Միջնադարյան ճարտարապետություն

[thumb|Դուրհամի տաճարի 12-րդ դարի հռոմեական [Նավ (ճարտարապետություն)|նավը՝ կողային կամարակապով ։]]**Միջնադարյան ճարտարապետությունը** միջնադարում շենքերի նախագծման և կառուցման արվեստն ու գիտությունն է: Ժամանակաշրջանի հիմնական ոճերը ներառում են նախառոմանական, ռոմանական և գոթական ոճերը։ Տասնհինգերորդ դարում ճարտարապետները նորից սկսեցին հավանել դասական ձևերը, որն էլ բերեց միջնադարյան շրջանի ավարտին և վերածննդի ոճի զարգացմանը: Եվրոպայում պահպանվել են միջնադարի կրոնական, քաղաքացիական և ռազմական ճարտարապետության բազմաթիվ օրինակներ:

## Ոճեր
### Նախառոմանական
thumb|Սանտա Մարիա դել Նարանկո եկեղեցին՝ ի սկզբանե եղել է պալատ, կառուցված նախառոմանական աստուրիական ոճով։

Նախառոմանական շրջանը տևել է միջնադարի սկզբից (մոտ 500 թ.) մինչև ռոմանական ոճի առաջացումը (10-րդ դար)։ Այդ ժամանակաշրջանի նշանավոր ճարտարապետության մեծ մասը կենտրոնացած է Ֆրանսիայում և Գերմանիայում՝ Մերովինգների, Կարոլինգների և Օթոնյանների օրոք: Այս ժամանակաշրջանի ճարտարապետության օրինակներ կան նաև այլ շրջաններում, ներառյալ Խորվաթիան, Անգլիան և այլն: Լոմբարդիայում նախառոմանական ոճը ներառում էր ռոմանական բազմաթիվ առանձնահատկություններ և, հետևաբար, հայտնի է որպես ռոմանական ոճի առաջին ներկայացուցիչ:

### Ռոմանական
[thumb|[Պիզայի տաճարը և թեք աշտարակը պիզանյան ռոմանական ոճով:]]
Ռոմանական ոճը գերակշռում էր ամբողջ Եվրոպայում 11-րդ և 12-րդ դարերում: Առանձնահատկություններն են՝ կլոր աևտաքին կամարները, տակառային կամ խաչաձև ներքին կամարները և հաստ պատեր։ Ռոմանական ճարտարապետության առաջին և ամենամեծ հովանավորները եղել են Եկեղեցականները, հատկապես քլունիական և և ցիստերցիներիական կրոնական ուղղվածությունների վանականները, սակայն պահպանվել են նաև ռոմանական քաղաքացիական և ռազմական շինությունների օրինակներ:

«Ռոմանական» տերմինը (բառացի նշանակում է «հռոմեացիների ձևով») առաջին անգամ ոճը նկարագրելու համար օգտագործվել է 1819 թվականին: Թեև ոճը հիմնված էր հին հռոմեական ճարտարապետության վրա, այն ինքնատիպ ոճ էր:

Ռոմանական ճարտարապետության օրինակներ գոյատևել են ամբողջ Եվրոպայում, ներառյալ Անգլիայում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Իտալիայում, Իսպանիայում, Սկանդինավիայում և Արևելյան Եվրոպայում: [thumb|305x305px|[Սենտ Շապել|Սենտ-Շապել, Փարիզ, կառուցված Ճառագայթային գոթիկական ոճով 1238-ից 1248 թվականներին:]]

### գոթական
Գոթական ոճը գերակշռում էր Եվրոպայում 12-րդ դարի վերջից մինչև 15-րդ դար և միջնադարի ավարտ: Գոթական ճարտարապետության հիմնական առանձնահատկությունը սրածայր կամարներն են։ Գոթական ճարտարապետության մեջ սովորաբար հանդիպում են այլ առանձնահատկություններ, ներառյալ կողային թաղածածկը, արտաքին հենարանները, մշակված հետագծերը և վիտրաժները: Ֆրանսիայի Սեն-Դենի բազիլիկի դասը, որի կառուցումը ավարտվել է 1144 թվականին, համարվում է առաջին ամբողջովին գոթական շինությունը, որը միավորում է այս բոլոր տարրերը։

«Գոթական» տերմինը (բառացի նշանակում է « գոթերի ձևով») առաջին անգամ օգտագործվել է 16-րդ դարում Ջորջիո Վազարիի կողմից։ Այնուամենայնիվ, գոթերը՝ հին գերմանական ժողովուրդը, ոչ մի ազդեցություն չեն ունեցել գոթական ոճի վրա։ Գոթական ոճն իրականում առաջացել է Ֆրանսիայի ռոմանական ճարտարապետությունից, սակայն վաղ գոթական ճարտարապետության վրա ազդել են նաև մի շարք այլ գործոններ և ոճեր: Այն ոճը, որը միավորում է ինչպես ռոմանական, այնպես էլ գոթական ոճերի տարրերը, երբեմն կոչվում է «ռոմանոգոթական»:

Արվեստագետները գոթական ճարտարապետությունը բաժանում են մի շարք  ժամանակաշրջանների՝

* վաղ գոթիկա, 12-րդ դար
* բարձր գոթիկա (նման է դասական գոթականին ) 13-րդ դար
** Ճառագայթային գոթիկան՝ Ֆրանսիայում 
** Դեկորատիվ գոթիկան՝ Անգլիայում
* ուշ գոթիկա, 14-րդ դարից  
** Բոցավառվող գոթիկան՝ Ֆրանսիայում և Իսպանիայում  
** Ուղղահայաց գոթիկան՝ Անգլիայում

15-րդ դարում գոթական ոճը փոխարինվեց Վերածննդի ճարտարապետությամբ՝ նշանավորելով միջնադարի և միջնադարյան ճարտարապետության ավարտը և XIX դարում հայտնվեցին Նեոգոթիկական և Նեոռոմանական շարժումներ։ [thumb|[Թագավորական քոլեջի մատուռ, Քեմբրիջ, կառուցվել է ուղղահայաց գոթական ոճով, 1446-ից 1515 թվականներին:]]
Պահպանվել են միջնադարյան գոթական ճարտարապետության ինչպես կրոնական, այնպես էլ աշխարհիկ օրինակներ, մասնավորապես՝ մի շարք տաճարներ: Պահպանված շինություններ կան ամբողջ Եվրոպայում, այդ թվում՝ Բելառուսում, Չեխիայում, Անգլիայում, Ֆրանսիայում, Իտալիայում, Լիտվայում, Լեհաստանում, Պորտուգալիայում, Սկանդինավիայում և Իսպանիայում: Յուրաքանչյուր երկիր մշակել է գոթական ճարտարապետության յուրահատուկ ոճ: Այսպիսով, օրինակ՝ աղյուսային գոթական ոճը տարածված էր Բալթյան երկրներում և Հյուսիսային Գերմանիայում: Գոթական շրջանի վերջում ի հայտ եկան մի շարք նոր տարածաշրջանային ոճեր, որոնք հաճախ ներառում էին Վերածննդի ճարտարապետության տարրեր։ Դրանց թվում են Պլատերեսկոն՝ Իսպանիայում, Իզաբելինոն՝ Կաստիլիայում, Մանուելինոն Պորտուգալիայում և Սոնդերգոտիկը՝ Գերմանիայի շրջակայքում:

## Գործառույթներ
### Կրոնական ճարտարապետություն
Շատ պահպանված միջնադարյան շինություններ ի սկզբանե ծառայել են կրոնական նպատակների։ Շենքերի ճարտարապետությունը կախված էր այն կրոնից, որին այն պատկանում էր, այն տարածաշրջանից, որտեղ գտնվում էր և այդ ժամանակաշրջանի ոճերից: Օրինակ՝ մզկիթները հաճախ ունեին գմբեթներ, մինչդեռ եկեղեցիները սովորաբար ունեին զանգակատներ: Չնայած միջնադարյան սինագոգների և մզկիթների որոշ օրինակներ պահպանվել են, մասնավորապես Իսպանիայում, քրիստոնեական եկեղեցիներն ու վանքերը ամենատարածված և ամենալավ գոյատևածն են ամբողջ Եվրոպայում:thumb|Տոլեդոյի Սանտա Մարիա լա Բլանկա սինագոգը, որը կառուցվել է 1200 թվականին և հետագայում վերածվել կաթոլիկ եկեղեցու։
Մեզ են հասել միջնադարյան շինությունների տարբեր ձևեր

* ծխական եկեղեցիներ՝ Յորքում 
* տաճարային եկեղեցիներ՝ ամբողջ Անգլիայում 
* աբբայական եկեղեցիներ՝ ամբողջ Անգլիայում

Մինչև մեր օրեր հասած եկեղեցիների մեծ մասը գոթական ոճով են և ունեն մի շարք առանձնահատկություններ՝ վիտրաժներ, կամարակապներ, հենարաններ և զոհասեղան արևելյան ծայրում: Եկեղեցիները սովորաբար ունենում էին խաչի ձև ՝ նավով, խորանով, տրանսեպտիվներով և աղոթասրահի միջանցքներով։  Եկեղեցիները հաճախ ունեին մասունքի սենյակներ՝ թանկարժեք մասունքներ ցուցադրելու համար: Նրանց ոճավորումը հաճախ կրում էր կրոնական սիմվոլիզմ, աստվածաշնչյան սյուժեների պատկերներ և վիտրաժներով: Պահպանված եկեղեցիները գրեթե ամբողջությամբ քարից են։

### Ռազմական ճարտարապետություն
[thumb|Զվոլեն ամրոցը [Սլովակիա|Սլովակիայում,խիստ ոգեշնչված է տասնչորսերորդ դարի իտալական ամրոցներով]]
thumb|Մոտի և Բեյլի ամրոցի դիագրամ
Միջնադարյան ռազմական ճարտարապետության պահպանված օրինակները հիմնականում ծառայել են պաշտպանության համար, դրանք ներառում են ամրոց-քաղաքներ, ամրոցներ, ասպետական աշտարակներ և ամրացված պարիսպներ: Միջնադարում ամրություններ էին կառուցվում հատուկ երկրի տիրակալների զորությունը ցուցադրելու և  հասարակ ժողովրդին սեփականության և ապրուստի միջոցների պաշտպանության հարցում հանգստացնելու համար:  Վաղ միջնադարում ամրությունները պատրաստում էին փայտից և հողից, դրանք կոչվում էին Մոտի և Բեյլի ամրոցներ: Սրանք կազմված են փակ բակից, տեխնածին հողաթմբից 7 շրջապատող ժայռափորից։ Այս ամրացումը գործում էր որպես պասիվ խոչընդոտ, որը պետք է հաղթահարեին պոտենցիալ թշնամիները, քաղաքակրթության վրա հարձակվելու համար: Այնուամենայնիվ, ամրացման այս մեթոդն ուներ իր բացասական կողմը, ներառյալ հրդեհների նկատմամբ խոցելի լինելը, ուստի հետագայում ստեղծվեցին ամրացման ավելի կայունն մեթոդներ:

Ռազմական ճարտարապետությունը սկսել է կառուցվել քարով 11-րդ դարում, այն օգտագործվել է նաև դրանով պաշտպանված տարածքի հարստությունն ու հզորությունը ցույց տալու համար։ Քարը շատ ավելի դիմացկուն էր և հրակայուն։ Նրանք սկսեցին նաև կիրառել գլանաձև հատակագծեր, որոնք շատ առավելություններ ուներ։ Այն նվազեցրեց կույր կետերը և դրանք ավելի դիմացկուն դարձրեց:  Գլանաձև ամրությունների որոշ օրինակներ են Հարլեխ ամրոցը և դարպասների աշտարակը։

Միջնադարյան ամրությունները նաև ունեցել են բազմաթիվ տարբեր պաշտպանական տարրեր, այդ թվում՝ անցքեր, խաչմերուկներ և խրամատներ: Սողանցքները երկուսն էլ ձեռնտու էին նետաձիգների կամ  գնդեր նետողների համար՝ թույլ տալով նրանց ավելի լավ տեսնել թիրախները: Պատուհանները խաչաձև ձև ստացան ոչ միայն դեկորատիվ նպատակներով, նրանք նաև կատարյալ հարմարեցրին աղեղնազենի՝ ներսից զավթիչներին անվտանգ կրակելը: Խրամատները օգտագործվում էին որպես պաշտպանական մեխանիզմ՝ հարձակվողներին բերդից  հեռու պահելու համար։ Դրանց մեծ մասը չոր էր պահվում, սակայն խրամատները շատ ավելի արդյունավետ էին, երբ լցված էին ջրով:

### Քաղքացիական ճարտարապետություն
Թեև պահպանված միջնադարյան ճարտարապետության մեծ մասը կա՛մ կրոնական, կա՛մ ռազմական է, քաղաքացիական և նույնիսկ կենցաղային ճարտարապետության օրինակներ կարելի է գտնել ողջ Եվրոպայում: Օրինակները ներառում են կալվածատներ, քաղաքապետարաններ, բարեգործական տներ և կամուրջներ, ինչպես նաև բնակելի տներ: Պարսպապատ քաղաքներ կառուցվել են ողջ Եվրոպայում, այդ թվում՝ Ավստրիայում։ Եվրոպայի քաղաքացիական լանդշաֆտը կառուցված էր եկեղեցուց, թագավորական ընտանրքից, գիլդիաներից, քաղաքապետներից և վերնախավից: Նշված քաղաքացիական ճարտարապետության օրինակները հիմնականում պատկանում էին վերնախավին, կամ պետական շենքեր էին։ Օրինակ, կալվածքները պատկանում էին եպիսկոպոսներին և գտնվում էին եկեղեցիների կառավարման տակ: Այս շենքերը, իրենց ավելի բարձր դասի սեփականություն համարվելու շնորհիվ, ավելի շատ էին զարդարված հարստություն ցուցադրող տարրերով։ Դրանք նաև պատկերացում էին տալիս իրենց կառուցման տարածքի սոցիալական պատմության մասին, քանի որ դրանք տարիների ընթացքում կառուցվել են այնպես, որ տեղավորեն այն ամենը, ինչ սեփականատիրոջն ամենաշատն էր անհրաժեշտ: Այս շինությունների մեծ մասը կառուցված էր քարից և որոշները Ցանկապատված էին փայտով։

## Տես նաև
* Բյուզանդիայի ճարտարապետություն

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագրություն
* Braun, Hugh, *An Introduction to English Mediaeval Architecture*, London: Faber and Faber, 1951.
* "Building the House of God: Architectural Metaphor and *The Mystic Ark,*" *Codex Aquilarensis: Revista de arte medieval* (2016)
* Fletcher, Banister; Cruickshank, Dan, *Sir [[Banister Fletcher's a History of Architecture]]*, Architectural Press, 20th edition, 1996 (first published 1896). . Cf. Part Two, Chapter 13.
* Hillson, J., Buchanan, A., Webb, N ''Digital Analysis of Vaults in English Medieval Architecture'', London: Taylor & Francis (2021).
* Rudolph, Conrad, "Building-Miracles as Artistic Justification in the Early and Mid-Twelfth Century," *Radical Art History: Internationale Anthologie,* ed. Wolfgang Kersten (1997) 398–410.
* Rudolph, Conrad, "The Architectural Metaphor in Western Medieval Artistic Culture: From the Cornerstone to *The Mystic Ark*," *The Cambridge History of Religious Architecture*, ed. Stephen Murray (2016).
* Rudolph, Conrad, "Medieval Architectural Theory, the Sacred Economy, and the Public Presentation of Monastic Architecture: The Classic Cistercian Plan," *Journal of the Society of Architectural Historians* 78 (2019) 259–275.

## Արտաքին հղումներ
* The stave churches in Norway 
* Photographs and Plans of Crusader, Armenian and Byzantine Architecture in Turkey

Կատեգորիա:Արվեստ
Կատեգորիա:Ճարտարապետության պատմություն
Կատեգորիա:Ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Միջնադարյան ճարտարապետություն