Երիտասարդ չափահաս

Բժշկության և սոցիալական գիտությունների մեջ **երիտասարդ չափահաս** տերմինը սովորաբար օգտագործվում է նկարագրելու այն անձնավորություններին, ովքեր գտնվում են պատանեկության ավարտից հետո սկսվող և մեծահասակության ավելի հաստատուն փուլին նախորդող տարիների ընթացքում: Այս ժամանակահատվածը բնութագրվում է ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ հոգեբանական ու սոցիալական փոփոխություններով, որոնք կարևոր են ինքնության ձևավորման և անկախության ձեռքբերման տեսանկյունից: Սահմանումները և կարծիքները այն մասին, թե ինչ որակավորում է տրված երիտասարդ չափահասին տարբեր են: Էրիկ Էրիկսոնի մարդկային զարգացման փուլերը, էականորեն ազդում են տերմինի սահմանման վրա: Ընդհանրապես, տերմինը հաճախ օգտագործվում է մոտավորապես 18-ից 40 տարեկան մեծահասակների համար: Որոշ ընդգրկուն սահմանումներ ընդլայնում են տիրույթը մինչև 40-ականների սկզբից մինչև կեսերը, մինչդեռ մյուսներն ավարտվում են ավելի վաղ:

Միացյալ Նահանգների մարդահամարի բյուրոն, օրինակ, սահմանում է երիտասարդ չափահասներին որպես 18-ից 34 տարեկան (2024 թվականի դրությամբ): Ավելի քան 65 միլիոն ամերիկացիներ, որոնք ծնվել են մոտավորապես 1990-ից մինչև 2006 թվականը, հավանաբար կհայտնվեն այս կատեգորիայի ներքո: Մարդկային զարգացման երիտասարդ չափահաս փուլը նախորդում է միջին հասուն տարիքին:

## Ժամանակի կոորդինատները
Երիտասարդ հասուն տարիքի սահմանումը հաճախ դժվար է ճշգրտորեն սահմանել, քանի որ այն կարող է կախված լինել տարբեր գործոններից, ինչպիսիք են իրավական, հասունացման, մասնագիտական, սեռական, էմոցիոնալ և սոցիալականացման չափանիշները: Այս գործոնների յուրահատուկ համադրությունը և զարգացման տեմպերը տարբեր մարդկանց մոտ տարբեր են լինում, ինչը հանգեցնում է այն բանի, որ երիտասարդ հասունության հասկացությունը ունենա բազմազան և փոփոխական բնույթ՝ կախված կոնտեքստից և տեսանկյունից: Հոգե-սոցիալական աճի փուլերը չեն ենթարկվում խիստ ժամանակացույցի. անհրաժեշտ է հաշվի առնել ինչպես սոցիալական փոփոխությունները, այնպես էլ անհատական առանձնահատկությունները և տատանումները- Էլ չեմ խոսում տարածաշրջանային և մշակութային տարբերությունների մասին: Իրականում, կյանքի տևողության ավելացման և վաղ հասունացման գործընթացների արագացման պայմաններում «կյանքի հիմնական իրադարձությունների տարիքային նորմերը» դարձել են առավել առաձգական: Այսօր մարդիկ հաճախ ավելի ուշ են կայացնում այնպիսի կարևոր որոշումներ, ինչպիսիք են կրթության ավարտը, մասնագիտական կայացումը, ամուսնությունը կամ ծնող դառնալը: Սոցիալական, մշակութային և անհատական գործոններն այս փոփոխությունները դարձնում են բազմազան, ինչը նպաստում է կյանքի փուլերի սահմանների ավելի հեղուկ բնույթին: Սերունդների փոփոխությունների պատճառով երիտասարդ չափահասների համար իրենց չափահաս պարտականությունները կատարելու ուղին դարձել է ավելի քիչ կանխատեսելի: Քոլեջի կրթության ծախսերի, կենսապայմանների, աշխատանքի ու կրթության հնարավորությունների աճող փոփոխություններով երիտասարդ չափահասները ապրում են տարբեր կյանքի անցումներ չափահասության շատ փուլերում, այլ ոչ թե հենց մեկ փուլում:

## Առողջություն
Երիտասարդ հասուն տարիքը կարելի է համարել կյանքի ամենաառողջ շրջանը և երիտասարդ չափահասներն, առհասարակ, ունեն լավ առողջություն և չեն բախվում հիվանդությունների կամ ծերացման հետ կապված խնդիրների։ Նրանց ուժն ու ֆիզիկական կատարողականությունը հասնում են գագաթնակետին 18-ից 39 տարեկանի ընթացքում։ Ճկունությունը կարող է նվազել հասունության ողջ ընթացքում՝ տարիքի հետ զուգահեռ

Դեռահասներից դեպի երիտասարդ հասունություն անցման ընթացքում կարող է նկատվել ռիսկային վարքագիծ, որը հաճախ հանգեցնում է առողջության տարբեր վտանգների, ինչպիսիք են չնախատեսված վնասվածքները, անպաշտպան սեքսը, բռնությունը, ալկոհոլի չարաշահումը, ավտոմոբիլային վթարները, ինքնասպանությունը, ինչպես նաև անառողջ սննդակարգն ու սնուցումը: Երիտասարդ հասուն տարիքում մահացությունների 75%-ը կապված է ռիսկային վարքի կամ հոգեկան առողջության ճգնաժամերի հետ, որոնք հանգեցնում են ինքնասպանության: Զարգացած երկրներում 18-40 տարիքային խմբի համար մահացության մակարդակը սովորաբար շատ ցածր է։ Տղամարդիկ, հատկապես 18-25 տարիքային խմբում, ավելի հաճախ են մահանում, քան կանայք, և հիմնական պատճառներն են ավտովթարներն ու ինքնասպանությունները։ Սակայն 20-ական և 30-ականների վերջում տղամարդկանց և կանանց մահացության մակարդակն ավելի ցածր է, ինչը մասամբ պայմանավորված է լավ առողջությամբ և նվազած ռիսկային վարքագծով

Համաշխարհային մասշտաբով երիտասարդների շրջանում հոգեկան հիվանդությունների տարածվածությունը աճել է: Այս աճը կապված է տարբեր գործոնների հետ, ինչպես օրինակ՝ դիետան և ֆիզիկական ակտիվությունը։ Հոգեկան հիվանդություններով տառապող մարդիկ հաճախ նախընտրում են սնունդ, որը պարունակում է քիչ սննդարար նյութեր և հարուստ է շաքարով, աղով և ճարպերով: Հոգեկան հիվանդություններն ու ռիսկային վարքագիծը հաճախ փոխկապակցված են դեռահասությունից դեպի հասուն տարիքի անցման շրջանում:

Ինչ վերաբերում է հիվանդություններին, ապա քաղցկեղը շատ ավելի քիչ է տարածված երիտասարդների մոտ, քան տարեցների մոտ: Բացառություն են կազմում ամորձիների քաղցկեղը, արգանդի վզիկի քաղցկեղը և Հոջկինի լիմֆոման:

Ենթասահարյան Աֆրիկայում ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ը հատկապես ծանր հարված է հասցրել վաղ հասուն բնակչությանը: Միավորված ազգերի կազմակերպության զեկույցի համաձայն՝ ՁԻԱՀ-ը զգալիորեն ավելացրել է մահացությունը 20-ից 55 տարեկան աֆրիկացի տղամարդկանց և 20-45 տարեկան աֆրիկացի կանանց համար՝ նվազեցնելով կյանքի սպասվող տևողությունը Հարավային Աֆրիկայում 18 տարով, իսկ Բոտսվանայում՝ 34 տարով:

## Էրիկ Էրիկսոնի վաղ հասունության տեսությունները
Էրիկ Էրիկսոնի կարծիքով՝ դեռահասների շրջանում ինքնության ձևավորման վրա շեշտադրումը հանգեցնում է նրան, որ երիտասարդ չափահասը, ինքնություն որոնելու և այն հաստատելու ձգտումից ելնելով, պատրաստ է իր ինքնությունը միաձուլել ուրիշների ինքնության հետ։ Նա պատրաստ է մտերմության, այսինքն՝ պարտավորվելու կոնկրետ կապերի և գործընկերությունների շրջանակներում: Սա ենթադրում է կարողություն դիմակայելու էգոյի կորստի վախին այն իրավիճակներում, որոնք պահանջում են ինքնազոհություն՝ լինի դա մտերիմ փոխկապակցվածության, համերաշխության, սեռական միության, մտերիմ ընկերության կամ նույնիսկ ֆիզիկական պայքարի ընթացքում: Նման փորձառություններից խուսափելը՝ էգոյի կորստի վախի պատճառով, կարող է հանգեցնել մեկուսացման խորը զգացողության և, հետեւաբար, ինքնակլանման:

Ժամանակակից հասարակությունում երիտասարդ չափահասները, անցնելով իրենց ուշ պատանեկությունից ու 20-ականների սկզբից, բախվում են մի շարք խնդիրների, երբ ավարտում են դպրոցը, սկսում աշխատել լրիվ դրույքով և ստանձնում հասուն տարիքի այլ պարտականություններ։ Սովորաբար, երիտասարդ չափահասը զբաղված է ինքնազարգացմամբ՝ հասարակության և ուրիշների հետ հարաբերությունների համատեքստում:  Վաղ հասուն տարիքում, երիտասարդը պետք է ընդունի վճռական և կարևոր որոշումներ ամուսնության, ընտանիքի, աշխատանքի և ապրելակերպի վերաբերյալ, նախքան կյանքի փորձ ձեռք բերելը, ինչը կարող է հանդիսանալ վտանգավոր:

Թեև երիտասարդ տարիքը լցված է ինտիմ հարաբերությունների, կարիերայի և կյանքի նպատակների հետ կապված պարտավորությունների մոլի որոնումներով, կա նաև բարոյական արժեքների մի շարք ձևակերպելու զուգահեռ ձգտում: Էրիկսոնը պնդում է, որ միայն հիմա է, որ պատանեկության «գաղափարական միտքը» իր տեղը զիջում է «էթիկական զգացողությանը, որը չափահաս մարդու նշանն է:

Ժամանակակից հասարակության մեջ հասուն տարիքի հասնելը միշտ չէ, որ գծային կամ մաքուր անցում է: Երբ սերունդները շարունակում են հարմարվել, հասուն տարիքի նոր նշիչներ են ստեղծվում, որոնք ավելացնում են տարբեր սոցիալական ակնկալիքներ, թե ինչ է նշանակում լինել չափահաս:

## Դանիել Լևինսոնի չափահաս զարգացման տեսությունը
Դանիել Լևինսոնը պնդում էր, որ զարգացման հաջորդականությունները շարունակվում են զարգանալ, երբ մենք անցնում ենք չափահասության։ Լևինսոնի տեսությունը կենտրոնանում է Էրիկ Էրիկսոնի կյանքի դասընթացների հայեցակարգի շուրջ, որը ներառում է մարդու կյանքում տեղի ունեցող իրադարձությունների օրինաչափություններ և հարաբերություններ, որոնք առանձնացնում են դրանք: Կյանքի դասընթացների ուսումնասիրությունն ընդգրկում է կյանքի փոխհարաբերությունների բոլոր ասպեկտները, ներքին և արտաքին զգացմունքները, մարմնական փոփոխությունները և ապրած լավ ու վատ ժամանակները: Նախահաս տարիքը, վաղ հասունությունը, միջին հասունությունը և ուշ հասուն տարիքը՝ չորս դարաշրջաններն են, որոնք կազմում են կյանքի ընթացքը: Նախահասուն տարիքը սկսվում է բեղմնավորումից և շարունակվում մոտավորապես մինչև 22 տարեկանը։ Այս տարիների ընթացքում մարդը, ով սկզբում չափազանց կախված է և չտարբերակված, դառնում է ավելի անկախ և պատասխանատու չափահաս։ Սա այն դարաշրջանն է, երբ մենք տեսնում ենք ամենաշատ կենսահոգեբանական աճը։ Վաղ հասուն տարիքի անցումը այս առաջին փուլի մի մասն է և նաև կազմում է երկրորդ փուլի մաս՝ 17-ից 22 տարեկան։ Այստեղ է, երբ նախահասունության դարաշրջանի ավարտը նշանավորվում է անցմամբ դեպի վաղ հասունություն։ Սա այն ժամանակն է, երբ անհատը սկսում է փոխել իր հարաբերությունները նախահասուն աշխարհից՝ այնպիսի ձևով, որ ավելի լավ տեղավորվեն մեծահասակների աշխարհում։

Երկրորդ դարաշրջան՝ Վաղ հասուն տարիքը, սկսվում է 17 տարեկանից և շարունակվում մինչև 45 տարեկան։ Այն սկսվում է վաղ հասուն տարիքում ու ունի էներգիայի, հակասությունների և սթրեսի ամենամեծ քանակությունը։ Սա այն ժամանակն է, երբ սկսում են հետապնդվել հավակնությունները, ձգտումները, հասարակությունում տեղ գտնելը, ընտանիք կազմելը, հարաբերությունների ամրապնդումը, և դարաշրջանի ավարտին՝ ամուր դիրքեր հաստատելը մեծահասակների աշխարհում։

Երրորդ շրջանը՝ Միջին հասուն տարիքը, սկսվում է 45 տարեկանից և շարունակվում մինչև 65 տարեկան։ Այս շրջանում մենք սկսում ենք տեսնել մեր կենսաբանական և մտավոր ունակությունների անկում, բայց այս անկումը դեռ բավարար չէ, որպեսզի սպառի մեր էներգիան, որն ունեցել ենք վաղ հասուն տարիքում, և այն դեռ թույլ է տալիս մեզ ունենալ սոցիալապես արժեքավոր կյանք:

Վերջին դարաշրջանը ուշ հասուն տարիքն է, որը սկսվում է 65 տարեկանից և ավարտվում մահով: Այս դարաշրջանում անհատը պետք է նոր հավասարակշռություն գտնի հասարակության հետ ներգրավվածության և սեփական անձի միջև: Անհատների առողջությունը սկսում է վատթարանալ աճող, թեև տարբեր տեմպերով, քանի որ նրանց պետք է հնարավորություն տրվի ազատորեն ընտրելու այն եղանակը, որով նրանք ապրում են իրենց կյանքը:

## Միջին կյանքի անցում
Երիտասարդ հասուն տարիքն այնուհետև մոտենում է իր ավարտին «միջին կյանքի անցումով, մոտավորապես 40 տարեկանից մինչև 45 տարեկան»— ստեղծելով «բոլորովին նոր հատված քառասունականներին, երբ ավարտվում է Առաջին չափահասությունը և սկսվում է երկրորդ չափահասությունը»: Վաղ հասուն տարիքի ավարտը կարող է սահմանվել այն ժամանակ, երբ մարդը դադարում է չափահաս կարգավիճակ փնտրել կամ ցանկանալը չափահաս զգալ: Երբ մարդիկ հասնում են միջին տարիքի անցումային շրջանին, նրանք չեն խոսում իրենց տարիքի մասին՝ ամրապնդելու իրենց հեղինակությունը և ընդգծելու, թե որքան երիտասարդ են: Միջին տարիքի անցումային շրջանում անհատներն ավելի շատ կենտրոնանում են ներկայի վրա, քան ապագայի և անցյալի վրա: Այս անցումային շրջանում՝ վաղ հասուն տարիքից մինչև միջին տարիք, անհատները հակված են ավելի քիչ կենտրոնանալ իրենց և ավելի շատ իրենց հարաբերությունների վրա: Բացի այդ, անհատները զգում են ֆիզիկական փոփոխություններ, որոնք կարող են հետագայում անհրաժեշտություն առաջացնել իրենց ընկալվող մարմնի պատկերի փոփոխության համար:

Լևինսոնը միջին տարիքը համարում էր ճգնաժամային ժամանակաշրջան: Այնուամենայնիվ, վերջին հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ միջին տարիքի ճգնաժամը ոչ բոլորին է բնորոշ: Փոխարենը, անհատները նշում են, որ իրենց միջին տարիքը կյանքի բաց և ազատ շրջան է: Միջին տարիքի անցումային շրջանում խնդիրն այն չէ, թե արդյոք անհատը հասել է, թե ձախողվել է նախորդ դարաշրջանում ձևավորված նպատակների իրագործման հարցում: Ավելի շուտ քննարկվող խնդիրն այն է, թե ինչ պետք է անի անհատը իր նպատակների և արդյունքների միջև անհամապատասխանության փորձով:

## Ծանոթագրություններ

## Նշումներ
* 
* 
* Erikson, Erik H. (1982). . W. W. Norton. 
* 
* 
* 
* 
*