Իմաստություն

[մինի|[Ջորջ Ուիտեր. Իմաստության խորհրդանիշ։ 1635.]]
**Իմաստություն ** բառը ունի մի քանի իրար մոտ, բայց տարբեր իմաստներ։

# մարդկային բանականության առանձնահատկություն, գիտելիքի յուրացումը բնութագրող  աստիճան ու ենթագիտակցական աստիճան,նրանց մտավոր ընդունակությունների արտահայտումն ու կիրառումը հանրության մեջ, տվյալ կոնկրետ իրավիճակը հաշվի առնելով ։
#**համեմատ.:* «գիտելիքի գրագետ օգտագործման ընդունակություն։ Մեծ, խոր խելք, հիմնված կյանքի փորձի վրա՝ փորձ»։ Տարբեր խնդիրների  լուծման որոշման ընդունակություն, դրանց թվում նաև կյանքի,հիմնվելով իր և ուրիշի փորձի վրա։
# փիլիսոփայության մեջ, շրջապատող աշխարհի ճանաչման աստիճաններից մեկն է, որպես կանոն, քննարկող,  համատեքստում դեպի այդ իմացության խորացմանը ձգտումը որպես յուրահատուկ մարդկային բանականություն։
# կրոններում՝ շրջապատող աշխարհի ճանաչման աստիճան, տրված դեմիրուգինին (աշխարհաստեղծող)  տրված անսպառ չափսով, և միգուցե մարդկանց այս կամ այն խմբերի կողմից ընդունված։

## Իմաստություն,գերիմաստություն, խոհեմություն
ՈՉ եկեղեցական գործածության մեջ **գերիմաստություն** բառը իմաստություն բառի գերադրական աստիճանն է (խելք,ընդունակություն ,տաղանդ, իմաստություն և փորձություն կյանքում)։

Սկզբնաղբյուրների օգտագործմամբ   ընդունելի է և մարդկանց մոտ, և դեպի Ամենաբարձրյալը չի ուղեկցվոում ոչ մի հատուկ հզորացմամբ։ Միևնույն բառը օգտագործվում է,օրինակ,

* և   «Հիսուսի գերիմաստության գրքեր, Սիրահովայի որդուի» անվան մեջ,
* («…պետք է փառաբանենք Իսրայելյան ժողովրդին  կրթության և իմաստության համար») —  (Սիրաք, 1:2),
* ի դեպ Աստված («Մեծ է գերիմաստությունը Աստծո…») —  (Սիրաք 15:18).

Դրա հետ միասին, ռուսական աստվածաբանական բառապաշարում — եթե Սոֆիան որպես հատուկ տերմին չի օգտագործվում  (նայել ներքև) ,տեղի է ունենում «իմաստություն» և «գերիմաստություն» տերմինների բաժանում, երբ վեջինին տալիս են հատուկ սրբազան իմաստ ,համեմատել հետևյալ ազդարարումը  Ավետարան կարդալու ժամանակ ՝«Գերիմաստություն, ներիր»  և այդպես շարունակ։ Չնայած դա ոչ մի դեպքում չի նվազեցնում«Իմաստություն » հասկացողության աստիճանը,այնպես որ, ցանկացած դեպքում։

Մի կողմից, **ողջամտություն ** հասկացողությունը  ցույց է տալիս,կյանքի ընթացքում մարդու կողմից ձեռք բերած որակ (ср. ),միևնույն ժամանակ որպես Աստծո  «բարձրագույն բանականություն» ավրաամիկյան կրոններում ապրիորեն հավասար է անվերջության և ժամանակի առումով այդպիսի հատկություն չկա։

Անգլերեն լեզվում*wisdom* «իմաստություն» ծագել է նույն , հնդեվրոպական արմատից, ինչ և գերմաներեն *wissen* «իմանալ», և ռուսերեն  *տեսնել* и *իմանալ* բառերը, իսկ հունարեն— *[[պատմություն]]* (, *historia*).

## Հնադարում
Հին հունական դիցաբանության  մեջ Զեվսը, կուլ տալով իր առաջին կնոջը Մետիդաին,որը ( այդ ձևով , ընդունելով իր մեջ, նրան, Մեդիտային), ստանում է նրանից ազդարարում բարության և չարության — «ինչն է չար և ինչն է բարի ».

Էլլադայում  «սոֆոս» իմաստուն բառը կապված էր արհեստի հետ, գործնականորեն կարողանալ, «իմաստուն»  բառը(ինչ-որ բան կարողանալ անել ) գործածվում էր  «խելոք» բառին մոտ ձևով։

Հնագույն փիլիսոփաները մեծ նշանակություն էին տալիս իմաստությանը , հենց ինքը «փիլիսոփայություն»բառը ()նշանակում էր «սեր դեպի իմաստությանը»։

Էլլիները իմաստությունը համարում էին բարձրագույն  բարեկեցություն, «Իմաստուն մարդու համար ամբողջ աշխարհն է բաց»

Էպիկուրը համարում էր, որ իմաստությունը որպես փիլիսոփայության ուսումնասիրում, ապաքինում է հոգու տանջանքները։ «Նա, ով առաջինը գտավ  բանական կյանքի հիմքը։ Ինչը որ հիմա անվանում ենք մենք իմաստություն», — գրում է Լուկրեցիուսը «Բնության իրերի մասին» ստեղծագործությունում։

Հռոմեական դիցաբանության մեջ Միներվա ն համարվում էր իմաստության մարմնավորում (ավելի ուշ նույնացվում  է հույն Աֆինաի հետ)։ Էտրուսները համարում էին  նրան այդ թվում նաև որպես կարևոր բացահայտումների և հայտնագործումների հովանավոր  Գլխավոր տոնակատարությունը Միներվանի պատվին, Կվինկվատրին է, որը անցկացնում էին  մարտի 19-ից մինչև 24,դա արհեստավորների և նկարիչների տոնն էր, ինչպես նաև  , որոնք տոնակատարության ընթացքում ազատվում էին պարապմունքներից և միևնույն ժամանակ էլ վճարում էին իրենց ուսուցիչներին ուսման համար։

Միներվաի խորհրդանիշը  բուն էր, որին համարում էին իմաստության խորհրդանիշ, քանի որ այդ թռչունը ընդունակ էր տեսնելու մթության մեջ[<span class="mw-reflink-text">[9]</span>](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BB%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6)[<span class="mw-reflink-text">[9]</span>](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BB%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6)[<span class="mw-reflink-text">[8]</span>](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BB%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6)[<span class="mw-reflink-text">[8]</span>](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BB%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6)։

## Փիլիսոփայության մեջ
Տարբեր պատմական փուլերում տարբեր փիլիսոփայական դպրոցներ տարբեր մոտեցում ունեին իմաստւթյան առարկայի վերանայմանը։Դեռ այդ դարաշրջանում իմաստությունը  «շատ իմացության» և «բազմափորձ» բառերի հոմանիշն էր։ Արդեն Պիֆագորը ցույց է տալիս մարդու անհասանելիությունը իմաստությանը, ընդունելով նրան ինչպես աշխարհաստեղծման տեսության  գերագույն աստիճան ։ Հետևյալ տեսությունը ընդունում էր նաև Սոկրատը։ Պլատոնը, հետևյալ մտքի շրջանակներում, հաստատում էր, որ իմաստությունը հոգու անբաժանելի առանձնահատկությունն է, որն արտահայտվում է մտքեր դիտելու միջոցով (այդ ձևով իմաստությունը  հասանելի է միայն մահից հետո)։ Հաջորդ փիլիսոփայության դպրոցները կարողացան տարանջատել երկու կարծիքները ։ Այդպես, Կինիկներ и ստոիկներ, Ստոիցիզմ ենթադրում էին, որ իմաստությունը հասանելի է նաև կյանքի ընթացքում, բայց միայն տեսականորեն։ Միևնույն ժամանակ կիրենաիկները, Կիրենաիկա և պերիպատետիկները, Պերիպատետիկյան դպրոց իմաստությունը համարում էին ոչ հասու։
Միջին դարերի կրոնական փիլիսոփայությունը դեպի Աստված էր ճանաչում իմաստությունը, մարդ  ընդունակ էր մասամբ  դիմել աստվածային իմաստությանը։
Հաջորդ դարերում փիլիսոփայությունը ուշադրությունը դարձնում է  բարոյագիտական հարցերի և ճանաչման խնդրի շուրջ (իմացաբանություն),այդ ժամանակ հենց իմաստություն առարկան մղվում էր երկրորդ պլան։ Ավելի հաճախ իմաստությունը  համարում էին որպես աշխարհը ուսումնասիրելու ընթացք առաքելություն , կամ ինչպես «ամենաիմացություն»։Կանտի համաձայն,մարդու բարոյական կատարելության գերագույն աստիճանը դա իմաստությունն է, այն վարակիչ չի, նրան չի կարելի ներշնչել, «յուրաքանչյուրը պետք է դուրս բերի  ինքն իրենից».

## Քրիստոնեության մեջ
Քրիստոնեության մեջ Աստծո իմաստության  մարմնավորումը (համեմատ. ամենաբարձր «*իմաստագույն*'») կարելի է նախնական տառադարձմամբ կոչել սկզբնականում  (Սոֆիյա) — «վարպետություն», «գիտելիք», «իմաստություն»)։ Սոֆիայի մասին պատկերացումը որպես «Գերիմաստուն Աստվածուհու» մեծ տարածում էր ստացել Բյուզանդիայում և Ռուսիայում։

Հանդիսանում է առաքինի (սովորաբար ինչպես «ողջամտություն»)։

## Բուդդայականության, ինդուիզմի մեջ
* Գանեշա — իմաստության աստված ինդուիզմի մեջ
* Պրադժնյա — բարձրագույն իմաստությաուն բուդդայականության մեջ
* Պրադժնյապարամիտա — «անդրսահմանյան իմաստություն » բուդդայականության մեջ
* Բոդխիսատտվա Սամանտաբխադրա «Բարեհոգի»,  Լրիվ Տանջանք մարմնավորում, Իմաստություն Բուդդայականության մեջ
* Բոդխիչիտտա «հասկացողության պայծառացում, իմաստություն» —փիլիսոփա-աշխարհահայացական  ուսմունք բուդդայականության մեջ
* Ակշոբյա — Իմաստության հինգ Բուդդաներից մեկը բուդդուիզմի մեջ
* Պարամիտա  կա որպես Ազատագրում, Լուսավորում, Իմաստություն
* Սուտրա Սերդցա Իմաստության Կատարելություն, Բուդդուիզմի ամենահայտնի սկզբնաղբյուրներից մեկը
* Մանդժուշրի առասպելական սխրակիցԲուդդա Գաուդամի, մարմնավորում է իմաստություն, բանականություն և կամք.
* Նագի — ինդուիզմի և բուդդայականության մեջ առասպելական էակներ,օձեր, իմաստություն խորհրդանշող
* Դխյանի-բուդդի  տիբետյան բուդդայականության մեջ Գերագույն իմաստության Բուդդաներ

## Դիցաբանությունում
* Միմիր — իմաստություն գերմանասկանդինավյան դիցաբանությունում
* Կվասիր — գերմանասկանդինավյան դիցաբանության մեջ իմաստություն
* Տյուր — գերմանասկանդինավյան դիցաբանության մեջ իմաստության աստված
* Բրագի — գերմանասկանդինավյան դիցաբանության մեջ իմաստությամբ փառաբանված աստված,
* Մեդիտա (դիցաբանություն)Մեդիտա —իմաստության աստվածուհի  հին հունական դիցաբանության մեջ
* Նաբու —ակկադյան դիցաբանության մեջ իմաստության աստված
* Սեշատ — իմաստության աստվածուհի հին եգիբտական դիցաբանությունում
* Մնեմոզինա — հին հունական դիցաբանության մեջ  աստվածուհի,որն անձնավորում էր Հիշողություն, նա տիրապետում էր Ամենագիտությամբ, Իմաստությամբ
* Մերոդահ — իմաստության աստված Բաբելոնում

## Իսլամում
* Լուկման —մարգարե իսլամի մեջ։Ղուրանի համաձայն, Լուկմանը իմաստուն էր, որն ըմբռնում էր միակ Աստծո գոյությունը
* Իմաստության տուն  իսլամի մեջ
* Յոթ իմաստունիներ
* Սողոմոն

## Գրականություն
* Платон. Апология Сократа 
* Аристотель «Метафизика»
* Премудрость // Библейская энциклопедия архимандрита Никифора. — М., 1891—1892.

## Տես նաև
* Միներվա
* Սոֆիա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առաքինություն
Կատեգորիա:Բարոյագիտություն
Կատեգորիա:Գիտելիք
Կատեգորիա:Հոգևորություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական հասկացություններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տերմինաբանություն