Քյոնիգսբերգի ամրություններ

մինի|302x302px|Վրանգելի պաշտպանական աշտարակ
[մինի|300x300px|[Դոնի աշտարակ|Դոնի պաշտպանական աշտարակ, Քյոնիգսբերգի պաշտպանության երկրորդ ռազմավարական շրջապարիսպի տարրերից մեկըː 1945 թվականին Քյոնիգսբերգի գրավումից հետո Դոնի աշտարակը վերջինն է եղել, որը հանձնվել է խորհրդային զորքերինː ]]
**Արևելյան Պրուսիայի նախկին մայրաքաղաք** **[[Քյոնիգսբերգ]]** (ներկայիս Կալինինգրադ) քաղաքն ի սկզբանե հիմնադրվել է որպես դղյակ և մնացել է որպես ամրոց-քաղաք մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը (Քյոնիգսբերգի ռազմագործողություն)։ 

Ռազմական գիտության մեջ Քյոնիգսբերգը համարվում էր «կրկնակի տետ-դե-պոնտոմ», որը նշանակում է «գետի երկու կողմերում գտնվող ափամերձ ամրոց»։

Քաղաքն ի սկզբանե կառուցվել է 1255 թվականին՝ դղյակի շուրջ, և գրեթե ողջ պատմության ընթացքում այն զարգացել է որպես ֆորտիֆիկացիոն-պաշտպանական կառույց` կազմված Քյոնիգսբերգ ամրոց-դղյակից, քաղաքի պարիսպներից և պաշտպանական հողապատնեշներից, քաղաքային դարպասներից, բասիոններից և այլ ֆորտիֆիկացիոն կառույցներից։ 

Քյոնիգսբերգի ամրաշինությունները մեծ մասամբ կորցրել են իրենց արդիականությունը շինարարության ավարտից առաջ՝ հրետանու արագ զարգացման պատճառով։ Սակայն նացիստական ​​Գերմանիայի ռազմական անհաջողություններից հետո դրանք կրկին ռազմավարական նշանակություն են ստացել (հատկապես 1945 թվականի Արևելյան Պրուսիայի հարձակման ժամանակ): 

Ամրակառուցումը շարունակ ընդարձակվել է, և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից բացի, 13-րդ դարից ի վեր քաղաքը երբեք դրա կարիքը չի ունեցել։ Այնուամենայնիվ, Քյոնիգսբերգը մշտապես արագ արձագանքել է Եվրոպայում ռազմական ինժեներական մտքի յուրաքանչյուր շարժմանը՝ կառուցելով կամ վերակառուցելով այս կամ այն ամրոցը, կամ ռեդուտը, կամ ամրոցների օղակը, կամ էլ դօտերի համակարգը։ Այս բոլոր կառույցները ամրաշինական շղթայի մեջ մտովի դասավորելու դեպքում` ստացվում է բերդաքաղաքի էվոլյուցիայի պատկերը։

## Վաղ պատմություն
### Ամրոց և միջնադարյան քաղաքի պարիսպներ
Քաղաքի պարիսպների միջնադարյան օղակը կառուցվել է 1355-1370 թվականների միջև, որտեղ երեք քաղաքներից յուրաքանչյուրը (Ալտշտադտ, Կնայֆհոֆ և Լյոբենիխտ) շրջապատված է եղել իր սեփական պարիսպով։

Դրանք կազմում են Առաջին և Երկրորդ պաշտպանական գոտիները, որոնք կառուցվել են համապատասխանաբար 1626-1634 և 1843-1859 թվականներին: 15 մետր հաստությամբ Առաջին գոտին կառուցվել է Քյոնիգսբերգի խոցելիության պատճառով լեհ-շվեդական պատերազմների ժամանակ: Երկրորդ գոտին հիմնականում կառուցվել է առաջինի տեղում, որը վատ վիճակում էր: Նոր գոտին ներառել է տասներկու բաստիոն, երեք ռավելին, յոթ կոնաձև աղբակույտ (Spoil tip) և երկու բերդ, շրջապատված ջրային խրամատով: Տասը աղյուսե դարպասները ծառայել են որպես մուտքեր և անցումներ պաշտպանական գծերով և հագեցած են եղել շարժական կամուրջներով:

### Առաջին պաշտպանական գոտի
մինի|250x250px|Քյոնիգսբերգ քաղաքի ամրացման նախագիծը 1626 թվականին
[մինի|Ֆրիդրիխսբուրգի ֆորտ` հին (դեռևս չմիավորված) Քյոնիգսբերգի [Պրեգոլյա (գետ)|Պրեգոլյա գետի վրա գտնվող հին ամրոցի տեղանքի հատակագիծը, որը կառուցվել է 1657 թվականին]]
Առաջին ամրաշինական գոտին կառուցվել է 1626-1634 թվականներինː Այն  երկու մղոն շրջագծով շրջապատել է Քյոնիգսբերգը բոլոր համայնքներով` բերդապատնեշներով (Լիտվական բերդապատնեշը նույնպես կառուցվել է նույն ժամանակ), 32 ռոտոնդաներով և ռավելիններով (պարսպի հետևի օժանդակ ամրությունը), երկու դարպասներով դեպի հարավ և յոթ դարպասներով դեպի Պրեգոլյա գետ։ Քաղաքի ամրացումը լրացվել է 1657 թվականին Ֆրիդրիխսբուրգ ամրոցի կառուցմամբ, որը գտնվում էր ծովի կողմից Քյոնիգսբերգ գետի մուտքի մոտ։ 

Ռուսական թագավորության և Արևմտյան Եվրոպայի միջև «Մեծ դեսպանատուն» դիվանագիտական առաքելության շրջանակներում առաջին անգամ Քյոնիգսբերգ ժամանելով (1697 թվականին), երիտասարդ Պետրոս I-ն ակտիվորեն ուշադրություն է դարձրել գերմանական ռազմական և քաղաքաշինական լուծումներին։ Մասնավորապես, քաղաքի գետի մուտքի դիմաց Ֆրիդրիխսբուրգ ամրոցի տեղակայման օրինակին հետևելով՝ Պետրոս I-ը հետագայում դրել է Կրոնշտադտ քաղաքի հիմքերը ռուսական նոր մայրաքաղաք Սանկտ Պետերբուրգի դիմաց։

### Երկրորդ պաշտպանական գոտի
19-րդ դարի ամրաշինությունների կառուցումը սկսվել է 1843 թվականին դքսական վարելահողում և ավարտվել է 1859 թվականին հյուսիսարևելյան հատվածում՝ ութ քաղաքային դարպասների կառուցմամբ։ Պաշտպանական կառույցների օղակի առաջին օբյեկտը «Կրոնպրինց» պաշտպանական զորանոցն էր, որի շինարարությունը սկսվել է 1843 թվականի հոկտեմբերի 15-ին։ Երկրորդ շրջապարիսպի պարագիծը մասամբ համընկնում էր առաջինի պարագծի հետ։ Երկրորդ շրջապարիսպի ճանապարհի ամրաշինության նախագծի հեղինակը գեներալ և ամրաշինարար Էռնստ Լյուդվիգ ֆոն Աստերն է եղել:

Պաշտպանական պարագծի ստեղծման շրջանակներում հյուսիսում կառուցվել են բազմաթիվ բաստիոններ և հողե ամբարտակ՝ քաղաքը պաշտպանելու համար։ Ռեդուբտների փոխարեն, Ֆրիդրիխսբուրգի ամրոցը շրջապատված է եղել քարե պատով, կառուցվել են դարպասներ և չորս հզոր բերդաշտարակներ։ (Ֆրիդրիխսբուրգի ամրոցը հետագայում քանդվել է գերմանացիների կողմից 20-րդ դարի սկզբին՝ քաղաքի երկաթուղային ցանցի կառուցման ժամանակ. մնացել էր միայն նույնանուն դարպասը, որը գտնվում էր ձախ ափին, անցումի և երկհարկանի կամուրջների միջև): Վերխնե լճի հարավ-արևելքում և հարավ-արևմուտքում կանգնեցվել են Դոնի և Վրանգելի պաշտպանական բերդաշտարակները (երկուսն էլ մինչ օրս պահպանվել են):

Քաղաքի շուրջը գտնվող երկրորդ պարիսպը կորցրել է իր ռազմական նշանակությունը և 20-րդ դարի սկզբին ռազմական գերատեսչությունը վաճառել է քաղաքին։ Քաղաքի զարգացումն ապահովելու համար շրջանցիկ կառույցներից մի քանիսը քանդվել են։ Օրինակ՝ քանդված Տրագհայմի և Շտեյնդամի դարպասների տեղում կառուցվել է Հանսա-Պլացը՝ այսօրվա «Հաղթանակի հրապարակը» (Կալինինգրադ)։ Սակայն Երկրորդ բերդապատնեշ շրջապարիսպի կառույցների զգալի մասը պահպանվել է մինչ օրս։ Առաջին հերթին, դրանք են յոթ քաղաքային դարպասները, «Կրոնպրինց» պաշտպանական զորանոցը, «Վրանգելի աշտարակ» և «Դոնի աշտարակ» պաշտպանական բերդաշտարակները, Աստղագիտական բաստիոնը (այդպես է անվանվել նախկին Ֆ. Լ. Բեսելի անվան Քյոնիգսբերիգի աստղադիտարանին մոտ լինելու պատճառով) և մի քանի ոչ այնքան նշանակալից կառույցներ` ռեդուիտներ, բաստիոնային ամրություններ և այլն։

## Ամրոցների օղակ «Քյոնիգսբերգի գիշերաշապիկ»
Քյոնիգսբերգը որպես ամրոց կառուցվել և վերակառուցվել է դարերի ընթացքում, և այս շարունակական վերակառուցումները եզրափակվել են քաղաքային ամրոցների հզոր օղակաձև համակարգով, որը կառուցվել է 19-րդ դարում և փակել է քաղաք մուտքերը։ Օղակը ձգվել է քաղաքի պարիսպներից մոտ 5 կիլոմետր հեռավորության վրա և բաղկացած էր 12 մեծ և 3 փոքր ամրոցներից։ Օղակի տրամագիծը մոտ 13 կիլոմետր էր, իսկ երկարությունը՝ ավելի քան 40 կմ։ Ամրոցների միջև հեռավորությունը 2-4 կիլոմետր էր, ինչը ապահովում էր ամրոցների միջև տեսողական և կրակային կապը։ Տեղանքի պայմանների պատճառով կապի անհնարին տեղերում, մեծ ամրոցների միջև ընկած տարածություններում կառուցվել են փոքր (լիտերային` հատուկ նշանակության) ամրոցներ։ Դրանք չափսերով զգալիորեն փոքր էին և կարող էին տեղավորել մինչև մեկ վաշտից բաղկացած կայազոր՝ մի քանի թնդանոթներով։ Ամրոցի սովորական կայազորը բաղկացած էր 200-300 զինվորից և 30-40 թնդանոթից։

Մեծ և փոքր ամրոցների (կազեմատներ, կապոնիերներ, զորանոցներ) տարածքները պատրաստվել են աղյուսից՝ առնվազն 1 մետր հաստությամբ կամարակապերով, սենյակի վերևում գտնվող հողի շերտը` մոտ 3 մետր հաստությամբ։ Բոլոր ամրոցներին տրվել են անուններ՝ ի պատիվ հայտնի գերմանացի հրամանատարների և թագավորների։

Բացի դրանցից, կառուցվեցին 7 և 7բ ամրոցները, որոնք չունեին իրենց անունները և վերացվել են դրանց ստեղծումից անմիջապես հետո։ Ներկայիս թիվ 7 համարը կրող ամրոցը սկզբնապես 7ա կոչվող ամրոցն է։

1875 թվականին ամրոցների շինարարությունը մեծ մասամբ ավարտված է եղել։ Ամրոցների միջև, բացի այդ, եղել են հրետանային մարտկոցների համար ապաստարաններ, կիսաթաղված և թաղված աղյուսե կազեմատներ վառոդի պահեստների համար և հետևակի համար նախատեսված բլինդաժներ։ Սակայն, ամրոցների շինարարությունն ավարտվելուց շատ չանցած, դրանք սկսել են արագորեն հնանալ և 1880 թվականից հետո այլևս չէին համապատասխանում ժամանակի պահանջներին։ Փաստն այն է, որ պարկուճներն արդեն լցվում էին ոչ թե վառոդով, այլ նոր հզոր պայթուցիկներով (պիրօքսիլին, մելինիտ): Բացի այդ, հայտնվել էին շատ ավելի մեծ տրամաչափի պաշարողական հրանոթներ և ականանետներ։ 1883 թվականին Գերմանիայում անցկացված փորձարարական կրակոցները ցույց էին տվել, որ նույնիսկ 19 կգ պիրօքսիլին պարունակող 210 մմ արկը կարող էր անցնել 1 մետր հաստությամբ աղյուսե առաստաղի միջով, որը ծածկված էր 0,75 մ բետոնի և 1,5 մետր հողի շերտով։

1885 թվականին Գերմանիայի Ազգային պաշտպանության հանձնաժողովը եզրակացրել է, որ ամրոցները վերակառուցման կարիք ունեն՝ իրենց անբավարար ամրության պատճառով։ Որոշվել է ամրացնել ամրոցի տարածքը բետոնով, հեռացնել հրետանային որոշ դիրքեր և ստեղծել նոր կրակակետեր։ Այս աշխատանքները սկսվել են 1887 թվականին և շարունակվել մինչև 1891 թվականի վերջը։ Աղյուսե թաղի վրա դրվել է 1 մետր հաստությամբ ավազի շերտ, իսկ դրանից վերև՝ 1-1.2 մետր հաստությամբ բետոնե շերտ։ Որոշ դեպքերում կազեմատային պատերը ամրացվել են մինչև 3 մետր հաստությամբ։

## Քյոնիգսբերգի այլ ամրաշինություններ

## Քյոնիգսբերգի դարպասներ

## Պատմությունը 20-րդ դարում
Հրետանու էվոլյուցիան այնքան արագ է ընթացել, որ 20-րդ դարի առաջին տարիներին, ուսումնասիրելով ռուսական Պորտ Արթուր ամրոցի պաշտպանության ժամանակ ճապոնացիների կողմից պաշարման փորձը, գերմանացիները եկել էին այն եզրակացության, որ ամրոցը որպես հրետանային դիրք ամբողջությամբ սպառել է իր օգտակարությունը։ Այն դարձել է միայն այսպես կոչված «ամրացված խմբի» կենտրոնը, զուտ հետևակային ամրացում, զինամթերքի և սննդի պահեստ։

### Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Առաջին համաշխարհային պատերազմում Քյոնիգսբերգի ամրոցները հաջողակ էին, քանի որ պատերազմը նրանց չէր հասել։ Արևելյան Պրուսիայում մարտերը տեղի են ունեցել 1914 թվականի ամռանը և աշնանը, Քյոնիգսբերգից 50 կիլոմետր հեռավորության վրա, և ավարտվել են գեներալներ Ալեքսանդր Սամսոնովի և Պավել Ռենենկամպֆի գլխավորած ռուսական բանակների պարտությամբ (ի դեպ, դրանցից մեկում  կամավորությամբ կռվել է Նիկոլայ Գումիլյովը, որը նկարագրել է իր կյանքի այս շրջանը «Հեծյալի գրառումներ» հիշագրությունում): 

Քյոնիգսբերգի ամրոցները խաղաղ են մնացել ողջ պատերազմի ընթացքում։ Քյոնիգսբերգն ընդարձակվել էր և վաղուց հատել է իր սահմանները, որոնք սահմանազատված էին հին քաղաքային պարսպով և դարպասների համակարգով։ Հին կառույցները սկսել են անողոք կերպով քանդվել քաղաքապետարանի կողմից, այնպես որ քսաներորդ դարի երեսունական թվականներին նախկին պաշտպանական համակարգից մնացել էին միայն քաղաքի հյուսիս-արևելյան մասում գտնվող Լիտվական պատը, մի քանի հին քաղաքային դարպասներ, որոնք այժմ ունեին միայն պատմական նշանակություն, և մի քանի աշտարակ-բլոկ հաուզներ՝ «Լիտաուեն», «Գրոլման», «Պրեգել», «Շտեռնվարտե» («Աստղագիտական») բաստիոնները, «Դոնա» և «Վրանգել» աշտարակները, ինչպես նաև քաղաքի հարավային մասում՝ երկաթուղային կայարանի մոտ գտնվող պարսպի մնացած մասը։ Այս կառույցներն արդեն միայն պատմական դեր ունեին։

## Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Սակայն քաղաքի մատույցներում տեղակայված ամրոցների օղակաձև համակարգը մնացել է անփոփոխ և դերակատարում է ունեցել Կարմիր բանակի կողմից Քյոնիգսբերգի գրավման գործում (հիմնականում № 5 ամրոցը): Քյոնիգսբերգի ամրոցների մասին վերը նշվածից չի նշանակում, որ 1945 թվականի ապրիլյան օրերին Քյոնիգսբերգի գրոհը հեշտ է եղել։ Բավական է ասել, որ Քյոնիգսբերգը միակ քաղաքն է, որը չի հանդիսանում այն պետության մայրաքաղաքը, որի գրավման համար սահմանվել է «Քյոնիսբերգը գրավելու համար» մեդալ։

Չնայած իրենց պատկառելի տարիքին, ամրոցները դեռևս պինդ կանգնած են մնցել 1945 թվականին։ Դրանք չափազանց փոքր թիրախ էին ռմբակոծիչ ինքնաթիռների համար։ Միևնույն ժամանակ, դաշտային հրետանիով չէր ստացվում խոցել ամրոցների հաստ պատերը։ Բարձր հզորության ութ առանձին հրետանային դիվիզիաներ են ուղարկվել հատուկ Քյոնիգսբերգի մոտակայքում գտնվող ամրոցները գրոհելու համար. ուղարկված դիվիզիաները զինված էին 203, 280 և 305 մմ տրամաչափի թնդանոթներովː Այս թնդանոթների չափսերի մասին է վկայում այն փաստը, որ դրանք մարտական դիրքեր տեղափոխելու համար կառուցվել է հատուկ նեղուղի երկաթուղի։ Բայց նույնիսկ նման «մաստոդոնտների» համար ամրոցների ոչնչացումը բարդ է եղել։ Օրինակ՝ թիվ 10 ամրոցը 305 մմ-անոց արկերից ստացել է 172 նշանառու հարված, սակայն միայն երկու հարվածից է անցք բացվել։

### Հետպատերազմյան շրջան
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո ամրոցները երկար ժամանակ եղել են մեծ մասամբ լքված, բայց գտնվել են պետության պաշտպանության տակ՝ որպես ռազմական նշանակության օբյեկտ։ Թիվ 12` «Էյլենբուրգ» ամրոցում իր զինամթերքի և զենքի պահեստներն է տեղակայել քաղաքում ընդմիշտ մնացած 11-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիան։ Թիվ 11` «Դյոնհոֆ» ֆորտում պահվել է ավար վերցված գերմանական հրաձգային զենքը։ 

Պատերազմից հետո «Արքա Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III»-ի թիվ 5 ամրոցի ձախ թևում սակրավորները պայթեցրել են շրջակա տարածքից հավաքված զինամթերքը։ Այս ամրոցի աջ թևը ութսունականներին վերածվել է զբոսաշրջային տեսարժան վայրի, որը մինչ օրս էլ գործում է զբոսաշրջիկների ու քաղաքի այցելուների համար։ Յոթանասունականներին Դոնա աշտարակում տեղակայվել է յուրօրինակ «Սաթի թանգարան»։

Վրանգելի աշտարակը (քաղաքային շուկայի հետևում) դեռևս մասամբ օգտագործվում է որպես քաղաքի առևտրային կազմակերպություններից մեկի պահեստ, մինչդեռ աշտարակի մյուս մասում բացվել է ռեստորան։ Ստեռնվարտեի բաստիոնը (Աստղագիտական կոչվող` գտնվում է Գվարդեյսկի պողոտայի երկայնքով) մասամբ օգտագործվում է տարածաշրջանային զինվորական կոմիսարիատի կողմից որպես զորակոչիկների հավաքատեղի, մասամբ ավերված է, և այս վայրում կանգնեցվել է ամրոցի գրոհի ժամանակ զոհված 1200 հերոսական գվարդիականների հուշարձան։ Շրջկալող օղակի արտաքին ամրոցները Պաշտպանության նախարարության կողմից օգտագործվել են որպես պահեստներ։

Կալինինգրադի մարզի ապառազմականացումից հետո (1991 թվականից) ամրոցների զինվորականներն աստիճանաբար հեռացել են, և ամրոցների հետագա կյանքը տարբեր կերպ է զարգացել. որոշ ամրոցներ լքված են, որոշները դարձել են զբոսաշրջային տեսարժան վայրեր։

## Ծանոթագրություններ
вал - բերդապատնեշ/ պատ

обвод -շրջապարիսպ

литерные форты - (լիտերային` հատուկ նշանակության) ամրոցներ

## Գրականություն
* Авенир Овсянов, «В казематах королевского форта. Очерки о фортификационных сооружениях старого Кёнигсберга», Калининград, «Янтарный Сказ», 1999. [«Թագավորական ամրոցի կազեմատներում։ Էսսեներ հին Քյոնիգսբերգի, Կալինինգրադի ամրաշինությունների մասին»]
* А. Б. Губин, В. Н. Строкин. Очерки истории Кёнигсберга. Калининградское книжное издательство, 1991, ISBN 5-85500-189-X, էջեր 113—118 [Քյոնիգսբերգի պատմության վերաբերյալ ակնարկներ]
* *Дунаевский Д. В.* Гарнизон Кёнигсберга в Пруссии. 1255–1945 / Денис Дунаевский — Калининград : [б. и.], 2017. — 384 с.: ил. — 2000 экз. – ISBN 978-609-8180-21-3 [Քյոնիգսբերգի կայազորը Պրուսիայում։ 1255–1945]

## Արտաքին հղումներ
* Քաղաքի ամրաշինությունների մեծ մասի նկարագրությունը
* Տարածաշրջանային հանրային բարեգործական հիմնադրամ Ֆորտ #1 Շթայն
* Նյութեր Արևելյան Պրուսիայի գործողության վերաբերյալ

Կատեգորիա:Ամրաշինական կառույցներ
Կատեգորիա:Արևելյան Պրուսիայի պատմություն
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Կալինինգրադի ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Կալինինգրադի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Հուշարձաններ
Կատեգորիա:Պաշտպանական կառույցներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ