open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սինեստրոլ

**Սինեստրոլ**, սինթետիկ էստրոգենային պատրաստուկ։ Քիմիական կառուցվածքով տարբերվում է ստերոիդ էստրոգենային հորմոններից։ Ակտիվությամբ համարժեք է ֆոլիկուլինին։ Օգտագործվում է ձվարանների ֆունկցիայի անբավարարության, շագանակագեղձի հիվանդությունների, կանանց կրծքագեղձի քաղցկեղի ժամանակ։ Հակացուցված է լյարդի ֆունկցիայի խանգարման դեպքում։

Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ
Սինկլինալ

**Սինկլինալ**, ( հունարեն συγxλἱνα–թեքվել, խոնարհվել), ապարների շերտերի դեպի ներքև ճկված ծալք։ Սինկլինալի միջուկում տեղադրված են ավելի երիտասարդ ապարներ, քան թևերում։ Տարբերում են կոմպենսացիոն, շրջված, թեքված, սնդուկաձև և այլ սինկլինալային ծալքեր։

Կատեգորիա:Տեկտոնիկա
Ֆիննա

**Ֆիննա** (), երիզորդերի թրթուրային փուլ, որոնք մակաբուծում են միջանկյալ տիրոջ (օրինակ՝ խոզի, ոչխարի) օրգանիզմում։

Ունի բուշտի ձև, որի խոռոչում գտնվում են որդերի մեկ կամ մի քանի ձևավորված գլխիկներ, որոնցից վերջնական տիրոջ (ողնաշարավոր կենդանի կամ մարդ) աղիքներում զարգանում են սեռահասուն ձևերը։

Տարբերում են ֆիննայի 4 տիպի 
* ցիստիցերկոիդ՝ 1 գլխիկով և պոչային հավելվածով, 
* ցիստիցերկ՝ 1 գլխիկով, առանց հավելվածի, 
* ցենուր՝ բազմաթիվ գլխիկներով, 
* էխինոկոկ՝ պարունակում է դուստր բշտեր՝ գլխիկներով։

Ֆիննայի հետագա զարգացման համար անհրաժեշտ է, որ նրան կուլ տա վերջնական տերը։

Կատեգորիա:Մակաբույծեր
Օսիպ Մոնտրեզոր

**Օսիպ Անտոնովիչ Մոնտրեզոր** կամ **Իոսիֆ Մոնտրեզոր** (, գրականության մեջ հայտնի է նաև «Ղարա մայոր», «Քաջ մայոր», «Կորովի մայոր» մականուններով, ), ցարական բանակի մայոր, ռուսական զորքերի Երևանյան առաջին արշավանքի (1804) մասնակիցներից։ Ազգությամբ՝ լեհ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Ռուսաստանում, լեհերի ընտանիքում։ Ավարտել է Ռուսաստանի զինված ուժերի դրագունական (հեծյալ) զորքերի կադետական կորպուսը (1783)։ 1785-1787 թվականներին մասնակցել է կովկասյան լեռնաբնակների խռովությունների ճնշմանը, 1787-1791 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմում՝ 1788 թվականի Կուբանի օպերացիային։ Աչքի է ընկել Անապայի գրավման ժամանակ (1791), որի համար արժանացել է Սբ․ Վլադիմիրի IV աստիճանի շքանշանի։ Մասնակցել է Անդրկովկաս ներխուժած Աղա-Մահմեդ խանի հրոսակների դեմ Կասպիական կորպուսի ռազմարշավին (1796-1797), Վրաստան թափանցած Օմար խանի լեզգի ելուզակների և վրաց խռովարար արքայազունների դեմ կռիվներին (1800-1802)։

1803 թվականին գեներալ Պ․ Դ․ Ցիցիանովի հրամանով նշանակվել է Ռուսաստանին միացված Արևելյան Հայաստանի հս․ շրջաններից նոր կազմված Փամբակի ռազմական դիստանցիայի պետ։ Իր գումարտակով (որի կազմում կային նաև հայ զինվորականներ) հաստատվել է Ղարաքիլիսայում (Կիրովական)։ Սահմանների ու կոմունիկացիաների պաշտպանությունից բացի, դիվանագիտական հարաբերությունների մեջ է մտել սահմանամերձ իրանական խանությունների, թուրք, փաշայությունների, ինչպես նաև Էջմիածնի Ամենայն Հայոց կաթողիկոսության հետ։ Այդ գործում Մոնտրեզորին աջակցել են հայ ազատագրական շարժման գործիչները։ Մոնտրեզորի հրամանատարության տակ գտնվող Փամբակի դիստանցիայի սահմաններում ապաստան են գտել իրանական ու թուրքական հալածանքներից փախած հազարավոր հայեր։

1804 թվականի մայիսի 29-ին՝ Մոնտրեզորը, իր հայ օգնական Տանի Օհանի մասնակցությամբ, Երևանի խանին ներկայացրել է ռուսական ցարի հրովարտակը՝ Դանիել Ա Սուրմառեցուն կաթողիկոսական գահին վերականգնելու, ինչպես նաև Երևանի բերդը հանձնելու մասին Ցիցիանովի վերջնագիրը։ Մերժումից հետո մասնակցել է Էջմիածնի ազատագրմանը, ապա՝ Երևանի բերդի պաշարմանը։

1804 թվականի օգոստոսի 18-ին Մոնտրեզորը առաջադրանք է ստացել Փամբակում դիմավորել և Երևան հասցնել Թիֆլիսից Մելիք-Ապովի որդի Ռոստոմ Բեկի գլխավորությամբ պարենամթերք և զինամթերք տեղափոխող հերթական գումակին։ Մոնտրեզորի ջոկատը (114 զինվոր, 35 հայ ու վրացի աշխարհազորային) ճանապարհին հետապնդվել է Փիր-Ղուլի խանի 500 հեծյալներից, իսկ Փամբակի գոգհովտում հանդիպել է նաև վրաց խռովարար արքայազն Ալեքսանդրի 6 հզ զորքին (պարսիկ սարբազներից և տեղի վաչկատուն խռովարարներից բաղկացած)։ Անհավասար մարտում ջոկատը համարյա գլխովին ջախջախվել է, Մոնտրեզորը՝ զոհվել։ Մոնտրեզորի և նրա հերոսական ջոկատի պատվին, ճակատամարտի վայրում զոհվածների եղբայրական գերեզմանի վրա, 1805 թվականին կանգնեցվել է հուշակոթող։ Հուշակոթողը գտնվում է Սպիտակ Վանաձոր ճանապարհին։

## Պատկերասրահ

Рисунок к статье «Монтрезор». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|1893
File:Памятник майору Монтрезору.jpg|1901
Памятник отряду майора И. А. Монтрезора, 1890-1910.png|1910
2024 Памятник отряду Монтрезора 01.jpg
2024 Памятник отряду Монтрезора 022.jpg
2024 Памятник отряду Монтрезора 08.jpg



## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:Լեհ զինվորականներ
Կատեգորիա:Լեհ ռազմական գործիչներ
Ֆիննական ծոց

**Ֆիննական ծոց**, ծոց Բալթիկ ծովի արևելյան մասում, Ռուսաստանի, Էստոնիայի և Ֆինլանդիայի միջև։

Արևելյան մասը կոչվում է Նևայի խորշ։ Մակերեսը մոտ 30 հզ. կմ2 է, երկարությունը՝ 390 կմ, լայնությունը մուտքի մոտ՝ 70 կմ, առավելագույնը՝ 130 կմ, խորությունը՝ 100 մ-ից (մուտքի մոտ) մինչև 5 մ (արևելքում)։

Հյուսիսային ափերը ժայռոտ են, ուժեղ կտրտված, արևելյան և հարավայինը՝ առավելապես հարթ, կազմված փխրուն ապարներից։ Կան շատ կղզիներ (ամենամեծը Կոտլին կղզին է, որի վրա տեղադրված է Կրոնշտադտը)։ Սառցակալում է նոյեմբերից ապրիլ։ Ջրի մակարդակը կարող է բարձրանալ և ողողել ափերը (հատկապես Նևայի խորշում)։

Ֆիննական ծով են թափվում Նևա, Լուգա, Նարվա գետերը։ Սայմայի ջրանցքով կապված է Սայմա լճի հետ։ Ֆիննական ծովի ափերին են գտնվում Սանկտ Պետերբուրգ, Տալլին, Հելսինկի, Կոտկա խոշոր նավահանգիստները։

## Անվան ծագում
Անվանումը հայտնի է 1730-ական թվականներից ըստ այն ժողովրդի անունով, որը բնակվում էին ծովածոցի հյուսիսային ափում։

1737-1793 թվականներին միաժամանակ գոյություն է ունեցել նաև *Կրոնշտադյան ծոց* անվանումը։

19-րդ դարի առաջին քառորդից սկսած ծովածոցի մի մասի համար, որը տարածվում է Կոտլին կղզուց դեպի արևելք, տարածում է գտնում *Մարկիզայի ջրափոս* հեգնական-արհամարհական անվանումը։ Ըստ տարածված վարկածի՝ այդ անունը տրվել է Բալթյան նավատորմի նավաստիների կողմից՝ ի պատիվ 1811-1828 թվականներին ծովային նախարարի՝ մարքիզ Իվան Տրավերսի, ազնվական կոչման, որը սահմանափակել էր նավատորմի լողալու սահմանները այդ շրջանով։

## Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիր

### Ծովածոցի ձևավորման պատմություն
300-400 միլիոն տարի առաջ՝ պալեոզոյի դարաշրջանի ժամանակ, Ֆիննական ծոցի ժամանակակից ավազանի ամբողջ տարածքը ծածկված է եղել ծովով։ Այդ ժամանակաշրջանի նստվածքային մնացորդներ ավազաքարերը, ավազաբլուրները, կավային և կրաքարային կուտակումները ծածկում են հաստ շերտով (ավելի քան 200 մետր) բյուրեղյա հիմքը, որը կազմված է գրանիտից, գղձաքարից և դիաբազից։ Ժամանակակից ռելիեֆը ձևավորվել է սառցե ծածկույթի գործողության արդյունքում (վերջինը՝ Վալդայան սառցապատումը տեղի է ունեցել 12 հազար տարի առաջ)։ Սառցադաշտի հետ քաշվելուց հետո ձևավորվել է Լիտորինի ծովը, որի մակարդակը 7-9 մետր ավել է եղել ներկա մակարդակից։ Սառցադաշտային ջրամբարների մակարդակները աստիճանաբար իջել են, իսկ նրանց մակերեսները՝ փոքրացել։ Դրա հետևանքով նախկին ջրամբարների հատակում ձևավորվել են տանիքանման հատվածներ, որոնցից աստիճաններ են իջնում դեպի Ֆիննական ծոց։ 4 հազար տարի առաջ ծովը հետ է քաշվել և Ֆիննական ծոցի ծանծաղուտները դարձել են կղզիներ։ Սկանդինավյան վահանի ժամանակակից ավելի ուժեղ վերելքը բերել է Ֆիննական ծոցի մակերեսի թեքման։ Այդ պատճառով էլ ծովածոցի հյուսիսային ափերը բարձրադիր են և ժայռոտ, իսկ հարավայինները՝ ճահճապատ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ատլանտյան օվկիանոսի ծոցեր
Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի ծոցեր
Կատեգորիա:Ծոցեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆիննական ծոց
Ֆիններ

մինի|Ազգային հագուստ կրող ֆիններ տոնակատարության ժամանակ
մինի|Ազգային հագուստ կրող ֆիններ
**Ֆիններ** (ֆիններեն՝ suomalaiset), ազգ, Ֆինլանդիայի հիմնական բնակչությունը (4,7-5,1 մլն, 2020)։

Ընդհանուր թիվը 6-7 մլն.: Ավելի քան երկու միլիոն ֆիններ բնակվում են ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Հյուսիսային Շվեդիայում և Նորվեգիայում և այլ երկրներում։ Խոսում են ֆիններեն, ազգային կրոնը՝ բողոքականություն։ Մերձբալթյան-ֆիննական ժողովուրդների հնագույն նախնիները, որոնք ներթափանցել են ժամանակակից Ֆինլանդիայի տարածք և VIII դարի համար արդեն բնակեցրել դրա մեծ մասը՝ հյուսիս ուղղելով կամ մասամբ ձուլելով սաամական բնակչությանը նաև ձուլվելով սումի, եմի, կորելների հետ և այդպես կազմավորվեց ֆիննական ժողովուրդը։

## Գրականություն
* Through Finland in Carts by Mrs. Alec-Tweedie
* Финны // Народы России. Атлас культур и религий. — М.։ Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8
* Народы России։ живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 100

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆիններ
Կատեգորիա:Ուգրո-ֆիննական ազգեր
Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի ազգեր
Բագրատ Մելքոնեան

**Բագրատ Մելքոնյան** (Տէր Բագրատ ավագ քահանա Մելքոնեանն, )։

Տարրական և միջնակարգ ուսումը ստացել է ծննդավայրում։ 1962 թ. ուսումը շարունակում Է Կիլիկիայի դպրեվանքում եւ 1964 թ. Գարեգին Ա Քեսաբցի կաթողիկոսի ձեռամբ ձեռնադրւում Է հոգեւորականի աստիճանով եւ գործուղուում Թավրիզ։ Տէր Մելքոնեանը 1968-72 թթ. Ատրպատականի թեմի առաջնորդարանի կողմից ընտրւում է առաջնորդական տեղապահ, 1979 թ. վերընտրւում է նոյն պաշտօնում և պաշտօնավարում մինչև իր կյանքի վերջը։ Տէր Բագրատ ավագ քահանա Մելքոնյանը երջանկայիշատակ Վազգեն Ա Բուխարեստցի կաթողիկոսի կողմից արժանացել Է «Ատրպատականի քաջարի հոգեւորական» կոչմանը։ Տէր Բագրատ ավագ քահանա Մելքոնյանը մշտապես հարգված Է եղել Ատրպատականի ժողովրդի կողմից։ ԻԻՀ հեղափոխութիւն օրերին հայ բնակչության պաշտպանութեան գործում մեծ դերակատարություն է ունեցել։ Ավագ քահանա Մելքոնյանը մահացել է 1991 թ. Թավրիզում։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Իրանահայ կրոնական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու թեմական առաջնորդներ
Կատեգորիա:Սիրիահայ կրոնական գործիչներ
Թադևոս Միքայելյան

**Տեր Թադևոս քահանա Միքայելյան** (), հայ եկեղեցական։

## Կենսագրություն
1953 թվականին ավարտել է Թեհրանի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը, իսկ 1974 թվականին՝ Բեյրութի Նեսթ համալսարանի Աստվածաբանական բաժինը։ Պաշտոնավարել է ավետարանական եկեղեցուն կից «Գոհար» դպրոցում որպես ուսուցիչ և տնօրեն։ Տեր Թադևոս Միքայելյանը 1970 թվականին տնօրինել է «Իրանի Սուրբ գիրք» միությունը և եղել ավետարանական եկեղեցու գործադիր տնօրենը։

1980 թվականին Հայ ավետարանական եկեղեցու հրավերով հանձն է առնում եկեղեցու հոգևոր առաջնորդությունը և մինչև իր նահատակության օրը վարում այդ պաշտոնը։

Թարգմանել է կրոնական բովանդակությամբ 60 գիրք։ Դրանցից կարելի է հիշատակել «Երջանկութեան գաղտնիքը», «Խաչի ուղին», «Դուք իմ վկաներն էք լինելու», «Եկեղեցու առաքելութիւնը եւ էութիւնը», «Նոր կտակարանի մասին», «Բողոքական եկեղեցու ուղեցոյցը»։

## Մահ
1994 թվականին տեր Թադևոս Միքայելյանը տնից դուրս է գալիս և այլևս չի վերադառնում։ Մեկ շաբաթ անց նրա անկենդան մարմինը դատաբժշկական հաստատությունից տարվում է Թեհրանի ավետարանական եկեղեցի և թաղվում հայոց գերեզմանատանը։

## Աղբյուրներ
* 

Կատեգորիա:Իրանահայ կրոնական գործիչներ
Կատեգորիա:Թեհրանի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ ավետարանական եկեղեցի
Աբրահամ Ֆիշեր

**Աբրահամ Լուիս Ֆիշեր** (, ), Աֆրիկաներյան ծագմամբ հարավաֆրիկացի կոմունիստ հասարակական գործիչ, փաստաբան։

1946 թվականին աֆրիկացի հանքափորների գործադուլի ժամանակ կոմկուսի մյուս ղեկավարների հետ ձերբակալվել է և դատվել։ Կոմկուսի արգելումից (1950) հետո շարունակել է անլեգալ գործունեությունը, իբրև դատապաշտպան մասնակցել է քաղաքացիական խոշոր դատերի։ 1965 թվականին ձերբակալվել և 1966 թվականին դատապարտվել է ցմահ բանտարկության։ Պատժի կրման ժամանակ Ֆիշերի մոտ քաղցկեղ է հայտնաբերվել։ Մահացել է երկու ամիս անց, եղբոր տանը տնային կալանք կրելիս։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի կոմունիստներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի ակտիվիստներ
Կատեգորիա:ՀԱՀ-ի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի գիտնականներ
Ցիստիցերկոզ

**Ցիստիցերկոզ** կամ *ֆինոզ*, մարդու և կենդանիների ցեստոդոզների խմբի ճճվային հիվանդություն։

## Մարդու ֆինոզ
Առաջանում է խոզի երիզորդի թրթուրով (ցիստիցերկերով) ախտահարվելիս։ Սեռահասուն որդը մակաբուծում է խոզի բարակ աղիքներում, թրթուրները՝ մկաններում, ենթամաշկային բջջանքում և այլ հյուսվածքներում, հազվադեպ՝ ուրիշ կենդանիների ու մարդու օրգանիզմում։ Բուժումը կատարվում է վիրահատական եղանակով՝ ցիստիցերկերի հեռացման միջոցով և հակաճիճվային դեղամիջոցներով։ Կանխարգելումը արվում է մսի անասնաբուժա-սանիտարական հսկողությունով, երիզորդով հիվանդների հայտնաբերման և բուժման միջոցով, խոզի մսի ջերմային բավարար մշակումով։

## Կենդանիների ֆինոզ
Հարուցիչը Taenia և Taeniarhynchus ցեղի սեռահասուն ցեստոդների հարսնյակներ են (ցիստիցերկ)։ Հիվանդանում են մանր և խոշոր եղջերավոր կենդանիները, ձիերը, խոզերը, շները, ուղտերը, կրծողների մի քանի տեսակներ։ Սեռահասուն ճիճուները մակաբուծում են մսակերների աղիքներում։ Կենդանիները վարակվում են մակաբույծների ձվերով աղտոտված կերի կամ ջրի միջոցով։ Ցիստիցերկերը զարգանում են կմախքային, ծամող մկաններում, սրտում, լեզվի վրա, գլխուղեղում և այլ օրգաններում ու հյուսվածքներում։ Ցիստիցերկերի մի քանի տեսակներ առաջացնում են ոչխարների և ճագարների զանգվածային անկում։

## Գրականություն
* Гельминтозы человека / Под ред. Ф. Ф. Сопрунова. — М., 1985.
* Озерецковская Н. Н., Зальнова Н. С., Тумольская Н. И. Клиника и лечение гельминтозов. — М., 1984.

Կատեգորիա:Արևադարձային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Զոոնոզ
Կատեգորիա:Մակաբույծեր
Սավինսկի գյուղական խորհուրդ (Խարկովի մարզ)

**Սավինսկի գյուղական խորհուրդ ** (), Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Բալակլեյսկի շրջանում։

2001 թվականի տվյալներով Սավինսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 6777&nbsp;մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 103.5&nbsp;կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 65.48&nbsp;մարդ/կմ²։ Խորհրդում կա 3 բնակավայր։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ուկրաինայի Գերագույն Ռադայի կայքում բնակավայրերի ամբողջական ցանկ։ 
* 2001 թվականի Ուկրաինայի համապետական մարդահամարի արդյունքները։ 
* Ուկրաինայի բնակավայրերի արբանյակային լուսանկարները։ 

Կատեգորիա:1959 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ուկրաինայի բնակավայրեր
Ական (այլ կիրառումներ)

**Ական**՝
* Ական ինժեներական զինամթերք։
* Ական հրետանային զինամթերք նախատեսված ականանետերի համար։
* Ական՝ աֆրիկյան լեզու։
Ական

[մինի|[Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին օգտագործված ական]]
[մինի|300px|[ԽՍՀՄ արտադրության ՄՕՆ-50 բեկորային, ուղղորդված գործողության հակահետևակային ական]]
[մինի|[Արցախի դպրոցներից մեկում կախված պաստառ, որը զգուշացնում է տարբեր տեսակի ականների մասին]]
**Ական,** ինժեներական զինամթերք, նախատեսված է հակառակորդի կենդանի ուժը, մարտական տեխնիկան, ռազմական ճանապարհները և այլ ենթակառուցվածքները ոչնչացնելու, հակառակորդի զորքերի առաջխաղացումը կասեցնելու, խոչընդոտելու նպատակով ցամաքային և ծովային պայթյունային արգելափակոցների ստեղծման համար։

## Դասակարգում
Ականները ըստ իրենց նշանակության լինում են *հիմնական* և *հատուկ*։ Հիմնական ականները լինում են *ծովային* և *ցամաքային*։ Ծովային ականները նախատեսված են հակառակորդի ռազմանավերի, կենդանի ուժի ոչնչացման և ռազմածովային ուժերի շարժմանը խոչընդոտելու համար։ Ցամաքային ականները իրենց հերթին բաժանվում են երկու հիմնական խմբի՝ ''հակատանկային'' և ''հակահետևակային''։ Հակատանկային ականները նախատեսված են հակառակորդի զրահատեխնիկայի դեմ պայքարելու համար և ըստ իրենց աշախատանքային սկզբունքի լինում են *ֆուգասային* և *կումուլյատիվ*։ Հակահետևակային ականները նախատեսված են հակառակորդի կենդանի ուժին վնասելու, վիրավորելու և ոչնչացնելու համար։ Հակահետևակային ականները ըստ իրենց աշախատանքային սկզբունքի լինում են *ֆուգասային* և *բեկորային*։ Բեկորային հակահետևակային ականնետը լինում են ուղղորդված և շրջագծային գործողության։

Հատուկ ականները հիմնականում ունենում են փոքր չափեր, նրանց թվին են պատկանում *դիվերսիոն ականները*՝ նախատեսված դիվերսիոն նպատակների համար, որոնք արտաքուստ նման են որևէ կենցաղային առարկայի, *ծուղակ ականները* որոնք տեղադրվում են տեղանքում որևէ առարկային հետ և դետոնացվում այդ առարկան տեղաշարժելուց և *ազդանշանային ականները*, որոնք նախատեսված են տեղանքում որևէ շարժի դեպքում նախազգուշացման համար։

Ականները կարող են տեղադրվել ականադաշտերի տեսքով, ինչպես նաև առանձին հատուկենտ, վերջինս կատարվում է հատուկ կարևորության օբյեկտների, ենթակառուցվածքների ականապատման համար։ Ականադաշտերի ականապատումը կարող է կատարվել *ձեռքով* և *մեխանիզացված*։ Ձեռքով տեղադրումը կատարվում է ինժեներական զորքերի անձնակազմի միջոցով, իսկ մեխանիզացված տեղադրման դեպքում կարող են օգտագործվել ՊՄԶ-4 և ՈՒՄԶ քարշակային ականա-տեղադրիչներ, ԳՄԶ թրթուրավոր ականա-տեղադրիչներ, ՎՄՌ-1 ուղղաթիռային ականա-տեղադրիչներ ու նաև ինքնաթիռից տեղանքի ռմբակոծումով և հրետանու կրակով ռմբային ԿՍՖ-1, ԿՍՕ-1, ԿՊՏՄ-1, ԿՊՕՄ-2 ականային կասետների տեսքով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հումանիտար ականազերծման և փորձագիտական կենտրոն

Կատեգորիա:Զինամթերք
Կատեգորիա:Չինական հայտնագործություններ
Սալահ ալ-Դին ալ-Բիտար

**Սալահ ալ-Դին ալ-Բիտար** (կամ **Սալահ Բիտար**, , 1912, Դամասկոս - 1980, հուլիսի 12, Փարիզ), սիրիացի քաղաքական գործիչ, Բաաս կուսակցության հիմնադիրներից։ Եղել է Սիրիայի արտաքին գործերի նախարար (1956-1958, 1963, 1966) և վարչապետ (1963, 1964, 1966)։ 1966 թվականին, պետական հեղաշրջումից հետո, լքել է Սիրիան և տեղափոխվել Եվրոպա, որտեղ շարունակել է զբաղվել քաղաքական գործունեությամբ։ Սպանվել է 1980 թվականի հուլիսի 12-ին, Փարիզում։

## Աղբյուրներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Տես նաև
* Բաաս կուսակցություն
* Բաասիզմ
* Միշել Աֆլյաք

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սիրիայի արտաքին գործերի նախարարներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայում հրազենից մահացածներ
Հերման Էմիլ Ֆիշեր

**Հերման Էմիլ Ֆիշեր** (, ), գերմանացի քիմիկոս-օրգանիկ և կենսաքիմիկոս, Պետերբուրգի ԳԱ արտասահմանյան թղթակից անդամ (1893) և պատվավոր անդամ (1913)։

Ավարտել է Ստրասբուրգի համալսարանը (1874)։ Եղել է Մյունխենի (1871՝-ից), Էռլանգենի (1882-ից), Վյուրցբուրգի (1885-ից) և Բեռլինի (1892—1919) համալսարանների պրոֆեսոր։ 1875 թվականին սինթեզել է ֆենիլհիդրազինը և այն օգտագործել որպես ռեակտիվ՝ տարբեր քիմիական ռեակցիաներում։ Ուսումնասիրել է պուրինային միացությունների կառուցվածքը, սինթեզել է կոֆեին, թեոբրոմին, ադենին, գուանին, պուրին (1897-98)։ 1903 թ.-ին սինթեզել է երկէթիլբարբիտուրաթթուն (քնաբեր դեղամիջոց)։

Սահմանել է ածխաջրերի ռացիոնալ բանաձևերը և անվանակարգը։ Առաջարկել է գլյուկոզիդների սինթեզի մեթոդ (1893)։ 1899 թվականից սկսել է ուսումնասիրել սպիտակուցները։ Ամինաթթուների վերլուծման իր իսկ ստեղծած եթերային եղանակով առաջինն է իրականացրել սպիտակուցների ճեղքման արգասիքների որակական և քանակական վերլուծությունը, հայտնաբերել մի քանի ամինաթթու, փորձով ապացուցել, որ սպիտակուցներում ամինաթթուները կապված են պեպտիդային կապով, սինթեզել 18-անդամանի պոլիպեպտիդ (1907)։

1902 թ. ստացել է Նոբելյան մրցանակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Գերմանացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի կենսաքիմիկոսներ
Կատեգորիա:Ստրասբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Բոննի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գեղարվեստի թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Լեոպոլդինայի անդամներ
Մոնել-մետաղ

մինի|Մոնելից պատրաստված նույնականացման վզնոցներ

**Մոնել** (ամերիկյան արդյունաբերող Էմբրոուզ Մոնելի անունով), նիկելի համաձուլվածքը պղնձի (27-29%), երկաթի (2-3%) և մանգանի (1,2-1,8%) հետ։ Մոնել-մետաղից պատրաստում են շինվածքներ, որոնք պետք է օժտված լինեն մեծ կոռոզիակայունությամբ և մեխանիկական ամրությամբ։ Կիրառվում է արդյունաբերության քիմիա, նավաշինական, բժշկական, տեքստիլ և այլ ճյուղերում։

Կատեգորիա:Նիկելի համաձուլվածքներ
Մոներ

[մինի|Մոն երիտասարդ կանայք ([Մյանմա)]]
**Մոներ** (մոներեն՝ မန်, բիրմաներեն՝ မွန်လူမျိုး‌), **տալաիններ**, ժողովուրդ։ Բնակվում են Մյանմայի հարավում (մոտ 1,1 միլիոն, 2018), Թաիլանդի հարավ-արևմուտքում (մոտ 200 հազար, 2018) և փոքր քանակությամբ՝ Լաոսում (մոտ 1000)։ Լեզուն պատկանում է մոն-քրմեր լեզուներին։ Ունեն գիր, որ ստեղծվել է VI դ։ Դավանում են բուդդայականություն։ Մոները մշակութային խոշոր ազդեցություն են թողել մ․ թ․ I հազարամյակում հյուսիսից իրենց երկիրը ներխուժած բիրմացիների վրա։ Հիմնական զբաղմունքը բրնձի մշակությունն է, զարգացած են արհեստները (բրուտագործություն և այլն)։

Կատեգորիա:Մյանմայի ազգեր
Կատեգորիա:Թաիլանդի ազգեր
Մոնտեռեյ

**Մոնտեռեյ** (), քաղաք Մեքսիկայի հյուսիսում, Նուևո Լեոն նահանգի վարչական կենտրոնը։ 1,1 միլիոն բնակչություն (1976)։ Տրանսպորտային, արդյունաբերական և ֆինանսական կարևոր կենտրոն է։ Զարգացած է սև և գունավոր մետալուրգիան, քիմիական, էլեկտրատեխնիկական, մետաղամշակման, գարեջրի արդյունաբերությունը։ Կան տեքստիլ, ցեմենտի արդյունաբերության ձեռնարկություններ։ Ունի համալսարան։ Հիմնադրվել է XVI դարում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մեքսիկայի քաղաքներ
Կատեգորիա:1596 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Մոնիեզիոզներ

**Մոնիեզիոզներ**, որոճողների ճիճվային հիվանդությունների խումբ։ Հարուցիչները բարակ աղիներում մակաբուծվող, 6-10 մ երկարությամբ Moniezia սեռի ցեստոդներն են, որոնք զարգանում են արտաքին միջավայրում միջնորդ տիրոջ՝ հողային մանր տզերի (օրիբատիդների) մասնակցությամբ։ Տարածված են ամենուրեք։ Կենդանիները (հիմնականում մատղաշները) հիվանդանում են խոտի հետ ուտելով վարակված տզերը։ Նկատվում է մարսողության խանգարում, ախորժակի անկում, դող, հյուծվածություն, զանգվածային անկումներ են։ Բուժում են ճիճվամուղ միջոցներով։ Կանխարգելումը՝ ճիճվաթափում, մատղաշների ճիշտ խնամք, անասնաբուծական և անասնաբուժական կանոնների կիրառում։

Կատեգորիա:Հիվանդություններ
Սոկոլովսկի գյուղական խորհուրդ (Խարկովի մարզ)

**Սոկոլովսկի գյուղական խորհուրդ ** (), Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Զմիյովսկի շրջանում։

2001 թվականի տվյալներով Սոկոլովսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 1623&nbsp;մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 61.53&nbsp;կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 26.38&nbsp;մարդ/կմ²։ Խորհրդում կա 5 բնակավայր։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ուկրաինայի Գերագույն Ռադայի կայքում բնակավայրերի ամբողջական ցանկ։ 
* 2001 թվականի Ուկրաինայի համապետական մարդահամարի արդյունքները։ 
* Ուկրաինայի բնակավայրերի արբանյակային լուսանկարները։ 

Կատեգորիա:1920 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ուկրաինայի բնակավայրեր
Կրասնոգրադսկի քաղաքային խորհուրդ (Խարկովի մարզ)

**Կրասնոգրադսկի քաղաքային խորհուրդ ** (), Ուկրաինայի Խարկովի մարզի [Красноградский районում։

[2001 թվականի տվյալներով Կրասնոգրադսկի քաղաքային խորհրդում բնակվում էր 23271&nbsp;մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 39,78&nbsp;կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 585&nbsp;մարդ/կմ²։ Խորհրդում կա 4 բնակավայր։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ուկրաինայի Գերագույն Ռադայի կայքում բնակավայրերի ամբողջական ցանկ։ 
* 2001 թվականի Ուկրաինայի համապետական մարդահամարի արդյունքները։ 
* Ուկրաինայի բնակավայրերի արբանյակային լուսանկարները։ 

Կատեգորիա:Ուկրաինայի բնակավայրեր
Կարավանսկի գյուղական խորհուրդ (Խարկովի մարզ)

**Կարավանսկի գյուղական խորհուրդ ** (), Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Նովովոդոլաժսկի շրջանում։

2001 թվականի տվյալներով Կարավանսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 1287&nbsp;մարդ։ Տարածքը՝ 46.35&nbsp;կմ²։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 27.77&nbsp;մարդ/կմ²։ Խորհրդում կա 3 բնակավայր։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ուկրաինայի պետական ռադայի կայքում բնակավայրերի ամբողջական ցանկ։ 
* 2001 թվականի Ուկրաինայի համապետական մարդահամարի արդյունքները։ 
* Ուկրաինայի բնակավայրերի արբանյակային լուսանկարները։ 

Կատեգորիա:Խարկովի մարզ
Էյրենե

**Էյրենե** (, [e ː rɛ ː nɛ ː], հունարենից «խաղաղություն», «խաղաղ կյանք», իսկ հռոմեական դիցաբանության մեջ հայտնի էր Պակս – Pax անվամբ ), հին հունական դիցաբանության մեջ հորաներից մեկը, մարմնավորում է խաղաղությունը, և պատկերվում էր որպես գեղեցիկ երիտասարդ կին՝ առատության եղջյուրը, գավազանը, ջահը կամ ռիթոնը ձեռքին։ Զևսի և Թեմիսի դուստրն է, Դիկեի և Եվնոմիաի քույրն է։

## Պատկերը եւ ատրիբուտները
Աթենքի քաղաքացիները մեծ սեր էին տածում նրա հանդեպ։ Ռազմածովային հաղթանակ տանելով Եվրիմեդոնթեի մոտ (465 մ.թ.ա) և Սպարտայի հետ հաշտություն կնքելով (375 մ.թ.ա), Աթենքում հիմնվում է Էյրենեի պաշտամունքը և նրա պատվին կանգնեցում են զոհասեղաններ։ Աթենացիները նրան պատկերում էին ծաղկամանների և մետաղադրամների վրա։ Էյրենեի երդմնագիր արձանի մոտ, Աթենքում, մատուցվում էր ամենամյա պետական անարյուն զոհեր ի հիշատակ **Ընդհանուր Խաղաղության** օրվա։

Էյրենեի բրոնզե արձանը քանդակել էր Կեփիսոդոտուս Ավագը, ում հայրը, կամ հորեղբայրը հավանականորեն եղել է հայտնի քանդակագործ Պրաքսիտելես։ Արձանը կանգնաց էր Աթենքի շուկայի հրապարակում., իսկ նրա նկարը՝ Պրիտանեայում։ Թեև օրիգինալ արձանը այժմ համարվում է կորաց, գույություն ունի Հռոմեացիների կողմից պատրաստված մարմարյա պատճենը. լավագույն ողջ մնացած պատճեններից մեկը գտնվում է Մյունխենի Glyptothek թանգարանում։ Նրա վրա պատկերված է աստվածուհին և փոքրիկ Պլուտոսը՝ առատության աստվածը, Դեմետրայի՝ հողագործության և բերքատվության աստվածուհու որդի, իր ձախ թևի վրա։ Բացակայում է Էյրենեի աջ ձեռքը, որտեղ գտնվում էր նրա գավազանը։ Նա մայրական հայացկով է նայում Պլուտոսին, նա էլ վստա հությամբ է լցված նրա հանդեպ։

Արձանը ալեգորիա (այլաբանություն) է իրենից ներկայացնում՝ Պլուտոս- Լիությունը բարգավաճում է Էյրենե-Խաղաղության ներկո։

մինի|300px|Չորս հորաները
* Գլխավոր դերն է տանում Արիստոփանեսի «Աշխարհ» կոմեդիայում (անձայն)։ 
* Հիշատակվոմ է Եվրիփիդի կողմից։
* Ըստ առասպելի, հենց Թեսևսն էր հիմնել նրա պաշտամունքը՝ Ատիկայի 12 համայնքի միավորման կապակցությամբ։

## Աստղագիտության մեջ
Նրա պատվին անվանվել է աստերոիդ (14) Իռեն (1851 թ)։

### Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* theoi.com: Eirene

Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Հորաներ
Գասպար Մոնժ

**Գասպար Մոնժ** (, ), ֆրանսիացի մաթեմատիկոս և հասարակական-պետական գործիչ, Փարիզի ԳԱ անդամ (1780)։

## Գործունեություն
Մեզյերիի ռազմաինժեներական դպրոցի (1768), Փարիզի Պոլիտեխնիկական դպրոցի պրոֆեսոր (1794)։ Գործուն մասնակցություն է ունեցել Բարձրագույն նորմալ դպրոցի և Պոլիտեխնիկական դպրոցի հիմնադրմանը։ Մասնակցել է Նապոլեոնի եգիպտական արշավանքին (1798—1801)։ Առաջին կայսրության շրջանում դարձել է սենատոր, ստացել կոմսի տիտղոս։ Բուրբոնների վերահաստատումից հետո զրկվել է բոլոր կոչումներից և պաշտոններից Մոնժի հիմնական աշխատանքները վերաբերում են երկրաչափությանը։ Մոնժի գծագրական երկրաչափության հիմնադիրն է։ Մոնժը հանգամանորեն շարադրել է տարածական կորերի և մակերևույթների դիֆերենցիալ երկրաչափությունը, տվել է մասնական ածանցյալներով հավասարումների երկրաչափական մեկնաբանումը և երկրաչափական փաստերը շարադրել մասնական ածանցյալների տեսության լեզվով։ Մոնժի աշխատանքներ ունի նաև մաթեմատիկական անալիզի, քիմիայի, օպտիկայի, օդերևութաբանության և կիրառական մեխանիկայի վերաբերյալ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Փարիզի ԳԱ անդամներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Նապոլեոնի արշավանքը Եգիպտոս և Սիրիա
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի ֆրանսիացի մաթեմատիկոսներ
Ուսպենկովսկի գյուղական խորհուրդ (Բուրինսկի շրջան)

**Ուսպենկովսկի գյուղական խորհուրդ ** (), Ուկրաինայի Սումիի մարզի Բուրինսկի շրջանում։ Վարչական կենտրոնը Ուսպենկա գյուղն է։

2001 թվականի տվյալներով Ուսպենկովսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 1885&nbsp;մարդ։ Խորհրդում կա 1 բնակավայր։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ուկրաինայի Գերագույն Ռադայի կայքում բնակավայրերի ամբողջական ցանկ։ 
* 2001 թվականի Ուկրաինայի համապետական մարդահամարի արդյունքները։ 
* Ուկրաինայի բնակավայրերի արբանյակային լուսանկարները։ 

Կատեգորիա:Ուկրաինայի բնակավայրեր
Մոնղոլական Ալթայ

**Մոնղոլական Ալթայ**, լեռնային համակարգ ՄԺՀ-ում և Չինաստանում։ Ձգվում է հս-արմ-ից հվ-արլ․ մոտ 1000 կմ, լայնությունը՝ 150—300 կմ։ Առավելագույն բարձրությունը 4362 մ է (Մունխ Ւյայրխան ուլա լեռ)։ Բաղկացած է տեկտոնական հովիտներով մասնատված մի քանի զուգահեռ լեռնաշղթաներից։ Գագաթները սարավանդաձև են, կատարային մասերում կան կառային և կախված սառցադաշտեր (ամենամեծը Պոտանինի սառցադաշտն է)։ Կազմված է բյուրեղային թերթաքարերից, պորֆիրներից, պորֆիրիտներից և գրանիտներից։ Նախալեռներում տարածված են կիսաանապատներն ու անապատները, ավելի բարձր՝ լեռնային տափաստանները, հյուսիսային լանջերին՝ փշատերև անտառները։

Կատեգորիա:Մոնղոլիայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Չինաստանի աշխարհագրություն
Ջորջո Մորանդի

**Մորանդի Զորջո** (Giorgio Morandi, ), իտալացի նկարիչ։

Սովորել է Բոլոնիայի Գեղարվեստի ակադեմիայում (1907-1913), որտեղ դասավանդել է 1930-1956 թվականներին։ Կրել է Պոլ Սեզանի և կուբիզմի ազդեցությունը, հարել «մետաֆիզիկական գեղանկարչությանը» (1919-1922 թվականներին՝ «Վալորի պլաստիչի» խմբավորման անդամ)։ Նկարել է հիմնականում նատյուրմորտներ։ 1920-ական թթ․ կեսերին կերպարային կառուցվածքի մաքրախնդրությունը, իրերի երկրաչափական վերացականությունը («Մետաֆիզիկական նատյուրմորտ»,1918, Էրմիտաժ, Լենինգրադ) Մորանդիի արվեստում վերափոխվել են քնարականության, առարկայական աշխարհի զուգորդված ընկալման («Նատյուրմորտ», 1944)։ Մորանդիի գեղանկարչությանը բնորոշ է բանաստեղծական-հայեցողական տրամադրությունը, իրականության և նկարչի իդեալի յուրատիպ զուգորդումը։ Ստեղծել է նաև բնանկարներ, աշխատել օֆորտի տեխնիկայով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Թոքի քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Իտալացի քանդակագործներ
Կատեգորիա:Իտալացի մանկավարժներ
Ջուլիանո Բոնֆանտե

**Ջուլիանո Բոնֆանտե** (, ), իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ։

Դասախոսել է Մադրիդի, Ժնևի, Չիկագոյի, Պրինստոնի և Վիսկոնսինի համալսարաններում, եղել է Թուրինի համալսարանի լեզվաբանության պրոֆեսոր։ Ունի համեմատական քերականությանը, հնդեվրոպական նախալեզվին ու նրա բարբառների տեղաբաշխմանը և հայերենին նվիրված աշխատություններ։ Բոնֆանտեն լեզվի երևույթները քննում է նեոլինգվիստական լեզվաբանության դիրքերից, որի հիմնական դրույթներն էլ շարադրել է իր «Նեոլինգվիստական դիրքորոշում» (1947) երկում։ Բոնֆանտեն ամերիկյան «Ուորդ» («Բառ») լեզվաբանական հանդեսի հիմնադիրներից է։

Մահացել է Հռոմում։

## Առանցքային աշխատություններ
* *Della intonazione sillabica indoeuropea* (Հռոմ, 1930)
* *I dialetti indoeuropei* (Նեապոլ, 1931)
* *Les isoglosses greco-armeniennes* (Կոպենհագեն, 1937)
* *Armenians and Phrygians* (Armenian Quarterly v․ 1, № 1, 1946, 2-րդ հրատ. 1948)
* *Storia del diritto romano* հ. 2 (1958-59)
* *Latini e Germani in Italia* (Բրեշիա, 1965)
* *La dottrina neolinguistica* (Թուրին, 1970)
* *Lingua e cultura degli Etruschi* (1985)
* *Studi romeni* (Հռոմ, 1973)
* *The Etruscan language: an introduction* (Նյու Յորք, 1983, 2-րդ հրատ. 2002)
* *La protopatria degli Slavi* (Վրոցլավ, 1984)
* *Grammatica latina: per le Scuole Medie Superiori* (Միլան, 1987)
* *La lingua parlata in Orazio* (1994)
* *The origin of the Romance languages: stages in the development of Latin* (1999, աղջկա հետ)

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* ՀՍՀ, հատոր 2, էջ 519։

### Մահախոսական
* http://titus.uni-frankfurt.de/curric/necrolog.htm
* http://www.ilmanifesto.it/Quotidiano-archivio/10-Settembre-2005/art84.html

Կատեգորիա:20-րդ դարի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Իտալացի լեզվաբաններ
Պատնա

**Պատնա**, քաղաք Հյուսիսային Հնդկաստանում՝ Գանգես գետի աջ ափին։ Բիհար նահանգի վարչական կենտրոնն է։ 2 մլ․ բն․ (2011 թ.)։ Խոշոր տրանսպորտային հանգույց է, գյուղատնտեսական մթերքների առևտրի կենտրոն։ Կա բամբակե գործվածքների, սննդի արդյունաբերություն, մետաղամշակություն, գորգերի, դիպակի, կահույքի, մետաղե իրերի արտադրություն։ Ունի համալսարան (1917 թ.), գրադարան։

Հիմնադրվել է մ․ թ․ ա․ մոտ 5-րդ դարում և անվանվել Պատալիպուտրա։ Եղել է հին աշխարհի խոշոր քաղաքներից մեկը (մակերեսը մոտ 48 կմ²), մինչև մ․թ․ 6-րդ դարը Մագադհա կայսրության և Գուպտերի պետության մայրաքաղաքը։ Պահպանվել են հնագույն ճարտարապետության կառույցների ավերակներ։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հնդկաստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Սրբազան քաղաքներ
Վիրտուոզ

**Վիրտուոզ** (,  — ուժ, խիզախություն, տաղանդ), տեխնիկական նշանակալից դժվարությունները փայլուն կերպով հաղթահարող երաժիշտ, արտիստ, նկարիչ։ «Վիրտուոզ» տերմինը գործածվում է գլխավորապես երաժիշտ-կատարողների՝ նվագողների և երգիչների վերաբերմամբ։ Վիրտուոզ կատարողի արվեստն անխզելիորեն կապված է արտիստական ոգեշնչվածության հետ, որը գրավում է լսարանը և նպաստում ստեղծագործության վառ ու տպավորիչ մեկնաբանությանը։

Կատեգորիա:Արվեստ
Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Կատեգորիա:Իտալերեն բառեր և արտահայտություններ
Վիրուլենտություն

**Վիրուլենտություն** (լատիներեն virulen- tus — թունավոր), տվյալ միկրոօրգանիզմի հիվանդածնության (ախտածնության) աստիճանը։ Վիրուլենտությունը կախված է ախտածին գործոնի վարակիչ հատկությունից և վարակվող օրգանիզմի ընկալունակությունից։ Վիրուլենտության մասին դատում են տվյալ մանրէի կամ վիրուսի առաջացրած հիվանդության ծանրության աստիճանով։ Վիրուլենտությունը մանրէների (վիրուսների) տեսակային հատկանիշ չէ և տարբեր շտամներում կարող է տատանվել լայն սահմաններում։ Վիրուլենտություն կարելի է Փոփոխել արհեստականորեն՝ տաքացման, ճառագայթման միջոցով, կամ քիմիական ազդեցությամբ և այդ կիրառվում է կենդանի վակցինաների ստացման համար։

Կատեգորիա:Մանրէաբանություն
Կատեգորիա:Վիրուսաբանություն
Աչքավոր պինգվիններ

**Աչքավոր պինգվիններ** (լատ.` Spheniscus), պինգվինների ցեղ, ներառում է 4 տեսակ`

* Spheniscus demersus - աչքավոր պինգվին
* Spheniscus mendiculus - գալապագոսյան պինգվին
* Spheniscus humboldti - գումբոլտա պինգվին
* Spheniscus magellanicus - Մագելանյան պինգվին

Այս 4 տեսակի պինգվինները նման են չափսերով և վառ գունավորմամբ։ Աչքավոր պինգվինները չափսերով փոքր-ինչ տարբերվում են մյուս պինգվիններից։

Աչքավոր պինգվինները ապրում են Հարավային Ամերիկայի ափերին, գալապագոսյան պինգվիններն ապրում են հասարակածից մոտավորապես 10 կիլոմետր հարավ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անտարկտիդայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Ավստրալիայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Արգենտինայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:ՀԱՀ-ի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Նոր Զելանդիայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Չիլիի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Պինգվիններ
Մոնղոլական ձի

**Մոնղոլական ձի**, տեղական, տափաստանային հնագույն ծագման ձի։ Բուծվում է Մոնղոլիայում։ Մնդավի բարձրությունը մոտ 130 սմ է։ Ունի զարգացած մկանունք, ամուր ոտքեր և խիտ մազածածկ։ Դիմացկուն է․ հեշտությամբ քայլում է չոր տափաստանի և կիսաանապատի ավազներով, ցրտադիմացկուն է։ Հարմարված է շուրջտարյա երամակային պահվածքի պայմաններին։ Տարածված թույրերն են մոխրագույնը և աշխետը։ Օգտագործվում է որպես հեծկան, լծկան, բեռնակիր, ինչպես նաև մսատու և կաթնատու կենդանի։ Երկարակյաց է․ աշխատունակությունը պահպանում է մինչև 18 և ավելի տարի։

Կատեգորիա:Ձիեր
Փակ Կըն Հյե

**Փաք Քըն Հյե** (հանգըլ՝ 박근혜, ), Հարավային Կորեայի  11-րդ նախագահ, 2004—2006 և 2011—2012-2017 թթ. Ազգային մեծ կուսակցության առաջնորդ (կուսակցությունն իր անվանումը փոխել է «Սենուրի»-ի (հանգըլ՝ 새누리당) 2012 թվականի փետրվարին)։ Կորեայի Հանրապետության նախագահ է ընտրվել 2012 թվականին անցկացված ընտրություններում, պաշտոնը ստանձնել է 2013 թվականի փետրվարի 25-ին։ Մոր մահվանից հետո կատարել է առաջին տիկնոջ դերը հոր կառավարման ժամանակ։

**2017** թվականի Մարտի 7-ին նրան Սահմանադրական Դատարանը որոշեց հեռացնել պաշտոնից.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Փետրվարի 2 ծնունդներ
Կատեգորիա:1952 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հարավային Կորեայի նախագահներ
Կատեգորիա:Հարավկորեացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հարավային Կորեայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Կին նախագահներ
Կատեգորիա:Պետության կին ղեկավարներ
Կատեգորիա:Բաղնիքի շքանշանի Մեծ Խաչի ասպետներ
Ալեքսեյ Շախմատով

**Ալեքսեյ Ալեքսանդրովիչ Շախմատով** (, ), ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող, Պետերբուրգի ԳԱ ակադեմիկոս (1894)։

Ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանը (1887)։ Պետերբուրգի համալսարանի պրոֆեսոր (1910 թվականից)։ Հիմնադրել է ռուսաց գրական լեզվի պատմական ուսումնասիրությունը, ի հայտ բերել հին կոյնեները՝ ընդհանուր բանավոր լեզուները, որոնք տարբեր են կենդանի խոսվածքներից, ուսումնասիրել է ռուս ժողովրդի կազմավորման և սլավոնական ժողովուրդների ծագման խնդիրները, նախահայրենիքի և նախալեզվի հարցերը։ Քննել է 11-16-րդ դարերի հին ռուսական տարեգրության պատմությունը, այս բնագավառում առաջին անգամ կիրառելով պատմահամեմատական մեթոդը։ Դրել է տարեգրության տեքստաբանական հետազոտության և տեքստաբանության ` որպես գիտության, հիմքերը։ Հետազոտել է սլավոնական շեշտաբանությունը, սլավոնական լեզուների համեմատական հնչյունաբանության և քերականության հարցերը, հին ու ժամանակակից հնդեվրոպական, ինչպես և ֆիննական և մորդվական լեզուները, մշակել է ռուսաց լեզվի պատմական ձևաբանությունը։ Քերականագիտական որոշ խնդիրների ինքնատիպ լուծումներով, մասնավորապես` խոսքի մասերի ու նախադասության տիպերի մեկնաբանություններով կարևոր ներդրում է կատարել տեսական լեզվաբանության մեջ։ Եղել է «Ռուսաց լեզվի բառարան»-ի (1891-1916) ակադեմիական հրատարակության խմբագիրը։ Մեծ դեր է խաղացել ռուսերենի ուղղագրությունը բարեփոխելու գործում։

1906-1920 թվականներին Շախմատովը գլխավորել է ԳԱ ռուսաց լեզվի և գրականության բաժանմունքը, որը դարձել էր բանասիրության կենտրոն Ռուսաստանում։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռուսագետներ
Կատեգորիա:Ռուս պատմաբաններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 2-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության բանասերներ
Արշամ Տատրյան

**Արշամ Գալուստի Տատրյան** (), հայ գրող, հրապարակագիր, խմբագիր։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Կահիրեի Գալուստյան ազգային վարժարանը (1925) և Գրինյոնի (Փարիզի մերձակայքում) երկրագործական բարձրագույն դպրոցը (1932)։ Եղել է Գալուստյան վարժարանի և Կահիրեի ֆրանսիական լիցեյի ուսուցիչ։ 1938 թ. հրատարակել է «Բանաստեղծին ձայնը» (Կահիրե) պարբերագիրքը։ 1948-1955 թթ. խմբագրել է «Զահակիր» գրական, հասարակական շաբաթաթերթը։ Տատրյանը կանգնած էր Սովետական Հայաստանի պաշտպանության դիրքերում։ Նրա բանաստեղծությունները (տպագրված սփյուռքահայ տարբեր պարբերականներում) կրում են Միսակ Մեծարենցի ազդեցությունը, դրանք արտացոլում են 1920-1930-ական թվականները ու հետագա տասնամյակների սփյուռքահայ սերնդի հոգեբանությունը, նրա հայասիրական ոգորումները։

Մահացել է 1956 թվականի հունիսի 19-ին Կահիրեում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակագիրներ
Գուբարևսկի գյուղական խորհուրդ (Խարկովի մարզ)

**Գուբարևսկի գյուղական խորհուրդ ** (), Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Բոգոդուխովսկի շրջանում

2001 թվականի տվյալներով Գուբարևսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 1456&nbsp;մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 38.73&nbsp;կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 37.59&nbsp;մարդ/կմ²։ Խորհրդում կա 1 բնակավայր։ 
 
## Արտաքին հղումներ
* Ուկրաինայի Գերագույն Ռադայի կայքում բնակավայրերի ամբողջական ցանկ։ 
* 2001 թվականի Ուկրաինայի համապետական մարդահամարի արդյունքները։ 
* AU:AUՈւկրաինայի բնակավայրերի արբանյակային լուսանկարները։ 

Կատեգորիա:Ուկրաինայի բնակավայրեր
Նեսայան ձի

**Նեսայան ձի**, հայկական հնագույն ծագման ձիերի ցեղատեսակ։

Ինչպես գրում է անտիկ պատմաբան Ստրաբոնը («Աշխարհագրություն», XIV, 9), նեսայան ձին բուծվում էր Հայաստանում։

Հայաստանում Աքեմենյան տիրապետության շրջանում Հայաստանի սատրապը ամեն տարի պարսկական շահին Միհր աստծու տոնախմբության առթիվ ուղարկում էր 20 000 մտրուկ։

Ըստ Իգոր Դյակոնովի՝ լեռնային Հայաստանը և Իրանը հիանալի հնարավորություններ ունեին ձիաբուծության զարգացման համար. ոչ միայն Ք. ա. 2-րդ, այլև 1-ին հազարամյակի սկզբներին ձիաբուծությունն անհաջող էր ստացվում Առաջավոր Ասիայի հարթավայրային տարածքներում, այդ իսկ պատճառով ձիակազմի համալրման հիմնական աղբյուրը հինարևելյան բանակում լեռնային շրջաններն էին, հատկապես՝ Արևելյան Հայաստանը, Ուրմիա լճի ավազանը և Իրանի հյուսիսային շրջանները։ Դյակոնովը ենթադրում է, որ դա, հավանաբար, հատկապես այդ շրջաններում ձիաբուծությունը զարգացել է Ք. ա. 2-րդ հազարամյակի երկրորդ կամ նույնիսկ առաջին քառորդում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ձիեր
Մոնոդիա

**Մոնոդիա**, Հին Հունաստանում մեկ երգչի երգեցողությունը ավլոսի, կիֆարայի կամ քնարի նվագակցությամբ։ Մոնոդիա է կոչվել նաև մեներգեցողության XVI դարից Իտալիայում հաստատված ոճը։ Լայն առումով մոնոդիա է կոչվում ընդհանրապես միաձայն երգեցողությունը կամ դրա ոճով հորինված միաձայն գործիքային նվագը։ Մասնավորապես (հայ երաժշտության մեջ) մոնոդիա է կոչվում երաժշտական այնպիսի ձևը, որը հիմնված է զուտ մեղեդիական (և ոչ հարմոնիկ, ակորդային) գործոնի վրա։ Հայ ժողովրդական, հոգևոր և գուսանա-աշուղական երաժշտությունը (ինչպես և արևելքի շատ ժողովուրդների երաժշտությունը) մոնոդիական ոճի կատարյալ կրողներ են։

Կատեգորիա:Երաժշտություն
Մոնոթեմատիզմ

**Մոնոթեմատիզմ**, երաժշտական ստեղծագործության կառուցման սկզբունք, որ հիմնված է միայն մեկ թեմայի կամ թեմաների միայն մեկ ամբողջության բազմակողմանի մեկնաբանման վրա։ Մոնոթեմատիզմը գոյանում է, օրինակ, սոնատա-սիմֆոնիկ շարքի մասերը միևնույն թեմայով միավորելու դեպքում։ Մոնոթեմատիզմի սկզբունքը առաջին անգամ օգտագործել է Լ․ Բեթհովենը իր 5-րդ սիմֆոնիայում, բարձր զարգացման հասել ծրագրային երաժշտության մեջ։ Մոնոթեմատիզմ հետևողականորեն կիրառել են Հ․ Բեռլիոզը («Ֆանտաստիկ սիմֆոնիա», «Հարոլդը Իտալիայում»), Ֆ․ Լիստը («Պրելյուդներ», «Ֆաուստ-սիմֆոնիա», սի-մի-նոր սոնատ)։ Հետագայում Մոնոթեմատիզմը գործածվել է ավելի ազատ զուգակցվելով երաժշտական զարգացման այլ սկզբունքների հետ (Չայկովսկու 4֊րդ, 5-րդ, Մեն Սանսի 3-րդ, Դվորժակի 9-րդ, Սկրյաբինի, Շոստակովիչի 7-րդ և այլ սիմֆոնիաները)։

Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Ադրինե Տատրյան

**Ադրինե Հակոբի Տատրյան** (), հայ գրող, արձակագիր։

## Կենսագրություն
Ադրինե Տատրյանը ծնվել է 1915 թ. Սեբաստիայի նահանգի Չորում գյուղում։ 1926 թվականին ավարտել է Կոստանդնուպոլիսի Գատգյուղի Արամյան վարժարանը, այնուհետև մեկ տարի սովորել Նոտր դամ դը Սիոն ֆրանսիական դպրոցում։ 1967 թվականից ապրել է Փարիզում, 1974 թվականից՝ Նիցցայում։ Վաղ հասակից թղթակցել է սփյուռքահայ հասարակական, քաղաքական ու գրական հանդեսներին։ Խմբագրել է «Պարտեզ» ամսաթերթը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939-1945) տպավորություններն են արտացոլված «Մարդկային հուշագրություններ» շարքում, որը պարբերաբար տպագրվել է «Ժամանակ» թերթում (1945)։ Հրատարակվել են Տատրյանի «Մայթերուն վրա» (1955), հիտլերականների ոճրագործությունները պատկերող «Գեհենի ճամբուն վրա» (1966), «Չորրորդ մը կը փնտրվի» (1971) և «Հեղինակ, կեցի՝ր» (1980) վեպերը։ Գրել է նաև պիեսներ։

Մահացել է Ֆրանսիայի Նիս քաղաքում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Հովակիմյան Բ.Մ. Հայոց ծածկանունների բառարան, 2005։ էջ 730

Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ
Մոնոխորդ

**Մոնոխորդ** (, , նշանակում է **մեկլարանի**), նաև՝ (երաժշտական) **կանոն** (), 
# Հին հունական միլարանի կսմիթային երաժշտական գործիք։
# Երաժշտական ակուստիկական ուսումնասիրությունների համար նախատեսված սարք։ Բաղկացած է ծայրերում 2 շեմիկներ ունեցող ռեզոնատորային երկարավուն փայտյա արկղից, վերին հնչերեսին ձգված մեկ լարից և շարժական հենակից։ Հայտնի է Պյութագորասի ժամանակներից (մ․թ․ա․ VI դ․)։ 
# Հարմարանք դաշնամուրի մեջ, որի միջոցով մուրճիկը հարվածում է մեկ հնչյունի լարախմբի 2 - 3 լարերից միայն մեկին (ժամանակակից դաշնամուրներում մոնոխորդին համապատասխանում է ձախ ոտնակը)։ 
# Մինչև XVIII դ․ կտավիքորդք անվանումը։

Կատեգորիա:Երաժշտության տեսություն
Հնագիտական մշակույթ

245px|մինի|Փյունիկյան Չերչել բնակավայրը
**Հնագիտական մշակույթ**, հնագիտության հիմնական հասկացություններից մեկը, միևնույն ժամանակաշրջանի, տեղական առանձնահատկություններով տարբերվող և որոշակի տարածքում կենտրոնացված հնագիտական հուշարձանների ընդհանրություն։ Հնագիտականը մշակույթը տարբերվում է նույն կարգի այլ ընդհանրություններից և համապատասխանում անցյալի սոցիալ-մշակութային որևէ համակարգի։ Առաջանում է, երբ գործող «կենդանի» մշակույթը «մահանում» է, մարդկային գործունեության առարկաներն ընդմիշտ կորցնելով կիրառական նշանակությունը՝ դառնում են մշակույթի (հնագիտական) հուշարձաններ, որոնց իրական ֆունկցիան բացահայտվում է վերակազմական ուսումնասիրության ընթացքում։ Երկրագնդի հնագիտական բոլոր հուշարձանների ընդհանրությունը կարող է դիտվել իբրև մի ընդհանուր մշակույթ հնագիտական․։ Սակայն հնագիտական հետազոտությունների պրակտիկայում հնագիտականը մշակույթը ասելով ամենից հաճախ հասկանում են հնագիտական հուշարձանների մի ամբողջություն, որի մեջ ընդգրկված հուշարձանները իրար նմանվում են կրկնվող մի շարք հաստատուն հատկանիշներով, որոնցով էլ՝ տարբերվում են համապատասխան այլ խմբերից։ Հնագիտականը մշակույթը բնութագրվում և տարբերակվում է ոչ թե առանձին, այլ մի խումբ յուրահատուկ հատկանիշներով։ Առանձին դեպքերում հաջողվում է բացահայտել հնագիտական մշակույթի համապատասխանությունը տնտեսական-մշակութային տիպին, պատմաազգագրական մարզին։ Ենթադրվում է, որ ճիշտ տարբերակված հնագիտական մշակույթը առավելապես համապատասխանում է պատմաազգագրական մարզերի տիպաբանական որևէ ստորաբաժանման։ Հնագիտականը մշակույթները, որպես կանոն, անվանվում են ըստ այն հուշարձանախմբի կամ տարածքի, որտեղ տվյալ մշակույթը տարբերակվել է առաջին անգամ (օրինակ, Տրիպոլյան մշակույթ՝ Տրիպոլիե գյուղից և այլն) և ըստ առարկայական հատկանիշների, որ բնորոշ են որոշակի խմբի (օրինակ, գանգաձև գավաթների մշակույթ, կատակոմբային մշակույթ և այլն)։

Կատեգորիա:Հնագիտական մշակույթներ
Մշակում

**Մշակում** երաժշտության մեջ,

*երաժշտության զարգացման տեսակ, որ կապված է թեմայի առանձին տարրերի մասնատման և դրանց ազատ վերափոխման հետ։
*Սոնատային ձնի միջին բաժինը, ուր գերակշռում է զարգացման մշակուն տեսակը։
*Երաժշտական ստեղծագործության նոտային տեքստի բնօրինակի ամեն մի փոփոխություն, որ որոշակի նպատակներ է հետապնդում (հարմարեցում սիրողների կատարման, ուսուցողական-մանկավարժական պրակտիկայում օգտագործելու համար և այլն)։

XIX-XX դարեր մեծ նշանակություն է ստացել ժողովրդական մեղեդիների մշակումը, որը մեծ մասամբ եղել է այդ մեղեդիների ներդաշնակում։ Ժողովրդական մեղեդիներ են մշակել Յո․ Հայդնը, Լ․ Բեթհովենը, Յո․ Բրամսը, Ն․ Ռիմսկի-Կորսակովը, Ա․ Լյադովը, Ք․ Կարա-Մուրզան, Ն․ Տիգրանյանը և ուրիշներ։

Գոյություն ունեցող երաժշտական նյութի այնպիսի օգտագործումը, երբ տեղի է ունենում կոմպոզիտորի ստեղծագործական եռանդուն միջամտություն, և հիմնովին հարստացվում է սկզբնաղբյուրի կերպարային բովանդակությունը, դուրս է գալիս սովորական մշակման սահմաններից։ Օրինակ՝ Կոմիտասի ժողովրդական սկզբնաղբյուրներից սերված ստեղծագործությունները։

Կատեգորիա:Երաժշտություն
Մոտոցիկլային սպորտ

250px|մինի|Սպորտային մոտոցիկլետ Yamaha YZF-R6

**Մոտոցիկլային սպորտ**, ճանապարհային և սպորտային մոտոցիկլետներ վարելու մրցումներ։ Անցկացվում են յուրաքանչյուր դասի մոտոցիկլետի համար առանձին-առանձին։ Մոտոցիկլային սպորտի
ձևերից են․ խճուղային-գծային մրցարշավ, խճուղային օղակաձև մրցարշավ (1,5 կմ-ից ավելի փակ երթուղով), մոտոցիկլետային կրոս (կտրտված տեղանքով, 1,5—5 կվ օղակաձև փակ երթուղով), մոտոցիկլետային բազմամարտ (մինչև 6 օր տևող մրցումներ), տրեկային մրցարշավ (սպիդվեյ, մարզադաշտի խարամածածկ կամ սառցապատ ուղիներով), ձևավոր վարում (արհեստական արգելքներով մրցահրապարակում), ռեկորդներ սահմանելու մրցավազք (տվյալ դասի մոտոցիկլետի առավելագույն արագության զարգացմանը նպաստող երթուղով), մոտոբոլ (մոտոցիկլետավարների թիմային խաղ գնդակով),անցկացվում են նաև մոտոռալլի, մոտոկողմնորոշում ևն։ Ռուսաստանում առաջին պաշտոնական մոտոմրցարշավը տեղի է ունեցել 1898 թվականին, Պետերբուրգի մերձակայքում։ Միջազգային մոտոցիկլետային ֆեդերացիան (ՖԻՄ) հիմնվել է 1904 թվականին։

Մոտոցիկլային սպորտը զարգացած է բազմաթիվ երկրներում։ Աշխարհի առաջնություններ խաղարկվում են բազմամարտի՝ 1913 թվականից, խճուղային օղակաձև մրցարշավի՝ 1949 թվականից, մոտոկրոսի՝ 1957 թվականից, տրեկային մրցարշավի (1949 թվականից խարամուղային, 1966 թվականից՝ սառցապատ ուղիներով)։

Հայաստանում տարածվել է 1930-ական թվականներին, ավտոմոտոսպորտի ֆեդերացիան ստեղծվել է 1961 թվականին։ Ամեն տարի անցկացվել են հանրապետական չեմպիոնատներ և ձմեռային առաջնություններ։

Կատեգորիա:Մարզաձևեր
Մշակ

[230px|մինի|Կուբացի գյուղացին ավանդական եղանակով [Վար|հերկում է իր հողակտորը]]
**Մշակ**, լայն առումով հողի մշակությամբ զբաղվող, երկրագործ, վարձու աշխատող, բանվոր։ Հին Հայաստանում մշակ են կոչվել արքունի և տաճարային տիրույթներում աշխատող շինականները։ Մշակ կոչվել է այն հողագործը, ով մշակել է ուրիշի հողը, ունեցել սեփական տուն, ընտանիք։

Միջնադարյան Հայաստանում մշակները կախյալ գյուղացիների այն խավն էին, որոնք կորցնելով իրենց հողակտորը, հաճախ նաև արտադրության գործիքները, վարձակալվում էին հողատեր-ֆեոդալների մոտ և աշխատում նրանց հողատիրույթներում։

Ուշ միջնադարյան Հայաստանում մշակ էին համարվում աշխատավոր գյուղացիության բոլոր խավերը, ինչպես նաև վարձով աշխատող քաղաքաբնակները։ XIX դարի և XX դարի սկզբին մշակ են կոչվել ընդհանրապես երկրագործները, վարձու աշխատողները, բանվորները։ Փոխաբերական իմաստով՝ որևէ բնագավառի (արվեստի, գիտության, կրոնի և այլն) աշխատող։

Կատեգորիա:Երկրագործ
Մնեսիկլես

**Մնեսիկլես** (Μνησιχλήζ), մ․ թ․ ա․ V դարի 2-րդ կեսի հին հույն ճարտարապետ։

Կառուցել է Աթենքի Ակրոպոլիսի մոնումենտալ շքամուտքը՝ Պրոպիլեոնը (մ․թ․ա․ 437—432)։ Այն տարբեր մակարդակներում տեղադրված, հոնիական սյունաշարով միացած դորիական երկու պորտիկներ են (մեկն ուղղված դեպի քաղաք, մյուսը՝ Ակրոպոլիս)։ Պրոպիլեոնի հյուսիսային թևում պինակոտեկան էր։

Կատեգորիա:Հույն ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 5-րդ դարի հույներ
Աշոտ Մնդոյանց

**Աշոտ Աշոտի Մնդոյանց** (), հայ խորհրդային ճարտարապետ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Օդեսայի կոմունալ և քաղաքացիական շինարարության ինստիտուտը (1932)։ 1932-1935 թվականներին աշխատել է Բաթումում (1934-1935 թվականներին՝ քաղաքի գլխավոր ճարտարապետ)։ 1935 թվականին փոխադրվել է Մոսկվա։ Երկար տարիներ աշխատակցել է Ա․ Շչուսևին։ 1960 թվականից ղեկավարել է Մոսկվայի ճարտարապետական-հատակագծային խոշոր արվեստանոցներից մեկը։ Գործերից են Մոսկվայում՝ բարձրաբերձ բնակելի տուն Ապստամբության հրապարակում (1950-1954, նախագիծը արժանացել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակի, 1949), Կրեմլի Համագումարների պալատը (1959-1961, լենինյան մրցանակ, 1962, Բոգդան Կիրակոսյանի հետ մասին), Կալինինի պողոտայի կառուցապատումը (1964-1969)՝ Տնտեսական փոխօգնության խորհրդի շենքերի համալիրով (1969), «Հոկտեմբեր» կինոթատրոնով (1967), խանութներով ու ռեստորաններով, առողջարանային համալիր Պիցունդայում (1962-1967), ԽՍՀՄ տաղավարը Մոնրեալի համաշխարհային ցուցահանդեսում (1965-1967, բոլորն էլ՝ ճարտարապետ Մ․ Պոսոխինի և ուրիշների հետ)։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի և «Պատվո նշան» 2 շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Մոդեռնիստ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ