Պորտուգալիայի տնտեսություն

**Պորտուգալիայի տնտեսություն**ը Համաշխարհային տնտեսական ֆորումի 2019 թվականի մրցունակության համաշխարհային զեկույցում զբաղեցնում էր 34-րդ հորիզոնականը։ Միջազգային առևտրի մեծ մասը կատարվում է Եվրամիության (ԵՄ) շրջանակներում, որի անդամ երկրները  2020 թվականին ստացել են պորտուգալական արտահանման 71,4%-ը և կազմել են պորտուգալական ներմուծման 74,6%-ը։ Պորտուգալական արժույթը եվրոն է (€), և երկիրը եղել է Եվրոգոտու կազմի մեջ իր ստեղծման պահից։ Պորտուգալիայի կենտրոնական բանկը «Banco de Portugal»-ն է, որը կազմում է Կենտրոնական բանկերի եվրոպական համակարգի մի մասը, իսկ հիմնական ֆոնդային բորսան «Euronext Lisbon»-ն է։

Պորտուգալիայի տնտեսությունը կայուն է, շարունակաբար ընդլայնվում է 2014 թվականի երրորդ եռամսյակից ի վեր, բացի այդ 2015 թվականի երկրորդ եռամսյակում գրանցվել է ՀՆԱ-ի տարեկան 1,5% աճ։ Տնտեսության աճն ուղեկցվել է գործազրկության մակարդակի շարունակական նվազեցմամբ (2019 թվականի առաջին եռամսյակում՝ 6,3%, 2014 թվականի վերջին գրանցված 13,9%-ի դիմաց)։ Կրճատվել է նաև կառավարության բյուջեի դեֆիցիտը՝ 2010 թվականի ՀՆԱ-ի 11,2%-ից  մինչև 0,5% 2018 թվականին։ Այս տեմպերը հակադարձում են Պորտուգալիայի տնտեսության վրա 2007-2008 թվականների ֆինանսական ճգնաժամի ազդեցության հետևանքով առաջացած բացասական միտումներին, որոնի պատճառով այն կրճատվել էր երեք տարի անընդմեջ (2011, 2012 և 2013 թվականներին)՝ ուղեկցվելով  գործազրկության մակարդակի բարձր աճով  (որը 2013 թվականի սկզբին հասել է ռեկորդային 17,7%-ի)։ Ճգնաժամը առաջացրել է ներքին խնդիրների լայն շրջանակ, որոնք մասնավորապես կապված են տնտեսության պետական դեֆիցիտի մակարդակի, ինչպես նաև տնտեսական պարտքի չափազանց մեծ մակարդակի հետ։ Խնդիրները ավարտվեցին 2011 թվականի ապրիլին երբ Պորտուգալիային հաստատեց ԵՄ-ի կողմից 78 միլիարդ եվրոյի ֆինանսական օգնության ստանալու որոշում, համանման Հունաստանի և Իռլանդիայի Հանրապետություններին։ Կառավարությունը, որը իշխանության էր եկել 2011 թվականի հունիսին, ստիպված եղավ բախվել տնտեսությունը խթանելու իր փորձերի հետ՝ միևնույն ժամանակ ձգտելով պահպանել իր պետական դեֆիցիտը ԵՄ միջինի ցուցանիշի մակարդակին։

Պորտուգալիայում գործում են համաշխարհային հեղինակություն ունեցող մի շարք նշանավոր առաջատար ընկերություններ, ինչպիսին է «The Navigator Company»-ին` որը հանդիսանում է թղթի միջազգային շուկայում խոշոր խաղացող, «Sonae Indústria»-ն՝ փայտի վրա հիմնված պանելների ամենամեծ արտադրողն աշխարհում, «Corticeira Amorim»-ը` խցանի արտադրության համաշխարհային առաջատարը, «Conservas Ramirez»-ը՝ պահածոների ամենահին արտադրողը, «Cimpor»-ը՝ աշխարհի 10-րդ խոշորագույն ցեմենտի արտադրողներից մեկը, «EDP Renováveis»-ը՝ հողմային էներգիայի 3-րդ խոշորագույն արտադրողն աշխարհում, «Jerónimo Martins»-ը՝ Պորտուգալիայում սպառողական ապրանքների արտադրող և մանրածախ շուկայի առաջատարը Լեհաստանում և Կոլումբիայում, «TAP Air Portugal»-ը որը բարձր է գնահատվում իր անվտանգության համար և Եվրոպան Աֆրիկայի և Լատինական Ամերիկայի (հատկապես Բրազիլիա) հետ կապող առաջատար ավիաընկերություններից մեկը։

Պորտուգալիայում կրթությունը աստիճանական արդիականացման և հարաբերական ընդլայնման մեջ է 1960-ական թվականներից՝ հասնելով ճանաչման 21-րդ դարում իր համաշխարհային ստանդարտների և միտումների համար։ Համաձայն 2015 թվականի Ուսանողների միջազգային գնահատման ծրագրի (PISA), միջին պորտուգալացի 15-ամյա ուսանողը, երբ գնահատվում է ընթերցանության, մաթեմատիկայի և գիտական գիտելիքների առումով, զգալիորեն բարձր է ՏՀԶԿ-ի միջինից։ Պորտուգալիան տունն է համարվում մի քանի համաշխարհային կարգի համալսարանների և բիզնեսի դպրոցների, որոնք նպաստել են մի շարք համաշխարհային ճանաչում ունեցող մենեջերների ստեղծմանը և գրավում են ավելի մեծ թվով օտարերկրյա ուսանողների։ Եվրամիությունում բնակչության համամասնությամբ արտագաղթի ամենաբարձր ցուցանիշն ունի Պորտուգալիան։ Ավելի քան երկու միլիոն պորտուգալացի (բնակչության 20%-ը) այժմ ապրում է երկրից դուրս։

## Պատմություն
### Պորտուգալական գաղութային կայսրություն

Պորտուգալական կայսրության ժամանակաշրջանում, որը սկսվել է 15-րդ դարում, մինչև 1974 թվականի Կարմիր մեխակների հեղափոխությունը, Պորտուգալիայի տնտեսությունը կենտրոնացած էր առևտրի և հումքի հետ կապված գործունեության մեջ իր հսկայական գաղութային ունեցվածքի շրջանակներում, հիմնականում Ասիայում (համեմունքներ, մետաքս, ներկանյութեր, ճենապակե և ադամանդներ), Աֆրիկայում (փղոսկր, փայտանյութ, նավթ, ադամանդներ և ստրուկներ) և Հարավային Ամերիկայում (շաքարեղեգ, ներկանյութեր, անտառներ և ոսկի)։ Երկիրը, որն ուներ անդրմայրցամաքային կայսրություն՝ բազմաթիվ բնական ռեսուրսներով և հսկայական չուսումնասիրված տարածքներով, աշխարհի ամենահզոր պետություններից էր։

1822 թվականին Բրազիլիայի պորտուգալական գաղութը դարձավ անկախ երկիր, սակայն մինչև 1974 թվականը Պորտուգալիան կարողացավ պահպանել Աֆրիկայում իր գաղութները/արտերկրյա տարածքները, որոնք ներառում էին Անգոլան և Մոզամբիկը, տարածքներ, որոնք տնտեսական աճի ողջամիտ տեմպեր կունենան մինչև Պորտուգալալիայի  հեռանալը 1975 թվականին։

Պորտուգալիայի և նրա անդրծովյան տարածքների տնտեսությունը մեխակների հեղափոխության նախօրեին (1974 թվականի ապրիլի 25-ի ռազմական հեղաշրջում) աճում էր եվրոպական միջինից շատ ավելի բարձր։ Ընտանիքի միջին գնողունակությունը բարձրանում էր սպառման նոր ձևերի և միտումների հետ մեկտեղ, ինչը նպաստում էր ինչպես ներդրումներին նոր կապիտալ սարքավորումների, այնպես էլ սպառողական ծախսերի՝ երկարաժամկետ և ոչ դիմացկուն սպառողական ապրանքների համար։ «Estado Novo» ռեժիմի տնտեսական քաղաքականությունը խրախուսեց և պայմաններ ստեղծեց խոշոր բիզնես կոնգլոմերատների ձևավորման համար։

Ռեժիմը վարում էր կորպորատիզմի քաղաքականություն, որի արդյունքում Պորտուգալիայի տնտեսության մեծ մասը հայտնվեց մի շարք ուժեղ կոնգլոմերատների ձեռքում, որոնցից ամենագլխավորները հայտնի էին որպես «յոթ հոյակապ»։ Պորտուգալական այս կոնգլոմերատները ունեին բիզնես մոդել, որը նման էր հարավկորեական չեբոլներին և ճապոնական կեիրեցուսներին ու զայբացուսներին։ Յոթ հոյակապներից էին այն կոնգլոմերատները, որոնք հիմնադրվել և պատկանել են Շամպալիմո, Մելլո («CUF» խումբ), Ամորիմ և Սանթոս («Jerónimo Martins» խումբ) ընտանիքներին։

«CUF» (Companhia União Fabril) խումբը պորտուգալական կոնգլոմերատներից ամենախոշորն ու դիվերսիֆիկացվածն էր։ Ինչ-որ պահի այն դարձավ Պիրենեյան թերակղզու ամենամեծ արդյունաբերական խումբը և Եվրոպայի հինգ խոշորագույններից մեկը։ Նրա հիմնական բիզնեսները ներառում էին ցեմենտ, քիմիական, նավթաքիմիական, ագրոքիմիական, տեքստիլ, գարեջուր, խմիչքներ, մետալուրգիա, ռազմածովային արդյունաբերություն, էլեկտրատեխնիկա, ապահովագրություն, բանկային, թուղթ, զբոսաշրջություն և հանքարդյունաբերություն։ Նրա հիմնական բիզնես գործունեությունը և կորպորատիվ շտաբը գտնվում է մայրցամաքային Պորտուգալիայում, բայց այն նաև ներառում էր մասնաճյուղեր, գործարաններ և մի քանի զարգացող բիզնես նախագծեր Պորտուգալիայի արտերկրյա տարածքներում, հատկապես Անգոլայում և Մոզամբիկում։

Այլ ընտանեկան միջին չափի  ընկերություններ մասնագիտացած են տեքստիլի (օրինակ՝ Կովիլյան քաղաքում և հյուսիս-արևմուտքում), կերամիկայի, ճենապակու, ապակու և բյուրեղապակու (ինչպես Ալկոբասայում, Կալդաշ դա Ռաինյաում և Մարինա Գարդիում), ինժեներական փայտի (ինչպես «SONAE»-ը Պորտույի մոտ), ձկան պահածոներ (ինչպես Ալգարվեում և հյուսիս-արևմուտքում, որը ներառում էր աշխարհում շարունակական գործող ձկան պահածոների ամենահին ընկերություններից մեկը), ձկնորսություն, սննդի և խմիչքների արտադրություն, զբոսաշրջություն (լավ հաստատված Էստորիլում/Կասկաիս/Սինտրայում՝ Պորտուգալական Ռիվիերա և զարգանում է որպես միջազգային տեսարժան վայր Ալգարվեում 1960-ական թվականներից) և գյուղատնտեսության ու ագրոբիզնեսի մեջ (օրննակ Ռիբատեժույի և Ալենտեժույի շրջակայքում, որոնք հայտնի են որպես Պորտուգալիայի հացի զամբյուղ, ինչպես նաև 1963 թվականին Հյուսիսային Պորտուգալիայում՝ Միրանդելայում հիմնադրված Կաչաո ագրոարդյունաբերական համալիրը ) ավարտեց ազգային տնտեսության համայնապատկերը 1970-ական թվականների սկզբին։ Բացի այդ, գյուղական բնակավայրերի բնակչությունը հավատարիմ էր ագրարիզմին, որը մեծ նշանակություն ուներ ընդհանուր բնակչության մեծամասնության համար, քանի որ շատ ընտանիքներ ապրում էին բացառապես գյուղատնտեսությամբ կամ իրենց աշխատավարձերի պակասորդները լրացնում էին հողագործությամբ, անասնապահությամբ և անտառային բերքատվությամբ։

Բացի այդ, 1920-ական թվականներից սկսած անդրծովյան տարածքները նույնպես ցուցաբերում էին տպավորիչ տնտեսական աճ և զարգացման տեմպեր։ Նույնիսկ Պորտուգալիայի գաղութային պատերազմի ժամանակ (1961–1974), անկախության համար պարտիզանների և ահաբեկչության դեմ հակաապստամբական պատերազմի ժամանակ, Անգոլայի և Մոզամբիկի անդրծովյան տարածքները (այն ժամանակ Պորտուգալիայի ամենամեծ գաղութային նահանգները) ունեին շարունակական տնտեսական աճի տեմպեր և իրենց տեղական տնտեսությունների մի քանի հատվածներ ծաղկում էին։ Դրանք նավթի, սուրճի, բամբակի, հնդկական հնդկահավի, կոկոսի, փայտանյութի, հանքանյութերի (ինչպես ադամանդը), մետաղների (օրինակ՝ երկաթն ու ալյումինը), բանանի, ցիտրուսի, թեյի, սիսալի, գարեջրի, ցեմենտի, ձկան և այլ ծովամթերքի միջազգային նշանավոր կենտրոններ էին, ինչպես նաև այլ ապրանքների, տավարի միս և տեքստիլի։

Արհմիություններին թույլ չտվեցին և նվազագույն աշխատավարձի քաղաքականություն չկիրառվեց։ Այնուամենայնիվ, ընդլայնվող տնտեսության համատեքստում, 1960-ական թվականներին պորտուգալիայի բնակչության համար ապահովելով ավելի լավ կենսապայմաններ, Աֆրիկայում գաղութային պատերազմների բռնկման հետևանքով հանգեցրեց զգալի սոցիալական փոփոխություններին, որոնց թվում էր ավելի ու ավելի շատ կանանց ներգրավումը աշխատաշուկայում։ Մարսելո Կաետանոն շարունակեց խթանել տնտեսական աճը և որոշ սոցիալական բարելավումներ, ինչպիսիք են ամենամսյա կենսաթոշակի տրամադրումը գյուղական աշխատողներին, ովքեր երբեք հնարավորություն չեն ունեցել վճարել սոցիալական ապահովություն։

Կայետանոյի կենսաթոշակային բարեփոխումը երեք նպատակ ուներ. սեփական կապիտալի ավելացում, հարկաբյուջետային և ակտուարային անհավասարակշռության նվազեցում և դրանով տնտեսությունում արդյունավետության բարձրացում, օրինակ՝ նվազեցնել աշխատաշուկաների աղավաղումը, կամ թույլ տալ, որ կենսաթոշակային հիմնադրամների կողմից ստեղծված խնայողությունները մեծացնել ներդրումները տնտեսությունում։

### 1974

Մեխակների հեղափոխությանը հաջորդող ժամանակաշրջանը բնութագրվում էր քաոսով և բացասական տնտեսական աճով, քանի որ արդյունաբերությունը ազգայնացվեց և զգացվեցին Պորտուգալիայի նախկին գաղութներից անջատվելու բացասական հետևանքները։ Ծանր արդյունաբերությունը կտրուկ կանգ առավ. Տնտեսության բոլոր ճյուղերը՝ արտադրություն, հանքարդյունաբերություն, քիմիական, պաշտպանություն, ֆինանսներ, գյուղատնտեսություն և ձկնաբուծություն, անկում ապրեցին։

Պորտուգալիան Արևմտյան Եվրոպայի ամենաարագ զարգացող երկրից մեկ գիշերվա ընթացքում դարձավ ամենացածր տեղում գտնվողը, ինչի հետևանքով, մի քանի տարի բացասական աճ ապրեց։ Դրան գումարվեց հմուտ աշխատողների և ձեռնարկատերերի զանգվածային արտագաղթը քաղաքական ահաբեկումների պատճառով, ինչպես նաև հազարավոր փախստականների հյուրընկալելու ծախսերը Աֆրիկայի նախկին արտասահմանյան նահանգներից՝ Պորտուգալիայի Ռետորնադոսից։

1974 թվականի Մեխակների հեղափոխության թոհուբոհից հետո Պորտուգալիայի տնտեսական հիմքը խորապես փոխվեց։ Մինչև 1973 թվականը, նախքան ձախակողմյան ռազմական հեղաշրջումը, Պորտուգալիայի տնտեսությունը զգալիորեն փոխվել էր 1961 թվականի իր դիրքից. ընդհանուր արտադրանքը (ՀՆԱ-ն գործոնային ծախսերով) իրական արտահայտությամբ աճել էր 120 տոկոսով։ Ակնհայտ է, որ նախահեղափոխական շրջանը բնութագրվել է ՀՆԱ-ի (6,9 տոկոս), արդյունաբերական արտադրության (9 տոկոս), մասնավոր սպառման (6,5 տոկոս) և համախառն հիմնական կապիտալի գոյացման (7,8 տոկոս) տարեկան աճի բարձր տեմպերով։ 1974 թվականի Մեխակների հեղափոխության ռազմական հեղաշրջումից հետո, հրաժարվելով իր չափավոր բարեփոխական և դեմոկրատական ​​դիրքորոշումից, Մովիմենտո դաս Ֆորկաս Արմանդասի ղեկավարությունը ձեռնամուխ եղավ հողերի համատարած ազգայնացմանն ու օտարմանը, որը հայտնի է որպես PREC: Լայն լիազորություններ փոխանցվեցին բանվոր դասակարգին՝ միշտ նկատի ունենալով պրոլետարիատի դիկտատուրայի հայեցակարգը։ Դրա երկարաժամկետ հետեւանքները երկար տարիներ խոչընդոտեցին Պորտուգալիայի տնտեսական աճն ու զարգացումը։

1960 թվականին Պորտուգալիայի մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն կազմում էր ԵՄ 12 երկրների միջին ցուցանիշի միայն 38 տոկոսը։ Սալազարի տնտեսական քաղաքականության ուշ տեղաշարժից հետո դեպի ավելի արտաքին, տնտեսապես ազատական ուղղություն՝ պայմանավորված տնտեսագիտության և տեխնիկա-արդյունաբերական ծագում ունեցող տեխնոկրատների նոր սերնդի ազդեցությամբ Սալազարի ժամանակաշրջանի վերջում այն ​​հասել է 48 տոկոսի, իսկ 1973 թվականին՝ հեղափոխության նախօրեին, Պորտուգալիայի մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն հասել է ԵՄ 12 երկրների միջինի 56,4 տոկոսին։ 1975 թվականին՝ հեղափոխական ցնցումների ամենապիկ տարում, Պորտուգալիայի մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն ընկավ հասնելով ԵՄ-12-ի միջին ցուցանիշի 52,3 տոկոսին։ Իրական ՀՆԱ-ի աճի կոնվերգենցիան դեպի ԵՀ միջինը տեղի է ունեցել 1985 թվականից ի վեր Պորտուգալիայի տնտեսական վերածննդի արդյունքում։ 1991 թվականին Պորտուգալիայի մեկ շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ն բարձրացել է մինչև ԵՀ միջինի 54,9%-ը, ինչը կոտորակով գերազանցում է հեղափոխական ժամանակաշրջանում ձեռք բերված ամենավատ մակարդակը։ Պորտուգալիան 1992 թվականին մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ով շրջանցեց Հունաստանին, բայց 1993 թվականին կրկին իջավ դրանից ցածր։ Այս իրավիճակը շարունակվեց մինչև 2013 թվականը, երբ Հունաստանն ավելի մեծ հարված ստացավ պարտքային ճգնաժամի տնտեսական հետևանքներից։

Պորտուգալական ապրանքների արտահանման աճի տեմպը 1959-1973 թվականներին նկատելի էր՝ տարեկան 11 տոկոս։ 1960 թվականին արտահանման հիմնական մասը բաժին էր ընկնում մի քանի ապրանքներին՝ պահածոյացված ձուկ, հում և արտադրված խցան, բամբակյա գործվածքներ և գինի։ Ի հակադրություն, 1970 թվականների սկզբին (մինչև 1974 թվականի ռազմական հեղաշրջումը) Պորտուգալիայի արտահանման ցանկը արտացոլում էր ապրանքների զգալի դիվերսիֆիկացում, ներառյալ սպառողական և կապիտալ ապրանքները։ Պորտուգալական արդյունաբերության մի քանի ճյուղեր դարձան արտահանման ուղղվածություն, և 1973 թվականին պորտուգալական արտադրված արտադրանքի ավելի քան մեկ հինգերորդն արտահանվեց։

Ծառայությունների ոլորտի մասնակցությունն աճել է 16 տոկոսային կետով՝ ՀՆԱ-ի 39 տոկոսից 1973 թվականին հասնելով 55,5 տոկոսի 1990 թվականին։ Այս աճի մեծ մասը պայմանավորված է քաղաքացիական ծառայության աշխատատեղերի աճով և դրանից բխող հանրային կառավարման ծախսերով։ Բացի այդ, 1980-ականների ընթացքում զբոսաշրջության ծառայությունները նպաստեցին ավելի կայուն և բազմաբնույթ ոլորտների անկմանը, ինչպիսիք են արտադրությունը, արտահանումը և տեխնոլոգիական/կապիտալ ինտենսիվ արդյունաբերությունը։

### ԵՄ-ին անդամակցությունը (1986 թվական)

Անդամակցությունը Եվրոպական համայնքներին, որը ձեռք է բերվել 1986 թվականին, նպաստեց կայուն տնտեսական աճին և զարգացմանը՝ հիմնականում առևտրային կապերի ավելացման և Եվրամիության (և մինչ այդ Եվրոպական համայնքների) կողմից հատկացված միջոցների ներհոսքի շնորհիվ՝ բարելավելու երկրի ենթակառուցվածքները։

Թեև արդյունքում տնտեսական աճը և պետական ​​պարտքը համեմատաբար լավ զսպվեցին, պետական ​​աշխատողների թիվը 1988 թվականի 485,368-ից 1991 թվականին ավելացավ 509,732-ի, ինչը շատ ավելի փոքր աճ էր, քան հաջորդ տարիներին։ Մինչև 2005 թվականը, որը նշանավորվեց իռացիոնալ և անկայուն հանրային զբաղվածությամբ, 1988 թվականից 1993 թվականներին, այն ժամանակվա վարչապետ Անիբալ Կավակո Սիլվայի կառավարության կառավարման տարիներին, Պորտուգալիայի տնտեսությունը արմատապես փոխվեց։ Արդյունքում, նկատվեց առևտրային ապրանքների արտադրության կտրուկ և արագ անկում և Պորտուգալիայի տնտեսության մեջ ոչ առևտրային ապրանքների հատվածի կարևորության աճ։

1993 թվականի ռեցեսիայից ի վեր տնտեսությունն աճել է միջին տարեկան 3,3 տոկոսով, որը շատ ավելի բարձր է ԵՄ միջինից, բայց շատ հետ է Պորտուգալիայի աճից մինչև 1974 թվականի ռազմական հեղաշրջումը։

Տնտեսական և արժութային միության (EMU) անդամ դառնալու համար Պորտուգալիան համաձայնեց կրճատել իր հարկաբյուջետային դեֆիցիտը և ձեռնարկել կառուցվածքային բարեփոխումներ։ EMU-ն Պորտուգալիային բերեց փոխարժեքի կայունություն, գնաճի անկում և տոկոսադրույքների անկում։ Տոկոսադրույքների անկումն իր հերթին նվազեցրեց պետական պարտքի արժեքը և օգնեց երկրին հասնել իր հարկաբյուջետային նպատակներին։

1999 թվականին Պրտուգալիայում շարունակվում էր կայուն տնտեսական աճը, տոկոսադրույքների անկումը և գործազրկության ցածր մակարդակը։ 1998 թվականին պետությունը իրավասու դարձավ անդամակցել Եվրամիության Տնտեսական և արժութային միությանը (EMU), իսկ 1999թվականի հունվարի 1-ին այն գործարկեց եվրոն տասը այլ երկրների հետ միասին։ Վիտոր Մանուել Ֆերնանդես դոս Սանտուշն այն նկարիչն է, ով ստեղծել է պորտուգալական եվրոյի մետաղադրամների ազգային կողմի երեք տարբեր նմուշներ։ Դոմ Աֆոնսո Հենրիկեսի երեք կնիքները ծառայել են որպես ոգեշնչման աղբյուր։ Պորտուգալիայի 2,4% գնաճը 1999 թվականին բավականին ցածր էր։

Տնային տնտեսությունների պարտքն արագորեն ընդլայնվեց. Եվրոպական հանձնաժողովը, ՏՀԶԿ-ն և մյուսները խորհուրդ են տվել Պորտուգալիայի կառավարությանը ավելի շատ հարկաբյուջետային զսպվածություն ցուցաբերել։ Երբ 2001 թվականին Պորտուգալիայի պետական դեֆիցիտը գերազանցեց ԵՄ-ի կողմից սահմանված ՀՆԱ-ի 3%-ի սահմանաչափը, երկիրը խոցելի էր ֆինանսական վերահսկողության սահմանափակումների կամ ԵՄ տուգանքների նկատմամբ։ Աճի ընդհանուր տեմպերը դանդաղեցին 2001 թվականի վերջին և մինչև 2002 թվականը, ինչը շատ ավելի ցավալի է դարձնում հարկաբյուջետային խնայողությունները։

Պորտուգալիան զգալի առաջընթաց է գրանցել իր կենսամակարդակը ԵՄ գործընկերների մակարդակին բարձրացնելու հարցում։ Մեկ շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ն՝ գնողունակության հավասարության հիման վրա, ԵՄ միջինի 51%-ից 1985թ.-ին հասել է 78%-ի 2002թ.-ի սկզբին։ 2005թ.-ին այն իջել է մինչև 72%-ի (միջինից ԵՄ ներկայիս 25 անդամներում, այդ թվում՝ 7-ը՝ ՀՆԱ-ով։ մեկ շնչի հաշվով ավելի ցածր, քան Պորտուգալիան), քանի որ մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն աճել է ԵՄ այլ երկրներում։ 2001 թվականի վերջին գործազրկությունը կազմել է 4,1%, ինչը ցածր է ԵՄ միջին ցուցանիշի համեմատ։

ՀՆԱ-ի 1,3% աճով Պորտուգալիան 2006 թվականին ունեցել է ՀՆԱ-ի ամենացածր աճը ողջ Եվրոպայում, ոչ միայն Եվրամիությունում։ Մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ով Սլովենիան, Մալթան և Չեխիան 2000-ականներին գերազանցել են Պորտուգալիային։ Պորտուգալիայի մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն  2010-2012 թվականներին նվազել է Սլովակիայի (Եվրոպայում) և Սեյշելյան կղզիների (Եվրոպայից դուրս) համեմատությամբ։ Ըստ 2013-ին կատարված գնահատումների, Պորտուգալիայի ՀՆԱ-ն մեկ շնչի համար համեմատելի կլինի Հունաստանի, Էստոնիայի և Լիտվայի ՀՆԱ-ի հետ՝ գումարած կամ հանած $1000 ԱՄՆ դոլար մեկ շնչի համար։ Մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն 1999 թվականին ԵՄ 25-ի միջին ցուցանիշի 80%-ից մի փոքր ավելին էր մինչև 2007թվականը։ 2007 թվականի ապրիլին «The Economist»-ը Պորտուգալիային անվանում էր «Եվրոպայի նոր հիվանդ մարդ»՝ վերջիններիս վատ տնտեսական արդյունքների համար։

2002 թվականից մինչև 2007 թվականը գործազրկության մակարդակն աճել է 65%-ով (2002 թվականին՝ 270 500 գործազուրկ, 2007 թվականին՝ 448 600 գործազուրկ քաղաքացի)։ «Standard and Poor's» վարկանիշային գործակալությունը 2009 թվականի դեկտեմբերին նվազեցրեց Պորտուգալիայի երկարաժամկետ վարկային գնահատականը «կայունից» մինչև «բացասական»՝ արտահայտելով երկրի կառուցվածքային տնտեսական թուլությունները և ցածր մրցունակությունը, որոնք կխոչընդոտեն աճին և նրա պետական ֆինանսներն ամրապնդելու կարողությանը։

Այնուամենայնիվ, խոշոր բազմազգ ընկերությունների պորտուգալական դուստր ձեռնարկությունները դասվել են աշխարհի ամենաարդյունավետ ընկերությունների շարքին, այդ թվում՝ «Siemens Portugal», «Volkswagen Autoeuropa», «Qimonda Portugal» (մինչ մայր ընկերության սնանկության դիմումը), «IKEA», «Nestlé Portugal», «Microsoft Portugal»,«Unilever/Jerónimo Martins» և «Danone Portugal»։

Պորտուգալական շատ ընկերություններ աճել և ընդլայնվել են միջազգայնորեն 1986 թվականից հետո։ Պորտուգալիայում գործող համաշխարհային ընկերություններից են «SONAE», «Amorim», «Sogrape», «EFACEC», «Portugal Telecom», «Jerónimo Martins», «Cimpor», «Unicer», «Millennium bcp», «Lactogal», «Sumol + Compal», «Delta» Սրճարաններ, «Derovo», «Critical Software», «Galp Energia», «EDP», «Grupo José de Mello», «Sovena Group», «Valouro», «Renova», «Teixeira Duarte», «Soares da Costa», «Portucel Soporcel», «Simoldes», «Iberomoldes», «Logoplaste» և «TAP Portugal»։

### Պորտուգալիայի ֆինանսական ճգնաժամը (2010–2013 թվականներ)

Պորտուգալիայի ֆինանսական ճգնաժամը խոշոր քաղաքական և տնտեսական ճգնաժամ էր, որը կապված էր եվրոպական սուվերեն պարտքի ճգնաժամի և Պորտուգալիայի համար դրա ծանր հետևանքների հետ։ Ճգնաժամը սկսեց ի հայտ գալ 2010 թվականի առաջին շաբաթներին և սկսեց մարել միայն 2013 թվականի վերջին Պորտուգալիայի տնտեսության վերականգնման սկսվելուց հետո։ Դա Պորտուգալիայի տնտեսության ամենաուժեղ անկումն էր 1970-ականներից ի վեր։

Պորտուգալական «Diário de Notícias7 առաջատար թերթի կողմից 2011 թվականի հունվարին հրապարակված զեկույցը ցույց տվեց, որ Կարմիր մեխակների հեղափոխության ժամանակ՝ 1974-2010 թվականներին, Պորտուգալիայի ժողովրդավարական կառավարությունները խրախուսում էին ծախսերի գերակատարումը և ներդրումների փուչիկները՝ պետական-մասնավոր հատվածի անհասկանալի համագործակցության միջոցով։ Արդյունքում, բազմաթիվ անարդյունավետ արտաքին խորհրդատվական կոմիտեներ և ընկերություններ ֆինանսավորվեցին, ինչը նպաստեց պետական ​​հասարակական աշխատանքների զգալի նվազմանը, բարձրագույն ղեկավարության և բարձրաստիճան սպաների բոնուսների և աշխատավարձերի ուռճացմանը։ Բացի այդ, ընդունվեց հավաքագրման քաղաքականություն, որը հանգեցրեց աշխատանքից ազատվող քաղաքացիական ծառայողների թվի ավելացմանը։

Շուրջ չորս տասնամյակ երկրի տնտեսությանը մեծապես տուժել է նաև ռիսկային վարկավան, պետական ​​պարտքի և եվրոպական կառուցվածքային և համախմբված հիմնադրամների սխալ կառավարուման արդյուքում։ Ըստ երևույթին, վարչապետ Սոկրատեսի գրասենյակը չկարողացավ կանխատեսել կամ կանխել ճգնաժամը, երբ  2005 թվականին ախտանշաններն առաջին անգամ հայտնվեցին, և հետագայում չկարողացան որևէ բան անել իրավիճակը բարելավելու համար, երբ երկիրը սնանկացման եզրին էր 2011 թվականին։ 2010 թվականին PIIGS-ի նման հապավումները լայնորեն օգտագործվում էին միջազգային պարտատոմսերի վերլուծաբանների, գիտնականների և միջազգային ֆինանսական մամուլի կողմից, երբ հղում էին անում Պորտուգալիայի, Իտալիայի, Իռլանդիայի, Հունաստանի և Իսպանիայի ոչ արդյունավետ տնտեսություններին։ Քաղաքացիական ծառայողների թիվը 509,732-ից հասել էր 727,701-ի 1991-2011 թվականներին։

Ֆինանսական ճգնաժամին մեծապես նպաստած չորս գործոններն էին.
* «Banco Português de Negócios (BPN)» ֆինանսական փլուզումը բանկի կողմից տրված հսկայական անարդյունավետ վարկերի պատճառով ադմինիստրատորներին ապօրինի շահույթ ստանալու խոստումների դիմաց, ինչպիսիք են կորպորատիվ պաշտոնները կամ նախկինում նրանց կողմից զբաղեցրած ակտիվների ձեռքբերումը։ Կառավարությունը բանկը ազգայնացրել է 2008 թվականի նոյեմբերին, և մինչև 2012 թվականը բանկի պետականացումը պետությանը արժեցել է 3,405 միլիոն եվրո, ըստ BPN-ի քննչական հանձնաժողովի։ Միայն 2010 թվականին բանկի ներդրումը հանրային հաշիվներին կազմել է 1,803 միլիոն եվրո, որը համարժեք է ՀՆԱ-ի 1,2%-ին։
* «Banco Privado Português (BPP)» սնանկացումը, որը մեծ ծախսեր առաջացրեց պետության համար։ Այս բանկը լուծարվել է «Banco de Portugal»-ի կողմից 2010 թվականի ապրիլին։ Միայն 2010 թվականին BPP-ն հարկատուների վրա արժեցել է 450 միլիոն եվրո, ներառյալ այդ տարի պետության կողմից տրված երաշխիքները։
* Պետական-մասնավոր գործընկերության (ՊՄԳ) հետ կապված հարկաբյուջետային սայթաքում. 2008-ից 2010 թվականների ընթացքում հաշիվները ցույց են տվել 560,2 միլիոն եվրոյի անկում, հիմնականում ճանապարհների զիջումների վարձավճարների արդյունքում, որոնք բյուջեն գերազանցել են 425,5 միլիոն եվրոյով։ Ճանապարհների կոնցեսիոն վարձավճարների սայթաքումն աճել է 28%-ով և կազմել 197,4 մլն եվրո 2011թվականի բյուջեից ավելի, իսկ 42,3%-ով մինչև 266,3 մլն եվրո 2010թվականին։ Պետությունը ճանապարհային զիջումների համար վճարել է ընդհանուր առմամբ 896,6 մլն եվրո վարձավճար։ Բացի այդ, զգալի անկում է նկատվել երկաթուղային և առողջապահական ոլորտներում ՊՄԳ-ներին վճարվող վարձավճարներում։
* Սվոպները, որոնք կնքվել են պետական ​​սեփականություն հանդիսացող ձեռնարկությունների կողմից, որոնց պոտենցիալ վնասները գերազանցում են 3000 միլիոն եվրոն։ 2013 թվականին Պորտուգալիայի կառավարությունը Փոփոխվող Կառավարության բյուջեում պահեց 898 միլիոն եվրո՝ այդ պայմանագրերի կարգավորման ծախսերը հոգալու համար, որպեսզի այդ ընկերությունները կարողանան կուտակված վնասները վճարել այն ֆինանսական հաստատություններին, որոնց հետ կնքել են այդ սվոպները։ Այդ աջակցության ստացող ընկերություններն են Լիսաբոնի մետրոպոլիտենը (548 միլիոն եվրո), Պորտո մետրոն (315 միլիոն եվրո), «REFER»-ը, որի ադմինիստրատորը այդ պայմանագրերի հաստատման պահին Պորտուգալիայի ֆինանսների նախկին նախարար Մարիա Լուիս Ալբուկերկեն է (20 միլիոն եվրո) և «Estradas de Portugal» (15 միլիոն եվրո)։

2011 թվականի ապրիլին Պորտուգալիան հաստատեց, որ կստանա 78 միլիարդ եվրո (115 միլիարդ դոլար, 70 միլիարդ ֆունտ) օգնություն ԱՄՀ-ից և Եվրամիությունից՝ հետևելով Հունաստանին և Իռլանդիայի Հանրապետությանը։ Գերմանացի որոշ բարձրաստիճան քաղաքական գործիչներ հրապարակայնորեն հայտարարել են, որ Հունաստանին և ԵՄ-ի հետագա օգնություն ստացողներին շտապ օգնությունը պետք է ուղեկցվի խիստ պատժամիջոցներով, ինչը հանգեցրեց սոցիալական անկարգությունների Իռլանդիայում և Հարավային Եվրոպայի այլ երկրներում, եվրոսկեպտիցիզմի աճ և Հունաստանում ծայրահեղ ձախ և ծայրահեղ աջ կուսակցությունների (օրինակ՝ «Golden Dawn» և «SYRIZA») առաջացումը, ինչպես նաև եվրոսկեպտիկ «Five Star Movement»  և «Lega Nord» Իտալիայում։

2007 թվականի մայիսին պորտուգալացիների 65%-ը հակված էր վստահել ԵՄ կառույցներին, իսկ 24%-ը հակված էր չվստահել նրանց։ Մյուս կողմից, 2012 թվականի նոյեմբերին միայն 34%-ն էր հակված նրանց վստահելու, մինչդեռ 59%-ը հակված էր չվստահել նրանց (նույնիսկ այդ դեպքում՝ ավելի քիչ ծայրահեղ, քան Հունաստանը կամ Իսպանիան, որտեղ համապատասխանաբար 81%-ը և 72%-ը հակված էին չվստահել նրանց)։ . Մասամբ ԵՄ-ի նկատմամբ այս հիասթափված վերաբերմունքի արդյունքում Պորտուգալիան սկսել է սերտ կապեր հաստատել Աֆրիկայի, Բրազիլիայի, ինչպես նաև Լատինական Ամերիկայի այլ երկրների, Չինաստանի, ԱՄՆ-ի, Շվեյցարիայի և աշխարհի այլ մասերի հետ, ինչն արտացոլվել է և՛ ներդրումների, արտաքին առևտրի և նույնիսկ արտագաղթի մեջ։

ԵՄ-ի եռամյա օգնության ծրագիրը, ներառյալ 78 միլիարդ եվրոյի աջակցության փաթեթը, ավարտվեց 2014 թվականի մայիսին։ Այն ժամանակ Պորտուգալիայի կառավարությունը վերահաստատեց իր հանձնառությունը շարունակելու իր տնտեսական բարեփոխումները՝ հայտարարելով, որ թեև փրկության ծրագիրը թույլ է տվել երկրին իր տնտեսությունը վերադարձնել ուղու վրա այն դեռ զգալի մարտահրավերների էր բախվել։

### Պորտուգալիայի տնտեսական աճի վերսկսումը (2014 թվականից մինչև հիմա)
2014 թվականը նշանավորեց Պորտուգալիայի տնտեսության վերականգնման սկիզբը։ 2014 թվականի երրորդ եռամսյակից ի վեր Պորտուգալիայի տնտեսությունը անշեղորեն ընդլայնվում է՝ ՀՆԱ-ի աճը եռամսյակային կտրվածքով կազմել է 0,4%, իսկ 2015 թվականի երկրորդ եռամսյակում գրանցվել է տարեկան 1,5%։ Տնտեսական վերականգնումն ուղեկցվել է գործազրկության մակարդակի շարունակական անկմամբ ( 2017-ի երրորդ եռամսյակում 8,5%, 2012-ի ամենաբարձր 17%-ից)։ Կառավարության բյուջեի դեֆիցիտը 2010 թվականին ՀՆԱ-ի 11,2 տոկոսից 2014 թվականին հասել է 4,8 տոկոսի։

2017 թվականի հունիսի վերջին Արժույթի միջազգային հիմնադրամը հրապարակեց թարմացված զեկույց, որը պարունակում էր որոշ դրական նորություններ, ներառյալ ավելի բարենպաստ կարճաժամկետ հեռանկարը և ներդրումների ու արտահանման աճը։ 2016 թվականի հավելուրդի պատճառով երկիրն այլևս կապված չէր ավելորդ դեֆիցիտի ընթացակարգով։ Բանկային համակարգն ավելի կայուն էր, թեև վատ վարկեր և կորպորատիվ պարտքեր դեռևս կային։ ԱՄՀ-ն առաջարկել է Պորտուգալիային աշխատել այս խնդիրների լուծման ուղղությամբ, որպեսզի կարողանա ավելի շատ մասնավոր ներդրումներ ներգրավել։ «Կայուն ուժեղ աճը, որը զուգորդվում է պետական ​​պարտքի շարունակական կրճատմամբ, կնվազեցնի բարձր պարտքից բխող խոցելիությունը, հատկապես դրամավարկային քաղաքականության թուլացման դեպքում»։

Ըստ ՏՀԶԿ-ի զեկույցի՝ 2021 թվականին Պորտուգալիայի ՀՆԱ-ն կազմել է 36,381 դոլար մեկ շնչի հաշվով։ Այն 4-րդ ամենաբարձր ցուցանիշն էր ՀՆԱ-ն էր մեկ շնչին ընկնող եվրոգոտու 19 անդամներից և 8-րդ ամենաբարձրն էր 27 անդամ ունեցող Եվրամիությունում։ Տնտեսապես անապահով նախկին կոմունիստական բլոկի մի քանի անդամներ, որոնք մինչ այդ միացել էին ԵՄ-ին որպես Արևելյան Եվրոպայի անդամներ, այս պահին մոտ կամ գերազանցում էին Պորտուգալիային մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի ցուցանիշով։  Բացի այդ, 2021 թվականին աշխատողների արտադրողականությունը (ՊՄԳ) ԵՄ միջինից իջել է 35%-ով և զբաղեցրել հինգերորդ տեղը ԵՄ 27 անդամ երկրների մեջ։ Մինչև 2022 թվականը Պորտուգալիան զբաղեցնում էր չորրորդ տեղը ԵՄ 27 անդամներից՝ աշխատանքի ամենացածր արտադրողականությամբ. միակ երկու երկրները, որոնք այդ առումով բացահայտորեն ցածր էին Պորտուգալիայից, Բուլղարիան և Հունաստանն էին։

Այս փուլում Պորտուգալիան Եվրամիության բյուջեի զուտ շահառուն է այն պահից, երբ 1986 թվականին միացավ միությանը, որն այն ժամանակ հայտնի էր որպես Եվրոպական Տնտեսական Համագործակցություն։

## Տվյալներ
**ՀՆԱ-ի աճ %**

**Մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ (ԱՄՆ դոլար PPP-ով)**

Հետևյալ աղյուսակը ցույց է տալիս 1980-2023 թվականների հիմնական տնտեսական ցուցանիշները (ԱՄՀ-ի աշխատակազմի գնահատականներով՝ 2024-2029 թվականներին՝ շեղատառերով)։ 5%-ից ցածր գնաճը նշված է կանաչ  գույնով։

## Պետական ոլորտ
### Պետական ծախսերն ըստ գործառույթների
Ըստ «Eurostat»-ի 2011 թվականին, Կառավարության գլխավոր ծախսերն ըստ հիմնական գործառույթների՝ որպես ընդհանուր ծախսերի տոկոս, հետևյալն էին (Եվրոգոտու և ԵՄ միջին ցուցանիշների համեմատ).

Ըստ «Eurostat»-ի 2011 թվականին, կառավարության գլխավոր երեք հիմնական գործառույթների ծախսերը՝ որպես ՀՆԱ-ի տոկոս, եղել են հետևյալը (Եվրոգոտու և ԵՄ միջին ցուցանիշների համեմատ).

Այս թվերը ցույց են տալիս, որ 2011 թվականին Պորտուգալիան գերծախսեր չի կատարել սոցիալական ռիսկերի ծածկույթի վրա (սոցիալական պաշտպանություն և առողջություն), և կրթության վրա ծախսվող փոքր-ինչ ավելի բարձր ծախսերը կարող են պայմանավորված լինել պորտուգալացի և եվրոպացի գործընկերների միջև միջին որակավորումների ճեղքվածքով, որն ի վերջո փորձ է արվել փակել։ Դպրոցը թողնելու մակարդակը 2000 թվականի 43,6%-ից նվազել է մինչև 23,2% 2011 թվականին, որը դեռևս երրորդ ամենաբարձրն է ԵՄ-ում (միջինը նույն տարում կազմել է 13,5%)։ Այդ նպատակին հասնելու ուղղությամբ որոշակի զգալի առաջընթաց է գրանցվել։

Գործառույթները, որտեղ, հավանաբար, եղել են գերծախսեր, եղել են «ընդհանուր հանրային ծառայությունները», մասնավորապես՝ կապված աշխատողների փոխհատուցումների, «օրենսդիր և գործադիր մարմինների, ֆինանսական և հարկաբյուջետային և արտաքին գործերի» միջանկյալ և վերջնական սպառումների հետ, որոշ ենթագործառույթներ «Տնտեսական գործեր» կետը, քանի որ կային շատ ինտենսիվ հասարակական աշխատանքներ, հատկապես կենտրոնացած նոր մայրուղիների վրա, որոնք բարձր մուլտիպլիկատիվ ազդեցություն չունեցան։ Հարկ է նշել նաև «հասարակական կարգ և անվտանգություն» և «պաշտպանություն» կետը, որտեղ աշխատողներին տրվող փոխհատուցումները և միջանկյալ և վերջնական սպառումները բավականին բարձր են ԵՄ միջինից։ Թվում է, թե այդ գործառույթների վրա գերծախս է եղել, քանի որ Պորտուգալիան միայն շատ դիսկրետ դեր է ունեցել միջազգային հակամարտություններում, և հանցագործության մակարդակը նույնպես բավականին չափավոր է։ Մեծ վիճաբանություն եղավ երկու սուզանավերի գնման շուրջ, որոնց կարիքը կասկածի տակ էր դրվել։ Նաև «Ամբուլատոր ծառայություններ» ենթաբաժնում «առողջություն» գործառույթին պատկանող ծախսերը շատ բարձր են եղել ԵՄ միջինի համեմատ՝ ի տարբերություն ստացիոնար «հիվանդանոցային ծառայությունների», որտեղ ծախսերը շատ ցածր են եղել 2011 թվականին։ Շատ տեղին է նաև բացատրել դեֆիցիտի վերահսկման դժվարությունները, եթե հաշվի առնենք պետության կողմից կնքված վարկերին վերաբերող տոկոսների վճարումները։ Մինչև 2010 թվականը կայուն լինելով ՀՆԱ-ի 3,0%-ի սահմաններում, 2011 թվականին դրանք ցատկեցին մինչև 4,2%։

### Պորտուգալիայում պետական աշխատողների թվի էվոլյուցիան (1968–2023 թվականներ)

 Բոլոր տվյալները վերաբերում են համապատասխան տարվա դեկտեմբերի 31-ին, բացառությամբ 1996 թվականի (որը վերաբերում է հոկտեմբերի 1-ին)։
 1986, 1988 և 1991 թվականների տվյալները ստացվել են ներքին հետազոտությունների գնահատականներով և բացառել են Ազորյան և Մադեյրա կղզիների ռազմական և ռազմականացված անձնակազմին և պետական ծառայողներին։
 2010 թվականի տվյալները 2010 թվականի հոկտեմբերին 2011 թվականի պետական բյուջեի նախահաշիվն են։

2019 թվականին զբաղվածության 13,7%-ը՝ որպես աշխատուժի տոկոս, աշխատել է Գլխավոր կառավարությունում՝ ի տարբերություն ՏՀԶԿ-ի միջին 17,9%-ի։

## Տարածաշրջանային տնտեսություն
2022 թվականի ՀՆԱ և մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն Պորտուգալիայի NUTS II շրջաններում՝ համաձայն Վիճակագրության ազգային ինստիտուտի (INE) տվյալների․

## Զբաղվածություն և աշխատավարձ
2022 թվականի առաջին եռամսյակում գործազրկության մակարդակը կազմել է 5,9%։

Գործազրկության մակարդակը շարունակաբար նվազում է 2013 թվականի վերջից, ինչը վկայում է գործազուրկների թվի աճի միտումի հակադարձման մասին, որը նկատվում է 2000-ականներից սկսած։ Այս բացասական միտումի վրա ազդել է 2007–2008 թվականների ֆինանսական ճգնաժամը, որն առաջացրել է գործազրկության մակարդակի աճ՝ 2013 թվականի սկզբին հասնելով ռեկորդային 17,7%-ի։

Գործազրկության նվազումը կապված է 2014 թվականի երրորդ եռամսյակից գրանցված Պորտուգալիայի տնտեսության ընդլայնման հետ (2011, 2012 և 2013 թվականներին կրճատվելուց հետո), իսկ 2015 թվականի երկրորդ եռամսյակում գրանցվել է ՀՆԱ-ի տարեկան 1,5% աճ։ Գործազրկության նվազման վրա դրական ազդեցություն է ունեցել նաև այլ երկրներ աշխատանքի արտագաղթած մարդկանց թիվը, ինչը տեղի է ունեցել հատկապես 2013թ.-ին, երբ տարվա առաջին 9 ամիսներին աշխատուժը կրճատվել է 1,6%-ով։ Նվազման վրա ազդել են նաև այլ գործոններ, ինչպիսիք են Պորտուգալիայի վիճակագրության կողմից կիրառվող մեթոդաբանությունը (օրինակ՝ պրակտիկա կամ մասնագիտական վերապատրաստում անցնող մարդիկ գործազուրկ չեն համարվում), աշխատատեղերի նախկին ծանր կորուստը, զբոսաշրջության աճը և գյուղատնտեսության աշխուժացումը (ոլորտ, որտեղ ստեղծվել են բազմաթիվ աշխատատեղեր)։

Չնայած զարգացած և բարձր եկամուտ ունեցող երկիր լինելուն՝ Պորտուգալիան Արևմտյան Եվրոպայում ամենացածր ՀՆԱ-ն ունի մեկ շնչի հաշվով և, ըստ Եվրոստատի տվյալների, 2018 թվականին Եվրամիության անդամ 27 երկրների շարքում 9-րդն է գնողունակության առումով։

Լիսաբոնի տնտեսագիտության և կառավարման դպրոցի (ISEG) կողմից հրապարակված հետազոտական հետազոտության հեղինակներից մեկը՝ Մարիա դա Կոնսեյսաո Սերդեյրան, պարզաբանել է, որ, ի տարբերություն Հյուսիսային Եվրոպայում կամ Հյուսիսային Ամերիկայում տեղի ունեցողի, «ընդհանուր ձևով չկա աշխատանքի բարձր ինտենսիվություն կամ մեծ հոգեբանական ճնշում» Պորտուգալիայի սովորական սովորական աշխատողների մեծամասնության համար։ Այնուամենայնիվ, ավելի քիչ ճնշումը չի նշանակում ավելի լավ կատարում։ Եվրոպական աշխատուժի վերջին հետազոտությունը, որը հրապարակվել է 2007 թվականին և հիմք է հանդիսացել 2009 թվականի ուսումնասիրության համար, ցույց է տվել, որ Պորտուգալիան հինգերորդ ամենացածր եվրոպական երկիրն է աշխատանքի որակի առումով։ Հարվարդի բիզնես դպրոցի ուսումնասիրությունը, որին մասնակցել են ԵՄ անդամ 9 երկրներ, նաև ցույց է տվել, որ Պորտուգալիան երկրորդ վատագույն երկիրն է աշխարհում կառավարման մեջ։

2013 թվականի առաջին եռամսյակը Պորտուգալիայում գրանցեց գործազրկության մակարդակի նոր ռեկորդ, քանի որ այն հասավ 17,8 տոկոսի՝ նախորդ եռամսյակի 16,9 տոկոսի դիմաց, իսկ կառավարությունը կանխատեսում էր 18,5 տոկոս գործազրկության մակարդակ 2014 թվականին։

2011 թվականից ի վեր, այն տարվանից, երբ «Եռյակը» ժամանեց Պորտուգալիա՝ կիրառելու փրկության ծրագիրը, շուրջ 300,000-360,000 մարդ լքել է երկիրը, որոնցից շատերը որակավորված երիտասարդներ էին։

2014 թվականին գործազրկությունը կազմել է 13,9%։ Ստեղծվել է մոտ 70,000 աշխատատեղ, և 59,000 մարդ դարձել է աշխատանքի համար անհասանելի՝ երկարաժամկետ գործազրկության կամ արտագաղթի պատճառով։ Կես դրույքով աշխատողների թիվը, ովքեր համարվում են թերզբաղված և, հետևաբար, կցանկանային օրական ավելի շատ ժամ աշխատել, կազմում է 251,700, մինչդեռ 240,300-ը ներկայումս ոչ ակտիվ են (չեն աշխատում կամ չեն սովորում)։ Պորտուգալիայի Կենտրոնական բանկը հայտնել էր, որ ստեղծված աշխատատեղերի մեկ երրորդը IEFP հանրային ինստիտուտում պրակտիկայի է։

### Աշխատավարձեր
Պորտուգալիայում նվազագույն ամսական աշխատավարձը կազմում է 820 եվրո (2024 թվականի հունվարի 1-ից)՝ նախկին 760 եվրոյի փոխարեն։ Այս նվազագույն աշխատավարձը սահմանվել է 2021 թվականի հունվարին՝ նախկինում բարձրանալով 2018 թվականի 580 եվրոյից։ Նվազագույն աշխատավարձը աճում է 2015 թվականից, երբ այն կազմում էր 505 եվրո։ Միջին համախառն աշխատավարձը կազմում է 1670 եվրո (1846 ԱՄՆ դոլար, գրեթե նույնն է, ինչ Լեհաստանն ու Էստոնիան), իսկ միջին զուտ աշխատավարձը 1148 եվրո է (1269 ԱՄՆ դոլար)։ Բոլոր աշխատավարձերը վճարվում են տարեկան 14 անգամ, տասներկու ամսական աշխատավարձի վճարում գումարած մեկ ամսվա վարձատրությունը Սուրբ Ծննդյան բոնուսի տեսքով և մեկ ամիս արձակուրդային բոնուսի տեսքով։

Պորտուգալիայի նվազագույն աշխատավարձը, համաձայն Աշխատանքային օրենսգրքի 273-րդ հոդվածի, սահմանվում է Սոցիալական հաշտեցման մշտական ​​հանձնաժողովում երկխոսությունից և բանակցություններից հետո, որը բաղկացած է կառավարությունից, Գործատուների Համադաշնությունից և Արհմիությունների Համադաշնությունից։

### Շրջանավարտների գործազրկություն
2008 թվականին դիպլոմ ունեցողների մոտ 8%-ը գործազուրկ էր, իսկ շատ ավելի մեծ մասը՝ թերզբաղված։ Սա ուղղակիորեն կապված էր աշխատունակության ընդհանուր բացակայության և աշխատավայրի համար ուսանողի թերպատրաստվածության հետ, որը երևում էր մի շարք ոլորտների բազմաթիվ դասընթացների մեջ, որոնք առաջարկվում էին որոշ բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների կամ գերատեսչությունների կողմից։ Բոլոնիայի գործընթացի և կրթական այլ բարեփոխումների իրականացումը, ինչպես օրինակ՝ 2005 թվականից հետո մի շարք դասընթացների, ամբիոնների, քոլեջների և մասնավոր համալսարանների պարտադիր փակումը ակադեմիական խստության և դասավանդման ցածր չափանիշների պատճառով, բոլորովին նոր մոտեցում էր խնդիրը լուծելու համար։

2007 թվականին որոշ խոշոր մասնավոր բուհեր հետաքննվեցին պետական գերատեսչությունների կողմից, և երկուսն անմիջապես փակվեցին։ Բացի այդ, հանրային համակարգի մի շարք աստիճաններ նույնպես դադարեցվեցին որակի բացակայության, պոտենցիալ ուսանողների ցածր պահանջարկի կամ պոտենցիալ գործատուների կողմից այս ոլորտներում սակավ հետաքրքրության պատճառով։ Միջնակարգ և հետմիջնակարգ ոչ բարձրագույն կրթությունը (միջին կրթություն-ensino médio), որը բաղկացած է տեխնիկական և մասնագիտական կրթությունից, վերամշակվել է 2007 թվականից XVII սահմանադրական  կառավարության(վարչապետ Խոսե Սոկրատեսի գլխավորած) կառավարական քաղաքականության միջոցով։

2014 թվականի մարտի դրությամբ շրջանավարտների գործազրկության մակարդակը (15-ից մինչև 24 տարեկան) կազմում էր ավելի քան 35,4%, ինչը 2014 թվականի հունվար և փետրվար ամիսների համեմատությամբ աճել էր։ Պորտուգալացի երիտասարդության 57%-ը ծրագրում էր արտագաղթել այլ երկրներ՝ տնտեսության փխրուն վիճակի պատճառով։

### Աղքատության կանխարգելում
**Պատմություն**

Աղքատությունն ու անհավասարությունը զգալի սոցիալական խնդիրներ են, որոնց Պորտուգալիան փորձել է լուծել սոցիալական քաղաքականության տարբեր միջոցառումների միջոցով։ Եվրոպական տնտեսական ճգնաժամը մեծացրել է Պորտուգալիայում աղքատության շեմից ցածր տնային տնտեսությունների թիվը, որոնցից ամենաշատը տուժել են երիտասարդությունը՝ գործազրկության բարձր մակարդակի պատճառով։ Ներկայիս տնտեսական ճգնաժամը, որը տիրում է ամբողջ աշխարհում, եկամուտների անհավասարության հիմնական պատճառն է, ինչը հանգեցնում է տնտեսության շուկայի վատ պահանջարկի և Պորտուգալիայի տնտեսական աճի նվազմանը։ Նվազագույն աշխատավարձի քաղաքականությունը ուղղված է Պորտուգալիայում աղքատության և եկամուտների անհավասարության նվազեցմանը, ինչը կբարձրացնի պահանջարկը և երկարաժամկետ հեռանկարում կբերի տնտեսական կայունության։ 2014-ին Պորտուգալիան չորս տարվա սառեցումից հետո բարձրացրեց նվազագույն աշխատավարձը 4%-ով։ Նվազագույն աշխատավարձի քաղաքականությունը, որը եղավ բանվորական կազմակերպությունների և գործատուների հետ բանակցություններից հետո, հնարավոր եղավ միայն տնտեսության էական առողջացումից հետո և կբարձրացնի տնտեսության կայունությունը՝ նպատակ ունենալով նվազեցնել աղքատությունը։

**Հարկեր և փոխանցումների վճարումներ Պորտուգալիայում**

Պորտուգալիան օգտագործում է հարկերը և տրանսֆերտային վճարումները՝ երկրում բարձր եկամուտ ունեցողների և ցածր եկամուտ ունեցողների միջև հավասարությունը բարձրացնելու համար։ Պորտուգալիայում եկամտահարկի զգալի առաջադեմ բնութագրեր կան։ Կառավարության հարկային քաղաքականությունը երաշխավորում է, որ բարձր եկամուտ ունեցողները կվճարեն ավելի բարձր հարկերի՝ համեմատած ցածր եկամուտ ունեցողների հետ, ինչը թույլ է տվել ցածր եկամուտ ունեցողներին խթանել ապրանքների և ծառայությունների պահանջարկը երկրի տնտեսությունում։ Բարձր եկամուտ ունեցողները վճարում են մոտ երեք անգամ ցածր եկամուտ ունեցողների վճարած գումարից։ Այս մոտեցումը նշանակալի է եղել եկամուտների անհավասարությունը վերաբաշխման միջոցով նվազեցնելու համար։

**Պորտուգալական Երաշխավորված նվազագույն եկամուտ**

Հունիսի 29-ի թիվ 19-Ա/96 ակտը ստեղծեց քաղաքական միջոց GMI անունով. Երաշխավորված նվազագույն եկամուտ։ Տասը տարվա այս ապացուցված մոտեցումը նվազագույն եկամուտ է ապահովում, որն ապահովում է ֆինանսական կայունություն Պորտուգալիայի քաղաքացիներին։ GMI-ն դիտվում է որպես պորտուգալացի ժողովրդի իրավունք և անկախ է շուկայական ազդեցություններից։ GMI ծրագիրը նպատակ ունի 18 տարեկանից բարձր ցածր եկամուտ ունեցող անձանց տրամադրել սոցիալական և տնտեսական ինքնավարություն՝ խրախուսելու նրանց մասնակցել երկրի տնտեսական աճին։ 2001թվականի զեկույցները ցույց են տալիս, որ նախկինում GMI-ից օգտվելու համար հաստատվածների 32 տոկոսը դադարեցվել է նվազագույն շեմից բարձր եկամուտ ստանալուց հետո։ Այս զեկույցը ցույց է տալիս GMI քաղաքականության միջոցառումները որպես արդյունավետ Պորտուգալիայում աղքատության վերացման և եկամուտների հավասարության բարձրացման համար։

## Տնտեսությունն ըստ ոլորտների

Երրորդական հատվածը ներկայումս Պորտուգալիայի տնտեսության ամենակարևոր բաղադրիչն է, որը ներկայացնում է համախառն ավելացված արժեքի 75,8%-ը և աշխատավոր բնակչության 68,1%-ը։ Նրան հաջորդում է արդյունաբերության ոլորտը, որը կազմում է համախառն ավելացված արժեքի 21,9%-ը՝ ապահովելով աշխատատեղերի 24,5%-ը։ Ձկնորսությունն ու գյուղատնտեսությունը, որոնք կազմում էին 1960 թվականին տնտեսության 25%-ը, կտրուկ անկում են ապրել և այժմ կազմում են համախառն ավելացված արժեքի միայն 2,4%-ը, մինչդեռ աշխատում է աշխատունակ բնակչության 7,5%-ը։

### Բնական պաշարներ
Անտառները Պորտուգալիայի հիմնական բնական ռեսուրսն են և զբաղեցնում են երկրի տարածքի մոտ 34%-ը։ Ամենակարևոր անտառային ռեսուրսներն են սոճիները (13500 կմ2), խցանե կաղնին (6800 կմ2), կաղնիները (5340 կմ2) և էվկալիպտները (2430 կմ2)։ Խցանափայտը հիմնական արտադրությունն է. Պորտուգալիան արտադրում է աշխարհի խցանափայտի կեսը։ Հանքարդյունաբերության նշանակալի ռեսուրսներից են լիթիումը, վոլֆրամը, անագը և ուրանը։

### Գյուղատնտեսություն

Մի քանի տարվա անկումից հետո Պորտուգալիայում գյուղատնտեսությունը անսպասելի վերածնունդ ապրեց՝ ակամա առաջացած Պորտուգալիայի պարտքային ճգնաժամով, երբ մի շարք բարձր որակավորում ունեցող մասնագետներ կորցրին իրենց աշխատանքը երրորդական ոլորտում և որոշեցին շարունակել գյուղատնտեսական բիզնեսի զարգացումը, չնայած այդ ոլորտում քիչ կամ ընդհանրապես բացակայող փորձին։

Չնայած ներկայումս այն ներկայացնում է տնտեսության միայն փոքր տոկոսը, մայրցամաքային Պորտուգալիայի զգալի մասը նվիրված է գյուղատնտեսությանը։ Հարավը զարգացրել է հացահատիկային և ձիթապտղի ծառերի լայնածավալ մոնոմշակույթ և խաղողի այգիների Դուրո հովիտը։ Ձիթապտղի ծառեր (4000 կմ² ; 1545 քառակուսի մղոն), խաղողի այգիներ (3750 կմ²; 1450 քառակուսի մղոն), ցորեն (3000 կմ²; 1160 քառակուսի մղոն) և եգիպտացորեն (2680 կմ² քառակուսի մղոն) արտադրվում են հսկայական տարածքներում։ Պորտուգալական գինին և ձիթապտղի յուղը հատկապես բարձր են գնահատվում ազգային սպառողների կողմից իրենց որակի համար, հետևաբար արտաքին մրցակցությունը (նույնիսկ շատ ավելի ցածր գներով) քիչ ազդեցություն է ունեցել սպառողների պահանջարկի վրա։

Պորտուգալիան ավանդական գինի արտադրող է և իր գինիներն արտահանում է արևմտյան քաղաքակրթության սկզբից։ Գինու արտահանման առաջատարը «Port», «Vinho Verde» և «Madeira» գինիներն են։ Պորտուգալիան նաև արտադրում է որակյալ մրգեր, մասնավորապես՝ նարինջ Ալգարվեից, կեռաս (մեծ արտադրություն Կովա դա Բեյրայում և Ալտո Ալենտեխոյում), պերա Ռոչա (տանձի տեսակ) Օեստե շրջանից և խնձոր Ալկոբաչայից (maçã de Alcobaça): Վերջին շրջանում զգալի աճ է նկատվել այնպիսի նիշային մշակաբույսերի արտադրության մեջ, ինչպիսիք են հապալասը և ազնվամորին, հիմնականում արտահանման նպատակով։ Արտահանվող այլ ապրանքներ ներառում են այգեգործության և ծաղկաբուծության արտադրանք, ճակնդեղի շաքար, արևածաղկի ձեթ, խցան և ծխախոտ։

### Ձկնորսություն

Պորտուգալական ձկնորսական արդյունաբերությունը բավականին մեծ է և բազմազան։ Ձկնորսական նավերը, որոնք դասակարգվում են ըստ տարածքի, որտեղ նրանք գործում են, կարելի է բաժանել տեղական ձկնորսական նավերի, առափնյա ձկնորսական նավերի և միջքաղաքային ձկնորսական նավերի։ Տեղական նավատորմը հիմնականում բաղկացած է փոքր ավանդական նավերից (5 համախառն տոննաժից պակաս), որոնք կազմում են 2004 թվականին ընդհանուր ձկնորսական նավատորմի 87%-ը և կազմում ընդհանուր տոննաժի 8%-ը։ Այս նավերը սովորաբար հագեցված են ձկնորսության մեկից ավելի մեթոդներ օգտագործելու համար, ինչպիսիք են կեռիկները, ցանցերը և թակարդները, և կազմում են նավատորմի այսպես կոչված բազմավալենտ հատվածը։

Նրանց ֆիզիկական արդյունքը ցածր է, բայց եկամտի ողջամիտ մակարդակը ձեռք է բերվում նրանց կողմից որսած տեսակների բարձր առևտրային արժեքի շնորհիվ՝ ութոտնուկ, սև ցախաձուկ, թրթուր, թուխ, հակ և ձկնորսաձուկ։ Քսակով ձկնորսությունը նույնպես տեղական նավատորմի մաս է կազմում և մայրցամաքում ունի միայն մեկ թիրախ տեսակ՝ սարդինան։ Այս ձկնորսությունը կազմում է ընդհանուր վայրէջքների 37%-ը։ Պորտուգալիայի բացառիկ տնտեսական գոտին ունի 1,727,408 կմ2 տարածք՝ լինելով ԵՄ-ում 3-րդը և աշխարհում 20-րդը։

Ափամերձ ձկնորսական նավատորմը կազմում էր նավերի միայն 13%-ը, սակայն ուներ ամենամեծ GT -ն (93%)։ Այս նավերը գործում են ափից հեռու և նույնիսկ Պորտուգալիայի բացառիկ տնտեսական գոտուց դուրս գտնվող տարածքներում։ Ափամերձ ձկնորսական նավատորմը ներկայացված է բազմաֆունկցիոնալ, քսակային և տրալ ձկնորսական նավերով։ Թրայլերը գործում են միայն մայրցամաքային դարակում և որսում են հատակում ապրող այնպիսի տեսակներ, ինչպիսիք են ձիու սկումբրիան, կապույտ ծաղիկը, ութոտնուկը և խեցգետնակերպերը։

Խեցգետնակերպ թրթալով ձկնորսությունը թիրախավորում է նորվեգական օմարը, կարմիր ծովախեցգետինը և խորջրյա վարդի ծովախեցգետինը։ 2004 թվականին Պորտուգալիայում որսած ամենակարևոր ձկնատեսակներն են սարդինան, սկումբրիան և ձիասկումբրիան, որոնք կազմում են ընդհանուր որսի 37%, 9% և 8% ըստ քաշի և  ընդհանուր արժեքի համապատասխանաբար 13%, 1% և 8%։ Փափկամարմինները կազմում էին ընդհանուր որսի միայն 12%-ը քաշով, բայց ընդհանուր արժեքով 22%-ը։ Խեցգետնակերպերը կազմում էին ընդհանուր որսի 0,6%-ը՝ ըստ քաշի և 5%-ը՝ ըստ արժեքի։

### Արդյունաբերություն

Պորտուգալական արդյունաբերությունը բարձր զարգացում ունեցավ, հատկապես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, գագաթնակետին հասնելով 1974 թվականին, երբ այն ներկայացնում էր Պորտուգալիայի ՀՆԱ-ի գրեթե 35%-ը և հասավ դիվերսիֆիկացիայի բարձր աստիճանի։

Ներկայումս Պորտուգալիայի հիմնական արդյունաբերությունը ներառում է՝ մեքենաշինություն, էլեկտրատեխնիկա և էլեկտրոնիկա, ավտոմոբիլաշինություն և նավաշինություն, ներարկման համաձուլվածքներ, պլաստմասսա և կերամիկա, տեքստիլ, կոշկեղեն և կաշվե արտադրություն, նավթի վերամշակում, նավթաքիմիական և ցեմենտի, խմիչքների և սննդի վերամշակում, ինչպես նաև կահույքի արդյունաբերություն, ցելյուլոզայի և թղթի, փայտի և խցանափայտի արդյունաբերություն։

Ավտոմոբիլային և այլ մեխանիկական արդյունաբերությունները, ինչպիսիք են հեծանիվների արդյունաբերությունը, հիմնականում տեղակայված են Սեթուբալում, Պորտոյում, Լիսաբոնում, Ավեյրոյում, Բրագայում և Մանգուալդայում և շրջակայքում։ Կոիմբրան և Օերիասն ունեն աճող տեխնոլոգիական արդյունաբերություններ, ներառյալ դեղագործական և իրականցնում են ծրագրային ապահովում։ Սինեսն ունի երկրի ամենամեծ նավթավերամշակման գործարանը և հանդիսանում է նավթաքիմիական խոշոր կենտրոն, ինչպես նաև Պորտուգալիայի ամենաբանուկ նավահանգիստը։ Մայան երկրի ամենամեծ արդյունաբերական պարկերից մեկն է, ներառյալ հայտնի փայտանյութի և սննդի վերամշակման արդյունաբերությունը։ Ֆիգեյրա դա Ֆոշը և Սետուբալը ցելյուլոզայի և թղթի արդյունաբերության հիմնական կենտրոններն են։ Մարինհա Գրանդեն Պորտուգալիայի ամենահայտնի ապակու արտադրության կենտրոնն է։ Լեիրիան, Օլիվերիա դե Ազեմեիսը, Վալի դի Կամբրան և Վիզեուն հանդիսանում են կարևոր թեթև արդյունաբերության, ներառյալ ներարկման ձուլման և պլաստիկի արտադրությունը։ Վիանա դու Կաշտելուն և Սետուբալը նավաշինության և նավերի վերանորոգման կենտրոններ են։

Ժամանակակից ոչ ավանդական տեխնոլոգիաների վրա հիմնված արդյունաբերություններ, ինչպիսիք են օդատիեզերական, կենսատեխնոլոգիան և տեղեկատվական տեխնոլոգիաները, մշակվել են երկրի մի քանի վայրերում։ Ալվերկան, Կովիլյան, Էվորան և Պոնտե դե Սորը պորտուգալական օդատիեզերական արդյունաբերության հիմնական կենտրոններն են, որը ղեկավարվում է բրազիլական «Embraer»-ի տեղական մասնաճյուղի և «OGMA»-ի կողմից։ 21-րդ դարի սկզբից ի վեր կենսատեխնոլոգիայի և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների բազմաթիվ խոշոր արդյունաբերություններ հիմնվել և կենտրոնացել են Լիսաբոնի, Պորտոյի, Բրագայի, Կոիմբրա և Ավեյրո քաղաքի մետրոպոլիայի տարածքներում։

### Էներգիա

1990-ականների վերջից, երբ Պորտուգալիայում հողմաէներգետիկան գործնականում բացակայում էր, երկիրը դարձել է վերականգնվող էներգիայի այս տեսակի 6-րդ արտադրողը։ Ավանդական Հիդրոէլեկտրական էներգիայի հետ մեկտեղ, պորտուգալական ընկերությունները, այդ թվում՝ երկրի ամենամեծը՝ «EDP»-ն, և կառավարության աջակցությամբ, այդուհետև մեծ ներդրումներ են կատարել վերականգնվող էներգիայի նոր տեսակների մեջ։ 2010 թվականին Պորտուգալիայում արտադրվող էներգիայի 52%-ը վերականգնվող էր։

2013 թվականին արտադրված էներգիայի 61,7%-ը վերականգնվող է, այդ թվում՝ 30,4%-ը հիդրոէլեկտրակայաններից, 24,1%-ը՝ քամուց, 5,2%-ը՝ կենսազանգվածից, 0,9%-ը՝ արևային էներգիայից և 1,1%-ը՝ վերականգնվող էներգիայի այլ աղբյուրներից, մասնավորապես՝ Ազորյան կղզիներում երկրաջերմային էներգիայից։ Այս էներգետիկ ռազմավարության շնորհիվ 2013թվականի ընթացքում Պորտուգալիան նվազեցրեց իր ներկրվող էներգիան ընդամենը 5%-ի։ Հանածո վառելիքները շարունակում են մնալ 38,3%-ի կամ արտադրվող էներգիայի աղբյուրը, սակայն միտումը նվազում է։ 2013 թվականին մաքուր էներգիայի արտադրության աճը օգնեց խնայել 806 միլիոն եվրո հանածո վառելիքի ներմուծման և CO2 արտանետումների լիցենզիաների մեջ։

2016 թվականի մայիսին Պորտուգալիան դարձավ աշխարհում երկրորդ երկիրը, որը չորս օր անընդմեջ կարողացավ ամբողջությամբ լրացնել էներգիայի սպառումը միայն վերականգնվող էներգիայով։

1970-ականներին երկիրը հրաժարվեց ատոմակայաններ տեղադրելու ծրագրից և որոշեց ներդրումներ չանել ատոմային էներգիայի մեջ, ուստի Պորտուգալիայում այդպիսի կայաններ չկան։

### Ծառայություններ

Երրորդային հատվածն աճել է՝ արտադրելով ՀՆԱ-ի 74,4%-ը և աշխատատեղեր ապահովելով աշխատող բնակչության 65,9%-ին։ Առավել զգալի աճի տեմպերը գրանցվում են առևտրի ոլորտում՝ պայմանավորված բաշխման, տրանսպորտի և հեռահաղորդակցության ժամանակակից միջոցների ներդրմամբ։ Ֆինանսական երրորդ կարգի ընկերությունները շահել են մասնավորեցումից՝ շահելով նաև արդյունավետության առումով։

Պորտուգալիայում զբոսաշրջությունը զգալիորեն զարգացել է՝ 2017 թվականին ստեղծելով ՀՆԱ-ի 17,3%-ը, իսկ 2018 թվականին կանխատեսվում է հասնել ՀՆԱ-ի 20,5%-ի։ 2017 թվականին օտարերկրյա զբոսաշրջիկների թիվն աճել է 12%-ով՝ հասնելով 12,7 միլիոնի։ Ներքին զբոսաշրջիկների հետ միասին ընդհանուրը կազմում է մոտ 21 մլն։

Ծառայությունների ոլորտի որոշ խոշոր պորտուգալական ընկերություններ պարտավորվել են միջազգայնացնել իրենց ծառայությունները, օրինակ՝ «Jerónimo Martins» մանրածախ առևտուրը, որը տիրապետում է Լեհաստանի ամենամեծ սուպերմարկետների ցանցին և ներդրումներ է կատարում Կոլումբիայում։ Արժե ուշադրություն դարձնել նաև «TAP Portugal»-ին, մի ընկերություն, որը հաճախ օգտագործվում է տարանցիկ ուղևորների կողմից, որոնք ճանապարհորդում են Եվրոպայի, Աֆրիկայի և Լատինական Ամերիկայի (հիմնականում Բրազիլիա) միջև, և հատկապես նշանավորվում է իր անվտանգության ցուցանիշներով։

### Ընկերություններ
2022 թվականին Պորտուգալիայում գրանցված ամենաշատ ընկերություններ ունեցող ոլորտը Ծառայություններն է՝ 224,004 ընկերություններով, որին հաջորդում են մանրածախ առևտուրը և ֆինանսները, ապահովագրությունը և անշարժ գույքը՝ համապատասխանաբար 99,596 և 66,581 ընկերություններով։

## Ֆինանսական շուկա

Պորտուգալիայի ֆինանսական շուկայում խոշոր ֆոնդային բորսան «Euronext Lisbon»-ն է, որը «Euronext»-ի՝ համաեվրոպական ֆոնդային բորսաների խոշոր խմբի մի մասն է։ Այն վերահսկվում և կարգավորվում է Պորտուգալիայի արժեթղթերի շուկայի հանձնաժողովի կողմից։ «PSI-20»-ը Պորտուգալիայի ամենաընտիր և լայնորեն հայտնի ֆոնդային ինդեքսն է։ Պորտուգալիայի կենտրոնական բանկը Banco de Portugal-ն է, որը Կենտրոնական բանկերի եվրոպական համակարգի անբաժանելի մասն է։ Պորտուգալական խոշորագույն բանկերն են «Banco Comercial Português»-ը և պետական «Caixa Geral de Depósitos»-ը։

Պորտուգալական բանկերը ռազմավարական բաժնետոմսեր ունեն տնտեսության այլ ոլորտներում, այդ թվում՝ ապահովագրական ոլորտում։ Օտարերկրյա բանկերի մասնակցությունը համեմատաբար բարձր է, ինչպես նաև պետական ​​սեփականության մասնաբաժինը «Caixa Geral de Depósitos (CGD)» միջոցով։ Ընդհանուր առմամբ, Պորտուգալիայի ֆինանսական համակարգը ճկուն է, լավ կառավարվող և մրցունակ, կարճաժամկետ ռիսկերով և խոցելիություններով ողջամտորեն լավ պարունակվող և ֆինանսական քաղաքականության ուժեղ շրջանակով հիմնված համակարգով։ Չնայած Պորտուգալիայի բանկային համակարգը համեմատաբար փոքր է և կենտրոնացված, այն ընդհանուր առմամբ լավ համեմատվում է Եվրոպական միության (ԵՄ) այլ երկրների հետ արդյունավետության, շահութաբերության և ակտիվների որակի առումով, իսկ վճարունակությունը նույնպես մոտ է եվրոպական մակարդակին։

Ֆինանսական բոլոր ենթաոլորտներում, հատկապես խոշոր հաստատություններին վերաբերող, պորտուգալական ֆինանսական հաստատությունների վերահսկողությունն ակտիվ է, պրոֆեսիոնալ և լավ կազմակերպված։ Ապահովագրական հատվածը լավ է դրսևորվել՝ մասամբ արտացոլելով Պորտուգալիայի շուկայի արագ խորացումը։ Չնայած շուկայական և տեղաբաշխման տարբեր տեսակների ռիսկերին, թե կյանքի, թե ոչ կյանքի ոլորտները, ընդհանուր առմամբ, գնահատվում է, որ կարող են դիմակայել մի շարք ծանր ցնցումների, թեև առանձին ապահովագրողների վրա ազդեցությունը շատ տարբեր է։

## Մրցունակություն

### Պորտուգալիայի մրցունակությունն աշխարհում
Համաշխարհային տնտեսական ֆորումի կողմից հրապարակված 2014-2015 թվականների համաշխարհային մրցունակության զեկույցում Պորտուգալիան տնտեսական ինդեքսի 36-րդ տեղում է։ Սա կտրուկ աճ է 51-րդ հորիզոնականից, որտեղ Պորտուգալիան հայտնվել է 2013-2014 թվականներին։

### Մրցունակություն ըստ քաղաքների
Պորտուգալիայի 18 շրջանների մայրաքաղաքների մրցունակության վերաբերյալ ուսումնասիրություն՝ Համաշխարհային տնտեսական ֆորումի մեթոդաբանությանը համապատասխան, կատարվել է Մինհոյի համալսարանի տնտեսագիտության հետազոտողների կողմից։ Այն հրապարակվել է 2006թ. սեպտեմբերի 30-ին «Público թերթում»։ Հետազոտության մեջ լավագույն վարկանիշ ունեցող քաղաքներն են՝ Էվորան, Լիսաբոնը և Կոիմբրան։

**Դասակարգում՝**

# Էվորա՝ 7,293
# Լիսաբոն՝ 6,454
# Կոիմբրա՝ 6,042
# Բեխա՝ 5,660
# Լեիրիա՝ 5,609
# Կաստելո Բրանկո՝ 5,608
# Ավեյրու՝ 5,452
# Գուարդա՝ 5,178
# Սանտարեն՝ 5,037
# Պորտալեգրի՝ 4,711
# Վիզեու՝ 4,628
# Վիա Ռեալ՝ 5,514
# Բրագանսա՝ 4,271
# Սետուբալ՝ 4,070
# Բրագա՝ 4,055
# Ֆարո՝ 3,971
# Վիանա դու Կաշտելու՝ 3,859
# Պորտու՝  3,577

## Ներքին հարցեր
*Անտառային հրդեհներ. Ինչպես շատ շոգ ամառներով և հողերի և բուսականության սեզոնային չորացում ունեցող այլ երկրներում, ամեն տարի պորտուգալական անտառի մեծ տարածքներ ոչնչացվում են։ Սա կարևոր ազդեցություն ունի տնտեսության վրա, քանի որ շատ մարդիկ և արդյունաբերություններ կախված են անտառտնտեսության հետ կապված գործունեությունից։ Դա նաև շատ դրամատիկ էկոլոգիական խնդիր է և բնակչության անվտանգության խնդիր։
*Պորտուգալիայի պետական պարտքը. Պորտուգալիայի պետական պարտքը կազմում է ՀՆԱ-ի մոտ 125%-ը 2017 թվականի հունիսի դրությամբ։ Այս խնդիրը սպառնալիք է Պորտուգալիայի տնտեսության և պետության ֆինանսական կայունության համար։
*Ուռճացված պետական հատված. պետական հատվածը ընդհանուր առմամբ համարվում է տնտեսության շատ մեծ, թանկ և անարդյունավետ մաս։ Պետական աշխատողների ավելցուկը և անօգուտ բյուրոկրատիան ամեն տարի հանգեցնում են միլիոնավոր եվրոների կորստի։ Վարչապետ Ժոզե Դուրաո Բարոզուի գլխավորած XVI սահմանադրական կառավարությունից մինչև վարչապետ Խոսե Սոկրատեսի ղեկավարած XVII սահմանադրական կառավարությունը (ով փորձել է ստեղծել նոր կանոններ և իրականացնել բարեփոխումներ՝ ուղղված արդյունավետության բարձրացմանը, ռեսուրսների բաշխման ռացիոնալացմանը, քաղաքացիական ծառայողների գերզբաղվածության դեմ պայքարին և բյուրոկրատիայի նվազեցմանը ինչպես քաղաքացիների, այնպես էլ ընկերությունների համար. օրինակ՝  «PRACE - Պետական ​​կենտրոնական վարչակազմի վերակառուցման ծրագիր» և «SIMPLEX»-ը – Վարչական և օրենսդրական պարզեցման ծրագիրը, ի թիվս այլ ծրագրերի) «պետական ​​ծախսերի խնդիրը» «լուրջ խնդիր էր Պորտուգալիայում, սակայն այն քիչ ազդեցություն ունեցավ, և մինչև 2010 թվականը երկրի պետական ​​պարտքն ու դեֆիցիտը վերահսկողությունից դուրս էին։ Բացի այդ, Ժոաո Բիլհիմը, ով ղեկավարում էր 2005 թվականին «Կենտրոնական Վարչակազմի Վերակազմավորման Ծրագրի (PRACE)» համար պատասխանատու կոմիտեն, ասաց, որ հիասթափված է 2000-ականների կեսերին փորձված բարեփոխումների արդյունքներից։
*Կոռուպցիա։ «Transparency International»-ի կողմից հրապարակված 2008 թվականի կոռուպցիայի տարածվածության գործակցով Պորտուգալիան զբաղեցրել է 32-րդ տեղը 180 երկրների մեջ կոռուպցիայի առումով։ 2012 թվականին նա իջել է 33-րդ տեղ՝ հավասարվելով երրորդ տեղին։ Համեմատության համար նշենք, որ նույն տարիներին ԱՄՆ-ը զբաղեցրել է 18-րդ և 19-րդ տեղերը։ Այնուամենայնիվ, կոռուպցիան պորտուգալացիների համար դարձել է քաղաքական և տնտեսական կարևորագույն խնդիր։ Պատասխանատու իշխանությունները և բազմաթիվ քաղաքացիական ասոցիացիաներ և ուղեղային կենտրոններ փորձում են պայքարել կոռուպցիայի դեմ՝ նախքան դրա հետագա աճը։ Շատ լոբբիստական ​​չարաշահումներ և կոռուպցիոն սխեմաներ ներառում են զիջումներ, ոչ միանշանակ թույլտվությունները կապալառուներին և տնտեսական կազմակերպություններին, կամ աշխատատեղերի ստեղծումը և ընկերների ու ընտանիքի անդամների հետ բիզնես գործարքները։ Որոշ դեպքեր հայտնի են և լայնորեն լուսաբանվել են ԶԼՄ-ներում, օրինակ՝ մի քանի քաղաքապետարաններում տեղի ունեցած գործերը, որոնցում ներգրավված են տեղական քաղաքապետարանի պաշտոնյաներ և գործարարներ, ինչպես նաև ավելի լայն պատասխանատվություններ և լիազորություններ ունեցող մի շարք քաղաքական գործիչներ։ Նշանավոր քրեական գործերից են «Face Oculta»-ն, դե Օեյրասի քաղաքապետարանի քաղաքապետ Իսալտինո Մորաիսի, Ապիտու Դուրադոյի և Սակո Ազուլ դե Ֆելգեյրասի հետ կապված սկանդալը։

## Կրթություն, վերապատրաստում և հետազոտություն բիզնես և տնտեսական գիտություններում

Կան բազմաթիվ բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ, որոնք գիտական աստիճաններ են շնորհում տնտեսագիտության և բիզնեսի կառավարման ոլորտներում, որոնք սփռված են ողջ երկրում։ Կառավարման  ծրագրերն առաջարկում են պորտուգալական գրեթե բոլոր համալսարանները և պոլիտեխնիկները։ Տնտեսագիտության ծրագրեր առաջարկում են բոլոր պետական և որոշ մասնավոր համալսարաններ։

Ամենամեծ և ամենահեղինակավոր համալսարաններից են (որոնք ունեն տնտեսագիտության բաժին և զարգացնում են հետազոտություններ այս ոլորտում) Լիսաբոնի համալսարանը (իր «ISEG» - Լիսաբոնի տնտեսագիտության և կառավարման դպրոցի միջոցով), «ISCTE» - Լիսաբոնի համալսարանական ինստիտուտը, Պորտուգալիայի կաթոլիկ համալսարանը ( իրենց «Católica» բիզնեսի և տնտեսագիտության դպրոցի և «Católica Porto»-ի տնտեսագիտության և կառավարման դպրոցի միջոցով), Պորտոյի համալսարանը (իր «Faculdade de Economia»-ի միջոցով), «Լիսաբոնի նոր համալսարան»-ը (իր «NOVA SBE» - բիզնեսի և տնտեսագիտության դպրոցի միջոցով), Մինհոյի համալսարանը (իր «Escola de Economia e Gestão»-ի միջոցով) և Կոիմբրայի համալսարանը (իր «Faculdade de Economia»-ի միջոցով)։

Բացի բարձրագույն ուսումնական հաստատություններից, և՛ Պորտուգալիայի բանկը, և՛ Պորտուգալիայի վիճակագրական ծառայությունը մշակում են երկարատև և մանրակրկիտ համակարգված հետազոտություններ և ներկայացնում են զեկույցներ Պորտուգալիայի տնտեսության վերաբերյալ։

## Աղքատություն
2012 թվականին բնակչության 45,4%-ը մինչև սոցիալական վճարներ ստանալը գտնվում էր աղքատության վտանգի տակ՝ համեմատած ԵՄ 27 երկրների միջին ցուցանիշի (Խորվաթիան դեռ ներառված չէ)՝ 44,1%։ Երբ կենսաթոշակները հաշվի են առնվում, այդ տոկոսը իջնում ​​է մինչև 25,2%։ Բնակչության 17.5%-ը սոցիալական վճարներներից հետո կանգնած է եղել աղքատության վտանգի տակ, ինչը նշանակում է, որ նրանց տնօրինվող եկամուտը ցածր է եղել աղքատության ռիսկի ազգային շեմից, որը սահմանվում է մեկ չափահասին համարժեք ազգային միջին եկամտի 60%-ի չափով։ Սա մի փոքր ավելի բարձր է Եվրոպական միության միջինից՝ 17%, և համեմատում է Հարավային Եվրոպայի այլ երկրների հետ, ինչպիսիք են Իսպանիան (22,2%), Իտալիան (19,4%) և Հունաստանը (23,1%)։

2015 թվականի հունվարին աղքատության վիճակագրությունը թարմացվել է մինչև 2013 թվականը. բնակչության 19.5%-ը սոցիալական վճարներներից հետո հայտնվել է աղքատության վտանգի տակ, ինչը նշանակում է, որ նրանց տնօրինվող եկամուտը ցածր է աղքատության ռիսկի ազգային շեմից, որը սահմանված է 60%։ Միջին ազգային եկամուտը մեկ անձի համար չափահասին համարժեք է գրեթե 2 մլն.։ Ըստ ISEG-ի տնտեսագետ Կառլոս Ֆարինյա Ռոդրիգեսի՝ Պորտուգալիան սոցիալական իրականության առումով 10 տարի հետ է գնացել՝ կորցնելով մինչև 2009 թվականը գրանցված ողջ առաջընթացը։ Սոցիալական նպաստից հետո աղքատության ռիսկը տղամարդկանց համար կազմում է 18,9%, կանանց համար՝ 20%, երեխաների համար՝ 25,6%, առնվազն մեկ երեխա ունեցող միայնակ ընտանիքների համար՝ 38,4%, երկու ծնողների և մեկ երեխայի համար՝ 15,4%, իսկ երեխաների հետ ապրող մյուս բնակչության համար՝ 28,8% (տարեցներ և այլոք)։ Ազգային վիճակագրության ինստիտուտն առանձին հաշվարկ է կատարել՝ հիմնվելով 2009 թվականի տվյալների վրա, որպեսզի աղքատության գիծը չնվազի ճգնաժամի հետ կապված եկամուտների նվազման պատճառով. այս հաշվարկով աղքատության ռիսկի աճը շատ ավելի մեծ է՝ 17,9%։ Վարչապետ Պեդրո Պասոս Կոելյոն հայտարարել է, որ այս թվերը չեն արտացոլում ներկա իրավիճակը։

Աղքատությունն աճել է 2022 թվականին և մինչ այդ ազդել է բնակչության 17%-ի վրա։ Ազգային վիճակագրական ինստիտուտի (INE) տվյալներով՝ աղքատության աճն ընդգրկել է բոլոր տարիքային խմբերը։ Չորս տարում անօթևանությունն աճել է 78%-ով. Պորտուգալիայում կա 10773 անօթևան մարդ, ինչը չորս տարվա ընթացքում 78% աճ է։ 2018 թվականին եղել է 6044։

### Սննդի անապահովություն
2005 և 2006 թվականներին Առողջապահության ազգային հետազոտությունը տեղեկատվություն է հավաքել սննդի անվտանգության վերաբերյալ, որը ցույց է տվել, որ 251–500 եվրո ամսական տնային տնտեսության եկամուտ ունեցողները կազմում են պարենային անապահով մարդկանց 37,3%-ը՝ ի տարբերություն իրենց գործընկերների։ Օրինակ, նրանք, ովքեր ունեն ավելի քան 901 եվրո տնային տնտեսության ամսական եկամուտ, կազմել են պարենային անապահովների միայն 15,9%-ը։ Պորտուգալիայի ֆինանսական ճգնաժամից հետո, որը սկսվեց 2010 թվականին, պարենային անապահովությունը սրվեց և ազդեց Պորտուգալիայի հատկապես ավելի աղքատ շրջաններում ապրող մարդկանց վրա, ինչպիսիք են Ալենտեխոն և Ալգարվեը։ Ալգարվեի շրջանում պարենային ընդհանուր անապահովությունը 2011-2012 թվականներին աճել էր 56,9%-ից մինչև 77,1%, իսկ պարենային ծանր անապահովությունը 13,2%-ից հասել էր 41,7%-ի։ Միևնույն ժամանակ, ազգային պարենային անապահովությունը աճել էր ընդամենը 0,5%-ով (48,6%-ից մինչև 49,1%), իսկ մյուս շրջաններում, ինչպիսիք են Կենտրոնը և Նորտեումը, պարենային ծանր անապահովությունը սկսել է աճել միայն մոտ 3%-ով։ Ընդհանուր առմամբ, պարենային անապահովության ընդհանուր տարածվածությունը Պորտուգալիայում գրեթե անփոփոխ է մնացել 2011-ից 2013 թվականներին։ Այնուամենայնիվ, չնայած ապագա առաջընթացին, նկատվեց, որ աղքատ շրջանները կորուստներ են կրել։

Պորտուգալիայի բնակչության ավելի քան 12%-ը տառապել է չափավոր կամ ծանր պարենային անապահովությունից 2020 և 2022 թվականներին, ինչը ավլի բարձր է Հարավային Եվրոպայում գրանցված միջին 8,5%-ից։ Պորտուգալիան Հարավային Եվրոպայի 13 երկրների շարքում վեցերորդն էր այս ցուցանիշով ամենաբարձր տոկոսով՝ զիջելով Ալբանիային (30.2%), Հյուսիսային Մակեդոնիային (24%), Սերբիային (14.8%), Բոսնիա Հերցեգովինային (13.4%) և Չեռնոգորիային (12.9%)։

### Տնտեսական արտագաղթ
2021 թվականին Միավորված ազգերի կազմակերպությունը վերանայեց երկրից արտագաղթած պորտուգալացիների թվաքանակը. 2020 թվականին կազմակերպությունը նշել էր 2,6 միլիոն, սակայն վերանայված տվյալներով կազմել է մինչև 2 միլիոն՝ Պորտուգալիան դարձնելով աշխարհի 20-րդ երկիրը որպես ամենաշատ արտագաղթունեցող երկիր։ 2021 թվականին ավելի շատ պորտուգալացիներ են լքել երկիրը, քան մինչև COVID-19 համաճարակը։ Արձանագրվել է արտագաղթի աճ դեպի Հյուսիսային Եվրոպա, Բելգիա և Նիդեռլանդներ։ Ֆրանսիայում, Շվեյցարիայում և Մեծ Բրիտանիայում բնակվող պորտուգալացի էմիգրանտներն ամենաշատ դրամական փոխանցումները ուղարկել են Պորտուգալիա։ 2022 թվականին այս երկրներում ապրող էմիգրանտները պատասխանատու էին պորտուգալական ընտանիքների ստացած տրանսֆերտների կեսից ավելիի համար։ Պորտուգալիայի բանկի կողմից ամսական հրապարակված տվյալները դեպի Պորտուգալիա դրամական փոխանցումների արժեքի վերաբերյալ ցույց են տալիս, որ 2021 թվականին նախորդ տարվա համեմատ աճել է 1,8 տոկոսով՝ գերազանցելով 3 միլիարդ եվրոն։ Պորտուգալիան ԵՄ անդամ երկրներից մեկն է, որն ամենաբարձր ցուցանիշն է ունեցել դրամական փոխանցումներ գծով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* OECD's Պորտուգալիայի վեբ կայքը
* OECD Պորտուգալիայի տնտեսական հետազոտություն
* Համաշխարհային բանկի ամփոփ առևտրի վիճակագրություն Պորտուգալիաl
* Պորտուգալիայի կողմից կիրառվող սակագները, որոնք նախատեսված են ՄՏԿ-ի շուկա մուտք գործել քարտեզով, մաքսային սակագների և շուկայի պահանջների առցանց տվյալների բազա։

Կատեգորիա:Պորտուգալիայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Տնտեսություն ըստ մայրցամաքի