open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ելփին

**Ելփին**, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Արենի համայնքում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ։

## Աշխարհագրություն
Ելփին գյուղը գտնվում է Վայոց ձորի մարզի հարավարևմտյան մասում՝ Ելփին գետի ափին։ Բնակավայրի կողքին է գտնվում ԹուխԲնակավայրը Ծովի մակարդակից բարձր է 1545 մ, իսկ հողատարածքները՝ 1400 մ-ից մինչև 2800 մ։ Մարզկենտրոն Եղեգնաձորից հեռու է 26 կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք, իսկ մայրաքաղաք Երևանից` 97 կմ։

Ելփին գյուղի անմիջապես արևմուտքով անցնում է Հայաստանի Մ 2 միջպետական ավտոճանապարհը, որի հարևանությամբ գտնվող լեռներով անցնում է հայ-ադրբեջանական շփման գիծը, որը բաժանում է Վայոց ձորի մարզը Ադրբեջանի Հանրապետության կազմում ընդգրկված Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունից։ Բնակավայրի հյուսիս-արևմուտքում գտնվում է Արարատի մարզի Զանգակատուն, հարավ-արևելքում՝ Վայոզ ձորի մարզի Չիվա և Ռինդ բնակավայրերը։

### Կլիմա
Կլիման` մեղմ է, մթնոլորտային տեղումների տարեկան միջին քանակը տատանվում է 280-350 մմ սահմաններում։ Ամենաբարձր դրական աստիճանը արձանագրվել է +43&nbsp;°C, ամենացածրը` -30&nbsp;°C։

## Պատմություն
Վայոց ձորի մարզի Ելփին գյուղը վերաբնակեցվել է 1828 թվականի ռուս-պարսկական պատերազմից հետո, պատմական Հայաստանի Սալմաստ գավառի Բրադես գյուղից տեղափոխված հայերով։ Գյուղի ներկայիս անվանումը առաջացել է գյուղի տարածքում գտնվող պատմական Նրբույն-Նրբին-Էրփին-Ելփին ձևափոխությունից։

Ելփին գյուղի ներկայիս վարչական տարածքում են գտնվում պատմական Աղոպեն, Խնձորուտ, Կեչուտ, Ճոճանակ, Ճավաձոր, Մոխրոտ և այլ բնակավայրեր։

### Պատմամշակութային հուշարձաններ
Ելփին գյուղի տարածքում առկա են բազմաթիվ պատմամշակութային հուշարձաններ, որոնց մի մասը 2003 թվականի դրությամբ հաշվառված են պետության կողմից։ Պետության կողմից հաշվառված պատմամշակութային հուշարձանների ցանկում առկա են 7 հուշարձան, որոնցից 3-ը հանրապետական և 4-ը տեղական նշանակության կարգավիճակով։ Դրանցից են գյուղի մեջ՝ խիտ կառուցապատված միջավայրում գտնվող և 14-ից 20-րդ դարերով թվագրվող գերեզմանոցը, այնտեղ գտնվող և 14-րդ դարով թվագրվող խաչքարը, գյուղից 1 կմ դեպի հարավ-արևելք՝ Ելփին - Եղեգնաձոր ճանապարհի եզրին, բարձրադիր տեղանքում գտնվող և 14-ից 19-րդ դարերով թվագրվող գերեզմանոցը, 17-րդ դարով թվագրվող Թուխ մանուկ մատուռը, վերջինի հարավային կողմում տեղադրված և 14-րդ դարով թվագրվող խաչքարը, գյուղի հյուսիսային մասում գտնվող և 1908 թվականին կառուցված կիսավեր եկեղեցին, գյուղից 0․5 կմ դեպի հարավ-արևելք՝ Եղեգնաձոր տանող ճանապարհի աջ կողմում գտնվող և 10-րդ դարով թվագրվող խաչքարը։

## Բնակչություն
Նախնիների մի մասը 1829-1830 թթ.-ին գաղթել է Սալմաստից։

Բնակչությունն ամբողջությամբ հայեր են, կրոնը՝ հայ առաքելական։ Ելփին համայնքի տնային տնտեսությունների թիվը 2011 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ կազմում է 259, բնակչության ընդհանուր թիվը 1389, որից տղամարդիկ՝ 704, կանայք՝ 685։

Ելփինի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է հացահատիկի, ծխախոտի մշակությամբ, այգեգործությամբ և անասնապահությամբ։

## Տես նաև
* Ելփինի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արենի համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Զառիթափ

**Զառիթափ**, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում, մարզկենտրոնից՝ 27 կմ հարավ-արևելք, Արփա գետի ձախ կողմում։ Գյուղը Վայք-Մեղրի մայրուղուց հեռու է 6 կմ, Երևանից` 140 կմ։

Զառիթափ գյուղը հիմնադրվել է 1829 թ.-ին։

## Աշխարհագրություն
**Զառիթափ** գյուղը գտնվում է Վայքի լեռնաշղթայի հարավարևելյան մասում։ Ծովի մակերևույթից բարձր է 1400-2100 մ։ Հյուսիս արևելքից սահմանակից է պետական անտառ-արգելանոցին, արևելքից Գոմք գյուղին, հարավից Մարտիրոս գյուղին, արևմուտքից Փոռ և Ազատեկ գյուղերին։

Գյուղի հյուսիսային սահմանով անցնում է Արփա գետը։ Գյուղը փռված է յոթ բլուրների վրա, գյուղամիջով անցնում է Փշոնք գետը, որին միանում են չորս փոքրիկ վտակներ։

## Բնակչություն
Զառիթափի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, պտղաբուծությամբ, բանջարաբուծությամբ և ծխախոտագործությամբ։

Գյուղն ունի 501 տնտեսություն։ Ընդհանուր հողատարածքը կազմում է 5346 հեկտար, որից՝ մշակովի հողերը՝ 3860 հեկտար վարելահողերը՝ 485 հեկտար, այգիիներ՝ 12 հեկտար, արոտավայրեր՝ 3050 հեկտար։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Զառիթափում կան XIX դարի եկեղեցի, ամրոցներ (XVII-XVIII դարեր), հյուսիսարևելյան մասում՝ Սբ. Վառվառա մատուռ (XIX դար)։

## Հասարակական կառույցներ
Գյուղն ունի միջնակարգ դպրոց, գործող մանկապարտեզ, առողջության առաջնային պահպանության կենտրոն, մանկապատանեկան տուրիստական բազա։

## Տես նաև
* Զառիթափի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)

## Արտաքին հղումներ
* 
* World Gazeteer: Armenia &ndash; World-Gazetteer.com
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Վայք համայնքի բնակավայրեր
Զեդեա

**Զեդեա** (նախկին անվանումը՝ *Զեյթա*), գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Վայքի տարածաշրջանում, մարզկենտրոնից 17 կմ հարավ-արևելք, Վայքի լեռների հյուսիսային փեշերին։ Վերանվանվել է **Զեդեա** 1991 թ. ապրիլի 3-ին։

## Աշխարհագրություն
Գյուղը գտնվում է Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի հյուսիս արևելյան մասում՝ մարզկենտրոնից 20 կմ հյուսիս արևելք։ Այն փռված է Վարդաբլուր և Հարսնասար լեռների ստորոտում՝ ծովի մակարդակիցից բարձր է 1500-1600 մ։ Սահմանակից է մարզի Ագարակաձոր, Վայք, Մալիշկայ ու Ազատեկի համայնքներին։ Գյուղի տարածքով անցնում է Արփա գետը։

## Պատմություն
**Զեդեա** գյուղը 1988 թվականի նոյեմբեր ամսից վերաբնակեցվել է Նախիջևանի շրջանի Ազնաբերդ գյուղից արտագաղթած հայերով։

Գյուղը ավելի հին է քան ենթադրվում է, որի վկայությունն են զարդաքանդակներով խաչքարերը և հունական տառերով գերեզմանաքարերի արձանագրությունները, ինչից կարելի է ենթադրել, որ այստեղ ապրել են հայեր, հույներ, ադրբեջանցիներ, որից հետո այս գյուղում իրենց հանգրվանն են գտել Նախիջևանից տեղահանված հայերը։

Գյուղի շրջակայքում կա երկու հին գյուղատեղիներ։ Գերեզմանաքարերի արձանագրություններից ենթադրվում է, որ գյուղերից մեկը հունական է եղել։ Հին հայկական գերեզմանոցի մոտակայքում հայտնաբերվել է ջրաղաց, ինչը թույլ է տալիս ենթադրել, որ գյուղի բնակիչները նախկինում էլ զբաղվել են հացահատիկի մշակությամբ։ Բոլոր ժամանակներում գյուղի հիմնական եկամտի աղբյուրը եղել է հողագործությունը և անասնապահությունը։

Ըստ Ստեփանոս Օրբելյանի՝ դեռ միջնադարում գոյություն է ունեցել Վայոց ձոր գավառի Զեդյա գյուղը։ Գյուղի պատմության վերաբերյալ այլ մանրամասներ չկան։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Զեդեայի մշտական բնակչությունը կազմել է 141, առկա բնակչությունը՝ 137 մարդ։ Մինչև 1989 թ. բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով։
Զեդեայի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, բանջարաբուծությամբ, այգեգործությամբ և դաշտավարությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղի տարածքում կան հին գյուղատեղիներ, խաչքարեր, մոտակայքում՝ Քարատակ գյուղատեղին։

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Վայք համայնքի բնակավայրեր
Ընկճախտային համախտանիշ

**Ընկճախտային (կամ դեպրեսսիվ) համախտանիշ** ( - ընկճվածություն), հոգեախտաբանական համախտանիշ, որն առանձնանում է ախտանիշների եռյակով.
# վատ տրամադրություն (հիպոթիմիա),
# ինտելեկտուալ գործունեության դանդաղացում (բրադիփսիխիա),
# տեղաշարժման դանդաղեցում։

Ընկճախտային համախտանիշի համար բնութագրական է նաև բնազդային գործունեության ճնշվածությունը (ախորժակի կորուստ ընդհուպ մինչև անորեքսիա կամ ընդհակառակն՝ շատակերություն, սեքսուալ հակումների նվազեցում, ինքնապաշտպանական ձգտումների նվազեցում, ինքնասպանության մասին մտքերի առաջացում), ուշադրության կենտրոնացման դժվարությունները, սեփական անձի վերաբերյալ ցածր գնահատականը (որոշ դեպքերում՝ խորը ընկճախտի ժամանակ, այն հասնում է մինչև ինքնամեղադրանքի ու ինքնաոչնչացման մասին զառանցանքների)։

## '''Հիվանդություններ, որոնց դեպքում բնութագրական է ընկճախտային համախտանիշը'''
Հաճախ ընկճախտային համախտանիշը նկատվում է երկբևեռ աֆֆեկտիվ խանգարման կամ կրկնվող ընկճախտի դեպքում։ Բացի դրանից, այս համախտանիշը բնութագրական է շիզոֆրենիայի և շիզոաֆֆեկտիվ խանգարման համար։ Առանձին ախտանիշների արտահայտվածությունը, որոնք մտնում են ընկճախտային համախտանիշի կառուցվածքի մեջ, լինում է տարբեր՝ կախված կոնկրետ հիվանդությունից և յուրաքանչյուր հիվանդի մոտ դրա ընթացքի առանձնահատկություններից։

Ընկճախտային համախտանիշը կարող է նաև ունենալ *սոմատոգեն* ծագում, այսինքն՝ առաջանալ մարմնական հիվանդությունների արդյունքում։ Սոմատոգեն ընկճախտերը կարող են զարգանալ ինֆեկցիոն, թունավոր, օրգանական և այլ պսիխոզների դեպքում, ինսուլտի, էպիլեպսիայի, գլխուղեղի ուռուցքների կամ վնասվածքների դեպքում, Պարկինսոնի հիվանդության, բազմաթիվ էնդոկրինային հիվանդությունների (մասնավորապես, վահանաձև գեղձի գործառույթների խանգարման դեպքում), ավիտամինոզների և այլնի դեպքում։

Ընկճախտային համախտանիշի պատճառ կարող են լինել նաև որոշ դեղորայքների կողմնակի ազդեցությունները. օրինակ՝ նեյրոլեպտիկների, հորմոնալ դեղորայքի, հակաբիոտիկների, անալգետիկների և հակահիպերտենզիվ միջոցների կողմնակի ազդեցությունները։

## Արտաքին հղումներ
* Դեպրեսիայի նախանշանները 

Կատեգորիա:Համախտանիշներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հոգեախտաբանական համախտանիշներ
Կատեգորիա:Դեպրեսիա
Կարմրաշեն (Վայոց ձորի մարզ)

**Կարմրաշեն**, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում, մարզկենտրոնից 40 կմ հյուսիս-արևելք, Հերհեր գետի վերին հոսանքի շրջանում։

## Աշխարհագրական դիրք
**Կարմրաշեն** (նախկինում՝ Քյոթանլի, Քյոթանլու) գյուղը գտնվում է Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Վայքի տարածաշրջանի հյուսիսարևմտյան կողմում գտնվող Վայոց լեռան ստորոտում, Հերհեր գետի վերին հոսանքի բարձրադիր սարավանդում։ Ծովի մակարդակից բարձր է 2030 մ։ Սահմանակից է՝ հյուսիս-արևելքից՝ Ջերմուկ, հարավ-արևելքից՝ Հերհեր, հարավ-արևմուտքից՝ Մալիշկա, հյուսիս-արևմուտքից՝ Գողթանիկ համայնքներին։ Շրջակայքում կան անտառակներ։

Մոտակայքում գտնվող հրաբխային խարամներն օգտագործվում են որպես շինարարական ավազ։ Տեղանքը քամոտ է։

## Պատմություն
Գյուղի հիմնադրման տարեթիվը ստույգ չէ։ Գյուղի շրջակայքում կան հնավայրեր և պատմաճարտարապետական կոթողներ։ Գյուղից մեկ կմ հարավ-արևելք գտնվում է Պողոս-Պետրոս խաչքարը, հարավ–արևմուտքում խարաբաներ գյուղատեղին է, հյուսիս-արևմուտքում՝ Գենգարա գյուղատեղին։

Խաչքարերը վերաբերում են 10-13-րդ դարերին։ Ղևոնդ Ալիշանը Կարմրաշենին է նույնացնում Սյունիք աշխարհի Վայոց ձոր գավառում հիշատակվող Գուտենի գյուղը։ 1963 թվականին այստեղ հիմնվել էր բանավան՝ Արփա-Սևան ջրատարի բանվոր-ծառայողների համար։

Այժմյան գյուղի տարածքը բնակեցվել է 1916 թվականից 1925 թվականն Նախիջևանի Բադամլու գյուղից ներգաղթածներով, ինչպես նաև Գնդեվազից, Վերնաշենից և այլ վայրերից եկածներով։
Նույն շրջանում հարևան տարածքներից Կարմրաշեն են տեղափոխվել նաև ադրբեջանցիներ։

1988 թվականին գյուղի ադրբեջանցի բնակչությունը տեղափոխվեց Ադրբեջան, իսկ նրանց փոխարեն գյուղ ներգաղթեցին մեծ թվով ադրբեջանահայեր, որոնց մեծ մասը հետագա տարիներին տեղափոխվեց այլ բնակավայրեր։

ՀՀ անկախությունից հետո գյուղի երիտասարդության նախաձեռնությամբ տեղանունները, որոնք ունեին թուրք-արաբա-պարսկական ծագում, վերանվանվեցին Կարմրաշենցի ճանաչված և նշանավոր մարդկանց անուններով, այդ վայրերում կառուցվեցին հուշաղբույրներ։

## Բնակչություն
Կարմրաշենի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Համայնքի բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է անասնապահությամբ, ինչպես նաև հացահատիկների և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Կարմրաշենից 1 կմ հարավ-արևելքում է գտնվում Պողոս-Պետրոս խաչքարը, կան XII-XV դարերի խաչքարեր։

## Հասարակական կառույցներ
Գյուղն ունի դպրոց, ակումբ, գրադարան, հեռախոսային ցանց, բուժկետ, խանութ։

## Տես նաև
* Կարմրաշենի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Վայք համայնքի բնակավայրեր
Հորբատեղ

**Հորբատեղ**, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Եղեգնաձորի տարածաշրջանում, մարզկենտրոնից 20 կմ հյուսիս, Վարդենիսի լեռների հարավային փեշերին, Արտաբուն գետի ափին։

## Աշխարհագրություն
250px|մինի|աջից|Բնական շատրվանող աղբյուր Հորբատեղ գյուղում
Այն գտնվում է Վայոց ձորի մարզի Եղեգնաձորի շրջանում՝ Եղեգնաձոր-Սելիմ մայրուղու հյուսիսարևելյան մասում։ Հեռավորությունը մարզկենտրոն Եղեգնաձոր քաղաքից 23 կմ է, հանրապետական նշանակության ճանապարհից՝ 12 կմ։ Գյուղը գտնվում է ծովի մակերևույթից 1850 մ բարձրության վրա։ Գյուղից վերև բարձրաբերձ գագաթներով սարեր են, որոնց լանջերից բխող աղբյուրները խմելու և ոռոգման ջուր են մատակարարում գյուղին։ Համայնքը սահմանակից է Արտաբույնքի, Շատինի, Եղեգիսի, Սալլիի գյուղական համայնքներին։

## Կլիմա
Կլիման ձմռանը ցրտաշունչ է, ամռանը՝ զով։ Հաճախակի են չորային և երաշտի տարիները։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Հորբատեղի մշտական բնակչությունը կազմել է 242, առկա բնակչությունը՝ 232 մարդ։ Մինչև 1918 թ. բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով, այնուհետ` հիմնականում հայերով։
Հորբատեղի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի 92 տնտեսություն։ Գյուղի տնտեսության գլխավոր ճյուղը գյուղատնտեսությունն է։ Հիմնականում զբաղվում են հողագործությամբ և անասնապահությամբ։ Արոտավայրերը զբաղեցնում են 1136.8 հեկտար տարածք, վարելահողերը՝ 6.9 հեկտար, խոտհարքերը՝ 197 հեկտար։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Հորբատեղում պահպանվել են Սբ. Հրեշտակապետաց եկեղեցին (1692 թ.) և XIII-XIV դարերի խաչքարեր։

## Հասարակական կառույցներ
Գյուղում գործում է միջնակարգ դպրոց, բուժկետ, կապի հանգույց։

## Տես նաև
* Հորբատեղի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Եղեգիս համայնքի բնակավայրեր
Հորս

**Հորս**, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Եղեգնաձորի տարածաշրջանում, մարզկենտրոնից 24 կմ հյուսիս-արևմուտք, Սելիմագետի աջակողմյան Հորս վտակի ափին, Սելիմագետ և Եղեգիս գետերի գետախառնուրդից 6-7 կմ հյուսիս-արևմուտք։

## Աշխարհագրություն
Գյուղը գտնվում է ծովի մակերևույթից 1650 մ բարձրության վրա։

Գյուղից վերև Գնդասար լեռն է՝ 2960 մ բարձրությամբ։ Գնդասար և հարակից լեռների աղբյուրները ջրով ապահովում են գյուղը։ Գյուղը սահնմանակից է Շատին, Սալլի և Թառաթումբ համայնքներին, հեռավորությունը մարզկենտրոնից 20 կմ է։

## Կլիմա
Ձմռանը ցուրտ է, ամռանը՝ զով։

## Պատմություն
Վայոց ձոր մարզի Հորս գյուղը վերաբնակեցվել է 1918 թվականին Նախիջևանի Մեծոփ կամ Օծոփ (այժմ՝ Բադամլու) գյուղից ներգաղթած ընտանիքներով։ Խոսում է Վայոց ձորի և Հյուսիսային Նախիջևանի տեղաբնիկ բարբառով՝ Ճահուկ-Վայքի միջբարբառով։ 
Գյուղն ավելի հին է, քան ենթադրվում է, որի վկայությունն է գյուղի կենտրոնում կառուցված զարդաքանդակներով, սրբատաշ պատերով, 13–րդ դարի կիսավեր «Չեսարի Դարպաս» կառույցը և հարակից՝ վարդագույն քարերով կերտած եկեղեցիական համալիրը։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Հորսի մշտական բնակչությունը կազմել է 321, առկա բնակչությունը՝ 257 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, խաղողագործությամբ և ծխախոտագործությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Հորսում պահպանվել են XIII-XIV դարերի խաչքարեր և XIV դարի եկեղեցի։

## Հասարակական կառույցներ
Գյուղն ունի մշակույթի տուն, հիմնական դպրոց, բուժկետ։

## Տես նաև
* Հորսի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*
*

Կատեգորիա:Եղեգիս համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Վարդահովիտ

**Վարդահովիտ**, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Եղեգնաձորի տարածաշրջանում։

## Աշխարհագրական դիրք
Գյուղը գտնվում է մարզկենտրոն Եղեգնաձորից մոտ 19 կմ հյուսիս արևելք, Եղեգիս գետի վերին հոսանքի շրջանում` աջ բարձրադիր ափին։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից կազմում է մոտ 2050 մ։ Համայնքի վարչական տարածքը կազմում է 10 712 հեկտար հողատարածք՝ գյուղատնտեսական նշանակության՝ 10 630 հեկտար, որից վարելահող՝ 227 հեկտար, խոտհարք՝ 341 հեկտար, արոտ՝ 9345 հեկտար, իսկ այլ հողեր՝ 717 հեկտար։
մինի|Տեսարան գյուղի դաշտերից

## Պատմություն
Համայնքում 1989 թվականից բնակվում են փախստական և մարզի տարբեր գյուղերից երիտասարդ ընտանիքներ, ովքեր իրենց նախկին բնակավայրերում հնարավորություն չեն ունեցել բնակարան կառուցելու, ապրելու, տեղափոխվել և բնակություն են հաստատել Վարդահովիտ գյուղական համայնքում։ Վարդահովիտ է վերանվանվել 1991 թվականի ապրիլի 3-ին։
 
Գյուղում կան 13-16 դդ. խաչքարեր։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքների՝ Վարդահովիտի մշտական բնակչությունը կազմել է 103, առկա բնակչությունը՝ 105 մարդ։ Մինչև 1989 թ. գյուղում ապրել են ադրբեջանցիներ, այնուհետ` հայեր։ Վարդահովիտի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

Համայնքում առկա է 130 գյուղացիական տնային տնտեսություններ, բնակչությունը՝ 270 մարդ։

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի հիմնական դպրոց, մշակույթի տուն, վարչական շենք, բուժկետ, հեռախոսաֆիկացված է։

Բնակչությունը զբաղվում է բանջարաբոստանային կուլտուրաների մշակությամբ և անասնապահությամբ։

## Տես նաև
* Վարդահովիտի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եղեգիս համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Արտավան

**Արտավան** (նախկինում՝ **Ագխաչ**), գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում։ Արտավան գյուղը գտնվում է Արփա գետի ձախակողմյան վտակ Արտավան գետակի ակունքի շրջանում, ծովի մակերևույթից 1880 մ բարձրության վրա, մարզկենտրոնից 32 կմ հարավ-արևելքում է։

Գյուղը նախկինում կրել է **Ագխաչ** անվանումը և ընդգրկված է եղել Երևանի նահանգի Շարուր-Դարալագյազի գավառում։ Ըստ Ղևոնդ Ալիշանի գյուղը նախկինում եղել է Մեծ Հայքի Սյունիք աշխարհի Ճահճուկ գավառի **Աղբերախաչ** գյուղը։

## Բնակչություն
Բնակիչների նախնիները 1828-1830 թթ. գաղթել են Խոյից և Սալմաստից։

Արտավանի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն

Artavan lake, Armenia.jpg|Արտավանի Հայելի լիճ
Cows near Lake Artavan.jpg|Մարգագետին Հայելի լճի մոտ

Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, ծխախոտի և հացահատիկի մշակությամբ, պտղաբուծությամբ և մեղվաբուծությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Պահպանվել են XVII-XIX դդ. եկեղեցիներ, XIII-XIV դդ. և XIX դարի մատուռներ, խաչքարեր (XI-XV դդ., XVII-XVIII դդ.)։

## Տես նաև
* Արտավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Վայք համայնքի բնակավայրեր
Աշա

**Աշա** (aša) կամ վեդայական ṛta (ա րտա), զրադաշտական կրոնափիլիսոփայության մեջ այս տերմինը ենթադրում է տիեզերական՝ աստվածային նախախնամությամբ դրված սահմանումներ, որոնցով կանոնակարգվում կամ ընթանում է այս աշխարհը։

## Նշանակությունը
Հնում իրանցիները հավատում էին, որ գոյություն ունեն բնության՝ աստվածային նախախնամությամբ սահմանված օրենքները, որոնց ամբողջականությունը կոչվում էր «աշա»։ Աղոթքները, կրոնական երգերը յասնաներն ու զոհաբերությունները, որոնք կատարվում էին մաքուր մարդկանց կողմից, համաձայն տվյալ օրենքների, հնարավորություն էին տալու ավելի ամրապնդել մարդկային առաքինություններն ու բարերարները։ Զոհաբերությունները նվիրված աշային թույլ էին տալիս մարդկանց, յուրաքանչյուրն իր ու ընդհանուրի համար ամրապնդել ճշմարտությունը, արդարությունը, հավատարմությունը, որոնց թուլացնում էին չարքերն ու դևերն իրենց գործունեությամբ։ Աշայի հիմնական գաղափարը հետևյալն էր. **համակարգված է** այն նյութական աշխարհը, որտեղ խոսում ու զոհաբերում են հանուն ճշմարտության, իսկ **ճշմարտությունը** այնտեղ է, որտեղ գոյություն ունեն բարոյապես մաքուր հնչած երգեր, աղոթքներ և արված զոհաբերություններ

## Հակադրություն
Սուտը և ճշմարտության աղավաղումը, որոնք հակադրվում էին աշային, ավեստերենում կոչվում էին **դրուգ** կամ **դրուհ**։ Զրադաշտականները համոզված են, որ մարդկային հասարակության ներկայացուցիչները բաժանված են երկու խմբերի՝ աշայի պաշտպանների, արդարամիտների՝ **աշավանների** և չարի հետևորդների՝ **դրուհվանտների**։ Ուշ պղնձե և վաղ բրոնզե դարերում, երբ իրանական սարահարթում նոր էին ձևավորվում ցեղեր և ցեղային միություններ, որոնք հետագայում վերաճելու էին տվյալ տարածաշրջանի առաջին պետական միավորների, կարևոր նշանակություն էր տրվում փոքր հասարակական համայնքներում արդարության, հավասարության և ճշմարտության նշանակությանը բոլոր անդամների միջև։

## Խոսքի-խոստման նշանակությունը
Հին զրադաշտական հասարակություններում ու հասարակարգերում հսկայական նշանակություն էր տրվում տվյալ անձի տված երդմանը կամ խոստմանը՝ խոսքին։ Խոսքը կամ խոստումը, որը տրվում էր այս կամ այն անձի կողմից, պետք է հարգանք առաջացներ համայնքի մյուս անդամների մոտ. պետք է լիներ համապատասխան աշայի։

Խոստումները բաժանվում էին երկու տեսակի՝ **երդում**, որը կոչվում էր *վարունա* ու ենթադրում էր տվյալ անձի տված խոստումն իր կամ հասարակության մյուս անդամների առջև և **համաձայնություն**՝ *միթրա*, որն արդեն կնքվում էր հասարակության անդամների միջև։ Եթե համայնքի անդամնը խախտում էր երդումը կամ համաձայնությունը, ապա համապատասխանաբար նա պետք է փորձությունների ենթարկվեր ջրով՝ վարունայի խախտման դեպքում, կամ էլ կրակով՝ միթրայի խախտման դեպքում։

## Օգտագործումը անուններում
Հին աշխարհում **աշա -ա րտա** տերմինը լայնորեն օգտագործվել է անձնանուններում։ Հատկապես նման մասնիկով անուններ տարածված էին Մերձավոր Արևելքում, Իրանական սարահարթում։ Հելլենիստական դարաշրջանում նաև այդ ավանդույթն անցավ արևմուտք։
Աշայի օգտագործման օրինակ է հանդիսանում նաև իրանական ծագում ունեցող Արտաշես անունն, ինչպես նաև հայոց արքա Արտաշես Ա-ի կողմից կառուցված մայրաքաղաք՝ Արտաշատը, որին հույները անվանում էին Արտաքսատա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Զրադաշտականություն
Գետիկվանք

**Գետիկվանք**, լքված գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում, Գետիկվանք գետակի ձորահովտում, Նախկին անուն Գետիկ Վարդահովտից՝ 4 կմ հյուսիս-արևելք։ Մտնում է Վարդահովիտ համայնքի մեջ։ Գյուղը հանդիսացել է Հայաստանի ամենաբարձրադիր բնակավայրը։

## Բնակչություն
Գետիկվանքի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գետիկվանքում են գտնվում “Գետիկ” վանքը, 1271 թ.-ի եկեղեցիներ, XIII-XIV դարերի խաչքարեր։

## Տես նաև
* Գետիկվանքի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եղեգիս համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի լքված բնակավայրեր
Նոր Ազնաբերդ

**Նոր Ազնաբերդ**, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ։

Մարզկենտրոնից 42 կմ հարավ-արևելք, Ճահուկ գետի վերին հոսանքի ձախակողմյան վտակի ափին, Վայոց ձորի լեռների հարավային բարձրադիր լանջին։

*Իթռղանը* վերանվանվել է *Գյուլստան* 1935 թ. հունվարին, ապա` **Նոր Ազնաբերդ**` 1991 թ. ապրիլի 3-ին։

## Աշխարհագրություն
Գյուղի միջով անցնում է Ճահուկ և Լվիս կոչվող գետակները։ Գյուղը սահմանակից է Նախիջևանի Բզկով գյուղին, որի հետ ունի մոտ 5 կմ սահման, սահմանակից է նաև մարզի Խնձորուտ և Սերս համայնքներին։ Մարզկենտրոնից հեռու է 46 կմ, ծովի մակերևույթից բարձր է 1630 մ։

Գյուղի ընդհանուր տարածքը կազմում է 1191 հա։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Նոր Ազնաբերդի մշտական բնակչությունը կազմել է 126, առկա բնակչությունը՝ 122 մարդ։ Մինչև 1989 թ. բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով։
Նոր Ազնաբերդի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ և դաշտավարությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
1991 թվականին գյուղի մուտքի մոտ՝ Տաք ջուր կոչվող տարածքում, տեղադրվել է ղարաբաղյան շարժման զոհերի հիշատակին նվիրված հուշակոթող և խաչքար։

Ճահուկ գետի վրա են գտնվում Վերին Շենիկ գյուղի ավերակները։

## Հասարակական կառույցներ
Գյուղը կրթական հաստատություն չունի, երեխաները հաճախում են հարևան Խնձորուտ գյուղի դպրոցը։ Գյուղն ունի մշակույթի տուն, որը չի գործում։

## Տես նաև
* Ազնաբերդ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Վայք համայնքի բնակավայրեր
Գոմք

**Գոմք**, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Վայքի տարածաշրջանում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ։

Մարզկենտրոնից 35 կմ հեռավորության վրա, Ախտա գետի ափամերձ լանջերին։ Սահմանակից է Զառիթափ և Արտավան համայնքներին և Նախիջևանին։

Գոմք է վերանվանվել 1991 թ.-ի ապրիլի 3-ին։

## Պատմություն
Հանդիսանում է Հայոց հին բնակավայրերից մեկը, որտեղ մշտապես բնակվել են հայեր, այդ մասին են վկայում գյուղմում գտնվող ներքոհիշյալ պատմամշակութային արժեքները, գտածոները, խաչքարերը: 1989 թվականին գյուղ են եկել Սումգայիթից, Բաքվից, Կիրովաբադից և այլ վայրերից ադրբեջանական գարդերց մազապուրծ   եղած բազմաթիվ հայեր, մի քանիսն էլ եկել են աղետի գոտուց։
Գոմք գյուղը գրով հիշատակված է Ստեփանոս Օրբելյանի «Սյունիքի Պատմությունը» մեծարժեք երկում։ Մեծանուն պատմիչը պարզել է, որ Գոմք գյուղը վեց չափ հարկ է տվել Տաթևի վանքին, որն էլ նշանակում է, որ շենը եղել է ոչ շատ մեծ։

Գյուղն այդպես էլ հիշատակված է՝ «Գոմք», և հիմնազուրկ է այն ենթադրությանը, թե դա հին Գոմեր գյուղն է։

Շենը եղել է ոչ շատ մեծ, սակայն աչքի է ընկել իր մի հրաշալի զարդով, որը մեր բազմադարյան ճարտարապետության եզակի նմուշներից է։ Դա որմնափակ խաչքար-մատուռն է, որն իր կառուցվածքով, մտահաղացմամբ, քանդակներով և վիմագիր հիշատակարաններով մի անգնահատելի կոթող է։ Ըստ պահպանված արձանագրության՝ Խաչքար-մատուռը կառուցվել է 1263 թվականին։

Գյուղամիջում գտնվում է եկեղեցու ավերակներ, որն իր ոճով ավելի շատ առնչվում է 16-17-րդ դարերին։

## Բնակչություն
Նախնիների մի մասը 1828 թ.-ին գաղթել են Խոյի գյուղերից։

Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Գոմքի մշտական բնակչությունը կազմել է 138, առկա բնակչությունը՝ 135 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղում առկա է հետևյալ հողատեսքերը՝ ընդամենը՝ 3834.4 հեկտար, գյուղատնտեսական հողեր՝ 3671 հեկտար։ Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է անասնապահությամբ ու հողագործությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գոմքում կա 1263 թ.-ի մատուռ, XVI-XVII դարերի եկեղեցի և XI-XVII դարերի խաչքարեր։

## Հասարակական կառույցներ
Գյուղում գործում է միջնակարգ կրթության դպրոց, բուժկետ։

## Տես նաև
* Գոմքի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)

## Պատկերներ

File:Մայրամուտ, տեսարան Գոմք գյուղից, Վայոց ձորի մարզ.jpg|thumb|Մայրամուտ, տեսարան Գոմք գյուղից
File:Որմնափակ_խաչքար_Գոմքում,_կից_կառուցված_մատուռով_07.jpg|Որմնափակ խաչքար Գոմքում, կից կառուցված մատուռով
Gomk,_Vayots_Dzor_1.jpg|Մատուռին կից գերեզմանոց
File:Lake_near_Gomk_village_02.jpg|Գոմքի լիճը (գյուղից 3 կմ հեռ. վրա)
File:Lake_near_Gomk_village_03.jpg
File:Lake_near_Gomk_village_01.jpg
File:Lake_near_Gomk_village_05.jpg
File:Lake_near_Gomk_village_04.jpg
File:Gomk_Village_01.jpg|Տեսարան Գոմքից
File:Gomk_Village_02.jpg|Տեսարան Գոմքից


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Վայք համայնքի բնակավայրեր
Խնձորուտ (Վայոց ձորի մարզ)

**Խնձորուտ**, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ։

Մարզկենտրոնից 45 կմ հարավ-արևելք, Նախիջևան գետի աջակողմյան վտակ Ճահուկի վերնագավառում։

Խնձորուտը նախկինում կրել է Ալմալու անվանումը և մտել է Երևանի նահանգի Շարուր-Դարալագյազի գավառի կազմում։ 1946 թ.-ի նոյեմբերի 12-ին Գերագույն Խորհրդի նախագահության որոշմամբ անվանվել է Խնձորուտ։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1826-1828 թթ. ռուս պարսկական պատերազմի հետևանքով Պարսկաստանի Խոյի և Սալմաստի շրջաններից գաղթած հայերի կողմից։ Սակայն գյուղն ավելի հին է, քան ենթադրվում է։ Այդ մասին վկայում են «Հին գյուղ» կոչվող տարածքում հայտնաբերված, 7-րդ դարով թվագրված խաչքարերը, ինչպես նաև զարդաքարերով, սրբատաշ քարերով կիսավեր կառույցները։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Խնձորուտի մշտական բնակչությունը կազմել է 500, առկա բնակչությունը՝ 464 մարդ։ 1831 թվականից գրեթե ամբողջությամբ բնակեցված է հայերով։
Խնձորուտի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, դաշտավարությամբ, այգեգործությամբ և ծխախոտագործությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Խնձորուտում կա 19-րդ դարի եկեղեցի։ Գյուղից մոտ 2 կմ հարավ ընկած են Խնձորուտ գյուղի ավերակները իսկ նրանից հյուսիս-արևմուտք գտնվում են Աղոպեն (Օղպին) գյուղի ավերակները։

## Հասարակական կառույցներ
Գյուղն ունի միջնակարգ դպրոց, ակումբ, գրադարան, բուժկայան։

## Տես նաև
* Խնձորուտի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Վայք համայնքի բնակավայրեր
Վերնաշեն

**Վերնաշեն** (նախկին անվանումը՝ *Բաշքենդ*), գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Եղեգնաձորի տարածաշրջանում։ Վերանվանվել է **Վերնաշեն** 1946 թ. սեպտեմբերի 10-ին։

## Աշխարհագրական դիրք
Հեռավորությունը մարզկենտրոնից 5 կմ է, մայրաքաղաքից՝ 125 կմ։ Սահմանակից է Գլաձոր, Մալիշկա, Գողթանիկ համայնքներին։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից 1450 մ է։ Համայնքի տարածքով անցնում է Սրկղոնք գետը։

## Պատմություն
Ոմանց կարծիքով համապատասխանում է պատմական Սրկողովք գյուղին։ Վերնաշեն գյուղը հիմնադրվել է 1829 թվականին։ Հիմնադրման պահից գյուղի բնակիչները եղել են հայեր, որոնց մի մասի նախնիները եկել են Սալմաստի և Խոյի գավառների գյուղերից, մի մասը` Սալմաստի Սավրա գյուղից։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Վերնաշենի մշտական բնակչությունը կազմել է 1113, առկա բնակչությունը՝ 1042 մարդ։
Վերնաշենի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Տնային տնտեսությունների թիվը՝ 536։ Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, այգեգործությամբ, պտղաբուծությամբ և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

Համայնքի ընդհանուր տարածքը 5323 հա է։ Համայնքն ունի խաղողի և պտղատու այգիներ։ Բնակելի տների թիվը ՝ 341։

## Շինություններ
Համայնքն ունի պատմամշակութային եկեղեցիներ։ Համայնքի հյուսիսային մասում գտնվում է Սպիտակավոր վանքը, Պռոշաբերդը, հյուսիսարևելյան մասում գտնվում է Թանադե վանքը, Արկազի Սուրբ խաչ վանքը, որը եղել է Վայոց ձորի նշանավոր ուխտատեղի։ Համայնքում է գտնվում Գլաձորի համալսարանի թանգարանը։
Համայնքն ունի միջնակարգ դպրոց, մանկապարտեզ, բուժկետ, կուլտուրայի տուն, փոստային բաժանմունք, գյուղապետարան ։

## Պատկերասրահ

File:Սբ․ Հակոբ եկեղեցի (Գլաձորի համալսարանի թանգարան).jpg|thumb|
File:Սբ․ Հակոբ եկեղեցի (Գլաձորի համալսարանի թանգարան)-1.jpg|thumb|
File:Սբ․ Հակոբ եկեղեցի (Գլաձորի համալսարանի թանգարան)-2.jpg|thumb|
File:Սբ․ Հակոբ եկեղեցի (Գլաձորի համալսարանի թանգարան)-3.jpg|thumb|
File:Սբ․ Հակոբ եկեղեցի (Գլաձորի համալսարանի թանգարան)-4.jpg|thumb|
File:Սբ․ Հակոբ եկեղեցի (Գլաձորի համալսարանի թանգարան)-5.jpg|thumb|
File:Սբ․ Հակոբ եկեղեցի (Գլաձորի համալսարանի թանգարան)-6.jpg|thumb|
Վերնաշեն11.jpg|Վերնաշեն
Վերնաշեն112.jpg|Հեռվում՝ գյուղը
Վերնաշեն-Սպիտակավոր ճանապարհը.jpg|Վերնաշեն-Սպիտակավոր ճանապարհը
Վերնաշեն-Սպիտակավոր ճանապարհը 1.jpg|Սպիտակավոր-Վերնաշեն ճանապարհը
Vernashen, Վերնաշեն (2).JPG
Հուշարձան Երկրորդ աշխարհամարտում զոհվածներին, Վերնաշեն (9).JPG|Հուշարձան Երկրորդ աշխարհամարտում զոհվածներին, Վերնաշեն


## Տես նաև
* Վերնաշենի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)
* Վայոց ձորի մարզ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եղեգնաձոր համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Ագարակաձոր

**Ագարակաձոր**, գյուղ նախկին Այար գյուղն է Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Արենի համայնքում։

## Աշխարհագրություն
Ագարակաձոր գյուղը գտնվում է Արփա գետի ձախ ափին՝ Ագարակաձոր վտակի գետաբերանի շրջանում, ծովի մակարդակից 1120 մ բարձրության վրա։ Մարզկենտրոն Եղեգնաձորից հեռու է 3 կմ դեպի հարավ-արևելք, իսկ մայրաքաղաք Երևանից՝ 119 կմ։

### Կլիմա
Կլիման մերձարևադարձային է՝ չոր, ցամաքային, ամառները՝ շոգ, ձմեռները՝ ցուրտ։ Տարեկան տեղումների քանակը 300-350 մմ է։

## Պատմություն
Գյուղը ներկայիս կառուցվածքով հիմնադրվել է 19-րդ դարի սկզբին։ Ընդհանուր առմամբ հիշատակվում է դեռևս 12-ից 13-րդ դարերից։ Այն եղել է Օրբելյանների կալվածքը։ Տնտեսական կյանքի և առևտրի զարգացման համար մեծ մշանակություն տալով ճանապարհաշինությանը՝ Տարսայիճ Օրբելյանը (13-րդ դար) կառուցել է մի քանի քարավանատներ և կամուրջներ, այդ թվում նաև՝ Ագարակաձորի կամուրջը, որը կանգուն է և գործում է մինչ այսօր։

### Պատմամշակութային հուշարձաններ
Ագարակաձոր գյուղը հարուստ է պատմամշակութային հուշարձաններով։ 2003 թվականի տվյալներով բնակավայրի տարածքում հաշվառվել է 12 անուն հուշարձանախումբ ընդհանուր 52 անուն հուշարձան, որոնք ընդգրկված են պետության կողմից հաստատված պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

## Բնակչություն
Ագարակաձորի բնակչությունը ներգաղթել է 1828-1829 թվականներին Խոյ, Սալմաստ գավառներից, ինչպես նաև Մակուից։

Ստորև ներկայացված է Ագարակաձոր գյուղի բնակչության փոփոխությունն ըստ տարիների.

## Հասարակական կառույցներ
Ագարակաձոր համայնքում գործում է միջնակարգ դպրոց, մանկապարտեզ, մշակույթի տուն, բուժկետ, կապի հանգույց։

## Տնտեսություն
Համայնքն ունի 340 տնտեսություն։

Համայնքի տնտեսության գլխավոր ճյուղը գյուղատնտեսությունն է։ Այստեղ կլիման նպաստավոր է այգեգործության և խաղողագործության համար։ Մշակում են հացահատիկ, կերային մշակաբույսեր և բանջարաբոստանային կուլտուրաներ։ Զբաղվում են անասնապահությամբ, բուծելով խոշոր և մանր եղջերավոր անասուններ։

Արոտավայրերը զբաղեցնում են 912 հա տարածք։ Պահուստային հողերը յուրացվում և օգտագործվում են որպես վարելահողեր։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ և չոր տափաստաններ են, որոնք վերամշակվել են՝ վերածվելով կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտների։

Արդյունաբերության հիմքը սննդի արդյունաբերությունն է։ Գյուղում գործում են «Ջերմուկ» հանքային ջրերի մեկ գործարան, երկու քարի մշակման արտադրամաս, որոնք օգտագործում են Գնիշիկից և Սիսիանից բերված հումքը։

### Օգտակար հանածոներ
Համայնքի տարածքում հայտնաբերված է տուֆի հանքավայր, բայց այն ունի պահուստային նշանակություն և չի շահագործվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արենի համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Հերմոն

**Հերմոն**, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Եղեգնաձորի տարածաշրջանում, մարզկենտրոնից 26 կմ հյուսիս-արևելք, Արփայի աջակողմյան վտակ Եղեգիս գետի վերին հոսանքի շրջանում։

Հերմոնավանքի պատվին  Հերմոն է վերանվանվել 1991 թ.-ի ապրիլի 3-ին։

## Աշխարհագրություն
Հերմոնով է անցնում Եղեգնաձոր-Վարդահովիտ, Եղեգնաձոր–Գողթանիկ ճանապարհները։ Գյուղն ունի գեղեցիկ բնություն, երկայնքով հոսում է Արատես գետը։ Հերմոն համայնքի վարչական տարածքի մեջ է մտնում Կալասար (Կալասեր) գյուղը։ Այն գտնվում է Արդենիսի լեռնաշղթայի հարավային լանջին, Արփայի աջակողմյան վտակ՝ Եղեգիս գետի հովտում, Հերմոն գյուղից 1կմ հյուսիս-արևմուտք և մարզկենտրոնից մոտ 17 կմ հյուսիս–արևելք։ Կալասարը նախկինում մտնում էր Երևանի նահանգի Շարուր–Դրալագյազի գավառի մեջ։

## Պատմություն
Գյուղի պատմական հայերեն անունը Գրկիք է, և 1991 թ. անհայտ պատճառով վերանվանվել է Հերմոն- Իսրայելում գտնվող բարձունքի անունով։
Մինչև 1988 թվականը Հերմոնում՝ Ղավուշուղ գյուղում ապրել են ադրբեջանցիներ, իսկ հետո վերաբնակեցվել է Ադրբեջանից ու Արցախից Հայաստան բռնագաղթված հայերով։ 
ԽՍՀՄ-ի տարիներին ադրբեջանաբնակ Կալասարը միավորված էր Ղավուշուղ, այժմ՝ Հերմոն, գյուղի հետ մեկ տնտեսության մեջ։ Ներկայումս Կալասարը բնակեցված չէ, սակայն հիմա էլ նշմարվում են եկեղեցու ավերակներ և հայկական բազմաթիվ գերեզմանաքարեր։

## Բնակչություն
Հերմոնի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հողագործությամբ, պտղատու ծառերի մշակմամբ և մեղվաբուծությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Հերմոն գյուղից դեպի հյուսիս-արևմուտք գտնվում է Արատեսի վանքը։ Պատմականորեն դա Մեծ Հայքի Սյունիք աշխարհի Վայոց ձոր գավառի տարածքն էր։ Վանքի համակառույցը բաղկացած է իրար կից չորս մեծ, հինգ փոքր շենքերից։ Հնագույն արձանագրություններում եկեղեցիներն անվանվել են Սուրբ Սիոն, Սուրբ Կարապետ և Սուրբ Աստվածածին։ Ենթադրվում է, որ այն հիմնադրվել է VII դարում, թեև ամենահին գրավոր տեղեկությունը 9-րդ դարի է։ Սուրբ Կարապետը՝ XI-XII դարերում։ Ուշագրավ է վերջինիս գավիթը, որի ճարտարապետը եղել է Սիրանեսը (XIII դար)։ 13-րդ դարում Վայոց ձորի իշխան Տարսայիճ Օրբելյանն Արատեսի վանքին է նվիրել մի քանի գյուղեր, որից հետո վանքը դարձել է Նորավանքի ամառանոցը։ Իսկ X-XIV դարերում այն եղել է գրչության խոշոր կենտրոն։

Հերմոն գյուղից 3 կմ հարավ-արևմուտք, լեռան վրա բազմած է շքեղաշուք Հերմոնի վանքը (Կնեվանք, IX-XV դարեր)։ Այն եղել է Սյունյաց աշխարհի կրոնական, մշակութային նշանավոր կենտրոն։ Հերմոնի վանքը 936 թվականին հիմնադրել են Սյունյաց գահերեց իշխան Սմբատը և Հակոբ եպիսկոպոսը։ 1338 թվականին այստեղ է հաստատվել Եսայի Նչեցու աշակերտ Տիրատուր վարպետը և հիմնադրել նոր դպրոցի՝ Հերմոնի վանքի դպրոցը, որը գործել է մինչև XV դարի վերջը։ Հերմոնի վանքում շուրջ հարյուր տարի գործել է գրչության դպրոցը, որտեղից մեզ են հասել մեկ տասնյակից ավելի ձեռագրեր, մեկնություններ։

Գյուղից 3 կմ հարավ-արևմուտքում է գտնվում նաև Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին (XVI դար)։

## Հասարակական կառույցներ
Հերմոնն ունի իննամյա հիմնական դպրոց, մշակույթի տուն, հյուրանոցային համալիր, և գյուղապետարան։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Հերմոն գյուղի միակ առաջին դասարանցին
*

Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Եղեգիս համայնքի բնակավայրեր
Արտաբույնք

**Արտաբույնք**, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Եղեգնաձորի տարածաշրջանում, մարզկենտրոնից 17 կմ հյուսիս, Եղեգիս գետի վտակներից մեկի աջ ափին։

## Աշխարհագրական դիրք
Այն գտնվում է Եղեգնաձոր-Սելիմ մայրուղու հյուսիսարևելյան մասում։ Հեռավորությունը մարզկենտրոն Եղեգնաձոր քաղաքից 17 կմ է, հանրապետական նշանակության ճանապարհից՝ 6 կմ։
Համայնքը հյուսիսից սահմանակից է Հորբատեղի գյուղական համայնքին, հարավից՝ Շատինի գյուղական համայնքին, արևելքից՝ Եղեգիսի գյուղական համայնքին և արևմուտքից՝ Սալլիի գյուղական համայնքին։

Գյուղը ծովի մակերևույթից 1700 մ բարձրության վրա է։ Հաճախակի են չորային, երաշտի տարիները։

Գյուղից վերև բարձրաբերձ գագաթներով սարեր են, որոնց լանջերից բխող աղբյուրները խմելու և ոռոգման ջուր են մատակարարում գյուղին։

## Կլիմա
Կլիման ձմռանը ցրտաշունչ է, ամռանը՝ զով։

## Պատմություն
Գյուղի անվան հետ առնչվող գրառումները հայ պատմագրության մեջ հիշատակվում են 5-րդ դարից։ Եղեգիս գյուղի 1500-ից ավելի տարիների գոյության փաստը անժխտելի է։ 1828 թվականին Խոյ գավառից թվով 38 ընտանիք վերահաստատվում է Էրդափին գյուղում։

Գյուղի միջով հոսում է Եղեգիս գետի Էլեգիս վտակը։ Գյուղի արևելյան կողմում բարձրանում է հսկա լեռնային պատնեշը, որի վրա գտնվում է Սմբատաբերդ ամրոցը որը կառուցվել է 12-րդ դարում և եղել է Օրբելյանների ոստանը։ Բերդը կոչվել է Սյունյաց տան իշխան Սմբատի անունով։

Սմբատաբերդից հյուսիս-արևմուտք գտնվում է Ցախաց քար եկեղեցական համալիրը, որը կառուցվել է Աբբաս Բագրատունու օրոք 10-րդ դարում։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Արտաբույնքի մշտական բնակչությունը կազմել է 984, առկա բնակչությունը՝ 970 մարդ։
Բնակիչները հայեր են, որոնց նախնիները 1829-1830 թթ.-ին եկել են Խոյի շրջանի Խոյունց գյուղից։
Արտաբույնքի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղի բնակչության սեռային կազմում կանայք կազմում են 554, իսկ տղամարդիկ` 591։ Գյուղն ունի առկա 438 տնտեսություն։

Գյուղի տնտեսության գլխավոր ճյուղը գյուղատնտեսությունն է։ Հիմնականում զբաղվում են հողագործությամբ և անասնապահությամբ։ Արոտավայրերը զբաղեցնում են 1136.8 հեկտար տարածք, վարելահողերը` 6.9 հեկտար, խոտհարքերը՝ 197 հեկտար։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Արտաբույնքում է գտնվում «Ցախաց քար» վանական համալիրը (XI դար), Սմբատաբերդ ամրոցը (X դար), սբ. Աստվածածին եկեղեցին (1321 թ.), , «Չռի ժամտունը» (XIII դար), XIII դարի ամրոցը, մ.թ.ա. 2-րդ-1-ին հազարամյակի կիկլոպյան ամրոցը և X-XVI դարերի խաչքարեր։

Գյուղի շրջակայքում են գտնվում և խաչքարեր (IX-XIII դարեր)։



Պատկեր:ՍՄԲԱՏԱԲԵՐԴ 04.jpg|Սմբատաբերդ
Պատկեր:Սմբատաբերդ 12.jpg|Սմբատաբերդ
Պատկեր:Tsaghatskar,KarapetE.jpg|Ցախացքարի Ս. Կարապետ
Պատկեր:Tsaghatskar,NshanNW.jpg|Ցախացքարի Ս. Նշան
Պատկեր:Ցախաց Քար վանական համալիր35.JPG|Ցախացքարի վանական համալիր
Պատկեր:Խաչքար Ցախաց Քար10.JPG|Խաչքար ցախացքարում


## Հասարակական կառույցներ
Գյուղում գործում է միջնակարգ դպրոց, նախակրթարան, բուժկետ, կապի հանգույց։

## Տես նաև
* Արտաբույնքի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եղեգիս համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Չիվա

**Չիվա**, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Արենի համայնքում՝ ՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ։

## Աշխարհագրություն
Մարզկենտրոն Եղեգնաձոր քաղաքից հեռու է 20 կմ դեպի արևմուտք, Ելփին գետի աջ ու ձախ ափին։ Մտնում է Արենի համայնքի կազմի մեջ։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Չիվայի մշտական բնակչությունը կազմել է 698, առկա բնակչությունը՝ 651 մարդ։
Չիվայի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է խաղողագործությամբ, հացահատիկի, ծխախոտի և բանջարաբոստանային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում կա 10-րդ դարի եկեղեցի։

## Պատկերասրահ
 
Տիգրան Սմբատի Ավետիսյանին նվիրված հուշարձան (Չիվա).jpg|44-օրյա պատերազմում զոհված Տիգրան Սմբատի Ավետիսյանի հիշատակին նվիրված հուշարձան, 2022թ.
Chiva Armenia.jpg|Չիվա գյուղի համայնապատկեր


## Տես նաև
* Չիվայի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արենի համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Փոռ

**Փոռ**, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Վայքի տարածաշրջանում, Արփա գետի ձախ կողմում, Վայքի լեռների հյուսիսային փեշերին, մարզկենտրոնից՝ 27 կմ հարավ-արևելք։

## Աշխարհագրություն
Գյուղն ունի 1826 հա տարածք, որով սահմանակից է մարզի Զառիթափ, Մարտիրոս և Ազատեկ համայնքներին։ Ծովի մակարդակից գտնվում է 1510 մ բարձրության վրա։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Փոռի մշտական բնակչությունը կազմել է 134, առկա բնակչությունը՝ 115 մարդ։ Բնակիչները հայեր են 19-րդ դարի կեսերից հայեր են, որոնց նախնիները գաղթել են Սալմաստից և Ղարադաղի գյուղերից։

Փոռի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, այգեգործությամբ, հացահատիկի, բանջարաբոստանային և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Փոռում կա Սբ. Աստվածածին (1910 թ.) և 1830 թ. եռանավ բազիլիկ եկեղեցիներ, XIII-XIV դարերի խաչքարեր։

## Հասարակական կառույցներ
Գյուղն ունի դպրոց, բուժկետ և առևտրի կրպակ։

## Տես նաև
* Փոռի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Վայք համայնքի բնակավայրեր
Սարավան

**Սարավան** (նախկին անվանումը՝ *Թերփ*), գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Վայքի տարածաշրջանում, մարզկենտրոնից 35 կմ հարավ-արևելք, Դարբ գետի ափին։

Սարավան է վերանվանվել է 1956 թ.-ի փետրվարի 27-ին։ Կոչվում է Սարավան, քանի որ գտնվում է սարերի ու ձորերի մեջ։

## Աշխարհագրություն
Համայնքը կազմված է երեք բնակավայրերից՝ Սարավան, Սարալանջ և Ուղեձոր։ Վարչական տարածքը կազմում է մոտ 6340 հեկտար։

Սարավան գյուղը գտնվում է ծովի մակերևույթից 1600 մ բարձրության վրա։ Լեռնային գյուղ է, շրջափակված է գեղեցիկ անտառներով։ Համայնքի տարածքով է անցնում Երևան-Մեղրի միջպետական մայրուղին, որի հարևանությամբ գտնվում է  Սարալանջ գյուղը։

Հեռավորությունը մարզկենտրոնից 35 կմ է, Վայք քաղաքից՝ 18 կմ։ Համայնքը սահմանակից է Վայոց ձորի մարզի Արտավան, Գնդեվազ և Սյունիքի մարզի Գորայք համայնքներին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Սարավանի մշտական բնակչությունը կազմել է 245, առկա բնակչությունը՝ 235 մարդ։ Սարավանի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև։

2024 թվականի տվյալներով այստեղ ապրում է մոտ 15-20 ընտանիք։

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, ծխախոտագործությամբ, հացահատիկի, կերային կուլտուրաների մշակությամբ և պտղաբուծությամբ։ Հիմնվել են նաև այգիներ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Սարավանում կան XVII դարի ավերակ եկեղեցի, XIII դարի աղբյուր-հուշարձան, 4-5 կմ հարավ-արևմուտքում՝ XIV-XIX դարերի մատուռ և XI-XVII դարերի խաչքարեր։

## Տես նաև
* Սարավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Վայք համայնքի բնակավայրեր
Սերս

**Սերս**, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ։ Մարզկենտրոնից 36 կմ հարավ-արևելք։

## Պատմություն
Սերսն ունի հին ու վաղեմի պատմություն։ Հիմնադրման տարեթիվն անհայտ է։ Հայտնի է, որ գյուղը պատկանում է պատմական Հայաստանի Սյունիք նահանգին։ Անվանվել է Աստղունի, Ցեցիկ։ Պահպանվում է գյուղի եկեղեցին, որի հիմնադրման տարեթիվն անհայտ է։ Սակայն հայտնի է, որ եկեղեցին վերանորոգվել է 1525 թվականին։

Գյուղի բնակիչները 1604 թվականին գաղթվել են Շահ Աբասի կողմից։ Գյուղը վերաբնակեցվել է 1828 թվականին, երբ մեր պապերը գաղթեցին Պատմական Հայաստանի Սալմաստ գավառի Սաֆրա գյուղից։ Սերս անունը բերելով իրենց հետ, հավանաբար նախկին գյուղի անունը փորձել են այդպես հիշել։

Սերս գյուղը անմասն չի մնացել 1918-1920 թվականների հայ թուրքական բախումներից՝ տալով բազում զոհեր և ծնելով նորանոր հերոսներ։ Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին ռազմաճակատ են զորակոչվել 106 սերսեցիներ, որոնցից վերադարձել են միայն 53-ը։

Սերսը, լինելով սահմանամերձ գյուղ, 1988-1994 թվականներին նորից հայտնվել է պատերազմական իրավիճակում, սակայն իր բնակիչների վճռականության շնորհիվ դարձել է անխոցելի մի ամրոց։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Սերսի մշտական բնակչությունը կազմել է 189, առկա բնակչությունը՝ 179 մարդ։ Բնակիչները հայեր են, որոնց նախնիների մի մասը 1828-1829 թթ.-ին գաղթել է Սալմաստի գյուղերից։ Սերսի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի, ծխախոտի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Սերսում կան «Մեծ Վանք» (Սուրբ Հովհաննես, XIX դար) և XVII դար եկեղեցիներ, իսկ 1,5 կմ հարավ-արևմուտք՝ «Թուխ Մանուկ» մատուռ (XVII դար) և խաչքարեր։

## Տես նաև
* Սերսի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Վայք համայնքի բնակավայրեր
Ասիայի և Աֆրիկայի երկրների ինստիտուտ

thumb|250px|Ասիայի և Աֆրիկայի երկրների ինստիտուտի շենքը
**Ասիայի և Աֆրիկայի երկրների ինստիտուտ, ԱԱԵԻ** (), Մոսկվայի պետական համալսարանի կազմում 1956 թվականի ապրիլի 24-ին ստեղծած ֆակուլտետ, որտեղ արևելյան լեզուներ են ուսումնասիրում։ Այսօր ԱԱԵԻ-ում դասավանդում են ասիական (չինարեն, ճապոներեն, կորեերեն, վիետնամերեն, մոնղոլերեն, թայերեն, բիրմաներեն, ֆիլիպիներեն, պարսկերեն, փուշթու, արաբերեն, թուրքերեն, եբրայերեն, հնդկերեն, ուրդու, դարի, քհմերերեն, մալայզիերեն) և աֆրիկական (սուահիլի, հաուսա, ամհարերեն, աֆրիկաանս) լեզուներ։

Ֆակուլտետի շրջանավարտները ստանում են տնտեսագիտություն, լեզվաբանություն, պատմություն, արևելագիտություն և աֆրիկագիտություն ուղղությունների դիպլոմներ։

## Տես նաև
* Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Աֆրիկայի ինստիտուտ
* Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Արևելագիտության ինստիտուտ
* Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Հեռավոր Արևելքի ինստիտուտ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայքը
* ՄՊՀ տարեգրություն
* ԱԱԵԻՈւսանողական խորհրուրդ

Կատեգորիա:ՄՊՀ ֆակուլտետներ
Կատեգորիա:Արևելագիտության ինստիտուտներ
Ամեշա Սպենտա

**Ամահրասպանդներ** կամ **Ամեշա Սպենտաներ**, հայկական աղբյուրներում **Համշասպանդներ** կամ **Միրասպանդներ**՝ զրադաշտականության մեջ տարածված բարի էակներ, որոնք համարվում են Արամազդի վերակերպումները։ Թարգմանաբար ավեստերենից նշանակում է «սրբազան անմահներ»։

## Յոթ աստվածություններ
Ամահրասպանդները կոչվում են նաև հիմնական «յոթ աստվածություններ»։ Համաձայն Զրադաշտի ուսմունքի՝ աշխարհի արարման սկզբում Ահուրա Մազդան «Սուրբ Հոգու»՝ Սպենտա Մայնուի միջոցով ստեղծում է մյուս վեց՝ երկրորդական, ստորադաս «լուսարձակող» աստվածություններին, որոնց Զրադաշտը հանդիպում է իր առաջին տեսիլքում։ Զրադաշտի ուսմունքի հետագա ուսումնասիրությունները, թույլ են տալիս եզրակացնելու, որ «յոթ աստվածությունները», որոնք արարվել են Սպենտա Մայնուի «Սուրբ Հոգու» միջոցով ուղղակի կամ անուղղակի մաս են կազմում հենց Ահուրա Մազդաի ու հանդիսանում են նրա տարերքները։

Յասնաներից մեկում Զրադաշտը նաև տալիս է ստեղծված աստվածությունների անունները՝
* Վոհու Մանահ - «Բարի Միտք»
* Աշա Վահիշթա - Բարի առաքինություններ
* Խշաթրա Վայրիա
* Սպենտա Արմաիտի - Սրբազան հավատարմություն. (հայկական՝ հեթանոսական Սպանդարամետ Աստվածը)
* Հաուրվաթաթ -Ամբողջականություն
* Ամերաթաթ - Անմահություն

## Aməša Spənta -ի բացատրությունը
Թարգմանվելով, որպես «սրբազան անմահները», այս նախդիր կոչումը կարող էր տեղ գտնել նաև զրադաշտության գլխավոր Աստծո՝ Ահուրա Մազդայի անվան հարևանությամբ ու սակայն հիմնականում կիրառվում էր հիմնական վեց «բարի» աստվածությունների անունների շարքում։ Իրենց հերթին «վեց աստվածությունները» կյանքի են կոչում ավելի ցածր՝ Աստվածների, որոնք կոչվում են Յազատներ։

## Աստվածությունների հերթականությունը և գործառույթները
Զրադաշտականության մեջ հատուկ նշանակություն է տրվում կապին Աստվածների ու աստվածությունների միջև։ Յուրատեսակ իմաստային փոխկապակցվածություն կա այն Աստվածների միջև, ովքեր ստեղծվել են Ահուրա Մազդայի կողմի և նրանց, որոնք ստեղծվել են արդեն Ամահրասպանդակների կողմից՝ Յազատներ։

Զրադաշտականությունը, հայտնությամբ տրված իր ուսմունքի մեջ ռացիոնալիսատական կապ է պահպանում աստվածությունների գործառույթներում,։
* Խշաթրա Վայրիան - թարգմանաբար՝ «Ցանկալի իշխանություն» արարվելուց հետո դառնում է «քարե» երկնքի տիրակալը, որն իր զրոհով պաշտպանում է երկիրը։
* Սպենտա Արմաիտին -, թարգմանաբար՝ «Սրբազան բարեպաշտություն», գտնվում էր Խշաթրա Վայրիայի ներքևում և հսկում ու պաշտպանում է արդեն երկիրը։
* Հաուրվաթաթին - թարգմանաբար՝ «Ամբողջականություն», պատկանում է իշխանությունը ջրի ու ջրային մակերեսների նկատմամբ։
* Ամերաթաթ - թարգմանաբար՝ «Անմահություն» իշխում էր բնության նկատմամբ։
* Վոհու Մանահի - թարգմանաբար՝ «Բարի միտք», խորհրդանիշը հնազանդ կովն էր, որն իր հերթին իմաստավորում էր բարի արարչային սկիզբը։
* Աշա Վահիշթայի հովանավորությամբ տակ էին գտնվում Արևն ու կրակը, որով և արարվել են մյուս բոլոր կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչները։

Մարդն իր բանականությամբ և ընտրելու իրավունքով արարվել էր ու ենթարկվում էր զրադաշտականության գլխավոր Աստծուն՝ Ահուրա Մազդային։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հրեշտակներ
Կատեգորիա:Զրադաշտականություն