Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը Ալբանիայում

**Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիություն** և **[[տեղեկատվության ազատություն]] (ՏԱ)**, պետական մարմինների կողմից պահվող տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունք, որը հայտնի է նաև որպես «տեղեկանալու իրավունք»։ Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիությունը համարվում է հիմնարար նշանակություն ունեցող ժողովրդավարական համակարգերի արդյունավետ գործունեության համար, քանի որ այն բարձրացնում է կառավարությունների և պետական պաշտոնյաների հաշվետվողականությունը, խթանում մարդկանց մասնակցությունը և թույլ է տալիս նրանց տեղեկացված մասնակցությունը հասարակական կյանքին։ Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքի հիմնարար նախադրյալն այն է, որ պետական հաստատությունների պահվող տեղեկատվությունը սկզբունքորեն հանրային է և կարող է թաքցվել միայն օրինական պատճառներով, որոնք պետք է մանրամասն շարադրվեն օրենքում:

Ալբանիայում հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքը երաշխավորված է Սահմանադրությամբ և 2014 թվականին ընդունված «Տեղեկատվության իրավունքի մասին» օրենքով, որը նախատեսում է հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու կարգավորող ամուր իրավական շրջանակ: Այնուամենայնիվ, չնայած վերջին տարիներին տեղեկատվության իրավունքի ապահովման ուղղությամբ որոշակի նշանակալի առաջընթացի, համակարգի գործունեության և օրենքի կիրառման մեջ դեռևս նկատելի թուլություններ կան: Հասանելիությունը դեռևս մարտահրավեր է գաղտնիության ուժեղ մշակույթ ունեցող երկրում:

## Նախապատմություն
Ալբանիան ապահովում է տեղեկատվության իրավունքի ինչպես սահմանադրական, այնպես էլ իրավական երաշխիքներ: Քաղաքացիների հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքն ապահովող սահմանադրական և իրավական շրջանակ ստեղծելու ջանքերը սկսվել են դեռևս 1990-ականների սկզբից՝ Ալբանիայի կոմունիստական երկրից բազմակուսակցական ժողովրդավարական համակարգի անցման ժամանակ:

1998 թվականից ուժի մեջ մտած Սահմանադրությունը այս իրավունքը ամրագրել է 23-րդ հոդվածում և յուրաքանչյուր անձի իրավունք է տալիս ծանոթանալ պետական մարմինների կողմից պահվող տեղեկատվությանը և մասնակցել հանրային հանդիպումներին։ 2004 թվականին խորհրդարանն ընդունել է 8503 օրենքը՝ *«Պաշտոնական փաստաթղթերի մասին տեղեկատվություն ստանալու իրավունքի մասին» օրենքը*, դառնալով տարածաշրջանում առաջին երկիրը, որն ընդունել է տեղեկատվության ազատության մասին օրենսդրություն։ Ներկայումս տեղեկատվության հասանելիությունը կարգավորվում է 2014 թվականին ընդունված «Տեղեկատվության իրավունքի մասին» օրենքով, որը նախորդ օրենքների և կանոնակարգերի արդիականացումն է։ 

Ալբանիան նաև պարտավորվել է իրականացնել հանրային տեղեկատվությանը մուտք գործելու իրավունքը՝ մի շարք միջազգային համաձայնագրերի միջոցով: 2002 թվականին Ալբանիան վավերացրել է «Տեղեկատվություն մուտք գործելու, որոշումների կայացմանը հանրության մասնակցության և շրջակա միջավայրի հարցերով արդարադատությանը մուտք գործելու մասին» կոնվենցիան (Օրհուսի կոնվենցիա), որը պահանջում է շրջակա միջավայրի տեղեկատվությանը մուտք գործելու վերաբերյալ օրենքների ընդունում: Ավելին, որպես Եվրոպայի խորհրդի անդամ, Ալբանիան պարտավորվել է կատարել պաշտոնական փաստաթղթերին մուտք գործելու վերաբերյալ 2002 թվականի առաջարկությունը:

## Իրավական շրջանակ
Ալբանիայի տեղեկատվության իրավունքի մասին նոր օրենքը շատ փորձագետների կողմից գնահատվել է որպես թափանցիկության ուղղությամբ ամենակարևոր քայլերից մեկը, որը ալբանական օրենսդրությունը մոտեցնում է միջազգային լավագույն չափանիշներին։

Նոր օրենքը հանրության համար ապահովում էր պաշտոնական փաստաթղթերի ավելի լայն հասանելիություն և սահմանում էր պատժամիջոցների համակարգ այն պետական պաշտոնյաների համար, ովքեր հրաժարվում էին տեղեկատվություն տրամադրել։ Նոր օրենսդրությունը ներառում է նաև մի շարք նոր հասկացություններ, ինչպիսիք են գաղտնի փաստաթղթերի վերադասակարգման հնարավորությունը, մասնակի տեղեկատվության հրապարակումը և տեղեկատվական և հաղորդակցական տեխնոլոգիաների օգտագործումը՝ պետական մարմինների կողմից պահվող տեղեկատվությունը հանրությանը հասանելի դարձնելու համար: Օրենքը նաև սահմանում է տեղեկատվության հասանելիության համակարգողներ նշանակելու պարտավորություն յուրաքանչյուր պետական մարմնի կողմից, որը լիազորված է վերահսկել մարմնի կողմից տեղեկատվության հարցումներին տրված պատասխանները, և ստեղծել է տեղեկատվության իրավունքի և անձնական տվյալների պաշտպանության հանձնակատարի ինստիտուտ, որը պատասխանատու է օրենքի պահպանման, ինչպես նաև մերժման կամ մասնակի բացահայտման դեպքերում բողոքարկման մարմինների և ընթացակարգերի վերահսկման և մոնիթորինգի համար։ Նոր օրենքի համաձայն՝ հանձնակատարն իրավունք ունի կարգապահական պատժամիջոցներ կիրառել օրենքով սահմանված պահանջները խախտողների նկատմամբ: Տեղեկատվության իրավունքը չհարգելու համար պատժամիջոցների համակարգը ամրապնդվել է՝ օրենքը խախտող պաշտոնյաների համար խիստ վարչական պատժամիջոցների ներդրմամբ։

Օրենքը սահմանում է, որ հանրային հետաքրքրություն ներկայացնող տեղեկատվության հարցումները կարող են ներկայացվել բանավոր կամ գրավոր։ Տեղեկատվության տրամադրումն անվճար է. օրենքը պետական մարմիններին թույլատրում է գանձել միայն պատճենահանման համար նախատեսված ծախսերը. էլեկտրոնային եղանակով տրամադրման համար վճար չի կարող կիրառվել։

Պետական մարմինները պարտավոր են պատասխան տալ հարցման ներկայացումից հետո 10 օրվա ընթացքում (նախկին իրավական շրջանակում այդ թիվը 40 էր)։ Հարցումը մերժվելու դեպքում դիմորդն իրավունք ունի բողոքարկել այն հանձնակատարին, ապա՝ դատարան: 

Տեղեկատվության իրավունքից բացառությունները սահմանվում են օրենքով, այդ թվում՝ ազգային անվտանգության և միջազգային ու միջկառավարական հարաբերությունների նկատառումներից ելնելով։

## Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը գործնականում
Չնայած նոր օրենսդրական շրջանակի կողմից ներդրված բարելավումներին, դրա կիրառման արդյունավետությունը դեռևս պարզ չէ։ Լրագրող Ռուդինա Հոջայի խոսքով՝ խնդիրներից մեկն այն է, որ օրենքի կիրառումը վերահսկող երկու հաստատությունները՝ Տեղեկատվության և տվյալների պաշտպանության հանձնակատարը և Մարդու իրավունքների պաշտպանը, իրականում խորհրդատվական բնույթ ունեն, և չնայած օրենքով նրանք իրավունք ունեն պատժամիջոցներ կիրառել, դա շատ հազվադեպ է պատահում։

*«ՄMjaft Movement»* ՀԿ-ի 2016 թվականի զեկույցի համաձայն՝ Ալբանիայի պետական հաստատությունները տեղեկատվության ազատության վերաբերյալ հարցումների շրջանակներում հանրային տեղեկատվություն տրամադրելու իրենց պարտավորությունները կատարում են միայն դեպքերի 42%-ում։ Նոր օրենքի կիրառումը ստուգելու և վերահսկելու համար կազմակերպությունը տեղեկատվության 230 հարցում է ներկայացրել տարբեր պետական մարմինների, այդ թվում՝ կենտրոնական, տեղական, արդարադատության հաստատությունների և պետական համալսարանների։ 230 հարցումներից ստացվել է միայն 98 պատասխան։ Այս պատասխաններից միայն 80-ում է բացահայտվել պահանջվող տեղեկատվությունը։ Մնացած 18-ում եղել են թերի տեղեկատվության տրամադրման դեպքեր։ 

Հաշվետվությունը պարզել է, որ Ալբանիայի համայնքները տեղեկատվության ազատության մասին օրենքի կիրառման առումով ամենախնդրահարույց և անթափանցիկ հաստատություններն էին։ Հիմնական խնդիրը վերաբերում էր տեղեկատվության իրավունքի համակարգող նշանակելու պարտավորության չկատարմանը և բյուջետային ու ֆինանսական հարցերի վերաբերյալ թափանցիկության մեծ բացակայությանը։

## Տես նաև
* Տեղեկատվության ազատություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խոսքի ազատություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ