Արաքսը պղտորվում է

**«Արաքսը պղտորվում է»**, Սերո Խանզադյանի վեպերից, որը լույս է տեսել 1985 թվականին։ Արձակագիրը այս երկում իր հերոսների միջոցով  նկարագրել է պատմական անցյալի բազմաթիվ հերոսական ու ողբերգական դրվագներ։ Վեպը բաղկացած է երկու մասից, որ կոչվում են մասունք։

## Սյուժե
### Մասունք առաջին
Պատումը շարադրված է առաջին դեմքով։ Պատմողը տասնվեցամյա Առաքելն է, ով մի օր իր իննսունմեկ տարեկան պապից  մի գիրք է ստանում, որը պետք է կարդար նրա մահից հետո։ Դա ծերունու ցանկությունն էր։ Գրաբար շարադրված այդ գիրքը պատկանում էր Առաքելի ազգատոհմի նախնի Առաքել պատմագիր Դավրիժեցու գրչին։ Պատմագրի նկատմամբ մեծ ակնածանք է եղել. պատահական չէ, որ Առաքել են կոչվում և՛ պատմողը, և՛ նրա պապը։

  Ծերունու մահից հետո Առաքելը սկսում է կարդալ նրա նվիրած գիրքը։ Ականատեսի աչքերով շարադրված այդ երկը մեր ազգի մաքառումների մասին է։ Գրքում հիշատակված են թվականներ. առանց ստույգ տարեթվերի պատմության հավաստիությունը թուլանում է։ Այն ներկայացնում է մի ժամանակաշրջան (17-րդ դար), որի ընթացքում մեր աշխարհը հեծում էր թուրքի ու պարսիկի իշխանության տակ։

Դավրիժեցու ուրվականը Առաքելին պատմում է, թե ինչպես է ինքը  ուսանել  Թավրիզում և Հռոմում, ապա դպրոցներ բացել Հայոց աշխարհում։ Մի անգամ էլ դպրոց բացելու համար գնում է Տիգրանակերտ և ծանոթանում  մեծահարուստ վաճառական Սրապիոնի, Մելիք-Հայկազն հզոր իշխանի և նրա դուստր Թուխծամի հետ։ 1602 թվականին Սրապիոնն ու Առաքելը գնում են Ջուղա և ապրում  Առաքելի բարեկամ վաճառական Խոջա Խաչիկի տանը, ուր հյուր էր նաև Թուխծամը, որի հորաքուրը Խաչիկի մայրն էր։ Այդ տանը ռազմական գաղտնի խորհրդակցություններ էին լինում, որոնց ընթացքում Դավրիժեցին ծանոթանում է Աստապատ շենի գեղջավագ Պողոս վարդապետի, իշխան Սարուխան բեկի հետ։ Այս բեկին վիպասանը  այսպես է նկարագրում. Ամբողջ հիսուն տարի այս մարդը մնաց ձիու վրա` սուրը պատյան չդնելով, միշտ կռիվների մեջ։ Ասում էին, թե նա տաք անկողնու երես չի տեսել, քնում էր իր ձիու թամբին, հենց ընթացքի ժամանակ, ձիու վրա էր կատարում իր աղոթքը։ Նա ընկավ դյուցազնի պես պարսիկների դեմ մղած մի կռվում` Կուր գետի ափին։

  Թուրքերը մտադիր էին Հայաստանում պատերազմել պարսից դեմ։ Այս իմանալով` Մելիք Հայկազնը մեկնում է Պարսկաստան` Շահաբասից օգնություն ստանալու։ Ըստ այս իշխանի` պարսից շահը մեկ չարիք է, օսմանյան սուլթանը`հարյուր մեկ։ Պողոս Վարդապետը դեմ էր շահից օգնություն հայցելուն. «Հենց որ Շահաբասը մտավ մեր աշխարհը, առաջ թաթը դնելու է ձեր գանձերին ու ձեր վիզն է կտրելու»։ Պողոսը հրաժարվում է հոգևորականի կոչումից և կռիվներ մղում թուրքերի դեմ։ Թուրքական հարձակումներին  դիմադրում էին նաև Նուրիջանը, Արփայի Գրիգոր Տանուտերը, Դիզակի Մելիք-Սաջումը։ Այդ տագնապահարույց օրերին Դավրիժեցին իր հոր մահից հետո ժառանգում է ահռելի հարստություն և ամբողջը նվիրաբերում ազգի փրկության գործին։

1604թ. պարսից շահը ժամանում է Հայաստան և հավատացնում, թե եկել է հայ ժողովրդին օգնելու։ Պարսիկների ահից թուրքերը փախչում են Նախիջևանից, բայց Երևանում փորձում են  դիմադրություն  ցույց տալ։ Երեք ամիս պայքարելուց հետո թուրք Սայիդ փաշան հանձնում է Երևանի բերդը։ Շահաբասը  նենգաբար հրամայում է կոտորել ոչ միայն թուրքերին, այլև հայերին։ Շահը Գանձակում գերեվարում է հիսուն հազար հայի, շեյխ Միր Ավդալը Նախիջևանում երեսուն հայկական գյուղեր է թլպատում ու  մուսուլմանացում։ Հետագայում Միր Ավդալը սպանվում է իրեն գերեվարած Նուրիջան Տանուտերի կողմից, ով, շեյխի վզին շան շղթա դնելով, կապում է ջորու պոչից ու բաց թողնում։

Շահաբասը գնում է Ագուլիս` իր հարեմի համար ընտրություն կատարելու։ Շահը մտնում է Անդրեաս Երեցի դպրոց` մանկաժողով անելու։ Ծնողները իրենց երեխաների գլուխները սափրել էին և դիտմամբ վերքեր առաջացրել, որի համար էլ շահը հրամայում է ծնողներին սպանել, իսկ երեխաներին` մուսուլմանացնել։ Անդրեաս Երեցը շահին հավատացնում է, թե իբր ինքն է իր աշակերտներին այլակերպել։ Շահը նրան ստիպում է ուրանալ իր հավատը, ենթարկում է բազում կտտանքների, բայց Անդրեասը մնում է անդրդվելի։ Թուխծամը և իր երկու եղբայրները հագնվում են պարսիկ զինվորների պես և հավատացնում պարսից դահիճներին, թե Անդրեասին տանելու են շահի մոտ։ Այս խորամանկ քայլի շնորհիվ փրկվում է Ադրեաս Երեցի կյանքը։

1604 թվականին Պարսից զորքը ներխուժում է Ջուղա և տեղի ժողովուրդին քշում դեպի  Արաքս գետը, որը դառնում է հայերի գերեզմանը։ Արաքսը պղտորվում է մարդկային արյունից։ Պարսից թագավորը քարուքանդ է անում մեր երկիրը, այրում մագաղաթներ, երեք հարյուր հազար հայի ենթարկում բռնագաղթի։ Նա հայկական դատարկված շեները բնակեցնում է մուսուլման ցեղերով։ Շատ հայեր էլ հավատափոխ են լինում, որ  շարունակեն ապրել իրենց տներում` խուսափելով տեղահանությունից։

Շահաբասը ծպտված, կերպարանափոխված գնում էր հայ գաղթականների մոտ` նրանց` իր նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի մասին իմանալու։ Գաղթականներից էր նաև ինքը պատմագիրը, ով շարունակում է այս ամենի մասին գրել ականատեսի աչքերով։

Ինչպես գրում է Դավրիժեցին. «Այս սարսափներին ականատես էի ես կույր աչոք և դառնակսկիծ սրտով»։

Բռնագաղթի է  ենթարկվում նաև Անդրեաս Երեցը, ում Պարսից երկրում շահը դարձյալ ստիպում է հավատափոխ լինել։ Նպատակին չհասնելով` շահը տապարով սպանում է Անդրեասին։ 1605թ. Պարսիկ զինվորի նման հագնված Թուխծամը Երեցի դին ամփոփում է ջրաղացի մոտ`տանձենու տակ։ Թուխծամը, Դավրիժեցին և շուրջ 700 հայ փախստական հարձակվում են պարսիկների վրա, կոտորում և տիրանում նրանց ձիերին, զենքերին ու վերադառնում Ջուղա։ Ջուղայում բնակվող մուսուլմաններին Թուխծամը իր զորախբով քշում է դեպի գետը, և կրկնվում է այն պատկերը, որ եղել էր մեկ տարի առաջ Արաքս գետի մոտ։ Այս դրվագում հայոց զորքը առաջնորդվում է ոչ թե քրիստոնեական խեղճությամբ, այլ ակն ընդ ական նշանաբանով։

Հետո Թուխծամն ու իր համախոհները գնում են Ցղնա գյուղ և իմանում, որ այդտեղ վառոդ են պատրաստում։ Թուխծամը հրամայում է Դավրիժեցուն գրի առնել, թե ինչպես են վառոդ ստանում, որ հետո դա հայոց գավառներում բացատրեին։ Թուխծամի հրամանով անգամ եկեղեցիների ներսում էին վառոդ շինում, քահանաները սովորում էին զենք բանեցնել.այդ  էր թելադրում ժամանակը։

Թուրքերը Պողոս վարդապետին ձերբակալում են և տանում Կոստանդնուպոլիս։ Այնտեղ խոշտանգում են Պողոսին, որ հավատափոխ լինի, իսկ վերջինս միայն աներկյուղ քրքջում է և   սպանվում  քաջի մահով։

Թուխծամի, Նուրիջանի ջանքերով բազմաթիվ գաղթականներ Պարսկաստանից փախչում ու վերադառնում են հայրենիք,  շատերին Թուխծամն ինքն էր Պարսկաստանից բերում։  Նման անձնազոհ մարդկանց շնորհիվ Արաքսի պղտորությունը զուլալվում է։

### Մասունք երկրորդ
Ութ ամիս անց դարձյալ հայտնվում է Դավրիժեցու ուրվականը և փորձում օգնել Առաքելին` հասկանալու իր գրքի բովանդակությունն ու խորհուրդը։ Նա գրել էր գրքում նաև հայ դավաճանների, մասնավորապես` Մելիքսեթ կաթողիկոսի մասին, ով  ազգի համար բազում աղետների պատճառ էր դարձել։ Վերջինս իր փառամոլությանը հագուրդ տալու համար կաշառում էր անգամ պարսից շահի վերակացուին։ Ահա` ինչպես է նրան բնութագրել Դավրիժեցին. Ամբողջ ուշքն ու միտքը գանձ կուտակելն էր ու իր որովայնը։ «Ուտում էր օրը տասն անգամ` հրեշի ախորժակով»։ 1627 թվականին Եվրոպայից ֆռանկ պատրիկներ` լատին քարոզիչներ են գալիս Արարատյան նահանգ`կաթոլիկություն տարածելու։ Նրանք կաշառել էին Մելիքսեթին` դարձնելով իրենց գողակիցը։

Ֆռանկ պատրիկները փորձում են գողանալ Կարենիս գյուղի վանքի պահոցներում եղած հին գրքերն ու գանձերը, բայց Դավրիժեցու բարեկամ Վարդան եպիսկոպոսը այդ վանքի առաջնորդ Հովհաննեսի ու վերոնշյալ գյուղի բնակիչների հետ հարձակվում է գողերի վրա ու վերադարձնում կողոպուտը։ Վարդանը Վաղարշապատի գյուղացիների հետ ընդդիմանում է նաև Հռիփսիմեի տաճարի գանձերը կողոպտել փորձող պատրիկներին։ Այդ անգամ Դավրիժեցին ևս Վարդանի հետ մասնակցել էր կռվին, բայց այդպես էլ չէր համարձակվել բանեցնել իր ատրճանակը։ Պատճառը նա համարում էր քրիստոնեական հնազանդության ախտը։ Տաճարի գանձը Մելիքսեթ կաթողիկոսը  Մախսուդ սուլթանի ու պատրիկների հետ կիսում է.Մելիքսեթը,պարսից թագավորը և պատրիկները համագործակցում էին։ Թուխծամը  ձերբակալում է պատրիկներին, որոնք իշխանուհու հրամանով   ծեծի ու խոշտանգումների ենթարկվելուց հետո  հանձնում են գողոնը։ Թուխծամը Լուսավորչի, Տրդատի, Մեսրոպ Մաշտոցի օրերից պահպանված ոսկե և արծաթե անոթները ձուլել է տալիս, որ զենք ստանա. “Թող ձուլված օգնեն մեզ մեր մեծերը”։

1641 թվականին պատրիկներին իշխանուհու հրամանով Նուրիջան Տանուտերը ուղեկցում է Նախիջևան` մեր աշխարհում պարսից թագավորի վերակացու Մախսուդ սուլթանի մոտ, որը  նրանց ապահով պիտի հասցներ իրենց երկիր։

Քանի որ ֆռանկները թշնամի էին շահի ոսոխ օսման թուրքերի սուլթանին, ուստի Պարսից շահը այդ ժամանակ Եվրոպայի ֆռանկ թագավորների հետ բարեկամական հարաբերություններ էր հաստատել։ Այս էր պատճառը, որ Մասխուդը նրանց պատվին կերուխում  էր կազմակերպել։ Հարբած մի  ֆռանկ ասում է, թե Մուհամմեդն ու Մախսուդ սուլթանի որսի շունը զուգահավասար են։ Այս արտահայտությունից պարսիկները կատաղում են և բոլոր պատրիկների արյունը խառնում հյուրասիրության սեղանի գինուն։ Այս դրվագում Մասխուդը պոկում է պատրիկներից մեկի լեզուն, մյուսի սիրտը և նետում իր շանը։ Այս ամենի մասին Դավրիժեցուն պատմել էր դեպքին ականատես Նուրիջանը, իսկ Դավրիժեցին այդ մասին գրել էր իր պատմագրքում։

  Մելիքսեթ կաթողիկոսը, լսելով թուրքերի`Կարփի գյուղաքաղաքի վրա հարձակվելու լուրը, հափշտակում է Էջմիածնի բոլոր գանձերը ու փախչում ֆռանկի երկիր։ Թուրքերի ներխուժելու մասին իմանալով` Մախսուդ սուլթանը շտապում է փախչել, բայց  Վարդանը կտրում է Մասխուդի գլուխը։ Աղա Տեր-Տեր Հովհաննես իշխանը Կարփիի բնակչությանը տեղափոխում է Երևան։ Թուրքերը և նրանց հրոսակապետ Յորթօղլի բեյը գերեվարում են Թուխծամին, Կարփիի եկեղեցիները դարձնում են ախոռներ։ Դավրիժեցին գնում է թուրքերի հետ բանակցելու, բայց ապարդյուն են անցնում քահանայի ջանքերը։ Յորթօղլին Դավրիժեցուն պատվիրում է գրել  իր մասին, որ աշխարհին հայտնի լինեն իր կատարած գործերը։ Յորթօղլին պատմում-երգում էր իր վիպասանությունը(նա երգեր ու խաղեր էր կապում ինքն իր մասին), պատմագիրը գրի էր առնում։ Այդ ընթացքում Դավրիժեցին ապրում էր Կարփիի այն տանը, ուր և բնակվում էր հրոսակապետը։ Գոյգըզ սպասուհու օգնությամբ Թուխծամը և Դավրիժեցին գաղտնի հանդիպում էին այդ տանը։ Սպասուհին հայ էր, որին հինգ տարեկանում թուրքացրել էին։ Թուրքերը կողոպտում, գերեվարում, կոտորում էին Պորտակ գյուղի բնակիչներին։ Դավրիժեցին իր ոսկե խաչը տալիս է  Յորթօղլիին և փոխարենը գնում հայ հարյուր գերիների ու վերադարձնում իրենց բնակավայրերը։ Բեյի զորքը ջարդվում է Շիրակում Աղա Տեր-Տեր Հովհաննեսի զորքերից։ Հերթական արշավանքի ժամանակ Յորթօղլի բեյը տանում է նաև Դավրիժեցուն։ Ուշական գյուղի տանուտեր Միրզաբեկին հրոսակապետը փորձում է հարվածել մականով, բայց վերջինս կոտրում է նրա մականը։ Այս ըմբոստությունից գազազած բեյը հրամայում է քարուքանդ անել գյուղը, բայց գյուղացիների դիմադրությանը չդիմանալով`նահանջում է ու  պարտված վերադառնում Կարփի։ Դավրիժեցին լուր է ուղարկում Գառնի, թե բեյը հարձակվելու է։  Շուրջ երկու հազար հայ թաքնվում է քարայրում, որը և փորձում են գրավել թուրքերը, բայց նրանց հայերը քարահալած են անում։ Կատաղած բեյը քարայրի մուտքի մոտ խարույկ է անում և սպանված թուրքերի դիերը վառում.գիտեր, որ մարդու վառվող ճենճն ու ոսկորի գարշահոտը թունավոր են, խեղդող ու սպանող։ Հայերը ծխախեղդ են լինում։ Ապա արշավում է Ջրվեժ գյուղ, որը Ուշականի նման մի այնպիսի դիմադրություն է ցույց տալիս, որ բեյը խուճապահար փախչում է։

Մի օր թուրքական զորքը Վայոց ձոր արշավանքի է տանում մի ուրիշ բեյ, որ Թուխծամի համախոհներից էր։ Այդ օրը իշխանուհին  խոստացել էր տրվել Յորթօղլի բեյին։ Այդ թուրքական զորքը կործանվում է Նուրիջանի զորախմբից։ Զորքին առաջնոդած մարդն է միայն ողջ մնում, ում ով լինելը պատմագրին հայտնի չէր։ Թուխծամը Գոյգըզի օգնությամբ պահակներին թունավորում է, իսկ բեյի գլուխը կտրում։ Տեր-Տեր Հովհաննեսի օգնությամբ Կարփիում ոչ մի թուրք կենդանի չի մնում։ Կարփիի բնակչությունը Երևանից վերադառնում է։ Հայոց աշխարհը փրկվում է ջալալի թուրքերի աղետից։

Թուխծամը դառնում է միանձնուհի և  նվիրվում Հալիձորի վանքին, որտեղ մինչև իր մահը` 1667 թվականը, հին մատյաններ էր ընդօրինակում։ Նա փորձել էր փրկել   ազգի  մարմինը, ապա սկսել էր ապաքինել նրա հոգու ցավը. չէ՞ որ առանց մարմնի չկա հոգի, և հավատը պետք է նպաստի մարմնական ողջությանը։ Ըստ Թուխծամի` կույր ու դժբախտ է այն ազգը, որ մտքի բարձր թռիչքներ չունի, սեփական  գիտություն և ուսում չունի, որ չի կարողանում առնչվել ուրիշ ազգերի հոգու լույսի հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերո Խանզադյանի ստեղծագործություններ