավորումը բարձր եկամուտ ունեցող կառույցներում։ Հարազատները հաճախ դառնում են պաշտոնյաների բիզնեսի և ունեցվածքի ծածկը` վերաշարադրելով սեփականության իրավունքները։ Նման կասկածներ հարուցող դեպքեր են արձանագրվել մամուլում։ Մասնավորապես, Կրասնոդարի երկրամասի նահանգապետ Ալեքսանդր Տկաչևի զարմուհին, նրա եղբոր՝ Պետդումայի պատգամավոր Ալեքսեյ Տկաչևի դուստրը, 22-ամյա ուսանողուհի Անաստասիա Տկաչևան դարձել է Կուբանում խողովակների երկու գործարանների համասեփականատեր։

Ամենահայտնի պաշտոնյաներից մեկը, ում ընտանեկան կարողության մեծ մասը (ավելի քան 1 միլիարդ դոլար) գրանցված է կնոջ հետ, Մոսկվայի նախկին քաղաքապետ Յուրի Լուժկովն է։ Յուրի Լուժկովի կինը՝ Ելենա Բատուրինան, շինարարական բիզնեսով էր զբաղվում ամուսնու կողմից վերահսկվող տարածքում։

Ժամանակակից Ռուսաստանում կոռումպացված պաշտոնյաներից մեկը արդարադատության նախարար Վալենտին Կովալևն էր։ Կովալևը և նրա օգնական Անդրեյ Մաքսիմովը 2001 թվականին դատարանի կողմից մեղավոր են ճանաչվել վստահված գույքի գողության և Ռուսաստանի Դաշնության Քրեական օրենսգրքի 160-րդ և 290-րդ հոդվածներով խոշոր կաշառք ստանալու մեջ։ Կովալևի պատիժը 9 տարի պայմանական էր՝ 5 տարի փորձաշրջանով։

2011 թվականի սկզբին ձերբակալվել է ԱՊՀ-ում կազմակերպված հանցավորության և հանցագործության այլ վտանգավոր տեսակների դեմ պայքարի համակարգման բյուրոյի (*BKBOP*) ղեկավար, ոստիկանության գեներալ Ալեքսանդր Բոկովը։ Ունենալով մեծ ֆինանսական կարողություն՝ Բոկովին մեղադրանք է առաջադրվել խարդախության հոդվածով։

2011 թվականի վերջին տնտեսագետ Տատյանա Միխայլովան հայտարարեց, որ տարբեր գնահատականներով բյուջեի միջոցների 20-60 տոկոսը գողացվում է տարբեր ոլորտներում։

Ամենահայտնի դեպքերից մեկը 2011-2012 թվականներին դարձավ «մոլախաղերի գործ» Մոսկվայի մարզում ապօրինի խաղային բիզնեսի մասին, որը «պաշտպանվում էր» շրջանային դատախազների կողմից։

2012 թվականին ՌԴ ՊՆ-ում կոռուպցիոն սկանդալի արդյունքում պաշտպանության նախարար Անատոլի Սերդյուկովը հրաժարական տվեց 2012 թվականի նոյեմբերի 6-ին։

2016 թվականին Ռուսաստանի Դաշնության տնտեսական զարգացման նախարար Ալեքսեյ Ուլյուկաևին մեղադրանք է առաջադրվել «Ռոսնեֆտի» գործադիր տնօրեն Իգոր Սեչինից 2 միլիոն դոլար կաշառք շորթելու համար։

2016 թվականին ոստիկանության գնդապետ Դմիտրի Զախարչենկոյին մեղադրանք է առաջադրվել կոռուպցիայի և իշխանության չարաշահման համար։ Զախարչենկոյի գործով հետաքննության ընթացքում քննիչները Մոսկվայի էլիտար շրջաններում հայտնաբերել են 13 բնակարան, 14 կայանատեղի, ինչպես նաև չորս մեքենա, 500 գրամ կշռող ոսկու ձուլակտոր, *Rolex* ժամացույց և զարդեր, ինչպես նաև արժույթ՝ 8,5 միլիարդ ռուբլի։

## Պատճառներ
Ռուսաստանում, ինչպես աշխարհի շատ այլ երկրներում, կոռուպցիան ներթափանցում է հասարակության բոլոր սոցիալական շերտերը՝ անկախ նրանց եկամուտներից և հարստությունից։ Ռուսաստանում կոռուպցիայի բարձր մակարդակին նպաստող կարևոր գործոններն են ցածր եկամուտներն ու թույլ քաղաքական ինստիտուտները։ Այս գործոնների հետ կապված՝ Ռուսաստանի բնակչությունը, որը հնարավորություն չունի հույսը դնելու երկրի փաստացի գործող տնտեսական, սոցիալական և քաղաքական ինստիտուտների վրա, ստիպված է ապավինել ոչ ֆորմալ ինստիտուտներին և զբաղվել տնտեսական գործունեության ոչ ֆորմալ տեսակներով, ինչը հանգեցնում է կոռուպցիայի և լայնածավալ ստվերային տնտեսության տարածմանը։ Աշխարհի զարգացած երկրներում, որտեղ բնակչության եկամուտների մակարդակը բարձր է, իսկ քաղաքական ինստիտուտները՝ ուժեղ, կոռուպցիան նույնպես առկա է, բայց հիմնականում այն ​​ազդում է բնակչության միայն մի փոքր շերտի վրա։ Քանի որ նման երկրների բնակչության մեծ մասը կարող է ապավինել փաստացի աշխատող պետական ​​ինստիտուտներին, հետևաբար, այդ երկրների բնակչության մեծամասնությունը թույլ է ենթարկվում ոչ ֆորմալ ինստիտուտներին, գործնականում չի զբաղվում տնտեսական գործունեության ոչ ֆորմալ տեսակներով և, համապատասխանաբար,, գործնականում չի ազդվում կոռուպցիայից և ստվերից։

## Կոռուպցիայի դեմ պայքարի միջոցներ
Կան կոռուպցիայի դեմ պայքարի մի շարք միջոցներ, ինչպես․
*Փոփոխություններ Ռուսաստանի օրենսդրության մեջ՝ ազատվելով անցքերից, սողանցքներից և օրենքների անորոշությունից.
*Իշխանության ճյուղերի իրական բաժանումը Ռուսաստանում.
*Դատական ​​իշխանության անկախություն.
*Ռուսաստանի բյուջեի ծախսերի վերաբաշխում դասակարգված մասից և ռազմական ոլորտից դեպի խիստ թերֆինանսավորվող և ճգնաժամային սոցիալական ոլորտ։
*Սոցիալական ուղղվածություն ունեցող իրական պետության ստեղծում։
*Քանի որ Ռուսաստանը գտնվում է Երկրի բնակչության գլոբալ ծերացման ժողովրդագրական տենդենցում և դրա հետևանքով առաջացած *ժողովրդագրական ճգնաժամի* մեջ, որպես հետևանք՝ հասարակության մեջ տնտեսական և սոցիալական կախյալների անխուսափելի աճը, որը կպահանջի սոցիալական պետության պետական ​​պաշտպանության տնտեսական և սոցիալական չափանիշների բոլորովին այլ մակարդակ և որակ, Համարժեք պետական ​​սոցիալական և տնտեսական ապահովվածությունը, լավ վարձատրվող աշխատատեղերի բացակայությունը, ցածր նպաստներն ու թոշակները, Ռուսաստանը անխուսափելիորեն ստիպված կլինի մեծացնել բնակչության ծախսերը սոցիալական կարիքների համար։
*Կանխիկի չեղարկում կամ զգալի կրճատում, անցում էլեկտրոնային վճարման եղանակներին։

## Ռուս կոռումպացված պաշտոնյայի հոգեբանական նկարագիր
Կանտի անվան Բալթյան համալսարանի քրեագիտության ամբիոնի վարիչ Մ. Մինենոկը բերում է կոռումպացված պաշտոնյայի նկարագրի մի քանի կետեր։ 
Նա նշում է, որ սրանք մեծ մասամբ ընտանեկան մարդիկ են, լավ աշխատողներ, բարձրագույն կրթությամբ, կայացած հոգեբանությամբ, նյութական բարձր հարստությամբ և երկրի նկատմամբ հայրենասիրական վերաբերմունքով։ Մինենոկը ուշադրություն է հրավիրում այն ​​փաստի վրա, որ կոռուպցիոն հանցագործությունը հարուստների և աղքատների միջև փոխադարձ թշնամանքի ձևավորման պատճառ է հանդիսանում։ Որպես օրինակ նա մեջբերում է Պետդումայի պատգամավորներին. «Աղքատությունը, որպես կանոն, յուրաքանչյուրի անձնական ընտրությունն է» (Ա. Բակով), «ամենահիմար պատգամավորն ավելի խելացի է, քան սովորական քաղաքացին» (Ի. Կոստունով)։

### Ոլորտներ
Ռուսաստանում կոռուպցիայի ենթակա գործունեության ոլորտները ներառում են.

*Մանրածախ ցանցեր. ներառում է ապրանքների արտադրողների կողմից մի տեսակ կանոնավոր «հարգանքի տուրք» մանրածախ ցանցի աշխատակիցներին ապրանքների վաճառքի ընդունման համար։ Ի վերջո, այս «տուրքը» ներառված է ապրանքի գնի մեջ և վճարվում է գնորդի կողմից՝ նպաստելով գների աճին և գնաճին,
*Ավիաընկերություններ. նրանց մենեջերները ստանում են *ատկատներ* (կաշառքներ) արևմտյան ինքնաթիռներ արտադրող ձեռնարկությունների ներկայացուցիչներից նոր արտասահմանյան ինքնաթիռներ գնելու և ռուսական արտադրության սարքավորումներ գնելուց հրաժարվելու համար,
*Մաքսային ծառայություններ. ապրանքների անցում, որն արգելվում է սահմանով փոխադրելու համար. առգրավված ապրանքների և արժույթի վերադարձ. մաքսատուրքերի նվազեցում, մաքսային վճարումների անհիմն հետաձգումներ,
*հարկային մարմիններ, ամբողջությամբ հարկեր չհավաքելը. ԱԱՀ-ի վերադարձ, «աչք փակել» հարկային խախտումների վրա, վերահսկիչ գործողությունների չկատարում,  ստուգումներ և արտադրության դադարեցումներ
*իրավապահ մարմիններ, քրեական գործերի հարուցում և կարճում, ինչպես նաև նրանց ուղարկում լրացուցիչ քննության, տարբեր ծանրության հանցագործությունների համար օրինական պատժաչափի բացակայություն,
*բյուրոկրատիա, վկայականներ, թույլտվություններ և այլ փաստաթղթեր տրամադրելու համար կաշառքներ, փոխկապակցված առևտրային ընկերությունների ստեղծում, որոնք արագացնում են փաստաթղթերը հավելյալ վճարի դիմաց,

Ինչպես նշել է «Նովայա գազետա»-ն 2011 թվականին, Ռուսաստանի 35 նախարարություններից և գերատեսչություններից փորձագետները առանձնացրել են ամենակոռումպացված հնգյակը։

*Պաշտպանության նախարարություն
*Տրանսպորտի նախարարություն
*Տնտեսական զարգացման նախարարություն
*Առողջապահության և սոցիալական զարգացման նախարարություն
*Ֆինանսների նախարարություն

## Վիճակագրություն
Դատական ​​դեպարտամենտի տվյալներով՝ 2014թ. Ռուսաստանի Դաշնության Քրեական օրենսգրքի 290-ով կաշառք վերցնելու համար դատապարտվել է 1625 մարդ։
Ըստ Գլխավոր դատախազության Քննչական կոմիտեի՝ գրանցված կաշառքների թիվը 2007 թվականին 6700-ից հասել է 8000-ի 2008 թվականին։ Միաժամանակ գրանցված խոշոր չափերի կաշառքների թիվը (ավելի քան 150 000 ռուբլի) աճել է 13,5%-ով՝ հասնելով 219-ի։

Ռուսաստանի Դաշնության գլխավոր դատախազ Յուրի Չայկայի տվյալներով՝ 2009 թվականին կաշառք տալու համար ավելի քան 3,5 հազար մարդ է դատապարտվել, իսկ կաշառք վերցնելու համար՝ 2 հազար մարդ։

1995 թվականին գրանցվել է կաշառքի 4,7 հազար դեպք, 2000 թվականին՝ 7,0 հազար, 2005 թվականին՝ 9,8 հազար 2006-2009 թվականներին գրանցվել է կաշառքի դեպքերի տարեկան աճ, 2009 թվականին այն հասել է 13,1 հազարի։ 2010 թվականին գրանցված կաշառքների թիվը իջել է 12,0 հազարի, 2011 թվականին՝ 11,0 հազարի։

2012 թվականի հունվար-սեպտեմբերին Ռուսաստանում գրանցվել է կաշառքի 8,4 հազար դեպք, ինչը 13%-ով պակաս է 2011 թվականի նույն ժամանակահատվածի համեմատ և 29%-ով պակաս, քան 2010 թվականին։ 
2021 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Ռուսաստանի Դաշնության Ներքին գործերի նախարար Վլադիմիր Կոլոկոլցևը վարչության կոլեգիայի նիստի ժամանակ հայտարարեց, որ անբարեխիղճ աշխատակիցներին հայտնաբերելու և պատասխանատվության ենթարկելու աշխատանքները շարունակվելու են՝ չնայած ՆԳՆ-ի համար անխուսափելի իմիջի կորստին։

## Թրանսփարենսի ինթերնեյշնլի գնահատական
Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլը սկսել է Ռուսաստանի համար կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսը հաշվարկել 1996 թվականից։ 1996 թվականին ինդեքսը հաշվարկվել է 54 երկրների համար, որի արժեքը կազմել է 2,6 միավոր (46-47 տեղ)։ Նույն ցուցանիշն ուներ Հնդկաստանը։

1997 թվականին ցուցանիշը հաշվարկվել է 52 երկրների համար։ Ռուսաստանի համար ցուցանիշի արժեքը կազմել է 2,3 միավոր (49-րդ տեղ)։

1998 թվականին ցուցանիշը հաշվարկվել է 85 երկրների համար։ Ռուսաստանի համար ինդեքսի արժեքը կազմել է 2,4 միավոր (76-րդ տեղ)։

1999 թվականին ցուցանիշը հաշվարկվել է 99 երկրների համար։ Ռուսաստանի համար ցուցանիշի արժեքը կազմել է 2,4 միավոր (82-րդ տեղ)։ Նույն ցուցանիշն ուներ Էկվադորը։

2000 թվականին ցուցանիշը հաշվարկվել է 90 երկրների համար։ Ռուսաստանի համար ցուցանիշի արժեքը կազմել է 2,1 միավոր (82-րդ տեղ)։ Նույն ցուցանիշն ուներ Քենիան։

2001 թվականին ցուցանիշը հաշվարկվել է 91 երկրների համար։ Ռուսաստանի համար ցուցանիշի արժեքը կազմել է 2,3 միավոր (79-րդ տեղ)։ Ինդեքսի նույն արժեքն են ունեցել Էկվադորն ու Պակիստանը։

2002 թվականին ցուցանիշը հաշվարկվել է 102 երկրների համար։ Ռուսաստանի համար ցուցանիշի արժեքը կազմել է 2,7 միավոր (86-րդ տեղ)։ Նույն ցուցանիշը գրանցվել է Կոտ դ'Իվուարում, Հոնդուրասում, Հնդկաստանում, Տանզանիայում և Զիմբաբվեում։

2003 թվականին ցուցանիշը հաշվարկվել է 133 երկրների համար։ Ռուսաստանի համար ինդեքսի արժեքը կազմել է 2,7 միավոր (79-րդ տեղ)։ Նույն ինդեքսային արժեքն ուներ Մոզամբիկը։

2004 թվականին ցուցանիշը հաշվարկվել է 146 երկրների համար։ Ռուսաստանի համար ցուցանիշի արժեքը կազմել է 2,8 միավոր (90-րդ տեղ)։ Նույն ցուցանիշը գրանցվել է Գամբիայում, Հնդկաստանում, Մալավիում, Մոզամբիկում, Նեպալում և Տանզանիայում։

2005 թվականին ցուցանիշը հաշվարկվել է 159 երկրների համար։ Ռուսաստանի համար ինդեքսի արժեքը կազմել է 2,4 միավոր (126-րդ տեղ)։ Նույն ցուցանիշն են ունեցել Ալբանիան, Նիգերը և Սիերա Լեոնեն։ Ելենա Պանֆիլովայի կարծիքով՝ վարկանիշում Ռուսաստանի նման դիրքը Ռուսաստանի համար ազգային խայտառակություն է։

2006 թվականին ցուցանիշը հաշվարկվել է 163 երկրների համար։ Ռուսաստանի համար ինդեքսի արժեքը կազմել է 2,4 միավոր (121-րդ տեղ)։ Նույն ցուցանիշն են ունեցել Բենինը, Գամբիան, Գայանան, Հոնդուրասը, Նեպալը, Ֆիլիպինները, Ռուանդան և Սվազիլենդը։

Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլը 2007 թվականին իր վարկանիշում ներառել է 180 երկիր։ Ռուսաստանի համար ինդեքսի արժեքը կազմել է 2,3 միավոր (143-րդ տեղ)։ Նույն ցուցանիշն են ունեցել Գամբիան, Ինդոնեզիան և Տոգոն։ Կազմակերպության ռուսական մասնաճյուղի ղեկավար Ելենա Պանֆիլովայի խոսքով՝ Ռուսաստանում «կոռուպցիոն կայունացում» է, ինչի արդյունքում Ռուսաստանի դիրքը վարկանիշում առանձնապես չի փոխվում։

2008 թվականին ցուցանիշը կրկին հաշվարկվել է 180 երկրների համար։ Ռուսաստանի համար ցուցանիշի արժեքը կազմել է 2,1 միավոր (147-րդ տեղ)։ Նույն ցուցանիշն են ունեցել Սիրիան, Բանգլադեշը և Քենիան։ Հակակոռուպցիոն հետազոտությունների և նախաձեռնությունների կենտրոնի՝ Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ-Ռ-ի մամուլի հաղորդագրության մեջ նշվում է, որ «Ինդեքսի 2.1-ը Ռուսաստանի ամենացածր ցուցանիշն է ՍԳԻ-ում վերջին ութ տարիների ընթացքում։ Զարմանալի ոչինչ չկա այս տվյալների մեջ՝ հաշվի առնելով, որ երկրում կոռուպցիայի ամենաբարձր մակարդակը ճանաչված է ինչպես շարքային ռուսների, այնպես էլ երկրի բարձրագույն ղեկավարության կողմից։  Ռուսաստանում կոռուպցիայի հետ կապված իրավիճակը հասել է տագնապալի չափերի. Եվ այս սպառնալիքը կարելի է նկատել բոլոր հարթություններում. կոռուպցիայի երևույթը ազդել է քաղաքական և ինստիտուցիոնալ, տնտեսական, դատական ​​և իրավապահ, կրթական և կրթական ոլորտների, սոցիալական պաշտպանության, բժշկական, ներդրումային, միջազգային առևտրի ոլորտների վրա։ և լրջորեն խարխլում է Ռուսաստանի պետականությունը»։

2009 թվականին Ռուսաստանը զբաղեցրել է 146-րդ տեղը Transparency International-ի վարկանիշում[99]: Համաձայն «Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ»-ի 2009թ.-ի ուսումնասիրության՝ համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամը խթանել է կոռուպցիան. վերջին մեկ տարվա ընթացքում այն ​​ամբողջ աշխարհում աճել է 9%-ով։ 2009-ին ասվեց, որ զարգացող երկրներում, այդ թվում՝ Ռուսաստանում, կոռումպացված պաշտոնյաներն ու քաղաքական գործիչները տարեկան 20-40 միլիարդ դոլար կաշառք են ստանում, ըստ Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլի[84]:

2010 թվականին Ռուսաստանը զբաղեցրել է 154-րդ տեղը (ընդհանուր ուսումնասիրվել է 178 երկիր)՝ ստանալով 2,1 միավոր։ Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ Հակակոռուպցիոն հետազոտությունների և նախաձեռնությունների կենտրոնի մամուլի հաղորդագրության մեջ, մասնավորապես, ասվում է. «... հիմնարար փոփոխություններ չեն եղել։ Մեր երկրում կոռուպցիայի դեպքում ամեն ինչ այնքան վատ է, որքան եղել է, և մնում է այնքան վատ»:[100] Ելենա Պանֆիլովան հայտարարեց, որ տարվա ընթացքում Ռուսաստանում գրեթե ոչինչ չի փոխվել, և հավելեց, որ երեք կետից ցածր վարկանիշ ունեցող երկրները պետք է համարել շատ բարձր կոռուպցիայի գոտում[101]։

2011 թվականին կազմվել է «Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ»-ի պատրաստած «Կաշառք վճարողների ինդեքսը», ըստ որի՝ արտասահմանյան գործարքներում ռուսաստանյան ընկերությունները ամենակոռումպացվածն են ուսումնասիրված 28 երկրներից[102]։

2011 թվականին Ռուսաստանը 2,4 միավորով զբաղեցրել է 143-րդ տեղը (ընդհանուր ուսումնասիրվել է 182 երկիր)[35]։

2012 թվականին Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլը փոխեց իր Կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսը (ԿԳԻ) հաշվարկելու մեթոդաբանությունը՝ ավելի լիարժեք արտացոլելու տվյալ երկրում կոռուպցիայի հետ կապված իրավիճակի փոփոխությունների դինամիկան։ Ռուսաստանը նոր սանդղակում հավաքեց 28 միավոր՝ զբաղեցնելով 133-րդ տեղը (174-ից)[103][104][105]։

2013 թվականին Ռուսաստանը զբաղեցրել է 127-րդ տեղը՝ վաստակելով 28 միավոր, նույնքան, որքան նախորդ տարի։ Համաշխարհային ցուցակում մի շարք այլ պետությունների արդյունքների վատթարացման պատճառով Ռուսաստանը բարձրացել է վեց հորիզոնականով։

thumb|450px|Քարտեզ, որը ցույց է տալիս երկրները/տարածքները, որոնք դասակարգված են 2020 թվականի Կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսով՝ ըստ Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլի գնահատականի:
|500px

Վերջին տարիներին Ռուսաստանի դիրքերը մնացել են կայուն։ 2015-2017 թվականներին նա հավաքել է 29 միավոր, 2018-ին կորցրել է մեկ միավոր, իսկ 2019-ին ցուցանիշը մնացել է անփոփոխ։ Ավելի զգալի փոփոխություններ են նկատվել Ռուսաստանի վարկանշային դիրքերում՝ 2015 թվականին՝ 119-րդ, 2016 թվականին՝ 131-րդ, 2017 թվականին՝ 135-րդ, 2018 թվականին՝ 138-րդ։

2020 թվականին Ռուսաստանը ցույց տվեց +2 միավորի դրական դինամիկա՝ 100 հնարավորից ստանալով 30 միավոր։

2023 թվականին Ռուսաստանը 180 երկրների մեջ զբաղեցրել է 141-րդ տեղը՝ 26 միավորով։

## Պայքար կոռուպցիայի դեմ
Ռուսաստանի Դաշնությունը մասնակցում է հակակոռուպցիոն տարբեր ծրագրերի։ 2006 թվականի մարտի 8-ին Ռուսաստանը վավերացրեց ՄԱԿ-ի Կոռուպցիայի դեմ կոնվենցիան և ստանձնեց մի շարք պարտավորություններ հակակոռուպցիոն մեխանիզմների ներդրման համար։

ՌԴ քրեական օրենսդրությունը նախատեսում է պատիժ կաշառք տալու համար։ 2011 թվականին փոփոխություններ են կատարվել ՌԴ քրեական օրենսգրքի 291-րդ հոդվածում՝ արմատապես բարձրացնելով կաշառք տալու համար պատիժը։

Քրեական օրենսգրքի նոր խմբագրությամբ պատիժ է նախատեսվում կաշառք տալու համար, եթե անգամ կաշառք տալը չի ​​հանգեցնում ապօրինի գործողությունների։ Կաշառք տալու համար քրեական պատասխանատվությունից ազատվելը կարող է լինել միայն այն դեպքում, եթե ապացուցվի կաշառք շորթելու փաստը։

Ռուսաստանում կոռուպցիայի դեմ պայքարի շրջանակներում թե՛ պետությունը, թե՛ հասարակությունը բազմիցս հանդես են եկել տարբեր նախաձեռնություններով։ Դրանցից մեկը ռուսական բիզնեսի հակակոռուպցիոն խարտիան էր. էթիկական փաստաթուղթ, որը ստորագրվել է 2012 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Սոչիում ՝XI ներդրումային ֆորումում Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության նախագահ Դ. Ա. Մեդվեդևի մասնակցությամբ։

Ռուսաստանում կաշառք վերցնելու համար տուգանք վճարելուց խուսափելու դեպքում անձը ստանում է միայն փաստացի ազատազրկում։ Կարևոր չէ, որ տուգանքը չի վճարվել օբյեկտիվ պատճառներով, այդ թվում՝ կապված դատապարտյալի աշխատանքի արգելման հետ։ Այն, որ նման փոխարինումը քարոզչական (իրավիճակային) բնույթ է կրում, անուղղակիորեն հաստատվել է Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրական դատարանի կողմից։ Քաղաքացի Ն.Վ.Չևանինը, ում կաշառք վերցնելու համար տուգանքը փոխարինվել է 7 տարվա ազատազրկմամբ, դիմել է այս մարմին՝ պնդելով, որ հակասահմանադրական է հսկայական տուգանքը փոխարինել միայն ազատազրկմամբ՝ առանց հաշվի առնելու, որ դատապարտյալը չի ​​կարող այն վճարել օբյեկտիվորեն։ պատճառները՝ տարիքը, առողջական վիճակը, ինչպես նաև դատական ​​կարգով աշխատանքի արգելք։ Այնուամենայնիվ, Սահմանադրական դատարանը ճանաչեց, որ նման փոխարինումը չի հակասում Ռուսաստանի Սահմանադրությանը, վկայակոչելով այն փաստը, որ «ներկայումս կոռուպցիան ճանաչվում է որպես Ռուսաստանի Դաշնության անվտանգության համակարգային սպառնալիքներից մեկը (7-րդ կետի «ա» ենթակետ. Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահի 2010 թվականի ապրիլի 13-ի թիվ 460 հրամանագրով հաստատված ազգային հակակոռուպցիոն ռազմավարության՝ ներառյալ կաշառք տալը և ստանալը»[114]։

2010-ականներին Ռուսաստանում կոռուպցիայի վերաբերյալ մի քանի աղմկահարույց քրեական գործեր են հարուցվել։ Մասնավորապես, կաշառակերության մեղադրանքներ են առաջադրվել մի շարք նահանգապետերի, Տնտեսական զարգացման նախարարության ղեկավար Ալեքսեյ Ուլյուկաևի և իրավապահ մարմինների մի շարք բարձրաստիճան պաշտոնյաների։

2017 թվականի հոկտեմբերի սկզբին Աշխատանքի և սոցիալական պաշտպանության նախարարությունը հայտարարեց «Կոռուպցիայի դեմ պայքարի մասին» օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին, որոնք երաշխավորում են կոռուպցիայի դեպքեր արձանագրած ձեռնարկությունների և գերատեսչությունների աշխատակիցների պաշտպանությունը։

### 2012-2016
2012 թվականի աշնանից, ներքին  *ГЛОНАСС* նավիգացիոն համակարգի տեղակայման համար միջոցների յուրացման դեպքով, կոռուպցիայի դեմ լայն արշավ սկսվեց, որին հաջորդեց նմանատիպ աղմկահարույց դեպքերի ալիքը։
Այս դեպքերից շատերում կաշառքը («ատկատները») եղել է խարդախություն և յուրացում կատարելու գործիքներից մեկը։

2015 թվականի մարտին Սախալինի նահանգապետը ձերբակալվել է խոշոր չափի կաշառք ստանալու կասկածանքով, և նրանից առգրավվել է մոտ 1 միլիարդ ռուբլի կանխիկ գումար։ Նույն թվականի մարտի 9-ին Վլադիմիր Պուտինը հավանություն է տվել Ռուսաստանի Դաշնության Քրեական և Քրեակատարողական օրենսգրքերում փոփոխություններին՝ նվազեցնելով կաշառք ստանալու և տալու համար նախատեսված նվազագույն տուգանքները։

2016 թվականի ամռանը Քրեական օրենսգիրքը զգալիորեն մեղմացրել է կաշառք ստանալու և տալու պատիժը, մինչև 10 հազար ռուբլու չափով կաշառք ստանալն ու տալը առանձնացվել է որպես ոչ ծանր հանցագործություն (հոդված 291.2, որը նախատեսում է առավելագույն պատիժ՝ մինչև 1 տարի ազատազրկում կամ այլ տեսակի պատիժներ).։

## Հակակոռուպցիոն ցույցեր
2017 թվականի մարտի 26-ին Ռուսաստանում տեղի ունեցան զանգվածային բողոքի ցույցեր՝ ընդդեմ իշխանության ամենաբարձր օղակներում առկա կոռուպցիայի։ Բողոքի ցույցերը տեղի են ունեցել հանրահավաքների, երթերի և առանձին պիկետների տեսքով 82 քաղաքներում։ Դրանց անցկացման պատճառը, ըստ կազմակերպիչների, իշխանությունների կողմից պատշաճ արձագանքի բացակայությունն էր Հակակոռուպցիոն հիմնադրամի *Он вам не Димон* հետաքննական ֆիլմին։

Ըստ մի շարք ԶԼՄ-ների,  և Եվրախորհրդարանի, սրանք ամենախոշոր բողոքի ցույցերն էին Ռուսաստանում 2011-2013 թվականների բողոքի ցույցերից հետո։

## Գրականության մեջ
*Ն.Վ.Գոգոլ, Ռևիզոր (1835)
*Ն.Վ.Գոգոլ «Մեռած հոգիներ»
*Ա.Ս. Պուշկին, «Դուբրովսկի»
*Իլֆ և Պետրով «Ոսկե հորթը» (1931)
*Միխայիլ Զոշչենկո, «Թույլ կոնտեյներ»
*Անդրեյ Պլատոնով, «Գրադով քաղաք»
*Միխայիլ Ժվանեցկի «Դեֆիցիտ»
*«Դու՝ ինձ, ես՝ քեզ » կատակերգական ֆիլմ (1976)
*Յուրի Բիկով «Հիմար» (2014)
*Յուրի Բիկով «Գործարան» (2019)

## Գրականություն
* 
*  (в пер.)
*  (в пер.)
* 
* *Конышев В. Н., Сергунин А. А.* Система индикаторов вузовской коррупции // Высшее образование в России. 2011, № 10. — С.152-159.
* Россия и коррупция: кто кого / Текст подгот. Регион. обществ. фондом «Информатика для демократии» (Фондом ИНДЕМ). — М.: Изд-во Независимая Газета, 1999.
* Основы борьбы с коррупцией (системы общегосударственной этики поведения) под ред. С. В. Максимова М.: 1999.
* История коррупции в России / Под ред. Н. И. Серьгова. — М.: МОСУ, 1999.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Կաշառակերություն
Կատեգորիա:Հանցագործությունը Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքականություն