Օրեգոնի պատմություն

ԱՄՆ նահանգ **Օրեգոնի պատմությունը** կարելի է դիտարկել հինգ դարաշրջանում՝ երկրաբանական պատմություն, բնիկ բնակավայր, վաղ եվրոպական բնակություն (հիմնականում մորթի առևտրականներ), պիոներական բնակավայր և ժամանակակից զարգացում։
thumb|Դալլես ամբարտակի նման ամբարտակների կառուցումը կենտրոնական դեր է խաղացել տարածաշրջանի էներգամատակարարման գործում:

«Օրեգոն» տերմինը կարող է վերաբերել`

* Օրեգոն երկիր, մեծ տարածաշրջան, որը ուսումնասիրվել է ամերիկացիների և բրիտանացիների կողմից (և կանադացիներին սովորաբար հայտնի է որպես Կոլումբիայի շրջան),
* Օրեգոնի տարածք, որը ստեղծվել է Միացյալ Նահանգների կողմից տարածաշրջանի նկատմամբ իր ինքնիշխանության հաստատումից երկու տարի անց Օրեգոնի պայմանագրոv, և
* Օրեգոն, ԱՄՆ նահանգ 1859 թվականից։

Օրեգոնի և Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիս-արևմուտքի պատմությունը պատմաբանների կողմից քիչ ուշադրության է արժանացել՝ համեմատած ամերիկյան Հեռավոր Արևմուտքի այլ շրջանների հետ։

## Երկրաբանություն
thumb|Մազամա լեռը ժայթքել է մ.թ.ա մի քանի հազարամյակ, որի արդյունքում առաջացել է Կրեյտեր լիճը
Տարածաշրջանում հրաբխային ակտիվությունը սկսվել է 40 միլիոն տարի առաջ՝ էոցենի դարաշրջանում, որը ձևավորել է տարածաշրջանի լանդշաֆտի մեծ մասը։ Պլեիստոցեն դարաշրջանում (վերջին սառցե դարաշրջանը՝ երկու միլիոնից մինչև 700 000 տարի առաջ), Կոլումբիա գետը ճեղքել է Կասկադյան լեռնաշղթան՝ ստեղծելով Կոլումբիա գետի կիրճը։

Վերջին սառցե դարաշրջանի վերջում Կոլումբիա գետը և նրա դրենաժային ավազանը տեսել են աշխարհի ամենամեծ ջրհեղեղներից մեկը։ Սառցե ամբարտակների պարբերական կոտրվածքները սառցադաշտային Միզուլա լճում հանգեցրել են ջրի հոսքի տեմպերի. տասն անգամ ավելի բարձր, քան աշխարհի բոլոր գետերի ընդհանուր հոսքը, և մինչև քառասուն անգամ հազար տարվա ընթացքում։

Միզուլայի ջրհեղեղի ժամանակ ջրի մակարդակը գնահատվել է 1250 ֆուտ (380 մ) Ուոլուլա Գափում (ներկայիս Վաշինգտոն), 830 ֆուտ (250 մ) Բոննևիլ ամբարտակում և 400 ֆուտ (120 մ) ներկայիս Պորտլենդից, Օրեգոն նահանգում։ Պարբերաբար հեղեղելով Կոլումբիա գետի ստորին սարահարթը, ջրհեղեղները կուտակել են հարուստ լճային նստվածքներ՝ ստեղծելով բերրիություն, որն աջակցել է ժամանակակից դարաշրջանի լայնածավալ գյուղատնտեսությանը։ Նրանք նաև ձևավորել են շատ անսովոր երկրաբանական առանձնահատկություններ, ինչպիսիք են արևելյան Վաշինգտոնում գտնվող ալիքների քերծվածքները։

Մազամա լեռը, որը ժամանակին տարածաշրջանի ամենաբարձր լեռն էր՝ 11000 ֆուտ բարձրությամբ, զանգվածային ժայթքում է կրել մոտ մ.թ.ա. 5677 թվականին, որը գնահատվել է 42 անգամ ավելի հզոր, քան 1980 թվականին Սուրբ Հելենս լեռան ժայթքումը, նվազեցրել է Մազամայի բարձրությունը մոտավորապես 11000 ֆուտ (3400 մ), մոտ կես մղոն (մոտ 1 կմ), քանի որ հրաբխի մեծ մասը մասամբ փլուզվել է հրաբխի դատարկ պարանոցի մեջ։ Փլուզված Մազամա լեռը, որը գտնվում է այժմյան Օրեգոնի հարավում, իր մեջ ներառում է Կրեյտեր լիճը, իսկ ամբողջ լեռը գտնվում է Կրեյտեր լճի ազգային պարկում։

Կլամաթի բնիկ ամերիկացիները, ովքեր ապրում էին այդ տարածքում, կարծում էին, որ լեռը Լլաոյի՝ իրենց անդրաշխարհի աստծո տունն է։ Այն բանից հետո, երբ լեռը փլուզվել է, Կլամաթները պատմել են իրադարձությունների մասին որպես մեծ ճակատամարտ Լլաոյի և նրա մրցակից Սքելի՝ իրենց երկնքի աստծու միջև։

1700 թվականի Կասկադիայի երկրաշարժը տեղի է ունեցել Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիսարևմտյան ափի երկայնքով Կասկադի սուբդակցիայի գոտու ճեղքման հետևանքով։ Երկրաշարժը Ճապոնիայում ավերիչ ցունամի է առաջացրել. այն կարող է նաև կապված լինել Բոննևիլի սողանքի հետ, որի պատճառով Վաշինգտոնի Թեյբլ լեռան մեծ մասը փլուզվել է Կոլումբիա գետի կիրճում՝ պատնեշելով գետը և ստեղծելով Աստվածների կամուրջը՝ ցամաքային կամուրջ, որը հիշվում է տեղաբնիկ ամերիկացիների բանավոր ավանդույթներում։

Սելիլոն՝ Կոլումբիա գետի վրա գտնվող արագընթաց ջրվեժների շարքը, որը գտնվում է Օրեգոն նահանգի ներկայիս Դալլես քաղաքի անմիջապես վերևում, մի քանի հազարամյակ եղել է բնիկ մարդկանց համար ձկնորսության վայր։ Բնիկները Սելիլո գյուղ էին գալիս Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիս-արևմուտքից և նրա սահմաններից դուրս՝ առևտուր անելու։ Ջրվեժները հեղեղվել են 1957 թվականին Դալլես ամբարտակի կառուցման արդյունքում։

1980 թվականին հարևան Վաշինգտոն նահանգում Սուրբ Հելենս լեռան զանգվածային ժայթքումը ժամանակավորապես նվազեցրել է Կոլումբիա գետը մինչև 13 ոտնաչափ և խոչընդոտել Պորտլենդի տնտեսությանը։ Ժայթքումը մոխիր է ցրել Օրեգոնով մինչև Բենդ։

## Տեղացիներ
thumb|left|Անհայտ բնիկ ամերիկացի արտեֆակտներ (Օրեգոնի պատմությունից, հրատարակված 1922 թվականին):

### Քարե դարի հնդկացիներ
Թեև կան բազմաթիվ ապացույցներ, որ քարե դարի հնդկացիներն ապրել են Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիս-արևմուտքում 15000 տարի առաջ, ժամանակակից Օրեգոնում մարդկային գործունեության առաջին ապացույցը ստացվել է հնագետ Լյութեր Քրեսմանի կողմից 1938 թվականին, Ֆորտ Ռոք քարանձավի մոտ՝ եղեսպակի կեղևի սանդալների հայտնաբերումից։ Մարդիկ բնակություն են հաստատել Օրեգոնում 13200 տարի առաջ։ Քրեսմենը ավելի շատ ապացույցներ է գտել վաղ մարդկային գործունեության մասին Փեյսլի քարանձավներում, որը գտնվում է Օրեգոն նահանգի Փեյսլիից հյուսիս, որտեղ Օրեգոնի համալսարանի հետ փոխկապակցված հետազոտողները նոր պեղումներ են անցկացրել 21-րդ դարում։ Մ.թ.ա. 8000 թվականին ամբողջ նահանգում բնակավայրեր կային, որոնց մեծ մասը կենտրոնացած էր Կոլումբիա գետի ստորին հատվածի երկայնքով, արևմտյան հովիտներում և առափնյա գետաբերանների շուրջ։

16-րդ դարում Օրեգոնում բնակվել են բազմաթիվ բնիկ ամերիկացիներ, այդ թվում՝ Բաննոկը, Չաստաը, Չինուկը, Կալապույաը, Կլամաթը, Մոլալան, Նեզ Պերսը, Տակելման և Ումփքուան։

Բնիկները հիմնականում ողջունել են եվրոպացիների գալուստը 19-րդ դարում, քանի որ նրանք բացել էին առևտրի նոր հնարավորություններ, սակայն օտար հիվանդությունների ներմուծումը աղետալի է եղել տեղի բնակչության համար։ Հետագայում արևմուտքի բնական ռեսուրսները, հատկապես Կոլումբիա գետի երկայնքով տիրանալու ամերիկյան նախաձեռնությունները բախվեցին բնիկների շահերի։ Շատ ցեղեր համաձայնել են բազմամիլիոնանոց վճարումներ կատարել ԱՄՆ կառավարությունից՝ ավանդական ձկնորսական վայրերից հրաժարվելու և ռեզերվացիաներ տեղափոխելու դիմաց։

## Վաղ եվրոպական հետախուզում
Վաղ եվրոպացի հետախույզների և վերաբնակիչների ընկալումները Օրեգոնի մասին տարբերվում էին կախված հետախուզման նպատակից և մեթոդից։ Պաշտոնական հետախույզները սկզբում ճանապարհորդել են հիմնականում ծովով, շատ դեպքերում փնտրել Հյուսիսարևմտյան անցումը, իսկ հետո ցամաքով, բայց բաց թողել նահանգի շատ տարածքներ, որոնք այժմ հայտնի են որպես Օրեգոն։ Մորթի առևտրականներն ու թակարդները նախ Հուդսոն Բեյ ընկերության կողմից, ավելի մանրակրկիտ ուսումնասիրել են երկիրը՝ փաստագրելով հանդիպումները տեղի հնդկական ցեղերի մեծ մասի հետ։ Քրիստոնյա միսիոներները և ավելի ուշ ներգաղթյալները, որոնք պատրաստվում էին հաստատվել Օրեգոնում, փայլուն զեկույցներ են ուղարկել իրենց ընտանիքներին դեպի արևելք։

1543 թվականին իսպանացի հետախույզները Խուան Ռոդրիգես Կաբրիլոյի գլխավորությամբ տեսել են Հարավային Օրեգոնը Խաղաղ օվկիանոսի ափերի մոտ։ 1592 թվականին Խուան դե Ֆուկան սկսել է օվկիանոսի հոսանքների մանրամասն քարտեզագրումը և ուսումնասիրությունը։ Այս ճանապարհորդությունների ընթացքում նա կանգ է առել Օրեգոնում, ինչպես նաև այն նեղուցում, որն այժմ կրում է իր անունը։ Հետախուզումը վերսկսվել է 1774 թվականին՝ սկսելով Խուան Խոսե Պերես Էրնանդեսի կողմից Սանտյագո ֆրեգատով արշավանքով։ Օրեգոնի ափը շուտով դարձել է արժեքավոր առևտրային ճանապարհ դեպի Ասիա։

Իսպանացի հետախույզները գտել են Խաղաղ օվկիանոսի ափն ուսումնասիրելու ուղին դեռ 1565 թվականին՝ ուղարկելով նավեր Ֆիլիպիններից հյուսիս-արևելք Կուրոշիո հոսանքի երկայնքով՝ շրջանաձև ճանապարհ անցնելով Հյուսիսային Խաղաղ օվկիանոսով։ Այս նավերը՝ 250 նույնքան տարիների ընթացքում, սովորաբար վայրէջք է կատարել Կալիֆորնիայի Մենդոսինո հրվանդանում, սակայն որոշները վայրէջք են կատարել կամ խորտակվել ներկայիս Օրեգոնում։ Նեհալեմի հնդկական պատմությունները պատմում են թափառականների և այնպիսի իրերի հայտնաբերման մասին, ինչպիսիք են մեղրամոմի կտորները և կափարիչով արծաթե ծաղկամանը, որոնք, հավանաբար, կապված են եղել 1707 թվականին *Սան Ֆրանցիսկոյի Քսավիերի* նավի խորտակման հետ։ 
thumb|1601 թվականի քարտեզ, որը ներկայացնում է Օրեգոնի չուսումնասիրված ափը:

1774 թվականին Խուան Պերեսը ուսումնասիրել է Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիսարևմտյան ափերը մինչև Բրիտանական Կոլումբիա։ Նա եղել է առաջին եվրոպացին, ով տեսել է Յակինայի գլուխը Օրեգոնի ափին։ 1775 թվականին իսպանական մեկ այլ արշավախումբ Խուան Ֆրանցիսկո դե լա Բոդեգա ի Կվադրայի և Բրունո դե Հեկետայի հրամանատարությամբ ուսումնասիրել է ափը։ Վերադառնալով հարավ՝ Հեքետան հայտնաբերել է Կոլումբիա գետի գետաբերանը, բայց չի կարողացել մտնել այնտեղ։ Բրիտանացի հետախույզ Ջեյմս Կուկը 1778 թվականին ուսումնասիրել է Օրեգոնի ափը՝ փնտրելով Հյուսիսարևմտյան անցումը։ Սկսած 1780-ականների վերջից՝ Մեծ Բրիտանիայից, Ամերիկայից և այլ երկրներից շատ նավեր նավարկել են դեպի Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիս-արևմուտք՝ մասնակցելու տարածաշրջանի զարգացող ծովային մորթի առևտրի բիզնեսին։ 1788 թվականին ամերիկացի կապիտան Ռոբերտ Գրեյը մտել է Թիլամուկ ծովածոց, իսկ հետո 1792 թվականին ուսումնասիրել Կոլումբիա գետի գետաբերանը։ Շուտով Գրեյին հետևել է մի նավ, որը ղեկավարել է բրիտանացի նավապետ Ջորջ Վանկուվերը, որը նաև ուսումնասիրել է Պուգեթ Սաունդը և այն հայտարարել որպես բրիտանական սեփականություն։

Լուիսի և Քլարկի արշավախումբն անցել է այս տարածաշրջանով Լուիզիանայի գնման ուսումնասիրության ժամանակ։ Նրանք կառուցել են իրենց ձմեռային ամրոցը Ֆորտ Քլաթսոպում՝ Կոլումբիայի գետաբերանի մոտ։ Լյուիսի և Քլարկի (1805-1806 թվականներ) և Մեծ Բրիտանիայի Դեյվիդ Թոմփսոնի հետախուզությունները, ովքեր ակտիվորեն ուսումնասիրել են Կոլումբիա գետը 1807-1811 թվականներին, բացահաըտել են տարածքում մորթատու կենդանիների առատությունը։

## Սահմանային վեճ օրեգոնում
Մեծ Բրիտանիան և Միացյալ Նահանգները պնդում էին Օրեգոնի սեփականության իրավունքը՝ անտեսելով իրենց տարածքների նկատմամբ բնիկների որևէ պահանջ։ Ի սկզբանե բարեկամական վեճը վերաճեց պատերազմի վտանգի, սակայն 1846 թվականին լուծվեց բարեկամաբար՝ շրջանը բաժանելով 50-50-ի։

1818 թվականի անգլո-ամերիկյան պայմանագրի համաձայն՝ տարածաշրջանը «համատեղ օկուպացվել» էր ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի կողմից։ Ամերիկացիները տարածաշրջանն անվանել են Օրեգոնի երկիր, մինչդեռ բրիտանացիներն այն ճանաչում էին որպես Հադսոն Բեյ ընկերության Կոլումբիայի շրջան, որը կառավարվում էր Վանկուվեր Ֆորտից՝ ներկայիս Վաշինգտոնի մոտակայքում գտնվող Վանկուվերից։

1820-ական և 1830-ական թվականների սկզբին Ամերիկյան Արևմուտքը հետազոտվել է մասնավոր թակարդների կողմից, որոնք Սենտ Լուիսից մորթի առևտրական ընկերություններ էին ստեղծում։ Այս մասնավոր թակարդներից և հետախույզներից մեկը եղել է Ջեդիյա Սմիթը, ով գլխավորել է արշավախմբերը դեպի ամերիկյան Արևմուտք։ 1830 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Սմիթը Ջեքսոնի պատերազմի քարտուղար Ջոն Հ. Իթոնին նամակ և քարտեզ է ուղարկել, որը պարունակել է տեղեկություններ, որոնք նա հավաքել էր 1824-1830 թվականներին Ռոքի լեռների, Հարավային լեռնանցքի և Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիս-արևմուտքում իր ուսումնասիրությունների մասին։ Սմիթը նախագահ Ջեքսոնին առաջարկել է դադարեցնել 1818 թվականի պայմանագիրը, որը բրիտանացիներին տալիս էր ազատ թագավորություն Կոլումբիա գետի վրա, և հայտնել է, որ հնդկացիները գերադասում են բրիտանացիներին ամերիկացիներից։  
thumb|220px|Օրեգոնի քարտեզը. առանձնացնելով ամենավիճելի տարածքները։ 1846 թվականի Օրեգոնի պայմանագրով տարածքը զիջել է ԱՄՆ-ին։

Բրիտանական մորթու շահերը փորձում էին արգելափակել ամերիկացիներին՝ ստեղծելով «մորթու անապատ» արևելյան և հարավային սահմանների երկայնքով՝ թակարդը գցելով բոլոր կենդանիներին և ոչինչ չթողնելով ամերիկացիներին։

Ուժերի հարաբերակցությունը փոխվել է 1830-ականներին, երբ հազարավոր անգլո-ամերիկացի վերաբնակիչներ եկել և ամբողջությամբ գրավել են վիճելի շրջանի հարավային կեսը։ Համատեղ օկուպացիան ավարտվել է Օրեգոնի պայմանագրով 1846 թվականին, երբ Բրիտանիան և Միացյալ Նահանգները հավասարապես բաժանել են վիճելի շրջանը ներկայիս սահմանների երկայնքով, ընդ որում Միացյալ Նահանգները, ընդհանուր առմամբ, ստացել է հողատարածք 49-րդ զուգահեռականից դեպի հարավ։

## Պիոներական բնակավայր
1810-1812 թվականների Աստոր արշավախումբը, որը ֆինանսավորում էր ամերիկացի գործարար Ջոն Ջեյքոբ Աստորը, մորթի առևտրականներին բերել է ապագա Աստորիա վայր՝ ցամաքով և ծովով։ Ֆորտ Աստորիան դարձել է տարածաշրջանի առաջին մշտական ​​սպիտակ բնակավայրը։ Թեև ամրոցը երկար ժամանակ չի մնացել ամերիկյան վերահսկողության տակ, այն դարձել է տարածաշրջանի նկատմամբ ԱՄՆ-ի հետագա հավակնությունների բաղադրիչներից մեկը։ Արևելք վերադարձող խումբը հայտնաբերել է Ռոքի լեռների հարավային անցումը, որը դարձել է Օրեգոնի արահետի կարևոր մասը։

1812 թվականի պատերազմի ժամանակ բրիտանացիների կողմից գրավվելու սպառնալիքի տակ Ֆորտ Աստորիան և Օրեգոնում գտնվող *Pacific Fur* ընկերության բոլոր այլ ակտիվները վաճառվել են 1813 թվականի հոկտեմբերին Մոնրեալի հյուսիս-արևմտյան ընկերությանը։ 1813 թվականին *North West Company*-ն արդեն ընդլայնվում էր դեպի Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիս-արևմուտք և տիրում էր տարածաշրջանում՝ *Pacific Fur Company*-ի ձեռքբերումից մինչև 1821 թվականը, երբ այն կլանվեց *Hudson's Bay Company*-ում։ Այս ընթացքում *North West Company*-ն իրականացրել է Աստորյան սխեման՝ ծովով բեռներ առաքելով Կոլումբիա գետ և մորթիներ արտահանելով անմիջապես Չինաստան։ *The Hudson's Bay Company*-ն ընդլայնել է այս համակարգը և գերիշխել Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիս-արևմուտքում 1820-ական և 1830-ական թվականներին Կոլումբիայի շրջանի կենտրոնակայանից Ֆորտ Վանկուվերում (կառուցվել է 1825 թվականին շրջանի ղեկավար Ջոն ՄաքԼաֆլինի կողմից Կոլումբիայի ափին (այժմյան Պորտլենդ)): Չնայած մորթու մատակարարումների նվազմանն ու մորթու գների փլուզմանը, 1840-ական թվականների սկզբին կասեցրել են ընկերության գործունեությունը, և այն կարևոր դերակատարում է ունեցել մինչև 1846 թվականի Օրեգոնի պայմանագիրը։

1830-ական թվականներին ամերիկացիների մի քանի կուսակցություններ մեկնել են Օրեգոն՝ հետագայում հայտնաբերելով Օրեգոնի արահետը։ Այս գաղթականներից շատերը միսիոներներ էին, ովքեր ձգտում էին տեղի բնակիչներին քրիստոնեություն ընդունել։ Առաջինը եղել էՋեյսոն Լին, ով 1833 թվականին գնացել է Նաթանիել Ջարվիս Ուայեթի կուսակցության հետ և հիմնել Օրեգոնի առաքելությունը Ուիլամեթ հովտում; 1836 թվականին Ուիթմաններն ու Սփալդինգները ժամանել և հիմնել են Ուիթման առաքելությունը Կասկադներից արևելք։ 1839 թվականին Պեորիա կուսակցությունը Իլինոյսից մեկնել է Օրեգոն։

1841 թվականին հարուստ վարպետ որսորդ և ձեռնարկատեր Յուինգ Յանգը մահացել է առանց կտակի, և նրա ունեցվածքը ստուգելու համակարգ չի եղել։ Յանգի հուղարկավորությունից հետո կայացած ժողովում առաջարկվել է ստեղծել կտակարանային կառավարություն։ Դոկտոր Իրա Բաբքոքը Ջեյսոն Լի մեթոդիստական ​​առաքելությունից ընտրվել է գլխավոր դատավոր։ 1842 թվականին Բաբքոքը ղեկավարել է երկու հանդիպում Շամպաուգում (Լի Միսսի և Օրեգոն Սիթիի միջև ընկած ճանապարհին), որոնք քննարկել են գայլերի և ժամանակակից մտահոգության այլ կենդանիների մասին։ Այս հանդիպումները 1843 թվականին եղել են բոլոր բնակիչների հանդիպման նախաբաննը, որը ստեղծել է ժամանակավոր կառավարություն, որը գլխավորում էր գործադիր կոմիտեն, որն էլ րր մեջ ներառում էր Դեյվիդ Հիլին, Ալանսոն Բիրսին և Ջոզեֆ Գեյլին։ Այս կառավարությունը դարձել է Օրեգոն նահանգի առաջին գործող նահանգային կառավարությունը մինչև ամերիկյան բռնակցումը։ 1844 թվականի հունիսին ընդունվել է տխրահռչակ «Մտրակի օրենքը», որը պահանջում էր Օրեգոնի սևամորթներին՝ ազատ, թե ստրուկներին, տարին երկու անգամ մտրակվել «մինչև նրանք լքեին տարածքը»։ Շատ չանցած այն համարվել է չափազանց խիստ, և 1844 թվականի դեկտեմբերին պատժի դրույթները վերածվել են հարկադիր աշխատանքի։

Սկսաց 1842-1843 թվականներից, երբ Միացյալ Նահանգներտ համաձայնել է Մեծ Բրիտանիայի հետ բնակեցնել Օրեգոն երկիրը, Օրեգոնի արահետը շատ նոր վերաբնակիչներ է բերել իր տարածք։ Որոշ ժամանակ թվում էր, թե Միացյալ Նահանգները և Մեծ Բրիտանիան 75 տարվա մեջ երրորդ անգամ կպատերազմեն, բայց 1846 թվականին սահմանը կարգավորվել է խաղաղ ճանապարհով Օրեգոնի պայմանագրով։ ԱՄՆ-ի և բրիտանական Հյուսիսային Ամերիկայի միջև սահմանը հաստատվել է 49-րդ զուգահեռականում։ Օրեգոնի տարածքը պաշտոնապես կազմավորվել է 1848 թվականին։

Սկսած 1840-ական թվականներից, բազմաթիվ փորձեր են եղել գտնելու ավելի հեշտ ցամաքային ճանապարհ դեպի Վիլամետ հովիտ։ Կասկադների միջով անցնելու համար կառուցվել են Բարլոու, Միք և Ապլեգատե ուղիները՝ համապատասխանաբար հյուսիսային, կենտրոնական և հարավային Օրեգոնում։ Բարլոու ուղին, 1846 թվականի կառուցումից հետո կդառնար Օրեգոնի արահետի վերջին ուղին, իսկ Սանտյամ Վագոն ճանապարհը կհատեր կենտրոնական լեռները՝ հասնելով այնտեղ, որտեղ Միքը ձախողվել էր։

Բնակչությունն ավելացել է 1850 թվականի հողի ազատ պահանջների մասին օրենքի, ինչպես նաև բնիկ մարդկանց հարկադիր տեղափոխման շնորհիվ դեպի հնդկական ռեզերվացիաներ։ Նահանգն ընդունվել է Միության մեջ 1859 թվականի փետրվարի 14-ին։

## Օրեգոնը քաղաքացիական պատերազմում
Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմի բռնկմամբ կանոնավոր զորքերը դուրս են բերվել և ուղարկվել արևելք։ Հեծելազորի և հետևակի կամավորները հավաքագրվել են Կալիֆոռնիայում և ուղարկվել Հյուսիսային Օրեգոն՝ խաղաղությունը պահպանելու և բնակչությանը պաշտպանելու համար։ Օրեգոնը նաև ձևավորել է Օրեգոնի 1-ին հեծելազորը, որն ակտիվացել է 1862 թվականին և ծառայել մինչև 1865 թվականի հունիսը։ Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ ներգաղթյալները շարունակել են բախվել Օրեգոնում, Այդահոյում և Նևադայում գտնվող Պայուտ, Շոշոն և Բաննոկ ցեղերի հետ, մինչև հարաբերությունները վերաճել են 1864-1868 թվականների արյունալի Օձերի պատերազմին։ Օրեգոնի 1-ին կամավոր հետևակային խումբը հավաքագրվել է 1864 թվականին, իսկ վերջին վաշտը հավաքվել է 1867 թվականի հուլիսին։ Երկու ստորաբաժանումներն էլ օգտագործվել են բնիկ ամերիկացիների կապի և ամրագրումների գծերը պահպանելու, ներգաղթյալների գնացքներն ուղեկցելու և վերաբնակներին բնիկ ամերիկացի ռեյդերներից պաշտպանելու համար։ Մի քանի հետևակային ստորաբաժանումներ նաև ուղեկցել են գեոդեզիական խմբերին և ճանապարհներ կառուցել Կենտրոնական և հարավային Օրեգոնում։

Օրեգոնի սենատոր, գնդապետ Էդվարդ Դիկինսոն Բեյքերը սպանվել է Բոլս Բլեֆի ճակատամարտում մասնակից միության առաջատար զորքերի կողմից 1861 թվականի հոկտեմբերի 21-ին։

## Ռասայական խտրականություն
Թե՛ Օրեգոնի տարածքը և թե՛ Օրեգոն նահանգը ունեին բազմաթիվ օրենքներ և քաղաքականություն, որոնք խտրականություն էին դրսևորում ռասայական փոքրամասնությունների նկատմամբ։ 1844 թվականի Տարածքային ակտը օրենքից դուրս է ճանաչել ստրկությունը (ստրկատերերին թույլատրվում էր ստրուկներին պահել երեք տարի՝ նախքան ազատվելը), բայց ազատված ստրուկներին ստիպում էր լքել տարածքը՝ մտրակի սպառնալիքով (հետագայում՜ ծանր աշխատանք)։

Միևնույն ժամանակ Օրեգոնն ազատ նահանգ է եղել։ Այդ ժամանակ Օրեգոնացիների մեծամասնությունը կարծիքներ ուներ սպիտակների գերակայության և ռասայական բացառման մասին և անտարբեր էին, եթե ոչ թշնամական, վերացման նկատմամբ, բայց ցանկանում էին կանխել մեծ պլանտացիաների գրավումը Օրեգոնի հողի վրա, ինչպես ԱՄՆ-ի հարավում, որպեսզի չմրցակցեն նրանց հետ հարկադրական աշխատանքի մեջ։

1857 թվականի նոյեմբերի 9-ին Օրեգոնի տարածքի ընտրողները, որոնք բաղկացած էին 21 տարեկանից բարձր սպիտակամորթ տղամարդկանցից, քվեարկել են 7195 (69,25%) կողմ և 3195 (30,75%) դեմ Օրեգոնի Սահմանադրության ընդունմանը։ Նույն ընտրություններում ընտրողները քվեարկել են 7727 (74,50%) դեմ, 2645 (25,50%) կողմ ստրկության համար, և 8640 (88,88%) դեմ և 1081 (11,12%) կողմ՝ սևամորթներին Օրեգոնում բնակվելու թույլտվության համար։

## Երթուղիներ և աճ
1880-ական թվականներին երկաթուղու ընդլայնումը նպաստել է փայտանյութի և ցորենի շուկայավարմանը և նահանգի քաղաքների ավելի արագ աճին։ Սա ներառել է նահանգի միացումն ԱՄՆ-ի արևելքին անդրմայրցամաքային երկաթուղիների միջոցով, ինչը խթանել է ապրանքների և մարդկանց ավելի արագ տեղաշարժին։ Ներգաղթը Օրեգոն ավելացել է արևելքին կապվելուց հետո։ Տրանսպորտային լրացուցիչ բարելավումները ներառել են մի քանի կողպեքների և ջրանցքների կառուցում՝ գետային նավարկությունը հեշտացնելու համար։

Հաջորդ տարի օրենքը չեղյալ է համարվել՝ նախքան ուժի մեջ մտնելը։ 1849 թվականին ընդունված մեկ այլ օրենք արգելել է սևամորթների ներգաղթը դեպի տարածք։ Այս օրենքը չեղյալ է հայտարարվել 1854 թվականին։ Բացառման դրույթը ներառվել է Օրեգոնի Սահմանադրության մեջ 1857 թվականին և դիմակայել չեղյալ համարելու մի քանի փորձերին, մինչև այն վերջապես չեղյալ է հայտարարվել փոքր տարբերությամբ 1916 թվականին։ 1862 թվականին նահանգի կողմից ընդունված օրենքը բոլոր էթնիկ փոքրամասնություններին պարտավորեցնում էր տարեկան 5 դոլար հարկ վճարել, իսկ միջցեղային ամուսնությունները արգելված էին (մոտավորապես) 1861 թվականից մինչև 1951 թվականը։

## «Օրեգոնի համակարգը» առաջադեմ դարաշրջանում, 1897-1917 թվականներ
Օրեգոնը հեռավոր նահանգ էր, որը քիչ հայտնի էր Ռոքի լեռներից դեպի արևելք։ 1900 թվականին ԱՄՆ նախագահական ընտրություններում քվեարկել է ընդամենը 83000 մարդ, իսկ հանրապետական ​​Ուիլյամ ՄաքՔինլին հաղթել է ճնշող մեծամասնությամբ։ Նյու Յորքի լրագրող Լինքոլն Ստեֆենսը զարմացել է, երբ 1908 թվականին այցելել է նահանգ և հայտնաբերել. 

1902 թվականին Օրեգոնը ընդունել է նախաձեռնության և հանրաքվեի միջոցով նահանգի քաղաքացիների կողմից ուղղակի օրենսդրության համակարգ, որը հայտնի է որպես Օրեգոնի համակարգ, իսկ 1908 թվականին նահանգի քաղաքացիները նաև իրավունք ստացան հետ կանչել պետական ​​պաշտոնյաներին նախաձեռնողական քվեարկության միջոցով։

Ամենաազդեցիկ գործիչը եղել է Վիլյամ ՈւՙՌեն, եռանդուն ակտիվիստ և Օրեգոնի Ուղիղ օրենսդրության լիգայի և Օրեգոնի անկուսակցական ուղղակի օրենսդրության լիգայի առաջնորդը 1898 թվականից։ ՈւՙՌենը երբեք չի ձգտել բարձր պաշտոնի, բայց նա անխոնջ կազմակերպիչ էր, ով համախմբել է առաջադեմ Օրեգոնացիներին՝ լուծելու բազմաթիվ խնդիրներ։ Դրանք ներառում էին նախաձեռնությունը, ինչպես նաև հանրաքվեն, հետկանչը, Կոռուպցիոն պրակտիկայի մասին օրենքը, նախագահական նախնական ընտրությունները և ԱՄՆ սենատորների ուղղակի ընտրությունը։

Մյուս առաջնորդներից են Ջոնաթան Բորն կրտսերը, ով եղել է հանրապետական ​ ԱՄՆ Սենատում 1907-1913 թվականներին։ Նա դարձել է առաջին ամերիկացին, ով ընտրվել է Սենատում ժողովրդի քվեարկությամբ՝ շնորհիվ Օրեգոնի առաջնային օրենքի, որը պահանջում էր օրենսդիր մարմնից ընտրել նախնական ընտրություններում ամենաշատ ձայներ հավաքած թեկնածուին։ 1908 թվականին ազգային խմբի ղեկավարներից մեկն էր, որը փորձում էր համոզել Թեոդոր Ռուզվելտին առաջադրվել երրորդ նախագահական ժամկետի համար; Ռուզվելտը հրաժարվել է։ 1911-1912 թվականներին Բորնը եղել է Ազգային հանրապետական ​​առաջադիմական լիգայի նախագահը։ 1912 թվականին կազմակերպել է հանրապետական ​​գովազդային ասոցիացիան։ Հանրապետական ​​կուսակցությունը 1912 թվականին Բորնին չի առաջադրել իր Սենատի աթոռի համար։ Սրան ի պատասխան՝ նա սկսել է առաջադրվել երրորդ կուսակցության՝ Ժողովրդական իշխանության դրոշի ներքո և գրավել երրորդ տեղը։ Առաջադեմ քաղաքականություն վարող դեմոկրատներից էին Ջորջ Էրլ Չեմբերլենը (նահանգապետ 1903-1909 թվականներին և ԱՄՆ սենատոր 1909-1921 թվականներին), Օսվալդ Ուեսթը (նահանգապետ 1911-1915 թվականներին) և Հարրի Լեյնը (սենատոր 1913-1919 թվականներին)։

## Ժամանակակից պատմություն
thumb|upright|Ինժեներ Կոնդ ՄակՔալոն նախագծել է Օրեգոնի շատ կամուրջներ, այդ թվում՝ Յակինա Բեյ կամուրջը Նյուպորտում։

Արդյունաբերական ընդլայնումը սկսվել է Կոլումբիա գետի վրա Բոնեվիլ ամբարտակի կառուցմամբ՝ 1933-1937 թվականներին։ Օրեգոնի էլեկտրաէներգիան, սնունդը և փայտանյութը խթանել են Արևմուտքի զարգացումը, թեև երկրի շինարարության ոլորտում պարբերական տատանումները բազմիցս վնաս են հասցրել նահանգի տնտեսությանը։

Նահանգը բևեռային հակամարտությունների երկար պատմություն ունի. բնիկ ամերիկացիներն ընդդեմ բրիտանացի մորթու թակարդների, բրիտանացիներն ընդդեմ ամերիկացի վերաբնակների, ռանչերներն ընդդեմ ֆերմերների, աճող հարուստ քաղաքներ ընդդեմ կայացած, բայց աղքատ գյուղական շրջանների, փայտագործներ ընդդեմ բնապահպանների, սպիտակ գերակայության կողմնակիցներ ընդդեմ հակառասիստների, սոցիալական առաջադեմություն ընդդեմ փոքր կառավարության պահպանողականության, սոցիալական ծախսերի ջատագովներն ընդդեմ հարկերի դեմ պայքարող ակտիվիստների, բնիկ օրեգոնացիներն ընդդեմ կալիֆորնիացիների (կամ ընդհանրապես օտարների)։ Օրեգոնացիները նաև անջատողական գաղափարների երկար պատմություն ունեն, որտեղ մարդիկ տարբեր տարածաշրջաններում և քաղաքական սպեկտրի բոլոր կողմերից փորձում են ձևավորել այլ պետություններ և նույնիսկ այլ երկրներ։

Նախաձեռնությունը դեռ գոյություն ունի Օրեգոնում, սակայն 1930-ականների վերջում այն ​​օգտագործվել է պահպանողական նպատակների խթանման և ազատական ​​բարեփոխումները հետ մղելու համար։ 21-րդ դարում աջակողմյան առաջարկները, ինչպիսիք են հակագեյերի և հակակրոնական միջոցառումները, հաճախ դրվել են նահանգային քվեաթերթիկների՝ քաղաքական ազատական ​​հարցերի կողքին, ինչպիսիք են թմրանյութերի ապաքրեականացումը՝ ցույց տալով պետության քաղաքական արժեքների լայն շրջանակը։

Ռասայական խտրականության պատմական քաղաքականությունը տևական ազդեցություն է ունեցել Օրեգոնի բնակչության վրա։ Օրեգոնի Գերագույն դատարանի աշխատանքային խմբի 1994 թվականի զեկույցում նշվում է, որ փոքրամասնություններին ավելի հավանական է ձերբակալել, մեղադրել, դատապարտել, բանտարկել և պայմանական ազատազրկել, քան «համեմատաբար տեղակայված ոչ փոքրամասնություններին»։ Զեկույցը չի մեղադրում անհատներին, փոխարենը մատնանշում է ինստիտուցիոնալ ռասիզմի խնդիրները։ Զեկույցում առաջարկվում է բազմամշակութային վերապատրաստում արդարադատության համակարգի աշխատակիցների համար, ինչպես նաև ապագա աշխատակիցների հեռանկարների, ծագման և ժողովրդագրության բազմազանություն։

2020 թվականի փետրվարի 28-ին հաստատվել է, որ COVID-19 համաճարակը հասել է ԱՄՆ, Օրեգոն նահանգ։ Այս օրը նահանգի նահանգապետ Քեյթ Բրաունը ստեղծել է կորոնավիրուսի արձագանքման թիմ. մարտի 8-ին նա հայտարարել է արտակարգ դրություն, և մարտի 23-ին համապետական ​​ճանաչման հրաման է արձակել օրինախախտների համար C կարգի իրավախախտման վերաբերյալ։

Ապրիլին Օրեգոնը միացել է Վաշինգտոնին և Կալիֆոռնիային Արևմտյան պետությունների պակտում, համաձայնագիր, որը համակարգում էր տնտեսական գործունեության վերաբացումը՝ միաժամանակ վերահսկելով բռնկումը։ 2020 թվականի հունիսի վերջին նահանգապետ Բրաունը հայտարարել է, որ հուլիսի 1-ից սկսած ներսում դեմքի ծածկույթը կպահանջվի։

Օրեգոնում COVID-19-ի տնտեսական ազդեցությունները ներառում են խոշոր ընկերությունների ֆոնդային շուկայի կորուստները, օդային ճանապարհորդության կրճատումը, սննդի և զվարճանքի արդյունաբերության կորուստները, գրադարանների և թանգարանների փակումը։

2020 թվականի մարտի սկզբին համալսարանները և K-12 դպրոցները փակվել են ամբողջ նահանգում և սկսել առցանց ուսուցման գործընթաց։ Մասնագիտական ​​և քոլեջի մարզական թիմերը չեղյալ են հայտարարել մարզումները, խաղերն ու մրցաշարերը։

Մինչև 2021 թվականի մայիսի 14-ը Օրեգոնի 36 շրջաններից 31-ը բավարարել էին OHA-ի պահանջները՝ բիզնեսների վերաբացման եռաֆազ գործընթացի առաջին փուլ մտնելու համար։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Encyclopedia of History and Culture (2022), not yet in print format; it is online here with 2000 articles
*
**
* Brock, Emily K. *Money Trees: The Douglas Fir and American Forestry, 1900-1944* (Oregon State University Press, 2015). 272 pp. 
* Clark, Malcolm. "The Bigot Disclosed: 90 Years of Nativism." *Oregon Historical Quarterly,* 75#2 (1974), pp.&nbsp;109–90. online. on nativism, xenophobia, KKK and attacks on Catholics and Asians in the state.
* Clucas, Richard A., Mark Henkels, and Brent Steel, eds. *Oregon politics and government: progressives versus conservative populists* (U of Nebraska Press, 2005). online
* Dillow, Frank. "Connecting Oregon: The Slow Road to Rapid Communications, 1843-–2009." *Oregon Historical Quarterly* 111.2 (2010): 184–219. in JSTOR
* 
*
*
* Edwards, G. Thomas. "Six Oregon Leaders and the Far-Reaching Impact of America's Civil War." *Oregon Historical Quarterly* 100#1 (Spring 1999): 4-31.
* Edwards, G. Thomas, and Carlos A. Schwantes, eds., *Experiences in a Promised Land: Essays in Pacific Northwest History* (University of Washington Press, 1986) six Oregon essays by scholars.
*
* Etulain, Richard W. *Lincoln and Oregon Country Politics in the Civil War Era* (2013).
* Inglis, Robin. *Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Northwest Coast of America* (Scarecrow Press, 2008) online.
*
*
* Johnston, Robert D. *The Radical Middle Class: Populist Democracy and the Question of Capitalism in Progressive Era Portland, Oregon* (2003); online review
* MacColl, E. Kimbark. *Merchants, Money and Power: The Portland Establishment, 1843-1913* (1988).
* 
* Tom Marsh (Oregon politician). *To the Promised Land: A History of Government and Politics in Oregon* (Oregon State University Press; 2012) 528 pages; history since the 1830s
* John Minto (Oregon pioneer). "Sheep Husbandry in Oregon. The Pioneer Era of Domestic Sheep Husbandry." *The Quarterly of the Oregon Historical Society* (1902): 219–247. in JSTOR
* Pletcher, David M. * The Diplomacy of Annexation: Texas, Oregon, and the Mexican War* (U of Missouri Press, 1973)
* 
* 
* Rakestraw, Donald A. *For Honor or Destiny: The Anglo-American Crisis over the Oregon Territory* (Peter Lang Publishing, 1995)
*
* Schuman, David. "The Origin of State Constitutional Direct Democracy: William Simon U'Ren and the Oregon System." *Temple Law Review* 67 (1994): 947+.
* excerpt 2nd ed. 1996
* Woodward, Robert C. "W. S. U'Ren and the Single Tax in Oregon." *Oregon Historical Quarterly* 61.1 (1960): 46–63. online
* WOODWARD, ROBERT CHARLES. "EDUCATION IN OREGON IN THE PROGRESSIVE ERA: LIBERAL AND PRACTICAL" (PhD dissertation, University of Oregon; ProQuest Dissertations Publishing, 1963. 6404424).
* from Gaston's *Centennial History of Oregon* (1911).

### Historiography
* Richards, Kent D. "In Search of the Pacific Northwest: The Historiography of Oregon and Washington" *Pacific Historical Review* 50#4 (1981), pp.&nbsp;415–443 online

## Արտաքին հղումներ
* Oregon Historical Society: The Oregon History Project
* Oregon Blue Book: Oregon History
* Oregon: End of the Trail – American Guide Series

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն ըստ նահանգի