Էքսկուվիտորներ

**Էքսկուվիտորներ** (, ), կայսերական գվարդիա Բյուզանդիայում, որը հավանաբար կազմակերպվել է Լևոն I Մակելլե կայսեր օրոք (457-474):

Էքսկուվիտորների պետերը շուտով մեծ ազդեցություն է ձեռք բերել և 6-րդ դարում բյուզանդական գահին մի շարք կայսրեր են բարձրացրել։ Էքսկուվիտորները անհետացել են աղբյուրներից 7-րդ դարի վերջում, բայց 8-րդ դարի կեսերին նրանք վերափոխվել են էլիտար տագմաներից մեկի՝ միջնադարյան բյուզանդական բանակի պրոֆեսիոնալ միջուկի։ Էքսկուվիտորների մասին վերջին հիշատակումը վերաբերվել է 1081 թվականին։

## Պատմություն
thumb|250px|Հուստինիանոս I կայսեր ոսկե տրեմիս
Էքսկուվիտորների գվարդիան հիմնադրել է ուշ անտիկ ժամանակաշրջանում կայսր Լևոն I Մակելլայի կողմից (իշխել է 457-474 թվականներին) մոտ 460 թվականին և սկզբում կազմել է 300 մարդ: Այն ժամանակ նրանք հավաքագրվել են ուժեղ և ռազմատենչ իսավրացիների շարքերից։ Գվարդիայի հիմնադրման պատճառն եղել է հզոր ռազմական մագիստրոս Ասպարի և արևելահռոմեական բանակում գերմանական խոշոր տարրի ազդեցության հակակշիռ ստեղծելը: Ի տարբերություն հին պալատական գնդերի՝ պալատինյան սխոլաների, որոնք գտնվել են մագիստրոս օֆֆիցիումի հսկողության ներքո և առանձնանում էին վատ կարգապահությամբ, էքսկուվիտորները երկար ժամանակ մնացել են առաջնակարգ մարտական ուժ: Ի տարբերություն սխոլաների, որոնք տեղակայվել էին ողջ Թրակիայում և Բյութանիայում, էքսկուվիտորները տեղակայվել էին կայսերական պալատում և գործնականում 6-րդ դարի ընթացքում Կոստանդնուպոլսի միակ կայազորն էին։ Նրանց բարձր կարգավիճակը հետագայում պատկերվել է այն փաստով, որ և՛ սպաներին, և՛ շարքային էքսկուվիտորներին հաճախ ուղարկում էին հատուկ հրամաններով, այդ թվում՝ դիվանագիտական հանձնարարություններով:

Էքսկուվիտորների կորպուսը գլխավորում էր էքսկուվիտորների կոմիտը (; ) որը, կայսրին մերձ լինելու շնորհիվ, դարձավ շատ կարևոր վարչական դեմք VI և VII դարերում : Այս պաշտը, որի պատմությունը կարելի է հետևել մոտավորապես մինչև 680 թվականը, սովորաբար զբաղեցնում էին կայսերական ընտանիքի անդամները, հաճախ գահի ակնհայտ ժառանգները: Այսպիսով, Հուստինոս I-ը (իշխել է 518-527 թվականներին), ով այս պաշտոնը զբաղեցրել է Անաստասիոս I-ի մահվան պահին, հետագայում դարձել է կայսր ՝ պահակների աջակցությամբ: Բացի այդ, Հուստինոս II-ը (իշխել է 565–578 թվականներին) ապավինել է էքսկուվիտորների աջակցությանը՝ անբաժան կառավարումն ապահովելու համար. այն ժամանակ էքսկուվիտորների կոմիտե Տիբերիոսը, լինելով կայսեր մտերիմ ընկերը, նշանակվել է պաշտոնին Հուստինոսի միջամտության շնորհիվ։ Տիբերիոսն եղել է կայսեր աջ ձեռքը իր կառավարման ողջ ընթացքում, ի վերջո, դարձավ նրա իրավահաջորդը Տիբերիոս II Կոստանդին անունով (իշխել է 578–582 թվականներին): Նրան կփոխարինի նաև իր էքսկուվիտորների կոմիտը՝ Մավրիկիոսը (իշխել է 582-602 թվականներին): Մավրիկիոսի օրոք այդ պաշտոնը զբաղեցրել է նրա փեսան և զորավար Փիլիպիկոսը, իսկ Փոկասի օրոք (կառավարել է 602-610 թվականներին)՝ Պրիսկոսը:Կոմիտի ունեցած իշխանությունը մշտապես ուղեկցել է ինտրիգներով և դավադրություններով, ինչպես, օրինակ, Վալենտին կոմիտեի ժամանակ, որը 640-ական թվականներին զավթել է կայսրության գահը։ Արդյունքում, VII դարի երկրորդ կեսին էքսկուվիտորների մասին բոլոր հիշատակումները անհետացել են:

VII դարի երկրորդ կեսի և VIII դարի առաջին կեսի անցումից հետո էքսկուվիտորները նորից հայտնվել են պատմական աղբյուրներում՝ նոր պետի՝ էքսկուվիտորների դոմեստիկոսի հրամանատարությամբ () և որպես կայսերական թագմաներից մեկը՝ Կոստանդին V-ի կողմից հիմնադրված էլիտար մասնագիտական ռազմական կորպուս (կառավարել է 741–775 թվականներին): Որպես թագմաներից մեկը՝ էքսկուվիտորները այլևս պալատական պահակախումբ չէին և ակտիվորեն մասնակցում էին տարբեր ռազմական արշավանքների։ Միևնույն ժամանակ, նրանք ստեղծել են ի հակադրություն ֆեմային կայազորների և հանդիսացել են հզոր գործիք Կոնստանդին V-ի պատկերամարտական քաղաքականության իրականացման համար, նրանց նվիրվածությունն այնքան ուժեղ էր, որ պատկերապաշտ կայսրուհի Իրինան ստիպված էր նրանց զինաթափել 786 թվականին:

thumb|250px|Միքայել II կայսեր ոսկե սոլիդ

Դոմեստիկները սկզբում համեմատաբար ցածր պալատական կոչում են ունեցել, բայց աստիճանաբար բարձրացել են մինչև բարձրագույն պաշտոնների, մինչդեռ Ուսպենսկու Տակտիկոնում (մոտ 842 թվական) էքսկուվիտորների դոմեստիկը կանգնած է թեմի Ստրատեգոսից հետո, իսկ Ֆիլոթեոսի Կլիտորոլոգիան (899 թվական) նրան դասել է եվրոպական ֆեմաների ստրատեգոսներից և նույնիսկ Կոստանդնուպոլսի եպարքոսից վեր: Միևնույն ժամանակ, նրանց կոչումը բարձրացավ մինչև պրոտոսպաֆարիոսների, իսկ երբեմն նույնիսկ մինչև պատրիկների : Այդ ժամանակաշրջանի էքսկուվիտորների դոմեստիկներից ամենահայտնին Միքայել II Թլվատ էր (իշխել է 820-829 թվականներին), որի կողմնակիցները տապալել են կայսր Լևոն Ե Հայ-ին (իշխել է 813–820 թվականներին) գահ են բարձրացրել: X դարի երկրորդ կեսին, հավանաբար Ռոմանոս II-ի օրոք (կառավարել է 959–963 թվականներին), գունդը, որպես սխոլայի ավագ տագմա, բաժանվել է երկու ստորաբաժանման՝ մեկը Արևմուտքի, մյուսը՝ Արևելքի համար։ Դրանցից յուրաքանչյուրին հրամանատարում էր համապատասխան դոմեստիկոսը:

Ինչպես բյուզանդական տագմաների մեծ մասը, էքսկուվիտորների կորպուսը չի վերապրել 11-րդ դարի մեծ ցնցումները, երբ օտարերկրյա ներխուժումները և մշտական քաղաքացիական պատերազմները ոչնչացրել են բյուզանդական բանակի զգալի մասը։ Էքսկուվիտորների վերջին հիշատակումը գտնվում է Աննա Կոմնենեի «Ալեքսիադում», որտեղ նրանք նշվել են 1081 թվականին Դիրախիայի ճակատամարտին մասնակցած բյուզանդական բանակի կազմում՝ Կոնստանտին Օպոսի հրամանատարությամբ:

## Կառուցվածք
Էքսկուվիտորների գնդի ներքին կառուցվածքի մասին տեղեկություններ չեն պահպանվել։ Հայտնի է, որ դա հեծելազորային ջոկատ էր, և այդ ջոկատի ղեկավարներին անվանում էին սկրիբոններ։ Պատմաբան Ուորեն Թրեդգոլդը ենթադրում է, որ նրանք կատարել են  դեկուրիոնների նման դեր, որոնք հրամանատարել են 30 հոգանոց ջոկատները, բայց Ջոն Բ. Բյուրին կարծում է, որ սկրիբոնները, թեև կապվել էին էքսկուվիտորների հետ, առանձին կորպուս էին:

Ուշ շրջանում էքսկուվիտորների տագմայի կառուցվածքը, որոշ փոփոխություններով, կրկնել է մյուս տագմաների կառուցվածքը։ Դոմեստիկոսին օգնել է տոպոտերետը (՝ կրտսեր հրամանատար) և խարտուլարիուսը (՝ քարտուղար): Գունդն ինքնին բաղկացած է եղել առնվազն տասնութ ավազակախմբերից, որոնք ղեկավարվում է սկրիբոններով () : Ավազակախմբերից յուրաքանչյուրի ստորաբաժանումները ղեկավարել են վիշապները(), ինչպես նաև կրտսեր սպաների պարտականությունները կատարող դրոշակակիրների երեք դասերով ՝ սկեոֆորներ (), սիգնոֆորոմներ (մ) և սենատորներ (): Բացի այդ, գնդի կազմում ընդգրկվել են հաղորդավազներ-մանդատորներ () պրոտոմանդատորների հրամանատարությամբ, որոնք երբեմն կոչվել են լեգատարներ ():

Էքսկուվիտորների տագմայի և նրա ստորաբաժանումների թվաքանակը հնարավոր չէ ճշգրիտ որոշել, ինչպես և մյուս տագմաների թվաքանակը։ Այս հարցի շուրջ գիտնականներն ունեն տարբեր կարծիքներ։ Հիմնվելով արաբ աշխարհագետներ Իբն Խորդադբեհի և Կուդդամի սպաների և պաշտոնյաների ցուցակների վրա՝ Թրեդգոլդը պնդել է 4 հազար մարդ թիվը, իսկ X դարի կեսերին՝ մինչև 6 հազար: Այլ գիտնականներ, առաջին հերթին Ջոն Հալդոնը, գնահատում են յուրաքանչյուր տագմայի չափը հազար մարդ:

## Տես նաև
* Պրետորական կոհորտա

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

Կատեգորիա:460-ականների հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Անտիկ շրջան
Կատեգորիա:Բյուզանդական կայսրություն
Կատեգորիա:Բյուզանդիայի պատմություն
Կատեգորիա:Հին Հռոմի զինված ուժեր
Կատեգորիա:Ռազմական միավորներ և կազմավորումներ