Իգնատիոս Մալոյան

**Իգնատիոս Մալոյան** (),  հայ կաթողիկե պրելատ, որը 1911-1915 թվականներին ծառայել է որպես Մարդինի արքեպիսկոպոս։ Իսլամ ընդունելուց բազմիցս հրաժարվելուց հետո նա խոշտանգվել և սպանվել է օսմանյան ժանդարմերիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ժամանակ՝ Դիարբեքիրի վիլայեթում Մեհմեդ Ռեշիդի օրոք։ Մալոյանը որպես նահատակ 2001 թվականին Հռոմի պապ Հովհաննես Պողոս II-ի կողմից առաջադրվել է սրբադասման։ 2025 թվականին Հռոմի պապ Ֆրանցիսկոսը հաստատել է նրա սրբադասման ծրագիրը։ Նա սրբադասվել է 2025 թվականի հոկտեմբերի 19-ին։

## Վաղ կյանք և կրոնական կարիերա
Շուքրալլահ Մալոյանը ծնվել է 1869 թվականին հայկական ընտանիքում։ Երբ նա տասնչորս տարեկան էր, նրա ծխական քահանան նրան ուղարկվել է Լիբանանի Բզումմար քաղաքի Հայ կաթողիկե տաճար։ Նա ավարտել է իր աստվածաբանական ուսումը 1896 թվականի օգոստոսի 6-ին և ընդունել **Իգնատիոս** անունը՝ ի պատիվ Անտիոքի Սուրբ Իգնատիոսի։ 1897-1910 թվականներին Մալոյանը ծառայել է Ալեքսանդրիայի Հայ կաթողիկե թեմում ՝ որպես ծխական քահանա Ալեքսանդրիայում և Կահիրեում։ 1904 թվականին Մալոյանը սկսել է ծառայել Կոստանդնուպոլսում որպես Հայ կաթողիկե պատրիարք Պողոս Պետրոս XII Սաբբաղյանի օգնական։

Սակայն 1908 թվականի երիտթուրքական հեղափոխությունից հետո պատրիարքը ենթարկվել է որոշ կաթոլիկ հայերի կողմից ուղղված հարձակումների, որոնք նրան համարել են «անարժան պրելատ»։ Հակամարտության քիչ ցանկություն ունենալով՝ պատրիարք Պողոս Պետրոսը 1910 թվականի օգոստոսին հրաժարական է տվել Հռոմի պապ Պիոս X- ին։

Հայ կաթողիկե եկեղեցու ազգային խորհուրդը համապատասխանաբար հավաքվել է և 1911 թվականի ապրիլի 23-ին միաձայն Ադանայի եպիսկոպոս ընտրել Պողոս Պետրոս XIII Թերզյանին: 1911 թվականի հոկտեմբերի 22-ին Մալոյանը օծվել է որպես Մարդինի արքեպիսկոպոս՝ պատրիարքի նախաձեռնությամբ Հռոմում գումարված սինոդի ժամանակ:

Օսմանյան կայսրությունից դուրս սինոդ գումարելու և Պետական խորհրդի նախնական հաստատման բացակայության դեպքում եպիսկոպոսներ ձեռնադրելու համար սուլթան Մեհմեդ V-ը պաշտոնանկ է արել Պողոս Պետրոս XIII-ին՝ նրա փոխարեն նշանակելով Մալաթիայի եպիսկոպոսին: Չնայած Պիոս X պապը անմիջապես հեռացրել է նոր «պատրիարքին» պաշտոնից, Սուրբ Աթոռը չի կարողացել վերականգնել Պողոս Պետրոս XIII-ին:

Արքեպիսկոպոս Մալոյանը ժամանել է իր արքեպիսկոպոսություն՝ 1913 թվականի օսմանյան հեղաշրջումից անմիջապես հետո, երբ կայսրությունը վերածվեց փաստացի միակուսակցական պետության, որը կառավարվում էր «Միություն և առաջընթաց» քաղաքական կուսակցության մտածող ղեկավարներ Երեք փաշաների կողմից, և Մարդինի հայ կաթոլիկներին հանդիպել է խառնաշփոթի մեջ։ Նա փորձել է վերականգնել կարգուկանոնը՝ միաժամանակ խրախուսելով նվիրվածությունը Սուրբ Սրտին:

## Քրիստոնյաների հալածանքները Մարդինում
[մինի|[Կարմիր կիրակի|Ազիզ Ֆեյզի Պիրինչչիզադե]]
Չափահաս տղամարդկանց, այդ թվում՝ քրիստոնյաների զորակոչը և մոբիլիզացիան Մարդինում սկսվել է 1914 թվականի օգոստոսին: Իրական և ենթադրյալ դասալիքների տների խուզարկությունները և հրապարակային մահապատիժները դարձել են ամենօրյա երևույթ: Օսմանյան բանակը նաև «առգրավում» էր կատարում քրիստոնյաների սեփականություն հանդիսացող խանութներից ապրանքների և զինվորական օգտագործման համար նախատեսված զորակոչի կենդանիների նկատմամբ: Նույն ամսին Դիարբեքիրի նոր վալի՝ Մեհմեթ Ռեշիդը, ժամանեց քաղաք չերքեզ կամավորներից բաղկացած փոքր մասնավոր մահվան ջոկատի հետ:

1915 թվականի փետրվարի 11-ին արքեպիսկոպոս Մալոյանը մասնակցել է արքեպիսկոպոս Թափունիի նստավայրում կազմակերպված ճաշկերույթին, որին մասնակցել է նաև մութասարիֆը:

Մարտի 28-ին, որը Ծաղկազարդ էր, թուրք զինվորները մտել են բոլոր եկեղեցիներ՝ ենթադրյալ դասալիքների, այդ թվում՝ սարկավագների զանգվածային ձերբակալությունների համար, որոնք նախկինում ազատված էին զորակոչից: Զինվորականները շարունակեցին հետապնդել ինչպես հայ, այնպես էլ ասորի եկեղեցի հաճախողներին ամբողջ Սուրբ շաբաթվա ընթացքում, իսկ Զատկի կիրակին անցել է «վախեցած սրտերով և վախեցած անհանգիստ մտքերով»։
աջից|մինի|200x200փքս|Մարդինի հին քաղաքը
Կյանքեր փրկելու հույսով, արքեպիսկոպոս Մալոյանը օգտագործել է բոլոր հնարավորությունները՝ արտահայտելու իր արքեպիսկոպոսության հավատարմությունը Օսմանյան կայսրությանը: Այս հայտարարությունների համար Մալոյանին ապրիլի 6-ին տեղեկացրել են, որ նա մեդալ է ստանալու սուլթան Մեհմեդ V- ից։

1915 թվականի ապրիլի 13-ին տեղի մուսուլման կամավորներից կազմվել է աշխարհազորային ստորաբաժանում, ինչը մեծացրել է տեղի քրիստոնյաների անհանգստությունը։

1915 թվականի ապրիլի 20-ին մեդալը հասել է և հրապարակավ հանձնվել արքեպիսկոպոս Մալոյանին՝ սուլթանի հռչակագրի հետ միասին։ Իր ընդունելության խոսքում արքեպիսկոպոսը հույս է հայտնել սուլթան Մեհմեդի առողջության շարունակականության և նրա նախարարների ու գեներալների հաջողության համար՝ Օսմանյան կայսրությունը դաշնակիցների նկատմամբ հաղթանակ տանելու գործում։

Ապրիլի 24-ին Ստամբուլում հայ մտավորականների զանգվածային ձերբակալությունից կարճ ժամանակ անց Դիարբեքիրի վալին՝ Ռեշիթ բեյը, իր մտերիմ գործընկեր Ազիզ Ֆեյզի Փիրինչիզադեին ուղարկել է համոզելու Մարդինի թուրք և քուրդ առաջնորդներին, որոնք հրաժարվել էին մասնակցել համիդյան կոտորածներին, մասնակցել այն բանին, ինչը հետագայում կոչվեց հայերի և ասորիների ցեղասպանություն: Դեյվիդ Գաունթի խոսքերով՝ Ֆեյզին Արիֆ Փիրինչիզադեի որդին էր, որը կազմակերպել էր համիդյան կոտորածները Դիարբեքիրի վիլայեթում: Ինչպես իր հայրը, Ֆեյզին հայտնի էր որպես «մոլեռանդ պանթուրք ազգայնական»։ Հայր Իսհակ Արմալեի խոսքերով՝ Ֆեյզին հայտարարել է. «Թող ոչ մի քրիստոնյա չմնա։ Նա, ով չի կատարում այս պարտականությունը, այլևս մուսուլման չէ»։ Հանդիպմանը ներկա բոլոր անձինք պարտավոր էին ստորագրել մի խնդրագիր, որով նշվում էր, որ Մարդինի քրիստոնյաները դավաճաններ են և պետք է վերացվեն:

1915 թվականի մայիսի 15-ին Մարդինում տեղի է ունեցել մեծ ժողով։ Հանդիպմանը ներկա բոլոր անձինք պարտավոր էին ստորագրել մի խնդրագիր, որով նշվում էր, որ Մարդինի քրիստոնյաները դավաճաններ են և պետք է վերացվեն: 1915 թվականի մայիսի 25-ին Ռեշիդ բեյը ժամանել է Մարդին և հրամայեց մութասարըֆ Հիլմի բեյին ձերբակալել Մարդինի քրիստոնյա առաջնորդներին, որին նա հրաժարվեց՝ հավելելով, որ չի կարող «մասնակցել անմեղ և կառավարությանը հավատարիմ օսմանյան հպատակների կոտորածին»։ Ռեշիդ բեյը մեղադրել է նախորդ վալի Համիդ բեյին «հայերի նկատմամբ մեղմ լինելու և հայ եպիսկոպոսի մտերիմ ընկերը լինելու» մեջ և որոշել է հեռացնել Հիլմի բեյին։

## Ձերբակալություն և դատավարություն
[մինի|267x267փքս|Երանելի Իգնատիոս Մալոյանի հուշակոթողը [Սուրբ Եղիա և Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ տաճար|Հայ Կաթողիկե Պատրիարքարանի Բզումարում, Լիբանան]]
1915 թվականի հունիսի 1-ին Մալոյանը հանդիպել է Մարդինի ասորի կաթոլիկ արքեպիսկոպոս Թափունիի հետ՝ տեղեկացնելով նրան, որ կանխատեսում է իր և իր հոտի անխուսափելի ձերբակալությունն ու մահապատիժը: Նա Թափունիին որպես իր վերջին կամք թողել է մի նամակ և խնդրել նրան աղոթել իր համար: Հունիսի 3-ին Հիլմի բեյը հեռացվել է Մարդինից, և Դիարբեքիրից ժամանեց պաշտոնյաների պատվիրակություն՝ վալիի հրամանով ձերբակալվելիք քրիստոնյա առաջնորդների երկար ցուցակներով:

1915 թվականի հունիսի 3-ից 4-ը արքեպիսկոպոս Մալոյանը և Մարդինի 420 ազդեցիկ քրիստոնյաներ ձերբակալվել են և բանտարկվել: Դատավարության ժամանակ Մալոյանին մեղադրել են հայ ազգայնականների ահաբեկչական կազմակերպություն հիմնադրելու և ղեկավարելու, ինչպես նաև իր տաճարում զենքի և զինամթերքի երկու արկղ թաքցնելու մեջ: Չնայած արքեպիսկոպոսը հեշտությամբ հերքել է բոլոր մեղադրանքները, քադին նրան ընտրության հնարավորություն է տվել՝ իսլամ ընդունել կամ մահանալ: Մալոյանը հայտարարեց, որ «երբեք չի հրաժարվի իր կրոնից և իր Փրկչից», ինչը զայրույթ և ագրեսիա առաջացրեց ներկա մուսուլմանների մոտ: Նրա խոսքերը համարելով մուսուլմանական կրոնի նկատմամբ արհամարհանք, Մարդինի օսմանյան ժանդարմերիայի ղեկավար Մահմդուհ բեյը հրամայել է ծեծել Մալոյանին, ապա նրան ենթարկել ֆալաքայի և ոտքերի եղունգները պոկել:

1915 թվականի հունիսի 7-ին Հիլմի բեյը վերադարձել է Մարդին և փորձեց ազատել քրիստոնյաներին, սակայն նրան արագ հեռացրել են խաշտոնից և նշանակել քրեական դատարանի դատավոր և «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության տեղական մասնաճյուղի ղեկավարին: 1915 թվականի հունիսի 9-ին արքեպիսկոպոս Մալոյանը և մյուս բանտարկյալները տեղեկացել են, որ վալի Ռեշիդ բեյը հրամայել է հաջորդ օրը նրանց տեղափոխել Դիարբեքիր:

## Մահապատիժ
Օսմանյան ժանդարմերիայի պետը 1915 թվականի հունիսի 10-ի գիշերը Մալոյանին և մոտ 400 այլ քրիստոնյաների տեղափոխող քարավանը տարել է անապատ: Ինչպես արքեպիսկոպոսի, այնպես էլ բանտարկյալներից շատերի վրա տեսանելի կտտանքների հետքեր են եղել. ոմանք դժվարացել են քայլել վնասվածքների պատճառով: Տեղահանվածների շարասյունը ուղեկցվել է քրդական Ադերջեք գյուղ, որտեղ նրանցից հարյուրը օսմանյան ջոկատի կողմից տարվել են մոտակա Շեյխանի քարանձավներ։

Քարանձավներում Մահմուդ բեյը կարդացել է ֆիրման, որ բոլոր քրիստոնյաներին մեղադրել է դավաճանության մեջ և մահապատժի դատապարտել։ Նրանց հնարավորություն է տրվել իսլամ ընդունել և խուսափել մահապատժից: Մալոյանը պատասխանել է, որ «նախընտրում է մահանալ որպես քրիստոնյա, քան ապրել որպես մուսուլման»։ Դատապարտվածների ճնշող մեծամասնությունը կողմ է եղել արքեպիսկոպոսին:

Արքեպիսկոպոս Մալոյանը հրամայել է իր քահանաներին քայլել բանտարկյալների մեջ՝ նրանց հնարավորություն տալով վերջին անգամ խոստովանել և հաղորդություն ստանալ: Այնուհետև նրանց բոլորը սպանվել են իր աչքի առաջ: Մահմուդուխ բեյը կրկին առաջարկել է Մալոյանին իսլամ ընդունել և փրկել իր կյանքը, և երբ նա կրկին հրաժարվել է, անձամբ կրակել է նրա վրա ատրճանակով:

## Հիշատակ և սրբադասում
մինի|238x238փքս|Վատիկանի 2015 թվականին թողարկած երանելի Իգնատիոս Մալոյանի պատկերով նամականիշ։
Արքեպիսկոպոս Իգնատիոս Մալոյանը երանելիների շարքին է դասվել Սուրբ Պետրոսի տաճարում Հռոմի պապ Հովհաննես Պողոս II-ի կողմից 2001 թվականի հոկտեմբերի 7-ին:

2015 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Վատիկանը թողարկել է փոստային նամականիշ՝ նվիրված երանելի Իգնատիոս Մալոյանի մարտիրոսության հարյուրամյակին:

2025 թվականի մարտի 31-ին Ֆրանցիսկոս պապը հրապարակել է Սրբերի սրբադասման դիկաստերիայի հրամանագիրը՝ երանելի Մալոյանի սրբադասման վերաբերյալ: Նա սրբադասվել է Հռոմի պապ Լևոն XIV-ի կողմից 2025 թվականի հոկտեմբերի 19-ին:

Հիշատակի օրը հունիսի 11-ն է։

## Գրականություն
* Charles E. Frazee (1983), *Catholics and Sultans: The Church and the Ottoman Empire, 1453–1923*, Cambridge University Press.
* *Armenian Tigranakert/Diarbekir and Edessa/Urfa*. Richard G. Hovannisian (ed.) UCLA Armenian History and Culture Series: Historic Armenian Cities and Provinces, 6. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers, 2006.
* Jacques Rhétoré (2015), *Les chrétiens aux bêtes: souvenirs de la guerre sainte proclamée par les Turcs contre les chrétiens*, Paris.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տանն Կիլիկիո կաթողիկե կաթողիկոսներ
Կատեգորիա:Կաթոլիկ եկեղեցու սրբեր