Էպիհարմոս

**Էպիհարմոս** կամ **Էպիխարմոս** (հին հուն. Ἐπίχαρμος, ),  հին հունական կատակերգու և բանաստեղծ, դրամատուրգ,  նախասոկրատյան փիլիսոփա։ 35-52 կատակերգությունների հեղինակ։ Էպիհարմուսը ժամանակակից պատմագրության մեջ համարվում է առաջին կատակերգու, կատակերգության ժանրի ստեղծողը։ Հայտնի են նրա գնոմիկ ասույթները, այդ թվում՝ «Ձեռքը ձեռք է լվանում», «Եթե վախենում է, ուրեմն հարգում է»։ Նրա բազմաթիվ ստեղծագործություններից պահպանվել են միայն վերնագրեր ու կարճ պատառիկներ՝ սփռված այլ անտիկ գրողների երկերում։

Էպիհարմոսը հայտնի է ոչ միայն որպես դրամատուրգ, այլև որպես նախասոկրատյան փիլիսոփա։ Հիփոբոթոսը նրան նույնիսկ դասել է «յոթ իմաստունների» շարքին, որոնց անունների հետ է կապված հին հունական փիլիսոփայության ծնունդը։  Վարկած կա, որ Պլատոնը վերցրել է իր մտքերից որոշները Էպիհարմոսի ստեղծագործություններից։

## Կենսագրություն
Ըստ ժամանակակից գնահատականների՝ Էպիխարմոսը ծնվել է Սիցիլիայում։ Էպիխարմոսի ծննդյան ստույգ վայրը հայտնի չէ։ Տարբեր հնագույն աղբյուրներ նշում են ինչպես Սիցիլիական Սիրակուզա քաղաքը, այնպես էլ Մեգարա Հիբլա, Կրաստոս և Եգեյան ծովի Կոս և Սամոս կղզիները, որտեղից նա տեղափոխվել է Սիցիլիա վաղ մանկության տարիներին։ Դիոգենես Լայերտացին Էպիխարմոսին հիշատակել է որպես բժիշկ Էլոֆալոսի որդի, իսկ 10-րդ դարի բյուզանդական Սուդա հանրագիտարանային բառարանը՝  Տիտիրայի (կամ Խիմարա) և Սեկիդայի որդի։

Էպիխարմոսը երկար ժամանակ ապրել է Սիրակուզյան բռնակալներ Գելոնի և Հիերոն I-ի արքունիքում։ Սիցիլիայում կամ Կոսում, ըստ հին աղբյուրների, նա լսել է Պյութագորասին կամ նրա հետևորդներից մեկին։ Սակայն նա ձեռնպահ է մնացել Պյութագորասի կիսափակ լիգայի անդամ դառնալուց։ Ըստ Յամբլիքոսի՝ Էպիխարմոսը Պյութագորասի ուսմունքները թարգմանել է հումորային ձևով՝ այդպիսով պահպանելով այն սերունդների համար։

Էպիխարմոսը ժամանակակից պատմագրության մեջ Քիոնիդեսի հետ համարվում է կատակերգության ժանրի առաջին կատակերգու դերասանը։ Ըստ բյուզանդական «Սուդա» հանրագիտարանի տեղեկությունների՝ Քիոնիդեսը իր կատակերգությամբ հանդես է եկել մ․թ․ա․ 487 կամ 486 թվականներին Աթենքում, Մեծ Դիոնիսիոսի տոնին։ Նույն աղբյուրը պնդում է, որ Էպիխարմոսը Սիրակուզայում կատարել է իր ստեղծագործությունը «պարսկական պատերազմների մեկնարկից 6 տարի առաջ», այսինքն՝ մոտ մ․թ․ա․ 486 թվականին։ Դասական բանասեր և հույն կատակերգուների հատվածների 1855 թվականի գրքի (*Potarum Graecorum comicorum fragmenta*) կազմող Ավգուստ Մայնեկեն Սուդա հանրագիտարանի տեղեկությունը Քիոնիդների մասին ոչ ստույգ է համարել։ Հիմնվելով հին աղբյուրների վերլուծության վրա՝ նա պնդում էր, որ Քիոնիդեսն իր կատակերգությունները բեմադրել է մ․թ․ա․ 460-ական թվականներին։ «Պոետիկայի» մեջ Արիստոտելի հայտարարությունը համահունչ է Մայնեկեի կարծիքին.

Մայնեկեի կարծիքը, թեև քննարկումների տեղիք է տվել, ընդհանուր առմամբ հաընդհանուր չի դարձել։ Մայնեկեի հակառակորդները համարել են, որ հին հեղինակները նույնպես կարող էին սխալներ թույլ տալ և սխալ տվյալներ տրամադրել։ Ֆ.Սմիթը ընդգծել է, որ մ.թ.ա 5-րդ դարի մարդու կենսագրությունում  20-30 տարվա տարբերությունը էական չէ։ Ժամանակակից պատմաբանները Քիոնիդեսին ճանաչում են որպես հին ատտիկական ժանրի առաջին ներկայացուցիչ, իսկ Էպիխարմոսին որպես սիցիլիական կատակերգության և՛ առաջին, և՛ ամենահայտնի հեղինակ։

## Ստեղծագործություններ
Ի տարբերություն հին ատտիկական կատակերգության, սիցիլիական կատակերգությունը ծագել է ոչ թե կոմոսի երգերից (ծիսական երթեր, որոնց ընթացքում երգում էին անլուրջ երգեր), այլ ժողովրդական կենցաղային տեսարաններից՝ ֆլիակներից և մնջախաղերից։ Նրանց յուրահատկությունը էպիզոդիկ արտադրություններն ու իմպրովիզացիան էին։ Մնջախաղի ձևը, որն անցել է Էպիխարմոսի ստեղծագործության մեջ, երկխոսություն էր, որտեղ հերոսներից մեկը խոսում է գրեթե անընդհատ, իսկ երկրորդը միայն լրացնում է զրույցը կարճ արտահայտություններով։ Գլխավոր հերոսը դիմում է հանդիսատեսին, հետո երևակայական անձանց, հետո տեսարանի իր գործընկերոջը՝ անընդհատ փոխելով իր ինտոնացիան։ Ի տարբերություն հին ատտիկական կատակերգությունների, Էպիխարմոսի ստեղծագործությունները զուրկ էին խմբերգից։ Ըստ Արիստոտելի՝ Էպիխարմոսն առաջինն էր, ով ստեղծեց առասպելներից փոխառված կոմիկական ստեղծագործությունների սյուժեները։ Էպիխարմոսի բազմաթիվ կատակերգություններից, որոնցից եղել են 35-ից 52-ը, ամբողջությամբ չի պահպանվել։ 2-րդ դարում Ապոլոդորոսը Աթենքից հավաքել է դրանք տասը հավաքածուներում։ Ժամանակակիցներին հասած հատվածների հիման վրա դրանք գրվել են սիցիլիական դորիական բարբառով յամբական եռաչափերով, ինչպես նաև ավելի փոքր չափով տրոխեական քառաչափերով և անապեստներով։ Էպիհարմոսի գյուտը ակրոստիկոսն էր՝ բանաստեղծություն, որտեղ տողերի առաջին տառերը կազմում են իմաստալից տեքստ։ Հին կատակերգու դերասանն այս կերպ «ստորագրել» է իր ստեղծագործությունները՝ դրանցում ծածկագրելով իր անունը։ Էպիհարմոսի բոլոր կատակերգությունների սյուժեները կարելի է բաժանել առօրյայի և առասպելականի։ Դրանք ապշեցուցիչ կերպով տարբերվում են մի փոքր ուշ առաջացած հնագույն ատտիկական կատակերգություններից, որոնք իրենց ժամանակակիցների դեմ վիրավորանքներ էին պարունակում։ Այս կերպ դրանք ավելի շատ են հիշեցնում, այսպես կոչված, «նոր» հին հունական կատակերգությունները։

Մեծ արժեք ունի «Հույս կամ հարստություն» կատակերգությունից մակաբույծ կախովի ելույթից մի հատված։ Մակաբույծը պատմում է իր վարքագծի մասին, թե ինչպես է բարկանում տիրոջը, առանց հրավերի հաճախում ընթրիքի, շողոքորթում է, կատակասեր է անում, նախատում տիրոջ համար տհաճներին։ Միաժամանակ նա շատ է ուտում ու խմում, իսկ իր տնակ տանող ճանապարհին պահակներից հարվածներ է ստանում։ Սա նրան առանձնապես չի անհանգստացնում, քանի որ «քանի դեռ անխառն գինին լցվում է իմ միտքը, ես չեմ զգում ծեծը»։ Էպիխարմուսի առօրյա կատակերգությունները ներառում են նաև «Գյուղացին», «Ուխտավորները» և այլն[3]։

Առասպելների զավեշտական մեկնաբանությունները ներկայացված են, ի թիվս այլոց, Ոդիսևս լրտեսում, որտեղ հոմերոսի հերոսը ներկայացվում է որպես սրիկա, որը խուսափում է Ագամեմնոնի վտանգավոր հանձնարարությունից։ Բուսիրիդայում Հերկուլեսին ծաղրում են, «մեկ հայացքը հերիք է սարսափից մեռնելու համար». ուտելիս Հերկուլեսի «կոկորդը աղմուկ է բարձրացնում, ծնոտը ճռճռում է, ժանիքները ճռռում են, ժանիքները ճռճռում են, և նա հոտոտում է ու շարժում ականջները։ Հեփեստոս կատակերգության մեջ կրակի և դարբնի աստվածը շղթայել է Հերային, ով դավադրություն էր պատրաստում Հերկուլեսի դեմ։ «Հեբեի հարսանիքը» նկարագրեց ընթրիքը Հերկուլեսի հետ ամուսնության ժամանակ։ Էպիխարմոսի դիցաբանական կատակերգությունները ներառում են նաև «Բաքեները», «Պիրրան և Պրոմեթևսը», «Տրոյացիները» և այլն։ Բացի ավանդական աստվածներից և հերոսներից, պիեսներին կարող էին մասնակցել անհատականացված անտագոնիստական ​​զույգեր, օրինակ՝ «Երկիր և ծով», «Տղամարդու միտք և կին»

## Փիլիսոփայություն
Էպիխարմոսի գրվածքները պարունակում էին բազմաթիվ դիպուկ արտահայտություններ և դրույթներ։ Ամենահայտնիներից են՝ «Ձեռքը լվանում է ձեռքը», «Որտեղ կա վախ, այնտեղ էլ պատիվ է»։ Արդյունքում Էպիխարմոսը պատմության մեջ մտավ ոչ միայն որպես կատակերգու, այլև որպես փիլիսոփա։ 3-2-րդ դարերի հին հույն գրող  նույնիսկ դասել է նրան «յոթ իմաստուններից», որոնց անունները կապված են հին հունական փիլիսոփայության ծնունդի հետ։ Ըստ ժամանակակից գնահատականների՝ Էպիխարմոսին վերագրվող արտահայտությունները հիմնականում ուշ նմանակումներ են։

[մինի|Իր գրվածքներում Էպիխարմոսը և՛ ծաղրել է, և՛ առանց որևէ սիմվոլիզմի փոխանցել [Հերակլիտոսի «Ամեն ինչ հոսում է, ամեն ինչ փոխվում է» ուսմունքը]]

Հայտնի ասացվածքներից բացի, հեղինակությունը. որոնցից կասկածելի է, ժամանակակիցները Էպիխարմոսի աշխատության մեջ տեսնում են Հերակլիտի «Ամեն ինչ հոսում է, ամեն ինչ փոխվում է» ուսմունքի ծաղրը։ Պարտապանը հրաժարվում է պարտատիրոջը վճարել պարտքը, քանի որ «նա նույն անձը չէ, քանի որ [նրա մեջ] ինչ-որ բան ավելացվել է, ինչ-որ բան հանվել է»։ Խորամանկ պարտապանին ծեծած պարտատերին դատարան են բերում, նա պատճառաբանում է՝ «մեկին ծեծել է, մյուսին մեղադրում են»։ Միաժամանակ, Էպիխարմոսը կարողացել է առանց որևէ սիմվոլիզմի փոխանցել Հերակլիտի մասին միտքը՝ «Մեկը աճում է, մյուսը՝ նիհարում։ Բոլոր մարդիկ բոլոր ժամանակներում փոփոխության մեջ են։ Բայց այն, ինչ իր բնույթով փոխվում է և երբեք չի մնում նույն դիրքում, արդեն փոխվածից տարբերվող բան պետք է լինի։ Նույն կերպ ես ու դու երեկ տարբեր էինք, քան այսօր, և ապագայում նորից տարբեր կլինենք։ Եվ մենք երբեք նույնը չենք՝ ըստ նույն օրենքի»։

«Բոլորովին զարմանալի չէ, որ մենք այդ մասին խոսում ենք այսպես, և որ մեզ դուր ենք գալիս և թվում է, թե բնությամբ գեղեցիկ արարածներ ենք։ Ի վերջո, նույնիսկ շունն ամենագեղեցիկ արարածն է համարում մեկ այլ շան; իսկ եզի եզը, էշի էշը և խոզի խոզը համարվում են ամենագեղեցիկները», կարելի է տեսնել Պլատոնի հարաբերականության ուսմունքը։

Աշխարհի կազմակերպման մասին Էպիխարմոսի պատկերացումները մոտ են միլեզյան բնափիլիսոփայության դպրոցի գաղափարներին։ Նյութի պահպանման օրենքը և ոչնչից արարման մերժումը և ամբողջական ոչնչացումը նրա կողմից ամփոփվել են երկու տողում.

Այն միավորվեց և բաժանվեց, և նորից հեռացավ այնտեղից, որտեղից եկավ, Երկիր դեպի երկիր, շունչ վերև։ Ի՞նչն է սարսափելի դրանում։ Ոչինչ։

Մեկ այլ հատված, որը վերագրվում է Էպիխարմոսին, միաժամանակ սինթեզում է պյութագորասյան և հերակլիտյան գաղափարները՝ աստվածային մտքի կողմից աշխարհի կառավարումը, նրանից մարդու կախվածությունը, աստվածայինի առկայությունը արվեստում։ Էպիխարմոսի ստեղծագործության մեջ կան նոր թեմաներ այն ժամանակների համար, որոնք նկարագրում են ոչ թե իդեալին, այլ իրական մարդուն իր կարողություններով, կարողություններով և թերություններով։

Հին հռոմեական գրականության մեջ Մարկոս Տերենտիուս Վարոն, Կիկերոնը ներկայացրել են Էպիհարմոսի փիլիսոփայության իրենց վերակառուցումը։ Ըստ նրանց հայտարարությունների՝ Էպիհարմոսը կարծում էր, որ աշխարհի տարրերն են կրակը, երկիրը, շունչը և Արևը։ Մարդու հոգին արևային կրակ է։ Երկինքն ու երկիրը առաջացել են կրակից ու ջրից, իսկ բնությունը՝ տաք ու սառը, չոր ու թաց խառնուրդից։ Մայր Երկիրը ծնում է մարդկային մարմիններ, որոնք մահից հետո վերադառնում են նրա ծոցը։

## Ազդեցություն
Հին ատտիկական կատակերգության մեջ, թեև այն զգալի տարբերություններ ուներ սիցիլիականից, կարելի է հետևել Էպիխարմոսի ազդեցությանը[27][28]։ Էպիխարմուսի ստեղծագործությունն ազդել է մեր թվարկությունից առաջ 5-րդ դարի երկրորդ կեսի աթենացի կատակերգու Կրատեսի վրա։ ե. Նա ոչ միայն հեռացավ հին ատտիկական կատակերգությունից, այլև սկսեց իր ստեղծագործությունները կառուցել համահունչ, հետևողական սյուժեի հիման վրա, որը դարձավ «միջին» ատտիկական կատակերգության սկիզբը[it][29]: Նրա հայրենակիցները բարձր են գնահատել Էպիխարմոսի աշխատանքները։ Սիրակուսացի բռնակալ Դիոնիսիոս Ավագը գրել է իր ստեղծագործություններից մեկը իր բանաստեղծությունների հիման վրա[30]։ Սիրակուզայի թատրոնում տեղադրվել է փիլիսոփայի և կատակերգու արձանը` նվիրված մակագրությամբ, որտեղ նրա աշխատանքը համեմատվել է Արևի լույսի հետ[31]։ 3-2-րդ դարերի բանաստեղծը Եպիխարմոսին է նվիրել համանուն պոեմը։ ե. Քվինտուս Էնիուսը[24]. Էպիխարմոսի աշխույժ կատակերգությունները հետագայում օրինակ դարձան հռոմեացի կատակերգու Պլաուտոսի համար։

Ըստ հին հույն հռետորաբանի՝ մեր թվարկությունից առաջ 4-3-րդ դարերի. ե. Ալկիմուս[en], Պլատոնը վերցրեց իր գաղափարների ուսմունքը Էպիխարմուսից։ Ալկիմոսը նաև Էպիխարմոսին վերագրել է զգայական և հասկանալի աշխարհի տարբերությունը։ Ժամանակակից գիտնականները այս պնդումները քիչ հավանական են համարում, քանի որ Պլատոնի հայտնագործություններին պետք է նախորդեր սոփեստության ծաղկումը և Սոկրատեսի ուսմունքների առաջացումը, որը տեղի ունեցավ Էպիխարմոսի մահից հետո։ Միևնույն ժամանակ, Պլատոնի ծանոթությունը Էպիխարմոսի գործերին կասկածից վեր է։ «Թեետետոս» երկխոսության մեջ նա նրան դնում է Հոմերոսի հետ նույն հարթության վրա. «Բանաստեղծներից ամենամեծը պոեզիայի յուրաքանչյուր տեսակում. կատակերգության մեջ՝ Էպիխարմոս, ողբերգության մեջ՝ Հոմերոս»։ Առանձնահատուկ ուշագրավ է ուշ անտիկ նեոպլատոնիստ գրող Յամբլիքոսի այն պնդումը, որ Էպիխարմոսը կանխատեսում էր Պարմենիդեի և Էմպեդոկլեսի փիլիսոփայությունը։ Գիտական հանրության մեջ ընդհանուր առմամբ ընդունված է նաև Էպիխարմիկ կատակերգությունների փաստարկների ազդեցությունը սոփեստության զարգացման վրա։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի գրողներ
Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի հույն փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Իտալացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի կատակերգակներ
Կատեգորիա:Հին հույն բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հին հույն գրողներ
Կատեգորիա:Հույն դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Հույն փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 5-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 6-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Նախասոկրատեսյան փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հույն մաթեմատիկոսներ