Դան Շեխտման

**Դեն Շեխտման** (; ) նյութագիտության պրոֆեսոր Technion - Իսրայելի տեխնոլոգիական ինստիտուտում, ԱՄՆ էներգետիկայի դեպարտամենտի Էյմս ազգային լաբորատորիայի գիտաշխատող, Այովա նահանգի համալսարանի նյութագիտության պրոֆեսոր։ 1982 թվականի ապրիլի 8-ին Վաշինգտոնում գտնվող ԱՄՆ Ստանդարտների ազգային բյուրոյի շաբաթօրյակի ժամանակ, Շեխտմանը հայտնաբերեց իկոսաեդրային փուլը, որը բացեց քվազեպարբերական բյուրեղների նոր բնագավառ։  

2011 թվականին քվազիկյուրիստալների հայտնաբերման համար նա արժանացել է քիմիայի Նոբելյան մրցանակի, որով նա դարձավ քիմիայի ոլորտում Նոբելյան մրցանակի արժանացած վեց իսրայելցիներից մեկը։

## Կենսագրություն
Դեն Շեխտմանը ծնվել է 1941 թվականին Թել Ավիվում, այն ժամանակվա Պարտադիր Պաղեստինում, քաղաքը դարձավ Իսրայելի նոր պետության մի մասը 1948 թվականին։ Նա մեծացել է Պետահ Տիկվա և Ռամաթ Գանում հրեական ընտանիքում։ Նրա տատիկն ու պապիկը ներգաղթել էին Պաղեստին Երկրորդ Ալիայի ժամանակ (1904–1914) և հիմնել տպարան։ Մանկության տարիներին Շեխտմանը հիացած էր Ժյուլ Վեռնի «Խորհրդավոր կղզին» վեպով, որը նա բազմիցս կարդացել էր։ Նրա մանկության երազանքը գլխավոր հերոսի՝ Սայրուս Սմիթի նման ինժեներ դառնալն էր։

Շեխտմանը ամուսնացած է Հայֆայի համալսարանի խորհրդատվության և մարդկային զարգացման ամբիոնի վարիչ և հոգեթերապիայի վերաբերյալ երկու գրքի հեղինակ, պրոֆեսոր Ցիպորա Շեխտմանի հետ։ Նրանք ունեն որդի Յոավ Շեխտմանը (հետդոկտորի գիտաշխատող W. E. Moerner-ի լաբորատորիայում) և երեք դուստր՝ Թամար Ֆինկելշտեյնը (կազմակերպչական հոգեբան Իսրայելի ոստիկանության ղեկավարության կենտրոնում), Էլլա Շեխտման-Կորին (կլինիկական հոգեբանության դոկտոր) և Ռութ Դուգուդը -Նևո (նաև կլինիկական հոգեբանության դոկտոր)։


## Ակադեմիական կարիերա
left|thumb|upright|Հանդիպում NIST-ում 1985 թվականին, որտեղ Շեխտմանը (ձախից) բացատրում է քվազիկրիստալների ատոմային կառուցվածքը
1966-ին Շեխտմանը Տեխնիոնում ավարտեց բակալավրիատը մեքենաշինության մասնագիտությամբ, 1968 թվականին մագիստրոսի կոչում ստացավ Նյութերի ճարտարագիտության ոլորտում, իսկ 1972 նա պաշտպանեց իր թեկնածուական թեզը նյութագիտության ոլորտում։  և մ.գ.թ. Նյութերի ճարտարագիտության ոլորտում, Շեխտմանը NRC-ի անդամ էր Օհայոյի Ռայթ Պատերսոն AFB-ի օդատիեզերական հետազոտությունների լաբորատորիաներում, որտեղ նա երեք տարի ուսումնասիրեց տիտանի ալյումինիդների միկրոկառուցվածքը և ֆիզիկական մետալուրգիան: 1975 թվականին նա ընդունվել է Տեխնիոնի նյութերի ճարտարագիտության բաժինը։ 1981–1983 թվականներին նա ասպիրանտ էր Ջոնս Հոփքինսի համալսարանում, որտեղ NBS-ի հետ համատեղ ծրագրում ուսումնասիրեց արագ ամրացված ալյումինի անցումային մետաղի համաձուլվածքները։ Այս ուսումնասիրության ընթացքում նա հայտնաբերեց իկոսաեդրային փուլը, որը բացեց քվազեպարբերական բյուրեղների նոր ոլորտ։

2014 թվականից Տոմսկի պոլիտեխնիկական համալսարանի միջազգային գիտական ​​խորհրդի ղեկավարն է

## Աշխատանք քվազիկրիստալների վրա
thumb|Շեխտմանի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր աշխատանքը վերաբերում էր քվազիկրիստալներին, համակարգված բյուրեղային նյութեր, որոնք զուրկ են կրկնվող կառուցվածքներից
thumb|Հարցազրույց Դեն Շեխտմանի հետ Նոբելյան դասախոսությունից հետո 1984 թվականի այն օրվանից, երբ Շեխտմանը հրապարակեց իր բացահայտումները քվազիկրիստալների վերաբերյալ Շեխտմանը ոչ պարբերական մեկնաբանության նկատմամբ Լայնուս Փոլինգի կողմից թշնամության հանդիպեց մինչև 1994 թվականին նրա մահը․ «Երկար ժամանակ ես աշխարհի դեմ էի»,- ասաց նա։ «Ես ծաղրի առարկա էի և դասախոսություններ էի անում բյուրեղագիտության հիմունքների մասին: Իմ բացահայտումների դեմ էր Նոբելյան մրցանակի կրկնակի դափնեկիր Լայնուս Փոլինգը՝ Ամերիկյան քիմիական ընկերության կուռքը և աշխարհի ամենահայտնի գիտնականներից մեկը: Տարիներ շարունակ, «մինչև իր վերջին օրը, նա պայքարում էր բյուրեղների մեջ քվազի պարբերականության դեմ, և որոշ ժամանակ անց ես վայելում էի այս գիտական ​​ճակատամարտի յուրաքանչյուր պահը, գիտենալով, որ նա սխալվում էր»։

Լինուս Փոլինգն նշում է. «Քվազիկրիստալներ՝ նման բան չկա, միայն քվազի-գիտնականներ»: Փոլինգը, ըստ երևույթին, տեղյակ չէր 1981 թվականին Հ. Քլայներտի և Կ. Մակիի մի հոդվածի մասին, որում մատնանշվում էր քվազիկյուրիստալներում ոչ պարբերական Իկոսաեդրալ փուլի հնարավորության մասին (see the
historical notes )։ Շեխտմանի հետազոտական ​​խմբի ղեկավարն ասաց նրան, որ «վերադառնա և կարդա դասագիրքը», իսկ մի քանի օր անց թիմին «խայտառակություն բերելու համար», առաջարկեց հեռանալ։ Շեխտմանը իրեն մերժված էր զգում։ Նրա աշխատության հրապարակումից հետո այլ գիտնականներ սկսեցին հաստատել և ընդունել քվազիկրիստալների գոյության էմպիրիկ բացահայտումները։

Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի Նոբելյան կոմիտեն հայտարարեց, որ «նրա հայտնագործությունը չափազանց հակասական էր», բայց որ նրա աշխատանքը «ի վերջո ստիպեց գիտնականներին վերանայել նյութի բուն բնույթի իրենց պատկերացումը»։
Շեխտմանի հայտնագործության շնորհիվ մինչև 1987 թվականը մի քանի այլ խմբեր կարողացան ձևավորել նմանատիպ քվազիկրիստալներ, բացահայտելով, որ այս նյութերը ցածր ջերմային և էլեկտրական հաղորդունակություն ունեն, մինչդեռ ունեն բարձր կառուցվածքային կայունություն։ Քվազիկրիստալները հայտնաբերվել են նաև բնական ճանապարհով։

Քվազիպարբերական բյուրեղը կամ, կարճ, քվազիկրիստալը  կարգավորված, բայց ոչ պարբերական կառուցվածք է: Քվազիկրիստալական ​​օրինաչափությունը կարող է շարունակաբար լրացնել ողջ հասանելի տարածքը, սակայն այն տրանսլացիոն սիմետրիա  չունի։ «Ապերիոդիկ խճանկարները, ինչպիսիք են Իսպանիայի Ալհամբրա պալատի միջնադարյան իսլամական խճանկարները և Իրանի Դարբ-ի Իմամ սրբավայրում հայտնաբերված խճանկարները, օգնել են գիտնականներին հասկանալ, թե ինչ տեսք ունեն քվազիկրիստալները ատոմային մակարդակում: օրինաչափությունները կանոնավոր են, նրանք համապատասխանում են մաթեմատիկական կանոններին, բայց երբեք չեն կրկնվում»։Նման նախշերի ուշագրավ առանձնահատկությունը այն է, որ նաև հանդիպում են արաբական խճանկարներում, մաթեմատիկական հաստատունը, որը հայտնի է որպես հունարեն ֆի կամ տաու տառեր, կամ «ոսկե հարաբերակցություն», կրկնվում է նորից ու նորից: Դրա հիմքում ընկած է Ֆիբոնաչիի կողմից 13-րդ դարում մշակված հաջորդականությունը, որտեղ յուրաքանչյուր թիվ նախորդ երկուսի գումարն է։

## Նախագահական հայտ
2014 թվականի հունվարի 17-ին Իսրայելի Առաջին ալիքին տված հարցազրույցում Շեխտմանը հայտարարեց Իսրայելի նախագահի պաշտոնում իր թեկնածության մասին։ Շեխտմանը ստացավ Կնեսետում առաջադրվելու համար անհրաժեշտ տասը պատգամավորների աջակցությունը։ 2014 թվականի հունիսի 10-ին կայացած ընտրություններում նրան ընդամենը մեկ ձայն ստացավ։ Իսրայելական մամուլը և իսրայելցի հումորիստները Շեխտմանին որակեցին որպես «քվազի-նախագահ»՝ հղում անելով «քվազիգիտնական» արտահայտությանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսրայելցի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Իսրայելցի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Իսրայելցի ճարտարագետներ