Գլխարկավոր սնկեր

մինի|Խոհարարական սնկեր տարբեր ձևերի և գույների
մինի|Պետրիի թասի վրա աճող ոստրեսնկերի (''Pleurotus ostreatus'') թայմլապս
**Գլխարկավոր սունկ**, մսոտ, սպորաբեր պտղաբեր մարմին է, որը սովորաբար առաջանում է գետնից, հողի վրա կամ սննդի աղբյուրի վրա։ *Toadstool-*ով սովորաբար նշանակվում են մարդկանց համար թունավոր սնկերը։

«Գլխարկավոր սունկ» անվանման ստանդարտը մշակովի սպիտակ սունկն է՝ *[[Agaricus bisporus|Agaricus bisporus (Շամպինյոն երկսպորանի)]],* հետևաբար, «գլախրկավոր սունկ» բառն առավել հաճախ կիրառվում է այն սնկերի նկատմամբ (Բազիդիոմիկոտա, Ագարիկոմիցետես), որոնք գլխարկի ստորին մասում ունեն պոչիկ, գլխարկ և հիմենոֆոր։ «Գլխարկավոր սունկը» նկարագրում է նաև մի շարք այլ հիմենոֆորային սնկերի՝ պոչիկներով կամ առանց դրանց, հետևաբար տերմինն օգտագործվում է որոշ պայուսակավոր սնկերի մսոտ պտղամարմինները նկարագրելու համար։ Հիմենոֆորը մանրադիտակային սպորներ է արտադրում, որոնք օգնում են սնկերին տարածվել գետնին կամ նրա բնակության մակերեսին։

Ստանդարտ մորֆոլոգիայից շեղվող ձևերը սովորաբար ունենում են ավելի կոնկրետ անվանումներ, ինչպիսիք են «bolete», «puffball», «stinkhorn» և «morel», իսկ հիմենոֆորային սնկերը հաճախ անվանում են ագարիկայիններ՝ նկատի ունենալով *Agaricus*-ին կամ դրանց կարգը՝ *Agaricales*. Ընդլայնելով, «գլխարկավոր սունկ» տերմինը կարող է նաև վերաբերել կամ ամբողջ սնկին, երբ գտնվում է կուլտուրայի մեջ, տեսակներիի թալոմը (կոչվում է միցելիում), որը կազմում է պտղամարմինները, որոնք կոչվում են գլխարկավոր սունկ, կամ հենց տեսակին։

## Ստուգաբանություն
ձախից|մինի|''Amanita muscaria''-ն՝ ամենահեշտ ճանաչվող թունավոր սունկը, հաճախ պատկերված է հեքիաթներում և շնորհավորական բացիկների վրա: Այն հաճախ ասոցացվում է թզուկների հետ։
«Գլխարկավոր սունկ» և «թունավոր սունկ» տերմինները գալիս են դարեր առաջ և երբեք հստակ չեն սահմանվել, ոչ էլ կիրառման վերաբերյալ կոնսենսուս կար։ 15-րդ և 16-րդ դարերում օգտագործվել են *mushrom, mushrum, muscheron, mousheroms, mussheron, կամ musserouns* տերմինները
։

«Գլխարկավոր սունկ» տերմինը և դրա տատանումները կարող են ծագել ֆրանսիական mousseron բառից՝ հղում անելով մամուռին (*mousse*): Ուտելի և թունավոր սնկերի միջև սահմանազատումը հստակ չէ, ուստի «գլխարկավոր սունկը» կարող է լինել ուտելի, թունավոր կամ ոչ ուտելի։ *Toadstool* բառն առաջին անգամ հայտնվել է 14-րդ դարում Անգլիայում՝ որպես հղում դոդոշների համար նախատեսված «աթոռ»-ին, որը, հնարավոր է, ենթադրում է անուտելի թունավոր սունկ։

## Նույնականացում
մինի|Սնկերի գլխարկների մորֆոլոգիական բնութագրերը
alt=A macro of a polypore mushroom|մինի|Մաիտակե, աբեթասունկ
Բացահայտելու համար, թե ինչ է սունկը և ինչ չէ, պահանջում է դրանց մակրոսկոպիկ կառուցվածքի հիմնական պատկերացում։ Մեծամասնությունը բազիդիոմիցետներ են և հիմենոֆորային։ Նրանց սպորները, որոնք կոչվում են բազիդիոսպորներ, առաջանում են հիմենոֆորի վրա և արդյունքում թափվում են գլխարկների տակից փոշու նուրբ անձրևի տակ։ Մանրադիտակային մակարդակում բազիդիոսպորները դուրս են հանվում բազիդիումից և այնուհետև ընկնում մեռած օդային տարածության հիմենոֆորի միջև։ Արդյունքում, սնկերի մեծ մասի համար, եթե գլխարկը կտրված է և գիշերվա ընթացքում տեղադրվում է հիմենոֆորի վրա, ձևավորվում է փոշոտ տպավորություն, որն արտացոլում է հիմենոֆորի (կամ ծակոտիների, կամ ողնաշարի և այլն) ձևը (երբ պտղամարմինը սպորներ է արտադրում)։ Փոշի պրինտի գույնը, որը կոչվում է սպոր տպագիր, օգտակար է ինչպես դասակարգելու, այնպես էլ սնկերի նույնականացման համար։ Սպորային տպագրության գույները ներառում են սպիտակ (ամենատարածված), շագանակագույն, սև, մանուշակագույն-շագանակագույն, վարդագույն, դեղին և յուղալի, բայց գրեթե երբեք կապույտ, կանաչ կամ կարմիր։

Թեև սնկերի ժամանակակից նույնականացումը արագորեն դառնում է մոլեկուլային, նույնականացման ստանդարտ մեթոդները դեռ օգտագործվում են մեծամասնության կողմից և վերածվել են միջնադարյան և վիկտորիանական դարաշրջանի կերպարվեստի՝ զուգորդված մանրադիտակային հետազոտության հետ։ Կտրման ժամանակ հյութերի առկայությունը, կապտուկների ռեակցիաները, հոտերը, համը, գույնի երանգները, բնակավայրը, սովորությունը և սեզոնը բոլորն էլ դիտարկվում են ինչպես սիրողական, այնպես էլ պրոֆեսիոնալ սնկաբանների կողմից։ Սնկով համտեսելն ու հոտը համտեսելն իր վտանգներն է պարունակում թույների և ալերգենների պատճառով։ Որոշ սեռերի համար օգտագործվում են նաև քիմիական թեստեր։

Ընդհանուր առմամբ, ցեղի նույնականացումը հաճախ կարող է իրականացվել դաշտում՝ օգտագործելով տեղական դաշտային ուղեցույց։ Տեսակների նույնականացումը, սակայն, ավելի մեծ ջանքեր է պահանջում։ Սունկը կոճակային փուլից վերածվում է հասուն կառուցվածքի, և միայն վերջինս կարող է ապահովել տեսակի նույնականացման համար անհրաժեշտ որոշակի բնութագրեր։ Այնուամենայնիվ, չափից ավելի հասուն նմուշները կորցնում են առանձնահատկությունները և դադարում են սպորներ արտադրել։ Շատ նորեկներ թղթի վրա խոնավ ջրի նշանները շփոթում են սպիտակ սպորի տպումների հետ, կամ գունաթափված թուղթը հիմենոֆորի եզրերի վրա հեղուկների արտահոսքից՝ գունավոր սպոր տպագրության հետ։

## Դասակարգում
մինի|''Hypomyces lactifluorum''-ի կողմից մակաբուծված սունկ (հավանաբար ''Russula brevipes''), որի արդյունքում առաջանում է «օմար սունկ»
Տիպիկ գլխարկավոր սնկերը *Agaricales* կարգի անդամների մրգային մարմիններն են, որոնց ցեղատեսակը *Agaricus* է, իսկ տեսակը՝ դաշտային սունկը՝ *Agaricus campestris*: Այնուամենայնիվ, ժամանակակից մոլեկուլայինորեն սահմանված դասակարգումներում *Agaricales* կարգի ոչ բոլոր անդամներն են արտադրում սնկի պտղմարմիններ, և շատ այլ հիմենոֆորային սնկեր, որոնք միասին կոչվում են գլխարկավոր սնկեր, հանդիպում են *Agaricomycetes* դասի այլ կարգերում։ Օրինակ՝  աղվեսասնկերը պատկանում են *Cantharellales* կարգին, կեղծ աղվեսասնկերըը, ինչպիսիք են *Gomphus*-ը, պատկանում են *Gomphales* կարգին, կաթնային սնկերը (*Lactarius*, *Lactifluus*) և դառնամատիտեղը (Russula), ինչպես նաև *Lentinellus*-ը՝ *Russulales* կարգում, մինչդեռ կոշտ, կաշվե ցեղատեսակները *Lentinus*-ը և *Panus*-ը *Polyporales* (աբեթասնկեր) կարգի շարքում են, բայց *Neolentinus*-ը գտնվում է *Gloeophyllales* կարգում, իսկ փոքրիկ քորոց-սնկի ցեղը՝ *Rickenella*-ն, նմանատիպ ցեղերի հետ միասին, գտնվում են *Hymenochaetales* կարգում։

Սնկերի հիմնական մասում՝ *Agaricales* կարգում, տարածված են սնկերը, ինչպիսիք են սովորական շիտակեն, էնոկին, ոստրե սունկը, կարմիր ճանճասպանը և այլ ճանճասպաններ, ցնորածին սնկերը, ինչպիսիք են *Psilocybe* տեսակները, գոմաղբասնկերը և այլն։

Ատիպիկ սունկ է օմար սունկը, որը *Russula* կամ *Lactarius* սնկի պտղամարմինն է, որը դեֆորմացվել է *Hypomyces lactifluorum* մակաբույծ սնկից։ Սա տուժած սնկին տալիս է անսովոր ձև և կարմիր գույն, որը նման է խաշած օմարի։

Մյուս սնկերը հիմենոֆորային չեն, ուստի «գլխարկավոր սունկ» տերմինը թույլ է օգտագործվում, և դրանց դասակարգման ամբողջական նկարագրությունը դժվար է։ Ոմանք ներքևում ունեն ծակոտիներ (և սովորաբար կոչվում են բուլետներ), մյուսները՝ ողնաշար, օրինակ՝ փշոտ ոզնասունկը և այլ ոնանման սնկերը և այլն։ «Գլխարկավոր սունկ» տերմինն օգտագործվել է աբեթասնկերի, տրեմելային և այլ սնկերի համար։ Այսպիսով, տերմինը ավելի շատ տարածված է մակրոսկոպիկ սնկային պտղաբեր մարմինների համար, քան ճշգրիտ տաքսոնոմիկ նշանակություն ունեցող տերմինը։ Նկարագրված է գլխարկավոր սնկերի մոտ 14000 տեսակ։
մինի

## Մորֆոլոգիա
աջից|մինի|''Amanita jacksonii'' կոճակները, որոնք առաջանում են իրենց հիմենյալ շերտից
մինի|''Lactarius indig''o-ի կապույտ հիմենոֆորը՝
Սունկը զարգանում է երկու միլիմետրից պակաս տրամագծով հանգույցից կամ քորոցի գլխից, որը կոչվում է պրիմորդիում, որը սովորաբար հանդիպում է սուբստրատի մակերեսին կամ մոտակայքում։ Այն ձևավորվում է միցելիումում՝ թելանման հիֆերի զանգվածում, որոնք կազմում են սնկերը։ Պրիմորդիումը մեծանում է միահյուսված հիֆերի կլոր կառուցվածքի, որը մոտավորապես ձվի է հիշեցնում, որը կոչվում է «կոճակ»։ Կոճակն ունի միկելիումի բամբակյա գլանափաթեթ՝ հիմենյալ շերտ, որը շրջապատում է զարգացող պտղամարմինը։ Երբ ձուն ընդարձակվում է, հիմենյալ շերտը պատռվում է և կարող է մնալ որպես գավաթ, կամ վոլվա, պոչիկի հիմքում, կամ որպես գորտնուկներ կամ բծեր գլխարկի վրա։ Շատ սնկերի բացակայում է հիմենյալ շերտը, հետևաբար նրանք չունեն ո՛չ վոլվա, ո՛չ վոլվալ բծեր։ Հաճախ հյուսվածքի երկրորդ շերտը՝ մասնակի հիմենիումը, ծածկում է սպորներ կրող շեղբերանման հիմենոֆորները։ Երբ կափարիչը լայնանում է, հիմենյալ շերտը բացվում է, և մասնակի հիմենիումի մնացորդները կարող են մնալ որպես օղակ կամ օղակ, պոչիկի կեսին կամ որպես բեկորներ, որոնք կախված են գլխարկի եզրից։ Օղակը կարող է լինել կիսաշրջազգեստի, ինչպես *[[Amanita]]*-ի որոշ տեսակների մոտ, օձիքի նման, ինչպես Lepiota-ի շատ տեսակների մոտ, կամ պարզապես կորտինայի թույլ մնացորդները (մասնակի հիմենիում, որը կազմված է սարդոստայնի նմանվող թելերից), որը բնորոշ է *[[Cortinarius]]* ցեղին։ Մասնակի հիմենիում չունեցող սնկերը օղակ չեն կազմում։

Պոչիկը կարող է լինել կենտրոնական և պահել գլխարկը մեջտեղում, կամ կարող է լինել կենտրոնից դուրս կամ կողային, ինչպես *[[Pleurotus]]*-ի և *Panus*-ի տեսակների դեպքում։ Մյուս սնկերի մեջ պոչիկը կարող է բացակայել, ինչպես աբեթասնկերում, որոնք դարակների նման փակագծեր են կազմում։ Փուչիկներին բացակայում է պոչիկը, բայց կարող է ունենալ աջակցող հիմք։ Այլ սնկերը, ներառյալ տրյուֆելները և տրեմելլաները սովորաբար չունեն պոչիկներ, և դրանց մասերը նկարագրելու համար գոյություն ունի հատուկ սնկաբանական բառապաշար։

Սնկերի մորֆոլոգիայի կարևոր առանձնահատկությունն այն է, թե ինչպես է հիմենոֆորը կապվում պոչիկի վերին մասում։ *Agaricus*, *Amanita*, *Lepiota* և *Pluteus* ցեղերի սնկերը, ի թիվս այլոց, ունեն ազատ հիմենոֆոր, որոնք չեն տարածվում մինչև պոչիկի վերին մասը։ Մյուսներն ունեն պոչիկի վրայով ձգվող հիմենոֆոր, ինչպես *Omphalotus* և *Pleurotus* ցեղերում։ Գոյություն ունեն մեծ թվով տատանումներ ազատ և հոսող ծայրահեղությունների միջև, որոնք ընդհանուր առմամբ կոչվում են կցված հիմենոֆոր։ Հաճախ ավելի նուրբ տարբերակումներ են արվում՝ առանձնացնելու կցված հիմենոֆորի տեսակները. կտրատված հիմենոֆորիկներ, որոնք կտրված են պոչիկի վերին մասի միացման տեղում; կցված հիմոնոֆոր, որը թեքվում է դեպի վեր՝ հանդիպելով պոչիկին և այլն։ Կցված հիմենոֆորերի միջև այս տարբերությունները երբեմն դժվար է մեկնաբանել, քանի որ հիմենոֆորի կցումը կարող է փոխվել սնկերի հասունացման հետ կամ շրջակա միջավայրի տարբեր պայմանների դեպքում։

### Մանրադիտակային առանձնահատկություններ
մինի|''Morchella elata-ի'' պայուսակները դիտվել են ֆազային կոնտրաստային մանրադիտակով
Հիմենիումը մանրադիտակային սպորակիր բջիջների շերտ է, որը ծածկում է հիմենոֆորի մակերեսը։ Ոչ հիմենոֆորային սնկերի մեջ հիմենիումը գծում է բուլետների և աբեթասնկերի խողովակների ներքին մակերեսները։ Ասկոմիկոտայում սպորները զարգանում են մանրադիտակային երկարաձգված, պարկի նմանվող բջիջներում, որոնք կոչվում են պայուսակներ, որոնք սովորաբար պարունակում են ութ սպոր յուրաքանչյուր պայուսակում։ Դիսկոմիցետները, որոնք պարունակում են գավաթ, սպունգ, ուղեղ և մի քանի մահակի նման սնկեր, զարգացնում են պայուսակների բաց շերտ, ինչպես գավաթավոր սնկերի ներքին մակերեսին կամ մորելների փոսերում։ Պիրենոմիցետները՝ փոքրիկ մուգ գույնի սնկերը, որոնք ունեն ենթաշերտերի լայն տեսականի, ներառյալ հողը, թրիքը, տերևների աղբը և քայքայվող փայտը, ինչպես նաև այլ սնկերը, առաջացնում են փոքր, կոլբայի ձևավորված կառուցվածքներ, որոնք կոչվում են պերիտեցիումներ, որոնց ներսում զարգանում են պայուսակները։

Բազիդիոմիցետներում սովորաբար չորս սպոր է զարգանում ստերիգմատա կոչվող բարակ ելուստների ծայրերին, որոնք տարածվում են բազիդիա կոչվող ակոսաձեւ բջիջներից։ Գաստերոմիցետների բերրի հատվածը, որը կոչվում է գլեբա, կարող է դառնալ փոշոտ, ինչպես *Phallales* կարգում կամ ցեխոտ, ինչպես *Phallaceae* կարգում։ Պայուսակների մեջ ցրված են թելանման ստերիլ բջիջներ, որոնք կոչվում են պարաֆիզներ։ Նմանատիպ կառուցվածքներ, որոնք կոչվում են ցիստիդիա, հաճախ առաջանում են բազիդիոմիկոտայի հիմենիումում։ Գոյություն ունեն ցիստիդիայի բազմաթիվ տեսակներ, և դրանց ներկայությունը, ձևը և չափը գնահատելը հաճախ օգտագործվում է սնկի նույնականացումը ստուգելու համար։

Սնկերի նույնականացման համար ամենակարեւոր մանրադիտակային հատկանիշը սպորներն են։ Նրանց գույնը, ձևը, չափը, կցումը, զարդարանքը և քիմիական թեստերի արձագանքը հաճախ կարող են լինել նույնականացման առանցքը։ Սպորը հաճախ մի ծայրում ունենում է ելուստ, որը կոչվում է ապիկուլուս, որը բազիդիումին կցվելու կետն է, որը կոչվում է գագաթային ծակոտի, որտեղից սպորը բողբոջելիս առաջացնում է հիֆ։

## Աճ
մինի|''Agaricus bitorquis'' սունկը դուրս է գալիս ասֆալտբետոնից ամռանը
Սնկերի շատ տեսակներ, կարծես, հայտնվում են մեկ գիշերվա ընթացքում, արագ աճում կամ ընդլայնվում։ Այս երևույթը անգլերեն լեզվում մի քանի տարածված արտահայտությունների աղբյուրն է, այդ թվում՝ «սնկի աճ» (արագորեն ընդլայնվում են չափերով կամ շրջանակներով) և «սնկի պես առաջանալ» (անսպասելի և արագ երևալ)։ Իրականում, սնկերի բոլոր տեսակների համար պահանջվում է մի քանի օր առաջնային սնկային պտղամարմիններ ձևավորելու համար, թեև դրանք արագորեն մեծանում են հեղուկների կլանմամբ։

Աճեցված սունկը, ինչպես նաև սովորական դաշտային սունկը սկզբում կազմում են մի փոքր պտղամարմին, որը կոչվում է քորոցային փուլ՝ իրենց փոքր չափերի պատճառով։ Մի փոքր ընդլայնված, դրանք կոչվում են կոճակներ, ևս մեկ անգամ հարաբերական չափի և ձևի պատճառով։ Երբ այդպիսի փուլերը ձևավորվեն, սունկը կարող է արագորեն ջուր քաշել իր միցելիումից և ընդլայնվել՝ հիմնականում ուռչելով նախապես ձևավորված բջիջների հաշվին, որոնք մի քանի օր տևել են պրիմորդիայում ձևավորվելու համար։

Նմանապես, կան նաև այլ սնկեր, ինչպիսիք են *Parasola plicatilis*-ը (նախկինում՝ *Coprinus plicatlis*), որոնք արագորեն աճում են գիշերվա ընթացքում և կարող են անհետանալ մինչև ուշ կեսօր՝ անձրևից հետո շոգ օրվա ժամանակ։ Պրիմորդիաները ձևավորվում են գետնի մակարդակում՝ սիզամարգերում՝ ծղոտի տակ գտնվող խոնավ տարածքներում, և հորդառատ անձրևներից կամ ցողային պայմաններում մի քանի ժամվա ընթացքում փուչիկները հասնում են ամբողջ չափի, ազատում սպորները և հետո ոչնչանում։

Ոչ բոլոր գլխարկավոր սնկերն են աճում մեկ գիշերվա ընթացքում. ոմանք շատ դանդաղ են աճում և հյուսվածք են ավելացնում իրենց պտղամարմիններին՝ աճելով գաղութի եզրերից կամ ներդիրով հիֆեր։ Օրինակ, *Pleurotus nebrodensis*-ը դանդաղ է աճում, և դրա պատճառով, որը զուգակցվում է մարդկանց հավաքածուներ արժեքավոր նմուշ լինելու հետ, այժմ այն գտնվում է ծայրահեղ վտանգի տակ։
մինի|''Leucocoprinus birnbaumii'' զարգացման տարբեր վիճակներում
Չնայած սնկերի պտղամարմինները կարճատև են, հիմքում ընկած միցելիումն ինքնին կարող է երկարակյաց և զանգվածային լինել։ *Armillaria solidipes* (նախկինում հայտնի է որպես *Armillaria ostoyae*) գաղութը Malheur National Forest-ում ԱՄՆ-ում, գնահատվում է, որ 2400 տարեկան է, հնարավոր է ավելի հին և զբաղեցնում է մոտ 2200 ակր (8,9 կմ2)։ Սնկերի մեծ մասը գտնվում է ստորգետնյա և քայքայվող փայտի կամ մեռնող ծառերի արմատների մեջ՝ սպիտակ միցելիումի տեսքով՝ համակցված սև թելանման ռիզոմորֆների հետ, որոնք կամրջում են գաղութացված առանձնացված փայտային ենթաշերտերը։

## Սնուցում

Հում շամպինյոնը բաղկացած է 92% ջրից, 4% ածխաջրերից, 2% սպիտակուցից և 1% ավելի քիչ ճարպից։ 100 գրամ (3,5 ունցիա) քանակությամբ հում սունկը ապահովում է 22 կալորիա և հանդիսանում է B վիտամինների հարուստ աղբյուր (օրական արժեքի 20% կամ ավելի), ինչպիսիք են ռիբոֆլավինը, նիասինը և պանտոտենաթթուն, սելենը (օրական արժեքի 37%) և պղինձ (օրական արժեքի 25%), և չափավոր աղբյուր (օրական արժեքի 10-19%) ֆոսֆորի, ցինկի և կալիումի միջին պարունակություն։ Նրանք ունեն վիտամին C և նատրիումի նվազագույն պարունակություն կամ ընդհանրապես չեն պարունակում վերոնշյալ նյութերը։

### Վիտամին D
Սնկերի վիտամին D-ի պարունակությունը կախված է հետբերքահավաքից, հատկապես արևի լույսի չնախատեսված ազդեցությունից։ ԱՄՆ Գյուղատնտեսության նախարարությունը ապացույցներ ներկայացրեց, որ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ազդեցության տակ գտնվող սնկերը պարունակում են զգալի քանակությամբ վիտամին D: Երբ ենթարկվում է ուլտրամանուշակագույն լույսի, նույնիսկ բերքահավաքից հետո, սնկի էրգոստերոլը վերածվում է վիտամին D2-ի, այս գործընթացն այժմ դիտավորյալ օգտագործվում է ֆունկցիոնալ սննդամթերքի մթերային շուկայի համար թարմ, վիտամին D-ով հարուստ սունկ մատակարարելու համար։ Թարմ սնկի մեջ վիտամին D-ի արտադրության համապարփակ անվտանգության գնահատման ժամանակ հետազոտողները ցույց են տվել, որ արհեստական ​​ուլտրամանուշակագույն լույսի տեխնոլոգիաները նույնքան արդյունավետ են վիտամին D-ի արտադրության համար, որքան բնական արևի լույսի տակ գտնվող սնկերի դեպքում, և որ ուլտրամանուշակագույն լույսն ունի սննդի համար վիտամինի արտադրության համար անվտանգ օգտագործման երկար պատմություն։

## Մարդու կողմից օգտագործվող
### Ուտելի սնկեր

[ձախից|մինի|''[Շամպինյոն|Agaricus bisporus*, ամենալայն մշակվող և սպառվող սնկերից մեկը]]
[[Պատկեր:Pleurotus_eryngii_-_Doğal_Ortamında_Çaşır_Mantarı.jpg|ձախից|մինի|Ֆերուլա սունկը Բինգյոլում, Թուրքիա։ Սա ուտելի սնկի տեսակ է։]]
Գլխարկավոր սնկերը լայնորեն օգտագործվում են խոհարարության մեջ, շատ խոհանոցներում (հատկապես [[Չինական խոհանոց|չինական]], [[Կորեական խոհանոց|կորեական]], [[Եվրոպական խոհանոց|եվրոպական]] և [[Ճապոնական խոհանոց|ճապոնական]])։ Մարդիկ դրանք գնահատել են որպես սնունդ դեռ հնուց։

Սուպերմարկետներում վաճառվող սնկերի մեծ մասը կոմերցիոն եղանակով աճեցվել է սնկի ֆերմաներում։ Դրանցից ամենատարածվածը՝ *Agaricus bisporus*-ը, մարդկանց մեծամասնության համար համարվում է անվտանգ ուտելու համար, քանի որ այն աճեցվում է վերահսկվող, ստերիլիզացված միջավայրում։ *A. bisporus*-ի մի քանի սորտեր աճեցվում են առևտրային ճանապարհով, ներառյալ սպիտակները, կրիմինին և պորտոբելոն։ Մթերային խանութներում առկա այլ մշակովի տեսակներ են՝ *Hericium erinaceus*, շիտակե, մաիտակե, *Pleurotus* և էնոկի։ Վերջին տարիներին զարգացող երկրներում աճող հարստությունը հանգեցրել է սնկի աճեցման նկատմամբ հետաքրքրության զգալի աճի, որն այժմ համարվում է փոքր ֆերմերների համար պոտենցիալ կարևոր տնտեսական գործունեություն։

[[Չինաստան]]ը ուտելի սնկի հիմնական արտադրողն է։ Երկիրն արտադրում է բոլոր մշակվող սնկերի մոտ կեսը, և տարեկան 1,4 միլիարդ մարդ սպառում է մեկ անձի համար մոտ 2,7 կիլոգրամ (6,0 lb) սունկ։ 2014 թվականին Լեհաստանը սնկի աշխարհի ամենամեծ արտահանողն էր՝ տարեկան հաշվարկելով 194000 տոննա (191000 երկար տոննա; 214000 կարճ տոննա).
[[Պատկեր:Close-up_cross_section_of_mushroom.jpg|մինի|226x226փքս|Սնկերի լայնական հատվածը մոտիկից:]]
Ուտելիները թունավոր տեսակներից առանձնացնելը մանրակրկիտ ուշադրություն է պահանջում։ Չկա ոչ մի հատկանիշ, որով կարելի է ճանաչել բոլոր թունավոր սնկերը, ոչ էլ մի հատկանիշ, որով կարելի է ճանաչել բոլոր ուտելի սնկերը։ Այն մարդիկ, ոորոնք հավաքում են սունկը սպառման համար, հայտնի են որպես միկոֆագիստներ, իսկ հավաքելու ակտը հայտնի է որպես սնկի որս։ Նույնիսկ ուտելի սնկերը կարող են առաջացնել ալերգիկ ռեակցիաներ զգայուն անհատների մոտ՝ սկսած մեղմ ասթմատիկ արձագանքից մինչև ծանր անաֆիլակտիկ շոկ։ Նույնիսկ աճեցված *A. bisporus-ը* պարունակում է փոքր քանակությամբ [[հիդրազին]]ներ, որոնցից ամենաշատը ագարիտինն է (միկոտոքսին և քաղցկեղածին): Սակայն հիդրազինները եփելիս քայքայվում են չափավոր կրակից։

Սնկերի մի շարք տեսակներ թունավոր են. թեև ոմանք նման են որոշ ուտելի տեսակների, սակայն դրանց օգտագործումը կարող է մահացու լինել։ Վայրի բնության մեջ հավաքված սունկ ուտելը ռիսկային է և պետք է ձեռնարկվի միայն սնկերի նույնականացման գիտակ անհատների կողմից։ Ընդհանուր լավագույն պրակտիկան այն է, որ վայրի սունկ հավաքողները կենտրոնանան տեսողականորեն տարբերվող, ուտելի սնկի փոքր թվով տեսակների հավաքման վրա, որոնք չեն կարող հեշտությամբ շփոթվել թունավոր սորտերի հետ։ Սնկերի որսի տարածված խորհուրդն այն է, որ եթե սունկը հնարավոր չէ դրականորեն ճանաչել, այն պետք է համարել թունավոր և չուտել։

=== Թունավոր սնկեր ===

[[Պատկեր:Amanita_phalloides_young.jpg|աջից|մինի|Երիտասարդ *Amanita phalloides* սունկը՝ չափերի համեմատության համար նախատեսված լուցկու տուփով]]
Սնկերի շատ տեսակներ արտադրում են երկրորդային մետաբոլիտներ, որոնք կարող են լինել թունավոր, ցնորածին, հակաբիոտիկ, հակավիրուսային կամ կենսալյումինեսցենտ։ Թեև մահացու տեսակները քիչ են, սակայն մի քանի այլ տեսակներ կարող են առաջացնել հատկապես ծանր և տհաճ ախտանիշներ։ Թունավորությունը, ամենայն հավանականությամբ, դեր է խաղում բազիդիոկարպի գործառույթը պաշտպանելու գործում. միցելիումը ծախսել է զգալի էներգիա և պրոտոպլազմային նյութ՝ իր սպորները արդյունավետորեն բաշխող կառուցվածք ստեղծելու համար։ Սպառման և վաղաժամ ոչնչացման դեմ պաշտպանություններից մեկը քիմիական նյութերի էվոլյուցիան է, որոնք սունկը դարձնում են անուտելի՝ կամ սպառողին ստիպելով փսխել կերակուրը, կամ սովորել ընդհանրապես խուսափել սպառումից։ Ի հավելումն, 2008 թվականի վերջին սնկերի կողմից [[ծանր մետաղներ]] կլանելու հակվածության պատճառով, եվրոպական սնկերը կարող էին ներառել 1986 թվականի [[Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթար|Չեռնոբիլի աղետի]] թունավորությունը և գիտնականները շարունակեցին ուսումնասիրել։

=== Ցնորածին սունկ ===
[[Պատկեր:Psilocybe.zapotecorum.1.jpg|մինի|*Psilocybe zapotecorum*, հալյուցինոգեն սունկ]]
Հոգեակտիվ հատկություններով սնկերը երկար ժամանակ դեր են խաղացել բնիկ բժշկության տարբեր ավանդույթների մեջ ամբողջ աշխարհի մշակույթներում։ Դրանք օգտագործվել են որպես հաղորդություն ծեսերում, որոնք ուղղված են հոգեկան և ֆիզիկական բուժմանը և հալյուցինոգեն վիճակներին հասնելը հեշտացնելուն։ Այդպիսի ծեսերից է վելադայի արարողությունը։ Ավանդական սնկի կիրառմամբ զբաղվում է [[շաման]]ը կամ կուրանդերան (քահանա-բուժող)։

Պսիլոցիբինի սունկը, որը նաև կոչվում է հոգեներգործուն սունկ, ունի հոգեկմետ հատկություններ։ Նրանք, որոնք սովորաբար հայտնի են որպես ցնորածին սնկեր, բացահայտորեն հասանելի են աշխարհի շատ մասերի խելացի խանութներում կամ այն ​​երկրների սև շուկայում, որոնք արգելել են դրանց վաճառքը։ Հաղորդվում է, որ Psilocybin սնկերը հեշտացնում են խորը և կյանքը փոխող պատկերացումները, որոնք հաճախ նկարագրվում են որպես առեղծվածային փորձառություններ։ Վերջին գիտական ​​աշխատանքները հաստատել են այս պնդումները, ինչպես նաև նման առաջացած հոգեկան փորձառությունների երկարատև հետևանքները։
[[Պատկեր:Pschoactive Psilocybe distribution.svg|մինի|Գոյություն ունեն Psilocybe ցեղի ավելի քան 100 հոգեակտիվ սնկերի տեսակներ, որոնք բնիկ են ամբողջ աշխարհի տարածաշրջաններում։]]
Պսիլոցիբինը, որը բնականորեն առկա է որոշ հոգեներգործուն սնկերի մեջ, ինչպիսին է *Psilocybe cubensis*-ը, ուսումնասիրվում է հոգեբանական խանգարումներով տառապող մարդկանց օգնելու ունակության համար, ինչպիսիք են [[օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարում]]ը։ Հաղորդվել է, որ չնչին քանակները դադարեցնում են կլաստերային և միգրենի գլխացավերը։ Կրկնակի ուսումնասիրությունը, որն արվել է Ջոնս Հոփկինսի հիվանդանոցի կողմից, ցույց է տվել, որ հոգեբուժական սնկերը կարող են մարդկանց անձնական և հոգեկան զգալի փորձառություն ապահովել։ Հետազոտության ընթացքում մասնակիցների մեկ երրորդը հայտնել է, որ հոգենորգործուն սնկերի ընդունումը իրենց կյանքի միակ հոգեպես կարևոր իրադարձությունն է։ Ավելի քան երկու երրորդը դա զեկուցել է իրենց հինգ ամենաիմաստալից և հոգեպես նշանակալից իրադարձությունների թվում։ Մյուս կողմից, հետազոտվողների մեկ երրորդը հայտնել է ծայրահեղ անհանգստության մասին։ Սակայն անհանգստությունը կարճ ժամանակ անց անհետացավ։ Պսիլոցիբինի սնկերը նույնպես հաջողությամբ բուժել են կախվածությունը, մասնավորապես՝ ալկոհոլից և ծխախոտից։

*Amanita* ցեղի մի քանի տեսակներ, առավել ճանաչելի *A. muscaria*, ինչպես նաև *A. pantherina*, ի թիվս այլոց, պարունակում են մուսիմոլ հոգեակտիվ միացություն։ *Amanitas*-ի մուսիմոլ պարունակող քիմոտաքսոնոմիկ խումբը չի պարունակում ամատոքսիններ կամ ֆալոտոքսիններ, և որպես այդպիսին հեպատոքսին չեն, թեև պատշաճ կերպով չբուժվելու դեպքում ոչ մահացու նեյրոտոքսիկ կլինի՝ իբոտենաթթվի առկայության պատճառով։ *Amanita*-ի թունավորումը նման է Z-թմրամիջոցներին, քանի որ այն ներառում է կենտրոնական նյարդային համակարգի դեպրեսիվ և հանգստացնող-հիպնոսացնող ազդեցություն, ինչպես նաևարձր չափաբաժինների դոպքում առաջացնում է դիսոցացիա և զառանցանք։

=== Ավանդական բժշկություն ===
[[Պատկեր:2014-02-26_Ganoderma_lingzhi_Sheng_H._Wu,_Y._Cao_&_Y.C._Dai_574882.jpg|մինի|*Ganoderma lucidium (աբեթասունկ լաքապատ, չին. lingzhi)*]]
Որոշ գլխարկավոր սնկեր օգտագործվում են ժողովրդական բժշկության մեջ։ Մի քանի երկրներում էքստրակտները, ինչպիսիք են պոլիսաքարիդ-K-ը, շիզոֆիլանը, պոլիսախարիդային պեպտիդը կամ լենտինանը, հանդիսանում են կառավարության կողմից գրանցված քաղցկեղի ադյուվանտային բուժում, սակայն կլինիկական ապացույցներ մարդկանց մոտ այս էքստրակտների արդյունավետության և անվտանգության վերաբերյալ դեռ չի հաստատվել։ Թեև սնկերի որոշ տեսակներ կամ դրանց քաղվածքները կարող են օգտագործվել թերապևտիկ ազդեցության համար, որոշ կարգավորող գործակալություններ, ինչպիսիք են ԱՄՆ Սննդամթերքի և Դեղերի վարչությունը, նման օգտագործումը համարում են սննդային հավելումներ, որոնք չունեն պետական ​​հաստատում կամ ընդհանուր կլինիկական օգտագործում՝ որպես դեղատոմսով դեղեր։

=== Այլ օգտագործումներ ===
[[Պատկեր:Fomes_fomentarius.jpg|աջից|մինի|*Fomes fomentarius (Աբեթասունկ իսկական)*]]
ԳԼխարկավոր սնկերը կարող են օգտագործվել բուրդ և այլ բնական մանրաթելեր ներկելու համար։ Սնկային ներկերի քրոմոֆորները օրգանական միացություններ են և արտադրում են ուժեղ և վառ գույներ, և սպեկտրի բոլոր գույները կարելի է ձեռք բերել սնկային ներկերի միջոցով։ Նախքան սինթետիկ ներկերի գյուտը, սնկերը շատ տեքստիլ ներկերի աղբյուր էին։

Որոշ սնկեր, աբեթասնկերի տեսակներ, որոնք թույլ են կոչվում գլխարկավոր սնկեր, օգտագործվել են որպես կրակի սնուցիչներ։

Սնկերը և այլ սնկերը դեր են խաղում կենսաբանական վերականգնման նոր մեթոդների (օրինակ՝ միկորիզայի օգտագործումը բույսերի աճը խթանելու համար) և ֆիլտրման տեխնոլոգիաների (օրինակ՝ սնկերի օգտագործումը՝ աղտոտված ջրում բակտերիաների մակարդակն իջեցնելու համար) մշակման մեջ։

Գենետիկական ինժեներիայի ոլորտում շարունակական հետազոտություններ կան, որոնք ուղղված են սնկերի ուժեղացված որակների ստեղծմանը այնպիսի ոլորտների համար, ինչպիսիք են սննդային արժեքի բարձրացումը, ինչպես նաև բժշկական օգտագործումը։

== Ցուցասրահ ==
<gallery>
Պատկեր:Amanita_muscaria_(fly_agaric).JPG|Ցնորածին սունկ *Amanita muscaria*, հայտնի է որպես կարմիր ճանճասպան
Պատկեր:2016-01_Agaricus_bisporus_01.jpg|*Agaricus bisporus* գլխարկավոր սունկը մշակովի ուտելի սունկ է սննդի համար և ունի բազմաթիվ անուններ, ինչպիսիք են «շամպինյոն», և, «սպիտակ սունկ»
Պատկեր:Boletus_edulis_02a(js)_Lodz_(Poland).jpg|*Boletus edulis*, Հայտնի է նաև որպես «cep», Եվրոպայում հայտնաբերված ուտելի վայրի սունկ է
Պատկեր:Lycoperdon_perlatum,_Common_Puffball,_UK_,_2.jpg|*Lycoperdon perlatum'' ունի գլոբուլյար հիմենիում; ինտերիերը երիտասարդ ժամանակ սպիտակ է, բայց երբ հասունանում է, ինտերիերը դառնում է շագանակագույն, այնտեղ են պարունակվում սպորները


## Տես նաև
* Սնկային թունավորումներ

### Օգտագործված գրականություն
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* Mushroom Observer, a collaborative mushroom recording and identification project
* An Aid to Mushroom Identification , Simon's Rock College
* Online Edible Wild Mushroom Field Guide

Կատեգորիա:Ագարիկայիններ
Կատեգորիա:Բազիդիավոր սնկեր
Կատեգորիա:Բարձրակարգ սնկեր
Կատեգորիա:Կենսաբանություն
Կատեգորիա:Ուտելի սնկեր
Կատեգորիա:Սնկաբանություն
Կատեգորիա:Սնկեր
Կատեգորիա:Սնկերի մորֆոլոգիա