Ինդոկտրինացում

[մինի|Հիտլերական երիտասարդության անդամները նացիստական ողջույնի խոսքեր են հնչեցնում [Թանգարանային կղզի|Թանգարանային կղզում Լուստգարտենի հանրահավաքում (Բեռլին), 1933 թվականին]]
**Ինդոկտրինացում** (անգլ.` *indoctrination,* *in* — ներսում, շրջանակներում և *doctrine* — ուսմունք, տեսություն, վարդապետություն)**,** կրկնվող հրահանգներով դոկտրին կամ վարդապետություն ուսուցանելու գործընթաց, որով մարդու կամ մարդկանց գաղափարախոսության մեջ  են գաղափարներ, որոնք հաճախ յուրացվում են առանց քննադատական վերլուծության: Ընդհանուր առմամբ, ինդոկտրինացիան կարող է վերաբերել սոցիալականացման ընդհանուր գործընթացին: Ընդհանուր դիսկուրսում տերմինը հաճախ նվաստացուցիչ արժեվորում ունի՝ նկատի ունենալով ուղեղի լվացման ձևերը կամ սոցիալականացման անհավանական ձևերը: Այնուամենայնիվ, այն կարող է վերաբերել մշակութային փոխանցման ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական ձևերին և ակնհայտորեն կրթության անբաժանելի տարր է:

Կրթության և ինդոկրինացման միջև հստակ սահմանը վիճարկվում է: Հայեցակարգն ի սկզբանե վերաբերում էր կրթությանը, բայց Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո տերմինը ստացավ նվաստացուցիչ նշանակություն, որը նման է ուղեղի լվացմանը կամ քարոզչությանը (հանրաճանաչ Հարթ Երկրի պաշտամունքային շրջանում): Ոմանք տարբերում են ինդոկտրինացիան կրթությունից այն հիմքով, որ ուսուցանված անձից ակնկալվում է, որ կասկածի տակ չդնի կամ չքննի իրեն տված խրատները կամ վարդապետությունը: Որպես այդպիսին, տերմինը կարող է օգտագործվել նվաստացուցիչ կամ որպես ազդեցիկ բառ կամ արտահայտություն (Buzzword), հաճախ քաղաքական կարծիքների, աստվածաբանության, կրոնական դոգմայի կամ հակակրոնական համոզմունքների համատեքստում:

Ինդոկտրինացիայի ընդհանուր ուղղվածությունը ներառում են պետությունը, կրթական հաստատությունները, արվեստը, մշակույթը և լրատվամիջոցները: Հասկանալով որպես «իդեալական տիպի» քաղաքացիների սոցիալականացման գործընթաց՝ ինդոկտրինացիան տեղի է ունենում ինչպես ժողովրդավարական, այնպես էլ ավտորիտար կառավարման համակարգերում:

## Սահմանում
Ինդոկտրինացիայի սահմանումը կախված է դրա հետ կապված և հետևաբար ուսուցանվող վարդապետությունից: Իդեալական կրթությունը դաստիարակում է պատասխանատու մարդկանց, ովքեր մտածում են ինքնուրույն, հարգում են փաստերը, անկախ ամեն ինչից և լսում են ուրիշներին: Օլիվյե Ռեբուլի համար ցանկացած ուսմունք, որը շեղվում է այս նպատակներից, «հակաուսուցում» է. Նա հավելում է, որ ուսուցիչն իր աշակերտների վրա ազդելիս միշտ ռիսկի է դիմում կամ քարոզչությամբ զբաղվելու կամ հակառակը ձանձրացնելու պատճառով(էջ 7)։

Ինդոկտրինացիան կրթության այլասերում է, որը խաղում է խորը նախապաշարմունքների վրա: Իր երկու ծայրահեղությունների դեպքում, աղանդավորական ինդոկտրինացիան փոխարինում է անհատի նախապաշարմունքները ուրիշների հետ (գուրուի գաղափարախոսությունը) հոգեբանական բռնության և այսպես կոչված կոնֆորմիստական ​​ինդոկտրինացիայի միջոցով, որն ուղղակի աննկատ կերպով ամրապնդում է դրանք(էջ 12):

Փիլիսոփա Ռոբին Բարոուի համար «Ինդոկրինացիա, նշանակում է օգտագործել ոչ ռացիոնալ միջոցներ՝ հաստատելու որոշակի անապացուցելի պնդումների ճշմարտացիության նկատմամբ անվերապահ հավատարմություն, այն մտադրությամբ, որ մարդիկ, ում ուղղված է այն, ընդունեն այն և հաստատապես կառչեն դրան»:

## Քաղաքական համատեքստ
[մինի|« [Պիոներական շարժում|Երիտասարդ պիոներ պատվո պահակները»  1984 թվականին  (Մոսկվա)]]
Քաղաքական համատեքստում ինդոկտրինացիան հաճախ վերլուծվում է որպես դասակարգային պայքարի գործիքի, որտեղ պետական ինստիտուտները նույնացվում են որպես «դավադրող»՝ պահպանելու ստատուս քվոն: Հատկապես հանրային կրթական համակարգը, ոստիկանությունը և հոգեկան առողջության հաստատությունները հանրային հանդարտեցման հիմնական հիշատակված *գործելաոճ* են: Ծայրահեղ դեպքում մի ամբողջ պետություն կարող է ներգրավվել:

Ջորջ Օրուելի*[[1984 (գիրք)|«Տասնինը ութսունչորս»]]* գիրքը հայտնի կերպով առանձնացրել է տոտալիտար ռեժիմների բացահայտ, պետության կողմից պատվիրված քարոզչական նախաձեռնությունները: Օրինակ, Նացիստների ազդեցությունը Գերմանիայում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կառավարության ինդոկտրինացման օրինակ է հանրային կյանքի բոլոր ձևերի, ներառյալ կրթության, քաղաքականության և մշակույթի միջոցով:

Փաստորեն, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո դեմոկրատական երկրները փորձեցին հակազդել Գերմանիայում նացիստական ինդոկտրինացիային վերակրթության գործընթացի միջոցով՝ մոբիլիզացնելով կրթությունը՝ որպես ժողովրդավարության և արևմտյան իդեալների նոր գաղափարները վերականգնելու միջոց: Ամերիկյան վերակրթության գործընթացը ներառում էր Ամերիկայի կողմից օկուպացված Գերմանիայի ապաազգայնացմանն ուղղված նախաձեռնություններ, որոնք նաև հանգեցրին գերմանական հասարակության «կոլեկտիվ մեղքի երևույթին»՝ որպես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի համար պատասխանատվություն կրողներ: Կարծիքները տարբերվում են այն հարցում, թե արդյոք կառավարման այլ ձևերը պակաս ինդոկտրինային են, թե պարզապես նույն նպատակներին են հասնում ոչ այնքան ակնհայտ մեթոդներով:

## Կրոնական ինդոկտրինացիա
Կրոնական ինդոկտրինացումը, *ինդոկտրինացիայի* սկզբնական իմաստը, վերաբերում է վարդապետության հեղինակավոր ձևով փոխանցելու խրատական գործընթացին, ինչպես կատեխիզմում: Բացահայտ կրոններից շատ կրոնական խմբեր նոր անդամներին սովորեցնում են կրոնի սկզբունքները. դա այժմ սովորաբար չի կոչվում որպես *ինդոկտրինացիա* հենց կրոնների կողմից, մասամբ այն բացասական իմաստների պատճառով, որ բառը ձեռք է բերել: Առեղծվածական կրոնների ինդոկտրինացման համար որոշակի ժամանակաշրջան է պահանջվում՝ նախքան էզոթերիկ գիտելիքի հասանելիությունը (տես՝ Տեղեկատվական անվտանգություն): Որպես նվաստացուցիչ տերմին՝ *ինդոկտրինացիան* հիմնվում է որոշակի գաղափարախոսությամբ ստիպողաբար կամ հարկադրաբար մարդկանց գործելու և մտածելու վրա:

Որոշ աշխարհիկ քննադատներ կարծում են, որ բոլոր կրոնները խրատում են իրենց հետևորդներին՝ որպես երեխա, և մեղադրանքն առաջադրվում է կրոնական ծայրահեղականության դեպքում: Աղանդները, ինչպիսին է սայենթոլոգիան, օգտագործում են անհատականացման թեստեր և հասակակիցների ճնշում՝ նոր անդամներին ուսուցանելու համար: Որոշ կրոններ ունեն պարտավորությունների արարողություններ 13 տարեկան և ավելի փոքր երեխաների համար, ինչպիսիք են Բար Միցվան, Կնքելը և Սիչի-Գո-Սանը («յոթ-հինգ-երեք»): Բուդդիզմում տաճարի տղաներին խրախուսվում է հետևել հավատքին երիտասարդ տարիքից: Կրոնի որոշ քննադատներ, օրինակ՝ Ռիչարդ Դոքինզը, պնդում են, որ կրոնական ծնողների երեխաները հաճախ անարդարացորեն  ենթարկվում են ինդոկտրինացման:

## Գաղափարախոսական ինդոկտրինացում
Ինդոկտրինացումը կարող է տեղի ունենալ ոչ կրոնական կամ հակակրոնական համատեքստում: Օրինակ ՝ 20-րդ դարի ընթացքում նախկին Ալբանիայի Ժողովրդական Սոցիալիստական Հանրապետությունը և նախկին Խորհրդային Միությունը նախաձեռնել են կառավարության կողմից հովանավորվող աթեիստական ինդոկտրինացման ծրագրեր իրենց քաղաքացիների շրջանում պետական աթեիզմի` մասնավորապես մարքսիստ-Լենինյան աթեիզմի քարոզչության նպատակով:

### Կրոնի ազատությունը Ալբանիայում
Քաղաքագիտության պրոֆեսոր Սաբրինա Պ. Ռամետ, փաստում է, որ «մանկապարտեզից սկսած երեխաներին ներշնչել են աթեիզմի ագրեսիվ ձև» և «դատապարտել են ծնողներին, ովքեր տանը հետևում են կրոնական ծեսերին»: 1985 թվականին Ալբանիայի վարչապետ Էնվեր Խոջայի մահից հետո, նրա իրավահաջորդ Ռամիզ Ալիան կրոնական պրակտիկայի նկատմամբ համեմատաբար հանդուրժողական դիրքորոշում է որդեգրել՝ այն անվանելով «անձնական և ընտանեկան գործ»: 1988 թվականին ներգաղթյալ հոգևորականներին թույլատրվել է վերադառնալ երկիր և մասնակցել կրոնական ծառայություններին: Մայր Թերեզան, որն էթնիկ ալբանացի էր, Ալբանիայի մայրաքաղաք Տիրանա է այցելել 1989 թվականին, որտեղ նրան ընդունել են արտաքին գործերի նախարարը և Խոջայի այրին։ 1990 թվականի դեկտեմբերին կրոնական ծեսերի արգելքը պաշտոնապես հանվել է, ինչը հազարավոր քրիստոնյաների հնարավորություն է տվել այցելել Սուրբ Ծննդյան ծառայություններին:

### Կրոնի ազատությունը ԽՍՀՄ-ում
Նմանապես, նախկին Խորհրդային Միությունում «խորհրդային դպրոցներում գիտական կրթությունը [օգտագործվում էր] որպես աթեիստական դոկտրինացիայի միջոց», իսկ ուսուցիչներին հանձնարարվում էր պատրաստել իրենց դասընթացը «որպեսզի միշտ հակակրոնական կրթություն իրականացնեն» պետականորեն հաստատված մարքսիստ–լենինյան արժեքներին համապատասխանելու համար: Այնուամենայնիվ, 1997 թվականին, Խորհրդային Միության փլուզումից մի քանի տարի անց, Ռուսաստանի կառավարությունն օրենք է  ընդունել, որով կրոնը կարևոր էր Ռուսաստանի պատմության համար, իսկ ուղղափառությունը` Ռուսաստանի ավանդական և ամենակարևոր կրոնն է, և այն հռչակել է Ռուսաստանի «պատմական ժառանգության» մի մաս:

### Կրոնի ազատությունը ԱՄՆ-ում
Գաղափարախոսական ինդոկտրինացիան նույնպես ժամանակակից խնդիր է Միացյալ Նահանգների հանրային կրթական համակարգում, հատկապես հասարակագիտության ուսուցման ոլորտում: Այնուամենայնիվ, գաղափարական ինդոկտրինացումը կարող է տարբեր ձևեր ունենալ, քան որոշակի գաղափարների ներդրումը կրթության կամ ուսուցման մեջ:

Օրինակ, այս դեպքում կրթության միջոցով ինդոկտրինացիան տեղի է ունենում ուսուցումը սահմանափակելու և «տարբեր սոցիալական հաստատություններին կրթական փիլիսոփայությունը և ընթացակարգը վերահսկելու թույլտվություն տալու գործընթացի միջոցով»: Օրինակ, դա երևացել է սոցիալական գիտությունների ուսումնական ծրագրում պարտադիր դասընթացի հայեցակարգերի փոփոխության և մասնակցային քաղաքացիական կրթության պետական սահմանափակման միջոցով՝ 2021 թվականին Տեխաս նահանգի օրենսդիր մարմնի Սենատի 3-րդ օրինագծի արդյունքում, որը խախտում է «սովորողների իրավունքները»:

## Ռազմական
Զինվորների նախնական հոգեբանական պատրաստվածությունը վերապատրաստման ժամանակ կոչվում է (ոչ նվաստացուցիչ) որպես ինդոկտրինացիա:

## Տեղեկատվական անվտանգություն
Տեղեկատվական անվտանգության ոլորտում ինդոկտրինացիան նախնական ճեպազրույցն է և ցուցումները, որոնք տրվում են նախքան անձին գաղտնի տեղեկատվության հասանելիություն ստանալը:

## Տես նաև
* Ուղեղի լվացում
* Հնազանդություն
* Գաղափարախոսություն
* Կոնֆորմիզմ
* Գրաքննություն
* Դոգմա
* Հոգեբանական մանիպուլյացիա
*  Կրոնի ազատությունը Հայաստանում

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հաբերմասը և ինդոկտրինացիայի խնդիրը Կրթության փիլիսոփայության հանրագիտարան:

Կատեգորիա:Ազդեցություն (սոցիալական և քաղաքական)
Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Վերահսկողություն
Կատեգորիա:Տերմինաբանություն ըստ գաղափարախոսության
Կատեգորիա:Քարոզչության տեխնիկաներ