Ֆիզիոգնոմիկա

[մինի|Մարդու ֆիզիոգնոմիայի և կենդանական աշխարհի միջև եղած կապը պատկերող [Վիմագրություն (արձանագրություն)|լիտոգրաֆիկ պատկերհեղինակ՝ Շառլ լը Բրեն (1619-1690)]]
մինի|19-րդ դարի ֆիզիոգնոմիայի մասին գրքի նկարազարդում.<br>ձախից՝ «Ամբողջական հուսահատություն»<br>աջից՝ «Զայրույթ՝ խառնված վախի հետ»<br>ի տարբերություն ֆրենոլոգիական և կենսաչափական մոտեցումների, այստեղ իմաստը փոխանցում են ոչ թե գանգի ձևը, այլ դեմքի մկանները

**Ֆիզիոգնոմիա, ֆիզիոգնոմիկա** (**' [ֆիզիս], «բնություն, ձև» + **' [գնոմե, գնոմոն], «գիտելիք, վերարատադրել, թարգանել») կամ **դեմքի ընթերցում**, որը երբեմն հայտնի է ավելի ուշ՝  **անթրոպոսկոպիա** անվամբ (**' [անթրոպոս], «մարդ» + **' [սկոպոս], «դիտորդ, նայող»), մարդու արտաքին տեսքից, մասնավորապես՝ դիմագծերից ելնելով նրա բնավորությունը կամ խառնվածքը գնահատելու գործելակերպ: *Ֆիզիոգնոմիա* տերմինը կարող է նաև վերաբերել մարդու, առարկայի կամ տեղանքի ընդհանուր տեսքին՝ առանց դրա ենթադրյալ բնութագրերին հղում անելու, ինչպես օրինակ՝ առանձին բույսի կամ բուսական էկոհամակարգի ֆիզիոգնոմիայի դեպքում։

Ֆիզիոգնոմիան որպես գործելակերպ համապատասխանում է կեղծ գիտության ժամանակակից սահմանմանը և համարվում է այդպիսին՝ իր չհիմնավորված պնդումների պատճառով։ Ֆիզիոգնոմիայի գործելակերպի վերաբերյալ տարածված համոզմունքը, այնուամենայնիվ, դեռևս լայնորեն տարածված է, և արհեստական բանականության ժամանակակից առաջընթացները նոր հետաքրքրություն են առաջացրել ուսումնասիրության ոլորտում։

Այս գործելակերպը լայնորեն ընդունելի են համարել հին հույն փիլիսոփաները, բայց 16-րդ դարում վատ համբավ է ձեռք բերել՝ թափառաշրջիկների և մոլագարների կիրառելով պայմանավորված։ Այն վերածնել և տարածել է Յոհան Կասպար Լաֆատերը 18-րդ դարի վերջում:

Անտիկ ժամանակներից ի վեր որպես էզոթերիկ գիտություն շրջանառվելով և Լուսավորության դարաշրջանում ծաղկում ապրելով որպես հանրաճանաչ գիտություն, ֆիզիոգնոմիան օգտագործվել է 19-րդ և 20-րդ դարերում որպես գիտական ռասիզմի և եվգենիկայի գիտական ​​հիմք։

Ֆիզիոգնոմիան, ինչպես այն այսօր հասկացվում է, նոր գիտական հետաքրքրության առարկա է, հատկապես մեքենայական ուսուցման և դեմքի ճանաչման տեխնոլոգիական ժամանակակից հնարավորությունների պայմաններում: Այսօր գիտնականների համար հիմնական հետաքրքրությունը ֆիզիոգնոմիայի ռիսկերն են, այդ թվում՝ գաղտնիության հետ կապված մտահոգությունները դեմքի ճանաչման ալգորիթմների համատեքստում։

## Անտիկ շրջան
Հնագույն ժամանակներից ֆիզիոգնոմիայի վերաբերյալ աղբյուրները պահպանվել են Արիստոտելի, Ցիցերոնի, Քվինտիլիանոսի, Պլինիոսի, Սենեկայի և Գալենի աշխատություններում: Այս աղբյուրները կարող են ծագել ժողովրդական գիտելիքներից կամ լինել քահանայական գաղտնի գիտելիքների մի մասը, որը պահվում էր գուշակների համար։

Մարդու արտաքին տեսքի և ներքին բնավորության միջև կապի մասին պատկերացումները սկիզբ են առել անտիկ ժամանակներում և երբեմն տեղ են գտել անտիկ հունական պոեզիայում:

Հին Հնդկաստանի սիդհարները «Սամուդրիկա Շաստրան» (**') սահմանել են որպես անձնական բնութագրերի նույնականացում մարմնի գծերի հետ. հնդկական աստղագուշակության մի մասն է կազմում դեմքի ընթերցման, [[Մարդու աուրա|աուրայի]] ընթերցման, [[Գանգագուշակություն|գանգագուշակության]] և ամբողջ մարմնի վերլուծության ուսումնասիրությունը: [[Սանսկրիտ]]ով «Սամուդրիկա Շաստրա» տերմինը մոտավորապես թարգմանվում է որպես «''մարմնի առանձնահատկությունների իմացություն''»:

Չինական ֆիզիոգնոմիան կամ դեմքի ընթերցումը (**' [միանսյանգ]) սկիզբ է առել առնվազն Չժոու արքայատոհմի` Գարնանային և աշնանային ժամանակաշրջանում:

### Արիստոտել
[մինի|«Ֆիզիոգնոմիստի սեփական գիրք»  (1841)<br>նկարազարդում, որի տակ մակագրված է. <br>«Մարդու և կապիկի միջև նմանությունը։ – Արիստոտելը չէր հավանում շատ փոքր աչքերը։ [Գալեն Կլավդիոս|Գալենն ասում էր, որ շատ փոքր աչքերը անամոթության անկասկած նշան են։ […] Արիստոտելը Ալեքսանդրին ասում էր, որ հարթ քիթ ունեցողը անառակ է։ Կարճ և հարթ քիթը, ասում էր Պոլեմոն Աթենացին, ցույց է տալիս գողության հակում։ […] Փոքր ականջները, ըստ Արիստոտելի, տարածված են այն մարդկանց մոտ, ովքեր, ինչպես կապիկը, բնույթով ծույլ են և կախված են գողությունից։ […] Ադամանտիոսը պնդում էր, որ դրանք բնորոշ են խորամանկ և չարամիտ մարդուն։ […] Ադամանտիոսը պնդում էր, որ փոքր դեմքը բնութագրում է խորամանկ և շողոքորթ մարդուն։ […]»։]]

Ֆիզիոգնոմիկ տեսության զարգացման վաղ նշաններն ի հայտ են եկել մ.թ.ա. 5-րդ դարում Աթենքում՝ Զոպիրոսի աշխատություններում (ներկայացված Ֆեդոն Էլիսացու երկխոսության մեջ): Մ.թ.ա. 4-րդ դարում փիլիսոփա Արիստոտելը հաճախակի հղումներ է արել արտաքին տեսքի և բնավորության միջև կապի վերաբերյալ տեսությանը և գրականությանը: Արիստոտելը հակված է եղել նման գաղափարին, ինչի մասին վկայում է նրա *«Նախնական վերլուծություններ»* դեդուկտիվ - սիլլոգիական աշխատության մի հատվածը.

Ֆիզիոգնոմիկ գիտելիքների մասին ամենահին հայտնի պատմությունը հանդիպում է Արիստոտելի աշխատություններում:  Առաջին համակարգված ֆիզիոգնոմիկական տրակտատը փոքր հատոր է՝ *Ֆիզիոգնոմոնիկա*, որը թեև վերագրվում է Արիստոտելին, բայց հավանաբար նրա «դպրոցինն է», այլ ոչ թե Արիստոտելի ստեղծածն է։ Հատորը բաժանված է երկու մասի, որոնք սկզբում ենթադրվում էին որպես երկու առանձին աշխատություններ։

* Առաջին բաժինը քննարկում է բնությունից վերցված փաստարկները և նկարագրում է այլ ռասաներ (ոչ հունական) և կենտրոնանում է մարդկային վարքագծի հայեցակարգի վրա։
* Երկրորդ բաժինը կենտրոնանում է կենդանիների վարքագծի վրա՝ կենդանական աշխարհը բաժանելով արական և իգական տեսակների։ Դրանցից եզրակացվում են մարդկային կերպարանքի և բնավորության միջև համապատասխանությունները:

Ըստ Արիստոտելի «Ֆիզիոգնոմիայի» (ինչպես նա անվանում էր այն) գիտական ​​վավերականությունը երաշխավորված է այնքան ժամանակ, քանի դեռ այն հետևում է «մեթոդին»: Սա նշանակում է, որ եզրակացություններ չեն կարող արվել մեկուսացված դեպքերից և մակերեսային նմանություններից. փոխարենը, եթե ցանկանում ենք ստանալ ընդհանուր ֆիզիոգնոմիկ կանոններ, պետք է հավաքագրվեն և համեմատվեն բազմաթիվ դեպքեր: (Այս տեսակետը համապատասխանում է Արիստոտելի «Գիտությունների օրգանոնին»): Դրա վավերականության «օնտոլոգիական նախապայմանը», ինչպես հետագայում վերլուծվում է տեքստում, մարմնի և հոգու փոխադարձ կախվածությունն է: Մարմնի փոփոխությունները նաև հոգու փոփոխությունների պատճառ են դառնում, և հակառակը. դրանք, հետևաբար, գտնվում են փոխադարձ կապի մեջ:

### Այլ
Արիստոտելից հետո ֆիզիոգնոմիայի վերաբերյալ մեզ հասած հիմնական աշխատություններն են՝

* Պոլեմո Լաոդիկեցիս,  (մ.թ. 2-րդ դար)
* Ադամանտիոս Սոփեստ,  (մ.թ. 4-րդ դար)
* Անանուն հեղինակ,  (մոտ մ.թ. 4-րդ դար):

Հին հույն մաթեմատիկոս, աստղագետ և գիտնական Պյութագորասը, ում ոմանք համարում են ֆիզիոգնոմիկայի հիմնադիրը, մի անգամ մերժել է Կիլոն անունով իր ապագա հետևորդին, քանի որ Պյութագորասի կարծիքով նրա արտաքին տեսքը վկայում էր վատ բնավորության մասին:

Սոկրատեսին զննելուց հետո մի ֆիզիոգնոմիստ հայտարարել է, որ նա հակված է անզսպության, զգայականության և կրքի բռնի պոռթկումների, ինչն այնքան հակասում էր Սոկրատեսի կերպարին, որ նրա ուսանողները մեղադրել են ֆիզիոգնոմիստին ստելու մեջ։ Սոկրատեսը լուծել է այս խնդիրը՝ ասելով, որ սկզբում նա հակված է եղել այս բոլոր արատներին, բայց ունեցել է հատկապես ուժեղ ինքնակարգապահություն:

## Միջնադար և Վերածնունդ
մինի|«Մարդու ֆիզիոգնոմիայի մասին»<br>Ջամբատիստա Դելլա Պորտա (1586 թվական)

«Ֆիզիոգնոմիա» տերմինը տարածված է եղել միջին անգլերենում, հաճախ գրվել է որպես «ֆիզնամիա» կամ «վիզնոմիա», ինչպես «Բերինի պատմվածքում» (**'), որը համարվում է «[[Քենթերբերյան պատմվածքներ]]ի» կեղծ լրացում.

.

Ֆիզիոգնոմիայի վավերականությունը լայնորեն ընդունված է եղել [[Սրբազան Հռոմեական կայսրություն]]ում. [[Ֆրիդրիխ II Հոհենշտաուֆեն|Կայսր Ֆրիդրիխ II-ի]] արքունիքի գիտուն Մայքլ Սքոթն այս թեմայի վերաբերյալ գրել է «Ֆիզիոգնոմիայի գիրք» (**') 13-րդ դարի սկզբին։

Անգլիական համալսարաններում ֆիզիոգնոմիա են դասավանդել մինչև Անգլիայի Հենրի VIII թագավորը 1530 կամ 1531 թվականներին արգելել է «մուրացկաններին և թափառաշրջիկներին, որոնք խաղում էին «նուրբ, խորամանկ և անօրինական խաղեր, ինչպիսիք են ֆիզիգնոմիան կամ «պալմեստրիան»»: Մոտավորապես այս ժամանակահատվածում առաջատար գիտնականները կանգ են առել «ֆիզիոգնոմիա» ավելի գիտական հունարեն ձևի վրա և սկսել են արգելել «ֆիսնամիայի» ամբողջ հասկացությունը։

Լեոնարդո դա Վինչին 16-րդ դարի սկզբին ֆիզիոգնոմիան մերժել է որպես «կեղծ», մի քիմերա, որը «գիտական հիմնավորում չուներ»: Այնուամենայնիվ, դա Վինչին կարծում էր, որ դեմքի արտահայտություններից առաջացած դեմքի կնճիռները կարող են վկայել անհատականության գծերի մասին։ Օրինակ, նա գրել է, որ «նրանք, ովքեր ունեն խորը և նկատելի կնճիռներ հոնքերի միջև, դյուրագրգիռ են»:

## Նոր շրջան
### Յոհան Կասպար Լաֆատեր
[մինի|[Յոհան Լաֆատեր|Յոհան Կասպար Լաֆատեր]]

Նոր շրջանում ֆիզիոգնոմիայի հիմնական խթանողը շվեյցարացի քահանա Յոհան Կասպար Լաֆատերն է (1741-1801), որը որոշ ժամանակ Գյոթեի ընկերն է եղել։ Լաֆատերի ֆիզիոգնոմիայի մասին ակնարկներն առաջին անգամ հրատարակվել են գերմաներենով 1772 թվականին և մեծ ժողովրդականություն են ձեռք բերել։ Այս ազդեցիկ ակնարկները թարգմանվել են ֆրանսերեն և անգլերեն լեզուներով և ազդեցություն են ունեցել վաղ քրեագիտական տեսության վրա:

### Լաֆատերի քննադատներ
[մինի|[Յոհան Լաֆատեր|Լաֆատերի «Էսսեներ ֆիզիոգնոմիայի մասին. նախատեսված մարդկության գիտելիքներն ու սերը ընդլայնելու համար» (1797) աշխատությունից մի էջ]]

Լաֆատերի հայացքները խառը արձագանքների են արժանացել. ոմանք ընդունել են նրա հետազոտությունը, իսկ մյուսները՝ քննադատել են այն: Նրա ամենակոշտ քննադատը գիտնական Գեորգ Քրիստոֆ Լիխտենբերգն էր, ով ասել է, որ պաթոգնոմիան կամ մարդու վարքագիծը դիտարկելով նրա բնավորության բացահայտումն ավելի արդյունավետ միջոց է։ Անգլիացի կրոնական գրող Հաննա Մորն (1745-1833) իր ժամանակի գրողներից Հորաս Ուոլփոլին գրել է.

### Թոմաս Բրաուն
[ձախից|մինի|[Թոմաս Բրաուն|Սըր Թոմաս Բրաուն]]

Լաֆատերը իր գաղափարների հաստատումը գտել է անգլիացի բժիշկ-փիլիսոփա սըր Թոմաս Բրաունի (1605-1682) և իտալացի Ջամբատիստա Դելլա Պորտայի (1535-1615) մոտ։ Բրաունն իր «Բժշկի կրոնը» (**', 1643)  աշխատության մեջ քննարկում է դիմագծերի արտաքին տեսքից ներքին որակները տարբերակելու հնարավորությունը:



Բրաունը վերահաստատել է այս ֆիզիոգնոմիկ համոզմունքները «Քրիստոնեական բարոյականություն» աշխատության մեջ (մոտ 1675թ.):



Բրաունը նաև անգլերենում ներմուծել է [[Ծաղրանկար|«caricature»]] [կարիկատուր] բառը, որտեղից էլ ֆիզիոգնոմիական համոզմունքների մեծ մասը փորձել է ամրապնդվել նկարազարդման միջոցներով, մասնավորապես՝ վիզուալ քաղաքական երգիծանքի միջոցով։

Իտալացի գիտնական Ջամբատիստա դելլա Պորտայի աշխատանքները լավ ներկայացված են սըր Թոմաս Բրաունի գրադարանում, այդ թվում՝ ''«Երկնային ֆիզիոգնոմիայի մասին»'' աշխատությունում, որտեղ դելլա Պորտան պնդում է, որ ոչ թե աստղերն են ազդում մարդու արտաքին տեսքի և բնավորության վրա, այլ նրա խառնվածքը: ''«Մարդկային ֆիզիոգնոմիայի մասին''» (1586) աշխատությունում դելլա Պորտան օգտագործել է կենդանիների փայտե փորագրություններ՝ մարդկային բնութագրերը պատկերելու համար:

Ե՛վ դելլա Պորտան, և՛ Բրաունը հավատարիմ են մնացել «ստորագրությունների վարդապետությանը» (Doctrine of signatures), այսինքն՝ այն համոզմունքին, որ բնության ֆիզիկական կառուցվածքները, ինչպիսիք են բույսի արմատները, ցողունը և ծաղիկը, ցուցիչ բանալիներ (կամ «ստորագրություններ») են դրանց բուժիչ ներուժի համար:

== Հանրաճանաչության ժամանակաշրջան ==
[[Պատկեր:A_bizarre_physiognomical_caricature_with_a_figure_pointing_t_Wellcome_V0017234.jpg|մինի|Տարօրինակ ֆիզիոգնոմիկ [[ծաղրանկար]], որտեղ մեկը փչում է մյուսի աչքի մեջ<br>[[Լուի-Լեոպոլդ Բուալյի]]ի համախոհի յուղաներկ նկարը]]

Ֆիզիոգնոմիայի ժողովրդականությունը մեծացել է 18-րդ դարի առաջին քառորդի ընթացքում և մինչև 19-րդ դարը։ Այն լրջորեն քննարկվել է գիտնականների կողմից, ովքեր հավատում էին դրա ներուժին:

=== Գեղարվեստական ​​​​գրականության և արվեստի մեջ ===
Շատ եվրոպացի վիպասաններ, մասնավորապես [[Օնորե դը Բալզակ|Բալզակը]], [[Ջեֆրի Չոսեր|Չոսերը]] և դիմանկարիչներ, ինչպիսին է [[Ժոզեֆ Դյուկրյո]]ն, օգտագործել են ֆիզիոգնոմիա իրենց կերպարների նկարագրություններում: 19-րդ դարի բազմաթիվ անգլիացի հեղինակներ ազդվել են այս գաղափարից, ինչը հատկապես ակնհայտ է [[Չարլզ Դիքենս]]ի, [[Թոմաս Հարդի]]ի և [[Շառլոթ Բրոնտե|Շառլոտ Բրոնտեի]] վեպերի կերպարների մանրամասն ֆիզիոգնոմիկ նկարագրություններում:

Արտաքին տեսքի վերաբերյալ գրավոր նկարագրությունները կերպարի ինտելեկտը, կարողությունները, բարոյականությունը և սոցիալական կարգավիճակը գնահատելու միջոց են դարձել: Չնայած այն որոշակի առավելություններ է տվել, ինչպիսիք են արտաքին տեսքի ավելի ճշգրիտ և մանրամասն գրավոր նկարագրությունները, այն նաև բացասական ազդեցություն է ունեցել սեռի, դասի և ռասայի վրա՝ [[կարծրատիպ]]երի և [[Հոգեբանական մանիպուլյացիա|մանիպուլյացիաների]] աճի պատճառով:

Թոմաս Բրաունից բացի, [[Նորվիչ]]ի հետ կապված այլ գրական հեղինակների թվում, ովքեր իրենց գրվածքներում ֆիզիոգնոմիական դիտարկումներ են արել, ներառված են [[Սիրավեպ|ռոմանտիկ]] վիպասան [[Ամելիա Օփի]]ն և ճանապարհորդական գրքերի հեղինակ Ջորջ Բորոուն:

Ֆիզիոգնոմիան կենտրոնական, անուղղակի ենթադրություն է, որը գտնվում է [[Օսկար Ուայլդ]]ի «''[[Դորիան Գրեյի դիմանկարը|Դորիան Գրեյի դիմանկարը»]]'' վեպի սյուժեի հիմքում։ 19-րդ դարի ամերիկյան գրականության մեջ ֆիզիոգնոմիան աչքի է ընկնում [[Էդգար Ալլան Պո]]յի պատմվածքներում:

=== Ֆրենոլոգիա ===
[[Պատկեր:Divina_proportione.png|մինի|326x326փքս|[[Ոսկե հատում]]ը մարդու դեմքի վրա<br>[[Լուկա Պաչոլի]], «Աստվածային համամասնություն» <br>Վենետիկ, 1509 թվական]]

[[Գանգագուշակություն|Ֆրենոլոգիան]] գանգի վրա ուռուցիկները չափող կեղծ գիտություն է, որը որոշում է մարդու մտավոր և անհատական բնութագրերը: Այն ստեղծել են գերմանացի բժիշկ Ֆրանց Յոզեֆ Գալը և Յոհան Շպուրցհայմը մոտ 1800 թվականին,  և լայն տարածում է գտել 19-րդ դարում [[Եվրոպա]]յում և [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներում]]: ԱՄՆ-ում բժիշկ Ջեյմս Վ. Ռեդֆիլդը 1852 թվականին հրատարակել է իր ''համեմատական ֆիզիոգնոմիան''՝ 330 փորագրություններով պատկերազարդելով «Մարդկանց և կենդանիների նմանությունները»: Նա դրանք գտնում է արտաքին տեսքի և (հաճախ փոխաբերական իմաստով) բնավորության մեջ, օրինակ՝ գերմանացիները՝ առյուծների, սևամորթները՝ փղերի և ձկների, չինացիները՝ խոզերի, յանկիները՝ արջերի, հրեաները՝ այծերի: Չնայած ֆրենոլոգիան և ֆիզիոգնոմիան միմյանցից առանձին են, դրանք 19-րդ դարի սկզբին այնքան սերտորեն կապված են եղել, որ տերմինները հաճախ օգտագործվել են միմյանց փոխարեն:

Տասնիններորդ դարի ականավոր ֆիզիոգնոմիստ Սեմյուել Ուելսը 1867 թվականին հրատարակեց ''«Նոր ֆիզիոգնոմիա կամ բնավորության նշաններ»'' աշխատությունը՝ ֆիզիոգնոմիայի և ֆրենոլոգիայի սկզբունքները բացատրելու, ինչպես նաև երկու հասկացությունների միջև կապը ցույց տալու համար։ Ուելսը ներառել է չորս սկզբունք՝ ընթերցողներին այս թեմային ծանոթացնելու համար:

# [[Գլխուղեղ|Ուղեղը]] [[Խելք|մտքի]] հատուկ օրգանն է։ Մտքի էությունն ու գործունեության եղանակն ինքնին անհասկանալի են. մենք կարող ենք ուսումնասիրել միայն դրա դրսևորումները։
# [[Խելք|Միտքը]], չնայած ինքնին միավոր է, այն կազմված է մոտ քառասուն տարբեր ունակություններից, որոնցից յուրաքանչյուրը դրսևորվում է ուղեղի որոշակի մասի միջոցով, որը բացառապես առանձնացված է դրա համար և կոչվում է նրա օրգան [...]:
# Միևնույն պայմաններում, որքան մեծ է ուղեղը, այնքան ուժեղ է այն, և որքան ուղեղի ավելի մեծ մասն է զբաղված որևէ կարողության դրսևորմամբ, այնքան ավելի ուժեղ է դրա դրսևորումը։
# Ուղեղի այն հատվածները, որոնք օգտագործվում են միմյանց հետ կապված ունակությունների համար, միատեղված են։ Այսպիսով, ուղեղը բաժանված է շրջանների կամ խմբերի, ինչպես նաև օրգանների։ Այս օրգանների և շրջանների տեղակայման և սահմանների մասին կարելի է լավագույնս իմանալ [[Գանգագուշակություն|ֆրենոլոգիական]] կիսանդրուց և ուղեկցող դիագրամից [..]:
19-րդ դարի վերջին [[Գանգագուշակություն|ֆրենոլոգիան]] սկսել է պակաս լուրջ ընդունվել, ինչի արդյունքում ֆիզիոգնոմիան համարվել է կեղծ գիտություն՝ երկուսի միջև սերտ կապի պատճառով: Այնուամենայնիվ, գերմանացի ֆիզիոգնոմիստ Կառլ Հուտերը (1861-1912) Գերմանիայում հայտնի է դարձել իր ֆիզիոգնոմիայի հայեցակարգով, որը կոչվում էր «**հոգեֆիզիոգնոմիա**»:

=== Քրեագիտություն ===
19-րդ դարի վերջին անգլիացի հոգեչափագետ [[Ֆրենսիս Գալթոն]]ը փորձել է սահմանել առողջության, հիվանդության, գեղեցկության և հանցավորության ֆիզիոգնոմիկ բնութագրերը՝ [[Ֆրենսիս Գալթոն#Կոմպոզիտային լուսանկարչություն|կոմպոզիտային դիմանկարի]] մեթոդի միջոցով: Գալթոնի գործընթացը ներառում էր երկու կամ ավելի դեմքերի լուսանկարչական վերադրում բազմակի էքսպոզիցիաներով: Բռնի հանցագործների լուսանկարների միջինացումը կատարելուց հետո նա պարզել է, որ կոմպոզիտային պատկերն «ավելի ազդեցիկ» է թվում, քան այն կազմող որևէ դեմքի պատկերը. դա, հավանաբար, պայմանավորված էր բաղադրիչ պատկերների մաշկի անհարթություններով, որոնք միջինացվում էին վերջնական խառնուրդում: 1990-ականների սկզբին համակարգչային տեխնոլոգիաների ի հայտ գալով, Գալթոնի կոմպոզիտային տեխնիկան ընդունվել և մեծապես բարելավվել է՝  համակարգչային գրաֆիկայի ծրագրերի օգնությամբ:

Ֆիզիոգնոմիան նաև կիրառություն է գտել [[Քրեագիտություն|քրեագիտության]] ոլորտում՝ իտալացի ռազմական բժիշկ և գիտնական [[Չեզարե Լոմբրոզո]]յի ջանքերի շնորհիվ: Լոմբրոզոն 19-րդ դարի կեսերին պաշտպանել է այն գաղափարը, որ «հանցավորությունը ժառանգական է, և հանցագործներին կարելի է ճանաչել ֆիզիկական այնպիսի հատկանիշներով, ինչպիսիք են բազեաձև քթերը և արյունոտ աչքերը»: Լոմբրոզոն ոգեշնչվել է [[Չարլզ Դարվին]]ի այդ ժամանակ նոր հրապարակված [[Դարվինի էվոլյուցիոն տեսություն|էվոլյուցիայի տեսություններից]] և էվոլյուցիայի վերաբերյալ իր ունեցած բազմաթիվ թյուրըմբռնումներն օգտագործել է քրեագիտության մեջ ֆիզիոգնոմիայի օգտագործման տարածման մեջ: Նրա տրամաբանությունը բխում էր այն գաղափարից, որ «հանցագործները ֆիլոգենետիկ ծառի «հետին հիշողություններն» են դեպի էվոլյուցիայի վաղ փուլեր»: Հիմնավորված է եզրակացնել, որ «ըստ Լոմբրոզոյի՝ ռեգրեսիվ բնութագիրը միավորում էր հանճարին, խելագարին և հանցագործին. նրանք տարբերվում էին այս հատկանիշի ինտենսիվությամբ և, բնականաբար, դրական որակների զարգացման աստիճանով»: Նա կարծում էր, որ կարելի է որոշել որևէ մեկի վայրենի բնույթը միայն իր ֆիզիկական բնութագրերով: Իր հայտնագործությունների հիման վրա Լոմբրոզոն ենթադրել է, որ «ծնունդով հանցագործին» հնարավոր է տարբերվել հեռավոր նախնիներին բնորոշ ֆիզիկական [[Ատոմիզմ|ատավիստական]] ​​​​[[Ստիգմատներ|խարաններով]], ինչպիսիք են՝

* դեպի առաջ եկած մեծ ծնոտը
* ցածր թեք ճակատը
* բարձր այտոսկրերը
* ճզմված կամ վեր ցցած քիթը
* բռնակի ձև ունեցող ականջները
* բազեանման քիթը կամ մսոտ շուրթերը
* խիստ խույս տվող աչքերը
* նոսր մորուքը կամ ճաղատությունը
* ցավի նկատմամբ անզգայունությունը
* երկար վերին վերջույթներ ստորին վերջույթների համեմատ:

Քրեագիտության և ֆիզիոգնոմիայի միջև եղած կապի նկատմամբ այս հետաքրքրությունը սկսվել է Լոմբրոզոյի առաջին շփումից հետո «հայտնի [[կալաբրիա]]ցի գողի և հրկիզողի»՝ Ջուզեպպե Վիլելլայի հետ: Լոմբրոզոյին հատկապես տպավորված է եղել Վիլելլայի բազմաթիվ աչքի ընկնող անհատական հատկանիշները, որոնցից մի քանիսը ճարպկությունն ու [[ցինիզմ]]ն էին։ Վիլելլայի ենթադրյալ հանցագործությունները վիճարկվում են, և Լոմբրոզոյի հետազոտությունը շատերի կողմից դիտվում է որպես հյուսիսային իտալացիների ռասիզմ հարավային իտալացիների նկատմամբ:

Վիլելլայի մահից հետո Լոմբրոզոն «դիահերձում է անցկացրել և հայտնաբերել, որ իր հետազոտվողի գանգի հետևի մասում փոսիկ կար, որը նման էր կապիկների մոտ հանդիպող փոսիկին»: Ավելի ուշ նա այս անոմալիան անվանել է «միջին [[Ծոծրակային բիլթ|ծոծրակային]] ակոս»: Լոմբրոզոն օգտագործել է «[[ատավիզմ]]» տերմինը՝ նկարագրելու այս պարզունակ, կապկանման վարքագիծը, որը նա նկատել էր նրանցից շատերի մոտ, որոնց նա համարել է  հանցագործության հակվածություն ունեցող։ Վիլելլայի դիահերձումից հավաքված տվյալները վերլուծելիս և այդ արդյունքները նախորդ դեպքերի հետ համեմատելիս նա եզրակացրել է, որ որոշակի ֆիզիկական բնութագրեր թույլ են տալիս որոշ անհատների ունենալ ավելի մեծ «հակվածություն իրավաախտում անելու և նաև վայրենի վերադարձ են նախամարդուն»:

Այս տեսակի հետազոտությունները հեռահար հետևանքներ են ունեցել այդ ժամանակվա տարբեր գիտական և բժշկական համայնքների համար, և նա գրել է. «Հանցագործության ''բնական ծագումը'' ենթադրում է, որ հանցագործի անհատականությունը պետք է դիտարկվի որպես հոգեբուժական հիվանդության որոշակի ձև», որը մինչ օրս հանդիպում է ԱՄՆ հոգեբուժության ախտորոշիչ ձեռնարկում՝ [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm DSM-5]-ում՝ [[Հակասոցիալական անձնային խանգարում|հակասոցիալական անձնային խանգարման]] նկարագրության մեջ: Ավելին, այս գաղափարները խթանում էին այն գաղափարը, որ երբ հանցագործություն է կատարվում, այն այլևս չի դիտվում որպես «ազատ կամքի դրսևորում», այլ՝ որպես վայրենության նկատմամբ մարդու գենետիկ նախատրամադրվածության արդյունք:

Լոմբրոզոն բազմաթիվ դեպքերի ուսումնասիրություններ ուներ՝ իր եզրակացություններից շատերը հաստատելու համար, քանի որ նա [[Պեզարո]]յի հոգեբուժարանի ղեկավարն էր: Նա հեշտությամբ կարողանում էր ուսումնասիրել կյանքի տարբեր ոլորտների մարդկանց և այդպիսով ավելի մանրամասն սահմանել հանցագործների տեսակները: Քանի որ նրա տեսությունները հիմնականում կենտրոնացած էին անատոմիայի և մարդաբանական տեղեկատվության վրա, դեգեներացիայի՝ որպես ատավիզմի աղբյուրի գաղափարը չի ուսումնասիրվել մինչև նրա քրեագիտական տեսության հետագա ջանքերը: Այս «նոր և կատարելագործված» տեսությունները հանգեցրել են այն մտքին, որ «ծնված հանցագործը պաթոլոգիական ախտանիշներ ուներ, որոնք ընդհանուր են բարոյական թուլամտի (imbecile) և էպիլեպտիկի հետ, իսկ սա նրան դրդեց ընդլայնել իր տիպաբանությունը՝ ներառելով հոգեկան խանգարված հանցագործին և էպիլեպտիկ հանցագործին»։ Բացի այդ, «ասվում էր, որ խելագար հանցագործի տեսակը ներառում էր ալկոհոլիկին, մատտոիդին և հիստերիկ հանցագործին»:

Լոմբրոզոյի գաղափարախոսություններն այժմ համարվում են թերի և կեղծ գիտություն։ Շատերը նկատել են նրա հետազոտությունների ակնհայտ սեքսիստական և ռասիստական երանգները և դատապարտում են դրանք միայն այդ պատճառներով: Չնայած նրա շատ տեսությունների հերքմանը, նա դեռևս համարվում է «գիտական քրեագիտության» հայր:

=== 20-րդ դար ===
Ֆրանսիայում այս հասկացությունը շարունակել է զարգանալ 20-րդ դարում՝ **մորֆոհոգեբանություն*' անվան տակ, որը մշակել է [[Ֆրանսիացիներ|ֆրանսիացի]] [[Հոգեբուժություն|հոգեբույժ]] Լուի Կորմանը (1901-1995), որը պնդում էր, որ մարդու մարմնում [[Վիտալիզմ|կենսական ուժերի]] գործունեությունը հանգեցնում է դեմքի տարբեր գծերի և ձևերի: «Մորֆոհոգեբանություն» տերմինը [[ֆրանսերեն]] *morphopsychologie* բառի թարգմանությունն է, որը Լուի Կորմանը հորինել է 1937 թվականին, երբ գրել է այս թեմայով իր առաջին գիրքը՝ *Quinze leçons de morphopsychologie-ն* (Մորֆոհոգեբանության տասնհինգ դաս):

== Մեր օրեր ==
=== Սոցիալական ցանցեր ===
Մոտավորապես 2023-2024 թվականներից ի վեր [[Սոցիալական մեդիա|սոցիալական ցանցերում]] նկատվել է ֆիզիոգնոմիայի շուրջ վերածնված քննարկում թե՛ տղամարդ, թե՛ կին օգտատերերի շրջանում, մասնավորապես՝ [[Համացանցային մեմ|մեմերի]], [[Դեմքի ճանաչողական համակարգ|դեմքի]] ֆիլտրերի, ինչպես նաև հակաֆեմինիստական և *ինսել* *(involuntary celibates - ակամա ժուժկալներ)* համայնքների վերաբերյալ: Նման բովանդակությունը մտահոգություն է առաջացրել կեղծ գիտությունը նորմալ դարձնելու և այն գաղափարի վերաբերյալ, որ ֆիզիկական բնութագրերը բնածին կերպով կապված են մարդու գործողությունների և սոցիալական կարգավիճակի հետ: Օրինակներից են ձախլիկների՝ որպես անհրապույր ընկալումը, իսկ կանանց կանացիությունը՝ որպես կախված իրենց գանգի ձևից: *Dazed* ամսագրի հոդվածում պնդվում էր, որ այս կեղծ գիտությունները «[խաղում են] ինքներս մեզ դասակարգելու ախորժակի վրա»:

=== Արհեստական բանականություն ===
[[Արհեստական բանականություն]]ը (ԱԲ) լայնորեն կիրառում է ֆիզիոգնոմիա, ինչպիսին է դեմքերի պատկերներից կամ արտաքին տեսքի այլ գրառումներից համասեռամոլությունը, հանցագործությունը և քաղաքական պատկանելությունը կանխատեսելու ունակությունը։ Քննադատները նշել են, որ սա այն կողմնակալ տվյալների բազաների արդյունք է, որոնց վրա մարզվում են ԱԲ համակարգերը, և նշել են դրա օգտագործումը և կառավարությունների ու կորպորացիաների կողմից դրա հնարավոր զենք դառնալը:

== Գիտական հետազոտություն ==
Ռասիզմի և քրեագիտության քողարկված *անպետք գիտության* (Junk science) ժառանգության պատճառով, դեմքի գծերի և բնավորության միջև կապի գիտական ուսումնասիրությունը կամ քննարկումը դարձել է [[տաբու]]։ Նախկինում այն բազմաթիվ կապեր էր ենթադրում։ Օրինակ, կան ապացույցներ, որ բնավորությունը կարող է ազդել դեմքի տեսքի վրա: Բացի այդ, դեմքի բնութագրերը ազդում են ուրիշների մասին առաջին տպավորության վրա, ինչը ազդում է մեր սպասումների և վարքի վրա, որն էլ իր հերթին ազդում է բնավորության վրա: Վերջապես, կան մի քանի կենսաբանական գործոններ, որոնք ազդում են ինչպես դեմքի տեսքի, այնպես էլ բնավորության գծերի վրա, ինչպիսիք են նախածննդյան և հետծննդյան հորմոնների մակարդակը և գեների արտահայտությունը:

[[Արհեստական բանականություն|Արհեստական բանականության]] և [[Համակարգչային տեսլական|համակարգչային տեսողության]] վերջին առաջընթացը մեծապես պայմանավորված է [[Խոր ուսուցում|խորը նեյրոնային ցանցերի]] (ԽՆՑ) լայնորեն կիրառմամբ։ ԽՆՑ-ները արդյունավետ են թվային պատկերների, ձայնի կամ տեքստի նման մեծ, ոչ կառուցվածքային տվյալների մեջ օրինաչափությունները ճանաչելու և նման օրինաչափությունները կանխատեսումներ անելու համար վերլուծելու համար: [[Խոր ուսուցում|ԽՆՑ]]-երը հնարավորություն են տալիս բացահայտել այնպիսի կապեր, որոնք մարդու ուղեղը կարող է բաց թողնել կամ սխալ մեկնաբանել:

Դեմքի գծերի և բնավորության գծերի, ինչպիսիք են քաղաքական կամ սեռական կողմնորոշումը, միջև կապը բարդ է, բայց ներառում է այն փաստը, որ դիմագծերը կարող են ձևավորել սոցիալական վարքագիծ, մասամբ՝ ինքնիրագործվող մարգարեության (self-fulfilling prophesy) էֆեկտի արդյունքում: Ինքնիրագործվող մարգարեության էֆեկտը պնդում է, որ որոշակի հատկանիշ ունեցող մարդիկ կարժանանան համապատասխան վերաբերմունքի, և ժամանակի ընթացքում կարող են դրսևորել վարքագծեր, որոնք համապատասխանում են ուրիշների կողմից իրենցից ունեցած սպասումներին: Եվ հակառակը, սոցիալական վարքագիծը, ինչպիսիք են թմրանյութերի կամ ալկոհոլի նկատմամբ կախվածությունը, կարող է ձևավորել դեմքի գծերը։

1990-ական թվականների հետազոտությունները ցույց են տվել, որ դիմագծերին նայելով՝ կարելի է հուսալիորեն եզրակացնել անհատականության երեք տարրեր՝ մասնավորապես ուժ, ջերմություն և ազնվություն:

Որոշ ապացույցներ ցույց են տալիս, որ գլխի մաշկի վրա ոլորապտույտների նախշը որոշակի կապ ունի տղամարդկանց համասեռամոլության հետ, չնայած հետագա հետազոտությունները մեծ մասամբ հերքել են մազերի ոլորապտույտների նախշերի վերաբերյալ եզրակացությունները:

2009 թվականի փետրվարին *«New Scientist»* ամսագրում հրապարակված հոդվածում նշվում էր, որ ֆիզիոգնոմիան փոքր-ինչ վերածնունդ է ապրում, և հետազոտական աշխատանքներում փորձ է արվում կապեր գտնել անհատականության գծերի և դեմքի գծերի միջև: 90 հոկեիստների մասնակցությամբ անցկացված ուսումնասիրությունը վիճակագրորեն նշանակալի կապ է հայտնաբերել լայն դեմքի՝ հոնքի և վերին շրթունքի միջև այտոսկրից այտոսկր հեռավորության համեմատ միջինից մեծ հեռավորության և խաղացողի ստացած տուգանային րոպեների քանակի միջև, ինչպիսիք են հարվածները, արմունկով հարվածները, հետևից հարվածելը և կռիվը:

Այս վերածնունդը շարունակվել է 2010-ական թվականներին՝ [[Դեմքի ճանաչողական համակարգ|դեմքի ճանաչման]] համար մեքենայական ուսուցման զարգացման հետ մեկտեղ: Օրինակ, հետազոտողները պնդում են, որ մարմնի վերին մասի ուժը և որոշ անհատականության գծեր (ագրեսիայի հակվածություն) հնարավոր է կանխատեսել միայն դեմքի լայնությունը նայելով: Քաղաքական կողմնորոշումը նույնպես կարող է հուսալիորեն կանխատեսվել: Դեմքի ճանաչման տեխնոլոգիան օգտագործող ուսումնասիրության մեջ, որը վերլուծել է մեկ միլիոնից ավելի անհատների դեմքերը, քաղաքական կողմնորոշումը ճիշտ կանխատեսվել է 74% դեպքերում. դա զգալիորեն ավելի լավ է, քան պատահականությունը (50%), մարդկային կարողությունները (55%) կամ նույնիսկ անհատականության հարցաթերթիկները (68%): Այլ ուսումնասիրություններում օգտագործվել են արհեստական բանականություն և մեքենայական ուսուցման մեթոդներ՝ դեմքի այն հատկանիշները բացահայտելու համար, որոնք կանխատեսում են ազնվությունը, անհատականությունը, և ինտելեկտը:

2017 թվականի մի վիճահարույց ուսումնասիրություն պնդել է, որ արհեստական բանականության ալգորիթմը կարող է սեռական կողմնորոշումը «ավելի ճշգրիտ, քան մարդիկ» հայտնաբերել (տղամարդկանց մոտ փորձարկված դեպքերի 81%-ում և կանանց մոտ 71%-ում): Մարդու իրավունքների պաշտպանության արշավը (HRC) [[BBC]]-իին մեղադրել է ուսումնասիրության «աղբային գիտություն» լինելու մեջ: Հետազոտողներ Միխալ Կոսինսկին և Յիլուն Վանը հակադարձել են, որ իրենց քննադատողները զբաղված են «վաղաժամ դատողություններ անելով»: 2018 թվականի սկզբին հետազոտողները, որոնց թվում էին Google-ում աշխատող արհեստական բանականության երկու մասնագետներ (երկուսից մեկը դեմքի ճանաչման մասնագետ էր), հրապարակել են, ըստ երևույթին, հակասական ուսումնասիրություն, որը հիմնված էր Amazon-ի Mechanical Turk ամբոխային ռեսուրսների հարթակն օգտագործող 8000 ամերիկացիների շրջանում անցկացված հարցման վրա: Հարցումը բացահայտել է բազմաթիվ հատկանիշներ, որոնք օգտագործվել են գեյ և հետերոսեքսուալ հարցվածների միջև տարբերակելու համար՝ մի շարք «այո/ոչ» հարցերով: Այս հատկանիշներն իրականում ավելի քիչ կապ ունեին ձևաբանության հետ, քան խնամքի, ներկայացման և կենսակերպի հետ (դիմահարդարում, դեմքի մազեր, ակնոցներ, ինքնանկարման անկյուն և այլն): Այս սեռական կողմնորոշման հարցի վերաբերյալ ընդհանուր առմամբ լրացուցիչ տեղեկություններ է տալիս [[Գեյդար|gaydar]] ընկալումը:

== Լրատվամիջոցներում ==
* 2011 թվականին հարավկորեական «Յոնհապ» լրատվական գործակալությունը հրապարակել է [[Հյուսիսային Կորեա]]յի ներկայիս առաջնորդ [[Կիմ Չեն Ըն]]ի ֆիզիոգնոմիկ վերլուծությունը:
* *«Դոկտոր Ով»* հեռուստասերիալում, երբ Չորրորդ Դոկտորը զննում է իր նոր դեմքը *«Ռոբոտ»*-ում վերածնվելուց հետո, նա մեկնաբանում է իր ֆիզիոգնոմիան՝ ասելով. «Ինչ վերաբերում է ֆիզիոգնոմիային, ապա ոչինչ կատարյալ չէ»:
* *«Ուկրաինսկա պրավդա»* թերթը գրել է. «Այն փաստը, որ [[Վլադիմիր Պուտին|Պուտինը]] օգտագործում է [մարմնի] նմանակողներ, ենթադրվում է ուկրաինական գաղտնի ծառայությունների հետախուզական տվյալների և մի շարք մասնագետների, մասնավորապես՝ ֆիզիոգնոմիստների եզրակացությունների հիման վրա»:

== Գրականությունում ==
* [[Օնորե դը Բալզակ]]ը ոգեշնչվել է ֆիզիոգնոմիայից և [[Գանգագուշակություն|ֆրենոլոգիայից]] «[[Մարդկային կատակերգություն (Բալզակի վիպաշար)|Մարդկային կատակերգություն]]» պիեսի հերոսների դիմանկարների համար։

== Տես նաև ==
* [[Խիրոմանտիա]]
* [[Գանգագուշակություն|Գանգագուշակություն կամ ֆրենոլոգիա]]
* [[Հանցագործի ինքնություն]]
* [[Բարնումի ազդեցություն|Բարնումի էֆեկտ]]
* [[Նեյրո-լեզվական ծրագրավորում]]
* [[Օկուլտիզմ]]

== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
* Կլաուդիա Շմոլդերս, *Հիտլերի դեմքը. Մի պատկերի կենսագրությունը*։ Թարգմանությունը՝ Ադրիան Դաուբի։ Փենսիլվանիայի համալսարանի հրատարակչություն, 2006։ [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;։
* Լիզ Գերշտեյն, [https://www.amazon.de/-/en/About-Face-ABCs-Reading/dp/158501088X «Դեմքի մասին]»։ SterlingHouse Publisher, Inc. 
* Rüdiger Campe և Manfred Schndier, [https://www.academia.edu/75465313/Geschichten_der_Physiognomik_Text_Bild_Wissen Geschichten der Physiognomik]: Text-Bild-Wissen, (Ֆրայբուրգ: Rombach, 1996) 
* 

== Արտաքին հղումներ ==
* [[Յոհան Լաֆատեր|Յոհան Կասպար Լաֆատեր]] [https://archive.org/stream/prosewritersofge00hedg#page/191/mode/1up *«Մարդու բնույթի մասին, որը ֆիզիոգնոմիա կոչվող գիտության հիմքն է»,*] 1775 
*  
* [https://www.nlm.nih.gov/exhibition/historicalanatomies/porta_home.html Della Porta, Giambattista. De humana physiognomonia libri IIII (Vico Equense, 1586): Պատմական անատոմիա համացանցում. Բժշկության ազգային գրադարան.] Ֆիզիոգնոմիան բնութագրող պատկերներ 
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/glasgow_and_west/7884223.stm Կանանց հատկանիշները «գրված են դեմքին» (BBC News, չորեքշաբթի, 11 փետրվարի, 2009թ.)] 
* [https://web.archive.org/web/20110402082610/http://www.readbookonline.net/readOnLine/22567 «Ֆիզիոգնոմիայի մասին» - Արթուր Շոպենհաուերի ակնարկ]
* [[Ֆրենսիս Գալթոն]] [http://www.galton.org/essays/1870-1879/galton-1879-jaigi-composite-portraits.pdf «Կոմպոզիտային դիմանկարներ»], 1878 (հրապարակված *Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի մարդաբանական ինստիտուտի հանդեսում'', հատոր 8) 
* Ֆրենսիս Գալթոն «Հետազոտություններ մարդկային կարողությունների և դրանց զարգացման վերաբերյալ», 1883  
* Ֆրանսիական մորֆոհոգեբանության ընկերություն 

Կատեգորիա:Գիտական ռասիզմ
Կատեգորիա:Իրավունքի պատմություն
Կատեգորիա:Կեղծ գիտություն
Կատեգորիա:Հնացած գիտական տեսություններ
Կատեգորիա:Ոչ վերբալ հաղորդակցություն
Կատեգորիա:Քրեաբանություն