Տիտոսի գթասրտությունը

«**Տիտոսի գթասրտությունը**» (իտալերեն՝ *La clemenza di Tito; K.621*), ավստրիացի երգահան Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտի երկու արարից բաղկացած օպերա իտալերեն լեզվով։ Լիբրետտոն՝ Կատերինո Մացցոլայի, ըստ Պիետրո Մետաստազիոյի համանուն լիբրետտոյի և Պիեռ Կոռնեյլի «Ցիննա» ողբերգության։ Օպերան գրվել է Լեոպոլդ II-ի՝ Բոհեմիայի արքա թագադրվելու կապակցությամբ։ Պրեմիերան կայացել է Պրահայում 1791 թվականի սեպտեմբերի 6-ին՝ արժանանալով հանդիսատեսների ջերմ ընդունելության։

## Ստեղծման պատմությունը

1791 թվականին՝ իր կյանքի վերջին տարում, Մոցարտն արդեն բավական առաջ էր անցել «Կախարդական սրինգ» օպերայի ստեղծման գործում, երբ հուլիսին նրան առաջարկեցին գրել մի *լուրջ օպերա* (opera seria)։ Պատվերը ստացվել էր Պրահայում բնակվող անտրեպրենյոր Դոմենիկո Գուարդասոնիից, ում Բոհեմիայի ազնվականությունը հանձնարարել էր նոր ստեղծագործություն ապահովել՝ նվիրված Սրբազան Հռոմեական կայսր Լեոպոլդ II-ի՝ որպես Բոհեմիայի թագավոր թագադրմանը։

Թագադրումը ծրագրվել էր Լեոպոլդի և Բոհեմիայի ազնվականության միջև քաղաքական համաձայնությունը վավերացնելու նպատակով (այն չեղարկում էր Լեոպոլդի եղբոր՝ Իոսիֆ II-ի փորձերը՝ սկսելու Բոհեմիայի ճորտերի ազատագրման և ազնվական հողատերերի հարկային բեռի ավելացման ծրագիրը)։ Լեոպոլդը ցանկանում էր հանդարտեցնել բոհեմական ազնվականությանը՝ կանխելու ապստամբությունը և ամրապնդելու իր կայսրությունը Ֆրանսիական հեղափոխությամբ պայմանավորված քաղաքական մարտահրավերների ֆոնին։ Արարողությունը պետք է տեղի ունենար սեպտեմբերի 6-ին, իսկ Գուարդասոնիին օպերայի հարցով դիմել էին դեռ հունիսին։

Մոցարտի ոչ մի այլ օպերա այնքան հստակորեն չի ծառայեցվել քաղաքական օրակարգին, որքան «Տիտոսի գթասրտությունը»՝ տվյալ դեպքում քարոզելու ազնվական վերնախավի քաղաքական և սոցիալական դիրքորոշումները։ Որևէ փաստ չկա, որը թույլ կտար գնահատել Մոցարտի վերաբերմունքն այս ամենին, կամ նույնիսկ այն, թե արդյոք նա տեղյակ էր 1791-ին Բոհեմիայի թագավորությունում բռնկված ներքաղաքական հակամարտություններից։

Հուլիսի 8-ի պայմանագրով Գուարդասոնին խոստացավ ներգրավել «բարձրակարգ» կաստրատ երգիչ (սա, թվում էր, ավելի կարևոր էր, քան այն, թե ով կգրեր օպերան), ինչպես նաև «պատվիրել լիբրետոյի շարադրանքը... և երաժշտության հորինումը հայտնի մաեստրոյի կողմից»։ Ժամանակը սուղ էր, և Գուարդասոնին նախատեսել էր «պահեստային տարբերակ»․ եթե նրան չհաջողվեր նոր տեքստ հայթայթել, նա կօգտագործեր «Տիտոսի գթասրտությունը»՝ Պիետրո Մետաստազիոյի (1698–1782) կողմից ավելի քան կես դար առաջ գրված լիբրետոն։

Մետաստազիոյի լիբրետոյի հիման վրա արդեն ստեղծագործել էին շուրջ 40 կոմպոզիտորներ։ Պատմությունը հիմնված է հռոմեական կայսր Տիտոսի կյանքի վրա՝ ըստ Սվետոնիոսի «Տասներկու կեսարների կյանքը» աշխատության տվյալների։ Մետաստազիոն այն մշակել էր 1734-ին՝ իտալացի կոմպոզիտոր Անտոնիո Քալդարայի համար։ Հետագա տարբերակներից էին Գլյուկինը (1752) և Յոզեֆ Միսլիվեչեկինը (1774)։ Մոցարտը միանշանակ ծանոթ էր լիբրետոյին մինչև ստեղծագործելը. 1770-ին հոր հետ Կրեմոնայում նա տեսել էր Միքելանջելո Վալենտինիի բեմադրությունը։

Մոցարտը Գուարդասոնիի առաջին ընտրությունը չէր։ Նա նախ դիմել էր Անտոնիո Սալիերիին՝ Վիեննայի իտալական օպերայի ամենանշանավոր կոմպոզիտորին և կայսերական արքունիքի երաժշտական ղեկավարին։ Սակայն Սալիերին չափազանց զբաղված էր և մերժեց պատվերը, թեև ներկա գտնվեց թագադրմանը։

Լիբրետոն արդիականացվեց արքունի պոետ Կատերինո Մացոլայի կողմից։ Հատկանշական է, որ Մոցարտի ստեղծագործությունների անձնական կատալոգում Մացոլան նշված է որպես վերամշակող՝ «իսկական օպերայի վերածելու» համար։ Մացոլան բնօրինակ երեք գործողությամբ լիբրետոն սեղմեց երկու գործողության, ընդ որում՝ Մետաստազիոյի արիաներից և ոչ մեկը վերցված չէ բնօրինակի միջին գործողությունից։ Մացոլան երկխոսությունների մեծ մասը փոխարինեց անսամբլներով և գրեց առաջին գործողության նոր ֆինալը, որտեղ պատկերվում է ապստամբությունը (Մետաստազիոյի մոտ այն պարզապես նկարագրվում էր)։

Գուարդասոնիի փորձը Մոցարտի «Դոն Ժուան» օպերայի հետ հույս էր ներշնչել նրան, որ երիտասարդ կոմպոզիտորն ի վիճակի է աշխատել սեղմ ժամկետներում։ Մոցարտը սիրով ընդունեց պատվերը, քանի որ հոնորարը կրկնակի գերազանցում էր Վիեննայում նմանատիպ օպերայի համար վճարվող գումարը։ Մոցարտի առաջին կենսագիր Նիմեչեկը պնդում է, թե օպերան ավարտվել է ընդամենը 18 օրում և այնպիսի շտապողականությամբ, որ secco ռեչիտատիվները գրվել են մեկ այլ կոմպոզիտորի՝ հավանաբար Մոցարտի աշակերտ Ֆրանց Զյուսմայերի կողմից։ 

Թերևս օպերան չի գրվել ուղիղ 18 օրում, բայց այն հաստատապես դասվում է Ռոսինիի «Իտալուհին Ալժիրում», «Սևիլյան սափրիչը» և «Մոխրոտը» ստեղծագործությունների շարքին՝ որպես ամենակարճ ժամկետում գրված և մինչ օրս հաճախակի բեմադրվող օպերաներից մեկը։

Հայտնի չէ, թե Լեոպոլդն ինչ է մտածել իր պատվին գրված օպերայի մասին։ Լուրերը, թե նրա կինը՝ իսպանուհի Մարիա Լուիզան, այն որակել է որպես *una porcheria tedesca* (բառացի իտալերենից՝ «գերմանական խոզություն», կամ, ըստ իմաստի՝ «գերմանական խառնաշփոթ»), հայտնվել են ոչ շուտ, քան 1871 թվականին՝ Ալֆրեդ Մայսների գրական էտյուդների ժողովածուում։ Այդ պատմությունն իբր հիմնված էր հեղինակի պապի հուշերի վրա, ով ներկա էր եղել թագադրման արարողություններին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1791 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Իտալերեն օպերաներ