Աստղային զանգվածի սև խոռոչ

մինի
**Աստղային զանգվածի սև խոռոչ**, առաջանում են որպես աստղի կյանքի վերջնական փուլ։ Երբ ամբողջությամբ այրվում է աստղի միջուկային վառելիքը և դադարում են ջերմամիջուկային ռեակցիաները, աստղը սկսում է սառչել։ Սա բերում է ներքին ճնշման նվազման և աստղի ճզմման՝ գրավիտացիոն ձգողության ազդեցությամբ։ Այդ ճզմումը կարող է կանգ առնել որոշակի փուլում, սակայն երբեմն անցնում է դեպի ուժեղ գրավիտացիոն կոլապս։ Սև խոռոչներից համեմատաբար տարածված միջանկյալ զանգվածի սև խոռոչները և գերզանգվածային սև խոռոչները։

## Դիտարկվող ապացույցներ
Կախված աստղի զանգվածից և պտտման մոմենտից՝ հնարավոր են էվոլյուցիայի տարբեր վերջնական վիճակներ։ Աստղի մնացորդի զանգվածի մեծացման հետ համընթաց, հավասարակշռված կոնֆիգուրացիան շարժվում է ցած՝ այդ հաջորդականությամբ։ Պտտման մոմենտը կարող է 2–3 անգամ մեծացնել զանգվածի սահմանային արժեքները յուրաքանչյուր փուլում, սակայն միայն քանակական իմաստով, ոչ որակապես։

Այն պայմանները (հիմնականում՝ զանգվածը), որոնց դեպքում աստղը վերջնականորեն վերածվում է սև խոռոչի, լիովին ուսումնասիրված չեն, քանի որ դրա համար անհրաժեշտ է իմանալ նյութի վարքը ծայրահեղ խտությունների պայմաններում, որոնք ներկայումս հնարավոր չէ ստանալ լաբորատոր պայմաններում։ Բարդություններ է ստեղծում նաև աստղերի մոդելավորումը էվոլյուցիայի ուշ փուլերում՝ քիմիական բաղադրության բարդության և ֆիզիկական պրոցեսների կտրուկ արագացման պատճառով։ Դրանցից են, օրինակ, հզոր կոսմիկական կատաստրոֆաները՝ գերնորերի բռնկումները։

Տարբեր տեսություններ տալիս են սև խոռոչների ձևավորման համար անհրաժեշտ նվազագույն զանգվածը՝ մոտ 2.5-ից մինչև 5.6 արեգակնային զանգված։ Նման սև խոռոչների շառավիղը շատ փոքր է՝ ընդամենը մի քանի տասնյակ կիլոմետր։

Սև խոռոչը հետագայում կարող է աճել՝ կլանելով նյութ, սովորաբար՝ երկկույս համակարգում գտնվող հարևան աստղից եկող գազը։ Սև խոռոչի կամ որևէ կոմպակտ աստղագիտական օբյեկտի վրա նյութի ընկման գործընթացը կոչվում է ակրեցիա։ Այս ընթացքում գազը պտտվում է սև խոռոչի շուրջ՝ ձևավորելով ակրեցիոն սկավառակ, որտեղ նյութը արագացվում է ռելյատիվիստական արագություններով, տաքանում է և սկսում է ուժեղ ճառագել, ներառյալ՝ ռենտգենյան տիրույթում։ Սա թույլ է տալիս հայտնաբերել այդ սկավառակները, և այդպիսով՝ սև խոռոչները՝ օգտագործելով ուլտրամանուշակագույն և ռենտգենյան աստղադիտակներ։

Սակայն խնդիր է առաջանում նեյտրոնային աստղերի և սև խոռոչների ակրեցիոն սկավառակների տարբերակում, քանի որ դրանք կարող են շատ նման լինել։ Հիմնական տարբերությունն այն է, որ երբ գազը ընկնում է նեյտրոնային աստղի վրա, այն բախվում է ամուր մակերեսին՝ առաջացնելով ուժեղ ճառագայթում։ Իսկ սև խոռոչի դեպքում գազն անցնում է իրադարձությունների հորիզոնն առանց անդրադարձի, և նրա ճառագայթումը շուտով մարում է՝ գրավիտացիոն կարմիր շեղման պատճառով։ Այս երևույթը դիտարկվել է, օրինակ, Լեբեդի X-1 աղբյուրի դեպքում՝ Հաբլ աստղադիտակի օգնությամբ։

Սև խոռոչների բախումները այլ աստղերի հետ, ինչպես նաև նեյտրոնային աստղերի բախումները, որոնք կարող են սև խոռոչ ստեղծել, առաջացնում են հզոր գրավիտացիոն ալիքներ։ Սպասվում է, որ դրանք հնարավոր կլինի կանոնավոր կերպով գրանցել գալիք տարիներին՝ համապատասխան աստղադիտակների միջոցով։ Նման բախումների ռենտգենյան արձագանքներն արդեն մի քանի անգամ արձանագրվել են։

2011թ. օգոստոսի 25-ին հայտարարվեց, որ հայտնի է դարձել սև խոռոչի կողմից աստղի կլանման պահը, որը հաջողվել է ֆիքսել ճապոնացի և ամերիկացի գիտնականների խմբի կողմից՝ նույն տարվա մարտին։

2016թ. փետրվարի 11-ին, LIGO և Virgo համագործակցությունները հայտարարեցին գրավիտացիոն ալիքների առաջին ուղղակի հայտնաբերման մասին, ինչը հնարավոր դարձավ՝ գրանցելով երբևէ դիտված ամենածանր աստղային սև խոռոչներից մեկի ձուլումը։

2MASS J05215658+4359220 կարմիր հսկայի շուրջ հայտնաբերվել է անտեսանելի ուղեկից՝ 3.3+2.8/-0.7 արեգակնային զանգվածով, որը կարող է լինել մեզ հայտնի ամենափոքր զանգվածով սև խոռոչը։

«Եդինորոգ» (The Unicorn) անունը ստացած օբյեկտը, որը գտնվում է Եդինորոգ համաստեղությունում, Արեգակից մոտ 1500 լուսատարի (460 պարսեկ) հեռավորության վրա, ունի զանգված՝ 5-ից պակաս արեգակնային միավորով, և հավանաբար սև խոռոչ է։

LB-1 աստղի ուղեկիցը, որը գտնվում է Երկվորյակներ համաստեղությունում, ունի մոտ 70 արեգակնային զանգված՝ ավելի քան երկու անգամ գերազանցելով աստղային սև խոռոչների առավելագույն զանգվածի վերաբերյալ մոդելային կանխատեսումները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սև խոռոչներ