Հայ-ադրբեջանական ընդհարումներ (2014)

**Հայ-ադրբեջանական ընդհարումներ սահմանին** (Տավուշ-Ղազախի շրջան) և Արցախի Հանրապետության ու Ադրբեջանի միջև շփման գծում, սկսվել են 2014 թվականի հուլիսի 27-ին: Բախումների հետևանքով զոհերի թիվը ամենաբարձրերից էր 1994 թվականի հրադադարի համաձայնագրից ի վեր, որը վերջ դրեց Լեռնային Ղարաբաղի առաջին պատերազմին:
մինի|2014 թվականի հայ-ադրբեջանական սահմանային բախումները Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության մաս

## Նախապատմություն
Խորհրդային Միության անկումից հետո էթնիկ հայերը Ադրբեջանի կազմում Հայաստանի աջակցությամբ պայքար մղեցին, ինչը փաստացի հանգեցրեց Լեռնային Ղարաբաղի ինքնիշխանության հաստատմանը։ Արդյունքում 1994 թվականին Ղարաբաղում հասան կրակի դադարեցման, որն ուսումնասիրողներն անվանեցին «Սառեցված հակամարտություն»։ Միևնույն ժամանակ Ադրբեջանը իշխանության տակ վերցրեց էքսկլավ հանդիսացող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության տարածքը։ Այդուհանդերձ ՄԱԿ-ի Գլխավոր անսամբլեայում Հայաստանի և Ադրբեջանի ներկայցուցիչները մի քանի տարի շարունակ փոխադարձաբար օգտագործում էին իրենց իրավունքները հակամարտության հետ կապված։

## Բախումներ
### Ամառ
2014 թվականի օգոստոսի սկզբին ադրբեջանական ուժերը հայտնել են ընդհանուր առմամբ տասներկու զինվորական զոհի մասին: Դրանցից ութի մասին հաղորդվել է 2014 թվականի օգոստոսի 1-ին՝ երեքօրյա պարբերաբար մարտերից հետո, իսկ ևս չորսի մահվան մասին հաղորդվել է 2014 թվականի օգոստոսի 2-ին։ Լեռնային Ղարաբաղի պաշտպանության նախարարությունը հայտնել է մեկ զինվորական զոհի մասին:

Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությունը հայտարարել է, որ 2014 թվականի օգոստոսի 2-ին զոհված չորս զինվորները մահացել են Աղդամ-Թարթառ տարածքում գործողություն իրականացնող, իրենց կողմից անվանված «հայ դիվերսիոն խմբերի» հետ բախման ժամանակ: Հաղորդվել է նաև այլ վիրավորների մասին, սակայն նրանց կյանքին սպառնացող վտանգ չի սպառնում: Լեռնային Ղարաբաղի պաշտպանության նախարարությունը հայտարարել է, որ իրենց միակ կորուստը գրանցվել է «ադրբեջանական դիվերսիոն ստորաբաժանումների հարձակման հաջող հետ մղման» արդյունքում։ Լեռնային Ղարաբաղի իշխանությունները հետագայում բարձրացրել են իրենց զոհերի թիվը մինչև երեք զինվոր:

2014 թվականի օգոստոսի 6-ին երկու կողմերից էլ զոհվածների ընդհանուր թիվը հասավ 18-ի: Նույն օրը հայտնի դարձավ, որ երկու երկրների նախագահները պետք է հանդիպեին՝ Սոչիում չեզոք գոտում տեղի ունեցած բախումները քննարկելու համար։

2014 թվականի օգոստոսի 7-ին Կարեն Պետրոսյանը, ով Ղարաբաղի Չինարի գյուղից էր, մտավ Ադրբեջանի տարածք և գերի ընկավ, իսկ ավելի ուշ մահացավ կալանքի տակ։ Բաքվից ստացված նախնական լուրերը հայտնում էին, որ Պետրոսյանը ձերբակալվել է Ադրբեջանի Թովուզի շրջանի գյուղացիների կողմից և հանձնվել ռազմական իշխանություններին։ Սակայն Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությունը հետագայում հայտարարեց, որ Պետրոսյանը հայկական դիվերսիոն ջոկատի անդամ էր, որը անհաջող փորձել էր իրականացնել սահմանային դիվերսիոն հարձակում: Հաղորդագրությունում ասվում էր, որ ադրբեջանական զորքերը նրան գերի են վերցրել չորս այլ հայ զինվորների սպանությունից հետո։ Հայաստանի զինված ուժերը հերքել են այդ պնդումը։ Հինգշաբթի ուշ երեկոյան Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից հրապարակված լուսանկարներում երևում էին երկու դիմակավորված տղամարդիկ՝ զինվորական համազգեստով, որոնք լուսանկարվում էին Պետրոսյանի հետ, որտեղ վերջինս կրում էր զինվորական կոշիկներ և քողարկող բաճկոն։ Պետրոսյանի ավելի վաղ արված լուսանկարներում, որոնք, ըստ երևույթին, արվել էին Ադրբեջանի քաղաքացիական անձանց կողմից, նա կրում էր սպորտային կոշիկներ և զինվորական համազգեստի որևէ ապացույց։ Բաքվի պաշտպանության նախարարությունը պնդում էր, որ Պետրոսյանի մահվան հավանական պատճառը «սուր սրտային և թոքային անբավարարությունն» էր։ Հայաստանի կառավարությունը պնդում էր, որ Պետրոսյանը տանջամահ է եղել:

Ադրբեջանի քաղաքացի Շահբազ Գուլիևը և Ռուսաստանի քաղաքացի Դիլղամ Ասգարովը գերի են վերցվել Ղարաբաղում՝ կասկածելի դիվերսիոն գործողությունների համար: Հայաստանի կառավարությունը հայտարարել է, որ երկուսն էլ բռնվել են հանցագործության պահին, իսկ երրորդ տղամարդը՝ Հասան Հասանովը, սպանվել է նրանց գերեվարման ժամանակ: Գուլիևի գերեվարման մասին հայտարարությունը համընկավ այն պաշտոնական հաստատման հետ, որ Քարվաճառի 17-ամյա հայ բնակիչ Սմբատ Ցականյանը մեկ շաբաթ առաջ անհետ կորել է։ Ստեփանակերտի պաշտոնյաները չեն բացառել նրա անհետացման և ենթադրյալ ադրբեջանական ներթափանցման միջև կապը։ Բաքուն հերքել է, որ երկու անձինք որևէ կապ ունեն զինվորականների հետ և պահանջել է, որ Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեն ապահովի նրանց ազատ արձակումը, ինչպես նաև Հասանովի դիակի վերադարձը։ «Եթե Հայաստանն այժմ նման դիրքորոշում է ցուցաբերում պատանդներին ազատ արձակելու և դիակը վերադարձնելու հարցում, ինչպե՞ս կարող ենք խոսել ապագայում փոխադարձ վստահության հիման վրա համակեցության ցանկության մասին», - անցյալ ամիս Կարմիր Խաչին հարցրել է նախագահի վարչակազմի բարձրաստիճան պաշտոնյա Ալի Հասանովը։ Ադրբեջանական լրատվամիջոցները հաղորդել են, որ Կարմիր Խաչը այցելել է երկու տղամարդկանց 2014 թվականի օգոստոսի 12-ին: Կազմակերպությունը հրապարակավ մեկնաբանություն չի արել: Միևնույն ժամանակ, Հայաստանի պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյանը կոչ է արել պատժել երկու տղամարդկանց էլ՝ կոչ, որը, հավանաբար, ժողովրդականություն կվայելի Պետրոսյանի մահից հետո:

2014 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Լեռնային Ղարաբաղի դատարանը Դիլգամ Ասկերովին դատապարտեց ցմահ ազատազրկման՝ սահմանի անօրինական հատման և զենք պահելու, լրտեսության և առևանգման, ինչպես նաև Սմբատ Ցականյանի սպանության համար: Շահբազ Գուլիևը դատապարտվեց 22 տարվա ազատազրկման՝ սահմանի անօրինական հատման և զենք պահելու, լրտեսության և առևանգման համար:

Ադրբեջանի կառավարությունը դատավարությունը որակեց անօրինական և պահանջեց ազատ արձակել երկու տղամարդկանց։ Բաքվում գտնվող Արտաքին գործերի նախարարության խոսնակ Հիքմեթ Հաջիևը հայտարարեց. «Ադրբեջանի օկուպացված տարածքներում անցկացված «դատավարությունը» իրավական ուժ չունի», և Բաքուն կշարունակի ճնշում գործադրել միջազգային հանրության վրա՝ երկու «պատանդների» ազատ արձակումն ապահովելու համար։ Մինչդեռ Ստեփանակերտի իշխանությունները հայտարարեցին, որ երկու ադրբեջանցիներին չեն կարող վերաբերվել որպես ռազմագերիների, քանի որ նրանց «դաժան և անմարդկային» գործողությունները ուղղված են եղել քաղաքացիական անձի:

## Արձագանքներ
### Ներգրավված կողմեր

*  Հայաստան – Պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյանը բախումների գագաթնակետին հայտարարել է. «Մեր հարևանը, անկասկած, ցանկացած պահի կարող է կազմակերպել սադրանքներ, որոնք կարող են հանգեցնել պատերազմի: Սակայն երկրի նախագահը և ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը ամեն ինչ անում են իրավիճակը հանգստացնելու համար: Վերջին մի քանի օրերի [իրադարձությունների] վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ, ընդհանուր առմամբ, լայնածավալ պատերազմի համար դեռևս հիմքեր չկան»:

*  Ադրբեջան – Պատգամավոր Գանիրա Փաշաևան քննադատեց միջազգային կազմակերպություններին հայ-ադրբեջանական սահմանին լարվածության վերջին սրման նկատմամբ նրանց անտարբեր դիրքորոշման համար:

### Միջազգային
* Եվրոպական Միություն — Եվրոպական արտաքին գործողությունների ծառայությունը կոչ արեց «երկու կողմերին անհապաղ հարգել հրադադարը, զերծ մնալ ուժի կիրառումից կամ դրա սպառնալիքից և շարունակել ջանքերը Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության խաղաղ կարգավորման ուղղությամբ»:
* Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության (ԵԱՀԿ) Մինսկի խումբը՝ ԱՄՆ համանախագահ Ջեյմս Ուորլիքը, Twitter-ում գրել է. «Մենք լրջորեն մտահոգված ենք շփման գծում բռնության վերջին աճով։ Հրադադարը պետք է հարգվի»:
* Ֆրանսիա – Նախագահ Ֆրանսուա Օլանդը բանակցություններ վարեց Հայաստանի և Ադրբեջանի անանուն առաջնորդների հետ, սակայն դա որևէ առաջընթացի չհանգեցրեց։ Հոլանդի շրջապատի անանուն անդամը հոկտեմբերին պնդեց. «Ուկրաինայում տեղի ունեցածը անմիջական ազդեցություն ունեցավ։ [Ղրիմի բռնակցումը Ռուսաստանի կողմից] սրեց մթնոլորտը»:
* Վրաստան — Նախագահ Գիորգի Մարգվելաշվիլին հայտարարել է, որ Վրաստանը բարեկամ է թե՛ Հայաստանի, թե՛ Ադրբեջանի համար և հավելել է. «Տարածաշրջանային կայունությունը և այս տարածաշրջանի ներուժը պետք է ուղղված լինեն բացառապես մեր ժողովուրդների առաջընթացին և ավելի լավ կյանքին, և ոչ մի կերպ՝ հակամարտություններին»։ Վարչապետ Իրակլի Ղարիբաշվիլին մտահոգություն է հայտնել վերջին շրջանում բռնության սրման վերաբերյալ և նշել. «Մենք ուշադիր հետևում ենք մեր հարևան, բարեկամ պետություններում տեղի ունեցող զարգացումներին։ Ես հույս ունեմ և վստահ եմ, որ նրանք շուտով համաձայնության կգան, և այս տարածաշրջանում խաղաղություն կվերականգնվի»։
* Գերմանիա — Արտաքին գործերի նախարար Ֆրանկ-Վալտեր Շտայնմայերը այցելեց Հայաստան  և Ադրբեջան՝ փորձելով նպաստել հակամարտության բանակցային լուծմանը:
* Իրան — Արտաքին գործերի նախարարության խոսնակ Մարզիեյե Աֆխամը կոչ արեց Հայաստանին և Ադրբեջանին բանակցություններ վարել համաձայնության հասնելու համար։ Նա ափսոսանք հայտնեց վերջերս տեղի ունեցած ռազմական բախման ժամանակ մի քանի մարդկանց սպանության կապակցությամբ և կոչ արեց երկու կողմերին զսպվածություն ցուցաբերել:
* Ռուսաստան – Արտաքին գործերի նախարարությունը հայտարարություն է տարածել, որում ասվում է. «իր խորին ցավակցությունն է հայտնում զոհերի ընտանիքներին» և «վերջին մի քանի օրերի իրադարձությունները համարում է հրադադարի համաձայնագրերի լուրջ խախտում և հայտարարել է հակամարտության քաղաքական կարգավորում գտնելու իր մտադրության մասին»: Արտաքին գործերի նախարարության տեղեկատվության և մամուլի վարչության փոխտնօրեն Մարիա Զախարովան ասել է, որ «հետագա սրացումն անընդունելի է» և որ «մենք կոչ ենք անում բոլոր հակամարտող կողմերին զսպվածություն ցուցաբերել, հրաժարվել ուժի կիրառումից և ձեռնարկել իրավիճակի կայունացմանն ուղղված անհապաղ միջոցներ»:
* Թուրքիա – Վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը զանգահարել է Ալիևին՝ ցավակցություն հայտնելու համար: Արտաքին գործերի նախարարությունը հայտարարություն է տարածել, որում ասվում է. «Մենք ցավով և մտահոգությամբ ենք հետևում վերջերս օկուպացված ադրբեջանական տարածքներում շփման գծում տեղի ունեցած բախումներին, որոնք բազմաթիվ մարդկային զոհերի պատճառ են դարձել: Մենք Աստծո ողորմությունն ենք մաղթում մեր ադրբեջանցի եղբայրներին, ովքեր նահատակվել են հակամարտություններում, և մեր ցավակցությունն ենք հայտնում նրանց ընտանիքներին և եղբայրական Ադրբեջանի ժողովրդին:
* Միացյալ Նահանգներ – Օգոստոսի 1-ին Միացյալ Նահանգները կոչ արեց կողմերին «անհապաղ միջոցներ ձեռնարկել լարվածությունը նվազեցնելու և հրադադարը հարգելու համար»: ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի խոսնակի տեղակալ Մարի Հարֆը հայտարարեց, որ Պետդեպարտամենտը կոչ է անում Հայաստանի և Ադրբեջանի առաջնորդներին հանդիպել «առաջին իսկ հնարավորության դեպքում՝ հիմնական հարցերի շուրջ երկխոսությունը վերսկսելու համար»։

## Տես նաև
* Արցախում Մի-24 ուղղաթիրի խոցում (2014)

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:2014 Հայաստանում
Կատեգորիա:2014 Արցախում
Կատեգորիա:2014 Ադրբեջանում
Կատեգորիա:Արցախի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական զինված ընդհարումներ