open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մատվեյ Մանիզեր

**Մատվեյ Գենրիխովիչ Մանիզեր** (, ), ռուս խորհրդային քանդակագործ, ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ (1958)։

## Կենսագրություն
1911-1916 թվականներին սովորել է Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայում։ Մասնակցել է մոնումենտալ պրոպագանդայի իրագործմանը («Բանվորը», բարձրաքանդակ, ցեմենտ, 1920-1921, Մոսկվա)։ Դասավանդել է Լենինգրադի Գեղարվեստի ակադեմիայում (1921-1929, 1935-1941, 1945-1947), Մոսկվայի կիրառական և դեկորատիվ արվեստի ինստիտուտում (1946-1952) և Գեղարվեստի ինստիտուտում (1952 թվականներից)։ 1947 թվականներից՝ ԽՍՀՄ Գեղարվեստի ակադեմիայի փոխպրեզիդենտ։ Ստեղծագործել է հիմնականում մոնումենտալ քանդակագործության բնագավառում։ Աշխատանքներից են. Սանկտ Պետերբուրգում՝ Վ. Վոլոդարսկու (1925) և «1905 թվականի հունվարի 9-ի զոհերի» (1931)։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս քանդակագործներ
Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ
Կատեգորիա:Մարտի 5 ծնունդներ
Կատեգորիա:1891 ծնունդներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 20 մահեր
Կատեգորիա:1966 մահեր
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի քանդակագործներ
Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս նկարիչներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Ուկրաինական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Արվեստագիտության դոկտորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մանկավարժներ
Մանուկ Մահտեսյան

**Մանուկ (էմանուել) Ակոբջանի Մահտեսյան** (), հայ ծովանկարիչ։

## Կենսագրություն
Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում։ 1878 թվականին ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիա, 1892 թվականին ստացել «ոչ դասական նկարչի» կոչում։ 1892 թվականին վերադարձել է Թեոդոսիա և աշխատել Հովհաննես Այվազովսկու արվեստանոցում, կրել նրա գեղանկարչության բարերար ազդեցությունը, բնակություն հաստատել Սիմֆերոպոլում։

1886 թվականից ցուցադրվել է Պերեդվիժնիկների, ինչպես և այլ ցուցահանդեսներում (Պետերբուրգ, Մոսկվա, Օդեսա, Խարկով և այլն), 1895 թվականին բացել իր առաջին պատկերահանդեսը։ 1909 թվականին Միմֆերոպոլում (ետմահու) կազմակերպվել է նկարչի անհատական ցուցահանդեսը։ Աշխատանքներից պահվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում, Սիմֆերոպոլի կերպարվեստի թանգարանում և մասնավոր հավաքածուներում։

## Ստեղծագործություններ
[մինի|[:d:Q63313742|Փոթորիկ ծովի վրա (1898, ՀԱՊ)]]
Մահտեսյանի պատկերման նյութը ծովն է, մեծ մասամբ առանց մարդու ներկայության։ Ձգտել է բնության վավերական հավաստիության, ծովային ագատ տարածությունների երևակման, գունապատկերի ընդհանրականության («Փրկության սպասողները», «Գիշեր Սև ծովի վրա», «Փոթորիկը», «Առավոտը», «Պուշկինի ժայռը», «Միջօրե», «Առագաստանավն անհանգիստ ծովում»)։ Մահտեսյանը հայ գեղանկարչության մեջ Հովհաննես Այվազովսկու ստեղծագործական մեթոդի առավել հետևողական ներկայացուցիչն է։ Նրա աշխատանքները գտնվում են Հայաստանի պետական պատկերասրահում («Ծովի տեսարան առագաստանավով», 1898 թ., «Փոթորիկ ծովի վրա», 1898 թ.), Սիմֆերոպոլի կերպարվեստի թանգարանում և մասնավոր հավաքածուներում։

## Գրականություն
* Ռաֆայել Շիշմանյան, Բնանկարն ու հայ նկարիչները։ Երևան, 1958 թ.։
* *Л. М. Магдесян, Б. А. Зурабов.* Эммануил Магдесян. — М.: Изобразительное искусство, 1987. — 143 с.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ծովանկարիչներ
Հայք (ամսագիր)

**Հայք**, ամսագիր, 1891 թվականին՝ կիսամսյա։ Լույս է տեսել 1891—98-ին, Նյու Յորքում։ խմբագիր՝ Մ. Գաբրիելյան։

Ունեցել է առողջապահական, բարոյախոսական, բանասիրական, գրական-քննադատական, թղթակցությունների և լուրերի բաժիններ։ Հայ ազգային-ազատագրական պայքարի հարցերում որդեգրել է լիբերալ դիրքորոշում։ Տպագրել է հայ և օտար անվանի մարդկանց կենսագրություններ, թարգմանություններ եվրոպական և ամերիկյան գրողների գործերից, լուսաբանել Թուրքիայում ապրող հայերի վիճակը, բողոքել հալածանքների դեմ։

Արտատպել է եվրոպական և ամերիկյան մամուլի արձագանքները հայկական կոտորածների առթիվ։ Ամսաթերթը մեծ տեղ է հատկացրել ամերիկահայերի առօրյային, պատմել նրանց նյութական և բարոյական դժվարությունների մասին։ Ունեցել է անգլերեն բաժին։ 

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական գիտական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական բժշկական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ուզեիր Հաջիբեկով

**Ուզեիր Աբդուլ Հուսեյն օղլի Հաջիբեկով** (, , ), ադրբեջանցի խորհրդային կոմպոզիտոր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ, Ադրբեջանի ժամանակակից պրոֆեսիոնալ երաժշտության հիմնադիրը։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1938), Ադրբեջանական ԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1945)։ Նա իսլամական աշխարհում առաջին օպերայի հեղինակն է։

## Կենսագրություն
Սովորել է Մոսկվայի ֆիլհարմոնիկ ընկերությանը կից երաժշտական դասընթացներում (1911-1912) և Պետերբուրգի կոնսերվատորիայում (1913-1914)։

Հաջիբեկովը «Լեյլի և Մեջնուն» օպերայով (1907, բեմ.՝ 1908) սկզբնավորվել է մուղամային օպերայի ժանրը։ Գրել է ևս 5 մուղամային օպերա՝ «Շեյխ Սանան» (1909), «Ոուստամ և Զոհրաբ» (1910), «Շահ Աբբաս և Գուրշիդ բանու» (1912), «Ասլի և Քյարամ» (1912), «Գարուն և Լեյլա» (1915, չի բեմադրվել)։ Հաջիբեկովը նաև ադրբեջանական երաժշտական կոմեդիայի հիմնադիրն է՝ «Ամուսինը և կինը» (1909), «Սա չլինի, նա լինի» (1910, էկրանավորումը՝ 1958) և լայն ճանաչման արժանացած «Արշին մալ ալան» (1913, մի քանի անգամ էկրանավորվել է, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1945)։ Սովետական իշխանության տարիներին Հաջիբեկովը նպաստել է հանրապետությունում երաժշտական կրթության զարգացմանը հիմնել է երաժշտական դպրոց (1922), 1938-1948 թվականներին եղել է Ադրբեջանի կոնսերվատորիայի (1949 թվականից՝ Հաջիբեկովի անվան) պրոֆեսոր և տնօրենը, կոմպոզիտորների միության նախագահը (1938 թվականից)։

1926 թվականին կազմակերպել է ադրբեջանական առաջին բազմաձայն երգչախումբը, 1931 թվականին՝ նոտա կարդացող ժողովրդական երաժիշտների նվագախումբ, 1936 թվականին՝ պետական երգչախումբ, ստեղծել է ադրբեջանական առաջին մասսայական երգերը, կամերա-գործիքային երկեր են։ 1945 թվականից գլխավորել է Ադրբեջանի ԽՍՀ ԳԱ ադրբեջանական արվեստի ԳՀԻ։

Հաջիբեկովի ստեղծագործության բարձունքն է «Քյոռօղլի» հերոսա-վիպական օպերան (1937, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1941), որն առանձնանում է ժողովրդական կերպարային-ինտոնացիոն կառուցվածքի և արտահայտչական դասական միջոցների միասնությամբ (Երևանում բեմադրվել է 1942 թվականին)։ Նրա գրչին են պատկանումնում նաև հայրենասիրական երգեր, «Հայրենիք և ճակատ» կանտատը, «Սենսիզ» («Առանց քեզ») և «Սևգիլի ջանան» («Սիրուհի») ռոմանս գազելները (Նիզամու խոսքերով), «Ադրբեջանական ժողովրդական երաժշտության հիմունքները» տեսական աշխատությունը (1945)։ Հաջիբեկովը նաև Ադրբեջանի ԽՍՀ հիմնի երաժշտության (1945) ու գրական երկերի հեղինակ է։

1975 թվականին Բաքվում հիմնադրվել է Ուզեիր Հաջիբեկովի տուն-թանգարանը։

## Ծագումնաբանություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի դիրիժորներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի երաժշտագետներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի երաժշտական մանկավարժներ
Կատեգորիա:Օրհներգերի հեղինակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության անդամներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով պարգևատրված կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Խորհրդային հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
Գևորգ Մահուբի

**Գևորգ Մահուբի** (իսկականը՝ Գևորգ Մանուկի Մանուկյան, ), հայ աշուղ, աշուղական նոր դպրոցի վերջին ներկայացուցիչը։

## Կենսագրություն
Աշակերտել է աշուղ Մահջուբին, որից ստացել է Մահուբի (արաբերեն՝ ուշիմ) աշուղական անունը։ Շրջել է հիմնականում հայրենի գավառում, նաև՝ Արևմտյան Հայաստանում։ Երգերը կատարել է ինքնաշեն ջութակի նվագակցությամբ։ Ստեղծագործել է աշուղական գրեթե բոլոր ժանրերով։ Երգերի մի մասը չի պահպանվել։ Մահուբի գործերն առաջին անգամ լույս են տեսել 1912 թվականին, Թիֆլիսում, «Մահուբի Գևորգի գլխի անցքերը և խրատական երգերը» (կազմ.՝ Ե. Խաչատրյան) խորագրով։ Աշուղի ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ, 1957 թվականին հրատարակվել է առավել համահավաք և ճշգրտված «Ջութակ» (կազմ.1 Ա. Սահակյան) ժողովածուն։ Մահուբի երգերի հիմնական թեման մարդն է, ընկերասիրությունը, ժողովուրդների բարեկամությունը, հայրենիքը։ Նա փառաբանում է արդար վաստակով ապրող աշխատավորին, դատապարտում «գոռոզ տգետներին», պորտաբույծներին, ուրացողներին։ ճանաչված են Մահուբի «Անցավոր աշխարհ», «Գործ չունիս», «Հայրենիք», «Աշխարհս երազ է», «Բախտ» և այլ երգեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ աշուղներ
Կատեգորիա:Կեղծանուններ
Մահուդի ֆաբրիկա

**Երևանի մահուդի ֆաբրիկա**, խորհրդային շրջանի արդյունաբերական ձեռնարկություն ՀՀ մայրաքաղաք Երևանում։

Հիմնադրվել է 1947 թվականին։ Թողարկել է 70 գունակցության 10 տեսակի մահուդ։ Սերիական արտադըրությունը սկսել է 1948 թվականից։ Հիմնական արտադրամասերն են եղել՝ ապարատ-մանարանը, գործվածքայինը, հարթմանը։ Հումքը ստացել է Ղազախական, Վրացական և Ադրբեջանական ԽՍՀ-ներից (բուրդ), Ուկրաինական ԽՍՀ-ից և ՌԽՖՍՀ-ից (շտապել), Երևանի նուրբ բրդյա գործվածքների ֆաբրիկայից (ազբ)։ Մանվածքը մատակարարել է Սովետաշենի (այժմ՝ Նուբարաշեն) և Օրգեևի (Մոլդովական ԽՍՀ) տրիկոտաժի ու Երևանի ձեռնոցների ֆաբրիկաներին։

Ըստ Հայկական սովետական հանրագիտարանի տվյալների, 1980-ին, 1948 թվականի համեմատ, արտադրանքի ծավալն աճել է 5,3 անգամ, կազմելով 25 միլիոն խորհրդային ռուբլի։

Ֆաբրիկայի արտադրանմուշները Բուենոս Այրեսի, Բելգրադի, Սան Ֆրանցիսկոյի ցուցահանդեսներում արժանացել են բարձր գնահատականի։ Գիտատեխնիկական հարցերով կապված է եղել ՀԽՍՀ թեթև արդյունաբերության մինիստրության կոնստրուկտորական բյուրոյի, Մոսկվայի բրդի կենտրոնական գիտահետազոտական ինստիտուտի և այլ կազմակերպությունների հետ։

Կատեգորիա:Երևանի գործարաններ
Կատեգորիա:1947 հիմնադրումներ Հայաստանում
Մաղաքիա Ղրիմեցի

**Մաքաղիա Ղրիմեցի** (XIV դ. սկիզբ, Ղրիմ-1384 թվական, գյուղ Ապրակունիս (այժմ՝ Նախիջևանի ԻՀ Զուլֆայի շրջանում), մշակութային գործիչ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Հովհաննես Որոտնեցու բարձրագույն դպրոցում, ստացել վարդապետական աստիճան։ Հոր մահից հետո վաճառել է նրա ողջ ունեցվածքը և այդ միջոցներով հովանավորել Սյունիքում բացված երկու դպրոց, որոնցից մեկը տնօրինել է Հովհաննես Որոտնեցին (Որոտնավանքում), մյուսը՝ Սարգիս Ապրակունեցի րաբունապետը (Ապրակունիս գյուղին մերձակա Սուրբ Գևորգ վանքում)։ Այդ ուսումնական հաստատությունների նպատակն էր պայքարել կաթոլիկ եկեղեցու գործակալների՝ ունիթոռների (միարարների) դեմ, որոնք կաթոլիկություն տարածելու նպատակով հաստատվել էին Ապրակունիսի դիմաց, Երնջակ գետի ձախ ափին՝ Քռնա գյուղում։ Նրանց գլխավորում էր Հովհաննես Քռնեցին։ Պայքարի բուռն շրջանում 1380-ական թթ. Հովհաննես Որոտնեցու դպրոցը տեղափոխվում է Ապրակունիս, իսկ Սարգիս Ապրակունեցու դպրոցը՝ Աստապատ գյուղ։ Մաքաղիա Ղրիմեցին ոչ միայն հովանավորել է այդ դպրոցները, այլև դասավանդել այնտեղ։ Տասնհինգամյա պայքարից հետո հակաունիթոռական շարժման ակտիվ մասնակից Մաքաղիա Ղրիմեցուն 1384-ին Ապրակունիսում թունավորում է ունիթոռներից կաշառված իր սաներից մեկի մայրը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ հոգևորականներ
Կատեգորիա:Հայ մշակութային գործիչներ
Դրաստամատ Տեր-Սիմոնյան

**Դրաստամատ Ասքանազի Տեր-Սիմոնյան** (), հայ կուսակցական և պետական գործիչ, լրագրող, հրապարակախոս, գրականագետ։ Հայաստանի Գրողների միության առաջին նախագահը։ ԽՄԿԿ անդամ 1913 թվականից։

## Կենսագրություն
1912 թվականին ավարտել է Ներսիսյան դպրոցը, սովորել Կիևի առևտրական ինստիտուտում։ Ուսանողության շրջանում կատարած հեղափոխական գործունեության համար ձերբակալվել է։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին հեղափոխական-կազմակերպչական աշխատանք է տարել Արևմտյան ռազմաճակատի և Սիբիրի պահեստային զորամասերի զինվորների շրջանում։ Հոկտեմբերյան հեղափոխության օրերին Օմսկում մասնակցել է իշխանության գահենկեցության գործընթացին, ընտրվել է բանվորների և զինվորների սովետի դեպուտատ, նշանակվել Օմսկի զինվորական օկրուգի կոմիսար։ Աշխատել է ՌԽՖՍՀ ազգությունների գործերի ժողովրդական կոմիսարիատում, մասնակցել հայերեն բոլշևիկյան գրականության հրատարակմանը։ 1918 թվականի սեպտեմբերից Մոսկվայում և Ուկրաինայում աշխատանք է կատարել կարմիր բանակի մատակարարման բնագավառում։ 1919 թվականի վերջից տեղափոխվել է Թիֆլիս, մասնակցել է բոլշևիկյան «Պահակ», «Նոր ուղի» թերթերի հրատարակման և խմբագրման աշխատանքներին (1920)։ Եկել է Հայաստան, մտցվել ՌԿ(բ)կ Հայաստանի կոմիտեի (Արմենկոմ) կազմ և մասնակցել Մայիսյան ապստամբության նախապատրաստմանն ու իրականացմանը։ 1920 թվականի մայիսի 7-ին Ալեքսանդրապոլում մասնակցել է «Վարդան զորավար» զրահագնացքում կայացած Արմենկոմի և Հայաստանի մի շարք վայրերի բոլշևիկյան կազմակերպությունների ներկայացուցիչների խորհրդակցությանը, ընտրվել ապստամբությունը ղեկավարող մարմնի ռազմահեղափոխական կոմիտեի անդամ։ 1921 թվականի ամռանը եղել է Զանգեզուրի արտակարգ կոմիսարը և ղեկավար դեր է խաղացել դաշնակցական ուժերի ճնշման գործում։ Տարբեր ժամանակներում եղել է ՀԿ(բ) կ Երևանի կոմիտեի քարտուղար, ՀԽՍՀ սոցիալական ապահովագրության ժողկոմ, լուսավորության ժողկոմ, Փարիզի «Երևան» հայկական թերթի խմբագիր (1928), Հայաստանի գրողների միության նախագահ, «Նոր ուղի» հանդեսի խմբագիր, ՀԽՍՀ ժողկոմխորհին կից արվեստի գործերի վարչության պետ, Երքաղսովետի նախագահ։ 1932 թվականին նշանակվել է ՀԿԿ ԿԿ-ի որոշմամբ ստեղծված «Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի» գլխավոր խմբագիր։ Ընտրվել է ՀԿ(բ) կ Կենտկոմի, ՀԽՍՀ և ԽՍՖՍՀ կենտգործկոմների անդամ։ Հեղինակ է «Կարլ Մարքս», «Միքայել Նալբանդյան» (1933) և այլ ուսումնասիրությունների, հասարակական-քաղաքացիական կյանքին և գեղարվեստական գրկանությանյան ու արվեստի տարբեր հարցերին նվիրված բազմաթիվ հոդվածների։

1936 թվականի օգոստոսի 10-ին վտարվել է կոմկուսից՝ կենտկոմի անդամների ճնշող մեծամասնության քվեարկության արդյունքում։ Անհիմն բռնադատվել է և գնդակահարվել։ Արդարացվել է հետմահու։

## Երկեր
* Կարլ Մարքս (կենս. ուրվագիծ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 127 էջ։
* Հայաստանի գրականությունը, Երևան, Պետհրատ, 1934, 80 էջ։
* Հոդվածներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 276 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների հայ զոհեր
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների զոհեր Հայաստանում
Մաղաքիա Ճևահիրճյան

**Մաղաքիա Ճևահիրճյան** (նաև՝ Մաղաքիա տիրացու Ճևահիրճի, Մաղաքիա Դպիր, ), XVII դարի վերջի և XVIII դարի սկզբին։ Հայ ժամանակագիր։

Ծնվել է Խարբերդի գավառի Չնքուշ ավանում, որտեղից ընտանիքով տեղափոխվել է Կոստանդնուպոլիս։ Հայտնի է «Գավազանագիրք կաթողիկոսացն Հայոց» և «Ժամանակագրություն» անտիպ գործերով։ Վերջինս հայոց պատմության 551-1707 թվականի դեպքերի համառոտ տարեգրությունն է։ Այս երկը Մ. Չամչյանի հիմնական աղբյուրն է եղել 1691-1707 թվականի պատմությունը շարադրելիս։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Մաղասաբերդ

**Մաղասաբերդ**, ամրոց Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Շիրակ գավառում, Ախուրյան գետի արևմտյան ափին, ձորեզրին բարձրացող քարաժայռի վրա, Անի քաղաքից 4 կմ հարավ։ Բագրատունյաց մայրաքաղաքի առաջապահ պահակակետերից է։ Հիմնվել է հնագույն ժամանակներում, վիմական որևէ հիշատակություն չի հայտնաբերվել տարածքից։ Ըստ Շապուհ Բագրատունու, VI դ. վերջին այն վերակառուցել է Բյուզանդիայի Մորիկ կայսեր հայ կուսակալ Մաղաս իշխանը և կոչել իր անունով։ Մաղասաբերդը հաջորդաբար եղել է Կամսարականների, Բագրատունիների, Զաքարյանների ռազմական, կարևոր հենակետերից մեկը և այլ ամրոցների հետ (Տիգնիս, Աղջկա բերդ և այլն) ռազմագիտական տեսակետից Անին պաշտպանելու նպատակով կազմակերպված «միակենտրոն համակարգի» մասը կազմել։ XYII դ. Մաղասաբերդը տակավին կանգուն էր։ Զաքարիա Սարկավագն այն հիշատակում է որպես պարսկական զորակայան։

Մաղասաբերդը փոքր բերդ է, որ վեր է խոյանում Ախուրյանի երկու ոլորանների միջև ընկած հատվածում, երեք կողմից շրջափակված է Ախուրյանի ջրերով ու հզոր պարիսպներով, իսկ մի կողմից՝ պաշտպանված խոր անդունդով։ Հյուսիս-արևմուտքում ցամաքային կողմից կրկնապարիսպ էր, իսկ մուտքը բացված է բերդի հյուսարևելյան հատվածում։ Մուտքի բարավորին երկու քար է տեղադրված՝ արաբատառ արձանագրությամբ, որը վերաբերվում է  19-րդ դարին։ Բերդ տանող տարբեր ճանապարհներ են եղել։ Ներքին և ավելի բարձր պարիսպները ամրացված էին կիսաբոլոր երեք բարձր աշտարակներով։ Ներքին պարսպի դարպասի մոտից ստորգետնյա գաղտնուղին քարաշեն սանդուղքով կապված էր Ախուրյանին։ Բերդի ներսում պահպանվել են քարաշեն տների, մատուռների, պալատի, բաղնիքի, քառակուսի հատակագծով մեծ ջրամբարի և այլ շինությունների ավերակներ։ Պարիսպները այժմ մեծ մասամբ կանգուն են։ Հնագիտական ուսումնասիրություննի արդյունքում պարզվել է, որ բերդն ունի իրար հաջորդող մշակութային երեք շերտ։ Առաջին երկու շերտերը որևէ տեղեկություն չեն տալիս թվագրման համար։ Նախնական տվյալներով բերդի պատմությունը , ճարտարապետական հորինվածքը կապ ունի 10-13-րդ դարերի ճարտարապետական առանձնահատկությունների հետ։ 2004-2005 թթ. ուսումնասիրությունների ընթացքում գետից 100 մետր բարձրության վրա բացվեց մի քաղաքատեղի, որն անվանում են  Հին Մաղասաբերդ.  այն ունեցել է բարենպաստ դիրք, իսկ մուտքը՝ 3,50 մետր բացվածք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:6-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Կարսի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)
Կատեգորիա:Այրարատի բնակավայրեր
Մաղխազություն

**Մաղխազություն** (ասորերեն malxazu-իշխան, տեր), արքունի գործակալություն Արշակունյաց Հայաստանում։ Ունեցել է արքունիքի պահակազորի և թագավորի թիկնազորի պարտականություն։ Ժառանգաբար վարել է Խորխոռունիների նախարարական տոհմը, որի տանուտեր իշխանը եղել է թիկնազորի հրամանատարը և կրել «մաղխազ» տիտղոսը։ Այդ պատճառով Խորխոռունիները կոչվել են նաև *Մաղխազունիք* կամ *Մաղխազյանք։*

## Գրականություն
* Ինճիճյան Ղ., Հնախօսութիւե աշխարհագրական Հայաստանեայց աշխարհի, հ. 2, Վնտ., 1835, էջ 139-140
* Մանանդյան Հ., Ֆեոդալիզմը Հին Հայաստանում, Ե., 1934
* Адонц Η., Армения в эпоху Юстиниана, СПБ, 1908. 

Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության գործակալություններ
Մաճկալ

**Մաճկալ** ( մաճ՝ արոր հայերեն կալել՝ բռնել), գութանի, արորի կոթը՝ մաճը, բռնող շինականը։ Ուղղություն էր տալիս խոփին և հերկում վարելադաշտը։ Նրա ցուցումներով էին գործում եզներին քշող հոտաղները։ Մաճկալը մեծ ժողովրդականություն է վայելել։ Նրա մասին հորինվել են երգեր, բանաստեղծություններ։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Մաճկալ (թերթ)

**«Մաճկալ»**, խորհրդային շրջանի գյուղացիական թերթ։ Հանդիսացել է ՀԿԿ Կենտկոմի հրատարակություն։ Լույս է տեսել 1922-1931 թվականներին, Երևանում, տարբեր պարբերականությամբ (օրաթերթ, երկօրյա, եռօրյա, շաբաթաթերթ)։ Խմբագիրներ՝ Եղիա Չուբար, Մ. Չոլախյան, Հովհաննես Բաննահյան, Գ. Ղազարյան, է. Չոփուրյան, Ա. Հախումյան, Հ. Հովհաննիսյան։

Տպագրել է կառավարական դեկրետներ, ժողկոմատների որոշումներ ու ցուցումներ։ Լուսաբանել է կուսակցական բջիջների աշխատանքը գյուղական համայնքներում, զբաղվել անգրագիտության վերացման, խորհրդային կենցաղի արմատավորման և այլ քարոզչական նյութերի տարածմամբ։ Խորհրդային գաղափարախոսության սահմաններում տեղեկություններ է հաղորդել նաև այլ միութենական հանրապետությունների առօրյայի, միջազգային քաղաքական իրադարձությունների մասին։

Ունեցել է թերթիկ-հավելվածներ («Կարմիր զինվոր», «Աշխատավոր կնոջ թերթիկ», «Բատրակ», «Երիտասարդ մաճկալ» և այլն)։

Կատեգորիա:Հայաստանի օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայաստանի շաբաթաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ շաբաթաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական տնտեսական պարբերականներ
Իվան Մանեև

**Իվան (Հովհաննես) Մանեև** (, Իզմայիլ), ռուսական բանակի հայազգի զինվորական, գնդապետ (1790)։

Ծնվել է առևտրականի ընտանիքում։ Ընդհանուր և ռազմական կրթությունն ստացել է Պետերբուրգում։ 1780 թվականից ծառայել է ռուսական կայսրության հարավային սահմանամերձ շրջանները պաշտպանող զորքերի կազմում։ 1787-1791 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ եղել է գումարտակի, ապա՝ գնդի հրամանատար, մասնակցել Սև ծովի Կինբուռնի ցամաքաշերտի կարևոր ամրոցի պաշտպանությանը և 1787 թվականի հոկտեմբեր 1-2-ի արյունահեղ ճակատամարտին, որտեղ գլխովին ջախջախվեց թուրքական վեցհազարանոց դեսանտը։ Մասնակցել է (1789 թվականի հուլիս) Ռիմնիկի-Գալացի (1789 թվականի սեպտեմբեր) ճակատամարտերին։ Մարտերում դրսևորած քաջության համար պարգևատրվել է շքանշաններով։ Զոհվել է Իզմայիլի գրավման ժամանակ (1890 թվականի սեպտեմբեր) և թաղված է քաղաքի եղբայրական գերեզմանոցում։

## Գրականություն
* Нерсисян М., Из истории русско-армянских отношений, книга 1, Е., 1956.

Կատեգորիա:Ռուսահայ ռազմական գործիչներ
Ադոլֆ Մանթաշյան

**Ադոլֆ Հայրապետի Մանթաշյան** (), հայ քիմիկոս, քիմիական գիտությունների դոկտոր (1974 թ.), պրոֆեսոր (1976 թ.), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս (1994 թ., թղթակից անդամ՝ 1990 թվականից)։ ՀՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (2003 թ.)։

## Կենսագրություն
1956 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1962 թվականից աշխատել է ՀՀ ԳԱԱ քիմիական ֆիզիկայի ինստիտուտում` որպես գիտնական քարտուղար, 1975-1977 թվականներին՝ տնօրենի տեղակալ գիտության գծով և 1977 թվականից՝ ածխաջրածինների օքսիդացման լաբորատորիայի վարիչ, 1981-1996 թթ. ՀՊՃՀ-ի ընդհանուր և անօրգանական. քիմիայի ամբիոնի վարիչ, 1987-2006 թթ.` տնօրեն։ 2000 - 2003 թթ., 2006 թվականից՝ ՀՀ ԳԱԱ նախագահության անդամ, 2006 թվականից՝ ՀՀ ԳԱԱ Ա.Բ. Նալբանդյանի անվան քիմիական ֆիզիկայի ինստիտուտի տնօրենի խորհրդական։

## Գործունեություն
Գիտական աշխատանքները նվիրված են շղթայական ռեակցիաների, մասնավորապես ածխաջրածինների օքսիդացման մեխանիզմներին, լուսաքիմիական և լազերաքիմիական շարժընթացներին։ Մանթաշյանը մշակել է (Արամ Նալբանդյանի հետ) ռադիկալների սառեցման կինետիկական եղանակ։ Ածխաջրածինների գազաֆազային օքսիդացման շարժընթացներում հայտնաբերել է գլխավոր ակտիվ կենտրոնները՝ ալկալիական պերօքսիդային և ալկօքսի ռադիկալները։ Ածխաջրածինների օքսիդացման և սառը բոցերի նրա հետազոտությունները կարևոր են այլասերված շղթայական ռեակցիաների տեսության զարգացման համար։ Առաջարկել է ածխաջրածինների օքսիդացման նոր մեխանիզմ, ըստ որի՝ կարևոր դեր են խաղում ոչ գծային ռեակցիաները և օքսիդացման գլխավոր արգասիքներն առաջանում են ալկօքսի ռադիկալներից։ Առաջարկել է հետազոտությունների նոր ուղղություն՝ կարծրաֆազ անօրգանական նյութերի փոխարկումը գազաֆազ շղթայական ռեակցիաներով, որը կարևոր է հանքային հումքի վերամշակման համար։

## Պարգևներ
Արժանացել է (Արամ Նալբանդյանի հետ) ՀՀ պետական մրցանակի (1976 թ.)։

## Երկեր
* Элементарные процессы в медленных газофазных реакциях, Е., 1975 (համահեղինակ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային քիմիկոսներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Քիմիական գիտությունների դոկտորներ
Պետրոս Մաղաքյան

**Պետրոս Ամբրոսիոսի Մաղաքյան** (), հայ դերասան, ռեժիսոր, թատերական գործիչ։

## Կենսագրություն
Բեմ է բարձրացել 1856 թվականին՝ Կոստանդնուպոլսի Սրապիոն Հեքիմյանի նորակազմ թատերախմբում։ Կոստանդնուպոլսի Արևելյան թատրոնում ամբողջ գործունեության ընթացքում (1861-1876 թվականներ) Մաղաքյանը այնտեղ եղել է ռեժիսոր և դերասան։ Արևելյան թատրոնի բացվելու պահին նա կոշկակար է եղել, բայց թատրոնը շատ է սիրել։ Ամեն օր ներկա է եղել թատրոնի փորձերին, մասնակցել դրանց։ Թատրոնի փակվելուց հետո կոշկակարության հետ միասին բեմադրել է ներկայացումներ և խաղացել է այդ ներկայացումներում։ Մասնավորապես, «Ռիգոլետտոյում» (կամ Արքան զվարճանում է)  խեղկատակի՝ Թրիբուլեի դերը չափազանց բնական է խաղացել։ Նրա խաղացած առավել սուր բնութագրական դերերից են՝ 
* Բանտապետ՝ Ռոթայի «Երկու հիսնապետեր»
* Սկապեն՝ Մոլիերի «Սկապենի արարքները» (Les Fourberies de Scapin)

Ունեցել է և՛ կատակերգական, և՛ դրամատիկական ներգործման ուժ։ Մելոդրամային սուր իրադրություններում Մաղաքյանի խաղը եղել է թատերայնորեն տպավորիչ և հոգեբանորեն համոզող (Թրիբուլե, Վիկտոր Հյուգոյի «Արքան զվարճանում է» (*Le roi s'amuse*))։ Մաղաքյանի լավագույն դերակատարումներից է նաև Տակոբերի դերը (Է. Սյուի «Թափառական հրեա»)։

1869 թվականից Մաղաքյանը գլխավորել է «Արևելյան թատրոն»-ը՝ համախմբելով իր շուրջը Պետրոս Ադամյանին, Ազնիվ Հրաչյային, Դավիթ Թրյանցին, Մարտիրոս Մնակյանին, Մարի Նվարդին, Սիրանույշին, Աստղիկին և ուրիշներին։ Նա հատուկ ջերմությամբ է վերաբերվել դերասանուհի Ազնիվ Հրաչյային, որի մասին գրել է հենց ինքը՝ դերասանուհին իր ինքնակենսագրականում։

Մաղաքյանը հետևողական պայքարել է Կոստանդնուպոլիսում հայ թատրոնը պահպանելու համար։

1870 թվականի հունիսի 5-ին Պոլսի Պերա թաղամասում (այժմ՝  Բեյօղլու) տեղի ունեցած մեծ հրդեհից հետո նա ակտիվորեն մասնակցել է հրդեհից տուժվածներին օգնություն ցուցաբերելու և այլ միջոցներով ապահովելու գործին։ Հրդեհը ոչնչացրել է Մաղաքյանի թատրոնը։ Պերա թաղամասի հրդեհից հետո Մաղաքյանը աշխատել է Վարդովյանի խմբում որպես դերուսույց (ռեժիսոր)։ Այդ ընթացքում շարունակել է թատերական խմբի համալրումը և ներկայացումներ կազմակերպելը։

Պետրոս Մաղաքյանը մահացել է 1891 թվականի մարտի 27-ին։ Մահից հետո նրա ընտանիքը հայտնվել է կարիքի մեջ։ Քույրն ու մայրը մնացել են որդու խնամքի տակ։ Վերջինս սկսում է աշխատել ծխախոտի գործարանում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ թատերական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Մանրաբլուր

[258px|մինի|[Ղազախական մանրաբլուրներ]]
**Մանրաբլուր**, արմատական ապարներից կազմված, տարբեր ձև ունեցող, անկանոն տարածված բլուր և բլուրների խմբեր (50-100 մ հարաբերական բարձրությամբ), որոնք միմյանցից բաժանվում են գոգավորություններով (երբեմն զբաղված լճերով) կամ հովիտներով։ Մանրաբլուրներ առաջանում են լեռնային երկրներում (ապարների լիթոլոգիական կազմի խայտաբղետության դեպքում) ցամաքային կլիմայի պայմաններում՝ երկարատև դենուդացիայի հետևանքով։ Մանրաբլուրների բնորոշ օրինակ են Ղազախական մանրաբլուրները։

Կատեգորիա:Բլուրներ
Բրայան Ջոնսոն

**Բրայան Ջոնսոն** (, ), անգլիացի երգիչ և երգահան։ 1980 թվականից եղել է ԷյՍիԴիՍի ռոք խմբի մենակատարը։

Բրայանը ծնվել է 1947 թվականին անգլիական Դանսթոն քաղաքում։ Նրա հայրը ավագ սերժանտ էր անգլիական բանակում, իսկ նրա մայրը՝ իտալուհի։ Փոքր տարիքում Բրայանը երգում էր տեղի եկեղեցու երգչախմբում, նա նույնիսկ հայտնվել էր հեռուստատեսային հայտնի հաղորդման մեջ։

Բրայանի առաջին խումբը եղել է Gobi Desert Canoe Club, ավելի ուշ երգել է Fresh խմբում, սակայն նրա գրած առաջին ալբոմը՝ I Can't Forget You Now-ն եղել է Geordie խմբի կազմում։ Բայց դա նրան հաջողություն չի բերել։ Դրան հաջորդող երկու տարիների ընթացում նա զբաղվում էր ավտոմեքենաների վերանորոգմամբ։ ԷյՍիԴիՍի խմբի նախկին մենակատարի՝ Բոն Սքոթի մահվանից հետո, երբ խումբը փնտրում էր նոր անդամի, Բրայանը հայտ է ուղարկում և հրավիրվում խումբ։

Ջոնսոնն առաջին անգամ ամուսնացել է 1968 թվականին Կարոլինայի հետ, նրանք ունեցել են երկու երեխա, սակայն ամուսնալուծվել։ 2009 թվականի սեպտեմբերին նրա մոտ հայտնաբերվել է Բարրեթի ախտանիշ, որի պատճառով չեղյալ են հայտարարվել համերգային մի քանի շրջագայություններ։ Բրիտանական "Կիրակնօրյա" թերթի 2011 թվականի հարուստ մարդկանց ցուցակի համաձայն՝ Բրայանի կարողությունը կազմում էր 50.000.000£:

## Geordie խմբի կազմում թողարկված ալբոմներ

### AC/DC խմբի կազմում թողարկված ալբոմներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի երգիչ-երգահաններ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 5 ծնունդներ
Կատեգորիա:1947 ծնունդներ
Կատեգորիա:Անգլիացի երաժիշտներ
Մասկարենյան կղզիներ

**Մասկարենյան կղզիներ** (անգլ. Mascarene Islands), կղզիների խումբ Հնդկական օվկիանոսում, Մադագասկար կղզուց արևելք։ Բաղկացած են Ռեյունիոն (ֆրանսիական տիրույթ), Ռոդրիգես և Մավրիկիոս (պատկանում է Մավրիկիային) կղզիներից։ Կազմված է հրաբխային ապարներից, բարձրությունը՝ մինչև 3069 մ։ Կան գործող հրաբուխներ։ Կլիման արևադարձային է, պասսատային, հողմակողմ լանջերին տարածված են մշտականաչ արևադարձային անտառներ, հողմատակ լանջերին՝ սավաննաներ։ Կան շաքարեղեգի, կոկոսյան արմավենու, թեյի, հալվեի, սուրճի, վանիլի պլանտացիաներ։ Հայտնաբերել է պորտուգալացի Պեդրու դը Մասկարենհասը՝ 1507 թվականին։

Կատեգորիա:Կղզեխմբեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հնդկական օվկիանոսի կղզիներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կղզիներ
Կատեգորիա:Մավրիկիոսի կղզիներ
Ճարտարապետության պետական կոմիտե

**Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր ճարտարապետության պետական կոմիտե**, 2013-2014 թթ. գործող պետական կառավարման մարմին։

## Գործառույթները
Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր ճարտարապետության պետական կոմիտեն համաձայնեցնում է քաղաքաշինական գործունեության հատուկ կարգավորման օբյեկտների տարածքներում կառուցվող առանձին օբյեկտների կամ համալիրների ճարտարապետահատակագծային առաջադրանքները և նախագծերի ճարտարապետական մասի էսքիզային լուծումները, նախաձեռնում և իրականացնում է միջոցառումներ՝ ուղղված ճարտարապետության ոլորտին առնչվող օրենսդրական դաշտի կատարելագործմանը, ինչպես նաև աջակցում է ճարտարապետական համալիրների կառուցապատման ներդրումային ծրագրերին և դրանց իրագործմանը։

## Պատմություն
Կոմիտեն հիմնադրվել է ՀՀ Նախագահի 2013 թ. հուլիսի 22-ի հրամանագրով։ 2013 թ. օգոստոսի 8-ին կոմիտեի նախագահ է նշանակվել Նարեկ Սարգսյանը։ 2014 թ. ապրիլի 25-ին կոմիտեի նախագահ Նարեկ Սարգսյանը ազատվել է զբաղեցրած պաշտոնից։ 2014 թ. ապրիլի 30-ի ՀՀ Նախագահի հրամանագրով կոմիտեն վերակազմակերպվել է՝ միացվելով ՀՀ քաղաքաշինության նախարարությանը։

2014 թ. փետրվարին կոմիտեի նախագահի առաջին տեղակալ է նշանակվել Արամ Բադալյանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՀ պետական կառավարման մարմիններ
Շամմիյաթ (ալ-Մութանաբբի)

**Շամմիյաթ**, () խոշորագույն արաբ բանաստեղծ ալ-Մութանաբբիի պոեզիայի 4 շրջաններից մեկը։

Ալ–Մութանաբբիի բանաստեղծությունները սկզբնական շրջանում էական ու զգալի չէին տարբերվում ժանրային բազմազանության տեսանկյունից։ Սովորաբար նրա ձոն-կասիդաները (արաբերեն՝ قصيدة) իրենցից քնարական մեծամասնություն են ներկայացնում։ Նախերգանքը (՝ նասբ) երբեմն բավականին կրճատված է կամ ընդհանրապես մի կողմ է նետվում։ Բայց փոխարենը մտցվում են փիլիսոփայական խոհեր՝ ընդհանուր թեմաներով։ Զոհված կամ մահացած մարդկանց մեծարման բանաստեղծությունները՝ եղերերգությունը կամ էլեգիան (՝ ռիսա), նույնպես ավանդական ձևով են կառուցվում. դրանք գրեթե չեն տարբերվում նախկին դարերի գրողների ռիսաներից։ Սակայն նրան արդեն իսկ հատուկ է կոմպոզիցիոն կանոնակարգվածությունը, որը դարձել է պարտադիր այդ ժանրի ստեղծագործությունների համար։
մինի|աջից|Պալմիրայի ավերակները Սիրիայում
Կենտրոնական տեղը երիտասարդ ալ-Մութանաբբիի ստեղծագործություններում զբաղեցնում է ձոնը(՝ մադհ)։ Գովերգվողը հանդես է գալիս որպես խիզախ զինվոր կամ մեծ խավի տեր մարդ։ Ալ-Մութանաբբիի տարբեր ձոներոմ կասիդայի առանձին մասերը միավորելու համար նա դիմում է տարբեր ոճային հնարքների։ Նրա քնարական մուտքը հորինված է նախաիսլամական ավանդական ոգով, լքված սիրեցյալը չի տարբերվում բոդվինական գեղեցկուհիներից։ Այստեղ նաև առկա են նրա ճանապարհորդությունները անապատով, ձիու նկարագրությունները (՝ ուասֆ)։ Նրա ձոներում առկա է նաև նրա պոեզիայի կենտրոնական գաղափարներից մեկը՝ արաբական գերազանցության գաղափարը։ Բոլորովին այլ կերպ են հնչում ստեղծագործությունները, որոնք գրվել են բանտում, այստեղ բացակայում է ինքնագովերգումը և ընդհակառակը, այստեղ նա զղջում է իր արարքների համար և ներում է խնդրում։ Այս շրջանի ստեղծագործություններում նա պահպանել է ավանդական կասիդայի կառուցվածքը, սակայն փորձել է որոշակի նորություն մտցնել։

Այս փուլը տևում է 13 տարի՝ 935-948 թվականներ։

## Գրականություն

* Фильштинский И.М. - История арабской литературы
* Крачковский И. Ю. Аль-Мутанабби и Абу-л-Ала, Избр. соч., т. 2, М. — Л., 1956
* Диван ал-Мутанабби, т. 1—4, Каир, 1936.

## Արտաքին հղումներ
* ալ-Մութանաբբի՝ արաբ մեծագույն բանաստեղծ, անգլերեն
* ալ-Մութանաբբիի պոեզիան Սամար Տրաբուլզիի կողմից մեկնաբանված, անգլերեն
* Բանաստեղծության հրաշք, անգլերեն 
* ալ-Մութանաբբիի բանաստեղծությունների ամբողջությունը՝ բացատրություններով, արաբերեն
* ալ-Մութանաբբիի դիվան, արաբերեն 
* Ալ-Մութանաբբիի բանաստեղծություններ. Փրինսթոնի համալսարան

Կատեգորիա:Արաբական գրականություն
Կատեգորիա:Ալ-Մութանաբբի
Սայֆիյաթ (ալ-Մութանաբբի)

**Սայֆիյաթ**, () խոշորագույն արաբ բանաստեղծ ալ-Մութանաբբիի պոեզիայի 4 շրջաններից մեկը։

948-956 թվականներին ալ-Մութանաբբին ապրում էր Հալեպի իշխան Սեյֆ ադ-Դաուլայի պալատում։ Այնտեղ գրված բանաստեղծությունները ամփոփված են «Սայֆիյաթ» դիվանում։ Այս ստեղծագործություններիում այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, որ դրանք գրվել են ոչ միայն որպես պալատական ձոներգուի պարտավորություն, այլև նրանք արտահայտում են նաև պոետի հիացմունքը իր՝ պոետի նկատմամբ։ Սեյֆ ադ-Դաուլային ուղղված ձոներում նա միշտ շեշտում է, որ միայն այնպիսի պոետը, ինչպիսին ինքն է, կարող է գտնել համապատասխան խոսքեր, որ արժանի կերպով գովերգի իշխանին։ Իր գերազանցությունը մյուսների նկատմամբ նա բացատրում է ոչ միայն իր յուրահատուկ տաղանդով, այլև իր մաքուր պարսկական ծագմամբ։ Ալ-Մութանաբիի ձոները գրվում էին ինչ-որ իրադարձությունների հետ կապված, որոնցից էին արշավանքները, նրա հիվանդությունը, հարազատներից մեկի մահը կամ էլ աննշան մի դեպք նրա կյանքից։
մինի|աջից|Հալեպի բերդը
Սայֆիյաթ դիվանում առավել ցայտուն է արտահայտվել արաբամուսուլմանական գերազանցությունը, որը պայմանավորում է այս ստեղծագործություններում իդեալական արաբական կառավարչի թեմայի գերակայությունը։ Սա «քաղաքական պոեզիա» է, քնարաէպիկական ստեղծագործություններ, որոնք արտահայտում կամ էլ արդարացնում են հովանավորի քաղաքական ձգտումները։ Գրված են ճոխ լեզվով, իդեալական հանգավորումով և պարունակում են գովասանքներ ամիրի նախնիների, արարքների և սխրանքների մասին։ Սայֆի արշավանքների մեծ մասը ավարտվում էին անհաջողությամբ, բայց հավատարիմ մնալով ժանրին՝ ալ-Մութանաբբին ամեն անգամ, նույնիսկ անհաջող արշավանքը ներկայացնում է որպես մեծ հաղթանակ։ Նրա ներկայութոյւնը Սեյֆ ադ-Դաուլայի բոլոր արշավանքներին պարտադիր չէր, քանի որ դա չէր խանգարում նրան վառ կերպով ներկայացնել այդ իրադարձությունները՝ հիմնվելով նրա բանավոր պատմածի վրա։ Հալեպի ամիրը օգտագործում էր ալ-Մութանաբբիի ազդեցությունը՝ իր քաղաքական նպատակներին հասնելու համար։ Նրա հրամանով երբեմն ալ-Մութանաբբիի ձոները վերափոխում էր ռազմաքաղաքական կոչերի, որոնցով ոգևորում էր զինվորներին։

## Գրականություն

* Фильштинский И.М. - История арабской литературы
* Крачковский И. Ю. Аль-Мутанабби и Абу-л-Ала, Избр. соч., т. 2, М. — Л., 1956
* Диван ал-Мутанабби, т. 1—4, Каир, 1936.

## Արտաքին հղումներ
* ալ-Մութանաբբի՝ արաբ մեծագույն բանաստեղծ, անգլերեն
* ալ-Մութանաբբիի պոեզիան Սամար Տրաբուլզիի կողմից մեկնաբանված, անգլերեն
* Բանաստեղծության հրաշք, անգլերեն 
* ալ-Մութանաբբիի բանաստեղծությունների ամբողջությունը՝ բացատրություններով, արաբերեն
* ալ-Մութանաբբիի դիվան, արաբերեն 
* Ալ-Մութանաբբիի բանաստեղծություններ. Փրինսթոնի համալսարան

Կատեգորիա:Արաբական գրականություն
Կատեգորիա:Ալ-Մութանաբբի
Քաղաքների մայրը (Աբդ ալ-Ռահման ալ-Քաուաքիբի)

**Քաղաքների մայր** 19-րդ դարի արաբ գրող և հրապարակախոս Աբդ ալ-Ռահման ալ-Քաուաքիբիի ամենահայտնի ստեղծագործություններից։ Տպագրվել է 1902 թվականին։

«Ումմ ալ-կուրա» հրապարակախոսական աշխատությունն իրենից ներկայացնում է ուտոպիա մուսուլմանական մոդեռնիզմի ոգով։ Նրանում պատկերված է 1899 թ գաղտնի համաժողովը Մեքքայում հաջջի ժամանակ։ Համաժողովի 12 նիստերում մասնակցում էին ոչ միայն արաբ 22 մուսուլմաններ տարբեր երկրներից։ Այս համաժողովի հռչակագրերը կազմում են «Ումմ ալ-կուրա» գրքի մասը։ Այս հռչակագրերը ներկայացված են այնքան իրական, որ շփոթության մեջ են գցել որոշ եվրոպացի արևելագետների, հավատացած լինելով, որ այդ հավաքն իրականում տեղի է ունեցել։
Համաժողովի ժամանակ ակտիվ քննարկում է տեղի ունենում, առաջ են գալիս վեճեր, տարբեր կարծիքներ են բախվում։ Համաժողովի նպատակն է բացահայտել և քննարկել մուսուլմանական աշխարհի անկնման պատճառները և նրա վերածնման համար փնտրել առավել գործուն միջոցներ։ Ալ-Քաուաքիբին այդ պատճառներից առանձնացնում է կրոնականը, քաղաքականը և բարոյականը, որոնք սերտորեն կապված են իրար հետ։ Կրոնական պատճառների շարքում, նա որպես մուսուլմանական ռեֆորմացիայի իսկական կողմնակից դասում է առաջին հերթին աղավաղված պատկերացումները իսլամի մասին, որը մեծ մասամբ մուսուլման աստվածաբանների պատճառով էր տեղի ունենում։ Կապելով մուսուլմանական աշխարհի անկման կրոնական պատճառը քաղաքականի հետ՝ ալ-Քաուաքիբին զայրույթով է այն մուսուլման իմամների մասին, որոնք հանդիսանում էին սուլթանի տոտալիտար ռեժիմի հենարանը։

Ընդհանրապես ազատության և հավասարության գաղափարները Քաուաքիբիի հրապարակախոսության առանձնահատկություններից մեկն են և այս գաղափարները մեծ տարածում են գտել նաև «Ումմ ալ-կուրա»-ում։ Խոսում է նաև մուսուլմանական համայնքի անկման բարոյական պատճառներից, որտեղ առաջին տեղը դրվում է տգիտությունը և նրա հետ սերտորեն կապված կրթության և կրոնական ու բարոյական դաստիարակության փչացումը։ Ալ-Քաուաքիբին այստեղ ընդգծում է նաև կնոջ կրթության անտարբերության հարցը, ինչը և վատ ազդեցություն է ունենում ընտանիքում երեխաների դաստիարակության վրա։ Ալ-Քաուաքիբին բարոյական պատճառներից առանձնացնում է նաև Արևելքի ժողովրդի պասիվությունը, որ ոչնչով չեն աջակցում առաջընթացին։

## Օգտագործված գրականության ցանկ

* Долинина А.А. Очерки истории арабской литературы нового времени. Египет и Сирия. Публицистика 1870-1914. М.,1968.
* Крымский А.Е. История новой арабской литературы (XIX - начало XX века). М, 1971.
* Сафронов В.В. Новая арабская литература. М., 1996.

## Արտաքին հղումներ
* Աբդ ալ-Ռահման ալ-Քաուաքիբի, Քաղաքների մայրը, արաբերեն

Կատեգորիա:Արաբական գրականություն
Ադուդիյաթ (ալ-Մութանաբբի)

մինի|աջից|Շիրազ
**Ադուդիյաթ** (), խոշորագույն արաբ բանաստեղծ ալ-Մութանաբբիի պոեզիայի 4 շրջաններից մեկը։

Ալ-Մութանաբբիի կյանքի վերջին տարիներն անց են կացել Իրանի Շիրազ քաղաքում՝ Բուի կառավարիչ Ադուդ ադ-Դաուլայի պալատում։ Այստեղ նա ապրել է 5 տարի՝ 960-965 թվականները։ Այս շրջանի բանաստեղծությունները իրենց տոնով ակնհայտորեն տարբերվում են նախորդ շրջանի հանդիսավոր կասիդա-ներբողներից։ Ալ-Մութանաբբին սկսում է հասկանալ ոչ միայն այն, թե որքան անիրականանալի են նրա փառասիրական հավակնությունները, այլ նաև կյանքի փորձը դարձնում է նրան իմաստուն և նա հասկանում է կյանքի հաջողությունների հետևից հասնելու ողջ անցողիկությունն ու ունայնությունը։ Եթե նախորդ շրջաններում նրա մոտ բնության նկարագրությունները ձևական բնույթ ունեին, ապա հիմա կենտրանական են դառնում։ Շիրազի ճոխ տեսքը նրա մոտ առաջացնում է հիշողություններ և նա իր կասիդաներում անդրադառնում է դրանց նկարագրություններին։

Շիրազյան շրջանում ժանրային ընտրանին ընդլայնվում է, նա սկսում հորինել տարբեր բովանդակությամբ բանաստեղծություններ։ Նրա պոեզիան լիովին բավարարում է միջնադարյան արաբական ճաշակի պահանջներին։ Չնայած ավանդական ժանրերին հավատարիմ մնալու, նա կարողացավ հաղթահարել կանոնի կտրուկ պահանջները։ Նրա կասիդա-ներբողների բովանդակությունը դարձան ժամանակակիցների կյանքը, իր ժամանակի քաղաքական և ռազմական իրադարձությունները։ Նա փորձում էր դուրս գալ ավանդական նորմերի շրջանակներից և, չնայած հասնում է բավականին համեստ հաջողությունների, այնուամենայնիվ նրա ստեղծագործական տենդենցը վկայում է դասական արվեստի փոփոխության մասին։ Կասիդա-ներբողներում նա փորձում է ինչ-որ նոր բան մտցնել՝ մեկ կրճատում էր նախաբանը, մեկ ընդհանրապես հանում։ Մեկ եռամաս կասիդան դարձնում երկմաս՝ թողնելով նասիբ և մադհ։ Նա անիմաստ էր համարում մադհի նախաբանի մեջ քնարական մասի անհրաժեշտությունը։ Շիրազյան շրջանում նրա թախիծը ավելի է խորանում օտարության մեջ գտնվելու պատճառով։

## Գրականություն

* Фильштинский И.М. - История арабской литературы
* Крачковский И. Ю. Аль-Мутанабби и Абу-л-Ала, Избр. соч., т. 2, М. — Л., 1956
* Диван ал-Мутанабби, т. 1—4, Каир, 1936.

## Արտաքին հղումներ
* ալ-Մութանաբբի՝ արաբ մեծագույն բանաստեղծ, անգլերեն
* ալ-Մութանաբբիի պոեզիան Սամար Տրաբուլզիի կողմից մեկնաբանված, անգլերեն
* Բանաստեղծության հրաշք, անգլերեն 
* ալ-Մութանաբբիի բանաստեղծությունների ամբողջությունը՝ բացատրություններով, արաբերեն
* ալ-Մութանաբբիի դիվան, արաբերեն 
* Ալ-Մութանաբբիի բանաստեղծություններ. Փրինսթոնի համալսարան

Կատեգորիա:Արաբական գրականություն
Կատեգորիա:Ալ-Մութանաբբի
Սնուկեր պլյուս

**Սնուկեր Պլյուս** (), սնուկերի փոփոխված վարկածն է։ Բիլիարդի այս տեսակը մտածել և մշակել է սնուկերիստ Ջո Դևիսը 1950-ականներին։ Այս խաղի տարբերակիչ առանձնահատկությունն այն է, որ ստանդարտ սնուկերից շատ են խաղի գնդակները։ Դևիսը ավելացրել էր ևս երկու՝ նարնջագույն և մանուշակագույն գնդակները, համապատասխանաբար 8 և 10 արժեքներով։ Այդ իսկ պատճառով խաղի ստեղծողը խաղն ավելի դիտարժան և սիրված դարձնելու համար ամենաբարձր բրեյքը փոխեց՝ դարձնելով ոչ թե 147, այլ 210 միավոր։ Նոր խաղի ներկայացումը եղավ 1959 թվականի հոկտեմբերի 26-ին, որի ժամանակ եղավ սնուկերի այդ տեսակի մրցաշարը։ Հետագայում՝ 1974 թվականին, Billiards & Snooker Control Council-ը հրապարակեց խաղի պաշտոնական կանոնները, սակայն Սնուկեր պլյուսը չունեցավ մեծ դիտողականություն։

## Կանոններ
Սնուկերի և Սնուկեր պլյուսի սկզբունքները նույնն են։ Ֆրեյմի սկզբում խաղային սեղանի վրա 15 կարմիր գնդակ պետք է տեղադրված լինի բրգաձև, իսկ 8 գունավոր գնդակներից յուրաքանչյուրը պետք գտնվի որոշակի տարածության վրա։ Խաղացողը հարվածում է իր ընտրած գնդակին։ Խաղացողները պետք է իրար հետևից գցեն նախ կարմիր, հետո նաև գունավոր գնդակները։
left|thumb|250px|Գնդերի դիրքը Սնուկեր պլյուսում խաղից առաջ
* կարմիր գնդակ — 1 միավոր,
* դեղին գնդակ — 2 միավոր,
* կանաչ գնդակ — 3 միավոր,
* շագանակագույն գնդակ — 4 միավոր,
* կապույտ գնդակ — 5 միավոր,
* վարդագույն գնդակ — 6 միավոր,
* սև գնդակ — 7 միավոր,
* նարնջագույն գնդակ — 8 միավոր,
* մանուշակագույն գնդակ — 10 միավոր։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Snookergames՝ խաղի կանոնները  

Կատեգորիա:Սեղանի խաղեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սնուկեր
Հարություն Մաղաքյան

**Հարություն Կարապետի Մաղաքյան** (), հայ խորհրդային երկրաբուսաբան, կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1938 թվական), պրոֆեսոր (1938 թվական), ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ (1945), ԽՄԿԿ անդամ 1948 թվականից։

## Կենսագրություն
1925 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի ագրոնոմիական ֆակուլտետը։ Եղել է ՀԽՍՀ կերահայթայթման ինստիտուտի առաջին տնօրենը։ 1926 թվականից Մաղաքյանը ղեկավարել է կերային հանդակների հետազոտությունները, իսկ 1947 թվականից՝ ՀԽՍՀ կերային հանդակների պասպորտավորման աշխատանքները։ Կազմել է ՀԽՍՀ արոտավայրերի խոտհարքների առաջին քարտեզը։ Բացահայտել է Հայաստանի ֆլորային բնորոշ բույսերի 30 նոր տեսակ։ Հայտնաբերել է նոր ցեղատեսակ, որն անվանվում է նրա անունով՝ *Stellera magakianisosn*։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի և «Պատվո նշան» շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ երկրաբաններ
Կատեգորիա:Հայ բուսաբաններ
Կատեգորիա:Երկրաբաններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ
Բռնապետության բնույթը և ստրկացման վերացումը (Աբդ ալ-Ռահման ալ-Քաուաքիբի)

**Բռնապետության բնույթը և ստրկացման վերացումը** 19-րդ դարի արաբ գրող և հրապարակախոս Աբդ ալ-Ռահման ալ-Քաուաքիբիի ամենահայտնի ստեղծագործություններից է։ Տպագրվել է 1901 թվականին։

մինի|«Բռնապետության բնույթը» գրքի կազմ
Ալ-Քաուաքիբիի գրական գործունեության մեջ հաջորդ կարևոր հրապարակախոսական աշխատանքը, որը կրկին մեծ նշանակություն ունեցավ արաբական հրապարակախոսության զարգացման մեջ նրա «Բռնապետության բնույթն» է։ Այս գրքի մեջ ալ-Քաուաքիբին զարգացնում, խորացնում և համակարգի է բերում այն մտքերը, որոնք արտահայտվել են իր կողմից «Ումմ ալ-կուրա»-ում։ Այս աշխատության մեջ նույնպես ինչպես նրա մյուս հրապարակախոսական աշխատությունների մեջ առկա է ռացիոնալ-կրոնական աշխարհայացքը, նա քննադատում է բռնապետությունը։ Նրա համոզմամբ բռնապետությունը աղավաղում է կրոնական ուսմունքի իսկական իմաստը։ Բռնապետությունը կործանում է ազգի նյութական հարստությունները՝ վերածելով մարդկանց ունեցվածքը թալանի ապրանքի ինչպես բռնապետի կողմից, այնպես էլ օրենքը խախտողների կողմից։ Բռնապետությունը վերացնում է ցանկացած հետաքրքրություն աշխատանքի նկատմամբ, որի բարիքներից մարդիկ չեն կարող օգտվել։

Հարկ է նշել, որ ալ-Քաուաքիբին խոսելով բռնապետության մասին նկատի չունի միայն բռնապետությունը, որը տիրում է կոնկրետ երկրի ներսում, նա բռնապետություն ասելով հասկանում է նաև գաղութատիրական ռեժիմը՝ այն նույնպես համարելով կործանարար ազգի համար։ Ալ-Քաուաքիբիի այս երկու հրապարակախոսական աշխատությունները՝ «Ումմ ալ-կուրան» և «Բռնապետության բնույթը» համեմատելիս երևում է, որ նրանցում միայն քննադատություն առկա չէ, այն պարունակում է նաև դրական մասեր։ Օրինակ՝ ալ-Քաուաքիբին նշում է, բռնապետության դեմ պայքարի ուղիները, շարադրում է իր սեփական պատկերացումները հասարակության և պետության մասին։ Իր հրապարակախոսական աշխատությունների մեջ ալ-Քաուաքիբին անդրադարձ է կատարում նաև Եգիպտոսում իրականացվելիք ռեֆորմներին, որոնք նրա կարծիքով անհրաժեշտ են։

## Օգտագործված գրականության ցանկ

* Долинина А.А. Очерки истории арабской литературы нового времени. Египет и Сирия. Публицистика 1870-1914. М.,1968.
* Крымский А.Е. История новой арабской литературы (XIX - начало XX века). М, 1971.
* Сафронов В.В. Новая арабская литература. М., 1996.

## Արտաքին հղումներ

Աբդ ալ-Ռահման ալ-Քաուաքիբի, Բռնապետության բնույթը և ստրկացման վերացումը, անգլերեն

Կատեգորիա:Արաբական գրականություն
Քաղցրաշեն

**Քաղցրաշեն**,
գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Արտաշատի տարածաշրջանում, Արտաշատ քաղաքից 6 կմ հյուսիս-արևելք՝ Կարմիր սարի ստորոտում, Երևան-Արարատ ավտոխճուղու ձախ կողմում։

## Պատմություն
մինի|Հայոց ցեղասպանության զոհերին նվիրված հուշարձան Քաղցրաշենում
Բնակիչների նախնիների մեծ մասը եկել են Վանի նահանգի Վան, Տոսպ, Արճեշ, Խոշաբ, Շատախ գավառներից, Բերկրի, Թիմար, Հայոց Ձոր, Մոկս, Արճակ գյուղախմբերի, Ալաշկերտի Խիզան և Մշո գավառներից, ինչպես նաև Պարսկահայաստանի Խոյի և Սալմաստի գավառներից։ Նախկինում ունեցել է Քյարեզներ, Չորրորդ գյուղ, Բատրակաշեն անվանումները։

Գյուղը տեղադրված է Արարատյան դաշտում, ծովի մակարդակից 930 մ բարձրության վրա։

## Կլիմա
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3-ից -5&nbsp;°C։ Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը՝ 42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վերածվել են կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Քաղցրաշենի մշտական բնակչությունը կազմել է 485, առկա բնակչությունը՝ 458 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի առկա 640 տնտեսություն. մանկապարտեզ, դպրոց, գրադարան, կապի հանգույց, բուժկետ, երաժշտական դպրոց, սպորտ դպրոց։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտացման ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, համախառն բերքի մեծ մասը տալիս է այգեգործությունը և խաղողագործությունը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են շուրջ 697 հա։ Համայնքի հողերի հիմնական մասն օգտագործվում են որպես պտղատու և խաղողի այգիներ, համապատասխանաբար կազմելով 215 հա և 140 հա։ Համեմատաբար ընդարձակ մակերես են զբաղեցնում վարելահողերը՝ զբաղեցնելով մոտ 110 հա։ Զբաղվում են այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ, դաշտավարությամբ, բանջարաբուծությամբ։ Մշակում են ծիրանենի, դեղձենի, ջերմասեր բանջարաբոստանային կուլտուրաներ, հացահատիկային, կերային կուլտուրաներ։ Արոտավայրերը ղբաղեցնում են շուրջ 153 հա։ Կան խոտհարքեր։ Զբաղվում են կաթնամսատու անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ։

Արդյունաբերություն չունի։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  Քաղցրաշեն 
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Վարդաշեն (Արարատի մարզ)

**Վարդաշեն** (անվանումը մինչև 1945 թ.՝ *Մեհրաբլու*), գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզում Արտաշատի տարածաշրջանում, Արտաշատ քաղաքից 11 կմ հյուսիս-արևելք։ Վերանվանվել է **Վարդաշեն** 1945 թ. օգոստոսի 20-ին։

## Պատմություն
Բնակիչների նախնիների մեծ մասը եկել են Պարսկահայաստանից՝ Խոյ և Սալմաստ գավառներից։ Նախկինում ունեցել է Մեհրաբլի, Մեհրաբլու անվանումները։

Գյուղը գտնվում է Արարատյան դաշտում` Ազատ գետի հովտում։ Ծովի մակարդակից ունի 900 մ բարձրություն։

## Կլիման
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3-ից -5&nbsp;°C: Ամառը տևական է` մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը՝ 42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վերածվել են կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Վարդաշենի մշտական բնակչությունը կազմել է 473, առկա բնակչությունը՝ 454 մարդ։ Բնակիչները հայեր են, որոնց մի մասի նախնիները գաղթել են Խոյի և Սալմաստի գավառներից 1828-1829 թվականներին։ Վարդաշենի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի 142 տնտեսություն, դպրոց, գրադարան, բուժկետ։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտացման ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, համախառն բերքի մեծ մասը տալիս է բուսաբուծությունը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են շուրջ 54.8 հա։ Համայնքի հողերի հիմնական մասն օգտագործվում են որպես վարելահողեր՝ զբաղեցնելով մոտ 21.3 հա։ Ունի պտղատու և խաղողի այգիներ, համապատասխանաբար կազմելով 12.8 հա և 13.9 հա։ Զբաղվում են այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ, դաշտավարությամբ, բանջարաբուծությամբ։ Մշակում են ջերմասեր բանջարաբոստանային, կերային մշակաբույսեր։ Զբաղվում են կաթնամսատու անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ։

Արդյունաբերություն չունի։

## Ծանոթագրություններ

*  Վարդաշեն 

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր