Չեխիայի պատմություն

**Պատմական Չեխիայի Հանրապետություն** (Բոհեմիա) շրջան է Կենտրոնական Եվրոպայում, որը գտնվում է Սիլեզիայի, Սաքսոնիայի, Բավարիայի, Ավստրիայի և Մորավիայի միջև, Օդեր և Դանուբ գետերի միջև, Ալպերից հյուսիս-արևելք։

## Նախապատմական շրջան
### Քարի դար

Բռնոյի Կարմիր բլուրում հայտնաբերված ճոփերը թվագրվում է մեզանից մոտ 800000 տարի առաջ։ Պրահայի մոտ գտնվող Պրժեզլետիչեում և Բռնոյի մոտ գտնվող Ստրանսկա Սկալայում մարդկանց ճամբարների մասին վկայությունները թվագրվում են մոտավորապես 600,000 տարվա վաղեմությամբ։ Պրահա-Արևելյան շրջանում հայտնաբերվել է Homo heidelbergensis-ի (300-650 հազար տարի առաջ)  թագի ձախ ստորին մոլի հատվածը։

Կուլնա քարանձավում՝ միջին պալեոլիթ (Միկոկ) շերտում, հայտնաբերվել է նեանդերթալցու վերին ծնոտի բեկոր, պարիետալ ոսկորի բեկոր և 120 000 տարեկան մի քանի ատամներ։ Դասական նեանդերթալցիները Օջոսի քարանձավներից թվագրվում են մեզանից 45-80 հազար տարի առաջ։ 1880 թվականին նեանդերթալցի երեխայի ստորին ծնոտի մի հատված, միջին պալեոլիթյան գործիքների հետ միասին, հայտնաբերվել է Կարել Մաշկա կողմից՝ Շիպկա քարանձավում։

Միջին Դանուբի վրա միջինից վերին պալեոլիթից անցումը բնութագրվում է երկու անցումային տեխնոհամալիրների՝ Bohunice[en]-ի և Selet-ի առկայությամբ, ինչպես նաև Aurignacian-ի վաղ ի հայտ գալով։ Բոհունցե (Bohunice, Stranska Skala, Lisen, Podoli, Tvarozna) տեղամասերը հիմնականում կենտրոնացած են Բռնոյի տարածքում։ Այս տարածաշրջանում Bohunica արդյունաբերությունը չունի տեղական նախորդ և կարծես ներդրվել է։ «bohunice» տերմինը գալիս է Բռնոյի արևմտյան արվարձանի անունից, որտեղ առաջին անգամ հայտնաբերվեց այս արդյունաբերությունը, որը բնութագրվում է տեխնոլոգիայի օգտագործմամբ, որը նկարագրված է որպես միջին պալեոլիթի Լևալոյի տեխնիկայի և միջուկը բաժանելու վերին պալեոլիթի մեթոդի համադրություն։  Ավելի մեծ մասշտաբով Bohunice-ն տեղավորվում է նմանատիպ արդյունաբերության համալիրում, որը կոչվում է Emiran-Bohunice: Այս արդյունաբերությունները ներկայացված են Մերձավոր Արևելքում (Բոկեր-Թախտիթ Իսրայելում, Քզար-Աքիլ Լիբանանում, Յուչագիզլի Թուրքիայում), Բալկաններում (Տեմնատա), Ուկրաինայում (Կուլիչիվկա), Ալթայում (Կարա-Բոմ) և Հյուսիսային Չինաստանում ( Շուիդոնգու)։

Ոսկե ձիու բլրի (Բերունի շրջան) Կոնեպրուսի քարանձավներից հայտնաբերվել է կանացի գանգը, որը 45 հազար տարեկան է, ունի միտոքոնդրիալ հապլոգումբ։ Մուգ մաշկ, մուգ մազերով, շագանակագույն աչքերով կինը՝ Զլաթի Կյունին, իր գենոմում ունի նեանդերթալի ԴՆԹ-ի 3% խառնուրդ, որը, հավանաբար, գալիս է Մերձավոր Արևելքում հնագույն ցեղատեսակներից, այլ ոչ թե վերջին շփումներից։ Կինը ծնվել է 60–80 սերունդ (մոտավորապես 2000–3000 տարի) այն բանից հետո, երբ նրա նախնիները խաչվել են նեանդերթալցիների հետ, մինչդեռ Ուստ-Իշիմ տղամարդը ժառանգել է իր ավելի կարճ նեանդերթալական ԴՆԹ-ի բեկորները՝ մոտավորապես 85–100 սերունդ՝ խաչասերման նույն դրվագից հետո։ Սա ենթադրում է, որ Կոնե-պրուսացի կինը ապրել է Ուստ-Իշիմ տղամարդուց առաջ՝ ավելի վաղ, քան 45000 տարի առաջ։

Մորավյան Կարստի կենտրոնական մասում՝ Բռնոյի մոտ գտնվող Պոդ Գրադեմ քարանձավում, հետագծվել են 28-ից 50 հազար տարի առաջվա շերտեր և հայտնաբերվել է ոսկրային խողովակաձող՝ զարդարված կտրվածքներով.

## Բրոնզի դար
Բրոնզի դարում Չեխիայի տարածքում գոյություն են ունեցել Ունետիկեն, Կնովիզը և մի շարք այլ հնագիտական ​​մշակույթներ, որոնց խոսողները ենթադրաբար պատկանում են հնդեվրոպական լեզուների արևմտյան (Centum) ճյուղին։ Վաղ բրոնզի դարում նիտրական (նիտրյան) մշակույթը տարածված էր Արևելյան Մորավիայում։

Բրոնզի դարի A2 փուլը (մոտ մ.թ.ա. 1950-1700 թվականներին), ըստ Պ.Ռեյնեկեի ժամանակագրության, ներառել է Վետորովսկայայի մշակույթը, որն անհետացել է բրոնզի դարի B1 փուլում (մ.թ.ա. 1700-1500 թվականներին) կրիչների բաշխման արդյունքում։

### Վաղ երկաթի դար (կելտեր)
Չեխիայի Հանրապետությունում կելտերի առաջին հետքերը Հալշտատի մշակույթի բնակավայրերն են, որտեղ գերակշռում էին կելտերը։

Չեխ հետազոտողները այնպիսի հուշարձաններ, ինչպիսիք են թաղումները Պլատենիցայում, վերագրում են Սիլեզիա-Պլատենական մշակույթի երրորդ փուլին։
Չեխիայի ամենահին պատմական բնակիչները եղել են Լա Տեն մշակույթի Բոյ ցեղի կելտերը, որոնք գաղթել են հյուսիսային Իտալիայից մ.թ.ա 4-րդ դարում։ Դրանցից երկիրը ստացել է իր լատիներեն և առաջացել է գերմանական Bohemia անվանումը (Bojohemum, Bohemia, Böhmen): 1-ին դարի կեսերին մոտ մ.թ.ա. Կելտերը հեռացան Չեխիայից՝ ենթարկվելով գերմանական ցեղերի ճնշմանը (այս անգամ հնագիտության մեջ նշվում է որպես Պլանյան հորիզոն)։

Չեխիայի ամենահին պատմական բնակիչները եղել են Լա Տեն մշակույթի Բոյ ցեղի կելտերը, որոնք գաղթել են հյուսիսային Իտալիայից մ.թ.ա 4-րդ դարում։ Դրանցից երկիրը ստացել է իր լատիներեն և առաջացել է գերմանական Bohemia անվանումը (Bojohemum, Bohemia, Böhmen): 1-ին դարի կեսերին մոտ մ.թ.ա. Կելտերը հեռացան Չեխիայից՝ ենթարկվելով գերմանական ցեղերի ճնշմանը (այս անգամ հնագիտության մեջ նշվում է որպես Պլանյան հորիզոն)։

## Ուշ երկաթի դար (գերմանացիներ և հռոմեացիներ)
Ժամանակաշրջան մ.թ.ա. 50-ից մինչև 350/380 թվականները ընկած ժամանակահատվածում, երբ Չեխիայի տարածքում հիմնականում գերմանացիներ էին։ Մի քանի տարի երկիրը օկուպացված էր Մարկոմանիների կողմից՝ գերմանական ցեղ՝ Մարոբոդի գլխավորությամբ, որոնք նրա իշխանության ներքո միավորեցին բազմաթիվ արևելյան գերմանական ցեղերի, որոնք գրավում էին միջին Դանուբից մինչև ստորին Վիստուլայի տարածքները։ Մարոբոդի հիմնադրած պետությունը երկար չտեւեց. չկարողանալով դիմակայել Արմինիոսի հետ պայքարին, իսկ հետո Կատուալդայի (ազնվական Մարկոմաննի, ով ապրում էր աքսորված գոթերի մեջ), Մարոբոդը փախավ 19-ին հռոմեացիների պաշտպանության տակ և ավարտեց իր օրերը, սակայն Մարկոմանիների մնացորդները մնացել են Բոհեմիայում մինչև 5-րդ դարի սկիզբը։

Marcomanni-ին զուգահեռ՝ այն ժամանակ Չեխիայի հյուսիսային մասում դեռևս գոյություն ուներ Կոբիլի հնագիտական ​​խումբը՝ խառը մշակութային և էթնիկական առումով։ 2-րդ դարից հյուսիսից թափանցել է Պրժևորսկի մշակույթը (Մորավիայում նրա հետքերը նկատվել են հռոմեական դարաշրջանի սկզբից), իսկ 3-րդ դարի 1-ին կեսին։ Պոլաբիայի տարածքից Չեխիա է ժամանում նոր բնակչություն։ Բնակիչների այս նոր ալիքները նույնպես հաստատվել են Մորավիայում (Կոստելեց խումբ) 3-րդ դարի 2-րդ կեսին։ Միաժամանակ Մորավիայի հարավում հայտնվեցին մշտական ​​բնակավայրեր, որոնք վկայում են հռոմեական զորքերի մասնակցության մասին Մարկոմանյան պատերազմներին Չեխիայում։ 2001 թվականին հնագետները հայտնաբերեցին հռոմեացիների ներկայությունը նույնիսկ Օլոմուկ-Ներեդինի տարածքում։

Հռոմեական կայսրությունը հմտորեն օգտվեց ցեղերի պայքարից և նրանց առաջնորդների մրցակցությունից մինչև 165-180 թվականների այսպես կոչված Մարկոմանական պատերազմի սկիզբը։

Գոթերի կողմից ճնշված Մարկոմանիները, Քուադիները և մի շարք այլ գերմանական և ոչ գերմանական ժողովուրդներ (Յազիգներ, Բաստարնիներ, Սարմատներ), դաշինքով հանդես գալով, փորձեցին տիրանալ Հռոմեական կայսրության հյուսիսային գավառներին։ Մարկուս Ավրելիոսը դժվարությամբ զսպեց այս ճնշումը, բայց դեռ երկար ժամանակ Դանուբ գետը մնում էր Հռոմեական կայսրության հյուսիսային սահմանը։ 3-րդ դարում Մարկոմանները պատերազմներ մղեցին հռոմեացիների և նրանց գերմանացի հարևանների հետ։ Եվրոպայում հոների հայտնվելով Մարկոմաննին ենթարկվեց նրանց իշխանությանը։ Ատթիլայի հետ Մարկոմանները մասնակցել են Գալիայի դեմ արշավին և Կատալոնիայի ճակատամարտին (451 թվականին)։

Հայտնի չէ, թե դրանից հետո Մարկոմանին վերադարձե՞լ է Չեխիա։ Միանգամայն հնարավոր է, որ 5-րդ դարի երկրորդ կեսին Չեխիան օկուպացված է եղել տարբեր ժողովուրդների կողմից, որոնք փոխարինել են միմյանց այստեղ՝ հյուսիսից դեպի Հռոմեական կայսրության սահմանները շարժվելիս, մինչև սլավոնները վերջնականապես հաստատվեն այս հողում։

Ըստ հնագիտական ​​տվյալների՝ սլավոնների առաջխաղացումը դեպի Չեխիա սկսվում է 6-րդ դարի 1-ին կեսից, ինչը հավաստիորեն հաստատվում է Պրահա-Կորչակի կերամիկայի այստեղ տարածմամբ։ 568 թվականին Կենտրոնական Եվրոպայից Հյուսիսային Իտալիա լոմբարդների մեկնելուց հետո Պրահա-Կորչակ խմբի սլավոնները լայնորեն բնակություն հաստատեցին Լաբեի վերին հոսանքի ավազանում (Էլբե)։ Հենց այս վերաբնակիչներն էլ հիմք դրեցին վաղ միջնադարյան չեխական ցեղերին։

Ելնելով մերովինգյան շրջանի վաղ սլավոնական հուշարձանների՝ Բժեցլավ-Լիբիվա, Ուրցիցե, Բժեցլավ-Պոգանսկո, Պրժիտլուկի, ինչպես նաև Պրժիտլուկիում թաղում-ինհումացիայի վրա գտնվող վաղ սլավոնական հուշարձանների վրա, կարելի է խոսել երկու բնակչության խմբերի մասնակի գոյակցության մասին։ Սլավոնների հայտնվելը Մորավիայում թվագրվում է երկրորդ կեսին՝ 6-րդ դարի վերջին։ Արևմտյան սլավոնների ամենախոշոր և հնագույն գերեզմաններից մեկը հայտնաբերվել է Դյեի վրա գտնվող Պրժիտլուկիում. հայտնաբերվել է ավելի քան 500 գերեզման դիակներով։ Այս գերեզմանատան ամենահին թաղումները թվագրվում են 4-րդ դարի երկրորդ կեսին։  Գերեզմանոցի մոտ նրանք գտել են տիպիկ սլավոնական բնակավայր՝ քառակուսի և փոքր-ինչ խորշ կացարաններով, անկյունում քարե օջախով։ Սլավոնական բնակչությունը Մորավիա է մտել Կարպատներից հյուսիս ընկած տարածքից՝ Օդերի և Դնեպրի միջև 4-րդ դարում, և գուցե 3-րդ դարում (ըստ Յոզեֆ Պուլիկի)։

## Սլավոնների բնակեցում
Ժողովրդական լեգենդների հիման վրա 12-րդ դարի սկզբին Պրահայի Կոզման «Չեխական տարեգրությունում» «հորինել է» հերոսական էպոնիմ այն ​​ժամանակ Բոհեմիայում բնակվող ժողովուրդների համար (Բեհեյմ, ​​Բոհեմիա, Բեհեյմի, Բեհեմանի, Բոեմարե)։ Ըստ Պրահայի Կոզմայի, չեխը (լատ. Բոհեմուս) սլավոնների առաջնորդն էր, ով եկել էր Բոյների և Մարկոմանների երկիր և սկզբում կանգ էր առել Ռզիփ լեռան մոտ, Մոլդովայի (Վլտավա), Լաբայի (Էլբա) միախառնման մոտ։ Իրականում սլավոնները երկիր մտան աստիճանաբար՝ հաստատվելով կլանների ու ցեղերի մեջ։

«Չեխ» էթնոնիմի ստուգաբանությունը դեռևս խնդիր է, որը չի լուծվել պատմաբանների և բանասերների կողմից։

Չեխիայի սլավոնների ցեղային բաժանման մասին քիչ տեղեկություններ են պահպանվել։ Երկրի մեջտեղում ապրում էին չեխերը՝ ամենահզոր ցեղը, որն աստիճանաբար իր իշխանությանը ենթարկեց բոլոր մյուս ցեղերին և տվեց նրանց իր անունը։ Մնացած բոլոր ցեղերը՝ Լիտոմերժիչին, Դեկանին, Լեմուզին, Լուչանին, Սեդլիչանին, Դուդլեբը, Զլիչանին, Պսովանիին, Խորվաթներին և այլն, գրավել են չեխերի տարածքի շուրջը գտնվող հողերը։ Այս ցեղերից ամենահզորը՝ չեխերից հետո, եղել են լյուցիները, զլիցները և խորվաթները։ Լյուկիացիներն ապրում էին Օհրե գետի և նրա վտակների երկայնքով՝ Հանքաքարից մինչև Սումավա լեռներ ընկած տարածքում։ Նույնիսկ 12-րդ դարի սկզբին պահպանվել է լուկիացիների ցեղային պետության և 5 շրջանների բաժանման մասին հիշողությունը։ Խորվաթներն ու Զլիչաններն իրենց բնակավայրերով գրավեցին երկրի արևելյան հատվածը և անկախ մնացին նույնիսկ 10-րդ դարում։

## Ավարների արշավանք
Չեխական ցեղերից յուրաքանչյուրը ղեկավարվում էր իր ավագների կամ իշխանների կողմից։ 6-րդ դարի երկրորդ կեսին և հաջորդ դարի սկզբին չեխ սլավոնները գտնվում էին ավարների տիրապետության տակ, որոնք հաստատվեցին մոտ 568 թվականին Պանոնիայում։ Կոստանդնուպոլսի դեմ անհաջող արշավը (626 թվականին) և խազարների ու բուլղարների հարձակումները սասանեցին ավարների իշխանությունը։ Սլավոնական ժողովուրդները շտապեցին տապալել ավարական հորդաների լուծը։ Անկախության համար պայքարը հանգեցրեց չեխական սլավոնների տարբեր ցեղերի ժամանակավոր միության ստեղծմանը` Սամոյի պետությանը (623-658), որին միացան հարևան այլ սլավոնական ժողովուրդներ։

Այս ձևով առաջացած դաշինքն այնքան ուժեղ է ստացվել, որ ֆրանկ թագավոր Դագոբերտի փորձը՝ նվաճել չեխ սլավոնների հողերը, ավարտվել է լիակատար ձախողմամբ․․․

Ավարի լծի տապալման և ֆրանկների դեմ տարած հաղթանակի մասին լուրը պահպանվել է «Ֆրեդեգարի տարեգրության» այդ հատվածում, որը գրվել է մոտ 658 թվականին անհայտ անձի կողմից (իբր, ապրել է Մեցում)։ Ըստ նրա պատմության՝ Ֆրանկների թագավոր Քլոթար II-ի (623) գահակալության 40-րդ տարում Սամո անունով ֆրանկ վաճառականներից մեկը, հայտնվելով սլավոնների երկրում, մասնակցել է ավարների դեմ կռվին, ընտրվել է Ս. Սլավոնները որպես գերագույն առաջնորդ կամ թագավոր և ուրախությամբ կառավարեցին նրանց որոշ ժամանակ 35 տարի. Չեխիայի և այլ սլավոնների միությունը, որն առաջացել էր անհրաժեշտությունից, փլուզվեց, երբ վտանգն անցավ։

Բլատնիցա-Միկուլչիցե վաղ միջնադարյան հնագիտական ​​հորիզոնը հնագետները թվագրում են 8-9-րդ դարերով։

## Գրականություն
# Чехия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
# Гильфердинг А. Ф.  Очерк истории Чехии // Собрание сочинений А. Гильфердинга. — СПб.: Печатня В. Головина, 1868. — Т. 1. — С. 343—412.
# Лаптева Л. П.  История Чехии периода феодализма (V — середина XVII в.): Учебное пособие / Рецензенты: к.и.н. Е. С. Макова, к.и.н. А. В. Рандин; Московский государственный университет им. М. В. Ломоносова. Исторический факультет. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1993. — 160 с. — 500 экз. — ISBN 5-211-03158-X..
# Любавский М. К.  История западных славян (прибалтийских, чехов и поляков). — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсон, 1917. — 473 с.
# Раннефеодальные государства и народности (южные и западные славяне VI — XII вв.) / Отв. ред. Г. Г. Литаврин. — М.: Наука, 1991. — 253 с. — ISBN 5-02-010032-3..
# Седов В. В.  Славяне: историко-археологическое исследование. — М.: Языки славянской культуры, 2002. — 624 с. — ISBN 5-94457-065-2..
# Томек В. В.  История Чешского королевства. — СПб.: Издание книгопродавца С. В. Звонарёва, 1868. — 843 с.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն
Կատեգորիա:Չեխիա
Կատեգորիա:Չեխիայի պատմություն
Կատեգորիա:Չեխոսլովակիա