Սամոայի տնտեսություն

**Սամոայի տնտեսություն**, ազգային տնտեսություն, որը կախված է գյուղատնտեսական արտադրանքի արտահանումից, զարգացման համար տրվող օգնությունից և արտասահմանյան մասնավոր ֆինանսավորումից։ Երկիրը խոցելի է ավերիչ փոթորիկների, երկրաշարժերի, ցունամիների նկատմամբ։ Գյուղատնտեսության ոլորտում զբաղված է աշխատուժի երկու երրորդը և ապահովում է արտահանման 9%-ը, հիմնականում կոկոսի կրեմ, կոկոսի յուղ և կոպրա։ Ավտոմոբիլային մետաղյա ամրակների խոշոր գործարանից բացի, արտադրական հատվածը հիմնականում վերամշակում է գյուղատնտեսական արտադրանք։ Զբոսաշրջությունը զարգացող ոլորտ է. 1996 թվականին ավելի քան 70,000 զբոսաշրջիկ է այցելել կղզիներ, իսկ 120,000՝ 2014 թվականին։ Դիտորդները մատնանշում են աշխատաշուկայի ճկունությունը՝ որպես հիմնական ուժի գործոն ապագա տնտեսական առաջընթացի համար։
[մինի|Ֆալեալուպո տրոպիկական անտառի արահետ, Սավայի, [Սամոա]]

## Առևտուր
Նոր Զելանդիան Սամոայի հիմնական առևտրային գործընկերն է, որը սովորաբար ապահովում է ներմուծման 35%-40%-ը և գնում արտահանման 45%-50%-ը։ Ավստրալիան, Ամերիկյան Սամոան, ԱՄՆ և Ֆիջին նույնպես կարևոր առևտրային գործընկերներ են։ Հիմնական ներմուծումն են սննդամթերքն ու խմիչքները, արդյունաբերական պաշարները և վառելիքը։ Առաջնային հատվածում (գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն և ձկնորսություն) աշխատում է աշխատուժի գրեթե երկու երրորդը և արտադրում է ՀՆԱ-ի 17%-ը։ Սամոայի հիմնական արտահանումը զտված նավթն է, ձուկը և կոկոսի արտադրանքը։
Ձկնորսությունը որոշակի հաջողություն է ունեցել Սամոայում, ամենամեծ արդյունաբերությունը (գլխավորվում է *Van Camp*-ի և *StarKist*-ի կողմից) հիմնված է Ամերիկյան Սամոայում։

## Եկամտի աղբյուրներ
մինի|Տարո պալարային մշակաբույս, որը ավանդաբար Սամոայի ամենամեծ արտահանումն էր, 1993 թվականին կազմում էր արտահանման բոլոր եկամուտների կեսից ավելին
Սամոան տարեկան շատ կարևոր ֆինանսական օգնություն է ստանում արտասահմանից։ Ավելի քան 100,000 սամոացիներ, որոնք ապրում են արտասահմանում, ապահովում են եկամտի երկու աղբյուր։ Նրանց ուղղակի տրանսֆերտները վերջին շրջանում կազմում են տարեկան 12,1 մլն դոլար, և նրանց բաժին է ընկնում զբոսաշրջային այցելությունների կեսից ավելին։ Բացի արտագաղթած համայնքից, Սամոան նաև տարեկան ստանում է մոտ 28 միլիոն դոլարի պաշտոնական աջակցություն Չինաստանի, Ճապոնիայի, Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի աղբյուրներից։ Եկամտի այս երեք աղբյուրները՝ զբոսաշրջությունը, մասնավոր տրանսֆերտները և պաշտոնական տրանսֆերտները, Սամոային թույլ են տալիս ծածկել իր մշտական մեծ առևտրային դեֆիցիտը։

1960-ական թվականների վերջին *Potlatch Forests, Inc.*-ը (ամերիկյան ընկերություն) արդիականացրեց նավահանգիստն ու օդանավակայանը Ասաուում՝ Սավայի կղզու հյուսիսային ափին և հիմնեց փայտանյութի արտադրություն՝ *Samoa Forest Products*: *Potlatch Forests, Inc.*-ը ներդրել է մոտ 2,500,000 ԱՄՆ դոլար գերժամանակակից սղոցման գործարանում և ևս 6,000,000 ԱՄՆ դոլար մի քանի տարիների ընթացքում՝ իրենց հաստատությունների համար էլեկտրաէներգիայի, ջրի և ճանապարհներ զարգացնելու համար։ Ասաուն, *Potlatch* սղոցագործների և *Samoa Forest Products*-ի հետ, 1960-ական և 1970-ական թվականներին Սավայիի ամենածանրաբեռնված մասերից մեկն էր։

## Գյուղատնտեսություն
[280px|left|thumb|Շուկա [Ապիայում]]
2018 թվականին Սամոայում արտադրվել է.

*180 հազար տոննա կոկոս;
*25 հազար տոննա տարո;
*22 հազար տոննա բանան;
*6,6 հազար տոննա յամ;
*4,6 հազար տոննա արքայախնձոր;
*4,1 հազար տոննա մանգո (ներառյալ մանգոստան և գուավա);
*3,4 հազար տոննա պապայա;
Ինչպես նաև գյուղատնտեսական այլ ապրանքների ավելի փոքր արտադրություններ։

## Արտադրություն
Մինչև 2017 թվականը արդյունաբերությունը կազմում էր ՀՆԱ-ի ավելի քան մեկ քառորդը, մինչդեռ աշխատում էր աշխատուժի 6%-ից պակաս։ Ամենամեծ արդյունաբերական ձեռնարկությունը *Yazaki Samoa*-ն էր՝ ճապոնական ընկերություն, որը վերամշակում է ավտոմոբիլային մետաղալարերի ամրագոտիներ Ավստրալիա արտահանելու համար՝ արտոնյալ շուկա մուտք գործելու պայմանագրով։ Գործարանում աշխատում էր ավելի քան 2000 աշխատող և կազմում էր արտադրական հատվածի ընդհանուր արտադրանքի ավելի քան 20%-ը։ Զուտ մուտքերը տարեկան կազմում էին $1,5-ից $3,03 մլն, թեև *Yazaki*-ից առաքումները հաշվվում էին որպես ծառայություններ (արտահանման վերամշակում) և, հետևաբար, պաշտոնապես չեն ներկայացվում որպես ապրանքների արտահանում։ *Yazaki Samoa*-ն փակվեց 2017 թվականին, սակայն նույն թվականին *Fero*-ն, որն արտադրում էր էլեկտրահաղորդման բլոկներ, բացվեց Սամոայում՝ նույն գործարանում, որն օգտագործվում էր *Yazaki*-ի կողմից։

## Բնական աղետներ
1990-ական թվականների սկզբին երեք բնական աղետների հետևանքները հաղթահարվեցին տասնամյակի կեսերին, սակայն տնտեսական աճը կրկին սառեց տարածաշրջանային տնտեսական անկման հետևանքով։ Երկարաժամկետ զարգացումը կախված է զբոսաշրջային ենթակառուցվածքի արդիականացումից, օտարերկրյա ներդրումների ներգրավումից և տնտեսության հետագա դիվերսիֆիկացումից։

1990-ական թվականների սկզբին Սամոային հարվածեց երկու խոշոր ցիկլոն։ «Օֆա» ցիկլոնը մոտ կղզու 10000 բնակիչների թողեց անօթևան 1990 թվականի փետրվարին։ «Վալ» ցիկլոնը 1991 թվականի դեկտեմբերին 13 մարդու մահվան պատճառ դարձավ և պատճառեց հարյուր միլիոնավոր դոլարների վնաս։ Արդյունքում, 1989-1991 թվականներին համախառն ներքին արդյունքը նվազեց մոտ 50%-ով։

Հետագա տնտեսական խնդիրներ ի հայտ եկան 1994 թվականին՝ տարո տերևի ֆիտոֆտորոզի բռնկումով և ազգային ավիաընկերության *Polynesian Airlines*-ի գրեթե փլուզմամբ։ Տարոն՝ արմատային մշակաբույսը, ավանդաբար Սամոայի ամենամեծ արտահանումն էր՝ 1993 թվականին ապահովելով արտահանման ողջ հասույթի կեսից ավելին։ Սակայն սնկային հիվանդությունը ոչնչացրեց բույսերը, և 1994 թվականից սկսած ամեն տարի տարոյի արտահանումը կազմում է արտահանման եկամտի 1%-ից պակասը։ *Polynesian Airlines*-ը 1994 թվականին ֆինանսական ճգնաժամի բախվեց, որը խաթարեց զբոսաշրջային արդյունաբերությունը և, ի վերջո, պահանջեց կառավարության կողմից օգնության տրամադրում։

Կառավարությունն այս ցնցումներին արձագանքեց ճանապարհաշինության և ենթակառուցվածքների վերանորոգման հիմնական ծրագրով։ Ակտիվացան տնտեսական բարեփոխումները, ներառյալ փոխարժեքի վերահսկման ազատականացումը։ ՀՆԱ-ի աճը վերականգնվեց մինչև ավելի քան 6% ինչպես 1995 թվականին, այնպես էլ 1996 թվականին, նախքան տասնամյակի վերջում կրկին դանդաղելը։

## Հեռանկար
1994 թվականին տարոյի արտահանման անկումը Սամոայի արտահանման արտադրանքի և շուկաների դիվերսիֆիկացման չնախատեսված հետևանք է ունեցել։ Նախքան տարոյի տերևների հիվանդությունը Սամոայի արտահանումը բաղկացած էր տարոյից (1,1 միլիոն դոլար), կոկոսի կրեմից (540,000 դոլար) և այլ արտադրանքներից (350,000 դոլար)։ Արտահանման 90 տոկոսն ուղղվել է Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջան, և միայն 1 տոկոսն է ուղղվել Եվրոպա։ Փնտրելով տարոյի այլընտրանքներ՝ Սամոայի արտահանողները կտրուկ ավելացրել են կոպրայի, կոկոսի յուղի և ձկան արտադրությունը։ Այս երեք ապրանքները, որոնք 1993 թվականին 100,000 դոլարից պակաս եկամուտ են ապահովել, այժմ կազմում են ավելի քան 3,8 միլիոն դոլար։ Նաև խաղաղօվկիանոսյան շուկաներից հարաբերական տեղաշարժ է տեղի ունեցել դեպի եվրոպական, որոնք այժմ ստանում են Սամոայի արտահանման գրեթե 15%-ը։ Սամոայի արտահանումը դեռևս կենտրոնացած է կոկոսի արտադրանքի վրա (2,36 միլիոն դոլար արժողությամբ կոպրա, կոկոսի յուղ և կոկոսի սերուցք) և ձուկ (1,51 միլիոն դոլար)։

## Զբոսաշրջություն
1972 թվականին Սամոա է ժամանել ավելի քան 85000 այցելու՝ շուրջ 12 միլիոն դոլարի ներդրում կատարելով տեղական տնտեսությանը։ Մեկ երրորդը եկել է Ամերիկյան Սամոայից, 28%-ը՝ Նոր Զելանդիայից, 11%-ը՝ ԱՄՆ-ից։ Ժամանումներն ավելացել են 2000 թվականին, քանի որ Ֆիջիում քաղաքական վեճերից խուսափելով՝ զբոսաշրջիկները նախընտրում էին մեկնել Սամոա։

2007–2016 թվականներին զբոսաշրջության թվերն ու եկամուտները կրկնապատկվել են։ Սամոան 2007 թվականին ընդունել է 122,000 այցելու, իսկ 2016 թվականին՝ 145,176 այցելու։ Մոտ 46%-ը եկել է Նոր Զելանդիայից, 20%-ը՝ Ավստրալիայից և 7%-ը՝ ԱՄՆ-ից։ Արտասահմանում ապրող սամոացիները կազմում էին բոլոր զբոսաշրջիկների թվի մոտ 33%-ը։

Արձագանքելով 2020 թվականին COVID-19 համավարակին՝ Սամոան արգելեց բոլոր միջազգային թռիչքները։

Ծառայությունների ոլորտը կազմում է ՀՆԱ-ի կեսից ավելին, այս ոլորտում զբաղված է աշխատուժի մոտավորապես 30%-ը։

## Վիճակագրություն

ՀՆԱ, գնողունակության համարժեքություն, 1,137 մլրդ ԱՄՆ դոլար (2017 թվականի գնահատում)

**ՀՆԱ,  իրական աճի տեմպ**՝ 2,5% (2017 թ.)

**ՀՆԱ մեկ շնչի հաշվով**, գնողունակության համարժեքություն – $5,700 (2017)

**ՀՆԱ – կազմը՝ ըստ ոլորտների**. (2017)
*գյուղատնտեսություն՝ 10.4%
*արդյունաբերություն՝ 23.6%
*ծառայություններ՝ 66%

**Բնակչությունը աղքատության շեմից ցածր**՝ ԱԺ%

**Ընտանիքի եկամուտը կամ սպառումը** ըստ տոկոսային մասնաբաժնի.
*ամենացածր 10%
*ամենաբարձր 10%

Գնաճի մակարդակը (սպառողական գներ)՝ 1.3% (2017)

Աշխատուժ՝ 50,700 (2016)

**Աշխատուժ – ըստ զբաղմունքի**. (2015)
*գյուղատնտեսություն՝ 65%
*արդյունաբերություն՝ 6%
*ծառայություններ՝ 29%

**Գործազրկության մակարդակը**՝ 5,2% (2017 թ.)

***Ease of Doing Business*** Վարկանիշ՝ 98-րդ

Բյուջե։
*եկամուտ՝ 110 մլն դոլար
*ծախսեր՝ $122 մլն (2011–12)

Արդյունաբերություն՝ 
*զբոսաշրջություն, 
*սննդի վերամշակում, 
*ավտոպահեստամասեր, 
*շինանյութեր

**Արդյունաբերական արտադրության աճի տեմպը**՝ 5,3% (2010)

Էլեկտրաէներգիա, արտադրություն՝ 200 ԳՎտժ (2010)

**Էլեկտրաէներգիա, արտադրություն ըստ աղբյուրի**.
*հանածո վառելիք՝ 60%
*հիդրո։ 40%
*միջուկային։ 0%
*այլ՝ 0% (2008)

**Էլեկտրաէներգիա, սպառում**՝ 150 ԳՎտժ (2008)

**Էլեկտրաէներգիա, արտահանում**՝ 1 կՎտժ (2008)

**Էլեկտրաէներգիա, ներմուծում**` 0 կՎտժ (2008)

Գյուղատնտեսություն, մթերքներ՝ կոկոս, բանան, տարո, մածուկ, սուրճ, կակաո

Արտահանում` $152 մլն (2012)

**Արտահանում, ապրանքներ**՝ կոկոսի յուղ և սերուցք, կոպրա, ձուկ, գարեջուր

**Արտահանման գործընկերներ**՝ Ամերիկյան Սամոա, Ավստրալիա, Նոր Զելանդիա, ԱՄՆ, Գերմանիա

Ներմուծումը՝ $258 մլն (2012)

**Ներմուծում, ապրանքներ**՝ մեքենաներ և սարքավորումներ, սննդամթերք

**Ներմուծման գործընկերներ**՝ Ավստրալիա, Նոր Զելանդիա, Ճապոնիա, Ֆիջի, ԱՄՆ

Արտաքին պարտք՝ 145 միլիոն դոլար (2010)

**Տնտեսական օգնություն**՝ $24,3 մլն (2010)

Արժույթը՝ 1 սամոական տալա (WS$) = 100 սեն

Փոխարժեքներ՝ սամոական տալա (WS$) 1 ԱՄՆ դոլարի դիմաց – 3.0460 (2000 թվականի հունվար), 3.0120 (1999), 2.9429 (1998), 2.5562 (1997), 2.4618 (1996), 2.4722 (1995)

Ֆինանսական տարի՝ օրացուցային տարի

## Գրականություն
* Lee S.H, Kim J & Park D (2017) *[https://www.adb.org/sites/default/files/publication/182761/ewp-481.pdf Demographic change and fiscal sustainability in Asia]*. Social Indicators Research, 134(1), 287-322.

## Արտաքին հղումներ
* ''The economist'' երկրների վարկանիշն ըստ կյանքի որակի (2005)
* Համաշխարհային բանկ. Աշխարհի տնտեսությունների դասակարգում
* ՄԱԿ. Մարդկային զարգացման ինդեքսն ըստ երկրների 2005

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Համաշխարհային տնտեսություն
Կատեգորիա:Սամոա
Կատեգորիա:Տնտեսություններ