Ցլի պաշտամունք

մինի|«Ապիս ցլի երթը»<br>հեղինակ`Ֆրեդերիկ Արթուր Բրիջմանի, յուղաներկ, 1879 թվական

**Ցլի պաշտամունք** կամ **սրբազան ցուլ**, որոշ կրոններում և դիցաբանություններում խոշոր եղջերավոր անասունների պաշտամունք: Որպես այդպիսին, աշխարհի բազմաթիվ ժողովուրդներ ժամանակի մի պահ ցուլերին հարգել են որպես սուրբ: Շումերական կրոնում Մարդուկը արևի աստված «Ուտուի ցլիկն» է: Հինդուիզմում Շիվայի նժույգը Նանդի ցուլն է: **Սրբազան ցուլը** առկա է Ցուլ համաստեղությունում: Ցուլը, լինի լուսնային, ինչպես Միջագետքում, թե արևային, ինչպես Հնդկաստանում, տարբեր մշակութային և կրոնական մարմնավորումների առարկա է, ինչպես նաև առկա է *New Age* (Նյու էյջ) կոչվող միստիկական կրոնական շարժման  հիշատակումներում:

Եվրոպական դիցաբանության մեջ ցուլը ակտուալ է երկու առումով. Մի կողմից, այն հանդես է գալիս որպես գեներացնող ուժ և, հետևաբար, որպես պտղաբերության խորհրդանիշ, մյուս կողմից՝ երկնային պտույտի ամենակարող զորության խորհրդանիշ։

## Նախապատմական արվեստում
[alt=Lascaux bulls|մինի|20000-ամյա նկարներ Ֆրանսիայի [Լասկո քարանձավ|Լասկո քարանձավում]]

Վայրի ցուլեր (Aurochs) պատկերված են պալեոլիթի դարաշրջանի եվրոպական քարանձավային բազմաթիվ նկարներում, ինչպիսիք են Ֆրանսիայի Լասկո և Լիվերնոն քարանձավներում հայտնաբերված նկարները: Կարծում էին, որ նրանց կենսական ուժը կախարդական հատկություններ ունի, քանի որ հայտնաբերվել են նաև վաղ շրջանի արձանների փորագրություններ: Տպավորիչ և վտանգավոր վայրի ցուլերը գոյատևել են մինչև երկաթի դարը Անատոլիայում և Մերձավոր Արևելքում և երկրպագվել այդ տարածքում որպես սուրբ կենդանիներ. Ցլապաշտության ամենավաղ մնացորդները կարելի է գտնել նեոլիթյան Չաթալ Հոյուքում:

## Հին ժամանակներում
### Միջագետք
[ձախից|մինի|Ասորեստանի Դուր-Շարուկինում (ասորերեն «Սարգոնի ամրոց», այժմ` Խորսաբադ գյուղ) հայտնաբերված Մարդու գլխով թևավոր ցուլեր [Սարգոն II|Սարգոն II- ի պալատից  (Լուվրում)]]

Լամասու կոչվող շումերական կրոնում պահապան աստվածությունը պատկերվել են որպես թևավոր ցուլերի կամ առյուծների մարմիններով և տղամարդու գլուխներով հիբրիդներ: Մարդու գլխով թևավոր կենդանու մոտիվը բնորոշ է Մերձավոր Արևելքին, որն առաջին անգամ արձանագրվել է հնագույն սեմիտական քաղաք-պետություն Էբլայում մ.թ.ա. 3000 թվականին։ Առաջին հստակ լամասու մոտիվը հայտնվել է Ասորեստանում Թիգլաթ-Պալասար III- ի օրոք՝ որպես իշխանության խորհրդանիշ։

«*Մարդագլուխ թևավոր ցլերը պաշտպանիչ ջիններ են, որոնք կոչվում էին շեդու կամ լամասսու, ... որպես խնամակալներ դրվել են քաղաքի և պալատի որոշ դարպասների կամ դռների մոտ: Մարդուն, ցուլին և թռչունին միավորող խորհրդանիշները պաշտպանություն էին ապահովում թշնամիներից»*:

Ցուլը կապված է եղել նաև փոթորկի և անձրևի Ադադ, Հադադ կամ Իշկուր աստծո հետ։ Ցուլը նրա խորհրդանշական կենդանին էր։ Հադադը պատկերվել է մորուքով, հաճախ ձեռքին մահակ և կայծակ՝ կրելով ցլի եղջյուր գլխազարդ։ Հադադը նույնացվել է հունական Զևս աստծո, հռոմեական Յուպիտեր աստծո` որպես Յուպիտեր Դոլիչենուս, հնդեվրոպական նազիթական խեթական փոթորիկների Թեշուբ աստծո, եգիպտական Ամուն աստծո հետ: Երբ Էնկին բաշխեց ճակատագրերը, նա Իշկուրին դարձրեց տիեզերքի հսկիչ։ Մեկ լիտանիայում (քրիստոնեական աղոթք-երգի) Իշքուրը կրկին ու կրկին հռչակվում է որպես «*մեծ շողացող ցուլ, քո անունը դրախտ է*» և նաև  Կարկարայի տիրակալ Անուի որդի, Էնկիի երկվորյակ եղբայր, լիության տիրակալ, փոթորիկ հեծնող տեր, դրախտի առյուծ:

*[[Գիլգամեշ (էպոս)|Գիլգամեշ]]* շումերական էպոսում Գիլգամեշի մերժումից զայրույթից բորբոքված Իշտար աստվածուհին *դրախտի Ցուլին* ուղարկում է արքային սպանելու: Նկարագրվում է նրանց բախման սարսափները և թե ինչպես են Գիլգամեշը և Էնկիդուն Ցուլին սպանում:

### Եգիպտոս
[մինի|220x220փքս|[Ստելա՝ նվիրված Ապիս (Հապիս) ցլին, որը թվագրվում է Եգիպտական Փսամտիկ I փարավոնի ժամանակներին (մոտ մ.թ.ա.  644)]]

Հին Եգիպտոսում պաշտել են բազմաթիվ սուրբ ցուլերի:  Աստծո քահանաները բացահայտել են ծիսական առումով կատարյալ ցլերի երկար հաջորդականությունը, որոնք կյանքի ընթացքում պահվել են տաճարում, այնուհետև զմռսցել և թաղվել են։ Այս կենդանիների մայր-կովերը նույնպես հարգվել են և թաղվել առանձին վայրերում:

* Մեմֆիտների շրջանում Ապիսները դիտվում էին որպես Պտահի, իսկ ավելի ուշ՝ Օսիրիսի մարմնացում: Ապիսի ցուլերից մի քանիսը թաղվել են մեծ սարկոֆագների մեջ Սակկարայի սերապիումի ստորգետնյա պահարաններում, որը ֆրանսիացի հնագետ Օ. Մարիետը վերագրել է 1851 թվականին:
* Հելիոպոլիսի Մնևիսը Ատում - Ռայի մարմնացումն է համարվել:
* Հին եգիպտական Բուչիսը (Բուխիս) Հերմոնթիս (Ἑρμὢνθις) քաղաքից կապված էր Ռա և Մոնտու աստվածների հետ: Այս ցուլերի կատակոմբներն այժմ հայտնի են որպես Բուխեում (ցլերի թաղման վայր): 1930-ական թվականներին պեղումների ժամանակ ''տեղում''հայտնաբերվել են Բուչիսի բազմաթիվ մումիաներ: Նրանց սարկոֆագներից մի քանիսը նման են *սեպարիումի* սարկոֆագներին, մյուսները բազմաշերտ են (պատրաստված են բազմաթիվ քարերից):

[մինի|''[Անխ*, *ձեդ*, *վաս* կոչվող հիերոգլիֆներով ամուլետ (Ankh, djed, was), մ.թ.ա. 664-30 թվականներ]]

[[Հոգու կոնցեպցիա (Հին Եգիպտոս)|Կա-ն]] եգիպտերենում նշանակում է կյանքի ուժի/իշխանության կրոնական հասկացություն, նաև` ցուլ: Եգիպտագետ Էնդրյու Գորդոնը և անասնաբույժ Կալվին Շվաբեն պնդում են, որ [[Անխ|*անխ* հիերոգլիֆի]] ծագումը կապված է անորոշ ծագման երկու այլ նշանների հետ, որոնք հաճախ հայտնվում են դրա կողքին. *վաս* () կոչվող իշխանության խորհրդանիշ գավազանը և սյուն, կոթող խորհրդանշող *ձեդ* (*'𓊽*') նշանը, որը ներկայացնում է «կայունությունը»: Ըստ այս վարկածի, յուրաքանչյուր նշանի ձևը վերցված է ցլի անատոմիայի մի մասից, ինչպես որոշ այլ հիերոգլիֆային նշաններ, որոնք, ինչպես հայտնի է, հիմնված են կենդանիների մարմնի մասերի վրա: Եգիպտական հավատքում սերմը կապված էր կյանքի և որոշ չափով «իշխանության» կամ «տիրակալության» հետ, իսկ որոշ տեքստեր ցույց են տալիս, որ եգիպտացիները կարծում էին, որ սերմնահեղուկը առաջացել է ոսկորներից: Հետևաբար, Կալվինը և Շվաբեն ենթադրում են, որ նշանները հիմնված են ցլի անատոմիայի այն մասերի վրա, որոնց միջով ենթադրվում էր, որ սերմնահեղուկը անցնում է. *անխը* կրծքային ողն է, *ձեդ-ը* ՝ [[Սրբոսկր|սրբանային]] և գոտկային ողերը, իսկ *վաս-ը* ցլի չորացած առնանդամն է:

=== Կենտրոնական Անատոլիա ===
[[Պատկեր:Catal_Hüyük,_bull_heads.JPG|ձախից|մինի|[[Անկարա|Անկարայի]] Անատոլիական քաղաքակրթությունների թանգարանում [[Չաթալ Հույուք|Չաթալ Հույուքից]] պեղված ցլի գլուխներ]]

Մենք չենք կարող վերստեղծել կոնկրետ համատեքստ եղջյուրներով ցուլերի գանգերի (βουκράνιον - *բուկրանիում, ցլի գանգ*) համար, որոնք պահպանվել են մ.թ.ա. 8-րդ հազարամյակում Կենտրոնական Անատոլիայի [[Չաթալ Հույուք|Չաթալ Հույուքում]] գտնվող սրբավայրում։ [[Հաթեր|Հաթերի]] սուրբ ցուլը, որը հայտնաբերվել է Ալակա Հույուքում, սրբազան եղջերուի կողքին, պահպանվել է [[Խուռիներ|խուռիական]] և [[Խեթական դիցաբանություն|խեթական դիցաբանության]] մեջ որպես Սերի և Հուրի («Օր» և «Գիշեր»), ցուլեր, որոնք իրենց մեջքին կամ կառքի վրա կրում էին եղանակի աստված Թեշուբին և արածում էին քաղաքների ավերակներում:

[[Պատկեր:Knossos_Bull-Leaping_Fresco.jpg|մինի|Ցլի վրայով թռչողի որմնանկար . [[Կնոսոս]]]]

=== Կրետե ===
Ցուլերը [[Մինոյան քաղաքակրթություն|մինոյան քաղաքակրթության]] կենտրոնական թեմաներից են: Ցուլերի գլուխները և ցլի եղջյուրները որպես խորհրդանիշ օգտագործվել են [[Կնոսոս|Կնոսոսի]] պալատում: Մինոյան [[Ֆրեսկո|որմնանկարներում]] և [[Կերամիկա|խեցեղենում]] պատկերված են [[Ցլապար|ցլերի վրայով թռիչքների]] դրվագներ, որտեղ երկու սեռերի մասնակիցները ցուլերի վրայով թռչում են՝ բռնելով նրանց եղջյուրներից։

=== Իրան ===
[[Պատկեր:Colossal_Bull_Head,_Persepolis.jpg|մինի|[[Ասորագիտություն|Ասորաբանության]] պրոֆեսոր Մեթյու Ստոլպեր կանգնած [[Պերսեպոլիս|Պերսեպոլիսի]] վիթխարի ցլի գլխի առջև]]

[[Իրանական լեզուներ|Իրանական լեզվով]] [[Զրադաշտականություն|զրադաշտական]] տեքստերն ու ավանդույթներն ունեն մի քանի տարբեր դիցաբանական եղջերավոր արարածներ: Դրանցից մեկը [[Հերմաֆրոդիտիզմ|հերմաֆրոդիտ]]*Գավևոդատան* է, որը «եզակի ստեղծված (*-aevo.data*) կովի (*gav-*)» [[Ավեստերեն|ավեստանական]] անունն է, [[Ահուրա Մազդա|Ահուրա Մազդայի]] վեց սկզբնական նյութական ստեղծագործություններից մեկը, որը դառնում է ողջ բարերար կենդանիների առասպելական նախահայրը: 

Զրադաշտական առասպելական մեկ այլ խոշոր եղջերավոր է Հադայանսը, հսկա ցուլ, այնքան մեծ, որ կարող էր շրջել լեռների և ծովերի վրա, որոնք բաժանում են քարշվարները` երկրի յոթ շրջանները, և որի մեջքին մարդիկ կարող էին ճանապարհորդել մի շրջանից մյուսը: Միջնադարում Հադայանները հայտնի են դարձել նաև որպես Srīsōk (ավեստանական * *Thrisaok*, «երեք վառվող վայրեր»), որը բխում է լեգենդից, որտեղ երեք [[Ատրուշան|«Մեծ կրակներ»]] հավաքվել են արարածի մեջքին։ Մեկ այլ առասպելական եղջերավոր անասունն է *«Կովի ողբում»* անանուն արարածը, այլաբանական հիմնը, որը վերագրվում է հենց [[Զրադաշտ|Զրադաշտին]], որտեղ խոշոր եղջերավորի հոգին (*գեուշ ուրվանը*) հուսահատվում է համապատասխան հովիվից պաշտպանված չլինելու պատճառով: Այլաբանության մեջ կովը ներկայացնում է մարդկության բարոյական առաջնորդության բացակայությունը, սակայն ավելի ուշ զրադաշտականության մեջ Գեուշ Ուրվանը դարձավ [[Կով|կենդանուն]] ներկայացնող [[Յազատաներ|յազատա]]: Ամսվա 14-ը նրա անունով է կոչվում և գտնվում է նրա պաշտպանության ներքո։

=== Հարավային Ասիա և Հարավարևելյան Ասիա ===
==== Հնդկական թերակղզի ====
[[Պատկեր:Nandibull.jpg|մինի|Նանդի ցուլի 17-րդ դարի քանդակը [[Մայսուր|Մայսորում]]]]

Ցուլեր հայտնվում են [[Հարապպայի քաղաքակրթություն|Ինդուսի հովտի քաղաքակրթության]] կնիքների վրա:

==== Վեդայական ժամանակաշրջան ====
*Ռիգ Վեդայում* ՝ վեդայական օրհներգերի ամենավաղ հավաքածուն (մոտ մ.թ.ա. 1500-1000 թթ.), [[Ինդրա|Ինդրան]] հաճախ գովաբանվում է որպես Ցուլ (Vṛṣabha – *vrsa* (նա) գումարած *bha* (լինել) կամ որպես *uksan*, հինգից ինը տարեկան ցուլ, որը դեռ աճում է կամ պարզապես հասել է իր ամբողջական աճին): Ցուլը արիական գրականության և [[Հնդեվրոպական լեզուներ|հնդեվրոպական]] այլ ավանդույթների մեջ ուժի և հզոր ուժի պատկերակ է: *Վրշա* նշանակում է «ցողել կամ ցանել», այս համատեքստում Ինդրան ուժ և առույգություն է հաղորդում: *Vṛṣabha-* ն նաև աստղագուշակական նշան է [[Հին հնդկական օրացույց|հնդկական հորոսկոպի համակարգերում]], որը համապատասխանում է [[Ցուլ (կենդանակերպ)|Ցուլին]]:

Փոթորկի աստված *Ռուդրան* կոչվում է ցուլ, ինչպես որ *Մարութները* կամ փոթորկի աստվածները, որոնք կոչվում են ցուլեր Ինդրայի հրամանատարության ներքո, ուստի Ինդրան կոչվում է «ցուլերով ցուլ»: *The Rig Veda-* ի հետևյալ հատվածները ցույց են տալիս այս հատկանիշները.

<blockquote>«Որպես ցուլ ես կանչում եմ քեզ, ցուլ կայծակնով, զանազան օգնություններով, ո՜վ Ինդրա, ցուլ ցուլերով, *Վրտրայի* (քաոսի դևի) մեծագույն սպանող»: — *Ատրին և վերջին արևը*

«Նա այն հզոր ցուլը, ով իր յոթ սանձով բաց թողեց յոթ գետերը, որ հոսեն, ով իր կայծակը ձեռքին ցած նետեց Ռուխինան, երբ նա բարձրանում էր դեպի երկինք, նա իմ ժողովուրդն է Ինդրան»: - *Ո՞վ է Ինդրան:*

«Ես փառք եմ ուղարկում մեծություն ցուլին, շագանակագույն և սպիտակ: Ես խոնարհվում եմ պայծառություն ցուլին: Մենք գովաբանում ենք Ռուդրայի սարսափելի անունը»: — *Ռուդրա՝ Մարութների հայրը*:</blockquote>

Նանդի ցուլն ավելի ուշ հայտնվում է [[Պուրաններ|Պուրանաներում]] որպես [[Շիվա|Շիվայի]] հիմնական *վահանա* (*vahana -* լեռ) և գլխավոր *գանա* (*gana -* հետևորդ): Նանդի ցլի կերպարները, որոնք պատկերված են որպես նստած ցուլ, ներկա են Շիվայի տաճարներում ամբողջ աշխարհում:

==== Մետաղադրամ ====
[[Պատկեր:Nanda_empire_karshapana.jpg|մինի|Երկու կարշապանա երկաթի դարաշրջանի Նանդա կայսրության (մ.թ.ա. մոտ 345-322 թթ.) ժաանակաշրջանից, որոնցից յուրաքանչյուրում Զեբու ցուլ է պատկերված]]

Կուզիկ [[Զեբու]] ցուլը (*bos indicus*) հայտնվում է Հնդկական թերակղզու մետաղադրամների վրա երկաթի դարից մինչև մեր օրերը: Ցուլի խորհրդանիշները պարբերաբար հայտնվում են արծաթե *կարշապանա* կամ [[կնիք]] մետաղադրամների վրա, որոնք առաջին անգամ թողարկվել են Ջանապադա (մոտ մ.թ.ա. 1100–600) թագավորությունների կողմից և շարունակվել Մագադհան [[Հնդկական լեզուներ|լեզուների]] և [[Մաուրյաների պետություն|Մաուրյան]] կայսրությունների կողմից: Ի հավելումն ցուլի, շատ կարշապանաներ պարունակում են ցլի սմբակների հետքով տաուրինի (կովի) նշաններ ([[Պատկեր:Brahmi_m.svg|frameless|18x18փքս]]), որոնք նաև կոչվում են *նանդիպադա* (Նանդիի ոտք) խորհրդանիշ, որը հանդիպում է վեդական, հինդուական, ջայնական և իրանական պատկերագրության մեջ:

[[Քուշանական պետություն|Քուշանական կայսրության]] (մ.թ. 30-275թթ.) և Քուշանո-Սասանյան թագավորության (230-365թթ.) մետաղադրամներում պատկերված է իրանական *Wēś* աստվածը ցլի կողքին՝ երբեմն ձեռքին եռաժանի և Նանդիպադայի խորհրդանիշի կողքին:
[[Պատկեր:Radiant_Samanta.jpg|մինի|*Ցուլ ու հեծնող* մետաղադրամներ, ձախից աջ՝ Քաբուլ Շահի (850-1000), Դիլիկայի Տոմորաս, Մադանա Պալա (1144-1166), Չաուհան դինաստիա, Ռաջա Սոմեսվարա Դևա (1167-1179), Չաուհան դինաստիա, Պրիտվիրաջ III (1129-1111թթ.)]]
Քաբուլի *Ջիտալը* կամ Հինդու Շահիի (850-1000) արծաթե «ցուլն ու հեծնողը»  պատկերում է պառկած ցուլին, որի ազդրամասի վրա *տրիշուլա* է, իսկ վերևում գրված [[Նագարի գիր|Նագարերեն]] լեգենդը. ««Շրի Սամանտա Դեվա (Պայծառ Սամանտա Աստված)»: Այս դիզայնը կրկնօրինակվել է ավելի ուշ պղնձի և [[Բիլոն (համաձուլվածք)|բիլոն համաձուլվածքի]] մետաղադրամների վրա Ռաջպուտ դինաստիաների կողմից, ներառյալ Դելիի Տոմարաները (Տոմար դինաստիա), Չաուհան դինաստիան և Ռաթորեի դինաստիան:

Գաղութային իշխանությունից անկախանալուց (1947) հետո ցուլը կրկին հայտնվել է հնդկական ռուփիի ժամանակակից մետաղադրամներում *2 աննա* մետաղադրամի դարձերեսին 1950 թվականին։

=== Մեյթհեյի դիցաբանություն ===
[[Պատկեր:Khamba_and_Thoibi_(The_Capture_of_the_Wild_Bull).jpg|մինի|300x300փքս|Նկարում պատկերված է Կաո ցուլը, որին բռնել է [[Մեյթհեյ|մեյթհեյական]] էպոսի հերոս Խամբան Խուման ցեղից]]

Կաո ցուլը, գերբնական աստվածային ցուլ է, որը հայտնվում է հին [[Մեյթհեյ|Մեյթհեյական]] դիցաբանության մեջ և Հին [[Մանիպուրի (ժողովուրդ)|Մանիպուրի]] բանահյուսության մեջ (Կանգլիպակ քաղաքակրթություն): *Խամբա և Թոյբի* էպոսի լեգենդում *Նոնգբան Կոնգյամբան`* հնագույն Մոյիրանգ թագավորության իշխանը ձևացնում է, թե իբրև [[օրակուլ]] է և կեղծ մարգարեանում է, թե Մոյիրանգի ժողովուրդը կունենա դժբախտ կյանք, եթե հզոր Կաո ցուլը, որն ազատորեն շրջում է *Խուման* թագավորությունում, չնվիրաբերվի *Թանգժինգ* աստծուն (հին մանիպուրում` Թհանջին)` Մոյիրանգի գլխավոր աստվածությանը։ Ցուլին բռնելու համար ընտրվում է Խուման ցեղի որբ արքայազն Խամբան, քանի որ նա հայտնի էր իր քաջությամբ և հավատարմությամբ: Քանի որ առանց սպանելու ցուլին բռնելը հեշտ գործ չէր, Խամնուն` Խամբայի մորաքույրը, որը նրան մեծացրել էր,  Խամբայի համար բացահայտում է ցլի գաղտնիքները, որոնց միջոցով կարելի էր բռնել կենդանուն:

=== Կիպրոս ===
[[Կիպրոս|Կիպրոսում]] ծեսերի ժամանակ կրում էին իսկական ցլի գանգերից պատրաստված ցլի դիմակներ: Կիպրոսում հայտնաբերվել են ցլի դիմակով հախճապակյա արձանիկներ և նեոլիթյան դարաշրջանի ցլի եղջյուրներով քարե զոհասեղաններ։

=== Լևանտ ===
[[Պատկեր:Bull_site_statuette.png|մինի|Մ.թ.ա. 12-րդ դարի բրոնզե ցլի արձանիկ, որը հայտնաբերվել է   [[Սամարիա|Սամարիայում]] «Ցլերի տեղանքում» , [[Հորդանան|Հորդանանի]] [[Հորդանան գետի արևմտյան ափ|արևմտյան ափին]]]]

Ցուլերի արձանիկներն հաճախակի գտածոներ են [[Լևանտ|Լևանտի]] հնագիտական վայրերում: Դրանց երկու օրինակներից են` մ.թ.ա. 16-րդ դարի ([[Բրոնզի դար|միջին բրոնզի դար]]) ցլի հորթը [[Աշկելոն|Աշկելոնից]] և մ.թ.ա. 12-րդ դարի ([[Երկաթի դար|երկաթի դար I]]) ցուլը [[Սամարիա|Սամարիայի,]] այսպես կոչված, *ցլերի տեղանքում* ՝ [[Հորդանան գետի արևմտյան ափ|Արևմտյան ափին]]: Ե՛վ Բաալ, և՛ Էլ [[Աստվածություն|աստվածությունները]] ասոցացվում էին [[Ուգարիտ|ուգարիտական]] տեքստերում ցուլի հետ, քանի որ այն խորհրդանշում էր և՛ ուժը, և՛ պտղաբերությունը:

[[Ելք|Ելքում]] ասվում է. «Նա վերցրեց սա նրանց ձեռքից, փորելու գործիքով շինեց և ձուլածոյ հորթ դարձրեց, և նրանք ասացին. «Սա է քո Աստվածը, ո՛վ Իսրայել, որը քեզ հանեց Եգիպտոսի երկրից:»»:

Մխիթարության գրքում` Նեեմիա (סֵפֶר נְחֶמְיָה) ասվում է. «նույնիսկ երբ հորթի ձևով կուռք սարքեցին և ասացին. «Սա է քո աստվածը, ով քեզ հանեց Եգիպտոսից», նրանք սարսափելի սրբապղծություններ են գործել»:

Հորթերի կուռքերը հիշատակվում են ավելի ուշ [[Թանախ|Թանախում]] (հրեական աստվածաշունչ), ինչպես, օրինակ, *Հուշեայի գրքում* (הוֹשֵׁעַ - փրկություն), որ ճշգրիտ է թվում, քանի որ դրանք մերձարևելյան մշակույթների անբաժան մասն  էին:
[[Պատկեր:Brazen_Sea_of_soloman_From_Jewish_Encyclopedia.jpg|ձախից|մինի|Սողոմոնի Հալած ծովը կամ Պղնձե ծովը Հրեական հանրագիտարանից]]
[[Երուսաղեմի տաճար|Երուսաղեմի տաճարում]] [[Սողոմոն Իմաստուն|Սողոմոն Իմաստունի]] պատրաստած «Հալած ծովի» ավազանը կանգնած էր տասներկու պղնձե ցուլերի վրա:

Երիտասարդ ցուլերը որպես սահմաններ դրվել են հնագույն Դան և [[Բեթ Էլ|Բեթել]] քաղաքներում՝ [[Իսրայելի հրեական թագավորություն|Իսրայելի Թագավորության]] սահմաններում:

Շատ ավելի ուշ, [[Աբրահամյան կրոններ|Աբրահամյան կրոններում]], ցլի մոտիվը դարձել է ցուի [[դև]] կամ «եղջյուրավոր սատանա», ի տարբերություն և ի հակադրություն նախկին ավանդույթների: Ցուլը հուդա-քրիստոնեական մշակույթներում ծանոթ է [[Աստվածաշունչ|աստվածաշնչյան]] դրվագից, որտեղ [[Ոսկե հորթ|ոսկե հորթի]] [[Կռապաշտություն|կուռքը]] (עֵגֶּל הַזָהָב) ստեղծել է [[Ահարոն|Ահարոնը]] և որին երկրպագում են եբրայեցիները Սինայի թերակղզու անապատում ([[Ելք|Գիրք Ելից]]): Եբրայերեն Աստվածաշնչի տեքստը կարելի է հասկանալ որպես կուռքի՝ որպես առանձին աստծու ներկայացում, կամ որպես իրեն՝ [[Յահվե|Յահվեին]], միգուցե եգիպտական կամ [[Լևանտ|լևանտական]] ցուլ աստվածների հետ կապի կամ [[Կրոնական սինկրետիզմ|կրոնական սինկրետիզմի]] միջոցով, այլ ոչ թե որպես ինքնին նոր աստվածություն:

=== Հունաստան ===
[[Պատկեր:1615_Jordaens_Rape_of_Europa_anagoria.JPG|մինի|*«Եվրոպայի առևանգումը»*<br>հեղինակ` [[Յակոբ Յորդանս|Ջեյքոբ Ջորդենս]] (1615)]]

[[Պատկեր:The_Abduction_of_Europa,_Jean-François_de_Troy.jpg|մինի|*«Եվրոպայի առևանգումը»*, Ժան Ֆրանսուա դե Տրոյ, 1716 թ]]
[[Օլիմպոսի աստվածներ|Տասներկու օլիմպիական աստվածների]] մեջ [[Հերա|Հերայի]] «*Բո-օփիս»* [[Մակդիր|էպիտետը]] սովորաբար թարգմանվում է «եզան աչքերով» Հերա, բայց տերմինը կարող է նույնքան լավ կիրառվել այն դեպքում, եթե աստվածուհին կովի գլուխ ունի, և այդպիսով, էպիտետը բացահայտում է ավելի վաղ հայտնված լինելու հնարավորությունը, թեև պարտադիր չէ, որ ավելի պարզունակ, սրբացման իմաստով ( [[Հենրիխ Շլիման]], 1976): Դասական հույները երբեք Հերային չեն անվանել պարզապես կով, թեև նրա քրմուհի Իոն բառացիորեն այնքան երինջ էր, որ նրան խայթում է բոռը (gadfly), և հենց երինջի տեսքով էր, երբ [[Զևս|Զևսը]] զուգավորվում է նրա հետ: Զևսը ստանձնում է ցլի տեսքով ավելի վաղ դերեր. ծովից դուրս եկած ցլի տեսքով նա առևանգում է փյունիկեցի [[Եվրոպա (դիցաբանություն)|Եվրոպային]] և նրան բերում է Կրետե:

[[Դիոնիսոս|Դիոնիսոսը]] հարության մեկ այլ աստված էր, որը սերտորեն կապված է ցլի հետ: [[Օլիմպիա բնակավայր|Օլիմպիայի]] պաշտամունքային օրհներգում, Հերայի փառատոնի ժամանակ, [[Դիոնիսոս|Դիոնիսոսը]] հրավիրվում է գալ որպես ցուլ՝ «կատաղած ցլի ոտքով»։ «Բավական հաճախ նրան պատկերում են ցլի եղջյուրներով, իսկ Կիզիկոսում նա ունի տաուրոմորֆ կերպարանք», - պատմում է Վալտեր Բուրկերտը և ակնարկում նաև մի արխայիկ առասպել, որտեղ Դիոնիսոսին մորթում են որպես ցուլ հորթ և անառակաբար ուտում են [[Տիտաններ (դիցաբանություն)|տիտանները]]:

Հույների համար ցուլը սերտորեն կապված էր [[Կրետեական ցուլ|Կրետական ցուլի]] հետ. [[Թեսևս|Թեսևս Աթենացին]] պետք է բռներ [[Մարաթոն|Մարաթոնի]] հնագույն սուրբ ցուլը («Մարաթոնյան ցուլը»), նախքան նա հանդիպեր [[Մինոտավրոս|Մինոտավրոսին]] (հունարենից նշանակում է «Մինոսի ցուլը»), որին հույները պատկերացնում էին որպես [[Լաբիրինթոս|լաբիրինթոսի]] կենտրոնում կանգնած մարդ, որի գլուխը ցուլի է: Ըստ առասպելի`Մինոտավրոսը ծնվել է թագուհուց և ցուլից՝ թագավորին բերելով լաբիրինթոս կառուցելու, որպեսզի թաքցնի իր ընտանիքի ամոթը: Մենակության մեջ ապրելով տղան դարձել էր վայրի ու վայրագ, ի վիճակի չէր ընտելացվելու կամ պարտվելու: Այնուամենայնիվ, Վալտեր Բուրկերտի մշտապես նախազգուշացնու է. «Վտանգավոր է հունական ավանդույթները ուղղակիորեն [[Բրոնզի դար|բրոնզե դարում]] տեսնելը»: Գտնվել է միայն ցլի գլխով մարդու մինոյան մեկ պատկեր` մի փոքրիկ *մինոյան կնիք*, որը ներկայումս պահվում է [[Խանիա|Խանիայի]] հնագիտական թանգարանում։

Հունաստանի դասական ժամանակաշրջանում ցուլը և այլ կենդանիները, որոնք նույնացվում էին աստվածությունների հետ, առանձնանում էին որպես իրենց *ագալմա*, մի տեսակ հերալդիկ ցուցադրություն, որը կոնկրետ նշանակում էր նրանց գերբնական ներկայությունը:

=== Հռոմեական կայսրություն ===
[[Պատկեր:BritishMuseumMithras.jpg|մինի|Միթրասի տավրոկտոնիան [[Բրիտանական թանգարան|Բրիտանական թանգարանում]] ([[Լոնդոն]])]]

2-4-րդ դարերի [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրության]] կրոնական սովորույթները ներառում էին *տաուրոբոլիում*, որտեղ ցուլ էին զոհաբերում ժողովրդի և պետության բարօրության համար: Մոտավորապես 2-րդ դարի կեսերին պրակտիկան նույնացվում էր [[Կիբելա|Կիբելայի]] (Magna Mater- Մեծ մայր) պաշտամունքի հետ, բայց նախկինում չէր ասոցացվում միայն այդ պաշտամունքի *կուլտիվացման* հետ: Հասարակական տաուրոբոլիան, որը կայսեր անունից ներգրավում էր Magna Mater-ի բարեգործությունը, սովորական դարձավ Իտալիայում և Գալիայում, Իսպանիայում և Աֆրիկայում: Վերջին հանրային տաուրոբոլիումը, որի համար կա գրավոր վկայություն, իրականացվել է 3-րդ դարի վերջին [[Նումիդիա|Նումիդիայի]] Մակտար քաղաքում: Այն կատարվել է [[Դիոկղետիանոս]] և Մաքսիմիանոս կայսրերի պատվին։

Մեկ այլ հռոմեական [[Միստերիաներ|առեղծվածային պաշտամունք]], որտեղ զոհաբերող ցուլը դեր է խաղացել, 1-4-րդ դարերի [[Միհրականություն|Միթրայական առեղծվածներն]] են: Այդ պաշտամունքի, այսպես կոչված, «*տավրոկտոնիա*» ստեղծագործության մեջ (*cultus*), և որը հայտնվում է նրա բոլոր տաճարներում, երևում է, որ [[Միհրականություն|Միթրաս]]աստվածը սպանում է զոհաբերող ցուլին: Թեև այդ թեմայի շուրջ շատ շահարկումներ են եղել, սակայն առասպելը (այսինքն «առեղծվածը», որի ըմբռնումը եղել է պաշտամունքի հիմքում), որը նախատեսված էր ներկայացնելու տեսարանը, մնում է անհայտ: Քանի որ տեսարանը ուղեկցվում է բազմաթիվ աստղագիտական ակնարկներով, ցուլը, ընդհանուր առմամբ, ենթադրվում է, որ ներկայացնում է [[Ցուլ (համաստեղություն)|Ցուլ]] համաստեղությունը: Տավրոկտոնիայի տեսարանի հիմնական տարրերն ի սկզբանե կապված էին [[Նիկե|Նիկեի]]՝ հունական հաղթանակի աստվածուհու հետ:

[[Մակրոբիուս|Մակրոբիուսը]] թվարկում է ցուլին որպես Նետո/Նեյտո աստվածության համար սուրբ կենդանի, որը, հնարավոր է, զոհաբերություն է աստվածությանը:

=== Կելտեր ===
[[Պատկեր:Tain_Bo_Cuailnge_Mural_(Desmond_Kinney)_(cropped).jpg|մինի|*Tain Bo Cuailnge* (կովերի փախցնելը Կուլիից) որմնանկարում թանկարժեք կովերը`*Դոն Կուայլնջը* և *Ֆինբհեննախը*  (հատված)]]

Աստվածային կերպար Թաուրոս Թրիգարանուսը («երեք [[Կռունկներ|կռունկներով]] ցուլ») պատկերված է հնագույն [[Գալեր|գալական]] ռելիեֆների վրա աստվածների պատկերների կողքին, ինչպես օրինակ [[Թրիեր|Թրիերի]] տաճարներում և [[Փարիզի Աստվածամոր տաճար|Փարիզի Աստվածամոր]] տաճարում: 

Իռլանդական դիցաբանության մեջ *Դոն Կուայլնջը* և *Ֆինբհեննախը* թանկարժեք ցլեր են, որոնք կենտրոնական դեր են խաղում *Táin Bó Cúailnge* («Կուլինգից կովերի քշումը») էպոսի մեջ: Վաղ միջնադարյան իռլանդական տեքստերում նշվում է նաև *թարբֆեյսը* (ցուլերի խնջույքը), շամանիստական ծես, որի ժամանակ ցուլին զոհաբերում էին, իսկ մարգարեն քնում էր ցլի կաշվի մեջ՝ ապագա թագավորի մասին տեսիլք ունենալու համար:

[[Պլինիոս Ավագ|Պլինիոս Ավագը]], գրելով մ.թ. առաջին դարում, նկարագրում է կրոնական արարողություն [[Գալլիա|Գալիայում]], երբ սպիտակազգեստ [[Դրուիդ|դրուիդները]] բարձրանում էին սուրբ [[Կաղնի|կաղնու]] վրա, ոսկե մանգաղով կտրում դրա վրա աճող [[Ճագում սպիտակ|մզամուրճը]], զոհաբերում երկու սպիտակ ցուլ և մզամուրճն օգտագործում բուժելու համար: Նրանք կարծում են, որ խմիչքի մեջ ավելացրած մզամուրճը պտղաբերություն կհաղորդի ցանկացած ամուլ կենդանու և որ այն բոլոր թույների [[Հակաթույներ|հակաթույն]] է:

Ցուլերի զոհաբերությունները *Լուղնասայի* փառատոնի ժամանակ գրանցվել են դեռևս 18-րդ դարում Իռլանդիայի Cois Fharraige- ում (որտեղ դրանք մատուցվել են Կրոմ Դուբին) և Շոտլանդիայի Լոխ Մարիում (որտեղ դրանք մատուցվել են սուրբ Մաել Ռուբային):

=== Հայաստանում ===
Ցուլը կամ տավրը հայերի մշակույթում խորհրդանշել է արևի, ինչպես նաև ուժի, հաղթանակի, հզորության գաղափարները։ Ցլի կերպարը ներառվել է հայ ճարտապետության, երգ ու պարի, հեքիաթների և մշակութային այլ ոլորտներում։

[[Վիշապաքար|Վիշապաքարերը]], որոնք [[Մեգալիթյան կառույցներ|մեգալիթյան]] քարակոթողներ են, հայտնաբերվել են միայն [[Հայկական լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհում]]։ Վիշապների մոտ 150 օրինակ է հայտնի այսօր, որոնցից 90-ը [[Հայաստան|Հայաստանի]] տարածքում: Վիշապ-զոհասյան պատկերագրության հիմնական տարրերն են ցուլը և ձուկը, որոնք հայոց տիեզերագիտական պատկերացումներում հանդես են գալիս աշխարհի նեցուկի դերում: Վիշապաքարերը լինում են երեք տեսակի 

* ցլակերպ (քառակող, հաստ սալաքարի տեսքով, դիմային մասում հիմնականում ցլի գլխի և վար ընկած վերջույթների պատկերով), որոնք ուղղահայաց են տեղադրվել և բոլոր կողմերից քանդակված են
* ձկնակերպ (կտրվածքում կլորավուն, քանդակված ձկան տեսքով՝ ներքին կառուցվածքի մանրամասներով), հորիզոնական դիրքով և միայն վերևի կողմից քանդակված
* ձկնացլակերպ (կրում է նախորդ երկուսի հատկանիշները), որոնք ուղղահայաց են տեղադրվել և բոլոր կողմերից քանդակված են:

Տարբեր վայրերի ([[Ռադիվոնովկա (գյուղ, Վելիկա Բոգաչկայի շրջան)|Ռադիոնովկա]], [[Փոկա]], Փոքր Գիլանլար, Աժդահա յուրտ և այլն) ﬕ շարք «վիշապներ» վերածվել են քրիստոնեական պաշտամունքային կոթողների։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի [[Վայոց ձորի մարզ|Վայոց ձորի (Ուլգյուր]])՝ հաﬔմատաբար վերջերս հայտնաբերված երկու «վիշապները», հատկապես ﬔծը, որն աչքի է ընկնում ցլի գլխի ծավալային մշակմամբ և իր արձանագրությամբ: [[Հայաստան|Հայաստանում]] ([[Լճաշեն (Գեղարքունիքի մարզ)|Լճաշեն]] և այլն) և [[Հարավային Կովկաս|Հարավային Կովկասի]] այլ տարածքներում ձիու կամ ցլի գլուխ ու վերջույթներ հանդիպում են մ.թ.ա. II հազարամյակից, որոշ դեպքերում՝ ավելի վաղ։ Դամբարաններում գտնված կենդանու (սովորաբար՝ ձի, երբեﬓ՝ խոշոր եղջերավոր անասուն) գլուխն ու վերջույթները երբեﬓ ﬔկնաբանվում են որպես անդրաշխարհում գործածվելիք սնունդ։

[[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Արենի)|Արենիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու]] ներսում քանդակված են չորս ավետարանիչների խորհրդանշանները՝ հրեշտակ, թևավոր ցուլ, արծիվ և թևավոր առյուծ։ [[Ավետարան ըստ Ղուկասի|Ղուկաս առաքյալը]] թևավոր ցլի տեսքով ներկայացված է այն պատճառով, որ [[Ավետարան ըստ Ղուկասի|նրա Ավետարանը]] սկսվում է [[Զաքարիա|Զաքարիայի]]` տաճարում զոհի պատրաստության պաշտամունքի նկարագրությամբ։ Այս պատմությունն իր հերթին դիտվել է իբրև պատրաստություն Քրիստոսի զոհաբերության։ 

[[Պռոշյաններ|Պռոշյանների]] տոհմանակ զինանշանը քանդակված է [[Գեղարդի վանք|Գեղարդի վանքում]] ([[Կոտայքի մարզ|Կոտայք]]): Այն ունի երեք հիմնական բաղադրիչ. կենտրոնում արծիվ, որը բռնել է գառ, արծվի երկու կողմերում առյուծներ, որոնք միմյանց հետ կապված են շղթայով, և քանդակի վերնամասում առյուծներին միացնող շղթան բերանում ամուր ոլորքով բռնած ցուլի գլուխը` որպես անվախության և հզորության խորհրդանիշ:



== Միջնադարյան և ժամանակակից և այլ կիրառություններ ==
[[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզում]] և Ֆրանսիայի հարավում [[Ցլամարտ|ցլամարտի]] պրակտիկան կապված է [[Թուլուզ|Թուլուզի]] առաջին եպիսկոպոս Սատուրնին Թուլուզեցու և նրա հովանավորյալի լեգենդ [[Ամյեն|Ամյենի]] եպիսկոպոս Ֆերմին  հետ [[Պամպլոնա|Պամպլոնայում]]: Սրանք անքակտելիորեն կապված են ցլերի զոհաբերությունների հետ՝ նրանց նահատակության վառ նկարագրությամբ, որոնք նկարագրված են 3-րդ դարի քրիստոնեական [[Սրբախոսություն|սրբախոսության]] մեջ:

Որոշ քրիստոնեական ավանդույթներում [[Սուրբծննդյան տիկնիկարկղ|Սուրբ Ծննդյան տեսարանները]] քանդակվում կամ հավաքվում են [[Սուրբ ծնունդ|Սուրբ Ծննդյան]] ժամանակ: Շատ դեպքերում մանուկ [[Հիսուս|Հիսուսի]] մոտ պատկերվում են ցուլ կամ [[եզ]]՝ մսուրի մեջ պառկած: Սուրբ Ծննդյան ավանդական երգերը հաճախ պատմում են այն մասին, որ ցուլն ու էշը շունչով տաքացնում են երեխային: Խոսքը վերաբերում է (կամ գոնե հիշատակվում է) Եսայի մարգարեի գրքի սկզբին, որտեղ նա ասում է. «Եզը ճանաչում է տիրոջը, իսկ էշը` տիրոջ օրորոցը» (Եսայիա 1։3):

Եզերը Հունաստանի որոշ գյուղերում [[Հույն ուղղափառ եկեղեցիներ|հույն ուղղափառ]] հավատացյալների կողմից զոհաբերված կենդանիներից մի քանիսն են: Այն հատուկ կապված է Սուրբ Խարալամբոսի տոնի հետ: Կուրբանիայի այս գործելաոճը բազմիցս քննադատության է ենթարկվել եկեղեցական իշխանությունների կողմից:

Եզը Ղուկաս Ավետարանչի խորհրդանիշն է։

[[Վեստգոթեր|Վեստգոթերի]] սուրբ Էմիլիանուս Կուկկուլատի մասունքներով վագոնը քաշում են եզները, տանում դեպի ճիշտ թաղման վայրը ([[Սան Միլիան դե լա Կոգոլիա|Սան Միլան դե լա Կոգոլա, Լա Ռիոխա]]):

[[Ցուլ (համաստեղություն)|Ցուլը]] ([[լատիներեն]] ՝ «Bull») [[Կենդանակերպ|կենդանակերպի]] [[Համաստեղություններ|համաստեղություններից]] մեկն է, ինչը նշանակում է, որ այն հատվում է [[Խավարածիր|խավարածրի]] հարթությամբ։ Ցուլը մեծ և նշանավոր համաստեղություն է [[Հյուսիսային կիսագունդ|հյուսիսային կիսագնդի]] ձմեռային երկնքում: Այն ամենահին համաստեղություններից մեկն է, որը թվագրվում է առնվազն [[Բրոնզի դար|վաղ բրոնզի դարով]], երբ այն նշում էր Արեգակի գտնվելու վայրը գարնանային [[Գիշերահավասար|գիշերահավասարի]] ժամանակ: Դրա նշանակությունը գյուղատնտեսական օրացույցում արտացոլել է Հին Շումերական, Աքքադական, Ասորական, Բաբելոնյան, [[Եգիպտական դիցաբանություն|Եգիպտական]], [[հին հունական դիցաբանություն|Հունական]] և Հռոմեական կրոնների դիցաբանությունների ցուլերի տարբեր կերպարների վրա:

Իր «Ռոբին Հուդ. Վայրի անտառի կանաչ տիրակալը» (2016) գրքում Ջոն Մեթյուսը մեկնաբանում է բալլադից այն տեսարանը, որտեղ սըր Ռիչարդ-աթ-Լին [[Ռոբին Հուդ|Ռոբին Հուդի]] սիրո համար սպիտակ ցլի մրցանակ է շնորհում նրան. ըմբշամարտի հաղթողը կարծես «վերադարձավ դեպի հնագույն ժամանակներ, երբ նման արժեքավոր և, հավանաբար, սուրբ գազանի շնորհանդեսը աստվածների ընծա էր ներկայացնում»։ Մեթյուզի համար Թաթբերիում ցլերի վազքը, որը հիշատակվում է Ռոբին Հուդի մեկ այլ բալլադում, կարող էր նման նշանակություն ունենալ:

== Տես նաև ==
* [[Միհրականություն]]
* [[Ցուլ (կենդանակերպ)]]
* [[Գիլգամեշ (էպոս)]]
* [[Մայր աստվածուհի]]

== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
* Walter Burkert, *Greek Religion,* 1985
* [[Ջոզեֆ Քեմպբել|Campbell, Joseph]] *Occidental Mythology* "2.The Consort of the Bull", 1964.
* Jacquetta Hawkes; [[Լեոնարդ Վուլլի|Woolley, Leonard]]: *Prehistory and the Beginnings of Civilization*, v. 1 (NY, Harper & Row, 1963)
* Vieyra, Maurice: *Hittite Art, 2300-750 B.C.* (London, A. Tiranti, 1955)
* Jeremy B. Rutter, *The Three Phases of the Taurobolium*, Phoenix (1968).
* Heinrich Schliemann, *Troy and its Remains'' (NY, Arno Press, 1976) pp.&nbsp;113–114.

## Արտաքին հղումներ
* An exhibit on the tombs of Alaca Höyük, Ցուցադրություն Alaca Höyük-ի դամբարանների մասին, Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք), ներառում է Ցլի մեկ օրինակ
* Bull Tattoo Art , ցուլի կերպարը դաջվածքի արվեստում:

Կատեգորիա:Կրոնական խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Համեմատական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Հեթանոսություն
Կատեգորիա:Պաշտամունք