Տոգոյի տնտեսություն

**Տոգոյի տնտեսություն**, ազգային տնտեսություն, որը Արժույթի միջազգային հիմնադրամը դասում է որպես աշխարհի տասներորդ ամենաաղքատ երկիր, որտեղ զարգացումը զիջում է քաղաքական անկայունությանը, ապրանքների գների իջեցմանը և արտաքին պարտքին։ Թեև արդյունաբերությունը և ծառայությունները զգալի դեր են խաղում, տնտեսությունը կախված է գյուղատնտեսությունից, որտեղ արդյունաբերականացումը և տարածաշրջանային բանկային գործունեությունը մեծ անհաջողություններ են կրում։

2017 թվականի հունվարին ԱՄՀ-ն ստորագրել է Երկարաձգվող վարկի տրամադրման պայմանագիր, որը բաղկացած է 238 միլիոն դոլարի եռամյա վարկային փաթեթից։ Առաջընթացը կախված է սեփականաշնորհման ընթացքից, կառավարության ֆինանսական գործառնությունների թափանցիկության բարձրացումից, օրենսդրական ընտրությունների ուղղությամբ առաջընթացից և օտարերկրյա դոնորների շարունակական աջակցությունից։

## Գյուղատնտեսություն
Տոգոյի բնակչության մեծ մասը կախված է կենսապահովման գյուղատնտեսությունից։ Գյուղատնտեսական արտադրանքը ներառում է սուրճ, կակաո, բամբակ, կիսավա (տապիոկա), եգիպտացորեն, լոբի, բրինձ, կորեկ, սորգո և ձուկ։ Սննդի և բուսաբուծության ոլորտում աշխատում է աշխատուժի մեծամասնությունը և կազմում է ՀՆԱ մոտ 42%-ը։ Սուրճն ու կակաոն ավանդաբար արտահանվող հիմնական մշակաբույսերն են, սակայն բամբակի մշակումը արագորեն աճեց 1990-ական թվականներին։ 1999 թվականին արտադրվել է 173,000 տոննա։

2001 թվականի բերքահավաքից հետո (113,000 մետր տոննա) կանխիկ բերքի արտադրությունը 2002 թվականին վերադարձավ մինչև 168,000 տոննա։ Չնայած որոշ տարածքներում անբավարար տեղումներին, Տոգոյի կառավարությունը հասել է պարենային մշակաբույսերի՝ ինքնաբավության իր նպատակին։ Փոքր և միջին տնտեսությունները արտադրում են պարենային բերքի մեծ մասը. տնտեսության միջին չափը մեկից երեք հեկտար է։

2018 թվականին Տոգոյում արտադրվել է՝

*1 միլիոն տոննա կասավա;
*886 հազար տոննա եգիպտացորեն;
*858 հազար տոննա յամ;
*277 հազար տոննա սորգո;
*207 հազար տոննա լոբի;
*հազար տոննա արմավենու յուղ;
*143 հազար տոննա բանջարեղեն;
*145 հազար տոննա բրինձ;
*127 հազար տոննա բամբակ;
*43 հազար տոննա գետնանուշ;
*41 հազար տոննա կակաո;
*26 հազար տոննա կորեկ;
*26 հազար տոննա բանան;
*21 հազար տոննա սուրճ, ինչպես նաև գյուղատնտեսական ապրանքների ավելի փոքր արտադրություններ։

## Արդյունաբերություն
### Հանքարդյունաբերություն
Արդյունաբերական հատվածում ֆոսֆատները Տոգոյի ամենակարևոր ապրանքն են, երկիրն ունի մոտ 60 միլիոն տոննա ֆոսֆատի պաշարներ։ 1997 թվականին 2,7 մլն տոննայից 2002 թվականին արտադրությունը նվազել է մինչև մոտ 1,1 մլն տոննա։ Արտադրության անկումը մասամբ պայմանավորված է հեշտ հասանելի ավանդների սպառման և նոր ներդրումների համար միջոցների բացակայության հետևանքով։ Նախկին պետական *Société Nouvelle des Phosphates du Togo* (Տոգոյի նոր ֆոսֆատային ընկերություն) ընկերությունը օգտվել է մասնավոր կառավարումից, որը ստանձնել է 2001 թվականին։ Տոգոն նաև ունի կրաքարի և մարմարի զգալի հանքավայրեր։

Ոգևորվելով 1970-ական թվականների կեսերի ապրանքային բումով, որը հանգեցրեց ֆոսֆատի գների քառապատիկ աճին և կառավարության եկամուտների կտրուկ ավելացմանը, Տոգոն ձեռնամուխ եղավ ենթակառուցվածքներում խոշոր ներդրումների չափազանց հավակնոտ ծրագրին, միաժամանակ հետամուտ լինելով արդյունաբերականացմանն ու պետական ձեռնարկությունների զարգացմանը արտադրության, տեքստիլի և խմիչքների ոլորտում։ Ապրանքների համաշխարհային գների անկումից հետո տնտեսությունը ծանրաբեռնվեց հարկաբյուջետային անհավասարակշռություններով, մեծ փոխառություններով և ոչ եկամտաբեր պետական ձեռնարկություններով։

Տոգոն հում նավթ չի արտադրում, Նիգերի դելտայի մոտ գողացված նավթի անօրինական շուկայի անվանումը Տոգոյի եռանկյունի է։

## Հարաբերություններ
Տոգոն օգնության համար դիմեց ԱՄՀ-ին 1979 թվականին, միևնույն ժամանակ, ԱՄՀ-ի մի շարք սպասման ծրագրերի, Համաշխարհային բանկի վարկերի և Փարիզի ակումբի պարտքի վերադասավորումների օգնությամբ իրականացրեց ճշգրտման խիստ ջանքեր։ Այս ծրագրերի շրջանակներում Տոգոյի կառավարությունը ներդրեց մի շարք խնայողական միջոցառումներ և հիմնական վերակառուցման նպատակներ պետական ձեռնարկությունների և գյուղական զարգացման ոլորտների համար։ Այս բարեփոխումներն ուղղված էին պետական մենաշնորհների մեծ մասի վերացմանը, հարկերի և մաքսատուրքերի պարզեցմանը, հանրային զբաղվածության կրճատմանը և խոշոր պետական ձեռնարկությունների սեփականաշնորհմանը։ 1980-ական թվականների վերջին Տոգոն լավ առաջընթաց գրանցեց միջազգային ֆինանսական կառույցների ծրագրերի շրջանակներում, սակայն բարեփոխումների շարժումն ավարտվեց 1990 թվականին քաղաքական անկայունության սկզբով։ Նոր ընտրված կառավարության ստեղծմամբ Տոգոն 3-ամյա ծրագրերի շուրջ բանակցեց Համաշխարհային բանկի հետ։.

Տոգոն վերադարձավ փարիզյան ակումբ 1995 թվականին և ստացավ Նեապոլի պայմանները, որոնք ակումբի համար ամենաարդյունավետ սակագներն են։ Տոգոյի քաղաքական խնդիրների հետ կապված տնտեսական անկման պայմաններում 1994 թվականին արտաքին պարտքի սպասարկման ծրագրված պարտավորությունները գերազանցում էին պետական կանխատեսվող եկամուտների 100%-ը (առանց երկկողմ և բազմակողմ աջակցության)։ Մինչև 2001 թվականը Տոգոն ձեռնամուխ եղավ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի աշխատակազմի մոնիտորինգի ծրագրին, որը նախատեսված էր վերականգնելու մակրոտնտեսական կայունությունը և ֆինանսական կարգապահությունը, բայց առանց ԱՄՀ-ի նոր ռեսուրսների՝ սպասելով նոր օրենսդրական ընտրությունների։ ԱՄՀ-ի, Համաշխարհային բանկի և Աֆրիկայի զարգացման բանկի (ԱԶԲ) նոր վարկավորումը պետք է սպասեր Տոգոյի ավանդական դոնորների՝ հիմնականում Եվրամիության, նաև ԱՄՆ-ի պատրաստակամությանը վերսկսելու օգնության հոսքերը։ 2002 թվականի աշնան դրությամբ Տոգոն Համաշխարհային բանկին 15 միլիոն դոլարի պարտք ուներ և ԱԶԲ-ին 3 միլիոն դոլար պարտք։

Տոգոն Արևմտյան Աֆրիկայի Պետությունների Տնտեսական Համայնքի (*ECOWAS*) 16 անդամներից մեկն է։ *ECOWAS* զարգացման հիմնադրամը հիմնված է Լոմեում։ Տոգոն նաև Արևմտյան Աֆրիկայի տնտեսական և արժութային միության (*UEMOA*) անդամ է, որը միավորում է Արևմտյան Աֆրիկայի յոթ երկրներ, որոնք օգտագործում են CFA ֆրանկը։ Արևմտյան Աֆրիկայի զարգացման բանկը (BOAD), որը կապված է *UEMOA*-ի հետ, հիմնված է Լոմեում։ Տոգոն երկար ժամանակ ծառայել է որպես տարածաշրջանային բանկային կենտրոն, սակայն այդ դիրքը քայքայվել է 1990-ական թվականների սկզբի քաղաքական անկայունության և տնտեսական անկման պատճառով։ Պատմականորեն Ֆրանսիան եղել է Տոգոյի հիմնական առևտրային գործընկերը, չնայած Եվրամիության մյուս երկրները կարևոր են Տոգոյի տնտեսության համար։ ԱՄՆ-ի ընդհանուր առևտուրը Տոգոյի հետ կազմում է տարեկան մոտ 16 միլիոն դոլար։

## Բաց շուկա
Առևտուրը չափազանց կարևոր է Տոգոյի տնտեսության համար, արտահանման և ներմուծման համակցված արժեքը կազմում է ՀՆԱ-ի 105 տոկոսը։ Կիրառվող սակագնի միջին դրույքաչափը 11,4 տոկոս է։ Կառավարության բաց լինելը օտարերկրյա ներդրումների նկատմամբ միջինից բարձր է։ Կապիտալ գործարքները ենթակա են որոշ վերահսկողության կամ կառավարության հաստատման։ Զարգացող բանկային համակարգը շարունակում է ընդլայնվել, սակայն չունի իրացվելիություն։

## Վիճակագրություն
Հետևյալ աղյուսակը ցույց է տալիս 1980–2017 թվականների հիմնական տնտեսական ցուցանիշները։

## Արտաքին հղումներ
* Togo latest trade data on ITC Trade Map
* West African Agricultural Market Observer/Observatoire du Marché Agricole  (RESIMAO), Արևմտյան Աֆրիկայի շուկայի տեղեկատվական ցանցի (WAMIS-NET) նախագիծը, որն ապահովում է կենդանի շուկայական և ապրանքների գներ հիսունյոթ տարածաշրջանային և տեղական հանրային գյուղատնտեսական շուկաներից։ Շաբաթական 60 ապրանք է վերահսկվում։ Ծրագիրն իրականացվում է Բենինի գյուղատնտեսության նախարարության և մի շարք եվրոպական, աֆրիկյան և ՄԱԿ-ի գործակալությունների կողմից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տնտեսություններ
Կատեգորիա:Տոգո