Բաց տվյալներ

thumb|Բաց տվյալների քարտեզ
thumb|Կապակցված բաց տվյալների ամպը 2014 թվականի օգոստոսին
thumb|Արտոնագրման պայմանների հստակ պիտակավորումը բաց տվյալների հիմնական բաղադրիչն է։ Այդ նպատակով օգտագործվում են այս պատկերակները

**Բաց տվյալներ** (), այն տվյալներն են, որոնք բաց հասանելի են, շահագործվող, խմբագրելի և համօգտագործելի յուրաքանչյուրի կողմից ցանկացած նպատակով: Բաց տվյալները լիցենզավորված են ազատ արտոնագրի ներքո։

Բաց տվյալների շարժման նպատակները նման են այլ «բաց(-կոդով)» շարժումների նպատակներին, ինչպիսիք են՝ բաց կոդով ծրագրակազմը, բաց կոդով ապարատը, ազատ բովանդակությունը, բաց բնութագրերը, բաց կրթությունը, բաց կրթական ռեսուրսները, բաց կառավարումը, ազատ գիտելիքը, բաց հասանելիությունը, ազատ գիտությունը և ազատ համացանցը: Բաց տվյալների շարժման աճը զուգահեռվում է մտավոր սեփականության իրավունքների աճով։ Բաց տվյալների հիմքում ընկած փիլիսոփայությունը վաղուց հաստատված է (օրինակ՝ գիտության մերտոնյան ավանդույթում), սակայն «բաց տվյալներ» տերմինն ինքնին վերջերս է հայտնվել, որը հանրաճանաչություն է ձեռք բերել ինտերնետի և համաշխարհային սարդոստայնի աճի և, հատկապես, Data.gov, Data.gov.uk և Data.gov.in բաց տվյալների կառավարական նախաձեռնությունների գործարկման հետ

Բաց տվյալները կարող են լինել կապակցված տվյալներ, որոնք կոչվում են **կապակցված բաց տվյալներ**։ 

Բաց տվյալների ամենակարևոր ձևերից մեկը բաց պետական տվյալներն են (OGD), որը բաց տվյալների ձև է, որը ստեղծվել է կառավարող պետական հաստատությունների կողմից: Բաց կառավարական տվյալների կարևորությունը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ դրանք հանդիսանում են քաղաքացիների առօրյա կյանքի մի մասը՝ մինչև առօրյա/կենցաղային առաջադրանքները, որոնք, թվում է, հեռու են կառավարությունից:

**** հապավումը երբեմն օգտագործվում է ցույց տալու համար, որ տվյալ տվյալների շտեմարանը կամ տվյալների բազան է համապատասխանում FAIR տվյալների սկզբունքներին և կրում բաց լիցենզիա, որը կարող է պարունակել տվյալներ:

## Ընդհանուր ակնարկ
Բաց տվյալների հայեցակարգը նոր չէ, բայց ֆորմալացված սահմանումը համեմատաբար նոր է: Բաց տվյալները որպես երևույթ նշանակում է, որ պետական տվյալները պետք է հասանելի լինեն բոլորին, ովքեր կարող են վերաբաշխվել ցանկացած ձևով՝ առանց հեղինակային իրավունքի սահմանափակման։ Մեկ այլ սահմանում է Բաց սահմանումը, որը կարելի է ամփոփել այսպես․ «տվյալների մի մասը բաց է, եթե որևէ մեկն ազատ է այն օգտագործելու, վերօգտագործելու և վերաբաշխելու համար, որը ենթակա է միայն վերագրելու և/կամ համօգտագործման պահանջին։ Բաց տվյալների ինստիտուտի սահմանումներից է․ «բաց տվյալները այն տվյալներ են, որոնք հասանելի են յուրաքանչյուրին և յուրաքանչյուրը կարող է օգտագործել կամ համօգտագործել դրանք», սահմանման կարճ տարբերակն է, բայց վերաբերում են պաշտոնական սահմանմանը։ Բաց տվյալները կարող են ներառել ոչ տեքստային նյութեր, ինչպիսիք են քարտեզները, գենոմները, կոնեկտոմները, քիմիական միացությունները, մաթեմատիկական և գիտական բանաձևերը, բժշկական տվյալները և պրակտիկան, կենսագիտությունը և կենսաբազմազանությունը։

Բաց տվյալների շարժման հիմնական խոչընդոտը տվյալների առևտրային արժեքն է: Տվյալների հասանելիությունը կամ դրանց վերօգտագործումը հաճախ վերահսկվում է պետական կամ մասնավոր կազմակերպությունների կողմից: Վերահսկողությունը կարող է լինել մուտքի սահմանափակումների, լիցենզիաների, հեղինակային իրավունքի, արտոնագրերի և մուտքի կամ վերօգտագործման համար գանձումների միջոցով: Բաց տվյալների ջատագովները պնդում են, որ այս սահմանափակումները շեղում են ընդհանուր շահը, և որ տվյալները պետք է հասանելի լինեն առանց սահմանափակումների կամ վճարների:

Տվյալներ ստեղծողները չեն համարում սեփականության, լիցենզավորման և վերօգտագործման պայմանները նշելու անհրաժեշտությունը՝ փոխարենը ենթադրելով, որ հեղինակային իրավունքը չհաստատելը տվյալները մուտքագրում է որպես հանրային սեփականություն։ Օրինակ, շատ գիտնականներ իրենց աշխատանքի հետ հրապարակված տվյալները չեն համարում, որ իրենց կողմից պետք է վերահսկվի, և ամսագրում հրապարակման ակտը համարում են տվյալների անուղղակի թողարկում ընդհանուր հանրության մեջ: Լիցենզիայի բացակայությունը դժվարացնում է տվյալների հավաքածուի կարգավիճակի որոշումը և կարող է սահմանափակել «Բաց» ոգով առաջարկվող տվյալների օգտագործումը: Այս անորոշության պատճառով պետական կամ մասնավոր կազմակերպությունների համար հնարավոր է համախմբել նշված տվյալները, պնդել, որ դրանք պաշտպանված են հեղինակային իրավունքով, ապա վերավաճառել դրանք:

## Հիմնական աղբյուրներ
thumb|right|«Բաց տվյալների վիճակը»,  Աֆրիկյան մտքեր 2019 թվականի գրքից
Բաց տվյալները կարող են գալ ցանկացած աղբյուրից: Այս բաժնում թվարկված են որոշ դաշտեր, որոնք հրապարակում են (կամ գոնե քննարկում են հրապարակումը) մեծ քանակությամբ բաց տվյալներ:

### Գիտության մեջ

Գիտական տվյալների բաց հասանելիության հայեցակարգը ստեղծվել է Տվյալների համաշխարհային կենտրոնի համակարգի ձևավորմամբ՝ 1957-1958 թվականների Միջազգային երկրաֆիզիկական տարվա նախապատրաստման ժամանակ։ Գիտական միությունների միջազգային խորհուրդը վերահսկում է մի քանի Համաշխարհային տվյալների կենտրոններ՝ նպատակ ունենալով նվազագույնի հասցնել տվյալների կորստի ռիսկը և առավելագույնի հասցնել տվյալների հասանելիությունը։

Մինչդեռ բաց գիտության-տվյալների շարժումը ինտերնետից ավելի վաղ է եղել, արագ, մատչելի ցանցի առկայությունը զգալիորեն փոխել է բաց գիտության տվյալների համատեքստը, քանի որ տվյալների հրապարակումը կամ ստացումը դարձել է շատ ավելի քիչ ծախսատար և ժամանակատար։

Մարդկային գենոմի նախագիծը խոշոր նախաձեռնություն էր, որը ցույց էր տալիս բաց տվյալների ուժը: Այն կառուցվել է այսպես կոչված Բերմուդյան սկզբունքների հիման վրա՝ սահմանելով, որ «Մարդկային գենոմի հաջորդականության ամբողջ տեղեկատվությունը … պետք է ազատորեն հասանելի լինի և հանրային տիրույթում, որպեսզի խրախուսվի հետազոտությունն ու զարգացումը և առավելագույնի հասցնի դրա օգուտը հասարակությանը»։ Ավելի վերջին նախաձեռնությունները, ինչպիսին է Կառուցվածքային գենոմիկայի կոնսորցիումը, ցույց են տվել, որ բաց տվյալների մոտեցումը կարող է արդյունավետորեն օգտագործվել արդյունաբերական հետազոտությունների և զարգացման համատեքստում։

2004 թվականին Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության (ՏՀԶԿ) բոլոր երկրների գիտության նախարարները (ընդգրկում է աշխարհի ամենազարգացած երկրները) ստորագրել են հռչակագիր, որում ասվում է, որ հանրության կողմից ֆինանսավորվող արխիվային բոլոր տվյալները պետք է հասանելի լինեն հանրությանը։ Անդամ երկրների տվյալների արտադրող հաստատությունների հետ խնդրանքից և ինտենսիվ քննարկումից հետո ՏՀԶԿ-ն 2007 թվականին հրապարակել է ՏՀԶԿ-ի սկզբունքներն ու ուղեցույցները հանրային ֆինանսավորումից հետազոտական տվյալների հասանելիության համար՝ որպես մեղմ օրենքի (soft-law) հանձնարարական։

Բաց տվյալների օրինակներ գիտության մեջ․
* data.uni-muenster.de – Բաց տվյալներ Գերմանիայի Մյունսթերի համալսարանի գիտական արտեֆակտների մասին,
* Dataverse Network Project – արխիվային պահեստային ծրագրակազմ, որը խթանում է տվյալների փոխանակումը, տվյալների մշտական մեջբերումը և վերարտադրելի հետազոտությունը,
* linkedscience.org/data – Բաց գիտական տվյալների հավաքածուներ՝ կոդավորված որպես կապակցված տվյալներ: Գործարկվել է 2011 թվականին, ավարտվել է 2018 թվականին,
* systemanaturae.org – Բաց գիտական տվյալների հավաքածուներ՝ կապված վայրի բնության հետ՝ դասակարգված ըստ կենդանիների տեսակների: Գործարկվել է 2015 թվականին։

### Կառավարության մեջ
Կառավարության բաց տվյալների համար կան մի շարք տարբեր փաստարկներ։ Որոշ փաստաբաններ ասում են, որ կառավարության տեղեկատվության հասանելիությունը հանրությանը որպես մեքենայաընթեռնելի բաց տվյալներ կարող է նպաստել կառավարության թափանցիկությանը, հաշվետվողականությանը և հանրային մասնակցությանը: «Բաց տվյալները կարող են հզոր ուժ հանդիսանալ հանրային հաշվետվողականության համար. այն կարող է ավելի հեշտ դարձնել առկա տեղեկատվության վերլուծությունը, մշակումը և համակցումը, քան երբևէ՝ թույլ տալով հանրային վերահսկողության նոր մակարդակ»։ Կառավարությունները, որոնք հնարավորություն են տալիս հանրային դիտել տվյալները, կարող են օգնել քաղաքացիներին ներգրավվել կառավարական հատվածներում և «ավելացնել արժեք այդ տվյալներին»։ Բաց տվյալների փորձագետները երանգավորում են կառավարության տվյալների բացման ազդեցությունը կառավարության թափանցիկության և հաշվետվողականության վրա։ Լայնորեն մեջբերված հոդվածում գիտնականներ Դեյվիդ Ռոբինսոնը և Հարլան Յուն պնդում են, որ կառավարությունները կարող են թափանցիկության երեսպատել՝ հրապարակելով մեքենայաընթեռնելի տվյալներ, որոնք իրականում կառավարությանն ավելի թափանցիկ կամ հաշվետու չեն դարձնում։ Հիմք ընդունելով թափանցիկության և հակակոռուպցիայի վերաբերյալ կատարած ուսումնասիրությունները՝ Համաշխարհային բանկի քաղաքագետ Տիագո Կ. Պեյխոտոն ընդլայնել է Յու և Ռոբինսոնի փաստարկը՝ ընդգծելով իրադարձությունների նվազագույն շղթան, որն անհրաժեշտ է բաց տվյալների համար հաշվետվողականության տանելու համար․

# համապատասխան տվյալները բացահայտված են,
# տվյալները լայնորեն տարածվում և ընկալվում են հանրության կողմից,
# հանրությունը արձագանքում է տվյալների բովանդակությանը, և
# պետական պաշտոնյաները կա՛մ արձագանքում են հանրության ռեակցիային, կա՛մ ինստիտուցիոնալ միջոցներով հանրության կողմից ենթարկվում են պատժամիջոցի։

Ոմանք պնդում են, որ պաշտոնական տեղեկատվության բացումը կարող է աջակցել տեխնոլոգիական նորարարություններին և տնտեսական աճին` երրորդ կողմերին հնարավորություն տալով մշակել նոր տեսակի թվային հավելվածներ և ծառայություններ։

Մի քանի ազգային կառավարություններ ստեղծել են կայքեր՝ իրենց հավաքած տվյալների մի մասը տարածելու համար: Սա համայնքային կառավարությունում համագործակցային ծրագրի հայեցակարգ է՝ ստեղծելու և կազմակերպելու մշակույթ բաց տվյալների կամ բաց կառավարման տվյալների համար:

Բացի այդ, կառավարական այլ մակարդակներ ստեղծել են բաց տվյալների կայքեր: Կանադայում կան բազմաթիվ պետական կազմակերպություններ, որոնք հետամուտ են բաց տվյալներին: Data.gov-ը թվարկում է ընդհանուր առմամբ ԱՄՆ 40 նահանգների և ԱՄՆ 46 քաղաքների ու շրջանների կայքերը, որոնք ունեն բաց տվյալներ տրամադրելու կայքեր, օրինակ՝ Մերիլենդ նահանգը, Կալիֆոռնիա նահանգը և Նյու Յորքը։

Միջազգային մակարդակով Միավորված ազգերի կազմակերպությունն ունի բաց տվյալների կայք, որը հրապարակում է անդամ երկրների և ՄԱԿ-ի գործակալությունների վիճակագրական տվյալներ, իսկ Համաշխարհային բանկը հրապարակել է զարգացող երկրներին վերաբերող մի շարք վիճակագրական տվյալներ։ Եվրոպական հանձնաժողովը ստեղծել է երկու պորտալ Եվրոպական միության համար՝ ԵՄ բաց տվյալների պորտալը, որը հնարավորություն է տալիս մուտք գործել ԵՄ հաստատությունների, գործակալությունների և այլ մարմինների բաց տվյալներ և Եվրոպական տվյալների պորտալը, որը ողջ Եվրոպայում տրամադրում է տվյալների հավաքածուներ տեղական, տարածաշրջանային և ազգային հանրային մարմիններից։ Երկու պորտալները համախմբվել են data.europa.eu-ում 2021 թվականի ապրիլի 21-ին:

Իտալիան առաջին երկիրն է, որը թողարկել է ստանդարտ գործընթացներ և ուղեցույցներ Creative Commons լիցենզիայի ներքո՝ հանրային կառավարման համակարգում տարածման օգտագործման համար: Բաց մոդելը կոչվում է Բաց տվյալների կառավարման ցիկլ և ընդունվել է մի քանի տարածաշրջաններում, ինչպիսիք են Վենետոն և Ումբրիան։ Այնպիսի քաղաքներ, ինչպիսիք են Ռեջո դի Կալաբրիան և Ջենովան, նույնպես որդեգրել են այդ մոդելը։

2015 թվականի հոկտեմբերին Բաց կառավարման գործընկերությունը մեկնարկել է Բաց տվյալների միջազգային խարտիան՝ կառավարական բաց տվյալների հրապարակման սկզբունքների և լավագույն փորձի մի շարք, որը պաշտոնապես ընդունվել է երկրների, նահանգների և քաղաքների տասնյոթ կառավարությունների կողմից Մեքսիկայում ԲԿԳ Գլոբալ գագաթնաժողովի ժամանակ։

2024 թվականի հուլիսին Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությունն ընդունել է Creative Commons CC-BY-4.0 արտոնագիրը՝ իր հրապարակած տվյալների և հաշվետվությունների համար։

### Ոչ առևտրային կազմակերպություններում
Շատ շահույթ չհետապնդող կազմակերպություններ առաջարկում են բաց մուտք դեպի իրենց տվյալները, քանի դեռ դա չի խաթարում իրենց օգտատերերի, անդամների կամ երրորդ կողմի գաղտնիության իրավունքները։ Համեմատած շահույթ հետապնդող կորպորացիաների հետ, նրանք չեն ձգտում դրամայնացնել իրենց տվյալները: OpenNWT-ն բացել է ընտրությունների բաց տվյալներ առաջարկող կայք։ CIAT-ն առաջարկում է բաց տվյալներ բոլորին, ովքեր ցանկանում են մեծ տվյալների վերլուծություն իրականացնել՝ միջազգային գյուղատնտեսական հետազոտությունների առավելությունները բարձրացնելու համար։ DBLP-ն, որը պատկանում է Dagstuhl շահույթ չհետապնդող կազմակերպությանը, առաջարկում է համակարգչային գիտության գիտական հրապարակումների իր բազան՝ որպես բաց տվյալներ։

Հյուրընկալության փոխանակման ծառայությունները, ներառյալ Bewelcome-ը, Warm Showers-ը և CouchSurfing-ը (նախքան շահույթ հետապնդելը) վերլուծության, հանրային հետազոտությունների և հրապարակման համար գիտնականներին առաջարկել են օգտվել իրենց անանուն տվյալներից։

## Քաղաքականություն և ռազմավարություն
Փոքր մակարդակում բիզնեսի կամ հետազոտական կազմակերպության քաղաքականությունն ու ռազմավարությունը, երբեմն մեծապես, բաց տվյալների նկատմամբ կտարբերվեն: Կիրառվող ընդհանուր ռազմավարություններից մեկը տվյալների ընդհանուր օգտագործումն է: Data commons-ը փոխգործունակ ծրագրային և ապարատային հարթակ է, որը միավորում է (կամ համատեղում) տվյալները, տվյալների ենթակառուցվածքը և տվյալների արտադրող և կառավարող հավելվածները՝ օգտվողների համայնքին ավելի լավ թույլ տալու կառավարել, վերլուծել և կիսել իրենց տվյալներն ուրիշների հետ, ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ։ Իդեալում, այս փոխգործունակ կիբերենթակառուցվածքը պետք է բավականաչափ ամուր լինի տվյալների և տեղեկատվական ռեսուրսների «հավաքման կյանքի ցիկլի փուլերի միջև անցումը հեշտացնելու համար»՝ միևնույն ժամանակ հենվելով ընդհանուր տվյալների մոդելների և աշխատանքային տարածքի գործիքների վրա, որոնք թույլ են տալիս և աջակցում տվյալների կայուն վերլուծությանը: data commons-ի տվյալների հիմքում ընկած քաղաքականությունն ու ռազմավարությունը իդեալականորեն կներառեն բազմաթիվ շահագրգիռ կողմերի, ներառյալ տվյալների ընդհանուր ծառայություններ մատուցողին, տվյալների ներդրողներին և տվյալների օգտագործողներին։

Grossman *et al* data commons-ի ռազմավարության համար առաջարկում է վեց հիմնական նկատառում, որը բաց տվյալների ավելի լավ հնարավորություն է տալիս ձեռնարկություններում և հետազոտական կազմակերպություններում: Նման ռազմավարությունը պետք է լուծի հետևյալ անհրաժեշտությունը․

* մշտական թվային ID-ներ, որոնք հնարավորություն են տալիս տվյալների հավաքածուների մուտքի վերահսկում,
* մշտական, հայտնաբերելի մետատվյալներ՝ կապված յուրաքանչյուր թվային ID-ի հետ,
* հավելվածի ծրագրավորման ինտերֆեյսի վրա հիմնված մուտք՝ կապված նույնականացման և թույլտվության ծառայության հետ,
* տվյալների տեղափոխելիություն,
* տվյալների «հավասարակշռում»՝ առանց մուտքի, ելքի վճարների,
* ռացիոնալ մոտեցում օգտատերերի նկատմամբ, որոնք հաշվում են տվյալները data commons-ի վրա։

Անհատական բիզնեսներ և հետազոտական կենտրոններ և ավելի բարձր մակարդակում, այնպիսի երկրներ, ինչպիսին Գերմանիան է գործարկել են իրենց պաշտոնական համազգային բաց տվյալների ռազմավարությունները՝ մանրամասնելով, թե ինչպես պետք է տվյալների կառավարման համակարգերը ավելի լայն հանրության համար մշակվեն, օգտագործվեն և պահպանվեն։

## Կողմ և դեմ փաստարկներ
Բաց տվյալների անունից արված փաստարկները ներառում են հետևյալը.

* «Տվյալները պատկանում են մարդկային ռասային»: Տիպիկ օրինակներ են գենոմները՝ օրգանիզմների վերաբերյալ տվյալները, բժշկագիտությունը, Օրհուսի կոնվենցիայից հետևող բնապահպանական տվյալները:
* Աշխատանքը ֆինանսավորելու համար օգտագործվել է պետական գումար, ուստի այն պետք է լինի համընդհանուր հասանելի,
* Այն ստեղծվել է պետական հաստատությունում և նրա կողմից (սա տարածված է ԱՄՆ Ազգային լաբորատորիաներում և պետական մարմիններում),
* Փաստերը չեն կարող օրինականորեն պաշտպանված լինել հեղինակային իրավունք,
* Հետազոտության հովանավորները լիարժեք արժեք չեն ստանում, քանի դեռ ստացված տվյալները ազատորեն հասանելի չեն,
* Տվյալների վերօգտագործման սահմանափակումները ստեղծում են anticommons,
* Համայնքային մարդկային գործունեության սահուն գործընթացի համար պահանջվում են տվյալներ, և դրանք հանդիսանում են սոցիալ-տնտեսական զարգացման կարևոր խթանիչ (առողջապահություն, կրթություն, տնտեսական արտադրողականություն և այլն) 
* Տվյալների ավելի լավ հասանելիությամբ գիտական հետազոտություններում հայտնաբերման արագությունն աչում է,
* Տվյալների բաց դարձնելն օգնում է պայքարել «տվյալների քայքայման» դեմ և ապահովել գիտական հետազոտությունների տվյալների պահպանումը ժամանակի ընթացքում,
* Վիճակագրական գրագիտությունը շահում է բաց տվյալներից: Ուսուցիչները կարող են օգտագործել տեղական համապատասխան տվյալների հավաքածուներ՝ իրենց ուսանողներին վիճակագրական հասկացություններ սովորեցնելու համար,
* Գիտական համայնքում բաց տվյալների թույլտվությունը էական նշանակություն ունի բացահայտումների արագության բարձրացման և նշանակալի օրինաչափությունների ճանաչման համար։

Գիտական համայնքում բաց տվյալների թույլտվությունը էական նշանակություն ունի բացահայտումների արագության բարձրացման և նշանակալի օրինաչափությունների ճանաչման համար։ Հրատարակիչները հաճախ ավելացնում են հեղինակային իրավունքի հայտարարություններ (հաճախ արգելում են կրկնակի օգտագործումը) հրապարակումներին ուղեկցող գիտական տվյալներին: Կարող է անհասկանալի լինել, թե արդյոք ամբողջական տեքստում ներկառուցված փաստացի տվյալները հեղինակային իրավունքի մաս են կազմում:

Թեև թղթային հրապարակումներից փաստերի մարդկային աբստրակցիան սովորաբար օրինական է համարցում, հաճախ կա ռոբոտների կողմից մեքենաների արդյունահանման ենթադրյալ սահմանափակում։

Բոլոր տվյալները որպես բաց տվյալներ հասանելի դարձնելու դեմ փաստարկները ներառում են հետևյալը.

* Պետական ֆինանսավորումը չի կարող օգտագործվել մասնավոր հատվածի գործունեությունը կրկնօրինակելու կամ մարտահրավեր նետելու համար (օրինակ՝ PubChem),
* Կառավարությունները պետք է հաշվետու լինեն՝ հարկատուների փողերի արդյունավետ օգտագործման համար։ Եթե հանրային միջոցներն օգտագործվում են տվյալների համախմբման համար, և եթե տվյալները կոմերցիոն (մասնավոր) օգուտներ կբերեն միայն փոքր թվով օգտատերերի, օգտվողները պետք է փոխհատուցեն կառավարություններին տվյալների տրամադրման ծախսերը,
* Բաց տվյալները կարող են հանգեցնել զարգացող երկրների վերաբերյալ տվյալների շահագործման և դրանց վրա հիմնված արդյունքների արագ հրապարակման՝ հարուստ և լավ սարքավորված գիտահետազոտական ինստիտուտների կողմից՝ առանց որևէ հետագա ներգրավման և/կամ տեղական համայնքների օգուտների (ուղղաթիռային հետազոտություն). նմանապես, դեպի արևադարձային անտառներ պատմական բաց մուտքը, որը հանգեցրել է զարգացող երկրների բույսերի գենետիկական ռեսուրսների յուրացմանը ("Global Pillage"),
* Տվյալների հրապարակման արդյունքում ստացված եկամուտը կարող է օգտագործվել տվյալների ստեղծման և/կամ տարածման ծախսերը ծածկելու համար, որպեսզի տարածումը շարունակվի անորոշ ժամանակով,
* Ծախսերը վերականգնելու համար կառավարությունը որոշակի լեգիտիմություն է տալիս որոշ կազմակերպություններին (NIST-ը՝ ԱՄՆ-ում, Ordnance Survey-ը՝ Մեծ Բրիտանիայում),
* Գաղտնիության հետ կապված մտահոգությունները կարող են լինել, որ տվյալների հասանելիությունը սահմանափակվի կոնկրետ օգտագործողների կամ տվյալների ենթախմբերի համար,
* Տվյալների հավաքումը, «մաքրումը», կառավարումը և տարածումը սովորաբար աշխատուժ և/կամ ծախսատար գործընթացներ են. ծառայություն մատուցողը պետք է արդար վարձատրություն ստանա այդ ծառայությունների մատուցման համար,
* Հովանավորները լիարժեք արժեք չեն ստանում, քանի դեռ նրանց տվյալները չեն օգտագործվում պատշաճ կերպով. երբեմն դա պահանջում է որակի կառավարում, տարածում և բրենդինգի ջանքեր, որոնք լավագույնս հնարավոր է ձեռք բերել օգտատերերից վճարներ գանձելու միջոցով,
* Հաճախ թիրախային վերջնական օգտատերերը չեն կարող օգտագործել տվյալներն առանց լրացուցիչ մշակման (վերլուծություն, հավելվածներ և այլն): Եթե որևէ մեկն ունի տվյալներին հասանելիություն, ոչ ոք չի կարող խրախուսվել ներդրումներ կատարել տվյալների օգտակար դարձնելու համար անհրաժեշտ մշակման մեջ (սովորական օրինակները ներառում են կենսաբանական, բժշկական և բնապահպանական տվյալները),
* Բաց տվյալների երկրորդական օգտագործման (ագրեգացման) նկատմամբ վերահսկողություն չկա։

"Optimization of Soft Mobility Localization with Sustainable Policies and Open Data" հոդվածը պնդում է, որ բաց տվյալները արժեքավոր գործիք են քաղաքներում փափուկ շարժունակության կայունության և արդարության բարելավման համար: Հեղինակը պնդում է, որ բաց տվյալները կարող են օգտագործվել քաղաքի տարբեր տարածքների կարիքները բացահայտելու, արդար և արդարացի ալգորիթմներ մշակելու և փափուկ շարժունակության ռեսուրսների տեղադրումն արդարացնելու համար:

## Կապը այլ բաց գործունեությունների հետ
Բաց տվյալների շարժման նպատակները նման են այլ «Բաց» շարժումների նպատակներին:

* Ազատ հասանելիությունը վերաբերում է գիտական հրապարակումները համացանցում ազատորեն հասանելի դարձնելուն: Որոշ դեպքերում այս հոդվածները ներառում են նաև տվյալների բաց հավաքածուներ:
* Ազատ դասակարգումները փաստաթղթեր են, որոնք նկարագրում են ֆայլերի տեսակները կամ արձանագրությունները, որտեղ փաստաթղթերը բաց լիցենզավորված են: Այս բնութագրերը հիմնականում նախատեսված են բարելավելու տարբեր ծրագրաշարեր, որոնք կառավարում են նույն ֆայլերի տեսակները կամ արձանագրությունները, բայց մենաշնորհատերերը, որոնք օրենքով պարտադրված են բաց տեխնիկական պայմաններով, կարող են այն ավելի բարդացնել:
* Ազատ բովանդակությունը վերաբերում է մարդկային լսարանին ուղղված ռեսուրսները (օրինակ՝ արձակը, լուսանկարները կամ տեսանյութերը) ազատորեն հասանելի դարձնելով։
* Ազատ գիտելիք. Open Knowledge International-ը պնդում է բաց լինելու մի շարք հարցեր, ներառելով, բայց չսահմանափակվելով բաց տվյալների հարցերը: Այն ընդգրկում է (ա) գիտական, պատմական, աշխարհագրական կամ այլ կերպ (բ) բովանդակություն, ինչպիսիք են երաժշտություն, ֆիլմեր, գրքեր (գ) Կառավարության և վարչական այլ տեղեկություններ: Բաց տվյալները ներառված են Open Knowledge Definition-ի շրջանակում, որի մասին ակնարկվում է Science Commons-ի բաց մուտքի տվյալների իրականացման արձանագրությունում։
* Open notebook science վերաբերում է «Բաց տվյալների» հայեցակարգի կիրառմանը որքան հնարավոր է գիտական գործընթացում։
* Ազատ կոդով ծրագրակազմը վերաբերում է բաց կոդով լիցենզիաներին, որոնց համաձայն համակարգչային ծրագրերը կարող են բաշխվել, և հիմնականում չի վերաբերում տվյալներին:
* Ազատ կրթական ռեսուրսներն ազատ հասանելի, բաց լիցենզավորված փաստաթղթեր և միջոցներ են, որոնք օգտակար են ուսուցման, գնահատման համար, ինչպես նաև հետազոտական նպատակներով:
* Ազատ հետազոտություն / Ազատ գիտություն / ազատ գիտության տվյալներ (կապված բաց գիտություն) նշանակում է գիտական ակտիվների բացման և փոխկապակցման մոտեցում, ինչպիսիք են տվյալները, մեթոդները և գործիքները կապակցված տվյալների տեխնիկայի հետ՝ թափանցիկ, վերարտադրելի և միջդիսցիպլինար հետազոտությունները հնարավոր դարձնելու համար։
*Open-GLAM (պատկերասրահներ, գրադարան, արխիվներ և թանգարաններ) նախաձեռնություն և ցանց է, որն աջակցում է իրենց թվայնացված հավաքածուներին ազատ հասանելիությամբ մշակութային հաստատությունների միջև փոխանակմանը և համագործակցությանը։ GLAM-Wiki Initiative-ը օգնում է մշակութային հաստատություններին Վիքիպեդիայի փորձառու խմբագիրների հետ համատեղ նախագծերի միջոցով կիսել իրենց ազատ լիցենզավորված ռեսուրսներն աշխարհի հետ: Ազատ ժառանգության տվյալները կապված են Open GLAM-ի հետ, քանի որ ժառանգության ոլորտում ազատ լիցենզավորված տվյալներն այժմ հաճախ օգտագործվում են հետազոտության, հրատարակման և ծրագրավորման մեջ մասնավորապես, թվային հումանիտար գիտությունների ոլորտում։

## Բաց տվյալները որպես commons
### Մտքեր և սահմանումներ
Պաշտոնապես թե՛ «Բաց տվյալների» և թե՛ commons-ի սահմանումը պտտվում է հասանելիության ցածր խոչընդոտ ունեցող ընդհանուր ռեսուրսների հայեցակարգի շուրջ: Ըստ էության, թվային հանրագումարները ներառում են բաց տվյալներ, քանի որ դրանք ներառում են առցանց պահպանվող ռեսուրսներ, ինչպիսիք են տվյալները։ Ընդհանուր առմամբ, դիտարկելով Բաց տվյալների գործառնական սկզբունքները, գործնականում կարելի է տեսնել բաց տվյալների և (թվային) ընդհանուրների համընկնումը: Բաց տվյալների սկզբունքները երբեմն տարբերվում են՝ կախված հետազոտվող տվյալների տեսակից։ Այնուամենայնիվ, դրանք որոշակիորեն համընկնում են, և դրանց հիմնական պատճառաբանությունը տվյալների (կոմպլեկտների) վերօգտագործման խոչընդոտների բացակայությունն է։ Անկախ դրանց ծագումից, բաց տվյալների տեսակների սկզբունքները հուշում են ընդհանուրների սահմանման հիմնական տարրերը: Սրանք են, օրինակ, մատչելիությունը, կրկնակի օգտագործումը, գտնելիությունը, ոչ սեփականության իրավունքով։ Բացի այդ, թեև ավելի ցածր չափով, սպառնալիքներն ու հնարավորությունները կապված են թե՛ բաց տվյալների, թե՛ ընդհանուր տվյալների հետ: Սինթեզվելով՝ դրանք պտտվում են (ռիսկերի և) օգուտների շուրջ՝ կապված բազմաթիվ դերակատարների կողմից ընդհանուր ռեսուրսների (անվերահսկելի) օգտագործման հետ։

### Համակարգը
Ե՛վ commons-ը, և՛ բաց տվյալները կարող են սահմանվել ռեսուրսների առանձնահատկություններով, որոնք տեղավորվում են այս հասկացությունների ներքո, բայց դրանք կարող են սահմանվել այն համակարգերի բնութագրերով, որոնց համար մղում են նրանց պաշտպանները: Կառավարումը կենտրոնանում է ինչպես բաց տվյալների, այնպես էլ ընդհանուր գիտությունների համար։ Հիմնական տարրերը, որոնք ուրվագծում են ընդհանուր և բաց տվյալների առանձնահատկությունները, տարբերություններն են (և գուցե հակադրությունը) գերիշխող շուկայական տրամաբանությանը, որը ձևավորվել է կապիտալիզմի կողմից։ Թերևս հենց այս հատկանիշն է ի հայտ գալիս commons-ի հայեցակարգի վերջին աճի ժամանակ, որը կապված է թվային տեխնոլոգիաների ավելի սոցիալական հայացքի հետ թվային և, հատկապես, տվյալների ընդհանուր տեսակների հատուկ ձևերով:

### Իրական կյանքի դեպք
Բաց տվյալների կիրառումը հասարակական բարօրության համար ցուցադրվել է ակադեմիական հետազոտական աշխատանքներում։ "Optimization of Soft Mobility Localization with Sustainable Policies and Open Data" աշխատությունը բաց տվյալներ է օգտագործում երկու եղանակով։ Նախ՝ այն օգտագործում է բաց տվյալներ՝ բացահայտելու քաղաքի տարբեր տարածքների կարիքները: Օրինակ, այն կարող է օգտագործել բնակչության խտության, երթևեկության գերբեռնվածության և օդի որակի վերաբերյալ տվյալներ՝ որոշելու, թե որտեղ են առավել անհրաժեշտ շարժունակության փափուկ ռեսուրսները, ինչպիսիք են հեծանիվների դարակները և էլեկտրական մեքենաների լիցքավորման կայանները: Երկրորդ՝ այն օգտագործում է բաց տվյալներ՝ արդար և արդարացի ալգորիթմներ մշակելու համար: Օրինակ, այն կարող է օգտագործել տվյալ քաղաքի ժողովրդագրության վերաբերյալ՝ ապահովելու համար, որ շարժունակության փափուկ ռեսուրսները բաշխված լինեն այնպես, որ հասանելի լինի բոլորին՝ անկախ տարիքից, հաշմանդամությունից կամ սեռից: Աշխատությունը նաև քննարկում է բաց տվյալների օգտագործման մարտահրավերները փափուկ շարժունակության օպտիմալացման համար: Դժվարություններից մեկն այն է, որ բաց տվյալները հաճախ թերի են կամ ոչ ճշգրիտ: Մյուս մարտահրավերն այն է, որ կարող է դժվար լինել տարբեր աղբյուրներից բաց տվյալների ինտեգրումը: Չնայած այս մարտահրավերներին, աշխատությունում ասվում է, որ բաց տվյալները արժեքավոր գործիք են քաղաքներում փափուկ շարժունակության կայունությունն ու հավասարությունը բարելավելու համար:

Բաց տվյալների և commons-ի միջև փոխհարաբերությունները և ինչպես դրանց կառավարումը կարող է պոտենցիալ խաթարել մեծ տվյալների վրա գերիշխող շուկայական տրամաբանությունը նախագիծ է, որն իրականացնում է Human Ecosystem Relazioni-ը Բոլոնիայում (Իտալիա): Տես՝ https://www.he-r.it/wp-content/uploads/2017/01/HUB-report-impaginato_v1_small.pdf.

Այս նախագիծը նպատակ ուներ էքստրապոլյացիայի ենթարկել և բացահայտել Բոլոնիայում «համագործակցության» շուրջ առցանց սոցիալական հարաբերությունները: Տվյալները հավաքագրվել են սոցիալական ցանցերից և առցանց հարթակներից՝ քաղաքացիների համագործակցության համար: Ի վերջո, տվյալները վերլուծվել են բովանդակության, նշանակության, գտնվելու վայրի, ժամկետի և այլ փոփոխականների համար: Ընդհանուր առմամբ, առցանց սոցիալական հարաբերությունները համագործակցության համար վերլուծվել են ցանցային տեսության հիման վրա: Ստացված տվյալների շտեմարանը հասանելի է դարձել առցանց՝ որպես բաց տվյալներ (համախմբված և անանուն)․ այնուամենայնիվ, անհատները կարող են վերականգնել իրենց բոլոր տվյալները: Սա արվել է տվյալներն ընդհանուրի վերածելու գաղափարով: Այս նախագիծը ցույց է տալիս բաց տվյալների-ի և commons-ի միջև փոխհարաբերությունները, և թե ինչպես կարող են դրանք խաթարել շուկայական տրամաբանությունը, որը խթանում է մեծ տվյալների օգտագործումը երկու ձևով: Նախ, այն ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող են նման նախագծերը, հետևելով բաց տվյալների հիմնավորմանը, կարող են որոշակիորեն խթանել տվյալների արդյունավետ commons-ի ստեղծումը: Նախագիծն ինքնին առաջարկում էր տարբեր տեսակի աջակցություն սոցիալական ցանցի պլատֆորմի օգտատերերին բովանդակությունը հեռացնելու համար: Երկրորդ, առցանց սոցիալական ցանցերի փոխազդեցությունների վերաբերյալ տվյալների բացումը կարող է զգալիորեն նվազեցնել այդ տվյալների վրա սոցիալական ցանցերի հարթակների մենաշնորհային հզորությունը:

## Ֆինանսավորողների մանդատներ
Մի քանի ֆինանսավորող մարմիններ մանդատավորում են Ազատ մուտքը և Բաց տվյալները: Կանադայի առողջապահական հետազոտությունների ինստիտուտը (CIHR) ներկայացրել է պահանջների արտահայտումը (տեղ-տեղ կտրված)։

* բիոինֆորմատիկային, ատոմային և մոլեկուլային կոորդինատների և փորձարարական տվյալները համապատասխան հանրային տվյալների բազայում դնել հետազոտության արդյունքների հրապարակումից անմիջապես հետո:
* պահպանել սկզբնական տվյալների հավաքածուները դրամաշնորհից հետո առնվազն հինգ տարի: Սա վերաբերում է բոլոր տվյալներին, անկախ նրանից՝ հրապարակված են, թե ոչ։

Տվյալների և ամբողջական տեքստի ներդրումը խթանող մարմիններից է Wellcome Trust-ը։ 2013 թվականին հրապարակված ակադեմիական հոդվածում ասվում է, որ «Հորիզոն 2020»-ը (ԵՄ գիտության ֆինանսավորման մեխանիզմ) պետք է հանձնարարի, որ ֆինանսավորվող նախագծերը ներկայացնեն իրենց տվյալների շտեմարանները որպես «առաքվողներ» ծրագրի վերջում, որպեսզի դրանք կարողանան ստուգվել երրորդ կողմի օգտագործման համար, ապա կիսվել այդ տվյլաներով։

## Տես նաև
* Բաց գիտելիք
* Ազատ բովանդակություն
* Openness
* Creative Commons արտոնագրեր
* Տվյալների մշակում
* Տվյալների ղեկավարում
* Տվյալների կառավարում
* Տվյալների հրապարակում
* Տվյալների փոխանակում
* Պահանջարկին արձագանքող տրանսպորտ 
* Թվային պահպանում
* FAIR տվյալներ
* Բաց տվյալների միջազգային օր
* Կապակցված տվյալներ և Կապակցված բաց տվյալներ
* Բաց էներգետիկ համակարգերի տվյալների բազաներ
* Քաղաքային ինֆորմատիկա
* Վիքիտվյալներ
* Բաց ստանդարտ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Open Data Armenia
* What is open?
* Six minute Video  of Tim Berners-Lee at TED (conference) 2010 showing examples of open data
* G8 Open Data Charter
* Towards a Genealogy of Open Data – research paper tracing different historical threads contributing to current conceptions of open data.

Կատեգորիա:Ազատ մշակութային շարժում
Կատեգորիա:Բաց տվյալներ