Արդյունավետ փոխարժեք

մինի

մինի

**Արդյունավետ փոխարժեք**, ինդեքս է, որը նկարագրում է արժույթի արժեքը այլ արժույթների զամբյուղի նկատմամբ: Արդյունավետ փոխարժեքը սովորաբար հաշվարկվում է երկրաչափական կշռման միջոցով: Արդյունավետ փոխարժեքը կարելի է հաշվարկել  ԱՄՆ դոլարը որպես ցուցանիշ օգտագործելով: Սա նշանակում է, որ բոլոր բաղադրիչ փոխարժեքները նախ որոշվում են ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ:

Արդյունավետ փոխարժեքը որպես ինդեքս օգտագործվում է ազգային արժույթի արժեքի ինդեքսը ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ բազային տարվա սկզբից (Օրինակ՝ 1.98-ը նշանակում է, որ բազային տարվա սկզբից արտարժույթն աճել է 98% - ով ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ), որը բաժանված է առևտրի կշռված ինդեքսի միջին արժեքի վրա: զամբյուղում առկա բոլոր արժույթների արժեքը ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ:

Չնայած, ընդհանուր առմամբ, այս զամբյուղը հաշվի է առնում առևտրի ցուցանիշները, արդյունավետ փոխարժեքի ինդեքսը, որը հաշվարկվում է առևտրի ցուցանիշների հիման վրա, արդյունավետ փոխարժեքի ինդեքս ստանալու միակ միջոցը չէ: 2012 թվականին առաջարկվել է նոր մոտեցում արդյունավետ փոխարժեքի ինդեքսների կազմմանը: Այն սահմանում է արդյունավետ փոխարժեքը որպես արժույթի նորմալացված փոխանակման արժեքի ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ և բազային զամբյուղի արժույթների նորմալացված փոխանակման արժեքի հարաբերակցությունը ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ: ԱՄՆ դոլարն այստեղ օգտագործվում է որպես հարմարության չափանիշ, և քանի որ այն հաշվի չի առնվում, սկզբունքորեն, դրա փոխարեն կարող է օգտագործվել ցանկացած այլ արժույթ, ինչը չի ազդի արդյունքների վրա: Հիմնական արժութային զամբյուղը ՀՆԱ-ի կշռված զամբյուղն է աշխարհի հիմնական ամբողջությամբ Փոխարկելի արժույթների համար: Հաշվի առնելով, որ այսօր առևտրի զգալի մասը կապված է միջանկյալ ապրանքների հետ, արդյունավետ փոխարժեքը, որը հիմնված է ՀՆԱ-ի կշեռքի վրա, համահունչ է գրավիտացիոն մոդելին, որն առաջարկում է, որ ավելի մեծ զանգված ունեցող տնտեսությունը կգրավի ավելի շատ առևտուր, ներառյալ ուղղակի և անուղղակի ներմուծումն ու արտահանումը:

Երկկողմ փոխարժեքը կախված է արժութային զույգից, մինչդեռ արդյունավետ փոխարժեքը ներկայացնում է արտարժույթի զամբյուղի կշռված միջին ցուցանիշը և կարող է դիտվել որպես երկրի արտաքին մրցունակության ընդհանուր ցուցանիշ: Անվանական արդյունավետ փոխարժեքը  կշռվում է՝ օգտագործելով ասիմպտոտիկ առևտրային քաշի հակադարձ հարաբերակցությունը: Իրական արդյունավետ փոխարժեքը  երբեք չի ճշգրտվում՝ ելնելով արտերկրում գների համապատասխան մակարդակից և չի նվազում՝ ելնելով ծագման երկրի գների մակարդակից: Այն կարող է օգտագործվել նաև այլ երկրներում, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ը, Կանադան, Կանադան և այլն: Այլընտրանքային չափումների չորս տարբերակ կա, որոնք ներառում են՝ ա) ժամանակաշրջանի վերջի անվանական փոխարժեքի կամ ժամանակաշրջանի միջինների օգտագործում, բ) գների ինդեքսների ընտրություն, գ) իրական արդյունավետ փոխարժեքների ստացման, կշռային գործակիցների հաշվարկման ժամանակ առևտրային գործընկերների թվի որոշման դեպքում, դ) ագրեգացման բանաձևի ընտրություն: Այս բոլոր ասպեկտների ընդհանուր դիտարկումը հանգեցրեց մեծ թվով այլընտրանքային շարքերի հաշվարկին:

Միջազգային հաշվարկների բանկը տրամադրում է արդյունավետ փոխարժեքների չորս հավաքածու, որոնք թարմացվում են ամսական: Մեկ զույգն օգտագործում է 27 երկրների հավաքածու՝ 1964 թվականի տվյալներով, ինչպես անվանական արտահայտությամբ, այնպես էլ որպես «Իրական»  արդյունավետ փոխարժեք, որը ճշգրտվում է սպառողական գների գնաճին համապատասխանելու համար: Տվյալների հավաքածուն ընդգրկում է 61 երկրի տվյալներ, բայց պարունակում է միայն 1994 թվականի տվյալներ, որոնք հասանելի են նաև ինչպես անվանական, այնպես էլ ճշգրտված հարաբերական գնաճով: Առևտրի կշիռները ամսական չեն թարմացվում. 2016-ի մարտի դրությամբ բազային ժամանակահատվածը միջին էր 2011-2013 թվականների համար:

Արդյունավետ փոխարժեքները օգտակար են գնահատելու համար, թե արդյոք արժույթն ընդհանուր առմամբ բարձրացել է առևտրային գործընկերների նկատմամբ: Օրինակ՝ 2015 թվականին չինական յուանը արժեզրկվել է մոտ 8% - ով ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ։  Այնուամենայնիվ, Չինաստանը ավելի շատ առևտուր է անում Ասիայի և Եվրոպայի հետ, քան Միացյալ Նահանգները, և դոլարի փոխարժեքը բարձրացել է այդ արժույթների նկատմամբ: Վերջնական արդյունքն այն էր, որ առևտրային բաժնետոմսերի կշռումից հետո չինական արժույթի արժեքը իր առևտրային գործընկերների նկատմամբ իրականում աճել է մոտ 10% - ով:

Եկամտի տվյալները կարճ ժամանակահատվածում դեռևս անկայուն են և վատ ուղեցույց են տարբեր երկրներում կենսամակարդակի համեմատության համար: Այդ նպատակով գնողունակության հավասարության ցուցանիշներն ավելի հարմար են։ 

Բացի այդ, իրական արդյունավետ փոխարժեքի բարձրացումը պարտադիր չէ, որ նշանակի երկրի գնողունակության բարձրացում։  Օրինակ՝ 1970 թվականներին և 1980 թվականներին Իսպանիան տեսավ ներքին անվանական և իրական աշխատավարձերի շարունակական անկում, և այդ ժամանակ օգտագործված իսպանական պեսոյի անվանական փոխարժեքը շարունակում էր ընկնել: Այնուամենայնիվ, իրական արդյունավետ փոխարժեքը երբեմն բարձրանում էր, քանի որ ներքին գնաճն ավելի բարձր էր, քան այլ երկրներում և գերազանցում էր անվանական փոխարժեքի անկումը:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* BIS Effective Exchange Rate Home Page
* FRED2 Database BIS Data as graphs
* Lok Sang Ho, "Globalization Exports,and Effective Exchange Rate Indices," Journal of International Money and Finance, Volume 31, Issue 5, September 2012, Pages 996–1007
* Global Nominal and Real Effective Exchange Rates Online

Կատեգորիա:Արտարժույթի շուկա
Կատեգորիա:Տնտեսական ցուցանիշներ