Ղաջարական արվեստ

**Ղաջարական արվեստը** ճարտարապետության, նկարչության և այլ արվեստի ձևերն էին, որոնք ստեղծվել են Ղաջարների դինաստիայի օրոք, որը տևել է 1781-1925 թվականներին Իրանում (Պարսկաստան)։

Արվեստի արտահայտության բումը, որը տեղի ունեցավ Ղաջար դարաշրջանում, կողմնակի հետևանք էր այն հարաբերական խաղաղության, որը ուղեկցում էր Աղա Մուհամմադ խանի և նրա ժառանգների կառավարմանը։ Նրա իշխանության գալուց հետո Պարսկաստանի 18-րդ դարի արյունահեղ խառնակությունները դադարեցին և հնարավորություն ստեղծեցին խաղաղ ժամանակի արվեստի վերելքի համար։

## Ղաջար նկարչություն
Ամենից նկատելի, Ղաջար արվեստը ճանաչելի է իր դիմանկարչության յուրահատուկ ոճով։

### Ծագում և ազդեցություններ
Ավանդական Ղաջար նկարչության արմատները կարելի է գտնել նկարչական ոճում, որը ծաղկել է նախորդ Սաֆավյան կայսրության ժամանակ։ Այդ ժամանակաշրջանում եվրոպական մեծ ազդեցություն կար պարսկական մշակույթի վրա, հատկապես թագավորական և ազնվական դասակարգերի արվեստում։ Եվրոպական արվեստը մտնում էր ռեալիզմի ժամանակաշրջան, և դա կարելի է տեսնել առարկաների պատկերման մեջ՝ հատկապես Ղաջար արվեստագետների կողմից։ Եվրոպական ազդեցությունը շատ լավ երևում է նավթանկարչության գերակա դիրքում և հեղինակությունում։ Չնայած նավթանկարչությունը տարածված էր պարսկական արվեստի նախորդ ժամանակաշրջաններում, հենց եվրոպական մեծերի, ինչպիսիք են Ռուբենսը և Ռեմբրանդտը՝ իսկական նավթանկարչության վարպետները, ազդեցությունն էր, որ բարձրացրեց այն ամենաբարձր մակարդակին։ Ներկի հաստ շերտը և մուգ, հարուստ, հագեցված գույները Ղաջար նկարչության տարրեր են, որոնք ուղղակիորեն պարտական են։

### Նկարչական ոճի տարածում
Ղաջարական նկարչության մեջ անշունչ առարկաների և նատյուրմորտների պատկերումը համարվել է շատ իրատեսական, մինչդեռ մարդկանց պատկերումը եղել է որոշակիորեն իդեալականացված։ Այս հատկապես ակնհայտ է Ղաջար թագավորական տան անդամների դիմանկարներում, որտեղ նկարների հերոսները շատ ձևաչափորեն են տեղավորվել և դասավորվել՝ հասնելու ցանկալի արդյունքի։

#### Թագավորական նկարչություն
Ղաջար արվեստի ամենահայտնի գործերը տարբեր պարսկական շահերի դիմանկարներն են։ Յուրաքանչյուր իշխան և նրանց որդիներն ու այլ ազգականներ պատվիրել են իրենց պաշտոնական դիմանկարները՝ ինչպես անձնական, այնպես էլ հանրային ցուցադրման համար։ Դրանցից ամենահայտնիները Ֆաթ Ալի շահ Ղաջարի բազմաթիվ դիմանկարներն են, ով իր նեղ իջեցրած ազդրերով, երկար սև երկճյուղ մորուքով և խորունկ մուգ աչքերով դարձել է Արևելյան մեծ իշխանի ռոմանտիկ կերպարի մարմնավորումը։ Այս նկարներից շատերը պատկանել են Միհր Ալիի վրձնին։ Չնայած դիմանկարները ստեղծվել են շահի կյանքի տարբեր փուլերում, դրանք հետևում էին կանոնի, որը շեշտադրում էր իշխանի բնորոշ գծերը։ Ֆաթ Ալի շահի դիմանկարներ կան բազմաբովանդակ իրավիճակներում՝ սկսած զրահով զինված թագավորից մինչև ծաղիկ հոտոտող քաղաքավարի, սակայն բոլորը նման են իրար, տարբերվելով միայն աննշան կերպով՝ հիմնականում կախված նկարչից։ Արդարացի է, որ հենց այս շահը հավերժացվել է այս ոճով, քանի որ Ղաջար շահերի շարքում երկրորդը լինելով՝ նա էր, որի օրոք այս ոճը իսկապես ծաղկել է։ Դրա պատճառներից մեկն այն էր, որ Ղաջարական իշխողները ավելի ու ավելի ամուր դիվանագիտական կապեր էին հաստատում եվրոպական տերությունների հետ։

Ինչպես նշում է Շանգրի Լա Իսլամական արվեստի և մշակույթի կենտրոնը. «Աֆշարական (1736–96 թվականներ), Զանդ (1750–94 թվականներ) և Ղաջար (1779–1924 թվականներ) ժամանակաշրջանների ուշ իրանական արվեստը բնութագրվում է կենսաչափ ֆիգուրների պատկերմամբ՝ քարե հուսաքանդակներում, սալիկներում և կտավի վրա նկարչության մեջ։ Վերջինիս ներքո, Ղաջար իշխողները՝ ինչպիսիք էր Ֆաթ Ալի շահը (1797–1834 թվականներ), խթանել են խոշոր դիմանկարչության լայն հետաքրքրություն (նույնիսկ ուղարկելով դիմանկարներ քաղաքական մրցակիցներին)»։Չնայած Ֆաթ Ալի շահը երբեք չի այցելել Եվրոպա, նրա բազմաթիվ դիմանկարներ են ուղարկվել դեսպանների միջոցով՝ պարսկական արքունիքի կայսերական մեծահոգությունը փոխանցելու համար։ Նասերադինի շահի գալուստով լուսանկարչությունը դարձել է ավելի կարևոր այդ ժամանակաշրջանի արվեստում, և դիմանկարչությունը, չնայած դեռ օգտագործվելով պաշտոնական նպատակներով, աստիճանաբար կորցրել է իր նշանակությունը։ Ավելին, քանի որ Նասիրուդինը առաջին պարսկական իշխողն էր, որ այցելել է Եվրոպա, դիմանկարների պաշտոնական ուղարկումը մնաց անցյալում՝ դառնալով մի բան, որ արդեն անցել է։

#### Այլ դիմանկարչություն
Ոչ թագավորական անձանց պատկերումը նույնպես շատ կարևոր տեղ ունի Ղաջարական արվեստի բացատրության և ընկալման մեջ։ Չնայած բնականաբար ոչ հասարակ մարդիկ, այս դիմանկարների հերոսները հաճախ եղել են փոքր արքայազններ (որոնք շատ էին), գահակալող կամ նախկին շահերի թոռներ, եղբորորդիներ և թոռնորդիներ։ Այս արքայազնները, իրենց ընտանիքների հարստության և դիրքի շնորհիվ, գրեթե ոչինչ չունեին անելու, բացի արվեստին նպաստելուց, այնպես որ նրանց հովանավորությունը անշուշտ վնասակար չէր այն ժամանակաշրջանի արվեստի համար։ Հաճախ այս դասի դիմանկարները պատվիրվել են որպես ընտանեկան խմբի պատկերներ, ցուցադրելով տղամարդուն, նրա իդեալականացված, հրապուրիչ կնոջը և նրանց կատարյալ զավակին։ Այլ անգամ դրանք եղել են արքայական դիմանկարի ձևաչափի, պատկերելով միայն տղամարդ պատվիրատուին, բայց ունենալով թույլ տարբերակումներ, որոնք հստակ ցույց են տվել, որ նկարվողը արքա չէ։ Մեկ այլ միջոց, որով սա իրականացվել է, դիմանկարի հերոսի գլխի կողքին ցուցադրված քարտուշն էր, պարզաբանելով, թե ով է պատկերված և ինչ կոչումներ ունի (ինչպիսիք են Սուլթանը, շահզադեն և այլն)։ Պարսկաստանի գահակալի համար այս քարտուշը բավականին կարգավորված է («ալ-սուլթան Պաշտոնական անունը Շահ Ղաջար»), մինչդեռ մնացած անձանց համար կարող է պարունակել ավելի երկար անուն, ավելի ցածր կոչում կամ կարճ ազնվականություն։

##### Կանանց պատկերում
Սեռը հաճախ խամրել է վաղ Ղաջարական Իրանի նկարներում, ցուցադրելով նմանություններ տղամարդկանց և կանանց մարմնի և դեմքի գծերում, որոնք նկարված են եղել գեղեցիկ բազմաթիվ նկարներում։ Երիտասարդ արական և իգական սեռի ներկայացուցիչները հաճախ կապվել են ցանկության օբյեկտի հետ։ Երիտասարդ անմորուք տղամարդկանց տեսքը կոչվել է «Մուխաննաս»։ Մինչև 19-րդ դարը, կանայք պատկերվել են ավելի անհատականացված՝ առանձնահատուկ իգական դեմքի և մարմնի գծերով, ինչը վերջնականապես հանգեցրել է մուխաննաի՝ ցանկության օբյեկտի, անհետացմանը։ 19-րդ դարի Ղաջարական արվեստը նաև բերեց մերկ կրծքով կնոջ ի հայտ գալը։ Մերկ կրծքի օրինակները երևում էին զգեստի միջով՝ ֆետիշիստական բավականություն ստանալու համար և դարձել են Ղաջարական նկարների հիմնական թեման։ Այս մերկ կրծքով կանայք պատկերվել են որպես հրեշտակներ, եվրոպացի կանայք կամ հաճույքի կանայք՝ ինչպիսիք են ակրոբատները կամ երաժիշտները։ Որոշ նկարներ ներառում են Մարիամի և մանկան Հիսուսի պատկերումը։ Վերջնականապես, մերկ կուրծքը հանգեցրել է կանացիության ցուցադրմանը։

Իսլամի տարածումից հետո 600-ական թվականներին, կանանց պատկերումը արվեստում նվազել է՝ համեմատած Սասանյան ժամանակաշրջանի արվեստական շարժումների հետ։ Կանանց դիմանկարչությունը սկսել է դիտվել որպես անպատվող գործելակերպ կնոջ նկատմամբ՝ հիմնվելով իսլամական ավանդույթների և համեստության վրա։ Այս միտումը փոխվել է Մոնղոլական արշավանքների գալուստով Իրան։ Ավանդաբար, կանանց քողարկումը այնքան խիստ չի եղել թուրքա-մոնղոլական ցեղերում, ինչպիսին նախատեսված էր հին ավանդույթներով և իսլամացված հասարակությամբ Իրանում։ Նմանապես, մոնղոլ կանայք, իրենց նոմադ կենսակերպի պատճառով, պայմանավորված էին ֆիզիկապես ակտիվ կյանք վարել, ինչը ծանր քողարկումը դարձնում էր անգործնական։ Ցեղային կանայք նաև ավելի քաղաքական ակտիվ էին, որտեղ հատկապես կանանց ազնվականությունը զորացրել է Թիմուրյան դինաստիան։ Հետևաբար, մոնղոլների ազդեցության և Եվրոպայի հետ ընդլայնվող կապերի շնորհիվ, որտեղ իտալական վերածնունդը գագաթնակետում էր, իրանցի արվեստագետները վերաիմաստավորեցին իրենց վերաբերմունքը կանանց նկարչության նկատմամբ։ Ժամանակի ընթացքում, կանանց մերկությունը և էրոտիկան նկարչության մեջ դարձան իրանական տեսողական մշակույթի մաս։

Կանանց մարմնի դիրքը և դիրքորոշումը այս նկարներում օգնում է պատմություն պատմել։ Կանայք հաճախ պահում էին այնպիսի առարկաներ, ինչպիսիք են հայելիները, մրգերը կամ գինին՝ ներկայացնելով գեղեցկությունը և հաճույքը։ Այս ներկայացումները համահունչ են պարսկական պոեզիային։ Պարսկական գրականությունը հաշվի առնելով, ժամանակ առ ժամանակ նկարներ են ներկայացրել կանանց «արտաքին հայացքով», որը ներկայացնում է «ուղղակի դիմելով ընթերցողին» և տեսանելի է բազմաթիվ պատմողական նկարներում՝ Շիրինից և Խոսրովից, Յուսուֆից և Զուլեյխայից, ինչպես նաև Շեյխ Սանանից։ Հակառակ 19-րդ դարի Ղաջարական արվեստի կանանց ավանդական դիրքերի, տարածված էր կանանց պատկերումը՝ նրանք գեղեցիկ կերպով շրջված են եղել ձեռքերի վրա դանակի վրա։ Սա մեկնաբանվել է որպես սոցիալական կարգին դիմադրություն, որը ներկայացված է ժողովրդական պատումներում՝ ինչպես պատկերազարդ, այնպես էլ գրական ներկայացումներում՝ մերժելու պասիվ իրանցի կանանց կարծրատիպը։

###### Կանանց ստեղծագործական ունակությունները
Չնայած ոչ լավ փաստթղթագրված լինելուն, կանայք նպաստել են Իրանի 19-րդ դարի արվեստական ժառանգությանը։ Սոցիալական, մշակութային և կրոնական սահմանափակումների պատճառով, կանանց կողմից ստեղծված արվեստի նմուշները հազվադեպ են պահպանվել, քանի որ հասարակությունը ընդհանուր առմամբ չի խրախուսել կանանց ինքնարտահայտումը։ ՂաջարաԺամանակի իրանցի տղամարդկանց աճող շարժունակությամբ 19-րդ դարի վերջին (Եվրոպա ճամփորդելու և կրթություն ստանալու իրենց կարողությամբ), նրանց իրազեկվածությամբ կանանց «ներկայության» մասին եվրոպական հասարակություններում, ինչը զուգադիպել է Սահմանադրական հեղափոխության հետ, օգնել է զգալիորեն փոխել կանանց ընկալումը իրանցի հասարակության մեջ։ Նոր մշակութային յուրացումները նաև փոխել են կանանց պատկերումը արվեստում։ Մասնավորապես, ընտանեկան լուսանկարչության ժանր է ի հայտ եկել, որտեղ մինչ այդ միայն հայրերը զավակներով էին պատկերվում՝ բացառելով մայրերին։ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին կանայք ակտիվացել են՝ պահանջելով ավելի շատ իրավունքներ։ Որպես կանոն, կրթությունը արտոնություն էր վերնախավի համար։ Այս կերպ՝ բարձր դասակարգի կրթված կանայք են եղել նրանք, ովքեր սկսել են հրատարակել իրենց թերթերը՝ նպատակ ունենալով պայքարել իգական անգրագիտության դեմ և լինել կանանց սոցիալական շարժումների մոբիլիզատորներ։ Կանանց հնարավորությունների աճի հետ, սկսել են հիմնվել աղջկանց դպրոցներ։ Եվ 1909 թվականին, Թեհրանի Նասերի աղջկանց դպրոցը որդեգրել է լուսանկարչությունը՝ որպես դպրոցում դասավանդվող առարկա, բարձրացնելով կանանց հետաքրքրությունը հմտությունը մասնագիտորեն յուրացնելու համար։

կանայք, հատկապես բարձր դասի ընտանիքներից, ստեղծագործաբար և մշակութային առումով հարուստ կյանք են վարել։ Նրանցից շատերը ամբիցիոզ գրողներ, բանաստեղծներ, արվեստագետներ, գրող-մանրանկարիչներ, կրոնական առաջնորդներ և նաև ակտիվիստներ էին դարի վերջին։ «Կանանց աշխարհը Ղաջարական Իրանում» 21-րդ դարի թվային արխիվը ձոնված է 19-րդ դարի իրանցի կանանց կյանքի և նրանց մշակութային ժառանգության գրանցմանը։

Շահերի հարեմները, իրենց հերթին, էական նշանակություն ունեին կանանց՝ արվեստ ստեղծելու և խթանելու հնարավորության տեսանկյունից։ Հարեմը ներկայացնում էր կանանց կենտրոնական տարածք, որտեղ կանայք կարող էին ազատորեն փոխանակել և կիսել գաղափարները, առանց 19-րդ դարի Իրանում տղամարդկանց հիերարխիկ ենթարկվածության ազդեցության, վայելելով ինքնուրույնության որոշակի մակարդակ։ Դա տեղն էր, որտեղից ծագում էր կանանց ստեղծագործական ներուժը։
Պատկեր:Setar or dutar in a Qajar Iran harem.jpg|Սեթառով կամ դուտարով կին
Պատկեր:Woman holding a cup, Qajar Iran, first quarter 19th century.jpg
Պատկեր:Girl with Mirror (Qajar art, Art Museum of Georgia).jpg|18-րդ դարի քաջարական արվեստ. Աղջիկը հայելիով, Վրաստանի թանգարան
Պատկեր:Persian miniature of Woman with Daf in Qajar Iran, 19th century.jpg|Դաֆ նվագող կին
Պատկեր:Woman with Zarb drum, Qajar Iran, early 19th century CE.jpg|Զարբ նվագող կին
Պատկեր:Woman playing a santur, Qajar Iran, artist named Ahmad.jpg|Շանթուր նվագող կին
Պատկեր:A court musician playing the kemanche, painting in style of Abul Qasim, Qajar Iran.jpg|Քամանչա նվագող կին
Պատկեր:Dancing girl percian hermitage.jpg|Կաստանետներով կամ զիլով պար
Պատկեր:Qajar dynasty era, painting of a seated woman.jpg|Կինը ձեռքին շիշ և բաժակ։


## Գեղագրություն Ղաջար դարաշրջանում
Գեղագրությունը եղել և մնում է պարսկական արվեստի հիմնական ձևը։ Իսլամում գոյություն ունի զգացող էակների պատկերման արգելք, նման հրեական կանոնին՝ փորագրված պատկերների դեմ, և այդ պատճառով գեղագրությունը և դրա հետ կապված արվեստի ձևերը դարձել են իսլամական արտահայտության շատ կարևոր մաս։ Արաբական գրության ներմուծումից հետո Պարսկաստանում, տեղի բնակիչները ձեռնամուխ եղան այն իրենցը դարձնելուն։

### Շահանշահնամեն
Ֆաթ Ալի շահ Ղաջարի օրոք պատվիրվել է գրականության և արվեստի մի գործ, որը նպատակ ուներ մրցելու Ֆիրդուսիի կողմից 1000 թվականին գրված *Շահնամեի* (*Գահերի գիրք*) հետ։ Այս գիրքը կոչվել է *Շահանշահնամե* (*Թագավորների թագավորի գիրք*)։ Շահնամեն պատմում է Պարսկական կայսրության կեղծ-առասպելական հիմնադրման և այդ ժամանակաշրջանի հերոսների ու չարագործների մասին։ Շահանշահնամեի օրինակներից մեկը այժմ գտնվում է Ավստրիայի Ազգային գրադարանում։

## Ղաջարական մանածագործական արվեստ
Ղաջարական դարաշրջանի հագուստի նախընտրությունները շատ չեն տարբերվել նախորդ ժամանակաշրջանների հագուստից մինչև դարաշրջանի երկրորդ կեսը։ Ինչպես ապացուցվում է Ֆաթ Ալի շահ Ղաջարի և Մոհամմադ շահ Ղաջարի վաղ դիմանկարներով, Պարսկաստանում հագուստի ավանդական ոճերը պահպանվել են, սակայն արևմտյան ազդեցությունները ավելի և ավելի տարածվելով՝ թագավորական դիմանկարները սկսել են պատկերել Շահին ավելի արևմտյան, զինվորական ոճի հագուստով (ինչպիսին է Նասերուդին շահ Ղաջարի դիմանկարը)։ Սա չի նշանակում, սակայն, որ Պարսկաստանի ավանդական մանածագործական արվեստը դուրս է մնացել օգտագործումից։ Չնայած Շահը ցանկանում էր երևալ առաջադեմ և արևմտյան եվրոպական միապետներին և դիվանագետներին, նրա պարտականությունն էր շողշողալ Պարսկական կայսրության հպարտությամբ և հնագույն փառքով, այնպես որ արքունիքի հագուստը պահպանել է ավանդական հագուստի շատ ուժեղ տարրեր։

## Ղաջարական ճարտարապետություն

Ղաջարական դարաշրջանի ճարտարապետության և լանդշաֆտային դիզայնի օրինակները ներառում են.
*Սահմանադրության տուն – Թավրիզ
*Նասիր ալ-Մուլք մզկիթ – Շիրազ
*Գոլեստան պալատական ​​համալիր - Թեհրան
:*Շամս-օլ-Էմարեհ պալատը (1860-ական թվականներ) - առաջին երկաթե (պողպատե) շենքը քաղաքում։
*Նիավարան պալատական ​​համալիր - Թեհրան
:*Սահեբքրանիե պալատ
:*Ահմադ Շահի Քուշկի տաղավարը
*Սաադաբադ պալատական ​​համալիր - Թեհրան.
:*Կանաչ պալատ
*Էրամի այգի (Bāgh-e Eram) Պարսկական այգիներ – Շիրազ
:*Շազդեի այգի (1890-ականներ) – Քերման
*Աբբաս Միրզայի մզկիթ – Երևան (հիմնականում ավերված է մեր օրերում)

## Ղաջարական լուսանկարչություն
Բազմաթիվ նոր տեխնոլոգիաներ են որդեգրվել Նասիր ալ-Դին շահի օրոք (կառավարել է 1848-ից 1896 թվականներին)։ Լուսանկարչությունը հայտնի է դարձել Իրանում ուշ Ղաջարական ժամանակաշրջանում և ջերմորեն ընդունվել Նասիր ալ-Դին շահի կողմից, ով հայտնի է եղել նրանով, որ լուսանկարել է ղաջարական պալատի բազմաթիվ կանանց։ Նրա կառավարման ժամանակաշրջանում, լուսանկարչության և նկարչության փոխազդեցությունը աճել է՝ ինչպես ոճի, այնպես էլ կազմության առումով։

1840-ական թվականներին դագերեոտիպները ներմուծվեցին Պարսկաստան և ճանապարհ հարթեցին այլ լուսանկարչական գործիքների համար։ Հակառակ Օսմանյան կայսրության, որտեղ լուսանկարչությունը համարվում էր մեղավոր, Պարսկաստանում այն ընդունվել և լայնորեն օգտագործվել է։ Միակ պահպանված դագերեոտիպ լուսանկարը Արքայազն Մալեք Քասեմ Միրզայի՝ Նասեր ալ-դին շահի հոր եղբոր ինքնանկարն է։

1889 թվականին Իրանում լուսանկարչության մասին առաջին ակնարկը՝ *Ակսիեհ Հաշարիեհ* վերնագրով, գրվել է Մոհամմադ իբն-Ալի Մեշկաթ ալ-Մոլքի կողմից։

### Իրանցի կանայք լուսանկարչության մեջ
Կանանց առաջին լուսանկարահանողը, ենթադրաբար, Նասեր ալ-Դին շահն է եղել։ Շահի մայրը՝ Մահդ-ի Ուլյան, առաջին իրանցի կինն է, որը լուսանկարվել է։ 1858 թվականից սկսած, շահը սկսել է լուսանկարել իր հարեմի բնակիչներին։ Արվեստի պատմաբան Փամելա Քարիմին նշում է, որ շահի հարեմի որոշ կանայք լուսանկարվել են առանց քողի և «էրոտիկ պոզեր»-ով։ Բացի իրեն լուսանկարելուց, նա սովորեցրել և խրախուսել է իր ծառաներին ձեռք բերել այս հմտությունը։ Չնայած մշակութային և կրոնական սահմանափակումներին, որոնք կանանց սահմանափակում էին լուսանկարվելուց, շահը անտեսել է այս սահմանափակումները։ Նմանապես, լուսանկարչությունը որպես մասնագիտություն տարածվելու հետ, օտարերկրյա իգական սեռի լուսանկարիչները ավելի հեշտ մուտք են ունեցել իրանցի կանանց լուսանկարելու համար՝ ելնելով գենդերային սահմանափակումներից։

Ջեյն Դիյոլաֆուան (1851-1916 թվականներ), Իսաբելա Լյուսի Բիշոպ-Բերդը (1868-1926 թվականներ) և Գերտրուդ Մարգարեթ Լոուտիան Բելը (1869-1926 թվականներ) երեք արևմտյան կանայք ճամփորդներ են Իրանում Ղաջարական դարաշրջանի ընթացքում, որոնք ակտիվ էին լուսանկարելով և՛ տղամարդկանց, և՛ կանանց, և՛ սոցիալական խմբերին։ Նասեր ալ-Դին շահի հովանավորությամբ, Դիյոլաֆուան լուսանկարել է շահի ընտանիքի անդամներին, մասնավորապես նրա կնոջը և դուստրերին։ Բիշոպ-Բերդը, իր հերթին, պակաս հետաքրքրված էր կանանց պատկերելով, և նրա՝ 1890 թվականի «Ճամփորդություններ Պարսկաստանով և Քրդստանով ձիու վրա» ուղեգրում նա գրում է իրանցի կանանց առօրյա կյանքի և մշակույթի մասին։ Գերտրուդ Բելը, 1911 թվականին Իրանով շրջելով՝ մղված հնագիտական հետազոտությունների կողմից, ավելի շատ կենտրոնացած էր իրանական լանդշաֆտների և բնության վայրերի պատկերման վրա։ Այնուամենայնիվ, տղամարդկանց լուսանկարները ներառված լինելով նրա գեղարվեստական ժառանգության մեջ, այնտեղ կա միայն մեկ կին՝ ընտանեկան դիմանկարի մի մասը։

1858 թվականին, ֆրանսիական արական լուսանկարիչ Ֆրանսես Կարհլիանը նշանակվել է դրոսպակի մեթոդը պետությունում տարածելու համար։ Կարհլիանը առաջին արական օտարերկրյա լուսանկարիչն է, որը պատկերել է իրանցի կանանց։ Ինչ վերաբերում է իրանցի լուսանկարիչներին՝ բացի շահից, միայն ազնվականության անդամները հնարավորություն են ունեցել զարգանալ լուսանկարչության մեջ, քանի որ այս հոբին պահանջում էր բարձր ծախսեր, որոնք ոչ բոլոր հասարակական խավերի համար էին մատչելի։ Փոշ Մոհամմեդ Խան Մոայեր-օլ-Մամալեքը (1856–1912), շահի մեկ դստեր ամուսինը, իր եղբոր հետ միասին լուսանկարման ստուդիա հիմնեց իրենց տանը։ Ունենալով լիովին հագեցված խցիկներ, նրանք շուտով դարձան մասնագիտական լուսանկարիչներ՝ լինելով առաջինը ազնվականների մեջ, որոնք լուսանկարել են կանանց։ Կանանց լուսանկարչության տարածմամբ, մշակութային և կրոնական թաբուն աստիճանաբար նահանջում էր։ Արևմուտքում կրթություն ստացած՝ ինչպես իրանցի, այնպես էլ օտարերկրյա լուսանկարիչների նորամուծությունների հետ, արքունի կանայք սկսեցին ավելի հաճախ լուսանկարվել և ժամանակի ընթացքում՝ ավելի քիչ համեստ հագուստով։ Մինչ այդ, նրանք պահանջվում էին լինել լրիվ քողարկված լուսանկարներում։

Ժամանակի իրանցի տղամարդկանց աճող շարժունակությամբ 19-րդ դարի վերջին (Եվրոպա ճամփորդելու և կրթություն ստանալու իրենց կարողությամբ), նրանց իրազեկվածությամբ կանանց «ներկայության» մասին եվրոպական հասարակություններում, ինչը զուգադիպել է Սահմանադրական հեղափոխության հետ, օգնել է զգալիորեն փոխել կանանց ընկալումը իրանցի հասարակության մեջ։ Նոր մշակութային յուրացումները նաև փոխել են կանանց պատկերումը արվեստում։ Մասնավորապես, ընտանեկան լուսանկարչության ժանր է ի հայտ եկել, որտեղ մինչ այդ միայն հայրերը զավակներով էին պատկերվում՝ բացառելով մայրերին։ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին կանայք ակտիվացել են՝ պահանջելով ավելի շատ իրավունքներ։ Որպես կանոն, կրթությունը արտոնություն էր վերնախավի համար։ Այս կերպ՝ բարձր դասակարգի կրթված կանայք են եղել նրանք, ովքեր սկսել են հրատարակել իրենց թերթերը՝ նպատակ ունենալով պայքարել իգական անգրագիտության դեմ և լինել կանանց սոցիալական շարժումների մոբիլիզատորներ։ Կանանց հնարավորությունների աճի հետ, սկսել են հիմնվել աղջկանց դպրոցներ։ Եվ 1909 թվականին, Թեհրանի Նասերի աղջկանց դպրոցը որդեգրել է լուսանկարչությունը՝ որպես դպրոցում դասավանդվող առարկա, բարձրացնելով կանանց հետաքրքրությունը հմտությունը մասնագիտորեն յուրացնելու համար։

### Իրանցի իգական լուսանկարիչներ
Ինչպես ցանկացած այլ ոլորտում, կանայք սահմանափակ հնարավորություններ են ունեցել մասնագիտորեն զարգանալու, ավելի շուտ կապված լինելով տնային ոլորտին։ Ավելին, մեծամասնության դեպքում, պատմությունը պատկերվում է տղամարդկանց կողմից, ովքեր միտում ունեն շրջանցելու կանանց ներդրումները հասարակության մեջ։ Հետևաբար, տեղեկատվությունը իրանական կին լուսանկարիչների մասին նույնպես զգալիորեն սահմանափակ է։ Միակ հասանելի աղբյուրներից՝ feltrum է, որ վերնախավի կանայք և լուսանկարիչների կանայք ամենամեծ հնարավորությունը ունեցել են մասնագիտորեն տիրապետելու հմտությանը։ Ինչպես Նաոմի Ռոզենբլումն է եզրակացրել, ամուսնուն լուսանկարչական բիզնեսում օգնելուց հետո, կինը հաճախ ինքը կշարունակեր այն՝ ամուսնու մահից հետո։

Օզրա Խանում, արքունի լուսանկարիչ Աղա Յուսեֆ Ակկասբաշիի կինը, իր քրոջ՝ Սոլտան Խանոմի հետ միասին աշխատել է որպես ընտանեկան լուսանկարիչներ։ Աշրաֆ-օս-Սալտանեն, Նասեր ալ-Դին շահի մեկ նախարարի և թարգմանչի կինը, նույնպես ակտիվ է եղել լուսանկարչության մեջ։

## Ղաջարական դարաշրջանի ժողովրդական գրականություն
Ղաջարական դարաշրջանի ժողովրդական գրականությունը բարձր պատմական նշանակություն ունի, քանի որ այս դարաշրջանը արտացոլում է ավանդականի և արդիականի միջև անցումային ժամանակաշրջան։ Ավելին, Ղաջարական դարաշրջանը ներկայացնում է մի ժամանակաշրջան, երբ տպագրությունը ծնվել է՝ հնարավորություն տալով նոր գրագետ ժանրերի զարգացմանը։ Այն նշանավորել է նաև անցումը բանավոր տարածումից դեպի տպագիր գրականություն՝ որպես պատմողական հիմնական միջոց։ Չնայած տպագրությունը զգալիորեն փոխել է պատմությունների բաշխման տեսանկյունը, այն համադրելի չէր 21-րդ դարի տպագրական հնարավորությունների հետ։ Լիթոգրաֆիան տպագրական տեխնիկա է, որն օգտագործվել է Ղաջարական ժամանակաշրջանում. այն հնարտվել է 18-րդ դարի վերջին, բայց Իրան է հասել 19-րդ դարի երկրորդ կեսին։

Իրանական բանահյուսության նշանավոր գիտնական և հետազոտող Մոհամմադ Ջա'ֆար Մահջուբը նպաստել է Քաջար գրականության ուսումնասիրությանը՝ ուրվագծելով և դասակարգելով այդ ժամանակաշրջանի գրականության մեջ առկա հիմնական թեմաները։ Դրանք ներառում էին՝

* հորինված պատմություններ
* պատմական հենքով պատմություններ
* կրոնական մոտիվներ պարունակող պատմություններ
* կրոնական գործիչների պատմական նշանակության մասին պատմություններ
* արկածային պատմություններ
* կենդանական կերպարներով պատմություններ

* դասական պարսկական պոեզիա

Ղաջարական դարաշրջանի ժողովրդական գրականության շատ նմուշներ կորել կամ վատ են պահպանվել։ Համեմատաբար իրանական գրական ժառանգության հիմնական մասը պահվում է Իրանում, ինչպես նաև ռուսական, անգլիական, գերմանական և ֆրանսիական գրադարաններում և անձնական հավաքածուներում։

### Կանանց ներդրումը Ղաջարական գրականության մեջ
Ղաջարական տիրապետության ժամանակաշրջանը բնորոշվել է շարժումով դեպի նեոկլասիկական գրական ավանդույթ, որը բնորոշ է եղել կոնսերվատիվ իսլամական հասարակությանը՝ դեպի նախա-սահմանադրական հեղափոխության բարեփոխիչ գեղագիտություն։ Այն հիմք է ծառայել գրականության ընկալման և կանանց՝ այն արտադրելու դերի նշանակալի փոփոխությունների համար։ Մուհամմադ շահը (1834–1848 թվականներ) և Նասեր ալ-Դին շահը էական դեմքեր են եղել կանանց ստեղծագործականությունը «ազատելու» և խրախուսելու գործում։ Չնայած այն համոզմանը, որ կանայք չեն նպաստել իրանական մշակույթին, իրականում կանայք ոչ պակաս, քան տղամարդիկ, բարեփոխիչ գաղափարներ են խթանել իրենց գրություններում և պատասխանատու են եղել աղջկանց դպրոցների հիմնադրման համար Իրանում՝ ուշ Ղաջարական կայսրության և վաղ Պահլավի կառավարման ժամանակաշրջանում։

### Պոեզիա
Չնայած կանանց գրագիտությունը վերնախավի արտոնություն էր համարվում, շատ կանայք եղել են պոեզիայի աներկբա սիրահարներ և հեղինակներ։ Իրանական արքայական հովանավորությամբ, կին բանաստեղծները խրախուսվել են, չնայած հասարակությունը կանանց գրելը համարել է անցանկալի գործողություն։ Համարվում է, որ Հաջի Գավհար Խանումը առաջին կին բանաստեղծն է, որի պոեզիան հրապարակվել է Ղաջարական իշխանության ժամանակ։ Նրա պոետական ներդրումները վերաբերում են Նասեր ալ-Դին շահի կառավարման ժամանակաշրջանին։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Deevar qavam.jpg|Քաջարի պատի նկարչություն Քավամ տանը — Նարենջեստան և Քավամում
Պատկեր:Nasr ol Molk mosque vault ceiling.jpg|Մուկարնա Նասիր ալ-Մուլք մզկիթում
Պատկեր:Qavam House facade.jpg|Քավամ-Ղավամ տան ճակատը և պատշգամբը։
Պատկեր:Naranjestan e Qavam - panoramio - Alireza Shakernia (1).jpg|Քավամ տուն
Պատկեր:SaabgheraniehPalace.jpg|«Ահմադ շահի Քուշքը» Նիավարանի պալատական ​​համալիրում
Պատկեր:Boy Holding a Falcon, Qajar Dynasty (18th century).jpg|Բազեն բռնած տղա, Քաջարների դինաստիա
Պատկեր:Eram garden.JPG|Էրամ այգի
Պատկեր:001117 15-44-2002-To-grupper-rosa-Qajar-Fliser2.jpg|Սալիկները ներկված են պոլիքրոմ ջնարակներով սպիտակ փայլի վրա
Պատկեր:Beglyar Afshar. Portrait of Jamshid Ed-Dovle (Art Museum of Georgia).jpg|Բեգլյար Աֆշար. Ջամշիդ Էդ-Դովլեի դիմանկարը
Պատկեր:17.6-24-1974-Cuerda-seca-flisepanel.jpg|Ներկված սալիկներ Քաջարների տոհմի թռչունների, որսի և ծաղիկների դիզայնով
Պատկեր:Portrait of Muhammad Shah Qajar and his Vizier Haj Mirza Aghasi MET DP345140.jpg|Մուհամմադ Շահ Քաջարի և նրա վեզիր Հաջ Միրզա Աղասիի դիմանկարը, XIX դարի երկրորդ քառորդ, թանաք, անթափանց ջրաներկ և ոսկի թղթի վրա, Իրան, Մետրոպոլիտեն արվեստի թանգարանի հավաքածու։
Պատկեր:Qajar outing, court, musicians, dancers, courtiers.jpg|Խեցեգործական տեսարան 19-րդ դարի Քաջարից, Իրան, որտեղ պատկերված են երկու նստած իշխանական կերպարներ՝ շրջապատված պալատականներով, երաժիշտներով և պարող աղջիկներով։
Պատկեր:Qajar prince, holding a parasol watches a musician with two dancers.jpg|Քաջարի արքայազնը հովանոցը ձեռքին դիտում է մի երաժշտի և երկու պարողների։ 19-րդ դար


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Diba*, Layla S., with Maryam Ekhtiar. *Royal Persian Painting։ The Qajar Epoch, 1785–1925*. Brooklyn, NY։ Brooklyn Museum of Art with I.B. Tauris, 1998.
*Raby, Julian. *Qajar Portraits ։ Figure Paintings from Nineteenth Century Persia*. Brooklyn, NY։ I.B. Tauris, 1999.
*Loukonine, Vladimir. *Lost Treasures of Persia։ Persian Art in the Hermitage Museum*. Mage Publishers. 1996.
*Ritter, Markus. *Moscheen und Madrasabauten in Iran 1785-1848։ Architektur zwischen Rückgriff und Neuerung (Mosque and Madrasa Buildings in Iran 1785-1848։ Architecture between re-adaptation and innovation)*. German, English summary. Brill Publishers։ Leiden and Boston, 2005.
*Uzun, Tolga. *"Qajar Portrait Art In The Second Half Of The 19th Century։ The Portraits Of Nasir Al-Din Shah", Ph.D. Thesis* - Department of Art History- Hacettepe University, Ankara, Turkey 2005.

## Արտաքին հղումներ

* Shangri La Center for Islamic Arts and Cultures, "Qajar Art"

Կատեգորիա:Իսլամական արվեստ
Կատեգորիա:Իրանական արվեստ
Կատեգորիա:Իրանական ճարտարապետություն