Տիկալ

**Տիկալ**, Մուտուլյան թագավորության մայրաքաղաք, մայաների խոշորագույն քաղաքներից մեկը։ Տեղակայված է Գվատեմալայի էլ-Պետեն նահանգում։ Տիկալը  իր հզորության գագաթնակետին է հասել Մեզոամերիկյան ժամանակաշրջանում։ Քաղաքի կենտրոնում են գտնվում 6 բարձր աստիճանաձև բուրգերը, որոնց վերին հատվածներում կան տաճարներ։

## Պատմություն
Հնդկացիների  բնակավայրը  գոյություն  է  ունեցել  մ.թ.ա. 7-րդ  դարում։

1-9-րդ դարերում Տիկալը եղել է մայաների քաղաքակրթության կարևորագույն կենտրոններից մեկը։ Հետազոտությունների արդյունքում այդ ժամանակ քաղաքի բնակչությունը կազմել է 100-200 հազար մարդ։ 10-րդ դարի վերջին, մի շարք ապստամբություններից հետո, քաղաքը վերջնականապես լքվեց բնակիչների կողմից։  Մայաների լեզվով Տիկալ նշանակում է «տեղ, որտեղ լսվում է հոգիների ձայներ»։ Հերոգլիֆային արձանագրություններում հիշատակվում է քաղաքի ավելի հին անվանումը՝ Yax Mutal:

Տիկալը և հարակից տարածքները Գվատեմալայի կառավարության կողմից ներգրավված են նույնանուն ազգային պարկի մեջ։ 1979 թվականին ազգային պարկը մտել է Միավորված ազգերի Կրթության, գիտության և մշակույթի կազմակերպության Համաշխարհային ժառանգության ցանկի մեջ։

Հոլիվուդյան «Աստղային պատերազմներ» ֆիլմում քաղաքի ավերակները օգտագործվել են որպես ֆոն։

Տիկալը համարվում է այն առավել նշանակալի տեղերից մեկը, որտեղ նշվել է 2012 թվականի դեկտեմբերի 21-ը։ Սակայն, արդյունքում, կառավարության կարծիքով տեղանքին էական վնաս է հասցվել։

## Տիկալի տաճարներ
մինի|Տիկալ
Տիկալի փառահեղ կառույցի շինարարությունը Գվատեմալայի կենտրոնական՝ Պետենի արևադարձային անտառներում սկսվել է մ. թ. ա. 4-րդ դարում, սակայն ամենաարդյունավետ ժամանակաշրջանը 200-850 թվականներն էր, երբ Տիկալը մայաների քաղաքական ու մշակութային հիմնական կենտրոնն էր։ I-VI տաճարներ կոչվող աստիճանաձև վիթխարի վեց բուրգ-տաճարների կառուցումը տևել է հարյուր տարուց ավելի (մոտավորապես 695-810 թվականներին)։ Այդ ժամանակաշրջանի կառավարիչներից մեկը՝ Խասավ Չան Կավիլ I-ը (682-734 թվականներ) հանգչում է I տաճարում։ IV տաճարը՝ մինչև 77 մ (240 ոտնաչափ) բարձրությամբ, վեց տաճարներից ամենաբարձրն է և կառուցվել է 741 թվականին։ Տարածքում, որն ընդհանուր առմամբ զբաղեցնում է մոտավորապես 60 կմ² մակերես, առկա են նաև կայսերական պալատների ավերակներ, ավելի փոքր բուրգեր և քարե հուշարձաններ։

Տիկալն ամայացավ 10-րդ դարում և միայն աշխարհի ուշադրությանն արժանացավ Պետենի նահանգի կառավարիչ ու դատավոր Մոդեստո Մենդեզի և ծառից խեժ հավաքող հասարակ բանվոր Ամբրոսիո Թութի գիտարշավից հետո։ 1955 թվականին քաղաքը հայտարարվեց Տիկալ ազգային պարկի մաս, որն իր տեսակի մեջ առաջինն էր Կենտրոնական Ամերիկայում։

## Պատկերասրահ

Tikal, Guatemala - panoramio (12).jpg
Tikal temple jaguar.jpg
 File:Pyramids in jungles.jpg
Tikal mayan ruins 2009.jpg
Tikal 2-19 (32603403464).jpg
Stairs on the pyramide.jpg
 


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Drew, David. The Lost Chronicles Of The Maya Kings. — Weidenfield & Nicolson, 1999. — ISBN 0-297-81699-3.
* Nikolai Grube: *„Lady Ti“ und die Liebe. Die „Frau von Tikal“ genannte Herrscherin gibt der Forschung Rätsel auf...* in: *Abenteuer Archäologie*. Spektrum der Wissenschaft Verlagsgesellschaft, Heidelberg 2005,1. ISSN 1612-9954
* Nikolai Grube: *Maya. Gottkönige im Regenwald*. Könemann-Verlag, Köln 2000, ISBN 3-8290-1564-X
* Rudolf Oeser: Shield Skull: Der Maya-Herrscher Nuun Ujol Chaak von Tikal, Zeitschriftenartikel in: Amerindian Research Nr. 1, 2006
* John Montgomery: *Tikal - an illustrated history.* Hippocrene, New York 2001, ISBN 0-7818-0853-7.
* James & Oliver Tickell: *Tikal - city of the Maya.* Tauris Parke Books, London 1991, ISBN 1-85043-223-6.
* Joyce Kelly: *An Archaeological Guide to Northern Central America: Belize, Guatemala, Honduras, and El Salvador.* Univ.of Oklahoma Pr., Norman 1996, ISBN 0-8061-2858-5, S. 129-145.

## Արտաքին հղումներ
* Մայաների բուրգեր (Տիկալ, Գվատեմալա) 
* Tikal National Park
* История города Тик’аль (Яшмутуль) царства Мутуль
* Тикаль — частица мира майя (Сведения о городе майя. Автор Е. Ю. Лыкова)
* «История царств майя» — Мутульское царство

Կատեգորիա:Գվատեմալայի ազգային պարկեր
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Գվատեմալայում
Կատեգորիա:Պատմական քաղաքներ
Կատեգորիա:Անհետացած քաղաքներ