Կասպար Ֆրեյ

**Կասպար Ֆրեյ** ( կամ  Kaspar Fryg, մոտավորապես 1460/1470, Բադեն (Արգաու) - 1526 կամ 1527), շվեյցարացի մատենագիր և Բադենում, Ցյուրիխում և Սանկտ Գալլենում ծառայած պաշտոնյա, Շվաբյան պատերազմի (1499) և իտալական պատերազմների (1499-1511) արձակ տարեգրությունների հեղինակ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1460 կամ 1470 թվականին Բադենում (Արգաու կանտոն), հարուստ բուրգերների ընտանիքում, որոնք պատկանել են մսի վաճառականների գիլդիային, որի ներկայացուցիչները 15-16-րդ դարերում մի քանի սերունդ եղել են քաղաքային խորհրդի անդամ։ Հայրը՝ Հանսը, 1487-1497 թվականներին զբաղեցրել է տեղի շուլթգեյսի պաշտոնը, մայրը սերել է Ցեհենդերների ավանդական ընտանիքից։ Կասպար Ֆրեյը Ցյուրիխի քաղաքային գրագիր Լյուդվիգ Ամմանի հեռավոր ազգականն է եղել։

1480-1481 թվականներին սովորել է Բազելի համալսարանում, որտեղ ստացել է բակալավրի աստիճան, իսկ 1483-1485 թվականներին՝ Փարիզի համալսարանում, որտեղից ստացել է արվեստի մագիստրոսի աստիճան։ Վերադառնալով Բադեն՝ մոտավորապես 1486 թվականին ամուսնացել է տեղացի պանդոկատեր Ռյուդիգեր Բինդ ֆոմ Ֆալկենի դստեր՝ Գերտրուդի հետ, սակայն երեխա չեն ունեցել։

1487-1492 թվականներին Կասպար Ֆրեյը ծառայել է որպես քաղաքային դատարանի անդամ, 1487-1488 թվականներին պատասխանատու է եղել քաղաքային տուգանքների հավաքագրման համար։ 1492-1494 թվականներին ընկերոջ՝ Ուլրիխ Զասիուսի հետ սովորել է որպես նոտար, 1494 թվականի դեկտեմբերին ստացել է քաղաքային գործավարի պաշտոն։ Այդ պաշտոնում եղած ժամանակ նա շատ բան է արել գրասենյակային գործավարությունը հեշտացնելու և քաղաքային գրքերը պատշաճ կերպով վարելու համար։ 1498 թվականի ամռանը Բադենի խորհուրդը նրան ընտրել է շուլտգեյս։

1499 թվականի հունվարին Շվաբյան պատերազմի սկզբում Ֆրեյը ղեկավարել է քաղաքային աշխարհազորը՝ մասնակցելով ռազմական գործողություններին հյուսիսային Հռենոսի սահմանին, բայց նույն թվականի հունիսին նա հրաժարական է տվել՝ ծառայության անցնելով Բենեդիկտյան միաբանության Սանկտ Գալլենի աբբա Գոտտհարդ Գիլտբուրգսկու մոտ՝ հուլիս-սեպտեմբերին նրա համար կատարելով դիվանագիտական առաքելություններ, այդ թվում՝ Շաֆֆհաուզենում և Բազելում հաշտության բանակցություններում։ Սանկտ Գալլենում նա հանդիպել է վանքի նոտար, Շվաբական պատերազմի հանգավոր տարեգրության (1500) հեղինակ Նիկլաուս Շրադինի հետ։

1499 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1504 թվականի նոյեմբերը զբաղեցրել է Սանկտ Գալլենի աբբայության ֆոգտի պաշտոնը՝ կառավարելով վանքի հողերը, որից հետո վանահայր Ֆրանց Գայսբերի կողմից նշանակվել է Ռորշախի, Շտայնախի, Գոլդախի և Մյորշվիլի դատական օկրուգների ռայխսֆոգտ՝ նստավայրը գտնվել է Բոդեն լճի մոտ՝ Ռորշախում։

1506 թվականից եղել է աբբայության կապիտուլի անդամ, 1510 թվականից՝ աբբայության ներկայացուցիչը Շվեյցարիայի Համադաշնության օրենսդիր ժողովում։ 1507 թվականին, որպես Սանկտ Գալլենի ջոկատի կապիտան, մասնակցել է Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս XII-ի Ջենովայի դեմ արշավանքին։ 1515 թվականի աշնանն ընտրվել է Ցյուրիխի քաղաքային գրագիր՝ այդ պաշտոնում մնալով մինչև 1526 թվականի գարուն։ Աջակցել է 1519 թվականին այնտեղ սկսված բարեփոխմանը՝ մոտիկից ծանոթանալով դրա առաջնորդ Ուլրիխ Ցվինգլիի հետ, որը բազմիցս օգտվել է իր ծառայություններից։ Ցվինգլիի հետ նա մտել է տեղացի հումանիստների խմբակ, որի անդամներն են եղել նաև Հայնրիխ Գլարեանը, Յոահիմ Վադիանը, Բեատուս Ռենանուսը և Ուլրիխ Ցազիուսը։

1526 թվականի գարնանն ընտրվել է քաղաքային խորհրդի անդամ, սակայն շուտով հրաժարական է տվել առողջական խնդիրների պատճառով։

Մահացել է Ցյուրիխում, 1526 թվականի սեպտեմբերի 26-ից՝ իր կտակի ամսաթվից մինչև 1527 թվականի հունիսի 24-ը ընկած ժամանակահատվածում։

## Ստեղծագործություն
### Շվաբական պատերազմի տարեգրություն
Ֆրեյի հիմնական պատմական աշխատությունը 1499 թվականի Շվաբյան պատերազմի արձակ տարեգրությունն է (), որը նա կազմել է գերմաներեն 1499 թվականի սեպտեմբերից մինչև 1500 թվականի ապրիլը ընկած ժամանակահատվածում Սանկտ Գալլենի աբբայությունում։ Լինելով այդ հակամարտության պատմության վերաբերյալ այսօր հայտնի ամենավաղ աշխատությունը, այդտեղ մանրամասն և վառ կերպով նկարագրված են գրեթե բոլոր իրադարձությունները, ոչ միայն ռազմական, այլև դիվանագիտական, սկսած 1499 թվականի հունվարի 20-ին Կոնստանցում շվաբացիների կողմից պատերազմի պաշտոնական հայտարարումից, վերջացրած նույն թվականի սեպտեմբերի 22-ի Բազելի հաշտության կնքմամբ, որը ներկայացված է պատմագիտական ակնարկի տեսքով։ Հեղինակը հատուկ ուշադրություն է դարձնում Սուրբ Հռոմեական կայսրության կայսր Մաքսիմիլիան I-ի, Ֆրանսիայի թագավոր Լուի XII-ի և Միլանի դուքս Լյուդովիկո Մորոյի քաղաքականությանը, ընդ որում Ֆրանսիայի միապետի դաշնակցային դաշնակցի գործողությունները միանշանակորեն դատապարտվում են նրա կողմից, ակնհայտորեն կարեկցանք տածելով թշնամու՝ Ավստրիայի էրցհերցոգի անձի նկատմամբ։

Չնայած Ֆրեյի տարեգրության ակնհայտ բարոյական և դիդակտիկ ուղղվածությանը, նրա համար արդեն բնորոշ է պատմության պատճառահետևանքային ըմբռնումը՝ ընդգծելով ոչ միայն կոլեկտիվ, այլև անհատական պատասխանատվությունը ավստրիացիների և շվաբացիների կողմից, որոնց տիրակալները երկար տարիներ պատերազմ են սանձազերծել և ըստ մատենագրի, նվաստացրել շվեյցարացիների  արժանապատվությունը։ Նյութի մատուցման հավաստիությունն ու ժամանակագրական ճշգրտությունը մեծապես պայմանավորված են Ֆրեյի՝ որպես պատերազմի անմիջական մասնակցի անձնական փորձով, որը, միևնույն ժամանակ, հիմնված է այլ ականատեսների պատմությունների վրա։ Հատկապես արժեքավոր են նրա առօրյա կյանքի և ռազմական կյանքի նկարագրությունները շվեյցարացիների դիրքերում՝ Կոբլենցի մոտ, Վալդշուտի դիմաց, ինչպես նաև Շաֆհաուզենում և Բազելում հաշտության բանակցությունների մանրամասները, որոնց նա մասնակցել է որպես Սանկտ Գալլեն աբբայության ներկայացուցիչ։

Բացի այդ, Ֆրեյն օգտագործել է ռազմական և դիվանագիտական թղթակցության տվյալները, Ցյուրիխի արխիվի գրասենյակի նյութերը, որոնք տրամադրել է Լյուդվիգ Ամմանը, ինչպես նաև դիվանագիտական ակտեր, որոնց կազմմանը մասնակցել է ինքը։ Նրա տարեգրության տեքստն ամբողջությամբ պարունակում է այնպիսի փաստաթղթերի տեքստեր, ինչպիսիք են Շվաբիայի լիգայի ռազմական կանոնակարգը, 1499 թվականի ապրիլի 22-ին տրամադրված կայսր Մաքսիմիլիան I-ի մանդատը և Բազելի հաշտության պայմանագիրը։

Ֆրեյը հավանաբար ծրագրում էր հրատարակել իր աշխատանքը, բայց դա այդպես էլ տեղի չունեցավ, և նրա նյութերի հիման վրա լույս տեսավ միայն   «Շվաբական պատերազմի տարեգրության» () հանգավորված տարբերակը, որը գրվել էր Սանկտ Գալլենի  գրասենյակի իր գործընկերոջ՝ Նիկլաուս Շրադինի կողմից։

Այնուամենայնիվ, Ֆրեյի ստեղծագործությունը լայն ճանաչում է գտել 16-րդ դարի շվեյցարական պատմագրության մեջ։ 1507 թվականին այն որպես աղբյուր է օգտագործել Պետերման Էտերլինը իր «Շվեյցարական համադաշնության տարեգրության» համար, 1513 թվականին Դիբոլդ Շիլլինգ Կրտսերն օգտագործել է պատկերազարդ «Լյուցեռնի տարեգրությունում», 1510-ական թվականներին՝ Հայնրիխ Բրեննվալդը՝ «Հելվետների պատմությունը» գրքում, իսկ 1530-ական թվականներին՝ Վալերիուս Անսելմը «Բեռնի տարեգրությունում»։

Վերջինիս մահից հետո՝ 1546/1547 թվականներին, Ֆրեյի տարեգրության ձեռագիրը նրա տանը հայտնաբերել է բեռնցի դեկան և պատմաբան Յոհաննես Հալլերը, որն այն ուղարկել է Ցյուրիխ հայտնի հումանիստ Սամուել Պելիկանին, որն իր հերթին այն ներկայացրել է տեղացի պատմաբանի և հրատարակիչ Յոհաննես Շտումպֆին։ Պելլիկանի կողմից պատրաստված ձեռագրի պատճենը պահպանվել է որպես իր սեփական ստեղծագործությունների և ժամանակակիցների գրվածքների ձեռագիր հավաքածուի մաս և այժմ համարվում է տարեգրության ամբողջական տեքստի միակ աղբյուրը։
 
Այդ ձեռագիրն այժմ պահվում է Տուրգաու կանտոնի Ֆրաուենֆելդի գրադարանում (Y 149, Nr. 1, fol. 22r–115v):

### Միլանյան  տարեգրություն
Որպես Շվաբյան հակամարտության տարեգրության շարունակություն, Ֆրեյը մտադրվել է ստեղծել «Միլանյան պատերազմի տարեգրություն»-ը (), որը գրել է մի քանի փուլով՝ մոտավորապես 1503-1511 թվականներին։ Նրա ստեղծագործության կենտրոնում վարձկան շվեյցարական զորքերի գործողություններն են Երկրորդ իտալական պատերազմի (1499-1504) և Կամբրայի լիգայի պատերազմի վաղ շրջանի մարտադաշտերում (1508-1509)։

Հատկապես մանրամասն և արժանահավատ են նկարագրված 1501-1503 թվականների կոնֆլիկտային իրադարձությունները ֆրանսիացիների հետ, Բելինցոնայի Շվեյցարական միության կազմում ընդգրկվելու հետ կապված, ինչպես նաև Լյուդովիկոս XII-ի բանակի արշավանքը 1507 թվականին Ջենովայի դեմ, որին մասնակցել է անձամբ հեղինակը։ «Միլանյան պատերազմի տարեգրության» տեղեկություններից օգտվել են նաև Հայնրիխ Բրենվալդը և Վալերիուս Անսելմը իրենց ստեղծագործություններում, որը պահպանվել է որպես միակ ձեռագիր Տուրգաուի կանտոնային գրադարանի հավաքածուի մեջ (Y 149, Nr. 6, fol. 312r–343r; Nr. 8, ֆոլ. 379r-423r):

### Թարգմանություններ
1512 թվականից Ֆրեյն աշխատել է նաև հայտնի ստրասբուրգցի հումանիստ Սեբաստիան Բրանտի «Երուսաղեմի պատմության» () լատիներենից գերմաներեն թարգմանության վրա, որը հիմնված է եղել Էնեա Սիլվիո Պիկոլոմինիի ժամանակագրության վրա և տպագրվել է Բազելում դեռևս 1495 թվականին։ Լատինական բնագրի թարգմանության մեջ արտացոլվել են նրա սեփական քաղաքական հայացքները Սուրբ Հռոմեական կայսր Մաքսիմիլիանի քաղաքականության վերաբերյալ, որը 1518 թվականին Ստրասբուրգում տպագրել է տպագրիչ Յոհան Քնոբլոխը։

## Հրատարակություններ
* Die Schwabenkriegschronik des Kaspar Frey und ihre Stellung in der eigenцssischen Historiographie des 16. Jahrhunderts Andre G 2 vol. — Stuttgart: Kohlhammer, 2010. — xlix, 1002 s. — ISBN 978-3170209824.

## Մատենագիտություն
* *G Andre.* Kaspar Frei // Historisches Lexikon der Schweiz. Akademie der Geistes- und Sozialwissenschaften. — Band 4. — Basel: Schwabe AG, 2005. — ISBN 978-3-7965-1904-8.
* *G Andre.* Baden – St. Gallen – Zürich: die wechselhafte Karriere des Chronisten Kaspar Frey // Argovia. Jahresschrift der Historischen Gesellschaft des Kantons Aargau. — Volume 120. — Aarau, 2008. — S. 94–130.
* *G Andre.* Die Schwabenkriegschronik des Kaspar Frey und ihre Stellung in der eidgenössischen Historiographie des 16. Jahrhunderts. — Teil 1: Darstellung, Teil 2: Edition. — Stuttgart: Kohlhammer, 2010. — lxiv, 1002 S. — (Veröffentlichungen der Kommission für geschichtliche Landeskunde in Baden-Württemberg, 176). — ISBN 978-3-17-020982-4.
* *G Andre.* Frey, Kaspar // Encyclopedia of the Medieval Chronicle, ed. by Graeme Dunphy and Cristian Bratu. — Leiden; Boston: Brill, 2016.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Die Schwabenkriegschronik des Kaspar Frey 

Կատեգորիա:Շվեյցարացի մատենագիրներ