Կենդանիների հոգեբանություն

մինի|Լուրջ փորձությունից հետո նոր տեր ձեռք բերելուց, ազատության և ուրախության զգացում․ մալամուտը հատում է Ռուզա ջրամբարը
**Կենդանիների հոգեբանություն,** կենդանիների հոգեկան գործունեության, տեսակների ծագման և զարգացման անհատական ասպեկտների մասին գիտություն: Հոգեկան գործունեությունը արտացոլում է կենդանու կողմից աշխարհի ընկալումը և դրա նկատմամբ նրա վերաբերմունքը, որը դրսևորվում է արտաքին վարքագծում և հասանելի է դիտարկման համար: Հոգեկան գործունեությունը նախորդում է դիտարկվող վարքագծին և ամբողջությամբ որոշում է կենդանի էակի արձագանքները արտաքին և/կամ ներքին միջավայրի իրադարձություններին: Գործնականում հոգեկան գործունեությունը կարելի է ընդունել, որպես մտավոր և հուզական վիճակների ամբողջություն:

## Ընդհանուր տեղեկություններ
Քանի որ մարդը՝ որպես մարդ բանական, կենդանական աշխարհի բարձրագույն ներկայացուցիչն է, կենդանիների հոգեկանն ու վարքագիծն ուսումնասիրելու ցանկությունը սերտորեն կապված է մարդու՝ ինքն իրեն հասկանալու փորձերի հետ։ Այս ոլորտում առաջին աշխատանքները պատկանում են հին հույն մտածողներին (Սոկրատես, Արիստոտել, Քրիսիպոս)։ Կենդանիների հոգեկանի և վարքագծի ուսումնասիրության գիտական պոզիտիվիստական մոտեցումը սկիզբ է առել 18-րդ դարից (Ուայթ, Լերոյ, Լամարկ և շատ ուրիշներ)։ 

1894 թվականին ձևակերպվել է «Մորգանի կանոնը», ըստ որի՝ կենդանիների վարքագիծը բացատրելու համար կարիք չկա օգտագործել ավելի բարձր հոգեկան կատեգորիաներ, քան անհրաժեշտ է։ Հոգեկան գործընթացները ներառվեցին այն գործոնների շարքում, որոնք անուղղակիորեն ճանաչվեցին որպես ուսումնասիրության ենթակա չհամարվող գործոններ։ Դրանք ուսումնասիրության օբյեկտից բացառելու հիմքը այդ գործընթացների անմիջական դիտարկման համար անհասանելիությունն էր։ Այսպիսով, կենդանիների հոգեբանությունը վերածվեց ոչ *թե հոգեկան գործունեության* ուսումնասիրության, այլ միայն դիտարկվող վարքագծի, որը դրա արդյունքն է։

Կենդանիների հոգեբանության՝ որպես գիտական առարկայի զարգացման չափազանց կարևոր փուլը կապված էր Չարլզ Դարվինի գաղափարների հետ, որը բնազդների մասին խոսում էր որպես վարքային էվոլյուցիոն ադապտացիայի ձև և պնդում էր, որ հոգեկան ադապտացիան առաջնային է օրգանիզմի ձևաբանության համատեքստում։ Այսպիսով, հիմք դրվեց աշխատանքները զարգացնելու երեք հիմնական ուղղություններ․
# վարքի էվոլյուցիոն ասպեկտի ուսումնասիրություն
# բնազդների դերի ուսումնասիրություն անհատական վարքագծում
# մարդկանց և կենդանիների վարքային նմանությունների դիտարկում։

Վարքի ուսումնասիրման էվոլյուցիոն մոտեցումը հիմք է հանդիսացել Կ. Լորենցի, Ն. Թինբերգենի և այլ էթոլոգների աշխատությունների համար, որոնք թվագրվում են 20-րդ դարի առաջին կեսին: Էթոլոգիայի՝ որպես գիտության զարգացման գործում նշանակալի ներդրում է ունեցել ավստրո-խորհրդային զոոհոգեբան Կ. Ե. Ֆաբրին: Էթոլոգիա, տվյալ կենսաբանական տեսակին բնորոշ կենդանիների վարքի ձևերի գիտություն, որոնք ապահովում են տվյալ տեսակի գոյատևումը (յուրահատուկ վարքի ձևեր): Էթոլոգիան գործնականում չի անդրադառնում անհատական վարքագծին և դրդապատճառներին, և վարքագիծն ինքնին դիտարկում է ժառանգականորեն ֆիքսված ձևերի տատանումների շրջանակներում («ֆիքսված գործողությունների համալիրներ»): Ակնհայտ է, որ էթոլոգիան չի ներառում միջտեսակային փոխազդեցությունների հոգեկան և վարքային ասպեկտները, մասնավորապես՝ ընտանի կենդանիների և մարդկանց փոխհարաբերությունները:

Ի տարբերություն էթոլոգիայի և գրեթե միաժամանակ դրա հետ, զարգացավ ուղիղ հակառակ մոտեցում, որը կոչվում է բիհեյվիորիզմ ( - «վարք»)։ Բիհեյվիորիզմի հիմնադիր Ջ. Բ. Ուոթսոնը խնդիր դրեց ուսումնասիրել անհատական վարքագծի ձևավորման մեխանիզմները և դրա վրա ազդելու մեթոդները։ Բիհեյվիորիստների համար ուսումնասիրության հիմնական առարկան կենդանու անհատական մոտիվացիան և դրա հավասարակշռությունն է, ինչը թույլ տվեց ձևավորել մարդու համար ցանկալի վարքագիծ։ Բիհեյվիորիզմը դարձավ հզոր և լավ մշակված հիմք վարժեցման բարդ մեթոդների համար։ Բիհեյվիորիստների հետազոտությունները նշանակալի դեր են խաղացել անձնական փորձի ձևավորման և օգտագործման գործընթացները հասկանալու գործում։ Բիհեյվիորիզմի սահմանափակումները կապված են այն փաստի հետ, որ այս մոտեցումը հիմնականում հաշվի է առնում կողմնակի ազդեցությունը վարքագծի արհեստական ձևավորման գործընթացում՝ նվազեցնելով գործունեության ժառանգական ձևերի կարևորությունը։ 

Կենդանիների հոգեբանությունը հարում է նաև բարձրագույն նյարդային համակարգի ֆիզիոլոգիայի վերաբերյալ աշխատանքներին, որոնք հաստատում են այն փաստը, որ հոգեկան գործընթացներն ունեն իրենց ֆիզիոլոգիական, նյութական դրսևորումը: Ի. Պ. Պավլովը թողել է կենդանիների գրգռիչների նկատմամբ ռեակցիաները լաբորատոր պայմաններում ուսումնասիրելու գերազանց, հուսալի մեթոդ: Սակայն, խորությամբ ուսումնասիրելով՝ ռեակցիաների ձևավորման և դրանց ավտոմատացման ամրապնդման «պայմանական ռեֆլեքսի» գործընթացը, նյարդաֆիզիոլոգները իրենց առջև խնդիր չեն դրել ուսումնասիրել վարքագիծն ամբողջությամբ և պարզաբանել ռեֆլեքսների դերը բարդ վարքագծում:

Կենդանիների «դասական» հոգեբանության մեջ ուսումնասիրվում են կենդանիների հոգեկանի և վարքի երեք ասպեկտներ (միմյանցից մեկուսացված).
# պայմանական իրավիճակներում ժառանգվող կենսաբանական վարքագիծ - էթոլոգիա
# Կենդանիների մոտ ցանկալի վարքագիծ ձևավորելու մեթոդներ՝ բիհեյվիորիզմ
# Հոգեկան գործունեության ֆիզիոլոգիական հիմքերը՝ նյարդաֆիզիոլոգիա
Ակնհայտ է, որ կենդանիների անհատական վարքագիծը համատեղում է վերը նշված բոլոր ասպեկտները, բայց չի սահմանափակվում նույնիսկ դրանց ամենաբարդ համադրությամբ: Կենդանիների «դասական» հոգեբանության հնարավորությունների սահմաններից դուրս են մնում՝ կենդանու կողմից որոշակի իրավիճակի գնահատումը, վարքագծի որոշակի ռազմավարության արդյունավետության որոշումը և դրա իրականացման մեթոդները (նպատակին հասնելու հավանականության և կորուստների տեսանկյունից), զուգընկերոջ դերը որոշումների կայացմանը ակտիվորեն կամ պասիվորեն ազդելու հարցում, և դիտարկվող կենդանիների վարքագծի շատ այլ ասպեկտներ: Ակնհայտ է, որ այս հարցերը մեծապես որոշում են մարդկանց կողմից կենդանիների օգտագործման հաջողությունը:  

20-րդ դարի վերջին կենդանիների հոգեբանությունը սկսեց զարգանալ որպես կոմպլեքս դիսցիպլին՝ համատեղելով աշխարհում կենդանիների տեղի ուսումնասիրությունը բնության ուսումնասիրության այլ մոտեցումների հետ: Օրինակ, Մոսկվայի պետական համալսարանում ներկայումս մշակվում է «էկոլոգիական էթոլոգիա» անունով հայտնի մոտեցում: Այս ուղղության ներկայացուցիչները, ըստ էության, շարունակում են էթոլոգների աշխատանքը, բայց ձգտում են ավելի լիարժեքորեն հաշվի առնել շրջակա միջավայրի մետամորֆոզները և դրան հարմարվելու տարբերակները ամբողջ բիոցենոզների շրջանակներում:

1990-ականների սկզբից Սանկտ Պետերբուրգում սկսեց զարգանալ կենդանիների հոգեբանության նոր ճյուղ, որն ուսումնասիրում է հոգեկան գործունեությունը, այսինքն՝ ներքին գործընթացները, որոնք ձևավորում են վարքի որոշակի ձևեր: Այս ուղղությունը հիմնվում է ֆորմալ մեթոդների վրա, որոնք թույլ են տալիս մոդելավորել, վերականգնել և վերարտադրել մտավոր գործընթացները: 

Հոգեկանի տեղեկատվական մոդելավորման մեթոդը համընդհանուր է կենսաբանական տեսակների նկատմամբ (ներառյալ մարդու հոգեկանի ուսումնասիրությունը) և հիմք է հանդիսանում յուրաքանչյուր տեսակի կիրառական հոգեբանության զարգացման համար: Այս տեսական հիմքի վրա են հիմնված նաև այնպիսի գործնական կիրառություններ, ինչպիսիք են կենդանիների հոգեկանի ուղղումը, անասնաբուժական հոգենյարդաբանությունը և անասնաբուժական հոգեբանությունը, որը գտնվում է կենդանիների հոգեբանության և անասնաբուժական հոգենյարդաբանության հատման կետում:

## Էթոլոգիա
Էթոլոգիան կենդանաբանության ոլորտ է, որն ուսումնասիրում է կենդանիների գենետիկորեն որոշված վարքագիծը (բնազդները), որոնք բնորոշ են տեսակներին և դրանց էվոլյուցիոն ասպեկտներին: Այս տերմինը 1859 թվականին ներմուծել է ֆրանսիացի կենդանաբան Իզիդոր Ժեֆրուա Սեն-Իլերը: Այն սերտորեն կապված է կենդանաբանության, էվոլյուցիոն կենսաբանության, ֆիզիոլոգիայի, գենետիկայի, համեմատական հոգեբանության, կենդանիների հոգեբանության հետ, նաև ճանաչողական էթոլոգիայի անբաժանելի մասն է: Էթոլոգիայի հիմնադիր, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Կոնրադ Լորենցը էթոլոգիան անվանել է «կենդանիների վարքագծի ձևաբանություն»:

Հարկ է նշել, որ էթոլոգիան հետազոտում է կենդանիների վարքը, ընդ որում, հենց դրա տեսակային և էվոլյուցիոն ասպեկտները։

### Ն. Թինբերգենի չորս հարցերը
Թինբերգենին է պատկանում հիմնական խնդիրների համառոտ ձևակերպումը, որի շուրջ պետք է կենտրոնանան վարքային հետազոտողների ուշադրությունը։ Նրա սահմանման համաձայն՝ վարքային ակտի վերլուծությունը կարող է համարվել ամբողջական միայն այն դեպքում, եթե հետազոտողը փորձում է որոշել․
* Հարմարվողական ֆունկցիան, ինչպե՞ս է վարքային գործողությունը ազդում կենդանու գոյատևման և վերարտադրման ունակությունների վրա։
* Պատճառը. ի՞նչ ազդեցություններից են առաջանում վարքային գործողությունները
* Զարգացումը օնտոգենեզում, ինչպե՞ս է վարքը փոխվում տարիների ընթացքում, անհատական զարգացման (օնտոգենեզի) ընթացքում, և ի՞նչ փորձառություններ են անհրաժեշտ վարքի դրսևորման համար։
* Էվոլյուցիոն զարգացում ,որո՞նք են վարքային գործողությունների նմանություններն ու տարբերությունները, և ինչպե՞ս կարող են այդ վարքային գործողությունները առաջանում և զարգանում ֆիլոգենեզում։

## Բիհեյվիորիզմ
Բիհեյվիորիզմը մարդու և կենդանիների հոգեբանական ուղղություն է, բառացիորեն ՝ վարքի մասին գիտություն։ Սա հոգեբանական ուղղություն է, որը որոշեց ամերիկյան հոգեբանության տեսքը 20-րդ դարի սկզբին, արմատապես վերափոխելով ամերիկյան հոգեբանության, հոգեկանի մասին պատկերացումների ամբողջ համակարգը։ Դրա հավատամքը արտահայտում էր բանաձև, համաձայն որի հոգեբանության առարկան վարքն է, այլ ոչ թե գիտակցությունը։ Քանի որ այն ժամանակ ընդունված էր հավասարության նշան դնել հոգեկանի և գիտակցության միջև (գիտակցության մեջ սկսվող և ավարտվող գործընթացները համարվում էին հոգեկան), առաջացավ վարկած, որ գիտակցությունը վերացնելով՝ բիհեյվիորիզմը վերացնում է հոգեկանը։ Հոգեբանության այս ուղղության հիմնադիրը ամերիկացի հոգեբան Ջոն Ուոթսոնն էր***։*** 
Բիհեյվիորիզմի ամենակարևոր կատեգորիաներից է ազդակը, որը որի տակ հասկացվում է միջավայրի կողմից օրգանիզմի վրա ցանկացած ազդեցություն, այդ թվում՝ առկա, տվյալ իրավիճակը, ռեակցիան և ամրապնդումը, որի դերում կարող են հանդես գալ նաև շրջապատող մարդկանց բառային կամ հուզական ռեակցիաները։ Սուբյեկտիվ ապրումները, սակայն չեն ժխտվում ժամանակակից բիհեյվիորիզմում, բայց դրվում են այդ ազդեցություններին ենթակա դիրքում։

Կենդանիների հոգեբանությունում բիհեյվիորիզմը ուսումնասիրում է վարքի ձևավորման գործընթացները։

20-րդ դարի երկրորդ կեսին բիհեյվիորիզմը փոխարինվեց կոգնիտիվ հոգեբանությամբ, որը այդ ժամանակվանից ի վեր գերիշխող դիրք է գրավում հոգեբանական գիտության մեջ։ Այնուամենայնիվ, բիհեյվիորիզմի շատ գաղափարներ դեռևս օգտագործվում են հոգեբանության և հոգեթերապիայի որոշակի ոլորտներում։
Վարքագիծն ուսումնասիրելու համար բիհեյվիորիստները կիրառել են երկու հիմնական մեթոդաբանական մոտեցում՝ լաբորատորիայում, արհեստականորեն ստեղծված և վերահսկվող պայմաններում դիտարկում և բնական միջավայրում դիտարկում։

## Նեյրոֆիզիոլոգիա
Նեյրոֆիզիոլոգիան կենդանիների և մարդկանց ֆիզիոլոգիայի մի բաժին է, որն ուսումնասիրում է նյարդային համակարգի և դրա հիմնական կառուցվածքային միավորների՝ նեյրոնների գործառույթները: Այն սերտորեն կապված է նյարդակենսաբանության, հոգեբանության, նյարդաբանության, կլինիկական նյարդաֆիզիոլոգիայի, էլեկտրաֆիզիոլոգիայի, էթոլոգիայի, նյարդաանատոմիայի և ուղեղն ուսումնասիրող այլ գիտությունների հետ։

Ժամանակակից կենդանիների հոգեբանության և դրան առնչվող ոլորտների հիմքերից մեկը Ս.Պ. Բոտկինի կողմից ստեղծված նևրիզմի տեսությունն է։ Այն պնդում է, որ նյարդային համակարգը օրգանիզմի կենտրոնական կառավարման օղակն է, քանի որ ընկալում է արտաքին տեղեկատվությունը և կառավարման ազդանշաններ է տալիս նեյրոհումորալ կարգավորման համակարգին։

Նեյրոֆիզիոլոգիայի և նեյրոանատոմիայի միանալով վարքի գենետիկան ձեռք է բերում նոր հեռանկարներ նյութական հիմքերի ուսումնասիրման համար։ Նեյրոֆիզիոլոգիայի տվյալների վրա կառուցվում են կենդանիների հոգեբանության հարևան մասնագիտացումները՝ անասնաբուժական բժշկություն, անասնաբուժական հոգեբանություն և անասնաբուժական հոգենևրոլոգիա։

### Իվան Պավլովի տեսություն
Չնայած Ս. Պ. Բոտկինի, Ի. Մ. Սեչենովի, Վ. Մ. Բեխտերևի և այլոց ավելի վաղ աշխատանքներին, Ի. Պ. Պավլովը համարվում է պայմանական ռեֆլեքսների տեսության հիմնադիրը: Չնայած այս ոլորտում գոյություն ունեցող բոլոր աշխատանքների սինթեզն էր հիմք դրել նյարդային գործունեության նյութական կողմի՝ բարձրագույն նյարդային գործունեության ֆիզիոլոգիայի ուսումնասիրությանը, Նոբելյան մրցանակակրի համաշխարհային հռչակի շնորհիվ Ի. Պ. Պավլովը դարձավ ուսմունքի «դեմքը»:
Այս տեսության պոստուլատների վրա հիմնված են բազմաթիվ գիտական և գործնական մեթոդներ։ Մասնավորապես, վերը նկարագրված բիհեյվիորիզմը մեծապես հիմնված է բարձրագույն նյարդային գործունեության ֆիզիոլոգիայի և ռեֆլեքսների ձևավորման սկզբունքների վրա։

## Ադապտիվ կենդանիների հոգեբանություն
Կենդանիների ադապտիվ հոգեբանությունը (ԿԱՀ) կենդանիների հոգեբանության ամենաժամանակակից ուղղությունն է, որի հայեցակարգը հիմնված է դիտարկվող վարքում դրսևորվող հոգեկան գործընթացների միջավայրային պայմաններին հարմարման վրա: Վարքը դիտարկվում է որպես ընկալման գործընթացների փոխակերպման և ինֆորմացիայի (հոգեկան գործընթացների) գեներացման օրինաչափ արդյունք։

Հոգեկան գործունեության մոդելավորումը, որպես տեղեկատվական գործընթացների ամբողջություն, թույլ է տալիս առանց հակասության համադրել ժառանգական և կյանքի գործոնների գաղափարները, ինչպես նաև հաշվի առնել մարդու ազդեցությունը իր ողջ բազմազանությամբ։ 
* Մարդը, որպես տնային կենդանիների էվոլյուցիայի գործոն
* Մարդը ,որպես մարդածին միջավայրին հարմարվողականության առաջատար տեսակ
* Անհատ սեփականատեր, որը որոշում է կենդանու բոլոր կենսապայմանները և հարմարվողականության բոլոր գործընթացները։

Մարդու ազդեցությունը չի սահմանափակվում վարքագծի ուղղակի քայլ առ քայլ վերահսկմամբ, ինչը թույլ է տալիս մեզ ուսումնասիրել և ձևավորել կենդանիների անկախ ռեակցիաները և որոշել վարքագծի ցանկալի արդյունքը՝ առանց որևէ կոնկրետ հրահանգ օգտագործելու։

*ԿԱՀ-ի* վրա հիմնված գործնական մեթոդները հնարավորություն են տալիս կառավարել սեփական իրական պայմաններին կենդանու հարմարումը։ Արդյունքում, հարմարվողական վարքագիծը դառնում է կենդանու համար բնական, ինչի շնորհիվ բացառվում է ցանկացած կոնֆլիկտային հնարավորություն։

## Զոոինտելեկտոլոգիա
Զոոինտելեկտոլոգիան կենդանիների ինտելեկտի մասին գիտություն է, որպես ինֆորմացիայի մշակման և որոշումների ընդունման գործընթացների ամբողջություն։ Դա կենդանիների հոգեբանության այլ ուղղությունների արդյունքների սինթեզ է, որոնք ուսումնասիրում են վարքագիծը և այն պայմանավորող ներքին գործընթացները։ 

Զոոինտելեկտոլոգիան նպատակ ունի հասկանալ կենդանիների վարքագիծը կարգավորող օրինաչափությունները և որոշել դրա համարժեքության աստիճանը իրական իրավիճակին: Զոոինտելեկտոլոգիայի և կենդանիների հոգեբանության այլ ոլորտների միջև հիմնարար տարբերությունը մտավոր գործունեության ներկայացումն է , որպես տեղեկատվության փոխակերպման գործընթացների ամբողջություն։

Զոոինտելեկտոլոգիան հետևողականորեն համատեղում է «դասական» կենդանիների հոգեբանության հիմնական ուղղությունների արդյունքները։ Զոոինտելեկտոլոգիայի և մյուս ոլորտների միջև հիմնարար տարբերությունը մտավոր գործունեության ներկայացումն է որպես տեղեկատվության փոխակերպման գործընթացների ամբողջություն։

Զոոինտելեկտոլոգիա առանց հակասության միավորում է «դասական» կենդանիների հոգեբանության հիմնական ուղղությունների արդյունքները։

* *[[Էթոլոգիա|Էթոլոգիան]]* հիմք է հանդիսանում մոտիվացիոն վերլուծության և տվյալ վարքագծի առաջացմանը նպաստող վարքի բնածին ձևերի հասկանալու համար։
* *[[Բիհեյվիորիզմ|բիհեյվիորիզմը]]* հնարավորություն է տալիս հասկանալ անհատական զարգացման գործընթացները և կյանքի փորձի կուտակումն ու օգտագործումը։
* *[[Նյարդաֆիզիոլոգիա|Նեյրոֆիզիոլոգիան]]* սահմանում է մտավոր գործունեության իրականացումը նյարդային պրոցեսների համակարգի տեսքով։

Ըստ էության, հենց զոոինտելեկտոլոգիան է տալիս հիմք *«Նինո Թինբերգենի չորս հարց*»-ին պատասխանելու համար։

* հարմարվողականության ֆունկցիա՝ որոշման կայացումը մեծացնում է գոյատևման հավանականությունը։
* Վարքի պատճառը մոտիվացիան է՝ որպես իրական կարիք, որը պետք է բավարարվի այս վարքագծի միջոցով։
* Զարգացում օնտոգենեզում , անհատական կյանքի փորձի օգտագործումը, տեսակի զարգացման նորմա և նորմայից շեղումներ:
* էվոլյուցիոն զարգացում - մտավոր գործունեությունը համարվում է և՛ որպես մեխանիզմ, և՛ ֆիլոգենետիկ հարմարվողականության արդյունք։

Զոոինտելեկտոլոգիայի ուսումնասիրության օբյեկտը է հանդիսանում սուբյեկտի կարիքների, նրա նյարդային գործունեության բնութագրերի և դրա արդյունքում առաջացող վարքագծի միջև դիտարկվող կապերը։

Հետազոտության առարկան՝ ներքին գործընթացներն են, որոնք ընդգրկում են ընկալումը, տեղեկատվության փոխակերպումը և ստեղծումը, որոնք վերջնական արդյունքում հանգեցնում են դիտվող վարքի ձևավորմանը։

Հետազոտության մեթոդը տեղեկատվական գործընթացների մոդելավորումն է։

Զոոինտելեկտոլոգիան նաև հենվում է ինտելեկտի նյարդակենսաբանական հայեցակարգի վրա՝ որպես նյարդային պրոցեսների և ֆիքսված նյարդային ուղիների համակարգ, որոնք ապահովում են ցանկալի վարքագիծը կառավարող տեղեկատվության ստեղծումը: Այս հայեցակարգի հիմքում ընկած են նյարդաբանության տեսությունը ( Ս. Պ. Բոտկին, Ի. Մ. Սեչենով ) և օբյեկտիվ հոգեբանությունը ( Վ. Մ. Բեխտերև ): Զոոինտելեկտոլոգիայի վրա կատարված աշխատանքներն արդեն հանգեցրել են մարդկանց հետ կենդանիների վարքագիծը ձևավորելու հիմնարար նոր մեթոդների մշակմանը:

## Տես նաև
* Էթոլոգիա, կենդանիների վարքի ուսումնասիրության կենսաբանական մոտեցում
* Համեմատական հոգեբանություն
* Ազդանշանային համակարգ

## Գրականություն
* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 
* 

* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Էթոլոգիա
Կատեգորիա:Կենդանաբանություն
Կատեգորիա:Կիրառական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հոգեբանության բաժիններ
Կատեգորիա:Հոգեբանություն