open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Գետ

[thumb|268x268px|right|[Դանուբ գետը]]
**Գետ** է կոչվում, ջրային բնական հոսքը, որպես կանոն քաղցրահամ ջրով, որը հոսում է դեպի օվկիանոս, ծով, լիճ կամ այլ գետ։ Որոշ դեպքերում գետը կարող է անցնել հողի մեջ կամ չորանալ, մինչև այլ ջրային օբյեկտի հասնելը։

Գետերի ուսումնասիրությամբ զբաղվում է ցամաքի ջրաբանության մի հատվածը - գետային ջրաբանությունը։

## Սահմանումներ
Գետի սկիզբը կոչվում է *ակունք*։ Ակունքները տարբեր են լինում՝ որոշ ակունքներ սկիզբ են առնում լճերից, մյուսները՝ սառցադաշտերից, ուրիշները՝ մակերևույթից դուրս եկող ստորերկրյա ջրերից։

Այն տեղը, որտեղ գետը թափվում է ուրիշ գետի, լճի կամ ծովի մեջ, կոչվում է *[[գետաբերան]]*։ Գլխավոր գետը բոլոր վտակներով կազմում է *[[գետային համակարգ]]*։

Ցամաքի այն տարածքը, որից ամբողջ ջուրը հոսում է մի գետի մեջ, կոչվում է *[[գետային ավազան]]*։ Այն սահմանը, որը բաժանում է հարևան գետային ավազանները, կոչվում է *ջրբաժան*։

## Աշխարհի ամենաերկար գետեր

## Տես նաև
* Գետեր (ժողովուրդ)

Կատեգորիա:Ջրագրություն
Կատեգորիա:Գեոմորֆոլոգիա
Անդրանիկ Հովսեփյան

**Անդրանիկ Ռուբենի Հովսեփյան** (կյանքի վերջին տարիներին ստորագրել է նաև **Անդրանիկ Սևադա** գրական անունով, ), հայ արձակագիր, դրամատուրգ, լրագրող, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1939 թվականից։

Ծնվել է Խնձորուտ գյուղում (այժմ՝ Վանաձոր քաղաքի շրջագծում)։ Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ Աշխատել է Լենինականի «Մանածագործ» և «Բանվոր» թերթերի խմբագրություններում։ Եղել է Հայաստանի գրողների միության Լենինականի բաժանմունքի պատասխանատու քարտուղարը։ Լենինականի թատրոնը բեմադրել է նրա «Ղուկաս Ղուկասյան», «արտակարգ լիազոր», «Բուք» դրամաները։ Անդրանիկ Հովսեփյանի «Սիրտը» վեպը լույս է տեսել ռուսերեն (1952)։ Մահացել է Երևանում։ ԽՄԿԿ անդամ 1939 թվականից։

## Ա. Հովսեփյանի երկերի մատենագրություն
մինի|Անդրանիկ Հովսեփյանին նվիրված հուշատախտակ Գյումրիում, այն շենքի պատին, որտեց արձակագիրն ապրել է 1942-1953 թվականներին
* Մուտք, Լենինական, 1938, 46 էջ։
* Սիրտը (վեպ), Երևան, Պետհրատ, 1940, 411 էջ։
* Կյանքի սերը, Լենինական, 1946, 133 էջ։
* Սիրտը, հ. 1-2, Երևան, Հայպետհրատ, 1947, 622 էջ։
* Առավոտ (վեպ), Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 626 էջ։
* Ղուկաս Ղուկասյան, Երևան, 1955, 115 էջ։
* Սիրտը, Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 642 էջ։
* Անմահության ուղին, Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 328 էջ։
* Հանգիստ խղճով, Երևան, «Հայաստան», 1967, 164 էջ։
* Բուք, Երևան, «Հայաստան», 1970, 184 էջ։
* Սիրտը, Երևան, «Հայաստան», 1974, 589 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Հադրութի շրջան

300px|մինի|աջից|Արցախի Հանրապետության քարտեզը, որտեղ մուգ շագանակագույնով պատկերված են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները, իսկ մարմնագույնով՝ Արցախի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ
**Հադրութի շրջան**, Արցախի Հանրապետության վարչատարածքային ամենաբարձր միավոր, որն ընդգրկում է երկրի հարավարևելյան մասը։ Շրջանի վարչական կենտրոնը Հադրութ քաղաքն է։

Շրջանի մեծ մասը գրավվել է Ադրբեջանի զինված ուժերի կողմից 2020 թվականին տեղի ունեցած 44-օրյա պատերազմի ընթացքում, իսկ մյուս փոքր մասը՝ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի, Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահ Իլհամ Ալիևի և Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինի կողմից ընդունված եռակողմ համաձայնագրի ստորագրումից հետո։

## Աշխարհարգրություն
Շրջանի տարածքի զգալի մասը զբաղեցնում են թավ անտառները, որոնք հարուստ են բազմազան պտուղներով։ Իսկ Քիրսի լեռնաշղթայի Դիզափայտ լեռան լանջերը ծաղկառատ, խոտառատ արոտավայրեր են։ Լեռնային կտրտված մակերևույթի պատճառով դաշտավարության համար նպաստավոր հողատարածքներն ավելի քիչ են։

### Կլիմա
Կլիման ընդհանուր առմամբ չոր մերձարևադարձային է։ Տարեկան միջին ջերմաստիճանը ցածրադիր վայրերում +11,7&nbsp;°C է, բարձրադիր վայրերում -1&nbsp;°C։ Հունվարյան միջին ջերմաստիճանը համապատասխանաբար -0,7&nbsp;°C, հուլիսինը +23,6&nbsp;°C։ Տեղումների միջին տարեկան քանակը 500-700 մմ է։

## Պատմություն
Շրջանի տարածքը համընկնում է պատմական Արցախի Դիզակի մելիքության տարածքին և աչքի է ընկնում հայկական պատմաճարտարապետական մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող բազմաթիվ հուշարձաններով։ Տարածքի գերակշռող մասի բարձրությունը ծովի մակերևույթից կազմում է 700-900 մ, իսկ ամենաբարձր կետը Դիզափայտ լեռան գագաթն է (2480 մ)։ Դիզափայտի «Սպիտակ տաճարը» հնագույն ուխտատեղի է։

## Տես նաև
* Հադրութի գրավում
* Հին Թաղերի և Խծաբերդի բռնազավթում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հադրութի շրջան
Կատեգորիա:Ադրբեջանի կողմից բռնազավթված տարածքներ
Ադաթ

**Ադաթ** (արաբերեն՝ عادة - սովորույթ, عادات - սովորույթներ) - սովորական, չգրված (ի տարբերություն շարիաթի) օրենք իսլամ դավանող մի շարք ժողովուրդների մոտ։

Ադաթ հիմնականում ձևավորվել է տոհմացեղային հարաբերությունների պայմաններում։ Ադաթին յուրահատուկ է բազմազանությունը, տարբեր նորմերի են հետևում երբեմն միևնույն ժողովրդի հատվածները։ Ըստ Ադաթի, «արյունը արյամբ են լվանում», «եղբայրների առկայության դեպքում քույրերը ժառանգ չեն», «հարսին պետք է գնել» ևն։

Ադաթի շատ նորմեր (արյան վրժառություն, եղբայրության երդում, հարսնացուի առևանգում և այլն) ձևավորվել է դեռևս տոհմացեղային հարաբերությունների տիրապետության պայմաններում։ Չնայած ադաթը բովանդակում է բարոյականության որոշ կանոններ՝ հարգանք մեծերի նկատմամբ, հովանավորություն և օգնություն թույլերին և այլն, այն, ըստ որոշ կարծիքների, հետադիմական դեր է խաղում, քանի որ պաշտպանում է իրենց դարն ապրած նահապետական-տոհմական հարաբերությունները, բացասական ազդեցություն թողնում քաղաքացիական իրավունքի նորմերին համապատասխան ընտանեկան-ամուսնական հարաբերությունների կանոնավորման, անձնական ունեցվածքի ժառանգության կարգի վրա։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Իսլամ
Հայկական ԽՍՀ շրջաններ

**Հայկական ԽՍՀ շրջաններ**, հայկական երկրորդ հանրապետության՝ Խորհրդային Հայաստանի (1920-1991) վարչական միավորներ։ 1987 թվականի սեպտեմբերի 1-ի տվյալներով ՀԽՍՀ տարածքը տրոհված էր 37 գյուղական և 10 քաղաքային շրջանների, 22 հանրապետական, 5 շրջանային ենթակայության քաղաքների, 31 քաղաքատիպ ավանների և 479 գյուղական խորհուրդների։

Մինչև 1995 թվականի վարչատարածքային բարեփոխումները, որով հաստատվեց մարզային վարչատարածքային բաժանումը, Հայաստանում ևս գոյություն ունեին հետևյալ վարչական շրջանները կամ տարածաշրջանները՝
400px|աջից|Հայկական ԽՍՀ 
* Աբովյանի
* Ազիզբեկովի
* Ախուրյանի
* Ամասիայի
* Անիի
* Ապարանի
* Արագածի
* Արարատի
* Արթիկի
* Արտաշատի
* Աշտարակի
* Բաղրամյանի
* Գորիսի
* Գուգարքի
* Եղեգնաձորի
* Էջմիածնի
* Թալինի
* Թումանյանի
* Իջևանի
* Կալինինոյի
* Կամոյի
* Կրասնոսելսկի
* Հոկտեմբերյանի
* Հրազդանի
* Ղափանի
* Ղուկասյանի
* Մարտունու
* Մասիսի
* Մեղրու
* Նաիրիի
* Նոյեմբերյանի
* Շամշադինի
* Սիսիանի
* Սպիտակի
* Ստեփանավանի
* Սևանի
* Վարդենիսի

## Տես նաև
* Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի շրջաններ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ վարչական բաժանում
Մուսաներ

**Մուսաներ**՝ Զևսի դուստրերը։ Ըստ հին հունական դիցաբանության՝ մուսաները մարդկանց պարգևել են արվեստի ձիրք և նրանցից յուրաքանչյուրը հանդիսացել է առանձին արվեստի ներկայացուցիչը և շնորհք պարգևողը։

## Ընդհանուր տեղեկություններ
մինի|300px|Բալդասարե Պերուցի. «Ապոլլոնը պարում է մուսաների հետ»

Հունական առաջին մեծ գրողները՝ Հոմերոսը և Հերոդոտոսը, իրենց ստեղծագործությունները սկսում են դիմելով մուսաներին։

Հունական դիցաբանության մեջ մուսաները ինն են
* Կալլիոպե - էպիկական պոեզիայի՝ էպոսի,
* Կլիո - պատմության,
* Եվտերպե - քնարերգության,
* Թալիա - կատակերգության,
* Մելպոմենե - ողբերգության,
* Տերփսիքորա - պարերի,
* Էրատո - էրոտիկ (սիրո) պոեզիայի և երաժշտության,
* Պոլիհիմնիա (կամ Պոլհիմնիա) - հիմների,
* Ուրանիա - աստղագիտության։

Հոմերոսի պատկերացմամբ մուսաները ապրել են Օլիմպոս լեռան կամ Պառնաս սարի վրա։ Պառնասում է գտնվել Կաստալյան աղբյուրը, որի ջուրը խմողին տրվել է բանաստեղծական տաղանդ և մարգարեական ձիրք։ Հեսիոդոսը իր հայրենիքի Հելիկոն սարը համարում է մուսաների բնակատեղի և իբր թե այդտեղ տեսել է նրանց։ Ըստ հին հունական առասպելաբանության Հյուսիսային Հունաստանում մուսաներն ապրել են Տեմպեյան հովտում և նրա մոտ գտնվող Պիերիա լեռան վրա։ Նրանք ապրել են նաև Պինդոս լեռան վրա։

Մուսաներն ունեցել են իրենց հատուկ կենդանիներն ու բույսերը։ Նրանց սրբազան ծառը եղել է դափնին, իսկ սրբազան կենդանիները՝ մեղուներն ու ճպուռները։

Մուսաները եղել են հավերժական բերկրանքի ու ցնծության մեջ։ Նրանք միշտ պարել են, երգել, իսկ երբ տեսնում էին, որ Ապոլլոնը անցնում է երգչախմբի գլուխ, սկսում էին ավելի լավ երգել, քան առաջ։

Բանաստեղծը մուսաներից էր ստանում ոգեշնչում, այդ պատճառով պոետը սուրբ մարդ էր, իսկ նրա վրա ձեռք բարձրացնելը հանցագործություն։ Մուսաները տիրապետում են ճշմարտության։ Պոետներին ճշմարտություն է հասնում այնքան, որքան նրանց կշնորհի մուսան։

## 9 մուսաներ

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Զևսի զավակներ
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանության էակներ
Հայրենասիրություն

[220px|մինի|աջից|[Անդրանիկ Օզանյանի պատկերով պաստառ]]

## Հասկացության ծագման պատմություն
Հայրենասիրության պատմական աղբյուրը դարերով ու հազարամյակներով առանձին պետությունների գոյատևումն է որոշակի վայրում, ինչի արդյունքում ձևավորվում է կապվածություն հայրենի հողին, լեզվին ու ավանդույթներին, այն ներառում է ազգայնականությանը հատուկ մի շարք եզրույթներ։ Ազգերի կազմավորման ու ազգային պետությունների ստեղծման պայմաններում հայրենասիրությունը դառնում է հասարակական գիտակցության բաղադրիչ մաս XVIII դարում։

Այլ անձանց վերագրելով հայրենասիրական զգացմունքներ, իսկ որոշ իրադարձությունների տալով հայրենասիրական նրբերանգ՝ բնութագրող անձը դրանով հաճախ տալիս է դրական գնահատական։ Այն հակադրելի է ունիվերսալիզմից առաջ եկած ա'''շխարհաքաղաքացիության''' հոսանքին, որը ենթադրում է համամարդկային շահի գերակայում նեղ ազգային կամ էթնիկ շահից։

Հայրենասիրության մասին պատկերացումները կապված են հայրենիքի նկատմամբ սիրո հետ, սակայն հայրենասիրության էության վերաբերյալ պատկերացումները տարբեր մարդկանց մոտ տարբեր են։ Այդ պատճառով էլ ոմանք իրենց համարում են հայրենասեր, մյուսները՝ ոչ։

Պատրիոտիզմ

Ըստ պատմաբան Մոնիք Կոտրեդի  պատրիոտիզմ բառը ստեղծվել է 1750 թ. և ավելի ուշ, որպես հասարակական կարծիքի մոբիլիզացիայի միջոց առաջին անգամ կիրառվել է Էթյեն-Ֆրանսուազ դը Շուազոլը կողմից Իննամյա պատերազմի ընթացքում (1756-1763)։

Պատմության մեջ պատրիոտիզմ են կոչել հասարակական հարաբերությունների տարբեր դրսևորումներ․

* *պետական պատրիոտիզմ* — սեր պետության հանդեպ,
* *կայսերական պատրիոտիզմ* — համակրանք կայսրության ու նրա ղեկավարության հանդեպ,
* *ուռա հայրենասիրություն* — չափից դուրս սեր իր պետության ու ժողովրդի նկատմամբ,
* *պոլիսային պատրիոտիզմ * — այսինքն՝ սեր դեպի կենսաձևը, ավանդույթները, առանձնահատկությունները։ Գոյություն է ունեցել անտիկ քաղաք-պետություններում,
* *ուլտրապատրիոտիզմ* — հայրենիքի հանդեպ սեր չափազանցված, անխոհեմ ձևով,
* *էթնիկական հայրենասիրություն* — սեր իր էթնոսի նկատմամբ,
* *քաղաքային պատրիոտիզմ* — սեր իր քաղաքի նկատմամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Հայրենասիրություն
Էրատո (այլ կիրառումներ)

**Էրատո** կարող է վերաբերել՝

* Էրատո - հայոց թագուհի։
* Էրատո (մուսա) - հին հունական դիցաբանության ինը մուսաներից մեկը։
* (62) էրատո - աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։
Սարգիս Մելիքսեթյան

**Սարգիս Ալեքսանդրի Մելիքսեթյան** ()), հայ թատերագետ, գրականագետ, արվեստագիտության դոկտոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1956), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թ.-ից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Ելիզավետոպոլ (Գանձակ) քաղաքում։ Ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը։ Լրագրական գործունեությունը սկսել է 1921 թվականին, Թիֆլիսում։ Հետո փոխադրվել է Երևան, երկու տարի աշխատել է Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդում որպես ինֆորմացիոն բաժնի վարիչ, իսկ 1923-1925 թվականներին՝ «Խորհրդային Հայաստան» թերթի խմբագրությունում բաժնի վարիչ։ 1925-1930 թվականներին՝ Գեղաշխի արհեստակցական միության նախագահ, 1930-1935 թվականներին՝ «Հայկինո»-ի սցենարական բաժնի վարիչ, ապա նախագահ-տնօրենի տեղակալ։ Հետագայում աշխատել է որպես Խաղացանկային կոմիտեի նախագահ, Արվեստի գործերի վարչության թատերական բաժնի վարիչ, 1935-1949 թվականներին՝ Հայաստանի թատերական թանգարանի տնօրեն, միաժամանակ՝ 1935-1937 թվականներին Երևանի թատերական տեխնիկումի տնօրեն, 1938-1942 թվականներին Արվեստի գործերի վարչության դրամատուրգիայի գծով գլխավոր խորհրդատու։

1944-1947 թվականներին եղել է Երևանի թատերական ինստիտուտի թատերագիտական ֆակուլտետի դեկանը, 1947-1949 թվականներին՝ ամբիոնի վարիչ նույն ինստիտուտում։ 1950-1954 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ արվեստի սեկտորի որպես ավագ գիտաշխատող։ 1954-1963 թվականներին գրականության և արվեստի թանգարանի արվեստի բաժնի վարիչն ու գիտնական քարտուղարն էր։ 1963-1980 թվականներին եղել է Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի տնօրենը։ 1954 թվականին «Հովհաննես Աբելյան» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել արվեստագիտության թեկնածուի աստիճան։ 1971 թվականին «Սովետական թատրոնի պատմությունը» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել արվեստագիտության դոկտորի աստիճան։ Ռուսերեն լույս է տեսել նրա «Մեր թատրոնի ուղին» (Երևան, 1940) գիրքը։ Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով։ Մահացել է 1980 թ.-ին։

## Ս. Մելիքսեթյանի երկերի մատենագրություն
* Քիթ Մաթոն, Երևան, Պետհրատ, 1925 թ.
* Պատմվածքներ ապահովագրության մասին (գրքի մեջ մտնող ապահովագրության մասին պիեսը փոխադրել է Ս. Մելիքսեթյանը), Երևան, Պետհրատ, 1926 թ.
* Երևանի պետական թատրոն, Երևան, Պետհրատ, 1933 թ.
* Անաթեմայից մինչև աշխատանքի շքանշան, Երևան, Պետհրատ, 1934 թ.
* Թատերական ակնարկներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1946 թ.
* Գևորգ Չմշկյան, Երևան, Հայպետհրատ, 1953 թ.
* Հովհաննես Աբելյան, Երևան, Հայպետհրատ, 1954 թ.
* Ուրվագծեր սովետահայ թատրոնի պատմության, ՀԽՍՀ ԳԱ, Երևան, 1960 թ.
* Մտերմական Շիրվանզադեն, Երևան, Հայպետհրատ, 1964 թ.
* Մեծ արվեստի ուժը, Երևան, Հայկական թատերական ընկերություն, 1968 թ.
* Կյանք և բեմ, Երևան, Հայկական թատերական ընկերություն, 1970 թ., 328 էջ
* Շեքսպիրը և մերոնք, Երևան, Հայկական թատերական ընկերություն, 1974 թ., 222 էջ։

## Գրականություն
* Մանուկյան Է. Գ., Սարգիս Մելիքսեթյան, Երևան, 1980։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արվեստագիտության դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ արվեստաբաններ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ թատերագետներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Սամաճաբլո

**Սամաճաբլո** (), նախկին Հարավ-Օսիական ինքնավար մարզի տարածքի ոչ պաշտոնական, վրացական անվանումը։ Անվանումը գործածության մեջ է մտնել Վրաստանի նախագահ Զվիադ Գամսախուրդիայի առաջարկությամբ։ Բառը կազմված է վրացական իշխանական Մաչաբելի տոհմի անվանումից, որը հավակնում էր հին աբխազական Աչբա տոհմից սերելուն։ Ուշ միջնադարում նրանք ունեցել են մեծ հողաբաժին ներկայիս Հարավային Օսիայի տարածքում։ Հիմա «Սամաճաբլո» տերմինը Վրաստանում պաշտոնապես փոխարինված է ավելի չեզոքով, այն է՝ Ցխինվալի երկրամաս։

## Տես նաև
* Հարավային Օսիա

## Գրականություն
* Potier, Tim (2001), Conflict in Nagorno-Karabakh, Abkhazia, and South Ossetia: A Legal Appraisal, p.&nbsp;139. Martinus Nijhoff Publishers,

Կատեգորիա:Օսիայի պատմություն
Կատեգորիա:Վրաստանի պատմական շրջաններ
Բերտրան դը Բորն

մինի|200px|Բերտրան դը Բորն. Ֆրանսիայի ազգային գրադարան
**Բերտրան դը Բորն** (, ), տրուբադուր, միջնադարյան պրովանսալական քնարերգության խոշոր ներկայացուցիչ։

## Բերտրան դը Բորնի պոեզիան
Բերտրան դը Բորնը՝ մարտաշունչ այդ ֆեոդալը, իր հոգևոր բերկրանքը քաղել է պատերազմից, որը փառաբանել է իր երգերում։

Բերտրան դը Բորնը հայտնի է հատկապես իր սերվենտներով (քաղաքական երգ)։ Ի դեպ, Դանթեն նրան դրվատել է որպես տաղանդավոր պոետի, պատերազմի երգչի, որի ստեղծագործության մեջ նուրբ և վերամբարձ զգացմունքը համատեղված է ասպետական կոպիտ ուժի և սրի իդեալին։

Ահա մի հատված դը Բորնի հայտնի ողբից, որ գրված է «Ջահել արքա» կոչված անգլիացի Ջեֆրի արքայազնի եղերական մահվան առթիվ.

:Մեր տկար դարում ցավ ու տխրություն
:Սերն անցավ, չկա կենսուրախ ոգին,
:Եվ մարդիկ մանր ու կեղծավոր դարձան,
:Միշտ նոր վտանգ է կախվում մեր գլխին։
:Կտրվեց կյանքը ջահել Արքայի.
:Նա անզուգական քաջ էր փառավոր,
:Եվ աշխարհն այժմ ողբ է ու մոլոր
:Եվ դարձել է ծով անհուն վշտերի։
:::(Թարգմ. Հենրիկ Բախչինյան)

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև՝
* Տրուբադուր

Կատեգորիա:Տրուբադուրներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի երաժիշտներ
Արտյոմ Շահբազ

**Արտյոմ Շահբազ** (*Արտավազդ Արամի Շահբազյան*, ), հայ բանաստեղծ, արձակագիր, լրագրող, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։ Հայրենական պատերազմի մասնակից։

Ծնվել է Կարս քաղաքում։ 1931 թվականին ավարտել է Լենինականի գյուղատնտեսական տեխնիկումը։ 1931-1941 թվականներին աշխատել է հանրապետական թերթերում, ժողովրդական ստեղծագործության հանրապետական տանը, Հայկական հեռագրական գործակալությունում (այժմ՝ Արմենպրես)։ Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին։ Զոհվել է 1941 թվականին, ռազմաճկատում։

## Արտյոմ Շահբազի երկերի մատենագրությունը
* Ակնարկներ և պատմվածքներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1951, 130 էջ։
* Ակնարկներ և չափածո Էջեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 335 էջ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Մեղրի (այլ կիրառումներ)

**Մեղրի** կարող է վերաբերել՝

* Մեղրի - քաղաք Սյունիքի մարզում։
* Մեղրի (գետ) - գետ Սյունիքի մարզում։
Արևիք

**Արևիք**, գրաբար՝ **Արեւիք**, գավառ պատմական Հայաստանի Սյունիք նահանգում։ Սյունիքի ամենահարավային գավառն է։

Համապատասխանում է ՀԽՍՀ Մեղրու շրջանին։

*Արևիք* անունը հնագույն ծագում ունի։ Այս անունը հավանաբար կապված է նույնանուն ցեղի կամ Արև աստծու հետ։

Արևիքը Սյունիքի ամենափոքր գավառներից է։ Տարածքը գրեթե համընկնում է Մեղրի գետի ավազանին, նրա միայն մի փոքր մասը տարածվում է դեպի արևելք՝ Կովսականի կողմերը, այս մասերում իր մեջ ընդգրկելով մի քանի փոքրիկ ձորահովիտներ։

Արևիքը հնում կազմում էր Գողթնի մի մասը, իսկ հետագայում նրանից անջատվելով՝ միացել է Սյունիքին։

Այս գավառը 1226-ին ավերման է ենթարկվել էմիր Հարունի կողմից, որը դեռ 1158-ին գրավել էր Մեղրին։

Արևիքի պատմա-աշխարհագրական վայրերից ամենահայտնիներն են՝ Մեղրին, որը համապատասխանում է այժմյան Մեղրի քաղաքին, Կարճավան ավանը, որը համապատասխանում է այժմյան Կարճևան գյուղին (Մեղրի քաղաքից 7-8 կմ արևմուտք՝ Կարճևան գետի հովտում), Կաքավաբերդը, որը գտնվում է այժմյան Կալեր-Վանքի շրջանում և հանդիսանում էր Սյունիքի թագավորության նշանավոր բերդերից մեկը։

## Տես նաև
* Մեղրի

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիք նահանգի գավառներ
Կովսական (այլ կիրառումներ)

**Կովսական** անունը կարող է վերաբերել՝

* Կովսական՝ գավառ Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգում,
* Կովսական՝ քաղաք Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանում, որն ընդգրկված է Կովսական համայնքի կազմում (ներկայում գտնվում է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո),
* Կովսական՝ համայնք Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանում (ներկայում համայնքի բոլոր բնակավայրերը գտնվում են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո)։
Աչբա

մինի|200px|աջից|Աչբաների զինանշանը
**Աչբա** (աբխազերեն՝ А́чба, վրացերեն՝ ანჩაბაძე - *Անչաբաձե*), աբխազական իշխանական տոհմ, որը ծագում է Աբազգի Անոսիդներ իշխանական տոհմից, որոնք եղել են Աբխազական թագավորության ղեղակավարներից մեկը։ Աբխազական Լոովյաններ իշխանները, վրացական Չխեիձե և Էրիստով-Ռաչինյանները Աբաչյանների համասեռներն են։ Աչբայանների ճուղերից մեկը աբխազական Չաամալիրխուա և Շաթ-Իփա իշխանական գերդաստաններն են, նաև վրացական Մաչաբելիները և Աբխազի-Անչաբաձեները։

## Հայտնի ներկայացուցիչներ

* Անչաբաձե Զուրաբ Վիանորովի
* Անչաբաձե Գեորգի Զուրաբի
* Անչաբաձե Յուրի Դմիտրիի
* Աչբա Նիկողայոս Բաթոյի
* Աչբա Թամար Զուրաբի

## Սեփակամություններ

Աչբաների հետ կապված է շատ տեղանվանումներ Աբխազիայում և Վրաստանում՝

* **Չբիիխուդաառա** - «Աչբայի անցումը»,
* **Չբաարթա** - «Աչբաների գետը»,
* **Չաաբալիռխուա** «Աչբաների բլուրը»,
* **Չաարկիթ** - «Աչբացիների գյուղը» (Այսօր Աբխազիայի Աբժույյան շրջանի Քութոլ գյուղի տարածքը),
* **Աչաբեթի** - «Աչաբյանների երկրամասը» (վրացերենից), հիմա գտնվում է Հարավային Օսիայում։

## Տես նաև

* Սամաչաբլո

## Աղբյուրներ

* Toumanoff, Cyril (1967). Studies in Christian Caucasian History, p.&nbsp;269. Georgetown University Press.

Կատեգորիա:Աբխազիայի պատմություն
Կատեգորիա:Աբխազական ազնվական տոհմեր
Կատեգորիա:Վրաց ազնվական տոհմեր
Լյուսի Թարգյուլ

**Լյուսի Թարգյուլ** (*Լյուսի Սահակի Թարգյուլյան*, ), հայ արձակագիր, թարգմանիչ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։ Կրճատել է ազգանվան *յան* վերջավորությունը և ճանաչվել *Թարգյուլ* գրական անունով։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքում։ 1914 թվականին գաղթել է Արևելյան Հայաստան։ Միջնակարգ կրթությունն ստացել է Թիֆլիսի Հովնանյան դպրոցում։ 1929 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի պատմագրական ֆակուլտետը, 1933 թվականին Մոսկվայի խմբագրա-հրատարակչական ինստիտուտը։ 1927 թվականին եղել է «Հայաստանի աշխատավորուհի» ամսագրի խմբագիրը։ Հետո տեղափոխվել է Մոսկվա, զբաղվել գրական-ստեղծագործական աշխատանքով։ Մահացել է Երևանում։

## Երկերի մատենագրություն
* Ճանկեր, Երևան, Պետհրատ, 1931, 64 էջ։
* Ճակատում (վեպ), Երևան, Պետհրատ, 1932, 246 էջ։
* Ազատարար աղջիկը, Երևան, Պետհրատ, 1937, 12 էջ։
* Էդիկի առաջին համերգը, Երևան, Պետհրատ, 1937, 18 էջ։
* Իսկապես հանելուկ, Երևան, Պետհրատ, 1937, 9 էջ։
* Հսկաների շարքում (վեպ), Երևան, պետհրատ, 1937, 290 էջ։
* Մանկական երկաթուղի, Երևան, Պետհրատ, 1938, 13 էջ։
* Դեպի Իսպանիա (վիպակ), Երևան, Պետհրատ, 1939, 74 էջ։
* Երկու մայր, Երևան, Պետհրատ, 1939, 16 էջ։
* Ուղտի պարը կամրջի վրա, Պետհրատ, 1940, 8 էջ։
* Երաժիշտը, Երևան, Հայպետհրատ, 1942, 75 էջ։
* Իսկական պատերազմ, Երևան, Հայպետհրատ, 1942, 20 էջ։
* Մայրեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1942, 41 էջ։
* Փոքրիկների մեծ գործը, Երևան, Հայպետհրատ, 1942, 96 էջ։
* Լուսնի սոնատ, Երևան, Հայպետհրատ, 1944, 58 էջ։
* Թե ինչու խոզի քթին երկաթե օղ հագցրին, Երևան, Հայպետհրատ, 1947, 22 էջ։
* Ծաղկավան, Երևան, Հայպետհրատ, 1948, 98 էջ։
* Պիոներական խոստում, Երևան, Հայպետհրատ, 1952, 65 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 28 էջ։
* Թռչող ծաղիկներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 60 էջ։
* Կոմիտաս, Երևան, Հայպետհրատ, 1956, 402 էջ։

## Թարգմանություններ (ռուսերենից)

* Վյուգով, Մի կատու է կորել, Երևան, Պետհրատ, 1928, 12 էջ։
* Ն. Օլեյնիկով, Զարմանալու տոնը, Մոսկվա, 1931, 16 էջ։
* Բալթիականի ափին (լատվիական մանկագիրների արձակ և չափածո գործերը, այս ժողովածուի մի մասը թարգմանել է Լ.Թարգյուլը), Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 117 էջ։

## Աղբյուրներ

## Գրականություն
* Ռոբերտ Վարդազարյան, Գռեհիկ սեկսուալիզմ։ «Գրական թերթ», 1948, № 4:

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Գավառ

**Գավառ**, վարչատարածքային բաժանման միավոր է՝ ընդունված տարբեր երկրներում և պետություններում։

## Վարչատարածքային բաժանում
Տարբեր երկրներ ունեն վարչատարածքային բաժանման իրենց սկզբունքները սակայն միջազգային պրակտիկայում ընդունված է տարբեր երկրների վարչատարածքային միավորներն անվանել տեղական լեզվով հնչող բառերով, Օրինակ «օկրուգ»՝ Ռուսաստան, «քաունթի/կոմսություն»՝ Մեծ Բրիտանիա, «վիլայեթ»՝ Թուրքիա, «մարզ»՝ Հայաստան։

Արևմտյան հայաստանում, որը գտնվում էր Օսմանական Թուրքիայի կազմում, օգտագործվում էր «գավառակ» եզրը որպես վարչատարածքային միավոր։

## Առաջին աստիճանի միավորներ
Մարզ կամ այս բառի թարգմանաբար օգտագործվող տարբերակներով են անվանվում հետևյալ երկրների վարչատարածքային միավորները։

## Երկրորդ աստիճանի միավորներ
Հետևյալ պետություններում գավառները պետության կազմի մեջ չեն մտնում ուղղակիորեն, այլ հանդիսանում են ավելի մեծ միավորների՝ մարզերի կամ նահանգների մասերը։

## Գավառի կարգավիճակով այլ միավորներ
Մի քանի պետությունների վարչական միավորներ չեն կոչվում մարզեր, բայց դրանք ունեն գավառի կարգավիճակ։ Դրանք են՝

## Տես նաև
* Երկրամաս
* Նահանգ
* Մարզ
* Շրջան
* Համայնք

Կատեգորիա:Գավառներ
Քրիստափոր Թափալցյան

**Քրիստափոր Կնյազի Թափալցյան** (), հայ արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1939 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Բուլամըխի գավառի Կոփ գյուղում։ 1930 թվականին ավարտել է Լենինականի մանկավարժական տեխնիկումը, 1939 թվականին՝ Երևանի պետական համալսարանի բանասաիրական ֆակուլտետը, 1950 թվականին՝ Մոսկվայի Մ. Գորկու անվան գրական ինստիտուտին առընթեր գրական բարձրագույն դասընթացները։ 1930 թվականին Ապարանի շրջանի Բազարջուղ գյուղի յոթնամյա դպրոցի տնօրենն էր, 1931-1932 թվականներին՝ Ապարանի շրջանի ժողկրթության տեսուչ։ 1940-1941 թվականներին աշխատել է «Սովետական Հայաստան» օրաթերթում որպես արվեստի ու գրականության բաժնի վարիչ։ 1941-1945 թվականներին մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին. եղել է 89-րդ հրաձգային հայկական դիվիզիայի «Կարմիր զինվոր» թերթի պատասխանատու քարտուղարը։ 1946-1948 թվականներին եղել է «Գրական թերթ»-ի գրական-գեղարվեստական բաժնի վարիչը։ 1950-1955 թվականներին աշխատել է Հայպետհրատում որպես խմբագիր։ Ռուսերեն լույս է տեսել նրա «Պատերազմ» քառահատոր վեպի առաջին և երկրորդ հատորները (Մոսկվա, 1956), «Ոսկե հովիտ» (Մոսկվա, 1959) վեպը, «Հայրենաշեն» վեպի առաջին գիրքը (Մոսկվա, 1966)։ Պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի շքանշանով։ Մահացել է Երևանում։ ԽՄԿԿ անդամ 1942 թվականից։ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։
մինի|Քրիստափոր Թափալցյանի հուշատախտակը Երևանում

## Երկերի մատենագիտություն
* Վիկտորիա (վեպ), Ե., Պետհրատ, 1937, 171 էջ։
* Կյանքի արշալույսը (վեպ), Ե., Պետհրատ, 1939, 350 էջ։
* Հայրենիք, Ե., Հայպետհրատ, 1942, 63 էջ։
* Պատերազմ, հատոր 1, Ե., Հայպետհրատ, 1946, 567 էջ։
* Պատերազմ, հատոր 2, Ե., Հայպետհրատ, 1949, 667 էջ։
* Ոսկե հովիտ, Ե., Հայպետհրատ, 1955, 810 էջ։
* Կյանքի արշալույսը, Ե., Հայպետհրատ, 1957, 350 էջ։
* Ազնիվ հովիվներ, Ե., Հայպետհրատ, 1958, 39 էջ։
* Պատանի կոմբայնավարը, Ե., Հայպետհրատ, 1958, 36 էջ։
* Պատերազմ, հատոր 3, Ե., Հայպետհրատ, 1959, 667 էջ։
* Հայրենաշեն, գիրք 1, Ե., Հայպետհրատ, 1963, 583 էջ։
* Պատերազմ, հատոր 4, Ե., «Հայաստան», 1965, 701 էջ։
* Հայրենաշեն, գիրք 2, Ե., Հայպետհրատ, 1973, 394 էջ։
* Կյանքի արշալույսը։ Վիկտորիա, Երևան, 1981, 472 էջ։

### Մամուլ
* Թամանցիների երգիչը (գրախոսություն Արշալույս Սարոյանի «Ռազմի խոհեր» գրքի մասին)։ «Գրական թերթ», 1948, № 3:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Հատիս (այլ կիրառումներ)

**Հատիս** անունը կարող է վերաբերել

* Հատիս՝ հանգած հրաբուխ Հայաստանի Կոտայքի մարզում,
* Հատիս՝ գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում, Հատիս լեռան հյուսիսային լանջին։
* Հատիս՝ նախկին բնակավայր Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանում,
Վահրամ Թերզիբաշյան

**Վահրամ Վահանի Թերզիբաշյան** (), հայ թատերագետ, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1962), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1939 թվականից։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1961)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքում։ Նախնական կրթությունն ստացել է Վանի  Երամյան վարժարանում։ 1916 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը։ 1916-1918 թվականներին աշխատել է որպես գյուղական ուսուցիչ։ 1927-1930 թվականներին աշխատել է «Մարտակոչ», «Պրոլետար» (Թիֆլիս) թերթերի և «Նոր ուղի» (Երևան) հանդեսի խմբագրություններում։ 1946-1949 թվականներին դասախոսել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում։ 1945 թվականին «Շեքսպիրը հայերեն» թեմայով ատենախոսություն է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 1963 թվականին «Հայ դրամատուրգիայի պատմություն» ատենախոսություն է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։

Կատարել է թարգմանություններ ֆրանսերենից, անգլերենից, ռուսերենից։

Կյանքի վերջին տարիներին աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ արվեստի ինստիտուտում։ Մահացել է Երևանում։

## Երկերի մատենագիտություն
* Գիր ու արվեստ, Լենինական, 1926, 104 էջ։
* Պուշկին և Արևելք, Երևան, Պետհրատ, 1937, 66 էջ։
* Էլ Վահիդի վերջին արկածը (պատմվածք), Երևան, Պետհրատ, 1938, 33 էջ։
* Արազի, Երևան, Պետհրատ, 1940, 64 էջ։
* Գեներալ-լեյտենանտ Վ. Գ. Մադաթով, Երևան, Հայպետհրատ, 1942, 22 էջ։
* Մեր քաջ նախնիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1943, 75 էջ։
* Սովետական Միության հերոս գեներալ-մայոր Անդրանիկ Ղազարյան, Երևան, Հայպետհրատ, 1944, 49 էջ։
* Շեքսպիրը հայերեն, Երևան, Հայկական ՍՍՌ ԳԱ Հրատարակչություն, Երևան 1956, 135 էջ։
* Հայ դրամատուրգիայի պատմություն, գիրք 1, Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 486 էջ։
* Ժասմեն, Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 99 էջ։
* Պետրոս Դուրյան, Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 195 էջ։
* Հայ դրամատուրգիայի պատմություն, գիրք 2, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 567 էջ։

### Մամուլ
* Պավլո Տիչինան և հայ պոեզիան։ «Գրական թերթ», 1948, № 4:

## Թարգմանություններ
* Բելա Իլլեշ, Տիսան բոցերի մեջ, հատոր 1, Երևան, Պետհրատ, 1931, 276 էջ։
* Բելա Իլլեշ, Տիսան բոցերի մեջ (վեպ), հատոր 2, Ե., Պետհրատ, 1934, 431 էջ։
* Ալեքսեյ Տոլստոյ, Հացը, Պետհրատ, 1939,
* Վ. Ռոկկ, Ինժեներ Սերգեն (պիես), Երևան, Հայպետհրատ, 1942, 99 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ թատերագետներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Կալլինոս

**Կալլինոս** (հուն.Καλλῖνος, Մ.թ.ա. 7-րդ դարի սկիզբ), հին հույն բանաստեղծ, առաջին էլեգիայի հեղինակը։

Կալլինոսը Փոքր Ասիայի Եփեսոս քաղաքից է։ Ապրել է առաջին Օլիմպիադայի ժամանակ։ Նրա մասին տեղեկություններ հայտնում է Ստրաբոնը։ Բանաստեղծի մասին շատ քիչ տեղեկություններ կան։ Մեզ հասել է նրա մի էլեգիան, որի մեջ կոչ է անում երիտասարդությանը դուրս գալ պայքարելու թշնամու դեմ և չլինեն անտարբեր վտանգի հանդեպ։ Նրա էլեգիան հագեցած է ռազմական շնչով։

## Հատված Կալլինոսի էլեգիայից
։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հին հույն բանաստեղծներ
Պեյրե Վիդալ

**Պեյրե Վիդալ** (. ), նշանավոր տրուբադուր։

Պեյրե Վիդալը նոր շունչ հաղորդեց կուրտուազական քնարերգությանը։ Նրա անունով պահպանվել է սիրային և քաղաքական բովանդակությամբ շուրջ 50 բանաստեղծություն, որոնց մեջ արդեն նկատելի են ասպետական իդեալների անկման նախանշանները։

:Հաճելի է ինձ ամառը ոսկեվառ,
:Արևաշող բնությունն է հաճելի,
:Հաճելի է ինձ դայլայլը հավքերի,
:Ծաղկագորգի զարդանախշերը պայծառ։
:Հաճելի են հանդիպումները բոլոր,
:Զրույցները՝ դղյակներում փառավոր,
:Բայց ինձ համար հաճելի է ամենից,
:Որ կտեսնեմ իմ Դոննային ես նորից։
:::(Թարգմ. Հենրիկ Բախչինյան)

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև՝
* Տրուբադուր

Կատեգորիա:Տրուբադուրներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կոմպոզիտորներ
Կովսական (գավառ)

**Կովսական**, գավառ Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգում։ Կոչվել է նաև Կուսական, Կոսական և Գրհամ՝ համանուն գլխավոր բերդի անունով։

Կովսականը հիմնականում տարածված էր այժմյան Ծավ գետի ավազանում և Ողջի գետի աջակողմյան մի շարք վտակների (Բեխ, Վաչագան, Գեղանուշ և այլ վտակներ) շրջաններում։

Կովսականում մինչև 13-րդ դարը եղած պատմա-աշխարհագրական վայրերից նշանավորը Գրհամ բերդն է, որը գոյություն է ունեցել 10-13-րդ դարերում։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Սյունիք նահանգի գավառներ
Վաչագան (այլ կիրառումներ)

**Վաչագան** հայկական արական անձնանուն է, և կարող է վերաբերել՝

* Վաչագան Վերին - բնակավայր Հայաստանի Սյունիքի մարզում
* Վաչագան Բարեպաշտ - Արցախի և Ուտիքի թագավոր։
* Վաչագան (գետ) - Ողջի գետի աջակողմյան վտակներից։
Արսեն Հովհաննիսյան

**Արսեն Աբրահամի Հովհաննիսյան** (1908, դեկտեմբերի 28 - 1945, ապրիլի 15), հայ բանաստեղծ, լրագրող, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1940 թվականից։ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։

Ծնվել է Քանաքեռ ավանում (այժմ՝ Երևանի շրջագծի մեջ)։ 1925-1927 թվականներին եղել է շրջանային պիոներ-հրահանգիչ։ 1927 թվականին մեկնել է Դոնի Ռոստով և ընդունվել տեղի մանկավարժական ուսումնարանը, որն ավարտելուց հետո ուսուցչություն է արել Հյուսիսային Կովկասի հայաբնակ վայրերում։ 1938-1941 թվականներին աշխատել է Կրասնոդարի երկրամասում, նախ որպես դպրոցի տնօրեն, ապա՝ շրջսովետի գործկոմի նախագահ։ 1941-1945 թվականներին մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին, զոհվել է 1945 թվականի ապրիլի 15-ին Ֆրանկֆուրտի մոտ։

Պարգևատրվել է Հայրենական պատերազմի առաջին և երկրորդ աստիճանի, Կարմիր դրոշի շքանշանով։

## Ա. Հովհաննիսյանի երկերի մատենագրություն

* Երգ մարտական փորձի (բանաստեղծություններ), Ռոստով-Դոն, Ազգային փոքրամասնությունների Հյուսիսային Կովկասի երկրային հրատարակչություն, 1930, 45 էջ։
* Կարմիր տախտակի վրա (օչերկներ), Ռոստով-Դոն, Ազով-Սևծովյան երկրային հրատարակչություն, 1934, 59 էջ։
* Լուսաբացի լիրիկա, Ռոստով-Դոն, Ազով-Սևծովյան երկրային հրատարակչություն, 1935, 94 էջ։
* Մանկություն (բանաստեղծություններ), Ռոստով-Դոն, Ազով-Սևծովյան երկրային հայկական հրատարակչություն «Գրոհ», 1936, 122 էջ։

## Ա. Հովհաննիսյանի կատարած թարգմանությունները (ռուսերենից)

* Մաքսիմ Գորկի, Ամբողջ աշխարհի բանվորները և գյուղացիները պետք է ազատեն իրենց կապիտալի իշխանությունից (Մաքսիմ Գորկու դիմումը բանվորներին ու գյուղացիներին), Կրասնոդար, 1930, 7 էջ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Հրայր Մուրադյան

**Հրայր Բենիամինի Մուրադյան** (), հայ գրականագետ, դրամատուրգ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1941 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Սուրմալուի գավառի Էվջիլար գյուղում։ Ավարտել է Կրասնոդարի յոթնամյա դպրոցը, իսկ 1928 թվականին՝ Նոր Նախիջևանի հայկական մանկավարժական տեխնիկումը։ 1928-1930 թվականներին ուսուցչություն է արել Կրասնոդարի հայկական դպրոցում։ 1933 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ Սովորելուն զուգընթաց, 1931-1933 թվականներին հայոց լեզու և գրականություն է դասավանդել Երևանի ֆինանսատնտեսական տեխնիկումում և բժշկական ինստիտուտում, 1933-1934 թվականներին՝ Իջևան ավանի դպրոցում։ 1935-1942 թվականներին աշխատել է Երևանի գրական թանգարանում, 1942 թվականից ՀԽՍՀ ԳԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտում։ Զբաղվել է նաև դասախոսական աշխատանքով. հայ, ռուս և անտիկ շրջանի գրականություն է դասավանդել Երևանի հեռակա մանկավարժական, երկամյա ուսուցչական և թատերական ինստիտուտներում։

1943 թվականին «Խաչատուր Աբովյան» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 1963 թվականին «Դերենիկ Դեմիրճյան» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։

1956 թվականին նրա «Խաչատուր Աբովյան» դրաման բեմադրվել է Երևանի Գ. Սունդուկյանի անվան թատրոնում։

1960 թվականին նկարահանվեց նրա սցենարի հիման վրա «Սայաթ-Նովա» երաժշտական-կատակերգական կինոնկարը։ Ռեժիսորն է Կիմ Արզումանյանը։

Ռուսերեն լույս է տեսել Հ.Մուրադյանի «Ժամանակակիցները Աբովյանի մասին» գիրքը (Երևան, 1940)։ Մասնակցել է Ռափայել Պատկանյանի և Խաչատուր Աբովյանի երկերի ակադեմիակամ հրատարակություններին։ Մահացել է Երևանում։

## Երկերի մատենագիտություն
* Պռոշյանի կյանքը, Երևան, Պետհրատ, 1937, 69 էջ։
* Խաչատուր Աբովյան, Երևան, Երևանի մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակչություն, 1939, 96 էջ։
* Աբովյանը և Ռուսաստանը, Երևան, Երևանի մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակչություն, 1940։
* Ժամանակակիցները Խաչատուր Աբովյանի մասին, Երևան, Հայպետհրատ, 1941, 128 էջ։
* Ղազարոս Աղայան (կյանքը և գործը), Երևան, Հայպետհրատ, 1941, 114 էջ։
* Վարդան Մամիկոնյան, Երևան, Հայպետհրատ, 1943, 38 էջ։
* Հավերժության ուղևորը (Խաչատուր Աբովյան, դրամա), Երևան, 1947, 178 էջ։
* Դերենիկ Դեմիրճյան, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1954, 170 էջ։
* Խաչատուր Աբովյան, Երևան, «Գիտելիք», 1955, 44 էջ։
* Ռափայել Պատկանյան, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1956, 268 էջ։
* Դերենիկ Դեմիրճյան, «Գիտելիք», 1957, 39 էջ։
* Սայաթ-Նովա (կինովիպակ), Բեյրութ, 1960, 75 էջ։
* Դերենիկ Դեմիրճյան, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1961, 513 էջ։
* Սայաթ-Նովա, Երևան, 1963, 85 էջ։
* Խաչատուր Աբովյան, Երևան, Հայպետհրատ, 1963, 183 էջ։
* Գրաքննադատական ակնարկներ, Երևան, 1965, 437 էջ։

## Թարգմանություններ

* Ընտիր էջեր ռուս սովետական պոեզիայի.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1963.- 543 էջ։ 
* Զվյագինցևա Վերա։ Ձմեռային աստղ.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1960.- 159 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Անդրանիկ Թերզյան

**Անդրանիկ Մարտիրոսի Թերզյան** (), հայ բանաստեղծ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1947 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Սիրիայի Հալեպ քաղաքում։ 1942 թվականին ավարտել է տեղի վեցամյա վարժարանը, 1945 թվականին՝ ամերիկյան քոլեջը։ 1946 թվականին ներգաղթել է Հայաստան։ 1947-1952 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում։ 1947 թվականից եղել է ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ։ Մահացել է 1952 թվականին։

## Անդրանիկ Թերզյանի երկերի մատենագիտություն
### Գրքեր
* Արևելք (բանաստեղծություններ), Հալեպ, տպարան «Անի», 1946, 69 էջ։
* Արևելք (բանաստեղծություններ), Ե., Սովետական գրող, 1948, 76 էջ։
* Երգեր, Ե., Հայպետհրատ, 1952, 82 էջ։
* Հուշաքար, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 143 էջ։ Կազմեց՝ Սիլվա Կապուտիկյանը։
* Солнцу навстречу (стихи), Е., Армгосиздат, 1956, 38 с.. Пер. с арм..
* Բանաստեղծություններ, Երևան, «Հայաստան», 1967, 188 էջ։ Վահագն Դավթյանի առաջաբանով։
* Ղողանջ հիշատակի, Ե., Զանգակ-97, 2000, 158 էջ։

### Մամուլ
* Ես հասել եմ արդեն...: «Գրական թերթ», 1948, № 1:

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ գրողներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Բերդ (այլ կիրառումներ)

**Բերդ**, կարող է վերաբերել՝

## Ճարտարապետություն
* Բերդ, ճարտարապետական կառույց, որը հնում և միջնադարում ուներ պաշտպանական նշանակություն։

## Աշխարհագրություն
* Բերդ, քաղաք ՀՀ Տավուշի մարզում։
* Բերդ - համայնք Հայաստանի  Տավուշի մարզում
* Բերդ, գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Ղազախի շրջանում։
* Բերդ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Բերկրի-Աբաղայի գավառում
* Բերդ, բլուր Վայոց ձորի լեռների հարավային լանջերին
* Բերդ, բլրակ Հայկական լեռնաշխարհում, Արածանիի միջին հոսանքի շրջանում
* Բերդ, գետ Ռուսաստանում (Նովոսիբիրսկի մարզ)

## Մշակույթ
* Բերդ - հայկական պար, որի արմատները հին հայկական Վասպուրական քաղաքից են
Դիմադրություն

**Դիմադրություն**, քաղաքական կամ ազգային դիմադրություն որևէ այլ երկրի կամ քաղաքական կուսակցության կամ գաղափարախոսության բռնության դեմ, ընդհանրապես որևէ նորամուծություն կամ փոփոխություն չընդունելու ֆիզիկական, հոգեբանական կամ սոցիալական վիճակ։

Կատեգորիա:Տերմիններ
Ոսպ

**Ոսպ** (), միամյա բույս է, պատկանում է բակլազգիների (թիթեռնածաղկավորների) ընտանիքին միամյա
բույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 6 տեսակ։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|Բուսաբանական նկարազարդում
Արմատը իլիկաձև է, թույլ ճյուղավորված։ Ոսպի ցողունը չորսկողմանի է, բարակ, կանգուն, կամ քիչ թեքված, ճյուղավորվող, թավոտ։ Տերևները ձվաձև են կամ գծային։ Ծաղկակոթունը կրում է 1-4 մար ծաղիկներ, որոնք ունեն հինգ պսակաթերթ։ Պսակաթերիկները սպիտակ են, կապույտ, վարդագույն կամ մանուշակագույն։ Պտուղը ռոմբաձև է, տափակ, քիչ ուռուցիկ, մերկ, հասունացումից առաջ՝ մանուշակագույն։ Սերմերը տափակ են, ուռուցիկ, խոշոր կամ մանր, 2-9 մմ տրամագծով և լինում են կանաչ, մոխրագույն, գորշ, շագանակագույն ու սև։ Ոսպի սերմի միջուկը հիմնականում նարնջագույն է, հազվադեպ է լինում կանաչ գույնի։

## Հայաստանում
Հայաստանում՝ 3 տեսակ՝
* Ոսպ ոսպնյականման (L.ervoides),
* Ոսպ արևելյան (L. orientalis),
* Ոսպ ուտվող (L. culinaris)։
Առաջին երկուսը վայրի վիճակում հանդիպում են Սյունիքի, Վայոց ձորի, Արարատի մարզերում (մինչև ստորին լեռնային գոտիներ)։ Աճում են անտառներում, ժայռաճեղքերում, չոր, քարքարոտ լանջերին։ Գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։
Ուտվող Ոսպ կարելի է մշակել գրեթե բոլոր մարզերում՝ մինչև վերին լեռն, գոտիները։

## Քիմիական կազմ
Ոսպը պարունակում է մեծ քանակությամբ սպիտակուցային նյութեր, օսլա, ճարպ։ Սերմերը պարունակում են վիտամիններ, ճարպայուղեր և միկրոտարրեր։

## Ոսպը բուսաբուժության մեջ
Բժշկության մեջ օգտագործվում են ոսպի սերմերը։

Հայկական բժշկության մեջ ոսպն օգտագործել են զարկերակային արյան ճնշման բարձրացման, մաշկային ցաների, նշիկների բորբոքումների, կերակրափողի խոցերի, հազի, խոցերի, աչքի, ականջի բորբոքումների, աչքի սպիտակափառության, բարորակ և չարորակ ուռուցքների, ոսկրացավի, լյարդի հիվանդությունների, մարսողական ուղու բորբոքումների, լուծի, ջրգողության բուժման համար։

## Տեսակներ և ենթատեսակներ
Դասը ընդգրկում է 7 տեսակ։
* 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* http://www.eol.org/search?q=Lens&search_image=
* http://www.ipni.org/index.html

Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Թիթեռնածաղկավորներ
Կատեգորիա:Միամյա բույսեր
Գրիգոր Գյուլյան

**Գրիգոր Գյուլյան (Կիւլեան)** (*Գրիգոր Յակոբի Գյուլեջյան (Կիւլլիւճեան))*, ), հայ բանաստեղծ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1946 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Հայկական Կիլիկիայի Սիս քաղաքում։ 1921 թվականին տեղափոխվել է Բեյրութ։ 1927 թվականին ավարտել է Բեյրութի Ս. Նշան ազգային վարժարանը, ապա մեկ տարի սովորել ֆրանսիական քոլեջում։ Նրա առաջին բանաստեղծությունը տպագրվել է 1933 թվականին, Արշակ Չոպանյանի խմբագրությամբ լույս տեսնող «Անահիտ» հանդեսում։ 1946 թվականին ներգաղթել է Հայաստան։ 1960 թվականին ավարտել է Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի լեզվագրական ֆակուլտետը։ 1960 թվականից հայ ժողովրդի պատմություն, հայոց լեզու և գրականություն է դասավանդել Երևանի կոոպերատիվ ինստիտուտում։ Մահացել է Երևանում։

## Երկերի մատենագիտություն
* Հայրենիք (բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 50 էջ։
* Կյանքի մեջեն, Երևան, «Հայաստան», 1969, 172 էջ։

### Մամուլ
* Աբովյանի արձանի առաջ։ «Գրական թերթ», 1948, № 2:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1912 ծնունդներ
Կատեգորիա:1974 մահեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Նոտագրություն

[մինի|300px|աջից|Նոտագրում [Յոհան Սեբաստյան Բախի ձեռքով]]
**Նոտագրություն**, գրաֆիկական նշանների համակարգ՝ երաժշտությունը գրի առնելու համար, նաև երաժշտության բուն գրառումը։

## Ծագում
Սկզբնավորվել է հեռավոր անցյալում։ Դեռևս Հին Հունաստանում գոյություն է ունեցել հնչյունները նշելու տառային համակարգ, որը ֆիքսում էր միայն դրանց բարձրությունը, այլ ոչ տևողությունը։ Այն երաժշտական պրակտիկայում պահպանվել է մինչև 10-րդ դարը, երբ հունական տառերը փոխարինվեցին լատինականով։ Միջին դարերում տարածում է գտել նևմային նոտագրությունը։ Հատուկ նշանները՝ նևմերը գրառվել են խոսքային տեքստի վրա՝ երգեցողության մեղեդիները հիշեցնելու համար։ Ավելի ուշ՝ հնչյունների բարձրությունը ավելի ստույգ նշելու համար սկսել են կիրառել հորիզոնական գծեր։ 11-րդ դարի իտալացի երաժիշտ Գվիդո դ Արեցցոն մտցրեց 4 նոտային գծերի համակարգը, որը ժամանակակից հնգագծի նախատիպն էր։ Գծերի սկզբում նա տեղադրեց լատիներեն տառեր, որոնք նշում էին գծերի վրա գրառված հնչյունների բարձրությունը, այդ տառերը ժամանակակից բանալիների նախատիպերն էին։ Հետագայում գծերի թիվը հասցվեց հինգի, իսկ նևմային նշանները փոխարինվեցին քառակուսի գլխիկներ ունեցող նոտաներով։ Այդ համակարգը լայնորեն կիրառվել է Գրիգորյան խորալի գրառման համար և կոչվել է խորալային նոտագրություն։ Հաջորդ փուլը այսպես կոչված մենզուրային նոտագրությունն էր, որը ֆիքսում էր հնչյունների ինչպես բարձրությունը, այնպես էլ տևողությունը։ 15-ից 17-րդ դարերում միաժամանակ գոյություն ուներ տառային կամ թվային համակարգը, որը կոչվում էր տաբուլատուրա և ծառայում էր գործիքային երաժշտության գրառման համար։

## Ժամանակակից նոտագրություն
Ժամանակակից նոտագրությունը նշում է նոտաների ձայնաբարձրական դրությունը և դրանց մետրա-ռիթմական փոխհարաբերությունը։ Տեմպային, դինամիկ, արտահայտչական և այլ լրացուցիչ նշումների զարգացած համակարգի հետ մեկտեղ դա հնարավորություն է տալիս ճշգրիտ ֆիքսել երաժշտական ստեղծագործության նոտային տեքստը, միևնույն ժամանակ, այդպիսի ֆիքսացիան միանշանակ չէ և կատարողը, չհեռանալով նոտային տեքստից, ստեղծագործությանը տալիս է սեփական մեկնաբանությունը։

## Աղբյուրներ

## Տես նաև
* Նոր հայկական նոտագրություն
* Խազեր
* Խազագրություն

Կատեգորիա:Երաժշտական նոտագրում
Կատեգորիա:Երաժշտության տեսություն
Դիմադրություն (էլեկտրական)

[մինի|Մի 750-kΩ [ռեզիստոր, ինչպես ներկայացնում է իր էլեկտրական գույնի ծածկգիրը։ Օհմմետրից կարելի է օգտվել այս չափը վավերականացնելու համար։]]

**Էլեկտրական դիմադրություն**, նյութի հակազդեցության չափը էլեկտրական հոսանքի կայուն անցման դիմաց։ Միատեսակ լայնական հատույթով նյութի դիմադրությունը համեմատական է նրա երկարությանը և հակադարձ համեմատական է լայնական հատույթի մակերեսին և ուղիղ համեմատական է նյութի տեսակարար դիմադրությանը։

Էլեկտրական դիմադրությունը հայտնաբերել է Գեորգ Օհմը, 1820-ականների վերջերին։ Դիմադրությունը շփման մեխանիկական պատկերացման հետ որոշ կոնցեպտուալ զուգահեռներ է կիսում։ ՄՄՀ-ի էլեկտրական դիմադրության միավորը օհմնն է, իսկ սիմվոլը՝ Ω։ Դիմադրության հակադարձ (1/R) մեծությունը կոչվում է էլեկտրական հաղորդականություն, և չափվում է սիմենս միավորով, սիմվոլը՝ S։

Ըստ Օհմի օրենքի, ցանկացած նյութի դիմադրությունը որոշվում է նրա երկու ծայրի միջև պոտանցիալների տարբերությունը նրա միջով հոսանքի վրա բաժանելով՝

:I = {U \over R}

որտեղ
:*R*-ը նյութի դիմադրությունն է, չափված օհմով, որը հավասար է J·s/C2
:*U*-ն նյութի ծայրերի միջև պոտենցիալների տարբերությունն է, չափված վոլտով
:*I*-ը նյութի միջով հոսող հոսանքն է, չափված ամպերով

Նյութերի մեծ մասի համար, դիմադրությունը անկախ է առարկայի միջի հոսանքից կամ նրա ծայրերի միջև լարվածության չափից։ Սա նշանակում է, թե դիմադրություն հաստատուն է տվյալ ջերմության և նյութի համար։ Այդ իսկ պատճառով, առարկայի դիմադրությունը կարելի է բացատրել որպես լարվածության հարաբերակցությունը հոսանքի՝

:R = {U \over I}

Ոչ-գծային առարկաների դեպքում (ոչ զուտ դիմադրողական, կամ Օհմի օրենքին չենթարկվող), այս հարաբերակցությունը կարող է փոխվել լարվածության կամ հոսանքի փոփոխման հետ. հարաբերակցությունը ամեն կետում, I–V կորագիծի տանգենսի թեքվածքի հակադարձը, կոչվում է «լարական դիմադրություն» (անգլերեն՝ *chordal resistance*) կամ «ստատիկ դիմադրություն»։

## Տես նաև
Էլեկտրական շղթայի դիմադրություն

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Էլեկտրամագնիսականություն
Կատեգորիա:Ֆիզիկական մեծություններ
Հրանտ Բորոզանյան

**Հրանտ Խաչատուրի Բորոզանյան** (*Պորոզանյան*, ), հայ թարգմանիչ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1938 թվականից։

Ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքում։ Ավարտել է Վանի Երեմյան դպրոցը։ 1915 թվականին գաղթել է Երևան, որտեղ նրա հարազատները համաճարակի զոհ են դարձել։ Որբացած պատանին ապաստանել է մանկատներում։ 1925-1926 թվականներին աշխատել է «Ավանգարդ», «Մաճկալ», «Երիտասարդ բայլշևիկ», «Խորհրդային Հայաստան» թերթի ոճաբանն էր։ 1938 թվականից անցել է թարգմանական աշխատանքի։ Մինչև 1950 թվականը աշխատել է Երևանի ռադիոյի խմբագրությունում, 1950-1960 թվականներին՝ «Ավանգարդ», «Սովետական Հայաստան» և «Երևան» թերթերում։ Մահացել է Երևանում։

## Հ. Բորոզանյանի կատարած թարգմանությունները (ռուսերենից)

* Էմմանուիլ Կազակևիչ, Աստղ (վիպակ), Ե., Հայպետհրատ, 1949, 184 էջ։
* Վլադիմիր Պոպով, Պողպատ և խարամ (վեպ), Ե., Հայպետհրատ, 1950, 473 էջ։
* Մուխթար Աուեզով, Աբայ (վեպ), Ե., Հայպետհրատ, 1952, 724 էջ։
* Ստեփան Զլոբին, Ստեփան Ռազին, հատոր երկրորդ, Ե., Հայպետհրատ, 1959, 563 էջ։
* Ղազախական պատմվածքներ (մի մասը թարգմանել է Հ. Բորոզանյանը), Ե., «Հայաստան», 1968, 363 էջ։
* Եղբայրական ձայներ (սովետական նշանավոր գրողների ստեղծագործությունների ժողովածու, գրքի մեջ մտնող Մուխթար Աուեզովի «Աբայ» վեպի հատվածը Հ. Բորոզանյանի թարգմանությունն է), Ե., «Լույս», 1978, 295 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Վանի Երեմյան դպրոցի սաներ
Միաստվածություն

**Միաստվածություն** կամ **մոնոթեիզմ** (հունարեն՝ *μόνος* - *միակ* և *θεός* - *Աստված* բառերից), Աստվածաբանության մեջ այն հավատքը, ըստ որի միայն մեկ աստված գոյություն ունի։ Միաստվածության հասկացությունը գերակշռվում է Աստված հասկացության հետ Աբրահամական կրոններում, ինչպես հուդայականությունում, քրիստոնեությունում, և իսլամում, և պլատոնական Աստված հասկացության հետ, ինչպես ներկայացրել է կեղծ-Դիոնեսիոս Արեոպագացին։ Հինդուիզմի որոշ տեսակներն էլ կրոնի այս տեսակից են օգտվում։

Միաստվածության հասկացությունը մեծ մասամբ բազմաստվածության և համայնաստվածության կրոնների հետ հակադրվելիս է բացատրվել, և եզրածածկ միացում ունի ուրիշ միասնական հասկացությունների, ինչպես միարմատության հետ։

Մինչ միաստվածությունը իր ներքո կրոնների ինքնանկարագրությունն է, նման ինքնանկարագրություն գոյություն չունի բազմաստված կրոնների համար՝ միաստվածությունը իրեն հաստատում է բազմաստվածության հակառակելով, սակայն բազմաստվածությունը նույն վիճական գործիքից չի օգտվում, քանի որ լի աստվածներ պաշտելով հանդերձ պարունակում է երկնային միասնության հասկացություն։

Իբր միաստված կրոնները նաև կարող են երկնային բազմության հասկացություններ ներառել։ Օրինակ՝ Երրորդության մեջ Աստված է մեկ է՝ երեք անձնական տարածություններում (Հայր, Որդի և Սուրբ Հոգի)։ Նաև, մեծ մասամբ քրիստոնեական եկեղեցիները ուսուցանում են, որ Հիսուսը Հիպոստատիկ միություներկու բնություն է (երկնային և մարդկային), ամեն մեկը այդ բնության լրիվ հատկանիշներով, առանց այդ հատկանիշների խառնում։ Այս տեսակետը բոլոր քրիստոնյաներ չեն կիսում, նշելիորեն՝ արևելյան ուղղափառությունարևելյան ուղղափառ եկեղեցիները։ Թեև քրիստոնեական աստվածաբանությունը պաշտամունքը վերապահում է Երկնայինի համար, Հիսուսի երկնային բնույթի և ոչ մայդկային բնույթի պաշտամունքի տարբերության հասկանալը կարող է դժվար լինել ոչ-քրիստոնյաների համար։ Կաթոլիկ եկեղեցու քրիստոնյաները ակնածում են սրբերին (ինչպես Մարիամին), որպես մարդիկ որոնք տեսարժան հատկանիշների տեր էին, ծայրահեղությամբ ապրեցին իրենց հավատքը Աստծուն, և շարունակելու են Սրբերի միջնորդումօգնել ուրիշների փրկության ընթացքում։ Սակայն, Իսլամուն և Հուդայականությունում միաստվածության հասկացությունը շատ ավելի ուղղակի է, որտեղ Աստծու մեկ լինելը անառարկելի է և Աստծու բազմության համար ոչ մի տեղ չկա։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Միաստվածություն
Կատեգորիա:Կրոնական փիլիսոփայություն
Գուրգեն Սարյան

**Գուրգեն Սարյան** (*Գուրգեն Մկրտչի Սարգսյան*, ), հայ լրագրող, թարգմանիչ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1950 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1940 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Ագուլիսում։ 1927 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։ Այդ թվականից էլ սկսել է լրագրողական գործունեությունը։ Եղել է կոմերիտմիության Անդրերկկոմի «Մոլոդոյ ռաբոչի» թերթի թղթակից։ 1938-1955 թվականներին աշխատել է «Սովետական Հայաստան» օրաթերթում որպես բաժնի վարիչ և պատասխանատու քարտուղար, 1955-1970 թվականներին՝ «Սովետական Հայաստան» ամսագրի պատասխանատու քարտուղար։

Մահացել է 1974 թվականին Երևանում։ Թաղված է Թոխմախի գերեզմանատանը։

## Ստեղծագործություններ
Գուրգեն Սարյանի գրչին են պատկանում «Ձմռան մի երեկո...», «Նրա սերը» պատմվածքները, մի քանի պիեսներ ու մի շարք բանաստեղծություններ։

## Կատարած թարգմանությունները (ռուսերենից)
* Չելյուշկին (ակնարկ Չելյուշկինի արշավախմբի մասին), Երևան, Պետհրատ, 1935, 19 էջ։
* Ալեքսանդր Բեկ, Պանֆիլովականները առաջին բնագծում, Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 310 էջ։
* Ժան Գրիվա, Պատմվածքներ Իսպանիայի մասին, Երևան, Հայպետհրատ, 1952, 148 էջ։
* Վսեվոլոդ Վիշնևսկի, Անմոռանալի 1919 թվականը (պիես), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 116 էջ։
* Նիկոլայ Օստրովսկի, Նյութերի ժողովածու (մի մասը թարգմանել է Գ. Սարյանը), Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 326 էջ։
* Հաջի-Մուրադ Մուգուև, Դեպի Տիգրիսի ափերը (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1956, 276 էջ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:1904 ծնունդներ
Կատեգորիա:1974 մահեր
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Թոխմախի գերեզմանատանը թաղվածներ