Ապրիր ազատ կամ մահացիր

«**Ապրիր ազատ կամ մահացիր**» (), ԱՄՆ Նյու Հեմփշիր նահանգի պաշտոնական կարգախոս, որն ընդունվել է 1945 թվականին։ Այն, հավանաբար, ամենահայտնին է բոլոր նահանգների կարգախոսներից, այն պատճառով, որ այն արտացոլում է անկախությունը, որը պատմականորեն բնորոշ է ամերիկյան քաղաքական փիլիսոփայությանը, և մասամբ էլ՝ այլ նահանգային կարգախոսներում հանդիպող ավելի մեղմ զգացմունքների հետ իր հակադրության պատճառով։

Այս արտահայտությունը վերցված է Նյու Հեմփշիրի Ամերիկյան հեղափոխական պատերազմի ամենահայտնի զինվորի՝ գեներալ Ջոն Ստարկի կենացից։ Վատառողջ լինելու պատճառով Սատրկը ստիպված մերժել է Բենինգտոնի ճակատամարտի տարեդարձին նվիրված հանդիպման հրավերը։ Դրա փոխարեն նա իր կենացն ուղարկել է նամակով։
:*Ապրիր ազատ կամ մահացիր։ Մահը չարիքներից ամենավատը չէ։*
Երբ Ստարկը գրել է այս կարգախոսը, *Vivre Libre ou Mourir-ը* («Ապրիր ազատ կամ մեռիր») Ֆրանսիական հեղափոխության հայտնի կարգախոսն էր։ Նման կարգախոսների հնարավոր աղբյուրը Պատրիկ Հենրիի 1975 թվականի մարտի 23-ի հայտնի ելույթն է Բյուրգերների պալատում (Վիրջինիա գաղութի օրենսդիր մարմին), որը պարունակում էր հետևյալ արտահայտությունը. «Միթե կյանքն այնքան թանկ է, և խաղաղությունն այնքան քաղցր, որ այն կարելի է գնել շղթաների և ստրկության գնով։ Մի կողմ թող, ամենակարող Աստված։ Ես չգիտեմ, թե ուրիշներն ինչ ճանապարհ են ընտրելու, բայց ինչ վերաբերում է ինձ, տուր ինձ ազատություն կամ տուր ինձ մահ»։

Կարգախոսը ընդունվել է Նյու Հեմփշիրի նահանգի զինանշանի հետ միաժամանակ, որի վրա այն գրված է։

## Իրավական պայքար
1970 թվականին Նյու Հեմփշիրի նահանգի օրենսդիր մարմինը պարտադրել է, որ «Ապրիր ազատ կամ մահացիր» արտահայտությունը հայտնվի բոլոր ոչ առևտրային համարանիշների վրա։ Որոշ քաղաքացիներ փոփոխել կամ թաքցրել են արտահայտությունը, պնդելով, որ դա պարտադրված խոսք է, որը խախտում է Սահմանադրության Առաջին փոփոխությունը։ Քաղաքացիներից մեկը նշել է, որ այն համարանիշների վրա դրվել է «շովինիստական, կարգախոսահամարող քաղաքական գործիչների կողմից, որոնք փորձում էին նահանգի կարգախոսը կիրառել Վիետնամի պատերազմի վրա», որին ԱՄՆ զորքերը ներգրավված էին մինչև 1973 թվականը։ Ըստ Նյու Հեմփշիր նահանգի Արևմտյան Լիբանանի «*Valley News*»-ի սա հրահրել է «պայքար պետական իշխանության միջև, որը ստիպում էր քաղաքացիներին աչտահայտել իրենց անհամաձայն ուղերձը, որոնք պատրաստ էին մինչև բանտարկվելը դիմադրել իրենց համոզմունքների համար»։ Պատերազմի ավարտին խնդիրը մարել է, բայց կրկին բռնկվել 1974 թվականի նոյեմբերին։ Այդ ժամանակ, որ Եհովայի վկա Ջորջ Մեյնարդը (չնայած որ հեռացված էր անդամակցությունից), թաքցրել է արտահայտության *մահացիր* բառը։  

1977 թվականին ԱՄՆ Գերագույն դատարանը Վուլին ընդդեմ Մեյնարդի գործով որոշում է կայացրել, որ Նյու Հեմփշիր նահանգը չի կարող հետապնդել այն վարորդներին, ովքեր որոշել են քողարկել կարգախոսի մի մասը կամ ամբողջը։   

Գլխավոր դատավոր Ուորեն Բերգեր Մեյնարդի մեծամասնության համար գրել է.  
Մենք սկսում ենք այն դրույթից, որ Սահմանադրության Առաջին փոփոխությամբ պետական գործողություններից պաշտպանված մտքի ազատության իրավունքը ներառում է ինչպես ազատ խոսելու իրավունքը, այնպես էլ ընդհանրապես չխոսելու մնալու իրավունքը։

Այստեղ մենք բախվում ենք պետական միջոցառման, որը անհատին ստիպում է անընդհատ, երբ նրա մեքենան հանրային տեսադաշտում է, դառնալ գործիք հանրության կողմից այնպիսի գաղափարախոսական տեսակետի նկատմամբ հավատարմությունը խթանելու համար, որը նա անընդունելի է համարում։

Այն փաստը, որ մարդկանց մեծ մասը համաձայն է Նյու Հեմփշիրի կարգախոսի հետ, չափանիշ չէ. ամերիկացիների մեծ մասը նույնպես դրոշին ողջունելը ընդունելի է համարում։Գերագույն դատարանը եզրակացրել է, պետության շահերը ավելի թույլ են արտահայտված՝ համեմատած անհատների խոսքի ազատության իրավունքների հետ։

## Նմանատիպ արտահայտություններ
Անգլիացի ռոմանտիկ բանաստեղծ Ուիլյամ Վորդսվորթը գրել է հետևյալ տողը՝ «Մենք՝ Շեքսպիրի լեզվով խոսողներս, պետք է ազատ լինենք կամ մեռնենք»։

Աշխարհի տարբեր ծայրերում և պատմության ընթացքում բազմաթիվ կարգախոսներ հակադրվել են ազատությանն ու մահվանը։ Որոշ օրինակներ՝

«*Vivre Libre ou Mourir*» («ապրիր ազատ կամ մահացիր») արտահայտությունն օգտագործվել է Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ։ Այն Կամիլ Դեմուլենի *«Le Vieux Cordelier»* վերնագրով օրագրի ենթավերնագիրն էր, որը գրվել էր 1793-1794 թվականների ձմռանը։

Մեթյու Բոլթոնի Սոհոյի դրամահատարանում 1791-1792 թվականներին Փարիզի «Մոններոն Ֆրերես» ընկերության համար որպես փոխանակման ժետոններին ֆրանսերեն գրված է *«Vivre libres ou mourir* » («Ապրիր ազատ կամ մահացիր») կարգախոսը։

Բարսելոնայի պաշարման ժամանակ (1713 թվականի օգոստոսի 25 - 1714 թվականի սեպտեմբերի 11) օգտագործել են սև դրոշներ՝ «Ապրիր ազատ կամ մահացիր» կարգախոսով, կատալոներեն՝ «*Viurem lliures o morirem*»։ Այն այժմ օգտագործվում է որպես կատալոնական անկախության խորհրդանիշ։

«Antes morrer livres que em Paz sujeitos» (ավելի լավ է մեռնել ազատ, քան ապրել ստրկանալ) արտահայտությունը պարունակվում է Ազորյան կղզիների պորտուգալացի նահանգապետ Սիպրիայո դե Ֆիգեյրեդոյի 1582 թվականի պատասխան նամակում, որը նա գրել է Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ II-ին։ Այն ընդունվել է որպես Ազորյան կղզիների կարգախոս և առկա է ինքնավար շրջանի զինանշանում։

1320 թվականի Արբրոթի հռչակագիրը, որով շոտլանդական ազնվականությունը դիմում էր Հռոմի պապ Հովհաննես XXII-ին՝ Շոտլանդիայի անկախությունը Անգլիայից ճանաչելու համար, պարունակում է հաճախ մեջբերվող մի տող. «Իրականում մենք պայքարում ենք ոչ թե փառքի, հարստության կամ պատվի համար, այլ միայն ազատության համար, որից ոչ մի ազնիվ մարդ չի հրաժարվում»։

1804 թվականի հունվարի 1-ին Ժան-Ժակ Դեսալինը Հայիթին, որն այն ժամանակ ֆրանսիական ստրկատիրական գաղութ էր, հռչակել է ազատ և անկախ։ Ասում են, որ նա պատռել է ֆրանսիական եռագույն դրոշի սպիտակ հատվածը և բղավել. «*Vivre libre ou mourir!*», ինչը նշանակում է «ապրիր ազատ կամ մահացիր»։

1792 թվականի դեկտեմբերի 11-ից 13-ը Էդինբուրգում կայացել է «Շոտլանդիայի ժողովրդի բարեկամներ» կազմակերպության պատվիրակների առաջին համագումարը, որտեղ օգտագործվել է «ապրիր ազատ կամ մահացիր» արտահայտությունը, որն էլ անվանվել է «ֆրանսիական երդում»։

### Ազգային կարգախոսներ
* *Ελευθερία ή Θάνατος* (*Eleutheria i thanatos* - Ազատություն կամ մահ)՝ Հունաստանի ազգային կարգախոսն է և բխում է Հունաստանի Անկախության պատերազմի (1821-1830) նշանաբանից։
* *Մահ կամ Ազատություն* (*Mah kam Azatutiun*)՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության կարգախոսն էր Հայաստանի անկախության շարժման ժամանակ։
* *Libertad o Muerte* (Ազատություն կամ մահ)՝ Ուրուգվայի ազգային կարգախոսն է։ *Libertad o con gloria morir* («Ազատություն կամ պատվով մահ»)՝ Ուրուգվայի ազգային օրհներգից մի մաս։
**Independência, ou morte!* (Անկախություն կամ մահ)՝ Բրազիլիայի կայսրության ազգային կարգախոսը։
**Ya istiklal ya ölüm* (Անկախություն կամ մահ)՝, թուրքական դիմադրության կարգախոսն էր Թուրքական ազգային շարժման և Թուրքական անկախության պատերազմի ժամանակ։
**Liberté, Égalité, Fraternité, ou la mort* (Ազատություն, հավասարություն, եղբայրություն կամ մահ)՝ սա Ֆրանսիական հեղափոխության վաղ կարգախոսն էր։ Հետագա տարբերակներից հանվել է « *կամ մահը* » արտահայտությունը։ Լրիվ կարգախոսը մինչ օրս փակցված է Տրուայի քաղաքապետարանի մուտքի վերևում։
* Ӏожалла я маршо (*Jozhalla ya marsho* - Մահ կամ ազատություն)՝ Իչկերիայի Չեչենական Հանրապետության (1991-1996) պետական օրհներգи վերնագիրն և կարգախոսը։
* Bolje grob nego rob, Bolje rat nego pakt (Ավելի լավ է գերեզման, քան ստրուկ, ավելի լավ է պատերազմ, քան պայմանգիր)՝ սա հարավսլավացի ցուցարարների կարգախոսն էր 1941 թվականի հարավսլավական պետական հեղաշրջման ժամանակ, այն բանից հետո, երբ Հարավսլավիայի կառավարությունը պայմանագիր էր կնքել Առանցքի ուժերի հետ։
* Воля України або смерт ( *Volya Ukrayiny abo smert* - Ազատություն Ուկրաինային կամ մահ)՝ ուկրաինացի ապստամբների կարգախոսն էր Ուկրաինայի անկախության պատերազմի ժամանակ, իսկ ավելի ուշ ընդունվել է է Եվրոմայդինի ցուցարարների կողմից որպես կարգախոս։ Այս արտահայտությունը հիշատակել է Ուկրաինայի նախագահ Պետրո Պորոշենկոն 2014 թվականի սեպտեմբերին ԱՄՆ Կոնգրեսում ունեցած իր ելույթում։

## Այլ կիրառություն
Այս կարգախոսը 101 պատճառներից մեկն է, որոնք լիբերտարիանական կազմակերպություն «Ազատ նահանգի նախագիծը» նշում է Նյու Հեմփշիրը որպես իրենց ուղղություն ընտրելու համար։«Ապրիր ազատ կամ մահացիր» արտահայտությունը տարածված է Unix օգտատերերի շրջանում, որոնք նույնպես գնահատում են իրենց անկախությունը։ Հանրաճանաչությունը սկսվել է 1980-ականներին, երբ Digital Equipment Corporation-ի (DEC) աշխատակից Արմանդո Ստեթերը տպեց Unix պետհամարանիշների հավաքածու և բաժանեց դրանք USENIX համաժողովում։ Դրանք մոդելավորվել են Նյու Հեմփշիրի պետհամարանիշների հիման վրա, որտեղ գտնվում էր Unix-ի DEC ինժեներական թիմի շտաբը։ Այդ ժամանակ Ստեթներն ապրում էր Նյու Հեմփշիրում և օգտագործում էր այդ համարանիշը։

### Մշակույթում
#### Գրքեր

* *Live Free or Die* (Ապրիր ազատ կամ մահացիր)՝ Նյու Հեմփշիրից գրող Էռնեստ Հեբերտի 1990 թվականի վեպի վերնագիրն է։
* *Live Free Or Die* (Ապրիր ազատ կամ մահացիր)՝ գիրքը Ջոն Ռինգոյի «Տրոյի վերելքը» գիտաֆանտաստիկ շարքի առաջին գիրքն է։
* *Live Free Or Die։ America (and the World) on the Brink* (Ապրիր ազատ կամ մահացիր. Ամերիկան (և աշխարհը) կործանման եզրին)՝ սա Շոն Հաննիթիի 2020 թվականի գրքի վերնագիրն է։

#### Հեռուստատեսություն
* *Live Free or Die* (Ապրիր ազատ կամ մահացիր)՝ սա *«[[Սոպրանոները]]*» հեռուստասերիալի վեցերորդ եթերաշրջանի վեցերորդ սերիայի վերնագիրն է։ Այն պատմում է Նյու Ջերսիի մաֆիայի մի անդամի մասին, որը թաքնվում է Նյու Հեմփշիրում՝ քամինգ աութից հետո։
* *Live Free or Die* (Ապրիր ազատ կամ մահացիր)՝ այսպես է կոչվում *[[Ամբողջ ծանրությամբ]]* սերիալի հինգերորդ եթերաշրջանի առաջին սերիան։

#### Ֆիլմագրություն
* *Live Free or Die,* 2000 թվականի վավերագրական ֆիլմ աբորտի մասին։
* *Live Free or Die,* 2006 թվականի կատակերգություն։
* *[[Պինդ ընկույզ 4.0|Ապրիր ազատ կամ մեռիր դժվար]]*, 2007 թվականի ֆիլմ։

#### Երաժշտություն
* *Live Free or Die*, Վանկուվերի *D.O.A.* փանկ խմբի 2004 թվականի ալբոմ։
* Բիլ Մորիսին գրել է *Live Free or Die* վերնագրով երգը Նյու Հեմփշիրի բանտերում պատիժ կրող կալանավորի մասին։
* *Vivre Libre ou Mourir* («Ապրիր ազատ կամ մահացիր»), երգ ֆրանսիական պանկ ռոք խմբի կողմից։

## Տես նաև
* *[[Join, or Die]]*
* Ազատություն կամ մահ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*''Boston Globe'' article about the use of the motto in popular culture

Կատեգորիա:Ազատության խորհրդանիշներ