Նոռուզ

[մինի|250px|[Վայրի կեռասի ծառ գարնանը]]
**Նովրուզը** (, «նոու»՝ «նոր» և «ռուզ»՝ «օր» բառերից, հին պարսկերենով՝ «Նոր լույս») անվանումն է իրանական օրացույցների Ամանորի և համապատասխան ավանդական տոնակատարությունների։ Նովրուզը նաև կոչվում է «պարսկական Ամանոր»։

Նովրուզը նշվում է իրանական, աֆղան և քուրդ ժողովուրդների և հարակից մշակութային մայրցամաքի կողմից և տարածվել է բազմաթիվ այլ մասերում աշխարհում, ներառյալ մասեր Կենտրոնական Ասիայում, Կովկասում, Հարավային Ասիայում, հյուսիսարևմտյան Չինաստանում, Ղրիմում և որոշ խմբերի Բալկաններում։

Նովրուզը նշում է գարնան առաջին օրը և իրանական օրացույցի տարվա սկիզբը։ Այն տոնվում է աստղագիտական գարնանային գիշերահավասարի օրին, ինչը սովորաբար տեղի է ունենում մարտի 21-ին կամ նախորդ/հաջորդ օրը, կախում ունենալով տեղադրությունը նշվումին։ Ինչպես նաև լինելով զրադաշտական տոն և ունենալով նշանակություն ժամանակակից իրանցիների զրադաշտական նախնիների միջև, Նովրուզը նշվում է միևնույն ժամանակ Հարավային Ասիայի մասերում որպես Ամանոր։ Այդ պահը որ Արևը անցնում է երկնային հասարակածը և հավասարեցնում է գիշերը և ցերեկը հաշվարկվում է հենց ամեն տարի և իրանցի ընտանիքները հավաքվում են միասին դիտարկելու ծեսը։

Ծագումով ամենասուրբ զրադաշտական փառատոնը, Նովրուզը կարծում են որ հնարվել է Զրադաշտի կողմից, թեև չկա ծագումին հստակ ամսաթիվը։ Աքեմենյանների կայսրության ժամանակից ի վեր, պաշտոնական տարին սկսել է «Նոր օրով», երբ Արևը թողնում է Ձկների կենդանակերպը և մտնում է Խոյ կենդանակերպը, որը նշանավորում է գարնանային գիշերահավասարը։

Փուրիմ հրեական փառատոնը հավանաբար ծագել է Նովրուզից։ Այն նաև սուրբ օր է սուֆիների, իսմայիլների, ալավիների, ալևիներ և բահաիական հավատքի հետևորդների կողմից։

Գրությունում, Նովրուզը նախ հայտնվել է պարսկական գրառումներում 2-րդ դարում բայց նաև կարևոր օր էր Աքեմենյանների տոհմի ժամանակ (մոտավորապես 648-330 մ.թ.ա.), որտեղ Պարսկական կայսրության տակ գտնվող տարբեր ազգերի թագավորները արժեքավոր նվերներ էին բերում կայսրին, որը նաև կոչվում էր արքայից արքա (Շահանշահ), Պարսկաստանի Նովրուզի օրով։ Նշանակությունը Նովրուզի Աքեմենյանների կայսրությունում այնպիսին է, որ պարսից արքա Կամբյուսես IIի նշանակումը որպես Բաբելոնի թագավոր օրինականացվել էր միայն Ամանորի փառատոնի իր մասնակցությունից հետո։

2010 թվականին, ՄԱԿ-ի գլխավոր ժողովը ճանաչել է Նովրուզի միջազգային օրը, որակելով դա պարսկական ծագումով գարնանային փառատոն, որը նշվում է ավելի քան 3000 տարի։ ՄԱԿ-ի «Ոչ-նյութական ժառանգության պահմանման համար միջկառավարական հանձնաժողով»-ի հանդիպման ընթացքում, որը տեղի է ունեցել սեպտեմբերի 28 - հոկտեմբերի 2, 2009 թվականին միջև Աբու Դաբիում, Նովրուզը պաշտոնապես գրանցվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մարդկության ոչ-նյութական մշակութային ժառանգության ցուցակին վրա։

## Նովրուզի ավանդույթները
մինի|250px|աջից|Հաֆթ սինի սփռոց
Նովրուզի ընթացքում, Իրանում, Ադրբեջանում և Աֆղանստանի որոշ մասերում սփռոցի վրա սեղան է բացվում, որը կոչվում է **[[Հաֆթ սին]]**։ *Հաֆթ* պարսկերեն նշանակում է *յոթ*, իսկ *սին*ը պարսկական այբուբենի (որի հիմնական մասը փոխառված է արաբական այբուբենից) 15-րդ տառն է, հայերեն սե տառի համարժեքը։ Այս սփռոցի վրա պետք է շարված լինեն *ս* տառով սկսվող յոթ իր՝ չքաղված նորածիլ կանաչի՝ ափսեում (սաբզե), ածիկ (սամանու), փշատ (սենջեդ), սխտոր (սիռ), խնձոր (սիբ), աղտոր կամ սումախ (սոմաղ), և քացախ (սեռքե)։ Նաև ավանդական է սփռոցին դնել այլ իրեր, ինչպիսիք են հայելի, կենդանի ոսկե ձկնիկներ ջրի մեջ, սմբուլներ (հիացինտներ), ներկած հավկիթներ, մետաղադրամներ, և Շահնամե, Հաֆեզի դիվան, Ղուրան կամ Ավեստա գրքերից մեկը և այլ իրեր։

մինի|150px|աջից|Հաջի Ֆիրուզը դահիրայով
Իրանում նաև գոյություն ունի **Հաջի Ֆիրուզի** ավանդութը, ըստ որի մի տղամարդ սևացնում է երեսն ու ձեռքերը, կարմիր հագուստ հագնում կարմիր գլխարկով, և փողոցներում իր հետ դափ կամ դահիրա է ման ածում և հետը երգում, ասմունքում ու պարում՝ մարդկանց իր հետ երգեցնելով և ծիծաղեցնելով։

Նովրուզի ժամանակ նաև հարազատները այցելում են միմյանց և մեծերը երեխաներին դրամ են նվիրում։

## Երկրներ որոնք ունեն Նովրուզը որպես պաշտոնական տոն
*  Ադրբեջան (Մարտի 20-ից Մարտի 26, 7 օր)
*  Ալբանիա (Մարտի 20-ից Մարտի 23, 4 օր)
*  Աֆղանստան (Մարտի 20-ից Մարտի 23)
*  Թուրքմենստան (Մարտի 20-ից Մարտի 23, 4 օր)
*  Իրան (Մարտի 20-ից Մարտի 23, ընդհանրապես 4 օր + 13 օր դպրոցների և համալսարանների համար)
*  (միայն շրջանային  Իրաքի Քուրդիստան) (Մարտի 21)
*  Ղազախստան (Մարտի 21-ից Մարտի 24, 4 օր)
*  Ղրղզստան (Մարտի 21)
*  Ուզբեկստան (Մարտի 21)
*  Տաջիկստան (Մարտի 20-ից Մարտի 23, 4 օր)

## Gallery

Պատկեր:Shah-Abbas-I-Vali-Muhammad-Khan-of-Bukhara-Ch.SE.Isfahan1657-sm.jpg|Շահ-Աբբասը՝ Նովրուզի տոնակատարությունների ժամանակ
Պատկեր:Persepolis stairs of the Apadana relief.jpg|Հարթաքանդակ Պերսեպոլիսի գահական դահլիճում
Պատկեր:Nowruz Zoroastrian.jpg|Հարթաքանդակ առյուծի և ցուլի Պերսեպոլիսի գահական դահլիճում, որը ոմանք մեկնաբանում են որպես Նովրուզի խորհրդանիշ
Պատկեր:Tahmasp, Humayun Meeting.jpg|Թահմասպը և Հումայունը՝ Նովրուզը նշելիս
Պատկեր:Navrouz2015New delhi.JPG|Նովրուզի տոնահանդես Նյու Դելիում
Պատկեր:Sabzeh, displayed during Nowruz.jpg|Սաբզեհ (խոտ), հաֆթ սինի բաղադրիչներից մեկը
Պատկեր:P1080465.JPG|Նովրուզի տոնասեղան
Պատկեր:هفت میوه.jpg|Հաֆթ մեվա՝ աֆղանական ավանդության մեջ յոթ պտուղների հավաքածու
Պատկեր:Navruz table in Tajikistan.JPG|Նովրուզի տոնական սեղան Տաջիկիստանում
Պատկեր:ChinaSalarNovruz.JPG|Նովրուզի տոնում Չինաստանում


## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ
* Noruz, ''Encyclopædia Britannica''

Կատեգորիա:Ադրբեջանի տոներ
Կատեգորիա:Ամանոր
Կատեգորիա:Աֆղանստանի տոներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Թուրքիայում
Կատեգորիա:Ղազախստանի տոներ
Կատեգորիա:Մարդկության բանավոր և ոչ նյութական ժառանգության գլուխգործոցներ
Կատեգորիա:Մարտի 21
Կատեգորիա:Նոռուզ
Կատեգորիա:Ուզբեկստանի տոներ
Կատեգորիա:Պարսկերեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Տաջիկստանի տոներ