Բենձինյան գետտո

**Բենձինյան գետտո,** հրեական գետտո լեհական Բենձին բնակավայրում, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ստեղծել էին նացիստները իրենց կողմից գրավված լեհական տարածքում:

## Պատերազմից առաջ
Պատերազմից առաջ Բենձինը տիպիկ հրեական բնակավայր էր: 1921 թվականի մարդահամարի տվյալներով այնտեղ ապրում էր 17 298 հրեա, որը կազմում էր բնակչության 62,1%-ը։ 1938 թվականին հրեա բնակչության թվաքանակը հասել էր 22 500-ի։

Քաղաքում բնակվող հրեաների մեծ մասը մանր արհեստավորներ էին և հիմնականում զբաղվում էին կարուձևով, մյուսներն աշխատում էին սննդի, հանքարդյունաբերության, քիմիական և մետաղագործական արդյունաբերության մեջ։ Համայնքում գործում էին խնայողական և վարկային հիմնարկներ։ Աշխատողների երեխաների համար հրեական արհմիությունները պահում էին մանկապարտեզ ու մանկամսուր, 1939 թվականի փետրվարին էլ բացվեց հանրային խոհանոցը, որն օգնեց Գերմանիայից արտաքսված մոտավորապես 200 հրեաների: Գործում էին հրեական դպրոցներ, գրադարան, մարզական միություններ։ Կային նաև երիտասարդական կազմակերպությունների, սիոնիստական ​​կուսակցությունների, ինչպես նաև ուղղափառ հրեաների «Ագուդատ Իսրայել» շարժման, «Բունդ» և կոմունիստական կուսակցությունների  մասնաճյուղեր:

## Նացիստական օկուպացիայի ժամանակաշրջան
Պատերազմի առաջին իսկ օրերին մոտավորապես 4500 բենձինցի հրեաներ փախան արևելք։ Գերմանացիները քաղաքը գրավեցին 1939 թվականի սեպտեմբերի 5-ին: Մի քանի օր անց ֆոլկսդոյչեն (Volksdeutsche) ու տեղացի լեհերը հրկիզեցին քաղաքի գլխավոր սինագոգը. կրակը տարածվեց հարևան տներում, և այդ հրդեհին զոհ գնացին շուրջ 60 հրեաներ, որոնց ջարդարարները թույլ չէին տվել փրկվել։ 1940 թվականի սկզբին քաղաքի հարուստ հրեաները վտարվեցին իրենց տներից։ Նրանց բնակարանները տրվեցին Volksdeutsche-ին և Գերմանիայից եկած գերմանացիներին։ Վերջիններիս փոխանցվեցին նաև հրեական ձեռնարկությունները, իսկ դրանց նախկին սեփականատերերը դարձան շարքային աշխատողներ:

Գետտոն ստեղծվեց 1942 թվականի մայիսին: Գերմանացիներն այնտեղ տեղավորեցին բենձինցի ավելի քան 20000 հրեաների ու ևս 10000 հրեաների, որոնց տեղահանել ու բերել էին այլ վայրերից: Նրանցից շատերը սկզբնական շրջանում հարկադրաբար աշխատեցին գերմանական զինամթերքի գործարաններում, իսկ այնուհետև աքսորվեցին Օսվենցիմ մահվան ճամբար, որտեղ էլ սպանվեցին։ 1943 թվականի օգոստոսի 1-ից 3-ը տեղի ունեցավ գետտոյի բնակիչների վերջին խոշոր տեղահանությունը, որի ժամանակ բռնկվեց տեղի հրեական մարտական ​​կազմակերպության անդամների ապստամբությամբ՝ Խայկա Քլինգերի գլխավորությամբ: Ապստամբության ժամանակ զոհվեց հայտնի պարտիզանուհի Ֆրումկա Պլոտնիցկայան։ Ընդհանուր առմամբ, Բենձինյան գետտոյում զոհվեց շուրջ 28 000 հրեա։

Բենձինյան գետտոյի հետ կապված է ևս մեկ ուշագրավ պատմություն: Նացիատների կողմից բռնագրավված բենձինյան տեքստիլ ֆաբրիկայի գերմանացի մենեջերը՝ Ալֆրեդ Ռոսները աշխատանքի վկայականներ է տվել հրեաներին՝ մահվան ճամբարներ  արտաքսումից փրկելու համար և, բացի այդ, բազմիցս զգուշացրել է առաջիկա բնաջնջման գործողությունների մասին։ Գեստապոն 1944 թվականին ձերբակալեց ու մահապատժի ենթարկեց Ռոսներին։ Իսրայելի Հոլոքոստի և հերոսության ինստիտուտը՝ Յադ Վաշեմը հետմահու Ռոսներին շնորհեց Ազգերի մեջ արդարի պատվավոր կոչում: Այս կոչումը շնորհվել է նաև կաթոլիկ ծխական քահանա Միչիսլավ Զավադսկիին:

## Պատերազմից հետո
Տեղեկություններ չկան, թե Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Բենձինում հրեաներ ապրե՝լ են, թե՝ ոչ: Բնակավայրի հրապարակներից մեկը, որտեղ նախկինում գտնվել է սինագոգը, կոչվել է գետտոյում ապստամբություն բարձրացրածների պատվին: 2005 թվականին այդ հրապարակում բարձրացվել է հուշասյուն՝ ի հիշատակ 1939 թվականի սեպտեմբերի 8-ի, լույս 9-ի գիշերը գերմանացիների կողմից սպանված հրեաների:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Encyclopedia of the Ghettos During the Holocaust|часть=Bedzin|том=1|страницы=23—29
* Jaworski Wojciech, Żydzi będzińscy — dzieje i zagłada, Będzin 1993
* Zagłada Żydów Zagłębiowskich, red. A. Namysło, Będzin 2004
* 
* Polscy Sprawiedliwi - Przywracanie Pamięci (Polish Righteous Among the Nations. POLIN Museum of the History of Polish Jews (search inside). Retrieved 16 January 2017.
* Rozdział dodatkowy „Będzińskie Getto – Wyspa śmierci” Adama Szydłowskiego (na podstawie „Żydzi z Będzina” A. Rohnen) w „Pamiętniku Rutki Laskier” (Dziennik Zachodni, Katowice, 2006 r., )
* Artykuł Macieja i Ewy Szaniawskich pt. „Zagłada Żydów w Będzinie w świetle relacji”

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Լեհաստանը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Հոլոքոստ
Կատեգորիա:Հոլոքոստը Լեհաստանում