open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մարիս Չակլայս

**Չակլայս Մարիս Ալբերտի**, (, ), լատվիացի խորհրդային բանաստեղծ, թարգմանիչ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Լատվիայի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետը 1964 թվականին։ Հրատարակվել են նրա «Երկուշաբթի» (1965), «Հետիոտն և հավիտենություն» (1967), «Խոտի օրը» (1971), «Անտառային աղավնու կանչը» (1979) և բանաստեղծությունների այլ ժողովածուներ։ Չակլայսի պոեզիան աչքի է ընկնում քաղաքացիական պաթոսով, կենսահաստատման ուրույն փիլիսոփայությամբ, նոր արտահայտչամիջոցների որոնումով։ Չակլայսը գրել է Հայաստանին նվիրված բանաստեղծությունների շարք («Հայաստանը անցորդին», «Խաչքարի ձայնը», «Մագաղաթի թերթիկների ձայնը», «Քամիներից է Փրկվել քարը»), «Վերադարձ դեպի Հայաստան» պոեմը, որոնց հայկական․ թարգմանությունները 1968—1974 թվականներին լույս են տեսել հայկական մամուլում։ Մասնակցել է «Սուրբ է. հողը քո» (1974) սովետահայ պոեզիայի անթոլոգիայի հրատարակությանը։ Չակլայսի թարգմանությամբ լույս են տեսել Գրիգոր Նարեկացու, Ավետիք Իսահակյանի, Եղիշե Չարենցի, Պարույր Սևակի, Գևորգ Էմինի, Զահրատի, Գրիգորյանի, Ա. Ավագյանի, Դ. Հովհաննեսի և ուրիշների ստեղծագործությունները։ Հանդես է եկել նաև հայ իրականության ու մշակույթի վերաբերյալ հոդվածներով ու ակնարկներով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մարիս Չակլայս
* Չակլայսի բանաստեղծությունները՝ հայերեն (թարգմ․՝ Աշոտ Գրիգորյան)

Կատեգորիա:Լատիշ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Լատիշ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Լատվիայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Լատիշ գրողներ
Կատեգորիա:Լատվիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային սցենարիստներ
Կատեգորիա:Խորհրդային լրագրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հրապարակախոսներ
Հորիզոն (թերթ, Մոնրեալ)

**Հորիզոն**, հասարակական-քաղաքական, մշակութային շաբաթաթերթ։ ՀՀԳ Կանադայի շրջանի պաշտոնաթերթ։ Լույս է տեսնում 1979 թվականից, Մոնրեալում՝ հայերեն, անգլերեն, ֆրանսերեն։

Անդրադառնում է սփյուռքի և, ընդհանրապես, հայությանը հուզող հարցերին, հրատապ ու բազմաբնույթ տեղեկություններ հաղորդում հայ համայնքների մասին, մշտապես ուշադրության կենտրոնում պահում Հայաստանն ու Արցախը։ Ունի գրական հավելված։ Խմբագիր՝ Կիրո Մանոյան։

Կատեգորիա:Կանադայի հայկական շաբաթաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Օնտարիո նահանգի կանադահայ բժշկական ընկերակցություն

**Օնտարիո նահանգի կանադահայ բժշկական ընկերակցություն (ACMAO)**, բարեսիրական կազմակերպություն, հիմնվել է 1988 թվականին։ Ընկերակցության ատամնաբուժական մասնաճյուղը ստեղծվել է 1992 թ.։ Զգալի օգնություն է ցուցաբերել Հայաստանի ատամնաբուժական հիմնարկներին։

Կատեգորիա:Բժշկական և առողջապահական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Կանադահայ գիտական կազմակերպություններ
Վլադիմիր Կազիմիրով

**Վլադիմիր Նիկոլաևիչ Կազիմիրով ** (), ռուս քաղաքական գործիչ։ Ավարտել է Մոսկվայի միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտը (1953) և Դիվանագիտական բարձրագույն դպրոցը (1962)։ Ունի արտակարգ և լիազոր դեսպանի դիվանագիտական աստիճան (1975)։ Եղել է ԽՍՀՄ և ՌԴ դեսպանը մի շարք երկրներում։

1992 թվականին նշանակվել է Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման բանակցություններում Ռուսաստանի միջնորդական առաքելության ղեկավար, 1994 թվականին՝ ՌԴ նախագահի լիազոր ներկայացուցիչ։ ՌԴ ներկայացուցիչը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբում (1992), 1994-1996 թվականներին՝ համանախագահ։

Կազիմիրովի անմիջական մասնակցությամբ են ընթացել հակամարտության կարգավորման, այդ թվում՝ Մոսկվայում 1992 թվականի մայիսին զինադադար՝ հաստատելու բանակցությունները։ Հիմնահարցի կարգավորման վերաբերյալ հոդվածներով և զեկույցներով հանդես է եկել մամուլում և համաժողովներում։

2015 թ. հոկտեմբերի 26-ին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով պարգևատրվել է Պատվո շքանշանով։

Մահացել է 2024 թ․ ապիլի 19-ին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 12 ծնունդներ
Կատեգորիա:1929 ծնունդներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Հայաստան)
Կատեգորիա:Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ռուս դիվանագետներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Պատանեկան արձագանք

**«Պատանեկան արձագանք»**, մանկապատանեկան ամսաթերթ (1951-1971), երիտասարդական երկշաբաթաթերթ (1972), պատանեկան ամսաթերթ (1973)։ Մերձավոր Արևելքի հայ ավետարանական եկեղեցիների միության սեփականություն և հայ ավետարանական քրիստոնեական Ջանից ընկերակցության հրատարակություն։

Լույս է տեսնում 1936 թվականի դեկտեմբերից (ընդհատումներով)։ Հիմնադիր-խմբագիր՝ վերապատվելի Մանասե Շնորհոքյան։ Խմբագիրներ՝ Լ. Ա. Սիմոնյան, վերապատվելի Պարգև Տարագճյան, Ժանեթ Քասունի, Փոլ Ներսեսյան, Արամ Սարգիսյան, Տիգրան Ցումուշաքյան, Երվանդ Քասունի (1993 թվականից)։

Լույս է ընծայում հոգևոր, հայկական, միջազգային, պատմական, գիտական, մարզական, մշակութային, երաժշտական և այլ լուրեր ու հոդվածներ։ Լայն տեղ է հատկացնում նաև պատանիների հեղինակած կամ նրանց համար գրված հայագիր և թարգմանական, արձակ ու չափածո գրական ստեղծագործություններին։ Սփյուռքահայ ամենաերկարակյաց և հետևալական մանկապատանեկան պարբերաթերթն է։

1940-1942 թվականներին ունեցել է «Կիրակնօրյա դպրոցի դասեր» հավելվածը։

Կատեգորիա:Հայկական մանկական պարբերականներ
Կատեգորիա:Լիբանանի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բեյրութի հայկական պարբերականներ
Լրաքաղ

**«Լրաքաղ»**, Սուրբ Հակոբ հայկական եկեղեցու հրատարակություն։ Առաջին անգամ Լույս է տեսել 1958 թ., Մոնրեալում։ Տպագրել է հոդվածներ կրոնի մասին և կրոնական նորություններ Մոնրեալի, Կանադայի հայ գաղութի և այլ համայնքների վերաբերյալ։

Կատեգորիա:Կանադայի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական կրոնական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կայծեր (թերթ, Բեյրութ)

**Կայծեր**, հասարակական-քաղաքական պարբերաթերթ։ ՀՀԳ երիտասարդական միությունների հրատարակություն։

Լույս է տեսնում 1983 թվականի հունիսից մինչև 1987 թվականը՝ եռամսյա, 1988-1994 թվականներին՝ քառամսյա, 1995-1996 թվականներին լույս չի տեսել, 1997-1999 թվականներին՝ դարձյալ եռամսյա (ընդամենը՝ 44 համար)։

Խմբագիրներ՝ Կարո Հովհաննեսյան, Գրիգոր Աչգյան, Շահան Գանտահարյան, Արփի Համբարյան, Հակոբ Հավաթյան և Սրբուհի Ճենանյան։ Հրապարակում է ՀՀԳ բյուրոյի, կուսակցական այլ մարմինների պաշտոնական հայտարարությունները, լուսաբանում ՀՀԳ քաղաքականության տարբեր կողմերը, անդրադառնում հայկական, մերձավոր արևելյան ու միջազգային քաղաքական կարևորագույն անցուդարձերին։

Կատեգորիա:Լիբանանի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բեյրութի հայկական պարբերականներ
Չայտյա

մինի|աջից|Չայտյա
**Չայտյա**, պաշտամունքային տարբեր կառույցների անվանումը Հնդկաստանում։ Արվեստագիտության մեջ սովորաբար Չայտյա են անվանում հին և միջնադարյան Հնդկաստանի բուդդայական ճարտարապետությանը բնորոշ կառույցի այն տիպը, որը հատակագծում երկարավուն, թաղածածկ, խորքում ստուպայով (որպես երկրպագության օբյեկտ) ժայռափոր այր է։

Կատեգորիա:Բուդդայականություն
Ալմոնաստեր լա Ռեալ (քաղաք)

**Ալմոնաստեր լա Ռեալ** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Ուելվա պրովինցիայի կազմում, Անդալուզիա ինքնավար մարզ։ Համայնքը գտնվում է Սերրա-դե-Ուելվա գավառի կազմում։

Տարածքը՝ 322 *քկմ*։ Բնակչությունը՝ 1833 *մարդ* (ըստ 2010 թվականի մարդահամարի)։ Պրովինցիայի ադմինիստրացիայից ունի 100 *կմ* հեռավորություն։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական էջ 
* Almonaster la Real — Sistema de Información Multiterritorial de Andalucía 
* Castillo de Almonaster la Real 

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Շահումյանի պաշտպանական շրջան

մինի|Շահումյանի շրջան
**Շահումյանի պաշտպանական շրջան (ՇՊՇ)**, ՊԲ ստորաբաժանում։

## Պատմություն
Կազմավորվել է ԼՂՀ ԻՊԿ նախագահի հրամանագրով՝ 1993 թվականի մարտի 11-ին՝ դեռես 1992 թվականի հունիսի 20-ից հակառակորդի թիկունքում մարտնչող դիվերսիոն-հետախուզական խմբերի (ընդհանուր հրամանատար՝ Ա. Գյուլումյան) հիմքի վրա։ Ունեցել է մոտոհրաձգային 2 գումարտակ (հրամանատարներ՝ Վ. Գգիրյան և Դ. Պետասյան)։ Առաջին հրաձգային գումարտակը կազմավորվել է 1993 թվականի մարտին՝ մինչ այդ գործող դիվերսիոն-հետախուզական խմբի հիմքի վրա։ Հրադադարից հետո կազմավորվել է նաև 3-րդը (հրամանատար՝ Կ. Հարությունյան)։ 1993-1994 թվականներին մասնակցել է Մարտակերտի (Գետինգոմեր, Տոնաշեն, Դաստագիր, Մատաղիս, Լյուլասազ, Լեոնափր, Զայլորի պոմպակայան, Թալիշ, Հաթերք, Սարսանգի ջրամբար, Ումորդլու, Զագլիկ), Շահումյանի (Գյուլիստան, Վերինշեն. Խափոսփուտ) շրջանների ինքնապաշտպանական ու ազատագրական մարտերին։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Շ. Մեղոյանը, Ա. Չաթանը։

ՇՊՇ-ից ՀՀ 1-ին աստիճանի «Մարտական խաչ» շքանշանով պարգևատրվել է Ա. Ձալյանը, ԼՂՀ «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանով՝ Ա. Գյուլումյանը, հետմահու՝ Ս. Նահապետյանը, Շ. Մեղրյանը, ԼՂՀ «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանով՝ Դ. Պետրոսյանը, Կ. Հարությունյանը, Ա. Ղլեչյանը, Մ Խալափյանը, Յու. Հախունցը, Ա. Հակոբյանը, Շ. Սայիլյանը, Յու. Ախյանը, հետմահու՝ Ֆ. Գգիրյանը, Վ. Գգիրյանը, Հ. Շելունցը, Վ. Բաղդասարյանը, Վ. Ջլավյանը։ Զոհվել է 20 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Շահումյանի շրջան
Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Ռազմական մարտավարություն

[մինի|[Արցախ]]
**Ռազմական մարտավարութիւն**, ռազմական արուեստի հիմնական բաղադրիչներից։ Ներառում է ցամաքում, օդում և ծովում զորամիավորումները, զորամասերը և զինված ուժեր տարբեր տեսակները, զորատեսակները, հատուկ զորքերը մարտի նախապատրաստելու և այն վարելու տեսությունն ու պրակտիկան, ռազմատեսական գիտակարգը։

Ընդգրկում է բոլոր տեսակի մարտական գործողությունների (հարձակում, պաշտպանություն, հանդիպակաց մարտ, մարտավարական վերախմբավորում և այլն) ուսումնասիրումը, մշակումը, նախապատրաստումը և վարումը։ Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետության պաշտպանության բանակում, ինչպես շատ բանակներում մարտավարություն ստորադաս դիրք ունի ռազմավարության և օպերատիվ արվեստի համեմատությամբ։ Օպերատիվ արվեստը որոշում է մարտավարությունյան զարգացման խնդիրներն ու ուղղվածությունը՝ հաշվի առնելով զորամիավորումների, զորամասերի մարտավարական հնարավորություններն ու նրանց գործողությունների առանձնահատկությունները և բնույթը։

Տարբերում են ընդհանուր (համազորային մարտին մասնակցող բոլոր զորատեսակների մարտական գործողությունների նախապատրաստում և վարում, միմյանց հետ սերտ փոխգործողությունների հաստատում ու պահպանում) և զորատեսակների ու հատուկ զորքերի (մարտական գործողությունների կազմակերպման և վարման դրույթներ) մարտավարություն։ Մարտավարությունյան մակարդակը մեծապես պայմանավորված է գիտության և տեխնիկայի զարգացման մակարդակով, որը հնարավորություն է տալիս պատերազմում մարտավարական և ռազմավարական խնդիրներ լուծել առավել փոքրաթիվ ուժերով։, ռազմական արվեստի հիմնական բաղադրիչներից։ Ներառում է ցամաքում, օդում և ծովում զորամիավորումները, զորամասերը և զինուժի տարբեր տեսակները, զորատեսակները, հատուկ զորքերը մարտի նախապատրաստելու և այն վարելու տեսությունն ու պրակտիկան, ռազմատեսական գիտակարգը։ Ընդգրկում է բոլոր տեսակի մարտական գործողությունների (հարձակում, պաշտպանություն, հանդիպակաց մարտ, մարտավարական վերախմբավորում և այլն) ուսումնասիրումը, մշակումը, նախապատրաստումը և վարումը։

Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետություն պաշտպանության բանակում, ինչպես շատ բանակներում մարտավարություն ստորադաս դիրք ունի ռազմավարության և օպերատիվ արվեստի համեմատությամբ։ Օպերատիվ արվեստը որոշում է մարտավարությունյան զարգացման խնդիրներն ու ուղղվածությունը՝ հաշվի առնելով զորամիավորումների, զորամասերի մարտավարական հնարավորություններն ու նրանց գործողությունների առանձնահատկությունները և բնույթը։

Տարբերում են ընդհանուր (համազորային մարտին մասնակցող բոլոր զորատեսակների մարտական գործողությունների նախապատրաստում և վարում, միմյանց հետ սերտ փոխգործողությունների հաստատում ու պահպանում) և զորատեսակների ու հատուկ զորքերի (մարտական գործողությունների կազմակերպման և վարման դրույթներ) մարտավարություն։ Մարտավարությունյան մակարդակը մեծապես պայմանավորված է գիտության և տեխնիկայի զարգացման մակարդակով, որը հնարավորություն է տալիս պատերազմում մարտավարական և ռազմավարական խնդիրներ լուծել առավել փոքրաթիվ ուժերով։

Կատեգորիա:Ռազմագիտություն
Կատեգորիա:Ռազմարվեստ
Կատեգորիա:Ռազմական դոկտրին
Կատեգորիա:Ռազմական վարդապետություն
Ճակատամարտ

[մինի|աջից|[Վաթեռլոոյի ճակատամարտ]]
**Ճակատամարտ**, տվյալ վայրում երկու կամ ավելի խմբավորումների միջև ռազմական բախում։ Պատերազմները բաղկացած են ճակատամարտերից։ Ճակատամարտերը իրարից տարբերվում են՝ տևողությամբ, վայրով, կողմերով և կողմերի ուժերով։ Ճակատամարտերը լինում են՝ ծովային, ցամաքային, օդային։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ճակատամարտեր
Գայանե Տոնոյան

**Գայանե Հրաչիկի Տոնոյան** (), հայ բուժքույր։ Արցախի պաշտպանության բանակի բժշկական ծառայության ենթասպա (1997)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1959 թվականի օգոստոսի 30-ին, Մարտակերտի շրջանի Մարալյան Սարով գյուղում։ 1979 թվականին ավարտել է Ստեփանակերտի բժշկական ուսումնարանը։ 1981-1992 թվականներին աշխատել է Ստեփանակերտի մարզային մանկական հիվանդանոցում, իսկ 1992 թվականից՝ մարզային կենտրոնական զինվորական հոսպիտալում՝ բուժքույր, ավագ բուժքույր։

## Արցախյան ազատամարտ
1988-1992 թվականներին բուժական սանիտարական կամավորական ջոկատների կազմում և Ստեփանակերտի կենտրոնական զինվորական, ռազմադաշտային շարժական (Կրկժան, Մյուրիշեն, Ավդալ, Գյուլափլու, Մափբաբ, Չլդրան, Դրմբոն, Աղդամ, Տոնաշեն) հոսպիտալներում առաջին բժշկական օգնություն է ցույց տվել հարյուրավոր վիրավոր և հիվանդ ազատամարտիկների, մասնակցել վիրավորների տարհանման աշխատանքներին։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Արցախի «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով։

Կատեգորիա:1959 ծնունդներ
Կատեգորիա:Բուժքույրեր
Կատեգորիա:Օգոստոսի 30 ծնունդներ
Փարոս (թերթ, Նիկոսիա)

**«Փարոս»**, ամսաթերթ։ Լույս է տեսնում 1997 թվականներից, Նիկոսիայում՝ հայերեն, հունարեն։ Արտոնատեր՝ Մասիս Տեր-Բարթող, գլխավոր խմբագիր՝ Երան Գույումճյան։ Լուսաբանում է կիպրահայ համայնքի կյանքը, Հայաստանում և Արցախում տեղի ունեցող իրադարձությունները, տպագրում է բանավիճային և վերլուծական հոդվածներ՝ «Տեսակետ», «Հայրենի մամուլ», «Կրթական», «Մշակույթ», «Գրական» և այլ խորագրերով։

Կատեգորիա:Կիպրոսի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Գորդոն Չայլդ

**Վիր Գորդոն Չայլդ** (, ), ավստրալիացի հնագետ, Բրիտանական ակադեմիայի անդամ (1940 թվականից), Լոնդոնի համալսարանի հնագիտության համալսարանի տնօրեն (1946-1956)։

Պեղումներ է կատարել Շոտլանդիայում, Հյուսիսային Իռլանդիայում, Օրկնեյան կղզիներում։ Հիմնական աշխատություններում (վերաբերում են Եվրոպայի և Արևելքի հնագույն պատմությանը) հենվելով սովետական հետազոտողների աշխատությունների վրա՝ առաջարկել է պատմական երևույթների մատերիալիստական հիմնավորում։ Հակադրվել է մշակութային փոփոխությունները ժողովուրդների վերաբնակեցումներով բացատրող «միգրացիոնիզմի տեսությանը»։ Ուսումնասիրել է երկրագործության առաջացումն ու զարգացումը («նեոլիթյան հեղափոխություն»), անցումը հին քարի դարի յուրացնող տնտեսությունից նոր քարի դարի արտադրող տնտեսությանը։ Հասարակության առաջընթացի հիմնական գործոնը համարել է տնտեսության աստիճանական զարգացումը, պետականության ծագման խնդիրը հանգեցրել քաղաքների առաջացման մասին հարցին («քաղաքային հեղափոխություն»)՝ նվազ ուշադրություն հատկացնելով հասարակական հարաբերություններին։

Զոհվել է Սիդնեյի մոտակա լեռներում (Ավստրալիա)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավստրալիացի հնագետներ
Կատեգորիա:Սիդնեյի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ավստրալիայի քաղաքական գործիչներ
Արմիդա Ավանեսյան

**Ավանեսյան Արմիդա Լենդրուշի** (ծնվ. 26 սեպտեմբերի 1959, Ստեփանակերտ), բուժքույր։ Ավարտել է Ստեփանակերտի բժշկական ուսումնարանը (1980)։ 1980-1991 թթ.-ին աշխատել է Ստեփանակերտի շտապ օգնության, արյան փոխներարկման կայաններում, 1992 թ.-ից՝ Ստեփանակերտի կենտրոնական զինվորական կլինիկական հրապիտալի վնասվածքաբանության բաժանմունքում։

1992-1994 թթ.-ին Ստեփանակերտի կենտրոնական. Դրմբոն-Տոնաշեն-Աղդամ և այլ ուղղությունների դաշտային շարժական հրապիտալների բժշկասանիտարական կամավոր ջոկատի կազմում ռազմաճակատի առաջին գծում բուժօգնություն է ցույց տվել վիրավոր ազատամարտիկներին, կազմակեոդել դոնորական աշխատանքներ և վիրավորների տարհանում։ Պարգևատրվել է ԼՂՀ «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով։

Կատեգորիա:Բուժքույրեր
Մարինե Պետրոսյան

**Մարինե Շիրինի Պետրոսյան** (հունվարի 20, 1974, Ստեփանակերտ), հայ բուժքույր, ԼՂՀ ՊԲ բժշկական ծառայության ենթասպա (1995)։ Ավարտել է Ստեփանակերտի բժշկական ուսումնարանը (1994)։ 1992 թվականից աշխատում է Ստեփանակերտի կենտրոնական զինվորական հոսպիտալում՝ բուժքույր, ավագ բուժքույր։

1992-1994 թվականներին բուժսանիտարական կամավորական ջոկատի կազմում ռազմադաշտային շարժական հոսպիտալներում առաջին բժշկական օգնություն է ցույց տվել հարյուրավոր վիրավոր և հիվանդ ազատամարտիկների։ Պարգևատրվել է ԼՂՀ «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով։

Կատեգորիա:Բուժքույրեր
Ավստրիահայ մամուլ

**Ավստրիայի հայ մամուլի** սկզբնավորումն ու զարգացումը գերազանցապես կապված է Մխիթարյանների գործունեության հետ. 19-20-րդ դարերում նրանք Վիեննայում հրատարակել են 10 անուն հայերեն պարբերականներ։ Առաջինը «Ծանոթությունք վաճառագիտության» (1819, 1 համար) շաբաթաթերթն է։ Հայկական պարբերական մամուլի քաղաքական առաջին լրագիրն այնտեղ լույս տեսած «Եվրոպա» (1847-1863) շաբաթաթերթն է. տպագրել է նյութեր եվրոպական երկրների արդիության, առևտրի, քաղաքական անցուդարձի մասին, ինչպես նաև գիտական, ուսումնական, գրական-գեղարվեստական գործեր, լուրեր հայկական գաղթավայրերից և այլն։ 1984-1987 թվականներին լույս է տեսել «Հրայրք» մշակութային շաբաթաթերթը։

Անգնահատելի է Վիեննայի Մխիթարյան միաբանության պաշտոնական հրատարակություն՝ «Հանդես ամսօրյա» (1887 թվականից) հայագիտական հանդեսի նպաստը հայ հին ու միջնադարյան գրականության, հայոց պատմության ու մշակույթի ամենաբազմազան հարցերի գիտական լուսաբանման մեջ։

Ներկայումս հրատարակվում են ՀԲԸՄ Ավստրիայի մասնաճյուղի «Գաղութի տեղեկատու» (հայերեն, գերմաներեն), 1981 թվականից՝ Ավստրո-հայկական մշակութային ընկերության՝ «OAK Journal» պարբերականները։

Կատեգորիա:Ավստրիահայ մամուլ
Ոսկու շուկաներ

**Ոսկու շուկա**, շուկա, որն ապահովում է միջազգային կարգավորման, արդյունաբերական և ներքին սպառման, մասնավոր ապրանքների, ներդրումների, ռիսկերի ապահովագրության, սպեկուլյատիվ գործարքների իրականացումը։ Կազմակերպական տեսակետից սովորաբար տեղական բանկերի ու մասնագիտացված ֆիրմաների կոնսորցիումներ են, որոնք բացի ոսկու սանտրից, նաև զտում են մետաղը (աֆինաժ) ու պատրաստում ձուլակտորներ։ Շուկաներում ոսկին վաճառում են հիմնականում արդյունահանող երկրներն ու դրանց պաշարների մասնավոր տերերը, իսկ գնում են մասնավոր ֆիրմաներն ու առանձին անձինք, որոշ դեպքերում՝ կենտրոնական բանկերը։

Ոսկու շուկաների մեծ մասը սպասարկում է ներքին պահանջարկը։ Գոյություն ունեն նաև միջազգային ոսկու շուկաներ։ 19-րդ դարից մինչև 20-րդ դարի 60-ական թվականներին ոսկու համաշխարհային առևտրի միակ գլխավոր կենտրոնը Լոնդոնն էր, հետագայում՝ նաև Ցյուրիխը։ Դրանք ոսկու առևտրի ռեգիոնալ միջազգային կենտրոնների կամ առանձին երկրների (մասնավորապես Ֆրանսիայի ու Ճապոնիայի) ներքին խոշոր ոսկու շուկաների միջոցով ոսկին արտադրողներից ուղարկում են սպառողներին։ Միջազգային ռեգիոնալ գլխավոր ոսկու շուկաներից են Մերձավոր Արևելքում՝ Դիբայը, Բեյրութը, Քուվեյթը, Ջիդան, Հեռավոր Արևելքում՝ Սինգապուրն ու Սյանգանը (Հոնկոնգ), Արևմտյան կիսագնդում, մինչև 1970-ական թվականները, Տորոնտոն ու Վիննիպեգը, 1975-ից՝ նաև Նյու Յորքն ու Չիկագոն։ Ոսկու ներքին խոշորագույն շուկան Փարիզն է, (Ֆրանսիայում ոսկու ներմուծումը ձևականորեն արգելված է, մաքսանենգ ճանապարհով այն բերվում է հարեվան երկրներից), խոշոր են նաև Եվրոպայում՝ Միլանի ու Մայնի Ֆրանկֆուրտի, Ասիայում՝ Տոկիոյի, Բոմբեյի («սև շուկա»), Դաքայի ու Կարաչիի, Աֆրիկայում՝ Կասաբլանկայի, Ալեքսանդրիայի, Կահիրեի։

Կատեգորիա:Ոսկի
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Ֆինանսներ
Ողնուցավոր թռչուններ

frameless|աջից
**Ողնուցավոր թռչուններ** (*Carinatae* կամ *Volantes*), ողնուցակուրծք կամ թռչող թռչուններ են, թռչունների ենթադաս։ Ողնուցավոր թռչունին են պատկանում թռչունների տեսակների բացարձակ մեծամասնությունը՝ 8600 մետրից 8550 մետրը։ Կրծոսկրի երկայնքով անցնում է ոսկրե ելուստը՝ ողնուցը (այստեղից՝ անվանումը), որին ամրանում են թևերը շարժող մկանները։ Ողնուցավոր թռչուններ, բացի մի քանի տեսակներից, օժտված են թռչելու ունակությամբ։ Լավ զարգացած են թևերի թափահարող և պոչի փետուրները։

Հայաստանում տարածված թռչունների 300-ից ավելի տեսակները պատկանում են ողնուցավոր թռչուններին։

Կատեգորիա:Թռչուններ
Լա Կարոլինա (քաղաք)

**Լա Կարոլինա** (իսպ.` La Carolina), քաղաք և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Մտնում է Խաեն նահանգի մեջ, Անդալուսիա ինքնավար համայնքիի կազմում։

Մունիցիպալիտետը գտնվում է Սիերա Մորենա շրջանում։ Տարածքը` 201 կմ2, բնակչությունը՝ 15901 (2010 թվականի տվյալներով)։ Գտնվում է Նահանգի վարչական կենտրոնից 66 կմ հեռավորության վրա։ Ժամանակակից Սանտա Էլենայի և Լա Կարոլինայի տարածքում 1212 թվականի հուլիսի 16-ին տեղի է ունեցել Լաս Նավաս դե Տոլոսայի ճակատամարտը։

## Աղբյուրներ
*  Каролина, город в Испании//Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона 1890-1907

## Արտաքին հղումներ
* Página web del Excmo. Ayuntamiento 
* Hermandad de la Resurrección de La Carolina
* Portal de información local de La Carolina 
* Portal de La Carolina 

Կատեգորիա:Անդալուսիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Խաեն պրովինցիայի բնակավայրեր
Աղավնի Սահակյան

**Աղավնի Աղասու Սահակյան** (), հայ ազատամարտիկ, բուժքույր։ «Զորավար Անդրանիկ» ընկերության, «Կանաչներ», «Մաշտոց» միավորումների անդամ։

1988-1994 թվականներին մասնակցել է ԼՂՀ Շուշիի, Մարտակերտի (Չլդրան, Վանք, Մաղավուզ, Դրմբոն և այլն), Աղդամի (Ալիաղալի և այլն) շրջանների, Ստեփանակերտի (Կրկժան) ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Փրկել է բազմաթիվ ազատամարտիկների կյանք։ Պարգևատրվել է «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով։

Զինադադարից հետո շարունակում է ծառայությունը ՊԲ-ում։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ բուժքույրեր
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 17 ծնունդներ
Կատեգորիա:1948 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Դավիթ Լադոյան

**Դավիթ Վանիկի Լադոյան** (դեկտեմբերի 21, 1971, Դարակերտ) - դեկտեմբերի 25, 1993, Հորադիզ (Ֆիզուլիի շրջան)), հայ ազատամարտիկ։

Արցախի Հանրապետության ՊԲ յոթանասունմեկերորդ առանձին մոտոհոսձգային զումարտակի կազմում (ջոկի հրամանատար) մասնակցել է Շուշիի, Մարտակերտի (Չլդրան, Կիչան), Լաչինի, Ասկերանի (Սառնաղբյուր ), Աղդամի (Բոյահմեդլի), Ֆիզուլիի (Հոոսդիզ) շրջանների ազատագրական մարտերին։

1993 թվականին Ֆիզուլիի շրջանի ազատագրական մարտերից մեկի ժամանակ ռազմավար է վերցրել հակառակորդի 1 տանկ։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով և Հայաստանի Արիության մեդալով։ Լադոյանի անունով է կոչվել Դարակերտի միջնակարգ դպրոցը։

Թաղված է Դարակերտում։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հետմահու պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:1971 ծնունդներ
Կատեգորիա:1993 մահեր
Զոյա Լազարյան

**Զոյա Մանվելի Լազարյան** (օգոստոսի 23, 1956, գյուղ Չլդրան (ԼՂՀ Մարտակերտի շրջան), հայ բժիշկ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը (1980)։ 1981-1995 թվականներին աշխատել է Ստեփանակերտի քաղաքային պոլիկլինիկայում. 1993 թվականից՝ գլխավոր բժիշկ, 1995-1996 թվականներին, միաժամանակ՝ ԼՂՀ առողջապահության փոխնախարարի պաշտոնակատար 1996 թվականի հուլիս-նոյեմբերին՝ փոխնախարար, դեկտեմբերից 1997 թվականի հոկտեմբերը և 1997 թվականից։

Ղարաբաղյան պատերազմի տարիներին մասնակցել է վիրավոր ազատամարտիկների և խաղաղ բնակիչների բուժսպասարկման, զինադադաից հետո՝ առողջապահության համակարգի վերականգնման աշխատանքներին։

Կատեգորիա:Հայ բժշկուհիներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 23 ծնունդներ
Կատեգորիա:1956 ծնունդներ
Կատեգորիա:Չլդրան գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Արցախի առողջապահության նախարարներ
Չալաբի Քյոխվա

**Չալաբի Քյոխվա** (ծննդյան ու մահվան թվականներն անհայտ են), XVIII դարի առաջին երեսնամյակի Արցախի ազատագրական պայքարի մասնակից։ 1723 թվականի դեկտեմբերին Պետրոս I-ի պատվիրակ Իվան Կարապետին Բաքվից ուղեկցել է Ղարաբաղ (սղնախներ)։ Պետրոս I-ն հասցեագրված Խամսայի մելիքների ռազմական օգնության նամակ-խնդրագիրը, Անտոն քահանա Առաքելյանի և շամախեցի Պետրոս քահանայի հետ, 1724 թվականի նոյեմբերին հասցրել է Պետերբուրգ։ Սակայն պատվիրակությունը ռազմական օգնության փոխարեն ռուսական արքունիքից ստացել է Ղարաբաղի հայերին Կասպից ծովի ափերը գաղթեցնելու առաջարկություն և համապատասխան հրովարտակով 1725 թվականի մայիսին վերադարձել Ղարաբաղ։ Գրվել է նոր խնդրագիր, նամակատարությունն այս անգամ վստահվել է միայն Չալաբի Քյոխվային։ Վերջինս հանձնարարությունը կատարելուց հետո 1726 թվականին իր հետ Ղարաբաղ է բերել Եկատերինա I-ի հուսադրող նամակը և ռազմական օգնության բանավոր խոստումը։ Սակայն Մերձկասպյան ռուսական զորքերի հրամանատար Դոլգորուկովը հրաժարվել է առանց Եկատերինա I-ի հրամանի, զորքեր ուղարկել Ղարաբաղ, և 1727 թվականին Չալաբի Քյոխվան երրորդ անգամ է ուղևորվել (Բաղի յուզբաշու ուղեկցությամբ) Պետերբուրգ, բայց դարձյալ նրա առաքելությունը արդյունք չի տվել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Չամիչյանի ռեակցիա

**Չամիչյանի ռեակցիա**, պիրոլների և ինդոլների փոխազդեցությունը հալոգենկարբենների հետ, որի հետևանքով պիրոլի օղակը մեծանում է, և առաջանում են եռտեղակալված պիրիդիններ և քինոլիններ։ Չամիչյանի ռեակցիաին կարող են մասնակցել նաև էլեկտրադոնորային խմբեր պարունակող 2,3 երկտեղակալված պիրոլները, միա- և երկտեղակալված ինդոլները։ Որպես հալոգենկարբենների աղբյուր օգտագործում են քլորաֆորմը, բրոմաֆորմը, բենզալհալոգենիդները, մեթիլենքլորիդը, բրոմիդը, յոդիդը և այլն։ Ռեակցիան իրականացնում են ալկալիների առկայությամբ։ Չամիչյանի ռեակցիաով երբեմն առաջանում են նաև պիրոլենիններ և ինդոլենիններ։ Ռեակցիան հայտնաբերել է Ջակոմո Չամիչյանը (1881)։

Կատեգորիա:Անվանական ռեակցիաներ օրգանական քիմիայում
Չակոնա

240px|frameless|աջից
**Չակոնա** (, ), երաժշտագործիքային պիես, որը հանրաճանաչ է եղել բարոկկո ժամանակաշրջանում (ի սկզբանե եղել է ժողովրդական պար՝ Իսպանիայում)։ Հայտնի է 16-րդ դարից։ 17-րդ դարից ստացել է հանդիսավոր բնույթ։ Տեմպը դանդաղ է, չափը՝ եռամաս։ Ժ․ Բ․ Լյուլլիի բալետներում օգտագործվել է որպես եզրափակիչ համար։ 17-18-րդ դարերում կազմավորվել է որպես նվագարանային պիես՝ շարունակ պահվող թեմայի հետ ընթացող վարիացիաներով, մոտիկ *պասսակալիային*։ Առանձնապես հանրաճանաչ են դարձել Թ․ Վիտալիին վերագրվող ջութակի Չակոնա բասի հետ և Յոհան Սեբաստիան Բախի մենակատար ջութակի Չակոնա ռե մինոր պարտիտից։ Չակոնայի ձևով գրվել են զանազան պիեսներ, դրանց թվում՝ Բեթհովենի դաշնամուրի 32 դո մինոր վարիացիաները։

## Արտաքին հղումներ
* Չակոննա
* Գիդոն Կրեմերի կատարմամբ չակոնա, հատված Բախի ստեղծագործությունից

Կատեգորիա:Պարեր
Սոցիալ-դեմոկրատ հնչակյան կուսակցություն (Կանադա)

**[[Սոցիալ-դեմոկրատ Հնչակյան կուսակցություն]]** (, , ), հայկական քաղաքական կազմակերպություն, որը գործում է Կանադայում։ Հիմնադրվել է 1910-ական թվականներին։

## Պատմություն
Կանադայի հայ համայնքում սկսել է գործել, ինչպես և ՀՅԴ-ն, 1910-1920-ական թվականներ։ Կազմակերպություններ է ստեղծել հիմնականում Բրենտֆորդ, Համիլտոն, Սենտ Կարրինգ քաղաքներում։

1950-ական թվականներից գործունեություն է ծավալել առավել հայաշատ քաղաքներում։ 1983 թվականին Տորոնտոյում հիմնել է «Փարամազ», 1986 թվականին Մոնրեալում՝ «Վանիկ» մասնաճյուղերը, ինչպես նաև մշակութային, երիտասարդական, մարզական կառույցներ և այլն։ 1982 թվականից հրատարակում է «Լուսաբաց» պարբերաթերթը։

## Տես նաև
* Սոցիալ դեմոկրատ Հնչակյան կուսակցություն

## Աղբյուրներ
*  *«Հայ Սփյուռք» հանրագիտարան*, 2003

Կատեգորիա:Կանադահայ քաղաքական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Սոցիալ-դեմոկրատ Հնչակյան կուսակցություն
Էլեկտրոնային ոսպնյակ

240px|frameless|աջից
**Էլեկտրոնային ոսպնյակ**, էլեկտրոնային փնջերի կիզակետման համար քվազիստատիկ էլեկտրական կամ մագնիսական դաշտ ստեղծող էլեկտրոնաօպտիկական սարք։ Ունի պտտական սիմետրիա և կառուցված է այնպես, որ էլեկտրոնի շեղման չափը գծայնորեն աճում է ոսպնյակի առանցքից հեռանալիս։ Գոյություն ունեն էլեկտրաստատիկ և մագնիսական էլեկտրոնային ոսպնյակներ։ էլեկտրաստատիկ պարզագույն էլեկտրոնային ոսպնյակը կազմված է երեք շրջանաձև էլեկտրոդներից, որոնցից յուրաքանչյուրին տրվում է որոշակի լարում։ Մագնիսական էլեկտրական ոսպնյակը երկաթե զրահով պատված հոսանքակիր կոճ է, որի ստեղծած դաշտերն ուժեղացնելու համար կիրառվում են առանցքային սիմետրիա ունեցող փափուկ մագնիսական նյութերից պատրաստված հատուկ ներդիրներ։ Առանց ներդիրի մագնիսական էլեկտրական ոսպնյակը կոչվում է երկարակիզակետ ոսպնյակ, իսկ ներղիրովը՝ կարճակիզակետ։ ժամանակակից էլեկտրոնային մանրադիտակներում, էլեկտրոնաօպտիկական սարքերում հիմնականում կիրառվում են միմյանց հաջորդող երկարակիզակետ և կարճակիզակետ մագնիսական էլեկտրոնային ոսպնյակներ։

Կատեգորիա:Էլեկտրաստատիկա
Կատեգորիա:Սպեկտրասկոպիա
Ոսկու արդյունաբերություն

մինի|Ոսկու հանքավայր Ավստրալիայի արևմուտքում
**Ոսկու արդյունաբերություն**, լեռնային արդյունաբերության ճյուղ, որը զբաղվում է արմատական և ցրոնային հանքավայրերից ոսկու արդյունահանմամբ։ Ոսկու հայթայթումը հայտնի է եղել շատ վաղուց։ Ոսկու հարուստ հանքավայրեր են հայտնաբերվել Գանայում (1471 թ.), Մեքսիկայում (1500 թ.), Պերուում և Չիլիում (1532 թ.), Բրազիլիայում (1577 թ.), Ռուսաստանում (Ուրալ, 1745 թ.), Կանադայում (Քվեբեկ, 1823 թ.), ԱՄՆ-ում (Կալիֆոռնիա, 1848 թ., Կոլորադո, 1858 թ., Նևադա, 1859 թ., Ալյասկա, 1890 թ.), Ավստրալիայում (1851 թ.), ՀԱՀ-ում (1884 թ.)։ XVI դարում արդյունահանվել է 763, XVII դարում՝ 914, XVIII դարում՝ 1890, XIX դարում՝ 11616, XX դարում (մինչև 1975 թվականը, առանց խորհրդային երկրների)՝ մոտ 60500, որի 54% ֊ը բաժին է ընկնում ՀԱՀ-ին։ Նախկին ԽՍՀՄ տարածքում պարբերաբար (երկարատև ընդմիջումներով) ոսկի է արդյունահանվել Կովկասում, Կարպատներում, Ուրալում, Միջին Ասիայում, Ղազախստանում, Հեռավոր Արևելքում։ Ճյուղի ձևավորման սկիզբը համարվում է 1745 թվականը, երբ Ուրալում հայտնաբերվեց Բերյոզովսկիի ոսկու հանքավայրը։ Ոսկին արդյունահանվում էր հիմնականում ցրոնային հանքավայրերից, իսկ համեմատաբար խոշոր արմատական հանքավայրերի թիվը մինչև 1917 թվականը չէր անցնում 10-ից։ Արդյունաբերությունն ուներ կիսատնայնագործական բնույթ, մշակվում էին միայն հարուստ հանքանյութերն ու ցրոնները։

Կատեգորիա:Արդյունաբերություններ
Շուշանիկ Թահմիզյան

**Շուշանիկ Թահմիզյան**, հայ ազատամարտիկ, բուժքույր։ 1989-1994 թվականներին Շուշիի, Մարտունիի ՊՇ-ների կազմերում մասնակցել է Քելբաջարի, Մարտակերտի, Ֆիզուլիի (Հորադիզ), Զանգելանի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին. բուժօգնությամբ փրկել է բազմաթիվ ազատամարտիկների կյանք։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ բժշկուհիներ
Ոստայնաբորբ

240px|frameless|աջից
**Ոստայնաբորբ**, **արախնոիդիտ** ( - սարդ, սարդոստայն և - ձև, տեսք), շճային մենինգիտի հատուկ տարատեսակ, որի դեպքում բորբոքային պրոցեսն առավելապես ախտահարում է գլխուղեղի կամ ողնուղեղի ոստայնաթաղանթը, մասամբ նաև անոթաթաղանթը։ Տերմինն առաջին անգամ օգտագործել է Անդրեի Տարասենկովը (1845), գլխուղեղի ոստայնաբորբը մանրամասն նկարագրել է գերմանական բժիշկ Բենինգհաուզը (1897), ողնուղեղայինը՝ գերմանական բժիշկ Շլյոզինգերը (1898)։ Առաջացման պատճառներն են՝ գրիպը, գլխուղեղի վնասվածքները, ռևմատիզմը, քրոնիկական նշիկաբորբը, քթի հարակից ծոցերի (ռինոսինուսիտ), միջին ականջի բորբոքումները, առանձնահատուկ վարակիչ հիվանդությունները (տուբերկուլոզ, սիֆիլիս) և թունավարակական այլ գործոններ։ 

Ըստ ընթացքի ոստայնաբորբը կարող է լինել սուր, ենթասուր և քրոնիկական։ Առավել հաճախ հանդիպում են քրոնիկական ձևերը։ Ըստ հյուսվածաբանական բնութագրի և ետբորբոքային շրջանում ենթաոստայնային տարածությունում առաջացող փոփոխությունների տարբերում են՝ կպումային, բշտիկային, կպումաբշտիկային, սահմանափակ և տարածուն, միա- կամ բազմաօջախային ոստայնաբորբեր։ Ըստ տեղադրության լինում են գլխուղեղի կորնթարդ մակերեսի, հիմնային մասի և ետին գանգափոսի ոստայնաբորբեր։ 

Սուր և ենթասուր ոստայնաբորբերն ընթանում են ջերմության բարձրացմամբ (37,5-38 °С), գլխացավերով, մենինգյալ ախտանշաններով, պարանոցի մկանների կարկամումով և այլն։ Գլխուղեղի կորընթարդ մակերեսի ոստայնաբորբերի դեպքում կարող են առաջանալ ջեկսոնյան էպիլեպսիկ նոպաներ։ Հիմնային մասի ոստայնաբորբերի դեպքում ախտահարվում են հոտառական, տեսողական, եռորյակ, ետին գանգափոսի ոստայնաբորբի ժամանակ՝ աչքը զատող, դիմային, անդաստակախխունջային և ենթալեզվային նյարդերը, առաջանում է բրգային անբավարարություն (ջլային ռեֆլեքսների բարձրացում և այլն), մենինգյալ ախտանշաններ, գլխի հարկադիր դիրք։ Ակնահատակը դիտելիս նկատվում է տեսողական նյարդի նևրիտ, ապաճում կամ կանգային պտկիկ։ Ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի ճնշումը բարձրանում է։ Ողնուղեղային ոստայնաբորբը սկսվում է սուր կամ ենթասուր, պրոցեսը հաճախ տեղակայվում է ստորին կրծքային և գոտկային շրջաններում։ Բնորոշվում է զգացողության, շարժողության և կոնքի օրգանների ֆունկցիայի խանգարումներով։

### Բուժում
Բուժումը կոմպլեքսային է․ հակաբորբոքային, ջրազրկող, խթանող և ներծծող դեղամիջոցներ՝ զուգակցված ֆիզիոթերապևտիկ պրոցեդուրների հետ, ողնուղեղային պունկցիա՝ ենթաոստայնային տարածության մեջ 15-20 սմ օդի ներարկում։ Վարակի օջախի (ականջաբորբ, սինուսիտ) վերացում։

Կատեգորիա:Բորբոքումներ
Կատեգորիա:Նյարդային համակարգի հիվանդություններ
Չախրուխաձե

**Չախրուխաձե** (, ), 12-րդ դարավերջի և 13-րդ դարասկզբի վրացի բանաստեղծ-ներբողագիր։ Թամար թագուհուն իդեալականացնող «Թամարիանի» ներբողների ժողովածուի հեղինակն է։ Չախրուխաձեի ոտանավորը իր ստեղծողի անունով ստացել է չախրուխաուլի անունը և լայնորեն տարածված է եղել վրացական դասական պոեզիայում։

## Կենսագրություն
Չնայած նրան, որ Չախրուխաձեի կենսագրության մասին հավաստի որևէ բան հայտնի չէ, բացի նրանից, որ նա ապրել է 12 դարի վերջին և 13-րդ դարի սկզբին, որոշ ժամանակակից գիտնականներ, հիմնվելով Չախրուխաձեի ապրելու ժամանակաշրջանի, ձեռագրի համեմատության, գրի ոճային և բառային յուրահատկությունների վրա, ենթադրում են, որ Չախրուխաձեն կարող է գրագիր Գրիգոլ Չախրուխաձեն լինել։ Գելաթի վանքում Գրիգոլ Չախրուխաձեի գտած ձեռագրերից կարելի է ենթադրել, որ նա ծրագրել է գնալ Երուսաղեմի վրացական Սուրբ Խաչի վանք։ Պոետ և արքա Արշիլ II-ը ասում էր, որ Չախրուխաձեն սերում է Խևիից և Թամարա թագուհու գրագիրն էր։

## Ստեղծագործական կյանք
«Թամարիանին» վրաց աշխարհիկ գրականության առաջին նմուշն է, որը պարունակում է տասնմեկ ներբող և այլ բովանդակությամբ չորս ոտանավոր։ Հեղինակը փառաբանել է Թամար թագուհու (1184-1213) անհատական արժանիքներն ու պետական գործունեությունը, նաև՝ նրա ամուսնու՝ Դավիթ Սոսլանին և թագաժառանգ Լաշա Գեորգիին։ Ենթադրվում է, որ ներբողաշարը գրվել է Բասենի ճակատամարտում (1203) վրացական զորքերի տարած հաղթանակից հետո՝ 1203-1207 թվականներին։

Շարքը բաղկացած է քսան վանկանի տողերից, հանգավորումը իգական է։ Ամեն մի կիսատող ունի ներքին հանգ։ Այս վանկաչափը իր ստեղծողի անունով ստացել է չախրուխաուլի անունը և լայնորեն տարածված է եղել վրացական միջնադարի դասական պոեզիայում։
«Թամարիանին» մեզ է հասել 17-19-րդ դարերի գրչությամբ։

## Չախրուխաձեն հայերեն
* Թամարիանի (հատված)։ Վրացական պոեզիա, Ե., Երևանի համալսարանի հրատ., 1983, էջ 7-10։ Թարգմ.՝ Վաղարշակ Նորենց։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Վրացի բանաստեղծներ
ՄԱԿ-ը և Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմը

մինի|Միավորված Ազգերի Կազմակերպության դրոշը
**Միավորված Ազգերի Կազմակերպությունը ([[ՄԱԿ]]) և Ղարաբաղյան Ազատագրական Պատերազմ**. ՄԱԿ-ը պետությունների միջազգային կազմակերպություն է։ Հիմնադրվել է ժողովուրդների խաղաղությունն ու անվտանգությունն ամրապնդելու, պետությունների համագործակցությունը զարգացնելու նպատակով։ ՄԱԿ-ի կանոնադրությունը սկզբնապես ստորագրել են 50 հիմնադիր պետություններ՝ 1945 թվականի հունիսի 26-ին, ուժի մեջ է մտել 1945 թվականի հոկտեմբերի 24-ին։ ՄԱԿ-ի գործունեությունն իրականացնող գլխավոր մարմիններն են Գլխավոր ասամբլեան, Անվտանգության խուհուրդը (ԱԽ), Տնտեսական և սոցիալական խուհուրդը, Խնամակալության խորհուրդը, Միջազգային դատարանը, ՄԱԿ-ի քարտուղարությունը։ Գործունեությունն ամբողջացնում են ՄԱԿ-ի մասնագիտացված հաստատություններն ու այլ հիմնարկներ։ 2004 թվականի հունվարի 1-ի ղրությամբ ՄԱԿ-ի անդամ և 191 պետություն։

Հայաստանի Հանրապետությունը ՄԱԿ-ի անդամ է դարձել 1992 թվականի փետրվարին։ Երևանում գործում է ՄԱԿ-ի գրասենյակը (1992 թվականից)։

ՄԱԿ-ը Ղարաբաղյան հիմնախնդրին անդրադարձել է դեռևս մինչև ԽՍՀՄ-ի փլուզումը։ 
մինի|ՄԱԿ-ի անդամ երկրների քարտեզը
1991 թվականի մարտի 5-ին ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների հանձնաժողովում քննարկվել է ԼՂԻՄ-ում տիրող իրավիճակը և նշվել, որ Արցախում ոտնահարվում են հայ բնակչության ազատությունները, նրա ինքնորոշման իրավունքը։ ՄԱԿ-ի ԱԽ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության վերաբերյալ 1993 թվականին ընդունել է չորս բանաձև։

## 822 բանաձև
822 բանաձեվը (ընդունվել է ապրիլի 30-ին), պահանջել է ռազմական գործողությունների անհապաղ դադարեցում, հրադադարի հաստատում և տեղական հայկական ուժերի դուրսբերում Քելբաջարի շրջանից։ Կոչ է արել բոլոր կողմերին անհապաղ վերսկսել ԵԱՀԽ Մինսկի խմբի խաղաղ գործընթացի շրջանակներում հակամարտության կարգավորման բանակցությունները։

## 853 բանաձև
853 բանաձևը (հուլիսի 29) հակամարտության երկու կողմերին կոչ է արել կատարել 822 բանաձևի պահանջները, դատապարտել է Ադրբեջանին հայաբնակ շրջանների ռմբակոծման և քաղաքացիական բնակչության վրա հարձակումների համար, որպես պատասխան քայլ՝ հայկական ուժերի կողմից Աղդամ քաղաքի գրավումը։

Մինչև օգոստոսի 8-ը տևած նիստում ընդունվել է «ՄԱԿ-ի ԱԽ 822 և 853 բանաձևերի իրականացման անհետաձգելի միջոցառումների ժամանակացույցը»։

## 874 բանաձև
874 բանաձևը (հոկտեմբերի 14) կոչ է արել կողմերին արդյունավետ և մշտական դարձնել ուղիղ բանակցությունների միջոցով հաստատված զինադադարը, վերահաստատել է ԱԽ-ի լիակատար աջակցությունը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակներում ընթացող խաղաղ գործընթացին, ողջունել Մինսկի խմբի առաջարկած ԱԽ 822 և 853 բանաձևերի իրականացման անհետաձգելի միջոցառումների հարմարեցված ժամանակացույցը և կոչ արել կողմերին անհապաղ իրականացնել այդ ժամանակացույցում մատնանշված միջոցառումները։

## 884 բանաձև
884 բանաձևը (նոյեմբերի 12) տագնապով նշել է Ադրբեջանի կողմից հրադադարի խախտումն ու ռազմական գործողությունների ծավալումը, և որպես հետևանք ու պատասխան, հայկական ուժերի կողմից Զանգելանի շրջանի և Հորադիս քաղաքի գրավումը։

Կատեգորիա:ՄԱԿ
Ալմոնտե (քաղաք)

**Ալմոնտե** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Ուելվա պրովինցիայի կազմում, Անդալուզիա ինքնավար մարզ։ Համայնքը գտնվում է Էլ-Կոնդադո գավառի կազմում։

Տարածքը՝ 861 *քկմ*։ Բնակչությունը՝ 22204 *մարդ* (ըստ 2010 թվականի մարդահամարի)։ Պրովինցիայի ադմինիստրացիայից ունի 51 *կմ* հեռավորություն։

## Ժողովրդագրություն

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական էջ
* Almonte

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Դիտակ (ամսագիր)

**Դիտակ**, հանրամատչելի ամսագիր։ Լույս է տեսնում 1996 թվականի մայիսից, 2000 թվականի մայիսից՝ երկամսյա։ Սեփականատեր և գլխավոր խմբագիր՝ Սեմ Բագուսլյան։ Գործադիր տնօրեն՝ Ավետիս Չափարյան։

Աշխատակցել են Մարտիրոս Գաշաքճյանը, Վարուժան Թենպելյանը, Սալբի Ճուլֆայանը, Լենա Գարայան-Բագուպրսնր, Սոնյա Նիկոլրսնը, Պետրոս Անպդյանը, Վաչե Վասիյանը, Մկրտիչ Պուրոուքյանը, Հակոբ Պեքյարյանը, Վարդան Զորենցը և ուրիշներ։ Լույս է ընծայում Հայաստանից և սփյուռքահայ տարբեր համայնքներից ազգային, հասարակական, տնտեսական, մարզական, մշակութային և այլ լուրեր ու հոդվածներ, գեղարվեստական ստեղծագործություններ։ 

Կատեգորիա:Լիբանանի հայկական ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական մարզական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հայագիտական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Վարդան Գրիգորյան (ազատամարտիկ)

**Վարդան Ալեքսեյի Գրիգորյան** (), ազատամարտիկ-հրամանատար։

## Կենսագրություն
1984-1986 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ում։ Ավարտել է Աշխաբադի շինարարական տեխնիկումը (1983)։ 1990-1993 թվականներին 5-րդ վաշտի (հրամանատար) և Կենտրոնական ՊՇ առանձին մոտոհրաձգային գումարտակի (հրամանատարի տեղակալ) կազմում մասնակցել է Կրկժանի, Կարագյավի, Շուշիի, Մարտակերտի (Դրմբոն, Կիչան, Մաղավուգ), Քելբաջար, Ջաբրայիլի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Քանաքարա Ղարայան

**Քանաքարա Միքայելի Ղարայան** (օգոստոսի 6, 1948, Դահրավ, Ասկերանի շրջան, ԼՂԻՄ, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - հուլիսի 13, 1992, Քարագլուխ, Ասկերանի շրջան, Արցախ), հայ կին-ազատամարտիկ, բուժքույր, Արցախյան պատերազմի մասնակից։

## Կենսագրություն
1968 թ. ավարտել է Ստեփանակերտի բժշկական ուսումնարանը։ Խնձրիստան գյուղի կամավորական ջոկատի կազմում մասնակցել է Ասկերանի (Քարագլուխ, Իվանյան (Խոջալու), Քյաթուկ և այլն) շրջանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Թաղված է Դահրավում։

Կատեգորիա:Օգոստոսի 6 ծնունդներ
Կատեգորիա:1948 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 13 մահեր
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ բուժքույրեր
Կատեգորիա:Դահրավ գյուղում ծնվածներ
Ուսանողությունը և Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմը

մինի|Զոհված ուսանող ազատամարտիկների փառքի սրահը Ստեփանակերտի №9 դպրոցում
1988 թվականին ՀԽՍՀ-ում և ԼՂԻՄ-ում գործող (համապատասխանաբար 13 և 1) բուհերում սովորել են 63 հազար, իսկ միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատություններում՝ 72 000 ուսանող։

Սկսած 1988 թվականից ուսանողությունը Հայաստանում և Արցախում ակտիվորեն մասնակցել է հանրահավաքների, թերի և ցույցերի։ Պատերազմական գործողությունների ծավալման թելադրանքով բուրհերում կազմակերպվել են Արցախին օգնության կոմիտեներ, շտաբներ, իսկ Երևանի պետական համալսարանում՝ նաև «Նքւկոլ Աղբալյան» ուսանողական միությունը, Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում՝ «Արցախ 1-8»,
Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտում՝ «Ցեղական», «Արցախի ուսանող-եփտասարդական միություն» և այլ կամավորական ջոկատներ։ Պատերազմի ընթացքում ուսանողները կամավոր ներգրավվել են ՀՀ, ԼՂ կամավորական ջոկատների և ՊԲ ստորաբաժանումների կազմերում ու մասնակցել ՀՀ Արարատի (Երասխ), Գուիսի (Կոռնիձու, Տեղ), Կապանի (Գավիթ Բեկ), Նոյեմբերյանի, Տավուշի և ԼՂՀ Շահումյանի, Ասկերանի, Հադրութի, Մարտակերտի, Մարտունու, ինչպես նաև Ֆիզուլու, Կուբաթլուի, Զանգելանի, Քելբաջարի և այլ շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ զոհվել է.շուրջ 180 ուսանող-ազատամարտիկ, 60-ը պարգևատրվել ՀՀ և ԼՂՀ շքանշաններով և մեդալներով։ Զոհված ուսանող-ազատամարտիկների հիշատակը հավերժացնող հուշարձաններ են տեղադրվել Երևանի և Ստեփանակերտի տարբեր բուհերի, ուսանողական հանրակացարանների բակերում, պուրակներում։

Կատեգորիա:Արցախյան հակամարտություն
Կատեգորիա:Հայ-ռուսական հարաբերություններ
Կարինե Հովսեփյան

**Կարինե Պետյայի Հովսեփյան** (փետրվարի 5, 1961, գյուղ Տանձավեր), հայ ազատամարտիկ։

1989-1994 թվականներին «Մեծն Տիգրան» աշխարհազորային գնդի կազմում մասնակցել է ՀՀ Գորիսի (Կոռնիձոր), Արարատի (Երասխ), Վայքի (Բարձունի), Սիսիանի (Սոֆլու) և ԼՂՀ Շահումյանի (Էրքեջ), Մարտակերտի, Լաչինի, Քելբաջարի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Կատեգորիա:1961 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 5 ծնունդներ
Կատեգորիա:Տանձավեր գյուղում ծնվածներ
Օդաչուներն Արցախյան ազատամարտում

Մինչև պատերազմը Հայաստանի օդաչուները օդային տարբեր ուղիներով ուղևորներ, բեռներ և փոստ են փոխադրել ԽՍՀՄ 30, արտասահմանյան 7 խոշոր քաղաքներ և բնակավայրեր, իսկ տեղական նշանակության չվերթերով՝ Կապան, Գորիս, Սիսիան, Ջերմուկ, Գավառ, Գյումրի, Բերդ, Ստեփանակերտ, Նախիջևան և այլն։ Տեղական ավիաուղիներում օգտագործվել են ՅԱԿ-40 և ԱՆ-2 ինքնաթիռներ, Մի-8 և Մի-24 ուղղաթիռներ։

Մինչև ՀՀ Պաշտպանության Նախարարության ռազմական ավիացիայի ստեղծումը Հայաստանի քաղաքացիական ավիացիայի վարչության օդաչուներն Արցախ են տեղափոխել մարդասիրական օգնություն, կամավորական ջոկատներ, վառելանյութ, Արցախից՝ վիրավոր, զոհված ազատամարտիկներ և խաղաղ բնակիչներ։

1992 թվականի հունվարին ՀՀ զինկոմիսարիատի աջակցությամբ մոբիլիզացված ավիացիայի մասնագետներից ստեղծվել է 27 և 16 օդաչուներից բաղկացած 2 խումբ։ Խմբերի վերապատրաստման դասընթացների ավարտից և 1992 թվականի հունիսին Արզնիի օդանավակայանում Մի-24 և Մի-8 ուղղաթիռներով ստուգողական թռիչքներ կատարելուց հետո կազմավորվել է երեք օդաչորական անձնակազմ (հրամանատարներ Ս. Մի-8 ուղղաթիռի հերթական վայրէջքը Շահումյանի շրջանում Խանադյան, Գ. Նահապետյան և Բ. Խաչատուրով)։ 1992-1993 թվականներին կազմավորվել են նաև ուղղաթիռային օղակներ և էսկադրիլիաներ (հրամանատարներ՝ Մ. Աամսոնյան, Վ. Հակոբով, Մ. Մարտիասյան և ուրիշներ)։

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության պատմություն
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ
Նոր կյանք (թերթ, Բեյրութ)

**Նոր կյանք**, Լիբանանում լույս տեսնող պարբերաթերթ։

## Պատմական ակնարկ
1957—1973 թվականներին լույս է տեսել իբրև կինոարվեստի և հեռուստատեսության շաբաթաթերթ։ 1976 թվականին վերահրատարակվել է իբրև ազգային, ընկերային, տնտեսական և առևտրական շաբաթաթերթ, իսկ 1977—1978 թվականներին՝ գովազդային թերթ։ Խմբագիրներ՝ Հարություն Սահակյան, Լեռն Թորոսյան, Մանվել Գազանճյան, Կարո Գազանճյան, Վահան Ճանսըզյան։

## Թեմատիկա
Հայ ընթերցողին հաղորդակից է դարձրել ազգային և համաշխարհային մշակույթին, գրականությանը, կինոարվեստին, թատրոնին, երաժշտությանն ու կերպարվեստին, պարբերաբար հոդվածներ տպագրել հայ և համաշխարհային կինոյի նորությունների ու նշանավոր վարպետների մասին, մեծ տեղ հատկացրել Երևանի թատերական կյանքին, Հայաստանի մշակութային նվաճումներին։

Ավելի քան տասնամյա ընդհատումից հետո վերստին լույս է տեսել 1991 թվականին, իբրև անկախ ամսաթերթ՝ նախաձեռնությամբ Մ. Գազանճյանի (վարիչ և խմբագիր) և Սեմ Բագուպյանի։

Հրատարակում է Հայաստանից, սփյուռքահայ տարբեր գաղութներից, ինչպես և միջազգային բնույթի հասարակական, տնտեսական, մարզական, մշակութային, երաժշտական և այլ լուրեր ու հոդվածներ։ 1996 թվականին Ս. Րագուպյանը հեռացել է «Նոր կյանքից» և հիմնել «Գիտակ» ամսագիրը։ 1996-1998 թվականներին «Նոր կյանք»-ի գործերը վարել է Մ. Գազանճյանը՝ իբրև ամսաթերթի տեր և խմբագիր։

Կատեգորիա:Լիբանանի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Կատեգորիա:Բեյրութի հայկական պարբերականներ
Չամիչյանի վերախմբավորում

**Չամիչյանի վերախմբավորում**, օ-նիտրաբենզալդեհիդի լուսաքիմիական փոխարկումը օ-նիտրազաբենզոյական թթվի և նման վերախմբավորումները։ Ռեակցիան ընթանում է ինչպես լուծույթում (օրինակ՝ բենզոլում), այնպես էլ բյուրեղներում՝ լույսի ազդեցությամբ։ Չամիչյանի վերախմբավորման են ենթարկվում մոլեկուլում խումբ պարունակող օրգանական միացությունները։ Մետա- և պարաբենգալդեհիդը Չամիչյանի վերախմբավորման չեն ենթարկվում։ Չամիչյանի վերախմբավորում օգտագործվում է անդրանիլաթթվի արտադրության համար։

Ռեակցիան հայտնաբերել է Ջակոմո Չամիչյանն իր աշխատակից Պոլ Սիլբերի հետ (1901)։ «Չամիչյանի վերախմբավորում» անվանումն առաջարկել է գերմանացի քիմիկոս Ա․ Շյոնբերգը 1958 թվականին։

Կատեգորիա:Անվանական ռեակցիաներ օրգանական քիմիայում
Ֆրանսահայ մամուլ

[մինի|«Յառաջ» թերթի խմբագրություն (փետրվար 1928, Փարիզ), [Շավարշ Միսաքյան, Շահան Շահնուր, Նշան Պեշիկթաշլյան, Մելքոն Քեպապչյան, Շավարշ Նարդունի, Թեոդիկ]]
**Ֆրանսիայի հայկական մամուլ**, Ֆրանսիայում լույս տեսնող հայալեզու և ֆրանսալեզու պարբերականներ։

Ֆրանսիայում ցայսօր լույս են տեսել 200-ից ավելի հայերեն պարբերականներ, այդ թվում՝ 87-ը՝ Փարիզում, 21-ը՝ Մարսելում, 9-ը՝ Լիոնում։ Առաջինը «Արևելք» (1855-1856, խմբագիր՝ Ստեփան Ոսկան) և «Մասյաց աղավնի» (1855-1888, խմբագիր՝ Գաբրիել Այվազովսկի) հանդեսներն են (երկուսն էլ՝ Փարիզ)։ Մինչև 1920 թվականը Ֆրանսիայում հրատարակվել են 30-ից ավելի պարբերականներ, որոնցից են «Արևմուտք» 1859, 1864-1865, «Փարիզ» 1860-1863, «Անահիտ» 1898-1949, անկանոն, խմբագիր՝ Արշակ Չոպանյան), «Բանասեր» 1899-1907, «Պրո Արմենիա» (1900-1914, բոլորն էլ՝ Փարիզ), «Արմենիա» (1885-1923, Մարսել) թերթերն ու հանդեսները և այլն։

1920-1930-ական թվականներին տպագրվել են Ֆրանսիայի կոմկուսի հայկական բաժնի «Բանվոր-Փարիզ» 1924-1925 պաշտոնաթերթը, որին հաջորդել են «Վերելք» 1926-1927 հանդեսը, «Բանվոր» 1928-1929 շաբաթաթերթը, «Դարբնոց» 1932 երկօրյան, «Երևան» 1925-1930 քաղաքական, ընկերային, գրական եռօրյան, «Զանգու» (1935-1937, խմբագիր՝ Միսաք Մանուշյան) հասարակական-քաղաքական շաբաթաթերթը, «Արագած» 1926, «Ցոլք» 1928, «Ջանք» 1930-1931, «Մենք» 1931-1932, «Կյանք և արվեստ» 1931-1940, «Վեմ» 1933-1939 գրական, գեղարվեստական, մշակութային հանդեսները, ՀՅԴ-ի «Դրոշակ» 1925-1933, ՌԱԿ-ի «Ապագա» 1920-1940, 1946-1949, ՍԴՀԿ-ի «Հնչակյան մամուլ» 1929-1932 և «Զանգ» 1933-1934 պաշտոնաթերթերը, Հայաստանի օգնության արտասահմանյան կոմիտեների «ՀՕԿ» 1933-1935 պաշտոնական հանդեսը, «Կավռոշ» 1927-1936 (1908-1926 թվականներին՝ Կ. Պոլիս) երգիծաթերթը, «Մշակույթ» «Յառաջ», օրաթերթ 1925 թվականից, Փարիզ 1935-1937 գրական, երիտասարդ, ամսաթերթը (բոլորն էլ՝ Փարիզ) և այլն։ 1940-ական թվականներից (պատերազմ, և հետպատերազմական շրջանում) լույս են տեսել Ֆրանսահայ ազգային ընդհանուր միության «Ժողովուրդ» 1944-1948, համախմբել է Դիմադրության շարժման հայկական ուժերի պայքարը, աջակցել Հայրենիք-Սփյուռք կապերի ամրապնդմանը) օրաթերթը, «Լուսաղբյուր» 1952-1971 և «Անդաստան» 1952-1969, բոլորն էլ՝ Փարիզ) գրական, գեղարվեստական, գիտական հանդեսները և այլն։

Ֆրանսիայում ամենից երկարատև թերթը եղել է ՀՅԴ-ի, ապա՝ անկախ «Յառաջ» օրաթերթը (1925-2009, 1940-1945 թվականներին ընդհատվել է)։ Լույս են տեսել նաևև «Հայաստան» 1947 թվականից ու «Կամք» (1985 թվականից, երեքն էլ՝ Փարիզ) պարբերաթերթերը, «Աշխարհ» (1960 թվականից, Փարիզ) գրական-հասարակական շաբաթաթերթը, «Ազատ մագազին» (1977 թվականից, Գրենոբլ), «Ֆրանս Արմենի» (1982 թվականից, Լիոն), «Նուվել դ՚Արմենի» (1992 թվականից, Փարիզ) հանդեսները, «Նոտրը վուա», «Տրե դ՚Ունյոն», Ֆրանսահայ բժիշկների միության՝ «ՅՈՒՄԱՖ», «Բարև» պարբերաթերթերը, «Ռևյու դեզ էտյուդ արմենիեն» 1964 թվականից, «Ռևյու դյու մոնդ արմենիեն...» 1994 թվականից, «Ռևյու դ՚իստուար արմենիեն...» 1995 թվականից գիտական հանդեսները, Հայ ավետարան, եկեղեցու «Լյումինյոն» պարբերաթերթը և «Բանբեր» 1925 թվականից ամսաթերթը, Հայ կաթողիկե եկեղեցու «Հայ եկեղեցի» պաշտոնաթերթը։

Կատեգորիա:Ֆրանսահայ մամուլ
Ստեփան Չալաբյան

**Ստեփան Հովհաննեսի Չալաբյան** (), Անդրկովկասում խորհրդային իշխանության հաստատման մասնակից, ԽՄԿԿ անդամ (1918)։

Ավարտել է Աստրախանի Սոբոլևյան ռեալական, ապա՝ Ալեքսեևյան ռազմական, ուսումնարանները, սովորել՝ Լազարյան ճեմարանում։ 1916 թվականին զորակոչվել է բանակ, 1917 թվականին ծառայել է Աստրախանում, բոլշևիկյան ագիտացիա տարել գնդի զորամասերում, մասնակցել զինվորական հուզումներին, ընտրվել զինվոր, քաղաքացիական կոմիտեի անդամ։

1917 թվականի ամռանը ձերբակալվել է և ուղարկվել ռումինական ռազմաճակատ։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո ընտրվել է Կովկասյան 2-րդ կորպուսի կորպուսային կոմիտեի անդամ, դարձել նրա նախագահը։ 1918 թվականի մարտին վերադարձել է Աստրախան, նշանակվել ֆինանսական, կոմիտեի կոլեգիայի անդամ, ընտրվել կուսակցության Աստրախանի կոմիտեի քարտուղար։ 1918 թվական հոկտեմբերին գործուղվել է Սարատով և 12-րդ բանակի կազմում մասնակցել դենիկինյան զորքերի դեմ կռիվներին։ Աստրախանի պաշտպանության օրերին եղել է քաղաքի ռազմահեղափոխական կոմիտեի նախագահ Կիրովի անձնական քարտուղարը և 11-րդ բանակի քաղշտաբի հրահանգիչ։ 1919 թվականի սեպտեմբերին նշանակվել է Չալաբյան 11-րդ բանակի 7-րդ հեծյալ դիվիզիայի շտաբի քաղաքական կոմիսար, ապա՝ 28-րդ գնդի կոմիսար։

1919 թվականի վերջին ուղարկվել է Ադրբեջան։ 1921 թվականին մասնակցել է Հայաստանի քաղաքացիական կռիվներին և սպանվել։

Աստրախանի փողոցներից մեկը կոչվում է Չալաբյանի անունով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ