Չարլի Բաքեն

**Չարլզ Մյուրեյ Բաքեն** (, ), ավելի հայտնի է որպես **Չարլի Բաքեն** (), անգլիացի ֆուտբոլիստ, կենտրոնական հարձակվող, «Սանդերլենդի», «Արսենալի» և Անգլիայի հավաքականի ավագ և հայտնի մարզական լրագրող և մեկնաբան։ «Սանդերլենդի» կազմում 1912/13 մրցաշրջանում դարձել է Անգլիայի չեմպիոն և 1922/23 մրցաշրջանում առաջին դիվիզիոնի լավագույն ռմբարկու։ «Սանդերլենդի» պատմության լավագույն ռմբարկուների ցուցակում երկրորդն է (221 գոլ)։ «Charles Buchan’s Football Monthly» ամսագրի հիմնադիր լրագրող։

## Վաղ տարիներ
Չարլի Բաքենը ծնվել է Լոնդոնի մոտակայքում գտնվող Պլումստիդ գյուղում։ Նրա հայրը՝ Աբերդինից (ծառայել է Լեռնային գնդում), եկել է Լոնդոն՝ դարբին դառնալու։ Մանկուց Չարլին հետաքրքրվել է ֆուտբոլով և եղել է իր տանը ամենամոտ թիմի՝ «Վուլվիչ Արսենալի» երկրպագուն։ Նա սիրում էր դիտել խաղացողների մարզումները, բայց փող չուներ խաղերը դիտելու համար։

Նա փոխել է երկու տարրական դպրոց (High Street Scoole և Bloomfield Hayer Greade), բայց ֆուտբոլ է խաղացել դպրոցական թիմերում: Վերջինիս թիմի կազմում նա նույնիսկ նվաճել է Վուլվիչ Շիլդի գավաթը, որի եզրափակիչը խաղացել է «Մանոր Գրաունդում»՝ «Վուլվիչ Արսենալի» տնային արենայում։

Բաքենը միջնակարգ կրթությունը ստացել է Վուլվիչ Պոլիտեխնիկի դպրոցում և խաղացել է նրանց թիմում։ Սովորելով այս դպրոցում՝ նա կարող էր օրական երեք խաղ խաղալ (շաբաթ օրը առավոտյան խաղում էր դպրոցի թիմը, ճաշից հետո նույն դաշտում խաղում էր դպրոցի նույն անունով ակումբ, իսկ երեկոյան երբեմն խաղում էին երիտասարդ տղաներ, որոնցից հրաժարվում էին ակումբների մարզիչները: Այս դեպքում նա կարող էր խաղալ միայն մեկ խաղ, իսկ հետո՝ մեկ այլ խաղ: Բաքենը երբեմն մասնակցել է բոլոր երեք հանդիպումներին)։

Բաքենը խաղում էր նաև կիրակի առավոտյան, չնայած այն հանգամանքին, որ ֆուտբոլային ասոցիացիան արգելում էր կիրակնօրյա ֆուտբոլը: Հանդիպումներից մեկի ժամանակ նրա խաղը նշել է «Վեստ Հեմ Յունայթեդի» սկաուտ Չարլի Փեյնթերը, սակայն ցանկացել է տեսնել, թե ինչպես է նա զարգանալու պայմանագիրը կնքելուց առաջ։ Միևնույն ժամանակ, Չարլի Բաքենը բանակցություններ է սկսել «Վուլվիչ Արսենալի» հետ, որի պահեստազորի համար 1909/10 մրցաշրջանում անցկացրել է 4 խաղ («Կրոյդոն Կոմոնայի» դեմ առաջին հանդիպումը ռեզերվը հաղթել է 3:1 հաշվով, իսկ Բաքենը դարձել է գոլի հեղինակ): Լքել է թիմը, քանի որ ակումբը հրաժարվել է վճարել տրանսպորտային ծախսերը՝ 11 շիլինգ։ Մրցաշրջանն ավարտել է Քենթի բարձրագույն լիգայում () «Նորթֆլիթ Յունայթեդի» կազմում և դարձել է այդ լիգայի չեմպիոն։

## Ֆուտբոլային կարիերա
1910/11 մրցաշրջանի մեկնարկից առաջ Չարլի Բաքենը մի քանի առաջարկներ ուներ պրոֆեսիոնալ ակումբներից (այդ թվում՝ «Բյորիից» և «Ֆուլհեմից»)։ Այնուամենայնիվ, նա ցանկանում էր ուսումը շարունակել որպես ուսուցիչ, ուստի հրաժարվեց «Բյորիի» առաջարկից: «Ֆուլհեմը» Բաքենին առաջարկում էր շաբաթական 1,5 ֆունտ ստերլինգ աշխատավարձ և ավարտելու հնարավորություն (մինչդեռ «Բյորին» առաջարկում էր 3): Այդ պատճառով Չարլին համաձայնել է այն ժամանակ պրոֆեսիոնալ (խաղում էր Հարավային ֆուտբոլային լիգայում) «Լեյթոն» ակումբի առաջարկին https://web.archive.org/web/20090803085503/http://leytonfc1868.intheteam.com/modules/page/Page.aspx?pc=10&mid=30448&pmid=0, որը նույնպես թույլ էր տալիս ավարտել ուսումը և վճարում էր 3 ֆունտ։ «Լեյթոնի» կազմում առաջին խաղն անցկացրել է 1910 թվականի սեպտեմբերին «Պլիմութ Արգայլի» դեմ խաղում։

Այս պահին նրա վրա ամենամեծ ազդեցությունն ունեցավ «Սուինդոն Թաունի» սիրողական և Անգլիայի հավաքականի խաղացող Հարոլդ Ֆլեմինգի (նա պատճենեց իր հնարքներից մեկը) և «Լեյթոնի» թիմակից Քենեթ Հանթի՝ 1908 թվականի Օլիմպիական խաղերի չեմպիոն խաղի դիտումը (սովորեց դաշտում դիրք ընտրել):

### «Սանդերլենդ»
1910/11 մրցաշրջանը հաջող էր դասավորվում Չարլի Բաքենի համար և նրան ցանկանում էին տեսնել «մեծ» ակումբներ։ Այսպիսով, «Լեյթոնը» հրաժարվեց Չարլիի համար առաջարկվող 800 ֆունտից: 1911 թվականի մարտին Բաքենը տեղափոխվում է «Սանդերլենդ» ռեկորդային 1200 ֆունտով (նախորդ ռեկորդը՝ 1000 ֆունտ Ալֆաե Կոմոնայի՝ «Սանդերլենդից» «Միդլսբրո» տեղափոխվելու համար)։ Ավելի ուշ Բաքենը բողոքել է, որ այդ գումարից իրեն բաժին է հասել ընդամենը 10 ֆունտ։

Բաքենի նորամուտը «Սանդերլենդի» կազմում տեղի է ունեցել 1911 թվականի ապրիլի 1-ին «Տոտտենհեմ Հոտսպուրի» հետ արտագնա խաղում (խաղն ավարտվել է ոչ-ոքի՝ 1:1): «Ռոքեր Պարկ»-ում իր դեբյուտից հետո «Միդլսբրոյի» դեմ խաղում (1911 թվականի ապրիլի 8), թիմի ավագ Ջիմի Գեմելը կատակով ասել է Բաքենին, որ «եթե դու շարունակես խաղալ այնպես, ինչպես այսօր, դու կդառնաս Սանդերլենդի թագավորը»»։ Չարլիին առաջին դիվիզիոնի հանդիպումներում պաշտպանները փորձել են վախեցնել նրան։ 1911 թվականի ապրիլի 22-ին «Նոթս Քաունթիի» հետ խաղում նա ընդհարում ունեցավ մրցակիցների պաշտպան Ջեք Մոնտգոմերիի հետ։ Երկրպագուները նույնպես անմիջապես չընդունեցին Բաքենին: Այդ պատճառով Չարլին խնդրեց մարզիչ Բոբ Քայլին հեռացնել իրեն եզրից։

Սկզբում Բաքենին երկար ժամանակ չէր հաջողվում գոլ խփել։ 1910/11 մրցաշրջանի 6 խաղերում նա խփել է 1 գոլ, իսկ հաջորդ՝ 1911/12 մրցաշրջանում, 35 խաղում խփել է ընդամենը 7 գոլ։ 1911 թվականի նոյեմբերին խաղերից մեկից հետո նա նույնիսկ մարզչին ասաց՝ «Ես այլևս երբեք գոլ չեմ խփի Սանդերլենդի կազմում։

Բաքենին հաջողվել է հիանալի փոխգործակցություն հաստատել «Սանդերլենդի» այն ժամանակվա լավագույն հարձակվող Ջորջ Հոլլիի հետ։ Չորս մրցաշրջան, մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը, նրանք թիմի լավագույն հարձակվողներն էին։ Չարլի Բաքենը այդ ժամանակ գոլերի մեծ տոկոսը խփում էր Հոլիի փոխանցումներից։ 1912 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Բաքենը 5 գոլ է խփում «Լիվերպուլի» և Շոտլանդիայի ազգային հավաքականի դարպասապահ Քենեթ Քեմփբելի դարպասը, ընդ որում 4-րդի դեպքում նրան մնում էր միայն ոտքը փոխարինել Հոլիի փոխանցումներից հետո։

1912/13 մրցաշրջանի մեկնարկից առաջ «Սանդերլենդն» ամրապնդվեց՝ գնելով պաշտպաններ Չարլի Գլեդվինին և Ջո Բաթլերին և հարձակվող Ջեյմս Ռիչարդսոնին։ Հոկտեմբերի կեսերին «Սանդերլենդը» 7 խաղում 2 միավորով եզրափակում է մրցաշարային աղյուսակը: Սակայն թիմը խաղաց և զգալիորեն շտկեց իր վիճակը։ Դեկտեմբերին Բաքենը, Հոլին և Մորդյուն ունեին 12-ական գոլ։ 1913 թվականի հունվար-փետրվարին «Սանդերլենդը» տարավ 6 անընդմեջ հաղթանակ (Բաքենի 3 գոլ), և պարզ դարձավ, որ նրանցից առաջ կարող է անցնել միայն «Աստոն Վիլլան»։ 1913 թվականի ապրիլին «Սանդերլենդը» երկու խաղ անընդմեջ անցկացրեց «Աստոն Վիլլայի» հետ. ապրիլի 19-ին Գավաթի եզրափակչում (պարտություն 0:1) և ապրիլի 23-ին առաջնությունում (արտագնա ոչ-ոքի՝ 1:1)։ Գլխավոր մրցակցի հետ ոչ-ոքիի շնորհիվ «Սանդերլենդը» դառնում է չեմպիոն: Բաքենը չեմպիոնական մրցաշրջանում 45 խաղում դարձել է 30 գոլի հեղինակ (27 գոլ առաջնության 36 խաղում) և դարձել թիմի լավագույն հարձակվողը:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընդմիջումից առաջ երկու մրցաշրջաններում «Սանդերլենդը» զգալի հաջողությունների չի հասել (7-րդ և 8-րդ տեղեր) և Բաքենը նվազեցրել է արդյունավետությունը (համապատասխանաբար 13 և 23 գոլ)։

Պատերազմի սկսվելուց հետո Չարլզ Բաքենը կանչվեց Գրենադերի գվարդիայի գունդ: 1916 թվականին նրան ուղարկեցին ռազմաճակատ և նա տեսավ Սոմի, Կոմբրեի և Փաշենդեյլի ճակատամարտերը։ Բաքենը արագորեն բարձրացավ սերժանտի կոչում, իսկ 1918 թվականին նա դարձավ Հյուսիսային Յորքշիրի Կատերիկեի սպայական դպրոցի կուրսանտ։

Պատերազմից հետո Չարլին վերադարձավ դասավանդելու Կովան Տեռասի դպրոցում () Սանդերլենդում։ Այնուամենայնիվ, նա շուտով լքեց նրան, քանի որ չկարողացավ կենտրոնանալ ինչպես ֆուտբոլի, այնպես էլ դասավանդման վրա։ 1919/20 մրցաշրջանի ավարտին նա բացում է սպորտային սարքավորումների խանութ Բլենթֆորդ փողոցում՝ Սանդերլենդի երկաթուղային կայարանի մոտ։

Պատերազմից հետո «Սանդերլենդի» լավագույն խաղացողներից շատերը հեռացան թիմից, մյուսները չկարողացան ձեռք բերել հին մարզավիճակը, և թիմը 1919/20 մրցաշրջանում հինգերորդ տեղից հետո երկու անգամ գրավեց 12-րդ տեղը: միևնույն ժամանակ, Բաքենը միշտ թիմի լավագույն հարձակվողն էր՝ խփելով համապատասխանաբար 21, 27 և 21 գոլ:

1922/23 մրցաշրջանում Բոբ Քայլին հաջողվեց լավ թիմ հավաքել։ 1912/13 մրցաշրջանի չեմպիոնական կազմից թիմում է մնացել միայն Չարլի Բաքենը։ «Սանդերլենդը» զբաղեցրեց երկրորդ տեղը՝ 6 միավորով հետ մնալով «Լիվերպուլից», իսկ Բաքենը 30 գոլով (1 հեթ-տրիկ և 1 պոկեր) դարձավ ոչ միայն իր թիմի, այլև առաջին դիվիզիոնի լավագույն հարձակվողը։

Հաջորդ մրցաշրջանում Չարլին խփում է 26 գոլ (2 հեթ-տրիկ) և օգնում է «Սանդերլենդին» զբաղեցնել երրորդ հորիզոնականը։ 1925 թվականի մայիսին Հերբերտ Չեպմենը այցելեց Բաքենի խանութ և առաջարկեց տեղափոխվել «Արսենալ»։ Բաքենը համաձայնեց և երկու ամիս անց հայտնվեց «Արսենալում»:

Անգլիայի առաջնությունում և Գավաթում «Սանդերլենդի» կազմում Բաքենն անցկացրել է 411 հանդիպում, որոնցում խփել է 221 գոլ և Բոբի Գերնեյից հետո «Սանդերլենդի» երկրորդ (իսկ լիգայի 208 գոլերի քանակով՝ առաջին) ռմբարկուն է իր ողջ պատմության ընթացքում:

### «Արսենալ»
Բաքենի տեղափոխության համար «Սանդերլենդը» ցանկանում էր 4000 ֆունտ ստերլինգ: «Արսենալն» առաջարկել է 2000՝ համարելով, որ 33-ամյա ֆուտբոլիստի համար 4000-ը շատ է: Կողմերը պայմանավորվել են տեղափոխության մասին 2000 ֆունտով, սակայն «Արսենալում» առաջին մրցաշրջանում Բաքենի յուրաքանչյուր գոլի համար վերջինս պետք է լրացուցիչ վճարեր 100 ֆունտ (պայմանագիրը կնքվել է 1925 թվականի հուլիսի 3-ին): Արդյունքում տեղափոխությունն արժեցել է 4100 ֆունտ. առաջին մրցաշրջանում Բաքենը խփել է 21 գոլ։ «Արսենալի» կազմում նորամուտը տեղի է ունեցել 1925 թվականի օգոստոսի 29-ին «Տոտտենհեմի» հետ դերբիում (խաղն ավարտվել է «Արսենալի» պարտությամբ՝ 0:1):

1925/26 մրցաշրջանից ՖԻՖԱ-ն, Շոտլանդիայի ֆուտբոլի ասոցիացիայի առաջարկով, փոխեց «խաղից դուրս դրույթներ» կանոնը. այժմ, որպեսզի խաղից դուրս չլինի, նրա առջև պետք է լիներ ընդամենը 2 խաղացող (նախկինում կանոնը նախատեսում էր 3 խաղացող)։ Թիմերի մեծ մասն այն ժամանակ խաղում էր բրգանման 2-3-5 սխեմայով։ Բաքենը Չեպմենին ներկայացրեց մեկ պաշտպան հետ քաշելու գաղափարը՝ պաշտպանությունը հեշտացնելու համար (սխեմա 3-2-5)։ Չեմպենը հաջողությամբ իրականացրեց այս գաղափարը (համակարգը կոչվում էր «W-M» կամ «դուբլ-վե»)։

1925/26 մրցաշրջանում «Արսենալը» գրավեց երկրորդ տեղը՝ հետևելով «Հադերսֆիլդին», Չեպմենի նախորդ ակումբին («Սանդերլենդը» գրավեց երրորդ տեղը)։ Բաքենը, ով թիմի ավագն էր, խփեց 19 գոլ։ Չնայած 1926/27 մրցաշրջանում ֆուտբոլիստների վրա ֆինանսական մեծ ծախսերին, «Արսենալը» զբաղեցրեց 11-րդ հորիզոնականը, բայց լավ խաղաց Գավաթում, որտեղ հասավ եզրափակիչ։ 1927 թվականի ապրիլի 23-ին Ուեմբլիում «Արսենալը» 0:1 հաշվով պարտվեց «Կարդիֆ Սիթիին» դարպասապահ Դեն Լյուիսի սխալի պատճառով։ Բաքենի համար սա երկրորդ պարտությունն էր Գավաթի եզրափակչում։

1927 թվականին «Արսենալը» հայտնվեց սկանդալի կենտրոնում. ֆուտբոլային ասոցիացիայի կողմից անցկացված ստուգումը ցույց տվեց, որ Չարլի Բաքենը գաղտնի լրացուցիչ վճարումներ էր ստանում և այդպիսով խախտվում էր աշխատավարձի սահմանը, սակայն Բաքենը չպատժվեց։ 1927/28 մրցաշրջանը վերջինն էր Բաքենի համար ֆուտբոլիստի կարիերայում։ Անգլիայի առաջնությունում և Գավաթում Բաքենը «Արսենալի» կազմում անցկացրել է 120 խաղ, որոնցում խփել է 56 գոլ (49 գոլ առաջնության 102 խաղում), և մեկ խաղում գոլերի քանակով հանդիսանում է նրա պատմության լավագույն հարձակվողներից մեկը։

### Անգլիայի հավաքական
Իր առաջին մարտահրավերը ազգային հավաքական Բաքենը ստացել է 1912/13 մրցաշրջանի հաջող մուտքի ժամանակ Իռլանդիայի դեմ խաղում, որը տեղի է ունեցել 1913 թվականի փետրվարի 15-ին։ Արդեն 10-րդ րոպեին նա բացեց հաշիվը, սակայն Անգլիան պարտվեց 1:2 հաշվով։ Խաղից հետո նա բռնվել է հավաքականի խաղացողների ընտրության հանձնաժողովի անդամի հետ հանդիպման ժամանակ և հեռացվել թիմից։

Նա հավաքական է վերադառնում միայն 1920 թվականի մարտի 15-ին։ Կրկին գոլ է խփում (7-րդ րոպեին), բայց Անգլիան կրկին պարտվում է, այս անգամ Ուելսին՝ 1:2 հաշվով։ Նրա հաջորդ հանդիպման ժամանակ ազգային հավաքականում (1921 թվականի մարտի 14, Ուելս-Անգլիա՝ 0:0) նա դարձավ թիմի ավագ: Ընդհանուր առմամբ, նա հավաքականի կազմում անցկացրել է ևս 3 խաղ (ևս մեկ անգամ խաղադաշտ է դուրս եկել ավագի թևկապով), որոնցում խփել է 2 գոլ (հավաքականի կազմում նրա վերջին հանդիպումը՝ 1924 թվականի ապրիլի 12-ին,  Անգլիա-Շոտլանդիա՝ 1:1)։

## Լրագրողական գործունեություն
1928 թվականի մարտին Չարլին դառնում է «Դեյլի Նյուս»-ի լրագրող։ Նա հոդվածներ է գրում ֆուտբոլի, գոլֆի և կրիկետի մասին: 1930 թվականին նա գրում է «Դեյլի Քրոնիքլ»-ի ֆուտբոլային մարզումների մասին գիրք։ 1933 թվականին նա դառնում է «Նյուս Քրոնիքլ» ֆուտբոլային տարեգրքի խմբագիրը և առաջին անգամ լուսաբանում է Անգլիայի հավաքականի հանդիպումները արտերկրում (եղել է Հռոմում և Բեռնում՝ Իտալիայի և Շվեյցարիայի հետ հանդիպումներին)։ Միևնույն ժամանակ, Բաքենը սկսում է պարբերական ռադիոռեպորտաժներ վարել BBC-ում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նա, գտնվելով տեղի պաշտպանության զորքերում, շարունակում էր ռեպորտաժներ գրել խաղերի մասին։ Պատերազմից հետո նա շարունակել է աշխատել «Դեյլի Քրոնիքլ»-ում և մինչև 1957 թվականը եղել է «Նյուս Քրոնիքլ» ֆուտբոլային տարեգրքի խմբագիրը։

1947 թվականի սեպտեմբերի 22-ին, շոգենավով վերադառնալով Բրյուսելից, որտեղ Անգլիայի հավաքականը 5-2 հաշվով հաղթեց Բելգիայի ընտրանուն, Չարլի Բաքենը, Ռոյ Պեսկեթը, Արչի Կվիկը և Միստր Քոլզը պայմանավորվեցին ստեղծել Ֆուտբոլային լրագրողների ասոցիացիա։ Շուտով այս գաղափարը կյանքի կոչվեց և հաստատվեց Տարվա լավագույն ֆուտբոլիստի մրցանակը, որն այսօր համարվում է Անգլիայի ամենահեղինակավորներից մեկը: Լավագույն ֆուտբոլիստին ընտրում են միայն ասոցիացիայի անդամ լրագրողները՝ քվեարկության միջոցով: Առաջին քվեարկության արդյունքում 1948 թվականին լավագույնը ճանաչվել Է Սթենլի Մեթյուզը։

1951 թվականի սեպտեմբերին Charles Buchan's Publications Ltd սեփական հրատարակչությունում Չարլի Բաքենը սկսում է հրատարակել «Charles Buchan's Football Monthly» ամենամսյա ամսագիրը, որի գլխավոր խմբագիրը մնում է մինչև իր մահը։ Ամսագիրը լույս է տեսել գրեթե 23 տարի (274 թողարկում) և հանրաճանաչության գագաթնակետին՝ 1967 թվականին, լույս է տեսել 250 հազար տպաքանակով։

1955 թվականին Չարլին թողարկում է իր ինքնակենսագրությունը՝ «Ամբողջ կյանքը ֆուտբոլում» (), որը դարձել է բեսթսելլեր և վաճառվել է ավելի քան 1,5 միլիոն օրինակով։

Չարլի Բաքենը մահացել է Մոնտե Կառլոյում արձակուրդի ժամանակ, 1960 թվականի հունիսի 25-ին, 68 տարեկան հասակում:

## Ձեռքբերումներ
### Թիմային ձեռքբերումներ
**Սանդերլենդ**
* **[[Անգլիայի ֆուտբոլի չեմպիոններ|Անգլիայի չեմպիոն]]՝** 1912/13
* Անգլիայի գավաթի եզրափակչի մասնակից**՝** 1913

**Արսենալ**
* Անգլիայի գավաթի եզրափակչի մասնակից**՝** 1927

### Անձնական ձեռքբերումներ
* Ֆուտբոլային լիգայի առաջին դիվիզիոնի լավագույն ռմբարկու**՝** 1922/23
* Ընդգրկվել է ֆուտբոլային լիգայի 100 լեգենդների ցանկում**՝** 1998
* Ընդգրկվել է անգլիական ֆուտբոլի փառքի սրահում**՝** 2013

## Ելույթների վիճակագրություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Биография на сайте Spartacus Educational
* Профиль на официальном сайте «Сандерленда»
* Профиль на официальном сайте «Арсенала»
* Профиль на сайте England Football Online

 
Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Անգլիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Անգլիացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Արսենալի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Լոնդոն քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Սանդերլենդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ
Կատեգորիա:Մարզական լրագրողներ