open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մատանի

220px|մինի|Մատանու բաղադրիչ մասերը՝ 1- Օղակ, 2- Ուսիկ, 3- Քարի կաղապար 4 - Գլխավոր քար

**Մատանի**, պերճանքի առարկա, մատի զարդ։
## Ընդհանուր տարածվածություն

Տարածված է աշխարհի շատ ժողովուրդների մոտ։ Ոսկրե մատանիները երևան են եկել քարի դարում, մետաղե մատանիները՝ բրոնզի դարում։ Հին Եգիպտոսում կրում էին արձանագրություններով, կենդանիների, թռչունների ու փորագրազարդ այլ պատկերներով կնքամատանիներ, որոնց դրոշմները փոխարինում էին տիրոջ ստորագրությանը։ Նման մատանիները հայտնի էին նաև հույներին, էտրուսկներին, հայերին և այլ ժողովուրդների։ Հին Հռոմում տարածված էին ոսկե և արծաթե մատանիները։ Միջին դարերում և հետագայում սովորական էին թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերով ոսկե, արծաթե մատանիները։ 
## Մատանին Հայաստանում

Հայկական լեռնաշխարհում մետաղե մատանիները հայտնի են III հազարամյակից։ Շենգավիթից գտնվել է եզակի մատանի, միջուկի ոսկե բարակ ձողի վրա՝ ոսկե թիթեղ։ Նույն շրջանի արծաթե մատանի է գտնվել Ջրահովտից։
Հայաստանում մատանին տարածված զարդ է դառնում մ.թ.ա. II հազարամյակից, օղակաձև, օձագլուխ ծայրերով, սեգմենտավոր, օձագալար և այլ ձևավորումներով միաձույլ ոսկե, արծաթե, բրոնզե, երկաթե բազմատեսակ մատանիներ են գտնվել Լճաշենի, Արթիկի, Մեծամորի, Լոռու բերդի, Շիրակավանի ու բրոնզի ու երկաթի դարերի այլ հնավայրերի դամբարաններից։ Բրոնզե, երկաթե, ինչպես նաև թանկարժեք ու կիսաթանկարժեք (օձաքար, սարդիոն, նռնաքար, քաղկեդոն, լագարիտ և այլն) քարերից զեմմաներով մատանիներ հայտնի են Հայաստանի անտիկ ժամանակաշրջանի հնավայրերից։ Դրանց վրա փորագրված են պաշտամունքային-առասպելական, կենցաղային տեսարաններ, կենդանիների, գազանների, թռչունների և այլ խորհըրդանշական պատկերներ, դիմանկարներ։ Հին հայկական արվեստի կատարյալ ստեղծագործություն է հայոց թագուհի պատկերող՝ մ.թ.ա. 1-ին դարում գեմման, փորագրված դեղին նռնաքարի վրա (պահվում է Փարիզի գրադարանում)։ Մ.թ.ա. առաջին դարերի մատանիներ են գտնվել Գաոնիում՝ Աթենասի, կենդանագլուխ մարդու և այլ պատկերներով։ Ընդելուզման, եղանակներով պատրաստված մետաղե մատանիներ՝ Դվինում և Անիում։ Հայ եկեղեցին մատանի կրել արտոնում էր միայն եպիսկոպոսներին։ Կնքամատանիները համարվել են թագավորների, իշխանների և այլ բարձրաստիճան անձանց իշխանության խորհրդանշան։ Դրանցով հաստատում կնքում էին նամակներ, հրամանագրեր, պայմանագրեր ու այլ վավերագրեր։ Այդ նշանակությունն ունեին Հայաստանում հնում տարածված, այսպես կոչված՝ «վարազագիր» մատանիները, ինչպես զանազան ժողովուրդների, այնպես էլ հայերի մոտ հարատևում է հարսին նշանի մատանի հանձնելու սովորույթը՝ իբրև զույգերի միությունը վավերացնելու խորհրդանշան։

Մատանիների տիրակալը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Զարդարանքներ
ՀԱՆ-17

**ՀԱՆ-17** (), 30 մմ-ոց հաստոցային ավտոմատ նռնականետ, նախատեսված է թաքստոցներից դուրս, բաց խրամատներում ու տեղանքի բնական ծալքերի ետևում տեղավորված հակառակորդի կենդանի ուժը և կրակային միջոցները ոչնչացնելու համար։ Նռնականետից հրաձգություն կատարելու ժամանակ օգտագործում են բեկորային նռնակով ՎՈԳ-17 կրակոց։

ՀԱՆ-17 նռնականետը մշակել է ОКБ-16 կոնստրուկտորների խումբն Ալեքսանդր Կորնյակովի գլխավորությամբ (Ա. Կորնյակով, Վ. Նեմենով, Ա. Նոսով, Ա. Նուդելման, Օ. Պրյանիշնիկով, Յու. Պուխով, Արոն Ռիխտեր. և այլք)։ 1971 թվականին ընդունվել է խորհրդային բանակի սպառազինության մեջ։

*ԿԲԱ-117*-ը ԱԳ-17 նռնականետի ուկրաինական անալոգն է, որը ստեղծել է «Артиллерийское вооружение» կոնստրուկտորային բյուրոն։ Այն նախատեսված է զրահափոխադրիչների և զրահակատերների մարտական մոդուլի վրա տեղադրման համար։ 2014 թվականի սկզբին սկսվել է հետևակային տարբերակի մշակումը։

## Շահագործող երկրներ
*  – սպառազինության մեջ ընդգրկվել է 1971 թվականին, ԽՍՀՄ անկումից հետո անցել է հետխորհրդային երկրներին
* 
* 
* 
*  – ընդգրկված է սպառազինության մեջ
*  – ձևափոխված տարբերակն արտադրվում է *AGL-30М* անվանումով
* 
*  – ընդգրկված է սպառազինության մեջ
* 
* 
* 
*  – 1988 թվականի հոկտեմբերից, նռնականետի պատճենը թողարկել է *Norinco* ընկերությունը
* 
* 
*  – որոշակի քանակությամբ ստացվել է Խորհրդային Միությունից 1980-ական թվականներին, որոնք ընդգրկվել են թեթև հետևակի 12 գումարտակների սպառազինության (*BLI, Batallones de Lucha Irregulares*) – այդ գումարտակների վաշտերից յուրաքանչյուրն ունեցել է «առնվազն մեկ ՀԱՆ-17»։
*  — ընդգրկվել է բանակի և ներքին զորքերի սպառազինության մեջ։
*  – 1999 թվականից թողարկվում է *[[Zastava M93 (նռնականետ)|Zastava M93]]* (*Zastava BGA 30 mm*) անվանումով
*  – ընդգրկվել է Սիրիայի Զինված ուժերի սպառազինության մեջ։
* 
*  – ընդգրկվել է Ուկրաինայի Զինված ուժերի և Ազգային գվարդիայի սպառազինության մեջ։ Դրանից բացի Ուկրաինայում արտադրվում են  *ԱԳ-17* և *ԱԳՍ-17* նռնականետներ *ԿԲԱ-117* և *ԿԲԱ-119* անվանումներով համապատասխանաբար։
*  — ընդունվել է սպառազինության մեջ *30 KrKK AGS-17* (*30mm Kranaattikonekivääri malli AGS-17*) անվանումով, 2005 թվականին փոխարինվել է 40-միլիմետրանոց HK GMG նռնականետով։
*  - որոշակի քանակության հարավսլավական M93 զենքեր մնացել են սպառազինության մեջ անկախության հռչակումից հետո։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Автоматический гранатомёт АГС-17 (СССР / Россия) // сайт «Современное стрелковое оружие мира»
* АГС-17 Пламя 
* АГС-17. Описание и устройство, боевое применение, ТТХ.
* Видео на RuTube.ru: Военное дело: Гранатомёты. АГС-17 «Пламя», АГС-30.
* АГС-17 «Пламя». Обзор.
* 30-мм автоматический гранатомёт на станке (АГС-17) Руководство службы
* AGS-17 Plamya / Internet Movie Firearms Database (использование в кинофильмах)

Կատեգորիա:Հաստոցային ավտոմատ նռնականետեր
Մարիցա (գետ)

**Մարիցա** (), **Մերիչ** (), **Էվրոս** (, ), գետ Բալկանյան թերակղզում։ Հոսանքի մեծ մասը անցնում է Բուլղարիայով, ստորին հոսանքում սահմանային գետ է Հունաստանի և Թուրքիայի միջև։ Երկարությունը 525 կմ է, ավազանը՝ 53 846 կմ²։ Սկիզբ է առնում Ռիլա լեռներից, հոսում Թրակիայի դաշտավայրով, թափվում Եգեյան ծով՝ գետաբերանի մոտ առաջացնելով ճահճապատ դելտա։ Սնումը անձրևային է։ Ամռանը ծանծաղում է։ Օգտագործվում է ոռոգման համար։ Մարիցայի վրա կան ՀԷԿ-եր։ Նավարկելի է գետաբերանից մինչև Էդիրնե քաղաքը։ Մարիցայի ափերին են Պազարջիկ, Պլովդիվ, Դիմիտրովգրադ (Բուլղարիա), Էդիրնե (Թուրքիա) քաղաքները։

Գետին բնորոշ են հեղեղումները, որոնք նշանակալի չափերի են հասել հատկապես 2007—2008 թվականներին։ Նրա անվանումներից հնագույնը Էվրոսն է (*εύρος* — Ալկման, մեր թվականությունից առաջ 7-6-րդ դարեր)։ Հին հունարեն *εύρύs*-ը, ինչպես նաև հնդեվրոպական նախալեզվի **ewru*-ն նշանակում են *լայն*։

Գետի պատվին է Մարիցա կոչվել անտարկտիկական Հարավային Շետլանդական կղզեխմբի Լիվինգստոն կղզու լեռնագագաթներից մեկը։

Ծնունդով Բուլղարիայից ֆրանսահայ երգչուհի Սիլվի Վարդանի ինքնակենսագրական *La Maritza*  երգում գետը մանկության հուշերի խորհրդանիշ է։

## Պատկերասրահ

Maritsaorigin2.JPG|Գետի ակունքը Ռիլա լեռներում
File:Maritsa.jpg|Գետը Էդիրնեի մերձակայքում
File:ΔΕΛΤΑ ΤΟΥ ΕΒΡΟΥ 20.jpg|thumb|Մակույկ դելտայում
Meriç Köprüsü ve Meriç Nehri.jpg|Կամուրջ գետի վրա Էդիրնեում


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ջրագրական տվյալներ Մարիցա գետի մասին

Կատեգորիա:Բուլղարիայի գետեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի գետեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Հույն-թուրքական հարաբերություններ
Կատեգորիա:Հունաստանի գետեր
Կատեգորիա:Սահմանային գետեր
Մանվել Մարության

**Մանվել Մարտիրոսի Մարության** (), հայ դերասան, ռեժիսոր, դրամատուրգ։

## Կենսագրություն
Մանվել Մարությանը ծնվել է Վան քաղաքում։ Նախնական կրթություն ստացել է ծննդավայրում, թատերական կրթություն՝ Վարդան Միրզոյանի (Երևան) և Վիեննայի դրամատիկական ստուդիաներում։ Բեմ է բարձրացել Երևանում, 1917 թվականին՝ Հովհաննես Զարիֆյանի խմբում։ Նրա առաջին գործը բեմադրվել է 1918 թվականին Երևանում։

Իրանում նրա գործունեությունը բաժանվում է 4 շրջանի։ 1921 թվականին անցել է Իրան, մասնակցել Մկրտիչ Թաշճյանի ներկայացումներին, ապա թատերական գործունեություն ծավալել Իրանում, Լիբանանում, Սիրիայում, Եգիպտոսում, Եվրոպայի և Լատինական Ամերիկայի բազմաթիվ երկրներում։ Իրանի «Հայ ուսանող դերասաններ» խմբի հետ բեմադրել է մի քանի ներկայացումներ։ 1934-1937 թթ. Թեհրանում ձեռնամուխ է եղել թատերական ստուդիայի հիմնմանը, որը հայերենով բեմադրությունների պատճառով 1937 թվականին փակվել է։ 1942-1945 և 1960-1979 թվականներին Մարությանը դարձյալ հանդես է եկել Իրանում, բեմադրել բազմաթիվ ներկայացումներ, հանդես եկել տարբեր դերերով։

Հեղինակ է տասից ավելի պիեսների («Կոմիտաս», «Դերասանի ցնորքը» են)։ Եղել է Թեհրանի «Հայ ակումբի» վարիչ, իրանահայ գրողների միության նախագահ։ 1969 և 1971 թվականներին Թեհրանում հրատարակվել են Մարությանի «Երբ իջնում է վարագույրը» հուշերի գրքի 1-2 հատորները։

## Դերեր
Մանվել Մարությանը խաղացել է շուրջ 150 դեր։
* Բարխուդար, Էլիզբարով՝ Շիրվանզադեի «Նամուս», «Պատվի համար»
* Պեպո, Զիմզիմով՝ Սունդուկյանի «Պեպո»
* Ուրիել Ակոստա՝ Դուցկովի «Ուրինլ Ակռսաա»
* Օթելլո՝ Շեքսպիրի «Օթելլո»

## Գրականություն
* Իրանահայոց հանրագիտարան։ Կազմող` Ժանետ Տ. Լազարյան։ Երևան, «ՎՄՎ-Պրինտ, 2012։

## Արտաքին հղումներ
* Մանվել Մարության 

Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Հայ ռեժիսորներ
Ուլնիձոր (գետ)

**Ուլնիձոր**, գետակ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Խոտ գետի օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Սյունիքի բարձրավանդակից և Խոտ գյուղից 2 կմ արևմուտք միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 6,5 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Խոտ գետի վտակներ
Կոստանդին Մարության

**Կոստանդին Հովհաննեսի Մարության** (), հայ խորհրդային շինարար, ՀԽՍՀ վաստակավոր շինարար (1957)։

Ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը (1941)։ Մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։ 1954 թվականից եղել է Աթարբեկյանի ՀԷԿ-ի շինարարության պետ, 1959 թվականից՝ Հայկական ԽՍՀ ժողտնտխորհի շինարարության վարչության պետ։ 1961-1965 թվականներին՝ Հայկական ԽՍՀ շինարարության մինիստր, 1966 թվականից՝ «Հայհիդրոէներգոշին» վարչության պետ, 1978 թվականից՝ Հայկական ԽՍՀ շինարարական գործերի պետական կոմիտեի (ՀԽՍՀ Պետշին) նախագահ։ Ընտրվել է ՀԽՍՀ 6-10-րդ գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։ 1976 թվականից եղել է ՀԿԿ ԿԿ անդամ։

Պարգևատրվել էր Լենինի 2, Հոկտեմբերյան հեղափոխության, Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ շինարարներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի 8-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի 9-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայ երկարակյացներ
Ուռագետ

**Ուռագետ**, *Գրուբել, Գուբելչայ*, գետ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Արջանոցի լեռներից և աջից միախառնվում Հրազդան գետին Գեղամավան գյուղի մոտ։ Երկարությունը՝ 10 կմ։ Կովկասի 5-վերստանոց քարտեզում՝ *Դրուբելչայ*։ «Հայկական ՍՍՀ աշխարհագրական անունների համաոոտ բառարան»-ում հավանաբար վրիպակով՝ *Գուբեյչայ*։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Հրազդան գետի վտակներ
Էմանյուել դը Մարտոն

**Էմանյուել դը Մարտոն** (, ), ֆրանսիացի աշխարհագրագետ, «մարդու աշխարհագրության» ֆրանսիական դպրոցի ներկայացուցիչ, Փարիզի ԳԱ անդամ (1942)։ Սորբոնի համալսարանի պրոֆեսոր (1909 թվականից)։

## Կենսագրություն
1938-1952 թվականներին՝ Միջազգային աշխարհագրական միության պրեզիդենտ (1952 թվականից՝ պատվավոր նախագահ)։ ԽՍՀՄ աշխարհագրական ընկերության պատվավոր անդամ (1933 թվականից)։ Դաշտային հետազոտություններ է կատարել Ֆրանսիայում, Ռումինիայում և եվրոպական այլ երկրներում, ինչպես նաև Հյուսիսային Աֆրիկայում, Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայում։ Նշանակալից ներդրում է կատարել ֆիզիկական աշխարհագրության հիմունքների, գեոմորֆոլոգիայի, կլիմաների դասակարգման, ֆիգիկա-աշխարհագրական երկրագրության ուսումնասիրության մեջ։ Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են ընդհանուր և ռեգիոնալ (տեղանքային) ֆիզիկական աշխարհագրությանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Փարիզի ԳԱ անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մանկավարժներ
Ուրթիջուր

**Ուրթիջուր**, գետ Հայաստանի Տավուշի մարզում։ Սկիզբ է առնում Միափորի լեռների հյուսիսարևմտյան լանջերից և Իջևան քաղաքի սահմանում աջից միախառնվում Աղստևին։ Երկարությունը՝ 20 կմ։

Սկիզբ է առնում Մուրղուզ սարի ստորոտից, Իջևանում թափվում է Աղստև գետը։ Գետի երկայնքով է ձգվում Գանձաքար գյուղի վարչական տարածքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Աղստև գետի վտակներ
Մարտկոց

thumb|300x300px|Ալկալիական մարտկոց
**Մարտկոցներ**ը էլեկտրաքիմիական հոսանքի աղբյուր են, որոնք կազմված է մեկ կամ մի քանի գալվանական  էլեմենտներից։ Մարտկոցի վոլտաժը մեծացնելու համար օգտագործվում են բազմակի էլեմենտներ, ինչպես 12–Վ ավտոմոբիլային մարտկոցներում։ Երբ էլեմենտները միացված են հաջորդաբար (ինչը նշանակում է, որ մեկի կատոդը միացված է մյուսի անոդին), մարտկոցի լարումը հավասար է առանձին էլեմենտների լարումների գումարին։ Մարտկոցների էլեկտրոդները նշվում են + (կատոդի համար), – (անոդի համար)։

### Աշխատելու ձևը
Մարտկոցների աշխատանքի հիմքում ընկած են օքսիդավերականգնման ռեակցիաները։ Միացությունները, որոնք օքսիդանում են անոդի վրա և վերականգնվում կատոդի վրա, որոշում են լարումը, իսկ մարտկոցի օգտագործման տևողությունը կախված է մարտկոցում առկա այս նյութերի քանակությունից։ Օքսիդացման և վերականգնման շնորհիվ էլեկտրոդների միջև տեղի է ունենում էլեկտրոնների փոխանակում, որի շնորհիվ էլ մարտկոցը ապահովում է հոսանք։

### Տեսակները
Ըստ շահագործման մարտկոցները բաժանվում են երկու տեսակի՝
* *Առաջնային,* որոնք լիցքաթափվելուց հետո չեն կարող վերալիցքավորվել և պետք է վերաթողարկվեն կամ դեն նետվեն, երբ վոլտաժը կնվազի՝ հասնելով զրոյի։
* *Երկրորդային,* որոնք լիցքաթափվելուց հետո կարող են վերալիցքավորվել և օգտագործվել կրկին։

### Կապար-թթվային մարտկոցներ
thumb|300x300px|Կապար-թթվային մարտկոց
Կապար-թթվային 12 Վ մարտկոցները օգտագործվում են ավտոմեքենաներում։ Նրանք կազմված են վեց գալվանական էլեմենտներից, որոնցից յուրաքանչյուրի լարումը 2 Վ է։ Ամեն էլեմենտի կատոդը պատրաստվում է կապարի երկօքսիդից (PbO2), իսկ անոդը կապարից։ Երկու էլետրոդները գտնվում են ծծմբական թթվի մեջ։

Լիցքաթափման ժամանակ ընթացող ռեակցիաներն են.

*Կատոդ.

PbO2 (պ) + HSO4– (ջր) + 3 H+ (ջր) + 2 e- **-->** PbSO4(պ) + 2 H2O(հ)

*Անոդ.

Pb(պ) + HSO4– (ջր) **-->** PbSO4 (պ) + H+ (ջր) + 2 e-

*Ընդհանուր ռեակցիան.

PbO2 (պ) + Pb (պ) + 2 HSO4– (ջր) + 2 H+(ջր) **-->** 2 PbSO4 (պ) + 2 H2O (հ)

Կապար-թթվային մարտկոցը երկրորդային մարտկոց է։ Վերալիցքավորելու համար օգտագործվում է արտաքին հոսանքի աղբյուր էլեմենտի հակադարձ ռեակցիան տանելու համար՝ վերականգնելով Pb(պ)–ը մի էլեմենտում և PbO2(պ)–ը մյուսում.

2 PbSO4(պ) + 2 H2O(հ) **-->** PbO2(պ) + Pb(պ) + 2 HSO4–(ջր) + 2 H+(ջր)

Ավտոմեքենայում փոփոխական հոսանքի գեներատորն ապահովում է անհրաժեշտ էներգիա մարտկոցը վերալիցքավորելու համար։ Վերալիցքավորումը հնարավոր է, քանի որ լիցքաթափման ընթացքում առաջացած PbSO4–ը մնում է էլեկտրոդների վրա։ Երբ արտաքին աղբյուրը էլեկտրոնները տեղաշարժում է մի էլեկտրոդից մյուսը, PbSO4–ը մի էլեկտրոդի վրա վերածվում է Pb–ի, իսկ մյուսի վրա PbO2–ի։

Կատեգորիա:Էլեկտրական սարքեր
Հրետանային մարտկոց

250px|մինի|Անգլիական թնդանոթի մարտկոցների մնացուկներ

**Ռազմական մարտկոց**, հրետանու հիմնական կրակային ն մարտավարական ստորաբաժանում։ Սկզբնապես «մարտկոց» նշանակել է առաջավոր գծում տարբեր քանակությամբ հրանոթների տակտիկական միավորում։ 19-րդ դարից դարձել է ռազմավարական և վարչական մշտական միավոր։ Ժամանակակից բանակներում մարտկոցը կազմված է 2-3 կրակային դասակներից և ունի 2-6 հրանոթ (ականանետ, ռեակտիվ հրետանու մարտական մեքենա կամ հակատանկային ղեկավարվող հրթիռ)։ Մարտում հիմնականում գործում է հրետանային դիվիզիոնի կազմում։

Կատեգորիա:Ռազմուժ
Կատեգորիա:Մարտավարական ստորաբաժանումներ
Արտաշես Մարտիրոսյան

**Արտաշես Ազատի Մարտիրոսյան** (), հայ բանասեր, պատմաբան։ Բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1970 թ.)։

## Կենսագրություն
1952 թվականին ավարտել է Լենինականի Մ․ Նալբանդյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի պատմալեզվագրական ֆակուլտետը։ 1959 թվականից աշխատել է Մատենադարանում, 1984-1998 թթ.` հին բնագրերի ուսումնասիրման և հրատարակման բաժնի վարիչ։

Ուսումնասիրությունները վերաբերում են Հայաստանի հին և միջնադարյան պատմության ու մատենագրության խնդիրներին։ Գրել է «Մարտիրոս Ղրիմեցի» (1958 թ.) և «Պատմութիուն և խրատք Խիկարայ Իմաստնոյ» (գիրք 1-2, 1969-1972 թթ.), «Մաշտոց» (1982 թ.) մենագրությունները և մի շարք պատմագիտական հոդվածներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Ուղտիաչք

**Ուղտիաչք**, գետ Հայաստանի Սյունիքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Սյունիքի բարձրավանդակի հյուսիսային մասից և Ծղուկ գյուղից 16 կմ հյուսիսում ձախից միախառնվում Որոտան գետին։ Երկարությունը՝ 10 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Որոտան գետի վտակներ
Եվգենի Մարցինովսկի

**Եվգենի Իվանովիչ Մարցինովսկի** (), խորհրդային վարակաբան, պարազիտաբան, համաճարակագետ։ ՌԽՖՍՀ գիտությունների վաստակավոր գործիչ (1934)։ 1899 թվականին ավարտել է Մոսկվայի համալսարանը։ Եղել է Կենտրոնական բակտերիոլոգիական ինստիտուտի տնօրեն (1917-1919)։ 1920 թվականին կազմակերպել և ղեկավարել է Տրագիկական ինստիտուտը (1934 թվականից Մարցինովսկու անվան պարազիտաբանության և տրոպիկական բժշկության ինստիտուտ), միաժամանակ եղել է (1924-1930) Մոսկվայի 2-րդ համալսարանի վարակիչ հիվանդությունների ամբիոնի վարիչ։ Գիտական աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են պարազիտաբանության, վարակիչ հիվանդությունների, համաճարակագիտության (հատկապես մալարիայի), առողջապահության կազմակերպման խնդիրներին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս համաճարակաբաններ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Կատեգորիա:Նոր Դոնսկի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուս բժիշկներ
Հրաչյա Մարգարյան

**Հրաչյա Խաչատուրի Մարգարյան** (), հայ խորհրդային կուսակցական և պետական աշխատող, ԽՄԿԿ անդամ (1931)։
մինի
Ավարտել է ԽՄԿԿ ԿԿ-ին առընթեր կուսակցական կազմակերպիչների բարձրագույն դպրոցը (1946)։ Աշխատել է Լենինականի (այժմ՝ Գյումրի) տեքստիլ կոմբինատում և շրջանային թերթերի խմբագրություններում, 1937-1939 թվականներին և 1941-1943 թվականներին՝ ՀԿԿ ԿԿ ապարատում։ 1939-1941 թվականներին եղել է «Խորհրդային Հայաստան» թերթի խմբագիրը, 1943 թվականին ընտրվել է ՀԿԿ ԿԿ քարտուղար։ 1946-1951 թվականներին աշխատել է ԽՄԿԿ ԿԿ ապարատում՝ որպես տեսուչ, ապա՝ բաժնի վարիչ։ 1952 թվականին նշանակվել է «Խորհրդային Հայաստան» թերթի խմբագիր։ 1953 թվականին ընտրվել է ՀԿԿ ԿԿ երկրորդ քարտուղար։ 1959-1964 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ մշակույթի նախարար, 1964 թվականից՝ ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի Նախագահության նախագահի տեղակալը։ Եղել է ՀԿԿ ԿԿ (1943-1945, 1952-1967), ՀԽՍՀ Գերագույն սովետի Նախագահության անդամ (1965-1967), ԽՍՀՄ IV-V և ՀԽՍՀ IV-VII գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։ Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:Կուսակցական գործիչներ
Մարտիրոս Խարբերդցի

**Մարտիրոս Խարբերդցի** (), XVI դարի հայ տաղասաց։ Եղել է հոգևորական (երեց)։ Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի №№ 33, 2676, 8968 ձեռագրերը (ԺԶ դ.) պարունակում են Մարտիրոս Խարբերդցուց մեզ հասած միակ տաղը («Երգ ի Խարբերթցի Մարտիրոս Երիցուէ ասացեալ ի վերայ չախուի, վասն ուրախութեան մարդկան», սկզբնատողը՝ «Սիրտըս ի փորս դողայր ահուս...»)։ Այն պահպանվել է նաև հաջորդ դարերում ընդօրինակված ձեռագրերում։ Տաղը հայ երգիծական քնարերգության առաջին արտահայտություններից է, գրված է զավեշտական ոճով։ Բազմիցս վերահրատարակվել է (Ղևոնդ Ալիշանը հրատարակել է անգլերեն)։

## Գրականություն
* Ալիշան Ղ.,Հայոց երգք ռամկականք, Վնտ., 1852, էջ 78-88։
* Կոստանյանց Կ., Նոր ժողովածու, պրակ 2, Թ., 1892, էջ 34-37։
* Սահակյան Հ., Ուշ միջնադարի հայ բանաստեղծությունը (16-17-րդ դարեր), Երևան, 1975։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ տաղասացներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Մաշ

**Մաշ**, (), բակլազգիների ընտանիքի միամյա բույս։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|''Vigna unguiculata''
Արմատն իլիկաձև է, ցողունը՝ կանգուն կամ կիսականգուն՝ 30-150 սմ բարձրությամբ, տերևները եռմասնյա են, հերթադիր, ծաղկաբույլը՝ ողկույզ, պտուղը ունդ է՝ դեղին կամ մուգ դեղին։ Սերմերը՝ ձվաձև, երիկամաձև, սպիտակ, վարդագույն, շագանակագույն։ 1000 սերմի կշիռը 300 գ է։ Ջերմասեր և խոնավասեր բույս է։

## Նշանակություն և կիրառում
Օգտագործվում է որպես պարեն, կեր, ինչպես նաև կանաչ պարարտացման համար։ Ունի աֆրիկական ծագում։

## Մշակում
Մշակվում է ԱՄՆ-ում, Մեքսիկայում, Կաբայում, Հնդկաստանում, Չինաստանում, Ռուսաստանում և այլուր,։ Հայաստանում մշակվում է Արարատյան դաշտում, Վայոց ձորի և Սյունիքի մարզերում։

## Հոմանիշներ
**Azukia* Takah. *ex* Ohwi
**Condylostylis* Piper
**Dolichovigna* Hayata
**Haydonia* R. Wilczek
**Liebrechtsia* De Wild.
**Plectrotropis* Schumach.
**Scytalis* E. Mey.
**Voandzeia* Thouars

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
*''Vigna''.  Integrated Taxonomic Information System (ITIS).
*GRIN Species Records of ''Vigna''.  Germplasm Resources Information Network (GRIN).

Կատեգորիա:Բակլազգիներ
Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Շավարշ Մարգարյան

**Շավարշ Սեդրակի Մարգարյան** (), հայ տնտեսագետ։ Տնտեսագիտության դոկտոր (1976), պրոֆեսոր (1977)։

## Կենսագրություն
1947 թվականին ավարտել է տեղի միջնակարգ դպրոցը, 1950 թվականին՝ Երևանի վիճակագրական տեխնիկումը, 1955 թվականին՝ Երևանի պետական համալսարանի տնտեսագիտության ֆակուլտետը։ 1955-1958 թվականներին եղել է ԵՊՀ քաղաքատնտեսության ամբիոնի ասիստենտ։

1961 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական, 1976 թվականին՝ դոկտորական ատենախոսություն։

1959-1974 թվականներին ՀԽՍՀ ԳԱ տնտեսագիտության ինստիտուտում զբաղեցրել է գիտքարտուղարի, այնուհետև քաղաքատնտեսության բաժնի վարիչի պաշտոն, ղեկավարել հանարպետության միջճյուղային հաշվեկշիռները։ 1974-1979 թվականներին աշխատել է Երևանի Կ. Մարքսի անվան պոլիտեխնիկական ինստիտուտի քաղաքատնտեսության ամբիոնի վարիչ։ 1979-1984 թվականներին եղել է Երևանի ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտի ռեկտորը, 1984-1995 թվականներին՝ ԵՊՀ քաղաքատնտեսության ամբիոնի վարիչ, 1995-2000 թվականներին՝ ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի տնօրեն։

Հեղինակ է շուրջ 80 գիտական ուսումնասիրությունների, այդ թվում՝ 7 մենագրության։ Զեկուցումներով հանդես է եկել մրջազգային գիտաժողովներում (ԳՖՀ, Իսպանիա, Հունաստան, Սիրիա, Ռուսաստան և այլն)։

Նրա ղեկավարությամբ և խորհրդատվությամբ թեկնածուական ու դոկտորական ատաենախոսություններ են պաշտպանել շուրջ երկու տասնյակ մասնագետներ։

Պարգևատրվել է «Աշխատանքային փառք»-ի մեդալով և ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատվոգրով։

## Երկեր
* «Հայկական ՍՍՌ մեքենաշինության մասնագիտացումն ու կոոպերացումը», Ե., 1961։
* «Հայկական ԽՍՀ ժողովրդական տնտեսության միջճյուղային կապերը», Ե., 1970։
* «Զարգացած սոցիալիզմի ընդլայնված վերարտադրության բնորոշ գծերը», Ե., 1979։

## Արտաքին հղումներ
* Հայաստանի Պետական Տնտեսագիտական Համալսարանի կայք 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտորներ
Առնոլդ Մարտիրոսյան

**Առնոլդ Բոգդանի Մարտիրոսյան** (), հայ խորհրդային դերասան և ռեժիսոր։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1962)։

## Կենսագրություն
1925 թվականին ավարտել է Բաքվի թատերական տեխնիկումը։ Աշխատել է Բաքվի ռուսական բանվոր-երիտասարդական, 1930-1932 թվականներին՝ Բանվորական, ապա Լենինգրադի և այլ քաղաքների ռուսական թատրոններում։ 1938 թվականից՝ Երևանի Պատանի հանդիսատեսի թատրոնի, Կ. Ստանիսլավսկու անվան ռուսական և Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի պետական թատրոնների դերասան։ Եղել է Կիրովականի, Արտաշատի, Ղափանի թատրոնների գլխավոր ռեժիսորը։

## Դերեր
* Ֆերդինանդ՝ Շիլլերի «Սեր և խարդավանք»
* Արթուր՝ Վոյնիչի «Բոռ»

## Բեմադրություններ
Բեմադրություններ է տվել Կիրովականի, Արտաշատի, Ղափանի, ինչպես նաև Երևանի ռուսական ու ադրբեջանական թատրոններում։
* Ալեքսանդր Շիրվանզադեի «Նամուս»
* Ալեքսանդր Շիրվանզադե Արմենուհի»
* Ալեքսանդր Շիրվանզադե «Պատվի համար»
* Նաիրի Զարյանի «Փորձադաշտ»
* Վիլյամ Շեքսպիրի «Օթելլո»
* Վիլյամ Շեքսպիրի «Ռոմեո և Ջուլիետ»
* Կոսնտանտին Սիմոնովի «Ռուսական հարց»
* Սամեդ Վուրղունի «Վագիֆ»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ ռեժիսորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Մարտինիկայի կոմունիստական կուսակցություն

**Մարտինիկայի կոմունիստական կուսակցություն**, **ՄԿԿ** (), կոմունիստական քաղաքական կուսակցություն Ֆրանսիայի անդրծովյան դեպարտամենտի Մարտինիկա կղզում։

Կազմավորվել է 1957 թվականին՝ Ֆրանսիայի կոմկուսի Մարտինիկայի ֆեդերացիայի հիման վրա։ Հենվել է երկրի զանգվածային կազմակերպությունների՝ Մարտինիկայի աշխատանքի համընդհանուր կոնֆեդերացիայի, Մարաինիկայի կոմունիստական երիտասարդության միության, Մարտինիկայի կանանց միության վրա։

Իր մոտակա խնդիրն է համարել ստեղծել այսպես կոչված՝ *«հակաիմպերիալիստական լայն ճակատ»*, որը պետք է պայքարեր ազգային ինքնավարության համար։

ՄԿԿ կենտրոնական օրգանն է «ժյուսաիս» («Justice») լրատվականը։

## Արտաքին հղումներ
* «ժյուսաիս» լրատվականի կայք

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կոմունիստական կուսակցություններ
Կատեգորիա:Մարտինիկա
Մարզական ընկերություններ

**Մարզական ընկերություններ**, աշխատավորների և սովորող երիտասարդության մարզական կամավոր միավորումներ նախկին Խորհրդային Միությունում, որոնք նպատակն էր նպաստել ֆիզիկական կուլտուրայի, սպորտի և տուրիզմի զարգացմանը։ Երկրում գործել են համամիութենական 7 («Բուրեվեսանիկ» «Վոդնիկ», «Դինամո», «Զենիթ», «Սպարտակ», «Լոկոմոտիվ», «Աշխատանքային ռեզերվներ»), հանրապետական 30 (որից 15-ը միավորել են արդյունաբերական ձեռնարկությունների, 15-ը՝ գյուղական ֆիզկուլտուրային կոլեկտիվները)։

Խոշորագույններից են եղել «Տրուդը»-ը՝ ՌԽՖՍՀ-ում, «Ավանգարդ»-ը՝ Ուկրաինայում, «Սևան»-ը և «Աշխատանք»-ը՝ Հայաստանում և այլն։

Կատեգորիա:Ընկերություններ
Մարզական ակումբ

մինի|Սիրողական հանդիպում
**Մարզական ակումբ**, **սպորտային ակումբ,**  մարզիկներ և մարզական կյանքով հետաքրքրվողներ միավորող հասարակական կամ մասնավոր կազմակերպություն։ Կարող են լինել սիրողական և պրոֆեսիոնալ (ֆինանսավորում են ընկերությունները)։

Սպորտային ակումբները կարող են ունենալ տարբեր դրսևորումներ, սկսած այնպիսի ակումբներից, որոնց անդամները խաղում են սիրողական մակարդակում, առանց վարձատրության և մրցում նմանատիպ ակումբների դեմ, որոնք հիմնականում դիտելու ու են գալիս ընտանիքի անդամները և ընկերները, ինչպես նաև կարող են լինել խոշոր առևտրային կազմակերպություններ, որոնք իրենց տրամադրության տակ ունեն պրոֆեսիոնալ մարզիկներից բաղկացած թիմեր, որոնք կանոնավոր կերպով մրցում են այլ նմանատիպ ակումբների հետ։

Կատեգորիա:Մարզական ակումբներ
Կատեգորիա:Սպորտային եզրույթներ
Կատեգորիա:Ակումբներ
Մարզական ժայռամագլցում

250px|մինի|Մարզական ժայռամագլցում

**Մարզական ժայռամագլցում**, ժայռամագլցման ձև։ Ծրագիրն ընդգրկում է. անհատական (առանց հարմարանքի) և թիմային (երկու փոխներգործող մարզիկ՝ հատուկ հանդերձանքով ու հարմարանքներով) մրցումներ։

Նախատեսվում էր մարզական ժայռամագլցումն ընդգրկել 2020 թվականի Տոկիոյի ամառային օլիմպիական խաղերում։

Կատեգորիա:Ժայռամագլցում
Տիրան Մարության

**Տիրան Հարությունի Մարության** ()), հայ խորհրդային ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր շինարար (1961)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի ճարտարապետական բաժինը (1937)։ 1939 թվականից աշխատել է «Հայհիդրոնախագիծ» ինստիտուտում (1952 թվականից՝ գլխավոր ճարտարապետ)։

Հեղինակ է Սևանի (վերերկրյա մասի), Աթարբեկյանի, Գյումուշի, Արզնու, Երևանի, Տաթևի ու Բուի (Գանա, Աֆրիկա, վերջին երկուսը՝ Ռ․ Ա․ Յագուբովի և Ս․ Բ․ Պետրոսյանի հետ), Շամբի, Սպանդարյանի, Զարամագի I, II (Հյուսիսային Օսեթիա), նաև գյուղական շուրջ 10 ՀԷԿ-երի համալիրների ճարտարապետական մասի։

Մարությանի նախագծերով ստեղծվել են 250-ից ավելի կառույցներ, այդ թվում՝ մշակույթի տներ և ակումբներ, աղբյուր-հուշարձաններ, ուսումնական մանկական և առողջական հաստատություններ, բնակելի տներ (Երևանի Ազատության պողոտայի սկզբնամասը, Մոսկովյան և Դեմիրճյան փողոցներում), մեծ թվով գյուղական և ավանային բնակավայրեր՝ Լուսավան (այժմ՝ Չարենցավան), Լուսակերտ, Արզնի (այժմ՝ Առողջաբան N1), Գագարին, Գառնի և այլն։

## Գրականություն
* Հայ ճարտարապետության վարպետները. Տիրան Հարությունի Մարության, Երևան, 2002։

## Պատկերասրահ

Liberty Avenue, Yerevan (1).jpg|Երևանի Ազատության պողոտայի սկզբնամասը
Architect Tiran Marutyan (1).jpg|Ճարտարապետ Տիրան Մարությանի նախագծով է կառուցվել 1-12 շենքերի համալիրը, 1955 թ.-1965 թ., Ազատության պողոտա, Երևան


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ճարտարապետ Տիրան Մարության 

Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Հայ երկարակյացներ
Գերասիմ Մարտիրոսյան

**Գերասիմ Արամայիսի Մարտիրոսյան** (), խորհրդային կուսակցական և պետական աշխատող, ԽՄԿԿ անդամ (1949)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Թբիլիսի երկաթուղային տրանսպորտի ինժեներների ինստիտուտ (1948), ԽՄԿԿ ԿԿ-ին կից բարձրագույն կուսակցական դպրոցը (1971)։ 1950-1965 թվականներին աշխատել է ԽՍՀՄ հաղորդակցության ճանապարհների նախարարության Հյուսիսային երկաթուղու բաժանմունքներում (1961 թվականներից Վորկուտայի բաժանմունքի պետ)։ 1965 թվականներից՝ ԽՄԿԿ Վորկուտայի քաղկոմի առաջին քարտուղար։ 1973 թվականի փետըրվարից աշխատել է ԽՄԿԿ ԿԿ-ի ապարատում որպես տեսուչ։ 1973 թվականներից՝ ՀԽՍՀ Նախարարների խորհրդի նախագահի առաջին տեղակալ։ 1977 թվականից Մարտիրոսյանը եղել է ՀԽՍՀ ժողովրդական վերահսկողության կոմիտեի նախագահը։ Ընտրվել է ԽՄԿԿ Կոմի մարզկոմի բյուրոյի անդամ, 1976 թվականներից՝ ՀԿԿ ԿԿ և նրա բյուրոյի անդամ, 1981 թվականներից՝ անդամության թեկնածու։ Եղել է Կոմի ԻԽՍՀ 6-8-րդ, ԽՍՀՄ՝ 7-9-րդ, ՀԽՍՀ X գումարումների Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։ ԽՄԿԿ XXIV, ՀԿԿ XXVI և XXVII րդ համագումարների պատվիրակ է։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Լենինի, Հոկտեմբերյան հեղափոխության, Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 8-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:Վրաստանի տեխնիկական համալսարանի շրջանավարտներ
(15788) 1993 SB

**(15788) 1993 SB**,-աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Այս երկնաքարը հայտնաբերվել է 1993 թվականի սեպտեմբերի 16-ին, Լա Պալմանյան աստղադիտարանում։

## Տես նաև
* Աստերոիդների ցանկ
* Աստերոիդների սպեկտրալ դասեր
* Աստերոիդների ընտանիքներ
* Աստերոիդների խմբեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  
* (15788) 1993 SB աստերոիդը Փոքր մոլորակների կենտրոնի կայքում (ուղեծրի տվյալները և դիտարկումները) 

Կատեգորիա:1993 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ
Մարաղայի բարբառ

**Մարաղատի բարբառ**, հայերենի բարբառ։ Ըստ ձևաբանական դասակարգման պատկանում է «ել» ճյուղին, ըստ բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգման՝ արևելյան խմբակցության Խոյ-Մարաղայի բարբառախմբին։ Մարաղայի բարբառով խոսել են Մարաղա քաղաքում և նրա շրջակայքում, այժմ խոսում են Ղարաբաղի ԻՄ-ի Մարաղա և Ագուլիսի շրջանի Ազա գյուղերում։ Մարաղայի բարբառի ձայնավորներն են՝ *ա*, *է*, *ի*, *ը*, *օ*, *ու*, *ա*, *օ*, *ու*, հարուստ է երկբարբառներով՝ *ը<sup>ի</sup>*, *ը<sup>է</sup>*, *ու<sup>ի</sup>*, *ու<sup>է</sup>*, *օ<sup>ու</sup>*, *օ<sup>ի</sup>*։ Ուժեղ ընդգծված հատկանիշներից է ձայնավորների ներդաշնակությունը (ախպուր, խազզար)։ Մարաղայի բարբառը ենթարկվում է բաղաձայնական համակարգի առաջին տեղաշարժին, գրաբարյան բառասկզբի ձայնեղ պայթականները վերածվում են խուլերի (բարձ»պառց, գետ»կյէտ, դուռն»տուռ, ձայն»ծէն, ջուր»ճուր)։ Ունի քմային *գ<sup>յ</sup>*, *կ<sup>յ</sup>*, *ք<sup>յ</sup>* հնչյունները։ Բաղաձայններից առաջ կ»յ.ք և նք»հյ.նույն դիրքում *ձ*, *ծ*, *ց* և *ջ*, *ճ*, *չ* կիսաշփականները համապատասխանաբար վերածվում են *ս*, *զ* և *շ*, *ժ* շփականների (ծածկել»տասկել, հեծնել»խէզնել, աչք»աշկ), հ»խ (հաց»խաց, հայր»խէր)։ Բացակայում է *ֆ* հնչյունը, դրա փոխարեն գործածվում է *փ*։ Գոյականների հոգնակին կազմվում է հետևյալ մասնիկներով՝ *իր*, որ ստանում են միավանկ բառերը, *նիր*՝ ձայնավորով վերջացող բազմավանկ բառերը, և *ք<sup>յ</sup>իր*՝ բաղաձայնով վերջացող բազմավանկ բառերը (էծ-էծիր, կատու-կատունիր, էրազ-էրազ-քյիր)։ Մարաղայի բարբառում Ներգոյական հոլովը բացակայում է, Բացառական հոլովն ստանում է *էն* վերջավորությունը, Սեռական հոլովը հոդ չի ստանում։ Բարբառը տարբերակում է իրի և անձի առումը։ Ներկա ժամանակը կազմվում է անորոշ դերբայով և օժանդակ բայի խոնարհված ձևերով, անցյալ անկատարը՝ ներկայի ձևի վրա ավելացնելով *էր* մասնիկը՝ առանց դեմքի և թվի խտրության, վաղակատար դերբայը՝ *ր* մասնիկով։ Պայմանական եղանակը կազմվում է ըղձականից՝ *կ*, իսկ հարկադրական եղանակը՝ *կ<sup>յ</sup>պտա* կամ *գ<sup>յ</sup>արահ<sup>յ</sup>* եղանակիչներով։

## Գրականություն
* Հ. Աճառյան, Քննություն Մարաղայի բարբառի, Երևան, 1926։ 
* Ա. Դարիբյան, Հայ բարբառագիտություն, Երևան, 1953։ 
* Գ. Ջահուկյան, Հայ բարբառագիտության ներածություն, Երևան, 1972։ 

Կատեգորիա:Ել ճյուղի բարբառներ‎
Մանուչե

**Մանուչե** (), ամիրա Շադդադյանների տոհմից, Դվինի Աբուլ Ասվար ամիրայի որդին։ Մանուչեի կինը Բագրատունի Աշոտ Դ-ի դուստրն էր։ Մանուչեի պապը՝ Գանձակի Փտալուն ամիրան (1072-75), 1072 թ-ին գնեց Անին՝ սելջուկների Ալփ-Արսլան սուլթանից և հանձնեց մանկահասակ Մանուչեին, որը իշխեց Անի-Շիրակում՝ մինչև 1110 թ.։

Ստանալով Անին կիստվեր վիճակում՝ Մանուչեն վերակառուցեց քաղաքը և նրա պարիսպները։ Հայերի նկատմամբ վարել է համեմատաբար մեղմ և բարյացակամ քաղաքականություն։ 1081 թ-ին Մանուչեի և Կյուրիկե Ա-ի օժանդակությամբ Շիրակի եպիսկոպոս Բարսեղը օծվել է Հայոց կաթողիկոս՝ Անի նստավայրով։ Մանուչեի օրոք Պահլավունյաց տոհմի ներկայացուցիչները (որոնք Բագրատունիների օրոք բարձր պաշտոններ ունեին հայոց արքունիքում) վերահաստատվեցին Անիում։

## Տես նաև
* Մանուչեի մզկիթ
Թերեզա Մարգուլովա

**Թերեզա Քրիսաափորի Մարգուլովա** (Մարգուլյանց, ), ատոմային էներգետիկայի բնագավառի խորհրդային գիտնական։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1951), պրոֆեսոր (1953)։ ԽՄԿԿ անդամ 1942 թվականից։

1934 թվականին ավարտել է Ադրբեջանի ինդուստրիալ ինստիտուտը։ 1940 թվականից աշխատում է Մոսկվայի էներգետիկական ինստիտուտում։ 1956-1970 թվականներին՝ ամբիոնի վարիչ։ 1976 թվականից եղել է Բուդապեշտի տեխնիկական համալսարանի պատվավոր դոկտոր։

## Մրցանակներ և շքանշաններ
1971 թվականին «Ատոմային էլեկտրակայաններ» դասագրքի համար Մարգուլովային շնորհվել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակ։ Մարգուլովան եղել է գիտության և տեխնիկայի ԽՍՀՍ պետական և լենինյան մրցանակներ շնորհող հանձնաժողովի անդամ։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

## Երկեր
* Атомная энергетика и ее будущее. М. Энергия. 1977. Библиотека теплотехника;
* Применение комплексонов в теплоэнергетике. М., 1973;
* Методические рекомендации по преподаванию энергетических дисциплин : (Мировоззрен. аспект) / Т. Х. Маргулова, 54 с. ил. 20 см, М. МЭИ 1984;
* Применение комплексонов в теплоэнергетике / Т. Х. Маргулова, 278,[1] с. ил. 21 см, 2-е изд., перераб. М. Энергоатомиздат 1986;
* Водные режимы тепловых и атомных электростанций : [Учеб. для вузов по спец. «Технология воды и топлива на тепловых и атом. электростанциях»] / Т. Х. Маргулова, О. И. Мартынова, 318,[1] с. ил. 23 см, 2-е изд., исп. и доп. М. Высш. шк. 1987;
* Атомные электрические станции : [Учеб. по курсу «Атом. электр. станции» для вузов по спец. «Проектирование и эксплуатация АЭС», «Конструирование и монтаж оборуд. АЭС», «Основы автомат. управления АЭС»] / Т. Х. Маргулова, 296 с. ил. 22 см, 5-е изд., перераб. и доп. М. Изд-во лит. по атом. технике 1994.

## Գրականություն
* Саркисян А. Е. Армяне-военные ученые, конструкторы, производственники и испытатели XX века. Т.2.-Ер.:"Амарас", 2005, с. 411-417.
* Саркисян С. Т. Энциклопедия Арцах-Карабаха. Спб., 2005. - 312 с.: ил. ISBN 5-9676-0034-5.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ
Մաքսիմ Մարտիրոսյան

**Մաքսիմ Սահակի Մարտիրոսյան** (), բալետի հայ խորհրդային արտիստ և բալետմայստեր, ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ (1973)։

Դերասանուհի Մարուսյա Մարտիրոսյանի եղբայրը։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի (1950) և Մոսկվայի (1952) պարարվեստի ուսումնարանները, ինչպես և Մոսկվայի Լունաչարսկու անվան թատերական արվեստի ինստիտուտի բալետմայստերական ֆակուլտետը (1967)։ 1952 թվականից եղել է Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնի մենապարող (1958-1971 թվականներին՝ գլխավոր բալետմայստերը) և Երևանի պարարվեստի ուսումնարանի դասական պարի ուսուցիչ։ 1972 թվականից Մոսկվայի պարարվեստի ուսումնարանի գեղարվեստական մասի վարիչն է և գլխավոր բալետմայստերը։ Հրավիրվել է աշխատելու (1977-1978) Սան Պաուլուի (Բրազիլիա) բալետային խմբում։ 1992-1997 թվականներին եղել է Մոնրեալի (Կանադա) «Դիվերտիմենտո դե Մոնրեալ» բալետի խմբերի բալետմայստերը, 1997 թվականից՝ Երևանի պարարվեստի թատրոնի հիմնադիր-գեղարվեստական ղեկավարը։

Աշակերտներից են եղել Վիլեն Գալստյանը, Աննա Մարիկյանը, Ռուդոլֆ Խառատյանը, Նորայր Մեհրաբյանը և ուրիշներ։

## Լավագույն բեմադրությունները
* Դ. Եղիազարյանի «Անուրջների լիճը» (1968)
* Կոնստանտին Օրբելյանի «Անմահություն» (1969)
* Էդգար Հովհաննիսյանի «Անտունի» (1969)
* Արամ Խաչատրյանի «Գայանե» (1970, Վորոնեժում՝ 1971 թվականին, Ուլան Ուդեում՝ 1973 թվականին)
* Չայկովսկու «Մարդուկ-Ջարդուկը» (1977, Վորոնեժ)։

## Մրցանակներ
* ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, 1960
* Ռուսաստանյան ԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ, 1973
* ՀՀ «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշան, 2001
* «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալ, 2016

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային բալետի արտիստներ
Կատեգորիա:Հայ բալետի արտիստներ
Կատեգորիա:Հայ բալետմայստերներ
Ջիլի քրոմիտի հանքավայր

**Ջիլի քրոմիտի հանքավայր**, հանքավայր Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում, Սևանա լճի արևելյան ափին՝ Ջիլ գյուղից մոտ 2&nbsp;կմ հյուսիս-արևմուտք ու հարավ-արևելք։

## Բնութագիր
Հայտնաբերվել է 1920-ական թվականներին, շահագործվել 1942-1951 թվականներին։ Տեղադրված է Ջիլ-Խաչ գաբրո-պերիդոտիտային զանգվածի հյուսիսարևմտյան մասում՝ լայնակի ուղղության դունիտային տեղամասում։ Վերին կավճի մագմայական հանքավայր է։ Երակաձև ու ոսպնյակաձև (երկարությունը՝ մինչև 18 մ, հաստությունը՝ 0, 3-2 մ) հանքամարմինները տեղադրված են ներփակող դունիտներին ներդաշնակ։ Հանքանյութը հոծ կամ խիտ ցանավոր է, խիստ փոխակերպված՝ կազմված մագնոքրոմիտ ու քրոմպիկոտիտ միներալներից՝ Օ203-ի 20-46% պարունակությամբ։ Կազմված է 3 հանքային տեղամասերից․ Cr203-ով առավել հարուստ է «Գլխավոր երակ» տեղամասը։ պաշարները մոտ 3 հզ․ տ են։

Կատեգորիա:Հանքավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի հանքավայրեր
Մատրիքս

**Մատրիքս** (լատիներեն matrix, «mater-հիմք, բառացի՝ մայր), ցիտոպլազմայի և ներբջջային կառուցվածքների ներքին տարածությունները լցնող միատարր նյութ։ Տարբերում են ցիտոպլազմայի, միտոքոնդրիաների, բջջի կորիզի, պլասաիդների և այլ օրգանոիդների մատրիքսներ։ Ցիաոպլազմայի մատրիքս (հիմնական նյութ, հիալոպլազմա) սպիտակուցների, նուկլեինաթթուների, բազմաշաքարների բարդ կոլոիդ համակարգ է, ունակ հեղուկ վիճակից վերածվել ժելեի, և հակառակը, որը կարող է մասնակցել բջջաթաղանթների, միկրոխողովակների առաջացմանը։ Կազմված է գլխավորապես սպիտակուցներից և ֆերմենտներից (բջջի սպիտակուցների 20-25%-ը, գլիկոլիզի, ազոտային հիմքերի, ամինաթթուների, լիպիդների, շաքարների նյութափոխանակության ֆերմենտներ)։ Մատրիքսը միավորում է բջջային կառուցվածքները մեկ ամբողջության մեջ, ապահովում դրանց քիմիական փոխազդեցությունները, նուկլեոտիդների, ճարպաթթուների, շաքարների տեղափոխությունը, իոնափոխանակությունը, պահեստանյութերի կուտակումը։ Միտոքոնդրիաների մատրիքսը մոտ 50% սպիտակուցից բաղկացած նուրբ կառուցվածք ունեցող դոնդողանման կիսահեղուկ զանգված է։ Պարունակում է ԴՆԹ ու միաքոնդրիային ռիբոսոմներ։ Թույլ է զարգացած մեծ թվով կատարներ ունեցող միտոքոնդրիաներում, և հակառակը։

Կատեգորիա:Նյութեր
Ռիոլիթ

մինի|Ռիոլիթ
**Ռիոլիթ** (լիպարիտ) (Լիպարյան կղզիների անունից, որտեղ առաջինը հայտնաբերվել է), հրաբխային թթվային ապար՝ կազմված քվարց, կալիում-նատրիումական դաշտային սպաթներ, պլագիոկլազ, հաճախ՝ նաև ոչ մեծ քանակությամբ գունավոր (հատկապես փայլարներ) միներալներից։ Ռիոլիթը գրանիտի արտաժայթուք նմանակն է։ Լայնորեն տարածված է Հայաստանում։

Կատեգորիա:Հրաբխային ապարներ
Մարզական կառույցներ

մինի
մինի
մինի
**Մարզական կառույց**, առանձին շենքեր և համալիր կառույցներ, որոնք նախատեսված են կազդուրիչ և ուսումնամարզական պարապմունքների, տարբեր մարզաձևերի մրցումների համար։ Մարզական կառույցների նախատիպ են անտիկ պալեստրաներն ու գիմնասիոնները, ստադիոնները, ձիարշավարաններն ու կրկեսներր։

Հին Հռոմի ամֆիթատրոններում արտահայտվեց ստադիոնի ու կրկեսի միավորման գաղափարը, իսկ հին հունական պալեստրաների տաքացվող ջրով լողարաններն իրենց զարգացումն ստացան հին հռոմեական թերմերում։ Քրիստոնեության տարածումով, որը մերժում էր ներդաշնակ զարգացած մարդկային մարմնի պաշտամունքը, մարզական կառույցների շինարարությունը փաստորեն դադարեց և վերսկսվեց միայն 19-րդ դարում։ 1828-1830 թվականներին կառուցվեցին առաջին արհեստական լողավազանները, իսկ դարակեսին՝ մարմնամարզական դահլիճները։ Մարզական կառույցների շիննարարության ծավալմանը նպաստեց օլիմպիական խաղերի վերածնունդը (1896)։

ժամանակակից մարզական կառույցներ սպասարկում են բազմաթիվ մարզաձևերի։ Բաղկացած են՝ հիմնական (մարզասրահ, դաշտ, հրապարակ) և օժանդակ (հանդերձարան, ցնցուղարան, խաղավարների սենյակներ, գույքի պահասենյակներ և այլն), հանդիսատեսներին սպասարկող (տրիբունա, ճեմասրահ, բուֆետ, սանհանգույցներ և այլն) և ինժեներական սարքավորումների (ջրամատակարարման, ջեռուցման, էլեկտրամատակարարման և այլն) շահագործման տեխնիկական կառույցներից։ Մարզական կառույցներ լինում են՝ բաց և ծածկած։ Առանձին՝ մեկ կամ մի քանի մարզաձևերի սպասարկելու համար (օրինակ, մարմնամարզության և մարզական խաղերի ունիվերսալ սրահներ), և համալիր՝ բաղկացած նույն տարածքում գտնվող մի քանի մասնագիտացված կառույցներից՝ տարբեր մարզաձևերի համար։ Առանձին բաց մարզական կառույցներ են՝ թեթևաթլետիկական ու մարզախաղերի դաշտերը, հրապարակները, լողավազանները, թիավարության ջրանցքները, դահուկային ու սահնակային ուղիները, սահադաշտերը, հրաձգարանները, հեծանվահրապարակները, ցատկահարթակները և այլն։ Համալիր բաց կառույցներն են՝ մարզադաշտերը՝ խաղադաշտով ու խաղահրապարակներով, ձիասպորտային բազաները և այլն։ Ծածկած առանձին մարզական կառույցներ են՝ տարբեր մարզասրահները, թեթևաթլեաիկական ու մարզական խաղերի մանեժները, ջրավազանները, սահադաշտերը, կորտերը և այլն։ Ծածկված համալիր մարզական կառույցներից են բազմասրահ մասնաշենքերը, ունիվերսալ մարզասրահները, ծածկած մարզադաշտերը և այլն։

Կատեգորիա:Սպորտային կառույցներ
Մատենագիր

**Մատենագիր**, մատյան (գիրք) գրող։ Հնում մատենագիր էին կոչվում և գիրք գրողները, և՝ ընդօրինակողները, հետագայում՝ միայն գրողները։ Այժմ մատենագիր ասելով հասկանում ենք անցյալի մեր հեղինակներին՝ Մովսես Խորենացի, Կորյուն, Դավիթ Անհաղթ, Անանիա Շիրակացի, Ստեփանոս Սյունեցի, Գրիգոր Նարեկացի, Մխիթար Գոշ, Վարդան Այգեկցի և ուրիշներ։ 

Կատեգորիա:Մատենագրություն
Նշան Մարտիրոսյան

**Նշան Մարտիրոսյան** (1894, գ. Խուռնավիլ (Խարբերդի գավառում) - 1966, Պրահա), սփյուռքահայ արևելագետ։

## Կենսագրություն
Միջնակարգ դպրոցն ավարտել է Ավստրիայում։ 1920-1926 թվականներին սովորել է Պրահայի համալսարանի փիլիսոփայական ֆակուլտետում, որտեղ աշակերտելով արևելագետ Բեդրժիխ Հրոզնուն, մասնագիտացել է արևելագիտական առարկաների (շումերերեն, աքքադերեն, ասորերեն, խեթերեն և Փոքր Ասիայի պատմություն) գծով։ 1927 թվականին հրավիրվել է Պրահայի համալսարան, որպես դասախոս։

1926 թվականին Մարտիրոսյանը ստացել է դոկտորի գիտական աստիճան և մեկ տարի հետո դասախոսական աշխատանքի անցել Պրահայի համալսարանում։

## Ուսումնասիրություններ և աշխատություններ
Նշան Մարտիրոսյանը ավելի քան չորս տասնամյակ բազմակողմանիորեն ուսումնասիրել Է Հին Արևելքի, հատկապես Առաջավոր Ասիայի հնագույն տեղաբնիկների լեզուն, մշակույթը և պատմությունը։ Նա է, որ առաջին անգամ, դեռևս ուսանողական տարիներին կարողացել է որոշել խեթական երբեմնի հզոր թագավորության արխիվից հայտնաբերված ու վերծանված սեպագիր տախտակներում հիշատակվող մի շարք ցեղային միավորումների ու երկրների տեղադրությունը Հայկական լեռնաշխարհում։

1930—40-ական թվականներին Նշան Մարտիրոսյանը հանդես է եկել հայ դիցաբանությանը, պատմությանն ու աշխարհագրությանը նվիրված մի շարք հոդվածներով։ «Խարբերդի շրջանները՝ Հայոց հնագույն օրրանը» հոդվածում վկայում է այն մասին, որ Հայասայի պատմությանը նվիրված իր ուսումնասիրությունը կարող է կարևոր ներդրում լինել հայագիտության մեջ։

Նրան է պատկանում խեթերենի և հայերենի մի շարք ընդհանրությունների հայտնաբերումը։ Իր առաջին իսկ գիտական հոդվածներում նա փորձել է պարզել հայերենի բնույթը և զարգացրել է այն թեզը, ըստ որի հայերենը, խեթերենի հետ միասին, ասիանիկ, փոքրասիական լեզու է։ Իր աշխատություններում Մարտիրոսյանն անդրադարձել է հայերենի ծագումնաբանությանը, դիցաբանությանը, աշխարհագրությանը, փոքրասիական հնագույն ժողովուրդների և հայերի առնչություններին։ Գերմաներեն և չեխերեն է թարգմանել հայ գրականության չափածո և արձակ նմուշներ։ 1963 թվականին լույս է տեսել «Գիլգամեշ» դյուցազնավեպին նվիրված Մարտիրոսյանի աշխատությունը։

## Աղբյուրներ
* Լ․ Բարսեղյան «Նշան Մարտիրոսյան», պատմաբանասիրական հանդես № 1, 1966, էջ 301-302

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Սարիգյուղի ագաթի հանքավայր

**Սարիգյուղի ագաթի հանքավայր**, հանքավայր ՀՀ Տավուշի մարզում՝ Սարիգյուղ և Սևքար գյուղերի շրջակայքում։
Հանքային տեղամասերը կազմում են 6&nbsp;կմ², հայտնաբերվել է 1931 թվականին։

## Կառուցվածք
Սարիգյուղի ագաթին բնորոշ է համակենտրոն կառուցվածքը։ Հանքատար ապարները նշաքարային անդեզիտային պորֆիրիտներ են, որոնք հատվում են սև բազալտային անդեզիտների պորֆիրիտների մինչև 8&nbsp;մ հաստության դայքերով։ Վերջինի երկայնքով ձգվում են տարածման տեկտոնական խախտումներ, դրանց և փոխակերպված պորֆիրիտների հետ են կապված ագաթի հարուստ պարունակությունները։ 	

Պորֆիրիտների դայքերը հարուստ են մինչև 40 սմ մեծության նշաձև ագաթներով։ Առավել տարածված է շափյուղա տարբերակը։ Հիմնական արդյունաբերական տիպը նշաձև հանքայնացումն է։ Երակներն ու երակիկները միամիներալ (կազմված երկնագույն կամ մանուշակագույն ագաթից՝ քաղկեդոնից) և բազմամիներալ (ագաթ-քվարցային, ագաթ-կալցիտային, ագաթ-քվարց-մեղեսիկային և կալցիտ-ագաթ-ցեոլիթային) առաջացումներ են։ Արդյունաբերական կարևոր նշանակություն ունեն Քերծի-ուս և Քերծի-առաջ տեղամասերը։

Ագաթների գեղեցիկ տարբերակներն օգտագործվում են որպես զարդաքար, մյուսները՝ տեխնիկական նպատակներով։

Կատեգորիա:Հանքավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի հանքավայրեր
Սարիգյուղի բենթոնիտային կավերի հանքավայր

**Սարիգյուղի բենթոնիտային կավերի հանքավայր**, հանքավայր ՀՀ Տավուշի մարզում` Սարիգյուղից 3 կմ արևելք։ Տեղադրված Է վերին կավճի հրաբխանստվածքային շերտախմբերի մեջ։

## Բնութագիր
Հայտնի է հնագույն ժամանակներից, հետազոտվել է 1960 թվականին, շահագործվում է 1964 թվականից։ Ջրաջերմային հանքավայր Է՝ տեղաբաշխված 7 տեղամասերում։ Ներփակող ապարների հետ առաջացնում է 5-130 մ հաստությամբ շերտանման կամ ոսպնյակաձև կուտակներ։ Հանքակուտակները տեղադրված են տուֆաավազաքարերի վրա և ծածկված են նույն ապարներով, երբեմն՝ նաև կրաքարերով։ Բենթոնիտային կավերն առաջացել են տուֆերից, պորֆիրիտներից և դրանց սիլերից ու շտոկներից՝ ջրաջերմային լուծույթների ազդեցությամբ։

## Կազմություն
Կազմված են մոնտմորիլոնիտից, որի հետ խառնուրդի ձևով հանդիպում են սելադոնիտ և խառը թերթիկավոր սելադոնիտ-մոնտմորիլոնիտ, դաշտային սպաթ, քվարց, հրաբխային ապակի, ցեոլիթներ, ամֆիբոլիտներ և այլն։ Ծագումով և տարածականորեն այս հանքավայրի հետ կապված են ագաթի, մեղեսիկի, մանգանի հանքավայրերը։ Բենթոնիտային կավերն օգտագործվում են ժողովրդական տնտեսության տարթեր բնագավառներում (պողպատաձուլություն, նավթի, սննդի, քիմիական արդյունաբերություն և այլն)։ Հանքանյութը մշակվում է Իջևանի բենթոնիտային կավերի կոմբինատում (1996 թվականից՝ «Բենթոնիտ» ընկերություն)։

Կատեգորիա:Հանքավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի հանքավայրեր
Սևան (հանքային ջուր)

**«Սևան»**, հիդրոկարբոնատ-քլորիդային, նատրիում-մագնեզիումական, ցածր ջերմաստիճանի հանքային ջուր Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում՝ Գավառ քաղաքի տարածքում (Գավառագետի ձախ ափին) և շրջակայքում։ Առաջանում է բազալտային անդեզիտներով ծածկված պլիոցենի լճագետային նստվածքներում։ Ելքերը կապված են հյուսիսարևմտյան, լայնակի և միջօրեականի ուղղությամբ տեկտոնական խախտումների հետ և Երկրի մակերևույթ են դուրս գալիս հորատանցքերով։ Շահագործվում է 1955 թվականից։ Հանքայնացումը 2, 8 գ/լ է, CO2-ի պարունակությունը՝ 1, 8 գ/լ, շահագործման պաշարները՝ 1710 մ³/օր։

## Քիմիական կազմ
Սևան հանքային ջրի քիմիական կազմն է՝

CO21․8 M 2.8 \tfrac{HCO_3 54 Cl 43}{(Na+K)45Mg38Ca 16} T15&nbsp;°C

Պարունակում է նաև Fe, I, Br, B, F, Zn միկրոտարրեր։

## Ջրաբուժական հատկություններ
Ջրաբուժական հատկություններով նման է «Հանքավան», «Լիճք» և «Եսենտուկի» № 4 (ՌԴ) հանքային ջրերին։ Օգտագործվում է ստամոքսաղիքային, միզուղիների հիվանդությունների և նյութափոխանակության խանգարումների դեպքերում։

Կատեգորիա:Հանքային ջրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի հանքային ջրեր
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի ջրագրություն
Եղիշե Մարտիկյան

**Եղիշե Ավետիսի Մարտիկյան** (), հայ խորհրդային արվեստաբան-նկարիչ։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1961 թ.)։

## Կենսագրություն
1936 թվականին ավարտել է Լենինգրադի գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ինստիտուտը։ 1936-1937 թվականներին դասավանդել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանում, 1954 թվականից՝ Երևանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտում (1945-1954 թվականներին՝ պրոռեկտոր և արվեստի պատմության ամբիոնի վարիչ, 1970 թվականից՝ պրոֆեսոր)։

## Մենագրություններ
Մարտիկյանը գրել է մի շարք մենագրություններ՝ 
*«Ստեփան Աղաջանյան» (1956 թ.)
* «Խորհրդային Հայաստանի կերպարվեստը» (1956 թ., ռուսերեն, հեղինակակից Պարսամյան Ռ.)
* «Ռեմբրանդ» (1959 թ.)
* «Հակոբ Կոջոյան» (1961 թ.)
* «Այծեմնիկ Ուրարտու» (1962 թ.)
* «Փանոս Թերլեմեզյան» (1964 թ.)
Մարտիկյանի հեղինակությամբ հրատարակվել է «Հայկական կերպարվեստի պատմություն»-ը (գիրք 1-2; 1971-1975 թթ.)

## Երփնագրեր
Երփնագիր գործեր՝ 
* «Հին Երևան», 1936 թ.
* «Արարատ», 1947 թ.
* «Ինքնանկար», 1968 թ.
* «Նատյուրմորտ գորգով», 1985 թ.
* «Ծաղիկներ», 1986 թ.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ արվեստաբաններ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Ջոն Մոքսլի

**Ջոնաթան Դեյվիդ Գուդ** (, ), ամերիկացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկ (ռեստլեր)։ Ներկա պահին հանդես է գալիս «All Elite Wrestling» (AEW) կազմակերպությունում՝ **Ջոն Մոքսլի** (*Jon Moxley*) ռինգային անվամբ։

Կարիերայի ընթացքում 1 անգամ նվաճել է AEW աշխարհի չեմպիոնական տիտղոսը։ Հայտնի է նաև ամերիկյան անկախ առաջնություններում («Heartland Wrestling Association», «CHIKARA», «International Wrestling Association», «Combat Zone Wrestling», «EVOLVE», «Dragon Gate USA» և «Insanity Pro Wrestling» և այլն) և ճապոնական «New Japan Pro Wrestling» (NJPW) կազմակերպությունում ունեցած ելույթներից։

2011-2019 թվականներին **Դին Էմբրոուզ** (*Dean Ambrose*) ռինգային անվամբ հանդես է եկել «WWE»-ում, որտեղ մեկ անգամ նվաճել է WWE աշխարհի ծանրքաշային տիտղոսը և մեկ անգամ՝ Միացյալ Նահանգների տիտղոսը, որը պահել է 351 օր շարունակ։

## Պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտ
### Ավարտող հնարքներ
#### Որպես Դին Էմբրոուզ
* Հեդլոկ դրայվեր
* Թևի ծուղակային ծալապատման STF (FCW)Arm trap cross-legged STF — FCW
* Միդնայթ սպեշըլ 
* Վազող ծնկի բարձրացում հակառակորդի գլխին (FCW)
#### Որպես Ջոն Մոքսլի
* Բարձր ֆեյսբաստեր
* Մոքսիսիտի
* Մեկ հարված
* Քրոսֆեյս չիկենուինգ
##### Այցեքարտային հնարքներ
* Ֆուջիվարյան արմբար
* Ուղղահայաց սուպլեքսային փաուերբոմբ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը WWE.com կայքում
* Էջը Ռեստլինգի օնլայն աշխարհում
* Ջոն Մոքսլիի էջը DGUSA.tv կայքում 

Կատեգորիա:1985 ծնունդներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 7 ծնունդներ