Մուղարնաս

thumb|upright=1.3|Մուղարնասը, ինչպես երևում է ներքևից, Իվան մուտքի մոտ, Սպահան, Իրան, Շահ մզկիթ (17-րդ դար)
thumb|upright=1.3|Մուղարնասի գմբեթը Սալա դե Դոս Հերմանասում, Ալհամբրայում, Գրանադա, Իսպանիա (14-րդ դար)
**Մուղարնաս** (; , կամ ), որը հայտնի է նաև իբերական ճարտարապետության մեջ որպես **Մողարաբե** (-ից), իսլամական ճարտարապետության մեջ եռաչափ զարդարանքի ձև է, որտեղ խորշանման տարրերի շարքերը կամ հարկերը ցցվում են ներքևի տարրերի վրա։ Այն իսլամական ճարտարապետության արքետիպային ձև է, անբաժանելի իսլամական շենքերի ոճից, և սովորաբար հանդիպում է գմբեթներում և կամարներում, ինչպես նաև իվաններում, մուտքի դարպասներում կամ այլ խորշերում։ Այն երբեմն անվանում են «մեղրախորիսխի կամարակապ» կամ «ստալակտիտային կամարակապ»։

Մուղարնասի կառուցվածքը ծագել է սքուինչից։ Դրա նպատակն է ստեղծել անցման հարթ, զարդարուն գոտի այլապես դատարկ, կառուցվածքային տարածության մեջ։ Այս կառուցվածքը հնարավորություն է տալիս տարբերակել շենքի հիմնական մասերը և ծառայում է որպես անցում քառակուսի կամ ուղղանկյուն սենյակի պատերից դեպի կլոր գմբեթ կամ կամար։ Մուղարնասը կարող էր նաև ձևավորել ամբողջական կամարներ և գմբեթներ։ Ներքևից այս կոմպոզիցիաները կարող են ստեղծել բարդ տեսողական էֆեկտ՝ հիմնված եռաչափ նախշերի մակերեսների վրա լույսի և ստվերի փոխազդեցության վրա։  

Մուղարնասը հավանաբար առաջին անգամ զարգացել է տասնմեկերորդ դարի Իրաքում, թեև ամենավաղ պահպանված օրինակները գտնվում են նաև այս տարածաշրջանից դուրս։ Երբ տեխնիկան լայն տարածում գտավ 12-րդ դարում, իսլամական աշխարհում զարգացան տարածաշրջանային ոճեր և տարբերակներ։

## Ստուգաբանություն
«Մուղարնաս» բառի ստուգաբանությունը որոշ չափով անորոշ է։ Արաբերենում դրա ամենավաղ օգտագործումը թվագրվում է 12-րդ դարով։ Ենթադրվում է, որ այն ծագել է հունարեն *korōnis* բառից, որը նշանակում է «քիվ» կամ «զարդարուն գոտի»։ Կա նաև ենթադրություն, որ ծագումը գալիս է արաբերեն *qarnasi* բառից, որը նշանակում է «բարդ աշխատանք»։ Նիշանյանը պնդում է, որ այն կապված է արամեերեն קרנסא-ի հետ, որը նշանակում է «մուրճով հարվածել»։

Իսպաներեն  տերմինը ծագում է արաբերեն  բառից, որը նույնպես օգտագործվել է իսլամական աշխարհի արևմտյան շրջաններում *muqarnas* նշելու համար։ Դրա ծագումը կարող է լինել -ից։ Այն կարող է նաև կապված լինել արաբերեն mukrab բառի հետ, որը նշանակում է «պինդ, ամուր, կապված»։

## Կառուցվածք
[left|thumb|Մոկարնաների թաղածածկը Ալհամբրայում (14-րդ դար) [Գրանադա|Գրանադայում (Իսպանիա) մոտիկից ցույց է տալիս բջիջների հորիզոնական ուղղություններ, որոնք ցայտում են ներքևում գտնվող բջիջների վրա]]

Մուղարնասը բաղկացած է խորշանման տարրերի կամ բջիջների շարքից, որոնք միավորված են երկրաչափական շրջանակում՝ սիմետրիայի մի քանի առանցքներով։ Առանձին բջիջները բաղկացած են պարզ պրիզմանման տարրերի սահմանափակ հավաքածուից, որոնք միավորվում են ճշգրիտ կանոններով։ Բջիջները կազմակերպված են բազմաթիվ մակարդակներում՝ վերադրվելով և ցցվելով ներքևի տարրերի վրա կոնսոլների նման՝ այդպիսով ստեղծելով եռաչափ կոմպոզիցիա։ Չնայած խիստ կանոններին հետևելուն և միայն առանձին ձևերի սահմանափակ հավաքածու օգտագործելուն, տեխնիկան թույլ է տալիս ստեղծել խիստ բարդ և բազմազան կոմպոզիցիաներ։ Ընդարձակ, երկրաչափական դասավորության մեջ առանձին բջիջների վրա լույսի և ստվերի փոխազդեցությունն է, որ Մուղարնասին տալիս է իր գեղագիտական տեսողական էֆեկտը։ Արևմտյան հեղինակները հաճախ առաջացած կոմպոզիցիաները համեմատել են «սталակտիտների» կամ «մեղրախորիսխների» հետ, և այս տերմինները հաճախ օգտագործվում են եվրոպական լեզուներում տեխնիկան նկարագրելու համար։

Մուղարնասը սովորաբար կիրառվում է գմբեթների, պենդենտիվների, քիվերի, սքուինչների, կամարների և կամարակապերի ներքևի մասերում և հաճախ երևում է մզկիթի միհրաբում։ Այն կարող է նաև կիրառվել հարթ մակերեսի վրա որպես զարդարուն շերտ կամ ֆրիզ։ Դրա հիմնական գործառույթը զարդարարական է, և այն սովորաբար օգտագործվում է շենքի ներսում կառուցվածքային անցումները թաքցնելու կամ լրացնելու համար։ Դրա հիմնական կիրառություններից մեկը շրջանաձև գմբեթի հիմքի և դրա տակի քառակուսի սենյակի միջև անցումը կամրջելն է՝ արդյունավետորեն ծառայելով որպես ավելի ավանդական սքուինչի էվոլյուցիա։

[thumb|Մուղարնասի կամարակապ՝ ծածկված սալիկապատմամբ, երևում է ներքևից, Ֆաթիմա Մասումեհ սրբավայրի իվան մուտքի մոտ, [Կում, Իրան]]
Ձևը և նյութը տարբերվում են՝ կախված այն տարածաշրջանից, որտեղ դրանք գտնվում են, ինչպես նաև տարբերվում են առանձին բջիջների չափերը։ Սիրիայում, Եգիպտոսում և Թուրքիայում Մուղարնասները սովորաբար կառուցվում են քարից։ Հյուսիսային Աֆրիկայում դրանք սովորաբար կառուցվում են գիպսից կամ փայտից։ Իրանում և Իրաքում Մուղարնասները կառուցվում են աղյուսներից, որոնք երբեմն պատված են գիպսով կամ խեցեղենով։ Որոշ գիպսե Մուղարնասային կոմպոզիցիաներ ամրացված են թաքնված հենարանային շրջանակին կամ վերևի կամարին՝ կամ սոսնձված, կամ պարաններով կախված։

## Պատմություն
### Ծագում
Այս հատկանիշն օգտագործող ամենավաղ հուշարձանները թվագրվում են 11-րդ դարով և գտնվում են Իրաքում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Իրանում, Կենտրոնական Ասիայում և Վերին Եգիպտոսում։ Իսլամական աշխարհի հեռավոր տարածաշրջաններում այս գրեթե միաժամանակյա հայտնվելը հանգեցրել է դրանց ծագման և տարածման վերաբերյալ տարբեր գիտական տեսությունների։ Իսլամական արվեստի որոշ վաղ գիտնականներ, ինչպիսիք են Կ. Ա. Կ. Քրեսվելը և Ժորժ Մարսեն, կարծում էին, որ ապացույցները վկայում են այս տարբեր տարածաշրջաններում զուգահեռ զարգացման մասին։ Մյուսները ենթադրում են, որ դրանք ծագել են մեկ տարածաշրջանում առնվազն մեկ դար ավելի վաղ և այնուհետև տարածվել այնտեղից։

Մուղարնասանման տարրերի ամենավաղ վկայությունները, թեև միայն ենթադրական, գալիս են Նիշապուրում (Իրան) հայտնաբերված ծեփի բեկորներից, որոնք թվագրվում են 9-րդ կամ 10-րդ դարով։ Այս բեկորներն ունեն գոգավոր եռանկյունաձև ձևեր և պեղումներ իրականացնողների կողմից վերակառուցվել են որպես եռամաս սքուինչ։ Տեղում պահպանված ամենավաղ օրինակները եռամաս սքուինչներ են, որոնք օգտագործվել են որպես անցումային տարրեր գմբեթների և կիսագմբեթների համար։ Այս օրինակները ներառում են Արաբ-Աթա դամբարանը (977-978 թվականներ) Թիմում (Սամարղանդի մոտ) Ուզբեկստանում, Գունբադ-ի Քաբուսը (1006-1007 թվականներ) հյուսիսարևելյան Իրանում և Դուվազդահ Իմամ դամբարանը (1037-1038 թվականներ) Յազդում, Իրան։ Ամենահին Մուղարնաս գմբեթը, որն ավարտվել է 1090 թվականին, գտնվում է Իմամ Դուրի դամբարանում, Սամարայում։ (Հաղորդվում է, որ այս սրբավայրը ոչնչացվել է ԻԼԻՊ-ի կողմից 2014 թվականի հոկտեմբերին)։thumb|Եզդի Դուվազդա Իմամ դամբարանադաշտի գմբեթի տակ գտնվող հիմնական եռակողմ մուղարնասի ճարմանդների վաղ օրինակը (1037–8 թվականներ)
left|thumb|Իմամ Դուր դամբարան (1090 թվական), արտաքին տեսարանով իր մուղարնասի գմբեթին
Որոշ գիտնականներ տեսականորեն ենթադրել են, որ մուղարնասը ծագել է հյուսիսարևելյան Իրանում՝ հիմնվելով Նիշապուրի և Թիմի ապացույցների վրա, և որ այն հետագայում զարգացել է Մեծ Սելջուկյան ճարտարապետության մեջ, ինչպես երևում է Իսֆահանի Մեծ Մզկիթի սելջուկյան գմբեթներում (1088 թվական)։ Այլ գիտնականներ կարծում են, որ ծագման ամենահավանական վայրը Աբբասյան Իրաքն է 11-րդ դարի սկզբին, երբ Բաղդադի Աբբասյանները վերածննդի շրջան էին ապրում։ Ալիսիա Կարրիլո Կալդերերոն առաջարկել է, որ առաջին մուղարնասները ծագել են Բաղդադում Աբբասյան խալիֆների պալատներում։

Եգիպտոսի դեպքում, մուղարնասի հայտնի և ստույգ թվագրված ամենավաղ օրինակները Ֆաթիմյան ժամանակաշրջանից են և գտնվում են Բադր ալ-Ջամալիի մաշհադի մինարեթում Կահիրեում, որը արձանագրության համաձայն թվագրվում է 1085 թվականով, և Կահիրեի հյուսիսային պատի քիվը (1085)։ Մուղարնասի առաջին լիովին իրականացված, բարդ կիրառումը գտնվում է Աքմար մզկիթի (1125 թվական) փողոցային ճակատին Կահիրեում։ Մուղարնասի կառուցման տեխնիկական վարպետության բարձր մակարդակը ենթադրում է, որ տեխնիկան և դրա հետ կապված ճարտարապետական տարրերը ներմուծվել են այլ վայրից։ Ջոնաթան Բլումը ենթադրում է, որ արտաքին ազդեցությունը կարող էր գալ Սիրիայից, բայց նշում է, որ քիչ սիրիական հուշարձաններ են կանգուն մնացել, որոնք կարող են հաստատել այս պնդումը։ Ասուանի գերեզմանոցը, որը պարունակում է բազմաթիվ գմբեթավոր դամբարաններ 11-րդ և 12-րդ դարերից, կարևոր օրինակ է սալակտիտային պենդենտիվի զարգացման առաջընթացի համար։ 11-րդ դարի կեսերին Կարմիր ծովի երկայնքով բարգավաճող ուխտագնացության երթուղիները և առևտրային ուղիները սկսվում էին Կահիրեում և տարածվում իսլամական կայսրության ողջ տարածքով։ Սա թույլ էր տալիս գաղափարների մեծ փոխանակում, ինչպես նաև ունենալ բարգավաճ տնտեսություն, որը կարող էր ֆինանսավորել տարբեր ճարտարապետական նախագծեր։

thumb|Կահիրեի Աքմար մզկիթի ճակատը (մոտ 1125 թվական, Ֆաթիմյան ժամանակաշրջան), ուղղանկյուն մուկարնա խորշերով կենտրոնական դռան ձախ և աջ կողմում։
Քալաթ Բանի Համմադում՝ կենտրոնական Ալժիրում, թագավորական քաղաքում, որը հիմնադրվել է 11-րդ դարի սկզբին Համմադյան դինաստիայի կողմից, հնագետները հայտնաբերել են գիպսե բեկորներ, որոնք որոշ մասնագետների կողմից նույնականացվել են որպես մուղարնասի ամենավաղ հայտնվելը արևմտյան իսլամական աշխարհում, սակայն դրանց թվագրումը և որպես իսկական մուղարնաս նույնականացումը մերժվել կամ վիճարկվել է որոշ գիտնականների կողմից, այդ թվում՝ Յասեր Թաբբաայի և Ջոնաթան Բլումի կողմից։

### Հետագա զարգացում
12-րդ դարի դրությամբ մուղարնասը լայնորեն տարածվել էր, և այս պահից սկսած այն զարգանալու էր տարբեր ոճերով տարբեր տարածաշրջաններում։ Երբեմն ոճի և տեխնիկայի լայն տարբերակում է արվում Մաղրիբի և ալ-Անդալուսի (իսլամական աշխարհի ամենաարևմտյան տարածաշրջանների) մուղարնասների և իսլամական աշխարհի մնացած մասի մուղարնասների միջև։

#### Սիրիան, Իրաքը և Իրանը մինչև 13-րդ դար
thumb|Մուղարնասի գմբեթը Զումուրրուդ խաթունի դամբարանում (մինչև 1202 թվականը, ուշ Աբբասյան ժամանակաշրջան)|left
Մուղարնաս գմբեթների ամենամեծ օրինակները կարելի է գտնել Իրաքում և արևելյան Սիրիայի Ջազիրա տարածաշրջանում, գմբեթներում, կամարներում, միհրաբներում և խորշերում կիրառությունների բազմազան տարբերակներով։ Այս գմբեթները թվագրվում են մեծ ճարտարապետական ակտիվության ժամանակաշրջանով՝ 12-րդ դարի կեսերից մինչև 13-րդ դարի կեսերի մոնղոլական արշավանքը։ Դրանք հետևում են Իմամ Դուրի դամբարանի գմբեթի նույն մոդելին և դրսից ունեն սոճու կոնի նման տեսք, ինչպես օրինակ՝ Զումուռուդ Խաթունի դամբարանի գմբեթը, որն ավարտվել է 1202 թվականից առաջ՝ ուշ Աբբասյան շրջանում։ Գմբեթի այս տեսակը նույն ժամանակաշրջանում հայտնի էր նաև Զենգյան Սիրիայում, ինչպես օրինակ՝ Դամասկոսի Նուր ալ-Դինի Բիմարիստանում (1154 թվական), որն ունի նաև ծանծաղ Մուղարնաս կամարի ծածկ իր մուտքի դարպասի վրա։

Հյուսիսային Միջագետքում մուղարնաս գմբեթները հաճախ պատրաստվում էին գիպսից՝ կոնաձև կամ բուրգաձև աղյուսե տանիքի ներսում, ինչպես երևում է Մոսուլի Իմամ Աուն Ալ-Դինի դամբարանում (կառուցվել է 1245 թվականին, ոչնչացվել ԻԼԻՊ-ի կողմից 2014 թվականին)։ Սերտորեն կապված տեսակ է նաև տեսնում ենք Նատանզում (Իրան) գտնվող Շեյխ Աբդ ալ-Սամադի սրբավայրում, որը թվագրվում է 1307 թվականով և ցույց է տալիս այն բարդությունը, որին հասել էր մուղարնասը Իլխանյան ժամանակաշրջանում։ Իրանում մուղարնաս կամարակապով զարդարված մուտքի դարպասների ամենահին օրինակները նույնպես թվագրվում են Իլխանյան ժամանակաշրջանով։
thumb|Նաթանզում Շեյխ Աբդ ալ-Սամադի դամբարանի գմբեթը (1307 թվական, Իլխանյան ժամանակաշրջան)

#### Արևելյան իսլամական աշխարհը 14-րդ դարից հետո
Թեմուրյանների օրոք, որոնք կառավարում էին Կենտրոնական Ասիայից 14-րդ դարի վերջին և 15-րդ դարում, կառուցվեցին որոշ արտասովոր մուղարնաս կամարներ։ Մուղարնասն օգտագործվում էր մեծ կողավոր գմբեթների արտաքին մասում՝ գմբեթի հիմքի և ներքևի գլանաձև թմբուկի միջև անցման հատվածում։ Թիմուրյան ճարտարապետությունը նաև զարգացրեց երկրաչափական կողավոր կամարակապման նոր տեսակ, որը հայտնի է նաև որպես «սքուինչ ցանցային կամարակապ», որտեղ մուղարնասն այնուհետև օգտագործվում էր կամարի տարբեր հատվածների միջև տարածությունները լրացնելու համար։ Հենց այս ժամանակաշրջանում է գրվել մուղարնասի մասին պահպանված ամենահին գրավոր աշխատանքը՝ «Միֆթահ ալ-հիսաբ»(«Թվաբանության բանալի»), որը գրել է Ղիյաթ ալ-Դին ալ-Քաշին 1427 թվականին։ Այնուամենայնիվ, այս ժամանակաշրջանում մուղարնաս կամարակապումը տարածաշրջանում դարձավ որոշ չափով պակաս հայտնի։։thumb|Սպահանի Չեհել Սոթունի ներսում գտնվող մուղարնասի պահոց՝ պատված հայելային խճանկարներով, Սպահանի Չեհել Սոտունի ներսում (1706–7 թվական վերականգնումից, Սաֆավյան ժամանակաշրջան)|leftՍաֆավյան Իրանում՝ 16-րդ դարից մինչև 18-րդ դարի սկիզբը, մուղարնասն այլևս չէր օգտագործվում կրոնական շենքերի ներքին մասերը ծածկելու համար, բայց դեռևս օգտագործվում էր իվանների կամարները լրացնելու համար։ Ինչպես Սաֆավյան ճարտարապետության այլ մակերեսները, դրանք սովորաբար պատված էին գունավոր սալիկապատումով։ 18-րդ դարում իրանական մուղարնասները սկսեցին պատվել հայելային խճանկարներով, որի ամենավաղ օրինակներից մեկը գտնվում է Իսֆահանի Չեհել Սոթունում, որը թվագրվում է 1706-7 թվականների վերականգնման ժամանակաշրջանով։ Այս ոճն այնուհետև օգտագործվել է Իրանի և Իրաքի գլխավոր շիա սրբավայրերի ներքին հարդարանքի համար։

Մուղարնասը նաև կրկնվող զարդարանք էր կամարների և իվանների վրա Մուղալյան ճարտարապետության մեջ Հնդկական թերակղզում։ Կամարակապման նոր ոճերի փորձարկումը բնորոշ էր Ջահանգիրի կառավարման շրջանին։ Փոքր շեղանկյունաձև բջիջներով մուղարնասները համակցվում էին երկրաչափական նախշերով (սքուինչ ցանցային) կամարակապման հարակից տեսակի հետ, որը սովորաբար հիմնված էր աստղային մոտիվի վրա։ Վերջինս հավանաբար ծագել է Սաֆավյան ճարտարապետության ազդեցությունից։ Մուղալյան զարդարանքում մուղարնասները հաճախ պատված են արաբեսկային զարդարանքով, որը պատրաստված է ձուլված գիպսով և հարմարեցված է յուրաքանչյուր բջջի։

thumb|Լահորում գտնվող Վազիր Խան մզկիթի ներսում (17-րդ դարի սկիզբ, Մուղալների ժամանակաշրջան) Մուղարնաս և երկրաչափական կամարակապ
#### Մամլուքյան Եգիպտոս և Սիրիա
[thumb|Սուլթան Հասանի մզկիթ-Մադրասայի մուտքի պորտալում (1356–1363 թվական, [Մամլուքներ|Մամլուքների ժամանակաշրջան) քարե մուկարնաների կամար և փորված կիսագմբեթ]]
Քարե մուղարնասները բնորոշ էին Այյուբյան և Մամլուքյան ճարտարապետությանը 13-րդ դարից մինչև 16-րդ դարի սկիզբը Եգիպտոսում և Լևանտում։ Մամլուքյան սուլթան Բայբարսը Եգիպտոս ներմուծեց մուղարնասային ծածկով մուտքային պորտալների սիրիական ավանդույթը։ Այնուհետև դրանք զարգացան՝ վերածվելով տպավորիչ ձևավորումների, որոնք օգտագործվում էին և՛ կրոնական կառույցների, և՛ մասնավոր պալատների մուտքերում՝ դառնալով իսլամական աշխարհի ամենակատարյալ քարե մուղարնասային ձևավորումներից։ մուղարնասները հաճախ օգտագործվում էին նաև գմբեթավոր սրահների առագաստների ծածկման համար։

Մամլուքյան պորտալների մուղարնասային կամարները սովորաբար ավարտվում էին խեցու տեսքով կամ ծաղկաձև կիսագմբեթով վերևի մասում։ Այս ոճի տարբերակները տարածված դարձան 14-րդ դարի մուտքային պորտալներում, որի ամենամոնումենտալ օրինակը Կահիրեի Սուլթան Հասանի Մզկիթ-Մադրասան է։ Մյուս օրինակների շարքում մի քանի յուրահատուկ պորտալներ ունեն հարթ կամարի ներքևի մասը ծածկող մուղարնասներ, առավել նշանակալից է Ամիր Ուլմասի մզկիթը (1330)։ մուղարնասները պակաս կարևոր դարձան Մամլուքյան պորտալներում 15-րդ դարում։

#### Անատոլիա և Օսմանյան կայսրություն
left|thumb|Սուլթան Հանի մուտքի մոտ (1229 թվական, սելջուկյան ժամանակաշրջան) մուղարնասի պահոցը ԹուրքիայումԱնատոլիայում Անատոլիական Սելջուկների և այլ տեղական դինաստիաների հուշարձանները օգտագործում էին մուղարնասներ միհրաբների ներսում (երբեմն սալիկապատված), սյուների խոյակներում, մինարեթների պատշգամբների անցումային գոտիներում և քարե մուտքային պորտալների վրա։ Դրանք ավելի քիչ էին օգտագործվում գմբեթների առագաստներում և անկյունակներում, որտեղ փոխարենը կիրառվում էին այլ տեխնիկաներ։ մուղարնասային կամարով մուտքային պորտալը 13-րդ դարում ուժեղ կապված էր Սելջուկյան արքայական հովանավորության հետ և դարի ընթացքում ավելի լայն տարածում գտավ Անատոլիայում։

Մուղարնասային կամարով մուտքային պորտալը 13-րդ դարում սերտորեն կապված էր Սելջուկյան արքայական հովանավորչության հետ և դարի ընթացքում ավելի լայն տարածում գտավ Անատոլիայում։ Այն սովորաբար ուներ բուրգաձև կամ եռանկյունաձև տեսք՝ ավելի շատ նման լինելով կոնսոլային կամարի, քան կիսագմբեթի։ Այս տեսակի մուղարնասային կամարը հայտնվում է նաև որոշ Կահիրեի Մամլուքյան պորտալներում, հատկապես Ումմ ալ-Սուլթան Շաբանի Մադրասայի բուրգաձև մուղարնասային կամարի տեսքով, հավանաբար անատոլիական ազդեցության շնորհիվ։ 14-րդ դարի ընթացքում Մամլուքյան ազդեցությունն իր հերթին ակնհայտ է Անատոլիայի մուղարնասային պորտալների ձևավորման մեջ։

Օսմանների օրոք Սելջուկյան մուղարնասների ավանդույթը շարունակվեց օսմանյան ճարտարապետության մեջ, թեև դրա կարևորությունը նվազեց Դասական շրջանում՝ 16-րդ դարում, երբ այն դարձավ ընդամենը ավելի լայն դեկորատիվ զինանոցի մի տարր։ Այն հիմնականում օգտագործվում էր մուտքային պորտալներում, որմնախորշերում և սյուների խոյակներում։ Վերջնականապես դրա կիրառումը մարեց 18-րդ դարում, երբ եվրոպական ազդեցությամբ զարդարանքը սկսեց գերակշռել Օսմանյան բարոկկոյի շրջանում։thumb|Մուղարնաս պորտալ Էդիրնեի Սելիմիե մզկիթում (1568–1574, օսմանյան ժամանակաշրջան)

#### Մաղրիբ և Ալ-Անդալուս
left|thumb|Ֆեսի Քարավիյին մզկիթում գտնվող մուղարնասներից մեկը, որը ստեղծվել է 1134-1143 թվականներին Ալմորավիդների հովանավորությամբ։ Զուտ դեկորատիվ պահոցը պատրաստված է գիպսից և վերևում կախված է թաքնված փայտե շրջանակից։
Իսլամական արևմտյան աշխարհում մուղարնասային զարդարանքը վճռականորեն ներմուծվեց Ալմորավիդյան էմիր Ալի իբն Յուսուֆի կառավարման ժամանակ։ Ամենավաղ օրինակները, թեև սահմանափակված մեծ գմբեթների փոքր դետալներով, գտնվում են Մարոկկոյի Մարաքեշի Ալմորավիդյան Կուբբայում, որը կառուցվել է հավանաբար 1117 կամ 1125 թվականին, և Ալժիրի Թլեմսենի Մեծ Մզկիթի միհրաբի առջև գտնվող ծեփածո ցանցավոր գմբեթում, որը թվագրվում է 1136 թվականով։ Իսլամական արևմտյան աշխարհի ամենավաղ ամբողջական մուղարնասային կամարները գտնվում են Ֆեսի Կարավիյին մզկիթում, որոնք թվագրվում են Ալի իբն Յուսուֆի կողմից մզկիթի հիմնական ընդլայնման ժամանակաշրջանով՝ 1134-1143 թվականներին։ Այս կամարները պատրաստված են գիպսից և կախված են վերևում թաքնված փայտե հենարաններից։ Դրանք հարուստ զարդարված են, առանձին բջիջները նկարազարդված են բուսական մոտիվներով և ընդգծված են կարմիր ու կապույտ գույներով։

Ավելի հյուսիս՝ ալ-Անդալուսում (ներկայիս Իսպանիա), ամենահին պահպանված մուղարնասային բեկորները հայտնաբերվել են Մուհամմադ Իբն Մարդանիշի (կառ. 1147-1172 թվականներ) կողմից կառուցված պալատում, որը պեղվել է ներկայիս Մուրսիայի Սանտա Կլարա վանքի տակ։ Բեկորները նկարազարդված են երաժիշտների և այլ կերպարների պատկերներով։ Հնարավոր է, որ մուղարնասի ավելի հին օրինակ է եղել Ալմերիայի Ալկազաբայի ներսում գտնվող պալատում, որը թվագրվում է Թաիֆայի կառավարիչ ալ-Մուտասիմի (կառ. 1051-1091 թվականներ) ժամանակաշրջանով։ Դրա գոյության ապացույցը գալիս է ալ-Ուդրիի գրավոր հաշվետվությունից, թեև ձևակերպումը կարող է բաց լինել բազմաթիվ մեկնաբանությունների համար։ 

Մաղրիբում և ալ-Անդալուսում մուղարնասները զարգացրել են տարբեր ոճ և կատարման եղանակ՝ ի տարբերություն արևելյան շրջանների մուղարնասների։ Այս արևմտյան տարածաշրջանում տեխնիկան ավանդաբար նշվում էր արաբերեն մուկարբաս տերմինով և կարող է նաև նշվել ներկայիս իսպաներեն մոկարաբե տերմինով։ Մուղարնասների այս ոճը հասավ ստանդարտացման նոր մակարդակի և միշտ օգտագործում էր ութ հնարավոր ձևերի նույն զինանոցը՝ անկախ ընդհանուր կոմպոզիցիայի բարդությունից։ Մինչդեռ այլ տարածաշրջաններում մուղարնասները սովորաբար կազմակերպված են հորիզոնական շերտերով, որոնք ցցվում են միմյանց վրա, արևմուտքում դրանք կազմակերպված են ուղղահայաց շերտերով։ Փայտն ու ծեփը նույնպես մուղարնասների կառուցման նախընտրելի միջոցներ էին։

thumb|Կամարը մուկարնաներով Առյուծների պալատում (14-րդ դար, Նասրիդների ժամանակաշրջան) Գրանադայի Ալհամբրայում
Մուղարնասները վերջապես հասան իրենց կատարելության բարձրագույն մակարդակին Գրանադայի Ալհամբրայում, որը կառուցվել է Նասրիդների կողմից։ Ամենատպավորիչ գմբեթները գտնվում են Առյուծների պալատում, որը կառուցվել է 14-րդ դարում։ Այսօր հայտնի Սալա դե Դոս Հերմանաս («Երկու Քույրերի դահլիճ») կոչվող սրահի վերևի գմբեթը իսլամական արվեստի ամենահրաշալի մուղարնասային գմբեթներից մեկն է, որը բաղկացած է առնվազն 5000 բջիջներից, որոնք բացվում են կենտրոնական գագաթից դեպի ներքև՝ գմբեթի եզրագծի շուրջը տասնվեց մանրակերտ գմբեթների մեջ։

Մուղարնասները կիրառվում էին նաև Իբերիական թերակղզում ոչ մուսուլման հովանավորների կողմից հովանավորված կառույցներում, որոնք հայտնի են որպես Մուդեխար արվեստ։ Դրանք շարունակվեցին օգտագործվել մինչև 17-րդ դարը մատուռներում, սինագոգներում և պալատներում։ Սանտա Մարիա լա Ռեալ դե Լաս Հուելգաս աբբայության (Իսպանիայի հյուսիսում՝ Բուրգոսի մոտ) Ասունսյոն մատուռը ներառում է մուղարնասներ և այլ իսլամական ոճի զարդարանք, որը համատեղելի է Ալմոհադյան վարպետության հետ։

#### Մուսուլմանական աշխարհից դուրս
thumb|upright|Պալերմոյի Cappella Palatina-ում (մոտ 1140 թվական) նկարված մուկարնաներ՝ Սիցիլիայի Ռոջեր II-ի պատվերովՄուղարնասները օգտագործվել են նաև քրիստոնյա հովանավորների կողմից մուսուլմանական աշխարհից դուրս, իսլամական արվեստի և մշակույթի ազդեցության ներքո գտնվող տարածաշրջաններում։ Այն հանդիպում է 12-րդ դարի Սիցիլիայի արաբա-նորմանական ճարտարապետության որոշ հուշարձաններում։ Ամենատպավորիչ օրինակը Պալերմոյի Կապելլա Պալատինան է (մոտ 1140 թվական), որն ունի կենտրոնական նավ՝ ծածկված աշխարհի ամենամեծ ուղղանկյուն մուղարնասային կամարով, որը պատրաստված է ներկված փայտից։

13-րդ դարի հայկական ճարտարապետությունը նույնպես օգտագործել է մուղարնասներ՝ ժամանակակից իսլամական ճարտարապետության ազդեցությամբ։ Այս օրինակները կարելի է գտնել Գեղարդի վանքում, Գանձասարի վանքում, Աստվածընկալի եկեղեցում (բոլորը ներկայիս Հայաստանում), և Անիի Առաքելոց եկեղեցում ու Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցում (ներկայիս արևելյան Թուրքիայում)։ Այս օրինակներից շատերում մուղարնասային կամարները կրկնվող հատկանիշներ են եկեղեցիների գավիթներում, որոնք միջնադարյան հայկական ճարտարապետության մեջ նորարարության և փորձարարության կենտրոն էին։ Իսլամական ճարտարապետական մոտիվների այս փոխառությունները կարող էին պայմանավորված լինել տարածաշրջանում կա՛մ Իլխանական, կա՛մ Սելջուկյան ազդեցություններով, թեև այս ժամանակաշրջանում մուղարնասների օգտագործման լայն աշխարհագրական տարածումը դժվարացնում է որևէ կոնկրետ ազդեցության հստակ նշումը։

Մուղարնասները առկա են նաև Տրապիզոնի (Տրապիզունդ) բյուզանդական կառուցված Հագիա Սոֆիա եկեղեցում, որն ավարտվել է 13-րդ դարում։ Անտոնի Իսթմոնդը, վերլուծելով եկեղեցու այս մանրամասը և համեմատելով այն այդ ժամանակաշրջանի այլ ոչ մուսուլմանական հուշարձանների հետ (ներառյալ հայկական կառույցները), առաջարկում է, որ մուղարնասները կարող էին ընդունվել ճարտարապետական մոտիվների և գաղափարների ավելի լայն զինանոցում, որը կիսվում էր Անատոլիայում և հարակից տարածաշրջանում այդ ժամանակ։

## Խորհրդանշանություն
Ինչպես մուղարնասների ձևի ծագման հարցում, այնպես էլ դրա հնարավոր խորհրդանշական իմաստի կամ գործառույթի վերաբերյալ կան բազմաթիվ տեսություններ։ Օլեգ Գրաբարը, իր՝ Գրանադայի Ալհամբրայի մասին աշխատանքում, առաջարկել է, որ Առյուծների պալատի մեծ մուղարնասային գմբեթները պտտվող երկնքի պատկերումներ էին։

Յասեր Թաբբաան պնդել է, որ մուղարնասային գմբեթը սկզբնապես նախատեսված էր որպես տիեզերքի ատոմիստական և օկազիոնալիստական տեսակետի ճարտարապետական ներկայացում, որը պաշտպանում էին մուսուլման փիլիսոփաները, մասնավորապես ալ-Բակիլլանիի (մահ. 1013) կողմից ձևակերպված և Աբբասյան խալիֆ ալ-Կադիրի (կառ. 991-1031) կողմից հաստատված տարբերակը, մոտավորապես այն ժամանակ, երբ մուղարնասները սկսեցին հայտնվել։ Գմբեթի անընդհատ մակերեսը բաժանելով բարդ նախշով կազմակերպված մեծ թվով փոքր միավորների, միաժամանակ թուլացնելով նախկին անկյունակները և գմբեթը անհենարան դարձնելով, ճարտարապետները ներկայացնում էին ատոմների բաժանված և Աստծո կողմից միասին պահվող տիեզերք։ Թաբբաան շարունակում է առաջարկել, որ մուղարնասային գմբեթի՝ որպես պտտվող երկնային գմբեթի ներկայացման խորհրդանշանությունը, որն առաջարկել է Գրաբարը, կարող էր լինել երկրորդական մեկնաբանություն, որը զարգացել է հաջորդ դարերում։ 

Մուղարնասային գմբեթները հաճախ կառուցվում էին մուտքային պորտալների վերևում՝ երկու աշխարհների միջև շեմ հաստատելու նպատակով։ Մուղարնասային կառուցվածքի երկնային իմաստավորումը ներկայացնում է անցում «կյանքի գործառույթներից կամ հավերժական կյանքի սպասումից, որն արտահայտվում է երկրաչափական ձևերով»։

## Պատկերներ

Պատկեր:Al-BIMARISTAN AN-NOURI 17.jpg|Դամասկոսի Նուր ալ-Դինի Բիմարիստանի արտաքին տեսքը (1154 թվական), մուտքի վրա մուղարնասի գլխարկով և ետևում մուղարնասի գմբեթով (մասամբ տեսանելի)
Պատկեր:Details of Muqarnas corbel balcony, Qutb Minar.jpg|Հնդկաստանի Դելիում գտնվող Քութբ Մինար (1199–1220 թվականներ) պատշգամբի շուրջը մուղարնասը
Պատկեր:المسجد الأعظم تينمل 15.jpg|մուղարնաս գմբեթը Մարոկկոյի Թինմալ մզկիթի միհրաբի ներսում (մոտ 1148 թվական, Ալմոհադի ժամանակաշրջան)
Պատկեր:NigdePortalAlaaddin.jpg|Նիգդեի Ալաեդդին մզկիթի մուտքի պորտալ (1223 թվական)
Պատկեր:Geghard Monastery (13).jpg|Հայաստանի Գեղարդի վանքի գավիթում (13-րդ դար, մինչև 1225 թվական) մուղարնասի կենտրոնական ակնոցով։
Պատկեր:Esrefoglu3.jpg|Բեյշեհիրի Էշրեֆօղլու մզկիթի սալիկապատված մուղարնաս միհրաբը (1297 թվական)
Պատկեր:16-04-04-Altstadt Jerusalem-WAT 6594.jpg|Հարթ մուղարնասի պահոց Երուսաղեմի Մադրասա աս-Սալլամիյա պորտալում (1338 թվական), Մամլուքի ժամանակաշրջան
Պատկեր:Turquoise muqarna MBA Lyon 1969-331.jpg|մուղարնաս, միախց. Անթափանց փիրուզագույն ջնարակի տակ կաղապարված զարդանախշով կավե ամանեղեն, Թիմուրյան արվեստ, 15-րդ դարի 1-ին կես։ Սամարղանդի Շահ-ի-Զինդայից։
Պատկեր:Topkapi Scroll P344.JPG|Միջնադարյան ճարտարապետի հատակագիծը՝ երկու մուկարնա պահարաններ՝ Թոփքափի մագաղաթից
Պատկեր:Detail, calotte is filled with colored muqarnas. Samaritan's niche from a house in Damascus, Syria. 15th-16th century CE. Islamic Art Museum (Museum für Islamische Kunst), Berlin.jpg|Մանրամասն, գունավոր մուկարնաներով լցված կալոտ։ Նիշ Սամարացու տնից Դամասկոսում, Սիրիա։ 15-16-րդ դարեր։ Իսլամական արվեստի թանգարան (Museum für Islamische Kunst), Բեռլին
Պատկեր:2007-03-11 03-17 Istanbul 032 Beyazit Moschee (2718629740).jpg|մուղարնասի մայրաքաղաք Ստամբուլի Բայազիդ II մզկիթի բակում (1500–1505 թվականներ), օսմանյան ժամանակաշրջան
Պատկեր:Al-Ghuri Khanqah portal DSCF9026.jpg|Քարե փորագրված մուկարնաներ Կահիրեում Սուլթան ալ-Ղուրիի Խանքայի մուտքի պորտալում (մոտ 1505 թվական), ուշ Մամլուքի շրջան
Պատկեր:Amber Fort Jai Mandir 20080213-5.jpg|Mukarnas քիվ Շիշ Մահալի (Հայելիների սրահ) ներսում Ամբեր ամրոցում (17-րդ դար)
Պատկեր:Muqarnas carved from wood in Tangiers.jpg|Փայտե մուկարնաների պահոց Կասբա պալատում, Տանգիեր, Մարոկկո
Պատկեր:Ceiling of Aminoddole Carvansarai, Kashan, Iran.jpg|մուղարնասի պահարաններ Ամին ալ-Դաուլա քարավանսարայի վրա (19-րդ դար) Քաշանի բազարում, Իրան
Պատկեր:Hatem Mosque1 (10).jpg|Ալեքսանդրիայի Հաթեմ մզկիթի մինարեթի վրա դեպի վեր և ներքև ուղղված մուկարնաներ


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Images of exterior and interior of Imam Dur Shrine in Iraq, prior to its 2014 destruction
* polygonal computer models
* Slideshow on muqarnas geometry, with traditional and computer-assisted new designs.

Կատեգորիա:Արաբական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Դեկորատիվ-կիրառական արվեստ
Կատեգորիա:Զարդանախշ
Կատեգորիա:Իսլամական արվեստ
Կատեգորիա:Իսլամական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Իրանական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Կամարներ
Կատեգորիա:Ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Շինարարական տարրեր և կառուցվածքներ