Միջերկրածովյան կրիա

**Միջերկրածովյան**, **հունական** կամ **կովկասյան կրիա** (), ցամաքային կրիաների () ընտանիքին պատկանող եվրոպական 4 ներկայացուցիչներից մեկն, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Այս ընտանիքի այլ ներկայացուցիչներն են բալկանյան կրիան (), սահմանային ցամաքային կրիան () և միջնասիական կրիան ()։

## Նկարագրություն
Միջնասիական կրիան ունի բարձր, օվալաձև ատամնավոր  մոտ 35 սմ երկարությամբ, բաց-դեղնականաչ կամ դեղնավուն գորշ գույնի, մուգ բծերով կարապաքս։ Առջևի վերջույթներին կա 5 կամ 4 ճանկ։ Ազդրերի հետնամասում առկա է եղջրային ելուն։ Հաճախ ունի կենտ վերպոչային վահանիկ, բաց գույնի մուգ բծերով պլաստրոն, որոշ առանձնյակների մոտ պլաստրոնը կարող է բացակայել։ Արուների մոտ այն կենտրոնական մասում գոգավոր է, իսկ վերպոչային թիթեղիկը գդալանման արտափքված է։

Կարապակսի երկարությունը՝
* Testudo graeca graeca – մինչև 30 սմ։
* Testudo graeca anamurensis – մինչև 27 սմ։
* Testudo graeca antakyensis – մինչև 16 սմ։
* Testudo graeca armeniaca – մինչև 26 սմ։
* Testudo graeca buxtoni – մինչև 27 սմ։
* Testudo graeca cyrenaica – մինչև 20,5 սմ։
* Testudo graeca floweri – մինչև 15 սմ։
* Testudo graeca ibera – մինչև 26 սմ։
* Testudo graeca nabeulensis – մինչև 18 սմ։
* Testudo graeca nikolskii – մինչև 30 սմ։
* Testudo graeca pallasi – մինչև 25 սմ։
* Testudo graeca perses – մինչև 19 սմ։
* Testudo graeca soussensis – մինչև 25 սմ։
* Testudo graeca terrestris – մինչև 25 սմ։
* Testudo graeca zarudnyi – մինչև 28 սմ։

## Տարածվածություն
Միջերկածովյան կրիայի բնակության արեալն ընդգրկում է Հյուսիսային Աֆրիկան, հարավային Եվրոպան և հարավարևմտյան Ասիան։ Նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքում այն տարածված է Կովկասի սևծովյան ափին (Անապաից դեպի հյուսիս մինչև Սուխում), նաև Վրաստանում, Հայաստանում, Ադրբեջանում և Դաղստանում։

## Ենթատեսականեր
Այս տեսակի կրիաների ենթատեսակների բաժանումը  դժվար է։ Երեք մայրցամաք ընդգրկող մեծ  արեալի հետևանքով նաև նրանց տեղաբաշխվածությունը տարբեր լանդաշաֆտներում և տարբեր կլիմայական պայմաններում, բիոտոպերը առաջացնում են բազմաթիվ տարբերակներ։ Այս պահին հայտնաբերված են մոտ 20 ենթատեսակ, որոնցից ամենահայտնիներն են՝
* *Testudo graeca graeca* (Հյուսիսային Աֆրիկա, южная Իսպանիա, Սարդինիա, Բալեարյան կղզիներ)
* *Testudo graeca ibera* (Թուրքիա, Հունաստան, Մակեդոնիա, Բուլղարիա, Ռումինիա)
* *Testudo graeca anamurensis* (Թուրէիա)
* *Testudo graeca terrestris* (Իսրայել)
* *Testudo graeca armenica* (Հայաստան)
* *Testudo graeca nikolskii* (Կովկասի սևծովյան ափ)
* *Testudo graeca buxtoni* (Կասպից ծով)
* *Testudo graeca pallasi* (Դաղստան)
* *Testudo graeca marokkensis* (Մարոկկո)
* *Testudo graeca lamberti* (Մարոկկո)
* *Testudo graeca soussensis* (Մարոկկո)
* *Testudo graeca nabeulensis* (Թունիս)
* *Testudo graeca floweri*
* *Testudo graeca antakyensis*
* *Testudo graeca flavominimaralis* (Լիբիա)

## Էկոլոգիա
Ապրում է տարբեր ապրելավայրերում, չոր տափաստաններում, աղքատ խոտածածկով, թփուտներով, նոսրանտառով կամ լեռնային անտառով ծածկված սարալանջերին,  ինչպես նաև ցածրադիր անտառներում և այգիներում։ Ակտիվ են ապրիլից մինչև նոյեմբերի կեսերը։ Ձմեռում են սովորաբար աղվեսների և գորշուկների բներում։ Սնվում են հյութալի խոտաբույսերով և քիչ քանակությամբ անողնաշարավորներով։ Զուգավորումը սկսվում է ապրիլ-մայիսին։ Հունիսից սկսած մեկ սեզոնի ընթացքում ձվադրում են երեք անգամ` ձվերը թաքցնելով հողում փորած փոսի մեջ (2-8 ձու)։ Ինկուբացիան տևում է 2-3 ամիս։ Սեռահասուն են դառնում կյանքի 12-14 տարում։

## Պահպանություն
ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Հայաստանում մոտավոր քանակությունը կազմում է 900-1000 առանձնյակ։ 10 հա վրա հանդիպում է 1-5 առանձնյակ։

Սպառնացող վտանգներից են բնորոշ ապրելավայրերի յուրացումը (հատկապես Հայաստանի հարավային մասում), ապօրինի և անվերահսկելի որսը։

Պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» և «Շիկահող» արգելոցներում, «Դիլիջան» և «Արևիկ» ազգային պարկերում, ինչպես նաև որոշ պետական արգելավայրերում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրիաներ
Կատեգորիա:Ցամաքային կրիաներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ