Աֆրիկայի մշակույթ

**Աֆրիկայի մշակույթը** բազմազան է, որը բաղկացած է տարբեր ցեղերով երկրների խառնուրդից, որոնք ներկայացնում են Աֆրիկա մայրցամաքի իրենց եզակի առանձնահատկությունն ու հատկանիշը։ Աա Աֆրիկա մայրցամաքում և աֆրիկյան սփյուռքում բազմազան բնակչության արդյունք է։ Ընդհանրապես, մշակույթը կարող է սահմանվել որպես մարդկանց որոշակի խմբի պատկանող առանձնահատուկ հատկությունների հավաքական զանգված։ Այս որակները ներառում են օրենքներ, բարոյականություն, համոզունքներ, գիտելիքներ, արվեստ, սովորույթներ և այդ հասարակության անդամին պատկանող ցանկացած այլ հատկանիշ։ Մշակույթը մի խումբ մարդկանց ապրելակերպն է։

Աֆրիկան ունի բազմաթիվ էթնիկ ազգություններ, որոնք բոլորն ունեն տարբեր հատկանիշներ, ինչպիսիք են լեզուն, ճաշատեսակները, ողջույնների ձևը, հագուստները, պարերը և երաժշտությունը։ Այնուամենայնիվ, Աֆրիկայի տարածաշրջաններից յուրաքանչյուրը կիսում է մի շարք գերիշխող մշակութային հատկություններ, որոնք տարբերում են աֆրիկյան տարբեր տարածաշրջանային մշակույթները միմյանցից և մնացած աշխարհից։ Օրինակ՝ սոցիալական արժեքները, կրոնը, բարոյականությունը, քաղաքական արժեքները, տնտեսագիտությունը և գեղագիտական արժեքները բոլորն էլ նպաստում են աֆրիկյան տարբեր մշակույթներին։ Մշակույթի արտահայտություններն առատ են Աֆրիկայում, մեծ քանակությամբ մշակութային բազմազանություն հայտնաբերվել է ոչ միայն տարբեր երկրներում, այլև առանձին երկրներում։ Թեև տարբեր տարածաշրջանում մշակույթները լայնորեն բազմազան են, սակայն, երբ մանրակրկիտ ուսումնասիրվում են, նկատվում է, որ դրանք շատ նմանություններ ունեն․ օրինակ՝ բարոյականությունը, որին նրանք պաշտպանում են, իրենց սերը և հարգանքը իրենց մշակույթի հանդեպ, ինչպես նաև մեծ հարգանքը, որը նրանք ցուցաբերում են տարեցների և կարևորների, այսինքն՝ թագավորների և ցեղերի հանդեպ։

Աֆրիկան ազդել և ազդում է այլ մայրցամաքների վրա։ Սա կարելի է նկարագրել անընդհատ փոփոխվող ժամանակակից աշխարհին հարմարվելու պատրաստակամությամբ, այլ ոչ թե իրենց ստատիկ մշակույթում արմատացած մնալով։ Արևմտականացված քչերը, համոզվելով ամերիկյան մշակույթով և քրիստոնեությամբ, նախ հերքեցին Աֆրիկյան ավանդական մշակույթը, բայց աֆրիկյան ազգայնականության աճով տեղի ունեցավ մշակութային վերականգնում։ Աֆրիկյան երկրների մեծամասնության կառավարությունները խրախուսում են ազգային պարային և երաժշտական խմբերը, թանգարանները, իսկ ավելի ցածր աստիճանի՝ արվեստագետներին և գրողներին։

Աֆրիկյան մշակութային ժառանգության 90-ից 95%-ը պահվում է Աֆրիկայի սահմաներից դուրս՝ մեծ թանգարանների կեղմից։ Կարևոր է նշել BBC(British Broadcasting Corporation) աֆրիկյան մշակույթին վերաբերող մեջբերումներում «Foresight Factory- ի կողմից ինքնության որոշիչ գործոնների վերաբերյալ վերջերս կատարված ուսումնասիրությունը, բրիտանացի սևամորթ աֆրիկացի/կարիբյան հարցվածների 50-60%-ը համաձայնել է, որ էթնիկ պատկանելությունը առանցքային դեր է խաղացել, ամենամեծ ցանկացած խմբից։ «Սևի» եզակի տեսակետը որպես «նույնականացնող» կամ «էթնիկ պատկանելություն» ոչ միայն ժխտում է բնակչության միջև մշակութային տարբերությունները․․․Երբ մենք փորձում ենք սահմանել աֆրիկյան մշակույթը և ինքնությունը, մենք պետք է հիշենք, որ մենք դիտարկում ենք մի լայն էթնիկ պատկանելություն, որը ներառում է տարբեր ենթահամայքներ, որոնք դիմադրում են իրենց ժառանգությունն ու մշակույթը պարզեցված պիտակներով փակցնելուն»։ Աֆրիկյան մշակույթները, որոնք ծագել են Աֆրիկա մայրցամաքում, ունեն մի քանի հստակ տարբերություններ, քան Սևերի մշակույթը, որոնք ծագել են Աֆրոամերիկացիների կողմից Միացյալ Նահանգներում այն բանից հետո, երբ ստրկության ժամանակ զրկվել են իրենց սեփական աֆրիկյան մշակույթներից։ Որոշ տարբերություններ կայանում է նրանում, որ աֆրիկյան մշակույթները պահպանում են ցեղային գործերը, որպեսզի դրանք կրեն միայն հատուկ միջոցառումների, ձեռքի փորագրությունների, ցեղային դիմակների և պարերի ժամանակ, մինչդեռ սևամորթների մշակույթը *[[էթնիկ]]* է աֆրոամերիկացիների համար, ինչպիսիք են հիփ հոփը, ջազը, համբոնինգը և հոգու սնունդը։ Թեև որոշ աֆրիկացիներ պահպանվել է Միացյալ Նահանգների սևամորթ մշակույթում, սևամերիկյան մշակույթի և պատմության մեծ մասը ստեղծվել է ամերիկացիների կեղմից։ Նույնը պահպանեց աֆրիկյաները  և նաև մշակութային տարբերություններ ստեղծեց և կարելի է նկատել Կարիբյան մշակույթներում ստրկացածների ժառանգներից, ինչպես նաև հարավամերիկյան սևամորթ մշակույթներում, ինչպիսիք են և լեզուները՝ աֆրիկյան մայրցամաքից դարերի բաժանման և ստրկացման պատճառով, Բրազիլիա, եզակի վայրում ձևավորվելով։

## Պատմական ակնարկ

Աֆրիկան բաժանված է մեծ թվով էթնիկ մշակույթների։ Մայրցամաքի մշակութային վերածնունդը մայրցամաքում հետանկախությունից հետո ազգերի կառուցման անբաժանելի կողմն է՝ գիտակցելով, որ անհրաժեշտ է օգտագործել Աֆրիկայի մշակութային ռեսուրսները կրթության գործընթացը հարստացնելու համար, ինչը մի քանի առումներով պահանջում է նպաստավոր միջավայրի ստեղծում։ Վերջին ժամանակներում զարգացման բոլոր ասպեկտներում մշակութային հարթության վրա շատ ավելի մեծ շեշտադրման կոչը ավելի հնչեղ է դարձել։ Հյուսիսային Աֆրիկայի (Ալժիրի, Լիբիայի, Եգիպտոսի և ամբողջ Թունիսի մասեր) հռոմեական գաղութացման ժամանակ այնպիսի նահանգներ, ինչպիսին Տրիպոլիտանիան է, դարձել են հանրապետության և կայսրության համար սննդամթերքի հիմնական արտադրողները։ Սա մեծ հարստություն բերեց այս վայրերում նրանց 400 տարվա օկուպացիայի համար։ Աֆրիկայի գաղութատիրության ժամանակ եվրոպացիներն ունեին գերազանցության և առաքելության զգացում։ Ֆրանսիացիները աֆրիկացուն ընդունում էին որպես ֆրանսիացի, եթե այդ մարդը հրաժարվեր իր աֆրիկյան մշակույթից և ընդուներ ֆրանսիական ուղիները։ Պորտուգալական լեզվի և մշակույթի իմացությունը և աֆրիկյան ավանդական ձևերից հրաժարվելը մարդուն բնորոշեցին որպես քաղաքակիրթ։ Քենիացի սոցիալական մեկնաբան Մվիտի Մուգամբին պնդում է, որ Աֆրիկայի ապագան կարելի է կերտել միայն սոցիալ-մշակութային ներկան ընդունելով և շտկելով։ Մուգամբիի համար գաղութային մշակութային կախաղանները, համատարած արևմտյան մշակութային հեղեղումները և օգնություն տրամադրող դոնորները, պնդում է նա, այնտեղ մնալու են, և Աֆրիկայի անցյալը նայելու ոչ մի քանակություն չի ստիպի նրանց հեռանալ։ Այնուամենայնիվ, Մաուլանա Կարենգան նշում է․ 

## Աֆրիկյան արվեստներ և արհեստներ

Աֆրիկան ունի արվեստների և արհեստների հարուստ ավանդույթ։ Աֆրիկյան արվեստներն ու արհեստներն իրենց արտահայտությունն են գտնում փայտի փորագրության, արույրի և կաշվե արվեստի տարբեր գործերում։ Աֆիկյան արվեստներն ու արհեստներն ներառում են նաև քանդակագործություն, գեղանկարչություն, խեցեգործություն, ծիսական և կրոնական գլխակներ և զգեստներ։ Մաուլանա Կարենգան նշում է, որ Աֆրիկյան արվեստում առարկան այդքան էլ կարևոր չէր, որքան այդ առարկայի ստեղծման հետևում կանգնած հոգու ուժը։ Նա նաև նշում է, որ ամբողջ արվեստը պետք է լինի հեղափոխական, իսկ հեղափոխական լինելով՝ պետք է լինի հավաքական, պարտավորեցնող և գործառական։ Նրա ասածի իմաստը պարզապես կարելի է մեկնաբանել սև արվեստ, որը ծառայում է իրական նպատակին հեղափոխական փոփոխության ուղղությամբ։ Սև արվեստը չպետք է արվի պարզապես «հանուն արվեստի», այլ ավելի շուտ պետք է լինի միջոց, որով արվեստագետները հսկայական փոփոխություն են կատարում այն միջոցի միջոցով, որը արթնացնում, ուժեղացնում և ոգեշնչում է սևամորթ համայնքի ներսում զանգվածային փոփոխությունների համար։

Որոշ աֆրիկյան մշակույթներ միշտ ընդգծել են անհատական տեսքը, և զարդերը մնացել են կարևոր անձնական աքսեսուարներ։ Նման զարդերի շատ կտորներ պատրաստված են կավային պատյաններից և նմանատիպ նյութերից։ Նմանապես դիմակները պատրաստված են մշակված ձևավորումներով և հանդիսանում են Աֆրիկայում որոշ մշակույթների կարևոր մաս։ Դիմակներն օգտագործվում են տարբեր արարողությունների ժամանակ, որտեղ պատկերված են նախնիներ և հոգիներ, դիցաբանական կերպարներ և աստվածություններ։

Աֆրիկայում շատ ավանդական արվեստների և արհեստների ավանդույթներում որոշակի թեմաներ, որոնք կարևոր են այդ մշակույթների համար, կրկնվում են, ներառյալ զույգը, կինը երեխայի հետ, տղամարդը զենքով կամ կենդանու հետ, ինչպես նաև օտար կամ անծանոթ մարդ։ Զույգերը կարող են ներկայացնել նախնիների, համայքի հիմնադիրների, ամուսնական զույգերի կամ երկվորյակների։ Զույգի թեման հազվադեպ է ցուցադրում տղամարդկանց կամ կանանց մտերմությունը։ Մայրը երեխայի կամ երեխաների հետ բացահայտում է կանանց երեխա ունենալու բուռն ցանկությունը։ Թեման ներկայացնում է նաև մայր Մարսը և մարդիկ՝ որպես նրա զավակներ։ Զենքով կամ կենդանու թեմայով մարդը խորհրդանշում է պատիվն ու զորությունը։ Անծանոթը կարող է լինել ինչ-որ այլ ցեղից կամ մեկ այլ երկրից և օտար ավելի աղավաղված պատկերումը ցույց է տալիս անծանոթի համեմատ ավելի մեծ բացը։ Սրանք բոլորը աֆրիկյան արհեստի և արվեստի հանրաճանաչ մեկնաբանություններ են։   

## Բանահյուսություն և կրոն

Մարդկային բոլոր մշակույթների նման, Աֆրիկյան ժողովրդական բանահյուսությունը և կրոնը ներկայացնում են Աֆրիկայի տարբեր մշակույթների սոցիալական  տարբեր կողմեր։ Մինչդեռ գրեթե բոլոր քաղաքակրթությունները և մշակույթները շրջանառվել են ջրհեղեղների առասպելներ տարբեր մասերում Աֆրիկայում։ Մշակույթն ու կրոնը համատեղ տարածություն են կազմում և խորը շփում ունեն Աֆրիկյան մշակույթներում։ Եթովպիայում քրիստոնեությունը և իսլամը կազմում են էթովպական մշակույթի հիմնական ասպեկտները և ազդում են սննդի սովորույթների և ծեսերի վրա։ Կենտրոնական Աֆրիկյան որսորդների շրջանում տարածված մի առասպելի համաձայն, Շնաձուկը, լսելով անծանոթ ձայնը ծառից, կտրեց նրա թուփը, և ջուր դուրս եկավ, ու մեծ ջրհեղեղը տարածվեց ողջ երկրում։

Ժողովրդական պատմությունները նույնպես կարևոր դեր են խաղում բազմաթիվ Աֆրիկյան մշակույթներում։ Պատմությունները արտահայտում են համայնքի մշակութային ինքնությունը, և Աֆրիկայի պատմությունները պահելը կօգնի պահպանել ամբողջ մշակույթը։ Պատմվածքը հաստատում է մշակույթի հպարտությունն ու ինքնությունը։ Աֆրիկայում պատմությունները ստեղծվում են և ներկայացվում այն էթնիկական խմբի կողմից, որը պատմում է դրանք։ Աֆրիկայի տարբեր էթնիկական խմբեր ունեն տարբեր ծիսակատարություններ կամ արարողություններ պատմելու համար, ինչը ստեղծում է մշակութային խմբի պատկանելիության զգացում։ Արժևորելով այս պատմությունները, արտաքին լսարանին ներսից նայում է մի էթնիկական խմբի հավատալիքները, տեսությունները և սովորույթները։ Հասարակության համար, պատմությունները թույլ են տալիս ընդգրկել իրենց խմբի յուրահատկությունները։ Նրանք ցույց են տալիս խմբի մարդկային ցանկություններն ու վախերը, ինչպիսիք են սերը, ամուսնությունը և մահը։ Ժողովրդական պատմությունները նաև դիտվում են որպես կրթություն և զվարճություն։ Ժողովրդական պատմությունները տալիս են իմաստությունը, որը պետք է հասկանալ որոշ պահեր տարբեր տեսանկյուններից, և դրանք նաև ցուցադրում են, որ մեր բոլոր խնդիրներն ու հաջողությունները տեղի են ունենում յուրաքանչյուր մշակույթի մեջ և տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններում։ Նրանք հաղորդում են այն միջոցը, որով երեխաները հասկանում են նյութական և սոցիալական միջավայրը։ Յուրաքանչյուր պատմություն ունի բարոյախոսություն, որը սովորեցնում է մարդկանց, օրինակ՝ բարությունը միշտ հաղթում է չարիքի վրա։ Զվարճանքի համար պատմությունները սովորաբար տեղադրվում են ֆանտաստիկ, ոչ մարդկային աշխարհներում։ Նորմալ ժամանակներից դուրս, պատմության գլխավոր կերպարը կլինի խոսող կենդանին կամ մի բան՝ անբնական բան տեղի է ունենում մարդու հետ։ Չնայած պատմությունները զվարճանք են, դրանք ստեղծում են պատկանելության և հպարտության զգացում համայնքներում Աֆրիկայում։

Աֆրիկյան պատմությունների տարբեր տեսակներ կան՝ կենդանիների պատմություններ և ամենօրյա պատմություններ։ Կենդանիների պատմությունները հիմնականում ավելի զվարճալի են, բայց նաև ունեն բարոյախոսություններ և ուսուցում։ Կենդանիների պատմությունները սովորաբար բաժանվում են հպատակային պատմությունների և մարդակերային պատմությունների։ Կենդանիների պատմություններում որոշ կենդանիներ միշտ ունեն նույն կերպարը կամ դերը յուրաքանչյուր պատմությունում, ուստի լսարանին չի անհանգստացնում կերպարների մասին։ Որոշ կենդանիների համար լայն տարածում ունեցող դերերը հետևյալն են․ Հարեից միշտ մենակ հարձակում էր անում՝ խելացի և խորամանկ, իսկ Հինան միշտ տուժում էր Հարեից։ Մարդակերները միշտ դաժան և ագահ մոնստրեր են։ Պատմություններում ավետիչները միշտ Թռչուններ են։ Ամենօրյա պատմությունները ավելի լուրջ պատմություններ են՝ առանց հումորի, որոնք բացատրում են Աֆրիկյան համայնքի ամենօրյա կյանքը և դժվարությունները։ Այս պատմությունները վերաբերում են սովին, մահից փախչելուն, սիրուն և ընտանեկան հարցերին, օգտագործելով երգի ձև՝ պատմության գագաթնակետը պատմելիս։Աֆրիկյան պատմությունները ունեն որոշակի կառուցվածք։ Գյուղացիները հավաքվում էին ընդհանուր հանդիպման վայրում օրն ավարտելուց հետո՝ լսելու և պատմելու իրենց պատմությունները։ Պատմողներն ունեին որոշակի հրահանգներ՝ սկսելու և ավարտելու պատմությունները, օրինակ՝ «Ուգայ Իթա»՝ լսարանին ուշադրություն հրավիրելու և պատմությունը սկսելու համար, և «Ռուքինիրիկա»՝ պատմությունը ավարտելու ազդանշան։ Բոլոր պատմություններում սցենաների նկարագրությունները կատարվում են երկու կերպարով միաժամանակ, որպեսզի լսարանին չծանրաբեռնվի։ Յուրաքանչյուր պատմության մեջ զոհերը կարող են հաղթահարել իրենց հսկիչներին և արդարություն ստանալ մեղավորի նկատմամբ։ Աֆրիկյան ժողովրդական պատմություններում օգտագործվել են որոշ գործիքներ։ Օրինակ, իդիոֆոններ՝ ինչպիսիք են թմբուկները, օգտագործվում էին տարբեր կենդանիների ձայները ստեղծելու համար։ Դասընթացում կամ բանաստեղծության մեջ կրկնություն և հիշեցում տեխնիկաներ նույնպես օգտագործվում էին՝ լսարանին ներգրավելու պատմություններում

## Հագուստներ

Եթովպիայում կանացի ավանդական հագուստները պատրաստված են *սխեմա* կոչվող կտորից և օգտագործվում են հաբեշա քեմիս պատրաստելու համար։ Այս ամբողջովին սպիտակ հանդերձանքը, կարելի է ասել, ազգային տարազ է եթովպացիների համար, քանի որ այն ընդհանուր ընդունված է և տարածված է, բայց կան այս հանդերձանքի շատ ավելի շատ տարբերակներ, օրինակ՝ Բեյլի օրոմո ժողովուրդը ավելի շատ կաշվե հագուստ է կրում, իսկ Աֆարիսները՝ բամբակից պատրաստված վառ գույների փաթաթան։ Վերջին հագուստը (habesha kemis) հիմնականում բամբակյա կտոր է, մոտ 90 սմ լայնությամբ, հյուսված երկար շերտերով, որոնք այնուհետև կարվում են միասին։ Երբեմն գործվածքի մեջ փայլուն թելեր են հյուսվում նրբագեղ էֆեկտի համար։ Տղամարդիկ հագնում են տաբատ և մինչև ծնկները հասնող վերնաշապիկ՝ սպիտակ օձիքով, և գուցե սվիտեր։ Տղամարդիկ հաճախ կրում են մինչև ծնկից բարձր գուլպաներ, մինչդեռ կանայք կարող են ընդհանրապես չհագնել գուլպաներ։ Տղամարդիկ, ինչպես նաև կանայք, կրում են շալեր՝ *նեթելա*։

Զուլուսները կրում են տարատեսակ զգեստներ՝ ինչպես ավանդական հանդիսավոր, այնպես էլ մշակութային տոնակատարությունների համար։ Տղամարդու ավանդական հագուստը սովորաբար թեթև է, բաղկացած է երկու մասից բաղկացած գոգնոցից (նման է գոտկատեղին), որն օգտագործվում է սեռական օրգաններն ու հետույքը ծածկելու համար։ Առջևի հատվածը կոչվում է *ումուտշա* (արտասանվում է zu) և սովորաբար պատրաստված է սփրինգբոկից կամ այլ կենդանիների մորթուց՝ ոլորված տարբեր շերտերով, որոնք ծածկում են սեռական օրգանները։ Հետևի կտորը, որը կոչվում է *Ibheshu* , պատրաստված է մեկ կտոր զսպանակից կամ խոշոր եղջերավոր անասունների կաշվից, և դրա երկարությունը սովորաբար օգտագործվում է որպես տարիքի և սոցիալական դիրքի ցուցիչ։ ավելի երկար ամաբեշու (իբեշու հոգնակի) կրում են տարեց տղամարդիկ։ Ամուսնացած տղամարդիկ սովորաբար կրում են նաև գլխաշոր, որը կոչվում է *[[umqhele]]* , որը սովորաբար նույնպես պատրաստվում է սփրինգբոկի կաշվից, կամ ընձառյուծի կաշվից՝ ավելի բարձր սոցիալական կարգավիճակ ունեցող տղամարդկանց կողմից, օրինակ՝ պետերը։ Զուլու տղամարդիկ նաև կովի պոչեր կկրեն որպես ապարանջաններ և թևնոցներ, որոնք կոչվում են *imishokobezi*   արարողությունների և ծեսերի ժամանակ, ինչպիսիք են հարսանիքները կամ պարերը։

Աֆրիկայի մուսուլմանական մասերում ամենօրյա հագուստը նույնպես հաճախ արտացոլում է իսլամական ավանդույթը։ Մահմեդական տղամարդկանց ավանդական հագուստը սովորաբար ընդգրկում է նվազագույնը գլուխը և տղամարդու գոտկատեղի և ծնկների միջև ընկած հատվածը, մինչդեռ իսլամական կանանց հագուստի ծածկագիրը նախատեսված է մազերը և մարմինը պարանոցից մինչև կոճերը թաքցնելու և ծածկելու համար։ Կան որոշ մահմեդական կանայք, ովքեր նույնպես թաքցնում են իրենց դեմքը։ Այնուամենայնիվ, կան որոշ մուսուլմաններ, որոնք կարծում են, որ Ղուրանը չի պատվիրում կանանց հիջաբ կամ բուրկա կրել։

## Խոհանոց

Աֆրիկայի տարբեր խոհանոցներում ձևավորվել է տեղական մթերքների՝ մրգերի, հացահատիկային մշակաբույսերի և բանջարեղենի, ինչպես նաև կաթնամթերքի և մսամթերքի համադրությամբ։ Մայրցամաքի որոշ մասերում ավանդական սննդակարգը պարունակում է կաթի, կաթնաշոռի և շիճուկի մթերքների գերակշռում։ Այնուամենայնիվ, արևադարձային Աֆրիկայի մեծ մասում կովի կաթը հազվադեպ է և չի կարող արտադրվել տեղում (տարբեր հիվանդությունների պատճառով, որոնք ազդում են անասունների վրա)։ Մայրցամաքի բազմազան ժողովրդագրական կազմը արտացոլված է բազմաթիվ տարբեր պոպուլյացիաների ուտելու և խմելու սովորությունների, ուտեստների և պատրաստման տեխնիկայի մեջ։ Այնուամենայնիվ, կարևոր է հաշվի առնել այս ապրանքների մատչելիությունն ու հասանելիությունը ամենօրյա կտրվածքով։

Կենտրոնական Աֆրիկայում հիմնական բաղադրիչներն են բանան ու մանիոկ։ Ֆուֆու օսլա պարունակող մթերքները (սովորաբար պատրաստվում են ֆերմենտացված կասավա արմատներից) մատուցվում են խորոված մսի և սոուսների հետ։ Շատ տեղական բաղադրիչներ օգտագործվում են այլ ուտեստներ պատրաստելիս, ինչպիսիք են սպանախի շոգեխաշած ուտեստ՝ եփած լոլիկով, պղպեղով, չիլիով, սոխով և գետնանուշի կարագով։ Մանիոկի բույսերը նույնպես օգտագործվում են որպես եփած կանաչի։ Պատրաստվում է նաև գետնանուշի շոգեխաշած կերակուր՝ հավ, բամիա, կոճապղպեղ և այլ համեմունքներ։ Մեկ այլ սիրված է Բամբարան՝ բրնձի, գետնանուշի կարագի և շաքարավազի շիլա։ Տավարի և հավի միսը սիրված մսային ուտեստներ են, սակայն երբեմն մատուցվում են նաև կոկորդիլոս, կապիկ, անտիլոպ և գորտուկ պարունակող որսի մսի պատրաստուկներ:

Աֆրիկյան Մեծ լճերի տարածաշրջանի խոհանոցը տարբեր է տարածքից տարածք։ Ներքին սավաննայում անասնապահների ավանդական խոհանոցն առանձնահատուկ է նրանով, որ մսամթերքը հիմնականում բացակայում է։ Խոշոր եղջերավոր անասունները, ոչխարները և այծերը համարվում էին արժույթի ձև և հարստության պահեստ և սովորաբար որպես սնունդ չեն սպառվում։ Որոշ շրջաններում ավանդական մարդիկ օգտագործում են անասունների կաթն ու արյունը, բայց հազվադեպ՝ միսը։ Ուրիշ վայրերում այլ ժողովուրդներ ֆերմերներ են, որոնք աճեցնում են տարբեր հացահատիկներ և բանջարեղեն։ Եգիպտացորենը ուգալիի հիմքն է՝ Արևմտյան Աֆրիկայի ֆուֆու արևելյան աֆրիկյան տարբերակը։ Ուգալին օսլայից պատրաստված ուտեստ է, որն ուտում են մսի կամ շոգեխաշված ուտեստների հետ։ Ուգանդայում շոգեխաշած կանաչ բանանը, որը կոչվում է մատոկ, ապահովում է բազմաթիվ կերակուրների օսլա լցոնող նյութ։

Աֆրիկայի եղջյուրում Եթովպական և Էրիթրեական խոհանոցի հիմնական ավանդական ուտեստներն են ''ցեբհիսները'' (շոգեխաշված), որոնք մատուցվում են *[[ինջերա]]յով* (տեֆից, ցորենից կամ սորգոյից պատրաստված տափակ հաց) և հիլբեթ (մածուկ՝ պատրաստված հատիկաընդեղենից, հիմնականում ոսպից, ֆաբա լոբիից)։ Էրիթրեական և եթովպական խոհանոցները (հատկապես հյուսիսային կեսում) շատ նման են՝ հաշվի առնելով երկու երկրների ընդհանուր պատմությունը։ Սոմալիի խոհանոցը բաղկացած է տարբեր խոհարարական ազդեցությունների էկզոտիկ միաձուլումից։ *Բարիիսի* (բրնձի) տեսակները, որոնցից ամենատարածվածը, հավանաբար, բասմատին է, սովորաբար ծառայում են որպես հիմնական ուտեստ։ *Խալվոն* (հալվո) կամ հալվան հայտնի հրուշակեղեն է, որը մատուցվում է հատուկ առիթների ժամանակ, ինչպիսիք են Բայրամի տոնակատարությունները կամ հարսանեկան ընդունելությունները։ Ուտելուց հետո տները ավանդաբար օծանում են՝ օգտագործելով կնդրուկ (*լուբաան*) կամ խունկ (*cuunsi*), որը պատրաստվում է խունկի մեջ, որը կոչվում է դաբքադ։ Ամբողջ սնունդը մատուցվում է հալալ։

Հյուսիսային Աֆրիկայի խոհանոցի արմատները կարելի է գտնել Հյուսիսային Աֆրիկայի հնագույն կայսրություններում, մասնավորապես Եգիպտոսում, որտեղ երկրի շատ ուտեստներ և խոհարարական ավանդույթներ գալիս են հին Եգիպտոսից։ Մի քանի դարերի ընթացքում առևտրականները, ճանապարհորդները, զավթիչները, միգրանտները և ներգաղթյալները բոլորն էլ ազդել են Հյուսիսային Աֆրիկայի խոհանոցի վրա։ Հյուսիսային Աֆրիկայի երկրներից շատերն այսօր ունեն մի քանի նմանատիպ ուտեստներ, երբեմն գրեթե նույն ուտեստը այլ անունով (մարոկկոյի *տանգիան* և թունիսցի *մարզիչը* երկուսն էլ ըստ էության նույն ուտեստն են. մսային շոգեխաշված, որը պատրաստվում է ամանի մեջ և եփում գիշերը հանրային ջեռոցում), երբեմն՝ բաղադրիչների և պատրաստման ոճի մի փոքր փոփոխությամբ։ Խառնաշփոթին ավելացնելով՝ երկու բոլորովին տարբեր ճաշատեսակներ կարող են նաև ունենալ նույն անունը (օրինակ, «tajine» ուտեստը Մարոկկոյում դանդաղ եփվող շոգեխաշած է, մինչդեռ թունիսյան «tajine»-ը թխած ձվածեղ /քիշի նման ուտեստ է)։ Տարբեր ազգերի պատրաստման ոճերի միջև կան նկատելի տարբերություններ. կան մարոկկոյի պալատական ​​խոհարարության բարդ, լիարժեք համերը, թունիսյան խոհանոցի կրակոտ ուտեստները և Եգիպտոսի և Ալժիրի ավելի խոնարհ, ավելի պարզ խոհանոցները։

Հարավային Աֆրիկայի կերակուրը երբեմն անվանում են «ծիածանային խոհանոց», քանի որ այս տարածաշրջանի կերակուրը խոհարարական բազմաթիվ ավանդույթների խառնուրդ է, ներառյալ Խոյսանի, Բանտուի, եվրոպական և ասիական բնակչության ավանդույթները։ Հիմնական բաղադրիչները ներառում են ծովամթերք, մսամթերք (ներառյալ վայրի խաղ), թռչնամիս, ինչպես նաև ձավարեղեն, թարմ մրգեր և բանջարեղեն։ Մրգերը ներառում են խնձոր, խաղող, մանգո, բանան և պապայա, ավոկադո, նարինջ, դեղձ և ծիրան։ Աղանդերը կարող են պարզապես միրգ լինել։ Այնուամենայնիվ, կան ևս մի քանի արևմտյան ոճի պուդինգներ, օրինակ՝ Angolan Cocada amarela-ն, որը ոգեշնչված է պորտուգալական խոհանոցով: Մսամթերքը ներառում է գառան միս, ինչպես նաև եղնիկի, ջայլամի և իմպալայի միս։ Ծովամթերքը ներառում է լայն տեսականի՝ խեցգետին, ծովախեցգետին, թունա, միդիա, ոստրե, կալամարի, սկումբրիա և օմար։ Կան նաև ավանդական և ժամանակակից ալկոհոլային խմիչքների մի քանի տեսակներ, ներառյալ եվրոպական ոճի բազմաթիվ գարեջուրներ։

Տիպիկ արևմտյան Աֆրիկայի կերակուրը հագեցած է օսլայով, միսով, համեմունքներով և համով։ Տարածաշրջանում ուտում են կեռների լայն տեսականի, այդ թվում՝ Ֆուֆու, Բանկու և Կենքեյ (ծագումով Գանա), Ֆուտու, Կուկուս, Տո և Գարի, որոնք մատուցվում են ապուրների և շոգեխաշածների հետ մեկտեղ։ Ֆուֆուն հաճախ պատրաստվում է օսլա պարունակող արմատային բանջարեղենից, ինչպիսիք են հեմը, կոկոյամը կամ մանիոկ, ինչպես նաև հացահատիկային հացահատիկներից, ինչպիսիք են կորեկը, սորգոն կամ սոսին։ Հիմնական հացահատիկը կամ օսլան տարբերվում է տարածաշրջանից տարածաշրջան և էթնիկ խմբից էթնիկ խմբին։ Այնուամենայնիվ, եգիպտացորենը զգալի տեղ է գրավել, քանի որ այն էժան է, ուռչում է ավելի մեծ ծավալների և ստեղծում է գեղեցիկ սպիտակ վերջնական արտադրանք, որը շատ ցանկալի է:Բանկու-ն և Կենքեյ-ն եգիպտացորենի խմորի հիմնական բաղադրիչներն են, իսկ Գարի-ն պատրաստվում է չորացրած քերած մանիոկից։ Բրնձով կերակրատեսակները նույնպես լայնորեն սնվում են տարածաշրջանում, հատկապես չոր Սահելի ցամաքի գոտում։ Դրանց օրինակներից են Բենաչինը Գամբիայից և Ջոլոֆ բրինձը, որը համաարևմտյան աֆրիկյան բրնձով կերակրատեսակ է, որը նման է արաբական կաբսային:

## Աֆրիկյան երաժշտություն
Ավանդական ենթասահարական աֆրիկյան երաժշտությունը նույնքան բազմազան է, որքան տարածաշրջանի տարբեր բնակչությունները։ Ենթասահարական աֆրիկյան երաժշտության ընդհանուր ընկալումն այն է, որ դա ռիթմիկ երաժշտություն է, որը կենտրոնացած է թմբուկի վրա, և իսկապես, սուբսահարական երաժշտության մեծ մասը, հիմնականում նիգեր-կոնգոյի և նիլոսահարական լեզուներով խոսողների շրջանում, ռիթմիկ է և կենտրոնացած թմբուկի վրա։ Ենթասահարական երաժշտությունը պոլիռիթմիկ է, սովորաբար բաղկացած է մի քանի ռիթմերից մեկ ստեղծագործության մեջ, ինչպիսին է Սենեգամբիայի Սերերը ծայրահեղ կրոնական նջուպ ավանդույթը (mbalax-ի նախահայրը)։ Պարը ներառում է մարմնի մի քանի մասերի շարժում։ Ենթասահարական երաժշտության այս ասպեկտները նոր աշխարհ են տեղափոխվել ստրկացած արևմտյան աֆրիկացիների կողմից և կարելի է տեսնել դրա ազդեցությամբ երաժշտության ձևերի վրա, ինչպիսիք են սամբա, ջազ, ռիթմ և բլյուզ, ռոք և ռոլ, սալսա և ռեփ երաժշտություն։

Աֆրիկյան այլ երաժշտական ​​ավանդույթները ներառում են նաև լարային, շչակավորներ և շատ քիչ պոլի-ռիթմեր։ Երաժշտությունը արևելյան Սահելից և Նեղոս գետի երկայնքով, Նիլո-Սահարայի միջից, հին ժամանակներում լայնորեն օգտագործում էր լարերը և եղջյուրները։ Պարը ներառում է մարմնի շարժումներ և ոտքերի շարժումներ։ Խոյսացիների շրջանում լայնորեն կիրառում են լարային գործիքներ՝ շեշտը դնելով ոտքերի վրա։

Ժամանակակից ենթասահարական աֆրիկյան երաժշտությունը կրել է Նոր աշխարհի երաժշտության ազդեցությունը (ջազ, սալսա, ռիթմ և բլյուզ և այլն)։ Հանրաճանաչ ոճերը ներառում են Mbalax-ը Սենեգալում և Գամբիայում, Highlife-ը Գանայում, Zoblazo-ն Կոտ դ'Իվուարում, Makossa-ն Կամերունում, Soukous-ը Կոնգոյի Դեմոկրատական ​​Հանրապետությունում, Kizomba-ն Անգոլայում և Xhosa երաժշտությունը Հարավային Աֆրիկայում։ Նոր աշխարհի ոճերը, ինչպիսիք են Salsa-ն, R&B/Rap-ը, Reggae-ն և Zouk-ը, նույնպես լայն տարածում ունեն։

Ինչպես Նեղոսի հովտի և Աֆրիկայի եղջյուրի երաժշտական ​​ժանրերը, Հյուսիսային Աֆրիկայի երաժշտությունը սերտ կապեր ունի մերձավորարևելյան երաժշտության հետ և օգտագործում է մեղեդիական նմանատիպ ռեժիմներ (*մակամաթ*)։ Այն ունի զգալի տիրույթ՝ սկսած հին Եգիպտոսի երաժշտությունից մինչև բերբերական և անապատային քոչվորների տուարեգների երաժշտությունը։ Տարածաշրջանի գեղարվեստական ​​երաժշտությունը դարեր շարունակ հետևել է արաբական և անդալուզյան դասական երաժշտության ուրվագծերին։ Նրա հայտնի ժամանակակից ժանրերը ներառում են ալժիրյան Ռայը։ Սոմալիի երաժշտությունը սովորաբար հնգատոնիկ է, որն օգտագործում է հինգ բարձրություն մեկ օկտավայում, ի տարբերություն հեպտատոնիկ (յոթ նոտա) սանդղակի, ինչպիսին է հիմնական սանդղակը։ Եթովպիայում լեռնաշխարհի ամհարա երաժշտությունը օգտագործում է մի հիմնարար մոդալ համակարգ, որը կոչվում է *[[qenet]]*, որի չորս հիմնական եղանակ կա՝ *tezeta*, *bati*, *[[ambassel]]* և *anchihoy*: Երեք լրացուցիչ ռեժիմներ վերը նշվածի տատանումներ են՝ tezeta minor, bati major և bati minor։ Որոշ երգեր վերցնում են իրենց քենեթի անունը, ինչպես օրինակ՝ տիզիտան, հիշողության երգը։

## Լեզուներ
Աֆրիկայում բնակվում է աշխարհի լեզուների մոտավորապես մեկ երրորդը, 1000-ից 2000 լեզուների միջև։ Աֆրիկայում հիմնական էթնոլեզվաբանական բաժիններն են՝ աֆրոասիական (մոտ 200 լեզու), որն ընդգրկում է գրեթե Հյուսիսային Աֆրիկան ​​(ներառյալ Աֆրիկայի եղջյուրը, Կենտրոնական Սահարան և Նեղոսի գագաթը), Նիգեր–Կոնգոն մոտավորապես 1350 - 1650 լեզուներով ամենամեծն է չորսից; այն նաև աշխարհի ամենամեծ լեզվաընտանիքն է։ Նիգերա-Կոնգո լեզուները բնակվում են Արևմտյան, Կենտրոնական, Արևելյան և Հարավային Աֆրիկայում, այդ թվում՝ բանտու լեզուն։ Նիլո-Սահարան Սահարայի և Սահելի և Արևելյան Աֆրիկայի որոշ մասերում, և Խոյսան (Հարավային Աֆրիկայի բնիկ փոքրամասնություններ)։ Նիլոսահարերենը հավաքում է մոտավորապես 140 լեզու, մոտ տասնմեկ միլիոն խոսողներով, որոնք ցրված են Կենտրոնական և Արևելյան Աֆրիկայում։ Վերջին, բայց ոչ պակաս կարևորը Խոյսանների ընտանիքն է՝ 40-70 անդամով։ Ենթադրվում է, որ չորս լեզվաընտանիքներից ամենահինն է, այն չորսից ամենափոքրն է և հիմնականում հանդիպում է Հարավային Աֆրիկայում։

Աֆրիկա մայրցամաքը խոսում է հարյուրավոր լեզուներով, և եթե ներառվեն նաև տարբեր էթնիկ խմբերի կողմից խոսվող բարբառները, ապա այդ թիվը շատ ավելի մեծ է։ Այս լեզուներն ու բարբառները նույն նշանակությունը չունեն. մի քանիսը խոսում են ընդամենը մի քանի հարյուր մարդ, մյուսները՝ միլիոնավոր։ Աֆրիկայի ամենաշատ խոսվող լեզուները՝ սուահիլի (100 միլիոն), հաուսա (38 միլիոն), յորուբա (20 միլիոն), ամհարերեն (20 միլիոն), իգբո (21 միլիոն) և ֆուլա (13 միլիոն), հիմնականում պատկանում են Նիգեր-Կոնգո ընտանիքին[1]: Աֆրիկայի շատ քիչ երկրներ օգտագործում են որևէ մեկ լեզու, և այդ պատճառով մի քանի պաշտոնական լեզուներ գոյակցում են՝ աֆրիկյան և եվրոպական։ Որոշ աֆրիկացիներ խոսում են եվրոպական տարբեր լեզուներով՝ անգլերեն, իսպաներեն, ֆրանսերեն, պորտուգալերեն, իտալերեն, գերմաներեն և հոլանդերեն։ Աֆրիկյան միության և նրա բոլոր հաստատությունների պաշտոնական լեզուներն են արաբերենը, անգլերենը, ֆրանսերենը, պորտուգալերենը, իսպաներենը, կիսպահիլի և ցանկացած այլ աֆրիկյան լեզու։

## Սպորտ
Ասոցիացիայի ֆուտբոլը (նաև հայտնի է որպես ֆուտբոլ) ամենահայտնի մարզաձևն է աֆրիկյան գրեթե բոլոր երկրներում, և 2010 թվականին Հարավային Աֆրիկան ​​դարձավ առաջին աֆրիկյան երկիրը, որը հյուրընկալեց ՖԻՖԱ-ի աշխարհի առաջնությունը:

Աֆրիկյան որոշ երկրներ, ինչպիսիք են Քենիան և Եթովպիան, շատ գերիշխող են հեռահար վազքի ժամանակ, մինչդեռ հյուսիսաֆրիկյան երկրները, ինչպիսիք են Ալժիրը, Եգիպտոսը, Մարոկկոն և Թունիսը, գերիշխող են հանդբոլում։ Ռեգբին և գոլֆը բավականին տարածված են աֆրիկյան մի քանի երկրներում, թեև ռեգբին շատ տարածված է Հարավային Աֆրիկայում։ Ավանդական սպորտաձևերը խստորեն մարգինալացվել են գաղութատիրության ժամանակաշրջանում, և շատերը մահանում են կամ վերացել են արդիականացման ճնշման ներքո, սակայն շատերը մնում են հանրաճանաչ՝ չնայած չունենալով պաշտոնական կառավարական ճանաչում կամ աջակցություն։

## Աֆրիկյան Սփյուռք
Աֆրիկյան մշակույթները մեծ ազդեցություն են ունեցել մնացած աշխարհի վրա Արևմտյան Աֆրիկայի մշակութային ավանդույթների միջոցով, որոնք բերվել են Ամերիկա և Կարիբյան ավազան Անդրատլանտյան ստրուկների առևտրի ժամանակ, ինչպես նաև ավելի ուշ մարդկանց ներգաղթով ամբողջ Աֆրիկայից

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Finnegan, Ruth; Leiper, Thomas. *Oral literature in Africa*. Oxford: Clarendon Press, 1970.
* Robert H. Milligan. The jungle folk of Africa. New York: Fleming H. Revell company, 1908.
* ----  The fetish folk of West Africa .  New York: Fleming H. Revell company, 1912.

## Արտաքին հղումներ
* Unesco African Website
* Squinti African Art
* culture africaine
*African Union