Փոքրամասնությունների խմբեր

**Փոքրամասնության խումբ**, սոցիոլոգիական խումբ է, որի կշիռը ընդհանուր բնակչության շրջանում գերիշխող չէ տվյալ սոցիալական և ժամանակային տարածքում։

Պարտադիր չէ, որ սոցիոլոգիական փոքրամասնությունը քանակական առումով փոքրամասնություն լինի։ Այն կարող է ներկայացնել խումբ իր սոցիալական կարգավիճակով, կրթությամբ, զբաղվածությամբ, բժշկական խնամքով և քաղաքական իրավունքներով։ Շփոթմունքից խուսափելու համար երբեմն նախընտրելի է օգտագործել *ստորադաս խումբ* և *գերիշխող խումբ* տերմինները *փոքրամասնության* և *մեծամասնության* փոխարեն։ Փոքրամասնության խումբը սոցիալական շերտ է (երբեմն դասակարգ ) , որը պաշտպանում է որոշակի գաղափար հասարակության մեջ կամ որոշակի տարածքում (սովորաբար պետության մեջ), որը չի աջակցվում բնակչության մեծամասնության կողմից։

## Հայեցակարգի սահմանում
Սոցիալ-տնտեսական դաշտում *փոքրամասնություն* հասկացությունը սովորաբար վերաբերում է սոցիալապես ենթակա էթնիկ խմբին (ըստ լեզվի, ազգության, կրոնի կամ մշակույթի)։ Այլ փոքրամասնությունների խմբերը ներառում են ֆիզիկական հաշմանդամություն ունեցող անձինք, «տնտեսական փոքրամասնություններ» (մասնակի կամ ամբողջությամբ հաշմանդամներ), տարիքային փոքրամասնություններ (ավելի երիտասարդ կամ ավելի մեծ, քան նորմալ աշխատանքային տարիք է համարվում) և սեռական փոքրամասնությունները (որոնց սեռական կողմնորոշումը չի համապատասխանում նորմատիվ սեռական համարվողին»։

*Փոքրամասնության խումբ* տերմինը հաճախ հանդիպում է քաղաքացիական և կոլեկտիվ իրավունքների քննարկումների ժամանակ։ Այս թեման չափազանց տարածված դարձավ 20-րդ դարում։ *Սոցիալական փոքրամասնությունների* անդամներին խրախուսվում է հատուկ ուշադրություն դարձնել այն հասարակությունում, որտեղ նրանք ապրում են։ Խտրականությունը կարող է ուղղակի պատճառ լինել  նշված անձի պատկանելությունը փոքրամասնության խմբին՝ առանց նրա անձնական կարողությունների հետ կապի։ Սա կարող է առաջանալ նաև անուղղակիորեն՝ պայմանավորված հասարակության սոցիալական կառուցվածքով, որը բոլորին հավասար իրավունքներ չի ապահովում։ Փոքրամասնությունների իրավունքների քարոզիչները կարող են տերմինը տարածել իրենց կողմից առաջ քաշված հասկացությունների վրա, ինչպիսիք են *ուսանողների իրավունքները* և *[[Կենդանիների իրավունքներ|կենդանիների իրավունքները]]։* Վերջերս սովորաբար գերիշխող ընկալվող խմբերի որոշ ներկայացուցիչներ փորձում են իրենց ներկայացնել որպես ճնշված փոքրամասնություն, օրինակ՝ *միջին դասի սպիտակամորթ տղամարդիկ՝ հետերոսեքսուալ կողմնորոշմամբ։*

Խնդրի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս ուղղակի կապ փոքրամասնությունների նկատմամբ բացասական վերաբերմունքի կամ նախապաշարմունքների և սոցիալական պահպանողականության (և, համապատասխանաբար, հակառակը՝ դրական հարաբերությունների սոցիալական առաջընթացի հետ) միջև։ Մեր ժամանակներում խմբային փոքրամասնությունների օրինակներն են ռուսները Բալթյան երկրներում և Կենտրոնական Ասիայում, Կենտրոնական Ասիայից միգրանտները Ռուսաստանի մեծ քաղաքներում, սևամորթ և իսպանախոս բնակչությունը ԱՄՆ-ում, կաթոլիկները ժամանակակից Հյուսիսային Իռլանդիայում և Մեծ Բրիտանիայում, նախկինում հրեաները նացիստական Գերմանիայում և Արևելյան Եվրոպայում, կաթոլիկները ԱՄՆ-ում, կանադացի ֆրանսիացիները Կանադայում 18-20-րդ դարերում։

## Խմբային փոքրամասնությունների սոցիոլոգիա
Ամերիկացի սոցիոլոգ Լուի Վիրտը սահմանել է խմբային փոքրամասնության սահամումը․ «մարդկանց մի խումբ, որոնք առանձնանում են հասարակության մեջ ֆիզիկական կամ մշակութային հատկանիշներով, որոնք ստիպում են նրանց զգալ անբարենպաստություն և անհավասարություն, և որոնք այդպիսով իրենց սահմանում են որպես կոլեկտիվ խտրականության առարկա»։ Այս սահմանումը հաշվի է առնում ինչպես օբյեկտիվ, այնպես էլ սուբյեկտիվ չափանիշներ։

Սուբյեկտիվորեն փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներն իրենց համարում են այնպիսի խմբեր, որոնք կարող են օգտագործել համապատասխան կարգավիճակը ինքնորոշման և համերաշխության համար։ Ամեն դեպքում, փոքրամասնության կարգավիճակը, ըստ էության, կատեգորիա է։ Անհատը, ով ցուցադրում է խմբին համապատասխան ֆիզիկական և բնավորության գծեր, պետք է վերաբերվի այնպես, ինչպես խմբի մյուս անդամներին։

Նպատակը փոքրամասնությունների խմբերի անդամակցության դասակարգվելն է հասարակության կողմից՝ ըստ ֆիզիկական հատկանիշների կամ վարքի։

## Փոքրամասնությունների օրինակներ
### Ռասայական և էթնիկ փոքրամասնություններ
Ցանկացած խոշոր հասարակությունում կան էթնիկ փոքրամասնություններ։ Սրանք կարող են լինել ներգաղթյալներ, բնիկ ժողովուրդներ կամ քոչվորներ։ Որոշ վայրերում նման փոքր էթնիկ խմբերը կարող են թվային մեծամասնություն կազմել, օրինակ՝ սևամորթները ապարտեիդ Աֆրիկայում։ Միջազգային իրավունքը կարող է որոշ դեպքերում պաշտպանել ռասայական և էթնիկ փոքրամասնությունների իրավունքները։ Հիմնական խնդիրը ինքնորոշման իրավունքն է։

### Կրոնական փոքրամասնություններ
Ցիսգենդերից տարբեր գենդերային ինքնություն ունեցող մարդիկ նույնպես դասակարգվում են որպես գենդերային փոքրամասնություններ։;Սա ներառում է նաև այնպիսի խմբեր, ինչպիսիք են ինտերսեքսները և տրանսսեքսուալները։ 

2006 թվականին անցկացված հասարակական հարցումները ցույց են տվել, որ ԱՄՆ- ում աթեիստները կրոնական փոքրամասնություն են ներկայացնում։ Այն եզրակացնում է. «Աթեիստները Ամերիկայում ցածր են մուսուլմաններից, վերջերս ներգաղթյալներից, գեյերից, լեսբուհիներից և այլ փոքրամասնությունների խմբերից։ Աթեիստները նաև այն կատեգորիան են, որոնցից ամերիկացիները ամենաքիչը կցանկանային ամուսիններ ընտրել իրենց երեխաների համար։

### Սեռական և գենդերային փոքրամասնություններ
Թեև շատ դեպքերում տղամարդկանց և կանանց հարաբերակցությունը մոտավորապես հավասար է, որոշ երկրներում կանանց՝ որպես սոցիալական խմբի ճնշված դիրքը (դրսևորվել է, օրինակ, տղամարդկանց համեմատությամբ՝ քաղաքական գործընթացներին մասնակցելու, սեփականություն ունենալու, ավելի քիչ իրավունքներով, սեփական մարմնի նկատմամբ վերահսկողությունը, կառավարության և բիզնեսի կառավարման ավելի քիչ փաստացի մասնակցությունը, կրթության ավելի քիչ հասանելիությունը և հասարակության մեջ հեղինակություն հաղորդող բարձր պաշտոնները) թույլ են տալիս նրանց դասակարգել որպես փոքրամասնություններ։

«Սեռական փոքրամասնություններ» տերմինը հաճախ օգտագործվում է նկատի ունենալով այլ սեռական կողմնորոշում ունեցող մարդկանց, բացի հետերոսեքսուալությունից, և կարող է ունենալ մեկնաբանությունների լայն շրջանակ՝ բավականին նեղ, ներառյալ միայն միասեռականներին, մինչև բավականին լայն, ներառյալ բոլոր այն անձանց, ում սեռական կողմնորոշումը, սեռական նախասիրությունները, կամ սեռական վարքագիծը դուրս է գալիս սովորական գենդերային դերային մոդելներից։ Այնուամենայնիվ, միասեռական և բիսեքսուալ մարդիկ ավելի հաճախ նշվում են որպես սեռական փոքրամասնություններ։ Լեսբուհիների, գեյերի, բիսեքսուալների և տրանսգենդերների դասակարգումը որպես փոքրամասնություններ առաջացել է արևմտյան աշխարհում 19-րդ դարից սկսած։ ԼԳԲՏ հապավումը (լեսբուհի, գեյ, բիսեքսուալ, տրանսգենդեր) օգտագործվում է որպես այս ենթախմբերի հովանավոր տերմին։ Անգլերենում կա նաև ընդհանուր տերմին, որը նշանակում է բոլոր սեռական փոքրամասնություններին, ներառյալ ոչ միայն ԼԳԲՏ մարդկանց, այլև ընդհանրապես այն մարդկանց, ովքեր չեն համապատասխանում ավանդական նորմատիվ գենդերային դերերին։

Երբեմն առօրյա կյանքում որոշ մարդիկ դասում են նաև սեռական տարբեր շեղումները որպես սեռական փոքրամասնություններ, հատկապես այն դեպքերում, երբ դրանք կարող են դասակարգվել որպես որոշակի խմբի։ Այնուամենայնիվ, դա ընդհանուր առմամբ ընդունված չէ գիտության մեջ։

### Տարիքային փոքրամասնություններ
Տարեցները, թեև ավանդաբար ազդեցիկ են և նախկինում նույնիսկ իշխանության ղեկը կրում էին (տես Գերոնտոկրատիա ), այժմ դասակարգվում են որպես տնտեսապես «ոչ ակտիվ» խմբեր։ Երեխաները նույնպես կարող են դասակարգվել որպես փոքրամասնություններ։Տարիքային խտրականությունը կոչվում է տարիքայինություն։

Երեխաների շահագործման դեմ պայքարի համար ընդունվել են բազմաթիվ տեղական և միջազգային օրենքներ, ինչպիսին է Երեխաների իրավունքների կոնվենցիան, և կան մի շարք կազմակերպություններ, որոնք զարգացնում են երեխաների իրավունքները։ Երիտասարդների իրավունքների շարժումը պայքարում է երիտասարդության սոցիալական դերի բարձրացման համար՝ ընդդեմ իրավական և սոցիալական սահմանափակումների։ Կան հայտնի խմբեր, որոնք ներկայացնում են տարեցների շահերը՝ սկսած «Օգնիր ծերերին» մինչև հանրաճանաչ ակտիվիստներ՝ «Գորշ պանտերներ»։ Նրանք հաճախ համընկնում են հաշմանդամների իրավունքների պաշտպանության ակտիվիստների հետ։

### Հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց փոքրամասնություն
*Հաշմանդամության իրավունքների շարժումը* վերաբերում է որպես փոքրամասնությունների կամ փոքրամասնությունների կոալիցիաների այն մարդկանց հասկանալու, որոնք հասարակության կողմից սոցիալապես անապահով են։ Նրանց դիրքորոշումն այն է, որ տարբեր ֆիզիկական և մտավոր բնութագրեր ունեցող մարդկանց համար սոցիալապես մատչելի հնարավորությունների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ հաշմանդամություն ունեցող անձանց ճնշված դիրքի պատճառը ոչ այնքան նրանց տարբերությունն է նորմատիվ «առողջ» իդեալից, որքան հասարակության կողմից բացառված լինելը։ 

Հաշմանդամություն ունեցող մարդիկ ընդգծում են մի կողմից ֆիզիկական կամ ֆիզիոլոգիական բնութագրերի տարբերությունը, մյուս կողմից՝ աշխատելու և էմոցիոնալ բավարարող մարդկային կյանք վարելու ունակությունը։ Օրինակ, որոշ աուտիստ մարդիկ պահանջում են լիակատար ճանաչում այլ քաղաքացիների հետ միասին ( նեյրոբազմազանություն ), ճիշտ այնպես, ինչպես հակառասիստները պայքարում են էթնիկ փոքրամասնությունների իրավունքների համար։ Խուլերի համայնքը (տես Խուլերի մշակույթ ) հաճախ դիտվում է որպես լեզվական կամ մշակութային փոքրամասնություն, այլ ոչ թե ֆիզիկապես անապահով խումբ։ Նրանք ավելի շուտ անբարենպաստ են տեխնոլոգիական և սոցիալական առումով, քանի որ հասարակության մեջ ամեն ինչ հարմարեցված է գերիշխող խմբերին ծառայելու համար։

## Պետական նպաստները փոքրամասնություններին
Որոշ պետությունների քաղաքականության մեջ **փոքրամասնությունը** պաշտոնապես հաստատված էթնիկ խումբ է, այդպիսով ունենալով որոշ իրավունքներ, որոնցից զրկված են մյուս խմբերը։ Փոքրամասնության այս լեզվով խոսողները, օրինակ, իրավունք ունեն կրթություն ստանալու կամ պետական մարմինների հետ կապ հաստատելու իրենց մայրենի լեզվով։ Փոքրամասնությունների համար հատուկ արտոնություններ ունեցող երկրներն են՝ Չինաստանը, Գերմանիան, Հնդկաստանը, Ռումինիան, Ռուսաստանը և Մեծ Բրիտանիան։;Միացյալ Նահանգներում փոքրամասնություն հասկացությունը սովորաբար վերաբերում է տարբեր ոչ սպիտակ խմբերին, հատկապես նրանց, որոնք պատմականորեն խտրականության են ենթարկվել։

Տարբեր փոքրամասնությունների խմբեր հաճախ ունենում են տարբեր առավելություններ։ Որոշ խմբեր այնքան փոքր են կամ այնքան անտարբեր մեծամասնությունից, որ համարվում են կամ այդ մեծամասնության մաս, կամ առանձին ազգ, բայց առանց հատուկ արտոնությունների՝ բյուջետային խնդիրների կամ այլ պատճառներով։ Օրինակ, տվյալ փոքր էթնիկ խմբի ներկայացուցիչներից կարող է պահանջվել նշել իրենց հարցաթերթի «Ազգային պատկանելություն» բաժնում «Այլ» բաժնում և, արդյունքում, ավելի քիչ արտոնություններ ստանան, քան որոշ խմբեր, որոնք նշված են առանձին կետերի ցուցակում։

Շատ ժամանակակից կառավարություններ նախընտրում են բոլոր քաղաքացիներին համարել մեկ ազգի պատկանողներ, քան նրանց բաժանել ըստ էթնիկ պատկանելության։ Միացյալ Նահանգներում պաշտոնական մարդահամարները մարդկանց պահանջում են ինքնորոշվել ըստ ռասայի և էթնիկական պատկանելության, այդպիսով բոլորին բաժանելով ենթախմբերի, բայց հիմնականում ռասայական գծերով, այլ ոչ թե ազգային։ Իսպանիայում ազգությունների բաժանում չկա էթնիկ գծերով, թեև փոքրամասնությունների լեզուները պաշտոնապես աջակցվում են։

Որոշ փոքրամասնություններ այնքան մեծ են թվային առումով, պատմական կամ այլ կերպ, որ համակարգը երաշխավորում է նրանց բազմակողմ պաշտպանությունը և քաղաքական ներկայացվածությունը։ Օրինակ, Բոսնիա և Հերցեգովինայի Հանրապետությունը, որը նախկինում Հարավսլավիայի մաս էր կազմում, սահմանադրական մակարդակում ներառում է երեք հիմնական ազգեր, որոնցից ոչ մեկը թվային մեծամասնություն չի կազմում։;Այնուամենայնիվ, փոքրամասնությունները, ինչպիսիք են գնչուները և հրեաները, պաշտոնապես նշվում են որպես «այլ» և այդպիսով զրկված են որոշակի արտոնություններից։ Օրինակ՝ նրանք չեն կարող ընտրվել պետական բարձր պաշտոններում, այդ թվում՝ նախագահական։

Վիճահարույց է փոքրամասնությունների խմբերի սահմանման և նրանց կարգավիճակից բխող հատուկ արտոնություններ տրամադրելու հարցը։ Ոմանք պնդում են, որ փոքրամասնություններն արժանի են հատուկ կարգավիճակի և արտոնությունների՝ փոխհատուցելու խտրականության կամ ճնշումների հետևանքով իրենց կրած վնասը, իսկ մյուսները պնդում են, որ նրանք պահանջում են չհիմնավորված հատուկ արտոնություններ, ինչը մի տեսակ խտրականություն է ստեղծում և կարող է խանգարել այդ փոքրամասնություններին լավ ինտեգրվել հիմնական հասարակության մեջ, գուցե այն պատճառով, որ այս էթնիկ փոքրամասնությունն ընտրում է անջատողականության ուղին։ Կանադայում կարծում են, որ ֆրանսիացի կանադացիների վրա գերիշխող անգլերեն լեզուն  սկիզբ դրեց Քվեբեկի համար անջատվելու շարժմանը։

## Փոքրամասնությունների սոցիալական ինտեգրում
Հատկապես վիճահարույց խնդիր է սոցիալական ներառումը։ Օրինակ, սա կարող է լինել ներգաղթյալներին և փոքրամասնություններին հիմնական պետական լեզվով լրացուցիչ դասընթացներ տրամադրելու կառավարության ծրագիր՝ նրանց դպրոցում և աշխատանքի մեջ ավելի մրցունակ դարձնելու համար։ Սա կարող է անհրաժեշտ լինել, քանի որ փոքրամասնությունների խմբերը առանձնահատուկ դժվարություններ ունեն։ Մեկ այլ օրինակ է բուհում տեղերի կամ սպասարկման ոլորտում աշխատանքի տեղավորման համար քվոտաների տոկոսային արտահայտությամբ բաշխումը։ Սա այնքան էլ իդեալական չէ, որքան կարող է թվալ, քանի որ փոքրամասնությունները հատուկ արտոնություններ են ստանում մեծամասնության նկատմամբ։ Վատագույն դեպքում դա կարող է հանգեցնել, այսպես կոչված, դրական խտրականության, երբ փոքրամասնության կարգավիճակ ունեցող մեկին նախապատվություն է տրվում ավելի որակավորված անձի նկատմամբ, որն այդ կարգավիճակը չունի։

## Դիտեք նաև
* Մարգինալ
* էթնոս

## Ծանոթագրություններ

## Հղումներ
* ECMI — European Centre for Minority Issues
* What is a Minority Group? definitions from Dayton Law School.
* From Paris to Cairo: Resistance of the Unacculturated
* When minorities rule over majorities
* Minorities at Risk project at the University of Maryland
* MINELRES — Minority Electronic Resources
* European Academy Bozen/Bolzano (EURAC)
* Weaver v NATFHE In the Weaver v NATFHE race discrimination case, UK, an Employment Tribunal decided that a union’s principal obligation in race harassment cases is to protect the tenure of the accused employee. A trade union member from an ethnic minority group making a complaint of workplace harassment against a fellow employee and member of the same union was not entitled to union advice and assistance, irrespective of the merit of the case, because the employee complained against could lose his job. The Employment Appeal Tribunal upheld the decision. Also known as the Bournville College Racial Harassment Issue
* Eurominority — Stateless and national minorities portal
* State of the World’s Minorities 2007, Report by Minority Rights Group International
* The Organization of a Public Campaign to Combat Racism, Xenophobia, Anti-Semitism, and Ethnic Discrimination in the Multinational Russian Federation

Կատեգորիա:Մեծամասնություն-փոքրամասնություն հարաբերություններ
Կատեգորիա:Փոքրամասնություններ