Ստեֆանիա Տուրկևիչ

**Ստեֆանիա Տուրկևիչ-Լիսովսկայա**, 1937 թվականից՝ **Լուկյանովիչ** (ուկրաիներեն՝ **Стефа́нія Турке́вич-Лісо́вська**, з 1937 **Лукіяно́вич**, ), ուկրաինացի կոմպոզիտոր, դաշնակահարուհի, երաժշտագետ։ Պաշտոնապես համարվում է ուկրաինացի առաջին կին կոմպոզիտորը։ Խորհրդային տարիներին իշխանությունն արգելել էր նրա ստեղծագործությունների հրատարակումն ու կատարումը Ուկրաինայում և ողջ ԽՍՀՄ-ում։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1898 թվականի ապրիլի 25-ին, քահանայի ընտանիքում։ Հայրը՝ քահանա Իվան Տուրկևիչը (1872—1936 թթ.), նաև երգչախմբի դիրիժոր էր, կրոնի ուսուցիչ, երաժշտական քննադատ, մայրը՝ Սոֆյա Կորմոշը, երաժշտական լավ կրթություն ստացած դաշնակահարուհի էր (ժամանակին նվագակցել է օպերային անվանի երգչուհի Սալոմեյա Կրուշելնիցկայային)։ Երաժշտական ընտանիքում մեծացած, մանուկ հասակից երաժշտությամբ տարված Ստեֆանիան Լվովի իգական գիմնազիան ավարտելուց հետո ուսունառությունը շարունակել է այդ նույն քաղաքի Նիկոլայ Լիսենկոյի անվան բարձրագույն երաժշտական ինստիտուտ-ակադեմիայում՝ Վասիլի Բարվինսկու դասարանում, այնուհետև (1914—1916 թթ.) Վիեննայում աշակերտել է ճանաչված դաշնակահարներ Վիլհելմ Կուրցին ու Եժի Լյալևիչին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտվելուց հետո Լվովի Իվան Ֆրանկոյի անվան ազգային համալսարանում ուսումնասիրել է փիլիսոփայություն, մանկավարժություն և երաժշտագիտություն, միաժամանակ շարունակել է խորամուխ լինել երաժշտարվեստի նրբությունների ու գաղտնիքների մեջ՝ 1918-1920 թվականներին զուգահեռաբար ուսանելով պետական ուսուցչական ճեմարանում (սեմինարիայում), 1921 թ. առաջին կեսին՝ լեհական երաժշտական ընկերության կոնսերվատորիայում։
1921 թ. կեսերին ավարտելով Լվովի համալսարանը՝ 1921-1923 թթ. ուսումը շարունակել է Վիեննայում, որի համալսարանում աշակերտել է Գվիդո Ադլերին, իսկ երաժշտական ակադեմիայում՝ Ֆ. Վյուրերին ու Յոզեֆ Մարքսին։

1925 թվականին ամուսնացել է նկարիչ Ռոբերտ Լիսովսկու հետ։ 1927—1930 թթ. ապրել է Բեռլինում, դասեր վերցրել Առնոլդ Շյոնբերգից և Ֆրանց Շրեկերից։ 1930 թվականին մեկնել է Պրահա, որի կոնսերվատորիայում կոմպոզիցիայի դասեր է առել Օտակար Շինից, ապա՝ վարպետության բարձրագույն դպրոցում՝ Վիտեսլավ Նովակից։ Սովորել է նաև Պրահայի Կարլի համալսարանում՝ դառնալով Զդենեկ Նեեդլիի ուսանողուհին։ 1934 թվականին հենց Պրահայում էլ հաջողությամբ պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսությունը «Украинский элемент в произведениях П. Чайковского „Черевички“ („Кузнец Вакула“), Н. Римского-Корсакова „Ночь перед рождеством“ и сравнение их с оперой Н. Лысенко „Різдвяна Ніч“» թեմայով։

Ստեֆանիա Տուրկևիչ-Լիսովսկայան 1935—1939 թվականներին հարմոնիա և դաշնամուր է դասավանդել Լվովի բարձրագույն երաժշտական ինստիտուտ-ակադեմիայում, 1939 թվականից՝ կոնսերվատորիայում։

1937 թվականին մտերմացել է հոգեբույժ, գրող Նարցիս Լուկյանովիչի հետ, ամուսնացել։ 1944 թվականին ընտանիքով տեղափոխվել են Վիեննա, 1946-ին՝ Անգլիա։ Իր ստեղծագրծությունների հիմնական մասը կին կոմպոզիտորը գրել է Մեծ Բրիտանիայում ապրած ժամանակաշրջանում։

Վախճանվել է 1977 թվականի ապրիլի 8-ին, Քեմբրիջում։

## Ստեղծագործությունների կատարումը
Կին կոմպոզիտորի որոշ ստեղծագործություններ 1920—1930-ական թվականներին կատարվել են Լվովում և Պրահայում, 1956—1961&nbsp;թթ.՝ Արևմտյան Եվրոպայում, 1969—1970&nbsp;թթ.՝ Կանադայում։ Վերջին տարիներս նրա մի շարք գործեր կատարվել են Ուկրաինայում և Կանադայում։ 2014 թվականին Կանադայում թողարկվել է Տուրկևիչի 20 երգերի ձայնագրություններն ամփոփող խտասկավառակ, որը «*Galicians I&nbsp;— The Art Songs*» հավաքածուի մաս է կազմել։

2020 թվականի նոյեմբերի 8-ին Լվովի Միրոսլավ Սկորիկի անվան ազգային ֆիլհարմոնիայում տեղի է ունեցել Ստեֆանիա Տուրկևիչի «*Օքսանայի սիրտը*» օպերայի պրեմիերան (դիրիժոր՝ Սերգեյ Խորովեց)։ Օպերան, որ գրվել է դրանից 60 տարի առաջ, հեղինակը նվիրել է իր քրոջը՝ օպերային և կամերային երգչուհի Իրինա Տուրկևիչ-Մարտինեցին (1899—1983), որը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո արտագաղթել է Կանադա և այնտեղ 1960 թվականից ղեկավարել է Վիննիպեգի ուկրաինական մանկական թատրոնը։

2020 թվականի դեկտեմբերի 26-ին Չեռնովցիի մարզային ֆիլհարմոնիայում կայացել է Ստեֆանիա Տուրկևիչի «*Կուց*» մանկական օպերայի համաշխարհային պրեմիերան։

## Ստեղծագործություններ
;Սիմֆոնիկ ստեղծագործություններ
* Симфонія&nbsp;— Symphony no. 1&nbsp;— 1937.
* Симфонія no. 2(a)&nbsp;— Symphony no. 2(a)&nbsp;— 1952.
* Симфонія no. 2(b) (2-й варіант)&nbsp;— Symphony no. 2(b) (2nd version).
* Симфонієта&nbsp;— Symphoniette&nbsp;— 1956.
* Три Симфонічні Ескізи&nbsp;— Three Symphonic Sketches&nbsp;/Երեք սիմֆոնիկ էսքիզ, 1975.
* Симфонічна поема&nbsp;/սիմֆոնիկ պոեմ «La Vita».
* Космічна симфонія&nbsp;/Տիեզերական սիմֆոնիա— Space Symphony&nbsp;— 1972.
* Сюїта для подвійного струнного оркестру&nbsp;— Suite for Double String Orchestra./Սյուիտ լարային զույգ նվագախմբի համար
* Фентезі для подвійного струнного оркестру&nbsp;— Fantasy for Double String Orchestra./Ֆանտազիա լարային զույգ նվագախմբի համար

;*'Բալետներ
* Руки&nbsp;— The Girl with the Withered Hands&nbsp;— Bristol, 1957.
* Перли&nbsp;— The Necklace.
* Весна (Дитячий балет)&nbsp;— Spring&nbsp;— (Children's Ballet/Բալետ մանուկների համար) 1934-5.
* Мавка (a)&nbsp;— Mavka&nbsp;— ‘The Forest Nymph’&nbsp;— 1964-7&nbsp;— Belfast.
* Мавка (b)&nbsp;— Mavka&nbsp;— ‘The Forest Nymph’&nbsp;— 1964-7&nbsp;— Belfast.
* Страхопуд&nbsp;— Scarecrow&nbsp;— 1976.

;Օպերա
* Мавка ([[Լեսյա Ուկրաինկա]]յի «Անտառային երգ»-ի հիման վրա) (անավարտ).

;Մանկական օպերաներ
* Цар Ох або Серце Оксани&nbsp;— Tsar Okh or Heart of Oksana&nbsp;— 1960
* Куць&nbsp;— The Young Devil
* Яринний городчик&nbsp;— A Vegetable Plot (1969)

;Երգչախմբային երկեր
* Літургія 1919.
* Psalm to Sheptytsky (Սաղմոս՝ նվիրված Անդրեյ Շպտիցկուն).
* До Бою.
* Триптих.
* Колискова (А-а, котика нема; 1946).

;Կամերային-գործիքային երկեր
* Соната для скрипки і фортепіано 1935&nbsp;— Sonata for violin and piano.
* (a) струнний квартет 1960—1970&nbsp;— String quartet.
* (b) струнний квартет 1960—1970&nbsp;— String quartet.
* Тріо для скрипки, альта та віолончелі 1960—1970&nbsp;— Trio for Violin, Viola and Cello.
* Квінтет для двох скрипок, альта, віолончелі фортепіано 1960—1970&nbsp;— Piano Quintet.
* Тріо для флейти, кларнету, фагота 1972&nbsp;— Wind Trio.

;Ստեղծագործություններ դաշնամուրի համար
* Варіації на українську тему 1932&nbsp;— Variations on a Ukrainian Theme.
* Фантазія: Сюїта фортепіанна на українські теми&nbsp;— Fantasia: Suite for Piano on Ukrainian Themes 1940.
* Імпромпту&nbsp;— Impromptu 1962.
* Гротеск&nbsp;— Grotesque 1964.
* Гірська сюїта&nbsp;— Mountain Suite 1966—1968.
* Цикл п'єс для дітей&nbsp;— Cycle of Pieces for Children 1936—1946.
* Українські коляди та щедрівки&nbsp;— Ukrainian carols and Shchedrivka.
* Вістку голосить&nbsp;— Good Tidings.
* Christmas with Harlequin 1971.

;Զանազան
* Серце&nbsp;— Heart&nbsp;— Solo voice with orchestra.
* Лореляй&nbsp;— Lorelei&nbsp;— Narrator, Harmonium and Piano 1919&nbsp;— words by Lesia Ukrainka.
* Травень&nbsp;— May&nbsp;— 1912.
* Тема народної пісні&nbsp;— Folk Song Themes.
* На Майдані&nbsp;— Independence Square&nbsp;— piano piece.
* Не піду до леса з конечкамі&nbsp;— Лемківська пісня&nbsp;— Lemky song for voice and strings.

== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
* *Карась&nbsp;Г.&nbsp;В.* [http://www.nbuv.gov.ua/old_jrn/Soc_Gum/Vdakk/2010_2/21.pdf Статика і динаміка жанру дитячої опери у творчості композиторів української діаспори ХХ ст.] // Вісник Державної академії керівних кадрів культури і мистецтв Науковий журнал&nbsp;— №&nbsp;2, 2010.
* *Медведик&nbsp;П.&nbsp;К.'' Лукіянович-Туркевич Стефанія Іванівна  // 
* Павлишин&nbsp;С. - Перша українська композиторка Стефанія Туркевич-Лісовська-Лукіянович, Львів, видавництво БаК,  2004 թ., 157 էջ, isbn = 966-706-55-02

## Արտաքին հղումներ
* Аудіозапис та відео прем'єри (15.09.2020) Симфонії №&nbsp;1 Стефанії Туркевич (1937) в мобільному додатку Ukrainia Live Classic!
* Stefania Turkewich: Galicians I |The Art Songs
* Музично-меморіальний музей Соломії Крушельницької у Львові: Вечір, присвячений 110-річчю Стефанії Туркевич&nbsp;— першої української професійної композиторки 
* Ukrainian Art Song Project&nbsp;— Stefania Turkewich (1898—1977) 
* «Цар Ох» або Серце Оксани&nbsp;— The Heart of Oksana
* Фільм про Стефанію Туркевич&nbsp;— Film about Stefania Turkewich
* Світова прем'єра Першої симфонії Стефанії Туркевич&nbsp;— The world premiere of Stefania Turkewich's First Symphony
* Три симфонічні ескізи- Three Symphonic sketches&nbsp;— World Premier
* Концерт-присвята до 120 року з дня народження Стефанії Туркевич&nbsp;— Concert dedicated to the 120th anniversary of the birth of Stefania Turkewich
* Прем'єра. Стефанія Туркевич-Лукіянович «Серце Оксани» опера&nbsp;— Premiere. Stefania Turkewich-Lukiyanovich «Heart of Oksana» opera.

Կատեգորիա:Ուկրաինացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի երաժշտագետներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի կոմպոզիտորներ