Կինշասայի պատմություն

**Կինշասան** Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության մայրաքաղաքն ու ամենամեծ քաղաքն է։ Այն գտնվում է Կոնգո գետի ափին՝ Մալեբո լճակի մոտ և կազմում է մեկ քաղաքային տարածք հարևան Կոնգոյի Հանրապետության մայրաքաղաք Բրազավիլի հետ։ Համարվելով մեգաքաղաք՝ այն Աֆրիկայի ամենախոշոր քաղաքային համայնքներից մեկն է։

Ժամանակակից քաղաքի ծագումը թվագրվում է 1881 թվականին, երբ Հենրի Մորտոն Ստենլին Կոնգոյի Միջազգային Ասոցիացիայի անունից առևտրային կետ է հիմնել այդ վայրում։ Այն անվանել է **Léopoldville** (ֆրանսերեն) կամ **Leopoldstad** (հոլանդերեն)՝ ի պատիվ թագավոր Լեոպոլդ II-ի, ով եղել է նրա հովանավորը և հետագայում դարձել 1885 թվականին հիմնադրված Կոնգոյի Ազատ Պետության թագավոր-միապետը։ Այն արագորեն ընդլայնվել է և փոխարինել մի շարք հարակից գյուղերի, այդ թվում՝ արևելքում գտնվող Կինշասա անունով մի գյուղի, և նրա կարևորությունը որպես վարչական կենտրոն աճել է։ Ազատ պետության միացումից հետո, 1926 թվականին այն փոխարինել է Բոմային՝ որպես Բելգիական Կոնգոյի մայրաքաղաք և դարձել գաղութային վարչակազմի և գեներալ-նահանգապետի նստավայր։ Բնակելի առումով տարանջատված քաղաքի կենտրոնի փողոցների պլանը և ընդհանուր դասավորությունը թվագրվում է բելգիական գաղութային ժամանակաշրջանին։ Բնակչությունն արագորեն աճել է գաղութի տարբեր շրջաններից գյուղական միգրացիայի արդյունքում, հատկապես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։ 1950-ականների վերջին այն դարձել է Բելգիական Կոնգոյում աֆրիկյան ազգայնականության տարածման կենտրոնը։ Կոնգոյական ռումբա հանրաճանաչ երաժշտական ժանրն առաջին անգամ ի հայտ է եկել Léopoldville-ում և Բրազավիլում այս ժամանակաշրջանում, իսկ Լինգալան տարածվել է որպես *[[lingua franca]]* Կոնգո գետի շրջակայքում բնակվող ժողովուրդների շրջանում։ 1959 թվականին Léopoldville-ն ունեցել է ավելի քան 300,000 բնակչություն և եղել է Սահարայից հարավ ընկած Աֆրիկայի ամենամեծ քաղաքային կենտրոններից մեկը։

1960 թվականին անկախություն ձեռք բերելուց հետո Léopoldville-ը դարձել է նորաստեղծ Կոնգոյի Հանրապետության մայրաքաղաքը և շարունակել արագ ընդլայնվել Կոնգոյի ճգնաժամի ընթացքում և Ժոզեֆ-Դեզիրե Մոբուտուի ռեժիմի ժամանակ։ Որպես Մոբուտուի *retour à l'authenticité* ծրագրի վաղ օրինակ՝ օտարերկրյա և գաղութային ազդեցությունները վերացնելու նպատակով, 1966 թվականին քաղաքը վերանվանվել է Կինշասա՝ նախկինում գոյություն ունեցող աֆրիկյան բնակելի թաղամասի անունով։ Նրա ռեժիմը քաղաքում կառուցել է երկնաքերեր և այլ ժամանակակից շենքեր՝ որպես իր նոր Զաիրյան ռեժիմի ցուցադրական նմուշ։ Այնուամենայնիվ, կոռուպցիան և ներդրումների պակասը հանգեցրել են քաղաքի քաղաքային ենթակառուցվածքների արագ վատթարացմանը 1980 թվականից հետո, մինչդեռ այն շարունակում էր արագորեն ընդլայնվել չափերով։ 2017 թվականի դրությամբ այն ունեցել է գրեթե 13 միլիոն բնակչություն և եղել է աշխարհի 21-րդ ամենամեծ քաղաքը

## Նախագաղութային բնակավայրեր

16-րդ դարից մինչև 17-րդ դար Պուլ տարածաշրջանը դարձել է կարևոր հանգույց գետի և ծովափնյա շրջանների միջև։ Առևտրի միջոցով Ամերիկաների բանջարեղենը նույնպես ներմուծվել է մայրցամաքի ներքին շրջաններ. ստրուկները (հիմնականում տարբեր հակամարտություններում պարտված կողմերը) ճամփորդել են դեպի Լոանգո՝ գետաբերանի և Կոնգոյի թագավորությունից հարավ ընկած տարածքներ։ Բոբանգիները, երբեմն կոչվում էին նաև Բանգալա (գետի ժողովուրդ), զբաղեցնում էին առևտրի հիմնական մասը հասարակածային տարածաշրջանի հետ՝ նավարկելով գետով և դրա վտակներով դեպի Տեկե Պուլի գյուղեր։

18-րդ և 19-րդ դարերի ընթացքում հիմնականում հյուսիսից եկած ձկնորսներն ու առևտրականները շուկաներ և գյուղեր են հիմնել հարավային Մալեբո լճակի և ավելի ուշ Բատեկե սարահարթ կոչվող տարածքի շրջակայքում։ Տարածաշրջանի ցեղերը՝ Հումբու և Մֆինու, համարվել են գետի այս կողմի տերերը։ Ժամանակի ընթացքում Տեկե բնակիչները հեռացրել են տեղաբնիկներին ափից դեպի բլուրների ներսը։ Հարավային ափի հիմնական Տեկե գյուղերն էին Նսասան՝ մոտ 5000 բնակչությամբ, և Նտամբոն՝ 3000-ից պակաս բնակչությամբ։ Լեմբան, բազմաթիվ փոքր գյուղերի մեջ, Հումբուի շուկայական և քաղաքական կենտրոնն էր՝ մոտ 300 բնակչով։ Շուկաները տեսնում էին գետային քարավանների գալ-գնալը, որոնք բերում էին ստրուկներ, յուղ, նուշ, արմավենու ընկույզ, գետնանուշ, քունջութ և փղոսկր։

## Գաղութային դարաշրջան
### ԱՄԿ-ի և Կոնգոյի ազատ պետություն, 1881–1908 թվականներ

1881 թվականին Հենրի Մորտոն Ստենլին հիմնել է առևտրային կետ մի բլրի վրա՝ Նգալիեմա ծովախորշի ափին մոտ, ներկայիս քաղաքի կենտրոնից որոշ հեռավորության վրա դեպի արևմուտք։ Ստենլին բնակավայրը անվանել է Léopoldville (ֆրանսերեն) կամ Leopoldstad (հոլանդերեն)՝ ի պատիվ թագավոր Լեոպոլդ II-ի, ով Կոնգոյի Միջազգային Ասոցիացիայի (*Association internationale du Congo*, AIC) հովանավորն էր և հետագայում դարձավ Կոնգոյի Ազատ Պետության թագավոր-ինքնակալը։ Ստենլին բնակավայրի կառավարումը հանձնել է իր բրիտանացի ենթակա Էնթոնի Սուինբրնին։ Սկզբնապես այն բաղկացած է եղել միայն փոքր փայտե ամրոցից և գյուղից, որը Ստենլին նկարագրել է «*Կոնգոն և նրա Ազատ Պետության հիմնադրումը*» գրքում 1882 թվականի ապրիլին։

Առևտրային կետը ծաղկել է որպես առաջին նավարկելի նավահանգիստը Կոնգո գետի վրա՝ Լիվինգստոնի ջրվեժներից վերև, որոնք հանդիսանում են ավելի քան 300 կմ երկարությամբ սահանքների շարք Léopoldville-ից ներքև։ Սկզբում բոլոր ապրանքները, որոնք ժամանում էին ծովով կամ ուղարկվում էին ծովով, պետք է բեռնակիրների միջոցով տեղափոխվեին Léopoldvilleի և Մատադիի միջև, որը նավահանգիստ էր սահանքներից ներքև և ափից 150 կմ հեռավորության վրա։ 1898 թվականին Մատադի Léopoldville բեռնափոխադրման երկաթուղու ավարտը ապահովել է ավելի արագ և արդյունավետ այլընտրանքային ճանապարհ սահանքների շուրջ և խթանել է բնակավայրի արագ զարգացմանը։

Տեղական բնիկ խմբերը մեծ թվով մահացել են, և քաղաքը ներգաղթ է տեսել Կոնգոյի այլ մասերից։ Շատ ներգաղթյալներ եկեն են միանալու հանրային ուժերին և նպաստել են լինգալա լեզվի տարածմանը որպես ընդհանուր լեզու այս բազմաէթնիկ քաղաքում։ Ժամանակի ընթացքում տեքստիլ արդյունաբերությունը և գարեջրագործությունը զարգացել են որպես տեղական արդյունաբերություններ՝ ի հավելումն նավաշինության։ Սակայն Կինշասան մեծապես չի շահել Կատանգա նահանգում պղնձի արդյունաբերության զարգացումից Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, որի արտադրանքը սկզբում ուղղվել է բրիտանական տարածքներ, այնուհետև՝ Պորտուգալական Անգոլա։

### Բելգիական Կոնգո, 1908–1960 թվականներ

Լեոպոլդվիլը սկսել է ենթարկվել խոշոր ընդլայնման մոտավորապես 1910 թվականից, երբ ստեղծվել է քաղաքի երկրաչափական հատակագիծը և կառուցվել նոր շենքեր, այդ թվում՝ Բելգիական Կոնգոյի Բանկը և A.B.C. հյուրանոցը (որը պատկանում էր Ստորին Կոնգոյի Առևտրային և Գյուղատնտեսական Սննդի Ընկերությանը)։ Կառուցվել են դպրոցներ և ձևավորվել Առևտրի պալատ։ 1920-ական թվականները նաև նշանավորվել են Էլիզաբեթվիլ (ներկայիս Լուբումբաշի) կանոնավոր ավիասպասարկման սկզբով, որը իրականացրել էր բելգիական Սաբենա ավիաընկերությունը։

Աֆրիկյան բնակչությունը 1920 թվականին կազմում էր 20,000, իսկ 1924 թվականին՝ 27,000։ Եվրոպական բնակչությունը աճել է 245-ից 1908 թվականին մինչև 2,521՝ 1914 թվականին, և նույն թիվը պահպանվել է 1918 թվականին։ 1926 թվականին քաղաքը դարձել է Բելգիական Կոնգոյի մայրաքաղաք՝ փոխարինելով Կոնգոյի գետաբերանում գտնվող շատ ավելի փոքր Բոմա քաղաքին։ 1929 թվականին քաղաքի բնակչությունը կազմում էր 48,088, որից 2,766-ը եվրոպացիներ էին, և 1930-ականների սկզբի անկումից հետո կրկին սկսել է աճել նույն տեմպով։ Անկախության նախօրեին՝ 1959 թվականին, քաղաքի բնակչությունը կազմում էր 300,000, որից 25,000-ը եվրոպացիներ էին։

Որոշ հետազոտողներ նույնականացրել են Léopoldville-ը որպես ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ համաճարակի ծագման կետ։ Օքսֆորդի համալսարանի թիմը 2014 թվականին հաղորդել է, որ մեծ հավանականություն կա, որ ՄԻԱՎ-1-ի, M խմբի նախնին առաջացել է Léopoldvilleում 1909-ից 1930 թվականների միջև։

Քաղաքի սկզբնական հատակագիծը տարանջատվել էր աֆրիկացիների և եվրոպացիների միջև՝ «ոչ մեկի հողով» միջանկյալ տարածքում։ Քաղաքի աճի հետ այս միջանկյալ տարածքը դարձել է առևտրային շրջան։ 1930-ականներին քաղաքը պաշտոնապես վերանախագծվել է՝ ավելի խիստ կանոններով տարանջատման համար և ավելի մեծ կենտրոնական տարածքով։ Նոր կենտրոնական շուկա երկու ռասաների համար, ինչպես նաև գոլֆի ակումբ, զբոսայգի և բուսաբանական այգի սպիտակամորթների համար զարգացվել են որպես նոր *սանիտարական գոտու* մաս, որը (ոչ այնքան արդյունավետորեն) բաժանում էր թաղամասերը ըստ ռասայի։ Լրացուցիչ տարանջատվել է գլխավոր պլաններ, որոնք առաջարկվել էին Բրյուսելում և տեղում 1950-ականներին, երբեք չեն իրականացվել։

## Անկախություն և Մոբուտու դարաշրջան

Երբ Բելգիական Կոնգոն 1960 թվականին անկախացել է Բելգիայից, հոլանդերենը դադարել է լինել պաշտոնական լեզու, և Լեոպոլդստադ այլընտրանքային անվանումը նույնպես դուրս է եկել գործածությունից։ Քաղաքն արագ աճել է (տարեկան 11.6% 1960-1967 թվականներին, տարեկան 6.43% 1967-1973 թվականներին), գրավելով մարդկանց երկրի տարբեր մասերից, ովքեր եկել էին իրենց բախտը փորձելու կամ փախչելով էթնիկ բախումներից։ Սա անխուսափելիորեն հանգեցրել է քաղաքի էթնիկ և լեզվական կազմի փոփոխության. լինգալան մնաց որպես միջէթնիկ հաղորդակցման լեզու։ 1950-1967 թվականներին Կինշասա ներգաղթել է 367,550 մարդ։ Քաղաքայնացված հողատարածքն աճել է 2,331 հեկտարից 1950 թվականին մինչև 5,512 հեկտար 1957-ին, 12,863 հեկտար 1968-ին և 17,922 հեկտար 1975 թվականին։

1965 թվականին Մոբուտու Սեսե Սեկոն իր երկրորդ հեղաշրջմամբ իշխանությունը զավթել է Կոնգոյում և սկսել է երկրում մարդկանց և վայրերի անունների «աֆրիկանացման» քաղաքականություն։ 1966 թվականին Լեոպոլդվիլը վերանվանվել է **Կինշասա**՝ ի պատիվ Կինչասսա անունով գյուղի, որը ժամանակին գտնվում էր այդ վայրի մոտակայքում։ Քաղաքը զարգացել է որպես երկրի բյուրոկրատական և մշակութային մայրաքաղաք և ձևավորել տեղական մտավորական էլիտա։

1974 թվականին Կինշասան հյուրընկալել է Ջունգլիների որոտը բռնցքամարտի մրցամարտին Մուհամմեդ Ալիի և Ջորջ Ֆորմանի միջև, որտեղ Ալին հաղթել է Ֆորմանին՝ վերագտնելով Աշխարհի ծանրքաշային տիտղոսը։

Կինշասան մեծապես տուժել է 1970-ականների վերջից մինչև 1990-ականները՝ Մոբուտուի չափազանցությունների, զանգվածային կոռուպցիայի, նեպոտիզմի և նրա անկմանը հանգեցրած քաղաքացիական պատերազմի պատճառով։ Արտասահմանյան բիզնեսները հեռացել են, իսկ ճանապարհները, ենթակառուցվածքները և տրանսպորտային կապերը այլ քաղաքների հետ վատթարացան։ Այնուամենայնիվ, բնակչությունը շարունակում էր աճել՝ պայմանավորված էնդոգեն աճով և գյուղական վայրերից միգրացիայով, որը պայմանավորվել էր երաժշտության, կինոյի և ֆուտբոլի մշակութային գրավչությամբ, ինչպես նաև պատերազմով և անհրաժեշտությամբ։

## Կինշասան Մոբուտուից հետո
1997 թվականի մայիսի 20-ին, Առաջին Կոնգոյի պատերազմից հետո, Լորան-Դեզիրե Կաբիլան հաղթականորեն քայլել է իր ապստամբ ուժերի հետ՝ վերահսկողություն հաստատելու երկրի մայրաքաղաքի վրա, Մոբուտուի՝ Ֆրանսիա աքսորվելուց հետո։ Սակայն, ավելի ուշ քաղաքը գրեթե գրավվել էր Ուգանդայի և Ռուանդայի կողմից աջակցվող այլ ապստամբների կողմից՝ Երկրորդ Կոնգոյի պատերազմի սկզբնական շրջանում։ Վերջերս այն դարձավ Ժան-Պիեռ Բեմբայի և Ժոզեֆ Կաբիլայի հավատարիմների միջև մարտերի վայր՝ 2006 թվականի ընդհանուր ընտրություններից հետո. 600 մարդ, այդ թվում՝ անհայտ թվով քաղաքացիական անձինք, սպանվել են կամ վիրավորվել։ Ժոզեֆ Կաբիլան, ով մեծացել է Տանզանիայում և վատ է խոսում ֆրանսերեն և լինգալա, չի կարողացել սիրելի դառնալ տեղացիների համար։

2016 թվականին հայտարարությունը, որ նոր ընտրությունները կհետաձգվեն երկու տարով, հանգեցրել է լայնածավալ բողոքի ցույցերի սեպտեմբերին և դեկտեմբերին, որոնք ներառել են փողոցներում բարիկադների կառուցմանը և տասնյակ մարդկանց զոհերին։ Դպրոցները և բիզնեսները փակվեցին։

Կինշասայի բնակչությունը կայուն կերպով աճել է՝ պայմանավորված էնդոգեն աճով և գյուղական վայրերից միգրացիայով։ Միգրանտները գալիս են քաղաք՝ փախչելով բռնությունից, աշխատատեղերի խոստումով և հրապուրվելով նրա մշակութային կերպարով։

## Ծանոթագրություններ

### Մատենագիտություն
*
* 
*
*
*
* 

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն
Կատեգորիա:Պատմություն ըստ քաղաքի