Կենտրոնական Աֆրիկայի պատմություն

[մինի|[Կենտրոնական Աֆրիկա|Կենտրոնական Աֆրիկայի քարտեզ.Մուգ կանաչ. Կենտրոնական Աֆրիկա (աշխարհագրական)

Միջին կանաչ. Միջին Աֆրիկա (ՄԱԿ-ի ենթաշրջան)

Բաց կանաչ/մոխրագույն՝ Կենտրոնական Աֆրիկայի Դաշնություն (Քաղաքական՝ անջատված)]]
**Կենտրոնական Աֆրիկայի պատմությունը** բաժանված է իր նախապատմության, հին պատմության, բարգավաճող քաղաքական շրջանի, գաղութային ժամանակաշրջանի և հետգաղութային ժամանակաշրջանի, որոնց ընթացքում ձևավորվել են ներկայիս ազգերը: Կենտրոնական Աֆրիկան՝ Աֆրիկայի կենտրոնական տարածաշրջանն է, որը սահմանակից է Հյուսիսային Աֆրիկային, Արևմտյան Աֆրիկային, Արևելյան Աֆրիկային, Հարավային Աֆրիկային, Ատլանտյան օվկիանոսին և Սահարա անապատին: Գաղութային սահմանները արտացոլվել են ժամանակակից Կենտրոնական Աֆրիկյան պետությունների սահմաններում՝ հատելով էթնիկական և մշակութային գծերը, հաճախ բաժանելով մեկ էթնիկ խումբը երկու կամ ավելի պետությունների միջև:

## Աշխարհագրություն
[աջից|մինի|250x250փքս|[Կենտրոնական Աֆրիկա|Կենտրոնական Աֆրիկայի արբանյակային պատկերներ .]]
Անապատից հարավ գտնվող տարածքը տափաստան է՝ կիսաանապատային շրջան, որը կոչվում է Սահել: Այն էկոկլիմայական և կենսաաշխարհագրական անցումային գոտի է Աֆրիկայում՝ Սահարա անապատի և հարավային Սուդանյան սավաննայի միջև: Սուդանյան սավաննան արևադարձային սավաննայի լայն գոտի է, որը ձգվում է Աֆրիկական մայրցամաքով՝ Ատլանտյան օվկիանոսի ափից արևմտյան Սուդանյան սավաննայում մինչև Եթովպիական բարձրավանդակը արևելյան Սուդանյան սավաննայում:

## Կլիմա
15,000 տարի առաջ Արևմտաաֆրիկյան մուսսոնը փոխակերպել է Աֆրիկայի լանդշաֆտը և սկսել Կանաչ Սահարայի ժամանակաշրջանը. ամառային սեզոնի ընթացքում առատ տեղումները հանգեցրել են խոնավ պայմանների (օրինակ՝ լճեր, ճահճուտներ) և սավաննայի (օրինակ՝ մարգագետիններ, թփուտներ) աճին Հյուսիսային Աֆրիկայում: 5500-ից 4000 տարի առաջ Կանաչ Սահարայի ժամանակաշրջանն ավարտվել է:

## Նախապատմություն
Առնվազն 2,000,000 տարի առաջ Կենտրոնական Աֆրիկան (օրինակ՝ Իշանգո, Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն) բնակեցված է եղել վաղ հոմինիդների կողմից:

90,000 տարի առաջ Աֆրիկայի ամենահին ձկնորսության հետ կապված ոսկրե գործիքները (օրինակ՝ ատամնավոր նիզակներ) ստեղծվել են Կենտրոնական Աֆրիկայում, մասնավորապես՝ Կատանդայում, Կենտրոնական Աֆրիկյան Հանրապետությունում:

25,000-ից 20,000 տարի առաջ Կենտրոնական Աֆրիկայի (օրինակ՝ Իշանգո, Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն) որսորդ-ձկնորս-հավաքչական ժողովուրդներն օգտագործում էին ձկնորսական գործիքներ և մոտակա ջրային աղբյուրների բնական ռեսուրսները։

## Երկաթի դար
Արխեոմետալուրգիական գիտական գիտելիքները և տեխնոլոգիական զարգացումը ծագել են Աֆրիկայի բազմաթիվ կենտրոններում. ծագման կենտրոնները գտնվել են Արևմտյան Աֆրիկայում, Կենտրոնական Աֆրիկայում և Արևելյան Աֆրիկայում. հետևաբար, քանի որ այս ծագման կենտրոնները գտնվում են Աֆրիկայի ներսում, այս արխեոմետալուրգիական զարգացումները բնիկ աֆրիկյան տեխնոլոգիաներ են: Կենտրոնական Աֆրիկան տրամադրում է երկաթի մշակման հնարավոր ապացույցներ, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում: Մասնավորապես, Կենտրոնական Աֆրիկյան Հանրապետությունում և Կամերունում երկաթի ձուլման ապացույցները կարող են թվագրվել մ.թ.ա. 3000-ից մ.թ.ա. 2500 թվականներին: Կենտրոնական Աֆրիկյան Հանրապետության Գբաբիրին տրամադրել է երկաթի մետալուրգիայի ապացույցներ՝ հալման վառարան և դարբնոց, որոնց ամենավաղ թվագրությունները մ.թ.ա. 896-773 թթ. և մ.թ.ա. 907-796 թթ. են:


ImageSize = width:800 height:65
PlotArea = width:720 height:40 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors =
 id:time value:rgb(0.7,0.7,1) #
 id:period value:rgb(1,0.7,0.5) #
 id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) #
 id:era value:rgb(1,0.85,0.5) #
 id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) #
 id:filler value:gray(0.8) # background bar
 id:black value:black

Period = from:-3100 till:500
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-3100
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-3100

PlotData =
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5)

 bar:Africa color:era
 from: -3000 till: 500 shift:(-50,5) text:Երկաթի դարը Կենտրոնական Աֆրիկայում
 from: -1000 till: 500 text:Բանտուի ընդլայնում


:::
:::  Երկաթի դար

## Հին պատմություն
Կենտրոնական Աֆրիկայի ժայռապատկերները հիմնականում տեղակայված են եղել Սավաննայի և Կոնգոյի ավազանի անտառի միջև։ Ժայռապատկերներ են հայտնաբերվել Կամերունում (օրինակ՝ Բիձար, Գալդի, Ադամաուա, Ջեբել Մելա, Կոտոյում և Լենգոյում, Մբոմու, Բանգասու Բակումայում), Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում (օրինակ՝ Բաս-Կոնգո, Նգեմբո, Ֆվակումբի), Անգոլայում (օրինակ՝ Մբանզա Կոնգո, Կալոլա, Կապելո, Բամբալա ժայռային գոյացությունները Վերին Զամբեզի հովտում) և Գաբոնում (օրինակ՝ Օգուե, Օտումբի, Օգուե, Կայա Կայա, Լոպե ազգային պարկ):

Բիձարի (Կամերուն) փորագրված ժայռապատկերները (օրինակ՝ շրջանաձև նշաններ, կենտրոնախույս շրջաններ, գավաթաձև փորվածքներ, թերթիկներ), որոնք հավանաբար փորագրվել են մուրճի օգտագործմամբ, հավանաբար ավելի հին չեն եղել, քան Վաղ երկաթի դարաշրջանում արված(2500 մ․թ․ա․ - 1500 մ․թ․ա․):

### Բանտու ընդարձակում
Մ․թ․ա․2500-1800 ժամանակահատվածում՝ Երկաթի դարաշրջանում, Գաբոնի Լոպե ազգային պարկում, Օկանդայում, ընդհանուր առմամբ 1680 փորագրված ժայռապատկերներ են ստեղծվել երկաթե գործիքներով (օրինակ՝ դուրեր) բանտու լեզվով խոսող ժողովուրդների կողմից Բանտու միգրացիայի ընթացքում: Էլարմեկորայի և Էպոնայի արևմտյան տարածաշրջանի 670 փորագրությունների մեջ կան հատկապես 240 ժայռապատկերներ Էլարմեկորայում և 410 ժայռապատկերներ Էպոնայում: Էլարմեկորայում կան որսի պատկերներ՝ նիզակներ և կենդանիներ (օրինակ՝ չորքոտանի կենդանիներ, մողեսներ, հսկայական գլխով միջատ, կրիայի զրահ), ինչպես նաև ոչ որսորդական բահի պատկեր։ Էպոնայում կան տարբեր երկրաչափական պատկերներ (օրինակ՝ կենտրոնախույս շրջաններ), որոնք կազմել են ընդհանուր պատկերների 98%-ը և կարող են կրել տիեզերական ցիկլերի և ժամանակի հոսքի խորհրդանշական իմաստը, ինչպես նաև հինգ մողեսների պատկերներ և մեկ/երկշեղբ բանտու նետվող դանակ: Կոնգո Բումբայի արևելյան տարածաշրջանում կան 1010 ժայռապատկերներ: Կոնգո Բումբայում կան տարբեր երկրաչափական պատկերներ (օրինակ՝ շրջաններ, շղթայանման շրջաններ, կենտրոնախույս շրջաններ, կենտրոնախույս շրջանաձև աղեղներ, հատված շրջաններ, ծակոտկեն շրջաններ, կարված ձևեր, պարույրներ), բոլոր պատկերների 35%-ը շղթայանման պատկերներ են, կան նաև օձանման գծերի, խաչաձև, մողեսների, երկշեղբ նետվող դանակների, փոքր կացինների, օվալաձև շեղբով նետվող դանակների՝ բռնակներով և խթաններով պատկերներ: Կան նաև որոշ իրատեսական կենդանիների պատկերներ՝ մողեսներ, վեցոտանի մողեսներ, որոնք հաճախ հանդիպում են աֆրիկյան խորհրդանշաններում, և կետավոր բահ՝ շերտավորված նետվող դանակի վրա (ամենատարածված պատկերը Կենտրոնական Աֆրիկայի ժայռապատկերներում), որը ցույց է տվել, որ փորագրումը տեղի է ունեցել երկու տարբեր ժամանակահատվածներում:[14] Էլարմեկորայում խեցեղեն է հայտնաբերվել, կենտրոնախույս շրջաններով, ինչպես ժայռապատկերների վրա, որոնք գտնվել են մ․թ․ա․1850 թվագրված նստվածքներում, իսկ ռադիոածխածնային թվագրումը տվել է մ․թ․ա․ 2300-1800 ժամանակահատված: Կոնգո Բումբայում Օկանդայի խեցեգործական ավանդույթը թվագրվել է մ.թ.ա. 2-րդ դարից մինչև մ.թ.ա․ 2-րդ դարը։

### Սաոյի քաղաքակրթություն
մինի|''Terracotta Sao'' արձանիկՍաո քաղաքակրթությունը սկսվել է դեռևս մ.թ.ա. 6-րդ դարում կամ մ.թ.ա. 4-րդ դարում, և մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի վերջում նրանց ներկայությունը լավ հաստատված է եղել Չադ լճի շրջակայքում և Շարի գետի մոտ: Սաոյի քաղաք-պետությունները հասել են իրենց գագաթնակետին մ.թ.ա, 9-րդ դարի և 15-րդ դարի միջև ընկած որոշ ժամանակահատվածում:

Չնայած որոշ գիտնականներ գնահատել են, որ Չադ լճից հարավ գտնվող Սաոյի քաղաքակրթությունը գոյատևել է մինչև մ.թ.ա․14-րդ դարը կամ 15-րդ դարը, գերակշռող կարծիքն այն է, որ այն դադարել է գոյություն ունենալ որպես առանձին մշակույթ մ.թ. 16-րդ դարում՝ Բորնու կայսրության ընդարձակման հետևանքով:[25][26] Կոտոկոները Սաոյի նախկին քաղաք-պետությունների ժառանգորդներն են :

## Հետդասական պատմություն
### Կանեմի կայսրություն
Մ.թ. 8-րդ դարում Վահբ իբն Մունաբբիհը օգտագործել է Զաղավա անվանումը՝ նկարագրելու Տեդա-Տուբու խումբը, որը էթնիկ անվան ամենավաղ օգտագործումն է եղել: Մուհամմադ իբն Մուսա ալ-Խվարիզմին նույնպես հիշատակել է Զաղավային մ.թ. 9-րդ դարում, ինչպես նաև Իբն ալ-Նադիմը իր *Քիթաբ ալ-Ֆիհրիստում*[28] մ.թ. 10-րդ դարում: Կանեմ անվանումը ծագել է *անեմ* բառից, որը նշանակել է հարավ տեդա և կանուրի լեզուներում, հետևաբար աշխարհագրական տերմին է եղել: Մ.թ. 1-ին հազարամյակի ընթացքում, երբ Սահարան ենթարկվել է չորացման, կանեմբու լեզվով խոսող մարդիկ տեղափոխվել են հարավ՝ Կանեմ: Այս խումբը նպաստել է կանուրի ժողովրդի ձևավորմանը: Կանուրի ավանդույթները պնդել են, որ Զաղավա դինաստիան առաջնորդել է Մագումի կոչվող քոչվորների խմբին:[29] Տարածքն արդեն ունեցել է անկախ, պարսպապատ քաղաք-պետություններ, որոնք պատկանել են Սաո մշակույթին: Դուգուվա դինաստիայի առաջնորդության ներքո կանեմբուները ի վերջո գերիշխել են Սաոյին, բայց ոչ առանց նրանց սովորույթների մեծ մասը որդեգրելու:

### Բորնու կայսրություն
Մինչև մ.թ. 14-րդ դարի վերջը ներքին պայքարները և արտաքին հարձակումները պատառոտել էին Կանեմը: Սոյի հետ պատերազմը հանգեցրել էր չորս Մայիի մահվան՝ *Սելեմմա*, *Կուրե Գանա*, *Կուրե Կուրա* և *Մուհամմադ*, բոլորն էլ *Աբդուլլահ բ. Կադայի* որդիներ: Այնուհետև, Բուլալայի հետ պատերազմի արդյունքում մահացել էին չորս Մայի՝ հաջորդաբար 1377 թ.-ից մինչև 1387 թ.՝ *Դավուդ*, *Ութման բ. Դավուդ*, *Ութման բ. Իդրիս* և *Բուկար Լիյաու*: Վերջապես, մոտավորապես 1387 թ.-ին, Բուլալան ստիպել էր *Մայի* Ումար բ. Իդրիսին լքել Նջիմին և տեղափոխել կանեմբու ժողովրդին Բորնու՝ Չադ լճի արևմտյան եզրին:

Սակայն նույնիսկ Բորնուում Սայֆավա դինաստիայի խնդիրները շարունակվել էին: Օրինակ, 15-րդ դարի առաջին երեք քառորդում տասնհինգ Մայի էին զբաղեցրել գահը: Այնուհետև, մոտավորապես 1460 թ.-ին Ալի Գազին (1473 թ. - 1507 թ.) հաղթել էր իր մրցակիցներին և սկսել Բորնուի միավորումը: Նա կառուցել էր ամրացված մայրաքաղաք Նգազարգամուում, Չադ լճից արևմուտք (ներկայիս Նիգերիայում), առաջին մշտական տունը, որ Սայֆավա *մային* հաջողվել էր վայելել մեկ դարում: Սայֆավայի վերածնունդն այնքան հաջողված էր եղել, որ 16-րդ դարի սկզբին *Մայի* Իդրիս Կատակարմաբեն (1507 թ. - 1529 թ.) կարողացել էր հաղթել Բուլալային և հետ գրավել Նջիմին՝ նախկին մայրաքաղաքը: Այնուամենայնիվ, կայսրության առաջնորդները մնացել էին Նգազարգամուում, քանի որ նրա հողերն ավելի արդյունավետ էին եղել գյուղատնտեսության համար և ավելի հարմար անասնապահության համար: Ալի Գաջին եղել է կայսրության առաջին կառավարիչը, ով ստանձնել է Խալիֆի տիտղոսը:
աջից|մինի|Երիտասարդ կին Բորնուից

### Կոնգոյի թագավորություն
Կոնգոյի թագավորության առաջին արքա Դյա Նտոտիլան եղել է Նիմի ա Նզիմայի և Լուկենի Լուանսանզեի որդի Լուկենի լուա Նիմին[38] (մոտ. 1380 թ. - 1420 թ.): Նիմի ա Լուկենիի մահից հետո, նրա եղբայրը՝ Մբոկանի Մավինգան, ստանձնել է գահը և իշխել մինչև մոտավորապես 1467 թ.:[39] Կիլուկենի Կանդան - կամ "տունը", ինչպես գրանցվել է պորտուգալական փաստաթղթերում - կառավարել է Կոնգոն անառարկելի մինչև 1567 թ.:

### Շիլլուկի թագավորություն
Ըստ շիլլուկյան լեգենդների, թագավորությունը հիմնադրվել է 1490 թ.: Նրա լեգենդար առաջին կառավարիչը ("Ռեթ") եղել է Նյիկանգ անունով հերոսը, ով հայտարարել է, որ կիսով չափ կոկորդիլոս է և ունեցել է անձրևի վրա իշխանություն: Նյիկանգը եղել է Օկվա անունով թագավորի որդին, ով կառավարել է "հեռավոր հարավում մեծ լճի մոտ" գտնվող երկիրը: Սա կարող է լինել Ալբերտ լիճը, որտեղ ապրում են աչոլիները: Օկվայի մահից հետո Նյիկանգը պատերազմի է դուրս եկել իր եղբոր՝ Դուվադհի դեմ, ով եղել է գահի օրինական ժառանգորդը: Պարտություն կրելով՝ Նյիկանգը լքել է իր հայրենիքը իր շքախմբով և տեղափոխվել հյուսիս-արևելք՝ Վաու (Բահր էլ Ղազալի մոտ, "եղջերուների գետ" արաբերեն): Այստեղ (շիլլուկների կողմից հայտնի որպես *Պոթե Թուրո*) Նյիկանգն ամուսնացել է տեղի կախարդ Դիմոյի դստեր հետ: Դիմոյի հետ հակամարտությունից հետո Նյիկանգը տեղափոխվել է հյուսիս (հատելով Բահր էլ Ղազալը) դեպի Աչիետագվոկ (շիլլուկյան գյուղ Տոնգա գյուղից մոտ 30 կիլոմետր արևմուտք) մոտավորապես 1550 թ.: Այնուհետև Նյիկանգը ճամփորդել է դեպի Նյիլուալ՝ ներկայիս Մալակալ քաղաքից արևմուտք գտնվող անբնակ տարածք: Ի վերջո, լեգենդները պնդում են, որ Նյիկանգն անհետացել է մրրիկի մեջ ճակատամարտի կենտրոնում:

## Նոր պատմություն
### Բագիրմիի սուլթանություն
Բագիրմիները կրել են ավանդույթ, որ նրանք գաղթել են հեռավոր արևելքից,[43] ինչը հաստատվում է նրանց լեզվի նմանությամբ Սպիտակ Նեղոսի տարբեր ցեղերի հետ: Լիովին պարզ չէ, թե երբ և ում կողմից է հիմնադրվել Բագիրմիի թագավորությունը. որոշ թագավորական ցուցակներ այս իրադարձությունը վերագրում են 1480 թ.-ին, երբ այն իբր հիմնադրվել է Մբանգ Աբդ ալ-Մահմուդ Բեգլիի կողմից, մինչդեռ ուրիշները պատասխանատու են համարում Մբանգ Բիրնի Բեսսեին, ով, ասում են, հիմնադրել է թագավորությունը 1522 թ.-ին: Թվում է, թե նա տեղահանել է ավելի վաղ Բուլալային,[44] մինչդեռ նա նաև սկսել է կառուցել պալատ Մասսենյայում՝ պետության մայրաքաղաքում:[45] Չորրորդ թագավորը՝ Աբդուլլահը (1568 թ. - 1608 թ.), ընդունել է իսլամը և վերափոխել պետությունը սուլթանության, թույլ տալով պետությանը ընդլայնել իրենց իշխանությունը տարածաշրջանի բազմաթիվ հեթանոս ցեղերի վրա,[43] ներառյալ տարածաշրջանի Սարաները, Գաբերիները, Սոմրաիները, Գուլլաները, Նդուկաները, Նուբաները և Սոկորոները:
[աջից|մինի|"Horseman from Bagirmi" by [Dixon Denham, 1823.]]

### Լուբայի թագավորություն
Հնագիտական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ Ուպեմբայի իջվածքը շարունակաբար բնակեցված է եղել առնվազն մ.թ. 4-րդ դարից: Մ.թ. 4-րդ դարում տարածաշրջանը բնակեցված է եղել երկաթ մշակող գյուղացիներով: Դարերի ընթացքում տարածաշրջանի մարդիկ սովորել են եղել օգտագործել ցանցեր, նիզակներ, պատրաստել փորված նավակներ և մաքրել ջրանցքներ ճահճուտների միջով: Նրանք նաև սովորել են եղել ձուկ չորացնելու տեխնիկաներ, որոնք սպիտակուցի կարևոր աղբյուր են եղել.[46] նրանք սկսել են չորացրած ձուկ առևտուր անել սպիտակուցի պակաս ունեցող սավաննայի բնակիչների հետ:[47]

Մինչև մ.թ.ա․ 6-րդ դարը ձկնորսական ժողովուրդները ապրել են լճափերին, մշակել են երկաթ և առևտուր արել արմավենու յուղով:

Մինչև մ.թ. 10-րդ դարը Ուպեմբայի մարդիկ բազմազանեցրել են իրենց տնտեսությունը,[47] համատեղելով ձկնորսությունը, գյուղատնտեսությունը և մետաղամշակումը: Մետաղագործները հույսը դրել են առևտրականների վրա, որ նրանց բերեն պղինձ և փայտածուխ, որոնք անհրաժեշտ են եղել ձուլման համար: Առևտրականները արտահանել են աղ և երկաթե իրեր, և ներմուծել ապակե ուլունքներ և կաուրի խեցիներ հեռավոր Հնդկական օվկիանոսից:

Մինչև մ.թ. 14-րդ դարը տարածաշրջանի մարդիկ կազմակերպված են եղել տարբեր հաջողված գյուղատնտեսական և առևտրային համայնքների մեջ — սկսվել է համայնքների աստիճանական միավորման գործընթացը: Որոշ համայնքներ սկսել են միավորվել ավելի մեծ, ավելի կենտրոնացված համայնքների մեջ. սրա պատճառը հավանաբար եղել է աճող սահմանափակ ռեսուրսների համար մրցակցությունը:

### Նդոնգոյի թագավորություն
Նդոնգոյի թագավորությունը եղել է Կոնգոյի թագավորության հարկատուն՝ բուն Կոնգոյից դուրս գտնվող տարբեր այլ պետական կազմավորումների հետ միասին: Հարավում գտնվող Մբունդուի թագավորությունը և հյուսիսում գտնվող Բակոնգոն միշտ հակառակորդներ են եղել, բայց Կոնգոյին հաջողվել է հարկ գանձել այս պետություններից դեռևս մինչև պորտուգալացիների կողմից գաղութացումը:

### Անզիկու թագավորություն
Անզիկու բառը ծագել է ԿիԿոնգո արտահայտությունից "Անզիկու Նզիկու", որը նշանակել է "վազել"՝ վերաբերելով բնակիչներին, ովքեր լքում են ներքին տարածքները՝ սահմանը պաշտպանելու համար: Տերմինը ամենահայտնի կերպով կիրառվել է Բատեկեի նկատմամբ, ինչի պատճառով պետությունը երբեմն կոչվում է Տեկեի կամ Տիյոյի թագավորություն: Անզիկուի մեջ մտնող այլ խմբերը ներառել են Բամպունուն և Բանզաբին:

Մ.թ. 17-րդ դարի սկզբին Անզիկու բնակչությունը վերահսկել է պղնձի հանքավայրերը Կոնգոյի հյուսիս-արևելյան սահմանի շուրջ և հավանաբար այնտեղ է եղել հատկապես որպես բուֆեր: Երբ Անզիկու խմբերը միավորվել են՝ ձևավորելով իրենց սեփական անկախ թագավորությունը, Կոնգոն շարունակել է վերցնել հանքավայրերը: Այս գործընթացն ավարտվել է մինչև 1620-ական թվականները: Այնուամենայնիվ, 17-րդ դարի ընթացքում երկու պետությունների միջև եղել են մարտեր տարածաշրջանի համար:

.

### Բժշկական ԴՆԹ
Ապացույցները ցույց են տալիս, որ համեմատած մյուս Սահարայական Աֆրիկայի պոպուլյացիաների հետ, աֆրիկյան պիգմենական պոպուլյացիաները ցուցադրում են մարդու աճի հորմոնի և նրա ընկալիչների համար կոդավորող գեների արտահայտման անսովոր ցածր մակարդակներ, որոնք կապված են ինսուլինանման աճի գործոն-1-ի շիճուկի ցածր մակարդակների և ցածր հասակի հետ։

Աֆրիկացիների գենոմները, որոնք սովորաբար ենթարկվում են հարմարվողականության, աֆրիկացիների մոտ հայտնաբերված հարմարվողականության շատ դեպքեր վերաբերում են սննդակարգին, ֆիզիոլոգիայի և պաթոգենների էվոլյուցիոն ճնշումներին : Ողջ Սահարայական Աֆրիկայում գենետիկական հարմարեցում (օրինակ՝ rs334 մուտացիա, Դաֆի արյան խումբ, G6PD-ի անբավարարության աճ, մանգաղ բջջային հիվանդություն ) մալարիայի նկատմամբ հայտնաբերվել է ենթասահարայական աֆրիկացիների մոտ, որը կարող է սկզբնապես զարգացած լինել 7300 BP-ում: Ենթասահարյան աֆրիկացիներն ունեն Duffy-null գենոտիպի ավելի քան 90%-ը: Կենտրոնական Աֆրիկայի անձրևային անտառներում գենետիկական հարմարեցում բարձրության հետ կապված գործոնների (օրինակ՝ իմունային հատկություններ, վերարտադրություն, վահանաձև գեղձի ֆունկցիա) և ցածր հասակի (օրինակ՝ EHB1 և PRDM5 – ոսկրերի սինթեզ ; OBSCN և COX10 – մկանային զարգացում ; HESX1 և ASB14): – հիպոֆիզի աճի հորմոնի արտադրություն/սեկրեցիա) հայտնաբերվել է անձրևային անտառների որսորդ-հավաքողների մոտ:

## Հնագիտական մշակույթների և վայրերի ժամանակացույցը
* Լեբա Քավե (500,000 մ․թ․ա․ – 40,000 մ․թ․ա․)
* Լուպեմբանի մշակույթ (270,000 մ․թ․ա․ – 170,000 մ․թ․ա․)
* Մոուստերոիդ (80,000 մ․թ․ա․ – 50,000 մ․թ․ա․)
* Մաունթ Հոյո (40,700 մ․թ․ա․)
* Մտւպի Քավե (40,000 մ․թ․ա․ – 3000 մ․թ․ա․)
* Մոսւոմա(30,300 մ․թ․ա․)
* Շումա Լակա (30,000 մ․թ․ա․)
* Լոպ(7670 մ․թ․ա․)
* Նդենդե (6450 մ․թ․ա․)
* Նդտուա
* Լեյտերբանդ Կոմպելքս
* Դենիս գետ (5000 մ․թ․ա․ – 3000 մ․թ․ա․)
* Մբան (1610 Bմ․թ․ա․ – 1250 Bմ․թ․ա․)
* Բիսիանգ(1105 Bմ․թ․ա․ – 805 Bմ․թ․ա․)
* Բոսո-Նժաֆո(1st millennium Bմ․թ․ա․)
* Զիլի(940 Bմ․թ․ա․ – 530 Bմ․թ․ա․)
* Դոմբե(815 Bմ․թ․ա․ – 420 Bմ․թ․ա․)
* Մեյանգ(800 Bմ․թ․ա․ – 350 Bմ․թ․ա․)
* Եզեզանգ(774 Bմ․թ․ա․ – 385 Bմ․թ․ա․)
* Օնգոտ(550 Bմ․թ․ա․ – 1 մ․թ․ա․)
* Կանգօ(Estuaire provinմ․թ․ա․) (2460 մ․թ․ա․)
* Մակոուր(395 Bմ․թ․ա․ – 100 Bմ․թ․ա․)
* Նանգա(390 Bմ․թ․ա․ – 90 Bմ․թ․ա․)
* Դյարո Մբամա (170 Bմ․թ․ա․ – 115 մ․թ․ա․)
* Նդժորե(50 Bմ․թ․ա․ – 240 մ․թ․ա․)
* Կոուկոնի(50 Bմ․թ․ա․ – 250 մ․թ․ա․)
* Մայոնգո(50 մ․թ․ա․ – 240 մ․թ․ա․)
* Մադինգո Կայես (74 մ․թ․ա․ – 352 մ․թ․ա․)
* Կարմանկաս(130 մ․թ․ա․ – 670 մ․թ․ա․)
* Կոլլե(890 մ․թ․ա․ – 1220 մ․թ․ա․)
* Բեկիա(970 մ․թ․ա․ – 1160 մ․թ․ա․)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աֆրիկայի պատմություն ըստ տարածաշրջանի
Կատեգորիա:Ենթասահարական Աֆրիկա
Կատեգորիա:Կենտրոնական Աֆրիկա
Կատեգորիա:Կենտրոնական Աֆրիկայի պատմություն