Ստրկությունը ԱՄՆ-ում

[մինի|[Հարավային Կարոլինայի պլանտացիայի ստրուկները բաթաթ են տնկում, 1862 թվական]]
**Ստրկությունը ԱՄՆ-ում**, ստրուկների հարկադիր աշխատանքի օգտագործման սոցիալական ինստիտուտ, որը գոյություն է ունեցել բրիտանական ամերիկյան գաղութներում և ԱՄՆ-ում 1619-1865 թվականներին։ Ստրուկների մեծ մասը սևամորթ աֆրիկացիներ էին, որոնք բռնի կերպով դուրս էին բերվել Աֆրիկայի իրենց բնակավայրերից և նրանց սերունդներից։ Նախագահ Աբրահամ Լինքոլնը 1862 թվականին հրամանագիր է ստորագրել ԱՄՆ-ում ստրկությունը վերացնելու մասին, որն ամրապնդվել է 1863 թվականին ստրուկների ազատագրման հռչակագրով։ Այնուամենայնիվ, Հարավային նահանգները դա չճանաչեցին, ուստի ստրկության վերացումը դե ֆակտո ուժի մեջ չմտավ մինչև 1865 թվականի քաղաքացիական պատերազմի ավարտը։ Այն վերջնականապես հռչակվել է 1865 թվականի փետրվարի 1-ին ԱՄՆ սահմանադրության 13-րդ փոփոխությամբ, սակայն նահանգների մեկ քառորդը չի վավերացրել այն։ Պաշտոնապես Միսիսիպին դա արել է 2013 թվականին։

## Պատմություն
thumb|280px|«Տարբեր գնորդների անխտիր վաճառված ամուսինները, կանայք և ընտանիքները բռնի կերպով բաժանված են. նրանք, հավանաբար, այլևս երբեք չեն հանդիպի», 1843, Նյու Յորքի հանրային գրադարան
thumb|280px|Ստրուկների տեղաշարժը 1790-1860 թվականներին
thumb|280px|Ստրուկների տոկոսը ստրկատիրական պետությունների յուրաքանչյուր կոմսությունում, 1860 թվական
Աֆրիկյան ստրուկներն առաջին անգամ բրիտանական Վիրջինիա են բերվել բրիտանական White Lion privatir-ի կողմից 1619 թվականին։ 1698 թվականին Անգլիայի խորհրդարանը մասնավոր անձանց համար օրինականացրեց ստրկավաճառությունը։ Այնուամենայնիվ, Անգլիայում Սոմերսեթի գործից հետո (1772), Ֆրանսիական հեղափոխությունից և 1806 թվականին Նապոլեոնի հետ պատերազմի բռնկումից հետո բրիտանական խորհրդարանը օգտագործեց պահը՝ նախ արգելելով ստրուկների բերումը ֆրանսիական գաղութներ։ Հաջորդ տարի աբոլիցիոնիստներ Ուիլբերֆորսը և Գրենվիլը հասան այս արգելքի տարածմանը այլ երկրներում, նույն թվականին բրիտանական նավատորմը սկսեց պայքարել ստրկավաճառության դեմ Արևմտյան Աֆրիկայի ափերին, ինչը դադարեցրեց ստրուկների բերումը օվկիանոսից այն կողմ։ 1807 թվականին ԱՄՆ-ում ընդունվեց նաև ստրուկների ներմուծումն արգելող օրենք։ Սակայն ստրուկներին շարունակում էին ապօրինի ներկրել։

Ստրուկների և ազատների միջև միջանկյալ դիրքը զբաղեցնում էին «ծառայության համար վաճառվածները», երբ մարդիկ վաճառում էին ազատությունը Ամերիկա տեղափոխվելու իրավունքի համար։

1860 թվականի դրությամբ ամերիկյան 15 նահանգների 12 միլիոն բնակչությունից, որտեղ պահպանվում էր ստրկությունը, 4 միլիոնը ստրուկներ էին։ Այդ նահանգներում ապրող 1,5 միլիոն ընտանիքներից ավելի քան 390 հազարը ստրուկներ ունեին։

thumb|280px|upright=1.15|Ստրուկները սպասում են վաճառվելուն, Ռիչմոնդ (Վիրջինիա)
Ստրուկների աշխատանքը լայնորեն օգտագործվում էր պլանտացիոն տնտեսությունում։ 19-րդ դարի առաջին կեսին Միացյալ Նահանգների ազգային հարստությունը հիմնականում հիմնված էր ստրկատիրական աշխատանքի շահագործման վրա։ 16-րդ դարից մինչև 19-րդ դար ընկած ժամանակահատվածում մոտ 12 միլիոն աֆրիկացիներ են ներմուծվել Ամերիկայի երկրներ, որոնցից մոտ 645 հազարը՝ ժամանակակից ԱՄՆ տարածք։
thumb|280px|Ստրուկները զբաղվում են բամբակի մաքրմամբ
Ստրուկներն աշխատում էին օրական մինչև 18-19 ժամ։ Ենթադրվում է, որ տնկարկներում նեգր ստրուկի կյանքի միջին տևողությունը ընդամենը 10 տարի էր, իսկ 19-րդ դարում՝ նույնիսկ 7 տարի։ Ստրուկներին արգելվում էր գրել և կարդալ սովորել, արգելվում էր տեղաշարժվել ավելի քան 7 հոգանոց խմբերով՝ առանց սպիտակամորթների ուղեկցության։ Ցանկացած սպիտակամորթ, ով պլանտացիայից դուրս հանդիպել է նեգրին, կարող էր նրանից արձակուրդի տոմս պահանջել, իսկ եթե նա չլիներ, կարող էր նեգրին մտրակի 20 հարված տալ։ Եթե նեգրը փորձել է պաշտպանվել կամ պատասխանել հարվածին, ապա նրան մահապատժի են ենթարկել։

19-րդ դարում ստրուկների գները կախված էին ստրուկների աճեցրած բամբակի գներից, ինչպես նաև նրանց աշխատանքի արտադրողականությունից։ 1837 թվականից ի վեր գների անկումը բացատրվում է տնտեսական ճգնաժամով և բամբակի գների անկմամբ, իսկ 1840-ականներից ի վեր ստրուկների գնի կտրուկ աճը կապված է արտադրողականության աճի հետ՝ կապված խոշոր, ավելի արդյունավետ տնտեսություններում բամբակի արտադրության կենտրոնացման հետ։ Հնարավոր է նաև, որ ստրուկները, որոնք Աֆրիկայից չեն բերվել, բայց արդեն ԱՄՆ-ում են ծնվել, ավելի լավ են աշխատել։

1850 թվականին ԱՄՆ Կոնգրեսը ընդունեց «փախած ստրուկների մասին» օրենքը, որը թույլ էր տալիս փախած ստրուկների որոնումն ու ձերբակալումը այն տարածքներում, որտեղ ստրկությունը վերացվել էր։ Օրենքը պարտավորեցնում էր բոլոր նահանգների բնակչությանը ակտիվորեն մասնակցել փախած ստրուկների որսին և խիստ պատիժ էր նախատեսում ստրուկների, նրանց պատսպարողների և նրանց համար, ովքեր չէին նպաստում ստրուկի որսմանը։ Հարավային և Հյուսիսային բոլոր նահանգներում ստեղծվել են հատուկ ստրուկներ գտնելու հանձնակատարներ, որոնց պետք է աջակցեին։ Բռնված ստրուկներին դնում էին բանտ և զինված պահակախմբի տակ վերադարձնում ստրկատիրոջը։ Որպեսզի ստրուկը համարվի փախած, բավական էր, որ ցանկացած սպիտակամորթ հայտարարեր և երդման տակ հաստատեր, որ այդ սևամորթն իրենից փախած ստրուկ է։

Ժամանակի ընթացքում Միացյալ Նահանգների ներսում խորը հակասություն էր հասունանում, որն արտահայտվում էր այն փաստով, որ հյուսիսում ստրկություն չկար, իսկ հարավում այն գոյություն ուներ, այն էլ մեծ մասշտաբով։

### Առաջացման պատճառներ
Քանի որ ամերիկյան մայրցամաքի գաղութները հիմնականում գրավվում էին ազատ գյուղատնտեսական հողերը, դրանց մշակման համար պահանջվում էր աշխատուժ, որը մատակարարվում էր եվրոպացի ստրկավաճառների կողմից։

### Ստրուկների ապստամբություններ
1712 թվականին Նյու Յորքում ստրուկները ապստամբություն բարձրացրին տերերի դաժան վերաբերմունքի պատճառով։ Նրանց դեմ զինվորներ ուղարկվեցին։ Գերեվարված ապստամբներից մի քանիսին ողջ-ողջ այրեցին, իսկ մի քանիսին էլ կախաղան բարձրացրին։

1739 թվականին 200 ստրուկներ ապստամբեցին Չարլսթոնի մոտակայքում գտնվող հարյուր պլանտացիայում։ Նրանք սպանեցին մի քանի տնկարկների, այրեցին բերքը և տները։
[thumb|260px|Ստրուկին պատրաստվում են ողջ-ողջ այրել, [Նյու Յորք, 1741 թվական]]
1741 թվականին Նյու Յորքում շատ սևամորթներ ձերբակալվեցին մեծ ապստամբություն և հրկիզումներ նախապատրաստելու մեղադրանքով, նրանցից շատերը մահապատժի ենթարկվեցին։

ԱՄՆ պատմության մեջ ստրուկների ամենամեծ ապստամբությունը տեղի է ունեցել 1831 թվականին Վիրջինիայում։ Նրանց առաջնորդում էր Նաթ Թըրները։

### Աբոլիցիոնիզմ
ԱՄՆ-ում ստրկության դեմ զանգվածային շարժման սկիզբը սովորաբար վերագրվում է XIX դարի 30-ականներին։ 1840 թվականին շարժման մեջ զարգացել է երկու հոսանք։ Աբոլիցիոնիստների մեծ մասը՝ Վ. Հարիսոնի գլխավորությամբ, կարծում էր, որ ստրկության դեմ պետք է պայքարել առանց ուժի դիմելու։ Ֆ. Դուգլասի, Մ. Դելանիի և Գ. Թերների գլխավորած փոքրամասնությունը կողմ էր զինված ուժի կիրառմանը։ 1859 թվականին Ջոն Բրաունը ձախողված զինված փորձ կատարեց ազատել ստրուկներին։

Աբոլիցիոնիզմի ամերիկացի կողմնակիցները, որոնցից շատերը ամերիկյան գաղութացման հասարակության մաս էին կազմում, 1816 թվականին հողեր գնեցին Աֆրիկայի ափերին և հիմնեցին Լիբերիա պետությունը։ Աբոլիցիոնիստների կողմից գնված և դրանով իսկ ազատություն ստացած ստրուկները տեղափոխվեցին այս պետություն։ Այնուամենայնիվ, այս գաղափարը չստացավ այնպիսի լայնածավալ զարգացում, որը հույս ունեին ամերիկյան աբոլիցիոնիզմի կողմնակիցները, չնայած նրանց հաջողվեց տասնյակ հազարավոր նախկին ստրուկներ ուղարկել Լիբերիա մի քանի տասնամյակների ընթացքում։ Հարավային նահանգների տնկարկները մտադիր չէին հրաժարվել էժան ստրկական աշխատանքից, որը նրանց հսկայական շահույթ էր բերում։ Ավելին, Ամերիկայում ծնված մեծ թվով ստրուկներ այն համարում էին իրենց հայրենիքը և չէին ցանկանում լքել Միացյալ Նահանգները։

1850-ականներին ԱՄՆ-ում «ստորգետնյա երկաթուղին» կոչվում էր աբոլիցիոնիստների գաղտնի կազմակերպություն, որը փախած նեգրերին տեղափոխում էր հարավից հյուսիս, որտեղ ստրկություն չկար։

Աբոլիցիոնիզմի զարգացումը ծառայեց որպես քաղաքացիական պատերազմի և ստրկության վերացման հիմնական նախադրյալներից մեկը։

### Քաղաքական և իրավական տարաձայնություններ, որոնք առաջացել են նոր նահանգների ֆեդերացիայի կազմում ընդգրկվելու ժամանակ
thumb|280px|Ազատ և ստրկատիրական պետություններ, 1789-1861 թվականներ
Երկրորդ, թերևս ոչ պակաս կարևոր նախադրյալը հակասությունն էր, որն արտահայտվեց նոր նահանգների ամերիկյան ֆեդերացիայի կազմում ընդգրկվելու հարցում մրցակցության մեջ, երբ հարց առաջացավ՝ նոր նահանգը կլինի ստրկատիրական, թե ազատ։ 1857 թվականին նույնիսկ ԱՄՆ Գերագույն դատարանը հայտնվեց Հյուսիսային և Հարավային խորը քաղաքական և իրավական տարաձայնությունների կենտրոնում՝ չվերադարձված ստրկության պայմաններում։ Ստրկության կողմնակիցների և հակառակորդների միջև պայքարն էլ ավելի սրվեց «Դրեդ Սքոթն ընդդեմ Սանդֆորդի» աղմկահարույց դատավարության պատճառով, որի ընթացքում ԱՄՆ Գերագույն դատարանը բացահայտ ռասիստական որոշում կայացրեց այն մասին, որ սևամորթները չեն կարող ճանաչվել որպես ԱՄՆ քաղաքացիներ և արգելեց պետություններին ընդունել օրենքներ, որոնք վերացնում են ստրկությունը։

### Մաքսատուրքերը՝ որպես ստրկության վերացման տնտեսական նախադրյալ
Երրորդ պատճառը, անկասկած, սկզբունքային տարաձայնությունն էր մաքսատուրքերի ավելացման կամ նվազեցման հարցում։ Հյուսիսը, ունենալով զարգացած արդյունաբերություն, շահագրգռված էր իր ապրանքները վաճառել հարավային նահանգների շուկայում և բարձրացնել ներմուծվող ապրանքների մաքսատուրքերը, մինչդեռ հարավը, ընդհակառակը, շահագրգռված էր, որ Եվրոպայից ներմուծվող ապրանքները զերծ լինեն մաքսատուրքերից, ինչը թույլ կտար տեղական արտադրողներին զսպել գները։ Բացի այդ, հյուսիսում արդեն լրջորեն զգացվում էր աշխատուժի պակաս։
thumb|right|Փախած ստրուկ՝ մեջքին մտրակի հետքերով, Գորդոնի հայտնի լուսանկարը, 1863 թվական

## Ստրկության արգելք

Ստրկությունը վերացվեց 1861-1865 թվականների քաղաքացիական պատերազմի ավարտից և 1865 թվականի դեկտեմբերին ԱՄՆ Սահմանադրության տասներեքերորդ փոփոխության ընդունումից հետո։ Վերջին նահանգը, որը վավերացրել է այս փոփոխությունը, Միսիսիպին էր 2013 թվականին։ Վերջին ստրուկը, որը բերվել է Միացյալ Նահանգներ (այս իրադարձությունը տեղի է ունեցել 1860 թվականին, և ստրուկը բերվել է Կլոտիլդ նավով), բենինկա Ռեդոշիի վերացման պահին 17-ամյա էր, ով ստրկության մեջ ստացավ նոր անուն՝ Սալի Սմիթ () ի պատիվ իր տիրոջ, և նույնիսկ ժամանելուց առաջ նա ամուսնացավ իր իսկ հայրենակցի հետ, սակայն այլ ցեղից էր և խոսում էր այլ լեզվով։ Վերջին տղամարդ ստրուկը Բենինից էր, և, ենթադրաբար, յորուբա ժողովրդի ներկայացուցիչ Օլուալե Կոսոլան, որը բերվել էր ԱՄՆ նույն թվականին, ինչ Ռեդոշին, և ստրկության մեջ ստացել էր Կուջո Կազուլա Լյուիս անունը (): Օսոլան մահացել է Սալի Սմիթից երկու տարի առաջ՝ 1935 թվականին։ Եվ Օսոլան, և Սմիթը անօրինական կերպով բերվել են ԱՄՆ և բնակվել Ալաբամա նահանգի Աֆրիկաթաուն իրենց իսկ հիմնած ավանում։

## Ստրկության նոր ձևեր պաշտոնական վերացումից հետո
Ստրկության վերացումից հետո տնկարկներին անհրաժեշտ էր էժան աշխատուժ։ Նրանք ուշադրություն են դարձրել այն հանգամանքին, որ տասներեքերորդ փոփոխությունը նախատեսում էր ծանր պատիժ հանցագործությունների համար, որոնք սկսեցին օգտագործվել բանտային ֆերմաներ կազմակերպելու համար, որտեղ բանտարկյալներն օգտագործվում էին որպես անվճար աշխատուժ, և դատական իշխանությունների կողմից մասնավոր կապալառուների տնօրինմանը հանձնված դատապարտյալներին վարձակալելու համար որոշակի ժամկետով կամ անվճար, կամ շատ ավելի ցածր գումարների համար, քան նույն կապալառուն կվճարեր ազատ աշխատողներին։

## Հիշատակ
ԱՄՆ-ում Ստրկության վերացման օրը համարվում է 1865 թվականի հունիսի 19-ը։ 2021 թվականի հունիսի 17-ին ԱՄՆ Կոնգրեսը հավանություն տվեց ստրուկների ազատագրման պաշտոնական օրը հունիսի 19-ին սահմանելու օրինագծին։ Փաստաթուղթը հավանության է արժանացել Ներկայացուցիչների պալատի կողմից։ «Կողմ» են քվեարկել ստորին պալատի 429 պատգամավորներից 415-ը։ Դրանից մեկ օր առաջ Սենատը միաձայն հավանություն էր տվել այդ օրինագծին։ Ամսաթիվը պաշտոնապես կնշվի նախագահ Ջո Բայդենի ստորագրությունից հետո։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* И. Супоницкая. Раб и крепостной
* Slavery and the Making of America 
* Leila Amos Pendleton, A Narrative of the Negro. 
* «Глазами рабов»: Истории американских рабов, рассказанные ими самими

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի տնտեսական պատմություն
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի սոցիալական պատմություն
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի մշակութային պատմություն
Կատեգորիա:Ստրկություն
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի իրավունք
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներն ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ