open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ամնեզիա

**Ամնեզիան** (հունարեն α – ժխտող մասնիկ և μνημη – հիշողություն)՝ հիշողության խանգարման տեսակ է, որը բնութագրվում է նախկին փորձի որոշակի մասի վերաբերյալ հիշողությունների բացարձակ կամ մասնակի կորստով։

Ամնեզիան կարող է տևել մի քանի րոպեից մինչև մի քանի տարի։ Մոռացված ժամանակաշրջանի տևողությունը միշտ չէ, որ համապատասխանում է վնասվածքի ծանրությանը։

## Ամնեզիայի պատճառները
Ամնեզիան հիմնականում առաջանում է
* գանգուղեղային վնասվածքներից
* գլխուղեղի օրգանական հիվանդություններից
* ալկոհոլամոլությունից, թունամոլությունից, թմրամոլությունից
* հոգեծին պատճառներից՝ վնասվածքի մասին հիշողությունների արտամղում, տհաճ երևույթների և իրադարձությունների մոռացում

## Ամնեզիայի տեսակները
* Ամնեզիա ըստ խանգարված ֆունկցիայի։
**Ֆիքսացիոն ամնեզիայի** դեպքում հիվանդն անընդունակ է հիշել ընթացիկ դեպքերը, սակայն անցյալի փորձը և գիտելիքները պահպանված են։

**Անէքֆորիա կամ անէքֆորիկ ամնեզիա** կոչվում են այն ամնեստիկ խանգարումը, երբ չհիշվող փաստերը, իրադարձությունները կամ բառերը մտաբերվում են միայն հուշումից հետո։

* Ամնեստիկ խանգարումներ ըստ մոռացման ժամանակաշրջանի
**Ռետրոգրադ ամնեզիան** հիշողության մթագնմանը կամ կորստին նախորդող ժամանակահատվածի հիշողության կորուստն է։

**Անտերոգրադ ամնեզիան** գիտակցության մթագնմանը կամ կորստին հաջորդող ժամանակաշրջանի հիշողության կորուստն է։

**Ռետրոանտերոգրադ ամնեզիան** ռետրոգրադ և անտերոգրադ ամնեզիաների համատեղումն է, երբ վերանում են գիտակցության մթագնմանը կամ կորստին և՛ նախորդած, և՛ հաջորդած դեպքերի մասին հիշողությունները։

**Կոնգրադ ամնեզիան** ընդգրկում է միայն գիտակցության խանգարման շրջանը։

* Հիշողության խանգարումն ըստ դինամիկայի
**Ռեգրեսիվ ամնեզիան** բարորակ ընթացող ամնեզիայի տարատեսակ է, որի ժամանակ նկատվում է հիշողության աստիճանական վերադարձ, սակայն այն երբեք ամբողջական չի լինում։ Առաջին հերթին վերադառնում են անձի համար ամենակարևոր ու վառ հիշողությունները։

**Ստացիոնար ամնեզիան** հիշողության կայուն, առանց որևէ դրական կամ բացասական զարգացման կորուստն է։

**Ռետարդացված ամնեզիան** հիշողության յուրահատուկ կորուստ է, որը ձևավորվում է ոչ թե գլխուղեղի վնասվածքից անմիջապես հետո, այլ որոշ ժամանակ անց, որի ընթացքում հիվանդը կարող է հիշել և վերարտադրել իր հիշողությունները։ Կարճ ժամանակ անց նա հմնովին մոռանում է դրանք։

**[[Պրոգրեսիվ ամնեզիա]]ն** բնորոշ է հիշողության աստիճանական, անվերադարձ և խորացող կորստով։ Այս խանգարումը բնորոշ է տարբեր թուլամտությունների, մասնավորապես Ալցհեյմերի հիվանդությանը, անոթային թուլամտությանը և այլն։ Այս խանգարման ոչ ախտաբանական դրսևորումներից են ծերունիների մոտ հաճախ դիտվող հիշողության առանձնահատկությունները՝ անցյալը լավ են հիշում, ավելի գունեղ, իսկ ներկան՝ վատ ու մռայլ։ Հիշողության կորուստն ընթանում է ըստ «Ռիբոյի օրինաչափության»։ Ֆրանսիացի գիտնական Ռիբոն հաստատել է, որ սկզբնական շրջանում թուլամտությամբ տառապող մարդկանց հիշողությունը թուլանում է կյանքի վերջին շրջանի դեպքերի հանդեպ։ Ավելի վաղ շրջանի փորձը մոռացվում է ավելի ուշ։

## Գրականություն
* Սուքիասյան Ս. Հ., Մարգարյան Ս. Պ. Հոգեբուժություն. Մաս 1. Երևան 2006

Կատեգորիա:Հիշողության խանգարումներ
Զարգացող ամնեզիա

**Զարգացող ամնեզիա** կամ **պրոգրեսիվ ամնեզիա**, ամնեզիայի տեսակ է, որին բնորոշ է հիշողության աստիճանական, անվերադարձ և խորացող կորստով։ Այս խանգարումը բնորոշ է տարբեր թուլամտությունների, մասնավորապես Ալցհեյմերի հիվանդությանը, անոթային թուլամտությանը և այլն։ Այս խանգարման ոչ ախտաբանական դրսևորումներից են ծերունիների մոտ հաճախ դիտվող հիշողության առանձնահատկությունները՝ անցյալը լավ են հիշում, ավելի գունեղ, իսկ ներկան՝ վատ ու մռայլ։ Հիշողության կորուստն ընթանում է ըստ «Ռիբոյի օրինաչափության»։ Ֆրանսիացի գիտնական Ռիբոն հաստատել է, որ սկզբնական շրջանում թուլամտությամբ տառապող մարդկանց հիշողությունը թուլանում է կյանքի վերջին շրջանի դեպքերի հանդեպ։ Ավելի վաղ շրջանի փորձը մոռացվում է ավելի ուշ։
Պրոգրեսիվ ամնեզիան ընթանում է փուլերով։ Առաջին ախտանիշներից է մոռացկոտությունը՝ անէքվորիայի նշաններով։ Հետագայում ի հայտ է գալիս ֆիքսացիոն հիպոմնեզիա, որը միտված է աստիճանական աճի։ Սրա արդյունքում հիշողությունից սկսում են վրիպել ավելի շատ ընթացիկ փաստեր և իրադարձություններ։ Այնուհետև գործընթացը աստիճանաբար տարածվում է նաև անցյալի հիշողությունների վրա, սկզբում ընդգրկելով վերջին շրջանի իրադարձությունները, հետո՝ ավելի ու ավելի վաղ ժամանակահատվածներ։ Առաջին հերթին՝ հիվանդները մոռանում են «ժամանակը», իսկ հետո բովանդակությունը։ Հիշողությունից ամենավերջում ջնջվում է այն, ինչ ձեռք է բերվել կյանքի վաղ շրջանում, ամրացել է և ավտոմատիզացվել։ Կարող է ձևավորվել փաստերի և իրադարձությունների խորը ամնեզիա, սակայն պահպանվել աֆեկտիվ կամ հուզական հիշողությունը։ Աստիճանաբար հիշողությունից ջնջվում է նաև «հուզականը» և մնում է «պարզագույն հմտությունների հիշողությունը», որի խանգարումները արտահայտվում են ապրաքսիայի ձևով։

## Պրոգրեսիվ ամնեզիայի պատճառները

Պրոգրեսիվ ամնեզիան դիտվում է հիմնականում 
*գլխուղեղի օրգանական ախտահարումների ժամանակ, որոնք ընթանում են թուլամտությամբ, անձի օրգանական խանգարումներով, հետէնցեֆալիկ և հետկոմային համախտանիշներով
*գիտակցության մթնշաղային խանգարումների ժամանակ
*ծանր տենդերի և երազանման խանգարումների ժամանակ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հիշողության խանգարումներ
Պյոտր Լեբեդև

**Պյոտր Նիկոլաևիչ Լեբեդև** (, ), հռչակավոր ռուս ֆիզիկոս։ Նա առաջին անգամ չափեց լույսի ճնշումը պինդ մարմինների և գազերի վրա։ Լեբեդևի այդ աշխատանքները քանակապես հաստատեցին Մաքսվելի լույսի էլեկտրամագնիսական տեսությունը։ Ձգտելով նոր փորձարարական ապացույցներ գտնել լույսի էլեկտրամագնիսական տեսության համար՝ Լեբեդևն ստացավ միլիմետրանոց էլեկտրամագնիսական ալիքներ և հետազոտեց դրանց բոլոր հատկությունները։

Լեբեդևը ստեղծեց ֆիզիկայի առաջին դպրոցը Ռուսաստանում։ Շատ ականավոր գիտնականներ եղել են նրա աշակերտները։ ԽՍՀՄ ԳԱ ֆիզիկայի ինստիտուտը կոչվում է Լեբեդևի անունով։

## Աղբյուրներ
* Գ. Յա. Մյակիշև, Բ. Բ. Բուխովցև «Ֆիզիկա», 1992 թ., «Լույս» հրատարակչություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Ստրասբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Scalable Vector Graphics

**SVG** (ծագումը՝  մասշտաբավորվող վեկտորային գրաֆիկա) մասշտաբավորվող վեկտորային գրաֆիկայի նշման լեզու, որը ստեղծել է Համացանցի Համաշխարհային Կոնսորցիումը (W3C): SVG-ն մտնում է XML լայնացվող նշման լեզվի ենթաբազմության մեջ և նպատակավորված է XML ֆորմատով երկաչափ վեկտորային և խառը վեկտորային/ռաստրյաին գրաֆիկայի նկարագրման համար։

## Արտաքին հղումներ
* SVG-ի պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:XML
Կատեգորիա:Գրաֆիկական ֆորմատներ
Կատեգորիա:Գրաֆիկան Web-ում
Կատեգորիա:Վեկտորային գրաֆիկա
Կարավելլա

մինի|Կարավելլա Լատինա (ուղղանկյուն եռանկյան տեսքով առագաստներով)
մինի|Կարավելլա Ռեդոնդա (քառակուսու տեսքով առագաստներով)

**Կարավելլա․**, 15-րդ դարում կառուցվող թեթև և արագընթաց առագաստանավի տեսակ է։ Կառուցվել է պորտուգալացիների կողմից օվկիանոսային հեռավոր ճանապարհորդությունների համար։

Կարավելլաները ավելի դյուրաշարժ էին ու տարողությամբ մեծ։ Դրանք ունեին ուղիղ և շեղ առագաստներով երեք կայմ ու կարող էին շարժվել ցանկացած ուղղությամբ ոչ միայն համընթաց, այլև կողքի, նույնիսկ հանդիպակաց քամու դեպքում։ Կարավելլաներով հնարավոր էր ուղևորվել ծովային հեռավոր ճանապարհորդությունների։

## Աղբյու,
* Ե․ Վ․ Ագիբալովա, Գ․ Մ․ Դոնսկոյ «Միջին դարերի պատմություն», 1989 թ․, «Լույս» հրատարակչություն, էջ 188։

Կատեգորիա:Առագաստանավեր
Կատեգորիա:Նավի տեսակներ
Կատեգորիա:Ծովային պատմություն
Կատեգորիա:Ծովագնացության եզրեր
Կարավելա (այլ կիրառումներ)

**Կարավելա** կարող է նշանակել՝
*Կարավելա - XV դարում կառուցվող թեթև և արագընթաց առագաստանավի տեսակ է։
*Կարավելա (օդանավ) () - ֆրանսիական մարդատար տուրբոռեակտիվ օդանավի տեսակ։
Ադա Լավլեյս

**Օգուստա Ադա Քինգ (ծնյալ՝ Բայրոն), կոմսուհի Լավլեյս** (, ), անգլիացի կին մաթեմատիկոս։

## Կենսագրություն
Հայտնի է որպես Չարլզ Բեբիջի մշակած հաշվիչ մեքենայի նկարագրության ստեղծող։

Ադան անգլիացի բանաստեղծ Ջորջ Բայրոնի աղջիկն էր։ Ադայի մայրը նույնպես տարված էր մաթեմատիկայով։ Նա դստեր համար հրավիրեց իր նախկին ուսուցչին՝ շոտլանդիայի մաթեմատիկոս Օգաստես դե Մորգանին։

1833 թ. Ադան ծանոթացավ Չարլզ Բեբիջի հետ։ Բեբիջն արդեն ավարտել էր հաշվիչ մեքենայի մշակումը և անցել կառուցման աշխատանքներին։

1835 թ. միսս Բայրոնն ամուսնացավ Վիլյամ Քինգի հետ, վերջինս շուտով ստացավ լորդ Լավլեյս տիտղոսը։ Նրանք դարձան 3 զավակների ծնողներ։ Սակայն ընտանիքը չխանգարեց Ադային զբաղվել իր նախասիրություններով։ Ադան գրեց Չարլզ Բեբիջի անալիտիկ մեքենայի նկարագրությունը՝ իր մեկնաբանություններով։ Հենց այդ մեկնաբանությունները թույլ տվեցին սերունդներին Ադա Բայրոնին անվանել աշխարհի առաջին ծրագրավորողը։ Նկարագրություններում կիրառվում էին այնպիսի տերմիններ, ինչպիսիք են «ենթածրագիր», «ենթածրագրերի գրադարան», «ինդեքսային ռեգիստոր», որոնք սկսեցին օգտագործվել միայն 1950-ական թվականներին։ Ադա Լավլեյսը առաջին անգամ կիրառության մեջ է մտցրել «ցիկլ» և «աշխատանքային բջիջ» տերմինները։

Ադա Լավլեյսը մահացել է 1852 թ. նոյեմբերի 27-ին և հուղարկավորված է Բայրոնների ընտանեկան գերեզմանատանը։

1975 թ. ԱՄՆ-ի Պաշտպանության նախարարությունը ընդունեց որոշում նոր ունիվերսալ ծրագրավորման լեզվի մշակման վերաբերյալ, որը կոչվեց Ada։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Կին մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ջորջ Բայրոն
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծուհիներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Անգլիացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի կին մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Վիկտորյական դարաշրջանի կանայք
Կատեգորիա:Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների անձինք
Տպագրահաստոց

մինի|Աշխատողը՝ տպագրահաստոցի լծակը պտտեցնելիս

**Տպագրահաստոց**, մեխանիկական մեքենա, որի թանաքապատ մասը թղթի կամ այլ տպագրական մակերևույթի վրա ճնշում գործադրելով արտատպում է թանաքը այդ թղթի կամ տպագրական մակերևույթի վրա։

ձախից|մինի|1568 թվականի տպագրահաստոց, որը ուներ մեկ ժամում 240 պատճենի արտատպման հնարավորություն։

Առաջին տպագրահաստոցների գլխավոր մասը մամլիչն էր, որի տակ դրվում էին շարվածքով շրջանակները։ Աշխատողը պետք է շարվածքի վրա ներկ քսեր, և այն ծածկեր թղթով։ Դրանից հետո հաստոցի լծակը պտտեցնելով՝ մամլիչը կարելի էր սեղմել այնպես, որ թուղթը կիպ ու հարթ հպվի շարվածքին։

Գրատպության գյուտը մարդկության պատմության մեջ խոշորագույն հայտնագործություններից մեկն էր։ Այն առաջ մղեց կրթությունը, գիտությունն ու գրականությունը։ Շնորհիվ տպագիր գրքի, մարդկության կուտակած գիտելիքները սկսեցին ավելի արագ տարածվել։ Դրանք ավելի ամբողջական էին պահպանվում և փոխանցվում հետագա սերունդներին։

մինի|Յոհան Գուտենբերգ

Առաջին տպագրահաստոցը հայտնագործել է գերմանացի Յոհան Գուտենբերգը 1440-ականներին։

## Պատմություն
Մեր թվարկության 14-րդ դարում Եվրոպայում արդեն տարածված էր թուղթ պատրաստելու գործը։ Սակայն գրքերի քանակը չէր բավականացնում, քանի որ Եվրոպայում գրագիտությունը շարունակ աճում էր։ Բնագրերը բազմացնելու համար արտատպվածք էին կատարում տառերով փորագված փայտյա կամ պղնձյա տախտակներից, սակայն այդ եղանակը շատ անկատար էր և աշխատատար։

15-րդ դարի կեսերից գերմանացի Յոհան Գուտենբերգը հայտնագործեց գրատպությունը։ Երկար ու համառ աշխատանքներից հետո նա ստեղծեց մետաղից առանձին լիտերներ (տառեր) ձուլելու եղանակը․ գյուտարարը դրանցով կազմում էր շարվածքի էջեր ու տողեր, որոնցից արտապվածք էր անում թղթի վրա։ Շարժական տպատառերի օգնությամբ հնարավոր էր շարել ցանկացած բնագրի ուզած քանակությամբ էջեր։ Գուտենբերգը հայտնագործեց նաև տպագրահաստոցը։

աջից|մինի|Շարժական տպատառեր

Մոտավորապես 1445 թվականին Գուտենբերգը հրատարակեց առաջին տպագիր գիրքը։ Դրանից հետո գրատպությունը Եվրոպայում սկսեց արագորեն տարածվել։ Նրա գյուտից կես դար անց Եվրոպայի քաղաքներում գործում էին 1100 տպարան։ Գրադարանների գրադարակները լցվում էին եվրոպական բոլոր լեզուներով տարբեր բնագավառների գրքերով։ Բացի դրանից գրքերի գինը այլևս այնքան թանկ չէր, որքան ձեռագիր գրքերինը։

## Աղբյուր
* Ե․ Վ․ Ագիբալովա, Գ․ Մ․ Դոնսկոյ «Միջին դարերի պատմություն», 1989 թ․, «Լույս» հրատարակչություն, էջ 188։

Կատեգորիա:Տպագրություն
Ֆրիդրիխ Պարրոտ

**Յոհան Յակոբ Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Ֆոն Պարրոտ** () (), բնագետ և բժիշկ։ Դորպատի համալսարանի ռեկտոր Գեորգ Ֆրիդրիխ Պարրոտի որդին։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1792 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Գերմանիայի Կարլսրուե քաղաքում։ Սովորել է Դորպատի համալսարանի բնագիտական բաժնում, որն ավարտել է ոսկե մեդալով։ 1811 թվականին դեռևս ուսանող լինելով մեկնում է ճանապարհորդության։ Ավարտելով իր աշխատանքը, նորից սկսում է զբաղվել բժշկությամբ։ 1814 թվականին ստանում է բժկության դոկտորի աստիճան և մեկնում է Գերմանիա բժշկությունը հետազոտելու նպատակով։ 1815 թվականից սկսում է աշխատել ռուսական բանակում որպես դաշտային բժիշկ, իսկ զորքերի Ֆրանսիայից վերադառնալուց հետո նորից սկսում է զբաղվել գիտական աշխատանաքներով Բեռլինում, Փարիզում, Վիեննայում, Միլանում և այլն։

## Վերելք Արարատ
1829 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Ֆրիդրիխ Պարրոտի արշավախումբը եկել է Էջմիածին՝ Արարատ բարձրանալու նպատակով։ Քաղաքում նրանց միացել է Խաչատուր Աբովյանը՝ որպես ուղեկից-թարգմանիչ։ Սեպտեմբերի 10-ին նրանք Էջմիածնից ճանապարհ են ընկնում դեպի Արարատի ստորոտը, սեպտեմբերի 11-ին հանգրվանում սուրբ Հակոբի վանքում։ Սեպտեմբերի 12-ին և 18-ին կատարվում է երկու անհաջող փորձ։ Սեպտեմբերի 27-ին արշավախումբը արդեն գագաթին էր։ Աբովյանը այդտեղ փայտե խաչ կանգնեցրեց, որը բերել էր Էջմիածնից։ Արարատը նվաճել էին վեց հոգի՝ Ֆրիդրիխ Պարրոտը, Խաչատուր Աբովյանը, 41-րդ հրաձգային գնդից Ալեքսեյ Զդորովենկոն և Մատվեյ Շալպանովը, հայ գյուղացիներ Հովհաննես Այվազյանն ու Մուրադ Պողոսյանը։

## Հետաքրքիր փաստեր
* Ֆրիդրիխ Պարրոտի անունով է կոչվում պարսկական երկաթածառը (*Parrotia persica*)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի բնագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Տարտուի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի բուսաբաններ
Կատեգորիա:Արարատ
Կատեգորիա:Գերմանացի ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Գերմանացի լեռնագնացներ
Կատեգորիա:Գերմանացի կենսաբաններ
Որոդես II

**Որոդես Բ Պարթև**, Արշակունի թագավորությանը  պատկանող պարթևական արքա, կառավարման տարիները մ.թ.ա. 57-38 թթ.։ Հրահատ Գ-ի որդին է, եղբոր՝ Միհրդատի աջակցությամբ սպանել է հորը և տիրացել գահին մ.թ.ա 57 թ.։ Ամուսնացած էր Կոմագենեի պետության արքա Անտիոքոս Ա Թեոսի դստեր՝ Լաոդիկեի հետ։

Հոր սպանությունից հետո Որոդեսը տվեց եղբորը՝ Միհրդատին Մարաստանի գահը, սակայն շուտով գահընկեց արեց նրան և ստիպեց փախչել Ասորիք։ Պարթևական գահին տիրականլու Միհրդատի փորձերը ճնշվեցին Որոդեսի տաղանդավոր զորավար Սուրենի կողմից, որի հրամանով նա սպանվեց մ.թ.ա. 54 թ.։

Որոդեսի իշխանության օրոք Պարթևաստան ներխուժեց հռոմեացի զորավար Կրասոսը, որը սակայն մ.թ.ա. 53 թ. ջախջախվեց Խառանի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում Սուրենի կողմից։ Նույն ընթացքում ինքը՝ Որոդեսը ներխուժեց Հայաստան՝ ստիպելով առանց հռոմեական օժանդակության մնացած Հայոց արքա Արտավազդ Բ-ին դաշինք կնքել իր հետ։ Մ.թ.ա. 52 թ. պարթևական զորքերը ներխուժեցին Ասորիք, սակայն առանց լուրջ հաջողությունների, քանի որ Սուրենը, որի հաղթանակները հարուցել էին արքայի խանդը, սպանվեց նախքան արշավանքի մեկնարկը, իսկ զորքը ղեկավարած թագաժառանգ Բակուրը ջախջախվեց Ասորիքի հռոմեական կառավարիչ Կասսիուսի կողմից մ.թ.ա. 51 թ.։

Հռոմեական քաղաքացիական պատերազմների ընթացքում Որոդեսը սկզբում աջակցում էր Պոմպեոսին Կեսարի դեմ, այնուհետև Բրուտոսին ու Կասիուսին՝ Մարկոս Անտոնիոսի և Օկտավիանոս Օգոստոսի դեմ։ Մ.թ.ա. 40 թ. Բակուրը ներխուժեց Ասորիք և Փոքր Ասիա, սակայն ջախջախվեց և սպանվեց մ.թ.ա. 38 թ. հռոմեացի զորավար Վենտիդիուսի կողմից։ Որոդեսը ծանր տարավ իր սիրելու որդու վախճանը։ Նոր թագաժառանգ հռչակվեց Հրահատ Դ-ին, որը գահին տիրանալու համար նույն տարում սպանեց հորը։

Կատեգորիա:Պարթև Արշակունիներ
Ճորոխ

**Ճորոխ** (, , *Աբսար, Ֆաշ*), գետ Թուրքիայում և Վրաստանում։ Պատկանում է Սև ծովի ավազանին։

## Անվանում
Հնում կոչվել է Վոհ (Ոհ), Ակամպսիս, Ակամսիս, Ֆազիս, Էգրիսիսծղալի, Էգուրի, Փասիս, ըստ Հակոբ Մանանդյանի՝ Ապսարուս։ Ֆազիս ձևով հիշատակվում է հունա-հռոմեական աղբյուրներում։ Երբեմն Ճորոխ գետի ստորին հոսանքը անվանվել է *Էգուրի (ეგური)* և *Էգրիսծղալի (ეგრისწყალი)*։

## Աշխարհագրություն
Գետի երկարությունը 360 կմ է, ջրհավաք ավազանի մակերեսը՝ 19,8 հզ կմ²։ Սկիզբ է առնում Ճորոխի լեռնաշղթայի Չորմայրի գագաթից, սկզբում հոսում է դեպի արևմուտք, ապա շեղվում հյուսիս, անցնում Բաբերդի միջով, Լորի (Բլուր) վտակն ընդունելուց հետո ուղղությունը փոխում է դեպի արևելք ու հյուսիս–արևելք։ Մինչև ծովափ հասնելը կտրում է Արևելապոնտական լեռները՝ առաջացնելով խորը կիրճ։

Ճորոխի խոշոր վտակներն են՝ Օլթի, Թորթում, Բերտա, Աջարա, Գոդրախևի։ Ինչպես Ճորոխը, այնպես էլ նրա վտակները խոր կիրճեր են ստեղծել։ Վտակները հարուստ են սահանքներով, որոնք երկրակեղևի տեկտոնական շարժումների արգասիք են։ Ամենախոշոր ջրվեժը Թորթում գետի վրա է՝ համանուն անվամբ՝ 40 մ բարձրությամբ։

Ճորոխը Հայկական լեռնաշխարհի ամենաջրառատ գետերից մեկն է։ Հորդանում է գարնանը՝ ձնհալքի ժամանակ։ Գետի ջուրը քաղցրահամ է, միջին միներալացումը վերին հոսանքներում 100-200 մգ/լ է, ստորին հոսանքում՝ 200-300 մգ/լ, տարեկան տանում է 1.5 միլիոն տ լուծված նյութեր։ Գետը գարնանը շատ տղմոտ է, գետավազանի յուրաքանչյուր 1 քառ. կմ-ից լվացվում են ավելի քան 500 տ կախված նյութեր, տարեկան հոսքը կազմում է 10 միլիոն տ, իսկ գլորվող նյութերինը՝ 1.5 միլիոն տ։ Գետը տարեկան շուրջ 13 միլիոն տ նյութ է տանում Սև ծով։

Գետն ունի ջրաէներգետիկ խոշոր պաշարներ։

Լինչի և Օսվալդի «Հայաստան և հարևան երկրներ» քարտեզի վրա (Ա. Աբեղյանի խմբագրությամբ) կարելի է Ճորոխի ավազանում կարդալ տասնյակներով հայկական գյուղերի անվանումներ։ Մինչև 20-րդ դարը հայերն այնտեղ ունեցել են զարգացած մշակույթ, զբաղվել են արհեստներով, առևտրով։ Այժմ այստեղ կան հայեր, որոնք բռնի կերպով դավանափոխ են եղել, դարձել են մուսուլման։

Ճորոխը դեռ հնուց օգտագործվել է լաստառաքման նպատակներով։ Տեղաբնիկները անտառանյութը կարողանում էին գետով տեղափոխել գետաբերան։ Արդվինից ցած գետը նավարկելի է ոչ խորանիստ նավերի համար։ Առաջներում տեղաբնիկները նավակները կառուցում էին փչովի տիկերի վրա, հոսանքն ի վար մինչև ծով ապրանքներ էին տեղափոխում հինգ ժամում, իսկ հոսանքով վեր ոտքով անցնում էին երեք-չորս օրում։

Հնում երբեմն Ճորոխ գետի ստորին հոսանքը անվանվել է Դռակոն։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Հ. Կ. Գաբրիելյան, Հայկական լեռնաշխարհ, Երևան, 2000

Կատեգորիա:Սև ծովի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի գետեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Վրաստանի գետեր
Կատեգորիա:Ասիայի միջազգային գետեր
Ծովակ լիճ

**Չլդըր (Ծովակ Հյուսիսո)** (), լիճ Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևելքում։ Գտնվում է Թուրքիայի Արդահանի մարզում, լավային արգելափակման ծագում ունի։ Հայելու մակերեսը 85 կմ² է, գտնվում է ծովի մակարդակից 1959&nbsp;մ բարձրության վրա, խորությունը 42&nbsp;մ է։ Այն տեկտոնական գոգավորության մեջ է և նախկինում խորը հովիտ է եղել, փակվել է լավային պատվարով։ Երկարությունը հյուսիսից հարավ մոտ 20 կմ է, լայնությունը՝ հյուսիսում 16 կմ։

Ջուրը քաղցրահամ է, լճից դուրս է գալիս Չըլդըր (անվանում են նաև Մեծաջուր) գետը։ Ձմռանը սառցակալում է։ Սնումը խառն է։ Լճում և գետում ապրում է կարմրախայտը։1578 թվականին, օգտագործելով Պարսկաստանում սկիզբ առած գահակալական կռիվները, թուրքերը վերսկսեցին պատերազմը Չըլդրի ափին։ Չըլդըրը բացի "Ծովակ" անվանումից հայերեն այլ անվանում չունի։

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լճեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի լճեր
Կատեգորիա:Արդահանի մարզ
Ծովք (լիճ)

**Ծովք** (Խարբերդի ծով) լիճը առաջացել է փլուզման հետևանքով՝ Արևմտյան Տիգրիսի ակունքներում, Խարբերդ քաղաքից հարավ-արևելք։ Գտնվում է 1223&nbsp;մ բարձրության վրա։ Լիճը ձկնառատ և քաղցրահամ է։ Ուներ կղզի, որի վրա բնակվել են։

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լճեր
Գայլատու

**Գայլատու**, *Գայլատո ծովիկ, Գայլատվա լիճ, Ձկնաբեր ծովակ* այժմ՝ *Բալըղ-գյոլ* (Ձկների լիճ), Բալըք), լիճ Թուրքիայում՝ Հայկական Պար լեռնաշղթայի միջլեռնային տաշտակաձև գոգավորությունում՝ 2247 մ բարձրության վրա (ընկած է այժմյան Թուրքիայի Հանրապետության Արարատի նահանգում (Ağrı il))։ Գտնվում է Սինակ լեռան մոտ։ Ունի տեկտոնահրաբխային ծագում։ Երկարությունը 10 կմ է, մակերեսը՝ մոտ 33 կմ², ջրահավաք ավազանի մակերեսը՝ մոտ 100 կմ²։ Սնումը ձնաանձրևային է։ Ձմռանը սառցակալում է։ Ջուրը քաղցրահամ է, հարուստ ձկներով՝ հատկապես կարմրախայտով։ Լիճը հոսուն է։ Հարավ-արևելքից սկիզբ է առնում առու (Գայլատու, թուրքերեն Չուխուր) գետակը։

## Գրականություն
* Հ.Կ. Գաբրիելյան, Հայկական լեռնաշխարհ, Եր. 2000
* Հ.Մ.Այվազյան և ուրիշներ Հայաստանի բնաշխարհ Երևան 2006 էջ 147

Կատեգորիա:Թուրքիայի լճեր
Կատեգորիա:Աղրըի մարզ
Կատեգորիա:Իգդիրի մարզ
Աբխազներ

**Աբխազներ** (), ժողովուրդ որը, Աբխազիայի բնիկ բնակչությունն է։ Ապրում են Աբխազիայում, Կովկասի այլ տարածքներում, ինչպես նաև Թուրքիայում, Ռուսաստանում, Սիրիայում, Հորդանանում, ցրված՝ ԱՄՆ-ում և Արևմտյան Եվրոպայում։

## Պատմություն
Ըստ 1989 թվականի մարդահաշվի, Աբխազիայի աբխազների քանակը կազմել էր 93,3 հազար մարդ (Աբխազիայի բնակչության 18%-ը)։ Ըստ 2003 թվականի՝ 94,6 հազար մարդ, ինչը երկրի բնակչության 44%-ն է կազմում։

Աբխազների ընդհանուր քանակը ամբողջ աշխարհում կազմում է 600—1 մլն. մարդ։ Իսկ Աբխազիայում 2011 թվականի մարդահաշվի՝ 122 175։ 

Խոսում են աբխազերեն, որը մտնում է աբխազա-ադըղեական լեզվախմբի, Աբխազիայում ապրող աբխազների հիմնական մասը խոսում է նաև ռուսերեն նաև վրացերեն։ Կրոններից տարածված են ուղղափառությունը (5-6-րդ դարերում) և սուննի հոսքի իսլամը (16-րդ դարից)։ Աբխազները ծագել են ապսիլներից և աբազգներից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Инал-ипа Ш. Д. Абхазы. Сухуми, 1965.
* Хашба М. Абхазские народные музыкальные инструменты. Сухуми, 1967.
* Хашба М. Жанры абхазской народной музыки. Сухуми, 1983.
* Hewitt B.G. (ed.). The Abkhazians. A Handbook. London։ Curzon Press, 1999.

Կատեգորիա:Աբխազիայի ազգեր
Կատեգորիա:Կովկասի ազգեր
Չեչեններ

**Չեչեններ** (ինքնանվանում՝ *Նոխչիյ, Նախչու, Նախչիյ*), վայնախյան ազգ է Հյուսիսային Կովկասում, Չեչենական հանրապետության հիմնական բնակչությունը։ Ընդհանուր քանակը ամբողջ աշխարհում 2.000.000 մարդ է։ Մարդաբանակ առումով եվրոպական ռասայի կովկասյան տեսակին են պատկանում։

## Բնակեցում
Ներկայում չեչենների մեծամասնությունը ապրում է Ռուսաստանի տարածքում, հիմնականում Չեչնիայի Հանրապետությունում։ Չեչենների պատմության մեջ եղել է մի քանի բնակեցում։

1865 թվականի Կովկասյան պատերազմից հետո մոտավորապես 5000 չեչենական ընտանիքներ տեղափոխվեցին Օսմանյան կայսրության տարածք և այդ շարժումը սկսեցին կոչել մուհաջիրություն։ Այսօր այդ մուհաջիրների ժառանգներն էլ կազմում են Թուրքիայի, Սիրիայի և Հորդանանի չեչենական սփյուռքի հիմնական մասը։

1944 թվականի փետրվարին ավելի քանի կես միլիոն չեչեններ տեղահանվել են իրենց մշտական ապրելավայրերից և բնակեցվել Միջին Ասիայում։ 1957 թվականի հունվարի 9-ին չեչեններին թույլատրվել է վերադառնալ իրենց կովկասյան ապրելավայրերը, սակայն ազգի որոշ մասը մնացել է Ղազախստանում և Ղրղզստանում։

Առաջին և Երկրորդ չեչենական պատերազմներից հետո շատ չեչեններ լքել են Ռուսաստանը և տեղափոխվել Արևմտյան Եվրոպա, Թուրքիա և արաբական երկրներ։ Նաև ավելացել է Ռուսաստանի Դաշնության մյուս շրջանների չեչենական սփյուռքը։

## Արտաքին հղումներ
* Չեչենները և Չեչնիան 
* Կովկասի բնակչության մասին կայք 
առանց|մինի|373x373px|Չեչենները(Tschetschenzen). Europa 1400 H.Kieperts Historischer Schulatlas, 1879

## Գրականություն
* Л. Ильясов. Чеченский тейп  // Чеченская республика и чеченцы: История и современность: Матер. Всерос. науч. конф. - Մոսկվա, 19 - 20 апреля 2005. М.: Наука, 2006, с. 176 - 185
* *В. А. Кузнецов*. «Введение в кавказоведение» - Վլադիկովկաս, 2004

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի ազգեր
Կատեգորիա:Կովկասի ազգեր
*
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ազգեր
Կատեգորիա:Վայնախներ
Մուհաջիրություն

[300px|մինի|[Բալկաններից մուհաջիրների ժամանումը Ստամբուլ ]]
**Մուհաջիրությունը** կամ ***մահաջիրությունը*** ( ինչը նշանակում է *«Էմիգրանտներ»*) մուսուլմանների զանգվածային և միտումնավոր տեղափոխումն է մուսուլմանական երկրից դեպի ոչ-մուսուլմանական երկիր, որտեղ մուսուլմանները էթնիկ փոքրամասնություն են կամ դառնում են այդպիսին ռազմական գործողությունների արդյունքում (օրինակ, մուսուլմանական տարածքի անեքսիան քրիստոնեական երկրի կողմից) և չեն ուզում կրոնական փոքրամասնության դեր տանել։

## Տես նաև

* Ռեպատրիացիա
* Իռենդետիզմ

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրություն
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Իսլամի պատմություն
Կատեգորիա:Բնակչության գաղթ
Ինգուշներ

**Ինգուշներ** (ինքնանվանում՝ ), վայնախյան ազգ է Հյուսիսային Կովկասում։ Խոսում են հյուսիսկովկասյան ընտանիքի նախյան խմբի ինգուշերեն լեզվով, գիրը կիրիլականի հիման վրա է։ Ընդհանուր թիվը աշխարհում մոտավորապես 700 հազար մարդ է, որոնցից 517 հազարը ապրում են Ռուսաստանի Դաշնությունում, հենց Ինգուշեթիայում ապրում է ազգի հիմնական մասը՝ 473 հազար մարդ (ըստ 2021 թ.)։

Ինգուշները հիմնականում ապրում են Ռուսաստանում, ավելի կոնկրետ՝ Ինգուշեթիայի Հանրապետության տարածքում: Ինգուշների պատմագիտական գրականության մեջ առանձնանում են տարբեր շրջաններ՝ բնակության տարածման և գաղթական գործընթացների մասին: 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի ազգեր
Կատեգորիա:Ինգուշներ
Կատեգորիա:Ինգուշիա
Կատեգորիա:Կովկասի ազգեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի ազգեր
Կատեգորիա:Վայնախներ
Մաթյուրեն Վեյսիեր Լա Կրոզ

**Մաթյուրեն Վեյսիեր Լա Կրոզ** (ֆրանս.՝ Mathurin Veyssière de La Croze) (), ֆրանսիացի արևելագետ-հայագետ։ Բեռլինի համալսարանի պրոֆեսոր, պրուսական արքունի դիվանապետ։ Տիրապետել է լատիներենին, գերմաներենին, հայերենին, սեմական ու սլավոնական մի շարք լեզուների։

## Գրքեր
Լույս են տեսել Լա Կրոզի «Քրիստոնեության պատմությունը Եթովպիայում և Հայաստանում» (1739), «Գանձ լակրոզյան նամակների» (լատ., հ. 1-3, 1762-64) և այլ գործեր։ Անտիպ գիտական ժառանգության զգալի մասը նվիրված է Հայաստանի պատմությանն ու գրականությանը, հայերին։ Կազմել է «Բառարան հայ լեզվի», «Ցուցակ ազգաբանության թագավորաց հայոց Հովհաննեսիկ տեր Անվո և իշխան հայոց Մեծաց» գործերը։

## Թարգմանություններ
Լատիներեն է թարգմանել Մեսրոպ Երեցի «Պատմութիւն մնացորդաց հայոց և վրաց»-ը (որը սխալմամբ վերագրվել է Ստեփանոս Օրբելյանին), Ներսես Շնորհալու «Հիսուս որդի» պոեմը, Հեթում թագավորի «Որ ծառայեալս եմ բիւր ախտից» տողով սկսվող պոեմը, քաղվածներ Առաքել Դավրիժեցու պատմությունից և այլն։ Լատիներեն է թարգմանել «Աշխարհացոյցի» «Ասիա» բաժինը։ Աստվածաշնչի հայերեն թարգմանությունը համարել է «թագուհի թարգմանութեանց»։

## Աղբյուրներ
* Շրումպֆ Ա., Ուսումնասիրութիւնք հայ լեզուի և մատենագրութեան յարևմուտս (ԺԴ-ԺԹ դար), թրգմ և լրց. Գ. Զարբհանալյան, Վնտ., 1895 թ.։
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հ. 2, էջ 399, Երևան, 1995 թ.։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հայագետներ
Կատեգորիա:Նանտ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արևելագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրադարանավարներ
Կատեգորիա:Հայագետներ
Ռազմաօդային ուժեր

[մինի|աջից|[F-35 կործանիչ]]
[մինի|աջից|[F-22 Raptor կործանիչ]]
[մինի|աջից|Ռազմավարական '''ուրվական''' ռմբակոծիչ [B-2 «Սպիրիթ»]]
**Ռազմա-օդային ուժերը** (ՌՕՈՒ) կամ **ռազմաօդային նավատորմը** (ՌՕՆ), անգլերեն՝ **Air Force** կամ **Air Army** պետության զինված ուժերի (ԶՈՒ) տեսակ է, որի գործառույթների մեջ մտնում են 
* տիեզերքում, օդային տարածությունում, ցամաքում, ծովում ստորջրյա և վերջրյա հակառակորդի հետ պայքարը, 
* դեսանտի փոխադրումը, 
* զինամթերքի և սարքավորումների առաքումը, 
* օդային հետախուզումը,
* օժանդակ օդանավերի օգնությամբ եղանակի հետախուզումը։

Ռազմա-օդային ուժերը Զինված ուժերի կարևոր բաղադրամասն են։

ՌՕՈՒ-ն ներառում է.
* ռազմական ավիացիան կամ ռազմական օդուժը,
* հատուկ զորքերը կամ մասնագիտական զորքերը,
* հատուկ ծառայութունները կամ մասնագիտական ծառայությունները։

Օրինակ. բացի ավիացիայից՝ օդուժից, որոշ երկրների **ռազմաօդային ուժեր**ը, ունեն՝ հետախուզության, կապի, ռադիոտեխնիկական ապահովման և կառավարման ավտոմատ համակարգերի, ռադիոէլեկտրոնային պայքարի (ՌԷՊ), ինժեներական (ճարտարագիտական), ռադիացիոն, քիմիական և կենսաբանական պաշտպանության (ՌՔԿՊ), տոխոգեոդեզիական (տեղագրա-երկրագիտական), որոնողա-փրկարարական, օդերևութաբանական, օդանավարկման (նավիգացիոն), բարոյա-հոգեբանական, նյութատեխնիկական ապահովման (ՆՏԱ), բժշկական ապահովման, ռազմական կառավարման մարմինների ապահովման և պահպանության զորամասեր և ստորաբաժանումներ։

Զանազան պետություններում ՌՕՈՒ-ն կարող է հանդես գալ կամ որպես ԶՈՒ-ի ինքնուրույն տեսակ կամ միասնական զորատեսակ լինել հակաօդային պաշտպանության (ՀՕՊ) հետ միասին։

ՌՕՈՒ-ի զորատեսակներն են.
* հեռահար գործողության (ռազմավարական) օդուժ,
* ճակատային օդուժ,
* ռազմափոխադրական օդուժ,
* սանիտարական օդուժ։

Պետության բանակի, այսինքն՝ ցամաքային զորքերի (ՑԶ), ինչպես նաև՝ Ռազմածովային ուժերի (ՌԾՈՒ) և Հակաօդային պաշտպանության զորքերի (ՀՕՊ) կազմում կարող են լինել համապատասխանաբար՝ 
* բանակային օդուժ, այսինքն՝ ցամաքային զորքերի օդուժ (հիմնականում՝ ուղղաթիռներ),
* ծովային օդուժ, որը կարող է լինել տախտակամածային և առափնյա բազավորման,
* հակաօդային պաշտպանության օդուժ (ՀՕՊ-ի օդուժ)։

Կարող է լինել նաև ռազմավարական միջուկային ուժերի օդուժ (օրինակ, Ռուսաստանի Ռազմավարական նշանակության հրթիռային զորքերի՝ ՌՆՀԶ-ի օդուժը)։ Նշված օդուժի զորատեսակները սովորաբար չեն մտնում պետության ՌՕՈՒ-ի կազմի մեջ։

### Օդուժի կազմավորումները
Ստորև ներկայացված են պետության զինված ուժերի ՌՕՈՒ-ի կամ ՌՕՆ-ի զորատեսակների հիմնական կազմավորումները (ստորաբաժանումները, զորամասերը, միավորումները և զորամիավորումները)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ավիացիան Արցախյան գոյամարտում - Հովհաննիսյան Արծրուն ներբեռնել էլ. գիրքը ՀամաՀայկական Էլ. Գրադարանից

Կատեգորիա:Զորքերի տեսակներ
Կատեգորիա:Ռազմական ճյուղեր
Շիկահողի արգելոց

**«Շիկահող» պետական արգելոց**, արգելոց Հայաստանի Սյունիքի մարզում՝ Խուստուփ լեռան հարավ արևելյան և Մեղրու լեռնաշղթայի հյուսիսարևելյան լանջերին Ծավ և Շիկահող գետերի վերին ավազաններում, 700-2800 մ բարձրություններում՝ ընդգրկելով Ծավ և Շիկահող լեռնային գոտիների ավազանները։ Այն հիմնվել է 1958 թվականին։ Տարածքը կազմում է մոտ 10 330 հեկտար։ Կազմավորվել է կաղնու, բոխու, հաճարենու, սովորական կենու, սոսու անտառների և կենդանիների պահպանության նպատակով։ Արգելոցի տարածքը խիստ մասնատված ռելիեֆ ունի։ Շատ են լեռնային գետակները և հանքային աղբյուրները։

## Բուսական աշխարհը

Բուսական աշխարհ ներկայացված է բարձրակարգ բույսերի 432 ցեղի և 92 ընտանիքի 1100 տեսակներով, որոնցից 70-ը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Հարուստ է Կովկասյան տիպի խոնավասեր բույսերով, ջերմախոնավասեր ծառաթփային տեսակներով ու խոտաբույսերով։ Բազմաթիվ են էնդեմիկ տեսակները, որոնցից շատերը կոչվում են Զանգեզուր տեղանունով՝ Զանգեզուրի տանձենի, Զանգեզուրի զանգակածաղիկ, Զանգեզուրի շնկոտեմ և այլն։ Տարածքի մոտ 94 տոկոսն անտառապատ է։ Անտառառաջացնող ծառատեսակներն աճում են արգելոցի ավելի բարձր լանջային տեղամասերում։ Այստեղ տարածված են արևելյան և սովորական բոխին, վրացական և խոշորառէջ կաղնիները, հատապտղային կենին, արևելյան հաճարենին, արևելյան սոսին (Կովկասում միակ սոսու պուրակը)։ Կան նաև վայրի պտղատու ծառատեսակներ՝ տանձենին, արևելյան խնձորենին, կենին, հունական վայրի ընկուզենին, լորենին, հացենին, թխկին, թեղին, սալորենին։
Ծառաթփային տեսակներից հանդիպում են բթատերև ինկենին, շագանակենին, կովկասյան խուրման, սովորական նռնենին, թզենին, զկեռենին։
Կան 18 տեսակի հազվագյուտ մամուռներ։ Հատկապես հայտնի է բարակ ֆաբրոնիան։

## Կենդանական աշխարհը
Արգելոցի տարածքում սողուններից հայտնի են գյուրզան, ջրային և սովորական լորտուները, դեղնափորիկը, հայկական լեռնատափաստանային վահանագլուխ իժը։ Թռչուններից տարածված են վայրի հնդկահավը, քարարծիվը, սպիտակագլուխ և սև անգղները, կաթնասուններից՝ գորշ արջը, գորշուկը, վարազը, այծյամը, գայլը, աղվեսը, գորշ նապաստակը, լայնականջ ոզնին, երբեմն բեզոարյան այծը, վայրի ոչխարը, հովազը։ Կենդանիներից շատերը նույնպես գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Գրականություն
* Մ.Գ. Մանասյան, Ա.Թ. Գրիգորյան, Ա. Հ. Պոտոսյան, Սյունիքի մարզ, Երևան 2002
* Յա. Ի. Մուլքիջանյան, Հայկական ՍՍՀ արգելանոցները և արգելավայրերը, Երևան 1975
* Հայաստանի բնաշխարհ, ընտանեկան հանրագիտարան մատենաշար, Երևան 2006
* Հայաստանի հատուկ պահպանվող տարածքներ, «Խազեր», Երևան 2014

Կատեգորիա:Հայաստանի արգելոցներ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի տեսարժան վայրեր
Թանգարանների միջազգային օր

մինի
**Թանգարանների միջազգային օր**, մայիսի 18-ին նշվող ամենամյա տոն։ Հռչակվել է Թանգարանների միջազգային խորհրդի (ICOM - The International Council of Museums) որոշմամբ 1977 թվականի մայիսի 18-ին ԻԿՕՄ-ի 11-րդ գլխավոր կոնֆերանսի ընթացքում՝ ռուսական պատվիրակության առաջարկությամբ։ 1978 թ.-ից յուրաքանչյուր տարի այս օրը նշում է աշխարհի ավելի քան 150 երկիր, այդ թվում և Հայաստանը։

1992 թվականից սկցած յուրաքանչյուր Թանգարանային միջազգային օրն ունի թեմա և ԻԿOՄ-ի հրապարակում է տվյալ թեմայի հետ կապված միջոցառումները։ 1992 թվականի թեման էր «Թանգարանները և շրջակա միջավայրը», 1997-1998 թթ՝ «Մշակութային արժեքնորի անօրինական տեղափոխման դեմ պայքար», 2000 թ.՝ «Թանգարանները հանուն հասարակությունում համերաշխոըւթյան և ներդաշնակության», 2005 թ.՝ «Թանգարանը որպես կամուրջ մշակույթների միջև», 2008 թ.՝ «Թանգարանները որպես սոցիալական փոփոխությունների և զարգազման գործոն», 2009 թ.՝ «Թանգարանները և տուրիզմը», 2010 թ.՝ «Թանգարանները հանուն սոցիալական ներդաշնակության»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջազգային օրեր
Գերմանիան Եվրատեսիլ 2010 երգի մրցույթում

**Գերմանիային Եվրատեսիլ 2010 երգի մրցույթում** ներկայարել է երիտասարդ երգչուհի Լենա Մայեր-Լանդրութը «Satellite» երգիվ։ Գերմանիան լինելով մեծ քառյակի անդամ (2011-ից արդեն մեծ հնգյակ է դարձել) հնարավորություն ստացավ ներկայանալ միանգամից եզրափակչում և ըստ վիճակահանության Լենան եզրափակչում ելույթ ունեցավ 22 համարի ներքո։ Լենան դարձավ Եվրատեսիլ 2010 երգի մրցույթի հաղթողը 246 միավորով ստանալով 12 միավոր 9 երկրից։

## Արտաքին հղումներ
* Գերմանիան Եվրատեսիլ 2010-ի պաշտոնական կայքում

## Ծանոթագրությունենր

Կատեգորիա:Երկրներ Եվրատեսիլ 2010 երգի մրցույթում
Լենա Մայեր-Լանդրութ

**Լենա Մայեր-Լանդրութ** (, ), գերմանացի երգչուհի, որը ներկայացրել է Գերմանիան Եվրատեսիլ 2010 երգի մրցույթում և ճանաչվել է հաղթող։

## Կենսագրություն
Լենա Մայերը ծնվել է 1991 թվականի մայիսի 23-ին գերմանական Հաննովեր քաղաքում։ Նրա հայրը լքել է ընտանիքը, երբ նա եղել է 2 տարեկան։ Լենան Անդրեաս Մայել-Լանդրութի թոռնուհին է, ով եղել է Արևմտյան Գերմանիայի դեսպանը ԽՍՀՄ-ում։

Լինելով ընտանիքում միակ երեխան՝ Լենան հինգ տարեկանից սկսել է զբաղվել պարով, իսկ որոշ ժամանակ անց գերմանական հեռուստասերիալներում երկրորդ պլանի դերեր է խաղացել, սակայն լրջորեն չի զբաղվել դերասանական աշխատանքով։

## Եվրատեսիլ երգի մրցույթ

### Եվրատեսիլ 2010
2010 թվականի մարտի 12-ին Լենան, «Satellite» երգով մասնակցելով Եվրատեսիլ 2010-ի Գերմանիայի ազգային ընտրությանը, ճանաչվում է հաղթող և հնարավորություն ստանում ներկայացնել Գերմանիան Եվրատեսիլ 2010 երգի մրցույթում։

Քանի որ Եվրատեսիլում Գերմանիան մեծ հնգյակի անդամ է, Լենան միանգամից հանդես եկավ եզրափակչում և ճանաչվեց 55-րդ մրցույթի հաղթողը։

### Եվրատեսիլ 2011
Քանի որ Գերմանիան հաղթել էր Եվրատեսիլ 2010-ում, հաջորդ տարի մրցույթն անցկացվեց Գերմանիայում, և Լենան կրկին ընտրվեց Գերմանիայի ներկայացուցիչ։ Նա մրցույթում ներկայացրեց «Taken by a Stranger» երգը և 110 միավորով զբաղեցրեց 10-րդ հորիզոնականը։

### Եվրատեսիլ 2012
Լենան՝ որպես հյուր, 2012 թվականի մայիսին Եվրատեսիլի վերջին 5 տարիների հաղթողների հետ ելույթ ունեցավ Եվրատեսիլ 2012 երգի մրցույթի երկրորդ կիսաեզրափակչում, որտեղ կատարեց 2010 թվականի մրցույթում հաղթած իր «Satellite» երգը։

### Եվրատեսիլ 2013
2013-ին Լենան նորից մասնակցությունը ունեցավ հերթական Եվրատեսիլում։ Նա մրցույթի եզրափակչում Համբուրգից հայտարարեց Գերմանիայի քվեարկության արդյունքները։

## Սկավառակագրություն
### Ալբոմներ
*2010 - *My Cassette Player*
*2011 - *Good News*
*2012 - *Stardust*
*2015 - *Crystal Sky*

### Սինգլներ
*2010 - *«Satellite»*
*2010 - *«Bee»*
*2010 - *«Love Me»*
*2010 - *«Touch A New Day»*
*2011 - *«[[Taken by a Stranger]]»*
*2011 - *«What a Man»*
*2012 - *«[[Stardust]]»*
*2013 - *«Neon (Lonely People)»*
*2013 - *«Mr. Arrow Key»*
*2015 - *«Traffic Lights»*

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Գերմանացի երգիչներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի մասնակիցները Եվրատեսիլ երգի մրցույթում
Կատեգորիա:Եվրատեսիլ երգի մրցույթի հաղթողներ
Կատեգորիա:Լենա Մայեր-Լանդրութ
Կատեգորիա:Գերմանացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Գերմանացի փոփ երգչուհիներ
Կատեգորիա:Գերմանացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Գերմանացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Գերմանացի դերասանուհիներ
Պետրոս Ատրունի (այլ կիրառումներ)

**Պետրոս Ատրունի** կարող է վերաբերել՝

* Պետրոս Ատրունի - 1862 թվականին ծնված հայ խմբագիր։
* Պետրոս Ատրունի - 1883 թվականին ծնված հայ կրթական գործիչ։
Պետրոս Ատրունի (խմբագիր)

**Պետրոս Ատրունի** (), հայ խմբագիր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կ. Պոլսում։ Սովորել է Թարգմանչաց վարժարանում։ Խմբագրել է «Կրթարան» հանդեսը։ Հետաքրքրվել է թատրոնով և խաղացել Օրթագյուղի հայկական թատրոնում։ Մի քանի տարի պաշտոնավարել է Արփիար Արփիարյանի խմբագրությամբ 1891-1895 թվականներին Կ. Պոլսում լույս տեսնող «Հայրենիք» օրաթերթի խմբագրությունում։ Նրա թարգմանությամբ որպես թերթոն «Հայրենիքում» տպագրվել է ֆրանսիական մի քանի վեպ։ Թարգմանություններ է կատարել Էժեն Սյուից, Դյումա որդուց, Օսիանից և ուրիշներից։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Պետրոս Ատրունի (մանկավարժ)

**Պետրոս Ատրունի** (), հայ կրթական գործիչ։

Ծնվել է Կ. Պոլսում։ Կրթությունն ստացել է Պերպերյան վարժարանում, ավարտել է 1900 թվ
ականին, սովորել Պոլսի համալսարանի մաթեմատիկայի բաժնում։ Երկար տարիներ դասավանդել է հայ և օտար վարժարաններում, այդ թվում Կենտրոնական վարժարանում, որի տնօրենն է եղել 1928-1933 թվականներին։ Հեղինակ է թվաբանական մի շարք դասագրքերի, ինչպես «Ամբողջական դասընթացք թվաբանության», «Մանկական ընթացք» Ա և Բ տարի (1912), «Տարրական դասընթացք» Ա և Բ տարի (1912), «Թվաբանություն տարրական և միջին դասընթաց» (1921), նույնի «Բարձրագույն դասընթաց» (1921) գրքերի։

Պետրոս Ատրունին է Հ.Մ.Ը.Մ. նշանաբանի հեղինակը «Բարձրացի՛ր-բարձրացրո՛ւ»:

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:1883 ծնունդներ
Կատեգորիա:1944 մահեր
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ստամբուլ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ստամբուլի համալսարանի շրջանավարտներ
Ապուլա Էդել

**Ապուլա Էդել** (), ֆուտբոլիստ է (Հայաստանի քաղաքացի է), ով հանդես է գալիս Թել Ավիվի Հապոել ֆուտբոլային ակումբում որպես դարպասապահ։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:1986 ծնունդներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ
Կատեգորիա:Հունիսի 17 ծնունդներ
Կատեգորիա:Փյունիկի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Կամերունից Հայաստան արտագաղթածներ
Կատեգորիա:Հայաստանի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Թանշոննյաթ օդանավակայան

**Թան Սոն Նհաթ օդանավակայան** (), միջազգային օդանավակայան Վիետնամի Հոշիմին քաղաքում։ Համարվում է Վիետնամի խոշորագույն միջազգային օդանավակայանը՝ ըստ տարածքի և սպասարկվող ուղևորների թվի։ Ընդունվող օդանավերն են՝ Airbus A330, Boeing 747: Օդանավակայանը կառուցել են ֆրանսիացի գաղութաբնակները 1930-ական թվականներին։ 20-րդ դարի 1950-ականների կեսերին ամերիկյան օգնության շրջանակներում կառուցվել է 2190 մետր երկարությամբ թռիչքուղի։ Վիետնամի պատերազմի ժամանակ Թան Սոն Նհաթ օդանավակայանի ավիաբազան օգտագործվել է ինչպես ԱՄՆ-ի, այնպես էլ Հարավային Վիետնամի օդային ուժերի կողմից։ Մինչև 1975 թվականը օդանավակայանը եղել է աշխարհի ամենածանրաբեռնված օդանավակայաններից մեկը։ 2004 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Սայգոնի անկումից հետո առաջին անգամ վերականգնվել են թռիչքները ԱՄՆ-ի հետ։ United Airlines ավիաուղիների չվերթը Հոնկոնգում միջանկյալ վայրէջքով կատարվել է սկզբում Սան Ֆրանցիսկոյից, ապա՝ Լոս Անջելեսից։

## Հղումներ
* Tan Son Nhat Airport Official Website
* Southern Airports Corporation Official Website (SAC)

Կատեգորիա:Օդանավակայաններ Վիետնամում
Գալուստ Արապյան

**Գալուստ Արապյան** (), հայ պատմաբան։

Ծնվել է Կ. Պոլսում, որտեղ ստացել է կրթությունը։ 1815 թ.-ին հայերենով կազմել է Մուստաֆա փաշա Բայրակդարի կյանքի տարեգրությունը։ Աշխատությունը մինչև 1943 թ. մնացել է անտիպ։ Այդ թվականին Էսադ Ուրասը այն հայերենից թարգմանել է թուրքերենի և հրատարակել Թուրքական պատմության միության տեղեկագրում պրոֆեսոր Ի. Խ. Ուզաուն-չարշըլըի առաջաբանով։ Գրքի վերնագիրն է «Սադրազամ Ալեմդար Մուստաֆա փաշանըն թարիհի»։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ստամբուլ քաղաքում ծնվածներ
Միսակ Արամյան

**Միսակ Արամյան** (), հայ մշակութային գործիչ, արևելահայ թատրոնի սկզբնավորողներից։

Ծնվել է Կ. Պոլսում։ Մատթեոս կաթողիկոսը նրան փոքր հասակից բերել է Թիֆլիս և հանձնել Ներսիսյան դպրոցը, որտեղ ստացել է կրթությունը։ Այստեղ դպրոցական ընկերների հետ կազմակերպել է «Մեծն Ներսես» պիեսի ներկայացումը, որին մասնակցել է և ինքը որպես դերակատար։

Դպրոցն ավարտելուց հետո հետևել է բժշկության, շարունակելով մասնակցել հայ հասարակական կյանքին։ 1887 թվականին Թիֆլիսում լույս է տեսել նրա «Սալյանից Էջմիածին» գիրքը, որը նախօրոք տպագրվել է «Նոր Դարում»։ 1891 թվականին Մոսկվայում հրատարակել է «Եկեղեցական նշմարները» բանավիճային աշխատությունը, ուղղված Արիստակես Սեդրակյանի «Ամուսնական խնդիրներ» գրքի դեմ։ Աշխատակցել է «Կռունկ», «Նոր Դար» և այլ պարբերականների՝ գերազանցապես ազգային ընթացիկ հարցերին նվիրված հոդվածներով։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայ մշակութային գործիչներ
Կատեգորիա:Ստամբուլ քաղաքում ծնվածներ
Ռոշի սահման

աջից|300px|մինի|Ենթադրենք որևէ հեղուկային զանգված, որն իր ամբողջականությունը պահպանում է շնորհիվ սեփական գրավիտացիայի, պտտվում է որևէ երկնային մարմնի շուրջ։ Ռոշի սահմանից մեծ հեռավորության վրա հեղուկային զանգվածը կունենա գրեթե գնդաձև տեսք։

աջից|300px|մինի|Ռոշի սահմանին մոտենալիս հեղուկային զանգվածը իր տեսքը կձևափոխի՝ մակընթացային ուժերի պատճառով։

աջից|300px|մինի|Ռոշի սահմանին հասնելիս հեղուկային զանգվածի սեփական գրավիտացիոն ուժերը այլևս չեն կարողանա դիմակայել մակընթացային ուժերին և մարմինը կսկսի կազմալուծվել։

աջից|300px|մինի|Ինչպես ցուց են տալիս կարմիր սլաքները, հեղուկային զանգվածի այն մասերը, որոնք ավելի մոտ են երկնային մարմնին, ավելի արագ կշարժվեն։

աջից|300px|մինի|Զանգվածի տարբեր մասերի ուղեծրային արագությունների տարբերության պատճառով հեղուկային զանգվածը ի վերջո օղակ կկազմի երկնային մարմնի շուրջ։

**Ռոշի սահման** կամ **Ռոշի շառավիղ** է կոչվում իր սեփական գրավիտացիոն ուժերով ամբողջական պահվող երկնային մարմնի այն հեռավորությունը մեկ այլ երկնային մարմնից, որին հասնելու դեպքում առաջին երկնային մարմինը կկազմալուծվի՝ մյուս երկնային մարմնի կողմից առաջացած մակընթացային ուժերի ազդեցության ներքո։ Կազմալուծումը տեղի է ունենում այն պատճառով, որ մակընթացային ուժերը գերազանցում են մարմնի սեփական գրավիտացիոն ինքնաձգողականության ուժը։ Ռոշի սահմանի ներսում, երկնային մարմնի շուրջ պտտվող նյութերը հակված են ցրվել և օղակներ ձևավորել, իսկ սահմանից դուրս՝ հակված են սերտաճել, միանալ միմյանց։ Տերմինը կոչվում է ֆրանսիացի աստղագետ Էդուարդ Ռոշի անունով, ով առաջինն է հաշվարկել է այս տեսական սահմանը 1848 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աստղաֆիզիկա
Կատեգորիա:Տիեզերքի հետազոտություն
Հարություն Սվաճյան

**Հարություն Սվաճյան** ()՝ 19-րդ դարի հայ առաջադեմ մտավորական էր, «Մեղու» պարբերականի հիմնադիրն և խմբագիրը։

## Կենսագրություն
Սվաճյանը ծնվել է Պոլսում։ Նա թեպետ չի կարողացել ստանալ կանոնավոր կրթություն, բայց ինքնուրույն ձեռք է բերել լայն տեսական պատրաստություն և դարձել է արևմտահայ առաջադեմ մտավորականության ականավոր ներկայացուցիչը։ Սվաճյանը համարձակորեն պայքարում էր կղերաֆեոդալական հոսանքի և այլ հակաժողովրդական, պահպանողական խմբերի դեմ։ Այդ պատճառով էլ նա բազմիցս հալածանքների է ենթարկվել թուրք պաշտոնյաների և ազգադավ հայ հարուստների և մտավորականների կողմից։ Եղել է Միքայել Նալբանդյանի համախոհը։

Սվաճյանը Կ. Պոլսում 1856 թվականին հիմնել և խմբագրել է «Մեղու» պարբերականը (1856-1874 թթ.)։ «Մեղվում» հրատարակել է Նալբանդյանի հեղափոխական դեմոկրատական գաղափարներով տոգորված հոդվածները։

Սվաճյանի խմբագրած «Մեղուն» արևմտահայ իրականության մեջ կարևոր դեր է կատարում ինչպես հակաժողովրդական հոսնքների դեմ մղած պայքարում, այնպես էլ աշխարհիկ գրականության ստեղծման, գիտության, լուսավորության ու կրթության տարածման գործում։ Միքայել Նալբանդյանը հայտարարել է. ««Մեղուն» կենդանի ժողովրդի մաքուր բերանն է, ազգերի ցավերի ու ուրախության ճշմարտապես հայտարարը»։ 1872-1874 թվականներին «Մեղուն» շարունակել է հրատարակել Հակոբ Պարոնյանը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Հայ նոր գրականության պատմություն, հատոր 2 (հատորում զետեղված է «Հարություն Սըվաճյան» գլուխը, որը գրել է Ասատուր Ասատրյանը), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1962 թ., 516 էջ։
* Ասատուր Ասատրյան, Հարություն Սվաճյան, Երևան, 1967 թ., 238 էջ։

## Աղբյուր
* Թ. Գ. Ջուհարյան «Հայ Գրականություն», 1990 թ, «Լույս» հրատարակչություն

Կատեգորիա:Հայ հրատարակիչներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:1831 ծնունդներ
Կատեգորիա:1874 մահեր
Կատեգորիա:Ստամբուլ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ստամբուլ քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:19-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ
Կատեգորիա:Անձինք:Ստամբուլ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Փոստային դասիչ

[մինի|250px|Փոստային դասիչն օգտագործելու կոչ անող [ԽՍՀՄ փոստային նամականիշ]]
**Փոստային դասիչը** (տարբեր երկրներում հայտնի է նաև որպես **փոստային կոդ**, **փոստկոդ** կամ **ԶԻՓ կոդ**) տառերի կամ թվերի հերթականություն է, որը ավելացնում են փոստային հասցեին նամակագրության տեսակավորման հեշտացման նպատակով։ Տվյալ պահին ազգային փոստային ծառայությունների հիմնական մասը օգտագործում է փոստային դասիչներ։


Կատեգորիա:Փոստային ծրարներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հայտնագործություններ
Համարակալման հեռախոսային պլան

**Համարակալման հեռախոսային պլանը** համակարգ է, որը թույլ է տալիս հեռախոսներից օգտվողներին անել և ստանալ միջազգային և միջքաղաքային զանգեր։ Համարակալման հեռախոսային պլաններով միջքաղաքային կապի գծերին տրվում են զոնաների կոդեր, այնպես որ զանգահարողը կարող է կապվել իրեն տեղի կապի գծից դուրս գտնվող հեռախոսների հետ։ Սովորաբար, զոնաների կոդը, որը գտնվում է համարից առաջ, համապատասխանում է կոնկրետ աշխարհագրական դիրքին։

Կատեգորիա:Հեռախոսակապ
Ստեփանոս Բ Ռշտունի

**Ստեփանոս Բ Ռշտունի** (ծննդյան թիվն անհայտ- 930), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 929 թվականից։ Հայրապետական գործունեության մասին գրեթե ոչինչ հայտնի չէ։

## Արտաքին հղումներ
* Ստեփանոս Բ Ռշտունի կաթողիկոսի մասին Լուսամուտ կայքում 

Կատեգորիա:Ռշտունիներ
Կատեգորիա:10-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Թեոդորոս Ա Ռշտունի

**Թեոդորոս Ա Ռշտունի** (ծննդյան թիվն անհայտ - 941, Աղթամար), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 930 թ-ից առ 941 թ.։ Հայտնի է, որ կաթողիկոսական գահը ստացել է Վասպուրականի թագավոր Գագիկ Արծրունու նախաձեռնությամբ, որպես աթոռանիստ ընտրել է Աղթամարը, որտեղ և թաղվել է Աղթամարի Ս. Աստվածածին ժամատան կողքին։

Թեև ունեցել է հասարակ ծագում և չի առնչվել Ռշտունիների նախարարական տոհմին, սակայն Մ. Օրմանյանը անվանել է Ռշաունի, նկատի ունենալով նրա ռշտունեցի և Ռշտունիքի եպիսկոպոս լինելու հանգամանքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռշտունիներ
Կատեգորիա:10-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Եղիշե Ա Ռշտունի

**Եղիշե Ա Ռշտունի** (ծննդյան թվականը՝ անհայտ - 946, Աղթամար), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 941 թվականից առ 946 թվականը, Թեոդորոս Ա կաթողիկոսի եղբայրն ու հաջորդողը, գահակալել է Աղթամարում՝ Վասպուրականի թագավոր Աշոտ Դերենիկի նախաձեռնությամբ։

Նախքան կաթողիկոս դառնալը եղել է Ռշտունիքի եպիսկոպոսը։ Անունն աղբյուրներում հանդիպում է Եղիսե գրությամբ, սակայն Մաղաքիա Օրմանյանը գերադասում է Եղիշե գրությունը։ Պատմիչները կաթողիկոսին վերագրում են 5 կամ 7 տարվա աթոռակալություն։ Մաղաքիա Օրմանյանը իրավացիորեն հիմք ունենալով Ե և Է տառերի շփոթը հայ մատենագրության մեջ, կարծում է, որ Եղիշեն պաշտոնավարել է 5 տարի, ուստի նրա աթոռակալությունը տևել է մինչև 946 թվականը։ Եղիշեի օրոք Հայաստանը գտնվում էր խաղաղության մեջ, իսկ Աբաս և Աշոտ Դերենիկ թագավորներն իշխում էին առանց մրցակցելու։

Գնալով թուլանում էր Արաբական խալիֆայությունը, իսկ Ռոմանոս Լեկապենոս կայսրը 945 թվականին իր որդի Կոստանդին Ը-ի կողմից գահընկեց արվեց և ուղարկվեց Պրոտի կղզու վանքը։ Սակայն մյուս տարի նա սպանվեց, և նորից սկսեց գահակալել Կոստանդին Ծիրանածինը։ Մինչև 945 թվականը իշխած Ռոմանոս Լեկապենոսը, գայթակղված իր ռազմական հաջողություններով, փորձեց կայսրության սահմաններում ապրող հայերին քաղկեդոնացնել։ Հատկապես խստություններ կիրառվեցին հոգևորականների նկատմամբ։ Շատ հայեր գաղթեցին Հայոց թագավորությունների սահմանները՝ եկեղեցիներ հիմնելով կամ եղածները շենացնելով Շիրակում, Սյունիքում, և այլուր։

Ենթադրվում է, որ Եղիշե կաթողիկոսը մահացել է Վասպուրականում, սակայն նրա մահվան հանգամանքների, ինչպես նաև գերեզմանի տեղի վերաբերյալ աղբյուրները ոչինչ չեն հայտնում։

## Արտաքին հղումներ
*Եղիշե Ա Ռշտունի կաթողիկոսի մասին «Լուսամուտ» կայքում 
*«Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան, Երևան, 2002

Կատեգորիա:10-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Կատեգորիա:Ռշտունիներ
Անանիա Ա Մոկացի

**Անանիա Ա Մոկացի** (ծ. թ. անհայտ, գ. Փաս, Մոկք – մոտ 968), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 946 թվականից առ 968 թվական, Հայ եկեղեցու նշանավոր գործիչ։ Կրթությունը ստացել է Աղթամարում, այնուհետև՝ Վարագա վանքում, ապա եղել Վարագավանքի առաջնորդ։ Կաթողիկոսը աչքի է ընկել իր եկեղեցանպաստ, ազգաշահ գործունեությամբ, որը նպաստել է Հայ եկեղեցու հինավուրց ավանդների հարատևմանը, նրա դիրքերի ամրապնդմանը, երկրի ներքաղաքական կացության կայունացմանը։ Կարողացել է զսպել Սյունյաց եպիսկոպոսների և Աղվանից կաթողիկոսի անջատողական նկրտումները, այդ նպատակով 949-ին կաթողիկոսական աթոռն Աղթամարի մեկուսացած կղզուց տեղափոխել է Անիի մոտ՝ Արգինա գյուղաքաղաք՝ սկիզբ դնելով վերջինիս վանքային համալիրի շինարարությանը։ Սյունիքի Ճահուկ գավառի Արդախ գյուղում գումարած ժողովում պաշտոնանկ է արել Սյունյաց եպիսկոպոսին ու Աղվանից կաթողիկոսին, որոնք սակայն տեղական իշխանների աջակցությամբ չեն ենթարկվել ժողովի որոշմանը։ 958 թվականին նորից ժամանել է Սյունիք և նրա եպիսկոպոս կարգել Ջիվանշիր իշխանի որդի Վահանին, ապա անցել է Աղվանք և ձեռնադրել նոր կաթողիկոս։

Անանիա Ա Մոկացին պայքարել է Հայաստանում քաղկեդոնականության տարածման դեմ, որի դրսևորումներից մեկը 960-ական թթ. կաթողիկոսի հրապարակած օրենքն էր կրկնամկրտության մասին, որով սահմանվում էր վերստին մկրտել քաղկեդոնական ծեսով մկրտվածներին։ Նրա դեմ ապստամբել են Սյունիքի եպիսկոպոս Հակոբը և Աղվանից Սահակ կաթողիկոսը, սակայն նա կարողացել է ճնշել ապստամբությունը։

Անանիա Ա Մոկացու օրոք կառուցվել են Հոռոմոսի (Անիի մոտ), Սանահինի, Նարեկա և այլ վանքեր, նորոգվել բազմաթիվ եկեղեցիներ։ Կաթողիկոսի պատվերով իր երբեմնի ուսումնակից Անանիա Նարեկացին գրել է «Գիր խոստովանութեան» և «Հակաճառութիւն ընդդէմ թոնդրակեցւոց» երկերը։

Հեղինակել է բազմաթիվ թղթեր, որոնցից պահպանվել են միայն չորսը, որտեղ տեղ են գտել ժամանակի ներեկեղեցական կյանքին, ինչպես նաև Հայաստանի, Աղվանքի ներքին հարաբերություններին առնչվող արժեքավոր վկայություններ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Անանիա Ա Մոկացի կաթողիկոսի մասին «Լուսամուտ» կայքում 

Կատեգորիա:Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ
Կատեգորիա:10-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Միքիաս Արապյան

**Միքիաս Արապյան (Շ. Շավարշ)** (), անգլագիր հայ արձակագիր։

Ծնվել է Կ. Պոլսում։ Սովորել և 1895 թվականին ավարտել է Պոլսի Պերպերյան վարժարանը, մեկնել է Անգլիա, Մանչեստր քաղաքում զբաղվել առևտրով, սովորել անգլերեն։ Ապա հաստատվել է Լոնդոնում և նվիրվել գրականության։

Առաջին գործը, որը նրան հայտնի է դարձրել Անգլիայում, «Օրինազանցները պետք է հետապնդվեն» պիեսն է, որը բեմադրվել է Լոնդոնում և Մանչեսթրում։ 1920 թվականին լույս է տեսել նրա մի այլ գիրք, որը ավելի է ծանոթացնում նրան անգլիացի ընթերցողներին։ Այնուհետև անգլիական ամսագրերում տպագրել է մի շարք նովելներ։ Մամուլը հաճախ է անդրադարձել նրա երկերին։ «Թայմզ» թերթը բարձր է գնահատել նրա «Laykin» վեպը, որը լույս է տեսել Լոնդոնում 1926 թվականին։

## Աղբյուրներ
* Հայ Հանարագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Բ. հատոր, էջ 258 - 259։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիագիր հայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Բրիտանահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ