Էստոնական ֆոլկլոր

**Էստոնական ֆոլկլոր,** ամենավաղ հիշատակումը թվագրվում է Սաքսոն Գրամատիկուսի «Դանիացիների գործերը»-ին () (մոտավորապես 1179 թվական)։ Սաքսոնը խոսել է էստոնացի մարտիկների մասին, ովքեր գիշերը երգել են՝ սպասելով ճակատամարտին։ Հենրի Լատվիացին (, , , ) 13-րդ դարի սկզբին նկարագրել է էստոնական զոհաբերական սովորույթները, աստվածներին ու ոգիներին։ 1578 թվականին Բալտազար Ռուսսովը նկարագրել է էստոնացիների կողմից ամռան կեսի ()՝ Սուրբ Հովհաննեսի օրվա տոնակատարությունը։ 1644 թվականին Յոհան Գուտցլաֆը (Johann Gutslaff) խոսել է սուրբ աղբյուրների ակնածանքի մասին, իսկ 1685 թվականին Բեկլերը (J. W. Boecler) նկարագրել է էստոնական սնահավատությունները։ Էստոնական ֆոլկլորն ու հավատալիքները, ներառյալ ժողովրդական երգերի նմուշները, 1774-1782 թվականներին ներկայացվել են Ավգուստ Վ. Հուպելի «Տեղագրական նորություններ Լիֆլյանդիայից ու Էստլյանդիայից» (գերմ.՝ Topographische Nachrichten von Lief- und Ehstland, 1777) գրքում։ Յ. Գ. Հերդերը հրատարակել է էստոնական յոթ ժողովրդական երգեր, որոնք 1778 թվականին թարգմանվել են գերմաներեն  «Ժողովրդական երգեր» () ժողովածուում, իսկ 1807 թվականին վերահրատարակվել է որպես «Ազգերի ձայները երգերում» ():

19-րդ դարի սկզբին՝ էստոֆիլների լուսավորության շրջանում (1750-1840), Բալթյան գերմանացիների շրջանում մեծացել է էստոնական բանահյուսության նկատմամբ հետաքրքրությունը։ Յ. Հ. Ռոզենպլենտերը () հիմնադրել է «Գիտելիքների խորացման ներդրում» () ամսագիրը՝ էստոնական լեզվի, գրականության և բանահյուսության ուսումնասիրության համար։ 1822 թվականին ամսագրում լույս է տեսել Քրիստիան Յաակ Պետերսոնի () «Ֆենիկայի դիցաբանության» (Mythologia Fennica) գերմաներեն թարգմանությունը։ 1839 թվականին հիմնադրվել է էստոներեն լեզվի, բանահյուսության և պատմության էստոնական գիտական ընկերությունը՝ որպես էստոնական բանահյուսության հավաքման և ուսումնասիրության կենտրոնական կազմակերպություն։ Հասարակության առաջատար գործիչ Ֆրիդրիխ Ռոբերտ Ֆելմանը գերմաներեն լեզվով հրատարակել է մի շարք էստոնական լեգենդներ ու առասպելներ, որոնք հիմնված են իսկական էստոնական բանահյուսության և Գանանդերի «Լուսաբաց և մթնշաղ» () ֆիննական դիցաբանության վրա, որը համարվել է ժողովրդական ծագում ունեցող էստոնական ամենագեղեցիկ առասպելներից մեկը։ 1842 թվականին Տալլինում հիմնադրվել է Էստոնիայի գրողների միությունը։

Ֆրիդրիխ Ռայնհոլդ Կրեյցվալդը սկսել է հավաքել էստոնական բանահյուսությունը 1843 թվականին, բայց ի վերջո զգալիորեն փոխել է հեքիաթները։ Հիմնականում Վիռումաայում հավաքված նյութերը վերամշակվել և հրատարակվել են 1866 թվականին՝ որպես «Էստոնացի ժողովրդի հին հեքիաթներ»։ Ալեքսանդր Հ. Նոյսի «Էստոնական ժողովրդական երգեր» (Ehstnische Volkslieder) անթոլոգիան (3 հատոր; 1850-1852) համարվում է էստոնական ժողովրդական երգերի մասին առաջին գիտական հրապարակումը։ Ընդհանուր առմամբ դրա կազմի մեջ է մտել 1300 երգ էստոներեն լեզվով և գերմաներեն թարգմանությամբ։ Էստոնիայի գրողների միության նախագահ, քահանա, «Էստոնական բանահյուսության արքա» համարվող դոկտոր Յակոբ Հուրտն սկսել է հավաքել էստոնական բանահյուսությունը 1870-ականներին։ Հավաքված նյութերի ընդհանուր ծավալը մոտավորապես 12 400 էջ է։ 1875-76 թվականներին հրատարակվել է ժողովրդական երգերի «Հին քնար» () երկհատորյակը։ 1938 և 1941 թվականներին ավելացվել են ևս երկու հատոր։ 1904-1907 թվականներին 3 հատորով հրատարակվել են «Սետուսի երգեր»-ը ()։ Հուրտի ստեղծագործությունից ոգեշնչված՝ Մաթիաս Ջ. Էյզենը 1880-ական թվականներին սկսել է հավաքել բանահյուսական հավաքածու, որի արդյունքում հավաքածուն կազմել է 90 000 էջ։ Օսկար Կալլասը, փիլիսոփայության դոկտոր (1868-1946), սովորել է Հելսինկիի համալսարանում և եղել է էստոնական ծագում ունեցող առաջին գիտնական բանահյուսը։

Էստոնիայի Հանրապետության ձևավորումից հետո Վալտեր Անդերսոնը նշանակվել է Տարտուի համալսարանի բանահյուսության նոր հիմնադրված ամբիոնում։ Անդերսոնի ամենանշանավոր ուսանողներն էին Օսկար Լոորիտսը և Աուգուստ Աննիստը։ Լոորիտսը դարձել է Էստոնական բանահյուսական արխիվի տնօրենը, որը հիմնադրվել է 1927 թվականին։ Նրա գործունեության հիմնական ոլորտը ժողովրդական կրոնն ու դիցաբանությունն էր, էստոնական, լիվոնյան և ռուսական ժողովրդական հավատալիքների ուսումնասիրությունը։ Նրա ամենափառահեղ աշխատանքը՝ «Էստոնական ժողովրդական հավատքի հիմնական առանձնահատկություններ»-ը (), հրատարակվել է 1949-1957 թվականներին՝ Կոպենհագենում։ Արվո Կրիկմանը և Ինգրիդ Սարվը 1980-1988 թվականներին հավաքել են էստոնական ասացվածքների հինգ հատորանոց «Էստոնական ասացվածքներ» () ժողովածուն։

## Արտաքին հղումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Ժողովրդական բանահյուսություն ըստ երկրի