Ինդոնեզիայի պատմություն

**Ինդոնեզիայի պատմություն**, Ինդոնեզիայի Հանրապետության, ինչպես նաև այլ պետական կառույցների, գաղութային ունեցվածքի և այլ մարդկային համայնքների պատմությունն է, որոնք նախկինում գոյություն են ունեցել այս երկրի տարածքում:

Նախապատմական ժամանակներում Ինդոնեզիայում ապրել են հնագույն մարդկանց ամենավաղ արեալները: Նրա բնակեցումը Homo sapiens-ի կողմից սկսվել է մոտ 60-70 հազար տարի առաջ, և այնուհետև մի քանի խոշոր միգրացիոն ալիքներ են եղել Ասիայի մայրցամաքային մասից:

Պետական սուբյեկտների ձևավորումը սկսվել է մեր թվարկության 1-3-րդ դարերում։ Միջնադարյան խոշորագույն պետություններից են եղել Սրիվիջայան (VII-XIII դարեր) և Մաջապահիտը (XIII-XVI դարեր), որոնք իրենց վերահսկողությունն է տարածել Մալայական կղզեխմբի զգալի մասի վրա։

16-րդ դարի առաջին կեսից սկսվել  է եվրոպացի գաղութատերերի ներթափանցումը։ Հարավարևելյան Ասիայի այս հատվածի զարգացման համար պայքարում հաղթանակ տարավ Նիդերլանդները, որը 20-րդ դարի սկզբին իր տիրապետության տակ միավորել է ժամանակակից Ինդոնեզիայի գրեթե ողջ տարածքը, որպես Նիդերլանդական Արևելյահնդկաստանի տիրապետության մաս:

Երկրի անկախությունը հռչակվել է 1945 թվականի օգոստոսի 17-ին՝ Ճապոնիայի զինված ուժերի կողմից եռամյա օկուպացիայից հետո։ Ինքնիշխան պետության ձևավորումն ուղեկցվել է երկար զինված պայքարով հոլանդացիների հետ, որոնք փորձել են վերականգնել իրենց վերահսկողությունը նախկին գաղութի վրա։ Ժամանակակից պատմության ամենակարևոր իրադարձությունները 1965 թվականի քաղաքական ճգնաժամն էին որն ավարտվեց երկրում ռազմական ռեժիմի հաստատմամբ և 1990-ականների վերջի- 2000-ականների սկզբի լայնածավալ լիբերալ դեմոկրատական վերափոխումները:

## Նախապատմական շրջան
[մինի|213x213փքս|[Պիթեկանթրոպոս|Պիթեկանթրոպուսի կմախքի մնացորդների գրաֆիկական պատկերը, որը հայտնաբերել է Յուջին Դյուբուան 1891 թվականին։]]
Ինդոնեզիայի տարածքում ապրող հնագույն հոմինիդների ներկայացուցիչների մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում Ֆլորես մարդը, որի մնացորդները, որոնք հայտնաբերվել են 2003 թվականին Ֆլորես կղզում, թվագրվում են 95-ից 60 հազար տարի առաջ: Հայտնաբերումից երկու տասնամյակ անց այս տեսակի դասակարգման հարցը մնում է բաց։ Այնուամենայնիվ, նույն Ֆլորեսի վերաբերյալ մի շարք հետագա հայտնագործություններից հետո, գերակշռող տեսակետը համարվում է որպես Homo erectus-ի ավելի փոքր ենթատեսակ:

Մինչև 2010-ական թվականները ենթադրվել է, որ Հոմո սապիենսը Ինդոնեզիայում սկսել է բնակվել մոտ 45000 տարի առաջ, սակայն վերջին հետազոտությունները ենթադրում են շատ ավելի հին ժամանակներ։ Այսպիսով, 2017 թվականին հրապարակված հետազոտության արդյունքների համաձայն, ժամանակակից մարդկանց երկու ատամ է հայտնաբերվել Լիդա-Աջեր քարանձավից () Սումատրայում, այն հայտնաբերել է Յուջին Դյուբուան, դրանք թվագրվում է 63,000-ից 73,000 տարի առաջ:

Որպես ժամանակակից մարդկանց կողմից այդ տարածքների բնակեցման գործընթացի մաս, առանձնացվել են մի քանի խոշոր միգրացիոն ալիքներ, որոնց ընթացքում տարբեր էթնիկ խմբերի ներկայացուցիչներ Հարավարևելյան Ասիայի մայրցամաքային մասից տեղափոխվել են Մալայական կղզեխումբ: Ամենավաղ վերաբնակիչները եղել են նեգրոիդ ռասայից։ Նրանք հետագայում հիմք են հանդիսացել Ինդոնեզիայի այնպիսի ժողովուրդների էթնոգենեզի համար, ինչպիսիք են Կուբուն և Պապուանները: Մ.թ․ա II հազարամյակում սկսվել է մոնղոլոիդ ժողովուրդների ներթափանցումը` իրենց հետ բերելով նեոլիթյան բարձր մշակույթ։ Մոնղոլոիդների առաջին խոշոր ալիքը ավստրոնեզացիների գաղթի ժամանակ ձևավորվել է այսպես կոչված նախամալայացիների կողմից, որոնք դարձել են այնպիսի ժողովուրդների նախնիները, ինչպիսիք են Գայոն, Նիասը, Սասակը և Տորաջանը: Երկրորդ, ավելի մասշտաբային ալիքի արդյունքում, որը թվագրվում է Մ. թ. ա. առաջին հազարամյակի կեսերին, տեղի է ունեցել այսպես կոչված դեյտերոմալացիների վերաբնակեցում։ Դեյտերոմալացիները, որոնք իրենց հետ բերել են բրոնզե բարձր զարգացած մշակույթներ և լայնորեն տարածեցին գյուղատնտեսությունը արշիպելագի տարածքի մեծ մասում, դարձան ժամանակակից ինդոնեզացիների մեծ մասի նախնիները, ներառյալ այնպիսի բազմաթիվ ժողովուրդներ, ինչպիսիք են ճավացիները, սունդաները, մադուրացիները։

Անցումը դեպի բրոնզ երկրի հիմնական տարածքում ավարտվել է մեր դարաշրջանի սկզբին, անցումը դեպի երկաթե մշակույթ սկսվել է ափամերձ շրջաններից։

## Նախագաղութային շրջան (I–XVI դարեր)
### Պետությունների ձևավորում (I-VI դարեր)
ձախից|մինի|213x213փքս|Պրասաստին Տարումա նահանգի տարեգրության մի հատված
Ժամանակը, երբ սկսվել է պոլիտոգենեզի գործընթացը, շատ տարբեր է եղել Ինդոնեզիայի տարբեր շրջանների համար (մի շարք վայրերում, մասնավորապես Նոր Գվինեայի խորքային շրջաններում, այն ընդհանրապես չի սկսվել): Դրա ամենավաղ վկայությունը, որը հայտնաբերվել է արշիպելագի արևմտյան մասում, թվագրվում է նոր դարաշրջանի սկզբից՝ մ.թ.1-ից մինչև 3-րդ դար: Սումատրայում, Ճավայում, Կալիմանտանում եղել են մի քանի կամ նույնիսկ մի քանի տասնյակ պետական կառույցներ: Նրանց նյութական ժառանգությունը պահպանվել է նվազագույն չափով և շատ դժվար է գիտականորեն մեկնաբանել համապատասխան տեղեկատվությունը, հնդկական, չինական, հռոմեական և այլ արտատարածքային աղբյուրներում դրա մասին տեղեկությունները շատ սակավ են։ Դրանցից ամենահինները հավանաբար գտնվել են Սումատրայի հարավային և արևելյան ափերին, մի փոքր ավելի ուշ՝ Ճավայի արևմտյան մասում, բայց ոչ միայն նրանց ինքնանունները, այլև նույնիսկ ճշգրիտ աշխարհագրական դիրքը մնում են անհայտ։

Առաջին պետական կազմավորումների գոյությունը, որոնց անուններն ու տեղանքները որոշակիորեն հայտնի են գիտությանը, սկսվում է մի փոքր ավելի ուշ ժամանակաշրջանից՝ 4-րդ դարի կեսերից, սրանք Քութայներն են, որոնք գտնվում են արևելյան Կալիմանտանում՝ ստորին մասում։ Եթե Քութայի պատմությունը չափազանց վատ է ուսումնասիրվել, և նույնիսկ նրա գոյության մոտավոր ժամկետները մնում են անհայտ, ապա Տարումայի զարգացմանը կարելի է բավականին մանրակրկիտ հետևել մինչև նրա կործանումը 7-րդ դարի վերջում: Տարուման, ըստ երևույթին, ունեցել է ավելի բարդ վարչական համակարգ և զարգացած սոցիալական հարաբերություններ, ավելի բազմազան նյութական մշակույթ և ավելի շատ ներգրավված է եղել արտաքին առևտրի և մշակութային փոխանակումների մեջ: Միևնույն ժամանակ, և՛ Տարուման, և՛ Քութայը ունեն ընդհանուր հնդկական նշանակալի մշակութային ազդեցություն, որն արտահայտվում է, մասնավորապես, հինդուիզմի տարածման և Հին Հնդկաստանում վարնա համակարգի նման դասակարգային հիերարխիայի ձևավորման մեջ: Չինական քաղաքակրթության ազդեցությունը, որը նույնպես նկատելի է նրանց զարգացման մեջ, շատ ավելի քիչ էական էր։

Քութայի և Տարումայի առաջին գրավոր հուշարձանները թվագրվում են 5-6-րդ դարերով։ Նրանց պատմության վերաբերյալ տեղեկատվության ամենակարևոր աղբյուրները, ինչպես ավելի ուշ Ինդոնեզիայի նահանգների դեպքում, *պրասաստին* են ()՝ քարե կոթողներ և սեղաններ՝ սանսկրիտ արձանագրություններով, որոնք երկուսի համար էլ ծառայել են որպես պաշտամունքի և տարեգրությունների լեզու։

### Պետական սուբյեկտների համախմբում (VII-XVI դարեր)
աջից|մինի|240x240փքս|Բորոբուդուրը Ինդոնեզիայի ամենամեծ բուդդայական սրբավայրն է, որը կառուցվել է կենտրոնական Ճավայում Սրիվիջայան ժամանակաշրջանում՝ 9-րդ դարի սկզբին:
աջից|մինի|240x240փքս|Պրամբանան Ինդոնեզիայի ամենամեծ հինդուական տաճարային համալիրն է, որը կառուցվել է կենտրոնական Ճավայում 9-10-րդ դարերի Մատարամի ժամանակաշրջանում:
Առաջին հնագույն Ինդոնեզիայի պետությունը, որի տարածքը տարածվել է մի քանի կղզիների վրա, եղել է Սրիվիջայան, որի մասին առաջին հավաստի տեղեկությունը գալիս է 7-րդ դարի վերջին, չնայած այն հանգամանքին, որ դրա առաջացումը ենթադրաբար թվագրվում է ավելի վաղ ժամանակաշրջանով՝ 4-5-րդ դարերում։ Հիմնված լինելով հարավային Սումատրայում՝ Մուսի գետի հովտում, Սրիվիջայան իր առավելագույն հզորության փուլում (8-րդ դարի վերջ) վերահսկել է Սումատրայի ամբողջ տարածքը, Ճավայի մեծ մասը և Մալայական թերակղզին: Գոյություն ունենալով մինչև 14-րդ դարի վերջը, այն ունեցել է շատ ընդարձակ արտաքին առևտրային հարաբերություններ և ձեռնարկել է լայնածավալ ռազմական արշավանքներ դեպի հարակից տարածքներ։ Դրա մասին բազմաթիվ հիշատակումներ են պահպանվել չինական, հնդկական և մերձավորարևելյան պատմական աղբյուրներում։ Գերիշխող կրոնը եղղել է տանտրիկ բուդդայականությունը, հենց Սրիվիջայայի իշխանություններն են կառուցել Ինդոնեզիայում ամենամեծ բուդդայական տաճարը՝ Բորոբուդուրը: Միևնույն ժամանակ, տարբեր ժամանակաշրջաններում նկատվում է նաև հինդուիզմի էական ազդեցությունը, որը հատկապես նկատելի է դարձել 11-րդ դարի առաջին քառորդի վերջին Ռաջենդրա I-ի գլխավորությամբ թամիլական Չոլա պետության կողմից լայնածավալ ծովային արշավանքից հետո։

Մեկ այլ խոշոր միջնադարյան ինդոնեզական պետությունում՝ Մատարամում, որը եղել է 8-11-րդ դարերում Կենտրոնական և Արևելյան Ճավայում, կատաղի պայքար է մղելլ Սրիվիջայի դեմ տարածաշրջանում ազդեցության համար, բուդդիզմը և հինդուիզմը նույնպես գոյակցել են և մի քանի անգամ փոխարինվել են որպես պետական կրոններ, մինչդեռ վերջինս թողել է զգալիորեն ավելի էական նյութական ժառանգություն, մասնավորապես՝ Պրամբանանի ամենամեծ հինդուական տաճարային համալիրը։ Չնայած այն հանգամանքին, որ և՛ Սրիվիջայայում, և՛ Մատարամում սանսկրիտը պահպանվել է որպես պաշտամունքի և հոգևոր գրականության լեզու, գրավոր հուշարձանների հայտնվելը բնիկ լեզվով՝ հին ճավայերեն, թվագրվում է այս պետությունների ժամանակաշրջանից: Մինչ օրս հայտնաբերված ամենահին տեքստը Սուկաբումի քաղաքի տակ հայտնաբերված քարե սալիկի վրա փորագրված տեքստ է, որը թվագրվում է 804 թվականին։

Սրիվիջայայի հետ միաժամանակ Ինդոնեզիայի տարածքում գոյություն ունեցող ամենակարևոր պետություններից են Սունդան (արևմտյան Ճավա, 7-16-րդ դարեր, որոնք առաջացել են Տարումայի պառակտումից հետո), Կեդիրին (կենտրոնական և արևելյան Ճավա, 11-13-րդ դարեր, որը առաջացել է Մաթարամի պառակտումից հետո) և Սինգասարին (կենտրոնական և արևելյան Ճավա, 13-րդ դար, առաջացել է Կեդիրիի ռազմական պարտությունից հետո)։

Նշված բոլոր պետական կազմավորումների, ինչպես նաև հետագայում այդ տարածքներում գոյություն ունեցողների տնտեսության հիմքը եղել է գյուղատնտեսությունն, որի հիմնական գյուղատնտեսական մշակաբույսը եղել է բրինձը, որը մշակվել է հիմնականում ողողված դաշտերում։ Զգալի զարգացում է ստացել ոռոգման համակարգը։ Բնակչության ողնաշարը համայնքներում միավորված ազատ ֆերմերներն էին։ Միևնույն ժամանակ, համապատասխան աղբյուրների սակավության պատճառով հնարավոր չէ որևէ ճշգրտությամբ որոշել 5-7-րդ դարերի ժամանակաշրջանի սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունների, այդ թվում՝ հողի սեփականության հետ կապված մեխանիզմները։

8-9-րդ դարերում, Ճավայի արևմտյան և կենտրոնական մասերում, որոնք մինչ այդ դարձել են սոցիալ-տնտեսական առումով ամենազարգացած տարածքները, կարելի է հետևել բազմակենտրոն, հիմնականում երկաստիճան հողերի սեփականությանը, և՛ տեղական իշխանները, որոնք կրում էին *ռակա* տիտղոսը, և՛ նրանց վրա կանգնած միապետը՝ վերջիններիս իշխանությունն ու գույքային լիազորությունները աստիճանաբար ընդլայնելու միտումով։
ձախից|մինի|264x264փքս|Սրիվիջայա առավելագույն հզորության ժամանակաշրջանում (8-րդ դար): Սլաքները ցույց են տալիս հիմնական ռազմական արշավախմբերի ուղղությունները
13-րդ դարի վերջում ձևավորվել է նախագաղութային շրջանի ամենախոշոր, ամենահզոր և սոցիալ-տնտեսական զարգացած պետությունը՝ Մաջապահիտ կայսրությունը։ Նրա ձևավորումը տեղի է ունեցել Սինգասարիի ներքին ապակայունացման և թուլացման պայմաններում, որը սրվել է Մոնղոլական կայսրության արտաքին ճնշման հետևանքով։ Մոնղոլների արշավանքը Ճավա, որը տեղի է ունեցել 1292 թվականին, հրահրել է Սինգասարի կառավարիչներից մեկի ապստամբությունը գերագույն տիրակալի դեմ որն ավարտվել է վերջինիս մահով և այս պետության փլուզմամբ։ Քերթանագարայի փեսան՝ Ռադեն Վիջայան, որն ի սկզբանե դաշինք էր կնքել զավթիչների հետ, արդեն 1293 թվականին զգալի հարված է հասցրել նրանց զորքերին և ստիպեց նրանց տարհանվել: Մոնղոլների վտարումից անմիջապես հետո Ռադեն Վիջայը հռչակեց Մաջապահիտ պետության ստեղծումը։

Արդեն իր գոյության առաջին տասնամյակների ընթացքում Մաջապահիտը վերահսկում էր նախկին Սինգասարիի ամբողջ տարածքը, իսկ ավելի ուշ սկսեց ակտիվ ընդլայնում Մալայական արշիպելագի գրեթե բոլոր մասերում: Այս թալասոկրատիայի հզորության գագաթնակետը տեղի է ունեցել 14-րդ դարի երկրորդ կեսին` տիրակալ Հայամ Վուրուկի կառավարման ժամանակաշրջանը և նրա գերագույն նախարար և հրամանատար Գաջ Մադայի նվաճման հաջող արշավները: 1389 թվականին Հայամ Վուրուկի գահակալության ավարտին Մաջապահիթի սեփական տարածքը և վասալիտետները ներառում էին ներկայիս Ինդոնեզիայի տարածքի մեծ մասը: Մաջապահիտի զարգացման այս փուլի մասին տեղեկատվության հիմնական աղբյուրը՝ Նագարակերտագամի Պատմական աշխատանքը, վկայում է Սումատրայից մինչև Նոր Գվինեա 98 տարբեր պետական և ցեղային կազմավորումների մասին, որոնք ճանաչել են Հայամ Վուրուկի ինքնիշխանությունը։

Զարգացած Մաջապահիտի շրջանը բնութագրվում է սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունների համակարգի էական փոփոխությամբ և բարդությամբ: Ազատ համայնքներից առանձնացավ ծառայող բնակչության բավականին մեծ շերտ, որի վերնախավը, ի վերջո, ձևավորել է նոր արիստոկրատիայի մի շերտ, որը միապետի կողմից օժտված է եղել ինչպես քաղաքական, այնպես էլ տնտեսական լիազորություններով, մասնավորապես, վարձավճարների հավաքագրման իրավունքով։ Կայսրության հոգևոր կյանքի կարևոր հատկանիշը եղել է կրոնի ազատությունը, նահանգում ազատորեն կիրառվել է բուդդիզմը, շաիվիզմը և տեղական հեթանոսական պաշտամունքի հատուկ տեսակը, մինչդեռ նույն Հայամ Վուրուկը պաշտոնապես հանդիսացել է այդ բոլոր կրոնների հովանավորը։

Մաջապահիթին բնորոշ պետական կենտրոնացման ցածր մակարդակը, որը հեշտացրել է տարածքային էքսպանսիան, ի վերջո կործանարար է եղել նրա համար։ 15-րդ դարում մի շարք ճավայական և Սումատրան շրջանների զարգացումն ու ինքնավարացումը հանգել են կայսրության փուլային փլուզմանը.վասալային տիրույթները հռչակում էին անկախություն կամ իրականում անցնում էին լիակատար ինքնակառավարման, երբեմն այդ գործընթացը խաղաղ էր, երբեմն ուղեկցվում էր ռազմական գործողություններով։ 1527 թվականին մայրաքաղաք Մաջապահիտան գրավել են մի քանի նորաստեղծ ճավայական պետությունների դաշնակից ուժեր, և կայսրությունը դադարել է գոյություն ունենալ։

13-րդ դարում Ինդոնեզիայի տարածքում սկսվել է իսլամի ակտիվ տարածումը, ինչը ներթափանցել է հիմնականում Մալաքայի թերակղզուց և Հնդկաստանի արևելյան ափերից: 14-րդ դարում առաջին մուսուլմանական պետությունը Պասեյի իշխանությունն էր, որը գտնվել է Սումատրայի Հյուսիսային ծայրում: Քիչ անց իսլամը տարածվել է Մաջապահիթի մեծ մասում, այն ընդունվել է որպես պետական կրոն (հայտնի է, որ հենց նոր հավատքի նվիրվածությունն էր, որ ոչ փոքր չափով միավորող սկիզբ էր մաջապահական տիրակալների դեմ նրանց պայքարում)։ Այս պետությունների ղեկավարները, որպես կանոն, կրել են Սուլթան տիտղոսը ինքնին պետությունները համապատասխանաբար կոչվում էին սուլթանություններ։ 16-րդ դարի վերջում իսլամը դարձել էր գերիշխող կրոն Ինդոնեզիայի մեծ մասում, թեև շատ շրջաններում մնացել էին բուդդիզմի և հինդուիզմի դավանող բնակիչներ, ինչպես նաև եղել են հեթանոս բնակիչներ, որոնք որպես կանոն, մուսուլմանների հետ գոյակցել են միանգամայն առանց հակամարտության։

### Եվրոպական ներթափանցում (1512-1602 թվական)
Եվրոպացի գաղութարարների ներթափանցումը Ինդոնեզիա, որը սկսվել է 16-րդ դարի առաջին կեսին, պայմանավորված է համեմունքների և խոտաբույսերի մեծ պահանջարկով։ Համապատասխան բույսերը առատորեն աճում էին Մալայական արշիպելագի արևելյան մասում՝ Սուլավեսի, Մոլուքյան և Փոքր Սունդա կղզիներում։ Պորտուգալացիներն եղել են առաջինն, որ սկսել են դրա զարգացումը։ 1512 թվականին այստեղ է ժամանակ արշավախումբ Անտոնիո դե Աբրեուի հրամանատարությամբ, որի մի մասը՝ Ֆրանցիսկո Սերանի գլխավորությամբ, բնակություն է հաստատել Տերնատ կղզում և տեղական համեմունքների մատակարարումներ հաստատեց Պորտուգալիա։ Մոլուքյան կղզիներում պորտուգալացիները ստիպված են եղել մրցակցության մեջ մտնել իսպանացիների հետ, որոնք հաստատվել են 1526 թվականին Տիդոր կղզում, սակայն նրանց դիմակայությունը կարճ է տևել։ 1529 թվականին Մադրիդի և Լիսաբոնի միջև կնքվել է Սարագոսայի պայմանագիրը սահմանազատման մասին։

Պորտուգալացիների հիմնական գաղութային ջանքերը կենտրոնացած են եղել համեմունքներով հարուստ Տիդոր, Տերնատե, Ամբոն և Թիմոր կղզիներում: Միևնույն ժամանակ, նոր ձեռք բերված գաղութների հետ ծովային հաղորդակցության համար փոխադրման կետեր ապահովելու նպատակով, նրանք սկսել են զարգացնել ափամերձ տարածքները արշիպելագի արևմտյան մասում, մասնավորապես՝ Ճավայում։ Այդ նպատակով պայմանագիր է կնքվել Սունդայի թագավորության հետ, ըստ որի վերջինս պորտուգալացիներին տրամադրել է Ճավայի ծովի մի քանի նավահանգիստներ՝ օգտագործելու համար։ Պորտուգալացիների հայտնվելն այս տարածքում հանդիպել է Ճավայի և Սումատրայի մի շարք մուսուլման կառավարիչների հակադրությանը, ինչը հանգեցրել է մի շարք զինված հակամարտությունների: Մասնավորապես, 1527 թվականին Բանտամի հրամանատար Ֆաթահիլային հաջողվել է վտարել պորտուգալական նավատորմը Սունդա Կելապա նավահանգստից, որը գտնվում է Ինդոնեզիայի ներկայիս մայրաքաղաք Ջակարտայի տարածքում։

16-րդ դարի վերջին քառորդում եվրոպական այլ տերություններ՝ Մեծ Բրիտանիան և Նիդեռլանդները, սկսել են զարգացնել արշիպելագը։ Բրիտանացիներից առաջինը եղել է Ֆրենսիս Դրեյքն, որը 1579 թվականին իր շուրջերկրյա ճանապարհորդության ընթացքում այցելել է Մոլուկկա և այնտեղից համեմունքների խմբաքանակ է հասցրել Լոնդոն։ Մինչև 16-րդ դարի վերջը այստեղ էին ուղևորվում մի քանի բրիտանական ռազմածովային արշավախմբեր, որոնք ոչ միայն համեմունքներ էին արտահանում, այլև կատարել են կապերություն էին անում արշիպելագի ջրերում։ Հոլանդացիները Ինդոնեզիայի տարածքում հայտնվեցին մի փոքր ավելի ուշ (Կոռնելիս դե Հաուտմանի արշավախումբը 1596-1597 թվականներին), բայց նրանք սկսեցին այն զարգացնել շատ ավելի ինտենսիվ և մի քանի տարվա ընթացքում արշավախմբերի քանակով և կազմով զգալիորեն գերազանցեցին բրիտանացիներին։ 16-17-րդ դարերի սկզբին Պորտուգալիան, որն այդ ժամանակ Իսպանիայի հետ միության մեջ էր, Նիդեռլանդներն ու Մեծ Բրիտանիան բաց առճակատման մեջ մտան կղզիների վերահսկողության համար՝ տնտեսական համաձայնագրեր և ռազմական դաշինքներ կնքելով տարբեր տեղական կառավարիչների հետ։ Արշիպելագի տարբեր շրջաններում տեղի են ունեցել Եվրոպական արշավախմբերի և կայազորների ռազմական բախումներ՝ հիմնականում փոքր մասշտաբով։ Գաղութների յուրացման ջանքերը համախմբելու համար ներգրավված երկրների ձեռնարկատերերի կողմից ստեղծվել են հատուկ առևտրատնտեսական միավորումներ, որոնք ստացել են պետական աջակցություն,դրանցից են՝ 1600 թվականին հիմնադրված բրիտանական Արևելյան Հնդկաստանի ընկերությունը, 1602 թվականին հիմնադրված Հոլանդական Արևելյանհնդկաստանի ընկերությունը։

### Հոլանդական Արևելյան Հնդկաստանի ընկերություն (1602-1798 թվականներ)
Հոլանդական Արևելյանհնդկաստանի ընկերությունը (ՀԱԸ), որը ֆինանսական և տնտեսական ներուժով զգալիորեն գերազանցում է իր բրիտանացի և պորտուգալացի մրցակիցներին, արդեն 17-րդ դարի առաջին տասնամյակում սկսեց ստեղծել հենակետերի ցանց արշիպելագի արևելյան և արևմտյան մասերում:  1610 թվականին ՀԱԸ-ը ստեղծել է վարչական կառույց, որը նախատեսված է եղել տեղական գաղութները կառավարելու համար, և ստացել է « Նիդեռրլանդական Արևելյահնդկաստան» ընդհանուր անվանումը: Նրա առաջին ղեկավարը եղել է գեներալ-նահանգապետ Պիտեր Բոտնը: Բացի համապատասխան բյուրոկրատական ապարատից, գեներալ-նահանգապետի տրամադրության տակ են դրվել ցամաքային և ռազմածովային զինված ուժեր՝ը։ Սկզբում Նիդերլանդական Արևելահնդկաստանի վարչական կենտրոնը գտնվել է Մոլուկայում, բայց 1619 թվականին այն տեղափոխվեց Բատավիա ()։

1720-ականների սկզբին ՀԱԸ-ին հաջողվել է դուրս մղել պորտուգալացիներին արշիպելագից, միակ տարածքը, որը Լիսաբոնին հաջողվել է պահպանել Թիմոր կղզու արևելյան հատվածն էր: 1727 թվականին հոլանդացիների հետ մի շարք ռազմական բախումներից հետո բրիտանացիները կորցրլ են իրենց վերջին տարածքն այստեղ։

Հասնելով Ինդոնեզիայի տարածքի գաղութացման վիրտուալ մենաշնորհին, հոլանդացիներն աստիճանաբար ընդլայնեցին իրենց ունեցվածքը: Զարգացման համար առաջնահերթություն է տրվել Մոլուկասին և Ճավային: Ընկերությունը ենթարկել է արշիպելագի ֆորմալ անկախ պետական ​​սուբյեկտներին՝ այս կամ այն ​​ձևով անհավասար պայմանագրեր կնքելով նրանց հետ։ Որպես կանոն, գաղութատիրական պաշտոնյաները, այսպես կոչված, բնակիչները նշանակվում էին հայրենի կառավարիչների մոտ, որոնք իրավասու էին վերահսկելու նրանց արտաքին հարաբերությունները, ինչպես նաև համապատասխան տարածքներում հիմնական տնտեսական գործունեությունը։

Այս ժամանակահատվածում գաղութի շահագործման հիմնական մեթոդներն էին հարկման լրացուցիչ ձևերի ներդրումը և գյուղատնտեսական արտադրանքի հարկադիր արտադրությունը։ Շնորհիվ այն բանի, որ նույնիսկ մինչև 17-րդ դարի վերջը Եվրոպայում համեմունքների և դեղաբույսերի պահանջարկը զգալիորեն նվազել էր, հոլանդացիները ստիպված էին զգալիորեն դիվերսիֆիկացնել համապատասխան գյուղատնտեսական նոմենկլատուրան։ Հիմնվել են սուրճի, շաքարեղեգի, ծխախոտի, ինդիգոի և տեքի մեծ թվով պլանտացիաներ Ճավայում, Սումատրայում, Սուլավեսիում և Մոլուկայում:

Տեղական կառավարիչների կողմից դիմադրության դրսևորումները և ժողովրդական անկարգությունները ճնշվում էին ուժային ճանապարհով։ Հոլանդացիների տեխնիկական և կազմակերպչական գերազանցությունը նրանց ապահովել է, որպես կանոն, արագ հաղթանակ հակառակորդի նկատմամբ՝ համեմատաբար աննշան կորուստներով։  Առավել մասշտաբային հակամարտությունները, որոնք ՀԱԸ-ից պահանջել են զգալի ռազմական ուժերի օգտագործում և լուրջ ֆինանսական ծախսեր, եղել են Տրունաջայի և Սուրապատիի գլխավորած ապստամբությունները, որոնք տեղի են ունեցել Ճավայում, համապատասխանաբար, 1674-1679 և 1684-1706 թվականներին։

Պատերազմներին միջամտելու մարտավարությունը կամ տեղական պետությունների ներքին խռովությունները համակարգված կերպով կիրառվում էին դրանք թուլացնելու և հետագա հպատակեցման նպատակով: Այս տեսակի ամենալայնածավալ գործողություններն իրականացվել են 18-րդ դարի կեսերին այդ նահանգներից ամենամեծի՝ Մաթարամի Ճավայի սուլթանության հետ կապված: Միջամտելով տեղական իշխող դինաստիայի ներկայացուցիչների միջև քաղաքացիական կռիվներին՝ Ընկերությունը 1755 թվականին հասավ սուլթանության մասնատմանը։ Գիյանտայի համաձայնագրի պայմանների համաձայն՝ Մատարամի զգալի մասը միացվեց ՆԻԿ-ի ունեցվածքին, իսկ նրա մնացած տարածքում ձևավորվեցին երկու նոր սուլթանություններ՝ կախված ՀԱԸից՝ Յոգյակարտան և Սուրակարտա։

Չնայած ՀԱԸ-ի գաղութատիրական գործունեության հաջողություններին, 18-րդ դարի վերջին քառորդը դարձել է նրա ֆինանսատնտեսական իրավիճակի կտրուկ վատթարացման ժամանակաշրջան։  1780-84 թվականների Հոլանդիայի համար անհաջող անգլո-հոլանդական պատերազմի հետևանքների և միջազգային տնտեսական իրավիճակի փոփոխությունների ազդեցության տակ ընկերությունը հայտնվել թ խորը ճգնաժամի մեջ, որը կործանարար է դարձել նրա համար։ 1798 թվականին Բատավայի Հանրապետությունը ստանձնել Է ընկերության բոլոր համաձայնագրերը, պարտքերը և պարտավորությունները, իսկ 1800 թվականին այն վերջնականապես վերացվել է։

### Ուղղակի կախվածություն Նիդեռլանդներից (1798-1942 թվականներ)
### Նապոլեոնյան պատերազմների և բրիտանական օկուպացիայի ժամանակաշրջան (1798–1824 թվական)
1811 թվականի օգոստոսին բրիտանական զորքերը տեղակայվել են Ճավայում։ Դանդելսի իրավահաջորդը՝ գեներալ-նահանգապետ Յան Վիլեմ Յանսենսը, որը հավատարիմ է մնացել Լուի Բոնապարտին, մի քանի շաբաթ դիմադրել է՝ հենվելով հոլանդական, ֆրանսիական և հայրենի ստորաբաժանումների վրա, բայց մի շարք պարտություններից հետո նրան բրիտանացիները գերի են վերցրել և կապիտուլյացիայի ենթարկվել։ Ճավայում ստեղծվել է բրիտանական վարչակազմ, որը գլխավորել է բրիտանական Արևելյան Հնդկաստանի ունեցվածքի փոխնահանգապետ Թոմաս Սթեմֆորդ Ռաֆլսը: Նրա փաստացի վերահսկողությունը գործնականում չի տարածվել կղզուց այն կողմ, սակայն Սումատրայի, Բալիի, Մադուրայի և հարավային Կալիմանտանի բազմաթիվ պետական միավորների կառավարիչները ճանաչեցին բրիտանացիների ինքնիշխանությունը՝ իրենց վարչակազմի հետ համապատասխան պայմանագրեր կնքելով:

Բրիտանական օկուպացիայի ժամանակաշրջանում գաղութի վարչական կենտրոնը Բատավիայից տեղափոխվել է Բոգոր։

#### Հոլանդիայի վարչակազմի վերականգնում, նրա ունեցվածքի ընդլայնում (1824 թվական - 20-րդ դարի սկիզբ)
Նիդեռլանդների գաղութային վարչակազմի վերականգնումից հետո բրիտանացիների կողմից իրականացված վարչական և տնտեսական վերափոխումները ենթարկվեցին էական վերանայման։  Միևնույն ժամանակ, ի սկզբանե հոլանդացիները փորձեցին ընդհանուր առմամբ շարունակել գաղութի կառավարման և տնտեսական շահագործման համակարգի արագացված արդիականացման գիծը։ Այս նպատակներին նախատեսվում էր հասնել, մասնավորապես, վարչական կառուցվածքում տեղական ֆեոդալական վերնախավի ներդրման, հողի վարձավճարների հարկային համակարգի հիման վրա ինքնազարգացող ապրանքային արտադրության խթանման և ապրանքա-փող հարաբերությունների պրակտիկայի ընդլայնման միջոցով: 1920-ականների սկզբին, երբ տեղի էր ունենում տեղական ֆեոդալական վերնախավի ձևավորման գործընթաց, տեղի էր ունենում տեղական ֆեոդալական վերնախավի ձևավորման գործընթաց: Այնուամենայնիվ, բարեփոխումների նախագիծը իրականացվեց միայն աննշան չափով, և արդյունքում հոլանդական գաղութացման մոդելը հիմնարար փոփոխությունների չի ենթարկվել: Նրանց հետ փոխգործակցությունը նախկինի պես իրականացվում էր նշանակված հոլանդացի ռեզիդենտ պաշտոնյաների միջոցով, որոնք պաշտոնապես գտնվում էին խորհրդականների կարգավիճակում, բայց իրականում ավելի ու ավելի էին կենտրոնացնում իրենց ձեռքում համապատասխան պետական և ցեղային կազմավորումների կառավարումը։
[աջից|մինի|300x300փքս|«Արքայազն Դիպոնեգորոյի ձերբակալությունը ». [Ռադեն Սալեհ, 1857 թվական։]]

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասիայի պատմություն
Կատեգորիա:Ինդոնեզիա
Կատեգորիա:Ինդոնեզիայի պատմություն
Կատեգորիա:Պատմություն ըստ երկրի