Փենջաբ (նահանգ)

**Փենջաբ** (, Պնջաբ, , Պնջաբ, ), նահանգ հյուսիսարևմտյան Հնդկաստանում։ Մայրաքաղաքը Չանդիգարն է (որը Փենջաբի վարչական մասերից չէ, բայց կազմում է առանձին միության տարածք), ամենամեծ քաղաքը Լուդհիանան է։ Բնակչությունը 27.704.236 մարդ է (պետությունների շարքում 15-րդ տեղն է. 2011 թվականին)։ Հնդկական այս նահանգը կազմում է ավելի մեծ շրջանի մի մասը նույն անվան տակ, որը ներառում է նաև Պակիստանի Փենջաբ նահանգը, ինչպես նաև հնդկական Հարյանա և Հիմաչալ-Պրադեշ նահանգները։

## Աշխարհագրություն
Տարածքի մակերեսը 50 362 կմ² է (19-րդ տեղ)։ Փենջաբի տարածքի մեծ մասը ներկայացված է բերրի հարթավայրով, որն ունի բազմաթիվ գետեր և ոռոգման ջրանցքների համակարգ։ Նահանգի հարավ-արևմուտքն ավելի չոր է՝ ի վերջո միավորվելով Թարի անապատին։ Սիվալիկի լեռնաշղթան տարածվում է Փենջաբի հյուսիսարևելյան մասում, Հիմալայների ստորոտում։ Կախված կլիմայից, պետությունը առանձնացնում է հողի 3 տարբեր տեսակներ։

Պետական կլիման բնութագրվում է ամառային և ձմեռային ջերմաստիճանների կտրուկ տարբերությամբ, այնպես որ ամռանը նրանք կարող է հասնել 47&nbsp;°C, իսկ ձմռանը` -4 °C: Գոյություն ունեն 3 եղանակ՝ ամառ (ապրիլից հունիս), մոնսոնների սեզոն (հուլիսից սեպտեմբեր) և ձմեռ (դեկտեմբերից փետրվար)։ Նրանց միջև կան անցումային շրջաններ։

## Պատմություն
Այս նահանգում 16-րդ դարի սկզբին ի հայտ եկավ սիխիզմը։

1930-ին Հնդկաստանի ազգային կոնգրեսը անկախություն հայտարարեց Լահորից։ 1940 թ.-ին Լահորի բանաձևը Պակիստանի համար մուսուլմանական լիգայի աշխատանքի վերաբերյալ հանգեցրեց հետագա դաժան և արյունալի իրադարձությունների։ 1946 թվականը նշանավորվեց բռնի բախումներով կրոնական խմբերի միջև։ Մուսուլմանական լիգան հարձակվել է մուսուլմանների կառավարության վրա, որը ցանկանում է միավորել տարածքը, սիխսներին և կոնգրեսին։ Սիխների և հնդկացիների բնակչությունը սկսեց հակահարված, որը շարունակեց դաժան կոտորածը։ Այնուամենայնիվ, Կոնգրեսը և Մուսուլմանական լիգան աջակցեցին պետության կրոնական պատճառաբանությամբ բաժանվել 2 մասի։

1947 թվականին անկախության հռչակմամբ Բրիտանիայի Փենջաբ նահանգը կրոնական հիմքերի համաձայն բաժանվեց 2 մասի՝ իսլամադավան արևմտյան մասը (որը դարձավ նորաստեղծ Պակիստանի նահանգ) և Հինդու-Սիկխ արևելյան մասը (Հնդկաստանի մնացած մասը)։ Այս իրադարձությունները բազմաթիվ անկարգությունների պատճառ են դարձել։ Իրավիճակը բարդանում էր նրանով, որ արևմուտքում ապրում էին բավականին հինդուսներ և սիխներ, մինչդեռ արևմուտքում ապրում էին բավականին շատ մուսուլմաններ։ Մարզի բաժանումը և դրան հաջորդած անկարգությունները հանգեցրին երկու կողմերի զանգվածային հարկադիր գաղթի։ Մոտ 7 միլիոն մարդ գաղթել է Պակիստան և մոտ 6 միլիոն՝ Պակիստանից Հնդկական Փենջաբ։

Նախկինում Բրիտանական Փենջաբ նահանգի արևելյան մասը վերակազմավորվել է Արևելյան Փենջաբ նահանգի, իսկ բնիկ իշխանությունները, որոնք Բրիտանիայի նահանգի մաս չեն կազմում, միաձուլվել են մեկ այլ պետության`Պատյալայի և Արևելյան Փենջաբի պետությունների միության։ 1956-ին երկու պետությունները միավորվեցին Փենջաբի մեկ նահանգում։

Նախկին նահանգի Լահոր քաղաքը մնացել է պակիստանյան կողմում բաժանվելուց հետո։ Նոր պետական կապիտալը տեղափոխվել է Չանդիգար։ 1966-ին պետությունը ենթարկվում է նոր բաժանման, որն այժմ հիմնված է լեզվի հիմքի վրա։ Այսպիսով, 1966 թ.-ի նոյեմբերի 1-ին նահանգի հինախոս արևելքից բաժանվեց պետությունը և կազմեց Հարիանա նոր նահանգը։ Չանդիգարը, որը հայտնվեց Փենջաբի և Հարիանայի սահմանին, հայտարարվեց միության տարածք։

## Բնակչություն
Փենջաբում ապրում է ավելի քան 24 միլիոն մարդ (2001)։ Սիխները կազմում են բնակչության 59.91% -ը, հինդուսները՝ 36.94%, մուսուլմանները՝ 1,57%, քրիստոնյաները՝ 1,2%, բուդդայականները՝ 0,17%: Վերջին տարիներին նկատելի է Հնդկաստանի այլ նահանգներից Փենջաբ ներգաղթը, ինչը հանգեցնում է ընդհանուր բնակչության մեջ Սիխների մասնաբաժնի արագ նվազմանը։ Սիխների ամենակարևոր սրբավայրը Հարմանդիր Սահիբն է («Ոսկե տաճար»), որը գտնվում է Ամրիտսար քաղաքում։ Փենջաբի նահանգը պաշտոնական կարգավիճակ ունի։ Բացի այդ, այն տարածված է սահմանի մյուս կողմում՝ Պակիստանում, ինչպես նաև ամբողջ աշխարհում, որտեղ փենջաբի սփյուռքը մեծ է. Հիմնականում Անգլիայում։ Նահանգում օգտագործված այլ լեզուներն են՝ անգլերեն, հինդի, ուրդու, բիհարի։ Միգրանտների ընդհանուր մասնաբաժինը հասնում է Փենջաբի բնակչության 15-20%-ի։ Գրագիտության մակարդակը 75% է (տղամարդկանց 80.23% և կանանց 68.36%): Քաղաքային բնակչությունը կազմում է մոտ 34%, գյուղականը՝ 66%: Փենջաբում շատ ուժեղ տարբերություն կա կանանց քանակի և տղամարդկանց թվաքանակի միջև, 1000 տղամարդու համար ընդամենը 876 կին է։ Փենջաբիացի փոխադրողները կազմում են 91,7%, Հինդի-7,6%, Ուրդու-0,1%։


**Բնակչության դինամիկա.**
* 1951 թվական՝ 9 161 000 մարդ
* 1961 թվական՝ 11 135 000 մարդ
* 1971 թվական՝ 13 551 000 մարդ
* 1981 թվական՝ 16 788 915  մարդ
*1991 թվական՝ 20 281 969 մարդ
* 2001 թվական՝ 24 289 296 մարդ

**Խոշոր քաղաքներ.**
*Լուդհիանա՝  1 395 053 մարդ
*Ամրիստար՝ 975 695 մարդ
*Ջալանջար՝ 701 223 մարդ
*Պատյալա՝ 302 870 մարդ
*Բհանտինդա՝ 217 389 մարդ
*Պատհանկոտ՝ 159 559 մարդ



## Վարչական բաժանում
Նահանգն ընդգրկում է 22 երկիր.

* Ամրիտսա
* Բարնալա (վերականգնվել է 2008 թ)
* Բատինդա
* Գուրդասպուր
* Ջալանդհար
* Կապուրթալա
* Լուդիանա
*Մանսա (ստեղծվել է 1992 թ.)
* Մոգա (ստեղծվել է 1995 թ.)
* Մոհալի (հիմնադրվել է 2006 թ.)
* Մուկցար (հիմնադրվել է 1995 թ.)

* Պատիալա
* Պատկանոտ (հիմնադրվել է 2011 թ.)
* Ռուպար (ստեղծվել է 1966 թ.)
* Սանգրուր
* Տարն-Տարան (ստեղծվել է 2006 թ.)
* Ֆազիլկա (ստեղծվել է 2011 թ.)
* Ֆարիդկոտ (ստեղծվել է 1975 թ.)
* Ֆատերգահ Սահիբ (վերակառուցվել է 1992 թ.)
* Ֆիրոզպուր
* Հոշիարպուր


## Քաղաքականություն
Նահանգի առաջատար քաղաքական կուսակցություններն են Հնդկաստանի ազգային կոնգրեսը (INC) և տարածաշրջանային Շիրոմանի Աքալի Դալը (SHAD); վերջինս, որպես կանոն, տարածաշրջանային և դաշնային ընտրություններում դաշինքում է հանդես գալիս «Բհարաթիա ջանատա» կուսակցության (BJP) հետ։ 2007 թ.-ի փետրվարին կայացած վերջին տարածաշրջանային ընտրությունների արդյունքներից հետո SHAD-BJP դաշինքը ստեղծեց պետական կառավարություն՝ ShAD P.S. Badal- ի հիմնադիրի ղեկավարությամբ։

## Տնտեսագիտություն
Ըստ India Today-ի, նահանգի ընդհանուր առմամբ լավագույնն է Հնդկաստանում 2003 թ.: Համաձայն 2008 թվականի Հնդկաստանի նահանգի քաղցերի ինդեքսի, Փենջաբում սովի ընդհանուր որոշողը երկրում ամենացածրն է։ Նաև պետությունը ունի Հնդկաստանի կենսամակարդակի բարձրագույն մակարդակ և ամենազարգացած ենթակառուցվածքը։ Փենջաբի բոլոր գյուղերն էլեկտրաֆիկացվել են և միացել պետական էլեկտրական ցանցին 1974 թվականից ի վեր։ Պետությունը օգտագործում է գյուղատնտեսական ամենազարգացած մեթոդները։ Փենջաբը հաճախ կոչվում է «Հնդկաստանի հացի բերք»։ Այն արտադրում է երկրի բամբակի 14%-ը, հնդկական ցորենի 20%-ը և հնդկական բրնձի 9%-ը։ Համաշխարհային մասշտաբով սա տալիս է աշխարհում բամբակի և ցորենի 2%-ը և համաշխարհային բրնձի 1%-ը։ Գյուղատնտեսությունից բացի, պետության հիմնական արդյունաբերություններն են`էլեկտրոնային իրերի, հաստոցների և սարքավորումների արտադրություն, տեքստիլ, կարի մեքենաներ, հեծանիվներ, պարարտանյութեր և այլն։

## Տրանսպորտ
Փենջաբում կա 6 օդանավակայան, որոնցից միայն մեկը ընդունում է միջազգային թռիչքներ, որոնք տեղակայված են Ամրիտսարից 11 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Նահանգի քաղաքների մեծ մասը կապված են երկաթուղով։ Ամրիտսան կապված է Դելիի Shatabdi Express-ի հետ։ Հասարակական տրանսպորտը ներկայացված է նաև ավտոբուսներով և ավտոճանապարհներով։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Bhura Singh, Tailor from Rampura Jawaharwala, Punjab, India 01.jpg
Պատկեր:Bhura Singh, Tailor from Rampura Jawaharwala, Punjab, India 06.jpg
Պատկեր:Punjab 2012 administrativ.svg
Պատկեր:Punjab 2012 administrativ as.svg
Պատկեր:District-dialect-map-in-Punjab Province-of-Pakistan.png
Պատկեր:Punjab locator map.svg
Պատկեր:Punjab 1951-66-bn.svg
Պատկեր:Punjab 1951-66-hi.svg
Պատկեր:Darbar Sahib 27 September 2018.jpg
Պատկեր:The Prime Minister, Shri Narendra Modi launching the SCST Hub and Zero Defect Zero Effect Scheme at the National MSME Awards ceremony, at Punjab Agricultural University (PAU), in Ludhiana.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* https://web.archive.org/web/20110924081909/http://punjabgovt.nic.in/
* https://www.mapsofindia.com/maps/punjab/
* http://www.ajitjalandhar.com/
* http://www.jagran.com/
* http://www.amarujala.com/
* https://web.archive.org/web/20060221150142/http://onlypunjab.com/
* The Tribune — Major regional english newspaper
* Indian Express — Major regional english newspaper
* Human Rights dept of Punjab government
* Punjab State Culture Information
* http://www.whereincity.com/india/punjab 

Կատեգորիա:Հնդկաստանի նահանգներ և տարածքներ