open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ամերիկյան նպաստամատույց վարչություն

**Ամերիկյան նպաստամատույց վարչություն** (; ARA), կազմակերպություն, որ հիմնել է ԱՄՆ-ի կոնգրեսը 1919 թվականի փետրվարին, առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Եվրոպայի և Մերձավոր Արևելքի տուժած բնակչությանը օգնություն ցույց տալու նպատակով։ Ղեկավարն էր Հ. Հավերը։

## Պատմություն
Կոնգրեսը 100 միլիոն դոլար է հատկացրել օժանդակելու Եվրոպայի ժողովուրդներին, ինչպես նաև «ներկայիս կամ անցյալին Փոքր Ասիայի մեջ Թուրքիայի հպատակ հայերին, սիրիացիներին, հույներին և այլ քրիստոնյա ու հրեա ազգաբնակչությանը»։

Հավերի Հայաստանին ուղարկված առաջին նավը Բաթում է հասել 1919 թվականի ապրիլին, մինչև օգոստոսի վերջը տեղ է հասել ևս 7 նավ։ Հայաստանի կառավարությունը իր ստացած յուրաքանչյուր նավի ապրանքների դիմաց ստորագրել է պարտամուրհակ։ Ըստ հրապարակված վերջնական տվյալների, Ամերիկյան նպաստամատույց վարչությունը Հայաստան է ուղարկել 50, 6 հազար տոննա ապրանք (ալյուր, սերմացու ցորեն, խտացրած կաթ, սիսեռ, բրինձ, շաքար, օճառ և այլն)՝ 10, 6 միլիոն դոլար ընդհանուր արժողությամբ։

Հայաստանի համար նախատեսված ոչ բոլոր ապրանքներն են, որ բաշխվել են հանրապետությունում. ալյուրը բաժանվել Է Անդրկովկասում և Մերձավոր Արևելքում ապրող հայերին, իսկ որոշ մթերքներ տրվել են վրացական և ադրբեջանական կառավարություններին՝ տարանցիկ արտոնությունների և նավթի դիմաց, ինչպես նաև որպես ամերիկյան բարի կամքի արտահայտություն։

Կոնգրեսի 100 միլիոն դոլար հատկացումը սպառվել է 1919 թվականի ամռանը, որից հետո Ամերիկյան նպաստամատույց վարչության՝ Անդրկովկասում ունեցած ապրանքներն ու ինչքը փոխանցվել են "Near East Relier («Օգնություն Մերձավոր Արևելքին») կազմակերպությանը։ Մինչև Ամերիկյան նպաստամատույց վարչության ստեղծումը, Հայաստանին ամերիկյան օգնություն է եկել ոչ կառավարական կազմակերպության՝ Մերձավոր Արևելքում ամերիկյան օգնության կոմիտեի միջոցով։

Կոմիտեն մեկ տարվա ընթացքում հանգանակել է 20 միլիոն դոլար. 1919 թվականին Ամերիկյան նպաստամատույց վարչությունը և Ամերկոմը Հայաստան են ուղարկել 83964 տոննա ապրանք՝ 20231000 դոլար արժողությամբ։
Այս օգնությունը բավարար էր, որպեսզի հաղթահարվեր 1915 թվականի Մեծ եղեռնի և թուրքերի ավերումների հետևանքով արևելյան Հայաստանի զգալի մասում առաջացած աղետը՝ սովը։

## Գրականություն
* Harold Fisher, Famine in Soviet Russia 1919 1923 the Operation of the American Relief Administration, Publisher: Ayer Co Pub (June 1971), ISBN 0-8369-5650-8, ISBN 978-0-8369-5650-4
* 
* Деятельность АРА в статьях Нью-Йорк Таймс
* 

Կատեգորիա:1919 հիմնադրված կազմակերպություններ
Կատեգորիա:1923 կազմալուծումներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-Եվրոպա հարաբերություններ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքներ
Կատեգորիա:Բարեգործական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատմություն
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ԱՄՆ հարաբերություններ
Հովհաննես Խիզանցի

մինի|«Տիրոջ մուտքը Երուսաղեմ», Հովհաննես Խիզանցու մանրանկարներից
**Հովհաննես Խիզանցի**, XIV դարի վերջի և XV դարի սկզբի հայ գրիչ և մանրանկարիչ, Վասպուրականի մանրանկարչության դպրոցի ամենաճանաչված ու ամենաբեղուն ներկայացուցիչներից։

Նրա աշխատանքները համարվում են «վասպուրականյան ոճի» դասական նմուշներ։ Ստեղծագործել է Խիզան քաղաքում։ Ուսուցիչները եղել են Խիզանի Գամաղիելի վանքի առաջնորդներ Հովհաննես Րաբունին և Կիրակոս վարդապետը։ Հովհաննես Խիզանցու պատկերազարդած ձեռագրերը ընդօրինակել է նաև եղբայրը՝ Զաքարիան։ Հովհաննես Խիզանցու ընդօրինակած և պատկերազարդած ձեռագրերից 12-ը պահվում են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում՝ №№  346 (1390-1400 թվականներ), 3717 (1392 թվական), 898 (1401 թվական), 8904 (1401 թվական), 4223 (1401 թվական), 5562 (1402 թվական), 5727 (1404 թվական), 4684 (1407 թվական), 5444 (1417 թվական), 1875 (XIV-XV դարեր), 5458 (XV դար), 8897 (XV դար), որոնցից յոթը Ավետարան է, մյուսները՝ Նարեկ, Մաշտոց, Աստվածաշունչ, Հայսմավուրք և ճաշոց։ Արտասահմանյան հավաքածուներում գտնվող ձեռագրերից առավել հետաքրքրականը Վենետիկի Մխիթարյան մատենադարանում պահվող 1368 թվականի Ավետարանն է։ Նա պահպանել է Վասպուրականի պատկերագրական հնամենի ձևերը։ Ի տարբերություն այլ նկարիչների, տոնական համարվող շարից զատ պատկերել է ավետարանական պատմությունների հետ կապված միջանկյալ, ինչպես նաև ծիսական զանազան թեմաներ։ Վասպուրականի մանրանկարչության «խորհրդանշական-ֆոլկլորային» բնույթը նոր որակ է ստացել նրա ստեղծագործություններում։ Հովհաննես Խիզանցին ձգտել է հասնել գծանկարի և գունապատկերի արտահայտչականության։ Նրա գիծը արտակարգ սահուն է, ճկուն, որը, հարաբերվելով հյութեղ գուներանգին, կերպարներին հաղորդում է կենդանություն։ Նա դիմում է նաև հանպատրաստից հորինումների, իմպրովիզացիոն ձևերի, որոնք դառնում են անմիջականության և իրականության տարրերի կրողներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Սակերեն

**Սակերեն**, պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի հնդիրանական ճյուղի միջին իրանական լեզուների արևելյան խմբին։ Մեռած լեզու է։

Հայտնաբերվել է XX դարի սկզբին չինական Թուրքեստանում, VII-X դարերում․ ստեղծված հուշարձանների միջոցով։ Հնչյունական համակարգում տարբերակել է երկար ու կարճ ձայնավորներ, ունեցել է երկբարբառներ (բարձրացող, իջնող)։ Բաղաձայնական համակարգում առկա է քմային և ոչ քմային հնչյունների հակադրություն։ Շեշտն ընկնում է նախավերջին, հաճախ՝ նրանից առաջ գտնվող վանկի վրա։ Գոյականն ունի սեռի (արական, իգական), թվի (եզակի, հոգնակի), հոլովի (թվով 6) կարգեր։ Ածականին բնորոշ են համեմատության բաղդատական և գերադրական աստիճանները, հոլովվելիս ընդունում է գոյականի վերջավորություններ։ Թվականն ունեցել է երկու տեսակ՝ քանակական և դասական։ Բային բնորոշ են դեմքի, թվի, սեռի, ժամանակի, եղանակի, կերպի քերականական կարգերը։ Շարահյուսության մեջ որոշիչ-որոշյալը համաձայնվել են թվով և հոլովով։ Սակերենով տեքստերը գրվել են հնդկական բրահմի գրով։

Կատեգորիա:Հնդեվրոպական լեզուներ
Կատեգորիա:Մեռած լեզուներ
Արմյանսկի վեստնիկ

«**Արմյանսկի վեստնիկ**» (ռուսերեն՝ "Армянский вестник" - «Հայկական լրաբեր»), հասարակական-քաղաքական, գրական պատկերազարդ շաբաթաթերթ ռուսերեն լեզվով։ Հրատարակվել է Մոսկվայում 1916 թվականի հունվարից 1918 թվականի ապրիլը։

Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Ի. Ամիրով։ Նրա հետ սերտ գործակցել է Ա. Ջիվելեգովը։ Շաբաթաթերթը հրապարակել է հոդվածներ, ուսումնասիրություններ, գեղարվեստական ստեղծագործություններ, թարգմանություններ, հայ և ռուս հասարակայնության հայտնի ներկայացուցիչների (Լեո, Վ. Թոթոմյանց, Տ. Հախումյան, Խ. Քուչուկ-Հովհաննիսյան, Գ. Ձուբար, Գ. Ձալխուշյան, Ս.Գորոդեցկի, Վ. Բրյուսով, Վ. Նեմիրովիչ-Դանչենկո, Յու. Վեսելովսկի, Ս. Կոտլյարևսկի, Պ. Դոլգորուկով և ուրիշներ) թղթակցությունները, որոնք լուսաբանել են հայ ժողովըրդի հասարակական-քաղաքական կյանքը, բացահայտել Արևմտյան Հայաստանում թուրքական կառավարության քաղաքականության հակահայկական էությունը, անդրադարձել փախըստականների վիճակին, բարձրացրել Հայաստանի տնտեսական վերածննդի հարցեր։ «Արմյանսկի վեստնիկ»-ում հրապարակվել են հայերի 1915 թվականի ցեղասպանության մասին համաշխարհային հասարակայնության արձագանքները, կարևոր ուշադրություն է դարձվել հայկական հարցին, ռուսական Կովկասյան բանակի գործողություններին, հայ կամավորական շարժմանը, հայերի ազգային ինքնորոշման խնդիրներին։

Շաբաթաթերթն ունեցել է մշտական խորագրեր՝ «Հայկական կյանքի ժամանակագրություն», «Պատերազմը Թուրքիայի հետ», «Եվրոպան և հայերը», «Հայկական գաղթավայրերը», «Մամուլի տեսություն» և ուրիշներ։ Թերթը գտնում էր, որ «Թուրքահայաստանը Թուրքիայից անջատել՝ նշանակում է ոչնչացումից փրկել հայերի մնացորդները և սկիզբ դնել երկրամասի խաղաղ զարգացմանը» (1918, N 4-50)։

Խորհրդային տարիներին փակվել է, վերաբացվել վերակառուցման շրջանում։ Լույս է տեսել 1990-2002 թվականներին Մոսկվայում՝ ռուսերեն՝ որպես 1916-1918 թվականներին Մոսկվայում տպագրված նույնանուն հանդեսի վերականգնված հրատարակություն։ Խմբագիրը եղել է Կարեն Միքայելյանը։ 

Անդրադարձել է Հայկական հարցին, Հայոց ցեղասպանությանը, Արցախյան խնդրին, կարևորել է Համաշխարհային հայկական կոնգրես հրավիրելու (հրավիրվել է 2011 թվականին) և համահայկական ներկայացուցչական մարմիններ ստեղծելու հարցը, քարոզել Հայաստանի և Սփյուռքի միջև համագործակցության և ազգային միաբանության գաղափարներ։ Մեծ տեղ է հատկացրել քաղաքագիտական վերլուծություններին, Հայաստանում, Սփյուռքում և աշխարհում տեղի ունեցող իրադարձություններին։ Ունեցել է նաև գրականության և մշակույթի բաժիններ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Արշարունի Ա. Մ., Մոսկվայի հայ մամուլը, Ե., 1971։
* Давтян А., Юрий Веселовский и армянская литература, Е, 1970։
* Киракосян Дж. С., А. К. Дживелегов и его историкопублицистическое наследие, Е, 1986.

Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի հայկական թերթեր
Հայերի ցեղասպանություն։ Նորությունների տեղեկագրեր ամերիկյան մամուլից (1915-1922)

«**Հայերի ցեղասպանություն։ Նորությունների տեղեկագրեր ամերիկյան մամուլից (1915-1922)**» (անգլ.` "The Armenian Genocide. News Accounts the American Press (1915 ”), հայերի ցեղասպանությանը վերաբերող՝ ամերիկյան մամուլից արտատպված լուսանկարների ժողովածու։ Հրատարակել է Բերկլիի (Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ) համալսարանը 1985 թ.։ Կազմել է Ռիչարդ Կլոյանը։ ժող. ամփոփում է ԱՄՆ-ի 15 թերթերում («Նյու Յորք Թայմս», ինչպես նաև «Լիթըրըրի Դայջեսթ», «Աութլուք», «Աըր վեյ», «Աթլանթիք մանթլի» և այլն) տպագրված ավելի քան 260 հոդվածների և ականատեսների լուսանկարչական արտատպվածքներ։ Լրատվության աղբյուր են ծառայել Անգլիայից, Ֆրանսիայից, Ռուսաստանից, Իտալիայից, Գերմանիայից, Հունաստանից և այլ երկրներից ստացված տեղեկատվությունները։

Ժողովածուի նյութերը վկայում են, որ ամերիկյան հասարակայնությունը լավատեղյակ էր ցեղասպանությանը, և որ դեռևս 1915-22 թթ. կասկած չէր հարուցում մի ամբողջ ժողովրդի ոչնչացման կազմակերպված բնույթը։ 

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն
Եկեղեցիների համաշխարհային խորհրդի որոշումը հայերի ցեղասպանության մասին

**Եկեղեցիների համաշխարհային խորհրդի որոշումը հայերի ցեղասպանության մասին**, ընդունվել է Եկեղեցիների համաշխարհային խորհրդի համագումարում 1989 թ. մայիսին (Սան Անտոնիո, ԱՄՆ)։ Հայերի ցեղասպանության հարցի վերաբերյալ միաձայն (350 ներկայացուցիչներ) ընդունված որոշումը Խորհրդի անդամ բոլոր եկեղեցիներին կոչ է անում «դիմել իրենց երկրների կառավարություններին՝ ճնշում գործադրելու Թուրքիայի վրա հայերի ցեղասպանության փաստը ընդունելու նպատակով»։ Որոշումը Թուրքիայից պահանջում է «ազատել զավթած Հայաստանը և ապահովել իրենց հայրենիք վերադառնալու սփյուռքահայերի իրավունքը», «ձեռնամուխ լինել վերջին 75 տարում երկրում ավերված ավելի քան երկու հազար տաճարների ու եկեղեցիների վերաշինմանն ու վերանորոգմանը»։

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանությանն առնչվող փաստաթղթեր
Ժամանակ (թերթ)

**Ժամանակ**, հասարակական-քաղաքական և գրական օրաթերթ։ Հրատարակվում է Կոստանդնուպոլսում 1908 թվականից (ընդհատումով 1914-1922 թվականներին)։ Տնօրենները և խմբագիրներն են Մ. Գոչունյանը, Պ. Քեչյանը, է. Միմքեշյանը, Գ. Խուդավերդյանը, Վ. Սայաճյանը, Ա. Պողոսյանը, Ս. Գոչունյանը, Ենովք Արմենը, Արա Գոչը, Բ. Թուղլաճյանը։ 1908 թվականի երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո՝ Կոստանդնուպոլսի ամենաազդեցիկ օրաթերթն էր։ Ուշադրության կենտրոնում են եղել Հայկական հարցն ու Հայ դատը։ Հրապարակել է բազմաթիվ հոդվածներ հայկական հարցի դիվանագիտական պատմության, ֆիդայական շարժման, հայ քաղաքական կուսակցությունների դիրքի և մարտավարության վերաբերյալ։ «Ժամանակը» պահանջել է պատասխանատվության ենթարկել 1909 թվականի Ադանայի կոտորածի կազմակերպիչներին, եվրոպական մամուլից արտատպել է այդ բարբարոսությունը մերկացնող հոդվածներ։

## Գործունեությունը
Ազգային ինքնորոշման հարցում կողմնակից էր Օսմանյան կայսրության կազմում Հայաստանի ինքնավարությանը։ Չի հարել հայ քաղաքական կուսակցություններից որևէ մեկի քաղաքական գործելակերպին։ 20-րդ դարասկզբին քննադատել է թուրքական կուսակցությունների ներքին քաղաքականությունը։ Առաջին աշխարհամարտը սկսվելուց հինգ ամիս առաջ տպագրած հոդվածով հայտնել է, որ Թուրքիան և Գերմանիան համաձայնության են եկել հայերին տեղահանելու և Միջագետք ուղարկելու վերաբերյալ։

## «Պոլսի «Ժամանակ» օրաթերթ» նամականիշ
2018 թվականի նոյեմբերի 22-ին «ՀայՓոստ» ՓԲԸ-ի Նոր տեխնոլոգիաների զարգացման և ուսուցման կենտրոնի շենքում մարվել և շրջանառության մեջ է դրվել «Պոլսի «Ժամանակ» օրաթերթ» թեմային նվիրված մեկ նամականիշ (դիզայներ՝ Դավիթ Դովլաթյան)՝ 100 դրամ անվանական արժեքով։ Նամականիշը տպագրվել է Ֆրանսիայի «Cartor» տպագրատանը՝ 30000 տպաքանակով։

## Գրականություն
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*60-ականների «սեքս-ռումբ»-ը՝ Պոլսո «Ժամանակի» էջերում 

Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական օրաթերթեր
Կատեգորիա:Թուրքիայում հրատարակվող օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Նյութեր Հայկական հարց հանրագիտարանից
Կատեգորիա:Ստամբուլում հրապարակվող թերթեր
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական թերթեր
Թահա Մըրվան Մուդավար

**Թահա Մըրվան Մուդավար** (), արաբ (Սիրիա) օրենսգետ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Դամասկոսի (1960) և Կոլորադոյի (1976) համալսարանները։ Պետական պաշտոնյա է։ Գրել է «Հայերը պատմության ընթացքում» մեծածավալ աշխատությունը, որն արաբերեն լույս է տեսել 1982 թվականին, Բեյրութում։

## «Հայերը պատմության ընթացքում» գիրք
Գիրքը պարունակում է տեղեկություններ Հայաստանի բնակչության, քաղաքական պատմության, սոցիալական դրության, մշակույթի և բազմաթիվ այլ հարցերի մասին։ Թահա Մըրվան Մուդավարը բարձր է գնահատել իր իսկ բնութագրմամբ՝ «հայոց քաղաքակրթության լուսապայծառ երևույթը»։ Աշխատության զգալի մասը նվիրված է հայկական հարցին, հեղինակը ողբերգական է համարել սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի տիրապետությունը, որը «կառավարեց կայսրությունը 33 տարի երկաթյա ձեռքով»՝ ճնշելով կայսրության բոլոր ժողովուրդներին, «մասնավորապես արաբ ժողովրդին, բալկանյան ժողովուրդներին և հայ ժողովրդին», մանրամասնորեն անդրադարձել է 1894-1896 թվականների հայկական ջարդերին։

Թահա Մըրվան Մուդավարը լուսաբանել է նաև Արևմտյան Հայաստանում բարեփոխումներ իրականացնելու հարցը, ինչի ձախողման համար մեղադրել է ոչ միայն թուրքական սուլթանին, այլև եվրոպական տերություններին, հատկապես Անգլիային, որն անհանգստանում էր իր մրցակցի՝ Ռուսաստանի ազդեցության ուժեղացումից Մերձավոր Արևելքում։

Անդրադառնալով հայերի 1915 թվականի ցեղասպանության պատճառների բացահայտմանը՝ Մուդավարը մեծ տեղ է հատկացրել պանթյուրքիզմի քաղաքականությանը։ «Երիտթուրքերը,- գրում է նա,- սկսեցին կիրառել թուրանիզմի քաղաքականություն և քարոզել հօգուտ նրա»՝ ձգտելով «ստեղծել նոր կայսրություն՝ բաղկացած թյուրքական ժողովուրդներից, որոնք բնակվում են Կովկասի լեռներից մինչև Թուրքեստանի սահմանները», սակայն «նրանում տեղ չէր մնում մյուս ժողովուրդների, ինչպես, օրինակ, արաբների և հայերի համար»։ Եվ անհրաժեշտ է դառնում հայերի, որպես թյուրքական ժողովուրդներին միմյանցից բաժանող խոչընդոտի, վերացումը։ Այդ հնարավորությունը երիտթուրքերին ընձեռեց առաջին համաշխարհային պատերազմը. «Իթթիհաթ վե թերաքքիի» կառավարությունն օգտագործեց այդ եզակի հնարավորությունը վերջ տալու բարեփոխումներին և հենց իրեն՝ «հայ ժողովրդին»։

Մուդավարը ցասումով դատապարտել է հայերի ցեղասպանությունը որպես համայն մարդկության դեմ ուղղված բարբարոսական արարք։

Կատեգորիա:Արաբ օրենսգետներ
Միացյալ ընկերություն հայոց

«**Միացյալ ընկերություն հայոց**», բարեգործական, կրթական կազմակերպություն։ Ստեղծվել է 1880 թ. հունիսի 1-ին Կ.Պոլսում, Արարատյան, Դպրոցասիրաց-Արևելյան և Կիլիկյան ընկերությունների միավորումով։ Ընկերության նպատակն էր դպրոցներ հիմնել, լուսավորություն տարածել Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայում, Թուրքիայի հայաբնակ վայրերում։ Ընկերությունն ուներ իր վարչությունը, որի կազմում էին Մ. Սարըյանը, Ա. Արփիարյանը, Մ. Փորթուգալյանը, Մ. Չերազը, Հ. Շահնազարը։ «Միացյալ ընկերություն հայոց»-ին հովանավորում էր Կ. Պոլսի հայոց պատրիարք Ն. Վարժապետյանը։

## Դպրոցասիրաց-արևելյան ընկերություն
Ստեղծվել է 1878 թվականի հունվարի 1-ին Կոնստանդնուպոլսում, նախկին «Դպրոցասիրաց»-ի (1870 թվական) և Արևելյան ընկերության միավորման արդյունքում։ Նպատակն էր զարկ տալ ազգային դպրոցական գործին։ Մասնաճյուղեր ուներ Տրապիզոնում, Ռոդոսթոյում և Մանչեստրում։ Դպրոցներ է բացել Մուշում, Բաղեշում, Ալաշկերտում։ Միջոցները գոյանում էին անդամավճարներից, նվիրատվություններից, զանազան միջոցառումներից ստացվող եկամուտներից։

## Կիլիկյան ընկերություն
Այս բարեգործական կազմակերպությունը հիմնվել է Կ. Պոլսում, 1879 թվականի փետրվարի 18-ին։ Հիմնադիրներ՝ Մինաս Չերազը, Կարապետ Կարակյանը, Հրանտ Ասատուրը, Հակոբ Նազարյանը և ուրիշներ։ Նպատակն էր՝ «Ազգային դաստիարակությունն ընդհանրացնել Կիլիկիո մեջ»։ «Կիլիկյան ընկերությունը» նյութապես աջակցել է «Մ. Վարդանյան ընկերության» Հաճընում բացած վարժարաններին, ապահովել ուսուցիչներով, նոր դպրոցներ բացել Զեյթունում, Մարաշում, Այնթապում, Մսում և այլուր։ Ընկերության միջոցները գոյանում էին անդամավճարներից և նվիրատվություններից։ 1880 թվականի հունիսի 1-ին միավորվել է «Արարատյան ընկերություն հայոց»-ի և «Դպրոցասիրաց-Արևելյան ընկերության» հետ։

## Հետագա գործունեություն
Ընկերության ստեղծումից հետո Արևմտյան Հայաստանի գյուղական վայրերում բացվել են 24 նախակրթարաններ։ Մանկավարժական կադրեր պատրաստելու նպատակով Վանում բացվել է վարժապետանոց, իսկ Մուշում՝ Կեդրոնական վարժարանը։ Արևմտյան Հայաստանի գյուղական նախակրթարանն ավարտածները գալիս էին Վան և Մուշ ուսումը շարունակելու՝ հետագայում ուսուցչական աշխատանք կատարելու համար։ Դպրոցներում բացի հանրակրթական առարկաներից կարևորվում էին ֆիզիկական դաստիարակությունը, մարմնամարզությունը, նաև ռազմական տարրական գիտելիքների հաղորդումը։

«Միացյալ ընկերություն հայոց»-ի աշխատանքը աննկատ չի մնացել թուրքական կառավարության տեղական մարմինների ուշադրությունից։ Նրանք վարժարանները նկատել են իբրև քաղաքականապես անբարեհույս, հալածել են ուսուցիչներին ու տեսուչներին, ոմանց ձերբակալել և աքսորել (Մկրտիչ Սարըյանին, Մարկոս Նաթանյանին)։ «Միացյալը» շարունակել է իր գործունեությունը մինչև 1894-1896 թթ. հայկական կոտորածները, վերաբացվել է 1908-ի երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո։ Սակայն կարճ է տևել այդ շրջանը ևս։ 1915 թ. ընդմիշտ դադարել է ընկերության գործունեությունը։

«Միացյալ ընկերություն հայոց»-ը բացել է 80-ից ավելի դպրոցներ, որտեղ ձրի կրթություն են ստացել 60000-ից ավելի պատանիներ ու աղջիկներ, «ինչ որ տիրապետող կառավարությունը անկարող եղած էր իր գյուղացիության համար անելու»։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Հիմնական կանոնագիր Միացյալ ընկերությանց հայոց, ԿՊ, 1880։ Միացյալ ընկերությունը հայոց, եռամյա տեղեկագիր, 1908-1911, ԿՊ, 1911։ 

Կատեգորիա:Թուրքահայ բարեգործական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Թուրքահայ մշակութային կազմակերպություններ
Սնահավատություն

**Սնահավատություն**, սնոտի հավատ ինչ-որ բանի հանդեպ։ Սնահավատությանն են վերաբերում կրոնական պատկերացումները։ Երբեմն սնահավատություն են անվանում ղրանցից միայն մի քանիսը՝ հավատը վեհության, նախանշանների, գուշակության, հմայության, երազատևության հանդեպ, որոնք իրականում նախնադարյան հավատալիքների վերապրուկներ են։ Սակայն սնահավատության մեջ մտնում են ոչ միայն այդ խմբի, այլև կրոնական բոլոր հավատալիքները, քանի որ ցանկացած կրոնի բնորոշ յուրահատկությունն Է գերբնական ուժերի գոյության հանդեպ հակագիտական հավատը։ Սնահավատության իմացաբանական և հասարակական բնույթը նույնացվում է կրոնականին։ Խորհրդային մարդու հոգևոր մակարդակի զարգացումը, աշխատավորության մեջ գիտական աթեիստական աշխարհայացքի ձևավորումը հանգեցնում է սնահավատության աստիճանական վերացմանը։

Կատեգորիա:Հեթանոսություն
Կատեգորիա:Կրոնի հոգեբանություն
Կատեգորիա:Սնահավատություններ
Կատեգորիա:Մոգություն
Կատեգորիա:Մոգական մտածողություն
Պոլ դյու Վեու

**Պոլ դյու Վեու** (ֆրանս.` *Paul Du Véou*, ՞ - 1963), ֆրանսիացի պատմաբան։

Գրել է «Կիլիկիայի տառապանքը. 1919-1922» (1954) աշխատությունը՝ նվիրված կիլիկիացի հայերի ճակատագրին՝ 1919-1921 թվականներին ֆրանսիան գրավման շրջանում։ Գրքում, որը գրված է հարուստ փաստական նյութի և հեղինակի անձնական դիտարկումների հիման վրա, տրված է հայկական ցեղասպանության տարիներին Կիլիկիայում փրկված հայերի նկատմամբ ինչպես ֆրանսիական, այնպես էլ թուրքական քաղաքականության անկողմնակալ գնահատականը։ Հեղինակը նշում է, որ ֆրանսիական ռազմական և քաղաքացիական վարչության թողտվության պատճառով Կիլիկիայի հայերը տասնյակ հազարավոր նոր զոհեր տվեցին, այս անգամ արդեն քեմալական զորքերի կողմից (Մարաշում, Հաճընում, Սիսում, Զեյթունում և այլ վայրերում)։ Ֆիզիկական ոչնչացման սպառնալիքի տակ նրանք ստիպված տարագրվեցին։ Աշխատության մեջ նշանակալի տեղ է հատկացված Կիլիկիայի տարբեր շրջաններում հայերի կազմակերպած ինքնապաշտպանության լուսաբանմանը։

## Երկեր
* «Chiens en peril au Mousse» Dagh, P., 1939 
* «La passion de la Cilicie, 1919-1922», P., 1954

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:1963 մահեր
Ֆրանս Սնայդերս

մինի|Բնանկար

**Ֆրանս Սնայդերս** ( կամ *Snijders*, ), ֆլամանդացի նկարիչ։

Սովորել է Պիտեր Բրեյգել Կրտսերի և Հենրի վան Բալենի մոտ, համագործակցել Ռուբենսի հետ։ 1602-1609 թվականներին եղել է Իտալիայում։ Նատյուրմորտի և անիմալիստական ժանրի գործերի ֆլամանդացի վարպետ Սնայդերսիի կտավներում մարդկային մարմինները նկարել են Յակոբ Յորդանսը և այլ նկարիչներ։

Սնայդերսի ստեղծագործություններն («Կարապով նատյուրմորտ», Պուշկինի անվան Կերպարվեստի թանգարան (Մոսկվա), «Մրգի խանութ», Էրմիտաժ, Սանկտ Պտերբուրգ) աչքի են ընկնում մոնումենտալությամբ դեկորատիվ հնչողությամբ, առարկաների ֆակտուրայի արտահայտման վիրտուզությամբ, կերպարային կառուցվածքի կենսալիությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆլամանդացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Բարոկկո ոճի նկարիչներ
Զավեն Մսըրլյան

**Զավեն Մկրտչի Մսըրլյան** (), հայ պատմաբան։

## Կենսագրություն
Նախնական կրթությունը ստացել է Բեյրութի և Տրիպոլիի հայկական վարժարաններում, ապա հետևել Բեյրութի ամերիկյան համալսարանի պատմության դասընթացներին։ Ստացել է արվեստների պսակավորի (1959) և մագիստրոսի (1963) կոչումներ։ Զբաղվում է մանկավարժությամբ։ 1967-ից Բեյրութի հայ ավետարանական քոլեջի տնօրենն է։

2014 թ. մայիսի 23-ին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով պարգևատրվել է Մովսես Խորենացու մեդալով։

## Աշխատություններ
Հայկական հարցի վերաբերյալ մի շարք աշխատությունների հեղինակ է։ «Հայկական հարցի մասին» (1978), «Երեք դաշնագիրեր» (1979) աշխատությունների մեջ արծարծել է Կարս-Արդահանի հարցը խորհրդա-թուրքական հարաբերությունների ոլորտում, նաև Արցախի, Նախիջևանի և Ախալքալաքի շրջանների խնդիրը, հայ-քրդական հարաբերությունները, Հայկական հարցը 1920-ի Ալեքսանդրապոլի պայմանագրում, 1921-ի Մոսկվայի, Լոնդոնի, Կարսի խորհրդաժողովներում։

Միջին Արևելքի հայկական գաղթավայրերի պատմության կարևոր աղբյուր է Մսըրլյանի՝ հոր մասին «Մկրտիչ Մսըրլյանի ազգային-քաղաքական գործունեությունը» ուսումնասիրությունը։ Բազմաթիվ պատմագիտական և այլ բնույթի հոդվածներ է տպագրել Լիբանանի հայ մամուլում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:1938 ծնունդներ
Կատեգորիա:Բեյրութ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ
Տեղահանություն

**Տեղահանություն** (, արտաքսում, աքսոր)։ Իրավունքի մեջ «Տեղահանություն» եզրով են կոչել աքսորի առանձին տեսակները, որ 18 - 19 դարերում ֆրանսիական քրեական իրավունքը կիրառել է տարբեր ժամկետներով, այդ թվում՝ Ֆրանսիայից ցմահ արտաքսվող հանցագործների նկատմամբ։ 19-րդ դարի վերջից ի վեր *տեղահանությունը* որպես պատժամիջոց չի կիրառվել։

1915 - 1916 թվականներին երիտթուրք կառավարության որոշմամբ իրականացվեց Արևմտյան Հայաստանի և Թուրքիայի հայ բնակչության բռնի տեղահանություն, որը հայերի նկատմամբ իրականացված ցեղասպանության բաղկացուցիչ մասն էր։

Խորհրդային Միությունում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին և դրանից հետո ամբողջատիրական վարչակարգի պայմաններում ֆաշիստ զավթիչների հետ համագործակցության կեղծ մեղադրանքով իրականացվեց որոշ ժողովուրդների (Ղրիմի թաթարներ, Պովոլժիեի գերմանացիներ, չեչեններ, ինգուշներ և այլն) տեղահանություն։ Հետագայում ԽՍՀՄ պետական իշխանության բարձրագույն մարմինները դատապարտեցին այդ գործողությունները՝ որակելով դրանք անօրինական, և տեղահանված ժողովուրդները «արդարացվեցին»։

Տեղահանություն
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Էնդրյու Բոնար Լոու

**Էնդրյու Բոնար Լոու** (, ), անգլիացի պետական գործիչ, Պահպանողական կուսակցության ղեկավար, Համայնքների պալատի նախագահ։

1918-1920 թվականներին ամեն կերպ աշխատել է հայկական հարցի լուծման պատասխանատվությունը հեռացնել Մեծ Բրիտանիայից և բարդել ԱՄՆ-ի ու Ֆրանսիայի վրա։ 1914 թվականին հանդես է եկել Հայաստանից բրիտանական զորքերի դուրսբերման պահանջով։ Գտնում էր, որ հայկական հարցը «ավելի ամերիկյան, քան բրիտանական խնդիր է»։

1919 թվականի սեպտեմբերին դեմ է արտահայտվել ֆրանսիական կառավարության առաջարկին՝ Հայաստանին աջակցելու նպատակով Ալեքսանդրետում 12 հազարանոց զորաջոկատ ափ հանելուն։ Ամեն կերպ պաշտպանել է անգլիական կառավարության թուրքամետ կողմնորոշումը, հանդես եկել Սևրի պայմանագրի վերանայման՝ ի նպաստ Թուրքիայի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության վարչապետներ
Կատեգորիա:Գլազգոյի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Գլազգոյի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Սիլլոգիստիկա

մինի|աջից|Արիստոտել
**Սիլլոգիստիկա** (հունարեն՝ euXXoYumx6c — մտահանգում կատարող), սիլլոգիզմի տեսություն։ Ստեղծել է Արիստոտելը։ Սիլլոգիստիկան կառուցելիս Արիստոտելը փաստորեն ելնում է մի ընդհանուր սկզբունքից (սիլլոգիզմի աքսիոմ), այն հատկությունը, որ ունի (չունի) դասը, ունի (չունի) նաև այդ դասի ամեն մի տարր (ենթադաս)։ Դրա անմիջական դրսևորումն է սիլլոգիզմի I ֆիգուրը, որն Արիստոտելն անվանում է «կատարյալ սիլլոգիզմ» և նրա մոդուսներին է հանգեցնում II և III ֆիգուրների մոդուսները։ Սիլլոգիզմի ճիշտ և սխալ մոդուսները տարբերակելու համար նա օգտագործում է անուղղակի ապացուցման ու հերքման եղանակները և շրջումը (դատողության ձևափոխումը սուբյեկտի և պրեդիկատի տեղերը փոխելու միջոցով)։ Նա ստեղծել է նաև սիլլոգիստիկա դատողության մոդալության հաշվառումով։ Արիստոտելը սիլլոգիզմը համարում էր ապացուցման միակ հուսալի միջոցը։ Սիլլոգիստիկան հետագայում զարգացրել են Արիստոտելի հետնորդները և մասնավորապես, միջնադարյան տրամաբանները, առանձնացվեցին սիլլոգիզմի IV ֆիգուրը և այլ ձևեր, կատարելագործվեց սիլլոգիստիկայի ապացուցական ապարատը, ճշգրտվեցին, մասնավորապես, բուն իսկ սիլլոգիզմի սահմանումները (Արիստոտելը հակված էր սիլլոգիզմ ասելով հասկանալ ընդհանրապես մտահանգումը)։

Միաժամանակ, Վերածննդի դարաշրջանից սկսած, փորձնական գիտության զարգացման կապակցությամբ ավելի պարզ էր դառնում ինդուկցիայի նշանակալի դերը գիտական մտածողության մեջ, և ձեռնարկվում էին սիլլոգիստիկայի քննադատության, ինդուկցիայի տեսությունը սիլլոգիստիկային հակադրելու փորձեր։ Մաթեմատիկական տրամաբանության զարգացումը ցույց տվեց սիլլոգիստիկայի ակնհայտ սահմանափակությունը դեդուկտիվ մտահանգումների ընդգրկման տեսակետից, նրա ձևական կառուցման անկատարությունը։ Պարզվեց, որ սիլլոգիզմի բոլոր մոդուսները կարելի է ստանալ պրեդիկատների հաշվի միջոցներով՝ սիլլոգիզմի տերմինները դիտելով որպես մեկտեղանի պրեդիկատներ։ Տրվեցին նաև մաթեմատիկական տրամաբանության լեզվով սիլլոգիստիկայի աքսիոմատիկ շարադրանքներ (Յ․ Լուկասևիչ, Պ․ Լորենցեն, Վ․ Ա․ Սմիռնով)։

Կատեգորիա:Տրամաբանություն
Կլեր Մուրադյան

**Կլեր (Սեդա) Մուրադյան** (, ), ֆրանսահայ պատմաբան։

## Կենսագրություն
Կրթությունը ստացել է Փարիզում, ավարտել Սորբոնի համալսարանը։ Աշխատում է Փարիզի գիտահետազոտությունների ազգային կենտրոնի Խորհրդային Միության և Արևելյան Եվրոպայի երկրների ինստիտուտում։ Հայ ժողովրդի նորագույն շրջանի պատմության մասնագետ է։

Աշխատությունները նվիրված են խորհրդա-թուրքական հարաբերություններին և հայկական հարցին, Խորհրդային Հայաստանի և հայ սփյուռքի կապերին, 1946-1962 թթ.-ի հայերի հայրենադարձությանը։ «Ստալինից մինչև Գորբաչով. խորհրդային մեկ հանրապետության պատմությունը. Հայաստան» (1990 թ., ֆրանս.) աշխատության մեջ քննարկել է վերջին տասնամյակներին Խորհրդային Հայաստանի զարգացման խնդիրները, ազգային մշակույթի վիճակը, լեզվի քաղաքականությունը, ժողովրդագրական վիճակը, եկեղեցու դերը։ Փորձել է վեր հանել Ղարաբաղյան շարժման պատճառները, ցույց տալ նրա ազդեցությունը Հայաստանի հասարակական-քաղաքական կացության վրա։ Մասնակցել է հայկական հարցին և հայերի ցեղասպանությանը նվիրված միջազգային մի շարք կոնֆերանսների։

## Աշխատություններ
### Հեղինակ
* *Caucase, terres d'empire*, éd. Armand Colin, Paris, 2005.
* *Les Massacres des Arméniens. Le meurtre d'une nation (1915-16)*, éd. Payot, Paris, 2005
* *Guerres et paix dans le Caucase*, éd. Armand Colin, Paris, 2004
* *L'Arménie*, Presses universitaires de France, Paris, 2002
* *De Staline à Gorbatchev : histoire d'une république soviétique, l'Arménie*, éd. Ramsay, 1990

### Մասնակցություն
* *Loin de l'Ararat... : Les petites Arménies d'Europe et de Méditerranée, Les Arméniens de Marseille*, éd. Hazan, 2007
* *Arménie, une passion française : Le mouvement arménophile en France 1878-1923*, éd. Magellan et Cie, 2007
* *1915 : j'avais six ans en Arménie*, éd. L'Inventaire, Paris, 2007
* *Le Génocide des Arméniens (100 réponses sur)*, éd. Tournon, 2005
* *Le Livre noir du colonialisme, XVIe-XXIe siècle, de l’extermination à la repentance*, éd. Robert Laffont, Paris, 2003
* *Ailleurs, hier, autrement : Connaissance et reconnaissance du génocide des Arméniens*, numéro spécial de la *Revue d’histoire de la Shoah*, janvier-août 2003, coordination en collaboration avec Georges Bensoussan et Yves Ternon
* *Histoire des Arméniens*, éd. Privat, Toulouse, 3e édition, 2003
* *Les Massacres de Diarbékir. Correspondance diplomatique du vice-consul de France, 1894-1896*, éd. L'Inventaire, Paris, 2000
* *Arménie : 3000 ans d'histoire*, MJCA, Marseille-Venise, 1988
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսահայ պատմաբաններ
Սարիսու (գետ)

**Սարիսու**, գետ Ղազախստանում՝ Ջեզկազգանի և Կզըլ-Օրդայի մարզերում։ Երկարությունը 671 կիլոմետր է, ավազանը՝ 81600 քառակուսի կիլոմետր։ Առաջանում է Ժաման Սարիսու և Ժաքսի Սարրսու գետերի միախառնումից, հոսում Ղազախական մանրաբլուրների սահմաններով հարավ-արևմուտք և կորչում Բետպակ Դալա անապատում։ Սնումը ձնային է։ Ջրերն օգտագործվում են արդյունաբերության, ջրամատակարարման և ոռոգման համար։

Կատեգորիա:Ղազախստանի գետեր
Անգլո-ռուսական համաձայնագիր (1878)

**Անգլո-ռուսական համաձայնագիր 1878**, գաղտնի համաձայնագիր Ռուսաստանի և Մեծ Բրիտանիայի միջև 1878 թվականի Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի վերանայման մասին, ստորագրել են Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործերի նախարար Սոլսբերին և Լոնդոնում Ռուսաստանի դեսպան Շուվալովը մայիսի 30-ին։ Սան Ստեֆանոյից հետո, հայտնվելով ավստրո-անգլիական զորեղ կոալիցիայի դեմ հանդիման, Ռուսաստանը ստիպված էր զիջումներ անել և Մեծ Բրիտանիայի հետ կնքել համաձայնագիր, որով ռուսական կառավարությունը հրաժարվում էր միացյալ Բուլղարիա ստեղծելու իր մտադրությունից, իսկ Արևմտյան Հայաստանում գրաված որոշ տարածքներ վերադարձվում էին Թուրքիային։ Բացի այդ, ռուսական կողմը Մեծ Բրիտանիային հավաստիացնում էր, որ ապագայում «Ռուսաստանի սահմանը չի ընդարձակվի Ասիական Թուրքիայի կողմից»։ Համաձայնագրի 7-րդ հոդվածով Արևմտյան Հայաստանի բարենորոգումների իրականացման վերաբերյալ Սան Ստեֆանոյի նախնական պայմանագրում եղած սուլթան, կառավարության «... խոստումները պետք է տրվեն ոչ թե բացառապես Ռուսաստանին, այլ նաև Անգլիային»։ Այդպիսով, Ռուսաստանը փաստորեն զրկվում էր արևմտահայերի դրության բարելավման հարցերում իր գերակա դերից։ Անգլո-ռուսական համաձայնագիրը շատ բանով կանխորոշեց հայկական հարցի վերաբերյալ 1878 թվականի Բեռլինի կոնգրեսի որոշումները։

Կատեգորիա:Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878)
Կատեգորիա:Համաձայնագրեր
Արթուր Ջեյմս Բալֆուր

**Արթուր Ջեյմս Բալֆուր**, (, ), անգլիացի պետական գործիչ։ 1874 թվականին ընտրվել է խորհրդարանում պահպանողական կուսակցությունից։ Եղել է Ռոբերտ Արթուր Թոլբոթ Գասքոյն-Սեսիլ Սոլսբերիի անձնական քարտուղարը 1878 թվականի Բեռլինի վեհաժողովում։ Հետագա տարիներին վարել է նախարարական պաշտոններ մի շարք կառավարություններում, 1916-1919 թվականներին՝ արտաքին գործերի նախարար։

## Բալֆուրը և հայկական հարցը
1915-1920 թվականներին բազմիցս հանդես է եկել հայ ժողովրդի իրավունքների պաշտպանությամբ, սակայն, լինելով իր կառավարության քաղաքականության կենսագործողը, ոչ մի գործնական քայլ չի կատարել հանուն հայկական հարցի լուծման։ Արևմտահայերի ծանր կացության փաստն օգտագործել է Մեծ Բրիտանիայի և դաշնակից տերությունների վարած քաղաքականությունը արդարացնելու նպատակով։ 1917 թվականի դեկտեմբերի համաձայնվում է պատերազմում Թուրքիայի դեմ հայկական կամավոր, ջոկատներն օգտագործելու առաջարկությանը, նրանց ֆինանսապես օժանդակելուն, իր կառավարության մյուս անդամների հետ այդ խնդրի շուրջ բանակցություններ վարել Պողոս Նուբարի հետ։ Հայաստանի մանդատը ԱՄՆ-ին տալու առաջին առաջարկողներից էր։ Մասնակցել է 1918 թվականի Մուդրոսի զինադադարի պայմանների մշակմանը։ Պայմանագրի կնքումից հետո հայտարարել է. որ հաշտության կոնֆերանսում կպայքարի Հայաստանի լրիվ անկախության համար։ 1918 թվականի նոյեմբերին Համայնքների պալատում Բալֆուրը պնդել է, որ հայերի ազատագրումը Մեծ Բրիտանիայի մերձավոր-արևելյան քաղաքականության կարևոր մասն է։ 1920 թվականի նոյեմբերին դիմել Է Ազգերի լիգայի Գերագույն խորհրդին առաջարկությամբ, որպես իբրև հայկական հարցի լուծման հնարավոր միջոց, Ազգերի լիգան ինքը վերցնի Հայաստանի մանդատը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության վարչապետներ
Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անգլիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Տալվորիկի կռիվներ

**Տալվորիկի կռիվներ** (1893, 1904), Տալվորիկի հայերի ինքնապաշտպանական մարտերը թուրքական և քրդական ուժերի դեմ։ 1893 թվականի հունիսի 1-ին քրդական ուժերը շրջապատել են Տալվորիկը, որը ռազմավարական կարևոր նշանակություն ուներ ամբողջ Սասունի համար։ Տալվորիկցիները դիմել են ինքնապաշտպանության, կռվողների թիվը կազմել է շուրջ 400 հոգի՝ Սպաղանաց Մակարի, Խչեի Գասպարի, Չուրոյի Պետրոսի, Մգրեի, Համզեի, Տեր Գաբրիելի ղեկավարությամբ։

Քուրդ մեծաթիվ զինական ուժերը երկու շաբաթ շարունակ հարձակվել են Տալվորիկի վրա, սակայն հայերը հետ են մղել բոլոր գրոհները։ Տղամարդկանց օգնել են կանայք և երեխաները։ Քրդերը, անընդհատ համալրելով իրենց ուժերը, շարունակել են հարձակումները։ Ծանր դրության մեջ հայտնված պաշտպաններին օգնության են հասել Գելիեգուզանից, Շենիկից, Սեմալից և Սասունի այլ գյուղերից, Անդոկից՝ Հրայրի խումբը, և քրդերը հետ են շպրտվել։ Հունիսի 17-ին Տալվորիկը ենթարկվել է թուրք-քրդական նոր հարձակման, որն ուղեկցվել է հայկական դիրքերի ռմբակոծությամբ։ Սակայն սակավաթիվ հայ պաշտպանները հանկարծակի հակագրոհով պարտության են մատնել հակառակորդին։ Կռիվների ընթացքում հայերը տվել են 200 զոհ, թուրքերն ու քրդերը 1000 սպանված։

1904-ի գարնանը Սասունի վրա նոր հարձակման ժամանակ թուրք-քրդական ուժերը շրջապատել են Տալվորիկը։ Ինքնապաշտպանությունը գլխավորել է Գևորգ Չաուշը, նրան օգնել են Անդրանիկի և Վահանի ֆիդայիները։ Երկարատև համառ, անհավասար մարտերի ընթացքում վերջացել է հայ պաշտպանների ռազմամթերքը, և թշնամին հրետանային ռմբակոծությունից հետո ի վերջո գրավել է Տալվորիկը։ Թուրք և քուրդ հրոսակները Տալվորիկի և Սասունի մյուս գյուղերի բնակիչներին սրի են քաշել՝ գործադրելով անմարդկային դաժանություն։

Թուրք-քրդական հարձակումները Տալվորիկի վրա և նրանց գործելակերպը վկայում են, որ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին թուրք, կառավարությունը վարել է հայահալած քաղաքականություն, իրականացրել հայկական կոտորածներ՝ նպատակ ունենալով ոչնչացնել հայ ժողովրդին։

Տալվորիկի պաշտպանությունը 1893 և 1904 թվականներին հայ ժողովրդի ագգազատագրական պայքարի հերոսական էջերից է։

Կատեգորիա:1893 իրադարձություններ
Կատեգորիա:1904 իրադարձություններ
Կատեգորիա:Հայկական դիմադրություն
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սասունի հերոսամարտեր
Ադոսիդես

**Ադոսիդես** (), ֆրանսիացի լրագրող։ Ազգությամբ հույն։

Փաստական հարուստ նյութի (Թուրքիայում օտարերկրյա հյուպատոսների զեկուցագրեր, կաթոլիկ առաքելությունների պաշտոն, հաշվետվություններ, եվրոպացի և ամերիկացի քարոզիչների գրառումներ, նամակներ, Ադանայում և Կիլիկիայի այլ բնակավայրերում հայկական կոտորածների ականատեսների վկայություններ, մամուլ և այլն) առարկայական և մանրամասն ուսումնասիրության հիման վրա գրել Է «Հայերը և երիտթուրքերը։ Կոտորածը Կիլիկիայում» (1910 թ.) գիրքը։ Ադոսիդես նկարագրում Է 1909 թ.-ին երիտթուրքերի կազմակերպած հայկական կոտորածները Ադանայում և շրջակայքում, նշում, որ դրանք իրականացրել են թուրքական կանոնավոր զորքերը և վարժեցված հրոսակախմբերը։ Ադոսիդեսին զարմացրել է այն աննկարագրելի դաժանությունը, որով ուղեկցվել է հայերի կոտորածը։

## Գրականություն
* Arméniens et Jeunes-Turcs les massacres de Cilicie, P., 1910.

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի լրագրողներ
Հողի մորֆոլոգիա

**Հողի մորֆոլոգիա**, հողագիտության բաժին։ Ուսումնասիրում է հողի կառուցվածքը և արտաքին հատկանիշները՝ գույնը, ստրուկտուրան, մեխանիկական կազմը, նորագոյացումներն ու ներփակները, հողի ընդհանուր և առանձին գենետիկական հորիզոնների հզորությունը, առանձին հորիզոնների միջև փոխանցման բնույթը։ Հողի մորֆոլոգիայի մանրամասն վերլուծությունը կարևոր մեթոդ է հողերի ծագման և բերրիության իմացության, քարտեզների կազմման համար։ Մորֆոլոգիական ուսումնասիրության նյութերը հնարավորություն են տալիս ստանալու հողերի դիագնոստիկայի, դասակարգման, դրանց գյուղատնտեսական գնահատման և հողածածկույթի ստրուկտուրայի հետազոտման համար նոր տվյալներ։

Կատեգորիա:Հողագիտություն
Ջորջ Դուգլաս Քեմփբել Արգայլ

**Ջորջ Դուգլաս Արգայլ Քեմփբել**, (, ), բրիտանացի քաղաքական ու հասարակական գործիչ, դուքս։

Ուիլյամ Գլադստոնի կառավարությունում եղել է պետական քարտուղար, 1878 թվականից՝ Կանադայի գեն-նահանգապետ։ 1895 թվականին հիմնադրել և ցմահ եղել է Շոտլանդա-հայկական ընկերակցության (որի նպատակն էր ճնշում գործադրել Մեծ Բրիտանիայի կառավարության վրա Հայկական հարցը լուծելու համար, օգնություն կազմակերպել կոտորածներից փրկված արևմտահայերին և այլն) նախագահը։ 1894 թվականի Սասունի ջարդերի կապակցությամբ բողոքի հանրահավաք է կազմակերպել Լոնդոնում։

«Արևելյան հարց» (1879), «Փաստագրական և պատմագրական վկայություններ հայ ժողովրդի նկատմամբ գործադրված սարսափների համար Անգլիայի պատասխանատվության» (1896), «Մեր պատասխանատվությունը Թուրքիայի իրադրության համար» (1896) աշխատություններում քննադատել Է Մեծ Բրիտանիայի քաղաքականությունը Հայկական հարցում, գտել, որ Սան Ստեֆանոյի պայմանագիրը Կիպրոսի կոնվենցիայով (1878) ու Բեռլինի դաշնագրով (1878) փոխարինելը, հայկական գործերից Ռուսաստանի հեռացումը «ազգային ծանր պարտավորություններ են դնում Մեծ Բրիտանիայի վրա»։ Արգայլի կարծիքով 1890-ական թվականների հայկական ջարդերն ու կոտորածները Մեծ Բրիտանիայի «եսապաշտ» քաղաքականության հետևանքն էին։

## Երկեր
* The Eastern Question, 2v„ L, 1879։ 
* Documentary and Historical Evidence of England՝ s Responsibility for the Honors Inflicted upon the Armenian People, Manchester, 1896։ 
* Our Responsibilities for Turkey. Facts and Memoires of Forty Years, L, 1896.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անգլիացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Շոտլանդիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի ազնվականներ
Կատեգորիա:Գլազգոյի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի գրողներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի երկրաբաններ
Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Հավասարաչափ զուգամիտություն

**Հավասարաչափ զուգամիտություն**, զուգամիտության կարևոր մասնավոր դեպք։ \{fn(x)\} ֆունկցիաների հաջորդականությունը հավասարաչափ զուգամիտում է սահմանային f(x) ֆունկցիային X բազմության վրա (նշանակվում է՝ f_n(x){\rightrightarrows}f(x), x\mathcal{2}X, եթե կամայական {\varepsilon}>0-ի համար գոյություն ունի x-ից անկախ այնպիսի N({\varepsilon}), որ |f_n(x)-f(x)|      անհավասարությունը տեղի ունի կամայական n>N{\varepsilon}-ի դեպքում՝ բոլոր x\mathcal{2}X-երի համար միաժամանակ։ Գործնականում ավելի կիրառական է վերը նշվածին համարժեք հետևյալ սահմանումը. f_n(x){\rightrightarrows}f(x), x\mathcal{2}X, եթե lim Sup|f_n(x)-f(x)|=0։ n{\rightarrow}\mathcal{1}~~x\mathcal{2}X

Օրինակ, {x^n} ֆունկցիոնալ հաջորդականությունը [0,1] հատվածում զուգամիտում {\varphi}(x)=0 երբ 0{\eqslantless}x և {\varphi}(x)=0 երբ x=1 ֆունկցիային, սակայն՝ անհավասարաչափ, քանի որ Sup~~|x^n-{\varphi}(x)|։ 
x\mathcal{2}[0,1]։ Ընդ որում՝ կամայական [0,a], 0 հատվածում տեղի ունի հավասարաչափ զուգամիտություն՝ {x^n}{\rightrightarrows}{\varphi}(x), քանի որ Sup~~|x^n-{\varphi}(x)|=a^n{\rightarrow}0, երբ {\rightarrow}{\mathcal{1}}։ x{\mathcal{2}}[0,2]

Երկրաչափորեն հավասարաչափ զուգամիտությունը նշանակում է, որ կամայական {\varepsilon}>0-ի համար ինչ-որ ո0 համարից սկսած բոլոր f_n(x), (n{\geqslant}n_0) ֆունկցիաների գրաֆիկները ընկնում են սահմանային f(x) ֆունկցիայի գրաֆիկը շրջապատող 2{\varepsilon} լայնությամբ շերտի մեջ։ Հավասարաչափ զուգամիտող ֆունկցիոնալ հաջորդականություններն ունեն մի շարք կարևոր հատկություններ, օրինակ, X-ի վրա հավասարաչափ զուգամիտող անընդհատ ֆունկցիաների հաջորդականության սահմանային ֆունկցիան դարձյալ անընդհատ է X-ի վրա, անհավասարաչափ զուգամիտման դեպքում սահմանային ֆունկցիան կարող է լինել և խզվող։ Մաթեմատիկական անալիզում կարևոր դեր է խաղում Վայերշտրասի թեորեմը, փակ հատվածում անընդհատ կամայական ֆունկցիան կարող է ներկայացվել որպես հավասարաչափ զուգամիտող բազմանդամների (կամ եռանկյունաչափական բազմանդամների) հաջորդականության սահման։ 

Կատեգորիա:Հաջորդականություններ և շարքեր
Նաջիբ Ազուրի

**Նաջիբ Ազուրի** (), արաբական ազատագրական շարժման գործիչ, լիբանանցի քրիստոնյա արաբ։ Նախնական կրթությունն ստացել է Բեյրութում, բարձրագույնը՝ Ֆրանսիայում։

1898-1904 թվականներին եղել է Երուսաղեմի կառավարչի օգնական։ 1904 թվականին նվիրվել է արաբական ազատագրական շարժմանը, ստեղծել «Արաբական հայրենիքի լիգա» կուսակցությունը, որի համար Օսմանյան կառավարությունը հեռակա կարգով նրան մահվան է դատապարտել։ 1907-1908 թվականներին ֆրանսերեն լեզվով հրատարակել է «Արաբական անկախությունը» պարբերականը։ Անձնական կապեր է ունեցել հայ ազգային և մշակութային գործիչների, կուսակցությունների հետ։

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության անձինք
Կատեգորիա:Լիբանանցի գրողներ
Հայաստանի մինի ֆուտբոլի ֆեդերացիա

**Հայաստանի մինի ֆուտբոլի ֆեդերացիա**, Հայաստանի մինի ֆուտբոլը կարգավորող մարմին։ Հիմնադրվել է 2013 թվականին։

Հիմնադիր նախագահը Արտեմ Շահբազյանն է։ Ֆեդերացիան դեռևս Եվրոպայի մինի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի անդամ չէ, սակայն առաջիկայում ունի անդամակցության պլաններ։ Աշխատակազմում են Արտեմ Շահբազյանը, Սոֆի Ուստայանը, Կարեն Բժշկյանցը, Արուսիկ Քարհանյանը, Հրաչ Հարությունյանը և Արման Առաքելյանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆուտբոլային կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Սպորտը Հայաստանում
Անհայրենիք հայերի ամերիկյան ազգային կոմիտե

**Անհայրենիք հայերի ամերիկյան ազգային կոմիտե** (ԱՆՉԱ, անգլ.՝ American National Committee for Homeless Armenians, ANCHA), կազմակերպություն, որը 1940-1970-ական թվականներին տնօրինել է ՀԽՍՀ-ից և Մերձավոր Արևելքի երկրներից հայերի արտագաղթը ԱՄՆ, Կանադա և Ավստրալիա։

Հիմնվել Է երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջին ամերիկահայ մեծահարուստ Ջորջ Մարտիկյանի ջանքերով։ Սկզբում զբաղվել է արևմտյան Գերմանիայում հայտնված հայ ռազմագերիների (մեծ մասամբ՝ նախկին լեգեոնականներ)՝ ԱՄՆ տեղափոխմամբ։ Հետագայում նպաստել է ՀԽՍՀ-ից և Մերձավոր Արևելքի երկրներից (հատկապես 1956 թվականի Սուեզի միջադեպի և 1975-1976 թվականների լիբանանյան քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ) հայերի արտագաղթին ԱՄՆ, Կանադա, Ավստրալիա։

Անհայրենիք հայերի ամերիկյան ազգային կոմիտեն կենտրոններ է ունեցել Բեյրութում, Միլանում, Աթենքում, Բրյուսելում, Ժնևում։ Նրա հետ սերտորեն համագործակցել Է Եկեղեցիների համաշխարհային խորհուրդը։ Անհայրենիք հայերի ամերիկյան ազգային կոմիտեի գործունեությունը, որն ըստ էության թուլացնում էր հայերի պահանջատիրական հզորությունը, պաշտոնապես դատապարտել են սփյուռքահայ գրեթե բոլոր քաղաքական հոսանքները։ Ջ. Մարտիկյանի մահվամբ (1979) դադարել Է կոմիտեի գործունեությունը։

Կատեգորիա:1979 լուծարումներ ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:Ամերիկահայ բարեգործական կազմակերպություններ
Կամբուլատ (իշխան)

**Կամբուլատ Իդարի Չերկասկի** (), Կաբարդայի գերագույն իշխան-վալի (1578—1589), Իդար մուրզայի որդին և Թեմրյուկ Իդարիի կրտսեր եղբայրը (մահ.՝ 1571)

## Կենսագրություն
1578 թվականին Կամբուլատ Չերկասկին գլխավորելով կաբարդական դեսպանությունը մեկնել է Մոսկվա, որտեղ նրան ընդունել ռուսաց արքա Իվան IV Ահեղը։ Կամբուլատը եկել է իր որդի Խորոշայ մուրզայի ուղեկցությամբ, ով ուղղափառություն է ընդունել և վերցրել Բորիս Կամբուլատի անունը, դառնալով Մոսկվայի հայտնի զորապետերից և բոյարներից մեկը։

Ռուսական կառավարության հետ երկխոսությունների ընթացքում Կաբարդայի իշխան Կամբուլատը Մոսկվայից օգնություն է խնդրել իր հակառակորդների դեմ պայքարի և Սունժա գետի վրա գտնվող ռուսական բերդի վերականգնման գործում։

## Գրականություն
* Мальбахов Б. и Эльмесов А. «Средневековая Кабарда», Нальчик, Издательство «Эльбрус», 1994 г. ISBN 5-7680-0934-5

Կատեգորիա:Կաբարդա-Բալկարիա
Կատեգորիա:Ադըղական ազնվականություն
Հանքամարմին

**Հանքամարմին**, արդյունաբերական նշանակություն ունեցող մետաղային կամ ոչ մետաղային օգտակար հանածոյի զանգված։ Հանքամարմիններն ըստ ձևի լինում են՝ հավասարաչափ, մեկ ուղղությամբ ձգված և հարթ։ Հավասարաչափ ձև ունեցողներից են շտոկները, շտոկվերկները և բնանման հանքամարմինները։ Դրանք բնորոշ են ծծումբ-հրաքարային, պղինձ-մոլիբդենային, բազմամետաղային, հազվագյուտ, ազնիվ և այլ հանքանյութերի զանգվածներին։ Մեկ ուղղությամբ ձգված հաքամարմիններ են հանքասյուները, որոնք հատուկ են հիդրոթերմալ ծագման բոլոր մետաղային հանածոներին։ Հարթ հանքամարմիններ են երակները, շերտերը, սալաձև ու ոսպնյակաձև կուտակները։ Երակները հատկանշական են հիդրոթերմալ, իսկ շերտերը և սալաձև կուտակները՝ նստվածքային ծագման օգտակար հանածոների (քարածուխ, մարմար, աղ, կավ) հանքավայրերին։ Մի շարք մետաղային օգտակար հանածոներ (երկաթ, մանգան, պղինձ) նույնպես կարող են առաջացնել շերտեր և սալաձև կուտակներ։

Կատեգորիա:Հանքաարդյունաբերություն
Սիետ Խաչիկյան

**Սիետ Խաչիկյան**, պարսից կառավարության պաշտոնատար։ 1660 թվականին շահ Սեֆիի կողմից նշանակվել է որպես դեսպան Անգլիայում ապա Հոլանդիայում։ Սիետ Խաչիկյանի եղբայրն է Կիրակոս Խաչիկյանը, պարսից դեսպանը Օսմանյան սուլթանի, ապա Ֆրանսիայի թագավորի մոտ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Իրանահայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ դիվանագետներ
Գևորգ Բաղջյան

**Գևորգ Բաղջյան** (Այգունի Վազգեն, ), կանադահայ պատմաբան, իրավագետ, սոցիոլոգիայի և իրավունքի դոկտոր։

## Կենսագրություն
Ավարտելով Բեյրութի արևելագիտության ինստիտուտը՝ դասավանդել է Լիբանանի հայկական և ֆրանսիական մի շարք ուսումնական հաստատություններում, զբաղվել գիտական աշխատանքով։ 1970 թվականից բնակվել է Կանադայում։

Բաղջյանը գրել է հայկական հարցին նվիրված ֆրանսերեն աշխատություններ («Հայկական հարց, թուրքական ժխտողականությունից դեպի հայկական ակտիվություն։ Որտեղ է լուծումը» (1985), «Հայերի սեփականության բռնագրավումը թուրքական կառավարության կողմից՝ իբր լքյալ գույք» (1987), և այլն, որոնցում կատարել է հայկական հարցի համալիր ուսումնասիրություն՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով 1915 թվականի ցեղասպանության իրականացման Թուրքիայի քաղաքականության, թուրքական պետական գործիչների ու ժամանակակից թուրքական պատմագրության կողմից հայկական հարցի պատմության նենգափոխման խնդիրներին։ Միջազգային իրավունքի նորմերի հիման վրա Բաղջյանը ապացուցել է հայ ժողովրդի անկապտելի իրավունքը էթնիկ տարածքի (որը ներկայումս Թուրքիայի կազմում է) վրա, նրա ժառանգական իրավունքը 1915-1923 թվականների ցեղասպանությունից և տեղահանությունից հետո այնտեղ մնացած ազգային, մշակութային և նյութական արժեքների վրա։

Մահացել է 1999 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Կանադայի Մոնրեալ քաղաքում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Հայկական հարստության բռնագրավումը թուրքական կառավարության կողմից մոռացության տրված, Անթիլիաս, 2010, 550 էջ։ 

Կատեգորիա:Կանադահայ իրավաբաններ
Կատեգորիա:Կանադահայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Կանադահայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայկական հարց
Եղիշե Թոփչյան

**Եղիշե Թոփչյան** (), հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ։ ՀՀԴ կուսակցության անդամ։

## Գործունեություն
Եղել է ուսուցիչ Շիրակի շրջանում։ 1898 թվականից եղել է սոցիալական գիտությունների ունկնդիր նախ Պետերբուրգի, ապա՝ Բեռլինի համալսարանում։ 1905 թվականին Թիֆլիսում մասնակցել է հեղափոխական խմորումներին։ 1907 թվականին ՀՀԴ 4-րդ ընդհանուր ժողովում ընտրվել է արևելյան բյուրոյի անդամ։ 1908 թվականին անցել է Կարին, հիմնել «Յառաջ» շաբաթաթերթը (լույս է տեսել 1909 թվականի մայիսի 24-ից)։ Դավադրաբար սպանվել է Կ. Պոլսից Կարին վերադարձի ճանապարհին։

## Երկեր
* Յունաստանի անցեալից։ Պատմական տեսութիւն, Ե. Թոփչեան, Ս. Պետերբուրգ, տպ. Յ. Ի. Լիբերմանի, 1898։
* Իսլամ։ Պատմական պատկերազարդ տեսութիւն, Թոփչեան Եղիշէ Թադէոսի, Թիֆլիս, տպ. Կ. Մարտիրոսեանցի, 1899։
* Մեսրոպ Մաշտոց։ Ե. Թոփչեան, Ալեքսանդրապօլ, Արագատիպ-Տպարան Ա. Մ. Մալխասեանցի , 1901։
* Մահմեդ։ Թոփչյան Եղիշե Թադևոսի, Ալեքսանդրապօլ, հրատ. Յովհաննէս Արամեանցի, 1901։
* Բեօրնսօն։ Կազմ.՝ Ե. Թոփչեան, Ալեքսանդրապոլ, տպ. Ստեփանեանցի, 1901։
* Հաուպտման։ (Համառօտ կենսագրութիւն), Թոփչեան Եղիշէ Թադէոսի, Ս.-Պետերբուրգ, Յովհ. Արամեանց, 1902։
* Մեծն Ներսէս։ (Համառօտ կենսագրութիւն, Ս.-Պետերբուրգ, Հրատ. Յովհաննէս Արամեանցի, 1903։
* Լոյս պատկերազարդ օրացոյց հանդես։ Տարի, Ե. Թոփչեան, Тифлис, Изд. Вереичев и Каменьмахер, 1903:
* Ժողովածու։ 1906 թվականին պատի «Լոյս» օրացոյցի յաւելուածը, խմբ.՝ Ե. Թոփչեան, Թիֆլիս, Ա. հ., 1905:
* Արհեստակցական միութիւններ։ Թոփչեան Եղիշէ Թադէոսի, 1872-1909, Թիֆլիս, տպ. Հերմէս, 1906։
* Գրական - գիտական ժողովածու։ Հրատ. Զ. Մեհրաբեան, խմբ.՝ Ե. Թոփչեան, Թիֆլիս, Էլեքտրաշարժ տպարան «Շրօմա», 1908։
*Երիտասարդ Թուրքիան և հայերը, հ. 1, 1909։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Կարապետ Թուրսարգսյան

**Կարապետ Թուրսարգսյան**, Աղասի (), ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։ Հնչակյան կուսակցության անդամ։

Սկզբնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում։ Վաղ հասակում ընդգրկվել է ազատագրական պայքարի մեջ։ 1884-1896 թվականների հայկական կոտորածների ժամանակ, 5 կուսակիցների (Ապահ, Մլեհ (Ասատուր Տամկաճյան), Հրաչյա Մարալ (Գրիգոր Ղարիբյան), Կարապետ Նշան) հետ ղեկավարել է Զեյթունի հայերի մի քանի ամիս տևած հերոսական պաշտպանությունը թուրք և քուրդ ջարդարարներից։

Գրել է «Զեյթունի պատմություն» գիրքը (2 հատոր, 1962), որը թարգմանվել է ֆրանսերեն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ
Հովնան Դավթյան

**Հովնան Դավթյան**, (**Հոնան Նանոյան**, ), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Շուշիի թեմական, ապա՝ Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը, Ժնևի համալսարանում ուսումնասիրել է հասարակական գիտություններ։ 1891 թվականից եղել է ուսուցիչ Թավրիզում, որտեղ միացել է Հովսեփ Արղությանի և Նիկոլ Դումանի խմբին։ ՀՅԴ կուսակցության 1892 թվականի առաջին ընդհանուր ժողովի նախաձեռնողներից էր, Սիմոն Զավարյանի հետ հանդես է եկել սոցիալիստական գաղափարների պաշտպանությամբ։ 1895-1896 թվականներին Ժնևում խմբագրել է «Դրոշակը»։ 1898 թվականին վերադարձել է Թավրիզ։ 1905-1906 թվականներին Թիֆլիսում խմբագրել է «Հառաջ» թերթը։ Հայ-թաթար. ընդհարումների ժամանակ Շուշիում ջանացել է հարթել երկու ժոդովուրդների հարաբերությունները։ 1909-1913 թվականներին Թավրիզում եղել է Կենտրոնական դպրոցի տեսուչ, ապա անցել է Ժնև, ուր մահացել է թոքախտից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1865 ծնունդներ
Կատեգորիա:1918 մահեր
Կատեգորիա:Շուշի քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ժնև քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ժնևի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Կատեգորիա:Շուշիի թեմական հոգևոր դպրոցի աշակերտներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ