Կապիտալի վերահսկում

**Կապիտալի վերահսկողություն**, ռեզիդենտության վրա հիմնված միջոցառումներ, ինչպիսիք են գործարքների հարկերը, այլ սահմանափակումները կամ բացահայտ արգելումները, որոնք կարող են օգտագործել երկրի կառավարությունը`կապիտալի շուկաներից հոսքերը կարգավորելու համար։ Այս միջոցները կարող են լինել տնտեսության ոլորտի (սովորաբար ֆինանսական հատվածի) կամ արդյունաբերության հատուկ (օրինակ ՝ «ռազմավարական» արդյունաբերություններ)։ Դրանք կարող են կիրառվել բոլոր հոսքերի նկատմամբ կամ կարող են տարբերակվել հոսքի տեսակից կամ տևողությունից (պարտք, սեփական կապիտալ, ուղղակի ներդրումներ; կարճաժամկետ, միջնաժամկետ և երկարաժամկետ)։

Կապիտալի վերահսկողության տեսակները ներառում են փոխանակման հսկողություն, որը կանխում կամ սահմանափակում է ազգային արժույթի շուկայական փոխարժեքով գնումը և վաճառքը, վերահսկում է միջազգային վաճառքի կամ տարբեր ֆինանսական ակտիվների գնման թույլատրելի ծավալը, գործարքների հարկերը։ Եղել են կարծիքի մի քանի տեղաշարժեր այն մասին, թե կապիտալի վերահսկողությունը ձեռնտու է թե ոչ, և ինչ հանգամանքներում դրանք պետք է օգտագործվեն։

Կապիտալի վերահսկողությունը Բրետոն Վուդսի համակարգի բաղկացուցիչ մասն էր, որն ի հայտ եկավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո և տևեց մինչև 1970-ականների սկզբները։ Այս ժամանակահատվածն առաջին անգամ էր, երբ կապիտալ վերահսկողությունը հաստատվեց հիմնական տնտեսության կողմից։ 1970-ականներին ազատ շուկայի տնտեսագետները ավելի ու ավելի հեշտ կարող  էին համոզել իրենց գործընկերներին, որ կապիտալի վերահսկողությունը գլխավոր վնասակար երևույթն է։ ԱՄՆ-ն, արևմտյան մյուս կառավարությունները և բազմակողմանի ֆինանսական հաստատությունները, ինչպիսիք են Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ) և Համաշխարհային բանկը, սկսեցին քննադատաբար վերաբերվել կապիտալի վերահսկողությանը և համոզեցին շատ երկրներին հրաժարվել դրանցից՝ ֆինանսական գլոբալիզացիան հեշտացնելու համար։

1980-ականների սկզբի Լատինական Ամերիկայի պարտքային ճգնաժամը, 1990-ականների վերջին Արևելյան Ասիայի ֆինանսական ճգնաժամը, 1998–99թթ. ռուսական ռուբլու ճգնաժամը և 2008 թվականի համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամը, սակայն, կարևորեցին կապիտալի հոսքերի անկայունության հետ կապված ռիսկերը, և ստիպեցին շատ երկրների, նույնիսկ նրանց, ովքեր ունեն համեմատաբար բաց կապիտալային հաշիվներ, մակրոտնտեսական և նախազգուշական քաղաքականության հետ միասին, օգտվել նաև կապիտալի վերահսկողությունից, ինչը նշանակում է խթանել անկայուն հոսքերի ազդեցությունը իրենց տնտեսությունների վրա։

Համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի հետևանքով, երբ կապիտալի ներհոսքը վերաճեց զարգացող շուկայական տնտեսության, ԱՄՀ-ի մի խումբ տնտեսագետներ ուրվագծեցին քաղաքականության գործիքակազմի տարրերը`կառավարելու մակրոտնտեսական և ֆինանսական  կայունության ռիսկերը` կապված կապիտալի հոսքի անկայունության հետ։ Առաջարկվող գործիքակազմը հնարավորություն էր տալիս ազդեցություն ունենալ կապիտալ վերահսկողության վրա։ Ուսումնասիրությունը, որը կենտրոնացած էր ֆինանսական կայունության վերաբերյալ հիմնախնդիրների վրա, որոնք բխում են կապիտալի հոսքի անկայունությունից, չնայած, որ չէր ներկայացնում ԱՄՀ-ի պաշտոնական տեսակետը, այնուամենայնիվ ազդեցիկ էր քաղաքականության մշակողների և միջազգային հանրության միջև բանավեճ առաջացնելու մեջ։ ԱՄՀ-ի ինստիտուցիոնալ դիրքի փոփոխության վերաբերյալ առաջացան իրարամերժ կարծիքներ։ Վերջին տարիներին կապիտալի վերահսկողության մեծացման գործադրմամբ, ԱՄՀ-ն տեղափոխվել է մակրոտնտեսական և խելամիտ քաղաքականության հետ միասին կապիտալի հսկողության օգտագործումը ապակայունացնելով`կապիտալի հոսքի անկայունության դեմ պայքարի համար։ Կապիտալ վերահսկողության ավելի լայն տարածումը, այնուամենայնիվ, առաջացնում է բազմակողմանի համաձայնեցման մի շարք խնդիրներ, ինչպես, օրինակ, G-20- ի կողմից հնչեցրած հարցերը, որոնք առաջ են եկել ավելի քան վեց տասնամյակ առաջ Ջոն Մեյնարդ Քեյնսի և Հարի Դեքսթեր Ուայթի կողմից հնչեցված մտահոգություններից։

## Պատմություն
### Առաջին աշխարհամարտը
Մինչև 19-րդ դարը, միջազգային առևտրի և ֆինանսական ինտեգրման ցածր մակարդակի պատճառով, ընդհանուր առմամբ, կապիտալի վերահսկողության անհրաժեշտությունը քիչ էր։ Գլոբալիզացիայի առաջին դարաշրջանում, որն ընդհանուր առմամբ թվագրվում է 1870-1914 թվականներին, կապիտալի վերահսկողությունը հիմնականում բացակայում էր։

### Առաջին աշխարհամարտից մինչև Երկրորդ աշխարհամարտ. 1914–1945
Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկման հետ առաջացան խիստ սահմանափակող կապիտալի վերահսկողության ձևերը։ 1920-ականներին դրանք ընդհանուր առմամբ թուլացան,հետագայում նորից ամրապնդվելու նպատակով՝ 1929-ի Մեծ աղետի հետևանքները նվազեցնլու համար։ Սա ավելի շատ ժամանակավոր արձագանք էր հնարավոր վնասակար հոսքերից խուսափելու համար, քան հիմնված էր նորմատիվ տնտեսական տեսության փոփոխության վրա։ Տնտեսական պատմաբան Բարի Էիչենշնը ենթադրում էր, որ կապիտալի վերահսկողության օգտագործումը առաջացել է Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմի տարիներին, բայց առավել ընդհանելի տեսակետն այն է, որ առավել լայնածավալ իրականացումը տեղի է ունեցել Բրետտոն Վուդսից հետո։ Միջպատերազմյան շրջանում կապիտալի վերահսկողության օրինակ էր Ռայխ թռիչքի հարկը, որը 1931-ին մտցվեց Գերմանիայի կանցլեր Հայնրիխ Բրյինգինգի կողմից։ Հարկը հարկավոր էր հարուստ բնակիչների կողմից երկրից կապիտալի հեռացումը սահմանափակելու համար։ Այն ժամանակ, երբ Գերմանիան տառապում էր տնտեսական ծանր իրավիճակից՝ Մեծ դեպրեսիայի և Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո պարտադրված պատերազմի կոշտ փոխհատուցումների պատճառով, 1933-ին նացիստների իշխանության վերելքից հետո, հարկը փոխհատուցվեց․ պետությունը փախած հրեաներից գումար և ունեցվածք բռնագրավեց, ինչին հովանավորվեց հակասեմիտիզմը։

### Բրետտոն Վուդսի դարաշրջան. 1945–1971
Կապիտալի վերահսկողության համատարած համակարգը որոշվեց 1944թ.-ին Բրետտոն Վուդսում անցկացվող միջազգային գիտաժողովում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին միջազգային կապիտալը «ենթարկվեց» ուժեղ և լայնամասշտաբ վերահսկողության՝ պարտադրելով որպես նորաստեղծ Բրետտոն Վուդս համակարգի մաս.  ընկալվում էր, որ դա կօգնի պաշտպանել հասարակ մարդկանց և այլոց շահերը։ Այս միջոցները տարածված էին, քանի որ այդ պահին արևմտյան հասարակության տեսակետը միջազգային բանկիրների վերաբերյալ ընդհանուր առմամբ շատ ցածր էր․ նրանց մեղադրում էին  Մեծ դեպրեսիայի մեջ։ Քեյնզը, Բրետտոն Վուդսի համակարգի գլխավոր ճարտարապետներից մեկը, նախատեսում էր, որ կապիտալի վերահսկողությունը պետք է լինի որպես միջազգային դրամավարկային համակարգի մշտական մաս, չնայած նա համաձայն էր, որ ընթացիկ հաշվի փոխարկելիությունը պետք է ընդունվի այն բանից հետո, երբ միջազգային պայմանները բավականաչափ կայունան։ Սա, ըստ էության, նշանակում էր, որ արժույթներն ազատորեն փոխարկելի էին ապրանքների և ծառայությունների միջազգային առևտրի նպատակների համար, բայց ոչ կապիտալային հաշվի գործարքների համար։ Արդյունաբերական տնտեսությունների մեծ մասը թուլացրին  իրենց վերահսկողությունը մինչև 1958թ.-ը։ Բրետտոն Վուդսի մյուս առաջատար ճարտարապետը՝ ամերիկացի Հարի Դեքսթեր Ուայթը և նրա ղեկավար Անրի Մորգենթաուն, փոքր-ինչ ավելի արմատական էին, քան Քեյնզը, բայց միևնույն է, համակարծիք էին մշտական կապիտալի վերահսկողության անհրաժեշտության վերաբերյալ։

Քեյնզյան հեղափոխությունից հետո, Երկրորդ աշխարհամարտից հետո առաջին երկու տասնամյակը քիչ փաստարկներ գտան տնտեսագետների կողմից կապիտալի վերահսկողության դեմ, չնայած բացառություն էր Միլթոն Ֆրիդմանը։ Այնուամենայնիվ, 1950-ականների վերջից կապիտալի վերահսկողության արդյունավետությունը սկսեց քայքայվել, այնպիսի նորամուծությունների պատճառով, ինչպիսիք են Եվրոդոլարի շուկան։ Ըստ Դանի Ռոդրիկի, անհասկանալի է, թե որքանով է դա պայմանավորված եղել կառավարությունների կողմից դրան չարձագանքելով։ Էրիկ Հելլայերը պնդում էր, որ Ուոլ Սթրիթի բանկիրների կողմից ծանր լոբբինգը միջոց էր համոզելու ամերիկյան իշխանություններին՝ եվրոդոլարային շուկային չթողնել կապիտալի վերահսկողության գործընթացը։ 1960-ականների վերջերից տնտեսագետների շրջանում գերակշռող կարծիքը սկսեց անցնել այն տեսակետին, որ կապիտալի վերահսկողությունն ընդհանուր առմամբ ավելի վնասակար է, քան ձեռնտու։

Թեև այս դարաշրջանում կապիտալի վերահսկումներից շատերն ուղղված էին միջազգային ֆինանսիստներին և բանկերին, ոմանք ուղղված էին առանձին քաղաքացիների։ Օրինակ՝ 1960-ականներին, բրիտանացի անհատները մի պահ սահմանափակված էին արտասահմանյան արձակուրդներով․ նրանք ավելի քան 50 ֆունտ էին տանում երկրից։ Իրենց «Ժամանակն այլ է» գրքում, տնտեսագետներ Կարմեն Ռայնհարտը և Քենեթ Ռոգոֆը ենթադրում էին, որ այս ժամանակահատվածում կապիտալի վերահսկողության օգտագործումը պատասխանատու էր Բրետտոն Վուդսի դարաշրջանում տեղի ունեցած բանկային ճգնաժամերի շատ ցածր մակարդակի համար։

### Բրետտոն Վուդսի դարաշրջանից հետո. 1971–2009
1970-ականների վերջին, հօգուտ ազատ շուկայի կողմնորոշված քաղաքականության և տեսությունների, երկրները սկսեցին վերացնել իրենց կապիտալի վերահսկողությունը՝ 1973թ․-ից սկսած ԱՄՆ-ն, Կանադան, Գերմանիան և Շվեյցարիան, իսկ էչևչթ․-ին նրանց հաջորդում է՝ Միացյալ Թագավորությունը։ Հետագա զարգացող և զարգացած տնտեսությունների մեծ մասը հրաժարվեցին կապիտալի վերահսկողությունից հիմնականում 1980-ականներին և 1990-ականների սկզբին։ Մոտավորապես 1980–2009թթ. ընկած ժամանակահատվածում նորմատիվային կարծիքն այն էր, որ կապիտալի վերահսկումներից պետք է խուսափել՝ բացառությամբ ճգնաժամային իրավիճակներից։ Լայնորեն ընդունվեց այն տեսակետը, որ վերահսկողությունների բացակայությունը թույլ է տալիս կապիտալին ազատորեն «հոսել» այնտեղ, որտեղ անհրաժեշտ է առավելագույնը՝ օգնելով ոչ միայն ներդրողներին լավ եկամուտներ ստանալ, այլև հասարակ մարդկանց օգնելով՝ շահել տնտեսական աճ։ 1980-ականների ընթացքում զարգացող շատ տնտեսություններ որոշեցին կամ ստիպված եղան հետևել առաջատար տնտեսություններին՝ հրաժարվելով իրենց կապիտալի վերահսկողությունից, չնայած ավելի քան 50-ը պահպանում էր դրանք գոնե մասամբ։ Այն տեսակետը, որ կապիտալի վերահսկողությունը վատ բան է, վիճարկվեց 1997 թ.-ի Ասիայի ֆինանսական ճգնաժամի հետևանքով։ Ասիայի երկրները, որոնք պահպանել էին իրենց կապիտալի վերահսկողությունները, ինչպիսիք են Հնդկաստանը և Չինաստանը, կարողացան խուսափել ճգնաժամից`համեմատաբար քիչ վնասներ կրելով։ 1998թ.-ի սեպտեմբերին Մալայզիայի վարչապետ Մահաթիր Բեն Մոհամադը կապիտալի վերահսկողությունը սահմանեց որպես արտակարգ միջոցառում՝ ինչպես խիստ փոխանակման հսկողություն, այնպես էլ ներդրումների արտահոսքի սահմանափակում։ 1990-ականների սկզբին նույնիսկ որոշ տնտեսագետներ, ինչպիսիք են Ջագդիշ Բհագվատին և որոշ գրողներ, «The Economist» - ի նման հրապարակումներում, խոսում էին հօգուտ կապիտալի վերահսկողության դերի։ Բայց մինչ զարգացող աշխարհի շատ տնտեսություններ կորցնում էին հավատը ազատ շուկայի արդյունավետության վրա, այն շարունակում էր մնալ ուժեղ արևմտյան պետությունների շրջանում։

### 2008 թվականի համաշխարհային ճգնաժամից հետո. 2009 և ավելի ուշ
Մինչև 2009 թվականը գլոբալ ֆինանսական ճգնաժամը վերածնվեց Քեյնզյան միտքը։ 2008–2012 թվականների Իսլանդիայի ֆինանսական ճգնաժամի ընթացքում ԱՄՀ-ն առաջարկել է, որ Իսլանդիան պարտադրի կապիտալ վերահսկողությունը ելքերի հոսքի նկատմամբ՝ անվանելով դրանք «դրամական քաղաքականության շրջանակի էական հատկանիշ՝ հաշվի առնելով հնարավոր կապիտալի արտահոսքի մասշտաբը»։

2009-ի վերջին կեսին, երբ համաշխարհային տնտեսությունը սկսեց վերականգնվել գլոբալ ֆինանսական ճգնաժամից, կապիտալի ներհոսքը դեպի զարգացող շուկայի տնտեսություններ, հատկապես Ասիայում և Լատինական Ամերիկայում, աճեց՝ բարձրացնելով մակրոտնտեսական և ֆինանսական կայունության ռիսկերը։ Մի շարք զարգացող շուկայական տնտեսություններ արձագանքեցին այս մտահոգություններին`որդեգրելով կապիտալի վերահսկողություն կամ մակրոպրուդենցիական միջոցներ։ Օրինակ՝ Բրազիլիան հարկեր սահմանեց օտարերկրացիների կողմից ֆինանսական ակտիվների գնման վրա, իսկ Թայվանը սահմանափակեց արտասահմանյան ներդրողների կողմից ժամկետային ավանդներ գնելը։

Կապիտալի վերահսկողության օգտին մասնակի վերադառնալը կապված է քաղաքականության մշակողների միջև ձևավորվող ավելի լայն կոնսենսուսի հետ`մակրոպրուդիտիկական քաղաքականության ավելի մեծ օգտագործման համար։ Ըստ տնտեսագիտության լրագրող Պոլ Մեյսոնի, մակրո մակնիշի նախազգուշական քաղաքականության գլոբալ ընդունման միջազգային համաձայնագիրը ձեռք է բերվել 2009-ի G-20-ի Պիտսբուրգի գագաթնաժողովում, համաձայնագիր, որը Մեյսոնը ասում էր, որ անհնար էր թվում Լոնդոնի գագաթնաժողովում, որը տեղի էր ունեցել ընդամենը մի քանի ամիս առաջ։

Տարբեր նշանավոր տնտեսագետների կողմից բարձրացվեց վերահսկվող կապիտալի վերահսկող գործառույթը, ինչպես նաև ազդեցիկ կադրային դիրքորոշման նոտան, որը պատրաստել էին  ԱՄՀ-ի տնտեսագետները 2010-ի փետրվարին (Ջոնաթան Դ. Օստրի և այլք, 2010 թ.), և 2011թ. ապրիլին պատրաստված հաջորդ գրառումներից։ Այն բարձր գնահատվեց որպես «դարաշրջանի ավարտ», որը, ի վերջո, հանգեցրեց ԱՄՀ-ի վաղեմի դիրքի փոփոխությանը, առ այն, որ կապիտալի վերահսկողությունը պետք է օգտագործվի միայն ծայրահեղ դեպքերում, որպես վերջին միջոց և ժամանակավոր հիմունքներով։

2010 թ. հունիսին «The Financial Times»- ը հրապարակեց մի քանի հոդված, որոնք վերաբերում էին կապիտալի վերահսկողությունից օգտվելու աճի միտմանը։ Դրանցում նշել էր, որ Ասիական զարգացման բանկի և Համաշխարհային բանկի ազդեցիկ ձայները միացել են ԱՄՀ-ին`փաստելով, որ կապիտալի վերահսկողության դերը մեծ է։ FT- ը զեկուցել է Ինդոնեզիայում, Հարավային Կորեայում, Թայվանում, Բրազիլիայում և Ռուսաստանում վերահսկողության վերջին խստացման մասին։ Վերջերս Ինդոնեզիայում իրականացված վերահսկողությունները ներառում են որոշակի արժեթղթերի համար մեկ ամսվա նվազագույն պահուստավորման ժամանակահատվածը։ Հարավային Կորեայում սահմանափակումներ են դրվել արտարժույթի դիմաց դիրքերի վրա։ Թայվանում սահմանափակվել է օտարերկրյա ներդրողների մուտքը որոշակի բանկային ավանդներ։ FT- ն նախազգուշացրեց, որ պարտադրող վերահսկողությունն ունի թերություն, ներառյալ միջոցների ներգրավման հնարավոր ապագա խնդիրների ստեղծումը։

Մինչև 2010 թ. սեպտեմբեր, զարգացող տնտեսությունները զգում էին կապիտալի մեծ ներհոսքեր, որոնք պայմանավորված էին շուկայի մասնակիցների համար գրավիչ առևտրով զբաղվող առևտրային գործարքներով`ընդարձակիչ դրամավարկային քաղաքականությամբ։ Այնպիսի երկրներ, ինչպիսիք են Բրազիլիան, Մեքսիկան, Պերուն, Կոլումբիան, Կորեան, Թայվանը, Հարավային Աֆրիկան, Ռուսաստանը և Լեհաստանը, հետագայում վերանայում են տեսակետները՝ իրենց կապիտալի վերահսկողությունը մեծացնելու ուղղությամբ։ Հոկտեմբերին, կապված կապիտալի հոսքերի նկատմամբ ավելի մեծ անհանգստության և մոտալուտ արժութային պատերազմի մասին լայնորեն տարածված խոսակցությունների հետ, ֆինանսիստ Ջորջ Սորոսը առաջարկել է, որ առաջիկա մի քանի տարիների ընթացքում կապիտալ վերահսկողությունները շատ ավելի լայն կիրառում ստանան։ Բայց մի քանի վերլուծաբաններ կասկածի տակ են առել, թե արդյոք վերահսկողությունն արդյունավետ կլինի երկրների մեծամասնության համար, ընդ որում Չիլիի ֆինանսների նախարարն նշում էր, որ իր երկիրը պլաններ  չունի դրանք օգտագործել։

2011-ի փետրվարին, վկայակոչելով ԱՄՀ-ի նոր հետազոտությունների (Ջոնաթան Դ․ Օստրի և այլք, 2010) ապացույցները, որ կարճաժամկետ կապիտալի ներհոսքը սահմանափակելը կարող է իջեցնել ֆինանսական կայունության ռիսկերը, ավելի քան 250 տնտեսագետ, Ստիգլիցցի գլխավորությամբ, նամակ է գրել Օբամայի վարչակազմին, նրանց խնդրել հեռացնել տարբեր երկկողմ առևտրային համաձայնագրերից նախատեսված դրույթները, որոնք թույլ են տալիս տուգանել կապիտալի վերահսկողության օգտագործման արդյունքում։ Բիզնեսի դեմ ուժեղ լոբբինգ կար, և մինչ այժմ ԱՄՆ վարչակազմը չի գործել այդ կոչին համապատասխան, չնայած որոշ գործիչներ, ինչպիսիք են Թիմ Գեյթները, խոսել են կապիտալի վերահսկողությանն աջակցելու մասին, գոնե որոշակի հանգամանքներում։

ԱՄՀ-ի, և գիտական այլ տնտեսագետների կողմից իրականացված տնտեսագիտական վերլուծությունները պարզեցին, որ ընդհանուր առմամբ այն երկրներում, որոնք տեղաբաշխում են կապիտալի հսկողություն, ավելի լավ են հաղթահարել 2008 թվականի ճգնաժամը, քան մյուս երկրները։ 2011-ի ապրիլին ԱՄՀ-ն հրապարակեց կապիտալի վերահսկողության օգտագործման առաջին ուղեցույցը։ Նոյեմբերի 2011-ի Կաննի գագաթնաժողովում G20-ը համաձայնեց, որ զարգացող երկրները պետք է ունենան նույնիսկ ավելի մեծ ազատություն՝ օգտագործելու կապիտալի վերահսկողությունը, քան ԱՄՀ ուղեցույցները թույլ են տալիս։ Մի քանի շաբաթ անց Անգլիայի Բանկը հրապարակեց մի թուղթ, որտեղ նրանք լայնորեն ողջունեցին G20-ի որոշումը`հօգուտ կապիտալի վերահսկողության նույնիսկ ավելի մեծ օգտագործման, չնայած նրանք զգուշացնում էին, որ համեմատած զարգացող երկրների հետ, առաջադեմ տնտեսությունները կարող են ավելի դժվար գտնել արդյունավետ վերահսկողություն իրականացնելու միջոցները։ Այնուամենայնիվ, ոչ բոլորը կողմ եղան կապիտալի վերահսկողության ավելացմանը։ Օրինակ՝ 2011-ի դեկտեմբերին Չինաստանը մասնակիորեն կորցրեց իր վերահսկողությունը մուտքային կապիտալի հոսքերի հանդեպ, ինչը «The Financial Times» -ը նկարագրել է որպես արտացոլում Չինաստանի իշխանությունների շարունակական ցանկությունը հետագա ազատականացմանը։ Հնդկաստանը նաև վերացրեց մուտքային կապիտալի նկատմամբ իր վերահսկողության որոշ մասը 2012 թվականի հունվարի սկզբին՝ քննադատություն հնչեցնելով տնտեսագետ Արվինդ Սուբրամանյանի մասին, ով կարծում էր, որ կապիտալի վերահսկողությունը լավ քաղաքականություն է վարում Չինաստանի համար, բայց ոչ Հնդկաստանի համար՝ հաշվի առնելով տնտեսական տարբեր հանգամանքներ։

2012 թ. սեպտեմբերին Թաֆթսի համալսարանի Մայքլ Վ. Քլեյնը վիճարկեց այն համաձայնությունը, որ կարճաժամկետ կապիտալ վերահսկողությունները կարող են օգտակար լինել, հրապարակելով նախնական ուսումնասիրություն, ըստ որի՝ Բրազիլիայի նման երկրների կողմից կիրառված միջոցները եղել են անարդյունավետ (առնվազն մինչև 2010 թվականը)։ Կլենը պնդում է, որ միայն երկարաժամկետ կապիտալի վերահսկող երկրներ, ինչպիսիք են Չինաստանը և Հնդկաստանը, չափելի պաշտպանություն են ունեցել անբարենպաստ կապիտալի հոսքերից։ Նույն ամսում NIPFP- ի Իլա Պաթնայիկը և Աջայ Շահը հրապարակեցին հոդված Հնդկաստանում մշտական և համապարփակ կապիտալի վերահսկողության մասին, որը, կարծես, անարդյունավետ էր մակրոտնտեսական քաղաքականության նպատակների իրականացման գործում։ Այնուամենայնիվ, այլ ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ կապիտալի վերահսկողությունը կարող է իջեցնել ֆինանսական կայունության ռիսկերը, մինչդեռ 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամից հետո ընդունված Բրազիլիայի իշխանությունները, կարողացան բարենպաստ ազդեցություն  թողնել Բրազիլիայի տնտեսության վրա։

Այնուամենայնիվ, կապիտալի վերահսկումը կարող է ունենալ արտաքին կողմեր. որոշ էմպիրիկ ուսումնասիրություններ գտնում են, որ կապիտալի հոսքերը ուղղվել են այլ երկրներ, քանի որ Բրազիլիայում խստացվել են կապիտալի վերահսկողությունը։ ԱՄՀ աշխատակազմի քննարկման (Ջոնաթան Դ․ Օստրի և այլք, 2012) գրությունը ուսումնասիրում է կապիտալի վերահսկողության բազմակողմանի հետևանքները, և միջազգային համագործակցության ցանկալիությունը`գլոբալ առումով արդյունավետ արդյունքների հասնելու համար։ Այն նշում է հնարավոր մտահոգության երեք հարց։ Նախ`հավանականությունն այն է, որ կապիտալ հսկողությունները կարող են օգտագործվել որպես երաշխավորված արտաքին ճշգրտման փոխարինող (օրինակ, երբ ներհոսքի հսկիչները օգտագործվում են թերագնահատված արժույթի պահպանման համար)։ Երկրորդ, մի երկրի կողմից կապիտալի վերահսկողություն սահմանելը կարող է որոշակի կապիտալ շեղել այլ ստացող երկրների նկատմամբ՝ սրելով դրանց ներհոսքի խնդիրը։ Երրորդ, աղբյուրների երկրներում գործող քաղաքականությունը (ներառյալ դրամավարկային քաղաքականությունը) կարող է ուժեղացնել կապիտալ ստացող երկրների առջև ծառացած խնդիրները, եթե դրանք մեծացնում են կապիտալի հոսքերի ծավալը կամ ռիսկայնությունը։ Թերթը փաստում է, որ եթե կապիտալի վերահսկողությունը արդարացված է ազգային տեսակետից (ներքին աղավաղումները նվազեցնելու առումով), ապա մի շարք հանգամանքների ներքո դրանք պետք է պահպանվեն, նույնիսկ եթե դրանք բերում են միջսահմանային ցրման։ Համաձայնեցումը կարող է վարկառուներից պահանջել նվազեցնել ներհոսքի վերահսկողությունը կամ վարկատուների հետ պայմանավորվածություն ձեռք բերել`մասնակիորեն ներքինացնելու ռիսկերը չափազանց մեծ կամ ռիսկային արտահոսքից։

Դեկտեմբերի 3-ին ԱՄՀ-ն հրապարակեց աշխատակազմի թուղթ, որն էլ ավելի ընդլայնվեց իրենց վերջին աջակցությունը կապիտալի վերահսկողության սահմանափակ օգտագործման համար։

### Անհնարին եռամիասնության եռյակ
Կապիտալի վերահսկողության պատմությունը երբեմն քննարկվում է անհնարին եռամիասնության (տրիլեմա, անսխալ եռամիասնություն) առնչությամբ։ Այն եզրակացությունը, որ անհնար է, որ երկրի տնտեսական քաղաքականությունը միաժամանակ մատուցի հետևյալ երեք ցանկալի մակրոտնտեսական նպատակներից երկուսից ավելին. 1) ֆիքսված փոխարժեքը, 2) անկախ դրամավարկային քաղաքականությունը, 3) կապիտալի ազատ տեղաշարժը (կապիտալի վերահսկողության բացակայությունը)։ Համաշխարհայնացման առաջին դարաշրջանում, կառավարությունները մեծամասամբ ընտրեցին կայուն փոխարժեքի վարում`միաժամանակ թույլ տալով շարժի ազատություն կապիտալի համար։ Զոհաբերությունն այն էր, որ նրանց դրամավարկային քաղաքականությունը հիմնականում թելադրված էր միջազգային պայմաններով, այլ ոչ թե ներքին տնտեսության կարիքներով։ Բրետտոնի շրջանում կառավարությունները ազատ էին՝ ունենալ ինչպես կապիտալի վերահսկողության կայուն փոխարժեքներ, այնպես էլ անկախ դրամավարկային քաղաքականություն։ Անհնարին եռամիասնության հայեցակարգը հատկապես ազդեցիկ էր որպես հիմնավորում կապիտալի վերահսկողության համար։ Վաշինգտոնի համաձայնության շրջանում զարգացած տնտեսություններն, ընդհանուր առմամբ, որոշեցին թույլ տալ կապիտալի ազատություն և շարունակել պահպանել անկախ դրամավարկային քաղաքականություն՝ միաժամանակ ընդունելով «լողացող» կամ «կիսատ-լողացող» փոխարժեքը։

## Կապիտալի վերահսկողություն ԵՄ-ում և ԵԱՏՄ-ում
Կապիտալի ազատ հոսքը Եվրոպական միասնական շուկայի չորս ազատություններից մեկն է։ Չնայած ձեռք բերված առաջընթացին, կապիտալի շուկաները Եվրոպայի մասշտաբով մասնատված են ազգային գծերով, և եվրոպական տնտեսությունները շարունակում են մեծապես հենվել բանկային հատվածի վրա՝ իրենց ֆինանսավորման կարիքների համար։ Եվրոպայում ներդրումային ծրագրի, կապիտալի շուկաների ավելի սերտ ինտեգրման համար կառուցված շենքի շրջանակներում, 2015-ին, հանձնաժողովն ընդունեց «Կապիտալի շուկաների միություն» (CMU) կառուցելու գործողությունների պլանը՝ սահմանելով հիմնական միջոցների ցուցակը՝ Եվրոպայում իրական միասնական շուկայի հասնելու համար, որը խորացնում է գործող Բանկային միությունը, քանի որ դա պտտվում է ֆինանսավորման անխափան շուկայի վրա հիմնված ձևերի շուրջ, որոնք պետք է այլընտրանք լինեն ավանդաբար գերակշռող (Եվրոպայում) բանկում գործող ֆինանսավորման ալիքին։ Ծրագիրը քաղաքական ազդանշան է՝ միասնական շուկան ուժեղացնելու համար, որպես բոլոր 28 անդամ պետությունների միավորելու նախագիծ, և ուժեղ ազդանշան է Մեծ Բրիտանիային՝ Բրեքսիթ- ից առաջ ԵՄ ակտիվ մասը մնալու համար։

Այնուամենայնիվ, 2008 թվականից ԵՄ-ում և ԵԱՏՄ-ում եղել են կապիտալի վերահսկողության երեք դեպք, որոնք պայմանավորված են եղել բանկային ճգնաժամերով։

### Իսլանդիա (2008–2017)
2008 թ. Ֆինանսական ճգնաժամի պայմաններում Իսլանդիան (որը հանդիսանում է Եվրոպական ազատ առևտրի գոտու անդամ, բայց ոչ Եվրոպական միություն) անդամակցում է կապիտալի վերահսկողությանը՝ իր բանկային համակարգի փլուզման պատճառով։ Իսլանդիայի կառավարությունը 2015-ի հունիսին ասաց, որ նախատեսում է դրանք վերացնել, այնուամենայնիվ, հայտարարված պլանները ներառում էին կապիտալը երկրից դուրս բերելու հարկ, ինչը, հավանաբար ենթադրում էր կապիտալի վերահսկողություն։ Իսլանդիայի կառավարությունը հայտարարեց, որ կապիտալի վերահսկողությունը վերացվել է 2017 թվականի մարտի 12-ին։ Կալիֆոռնիայի համալսարանի, Բերկլիի տնտեսագետ Ստայնսոնը 2017-ին ասել է, որ ինքը դեմ էր ճգնաժամի ընթացքում Իսլանդիայում կապիտալի վերահսկողության ներդրմանը, բայց Իսլանդիայում կատարված փորձը ստիպեց նրան փոխել իր կարծիքը. «Կառավարությանը պետք էր շատ մեծ դեֆիցիտներ ֆինանսավորեր։ Կապիտալի վերահսկողությունները փակել են զգալի քանակությամբ օտարերկրյա կապիտալները երկրում։ Դրանք հիմնավորում են այն փաստը, որ այդ ֆոնդերը էականորեն իջեցրել են կառավարության ֆինանսավորման ծախսերը, և քիչ հավանական է, որ կառավարությունը կարող էր անել գրեթե նույնքան պակասուրդի ծախսեր, առանց կապիտալի վերահսկողության»։

### Կիպրոսի Հանրապետություն (2013–2015)
Կիպրոսը, որը Եվրագոտու անդամ պետություն է, որը սերտորեն կապված է Հունաստանի հետ, պարտադրել է Եվրագոտու առաջին ժամանակավոր կապիտալ վերահսկողությունը 2013 թ.-ին՝ ի պատասխան իր 2012-ի բանկային ճգնաժամի։ Այս կապիտալ վերահսկողությունները հանվել են 2015 թվականին։

### Հունաստան (2015–2019)
Քանի որ 2010-ականների տասնամյակում Հունաստանի պարտքային ճգնաժամը թեժացավ, Հունաստանը իրականացրեց կապիտալի վերահսկողություն։ Օգոստոսի վերջին Հունաստանի կառավարությունը հայտարարեց, որ վերջին կապիտալի սահմանափակումները կվերացվեն 2019 թվականի սեպտեմբերի 1-ի դրությամբ՝ դրանց ներդրումից մոտ 50 ամիս անց։

## Խելամիտ միջոցառումների ընդունում
Կապիտալ նորմատիվների վերահսկման միջոցը իրենից առանձնացնում է ընդհանուր կապիտալի վերահսկողությունը, ինչպես վերը նշվածն է, քանի որ այն նորմատիվ իրավական կանոնակարգերից մեկն է, որը նպատակ ունի մեղմել համակարգային ռիսկը, նվազեցնել բիզնեսի ցիկլի անկայունությունը, ավելացնել մակրոտնտեսական կայունությունը և բարձրացնել սոցիալական բարեկեցությունը։ Այն, ընդհանուր առմամբ, կարգավորում է միայն ներհոսքերը և հաշվի է առնում քաղաքականության նախնական միջամտությունները։ «Խելամտության» պահանջն ասում է, որ նման կարգավորումը պետք է զսպի և կառավարի ռիսկերի ավելորդ կուտակման գործընթացը`զգուշավոր մտածողությամբ, որպեսզի կանխեն զարգացող ֆինանսական ճգնաժամը և տնտեսական փլուզումը։ «Նախկինում» ժամկետը նշանակում է, որ նման կարգավորումը պետք է արդյունավետորեն իրականացվի նախքան ցանկացած չհրապարակված ճգնաժամի իրականացումը, այլ ոչ թե ծանր ճգնաժամից հետո քաղաքականության միջամտությունների դիմելուց հետո,քանի որ այն արդեն իսկ հարվածում է տնտեսությանը։

## Կապիտալի և վճարումների ազատ տեղաշարժ
Հոնկոնգում գործող միջազգային ֆինանսական կենտրոնը, ամենայն հավանականությամբ, դեմ կլիներ կապիտալի վերահսկմանը և կփորձեր պնդել, որ դրանք չեն աշխատի։

Կապիտալի և վճարումների համար լիարժեք տեղաշարժի ազատությունը մինչ այժմ մտցվել է միայն այն պետությունների միջև, որոնք ունեն ազատ առևտրի պայմանագրեր և կապիտալի վերահսկողությունից համեմատաբար ազատություն, ինչպիսիք են Կանադան և ԱՄՆ-ը, կամ լիակատար ազատությունը այնպիսի շրջաններում, ինչպիսիք են Եվրամիությունը՝ իր «Չորս ազատությունների» և եվրագոտու միջոցով։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտին հասցված գլոբալիզացիայի առաջին դարաշրջանում կապիտալի տեղաշարժի վերաբերյալ շատ քիչ սահմանափակումներ կային, բայց բոլոր խոշոր տնտեսությունները, բացառությամբ Միացյալ Թագավորության և Նիդեռլանդների, մեծապես սահմանափակում էին ապրանքների այնպիսի վճարումները, ինչպիսիք են սակագները և տուրքերը։

Համաձայնություն չկա այն մասին, թե կապիտալի վերահսկման սահմանափակումները կապիտալի ազատ տեղաշարժի և ազգային սահմանների վրա վճարումների համար նպաստավոր են զարգացող երկրների համար։ Այնուամենայնիվ, տնտեսագետներից շատերը համակարծիք են, որ կապիտալի վերահսկողությունը վերացնելը, մինչ գնաճային ճնշումները շարունակվում են, երկիրը պարտքի տակ է, իսկ արտարժույթի պահուստները՝ ցածր, ձեռնտու չեն։ Երբ Արգենտինայում այս պայմաններում հանվեց կապիտալի վերահսկողությունը, պեսոն կորցրեց իր արժեքի 30 տոկոսը դոլարի համեմատ։ Երկրներից շատերը վերացնելու են կապիտալի վերահսկողությունը բումի ժամանակահատվածներում։

2016 թվականի ուսումնասիրության համաձայն, կապիտալի վերահսկողության իրականացումը կարող է ձեռնտու լինել այն երկրի համար, ովքեր երկկողմանի իրականացնում են այն։ Կապիտալի վերահսկողության հետևանքներն առավել երկիմաստ են, երբ երկու երկրներն իրականացնում են կապիտալի վերահսկողություն։

### Փաստարկներ՝ հօգուտ  կապիտալի ազատ տեղաշարժի
Ազատ շուկայի արհեստավարժ տնտեսագետները պնդում են հետևյալ առավելությունները կապիտալի ազատ տեղաշարժի համար.

* Այն ուժեղացնում է ընդհանուր տնտեսական աճը`թույլ տալով, որ խնայողությունները ուղղվեն դեպի դրանց առավել արդյունավետ օգտագործմանը։
* Խրախուսելով օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները՝ այն օգնում է զարգացող տնտեսություններին օգտվել օտարերկրյա փորձաքննությունից։
* Թույլ է տալիս պետություններին հավաքել միջոցներ արտաքին շուկաներից`օգնելով նրանց մեղմացնել ժամանակավոր անկումը։
* Թույլ է տալիս ինչպես խնայարարներին, այնպես էլ վարկառուներին ապահովել շուկայի լավագույն մատչելի գինը։
* Երբ վերահսկողությունները ներառում են հարկերը, հավաքված միջոցները երբեմն դուրս են մղվում կոռումպացված պետական պաշտոնյաների կողմից իրենց անձնական օգտագործման համար։
* Ամբողջ Ասիայում առևտրականները միշտ կարողացել են խուսափել արտարժույթի տեղաշարժի վերահսկողությունից։
* Համակարգչային և հաղորդակցական տեխնոլոգիաները ստիպել են, որ անխափան էլեկտրոնային միջոցները փոխանցեն բանկային հաճախորդների քանակի ավելացման տեմպերը։

### Փաստարկներ՝ հօգուտ կապիտալի վերահսկողության
Կապիտալի վերահսկողության ոլորտի տնտեսագետները ներկայացրել են հետևյալ կետերը.

* Կապիտալի վերահսկողությունը կարող է ներկայացնել օպտիմալ մակրոպրուդենցիալ քաղաքականություն, որը նվազեցնում է ֆինանսական ճգնաժամերի ռիսկը և կանխում է հարակից արտաքին ազդեցությունները։
* Համաշխարհային տնտեսական աճը միջին հաշվով զգալիորեն ավելի բարձր էր Բրետտոն Վուդսի շրջանում, երբ լայնորեն կիրառվում էր կապիտալի վերահսկողությունը։ Ռեգրեսիայի վերլուծություն օգտագործելով՝ այնպիսի տնտեսագետներ, ինչպիսիք են Դանի Ռոդրիկը, չեն գտել որևէ դրական հարաբերակցություն աճի և ազատ կապիտալի շարժման միջև։
* Կապիտալի հսկողությունը, որը սահմանափակում է երկրի բնակիչների օտարերկրյա ակտիվների տիրապետումը, կարող է ապահովել, որ ներքին վարկը լինի  մատչելի և ավելի էժան, քան հակառակ դեպքում։ Այս տեսակի կապիտալի վերահսկողությունը դեռ գործում է ինչպես Հնդկաստանում, այնպես էլ Չինաստանում։ Հնդկաստանում վերահսկողությունները խրախուսում են բնակիչներին էժան միջոցներ տրամադրել կառավարությանը, իսկ Չինաստանում նշանակում է, որ չինական ձեռնարկությունները վարկերի էժան աղբյուր ունեն։
* Տնտեսական ճգնաժամերը զգալիորեն ավելի հաճախակի են դարձել, քանի որ Բրետտոն Վուդսի կապիտալի վերահսկողությունը թուլացել է։ Նույնիսկ տնտեսական պատմաբանները, որոնք համարում են կապիտալի վերահսկողությունը որպես ճնշող գործոն, եզրակացրել են, որ կապիտալի վերահսկողությունը, ավելին, քան ժամանակաշրջանի բարձր աճը, պատասխանատու էին ճգնաժամի անբավարարության համար։ Խոշոր չվերահսկվող կապիտալի ներհոսքերը հաճախ վնասել են հասցնում ազգի տնտեսական զարգացմանը`պատճառ դառնալով նրա արժույթի արժևորումը, նպաստելով գնաճին և անկայուն տնտեսական բումեր առաջացնելով, որոնք հաճախ նախորդում են ֆինանսական ճգնաժամերին - առաջացել են այն ժամանակ, երբ ներհոսքերը կտրուկ հակադարձվում են, և՛ ներքին, և՛ արտաքին կապիտալը փախչում են երկրից։  Ճգնաժամի ռիսկը հատկապես մեծ է զարգացող տնտեսություններում, երբ ներգնա հոսքերը դառնում են արտարժութային վարկեր, այնպես որ մարումները դառնում են զգալիորեն թանկ, քանի որ արժեզրկվում է զարգացող երկրի արժույթը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *States and the Reemergence of Global Finance* (1994) by Eric Helleiner – Chapter 2 is excellent for the pre World War II history of capital controls and their stenghening with Bretton Woods. Remaining chapters cover their decline from the 1960s through to early 1990s. Helleiner offers extensive additional reading for those with a deep interest in the history of capital controls.

Կատեգորիա:Դրամային քաղաքականություն