Սիեռա Մորենա

**Սիեռա Մորենա** (), Իսպանիայի հարավային մասում գտնվող Մեսետա հարթագնդի հարավում գտնվող լեռները։ Երկարությունը 400 կմ է։ Կազմում է ջրաբաժան Գվադալկվիվիր և Գվադիանա գետերի ավազանների միջև։ Բանյուելաս լեռան ամենաբարձր կետը (1332 մ) Սիերա-Մադրոնայի զանգվածում է, լեռնաշղթայի հարավային անկյունը կտրուկ կտրվում է Անդալուզյա ցածրավայր։ Այլ հայտնի գագաթներն են 1312 մ բարձրության Կորալ դե Բորոսը եւ 1298 մ բարձրության Սերրո դե լա Էստրելլան։

Լեռնաշղթան կազմված է բյուրեղային ժայռերից և առաջացել է աֆրիկյան ափսեի հյուսիսային ուղղությամբ շարժման հետևանքով առաջացած վերելքի արդյունքում։ Կան պղնձի և մանգանի հանքաքարերի, սնդիկի հանքավայրեր. պիրիտներ, որոնցից մի քանիսը մշակվել են հնագույն ժամանակներից։ Սիերա Մորենայի լանջերը ծածկված են մշտադալար թփուտային համայնքներով և լայնատերև անտառներով (կաղնի, հաճարենի, շագանակ)։

Սիերա Մորենա անունն ինքնին լեգենդար հեղինակություն ունի իսպանական մշակույթում և ավանդույթներում և արտացոլվում է առասպելներում։ Օրինակ ՝ ավազակների (*Los bandidos de Sierra Morena*), հսկա օձի (*El Salto de Sierra Morena*), գայլերի կողմից դաստիարակված երեխա Մարկուսի, և այլ լեգենդների մասին պատմություններում։ Այս լեռները հիշատակվում են նաև մեքսիկական Հայտնի «*Cielito Lindo*» երգում և իսպանական ամենահայտնի ավանդական երգերից մեկում ՝ «*Soy Minero*»-ում ՝ Անտոնիո Մոլինայի մեկնաբանությամբ։

## Սիերա Մորենան գրականության մեջ
* Սիերա Մորենա լեռները Միգել Սերվանտեսի «Խորամանկ Իդալգո Դոն Կիխոտ Լամանչացին» վեպում»։
* Ռոմանտիկ փորձառություններ իսպանական էկզոտիկայի ֆոնի վրա-ռուս պատմաբան և գրող Ն. Մ. Կարամզինի «Սիերա Մորենա» էլեգիական վեպում։
* Սիերա Մորենա լեռներում տեղի է ունենում Յան Պոտոցկու «Սարագոսայում հայտնաբերված ձեռագիրը» վեպի գործողության մեծ մասը։
* Կոզմա Պրուտկովի մոտ հիշատակվում է «Իսպանացի լինելու ցանկություն» բանաստեղծության մեջ։

## Նկարագրություն
Սիերա Մորենան տարածվում է Գվադալմինա գետի վերին հոսանքից դեպի արևելք 450 կմ դեպի Սիերա դել Ուելվա դեպի հյուսիս-արևմտյան Հուելվա նահանգ ՝ տարածվելով մինչև Պորտուգալիա։ Համակարգը հյուսիս շարժվող Աֆրիկյան ափսեի ճնշման հետևանքով առաջացած բարձրացման արդյունք է։ Այն բաղկացած է պինդ պալեոզոյան ապարներից, ինչպիսիք են գրանիտը և քվարցիտը, ինչպես նաև ավելի մեղմ նյութեր, ինչպիսիք են թերթաքարը և գնեյսը։

Նրա անունը, որը մոտավորապես նշանակում է «մութ լեռնաշղթա», ամենայն հավանականությամբ գալիս է որոշ ժայռերի և բուսականության մուգ գույնից, որոնք բնակվում են լեռնային համակարգի լեռնաշղթաներում։ Որոշ փաստաթղթերում այն հիշատակվում է նաև որպես Սիեռա Մարիանիկա։

Նախկինում դա սահմանային տարածք էր, շրջակայքում կար հսկայական անապատային տարածք ՝ փոքր բնակչությամբ, և այդ լեռնանցքները կարևոր էին Անդալուզիաի և Կենտրոնական Իսպանիայի միջև հաղորդակցության համար։

Լեռնաշղթաների գագաթները միջին հաշվով շատ բարձր չեն, և իրականում Սիեռա Մորենայի ամենաբարձր կետը ամենացածրն է Պիրենեյան թերակղզու բոլոր լեռնային համակարգերից։ Այնուամենայնիվ, դրանք բարձրության վրա շատ հաստատուն են ՝ միջինը 600-ից 1300 մ ամբողջ լեռնային համակարգում։ Քանի որ դրանք կազմում են Իբերիայի Կենտրոնական սարահարթի Հարավային եզրը, շատ տեղերում Սիերա Մորենայի հյուսիսային շրջանները հազիվ են բարձրանում շրջակա սարահարթի մակարդակից։ Այնուամենայնիվ, Սիերա Մորենան կարծես իսկական լեռնաշղթա լինի, որը կարելի է տեսնել Անդալուզյան դաշտավայրի գոտու հարավում ՝ տպավորիչ Հարավային լանջերով և կիրճերով։ Գտնվում է Խաեն նահանգում ՝ Դեսպենյապերոս գետի կողմից ձևավորված զառիթափ կիրճը, ավելի քան 500 մետր բարձրությամբ թափանցիկ պատերով, թերակղզու հյուսիսից Անդալուսիայում գտնվող Սիերա Մորենան հատելու լեռնանցքն է։

## Պատմություն
Սիերա Մորենայի լեռնանցքներում կան կապարի, արծաթի, սնդիկի և այլ մետաղների արժեքավոր հանքավայրեր, որոնցից մի քանիսը շահագործվել են նախապատմական ժամանակներից։ Հին իբերաներն օգտագործում էին լեռնանցքները որպես անցում հյուսիսում գտնվող բարձր սարահարթի և Գվադալկիվիրի ավազանի միջև։

Այս մռայլ լեռները հին ժամանակներում հայտնի էին ավազակների և ավազակների հաճախակի այցելություններով։ Վարչական բաժանում *Nuevas Poblaciones de Andalucía y Sierra Morena* սկսվել է 1767 թվականին Չարլզ III-ի օրոք ՝ լեռնային գոտին բնակեցնելու նպատակով։ Արդյունքում, Լա Կարոլինայի շրջակայքը բնակեցված էր ֆերմերներով, որոնք ներառում էին գերմանական, շվեյցարական և ֆլամանդական ընտանիքներ։ Բաժանման նպատակներից մեկը անապատային տարածաշրջանում անվտանգ կանգառի կետերի ստեղծումն էր, որոնք միմյանցից ողջամիտ հեռավորության վրա կլինեին։

Ամբողջ աշխարհին հայտնի «գայլերի կողմից դաստիարակված երեխան» Մարկոս Ռոդրիգես Պանտոխան ծնվել է Անորեում ՝ Սիերա Մորենայի կենտրոնում, այն տարածքում, որն այժմ հանդիսանում է Սիերա դե Կարդենյա և Մոնտորո բնական պարկը։ «Գայլերի մեջ» (անգլ. ՝ Entre lobos) կորդովացի ռեժիսոր Ժերարդո Օլիվարեսը հիմնված էր իր կյանքի իրական պատմության վրա։

**Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմ**

Սիերա Մորենան Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում բազմաթիվ մարտերի և փոխհրաձգությունների կարևոր կետ էր։

«Սերո Մուրիանոյի ճակատամարտը», որը տարածաշրջանում Կորդոբայի հարձակման մաս է կազմում 1936 թվականի օգոստոսին, հայտնի է դարձել «Ընկնող զինվորը» (անգլ. ՝ falling soldier) լուսանկարի շնորհիվ։ (անգլ.The Falling Soldier) հեղինակ ՝ Ռոբերտ Կապա։ Նա ներկայացնում էր Իսպանիայի Հանրապետության ողբերգական ճակատագիրը։

Վալսեկվիլոյի ճակատամարտը (հայտնի է նաև որպես «Պենյարոյայի Ճակատամարտ») էքստրեմադուրանական բանակի մասնակցությամբ անցավ մի փոքր ավելի արևմուտք ՝ էքստրեմադուրանական ճակատային գծի լեռնանցքի տարածքում, 1939 թվականի հունվարի 5-ից փետրվարի 4-ը ընկած ժամանակահատվածում ՝ հակամարտության ավարտին։

## Էկոլոգիա
Սիեռա Մորենան վտանգված Իբերիական լուսանի վերջին բնակավայրերից մեկն է։ Տարածաշրջանի այլ հազվագյուտ կենդանիներից են Իբերիական գայլը (2019-ին Եվրոպայում խոշոր գիշատիչ նախաձեռնության շրջանակներում այն հայտարարվեց որպես Վտանգված տեսակ), վարազ, եղջերու, իսպանական գերեզմանատծիվ և ոսկե արծիվը։

Լեռնաշղթայի շատ տարածքներում ջրհորներն ու լճակները բնակավայր են ապահովում վտանգված Իբերիական շերտավոր Տրիտոնի համար։

2015 թվականին Ազգային աշխարհագրական ալիքում նկարահանվել է վավերագրական ֆիլմ ՝ տարածաշրջանի վայրի բնության որոշ տեսակների ակնարկով։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Անդալուզիա
Կատեգորիա:Անդալուսիայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Բադախոս պրովինցիա
Կատեգորիա:Բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Էստրեմադուրա
Կատեգորիա:Իսպանիայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Իսպանիայի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի լեռներ
Կատեգորիա:Լեռնաշղթաներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Խաեն պրովինցիա
Կատեգորիա:Կաստիլիա
Կատեգորիա:Կաստիլիա-Լա Մանչա
Կատեգորիա:Կաստիլիա-Լա Մանչայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Սևիլյա պրովինցիա