Պյոտր Ստրուվե

**Պյոտր Բեռնհարդի Ստրուվե** (, ), ռուս քաղաքական գործիչ, տնտեսագետ, ժուռնալիստ, սկզբնական շրջանում՝ այսպես կոչված *իրավական [[մարքսիզմ]]ի* (Легальный марксизм) ներկայացուցիչ, Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության համահիմնադիր, այնուհետև՝ 1905 թվականից՝ ռուսական ազատականության (լիբերալիզմի) եռանդուն գործիչ ու տեսաբան, սահմանադրական-դեմոկրատական կուսակցության (կադետների) առաջնորդներից մեկը։

## Կենսագրություն
Պերմի նահանգապետ Բեռնհարդ Ստրուվեի որդին է, աստղագետ Վասիլի Ստրուվեի թոռը։ Ծնվել է Պերմում, 1882 թվականից ապրել Սանկտ Պետերբուրգում՝ հրատարակչուհի Ալեքսանդրա Կալմիկովայի տանը, սովորել է 3-րդ գիմնազիայում։ 1889 թվականին ընդունվել է Պետերբուրգի համալսարանի բնագիտական ֆակուլտետ, հաջորդ տարի տեղափոխվել իրավաբանական։ Ուսանողության տարիներին տարվել է մարքսիզմով, համալսարանում մարքսիստական խմբակ ստեղծել։ 1892 թվականին ավստրիական Գրաց քաղաքի համալսարանում տնտեսագիտություն է ուսումնասիրել, հենց այդ ժամանակներից էլ սկսել է զբաղվել հրապարակագրությամբ, գերմանական սոցիալ-դեմոկրատական մամուլում հանդես եկել նարոդնիկության քննադատությամբ։ Հրատարակել է «*Քննադատական նոթեր [[Ռուսաստան]]ի տնտեսական զարգացման հարցի առնչությամբ*» («*Критические заметки к вопросу об экономическом развитии России*») գիրքը, որով հիմք է դրվել նարոդնիկության դեմ ռուսական մարքսիզմի լեգալ պայքարին։ Աշխատությունը դարձել է Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատների «հավատքի խորհրդանիշը», հեղինակը դասվել է մարքսիստ առաջատար տեսաբանների շարքին։ Գիրքը, ապացուցելով կապիտալիզմի առաջադիմական բնույթը, ավարտվում էր հետևյալ բառերով. «Խոստովանենք մեր անկուլտուրական լինելը և գնանք դասեր քաղելու կապիտալիզմից» («*Признаем нашу некультурность и пойдем на выучку к капитализму*»):

1895 թվականին Պյոտր Ստրուվեն անդամագրվել է կայսերական ազատ տնտեսագիտական ընկերությանը։ Այդ նույն տարվա հունվարին տարածել է իր անանուն բաց նամակը՝ ուղղված Նիկոլայ 2-րդին, ով գահ բարձրանալով՝ հայտարարել էր, որ հակառեֆորմների քաղաքականություն է վարելու։ 1896 թվականին մասնակցել է 2-րդ ինտերնացիոնալի լոնդոնյան կոնգրեսին։ Խմբագրել է մարքսիստական առաջին ամսագրերը՝ «Новое слово»-ն (1897 թ.) և «Начало»-ն (1899 թ.): 1898 թվականին ՌՍԴԲԿ 1-ին համագումարի համար գրել է «Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության (ՌՍԴԲԿ) մանիֆեստը», որն այդ կուսակցության առաջին փաստաթուղթն է։ 1899 թվականին Գերմանիայում գերմաներեն հրատարակել է «Հասարակական զարգացման մարքսյան տեսությունը» աշխատությունը, որտեղ քննադատության է ենթարկել Մարքսի հայացքները սոցիալական հեղափոխության անխուսափելիության մասին։ 1900 թվականի ապրիլին մասնակցել է «Искра» թերթի հրատարակումը նախաձեռնելու կապակցությամբ Պսկովում անցկացված կազմակերպական խորհրդակցությանը։ 1905 թվականից դարձել է սահմանադրական-դեմոկրատական (կադետների) կուսակցության ղեկավար անդամներից մեկը (դա ռուսական կայսրությունում 1905-1917 թվականներին գործած ազատական/լիբերալ քաղաքական կուսակցություն էր)։ 1906 թվականին Ստրուվեն ընտրվել է 2-րդ դումայի պատգամավոր։ Ստոլիպինյան դեակցիայի տարիներին եղել է «*Вечи.критика революционных традиций русской интеллигенции»* հոդվածների ժողովածուն ստեղծած հեղինակներից մեկը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ 1915 թվականին, նշանակվել է առևտրի և արդյունաբերության նախարարությանն առընթեր միջգերատեսչական գաղտնի և հատուկ կոմիտեի նախագահ (կոմիտեի խնդիրն էր սահմանափակել մատակարարումներն ու առևտուրը թշնամու հետ)։ Այդ նույն տարում ընդգրկվել է բնական արտադրական ուժերի ուսումնասիրման ակադեմիական հանձնաժողովում, որի ղեկավարը ակադեմիկոս Վ. Ի. Վերնադսկին էր։ 1915 թվականի փետրվարի 18-ից եղել է արդյունաբերության ու առևտրի նախարարության նորանշանակ գլխավոր կառավարիչ Վ. Ն. Շախովսկու խորհրդականը սոցիալական հարցերով։

1916 թվականին Ստրուվեին շնորհվել է Քեմբրիջի համալսարանի պատվավոր դոկտորի կոչում։ 1917 թ. ապրիլ-մայիս ամիսներին նա պաշտոնավարել է որպես արտաքին գործերի նախարարության տնտեսական դեպարտամենտի տնօրեն, մայիսին ընտրվել է Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս (1928 թվականին հեռացվել է, 1990 թվականին վերականգնվել):

Մասնակցել է Մոսկվայում կայացած Պետական խորհրդակցությանը։ Եղել է Նախախորհրդարանի (Предпарламент) անդամ, ընդգրկվել միջազգային գործերի հանձնաժողովում, որտեղ հանդես է եկել հակահեղափոխական, պաշտպանողական դիրքերից։

1917 թվականի փետրվարյան հեղափոխությունից ու ցարական վարչակարգի տապալումից հետո՝ 1917 թ. ապրիլ-մայիս ամիսներին պաշտոնավարել է որպես ժամանակավոր կառավարության արտաքին գործերի նախարարության տնտեսական դեպարտամենտի տնօրեն։ Բոլշևիկյան հեղաշրջումից (հոկտեմբերյան հեղափոխությունից) հետո հարել է սպիտակգվարդիականներին, ծառայել Անտոն Դենիկինի, Պյոտր Վրանգելի գրասենյակներում։ Ֆրանսիայի կողմից ճանաչված վրանգելյան կառավարության կազմում վարել է արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնը։ 1920 թվականից գտնվել է աքսորում կամ վտարանդության մեջ, 1928 թվականից ապրել Հարավսլավիայի մայրաքաղաքում՝ Բելգրադում, դարձել ԽՍՀՄ-ի, հոկտեմբերյան հեղափոխության, բոլշևիկյան վարչակարգի ակնառու քննադատներից մեկը։ Մինչև 1928 թվականը դասախոսել է Պրահայի Կառլով համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի ռուսական բաժնում, այնուհետև հասարակագիտական թեմաներով դասախոսություններ կարդացել Բելգրադի համալսարանում։ Բելգրադում դրա հետ մեկտեղ 1928-1934 թվականներին խմբագրել է «*Россия и славянство*» ամենշաբաթյա ամսագիրը, հետագայում վերջ է տվել իր քաղաքական գործունեությանը։

1941 թվականին Հարավսլավիայում իրենց տիրապետությունը հաստատած գերմանացիները երեք ամսով բանտ են նետել Ստրուվեին՝ Լենինի հետ ընկերական հարաբերություններ ունեցած լինելու պատճառով։ 1942 թվականի հուլիսին նրան հաջողվել է կնոջ հետ մեկնել Փարիզ, որտեղ էլ կնքել է իր մահկանացուն։

Թաղվել է Սենտ Ժենևիև դե Բուա քաղաքի ուղղափառ գերեզմանատանը։

## Աշխատություններ
* Критические заметки к вопросу об экономическом развитии России. — , 1894. — 301 с.
* Die Marxsche Theorie der sozialen Entwicklund. Ein kritischer Versuch. // «Arhiv fur Sozialt Gesetzgebund und Statistik», 1899.
** Марксовская теория социального развития — Киев, 1905. — 63 с.
** Марксова теория социального развития. Критический опыт. / Перевод А. В. Чусовой под редакцией Н. С. Плотникова. // Исследования по истории русской мысли: Ежегодник за 2000 год. — М.: ОГИ, 2000.
* Betrachtungen über die russische Revolution. In: Melnik, J. (1906):  Frankfurt a. M., Rütten & Loening, S. 1-16.
* Отрывки о государстве // Русская Мысль. 1908. № 5.
* Patriotica. Политика, культура, религия, социализм / Сб-к статей за 5 лет (1905—1910). — , изд. Д. Жуковского. — 1911. — 620 с.
* Крепостное хозяйство. М. Изд. М. и С. Сабашниковых. 1913.
* Хозяйство и цена. Часть вторая. М.: Изд. П. П. Рябушинского. 1916.
* Историческое введение в политическую экономию, 1916
* Исторический смысл русской революции и национальные задачи. // Из глубины. Сборник статей о русской революции. — 1918.
* Размышления о русской революции — София, 1920. — 34 с.
* Генерал П. Н. Врангель . // Россия. — 1928. — № 35. — С. 1.
* Наблюдения и исследования из области хозяйственной жизни и права Древней Руси. I. Существовал ли в Древней Руси феодальный правопорядок? — II. Наименование ՝крестьянин՝. Отдельный оттиск из ՝Сборника русского института в Праге՝. — Прага: Типография ՝Политика.՝ 1929.
* Три стиля русской исторической науки и С. Ф. Платонов . // История и историография России : из научно-литературного наследия русского зарубежья. М: Русский мир. 2006.
* 
* Избранные сочинения. — : РОССПЭН, 1999. — ISBN 5-86004-145-4.

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Белов С. В.* История одной «дружбы»: В. И. Ленин и П. Б. Струве. — СПб.: Издательство СПбГУ, 2005.
* *Даватц В. Х.* Правда о Струве: опыт одной биографии. — Белград: Издание Рыбинского. — 1934.
* *Ленин В. И.* Экономическое содержание народничества и критика его в книге г. Струве 
* 
* *Колеров М. А.* Петр Струве в 1905-1908 годах: культура и социал-либерализм // Тетради по консерватизму: Альманах. – № 4. – М.: Некоммерческий фонд – Институт социальноэкономических и политических исследований (Фонд ИСЭПИ), 2017.
* *Пайпс. Р.* Струве. Биография. В 2 т. — : Московская школа политических исследований, 2001.
* Сборник статей, посвященных Петру Бернгардовичу Струве ко дню тридцатипятилетия его научно-публицистической деятельности. 1890—1925. Прага. 1925.
* С. И. Бажов - https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH01f008010290bbc52ef2ffef }}
* 
* *Троцкий Л.* Господин Петр Струве в политике , Господин Петр Струве 
* *Франк С. Л.* Воспоминания о П. Б. Струве. // *Франк С. Л.* Непрочитанное… — : Московская школа политических исследований, 2001.
* *Франк С. Л.* Умственный склад, личность и воззрения П. Б. Струве.

## Արտաքին հղումներ
*Register of the Petr Berngardovich Struve Papers, 1890–1982 at the Hoover Institution Archives.
*Register of the Gleb Struve Papers, 1810–1985 at the Hoover Institution Archives.
*Струве Пётр Бернгардович
*Единомышленники. Оппоненты. Враги. К 150-летию Владимира Ленина и Петра Струве  (05.03.2020) // Государственный музей политической истории России

Կատեգորիա:Ռուս տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Ռուս փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ռուս հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս լրագրողներ
Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության քաղաքական գործիչներ