Փիշդադյան դինաստիա

**Փիշդադյան դինաստիա** (), նախնադարյան արքաների առասպելական տոհմ, որը ներկայացված է զրադաշտական հավատքի և պարսկական դիցաբանության մեջ: Լեգենդում ներկայացված են եղել որպես աշխարհի սկզբնական տիրակալներ, սակայն նրանց թագավորությունը ի վերջո ավարտին է հասել Սասանյան Պարսկաստանի կամ Մեծ Իրանի ժամանակ: Նրանց մասին ցրված հիշատակումներ կան զրադաշտական սուրբ գրություններում՝ Ավեստայում, իսկ ավելի ուշ պահլավերեն գրականությունում, սակայն նրանց մասին լեգենդների կանոնական ձևը առավել հայտնի է դարձել 11-րդ դարի Իրանի ազգային էպոսի՝ «Շահնամեի» միջոցով։ 9-րդ դարից մուսուլման գրողները, հատկապես Տաբարին վերապատմել են Փիշդադյանների լեգենդներից շատերը արձակ պատմություններում և այլ աշխատություններում: Սակայն փիշդադյան արքաները և նրանց հետ կապված պատմությունները չունեն փաստացի պատմական հիմք։

Ըստ Շահնամեի Փիշդադյանները եղել են առաջին իրանական դինաստիան, որոնք թվագրվել են պատմական Աքեմենյաններին և իշխել են ավելի քան երկու հազար տարի: Նրանց նախահայրը Քեյումարն է եղել, նա համարվել է առաջին մարդը և «զրադաշտական Ադամը»: Նրան հաջորդել են նրա հետնորդները, որոնք որպես աշխարհի թագավորներ կռվել են դևերի դեմ և բարելավել են մարդկության կյանքը՝ նրանց ծանոթացնելով նոր գիտելիքների և հմտությունների հետ։ Նրա ամենահռչակավոր հետնորդը՝ Ջամշիդը հաստատել է քաղաքակրթության հիմնական տարրերը, բայց իր հպարտության և ամբարտավանության արդյունքում տապալվել է չար բռնակալ Զահհակի կողմից: Զահհակի դեմ ժողովրդական ապստամբությունից հետո գահը ի վերջո հետ է վերադարձվել Փիշդադյաններին։ Այնուամենայնիվ հաջորդ թագավորը՝ Ֆերեյդունը աշխարհը բաժանել է իր երեք որդիների միջև, կրտսեր որդին՝ Իրաջը ստանացել է Իրանը՝ ամենալավ բաժինը, որի անունով էլ այն կոչվում է։ Իրաջը և նրա իրավահաջորդները առաջացրել են Ֆերեյդունի մյուս ժառանգների նախանձը, ինչը հանգեցրել է երկարատև թշնամանքի և մի շարք պատերազմների, որոնք ի վերջո պատճառ են դարձել դինաստիայի անկմանը: Շահնամեն պատմում է, թե ինչպես իրանցիները չվստահելով Փիշդադյաններից վերջինին նրանց փոխարինեցին մեկ այլ առասպելական տոհմով՝ Կայանյաններով։

Տաբարին կրկնել է նույն պատմություններից շատերը իր «Պատմության» մեջ, սակայն կատարել է որոշակի փոփոխություններ: Ինչպես միջնադարյան մուսուլման գրողներից շատերը՝ այնպես էլ նա այս պատմությունները միախառնել է Ղուրանում առկա անձանց և մարգարեների պատմություններին առնչվող պատմությունների հետ՝ նրանց հստակ իսլամական տեսակետ հաղորդելու համար:

Փիշդադյան թագավորների պատմությունները քաղաքական և մշակութային մեծ ազդեցություն են ունեցել Իրանի հասարակության վրա: Հնում և միջնադարում իշխող դինաստիաները պնդել են, որ ծագում են իրենցից, որպեսզի ունենան նրանց հեղինակությունից և քաղաքական լեգիտիմությունից: Մինչև ժամանակակից դարաշրջանը Շահնամեի հեքիաթները շարունակում են ներթափանցել իրանական մշակույթի բոլոր ասպեկտները և որպես դրա մի մաս Փիշդադյանները մնում են կենտրոնական իրանցիների սեփական պատմության և ազգային ինքնության արմատների ընկալման մեջ:

## Ծագումնաբանություն, ստուգաբանություն և աղբյուրներ

Փիշդադյան արքաները պարսկական դիցաբանության դեմքեր են, որոնց մասին մի շարք լեգենդներ են արձանագրված զրադաշտական տեքստերում, այդ թվում՝ Ավեստայում և *[[Շահնամե|Շահնամեում]]*՝ միջնադարյան պարսկական պոեմում, որը ճանաչվել է որպես Իրանի ազգային էպոս։ 9-րդ դարից Փիշդադյանները հայտնվել են նաև մուսուլման գրողների արաբական արձակ ստեղծագործություններում։ Ճնշող ապացույցն այն է, որ Փիշդադյան դինաստիայի գոյությունը չունի պատմական հիմք։ Նրանց պատմության տարբեր պատմվածքները սակայն ներկայացնում են նրանց որպես առաջին իրանական դինաստիա, որը ղեկավարել է որպես առասպելական թագավորություն, որը գոյություն է ունեցել Աքեմենյաններից՝ առաջին պատմական պարսկական դինաստիայից առաջ։ Փիշդադյան բառի ստուգաբանությունը () սովորաբար հրապարակվում է որպես «նրանք, որոնք առաջին անգամ օրենքներ են հրապարակել»: Այնուամենայնիվ այլընտրանքային տեսակետն այն է, որ այն առաջացել է «paradhata» բառից, որը ծագում է Ավեստայից և նշանակում է «[մյուսներից] առաջ ստեղծված» կամ «առաջնաստեղծ»։

Շահնամեում Իրանի առասպելական վաղ թագավորների մասին ամենականոնական պատմությունը տրամադրվում է 11-րդ դարի սկզբի էպիկական պոեմում, որը հորինել է պարսիկ բանաստեղծ Աբոլքասեմ Ֆիրդուսին (Խորասանի Տուս քաղաքից)։ Այն համարվել է համաշխարհային նշանակության գրական գլուխգործոց, ստեղծագործությունը Իրանի պատմությունն է առասպելական սկզբից մինչև Սասանյան ժամանակաշրջանի վերջում արաբական նվաճումը և սկսվում է Փիշդադյան թագավորների պատմությամբ։ Ֆիրդուսիի ստեղծագործությունը բանավոր և գրավոր արձակի և պոեզիայի երկարատև ավանդույթի ամենաբարձր կետն է եղել և նրա պատմությունները կարող են հասնել մինչև իրանական մշակույթին նախորդող հնդեվրոպական մշակույթին։ Ենթադրվում է, որ նա օգտագործել է ինչպես բանավոր, այնպես էլ գրավոր աղբյուրներ՝ ներառյալ ըստ երևույթին այժմ կորած արձակ էպոսը, որը կազմվել է Տուսում 10-րդ դարի կեսերին և այն ինքնին հիմնված է ուշ Սասանյան տարեգրության վրա, որը նույնպես այժմ կորած է համարվում, այն կոչվել է Խվադայ-նամագ։ Բացի այդ Ֆիրդուսին հավանաբար օգտագործել է իր բանաստեղծական երևակայությունը՝ պատմությունները ավելացնելու կամ փոփոխելու համար, թեև դժվար է դատել թե որքանով է նա դա արվել։ Ֆիրդուսին մուսուլման է եղել, որը գրել է իսլամադավան լսարանի համար, սակայն Շահնամեն դիտվում է որպես «ոչ իսլամական» (թեև միաստվածական) և մասամբ արտացոլում է զրադաշտական տեսակետը։ Ֆիրդուսին բացառում է իսլամական տիեզերագիտությունը և ժամանակագրությունը Շահնամեից և նախաիսլամական պարսկական առասպելները դարձնում է էպոսի հիմնական ուղերձ։

Շահնամեից հետո դիցաբանական հերոսների մասին էպոսներ գրելու իրանական ավանդույթը տևել է մոտ 300 տարի։ Միակ նշանակալիցը, որը պարունակել է նյութեր Փիշդադյանների մասին եղել է «Գարշասպ-նաման», որը բացվում է Շահնամեի որոշ պատմությունների վերապատմությամբ։

Շահնամեի առասպելական արքաները զուգահեռներ ունեն շատ ավելի վաղ ստեղծված Ավեստայի կերպարների հետ, որոնք հավանաբար հասել են իրենց վերջնական ձևին մ.թ.ա. առաջին հազարամյակի կեսերին։ Այնուամենայնիվ Ավեստան տալիս է միայն հակիրճ հղումներ ներգրավված կերպարներ մասին՝ օգտագործելով տարբեր կամ այլ անուններ, դիցաբանության մասին քիչ մանրամասնություններով, որոնք հետագայում իրենց ամբողջական արտահայտությունն են գտել Շահնամեում։ Դրանք հիմնականում հայտնվել են *յաշտերում* կամ ավեստական շարականներում։ Թեև այս հղումները հակիրճ են, բայց համատեքստից և դրանց ներկայացման ձևից պարզ է դառնում, որ դրանք ակնարկում են ավելի ուշ, ավելի զարգացած, զրադաշտական ավանդույթներին շատ նման պատմություններ։ Ավեստայի և Շահնամեի միջև կան պահլավերեն կամ պահլավական գրերի զրադաշտական տեքստեր, ինչպիսիք են *Դենկարդը*, *Բունդահիշնը* և *Այադգար Զարերանը*։ Թեև դրանք գրեթե համաժամանակակից են *Շահնամեին՝* նրանք կարող են ներառել պատմություններ և ավանդույթներ շատ ավելի վաղ աղբյուրներից և կապ ապահովել հին Ավեստական տեքստերի հետ: Նրանք ավելի մանրամասն պատկերացում են տալիս, քան ավեստանական հղումները առասպելական արքաների մասին որոշ պատմությունների վերաբերյալ, բայց դեռևս չեն տրամադրում ամբողջական պատմություններ Շահնամեի ձևով: Որոշ դեպքերում նկարագրությունները հակասում են ինչպես *Շահնամեին*, այնպես էլ Ավեստային։

9-րդ դարից սկսած մուսուլմանական «Համընդհանուր պատմությունների» մեծ մասը, այսինքն՝ աշխարհի պատմությունները ենթադրաբար ստեղծման ժամանակներից ի վեր ներառել են Փիշդադյան թագավորների պատմությունը։ Էհսան Յարշատերը ասել է, որ դրանցից ամենակարևորը և առավել համապարփակ լուսաբանում տվողը ավանդական նախաիսլամական իրանական պատմվածքների մասին՝ Տաբարիի «Մարգարեների և թագավորների պատմությունն» է, որը գրվել է արաբականժամանակաշրջանում՝ 10-րդ դարի սկզբին։ Նրա պատմությունը միահյուսում է առասպելական պարսից արքաների պատմությունը աստվածաշնչյան պատմությունների և իսլամի մարգարեների հետ և ինտեգրում է փիշդադյանների չարի հետ բախման զրադաշտական առասպելները սատանայական ուժերի դեմ մարդկության պայքարի հայեցակարգին։ Ենթադրվում է, որ Տաբարին, ինչպես և Ֆիրդուսին՝ իր օգտագործած աղբյուրների թվում ներառել է կորած Խվադայ-նամագը։ Տաբարիի «Պատմությունը» կարևոր ազդեցություն է ունեցել նրան հաջորդած իսլամական պատմագրության վրա, իսկ 10-րդ դարի կեսերին եղել է այս ժանրի ամենանշանակալի հետագա պարսկական զարգացումը՝ Բալամի *Տարիխնաման*։ Ըստ երևույթին Տաբարիի *Պատմության* թարգմանությունը պարսկերեն է, իրականում Բալամին տեքստը էականորեն զարգացնելու համար հիմնվել է այլ աղբյուրների վրա, օրինակ՝ Փիշդադյան թագավորներից երկուսի՝ Քեյումարի (Գայոմարդ) և Ջամշիդի պատմությունները էականորեն տարբերվում են Բալամիի և Տաբարիի գրություններում։

## Շահնամե և զրադաշտական ավանդույթ
### Ակնարկ

Զրադաշտական հավատքի համաձայն՝ դինաստիան առաջացել է առաջին մարդուց՝ Գայոմարդից (նաև հայտնի է որպես Քեյումար և կոչվում է Գայոմարտ Շահնամեում և Գայա Մարեթան՝ *Ավեստայում*), որին կյանքի է կոչել Ահուրա Մազդան՝ զրադաշտականության արարիչ աստվածը։

Շահնամեում Գայոմարդը աշխարհի առաջին թագավորն է, որը կրել է կենդանիների կաշի և ապրել է լեռներում՝ սովորեցրել է մարդկությանը ինչպես սնվել և հագնվել, նաև սահմանել է թագավորության կանոնները։ Գայոմարդի օրոք նրա որդին՝ Սիյամակը սպանվում է չար աստված Ահրիմանի հետ ճակատամարտում։ Ահրիմանն իր հերթին պարտվում է Գայոմարդի և Սիյամակի որդու՝ Հուշանգի հետ հետագա ճակատամարտում։ Գայոմարդը կառավարում է երեսուն տարի և նրա մահից հետո նրան հաջորդում է Հուշանգը, որը հիմնում է Փիշդադյան դինաստիան։

Էպոսը շարունակում է պատմել այն մասին, թե ինչպես են փիշդադյանները կառավարել ավելի քան երկու հազարամյակ, որոնց ընթացքում նրանք կռվել են դևերի դեմ, գիտելիք և հմտություններ են տվել մարդկությանը և ստեղծել են քաղաքակրթություն: Այնուամենայնիվ ամբարտավանությունը հանգեցրել է նրան, որ նրանք տապալվել են չար բռնակալի կողմից։ Գահը ի վերջո վերադարձվել է Փիշդադյաններին, սակայն նրանք իրենց աշխարհակալությունը բաժանում են թագավորական տոհմի երեք տարբեր ճյուղերի միջև՝ ստեղծելով երեք նոր թագավորություններ՝ մեկը արևմուտքում, մեկը արևելքում (Թուրան) և Մեծ Իրանը աշխարհի կենտրոնումփոփոխվել է ըստ սասանյան հեցակարգի։ Այն հանգեցնում է շարունակական թշնամանքի և երկարատև պատերազմի իրանցիների և թուրանացիների միջև, ինչն ի վերջո հանգեցնում է փիշդադյանների անկմանը և նրանց փոխարինմանը նոր դինաստիայի՝ Կայանյանների կողմից։ Ընդհանուր առմամբ ինչպես պատմվում է *Շահմանեում*՝ կան տասը թագավորներ, որոնք համարվում են Փիշդադյան՝ Հուշանգը, Թահմուրասը, Ջամշիդը, Զահակը, Ֆերեյդունը, Իրաջը, Մանուչեհրը, Նովզարը, Զավը և Գարշասպը, սակայն Զահակը, Զավը և Գարշասպը կապ չունեն մյուս միապետերի հետ։

Այս պատմությունները չկան Ավեստայում։ Գայա Մարետանը հիշատակվում է որպես երկու առաջին կենդանի արարածներից մեկը, մյուսը ցուլ է եղել, առանց բացատրելու, թե ինչպես են դրանք ստեղծվել։ Ավեստայի *յաշտերում* կամ օրհներգերում կան ցրված հիշատակումներ այն կերպարների մասին, որոնք հետագայում հայտնվել են Շահնամեում, այդ թվում՝ Փիշդադյանները: Սրանք սովորաբար վերաբերում են աստվածներին զոհաբերող կերպարին հակիրճ հիշատակման համատեքստում՝ խնդրելով կատարել իրենց ցանկությունները՝ իրենց հատկանիշների կարճ նկարագրությամբ։

### Արքաներ
Փիշդադյան թագավորների մասին ավելի շատ մանրամասներ, ինչպես ասվում է Շահնամեում, ամփոփված են ստորև՝ Ավեստայում և ավելի ուշ պահլավերեն տեքստերում, հիմնականում՝ *Դենկարդում* և *Բունդահիշնում*, նրանց նախորդող կերպարների հետ միասին։

## Տաբարի
Ի տարբերություն Ֆիրդուսիի մյուս մուսուլման հեղինակները, որոնք իրենց պատմության մեջ ներառում են պարսկական առասպելական թագավորների՝ ձգտել են ՝ համապատասխանեցնել իրենց պատմությունները իսլամական ժամանակագրությանը և մտածելակերպին։ Տաբարին ներկայացնում է նախաիսլամական պարսիկների ծագման մի քանի ազգեր և մի շարք տարբերակներ, որոնք կարող են կապված լինել կամ միահյուսվել իսլամական մարգարեների կամ Ղուրանի այլ ներկայացուցիչների հետ: Դրանցից է նաև Փիշդադյանների տոհմը։ Այդ պատմվածքի հետևյալ ամփոփման մեջ ընդունվել են Տաբարիի օգտագործած կերպարների անունները։

### Փիշդադյան առաջին արքաները և Իբլիսի հետ հակամարտությունը
Իսլամական պատմությունների մեծ մասում առաջին երկու թագավորները եղել են Ջայումարթը և նրա թոռը՝ Օշահանջը, թեև ոմանք Օշահանջին համարում են առաջին թագավորը, ինչը հավանաբար արտացոլում է ուշ Սասանյան աղբյուրների դիրքորոշումը։ Տաբարին ասում է, որ «պարսիկ գիտնականների մեծ մասը ենթադրում է», որ Ջայումարտը Ադամն է, իսկ մյուսները, որ նա Ադամի և Եվայի որդին է, մյուսները կրկին «ունեն բազմաթիվ տարբեր հայտարարություններ», իսկ ոչ պարսիկները ասում են, որ նա աստվածաշնչյան մի շարք այլ կերպարներից մեկն է (Գոմեր, Հաբեթ կամ Նոյ): Նա նաև ասում է, որ ինքը տիրակալ է եղել Տաբարիստանում և Ֆարսում և որ «բոլորը համաձայն են», որ նա պարսիկների «հայրն» է։ Հետագայում նա վերցրել է «Ադամ» անունը և դարձել բռնակալ։ Նրա որդին և դուստրը՝ Մարին և Մարիանան թագավորների նախնիներ են եղել։ Ըստ Տաբարիի նրա իրավահաջորդ Օշախանջը Առաջին թագավորն է եղել, որը ստեղծել է օրենքներ և կանոններ։ Մինչ նրա իշխանությունը մարդիկ սնվել են մրգերով և հագել են տերևներ։ Նա նրանց համար տներ է կառուցել և սովորեցրել է միս ուտել, հագուստի համար օգտագործել կենդանիների կաշին, կտրել ծառեր, մշակել հանքեր, մետաղներ և հող։

Մուսուլման գրողների հիմնական թեման եղել է Փիշդադյան թագավորների պայքարը Իբլիսի և դևերի հետ։ Բալամիի համար հակամարտությունը սկսվում է Ջայումարտից և համարվում է որպես արյան վրեժ։ Ջայումարտը փախչում է Միջագետքից, որտեղ վեճի մեջ է հայտնվում իր ընտանիքի մնացած անդամների հետ և հաստատվում է Դեմավենդ լեռան վրա: Այնտեղ նա հանդիպում է տարածաշրջանում ապրող դևերին։ Սկսվում է վեճ և նա հաղթում է նրանց, բայց դևերը սպանում են Ջայումարտի որդի Փաշանգին և վրեժխնդիր լինելու համար Ջայումարտը սպանում է իր որդուն սպանողներից մի քանիսին։ Մյուս դևերը ստիպված կառուցում են Բալխ քաղաքը՝ «աշխարհի քաղաքներից ամենահին քաղաքը»։

Տաբարիի համար հակամարտությունը սկսվում է Օշահանջի օրոք և դրա ծագումը անհասկանալի է:

Տաբարին հայտնում է, որ «պարսիկներն ասում են», որ Օշահանջի իրավահաջորդը եղել է Թահմուրաթը։ Նա հավելում է, որ Թահմուրաթի ճշգրիտ տոհմերի վերաբերյալ կարծիքների տարբերություններ կան, թեև նրա հիշատակած երկու տոհմերը պնդում են, որ Թահմուրաթի վերջնական նախահայրը Օշահանջն է եղել։ Տաբարին հակիրճ նշում է Թահմուրաթի օրոք դևերի հետ շարունակվող պայքարը և ասում, որ «Աստված նրան այնքան զորություն է տվել, որ Իբլիսը և նրա դևերը ենթարկվել են նրան»։ Մուսուլման այլ պատմաբաններ Թահմուրաթին տվել են «Դիվակապ» կամ «Դև կապող» տիտղոսը և նրա պատմությանը ավելացրել են մի շարք դիցաբանական իրադարձություններ: Օրինակ՝ Բիրունին պատմում է, որ Թահմարաթին Ջրհեղեղի մասին նախազգուշացվել է դրանից 231 տարի առաջ։

### Ջամ ալ-Շիդից մինչև Զավ ալ-Դահհակ և թուրքերի հետ պատերազմ
Տաբարին ասում է, որ ըստ «պարսկագետների» Թահմուրաթին հաջորդել է եղբոր որդին՝ Ջամ ալ-Շիդը։ Մուսուլման հեղինակները սովորաբար վերագրում են *ալ-Շիդին* այնպիսի իմաստներ, ինչպիսիք են «փայլը» կամ «պայծառություն» և մի օրինակում նրա ամբողջական անունը՝ ներառյալ *Ջամը* նշանակում է «լուսնի պայծառություն»։ Տաբարին ասում է, որ մականունը իրեն են տվել «իր գեղեցկության պատճառով»։ Տաբարին շարունակում է պատմել, որ «պարսիկ գիտնականները» պնդում են, որ Ջամ ալ-Շիդը նախաձեռնել է զենքի, երկաթե գործիքների, կտորի և այլ նյութերի արտադրությունը և ստեղծել է հասարակության չորս դասեր՝ զինվորներ, կրոնագետներ, քարտուղարներ, արհեստավորներ և մշակներ: Այնուհետև նա հնազանդեցրել է դևերին և «ստիպել է նրանց քարեր ու ժայռեր կտրել լեռներից»։ Սակայն Իբլիսը նրան համոզում է, որ նա աստված է։ Որպես հետևանք՝ Ջամ ալ-Շիդն այնուհետև պահանջում է իր հպատակներից երկրպագել իրեն, ինչը արդյունքում նա տապալվում է և մահապատժի ենթարկվում։ Տաբարին միակ հեղինակն է, որը բացահայտ պնդում է, որ Ջամ ալ-Շիդի անկումը տեղի է ունեցել Իբլիսի կողմից խաբված լինելու պատճառով։

Ալ-Դահհակը, որին Տաբարին ասում է, որ պարսիկները Բիսվարասբ են անվանում գրավում է իշխանությունը։ Նա եղել է Ջայումարտ ժառանգներից և «չար կախարդ», որը կառավարել է Ջամ ալ-Շիդից հետո հազար տարի՝ «ցուցաբերելով բռնակալություն և ճնշում»։ Ի վերջո Քաբին ապստամբություն է նախաձեռնում ալ-Դահհակի դեմ: Վերջինս ճակատամարտում պարտվում է Ջամի հետնորդ Աֆարիդունին, որը դառնում է թագավոր և ալ-Դահհակին բանտարկում Դեմավենդ լեռան վրա։ Ըստ Տաբարիի՝ «որոշ մոգեր պնդում են, որ նա գերի է վերցրել ալ-Դահհակին և բանտարկել լեռներում՝ մի խումբ ջիների նշանակելով որպես վերջինիս հսկիչ, իսկ մյուսները պնդում են, որ նա սպանել է նրան»։

Մուսուլման պատմաբանները այդ թվում Տաբարին, Բալամին, Թաալեբին և Դինավարին՝ նույն պատմությունը ներկայացնում են այնպես ինչպես Շահնամեում՝ Ֆերեյդունի (Աֆարիդունի) թագավորությունը իր երեք որդիների միջև բաժանելը և հաջորդաբար Իրաջի՝ իր սիրելի որդու սպանությունը։ Տաբարիի դեպքում Աֆարիդունը՝ Թուրքիայի, Խազարների և Չինաստանի երկրների տարածքը նա տվել է Թուջին, Ռումը՝ սլավոնների և Վրաստանի երկրները տվել է Սարմին, իսկ Էրանշահրը՝ «աշխարհի կենտրոնը» հանձնել է Իրաջին։

Տաբարին ասում է, որ Սարմը և Թուջը կառավարել են երկիրը 300 տարի այն բանից հետո, երբ սպանել են իրենց եղբորը։ Իրաջի հետնորդ Մանուշիհրը դառնում է թագավոր և վրեժխնդիր է լինում Իրաջի սպանության համար՝ սպանելով Սարմին և Թուջին։ Մանուշիհրի իշխանությունը նկարագրվել է որպես «արդար և առատաձեռն»։ Իր գահակալության վերջում նրա վրա հարձակվում է Թուրանի (այսինքն՝ թուրքերի) թագավոր Ֆրասիյաբը և Թուջի ժառանգը։ Պայմանավորվածություն է կնքվում, որով սահման է գծվում նրանց թագավորությունների միջև, սահմանը գծելու համար իրանցի նետաձիգը սարից նետ է արձակում և որտեղ այն վայրէջք է կատարում գծվում է սահմանը: Նետը իջել է Բալխի մոտ՝ Ամուդարյա գետի մոտ, որը դառնում է իրանցիների և թուրքերի սահմանը։

Մանուշիհրի մահից հետո Տաբարին ասում է, որ Ֆրասիաբը նվաճել և իշխել է Պարսկաստանը, մինչև որ թագավոր է ընտրվել Մանուշիհրի ժառանգներից Զավը։ Զավը դուրս է մղում Ֆրասիաբին և նրան «գովաբանում էին իր իշխանության և հպատակների հետ լավ վարվելու համար»։ Նրան հաջորդել է Կայանյան թագավորների շարքից առաջինը՝ Կայքուբադը (Կայ Քոբոդ)։

## Ազդեցություն
Քաղաքական լեգիտիմությամբ տոգորվելու համար մի քանի հին և միջնադարյան իրանական դինաստիաներ պնդել են, որ ծագում են Փիշդադյաններից: Մինչ Պարսկաստանի մուսուլմանների նվաճումը այն վերագրվել է Սասանյաններին, որոնք պնդել են, որ ծագում ունեն Փիշդադյաններից և Կայանյաներից։ Նվաճումից հետո նույնիսկ մուսուլմանական դինաստիաները պնդել են, որ ծագումով Փիշդադյան են, օրինակ՝ Սամանիները։ Իրանի ուշ միջնադարյան թագավորներն ու տիրակալները մեծ ազդեցություն են ունեցել Շահնամեի առասպելական արքաների պատմություններից։ Փիշդադյաններին և մյուս առասպելական արքաներին ու հերոսներին վերագրվող արժեքներն ու վարքագիծը դիտվել են որպես «իշխանների հայելի»։ Կառավարիչները շարունակում էին պատվիրել ստեղծագործության շքեղ պատկերազարդ հեղինակավոր ձեռագրեր, ինչպիսիք են Շահ Թահասպի Շահնամեն կամ Մեծ Մոնղոլական Շահնամեն, քանի որ նույնիսկ պատմվածքների հիանալի օրինակների տիրապետումը կառավարչին հնարավորություն է տվել քաղաքական լեգիտիմություն հավաքել։

Շահնամեն և նրա լեգենդները առանցքային դեր են խաղացել Իրանի, Աֆղանստանի և Տաջիկստանի ժողովուրդների մշակութային ինքնության մեջ։ Նրա առասպելական պատմությունների ազդեցությունը իրանցիների մշակույթի և հավատալիքների վրա հսկայական է եղել՝ ներթափանցելով իրանական կրթության, գրականության և հասարակության մեջ։ Չնայած հնագիտության և ժամանակակից պատմական գիտության վկայություններին՝ Փիշդադյանների դինաստիան և նրա նույնքան առասպելական ժառանգորդը՝ Կայանյանները պարսիկ ժողովրդի համար Իրանի պատմության տեսակետի հիմքում են և հայտնում են նրանց ազգային ինքնության զգացումը։ Սա արտահայտվում է նրանով, որ իրանցիները շարունակում են Պերսեպոլիսը՝ Աքեմենյան մայրաքաղաքի վայրը, կոչել դիցաբանական անունով՝ *Թախտ-է Ջամշիդ* («Ջամշիդի գահ»)։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագրություն
### Բնօրինակ աղբյուրների թարգմանություններ

*''Bundahishn''. 
* ''Farvardin Yasht''. 
* 
* 
* 
* 

### Մեջբերված երկրորդական աշխատանքներ

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

* Սմիթսոնյան Ասիական արվեստի ազգային թանգարան՝ «''Շահնամե», պարսից թագավորների գրքի 1000 ամյակ'' 
* Քեմբրիջի համալսարանի թվային գրադարան, Շահ Թահմասպի «Շահնամե» (Ագա Խանի թանգարան)

Կատեգորիա:Զրադաշտականություն
Կատեգորիա:Իրանական գրականություն
Կատեգորիա:Իրանի պատմություն
Կատեգորիա:Պարսկական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Պարսկերեն գրականություն
Կատեգորիա:Տաջիկստանի պատմություն