Արցունքագեղձ

**Արցունքագեղձեր** (), զույգ արտազատական (էկզոկրին) գեղձեր, որոնք առկա են ցամաքային ողնաշարավորների մեծ մասի և որոշ ծովային կաթնասունների մոտ: Յուրաքանչյուր աչքի համար նախատեսված է մեկ գեղձ, որն արտազատում է արցունքի ջրային շերտը: Մարդկանց մոտ դրանք տեղակայված են ակնակապճի վերին կողմնային հատվածում՝ ճակատոսկրի կողմից ձևավորված արցունքագեղձի փոսիկում: Արցունքագեղձի բորբոքումը կոչվում է դակրիոադենիտ: Արցունքագեղձն արտադրում է արցունք, որն արտազատվում է արցունքածորանների միջոցով: Դրանք հոսում են ակնագնդի մակերեսով, ապա անցնում են արցունքապարկին միացող խողովակների մեջ: Այդ պարկից արցունքները քթարցունքային ծորանով արտահոսում են դեպի քիթ:

Գեղձը բաժանվում է երկու հատվածի՝ կոպային և ակնակապճային բլթակների (կամ բաժինների): Փոքր՝ կոպային բլթակը տեղակայված է աչքին մոտ՝ կոպի ներքին մակերեսի երկայնքով: Եթե վերին կոպը շրջվի, ապա կոպային հատվածը հնարավոր կլինի տեսնել:

Գեղձի ակնակապճային բլթակը պարունակում է նուրբ միջբլթակային ծորաններ, որոնք միացնում են ակնակապճային և կոպային բլթակները: Նախքան արտազատվող հեղուկը կարտազատվի աչքի մակերես, դրանք միավորվում են ձևավորելով երեքից հինգ հիմնական արտազատիչ ծորանները, որոնք միանում են կոպային հատվածի հինգից յոթ ծորաններին: Արտազատված արցունքները հավաքվում են վերին կոպի շաղկապենու կամարում և աչքի մակերեսով անցնում դեպի արցունքային կետիկներ: Դրանք փոքր անցքեր են, որոնք տեղակայված են կոպերի ներքին անկյունում: Այս կետիկներով արցունքներն անցնում են արցունքային խողովակիկների միջով դեպի արցունքապարկ, այնուհետև՝ քթարցունքային ծորան, որն էլ դրանք դուրս է բերում քթի խոռոչ:

Արցունքագեղձեր առկա են նաև այլ կաթնասունների, այդ թվում՝ ձիերի մոտ:

## Կառուցվածք
### Հյուսվածքաբանություն
Արցունքագեղձը բարդ խողովակա-ալվեոլային կառուցվածքով գեղձ է։ Այն կազմված է բազմաթիվ բլթակներից, որոնք միմյանցից բաժանված են շարակցական հյուսվածքով, իսկ յուրաքանչյուր բլթակ պարունակում է բազմաթիվ ացինուսներ։

Ացինուսները կազմված են խոշոր շճային բջիջներից, որոնք արտադրում են շճային հեղուկ։ Շճային բջիջները լցված են բաց գույնով ներկված սեկրետոր հատիկներով և շրջապատված են լավ զարգացած միոէպիթելային բջիջներով ու նոսր անոթային ստրոմայով։

Յուրաքանչյուր ացինուս բաղկացած է արցունքագեղձի բջիջների խաղողանման կառուցվածքով զանգվածից, որոնց գագաթները ուղղված են դեպի կենտրոնական լուսանցք։

Բազմաթիվ բջիջների կենտրոնական լուսանցքները միախառնվելով ձևավորում են ներբլթակային ծորանները, որոնք այնուհետև միավորվում են՝ առաջացնելով միջբլթակային ծորանները: Գեղձը չունի գծավոր ծորաններ:

### Արյան մատակարարում
Արցունքագեղձը արյուն է ստանում արցունքային զարկերակից, որը ակնային զարկերակի ճյուղ է: Գեղձից արյունը հոսում է վերին ակնային երակ:

### Ավշային դրենաժ
Արցունքային գեղձից արտահոսք ունեցող ավշային անոթներ չեն նկատվել։

### Նյարդային ազդեցություն
Արցունքագեղձը նյարդավորվում է արցունքային նյարդով, որն ակնային նյարդի ամենափոքր ճյուղն է, իսկ վերջինս իր հերթին հանդիսանում է եռվորյակ նյարդի ճյուղ։ Ակնային նյարդից անջատվելուց հետո արցունքային նյարդը միացնող ճյուղ է ստանում այտային նյարդից։

Այս միացնող ճյուղը կրում է հետհանգուցային պարասիմպաթիկ աքսոններ թևաքմային հանգույցից։ Արցունքային նյարդը ակնակապճում ուղղվում է դեպի առաջ և անցնելով արցունքագեղձի միջով՝ ապահովում է նրա պարասիմպաթիկ և սիմպաթիկ նյարդավորումը։

#### [[Պարասիմպաթիկ նյարդային համակարգ|Պարասիմպաթիկ]] նյարդավորում
Արցունքագեղձի պարասիմպաթիկ նյարդավորումն իրականացվում է բարդ մեխանիզմով, որն անցնում է գլխի բազմաթիվ կառուցվածքների միջով։ Ի վերջո, այս երկնեյրոնային ուղին, որն ընդգրկում է նախահանգուցային և հետհանգուցային պարասիմպաթիկ նեյրոնները խթանում է արցունքագեղձից արցունքային հեղուկի արտազատումը։ Նախահանգուցային պարասիմպաթիկ նեյրոնները տեղակայված են վերին թքազատական կորիզում։ Նրանց աքսոնները դուրս են գալիս ուղեղաբնից որպես դիմային նյարդի մաս։ Դիմային նյարդի խողովակում՝ ծնկան հանգույցի մոտ, աքսոնները ճյուղավորվում են դիմային նյարդից՝ ձևավորելով մեծ վիմային նյարդը։ Այս նյարդը դուրս է գալիս դիմային խողովակից քունքոսկրի վիմային հատվածում գտնվող համապատասխան ճեղքի միջով, մտնում է գանգի միջին փոսիկ և ուղղվում առաջ-միջայնորեն՝ մտնելով պատռված անցքի մեջ։ Պատռված անցքի ներսում այն միանում է խորը վիմային նյարդին՝ ձևավորելով թևակերպային խողովակի նյարդը՝ Վիդյան նյարդը, ապա անցնում է այդ խողովակով։ Այն դուրս է գալիս թևաքմային փոսիկով և մտնում է թևաքմային հանգույց, որտեղ նախահանգուցային պարասիմպաթիկ աքսոնները սինապս են կազմում հետհանգուցային պարասիմպաթիկ նեյրոնների հետ։ Հետհանգուցային նեյրոններն այնուհետև ազդակը ուղարկում են աքսոններ, որոնք այտային նյարդի հետ միասին անցնում են ակնակապճային ստորին ճեղքով։ Երբ այտային նյարդն ակնակապճում ուղղվում է դեպի առաջ, այն միացնող ճյուղ է ուղարկում արցունքային նյարդին, որն էլ հենց կրում է հետհանգուցային պարասիմպաթիկ աքսոնները։ Արցունքային նյարդն ավարտում է այս երկար ուղին՝ անցնելով արցունքագեղձի միջով և տալով ճյուղեր, որոնք ապահովում են պարասիմպաթիկ նյարդավորումը՝ մեծացնելով արցունքի արտադրությունը։

#### [[Սիմպաթիկ նյարդային համակարգ|Սիմպաթիկ]] նյարդավորում
Արցունքագեղձի սիմպաթիկ նյարդավորումն ունի ավելի նվազ ֆիզիոլոգիական նշանակություն, քան պարասիմպաթիկը, սակայն արցունքագեղձում առկա են նորադրենէրգիկ աքսոններ։ Դրանց բջջային մարմինները տեղակայված են վերին պարանոցային հանգույցում:

## Կլինիկական նշանակություն
Ի տարբերություն աչքերի բնականոն խոնավության կամ նույնիսկ արտասվելու՝ աչքերում կարող է նկատվել մշտական չորություն, քոր, քերծվածքի զգացում և այրոց, որոնք չոր աչքի համախտանիշի կամ չոր կերատոկոնյունկտիվիտի նշաններ են։ Այս համախտանիշի դեպքում արցունքագեղձերն արտադրում են ավելի քիչ արցունք, ինչը հիմնականում տեղի է ունենում տարիքի հետ կամ որոշակի դեղամիջոցների ընդունման հետևանքով։

Աչքի չորության աստիճանը որոշելու համար կիրառվում է Շիրմերի թեստը, որն իրականացվում է աչքի եզրին զտիչ թղթի բարակ շերտ դնելու միջոցով։ Բազմաթիվ դեղամիջոցներ կամ հիվանդություններ, որոնք առաջացնում են չոր աչքի համախտանիշ, կարող են նաև հանգեցնել թքարտադրության նվազման՝ հիպոսալիվացիայի և բերանի չորության՝ քսերոստոմիայի։ Բուժումը տատանվում է՝ կախված պատճառագիտությունից, և ներառում է սրացնող գործոններից խուսափումա, արցունքարտադրության խթանումը, արհեստական արցունքների օգտագործումը, արցունքի պահպանման մեծացումը, կոպերի մաքրումը և աչքի բորբոքման բուժումը:

Բացի վերը նշվածներից, արցունքագեղձի ախտաբանության հետ կարող են կապված լինել նաև հետևյալ վիճակները՝
* Դակրիոադենիտ
* Շյոգրենի համախտանիշ:

## Լրացուցիչ պատկերներ

File:Gray514.png|Աչկնային զարկերակը և դրա ճյուղերը
File:Gray776.png|Աչքի ակնակապիճի նյարդերը։ Տեսքը վերևից
File:Gray841.png|Սեպաքմային և վերին պարանոցային հանգույցներիսիմպաթիկ կապերը
File:Gray895.png|Թարթչային գեղձերը, տեսանելի կոպերի ներքին մակերևույթից
File:Gray897.png|Արցունքագեղձի ալվեոլներ


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արցունքային գեղձի հիվանդություններ

Կատեգորիա:Ակնաբուժություն
Կատեգորիա:Անատոմիա
Կատեգորիա:Աչք
Կատեգորիա:Գեղձեր