Լիոն

**Լիոն** (, ), քաղաք Ֆրանսիայում, Ռոն-Ալպ նահանգում, Ռոն և Սոն գետերի միախառնման տեղում։ Ռոնա դեպարտամենտի վարչական կենտրոնն է։ Ունի 6 արվարձան։ Մեծությամբ Ֆրանսիայի երրորդ քաղաքն է։

Լիոն քաղաքը «Մեծ Լիոնի» () կամ Լիոնի քաղաքների համակեցության կենտրոնն է, որը կազմված է 57 վարչական միավորից և Ֆրանսիայում նման միավորումներից ամենախոշորն է (ավելի քան 1, 2 միլիոն բնակիչ)։

Դեռևս 15-րդ դարից գոյություն ունեցող մետաքսագործական արտադրությանն այժմ փոխարինում է արհեստական և սինթետիկ գործվածքեղենի (առաջին տեղը երկրում) արտադրությունը։ Զարգացած է մեքենաշինությունը, այդ թվում էլեկտրատեխնիկական և տեքստիլ մեքենաշինությունը, հաստոցաշինությունը, ավտոմեքենաշինությունը, քիմիական արդյունաբերությունը։ Լավերա-Ստրասբուր նավթամուղով ստացվող նավթի բազայի վրա Ֆայզեն արվարձանում կա նավթավերամշակման գործարան։

Լիոնն առևտրաբանկային խոշոր կենտրոն է։ Ունի երկու համալսարան, մետաքսագործական արտադրության թանգարան։

## Անվանում
Հնում եղել է գալլական բնակավայր։ Մ․թ․ա․ 43 թվականին եղել է հռոմեական գաղութ և կոչվել Lagdunum, որի ձևափոխությունն է այժմյան ֆրանսերեն Lyon անվանումը։ Lugdunum անվանումը ծագում է գալլական հնամյա ձևից․ կազմված է Lugu (գալլերի հեթանոսական աստծո անունը) և Dunum «ամրոց» բառերից։

## Պատմություն
### Լուգդունում
Լիոն քաղաքի հիմնադրման պատմությունը կարելի է բաժանել երեք փուլի.

* **Առաջին փուլը** վերաբերում է մոտավորապես մ.թ.ա. 600-ական թվականներին, երբ գալլական ցեղերը և հին հույները Ռոն և Սոն գետերի միախառնման վայրում հիմնադրում են Ֆորումը։ Սրանք ժամանակավոր բնակավայրեր էին, ինչպիսիք սովորաբար կազմավորվում էին տոնավաճառների ընթացքում։ Ֆորումը տեղակայված էր Սոն գետի վերևում գտնվող բլրի գլխին։ Ֆուրվիեր բլուրը իր ժամանակակից անվանումը ստացել է *forum vetus*-ից «հին ֆորում», որը դարերի ընթացքում վերափոխվում է *Ֆուրվիեր*-ի (Forvieil > Forviere > Fourvieres)։ Այս դարաշրջանում Լիոնը ոչ քաղաք էր, ոչ ռազմական ամրություն, և ոչ էլ մշտական բնակության տարածք, այլ այն, ինչ հռոմեացիները անվանում էին Conciliabule՝ բեռնափոխադրման և մարդկանց առևտրի վայր։
* **Երկրորդ փուլը** (մոտ մ.թ.ա. 3-րդ դար) արտացոլում է ֆրանսիական ներկայիս Ռոն-Ալպ տարածաշրջանի տարածքներում գալլական (կելտական) ցեղերի բնակեցման ժամանակաշրջանը։ Տեղանքի ռազմավարական նշանակությունն այլ երկրների հետ առևտրային հարաբերությունների, գետային բեռնափոխադրման, պատերազմներ վարելու տեսակետից նպաստել Ռոն և Սոն գետերի ափերին մշտական բնակեցման վայրերի և գաղութների առաջացմանը։
* **Երրորդ փուլ** Որպես Լիոն քաղաքի հիմնադրման պաշտոնական տարեթիվ ընդունված է համարել մ.թ.ա. 43 թ։ Հռոմի սենատի որոշմամբ՝ զորապետ Լուցիոս Մունացիոս Պլանկը՝ Հուլիոս Կեսարի նախկին զինակիցներից մեկը, զորք է մտցնում գալլերի բնակավայրերը՝ հռոմեական գաղութ հիմնելու ու Լուգուդումն ընդլայնելու նպատակով։ Մ․թ․ա․ 1-ին - մ․թ․ 1-ին դարերում աստիճանաբար զարգանում է շինարարությունը, հայտնվում են նոր վարչական և մասնավոր կառույցներ։ Քարե շինությունները գալիս են փոխարինելու փայտե և հողային շինվածքներին։ Կառուցվում են ճանապարհներ։ Քաղաքի աշխարհագրական դիրքը կարևոր տնտեսական, սոցիալական, կրոնական և ռազմական նշանակություն ունի։ Լունգուդումը ուշադրության առարկա է դառնում բազում հռոմեական կայսրերի համար։ Օգոստոսը, Կլավդիոսը, Կալիգուլան և ուրիշներ գալիս են այս քաղաքը տեսնելու։

Լիոնի պատմական միջուկը կազմավորվել է Սոնի աջ ափին, հռոմեական 2 թատրոնների մոտ։ Հռոմեական ժամանակաշրջանից կառուցապատվել է Ռոնի և Սոնի միախառնման տարածքը։ Պահպանվել են Սեն-ժան (12-15-րդ դարեր) ռոմանա-գոթական տաճարը, Սեն-Մարտեն դ’էնե (6-13-րդ դարեր) ռոմանական, Սեն-Պոլ, Սեն-Բոնավանտյուր գոթական եկեղեցիները, բարոկկոյի ոճով քաղաքապետարանը, կլասիցիստական Դյո հյուրանոցը (1741-1842)։

20-րդ դարի կառույցներից են սպանդանոցը և անասնաշուկան, ստադիոնը, Դրանժ-Բլանշ հիվանդանոցը (բոլորը՝ 1910-ական թվականներ), Կոնգրեսների պալատը (1960 թվական), Դյուշեր բնակելի շրշանը (1960-1966)։ Լիոնում գործում են գեղարվեստի, Դիմե և գալլահռոմեական քաղաքակրթության թանգարանները։

## Աշխարհագրություն և կլիմա
### Աշխարհագրական դիրք
Քաղաքը տեղակայված է Ֆրանսիայի հարավ-արևմուտքում, Ռոնի դաշտավայրում, որը հարուստ է խաղողի այգիներով։ Լիոնից արևմուտք և Ալպերից արևելք ձգվում է Կենտրոնական լեռնազանգվածը։ Լիոնը տարանցիկ քաղաք է Ֆրանսիայի հարավից Միջերկրական ծով և արևելքից դեպի Ատլանտյան ուղիների համար։

### Տեղագրական հատկանիշներ
Լիոնը տեղակայված է Ռոն և Սոն գետերի միաձուլման վայրում, որը գտնվում է ծովի մակերևույթից 174 մետր բարձրության վրա, և որից վեր են խոյանում երեք բլուրներ՝ Ֆուրվիեր (, 299 մ), Կրուա Ռուս (, 250 մ) և Դյուշեր ()։

### Կլիմա
մինի|աջից|Հին հռոմեական ամֆիթատրոն Ֆուրվիեր բլրի վրա
Լիոնի կլիման հիմնականում մայրցամաքային է։

## Դեմոգրաֆիա
մինի|աջից|Վերածննդի ժամանակաշրջանի Վարդագույն աշտարակ
[thumb|[Սուրբ Հակոբ եկեղեցի (Լիոն)|Սուրբ Հակոբ եկեղեցին]]
Բնակչության դինամիկա *(Insee и Cassini).*


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.8,0.75,0.6)

ImageSize  = width:605 height:300
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:600000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:20000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1793 text:1793
  bar:1806 text:1806
  bar:1821 text:1821
  bar:1831 text:1831
  bar:1841 text:1841
  bar:1851 text:1851
  bar:1861 text:1861
  bar:1872 text:1872
  bar:1881 text:1881
  bar:1891 text:1891
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1946 text:1946
  bar:1954 text:1954
  bar:1968 text:1968
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
  bar:2008 text:2008

PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1793 from:0 till:102167
  bar:1806 from:0 till:102041
  bar:1821 from:0 till:131258
  bar:1831 from:0 till:149733
  bar:1841 from:0 till:155939
  bar:1851 from:0 till:177190
  bar:1861 from:0 till:318803
  bar:1872 from:0 till:323417
  bar:1881 from:0 till:376613
  bar:1891 from:0 till:438077
  bar:1901 from:0 till:459099
  bar:1911 from:0 till:523796
  bar:1921 from:0 till:561592
  bar:1931 from:0 till:579763
  bar:1946 from:0 till:460748
  bar:1954 from:0 till:471270
  bar:1968 from:0 till:527800
  bar:1982 from:0 till:413095
  bar:1990 from:0 till:415487
  bar:1999 from:0 till:445452
  bar:2006 from:0 till:472305
  bar:2008 from:0 till:474946


## Տոներ
**Լույսի տոն** (), նշվում է XIX դարի կեսերից դեկտեմբերի սկզբին Լիոնում։ Տոնի օրը քաղաքի բնակիչներն իրենց տների պատուհաններին դնում են վառվող մոմեր, իսկ քաղաքի փողոցները լուսավորվում են հազարավոր լամպերով ու կրակներով։ Տոնն ի սկզբանե նվիրված էր Մարիամ Աստվածածնին, ով քաղաքը փրկել էր ժանտախտից։ Ներկայումս այն իսկական զբոսաշրջային իրադարձություն է։ Ամեն տարի տոնի օրերին Լիոն են այցելում մինչև երեք միլիոն զբոսաշրջիկներ։
* Լիոնի Լյումիեր եղբայրների անվան կինոփառատոն։
* **Նյուի դե Ֆուրվեր** (), երաժշտության, կինոյի ու թատրոնի փառատոն։ Անցկացվում է ամեն տարի բաց երկնքի տակ Ֆուրվեր անտիկ թատրոնի տարածքում։
* **Նյուի Սոնոր** (, «Գիշերվա ձայնները»), էլեկտրոնային երաժշտության փառատոն (մայիսի վերջ)։

## Հայերը Լիոնում

Լիոնի հայ համայնքը ստվարացել է հայոց ցեղասպանությունից հետո, երբ այստեղ ապաստանել են Արևմտյան Հայաստանից ու Կիլիկիայից տեղահանված բազմաթիվ հայեր։ Նրանց մեծ մասը բանվորություն է արել ավտոմեքենաների, մետաղագործական, վագոնաշինական, ներկարարական գործարաններում։ Ոմանք հաջողության են հասել գործվածքեղենի, սննդի արտադրության, ինչպես նաև առևտրի, շինարարության բնագավառներում (Դանիելյան, Թովմասյան, Իոսյիկյան եղբայրներ, Ն. Բուլուկյան և ուրիշներ)։ Գաղութի կազմավորման առաջին տարիներին ստեղծվել է «Ազգային միություն», որը կազմակերպել է համայնքի կյանքը։ Միության վարչությունը (երկարամյա նախագահներն են եղել Ա. Փափազյանը և Ա. Կյուլպենկյանը) կառուցել է մատուռ, վարձակալել ընդարձակ հողամաս հայ ընտանիքների բնակության համար։

1965 թվականին կառուցվել է սուրբ Հակոբ եկեղեցին, որին կից գործում է հայկական մեկօրյա դպրոց։ Մինչև 1939 թվականը գործել է ՀՕԿ -ի Լիոնի մասնաճյուղը, 1928 թվականից՝ ՀԲԸՄ, իսկ հետագայում՝ նաև Ֆրանսահայ մշակութային միության Լիոնի մասնաճյուղերը։

Լիոնում լույս են տեսել հայերեն (նաև ֆրանսերեն) տարբեր բնույթի պարբերականներ, որոնք տպագրվել են «Եփրատ» հայկական տպարանում։ Լիոնի հայերը մասնակցել են ֆաշիզմի դեմ ֆրանսիական ժողովրդի ազատագրական պայքարին։

Լիոնում էր Հայ ազգային ճակատի (Ֆրանսիա) կենտրոնատեղին։ Լիոնաբնակ շատ հայեր պատսպարել են գերմանական ճամբարներից փախած սովետական ռազմագերիներին։

## Քույր-քաղաքներ

1000px|մինի|կենտրոն|Քաղաքի համայնապատկերը։ Աջից երևում է Ֆուրվիերի Նոտր Դամ բազիլիկ եկեղեցին

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Lyon, the City between two rivers ;
*Lyon Culture Land, the cultural guide of the French culture in Lyon ;
*City of Lyon official website ;

Կատեգորիա:Լիոն
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքներ