Էբոլավիրուս

**Էբոլավիրուս**  ), վիրուսաբանական տաքսոն, որն ընդգրկված է ֆիլովիրիդե ընտանիքի մոնոնեգավիրալների կարգում: Այս ընտանիքի ներկայացուցիչ էբոլավիրուսներն իրենց գենոմը կոդավորում են միաշղթա բացասական ՌՆԹ-ի տեսքով: Հայտնի վեց վիրուսային տեսակներն անվանվել են այն տարածաշրջանների պատվին, որտեղ դրանք առաջին անգամ հայտնաբերվել են՝ Բունդիբուգիո էբոլավիրուս, Ռեստոն էբոլավիրուս, Սուդան էբոլավիրուս, Տայի անտառի էբոլավիրուս (նախկինում՝ Կոտ դ'Իվուաղի էբոլավիրուս), Զաիր էբոլավիրուս, Բոմբալի էբոլավիրուս:

Վերջինը հայտնաբերված՝ ամենանոր տեսակը, անվանվել և անջատվել է Սիեռա Լեոնեի Անգոլական ազատապոչ չղջիկներից: Էբոլավիրուսը մարդկանց մոտ առաջացնում է Էբոլա վիրուսային հիվանդություն, որը հանգեցնում է վիրուսային հեմոռագիկ տենդի զարգացմանը և ունի մահացության շատ բարձր ցուցանիշ: Ռեստոն տեսակը էբոլա վիրուսային հիվանդություն է առաջացրել պրիմատների մոտ, Զաիր էբոլավիրուսն ունի ամենաբարձր մահացության մակարդակը և պատասխանատու է հայտնի վեց տեսակների մեջ ամենամեծ թվով գրանցված բռնկումների համար, որը ներառում է 1976 թվականին Զաիրում տեղի ունեցած մեծածավալ բռնկումը, որը բերել է ամենաշատ թվով մահերի առաջացմանը:

Էբոլավիրուսներն առաջին անգամ նկարագրվել են 1976 թվականի հունիսին հարավային Սուդանի և 1976 թվականի օգոստոսին Զաիրում տեղի ունեցած ԷՎՀ բռնկումներից հետո: Էբոլավիրուս անվանումը ծագել է Զաիրի այժմ՝ Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության Էբոլա գետից և *-*վիրուս վերջավորությունից։

## Կառուցվածք
Էբոլավիրուսը թելանման, պատյանավոր վիրուս է, որը պատկանում է մոնոնեգովիրալների կարգին։ Այս կարգին են պատկանում նաև կատաղության և կարմրուկի վիրուսները: Այս ենթատիպը բնութագրվում է չհատվածավորված, միաշղթա բացասական ՌՆԹ գենոմներով, որոնք շրջապատված են պարուրաձև նուկլեոկապսիդով: Ֆիլովիրուսները կոդավորում են յոթ տարբեր սպիտակուցների, որոնք ներառում են՝ NP (նուկլեոպրոտեին), VP35 (պոլիմերազային համալիրի մաս), VP40 (մատրիցային սպիտակուց), GP (գլիկոպրոտեինային փշիկ), VP30 (տրանսկրիպցիայի ակտիվատոր), VP24 (երկրորդ մատրիցային սպիտակուց), L (ՌՆԹ-կախյալ ՌՆԹ-պոլիմերազ)։

Այս սպիտակուցներից GP-ն և NP-ն վճռորոշ նշանակություն ունեն վիրուսի ներթափանցման և ռեպլիկացիայի համար: GP սպիտակուցը պատասխանատու է էբոլավիրուսների միջև ախտածնության տարբերությունների համար:

GP-ն կոդավորում է երկու գլիկոպրոտեինի, որոնցից մեկը sGP-ն է (լուծվող գլիկոպրոտեին), որը դեր է խաղում էբոլայի ախտածնության մեջ: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ sGP-ն ընդունակ է շրջանցել տիրոջ իմունային պատասխանը՝ մեծացնելով վիրուսի ախտածնությունը:

NP-ն պարունակում է ինչպես ֆիլովիրուսային գենոմը, այնպես էլ հակագենոմը: NP օլիգոմերացումը պատասխանատու է պարուրաձև նուկլեոկապսիդի (NC) ձևավորման համար, ինչը թույլ է տալիս պաշտպանել ՌՆԹ գենոմը տիրոջ բջջային էնդոնուկլեազների կողմից քայքայումից և իմունային պատասխանից: Նաև ապացուցված է, որ NP-ն ներգրավում է տիրոջ բջջային սպիտակուցները՝ ցիտոպլազմայում վիրուսի տրանսկրիպցիան և ռեպլիկացիան հեշտացնելու համար:

Էբոլավիրուսների չափսերը տարբերվում են ըստ տարբերակների՝ ունենալով գլանաձև միջուկներ, որոնց տրամագիծը 50 - 80 նմ է, իսկ երկարությունը՝ 10 - 14 մկմ: Էբոլավիրուսի փշիկները դուրս են ցցվում 10 նմ և դասավորված են միմյանցից մոտ 10 նմ հեռավորության վրա:

## Կրողներ
Հետազոտողները Էբոլա վարակը հայտնաբերել են պտղակեր չղջիկների 3 տեսակների մոտ: Չղջիկների մոտ հիվանդության ախտանշաններ չեն դրսևորվում, ինչը հուշում է, որ նրանք կարող են լինել Էբոլավիրուսի հիմնական բնական շտեմարանները: Հնարավոր է, որ գոյություն ունեն նաև այլ շտեմարաններ և փոխանցման վեկտորներ: Այն հանգամանքի ըմբռնումը, թե որտեղ է վիրուսը «թաքնվում»՝ ինկուբացվում բռնկումների միջև ընկած ժամանակահատվածում և ինչպես է այն փոխանցվում տեսակների միջև, կօգնի պաշտպանել մարդկանց և այլ պրիմատներին այս վիրուսից:

Հետազոտողները պարզել են, որ չղջիկների երեք տեսակներ՝ Ֆրանկեի էպաուլետային պտղակեր չղջիկը, մուրճագլուխ չղջիկը և փոքր օձիքավոր պտղակեր չղջիկը, ունեցել են կա՛մ Էբոլա վիրուսի գենետիկական նյութ՝ հայտնի որպես ՌՆԹ հաջորդականություններ: Չղջիկների մոտ որևէ ախտանիշ չի նկատվել:

Սիեռա Լեոնեում Բոմբալի էբոլավիրուսը մեկուսացվել է փոքր ազատապոչ չղջիկից և անգոլական ազատապոչ չղջիկից:

## Ներթափանցման ուղին
Վիրուսի կողմից օգտագործվող ներթափանցման ուղին նրա կենսապտույտի առանցքային փուլն է: Էբոլավիրուսի համար առաջարկվել են մի քանի ուղիներ, ինչպիսիք են ֆագոցիտոզը, ինչպես նաև կլատրինով և կավեոլինով միջնորդավորված էնդոցիտոզը: Սակայն Նանբոն, Սաիդը և այլ հետազոտողներ 2010 թվականին անկախաբար ապացուցել են, որ նշված ուղիներից ոչ մեկը իրականում չի օգտագործվում:

Նրանք բացահայտեցին, որ Էբոլավիրուսն օգտագործում է մակրոպինոցիտոզի եղանակը տիրոջ բջիջներ ներթափանցելու համար: Մակրոպինոցիտոզի խթանումը հանգեցնում է մակրոպինոցիտոզին բնորոշ էնդոսոմների՝ մակրոպինոսոմների ձևավորմանը, որոնք բավականաչափ մեծ են Էբոլայի վիրիոնները տեղավորելու համար: Այս հայտնագործությունն ապացուցվել է այն փաստով, որ Էբոլավիրուսը տեղակայվում է տեսակավորող նեքսին 5-ի հետ միասին, որը բաղկացած է ծայրամասային թաղանթային սպիտակուցների մեծ ընտանիքից և կապված է նոր ձևավորված մակրոպինոսոմների հետ: Բացի այդ, ապացուցվել է, որ մակրոպինոցիտոզի ուղու արգելափակումը կանգնեցնում է էբոլավիրուսի մուտքը բջիջներ: Փորձարկվել են մակրոպինոցիտոզի չորս տարբերակներ՝ հատուկ ինհիբիտորներ, ցիտոխալազին D (ապապոլիմերացնող գործոն), Վորտմաննին, LY-294002 (երկուսն էլ ֆոսֆոինոինոզիտիդ 3-կինազ ինհիբիտորներ են), 5-(N-էթիլ-N-իզոպրոպիլ) ամիլորիդա, որը նատրիում-ջրածնային  պոմպի հատուկ արգելակիչ է պինոցիտոզի համար:

Այնուհետև բջջի ներսում հայտնված էբոլավիրուսային մասնիկները Rab7-ի և գուանոզինեռֆոսֆորական թթվի(ԳԵՖ) Rab7-ի (ուշ էնդոսոմների մարկեր) հետ տեղափոխվում են էնդոսոմներ, որտեղ  համատեղ տեղակայվում են: Rab5 և Rab7 ԳԵՖ-ազների մուտացիան լրացուցիչ կերպով ընկճում է վիրուսի մուտքը: Ուշ էնդոսոմներ հասնելուց հետո Էբոլա վիրուսը կապվում է ներբջջային Նիման-Պիկ C1 (NPC1) ընկալչի հետ, և վիրուսային թաղանթը ձուլվում է էնդոսոմային թաղանթի հետ՝ թույլ տալով վիրուսին արձակել իր գենոմը ցիտոպլազմայի մեջ:

## Բուժում
Հասանելի բուժման մեթոդների սակավության հիմնական պատճառն այն է, որ Էբոլան չափազանց վտանգավոր վիրուս է՝ մինչև 90% մահացության ցուցանիշով: Այն կարելի է հետազոտել միայն կենսաանվտանգության 4-րդ մակարդակի (BSL-4) լաբորատորիաներում, որոնք խիստ սակավ են: Որպեսզի վիրուսն ավելի լայնորեն ուսումնասիրվի, BSL-2 լաբորատորիաներն օգտագործում են համակարգեր, որոնք փոխարինում են հիմնական վարակիչ վիրուսին: Գիտնականներն օգտագործել են պսևդոտիպեր, որոնք իրենց մակերեսին ունեն նույն գլիկոպրոտեինը, որն օգտագործվում է տիրոջ բջիջ ներթափանցելու համար: Նրանք նաև օգտագործում են ոչ վարակիչ էբոլանման մասնիկներ՝ որպես ուսումնասիրության փոխարինող համակարգ:

Էբոլայի դեմ պատվաստանյութի որոնումները սկսվել են անմիջապես 1976 թվականին դրա հայտնաբերումից հետո: Ներկայումս գոյություն ունեն Սննդի և դեղերի որակի վերահսկման վարչության կողմից հաստատված միայն երկու դեղամիջոց: 2020 թվականի հոկտեմբերին պաշտոնապես հաստատվեց ինմազեբը, իսկ 2020 թվականի դեկտեմբերին պաշտոնապես հաստատվեց էբանգան:

Այս երկու բուժման մեթոդների միջև տարբերությունն այն է, որ ինմազեբն օգտագործում է երեք մոնոկլոնալ հակամարմիններ, մինչդեռ էբանգան ունի միայն մեկ մոնոկլոնալ հակամարմին: Այս երկու մեթոդներն էլ նախատեսված են գլիկոպրոտեինի վրա հարձակվելու համար, որպեսզի կանխեն վիրուսի մուտքը նոր տիրոջ բջիջ և դրա հետագա բազմացումը: Բացի այս երկու դեղամիջոցներից, գոյություն ունի նաև ընդհանուր բուժօգնություն, ինչպիսիք են Էբոլայի առաջացրած ախտանիշների կառավարումը՝ փսխումը, տենդը, լուծը և ցանկացած տեսակի ցավերը:

## Տաքսոնոմիկ նշումներ
Համաձայն վիրուսների տաքսոնոմիայի միջազգային կոմիտեի սահմանված տաքսոնների անվանակարգման կանոնների՝ *էբոլավիրուս* անվանումը միշտ պետք է գրվի մեծատառով, շեղատառ (իտալիկ), երբեք չպետք է հապավվի:

## Սեռի ընդգրկման չափանիշներ
Ֆիլովիրիդե ընտանիքի վիրուսը համարվում է էբոլա եթե ունի հետևյալ չափանիշները՝
* նրա գենոմն ունի գեների մի քանի վերածածկեր 
* նրա չորրորդ գենը կոդավորում է չորս սպիտակուցների (sGP, ssGP, Δ-peptide և GP1,2)` օգտագործելով կո-տրանսկրիպցիան ssGP և GP1,2 սպիտակուցների էքսպրեսիայի համար, և պրոթեոլիտիկ ճեղքումը՝ sGP ու Δ-peptide սպիտակուցների էքսպրեսիայի համար
* նրա վիրիոնների վարակունակության գագաթնակետը կապված է մոտ 805 նմ երկարություն ունեցող մասնիկների հետ
* նրա գենոմը նուկլեոտիդային մակարդակում տարբերվում է Մարբուրգ վիրուսի գենոմից ≥50%-ով և Զաիր էբոլավիրուսի գենոմից՝ −4 փոփոխություն՝ յուրաքանչյուր տեղամասի համար, ինչը մոտ 4 անգամ ավելի դանդաղ է, քան մարդկանց մոտ գրիպի Ա տեսակի () վիրուսի փոփոխության արագությունը: Հետադարձ հաշվարկ կատարելով՝ կարելի է ենթադրել, որ *էբոլավիրուսը* և *մարբուրգյան վիրուսը* հավանաբար միմյանցից տարանջատվել են մի քանի հազար տարի առաջ: 1995 և 1996 թվականներին կատարված հետազոտությունը պարզել է, որ *էբոլավիրուսի* և *մարբուրգյան վիրուսի* գեները նուկլեոտիդային մակարդակում տարբերվում են մոտ 55%-ով, իսկ ամինաթթվային մակարդակում՝ առնվազն 67%-ով: Նույն հետազոտությունը ցույց է տվել, որ էբոլավիրուսի տարբեր շտամները միմյանցից տարբերվում են նուկլեոտիդային մակարդակում մոտ 37-41%-ով, իսկ ամինաթթվային մակարդակում՝ 34-43%-ով: Պարզվել է նաև, որ EBOV (Զաիր) շտամի մոտ նուկլեոտիդային մակարդակում տեղի է ունեցել գրեթե 2% փոփոխություն՝ 1976 թվականի Յամբուկուի բռնկման բնօրինակ շտամի և 1995 թվականի Կիկվիտի բռնկման շտամի միջև: Այնուամենայնիվ, կաթնասունների մոտ հայտնաբերված ֆիլովիրուսների պալեովիրուսները՝ հնագույն վիրուսային հետքերը  մատնանշում են, որ ընտանիքն ինքնին առնվազն տասնյակ միլիոնավոր տարիների պատմություն ունի:

## Կազմակերպում և տարածված անվանումներ
*Էբոլավիրուսը* կազմված է վեց տեսակներից, սակայն անվանակարգը որոշակի յուրահատկություններ ունի: Շատ հեղինակներ շարունակում են օգտագործել տարածված անունները, այլ ոչ թե տեսակների պաշտոնական անվանումները:  Մասնավորապես «Էբոլա վիրուս» ընդհանուր տերմինը լայնորեն օգտագործվում է հատկապես Զաիր էբոլավիրոուս տեսակի ներկայացուցիչներին հղում անելու համար։ Դրանից ելնելով՝ 2010 թվականին մի խումբ հետազոտողներ առաջարկեցին «Էբոլա վիրուս» անունն ընդունել որպես *Զաիր էբոլավիրուս*  տեսակի անվանակարգման համար, և նմանատիպ տարածված անուններ պաշտոնապես սահմանել նաև մյուս տեսակների համար: Սակայն 2011 թվականին Վիրուսների տաքսոնոմիայի միջազգային կոմիտեն (ICTV) մերժել է այս անունները պաշտոնապես ճանաչելու առաջարկը, քանի որ կոմիտեն չի սահմանում ենթատիպերի, տարբերակների, շտամների կամ ենթատեսակային այլ խմբավորումների անվանումները:  Հետևաբար, լայնորեն կիրառվող հասարակ անունները տաքսոնոմիական անվանակարգի պաշտոնական մաս չեն կազմում։ Մասնավորապես, «Էբոլա վիրուսը» չունի ICTV-ի կողմից ճանաչված պաշտոնական իմաստ: Փոխարենը կոմիտեն շարունակում է առաջարկել և կիրառել միայն տեսակի պաշտոնական անվանումը՝ Զաիր էբոլավիրուս:

Մեկուսիչները տարբեր տեսակների մեջ դասակարգելու շեմը սովորաբար նուկլեոտիդային մակարդակում 30%-ից ավելի տարբերությունն է՝ համեմատած տիպային շտամի հետ։ Եթե վիրուսը պատկանում է տվյալ տեսակին, բայց տիպային շտամից նուկլեոտիդային մակարդակում տարբերվում է ավելի քան 10%-ով, առաջարկվում է այն անվանել որպես նոր վիրուս։ *Էբոլավիրուսի* տարբերակներից ոչ մեկը չի պարունակում այնքան տարբերվող ձևեր, որոնք հիմք կտային մեկից ավելի «վիրուսային» նշանակում ստանալու համար:

## Հետազոտություն
2013 թվականին կատարված հետազոտությունը Բանգլադեշի պտղակեր չղջիկներից անջատել է հակամարմիններ Էբոլա Զաիր և Ռեստոն վիրուսների դեմ՝ այդպիսով բացահայտելով վիրուսի պոտենցիալ տերերին և Ասիայում ֆիլովիրուսների առկայության նշանները:

Էբոլա վիրուսի գենոմների վերջին անալիզը ի հայտ է բերել ԴՆԹ-ի երեք կարճ հաջորդականություն, որոնք բացակայում են մարդու գենոմում։ Սա թույլ է տալիս ենթադրել, որ տեսակին բնորոշ հատուկ հաջորդականությունների բացահայտումը կարող է օգտակար լինել ինչպես ախտորոշման, այնպես էլ բուժման մեթոդների մշակման համար:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* '''ICTV Report:''' Genus: ''Orthoebolavirus''
* ViralZone: Ebola-like viruses - Virological repository from the Swiss Institute of Bioinformatics
* Virus Pathogen Database and Analysis Resource (ViPR): Ebolavirus
* 3D macromolecular structures of the Ebola virus archived in the EM Data Bank (EMDB) 

Կատեգորիա:Էբոլա
Կատեգորիա:ՌՆԹ պարունակող վիրուսներ
Կատեգորիա:Վիրուսային վարակներ
Կատեգորիա:Վիրուսներ