Նիգերիայի պատմություն

**Նիգերիայի պատմություն**՝ այն սկսվում է վաղ ժամանականերից, որը կարելի է թվագրել մ․թ․ա 13 000 թ․։
Նիգերիայի տարածքում մարդիկ բնակվել են հնագույն ժամանակներից։ Նիգերիայի հարավ-արևմուտքում գտնվում է Իվո Էլրու քարանձավը, որտեղ հայտնաբերվել են 9200–11250 տարի առաջ կռացած վիճակում թաղված տղամարդու գանգի և կմախքի բեկորներ։ Երկրաչափական մորֆոմետրիկ վերլուծությունը ցույց է տվել, որ Իվո Էլրուի ծնոտն իր ձևով և չափերով առավել նման է էպիպալեոլիթի դարաշրջանի հյուսիսաֆրիկյան որսորդ-հավաքիչների ծնոտներին։

Մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի կեսերին երկրի կենտրոնական մասում՝ Ջոսի սարահարթում, ձևավորվել է Նոկ քաղաքակրթությունը, որը նշանավորում է անցումը քարից երկաթի դար։ Այս մշակույթի տարբերակիչ առանձնահատկությունը հախճապակյա արձանիկներն էին։ Որոշ մշակութային առանձնահատկություններ (ձիերի, հեծյալների և անիվավոր սայլերի արձանիկներ) թույլ են տալիս մեզ կապել Նոկի առաջացումը միջերկրածովյան քաղաքակրթությունների հնագույն կենտրոնի ազդեցության հետ։

## Գվինեական ափի թագավորություն
Նոկ քաղաքակրթության առեղծվածային անհետացումից հետո նրա ավանդույթները պահպանվել են յորուբա ժողովուրդների կողմից, որոնք ստեղծել են Իֆեի, Օյոյի և Բենինի թագավորության վաղ պետական ​​միավորումները։ Բենինյան բրոնզերը, որոնք զարդարում էին Բենինի թագավորների պալատը, ներկայումս ներկայացված են Եվրոպայի ամենամեծ թանգարանների հավաքածուներում, ներառյալ դրանց մեծ մասը Բրիտանական թանգարանում։

## Սավանայի թագավորություն
8-րդ դարում կենտրոնական Սահարայի տարածքներում քոչվոր Զագավա Նիլոտները ստեղծեցին Կանեմ-Բորնո հսկայական նահանգը, որի իշխանությունը տարածվում էր Լիբիայից մինչև Նիգերիա։
1085 թվականին Կանեմ-Բորնոյի կառավարիչները արաբ վաճառականների ազդեցության տակ իսլամ են ընդունել։ Նահանգի տնտեսության հիմքը տարանցիկ անդրսահարական առևտուրն էր և նվաճված ցեղերից տուրք հավաքելը։
մինի|Սոկատայի խալիֆայությունը 19–րդ դարում

14-րդ դարում Քանեմ-Բորնոյի ազատ քոչվորական կայսրությունը կազմալուծվեց։ Նիգերիայի հյուսիսում գտնվող նրա ավերակների վրա և Նիգերի հարակից տարածքներում ձևավորվել են Հաուսա քաղաք-պետությունները։

15-րդ դարում հյուսիս-արևմտյան Նիգերիան դարձավ Սոնհայ իսլամադավան կայսրության մի մասը (կենտրոնը Տիմբուկտուում), որը շուտով փլուզվեց Մարոկկոյի զորքերի հարձակման հետևանքով։ Հաուսա նահանգները վերականգնեցին իրենց անկախությունը։ 19-րդ դարի սկզբին նրանք միավորվեցին Ֆուլանի ջիհադի ժամանակ մեկ պետության մեջ, որը կոչվում էր Սոկոտո։

## Ստրկական ափ
Եվրոպացիները հայտնվեցին Գվինեական ծոցի ափերին 15-րդ դարում։ Նրանցից առաջինը պորտուգալացիներն էին։ Ի տարբերություն աշխարհի այլ տարածաշրջանների, եվրոպացիները չփորձեցին հաստատվել այս տարածքում, այստեղ կառուցել իրենց քաղաքները կամ տեղի բնակչությանը դարձի բերել իրենց հավատքը։ Ընդհակառակը, նրանք նպաստեցին հայրենի թագավորությունների (Օյո, Բենին) հզորացմանը՝ նրանց ներգրավելով համաշխարհային շուկայում։ Էկզոտիկ մրգերն ու փղոսկրը պահանջված էին Եվրոպայում, իսկ ստրուկները պահանջված էին նրա անդրծովյան գաղութներում։ Միայն արդյունաբերական հեղափոխությունը (թելադրելով հումքի շահագործումը), ինչպես նաև 19-րդ դարում ստրկավաճառության արգելքը, խաթարեցին ստրկատիրական թագավորությունների տնտեսությունը, նպաստեցին նրանց անկմանը և կլանմանը Բրիտանական գաղութային կայսրությունում։
1852 թվականին, Լագոսի ռմբակոծությունից հետո, Մեծ Բրիտանիան պայմանագիր ստորագրեց Լագոսի հետ, որը բացեց բրիտանական հյուպատոսական շրջանը տասը տարով։

## Գաղութային Նիգերիա
1885 թվականի Բեռլինի կոնֆերանսում «Աֆրիկայի բաժանման» արդյունքում Մեծ Բրիտանիան հավակնում էր Գվինեայի ափի ափի մի մասին, որը համապատասխանում է ժամանակակից հարավային Նիգերիային։ Գաղութարարները տեղի բնակչությանը ներկայացրեցին քրիստոնեության անգլիկան ձևը (Յորուբա), ներմուծեցին կակաոյի և գետնանուշի մշակաբույսեր, կառուցեցին երկաթուղիներ (1916) և հորատեցին նավթահորեր (1958)։ Ավելի արյունալի էր հյուսիսային Նիգերիայի մուսուլմանաբնակ նահանգների բռնակցումը։
1914 թվականին Նիգերիայում բրիտանական գաղութները միավորվեցին մեկ պրոտեկտորատի՝ Նիգերիայի մեջ։ Նիգերիայի միասնական ազգ երբեք չի առաջացել։ Երկիրը բաժանված էր ինքնավար շրջանների, որոնք համապատասխանում էին Յորուբա (արևմուտքում), Հաուսա (հյուսիսում) և Իբո (արևելքում) բնակեցված տարածքներին։ Այս ազգությունների հիման վրա ստեղծվել են էթնոտարածաշրջանային կուսակցություններ։ Տեղական իշխանությունը պատկանում էր ավանդական ազնվականությանը։ Այնուամենայնիվ, Նիգերիայի որոշ ժողովուրդներ, ինչպիսիք են Ibo խմբերը, չունեին ղեկավարներ, և բրիտանացիները ստիպված էին նրանց նշանակել։

1929-1930 թվականներին բրիտանական գաղութի և Նիգերիայի պրոտեկտորատի հարավ-արևելքում՝ Աբա քաղաքում, տեղի ունեցան անկարգություններ, որոնք հայտնի էին որպես «Կանանց պատերազմ»։

Բրիտանական տիրապետության ներքո Նիգերիան հասավ գյուղատնտեսության զարգացման բավականին բարձր մակարդակի։ Արտահանվել է արմավենու ձեթ, կակաո, գետնանուշ, բամբակ, արդյունահանվել և արտահանվել է նաև անագ, ցինկ, ածուխ։ 1950-ականների կեսերին Նիգերիան տնտեսական զարգացմամբ առաջ էր անցել Հարավային Կորեայից և Հարավարևելյան Ասիայի երկրներից։ Երկրում ձևավորվեց միջին խավ, որը միջանկյալ դիրք էր գրավում բրիտանացի գաղութարարների և բնակչության հիմնական մասի միջև։ Այն գերակշռում էր Իբոն։

1946 թվականին բրիտանացիները Նիգերիայում ներմուծեցին երեք սահմանադրություններից առաջինը, որոնք նախորդել էին երկրի անկախությանը։ Այն նախատեսում էր, որ մարզային օրենսդիր խորհուրդներում մեծամասնությունը երաշխավորված էր «հայրենի իշխանությունների» ներկայացուցիչներին։ Տեղի քաղաքական ակտիվիստները դժգոհ էին դրանից, և 1951 թվականին ընդունվեց նոր սահմանադրություն, որը նախատեսում էր օրենսդիր խորհուրդների անդամների ընտրություն։ Երեք հիմնական էթնոտարածաշրջանային քաղաքական կուսակցությունների ներկայացուցիչները (Հյուսիսային Ժողովուրդների Կոնգրեսը հյուսիսում, Գործողությունների խումբը արևմուտքում և Նիգերիայի և Կամերունի Ազգային խորհուրդը արևելքում) այնուհետև մշակեցին 1954 թվականի սահմանադրությունը, որն ամրապնդեց տարածաշրջանների դիրքերը։ Որոշ փոփոխություններից հետո այն դարձավ հիմնական փաստաթուղթը, ըստ որի Նիգերիան անկախություն ձեռք բերեց 1960 թվականի հոկտեմբերի 1-ին։

## Անկախ Նիգերիա
### Նիգերիայի առաջին հանրապետություն
1960 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Նիգերիան դարձավ անկախ պետություն։ Անկախ Նիգերիայի առաջին կառավարությունը հիմնված էր NCNC և CPC կուսակցությունների կոալիցիայի վրա, որի վարչապետ դարձավ CPC ներկայացուցիչ Աբուբաքար Թաֆավա Բալևան։ 1963 թվականին Նիգերիան հանրապետություն հռչակվելուց հետո Ննամդի Ազիկիվեն (NCNC-ի ներկայացուցիչ) ստանձնեց նախագահի պաշտոնը։ Ընդդիմությունը ներկայացնում էր Գործողությունների խումբը՝ Օբաֆեմի Ավոլովոյի գլխավորությամբ։ Տարածաշրջանային կառավարությունները գլխավորում էին. հյուսիսում NPC-ի առաջնորդ Ահմադու Բելլոն; Արևմուտքում՝ Գործողությունների խմբից Ս. Ակինտոլայի կողմից; իսկ արեւելքում՝ ՆՊԿ ներկայացուցիչ Մ.Օկպարայի կողմից։ 1963 թվականին Արևմտյան Նիգերիայի արևելյան մասում ստեղծվեց չորրորդ շրջանը՝ Միջին Արևմտյան շրջանը։ NCNC-ը հաղթեց 1964 թվականին այս շրջանում անցկացված ընտրություններում։ 1966 թվականի հունվարին Իգբոյի մի խումբ սպաներ գլխավորեցին ռազմական հեղաշրջումը։ «Առաջին հանրապետության» կարճ ժամանակաշրջանն ավարտվեց. Զինվորականները փորձել են Նիգերիայում ստեղծել ունիտար պետություն՝ բաժանված գավառների։ Հյուսիսային Նիգերիայի իսլամադավանները հեղաշրջումը դիտեցին որպես սպառնալիք իրենց շահերին, և ազգամիջյան բախումներ սկսվեցին ողջ երկրում։ Հուլիսի վերջին հյուսիսային զինվորներից կազմված զորամասերը նոր ռազմական հեղաշրջում իրականացրին։ Պետության ղեկավարն էր փոխգնդապետ (հետագայում՝ գեներալ) Յակուբու Գովոնը (կառավարել է 1966-1975 թվականներին)։
մինի|Նիգերիայի քարտեզը․ տեղաբնիկների գանգուղեղների պատկերները տարբեր կողմերից
Հյուսիսում Իգբոյի հալածանքները վերսկսվեցին, հազարավոր սպանություններ եղան, ինչը հանգեցրեց Իգբոյի զանգվածային արտագաղթի դեպի արևելք, Բիաֆրա նահանգ ստեղծելու նրանց փորձերին և 1967–1970 թվականների քաղաքացիական պատերազմին։ Երկիրը վերադարձավ դաշնային համակարգին։

### 1967—1970 թվականների քաղաքացիական պատերազմ
Այն բանից հետո, երբ Բիաֆրան անկախություն հռչակեց, դաշնային զորքերը հարձակում սկսեցին նրա դեմ, բայց նրանք հանդիպեցին հուսահատ դիմադրության՝ չնայած նավահանգիստների շրջափակման պատճառով զանգվածային սովին։ Միայն 1970 թվականի հունվարի 15-ին Բիաֆրան կապիտուլյացիայի ենթարկվեց։

### 1970—1980թվականներ
Երկրի քաղաքական կուսակցություններն արգելվել են 1966-ից 1978 թվականներին, 1984-ից 1989 թվականներին և 1993-ից 1998 թվականներին։ Ենթադրվում է, որ հասարակության մեջ այս երևույթների դեմ պայքարի ծրագիրը, որը նա հրապարակել և սկսել է, կարող էր պսակվել արժանի արդյունքներով, բայց ինքը՝ Մուհամեդը, սպանվեց 1976 թվականի փետրվարին ևս մեկ, այս անգամ անհաջող հեղաշրջման փորձի ժամանակ, որը կազմակերպել էր փոխգնդապետ Բ. Ս. Դիմկան։ Նրա իրավահաջորդը՝ Օլուսեգուն Օբասանջոն, իշխանությունը, ինչպես ի սկզբանե նախատեսված էր, հանձնեց քաղաքացիական կառավարությանը՝ Շեհու Շագարիի գլխավորությամբ, որն այս պաշտոնում ընտրվեց շատ կասկածելի հանգամանքներում։ Նավթի արտահանումից ստացված եկամուտներով կառուցվել են երկրի նոր մայրաքաղաք Աբուջան և ճանապարհներ. ԽՍՀՄ մասնակցությամբ Աջաոկուտայում կառուցվել է մետաղագործական գործարան; Երկրում ստեղծվել են Peugeot և Volkswagen մեքենաների հավաքման գործարաններ։
1979 թվականին ընդունվեց նոր սահմանադրություն՝ նշանավորելով «երկրորդ հանրապետության» սկիզբը։ Նրա օրոք քաղաքական կուսակցությունները դեռևս ունեին էթնիկ և տարածաշրջանային երանգավորումներ, բայց նրանց ազդեցությունն արդեն դուրս էր եկել «իրենց» ժողովուրդներից և պետություններից։

1983 թվականի դեկտեմբերի 31-ին Շագարիի վարչակազմը, որը թաղված էր կոռուպցիայի և դեսպոտիզմի մեջ, ռազմական հեղաշրջման արդյունքում պաշտոնանկ արվեց գեներալ Մուհամմադու Բուհարիի կողմից, ով հայտարարեց այսպես կոչված «Պատերազմ անկարգապահության դեմ»։ 1985 թվականին, նոր ռազմական հեղաշրջումից հետո, գեներալ Իբրահիմ Բաբանգիդան ստանձնեց երկիրը։ Իր իշխանության ութ տարիների ընթացքում Բաբանգիդան որոշակի հաջողությունների հասավ կենտրոնական իշխանության ամրապնդման հարցում, սակայն նավթի գների անկումը նպաստեց երկրում իրավիճակի ապակայունացմանը։ Քաղաքացիական կառավարմանն անցում էր խոստանում, սակայն այն ձգձգվեց։

1993 թվականի հունիսի 12-ին տեղի ունեցան նախագահական ընտրություններ, սակայն զինվորականները, հիմնականում հյուսիսային էթնիկ խմբերի ներկայացուցիչներ, հրաժարվեցին իշխանությունը հանձնել հաղթողին՝ էթնիկ յորուբա Մոշուդ Աբիոլային։ Քաղաքական ճգնաժամը, ի վերջո, ստիպեց Բաբանգիդային իշխանությունը հանձնել Էռնստ Շոնեկանի գլխավորած ժամանակավոր ազգային կառավարությանը 1993թ. օգոստոսի 26-ին։ Այնուամենայնիվ, Շոնեկանը չկարողացավ դիմակայել քաղաքական ճգնաժամին. 1993 թվականի նոյեմբերի 17-ին տեղի ունեցավ հերթական ռազմական հեղաշրջումը, և իշխանության եկավ հյուսիսի ներկայացուցիչ գեներալ Սանի Աբաչան։

Սկզբում Աբաչան վայելում էր բազմաթիվ հայտնի քաղաքական գործիչների աջակցությունը, սակայն հետո նրա կառավարության քաղաքացիական նախարարները աստիճանաբար հեռացվեցին կարևոր հարցերից և սկսվեցին ընդդիմության դեմ ճնշումները։ 1994 թվականի հունիսի 12-ին՝ իր հաղթանակած ընտրությունների առաջին տարելիցին, Մոշուդու Աբիոլան իրեն հռչակեց Նիգերիայի օրինական նախագահ, սակայն ձերբակալվեց։ Ի պատասխան՝ գազի և նավթի արդյունաբերության աշխատողները գործադուլ են հայտարարել, որը ճնշվել է ուժով։

Աբաչայի կառավարման շրջանը նշանավորվեց կոռուպցիայի հատկապես բարձր մակարդակով։ ԱՄՆ-ը տնտեսական պատժամիջոցներ է սահմանել Նիգերիայի դեմ՝ մարդու իրավունքների բազմաթիվ խախտումների պատճառով։

### «Չորրորդ Հանրապետություն»
1998 թվականին, երկրի ռազմական դիկտատոր Սանի Աբաչայի նախագահի պաշտոնում առաջադրվելու նախապատրաստման ժամանակաշրջանում, Աբաչան մահացավ, իսկ նրա իրավահաջորդ Աբդուսալամ Աբուբաքարը, այնուամենայնիվ, իշխանությունը հանձնեց քաղաքացիական անձանց։ Նախագահական ընտրություններում հաղթել է պաշտոնաթող գեներալ Օլուսեգուն Օբասանջոն՝ քրիստոնեական համայնքի ներկայացուցիչ։ Միջկրոնական կոնսենսուս է ձեռք բերվել, որ նախագահությունը պետք է փոխարինվի իսլամադավան և քրիստոնյա համայնքների ներկայացուցիչների միջև։ Օբասանջոն պաշտոնավարեց երկու ժամկետ և տարբեր մանիպուլյացիաների միջոցով փորձեց փոփոխել սահմանադրությունը, որպեսզի կարողանա երրորդ անգամ առաջադրվել, բայց չհաջողվեց։ Այնուամենայնիվ, նրա հովանավորյալը՝ Մուսլիմ Ումարու Յար'Ադուան, ընտրվեց որպես նոր նախագահ 2007 թվականին։ 2003 թվականին անկարգությունների բռնկում տեղի ունեցավ Պլոտո նահանգում։

2006 թվականին Նիգերիայում հաուսա մուսուլմանների և քրիստոնյաների միջև միջհամայնքային բռնության ակտեր են տեղի ունեցել։ Փետրվարին բախումների հետևանքով զոհվել է ավելի քան հարյուր մարդ։ Սեպտեմբերին Ջիգավա նահանգում միջկրոնական բախումներ են տեղի ունեցել։

2008 թվականի նոյեմբերին Ջոս քաղաքում կրկին անկարգություններ սկսվեցին մուսուլմանների և քրիստոնյաների միջև, ինչի հետևանքով զոհվեց մոտ 300 մարդ։ Անկարգությունների պատճառ է դարձել տեղական ընտրություններում Հաուսայի ժողովրդի շահերը ներկայացնող մուսուլմանական կուսակցության հաղթանակը։

2010 թվականի հունվարի 13-ին Նիգերիայի դաշնային դատարանը երկրի նախագահի լիազորությունները փոխանցեց փոխնախագահ Գուդլաք Ջոնաթանին, քանի որ նախկինում ընտրված նախագահ Ումարու Յար Ադուան երկարատև բուժում էր անցնում Սաուդյան Արաբիայում։ 2010 թվականի փետրվարի 9-ին Նիգերիայի Սենատը հաստատեց լիազորությունների փոխանցումը։

2010 թվականի մարտին Ջոնաթանը ցրեց կաբինետը, որը ժառանգել էր նախորդ նախագահից և սկսեց նոր նախարարներ նշանակել՝ առաջացնելով Ումարու Յար Ադուայի կողմնակիցների դժգոհությունը։

2010 թվականի մարտին Պլատո նահանգում քրիստոնյաների և իսլամադավանների միջև արյունալի բախումների հետևանքով զոհվեց ավելի քան 500 մարդ։

2010 թվականի մայիսի 5-ին Նախագահ Ումարու Յար Ադուան մահացավ 58 տարեկան հասակում Նիգերիայի մայրաքաղաքի իր վիլլայում, որտեղ նա վերադարձավ փետրվարին արտերկրում բուժման կուրսից հետո։

2010 թվականի մայիսի 6-ին Գուդլաք Ջոնաթանը երդվեց որպես Նիգերիայի նոր նախագահ։ Նա պաշտոնավարելու է մինչև իր մահացած նախորդի լիազորությունների ավարտը։ Հաջորդ ընտրությունները նշանակված են 2011 թվականի հունվարին։ 2011 թվականի ապրիլի 16-ին Նիգերիայում կայացել են նախագահական ընտրություններ։ Հաղթել է գործող նախագահ Գուդլաք Ջոնաթանը։

2015 թվականի մարտին ընտրություններում նրան շրջանցեց Մուհամմադու Բուհարին, ով նախկինում երեք անգամ երկրորդն էր։ Սա Նիգերիայի պատմության մեջ առաջին դեպքն է, երբ գործող նախագահը ընտրություններում պարտվում է ընդդիմադիր թեկնածուին։ Բուհարին նախկինում ղեկավարել էր Նիգերիան՝ իշխանության գալով 1983 թվականի դեկտեմբերի 31-ին տեղի ունեցած հեղաշրջման արդյունքում։

## Նիգերիայի ղեկավարություն
* Աբուբաքար Թաֆավա Բալևա(1960—1966)
* Ագույի-Իրոնսի (1966 հունվար —  1966 հուլիս) զինվորական
* Յակուբու Գովոն (1966—1975) զինվորական
* Մուրթալա Մոհամմեդ (1975 հուլիս — 1976 փետրվար) զինվորական
* Օլուսեգուն Օբասանջո (1976—1979) զինվորական
* Շեհու Շագարի (1979—1983)
* Մուհամմադ Բուհարի (1983—1985) զինվորական
* Իբրահիմ Բաբանգիդա (1985—1993) զինվորական
* Էռնեստ Շոնեկան (1993)
* Սանի Աբաչա (1993—1998) զինվորական
* Աբդուսալամ Աբուբաքար (1998—1999) զինվորական
* Օլուսեգուն Օբասանջո (1999—2007)
* Ումարու Յար Ադուա(2007—2010)
* Գուդլաք Ջոնաթան (2007—2015)
* Մուհամմադ Բուհարի ( 2015 մայիսի 29—այժմ)

## Գրականություն
* История Нигерии в новое и новейшее время / И. В. Следзевский, Н. Б. Кочакова, Г. С. Киселев и др.; Ред. Ю. Н. Зотова, И. В. Следзевский; Институт Африки АН СССР. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1981. — 356, [8] с. — (История стран Африки). — 2500 экз.
* Статья в энциклопедии "Кругосвет"
* Николай Добронравин. Нигерийская модернизация, локализация демократии и перманентный кризис федерализма
* Владимир Григорьев. Потерянное сорокалетие Нигерии

## Ծանոթագրություններ