Շառլատանություն

[մինի|321x321փքս|[ԱՄՆ հանրային աշխատանքների վարչություն|WPA-ԱՄՆ հանրային աշխատանքների վարչության պաստառ, որը զգուշացնում է քաղցկեղով հիվանդներին զգուշանալ այն մարդկանցից, ովքեր պնդում են, որ բժիշկ են և խոստանում են բուժել քաղցկեղը: 1936-1938 թվականներ]]
**Շառլատանություն** կամ **քվակերություն**, որը հաճախ հոմանիշացվում է առողջության հետ կապված խարդախության հետ, խթանում է խարդախությունը կամ անիրազեկ բժշկական պրակտիկան։ Շառլատանը «բժշկական հմտություններ ձեռք բերելու անգրագետ և խարդախ հավակնորդ է» կամ «մարդ, ով մասնագիտական կամ հրապարակային հարթակներում ձևացնում է, որ ունի հմտություն, գիտելիք, որակավորում կամ հավաստագրեր, որոնք իրականում չունի, շառլատան կամ օձի յուղ վաճառող»։ 

*Քվակ* տերմինն անջատվել է ** հնացած տերմինից, որը *քվակսալվեր* () բառից է, որը նշանակում է «բալասան վաճառող չարչի» կամ դեղամիջոցների շրջիկ մանրավաճառ։ Միջնադարում *քվակ* տերմինը նշանակում էր «բղավոց, ճիչ»։ Քվակսալվերներն իրենց ապրանքները վաճառում էին շուկաներում՝ բղավելով ուշադրություն գրավելու համար։

Ընդհանուր շառլատանության գլխավոր տարրերը ներառում են կասկածելի ախտորոշումներ՝ օգտագործելով կասկածելի ախտորոշիչ թեստեր, ինչպես նաև չստուգված կամ հերքված բուժումներ, հատկապես այնպիսի լուրջ հիվանդությունների դեպքում, ինչպիսին է քաղցկեղը։ Շառլատանությունը հաճախ նկարագրվում է որպես «առողջության խարդախություն»՝ ագրեսիվ առաջ տանելու ակնառու հատկանիշով։

## Սահմանում
[ձախից|մինի|200x200փքս|[Ուիլյամ Հոգարտ «Զննումը». երրորդ կտավ «Մոդայիկ ամուսնություն» (*Marriage à-la-mode)* շարքից - Այցելություն *քվակ* բժշկին]]
Հոգեբույժ և Quackwatch վեբ կայքի հեղինակ Սթիվեն Բարեթը  սահմանում է չարախոսությունը որպես «չհիմնավորված մեթոդների խթանում, որոնք չունեն գիտական հիմնավորում» և ավելի լայնորեն որպես` «առողջապահության ոլորտում գերօժանդակման հետ կապված ցանկացած բան»։ Այս սահմանումը կարող է ներառել կասկածելի գաղափարներ, ինչպես նաև կասկածելի ապրանքներ և ծառայություններ՝ անկախ դրանց խթանողների անկեղծությունից։ Այս սահմանմանը համապատասխան՝ «*խարդախություն*» բառը վերապահված կլինի միայն այն իրավիճակների համար, որոնցում առկա է դիտավորյալ խաբեություն։

Ի հավելումն էթիկական խնդիրների` կապված խոստումնալից առավելություննեի հետ, որոնք հազիվ թե տեղի ունենան, շառլատանությունը կարող է պատճառ դառնալ, որ մարդիկ հրաժարվեն այն բուժումներից, որոնք ավելի հավանական է, որ կօգնեին իրենց՝ հօգուտ «քվակի» կողմից տրվող անարդյունավետ բուժումների։մինի|306x306px|Պիետրո Լոնգի «Շառլատանը» (1757)Ամերիկացի մանկաբույժ Փոլ Օֆֆիթն առաջարկել է չորս եղանակ, որոնցով այլընտրանքային բժշկությունը «դառնում է շառլատանություն».

# «խորհուրդ տալով հրաժարվել ավանդական թերապիաներից, որոնք օգտակար են»։
# «առանց համապատասխան նախազգուշացման պոտենցիալ վնասակար թերապիաների խթանմամբ»։
# «հիվանդների բանկային հաշիվները դատարկելով…»
# «մոգական մտածողություն խթանելով…»:

Քանի որ դժվար է տարբերակել նրանց, ովքեր գիտակցաբար խթանում են չապացուցված բժշկական թերապիաները և նրանց, ովքեր սխալվում են դրանց արդյունավետության հարցում, Միացյալ Նահանգների դատարանները անվանարկման գործերում որոշել են, որ որևէ մեկին շառլատանության մեջ մեղադրելը կամ շառլատան անվանելը համարժեք չէ նրան բժշկական խարդախություն կատարելու մեջ մեղադրելուն։ Խարդախ համարվելու համար շառլատանը պետք է իմանա, որ խեղաթյուրում է առաջարկվող բժշկական ծառայությունների օգուտները կամ ռիսկերը։

## Միջոցներ
Չապացուցված, սովորաբար անարդյունավետ և երբեմն վտանգավոր դեղամիջոցներն ու բուժումները վաճառվել են մարդկության պատմության ընթացքում։ Երբեմն թատերական ներկայացումներ էին ցուցադրվում՝ ենթադրյալ դեղերի վստահելիությունը բարձրացնելու համար։ Օրինակ՝ 19-րդ դարի կեսերին *revalenta arabica* կամ *Ervalenta`* իր առաջին անվամբ, որը ձևավորվել է քողարկվելով իր ավելի վաղ բուսաբանական անվամբ` լատ.` *Ervum lens*: Այն գովազդվում էր որպես արտասովոր վերականգնողական առաքինություններ ունեցող՝ որպես էմպիրիկ դիետա և այլն։ Չնայած իր տպավորիչ անվանը և բազմաթիվ հիացական վկայություններին, այն ըստ էության միայն սովորական ոսպի ալյուր էր, որը դյուրահավատներին վաճառվում էր շատ անգամ իրական գնով։

Նույնիսկ այն դեպքում, երբ խարդախության նպատակ չկար, շառլատանական դեղամիջոցները հաճախ ոչ մի արդյունավետ բաղադրիչ չէին պարունակում։ Որոշ դեղամիջոցներ պարունակում էին այնպիսի նյութեր (ափիոն, ալկոհոլ և մեղր), որոնք կարող էին ախտանշանային թեթևացում տալ, բայց չունենալ բուժիչ հատկություններ։ Որոշները կարող էին ունենալ կախվածություն առաջացնող` ադդիկցիոն հատկություններ, որպեսզի գնորդին գայթակղեն վերադառնալ։ Մի քանի արդյունավետ միջոցներ, որոնք վաճառում էին շառլատանները, ներառում էին էմետիկներ, լաքսատիվներ և միզամուղներ։ Որոշ բաղադրիչներ ունեին բուժիչ ազդեցություն. սնդիկի, արծաթի և արսենի միացությունները կարող էին օգնել որոշ վարակների; ուռենու կեղևը պարունակում է սալիցիլաթթու, որը քիմիապես սերտորեն կապված է ասպիրինի հետ. իսկ քինածառի կեղևում (*Jesuit's bark*) պարունակվող քինինը արդյունավետ բուժում էր մալարիայի և այլ տենդերի համար։ Այնուամենայնիվ, համապատասխան օգտագործման և դեղաչափերի մասին գիտելիքները սահմանափակ էին։

## Շառլատանության գիտական քննադատություն
Ապացուցողական բժշկության համայնքը քննադատել է այլընտրանքային բժշկության ներթափանցումը հիմնական ակադեմիական բժշկություն, կրթություն և հրապարակումներ՝ մեղադրելով հաստատություններին «հետազոտության ժամանակը, փողը և այլ ռեսուրսները հետազոտության ավելի արդյունավետ գծերից շեղելու մեջ՝ կենսաբանության մեջ որևէ հիմք չունեցող տեսություն հետապնդելու համար»։

Օրինակ, Դեյվիդ Գորսկին քննադատել է Բրայան Մ. Բերմանին` Մերիլենդի համալսարանի Ինտեգրատիվ բժշկության կենտրոնի հիմնադրին այն բանի համար, որ գրել է, որ «[կան] ապացույցներ, որ և՛ իրական ասեղնաբուժությունը, և՛ կեղծ ասեղնաբուժությունն ավելի արդյունավետ են, քան բուժման բացակայությունը, և որ ասեղնաբուժությունը կարող է օգտակար հավելում լինել մեջքի ցավի համար սովորական թերապիայի այլ ձևերին»։  Նա նաև դատապարտել է *New England Journal of Medicine* բժշկական ամսագրի խմբագիրներին և գրախոսներին՝ այն հրատարակելու թույլտվության համար, քանի որ այն արդյունավետորեն խորհուրդ էր տալիս դիտավորյալ մոլորեցնել հիվանդներին՝ հայտնի պլացեբո էֆեկտի հասնելու համար։

## Եվրոպայի և Միացյալ Նահանգների պատմությունում
մինի|289x289փքս|''Խելագարության քարի հանումը.''<br>նկարիչ` Յան Սանդերս վան Հեմեսսեն<br>մոտ 1550 թվական

Հիվանդությունների պատճառների և մեխանիզմների մասին սակավ պատկերացում ունենալու պատճառով լայնորեն վաճառվող «դեղամիջոցները» (ի տարբերություն տեղական արտադրության և տեղական օգտագործման դեղամիջոցների), որոնք հաճախ կոչվում են արտոնագրված դեղամիջոցներ, առաջին անգամ հայտնի դարձան 17-րդ և 18-րդ դարերում Բրիտանիայում և բրիտանական գաղութներում, ներառյալ Հյուսիսային Ամերիկայում։ Դաֆիի էլիքսիրը (Daffy's Elixir) և Թըրլինգթոնի բալզամը (Turlington's Balsam) առաջին ապրանքներից էին, որոնք օգտագործեցին բրենդավորում (օրինակ՝ օգտագործելով խիստ տարբերվող տարաներ) և զանգվածային մարքեթինգ՝ շուկաներ ստեղծելու և պահպանելու համար։

ձախից|մինի|286x286փքս|Օդեկոլոնի ստեղծող  Յոհան Մարիա Ֆարինայի արխիվից Օդեկոլոնի ֆլակոն - 100մլ. արտադրված 1709 թվականին Իտալիայում

Նմանատիպ գործընթաց է եղել մոտավորապես նույն ժամանակաշրջանում Եվրոպայի այլ երկրներում, օրինակ՝  Յոհան Մարիա Ֆարինան և նրան նմանակողները օդեկոլոնը ( - Քյոլնի ջուր) որպես համադարման դեղամիջոցի շուկայավարման դեպքում։ Արտոնագրված դեղամիջոցները հաճախ պարունակում էին սպիրտ կամ ափիոն, որոնք, ենթադրաբար, չէին բուժում այն հիվանդությունները, որոնց համար վաճառվում էին որպես դեղամիջոց, սակայն ընդունողներին ստիպում էին թեթևության զգացողություն ունենալ, և նրանք թյուրըմբռնմամբ գովում էին արտադրանքը։

18-րդ դարի վերջին միջազգայնորեն վաճառվող *քվակ* դեղամիջոցների թիվն ավելացավ. Դրանց մեծ մասը ծագել է Բրիտանիայից և արտահանվել Բրիտանական կայսրությունում։ Մինչև 1830 թվականը բրիտանական պառլամենտական գրառումները թվարկում են ավելի քան 1300 տարբեր «սեփական դեղամիջոցներ», որոնց մեծամասնությունը ժամանակակից չափանիշներով «քվակ» բուժումներ էին։

Հոլանդական *Vereniging tegen de Kwakzalverij ()* կազմակերպությունը, որը պայքարում է քվակերության դեմ, հիմնադրվել է 1881 թվականին, այս տեսակի ամենահին կազմակերպությունն է աշխարհում։ Այն ժամանակից ի վեր հրատարակում է քվակերության դեմ Nederlands Tijdschrift tegen de Kwakzalverij (Հոլանդական ամսագիր ընդդեմ քվակերության) ամսագիր։ Այս առաջին տարիներին -ն իր դերն ունեցավ բժշկության պրոֆեսիոնալացման գործում։ Հանրային բանավեճում նրա ջանքերը օգնեցին Նիդեռլանդները դարձնել դեղերի կառավարական կարգավորում ունեցող առաջին երկրներից մեկը։

մինի|250x250փքս|Դալբիի փքահալած դեղամիջոցի (''Dalby's Carminative''), Դաֆիի էլիքսիրի (''Daffy's Elixir'') և Թըրլինգթոնի կյանքի բալզամի (''Turlington's Balsam of Life'') շշերը, որոնք թվագրվում են 18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբին։ Այս «տիպիկ» արտոնագրային կամ քվակ դեղամիջոցները շուկայավարվում էին շատ տարբեր և շատ տարբերվող շշերով։ Յուրաքանչյուր ապրանքանիշ պահպանել է իր նույն հիմնական տեսքը ավելի քան 100 տարի:

1909 թվականին, փորձելով դադարեցնել քվակ դեղամիջոցների վաճառքը, Բրիտանական Բժշկական Ասոցիացիան հրապարակեց «Գաղտնի միջոցները, ինչ արժեն և ինչ են պարունակում»: Այս հրատարակությունն ի սկզբանե հոդվածների շարք էր, որը հրապարակվել էր *British Medical Journal* ամսագրում, 1904-1909 թվականներին։

Հրատարակությունը կազմված էր 20 գլուխներից՝ որոնք բաշխված էին ըստ բաժինների՝ ըստ այն հիվանդությունների, որոնց բուժմանը ցուցված էին դեղամիջոցները։ Յուրաքանչյուր միջոց մանրակրկիտ փորձարկման է ենթարկվել. նախաբանում ասվում էր. «Վերլուծական տվյալների ճշգրտության մասին կասկած չկա. հետաքննությունն իրականացվել է մեծ ուշադրությամբ հմուտ անալիտիկ քիմիկոսի կողմից» vi : Օրինակ, Բիչեմի հաբերը (Beecham's Pills), որոնք, ըստ 1909 թվականին Բրիտանական բժշկական ասոցիացիայի, պարունակում էին միայն ալոե, կոճապղպեղ և օճառ, բայց պնդվում էր, որ բուժում է 31 հիվանդություն175, վաճվառվում էին մինչև 1998 թվականը։ Քվակերությունը դադարեցնելու Բժշկական հաստատության ձախողման պատճառն այն էր, որ դժվար էր իրական բժշկությունը ճշգրիտ սահմանել, և այն առաջարկները, որոնք քվակերները տարածում էին սպառողների շրջանում։

Բրիտանական արտոնագրային դեղամիջոցները կորցրեցին իրենց գերիշխանությունը Միացյալ Նահանգներում, երբ նրանց արգելվեց մուտք գործել Տասներեք գաղութների շուկաներ Ամերիկյան հեղափոխության ժամանակ, և նույն պատճառով կորցրեցին հետագա դիրքերը 1812 թվականի անգլո-ամերիկյան պատերազմի ժամանակ։ 19-րդ դարի սկզբից «տնային արտադրության» ամերիկյան ապրանքանիշերը սկսեցին լրացնել բացը` հասնելով իրենց գագաթնակետին ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմի տարիներին։ Բրիտանական դեղամիջոցները երբեք չվերականգնեցին իրենց նախկին գերիշխանությունը Հյուսիսային Ամերիկայում, և ամերիկյան արտոնագրային դեղերի զանգվածային շուկայավարման հետագա դարաշրջանը սովորաբար համարվում է ԱՄՆ-ում շառլատանության «ոսկե դար»։ Դա արտացոլվել է աշխարհի այլ վայրերում քվակ դեղամիջոցների շուկայավարման նմանատիպ աճով։
մինի|Կլարկ Սթենլիի ''Օձի յուղի քսուքի'' օգտագործման նկարագրությունը և

պրն. Սթենլին՝ գլխարկով, երկու օձերով շրջապատված|373x373փքս
Միացյալ Նահանգներում այս դարաշրջանում կեղծ դեղամիջոցները հաճախ նշվում էին սլենգ տերմինով` *սնեյքօիլ* («օձի յուղ»)` տեղեկացնելով կեղծ դեղամիջոցների վաճառքի կետերը, որոնք պնդում էին, որ էկզոտիկ բաղադրիչները տալիս են ենթադրյալ օգուտները։ Նրանք, ովքեր վաճառում էին դրանք, կոչվում էին «օձի յուղ վաճառողներ» և սովորաբար վաճառում էին իրենց դեղամիջոցները *կրակ և ծծումբ* (fire and  դարձվածքով) կրոնական քարոզի նման եռանդուն ձայնով։ Նրանք հաճախ այն զուգորդում էին այլ թատերական և ժամանցային բեմադրություններով. բժշկական շոուներով ճանապարհորդում էին քաղաքից քաղաք որպես թափառական թատրոն՝ արագ հեռանալով, մինչև կբացահայտվեր նրանց բժշկության կեղծ լինելը։ Այնուամենայնիվ, ոչ բոլոր քվակներն են սահմանափակվել նման փոքր բիզնեսով, և մի քանիսը, հատկապես Միացյալ Նահանգներում, մեծապես հարստացել են իրենց արտադրանքի ազգային և միջազգային վաճառքի շնորհիվ։

1875 թվականին *Pacific Medical and Surgical Journal* ամսագիրը բողոքում էր.

Բազմաթիվ օրինակներից է ԱՄՆ գերմանացի ներգաղթյալ Ուիլյամ Ռադամը, ով 1880-ականներին սկսեց վաճառել իր «Միկրոբասպանը» (Microbe Killer) ամբողջ Միացյալ Նահանգներում, իսկ դրանից անմիջապես հետո՝ Բրիտանիայում և բրիտանական գաղութներում։ Նրա եփուկը լայնորեն գովազդվում էր, որ կարող է «բուժել բոլոր հիվանդությունները», և այս արտահայտությունը նույնիսկ դաջված էր այն ապակե շշերի վրա, որոնցով վաճառվում էր դեղը։ Իրականում, Ռադամի դեղամիջոցը բուժական առումով անօգուտ (և մեծ քանակությամբ ակտիվ թունավոր) ծծմբաթթվի նոսր լուծույթ էր՝ ներկված մի քիչ կարմիր գինիով։ Ռադամի հրապարակախոսական նյութերը, մասնավորապես նրա գրքերը, պատկերացում են տալիս այն դերի մասին, որ կեղծ գիտությունը խաղացել է 19-րդ դարի վերջում «քվակ» դեղամիջոցների մշակման և շուկայավարման գործում։
ձախից|մինի|Մուլտֆիլմ, որում պատկերված է հիպնոտիզմ կիրառող մի բժիշկ (1780, Ֆրանսիա)
Ռադամի նման գովազդային պնդումները կարելի է գտնել 18-րդ, 19-րդ, 20-րդ և 21-րդ դարերում։ «Բժիշկ. Սիբլին՝ 18-րդ դարի վերջի և 19-րդ դարի սկզբի արտոնագրային դեղամիջոցների վաճառող անգլիացի, նույնիսկ այնքան հեռուն գնաց, որ պնդեց, որ իր Վերակենդանացնող արևային թուրմը, ինչպես անունն է ենթադրում, «կվերականգնի կյանքը հանկարծակի մահվան դեպքում»։ Մեկ այլ անգլիացի «դոկտոր Սողոմոնը» պնդում էր, որ իր «Գաղաադի սրտի բալզամը» բուժում է գրեթե ամեն ինչ, բայց հատկապես արդյունավետ է բոլոր վեներական գանգատների դեմ՝ սկսած գոնորեայից մինչև օնանիզմ։ Թեև այն հիմնականում կոնյակ էր՝ համեմված խոտաբույսերով, սակայն 1 շշի գինը 1800 թվականին կես գինեա էր (£sd համակարգով)155 , որը համարժեք է  2014 թվականի ավելի քան £38 ($52):

Ոչ բոլոր արտոնագրային դեղամիջոցներն էին անօգուտ։ *Թըրլինգթոնի կյանքի բալզամը* (Turlingtons Balsam of Life), որն առաջին անգամ վաճառվել է 18-րդ դարի կեսերին, իսկապես օգտակար հատկություններ ուներ։ Այս դեղամիջոցը շարունակեց վաճառվել սկզբնական անունով մինչև 20-րդ դարի սկիզբը և դեռ կարելի է գտնել բրիտանական և ամերիկյան դեղագրքերում՝ որպես *«Բենզոինի բաղադրյալ թուրմ»*։ Այս դեպքերում բուժումները, հավանաբար, չունեին էմպիրիկ աջակցություն, երբ դրանք ներկայացվում էին շուկա, իսկ դրանց օգուտները պարզապես հարմար պատահականություն էին, որը հայտնաբերվել է պոստֆակտում։

Հյուսիսային Ամերիկայի և Եվրոպայի ժողովուրդներում այժմ խարդախություն համարվող քվակ դեղամիջոցների ճանապարհի վերջը եկավ 20-րդ դարի սկզբին։ 1906 թվականի փետրվարի 21-ին Միացյալ Նահանգներում ընդունվեց «Մաքուր սննդի և դեղերի մասին» օրենքը։ Սա և՛ պետական գերատեսչությունների, և՛ բժշկական հաստատությունների տասնամյակների քարոզարշավի արդյունքն էր, որին աջակցում էին մի շարք հրատարակիչներ և լրագրողներ (ամենաարդյունավետներից մեկը հետաքննական լրագրող Սամուել Հոփքինս Ադամսն էր, ով 1905 թվականին Collier's-ժ հանդեսում գրել էր «Ամերիկյան մեծ խարդախությունը» շարքը)։

Ամերիկյան այս ակտին երեք տարի անց հետևեցին նմանատիպ օրենսդրությունը Բրիտանիայում և եվրոպական այլ երկրներում։ Այս օրենքները քվակերներին ստպեցին արտոնագրային և պատենտային դեղամիջոցներից հանել ավելի սարսափելի վտանգավոր բովանդակությունը և քվակ դեղամիջոցների սեփականատերերին դադարեցնել իրենց ավելի բացահայտ անազնիվ պնդումները։ Օրենքը, այնուամենայնիվ, թողեց գովազդը և չկարգավորեց արդյունավետության մասին պնդումները. Գերագույն դատարանն այն մեկնաբանեց միայն այն իմաստով, որ պիտակների վրա գևված բաղադրիչները պետք է ճշգրիտ լինեն։

1912 թվականի Շերլիի փոփոխության ձևակերպումը, որը կոչված էր փակելու այս սողանցքը, սահմանափակվում էր միայն կեղծ և խարդախ պնդումների կարգավորմամբ՝ ստեղծելով մտադրությունը դրսևորելու անհրաժեշտություն։ Ողջ 20-րդ դարի սկզբին Ամերիկյան բժշկական ասոցիացիան (AMA) նյութեր էր հավաքում բժշկական շառլատանության մասին, և նրանց անդամներից և հատկապես բժշկական խմբագիրներից Արթուր Ջ. Քրամփը իր կարիերան նվիրեց նման արտադրանքի քննադատությանը։ AMA-ի հետաքննության դեպարտամենտը փակվել է 1975 թվականին, սակայն նրանց միակ արխիվը, որը բաց է ոչ անդամների համար, մնում է՝ Ամերիկյան բժշկական ասոցիացիայի Առողջապահության խարդախության և այլընտրանքային բժշկության հավաքածուն։

«Բժշկական շառլատանությունը և բամբասանքների և անարժեք թմրանյութերի խթանումը ամենաակնառու չարաշահումներից էին, որոնք հանգեցրին բիզնեսի պաշտոնական ինքնակարգավորմանը և, իր հերթին, *Ավելի լավ բիզնես բյուրոյի* ( BBB ) ստեղծմանը»1217:

## Ժամանակակից մշակույթում
[մինի|Էլեկտրամետաբոգրաֆ սարք, որը ցուցադրվում է Մինեսոտայի գիտության թանգարանի «Քվակերների փառքի սրահում», ([Սեյնթ Փոլ (Մինեսոտա)|Սենտ Փոլ, ԱՄՆ)]]
«Շառլատանությունը կեղծ և չապացուցված առողջապահական սխեմաների խթանումն է շահույթ ստանալու նպատակով։ Այն հիմնված է շուկայի ավանդույթների վրա», «այլընտրանքային բժշկության շուկայավարման գործում ճնշող կոմերցիոնիզմով»։ *Շառլատանությունն* ամենից հաճախ օգտագործվում է վերը նկարագրված «ամեն ինչը բուժող» միջոցները շրջելով վաճառելը նշելու համար։ Շառլատանությունը շարունակական խնդիր է, որը կարելի է գտնել ցանկացած մշակույթում և յուրաքանչյուր բժշկական ավանդույթում։ Ի տարբերություն գովազդային այլ միջոցների, ինտերնետի միջոցով հաղորդակցության արագ առաջընթացը դռներ է բացել 20-րդ դարասկզբի մրցակցող քվակ դեղամիջոցների և մարքեթինգային արշավների չկարգավորված շուկայի համար։ Էլեկտրոնային փոստի հաշիվ ունեցող մարդկանց մեծամասնությունը զգացել է սպամի մարքեթինգային մարտավարությունը, որի ժամանակ շառլատանության ժամանակակից ձևերը գովազդվում են որպես «նիհարելու» և «սեքսուալ բարելավման» հրաշք միջոցներ, ինչպես նաև անհայտ որակի դեղերի վաճառք։

### Հնդկաստան
2008 թվականին, ըստ Հինդուստան թայմս թերթի, «մի քանի նահանգներում ռեկետի դեպքերից հետո, որտեղ որակավորում չունեցող բժիշկները հարյուրավոր անօրինական երիկամների փոխպատվաստում էին կատարել՝ հսկայական շահույթ ստանալու համար», Դելիում ավելի քան 40,000 շառլատաններ գործունեություն են ծավալում։ Հնդկական բժշկական ասոցիացիայի (IMA) նախագահը 2008 թվականին քննադատել է կենտրոնական կառավարությանը՝ շառլատանության խնդիրը լուծելու և դրա դեմ որևէ օրենք չմշակելու համար։

2017-ին IMA-ն կրկին խնդրեց հակաշառլատանության օրենք ընդունել՝ խստորեն կիրառելով առանց արտոնագրի պրակտիկայով զբաղվողների դեմ։ 2021 թվականի դրությամբ Հնդկաստանի կառավարությունը դեռևս չի ընդունել հակաշառլատանության օրենք։

#### AYUSH նախարարություն
2014 թվականին Հնդկաստանի կառավարությունը ձևավորել AYUSH-ի նախարարություն, որը ներառում է առողջապահության ավանդական յոթ համակարգերը (ընդգրկում է այուրվեդա, յոգա, նատուրոպատիա, ունանի, սիդհա, սովա-ռիգպա և հոմեոպաթիա այլընտրանքային բժշկության տեսակները)։ AYUSH նախարարությունը նպատակ ունի զարգացնել կրթությունը, հետազոտությունը և բնիկ այլընտրանքային բժշկության համակարգերի տարածումը Հնդկաստանում։ Նախարարությունը զգալիորեն քննադատության է ենթարկվել ֆինանսավորման համակարգերի համար, անբավարար *կենսաբանական ճշմարտանմանության* համար և կամ չփորձարկված կամ վերջնականապես որպես արդյունավետ չապացուցված լինելու համար. հետազոտությունների որակը ցածր է եղել, և դեղերը գործարկվել են առանց որևէ խիստ դեղաբանական ուսումնասիրությունների և Այուրվեդայի կամ այլ այլընտրանքային առողջապահական համակարգերի նշանակալից կլինիկական փորձարկումների։

Բուժման այս ձևերից որևէ մեկի հավաստի արդյունավետություն կամ գիտական հիմնավորում չկա։ Գիտական հանրության շրջանում գերակշռում է ամուր կոնսենսուս, որ *հոմեոպաթիան* կեղծ գիտական, ոչ էթիկական և անհավանական բուժման ուղղություն է։ *Այուրվեդան* համարվում է կեղծ գիտական։ *Պոստուրալ յոգայի* (դիրքային յոգա) վերաբերյալ հետազոտությունների մեծ մասը նախնական ուսումնասիրություններ կամ ցածր մեթոդաբանական որակի կլինիկական փորձարկումներ են. չկա վերջնական թերապևտիկ ազդեցություն, բացառությամբ մեջքի ցավի։ *Նատուրոպաթիան* համարվում է կեղծ գիտական շառլատանության ձև, անարդյունավետ և, հնարավոր է, վնասակար, բուն պրակտիկայի վերաբերյալ բազմաթիվ էթիկական վերապահումներով։ *Ունանին* զուրկ է կենսաբանական ճշմարտանմանությունից և համարվում է նաև կեղծ գիտական շառլատանություն։

### ԱՄՆ-ում
[մինի|«Tho-radia փոշի [ռադիումի և թորիումի հիմքով, ըստ բժիշկ Ալֆրեդ Կյուրիի բանաձևի»: Տուփը ցուցադրված է Փարիզի Կյուրիի թանգարանումՌադիոակտիվ շառլատանության օրինակ է: ]]
[մինի|[Սայենթոլոգիայի E-Meter (էլեկտրափսիխոմետր)՝ «էնգրամները» չափելու քվակ սարք]]
[մինի|[Ռադիումի աղջիկներ|Ռադիումի հանքաքարով ռևիգատոր` արտադրված 1929 թվականին (Revigator-ը երբեմն սխալմամբ գրվում է Revigorator): Revigator-ը կավե կճուճ էր, որը նախատեսված էր խմելու ջրի մեջ ռադիոակտիվություն (ռադոն) ավելացնելու համար: Վստահեցվում էր, որ ջուրն առանց ռեդիոակտիվության «զուրկ է կյանքի տարրից», որ նման ամանից ջուր խմելը բուժիչ կլինի: Revigator-ում մեկ գիշերվա ընթացքում պահվող ջուրը մեկ լիտրում ստանում է մի քանի հարյուրից մի քանի հարյուր հազար պիկոկյուրի ռադիոակտիվություն: ]]
Թեև շառլատանությունը հաճախ ուղղված է տարեցներին կամ քրոնիկ հիվանդներին, այն կարող է ուղղված լինել բոլոր տարիքային խմբերին, ներառյալ դեռահասներին, և Սննդի և դեղերի վարչությունը (FDA) նշել է որոշ ոլորտներ, որտեղ պոտենցիալ շառլատանությունը կարող է խնդրահարույց լինել. կրծքագեղձերի չափեր, նիհարել, ստերոիդներ և աճի հորմոններ, արևայրուքի և արևայրուքի հաբեր, էպիլյացիա և մազերի աճ, և նման դեղամիջոցների ոլորտներում։

Նրանց համար, ովքեր զբաղվում են որևէ բժշկությամբ, քվակերության մեջ մեղադրել նշանակում է լուրջ առարկություն հայտնել պրակտիկայի որոշակի ձևի դեմ։ Զարգացած երկրներից շատերն ունեն կառավարական գործակալություն, ինչպիսին է Սննդի և դեղերի վարչությունը (FDA) ԱՄՆ-ում, որի նպատակն է վերահսկել և կարգավորել դեղերի անվտանգությունը, ինչպես նաև նոր և գոյություն ունեցող ապրանքների, ներառյալ դեղերի արտադրողների պնդումները և սննդային հավելումները կամ վիտամինները։ *Առևտրի դաշնային հանձնաժողովը* (FTC) մասնակցում է այդ ջանքերին։ Ավելի քիչ կանոնակարգված ապրանքներն ավելի լավ կարգավորելու համար 2000 թվականին ԱՄՆ նախագահ Քլինթոնը ստորագրեց 13147 Գործադիր հրամանը, որը ստեղծեց Սպիտակ տան լրացուցիչ և այլընտրանքային բժշկության հանձնաժողով։ 2002 թվականին հանձնաժողովի վերջնական զեկույցում մի քանի առաջարկներ արվեցին կրթության, հետազոտության, իրականացման և փոխհատուցման վերաբերյալ՝ որպես յուրաքանչյուրի ռիսկերն ու օգուտները գնահատելու ուղիներ։ Որպես ուղղակի արդյունք, ավելի շատ պետական դոլարներ են հատկացվել այս մեթոդներից մի քանիսի ուսումնասիրության համար։

Անհատներն ու ոչ կառավարական կառույցներն ակտիվորեն փորձում են բացահայտել շառլատանությունը։ Ըստ John C. Norcross et al. «արդյունավետ ընթացակարգերի համեմատ» անարդյունավետության վերաբերյալ կոնսենսուսն ավելի քիչ է, սակայն տարբեր հեղինակներ հետապնդել են ինչպես «կեղծ գիտական, չվավերացված կամ «քվակ» հոգեթերապիայի, այնպես էլ «փսիխոմետրիկ հիմքերով կասկածելի վավերականության գնահատման չափորոշիչների» կիրառում515: Հոգեկան առողջության ոլորտում ապացույցների վրա հիմնված պրակտիկայի (EBP) շարժումը շեշտում է հոգեբանության համաձայնությունը, որ հոգեբանական պրակտիկան պետք է հիմնվի էմպիրիկ հետազոտությունների վրա515, 522։ Կան նաև «հակա քվակերային» վեբ-կայքեր, ինչպիսիք են Quackwatch-ը, որոնք օգնում են սպառողներին գնահատել պահանջները։ Quackwatch-ի տեղեկատվությունը կարևոր է ինչպես սպառողների, այնպես էլ բժշկական մասնագետների համար։

## Արդյունավետություն և ընդունում
Կան մի քանի առաջարկված պատճառներ, թե ինչու է քվակերությունն ընդունվում հիվանդների կողմից՝ չնայած դրա արդյունավետության բացակայությանը.
[մինի|''Մեզ նայողը (Piskijker)'', [Դավիդ Կրտսեր Տենիրս|Դավիդ կ. Տենիրս (1660)]]
[մինի|Քվակը [Ղուրանի խոսքերով քարտեր է վաճառում, որը պետք է պաշտպանի օձի խայթոցից, Մարոկկո, 2009 թվական]]
մինի|''Քվակ բժիշկը'', Յան Վիկտորս (մոտ 1635)

**Անտեղյակություն*. շառլատանության ջատագովություն անողները, կարող են դա անել, որպեսզի օգտվեն սովորական բժշկական բուժումների անտեղյակությունից՝ ընդդեմ այլընտրանքային բուժման, կամ իրենք կարող են անտեղյակ լինել իրենց սեփական պնդումների վերաբերյալ։ Հիմնական բժշկությունը շատ ուշագրավ առաջընթացներ է գրանցել, ուստի մարդիկ կարող են հակված լինել նաև անհիմն պնդումներին հավատալու։
* ''Պլացեբո էֆեկտ''. դեղամիջոցները կամ բուժումները, որոնք հայտնի են, որ որևէ դեղաբանական ազդեցություն չունեն հիվանդության վրա, դեռևս կարող են ազդել մարդու հիվանդության ընկալման վրա, և այս համոզմունքն իր հերթին երբեմն իսկապես թերապևտիկ ազդեցություն է ունենում, ինչը հանգեցնում է հիվանդի վիճակի բարելավմանը։ Սա *չի նշանակում*, որ կենսաբանական հիվանդության որևէ բուժումը տեղի չի ունենում. «թեև մենք կարող ենք նկարագրել պլացեբո էֆեկտը որպես «ամեն ինչ մտքում», մենք այժմ գիտենք, որ այս երևույթի իրական նյարդակենսաբանական հիմք կա»։ Մարդիկ նշում են ցավի նվազում, բարեկեցության բարձրացում, բարելավում կամ նույնիսկ ախտանիշների ամբողջական մեղմացում։ Ոմանց համար հոգատար մասնագետի առկայությունը և դեղորայքի տրամադրումն ինքնին բուժիչ են։
* *Ռեգրեսիայի սխալ կամ հետահայացության սխալ*. չհասկանալը, որ առողջական վիճակը փոխվել է առանց բուժման, և հիվանդությունների փոփոխությունները տվյալ թերապիային վերագրելը։
* *Հաստատման կողմնակալություն* կամ իր տեսակետը պնդելու հակում. միտումնավոր կերպով տեղեկատվությունը փնտրելը, մեկնաբանելը կամ առաջնահերթություն տալը, նպատակ ունենալով հաստատել իր համոզմունքները կամ վարկածները։ Դա ճանաչողական կողմնակալության տեսակ է և ինդուկտիվ դատողության համակարգված սխալ։
* *Անվստահություն ավանդական բժշկության նկատմամբ.* շատ մարդիկ, տարբեր պատճառներով, անվստահություն ունեն ավանդական բժշկության կամ կարգավորող կազմակերպությունների նկատմամբ, ինչպիսիք են FDA-ն կամ դեղորայքային խոշոր կորպորացիաները։ Օրինակ՝ «CAM-ը (կոմպլեմենտար և այլընտրանքային բժշկություն) կարող է պատասխան տալ իրավունքների ոտնահարմանը [խտրականությանը] սովորական բժշկական հաստատություններում և դրա հետևանքով անվստահությանը»։
* *[[Դավադրության տեսություններ]]*. շառլատանության  դեմ պայքարող ակտիվիստներին («քվակբաստերները») հաճախ կեղծ մեղադրանքներ են ներկայացվում «ոչ ավանդական» և/կամ «բնական» բուժումները ճնշելու հսկայական «դավադրության» մաս լինելու մեջ, ինչպես նաև նրանց, ովքեր խթանում են դրանք։ Ենթադրվում է, որ այս դավադրությունը աջակցվում և ֆինանսավորվում է դեղագործական արդյունաբերության և հաստատված բժշկական համակարգի կողմից՝ ի դեմս AMA-ի, FDA-ի, ADA-ի, CDC-ի, WHO-ի և այլն, իրենց իշխանությունը պահպանելու և շահույթը մեծացնելու նպատակով։ Այս գաղափարը հաճախ կրում են հակագիտական հայացքներ ունեցող մարդիկ։
* *Վախ կողմնակի էֆեկտներից*. դեղագործական դեղամիջոցների մեծ բազմազանությունը կարող է ունենալ շատ անհանգստացնող կողմնակի ազդեցություններ, և շատ մարդիկ վախենում են վիրահատությունից և դրա հետևանքներից, ուստի նրանք կարող են խուսափել այս հիմնական բուժումներից։
* *Արժեքը*. որոշ մարդիկ, ովքեր պարզապես չեն կարող իրենց թույլ տալ սովորական բուժում և փնտրում են ավելի էժան այլընտրանք։ Ոչ ավանդական պրակտիկանտները հաճախ կարող են բուժում տրամադրել շատ ավելի ցածր գնով։ Դրան գումարվում է առողջապահական խնամքի հասանելիության սահմանափակ լինելը։
* *Հուսահատություն*. Լուրջ կամ մահացու հիվանդություն ունեցող մարդիկ, կամ որոնց բժիշկն ասել է, որ իրենց վիճակը «անբուժելի է», կարող են արձագանքել՝ փնտրելով բուժում՝ անտեսելով դրա արդյունավետության գիտական ապացույցների բացակայությունը կամ նույնիսկ ապացույցների առկայությունը, որ իրենց վիճակը «անբուժելի է», մեթոդն անարդյունավետ է կամ նույնիսկ վտանգավոր։ Հուսահատությունը կարող է սրվել կյանքի վերջում պալիատիվ ոչ բուժիչ խնամքի բացակայության պատճառով։ 2012- 2018 թվականների ընթացքում բրիտանական քրաուդֆանդինգ կայքերում քաղցկեղի այլընտրանքային առողջապահական տարրով բուժման դիմումները հավաքել են 8 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ։ Սա նկարագրվում է որպես «նոր և եկամտաբեր եկամուտների հոսք՝ խոցելի խավերին հափշտակող խոշտանգումների, շառլատանների և դավաճանների համար»։
* *Հպարտություն*. Երբ մարդիկ հավանություն են տալիս կամ պաշտպանում բուժումը, կամ ժամանակ և գումար են ներդնում դրա մեջ, նրանք կարող են դժկամորեն կամ ամաչելով ընդունել դրա անարդյունավետությունը և, հետևաբար, խորհուրդ տալ բուժում, որը չի աշխատում։
* *Խարդախություն*. որոշ պրակտիկանտներ, լիովին գիտակցելով իրենց դեղամիջոցի անարդյունավետությունը, կարող են դիտավորյալ կեղծ գիտական հետազոտություններ և բժշկական թեստերի արդյունքներ արտադրել՝ այդպիսով շփոթեցնելով ցանկացած պոտենցիալ սպառողին բժշկական բուժման արդյունավետության հարցում։

## Շառլատանության մեջ մեղադրվողներ
[մինի|290x290փքս|«Քվակը», [Յան Ստեն (մոտ 1650-1660)]]

### Հանգուցյալ

* Թոմաս Ալինսոն (1858-1918), նատուրոպաթիայի հիմնադիր։ Նա իր հայացքներով հաճախ հակասության մեջ էր Էդինբուրգի բժիշկների թագավորական քոլեջի և Գերագույն բժշկական խորհրդի հետ, հատկապես բժիշկների կողմից դեղամիջոցների հաճախակի օգտագործման, պատվաստումների դեմ հանդես գալով և դրանով մամուլում իր ինքնագովազդի համար։ Նրա տեսակետները և դրանց հրապարակումը հանգեցրին նրան, որ նա արժանացավ շառլատան պիտակի և Գերագույն բժշկական խորհրդի կողմից հեռացվեց՝ *մասնագիտական առումով տխրահռչակ պահվածքի համար*։
* Լովիսա Ահրբերգ (1801-1881), առաջին շվեդ կին բժիշկը։ Ահրբերգը բախվել է տղամարդ բժիշկների ուժեղ դիմադրությանը և մեղադրվել շառլատանության մեջ։ Պաշտոնական քննության ժամանակ նա արդարացվել է բոլոր մեղադրանքներից, և թույլ է տրվել բժշկությամբ զբաղվել Ստոկհոլմում, թեև 1820-ականներին դա արգելված էր կանանց համար։ Հետագայում նա իր աշխատանքի համար մեդալ է ստացել։
* Յոհաննա Բրանդտ (1876-1964), հարավաֆրիկացի նատուրոպաթ, ով պաշտպանում էր «Խաղողով բուժումը» որպես քաղցկեղի բուժում։
* Ջոն Ռ. Բրինկլի (1885-1942), ոչ բժիշկ և քսենոտրանսպլանտացիայի մասնագետ Կանզասում (ԱՄՆ), ով պնդում էր, որ հայտնաբերել է այծի ամորձիները ծեր տղամարդկանց մեջ արդյունավետ փոխպատվաստելու մեթոդ։ Այն բանից հետո, երբ նահանգային իշխանությունները քայլեր ձեռնարկեցին փակելու նրա պրակտիկան, նա վրեժխնդիր եղավ՝ 1930 թվականին մտնելով քաղաքականություն և անհաջող առաջադրվելով Կանզասի նահանգապետի պաշտոնի համար։
* Հուլդա Ռեգեհր Կլարկ (1928-2009), ոչ միանշանակ նատուրոպաթ, հեղինակ և այլընտրանքային բժշկության պրակտիկանտ, ով պնդում էր, որ կարող է բուժել բոլոր հիվանդությունները և պաշտպանում էր գիտական հիմնավորում չունեցող մեթոդները։
* Մաքս Գերսոն (1881-1959), գերմանական ծագում ունեցող ամերիկացի բժիշկ, ով մշակել է սննդակարգի վրա հիմնված այլընտրանքային քաղցկեղի բուժում, որը, նրա պնդմամբ, կարող էր բուժել քաղցկեղը և քրոնիկ, դեգեներատիվ հիվանդությունների մեծ մասը։ Նրա բուժումը կոչվում էր *Գերսոնի թերապիա*։ Հատկանշական է, որ Գերսոնաթերապիան անհաջող կերպով կիրառվել է Ջեսիկա Էյնսկոյի և Գարի Վինոգրանդի բուժման համար։ Ըստ *Quackwatch* վեն-կայքի՝ Գերսոնի ինստիտուտի բուժման պնդումները հիմնված են ոչ թե ողջ մնալու փաստացի փաստաթղթերի վրա, այլ «բժշկի գնահատականների համակցությամբ, որ հեռացող հիվանդն ունի «ողջ մնալու ողջամիտ հնարավորություն», գումարած այն զգացումները, որ ինստիտուտի աշխատակիցներն ունեն իրենց զանգահարող մարդկանց սոցիալական կարգավիճակի վերաբերյալ»։ Քաղցկեղի ամերիկյան միությունը հայտնում է, որ «չկա հուսալի գիտական ապացույց, որ Գերսոնի թերապիան արդյունավետ է…»:

[մինի|Սամուել Հահնեմանի արձանը [Վաշինգտոն ԿՇ|Վաշինգտոնում։ Similia Similibus Curentur - «Նմանին բուժել նմանով» փորագրությամբ]]

* Սամուել Հահնեման (1755-1843), հոմեոպաթիայի հիմնադիր։ Հանեմանը կարծում էր, որ բոլոր հիվանդությունները առաջանում են «միազմերի» պատճառով, որը նա սահմանում է որպես՝ քրոնիկ հիվանդության հիմքում ընկած «վարակիչ սկզբունքներ» և հիվանդի «կենսական ուժի առանձնահատուկ հիվանդագին խանգարում»։ Ըստ նրա՝ հիվանդությունները կարող են բուժվել այնպիսի նյութերով, որոնք առողջ մարդու մոտ առաջացնում են հիվանդության նման ախտանիշներ, չափազանց ցածր կոնցենտրացիաներով, որոնց բուժական ազդեցությունը մեծանում է աստիճանաբար այն նոսրացնելով և կրկնակի թափահարելով։
* Լոուրենս Բ. Համլին, տուգանվել է 1906 թվականին ԱՄՆ Մաքուր սննդի և դեղերի մասին օրենքի համաձայն՝ գովազդելու համար, որ իր Wizard Oil (Հրաշագործ յուղ) պատրաստուկը կարող է սպանել քաղցկեղը։
* Լ. Ռոն Հաբարդ (1911-1986), Սայենթոլոգիայի եկեղեցու հիմնադիր։ Նա ամերիկացի գիտաֆանտաստիկ գրող է, ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի նախկին սպա և դիանետիկա ուսմունքի ստեղծող։ Սայենթոլոգիայի քննադատները և շատ հոգեբուժական կազմակերպություններ նրան սովորաբար անվանել են շառլատան և ստահակ՝ մասամբ իր հաճախ ծայրահեղ հակահոգեբուժական համոզմունքների և տեխնոլոգիաների կեղծ պնդումների դեմ, ինչպիսին է E-meter-ը, հանդես գալու համար։
* Լինդա Հազարդ (1867-1938), ինքնակոչ բժիշկ և ծոմապահության մասնագետ, որը նա գովազդում էր որպես պանացեա յուրաքանչյուր հիվանդության համար։ ԱՄՆ Վաշինգտոն նահանգի Օլալա քաղաքում գտնվող նրա «սանիտարիումում» սովից մահացել է շուրջ 40 հիվանդ։ 1912 թվականին մեկ մահվան համար բանտարկված Հազարդը պայմանական վաղաժամկետ ազատվել է 1915 թվականին և շարունակել բժշկությամբ զբաղվել առանց արտոնագրի Նոր Զելանդիայում (1915-1920) և Վաշինգտոնում (1920-1935)։ Մահացել է 1938 թվականին, երբ փորձում էր ծոմ պահելով ինքն իրեն բուժել։
* Ուիլյամ Դոնալդ Քելլի (1925-2005), օրթոդոնտ և Մաքս Գերսոնի հետևորդ, ով մշակել է քաղցկեղի իր այլընտրանքային բուժումը, որը կոչվում էր *Ոչ հատուկ մետաբոլիկ թերապիա*։ Այս բուժումը հիմնված է այն չհիմնավորված համոզմունքի վրա, որ «սխալ սնունդը [առաջացնում է] չարորակ ուռուցքի աճ, մինչդեռ պատշաճ սնունդը [թույլ է տալիս] աշխատել մարմնի բնական պաշտպանիչ միջոցներին»։ Այն ներառում է, մասնավորապես, բուժում պանկրեատիկ ֆերմենտներով, օրական 50 վիտամիններ և հանքանյութերով (ներառյալ լաետրիլը), շամպունով մարմնի հաճախակի լվալ, սուրճի կլիզմա և հատուկ դիետա։ Ըստ *Quackwatch* կայքի՝ «նրա թերապիան ոչ միայն անարդյունավետ է, այլև քաղցկեղով հիվանդ մարդիկ, ովքեր ընդունում են այն, ավելի արագ են մահանում և ունեն կյանքի ավելի վատ որակ, քան ստանդարտ բուժում ունեցողները և կարող են զարգացնել լուրջ կամ մահացու կողմնակի բարդություններ։ Քելլիի ամենահայտնի հիվանդն էր դերասան Սթիվ Մակքուին։
* Ջոն Հարվի Քելլոգ (1852-1943), բժիշկ Բեթլ Կրիկում, (Միչիգան, ԱՄՆ), ով ղեկավարում էր առողջարան՝ օգտագործելով հոլիստիկ (այլընտրանքային բժշկ.) մեթոդներ՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով սնուցմանը, կլիզմաներին և վարժություններին։ Քելլոգը բուսակերության ջատագով էր և իր եղբոր՝ Ուիլ Քիթ Քելլոգի հետ հորինել է եգիպտացորենի փաթիլ նախաճաշը։
* Ջոն Սենտ Ջոն Լոնգ (1798-1834), իռլանդացի նկարիչ, ով պնդում էր, որ կարող է բուժել տուբերկուլյոզը՝ հիվանդի մեջքին ցավ կամ վերք պատճառելով, որից հիվանդությունը դուրս է գալիս։ Նա երկու անգամ դատվել է իր հիվանդների սպանության համար, ովքեր մահացել են այս բուժման ընթացքում։
* Ֆրանց Անտոն Մեսմեր (1734-1815), գերմանացի բժիշկ և աստղագետ, ով հորինել է այն, ինչ նա անվանել է *կենդանական մագնիսականություն* (մեսմերիզմ)։
* Թեոդոր Մորել (1886-1948), գերմանացի բժիշկ, որն առավել հայտնի է որպես Հիտլերի անձնական բժիշկ։ Մորելը Հիտլերին տվել է մոտավորապես 74 նյութ՝ 28 տարբեր խառնուրդներով, այդ թվում՝ հերոին, կոկաին, Դոկտոր Կոստերի հակափքայիններ (Doktor Koster's Antigaspills), կալիումի բրոմիդ, պապավերին, տեստոստերոն, վիտամիններ և կենդանական ֆերմենտներ։ Չնայած Հիտլերի կախվածությանը Մորելից և նրան այլ նացիստական առաջնորդներին առաջարկելուց, Գյորինգը, Հիմլերը, Շփիրը և այլք զգուշորեն հրաժարվելեն Մորելից` որպես քվակ։
* Դանիել Դեյվիդ Փալմեր (1845-1913), մթերային խանութի սեփականատեր, ով պնդում էր, որ բուժել է դռնապանի խլությունը՝ նրա մեջքն ուղղելով։ Նա հիմնել է քիրոպրակտիկայի ոլորտը՝ հիմնվելով այն սկզբունքի վրա, որ բոլոր հիվանդություններն ու առողջական խնդիրները կարող են շտկվել՝ կարգավորելով մարդու մեջքի դասավորությունը։ Նրա վարկածն այն ժամանակ անտեսվել է բժշկական մասնագետների կողմից, և չնայած զգալի հետևորդներ ունենալուն, այն դեռևս գիտականորեն ապացուցված չէ։ Փալմերը մագնիսական բուժիչ հաստատություն հիմնեց Այովա նահանգի Դավենպորտում՝ «բժիշկ» ներկայանալով։ Ոչ բոլորն էին համոզված, որ, ինչպես 1894 թվականին գրել էր տեղական թերթը նրա մասին, «մագնիսականության վրա խենթացածը խելահեղորեն պատկերացնում է, թե նա կարող է բուժել հիվանդներին և հաշմանդամներին իր մագնիսական ձեռքերով։ Նրա զոհերը տկարամիտ, տգետ և սնահավատ մարդիկ են, հիմար մարդիկ, ովքեր տարիներ շարունակ հիվանդ են և հոգնել են սովորական բժիշկից և առողջություն են ուզում կարճ ճանապարհով… նա, անշուշտ, շահել է իր զոհերի անտեղյակությունից… Նրա բիզնեսի աճը ցույց է տալիս, թե ինչ կարելի է անել Դավենպորտում, նույնիսկ շառլատան լինելով»։
* Լուի Պաստյոր (1822-1895), ֆրանսիացի քիմիկոս, որն առավել հայտնի է մանրէաբանության մեջ իր ուշագրավ նվաճումներով։ Նրա փորձերը հաստատել են հիվանդության հարուցիչ մանրէաբանական տեսությունը, ինչպես նաև նվազեցրել մահացությունը հետծննդյան տենդից (ծննդկանի), և նա ստեղծել է կատաղության դեմ առաջին պատվաստանյութը։ Նա հանրությանն առավել հայտնի է նրանով, որ ցույց է տվել, թե ինչպես կարելի է կանխել կաթի և գինու թթվայնացումը. այս գործընթացը նրա անվամբ կոչվել է *[[Պաստերացում|պաստերիզացիա]]*։ Նրա վարկածները սկզբում հանդիպել են մեծ թշնամանքի, և նրան բազմիցս մեղադրել են շառլատանության մեջ։ Այնուամենայնիվ, նա այժմ համարվում է մանրէաբանության երեք հիմնական հիմնադիրներից մեկը՝ ի թիվս Ֆերդինանդ Կոնի և Ռոբերտ Կոխի։
* Լինուս Փոլինգ (1901-1994), քիմիայի գծով Նոբելյան մրցանակակիր, Փոլինգն իր հետագա կարիերայի մեծ մասն անցկացրել է սոմատիկ և հոգեբանական հիվանդությունները օրթոմոլեկուլյար բժշկության (այդ թվում` սննդային հավելումների) միջոցով բուժելու պրակտիկայի վրա։ Նրա պնդումներից էին, որ սովորական մրսածությունը կարելի է բուժել վիտամին C -ի հսկայական չափաբաժիններով։ Էվան Քեմերոնի հետ միասին նա գրել է 1979 թվականին «Քաղցկեղ և վիտամին C» գիրքը, որը կրկին ավելի տարածված էր հանրության շրջանում, քան բժշկական մասնագիտությունը, որը շարունակում էր անտեսել քաղցկեղի բուժման կամ կանխարգելման գործում վիտամին C -ի արդյունավետության մասին շառլատանություն լինելու պնդումները։ Կենսագիրներից մեկը քննարկել է, թե որքան հակասական են եղել նրա տեսակետները վիտամին C-ի մեգադոզաների վերաբերյալ, և որ նրան «դեռևս «խարդախ» և «քվակ» են անվանում իր «օրթոմոլեկուլյար բժշկության» հակառակորդները։
* Բժիշկ Ջոն Հենրի Պինկարդ (1866-1934), Ռոանոկում գործարար և «Յարբ դոկտոր» կամ «Խոտաբժիշկ» էր, ով հորինում էր քվակ դեղամիջոցներ, որոնք նա վաճառում և տարածում էր՝ խախտելով Սննդի և դեղերի մասին օրենքը և ավելի վաղ «Մաքուր սննդի և դեղերի մասին օրենքը»։ Նա հայտնի էր նաև որպես «պայծառատես, բուսաբույժ և ոգեհարցություն անող»։ Պինկարդի սանգվինարիա (արյունահոսությունները կանխող բույս) բաղադրության մի մասը, որը պատրաստված էր ծաղկի արմատից կամ  ցողունից, բռնագրավվեց դաշնային պաշտոնյաների կողմից 1931 թվականին։ «Այս բաժնի կողմից նմուշի վերլուծությունը ցույց տվեց, որ այն հիմնականում բաղկացած է բուսական դեղամիջոցների քաղվածքներից, ներառյալ սանգվինարիան, շաքարը, ալկոհոլը և ջուրը։ Տեղեկատվության մեջ ենթադրվում էր, որ ապրանքը սխալ բրենդավորված է, քանի որ որոշ հայտարարություններ, ձևակերպումներ և միջոցներ, որոնք վերաբերում են դրա թերապևտիկ և բուժիչ ազդեցություններին, հայտնվել են շշի պիտակի վրա, կեղծ և խարդախությամբ ներկայացվել են, որ այն արդյունավետ կլինի որպես բուժում, դեղամիջոց և բուժում թոքաբորբի, հազի, թույլ թոքերի, ասթմայի, երիկամների, լյարդի, միզապարկի կամ ստամոքսի ցանկացած անհանգստության դեմ և արդյունավետ է որպես արյան և նյարդերի հիանալի կազդուրիչ միջոց»։ Նա իրեն մեղավոր է ճանաչել և տուգանվել։
* Վիլհելմ Ռայխ (1897-1957), ավստրա–ամերիկացի հոգեվերլուծաբան։ Պնդում էր, որ հայտնաբերել է նախնադարյան տիեզերական էներգիա, որը կոչվում է Օրգոնե։ Նա մշակել է մի քանի սարքեր, ներառյալ Cloudbuster-ը և Orgone Accumulator-ը, որոնք, նրա կարծիքով, կարող են օգտագործել օրգոնեն եղանակը կառավարելու, տիեզերական այլմոլորակայինների դեմ պայքարելու և հիվանդությունները, այդ թվում՝ քաղցկեղը բուժելու համար։ Հետաքննությունից հետո ԱՄՆ Սննդամթերքի և դեղերի վարչությունը եզրակացրել է, որ գործ ունեն «առաջին մասշտաբի խարդախության» հետ։ 1954 թվականի փետրվարի 10-ին ԱՄՆ Մեյնի դատախազը բողոք է ներկայացրել՝ պահանջելով մշտական արգելանք՝ համաձայն Սննդի, դեղերի և կոսմետիկայի դաշնային օրենքի 301-րդ և 302-րդ բաժինների՝ կանխելու օրգոնային կուտակիչների միջպետական առաքումը և արգելելու Ռայխի որոշ գրությունների խթանումն ու գովազդի միջոցները։ Ռայխը հրաժարվել է ներկայանալ դատարան՝ պատճառաբանելով, որ ոչ մի դատարան ի վիճակի չէ գնահատելու իր աշխատանքը։ Ռայխը ձերբակալվել է դատարանի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունքի համար և դատապարտվել երկու տարվա ազատազրկման, 10,000 ԱՄՆ դոլար տուգանքի, իսկ նրա Օրգոնեի կուտակիչները և Օրգոնեի վրա աշխատանքը հրամայվել է ոչնչացնել։ 1956 թվականի օգոստոսի 23-ին Նյու Յորքի 25-րդ փողոցի հանրային վառարանում այրվել են նրա վեց տոննա գրքեր, ամսագրեր և թերթեր։ 1957 թվականի մարտի 12-ին նրան ուղարկել են Դանբերիի դաշնային բանտ (Ֆեյրֆիլդ շրջան (Կոնեկտիկուտ)), որտեղ Ռիչարդ Ք. Հաբարդը, հոգեբույժը, ով հիանում էր Ռայխով, զննել է նրան՝ արձանագրելով պարանոյա, որն արտահայտվում էր մեծամտության, հալածանքների և հղման գաղափարներով։ Ինը ամիս անց՝ 1957 թվականի նոյեմբերի 18-ին, Ռայխը մահացել է սրտի կաթվածից, երբ գտնվում էր Փենսիլվանիայի Լյուիսբուրգի դաշնային քրեակատարողական հիմնարկում։
* Ուիլյամ Հերբերտ Շելդոն (1898-1977), ստեղծել է բանականությանը համապատասխանող սոմատոտիպերի տեսությունը, ըստ որի` մարդու մարմնի ձևը և կազմվածքի տեսակը կապված են անհատականության գծերի հետ։

## Տեղեկատվական դարաշրջանում
21-րդ դարում տարածված շառլատանության ձև է այն, որ աշխարհիկ մարդիկ օգտագործում են առցանց կայքեր, ինչպիսիք են WebMD-ն՝ ախտորոշումներ գտնելու համար։ Դրա զոհ չդառնալու լավագույն միջոցը տեղական հիվանդանոցում հավաստագրված բժշկի հետ հանդիպում ունենալն է։ Գրելով The New York Times թերթում, Վիրջինիա Հեֆերնանը քննադատել է WebMD-ին այն դեղամիջոցները, որոնք վաճառվում են կայքի դեղագործական հովանավորների կողմից, համարելով որ ընթերցողը կողմնակալ է դրանց նկատմամբ, եթե անգամ դրանք պետք էլ չեն։ Նա գրել է, որ WebMD-ը «ներծծված է կեղծ բժշկությամբ և նուրբ ապատեղեկատվությամբ»։

## Տես նաև
* Էքստրասենս

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Carroll, 2003. "The Skeptics Dictionary". New York: Wiley.
* Della Sala, 1999. *Mind Myths: Exploring Popular Assumptions about the Mind and Brain*. New York: Wiley.
* Eisner, 2000. *The Death of Psychotherapy; From Freud to Alien Abductions*. Westport, CT: Praegner.
* Lilienfeld, SO., Lynn, SJ., Lohr, JM. 2003. *Science and Pseudoscience in Clinical Psychology*. New York: Guildford
* 

## Արտաքին հղումներ

* 
* Quackwatch
* Medline Plus – entry on Health Fraud
* 'Miracle' Health Claims: Add a Dose of Skepticism Federal Trade Commission հոդված

Կատեգորիա:Այլընտրանքային բժշկություն
Կատեգորիա:Առողջապահության որակ
Կատեգորիա:Բժշկության պատմություն
Կատեգորիա:Գիտական թերահավատություն
Կատեգորիա:Խարդախություն
Կատեգորիա:Կեղծ գիտություն
Կատեգորիա:Կեղծիքներ
Կատեգորիա:Մոգական մտածողություն
Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Սուտ
Կատեգորիա:Տգիտություն