Վինիսիուս դի Մորայս

**Մարկուս Վինիցիուս դա Կրուս է Մելլո Մորես**(,   ), ավելի հայտնի որպես **Վինիցիուս դե Մորես** (pt-BR) և «**O Poetinha**» («Փոքրիկ բանաստեղծ») մականունով, բրազիլացի բանաստեղծ, դիվանագետ, երգահան, ակնարկագիր, երաժիշտ, երգիչ և դրամատուրգ։ Իր հաճախակի և բազմազան երաժշտական գործընկերների, այդ թվում՝ Անտոնիո Կառլոս Ժոբիմի հետ, նրա տեքստերն ու կոմպոզիցիաները նպաստել են bossa nova երաժշտության ծննդի և աշխարհին ծանոթացման գործում։ Նա ձայնագրել է բազմաթիվ ալբոմներ, որոնցից շատերը գրվել են հայտնի արվեստագետների հետ համագործակցության մեջ, ինչպես նաև եղել է հաջողակ բրազիլացի կարիերիստ դիվանագետ։

## Կենսագրություն
մինի|Վինիցիուսի քանդակը՝ նվիրված նրա «Մի կեսօր Իտապուայում» աշխատանքին։
Մորեսը ծնվել է Ռիո դե Ժանեյրոյի Գավեա թաղամասում, պետական ծառայող Կլոդոալդո դա Սիլվա Պերեյրա Մորեսի և տնային տնտեսուհի և սիրողական դաշնակահարուհի Լիդիա Կրուսի ընտանիքում։ 1916 թվականին նրա ընտանիքը տեղափոխվել է Բոտաֆոգո։ Այնտեղ նա հաճախել է Աֆրանիո Պեյշոտոյի նախակրթարանում։ Կոպակաբանա ամրոցի ապստամբությունից փախչելով՝ նրա ծնողները տեղափոխվել են Գովերնադոր կղզի, մինչդեռ Մորեսը մնացել է պապիկի տանը՝ Բոտաֆոգոյում՝ ուսումն ավարտելու համար։ Շաբաթվա վերջերին և տոներին ծնողների հետ հանդիպումների ժամանակ նա ծանոթացել է հայտնի կոմպոզիտոր Արի Բարոզոյի հետ։

1924 թվականից սկսած՝ Մորեսը հաճախել է Սուրբ Իգնատիոսի՝ ճիզվիտական ավագ դպրոց, որտեղ երգել է երգչախմբում և գրել թատերական էսքիզներ։ Երեք տարի անց նա ընկերացել է Պաուլո և Հարոլդո Տապաջոս եղբայրների հետ, որոնց հետ գրել է իր առաջին երաժշտական ստեղծագործությունները, որոնք կատարվել են ընկերների երեկույթներին։ 1929 թվականին նա ավարտել է ավագ դպրոցը, և նրա ընտանիքը վերադարձել է Գավեա։ Նույն թվականին նա ընդունվել է Ռիո դե Ժանեյրոյի Դաշնային Համալսարանի (UFRJ) իրավաբանական ֆակուլտետ։ «Կատետեի դպրոցում» նա ընկերացել է ակնարկագիր և ապագա վիպասան Օտավիո դե Ֆարիայի հետ, որը ակտիվիստ ինտեգրատոր կաթոլիկ էր և աջակողմյան կաթոլիկների խմբի առաջնորդ, որը կազմակերպվել էր Centro Dom Vital-ի շուրջ՝ Ջեքսոն դե Ֆիգեյրեդոյի կողմից ստեղծված վերլուծական կենտրոնի շուրջ՝ իր մահից կարճ ժամանակ առաջ։

Ֆարիան խրախուսում էր Մորեսի գրական կոչումը և փորձում էր նրան ներգրավել պահպանողական շարժման մեջ։ Մորեսը ստացել է իրավաբանական և հասարակական գիտությունների գիտական աստիճան 1933 թվականին։ Կարճ ժամանակ անց նա հրատարակել է իր առաջին երկու բանաստեղծական ժողովածուները՝ «Caminho para a distancia» («Ճանապարհ դեպի հեռավորություն») (1933) և «Forma e exegese» («Ձև և մեկնաբանություն»)։ Երկու ժողովածուներն էլ կազմվել և հրատարակվել են Օկտավիո դե Ֆարիայի ոչ պաշտոնական խմբագրությամբ։ Ժողովածուները սիմվոլիստական պոեզիա էին, որոնք վերաբերում էին կաթոլիկ միստիցիզմին և սեռական գայթակղության փրկագնման որոնմանը։

Իր «Երկու բանաստեղծներ» (1935) ակնարկում Ֆարիան համեմատել է Մորեսի պոեզիան Աուգուստո Ֆրեդերիկո Շմիդտի պոեզիայի հետ։ Ֆարիայի և Մորեսի կաթոլիկական ակտիվիզմի և Ֆարիայի անպատասխան սերը դեպի Մորեսը լարվածություն է ստեղծել նրանց միջև։ Ֆարիան ինքնասպանության փորձ կատարեց այս անպատասխան սիրո պատճառով։ Չնայած նրանց օտարացմանը՝ Մորեսը գրել է երկու սոնետ՝ առաջինը՝ 1939 թվականին («Սոնետ Օկտավիո դե Ֆարիային»), երկրորդը՝ 1960-ականներին («Օկտավիո»)՝ իր ընկերոջը զգուշորեն գովաբանելով։

1936 թվականին Մորեսը դարձել է Կրթության և Առողջապահության նախարարության կինոգրաքննիչ։ Երկու տարի անց նա շահել է Բրիտանական խորհրդի կրթաթոշակը՝ Օքսֆորդի համալսարանի Մագդալեն քոլեջում անգլերեն լեզու և գրականություն ուսումնասիրելու համար։ Նա հրաժարվել է դատարկ և ազատ չափածո բանաստեղծությունների օգտագործումից՝ նախապատվությունը տալով  պորտուգալական պոեզիայում օգտագործվող սոնետի իտալական ձևին (երկու քառյակ, երկու եռյակ), և անգլերեն ձևին (երեք քառյակ և մեկ զույգ)։ Նա համարվում էր «45-ի սերնդի» ամենաակնառու ներկայացուցիչներից մեկը՝ 1930-ական և 1940-ական թվականների բրազիլացի գրողների խումբ, որոնք մերժեցում էին վաղ մոդեռնիզմը՝ նախապատվությունը տալով ավանդական ձևերին և բառապաշարին։ Եթե Խուան Կաբրալ դե Մելո Նետուի ստեղծագործություններն ու տեխնիկան ծառայում էին օբյեկտիվ իրականության պատկերմանը, ապա Մորեսի ստեղծագործությունները՝ սեռական սիրո սուբյեկտիվ տրամադրության պատկերմանը։ Մորեսի սիրային պոեզիայի հիմնական չափանիշը դեկազիլլալն է, որը հիմնականում վերցված է Կամոեշի քնարական պոեզիայից։

Անգլիայում գտնվելու ընթացքում Մորեսը գրել է «Novos poemas» («Նոր բանաստեղծություններ») բանաստեղծությունների ժողովածուն։ Այնտեղ նա (փոխարինողի միջոցով) ամուսնացավ Բեատրիս Ազևեդո դե Մելլոյի հետ, որի հետ հետագայում ունեցավ երկու երեխա՝ կինոռեժիսոր Սյուզաննա դե Մորեսը և Պեդրոն։ 1941 թվականին նա վերադարձել է Բրազիլիա և աշխատել որպես կինոքննադատ «A Manhã» («Առավոտ») թերթում, որպես Clima («Կլիմա») գրական ամսագրի թղթակից, ինչպես նաև Բանկային աշխատողների սոցիալական ապահովության ինստիտուտում՝ բանկային հաստատությունների աշխատողների համար նախատեսված պետական կենսաթոշակային հիմնադրամում։

Հաջորդ տարվա ընթացքում նա ձախողում է Արտաքին գործերի նախարարությունում (MRE) դիվանագիտական կարիերայի ընդունելության քննությունը։ Կարճ ժամանակ անց նրան վարձեցին՝ ուղեկցելու ամերիկացի գրող Վալդո Ֆրանկին՝ իր գրական ծանոթին, հյուսիսային Բրազիլիայով շրջագայության։ Մորեսի խոսքերով՝ հենց Ֆրանկի հետ շփումն ու «սարսափելի աղքատությունն» էին, որ նրան դարձրին «ձախակողմյան մարդ»։

1943 թվականին Մորեսը երկրորդ փորձից հանձնեց ԱԳՆ ընդունելության քննությունը և իր առաջին պաշտոնում նշանակվեց Լոս Անջելեսում (Կալիֆոռնիա) գտնվող Բրազիլիայի հյուպատոսության փոխհյուպատոս։ Այնտեղ նա հրատարակեց բանաստեղծությունների գիրք՝ «Cinco elegias» («Հինգ էլեգիա»), որին հաջորդեցին «Poemas, sonetos e baladas» («Բանաստեղծություններ, սոնետներ և բալլադներ») գրքերը։ Հոր մահից հետո՝ 1950 թվականին, նա մեկնեց Բրազիլիա, ապա վերադարձավ Լոս Անջելես և հրատարակեց ևս երկու գիրք՝ «Livro de sonetos» («Սոնետների գիրք») և «Novos poemas II» («Նոր բանաստեղծություններ II»)։ Շարունակելով իր դիվանագիտական կարիերան՝ 1950-ականներին Մորեսը աշխատել է Բրազիլիայի հյուպատոսական ծառայությունում Փարիզում և Հռոմում։ Հռոմում նա հաճախ այցելում էր պատմաբան Սերջիո Բուարկե դե Հոլանդային (երաժիշտ Չիկո Բուարկե դե Հոլանդայի հորը), որը դասավանդում էր Իտալիայում որպես հրավիրված գիտնական։
[աջից|մինի|Վինիսիուսը [Պիեռ Սեգերս|Պիեռ Սեգերսի հետ]]
1951 թվականին Մորեսն ամուսնացել է իր երկրորդ կնոջ՝ Լիլա Մարիա Էսկերդո է Բոսկոլիի հետ։ Նա կինոքննադատություններ էր գրում Սեմյուել Վեյների «Վարգուիստ» թերթի՝ «Վերջին Օրա»-ի (*[[Ultima Hora (Brazil)|Última Hora]]*) համար։ Նա նշանակվել է Պունտա դել Էստեի կինոփառատոնի պատվիրակ և հանձնարարություն ստացավ ուսումնասիրել Կաննի, Բեռլինի, Լոկառնոյի և Վենետիկի կինոփառատոների կառավարումը՝ Սան Պաուլոյի առաջիկա կինոփառատոնի շրջանակներում, որը պետք է լիներ քաղաքի 400-ամյակի տոնակատարության մաս։

1953 թվականին ծնվեց նրա երրորդ զավակը՝ Ջորջիանան, իսկ Լիլա Մարիայից չորրորդ զավակը՝ 1956 թվականին։ Նա մեկնեց Փարիզ որպես Ֆրանսիայում Բրազիլիայի դեսպանատան երկրորդ քարտուղար։ Նա թողարկեց իր առաջին սամբան՝ «Quando tu passas por mim» («Երբ դու անցնում ես»), որը գրվել էր Անտոնիո Մարիայի հետ։ Հաջորդ տարվա ընթացքում նա գրեց Կլաուդիո Սանտորոյի կամերային երաժշտության տեքստեր։ Նա դարձավ հայտնի դրամատուրգ իր «Orfeu da Conceição» («Հղիության Օրփեոսը») մյուզիքլի բեմադրությամբ 1956 թվականին և դրա հիման վրա նկարահանված «Սև Օրփեոս» ֆիլմի համար։ Նա հանդիպեց դաշնակահար Թոմ Ժոբիմի հետ, որին հանձնարարվեց գրել պիեսի երաժշտությունը։ Ժոբիմը գրեց «Se todos fossem iguais a você» («Եթե ուրիշները քեզ նման լինեին»), «Um nome de mulher» («Կնոջ անունը») և այլ երգերը, որոնք ներառված էին բեմադրության մեջ։ Պիեսը բեմադրվել է 1956 թվականին Սան Պաուլոյում և Ռիո դե Ժանեյրոյում, իսկ տեքստը հրատարակվել է Կառլոս Սկլիարի նկարազարդած շքեղ հրատարակությամբ։ 1956 թվականի վերջին Մորաեսը վերադարձել է Ֆրանսիա, 1957 թվականին Բրազիլիայի դեսպանատնից տեղափոխվել էր Փարիզում գտնվող ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ում Բրազիլիայի ներկայացուցչություն։ 1958 թվականին նա տեղափոխվել է Մոնտեվիդեոյում գտնվող Բրազիլիայի դեսպանատուն, որտեղ տարանցիկ ճանապարհով վերադարձել է Բրազիլիա։

Բրազիլիայում գտնվելու ընթացքում նա ամուսնացել է Մարիա Լուսիա Պրոենսայի հետ։

## Bossa nova
Էլիզետ Կարդոսոյի «Canção do Amor Demais»-ը` բոսա-նովայի զարգացման կարևորագույն ալբոմը, բաղկացած է Ժոբիմի և Մորեսի ստեղծագործություններից, որոնք աշխատում են միասին կամ սոլո («Canção do Amor Demais», «Luciana», «Estrada Branca», «Chega de Saudade», «Outra Vez»...): Ձայնագրությունը ներառում էր նաև համեմատաբար անհայտ Ժոաո Ժիլբերտոն երկու հետքերով։ Այս ձայնագրության թողարկումից հետո սկսվել էր Մորեսի երաժշտական կարիերան։

1962 թվականի օգոստոսին Մորեսը առաջին անգամ որպես երգիչ ելույթ է ունեցել Ժոբիմի և Ժիլբերտոյի հետ Րիոյի «Au Bon Gourmet» ակումբում։ Սա նրա «գրպանային շոուներից» առաջինն էր՝ փոքր լսարանի համար նախատեսված ելույթներ, որտեղ նա ներկայացրել է նոր ստեղծագործություններ, որոնցից մի քանիսը դարձան միջազգային հիթեր, ինչպիսիք են «Garota de Ipanema»-ն («Աղջիկը Իպանեմայից»), ինչպես նաև «Samba da Benção»-ն։ Մորեսը ներկայացրել է ժամանակի խոստումնալից երգիչներին, ինչպիսին է Նարա Լեաոն։ Մորեսը բնատուր երգիչ չէր։ Նա ուներ հարթ, քթային բարիտոն ձայն, բայց օգտագործում էր ֆոնային վոկալիստների՝ հնչողությունը քաղցրացնելու համար։ Նրա առաջին զվարճացնողի գործունեությունն ավարտվել է 1963 թվականին, երբ նա վերադարձել է իր պաշտոնին՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ում Բրազիլիայի ներկայացուցչությունում, իր չորրորդ կնոջ՝ Նելիտա Աբրեու Ռոչայի հետ ամուսնությունից հետո։

## Կինոյի ճանաչում և համագործակցություններ
Նրա «Օրփեոսը հղիությունից» (Orfeu da conceição) պիեսը, որը Օրփեոսի և Եվրիդիկեի պատմության վերամշակումն է Րիոյի կառնավալում, էկրանավորվեց «Սև Օրփեոս» ֆիլմում, որը 1959 թվականին արժանացավ «Օսկար» մրցանակի՝ որպես լավագույն օտարալեզու ֆիլմ: Այն արժանացավ «Ոսկե արմավենու ճյուղի» Կաննի միջազգային կինոփառատոնում և 1960 թվականի Բրիտանական «ԲԱՖՏԱ» մրցանակի: Սակայն Դե Մորեյսը ատեց ֆիլմը՝ թողնելով կինոդիտման կեսը և գոռալով, որ իր պիեսը «խեղաթյուրվել» է. https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/film/082000orfeu-brazil-film.html ֆիլմը քննադատության է ենթարկվել Բրազիլիայում թողարկումից ի վեր՝ էկզոտիկության և բրազիլացիների մասին կարծրատիպերի համար https://library.brown.edu/create/fivecenturiesofchange/chapters/chapter-6/black-orpheus։ Ֆիլմը Ֆրանսիայի, Իտալիայի և Բրազիլիայի համատեղ արտադրություն էր և ներառում էր Ժոբիմի և Մորեյսի «A felicidade» («Երջանկություն») երգը, որը դարձավ միջազգային հիթ: Նրա «Samba da bênção» («Օրհնյալ Սամբա») երգը ներառվել է «Տղամարդ և կին» (Un homme et une femme, 1966) ֆիլմի սաունդթրեքում, որը ևս մեկ Կաննի կինոփառատոնի հաղթող էր:

## Հետագա կյանք
1960-ական և 1970-ական թվականներին Մորաեսը համագործակցել է Բադեն Փաուելի հետ՝ «Աֆրո սամբաներ» անունով հայտնի երգերի շարքի վրա։ Նա համագործակցել է Էդու Լոբոյի հետ՝ Էլիս Ռեջինային «Arrastão» հիթային երգի վրա։

Արտաքին հարաբերությունների նախարարությունում իրականացված զտումների ժամանակ նա հարկադիր թոշակի անցավ 1969 թվականին՝ 55 տարեկան հասակում։ Չնայած հարկադիր թոշակի անցնելուց զարմացած՝ նա ծիծաղեց իր դեմ հարուցված գործի վրա։ Երբ հայտնի դարձավ, որ նախարարության զտումներն ուղղված էին «համասեռամոլների և հարբեցողների» դեմ, նա կատակով հակադարձեց, որ իր ալկոհոլիզմը հանրությանը հայտնի է։

1970-ականներին Մորես համագործակցել է Անտոնիո Պեչի Ֆիլյոյի՝ Տոկինյո մականունով կիթառահար և վոկալիստի հետ՝ երաժշտական և գրական ստեղծագործությունների վրա։ Նա ամուսնացել է երեք կանանց հետ՝ Քրիստինա Գուրխաոյի, որի հետ ունեցել է դուստր՝ Մարիան, դերասանուհի Գեսե Գեսիի և արգենտինացի Մարթա Ռոդրիգես Սանտամարիայի հետ։ Նա շրջագայել է Եվրոպայում Չիկո Բուարկեի և Նարա Լեաոյի հետ, իսկ Արգենտինայում՝ Դորիվալ Կայմիի և Օսկար Կաստրո-Նևեշի հետ։ Սակայն նրա ամենաստաբիլ երաժշտական գործընկերությունը մնացել է Տոկինյոյի հետ, որի հետ նա թողարկել է հայտնի ալբոմներ։ Նրանց կենդանի ելույթները Բրազիլիայում և Եվրոպայում հաճախ անցկացվում էին որպես մտերիմ հանդիպումներ հանրության հետ։ Մորեսը նստած էր բեմի վրա՝ սեղանի մոտ, որի վրա կար վանդակավոր սփռոց և վիսկիի շիշ, զրուցում և զվարճալի պատմություններ պատմում հանդիսատեսին ֆրանսերեն, անգլերեն, իսպաներեն, իտալերեն և պորտուգալերեն։

## Մահ և ժառանգություն
մինի|Վինիսիուս դե Մորաես փողոց Ռիոյում.
Մորեսը մոլի ծխող և ալկոհոլիկ էր, ով ասում էր. «Վիսկին մարդու լավագույն ընկերն է»։ Առողջական վիճակի երկարատև վատթարացումից հետո, որը ներառում էր վերականգնողական կլինիկաներ մի քանի այցելություններ, նա մահացավ Ռիո դե Ժանեյրոյի իր տանը 1980 թվականի հուլիսի 9-ին, 66 տարեկան հասակում՝ իր իններորդ կնոջ՝ Ջիլդա դե Կեյրոս Մատոսոյի և հավատարիմ Տոկինյոյի ընկերակցությամբ։ Նա թաղված է Ռիո դե Ժանեյրոյի Սան Ժուան Բատիստայի գերեզմանատանը։

2006 թվականին Մորեսը հետմահու վերականգնվում է բրազիլական դիվանագիտական կորպուսում։ 2010 թվականի փետրվարին Բրազիլիայի ստորին պալատը՝ Կամարա դոս Դեպուտադոսը, հաստատում է նրա հետմահու դեսպանի պաշտոնում առաջադրումը։

2014 թվականի դեկտեմբերին, երեք շաբաթ տևած հանրային քվեարկությունից հետո, 2016 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերի թալիսմանը անվանակոչվում է նրա անունով։

2019 թվականին երգչուհի Մարտնալիան թողարկեց ալբոմ, որը հարգանքի տուրք էր մատուցում Վինիցիուսի աշխատանքին։ Ալբոմը արժանացավ Լատինական Գրեմմի մրցանակի՝ «Լավագույն սամբա/պագոդե ալբոմ» անվանակարգում։

## Ծանոթագրություն


Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի երգիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բրազիլացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բրազիլացի գրողներ
Կատեգորիա:Բրազիլացի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Բրազիլացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Բրազիլացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Բրազիլացի երգիչներ
Կատեգորիա:Բրազիլացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Բրազիլացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի երաժշտություն
Կատեգորիա:Դիվանագետներ
Կատեգորիա:Դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Երգահաններ
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ