Քուշ Նամա

**«Քուշ Նամա»** (), պարսկական էպոս և Իրանի առասպելական պատմության մի մասը, որը գրվել է Հակիմ Իրանշանի (կամ Իրանշահ) իբն Աբու ալ-Խայրի կողմից՝ 501-504 և1108-1111 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում։

## Ձեռագրեր և նախապատմություն
Ստեղծագործության քննադատական հրատարակությունը, որը հիմնված է եզակի ձեռագրի վրա՝ գտնվում է Բրիտանական թանգարանում պահվող հավաքածուում, այն հրատարակվել է պրոֆեսոր Ջալալ Մատինիի կողմից, իսկ անգլերեն թարգմանությունը կատարել է Քեյվ Հեմմաթը։

Ձեռագրերի հավաքածուն պարունակում է հինգ դյուցազներգություն՝ Ասադի Թուսիի «Գարշասպ-նաման», Ահմադ Թաբրիզիի «Շահանշահ-նաման», Տարիխ-է Չանգիզ Խան վա Ջանեշինանաշի «Չինգիզ խանի և նրա իրավահաջորդների պատմությունը», «Բահման-նաման» և «Քուշ նաման»։ Այն ի սկզբանե պարունակել է նաև «*[[Շահնամե|Շահնամեն]]*», սակայն այս հատվածն առանձնացված է մնացածից։

Էպոսի մեծ մասը հավանաբար հիմնված է եղել միջին պարսկերենի մեկ կամ մի քանի արձակ տեքստերի վրա։ Այս ձեռագիրն ունի 10129 երկտող և պարունակում է որոշ գրական սխալներ։ Տեքստը կարելի է բաժանել նախաբանի, կադրային պատմության՝ Քուշ անունով թագավորի մասին (տարբերվում է գլխավոր հերոսից), երկրորդ կադրային պատմության՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու մասին և հիմնական պատմվածքի, որը պատմում է Քուշի, Աբտինի ու Ֆերեյդունի հակամարտության, ինչպես նաև Չինաստանում, Կորեայում, Մաղրիբում և Պիրենեյան թերակղզում նրանց արկածների մասին:

Ներածությունը (տող 1-226) սկսվում է Աստծուն մեծարելու սովորույթով։ Այնուհետև հեղինակը հիշատակում է *Բահման-նաման* որպես իր նախորդ ստեղծագործություն: Հետո բերված է դրանց կազմության պատճառները և ավարտվում է այն հովանավորի գովասանքով։ Պատմվածքը վերաբերում է Քուշ Տուսկի (կամ պարսկերեն՝ «ականջավոր փիղ») կյանքին, նա եղել է այլ Քուշի որդին, որը Զահակ թագավորի եղբայրն է։ Ասում են, որ Քուշն ապրել է 1500 տարի: Էպիկական պոեմը նվիրված է սելջուկյան սուլթան Մալիք-Շահ I-ին (498—511/1105-18)։ Ստեղծագործության մեջ գրողի անունը բացակայում է։

## Պատմություն
Ստեղծագործությունը ներառում է իրադարձություններ, որոնք տեղի են ունենում Իրանի առասպելական թագավորների՝ Զահհակի և Ֆերեյդունի օրոք։ Սկզբնական մի հատվածում պատմվածքը վերաբերում է Քուշ կերպարի հերոսությանը, հաղթանակներին, խաբեությանը և մարդասիրությանը: Պատմության մեջ խոսվում է նաև Քուշի աստվածային լինելու մասին: Հեքիաթը սկսվում է վիշապ թագավոր Զահհակից, որը պատրաստվում է սպանել Ջամշիդին: Զահհակը գուշակում է, որ Ջամշիդի թագավորական տոհմից մեկը վրեժխնդիր կլինի նրա մահվան համար։ Այս կանխատեսումը շրջանցելու համար Զահհակն իր եղբորը՝ Քուշին, ուղարկում է Չին (պարսկական դիցաբանության մեջ՝ Չինաստանի և Կենտրոնական Ասիայի մասեր)՝ Ջամշիդի սերունդներից ազատվելու համար։ Այս սերունդները իրենց ձեռքում ունենում են «*Անդարզ-է Ջամշիդ»* («Ջամշիդի Կտակարան») կոչվող տարեգրությունը, որը կանխագուշակում է ընտանիքի ապագա իրադարձությունները և խորհուրդ է տալիս նրանց, թե ինչ անել մահից խուսափելու համար: Այս գրքի խորհուրդների հիման վրա Ջամշիդի հետնորդները մնում են թաքնված, շրջում են անտառներով և հեռու են մնում Քուշից։ Ջամշիդի հետնորդներին փնտրելիս Քուշը հանդիպում է *Պիլգուշ* (բառացի՝ «փղի ականջներով») ցեղին։ Նա կռվում է այս ցեղի հետ և իրեն հարսնացու է վերցնում ցեղից մի կնոջ։ Կինը նրան փղի ականջներով և ժանիքներով որդի է ծնում: Բայց երբ Քուշը տեսնում է իր որդու նողկալի դեմքը՝ զայրանում է: Նա սպանում է կնոջը՝ նման դիվային արարածի ծնելու համար։ Այնուհետև թողնում է որդուն այն անտառում, որը համարվում է Ջամշիդի հետնորդների թաքստոցը։

Այս ընթացքում պատմվածքում հայտնվում է Աբտինը՝ Ջամշիդի երրորդ սերունդը: Աբտինի կինը ապաստան է տալիս Քուշի ժանիքավոր և փղի ականջներով որդուն և նա մեծանում է Աբտինի ընտանիքում: Երեխան ցույց է տալիս ֆիզիկական կռվի արտասովոր ունակություններ և Աբտինի բանակում որոշ ժամանակ կռվում է հոր՝ Քուշի դեմ։ Այնուամենայնիվ, երբ Քուշն ու նրա որդին ճանաչում են միմյանց՝ նրանք միավորում են ուժերը Աբտինի դեմ: Աբտինի տոհմը ենթարկվում է հարձակման ՝Քուշի և նրա որդու կողմից: Տարեգրությունը խորհուրդ է տալիս, որ  դժվարությունների մեջ հայտնվելու ժամանակ՝ նա ապաստան փնտրի Մաչինի թագավորի մոտ (ներքին Չինաստանը պարսկական գրականության մեջ): Ինքը՝ Մաչինը ունի տարածքային երկու բաժին՝ մեկը սահմանակից է Չինին և ղեկավարվում է Բահակ անունով թագավորի կողմից, իսկ մյուսը կղզի է, որտեղից մինչև իր սահման մեկ ամսվա ճանապարհ է, այն ղեկավարում է Թեյհուր թագավորը:

Աբտինը ջերմորեն ընդունվում է Թեյհուրի կողմից և նա մնում է կղզում, որը գրքում նշվում է որպես *Բասիլա*, *Կուխ* և *Ջազիրա*: Աբտինը ամուսնանում է Թեյհուրի դստեր՝ Ֆարանգի հետ։ Կղզում գտնվելու ընթացքում Աբտինը ոգեշնչվում է մի երազով, որը նրան ասում է գնալ Իրան։ Այս դրվագը ցույց է տալիս էպոսում երազների ընդհանուր կրկնվող կարևորությունը: Թեյհուրի հավանությամբ Աբտինն ու Ֆարանգը հնագույն նավատորմի օգնությամբ տասնչորս ամիս նավարկում և հասնում են Գիլան և Ամոլ ծովերը (հավանաբար նկատի է ունեցվել Կասպից ծովը): Իրանում Ֆարանգը ծնում է հերոս Ֆերեյդունին: Երբ երեխան դառնում է չորս տարեկան՝ հայրը Ֆերեյդունին հանձնում է Դեմավենդի ամրոցի հրամանատար Սալկատին։ Այնուհետեւ Զահակի գործակալները գերեվարում են Աբտինին և մահապատժի ենթարկում։ Երբ Քուշն իմանում է Ջազիրա կղզում Աբտինի ապաստանի, Ֆարանգի հետ նրա ամուսնության  և Իրան վերադարձի մասին՝ սկսում է ծրագրեր կազմել կղզուն տիրելու համար: Չնայած այն հանգամանքին, որ Թեյհուրի ղեկավարած կղզին 3000 տարի չի նվաճվել՝ նա այնուամենայնիվ խորամանկորեն գրավում է այն: Այնուհետև նա ոչնչացնում է ամբողջ կղզին։ Այդ պահին Ֆերեյդունի կողմից Զահհակին գերեվարելու լուրը հասնում է Քուշին և նա վերադառնում է Չին։ Ֆերեյդունը կապում է Զահհակի ձեռքն ու ոտքը, լուծը դնում նրա վզին և բանտարկում Դեմավենդ լեռան վրա։ Զահհակին հաղթելուց հետո Ֆերեյդունը որոշում է Չինում վերջ տալ Քուշի բռնակալությանը: Ֆերեյդունը բանակ է ուղարկում Չին, որպեսզի հաղթի Քուշին և գրավի նրան, սակայն բանակը տապալվում է։ Քուշը կառուցում է քաղաք՝ Քուշան անունով, որը տեղակայվում է Օքսուսից այն կողմ գտնվող երկրներում: Քուշը որոշում է, որ քաղաքում պետք է կանգնեցնի իր արձանը և ստիպում է բնակիչներին երկրպագել իրեն։ Ֆերեյդունը ի վերջո հսկայական բանակով հասնում է Քարան: Ֆերեյդունի բանակը հաղթում է։ Քուշին հետ են ուղարկում Իրան և նրան բանտարկում են Զահհակի կողքին՝ Դեմավենդում։ Քուշը բանտարկվում է քառասուն տարի, մինչ այն պահը, երբ Հաբեշիայի և Նուբիայի բանակները (հեղինակի կողմից կոչվել է Մազանդարան և չպետք է շփոթել Իրանի Մազանդարան նահանգի հետ) հարձակվում են Հյուսիսային Աֆրիկայի վրա և առաջ շարժվում դեպի Եգիպտոս: Այդ պահին տարածքի բնակիչները դիմում են Ֆերեյդունի օգնությանը։ Ֆերեյդունն այնտեղ է ուղարկում իր իրանական զորքերը հարավային բանակներին ջախջախելու համար։ Բայց երբ այդ զորքերը հեռանում են՝ հարավային բանակները վերադառնում են և հարձակվում Հյուսիսային Աֆրիկայի և Եգիպտոսի բնակիչների վրա:

Ֆերեյդունի խորհրդականների հետ հանդիպման ժամանակ նրանք համաձայնության են գալիս, որ պետք է դաժան բռնակալ ուղարկեն Արևմուտք: Միահամուռ ընտրությամբ շղթայված Քուշին բերում են Ֆերեյդունի առաջ։ Քուշը ներում է խնդրում Ֆերեյդունից և երդվում է լինել Իրանի թագավորի հավատարիմ ծառան։ Այնուհետև Քուշը որպես բանակի ղեկավար ուղարկվում է Եգիպտոս և Հյուսիսային Աֆրիկա։ Նա հաղթում է թշնամուն, իսկ ավարը հետ է ուղարկվում Ֆերեյդունին։ Տարածաշրջանում Քուշը հիմնում է մի քանի նոր քաղաքներ։ Սակայն Քուշը դրժում է Ֆերեյդունին տված իր խոստումը և բացահայտ ապստամբում նրա դեմ։ Նա սպանում է իր բանակի իրանցի անդամներին և պատվիրում է յուրաքանչյուր տանը ունենալ իր պատկերը և այն ամեն օր երկրպագել իրեն: Քուշին իրեն ենթարկելու համար Ֆերեյդունը ուղարկում է իր որդուն՝ Սալմին։ Սալմը ջախջախում է Քուշի բանակը, բայց Քուշը փախչում է Արևմուտք։ Այդ ընթացքում բացահայտ կռվում են Ֆերեյդունի երեք որդիները՝ Թուրը, Իրաջը և Սալմը։ Իրաջը հարգանքի տուրք է պահանջում իր երկու մյուս եղբայրներից, իսկ նրանք մյուս կողմից միավորվում են Քուշի հետ: Եղբայրները միասին սպանում են Իրաջին և աշխարհը բաժանում են Քուշի հետ, իսկ Ֆերեյդունից խլում են որոշ տարածքներ։ Սակայն Իրաջի որդի Մանուչեհրը վրեժխնդիր է լինում հոր համար և մեծ բանակով մարտի է գնում Թուրի, Սալմի և Քուշի դեմ։ Թուրն ու Սալմը զոհվում են մարտում, իսկ Մանուչեհրը վիրավորում է Քուշին իր «ցլագլուխ» մակույկով։ Վիրավոր Քուշը կարողանում է փախչել Խուավարան (Արևելք) և վերահսկողություն հաստատել տարածաշրջանի վրա: Քուշը նորից հզորանում է և ահռելի բանակ է հավաքում։ Նա երկար ժամանակ կառավարում է այդ հողերը։ Պատմության այս դարաշրջանում Հաբեշիայի և Նուբիայի բանակները կրկին հարձակվում են: Քուշը գնում է ճակատամարտի այդ բանակների դեմ, բայց նա հաջողություն չի ունենում: Այդ ժամանակաշրջանում Կայ Կավուսն դառնում է Իրանի թագավոր։ Քուշը համոզում է Իրանի տիրակալին պատերազմել, սակայն Քուշի և իրանական զորքերի միավորված ուժերը բավարար չեն լինում Հաբեշիայի և Նուբիայի բանակներին հաղթելու համար։ Սակայն մեծ լեգենդար հերոս Ռուստամը ուղարկվում է տարածք և ջախջախում է Հաբեշիայի և Նուբիայի բանակները։ Էպոսի այս հատվածը շատ մոտ է Ֆերդուսիի «Ռուստամի Մազանդարան» առաքելության տարբերակին։

Չնայած մի քանի անհաջողություններին՝ Քուշը վճռական է մնում իր կրոնական ձգտումների և աստվածության հռչակման հարցում: Որսորդական արշավի ժամանակ բաժանվում է իր անձնակազմից և կորցնում ճանապարհը։ Ճանապարհին կանգ է առնում մի տան մոտ։ Պալատի իմաստուն տերը, որ բարեպաշտ մարդ է, հրավիրում է նրան և հարցնում, թե ինչ է նրա անունը։ Քուշը պատասխանում է՝ «Ես Աստված եմ, ամենօրյա հաց տվողն ու առաջնորդը»: Սեփականատիրոջը ծիծաղելի է թվում այդ գաղափարը և Քուշն ի վերջո հրաժարվում է աստվածայնության իր պահանջից: Դրա դիմաց սեփականատերը, որը նաև փորձառու բժիշկ է վիրահատում է նրան, որպեսզի Քուշը կրկին ստանա իր մարդկային կերպարանքը։ Սեփականատերը փոխում է նրան և Քուշը 46 տարի անցկացնում է գիտություններ սովորելով: Հետո իմաստուն տերը համոզում է Քուշին վերադառնալ հայրենիք։ Քուշը վերադառնում է հայրենիք և բոլորին հորդորում է երկրպագել Աստծուն։ Պատմությունն ավարտվում է նրանով, որ իմաստուն տերը Ջամշիդի հետնորդն էր և նա Ալեքսանդրին է վկայագրում Քուշ-է Պիլ-Դանդանի պատմությունը։

## Տես նաև
* Ֆիրդուսի
* Պարսկական գրականություն
* Շահնամա

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:Էպոս
Կատեգորիա:Պարսկական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Պոեմներ