Ռոզենշտրասեի բողոքի ակցիա

**Ռոզենշտրասեի բողոքի ակցիա (****),** համարվում է գերմանական պատմության նշանակալից իրադարձություն, քանի որ դա Երրորդ Ռեյխում գերմանացիների միակ զանգվածային հրապարակային ցույցն էր հրեաների տեղահանության դեմ։ 1943 թվականի փետրվարին և մարտին Բեռլինում տեղի ունեցավ *Ռոզենշտրասեի* («Վարդերի ծառուղի») բողոքի ցույցը։ Այս ցույցը նախաձեռնել և աջակցել են ոչ հրեա կանայք և հրեա տղամարդկանց և խառը (խառը հրեա-արիական ծագում ունեցող) ազգականները։ Նրանց ամուսինները ենթարկվել էին արտաքսման՝ հիմնվելով նացիստական ​​Գերմանիայի ռասայական քաղաքականության վրա և պահվում էին Ռոզենստրասսեի հրեական համայնքային տանը։ Բողոքի ցույցերը, որոնք տեղի ունեցան յոթ օրվա ընթացքում, շարունակվեցին այնքան ժամանակ, մինչև ձերբակալվածները ազատ արձակվեցին Գեստապոյի կողմից։ Ռոզենշտրասեի կանանց բողոքի ակցիան հանգեցրեց մոտ 1800 բեռլինյան հրեաների ազատագրմանը։

## Համատեքստ

Իր իշխանության հենց սկզբից Հիտլերն իրեն ամբողջությամբ նվիրել է իդեալական կառավարության գաղափարի իրականացմանը։ Նրա աչքում օրինակելի իշխանությունն իր «գիտակից համաձայնությունը» քաղում էր իշխանության երեք հենասյուներում իր ամրությունից։ Mein Kampf-ում նա պնդում է, որ իշխանությունը, որը տիրապետում է ժողովրդականությանը, իշխանությանը և սոցիալական ավանդույթներին, «կարելի է անսասան համարվել»։ Սոցիալական ընդունումը Նացիստական ​​կուսակցության շարունակական իշխանության անբաժանելի մասն էր։ Նախքան Վերջնական Լուծման մասով հրեաների արտաքսումը սկսելը, ռեժիմը «իրականացրեց գերմանացի հրեաների փորձնական արտաքսումը» և «մանրամասն ուսումնասիրեց նրանց գերմանացի հարևաններին», որոնք, ի շահ ռեժիմի, «հազիվ էին նկատել» իրենց անհայտ կորած հարևաններին։

Շատ գերմանացիներ նույնպես պատրաստակամորեն հրեաներին ուղարկում էին Գեստապո՝ նացիստական ​​գաղտնի ոստիկանություն, հաճախ շատ քիչ անձնական շահի համար։ Դա մասամբ «ահաբեկչության միջավայր» էր, որը գերմանացիներին մղում էր դեպի ինքնատիրապետում, բայց գերմանացիների մեծ մասը «գնացին շատ ավելին, ինչ պահանջվում էր գոյատևել ռեժիմին օգնելու համար»։ Ռեժիմի կողմից ընդունված գերմանա-հրեական հարաբերությունների դեմ օրենքներին նախորդում էին քաղաքացիների հաղորդումները, որոնք նրանք համարում էին հակասոցիալական կամ շեղված վարքագիծ։ 1935 թվականին, հուլիսին Գեստապոյին ուղղված մի շարք զեկույցներից հետո, Նյուրնբերգի ռասայական օրենքները «բացառեցին գերմանացի հրեաներին Ռայխի քաղաքացիությունից և արգելեցին նրանց ամուսնանալ կամ սեռական հարաբերություններ ունենալ «գերմանական կամ հարակից գերմանական արյուն» ունեցող անձանց հետ ապագայում։ »։ Նյուրնբերգի օրենքները, որոնց նպատակն էր կանխել հետագա ռասայական խառնաշփոթը, չլուծարեցին գոյություն ունեցող ամուսնությունները «ամուսնության սոցիալական և կրոնական սրբության և գաղտնիության նկատմամբ հարգանքից ելնելով»։

1942 թվականի դեկտեմբերին Գերմանիայում գրանցվել է 27744 հրեական խառնամուսնություն։ Սկզբում գերմանացի կանայք ամուսնանում էին ավելի շատ հրեա տղամարդկանց հետ, քան իրենց տղամարդ գործընկերների հետ։ Հիտլերի օրոք իշխանության ամրապնդումից հետո ավելի շատ գերմանացի տղամարդիկ բաժանվեցին իրենց զուգընկերներից, քան կանայք, ուստի խառնամուսնությունների մեծ մասը տեղի ունեցավ գերմանացի կնոջ և նրա հրեա ամուսնու միջև։ Այս կանայք երկար ժամանակ բախվել են իրենց համայնքների սոցիալական և հասարակական ճնշման հետ՝ ամուսնալուծվելու համար՝ Հոլոքոստից շատ առաջ։ Ուստի, երբ սկսվեց իրենց ամուսինների դեմ արշավը, հրեաների հետ ամուսնացած գերմանացի կանայք արդեն դիմադրում էին արտաքին ճնշմանը։ Քանի որ նրանք առօրյա կյանքում հանդիպել են բազմաթիվ հրեաների, գերմանուհիները ընկալունակ չէին «քարոզչության վերացական չար պատկերների նկատմամբ»՝ ստիպելով ռեժիմին դիմել ուժի։ 

Բեռլինում տեղահանությունից փրկված հրեաների մեծ մասը խառն ամուսնությունների մեջ էին կամ աշխատում էին զենքի գործարաններում։ 1933 թվականից ի վեր նացիստներն այդ խառնամուսնությունները համարում էին իրենց «սահմանված զոհերը», և ռեժիմը ամեն ինչ արեց նրանցից ազատվելու համար։ Այնուամենայնիվ, այս խառը հրեաները սերտորեն կապված էին իրենց համայնքների հետ, և վարչակարգը, վախենալով «ոչ հրեա գերմանացիներին հակադրվելուց և հասարակական բարոյականությունը վնասելուց», վարանեց։

## Ժամանակագրություն
1943 թվականի հունվարի 22-ին Գեբելսն ու Հիտլերը համաձայնեցին, որ եկել է ժամանակը վերջին հրեաներին Գերմանիայից վտարելու համար։ Այս հանդիպման ժամանակ Հիտլերն ու Գեբելսը պայմանավորվել են, որ «չի կարող լինել ներքին անվտանգություն», քանի դեռ Վիեննայում և Բեռլինում ապրող վերջին հրեաները չեն արտաքսվել «որքան հնարավոր է արագ»։ 1943 թվականի փետրվարի 18-ին Գեբելսը Բեռլինում իր ելույթում հայտարարեց «տոտալ պատերազմի» քաղաքականություն. նա պնդում էր, որ երկրորդ «մեջքից դանակահարելու» սպառնալիքը պահանջում է ռեյխի «ներքին անվտանգության» իրավիճակի բարելավում։

Ստալինգրադի ճակատամարտում Գերմանիայի պարտությունից անմիջապես հետո Գեստապոն ձերբակալեց Բեռլինի վերջին հրեաներին Ֆաբրիկակտիոնի ժամանակ։ Մոտ 1800 հրեա տղամարդիկ, որոնցից գրեթե բոլորը ամուսնացած էին ոչ հրեա կանանց հետ (մյուսները, որոնք դասակարգվում են այսպես կոչված, որպես Գելթունգսյուդեն), բաժանվեցին մնացած 10,000 ձերբակալվածներից և ժամանակավորապես տեղավորվեցին Ռոզենստրասսե 2–4 հասցեում՝ հրեական համայնքի բարեգործական գրասենյակում, որը գտնվում է Գ. Բեռլինի կենտրոն։

Բեռլինի հրեաների ձերբակալությունները, որոնք սկսվել են 1943 թվականի փետրվարի 27-ին, նշանավորեցին այս հրեական ընտանիքի անդամներին իրենց ամուսիններից և ընտանիքներից բաժանելու ջանքերի սրացում։ 1800 տղամարդիկ, այսպես կոչված, «արտոնյալ հրեաներ» էին, մի կատեգորիա, որը ազատված էր արտաքսումից և այլ հակահրեական միջոցներից՝ գերմանացի ամուսինների հետ ամուսնանալու կամ Հրեաների կայսերական ասոցիացիան Գերմանիայում պաշտոնյա աշխատելու պատճառով հրեա բնակչությանը վերահսկելու նպատակով։ Ըստ Մորդեխայ Պալդիելի՝ Հոլոքոստը վերապրած և «Righteous Among the Nations» ծրագրի նախկին տնօրեն Յադ Վաշեմում, Իսրայելի Հոլոքոստի մարմինը, «Ռոզենշտրասեի բողոքի ակցիային մասնակցում էին հարյուրավոր կանայք այն վայրում, որտեղ հրեա տղամարդկանց մեծ մասը ինտերնված էր (շենքում, որը նախկինում ծառայում էր Բեռլինի հրեական համայնքը), նախքան նրանց ուղարկել էին ճամբարներ որոնք ամեն օր հանդիպում էին և, բախվելով զինված Schutzstaffel ՍՍ-ի զինվորներին, բղավում էին։ «Վերադարձրե՛ք մեզ մեր ամուսիններին»։

Չնայած Գեբելսի կողմից հրամայված լրատվամիջոցների արգելքին, պետությունը չկարողացավ Բեռլինում մեկ օրում ձերբակալել այդքան մեծ թվով մարդկանց՝ առանց մարդկանց ուշադրությունը գրավելու։ Հարյուրավոր կանայք հավաքվել էին Ռոզենշտրասե 2-4 հասցեում և ասացին, որ չեն հեռանա, քանի դեռ իրենց ամուսիններին ազատ չեն արձակել։ Չնայած պարբերաբար հնչող սպառնալիքներին, որ իրենց վրա կրակելու են տեղում, եթե կանայք չցրեն իրենց բողոքը, կանայք կարճ ժամանակով ցրվեցին, իսկ հետո վերադարձան Ռոզենշտրասե 2-4՝ շարունակելու իրենց բողոքը։ Բողոքող կինը՝ Էլզա Հոլցերը, ավելի ուշ հարցազրույցներից մեկում ասաց. «Մենք սպասում էինք, որ մեր ամուսինները տուն կվերադառնան և նրանց ճամբարներ չեն ուղարկի։ Մենք գործեցինք սրտից և տեսեք, թե ինչ եղավ. Եթե ​​դուք պետք է հաշվարկեիք՝ ձեր բողոքը ձեզ ինչ-որ լավ բան կբերի, չէիք գնա։ Բայց մենք գործում էինք սրտից։ Մենք ուզում էինք ցույց տալ, որ պատրաստ չենք նրանց բաց թողնել։ Այն, ինչի մարդն ընդունակ է, երբ վտանգ կա, երբեք չի կրկնվի։ Ես էությամբ մարտիկ չեմ։ Միայն այն ժամանակ, երբ ես պետք է լինեմ նա։ Ես արեցի այն, ինչ ինձ հանձնարարված էր։ Երբ ամուսինս իմ պաշտպանության կարիքն ուներ, ես պաշտպանում էի նրան ; Եվ այնտեղ միշտ մարդկանց հոսք կար։ Սա կազմակերպված կամ հրահրված չէր։ Բոլորը պարզապես այնտեղ էին։ Ճիշտ ինձ նման։ Դա այն է, ինչ հիանալի է դրա մեջ»։

Բողոքի ցույցերը կարճ ժամանակով դադարեցվեցին 1943 թվականի մարտի 1-ի գիշերը, երբ Բրիտանական Թագավորական Օդուժը (RAF) ռմբակոծեց Բեռլինը։ Դա պետական ​​տոն էր՝ ի պատիվ Luftwaffe-ի, որը RAF-ը որոշեց նշել հատկապես մեծ օդային հարձակում Բեռլինի վրա։ Թաղված հրեաներից մեկի հարսնացուն՝ Ուրսուլա Բրաունը, վերհիշում է Բեռլինի ռմբակոծության վերաբերյալ հակասական զգացմունքները. սարսափելի վիշտ մեզանից յուրաքանչյուրի շուրջ՝ ճչացող մարդիկ, դժոխային բոց»։ Մի հրեա կին՝ Շառլոտա Իսրայելը, ասաց. «Ես միշտ այնքան էի վախենում օդային հարձակումներից։ Բայց այդ գիշեր ես մտածեցի, որ դա նրանց ճիշտ ծառայեց։ Ես այնքան կատաղեցի։ Ես մի քանի ուրիշների հետ էի, ովքեր ծնկի եկան և աղոթեցին։ Ես կարող էի ծիծաղել արհամարհանքով։ Բայց հետո ես մտածեցի ամուսնուս մասին, որը փակված էր Ռոզենշտրասեում։ Ես գիտեի, որ նրանք չեն կարողանա դուրս գալ շենքից»։ Ժամանակ առ ժամանակ անցորդները միանում էին բողոքի ակցիաներին՝ ի պաշտպանություն ՍՍ-ի կողմից ձերբակալվածների ազատ արձակման։

RSHA-ն հանդես էր գալիս Ռոզենշտրասեում բողոքի ցույց անող բոլոր կանանց գնդակահարելու օգտին, սակայն այս ծրագիրը մերժվեց Գեբելսի կողմից՝ պնդելով, որ բողոքի ցույցերն ապաքաղաքական էին, որ դա կանանց կողմից իրենց ընտանիքները փրկելու փորձ էր, և ոչ թե նացիստական ​​ռեժիմը տապալելու փորձ , ռեժիմը չէր կարող Բեռլինի կենտրոնում կոտորել հազարավոր անզեն մարդկանց կանանց և դա գաղտնի պահել, իսկ ջարդի լուրն ավելի կխաթարեր գերմանական բարոյականությունը՝ ցույց տալով, որ ոչ բոլոր գերմանացիներն էին միավորված *[[Volksgemeinschaft-ում]]* ամբողջական պատերազմի համար։ Ամերիկացի պատմաբան և պրոֆեսոր դոկտոր Նաթան Ստոլցֆուսը պնդում էր, որ այն տեսքը պահպանելու անհրաժեշտությունը, որ բոլոր գերմանացիները միավորված են *Volksgemeinschaft-ում*, կարող է բացատրել, թե ինչու ուժ չի կիրառվել, բայց.

Այնուամենայնիվ, եթե Ռոզենշտրասեում բողոքի ցույց չլիներ, գեստապոն կշարունակեր ձերբակալել և արտաքսել հրեաներին այնքան ժամանակ, մինչև կիրագործվեին նույնիսկ Էյխմանի ամենաարմատական ​​ծրագրերը։ Էյխմանի գրասենյակի և ղեկավարության միջև տարաձայնություններ կար տեղահանությունների ժամանակ սոցիալական խաղաղության պահպանման կարևորության վերաբերյալ, բայց դա նշանակություն չէր ունենա, եթե բողոքի ցույցեր չառաջանային եզրափակիչ ամփոփման ժամանակ։ Հրեական խառնամուսնությունների և խարդախության վերաբերյալ որոշումների կայացման շուրջ ուժային խաղերը այնքան չեն բացատրում այս հրեաների գոյատևումը, որքան ցույց են տալիս ռեժիմի վախը անկարգություններից։ Պաշտոնյաների միջև ոչ մի տատանում կամ հակամարտություն չէր լինի, եթե խառնամուսնացած գերմանացիները լիովին համագործակցեին նացիստական ​​ռասայական նպատակների հետ  Խառնամուսնացած գերմանացիների անհնազանդությունն էր, որ ստիպեց բարձրաստիճան ղեկավարության և RSHA-ի տարբեր դիրքորոշումները սոցիալական կարևորության վերաբերյալ  անդորրն առաջին հերթին, և հենց նրանց բողոքն էր 1943 թվականին, որը շուտով ստիպեց Գեբելսին վերադառնալ այս խնդրահարույց հարցերը ժամանակավորապես հետաձգելու դիրքորոշմանը։ 

1943 թվականի մարտի 6-ին Գեբելսը, որպես Բեռլինի Գոլեյտեր, հրամայեց ազատ արձակել Ռոզենշտրասե 2-4 հասցեում գտնվող բոլոր մարդկանց՝ գրելով. [հղում Ստալինգրադի ճակատամարտում կրած պարտությանը]. Մենք ուզում ենք դա մեզ համար պահել մինչև մի քանի շաբաթ. ապա մենք կարող ենք դա անել շատ ավելի մանրակրկիտ»։ Անդրադառնալով ցույցերին՝ Գեբելսը հարձակվել է RSHA-ի վրա՝ ասելով. «Մենք պետք է ամենուր միջամտենք՝ վնասները կանխելու համար։ Որոշ սպաների ջանքերն այնքան զուրկ են քաղաքական գիտակցությունից, որ նրանց չի կարելի թույլ տալ ինքնուրույն գործել նույնիսկ տասը րոպե»։ 1943 թվականի ապրիլի 1-ին Բեռնում գտնվող ամերիկյան առաքելությունը զեկուցեց Վաշինգտոնին. «Գեստապոյի կողմից հրեա կանանց և ամուսինների դեմ գործողությունները  որոշ ժամանակ առաջ պետք է դադարեցվեին նման գործողությունների առաջացրած բողոքի պատճառով»:

Քարոզչության նախարարությունում Գեբելսի տեղակալ Լեոպոլդ Գուտերերը հիշեցրել է, որ Գեբելսը հայտարարել է, որ եթե ուժը կիրառվի ցույցերը ճնշելու համար, դա ավելի լայն բողոքի ցույցեր կառաջացնի ողջ Բեռլինում, որոնք շուտով կարող են դառնալ քաղաքական և, հնարավոր է, նույնիսկ հանգեցնել նացիստական ​​ռեժիմի տապալմանը։ Ավելի ուշ Գուտերերը հարցազրույցներից մեկում ասաց. «Գեբելսն ազատագրեց հրեաներին, որպեսզի վերացնի այս բողոքն աշխարհից։ Սա ամենապարզ լուծումն էր՝ ամբողջությամբ արմատախիլ անել բողոքի պատճառը։ Հետո բողոքելն այլևս իմաստ չի ունենա։ Որպեսզի ուրիշները դաս չքաղեն (բողոքից), որպեսզի ուրիշները չսկսեն նույնը անել, պետք էր վերացնել (բողոքի) պատճառը։ Տեղի ունեցան անկարգություններ, և դրանք կարող էին տարածվել տարածքից տարածք :Ինչո՞ւ Գեբելսը ձերբակալեց նրանց (ցուցարարներին)։ Հետո միայն ավելի շատ նեղություն կունենար վերջերս ձերբակալված այս անձանց հարազատներից»։ Գաթերերը նաև հայտարարեց. «Այս (բողոքը) հնարավոր էր միայն մի մեծ քաղաքում, որտեղ մարդիկ միասին էին ապրում՝ անկախ նրանից՝ հրեաներ էին, թե ոչ։ Բեռլինում կային նաև միջազգային մամուլի ներկայացուցիչներ, ովքեր անմիջապես բռնեցին նման բան՝ բարձրաձայն հայտարարելու համար։ Այսպիսով, բողոքի լուրը մի անձից փոխանցվեց մյուսին»։ Գեբելսն արագ հասկացավ, որ ուժի կիրառումը Ռոզենշտրասեում բողոքի ցույց անող կանանց նկատմամբ կխաթարի այն պնդումը, որ բոլոր գերմանացիները միավորված են *volksgemeinschaft-ում*։ Ցուցարարների դեմ ուժի կիրառումը ոչ միայն կվնասի *volksgemeinschaft-ին*, որը ներքին միասնություն էր ապահովում պատերազմին աջակցելու համար, այլև անցանկալի ուշադրություն կդարձնի «Հրեական հարցի վերջնական լուծմանը»։ Ստոլցֆուսը գրել է. «Տեղահանված հրեաների ճակատագրի հանրային քննարկումը սպառնում էր բացահայտել վերջնական որոշումը և դրանով իսկ վտանգի ենթարկել պատերազմի ողջ ջանքերը»։

Չնայած Գեբելսն արգելում էր լուրերի հրապարակումը, Ռոզենշտրասեի բողոքի լուրը արագորեն բերանառատ տարածվեց ողջ Գերմանիայում և նրա սահմաններից դուրս. Շվեյցարիայում բրիտանացի և ամերիկացի դիվանագետները լսեցին բողոքի խոսակցություններ Ռոզենստրասսեում, իսկ 1943 թվականի մարտի առաջին շաբաթվա ընթացքում բրիտանական և ամերիկյան թերթերը հաղորդում էին Բեռլինում բողոքի ցույցերի մասին։ Գեբելսը հակադարձեց՝ ստիպելով գերմանական թերթերին պնդել, որ կանայք իրականում բողոքում են Բեռլինի բրիտանական ռմբակոծության դեմ, և ոչ թե փլուզվի, volksgemeinschaft-ն ավելի ուժեղ էր, քան երբևէ՝ հայտարարելով, որ բարեգործական նվիրատվությունները Գերմանիայում վերջին տարում աճել են 70%-ով։ (այսինքն. ե. նշան, որ volksgenossen-ը կամ «ազգային ընկերները» բոլորը փնտրում են միմյանց)։

Չնայած Հիտլերին տված իր խոստմանը, Գեբելսը չփորձեց կրկին արտաքսել Ռոզենշտրասե տղամարդկանց Օսվենցիմ՝ հայտարարելով, որ բողոքի վտանգը չափազանց մեծ է, և փոխարենը հրամայեց Ռոզենստրասեի տղամարդկանց 1943 թվականի ապրիլի 18-ին դադարեցնել Դավթի աստղերը կրելը։ Առանց այդ մասին իմանալու՝ Ռոզենշտրասեում բողոքի ակցիա իրականացնող կանայք փրկել են նաև այլ հրեաների կյանքեր։ 1943 թվականի մայիսի 21-ին, ի պատասխան Փարիզի անվտանգության ոստիկանության պետի հարցին, Ռոլֆ Գյունթերը, ով Ադոլֆ Էյխմանի տեղակալն էր RSHA-ի հրեական բաժանմունքում, հայտարարեց, որ ոչ հրեաների հետ ամուսնացած ֆրանսիացի հրեաները չեն կարող արտաքսվել  մինչև գերմանացի հրեաների հարցը խառն ամուսնություններում։ Քանի որ Ռայխում խառը ամուսնություններով ապրող հրեաների կեսն ապրում էր Բեռլինում, հարցը հնարավոր չէր «պարզել», քանի դեռ Բեռլինում խառնամուսնություններով ապրող հրեաները չեն արտաքսվել, ինչը Գյունթերին հանգեցրեց ներկայումս չարտաքսելու ֆրանսիացի հրեաներին  խառն ամուսնություններ. 1943 թվականի մայիսի 21-ին RSHA-ի անդամ Էռնստ Կալտենբրունները հուշագիր թողարկեց, որով հրամայեց ազատել բոլոր խառնամուսնացած գերմանացի հրեաներին համակենտրոնացման ճամբարներից, բացառությամբ նրանց, ովքեր դատապարտվել են քրեական հանցագործությունների համար։ Նույն հուշագրում թվարկված էին հրեաների չորս կատեգորիաներ, որոնք մինչ այդ պահը զերծ էին մնացել տեղահանությունից, այդ թվում՝ զենքի արդյունաբերության կողմից «անփոխարինելի» համարվողներին. Հուշագիրը հրամայեց արտաքսել առաջին երեք կատեգորիաները, սակայն ազատեց չորրորդը, մասնավորապես՝ խառն ամուսնություններին, քանի որ այնտեղ ասվում էր, որ Ռոզենշտրասեի բողոքի ցույցերի կրկնությունը անցանկալի էր։ Ռոզենշտրասեում բանտարկված տղամարդիկ Հոլոքոստը վերապրածներ էին։ Ռոզենշտրասեի բողոքի ցույցերը նացիստական ​​Գերմանիայում միակ դեպքն էին, երբ բողոքի ցույցեր տեղի ունեցան ընդդեմ «Վերջնական լուծման» և ընդդեմ ռեժիմի։

## Նշանակություն
### Պատմաբանների տեսակետները

Աշխարհի պատմաբանները տարբեր տեսակետներ ունեն Ռոզենշթրասեի բողոքի ակցիայի վերաբերյալ։ 2003 թվականին գերմանացի պատմաբան Կուրտ Պետցոլդը բացատրեց վտանգվածի մի մասը. այն պնդումը, որ բողոքը փրկել է հրեական կյանքեր, «հարվածում է նացիստական ​​ռեժիմի բնույթի և նրա գործածության պատմական ընկալումների կենտրոնին և ազդում է դատողությունների վրա, թե ինչ հնարավորություններ ունի դիմադրություն»։ Մեկ այլ գերմանացի պատմաբան՝ Կոնրադ Քուիթն ավելացրել է, որ «այս ուշացած բողոքի հաջող արդյունքը վկայում է այն մասին, որ եթե ավելի վաղ փուլում նմանատիպ գործողություններ իրականացվեին ողջ Գերմանիայում, նրանք կարող էին կասեցնել գերմանական հակահրեական քաղաքականության ավելի կործանարար ընթացքը»։ Այս տեսակետների շուրջ ծագում են բազմաթիվ վիճահարույց հարցեր, ինչպիսիք են՝ վարչախումբը գծեց իր ընթացքը, հրամաններ տվեց և կատարեց դրանք ամենայն մանրամասնությամբ՝ օգտագործելով բիրտ ուժ՝ անհրաժեշտության դեպքում իր ճանապարհը բռնելու համար։ Թե՞ նա տակտիկապես պատեհապաշտ էր՝ իմպրովիզացնելով իր որոշումները փոփոխվող հանգամանքներում՝ առավելագույնի հասցնելու իր ազդեցությունը։ Ի վերջո, հարցն այն է, թե Ռոզենշտրասեի ցույցից հետո ազատագրված հրեաներն իրենց կյանքը պարտական ​​են բողոքի ցույցին, թե, ինչպես գրում է մեկ այլ գերմանացի պատմաբան, նրանք ստիպված են եղել «շնորհակալություն հայտնել» գեստապոյի կամքին իրենց գոյատևման համար։

Վերջերս որոշ գերմանացի պատմաբաններ բողոքը դասել են ձախակողմյան դիմադրության, հրեական ընդհատակյա և հարկադիր աշխատանքի և արտաքսման նացիստական ​​քաղաքականության համատեքստում։ Ոմանք պնդում են, որ թեև ոչ հրեա գործընկերները թիրախ են դարձել, հալածվել և թիրախավորվել ինտերնացիայի համար, 1943-ի սկզբին իրական տեղահանումը նպատակ չի եղել։ Վոլֆ Գրյուները պնդում էր, որ այդ ժամանակ գեստապոն արիական գործընկերների հետ հրեաներին բացառել է տեղահանությունից և ուղղել Բեռլինի պաշտոնյաներին, ովքեր փորձել են վտարել նրանց։ Գերմանացի պատմաբան Դիանա Շուլլեն ամփոփում է այս տեսակետն իր «Հարկադիր աշխատանք» էսսեում. «Գրյուները  առաջարկում է, որ, անկախ բողոքներից, խառնամուսնացած զուգընկերների արտաքսումը երբեք պլանի մաս չի եղել։ Միշլինգեի («կիսահրեաների») և խառն ամուսնություններով ապրող հրեաների ձերբակալություններն իրականացվել են արտաքսումից բացի այլ նպատակով՝ գրանցում։ Գրյունները պնդում է, որ նացիստական ​​հրահանգներն այն ժամանակ արգելում էին գեստապոյին արտաքսել ոչ հրեաների հետ ամուսնացած գերմանացի հրեաներին։ Գրյունների խոսքով՝ բողոքի ակցիան ոչ մի ազդեցություն չի ունեցել գեստապոյի վրա, քանի որ տեղահանությունն իրենց նպատակը չի եղել։ Որպես ապացույց՝ Գրյունն ասում է, որ 1943 թվականի փետրվարի 20-ին Հիմլերի Ռայխի անվտանգության գլխավոր գրասենյակը (RSHA) կարգադրել է խառն հրեաներին «ժամանակավորապես» ազատել տեղահանությունից։ Չորս օր անց Ֆրանկֆուրտ ան դեր Օդեր քաղաքի գեստապոյի հրամանը գեստապոյի գործակալներին հրահանգեց ուշադրություն չհրավիրել խառը հրեաների վրա։ Փոխարենը նրանց խրախուսվում էր ձերբակալել այս հրեաներին այլ մեղադրանքներով, այդ թվում՝ «լկտիության», նախքան համակենտրոնացման ճամբար ուղարկելը։ Այս հրամանի համաձայն՝ Գրյունը գրել է, որ «շատ բան կախված կլինի յուրաքանչյուր վայրում սպաների կամայականությունից»։

Երբ Գաուլեյտեր Ջոզեֆ Գեբելսը որոշեց մինչև 1943 թվականի մարտը դարձնել Բեռլինի Յուդենֆրեյը` վտարելով աստղը կրող բոլոր անձանց, միաժամանակ սկսվեց ստրուկների արտագաղթը Օսվենցիմ-Բունա ճամբարից, ինչպես ցույց է տվել Յոահիմ Նեանդերը։ Փետրվարին վախենալով, որ Ի. Լեհերին փոխարինելու համար անհրաժեշտ աշխատողներից բացի, անհրաժեշտ էր 3000 լրացուցիչ աշխատող՝ աշխատուժը հասցնելու այն թվին, որը խոստացել էր SS-Obersturmbannführer Գերհարդ Մաուրերը, SS-ի Տնտեսական գլխավոր գրասենյակում «Բանտարկյալների զբաղվածություն» D II տնօրինության ղեկավարը։

Արթուր Լիբեհենշելը, որը նույնպես տնտեսական SS-ի անդամ է, հասկացրեց, որ այս հարկադիր աշխատողները կարտաքսվեն Բեռլինի հրեաներից, և որ նա ակնկալում է, որ Օսվենցիմ կգնա 15,000, այլ ոչ թե 9,000 աշխատող։

Ստրուկների ապահովումը, որոնց պետք էր առողջ պահել, Տնտեսական ՍՍ-ի առաջնահերթությունն էր։

Փետրվարի վերջին տեղահանությունները նվազեցրին Բեռլինի պատերազմական արդյունաբերության մեջ զբաղված հրեաների թիվը՝ հասնելով մոտավորապես 11,000-ի, որպեսզի նույնիսկ 9,000 բեռլինյան հրեաների «պիտանի լինեն աշխատանքի» Օսվենցիմ, չխոսելով խոստացված 15,000-ի մասին, պետք է լինի զգալի թիվ հրեական խառն ամուսնություններից. Մինչև 1943 թվականի փետրվարի վերջը Բեռլինում ապրող 11000 հրեա զինագործների մեծ մասն ապրում էր «խառը ամուսնություններով»։

Նեանդերը հաշվարկեց, որ Օսվենցիմ-Բունային 11000 հրեա ստրուկների մատակարարումը մինչև 1943 թվականի մարտի կեսերը կպահանջի Բեռլինից յոթ հազար խառն հրեաների ընդգրկում։ Այս 7000-ի համար կավարտվի գեստապոյի «ժամանակավոր» խառը հրեաների ազատումը տեղահանությունից։ Հոլոքոստի ժամանակ սպանված հարյուրավոր խառը հրեաների «ժամանակավոր» ազատագրումն արդեն ավարտվել է։ 1943 թվականի մարտին Գերհարդ Լեխֆելդտի խառը և վստահելի աղբյուրի զեկույցը հուշում է, որ 9000 բեռլինյան հրեաներ պետք է ուղարկվեին հարկադիր աշխատանքի։

Այնուամենայնիվ, Բեռլինի գործոնները, հատկապես փողոցային բողոքի ցույցերը՝ ընդդեմ Ռոզենշտրասեում բանտարկված հրեաների տեղահանության, փոխեցին շահերի հավասարակշռությունը խառն հրեաների արտաքսման հարցում։ Բեռլինի Գոլեյթեր Գեբելսն ուներ և՛ ուժ, և՛ դրդապատճառ՝ ազդելու Բեռլինում խառնված հրեաների նկատմամբ իր մոտեցումների վրա։ Գեբելսը զբաղված էր՝ փորձելով վերակազմավորել գերմանական թիկունքը՝ իր ղեկավարությամբ համապարփակ պատերազմի համար։ Նա տեսավ, որ գերմանական ժողովրդին ամբողջական պատերազմի համար մոբիլիզացնելու իր դիրքորոշումն ու ծրագրերը ավելի շատ զոհեր են պարունակում, և որ նրանք վտանգի տակ են հայտնվել Ռոզենշտրասեի բողոքի ցույցից։ Նա միջամտեց՝ ազատելու Բեռլինի խառը հրեաներին, որոնք ձերբակալվել էին 1943 թվականի փետրվարի 27-ին սկսված զանգվածային ձերբակալությունների ժամանակ, որոնք Հիմլերը նշանակեց որպես Ռայխի տարածքից հրեաների վերացման գործողություն։ 

### Տերմինաբանություն
Թեև 1943 թվականի փետրվարի 27-ին սկսված բեռլինյան հրեաների զանգվածային ձերբակալությունները սովորաբար հայտնի են որպես «Ֆաբրիկատիոն» կամ «Գործարանային գործողություն», տերմինը երբեք չի օգտագործվել Գեստապոյի կողմից, այլ ստեղծվել է պատերազմից հետո։ Այս գործողության գեստապոյի ծածկագրերն էին «Հրեաների ոչնչացումը գերմանական ռայխից» և «Հրեաների վերջին հավաքը Բեռլինում»։ Գեստապոյի տերմինների օգտագործումը կարևոր է, քանի որ հրեաներին ձերբակալում էին իրենց աշխատավայրերում, գործարաններում, տներում, իսկ փողոցներում հրեական աստղի հետ տեսած մարդկանց հալածում էին և տանում Բեռլինից։ 1943 թվականի փետրվարին Գեբելսը որոշեց ձեռնպահ մնալ գործարանի հրեա աշխատողներին արտաքսելուց և փոխարենը Բեռլինի Յուդենրեյնը դարձրեց «ազատ հրեաներ»՝ ցույց տալով իր մտադրությունը հաջորդ աշխարհ ուղարկելու հրեական աստղ կրողին։

### Գերմանիայի վերաբերմունքն անցյալին
2018-ի սկզբին գերմանական մամուլում երկու հոդվածներ ներկայացրեցին Ռոզենշտրասեի բողոքի հակադիր մեկնաբանությունները նրա յոթանասունհինգերորդ տարեդարձի կապակցությամբ։ Թեև փետրվարի 27-ին Berliner Tagesspiegel-ը բողոքի ակցիային վերագրեց երկու հազար հրեաների փրկությունը, Der Spiegel-ը մարտի 2-ին ներկայացնում էր հաստատություններ և անհատներ, ովքեր կտրականապես համաձայն չէին։ Այս պաշտոնում «արիական» (ոչ հրեա) գործընկերները, ովքեր հանդես են եկել իրենց ամուսինների ազատ արձակման օգտին, արժանի են գովասանքի, թեև նրանց բողոքը ոչ մի նշանակություն չուներ, քանի որ նրանց բողոքը լիովին համընկնում էր Գեստապոյի ծրագրերի հետ. «Սակայն, հրամանագիրը. Ռայխի անվտանգության գլխավոր գրասենյակը չի նախատեսում այսպես կոչված խառն ամուսնության մեջ ապրող հրեաների արտաքսումը, այլ միայն գործարաններից դուրս հանելը նրանց «գրավելու»  նպատակով, որից հետո նրանք պետք է ազատ արձակվեն իրենց տները։

Այս դիրքորոշման ստանդարտ ապացույցը, որին մեջբերում են Der Spiegel-ի խմբագիրները, Ֆրանկֆուրտի Օդեր գեստապոյի հրամանագիրն է, որը հրապարակվել է 1943 թվականի փետրվարի 25-ին Կալաուի շրջանի ադմինիստրատորի կողմից, ինչպես մեկնաբանել է Գրյունը։ 1995-ին Գրուները գրել է, որ «կարծիքները, թե նման ցույցերը կարող են խանգարել RSHA-ի արտաքսման ծրագրերին, դժվար թե դիմանան պատմական համատեքստի փորձությանը»։ Ըստ Գրյունների՝ «Ռոզենշտրասեի բողոքի ակցիան որպես խառը հրեաների փրկություն մեկնաբանելը իր հետ կրում է «վարչակարգի (Հերշաֆտ) ուժը կոպտորեն թերագնահատելու վտանգը»։

Դոկտոր Նաթան Ստոլցֆուսը պատասխանեց Գրյուների մեկնաբանությանը, որ "բռնապետությունը, որը հարձակվելու է բոլոր ուղղություններով ցանկացած դիմադրության նշանի վրա, զգալիորեն ավելի քիչ վտանգավոր կլինի, քան այն, ով գիտի, թե ինչպես օգտագործել ուժն ու ահաբեկչությունը ավելի գործիքային եղանակով:« Արագաշարժ չարագործը, որն ունակ է ռազմավարություն մշակել, ունակ է ավելի մեծ չարագործության, քան նա, ով միշտ պետք է գործի գաղափարախոսության և նախապես կազմված ծրագրերի համաձայն»։

Ֆրանկֆուրտ/Օդեր Էրլասը չի ենթադրում, որ Գեստապոն չի պլանավորել արտաքսել խառը հրեաներից որևէ մեկին, որը ձերբակալել է Ռայխի «Ռեյխի տարածքից հրեաների վտարման ակցիայի» ժամանակ, որը սկսվել է 1943 թվականի փետրվարի 27-ին։ Դրանում մասամբ ասվում է. «Բոլոր հրեաները, որոնք դեռ աշխատում են, պետք է վտարվեն բիզնեսից՝ հավաքելու ։ Դեռևս գոյություն ունեցող խառը ամուսնության մեջ հրեաների լկտի պահվածքը պետք է պատժվի նրանց պաշտպանական կալանքի տակ դնելով համակենտրոնացման ճամբարում տեղավորելու խնդրանքով։ Այս (պատիժը) կարող է իրականացվել շատ անխնա, բայց պետք է խուսափել այն տպավորությունից, որ այս գործողությունը միաժամանակ հիմնովին լուծում է խառն ամուսնությունների խնդիրը։ Եթե ​​խառնամուսնություններով ապրող հրեաների բանտարկությունն արդարացնող պատճառներ չկան, այդ հրեաներին պետք է ուղարկել իրենց տները»։

Այս տեղական կարգը ոչ մի առնչություն չէր կարող ունենալ Բեռլինի Ռոզենշտրասեում բանտարկված հրեաների ճակատագրի հետ. նա, անշուշտ, չկանգնեց Բեռլինի Գոլեյտեր,Յոզեֆ Գեբելսի և մինչև մարտ իր քաղաքը Հրեաներից ազատելու որոշման միջև։ (Օրագիր, 2 փետրվարի 1943 թ.): Դրա տեղական բնույթն ակնհայտ է, օրինակ, տարածաշրջանի հատուկ աշխատանքային ճամբարների մասին հիշատակումներում։ Նա դիմում է Ռայխի անվտանգության գլխավոր գրասենյակին (RSHA)՝ նշելու գործողության նպատակը՝ բոլոր հրեաների կալանավորումը «հավաքման նպատակով»։ Erfassung-ը կարող է նշանակել և՛ «հավաքածու», և՛ «գրանցում», բայց, այստեղ իր մեկնաբանության համար կարևոր է, որ Erlass-ում այն ​​վերաբերում է բոլոր ձերբակալված հրեաներին, ներառյալ Օսվենցիմ ուղարկվածներին, և ոչ միայն խառը ամուսնությունների մեջ գտնվող հրեաներին։

## Ոգեկոչում
 

Ռոզենստրասսեի շենքը, որը գտնվում է Ալեքսանդրպլատցի մոտ, որտեղ պահվում էին տղամարդիկ, ավերվել է պատերազմի ավարտին դաշնակիցների կողմից Բեռլինի ռմբակոծության ժամանակ։ Rosenstrasse-ի սկզբնական վայրը այժմ նշվում է ցույցին նվիրված 2–3 մետր բարձրությամբ վարդագույն Litfass սյունով։ Այս իրադարձության մասին տեղեկությունը տեղադրված է Litfass սյունակում։

1980-ականների կեսերին Արևելյան գերմանացի քանդակագործ Ինգեբորգ Հունցինգերը հուշահամալիր է ստեղծել Ռոզենշտրասեի բողոքի ակցիային մասնակցած կանանց հիշատակին։ «Block der Frauen» (Կանանց դաշինք) կոչվող հուշահամալիրը կանգնեցվել է 1995 թվականին բողոքի ակցիայի վայրի մոտ գտնվող այգում։ Քանդակի վրա պատկերված են բողոքող և սգացող կանայք, իսկ հետևի վրա գրված է. «Քաղաքացիական անհնազանդության ուժը, սիրո էներգիան հաղթում է բռնապետության բռնությանը. ետ տուր մեզ մեր մարդկանց. Կանայք կանգնեցին այստեղ՝ հաղթելով մահին. Հրեա տղամարդիկ ազատ էին»։ Իսրայելցի պատմաբան Օմեր Բարտովը նկատել է, որ հուշահամալիրն իրականում չի բացատրում, թե ինչի մասին էին Ռոզենշտրասեի ցույցերը կամ ինչի հասան, կարծես շատ գերմանացիներ կնախընտրեին մոռանալ բողոքի ցույցերը, հավանաբար այն պատճառով, որ ցուցարարները հասել էին իրենց պահանջներին։

Ռոզենշտրասեի բողոքի ցույցերի իրադարձությունները նկարահանվել են 2003 թվականին Մարգարեթ ֆոն Տրոտայի կողմից՝ «*[[Ռոզենշտրասե]]*» վերնագրով։

Բողոքի 75-ամյակը եկավ 2018թ. ԱՄՆ Նյու Յորք քաղաքում Գերմանիայի հյուպատոսությունը տարեդարձը նշել է 2018 թվականի փետրվարի 24-ին։ Գերմանացի քաղաքական գործիչ Պետրա Պաուն, խորհրդարանի փոխնախագահ, գերմանական սոցիալիստական ​​կուսակցության Die Linke-ի անդամ, ելույթ է ունեցել Բունդեսթագում՝ նշելու տարեդարձը։ Ռոզենշտրասեի բողոքի ցույցերի 75-րդ տարելիցին Jerusalem Post-ում հրապարակված խաղաղության կարծիքը այս իրադարձությունները համեմատել է 2017-2018 թվականներին Իրանի բողոքի ցույցերի ժամանակ արտահայտված դժգոհությունների հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություններ
*Joachim Neander, *Sein Leben, seine Lieder, sein Tal*, Verlag Presseverband der Evangelischen Kirche im Rheinland (1980). 
*Monika Richarz, *Judisches Leben in Deutschland: Selbstzeugnisse zur Sozialgeschichte*, vol. 3, 1918–1945, Stuttgart: Dt. Verl.-Anst. (1982): 64.
*Helmut Eschwege and Konrad Kwiet, *Selbstbehauptung und Widerstand deutsche Juden im Kampf um Existenz und Menschewuerde 1933-1945,* Hamburg: Christians (1984):43.
*Konrad Kwiet, *Selbstbehauptung und Widerstand: Deutsche Juden im Kampf um Existenz und Menschenwürde, 1933-1945*, Christians (1984). 
*Helmut Eschwege, *Fremd unter meinesgleichen: Erinnerungen eines Dresdner Juden*, Ch. Links; 1. Aufl edition (1991).  
*Antonia Leugers, *Gegen eine Mauer bischöflichen Schweigens: Der Ausschuss für Ordensangelegenheiten und seine Widerstandskonzeption 1941 bis 1945*, Verlag J. Knecht (1996). 
*Christof Dipper, Schwierigkeiten mit der Resistenz, *Geschichte und Gesellschaft* 22 (1996): 409–416. 
*Heinz Boberach, *Aemter, Abkuerzungen, Aktionen des NS-Staates,* Munich: Saur (1997): 379. 
*Eric A. Johnson, *Nazi Terror: The Gestapo, Jews, and Ordinary Germans,* New York: Basic Books (1999): 25.
*Marion A. Kaplan, *Dignity and Despair*, Oxford University Press: (1999): 193.
*Nathan Stoltzfus, *Resistance of the Heart: Intermarriage and the Rosenstrasse Protest in Nazi Germany*, Rutgers University Press (March 2001): paperback: 386 pages. 
*Christof Dipper, *Third Reich History as if the People Mattered*, *Geschichte und Gesellschaft 26*, no. 4 (2000). John J. Michalczyk, *Confront!: Resistance in Nazi Germany*, Peter Lang (publisher), (2004): 8. 
*Wolf Gruner, *Widerstand in der Rosenstraße*, Fischer Taschenbuch Vlg. (2005). 
*Nathan Stoltzfus, *Hitler's Compromises: Coercion and Consensus in Nazi Germany,* Yale University Press (2016). 
*Nathan Stoltzfus and Birgit Maier-Katkin, *Protest in Hitler's "National Community": Popular Unrest and the Nazi Response*, Berghahn Books (2016). 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Արտաքին հղումներ
* 
* The Women's Rosenstraße Protest in Nazi Berlin, Nathan Stoltzfus 
* Resistance by Berlin women against Goebbels (German language)
* Encyclopedia of Jewish Suffering, «Հրեաները նացիստական ​​Բեռլինում. Քրիստալնախտից մինչև ազատագրում» գրքի ակնարկ։ Խմբագրվել է Բեատ Մայերի, Հերման Սայմոնի և Հանա Շյուցի կողմից, Չիկագոյի համալսարանի հրատարակչություն։ Գրքի ակնարկ Ալեքսանդր Զվիելիի կողմից, The Jerusalem Post, 4/9/2010: «Պատերազմական Բեռլինի դրամատիկ նկարագիրը բացահայտում է այն ամոթը, նվաստացումը և ավերածությունները, որոնք պատահել են քաղաքի հրեաներին»։
* Rosenstrasse: A Story of Love and Survival,Մոիրա Թուրկինգթոնի և Ջեսիկա Համերի «Unruly Designs» դերային խաղը, որն ուսումնասիրում է 1933-1943 թվականներին հրեական քաղաքացիություն ունեցող ընտանիքների քաղաքացիական ազատությունների դանդաղ անկումը, ինչպես նաև բողոքի ակցիան։ 
* Rosenstrasse-ը 2003 թվականին նկարահանված բողոքի ֆիլմ է, նկարահանված Մարգարետե ֆոն Տրոտտայի կողմից և Մարիա Շրեյդերի և Կատյա Ռիմանի գլխավոր դերերում։Rosenstrasse, the 2003 film made about the protest directed by Margarethe von Trotta, starring Maria Schrader and Katja Riemann.

Կատեգորիա:1943 Գերմանիայում
Կատեգորիա:Բեռլինի պատմություն
Կատեգորիա:Բեռլինի փողոցներ
Կատեգորիա:Բողոքի ակցիաներ
Կատեգորիա:Հոլոքոստ
Կատեգորիա:Հոլոքոստը Գերմանիայում
Կատեգորիա:Նացիստական Գերմանիա
Կատեգորիա:Քաղաքացիական անհնազանդություն