open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Բուշբոկ

**Բուշբոկ**(*Tragelaphus scriptus*), այծքաղների տեսակ, ապրում է Աֆրիկայում։

## Նկարագրությունը
Մորթու գույնը և գծերը կախված են բնակման վայրից։ Բուշբոկները լինում են բաց, մուգ կամ կարմրաշագանակագույն։ Արուներն ունեն սուր եղջյուրներ՝ 50 սմ երկարությամբ։ Հասուն առանձնյակները հասնում են 1.1-1.5 մ երկարության և 25-80 կգ քաշի։ Բարձրությունը կազմում է 75-110 սմ։ Արուները նշանակալիորեն ծանր են էգերից։

## Տարածվածություն
Բուշբոկի արեալը ներառում է Աֆրիկան՝ Սահարայից հարավ։ Այդ թվում Ադդո-Էլեֆանտ, Խլուխլուվե-Ամֆոլոզի, Կրյուգեր, Մորեմի, Չոբե, Մանա-պուլս, Կաֆուե, Հարավային Լուանգվա, Նիակա, Ուպեմբա, Արուշա, Լեյկ-Մանյարա, Մուդումու, Նգորոնգորո, Վիրունգա, Գարամբա, Ելիզավետա թագուհու, Մաունտ-Էլգոն, Մարսաբիտ, Մերու, Քենիա, Աբերդեր, Մապունգուբվե, Մասաի և Նաիրոբի ազգային պարկերը, Սենտ-Լուսիայի ջրաճահճային շրջանները և Ռուվնզորի լեռները։

## Վարքը
Բուշբոկը վարում է միայնակ կամ զույգերով կենսակերպ։ Նա ակտիվ է ինչպես գիշերը, այնպես էլ ցերեկը և սնվում է բույսերով, խոտերով և մրգերով։ Նա հաճախ հանդիպում է ջրամբարների մոտ և շատ հաջող լողորդ է։ Զգալով վտանգը՝ նա արագորեն ցատկում է տեղից և արձակում է շան հաչոց հիշեցնող ձայն։ Հղիությունը տևում է յոթ և կես ամիս։

## Ենթատեսակները
Բուշբոկն (*Tragelaphus scriptus*) ունի 8 ենթատեսակ՝
* *T. scriptus scriptus*
* *T. scriptus bor*
* *T. scriptus decula*
* *T. scriptus fasciatus*
* *T. scriptus knutsoni*
* *T. scriptus meneliki*
* *T. scriptus ornatus*
* *T. scriptus sylvaticus*

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Chris and Tilde Stuart։ *Southern, Central and East African Mammals*. Struik Publishers, 2002, ISBN 1-86872-621-5
* Lexikon-Institut Bertelsmann (Hg.)։ *Das moderne Tierlexikon*, Bd. 2, 1981

## Արտաքին հղումներ
* Подробное описание вида на сайте Ultimateungulate.com 

Կատեգորիա:Որոճողներ
Որսորդություն

240px|մինի|Որսորդը որսի հետ
240px|մինի|Ձկնորսության ժամանակ

**Որսոդրություն**, վայրի կենդանիների ու թռչունների որս, որը մարդու տնտեսական գործունեության հնագույն ձևերից է։ Սկզբնապես որսորդությունը (նաև որսի սպառումը) կրել է կոլեկտիվ բնույթ և սովորաբար զուգակցվել է հավաքչության, ձկնորսության, ավելի ուշ՝ երկրագործության ու անասնապահության հետ։

## Որսորդական զենքեր
Որսորդության հնագույն զենքեր են ծառայել քարը, քարե, փայտե, ոսկրե կացինը, տեգը, նիզակը, պարսատիկը, ցանցը, թակարդը, իսկ մետաղամշակությունից հետո՝ մետաղե սուրը, թուրը, դաշույնը, կացինը և այլն։ Որսորդության զարգացման համար մեծ նշանակություն է ունեցել նետ ու աղեղի գյուտը, մինչև հրազենի երևան գալը (12-րդ դար) այն եղել է որսորդության հիմն, զենքը։ Նոր քարի դարաշրջանից որսորդության համար օգտագործել են շներ, հետագայում՝ նաև ձիեր, որսկան թռչուններ, խայծեր և այլն։

## Որսը հին ժամանակներում
Հայաստանում որսորդության լայն տարածման մասին վկայում են նեոլիթի և բրոնզի դարաշրջանների ժայռապատկերները, մ.թ.ա. 11-1 հազարամյակների առարկաներն ու որմնանկարները, որոնցում պատկերված են որսի տեսարաններ։ Հայ ժողովրդի անվանադիր նախնի Հայկը հնագույն ավանդազրույցներում ներկայացվում է որպես քաջ որսորդ։ Ավատատիրական դարաշրջանում զինվոր, դասի և ազնըվականության համար որսախաղերը, զվարճանքից ու հրապուրանքից բացի, եղել են նաև ռազմ, դաստիարակության յուրահատուկ միջոց։ Հին Հայաստանում, բնական որսատեղերից (Շահապիվան, Մասյացոտն, Կոգովիտ և այլն) բացի, ստեղծվել են արքունի և իշխ. որսատեղեր (Ծննդոց անտառ, Խոսրովակերտ և այլն)։

## Հայաստանում կենդանիների որսը
Ըստ օգտագործվող որսորդ, գործիքների՝ տարբերում են հրացանով, որոգայթներով, որսկան կենդանիներով (շուն, թռչուն, ձի), ըստ նպատակի՝ արդյունագործության, սիրող, սպորտային ու գիտական որսորդության տեսակներ։ Որսորդության զարգացմանը նպաստում են որսորդ, տնտեսությունները, որոնք Հայաստանում կազմակերպված են Եղեգնաձորում, Կապանում, Ապարանում։ Հայաստանում ամենուր հանդիպող որսարդյունագործության կենդանիներ են. կաթնասուններից՝ գայլը, աղվեսը, քարակզաքիսը, շրային առնետը, թռչուններից՝ կռնչան բադը, սուլող ու չքչքան մրտիմները, կարմրագլուխ ու փուփուլավոր սուզաբադերը, լորը, կտցարը, թխակապույտ աղավնին, երկկենցաղներից՝ լճագորտը, փոքրասիական գորտը, ձկներից՝ լոքոն, կարմրախայտը։ Հայաստանում թույլատրված որսի կենդանատեսակներից են եվրոպ. այծյամը, վայրի խոզը, լուսանը, գորշուկը, շնագայլը, նապաստակը, կաքավը, լորը, փասիանը և այլն։ Հայաստանում որսորդները միավորված են «Որսորդների և ձկնորսների միություն», «Որսորդ» ՍՊԸ և «Հայկական զինվորական որսորդական ընկերություն» կազմակերպություններում, որոնց գործունեությունը վերահսկում է Հայաստանի բնապահպանության նախարարությունը։

Կատեգորիա:Որսորդություն
Շրջակա միջավայրի հիգենայի և կանխարգելիչ թունաբանության ԳՀԻ

Շրջակա միջավայրի հիգենայի և կանխարգելիչ թունաբանության ԳՀԻ ՀՀ առողջապահության նախարարության (1971-1992-ին՝ԽՍՀՄ առողջապահության նախարարության թունաքիմիկատների, պոլիմերների, պլաստմասսաների և հանքային պարարտանյութերի հիգիենայի և թունաբանության ՀամԳՀԻ մասնաճյուղ), կազմավորվել է ճառագայթակենսաբանության բաժանմունքի պեստիցիդների հիգիենայի ու թունաբանության լաբորատորիայի (1968 թվական) հիման վրա։ Հիմն, խնդիրներն են քիմիական նյութերով շրջակա միջավայրի աղտոտման և դրա հետ կապված ազգաբնակչության առողջական վիճակի բարելավման, առողջապահ, պետական համալիր միջոցառումների կազմակերպումը, պեստիցիդների, բույսերի աճման խթանիչների, հանքային պարարտանյութերի և պոլիմերների օգտագործման հիգիենային գնահատումը։ Մշակվել են պեստիցիդների, բույսերի աճման խթանիչների, հանքային պարարտանյութերի և պոլիմերների հետ առնչվող անձանց թունավորումների կանխարգելման, սննդամթերքի ու պոլիմերների մեջ թունավոր նյութերի և վնասակար խառնուրդների թույլատրելի քանակների փորձաքննության, չնչին քանակությամբ քիմիական նյութերի հայտնաբերման եղանակներ։ Ստեղծվել է նաև տարերային և զանգվածային աղետների (մասնավորապես երկրաշարժի) ժամանակ բնակչության հակահամաճարակային անվտանգության ապահովման համակարգ։

Կատեգորիա:Շրջակա միջավայր
Հրաչյա Հակոբյան (գեղանկարիչ)

**Հրաչյա Նիկոլայի Հակոբյան** (), հայ գեղանկարիչ, գրաֆիկ։

## Կենսագրություն
Հրաչյա Հակոբյանը ծնվել է Խանլարում։ 1939 թվականին ընտանիքով տեղափոխվել են Երևան։ 
1951-1956 թվականներին սովորել է Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանում, 1957-1963 թվականներին` Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում։ 1964 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։ Զբաղվել է մանկավարժությամբ։ 1966-1970 թվականներին դասավանդել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում։

## Ստեղծագործություններ
Հակոբյանի գործերից են՝ «Սրճարան», «Կերչ», «Դեկրետ հողի մասին», «Միասնություն, «Ընտանիք», «Սևանի ափին», մոնումենտալ աշխատանքներ` «Մասիս» ընկերության մշակույթի տուն, Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի թատրոնի ճեմասրահ։

## Մատենագրություն
* Грачья Акопян (буклет). Ереван, 1972 г.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ գրաֆիկներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ գծանկարիչներ
Մշտադիտարկում

**Մշտադիտարկում**, **մոնիտորինգ** (,   - *նախազգուշացնող*), շրջակա միջավայրի վիճակի վերահսկողության, որակի գնահատման, ինչպես նաև կենսամիջավայրի, էկոհանման է իտոնիդա գիշատիչ թիթեռի (5), 19. Եռագույն ծաղկաճանճ, նման է թփուտային իշամեղվի (20), 27. իշամեղվանման ճանճ, նման է գետնաիշամեղվի (28)։ Միջատներ, որոնք հանգիստ դիրքով նման են ծառի կեղևի կամ ծառայիև քարաքոսերի.6. կարմիր շքանշանաժապավեն թիթեռը թռչելիս և հանգիստ վիճակում (7), 8. քարաքոսաթիթեռ, 9. երկրաչափ թիթեռի թրթուր։ Միջատներ, որոնք նման են բույսերի կանաչ ճյուղերի կամ ծաղիկների (12), 10. կանաչ երկրաչափի թրթուր, 11. սալորենու պոչավոր թիթեռի հարսնյակ և թրթուր,13. ծառի կանաչ փայտամլուկ, 14. կանաչ մորեխ, նման է կանաչ տերևի, 17. աղոթարար, նման է խոլորձի ծաղկի, 18. տերևակերպ ձողամիջատ։ Միջատներ, որոնք նման են բույսերի չոր ճյուղերի կամ տերևների. 15. ձողամիջատ, 16. ուռենու երկրաչափի թրթուր, նման է ճյուղի, 21. կալիմ թիթեռը հանգիստ վիճակում և թռիչքի ժամանակ, 23. ֆալերի ճյուղանման թիթեռ, նման է փտած ծառի բնի, 24. չոր տերևանման քթով թիթեռ՝ բացված թևերով (25), 26. չոր տերևանման սպիտակաթիթեռ լուն։ Դա հաճախ վերաբերում է առանձին օրգանների և ոչ ամբողջ օրգանիզմին։ Օրինակ՝ նեկտարազուրկ շատ ծաղիկներ նման են մեղրատուներին, գրավում են միջատներին և ապահովում փոշոտումը։ Միջատակեր բույսերի որսացող օրգանները հաճախ հիշեցնում են այլ բույսերի վառ ծաղիկներ և դրանով հրապուրում միջատներին։ Խոլորձի ծաղիկները նմանվում են որոշ տեսակի միջատների էգերին և գրավում մակարգերի և մարդու առողջության վրա մարդահարույց ու բնական գործոնների բացասական ազդեցությունների կանխատեսման և կանխարգելման, ժամանակին հայտնաբերման ու վերացման նպատակով իրականացվող կանոնավոր երկարատև դիտարկումների համակարգ։ Մոնիտորինգի հիմնական գործառույթներն են մթնոլորտի օդի, ջրերի, բույսերի և կենդանատեսակների, բնական լանդշաֆտների և այլ բաղադրամասերի վիճակի ու որակի վերահսկումը, աղտոտման հիմնական աղբյուրների հայտնաբերումը, բնական լանդշաֆտի հիմնական բաղադրամասերի որակի կանխատեսումը։ Մոնիտորինգը լինում է տեղահագործման և իրականացման գործընթացում, այնպես էլ արտակարգ իրավիճակների ժամանակ, - բնական պաշարների արդյունավետ, թույլատրելի օգտագործման ապահովումը, - շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ազդեցություն ունեցող ցանկացած գործողության արգելումը, - հասարակության ներգրավումը և մասնակցությունը փորձաքննության բոլոր փուլերում։ Շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող գործունեության ազդեցության փորձաքննության իրավական, տնտեսական և կազմակերպ, հիմունքները կարգավորվում են «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության մասին» ՀՀ օրենքով (1995)։

Կատեգորիա:Տեղեկության աղբյուրներ
Ալկալա դե Էնարեսի արքեպիսկոպոսական պալատ

**Ալկալա դե Էնարեսի արքեպիսկոպոսական պալատ** (), պալատ-բերդ Ալկալա դե Էնարես քաղաքում, Իսպանիա։ 1931 թվականին ճանաչվել է որպես Իսպանիայի պատմամշակութային հուշարձան։

Կառուցվել է 1209 թվականին որպես բերդ արքեպիսկոպոս Ռոդրիգո Խիմենես դե Ռադայի կողմից (1209-1247)։ Բերդը Տոլեդոյի արքեպիսկոպոսների ժամանակավոր նստավայրն էր․ այստեղից էլ առաջացել է անունը։ Մի քանի անգամ շենքը հրդեհվել է, ավերվել և վերակառուցվել։

Պատկեր:Palacio Arzobispal de Alcalá de Henares (Jean Laurent ca. 1870) vista general.png|1870
Պատկեր:Palacio Arzobispal de Alcalá de Henares (RPS 1-9-2007) escudo de Luis de Borbón y Farnesio.jpg|Luis de Borbón y Farnesio


## Պատմական անձինք
### Ծնվածներ
* Կատալինա դե Արագոն (1485-1536)
* Ֆերնանդո I (1503-1564)

### Մահացածներ
* Խուան I (1358-1390)
* Սանչո դե Ռոխաս (1372-1422)
* Խուան Մարտինես Կոնտրերաս (?-1434)
* Ալֆոնսո Կարիլյո դե Ակունյա (1410-1482)
* Ալոնսո դե Ֆոնսեկա ի Ուլյոա (1475-1534)
* Գարսիա Լոայսա ի Խիրոն (1534-1599)

### Բնակիչներ
1991 թվականի հուլիսի 23-ից այստեղ են բնակվել տեղի թեմի 3 եպիսկոպոսները։
* Մանուել Ուրենյա (1991-1999)
* Խեսուս Կատալա Իբանյես (1999-2008)
* Խուան Անտոնիո Ռեիգ Պլա (2009 թվականից)

## Տես նաև
* Ալկալա դե Էնարեսի տաճար

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ալկալա դե Էնարեսի եպիսկոպոսարանը 

Կատեգորիա:Իսպանիայի պալատներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի պատմամշակութային հուշարձաններ
Ստեփան Շահումյանի կիսանդրի (Սիսիան)

**Ստեփան Շահումյանի կիսանդրի**, գտնվում է Սյունիքի մարզի Սիսիան քաղաքի գեղարվեստի դպրոցի դիմաց։ Հուշարձանը տեղադրվել է 1970 թվականին։ Ընդգրկված է Սիսիանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

մինի|ձախից|Ստեփան Շահումյանի կիսանդրին Սիսիանի գեղարվեստի դպրոցի առջև

Կատեգորիա:Սիսիանի հուշարձաններ
Թխակակաչ

**Թխակակաչ** (), կակաչազգիների ընտանիքի միամյա, երկամյա, հազվադեպ՝ բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 23, ՀՀ-ում՝ 3 տեսակ՝ *եղջերավոր թխակակար* (Glaucium corniculatum), *խոշորածաղիկ թխակակաչ* (Glaucium grandiflorum), *նրբագեղ թխակակաչ* (Glaucium elegans)։

## Տարածվածություն
300px|մինի|ձախից|Կարմիր թխակակաչ
Տարածված է Շիրակի, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում՝ մինչև միջին լեռն, գոտի։ Աճում է չոր, քարքարոտ լանջերին, ցանքերում։

## Արտաքին տեսք
Ցողունը ճյուղավորվող է, բարձր.՝ 10-15 սմ և ավելի։ Տերևները փետրաբաժան են, քնարաձև, թխակապույտ։ Ծաղիկները մեկական են, գագաթնային կամ տերևանութային, դեղին, նարնջագույն, կարմիր։ Ծաղկում են մայիս-հուլիսին։ Պտուղը երկար-գլանաձև, պատիճանման, կեղծ միջնապատով, երկփեղկ տուփիկ է։ Սերմերը սև են, բավականին խոշոր։ Արմատները պարունակում են կաթնանման հյութ։ Երեք տեսակներն էլ դեղաբույսեր են. պարունակում են ալկալոիդներ։

## Պատկերասրահ

Glaucium,_Djerba.jpg
Glaucium_corniculatum_flor.jpg|Կարմիր թխակակաչ
Flower_Dellys_beach.jpg|Դեղին թխակակաչ
Glaucium_flavum01.jpg


*

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ծաղկավոր բույսեր
Լեզվապտեր

**Լեզվաձար,Լեզվապտեր** (), ասպլեն, ասպլենազգիների ընտանիքի բազմամյա բույսեր։
Հայաստանում տարածված են *լեզվապտեր պատի* և *լեզվապտեր մազանման* (*Asplenium trichomanes*) տեսակները։

Հանդիպում է Արագածոտնի և Կոտայքի մարզերում։ Աճում է ժայռաճեղքերում (հիմնականում՝ կրաքարային), քարքարոտ վայրերում և այլն։

## Կենսաբանական նկարագիր
Բարձրությունը 4-25 սմ։ Տերևները կրկնակի կամ եռակի բարդ փետրաբաժան են։ Սորուսները գծաձև կամ երկարավուն են՝ դասավորված ջիղի երկայնքով։

Սպորներն առաջանում են ամռանը։

Կատեգորիա:Ասպլենազգիներ
Համո Սահյանի հուշարձան (Սիսիան)

**Համո Սահյանի հուշարձան**, գտնվում է Սյունիքի մարզի Սիսիան քաղաքի կենտրոնական հրապարակին հարող փողոց-զբոսայգում։ Հուշարձանը տեղադրվել է 2004 թվականին։ Ընդգրկված է Սիսիանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

## Հեղինակներ
*Քանդակագործ՝ Գետիկ Բաղդասարյան
*Ճարտարապետ՝ Մ. Համբարձումյան
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սիսիանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Գետիկ Բաղդասարյանի քանդակներ
Կատեգորիա:Սիսիանի շենքեր և կառույցներ
5-րդ հյուսիսային զուգահեռական

**5-րդ հյուսիսային զուգահեռականը** այն կետերից կազմված շրջանագիծն է, որոնք որպես գագաթ հանդիսացող Երկրի կենտրոնով և հասարակածի վրայի համապատասխան կետերի հետ կազմում են 5°-ի անկյուն։ 
Անցնում է Աֆրիկայով, Հնդկական օվկիանոսով, Ասիայով, Խաղաղ օվկիանոսով, Կենտրոնական Ամերիկայով, Հարավային Ամերիկայով և Ատլանտյան օվկիանոսով։ 
* Այս զուգահեռականի բոլոր կետերն ունեն հյուսիսային լայնության 5° (հս.լ. 5°) կոորդինատը։
* Այս զուգահեռականի լայնության մեկ աստիճանին համապատասխանում է 110 899 մ,

## Խաղաղ օվկիանոս
Այս զուգահեռականում Խաղաղ օվկիանոսն ունի ամենամեծ լայնությունը, որը կազմում է մոտ 19 300 կմ։

## Հատվող տարածքները

:


## Տես նաև`
* 6-րդ հյուսիսային զուգահեռական
* 4-րդ հյուսիսային զուգահեռական

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հյուսիսային զուգահեռականներ
Թթվիճ

**Թթվիճ** (), լոռասերմ, խուլեղինջազգիների (շրթնածաղկավորներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 10-15 (այլ տվյալներով՝ 30)։

## Տարածվածություն
Տարածված է Արագածոտնի, Շիրակի, Լոռու, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Սյունիքի և այլ մարզերի միջին լեռն, գոտիներից մինչև ալպյան մարգագետինները։ Աճում է անտառներում, թփուտներում, խոտածածկ լանջերին, մարգագետիններում։
200px|մինի|ձախից|Թթվիճ

## Արտաքին տեսք
Ցողունը պարզ է, բարձր.՝ 20-60 սմ։ Տերևները նշտարաձև են, աղեղնաեզր, ստորին մակերեսը՝ թավոտ։ Ծաղիկները (ծիրանագույն, վարդագույն կամ սպիտակ) կեղծ տերևանութներում են և առաջացնում են խիտ հասկանման ծաղկաբույլ։ Ծաղկում է հուլիս-սեպտեմբերին։
Պտուղը քառընկուզիկ է։

## Թթվիճը բժշկության մեջ
Դեղաբույս է. պարունակում է աղաղանյութեր, ալկալոիդներ, գլիկոզիդներ և այլն։ Պատրաստուկներն օգտագործում են որպես կապող, լեղամուղ, խորխաբեր, արյունահոսությունը դադարեցնող միջոց։

## Տեսակները
ՀՀ-ում՝ 3 տեսակ՝ խոշորածաղիկ թթվիճ (Betonica macrantha), դեղատու թթվիճ *(Betonica officinalis*) և արևելյան թթվիճ (*Betonica orientalis*),
## Պատկերասրահ

Betonica_officinalis_flowers.jpg
Stachys_officinalis2.jpg|Թթվիճի տերևները
Stachys_officinalis1.jpg
Gardenology.org-IMG_2820_rbgs11jan.jpg
Gardenology.org-IMG_2817_rbgs11jan.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Bhattacharjee, R., 1980. Taxonomic studies in Stachys։ II. A new infrageneric classification of Stachys L.. Notes Roy. Bot. Gard. Edinburgh 38, 65–96.
*Petar D. Marin, Renee J. Grayer, Slavica Grujic-Jovanovic, Geoffrey C. Kite, Nigel C. Veitch 2004։ Glycosides of tricetin methyl ethers as chemosystematic markers in Stachys subgenus Betonica. Phytochemistry 65, 1247–1253.
*Andreas Kleinsteuber։ Lamiaceae, Labiatae. In։ Oskar Sebald, Siegmund Seybold, Georg Philippi, Arno Wörz (Hrsg.)։ Die Farn- und Blütenpflanzen Baden-Württembergs. Band 5։ Spezieller Teil (Spermatophyta, Unterklasse Asteridae)։ Buddlejaceae bis Caprifoliaceae, Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 1996, ISBN 3-8001-3342-3, 10. Betonica L. 1753, S. 178–180.

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* Буквица лекарственная
* 
* 
* 
* Svensk Kulturväxtdatabas 
* Den virtuella floran

Կատեգորիա:Շրթնազգիներ
Թթվառվույտ

**Թթվառվույտ** (), գառնականջիկ, թթվառվույտազգիների ընտանիքի բազմամյա պալարավոր կամ սոխուկավոր խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 850 (այլ ավալներով՝ 700-800), Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ եղջրավոր թթվառվույտ (Oxalis corniculata)։

## Տարածվածություն
                                                                                                                         
Տարածված է Տավուշի և Սյունիքի մարզերի ստորին ու միջին լեռն, գոտիներում, Երևանի շրջակայքում։ Աճում է կավային լանջերին, ստվերոտ, խոնավ վայրերում, գետափերին։ 
 
## Արտաքին տեսք

Ցողունի բարձր. 5-40 սմ է։ Տերևները հերթադիր են, մանր տերևակիցներով, եռաբաժան։ Ծաղկաբույլը ցիմոզային է, ծաղիկները՝ երկսեռ, դեղին։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիսին։ Պտուղը երկարավուն տուփիկ է, սերմերը՝ մանր, ձվաձև, կլոր կամ տափակ, շագանակագույն։ 
 
## Թթվառվույտը բժշկության մեջ
Թփվառվույտը դեղաբույս է, պարունակում է վիտամին C, թրթնջակաթթու։ Պատրաստուկներն օգտագործվում են լեղապարկի հիվանդությունների, տենդի դեպքերում, նաև որպես միզամուղ։
200px|մինի|աջից|Վարդագույն թթվառվույտ

## Պատկերասրահ


Oxalis_floral_diagram.jpg|Ծաղկի դիագրամը 
Oxalis_acetosella_jfg.jpg|Սպիտակ թթվառվույտ
Lyc_oviposit.jpg
OxalicAcid-spaceFilling.png|Թրթնջկաթթու
2007-07-01Oxalis_tetraphylla04.jpg|Վարդագուն թթվառվույտ
Double-flowered_Oxalis_compressa.JPG
Oxalis_triangularis5.jpg
Oxalis_arborea1.jpg|Չբացված թթվառվույտ
Oxalis_versicolor_(candycane_sorrel).jpg
Oxalis_corymbosa_2.jpg
Oxalis_gigantea_1.jpg|Դեղին թթվառվույտ
Oxalis_luteola_1.jpg
Oxalis-pes-caprae0021c.jpg
2007-07-01Oxalis_tetraphylla03.jpg


## Արտաքին հղումներ
* Թթվառվույտ - հայ ֆերմեր
* Plant Profile for ''Oxalis'' &ndash; USDA Plant Database
* Glossary of Archaic Chemical Terms: Sorrel 
* Pictures and Information of ''Oxalis adenophylla'' in Chile
* Pacific Bulb Society website &ndash; with many references to *Oxalis* species
* The Plant List: ''Oxalis''  (luettelo lajeista) 
*ITIS: Oxalis 
*United States Department of Agriculture (USDA): Oxalis 
*Flora of China: Oxalis 

Կատեգորիա:Թթվառվույտազգիներ
Ուբին (այլ կիրառումներ)

**Ուբին**, կարող է վերաբերել՝
* Ուբին - գետ Ռուսաստանի Կրասնոդարի երկրամասում և Ադիգեայի Հանրապետությունում
* Ուբին - փոքր կղզի Սինգապուր քաղաք-պետությունում
Դիազոտացում

**Դիազոտացում**, դիազոմիացությունների ստացման ռեակցիա։ Դիազոտացումը տեղի է ունենում թթվային միջավայրում (HCL, H_2SO_4, HNO_3), ցածր ջերմաստիճանում (0-5&nbsp;°C)՝ առաջնային ամինների վրա ազոտային թթվով (HNO_2) կամ նրա ածանցյալներով ազդելիս։ Արոմատիկ ամինների դիազոտացումից ստացվում են դիազոնիումի աղեր։ Ռեակցիան հայտնաբերել է գերմանացի քիմիկոս Պ․ Գրիսը, 1858 թվականին։ Դիազոտացման միջոցով ստացվում են բազմաթիվ օրգանական նյութեր, հատկապես ազոներկանյութեր։

Կատեգորիա:Օրգանական ռեակցիաներ
Սարգիս Մովսիսյան (սերժանտ)

**Սարգիս Արմենի Մովսիսյան** (), Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակի սերժանտ, «Արիության համար» պարգևատրված հետմահու մեդալակիր։ Ծառայել է ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի N զորամասում, եղել է ջոկի հրամանատար։

## Կենսագրություն
Սարգիս Մովսիսյանը ծնվել է 1994 թվականի հուլիսի 1-ին Արմավիրի մարզի Մայիսյան գյուղում։ Մայրը՝ Սոնյա Մանուկյանը, որդուն անվանում է Սարգիս, ի պատիվ Սուրբ Սարգսի, ցանկանալով, որ իր որդին լինի սրբի հովանու ներքո։
2000 թվականին Սարգիսը հաճախել է գյուղի միակ դպրոցը եղբոր՝ Վահագի հետ։ Դպրոցում աչքի է ընկել իր կազմակերպվածությամբ։
2010 թվականին ավարտել է Մայիսյանի միջնակարգ դպրոցը և նույն տարում ընդունվել Ճգնաժամային կառավարման պետական ակադեմիա, որտեղ սովորել է դասընկերոջ հետ։ Երկու տարի սովորելով՝ ցուցաբերել է լավ արդյունքներ։
2012 թվականին զորակոչվել է հայկական բանակ։ Սկզբնական շրջանում ծառայել է Վանաձորի ուսումնական զորամասում՝ Արարատ Խանոյանի հետ միասին։ Այստեղ ծառայել է 6 ամիս, որից հետո տեղափոխվել է ԼՂՀ-ի Մարտակերտի շրջանի N զորամաս կրտսեր սերժանտի կոչմամբ։
Սարգիսը եղել է սերժանտ և ջոկի հրամանատար։ Համաբանակային ընկերները նրան անվանել են «Վաշտի Հսկա»։ 2014 թվականին Սարգիս Մովսիսյանը մասնակցել է բազկամարտի համաբանակային մրցույթին, գրավել մրցանակային 2-րդ տեղը։

## Հերոսական մահը
2014 թվականի օգոստոսի 1-ի լույս 2-ի գիշերը Ադրբեջանական զորքերի դիվերսիոն հարձակումը հետ մղելիս, Սարգիսը մարտի ժամանակ ծանր վնասվածք է ստանում է թոքի և ողնաշարի հատվածում։Մարտակերտի շրջանի հոսպիտալում կանգնեցնում են ներքին արնահոսությունը և օգոստոսի 2-ին անմիջապես ուղարկում ՀՀ ՊՆ Կենտրոնական հոսպիտալ։ Օգոստոսի 2-ի գիշերը կատարում են 2-րդ ծանր վիրահատությունը։ Լույս 3-ին վիրահատության ժամանակ սերժանտ՝ Սարգիս Մովսիսյանը մահանում է։

## Հուղարկավորությունը
2014 թվականի օգոստոսի 5-ին Սարգիս Մովսիսյանին զինվորական կարգով հուղարկավորեցին հայրենի Մայիսյան գյուղում։ Արարողությանը ներկա էին նրա զինծառայող ընկերները, ՊՆ ղեկավար անձնակազմը և այլ բարձրաստիճան անձիք։

Սարգիս Մովսիսյանը հետմահու պարգևատրվել է Արիության մեդալով և ԼՂՀ «Արիության համար» մեդալով։
Սարգսի հարազատ դպրոցում՝ սեպտեմբերի 20-ին, տեղի ունեցավ նրա հիշատակին նվիրված միջոցառում։ Ռազմագիտության և 6-րդ դասարանի աշակերտները կրում են հերոսի անունը։
Մարտակերտի զորամասում Սարգիս Մովսիսյանի հիշատակին կագնեցված է խաչքար՝ եղբայրների կողմից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանական դիվերսիաների ժամանակ զոհված հայ զինվորականներ
Կատեգորիա:Արիության մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակի սերժանտներ
Կատեգորիա:ՀՀ զինված ուժերի սերժանտներ
Լրջուն

**Լրջուն** կամ **լրջաբույս** (), կաղամբազգիների (խաչածաղկավորներ) ընտանիքի միամյա կամ բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ 
Տեսակի ներսում ընդգրկում է մոտ 30 տեսակ, տարածված է Եվրոպայում, Աֆրիկայում և Արևմտյան Ասիայում։

Ռուսերեն անունը «вайда» վերցված է  բառից։

## Կենսաբանական նկարագիր
200px|մինի|ձախից|Կառուցվածքը
Ցողունը կանգուն է, վերին մասում՝ ճյուղավորվող, բարձր ՝ 40-80 սմ։ Արմատամերձ տերևները երկարավուն-նշտարաձև են, ատամնաեզր, ցողունայինները՝ նստադիր՝ նետանման հիմքով։ Ծաղկաբույլը վահանանման հուրան է, ծաղիկները՝ դեղին։ Ծաղկում է հունիս-հոկտեմբերին։ Պտուղը կախված, միասերմ, միաբուն պատիճակ է։ 
 
## Տարածվածություն
Տարածված է Արագածոտնի, Լոռու, Գեղարքունիքի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և այլ մարզերում։ Աճում է անտառի բացատներում, խոտածածկ լանջերին, հազվադեպ՝ ցանքսերում և ճամփեզ լրջուններին։ Առնոլդի շրջունի (Isatis arnoldiana) և Սևանի լրջունի տեսակներն աճում են Սևանի ափին, [*Բունգեյին լրջունը (*Isatis bungeana*) հանդիպում է Արագածոտնի լեռների ապարափլվածքներում,
*Բուշերին լրջունը (*Isatis buschiorum*)՝ Դվին գյուղի շրջակայքում (Արարատի մարզ)։

Այս տեսակները ՀՀ բնաշխարհիկներ են։
 
## Տեսակներ
 
Հայտնի է մոտ 60, Հայաստանում՝ 12 (13) տեսակ՝ 
*ստևենի լրջուն (*Isatis steveniana*), 
*կարյագինի լրջուն (*Isatis karjaginii*), 
*թախտաջյանի լրջուն (*Isatis takhta-janii*),
* ներկատու լրջուն (*Isatis tinctoria*),
* Սևանի լրջուն (*Isatis sevangensis*) և այլն։ 
  
 
## Նշանակություն
Ներկատու լրջունի տերևները պարունակում են կապույտ և կանաչ ներկանյութ, սերմերը՝ ճարպայուղ, միրոզին, ֆերմենտ, արմատները՝ գլիկոզիդ։
 
## Բժշկության մեջ
Պարունակում են նաև սապոնիններ, վիտամիններ C, E, կարոտին (A-նախավիտամին) և այլն։ Պատրաստուկներն օգտագործում են որպես վերքերն ապաքինող միջոց, բորբոքումների և դիզենտերիայի ժամանակ։ Մեղրատու է։

## Ծանոթագրություններ

*
 

Կատեգորիա:Կաղամբազգիներ
Մեծ Մասիս

**Մեծ Մասիս**, Հայկական լեռնաշխարհի ամենաբարձր գագաթը, ունի 5165 մ բարձրություն։ Գագաթը մշտապես պատված է ձյան հաստ շերտով։ Ըստ Աստվածաշնչի՝ Մեծ ջրհեղեղից հետո այստեղ է կանգ առել Նոյի տապանը։ Լեռն այժմ գտնվում է Թուրքիայի Հանրապետության վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքներում, պատմական Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգում։

## Անվանում
*Ազատ, Ազատ Մասիս, Ազատն Մասիս, Ալ Խարիս, Ալ Հարիթ, Ալ Հարիս, Ախըռդաղ, Ահըրդաղ, Ահոռդաղ, Ահըռդաղ, Աղըրտաղ, Աղռդաղ, Աղրդաղ, Աղրըդաղ, Աղրի, Աղրիդաղ, Այրարատյան լեռ, Արարատ, Արարատ Մեծ, Արմենիս լեռ, Դաղըրդաղ, Դաղիրդաղ, Էղրի, Էղրիդաղ, էզրիտազ, էրզի, «Լեռն տասյանին Նոյի», Կոհ ի Նուհ, Կոնինուհ, Կուխնի Նուխ, Կուհ ի Նուհ, Հարիս, Հարարաղ, Ղուբար, Մաչիս, Մասիս, Մասիք, Մեծ լեռ, Մեռսինա, Մեսեսուար, «Մոնտրե տելլ արզադի Նոյե», «Մութն աշխարհ», Նոյան տապանի լեո, Նոյի տապանի լեռ, Ջաքալալ Հարիթ, Սանաթ Թոփուզ, Սարարադ, Սարարադյան լեռ, «Սեավ լեռն», Տաղըրտաղ, Տանիգ, Քամոն, Քունի Նուն*
* Թուրքերը բարբառով Մեծ Մասիսը կոչում են *Ահըրդաղ*։
* *Աղրըդաղ* անվամբ հիշատակվում է XVIII դարի թուրք պատմիչների կողմից։
* *Աղրի* անունով է հիշատակում Մեծ Մասիսը թուրք պատմիչ Քյաթիբ Չելեբին։
* *Ալխարիս* հիշատակում արաբ հեղինակները

## Տես նաև
* Արարատ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արարատ
Կատեգորիա:Հանգած հրաբուխներ
Կատեգորիա:Հրաբուխներ այբբենական կարգով
Անտի Աառնե

**Անտի Ամատուս Աառնե** (, ), ֆինն բանահավաք, բանասեր, բովանդակային համակարգող։

## Կենսագրություն
1893-1898 թվականներին սովորել է Սանկտ Պետերբուրգում, 1908 պաշտպանել է «Հեքիաթների համեմատական ուսումնասիրություն» թեմայով ատենախոսություն։ 1911 թվականից Հելսինկիի համալսարանում դասավանդում էր «Ֆիննական և համեմատական ֆոլկլյոր» առարկան, որի արդյունքում էլ 1922 թվականին ստացավ պրոֆեսորի աստիճան։

## Ստեղծագործությունը
Աառնեն հանդիսանում է այսպես կոչված ֆիննական բանահյուսության պատմա-աշխարհագրական դպրոցի հիմնադիրը։ Նա մշակել և հիմնավորել է համեմատական մեթոդը, տվել դրանց օրինակները ժողովրդական ստեղծագործություններով՝ հեքիաթներով, հանելուկներով, երգերով։ Մշակել է համեմատական վերլուծության մեթոդաբանությունը և դասակարգել բանահյուսական ստեղծագործությունները։ Նրա «Հեքիաթների տիպերի դասակարգումը» (1910) աշխատությամբ հիմք է դրել հետագա նման ուսումնասիրությունների համար։ Հետագա տարիներին շարունակել է աշխատել բանահյուսական սյուժեների դասակարգման վրա՝ այն համալրելով ամերկացի հետազոտող Սթիթ Թոմփսոնի և գերմանացի գիտնական Հանս-Յորգ Ուտերի օրինակներով։ Աանրեի լրամշակված հեքիաթների սյուժեների դասակրգումն այսօր էլ օգտագործվում է։

Հեղինակ է նաև «Հեքիաթների համեմատական ուսումնասիրության հիմունքներ» (1913), «Հեքիաթները գրականության ծիրում» (1914), «Բանավոր հանելուկների համեմատություն» (հատոր 1-3, 1918) աշխատությունների։ Աանրեն առաջին գիտնականն է, որը զբաղվել է սաամերի բանահյուսությամբ։ Ռուս բանագետ Նիկոլայ Անդրեևը 1929 թվականին հրատարակել է «Հեքիաթների սյուժեների ցուցիչն ըստ Աարնեի համակարգի», որտեղ Աարնեի մշակած հիմունքները կիրառվում են ռուս և ուկրաինական բանահյուսության ուսումնասիրման մեջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆինն բանասերներ
Կատեգորիա:Ֆինն հետազոտողներ
Կատեգորիա:Ֆինն բանահավաքներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Էվալդ Աավ

**Էվալդ Աավ** (, ), էստոնացի կոմպոզիտոր և խմբավար դիրիժոր, Էստոնիայի ազգային օպերայի հիմնադիրներից։

## Կենսագրություն
1926 թվականին Էվալդը ավարտել է Տալլինի կոնսերվատորիան (Արթուր Կապպի աշակերտ), ղեկավարել է սիրողական երգչախմբեր։ 1938 թվականին Բալթիական երգի տոնի երգչախմբերի գլխավոր դիրիժորն էր։

Էվալդը էստոնական առաջին նշանակալից օպերայի՝ «Վիկինգներ» («Վիկերցներ», բեմադրություն 1928), սիմֆոնիաների (1938), «Կյանք» սիմֆոնիկ պոեմի (1934), բազում երգերի և երգչախմբային ստեղծագործությունների հեղինակ է։ Մահից առաջ Աավը մրսում և հիվանդանում է, բայց նա աչքաթող անելով հիվանդությունը՝ մասնակցում է օպերայի բեմադրությանը, ինչը հիվանդության բարդացման և նրա մահվան պատճառ էդառնում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Էստոնացի դիրիժորներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի երաժշտության և թատրոնի ակադեմիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Տալլինի Անտառային գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Նիկոլայ Վոզնեսենսկի

**Նիկոլայ Ալեքսեևիչ Վոզնեսենսկի** (, ), խորհրդային պետական և կուսակցական գործիչ, ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1943), ԽՄԿԿ անդամ (1919)։

Ծնվել է ծառայողի ընտանիքում։ 1921 թվականից սովորել է Յա. Մ․ Սվերդլովի անվան կոմունիստական համալսարանում, ավարտելուց հետո կուսակցական աշխատանք կատարել Դոնբասում։ 1928-1931 թվականներին սովորել, ապա աշխատել է Կարմիր պրոֆեսուրայի տնտեսագիտական ինստիտուտում, միաժամանակ՝ ԲԳՏ-ԿՎՀ-ում, ավելի ուշ՝ Խորհրդային վերահսկողության հանձնաժողովում։ 1935 թվականին՝ Լենինգրադի քաղխորհրդի գործկոմի պլանային հանձնաժողովի նախագահ, քաղխորհրդի գործկոմի նախագահի տեղակալ։ 1938 թվականից՝ ԽՍՀՄ Պետպլանի նախագահ, միաժամանակ՝ Խորհրդային վերահսկողության հանձնաժողովի բյուրոյի անդամ։ 1939 թվականից՝ ԽՍՀՄ ԺԿԽ-ի նախագահի տեղակալ, 1941 թվականից՝ ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի նախագահի առաջին տեղակալ։ Հայրենական պատերազմի տարիներին եղել է Պաշտպանության պետական կոմիտեի անդամ։ 1943 թվականից՝ ԽՍՀՄ ԺԿԽ-ին առընթեր գերմանաֆաշիստական զավթիչներից ազատագրված շրջանների տնտեսության վերականգնման կոմիտեի անդամ։ ՀամԿ(բ) կ XVII համագումարում (1934) ընտրվել է Խորհրդային վերահսկողության հանձնաժողովի, իսկ XVI 11-ում (1939)՝ ՀամԿ(բ) կ ԿԿ-ի անդամ։ 1941 թվականի փետրվարից՝ ՀամԿ(բ) կ ԿԿ-ի քաղբյուրոյի անդամության թեկնածու, 1947 թվականից՝ անդամ։ «ԽՍՀՄ-ի ռազմական էկոնոմիկան Հայրենական պատերազմի ժամանակաշրջանում» գրքի, ինչպես նաև տնտեսագիտական մի շարք աշխատությունների հեղինակ է։ ԽՍՀՄ պետական մրցանակ (1948)։ Պարգևատրվել է Լենինի 2 շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տնտեսագետներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ում գնդակահարվածներ
Կատեգորիա:Ռուս տնտեսագետներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ Ազգությունների խորհրդի 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կուսակցական գործիչներ
Բեսարաբիա

**Բեսարաբիա** (, ), պատմական մարզ Դնեստր և Պրուտ գետերի միջև։ Այժմ կազմում է Մոլդովայի տարածքի հիմնական մասը և Ուկրաինայի Օդեսայի մարզի հարավային մասը։ 1918-1940 թվականներին տարածքը օկուպացվել էր Ռումինիայի կողմից։

## Անվանում
Անվանումը նշանակում է «Բեսարաբի (վալախյան իշխանության տուն) երկինք»։ Անվանումն առաջացել է Բեսարաբների ֆեոդալական տիրույթներից։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Բաժանված տարածաշրջաններ
Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմական տարածքներ
Կատեգորիա:Մոլդովայի պատմություն
Կատեգորիա:Ուկրաինայի պատմական տարածաշրջաններ
Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Կատեգորիա:Ռումինիայի պատմություն
Խարբուկ

**Խարբուկ** (), խաբվան, ստնքախոտ, խարշուկ, ղճի, աստղածաղկազգիների (բարդածաղկավորներ) ընտանիքի միամյա, երկամյա և բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։

## Տարածվածություն
Տարածված է բոլոր մարզերում։ Աճում ստորինից մինչև վերին լեռների, գոտիների անտառների բացատներում և եզրերին, ենթալպյան մարգագետիններում և այլն։

## Կառուցվածք
Ցողունն ուղիղ է, ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ 40-100 սմ։ Ցողունի ստորին մասի տերևները քնարաձև-փետրաբաժան են, վերինները՝ գոգավորատամնաեզր։ Զամբյուղները մանր են՝ վահանաձև կամ հուրանաձև ծաղկաբույլերում, ծաղիկները՝ դեղին։ Ծաղկում է մայիս-սեպտեմբերին։ Պտուղը սերմիկ է։ 
 
## Տեսակներ
Հայտնի է 4 (այլ տվյալներով՝ 100), Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ Խարբուկ խոշորածաղիկ (Լ. grandiflora)։

## Խարբուկ բժշկության մեջ
Դեղաբույս է. հյութը և կանաչ զանգվածի թուրմն օգտագործվում է մաշկային, հիվանդությունների ժամանակ։ Պարունակում է վիտամին C, կարոտին (A-նախավիտամին) և այլն։

Կատեգորիա:Աստղածաղկազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Ասիայի բուսական աշխարհ
Խարի

**Խարի** (), հավաջիվա, գաղտրիկազգիների ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Տեսակի ներսում կա 64 տեսակ։ Տարածված է Եվրոպայում, Միջերկրական ծովում և Արևմտյան Ասիայում։
 
## Տարածում
Տարածված է Երևանի շրջակայքում, Շիրակի, Սյունիքի մարզերում, Գեղամա լեռնաշղթայի հարավ մասում։ Աճում է չոր, քարքարոտ լանջերին։

## Կենսաբանական նկարագիր
Բույսը թավշապատ է, գեղձոտ, կպչուն, հաճախ՝ դեղին։ Ցողունը ճյուղավորվող է, բարձր.՝ 15-40 սմ։ Արմատամերձ տերևները կոթունավոր են, ցողունայինները՝ նստադիր։ Ծաղկաբույլը տերևակալած ոլորք է, ծաղիկները՝ մանր, դեղին։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիսին։ Պտուղը մանր, ծռված ընկուզիկ է։

## Բժշկության մեջ
Խարին դեղաբույս է, պարունակում է ճարպաթթուներ, ալկալոիդներ, ֆլավոնոիղներ։ Օգտագործում են որպես վերքերն ապաքինող միջոց։ Ներկատու է (բուրդը ներկում է սև, մանուշակագույն, մոխրագույն)։

## Տեսակներ
Հայտնի է 40, Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ արևելյան խարրի (*Alkanna orientalis*)։ 
## Ծանոթագրություններ

*

Կատեգորիա:Գաղտրիկազգիներ
Բևեռային Ուրալ

**Բևեռային Ուրալ** (), Ուրալի ամենահյուսիսային մասը՝ Խուլգա գետի վերնագավառից մինչև Կոնստանտինով Կամեն լեռը։ Երկարությունը 380 կմ է, լայնությունը՝ 400-100 կմ, բարձրությունը մինչև 1499 մ (Պայեր լեռ)։ Կան բազմաթիվ սառցադաշտեր։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Кеммерих А. О. Полярный Урал. - М.։ Физкультура и спорт, 1966. - 112 с., (По родным просторам). - 15 000 экз.
* Елаховский С. На лодках через снежные горы. - М.։ Мысль, 1969. (Книга о двух путешествиях через Полярный Урал, рекам Танью и Войкар).

Կատեգորիա:Ուրալյան լեռներ
3-րդ հյուսիսային զուգահեռական

**3-րդ հյուսիսային զուգահեռականը** այն կետերից կազմված շրջանագիծն է, որոնք որպես գագաթ հանդիսացող Երկրի կենտրոնով և հասարակածի վրայի համապատասխան կետերի հետ կազմում են 3°-ի անկյուն։ 
Անցնում է Աֆրիկայով` 4076կմ, Հնդկական օվկիանոսով` 5642կմ, Խաղաղ օվկիանոսով` 18309կմ, Հարավային Ամերիկայով` 2974կմ և Ատլանտյան օվկիանոսով` 6768կմ։ 
* Բոլոր կետերն ունեն հյուսիսային լայնության 3° (հս.լ. 3°) կոորդինատը։
* Լայնության մեկ աստիճանին համապատասխանում է 111 168 մ, երկարության 80%-ն անցնում է ջրային տարածքներով, հասարակածից հեռավորությունն է 332 կմ։

## Հատվող տարածքները

:


## Տես նաև`
* 4-րդ հյուսիսային զուգահեռական
* 2-րդ հյուսիսային զուգահեռական
* 3-րդ հարավային զուգահեռական

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հյուսիսային զուգահեռականներ
Դավիթ Տեր-Ավանեսյան

**Դավիթ Վարդանի Տեր-Ավանեսյան** (, Լենինգրադ)։ Խորհրդային բուսաբույծ։ Կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1951 թվական), պրոֆեսոր (1953 թվական)։

Ավարտել է Ադրբեջանի գյուղատնտեսության ինստիտուտը (1933)։ 1933-1936 թվականներին աշխատել է Հայկական բամբակագործության գիտահետազոտական կայանում (այժմ՝ Երկրագործության ԳՀԻ)։ 1940-1955 թվականներին, 1959-1965 թվականներին և 1966-1970 թվականներին՝ Բուսաբուծության համամիութենական ինստիտուտում՝ ավագ գիտական աշխատող, բաժնի վարիչ, գիտության գծով տնօրենի տեղակալ և տնօրենի պաշտոնակատար։ 1956-1959 թվականներին աշխատել է Հնդկաստանում, ԽՍՀՄ դեսպանության գյուղատնտեսության հարցերի գծով խորհրդատու։ Այդ ընթացքում հավաքել է ավելի քան 5000 կուլտուրական բույսերի նմուշներ, որն զգալիորեն հարստացրեց Բուսաբուծության համամիութենական ինստիտուտի համաշխարհային հավաքածուն։ 1965-1966 թվականներին Տեր-Ավանեսյանը եղել ԷՄԱԿ-ի աշխատանքի միջազգային կազմակերպման կոմիտեի գյուղատնտեսության դեպարտամենտի տնօրեն։ Այդ ընթացքում Արևելյան Ասիայի մի շարք երկրներում ուսումնասիրել է բուսական աշխարհը և սոցիալտնտեսական պրոբլեմները։ 1970-1979 թվականներին զբաղեցրել է ԽՍՀՄ ԳԱ Լենինգրադի (այժմ` Սանկտ-Պետերբուրգ) գրադարանի տնօրենի պաշտոնը։ 1961-1979 թվականներին եղել է Խորհրդա-հնդկական ընկերության մշակութային կապի Լենինգրադի բաժանմունքի նախագահ, համամիութենական մշակութային կապի փոխնախագահ։

Գիտական աշխատանքները վերաբերում են բամբակենու սելեկցիային, ժառանգականության, փոփոխականության հարցերին։ Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով։

Կատեգորիա:Հայ բուսաբույծներ
Կատեգորիա:1909 ծնունդներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 27 ծնունդներ
Կատեգորիա:Աշխաբադ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:1979 մահեր
Կատեգորիա:Մայիսի 21 մահեր
Կատեգորիա:Լենինգրադ քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Հովսեփ Տեր-Աստվածատրյան

**Հովսեփ Անդրեյի Տեր-Աստվածատրյան** (), հայ խորհրդային հիդրոէներգետիկ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Պետերբուրգի հաղորդակցության ճանապարհների ինժեներների ինստիտուտը (1912)։ 1913-1921 թվականներին աշխատել է Միջին Կովկասյան, Ուրալ-Մոլ-Իլեցկ, Ռյազան-Ուրալ երկաթուղիների, մի շարք կամուրջների ու օբյեկտների շինարարությունում։ 1922-1925 թվականներին եղել է Շիրակի ոռոգման ջրանցքի և Լենինականի հէկի շինարարության պետը և գլխավոր ինժեները, 1925-1927 թվականներին՝ ՀԽՍՀ ջրային տնտեսության վարչության գլխավոր ինժեները։ 1927 թվականից եղել է Զորագետի և Քանաքեռի հէկերի շինարարության գլխավոր ինժեները, այնուհետե՝ պետը։ Տեր-Աստվածատրյանի ղեկավարությամբ, ԽՍՀՄ-ում առաջինը, Զորագետի հէկի շինարարությունում իրականացվել են բարդ հիդրոտեխնիկական կառույցների (ճնշումային թունել, ավտոմատ գլանային փակաղակ և այլն) շինարարությունն ու գործարկումը։ Ղեկավարել է Սևան-Հրազդան կասկադի հէկերի նախագծերի կազմման, Սևանի և Գյումուշի հէկերի շինարարության նախապատրաստական աշխատանքները, ինչպես նաե Սևանա լճի ջրերի օգտագործման նախագիծը (1931)։ Տեր-Աստվածատրյանը կազմակերպել է և առաջինը գլխավորել Կառուցվածքների ԳՀԻ-ն (այժմ՝ Շինարարության և ճարտարապետության ինստիտուտ) ու «Հիդրոէլեկտրանախագիծ» (այժմ՝ «Հիդրոնախագիծ») բաժանմունքը։ Տեր-Աստվածատրյանը Հայաստանում հիդրոտեխնիկայի և հիդրոէներգետիկայի դպրոցի հիմնադիրներից է։ Եղել է ԽՍՀՄ Կենտգործկոմի անդամ։ 
մինի|Քանաքեռի Հովսեփ Տեր-Աստվածատրյանի անվան Հէկ-ը

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Լենինի, Աշխատանքային կարմիր դրոշի 2 շքանշաններով։

## Հիշատակ
Տեր-Աստվածատրյանի անունն է կրում Քանաքեռի հէկը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ
Աբակա

**Աբակա** կամ **տեքստիլ բանան** (, , ), բանանազգիների ընտանիքի, բանան ցեղի բազմամյա խոտաբույս։ Աբակայի հայրենիքը Ֆիլիպիններն են։

Եվրոպական կենցաղ բույսը մուտք է գործել 1768 թվականից, երբ իսպանացիները սկսեցին այն աճեցնել մանրաթելի արտահանման նպատակով։ Աբական սկզբում աճեցնում էին Ֆիլիպիններում, 1920 թվականներից նաև Ինդոնեզիայում, Կենտրոնական Ամերիկայի երկրներում (Կոստա Ռիկա, Հոնդուրաս)։ Աբական օգտագործվում է հաստ պարանների, ձկնորսական ցանցերի արտադրության համար, այն աղի ջրում չի քայքայվում։ Բույսի մանրաթելային մասը հասունանում է 18-24 ամսում, որից հետո մանրաթելը կեղևից մաքրվում է, արևի տակ չորացվում և կարող է արտադրության մեջ օգտագործվել առանց լրացուցիչ վերամշակման, նույնիսկ առանց մանելու։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հարավ-Արևելյան Ասիայի ֆլորա
Կատեգորիա:Միաշաքիլավորներ
Տետրացիկլիններ

thumb|250px|Տետրացիկլինի հիմնական կառուցվածքի 4 օղակները։
**Տետրացիկլիններ**, քիմիական կառուցվածքով և կենսաբանական ակտիվությամբ իրար շատ մոտ բնական և կիսասինթետիկ անտիբիոտիկների խումբ։ Բնական Տետրացիկլիններն են՝ օքսիտետրացիկլինը (տերամիցին), քլորտետրացիկլինը (աուրեոմիցին) և տետրացիկլինը, n-f հայտնաբերվել ու անջատվել են XX դարի 1940-1950 թվականներին ճառագայթասնկերի (Actinomyces rimosus և այլն) կենսագործունեության նյութերից։ Բժշկական պրակտիկայում օգտագործում են նաև բնական Տետրացիկլինի մոդիֆիկացումից ստացված պատրաստուկներ (ռեվերին, մորֆոցիկլին, գլիկոցիկլին) և Տետրացիկլինի կիսասինթետիկ ածանցյալները՝ մետացիկլին (ռոնդոմիցին), դոկսիցիկլին (վիբրամիցին), մոնոցիկլին են։ Տետրացիկլիններն ունեն ուժեղ հակամանրէային ազդեցություն, ընկճում են գրամդրական և գրամբացասական բակտերիաների, սպիրոխետների, լեպտոսպիրների, որոշ նախակենդանիների (ամեոբա, տրիխոմոնադ) և խոշոր վիրուսների (լիմֆոգրանուլոմայի և տրախոմայի խմբի) աճը։ Տետրացիկլինի բակտերիաստատիկ ազդեցությունը պայմանավորված է բակտերային բջջում սպիտակուցների կենսասինթեզի ընկճմամբ։ Տետրացիկլինից որևէ մեկի նկատմամբ մանրէների ձեռք բերած կայունությունն ուղեկցվում է մյուս բոլոր Տետրացիկլինների հանդեպ ռեզիստենտությամբ (բացառությամբ՝ մոնոցիկլինի)։ Տետրացիկլինները գործածվում են նաև հակամանրէային ազդեցության այլ մեխանիզմի անտիբիոտիկների (օրինակ, օլեանդոմիցինի) հետ։ Տետրացիկլիններն օգտագործում են շնչառական, ստամոքսաղիքային համակարգերի, միզուղիների և լեղուղիների հիվանդությունների, բծավոր տիֆի և այլ հիվանդությունների բուժման նպատակով։

Կատեգորիա:Կիսասինթետիկ անտիբիոտիկների խմբեր
Բյուրակն լեռնավահան

**Բյուրակն լեռնավահան**, Բինգյոլ (Հազար լճերի լեռ), Սրմանց, Սերմանց, Հայկական հրաբխային բարձրավանդակի կենտրոնական մասում՝ Վանա լճից հյուսիս-արևմուտք։

## Ռելիեֆ
Բարձրությունը 3250 մ է, հիմքի շրջագիծը՝ մոտ 130 կմ՝ Բյուրականի բարձրավանդակը անհամաչափ է, հյուսիսում՝ փոքրաթեք ալիքավոր, հարավում՝ խզումնաաստիճանավոր զառիթափ լանջերով՝ կազմված նեոգենի տուֆափշրաքարերից, լիպարիտներից, անդեզիտներից։

Բյուրականի բարձրավանդակի ջրբաժան սարավանդի վրա բարձրանում է հնագույն սառցադաշտերով արտածին ուժերի կողմից մասնատված ատամնավոր և սրածայր լեռնաշար՝ Սրմանց (3250 մ), Շուշարի (2700 մ), Սերոկի (2700 մ), Հավատամք (2460 մ), Աղրիկալա, Դաշտիկ, Բիբկի՝ Քղիից մոտ 15 կմ արևմուտք, Խուփս գյուղից ոչ հեռու, Գաբի քար, Ալամդաղ՝ Խնուսից մոտ 35 կմ հյուսիս-արևելք և այլ լեռնագագաթներով, առկա է Գյոքդերե լեռնանցքը։

## Ջրագրություն
Ջրբաժան է Արածանիի և Արաքսի միջև։ Սրմանց լեռնագագաթի հյուսիս-արևմուտքի լանջի բազմաթիվ աղբյուրներից սկզբնավորվում են Արաքսը և Արածանիի մի քանի վտակներ։ Լանդշաֆտը լեռնատափաստանային և ալպյան է, բարձրալեռնային գոտում «ալպյան գորգեր» են, ձորերում՝ նոսրանտառներ։

## Կլիմա
Կլիման ենթակա է վերընթաց գոտիականության, տարեկան միջին ջերմաստիճանը 10-ից -2,5&nbsp;°C է, տեղումները՝ 400- 800 մմ, առավելագույնը՝ գարնանը։ Ամառը զով է, ձմեռը՝ երկարատև, խստաշունչ ու ձնառատ։

## Օգտակար հանածոներ
Կան պղնձի, արծաթի, կերակրի աղի, շինանյութերի պաշարներ, ջերմուկներ։ Հարուստ է ստորերկրյա և մակերեսային ջրերով, բյուրավոր աղբյուրներով ու լճերով, որտեղից էլ՝ Բյուրակն անվանումը։

## Պատմություն
Հայ ժողովուրդի ավանդություններից մեկի համաձայն՝ Հայկ Նահապետը բռնակալ Բելի դեմ կռվելուց առաջ իր նետը մի ամբողջ օր պահել է Բյուրակնի սառնորակ աղբյուրներից մեկում՝ համոզված լինելով, որ հայրենի ջրերը զորություն կտան իր զենքին։ Բյուրակնի մասին հորինվել են առասպելներ, երգեր ու բանաստեղծություններ։

Կատեգորիա:Բյուրակն լեռնավահան
Վոլին-Պոդոլյան բարձրություն

250px|մինի
**Վոլին-Պոդոլյան բարձրություն**, գտնվում է Ուկրաինայում։ Կազմված է Վոլինյան և Պոդոլյան բարձրություններից։ Վոլինյան բարձրություն, գտնվում է Բուգ և Կորչիկ (Սլուչի ավազան) գետերի միջև։ Բարձրությունը մինչև 341 մ է (Միզոչյան բլրաշար)։ Գերակշռում է բլրաձորակային ռելիեֆը։ Կազմված է կավճի նստվածքներից, արևմուտքում՝ դրանց տակ տեղադրված են քարածխի նստվածքներ՝ Լվով-Վոլինյան ածխավազան։ Տիրապետում է անտառատափաստանային լանդշաֆտը։ Պոդոլյան բարձրություն, Ուկրաինայի հարավ-արևմուտքում, Դնեստրի ձախափնյակում։ Բարձրությունը մինչև 471 մ է (Կամուլա լեռ)։ Մակերևույթը կտրտված է։ Կազմված է կրաքարերից, մերգելներից, ավազաքարերից, գրանիտներից, գնեյսներից՝ ծածկված լյոսերով և լյոսանման ավազակավերով։ Պոդոլյան բարձրության զգալի մասը հերկված է։ Հանդիպում են կաղնու անտառներ, մարգագետնային տափաստաններ, հյուսիսում՝ հաճարենու անտառներ, հարավային մասում՝ տափաստաններ։

Կատեգորիա:Ուկրաինայի աշխարհագրություն
Կոպրա

thumb|Կոպրան չորացնելիս
**Կոպրա** (հալման 20-27° С), որը օգտագործվում է սննդում և որպես տեխնիկական հումք։ Տաք սեղմումով առանձնացած յուղը (կոպրան պարունակում է 60-70 % յուղ) մնում է կոպրայի քուսպը, որը ծառայում է անասնակեր։

Կոպրան մարգարինի, տեխնիկական յուղերի, գլիցերինի, օճառի և նապալմի հումք է։ Արտադրվում է Հարավ-Արևելյան Ասիայի (համաշխարհային արտադրանքի 67 %), Օվկիանիայի (համաշխարհային արտադրանքի 10 %) և Աֆրիկայի (համաշխարհային արտադրանքի 3-4 %) երկրներում։

## Արտաքին հղումներ
* Կոկոսի յուղի ստացումը  
* Կորայի որակի գործոնները 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սննդի մշակում
Առնոլդ Զոմմերֆելդ

**Առնոլդ Յոհաննես Վիլհելմ Զոմմերֆելդ** (, ), գերմանացի ֆիզիկոս և մաթեմատիկոս։

Ավարտել է Քյոնիգսբերգի համալսարանը (1891)։ Մյունխենի համալսարանի պրոֆեսոր (1906-ից)։ Աշխատանքները վերաբերում են ատոմի, մետաղների տեսությանը, մաթեմատիկական ֆիզիկային։ Կատարելագործել է Բորի ատոմի մոդելը՝ առաջարկելով քվանտային պայմանների ավելի ընդհանուր ձևակերպում։ Զոմմերֆելդը ստեղծել է ջրածնանման ատոմների նուրբ կառուցվածքի տեսությունը (1916)։ Տվել է Վիդեման-Ֆրանցի օրենքի ավելի ճիշտ բանաձևը և բացատրել մետաղներում դիտվող մի շարք երևույթներ (ջոուլյան ջերմություն, ջերմաէլեկտրական երևույթներ)։ Մշակել է դիֆրակցիայի մաթեմատիկական խիստ տեսությունը (1895), ստացել գլանային ֆունկցիաների ինտեգրալային ներկայացումը (Զոմմերֆելդի ինտեգրալ, 1896), լուծել երկու միջավայրերի սահմանում տեղադրված ուղղահայաց դիպոլի ճառագայթման խնդիրը (1909)։ Զոմմերֆելդը էական ավանդ է ներդրել ռենտգենյան ճառագայթների հետազոտման գործում, մշակել էլեկտրոնների արգելակման ճառագայթման տեսությունը (1931)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Գերմանացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Քյոնիգսբերգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մաքս Պլանկի անվան մեդալի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Գյոթինգենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամներ
Բետպակ Դալա

**Բետպակ Դալա** (), անապատ Ղազախստանում, Սարիսու գետի ստորին հոսանքի արևմուտքում։ Գտնվում է Չու գետի (Հարավում) և Բալխաշ լճի (արևելքում) միջև։ Տարածությունը շուրջ 75․000 կմ², բարձրությունը մինչև 974 մ (հարավ-արևելքում, Ջամբուլ լեռ)։

## Անվանում
Տարածված է նաև անվանման «Բեդպակ դալա» ձևը։ Առաջացել է թյուրքերեն *բատպակ* «խրուտ» կամ պարսկերեն *դեբախտ* «չարաբաստիկ» և թյուրքերեն *դալա* «հարթավայր» բառերից։

Ռուսներն այն անվանում են նաև Северная Голодная степь (թարգմ․՝ Հյուսիսային սովյալ տափաստան)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ղազախստանի անապատներ
Լուկաս Պիշչեկ

**Լուկաշ Պիշչեկ** (լեհ.՝ Łukasz Piszczek, ), լեհ պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ է (աջ պաշտպան,աջ կիսապաշտպան), ով ներկայումս խաղում է գերմանական Բորուսիա Դորտմունդ ակումբում, Լեհաստանի հավաքականի անդամ է։ 2014 թ. հուլիսի 10-ի դրությամբ 12,500,000€ է։

### Ակումբային կարիերա
2001 թ.-ին միացել է «Գվորեկ Զաբժեին», որի հետ 2003 թ.-ին նվաճել է Լեհաստանի պատանեկան գավաթը։2004է.-ին նա պայմանագիր է կնքել «Հերտայի» հետ և միանգամից վարձակալությամբ տրվել «Զագլեմբեին»։ «Զագլեմբեի» հետ նա նվաճել է 2006-07 թթ. Լեհաստաի առաջնության մրցանակը։ 2007 թ.-ին «Հերտան» հետ է վերադարձնում ֆուտբոլիստին։ 2008 թ.-ի ապրիլի 26-ին Բունդեսլիգայում ակումբի կազմում իր առաջին գոլն է գրանցել («Հաննովերի» դեմ խաղում)։

### Կարիերան հավաքականում
2007 թ.- փետրվարի 3-ին, Էստոնիայի դեմ խաղում առաջին անգամ հավաքականի հետ դուրս է եկել խաղադաշտ։ Յակուբ Բլաշիկովսկու վնասվածքից հետո մի հանդիպում է անցկացրել Գերմանիայի հավաքականի դեմ և շուտով մարզման ժամանակ վնասվածք է ստացել։ Վնասվածքի պատճառով չի մասնակցել Եվրո 2008-ին։

## Ձեռքբերումներ
* Գերմանիայի չեմպիոն (2)։ Բունդեսլիգա 2010/2011,Բունդեսլիգա 2011/2012
* Գերմանիայի գավաթի մրցանակակիր։ 2012 
* Գերմանիայի սուպերգավաթի մրցանակակիր

### Անձնական կյանքը
Լուկասը ծնվել է Չեխովիցե-Դզեդզնիցեում։ Նրա հայրը տեղական ֆուտբոլային ակումբի մարզիչն էր։ Նրա եղբայրը՝ Թոմասը, նույնպես ֆուտբոլ է խաղում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Լուկաշ Պիշչեկ 
* Լուկաշ Պիշչեկ 
* Կարգավիճակը Բունդեսլիգայում 
* Պրոֆիլը football-lineups.com կայքում 
* Պրոֆիլը Հերտայի պաշտոնական կայքում  
* Պրոֆիլը pzpn.pl կայքում 
* Պրոֆիլը totalfootball.ru կայքում

Կատեգորիա:2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ
Կատեգորիա:Բեռլինի Հերտայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բորուսիա Դորտմունդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Զագլեմբե Լյուբինի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լեհ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լեհաստանի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Լեհ ֆուտբոլային մարզիչներ
Սեո դե Ուրխել

**Սեո դե Ուրխել** (), քաղաք և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, մտնում է Լեիդա նահանգի, ինչպես նաև Կատալոնիա ինքնավար մարզի մեջ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Ալտ Ուրժել շրջանում։ Տարածքը՝ 15, 44 կմ² ։ Բնակաչությունը 13060 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։
Սեո դե Ուրխելը առաջին մայրաքաղաքն է Ուրխել կոմսության։ Քաղաքը եպիսկոպոսական աթոռանիստ է, թեմական կենտրոն։ Ընդ որում՝ Ուրխելի թեմակալ եպիսկոպոսը Ֆրանսիայի նախագահի (պրեզիդենտի) հետ մեկտեղ համարվում է Անդորրայի համակառավարիչը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Pirineos catalanes en la Seo.jpg|
Պատկեր:Seminari_conciliar_de_la_Seu_d'Urgell.jpg|
Պատկեր:Piragüismo en la Seo.jpg|
Պատկեր:Catedral seu d'urgell.jpg|
Պատկեր:Festa_major_de_la_Seu_d%27Urgell.JPG
Պատկեր:La_Seu_d%27Urgell.jpg
Պատկեր:Castellciutat.JPG


## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական էջ
* Página del ayuntamiento de la Seo de Urgel
* Página sobre la Seo 
* Página web de la Diputación de Lérida 
* Seu Digital, noticias de la Seo de Urgel 
* Datos generales 
* Datos de interés
* Datos generales del Consejo Comarcal
* Datos generales de la Generalidad 
* Datos del Instituto de Estadística de Cataluña
 

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Աբականի տափաստան

**Աբականի տափաստան**, տափաստանային լանդշաֆտ, Աբական գետի և նրա վտակների շրջակայքի հարթավայրերը զբաղեցնող տարածք։ Գտնվում է Ենիսեյ գետի ձախ ափին Մինուսինսկի գոգավորությունում, Խակասիա Ռուսաստան։

Ծովի մակերևույթից միջին բարձրությունը 200-500 մ. Ռելիեֆը մեծ մասամբ հարթավայրային, արևմտյան հատվածում գերակշռում են բլրային տեղանքը։ Տարածքի գերակշիռ մասը հերկված հողեր են։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի տափաստաններ
Կատեգորիա:Տափաստաններ այբբենական կարգով
2-րդ հյուսիսային զուգահեռական

**2-րդ հյուսիսային զուգահեռականը** այն կետերից կազմված շրջանագիծն է, որոնք որպես գագաթ հանդիսացող Երկրի կենտրոնով և հասարակածի վրայի համապատասխան կետերի հետ կազմում են 2°-ի անկյուն։ 
* Բոլոր կետերն ունեն հյուսիսային լայնության 2° (հս.լ. 2°) կոորդինատը։
* Լայնության մեկ աստիճանին համապատասխանում է 111 303 մ, հասարակածից հեռավորությունն է 222 կմ։

## Հատվող տարածքները

:


## Տես նաև`
* 3-րդ հյուսիսային զուգահեռական
* 1-ին հյուսիսային զուգահեռական
* 2-րդ հարավային զուգահեռական

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հյուսիսային զուգահեռականներ
Էլ Մոլար

**Էլ Մոլար** ( El Molar) քաղաք և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Մադրիդ պրովենցիայի Մադրիդ ինքնավար համայնքի կազմում։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է *Կուենկա դել Մեդիո Խարամա* շրջանում։ Տարածքը կազմում է 50.3 կմ2, բնակչությունը՝ 7645 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։ Պրովենցիայի վարչական կենտրոնից գտնվում է 42 կմ հեռավորության վրա։

## Արտաքին հղումներ
*Պաշտոնական կայք
*Ayuntamiento de El Molar
*Fotos y foro de EL MOLAR 
*C.D. Molareño
*Juventud El Molar
*Plan Local de Convivencia de El Molar 

Կատեգորիա:Մադրիդ ինքնավար համայնքի բնակավայրեր