Մոլորակադիտարան

[thumb| 300 px|Ցեյսի մոլորակադիտարանը [Ենա քաղաքում։ Օպտիկայի պատմության մեջ առաջին շենքերից և սարքավորումներից մեկը, որը նախատեսված է կրթական նպատակներով գիշերային երկինքը նմանակելու համար։]]

**Մոլորակադիտարան** կամ **պլանետարիում**, գիտալուսավորչական հաստատություն, որտեղ ցուցադրվում է երկնային ոլորտը՝ աստղերով, մոլորակներով և արբանյակներով, գիսաստղերով և ասուպներով, ինչպես նաև Արեգակի և Լուսնի խավարումները, Լուսնի, Մարսի, Վեներայի և երկրագնդի կլիմայական գոտիների համայնապատկերները։

## Ընդհանուր տեղեկություն
Մոլորակադիտարաններում ցուցադրումը կատարվում է «Պլանետարիում» կոչվող հատուկ սարքի օգնությամբ։ Սովորաբար ցուցադրությունն ուղեկցվում է աստղագիտության, տիեզերագնացության և Երկրի մասին գիտությունների վերաբերյալ դասախոսություններով։

Մոլորակադիտարան ստեղծելու միտքն առաջին անգամ առաջարկել է Մյունխենում Գերմանական թանգարանի հիմնադիր Օսկար ֆոն Միլլերը 1919 թվականին։ 1923 թվականին առաջին նախագծող սարքը ստեղծվել է Ենայում՝ Ցեյսի գործարանում, հոկտեմբերին ցուցադրվել է Գերմանական թանգարանի տարեկան ժողովում, իսկ դեկտեմբերի վերջին տեղադրվել է հանրության համար։ 1925 թվականի մայիսին Գերմանական թանգարանում բացվել է մոլորակադիտարան։ Ենայում երկրորդ սարքը տեղադրվել է նույն տարում։ Առաջին պրոյեկցիոն սարքերը նախատեսված էին որոշակի աշխարհագրական լայնության համար։ Ցանկացած լայնություն ունեցող կետի վրա աստղային երկնքի ցուցադրումը հնարավոր է դարձել 1925 թվականին Վալտեր Բաուերսֆելդի կողմից համաշխարհային ճանաչում ստացած Ցեյսի մեծ ապարատի ստեղծումից հետո։ Դանիացի պրոֆեսոր Ստրյոմգրենը մոլորակադիտարանների մասին գրել է․

Արևմտյան կիսագնդում առաջին մոլորակադիտարանը (Adler Planetarium and Astronomy Museum, Չիկագո, ԱՄՆ) բացվել է 1930 թվականին։ ԽՍՀՄ-ում առաջին մոլորակադիտարանը բացվել է Մոսկվայում 1929 թվականի նոյեմբերի 5-ին։

Ներկայումս աշխարհում կան մի քանի հազար մոլորակադիտարաններ, որոնցից գրեթե կեսը սինթեզված համակարգեր են, որոնք բաղկացած են օպտիկամեխանիկական «պլանետարիում» սարքից և թվային պրոյեկցիոն համակարգից։

## Թվային պրոյեկտորներ
[thumb|right|[Մոսկվայի մոլորակադիտարանը (ձախից ներքև) 1961 թվականի ԽՍՀՄ պիտակի վրա]]
Աստիճանաբար ավելի մեծ թվով մոլորակադիտարաններ են օգտագործում թվային տեխնոլոգիաներ, որպեսզի փոխեն երկնային ոլորտի հետ ավանդաբար օգտագործվող փոխկապակցված պրոյեկտորների համակարգը՝ դրանց որոշ սահմանափակումները հաղթահարելու համար։ Թվային պրոյեկտորների արտադրողները հայտարարում են գործառնական ծախսերի նվազեցման և նման համակարգերի հուսալիության բարձրացման մասին՝ ի համեմատ ավանդական երկնային ոլորտի՝ պատճառաբանելով, որ դրանք օգտագործում են ավելի քիչ շարժվող մասեր և, որպես կանոն, չեն պահանջում մի քանի առանձին համակարգերի միջոցով շարժվելու սինխրոնիզացիա։ Որոշ մոլորակադիտարաններ թվայինի հետ մեկտեղ նույն ոլորտում օգտագործում են նաև ավանդական օպտիկամեխանիկական պրոյեկտորներ։
 	
Նորարարական ինժեներական տեխնոլոգիաները կատարելագործում են թվային մոլորակադիտարանները։ Այժմ երկնակամարի պատկերի որակը ոչնչով չի զիջում ժամանակակից կինոթատրոններին, ուստի ավելի հաճախ կարելի է հանդիպել «լրիվ գմբեթավոր կինոթատրոն» հասկացությանը։ Հեղափոխական ծրագրային ապահովման շնորհիվ հնարավորություն ստեղծվեց օգտագործել մեկ սերվերից կառավարվող մինչև 64 պրոյեկտոր։ Պատկերը ավտոմատ կերպով տրամաչափարկվում է, որը թույլ է տալիս օգտագործել նույնիսկ կենցաղային պրոյեկտորներ, որի միջոցով ստանում են լավագույն որակի նկարներ։

## Գմբեթներ
* Ստացիոնար գմբեթներ՝ ոլորտը կազմող պերֆորացված թերթերի ամրացման համար օգտագործում են մետաղական կոնստրուկցիա։ Պերֆորացված թերթերն օգտագործվում են օդափոխման նպատակներով, ինչպես նաև բարձրախոսները երկնակամարից դուրս տեղակայելու հնարավորության համար։
* Վակուումակարկասային գմբեթներ՝ ներմղիչների օգնությամբ գմբեթի արտաքին (էկրանի) և ներքին թաղանթների միջև ստեղծվում է վակուում, ինչի շնորհիվ էկրանը ստանում է իդեալական գնդաձև տեսք։
* Փչովի գմբեթներ՝ տեխնոլոգիայի առանձնահատկությունն այն է, որ օդը մղվում է գմբեթի հերմետիկ կառուցվածքից ներս, որն ընդունում է անհրաժեշտ ձև մթնոլորտային ճնշման համեմատ գմբեթի ներքին ավելի մեծ ճնշման հաշվին։ Գմբեթն ավելի լավ է դիմանում ուժգին քամիներին, քան թեթև կարկասային կառուցվածքները, ինչը հնարավորություն է տալիս կարճ ժամանակով (մինչև 2 շաբաթ մեկ տեղում) գմբեթն արդյունավետորեն օգտագործել դրսում։

## Ֆիլատելիայում
thumb|right|Վիլհելմ Ֆյորստերի անվան մոլորակադիտարանը և աստղադիտարանը 1965 թվականին Արևմտյան Բեռլինի պիտակի վրա|149x149փքսՄոլորակադիտարանին նվիրված են մի շարք փոստային թողարկումներ։ Պեկինի մոլորակադիտարանին, որպես չինական առաջին մոլորակադիտարան, նվիրված է ՉԺՀ 1958 թվականի երկու նամականիշ , մեկը՝ մոլորակադիտարանի շենքի պատկերով, մյուսը՝ «Պլանետարիում» սարքի պատկերով։ 1961 թվականին Մոսկվայի մոլորակադիտարանը ՄՊՀ-ի և «Տիեզերքի նվաճողներ» հուշարձանի հետ հայտնվել է ԽՄԿԿ 12-րդ համագումարում թողարկված ԽՍՀՄ նամականիշի վրա։

Աթենքում մոլորակադիտարանի բացմանը նվիրված է 1965 թվականի Հունաստանի նամականիշը  Հիպարքոսի և նրա աստրոլաբների պատկերով։ Նույն թվականին թողարկվել է Արևմտյան Բեռլինի նամականիշը՝ մոլորակադիտարանի և  պատկերով ։  պատկերված է 1966 թվականի Լեհաստանի նամականիշի վրա ։  10-ամյակին նվիրվել է 1967 թվականի Ուրուգվայի երկու նամականիշ՝ մոլորակադիտարանի շենքի պատկերով  և «Պլանետարիում» սարքի պատկերով ։ 1969 թվականին, ի պատիվ Լյուցեռնում գտնվող Շվեյցարիայի տրանսպորտի թանգարանում առաջին շվեցարական մոլորակադիտարանի բացմանը, թողարկվել է շվեցարական փոստային նամականիշ, որի վրա պատկերված էր Պեգաս համաստեղությունը ։

1970 թվականի Արգենտինայի նամականիշի վրա  պատկերված էր , ինչպես նաև «Պլանետարիում» սարքը։  նվիրված է 1973 թվականի Վենեսուելայի նամականիշների շարքը , որը թողարկվել է այդ մոլորակադիտարանի 10-ամյակին՝ Արեգակի, Արեգակնային համակարգի 9 մոլորակների, աստղակերպների և Լուսնի պատկերով։

## Տես նաև
* Աստղադիտարան

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* Մոլորակադիտարան
* WPD համաշխարհային մոլորակադիտարանների տվյալների բազա
* 
* Բոլոր երկրների մոլորակադիտարանների ցանկ

Կատեգորիա:Աստղագիտական թանգարաններ
Կատեգորիա:Աստղագիտություն
Կատեգորիա:Գիտություն
Կատեգորիա:Մոլորակադիտարաններ
Կատեգորիա:Շենքեր և կառույցներ