Ցածր երկրաշուրջ ուղեծիր

**Ցածր երկրաշուրջ ուղեծիր** (LEO, ) երկրաշուրջ ուղեծիր, որը մոլորակի մակերևույթից 400-2000 կմ բարձրությունների տիրույթում է (ուղեծրով մեկ պտույտի տևողությունը՝ 88-127 րոպե)։ Ավելի ցածր բարձրությունների վրա գտնվող օբյեկտները ենթարկվում են մթնոլորտի զգալի ազդեցության և անկայուն են։

Բացառությամբ դեպի Լուսին օդաչուավոր թռիչքների (Ապոլոն ծրագիր, ԱՄՆ), մարդկային բոլոր տիեզերական թռիչքները տեղի են ունեցել կա՛մ ցածր երկրաշուրջ, կամ ենթաուղեծրային  տիրույթում։ «Gemini 11» տիեզերանավն ամենամեծ բարձրությունն ուներ ցածր երկրաշուրջ տիրույթում եղած կառավարելի թռիչքների թվում՝ 1374 կմ։ Մինչ այժմ բոլոր օդաչուավոր տիեզերակայանները և Երկրի արհեստական արբանյակների մեծ մասը օգտագործում կամ օգտագործում էին ցածր երկրաշուրջ ուղեծրեր։

Բացի այդ, տիեզերական աղբի մեծ մասը նույնպես կենտրոնացած է ցածր երկրաշուրջ ուղեծրերում։

## Ուղեծրի բնութագրեր
Ցածր երկրաշուրջ ուղեծրում, կախված ուղեծրի բարձրություններից, օբյեկտների վրա ազդում են մթնոլորտի ամենանոսր շերտերը՝ թերմոսֆերա (80-500 կմ) և էկզոսֆերա (500 կմ և ավելի)։ Այս ուղեծրերը գտնվում են մթնոլորտի խիտ շերտերի և ճառագայթային գոտիների միջև ընկած տիրույթում։

300 կմ-ից պակաս բարձրությունները սովորաբար չեն օգտագործվում արբանյակների համար։

Օբյեկտի ուղեծրային արագությունը, որն անհրաժեշտ է ցածր ուղեծրում կայուն  մնալու համար, մոտավորապես 7,8 կմ/վ է, որը բարձրության աճի հետ նվազում է։ 200 կմ բարձրության վրա ուղեծրային արագությունը 7,79 կմ/վ  (28000 կմ/ժ) է, իսկ 1500 կմ-ի համար՝ 7,12 կմ/վ (25600 կմ/ժ)։ Մոլորակի մակերևույթից մինչև ցածր երկրաշուրջ ուղեծիր հասնելու համար պահանջվում է 9,4 կմ/վրկ բնորոշ մանևրային  արագություն։ Ի հավելումն անհրաժեշտ առաջին տիեզերական արագության՝ 7,9 կմ/վ, պահանջվում է նաև  լրացուցիչ 1,5–2 կմ/վ արագություն՝ աերոդինամիկ և գրավիտացիոն կորուստների պատճառով։

2017 թվականին նորմատիվային  կանոնակարգերում ի հայտ է եկել «շատ ցածր երկրաշուրջ ուղեծրեր» հասկացությունը, որը գտնվում է 400 կմ-ից ցածր։
կենտրոն|մինի|635x635փքս|Պատկերում ցույց է տրված Երկիրը և երկրաշուրջ ուղեծրերը։ Ցածր երկրաշուրջ ուղեծրային տիրույթը նշված է կապույտով:

## Օրինակներ
* Շատ հեռակառավարման արբանյակներ և հետախուզական մեքենաներ օգտագործում են ցածր ուղեծրեր, քանի որ դրանք ավելի մոտ են մակերևույթին։ Սարքերի համար, որոնք աշխատում են օպտիկական տիրույթում, կամ պահանջում են կայուն էներգիայի մատակարարում իրենց արևային վահանակների համար, հաճախ օգտագործում են արևասինքրոն ուղեծրեր մոտ 800 կմ բարձրությամբ և բևեռային թեքությամբ։
* Միջազգային տիեզերական կայանը (ՄՏԿ) գտնվում է Երկրի մակերեւույթից մոտ 400 կմ բարձրության վրա։
* Ցածր երկրաշուրջ ուղեծրերը օգտագործվում են հեռահաղորդակցության արբանյակների համար, քանի որ այստեղ նրանք պահանջում են ավելի քիչ հզոր ուժեղացուցիչներ։ Այնուամենայնիվ, այս ուղեծրերը գեոկայուն չեն, և արբանյակը ուղիղ տեսադաշտ ունի մակերեսի միայն փոքր տարածքի վրա, հետևաբար, ցանցերն օգտագործում են բազմաթիվ արբանյակներ։

## Արբանյակի կյանքի տևողությունը ցածր ուղեծրերում
[thumb|[Միջազգային տիեզերական կայանի ուղեծիրը]]

Ցածր ուղեծրում արբանյակի անցկացրած ժամանակը կախված է բազմաթիվ գործոններից, հատկապես Լուսնի ազդեցությունից և մթնոլորտի խիտ շերտերից բարձրությունից։ Օրինակ՝ «Explorer-6» ամերիկյան արբանյակի ուղեծիրը փոխվել է 3 ամիսը մեկ՝ 250 կմ-ից հասնելով 160 կմ-ի, ինչը հանգեցրել է արբանյակի ծառայության ժամկետի նվազմանը` նախատեսված 20-ի փոխարեն 2 տարի։ «Սպուտնիկ 1»-ը գոյատևել է 3 ամիս (215 կմ-ից մինչև 939 կմ ուղեծրի փոփոխության պատճառով)։ Ծառայության ժամկետի վրա ազդող այլ գործոններ կարող են հանդիսանալ մթնոլորտի խիտ շերտերի բարձրությունը, որը կարող է տարբեր լինել՝ կախված օրվա ժամից և արբանյակի ուղեծրից։ Օրինակ՝ կեսօրից հետո 300 կմ բարձրության վրա մթնոլորտի տաքացված շերտերն ունեն 2 անգամ ավելի մեծ խտություն, քան կեսգիշերին, իսկ արբանյակի անցումը Երկրի հասարակածի վերևով նվազեցնում է արբանյակի բարձրությունը։ Արեգակնային ակտիվության աճը կարող է հանգեցնել մթնոլորտի վերին շերտերի խտության կտրուկ աճի, ինչի արդյունքում արբանյակն ավելի է դանդաղում, և նրա ուղեծրի բարձրությունն ավելի արագ է նվազում։

Արբանյակի ձևը նույնպես կարևոր դեր է խաղում, մասնավորապես, նրա միջնահատվածի տարածքը։ Արբանյակների համար, որոնք հատուկ նախագծված են ցածր ուղեծրերում աշխատելու համար, հաճախ ընտրվում է աերոդինամիկորեն պարզեցված նետաձև կառուցվածք։

## Տիեզերական աղբ
Տիեզերական միջավայրը խիստ աղտոտված է տիեզերական աղբով՝ օգտագործված արբանյակների մնացորդների, ինչպես նաև արբանյակների պայթյունների և բախումների ժամանակ առաջացած բեկորների պատճառով։

Սկսած 2000-2010 -ական թվականներից, ցածր երկրաշուրջ ուղեծրերում եղած բավականաչափ արբանյակները և տիեզերական աղբը բախվելով առաջացնում են բազմաթիվ բեկորներ, որոնք ավելի են աղտոտում այս տարածքը ( դոմինոյի սկզբունք կամ շղթայական ռեակցիա)։ Աղբի քանակի ավելացման այս էֆեկտը կոչվում է Քեսլերի համախտանիշ, որն էլ կարող է ապագայում հանգեցնել  տիեզերական տարածության օգտագործման անհնարավորությանը։

ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի մի քանի կազմակերպություններ վերահսկում են այս տարածության ավելի քան 15000 օբյեկտների ուղեծրերը։ Այս դեպքում սովորաբար հուսալիորեն վերահսկվում են միայն տիեզերանավերը և տիեզերական աղբի այն բեկորները, որոնք չափերով 10 սմ-ից մեծ են։ Այնուամենայնիվ, հնարավոր է կառուցել Երկրի ուղեծրի հետազոտման համակարգ, որը կարող է հայտնաբերել և հետևել 2 մ-ից մեծ տիեզերական աղբը։ 1-ից 10 սմ չափսերով օբյեկտները գործնականում ուշադրության չեն արժանանում, սակայն դրանք նույնպես վտանգ են ներկայացնում տիեզերանավերի համար։ «Whipple Shield»-ի տարբեր տարբերակներ օգտագործվում են արբանյակները փոքր օբյեկտների հետ բախումների բացասական հետևանքներից պաշտպանելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աստղագիտություն
Կատեգորիա:Աստղաֆիզիկա
Կատեգորիա:Ուղեծրեր
Կատեգորիա:Տիեզերագնացություն
Կատեգորիա:Տիեզերքի հետազոտություն