open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Արամայիս Սարգսյան (դերասան)

**Արամայիս Բաբկենի Սարգսյան** (Մայիս Սարգսյան, ), հայ դերասան, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (2009)։ Վանաձորի Հովհաննես Աբելյանի անվան դրամատիկական թատրոնի դերասան։

## Կենսագրություն
Սարգսյանը հաճախել է թիվ 10, այնուհետև՝ Դիլիջանի միջնակարգ, ապա՝ Վանաձորի թիվ 8 միջնակարգ դպրոց։

1966 թվականին ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետի ժուռնալիստիկա բաժինը, սակայն երկու ամիս անց հեռացվել է՝ վատ վարքի պատճառով։ 1969-1971 թթ.-ին սովորել է Մոսկվայի օտար լեզուների ինստիտուտի հեռակա բաժնում։

Մայիս Սարգսյանի խաղացած առաջին դերը եղել է 4-րդ դասարանում, երբ բեմադրվում էր Թումանյանի «Անուշ» ստեղծագործությունը։ Խաղացել է Մոսիի դերը։

Վանաձորում 1963 թ-ին հիմնադրված պատանի հանդիսատեսի թատրոնում Մայիս Սարգսյանը խաղացել է բազում դերեր, այդ թվում նաև «Գիքորը»։

Մոսկվայի օտար լեզուների ինստիտուտում ուսանելիս միաժամանակ աշխատել է նաև լամպերի գործարանում։

1971 թվականին ընդունվել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտ, որտեղ նույն կուրսում սովորել է Արմեն Էլբակյանի, Թամար Հովհաննիսյանի, Հասմիկ Տեր-Կարապետյանի, Գրետա Մեջլումյանի, Գայանե Մկրտչյանի, Սիլվա Յուզբաշյանի և այլ նշանավոր արտիստների հետ։ Սովորելուն զուգընթաց, աշխատել է Հայէլեկտրոգործարանում։ Հետագայում, Գրետա Մեջլումյանի և Վրույր Հարությունյանի հետ, ստեղծել է «Բոհեմ» կամերային թատրոնը, որտեղ նաև խաղում է։ Վանաձորի Հովհաննես Աբելյանի անվան թատրոնի դերասան է։ Զուգահեռ աշխատում է Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտում, դոցենտ է։

Գրետա Մեջլումյանի և Վրույր Հարությունյանի հետ ստեղծել է «Բոհեմ» կամերային թատրոնը և հանդիսանում է նրա հիմնադիր և գեղարվեստական ղեկավարը։

## Ֆիլմեր
* «Գնչու Ազա», 1987
* «Անապատ», 1991
* «Որտե՞ղ էիր, մարդ աստծո», 1992
* «Ծովահենների իշխանություն», 1994
* «Ղարաբաղյան անավարտ օրագիր», 1995
* «Հերոստրատ», 2002
* «Շեմ», 2002

## Պարգևներ
* ՀՀ մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալ, 2017
* ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, 2009

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ ռեժիսորներ
Վլադիմիր Աբրոյան

**Վլադիմիր Օնիկի Աբրոյան** (), հայ ծաղրանկարիչ։ Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ։ Հայաստանի նկարիչների միության անդամ (1960)։

## Գործունեություն
Վլադիմիր Աբրոյանի ինքնակենսագրությունը, դիմանկարն ու ծաղրանկարներից յոթը զետեղված են Թուրինի Հումորի միջազգային կենտրոնի «Ծաղրանկարի միջազգային հանրագիտարանում»։ Ծաղրանկարչի աշխատանքները տեղ են գտել նաև Գաբրովոյի «Ծաղրանկարի համաշխարհային անթոլոգիայում»։ Երկար տարիներ աշխատակցել է «Ոզնի երգիծաթերթին»։ Մասնակցել է ցուցահանդեսների Կանադայում, Ֆրանսիայում, Անգլիայում, Բրազիլիայում, Կուբայում, Հոլանդիայում։

Վլադիմիր Աբրոյանի աշխատանքները տպագրվել են «Ոզնի» ամսագրում, «Կոմունիստ», «Սովետական Հայաստան» թերթերում, ինչպես նաև՝ նախկին ԽՍՀՄ-ի մի շարք ամսագրերում ու թերթերում, այդ թվում՝ «Կրոկոդիլը», «Նեդելյան», «Օգոնյոկը», «Սմենան», «Սովետսկի սոյուզը», «Moscow News»-ը, «Լիտերատուրնայա գազետան», «Սովետսկի սպորտը», «Ֆուտբոլը», նաև ԳԴՀ-ի, Ռումինիայի, Բուլղարիայի, Ֆրանսիայի, Լիբանանի ամսագրերը։

## Մրցանակներ
* «Չեզարե Մարկորելիի» անվան մրցանակ, 1995
* Արվեստում հումորի միջազգային բիենալեի 28-րդ տեղ, Իտալիայի Տոլենտինո, 2015 («Իլյուզիոնիստի թաղումը» աշխատանք)

## Գրականություն
* Նկարիչների միության կատալոգ, 2007 ։ Աբրոյան Վլադիմիր Օնիկի

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Վլադիմիր Աբրոյան 

Կատեգորիա:Հայաստանի վաստակավոր նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ ծաղրանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Փայտոջիլներ

մինի
**Փայտոջիլներ**, կիսակարծրաթևների կարգի արյունածուծ միջատներ։

Մարմինը տափակ է, երկարությունը՝ 4,9–6,4 մմ, էգերինը՝ 4,8–8,4 մմ։ Հասուն փայտոջիլների գունավորումը դարչնակարմիր է, թրթուրներինը՝ դժգույն դեղին։ Բերանային ապարատը ծծող-ծակող տիպի է։ Սուր, տհաճ հոտով արտազատուկ արտադրող գեղձերը բացվում են 3-րդ զույգ ոտքերի հետևում։

Հայտնի են 2–2,5 հզ. մակաբույծ, գիշատիչ և բուսակեր տեսակներ։

ՀՀ-ում, որպես արտաքին մակաբույծ, հանդիպում է անկողնու փայտոջիլը կամ անկողնու մլուկը։ Փայտոջիլներն ապրում են հիմնականում բնակարաններում, փայտե կահույքի մեջ, հավանոցներում, ճագարանոցներում, կրծողների բներում և այլուր։

Սնվում են գիշերը՝ միայն արյունով. յուրաքանչյուր անգամ 1 անհատը ծծում է 7 մգ արյուն, ինչը տևում է մինչև 15 րոպե։ Սնվում են 24–48 ժամը մեկ։ Առանց սնվելու կարող են ապրել մինչև 1,5 տարի։

Զարգանում են ոչ լրիվ կերպարանափոխությամբ։ Էգն օրական դնում է մինչև 12, իսկ կյանքի ընթացքում՝ մինչև 500 ձու։ Բարենպաստ ջերմաստիճանի դեպքում 21–22 օրում ձվից դուրս է գալիս թրթուրը։

Փայտոջիլները մեծ վնաս են հասցնում անասնապահությանը, հատկապես՝ թռչնաբուծությանը։ Պայքարի հիմնական միջոցը անասնաշենքերի, թռչնանոցների միջատազերծումն է՝ քլորոֆոսի, կարբոֆոսի և այլ լուծույթներով։

Բնակարաններում փայտոջիլների դեմ պայքարի միջոցառումներն են բնակարանի պարբերաբար նորոգումները (անցքերը փակելը՝ միջատասպան նյութ ավելացրած սոսնձով պաստառներ փակցնելով), փայտե կահույքի վրա փայտոջիլների և դրանց ձվերի կուտակումների տեղերում եռջուր լցնելը, փոշեկուլով փափուկ կահույքի մաքրելը և այլն։

## Աղբյուրներ
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք 1, հատոր 2, էջ 491։

Կատեգորիա:Փայտոջիլներ
Կատեգորիա:Կիսակարծրաթևավորներ
Աբրահամ Մամիկոնեից

**Աբրահամ Մամիկոնեից** (*Աբրահամ Մամիկոնյան*, ծննդյան և մահվան թվականները՝ անհայտ), VI դարի մատենագիր, Տարոնի թեմի առաջնորդ, Մամիկոնյան նախարարական տան եպիսկոպոս։ Կենսագրական տվյալներ չեն պահպանվել։ Ստորագրել է որպես աթոռակից Հովհաննես Բ Գաբեղենցի (557–574) կաթողիկոսի՝ Սյունյաց և Աղվանից եպիսկոպոսներին ուղղված երկու թղթերի տակ («Գիրք թղթոց», էջ 78֊84)։

Աղվանից Վաչագան Գ Բարեպաշտ թագավորի խնդրանքով գրել է «Թուղթ առ Վաչագան արքայ Աղուանից» և «Կանոնք Աբրահամու Մամիկոնէից եպիսկոպոսի առ Վաչագան Աղուանից արքայ» խրատականները։

Համարվում է նաև V դարի հույն եկեղեցական պատմագիր Սոկրատի «Եկեղեցական պատմություն» երկի թարգմանիչը կամ խմբագրողը (*Փոքր Սոկրատ* կոչված խմբագրությունը)։

Նրա անունով մեզ է հասել «Պատմութիւն վասն ժողովոյն Եփեսոսի» երկը, որը Հայ եկեղեցական մատենագրության ուշագրավ գործերից է։ «Պատմութիւն վասն ժողովոյն Եփեսոսի» երկը առատ նյութ է տալիս Կյուրեղ Ալեքսանդրացու և Նեստորի դավանաբանական վեճի, Եփեսոսի Գ տիեզերական ժողովի, նրա գումարման հանգամանքների, ընթացքի, պետության վերաբերմունքի և միջամտության, կյուրեղյանների ու նեստորականների անհաշտ պայքարի մասին։ Անցուդարձերի նկարագրությունից երևում է հեղինակի հակվածությունը դեպի կյուրեղյան-եփեսոսյան դավանությունը։ Հայ մատենագրության մեջ գրվածքը եզակի է նշված պատմական դեպքերի հանգամանալի շարադրանքով։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Զարբհանալեան Գ., Հայկական հին դպրութեան պատմութիւն, Վնտ., 1897։
* Սարգիսյան Բ., Աբրահամ Մամիկոնէից եպիսկոպոսն և իւր առ Վաչագան գրած թուղթն, Վենետիկ-Ս. Ղազար, 1899։
* Ակինեան Ն., Վրթանէս վարդապետ Քերթող և իւր երկասիրութիւնները, Հանդէս ամսօրեայ, 1910, էջ 39–45։
* Անասյան Հ., Հայկական մատենագիտություն, հ. 1, Երևան, 1959։
* The History of the Caucasian Albanians by Movsés Dasxuranci. Translated by C. J. F. Dowsett, London, 1961. ASIN: B0006AWVBU

Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Կատեգորիա:Հայ աստվածաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պատմիչներ
Կատեգորիա:6-րդ դարի հայ եպիսկոպոսներ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եպիսկոպոսներ
Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ
Ադդե

**Ադդե Բագրատունի** (*սուրբ Ադդե Հայրապետ*), (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ, I դարի տոնելի քրիստոնյա նահատակ)։ Ըստ ասորական և հայկական աղբյուրների՝ Աբգար Ե թագավորի համար խույր (թագ) գործող վարպետ՝ կերպասագործ։ Ըստ ավանդության, Բագրատունիների իշխանական տոհմից։ Երբ Թադեոս առաքյալն այցելել է Եդեսիա (Ուրֆա), անձամբ աշակերտել է առաքյալին, որն իր փոխարեն հոգևոր առաջնորդ՝ Եդեսիայի եպիսկոպոս է ձեռնադրել նրան։ Աբգար թագավորի մահից հետո նրա որդին՝ Անանունը, «... հայրենի առաքինության հետևող չեղավ, այլ կուռքերի մեհյանները բացեց ու հեթանոսական պաշտամունքն ընդունեց»։ Անանունը մարդ է ուղարկում Ադդեի մոտ, որ նա «իրեն համար բեհեզից խույր կարե ոսկե բանվածքով, ինչպես անում էր իր հոր համար»։ Ադդեն պատասխանում է. «Իմ ձեռքերը խույր չեն կարի անարժան գագաթի համար, որ չի երկրպագում Քրիստոսին, կենդանի Աստծուն» (նույն տեղում), ինչի համար էլ թագավորի զինվորը սրով կտրում է Ադդեի սրունքները, և նա մահանում է։ Հայ Առաքելական եկեղեցին Ադդեի հիշատակը սկզբնապես տոնել է Աբգար թագավորի հետ։ Հետագայում Սիմեոն Ա Երևանցի կաթողիկոսը բաժանել է այս տոները. ներկայումս Ադդեի հիշատակը տոնվում է Հիսնակի Դ կիրակիից հետո՝ երկուշաբթի օրը (Հիսնակը Աստվածահայտնությանը նախորդող հիսուն օրերի տոնն է)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Լաբուբնայ կամ Ղեբուբնայ, «Եդեսացւոյ թուղթ Աբգարու և քարոզութիւն սրբոյն Թադէի», Երուսաղեմ, 1868։

Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու սրբեր
Կատեգորիա:Բագրատունիներ
Կուսանաց վանք (Շուշի)

մինի|Շուշիի ավերված թաղամաս, կենտրոնում Կուսանաց վանքը.
**Կուսանաց վանք** (նաև` **Անապատ**, **Սուրբ Աստվածածին անապատ**), ոչնչացված հայկական վանքային համալիր Շուշի քաղաքում,  Արցախի Հանրապետությունում։

## Պատմություն
Կուսանաց վանքը համարվում է Շուշի քաղաքի հնագույն հուշարձաններից մեկը։ Կառուցվել է 1816 թվականին Հռիփսիմե Բահդուրյանի օգնությամբ։ Նա հավաքում է բավարար գումար վանքի կառուցման համար։ Նրան նաև օգնում էին եղբայրները՝ Իսրայել, Աստվածատուր և Պետրոս Բահդուրյանները։ Վանքն ուներ ուղղանկյուն հատակագիծ։ Կառուցված է եղել սպիտակ քարից։ Ներսում կային Աստվածաշնչյան դրվագներ պատկերող որմնանկարներ։ Հարավային կողմում կար եռահարկ զանգակատուն։

Վանքն ուներ նաև մի շարք այլ շինություններ, այդ թվում վերնատուն։ Բակում պահվում էր թնդանոթ, որ ձուլվել էր Թուրինում 1813 թվականին։ Այդ թնդանոթն ուներ իր սեփական պատմությունը։ Հենց այդ թնդանոթի շնորհիվ հայ կամավորական ջոկատները Խորեն քահանայի ղեկավարությամբ պաշտպանում էին Խոնուտի կիրճը։ Վերջին անգամ այդ թնդանոթն օգտագործվել է հայերի կողմից Շուշիի ջարդերի ընթացքում։

Վանքը հայտնի էր իր երեք այգիներով։
thumb|Կուսանաց վանքի զանգակատունը
Եկեղեցու պատմությունն ավարտվեց 1960-70-ական թվականներին, երբ հրամայվեց վանքը հավասարեցնել հողին։

## Աղբյուրներ
* Մկրտչյան Շ. Մ. Լեռնային Ղարաբաղի Պատմա-ճարտարապետական կառույցներ // Երևան., 1988 ISBN −5-540-00402-7

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Կուսանաց վանք 
* Կուսանաց վանք 
* Կուսանաց վանք 

Կատեգորիա:Շուշիի եկեղեցիներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Օշան

**Օշան** (*շոռան, աղաբույս, աղուտաբույս*) թելուկազգիների ընտանիքի միամյա կամ բազմամյա թուփ կամ կիսաթուփ, հազվադեպ՝ ծառ։

Հայտնի է օշանի 100 տեսակ՝ տարածված Եվրասիայի և Աֆրիկայի անապատներում ու կիսաանապատներում, Ամերիկայում և Ավստրալիայում։

ՀՀ-ում աճում է 11 տեսակ՝ ռուսական, Թամամշյանի, ծառանման, նատրոնային և այլն։

## Տարածում
Տարածված է Արարատի, Արմավիրի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և այլ մարզերում, Երևանի շրջակայքում։ Աճում է ավազուտներում, աղուտ-ալկալի հողերում։

Թամամշյանի օշանը Հայաստանի բնաշխարհիկ է, հանդիպում է միայն Արարատյան գոգավորությունում (Վաղարշապատ քաղաքի, Գոռավան, Երասխ գյուղերի շրջակայքում). գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

## Կենսաբանական նկարագիր
Ցողունը ճյուղավորվող է, բարձրությունը՝ մինչև 150 սմ։ Տերևները հերթադիր են, մսալի, գծաձև, կլոր կամ կիսագլանաձև։ Ծաղկաբույլը հասկանման է կամ հուրանանման, ծաղիկները՝ երկսեռ, մեկական, տերևանութներում, դեղնավուն կամ վարդագույն։

Ծաղկում է օգոստոս-սեպտեմբերին։ Պտուղը չոր, միասերմ ընկուզիկ է։

Կատեգորիա:Թելուկազգիներ
Գագիկ-Հեթումյան բժշկարան

**«Գագիկ-Հեթումյան բժշկարան»**, հայ միջնադարյան բժշկության հնագույն բժշկարան։ Հեղինակն անհայտ է, ստեղծվել է Անիում, Գագիկ Ա-ի օրոք։ Խմբագրվել է Կիլիկյան Հայաստանում` առաջին անգամ XII դ. վերջին, Ներսես Լամբրոնացու եղբոր` Հեթումի մասնակցությամբ, երկրորդ անգամ՝ 1294-ին Հեթում պատմիչի հրամանով (այստեղից էլ՝ «Գագիկ-Հեթումյան բժշկարան» անվանումը)։ Մեզ են հասել 2 գրչագիր՝ Երուսաղեմի Ս. Հակոբյանց վանքի մատենադարանի № 370 թղթյա ձեռագիրը և Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության մատենադարանի № 1281 մագաղաթյա մատյանը։ Բժշկարանի մի շարք գլուխներ պահպանվել են նաև Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի № 8382 ժողովածուի մեջ և «Հովհաննես հեքիմի բժշկարանում» (Վիեննայի Մխիթարյան միաբանության մատենադարանի ձեռագիր № 310)։

Բժշկարանը բաղկացած է 3 մասից՝ անիական դպրոցի դեղագիտարանից (35 գլուխ), Մխիթար Հերացու «Ջերմանց մխիթարութեան» համառոտ խմբագրությունից (30 գլուխ) և կիլիկյան դպրոցի անանուն բժշկարանից (91 գլուխ)։ Բժշկարանում նկարագրված են ժողովրդական բժշկության մեջ օգտագործվող պարզ և բարդ դեղանյութերն ու սննդանյութերը, ախտաբանության, մահճաբուժության, բուսաբուժության և սննդաբուժության հարցերը։ Մեծ տեղ է հատկացված ներքին հիվանդությունների նկարագրությանը, ինչպես նաև վերքերի, ուռուցքների, այրվածքների, թունավորումների ախտորոշմանն ու բուժմանը։

Բժշկարանը մեծ դեր է խաղացել հայ բժշկական մատենագիտության զարգացման գործում, նրա հեղինակությանը հաճախ դիմել և ընդարձակ մեջբերումներ են կատարել հայ բժշկապետներ Մխիթար Հերացին, Ամիրդովլաթ Ամասիացին և ուրիշներ։

## Գրականություն
* Վարդանյան Ս. Ա., «Գագիկ-Հեթումյան բժշկարանը» և նրա խմբագրական տարբերակները, «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1985, № 2։

## Աղբյուր
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան. Հատոր 1, 1990

Կատեգորիա:Բժշկագիտությունը Հայաստանում
Կատեգորիա:Ձեռագրեր
Ռոբերտ Օփենհայմեր

**Ռոբերտ Օփենհայմեր** (, ), ազգությամբ հրեա ամերիկացի ֆիզիկոս։

## Կենսագրություն
Օպենհայմերը 1925 թվականին ավարտել է Հարվարդի համալսարանը, 1925-1926 թվականներին գիտելիքները կատարելագործել Քեմբրիջի, 1927 թվականին՝ Գյոթինգենի համալսարաններում։ 1929-1947 թվականներին աշխատել է Կալիֆոռնիայի համալսարանում ու տեխնոլոգիական ինստիտուտում, 1936 թվականից՝ որպես պրոֆեսոր։

1939-1945 թվականներին Օպենհայմերը ղեկավարել է ԱՄՆ-ում ատոմային ռումբի ստեղծման աշխատանքները. 1943-1945 թվականներին գլխավորել է Լոս Ալամոսի գիտական լաբորատորիան։ 1946-1952 թվականներին նա եղել է նաև ԱՄՆ-ի ատոմային էներգիայի հանձնաժողովի գլխավոր խորհրդատվական կոմիտեի նախագահը։ 1947-1966 թվականներին Փրինսթոնի հեռանկարային հետազոտությունների ինստիտուտի տնօրենն էր։

Ջրածնային ռումբի ստեղծման դեմ հասարակական ելույթների և ատոմային էներգիան միայն խաղաղ նպատակներով օգտագործելու կոչերի համար 1953 թվականին Օպենհայմերը զրկվել է բոլոր պաշտոններից, ԱՄՆ-ի կառավարության կողմից մեղադրվել «անօրինապահ լինելու» մեջ, արգելվել է նրա մասնակցությունը գաղտնի աշխատանքներին։

Օպենհայմերը մի շարք երկրների գիտությունների ակադեմիաների անդամ էր, 1948 թվականից՝ նաև Ամերիկյան ֆիզիկական ընկերության նախագահ։

Աշխատանքները վերաբերում են միջուկային ֆիզիկային, քվանտային մեխանիկային, իզոտոպների բաժանման, տիեզերական ճառագայթների, տարրական մասնիկների ֆիզիկային, տեսական աստղաֆիզիկային։

Մշակել է երկատոմ մոլեկուլի կառույցի տեսությունը, բացահայտել գամմա-ճառագայթներում զույգերի առաջացման մեխանիզմը, զարգացրել միջուկները դեյտրոններով ռմբահարելուց առաջացող շարժընթացների տեսությունը։

Ամերիկացի ֆիզիկոս Մ. Ֆիլիպսի հետ Օպենհայմերը մշակել է խզվող միջուկային ռեակցիաների տեսությունը (Օպենհայմեր-Ֆիլիպսի ռեակցիաներ), ուսումնասիրել գամմա-ճառագայթների ներքին փոխարկումը (կոնվերսիա), պարզել այդ ճառագայթներում զույգերի առաջացման մեխանիզմը, մշակել տիեզերական հեղեղների կասկադային տեսությունը։

Օպենհայմերի մի շարք ուսումնասիրություններ վերաբերում են նեյտրոնային աստղերի մոդելների հաշվարկներին։ Նա կանխագուշակել է նաև «սև խոռոչների» գոյությունը։

## Աղբյուրներ
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք 1, հատոր 2, էջ 529։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գյոթինգենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի սպաներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի հրեաներ
Գալձագ

**Գալձագ** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ), XIII դ. հայ ճարտարապետ, քանդակագործ։

## Կենսագրություն
Գալձագը աշխատել և ստեղծագործել է Գեղարդավանքում։ 13-րդ դարի կեսից, երբ Պռոշ Խաղբակյան իշխանը, Գեղարդավանքը գնելով Զաքարյաններից, սկսել է վիմափոր շենքերի կառուցումը, Գալձագը հավանաբար, եղել է այդ կառույցների գլխավոր ճարտարապետը և շինարարության ղեկավարը։

1240-ական թվականներին կերտել է Գեղարդի վանքի առաջին ժայռափոր եկեղեցին։ Հուշարձանն ամբողջովին ներքանդակված է ժայռի մեջ, դեռևս հեթանոսական ժամանակներից պաշտվող աղբյուրի վրա։ Խաչաձև հատակագծով (առանց հարավային թևի) հորինվածքը վերևում ավարտվում է երկու զույգ փոխհատվող կամարների վրա բարձրացող շթաքարակազմ երդիկով։ Ճարտարապետի անունը հիշատակող արձանագրությունը («Զվարդպետս Գալձագ յիշեցէք») երդիկի հյուսիսային ու արևելյան նիստերին է։ Եկեղեցին ունենալով վերգետնյա կառուցվածքին բնորոշ առանձնահատկություններ, բավական ինքնատիպ է ճարտարապետությամբ։ Կառույցն իր ձևերով, բարձրարվեստ հարդարանքով առնչվում է վանքի մյուս վիմափոր կառույցներին, ենթադրվում է, որ դրանց հեղինակը ևս Գալձագն է։ Գեղարդավանքի բոլոր գլխավոր վիմափորերը, իրենց մեջ ամփոփելով XIII դարի հայկական ճարտարապետության ու քանդակագործության ձեռքբերումները, նույն մեծ վարպետի՝ Գալձագի տաղանդի ինքնատիպ կնիքն են կրում։ Շուրջ 40 տարվաաշխատանքով ու ստեղծագործությամբ Գալձագը Գեղարդավանքի ճարտարապետությունը հարստացրել է նաև վիմափոր արվեստի բարձրարժեք հուշարձաններով, պաշտամունքային անշուք այրերով հարուստ նախկին Այրիվանքում ստեղծել է քրիստոնեական վերգետնյա տաճարներին համազոր ժայռամեջ կերտվածքներ, Հայաստանի ժայռափոր ճարտարապետությունը հասցրել կատարելության, ստեղծել այդ արվեստի հայկական ճարտարապետական դպրոցը։

## Գրականություն
* Բարխուդարյան Ս., Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ և քարգործ վարպետներ, Երևան, 1963։
* Հովսեփյան Գ., Խաղբակյանք կամ Պռոշյանք հայոց պատմության մեջ, մաս 1, Վաղ-պատ, 1928, էջ 101։
* Բարխուդարյան Ս., Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ և քարգործ վարպետներ, Ե., 1963, էջ 86-89։

Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ
Կոնցերտ

**Կոնցերտը** դասական երաժշտության տարածված ժանր է, երաժշտական ստեղծագործություն է՝ գրված մենակատար գործիքի կամ վոկալի համար՝ նվագախմբի հետ։ Կոնցերտ բառը լատիներեն նշանակում է մրցել, մրցակցել, իսկ իտալերեն՝ համաձայնություն, ներդաշնակություն։

Կոնցերտում մենակատարը մրցության մեջ է մտնում նվագախմբի հետ։ Կոնցերտի հիմքում ընկած է մենակատարի և նվագախմբի հակադրությունը, համադրությունը, բախումն ու երկխոսությունը։ Այստեղ կարևոր դեր ունեն մենակատարի առանձին վիրտուոզային պարտիաները՝ կադենցիաները։ Վերջիններիս կատարման ժամանակ մեծ մասամբ նվագախումբը լռում է։

Կոնցերտների հին սերնդի տեսակներից է **[[Կոնչերտո գրոսսո]]ն** (իտալ.՝ մեծ կոնցերտ), որտեղ մրցույթն ընթանում է նվագախմբի գործիքների առանձին խմբերի միջև։ Դասական ավանդական կոնցերտները ունեն երեք մաս։ Եզրային մասերը սովորաբար արագ են, իսկ միջին մասը՝ դանդաղ։ Առաջին մասը կոչվում է **սոնատային ալլեգրո**, երկրորդը՝ **դանդաղ մաս**, իսկ երրորդը՝ **ֆինալ**։

Հայտնի են Վիվալդիի, Մոցարտի, Բեթհովենի կոնցերտները, տարբեր ազգային կոմպոզիտորական դպրոցների պատկանող՝ Շոպենի, Շումանի, Մենդելսոնի, Գրիգի, Չայկովսկու, Ռախմանինովի և այլոց կոնցերտները տարբեր երաժշտական գործիքների և նվագախմբի համար։

Արամ Խաչատրյանի՝ դաշնամուրի և սիմֆոնիկ նվագախմբի համար գրված կոնցերտը հայ իրականության մեջ առաջինն է։ Գրվել է 1937 թ. և նվիրված
է կոնցերտի առաջին կատարող, ռուս դաշնակահար Լև Օբորինին։

Կատեգորիա:Դասական երաժշտության ժանրեր
Կատեգորիա:Երաժշտական ստեղծագործություններ
Էդվին Հաբլ

**Էդվին Պաուլի Հաբլ** (, ), ամերիկացի աստղագետ։

Էդվին Հաբլը 1914–1917 թվականներին աշխատել է Յերքի (Չիկագոյի համալսարան), 1919 թվականից՝ Մաունթ Վիլսոնի (Կալիֆոռնիա) աստղադիտարաններում։ 1927 թվականին ընտրվել է Վաշինգտոնի գիտությունների ակադեմիայի անդամ։ 1922 թվականին նա ապացուցել է, որ դիտվող արտագալակտիկական միգամածություններն ունեն աստղային բնույթ, այսինքն՝ գալակտիկաներ են, իսկ գալակտիկական միգամածությունները գազափոշուց առաջացած գոյացություններ են։ 1924–1928 թվականներին Հաբլին հաջողվել է աստղային երկնքի լուսանկարների վրա հայտնաբերել աստղեր, որոնցից կազմված են մեզ ամենամոտ գտնվող որոշ գալակտիկաներ։ Նա ապացուցել է, որ դրանք մեր Գալակտիկայի նման աստղային համակարգեր են։ Հիմք ընդունելով ֆիզիկայում հայտնի Դոպլերի էֆեկտը, որի համաձայն՝ դիտորդի նկատմամբ շարժվող աղբյուրի ալիքի երկարությունը կամ հաճախությունը փոխվում է՝ շարժման արագությունից կախված, 1929 թվականին Հաբլը ցույց է տվել, որ գալակտիկաների կարմիր շեղումները (լուսարձակման սպեկտրի գծերի շեղումները՝ ալիքի հաճախության փոփոխությունները դեպի սպեկտրի կարմիր մասը) աճում են մինչև այդ գալակտիկաները եղած հեռավորություններին համեմատ (Հաբլի օրենք)։ Այս երևույթը վկայում է, որ այդ գալակտիկաները շարժվում են վիթխարի արագություններով. փաստորեն, Հաբլն ապացուցել է, որ դրանք իրարից հեռանում են։

## Աղբյուրներ
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք 1, հատոր 2, էջ 5։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ
Կատեգորիա:Աստերոիդ հայտնաբերողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի աստղագետներ
Կատեգորիա:Չիկագոյի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Time-ի վարկածով «Տարվա մարդ» ճանաչվածներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Գիսաստղ հայտնաբերողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղաֆիզիկոսներ
Լեսլի Նիլսեն

**Լեսլի Ուիլյամ Նիլսեն** (, ), կանադացի դերասան և կատակերգու։ Հանդես է եկել հարյուրից ավելի գեղարվեստական ֆիլմերում և 1500-ից ավելի հեռուստատեսային հաղորդումներում՝ կերտելով 220-ից ավելի կերպարների։

## Ֆիլմագրություն
### Դերակատարումներ

### Պրոդյուսեր

### Սցենարիստ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կատակերգուներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հնչյունավորողներ
Կատեգորիա:Թոքաբորբից մահացածներ
Կատեգորիա:Կանադացի դերասաններ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի
Կատեգորիա:Կանադացի թատրոնի դերասաններ
Սուրբ Հրեշտակապետաց վանք

**Սուրբ Հրեշտակապետաց վանք**, միջնադարյան հայկական վանք Արևելյան Հայաստանում, ներկայումս՝ Ադրբեջանական Հանրապետության Շամխորի շրջանի Գառնակեր գյուղի մոտ, Ծաղկոց անապատից վանքից 150 մ դեպի հարավ՝ Շամխոր գետի ձախ ափին։

## Պատմություն
19-րդ դարի վերջին վանք այցելած եպիսկոպոս Մակար Բարխուտարեանցը վկայում էր, որ դեռևս պահպանվում էին եկեղեցին, կից գավիթը և միաբանության սենյակները.

19-րդ դարավերջին վանք այցելած տեղագիրները նկարագրում են համալիրի անմխիթար, կիսավեր ու անտերունչ վիճակը՝ նշելով, որ վանքը չուներ հողատարածքներ (բացի մի այգուց) և գտնվում էր միայն մի քահանայի հսկողության տակ։

1910 թվականի հունիսի 28-ին կազմված Գանձակի վանական կալվածքների տեղեկագրում նշվում է. «...թթենու և խաղողի այգի՝ տարածութեամբ մոտաւորապէս երեք դեսիատին. տարեկան տալիս է հազիւ քառասուն վեդրոյ գինի։ Այստեղ է լինում վանահայրական պաշտօնով ծերունի Յովհաննէս վարդապետ Բարաղամեանը, որը 106 գրուն անց է կացրել... նա 1882 թւականից նշանակված է եղել վանահայր»։

## Կալվածքներ
1910 թվականի հունիսի 28-ին կազմված Գանձակի վանական կալվածքների տեղեկագրում նշված է.

## Ճարտարապետություն
19-րդ դարի վերջին վանք այցելած տեղագիրները նկարագրում են համալիրի անմխիթար, կիսավեր ու անտերունչ վիճակը՝ նշելով, որ վանքը չուներ հողատարածքներ (բացի մի այգուց) և գտնվում էր միայն մի քահանայի հսկողության ներքո։

1984 թվականին ՀՃՈՒԿ-ի մասնագետների այցելության ժամանակ վանքից պահպանվել էր միայն եկեղեցին, այն էլ՝ անմխիթար վիճակում՝ փլուզվելու աստիճանում։

Համաձայն որոշ տեղեկությունների, 1986 թվականին վանքը մասամբ ավերված է եղել։

19-րդ դարավերջին դեռևս պահպանվում էին եկեղեցին, կից գավիթը և միաբանության սենյակները։ 1984 թվականից ի վեր վանքից պահպանվել է միայն եկեղեցին, այն էլ՝ անմխիթար վիճակում՝ փլուզվելու աստիճան։

Վանքը 10,7×8 մետր արտաքին չափերով միանավ բազիլիկ, թաղակապ շենք է՝ արևելքում մեկական ուղղանկյուն հատակագծով, թաղակապ ավանդատներով։ Կառույցի առանձնահատկությունն այն է, որ հյուսիսային ավանդատունն իր ծավալով դուրս է եկել եկեղեցու հիմնակա մակերեսից։ Վանքի միակ մուտքն արևմտյան ճակատից է։ Ներքուստ եղել է սվաղված, որի վրա նկատելի են որմնանկարների հետքեր (հիմնականում խորանի որմերին)։ Կառուցված է անմշակ քարով, կրաշաղախով։ Ընդ որում, շարվածքում օգտագործված են նաև փոքրաչափ գեղաքանդակ խաչքարեր, որոնցից մեկը հարմարեցվել է որպես հարավային պատուհանի շրջանակ։ Նրանից պահպանվել է միայն եզրգոտին։

Վանքի զանգը, որը խորհրդային տարիներին բերվել էր Բարում գյուղի դպրոց և ծառայում էր որպես դպրոցական զանգ, 1980 թվականի հունվարի 20-ին անհայտ անձանց կողմից գողացվել է։

### '''Սահմանախաչ'''
Խիստ արժեքավոր և բացառիկ նշանակություն ունի Ծաղկոց Սուրբ Աստվածածին եկեղեցում գտնվող գեղաքանդակ սահմանախաչը, որը պահպանման նպատակով 1984 թվականին փոխադրվել է փլուզման եթակա Հրեշտակապետաց վանքից։

## Տես նաև
* Շամքորի շրջան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շամքորի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Գեորգի Յարալյան

**Գեորգի Յակովի Յարալյան** (), հայ ծաղրանկարիչ։ Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ (2009)։ Հայաստանի «Երգիծաբանների ասոցիացիայի» պատվավոր անդամ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1927 թվականի նոյեմբերի 13-ին՝ Գանձակում։ 1929 թվականին ընտանիքով տեղափոխվել է Թիֆլիս, 1946 թվականից մշտական բնակություն է հաստատել Երևանում։ 1947 թվականին ընդունվել է Երևանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի գրաֆիկայի բաժին։

Գեորգի Յարալյանը երգիծանկարչի իր ուղին մամուլի էջերում սկսել է կերտել 27 տարեկանից։ Հեղինակ է պլակատների, երգիծանկարների, երգիծական ալբոմների, նրա ձևավորմամբ ու պատկերազարդմամբ լույս են տեսել ժողովրդական սրախոսություններ (1992), «Գյումրվա անեկդոտները» (1993), «Եզոպոսի առակներ» (1994), «Աշ­նա­նա­յին քա­րա­վան», շուրջ 450 երգիծական գրքեր, որոնք առանձնանում են նրան բնորոշ երգիծանքով ընդհանրացված պատկերային մտածողությամբ, սուր դիտողականությամբ ու քաղաքացիական դիրքորոշումով։

Ծաղրանկարներով հանդես է եկել Ոզնի, «Ազգ», «Երևան», «9-րդ հրաշալիք» թերթերում, աշխատակցել է «Կրոկոդիլ» (Մոսկվա), «Քաջ Նազար» (Լոս Անջելես) ամսագրերին։ Մասնակցել է հանրապետական և արտերկրի (Ռուսաստան, Բուլղարիա, Իտալիա, Սիրիա, Իրան, Դանիա, ԱՄՆ) հեղինակավոր ցուցահանդեսների, անհատական ցուցադրությամբ հանդես է եկել Երևանում (1978), Դանիայում (2004)։ Ծաղրանկարները տպագրվել են հանրապետական բազմաթիվ թերթերում և ամսագրերում։

1969 թվականին Մոսկվայում Յարալյանը «Վիետնամից տեղում քայլով մարշ» և «Խաղաղություն» երգիծանկարների համար պարգևատրվել է «Երգիծանք-69» ցուցահանդեսի մեդալով։

1997- 2011 թվականներին եղել է «Ազգ» օրաթերթի ծաղրանկարիչը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ծաղրանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Յուրայա Հիփ

**Uriah Heep** (*Յուրայա Հիփ*), բրիտանական ռոք-խումբ։ Ստեղծվել է 1969 թ., Լոնդոնում։ Հարդ ռոքի հիմնադիր խմբերից է։ Նրանց ալբոմներից 12-ը մտել են անգլիական չարթեր։ Առաջին արտասահմանյան խումբն էր, որ համերգ տվեց ԽՍՀՄ-ում։ Խմբի լիդերն է Միք Բոքսը։

2009 թվականին Երևանում կայացավ Uriah Heep-ի համերգը։

## Սկավառակագրություն
### Ալբոմներ
* 1970 *Very 'eavy... Very 'umble*
* 1971 *Salisbury*
* 1971 *Look at Yourself*
* 1972 *Demons and Wizards*
* 1972 *The Magician's Birthday*
* 1973 *Sweet Freedom*
* 1974 *Wonderworld*
* 1975 *Return to Fantasy*
* 1976 *High and Mighty*
* 1977 *Firefly*
* 1977 *Innocent Victim*
* 1978 *Fallen Angel*
* 1980 *Conquest*
* 1982 *Abominog*
* 1983 *Head First*
* 1985 *Equator*
* 1989 *Raging Silence*
* 1991 *Different World*
* 1995 *Sea of Light*
* 1998 *Sonic Origami*
* 2008 *Wake the Sleeper*
* 2009 *Celebration*
* 2011 *Into the Wild*
* 2014 *Outsider*
* 2018 *Living the Dream*
* 2023 *Chaos & Colour*

### Համերգային ալբոմներ
* 1973 *Uriah Heep Live*
* 1986 *Live at Shepperton '74*
* 1986 *Live in Europe 1979*
* 1988 *Live in Moscow*
* 1996 *Spellbinder Live*
* 1997 *King Biscuit Flower Hour Presents In Concert*
* 1999 *Spellbinder*
* 2000 *Future Echoes Of The Past*
* 2001 *Acoustically Driven*
* 2001 *Electrically Driven*
* 2002 *The Magician's Birthday Party*
* 2003 *Live in the USA*
* 2004 *Magic Night*
* 2011 *Live in Armenia*
* 2012 *Live in Athens, Greece*
* 2013 *Live at the Rock of Ages Festival*

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:1970 հիմնադրված երաժշտական խմբեր
Կատեգորիա:Բրիտանական ռոք երաժշտական խմբեր
Ակումբային պոկեր

**Ակումբային պոկեր**, սեղանի խաղ, պոկերի տարատեսակ։

## Կանոններ
Խաղին մասնակցում է խաղաթղթերի կապուկ՝ 52 խաղաթղթով՝ յուրաքանչյուր 4 երանգներում (ագռավ, խաչ, ագուռ և սիրտ) երկուսանոցից մինչև մեկանոց։ Յուրաքանչյուր երանգի ամենաբարձր խաղաթուղթը մեկանոցն է, ամենափոքր խաղաթուղթը՝ երկուսանոցը։
«Ակումբային պոկերի բոլոր խաղացողները խաղում են միմյանց դեմ։

Խաղավարն իր կողմից ձախից աջ խաղացողներին բաժանում է 2-ական խաղաթուղթ` երեսով ներքև (փակ)։ Մինչև բաժանման ավարտը խաղացողներն իրավունք չունեն ձեռք տալու խաղաթղթերին։ Ծանոթանալով խաղաթղթերին՝ խաղացողը որոշում է նրանց համակցության արժեքը։ Խաղի իմաստն այն է, որ խաղացողը վերջին հաշվով պետք է իր խաղաթղթերը համեմատի մնացած խաղացողների (կամ խաղացողի) խաղաթղթերի հետ, ում խաղաթղթերն ավելի բարձր որակավորվող համակցություն ունեն, նա էլ համարվում է հաղթող և տանում բանկում դրված խաղանիշերը։ Խաղաթղթերի համակցությունները, ամենացածր արժեք ունեցողից մինչև ամենաբարձր արժեք ունեցողը, հետևյալն են։

Խաղաթղթերի համակցության արժեքը գնահատելուց հետո խաղացողին հնարավորություն է տրվում ընդունել հետևյալ որոշումներից մեկը. 1. Անմիջապես հանձնվել։ Խաղացողը խաղաթղթերը (փակ վիճակում) անմիջապես նետում է խաղասեղանի վրա, նա կորցնում է խաղասեղանին դրված գումարը, և իր համար խաղն ավարտվում է։
2. Շարունակել խաղը՝ հաշվի առնելով խաղաթղթերի առավելությունը։ Խաղացողը հավասարեցնում է իր խաղընկերների կողմից կատարված խաղադրումները և շարունակում խաղը։

Խաղացողները չպետք է քննարկեն և միմյանց ցույց տան իրենց խաղաթղթերի համակցումը։
Խաղացողները պետք է ամբողջ խաղի ընթացքում իրենց խաղաթղթերը պահեն խաղարկողի տեսադաշտում։ Իր խաղաթղթերը դիտելուց և վերը նշված որոշումն ընդունելուց հետո խաղաթղթերը երեսով ներքև դնելու խաղասեղանին։

Խաղարկողը պարտավոր է խաղի կարգի վերաբերյալ պատասխանել խաղացողների հարցերին։
Կազմակերպիչն իրավունք ունի սույն կանոնների խախտմամբ խաղացողներին դուրս հրավիրելու խաղասրահից։

## Էթիկա սեղանի շուրջ

Վարվելակարգ

Խաղացողներին արգելվում է արտահայտվել ոչ ցենզուրային արտահայտումներ, կամ վիրավորել մասնակցող խաղացողներին։

Հարկավոր է հարգել հակառակորդին սեղանի շուրջ։

Խաղացողներին չի թույլատրվում քննարկել խաղաքարտերը, որոնք գտնվում են խաղի ընթացքում կամ հարցնել խորհուրդ։

Բացի դրանից, չի թույլատրվում բոլոր տեսակի արտահայտություններ, որոնք ողղակիօրեն վերաբերվում են ընդունել որոշում խաղացողին, որի նկարագրումը հնարավորություև է տալիս խաղացողին հաղթանակ կամ պարտություն։

Որպեսզի խուսափել երկրորդական իրավիճակից, խաղացողներին չի թույլատրվում քննարկել խաղի ժամանակ։
Իրականացման այդ կանոնները պարտադիր են։

## Տես նաև

* Պոկեր
* Պոկերի Հայկական Ֆեդերացիա

## Արտաքին հղումներ
* "Պոկերի հայկական ֆեդերացիա" հասարակական կազմակերպության կայքէջ 

Կատեգորիա:Պոկեր
Էդմունդ Հալլեյ

**Էդմունդ Հալլեյ** (անգլերեն` *Edmond Halley*, ), անգլիացի աստղագետ և երկրաֆիզիկոս, Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ։

Հալլեյը սովորել է Օքսֆորդի համալսարանում, 1703 թ.-ից եղել է նույն համալսարանի պրոֆեսոր, 1720 թ.-ից՝ Գրինվիչի աստղադիտարանի տնօրեն։ 1676–1678 թթ.-ին Հալլեյը կազմել է Հարավային երկնքի 341 աստղերի հեռադիտակային առաջին աստղացուցակը (կատալոգ)։ Նա առաջինն է հաստատել գիսավորի պտույտի պարբերականությունը (Հալլեյի գիսավորինը 76 տարի է)։ Սեփական միջոցներով հրատարակել է Իսահակ Նյուտոնի «Բնափիլիսոփայության մաթեմատիկական սկզբունքները» աշխատությունը և արաբերենից թարգմանել ու հրատարակել է Ապոլոնիուս Պերգացու մաթեմատիկական աշխատանքները։ Մասնակցելով 1698–1700 թթ.-ին կազմակերպված արշավախմբին՝ կազմել է երկրամագնիսական մանրամասն քարտեզ։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք 1, հատոր 2, էջ 8։

Կատեգորիա:Անգլիացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Անգլիացի երկրաֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Անգլիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Գիսաստղ հայտնաբերողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի աթեիստներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Անգլիացի երկրաբաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ
Ֆուտբոլն ամառային II Օլիմպիական խաղերում

Ամառային II Օլիմպիական խաղերում ֆուտբոլի մրցումներն անցկացվել են առաջին անգամ, սեպտեմբերի 20-ին և 23-ին։ Մեդալների միակ հավաքածուի համար մրցել են երեք թիմ։

## Մեդալներ

### Ընդհանուր հաշվարկ

(**Թավատառերով** ըստ կատեգորիաների առանձնացված են մեդալների ամենաշատ քանակը, ինչպես նաև ընդունող երկիրը)

### Մեդալակիրներ

## Մրցումներ
thumb|Ֆրանսիա-Մեծ Բրիտանիա խաղ

## Արտաքին հղումներ
* Մրցման մեդալակիրները ՄՕԿ-ի կայքում 
* Մրցման արդյունքները  
* Զեկույցներ խաղերի մասին 
* Խաղերի պաշտոնական արձանագրությունը  

Կատեգորիա:Ամառային օլիմպիական խաղեր 1900
Ֆուտբոլն ամառային II Օլիմպիական խաղերում — կազմեր

Ամառային II Օլիմպիական խաղերում ֆուտբոլի` տղամարդկանց մրցումներին մասնակցել են երեք երկրների 35 ֆուտբոլիստներ։

## Կազմեր

### 

### 

### 
thumb|325px|Ֆրանսիայի ֆուտբոլի հավաքականը

## Արտաքին հղումներ
* Խաղեր պաշտոնական արձանագրություն  
* Մրցումների արդյունքներ  
* Խաղերի մասին զեկույց
Սուսերամարտն ամառային II Օլիմպիական խաղերում

Սուսերամարտի մրցումներն ամառային II Օլիմպիական խաղերում անցկացվել են մայիսի կեսերից մինչև հուլիսի վերջ։ Մասնակցել են 19 երկրների 276 սուսերամարտիկներ՝ մարզիկների քանակով անցնելով այս խաղերում թեթև աթլետիկայի մրցումներում մասնակցող մարզիկների քանակը։ Խաղարկվել է մեդալների 7 հավաքածու՝ երեքը սիրողականների միջև, երեքը վարպետների և մեկը երկու կարգի մարզիկների համար։ Առաջին անգամ անցել են թրասուսեր մրցումներ։

## Մեդալներ
### Մեդալների ընդհանուր հաշվարկ
(**Թավատառերով** առանձնացված են ըստ կատեգորիաների ամենաշատ մեդալները, ինչպես նաև ընդունող երկիրը)

### Մեդալակիրներ

## Երկրներ
thumb|540px|right|Սուսերամարտում մասնակցող երկրները։ <br /> — կանաչ։ 5 մարզիկներից քիչ;<br /> — կապույտ։ 5-9 մարզիկներ;<br /> — նարնջագույն։ 10-19 մարզիկներ;<br /> — կարմիր։ 19-ից ավել մարզիկներ.
Մրցումներին մասնակցել են 19 երկրների 270 մարզիկներ։
Փակագծերում նշված են մարզիկների քանակը

Այս երկրները մասնակցել են Խաղերին, բայց ՄՕԿ-ը այս երկրները չի ներառում մասնակիցների ցանկում։
*  Իրան (1)
*  Հայիթի (2)
*  Պերու (1)
12 մարզիկների անունն ու քաղաքացիությունը հայտնի չէ։

## Արտաքին հղումներ
* Եկատերինա Պակուևա.Загадочные Олимпийские игры 1900 года . История фехтования.
* Մեդալակիրները ՄՕԿ-ի կայքում 
* Մրցումների արդյունքները  

Կատեգորիա:Ամառային II Օլիմպիական խաղերի մրցումներ
Սուսերամարտն ամառային II Օլիմպիական խաղերում — թրասուսեր

Ամառային II Օլիմպիական խաղերում սուսերամարտի տղամարդկանց թրասուսերով մրցումներն անցկացվել են հունիսի 1-ին 2-ին, 5-ից 7-ը 9-ին, 10-ին, 13-ին և 14-ին։ Մասնակցել են 11 երկրների 103 մարզիկ։

## Մեդալակիրներ

## Մրցումներ

### Առաջին շրջան

### Քառորդ եզրափակիչ

### Կիսաեզրափակիչ

### Եզրափակիչ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Խաղերի պաշտոնական արձանագրություն  
* Խաղերի արդյունքներ
Սուսերամարտն ամառային II Օլիմպիական խաղերում — ռապիրա

Ամառային II Օլիմպիական խաղերում սուսերամարտի տղամարդկանց՝ ռապիրայի մրցումներն անցկացվել են մայիսի 14-ից 19-ը և մայիսի 21-ին։ Մասնակցել են 10 երկրների 54 մարզիկ։

## Մեդալակիրներ

## Մրցումներ

### Առաջին շրջան

### Քառորդ եզրափակիչ

#### Լրացուցիչ շրջան

### Կիսաեզրափակիչ

### Եզրափակիչ

### Մխիթարական եզրափակիչ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Խաղերի պաշտոնական արձանագրություն  
* Մրցումների արդյունքներ
Սուսերամարտն ամառային II Օլիմպիական խաղերում — ռապիրա վարպետների միջև

Ամառային II Օլիմպիական խաղերում սուսերամարտի տղամարդկանց՝ վարպետների միջև ռապիրայի մրցումներն անցկացվել են մայիսի 22-ից 25-ը և 27-ից 28-ը։ Մասնակցել են 7 երկրների 59 մարզիկ։

## Մեդալակիրներ

## Մրցումներ

### Առաջին շրջան

### Քառորդ եզրափակիչ

### Լրացուցիչ շրջան

### Կիսաեզրափակիչ

### Եզրափակիչ
[thumb|[Իտալո Սանտելլիի (ձախից) և Ժան-Բատիստ Մամյագի մրցապայքարը]]

### Մխիթարական եզրափակիչ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Խաղերի պաշտոնական արձանագրություն  
* Խաղերի արդյունքներ
Սուսերամարտն ամառային II Օլիմպիական խաղերում — թրասուսեր վարպետների միջև

Ամառային II Օլիմպիական խաղերում սուսերամարտի վարպետների միջև տղամարդկանց թրասուսերով մրցումներն անցկացվել են հունիսի 11-ից 14-ը։ Մասնակցել են 5 երկրների 54 մարզիկ։

## Մեդալակիրներ

## Մրցումներ

### Առաջին շրջան

### Կիսաեզրափակիչ

### Եզրափակիչ

## Ծանոթագրություններ
* Խաղերի պաշտոնական արձանագրություն  
* Մրցումների արդյունքներ
Սուսերամարտն ամառային II Օլիմպիական խաղերում — թրասուսեր սիրողականների և վարպետների միջև

Ամառային II Օլիմպիական խաղերում սուսերամարտի սիրողականների և վարպետների միջև տղամարդկանց՝ թրասուսերով մրցումներն անցկացվել են հունիսի 15-ին։ Մասնակցել են 2 երկրների 8 մարզիկ։

## Մեդալակիրներ

## Մրցումներ

## Ծանոթագրություն
* Խաղերի պաշտոնական արձանագրություն  
* Մրցումների արդյունքներ
Թենիսն ամառային II Օլիմպիական խաղերում - Մենամարտ (տղամարդիկ)

Ամառային II Օլիմպիական խաղերում թենիսի՝ տղամարդկանց մենամարտի մրցումներն անցկացվել են հուլիսի 6-ին և 11-ին։ Մասնակցել են երեք երկրների 13 մարզիկներ։

## Մեդալակիրներ

## Տեղեր

## Մրցումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Խաղերի պաշտոնական արձանագրություն  
* Մրցումների արդյունքներ
Թենիսն ամառային II Օլիմպիական խաղերում

Ամառային II Օլիմպիական խաղերն անցկացվել են հուլիսի 6-ից 11-ը։ Մասնակցել են 4 երկրների 26 թենիսիստներ, որոնցից 7-ը կանայք, որոնք առաջին անգամ հնրավարություն ունեցան մասնակցել Խաղերին։ Խաղարկվեն են մեդալների 4 հավաքածու՝ երկուսը տղամարդկանց միջև, մեկը կանանց միջև, մյուսն էլ՝ խառը զույգերի միջև։ Յուրաքանչյուր հավաքածուն ներառում էր երկու բրոնզե մեդալ։

## Մեդալներ

### Մեդալների ընդհանուր հաշվարկ
(**Թավատառերով** առանձնացված են ըստ կատեգորիաների ամենաշատ մեդալները, ինչպես նաև ընդունող երկիրը։)

### Մեդալակիրներ

## Մասնակից երկրներ
Մրցումներին մասնակցել են 4 երկրների 26 մարզիկ և մարզուհիներ։
Փակագծերում նշված են մարզիկների թիվը, սկզբում կանայք, հետո տղամարդիկ
*  Բոհեմիա(1; 0)
*  Մեծ Բրիտանիա(1; 5)
*  ԱՄՆ(2; 3)
*  Ֆրանսիա(3; 11)

## Արտաքին հղումներ
* Մրցումների մեդալակիրները ՄՕԿ-ի կայքում 
* Մրցումների արդյունքները  

Կատեգորիա:Մրցումներն ամառային II Օլիմպիական խաղերում
Նետաձգությունն ամառային II Օլիմպիական խաղերում — ա լյա էրշ

Ամառային II Օլիմպիական խաղերում նետաձգության «Ա լյա էրշ» դասում տղամարդկանց միջև մրցումներն անցկացվել են հուլիսի 15-ին և 16-ին։ Մասնակցել են երկու երկրների 129 մարզիկներ։

## Մեդալակիրներ

## Մրցումներ

## Արտաքին հղումներ
* Խաղերի պաշտոնական արձանագրություն 
* Մրցումների արդյունքներ
Նետաձգությունն ամառային II Օլիմպիական խաղերում — կորդոն դորե, 50 մետր

Ամառային II Օլիմպիական խաղերում նետաձգության 50 մետր «Կորդոն դորե» դասում տղամարդկանց միջև մրցումներն անցկացվել են մայիսի 27-ից օգոստոսի 14-ը։ Մասնակցել են երեք երկրներից անհայտ քանակությամբ մարզիկներ։ Սկզբում անցկացվել է որակավորման փուլ, որի արդյունքները հայտնի չեն, այնուհետև՝ եզրափակիչը ութ մարզիկների մասնակցությամբ։

## Մեդալակիրներ

## Մրցումներ

## Արտաքին հղումներ
* Խաղերի պաշտոնական արձանագրություն 
* Մրցումների արդյունքներ
Նետաձգությունն ամառային II Օլիմպիական խաղերում

Ամառային II Օլիմպիական խաղերում նետաձգության մրցումներն անցկացվել են մայիսի 27-ից օգոստոսի 14-ը։ Մասնակցել են երեք երկրի 153 մարզիկներ, որից 136-ի անուններն անհայտ են։ Խաղարկվել են մեդալների վեց հավաքածու։ Տարբեր դասերում մրցումներն անցկացվել են միայն այս Խաղերում, իսկ հաջորդող մրցումներում անցկացվել են այլ համակարգերով։

## Մեդալներ

### Մեդալների ընդհանուր հաշվարկ
thumb|right|Նետաձիգներից մեկը Խաղերում
(**Թավատառերով** ըստ կատեգորիաների առանձնացված են ամենաշատ մեդալները, ինչպես նաև ընդունող երկիրը)

### Մեդալակիրներ

## Երկրներ
Խաղերին մասնակցել են երեք երկրների մարզիկներ.
* Բելգիա
* Նիդերլանդներ
* Ֆրանսիա
Նիդերլանդցի մարզիկների անուններն անհայտ են, միայն հայտնի է, որ նրանք մասնակցել են մի քանի մրցումներում։

## Արտաքին հղումներ
* Մրցումների մեդալակիրները ՄՕԿ-ի կայքում 
* Մրցումների արդյունքները  

Կատեգորիա:Մրցումներն ամառային II Օլիմպիական խաղերում
Զրկինյանց Սուրբ Գևորգ եկեղեցի

**Զրկինյանց Սուրբ Գևորգ եկեղեցի**, հայկական առաքելական ոչնչացված եկեղեցի ներկայիս Վրաստանի մայրաքաղաք Թբիլիսիի Հին Թբիլիսի շրջանում։ Ոչնչացվել է Վրացական ԽՍՀ իշխանությունների հրամանով քաղաքի այլ հայկական եկեղեցիների հետ միասին։

## Պատմություն
Եկեղեցին գտնվում էր Գրիբոյեդով փողոցի վրա, Վրաստանի Արվեստի Ակադեմիայի մոտ։ Կառուցման մասին կար արձանագրություն եկեղեցու հարավային պատին, որտեղ գրված էր. "Ես, Զուրաբի որդի Պետրոսն ու իմ եղբայրները -Հովսեփ, Սահակ և Դավիդ, կառուցեցինք այս եկեղեցին մեր և մեր ծնողների հիշատակին։ Վախթանգի թագավորման ժամանակ։ 1162 թվականի ամռանը (1713 )։

## Ավերում
1937-1938 թվականներին Զրկինյանց Սուրբ Գևորգ եկեղեցին ոչնչացվեց Լավրենտի Բերյայի կարգադրությամբ և Վրացական ԽՍՀ իշխանությունների հրամանով։

## Աղբյուրներ
* Թիֆլիսի հայկական եկեղեցիները - Զրկինյանց Սուրբ Գևորգ: 

Կատեգորիա:Հայկական առաքելական գոյություն չունեցող վանքեր և եկեղեցիներ (Վրաստան)‎
Կատեգորիա:18-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Թբիլիսիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Հաճարենի

**Հաճարենի** կամ **հաճարածառ**, **հաճարի** (), հաճարազգիների ընտանիքի տերևաթափ ծառերի ցեղ։

## Ընդհանուր բնութագիր
մինի|ձախից|''Fagus sylvatica''
Ստվերադիմացկուն է, խոնավասեր, ջերմասեր, զգայուն հողի խոնավության նկատմամբ։ Առաջացնում է մաքուր և խառն անտառներ։ Ապրում է 350-400 տարի։ Ունի ամուր, ծանր, լավ հղկվող բնափայտ, որն օգտագործվում է երաժշտական գործիքներ, ճկված կահույք, մանրատախտակ պատրաստելու համար։

## Կենսաբանական նկարագիր
Սլացիկ ծառ է, բարձրությունը՝ 40-50 մ, բնի տրամագիծը՝ 1,5-2 մ։ Բունը և բազմամյա ճյուղերը ծածկված են հարթ, բարակ, մոխրասպիտակ կեղևով։
Երիտասարդ ճյուղերը դարչնագույն են։ Տերևները պարզ են, հերթադիր, ձվաձև։ Ծաղիկները միատուն են, մանր, բացվում են տերևների հետ միաժամանակ։ Պտուղը կաղնեևման եռակող ընկուզիկ է՝ պատված փայտյա պտղակալով։

## Հայաստանում
Հայաստանում աճում է 1 տեսակ՝ արևելյան Հաճարենի (*F. orientalis*), որը մինչև 50&nbsp;մ բարձրությամբ հզոր սաղարթով ծառ է։ Տերևները պարզ են, ձվաձև, կեղևը՝ հարթ։ Պտուղը բրգաձև սերմ է:

## Տարածում
250px|մինի|''Fagus sylvatica''
Տարածված է Լոռու, Տավուշի, հազվադեպ՝ նաև Կոտայքի և Սյունիքի մարզերում։ Աճում է միջին և վերին լեռն, գոտիներում (450-2200 մ բարձրություններում)։ Հայաստանի անտառների գերակշռող ծառատեսակներից է։

## Նշանակություն և կիրառում
right|thumb|250px|''Fagus grandifolia''
Ընկուզիկներն օգտագործվում են սննդի մեջ։ Դրանք հում վիճակում պարունակում են ֆազին թունավոր ալկալոիդը (առաջացնում է սրտխառնոց և գլխապտույտ), որը բովելիս քայքայվում է։ Պտուղներից ստանում են յուղ, իսկ քուսպը խոզերի կեր է։
Հաճարենին ստվերադիմացկուն է, խոնավասեր։ Բնափայտն ամուր է, առաձգական։ Դրանից պատրաստում են մանրատախտակ, կահույք և այլ իրեր, օգտագործվում է շինարարության մեջ (հատկապես ստորջրյա կառույցներում)։

Ապրում է 400 և ավելի տարի։

## Տեսակներ
Համաձայն Կյուի Բուսաբանական այգու կայքի դասը ընդգրկում է 11 տեսակ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* ,
; հիբրիդ 
 և 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* Andreas Roloff, Andreas Bärtels։ Flora der Gehölze. Bestimmung, Eigenschaften und Verwendung. 3., korrigierte Auflage. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2008, ISBN 978-3-8001-5614-6, S. 294.
* Peter Schütt, Hans Joachim Schuck, Bernd Stimm (Hrsg.)։ Lexikon der Baum- und Straucharten. Das Standardwerk der Forstbotanik. Morphologie, Pathologie, Ökologie und Systematik wichtiger Baum- und Straucharten. Nikol, Hamburg 2002, ISBN 3-933203-53-8, S. 165 (Nachdruck von 1992).
* Fagoideae innerhalb der Familie der Fagaceae bei der APWebsite. (Abschnitt Systematik)

## Արտաքին հղումներ
* Абразивы.
* Статья из журнала «Дерево. RU» (март-апрель 2004 г.)
* Beech Tree Collection – Photo Gallery of Beech Trees in The Hamptons, NY
* Flora of China – ''Fagus''

Կատեգորիա:Ծառեր
Կատեգորիա:Հաճարազգիներ
Կատեգորիա:Հայաստանի բույսեր
Կամոյանց Սուրբ Գևորգ եկեղեցի

**Կամոյանց Սուրբ Գևորգ եկեղեցի**, հայկական առաքելական ոչնչացված եկեղեցի Վրաստանի մայրաքաղաք Թբիլիսիի հին թաղամասում։ Կառուցվել է 18-րդ դարում։ Ոչնչացվել է Լավրենտի Բերյայի հրամանով քաղաքի այլ հայկական եկեղեցիների հետ միասին։

## Պատմություն

Կամոյանց Սուրբ Գևորգ եկեղեցի գտնվում էր Գարեբանի մետրոյի կայարանի մոտ։ Եկեղեցին բավական մեծ էր, գմբեթը պատրաստված էր կարմիր քարից։ Կառուցվել է Գաբրիել Կամոյանի կողմից։ Կառուցման թվականը համարվում է կամ 1727 թ. կամ 1788 թ.։

Ոչնչացվեց սովետական իշխանությունների հրամանով 1937-38 թթ. ընթացքում։

## Արտաքին հղումներ
* Թբիլիսիի հայկական եկեղեցիները — Կամոյանց Սուրբ Գևորգ 

Կատեգորիա:Հայկական առաքելական գոյություն չունեցող վանքեր և եկեղեցիներ (Վրաստան)‎
Կատեգորիա:18-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Հին Թբիլիսի
Կատեգորիա:Թբիլիսիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Դաջում (արվեստի տեսակ)

**Դաջում**, դաջարվեստ, դաջվածք, դեկորատիվ-կիրառական արվեստի տեսակ, գործվածքի վրա կաղապարով գունավոր զարդեր դաջելու եղանակ։ Կաղապարներ են ծառայում փորագրված զարդերով փայտե տախտակները կամ տախտակի վրա պղնձե թերթերի, լարերի, գամերի միջոցով հավաքված զարդաձևերը (հավաքովի կաղապարներ)։ 
 
Ենթադրվում է, որ Հայաստանում դաջումը տարածվել է IX−X դդ.։ Հայկական դաջովի գործվածքների մեզ հասած հնագույն օրինակները XIV դ. կազմաստառներն են և ձեռագիր մատյանների հետ պահվում են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում։ Հայկական դաջվածքը խմբավորվում է ըստ ոճական առանձնահատկությունների զարդամոտիվի ընդհանրության, գունային գամմայի և կատարման ժամանակի։ Բազմազան կերպափոխումներով կիրառվել են պարզ, սակավաթիվ զարդամոտիվներ (բուսական, երկրաչափական, կենդանական, ճարտարապետական, հերալդիկ և այլն)։ Հայկական դաջովի գործվածքների հատուկ ճյուղն էին «կապույտ սփռոցները», որոնց կապույտ ֆոնը զարդարվում էր ձկների, ճաշի սպասքի ավանդական սպիտակ գծանկարով։ XVII−VIII դդ. հայկական դաջածո գործվածքները Եվրոպայում ունեին հնդկականի արժեք։ XVIII դ. գործվածքներից հայտնի է Ալեքսեյ Միխայլովիչ ցարի վրանը, որը դաջազարդել է Բոգդան Սալթանովը։ Դաջագործության առաջին ֆաբրիկաները Ֆրանսիայում XVIII դ. հիմնել են հայազգի Դոմենիկո Ալլիան (Էլլիա), Ժորժ դը Մարտենը և Ժոզեֆ դը Սիմոնեն, որոնք կիրառել են բնական, կայուն ներկեր։ Մինչև չթատպիչ մեքենայի ստեղծումը (XVIII դ. վերջ) անգլիացիները դաջովի գործվածքներ էին պատվիրում Սպահանի հայ դաջագործներին։ Մեքենայական արտադրության պայմաններում (XVIII դ.) հայ վարպետները շարունակել են դաջման ավանդական տեխնիկան եկեղեցիների բեմավարագույրներ ստեղծելիս։ Այս ասպարեզում մասնագիտացել են Հայաստանի, Հնդկաստանի, Պարսկաստանի, Թուրքիայի հայ դաջագործները։

Նոր տեխնիկական միջոցներով է կատարվում ժամանակակից դաջումը։ Զարգացած մեքենայական արտադրության արդյունք են Երևանի մետաքսի կոմբինատի դաջածո գործվածքները։

## Գրականություն
*Тараян З., Армянская набойка, Ереван, 1978.

## Աղբյուր
*Հայկական համառոտ հանրագիտարան. Հատոր 1, 1990

Կատեգորիա:Արվեստի տեսակներ
Թեոյդոս

**Թեոյդոս Անբերդցի** (), հայ ռազմական և պետական գործիչ, Արարատյան կողմնակալության հրամանատար-կողմնակալ, իշխանաց-իշխան, Վաչուտյան իշխանատոհմի իշխան։

## Գործունեությունը
Արարատյան կողմնակալության ազդեցիկ կողմնակալ-հրամանատար Քուրդ Բ Ամբերդեցու որդին է։ Արձանագրություններում կոչվել է նաև «Չրքին», որ թարգմանաբար նշանակում է տգեղ։ Կարբիի հաղթակամար-եկեղեցու պատին Քուրդ Բ-ի 1338 թ-ին փորագրված արձանագրության մեջ արդեն իսկ վավերացվել է Քուրդ Բ-ի իրավահաջորդի՝ Թեոյդոսի Անբերդի տեր և հոր գահակից լինելու փաստը., , և հարազատ որդի մեր Չրքին, տէր Անբերդոյ գավառիս, , արտահայտությամբ։ Թեոյդոս իշխանաց-իշխանը հորը փոխարինել է 1340-ական թվականների կեսերից։ Նրա գահակալումը համընկել է իլխանության հոգեվարքի շրջանին, երբ մոնղոլական կենտրոնական իշխանությունը ներքին հակամարտությունների և սելջուկ-թուրքերի հարվածների տակ այքան էր թուլացել, որ այդ զգացվում էր նաև իլխանության ծայրամասերում և իր արտահայտությունն էր գտնում կենտրոնական իշխանության մեկուկես դար գոյատևած ձևերի վերացմամբ։ Նման մի վավերաթուղթ է Թեոյդոս Չրքինի 1343 թ-ին Կարբիի հաղթակամար-եկեղեցու հարավային պատին փորագրված արձանագրությունը։ Ահա այն., , Ես՝ Չրքինս, որդի Քրդին, տէր Անբերդոյ գաւառի, անիրաւունք տեսա, որ զճանապարհորդի ձիաւլուխ տաին։ Մենք զայս արձան գրեցաք, որ այլ ի Կարբի ճանապարհորդի ձիաւլուխ չտան, , ։ Այս արձանագրությամբ Թեոյդոսը վերացրել է, , ձիավլուխի, , ` իլխանական պետության մեջ սուրհանդակներին, երթևեկին և հարկահավաքներին ձիով, պարենով, անասնակերով ապահովելու պարտականությունը, որ ամբողջ ծանրությամբ ընկած էր բնակչության ուսերին։ Արձանագրությունից պարզվում է, որ թեև Թեոյդոսը իր իշխանատիրույթում նման հանդուգն որոշում կարող էր կայացնել, բայց իրեն իշխանաց-իշխան կոչում չի վերագրել, քանի որ հայրը` իշխանաց-իշխան øուրդ Բ-ն դեռևս կենդանի էր։ Միայն 1350 թ-ի Հովհաննավանքի նվիրատվական արձանագրության մեջ է նա իրեն իշխանաց-իշխան կոչել., , Ես՝ Թէոյդոս, մականուն Չրքին, իշխանաց-իշխան, որդի Անբերդեցի Քրդին իշխանաց իշխանին.., , ։ Արձանագրության շարադրման եղանակը հուշում է, որ գրվել է ի հիշատակ Քուրդ Բ-ի, որի մահը տեղի է ունեցել հենց այդ տարի՝ 1350 թ-ին։ Այս արձանագրությունն առանձնահատուկ է նրանով, որ արդեն իշխանատիրույթի լիիրավ տեր Թեոյդոսի հոր հիշատակին տված նվերների հաստատումը կատարել է մայրը՝ Խուանդ խաթունը։ Փաստորեն իշխանատիրույթի պատասխանատուն, երկրորդ դեմքը դեռևս Խուանդ խաթունն էր։ Հենց այս ժամանակներում իլխանության փլատակների վրա իշխանության գլուխ բարձրացավ Չոբանյան Մելիք Աշրաֆը ու արյունով ծածկեց Հայաստանն ու ոչնչացրեց Հայաստանի անկախ իշխանությունները։ 1350 թ-ից հետո, Թեոյդոս իշխանաց-իշխանի օրոք, հայկական շատ իշխանական տների նման Վաչուտյաններն էլ կորցրեցին իրենց տիրույթները և հեռացան պատմության թատերաբեմից։

## Գրականություն
 1. Զաքարիա Սարկավագ, Պատմագրութիւն, հ. 3, Վաղարշապատ, 1870 թ.։
 2. Տիգրան Պետրոսյանց, Վաչուտյաններ, Երևան, 2001 թ., էջ 95-97։
 3. Վիկտոր Պետրոսյանց /Տիգրան Պետրոսյանց/, Վաչուտյան իշխանական տան տոհմածառը, , , Բանբեր Երևանի համալսարանի, , , 1981 թ., թիվ 3։
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Վաչուտյաններ