Դալմաթերեն

**Դալմաթերեն լեզու** (նաև դալմատերեն լեզու, երբեմն վելիոտ լեզու), մեռած լեզու, որը պատկանում է հնդեվրոպական ընտանիքի ռոմանական խմբին, որով նախկինում խոսում էին Դալմաթիայի բնակիչները, տարածք Ադրիատիկ ծովի ափին, հյուսիսում գտնվող Կրկ (Վելյա) կղզուց մինչև հարավում գտնվող Կոտոր (Կատտարո)։ Դալմաթերեն լեզվի տարածքը աստիճանաբար նեղացավ դալմատացիների իտալացման և խորվաթացման պատճառով։ Իր գոյության վերջին փուլերում (XV-XIX դդ.) դալմաթերենը մեկուսացված և, հետևաբար, բավականին հստակ բարբառների շարք էր, որը պահպանվել է Ադրիատիկի մի շարք ափամերձ բնակավայրերում և կղզիներում և կրել վենետիկյան և խորվաթերեն լեզուների ազդեցությունը։ Կրկ կղզում դալմաթերենը պահպանվել է մինչև 1898 թվականի հունիսի 10-ը, երբ այդ լեզվի վերջին մայրենի լեզուն՝ Թուոնե Ուդայնան, մահացավ ականի վթարից։ Հայտնի են երեք բարբառներ՝ հյուսիսային կենտրոնական և հարավային (ռագուսիներեն, ռագուսանյան կամ հին ռագուսերեն)։

Դալմաթերենը  գոյականների և ածականների սեռի և թվի շեղումների բացակայությունը որոշ դեպքերում՝ viánt «քամի» (արական), nuát «գիշեր» (իգական), foriást «օտար» (արական և իգական). որոշիչ հոդվածի նախադրյալ; Անձնական դերանունների ձևերի փոփոխականություն, օրինակ՝ ial, el, l- «նա»; բայական ձևերի համանունություն։  Դալմաթերեն բառապաշարի հիմքում ընկած են լատիներեն ծագման բառերը, ամենատարածված փոխառությունները ներառում են իտալականությունը, վենետիկյանությունը և փոխառությունները սերբո-խորվաթերենից կամ դրա միջոցով։ Դալմաթերենի ռագուսինյան սորտի մասին շատ քիչ տեղեկություններ կան, դրանք բավարար չեն նրա լեզվական առանձնահատկությունները վերականգնելու համար։

Դալմաթերեն լեզուն առաջին անգամ հիշատակվել է 1842 թվականին և գրավոր արձանագրվել 1860-1880-ական թվականներին։ «Դալմաթերեն լեզու» տերմինը ներմուծել է Բարտոլը։ Լեզվի մասին տեղեկատվությունը ներկայացված է Velota-ի խոսողների ժառանգների առանձին բառերի և արտահայտությունների ձայնագրություններով (տեղեկության մեծ մասը վերջին խոսնակ Թուոնե Ուդայնայի ելույթի ձայնագրություններն են)) Ռագուսիներենը հայտնի է 13-16-րդ դարերի մի քանի նամակներից և փաստաթղթերից և փայլում է լատիներեն, վենետիկյան և խորվաթական հուշարձաններում։ Տեքստերը գրված են լատինատառ այբուբենով (Վելոտա բարբառը փոխանցելիս օգտագործելով դիկրիտիկա)։

## Անվան մասին
«Դալմաթերեն լեզու» տերմինը (),որպես Իլիրիայի լեզվի նշանակում, որն օգտագործել է Կ. Գեսները համեմատական ​​լեզվաբանության աշխատության մեջ «Միթրիդատ. Լեզուների տարբերության մասին, ինչպես հին, այնպես էլ ժամանակակից, որոնք գոյություն ունեն ամբողջ երկրով մեկ տարբեր ժողովուրդների մեջ» ():

Գիտականորեն օգտագործվում է «դալմատերեն լեզու» անվանումը (, ) ներկայացվել է 1906 թվականին Բատոլիի կողմից։ Երբեմն Ուելսի բարբառի անուն (, ) տարածվել է ողջ դալմատերեն լեզվի վրա։ Դալմատերեն լեզվի վերջին խոսողը` Տ.Ուդայնան, կանչել է նրան *veklisún կամ* *vetrún diskaurs* (քաղաքի անունից *Vikla*  *stuat* «стоявший», *dormer* «спать» > *dormait* «спавший») և գերունդ (*lavorúr* «работать» > *lavorúnd*):

## Ուսումնասիրության պատմություն
19-րդ դարի կեսերին Կրկ կղզում աշխատած բժիշկ Վելիոտն սկսել է հետաքրքրվել դալմաթերեն լեզվով։ Կուբիչը, որը հրատարակել է դալմաթերեն լեզվի առանձին նմուշներ 1861 և 1874 թթ։ Լեզվի ուսումնասիրությունը սկսվել է 1873 թվականին Ասկոլի կողմից, ով նաև առաջարկել է,անունը «Ուելսերեն» () տրված ռոմանական ելույթի համար։ 1886 թվականին Ա.Այվն իր հոդվածում «L’antico dialetto di Veglia», նյութեր, որոնց համար նա ստացել է Թուոնե Ուդաինայից և մի շարք այլ տեղացիներից, ովքեր հիշում էին Վելիոտի փոքրիկ ելույթը, հրապարակել է նաև Վելիոտի կողմից հավաքված նյութեր։ Կուբիչ, Պ. Պետրիս, Ա. Ադելման և Մ. Չելեբրինի:1906-ին հրատարակվել է, այնուհետև դիմակայեց երկուսին որը, բացի Ուդայնայի կողմից գիտնականին տված տեղեկություններից, հիմնված է նաև արխիվային նյութերի վրա, որոնք գիտական ​​շրջանառության մեջ են մտցրել Վելիոտն։ Այս աշխատությունը դալմատթերեն լեզվի մասին մեր տեղեկությունների հիմնական աղբյուրն է։

## Ծանոթագրություն

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Եվրոպայի հին լեզուներ