Ամազոնոմախիա

[մինի|Ամազոնուհին՝ բարբարոսի և հույնի հետ, հունարեն բնագրի հռոմեական պատճեն, հատված, մ.թ. մոտ 160 թվական, մարմար<br>[Բորգեզե պատկերասրահ]]
[մինի|4-րդ դարի Ամազոնոմախիա ընդդեմ Դափնեի, խճանկարի հատված [Անտիոքից (ներկայիս Անթաքիա, Թուրքիա)Լուվր, Դենոն Վինգ]]
[մինի|[Խորաքանդակ, այժմ Վիեննայում]]

**Ամազոնոմախիա** (թարգմանաբար՝ «ամազոնյան ճակատամարտ», հոգնակի՝ **ամազամոմախիաներ** () ), հունական դիցաբանության առասպելական ճակատամարտ հին հույների և ամազոնուհիների՝ ամբողջովին կին ռազմիկներից կազմված ազգի միջև։ Ամազոնոմախիաների թեման տարածված էր հին հունական արվեստում և հռոմեական արվեստում։

## Ամազոնոմախիայի սիմվոլիզմ
[մինի|[Կարմրապատկեր սկահակագրություն|Կարմրապատկեր կավամանի դետալ մ.թ.ա. մոտ 420 թվական]]

Ամազոնոմախիան ներկայացնում է քաղաքակրթության հունական իդեալը։ Ամազոնուհիները ներկայացվում էին որպես վայրի և բարբարոս ռասա, իսկ հույները՝ որպես մարդկային առաջընթացի քաղաքակիրթ ռասա։ Ըստ ամազոնոմախիայի մասին գերմանացի հնագետ, Համբուրգի համալսարանի պրոֆեսոր Բրունո Սնելիի  տեսակետի.

Հույների համար տիտանոմախիան և գիգանտների դեմ կռիվը շարունակում են լինել այն հաղթանակի խորհրդանիշները, որոնք նրանց աշխարհը տարել է օտարոտի տիեզերքի նկատմամբ. թվարկելով ամազոնուհիների և կենտավրոսների դեմ մղվող մարտերը` նրանք շարունակում են ազդարարել, որ հույները նվաճել են ամեն բարբարոսականը, ամեն հրեշավորը և գռեհիկը։

[մինի|Իտալիայում հայտնաբերված ներկված [սարկոֆագի հատված, մ.թ.ա. մոտ 350–325 թվականներ]]

Քվինտոս Զմիրնեոսի «Տրոյայի անկումը» աշխատության մեջ ամազոնյան թագուհի Պենթիսիլեան, որը տրոյական պատերազմի ժամանակ միացել էր տրոյացիների կողմին, մեջբերվել է Տրոյայում՝ ասելով.

Մենք ուժով չենք զիջում տղամարդկանց. նույնն են մեր աչքերը, մեր վերջույթները նույնը. մեկ ընդհանուր լույս ենք տեսնում, մեկ օդ ենք շնչում. ոչ էլ տարբերվում է այն ուտելիքը, որը մենք ուտում ենք։ Ուրեմն երկնքից մարդուն տրված դրախտի ի՞նչն է մեզ մերժված։

Յոսին Բլոկի` ամազոնամախիան երկու տարբեր համատեքստ է տալիս հունական հերոսին բնորոշելու համար։ Կամ ամազոնուհիներն այն երեք աղետներից մեկն են, որոնցից հերոսը ազատում է երկիրը հրեշի նկատմամբ տարած հաղթանակով. կամ դրանք Ատտիսի մոտիվացիայի արտահայտությունն են, որտեղ հերոսը խուսափում է մարդկային սեռականությունից ամուսնության և բազմացման մեջ։

5-րդ դարում Պարսկաստանի Աքեմենյան կայսրությունը սկսեց մի շարք արշավանքներ Հին Հունաստանի դեմ։ Այդ պատճառով որոշ գիտնականներ կարծում են, որ այն ժամանակվա հունական արվեստի մեծ մասում պարսիկները ցուցադրվել են այլաբանորեն՝ կենտավրոսների և ամազոնուհիների կերպարների միջոցով։

## Արվեստում
Պատերազմը շատ տարածված թեմա էր Հին հունական արվեստում, որը ներկայացվում էր տաճարների մեծ քանդակագործական տեսարաններում, ինչպես նաև անթիվ հունական կավամաններում։ Ընդհանուր առմամբ, գեղարվեստական և առասպելական կռիվները գերադասվել են որպես առարկա, քան առկա բազմաթիվ պատմական մարտերը։ Հոմերոսի և Գիգանտոմախիայի տեսարանների հետ մեկտեղ՝ հսկաների ռասայի և օլիմպիական աստվածների ճակատամարտը, ամազոնոմախիան նույնպես հանրաճանաչ ընտրություն էր։

Հետագայում, հռոմեական արվեստում հայտնվել են շատ պատկերներ, իսկ ավելի ուշ հռոմեական սարկոֆագների կողքերին, երբ մոդայիկ դարձավ մարտական տեսարանների մշակված ռելիեֆներ պատկերելը։ Տեսարաններ են ներկայացվել նաև խճանկարների վրա։ Վերածննդի դարաշրջանում և հատկապես բարոկկո ժամանակաշրջանում աճել է միջնադարյան պատկերների քանակը։

### Պարթենոնի արևմտյան մետոպներ
Հույն քանդակագործ Կալամիսը վերագրվում է Պարթենոնի՝ Աթենքի Ակրոպոլիսի տաճարի արևմտյան մետոպների նախագծումը, որը նվիրված է հունական աստվածուհի Աթենասին։ Պարթենոնի արևմտյան մետոպների վրա պատկերված են հույների և ամազոնուհիների ճակատամարտը։ Չնայած նրա խեղված վիճակին, գիտնականները հիմնականում համաձայն են, որ տեսարանը ներկայացնում է ամազոնուհիների ներխուժումը Ատտիկե։

### Աթենաս Պարթենոսի վահան
[մինի|Աթենաս Պարթենոնի վահանի կրկնօրինակը [Նեշվիլում]]

Աթենաս Պարթենոսի վահանը, որը քանդակել է Ֆիդիասը, պատկերում է ընկած ամազոնուհի։ Աթենաս Պարթենոսը Աթենասի հսկայական քրիզոէլեֆանտին քանդակն է՝ Աթենքի Պարթենոնի ներսում գտնվող գլխավոր պաշտամունքային պատկերը, որն այժմ կորել է, թեև հայտնի է նկարագրություններից և փոքր հին կրկնօրինակներից։

### Բասայի ֆրիզ Ապոլոնի տաճարում
[ձախից|մինի|Բասայի [Ֆրիզ (ճարտարապետություն)|ֆրիզի բլոկ, մ.թ.ա. 420-400 թվական]]

Բասայի ֆրիզը Ապոլոն Էպիկուրոսի («Ապոլոն օգնական») Բասայի տաճարից, պարունակում է մի շարք սալեր, որոնք պատկերում են Տրոյական ամազոնամախիան և Հերակլեսյան ամազոնամախիան։ Տրոյական ամազոնամախիան ընդգրկում է երեք բլոկ՝ ցուցադրելով Պենթիսլեյայի վերջնական մահը Աքիլլեսի ձեռքով։ Հերակլեսյան ամազոնամախիան ընդգրկում է ութ բլոկ և ներկայացնում է Հերակլեսի պայքարը ամազոնուհիների թագուհի Հիպոլիտայի գոտին գրավելու համար։

### Ամազոնոմախիայի ֆրիզ Հալիկառնասի դամբարանից
[մինի|[Հալիկառնասոսի դամբարանի խորաքանդակ]]
Հալիկառնասի դամբարանից ամազոնոմախիայի ֆրիզի մի քանի հատված այժմ գտնվում են Բրիտանական թանգարանում։ Մի հատվածում պատկերված է Հերակլեսը, ով մի ձեռքով բռնել է ամազոնուհու մազերից, իսկ մյուսով իր գլխի վերևում մահակը բարձրածրել է` հարվածելու համար։ Ենթադրվում է, որ այս ամազոնուհին ամազոնուհիների թագուհի Հիպոլիտան է։ Հերակլեսի հետևում մեկ այլ տեսարան է, որտեղ հույն ռազմիկը կռվի է բռնվել վահանակիր ամազոնուհի մարտիկի հետ։ Մեկ այլ սալիկի վրա պատկերված է հեծյալ ամազոնուհի, որը հարձակվել է հույնի վրա, ով պաշտպանվում է բարձրացված վահանով։ Ենթադրվում է, որ այս հույնը Թեսևսն է, ով միացել է Հերակլեսին իր սխրագործությունների ընթացքում։

### Այլ
մ.թ.ա. 5-րդ դարի կեսերի հին հույն նկարիչ և քանդակագործ Միկոնը նկարել է ամազոնոմախիա Աթենքի հին ագորայի  Պատկերազարդ ստոայի (Stoa Poikile) վրա, որն այժմ կորած է։ Ֆիդիասը պատկերել է ամազոնոմախիա Օլիմպիայում գտնվող Զևսի քրիզելեֆանտին արձանի ոտնաթաթի վրա։

2018 թվականին հնագետները Սլովակիայի Սլատինա նադ Բեբրավոու գյուղի մոտ գտնվող կելտական զոհաբերության վայրում հայտնաբերել են բրոնզից պատրաստված ռելիեֆով զարդարված ուսադիրներ, որոնք հույն մարտիկի զրահաբաճկոնի մի մասն էին։ Սլովակիայի հնագիտական ինստիտուտի փոխտնօրենն ասել է, որ դա Սլովակիայի տարածքում հունական բնօրինակ արվեստի ամենահին մասունքն է։ Հետազոտողները վերլուծել են կտորները և որոշել, որ դրանք երբեմնի ռելիեֆի մի մասն է, որը պատկերում էր ամազոնոմախիա։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Oinochoe_MET_sf06102161l.jpg|Հերակլեսը ճակատամարտում, մ.թ.ա. 6-րդ դար
Պատկեր:Akhilleus_Penthesileia_Staatliche_Antikensammlungen_2688_n2.jpg|Աքիլլեսը սպանում է Պենթեսիլեային. Ատտիկական կարմրապատկեր կիլիքս տոնդո, մ.թ.ա. 470–460 թվականներ
Պատկեր:Amazonomachia_Pio-Clementino_Inv896.jpg|Ամազոնոմախիա, մարմարե սարկոֆագ, մ.թ. մոտ 160–170 թվականներ, Վատիկանի թանգարան
Պատկեր:Amazona_y_bárbaro.JPG|Ամազոնուհին հարձակվում է բարբարոսի վրա, քանդակագործական խումբ Անցիո Վիլլայում, Անտոնյան դարաշրջան - մ.թ. 138-192 թվականներ (հունարեն բնագրի հռոմեական պատճեն), Հռոմի ազգային թանգարան
Պատկեր:Amazonomachy_Halicarnassus_BM_n3.jpg|Խորաքանդակ Հալիկառնասոսի դամբարանի ավերակներից
Պատկեր:NAMA_136&151_158_Amazonomachy.JPG|Ամազոնոմախիայի բեկորներ Ասկլեպիոսի տաճարի արևմտյան ֆրոնտոնի վրա, մ.թ.ա. մոտ 380 թվական
Պատկեր:Kutahya_archaeological_museum_Amazonomachy_sarcophagus_8837_Panorama.jpg|Քյոթահիայի հնագիտական թանգարան, ամազոնոմախի սարկոֆագ
Պատկեր:Sousse_mosaic_Amazons_(cropped).JPG|Ժամանակակից Թունիսից 3-րդ դարի սկզբի խճանկարի հատված
Պատկեր:Arpi_(daunia_meridionale),_figurine_di_amazzonomachia,_300_ac._ca._04.JPG|Ամազոնոմախիայի ամազոնուհի տերակոտների խմբից, մ.թ.ա.  մոտ 300 թվական
Պատկեր:Sarcophagus-from-Salonica.jpg|Ամազանոմազխի մարմարե սարկոֆագ, Սալոնիկի հնագիտական թանգարան
Պատկեր:Histoires_de_Troyes_-_Combat_de_Thesee,_Hercule_et_des_Amazones.jpg|15-րդ դարի մանրանկարչություն *Տրոյական պատմությունից*. Թեսևսը ներկայացված է որպես ժամանակակից ասպետ 
Պատկեր:Peter_Paul_Rubens_-_Battle_of_the_Amazons_-_WGA20302.jpg|Ռուբենսի մեկնաբանություն, 1617–1618
Պատկեր:1873_Feuerbach_Amazonenschlacht_anagoria.JPG|Գերմանացի Անսելմ Ֆոյերբախի երկու տարբերակներից մեկը, 1873 թվական
Պատկեր:Wounded_Amazon_Sosikles_type_Louvre_Ma552_n1.jpg|Սոսիկլես տեսակի վիրավոր ամազոնուհի. մ.թ.ա. 5-րդ դարի հունարեն բնօրինակի հռոմեական պատճեն


## Տես նաև
* Ամազոնուհիներ
* Գիգանտներ

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Weitzmann, Kurt, ed., *[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/156533 Age of spirituality: late antique and early Christian art, third to seventh century] [Հոգևորության դարաշրջան. ուշ անտիկ և վաղ քրիստոնեական արվեստ, երրորդից յոթերորդ դար]*, no. 200, 1979, Metropolitan Museum of Art, New York, ; Ամբողջական տեքստը հասանելի է առցանց The Metropolitan Museum of Art Libraries կայքում

## Արտաքին հղումներ
* Fragment of a marble shield
* Slabs from the Amazonomachy frieze from the Mausoleum at Halikarnassos
* Amazonmachy: The Art of Progress

Կատեգորիա:Դիցաբանական մարտեր
Կատեգորիա:Հելլենիստական մշակույթ
Կատեգորիա:Հունահռոմեական անտիկ աշխարհը արվեստում և մշակույթում