Իբն Խալդուն

**Իբն Խալդուն** (հիջրաամբողջական անուն՝ , , ), արաբ մուսուլման պատմագիր և պատմաբան, ժամանակակից պատմագրության, սոցիոլոգիայի և տնտեսագիտության հիմնադիրներից մեկը։

Նրա գրքերից հատկապես հայտնի է *ալ-Մուկադդիմա* (որը հայտնի է նաև  անվամբ)։ Գիրքն իր ազդեցությունն է ունեցել Օսմանյան կայսրության 17-րդ դարի պատմաբանների վրա, ինչպիսիք են Հաջի Խալիֆան և Մուստաֆա Նաիման, ովքեր գործածել են գրքում առկա տեսությունները Օսմանյան կայսրության թուլացումը և ծաղկումը վերլուծելու համար։ Թեև Իբն Խալդունը համարվում էր մուսուլմանական աշխարհի մեծագույն փիլիսոփաներից մեկը, 17-րդ դարի եվրոպացի սքոլարները ևս կրթվում էին այս գրքով։

## Կենսագրություն
Իբն Խալդունի կենսագրությունը բավական մանրամասն պահպանվել է, քանի որ փիլիսոփան գրել է ինքնակենսագրական (, *ալ-թա'րիֆ բի-իբն Խալդուն ուա ռիհլաթուհու ղարբան ուա շարկան*՝ *Ծանոթություն իբն Խալդունի և նրա արևելյան ու արևմտյան ճանապարհորդության մասին),որում բառացի նկարագրված են իր կյանքի բազմաթիվ փաստեր։

[[Պատկեր:CathédraleSaintVincentdePaulEtIbnKhaldoun.JPG|մինի|ձախից|Իբն Խալդունի արձանը Թունիսում]]
Հայտնի է, որ Իբն Խալդունը ծնվել է [[Թունիս]]ում [[1332]] թվականին, [[Անդալուսիա|անդալուսյան]] արաբական բարձրաշխարհիկ ընտանիքում : Նրա ընտանիքի ներկայացուցիչները բազմազան բարձր պաշտոններ են զբաղեցրել Անդալուսում։ [[1248]] թվականին [[Սևիլյա]]յի անկումից հետո իսկ բանու Խալդուն ընտանիքը գաղթում է Թունիս։ Թունիսյան Հաֆսիների դինաստիայի իշխանության տակ բանու Խալդուն  ընտանիքի որոշ անդամները զբաղեցրել են քաղաքական պաշտոններ. Նախկին պալատական աշխատանքի պաշտոնին են վերականգնվում գիտնականի  պապը, այնուհետև՝ հայրը։ Նրա եղբայրը՝ նույնպես պատմաբան Յահյա իբն Խալդունը, աշխատանքի է ընդունվում դատարանում։

Իր ինքնակենսագրականում Իբն Խալդունը հիշատակում է իր արմատները՝ հասցնելով մինչև [[Մուհամմադ մարգարե]]ի ժամանակները՝ պատմելով, որ սերում է [[Եմեն]]ի [[արաբ]]ական ցեղերից, մասնավորապես՝ [[Հադրամաութ]]ից։ Արաբական նվաճումների դարաշրջանում՝ [[7-րդ դար]]ի իր նախնիները եկել էին Սևիլյա և հաստատվել այնտեղ։ (&nbsp;2429, [http://www.alwaraq.com/ Al-Waraq]): Հետագայում նրանք տեղափոխվում և հաստատվում են Թունիսում՝ [[Իսպանիա]]յի վերանվաճման կամ [[Ռեկոնկիստա]]յի դարաշրջանում։

=== Կրթություն ===
[[Պատկեր:Tunisia589.jpg|150px|Մզկիթը, որտեղ դասավանդել է Իբն Խալդունը]]
Իբն Խալդունի ազնվական ծագումը թույլ է տալիս նրան մեկնել [[Մաղրիբ]] և ուսանել լավագույն ուսուցիչների մոտ։ Նա ստանում է [[իսլամ]]ական դասական կրթություն, սերտում է [[Ղուրան]]ը, սովորում [[արաբերեն|արաբական քերականությունը]], [[հադիսներ]]ը, [[շարիաթ]]ը և [[ֆիկհ]]ը ([[իրավագիտություն]]) և ի հաստատումն այս ամեն ինչի՝ ստանում է վկայական։ [[Մաթեմատիկոս]] և [[փիլիսոփա]], ալ-Աբիլիի մոտ նա սովորում է իսլամական [[մաթեմատիկա]]յին, [[տրամաբանություն|տրամաբանության]]ը և [[փիլիսոփայություն|փիլիսոփայության]]ը, ուսանում [[Իբն Ռուշդ]]ի, [[Ավիցեննա|Իբն Սինա]]յի, [[Ֆախր ալ-Դին ալ-Ռազի]]ի և [[ալ–Թուսի]]ի գրքերը։ 17 տարեկանում նա կորցնում է ծնողներին, ովքեր մահացել էին [[1348]]-[[49]] թվականներին Թունիսում բռնկված *սև մահ* համաճարակից։

=== Վաղ շրջան՝ Ֆես, Թլեմսեն, Գրանադա ===
20 տարեկանում Իբն Խալդունը իր քաղաքական կարիերան սկսում է [[Թունիս]]ի կառավարիչ Իբն Թաֆրակինի մոտ՝ որպես *գեղագիր քարտուղար*՝ պաշտոնական փաստաթղթերը գրելու աշխատանքով։ [[1352]] թվականին [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլս]]ի սուլթան Աբու Զեյդը արշավում է Թունիս և գրավում այն։ Իբն Խալդունը իր ուսուցիչ ալ-Աբիլիի հետ մեկնում է Մաղրիբ՝ [[Ֆես]]։ Այստեղ Աբու Ինան Ֆարես I Մարինի սուլթանը նրան նշանակում է թագավորական հայտարարությունների գրագիր։ [[1357]] թվականին սրանից բխած հետևանքներով նա 25 տարեկանում դատապարտվում է 22-ամսյա բանտարկության։ Սուլթանի մահվան ժամանակ՝ [[1358]] թվականին, վեզիր ալ-Հասան իբն Օմարը ազատում է նրան և նշանակում իր մոտ գրագիր աշխատանքի։ Այնուհետև Իբն Խալդունը նշանակվում է նախարարական պաշտոնի։ Տարաձայնություններ ունենալով մաղրիբյան վերնախավի հետ՝ Իբն Խալդունը որոշում է հեռանալ [[Գրանադա]]։
[[Պատկեր:Dar Ibn Khaldoun.jpg|ձախից|մինի|[[Թունիս]]ի այն տունը, որտեղ ծնվել է Իբն Խալդունը]]
[[Պատկեր:Tunisia588.jpg|մինի|Մզկիթ, որտեղ սովորել է Իբն Խալդունը]]
Ֆեսում նա օգնել էր Գրանադայի սուլթան Մուհամմադ 5-րդ Նասրիին, ուստի այնտեղ ակնկալում էր ջերմ ընդունելություն։ [[1364]] թվականին սուլթանը նրան դիվանագիտական առաքելության է ուղարկում [[Կաստիլիա]]յի արքա Պեդրո Դաժանի մոտ՝ հաշտության պայմանագիր ստորագրելու համար։ Նա ոչ միայն հաջողությամբ կատարում է իր հանձնարարականը, այլև մերժում Պեդրո թագավորի առաջարկը՝ մնալ [[Իսպանիա]]յում և տիրանալ նախնիների ժառանգությանը։ Գրանադայում Իբն Խալդունը տարաձայնությունների մեջ է մտնում վեզիր Իբն ալ-Խատիբի հետ, ով դեմ էր նրա և սուլթանի մերձեցմանը։ Շուտով Իբն Խալդունը ետ է ուղարկվում [[Հյուսիսային Աֆրիկա]], իսկ վեզիրը հետագայում սպանվում է։

Աֆրիկայում Բուջի սուլթան Աբու Աբդալլահ Հաֆսին, ում հետ Իբն Խալդունը եղել էր բանտում, նրան նշանակում է իր վեզիրը։ Նա զբաղվում է բերբերական ցեղերի հարկահանությամբ։ [[1366]] թվականին՝ սուլթանի մահից հետո  Իբն Խալդունը մերձենում է Թլեմսենի սուլթան Աբու ալ-Աբբասի հետ։ Տարիներ անց նա բանտարկվում է Աբու Ֆարիս Աբդ-ալ-Ազիզի կողմից, ով հաղթում է սուլթանին և գրավում գահը։ Վերջինիս մահից հետո նա հեռանում է Ֆես։

Իբն Խալդունի քաղաքական կարողությունները բարձր էին գնահատվում հյուսիսաֆրիկյան կառավարիչների կողմից, մինչդեռ նա ինքը հոգնել էր այդ քաղաքականությունից։ Իբն Խալդունը վերադառնում է [[Ալժիր]], որտեղ ապրում է երեք տարի և գրում *Մուկադդիման*։ [[1378]] թվականին նա վերադառնում է Թունիս, որը նվաճվել էր Աբու ալ-Աբբասի կողմից, և անցնում նրա մոտ աշխատանքի։ Սակայն կրկին տարաձայնությունների մեջ ընկնելով՝ սուլթանի՝ Հաջից վերադառնալուց հետո՝ նա հեռանում է Թունիսից [[Ալեքսանդրիա]], ապա [[Կահիրե]], և հաստատվում մամլուքյան տիրապետության ներքո գտնվող [[Եգիպտոս]]ում։ 
[[Պատկեր:Cairo-citadel-1800s.jpg|մինի|Կահիրեի միջնաբերդը և Սալահ ադ-Դինի մզկիթը]]

=== Վերջին տարիները Եգիպտոսում ===
[[Եգիպտոս]]ի մասին Իբն Խալդունն ասել է. "Այն մարդը, ով չի տեսել Եգիպտոսը, չի կարող իմանալ [[իսլամ]]ի զորությունը": Այն ժամանակ, երբ մուսուլմանական պետությունները պատերազմներ էին մղում միմյանց դեմ, [[մամլուքներ]]ի իշխանության ներքո Եգիպտոսը տնտեսական ու մշակութային ծաղկում էր ապրում։ [[1384]] թ. ալ-Մալիք ալ-Զահիր ալ-Բարկուկը իբն Խալդունին նշանակում է դասախոս Կամարիյյա մադրասայում, և կադի՝ մալիքիական իրավագիտական համակարգում։ Ավելի ուշ գիտնականը կատարում է իր Հաջը, որի մասին վաղուց ծրագրել էր։ [[1388]] թ. վերադառնալով [[Կահիրե]]՝ նա շարունակում է կրթական գործը։ [[1401]] թ. Բարկուկի որդի և հաջորդ սուլթան Ֆարաջի օրոք իբն Խալդունը մասնակցում է [[Մոնղոլական կայսրություն|մոնղոլական հարձակման]] դեմ, որը գլխավորում էր [[Լենկ Թեմուր]]ը։ Հաջորդ 5 տարիները նա անցկացնում է Եգիպտոսում, որտեղ լրացնում է ինքնակենսագրությունը, համաշխարհային պատմությունը, և աշխատում իրավաբանության ոլորտում։

== Տես նաև ==
* [[Ալ-Մուկադդիմա (Իբն Խալդուն)]]

== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
* Graberg Af Hemso, Jakob Grefve. Notizia intorno alla fimoza.
* Kremer, Alfred, Freiherr Von. Ibn Chaldun und seine Kulturgeschichte der islamischen Reiche. Wien, 1879.
* Mahdi, Muhsin. Ibn Khaldun’s Philosophy of History: A Study in the Philosophic Foundation in the Science of Culture. London, 1957.
* Lacoste, Yves. Ibn Khaldoun. Naissance de l’Histoire, passé du tiers monde Paris, 1965, 1998.
* Fischel, Walter Joseph. Ibn Khaldun in Egypt. His public functions and his historical research: An essay in Islamic historiography. Berkeley, 1967.
* Labica, Georges. Politique et religion chez Ibn Khaldoun. Essai sur l’idéologie musulmane. Alger, Société nationale d'édition et de diffusion, 1968.
* Fuad Baali. 2005 The science of human social organization : Conflicting views on Ibn Khaldun's (1332–1406) Ilm al-umran. Mellen studies in sociology. Lewiston/NY: Edwin Mellen Press.
* Walter Fischel. 1967 Ibn Khaldun in Egypt : His public functions and his historical research, 1382–1406; a study in Islamic historiography. Berkeley: University of California Press.
* Ibn Khaldun. 1951 التعريف بإبن خلدون ورحلته غربا وشرقا Al-Taʻrīf bi Ibn-Khaldūn wa Riħlatuhu Għarbān wa Sharqān. Published by Muħammad ibn-Tāwīt at-Tanjī. Cairo (Autobiography in Arabic).
* Ibn Khaldūn. 1958 The Muqaddimah : An introduction to history. Translated from the Arabic by Franz Rosenthal. 3 vols. New York: Princeton.
* Ibn Khaldūn. 1967 The Muqaddimah : An introduction to history. Trans. Franz Rosenthal, ed. N.J. Dawood. (Abridged).
* Mahmoud Rabi'. 1967 The political theory of Ibn Khaldun. Leiden: E.J. Brill.
* Róbert Simon. 2002 Ibn Khaldūn : History as science and the patrimonial empire. Translated by Klára Pogátsa. Budapest: Akadémiai Kiadó. Original edition, 1999.
* Allen Fromherz. 2010 "Ibn Khaldun : Life and Times". Edinburgh University Press, 2010.
* Иванов Н. А. «Китаб аль-Ибар» Ибн Халдуна как источник по истории стран Северной Африки в XIV в. // Арабский сборник. М., 1959.
* Бациева С. М. Историко-социологический трактат Ибн Халдуна «Мукаддима». М., 1965.
* Бациева С. М. Бедуины и горожане в Мукаддиме Ибн Халдуна // Очерки истории арабской культуры V-XII веков. М., 1982.
* Игнатенко А. А. Ибн-Хальдун. - М.: Мысль, 1980. - 160 с. - (Мыслители прошлого).
* Араби Б. Ибн-Хальдун - основоположник арабской социологии // Социологические исследования. - 1990. - № 11. - С. 107-109.
* Коротаев А. В. Долгосрочная политико-демографическая динамика Египта: Циклы и тенденции. М.: Восточная литература, 2006. - ISBN 5-02-018526-4.
* Розов Н. С. Закон Ибн Халдуна// Политический класс. 2006, 16.
* Смирнов А. В. Ибн Халдун и его «новая наука» // Историко-философский ежегодник’2007. М.: «Наука», 2008. - 530 с. - ISBN 978-5-02-035961-1. - С. 159-186.
* Алексеев И. Л. Возвращаясь к Ибн Халдуну// Pax Isamica, 1/2008, с.5-14.

== Արտաքին հղումներ ==
* 
* 
* [http://al-eman.net/people-author/display.htm?id=59 Китаб аль-Ибар] на сайте al-eman.net 
* [http://www.waqfeya.net/book.php?bid=1042 Полный текст «Китаб аль-Ибар»]  в pdf-формате (Бейрут: «Дар аль-фикр», 2001) .
* [http://www.muslimphilosophy.com/ik/Muqaddimah/ «The Muqaddimah» в переводе Франца Розенталя] на сайте muslimpholosophy.com .
* [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=143&Itemid=1 ТЕОРИЯ ПОЛИТИКО-ДЕМОГРАФИЧЕСКИХ ЦИКЛОВ АБД АР-РАХМАНА ИБН ХАЛДУНА В ЕГО СОБСТВЕННОМ ИЗЛОЖЕНИИ]
* Цирель, Сергей Вадимович, [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=59&Itemid=1 Концепт «асабиййи» как основа связи экономико-демографической и гуманитарной истории].
* [http://www.bbc.co.uk/programmes/b00qckbw Ibn Khaldun on In Our Time at the BBC]
* [http://membres.lycos.fr/benikou/ Chapters from the Muqaddimah and the History of Ibn Khaldun *'in Arabic'''] 
* Իբն Խալդուն, արաբերեն 
* Իբն Խալդուն, արաբերեն 
* Իբն Խալդուն, ստեղծագործություններ արաբերեն 

Կատեգորիա:Արաբ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Արաբ իրավագետներ
Կատեգորիա:14-րդ դարի արաբներ
Կատեգորիա:Ինքնակենսագիրներ
Կատեգորիա:Արաբ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Արաբ քաղաքական գործիչներ