Ուլան Ուդե

**Ուլան Ուդե** (Ула́н-Удэ́, մինչև 1934 թվականը՝ **Վերին Ուդինսկ**, ), քաղաք Ռուսաստանում, Բուրյաթիայի Հանրապետության մայրաքաղաք։ Հանրապետական նշանակության քաղաք է, կազմավորում է *Ուլան Ուդե քաղաք* քաղաքային օկրուգ։ 2020 թվականի տվյալներով բնակչությունը կազմում է 439 128 մարդ։

Արևելյան Սիբիրի (աշխարհագրական մարզ) խոշոր մշակութային, գիտական և արդյունաբերական կենտրոն է։ Վարչականորեն 2018 թվականից պատկանում է Հեռավոր-արևելյան դաշնային օկրուգին, որտեղ բնակչության թվով երրորդ քաղաքն է, զիջում է միայն Վլադիվոոստոկին և Խաբարովսկին։

## Ստուգաբանություն
1666 թվականին հիմնադրվել է Ուդինսկ զիմովյեն՝ Սելենգ գետի Ուդա վտակի անունով։ 1689 թվականին Ուդինսկ զիմովյեն վերափոխվել է Ուդինսկ օստրոգի։ 1735-1773 թվականներին բնակավայրը հիշատակվում է որպես Ուդինսկ արվարձան, 1775 թվականից՝ Ուդինսկի գավառական քաղաք, 1783 թվականից՝ Վերին Ուդինսկ գավառական քաղաք։ Ըստ Ե. Մ. Պոպելովի գնահատմանի՝ քաղաքի վերնագրի *վերխնե-* ֆորմանտը այս դեպքում չի նշանակում «վերին հոսանքում», և օգտագործվել է Ուդա գետի վրա գտնվող Նիժնեուդինսկ քաղաքից տարբերելու համար, որը տեղակայված էր Տասեևայի գետի Ուդա վտակի վրա։ 1934 թվականին Վերին Ուդինսկը վերանվանվել է «Ուլան Ուդե»։

## Սիմվոլիկա
thumb|Ուլան Ուդեի գերբը (2005)
### Ուլան Ուդեի զինանշան
2005 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Ուլան Ուդեի քաղաքային խորհուրդը հաստատել է Ուլան Ուդե քաղաքի զինանշանի մասին դրույթը։

Աշտարակի թագը ցույց է տալիս Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտի մայրաքաղաք Ուլան Ուդեի կարգավիճակը։ Կենտրոնական զուբկայի վրա պատկերված սոեմբոյի թագը ցույց է տալիս Բուրյաթիայի Հանրապետության պատկանելությունը։ Վահանի ստորին մասում Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ժապավեն է՝ ի հիշատակ 1984 թվականին քաղաքի պարգևատրման։

### Ուլան Ուդեի դրոշ
2005 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Ուլան Ուդեի քաղաքային խորհուրդը հաստատել է Ուլան Ուդե քաղաքի զինանշանի և դրոշի մասին դրույթները։

### Ուլան Ուդեի հիմն
Քաղաքի հիմնը կոմպոզիտոր Չինգիս Պավլովի և բանաստեղծ Դաշի Դամբաևի հեղինակած երաժշտական-բանաստեղծական ստեղծագործությունն է՝ «Ուլան Ուդե» հեղինակային անվանմամբ։

Հաստատվել է 1999 թվականի նոյեմբերի 12-ին Ուլան-Ուդենի քաղաքային խորհրդի կողմից՝ թիվ 444-50 որոշմամբ։

## Վարչական բաժանում

Ուլան Ուդե քաղաքը բաժանվում է 3 քաղաքական շրջանների՝:
* Խորհրդային շրջան,
* Երկաթուղային շրջան,
* Հոկտեմբերյան շրջան։
Ներքաղաքային վարչատարածքային միավորները (շրջանները և դրանց կազմի մեջ մտնող միկրոշրջանները և ավանները) համայնքային կազմավորումներ չեն։ Հանրապետության վարչատարածքային կառուցվածքի շրջանակներում Ուլան Ուդեն հանրապետական նշանակության քաղաք է։ Համայնաքային սարքի շրջանակներում այն կազմում է *Ուլան Ուդե քաղաք* համայնքային կազմավորումը՝ իր կազմում միակ բնակավայրով։

## Տեղական ինքնակառավարման մարմիններ
thumb|Ուլան Ուդեի քաղաքապետարանի շենք

* 1987-1993 - Վիկտոր Կուշինով (1987 թվականի օգոստոսից մինչև 1990 թվականը՝ Քաղաքային գործադիր կոմիտեի նախագահ, 1990 թվականի մայиսից մինչև 1992 թվականի հունվարը՝ քաղաքային խորհրդի նախագահ, 1992 թվականի հունվարից մինչև 1994 թվականի հուլիսը՝ Ուլան Ուդեի քաղաքի վարչակազմի առաջնորդ)

1994 թվականից մինչև 2012 թվականը հանդիսացել է քաղաքապետ՝ միաժամանակ նաև լինելով վարչակազմի առաջնորդ։
* 1994 թվականի հուլիսից մինչև 1995 թվականի դեկտեմբերը Ալեքսանդր Լուբսանովը զբաղեցրել է Ուլան Ուդե քաղաքի վարչակազմի առաջնորդի պաշտոնը
* 1995 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1997 թվականի հունվարը Վալերի Շապովալովը եղել է տեղի ինքնակառավարման առաջնորդ՝ Ուլան Ուդեի քաղաքապետ
** 1997 թվականի հունվարից մինչև 1998 թվականի մարտը Անատոլի Պրեյզները եղել է Ուլան Ուդե քաղաքի վարչակազմի առաջնորդի պաշտոնակատար
* 1998 թվականի մարտից մինչև 2012 թվականի դեկտեմբերը Գենադի Այդաևը եղել է տեղի ինքնակառավարման առաջնորդ՝ Ուլան Ուդեի քաղաքապետ

2012 թվականին քաղաքապետի լիազորություններից հեռացվել է Ուլան Ուդեի վարչակազմի ղեկավարումը և սահմանվել Ուլան Ուդեի վարչակազմի ղեկավարի պաշտոնը, իսկ քաղաքապետը մնում է Ուլան-Ուդեի քաղաքային օկրուգի ղեկավարը։
* Ալեքսանդր Գոլկովը 2012 թվականի դեկտեմբերից մինչև 2019 թվականի դեկտեմբերի 20-ը եղել է քաղաքապետ (Ուլան Ուդե քաղաք քաղաքային օկրուգի առաջնորդ)
** 2012-2015 - Եվգենի Պրոնկինով, Ուլան Ուդե քաղաքի վարչակազմի առաջնորդ
** 26.02.2015-25.02.2016 - Զանդրա Սանգադիև, Ուլան Ուդե քաղաքի վարչակազմի առաջնորդ
** 23.06.2016-21.02.2019 - Ալեքսանդր Այուշեև, Ուլան Ուդե քաղաքի վարչակազմի առաջնորդ
** 26.02.2019-8.09.2019 - Իգոր Շուտկենով, Ուլան Ուդե քաղաքի վարչակազմի առաջնորդ։

2019 թվականին վերացվել է Ուլան Ուդեի վարչակազմի ղեկավարի պաշտոնը։ Վարչակազմի ղեկավարի և քաղաքային օկրուգի ղեկավարի լիազորությունները միավորվել և անցել է Ուլան Ուդեի քաղաքապետին։
* 9.09.2019 - Իգոր Շուտկենով, Ուլան Ուդեի քաղաքապետ

## Աշխարհագրություն
Ուլան Ուդեն գտնվում է Արևմտյան Զաբայկալայում, Սելենգա Ուդա գետի միախառնման տեղում, Բայկալից հարյուր կիլոմետր արևելք, Մոսկվայից 5532 կմ հեռավորության վրա։ Քաղաքը բաժանվում է Իվոլգինո-Ուդինյան խորշով, որն իրենից ներկայացնում է սարերի միջև ընկած է թեթև լեռնային հարթավայր, հարավ-արևմուտքից հյուսիս-արևելք ձգվող և հյուսիս-արևմուտքից սահմանափակված է Խամար-Դաբան լեռնաշղթայի ժայռերով, հյուսիսից՝ Ուլան-Բուրգասի լեռնաշղթայով, հարավ-արևելքից՝ Գանզուրինսկի և Ցագան-Դաբան լեռնաշղթաներով։

Կամար-Դաբանայի ժառերը քաղաքամերձ կանաչ գոտում հասնում են 1114 մ բացարձակ բարձրության և գտնվում են Սելենգա գետի հովտից 500-700 մ բարձրության վրա։ Ուլան-Բուրգասի լեռնաշղթայի բարձրություններն ունեն 800-1000 մ միջին բարձրություն։ Ցագան-Դաբանայի հյուսիսային ժայռերի ամենամեծ բարձրությունը, որոնք հարում են անմիջապես քաղաքին, կազմում է 813 մ, ինչը 310 մ բարձր է Ուդայի հովտի մակարդակից։ Քաղաքի տարածքում բարձրադիր նիշերը տատանվում են 500-800 մ-ի սահմաններում:

Ուլան Ուդեն մտնում է աշխարհի տասներկու զույգ քաղաք-անտիպոդների կազմի մեջ. նրա անտիպոդն է հանդիսանում Չիլիի Պուերտո Նատալես քաղաքը ։

Քաղաքը Ուլան Ուդեի ագլոմերացիայի կենտրոնն է, որը ներառում է Բուրյաթիայի Հանրապետության 4 մունիցիպալ շրջաններ, որոնք հարակից են մայրաքաղաքին՝ Իվոլգինսկի, Անդրբայկալյանի, Զաիգրաևսկի, Տարբագատայսկի։

### Հողեր
Ռելիեֆի ձևերի բազմազանությունը ստեղծում է Ուլան Ուդեի զգալի գունային հողային ծածկույթ։ Քաղաքի լեռնային մասում գերակշռում են տորֆ-անտառային և գերխոնավ հողերը, Սելենգի և Ուդայի գետերի հովտի ցածրադիր վայրերը զբաղված են թեթև մեխանիկական բաղադրության մարգագետնային հողերով։ Ցածր վայրերում ջրհեղեղները հանդիպում են ճահճային և մարգագետնային ճահճային հողերի փոքր տարածքներ։ Անտառային և տափաստանային լանդշաֆտները, որոնք զբաղեցնում են քաղաքի արևելյան մասում գտնվող տարածքը, Սելենգի ձախ ափին, ինչպես նաև Ուդայի աջ ափին, բնորոշ են շագանակ, աղի հողերի։

### Ջրագրություն
Ուլան Ուդե քաղաքի սահմաններում հոսում են երկու խոշոր գետեր՝ Սելենգա (Զաբոկա, Ստեպնայա, Պոսելսկայա և այլ վտակներով) և Ուդա։

Սելենգայի ամենամեծ վտակը Բայկալն է (բոլոր գետերի 50% արտահոսքը իր ավազանում է)։ Քաղաքի տարածքում գետը ձևավորում է մի քանի խոշոր կղզիներ։ Դրանցից բնակեցված են այն կղզիները, որոնք կից են ձախ ափին՝ Կոննիին (Ձախ ափ միկրոշրջան), Հասարակական և Պոսելսկի։ Խոշոր կղզիները հիմնական հոսքից դեպի աջ են գտնվում՝ Բոգոդորսկի (բնակեցված մասամբ ծայրամասային կոոպերատիվով) և Սպասկի։ Անցքերի միջով անցնում են ավտոմոբիլային կամուրջները։ Գետի հիմնական հունի միջով գոյություն ունի միակ ավտոմոբիլային կամուրջը Խորհրդային շրջանում, որը կենտրոնը կապում է օդանավակայանի և «Բայկալ» դաշնային մայրուղու հետ։

Ուդան Սելենգայի աջ վտակն է։ Քաղաքի սահմանագծում տրամվայի գծերով երկու ավտոմոբիլային կամուրջներ և Տրանսսիբիրյան մայրուղի երկաթուղային կամուրջներ են անցնում գետի վրայով։ Գետի հունը բնական սահման է հյուսիսում  Խորհրդային և Երկաթուղային (մասամբ) շրջանների և հարավում քաղաքի Հոկտեմբերյան շրջանի միջև։

Այլ գետեր և առուներ։ Սելենգայի վտակներ՝ Նիժնեբերյոզովսկայա, Սուժա, Ուդայի վտակներ՝ Վերին Բերյոզովկա, Վորովկա, Բայդանով առու և այլն;

### Ժամային գոտի
մինի|աջից|Իրկուտսկի ժամային գոտի, Ռուսաստանի քարտեզ
Ուլան Ուդեն տեղակայված է UTC+5 ժամային գոտում։

## Կլիմա
Քաղաքի կլիման չափավոր կտրուկ մայրցամաքային չոր է, ինչը բացատրվում է մեծ ջրամբարներից նրա հեռավորությամբ (մասնավորապես՝ Բայկալ լիճը քաղաքից բաժանում են Համար-Դաբան և Ուլան-Բուրգասի լեռնաշղթաները), քաղաքի միջլեռնային խորշում և ծավալուն եվրասիական մայրցամաքի կենտրոնում գտնվելով։ Քաղաքի կլիմայական ձմեռը տևում է ավելի քան հինգ ամիս, սկսած հոկտեմբերի վերջից և ավարտված ապրիլի սկզբին։ Արևելյան Սիբիրում տարվա ցուրտ ժամանակահատվածում գերակշռում է սիբիրյան հակացիկլոնի զարգացումը, որը տեղի է ունենում հոկտեմբերին և անհետանում ապրիլին։ Դրա հետևանքով քաղաքում ձմեռային շրջանը բնութագրվում է արևոտ օրերի մեծ քանակությամբ և թույլ քամիներով։ Քամիների բացակայության պատճառով Իվոլգինո-Ուդինսկի միջլեռնային խորքում օդը սառչում է, ինչի հետևանքով օդի ձմեռային ջերմաստիճանը բավական ցածր է լինում, սակայն օդի ցածր խոնավության շնորհիվ համեմատաբար հեշտ է փոխանցվում։ Այս ժամանակահատվածում տեղումների քանակը համեմատաբար փոքր է, հիմնական ձյունը ընկնում է ձմռան առաջին կեսին (նոյեմբեր-դեկտեմբեր)։

Գարունը քաղաք է գալիս ապրիլի առաջին օրերին։ Սիբիրյան հակացիկլոնի փլուզումից, մթնոլորտային ճնշման համապատասխան նվազեցումից և Սիբիրի հյուսիսից սառը օդային զանգվածների քաղաքի և հանրապետության տարածք ժամանելուց հետո առաջացած սիբիրյան հակացիկլոնի հաճախակի վերադարձնժերն են։ Այդ ժամանակ եղանակն անկայուն է լինում, տեղումները՝ քիչ։

Կլիմայական ամառը տևում է երկու ամսից ավելի քիչ։ Հուլիսի վերջին-օգոստոսի սկզբին Խաղաղ օվկիանոսի ափերից ցիկլոններ են գալիս քաղաքի տարածք, ինչի հետևանքով հաճախակի անձրևներ են լինում։ Այս ժամանակ ընկնում է առավելագույն չափի տեղումներ։ Միևնույն ժամանակ, հունիսին և հուլիսին եղանակը հիմնականում չոր և տաք է։

Աշունը փոխանակում է ամռանն աննկատ, ի տարբերություն եվրոպական Ռուսաստանի կլիմայի, որտեղ աշնանը հաճախ անձրևներ են գալիս, տարվա նույն ժամանակահատվածում Ուլան Ուդեում բնութագրվում է փոքր քանակությամբ տեղումներ։ Բնորոշ են օդի ջերմաստիճանի կտրուկ օրական տատանումները և վաղ գիշերային ցրտահարությունները։

.Օդի միջին տարեկան ջերմաստիճանը -0,1&nbsp;°C է։ Օդի միջին օրական ջերմաստիճանը հունվարին -23,3&nbsp;°C է, նվազագույն արժեքը գրանցվել է 1931 թվականի հունվարի 6-ին, և դա եղել է օդերևութաբանական դիտարկումների պատմության միակ օրը, երբ օդի ջերմաստիճանը իջել է -55-ի նշագծից. 21-րդ դարում ամենացածր ջերմաստիճանը գրանցվել է 42,6&nbsp;°C 2001 թվականի փետրվարի 4-ին, 40 աստիճան նիշից ցածր օդի ջերմաստիճանը իջել է միայն 2001 թվականի հունվարին, 2001/2006/2010 թվականների փետրվարին։ Հուլիսն ամենաշոգ ամիսն է, օդի միջին օրական ջերմաստիճանը՝ + 19,8&nbsp;°C, սակայն առավելագույն ջերմաստիճանը՝ + 40,0&nbsp;°C, 2010 թվականի հունիսի 22-ին  նշվում է ամառային արևադարձի օրը։

Քաղաքի համար բնորոշ է արեգակնային ճառագայթման բարձր մակարդակը, տարեկան ժամերի թիվն այստեղ շատ բարձր է (ավելի քան 2400 ժամ), և այս ցուցանիշով քաղաքը մոտավորապես համապատասխանում է Ռուսաստանի այնպիսի հարավային քաղաքների, ինչպիսիք են Անապան կամ Նախոդկան։ Օդի միջին խոնավությունը նոյեմբեր-հունվար ամիսներին կազմում է 76-77 %,  մայիսին՝ 49%, որը համարվում է նվազագույն ցուցանիշը։ Տարվա ընթացքում լինում են տեղումներով 155 օր։ Մեկ տարվա ընթացքում Ուլան Ուդե քաղաքի տարածքում ընկնում է միջինը 265 մմ տեղումներ, դրանց հիմնական քանակն ընկնում է ամռանը։ Առավելագույն տեղումներ են թափվում օգոստոսին (68 մմ), նվազագույնը (3 մմ)՝ փետրվար-մարտ ամիսներին։
* Միջին տարեկան ջերմաստիճանը՝ −0,1&nbsp;°C:
* Քամու միջին տարեկան արագությունը՝ 2,0 մ/վ։
* Օդի միջին տարեկան խոնավությունը՝ 67 %:
* Արևափայլ՝ 2424 ժ։




center|thumb|400px|Կլիմայական դիագրամ

## Պատմություն
thumb|Հուշարձան քաղաքի մուտքի մոտ
thumb|

Քաղաքի պատմությունը սկսվել է 1666 թվականին, Ուդինսկի զիմովյայի կազակներից, որը կառուցվել է տեղական տունգուսյան ցեղերից՝ յասակի հավաքման համար, և գտնվում է Ուդա գետի աջ ափին՝ գետաբերանի մոտ։

1678 թվականից հայտնի է որպես Ուդինսկի օստրոգ։

1689 թվականին վերածվել է Վերին Ուդինսկի բերդի։ 1690 թվականին օստրոգը ստացել է քաղաքի կարգավիճակ և Ուդինսկ անվանումը, 1735 թվականին բնակավայրը վերանվանվել է Վերին Ուդինսկ։

1775 թվականի ստացել է քաղաքի կարգավիճակ և զինանշան՝ համաձայն «Եկատերինա II-ի քաղաքների ազատության» վկայականի համաձայն, 1783 թվականից՝ Իրկուտսկի մարզի գավառական քաղաքը։ 18, 19, 20 դարերի սկզբին եղել է Վերին Ուդինսկի վարչական, ռազմական, մշակութային, առևտրաարդյունաբերական կենտրոն։

1917 թվականից հետո Վերին Ուդինսկ-Անդրբայկալի նահանգի կենտրոնն է, 1920 թվականի ապրիլից մինչև հոկտեմբերը եղել է Հեռավոր Արևելյան Հանրապետության մայրաքաղաքը, 1923 թվականի մայիսի 30-ին եղել է Բուրյաթ-Մոնղոլական ՀԽՍՀ-ի մայրաքաղաքը։

1934 թվականի հուլիսի 27-ին ԽՍՀՄ կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի նախագահության որոշմամբ վերանվանվել է Ուլան Ուդե (բուրյաթերեն՝ Ուլաան Ուդե՝ Կարմիր Ուդա)։

1957 թվականի հուլիսի 7-ից հանրապետության անվանափոխությամբ դարձել է Բուրյաթիայի ՀԽՍՀ մայրաքաղաքը։

1971 թվականի հոկտեմբերի 5-ին Անդրբայկալի ավանը հանձնվել է Ուլան Ուդե քաղաքի Հոկտեմբերյան շրջանի վարչական ենթակայությունից Ուլան Ուդեի շրջան։

1992 թվականի մարտի 27-ից Ուլան Ուդեն Ռուսաստանի Դաշնության Բուրյաթիայի Հանրապետության սուբյեկտի մայրաքաղաքն է։

Բուրյաթիայի Հանրապետության 2010 թվականի մարտի 9-ի «Բուրյաթիայի Հանրապետությունում սահմանների հաստատման, կրթության և համայնքային կազմավորումների կարգավիճակ տալու մասին» Բուրյաթիայի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին Զարեչնի, Բազոլ, Զաբայկալսկի, Իստոկ, Սոլդատսկի, Ստեպնոյ, Տուլունժա, Մոստովոյ կայարանին կից բնակավայրերը հանվել են բնակավայրերի թվից և ընդգրկվել Ուլան Ուդե քաղաքի կազմում։

## Բնակչություն

2019 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ քաղաքը գտնվում էր 46-րդ տեղում՝ Ռուսաստանի Դաշնության 1115 քաղաքներից։

; Ազգային կազմ
Ռուսներ՝ 70,0 %, բուրյաթներ՝ 28,0 % (2018 թվական)։

## Մշակույթ
### Թատերական-համերգային կազմակերպություններ
Առաջին սիրողական ներկայացումները Վերին Ուդինսկում սկսել են բեմադրվել 1870-ական թվականներին։ 1880-ական թվականներին Ն. Ս. Նելյուբովի շրջանի ուսումնարանի հաստիքային հսկիչը սիրողական թատրոն է ստեղծել։ Թատրոնը բեմադրել է Ա. Օստրովսկու «Եկամտաբեր տեղը» և «Անտառը» պիեսները։

1920-ականների սկզբին Անդրբայկալի ժողովրդական համալսարանի դասախոս Վիկտոր Նիկոլաևիչ Դոբրոնավովը փորձել է ստեղծել գեղարվեստական պրոլետարական թատրոն։ Կազմակերպվել է դրամատիկական ստուդիան, որի մանկավարժներն էին Իրկուտսկի պրոֆեսիոնալ դերասաններ Դ. Դ. Լելսկին և Պ. Ն. Մարգեր-Մերեցկայան։ Մասնագիտական թատրոնը չի ստեղծվել ֆինանսավորման բացակայության պատճառով։

1928 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Մոսկվայի շրջիկ դրամատիկական թատրոնը «Պորտֆելով մարդը» ներկայացումը տվել է Ա.Ֆայկոյին, ինչը կարելի է համարել Բուրյաթիայում մասնագիտական թատերական գործունեության սկիզբ։

Ուլան Ուդեում գործում է 7 թատրոն՝
# Բուրյաթիայի Հոցա Նամսարաևի անվան դրամատիկական պետական ակադեմիական թատրոն։
# Բուրյաթիայի օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոն։
# Բուրյաթիայի «Բայկալ» երգի-պարի պետական ազգային թատրոն։
# Բուրյաթիայի «Ուլգեր» տիկնիկային հանրապետական պետական թատրոն։
# Ն. Ա. Բեստուժևի անվան պետական ռուսական դրամատիկական թատրոն։
# Երիտասարդական գեղարվեստական թատրոն։
# «Զաբավա» ժողովրդական երաժշտության և պարի թատրոն


Պատկեր:Удан-Удэ. Бурятский театр оперы и балета 1.jpg|Բուրյաթիայի Ք. Ցիդինժապովայի անվան օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոն
Պատկեր:Театр Русской драмы имени Н. А. Бестужева.JPG|Ն. Ա. Բեստուժևի անվան պետական ռուսական դրամատիկական թատրոն
Պատկեր:Улан-Удэ. Театр Бурдрамы.jpg|Բուրյաթիայի Հոցա Նամսարաևի անվան դրամատիկական պետական ակադեմիական թատրոն


### Գրադարաններ
thumb|Բուրյաթիա Հանրապետության ազգային գրադարան
1881 թվականի նոյեմբերի 1-ին Ն. Ս. Նելյուբովի նախաձեռնությամբ քաղաքում սկսել է աշխատել առաջին հանրային գրադարանը։ 2005 թվականին քաղաքում աշխատել է ընդհանուր առմամբ 27 գրադարան։

Ներկայումս քաղաքում գործում են հետևյալ գրադարանները՝
# Բուրյաթիայի Հանրապետության ազգային գրադարան,
# Բ. Աբիդուևի անվան պետական հանրապետական մանկական գրադարանը,
# Դ. Ռ. Բատոժաբայայի անվան պետական հանրապետական պատանեկան գրադարան,
# Համայնքային հաստատություն «Ուլան Ուդե քաղաքի կենտրոնացված գրադարանային ցանց»։ Ներկայումս այդ հաստատությունը բաղկացած է 18 գրադարններից՝ կենտրոնական քաղաքային գրադարանից և 17 գրադարան-մասնաճյուղերից։

### Թանգարաններ
1911 թվականի փետրվարի 10-ին Վերին Ուդինսկայայի քաղաքային դուման որոշել է բացել Վերին Ուդինսկի թանգարան։ Թանգարանի համար մեկ սենյակ է հատկացվել Ժողովրդական տանը։ Ցուցանմուշների հսկողությունը և նյութերի հավաքումը հանձնարարվել է քաղաքային տեխնիկ Ա. Ս. Կոտովին։ Ա. Ս. Կոտովի հեռանալուց հետո թանգարանը դադարեցրել է աշխատանքը. նոր թանգարաններ չեն ստեղծվել Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատճառով ։

1919 թվականի մայիսի 9-ին տեղի է ունեցել Անդրբայլկալի ուսումնասիրման հասարակության առաջին նիստը։ Հասարակության կողմից ստեղծվել է հայոց ցեղասպանության թանգարան՝ այժմ պատմության թանգարան։ Ընկերության անդամները կազմակերպել են երկրամասի տնտեսության, աշխարհագրության, պատմության և ազգագրության վերաբերյալ նյութերի հավաք և ձեռնամուխ են եղել գրադարանի և թանգարանի ձևավորմանը։ 1921 թվականի հունիսին Վերին Ուդինսկում կոոպերատիվների միավորված Անդրբայկալի միության կողմից լիազորված համագումարի ժամանակ բացվել է ցուցահանդես։ Ցուցահանդեսից հետո որոշում է կայացվել բացել Անդրբայկալի մարզային թանգարանը։

1920-ական թվականներին Վերին Ուդինսկում մանկավարժական թանգարանի աշխատանքն է սկսել, որի խնդիրը մանկավարժական գիտելիքների քարոզչությունն էր։ Իր թանգարանը Ստորին Բերյոզովկայում ունեցել է 5 առանձին կուբանային հեծելազոր բրիգադ։ Կարմիրբանակայինները ցուցանմուշներ են հավաքել Մոնղոլիայում և Տրոիցկոսավսկում։

1933 թվականին քաղաքում ստեղծվել է հակակրոնական թանգարան Օդիգիտրիևյան տաճարի շենքում։ 1937 թվականին թանգարանը վերածվել է պատմա-հեղափոխական թանգարանի։ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ թանգարանը փակ էր այցելության համար։ 1946 թվականին ընդունվել է ԲՄԱՍՍՐ-ի նախարարների խորհրդի որոշումը՝ երկրագիտական և հակակրոնական թանգարանները երկրագիտական թանգարանում միավորելու մասին։

2017 թվականի ապրիլին Ուլան Ուդեում բացվել է առաջին մասնավոր թանգարան-պատկերասրահը (փող. Նաբերեժնայա, 14 կ4)։ Նրա հիմնադիրը գործարար Լև Բարդամովն է։

Ներկայումս քաղաքում գործում են հետևյալ թանգարանները՝

# Երկրաբանական թանգարան,
# Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի գիտական կենտրոնի Բույրաթիայի թանգարան,
# Լև Բարդամովի թանգարան,
# Բուրյաթիայի պատմության թանգարան,
# Ուլան Ուդե քաղաքի պատմության թանգարան,
# Հովա Նամսարաևի անվան Բուրյաթիայի գրականության թանգարան
# Բուրյաթիայի բնության թանգարան,
# Կապի թանգարան,
# Ց Սամպիլովայի անվան գեղարվեստական թանգարան,
# Անդրբայկալի ժողովուրդների ազգագրական թանգարան։


Պատկեր:Lit muz in U-U.jpg|Բուրյաթիայի գրականության թանգարան
Պատկեր:Ethnographic museum Gate.JPG|Անդրբայկալի ժողովուրդների ազգագրական թանգարան
Պատկեր:Museum Ulan-Ude.JPG|Ուլան Ուդե քաղաքի պատմության թանգարան
Պատկեր:Ул. Ленина. Ростелеком.JPG|Ասիայի ժողովուրդների արվեստների պատկերասրահ


### Կինոթատրոններ
Ուլան Ուդեն Ռուսաստանի եզակի քաղաքներից մեկն է, որի կինոթատրոններում կան 4D և 5D դահլիճներ։
* Capital Mall, 8 դահլիճ, այդ թվում՝ 5D,
* People’s Cinema, 5 դահլիճ, այդ թվում IMAX և 4D,
* «ԵվրաԳոտի», 5 դահլիճ,
* «Պիոներ», 6 դահլիճ, այդ թվում՝ 4D:

## Կրոն
2009 թվականի հոկտեմբերի 10-ից Ուլան Ուդեն ռուս ուղղափառ եկեղեցու Ուլան Ուդեի թեմի կենտրոնն է։

Ուլան Ուդեն 2015 թվականի մայիսի 5-ին դարձել է ռուս ուղղափառ եկեղեցու բուրյաթական միտրոպոլիայի կենտրոնը։

Սուրբ Ծննդյան մայր տաճարը Ուլան Ուդեում ռուսական հին հարավսլավական եկեղեցու Սիբիրյան միտրոպոլիայի կենտրոնն է։

Խամբին սումեի դացանում գտնվում է Պանդիտո Խամբո լամայի՝ Ռուսաստանի բուդդայական ավանդական սանգխայի ղեկավարի երկրորդ նստավայրը։

## Սպորտ
thumb|Ֆիզկուլտա-սպորտային համալիր
thumb|Կենտրոնական մարզադաշտ

### Պատմություն
1915 թվականի հուլիսի 31-ին Բազարնայա հրապարակում (այժմ՝ Հեղափոխության հրապարակ) տեղի է ունեցել առաջին ֆուտբոլային հանդիպումը «Սպարտակ» և «Գլադիատոր» թիմերի միջև։

1936 թվականի հոկտեմբերի 21-ին հեղափոխության հրապարակից մեկնարկել է «Ուլան Ուդե - Մոսկվա» դահուկային անցումը։ Հինգ դահուկորդներ ավարտել են 1937 թվականի մարտի 6-ին Մոսկվայի «Դինամո» մարզադաշտում՝ 93 վազք, օրվա ընթացքում անցնելով 6045 կմ։ 1937 թվականի մարտի 9-ի ԽՍՀՄ ԿԸՀ-ի որոշմամբ անցման բոլոր մասնակիցները պարգևատրվել են «Պատվո նշան» շքանշանով։

Ուլան Ուդեում մեծ ժողովրդականություն է վայելում թիմային մարզաձևերի շրջանում մինի ֆուտբոլը։ Տարբեր մակարդակի մրցումներին մասնակցում է ավելի քան 60 թիմ։ Ամենահետաքրքիրը «քաղխորհրդի գավաթ» մինի-ֆուտբոլի միջազգային մրցաշարն է, որն անցկացվում է ամանորյա տոների օրերին՝ մեծ թվով հանդիսականների դեպքում։ Մրցաշարին ամեն տարի մասնակցում են ուժեղագույն խաղացողներ և թիմեր Մոսկվայից, Սիբիրի քաղաքներից, ինչպես նաև թիմեր՝ Մոնղոլիայից և Չինաստանից։ 2018 թվականին մրցաշարն անցկացվել է 12-րդ անգամ, հաղթողը «Լարա» մինի-ֆուտբոլային ակումբն է, որը արժանացել է մրցաշարի գլխավոր մրցանակի՝  «Քաղխորհրդի գավաթի» 5-ակի հաղթող։

### Սպորտային կառույցներ
Ուլան Ուդեում են գտնվում ավելի քան 400 սպորտային կառույցներ, որոնցից խոշորագույնն են՝
* Հանրապետական մարզադաշտը,
* Մշակութա-սպրոտային համալիրը,
* «IceМетр» սառցե դաշտը։ Բացվել է 2018 թվականի հոկտեմբերի 1-ին,
* Բուրյաթիայի Հանրապետության կենտրոնական մարզադաշտ։ Բացվել է 2011 թվականի հունիսի 30-ին,
* Ֆիզկուլտուրային-սպորտային համալիր։ Բացվել է 2012 թվականի փետրվարի 22-ին։ Սիբիրում ամենամեծը ներառում է 50 մետրանոց լողավազան և 2500 հոգու համար մարզա-համերգային դահլիճ։ ԱԴԾ-ում տեղակայված էր «Հարա Մորին» կանանց վոլեյբոլի ակումբը»։

## Միջազգային հարաբերություններ
### Դիվանագիտական ներկայացուցչություններ
#  Մոնղոլիայի գլխավոր հյուպատոսություն

### Քույր քաղաքներ
Քույր քաղաքների ցանկ՝

#  Անյան (Հարավային Կորեա) (1997 թվականից)
#  Բերքլի (ԱՄՆ) (1992 թվականից).
#  Դարհան (Մոնղոլիա) (1967 թվականից)
#  Դոնեցկ (2011 թվականից)
#  Յոնվոլ (Հարավային Կորեա) (2014 թվականից)
#  Լանչժոու (Չինաստան) (2016 թվականից)
#  Մանգեյմ (Գերմանիա)
#  Մանչժուրիա (Չինաստան) (1993 թվականից)
#  Ռումոի (Ճապոնիա) (1971 թվականից)
#  Թայբեյ (Թայվան) (1996 թվականից)
#  Ուլան Բատոր (Մոնղոլիա) (2000 թվականից)
#  Ուլանչաբ (Չինաստան) (2018 թվականից)
#  Հուլուն Բուիր (Չինաստան) (2015 թվականից)
#  Հուհ Հոտո (Չինաստան) (2000 թվականից)
#  Հեջու (Հյուսիսային Կորեա) (2012 թվականից)
#  Չանչուն (Չինաստան) (2000 թվականից)
#  Չիտա (Ռուսաստան)
#  Էլիստա (Ռուսաստան)
#  Էրդենեթ (Մոնղոլիա) (2002 թվականից)
#  Էռլյան (Չինաստան) (2011 թվականից)
#  Յալթա (Ղրիմ)
#  Յամագատա (Ճապոնիա) (1992 թվականից)

### Ժամականավոր կանգնեցված քույր քաղաքներ
#  Դնեպր (2011 թվականից մինչև 2016 թվականի սեպտեմբերի 7)
#  Կիև (մինչև 2015 թվականի դեկտեմբերի 11-ը)

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* *Раднаев Э. В.* Исторические предпосылки формирования современной этнической структуры г. Улан-Удэ // Этножурнал. М.: ИЭА РАН.

## Արտաքին հղումներ
* Ուլանդ Ուդե քաղաքի պաշտոնական կայք 
* Ուլան Ուդեի համայանապատկերներ

## Աղբյուրներ
* Правительство Республики Бурятия. Постановление №431 от 18 ноября 2009 г. «О реестре административно-территориальных единиц и населённых пунктов Республики Бурятия», в ред. Постановления №573 от 13 ноября 2015 г. «О внесении изменений в Постановление Правительства Республики Бурятия от 18.11.2009 №431 "О реестре административно-территориальных единиц и населённых пунктов Республики Бурятия"». Вступил в силу 18 ноября 2009 г. Опубликован: "Бурятия", №216, Официальный вестник №120, 21 ноября 2009 г. (Government of the Republic of Buryatia. Resolution #431 of November 18, 2009 On the Registry of the Administrative-Territorial Units and the Inhabited Localities of the Republic of Buryatia, as amended by the Resolution #573 of November 13, 2015 On Amending Resolution #431 of November 18, 2009 of the Government of the Republic of Buryatia "On the Registry of the Administrative-Territorial Units and the Inhabited Localities of the Republic of Buryatia". Effective as of November 18, 2009.).
* Народный Хурал Республики Бурятия. Закон №985-III от 31 декабря 2004 г. «Об установлении границ, образовании и наделении статусом муниципальных образований в Республике Бурятия», в ред. Закона №1411-V от 14 октября 2015 г. «О внесении изменений в Закон Республики Бурятия "Об установлении границ, образовании и наделении статусом муниципальных образований в Республике Бурятия"». Вступил в силу со дня официального опубликования. Опубликован: "Бурятия", №1, Официальный вестник №1, 12 января 2005 г. (People's Khural of the Republic of Buryatia. Law #985-III of December 31, 2004 On Establishing the Borders, Creating, and Granting a Status to the Municipal Formations in the Republic of Buryatia, as amended by the Law #1411-V of October 14, 2015 On Amending the Law of the Republic of Buryatia "On Establishing the Borders, Creating, and Granting a Status to the Municipal Formations in the Republic of Buryatia". Effective as of the day of the official publication.).

Կատեգորիա:1666 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Բուրյաթիա
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ