Հայերը Թբիլիսիում

**Հայերը** պատմականորեն եղել են Վրաստանի մայրաքաղաք Թբիլիսիի հիմնական էթնիկ խմբերից մեկը։ Հայերը Թբիլիսիի խոշորագույն էթնիկ փոքրամասնությունն են և կազմում են բնակչության 4,8%-ը։ Հայերը վրացական հողեր են գաղթել ուշ միջնադարում՝ թուրք-պարսկական տիրապետության օրոք։ Նրանք քաղաքի ամենամեծ բնակչությունը կազմել են 19-րդ դարում։ 2014 թվականի վրացական պաշտոնական վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ Թբիլիսիում հայերի թիվը կազմում է 53,409 մարդ։

Թբիլիսին կամ *Թիֆլիսը* (ինչպես նրան անվանում են հայերի մեծ մասը) եղել է հայերի մշակութային կյանքի կենտրոնը Ռուսական կայսրությունում 19-րդ դարի սկզբից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը։

## Հավլաբար

**Հավլաբարի** կամ **Հավլաբար** (), երբեմնի «26 Կոմիսարներ» (), Թբիլիսիի հնագույն թաղամասերից մեկը։ 19-րդ դարում բնակչության մեծամասնությունը հայեր էին։ Հավլաբարը ներառված է Իսանի Սամգորսկու թաղամասի կազմում, նաև մասնակի մտնում է Հին Թբիլիսիի մեջ։ Կապող օղակ է Իսանի Սամգորսկու և Թբիլիսիի կենտրոնական թաղամասերի միջև։ Նախկինում եղել է Վրաստանի տարածքում գտնվող հայ մտավորականության կենտրոնը։

Պատկեր:Avlabar district of Old Tbilisi.jpg|Տեսարան դեպի Հավլաբար և Մետեխի եկեղեցի
Պատկեր:Tbilisi - Avlabari Square.JPG|Հրապարակ և հայկական եկեղեցի Հավլաբարում 


## 19-րդ դարում Թիֆլիսի էթնիկ վիճակագրություն
19-րդ դարի սկզբում Թիֆլիսի բնակչության մեծամասնությունը հայեր էին։ 19-րդ դարի ամբողջ ընթացքում քաղաքի բնակչությունը կտրուկ աճում էր, ընդ որում աճի արդյունքում փոխվում էին տարբեր էթնիկ խմբերի քանակական հարաբերությունները։ Բավականաչափ շատացավ ռուսների ու վրացիների թիվը։ 1803 թվականին Թբիլիսիի բնակչության 74.3%-ը հայեր էին, 1846 թվականին հայերի թիվը նվազել էր մինչև 47.3%, իսկ արդեն 1864 թվականին հայերը կեսից քիչ էին՝ 43.9%, այն դեպքում, երբ վրացիները 24.7% էին։

## Թիֆլիս-Թբիլիսիի հայ բնակչության մասին
[մինի|Հին Թբիլիսիի տեսարան, 1868 թվական: [Հովհաննես Այվազովսկի|Հովհաննես Այվազովսկու կտավը|250x250px]]

## Թբիլիսիի հայկական եկեղեցիներ

thumb|250x250px|Հին Թբիլիսի, 1900 թ. Ս. Մ. Պրոկուդրին-Գորկու լուսանկարը: Նկարում երևում են դարասկզբի հայկական եկեղեցիները
* Հավլաբարի Սուրբ Կարապետ եկեղեցի, Թբիլիսի՝ վերափոխված է վրացականի։
* Սուրբ Գևորգի եկեղեցի, կառուցված 18-րդ դարում
* Սուրբ Բեթղեհեմի կույսի եկեղեցի, կառուցված 13-րդ դարում
* Սուրբ Ստեփանոսի եկեղեցի, կառուցված 18-րդ դարում
* Սուրբ Խաչի եկեղեցի, կառուցված 1830 թ.
* Օրհնված կույս Ջուգուրեթիի եկեղեցի, կառուցված 19-րդ դար
* Սուրբ Գևորգ Զորավարի եկեղեցի, 19-րդ դար
* Նորաշեն եկեղեցի, 15-րդ դար
* Սուրբ Նշան եկեղեցի, 19-րդ դար
* Սուրբ Մինաս եկեղեցի, 19-րդ դար
* Սուրբ Գևորգ եկեղեցի, 14-րդ դար
* Նոր Էջմիածին եկեղեցի, կառուցված 1806 թ.
* Օրհնված Շամխորեցոց եկեղեցի, 19-րդ դար
* Կարմիր Ավետարան
* Կուսանաց Սուրբ Ստեփանոս վանք

## Թիֆլիսահայերի մասին
1821 թվականի հաշվարկի համաձայն Թիֆլիսում կային.
* վրացիների ու ռուսների 417, հայերի՝ 2951 տուն։

## Թբիլիսիի հայտնի ծնունդներ
[thumb|[Սայաթ-Նովա]]

### Սայաթ Նովա

Ամենայն հավանականությամբ հայազգի Սայաթ-Նովայի նախնիները Թիֆլիս են եկել Կիլիկյան Հայաստանից։ Սայաթ-Նովայի ընտանիքը Թիֆլիսի քաղաքային արհեստավորների ընտանիք էր։ Սայաթ-Նովայի մանկությունն ու պատանեկությունը անցել է Թիֆլիսում։ Սովորել է գրել-կարդալ հայերեն, վրացերեն, իմացել է նաև արաբերեն այբուբենը։

Ստեղծագործել է հայերեն, վրացերեն, ադրբեջաներեն։

Սայաթ-Նովան հայ և վրաց աշուղական բանաստեղծության մեջ մեծ հեղաշրջում է կատարել մասնավորապես լեզվի առումով. ըստ էության՝ նրանով է սկսվում մայրենի լեզվով խաղը հայ և վրաց իրականության մեջ։ Սայաթ-Նովան նաև առաջինն է, որ հորինել ու երգել է վրացական խաղեր՝ օգտագործելով պարսկական բանաստեղծության ձևերը. այս նորարարության համար հրավիրվել է պալատ և կարգվել Կախեթի մարզի վրաց թագավոր Հերակլ II-ի սազանդար։ Շուրջ տասը տարի բանաստեղծը շփվել է պալատական միջավայրի հետ՝ հաճախակի Թիֆլիսից անցնելով Թելավ։

### Գաբրիել Սունդուկյան

Հայ դրամատուրգ, հասարակական գործիչ, հայ գրականության մեջ ռեալիզմի հիմնադիրներից մեկը՝ Գաբրիել Սունդուկյանը, ծնվել է Թիֆլիսում, հարուստ առևտրականի ընտանիքում։ Հիմնական կրթությունը ստացել է Թիֆլիսում, որոշ ժամանակ պաշտոնավարել է Ներսիսյան դպրոցում։ Ստեղծագործել է հիմնականում թիֆլիսի բարբառով՝ տեղի բնակչության համար առավել հասկանալի լինելու համար։

## Ալեքսանդր Մանթաշյանց

[thumb|250px|[Ալեքսանդր Մանթաշյանց]]

Հայ նշանավոր գործարար ու բարեգործ Ալեքսանդր Մանթաշյանցը ևս բնակվել է Թիֆլիսում։ Ծնվել է Թիֆլիսում, 1842 թ. մարտի 3-ին։ Հայրը եղել է մանուֆակտուրայի վաճառական։ Ինքը զբաղվել նավթի արտահանմամբ և ստացել է «նավթի արքա» մականունը։ Իր ապրած ժամանակում ամենահարուստ մարդկանցից մեկն է համարվել։ 1899 թվականին Մանթաշյանն ստեղծել է «Ալեքսանդր Մանթաշև և Կո» ընկերությունը, որը 20-րդ դարի սկզբին արդյունահանում էր Բաքվի նավթի կեսից ավելին։ Նա ֆինանսավորել է Բաքու-Բաթում նավթատարի շինարարությունը։

Ալեքսանդր Մանթաշյանն է եղել Կովկասի հայ բարեգործական ընկերության գլխավոր նախաձեռնողն ու հիմնադիրը և մինչև իր կյանքի վերջը մնացել վարչության անդամ, շարունակելով կատարել խոշոր գումարների հատկացումներ։

## Միքայել Լոռիս-Մելիքով

Ռուսաստանի Կայսրության ռազմական և պետական գործիչ, գեներալ-համհարզ, հեծելազորի գեներալ, Ռուսաստանի Պետական խորհրդի անդամ, Կովկասի փոխարքայի պաշտոնակատար, Ռուսաստանի վարչապետ-դիկտատոր, Ռուսաստանի ներքին գործերի նախարար, Ռուսաստանի գիտությունների կայսերական ակադեմիայի ակադեմիկոս, հայազգի Միքայել Լոռիս-Մելիքովը ծնվել է Թիֆլիսում, հայ ազնվական (մելիքական) ընտանիքում։

### Յուրի Բարսեղով

Յուրի Բարսեղովը՝ իրավագիտության դոկտոր, դիվանագետ, Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ բազմաթիվ ուսումնասիրությունների հեղինակ, ծնվել է Թիֆլիսում 1925 թվականին։ 1950 թվականին ավարտել է ԽՍՀՄ ԱԳՆ Միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտը։ Հետագայում ղեկավարել է Մոսկվայում գործող միջազգային իրավունքի և քաղաքագիտության հայկական ինստիտուտը։

Հայտնի է նրա կողմից խմբագրված «Հայոց ցեղասպանություն. Թուրքիայի պատասխանատվությունը և միջազգային հանրության պարտավորությունը։ Փաստաթղթեր և մեկնաբանություններ» եռահատորյակը։

### Վիկտոր Համբարձումյան

Հայ աստղագետ և աստղաֆիզիկոս Վիկտոր Համբարձումյանը ծնվել է Թիֆլիսում, 1908 թ. սեպտեմբերի 18-ին։ Նրա աշխատությունները վերաբերում են աստղերի և միգամածությունների ֆիզիկայի, արտագալակտիկական աստղագիտության, աստղային համակարգերի դինամիկայի, աստղերի և գալակտիկաների տիեզերածնության և մաթեմատիկական ֆիզիկայի, միջուկային ֆիզիկայի բնագավառներին։

### Տիգրան Պետրոսյան

Թիֆլիսում է ծնվել նաև հայազգի, շախմատի աշխարհի կրկնակի չեմպիոն Տիգրան Պետրոսյանը։ Նա շախմատով սկսել է զբաղվել 1940-ական թվականներից, թբիլիսյան Պիոներների պալատում, որտեղ իր վարպետությունը կատարելագործել է Ա. Էբրալիձեի գլխավորությամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վրաստանի հայերի պորտալ 
* Թբիլիսիի հայերի կայքը 
* Վրաստանը մոնոէթնիզացիայի ճանապարհին
* Թբիլիսիում հայկական եկեղեցիների վերացման մասին 
* Վրաստանի վրացիազրկման գործընթացներ։ Նորավանք հիմնադրամ
* 70-80-ական թվականներին Թբիլիսիում հայ-վրացական հարաբերությունների մասին։ «Նոյան տապան» թերթ 

Կատեգորիա:Հայերը Թբիլիսիում