Դուոպոլիա

**Դուոպոլիա** (), երկու ընկերությունների գերիշխող կամ բացառիկ վերահսկողություն շուկայում։ Համարվում է օլիգոպոլիայի տեսակ է և այսպիսի շուկաներում մրցակցության մեծ մասը (եթե ոչ ամբողջը) տեղի է ունենում 2 ընկերությունների միջև։

Դուոպոլիան օլիգոպոլիայի ամենատարածված ուսումնասիրված ձևն է՝ իր պարզության շնորհիվ: Դուոպոլիաները գոյություն ունեն այնպիսի մրցակցային շուկայում, որտեղ ​​սպառողի ընտրությունը չի կարող ազդել շուկայում գործող ընկերության վրա, քանի որ դուոպոլիաների բնորոշ առանձնահատկությունն այն է, որ յուրաքանչյուր վաճառողի կողմից կայացված որոշումները կախված են մյուս մրցակցի գործողություններից: Դուոպոլիաների տեսակներն են Կուռնոյի, Բերտրանի կամ Շտակելբերգի մրցակցությունը: Այս մոդելները ցույց են տալիս, թե ինչպես կարող են ընկերությունները մրցել արտադրանքի կամ գնի առումով՝ կախված ընկերության վարքագծի և շուկայական պայմանների վերաբերյալ արված ենթադրություններից:

Նմանատիպ առանձնահատկություններ նկատելի են կուսակցական դուոպոլիայի ազգային քաղաքական համակարգերում:

## Դուոպոլիայի մոդելները տնտեսագիտության և խաղերի տեսության մեջ
### Կուռնոյի դուոպոլիա
1838 թվականին Անտուան Օգյուստեն Կուռնոն հրապարակել է գիրք՝  «Հետազոտություններ հարստության տեսության մաթեմատիկական սկզբունքների վերաբերյալ» վերնագրով, որտեղ առաջին անգամ ներկայացրել և զարգացրել է այս մոդելը։ Որպես անթերի մրցակցության մոդել՝ Կուռնոյի դուոպոլիան հայտնի է նաև որպես Կուռնոյի մրցակցություն, որտեղ երկու ընկերություն՝ նույնական ծախսային գործառույթներով, մրցում են միատեսակ արտադրանքներով ստատիկ միջավայրում։

Կուռնոյի մոդելը ցույց է տալիս, որ երկու ընկերություններ ենթադրում են միմյանց արտադրանքի ծավալը որպես ֆիքսված, և սեփական արտադրության որոշումը կայացնում են դրանից ելնելով։ Կուռնոյի մոդելը հիմնված է հետևյալ ենթադրությունների վրա․

* Յուրաքանչյուր ընկերություն ինքնուրույն ընտրում է արտադրության ծավալը,
* Բոլոր ընկերությունները կատարում են այս ընտրությունը միաժամանակ,
* Ընկերությունների ծախսային կառուցվածքը բաց է և հանրությանը հայտնի

Այս մոդելում երկու ընկերություններ, որոնցից յուրաքանչյուրն ընտրում է իր սեփական արտադրանքի քանակը, մրցում են միմյանց դեմ՝ բախվելով հաստատուն սահմանային և միջին ծախսերի հետ։ Շուկայական գինը որոշվում է երկու ընկերությունների արտադրանքի գումարով։ P(Q)=a-bQ շուկայական պահանջարկի ֆունկցիայի հավասարումն է։

* 2 ֆիրմաներով շուկան  հաստատուն սահմանային ծախսով 
* Հակադարձ շուկայական պահանջարկը համասեռ ապրանքի համար - 
* Որտեղ  երկու ընկերությունների արտադրության մակարդակների գումարն է 
* Ընկերությունները միաժամանակ ընտրում են իրենց քանակը (ստատիկ խաղ)
* Ընկերությունները մեծացնում են իրենց շահույթը․
\begin{aligned}
\Pi_1(q_1,q_2) &= \left(P(q_1 + q_2) - c_1\right)*q_1\,, \\
\Pi_2(q_1,q_2) &= \left(P(q_1 + q_2) - c_2\right)*q_2
\end{aligned}

Կուռնոյի մոդելի Նեշի հավասարակշռությունը որոշակի արժեքի և պահանջարկի ֆունկցիայի համար հայտնաբերելու համար հետևվում է խաղի լավագույն արձագանքման ֆունկցիաների միջոցով Նեշի հավասարակշռությունը ստանալու ընդհանուր գործընթացը։ Կուրնոյի մոդելի Նեշի հավասարակշռությունը այնպիսի  է, որի դեպքում․

\begin{aligned}
\operatorname{MAX}_{q1} \Pi_1(q_1, q_2^*) &= (P(q_1 + q_2^*) - c_1)q_1\,, \\
\operatorname{MAX}_{q2} \Pi_2(q_1^*, q_2) &= (P(q_1^* + q_2) - c_1)q_2
\end{aligned}

Հաշվի առնելով մյուս ընկերության օպտիմալ քանակը, յուրաքանչյուր ընկերություն մաքսիմալացնում է իր շահույթը մնացորդային հակադարձ պահանջարկի նկատմամբ։ Հավասարակշռության մեջ ոչ մի ընկերություն չի կարող մեծացնել շահույթը՝ փոխելով իր արտադրանքի մակարդակը։ Լավագույն պատասխանը երկու առաջին կարգի պայմաններն են, որոնք հավասար են զրոյի։

Կուռնոյի դուոպոլիան նշանավորել է օլիգոպոլիաների, մասնավորապես դուոպոլիաների ուսումնասիրության սկիզբը, ինչպես նաև շուկայական կառուցվածքների հետազոտության ընդլայնումը, որը նախկինում կենտրոնացած էր կատարյալ մրցակցության և մենաշնորհի ծայրահեղությունների վրա: Կուռնոյի դուոպոլիայի մոդելում ընկերությունները ընտրում են միաժամանակ արտադրվող արտադրանքի քանակը՝ հաշվի առնելով իրենց մրցակցի կողմից արտադրված քանակը: Յուրաքանչյուր ընկերության շահույթը կախված է երկու ընկերությունների կողմից արտադրված ընդհանուր արտադրանքից, իսկ շուկայական գինը որոշվում է նրանց արտադրանքի գումարով: Յուրաքանչյուր ընկերության նպատակն է մեծացնել իր շահույթը՝ հաշվի առնելով մյուս ընկերության կողմից արտադրված արտադրանքը: Այս գործընթացը շարունակվում է մինչև երկու ընկերություններն էլ հասնեն Նեշի հավասարակշռության, որտեղ ոչ մի ընկերություն խթան չունի փոխելու իր արտադրանքի մակարդակը՝ հաշվի առնելով մյուս ընկերության արտադրանքը:

### Բերտրանի դուոպոլիա
Բերտրանի մրցակցությունը մշակել է ֆրանսիացի մաթեմատիկոս Ժոզեֆ Լուի Ֆրանսուա Բերտրանը՝ «Հարստության տեսության մաթեմատիկական սկզբունքների ուսումնասիրություններ, 1838» աշխատության մեջ Կուռնոյի մոդելի պնդումները ուսումնասիրելուց հետո: Կուռնոյի մոդելի համաձայն՝ դուոպոլիայի մեջ գտնվող ընկերությունները կկարողանան գները պահել սահմանային արժեքից բարձր և, հետևաբար, կարող են չափազանց շահութաբեր լինել, որը Բերտրանը վիճարկել է: Շուկայական պահանջարկի ֆունկցիան է Q(P)=a-bP։ Բերտրանի մոդելը նման է Կուռնոյի մոդելին՝ ըստ հետևյալ կետերի․

* Երկու ընկերություն,
* Համասեռ ապրանքներ,
* Երկու ընկերություններն էլ գիտեն շուկայական պահանջարկի կորը,
* Այնուամենայնիվ, ի տարբերություն Կուռնոյի մոդելի, այն ենթադրում է, որ ընկերություններն ունեն նույն սպառողական պահանջարկի կորը։ Այն նաև ենթադրում է, որ սպառողական պահանջարկի կորը հաստատուն է։

Բերտրանի մոդելում երկու ընկերությունների խաղում մրցում են գնի, այլ ոչ թե արտադրանքի ծավալով։ Նրանցից յուրաքանչյուրը ենթադրում է, որ մյուսը չի փոխի գները՝ ի պատասխան իր գների անկման։ Երբ երկու ընկերություններն էլ կիրառեն այս տրամաբանությունը, նրանք կհասնեն Նեշի հավասարակշռության։
* Դիտարկենք երկու ընկերությունների միջև գնային մրցակցությունը () համասեռ ապրանքների վաճառելիս
* Հաստատուն, սիմետրիկ սահմանային ծախս 
* Ստատիկ խաղ՝ ընկերությունները միաժամանակ են սահմանում գները
* Պահանջարկի ռացիոնալացման կանոնը.

# ամենացածր գնով ընկերությունը իր գնով շահում է ամբողջ պահանջարկը
# եթե գները կապված են, ապա յուրաքանչյուր ընկերություն այս գնով ստանում է շուկայական պահանջարկի կեսը։

* Ֆիրմա -ի շահույթն է - \Pi_i = (p_i-c)D_i(p_i, p_j)

Ենթադրենք  մենաշնորհային գինն է, p^m = \operatorname{argmax}_p(p-c)D(p)

* Ֆիրմա -ի  լավագաույն պատասխանն է :

R_i(p_j) = \begin{cases}
p^m, & \text{if } p_j > p^m \\
p_j - c, & \text{if } c 

Ստատիկ գնային մրցակցության պայմաններում՝ համասեռ ապրանքներով և հաստատուն, սիմետրիկ սահմանային արժեքով, ընկերությունները գին են սահմանում սահմանային արժեքի մակարդակով և տնտեսական շահույթ չեն ստանում: Ի տարբերություն Կուռնոյի մոդելի, Բերտրանի դուոպոլիայի մոդելը ենթադրում է, որ ընկերությունները մրցում են գնի, այլ ոչ թե քանակի հիման վրա: Յուրաքանչյուր ընկերություն միաժամանակ սահմանում է իր գինը՝ կանխատեսելով, որ մյուս ընկերությունը չի փոխի իր գինը ի պատասխան: Երբ երկու ընկերություններն էլ օգտագործում են այս տրամաբանությունը, նրանք կհասնեն Նեշի հավասարակշռության, որտեղ ոչ մի ընկերություն խթան չունի փոխելու իր գինը՝ հաշվի առնելով մյուս ընկերության կողմից սահմանված գինը: Այս մոդելում ընկերությունները հակված են իրենց ապրանքները գնանշել իրենց սահմանային արժեքի մակարդակով, ինչը հանգեցնում է զրոյական տնտեսական շահույթի, մի երևույթ, որը հայտնի է որպես Բերտրանի պարադոքս:

## Դուոպոլիայի հատկանիշները
* Շուկան բաղկացած է երկու արտադրողից - Երկու արտադրողներն էլ սպասարկում են մեծ թվով գնորդների, ուստի նրանց բանակցային հզորությունը բարձր է։
* Արտադրողները բարձր ռազմավարական կախվածություն ունեն - Մեկ ընկերության ռազմավարական գործողություններն ու որոշումները զգալի ազդեցություն ունեն մրցակցի վրա։
* Գաղտնի համաձայնության հավանականությունը բարձր է։
* Մրցակցության մակարդակը կարող է լինել խիստ - Սա տեղի է ունենում, երբ երկուսն էլ չեն համաձայնվում։ Կարգավորող մարմինները սովորաբար ուշադիր հետևում են այս շուկային՝ հակամրցակցային գործողություններից խուսափելու համար։ Հետևաբար, կարգավորող մարմինների խիստ վերահսկողությունը նշանակում է, որ երկուսն էլ չեն կարող համաձայնության գալ։ 
* Մենաշնորհային իշխանությունը նշանակալի է - Բացի շուկայի մատակարարումը վերահսկելուց, երկու ընկերություններն էլ կարող են նաև ընդունել դիֆերենցիացման ռազմավարություն։ Քանի դեռ յուրաքանչյուր ընկերություն ընդունում է դիֆերենցիացման ռազմավարություն, յուրաքանչյուր ապրանք կունենա մի քանի հավատարիմ հաճախորդներ, ինչը կներկայացնի նշանակալի մենաշնորհային իշխանություն։
* Շուկա մուտք գործելու խոչընդոտները բարձր են - Դրանք կարող են բխել շուկաների բնական բնութագրերին բնորոշ կառուցվածքային խոչընդոտներից, ինչպիսիք են մասշտաբից տնտեսումը։ Երկու ընկերություններն էլ միտումնավոր ստեղծել են խոչընդոտներ, ինչպիսիք են ցածր գնային ռազմավարությունները և ապրանքանիշի նկատմամբ հավատարմությունը։
* Մասշտաբից տնտեսումը բարձր է - Ընկերություններից յուրաքանչյուրը մեծ վաճառքներ ունի, քանի որ շուկան բաժանված է միայն երկու ընկերությունների միջև։

## Դուոպոլիայի տեսակները
### Կուռնոյի դուոպոլիա
Կուրնոյի դուոպոլիան երկու ընկերությունների միջև ռազմավարական փոխազդեցության մոդել է, որտեղ նրանք միաժամանակ ընտրում են իրենց արտադրանքի մակարդակը՝ ենթադրելով, որ մրցակցի արտադրանքի մակարդակը ֆիքսված է։ Ընկերությունները մրցում են քանակով, և յուրաքանչյուր ընկերություն փորձում է մեծացնել իր շահույթը՝ հաշվի առնելով մյուս ընկերության արտադրանքի մակարդակը։ Սա հանգեցնում է Նեշի հավասարակշռության, որտեղ ոչ մի ընկերություն խթան չունի փոխելու իր արտադրանքը՝ հաշվի առնելով մյուս ընկերության արտադրանքը։

### Բերտրանի դուոպոլիա
Բերտրանի դուոպոլիայում երկու ընկերություններ մրցում են գնի, այլ ոչ թե քանակի շուրջ: Յուրաքանչյուր ընկերություն ենթադրում է, որ իր մրցակցի գինը ֆիքսված է և ընտրում է իր սեփական գինը՝ շահույթը մեծացնելու համար: Այս մոդելը կանխատեսում է, որ որոշակի պայմաններում ընկերությունները կսահմանեն սահմանային արժեքին հավասար գներ, ինչը կհանգեցնի կատարյալ մրցակցության:

### Ստակելբերգի դուոպոլիա
Շտակելբերգի դուոպոլիան մոդել է, որտեղ մեկ ընկերությունը (առաջատարը) նախ ընտրում է իր արտադրանքի մակարդակը, որին հաջորդում է մյուս ընկերությունը (հետևորդը): Հետևորդը հետևում է առաջնորդի արտադրանքի վերաբերյալ որոշմանը և ճշգրտում է իր սեփական արտադրանքը՝ շահույթը մեծացնելու համար: Շտակելբերգի մոդելը հաճախ հանգեցնում է ավելի բարձր ընդհանուր արդյունքի և ավելի ցածր շուկայական գնի, քան Կուռնոյի և Բերտրանի մոդելները:

## Օրինակներ
Դուոպոլիայի հաճախ մեջբերվող օրինակ է Վիզայի և Մաստեր քարտի միջև եղած հարաբերությունները, որոնք միասին վերահսկում են էլեկտրոնային վճարումների մշակման շուկայի մեծ մասը:

Ստորը ներկայացված են օրինակներ, երբ երկու ընկերություններ վերահսկում են շուկայի ճնշող մասը․

* Էիրբասը և Բոինգը - առևտրային ինքնաթիռների շուկա,
* Նվիդիան (որը 2002 թվականին ձեռք է բերել մրցակից 3dfx-ը) և AMD-ն (նախկինում ATI, որը AMD-ն ձեռք է բերել 2006 թվականին) - գրաֆիկական պրոցեսորների շուկա, 
* Գուգլի Անդրոիդը և Էփլի iOS-ը - բջջային օպերացիոն համակարգերի շուկա,
* Կոկա-Կոլան և Պեպսին - զովացուցիչ ըմպելիքների շուկա,
* Մայքրոսոֆթ Վինդոուզ-ը և Մաք ՕԷս-ը - համակարգիչների օպերացիոն համակարգերի շուկա,
* Կեսկոն և S Group - Ֆինլանդիայի մթերային խանութների շուկայի առաջատարներ։

## Տես նաև
*Մոնոպոլիա
*Օլիգոպոլիա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խաղերի տեսություն
Կատեգորիա:Միկրոէկոնոմիկա
Կատեգորիա:Մրցակցություն
Կատեգորիա:Ոչ կատարյալ մրցակցություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսական խնդիրներ
Կատեգորիա:Տնտեսական շուկաներ
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Ֆինանսական շուկաներ