Իրանի կենտրոնական բանկ

**Իրանի կենտրոնական բանկ** (պարս.՝ بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران; SWIFT կոդը՝ BMJIIRTH), նաև հայտնի է որպես **Բանկ Մարկազի**, պաշտոնապես Իրանի Իսլամական Հանրապետության Կենտրոնական բանկը։

Այն հիմնադրվել է 1960 թվականին Իրանի բանկային և դրամավարկային ակտի համաձայն, այն ծառայում է որպես Իրանի կառավարության բանկիրը և ունի թղթադրամների և մետաղադրամների թողարկման բացառիկ իրավունք։ ԻԿԲ-ին հանձնարարված է պահպանել իրանական ռիալի արժեքը և վերահսկել բանկերն ու վարկային կազմակերպությունները։ Այն հանդես է գալիս որպես Իրանի միապետների ռեգալիաների, ինչպես նաև Իրանի արժութային և ոսկու պահուստների պահապան։ Այն նաև Ասիական քլիրինգի միության հիմնադիր անդամն է, վերահսկում է ոսկու և կապիտալի հոսքերը արտասահման, ներկայացնում է Իրանը Արժույթի միջազգային հիմնադրամում (ԱՄՀ) և միջազգայնորեն կնքում է վճարային պայմանագրեր Իրանի և այլ երկրների միջև։

2023 թվականի նոյեմբերին՝ հիմնադրումից մոտ 50 տարի անց, Կենտրոնական բանկը ամբողջությամբ վերանայվել և փոխվել է՝ ներառելով Իսլամական Հանրապետության զարգացման բանկը։

## Պատմություն
Իրանում թղթային արժույթի ներդրման առաջին փորձը տեղի է ունեցել մ.թ. 13-րդ դարի մոնղոլական Իլխանության օրոք։ Նորարարությունը, որը մշակվել է Չինաստանի Սոնգ դինաստիայում, չի տարածվել Իրանում, և թղթային արժույթը մի քանի հարյուրամյակ շարունակ չի վերադարձել Իրան։

### Ժամանակակից դարաշրջան

1889 թվականին հիմնադրվել է Մեծ Բրիտանիային պատկանող Պարսկաստանի կայսերական բանկը, և նրան տրվել է Իրանում թղթադրամներ թողարկելու բացառիկ իրավունք։ 1890 թվականին այն Իրանում ներդրել է առաջին թղթադրամները՝ 1-ից 1000 թուման անվանական արժեքներով։ Բանկը շատ բան չի արել իրանական կապիտալի ձևավորումն ամրապնդելու կամ Իրանի այն ժամանակվա արժույթին՝ քիրանին աջակցելու համար։

Բրիտանական բանկի հետ մրցակցելու համար Կայսերական Ռուսաստանը բացել է նաև Ռուսաստանի վարկերի և զարգացման բանկը ։ Պոլյակովի Էստեքրեզի բանկը գնվել է 1898 թվականին Ռուսաստանի ցարական կառավարության կողմից, իսկ ավելի ուշ 1920 թվականին պայմանագրով անցել է Իրանի կառավարության ձեռքը։

Իրանական առաջին պետական ​​բանկը՝ Բանկ Մելլի Իրանը, հիմնադրվել է 1927 թվականին Իրանի կառավարության կողմից։ 1930 թվականի մայիսի 30-ին այն ստանձնել է որպե Իրանի կենտրոնական բանկ գործելու պատասխանատվությունը և վերցրել Կայսերական բանկի իրավունքները 200,000 ֆունտ ստեռլինգով, մինչդեռ այն միաժամանակ գործում էր որպես առևտրային բանկ։ Բանկի հիմնական նպատակն էր դյուրացնել կառավարության ֆինանսական գործարքները և տպել և տարածել իրանական արժույթը (ռիալ և թուման)։ Ավելի քան երեք տասնամյակ Բանկ Մելլի Իրանը գործել է որպես Իրանի կենտրոնական բանկ և պարտավորվել է պահպանել իրանական ռիալի արժեքը։ 1955 թվականին բանկին տրվել է ազգային բանկային համակարգի վերահսկման պարտականությունը։

1960 թվականի օգոստոսին Իրանի կառավարությունը ստեղծել է Իրանի Կենտրոնական բանկը (ԻԿԲ) և առանձնացրել կենտրոնական բանկի բոլոր պարտականությունները Բանկ Մելլի Իրանից և այն փոխանցել նորաստեղծ կենտրոնական բանկին։ Իրանի Իսլամական Հանրապետության կենտրոնական բանկի շրջանակն ու պարտականությունները սահմանվել են Իրանի դրամավարկային և բանկային օրենքում (1960 թ.):

Իրանի Կենտրոնական բանկը վերանվանվել է «Իրանի Իսլամական Հանրապետության կենտրոնական բանկ», և Իրանի բանկային համակարգը 1983 թվականից ի վեր հավատարիմ է մնացել իսլամական նոր կանոններին, որոնք արգելում են տոկոսներ վաստակելը կամ վճարել։

## Բարձրագույն տնտեսական խորհուրդ
2023 թվականի դեկտեմբերին Կենտրոնական բանկը և էկոնոմիկայի նախարարը կարգադրեցին 400,000 միլիարդ ռիալի պարտքով մասնավոր Նուր վարկային հաստատության միաձուլումը կառավարության Մելլի բանկին։

## Կազմակերպություն

### Փողի և կրեդիտի խորհուրդ
Փողի և կրեդիտի խորհուրդը ԻԿԲ–ի բանկային քաղաքականություն մշակող բարձրագույն մարմինն է։ Նրա մշտական ​​անդամներն են՝ ԿԲ-ի կառավարիչը, ֆինանսների և էկոնոմիկայի նախարարը, Կառավարության կողմից ընտրված երկու նախարարներ, Առևտրի պալատի ղեկավարը, գլխավոր դատախազը և երկու օրենսդիրներ (պատգամավորներ)։

Ամեն տարի, կառավարության տարեկան բյուջեի հաստատումից հետո, ԿԲ-ն մանրամասն դրամավարկային քաղաքականություն է ներկայացնում ՀՄԿ հաստատմանը։ Այնուհետև այս քաղաքականության հիմնական տարրերը ներառված են տնտեսական զարգացման հնգամյա ծրագրում։ ՀՄԿ-ն հանդիպում է երեք ամիսը մեկ։

Գործնականում, բանկային համակարգի՝ փող ստեղծելու կարողությունը մեծապես սահմանափակված չէ սուրբգրային փողերի քանակով կոտորակային պահուստային բանկային գործառնությունների միջոցով։ Բանկերի մեծամասնությունը սկզբում վարկ է տրամադրում և ավելի ուշ պահուստներ է փնտրում։ Իրանի Կենտրոնական բանկին անհրաժեշտ է ավելի մեծ անկախություն կառավարությունից՝ գնաճի դեմ պայքարելու համար, ըստ երկրի խորհրդարանի հետազոտական ​​կենտրոնի։ 2010 թվականի դրությամբ Իրանի Կենտրոնական բանկը ի վիճակի չէ վարել «պրոակտիվ» դրամավարկային քաղաքականություն (օրինակ՝ անհրաժեշտ է Մեջլիսի հաստատումը մինչև մասնակցության պարտատոմսեր թողարկելը) և չունի վերահսկողություն կառավարության հարկաբյուջետային քաղաքականության վրա։

### Ընդհանուր ժողով
Կենտրոնական բանկի տնօրենների խորհրդի ներկայիս կազմն է նախագահը, էկոնոմիկայի և առևտրի նախարարները, ռազմավարական պլանավորման գծով նախագահի տեղակալը և կառավարության կողմից ընտրված նախարարը։

#### «Բարեփոխումների» առաջարկ
Առնվազն 15 տարվա աշխատանքային փորձ ունեցող յոթ տնտեսագետներ պետք է դառնային ընդհանուր ժողովի անդամ՝ համաձայն 2010 թվականին Մեջլիսի կողմից առաջարկված նոր օրենքի՝ այսպիսով այս մարմինը պետական ​​գերակայությունից տեղափոխելով մի այնպիսի մարմին, որտեղ մասնավոր հատվածն ավելի մեծ դերակատարում կունենար որոշումների կայացման գործընթացում։ Յուրաքանչյուր անդամի պաշտոնավարումը պետք է լիներ 10 տարի և միայն մեկ ժամկետով։ Այնուհետև նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադը քննադատել է այս առաջարկը և ասել, որ կարևոր է, որ Իրանի Կենտրոնական բանկը չհայտնվի մասնավոր վերահսկողության տակ, «որովհետև դա երկարաժամկետ հեռանկարում օգուտ չի բերի Իրանի ժողովրդին»։

## Ղեկավարներ
Իրանի նախագահը ԿԲ-ի կառավարիչ է առաջարկում անձի, որը պետք է հաստատվի ընդհանուր ժողովի կողմից և նշանակվի նախագահի հրամանագրով։

## Նպատակներ և գործառույթներ
Իրանի Իսլամական Հանրապետության կենտրոնական բանկի նպատակները, համաձայն իր կանոնադրության և համաձայն Իրանի դրամավարկային և բանկային օրենքի (ԻԴԲՕ) 10-րդ բաժնի, հետևյալն են.

* Ազգային արժույթի արժեքի պահպանում
* Վճարային հաշվեկշռում հավասարակշռության պահպանում
* Առևտրի հետ կապված ֆինանսական գործարքների դյուրացում
* Երկրի տնտեսական աճի ներուժի բարելավում

ԻԴԲՕ-ում նշված նպատակներին հասնելու համար ԿԲ-ն օժտված է հետևյալ գործառույթների կատարման պատասխանատվությամբ․

* Թղթադրամների և մետաղադրամների թողարկում
* Բանկերի և վարկային հաստատությունների վերահսկողություն
* Արտարժութային քաղաքականության և գործարքների ձևավորում և կարգավորում
* Ոսկու գործարքների կանոնակարգ
* Գործարքների և ներքին արժույթի ներհոսքի և արտահոսքի ձևակերպում և կարգավորում

## Իսլամական բանկինգ
Իսլամական հեղափոխությունից հետո Կենտրոնական բանկին հանձնարարվել է սահմանել իսլամական բանկային օրենք։ 1983 թվականին Մեջլիսն ընդունել է Իրանի Իսլամական բանկային օրենքը։ Այս օրենքը նկարագրում և թույլատրում է իսլամական առևտրային օրենքների իրանական շիա տարբերակը, որը տարբերվում է ոչ այնքան «ազատական» սուննի տարբերակից։ Համաձայն այս օրենքի, իրանական բանկերը կարող են զբաղվել միայն անտոկոս իսլամական գործարքներով (քանի որ տոկոսը համարվում է վաշխառություն կամ «ռիբա», և արգելված է իսլամով և Ղուրանով։

Գործնականում Իրանը օգտագործում է այն, ինչ պաշտոնապես կոչվում են «ժամանակավոր» տոկոսադրույքներ, քանի որ ավանդատուներին վճարվող կամ վարկառուներից ստացված տոկոսադրույքները պետք է արտացոլեն բիզնեսի շահույթը կամ վնասը։ Այս կանոնների համաձայն, ավանդների տոկոսադրույքները, որոնք հայտնի են որպես «շահաբաժիններ», տեսականորեն կապված են բանկի շահութաբերության հետ։ Իրականում, սակայն, այս շահաբաժինները դարձել են եկամտաբերության ֆիքսված տոկոսադրույքներ. ավանդատուները երբեք չեն կորցրել իրենց խնայողությունները բանկերի կրած վնասների պատճառով և գրեթե երբեք չեն ստացել ավելի մեծ եկամուտներ, քան նախնական շահույթի ժամանակավոր դրույքաչափերը։ Վարկի դիմաց գանձվող տոկոսները ներկայացվում են որպես «վճարներ» կամ կորպորատիվ շահույթի մասնաբաժին։ Բոլոր նման գործարքները կատարվում են իսլամական պայմանագրերի միջոցով, ինչպիսիք են՝ Մոզարեբե, Ֆորուշ Աղսաթի, Ջոալահ, Սալաֆ և Ղարզոլհասանե։ Այս պայմանագրերի և հարակից պրակտիկայի մանրամասները ներկայացված են Իրանի Անտոկոս բանկային օրենքում և դրա ուղեցույցներում։ Օրինակներն են.

# **Ղարզոլհասանե**․ անտոկոս, շահույթ չհետապնդող վարկ, որը բանկի կողմից տրամադրվում է անշարժ կամ իրավաբանական անձին որոշակի ժամկետով։
# **Ջոալահ**. Մի կողմի (բանկի կամ գործատուի) պարտավորությունը՝ վճարել որոշակի գումար մյուս կողմին՝ պայմանագրի պայմաններին համապատասխան որոշակի ծառայություն մատուցելու դիմաց։ Ծառայություն մատուցող կողմը կոչվում է «Ամել» (գործակալ կամ կապալառու)։
# **Մոսակատ**. Պայմանագիր այգու սեփականատիրոջ և մեկ այլ կողմի միջև (Ամելի կամ Գործակալի) հետ՝ այգու բերքը հավաքելու և այն երկու կողմերի միջև որոշակի հարաբերակցությամբ բաժանելու նպատակով։ Բերքը կարող է լինել այգու բույսերի պտուղները, տերևները, ծաղիկները և այլն։
# **Մոզարա**. Պայմանագիր, որտեղ բանկը որոշակի ժամանակահատվածով հանձնում է որոշակի հողամաս մեկ այլ կողմին (Ամելին կամ Գործակալին)՝ հողը մշակելու և բերքը երկու կողմերի միջև նշված հարաբերակցությամբ բաժանելու նպատակով։
# **Մոզարեբե**. Պայմանագիր, որի համաձայն բանկը պարտավորվում է տրամադրել դրամական կապիտալը, իսկ մյուս կողմը (Ամելը կամ Ավենտը) պարտավորվում է օգտագործել կապիտալը առևտրային նպատակներով և շահույթը բաժանել նշված հարաբերակցությամբ երկու կողմերի միջև պայմանագրի ժամկետի ավարտին։

Ըստ Standard & Poor’s գնահատման ծառայության տվյալների՝ շարիաթի պահանջներին համապատասխանող ակտիվները հասել են մոտ 400 միլիարդ դոլարի ամբողջ աշխարհում, իսկ պոտենցիալ շուկան կազմում է 4 տրիլիոն դոլար։ Իրանը, Սաուդյան Արաբիան և Մալայզիան առաջին տեղում են՝ շարիաթի պահանջներին համապատասխանող ամենամեծ ակտիվներով։

Ըստ ԱՄՀ-ի, իսլամական բանկային գործունեությունը արգելում է զուտ դրամավարկային սպեկուլյացիաները և շեշտում է, որ գործարքները պետք է հիմնված լինեն իրական տնտեսական գործունեության վրա և, հետևաբար, ավելի քիչ վտանգ են ներկայացնում, քան սովորական բանկային համակարգը ֆինանսական համակարգերի կայունության համար։

### Քննադատություն
Քննադատները կարծում են, որ Իրանի անտոկոս բանկային օրենքը պարզապես ստեղծել է վաշխառության կամ ռիբայի օրինականացման համատեքստում։ Իրականում բոլոր բանկերն իրենց վարկառուներից գանձում են կանխորոշված ​​ֆիքսված գումար՝ Կենտրոնական բանկի կողմից հաստատված տոկոսադրույքով՝ առնվազն տարին մեկ անգամ։ Այս պայմանագրերի շրջանակներում ապրանքներ կամ ծառայություններ չեն փոխանակվում, և բանկերը հազվադեպ են ստանձնում որևէ առևտրային ռիսկ։ Բարձր արժեք ունեցող գրավի առարկաները, ինչպիսիք են անշարժ գույքը, առևտրային թղթերը, բանկային երաշխիքները և մեքենաները, վերացնում են կորստի ցանկացած ռիսկ։ Սնանկության դեպքում մայր գումարը, ակնկալվող տոկոսները և ուշացման վճարները գանձվում են գրավով ապահովված միջոցների տիրապետման և կամ վաճառքի միջոցով։

## Վճարային համակարգեր
2005 թվականին կառավարությունը Իրանի Կենտրոնական բանկին և իրանական բանկերին՝ հիմնականում պետական ​​սեփականություն հանդիսացող, պարտավորեցրել է ստեղծել բոլոր անհրաժեշտ ենթակառուցվածքները (կարգավորիչ, ապարատային, ծրագրային ապահովում) մինչև 2005 թվականի մարտը Իրանում էլեկտրոնային փողերը ամբողջությամբ գործարկելու համար։ Դեռևս լիովին չիրականացված, տեղական դեբետային քարտերն այժմ սովորական են և վերացրել են էլեկտրոնային առևտրի (ազգային մասշտաբով) աճի հիմնական խոչընդոտը, ինչպես նաև էլեկտրոնային կառավարման նախաձեռնությունների ամբողջական կիրառումը։ Այնուամենայնիվ, Իրանը մնում է հիմնականում կանխիկի վրա հիմնված տնտեսություն։

Կենտրոնական բանկը մշակել է Իրական ժամանակի համախառն հաշվարկային համակարգ (SATNA)՝ որպես իրանական բանկերի ռիալով գործարքների կարգավորման հիմնական կենտրոն։

2011 թվականին գործարկվել են վճարային երկու նոր համակարգեր՝ Արժեթղթերի կարգավորման անխափան համակարգը (TABA)՝  որպես էլեկտրոնային ենթակառուցվածք 'տարբեր արժեթղթերի, այդ թվում' պետական արժեթղթերի և Կենտրոնական բանկի ներգրավմամբ արժեթղթերի տեղաբաշխման և կարգավորման համար։ Երկրորդը Անհատական ​​և բազմակի վճարումների պատվերների մշակման ավտոմատացված հաշվանցային համակարգի (PAYA) գործարկումն է՝ Իրանի միջբանկային տեղեկատվության փոխանցման ցանցի (Շետաբ) միացում այլ բանկոմատների և POS անջատիչների համակարգերին՝ միջազգային բանկային քարտերի ընդունման և էլեկտրոնային քարտային վճարումների նախագծման համար։

Ուկրաինա ռուսական ներխուժման ժամանակ միջազգային պատժամիջոցներից հետո, որոնք Ռուսաստանին արգելափակել են SWIFT-ի օգտագործումը, Մոհսեն Քարիմին, ով Իրանի Կենտրոնական բանկի միջազգային փոխղեկավարն է, և նրա ռուս գործընկեր Վլադիսլավ Գրիդչինը, որը Ռուսաստանի Կենտրոնական բանկի ներկայացուցիչն է, հայտարարել են, որ երկու երկրներն էլ մշակել են SWIFT-ը շրջանցելու ուղիներ։

### Թվային արժույթ
Ըստ ՏՀՏ նախարարության 2018-ին Իրանի Փոստային բանկը թողարկել է Իրանի առաջին թվային արժույթը բլոկչեյն տեխնոլոգիայի վրա, Իրանի դեմ պատժամիջոցների շրջանցելու համար առկա այն առավելությամբ, որ բլոկչեյն գործարքները որևէ քլիրինգային բանկի կարիք չունեն։

Հաշվի առնելով Իրանի նավթի և գազի մեծ պաշարները, իրանական ռիալը կարող է դառնալ պահուստային արժույթ, եթե հավասարություն հաստատվի նավթի և գազի հետ, ինչպես նախկինում եղել է ԱՄՆ դոլարի և ոսկու միջև (օրինակ՝ 1,000,000 ռիալի հավասարություն մեկ բարել նավթի համար)։ Նման օրինակ է նաև Վենեսուելայի նոր թողարկված «Պետրո» կրիպտոարժույթը։

### Ֆինտեխ
Finnotech.ir-ը Իրանի առաջատար բանկային API մատակարարն է, իսկ Ինֆորմատիկա ծառայությունների կորպորացիան բանկային ոլորտի (ներառյալ Շետաբ) տեղեկատվական համակարգերի առաջատար օպերատորն է։ 2016 թվականի դրությամբ Իրանն ուներ 50 ընկերություն, որոնք ակտիվ էին ֆինտեխի ոլորտում։ ԻԿԲ-ն սահմանափակում է ֆինտեխների դերը Իրանի ֆինանսական հատվածում՝ թույլ տալով նրանց գործել այնքան ժամանակ, քանի դեռ նրանք ներգրավված չեն փողի ստեղծման, արժույթի փոխանակման, վճարային գործիքների (օրինակ՝ քարտերի) առաջարկման և ավանդների ներգրավման մեջ։

### Չեկեր
2010թ. հունվարի 21-ից հաշիվների սեփականատերերին այլևս չի թույլատրվում իրանական բանկերից 15000 դոլարից ավելի հանել, սակայն նրանք դեռ կարող են ավելի մեծ գումարների համար չեկեր գրել։ 2009 թվականին չեկերի 10,7%-ը վերադարձվել է։

### Դեբետային և կրեդիտային քարտեր
2007-ին Tetra-Tech ՏՏ ընկերությունը հայտարարել է, որ Visa-ն և Մաստեր քարտը կարող են օգտագործվել առցանց վաճառքի և իրանական էլեկտրոնային քարտերի տերմինալներում, առևտրի կենտրոններում, հյուրանոցներում, ռեստորաններում և տուրիստական ​​գործակալություններում՝ իրանցիների և օտարերկրյա զբոսաշրջիկների համար։ Իրանի էլեկտրոնային առևտուրը մինչև 2009թ. մարտը պետք է հասներ 10 տրիլիոն ռիալի (1 միլիարդ դոլար)։ Որոշ ավելի հարուստ մարդիկ ունեն դեբետային քարտեր, սակայն MasterCard-ը կամ Visa-ն այլևս հասանելի չեն Իրանում, և միջազգային պատժամիջոցների պատճառով այնտեղ գործում են միայն մի քանի արտասահմանյան բանկեր։ Իրանցիների մոտ 94%-ն ուներ դեբետային քարտ, մինչդեռ Եգիպտոսում՝ 20%-ից պակասը միայն (2015թ.):

2016 թվականին Իրանը ներդրել է իր սեփական քարտերի համակարգը՝ հիմնված Սուկուկի սկզբունքների վրա և հաղորդել է MasterCard-ի (և այլ միջազգային վճարային օպերատորների) հետ կրկին մուտքի վերաբերյալ բանակցությունների մասին։

### Հավալա
Իրանական շատ բիզնեսներ և անհատներ նույնպես ապավինում են Հավալային՝ ոչ պաշտոնական վստահության վրա հիմնված դրամական փոխանցումների համակարգին, որը գոյություն ունի Մերձավոր Արևելքում և իսլամադավան այլ երկրներում։ Իրանի նկատմամբ ԱՄՆ-ի և ՄԱԿ-ի վերջին ֆինանսական պատժամիջոցների սահմանումից ի վեր, հաղորդվում է, որ իրանցիների կողմից հավալայի օգտագործումն աճել է։

## Փողերի լվացման դեմ օրենք
Իրանի Կենտրոնական բանկը կիրառում է փողերի լվացման դեմ պայքարի օրենքը՝ հնարավոր հանցագործությունը զսպելու համար։ Հետախուզության նախարարը, Իրանի Կենտրոնական բանկի (ԻԿԲ) կառավարիչը և մի քանի այլ նախարարներ փողերի լվացման դեմ պայքարի հատուկ հանձնաժողովի անդամներից են։ 2008 թվականին Փարիզում տեղակայված Ֆինանսական գործողությունների աշխատանքային խմբի (FATF) դիտորդական խումբը բարձր է գնահատել Իսլամական Հանրապետության կողմից փողերի լվացման դեմ պայքարը։ 34 անդամներից բաղկացած ֆինանսական վերահսկող կազմակերպությունը շնորհավորել է Թեհրանին փողերի լվացման բացերը փակելու իր հանձնառության համար։ Այնուամենայնիվ, 2010-ին FATF-ն Էկվադորն ու Իրանը ներառել է այն պետությունների ցանկում, որոնք, ըստ նրա, չեն պահպանում փողերի լվացման և ահաբեկչության ֆինանսավորման դեմ ուղղված միջազգային կանոնակարգերը։ Չնայած նախագահ Հասան Ռոհանին հետաքրքրություն է ցուցաբերել FATF-ի նկատմամբ, կոշտ գծի կողմնակիցների միջև առկա են մեծ տարաձայնություններ՝ կապված գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեիի հետ։ Նրանց թվում են Փորձագետների ասամբլեայի նախագահ և Պահապանների խորհրդի քարտուղար Ահմադ Ջանաթին և Իրանի արտաքին գործերի նախկին նախարար և Գերագույն առաջնորդի արտաքին հարաբերությունների գլխավոր խորհրդական Ալի Աքբար Վելայաթին՝ երկու նշանավոր մարդիկ են, ովքեր դեմ են FATF-ին։ Այս տարաձայնությունները և FATF-ի բացակայությունը, որը չի հաստատվել Իրանի խորհրդարանի կողմից, կանգնեցրել է FATF-ի կիրառումը։

Իրանի կառավարության կողմից 2015 թվականին գնահատվել է, որ Իրանում թմրամիջոցների ապօրինի շրջանառությունից ստացված կեղտոտ փողերը տարեկան կազմում են 10 տրիլիոն թուման (1 թումանը հավասար է 10 ռիալի), որոնցից մի քանիսը ճանապարհ են գտնում դեպի «ընտրություններ և ձայներ ապահովել» և «Երկրի քաղաքականության վրա ազդելու համար»։

## Պահուստներ
### Արտաքին պահուստներ
* Ոսկու տարադրամային ռեզերվներ․ $125.9 մլդ (2015), $111.6 մլդ (2014), $68.06 մլդ (2013), $74.06 մլդ (2012), $110 մլդ (2011), $80 մլդ (2010), $40 մլդ (2005) (Նշում. Իրանի արտարժույթի պահուստների մեծ մասը սառեցված է արտասահմանում (2014 թ.))
* **Կազմը**. 2007 թվականին պահուստների 10%-ը պահվում էր ոսկով, 20%-ը՝ ԱՄՆ դոլարով (2006թ.-ից 40%-ով ցածր), մնացածը հիմնականում եվրոյով և այլ հիմնական արժույթներով ( ճապոնական իեն, բրիտանական ֆունտ և շվեյցարական ֆրանկ)։ 2009 թվականին Իրանի նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադը հրամայել է երկրի արժութային հաշիվներում ԱՄՆ դոլարը փոխարինել եվրոյով։

#### Ոսկու պաշարներ
2010 թվականի հոկտեմբերին Իրանի ոսկու պաշարները հասել են «ռեկորդային բարձր մակարդակի», քանի որ Կենտրոնական բանկը «կանխարգելիչ միջոցներ» է ձեռնարկել՝ խուսափելու արևմտյան երկրների կողմից ակտիվների հնարավոր սառեցումից։ Իրանն իր արտարժույթի պահուստների 15%-ը վերածել է ոսկու ։

2012 թվականի հունվարին Թեհրանի Առևտրի պալատի ղեկավարը զեկուցել է, որ Իրանն ունի 907 տոննա ոսկի, որը գնվել է միջինը 600 դոլար մեկ ունցիայի դիմաց՝ ներկայիս գնով 54 միլիարդ դոլար արժողությամբ։ ԿԲ-ի ղեկավարը, սակայն, հաղորդել է ընդամենը 500 տոննա (այսինքն՝ վերգետնյա ոսկու պաշարները)։ Անհամապատասխանությունն անբացատրելի է, սակայն 907 տոննան կարող է (սխալմամբ) ներառել ստորգետնյա ոսկու պաշարներ (320 մետրիկ տոննա 2012թ.-ի դրությամբ) և, հնարավոր է, իրանցի մասնավոր ձեռքերում գտնվող ոսկին (մետաղադրամներով կամ ձուլակտորներով մոտ 100 տոննա)։ 2014-ին Կենտրոնական բանկի զեկույցները ցույց էին տալիս, որ նրա ոսկու պահեստները կազմում էին միայն 90 տոննա, մնացածը, հնարավոր է, օգտագործվեին բարտերային առևտրում պատժամիջոցներից հետո։

## Գնաճը և դրամավարկային քաղաքականությունը

Իրանում 2000–ականներից սկսած մոտ 20 տարիների ընթացքում երկնիշ գնաճը է գրանցվել։ 2002-2006 թվականներին Իրանում գնաճի մակարդակը տատանվել է 12-ից 16 տոկոսի սահմաններում։

Իրանում դրամավարկային քաղաքականությունը հաջողությամբ չի հասել գնաճի և դրամավարկային նպատակներին, որոնք սահմանված են Իրանի հնգամյա զարգացման ծրագրերում, ինչը հիմնականում պայմանավորված է նավթային եկամուտներից պետական ​​ծախսերի դրամավարկային ազդեցության հետ։ Թեև գնաճի թիրախների իրագործումը վերջին շրջանում որոշակիորեն բարելավվել է, սակայն աստիճանական գնաճի միանիշ մակարդակի հասնելու նպատակը չի իրականացվել։ Ավելին, դրամավարկային քաղաքականության անուղղակի միջանկյալ թիրախը՝ փողի աճը, համակարգված կերպով բաց է թողնվել։

Կենտրոնական բանկը Իրանի կառավարության ընդլայնումն է և որպես այդպիսին այն ինքնուրույն չի գործում։ Տոկոսադրույքը սովորաբար սահմանվում է՝ ելնելով քաղաքական առաջնահերթություններից և ոչ թե դրամական նպատակներից։ Հարկաբյուջետային և դրամավարկային քաղաքականության միջև քիչ համապատասխանություն կա։

Կենտրոնական բանկը գնաճի մակարդակը գնահատում է Իրանի քաղաքային բնակավայրերում 395 ապրանքների և ծառայությունների գների օգտագործմամբ։

Գնաճի բարձր մակարդակը նույնպես կապված է Իրանի դրամական զանգվածի աճի հետ։ Կենտրոնական բանկի տվյալները վկայում են, որ փողի զանգվածի աճը տարեկան կազմել է մոտ 40%։ Փողի զանգվածի արագ աճը պայմանավորված էր բանկերի առաջարկած 12%-ի չափով փոխառու կապիտալի բարձր պահանջարկով, որը պարտադրվել էր կառավարության կողմից միջին իրանցիների և փոքր ձեռնարկատերերի համար վարկը հասանելի դարձնելու նպատակով։ Սակայն այս ցուցանիշը ցածր է գնաճի տեմպերից։ Սա ստիպում է փոխառության արժեքը պակաս ազատ շուկայական արժեքից, որը որոշվում է առաջարկով և պահանջարկով` հիմնված գնաճի մակարդակի և ներդրումային ռիսկի վրա։

### Ուղղակի գործիքներ
* Բանկային շահույթի դրույքաչափեր – 2010 թվականի դրությամբ բանկերի միջև գանձվող տոկոսադրույքը (այսինքն՝ միջբանկային դրույքաչափը) սահմանվում է Իրանի կառավարության կողմից։
* Վարկային սահմանաչափ. ԿԲ-ն կարող է միջամտել և վերահսկել դրամավարկային և բանկային գործերը՝ սահմանափակելով բանկերը՝ նշելով միջոցների օգտագործման մեխանիզմները և սահմանելով վարկերի և վարկերի առաստաղը յուրաքանչյուր ոլորտում։

### Անուղղակի գործիքներ
* Պահուստների պահանջի հարաբերակցություն – Համաձայն Իրանի դրամավարկային և բանկային օրենքի 14-րդ հոդվածի, ԿԲ-ն իրավասու է սահմանել պարտադիր պահուստավորման գործակիցը 10-30 տոկոսի սահմաններում՝ կախված բանկերի պարտավորությունների կազմից և գործունեության ոլորտից։
* ԿԲ-ի մասնակցության փաստաթղթեր – Կենտրոնական բանկը պետք է ստանա Մեջլիսի թույլտվությունը՝ մասնակցության փաստաթղթերը տրամադրելու համար։
* Բաց ավանդային հաշիվ – վերահսկել իրացվելիությունը բանկերի ավելորդ ռեսուրսների կլանման միջոցով։ ԿԲ-ն այդ ավանդներին «շահույթ» է վճարում ԿԲ-ում` հատուկ կանոնների հիման վրա։

## Փողի մատակարարում
Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ) հայտնում է, որ 2001 թվականին արժութային և ցպահանջ ավանդները, որոնք հայտնի են որպես M1, կազմում էին 71,7 միլիարդ դոլար։ Այդ նույն տարում M2-ը, որը հավասար է M1-ին, գումարած խնայողական ավանդները, փոքր ժամկետային ավանդները և դրամական շուկայի փոխադարձ հիմնադրամները, կազմել է 153,6 միլիարդ դոլար։ Ըստ ԿԲ-ի՝ երկրի իրացվելիությունը 2008 թվականի ապրիլին կազմել է մոտ 174 միլիարդ դոլար, 2009 թվականի հոկտեմբերին՝ 197 միլիարդ դոլար , իսկ 2011 թվականին՝ ավելի քան 300 միլիարդ դոլար։

Շրջանառության մեջ գտնվող փողը 2020 թվականի մարտին հասել է 700 միլիարդ դոլարի (հիմնվելով 2017 թվականի նախադևալացիոն փոխարժեքի վրա)։ Իրանի դրամական բազան 2020 թվականի սեպտեմբերին հասել է 3721,46 տրիլիոն ռիալի (մոտ 12 միլիարդ դոլար), մինչդեռ M2-ը հասել է 95 միլիարդ դոլարի (այսինքն՝ համապատասխանաբար 26% և 36,2% աճ մեկ տարում), մինչդեռ փողի բազմապատկիչ էֆեկտը (որը ցույց է տալիս, թե որքան կարող է դրամական բազան ստեղծել նոր. փողը տնտեսությունում) հասել էր պատմական առավելագույնին), դրանով բացատրելով գնաճի աճը (40%) և իրանական ռիալի անկումը վերջին տարիներին։ Իրանական ռիալը 2018 թվականի սկզբից գրեթե հինգ անգամ անկում է ապրել։ Իր հերթին, Իրանի արտարժույթի պահուստները նվազել են, քանի որ Իրանը փորձում է պահպանել իր արժույթի արժեքը՝ արտարժույթ ներարկելով շուկա՝ բավարարելու ԱՄՆ դոլարի պահանջարկը։ հանրությանը և ընկերություններին և վճարել ներմուծման համար։

Իր հերթին, դրա պատճառը Իրանում անարդյունավետ հարկումն ու հարկերի հավաքագրումն է։ Գնաճը (կամ գնողունակության կորուստը) միատեսակ թաքնված հարկում է բնակչության վրա (եթե այն չի փոխհատուցվում աշխատավարձերի և արտադրողականության բարձրացմամբ), որն ամենաշատը բացասաբար է անդրադառնում Իրանի բնակչության ստորին խավերի վրա։

## Հաշվեկշիռ

:::::::::::::::Ծանոթագրություն 1. Ներառում է արտարժույթով որոշ պարտավորություններ ռեզիդենտների նկատմամբ։

### Պետության և մասնավոր հատվածի պարտքը
2019 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ բանկերի նկատմամբ կառավարության պարտքը հասել է 3,880,000 միլիարդ ռիալի (մոտ 30 միլիարդ դոլար, ինչը 3,5 տոկոսով ավել է 2013 թվականից, երբ նախագահ Ռոհանին ստանձնեց նախագահությունը)։ Սա նշանակում է, որ կառավարությունը փող է տպում, որը հասանելի է դառնում Իրանում պետության վերահսկողության տակ գտնվող բանկերին, այնուհետև այդ բանկերից տոկոսով պարտք է վերցնում։ Բանկերի նկատմամբ մասնավոր հատվածի պարտքը 2019 թվականի դեկտեմբերի 20-ին ավարտված տասներկուամսյա ժամանակահատվածում հասել է 14,400,000 միլիարդ ռիալի կամ ավելի քան 110 միլիարդ դոլարի։

## Արտաքին հարաբերություններ
Իրանը Իսլամական զարգացման բանկի անդամ է։ 2006թ. օգոստոսի դրությամբ Համաշխարհային բանկը ֆինանսավորել է 48 զարգացման ծրագիր երկրում՝ 3,413 միլիոն ԱՄՆ դոլար ընդհանուր նախնական պարտավորությամբ։ Համաշխարհային բանկի վարկերը Իրանին տրվում են միայն Վերակառուցման և զարգացման միջազգային բանկից (ՎԶՄԲ)։ Իրանը Համաշխարհային բանկի բազմակողմ ներդրումների երաշխավորման գործակալության անդամ է։ Իրանը միացել է Արժույթի միջազգային հիմնադրամին (ԱՄՀ) 1945թ. դեկտեմբերի 29-ին։ ԿԲ-ի կառավարիչները կառավարության անունից մասնակցում են ԱՄՀ-ի խորհրդի քննարկումներին Իրանի վերաբերյալ։ Այս հանդիպումները սովորաբար անցկացվում են տարին մեկ անգամ Վաշինգտոնում։

### Արտաքին ազդեցություն և տրանսակցիա
* **Իրանի արտաքին պարտքը**․ 22,07 միլիարդ դոլար 2010 թվականին (10,6 միլիարդ դոլար կարճաժամկետ պարտքեր և 11,4 միլիարդ դոլար՝ միջնաժամկետ և երկարաժամկետ պարտքեր)։
* **Իրանի ավանդներն օտարերկրյա բանկերում**. կազմում է $35 մլրդ, իսկ նրա պարտավորությունները կազմում են $25 մլրդ (2007թ.) : 2007թ. Միջազգային հաշվարկների բանկի տվյալներով։ 2012 թվականի մարտի վերջին Իրանի ավանդները 39 համաշխարհային բանկերում հասել են 15,44 միլիարդ դոլարի, իսկ պարտավորությունները՝ 10,088 միլիարդ դոլարի։ Բացի այդ, հաղորդվել է, որ Իրանը 2011 թվականին օտարերկրյա բանկերում պահել է 10-20 միլիարդ դոլար՝ իբր օտարերկրյա ընկերությունների կողմից Իրանին վճարումների հետ կապված խնդիրների պատճառով։ Ըստ ԵՄ Աղբյուրները, չնայած եվրոպական պատժամիջոցներին, Իրանը դեռևս «մի քանի միլիարդ եվրո» է պահում Գերմանիայում, Իտալիայում, Մալթայում, Իսպանիայում, Հունաստանում և Շվեյցարիայում (2012 թ.): 2013 թվականի դրությամբ, միջազգային պատժամիջոցների պատճառով հասանելի է նրա արժութային պահուստներից ընդամենը 30-50 միլիարդ դոլար (այսինքն՝ ընդհանուրի մոտավորապես 50%-ը)։ Իրանական լրատվամիջոցները կասկածի տակ են դնում, թե ինչու ակտիվները և արտաքին պահուստները չեն վերադարձվել (կամ վերածվել ոսկու), մինչ արտասահմանում քննարկվում էին նոր պատժամիջոցները։
* **Տրանսակցիաներ**։ Իրանի հետ արտաքին գործարքները կազմել են 150 միլիարդ դոլար 2000-2007 թվականներին խոշոր պայմանագրերի և ինչպես մասնավոր, այնպես էլ պետական ​​վարկային գծերի արժեքով։ Համաձայն Միջազգային հաշվարկների բանկի (BIS) տվյալների՝ 2008 թվականի երրորդ եռամսյակում Իրանի արտարժութային փոխազդեցությունների մնացորդը 2008 թվականի երրորդ եռամսյակում կազմել է 24,3 միլիարդ դոլար։

### ԱՄՆ պատժամիջոցները
ԱՄՆ ֆինանսների նախարարությունը նույնպես ակտիվացրել է Իրանի հետ օտարերկրյա ներդրումների և առևտրի ֆինանսավորումը սահմանափակելու իր փորձը։ 2006 թվականի հունվարին շվեյցարական UBS և Credit Suisse բանկերը առանձին հայտարարել են Իրանում գործունեությունը դադարեցնելու մասին։ 2006 թվականի սեպտեմբերին գանձապետական ​​դեպարտամենտն արգելել է Bank Saderat Iran-ի բոլոր գործարքները ԱՄՆ ֆինանսական համակարգի հետ, իսկ 2007 թվականի հունվարին այն ներառել է նաև Bank Sepah-ին և նրա բրիտանական մասնաճյուղին՝ Bank Sepah International-ին, սև ցուցակում։ 2007 թվականի հոկտեմբերին ԱՄՆ գանձապետարանը սև ցուցակում է ներառել Մելլի և Մելլաթ բանկերը։

ԱՄՆ-ի ճնշման ներքո 2007 թվականի սեպտեմբերի սկզբից չինական 12 բանկ կրճատել են կապերը իրանական բանկերի հետ, սակայն նրանցից հինգը վերսկսել են առևտրային կապերը 2008 թվականի հունվարի կեսերին։ 2008 թվականի փետրվարի կեսերին ԱՄՆ գանձապետարանը պնդել է, որ Իրանի Կենտրոնական բանկը օգնել է սև ցուցակում հայտնվածներին խուսափելու են ԱՄՆ պատժամիջոցներից՝ նրանց փոխարեն գործարքներ կատարելով։

#### Բարտերային առևտուր
Կենտրոնական բանկն ունի սահմանափակ արտաքին կանխիկ պահուստներ՝ պայմանավորված միջազգային պատժամիջոցներով և դրամական միջոցների փոխանցման հետ կապված խնդիրներով։ 2012 թվականին ԱՄՆ-ը միակողմանիորեն ընդլայնել է պատժամիջոցները, որոնք հեռացրել են ԱՄՆ ֆինանսական համակարգից օտարերկրյա ընկերությունները, որոնք բիզնես են անում Կենտրոնական բանկի հետ։ Հաղորդվում է, որ Իրանը ավելի ու ավելի է օգտագործում փոխանակման առևտուրը, կանխիկի մաքսանենգությունը, ոսկին և իր առևտրային գործընկերների տեղական արժույթները՝ միջազգային պատժամիջոցները շրջանցելու համար։ ԻԿԲ-ն հայտնվել է ԱՄՆ կառավարության կողմից սև ցուցակում՝ իրանական միջուկային ծրագրին բանկի ներգրավվածության պատճառով, և որպես հետևանք՝ 2012 թվականի մարտից նրան արգելափակել են SWIFT-ի օգտագործումը։

## Հրապարակումներ
Իրանի Կենտրոնական բանկը հրատարակում է մի շարք պարբերականներ ընդհանուր և մասնագիտացված լսարանի համար՝ ներառյալ տնտեսական միտումները, տեղեկագիրը, տարեկան վերանայումը, տնտեսական հաշվետվությունը և հաշվեկշիռը։ Մյուս հրատարակությունները ներառում են բուկլետներ, մենագրություններ և բրոշյուրներ։ Այդ փաստաթղթերից շատերը հասանելի են նաև անգլերենով։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 

Կատեգորիա:1960 հիմնադրումներ Իրանում
Կատեգորիա:Իրանի տնտեսություն
Կատեգորիա:Կենտրոնական բանկեր