Նանգա Պարբաթ

**Նանգա Պարբաթ**, նաև հայտնի որպես **Դիամեր**, աշխարհի իններորդ ամենաբարձր լեռը՝ ծովի մակարդակից 8126 մետր բացարձակ բարձրությամբ։ Տեղակայված լինելով Պակիստանի Ազադ Քաշմիր ադմինիստրատիվ միավորի Գիլգիթ-Բալթիստան մարզի տարածքով հոսող Ինդոս գետի ծայրհյուսիսային գետոլորանից անմիջապես հարավ-արևելք՝ Նանգա Պարբաթը Հիմալայների արևմտյան թևի ամենաբարձր գագաթն է, և քանի որ ավանդապես Հիմալայները ձգվում են Ինդոս գետից մինչև Բրահմապուտրա գետը, Նանգա Պարբաթը նաև ողջ լեռնաշղթայի ծայրարևմտյան գագաթն է։

Նանգա Պարբաթը աշխարհի 14 ամենաբարձր գագաթների թվում է։ Շրջակա տեղանքից անհամեմատելիորեն ավելի բարձր այս լեռն իր հարաբերական բարձրությամբ Երկրագնդի 100 ամենաբարձր լեռներից մեկն է՝ զիջելով միայն Էվերեստին։ Շատերին է հայտնի, որ Նանգա Պարբաթ բարձրանալը չափազանց դժվար է. այս լեռը մագլցելը մեծ ջանքեր է պահանջում, ինչի հետ մեկտեղ նաև մեծ թվով մահացու դեպքերի պատճառով՝ վաստակել է *Մարդասպան լեռ* մականունը։ Գինեսի ռեկորդների գրքի համաձայն՝ Նանգա Պարբաթն աշխարհի ամենաարագ աճող լեռն է, որի բարձրությունն ավելանում է տարեկան 7 միլիմետրով։

## Ստուգաբանություն
Նանգա Պարբաթ անունն առաջացել է սանսկրիտ «nagna» և «parvata» բառերից, որ թարգմանվում են որպես «մերկ լեռ». սա վերաբերում է հարավային լանջին, որը սովորաբար ձյունածածկ չէ։ Տեղացիների շրջանում ավելի տարածված է լեռան՝ շինա լեզվով անվանումը՝ Դիամեր կամ Դեո Միր, որ առաջացել է սանսկրիտերեն «dēvamēru» բառից, ինչն էլ թարգմանաբար նշանակում է «աստվածների լեռ»։

## Աշխարհագրական դիրք
Նանգա Պարբաթը Հիմալայան լեռնաշղթայի ծայրարևմտյան գագաթն է, ինչպես նաև աշխարհի ամենաբարձր՝ 8000 մետրից ավել բարձրություն ունեցող լեռներից ամենաարևմտյանը։ Ընկած է Պակիստանի Ազադ Քաշմիր ադմինիստրատիվ միավորի Գիլգիթ-Բալթիստան մարզի Դիամեր շրջանով հոսող Ինդոս գետից ամիջապես հարավ՝ Դիամեր և Աստոր շրջանների սահմանին։ Որոշ տեղամասերում գետի և լեռնազանգվածի բարձրադիր կետի միջև հեռավորությունը գերազանցում է 7 կիլոմետրը։ Դեպի հյուսիս Կարակորում լեռնաշղթայի արևմտյան թևն է։

## Կարևոր բնութագրիչ գծեր

Նանգա Պարբաթի և շրջակա տեղանքի միջև բարձրությունների ահռելի տարբերություն կա բոլոր կողմերից։

Լեռան հարավային լանջը համարվում է ամենաերկարն աշխարհում. խոսքը Ռուպալի զառիթափի մասին է, որ ստորոտից վեր է խոյանում 4600 մետր։ Հյուսիսային կողմում պակաս զառիթափ, բայց բարձրանալու համար ավելի բարդ Ռախիոտի լեռնալանջն է. Ինդոսի հովտից 25 կիլոմետր ձգվելով դեպի 7 կիլոմետր բարձրության վրա գտնվող գագաթ՝ Ռախիոտի լեռնալանջը մտնում է Երկրագնդի այն տասը զառիթափերի թվի մեջ, որ փոքր երկարության հետ մեկտեղ հասնում եմ մեծ բարձրության։

Նանգա Պարբաթը աշխարհի միակ երկու գագաթներից է, որ աշխարհի քսան ամենաբարձր լեռների և ամենամեծ հարաբերական բարձրությամբ գագաթների թվում են՝ զբաղեցնելով համապատասխանաբար իններորդ և տասնչորսերորդ տեղերը. մյուս գագաթը Էվերեստն է, որ երկու ցանկում էլ առաջին տեղն է զբաղեցնում։ Նանգա Պարբաթը նաև Հիմալայների՝ հարաբերական բարձրությամբ երկրորդ ամենաբարձր գագաթն է Էվերեստից հետո։ Նանգա Պարբաթի գլխավոր լեռնանցքը՝ Զոջի Լան, գտնվում է Քաշմիրի հովտում և լեռը կապում է Կարակորում-Հիմալայան լեռնաշղթայի մնացած բարձր գագաթներին։

Տիբեթյան բարձրավանդակում Նանգա Պարբաթը Հիմալայների ծայրարևմտյան գագաթն է, իսկ Նամչա Բարվան՝ արևելյանը։

## Արտաքին կառուցվածքը

Սառույցից և քարից կազմված այս հսկայական լեռնազանգվածը ձգվում է հարավ-արևմուտքից հյուսիս-արևելք։ Նանգա Պարբաթն ունի 3 հիմնական կող՝ Դիամիր, Ռախիոտ և Ռուպալ։ Հիմնական լեռնաշարքի հարավարևմտյան հատվածը հայտնի է որպես Մազենոյի լեռնակատար, որ ունի տարբեր բարձրության գագաթներ։ Մյուս կողմից հիմնական լեռաշղթան, Ռախիոտի գագաթից (7070 մետր) սկսած, թեքվում է հյուսիս-արևելք։ Լեռան հարավային ու հարավարևմտյան կողմը զբաղեցնում է Ռուպալի զառիթափը։ Դեպի Ինդոսի հովիտ նայող հյուսիս/հյուսիսարևմտյան կողմն ավելի վտանգավոր է. երկար լեռնաշարքով այն բաժանվում է Դիամիրի (արևմտյան) և Ռախիոտի (հյուսիսային) կողերի։ Լեռնազանգվածնը ունի բարձրությամբ ավելի փոքր բազմաթիվ գագաթներ, ինչպես օրինակ՝ Հյուսիսային գագաթը (7816 մետր), որ ընկած է գլխավոր լեռնագագաթից երեք կիլոմետր հյուսիս։ Ռուպալի զառիթափի ստորոտում է սառցադաշտային ծագման Լաթբո լիճը՝ համանուն գյուղից քիչ վերև, ուր ամռանը բնակվում են միայն հովիվները։

## Արշավների պատմություն
### Վաղ փորձեր
Նանգա Պարբաթի հասանելի տեղանքի շնորհիվ, եվրոպացիների կողմից նրա հայտնագործումից շատ չանցած՝ լեռը հաղթահարելու փորձեր արվեցին։ 1895 թվականին Ալբերտ Մամմերին Ջեֆրի Հեյսթինգսի հետ միասին արշավ ձեռնարկեց դեպի գագաթ՝ հասնելով մոտ 6100 մետր բարձրության՝ Դիամիրի (արևմտյան) կողմից, սակայն Մամմերին և երկու ուղեկից գուրկխեր զոհվեցին Ռախիոտի զառիթափը հետազոտելիս։

1930‐ականներին Հիմալայան այս լեռը Գերմանիայի ուշադրության կենտրոնում հայտնվեց։ Գերմանացի լեռնագնացներին Էվերեստ բարձրանալու փորձ անել չհաջողվեց, քանի որ միայն բրիտանացիներն իրավունք ունեին մուտք գործել Տիբեթ։ Ուստի Գերմանացիներն ի սկզբանե իրենց ջանքերն ուղղեցին Կանչեջունգա բարձրանալուն, ուր Փոլ Բաուերը կազմակերպեց երկու արշավ 1930 և 1931 թվականներին, սակայն իր երկար լեռնակատարներով ու զառիթափ լանջերով այս լեռն ավելի մեծ բարդություն ներկայացրեց, քան Էվերեստը, և երկու արշավներն էլ նպատակակետին չհասան։ Չոգորին ևս հեշտ հաղթահարելի լեռ չէր, բացի այդ, մեծ հեավորության պատճառով՝ նրա ստորոտ հասնելը միայն մեծ խնդիր էր։ Հետևաբար Նանգա Պարբաթը գերմանացիներին հասանելի ամենաբարձր լեռն էր, որը ժամանակի լեռնագնացները նաև համարում էին հաղթահարելի։

Գերմանացիների 1932 թվականի առաջին արշավը դեպի Նանգա Պարբաթ ղեկավարում էր Վիլլի Մերքլը։ Այս արշավը երբեմն նաև անվանում են գերմանա-ամերիկյան, քանի որ ութ մասնակիցներից մեկը՝ Ռանդ Հերոնը, ամերիկացի էր, իսկ Ֆրից Վիսները Ամերիկայի քաղաքացի էր դառնալու հաջորդ տարի։ Թեև արշավախմբի բոլոր անդամները հմուտ լեռնագնացներ էին, բայց նրանցից ոչ ոք դեռևս Հիմալայներ բարձրանալու փորձ չուներ, և վատ նախապատրաստությունը (մասնավորապես բեռնակիրների պակասը) անբարենպաստ եղանակային պայմանների հետ մեկտեղ թույլ չտվեց լեռնագնացներին գլխավոր լեռնագագաթից հյուսիս-արևելք ընկած Ռախիոտի գագաթից վեր բարձրանալ, որին հասան միայն Փիթեր Աշենբրեներն () ու Հերբերթ Կունիգկը՝ ապացուցելով, որ Ռախիոտի գագաթով և գլխավոր լեռնաշարքով բարձրանալով՝ լեռան գագաթ հասնելն իրատեսական էր։

1934 թվականին Մերքլը ևս մի արշավ կազմակերպեց՝ այս անգամ ավելի լավ նախապատրաստված՝ նոր նացիստական կառավարության լիակատար աջակցության շնորհիվ։ Արշավի սկզբում Ալբերտ Դրեքսելը մահացավ՝ ամենայն հավանականությամբ թոքերի բարձրլեռնային այտուցից։ Ավստրիացի լեռնագնացներ Փիթեր Աշենբրեններն ու Էրվին Շնայդերը հուլիսին 6-ին հասան մոտ 7900 մետր բարձրության, բայց ստիպված ետ դարձան՝ վատթարացող եղանակային պայմանների պատճառով։ Հուլիսի 7-ին վրա հասած ձնաբուքը թույլ չտվեց իրենց և ևս 14 հոգու իջնել 7480 մետր բարձրությունից։ Խումբն այնուհետև ճարահատ նահանջեց. երեք հայտնի գերմանացի լեռնագնացներ Ուլրիխ Վիլանդը (), Վիլհելմ Վելցենբախը () և ինքը՝ Մերքլը, ինչպես նաև վեց շերպեր մահացան՝ եղանակային պայմանների, լեռնային հիվանդության և գերհոգնածության պատճառով, մի քանիսն էլ սաստիկ ցրտահարվեցին։ Ողջ մնաց միայն Անգ Ցերինգը՝ յոթ օր ձնաբքի դեմ կատաղի պայքար մղելով։ Ասում են՝ այս աղետը «մասնակիցներին պատճառած տևական տառապանքներով հավասարը չունի լեռնագնացության պատմության մեջ»։

1937 թվականին Կարլ Վինը ևս մի արշավ կազմակերպեց դեպի Նանգա Պարբաթ նույն ճանապարհով, որով Մերքլի արշավախմբերն էին բարձրացել։ Լեռնագնացները որոշակի առաջընթաց գրանցեցին, թեև նախկինից ավելի դանդաղ՝ ձյան առատ տեղումների պատճառով։ Մոտավորապես հունիսի 14-ին գրեթե ողջ խումբը՝ յոթ գերմանացիներն ու ինը շերպերը հասան Ռախիոտի գագաթից ներքև տեղակայված 4-րդ բազային ճամբար, երբ ձնահյուս տեղի ունեցավ. բոլոր տասնվեց անդամները զոհվեցին։ Ինչպես պարզել է որոնողական ջոկատը, վրանները քամուց չէին քշվել, այլ թաղվել էին սառցի ու ձյան տակ։ Զոհերից մեկի հուշատետրում նշված էր. «Այստեղ ամեն րոպե կարող է ձնահյուս վրա հասնել»։

Գերմանացիները վերադարձան Նանգա Պարբաթ 1938 թվականին՝ Փոլ Բաուերի գլխավորությամբ, բայց այս անգամ էլ արշավին խանգարեց վատ եղանակը, և Բաուերը, աչքի առաջ ունենալով նախորդ ողբերգական դեպքերը, խմբին կարգադրեց իջնել նախքան Արծաթե թամբարդ հասնելը, որ գտնվում է Ռախիոտի գագաթի և նպատակակետի մեջտեղում։

### Աուֆշնայթերի արշավը
Պրոֆեսիոնալ լեռնագնաց Հենրիխ Հարերը Ալպյան ՍՍ լեռնային դիվիզիայի անդամ էր։ Զորավարժություններն իրականացվում էին Շվեյցարիայի Այգեր լեռան վրա 1938 թվականին։ Խմբի Գերմանիա վերադառնալուն պես Ադոլֆ Հիթլերը հանդիպում ունեցավ իրենց հետ։

1939-ի մայիսին Հարերն ընտրվեց Գերմանիայի Հիմալայան հիմնադրամի կողմից՝ մասնակցելու նոր արշավի դեպի Նանգա Պարբաթ, որ ղեկավարելու էր Փիթեր Աուֆշնայթերը։ Նրանց նպատակն էր բարձրանալ լեռան հյուսիսարևմտյան կողմից։ Այդ նպատակով նրանք հետազոտեցին Դիամիրի կողմը, որը, ինչպես պարզեցին, աշխատող տարբերակ էր. բայց սկսվեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, և արշավախմբի չորս անդամներին բրիտանացիները ձերբակալեցին Հնդկաստանի Դեհրադուն քաղաքում։ Հարերի և Աուֆշնայթերի՝ բանտից փախուստի և Տիբեթյան լեռնաշխարհով մեկ իրենց հետագա դեգերումների պատմությունն արտացոլվել է Հարերի «Յոթ տարի Տիբեթում» () գրքում։ Այս արշավի որոշ փաստական տվյալներ պահվում են ԱՄՆ արխիվների և փաստաթղթերի ազգային վարչությունում։

### Առաջին հաջողված փորձը

Նանգա Պարբաթի գագաթ առաջինը բարձրացել է ավստրիացի լեռնագնաց, գերմանա-ավստրիական արշավախմբի անդամ Հերման Բուլը Ռախիոտի լեռնալանջի կողմից 1953 թվականի հուլիսի 3-ին՝ Նանգա Պարբաթի՝ գերմանա-ավստրիական արշավի ժամանակ։ Արշավի կազմակերպիչը Վիլլի Մերքլի խորթ եղբայր Կարլ Հեռլիգքոֆերն էր Մյունխենից, իսկ արշավի ղեկավարը՝ 1932 և 1934 թվականների արշավների մասնակից Փիթեր Աշենբրեները Կուֆշտայնից։ Նախքան այս արշավը արդեն 31 մահ էր գրանցվել Նանգա Պարբաթի վրա։

Լեռը, սակայն, հաղթահարվեց սարսափելի դժվարությամբ. ուղեկիցների ետդարձից հետո վերջին 1300 մետրը Բուլը բարձրացավ միայնակ։ Պերվիտին (ստեղծված մեթամֆետամին հոգեխթանիչից, որ օգտագործում էին զինվորները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ) ու պադուտին հոգեմետ նյութերի և կոկա բույսի տերևներով թեյի ազդեցության տակ գագաթին հասավ չափազանց ուշ՝ երեկոյան ժամը 7-ին, ինչն ինքնին ռիսկային էր, իսկ բարձրանալու ընթացքը՝ նախատեսվածից ավելի դժվար ու ժամանակատար։ Կոշիկներին ամրացվող երկաթյա ճանկերից մեկը կորցնելու պատճառով իջնելը դանդաղեց։ Մինչ մութն ընկնելը Բուլը իջնել չհասցրեց և ստիպված եղավ ժայռի ելուստի վրա կանգնած գիշերել՝ մի ձեռքով մեկ այլ ելուստից բռնված։ Թեև ուժասպառությունից երբեմն քնով էր անցնում, բայցևայնպես կարողանում էր հավասարակշռությունը պահել։ Հաջորդ օրը՝ երեկոյան ժամը 7-ին՝ իջնելը սկսելուց 40 ժամ անց, վերջապես հասնում է բարձրադիր ճամբար։ Բուլը, որ այս լեռնագագաթը բարձրացել էր՝ առանց թթվածնով բալոնի, միակ մարդն է, որ 8000 մետրից բարձր լեռ է հաղթահարել միայնակ հենց առաջին փորձից։

1953 թվականին արշավին մասնակցած Հանս Էրթլը նկարահանում է «Նանգա Պարբաթ 1953» վավերագրական ֆիլմը։ Բուլի այս հերոսական պատմությունը արտացոլվել է նաև կանադացի ռեժիսոր Դոնալդ Շեբիբի 1986 թվականին թողարկված «Վերելք» () ֆիլմում։

### Հետագա փորձեր և հաջողություններ
Նանգա Պարբաթի գագաթը երկրորդ անգամ բարձրացել են գերմանացի լեռնագնացներ Թոնի Քինսհոֆերը, Զիգֆրիդ Լյովն ու Անդերլ Մանհարդտը 1962 թվականին Դիամիրի լեռնալանջի կողմից։ Նրանց ընտրած ճանապարհը մինչ օրս համարվում է ամենից ընդունելին լեռը հաղթահարելու համար։ Քինսհոֆերի ընտրած ճանապարհը շրջանցում է Դիամիրի լեռնալանջի կենտրոնական հատվածը, որտեղ գոյացած սառցադաշտերից ձնահյուսի վտանգ կա՝ փոխարենը անցնելով Դիամիրի ձախակողմյան ավելի քարքարոտ հատվածով։ 1970 թվականին լեռնագագաթ երրորդ անգամ բարձրանում են եղբայրներ Գյունթեր և Ռայնհոլդ Մեսսներները, այն էլ Ռուպալի զառիթափով, ինչն իրենցից առաջ դեռ ոչ ոք չէր արել։ Չկարողանալով իջնել նույն ճանապարհով՝ նրանք իջան Դիամիրի կողմով՝ այդպիսով կատարելով լեռան առաջին շրջանցը (սկսել բարձրանալ մի կետից, բայց իջնել մեկ այլ կետ)։ Գյունթերը մահացավ՝ մնալով ձնահյուսի տակ Դիամիրի լեռնալանջի վրա, որտեղ նրա դիակը հայտնաբերվեց 2005 թվականին։

1971 թվականին սլովակ լեռնագնացներ Իվան Ֆիալան և Մայքլ Օռոլինը հասան Նանգա Պարբաթի գագաթ նույն ճանապարհով, որով բարձրացել էր Բուլը 1953 թվականին, իսկ արշավախմբի մյուս անդամները բարձրացան Արծաթե թմբարդի վերևի հարավարևելյան գագաթը (7600 մետր) և Բաժինի կիրճի գագաթը (7850 մետր)` գլխավոր լեռնագագաթից քիչ հեռու։ 1976 թվականին Նանգա Պարբաթը հաղթահարվեց վեցերորդ անգամ, այս անգամ չորս հոգանոց խմբի կողմից, որ գագաթ հասավ Ռուպալի զառիթափի նոր ճանապարհով (այս կողմից առաջին հաջողված փորձը)` այն անվանելով Շելի ճանապարհ՝ արշավախմբի ավստրիացի ղեկավար Հանս Շելի () պատվին: Այդ ճանապարհով առաջինն անցել էր Կարլ Հեռլիգքոֆերը, բայց վերջինիս փորձը պսակվել էր անհաջողությամբ։ 1978 թվականին Ռայնհոլդ Մեսսները կրկին փորձ կատարեց բարձրանալու Դիամիրի կողմից. նա դարձավ առաջին մարդը, ով սկզբից մինչև վերջ բոլորովին միայնակ կարողացավ հասնել 8000 մետր բարձրությամբ գագաթ։

1984 թվականին ֆրանսիացի լեռնագնաց Լիլիան Բառարդը դարձավ Նանգա Պարբաթ բարձրացած առաջին կինը, իր հետ էր նաև ամուսինը՝ Մորիս Բառարդը։ 1985 թվականին լեհ լեռնագնացներ Եժի Կուկուչկան, Զիգմունտ Հայնրիխը, Սլավոմիր Լոբոձինսկին և մեքսիկացի Կարլոս Կարսոլիոն բարձրացան Ռուպալի զառիթափի աջակողմյան հարավարևելյան լեռնաճյուղը (որ կոչվում է նաև լեհական) և գագաթ հասան հուլիսի 13-ին։ Սա Կուկուչկայի հաղթահարած իններոդ 8000 մետրանոց գագաթն էր։ Իսկ 1985 թվականին լեհ կանանց արշավախումբ բարձրացավ գագաթ 1962 թվականի Դիամիրի լեռնալանջով իրականցված գերմանական արշավի ճանապարհով։ Վանդա Ռուտկևիչը, Կրիստինա Պալմովսկան և Աննա Չերվինսկան գագաթ հասան հուլիսի 15-ին։

«Ժամանակակից» արշավային ոճով առաջին անգամ Նանգա Պարբաթ բարձրացել են Բարի Բլանչարդը, Մարկ Թվայթը, Ուորդ Ռոբինսոնը և Քևին Դոյլը 1988 թվականին Ռուպալի զառիթափով՝ մեկ կամ երկու անհաջող փորձ կատարելով։ 2005 թվականին լեռնագնացների շրջանում նոր թափ ստացան ալպյան ոճով արշավները, որ կազմակերպվուլ էին Ռուպալի զառիթափով լեռը հաղթահարելու համար։

* 2005 թվականի օգոստոսին Պակիստանի ռազմական ուղղաթիռները փրկեցին սլովենացի լեռնագնաց Տոմաշ Հումարին, ով վեց օր չէր կարողանում դուրս գալ 5900 մետր բարձրության վրա գտնվող նեղ սառցե սարավանդից։ Սա այն քիչ դեպքերից է, երբ հնարավոր է եղել մարդկանց փրկել նման բարձրադիր վայրերից։
* 2005 թվականի սեպտեմբերին Վինս Անդերսոնն ու Սթիվ Հաուսը անհանեմատ քիչ բեռներով և արագ ուղիղ ճանապարհով բարձրանում են լեռնագագաթ՝ արժանանալով բազմաթիվ լեռնագնացների գովասանքներին։
* 2006 թվականին վենեսուելացի լեռնագնաց Խոսե Անտոնիո Դելգադոն, հասնելով Նանգա Պարբաթի գագաթ, վեց օր շարունակ վատ եղանակային պայմանների պատճառով չի կարողանում իջնել և օրեր անց՝ հուլիսի 17-ին կամ 18-ին, վախճանվում է։ Նա միակ վենեսուելացի լեռնագնացն է և մեկը այն քիչ լատինաամերիկացիներից, որ հինգ 8000 մետրանոց լեռներ են հաղթահարել։ Դելգադոյի արշավը և բազային ճամբարում իրականացված փրկարարական գործողությունները մասամբ նկարահանվել են լեռնագնացության մասին հեռուստասերիալի փորձնական սերիայի համար։ Նկարահանող «Էքսպլորարթ ֆիլմս» կինոստուդիան () հետագայում թողարկեց այդ նկարահանումների վրա հիմնված գեղարվեստական վավերագրական «Գագաթից վեր» () ֆիլմը, որի պրեմիերան Հարավային Ամերիկայում նախատեսվում էր 2008 թվականի հունվարին։
* 2008 թվականի հուլիսի 15-ին իտալացի լեռնագնաց Կարլ Ունտերկիրխերը սառցադաշտի անդունդն ընկավ, երբ Ուոլթեր Նոնսի և Սիմոն Կեռերի հետ միասին փորձում էր դեպի գագաթը տանող նոր ճանապարհ բացել։ Ունտերկիրխերը խորխորատում էլ կնքեց իր մահկանացուն, իսկ Նոնսին և Կեռերին փրկեց Պակստանյան բանակը։
* 2009 թվականի հուլիսի 12-ին հարավկորեացի լեռնագնաց Գո Մի Յոնգը, շտապելով ռեկորդ գրանցել՝ որպես բոլոր 8000 մետրանոց լեռները հաղթահարած առաջին կինը, Նանգա Պարբաթի գագաթից իջնելիս սայթաքեց ժայռից վատ եղանակային պայմաններում։
* 2012 թվականի հուլիսի 15-ին շոտլանդացիներ Սենդի Ալանը և Ռիք Ալենը դարձան առաջին լեռնագնացները, ովքեր հասան Նանգա Պարբաթի գագաթ 10 կիլոմետր երկարությամբ Մազենոյի լեռնաշարքով։ Նրանք հասան Դիամիրի լեռնալանջի բազային ճամբար 18 օր անդադար բարձրանալուց հետո։ Այս նվաճման համար 2013 թվականի ապրիլին պարգևատրվել են «Ոսկե սառցահատ» () մրցանակով։
* 2024 թվականի հուլիսի 10-ին Վադիմ Դրելը () Նանգա Պարբաթ բարձրանալու իր արագությամբ ռեկորդ սահմանեց՝ հասնելով բազային ճամբարից գագաթ ընդամենը 15 ժամ 18 րոպեում՝ դրա հետ մեկտեղ չօգտագործելով թթվածնային բալոններ։

### Ձմեռային արշավներ
Ձմռան ամիսներին դեպի Նանգա Պարբաթ առաջին հաջողված արշավը կատարել են լեռնագնացներ Ալի Սադփարան, Ալեքս Թիկոնը () և Սիմոնե Մոռոն 2016 թվականի փետրվարի 26-ին։

Երկրորդ ձմեռային արշավը իրականացրել են լեհ լեռնագնաց Տոմաշ Մացկևիչը () և ֆրանսուհի Էլիզաբեթ Ռևոլը 2018 թվականի հունվարի 25-ին։

Նախորդ ձմեռային արշավները.
* 1988-1989 – լեհական Զակոպանեի բարձրլեռնային ակումբի կողմից կազմակերպված արշավը՝ Մաչեյ Բերբեկայի () ղեկավարած 12 հոգանոց խմբի մասնակցությամբ։ Նրանք նախ փորձ արեցին բարձրանալ Ռուպալի զառիթափով, ապա Դիամիրի լեռնալանջով։ Մաչեյ Բերբեկան, Պյոտր Կոնոպկան և Անջեյ Օսիկան () Մեսսների ճանապարհով հասան 6500-6800 մետր բարձրության։
* 1990-1991 – Մաչեյ Բերբեկայի ղեկավարած լեհ-անգլիական արշավախումբը Մեսսների ճանապարհով հասավ 6600 մետր բարձրության, ինչից հետո Անջեյ Օսիկան և Ջոն Թինքերը Շելի ճանապարհով բարձրացան Ռուպալի զառիթափը՝ հասնելով 6600 մետր բարձրության։
* 1991-1992 – Զակոպանեի բարձրլեռնային ակումբի կողմից կազմակերպված և Մաչեյ Բերբեկայի ղեկավարած լեհական արշավը Ռուպալի հովտից։ Լեռնագնացներն այս արշավն իրականացրին ալպյան ոճով և Շելի ճանապարհով հասան 7000 մետր բարձրության։
* 1992-1993 – ֆրանսիացի լեռնագնացներ Էրիկ Մոնյեի և Մոնիկ Լոսքոսի՝ Շելի ճանապարհով կատարած արշավը Ռուպալի զառիթափով։ Նրանք ժամանեցին բազային ճամբար դեկտեմբերի 20-ին։ Էրիկը հունվարի 9-ին հասավ 6500 մետր բարձրության, իսկ հունվարի 13-ին կիսատ թողեց արշավը։
* 1996-1997 – երկու արշավ.
** Անջեյ Զավադայի ղեկավարած արշավը՝ մեկնարկած Դիամիրի հովտից, իրականացված Քինսհոֆերի ճանապարհով։ Զբիգնև Տշմելի () և Կշիշտոֆ Պանկևիչի () խմբի դեպի գագաթ կատարած արշավի ժամանակ Տշմելը հասավ 7800 մետր բարձրության, սակայն ցրտահարությունը թույլ չտվեց ճանապարհը շարունակել։ Բազային ճամբարից երկու լեռնագնացներին էլ ուղղաթիռներով տեղափոխեցին հիվանդանոց։
** Վիկտոր Սանդերսի ղեկավարած՝ Դիամիրի լեռնալանջով բրիտանական արշավը՝ իրականացված Քինսհոֆերի ճանապարհով։ Վիկտոր Սանդերսը, Դեյն Ռաֆայել Ջենսենը և պակիստանցի Ղուլամ Հասանը հասան 6000 մետր բարձրության։
* 1997-1998 – Անջեյ Զավադայի ղեկավարած լեհական արշավը՝ մեկնարկած Դիամիրի հովտից Քինսհոֆերի ճանապարհով։ Արշվախումբը, հասնելով 6800 մետր բարձրության, ձյան առատ տեղումների պատճառով նպատակակետին հասնել չկարողացավ։ Քարաթափման հետևանքով Ռիշարդ Պավլովսկու ոտքը կոտրվեց։
* 2004-2005 – ավստրիացի եղբայրներ Վոլֆգանգ և Գերֆրիդ Գեշլները Քինսհոֆերի ճանապարհով Դիամիրի կողմից հասան 6500 մետր բարձրության։
* 2006-2007 – լեհական «HiMountain» կազմակերպության կողմից ֆինանսավորվող արշավը՝ իրականացված Ռուպալի կողմից Շելի ճանապարհով։ Կշիշտոֆ Վելիցկու ղեկավարած արշավախումբը, որի անդամներն էին Յան Շուլցը, Արթուր Հայզերը, Դարիուշ Զալուսկին, Յացեկ Յավենը, Յացեկ Բերբեկան, Պշեմիշլավ Լոզինսկին և Ռոբերտ Շիմչակը, հասավ 7000 մետր բարձրության։
* 2007-2008 – իտալացի լեռնագնաց Սիմոնե Լա Տեռան և պակիստանցի լեռնագնաց Մերբան Քարիմը միայնակ սկսեցին բարձրանալ դեկտեմբերի սկզբին՝ հասնելով 6000 մետր բարձրության։
* 2008-2009 – լեհ լեռնագնացներ Յացեկ Թելերի (ղեկավար) և Յարոսլավ Զուռավսկու արշավը Դիամիրի կողմից։ Բարձր ձնածածկույթը թույլ չտվեց իրերը քարշ տալ մինչև ստորոտ, ուստի ստիպված եղան բազային ճամբարը դնել հինգ կիլոմետր շուտ, իսկ առաջին ճամբարը՝ 5400 մետր բարձրության վրա։
* 2010-2011 – երկու արշավ:
** Սերգեյ Նիկոլաևիչ Ցիգանկովը Դիամիրի կողմից Քինսհոֆերի ճանապարհով միայնակ հասավ 6000 մետր բարձրության։ Թոքերի այտուցվելուց հետո նա կիսատ թողեց արշավը։
** Լեհ լեռնագնացներ Տոմաշ Մացկևիչի և Մարեկ Կլոնովսկու՝ «Նանգա երազանք - արդարություն բոլորի համար» () արշավը. Դիամիրի կողմից Քինսհոֆերի ճանապարհով հասան 5100 մետր բարձրության։
* 2011-2012 – երեք արշավ.
** Տոմաշ Մացկևիչը, Մարեկ Կլոնովսկին «Թուփ» () մականունով լեռնագնացի հետ միասին «Նանգա երազանք - արդարություն բոլորի համար» արշավին Դիամիրի կողմից Քինսհոֆերի ճանապարհով հասան 5500 մետր բարձրության։
** Դենիս Ուռուբկոն և Սիմոնե Մոռոն նախ Դիամիրի կողմից Քինսհոֆերի ճանապարհով, այնուհետև Մեսսների ճանապարհով (որով առաջին փորձն արվել է 2000 թվականին) հասան 6800 մետր բարձրության։
* 2012-2013 – չորս արշավ.
** Ֆրանսիացի լեռնագնաց Ջոել Վիշնևսկու ալպյան ոճով մենարշավը Ռուպալի զառիթափով։ Փետրվարի 6-ին անհետ կորած և հավանաբար ձնահյուսի տակ մնացած Վիշնևսկու մարմինը գտան սեպտեմբերին մոտ 6100 մետր բարձրության վրա։
** Իտալացի լեռնագնաց Դանիել Նարդին և ֆրանսուհի Էլիզաբեթ Ռևոլը, Դիամիրի կողմից անցնելով Մամմերիի լեռնաշարքը, հասան 6450 մետր բարձրության։
** Հունգարա-ամերիկյան արշավ՝ Դեյվիդ Քլայնի, Զոլտան Աշի և Իան Օվերթոնի մասնակցությամբ։ Զոլտանը, դեպի բազային ճամբար շարժվելիս ցրտահարվելով, չի շարունակում արշավը։ Դեյվիդն ու Իանը Դիամիրի կողմից հասան մոտ 4500 մետր բարձրության։
** Լեհ լեռնագնացներ Տոմաշ Մացկևիչի և Մարեկ Կլոնովսկու՝ «Նանգա երազանք - արդարություն բոլորի համար» արշավը՝ իրականացված Ռուպալի կողմից Շելի ճանապարհով։ Մարեկ Կլոնովսկին հասնում է 6600 մետր բարձրության, իսկ Մացկևիչը 2013 թվականի փետրվարի 7-ին միայնակ հաղթահարում է 7400 մետր։
* 2013-2014 – չորս արշավ.
** Իտալացի լեռնագնացներ Սիմոնե Մոռոյի, Էմիլիո Պրեվիտալիի և գերմանացի Դեյվիդ Գյոթլերի արշավը՝ իևականացված Ռուպալի կողմից Շելի ճանապարհով։ Այս արշավախմբի հետ համագործակցում էր լեհական արշավախումբը։ Փետրվարի 28-ին Դեյվիդ Գյոթլերը դնում է չորրորդ ճամբարը մոտ 7000 մետր բարձրության վրա։ Մարտի 1-ին Տոմաշ Մացկևիչի հետ միասին հասնում է մոտ 7200 մետր բարձրության։ Նույն օրը Դեյվիդն ու Սիմոնեն որոշում են ավարտել արշավը։
** Ռուպալի կողմից Շելի ճանապարհով իրականացված «Նանգա երազանք - արդարություն բոլորի համար» արշավը՝ լեհ լեռնագնացներ Տոմաշ Մացկևիչի, Մարեկ Կլոնովսկու, Յացեկ Թելերի, Պավել Դունայի, Միխալ Օբրիցկու և Միխալ Ջիկովսկու մասնակցությամբ։ Վերջիններիս հետ համագործակցում էր իտալա-գերմանական արշավախումբը։ Մարտի 1-ին Տոմաշ Մացկևիչը և Դեյվիդ Գյոթլերը հասան մոտ 7200 մետր բարձրության։ Մարտի 8֊ին մոտ 5000 մետր բարձրության վրա Պավել Դունայն ու Միխալ Օբրիցկին մնացին ձնահյուսի տակ և լուրջ կոտրվածքներ ստացան։ Այնուամենայնիվ, նրանց հաջողվեց փրկել։
** Գերմանացի լեռնագնաց Ռալֆ Դույմովիցի՝ Դիամիրի կողմից Ռայնհոլդ Մեսսների ճանապարհով (որով առաջին անգամ արշավել են 1978 թվականին) իրականացրած արշավը։ Նրա ուղեկիցն էր Փոլ Դարիուշ Զալուսկին, ում նպատակը գագաթ բարձրանալը չէր. իր պարտականությունը տեսանկարահանումներ կատարելն էր։ Դեկտեմբերի 30-ին երկուսն էլ հասան 5500 մետր բարձրության։ Հունվարի 2-ին Դույմովիցը, զգուշանալով սառցե սյուներով պատված հատվածից, ռիսկի չդիմեց և կիսատ թողեց արշավը։
** Իտալացի լեռնագնաց Դանիել Նարդին Դիամիրի կողմից միայնակ անցավ Մամմերիի լեռնաշարքը։ Առաջին դադարն առնելով 4900 մետր բարձրության վրա՝ հասավ մոտ 5450 մետր բարձրության։ Մարտի 1-ին որոշեց ավարտել արշավը։
* 2014-2015 – հինգ արշավ.
** Փոլ Տոմաշ Մացկևիչի և ֆրանսուհի Էլիզաբեթ Ռևոլի 2014-15 ձմռանն իրականացրած արշավը դեպի Նանգա Պարբաթ։ Նրանք բարձրացան Դիամիրի լեռնալանջի հյուսիսարևմտյան հատվածը՝ հասնելով 7800 մետր բարձրության, շարժվելով նույն ճանապարհով, որով առաջինն անցել էին Մեսսներն ու Հանսփիթերը 2000 թվականին, սակայն գագաթ այդպես էլ չէին հասել։
** Իտալացի լեռնագնաց Դանիել Նարդին բարձրացավ Մամմերիի լեռնաշարքը Դիամիրի կողմից, իր հետ էին նաև լուաանկարիչ Ռոբերտո Դել Մոնաշը և տեսանկարահանող Ֆեդերիկո Սանտինին։
** Չորս հոգանոց արշավախումբը, որի անդամներն էին ռուս լեռնագնացներ Նիկոլայ Տոտմյանինը, Սերգեյ Կոնդրաշկինը, Վալերի Շամալոն և Վիկտոր Սմիթը, հասավ 7150 մետր բարձրության՝ շարժվելով Ռուպալի կողմից Շելի ճանապարհով։
** Երեք հոգանոց արշավ, որի մասնակիցներն էին իրանցի լեռնագնացներ Ռեզա Բահադորը, Իրաջ Մաանին և Մահմուդ Հաշեմին։
* 2015-2016 – հինգ արշավ.
** 2015-16 ձմռանը Տոմաշ Մացկևիչի, Էլիզաբեթ Ռևոլի և Արսալան Ահմեդ Անսարիի իրականացրած «Նանգա Լայթ» () արշավը։ Հունվարի 22-ին Մացկևիչն ու Ռևոլը հասան 7500 մետր բարձրության, սակայն սաստիկ ցրտի պատճառով ստիպված եղան կիսատ թողնել արշավը։
** 2015-2016 ձմռանը Ադամ Բելեցկու և Յացեկ Չեխի իրականացրած «Nanga Stegu Revolution» արշավը։ Ընկնելու հետևանքով Բելեցկու ստացած վնասվածքները թույլ չտվեցին արշավախմբին շարունակել ճանապարհը։
** Մարեկ Կլոնովսկու ղեկավարած «Նանգա երազանք - արդարություն բոլորի համար» արշավը՝ Պավել Դունայի, Պավել Վիտկովսկու, Տոմաշ Ջիոբկովսկու, Միխալ Ջիկովսկու, Պավել Կուդլայի, Պյոտր Տոմզայի, Քարիմ Հայաթի և Սաֆդար Քարիմի մասնակցությամբ։
** Ալեքս Թիկոնի, Դանիել Նարդիի և Ալի Սադփարայի միջազգային արշավախումբը։
** Իտալացի լեռնագնացներ Սիմոնե Մոռոյի և Թամարա Լունգերի արշավը։
** Վերոնշյալ երկու արշավախմբերը (բացառությամբ Դանիել Նարդիի) միավորեցին ուժերը, և 2016 թվականի փետրվարի 26-ին իտալացի լեռնագնաց Սիմոնե Մոռոն, բասկ Ալեքս Թիկոնը և Ալի Սադփարան, հասնելով գագաթ, դարձան առաջին լեռնագնացները, ովքեր հաղթահարեցին Նանգա Պարբաթը ձմռանը, մինչդեռ Թամարա Լունգերը գագաթից ներքև կանգ առավ՝ սրտխառնոցի և սաստիկ ցրտի պատճառով. Նուր աբբաս Քուրեշիին տված հարցազրույցում Լունգերն ասաց, որ իր ուժերը լիովին օգտագործել է, սակայն առողջական վիճակը թույլ չի տվել գագաթ հասնել։
* 2017-2018 - մեկ արշավ.
** Լեհ լեռնագնաց Տոմաշ Մացկևիչը և ֆրանսուհի Էլիզաբեթ Ռևոլը գագաթ բարձրացան Դիամիրի կողմից 2018 թվականի հունվարի 25-ին։ Մացկևիչի ձեռքերը, ոտքերն ու դեմքը սաստիկ ցրտահարվել էին, նաև ձնային կուրության՝ ֆոտոկերատիտի և լեռնային հիվանդության ախտանշաններ ուներ։ Ռևոլի ձեռքերն ու ոտքերը ևս ցրտահարվել էին, բայց ոչ այդաստիճան։ Այդ ժամանակ դեպի Չոգորի արշավող լեհ լեռնագնացներ Դենիս Ուռուբկոն և Ադամ Բելեցկին հասան օգնության։ Նրանք փրկեցին 6026 մետր բարձրության վրա գտնվող Ռևոլին, իսկ Մացկևիչը մնաց մոտ 7300 մետր բարձրության վրա։ Վատ եղանակի և սպասվող ձնաբքի պայմաններում Մացկևիչին փրկել չհաջողվեց։ Հունվար 28-ին Ռևոլին բուժման նպատակով տեղափոխեցին Իսլամաբադ, իսկ հունվարի 30-ի երեկոյան՝ Սալանշի հիվանդանոց։
*2018-2019 – մեկ արշավ.
**2019 թվականի փետրվարի 26-ին անհետ կորան դեպի Նանգա Պարբաթ արշավող Դանիել Նարդին և Թոմ Բալարդը (լեռնագնաց Էլիսոն Հարգրիվսի որդին)։ Նրանց մարմինները հայտնաբերեցին լեռան վրա երկար որոնումներից հետո՝ 2019 թվականի մարտի 9-ին։

### Թալիբների հարձակում
2013 թվականի հունիսի 23-ին որպես Գիլգիթ-Բալթիստանի անվտանգության ծառայության աշխատակիցներ զգեստավորված 15 ծայրահեղական ակտիվիստներ Նանգա Պարբաթի բազային ճամբարում գնդակահարել են տասը օտարերկրացի լեռնագնացների (մեկ լիտվացի, երեք ուկրաինացի, երկու սլովակ, երկու չինացի, երկու ամերիկացի՝ ազգությամբ չինացի, և մեկ նեպալցի) և մեկ պակիստանցի գիդի։ Եվս մեկ օտարերկրացի վիրավորվել է։ Հարձակումը տեղի է ունեցել գիշերը ժամը 1-ի սահմաններում. Թալիբան կառավարության տեղի ինքնակառավարման մարմինն իր վրա է վերցրել կատարվածի համար պատասխանատվությունը։

## Հիշատակություններ գրականությունում և ֆիլմերում
Էրիկ Ռյուքեր Էդդիսոնի «Տիրուհիների տիրուհին» () գրքի առաջին գլխում կա մի նկարագրական հատված, որտեղ հեղինակը իր լուսահոգի հայրենակից Լեսսինգեմին համեմատում է Նանգա Պարբաթի հետ.
:«Այսքան տարի է անցել, բայց դեռ հիշում եմ` ինչպես էր նկարագրում այն անասելի զգացումը, որ պատում է քեզ Քաշմիրի հովիտներից Նանգա Պարբաթը տեսնելիս. ժամեր շարունակ անցնում ես լուռ, անտառաշատ տեղանքով, բարձրանում ես ձորաբերանի ոլորապտույտ ճանապարհով, և դեռ ոչ մի երևելի բան` փարթամ բուսականությամբ, լեռնոտ ու ջրվեժներով աչքը շոյող մի երկիր. մեկ էլ հանկարծ ոլորանից թեքվում ես դեպի հովիտ և տեղնուտեղը քարանում առաջդ բացված տեսարանից` շլացնող վեհությամբ ավելի քան չորսուկես կիլոմետր վեր խոյացող սառցե գահավեժներով ու երկնամուխ լեռնակատարներով մի հսկա, որ ընդամենը մոտ քսան կիլոմետր հեռավորությունից նայելիս փակում է երկնակամարի քառորդ մասը։ Եվ այժմ, երբ հիշում եմ Լեսսինգեմի հետ մեր առաջին հանդիպումն այն հովտամերձ փոքրիկ եկեղեցում, Նանգա Պարբաթն է մտքիս գալիս»։ (*Տիրուհիների տիրուհին*, 1935, էջ 2-3)

Ջոնաթան Նիլը «Ձյան վագրեր» () վերնագրով գիրք է գրել 1934 թվականին դեպի Նանգա Պարբաթ իրականացված արշավների մասին։ Նա հարցազրույց է վերցրել բազմաթիվ փորձառու շերպերից, այդ թվում Անգ Ցերինգից, որ միակ ողջ մնացածն էր 1934 թվականի գերմանական արշավից։ Գրքում ներկայացվում են արշավի ողբերգական ավարտի պատճառները, զուգահեռ նաև քսաներորդ դարասկզբի լեռնագնացության պատմությունը, 1930-ականների Գերմանիայի քաղաքականության համատեքստը և շերպերի կյանքի հանգամանալից նկարագիրը։

1953 թվականին թողարկված «*Նանգա Պարբաթ 1953*» վավերագրական ֆիլմի օպերատորը և ռեժիսորն է ֆիլմարտադրող Հանս Էրթլը, որ անձամբ մասնակցել է արշավին և բարձրացել մինչև 5-րդ ճամբար (6500 մետր)։ Յոզեֆ Ֆիլսմայերի նկարահանած «*Նանգա Պարբաթ*» ֆիլմը եղբայրներ Գյունթեր և Ռայնհոլդ Մեսսներների 1970 թվականին կատարած արշավի մասին է։ Դոնալդ Շեբիբի 1986 թվականին նկարահանած «*Վերելք*» () ֆիլմը պատկերում է Նանգա Պարբաթը հաղթահարած առաջին լեռնագնացի՝ Հերման Բուլի արշավը։ 2021-ին նկարահանված փաստագրական ֆիլմը ներկայացնում է Նարդիի և Բալարդի 2019 թվականի համատեղ արշավի նախապատմությունը։

Ժան Ժակ Աննոյի 1997 թվականին նկարահանած «Յոթ տարի Տիբեթում» () ֆիլմի սկզբում խոսվում է Հայնրիխ Հարերի՝ Նանգա Պարբաթ բարձրանալու մոլուցքի մասին, երբ դեռ նոր էր սկսվել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը։

Ավստրիական Էդենբրիջ () խմբի «*Եղբայրները Դիամիրի վրա*» () երգը հիմնված է Մեսսներ եղբայրների դեպի Նանգա Պարբաթ կատարած հաջող արշավի վրա։

Նանդա Պարբաթը DC Տիեզերքի () կոմիքսներում հանդիպող մտացածին քաղաք է, որն իր անունը ստացել է հիմալայան լեռնագագաթից։

2017 թվականին թողարկված գերմանական «Խավար» () հեռուստասերիալի կերպարներից մեկը այսպիսի արտահայտություն է անում՝ «Նանգա Պարբաթը նվաճված է»` բացատրելով, որ այժմ 1953 թվականն է։

## Մոտակա գագաթներ
* Ռախիոտ
* Չոնգրա
* Մազենո
* Ռուպալ
* Լայլա (Ռուպալի հովիտ)
* Շաիգիրի

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

* The German obsession with Nanga Parbat – War Life | Nathan Morley
* 
* 
* 
* 
* 
* Irving, R. L. G., *Ten Great Mountains* (London, J. M. Dent & Sons, 1940)
* Ahmed Hasan Dani, Chilas: The City of Nanga Parvat (Dyamar). 1983. 
* Alpenvereinskarte "Nanga Parbat", 1:50,000, Deutsche Himalaya Expedition 1934.
* Andy Fanshawe and Stephen Venables, *Himalaya Alpine-Style*, Hodder and Stoughton, 1995.
* Audrey Salkeld (editor), *World Mountaineering*, Bulfinch, 1998.
* American Alpine Journal
* Himalayan Index 
* DEM files for the Himalaya (Corrected versions of SRTM data)
* Guardian International story on Gunther Messner
* *Climbing* magazine, April 2006.

## Գրականություն
* 
* Messner, Reinhold, *Solo Nanga Parbat*, London, Kale and Ward, 1980,  (Britain),  (USA)

## Արտաքին հղումներ
*Nanga Parbat on summitpost.org
*Nanga Parbat on Himalaya-Info.org (German)
*A mountain list ranked by local relief and steepness showing Nanga Parbat as the World #1
*A Quick approach through lovely meadows leads to the base camp of NANGA PARBAT’s enormous RUPAL face

Կատեգորիա:Ասիայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Ասիայի լեռներ
Կատեգորիա:Հիմալայներ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Պակիստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Պակիստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Պակիստանի լեռներ