Ռուժենա Բայչի

**Ռուժենա Բայչի** (, ի ծնե՝ **Կուչերովա**, , ), սլովակյան ծագմամբ ամերիկացի գիտնական, որը մասնագիտանում է ռոբոտաշինության և արհեստական ինտելեկտի ոլորտում։

## Կենսագրություն
Բայչին ծնվել է Բրատիսլավայում՝ հրեական ընտանիքում 1933 թվականին։ Մանկության տարիներին կորցրել է մորը: Նրա հայրը ինժիներ էր, որը փրկեց ընտանիքը նացիստների կողմից լիակատար ոչնչացումից, բայց մինչև 1944 թվականը նրա հարազատների մեծ մասը ինչ-որ կերպ սպանվեց կամ տարվեց համակենտրոնացման ճամբարներ: Նրա հայրն ու խորթ մայրը մահացել են համակենտրոնացման ճամբարում։ Ողջ մնացած Ռուժենը և նրա քույրը փրկվել են, երբ Կարմիր խաչը նրանց որբ է գրանցել և ձևակերպել մանկատուն, որտեղ էլ նրանք մեծացել են։

Դպրոցում Ռուժեն Բայչին ցույց տվեց մաթեմատիկայի հստակ ունակություններ, բայց համալսարան գնաց էլեկտրատեխնիկա սովորելու, քանի որ մաթեմատիկան նրան խոստանում էր միայն դասավանդման կարիերա մարքսիստ-լենինյան գաղափարախոսության շրջանակներում։ 1957թվականին նա պաշտպանեց իր թեզը, իսկ 1967թվականին' էլեկտրատեխնիկայի թեկնածուական թեզը Սլովակիայի տեխնիկական համալսարանում:1972 թվականներում նա պաշտպանել է մեկ այլ թեկնածու (Ph. D.-ի համար) Սթենֆորդի համալսարանում, լեգենդար Ջոն Մաքքարթիի ղեկավարությամբ, Lisp լեզվի ստեղծող և արհեստական ինտելեկտի հիմնադիր հայրերից մեկը: Թեզի երկրորդ թեման էր «հյուսվածքային տեսողական տեսարանների համակարգչային ճանաչումը» (հյուսվածքային տեսարանի նույնականացման համակարգիչ)։ Նույնիսկ եթե երկու աստիճանը բավարար չլիներ, Բայչին ստացավ պատվավոր դոկտորի մի ամբողջ շարք Լյուբլյանայի (2001) և Փենսիլվանիայի (2012) համալսարաններից, ինչպես նաև շվեդական KTI-ից (2012)։

1968 թվականին Չեխոսլովակիա խորհրդային ներխուժումից հետո որոշում է կայացրել չվերադառնալ հայրենիք և մնացել է ԱՄՆ-ում։ Միայն 1989 թվականին Չեխոսլովակիայում տեղի ունեցած Թավշյա հեղափոխությունից հետո է վերամիավորվել ընտանիքի հետ, երբ նրա դուստրը՝ Կլարան (Ծն. 1957) և որդի Պետրոս (Ծն. 1964) տեղափոխվել է ԱՄՆ:

Նա երկար ժամանակ աշխատել է Փենսիլվանիայի համալսարանում, որտեղ հիմնել է ընդհանուր ռոբոտաշինության և ակտիվ զգայական ընկալման լաբորատորիա (անգլ.՝  General Robotics and Active Sensory Perception, ESP), որից հետո տեղափոխվել է Բերքլիի Կալիֆոռնիայի համալսարան, որտեղ էլ աշխատում է մինչ օրս (2016թ.)։

Նրա ղեկավարությամբ հաջողությամբ պաշտպանվել է 28 ասպիրանտ, նրանցից շատերը դարձել են հաջողակ գիտնականներ: Այլ աղբյուրների համաձայն, նրանց թիվը գերազանցում է 50-ը։ Բայչին ավելի քան երկու հարյուր գիտաժողովների և ամսագրերի հեղինակ և համահեղինակ է, նրա Հիրշի ինդեքսը 2016 թվականի համար կազմում է 54։

2002 թվականին «Discover» ամսագիրը նոյեմբերյան համարում տպագրել է գիտության ամենաազդեցիկ կանանց ցուցակը, որում Ռուժենա Բայչին, անշուշտ, ընդգրկվել է։ Գործընկերների ճանաչումն արտահայտվում է ճարտարագիտական ազգային ակադեմիայի անդամակցությամբ,Ազգային բժշկական ակադեմիայի, Հաշվողական տեխնիկայի ասոցիացիաներ, Էլեկտրատեխնիկայի և էլեկտրոնիկայի ինժեներների ինստիտուտ, Արհեստական ինտելեկտի զարգացման ասոցիացիա և արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիայի։ Այս կազմակերպությունների մեծ մասը նրան նշել է հատուկ մրցանակներով և պատվոգրերով:

Ռուժեն Բայչիի 2016 թվականի հետազոտական հետաքրքրությունները տարածվում են այնպիսի ոլորտների վրա, ինչպիսիք են համակարգչային տեսողությունը, արհեստական ինտելեկտը, ռոբոտաշինությունը, վերականգնման տեխնիկական միջոցները, մարդկանց մոդելավորումը, հեռատեսությունը և զգայական ցանցերը։

2022 թվականին ԱՄՆ կատարած այցի ժամանակ Սլովակիայի նախագահ Զուզանա Չապուտովան Ռուժեն Բայչիին շնորհել է կրկնակի սպիտակ խաչի 2-րդ կարգի շքանշան։

## Անձնական կյանք
Առաջին ամուսինըՅուլիուս Բայչի է (Slovak. Július Bajcsy; սեռ. 1930). Նրանից ունի երկու երեխա՝ դուստրը՝ Կլարան (Կլարա; սեռ. 1957) և որդի Պետրոս (Peter; ծնվ. 1964). Ամուսնալուծվել է 1969 թվականին։

1979 թվականին ամուսնացել է Շերման Ֆրանկելի հետ։  Նրանից ունի որդի՝ Ուոլթեր (Walter)։

## Ծանոթագրություններ

 
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ինֆորմատիկայի ոլորտի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի հրեաներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կին համակարգչային գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ինֆորմատիկա
Կատեգորիա:Կին գիտնականներ
Կատեգորիա:Հոլոքոստից փրկվածներ
Կատեգորիա:Հունվարի 1 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ռոբոտագիտություն
Կատեգորիա:Սլովակ գիտնականներ