Կախարդները (վեպ)

**«Կախարդները»,** մանկական վեպ, հեղինակված  Ռոալդ Դալի կողմից, 1985թվականին։  Մութ ֆանտաստիկ ժանրին պատկանող այս ստեղծագործության գործողությունները մասամբ տեղի են ունենում Նորվեգիայում, մասամբ՝ Անգլիայում, և այն ներկայացնում է մի երիտասարդ անգլիացի տղայի և նրա նորվեգացի տատիկի փորձությունները մի աշխարհում, որտեղ ամեն երկրում գոյություն ունի երեխաներին ատող կախարդների գաղտնի կազմակերպություններ։ Կախարդներին ղեկավարում է դաժան և հզոր Գերագույն Կախարդուհին, որը ժամանում է Անգլիա՝ իագործելու իր ծրագիրը՝ այնտեղի բոլոր երեխաներին դարձնել մկներ։

**«Կախարդները»** սկզբում հրատարակվել է Լոնդոնում՝ Jonathan Cape հրատարակչության կողմից , Քվենթին Բլեյքի նկարազարդումով, ով նախկինում համագործակցել էր Դալի հետ։ 2012 թվականին գիրքը School Library Journal-ի հրապարակած հարցման արդյունքում զբաղեցրել է 81-րդ տեղը՝ բոլոր ժամանակների լավագույն մանկական վեպերի շարքում։ 2019 թվականին BBC-ն «Կախարդները» ներառել է աշխարհի 100 ամենաազդեցիկ վեպերի ցանկում։

Գիրքը ադապտացվել է՝  աուդիոգրքի տարբերակով՝ Լին Ռեդգրավի ընթերցմամբ, բեմական ներկայացման, BBC-ի համար երկմաս ռադիոդրամայի, 1990 թվականին՝ ֆիլմի՝ ռեժիսոր Նիկոլաս Ռոեգ, գլխավոր դերերում Անժելիկա Հուստոն, 2008 թվականին օպերայի՝ կոմպոզիտոր Մարկուս Փոս և լիբրետոյի հեղինակ Օուլ Փոս, և 2020 թվականին ֆիլմի՝ ռեժիսոր Ռոբերտ Զեմեկիս, գլխավոր դերում՝ Էնն Հաթվեյ։

## Սյուժե
Պատմությունը ներկայացվում է անանուն յոթամյա անգլիացի տղայի տեսանկյունից, որը տեղափոխվում է ապրելու իր նորվեգացի տատիկի հետ այն բանից հետո, երբ նրա ծնողները մահանում են ավտովթարի հետևանքով։ Տղան սիրում է տատիկի բոլոր պատմությունները, սակայն հատկապես հիացած է իրական կախարդների մասին պատմություններով, որոնք, ըստ տատիկի, սարսափելի կին դևեր են, որոնք ձգտում են սպանել երեխաներին։ Տատիկը նրան պատմում է, որ կախարդը արտաքինից ճիշտ այնպես է թվում, ինչպես սովորական կինը, սակայն կան տարբերակման մի շարք նշաններ, օրինակ՝  եղունգների փոխարեն ունեն ճանկեր, որոնք թաքցնում են ձեռնոցներով, ճաղատ են և կրում են կեղծամներ, որոնք առաջացնում են գլխամաշկի ցան և քոր, ունեն քառակուսի ծայրով ոտքեր առանց մատների, որոնք թաքցնում են փոքր, սրածայր կոշիկների մեջ, աչքերի բիբերը փոխում են գույնը, ունեն կապույտ թուք, որը օգտագործում են թանաքի փոխարեն, ունեն մեծ քթանցքեր, որոնցով հոտոտում են երեխաներին, և երեխաներից՝ ըստ նրանց շան արտաթորանքի հոտ է գալիս։ Որքան կեղտոտ է երեխան, այնքան ավելի քիչ հավանական է, որ կախարդը կարողանա նրանից հոտ քաշել։

Ծնողների կտակի համաձայն՝ տղան և նրա տատիկը վերադառնում են Անգլիա, որտեղ տղան ծնվել և դպրոց էր հաճախել, և որտեղ գտնվում է այն տունը, որը նա ժառանգում է։ Տատիկը զգուշացնում է տղային, որ անգլիացի կախարդները աշխարհի ամենադաժաններից են և հայտնի են երեխաներին զզվելի արարածների վերածելով, որպեսզի մեծահասակները տեղյակ չլինելով սպանեն նրանց։

Տատիկը բացատրում է նաև, որ կախարդների սովորույթները տարբեր են երկրից երկիր։ Թեև յուրաքանչյուր երկրի կախարդները սերտ կապեր ունեն միմյանց հետ իրենց երկրի ներսում, նրանց արգելվում է շփվել այլ երկրների կախարդների հետ։ Նա նաև պատմում է Ամբողջ Աշխարհի Գերագույն Կախարդուհու մասին (Grand High Witch of All the World)՝ բոլոր կախարդների վախեցնող և դիվային առաջնորդի, որը ամեն տարի այցելում է յուրաքանչյուր երկրի խորհրդակցություններին։

Անգլիա վերադառնալուց կարճ ժամանակ անց, երբ տղան աշխատում է իր ցախանոցի տանիքի վրա, նա նկատում է սևազգեստ մի տարօրինակ կնոջ, որը վերևից նայում է իրեն սարսափելի ժպիտով։ Կինը փորձում է նրան ներքև իջեցնել՝ ասելով, թե նվեր ունի նրա համար, սակայն տղան արագ հասկանում է, որ նա կախարդ է, և խուսափում է նրանից։Երբ տատիկը հիվանդանում է թոքաբորբով, բժիշկը խորհուրդ է տալիս չեղարկել Նորվեգիա նախատեսված արձակուրդը։ Փոխարենը նրանք մեկնում են Անգլիայի հարավային ափին գտնվող Բորնմութ քաղաքում գտնվող շքեղ հյուրանոց։ Մինչ տղան մարզում է իր ընտանի կենդանի մկներին (որոնք տատիկը նվիրել էր նրան որպես մխիթարական նվեր), հյուրանոցի դահլիճում անցկացվում է «Royal Society for the Prevention of Cruelty to Children» կոչվող միջոցառում։ Տղան նախօրոք մտնում է սրահ՝ իր մկների հետ խաղալու համար, սակայն շուտով այնտեղ ներս են մտնում տարբեր կանայք, և նա ստիպված թաքնվում է էկրանի հետևում։Երբ կանայք ձեռնոցավոր ձեռքերով սկսում են քորել իրենց գլխամաշկը՝ մազերի տակ, տղան հասկանում է, որ սա անգլիացի կախարդների տարեկան հավաքն է, և որ ինքը փակված է սենյակում։ Երիտասարդ մի կին բարձրանում է բեմ և հանում է իր ամբողջ դեմքը, որը դիմակ է լինում։ Տղան հասկանում է, որ նա հենց ինքը՝ Գերագույն Կախարդուհին է։ Նա արտահայտում է իր դժգոհությունը, որ անգլիացի կախարդները բավարար քանակությամբ երեխաներ չեն ոչնչացրել, և ներկայացնում է իր գլխավոր ծրագիրը։ Բոլոր անգլիացի կախարդները պետք է գնեն քաղցրավենիքի խանութներ (կեղծված փողերով, որոնք նա արտադրում է կախարդական փող արտադրող մեքենայով) և անվճար քաղցրավենիք ու շոկոլադ բաժանեն, որոնց մեջ խառնված կլինի իր վերջին ստեղծագործությունը՝ «Formula 86 Delayed-Action Mouse-Maker» կախարդական խմիչքը։ Այս հեղուկը օգտագործողին վերածում է մկան այն պահին, որը որոշված է խմիչքը պատրաստողի կողմից։ Ծրագիրը նախատեսված է այնպես, որ երեխաների ուսուցիչներն ու ծնողները, չիմանալով ճշմարտությունը, սպանեն արդեն մկների վերածված երեխաներին։

Իր ծրագրի արդյունավետությունը ցույց տալու համար Գերագույն Կախարդուհին ներս է բերում Բրունո Ջենքինս անունով մի տղայի՝ հարուստ և ագահ երեխայի, որին գայթակղել էին անվճար շոկոլադով։ Նա բացահայտում է, որ նախորդ օրը Բրունոն կերել էր այդ խմիչքով ներծծված շոկոլադ, և «ժամանակը» սահմանված էր հենց ժողովի ընթացքում գործելու համար։ Խմիչքը սկսում է ազդել, և Բրունոն կախարդների աչքի առաջ վերածվում է մկան։Շուտով կախարդները զգում են պատմող տղայիի ներկայությունը և շրջապատում նրան։ Գերագույն Կախարդուհին մի ամբողջ շիշ «Formula 86»-ը լցնում է նրա կոկորդը, և չափից ավելի մեծ դոզայի պատճառով նա անմիջապես վերածվում է մկան։ Սակայն փոխակերպված տղան պահպանում է իր մտածողությունը, անհատականությունը և նույնիսկ ձայնը՝ հրաժարվելով ընկնել մկնորսի թակարդը։ Բրունոյին գտնելուց հետո մկան վերածված տղան վերադառնում է տատիկի հյուրանոցային սենյակ և պատմում տեղի ունեցածի մասին։ Տղան առաջարկում է հակահարված տալ՝ նույն խմիչքը լցնելով կախարդների երեկոյան ճաշի մեջ։ Դժվարությամբ նա կարողանում է Գերագույն Կախարդուհու սենյակից ձեռք բերել խմիչքի շիշը։

Բրունոյին ծնողներին վերադարձնելու փորձը տապալվում է, որովհետև վերջինիս մայրը սարսափում էր մկներից։ Տատիկը տղայի հետ գնում է ճաշասրահ։ Տղան մտնում է խոհանոց և խմիչքը լցնում է կանաչ ոլոռով ապուրի մեջ, որը նախատեսված էր կախարդների ընթրիքի համար։ Վերադառնալիս խոհարարներից մեկը նկատում է մկան վերածված տղային և դանակով կտրում նրա պոչը, սակայն տղան կարողանում է փախչել։ Մի քանի րոպեի ընթացքում բոլոր կախարդները, չափազանց մեծ դոզա ստանալով, վերածվում են մկների։ Հյուրանոցի աշխատակիցներն ու հյուրերը խուճապի են մատնվում և, չիմանալով իրականությունը, սպանում են Գերագույն Կախարդուհուն և Անգլիայի բոլոր կախարդներին։

Տուն վերադառնալուց հետո տղան և տատիկը երդվում են ազատել աշխարհը կախարդներից։ Տատիկը հեռախոսով ներկայանում է որպես Նորվեգիայի ոստիկանապետ և պարզում, որ Գերագույն Կախարդուհին ապրել է այնտեղ գտնվող մի ամրոցում։ Նրանք ծրագրում են մեկնել այդ ամրոց, խմիչքով մկների վերածել նրա իրավահաջորդին և օգնականներին, ապա բաց թողնել կատուներ՝ նրանց ոչնչացնելու համար։ Օգտագործելով կախարդուհու փող արտադրող մեքենան և տարբեր երկրներում կախարդների մասին տեղեկությունները՝ նրանք մտադիր են ամբողջ աշխարհում վերացնել կախարդներին։ Տատիկը հասկանում է, որ մկան կյանքվ՝ տղան հավանաբար կապրի մոտ ևս ինը տարի։ Տղան չի վշտանում, քանի որ չի ցանկանում ապրել ավելի երկար, քան տատիկը (նա նույնպես կարծում է, որ կունենա մոտ ինը տարի կյանք), որովհետև չէր ցանկանա, որ իրեն խնամեր որևէ ուրիշ մարդ։

## Նախապատմություն
Դալը վեպը հիմնել է իր մանկության սեփական փորձառությունների վրա, իսկ տատիկի կերպարը մոդելավորված է Սոֆի Դալի՝ հեղինակի մոր կերպարով։ Հեղինակը հայտարարել էր, որ «լիովին գոհ» էր «Կախարդները» վեպի վրա կատարած իր աշխատանքից։ Գրական կենսագիր Ռոբերտ Քարրիկը ենթադրում է, որ այդ գոհունակությունը կարող էր պայմանավորված լինել նրանով, որ վեպը շեղվում էր Դալի սովորական «բոլոր խնդիրները լուծող ավարտի» ոճից։ Դալը վեպի վրա միայնակ չէր աշխատում. նրան օգնում էր խմբագիր Սթիվեն Ռոքսբուրգը, ով աջակցել է վեպի վերամշակմանը։ Ռոքսբուրգի խորհուրդները շատ ընդգրկուն էին և վերաբերում էին սյուժեի բարելավմանը, Դալի գրական ոճի սեղմեցմանը և կերպարների վերակերտմանը։ Հրատարակումից անմիջապես հետո Բլեյքի նկարազարդումները արժանացել են գովասանքի։

## Վերլուծություն
«The Witches» վեպի բարդության և Դալի սովորական ստեղծագործություններից տարբերվելու պատճառով այն վերլուծվել է մի շարք գիտնականների կողմից։Քասլթոնի համալսարանի պրոֆեսոր Ջեյմս Քերթիսի տեսակետներից մեկի համաձայն՝ վեպի, որոշ ծնողների կողմից մերժումը պայմանավորված է նրա «երեխա-ատելության» թեմայով և Դալի հրաժարումով երեխաներին պաշտպանել այդ իրականությունից։ Քերթիսը պնդում է, որ գիրքը ներկայացնում է երեխաների նկատմամբ վերաբերմունք, որը նման է ինչպես պատմական, այնպես էլ ժամանակակից օրինակներին։ Սակայն Դալի վճռականությունը՝ իր երիտասարդ ընթերցողներին ցույց տալու ճշմարտությունը, կարող է հակասական ընկալվել։ Քերթիսի կարծիքով՝ վեպում ներկայացված երեխա-ատելության տարբեր դրսևորումներ արտացոլում են այն իրական օրինաչափությունները, որոնցում մեծահասակները պատմականորեն վնասել կամ վերահսկել են երեխաներին։ Տատիկի խոսքերով՝ կախարդները սովորաբար հարձակվում են երեխաների վրա, երբ նրանք մենակ են։ Քերթիսը այս հանգամանքը կապում է երեխաներին լքելու պատմական խնդրի հետ։ Ինչպես պատմության ընթացքում երեխաները վնասվել կամ սպանվել են լքված լինելու պատճառով, այնպես էլ վեպում կախարդները վնասում են երեխաներին, երբ նրանք միայնակ են մնում։ Տատիկի կերպարը ներկայացվում է որպես մեծահասակ, ով անկեղծորեն գնահատում է մանկությունը, և պատմությունը հաճախ լրջորեն ու ուշադրությամբ է վերաբերվում ինչպես երեխա հերոսին, այնպես էլ մանկական ընթերցողներին։ Քերթիսի հիմնական պնդումն այն է, որ գիրքը ցույց է տալիս, թե երեխա-ատելությունը կարող է քողարկվել որպես հոգատարություն։ Նա գնահատել է գիրքը՝ ի օգուտ այդ թեմաների լուսաբանման։

## Ընդունում
2012 թվականին «Կախարդները» զբաղեցրել է 81-րդ տեղը բոլոր ժամանակների մանկական վեպերի շարքում՝ «School Library Journal» ամսագրի հարցման արդյունքներով (ամսագիր, որի հիմնական լսարանը ԱՄՆ-ում է)։ Այն Դալի չորս գրքերից երրորդն էր լավագույն հարյուրյակում՝ ավելի շատ, քան որևէ այլ հեղինակ։ 2019 թվականի նոյեմբերին BBC-ն «The Witches»-ը ներառել է աշխարհի 100 ամենաազդեցիկ վեպերի ցանկում։ 2023 թվականին վեպը BBC-ի հարցման արդյունքներով զբաղեցրել է 61-րդ տեղը «Բոլոր ժամանակների 100 լավագույն մանկական գրքեր» ցանկում։

Վեպը դրական ընդունելության է արժանացել Միացյալ Նահանգներում, սակայն որոշ նախազգուշացումներով՝ դրա առավել վախեցնող հատվածների պատճառով։ Ֆիլադելֆիա Ինքվայրեր թերթի լրագրող Էնն Ուոլդրոնը իր 1983 թվականի գրախոսության մեջ նշել է, որ չէր առաջարկի գիրքը նվիրել այնպիսի երեխայի, ով հատկապես զգայուն է վախեցնող իրավիճակների նկատմամբ։

Անգլիայի որոշ գրադարաններ արգելել են «Կախարդները»՝ սպառնացող միզոգինիայի պատճառով՝ վկայակոչելով Դալի պնդումը, որ կախարդները բացառապես կանայք են, մինչդեռ գայլամարդերը (ghouls) միշտ տղամարդիկ են։ Գիրքը ընդգրկվել է Ամերիկյան Գրադարանային Ասոցիացիայի 1990-1999 թվականների ընթացքում ամենահաճախ վիճարկվող 100 գրքերի ցանկում՝ զբաղեցնելով 22-րդ տեղը։

Ջեմմա Քրյուն «New Statesman»-ում այն անվանել է «ֆեմինիստների համար անսպասելի ներշնչման աղբյուր»։ «The Times»-ի «Not in Front of the Censors» հոդվածում նշվում է, որ երեխայի համար կախարդի ամենաքիչ հետաքրքիր հատկանիշն այն է, որ նա արտաքինից նման է կնոջ, և նույնիսկ ներկայացվում է այն տեսակետը, որ կախարդը կարող է լինել բավականին ֆեմինիստական օրինակ երիտասարդ աղջկա համար։

Քեմբրիջի համալսարանի կրթության պրոֆեսոր Մարիա Նիկոլաևան ենթադրել է, որ գրքի ավարտը կարող է երեխաների մոտ խրախուսել ինքնասպանության գաղափարը՝ հիմնավորելով, որ նրանք կարող են խուսափել մեծանալուց՝ մահանալու միջոցով։

## 2023 թվականի գրաքննության հակասություն
Չնայած այն հանգամանքին, որ Ռոալդ Դալը իր հրատարակիչներին խնդրել էր «ոչ մի դեպքում չփոխեն անգամ մեկ ստորակետ իր գրքերից որևէ մեկում», 2023 թվականի փետրվարին Puffin Books հրատարակչությունը (Penguin Books-ի բաժին) հայտարարեց, որ վերաշարադրելու է Դալի մանկական վեպերի մի շարք հատվածներ՝ լեզուն փոփոխելով, որպեսզի, հրատարակչության ձևակերպմամբ, «գիրքը շարունակի հաճույք պատճառել բոլորին այսօր»։

Այս որոշումը լայն քննադատության արժանացավ տարբեր խմբերի և հանրային գործիչների կողմից, այդ թվում՝ Սալման Ռուշդիի, Քրիստոֆեր Պաոլինիի, Միացյալ Թագավորության վարչապետ Ռիշի Սունակի, թագուհի Կամիլլայի, Քեմի Բադենոխի, PEN America կազմակերպության և դերասան Բրայան Քոքսի կողմից։ «Newsnight» հաղորդման ժամանակ գրող Մարգարետ Աթվուդը հայտարարեց. «Հաջողություն Ռոալդ Դալի հետ։ Դուք պարզապես ստիպված կլինեք ամբողջ գիրքը փոխարինել, եթե ցանկանում եք, որ ամեն ինչ լինի “քաղցր”։ Բայց սա վաղուց է սկսվել․ դա հեքիաթների “դիսնեյականացումն” էր։ Ինչ եմ ես մտածում դրա մասին՞ Ես Չոսերի կողմն եմ, ով ասել է՝ “Եթե այս պատմությունը քեզ դուր չի գալիս, թերթիր էջը և կարդա ուրիշը”»։ Դալի հրատարակիչները Միացյալ Նահանգներում, Ֆրանսիայում և Նիդեռլանդներում հայտարարեցին, որ հրաժարվել են ներառել այդ փոփոխությունները։

«Կախարդները» ստեղծագործության մեջ կատարվել է ավելի քան 50 փոփոխություն, ներառյալ՝ կախարդների ճաղատության և կեղծամ կրելու նկարագրությունների փոփոխություններ,կանանց արտաքինի վերաբերյալ բազմաթիվ հղումների հեռացում, «պզուկոտ», «կեղտոտ», «հնամաշ» և նման վիրավորական բառերի հեռացում, «գեր» բառի օգտագործման վերացում (օրինակ՝ «գեր փոքրիկ շագանակագույն մուկ» արտահայտությունը փոխարինվել է «փոքրիկ շագանակագույն մուկ»-ով)։

## Ադապտացիաներ

### Ֆիլմ

#### 1990 թվականի ֆիլմ
1990 թվականին «Կախարդները» էկրանավորվել է որպես գեղարվեստական ֆիլմ, որտեղ գլխավոր դերերում հանդես են եկել Անժելիկա Հյուսթոնը և Ռոան Աթքինսոնը։ Ֆիլմի ռեժիսորը եղել է Նիկոլաս Ռոեգը, համարտադրողը՝ Ջիմ Հենսոնը, իսկ տարածումը իրականացրել է Ուորներ Բրոս Pictures-ը։ Ֆիլմում տղան ներկայացված է որպես ամերիկացի և կոչվում է Լյուք Իվշիմ (Luke Eveshim), նրա տատիկը՝ Հելգա Իվշիմ (Helga Eveshim), իսկ Մեծագույն Գերագույն Կախարդուհին կրում է Էվանջելին Էռնստ (Evangeline Ernst) անունը։

Գրքից ամենանշանակալի տարբերությունն այն է, որ ֆիլմի ավարտին տղան վերականգնվում է մարդկային կերպարի՝ Գերագույն Կախարդուհու օգնականի շնորհիվ (կերպար, որը գրքում գոյություն չունի), որը հրաժարվել էր իր նախկին չարությունից։ Դալը ֆիլմը բնութագրել է որպես «ծայրաստիճան սարսափելի»։

#### 2020 թվականի ֆիլմ
Մեկ այլ ֆիլմային ադապտացիա, որի համահեղինակն ու ռեժիսորն էր Ռոբերտ Զեմեկիսը, իսկ Գերագույն Կախարդուհու դերը կատարում էր Էնն Հաթվեյը, թողարկվել է 2020 թվականի հոկտեմբերին՝ HBO Max հարթակում, այն բանից հետո, երբ COVID-19 համավարակի պատճառով այն հանվել էր իր նախնական թողարկման օրացույցից։ Այս տարբերակի ամենանշանակալի տարբերությունն այն է, որ գործողությունները տեղափոխված են 1968 թվականի Ալաբամա, և գլխավոր հերոսը աֆրոամերիկացի տղա է, որը կոչվում է «Hero Boy»։ Այս ադապտացիան, ի տարբերություն 1990 թվականի ֆիլմի, հավատարիմ է մնում գրքի ավարտին՝ գլխավոր հերոսը վերջում մնում է մուկ։

### Աուդիո

#### Աուդիոգրքեր
Գիրքը ձայնագրվել է երեք անգամ.

* 1998 թվականին՝ կրճատ տարբերակով, ընթերցմամբ Simon Callow-ի համար՝ Penguin Children Audiobooks հրատարակչության կողմից։
* 2007 թվականին՝ ամբողջական (չկրճատված) տարբերակով, ընթերցմամբ Lynn Redgrave-ի համար՝ Harper Children’s Audio-ի կողմից։
* 2016 թվականին՝ ամբողջական տարբերակով, ընթերցմամբ Miranda Richardson-ի համար՝ Penguin Audio-ի կողմից։

#### Ռադիո
2008 թվականին BBC Radio 4-ի «Classic Serial» հաղորդաշարը հեռարձակել է վեպի երկմաս դրամատիզացիան՝ ադապտացված Լյուսի Քեթրինի կողմից և բեմադրված Քլեր Գրոուվի կողմից։

### Բեմ

#### 1992 թվականի պիես
Դեյվիդ Վուդի բեմական ադապտացիան առաջին անգամ ներկայացվել է 1992 թվականին Շեֆիլդի Lyceum Theatre-ում՝ նախքան շրջագայությունը և Լոնդոնի West End-ի Duke of York’s Theatre-ում Սուրբ Ծննդյան սեզոնային ներկայացումը։ Այդ ադապտացիան հետագայում բեմադրվել է բազմաթիվ արտադրություններում՝ ինչպես Լոնդոնում, այնպես էլ Միացյալ Թագավորության տարբեր վայրերում։

#### 2008 թվականի օպերա
Գիրքը ադապտացվել է որպես օպերա նորվեգացի կոմպոզիտոր Marcus Paus-ի և նրա հոր՝ Ole Paus-ի կողմից, որը գրել է լիբրետոն։ Օպերան բեմադրվել է 2008 թվականին։

#### 2023 թվականի մյուզիքլ
Մյուզիքլային ադապտացիան սկզբնապես հայտարարվել էր որպես զարգացող նախագիծ Լոնդոնի Ազգային թատրոնում (National Theatre)՝ նախատեսված 2018 թվականի տոնական սեզոնի պրեմիերայի համար։ Մյուզիքլը պրեմիերա է ունեցել Ազգային թատրոնում 2023 թվականի նոյեմբերին։ Ռեժիսորը Լինդսի Թյորներն էր, գրքի և բառերի հեղինակ՝ Լյուսի Քիրքվուդը, երաժշտության և բառերի հեղինակ՝ Դեյվ Մալոյը։ Նախատեսված էր, որ ներկայացումը կշարունակվի մինչև 2024 թվականի հունվարի 27-ը։

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ

* 
* Listen to  on the Internet Archive
Կատեգորիա:1983 գրքեր
Կատեգորիա:Էկրանավորված բրիտանական վեպեր
Կատեգորիա:Մանկական գրքեր
Կատեգորիա:1983 վեպեր
Կատեգորիա:Մանկական ֆենտեզի վեպեր
Կատեգորիա:Բրիտանական ֆենտեզի վեպեր
Կատեգորիա:Մանկական վեպեր
Կատեգորիա:Բրիտանական մանկական գրականություն
Կատեգորիա:Անգլերեն գրականություն
Կատեգորիա:Անգլիական գրականություն
Կատեգորիա:Ֆանտաստիկ գրականություն
Կատեգորիա:Ֆենտեզի գրքեր
Կատեգորիա:Մանկական գրականություն
Կատեգորիա:20-րդ դարի գրականություն
Կատեգորիա:Անգլերեն վեպեր
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Սարսափ վեպեր