Ֆրանց ֆոն Զուպե

Ենթատողային տեքստ
**Ֆրանց ֆոն Զուպե** (, ), ավստրիացի կոմպոզիտոր և դիրիժոր։ Վիեննական օպերետի հիմնադիրներից մեկն է (, ինչպես նաև *Suppè* ):

## Կենսագրություն
Զուպեն ծնվել է Խորվաթիայի Սպլիտ քաղաքում, որն այն ժամանակ պատկանում էր Ավստրո-Հունգարիային։ Նրա նախնիների մի մասը, որոշ տվյալների համաձայն, ծնունդով Բելգիայից են եղել։ Զուպեի մայրը ավստրուհի է Վիեննայից։ Ունի նաև իտալացի նախնիներ. նա եղել է կոմպոզիտոր Գաետանո Դոնիցետիի հեռավոր ազգականը։

Ծնվելիս ստացել է *Ֆրանչեսկո Էցեկիելե Էրմենեջիլդո, Զուպե-Դիմելի ասպետ* () անունը։ Հետագայում Ավստրիայում հաստատվելով` նա կրճատել է իր անունը և գերմանացրել այն։ Ռոմանական երկրներում նրան կարող են անվանել Ֆրանչեսկո Զուպե-Դեմելի։

Զուպեն երաժշտական կրթություն է ստացել Զադարում և Կրեմոնայում և արդեն մանկական տարիքում սկսել է ստեղծել սեփական կոմպոզիցիաները։ Որոշ ժամանակ իրավունք է սովորել Պադուայում, բայց կոմպոզիցիան չի թողել և աստիճանաբար ճանաչում է ձեռք բերել որպես հեղինակավոր երգերի հեղինակ։

1835 թվականին այրիացած մայրը վերադառնում է Վիեննա։

Զուպեի ճակատագրում շրջադարձային է 1840 թվականը, երբ Ֆրանց Կսավեր Պոկորնին նրան հրավիրում է դիրիժորություն անելու Վիեննայի` Յոզեֆշտադտում գտնվող թատրոնում։ Զուպեն գրել է ավելի քան 100 օպերետ, ֆարս, բալետ և բեմական այլ ստեղծագործություններ, որոնք բեմադրվել են ինչպես այդ, այնպես էլ Եվրոպայի ու ԱՄՆ-ի շատ թատրոններում։ Հանդես է եկել նաև որպես երգիչ։

Կյանքի վերջին տարիներին ավելի շատ ուշադրություն է հատկացրել դասական և հոգևոր երաժշտությանը։

Ֆրանց Զուպեն պատկերված է 1995 թվականին թողարկված ավստրիական նամականիշի վրա։

## Ստեղծագործություն
[250px|մինի|Ֆրանց ֆոն Զուպեի գերեզմանը [Կենտրոնական գերեզմանատուն (Վիեննա)|Վիեննայի կենտրոնական գերեզմանատանը]]
Զուպեն գրել է ավելի քան երկու հազար տարբեր ստեղծագործություններ, երգեր, ռոմանսներ։ Նա նաև բազմաթիվ սիմֆոնիաների, մեսաների, համերգային ուվերտյուրաների հեղինակ է։

Թատրոնի համար նա գրել է 30 օպերետ և կոմիկական օպերա, որոնցից առավել հայտնի են «Բոկաչոն», «Հիասքանչ Գալատեան», «Ֆատինիցան»։ Նրա ուվերտյուրաներն ավելի հաճախ են կատարվում, քան համապատասխան օպերետներն ու օպերաները։

«Բոկաչո» օպերետը բազմիցս էկրանավորվել է։

### Օպերաներ ու կոմիկական օպերաներ
* *Պանսիոնատ* (Das Pensionat, 1860, Վիեննա)
* *Խաղամոլը* (Die Kartenschlägerin, 1862, Theater am Franz-Josefs-Kai, Վիեննա, Պուշկինի «Պիկովայա դամա» ստեղծագործության մոտիվներով)
* *Տասը հարսնացու և ոչ մի փեսացու* (Zehn Mädchen und kein Mann, 1862, Kai-Theatre, Վիեննա)
* *Ուրախ ուսանողներ*, (1863, Kai-Theater, Վիեննա)
* *Պիկովայա դամա* (Pique Dame, 1864, Graz (Die Kartenschlägerin-ի փոխակերպում)
* *Հիասքանչ Գալատեան* (Die schöne Galathee, 1865, Carltheater, Վիեննա)
* *Թեթև հեծելազոր* (Leichte Kavallerie, 1866, Carltheater, Վիեննա)
* *Banditenstreiche* (1867, Carltheater, Վիեննա)
* *Տիրուհին* (Die Frau Meisterin, 1868, Carltheater, Վիեննա)
* *Ֆատանիցա* (Fatinitza, 1876, Carltheater, Վիեննա)
* *Բոկաչո* (Boccaccio, 1879, Carltheater, Վիեննա)
* *Դոննա Ժուանիտա* (Donna Juanita, 1880, Carltheater, Վիեննա), կա նաև Լեոնիդ Ֆեյլինգի նվագախմբային տարբերակը
* *Գասկոնացին* (Der Gascogner, 1881, Carltheater, Վիեննա)
* *Bellmann* (1887, «Ան դեր Վին» թատրոն, Վիեննա)
* *Երջանկության ձգտում* (Die Jagd nach dem Glück, 1888, Carltheater, Վիեննա)

## Գործիքային ստեղծագործություններ
* *Օ՜, իմ Ավստրիա մարշ* (*Oh Du mein Österreich*), որն անվանել են երկրի երկրորդ հիմն
* *Առավոտը, կեսօրն ու երեկոն Վիեննայում ուվերտյուրա* (*Ein Morgen, ein Mittag und ein Abend in Wien*)
* *Բանաստեղծն ու գեղջուկը ուվերտյուրա* (*Dichter und Bauer*)
* *Տանտալոսյան տառապանքներ ուվերտյուրա* (*Tantalusqualen*)

### Հոգևոր երաժշտություն
* Ռեքվիեմ

## Գրականություն
* Музыкальный энциклопедический словарь / Гл. ред. Г. В. Келдыш. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — с. 204 — ISBN 5-85270-033-9
* *Ярон Г. М.* О любимом жанре. М.: Искусство, 1960.
* *Владимирская А.* Звездные часы оперетты, Л., 1975.
* *Трауберг Л.* Жак Оффенбах и другие. М.: Искусство, 1987.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ֆրանց ֆոն Զուպե
* Ֆրանց ֆոն Զուպե, ստեղծագործությունների նոտաներ

Կատեգորիա:Ավստրիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի դիրիժորներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ