Քանաքեռի կենտրոնական գերեզմանոց

**Քանաքեռի կենտրոնական գերեզմանոց**, միջնադարյան և վաղ նոր շրջանի գերեզմանոց և պատմամշակութային հուշարձան Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանում՝ Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանի Քանաքեռ թաղամասում։ Ընդգրկված է Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

## Նկարագրություն
Գերեզմանոցը տեղակայված է Զաքարիա Քանաքեռցու փողոցի (նախկին՝ Կամոյի փողոց) ձախակողմյան եզրին և ներկայումս կազմում է մոտ 21 մ² մակերես։ Գերեզմանոցի ներկայիս պահպանված տարածքը նախկին մեծ գերեզմանոցից մնացած փոքրիկ մասն է, որը ավերվել է 20-րդ դարի երկրորդ կեսին, ճանապարհաշինական և քաղաքաշինական աշխատանքների հետևանքով։ 1965-1966 թվականներին գերեզմանոցի այս փոքրիկ հատվածը շրջափակվել է հենապատերով և մետաղական ցանկապատով, բարեկարգվել է և սալարկվել։ Գերեզմանոցում պահպանվել են 11-18-րդ դարերի տապանաքարեր և խաչքարեր, որոնց մի մասը արձանագիր են։

## Պատմություն
Գերեզմանոցը ձևավորվել է միջնադարից և երկար ժամանակ ծառայել է որպես Քանաքեռի գերեզմանոց։ Քանաքեռը եղել է հին բնակավայր, որի մասին հիշատակումներ կան դեռևս միջնադարյան աղբյուրներում։ Գերեզմանոցը գտնվում էր գյուղի հյուսիսային հատվածում՝ եկեղեցու հարևանությամբ։ Այստեղ պահպանվել է 13-18-րդ դարերում ստեղծված տապանաքարեր և խաչքարեր։ Նրանցից մի քանսն ունեն արժեքավոր արձանագրություններ, որոնք հիշատակում են Քանաքեռի և հարակից բնակիչների, ինչպես նաև միջնադարյան իշխանական և հոգևորական անձանց անձնանունները։ Գերեզմանոցում կա՝ 9 տապանաքար, 1 պարձրիկ տապանաքար, 14-17-րդ դարերի 9 խաչքար, որոնց մի մասը արձանագիր են, և Պետևանի 1265 թվականի արձանագիր, որմնափակ խաչարձանը։ Խաչքարերի մեծ մասը դասավորված է գերեզմանոցի հյուսիսային և արևելյան պատերի տակ։ Բացի դրանից, երկու խաչքար, որոնք թվագրվում են 11-12-րդ դարերով, բերվել են Ավանից կամ Առինջից։

Տապանաքարերն ու խաչքարերը զարդարված են բուսական, երկրաչափական և պատկերագրական մոտիվներով, իսկ որոշների վրա պատկերված են մարդկային բարձրաքանդակ պատկերներ։

## Գերեզմանոցի խաչքարերը
Պահպանված խաչքարերից առանձնանում են՝
* Ավանից կամ Առինջից բերված երկու խաչքարերի բեկորները (11-րդ դար)
* Պետևանի խաչքարը (1265)
* Նակահ Փաշի խաչքարը (1543) 
* Նորջևանի խաչքարը (1558)
* Ավագ Խաթունի, Ասլիզատի խաչքար (1597)
* Խաչքար (16-րդ դար)
* Հերապետ կազմողի խաչքարը (16-րդ դար)
* Խաչքար (16-րդ դար)
* Գալուստի, Ջանիկի, Մկրտիչի խաչքար (16-րդ դար)
* Խաչատուրի և ծնողաց խաչքար (16-րդ դար)

### Պետևանի խաչքար-մահարձան

Գեղարվեստական և պատմական տեսանկյունից առանձնակի արժեք ունի գերեզմանոցի արևմտյան կողմում գտնվող որմնափակ խաչքարը։ Ըստ դրա ընդարձակ արձանագրության՝ խաչքարը 1265 թվականին կանգնեցրել են Պետևանն ու նրա կողակիցը՝ Ավագ տիկինը, իրենց և մերձավորների հիշատակը հավերժացնելու նպատակով։ Արձանագրությունը փորագրել է Մխիթարիչ գրիչը և այն տեղադրված է խորշը եզերող թեք գոտու վրա: Խաչքարը, իր քանդակազարդ պատվանդանի հետ միասին, տեղադրված է երկթեք սալածածկ տանիքով պաշտպանված որմնախորշում, ինչը հուշարձանին հաղորդում է յուրահատուկ ճարտարապետական և գեղարվեստական արտահայտչություն։ 

Նույն գրչի մեկ այլ՝ 1266 թվականի արձանագրություն, որը վերաբերվում է առք ու վաճառքի գործարքին, զետեղված է որմի հարավային ճակատին։ Ըստ էության, դա առևտրական գործարքը վկաներով վավերացնող պայմանագիր է, որով սեփականատերը՝ Պարսիսն ու նրա հարազատները, իրենց հայրենի այգին վաճառել են Պետևանին։ Որմի վրա պահպանվել են նաև տարբեր ժամանակներում կատարված կարճ արձանագրություններ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Ճամփորդություն Քանաքեռում», Ալվարդ Բաղդասարյան

Կատեգորիա:Հայկական գերեզմանատներ
Կատեգորիա:Քանաքեռ-Զեյթունի գերեզմանոցներ
Կատեգորիա:Քանաքեռ-Զեյթունի հուշարձաններ