Նիկոլայ Ստրախով (երկրաքիմիկոս)

**Նիկոլայ Միխայլովիչ Ստրախով** (), խորհրդային գիտնական և երկրաքիմիկոս, ժամանակակից լիտոլոգիայի հիմնադիրներից մեկը։ Երկրաբանական-հանքաբանական գիտությունների դոկտոր, ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1953), Ստալինյան (1948) և Լենինյան (1961) մրցանակների դափնեկիր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1900 թվականի ամրիլի 2(15)-ին Բոլխով քաղաքում (Օրյոլի նահանգում) ուսուցչի ընտանիքում։

Քաղաքացիական պատերազմի տարիներին Նիկոլայ Ստրախովը եղել է կարմիրբանակային դասընթացների դասախոս, 1919 թվականից՝ դպրոցի ուսուցիչ իր հայրենի Բոլխովում։

1923 թվականին սկսել է ուսումը Մոսկվայի համալսարանի երկրաբանա-աշխարհագրական բաժանմունքում, լսել է Ալեքսեյ Պավլովի, Միխայիլ Միրչինկի, Յակով Սամոյլովի դասախոսությունները։ 1928 թվականին Ստրախովը ավարտել է ուսումը։

8 տարի շարունակ զբաղվել եմ դասախոսական աշխատանքով Մոսկվայի երկրաբանական հետախուզման և նավթային ինստիտուտներում։

1934 թվականին սկսել է աշխատել ԽՍՀՄ ԳԱ Երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտում, որտեղ ղեկավարել է Սև ծովի երկրաբանության, Արևմտյան Ուրալի նավթային և աղային նստվածքների, երկաթահանքային ֆացիաների և դրանց դերի վերաբերյալ լայնածավալ աշխատանքներ Երկրի պատմության մեջ։

1930-ական թվականներին ենթարկվել է գաղափարական հարձակումների՝ որպես նեոկատաստրոֆիստ Միխայիլ Վարենցովի կողմից։

1937-1940 թվականներին ոտքի հիվանդության պատճառով չէր կարող մասնակցել արշավներին։ Այդ ժամանակ աշխատում էր հոդվածների վրա՝ նստվածքային երկաթի հանքանյութերի տեղադրման օրինաչափությունների վերաբերյալ։

1946 թվականի դեկտեմբերի 4-ին ընտրվել է ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ (երկրաբանական և աշխարհագրական գիտությունների բաժանմունք, մասնագիտություն՝ «նստվածքային ապարների լիտոլոգիա, ժամանակակից նստվածքառաջացում»)։

1950-1952 թվականներին ակտիվորեն մասնակցել է «Լիտոլոգիական դիսկուսիային»։

1953 թվականի հոկտեմբերի 23-ին ընտրվել է ԽՍՀՄ ԳԱ-ի իսկական անդամ (ակադեմիկոս) (երկրաբանական և աշխարհագրական գիտությունների բաժանմունք, մասնագիտություն՝ «ընդհանուր երկրաբանություն, լիտոլոգիա, ժամանակակից նստվածքառաջացում»)։

Մասնակցել է Բնության փորձարարների Մոսկովյան ընկերության աշխատանքներին, եղել է «ԽՍՀՄ ԳԱ Զեկույցներ», «ԽՍՀՄ ԳԱ Տեղեկագիր (երկրաբանական շարք)» ամսագրերի խմբագրական կոլեգիաների անդամ, «Մեծ Խորհրդային Հանրագիտարանի» 1-ին և 2-րդ հրատարակությունների Գլխավոր խմբագրության անդամ, ՌԳԱ ԳԵԻ-ի աշխատությունների խմբագիր, ԽՍՀՄ նախարարների խորհրդին առընթեր Բարձրագույն Ատեստավորման հանձնաժողովի նախագահության անդամ։

1970 թվականին Ստրախովը ծանր հիվանդացավ, բայց չդադարեցրեց գիտական գործունեությունը։ Հանդիսանում էր Միջգերատեսչական լիտոլոգիական կոմիտեի ղեկավարը։

Նիկոլայ Միխայլովիչ Ստրախովը մահացել է 1978 թվականի հուլիսի 13-ին Մոսկվայում։ Թաղված է Դոնսկոյե գերեզմանատանը։

## Ընտանիք
Ծնողներ՝
* Ստրախով Միխայիլ Վասիլևիչ (1872-1954) - ժողովրդական ուսուցիչ։
* Ալեքսանդրա Դենիսովնա (մահացել է 46 տարեկանում)՝ տնային տնտեսուհի։

Կինը՝ Ալեքսանդրա Վասիլևնա (օրիորդական ազգանունը՝ Ռոմանչիկովա, 1904-1959), քիմիայի ուսուցչուհի և գրադարանավարուհի,

Որդիներ՝
* Գենադի (1929-1960), ավագ որդին՝ նկարիչ, ԽՍՀՄ  նկարիչների միության անդամ։
* Վլադիմիր (1932—2012), խորհրդային և ռուս գիտնական՝ երկրաֆիզիկայի և հաշվողական մաթեմատիկայի բնագավառում, ՌԳԱ ակադեմիկոս։

## Գիտական գործունեություն
[thumb|Խորհրդային փոստային ծրար ([1980), նկարիչ՝ Գ. Կրավչուկ]]

Ստրախովը համարվում է ժամանակակից լիտոլոգիայի հիմնադիրներից մեկը, նա մեծ ներդրում է ունեցել նստվածքային ապարների երկրաքիմիայի զարգացման գործում։ Ստրախովի աշխատանքների մեծ մասը նվիրված է ժամանակակից նստվածքների ուսումնասիրությանը՝ որպես հին նստվածքների մոդելի և դրա հիման վրա համեմատական-պատմական մեթոդի մշակմանը։

Շարունակելով գիտնականներ Ն․ Անդրուսովի և Ա, Արխանգելսկու տեսությունները՝ Ստրախովը զարգացրեց և հետևողականորեն կիրառել է համեմատական լիտոլոգիական մեթոդը Սև և Կասպից ծովերի, ինչպես  նաև Խաղաղ, Ատլանտյան և Հնդկական օվկիանոսների հին նստվածքային հանքավայրերի ձևավորմանեղանակները բացատրելու համար։

Ստրախովը կարողացավ հիմնավորել լիթոգենեզի չորս տեսակների գաղափարը և դիտարկել դրանց էվոլյուցիան Երկրի պատմության մեջ, ինչպես նաև մշակել դիագենեզի, հալոգենեզի և խոնավ հանքանյութերի առաջացման տեսությունը. ուսումնասիրել է այրվող թերթաքարերը, աղերը, երկաթի և մանգանի հանքաքարերը, կրաքարային-դոլոմիտային ապարները։.

Նաև Նիկոլայ Միխայլովիչը զբաղվում էր միգրացիայի ձևերի և երկաթի, ֆոսֆորի, վանադիումի և այլ քիմիական տարրերի բաշխման օրինաչափությունների ուսումնասիրությամբ գետերում, ծովերում և օվկիանոսներում, ինչպես նաև հին ջրավազաններում, նա հաստատեց ջրհավաքների և հոսքի ջրավազանների ֆիզիկա-աշխարհագրական փոխազդեցության ազդեցությունը տարրերի բաշխման վրա նստվածքագոյացման գործընթացներում։

Նիկոլայ Միխայելի Ստրախովի հիմնական աշխատանքներից մեկը՝ «Լիտոգենեզի տեսության հիմունքները» (1960, 1962), նվիրված էր ամբողջ նստվածքային գործընթացի տեսական իմաստավորմանը։ Այս աշխատանքը դարձավ գենետիկ լիտոլոգիայի զարգացման արդյունքը 1950-ականների վերջին։

## Մրցանակներ և պարգևներ
* 1945 - Աշխատանքային Կարմիր Դրոշի շքանշան (10.06.1945)
* *1948 - Ստալինյան մրցանակ II աստիճանի՝ երկրաբանական հետազոտությունների համար, որոնք մեծ նշանակություն ունեն երկաթի հանքանյութերի, մանգանի և բոքսիտների հանքավայրերի որոնման համար, ներկայացված «Երկաթի հանքային ֆասիաները և դրանց անալոգները Երկրի պատմության մեջ» (1947) մենագրության մեջ։*
* 1953 - Լենինի շքանշան
* Աշխատանքային Կարմիր Դրոշի շքանշան
* *1961 - Լենինյան մրցանակ՝ «Լիտոգենեզի տեսության հիմունքները» գիտական աշխատության համար (1960)*
* 1967 - Ալեքսանդր Պետրովիչ Կարպինսկու անվան ոսկե մեդալ ԽՍՀՄ ԳԱ, երկրաբանական գիտությունների բնագավառում կատարված աշխատանքների համակցության համար։
* 1970 - Լենինի շքանշան
* 1975 - Լենինի շքանշան

## Հիշատակ
thumb|Ակադեմիկոսների անունները ԳԱ երկրաբանական ինստիտուտի պատին Մոսկվայում
* Նիկոլայ Միխայլովիչ Ստրախովի անունը կրում է ճեղքվածք Ատլանտյան օվկիանոսում։
* Նիկոլայ Միխայլովիչ Ստրախովի պատվին անվանվել է լեռը Անտարկտիդայում (Պրինս Չարլզի լեռներ, 70°54′ հվ.լ., 67°40′ արլ.ե., ուսումնասիրվել է Խորհրդային Անտարկտիկական արշավախմբի կողմից 1972-1973 թվականներին)։
* Խաղաղ օվկիանոսում գտնվող ստորջրյա լեռը անվանվել է Նիկոլայ Միխայլովիչ Ստրախովի պատվին (12° հ.լ., 173° ար.ե., բացվել է խորհրդային հետազոտողների կողմից):
* Նիկոլայ Միխայլովիչ Ստրախովի, Անդրեյ Արխանգելսկու, Նիկոլայ Շատսկու, Ալեքսանդր Պեյվեի, Վլադիմիր Մենների, Պյոտր Կրոպոտկինի անունները փորագրված են հուշատախտակի վրա, որը տեղադրվել է ՌԳԱ Երկրաբանական ինստիտուտի շենքի ճակատին 1999 թվականին։
* Նիկոլայ Միխայլովիչ Ստրախով անունը կրում է «Ակադեմիկոս Նիկոլայ Ստրախով» գիտական նավը։ 1985 թվականին ֆիննական «Հոլմինգ» ընկերության կողմից ՌԳԱ Երկրաբանության ինստիտուտի համար կառուցվել է «Ակադեմիկոս Նիկոլայ Ստրախով» գիտահետազոտական նավը, որը նախատեսված է օվկիանոսի երկրաֆիզիկական դաշտերի և օվկիանոսի հատակի երկրաբանական կառուցվածքի ուսումնասիրության համար։ Նավի ջրատարողությունը կազմում է 2318 տոննա, երկարությունը՝ 75,5 մետր, դրա վրա տեղադրված է օվկիանոսային ռելիեֆի ուսումնասիրության նորագույն սարքավորումներ։ Գրեթե 30 տարվա աշխատանքի ընթացքում «Ակադեմիկոս Նիկոլայ Ստրախովը» անցկացրել է տասնյակ արշավներ, նրա թիմը կատարել է մեկ տասնյակից ավելի գիտական բացահայտումներ Համաշխարհային օվկիանոսի հատակի ռելիեֆի ուսումնասիրության բնագավառում։։ Ի պատիվ Նիկոլայ  Միխայելովիչ Ստրախովի անվանվել է «ստրախովիտ» միներալը (նատրիում պարունակող բարիումի և մանգանի օղակաձև կառուցվածքի սիլիկատ, 1994)։

## Մատենագրություն
Автор более 200 научных публикаций, среди них:
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* *Смирнов В. И., Тимофеев П. П., Холодов В. Н.* Научная деятельность академика Н. М. Страхова // Проблемы литологии и геохимии осадочных пород и руд. М.: Наука, 1975. С. 1—16.
* *Холодов В. Н.* Академик Н. М. Страхов // Молдавская Советская Энциклопедия. Кишинёв: Изд-во АН МССР, 1975. С. 128—136
* *Холодов В. Н.* Вклад академика Н. М. Страхова в развитие геохимии осадочных пород // Литология и полезные ископаемые. 1979. № 4. С. 3—15.
* *Холодов В. Н., Бутузова Г. Ю.* Николай Михайлович Страхов и проблемы современной теоретической литологии // Литология и полезные ископаемые. 1990. № 3. С. 4—11.
* *Холодов В. Н.* Жизнь и труды академика Н. М. Страхова // Вестник ОГГГГН РАН. № 1. 2000. С. 141—152.
* *Холодов В. Н.* Памяти Николая Михайловича Страхова: (научный подвиг учёного) // Литология и полезные ископаемые. 2000. № 3. С. 227—234.
* *Холодов В. Н.* Научный подвиг академика: К 100-летию со дня рождения академика Н. М. Страхова // Вестник РАН. 2000. № 4. С. 331—337.

## Արտաքին հղումներ
* Библиография, литература о Н. М. Страхове, фото и документы

Կատեգորիա:Դասագրքերի հեղինակներ
Կատեգորիա:Երկրաբանա-հանքաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Երկրաբաններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս երկրաբաններ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ