Հայկական զանգեր

մինի|250փքս| Զանգ Սբ Աստվածածին եկեղեցու պատին
**Հայկական զանգեր**, հնագույն, մշակութային և հոգևոր կարևորություն ունեցող առարկաներ են։ Օգտագործվել են ինչպես եկեղեցիներում՝ հավատավորներին աղոթքի հրավիրելու, այնպես էլ տարբեր ազդանշաններ տալու նպատակով։ Այն նաև երաժշտական ու պատմամշակութային արժեք ունեցող, երկնքի ու երկրի միջև սրբազան կապն ապահովող ազդանշանային ծիսակարգի պարագա է։

## Պատմություն
Զանգի գյուտն արվել է 4-րդ դարում, Իտալիայի Կամպանիա մարզի Նոլա քաղաքում: Այդ պատճառով էլ եվրոպական մի շարք լեզուներում զանգը կոչվեց կամպանիա, իսկ լատիներեն՝ նոլա:

Հայասանում զանգի մասին առաջին հիշատակությունը՝ կապված զանգն օրհնելու կանոնի հետ, արել է 5-րդ դարի հայոց կաթողիկոս և իմաստասեր Հովհաննես Մանդակունին: Բայց դա եղել է ձեռքի զանգակ, որն ավելի շուտ բոժոժ էր, քան զանգ: Այդպիսի բոժոժները հեթանոս հայերն օգտագործում էին որպես հուռութ:  Բոժոժները սովորաբար կաղնու մեծություն ունեն, որոնք գործածվում են բուրվառի շղթաների վրա ու քշոցի շուրջբոլորը՝ յուրաքանչյուրի վրա տասներկու հատ, որոնք, ըստ Սուրբ Գրիգոր Տաթևացու, խորհրդանշում են տասներկու առաքյալների քարոզչությունն աշխարհով մեկ: Իսկ մինչ այդ զանգի դեր է կատարել կոչնակը: Այն տաշած ու հարթեցված քառակուսի փայտ էր, որին սուրբ Գրիգոր Նարեկացին անվանում էր շերտ, այսինքն՝ փայտի կտոր: Ձայն ստանալու նպատակով կոչնակին հարվածում էին հատուկ մուրճով, որը կոչվում էր թակաղակ:

Կոչնակը ժամահար անունով են հիշում Հովհան Մամիկոնյանը, Հովհաննես Սարկավագը, Գրիգոր Նարեկացին, Ասողիկը, Արիստակես Լաստիվերտցին, Ներսես Շնորհալին, Գրիգոր Դ Տղան:

«Ժամահար» բառը կազմված է «ժամ» և «հար» արմատներից և նշանակում է կոչող ի ժամ, այսինքն՝ ժամերգության, պատարագի կամ որևէ այլ հավաքի կանչող: Սկսած Վանական Վարդապետից (13-րդ դար) «ժամահար»-ը տեղի է տալիս «կոչնակ» բառին:
Հովհան Մամիկոնյանը հավաստում է, որ 7-րդ դարում Գայլ Վահանի համանուն թոռը թշնամու հետ կռվելիս իր հետ ուներ 38 կոչնակ: Մարտի ժամանակ, երբ հայերը նեղն են ընկնում, սկսում են զարկել կոչնակները: Դրանց զարմանալի համանվագից քաջալերված՝ հայերը առաջ են նետվում և փայլուն հաղթանակ տանում: Այդպիսի դեպք է տեղի ունեցել նաև 11-րդ դարում, երբ սելջուկ զորապետ Տուղրիլը պաշարել էր հայոց Մանազկերտ քաղաքը:

Կոչնակին երկար դարեր հարևանել է զանգը: Վերջինիս մասին հայ մատենագիրները նվազ տեղեկություններ են հաղորդում: Չնայած Հայաստանում զանգը գործածական է դեռևս 10-րդ դարի երկրորդ կեսից, բայց այն իր հաստատուն տեղն է գրավել միայն 12-րդ դարից սկսած: Զանգի մասին հիշատակում են Ներսես Շնորհալին, Գրիգոր Տաթևացին և ուրիշները: Մեզ են հասել այդ ժամանակներում ձուլված և Տաթևի վանքում գործածված զանգեր: Պահպանված ամենահին հայկական զանգերը երկուսն են: Նրանցից մեկը ձուլվել է դեռևս 1302 թվականին, մյուսը՝ 1304 թվականին: Երկուսի վրա էլ կան հայերեն արձանագրություններ, ըստ որոնց դրանք ձուլել է տվել կամ գնել է Ստեփանոս Օրբելյան պատմիչը:
մինի|250փքս| Շողակաթ եկեղեցու զանգ
## Զանգի ձուլում

Հայաստանում զանգը պատրաստել են պղնձից, որը հնչուն մետաղ է: Ս. Գրիգոր Նարեկացին այդ մասին վկայում է՝

:

Իսկ Գրիգոր Տաթևացին հաղորդում է, որ հայկական զանգը ձուլելու ժամանակ պղնձին խառնել են արծաթ, որն ավելի հնչեղ էր դարձնում զանգի ձայնը: Անեցի արհեստավորներն այնպիսի զանգեր են պատրաստել, որոնց ձայնը հասնում էր ոչ միայն Ծաղկոցաձորի ամենամթին խորշերը, այլև Շիրակի սահմաններից շատ հեռու:

## Զանգի տեղադրում
Նախքան օծումը սաղմոսների երգեցողության ներքո լվացվում է զանգը նախ ջրով, ապա՝ գինով: Կանոնի համաձայն զանգն օծում է եպիսկոպոսական աստիճան ունեցող հոգևորականը՝ սրբալույս մյուռոնով օծելով զանգի շուրթի չորս կողմերը: Վերջում, երեք անգամ լեզվակը քաշելով, հնչեցնում են զանգը՝ ի նշան Սուրբ Երրորդության:

Մինչև զանգը կախելը՝ հավատացյալները հնարավորություն են ունենում խոնարհվելու և համբուրելու օծյալ զանգը: Զանգի հնչողությունը խորհրդանշում է հրեշտակների երգեցողությունը երկրի վրա, ինչպես Հիսուսի ծննդյան ժամանակ հրեշտակներն իջան երկնքից ու ձայնեցին՝

:

Եկեղեցու զանգերը նախատեսված են ժողովրդին ժամերգության կամ պատարագի հրավիրելու, ինչպես նաև կարևոր իրադարձություններն ազդարարելու համար: 
Զանգերի ղողանջը խորհրդանշում է Աստծո փառքը, ինչպես նաև ահեղ դատաստանի օրվա ազդարար փողի ձայնը: Քրիստոնյայի մեջ այն արթնացնում է երկնային խորհուրդներ՝ զգաստացնելով նրան և կտրելով առօրեական հոգսերից, որպեսզի մարդն արժանապես կանգնի երկնային Թագավորի առջև:

## Զանգի ձայնի խորհուրդ
Զանգի ձայնը զարմանալի ազդեցություն է թողնում մարդու վրա։ Ուրախության պահին այն սրտապարար է, տխրության պահին՝ թախծածոր:
Ուշ միջնադարում զանգը կարևոր դեր էր խաղում քաղաքի կյանքում: Մի զանգով սկսվում էր աշխատանքային օրը, մյուսը ճաշի էր հրավիրում, երրորդը տոնախմբության էր կանչում և այլն:
Կոչնակի նման զանգը նույնպես հարկ եղած դեպքում ազդարարել է նաև վշտալի լուրեր: Բարսեղ Վարդապետը (12-րդ դար) գրում է, որ կռվի դաշտում ընկած և հուղարկավորության չարժանացած Պաղտին իշխանի մահը մարդիկ ողբում էին զանգահարությամբ:

## Անվանազանգեր
Հնում զանգերն ունեին իրենց անունները: Անիի զանգերից մեկը կոչվել է «Հացի զանգ», Ջուղայի զանգերից մեկը՝ «Խաչքարի զանգ»: Եվ պատահական չէ, որ խաչքարի զանգ են հնարել այն քաղաքում, ուր 17-րդ դարի սկզբում արդեն կար ավելի քան 10 հազար խաչքար:
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից տարիներ անց պատերազմի մասնակից բոլոր երկրների թնդանոթներից ձուլեցին մի զանգ և անվանեցին «Մահվան զանգ», որն ընկածների հիշատակը հավերժացնելու համար զանգահարում էր միայն գիշերները:

Մարդիկ հնում հավատում էին զանգին: Նրանց թվում էր, թե զանգն ունակ է հրաշքներ գործել: Զանգահարությամբ կարելի էր, իբր, խափանել և համաճարակները, և երաշտն ու սովը, և բնական մյուս արհավիրքները:

## Զանգակատուն
Զանգի հետ է կապված զանգակատան ծնունդը: Զանգակատունը ճարտարապետական կառույց է զանգ կախելու համար: Հայաստանում առաջին զանգակատները կառուցվել են 10-րդ դարում: Նշանավոր են Գոշավանքի, Հաղպատի, Սանահինի զանգակատները: Էջմիածնի Մայր տաճարի զանգակատունը կառուցվել է 1653-58թթ., Անտոն Չելեպի Սարոյանի ծախքերով: Այս զանգակատանը երկար ժամանակ հնչել է «Տիբեթյան» կոչվող հռչակավոր զանգը: Այժմ Էջմիածնի Մայր տաճարում զանգահարումը կատարվում է էլեկտրականությամբ:
մինի|250փքս| Զանգ Շողակաթ եկեղեցու պատին
Նշանավոր է եղել Կարին քաղաքի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու զանգակատունը: Այն 1869թ. կառուցել են Մանուկ Արաբյան և Ղևեն վարպետները: Այս զանգակատունն ունի երեք զանգ. մեջտեղինը՝ մեծ, կողքերինն՝ անհամեմատ փոքր: Մեծ զանգի ձայնը լսվում էր մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա: Համաժողովրդական մեծ լուրերը Կարինի հայությանն ազդարարում էին մեծ զանգի ղողանջներով: Կարնեցիները հիշում են արտասովոր զանգահարումները: Այդպիսիք էին Խրիմյան Հայրիկի մահվան գույժը 1907 թվականին և Սանասարյան վարժարանի գույքերի գաղտնի փոխադրության լուրը 1912 թվականին:
Զանգակատների շինարարությունը Հայաստանում էլ ավելի լայն թափ է ստացել 17-19-րդ դարերում, երբ մշակվել է նոր, քառամույթ, կամարակապ բացվածքներով, երկաստիճան, գմբեթավոր հորինվածք, որի նախօրինակն է Էջմիածնի մայր տաճարի արևմտյան ճակատին կից զանգակատունը:

## Զանգ և մշակույթ
Զանգը ոգևորության աղբյուր է եղել գրողների, արվեստագետների և երաժիշտների համար: Նշանավոր են Շիլլերի «Զանգակ» (այս պոեմը հայերեն առաջին անգամ թարգմանվել ու տպագրվել է «Բազմավեպ» հանդեսի 1871թ. հունիսի համարում), Էդգար Պոյի «Զանգերը», Գյոթեի «Թափառական զանգ», Հաուպտմանի «Ջրասույզ զանգը», Թ. Մուրի «Իրիկնային զանգ», Ի. Կոզլովի «Իրիկնային զանգ» գործերը: Իր «Ազատության զանգ», «Տիեզերական զանգ», «Ես մի նոր զանգ եմ» գործերում տիեզերական զանգի պատկերն է տվել Ավետիք Իսահակյանը: Մեծն Կոմիտասին նվիրված հոյակապ ստեղծագործություն է Պարույր Սևակի «Անլռելի զանգակատուն» պոեմը: Զանգի խորհրդանշական պատկերն են արտացոլում հայ նկարիչ Վ. Պոդպոմոգովի  «Ռեքվիեմ 1915» և Եղեռերգություն» կտավները: Զանգերի ղողանջ կա հայ շատ կոմպոզիտորների գործերում:
մինի|250փքս| Զանգեր եկեղեցու

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Զանգակատներ
Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Ծիսակատարություններ
Կատեգորիա:Հայկական եկեղեցական զանգեր