Արդյունավետ վերականգնման իրավունք

**Արդյունավետ վերականգնման իրավունքն** այն իրավունքն է, որը ունի այն անձը, որի մարդու իրավունքները խախտվել են, ստանալու իրավական վերականգնում։ Այդ միջոցը պետք է լինի մատչելի, պարտադիր, հնարավորություն տա մեղավորներին պատասխանատվության ենթարկելու, ապահովի համապատասխան փոխհատուցումներ և կանխի անձի իրավունքների հետագա խախտումները։ Արդյունավետ վերականգնման իրավունքն անձին թույլ է տալիս անձնապես դիմել պետությանը՝ ոչ թե միջազգային գործընթացի միջոցով։ Սա պետական մակարդակում մարդու իրավունքների պաշտպանության գործնական միջոց է և պահանջում է, որ պետությունը ոչ միայն իրավական առումով պաշտպանի մարդու իրավունքները, այլև գործնականում երաշխավորի դրանք անհատական դեպքերում։ Արդյունավետ վերականգնման իրավունքը լայնորեն ճանաչված է որպես մարդու իրավունք միջազգային մարդու իրավունքների այլ գործիքակազմերում։

Արդյունավետ վերականգնման իրավունքն արտահայտված է Մարդու իրավունքների ընդհանուր հռչակագրի 8‑րդ հոդվածում, միջազգային քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների պայմանագրի 2‑րդ հոդվածում, Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 13‑րդ հոդվածում և Եվրոպական Միության հիմնարար իրավունքների հռչակագրի 47‑րդ հոդվածում։

## Ապաստան հայցողներ
Արդյունավետ վերականգնման իրավունքը կիրառվել է ապաստան հայցողների մի շարք գործերում, որոնցում դատարանները գտել են, որ այն արգելում է պետությանը արտաքսել ապաստան հայցողին մինչև հայցի քննությունն ավարտվի, ինչպես նաեւ, որ ապաստանի հայցի մերժման դեպքում հայցողին պետք է տրվի բողոքարկման իրական հնարավորություն՝ նրան հատկացնելով բավարար ժամանակ և իրավաբանական ներկայացուցչություն։ Դատարանները ընդհանուր առմամբ չեն համարում, որ պետությունը պարտավոր է տրամադրել փաստաբան նույնիսկ եթե ապաստան հայցողը ֆինանսական անկարողության պատճառով չի կարող վարձել իրավապաշտպան—եթե փաստաբանի ներգրավվածությունը ոչ անհրաժեշտ է արդյունավետ վերականգնման իրավունքը իրականացնելու համար։ Դատարանները նաև պարզել են, որ չափազանց ֆորմալ ընթացակարգը կարող է խախտել արդյունավետ վերականգնման իրավունքը, հատկապես երբ փաստաբան չի տրամադրվում։

## Եվրոպայի Խորհուրդը և Եվրոպական Միությունը
Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 13‑րդ հոդվածը, որին կողմ են հանդես գալիս Եվրոպայի Խորհրդի անդամ պետությունները, սահմանում է․13‑րդ հոդվածի խախտումը կարելի է արձանագրել միայն առնչվող որևէ առարկայական իրավունքին, սակայն այն միաժամանակ ինքնուրույն իրավունք է, որը կարող է խախտվել առանց որևէ այլ իրավունքների խախտման. օրինակ, Կուրեաս և այլոք ընդդեմ Հունաստանի (2018) գործով Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը չգտավ որևէ առարկայական իրավունքների խախտում, բայց արձանագրեց 13‑րդ հոդվածի խախտում՝ հաշվի առնելով հայցվորներին հասանելի միջոցները 3‑րդ հոդվածի (ոչ անմարդկային կամ նվաստացուցիչ վերաբերմունքի կամ պատիժի ենթարկվելու դեմ) հնարավոր խախտումների դեմ պաշտպանվելու համար։

Եվրոպական Միության աշխատանքի պայմանագրի 6(3) հոդվածը նախատեսում է, որ կոնվենցիայի ներքո երաշխավորված իրավունքները «պետք է կազմեն Միության իրավունքի ընդհանուր սկզբունքները»։ Եվրոպական Միության դատարանը սա մեկնաբանել է այնպես, որ 13‑րդ հոդվածը կիրառելի է ոչ միայն մարդու իրավունքների վերաբերյալ, այլ նաեւ այն բոլոր իրավունքների նկատմամբ, որոնք նախատեսված են ԵՄ օրենքներում եւ իրականացվում են անդամ պետությունների դատարաններում։

## Տանջանք
ՄԱԿ–ի Մարդու իրավունքների կոմիտեն նշել է, որ տանջանքի դեպքերում արդյունավետ վերականգնման իրավունքը պահանջում է պետություններից՝ հետաքննել տանջանքի վերաբերյալ մեղադրանքները, դատի տալ պատասխանատուներին, փոխհատուցում տրամադրել զոհերին և կանխել նման խախտումների կրկնությունը։ Արդյունավետ վերականգնման իրավունքի սկզբունքը արտացոլված է ՄԱԿ–ի «Տանջանքի դեմ» կոնվենցիայի 14‑րդ հոդվածում։

## Ծանոթագրություններ

## Լրացուցիչ ընթերցանություն
* 
* 

Կատեգորիա:Իրավունք
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ