Հրաչյա Աճառյան

**Հրաչյա Հակոբի Աճառյան** (), հայ ականավոր լեզվաբան և բառարանագիր, ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1943)։ Հայտնի է իր գիտական աշխատություններով հայոց լեզվի բարբառաբանության, լեքսիկոլոգիայի, լեքսիկոգրաֆիայի, պատմության վերաբերյալ և այլն։ Գիտեր ավելի քան 20 լեզու։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կոստանդնուպոլիսում՝ կոշկակարի ընտանիքում։ Սովորել է նախ իր ծննդավայրի Կենտրոնական վարժարանում, հետո մեկնել է Փարիզ՝ բարձրագույն կրթություն ստանալու Սորբոնի համալսարանում, որտեղ աշակերտել է Անտուան Մեյեին։ 1897 թվականին Փարիզի լեզվաբանական ընկերությանը ներկայացրել է իր ուսումնասիրությունը լազերենի մասին և ընտրվել է այդ ընկերության անդամ։ Նույն թվականին նա Փարիզում մասնակցել է արևելագետների 13-րդ կոնգրեսին և հայերենի մասին ներկայացրել է երկու զեկուցում։ 1898 թվականին մեկնելով Ստրասբուրգ՝ Աճառյանը մեկ կիսամյակ լսել է հայագետ Հյուբշմանի դասախոսությունները։ Ավարտելով մասնագիտական բարձրագույն կրթությունը՝ 1898 թվականին Աճառյանը գալիս է Հարավային Կովկաս և նվիրվում է ուսուցչությանն ու գիտական աշխատանքներին։

Երկար տարիներ նա ուսուցչություն է արել Էջմիածնում, Շուշիում, Թավրիզում, Նոր–Նախիջևանում, Կարինում և այլուր։ Կարինում Աճառյանը կազմել է Սանասարյան վարժարանի ձեռագրերի ցուցակը՝ կորստից փրկելով հայ մշակույթի որոշ արժեքներ։

Աճառյանը շրջել է պատմական Հայաստանի շատ վայրեր, ուսումնասիրել է մագաղաթներ, հուշարձաններ՝ հատկապես խորանալով մի շարք բարբառների հետազոտության մեջ և զանազան նյութեր է հավաքել հայագիտության տարբեր ճյուղերի համար։ Գավառական ուսուցչի թափառական դրությունը Աճառյանին թույլ չի տվել հրապարակելու իր կարևոր աշխատությունները։ Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո Աճառյանը նշանակվում է Պետական համալսարանի դասախոս, և ամբողջապես նվիրվում է գիտական ու մանկավարժական աշխատանքների և իրար ետևից լույս է ընծայում բազմաթիվ գիտական աշխատություններ։

Ստալինյան ռեպրեսիաների հետևանքով 1937 թվականին խորհրդային իշխանությունները Երևանում նրան անհիմն ձերբակալել են և մեղադրանք առաջադրել «հակահեղափոխական, հակախորհրդային, ազգայնամոլական գործունեություն» ծավալելու համար։ Երկու տարի անցկացրել է աքսորավայրում, 1939 թվականին արդարացվել է և վերադարձել Երևան։

Իր կյանքի վերջին տարիներին Աճառյանը նվիրվել էր «Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի» մեծածավալ աշխատությանը՝ կազմված 12 հատորներից, որտեղ քննարկվում են հայոց լեզվի քերականությունը և պատմական զարգացումը 562 լեզուների համեմատությամբ։ Բացի նշված աշխատություններից, Աճառյանը մոտ քառասուն տարի աշխատակցել է հայ բազմաթիվ պարբերականների, մի քանի տասնյակ հոդվածներ է գրել թե՛ հասարակական հարցերի և թե՛ գիտական-լեզվաբանական ուղղությամբ։ 1935 թվականին նրան շնորհվել է Գիտական վաստակավոր գործչի կոչում, իսկ 1943 թվականին նա ընտրվել է Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ։

## Աշխատություններ
[200px|thumb|[:d:Q42805615|Հրաչյա Աճառյանի կիսանդրին Երևանում]]
[մինի|[:d:Q61861600|Հրաչյա Աճառյանի կիսանդրին Երևանի Ավան համայնքի Աճառյան փողոցում]]
[մինի|[:d:Q42799863|Հրաչյա Աճառյանի հուշակոթողը  Մաշտոցի պողոտա 45 հասցեում]]
* «Քննութիւն Ղարաբաղի բարբառի» Վաղարշապատ (1901)
* «Թուրքերէնէ փոխառեալ բառերը Պօլսի հայ ժողովրդական լեզուին մէջ համեմատութեամբ Վանի, Ղարաբաղի եւ Նոր-Նախիջեւանի բարբառներուն», Մոսկուա-Վաղարշապատ (1902).
* «Classification des dialectes arméniens» (1909)
* «Հայ Բարբառագիտութիւն» (1911)
* «Հայերէն Գաւառական Բառարան» (1913)
* «Տաճկահայոց հարցի պատմութիւնը» (Սկզբից մինչև 1915 թ.). Նոր Նախիջևան, 1915։ 
* «Քննություն Նոր–Նախիջևանի բարբառի» (1925)
* «Քննություն Մարաղայի բարբառի» (1926)
* «Հայերէն Արմատական Բառարան» (1926-1935)
* «Քննություն Ագուլիսի բարբառի» (1936)
*Հայոց լեզվի պատմություն։ Մաս 1 (1940)
*Պատմութիւն հայոց նոր գրականութեան (1940)
* «Քննություն Նոր-Ջուղայի բարբառի», Երևան (1940)
* «Քննություն Պոլսահայ բարբառի» (1940)
* «Հայ բառագիտություն» (1941)
* «Քննություն Համշենի բարբառի» (1941)
* «Հայոց անձնանունների բառարան» (1942-1962)
* «Եւրոպական փոխառեալ բառեր հայերէնի մէջ» (1951)
* «Քննություն Վանի բարբառի» Երևան (1952)
* «Քննություն Առտիալի բարբառի» Երևան (1953)
* «Կյանքիս հուշերից» Երևան (1967)
*Հայերեն արմատական բառարան։ Ա-Դ. Ա. հատոր։

## Գրականություն
* Էդուարդ Բագրատի Աղայան։ Հրաչյա Հակոբի Աճառյան։ *Նյութեր Հայ գիտնականների կենսագրության եվ բիբլիոգրաֆիայի համար։ ՀԽՍՌ ԳԱ հրատարակչություն, 1956, 104 էջ**:*
* Խաչիկ Բադիկյան։ Հրաչյա Աճառյան մարդը և գիտնականը։ Զանգակ-97, 2005, 420 էջ։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Հ. Պետրոսյան, *Հայ գիտնականներ, հրապարակախոսներ, ժուռնալիստներ*, Երևան, 1960, էջ 263-273։

## Արտաքին հղումներ
* Հրաչյա Աճառյանի վերջին օրն ու աղոթքի թաշկինակը
* Աճառյան Հրաչյա Հակոբի (1876-1953), Հայաստանի ԳԱԱ մատենագիտական տվյալներ
* ՀԱՅԵՐԷՆ ԱՐՄԱՏԱԿԱՆ ԲԱՌԱՐԱՆ 1971 թվականի էլեկտրոնային առ ցանց տարբերակ որոնելի գլխաբառերով։
* ՀԱՅԵՐԷՆ ԳԱՒԱՌԱԿԱՆ ԲԱՌԱՐԱՆ, 1913 թվական
* Հայոց Անձնանունների Բառարան, 1942-1962
* Հայագիտական համազգային կենտրոն

Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ
Կատեգորիա:Հայ լեզվաբաններ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանությունից փրկվածներ
Կատեգորիա:Խորհրդահայեր
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ հայագետներ
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ
Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրողներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ