Բանալի վեպեր

**Բանալի վեպեր** (**) աշխարհիկ վեպեր, որոնք տարածվել են 16-րդ դարի Իսպանիայում և 17-րդ դարի Ֆրանսիայում, որոնցում պատմական կամ դիցաբանական կերպարներով ներկայացվում էին ժամանակակից պալատականները։ Հաճախ նման վեպին կից լինում էր «բանալի»` ցուցակ, որտեղ ներկայացված էր, թե պալատականներից որը կոդավորված կերպարներից որն է։

Հռոմեական բանալիի հեղինակը, որպես կանոն, իրենց ժամանակակիցներին ներկայացնում էին անհրապույր լույսի ներքո՝ բացահայտելով ազդեցիկ դեմքերի միջև գաղտնի կապերի մասին տեղեկություններ: Նման վեպի հեղինակի հիմնական մտադրությունը երգիծականն է: Քանի որ «բանալու»  ենթատեքստը հասկանալի էր միայն քիչ թվով մարդկանց, դա հեղինակին պաշտպանում էր իշխանության ներկայացուցիչների հետապնդումներից:

Հռոմեական բանալիի նախատիպը Ջոն Բերկլիի քաղաքական վեպն էր «Արգենիդա» (1621): Հռոմեական բանալիու դասական օրինակը մադմուազել Սկուդերիի (1649–53) 13,000 էջանոց «Մեծ Կյուրոս»-ն է, որը համարվում է ֆրանսիական գրականության ամենաերկար ստեղծագործությունը։ Արևելյան Եվրոպայում այս կատեգորիային է պատկանում առաջին մոլդովական վեպը՝ Դիմիտրի Կանտեմիրի (1704–05) «Հիերոգլիֆիկ պատմությունը»:

## Մոդեռնիստական վեպեր և պատմվածքներ
Հռոմեական բանալին դուրս եկավ նորաձևությունից 19-րդ դարում, բայց վերածնունդ ապրեց 1920-ականներին: «Բռնկուն քսանականների»՝ հեղափոխություններից և պատերազմներից հետո եկավ մի ժամանակաշրջան, երբ պահանջարկ առաջացավ բանալի վեպերի ստեղծման համար։ Քանի որ իրադարձությունների մասնակիցները կենդանի էին, դերասանները քողարկվել էին հորինված անուններով։ Մոդեռնիստական դարաշրջանի «բանալիով վեպերն» առանձնանում են ինքնակենսագրական բնույթով, գրեթե միշտ կերպարներից մեկը հեղինակն է։

Ռուսաստանում նորաձև միտմանը հարգանքի տուրք մատուցեցին Վենիամին Կավերինը («Սկանդալիստը»), Օլգա Ֆորշը («Խենթ նավը»), Կոնստանտին Վագինովը («Այծի երգը»), Անատոլի Մարիենգոֆը («Վեպ առանց ստի», «Ցինիկները»), Իլյա Զդանևիչը («Փարիզցիները»), Վիկտոր Շկլովսկին («Նամակներ՝ ոչ սիրո մասին», «Թատերական վեպ»), Յուրի Աննենկովը («Մանրուքների պատմություն», «Սոնեչկայի պատմությունը», «Սոնեչկայի պատմությունը»), Արկադի Ավերչենկոն («Հովանու կատակը», «Հովանու կատակը», «Մ. Ագեևը»), Վալենտին Կատաևը («Իմ ադամանդե թագը»): Այս ստեղծագործություններից մի քանիսը, չնայած դրանք վերաբերում են հեղափոխությունից հետո առաջին տարիներին, գրվել են տարիներ անց։

Այլ ազգային գրականություններում նմանատիպ միտումները պատկերված են այնպիսի գրքերում, ինչպիսիք են՝ Է. Հեմինգուեյի «Ֆիեստան» (1926), Ջ. Ժիրոդուի «Բելլան» (1926), Օ. Հաքսլիի «Հակապունտը» (1928), Ս. Մոեմի «Կարկանդակներ և գարեջուր» (1930), «Հաջողություն»՝ Լ. Ֆոյխտվանգերի (1929): Գեղարվեստականացված ստեղծագործություններից վերջինում պատկերված են ժամանակի բովարացի քաղաքական գործիչները, այդ թվում՝ երիտասարդ Հիտլերը: Հռոմեական բանալիի մեջ է մտնում նաև Ի. Լեյզերովիչի «Կանաչ Աստվածաշնչից» (1936) աշխատությունը, որտեղ էսպերանտո շարժման դեմքերը կոդավորված են:

## Ժանրի սահմաններ
Դժվար է տարբերակել մոդեռնիստական հռոմեական բանալին այլ ժանրերից, որոնք ունեն արտահայտված ինքնակենսագրական սկիզբ։ Օրինակ՝ «Արծաթե դարի» հայտնի վեպերը՝ «Կրակոտ հրեշտակը», «Արծաթե աղավնին», նույնպես ենթակա են նախատիպային վերծանման, սակայն դրանց հերոսները չեն կարող վերածվել նախատիպերի։ Իրական մարդկանց կերպարները խառնվում և ստեղծագործաբար վերափոխվում են հեղինակների կողմից։ Մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում երիտասարդ Թոմաս Մանը ստիպված էր պայքարել այն մեղադրանքների դեմ, որ իր բոլոր սենսացիոն ստեղծագործությունները («Բուդենբրուքեր», «Տոնիո Կրյոգեր», «Վելսունգների արյունը») գրվել են «բանալիով»։ Ջոյսի «Նկարչի դիմանկարը երիտասարդ տարիքում» ստեղծագործությունը ինքնակենսագրական է, այնուամենայնիվ, այս բոլոր ստեղծագործությունները սովորաբար չեն համարվում հռոմեական բանալի։

## Ծանոթագրությունների

Կատեգորիա:Գրական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Վեպեր