Հակասություն

[մինի| [Ռաբբիների բանավեճ, Կարլ Շլայխեր, *«Հակասություն Թալմուդից»,* 19-րդ դար:]]
**Հակասություն,** երկարատև հանրային վեճի կամ բանավեճի վիճակ, որը սովորաբար վերաբերում է հակասական կարծիքի կամ տեսակետի հարցին: Բառը առաջացել է լատիներեն *controversus* բառից, որը նշանակում է «շրջված հակառակ ուղղությամբ»:

## Իրավական ոլորտ
Իրավունքի տեսության մեջ վեճը հիմնովին տարբերվում է իրավական գործից։ Մինչ իրավական գործերը ներառում են բոլոր հայցերը՝ նեռարյալ քրեական և քաղաքացիական, վեճը զուտ քաղաքացիական հարց է:

Օրինակ, ԱՄՆ Սահմանադրության երրորդ հոդվածի ( Բաժին 2, կետ 1) Հակասության Դրույթը նշում է, որ «դատական իշխանությունը պետք է ընդլայնի.&nbsp;...&nbsp;դեպի այն Հակասությունները, որոնց կողմ է լինելու Միացյալ Նահանգները»: Այս դրույթը ենթադրում է, որ ԱՄՆ-ի դաշնային դատարանները իրավունք չունեն  զբաղվել այն գործերով, որոնք փաստացիորեն հակասություն չեն &mdash; այսինքն՝ իրական վեճ հակառակ կողմերի միջև, որը կարող է լուծել դատարանը: Բացի  դատական իշխանության իրավասության շրջանակը սահմանելուց, այն նաև արգելում է դատարաններին  խորհրդատվական եզրակացություններ տալ կամ քննել այն գործերը, որոնք կա՛մ դեռևս չեն վերածվել դատական գործի, ինչը նշանակում է, որ վեճը փաստացիորեն տեղի չի ունեցել, կա՛մ *դատարկ* է, ինչը նշանակում է, որ վեճը արդեն ավարտված է:

## Բենֆորդի օրենքը
Բենֆորդի հակասության օրենքը, որը հիմնվել է աստղաֆիզիկոս և գիտաֆանտաստիկայի հեղինակ Գրեգորի Բենֆորդի կողմից 1980 թվականին, ասում է.*[[Կիրք]]ը [[Համամասնություն|հակադարձ համեմատական]] է իրական [[Ինֆորմացիա|տեղեկատվության]] քանակին*։ Նա պնդում է, որ որքան քիչ փաստացի տեղեկատվություն լինի թեմայի վերաբերյալ, այնքան ավելի շատ հակասություններ կառաջանան այդ թեմայի շուրջ, և որքան շատ փաստեր լինեն, այդքան էլ քիչ հակասություններ կառաջանան: Օրինակ, ֆիզիկայի հակասությունները սահմանափակվում են միայն կոնկրետ ոլորտներով, որտեղ փորձեր դեռ չեն իրականացվել, մինչդեռ հակասությունները բնորոշ են քաղաքականությանը, որտեղ հաճախ հենց համայնքները պետք է որոշեն գործողությունների ընթացքը՝ առանց բավարար տեղեկատվության:

## Հոգեբանական հիմքեր
Ենթադրվում է, որ հակասությունները վիճողների կողմից անվստահության հետևանք են, ինչպես նշվում է Բենֆորդի հակասության մասին օրենքում, որը խոսում է միայն տեղեկատվության պակասի մասին: Օրինակ, անտրոպոգեն կլիմայի փոփոխության շուրջ քաղաքական հակասությունների վերլուծության ժամանակ, որը բացառիկորեն տարածված է Միացյալ Նահանգներում, առաջարկվել է, որ նրանք, ովքեր դեմ են գիտական կոնսենսուսին, դա անում են, քանի որ չունեն բավարար տեղեկատվություն թեմայի վերաբերյալ։ ԱՄՆ-ի 1540 չափահասների կարծիքների ուսումնասիրութան արդյունքում պարզվել է, որ գիտական գրագիտության մակարդակները փոխկապակցված են կլիմայի փոփոխության վերաբերյալ կարծիքի հետ, բայց հակառակ ուղղությամբ:

Միևնույն փաստերը ուսումնասիրելուց հետո երկու անհատների տարբեր եզրահանգումների հանգելու երևույթը բազմիցս բացատրվել է (հատկապես Դանիել Կանեմանի կողմից)՝ հղում անելով «սահմանափակ ռացիոնալությանը», այլ կերպ ասած, դատողությունների մեծ մասն արվում է արագ գործողության էվրիստիկայի միջոցով, որոնք աշխատում են ամենօրյա իրավիճակներում, բայց չեն կարող որոշումներ կայացնել բարդ թեմաների վերաբերյալ, ինչպիսիք են կլիմայի փոփոխությունը: Խարիսխի նետման մասին բազմիցս խոսվել է կլիմայի փոփոխության հետ կապված հակասություններում քանի որ պարզվում է, որ անհատները ավելի դրական են հակված հավատալու կլիմայի փոփոխությանը, եթե դրսի ջերմաստիճանն ավելի բարձր է քան սովորականը կամ եթե նրանք հաճախ են մտածում ջերմության մասին։

Այլ հակասություններում, օրինակ՝ ՄՊՎ պատվաստանյութի շուրջ, ամբողջովին նույն փաստերը ուսումնասիրած մարդիկ բոլորվին տարբեր եզրակացություններ էին անում։ Կահան Էտ Ալը դա բացատրել է կողմնակալ ձուլման ճանաչողական կողմնակալությամբ և վստահելիության էվրիստիկայի միջոցով։

Նմանատիպ ազդեցություններ բանականության վրա նկատվում են նաև ոչ գիտական հակասություններում, օրինակ ՝ ԱՄՆ-ում զենքի վերահսկողության վերաբերվող բանավեճում։ Ինչպես մյուս հակասությունների դեպքում, առաջ է քաշվել այն վարկածը, որ էմպիրիկ փաստերը բավարար կլինեն բանավեճը մեկընդմիշտ լուծելու համա։ Մշակութային համայնքների համակարգչային սիմուլյացիաներ անցկացնելու արդյունքում պարզվել է, որ համոզմունքները ֆիքսված են մեկուսացված ենթախմբերում՝ հիմնված այն բանի վրա, որ համայնքը սխալ համոզմունք ունի թե տիրապետում է ճշմարտությանը։ Խմբերում հիմնարար ճշմարտությունը գտնելու նման վստահությունը բացատրելի է ամբոխի վրա հիմնված եզրակացությունների իմաստության հաջողությամբ։

Բայեսյան որոշումների տեսությունը նկարագրում է ռացիոնալության այս ձախողումները որպես որոշումների կայացման օպտիմալացված համակարգի մաս։ Նյարդակենսաբանորեն հավանական է, որ ուղեղն իրականացնում է որոշումների կայացման ընթացակարգեր, որոնք մոտ են օպտիմալին ըստ Բայեսյան եզրակացության:

Բրոկասը և Կարիլյոն առաջարկել են որոշումներ կայացնելու մոդել՝ հիմնված լինելով աղմկոտ զգայական տվյալների վրա, աշխարհի վիճակի մասին համոզմունքները փոփոխվում են բայեսյան թարմացումներով, իսկ հետո նոր որոշումներ են կայացվում:

## Տես նաև
* Քննադատություն
* Դիալեկտիկա

## Ծանոթագրություններ

## Հղումներ

* Բրայան Մարտին, *[https://www.bmartin.cc/pubs/14cm/14cm.pdf Հակասությունների ձեռնարկ]* (Sparsnäs, Շվեդիա: Irene Publishing, 2014):
* Վիքիպեդիայի տվյալների վրա մեքենայական ուսուցման վրա հիմնված հակասական թեմաներ
* Հակասական այսօր

Կատեգորիա:Աուդիո հոդվածներ
Կատեգորիա:Վեճեր