Արտաշես Դ

**Արտաշես Դ** (), Հայոց թագավոր 422-428 թվականներին։ Հայ Արշակունի հարստության վերջին ներկայացուցիչը։

Սասանյան թագավոր Վռամ Ե, երկյուղելով հայ նախարարներից, վարել է զուսպ, հանդուրժող քաղաքականություն և նախարարների խնդրանքով պարսկական գերիշխանության ներքո գտնվող Մեծ Հայքում թագավոր նշանակել Արտաշես Դ-ին։ Սակայն Վռամ Ե կամեցել է վերացնել Հայոց թագավորությունը, Մեծ Հայքը կցել Պարսկաստանին, ամրապնդել տերության սահմանները՝ ընդդեմ Բյուզանդիայի։

Ըստ հայ մատենագիրների, Արտաշես Դ լինելով «անփորձ ու զեխ կյանքի հակված պատանի», հարուցել է նախարարների դժգոհությունը։ Նրանք Վռամից պահանջել են գահազրկել Արտաշեսին։ Վռամը Տիզբոնում դատական ատյանի է կանչել Հայոց թագավորին և կաթողիկոսին։ Արտաշեսը թեև հերքել է իր դեմ հարուցած ամբաստանությունները, բայց գահազրկվել է։ Հայաստանում վերանում է Արշակունյաց թագավորությունը։ Հայաստանը վերածվում է մարզպանության, և բռնագրավվում են Արշակունյաց արքունի գանձերը։

### Կենսագրություն
Արտաշես Դ-ը կամ Արտաշիր Դ-ը (հայերեն՝ Արտաշես Դ) արքայազն, որը ծառայել է որպես Սասանյանների վասալ թագավոր Արևելյան Հայաստանում 422-ից մինչև 428 թվականը։ Վռամշապուհ թագավորի որդին էր։ Արտաշես Դ-ը Հայաստանի վերջին Արշակունի թագավորն էր և վերջին անձը, որը կրել է հին Հայկական թագավորության թագը։

#### Ծագում
Արտաշես Դ-ը Վռամշապուհի որդին էր, որը կառավարել է Արևելյան Հայաստանը որպես Սասանյանների վասալ 388-ից մինչև 414 թվականը։ Արտաշեսի հորեղբայրը՝ Խոսրով Դ-ը, կառավարել է Հայաստանը Վռամշապուհից առաջ (և  նաև դրանից հետո)։ Ժամանակակից տոհմաբանությունները Արտաշես Դ-ին ներկայացնում են որպես Վարազդատի թոռ։

Արտաշես Դ-ը ծնվել է մոտ 405 թվականին, քանի որ գահ բարձրանալու պահին նա տասնյոթ տարեկան էր։ Նրա մոր ինքնությունը անհայտ է։ Հնարավոր է՝ նա Վռամշապուհի կինը կամ հարճն է եղել։ Արտաշես Դ-ը ծնվել և մեծացել է Հայաստանում, և նրա կյանքի մասին, նախքան գահակալությունը, քիչ բան է հայտնի։ Արտաշես Դ-ը անվանակոչվել է ի պատիվ Հայաստանի և Իբերիայի նախկին թագավորների, որոնք կրում էին այս անունը։

#### Գահակալություն
Երբ Վռամշապուհին մահացավ 414 թվականին, Արտաշես Դ–ը չափազանց երիտասարդ էր հորը հաջորդելու համար որպես թագավոր։ Հոր մահից հետո հայ կաթողիկոս Սահակը, որը Արտաշես Դ-ի հեռավոր ազգականն էր, այցելեց Սասանյան թագավոր Հազկերտ Ա-ի արքունիք՝ Խոսրով Դ-ին քաղաքական աքսորից ազատելու համար։ Հազկերտը համաձայնվեց և ազատ արձակեց Խոսրովին բանտարկությունից։ Ազատ արձակվելուց հետո Խոսրովը,  կրկին եղել  է որպես Հայաստանի թագավոր 414 թվականից մինչև 415 թվական՝ մինչև իր մահը: Արտաշես Դ-ի հոր և հորեղբոր հետ հարաբերությունների մասին քիչ բան է հայտնի։

Մինչև 422 թվականը Հայաստանը գտնվում էր տեղի հայ նախարարական ազնվականության և Սասանյան դինաստիայի անմիջական կառավարման ներքո։ Նախարարը խնդրեց, որ Սասանյան դինաստիան գահ բարձրացնի Արշակունիների տոհմից մի կառավոր թագավորի: 422 թվականին Արտաշես Դ-ը գահակալվեց որպես Հայաստանի թագավոր:

#### Թագավորություն
Գահ բարձրանալուց հետո Արտաշես Դ-ը իրեն անվանեց Արտաշիր՝ ի պատիվ նախկին Սասանյան թագավորների։ Իր հորեղբորից և հորից հետո Արտաշես Դ-ը ծառայում էր որպես արևելյան Հայաստանի երրորդ Սասանյան վասալը՝ կառավարելով որպես քրիստոնյա միապետ, որը ենթարկվում էր զրադաշտական պետությանը։

Որպես թագավոր՝ Արտաշես Դ-ը ուներ իշխող կաթողիկոս Սահակի աջակցությունը։ Չնայած Արտաշես Դ-ը նախարարների կողմից ճանաչվում էր որպես իրենց թագավոր, ազնվականների կենտրոնախույս միտումները նրա վերահսկողությունից դուրս էին։ Ազնվականության առաջատար անդամները շուտով վերսկսեցին իրենց խարդավանքները՝ երիտասարդ թագավորի արատներից զզվանքի պատրվակով։ Իր երիտասարդության և բնավորության թուլության պատճառով Արտաշես Դ-ը չէր կարողանում հաղթահարել հայ արիստոկրատիայի հետ կապված խնդիրները: Սահակը տարբեր ժամանակներում կոչ էր անում նախարարներին հարգել թագավորի գերագույն իշխանությունը, համագործակցել նրա հետ և լինել նրա դաշնակիցը, սակայն այդ կոչերը անտեսվում էին:

Նախարարները կորցրեցին վստահությունը հայկական միապետության նկատմամբ և որոշեցին, որ Պարսկաստանի անմիջական կառավարումը նախընտրելի կլինի վասալության նկատմամբ: Նախարարների խնդրանքով Արտաշես Դ-ը գահընկեց արվեց Վռամ Ե-ի կողմից 428 թվականին: Հայաստանը բռնակցվեց և դարձավ Պարսկական կայսրության մարզպանություն: Սասանյանները Վեհմիհրշապուհին նշանակեցին Պարսկական Հայաստանի մարզպան: Արտաշես Դ-ի հետագա ճակատագիրը անհայտ է: Արտաշես Դ-ի գահընկեցությամբ ավարտվեց Արշակունիների դինաստիայի հայկական կառավարումը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արշակունիներ
Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության արքաներ