Ատամնաթել

**Ատամնաթել**, բարակ թելերից պատրաստված լար, որն օգտագործվում է միջատամնային տարածությունները մաքրելու՝ սննդի մնացորդներն ատամների միջև ընկած տարածություններից հեռացնելու համար, որոնց ատամի խոզանակը դժվարությամբ է հասնում կամ չի կարողանում հասնել։ Դրա կանոնավոր օգտագործումը, որպես բերանի խոռոչի մաքրման մաս, նախատեսված է բերանի խոռոչի առողջությունը պահպանելու համար։

Լնդաբորբի կանխարգելման համար խորհուրդ է տրվում օգտագործել ատամնաթել։ Ամերիկյան ատամնաբուժական ասոցիացիան ասում է, որ ատամնափառի մինչև 80%-ը կարող է հեռացվել ատամնաթելով, և դա կարող է հատկապես օգուտ բերել օրթոդոնտիկ սարքեր օգտագործող մարդկանց։ Այնուամենայնիվ, էմպիրիկ գիտական ապացույցներն, որոնք ցույց են տալիս ատամնաթելն որպես սովորական խոզանակի հավելում օգտագործելու կլինիկական օգուտը, մնում են սահմանափակ։

## Պատմություն
Նոր Օռլեանի ատամնաբույժ՝ Լևի Սփիր Պարմլին (1790-1859) վերագրվում է ատամնաթելի առաջին ձևի գյուտին։ 1819 թվականին նա խորհուրդ տվեց մոմով մետաքսե թել անցկացնել ատամների միջև եղած բացերի միջով, նրանց պարանոցների և լնդերի կամարների միջև, որպեսզի հեռացնի այն գրգռիչ նյութն, որն ոչ մի խոզանակ չի կարող հեռացնել, և որը հիվանդության իրական աղբյուրն է։ Նա դա համարեց բերանի խոռոչի խնամքի ամենակարևոր մասն։ Ատամնաթելը վաճառքում հասանելի չէր մինչև 1882 թվականն, երբ Codman-ը սկսեց արտադրել առանց մոմի մետաքսե թել։ 1898 թվականին Johnson-ը կորպորացիան ստացավ ատամնաթելի առաջին արտոնագիրն, որը պատրաստված էր նույն մետաքսե նյութից, որը բժիշկներն օգտագործում էին մետաքսի կարեր տեղադրելու համար։

Գեղարվեստական գրականության մեջ ատամնաթելի օգտագործման ամենավաղ նկարագրություններից մեկը կարելի է գտնել հայտնի Ուլիսես վեպում (սերիականացված 1918-1920 թվականներին), բայց մինչև երկրորդ համաշխարհային պատերազմն ատամնաթելի օգտագործումն աննշան էր։ Պատերազմի ժամանակ բժիշկ Չարլզ Կ. Բասը մշակեց նեյլոնե թել։ Պարզվել է, որ նեյլոնե թելն ավելի լավ է, քան մետաքսե թելը, քանի որ այն ավելի մեծ դիմադրություն ունի քայքայմանն և մեծ երկարությունների և տարբեր չափերի արտադրման ունակությանն։

ատամնաթելը դարձավ ամերիկացիների և կանադացիների ամենօրյա ատամնաբուժական խնամքի մի մասը 1970-ականներին։

## Կիրառում
Ատամնաբույժները խորհուրդ են տալիս օրական մեկ անգամ թել օգտագործել ատամները լվանալուց առաջ կամ հետո, որպեսզի հասնեն խոզանակի անհասանելի վայրերին և թույլ տան, որ ատամի մածուկից ֆտորը ներթափանցի ատամների արանքում։ Ատամնաթելը սովորաբար մատակարարվում է պլաստիկ դիսպանսերներով, որոնք պարունակում են 10-ից 100 մետր թել։ Մոտ 40 սմ ատամնաթել քաշելուց հետո օգտագործողը սեղմում է այն դիսպանսերի ծայրին՝ կտրելու համար։ Դրանից հետո թելը թելքի մի կտոր պատառաքաղի նման գործիքի վրա կամ երկու ձեռքերով սեղմելով մատների արանքում՝ բաց թողնելով մոտ 1-ից 2 սմ ատամնաթել։ դրանից հետո օգտագործողը կարող է սեղմել ատամնաթելը՝ օգտագործելով ատամի խոզանակ։ Օգտագործողը թելը յուրաքանչյուր զույգ ատամների միջև նրբորեն սեղմում է ատամի կողային մակերեսին  C  ձևով և ուղղորդում այն լնդերի գծի տակ։ Սա հեռացնում է սննդի մասնիկներն, որոնք խրված են ատամների միջև և ատամնափառն, որը կպչում է լնդերի գծի տակ գտնվող ատամների մակերեսին։

## Տեսակներ
Տարբեր ատամնաբուժական թելեր սովորաբար օգտագործվում են բազմաթիվ ձևերով, ներառյալ մոմապատ, չմշակված մոնոֆիլեմենտներ և բազմաֆիլեմենտներ։ Մոմապատ թելից պատրաստված ատամնաթելը հեշտությամբ սահում է ատամների արանքում, չի քայքայվում և, ընդհանուր առմամբ, ավելի թանկ է, քան չծածկված թելն։ Առկա ատամնաթելերի ամենակարևոր տարբերությունը հաստությունն է։ Մոմով և չմշակված ատամնաթելը հասանելի է տարբեր լայնություններով։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մոմով և առանց մոմով ատամնաթելի արդյունավետության մեջ տարբերություն չկա, բայց ասում են, որ մոմով ատամնաթելի որոշ տեսակներ պարունակում են հակաբակտերիալ նյութեր և (կամ) նատրիումի ֆտորիդ։ Գործոններն, որոնք պետք է հաշվի առնել թել ընտրելիս, ներառում են ատամների միջև հեռավորությունն և օգտագործողի նախասիրություններն։ Ատամի ժապավենն ատամնաթելի տեսակ է, որն ավելի լայն և հավասար է, քան սովորական ժապավենն։ Ատամի ժապավենը խորհուրդ է տրվում ատամների ավելի մեծ մակերես ունեցող մարդկանց։

Տարբեր տեսակի ատամնաթելերի հեռացնելու ունակությունն էապես չի տարբերվու, ոչ թանկ ատամնաթելը գործնականում նույն ազդեցությունն ունի բերանի խոռոչի հիգիենայի վրա, ինչ ամենաթանկը։

Գործոններն, որոնք պետք է հաշվի առնել ճիշտ ատամնաթել ընտրելիս կամ ատամնաթելն որպես միջատամնայն տարածությունը մաքրող միջոց օգտագործելու նպատակահարմարությունը, կարող են հիմնված լինել հետևյալի վրա։

* Կոնտակտային գոտու խտությունն որոշում է ատամնաթելի լայնությունը։
* Լնդերի հյուսվածքի ուրվագիծ։
* Միջմայրցամաքային մակերեսի կոպտություն։
* Ձեռքի շարժունություն և օգտագործողի նախապատվություններ որոշելու համար, թե արդյոք լրացուցիչ սարք է պահանջվում։

thumb|Ձախ՝ միանգամյա օգտագործման ատամների մեջ ձուլված ատամնաթել, վերևում՝ 135° բռնակ, ներքևում՝ 90°բռնակ։

ատամնաթելը պահելու համար պատրաստվել են հատուկ պլաստիկ ձողիկներ կամ ատամհատիկներ։ Դրանք կարող են կցվել կամ առանձնացվել ատամնաթելի դիսպանսերից։ Չնայած ձողիկները չեն սեղմում մատներն, ինչպես սովորական ատամնաթելը, և դա կարող է նաև դժվարեցնել սովորական ատամնաթելով բոլոր հնարավոր անկյուններից մաքրելն։ Այս տեսակի ատամնաթելերի օգտագործման դեպքում կա նաև լնդերի գծի տակ գտնվող տարածքը շրջանցելու վտանգ, որը պետք է թելել։ Մյուս կողմից, երկարացված տիրույթը կարող է հեշտացնել հետևի ատամները թելերով մաքրելը։

ատամնաթելն ամենատարածված առաջարկվող մաքրող միջոցն է ատամների կողային մակերեսների համար, որոնք ունեն նորմալ լնդերի ուրվագիծ, որի ընթացքում ատամների միջև բացերը խիտ են և փոքր։ Ատամնաթելը կարող է օգտագործվել նաև որպես ատամի խոզանակ։ Ատամնաբուժական միջատամնայինային տարածություն տերմինը նկարագրում է եռանկյուն տարածության չափն անմիջապես երկու ատամների շփման կետի տակ։ Մաքրման չափն օգտակար է միջատամնային տարածությունները մաքրելու համար ամենահարմար միջոցն ընտրելիս։ Գոյություն ունեն միջատամնային բացերի երեք տեսակ կամ դասեր, ինչպես նկարագրված է ստորև։

thumb|center|800x800px|Լնդերի քանակի դասակարգում, որը լրացնում է ատամների միջև եղած բացերը։

* Տիպ I-լնդերն ամբողջությամբ լրացնում են միջատամնային տարածությունը։
* Տիպ II-լնդերը մասամբ լրացնում են միջատամնայինայի տարածությունը։
* III տեսակ-լնդերը չեն լրացնում միջատամնայինայի տարածքը։

Ստորև բերված աղյուսակը նկարագրում է միջատամնային տարածքների ինքնուրույն խնամքի միջոցների մատչելի տեսակները՝ առանց սննդի։

Ստորև բերված աղյուսակը նկարագրում է ատամի մածուկով սնուցվող միջատամնայն տարածքների խնամքի տարբեր տեսակներ։

thumb|Էլեկտրական ատամի խոզանակ։

## Արդյունավետություն
### Ապացույցներ
Ամերիկյան ստոմատոլոգիական ասոցիացիան ասում է, որ ատամնաթելը խոզանակի հետ համատեղ օգտագործելը կարող է օգնել կանխել լնդերի հիվանդությունն և բերանի տհաճ հոտը։

Այնուամենայնիվ, ատամնաթելի սովորական օգտագործման օգտին ապացույցները մնում են սահմանափակ։ 2008 թվականի սիստեմատիկ ուսումնասիրության արդյունքում եզրակացություն արվեց, որ ատամնաթելի լրացուցիչ օգտագործումն ավելի արդյունավետ չէր, քան ինքնուրույն խոզանակելը, կամ լնդախտը նվազեցնելու համար։ Հեղինակներն եզրակացրել են, որ լնդախտով հիվանդների մոտ ատամնաթելի սովորական օգտագործումն որպես օգտակար լրացուցիչ բուժում չի ապահովվում գիտական ապացույցներով, և որ ատամնաթելի օգտագործման վերաբերյալ առաջարկությունները պետք է տրվեն ատամնաբույժների կողմից անհատական հիմունքներով։

Cochrane-ի տվյալների շտեմարանի 2011 թվականի համակարգված ուսումնասիրությունը պարզել է, որ 12 ուսումնասիրությունների որոշ տվյալներ այն մասին, որ ատամները լվանալուց բացի թել օգտագործելը նվազեցնում է լնդախտը՝ համեմատած ինքնուրույն լվանալու հետ, և 10 ուսումնասիրությունների թույլ, շատ անվստահելի տվյալներ այն մասին, որ թել օգտագործելն, որը զուգորդվում է ատամները լվանալու հետ, կարող է կապված լինել 1 և 3 ամսվա ընթացքում։ Թելքի վարքագծի վերաբերյալ ուսումնասիրությունները հիմնված են ինքնազեկուցումների վրա, և շատ մարդիկ պատշաճ կերպով թել չեն օգտագործում։ 2006-ին անցկացված 6 ուսումնասիրությունների վերանայումն, որոնց ընթացքում մասնագետները 1,7 տարվա ընթացքում մաքրել են դպրոցականների ատամներն ատամնաթելերով, ցույց է տվել ատամնափուտի զարգացման ռիսկի 40% նվազում։

Վերջերս Cochrane-ի 2019 թվականի համակարգված տվյալների շտեմարանը համեմատեց միայն ատամի խոզանակը միջատամնայն տարածքների մաքրման սարքերի հետ, ինչպես նաև ատամնաթելի օգտագործումը միջատամնայն տարածքների մաքրման այլ մեթոդների հետ։ Ընդհանուր առմամբ, 35 պատահականացված հսկողության ուսումնասիրություններ բավարարել են ներառման չափանիշները, ընդ որում բոլոր ուսումնասիրությունները, բացառությամբ 2-ի, ունեցել են արդյունքների կողմնակալության բարձր ռիսկ։ Հեղինակներն եզրակացրեցին, որընդհանուր առմամբ, ապացույցների վավերականությունը ցածր էր կամ շատ ցածր, և ազդեցության դիտարկված չափերը կարող են կլինիկականորեն կարևոր չլինել։

Ինչպես նշում են շատ հեղինակներ, ատամնաթելի օգտագործման արդյունավետությունը կարող է մեծապես տարբեր լինել՝ կախված անհատական նախասիրություններից, տեխնիկայից և մոտիվացիայից։ Ավելին, ատամնաթելի օգտագործումը կարող է լինել միջատամնայն տարածքները մաքրելու համեմատաբար ավելի բարդ և հոգնեցուցիչ մեթոդ՝ համեմատած միջատամնայն խոզանակի հետ։

### 2015 թվականին ԱՄՆ-ի դիետիկ ուղեցույցներից բացառություններ
Հակասություն առաջացավ, երբ 2015 թվականին ԱՄՆ-ում ամերիկացիների համար սննդի ուղեցույցը չներառեց թելեր օգտագործելու վերաբերյալ առաջարկություններ։ ԱՄՆ առողջապահության և մարդկային ծառայությունների նախարարությունն և USDA-ն յուրաքանչյուր հինգ տարին մեկ հրապարակում են դիետիկ ուղեցույցներ ամերիկացիների համար։ 2000, 2005 և 2010 թվականներին հրապարակված ուղեցույցները խորհուրդ են տվել թել օգտագործել՝ որպես ատամնաբուժական հիվանդությունների կանխարգելման համակցված մոտեցման մաս։ Այնուամենայնիվ, 2010 թվականին հրապարակված ուղեցույցները խորհուրդ են տվել թել օգտագործել որպես ատամնաբուժական հիվանդությունների կանխարգելման համակցված մոտեցման մաս։ 2010 թվականի ուղեցույցներում ատամնաթելի օգտագործումը հիշատակվում է մեկ անգամ 95 էջերում, 2005 թվականին բառը նույնպես հայտնվում է մեկ անգամ 71 էջում և երկու անգամ 2000 թվականի 38 էջանոց փաստաթղթում։

2016-ի օգոստոսին Associated Press-ը (AP) հրապարակեց մի հոդված, որը վերնագրված էր ատամնաթելի բժշկական օգուտներն ապացուցված չեն, որը հայտնում էր 2015-ի փաստաթղթից ատամնաթելի օգտագործումը բացառելու մասին։ Հոդվածում այս բացթողումը կապված էր առողջապահության, մարդկային ծառայությունների և գյուղատնտեսության վարչություններին տեղեկատվության ազատության վերաբերյալ AP-ի հարցման հետ, որը պահանջում էր գիտական ապացույցներ, որոնք հետևում էին թելքի ուղեցույցի առաջարկությանը՝ նշելով, որ ուղեցույցը պետք է հիմնված լինի օրենքի համաձայն գիտական ապացույցների վրա։ Այս պատմությունը վերցրել են այլ լրատվական կազմակերպություններ, այդ թվում՝ New York Times-ը, մի հոդվածում, որը վերնագրված է՝ «Դուք ձեզ մեղավոր եք զգում ատամնաթելը չօգտագործելու համար»։

Ամերիկյան ատամնաբուժական ասոցիացիան այս բացթողման վերաբերյալ կապ է հաստատել ԱՄՆ առողջապահության և մարդկային ծառայությունների վարչության հետ և հայտնել, որ թել օգտագործելու վերաբերյալ առաջարկության բացակայությունը պայմանավորված է նրանով, որ դիետիկ ուղեցույցները կենտրոնանում են դիետայի վրա, և որ այդ բացթողումը պայմանավորված չէ նրանով, որ վարչությունը կասկածի տակ է դնում թել օգտագործելու արդյունավետությունն։ Այնուամենայնիվ, դա չի նշանակում, որ պետք է խուսափեք թելից։

Թել արտադրողի կողմից ղեկավարվող կայքն ամբողջ դրվագն անվանել է Ֆոսգեյթ։

### Ատամնաթել օրթոդոնտիկ սարքերի համար
Օրթոդոնտիկ սարքերն, ինչպիսիք են բրեկետները, կարող են պարունակել բակտերիալ կազմի ավելի վտանգավոր փոփոխություններ, ինչն, ի վերջո, կարող է հանգեցնել պարոդոնտալ վիճակի վատթարացման, ինչի մասին վկայում են լնդերի անկման աճն, արյունահոսությունն, երբ դրանք զգացվում են և չափում են։ Բացի այդ, ստացիոնար սարքերը դժվարացնում են ատամնափառի դեմ պայքարն և սահմանափակում լեզվի, շրթունքների և այտերի բնական մաքրումն՝ ատամների մակերևույթից սննդի մնացորդներն ու բակտերիաները հեռացնելու համար, ինչպես նաև ստեղծում են ատամնափառի լճացման նոր տարածքներ, որոնք խթանում են պաթոգեն բակտերիաների գաղթացումը։left|upright=0.4|thumb|Ատամնաթելիկ՝ թել կտրող սարքՕրթոդոնտիկ բուժում անցնող հիվանդներին կարող է խորհուրդ տրվել պահպանել հսկողության բարձր մակարդակն ոչ միայն բարեխղճորեն մաքրելով ատամներն, այլ նաև պրոքսիմալ մակերեսը մաքրելով միջատամնայն տարածության օժանդակ միջոցներով, ատամնաբույժների կողմից առավել հաճախ խորհուրդ են տալիս թել։ Հատկանշական է, որ փոքր կլինիկական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ատամնաթելը, ճիշտ օգտագործման դեպքում, կարող է հանգեցնել լնդերի պրոքսիմալ հատվածների կլինիկական նշանակալի բարելավման։

## Ատամնաթելիկ՝ թել կտրող սարք
Ատամնաթելիկը մանրաթելային հանգույց է, որին տրվում է ձև։ Այն (նման է ձկնորսական գծին) օգտագործվում է ատամների շուրջ փոքր, դժվարամատչելի վայրերում թելերը կտրելու համար։ Երբեմն թելիկները պահանջվում են բրեկետներով ատամնաթել օգտագործելու, ամրացնողների և կամուրջների ամրացման համար։

## Ատամի խոզանակ
մինի|182x182փքս|F-աձև ատամնաթել
Ատամի խոզանակը բերանի խոռոչի հիգիենայի համար մեկանգամյա օգտագործման սարք է, որը սովորաբար պատրաստված է պլաստիկից և ատամնաթելից։ Գործիքը բաղկացած է երկու ատամներից, որոնք դուրս են գալիս հարվածակայուն պոլիստիրոլի բարակ պլաստիկ պատյանից։ Երկու ատամների արանքում անցնում է ատամնաթելի մի կտոր։ Բերանի խոռոչի խնամքի արդյունաբերության մեջ կան երկու տեսակի անկյունային ատամհատիկներ՝ Y-աձև և F-աձև անկյունային ատամհատիկներ։ Աղեղի հիմքում, որտեղ Y-ը սկսում է ճյուղավորվել, կա բռնակ՝ բռնելու և մանևրելու համար։

Ատամի խոզանակները պատրաստվում են տարբեր ձևերի, գույների և չափերի մեծահասակների և երեխաների համար։ Ատամնաթելը կարող է պատված լինել ֆտորով, բուրավետիչով կամ մոմով։

### Ատամնաթելի ընտրության պատմություն
1888 թվականին Բ.թ. Մեյսոնը թելքավոր նյութը փաթաթեց ատամնափայտի շուրջ և այն անվանեց համակցված ատամնափայտ։ 1916 թվականին J. P. De L O-ն հորինեց ատամնաթելի ամրակն երկու ուղղահայաց գամասեղների միջև։ 1935 թվականին Ֆ. Հ. Դոները հորինեց այն, ինչ այսօրվա սպառողը հայտնի է որպես Y-աձև անկյունային ատամնաբուժական սարք։ 1963 թվականին B. Եյմս Բ. Քիրբին հորինեց ատամների մաքրման սարք, որը հիշեցնում է ժամանակակից F-աձև ատամնափայտի հնագույն տարբերակը։

1972 թվականին Ռիչարդ Լ. Ուելս անունով գյուտարարը գտավ ատամնաթելն ատամի խոզանակի մի ծայրին ամրացնելու միջոց։ Նույն թվականին Հարի Սելիգ կաց անունով մեկ այլ գյուտարար ստեղծեց ատամները մաքրելու համար մեկանգամյա օգտագործման թել պատրաստելու միջոց։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*"Medical Benefits of Dental Floss Unproven" (Aug. 2, 2016).
*Oral-B Glide dental floss may expose people to harmful chemicals Harvard T.H. Chan School of Public Health
**

Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Անձնական հիգիենա
Կատեգորիա:Անձնական հիգիենայի պարագաներ
Կատեգորիա:Ատամնաբուժություն
Կատեգորիա:Ատամներ
Կատեգորիա:Հիգիենա