Չիայի սերմ

thumb|Չիայի սերմերը խոշորացված պլանով
**Չիայի սերմերը** ( ) Salvia hispanica-ի ուտելի սերմերն են, անանուխի ընտանիքի (Lamiaceae) ծաղկող բույս, որը բնիկ է կենտրոնական և հարավային Մեքսիկայում, կամ հարակից Salvia columbariae, Salvia polystachia կամ Salvia: tiliifolia։ Չիայի սերմերը օվալաձև և մոխրագույն են՝ սև և սպիտակ բծերով, ունեն մոտ 2 միլիմետր տրամագիծ (0,08 դյույմ): Սերմերը հիգրոսկոպիկ են, թրջելիս ներծծում են իրենց քաշից մինչև 12 անգամ ավելի հեղուկով և պատվում են լորձաթաղանթով, որը չիայի հիմքով մթերքներին և ըմպելիքներին տալիս է յուրահատուկ գելային հյուսվածք։

Կան ապացույցներ, որ բերքը լայնորեն մշակվել է ացտեկների կողմից մինչկոլումբոսյան ժամանակներում և եղել է մեսոամերիկյան մշակույթների հիմնական սնունդը: Չիայի սերմերը փոքր մասշտաբով մշակվում են իրենց նախնիների հայրենիքում՝ կենտրոնական Մեքսիկայում և Գվատեմալայում, ինչպես նաև առևտրային ճանապարհով ամբողջ Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայում:

## Նկարագրություն
thumb|Չիայի սերմ՝ 2 մմ
thumb|upright|Չիայի սերմեր|alt=|left
Սովորաբար, չիայի սերմերը փոքր, հարթ և ձվաձև են՝ միջինը՝ 2,1 մմ × 1,3 մմ × 0,8 մմ, մեկ սերմի միջին քաշը՝ 1,3 մգ։ Դրանք խայտաբղետ են՝ շագանակագույն, մոխրագույն, սև և սպիտակ: Սերմերը հիդրոֆիլ են, թրջելիս ներծծում են իրենց քաշից մինչև 12 անգամ գերազանցող հեղուկով, նրանք պատվում են լորձաթաղանթի ծածկույթով, որը նրանց տալիս է գելային հյուսվածք: Chia (կամ chian կամ chien) հիմնականում նույնականացվել է որպես Salvia hispanica L: Այլ բույսեր, որոնք կոչվում են «chia» ներառում են «ոսկե chia» (Salvia columbariae): Salvia columbariae-ի սերմերը նույնպես օգտագործվում են սննդում։

Սերմերի բերքատվությունը տատանվում է՝ կախված սորտերից, մշակման եղանակից և աճի պայմաններից՝ ըստ աշխարհագրական դիրքի: Օրինակ՝ Արգենտինայում և Կոլումբիայում առևտրային դաշտերի բերքատվության միջակայքը տատանվում է 450-ից 1250 կգ/հա (400-ից 1120 ֆունտ/ակր): Էկվադորի միջ-Անդյան հովիտներում աճեցված երեք սորտերի հետ փոքրածավալ ուսումնասիրությունը տվել է մինչև 2,300 կգ/հա (2,100 ֆունտ/ակր) բերքատվություն՝ ինչը ցույց է տվել, որ բարենպաստ միջավայրը և տեսակը փոխազդելով տվել են նման բարձր բերք։[20] Գենոտիպն ավելի մեծ ազդեցություն ունի բերքատվության վրա, քան սպիտակուցի, յուղի պարունակության, ճարպաթթվի կազմի կամ ֆենոլային միացությունների վրա, իսկ բարձր ջերմաստիճանը նվազեցնում է յուղի պարունակությունը և չհագեցվածության աստիճանը և բարձրացնում սպիտակուցի պարունակությունը։

## Պատմություն
thumb|S. hispanica բույսի նկարը ''Ֆլորենցիայի օրենսգրքից'' է։

*S. hispanica*-ն նկարագրված և պատկերված է Codex Mendoza'-ում և Florentine Codex-ում, ացտեկների կոդեքսներ, որոնք ստեղծվել են 1540-ից 1585 թվականներին: Տուրքերի մասին գրառումներ Mendoza Codex-ից, Matrícula de Tributos-ից և Matricula de Huexotzinco-ից (1560), ինչպես նաև գաղութային մշակության հաշվետվություններ: և լեզվաբանական ուսումնասիրություններ, մանրամասնում են տուրքերի աշխարհագրական դիրքը և S. hispanica-ն աճեցնող հիմնական շրջանների աշխարհագրական առանձնահատկությունը: Բացառությամբ ցածրադիր ափամերձ արևադարձային և անապատային տարածքների, գավառների մեծ մասը աճեցրեց բույսը, և որպես ամենամյա տուրք ժողովրդի կողմից տրվում էր ացտեկների 38 գավառական նահանգներից 21-ի կառավարիչներին: Մշակման ավանդական տարածքն առանձին շրջանում էր, որն ընդգրկում էր հյուսիս-կենտրոնական Մեքսիկայի մասերը, հարավից մինչև Գվատեմալա: Մշակման երկրորդ և առանձին տարածքը, ըստ երևույթին, նախակոլումբիական, հարավային Հոնդուրասում և Նիկարագուայում էր։

Chia սերմերը ացտեկների համար ծառայել են որպես հիմնական սնունդ: Հնարավոր է, որ այն նույնքան կարևոր է եղել, որքան եգիպտացորենը, որքան պարենային մշակաբույսերը: Ացտեկների մշակույթի ճիզվիտ մատենագիրները եգիպտացորենից և լոբիից հետո երրորդ ամենակարևոր մշակաբույսն էին արձանագրում։ Ացտեկների քահանայությանը մատուցվող ընծաները հաճախ արվում էին չիայի սերմերով։

21-րդ դարում Մեքսիկայում և Գվատեմալայում, ինչպես նաև Բոլիվիայում, Արգենտինայում, Էկվադորում, Նիկարագուայում, Ավստրալիայում, Միացյալ Թագավորությունում և Միացյալ Նահանգներում չիան աճեցվում և օգտագործվում է կոմերցիոն  նպատակներով։ Կենտուկիում մշակվել են չիայի նոր արտոնագրված տեսակներ՝ Միացյալ Նահանգների հյուսիսային լայնություններում աճեցնելու համար։

## Սնունդ
Չիայի չորացրած սերմերը պարունակում են 6% ջուր, 42% ածխաջրեր (ներառյալ սննդային մանրաթելերի մեծ պարունակություն), 16% սպիտակուց և 31% ճարպ: 100 գրամ չափաքանակով չիայի սերմերը պարունակում են 486 կալորիա և B վիտամինների՝ թիամինի և նիացինի (համապատասխանաբար 52% և 55% DV) հարուստ աղբյուր են (օրական նորմի (ՕՆ) 20%): Դրանք նաև ռիբոֆլավինի (13% ՕՆ) և ֆոլաթթվի (12% ՕՆ) չափավոր աղբյուր են: Սերմերը պարունակում են մի շարք սննդային հանքանյութերի խիտ քանակություն, այդ թվում՝ կալցիում, երկաթ, մագնեզիում, մանգան, ֆոսֆոր և ցինկ (բոլորը ՕՆ 20%)։

Չիայի յուղը պարունակում է էական ճարպաթթուների բարձր տոկոս (մոտ 60%) և հագեցած ճարպաթթուների ցածր պարունակություն։ Չիայի սերմի յուղի ճարպերը հիմնականում չհագեցած են, լինոլաթթուն (ընդհանուր ճարպի 17–26%-ը) և α-լինոլենաթթուն (50–57%) որպես հիմնական ճարպաթթուներ։

## Որպես սնունդ
thumb|upright|Մեքսիկական ''agua fresca''-ն պատրաստվումի չիայի օգտագործմամբ
Չիայի սերմերը կարող են ավելացվել այլ ուտելիքների մեջ՝ որպես լցոնում կամ լցնել ֆրեշի, չոր նախաճաշերի, էներգետիկ սալիկների, գրանոլայի սալիկների, յոգուրտի, տորտիլլայի և հացի մեջ:

Այն նաև կարող են վերածվել ժելատինանման նյութի կամ օգտագործվել հում վիճակում։ Աղացած սերմերից ստացված գելը կարող է օգտագործվել տորթերի մեջ ձվի փոխարեն, և այն վեգանական և ալերգենից զերծ թխումներում տարածված բաղադրիչ է։
### Եվրոպայում
Չիան Եվրոպայում նոր մթերք է համարվում, քանի որ ըստ Նոր սննդի և գործընթացների խորհրդատվական կոմիտեի «մինչև 1997 թվականի մայիսի 15-ը Եվրամիությունում այն չունի սպառման նշանակալի պատմություն»։ Համաձայն այդ կանոնի, չիայի սերմերը կարող են կազմել հացամթերքի պարունակության 5%-ը: Նախապես փաթեթավորված չիայի սերմերը պետք է ունենան լրացուցիչ պիտակավորում՝ օրական չափաբաժինը ոչ ավելի, քան 15 գրամ, իսկ մաքուր չիայի յուղը՝ օրական 2 գրամ:

ԵՄ-ում վաճառվող չիայի սերմերը հիմնականում ներմուծվում են Հարավային և Կենտրոնական Ամերիկայի երկրներից և պահանջում են թունաքիմիկատների, աղտոտիչների և մանրէաբանական չափանիշների ստուգումներ։
### Նախնական առողջապահական հետազոտություն
Նախնական հետազոտությունները սակավ են և անորոշ։ 2015 թվականի համակարգված ռեվիզիայի ժամանակ հետազոտությունները չիայի սերմերի օգտագործման ազդեցություն ցույց չեն տվել սրտանոթային համակարգի վրա։
### Դեղերի փոխազդեցություններ
Առայժմ չիայի սերմերի և դեղերի միաժամանակ օգտագործման ոչ մի հակացուցում չկա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերմ