Արևմտյան Նեղոսի տենդ

**Արևմտյան Նեղոսի տենդ**, մոծակների միջոցով փոխանցվող սուր տրամսմիսիոն ինֆեկցիոն վիրուսային հիվանդություն է։ Հիվանդության նշաններն են պոլինեյրոպաթիան, մաշկի ցանը, գլխուղեղի թաղանթների բորբոքումը, երբեմն՝  մենինգոէնցեֆալիտը։

## Էթոլոգիա
Տենդի հարուցիչը Արևմտյան Նեղոսի վիրուսն է։ Վիրիոնի տրամագիծը 40-60 նմ է։ ՌՆԹ պարունակող գնդաձև վիրուս է։ Լավ է պահպանվում սառեցրած և չորացրած վիճակում, սակայն 30 րոպեի ընթացքում ոչնչանում է 56&nbsp;°C-ից բարձր ջերմաստիճանում։ Օժտված է հեմագլյուտեինացնող հատկությամբ։ Վիրուսի վրա ինակտիվացնող ազդեցություն ունեն եթերը և դեզօքսիխոլատը։

## Համաճարակաբանություն
Վիրուսի փոխանցողներն են մոծակները, իքսոդային տզերը, իսկ վարակի բնական պահեստարան են համարվում թռչուններն ու կրծողները։ Արևմտյան Նեղոսի տենդն ունի հստակ արտահայտված սեզոնայնություն՝ հունիսից մինչև հոկտեմբեր, երբ մոծակների զարգացման և տարածման համար պայմանները բարենպաստ են։ Հետաքրքիր է այն, որ ավելի հաճախ հիվանդանում են երիտասարդները։

## Մահացություն
Ըստ ամերիկյան համաճարակաբանական տվյալների, 2009 թվականին տենդից մահացությունը՝ կլինիկական ախտանշաններով, եղել է 4,5 % (երբ մեկ տարվա ընթացքում հիվանդների թիվը կազմել է 663)։ Եթե հաշվի առնենք այն, որ առանց ախտանշանների վարակի հաճախականությունը մեծ է, ապա մահացության իրական պատկերը բավականին ցածր է։

## Հիվանդությունն ըստ երկրների
### Հայաստան

Արևմտյան Նեղոսի տենդի առաջին դեպքը Հայաստանում արձանագրվել է 2024 թվականի օգոստոսի 7-ին։ Հայաստանի Ինֆեկցիոն հիվանդությունների ազգային կենտրոնը բուժառուի մոտ գրանցել է  անհայտ ծագման մենինգիտ։ Հաստատված դեպքերի թիվը սեպտեմբերի 5-ին հասել է 108-ի, երկու մարդ մահացել է։

### Սերբիա
Սերբիայում այս տենդի բռնկում դիտվեց 2013 թվականին, երբ մեկ տարվա մեջ գրանցվեց 302 դեպք։

### Ռուսաստան
Ռուսաստանում առաջին անգամ ստուգված կլինիկական ախտորոշում դրվեց 1999 թվականին, ուստի մահացության համեմատաբար հավաստիի ցուցանիշը կարող է հիմնված լինել այդ թվականին Ռուսաստանի հարավում և Ղրղզստանում համաճարակային բռնկման տվյալների վրա․ 492 շճաբանական անալիզի արդյունքում հաստատված դեպք, մահացությունը՝ 7,32 %։ Վոլգոգրադի մարզի տարածքում 2010 թվականի բռնկման ժամանակ, հոկտեմբերի 5-ի դրությամբ եղել է 409 հիվանդ (1999-2012 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում վիրուսի հետևանքով մահացել է 59 մարդ)։ Ռոստովի մարզում 100 հիվանդներից մահացել է 5-ը։ 2013 թվականին Ռուսաստանի 16 շրջաններում գրանցվել է 191 դեպք, մահացությունը՝ 1,5 %։

### Հյուսիսային Ամերիկա
2013 թվականին ԱՄՆ-ում գրանցվել է 2374 դեպք (2010 թվականին՝ 5674 դեպք). 2013 թվականին ԱՄՆ-ում մահացությունը կազմել է  4,0 % (2010թվականին՝ 5,0 %). Կանադայում 2013 թվականին մեկ սեզոնի ընթացքում գրանցվել է 108 դեպք, մահացությունը կազմել է 3,6 %։

## Ախտանշաններ և ընթացք
Հիվանդության ինկուբացիոն շրջանը տևում է մի քանի օրից մինչև 2-3 շաբաթ (հաճախ 3-6 օր)։ Հիվանդությունը սկսվում է մարմնի ջերմաստիճանի՝  մինչև 38-40&nbsp;°C բարձրացմամբ, որն ուղեկցվում է դողով։ Որոշ հիվանդների մոտ դիտվում է կարճատև երևույթներ, ինչպիսիք են՝ թուլություն, ախորժակի կորուստ, հոգնածություն, մկաններում լարվածության զգացողություն, քրտնարտադրություն, գլխացավեր։ Տենդի շրջանը տևում է 5-7 օր, չնայած կարող է ավելի կարճ տևել՝ 1-2 օր։ 
Հիվանդությանը բնորոշ է թունավորմանը նման երևույթներ․ ուժեղ, տանջող գլխացավեր՝ հատկապես ճակատի և ակնակապիճների շրջանում, կենտրոնացված մկանային ցավեր։ Հատկապես ուժեղ ցավեր են լինում պարանոցի և գոտկատեղի մկանների շրջանում։ Շատերի մոտ վերջույթների հոդերում դիտվում են տանելի ցավեր՝ առանց վերջիններիս այտուցվածության։ Թունավորման գագաթնակետին առաջ է գալիս փսխում, ախորժակի կորուստ, ցավեր սրտի շրջանում և այլն։ Կարող է դիտվել նաև քնկոտություն։
Մաշկի վրա կարող է առաջանալ ցան։ Հազվադեպ երկարատև և ալիքաձև տենդի ժամանակ ցանը կրում է հեմոռագիկ բնույթ։ Գործնականում բոլոր հիվանդների մոտ ի հայտ են գալիս կոպերի արտահայտված ծանր հիպերեմիա և աչքի կոնյուկտիվի անոթների հավասարաչափ ներփքում։ Ակնագնդին սեղմելիս ցավի զգացում է առաջանում։ Հիվանդների մեծ մասի մոտ որոշվում է փափուկ քիմքի և կոշտ քիմքի լորձաթաղանթների գերարյունություն։ Այնուամենայնիվ, քթի փակվածություն և չոր հազ հազվադեպ են հանդիպում։ Հաճախ մեծանում են լիմֆատիկ հանգույցները (սովորաբար ենթածնոտային, պարանոցի կողմնային, թևատակերի և այլն)։

Նկատվում է հիպոտոնիա, սրտի ռիթմերի խլացում, ծայրային հատվածում կարող է լսվել կոշտ սիստոլիկ աղմուկ։ Էլեկտրասրտագրության վրա սրտի գագաթի և միջնապատի շրջանում կարելի է տեսնել միոկարդի հիպօքսիա, ատրիովենտրիկուլյար շրջանում հաղորականության դանդաղում։ Թոքերում հիվանդագին փոփոխությունները, որպես կանոն, բացակայում են։ Շատ հազվադեպ (0,3-0,5 %) կարող է թոքաբորբ զարգանալ։ Սովորաբար լեզուն չոր է, ծածկված հաստ մոխրագույնա-սպիտակ փառով։ Փորը շոշափելիս հաճախ որովայնի առջևի պատի մկանների շրջանում որոշվում են ցրված ցավեր։ Նկատվում է փորկապության հակում։ Լյարդի և փայծաղի շրջանում շոշափելով կարելի է նկատել վերջիններիս չափավոր մեծացում և զգայունություն։ Կարող են դիտվել աղեստամոքսային ուղու խանգարումներ (հաճախ Էնտերիտի նմանվող փորլուծություն՝ առանց որովայնի հատվածի ցավերի)։

Վերը նկարագրված կլինիկական ախտանշանների ֆոնի վրա առաջանում է մենինգեալ կամ շճաթաղանթների բորբոքման համախտանիշը (50 % հիվանդների մոտ)։ 
Ախտորոշումը և դիֆերենցիալ ախտորոշումը հիմնված է կլինիկական, համաճարակաբանական և լաբորատոր տվյալների վրա։ Հիմնական կլինիկական նշաններ են համարվում՝ հիվանդության սուր սկիզբ, համեմատաբար կարճ տենդային շրջան, շճային մենինգիտ, լորձաթաղանթների, ավշային հանգույցների, մոնոնուկլեար ֆագոցիտների համակարգի և սրտի համակարգային ախտահարումներ։
Արյան և մեզի ընդհանուր անալիզները, որպես կանոն,  չեն բացահայտում պաթոլոգիական փոփոխությունները։ Հնարավոր է դիտվի լեյկոպենիա, հիվանդների 30 %-ի մոտ լեյկոցիտների քանակը 4×109/լ-ից քիչ է։ Ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկում դիտվում է լիմֆոցիտային պլեյոցիտոզ (100—200 բջիջ), սպիտակուցների քանակի նորմա կամ աննշան բարձրացում։ Վարակման առավել հուսալի վկայությունը համարվում է հարուցիչի հայտնաբերումը։ Պաթոգենի նույնականացումն իրականացնում են ֆլյուրեսցենցացնող հակամարմինների ուղիղ մեթոդով՝ օգտագործելով արևմտյան Նեղոսի վիրուսի նկատմամբ տեսակին հատուկ լուսարձակող իմունոգլոբուլիններ։

## Բուժում
Կազմակերպչական գործունեությունները հիմնված են հիվանդների պարտադիր հոսպիտալացման վրա, որոնց մոտ հիվանդության կասկած կա։ Թերապիան հիմնված է պաթոգենետիկ իրադարձությունների վրա, որոնք իրականացվում են՝ սինդրոմից ելնելով։ Սիրտ-անոթային գործունեության, արտաքին շնչառության (ռիթմ,շնչառության հաճախականություն և խորություն), երիկամների ֆունկցիայի (ժամային և ամենօրյա դիուրեզ), մարմնի ջերմաստիճանի և այլ պարամետրերի ինտենսիվ հսկողություն։ Պաթոգենետիկ թերապիան ներառում է նաև գլխուղեղի այտույցի, սիրտ-անոթային համակարգի ֆունկցիաների խանգարման, ջղաձգումների վերացմանն ուղղված գործողություններ։

## Կանխարգելում
Արևմտյան Նեղոսի տենդի նկատմամբ յուրահատուկ պատվաստանյութ չկա։ Կանխարգելման ոչ հատուկ միջոցառումներն ուղղված են մոծակների խայթոցներից, տզերից պաշտպանվելուն։

## Ծանոթություններ

Կատեգորիա:Զոոնոզ
Կատեգորիա:Համաճարակաբանություն
Կատեգորիա:Հեմոռագիկ տենդեր
Կատեգորիա:Վարակիչ հիվանդություններ
Կատեգորիա:Վիրուսներ