open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ընկուզենի Զիբոլդի

**Ընկուզենի Զիբոլդի** (), ընկուզազգիների ընտանիքի, ընկուզենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն

Տերևաթափ ծառ է՝ մինչև 18-20 մ բարձրությամբ, վրանաձև և ցանցառ սաղարթով։ Բնի և ճյուղերի կեղևը մոխրավուն է։ Տերևները կենտ-փետրաձև են՝ 40-100 սմ երկարությամբ, 11-15 (երբեմն՝ մինչև 19) ձվաձև կամ երկարավուն-ձվաձև տերևիկներով։ Տերևի առանցքը ծածկված է կարճ, շիկավուն աղվամազով։ Բացվում են ապրիլի վերջին, մայիսի սկգբին։ Պտղաբերում է 5-7 տարեկանից։ Առէջային կատվիկները հավաքված են փնջերում՝ 2-5-ական հատ, 15-30 սմ երկարությամբ, 9-15 առէջներով։ Վարսանդային ծաղիկները հավաքված են ողկույզներում, 20-ական հատ։ Կեղծ կորիզապտուղը գնդաձև է կամ երկարավուն-ձվաձև, սրածայր, 4-5 սմ երկարությամբ, աղվամազապատ։

Ընկույզը մուգ պղտոր դարչնավուն է, կլորավուն, ձվաձև կամ էլիպսաձև, սուր գագաթով։ Պտուղը հասունանում է հոկտեմբերին։ Բնական պայմաններում տարածված է Ճապոնիայում։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է միայն բուսաբանական այգիներում ու դենդրարիներում։

## Կիրառություն
Ամենուրեք հավասարապես լավ է աճում և առատորեն պտղաբերում է։ Կարելի է առաջարկել բոլոր, այդ թվում նաև բարձրլեռնային շրջաններում մշակելու համար (բացառապես որպես պարկային և անտառային կուլտուրա)։ Ընկույզները մեծ քանակությամբ ճարպեր են պարունակում և աչքի են ընկնում հրաշալի համով։ Բնափայտը նույնպես ամուր է և արժեքավոր։ Սերմերի ցանքից բացի կարելի է աճեցնել նաև կտրոնավորմամբ։

## Մշակում
Էկոլոգիական խումբը Xllp: Մշակության հավանական շրջանները 1-32։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ընկուզենի
Կատեգորիա:Ճապոնական մրգեր
Կուննինգհամիա նշտարաձև

**Կուննինգհամիա նշտարաձև** (), գետնանոճազգրիների ընտանիքի, կուննինգհամիա ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Մշտադալար ծառ է՝ մինչև 30 մ բարձրությամբ, Նեղ-բրգաձև սաղարթով։ Բունը սլացիկ է, ուղիղ։ Կեղևը մոխրագույն է, հարթ, անջատվում է երկար շերտերով։ Ճյուղերը օղակաձև են դասավորված։ Ընձյուղները համարյա հակադիր են, սկզբում՝ կանաչ։

Բողբոջները կլորավուն են, կաշվեկերպ, սուր թեփուկներով, վերևից՝ կանաչավուն են, փայլուն, ներքևից՝ 2 լայն կապտասպիտակ հերձանցքաշերտերով. սրածայր, նեղ-նշտարաձև, 3 - 6 սմ երկարությամբ և 3 - 4 մմ լայնությամբ։ Արական հասկիկները դեղին են, 1,9 - 1,5 սմ երկարությամբ։ Կոները 3 - 4 սմ երկարություն և լայնություն ունեն, բաց գորշավուն են։ Դրանց թեփուկները ունեն 1,5 - 2,0 սմ երկարություն և այդքան էլ լայնություն։ Սերմերը 6 - 7 մմ երկարություն և 5 - 6 մմ լայնություն ունեն, դեղնականաչավուն են, բարակ թևերով։ Լավ է զարգանում խոնավ, կավային հողերում։ Վատ է աճում չոր, կրով հարուստ հողերում։

Լավ է աճում սննդանյութերով հարուստ ոռոգելի հողերում։

Ունի դեկորատիվ չափազանց բարձր հատկանիշներ, ձմեռը ասեղնատերևները կարմրում են, ամառը ընդունում կանաչ գույն։ Պիտանի է որպես սոլիտեր և խմբերով տնկելու համար։

Բազմանում է սերմերով, որոնք պետք է ցանել հավաքելուց անմիջապես հետո, քանի որ ծլունակությունը արագ կորցնում է։ Կարելի է բազմացնել նաև աշնանային կտրոններով։

## Տարածվածություն
Տարածված է Հարավային և Կենտրոնական Չինաստանում' Գուանդունից և Ցյանսուից դեպի հյուսիս մինչև Խուանխե գետը։ Անտառներ է առաջացնում 1000 — 3600 մ բարձրության վրա, բարեխառն տաք ու խոնավ պայմաններում։

Եվրոպա է բերված 1804 թվականին։ Մշակվում է որպես չափազանց դեկորատիվ ծառատեսակ։ ԽՍՀՄ է բերված 1834 թվականին (Նիկիտյան բուսաբանական այգի)։

## Հայաստանում
Առաջին անգամ Հայաստան է ներմուծվել 1965 թվականին (Իջևան), Սոչիի դենդրարիից, երեք տարեկան տնկիներով։ Իջևանում կլիմայավարժվել է, դիմանալով տեղական ցրտերին և օդի հարաբերական խոնավության պակասությանը։ Պահպանում է իր կենսական ձևը, տալով տարեկան 25 - 30 (60) սմ ընթացիկ աճ։ Հիվանդություններով և վնասատուներով չի վարակվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գետնանոճազգրիներ
Չմենի բազմածաղիկ

** Չմենի բազմածաղիկ** (), վարդազգիների ընտանիքի չմենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Կիսամշտադալար, ուղղաձիգ թուփ է՝ մինչև 2 մ բարձրությամբ, բարակ, կորացած ճյուղերով, որոնք մերկ են, փայլուն, կարմրագորշավուն (երիտասարդ ընձյուղները ծածկված են նուրբ, կանաչադեղնավուն, թաղիքանման մազմզուկներով)։ Տերևները լայն ձվաձև են, ձվաձև, էլիպսաձև կամ լայն, հակառակ ձվաձև, 1,5-5 սմ երկարությամբ և 1,8-4 սմ լայնությամբ, բութ, փոսիկավոր գագաթով, կլորավուն կամ լայն սեպաձև հիմքով, վերևի կողմից մուգ կանաչ, մերկ, ներքևի կողմից մերկ կամ սկզբում ծածկված նուրբ աղվամազով, հետագայում թափվող կամ նոսրացող։

Ծաղիկները 6-20-ական, հավաքված են ուղղաձիգ վահաններում։ Բաժակի խողովակը մերկ է կամ թեթևակի մազմզուկապատ։ Բաժակաթերթիկները լայն եռանկյունաձև են, թարթիչաեզր, ավելի հաճախ՝ կարմրավուն։ Պսակը ունի 1 սմ տրամագիծ, կլորավուն, տարածված պսակաթերթիկներով, սռնակները 2 հատ են, երբեմն՝ 1: Պտղաբույլերը ուղղաձիգ են, պտուղները վառ կարմիր, երկարավուն, հակառակ ձվաձև կամ համարյա գնդաձև, 0,6-1 սմ երկարությամբ և 0,3-0,7 սմ լայնությամբ, երկու սերմերով։ Ծաղկում է հունիսին, պտուղները հասունանում են օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Արևմտյան Սիբիրում, Միջին Ասիայում, Կենտրոնական Չինաստանում, ժայռուտներում և լեռների քարքարոտ լանջերի թփուտներում։ Հայկական ԽՍՀ-ում աճում է Սևանի ավազանում, Վայքում, Մեղրիում, վերին լեռնային գոտում՝ քարքարոտ լեռնալանջերում։
Բարձր է գնահատվում խոշոր ծաղիկների և դիմացկունության շնորհիվ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Բոխի արևելյան

**Բոխի արևելյան** (), կեչազգիներ ընտանիքի, բոխի ցեղի բույս։
 
## Նկարագրություն
Տերևաթափ, փոքր ծառ է՝ 5-18 մ բարձրությամբ, սակայն մեծ մասամբ թփանման տեսք ունի։ Սաղարթը ձվաձև է կամ կլորավուն։ Բունը ծուռումուռ է, անկյունավոր,
ծածկված սևամոխրավուն կեղևով, 20-40 սմ տրամագծով։ Երիտասարդ ընձյուղները և տերևակոթունները ծածկված են թաղիքանման մազմզուկներով։ Բողբոջները մանր են, 3-4 մմ երկարությամբ, ձվաձև, կարմրադարչնագույն, թարթիչաեզր թեփուկներով ծածկված։ Տերևները մուգ կանաչ են, մերկ, աշնանը ստանում են կիտրոնադեղին
գունավորում։ Օվալաձև են կամ օվալա-ձվաձև, 2-5 սմ երկարությամբ և 1,5-3 սմ լայնությամբ, սրածայր, սղոցաատամնաեզր։ Հիմքում կլորավուն են կամ թեթևակի թեք սրտաձև, կրկնակի-սուր սղոցաեզր։ Տերևակոթունների երկարությունը հասնում է 3-10 մմ-ի։ Պտղաբերող կատվիկները բաց կանաչավուն են, 3 -8 սմ երկարությամբ, նստած 1,2-2 սմ երկարությամբ պտղակոթունների վրա։ Տերևափաթթոցները օվալաձև են, առանց բլթակների, անհավասար-ատամնաեզր։ Ընկուզիկը վերևի կողմից մազմզուկապատ է, գորշգույնի։ Հանդիպում են խոշորատերև ձևեր, որոնց տերևների երկարությունը կազմում է 3-9 սմ, 1-2,5 սմ լայնությամբ։ Ծաղկում է ապրիլին, պտուղները հասունանում են հոկտեմբերին։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Կովկասում Ղրիմում Միջերկրական ծովի ափերին Փոքր Ասիայում, Հարավային Եվրոպայում, Բալկաններում, Իրանում։ Հայաստանի սահմաններում հանդիպում է Իջևանի, Շամշադինի Ստեփանավանի, Թումանյանի, Նոյեմբերյանի, Գուգարքի շրջաններում՝ ծովի մակերևույթից մինչև 1200 մ, և Զանգեզուրում՝ մինչև 1500 մ բարձրությունների վրա։

## Կիրառություն
Ջերմասեր է, պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ, չորադիմացկուն է։ Արտակարգ լուսասեր լինելով՝ գերադասում է անտառից դուրս աճել, որտեղ արևի լույսը առատ է։
Ընտանի և վայրի կենդանիները մեծ հաճույքով սնվում են ղաժու տերևներով ու մատղաշ ընձյուղներով, և քանի որ խիստ դանդաղ է աճում, ղաժու բուսուտները խոշտանգված տեսք են ունենում։ Անհրաժեշտ է լայնորեն օգտագործել մեր հանրապետության ցածրադիր շրջանների բնակավայրերի կանաչապատման բնագավառում։
## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Ժ. Հ. Վարդանյան, Ծառագիտություն

Կատեգորիա:Կեչազգիներ
Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի բուսական աշխարհ
Տանձենի ուռատերև

**Տանձենի ուռատերև** (), վարդազգիների ընտանիքի, տանձենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ, փոքր ծառ է՝ 8-10 մ բարձրությամբ, երբեմն աճում է որպես թուփ։ Սաղարթը ցրված է, չռված ճյուղերով։ ճյուղերը փշապատ են, ծածկված սկզբում բաց
մոխրավուն, ավելի ուշ կարմրավուն կեղևով։ Բողբոջները միջին մեծության են, գորշավուն, թարթիչաեզր և, բացի դրանից, սպիտակ կամ շիկավուն մազմզուկներով
ծածկված։ Տերևները նեղ նշտարաձև են, 6-9 սմ երկարությամբ և 0,5-1 սմ լայնությամբ, կամ լայն նշտարաձև, 3-6 սմ երկարությամբ և 1-2 սմ լայնությամբ,
համարյա նստադիր կամ կարճ կոթունավոր, ամբողջաեզր, երբեմն անհավասար լայնացած ատամնաեզր, միջին մասից վերև ամենամեծ լայնությամբ, արծաթափայլ կամ
մոխրավուն, սարդոստայնանման կամ մետաքսանման մազմզուկներով ծածկված։ Կարճացած ընձյուղների վրա տերևները հավաքված են փնջերով։ Ծաղիկները հավաքված են սակավաթիվ վահանիկներում։ Պսակաթերթիկներն ունեն 1-1,3 սմ երկարություն և 0,5-0,7 սմ լայնություն, կարճ մազմզուկապատ եղունգներով։ Բաժակը
չի թափվում, մնում է պտուղների վրա, ունի մազմզուկապատ ատամիկներ։ Պտուղները կլորավուն են կամ տանձանման, մինչև 2 սմ տրամագծով, դեղնադարչնագույն կամ ոսկեգույն, ծածկված խալերով։ Պտղակոթունների երկարությունը 2 սմ է։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում և Հյուսիսային Իրանում։ Հայաստանի սահմաններում հանդիպում է Խոսրովի անտառում, հյուսիսարևելյան շրջաններում, Ապարանում և Հրազդանում, Սևանի ավազանում, Վայքում, Ջանգեզուրում, Մեղրիում։ Աճում է լուսավոր, չոր անտառներում, քարքարոտ լեռնալանջերին։

## Կիրառություն
Ուռատերև տանձենին բավականին չորադիմացկուն և երաշտադիմացկուն տեսակ է։ Պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ, լուսասեր է, ցրտադիմացկուն, ջերմադիմացկուն։ Լավ է դիմանում ժամանակակից քաղաքների անբարենպաստ պայմաններում, ուստի և առաջարկվում է լայնորեն օգտագործել կանաչապատման բնագավառում։ Կարելի է օգտագործել նաև սելեկցիոն նպատակներով՝ որպես պատվաստակալ, տանձենու խիստ դիմացկուն և արժեքավոր սորտեր ստանալու համար։ Քանի որ ուռատերև տանձենին մեծ քանակությամբ արմատային մացառներ է տալիս, ուստի խորհուրդ է տրվում օգտագործել թեք, քարքարոտ, էրոզիայի ենթարկված լանջերի անտառապատման համար։
Էկոլոգիական խումբը՝ 8-րդ։ Մշակության հավանական շրջանները 8, 12, 18, 22-25, 27-28, 31-32։

## Ծանոթագրություններ
Տանձենի Թամամշյանի

**Տանձենի Թամամշյանի** (), վարդազգիների ընտանիքի, տանձենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Փոքր ծառ է՝ 2-3 մ բարձրությամբ և 8-12 սմ բնի տրամագծով։ Բնի և բազմամյա ճյուղերի կեղևը կարմրա-դարչնագույն է, մոխրավուն խավով։ Ճյուղերը և ընձյուղները կարճացած են, փշազուրկ։ Տերևները կլորավուն են, 2-4 սմ երկարությամբ և 2-3 սմ լայնությամբ, կարճ սրածայր կամ բութ գագաթով, երկու կողմից էլ մերկ, վառ կանաչ, վերևի կողմից փայլուն, ներքևից անփայլ, մանր սղոցաեզր կամ ամբողջաեզր։ Տերևակոթունները բարակ են, երկարությամբ տերևաթիթեղին հավասար։ Պտուղների հասունացման ժամանակ բաժակը մնում է, չի թափվում։ Բաժակաթերթիկները սրածայր են, տարածված, մանր աղվամազապատ։ Պտուղը տանձանման է, դեղնականաչավուն, երկար պտղակոթունով։ Տերևները և պտուղները չորացնելիս չեն սևանում։

## Տարածվածություն
Տարածված է միայն Հայաստանում, Գառնի գետի ափերին, Ամենափրկիչ վանքի ավերակների շրջակայքում, միջին լեռնային գոտում, անտառային դերիվատներում, թփուտներում, լեռնալանջերի վրա։ Որպես տիպիկ, հայկական էնդեմ պահպանության և տարածման խիստ կարիք է զգում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Պրիվա (շրջան)

**Պրիվա** (), շրջան () Ֆրանսիայում, գտնվում է Արդեշ երկրամասում։ Շրջանի դեպարտամենտ՝ Արդեշ։ Սուպերֆեկտուրա՝ Պրիվա։ Շրջանի բնակչությունը 2006 թվականին կազմել է 82.679 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում է 47 մարդ/կմ2։ Շրջանի տարածքը կազմում է 1742 կմ2։

## Տես նաև
* Ֆրանսիայի շրջանների ցանկ

## Արտաքին հղումներ
* Վիճակագրության ազգային ինստիտուտ, Պրիվայի շրջան 

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի շրջաններ
Սոճի ղրիմյան

**Սոճի ղրիմյան** (), սոճազգիների ընտանիքի մշտադալար ծառ՝ 20 -30 մ բարձրությամբ, լայն, սկզբում բրգաձև, ծեր հասակում տափակ, հովանոցաձև սաղարթով։ Ճյուղերի ծայրերը ծռված են դեպի վեր։ Փշատերևները մուգ կանաչավուն են' 8 -15 սմ երկարությամբ։

Կոները երկարավունձվաձև են՝ 5-10 սմ երկարությամբ և 4-6 սմ լայնությամբ, դեղնագորշավուն են, համարյա նստադիր։

## Տարածվածություն
Վայրի վիճակում հանդիպում է Ղրիմում, հիմնականում Յայլիի հարավային լանջերին, ծովի մակերևույթից մինչև 1000 մ բարձրության վրա առաջացնելով ընդարձակ անտառներ։

Հանդիպում է նաև արևմտյան Կովկասում (Գելենջիկի շրջանի Արխիպո-Օսինովկայում), Կիպրոս և Կրետե կղզիներում, Բալկանյան թերակղզու արևելյան մասում և այլն։

Բավականին ջերմասեր տեսակ է։ Սովորաբար լավ է աճում ծովի մակերևույթից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Флора СССР. В 30 т. / Гл. ред. акад. В. Л. Комаров; Ред. тома М. М. Ильин. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1934. — Т. I. — С. 166—167. — 302 + XVI с. — 5000 экз.
* Деревья и кустарники СССР. Дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции. / Ред. тома С. Я. Соколов и Б. К. Шишкин. — * М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — Т. I. Голосеменные. — С. 264—265. — 464 с. — 3000 экз.

Կատեգորիա:Հունաստանի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Ղրիմի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Սոճազգիներ
Տանձենի Վորոնովի

**Տանձենի Վորոնովի** (), վարդազգիների ընտանիքի, տանձենի ցեղի 8-9 մ բարձրությամբ և 15-30 սմ բնի տրամագծով տերևաթափ, փշոտ, փոքր ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Սաղարթը կլորավուն է, խիտ։ Բնի և բազմամյա ճյուղերի կեղևը մոխրավուն է, ճաքճքված։ Ճյուղերը փշոտ են, մոխրադարչնավուն։ Միամյա ընձյուղները մուգ ծիրանագույն են, փայլուն, ծածկված հատ ու կենտ ոսպնյակներով։ Բողբոջները կարճ են, կոնաձև։ Տերևները շեղանկյունաձև են, միջին մասում առավել լայնությամբ, երկու կողմից էլ սեպաձև սեղմված, երբեմն բլթակավոր կամ էլիպսաձև, 7-7,5 սմ երկարությամբ և 4-4,5 սմ լայնությամբ, անհավասար սղոցաեզր կամ համարյա ամբողջաեզր, կաշվեկերպ, մերկ, վերևի կողմից փայլուն, ներքևից՝ անփայլ։ Վահանները սակավածաղիկ են։ Պտուղները մանր են, կլորավուն, 2,5 սմ երկարությամբ, կանաչ, երբեմն սրածայր, շիկավուն աղվամազով ծածկված։ Որպես հազվագյուտ ծառատեսակ, որը տարածման աննշան արեալ ունի, ենթակա է պահպանության ու տարածման։

Տիպիկ հայկական էնդեմ է, որը հանդիպում է միայն ՀՀ-ի Մեղրիի շրջանի Տաշտուն գյուղի մոտ, անտառի եզրին (միջին լեռնային գոտի)։

## Նկարագրություն
8-9 (15) մ բարձրությամբ, գնդաձև սաղարթով փշոտ ծառ է։ 7-7,5 սմ երկարությամբ, 4-4,5 սմ բարձրությամբ կաշենման, մերկ, մանր աղեղնաեզր, երբեմն համարյա ամբողջաեզր, երկու ծայրերում միանման նեղացած տերևները վերևից կտրուկ դուրս ցցված են և սուր անկյան տակ հեռացող ջղերով։ 2,5 սմ երկարությամբ, 3 սմ լայնությամբ պտուղները տափակացած գնդաձև են, կանաչ, կարմրաթուշ, իսկ կոթերը ունեն 2 սմ երկարություն։

## Տարածվածություն
Հայտնի է Զանգեզուրի (Գեղի գետի կիրճ, Աջաբաջ և Վաչագան գյուղեր) և Մեղրու (Արևիկ, Լիճք, Ջինդարա, Մուլք) ֆլորիստիկական շրջաններում։

## Էկոլոգիա
Աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 1400-2000 մ բարձրությունների վրա, լայնատերև անտառների եզրերին։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-սեպտեմբերին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Հայաստանի էնդեմիկ է։ Հայտնի են երկու պոպուլյացիաներ, որոնց տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ, CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Արևիկ» ազգային պարկի սահմաններում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Կարմրան ծաղկաշատ

**Կարմրան ծաղկաշատ** (), Կարմրանազգիների ընտանիքի, Կարմրան ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Տերևաթափ խոշոր թուփ կամ սլացիկ ծառ է' մինչև 8 մ բարձրությամբ՝ բնի և խոշոր ճյուղերի վրա անփայլ, մուգ մոխրագույն կամ դարչնագույն կեղևով։ Վերին ճյուղերը նուրբ են, գլանաձև՝ տեղադրված սուր անկյան տակ, ծածկված բաց գորշավուն, դարչնավուն, շիկավուն կամ ծիրանագույն կեղևով։ Ընձյուղները ուղիղ են՝ հակված դեպի բունը։ Միամյա շիվերի վրա տերևները լայն սրտաձև են կամ օվալաձև, հաստավուն, ներքին մասով գրկում են շիվը, շիկավուն են կամ բաց դեղնակարմիր, ծածկված խոր կետերով (գեղձերով)։ Կանաչ ընձյուղների տերևները երկարավուն են, կղմինդրաձև դասավորված, թեթևակի դեպի ետ ծռված, ընձյուղը գրկում են կիսով չափ, ծածկված են գեղձիկներով, որոնք խոր կետերի տպավորություն են թողնում։ 
Գարնանը հայտնվող ծաղկաողկույզները կողմնային են, բազմաթիվ, 1—10 սմ երկարությամբ։ 
Ամռանը ծաղիկները հավաքված են նոսր հուրաններում և գտնվում են աճող ընձյուղների գագաթին։ Ծաղիկը 5 անդամանի է։ Ծաղկակիցը կաշվեկերպ է, նշտարաձև։ Բաժակաթերթիկները օվալա-ռոմբաձև են, լայն, թաղանթանման, նուրբ ատամնաեզր, փոքր կեռիկով, սրածայր կամ բթածայր։ Պսակը կիսաբաց է կամ լայն զանգականման, պսակաթերթիկները բաց վարդագույն են, կամ սպիտակ, երկարավուն-օվալաձև, մինչև 2 մմ երկարությամբ, նեղ։ Ենթավարսանդային սկավառակը պոլիմորֆ է։ Տուփիկը ունի մինչև 3 մմ երկարություն, նեղ կոնաձև է, փայլուն, բաց դեղնավունից մինչև նարնջագույն։ Պարունակում է մինչև 16 սերմ։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Կովկասում, Իրանում, Արևմտյան Չինաստանում, Հարավային և Միջին Ասիայում, Աֆղանստանում։ 
Հայկական ՍՍՀ-ում տարածված է Արարատյան դաշտում, Վայքում, Մեղրիում, որտեղ աճում է գետափերին, ավազոտ վայրերում և կավահողերում՝ ծովի մակերևույթից մինչև 900 —1200 մ բարձրության վրա։
Սլացիկ, գեղեցիկ ծառատեսակ է, օժտված դեկորատիվ բարձր հատկանիշներով։
Գարնանը տերևներն ավելի ուշ են բացվում, քան կարմրանի մյուս տեսակներինը։
Ծաղկում է գարնանից մինչև ուշ աշուն, ընդ որում աշնանը տերևները ստանում են բավականին գեղեցիկ դեղնանարնջագույն գունավորում։

## Կիրառություն
Հեռանկարային է մեր հանրապետության միջին և ստորին լեռնային գոտիների բնակավայրերի կանաչապատման համար։
Էկոլոգիական խումբը IX: Մշակության հավանական շրջանները Յա, 8, 12, 17 — 18,^
22-25, 28, 32։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կարմրանազգիներ
Չմենի Մեյերի

**Չմենի Մեյերի** (), վարդազգիների ընտանիքի, չմենի ցեղի բույս։
## Նկարագրություն
Տերևաթափ թուփ է՝ մինչեւ 1 մ բարձրությամբ։ Տերևները միշտ մերկ են։ Տերևակոթունները ունեն մինչեւ 1 սմ երկարություն, տերևները էլիպսաձև են, բութ գագաթով և կլորավուն կամ սեպաձև հիմքով, 1,5—4 սմ երկարությամբ և 1,2—3,5 սմ լայնությամբ։	 Ծաղիկները խմբված են եղանաձև ճյուղավորված բազմածաղիկվահաններում։ Հիպանթիումը թեթևակի աղվամազով է ծածկված։ Պտուղները վառ կարմիր են։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում և Արևմտյան Հայաստանում, Ադրբեջանում։ Հայաստանում աճում է Սևանի ավազանում, Զանգեզուրում, որտեղ հանդիպում է միջին լեռնային գոտում, ծովի մակերևույթից մինչեւ 2200 մ բարձրության վրա, Նոսրանտառներում և թփուտներում, սովորաբար քարքարոտ վայրերում։ Կենսաբանական և էկոլոգիական առանձնահատկություններով նման է ամբողջաեզր չմենուն։
## Կիրառություններ
Էկոլոգիական խումբը՝ XIII: Մշակության հավանական շրջանները՝ 1-32:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չմենի
Սզնի արևելյան

**Սզնի արևելյան** (), վարդազգիների ընտանիքի, սզնի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
2,5 մ բարձրությամբ և 5-10 սմ բնի տրամագծով, տերևաթափ, փոքր ծառ կամ խոշոր թուփ է։ Ճյուղերը մերկ են, կարմրադարչնագույն (երիտասարդ ճյուղերը թաղիքամազմզուկապատ են)։ Կարճացած ընձյուղների մեծ մասը վերածվել են տերևակալած փշերի։ 1-2,5 սմ երկարությամբ անտերև փշերն ուղիղ են։ 3-5 սմ երկարությամբ և 2-4 սմ լայնությամբ, ամուր, անփայլ, երկու կողմից խիտ մոխրավուն աղվամազով ծածկված և հազվադեպ եռաբլթակ տերևները երկարավուն ձվաձև են կամ հակառակ ձվաձև, սուր կամ բութ գագաթով և նեղ սեպաձև հիմքով, խոր կտրատված, թեքությամբ դեպի վեր ուղղված, նեղ և գագաթնային մասում սեպաատամնավոր կամ բլթականման կտրված մասերով։ Տերևակոթունը ունի 0,5-1,2 սմ երկարություն։ Մանգաղանման և աղեղնասղոցաեզր տերևակիցը վաղ է թափվում։ 4-10 ծաղիկներից կազմված ծաղկաբույլերը խիտ են և կարճ կոթունավոր։ 1,5-2,0 սմ տրամագծով ծաղիկները սպիտակ են։ Սրածայր և ամբողջաեզր բաժակաթերթիկները մնում են պտուղների վրա և ինչպես հիպանթիումը ծածկված են սպիտակ թաղիքանման աղվամազով, սպիտակ փոշանոթներով առէջները 20 հատ են, իսկ սռնակները՝ 5, հազվադեպ 4։ Ուտելի պտուղները գնդաձև են, խիստ տափակած, ինչ-որ չափով հնգանկյուն, կարմրանարնջագույն, թույլ մազմզուկապատ կամ մերկ, ունեն հաճելի և թթվաշ համ։ Կորիզները 5 կամ 4 հատ են։ Ծաղկում է հունիսին, հուլիսին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբերին։ Դանդաղ է աճում։ Բավականին ցրտադիմացկուն է, լուսասեր և չորադիմացկուն, լավ է տանում երկարատև երաշտը։

## Տարածվածություն
Աճում է բոլոր տիպերի հողերում։ Պիտանի է չոր, քարքարոտ հողերի ամրացման համար։ Լավ է դիմանում քաղաքի յուրահատուկ պայմաններին։ Տարածված է Կովկասում, Ղրիմում, Փոքր Ասիայում։ Հայաստանի սահմաններում հանդիպում է Աշոցքում, Արարատյան դաշտի նախալեռնային գոտում, Վայքում, Մեղրու հյուսիսարևելյան անտառային շրջաններում, ստորինից մինչև միջին լեռնային գոտում, չոր լանջերում և թփուտներում։

## Նշանակություն
Լայնորեն օգտագործվում է նաև կանաչապատման բնագավառում, քանի որ աչքի է ընկնում դեկորատիվ բարձր հատկանիշներով։ Բույսի ծաղիկների և պտուղների ոգեթուրմը կամ ջրային էքստրակտը կիրառում են սիրտանոթային հիվանդությունների բուժման նպատակով։ Կոկոնները և ծաղիկներն ունեն թույլ յուրահատուկ հոտ և դառնավուն համ։ Ծաղիկներից և տերևներից պատրաստում են թեյ։ Ծաղիկները պարունակում են ֆլավոնոիդային գլիկոզիդներ (հիպերոզիդ, վիտեքսին, ացետիլվիտեքսին, կվերցիտին և այլն), սապոնիններ, ալկիլամիններ, օրգանական թթուներ (սրճաթթու, քլորոգենաթթու), դաբաղանյութեր, կարոտինոիդներ, խոլին, ացետիլխոլին և այլն։ Ծաղկաբույլերի թուրմն ունի առավելապես սրտախթանիչ և հանգստացնող ազդեցություն։ Չորացրած պտուղներից ստանում են ալյուր, որն օգտագործում են հաց և հրուշակեղենի որոշ տեսակներ պատրաստելիս։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:Թփեր
Ռեամուրիա սրոհունդանման

**Ռեամուրիա սրոհունդանման** (), Կարմրանազգիներ ընտանիքի, Ռեամուրիա ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ թուփ կամ կիսաթուփ է՝ 40-50 սմ բարձրությամբ։ Երիտասարդ ճյուղերի վրա կեղևը հարթ է, դեղնավում։ Տերևները կաշվեկերպ են, հաստ, տափակ, նշտարա-գծանման կամ էլիպսաձև, սրածայր, գրեթե նստադիր։ Ծաղիկները հավաքված են ողկույզներում։ Ծաղկակիցները գծանշտարաձև են։ Բաժակը խոր բլթակավոր է, նեղ թաղանթանման։ Պսակաթերթիկները ձվաձև են կամ երկարավուն, վարդագույն, մինչև 1,5 սմ երկարությամբ, 2 թիականման հավելուկներով։ Առէջները բազմաթիվ են, առաջացնում են 5 փնջեր։ Տուփիկը էլիպսաձև է։ Սերմերը երկարավուն, հակառակ-ձվաձև են։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Իրանում, Միջին Ասիայում։ Հայաստանի պայմաններում աճում է Արարատյան դաշտում, Վայքում և հազվադեպ՝ Սևանի ավազանում։ Աճում է չոր լանջերին, ֆրիգաններում, ծովի մակերևույթից 1400, երբեմն՝ 1950 մետր բարձրություններում։

## Կիրառություն
Էկոլոգիական խումբը՝ VIII։ Մշակութային հավանական շրջանները՝ 2-3, 8, 12-15, 18-20, 22-28, 30։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ծաղկավոր բույսեր
Եղևնի սիբիրական

**Եղևնի սիբիրական** (), սոճազգիների ընտանիքի, եղևնի ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Մշտադալար ծառեր են՝ մինչև 30 մ բարձրությամբ։ Սաղարթով նման է սովորական եղևնուն։ Վերջինից տարբերվում է ավելի փոքր, ձվաձև-գլանաձև կոներով, 4-8 սմ
երկարությամբ, լայն, ամբողջաեզր-կլորավուն թեփուկներով։ Փշատերևների երկարությունը կազմում է 7-20 մմ, մուգ կանաչ են, քառակող, ծակող։ Հայրենիքը Սիբիրն է, որտեղ աճում է ընդարձակ տարածության վրա, սոճու, կեչու, կաղամախու, եղևնի հետ և այլն։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է միայն «Սոճուտում», որտեղ 16 տարեկան հասակում ունեցել է 2,7-4,1 մ բարձրություն, 5,5-6,0 սմ բնի տրամագծով։ Ընթացիկ աճը կազմում է 25-63 սմ, տարեկան միջին աճը 17-26 սմ։ Տեսքը բավականին լավ է, իրեն ավելի լավ է զգում, քան սովորական եղևնին։ Չի արևահարվում, վնասատուներով և հիվանդություններով չի վարակվում։

## Կիրառություն

Խորհուրդ է տրվում լայնորեն օգտագործել հյուսիսային Հայաստանի անտառապատ շրջանների կանաչապատման պրակտիկայում։ Կարելի է փորձարկել նաև հարավային
Հայաստանի բարձրլեռնային, անտառապատ շրջաններում։ Էկոլոգիական խումբը XII ա, մշակության համար հեռանկարային շրջանները 1-17, 19-21, 29-30։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եղևնի
Կատեգորիա:Չվտանգված տեսակներ
Փշամանդիկ Տուրնֆորի

**Փշամանդիկ Տուրնֆորի** (), մատիտեղազգիների ընտանիքի, փշամանդիկ ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Տերևաթափ թուփ է՝ 30-80 սմ բարձրությամբ, չռված ճյուղավոր սաղարթով։ Տերևները լայն են, հակառակ-ձվաձև կամ գրեթե կլոր, մինչև 2 սմ երկարությամբ և 0,5 սմ լայնությամբ, հիմքում սեպաձև, տափակ, մանր-ատամնաեզր, կարճ, համարյա աննկատ կոթունավոր։ Ռաստրուբը գլանաձև է, 3-4 մմ երկարությամբ, միջհանգույցներից կարճ։ Ծաղկապատը սպիտակ է կամ վարդագույն։ Դրանց ներքին մասնիկները պտղաբերելիս կլորասրտաձև են։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Կովկասում, Արևմտյան Հայաստանում։ Մեր հանրապետության տարածքում աճում է Ջանգեզուրում, լեռների, ինչպես նաև մարգագետնատափաստանային գոտու չոր, քարքարոտ լանջերին։ Ինչպես և նախորդ տեսակը, մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում անապատա-կիսաանապատային և չոր տափաստանային շրջանների կանաչապատման և անտառապատման համար (անջրդի
պայմաններում)։

## Ծանոթագրություններ
Տոսախ կոլխիդյան

**Տոսախ** (), տոսախազգիներ ընտանիքի տոսախ ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Մշտադալար ծառեր են՝ մինչև 15-18 մ բարձրությամբ, ձվաձև, խիտ ճյուղավորված սաղարթով և ուղիղ, սակայն խիստ ճյուղավորված բնով, որը հասնում է մինչև 45-50 սմ տրամագծի։ Կենսաբանական և էկոլոգիական առանձնահատկություններով շատ է նման մշտադալար տոսախին։ Բնի և բազմամյա ճյուղերի կեղևը բաց դեղնավուն է, մանր ճաքճքված։ Ընձյուղները կանաչ են, քառանիստ, սկզբում երկու կողմից մազմզուկապատ, ավելի ուշ' մերկ։ Տերևների ձևը խիստ տարբեր է, հանդիպում են էլիպսաձև, ձվաձև, ձվաէլիպսաձև, ռոմբաձև, նշտարաձև, կլորավուն, սրածայր, փոսիկավոր կամ կլոր ծայրով և այլն։ Հիմքը կլորավուն է կամ սեպաձև։ Երկարությունը հասնում է 1-3, լայնությունը՝ 0,5-1,8 սմ-ի, կաշվեկերպ, վերևից մուգ կանաչ, փայլուն, լավ նկատելի ջղավորությամբ, ներքևից բաց կանաչավուն, անփայլ, մերկ, կարճ (1-3 մմ երկարությամբ) տերևակոթուններով, որոնք ծածկված են կարճ աղվամազով։

Ծաղիկները նստադիր են, կանաչավուն, հավաքված ծոցային, գլխիկանման հասկիկներում, գագաթայինները վարսանդային (երբեմն դրանք 2-3 հատ են), մյուսները՝ առէջային։ Առէջային ծաղիկները ունեն մեկական ծաղկակից և 2 զույգ ծաղկապատ, որոնք հիմքում սերտաճած են, արտաքինները՝ գորշականաչավուն, Ներքինները՝ դեղնավուն։	Առէջները 2 անգամ ավելի երկար են ծաղկապատի թերթիկներից։ Վարսանդային ծաղիկները ունեն 4-7 թեփուկանման ծածկոցներ, սերմնարանը գտնվում է 3 խոշոր նեկտարանոցների և սռնակի միջև, ընդ որում սռնակը կրկնակի անգամ կարճ է սերմնարանից, խոշոր, երկբլթակ սպիներով։ Տուփիկը ձվաձև-գնդաձև է, ամուր, կաշվեկերպ, 8-9,5 մմ երկարությամբ, 4,5-5 մմ լայնությամբ, եղջյուրիկներով։ Սերմերը սև են, փայլուն, երկարավուն-էլիպսաձև։ Մրջյունները սովորաբար կրում են դրանք՝ նպաստելով տարածմանը։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Արևմտյան Անդրկովկասում, Հյուսիսային Կովկասում, Փոքր Ասիայում։ Հանդիպում է ծովի մակերևույթից 600֊1000 մ բարձրության վրա, որտեղ աճում է ծովամերձ գլաքարուտներում, ավազային բերվածքներում, կավավազային, կրով հարուստ հողերում։ Հզոր հողերում կազմավորում է խոր գնացող արմատային համակարգ, փոքր հզորության հողերում մակերեսային, սակայն ժայռերի ճեղքերի մեջ թափանցող արմատներ։ Պահանջկոտ է խոնավության նկատմամբ։ Չափազանց ստվերատար է։ Աճում է ենթանտառներում, նույնիսկ բավականին խիտ անտառային ծածկույթի տակ։ խիստ դանդաղ է աճում, 450 — 500 տարեկանում հազիվ է հասնում սահմանային չափերի։ Երբեմն տալիս է արմատային մացառներ, իսկ բնի հատումից հետո՝ առատ բնային մացառներ, որի հետևանքով թփանման տեսք է ստանում։ Լավ է խուզվում և տրված ձևը երկար է պահպանում։ Հեշտությամբ է բազմանում կտրոններով, ընդ որում, այս դեպքում ավելի արագ է աճում։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տոսախազգիներ
Կատեգորիա:Վրաստանի բուսական աշխարհ
Կուդրանիա եռատամնավոր

**Կուդրանիա եռատամնավոր** (), թթազգիներ ընտանիքի, կուդրանիա ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ ծառեր կամ թփեր են՝ 8 —18 մ բարձրությամբ։ Ճյուղերը ծածկված են 5—30 մմ երկարության փշերով։ Տերևները օվալաձև են 3—8 սմ երկարությամբ, 3 խոշոր բլթակներով, 8—15 մմ երկարությամբ կոթուններով։ Ծաղկաբույլերը գլխիկներ են։ Պտուղները հյութալի են, գտնվում են նարնջակապտավուն, մսալի կոթունների' գինոֆորների վրա, որոնց տրամագիծը կազմում է 2,5 սմ։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Չինաստանում, Կորեայում, ճապոնիայում, ԱՄՆ է Ներմուծվել 1862 թ.: ՍՍՃՄ-ում մշակվում է սևծովյան ափերին և Միջին Ասիայում։ Հայաստանում մշակվում է 1968 թ., Տաշքենդից բերված սերմնաբույսերով։ Երևանի պայմաններում աճում է թփանման, քանի որ միամյա շիվերը գրեթե ամեն տարի ցրտահարվում են։ Դեռևս չի ծաղկում և չի պտղաբերում։ Ջերմասեր է, լուսասեր, պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ, բավականին արագ է աճում։ Պիտանի է միայն հանրապետության ցածրադիր շրջանների համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թթազգիներ
Ընկուզենի սև

**Ընկուզենի սև** (), ընկուզազգիների ընտանիքի, ընկուզենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն

Հզոր, ճյուղատարած, տերեւաթափ ծառեր են՝ 35-40, երբեմն՝ 50 մ բարձրությամբ։ Բնի տրամագիծը հասնում է մինչեւ 1,5 մ-ի։ Այն ծածկված է խոր ճաքճքված, գրեթե սև կեղևով։ Ընձյուղները ձիթականաչ են, սկզբնական շրջանում ծածկված մոխրադեղնավուն աղվամազով եւ նոսր ոսպնյակներով։ Բողբոջները ձվաձև են կամ կլորավուն։ Տերևները կենտ փետրաձև են, 25-50 սմ երկարությամբ, կազմված 11-19 (երբեմն՝ 23) երկարավուն-ձվաձեւ տերեւներից, որոնց երկարությունը հասնում է 6 -10 սմ-ի, լայնությունը՝ 2,5-3,5 սմ-ի, սրածայր, մանր ատամնաեզր, կարճ կոթունավոր, սկզբում աղվամազով են ծածկված, հետագայում մերկանում են։

Բացվում են մայիսի կեսերին։ Տերևաթափը դիտվում է սեպտեմբերի վերջին-հոկտեմբերի սկզբին։ Առէջային ծաղիկների երկարությունը հասնում է 6-15 սմ-ի, իսկ տրամագիծը 1-2 սմ-ի, առէջների թիվը հասնում է 20-30-ի, որոնք ունեն ծիրանագույն փոշանոթներ։ Վարսանդային ծաղիկները 3-5-ական են։ Կեղծ կորիզապտուղը գնդաձեւ է կամ տանձաձեւ, 3,5-5 սմ տրամագծով, պտղակոթը մազմզուկապատ է։ Ընկույզը կլոր է, ձվաձև կամ հակառակ-ձվաձև, սրագագաթ, 3-4 սմ տրամագծով, մուգ դարչնագույն, երկու ատամնաալիքաձև երկարավուն ելուստներով, նրանց միջև ընկած տարածությունը ծածկված է խոր ակոսիկներով։ Կճեպը հաստ է և պինդ։ Արագ է աճում։ Պահանջկոտ է հողի նկատմամբ, խոնավասեր է։ Արտակարգ ցրտադիմացկուն է։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Հյուսիսային Ամերիկայում՝ Մասսաչուսետսից դեպի հարավ մինչ7 Ֆլորիդա եւ Տեխաս, մեծ մասամբ աճում է լեռներում, լայնասաղարթ անտառներում, բերրի եւ բավականին խոնավ հողերում։ Մեր հանրապետության պայմաններում հազվադեպ է հանդիպում։ Հատուկենտ ծառեր կան Երևանում, Գյումրիում (կանաչ տնկարկներում), բուսաբանական այգում եւ նրա լեռնային բաժանմունքներում, դենդրարիներում։ Հանդիպում է անտառկուլտուրաներում։ Ամենուրեք լավ է հարմարվել տեղի պայմաններին՝ ցրտադիմացկուն է, շոգադիմացկուն, լավ է տանում ժամանակավոր երաշտը։ Խորհուրդ է տրվում մեր հանրապետության բոլոր դենդրոլոգիական շրջանների համար։

## Կիրառություն
Բնափայտը խիստ արժեքավոր է։ Ընկույզը համեղ է և պարունակում է 55-60% ճարպեր։ Բազմանում է սերմերով և կտրոններով։ Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում որպես գեղեցիկ, հզոր պարկային ծառատեսակ, որը կարելի է օգտագործել մասսիվներում, խմբերում, ծառուղիներում եւ որպես սոլիտեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ընկուզենի
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Թխենի սովորական

**Թխենի սովորական** (), վարդազգիների ընտանիքի, թխենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ ծառ է՝ մինչև 17 մ բարձրությամբ և 30-40 սմ բնի տրամագծով։ Կեղևը գորշասևավուն է, ճաքճքված։ Երիտասարդ ճյուղերի և ընձյուղների կեղևը փայլուն շագանակագույն է։ Տերևներն էլիպսաձև են, 15 սմ երկարությամբ և 7 սմ լայնությամբ, աշնանը ստանում են նարնջակարմրավուն գունավորում։ Սպիտակ, հաճելի բուրմունքով ծաղիկները հավաքված են 8-12 սմ երկարությամբ և 2,5-3,5 սմ լայնությամբ հուրաններում։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են օգոստոս-սեպտեմբերին

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Արևմտյան Սիբիրում, Արևմտյան Եվրոպայում, Բալկաններում, Հյուսիսային Անատոլիայում, Աֆղանստանում, Հիմալայներում։ Հանդիպում է Հայաստանի հյուսիսարևելյան անտառային շրջաններում, Ապարանում, Վայքում, Զանգեզուրում, Մեղրիում։ Սովորաբար աճում է վերին լեռնային գոտում՝ անտառների վերին եզրերին, հատկապես հյուսիսային լանջերում, գետափերին։

## Կիրառություն
Մեղրատու բույս է։ Բնափայտը օգտագործվում է ատաղձագործության բնագավառում։ Կեղևից ստանում են կանաչ և գորշավուն ներկեր։ Տերևները պարունակում են 154-280 մգ/տոկոս վիտամին C և պրունոզին կոչվող եթերայուղ։ Պտուղներն օգտագործվում են հրուշակեղենի արտադրության մեջ, հյութեր, խմիչքներ, լիկյորներ, օղի պատրաստելու համար։ Թխենին լայնորեն է օգտագործվում կանաչապատման բնագավառում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Սոճի հիմալայան

**Սոճի հիմալայան** (), սոճազգիների ընտանիքի, սոճի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Մշտադալար, հզոր, չափազանց գեղեցիկ ծառեր են՝ 30-50 մ բարձրությամբ, լայն բրգաձև սաղարթով։ Ազատության մեջ աճող տեսակների սաղարթը սկսվում է անմիջապես գետնի մակերեսից։ Փշատերևները փնջերի մեջ հավաքված են 5-ական, սովորաբար գեղեցիկ ձևով կախված են դեպի ցած, որից բույսի դեկորատիվ արժանիքները շատ են մեծանում։ Ծառի վրա մնում են 3-4 տարի, մոխրականաչավուն են, 10-18 սմ երկարությամբ և մոտ 0,75 մմ լայնությամբ, կապտավուն հերձանցքային շերտիկներով։ Կոները համարյա բրգաձև են, երկար կոթունների վրա, մեկական հատ կամ խմբերով, ուղիղ կամ թեթևակի կորացած, սկզբում կանաչ, հասունանալիս՝ կապտավուն երանգով։ Ունենում են 15-25 սմ երկարություն և 5-7 սմ լայնություն։

## Տարածվածություն
Տարածված է Հինդուկուշի լեռներում, մինչև Հնդկաստան և Բութան, որտեղ 1500-4000 մ բարձրության վրա ընդարձակ անտառներ է կազմում, հիմնականում հիմալայան մայրիի, երկարատերև սոճու և այլ փշատերև ծառատեսակների հետ միասին։ Ցամաքային շրջաններում (օրինակ՝ Ղրիմի հարավային ափերին) վատ է աճում, խիստ տուժում է երաշտից։ Համեմատաբար լավ է աճում այնպիսի վայրերում, որտեղ խոնավությունը առատ է։

Հայաստանում հանդիպում է Ախթալայի պարկում, որտեղ 55-60 տարեկան հասակում հասնում է 14-18 մ բարձրության և 18-24 սմ բնի տրամագիծ է ունենում։ Սաղարթի լայնությունը կազմում է 6-8 մ։ Ըստ բարձրության՝ միջին աճը կազմում է 25-33 սմ։ Լավագույն պայմաններում հանդիպում են այնպիսի ծառեր, որոնց բարձրությունը կազմում է 18,5 մ, իսկ բնի տրամագիծը՝ 42 սմ։ Պտղաբերում է նորմալ, սերմերը ծլունակ են, ինքնացան չի տալիս։ Ցրտադիմացկուն է, սակայն փշատերևները հաճախ այրվածքներ են ստանում։ Վատ ոռոգման հետևանքով վերջին տարիներին աճը խիստ դանդաղել է, կազմելով 15-20 սմ։ Սաղարթը նոսր է և խիստ ցանցառ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սոճազգիներ
Թուրնոն սյուր Ռոն (շրջան)

**Թուրնոն սյուր Ռոն** (), շրջան () Ֆրանսիայի Ռոն Ալպեր երկրամասում։ Շրջանի դեպարտամենտ՝ Արդեշ։ Սուպերֆեկտուրա՝ Թուրնոն սյուր Ռոն։ Շրջանի բնակչությունը 2006 թվականին կազմել է 131.292 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում է 71 մարդ/կմ2։ Շրջանի տարածքը կազմում է 1858 կմ2։

## Տես նաև
* Ֆրանսիայի շրջանների ցանկ

## Արտաքին հղումներ
* Վիճակագրության ազգային ինստիտուտ, Թուրնոն սյուր Ռոն շրջան 

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի շրջաններ
Տանձենի Զանգեզուրի

**Տանձենի Զանգեզուրի** (), վարդազգիների ընտանիքի, տանձենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Փոքր տերևաթափ ծառ է՝ 8-10 մ բարձրությամբ և 20-40 սմ բնի տրամագծով։ Ճյուղերը և ընձյուղները զուրկ են փշերից և ծածկված են մուգ դարչնագույն կեղևով (հետագայում դրանք ստանում են մոխրագույն երանգ), մերկ են (մատղաշ շիվերի մազմզուկները վաղ են թափվում)։ Բողբոջները խոշոր են, մոտ 0,5 սմ երկարությամբ, մատղաշ շիվերի վրա նեղ կոնաձև, բազմամյա ճյուղերի վրա ձվաձև։ Տերևները էլիպսաձև են, լայն նշտարաձև կամ երկարավուն ձվաձև, 5-9 սմ երկարությամբ և 3-5 սմ լայնությամբ, կլորավուն հիմքով, բութ կամ սուր գագաթով, բութ ատամնաեզր կամ սղոցաեզր, մերկ, վերևի կողմից մուգ կանաչ, ներքևի կողմից ավելի բաց գույնի։ Չորացնելու դեպքում սևանում են։ Տերևակոթունների երկարությունը կազմում է 2-5 սմ։ Պտուղների հասունացման ժամանակ բաժակաթերթիկները չեն թափվում, ծածկված են խիտ աղվամազով։ Պտուղները հավաքված են վահաններում, 7-8 հատ միասին, տանձաձև կամ համարյա կլորավուն, մոտ 1,5 սմ տրամագծով, կոշտ, ամուր պտղամսով, որի մեջ մեծ քանակությամբ քարաբջիջներ կան, մերկ են, հաստ, պտղի տակ ուժեղ հաստացած պտղակոթունով։

## Տարածվածություն
Տարածված է միայն Հայաստանում՝ Զանգեզուրի լեռնաշղթայի վերին լեռնային գոտում, Մեղրու շրջանի Մազրա գյուղի շրջակայքում։ Որպես հայկական էնդեմ պահպանության և տարածման խիստ կարիք ունի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Չմենի հորիզոնական

**Չմենի հորիզոնական** (), վարդազգիներ ընտանիքի, չմենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Կիսամշտադալար, ցածրաճ, սողացող թուփ է մինչև 0,5 մ բարձրությամբ, հորիզոնական ուղղությամբ աճող առանցքներով և խիտ ու հավասարաչափ, փետրաձև
ճյուղավորված ընձյուղներով, որոնք սովորաբար դասավորվում են մի հարթության վրա։ Ընձյուղները դեղնականաչագույն են։ Տերևները համարյա կլորավուն են կամ լայն
էլիպսաձև, 0,5 —1,2 սմ երկարությամբ, սրածայր գագաթով, ամուր, վերևի կողմից մուգ կանաչ, մերկ, փայլուն, ներքևի կողմից ցրված խոզանականման մազմզուկապատ, որոնք աշնանը ստանում են կարմիր կամ նարնջագույն գունավորում և թփի վրա երկար են պահպանվում։ Սովորաբար տերևաթափը տեղի է ունենում հաջորդ գարնանը, նոր տերևների բացվելու հետ միասին։ Տերևակոթունները կարճ են, 1—2 մմ։ Ծաղիկները լինում են մեկական կամ երկուական, գրեթե նստադիր են, վարդագույն, բաժակը թեթևակի մազմզուկապատ է։ Պտուղը գրեթե գնդաձև է, մոտ 6 մմ տրամագծով, վառ կարմիր, սովորաբար 2—3 կորիզներով։ Ծաղկում է հունիսին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբերին։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է կենտրոնական Չինաստանում (Խուբեյ, հարավային Շենսի)։ Մեր հանրապետության պայմաններում հազվադեպ է մշակվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Օշան քաֆուրախոտի

**Օշան քաֆուրախոտի** (), թելուկազգիների ընտանիքի, օշան ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Թուփ է՝ 15-40 սմ բարձրությամբ, ճիպոտանման, ծուռումուռ, գետնին հպված ճյուղերով։ Տերևները մանր են, մախաթանման, 3-8 մմ երկարությամբ, մեծ մասամբ կոշտավուն, բթածայր, շեղված։ Ծաղիկները գտնվում են ծաղկակից տերևների ծոցերում, միայնակ են։ Ծաղկապատը թևիկների հետ միասին ունի 9-11 մմ երկարություն։ Թևիկները անցնում են մեկը մյուսի վրա, դեղին են կամ նարնջագույն, ավելի ուշ մուգ գունավորում են ստանում։ 3 թևերը ավելի խոշոր են, լայն-օվալաձև կամ երիկամաձև։

## Տարածվածություն
Տարածված է Հայաստանի հարավային շրջաններում, Նախիջևանում, Օրդուբադում։ Աճում է նախալեռնային գոտու քարքարոտ լանջերում։ Առանձնապես հետաքրքրություն չի ներկայացնում։ Կարելի է օգտագործել կիսաանապատային գոտու բնակավայրերի կանաչապատման նպատակով, երբ հողատարածությունները պիտանի չեն այլ տեսակների մշակության համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թելուկազգիներ
Սոճի էլդարյան

**Սոճի էլդարյան** (), սոճազգիների ընտանիքի, սոճի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Ոչ մեծ, մշտադալար ծառեր են՝ մինչև 15 մ բարձրությամբ և լայն, տարածված սաղարթով։ Ցողունը ուղղահայաց է կամ ծռմռված։ Փշատերևները Փնջերում նստած են զույգ-զույգ, դեպի առաջ թեքված, վառ կանաչ, 6-10 կամ 12-13 սմ երկարությամբ։ Կոները 1-ական են կամ 2-4-ական, կարճ կոթունների, ճյուղերի վրա նստած են ուղղահայաց կամ թեք, երկարավուն-ձվաձև, ուղիղ կամ մի փոքր կեռ, 5-8 սմ երկարությամբ և 3—5 սմ լայնությամբ, բաց կարմրաշագանակագույն։

Ամենաչորադիմացկուն սոճիներից մեկն է։ Հատկապես պիտանի է չոր, քարքարոտ, աղքատ հողատարածություններն ու լանջերը կանաչապատելու համար։ Հայաստանում մշակվող բոլոր սոճիների համեմատությամբ էլդարյան սոճին ունի այն մեծ առավելությունը, որ նրա սերմնաբույսերը չեն վախենում արևահարությունից և ստվերացման հետ կապված ծախսերը բացառվում են։ Այս տեսակի սերմնաբույսերը չնչին չափով են վարակվում սնկային հիվանդություններով։ Բավարար խնամքի դեպքում էլդարյան սոճու երկու տարեկան սերմնաբույսերը հասնում են մինչև 70 սմ բարձրության և վերատնկումը տանում են համեմատաբար լավ։ Ամենաանբարենպաստ պայմաններում անգամ էլդարյան սոճու 6 տարեկան տնկիները հասնում են 3,1 մ բարձրության, տալով մինչև 50 սմ տարեկան միջին աճ։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում աճում է միայն Արևելյան Հարավային Կովկասում՝ էլդարյան տափաստանում Էլդար-Օուղա լեռան հյուսիսային և հյուսիսարևելյան լանջերին, ծովի մակերևույթից 400—600 մ բարձրության վրա։ Հայաստանում հանդիպում է Իջևանում, Այգեհովիտում, Նոյեմբերյանում և Մեղրիում։ Երևանում ցրտահարվում է առաջին իսկ ուժեղ սառնամանիքներից։ Իջևանի (Այգեհովիտի) մերձարևադարձային տնկարանում կան 38 — 40 տարեկան մի քանի ծառեր, որոնց բարձրությունը կազմում է 14 — 15 մ, իսկ բնի տրամագիծը՝ 45—50 սմ։ Բավականին լավ են աճում, առողջ տեսք ունեն, առատորեն պտղակալում են, չեն ցրտահարվում, վնասատուներով և հիվանդություններով չեն վարակվում։ Ընդհանրապես հյուսիսային Հայաստանի կանաչ տնկարկներում տարածված է մասսայական կարգով։ Իջևանում 20 տարեկանում առատորեն ծաղկում և պտղաբերում են, տալով ծլունակ սերմեր։ Իջևանի փորձնական անտառային տնտեսությունը արդեն 1968 թվականին զբաղվում է այս տեսակի բազմացմամբներքին անտառային գոտուչոր և աղքատացած հողերում այդ կուլտուրան հիմնավորելու նպատակով։

## Կիրառություն
Էլդարյան սոճին կարելի է խորհուրդ տալ միայն Հայաստանի մերձարևադարձային շրջանների և հատկապես Մեղրու շրջանի բնակավայրերի կանաչապատման համար։ Երևանի և Վանաձորի համար հեռանկարային չէ։ Էկոլոգիական խումբը՝ III, մշակության հավանական շրջանները՝ 9, 32:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սոճազգիներ
Կատեգորիա:Վրաստանի բուսական աշխարհ
Շիզանդրա չինական

**Շիզանդրա չինական** (), մագնոլիազգիների ընտանիքի, շիզանդրա ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
8-10 մ երկարությամբ տերևաթափ լիան է, դարչնագույն կեղևով։ Տերևները հերթադիր են, առանց տերևակիցների, կլոր էլիպսաձև, մանր-սղոցաեզր, սրածայր, 6-10 սմ երկարությամբ և 3-4 սմ լայնությամբ, ծաղիկները կազմված են 3 բաժակաթերթիկներից։ Պսակաթերթիկները 6-9 հատ են, սպիտակ, հաճելի բուրմունքով։ Առէջքային ծաղիկները կազմված են 5-30 առէջներից։ Վարսանդայիններն ունեն բազմաթիվ սերմնարաններ։ Պտղաբույլը կոնաձև է, կազմված կարմիր, հատապտղանման պտուղներից։ Սերմերը դեղնավուն են, դաղող համով (եթերային յուղերի պարունակության հետևանքով)։ Երիտասարդ տարիքում չափազանց ստվերատար է, ձմեռնադիմացկուն։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում աճում է Հեռավոր Արևելքում (Պրիմորիեի երկրամաս, Ամուրի միջին հոսանքներ, Սախալին), Ճապոնիա, Հյուսիսային Չինաստան։ Հանդիպում է խառը, փշատերև-լայնատերև և լայնատերև անտառներում, գերազանցապես լավ ջրաթափանց ալյուվիալ հողերում, գետերի և գետակների ափերի երկարությամբ։ Մշակվում է Երևան բուսաբանական այգում և Վանաձորում։ Երևանում խիստ տուժում է օդի չորությունից և անկանոն ոռոգման դեպքում, խիստ չորային տարիներին տերևները վաղաժամ թափվում են։ Ծաղկում և պտղաբերում է։ Անհամեմատ լավ է աճում Վանաձորում։ Հեռանկարային է Հայաստանի անտառային շրջանների համար։ Չինաստանում մշակվում է անհիշելի ժամանակներից։ Բազմանում է սերմերով (գարնանային ցանքերի դեպքում ստրատիֆիկացիա է պահանջում), անդալիսով, թփի բաժանմամբ և կտրոնավորմամբ։

## Բուժական ազդեցություն
Ունի տեսողությունը սրող, տեսողական նյարդի հոգնածությունը վերացնող, գիշերային տեսողությունը նշանակալիորեն խթանող ազդեցություններ։ Բույսը հրաշալի միջոց է մտավոր և ֆիզիկական հոգնածությունը վերացնելու, սրտի գործունեությունը, և շնչառությունը, կենտրոնական նյարդային գործունեությունը կարգավորելու հարցերում։

Կիրառվում է ասթենիայի, ացթենոդեպրեսիվ վիճակների, դյուրագռգռության, անքնության, արյան ցածր ճնշման, շնչառական ուղիների, մարսողական օրգանների, երիկամների, իմպոտենցիայի, արյան հիվանդությունների դեպքում։ Օգտակար է նաև սակավարյունության, բրոնխիտների, բրոնխիալ ասթմայի, պալարախտի ժամանակ։

## Կիրառություն
Ցողունը, արմատները և հատկապես պտուղները բուրումնավետ են և թթվաշ։ Բժշկության մեջ օգտագործվում է որպես առույգացնող միջոց, սակայն մեծ քանակությամբ օգտագործելու դեպքում թունավոր է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մագնոլիազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Ասիայի բուսական աշխարհ
Մասրենի ադրբեջանական

**Մասրենի ադրբեջանական** (), վարդազգիների ընտանիքի մասրենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Ցածրաաճ, տերևաթափ փոքր թուփ է՝ 0,2-0,5 մ բարձրությամբ։ Փշերն ուղիղ են, անհավասարաչափ հաստությամբ։ Տերևիկները 5-7 հատ են, երկու կողմից էլ ծածկված խիտ գեղձիկներով, կլորավուն են կամ կլոր հակառակ ձվաձև։ Տերևակիցները գեղձաթարթիչաեզր են։ Բաժակաթերթիկները հիմքում մսալի են, ամբողջական, երբեմն՝ փետրաձև, կազմված 1-3 մասերից, գեղձապատ և կարճ խոզանապատ։ Չեն թափվում, պտուղների վրա դեպի վեր են ցցված։ Հիպանթիումը մերկ է և հարթ, հասուն վիճակում կարմիր, գնդաձև, կարճ, մազմզուկապատ ոտիկներով։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում։ Մեր հանրապետությունում հանդիպում է Մեղրու շրջանում, միջին և վերին լեռնային գոտիներում, ժայռոտ վայրերում։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մասրենի
Տանձենի Դարալագյազի

**Տանձենի Դարալագյազի** (), վարդազգիների ընտանիքի, տանձենի ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Տերևաթափ, Փոքր ծառ է 5 - 10 մ բարձրությամբ և 10 - 20 սմ բնի տրամագծով։ Երբեմն աճում է թփանման։

## Տարածվածություն
Տարածված, է միայն Հայաստանում՝ Վայքում, չոր, քարքարոտ թեքությունների վրա, նոսրանտառներում, ծովի մակերևույթից 1200 - 1600
մ բարձրություններում։ Որպես տիպիկ էնդեմ, անհրաժեշտ է պահպանել և տարածել։
## Ծանոթագրություններ
Տանձենի խառնված

**Տանձենի խառնված** (), վարդազգիների ընտանիքին պատկանող տանձենի ցեղի ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Տերևաթափ, փոքր ծառ է՝ 6-10 մ բարձրությամբ և 10-20 սմ բնի տրամագծով։ Սաղարթը անկանոն է, խոնարհված։ Ճյուղերը փշապատ են, մուգ շագանակագույն։ Ընձյուղները սկզբում սարդոստայնանման աղվամազով են ծածկված, այնուհետև համարյա մերկանում են։ Բողբոջները բավականին խոշոր են, ձվաձև կամ կոնաձև, մուգ դարչնագույն, կարմրող։ Տերևները օվալաէլիպսաձև են կամ համարյա ձվաձև, 6,5-8 սմ երկարությամբ և 3,5-4 սմ լայնությամբ, կարճ սրածայր, կարճացած ընձյուղների վրա ավելի նեղ երկարավուն, քան երկարացած ընձյուղների վրա, երկու կողմից մոխրավուն կամ սպիտակավուն թաղիքանման մազմզուկներով պատված, խոշոր սղոցաեզր։ Տերևակոթունները կարճ են, 1,5-2 սմ երկարությամբ, թաղիքամազմզուկապատ։ Վահանիկները բազմածաղիկ են։ Պտուղները կլորավուն են, տափակ, մանր, 2-3 սմ տրամագծով, դեղնավուն։ Պտղակոթերի երկարությունը հավասար է կամ մի փոքր գերազանցում է պտղի երկարությանը։

Տիպիկ հայկական էնդեմ է, որը Հայաստանի սահմաններից դուրս չի հանդիպում։ Տարածված է Զանգեզուրի անտառներում, Մեղրու շրջանի Մուլք և Տաշտուն գյուղերի շրջակայքում, անտառների եզրերին, այգիների մոտ, ստորինից մինչև միջին լեռնային գոտի։

## Նկարագրություն
10 մ բարձրությամբ փշիկներով ծառ է։ 6,5-8 սմ երկարությամբ, 3,5-4 սմ լայնությամբ աղեղնասղոցաեզր, երկու կողմից խիտ թաղիքե թավոտությամբ, վերևում՝ կարճ սրացած, սպիտակավուն, կոթերը՝ թավոտ տերևները էլիպսաձև են։ 2-3 սմ տրամագծով դեղնավուն, տափակացածկլորավուն, մանր, կոթերը բարակ են, պտղին հավասար երկարությամբ։

## Տարածվածություն
Հանդիպում է Գեղամի (Միլլի գետի կիրճ), Դարեղեգիսի (Խաչիկ, Եղեգիս գետի կիրճ) և Մեղրու (Գուդեմնիս, Վանք, Ջինդարա, Մուլք, Վահրավար) ֆլորիստիկական շրջաններում։

## Էկոլոգիա
Աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 1200-2100 մ բարձրությունների վրա, լայնատերև անտառներում անտառների եզրերին։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-սեպտեմբերին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է, որի տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Համարվում է Հայաստանի էնդեմիկ։ Արեալը խիստ մասնատված է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ, CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէր։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Մասրենի փափուկ

**Մասրենի փափուկ** (), վարդազգիների ընտանիքի, մասրենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Ոչ բարձր, սակավ ճյուղավորված թուփ է, 0,5 — 1,5 մ բարձրությամբ։ Փշերն ուղիղ են, բարակ։ Ճյուղերը կարճ են, ծածկված կապտավուն կեղևով։ Տերևիկները 3—9 հատ են, կլորաձվաձև կամ հակառակ ձվաձև, հիմքում և գագաթում կլորավուն, երկու կողմից էլ ծածկված մետաքսանման աղվամազով, կրկնակի-գեղձասղոցաեզր։ Տերևակիցները խոշոր են, ականջիկներով։ Ծաղիկները միայնակ են կամ մի քանիսը միասին հավաքված փոքր վահանիկներում, կարճ, թույլ գեղձապատ ծաղկակոթերով։ Հիպանթիումը գնդաձև է, մերկ կամ գեղձախոզանապատ, նարնջագույն։ Բաժակաթերթիկները փետրաձև են։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, նախկին ԽՍՀՄ-ի եվրոպական մասում, Փոքր Ասիայում, Իրանում։ Հայկական ՍՍՀ-ի տարածքում հանդիպում է Շիրակի դաշտում և Զանգեզուրում, միջին և վերին լեռնային դրափներում, թփուտՆերում։ Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում որպես արժեքավոր պատվաստակալ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Տանձենի խոնարհված

**Տանձենի խոնարհված** (), վարդազգիների ընտանիքի, տանձենու ցեղի բույս։

## Նկարագրություն

Միջին մեծության տերևաթափ ծառ է՝ 10-15 մ բարձրությամբ և 20-30 սմ բնի տրամագծով, ծռմռված, բավականին հաստ բնով, որը ծածկված է ակոսավոր ու թեփուկավոր կեղևով։ Ճյուղերը բարակ են, դեպի ցած հակված, երկարավուն, առանց փշերի, բաց մոխրավուն կամ շիկավուն կեղևով։ Բողբոջները մանր են, սրածայր, կոնաձև, սեղմված, մուգ դարչնագույն, մերկ։ Տերևները մանր են, էլիպսաձև, 5-7 սմ երկարությամբ, 2,5-3 սմ լայնությամբ, բարակ, մերկ, վերևի կողմից վառ կանաչավուն, փայլուն, ներքևի կողմից անփայլ, մանր ատամնասղոցաեզր։ Կոթունները ունեն 2,5-3 սմ երկարություն, բարակ են, մերկ։ Ծաղիկները բավականին մանր են 2,5-3 սմ տրամագծով։ Բաժակաթերթիկները չեն թափվում, մնում են պտղի վրա, թեթևակի աղվամազով են ծածկված, շրջված եռանկյուն ատամնավոր։ Պտուղը փոքր-ինչ երկարավուն է, 2-5 (3) սմ տրամագծով, կանաչ, պտղակոթունները երկար են, պտղի տակ հաստացած։
 
## Տարածվածություն
Տիպիկ հայկական էնդեմ է։ Հանդիպում է միայն Հայաստանում, Մեղրու շրջանում և Վայքում, անտառային դերիվատներում, միջին լեռնային գոտու պայմաններում։ Որպես հազվագյուտ ծառատեսակ, անհրաժեշտ է պահպանել և տարածել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Չմենի հայկական

**Չմենի հայկական** (), վարդազգի ընտանիքի, չմենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ թուփ է՝ 2—3 մ բարձրությամբ։ ճյուղերը ծածկված են խիտ, սպիտակ աղվամազով, որոնք հետագայում մերկանում են, ստանալով կարմրագորշավուն գունավորում։ Տերևները վերևի կողմից վառ կանաչավուն են, իսկ ներքևից մազմզուկապատ բաց գույնի, էլիպսաձև, բթածայր կամ փոսիկավոր գագաթով, 1,3—3,2 սմ երկարությամբ և 0,8 — 2 սմ լայնությամբ։ Վահանիկները կազմված են 5 —10 սպիտակավարդագույն ծաղիկներից։ Պտուղները մանր են, կարմրավուն (նկ. 84)։

## Տարածվածություն
Տիպիկ հայկական բույս է (էնդեմիկ), Հայաստանից դուրս, այլ վայրերում չի հանդիպում։ Աճում է Արարատյան դաշտի նախալեռնային գոտում (Վեղարդ, Ալիմարդան) և Վայքում, նոսրանտառներում, քարքարոտ, ժայռոտ վայրերում, ծովի մակերևույթից մինչև 1600 մ բարձրությունների վրա։ Չորադիմացկուն է, հողի Նկատմամբ պահանջկոտ չէ, հեռանկարային է հատկապես չոր, քարքարոտ հողամասերի անտառապատման ու կանաչապատման համար։ Լուսասեր է։ Բազմանում է սերմերով, վաղ աշնանը ցանելու դեպքում սերմերը հեշտությամբ և միահամուռ ծլում են։ Բնափայտը ամուր է, առաձգական։

## Կիրառություն
Միամյա ճյուղերից պատրաստում են կողովներ, հաստ ճյուղերից՝ մտրակի պոչեր, ձեռնափայտեր և այլն։ Երիտասարդ ճյուղերից ցախավելներ են պատրաստում, որի պատճառով հաճախ այս բույսը «կալէվլի» է կոչվում։ խորհուրդ է տրվում փորձարկել կանաչապատման բնագավառում։

Էկոլոգիական խումբը՝ VIII: Մշակության հավանական շրջանները՝ 3ա, 8,12,18, 22 — 25, 27-28, 32:
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չմենի