Հայդելբերգ

**Հայդելբերգ** (), քաղաք Գերմանիայում։ Գտնվում է Բադեն-Վյուրթեմբերգ երկրամասի հյուսիս–արևմուտքում։ Բնակչությունը՝ 149 000 մարդ (2011) (մեծությամբ հինգերորդ քաղաքն է Բադեն-Վյուրթեմբերգում)։

Հայդելբերգը գտնվում է Հեսսենի խիտ բնակեցված շրջանում։ Մանհայմի և Լյուդվիգսհաֆենի հետ կազմում է Ռեյն–Նեկարի ագլոմերացիան։

## Աշխարհագրություն
### Աշխարհագրական դիրք

Հայդելբերգը գտնվում է Վերին Ռեյնի ցածրավանդակում՝ Նեկար գետի ափին։ Այս տեղանքում գետը դուրս է գալիս Օդենվալդի հարթավայրից և հոսում Հայդելբերգից 20 կմ հյուսիս–արևմուտք գտնվող այն հարթավայրը, որտեղ միախառնվում է Ռեյնին։

Քաղաքի վրա իշխող դիրք ունեն երեք բարձունքներ՝ Քյոնիգշտուլը (568 մ), Հայսբերգը (375 մ) և Հայլիհենբերգը («սրբերի սար», 445 մ)։

### Բուսական և կենդանական աշխարհ
Քանի որ քաղաքը տեղակայված է Գերմանիայի ամենատաք շրջաններից մեկում, այստեղ կարելի է համդիպել Կենտրոնական Եվրոպայի համար այնպիսի անսովոր տեսակներ, ինչպիսիք են նշենին, արմավենին և նույնիսկ մեկ ձիթենի։

Հայդելբերգում հանդիպում է թութակի ամենակենսունակ տեսակներից մեկը՝ Psittacula krameri։ Այստեղ ապրում է նաև Եվրոպայում միակ բադատեսակը, որ գրանցված է Կարմիր գրքում՝ Anser cygnoides։

### Վարչական բաժանում
Հայդելբերգը Ռեյն-Նեկար շրջանի վարչական կենտրոնն է։ Չնայած դրան` քաղաքը առանձին շրջան է ներկայացնում :

Քաղաքը բաժանված է 14 շրջանների (Altstadt, Bergheim, Boxberg, Emmertsgrund, Handschuhsheim, Kirchheim, Neuenheim, Pfaffengrund, Rohrbach, Schlierbach, Südstadt, Weststadt, Wieblingen, Ziegelhausen)։

## Պատմություն
### Նախապատմական շրջան

1907 թվականին Հայդելբերգի մերձակա Մաուեր բնակավայրում հայտնաբերվել են մարդկային մնացորդներ, որը 600.000 տարեկան էր։ Գտածոն անվանվեց «հայդելբերգյան մարդ»։

Հայլիհենբերգ սարի վրա հայտնաբերվել են քարեդարյան կացարաններ։

### Միջին դարեր
Հայդելբերգի մասին առաջին գրավոր վկայությունը վերաբերում է 1196 թվականին, սակայն քաղաքի շատ մասեր բնակեցված են եղել դրանից շատ առաջ` 6-8-րդ դարերում։ 1225 թվականին առաջին անգամ հիշատակվում է Հայդելբերգի ամրոցը։

1386 թվականին հիմնվել է Հայդելբերգի համալսարանը։

Միջնադարում Հայդելբերգը եղել է Պֆալց կոմսության նստավայրը։

### Նոր ժամանակներ
Երեսնամյա պատերազմի առաջին փուլում տուժեց նաև Հայդելբերգը։ 1622 թվականին Հայդելբերգը նվաճել է կայսրական ֆելդմարշալ կոմս Տիլին։ Տիլին տիրում է Պալատինի գրադարանին, որը 1623 թվականին հերցոգ Մաքսիմիլիան 1-ին Բավարացին նվիրել էր Գրիգորի 15-րդ պապին։ Վերջինս այն միացրել էր Վատիկանի գրադարանին։

Հայդելբերգը 1689 թվականին,ապա 1693 թվականին նվաճվում և ավերվում է ֆրանսիացիների կողմից։ Մասամբ պայթեցվում է նաև ամրոցը։ Դրանից հետո ամրոցն ավերելուց անմասն չեն մնում և քաղաքի բնակիչները, ովքեր ամրոցի քարերն օգտագործում են պատերազմից ավերված իրենց տները վերականգնելու համար։

200px|մինի|ձախից|Կուրֆյուրստին նվիրված արձան
1720 թվականին կուրֆյուրստի նստավայրը տեղափոխվում է Մանհայմ. այդ ժամանակվանից Հայդելբերգը կորցնում է իր քաղաքական նշանակությունը։

1803 թվականին գերմանական պատգամավորների որոշմամբ Հայդելբերգը Ռեյնի աջ ափին գտնվող տարածքների հետ մտնում է Բադենի կուրֆյուրստության կազմ։

1840 թվականին Մանհայմը և Հայդելբերգը միացվում են երկաթուղով. դա Բադենի առաջին երկաթուղին էր։

### Նորագույն շրջան
1944 թվականին Հայդելբերգում գործարկվում է գերմանական առաջին ցիկլատրոնը։

1972 թվականին քաղաքում անցկացվել են ամառային պարալիմպիկ խաղերը։

### Կրոն
Հայդելբերգում շատ վաղ է տարածվել ռեֆորմացիան։ Չնայած բնակչությունը ընդունում էր Մարտին Լյութերի գաղափարախոսությունը, կուրֆյուրստ Օտտո Հենրին 1556 թվականին ընդունում է Ժան Կալվինի ռեֆորմացիան։ Այդպիսով` Հայդելբերգը երկար ժամանակ բողոքական քաղաք էր։ 17-րդ դարում քաղաքը մասամբ կաթոլիկացվում է։

## Քաղաքային իշխանություն
300px|մինի|աջից|Հայդելբերգը ձմռանը
Քաղաքային խորհուրդը բաղկացած է 40 անդամներից, որոնք աշխատում են հասարակական հիմունքներով։ Խորհուրդն ընտրվում է հինգ տարի ժամկետով։

Հայդելբերգի քույր քաղաքներն են.
* , Մոնպելիե 1961
* , Քեմբրիջ 1965
* , Ռեխովոտ 1983
* , , Սիմֆերոպոլ 1991 
* , Բաուտցեն 1991
* , Կումամոտո 1992

## Տնտեսություն
300px|մինի|ձախից|Հացի շուկա. ստեղծվել է 16-րդ դարում
Հայդելբերգը զարգացած տնտեսությամբ և ենթակառուցվածքներով քաղաք է։ Գործազրկության մակարդակը նշանակալիորեն ցածր է երկրի միջին մակարդակից (4 %, 2003)։ Աշխատունակ բնակչության 21 %-ը զբաղված է արտադրական ոլորտում, 18 %-ը` առևտրի, 61 %-ը` այլ ծառայություններում։

Հայդելբուրգում են գտնվում խոշոր մի քանի ընկերություններ` Heidelberger Druckmaschinen, HeidelbergCement և այլն։

Շրջանի ամենախոշոր գործատուն Հայդելբերգի համալսարանն է։

### Տրանսպորտ և հաղորդակցություն
Քաղաքի արևմտյան մասով անցնում է A5 ավտոմայրուղին (Ալսֆելդ-Ռեյնի Վայլ)։ Մեկ այլ մայրուղի` A656, կապում է Հայդելբերգը Մանհայմին։

2003 թվականի դեկտեմբերի 14-ից սկսել է գործել Ռեյն-Նեկար երկաթուղին (), որը կապում է Հայդելբերգը շրջանի այլ քաղաքներին։ Քաղաքով են անցնում տարբեր ծայրամասեր գնացող գնացքներ` Շտուտգարտ - Քյոլն, Ցյուրիխ - Ֆրանկֆուրտ, Շտուտգարտ - Համբուրգ, Զալցբուրգ - Ֆրանկֆուրտ, Շտուտգարտ - Դորտմունդ, Կարլսրուե - Շտրալզունդ։

Տրամվայի առաջին գիծը քաղաքում գործարկվել է 1902 թվականին։ Բացի տրամվայի չորս գծերից` քաղաքով է անցնում տարածքի OEG երկաթգիծը (Հայդելբերգ - Մանհայմ - Վայնհայմ)։

Լեռնային երկաթգիծը, որ սկսել է աշխատել 1890 թվականից, և որը միացնում է ամրոցը Մոլկենկուր կայարանին և Քյոնիգշտուլ լեռնագագաթին, քաղաքի տեսարժան վայրերից է։

## Կրթություն և գիտություն
* Հայդելբերգի համալսարան (), հիմնադրվել է 1386 թվականին։ Գերմանիայում ամենահինն է և աշխարհում ամենահեղինակավոր համալսարաններից մեկը։
* Հայդելբերգի բարձրագույն դպրոց (), հիմնադրվել է 1969 թվականին։
* Մանկավարժական ինստիտուտ (), հիմնադրվել է 1962 թվականին, 1971 թվականից գիտական ինստիտուտ է։
* Եկեղեցական երաժշտության ինստիտուտ (), հիմնադրվել է 1931 թվականին Բադենի բողոքական եկեղեցուն կից։
* Հրեական մշակույթի և կրոնի ինստիտուտ (), հիմնադրվել է 1979 թվականին։

### Գիտական հետազոտություններ
Հայդելբերգը Գերմանիայի գիտական խոշորագույն կենտրոններից է։ Այստեղ գործում են գիտական բազմաթիվ ինստիտուտներ` գերազանցապես կենսաբանական ուղղվածության։
* Քաղցկեղի հետազոտության գերմանական կենտրոն ()
* Մոլեկուլյար կենսաբանության եվրոպական լաբորատորիա ()
* Մաքս Պլանկի գիտական ընկերության ինստիտուտներ
* Միջազգային իրավունքի ինստիտուտ ()
* Միջուկային ֆիզիկայի ինստիտուտ ()
* Աստղագիտության ինստիտուտ ()
* Բժշկական հետազոտությունների ինստիտուտ ()

1892 թվականի մարտի 4-ին Հայդելբերգի աստղադիտարանի աստղագետ Մաքս Վոլֆը հայտնաբերել է Հայդելբերգի աստերոիդը։ Աստերոիդը անվանվել է քաղաքի պատվին, որի մերձակայքում գտնվել է աստղադիտարանը։

## Մշակույթ, տեսարժան վայրեր
Քաղաքի մշակութային հարուստ կյանքը բացատրվում է նաև այն հանգամանքով, որ Հայդեբերգը ուսանողական քաղաք է։ Քաղաքում գործում են բազմաթիվ թատրոններ, մշակութային կենտրոններ և իհարկե, գիշերային ակումբներ։

1995 թվականին բացվել է «Կարլստոր կայարան» կենտրոնը. նախկին կայարանը ներկայումս մշակութային կենտրոն է` իր թատերական ստուդիայով, կինոթատրոնով։ Կենտրոնում անցկացվում են ցուցահանդեսներ, համերգներ, քաղաքական թեմայով գիտաժողովներ ու քննարկումներ, գրական հանդիպումներ։

### Թատրոններ
* Հայդելբերգի քաղաքային թատրոն (), ներկայացնում է դրամատիկական և օպերային բեմադրություններ։
* Հայդելբերգի թատերական ազատ միավորում ()
* Հայդելբերգի երաժշտական թատրոն
* Երիտասարդական թատրոն Zwinger 3 և թատերական ստուդիա
* Romanischer Keller.
* Stephge junges theater Pfaffengrund.
* Taeter-Theater
* Թատերական ընկերություն Volksbühne ()
* Թատերական վարպետանոց ()
* Թատրոն «Ճանապարհին» ()
* Zimmertheater Heidelberg

Նոյեմբերին քաղաքում անցկացվում է միջազգային ամենամյա Մանհայմ - Հայդելբերգ կինոփառատոնը ()։

### Թանգարաններ
* Անտիկ շրջանի թանգարան
* Բոնսայ թանգարան ()
* Կարլ Բոշի թանգարան ()
* Դեղատնային գործի գերմանական թանգարան ()
* Փաթեթավորման գերմանական թանգարան ()
* Ֆրիդրիխ Էբերտի տուն-թանգարան ()
* Կիրհեյմի տարածքային թանգարան ()
* Ռորբախի տարածքային թանգարան ()
* Ցիգելհաուզենի տարածքային թանգարան ()
* Կուրպֆալցի թանգարան ()
* Սրբազան արվեստի և լիթուրգիայի թանգարան ()
* Երկրաբանական թանգարան
* Պրիմիտիվ արվեստի թանգարան ()
* Համալսարանական նախկին բանտ (). պատերին պահպանված գրություններով կարելի է պատկերացում կազմել Առաջին համաշխարհային պատերազմին նախորդող շրջանի ուսանողական կյանքի մասին (վերջին բանտարկյալը բանտը լքել է 1914 թվականին)։
* Մարքս Բերկի տեքստիլի թանգարան ()
* Գնչուական սինտի և ռոմա ցեղերի մշակույթի կենտրոն և թանգարան ()
* Համալսարանական թանգարան ()
* Ազգագրական թանգարան ()
* Կենդանաբանական թանգարան և այգի
* Մանեսի օրեսգիրք (), միջնադարյան ամենանշանավոր ձեռագիր մատյանը գերմաներենով։ Ստեղծվել է 1300 թվականին։ Ներկայումս պահվում է Հայդելբերգի համալսարանի գրադարանում։

## Ճարտարապետություն
Հայդելբերգը գերմանական քիչ քաղաքներից է, որտեղ պահպանել են հին կառույցները` գրեթե չտուժելով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից։ Դա տեղի է ունեցել շնորհիվ այն բանի, որ ամերիկացիները նախապես ծրագրել էին Հայդելբերգում ձևավորել իրենց շտաբը։ 2004 թվականին Հայդելբերգի Հին քաղաքը () համաշխարհային ժառանգություն հռչակելու հայտ է ներկայացվել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին, սակայն հայտը մերժվել է 2007 թվականին։ Հին քաղաքում է գտնվում քաղաքի տեսարժան վայրերի մեծ մասը։ Դրանցից առանձնանում են հետևյալ կառույցները.
* Հայդելբերգի ամրոց։ Քաղաքի խորհրդանիշն է, «Գերմանիայի ամենանշանավոր ավերակները»։
* Համալսարանական գրադարան
* Եկեղեցիներ
** Սուրբ հոգու եկեղեցի
** Ճիզվիտների եկեղեցի
** Սուրբ Պետրոսի եկեղեցի
** Նախախնամության եկեղեցի
* Նեկարի հին կամուրջ
* «Ասպետի մոտ» հյուրանոց (), 1592
* Bergfriedhof գերեզմանոց, ուր գտնվում է Ֆրիդրիխ Էբերտի գերեզմանը։
* «Փիլիսոփաների ճանապարհ» ()
* Նոյբուրգի աբբայություն
* Քյոնիգշտուլ լեռան աստղադիտարան
* Հայլիհենբերգ լեռ
* Հայլիհենբերգ լեռան բացօթյա ամֆիթատրոն, որը կառուցվել է 1930-ական թվականներին ()
250px|մինի|աջից|«Ասպետի մոտ» հյուրանոցային համալիր, 1592

### Կազմակերպվող միջոցառումների ժամանակացույց
* Մարտ - ապրիլ — «Հայդելբերգյան գարուն» երաժշտական փառատոն
* Մարտ - ապրիլ — Զատկական ձվերի միջազգային տոնավաճառ ()
* Ապրիլի վերջին հանգստյան օրեր — Կիսամարաթոն
* Մայիս — Մեսպլատցի գարնանային տոնավաճառ
* Հուլիս — Գերմանաամերիկյան ազգային տոն Patrick-Henry-Village ()
* Հուլիս - օգոստոս — Հայդելբերգի ամրոցի փառատոն ()
* Սեպտեմբեր — Հայդելբերգյան աշուն
* Հոկտեմբեր — Աշնանային տոնավաճառ
* Հոկտեմբեր - նոյեմբեր Հայդելբերգի թատերական օրեր` «Enjoy Jazz»
* Նոյեմբեր — Մանհայմ - Հայդելբերգ միջազգային կինոփառատոն ()
* Նոյեմբեր - դեկտեմբեր — Ամանորյա տոնավաճառ հին քաղաքում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* Զբոսանք Հայդելբերգով
* Հայդելբերգի ամրոցի ուղեցույց յոթ լեզուներով
* Լուսանկարներով ճանապարհորդություն Հայդելբերգում
* Հայդելբերգի տեսարաններ
* Հայդելբերգի համալսարան
* Լեռնային երկաթուղի

Կատեգորիա:Գերմանիայի համալսարանական քաղաքներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ