Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III

**Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III** (, ), Պրուսիայի թագավոր՝ 1797 թվականի նոյեմբերի 16-ից մինչև իր մահը 1840 թվականին: Նա միաժամանակ Բրանդենբուրգի կուրֆյուրստ էր Սրբազան Հռոմեական կայսրությունում մինչև 1806 թվականի օգոստոսի 6-ը, երբ կայսրությունը լուծարվեց:

Ֆրեդերիկ Վիլհելմ III-ը կառավարում էր Պրուսիան Նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակաշրջանում: Թագավորը դժկամությամբ միացավ Նապոլեոնի դեմ Վեցերորդ կոալիցիային 1813 թվականի գերմանական արշավանքի ժամանակ: Նապոլեոնի պարտությունից հետո նա մասնակցեց Վիեննայի կոնգրեսին, որը հավաքվել էր՝ լուծելու Եվրոպայում նոր, հետնապոլեոնյան կարգից բխող քաղաքական հարցերը: Նրա հիմնական հետաքրքրությունները ներքին էին՝ Պրուսիայի բողոքական եկեղեցիների բարեփոխումը: Նա վճռական էր միավորել բողոքական եկեղեցիները՝ միատարրելու նրանց ծիսակարգը, կազմակերպությունը և ճարտարապետությունը: Երկարաժամկետ նպատակն էր ունենալ բոլոր բողոքական եկեղեցիների լիովին կենտրոնացված թագավորական վերահսկողություն Պրուսիական Եկեղեցիների Միության մեջ:

Ասում էին, որ թագավորը չափազանց ամաչկոտ էր և անվճռական: Նրա կին՝ թագուհի Լուիզան (1776-1810) նրա ամենակարևոր քաղաքական խորհրդատուն էր: Նա գլխավորում էր մի հզոր խումբ, որը ներառում էր բարոն Հայնրիխ Ֆրիդրիխ Կարլ ֆոմ ունդ ցում Շտայնին, արքայազն Կարլ Աուգուստ ֆոն Հարդենբերգին, Ջերարդ ֆոն Շարնհորստին և կոմս Աուգուստ Նայդհարդտ ֆոն Գնայզենաուին: Նրանք սկսեցին բարեփոխել Պրուսիայի վարչակազմը, եկեղեցիները, ֆինանսները և բանակը: 1824 թվականին Բեթհովենի Իններորդ սիմֆոնիան նվիրված էր նրան:

## Վաղ կյանք
Ֆրիդրիխ Վիլհելմը ծնվել է Պոտսդամում 1770 թվականի օգոստոսի 3-ին։ Նա Պրուսիայի Ֆրիդրիխ Վիլհելմ II-ի և Հեսսեն-Դարմշտադտի Ֆրեդերիկա Լուիզայի որդի էր: Նա համարվում էր ամաչկոտ և զուսպ տղա, ինչը նկատելի էր դառնում նրա առանձնապես զուսպ զրույցներում, որոնք բնութագրվում էին անձնական դերանունների բացակայությամբ: Խոսքի այս ոճը հետագայում սկսեց համարվել լիովին պատշաճ զինվորական սպաների համար: Մանկության տարիներին նա անտեսված էր իր հոր կողմից և ողջ կյանքի ընթացքում տառապում էր թերարժեքության բարդույթից:

Որպես երեխա, Ֆրիդրիխ Վիլհելմի հայրը (իր սիրուհու՝ Վիլհելմինե Էնկեի՝ Լիխտենաուի կոմսուհու ազդեցության տակ) նրան հանձնել էր դաստիարակների խնամքին, ինչը բավականին սովորական էր այդ ժամանակաշրջանի համար: Նա ժամանակի մի մասն անցկացրել է Պարեցում՝ հին զինվորական, կոմս Հանս ֆոն Բլյումենթալի կալվածքում, ով նրա եղբայր՝ արքայազն Հենրիխի դաստիարակն ու խնամակալն էր: Այսպիսով, նրանք մասամբ մեծացել են կոմսի որդու հետ, ով ուղեկցել է նրանց 1780-ականների իրենց Մեծ շրջագայության ընթացքում: Ֆրիդրիխ Վիլհելմը երջանիկ էր զգում Պարեցում և այդ պատճառով 1795 թվականին նա այն գնեց իր մանկության ընկերոջից և վերածեց կարևոր թագավորական գյուղական հանգստավայրի: Նա մելամաղձոտ տղա էր, բայց մեծացավ բարեպաշտ և ազնիվ: Նրա դաստիարակների թվում էր դրամատուրգ Յոհան Յակոբ Էնգելը:

Որպես զինվորական, նա ստացել է պրուսացի արքայազնի պատրաստություն, 1784 թվականին ստացել է լեյտենանտի կոչում, 1786 թվականին դարձել է փոխգնդապետ, 1790 թվականին՝ գնդապետ և մասնակցել է 1792-1794 թվականների Ֆրանսիայի դեմ արշավանքներին: 1793 թվականի դեկտեմբերի 24-ին Ֆրիդրիխ Վիլհելմն ամուսնացավ Մեկլենբուրգ-Շտրելիցի Լուիզայի հետ, ով նրան տասը երեխա պարգևեց: Բեռլինի *Կրոնպրինցենպալեում* (Թագաժառանգի պալատ) Ֆրիդրիխ Վիլհելմն ապրում էր քաղաքացիական կյանքով՝ ինչը չփոխվեց նույնիսկ այն ժամանակ, երբ նա 1797 թվականին դարձավ Պրուսիայի թագավոր: Նրա կին Լուիզան սիրված էր Պրուսիայի ժողովրդի կողմից, ինչը բարձրացրեց ողջ Հոհենցոլերնների տան, այդ թվում՝ հենց թագավորի ժողովրդականությունը:

## Կառավարում
Ֆրեդերիկ Վիլհելմը գահ բարձրացավ 1797 թվականի նոյեմբերի 16-ին: Նա նաև դարձավ, անձնական միության մեջ, Նյուշատելի իշխանապետության գահակալ իշխանը (1797-1806 և կրկին 1813-1840): Անմիջապես նոր թագավորը ցույց տվեց իր բարի մտադրությունների մասին՝ կրճատելով արքունիքի ծախսերը, հեռացնելով իր հոր նախարարներին և բարեփոխելով նախորդ կառավարման ընթացքում եղած ամենաճնշող չարաշահումները: Նա ուներ Հոհենցոլերնների վճռականությունը՝ պահպանելու անձնական իշխանությունը, բայց ոչ Հոհենցոլերնների հանճարը՝ այն օգտագործելու համար: Չափազանց անվստահ լինելով՝ պատասխանատվությունը նախարարներին պատվիրակելու համար, նա մեծապես նվազեցրեց իր կառավարման արդյունավետությունը, քանի որ ստիպված էր ստանձնել այն դերերը, որոնք չէր պատվիրակում: Սա նրա անհետևողական կառավարման հիմնական գործոնն է:

Զրկված լինելով իր հոր արքունիքից (և՛ քաղաքական ինտրիգներից, և՛ սեռական հարաբերություններից), Ֆրիդրիխ Վիլհելմի առաջին և ամենահաջող վաղ ձեռնարկումը եղավ իր դինաստիայի բարոյական լեգիտիմության վերականգնումը: Իր ընտանիքի արժանապատվությունը վերականգնելու եռանդն այնքան հեռու գնաց, որ քանդակագործ Յոհան Գոտֆրիդ Շադովը քիչ էր մնում չեղարկել թանկարժեք և շքեղ Պրինցեսիննենգրուպե նախագիծը, որը պատվիրվել էր նախորդ միապետ Ֆրիդրիխ Վիլհելմ II-ի կողմից: Նա մեջբերել է հետևյալ խոսքերը, որոնք ցուցադրում էին նրա պարտքի զգացումը և խոսքի յուրահատուկ ձևը.

Սկզբում Ֆրիդրիխ Վիլհելմը և նրա խորհրդականները փորձեցին վարել չեզոքության քաղաքականություն Նապոլեոնյան պատերազմներում: Չնայած նրանք հաջողեցին խուսափել Երրորդ կոալիցիայից 1805 թվականին, ի վերջո, Ֆրիդրիխ Վիլհելմը ենթարկվեց թագուհու վերաբերմունքի ազդեցությանը, ով գլխավորում էր Պրուսիայի պատերազմական կուսակցությունը և 1806 թվականի հոկտեմբերին մտավ պատերազմի մեջ: 1806 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Յենա-Աուերշտեդտի ճակատամարտերում ֆրանսիացիները արդյունավետորեն ջախջախեցին պրուսական բանակի արդյունավետությունն ու գործունակությունը. Ֆրիդրիխ Վիլհելմի գլխավորությամբ պրուսական բանակը շուտով ամբողջովին ջախջախվեց: Նապոլեոնը հոկտեմբերի վերջին գրավեց Բեռլինը: Թագավորական ընտանիքը փախավ Մեմել՝ Արևելյան Պրուսիա, որտեղ նրանք հայտնվեցին կայսր Ալեքսանդր I-ի հոգածության ներքո:

Ալեքսանդրը նույնպես պարտություն կրեց ֆրանսիացիների ձեռքից, և Տիլզիտում՝ Նեմանի վրա, Ֆրանսիան հաշտություն կնքեց Ռուսաստանի և Պրուսիայի հետ: Նապոլեոնը բավականին խիստ վարվեց Պրուսիայի հետ, չնայած հղի թագուհու նամակագրությանը ֆրանսիացի կայսեր հետ, որը ենթադրվում է, որ կմեղմացնի պարտությունը: Փոխարենը, Նապոլեոնը պրուսացիների հանդեպ շատ ավելի քիչ ողորմածություն ցուցաբերեց, քան ակնկալվում էր: Պրուսիան կորցրեց իր լեհական տարածքների մեծ մասը և Էլբայից արևմուտք գտնվող ողջ տարածքը և ստիպված էր տրամադրել մեծ փոխհատուցում և վճարել ռազմատուգանք ֆրանսիական զորքերին՝ թագավորության ներսում գտնվող կարևոր հենակետերը զբաղեցնելու համար:Չնայած թագավորն թվում էր, թե հաշտվել էր Պրուսիայի ճակատագրի հետ, տարբեր բարեփոխիչ նախարարներ, ինչպիսիք էին Հայնրիխ Ֆրիդրիխ Կարլ ֆոմ ունդ ցում Շտայնը, արքայազն Կարլ Աուգուստ ֆոն Հարդենբերգը, Գերհարդ Յոհան Դավիդ ֆոն Շարնհորստը և կոմս Աուգուստ ֆոն Գնայզենաուն, սկսեցին բարեփոխել Պրուսիայի վարչակազմն ու բանակը՝ թագուհի Լուիզայի մասնակցությամբ (ով մահացավ1810 թվականին): Կորստից հետո Ֆրիդրիխ Վիլհելմը հայտնվեց արքունիքի պաշտոնյաների «փոխարինող ընտանիքի» ազդեցության տակ, որոնց թվում էին Ֆրիդրիխ Անսիյոնը՝ հուգենոտ քարոզիչ, ով թագավորին ապահովում էր ուժեղ գաղափարական աջակցությամբ՝ ընդդեմ քաղաքական բարեփոխումների, որոնք կարող էին սահմանափակել միապետական իշխանությունը, Սոֆի Մարի ֆոն Ֆոսը՝ պահպանողական հայացքներով տարեց կին և արքայազն Վիլհելմ ցու Զայն-Վիտգենշտայն-Հոհենշտայնը:

1813 թվականին, Ռուսաստանում Նապոլեոնի պարտությունից հետո և Տաուրոգեսի կոնվենցիայի ճնշման տակ, Ֆրիդրիխ Վիլհելմը դեմ դուրս եկավ Ֆրանսիային և դաշինք կնքեց Ռուսաստանի հետ Կալիշում: Այնուամենայնիվ, նա ստիպված էր փախչել Բեռլինից, որը դեռևս ֆրանսիական օկուպացիայի տակ էր: Պրուսական զորքերը վճռորոշ դեր խաղացին դաշնակիցների 1813 և 1814 թվականների հաղթանակներում, և թագավորն ինքը ճամփորդում էր Կարլ Ֆիլիպ Ֆյուրստ ցու Շվարցենբերգի գլխավոր բանակի հետ՝ Ռուսաստանի ցար Ալեքսանդրի և Ավստրիայի Ֆրանցիսի թագավորի հետ միասին:

Վիեննայի կոնգրեսում Ֆրիդրիխ Վիլհելմի նախարարները կարողացան ապահովել զգալի տարածքային ավելացումներ Պրուսիայի հաշվին: Այնուամենայնիվ, նրանք չկարողացան ձեռք բերել ողջ Սաքսոնիայի միացումը, ինչպես ցանկանում էին: Պատերազմից հետո Ֆրիդրիխ Վիլհելմը դիմեց քաղաքական ռեակցիայի՝ հրաժարվելով 1813 թվականին տված իր խոստումներից՝ Պրուսիայում սահմանադրություն ընդունելու մասին:

### Պրուսական եկեղեցիների միություն

Ֆրիդրիխ Վիլյամ III-ը հաստատակամ էր միավորելու պրուսական բոլոր պրոտեստանտական եկեղեցիները՝ համատեղելով նրանց լիտուրգիան, կազմակերպությունը և ճարտարապետությունը։ Երկարաժամկետ նպատակն էր ունենալ լիարժեք կենտրոնացված թագավորական վերահսկողություն բոլոր պրոտեստանտական եկեղեցիների վրա Պրուսական Եկեղեցիների Միությունում։ Լյութերական և Կալվինական (Ռեֆորմիստական) վավերացումների միավորումը՝ Պրուսիայի Միավորված Եկեղեցին ստեղծելու համար, մեծ վեճեր առաջացրեց։ Սիլեզիայի «հին լյութերականները» մերժեցին իրենց լիտուրգիական ավանդույթներից հրաժարվելը։ Թագավորը պատասխանեց՝ փորձելով լռեցնել բողոքները։ Դժգոհ լյութերական փոքրամասնությանը ճնշեցին ռազմական ուժով՝ եկեղեցիների բռնագանձմամբ և նրանց քահանաների բանտարկությամբ կամ արտաքսմամբ։ 1834 թվականին արտաքին միությունն ապահովված էր ընդհանուր պաշտամունքի հիման վրա, բայց առանձին խորհրդանիշներով. միջոցառման հակառակորդներին արգելվում էր ձևավորել իրենց սեփական համայնքները: Շատերը լքեցին Պրուսիան՝ հաստատվելով Հարավային Ավստրալիայում, Կանադայում և Միացյալ Նահանգներում: Թագավորի անհաջող հակահարձակումը վատթարացրեց լարվածությունը կառավարության բարձրագույն մակարդակներում: Կրոնը վերակառուցելու թագավորի ագրեսիվ ջանքերը աննախադեպ էին Պրուսիայի պատմության մեջ: Մի շարք հռչակագրերով *Պրուսական Միության Եկեղեցին* ձևավորվեց՝ միավորելով լյութերականների մեծամասնական խումբը և բարեփոխված բողոքականների փոքրամասնական խումբը: Հիմնական հետևանքն այն էր, որ Պրուսիայի կառավարությունն ուներ եկեղեցական գործերի լիակատար վերահսկողություն, իսկ թագավորն ինքը ճանաչվում էր որպես առաջնորդ եպիսկոպոս:

1824 թվականին Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III-ը երկրորդ անգամ ամուսնացավ կոմսուհի Օգուստե ֆոն Հառախ ցու Ռոհրաու ունդ Թանհաուզենի հետ: Նրանց ամուսնության ժամանակ *Հառախների տունը* դեռևս չէր ճանաչվում որպես հավասար այլ եվրոպական թագավորական ընտանիքների հետ դինաստիական նպատակների համար: Հետևաբար ամուսնությունը մորգանատիկական էր և նա ստեղծվեց որպես Լիգնիցի իշխանուհի: Նրանք երեխաներ չունեցան:

1838 թվականին թագավորը Էրդմանսդորֆ կալվածքում իր գյուղատնտեսական հողերի մեծ մասը բաժանեց ավստրիական Ցիլերթալից 422 բողոքական փախստականների, ովքեր Տիրոլյան ոճի գյուղացիական տներ կառուցեցին Սիլեզիայի գյուղերում:

### Մահ
Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III-ը մահացել է 1840 թվականի հունիսի 7-ին Բեռլինում տենդից։ Նրան հաջորդեց ավագ որդին՝ Ֆրիդրիխ Վիլհելմ IV-ը։ Ֆրիդրիխ Ուիլյամ III-ը թաղված է Շառլոտենբուրգի պուրակում գտնվող Մաուզոլեում, Բեռլին։

## Ընտանիք

## Պարգևներ

Թորգաուեր Մարշը գերմանական քայլերթ է, որը նվիրված է Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III-ին։ Այն գրվել է Թորգաուի տեղական նստավայրում՝ 1817 թվականի հունիսի 24-ին նրա թագավորական այցի առիթով:

## Քույրեր և եղբայրներ
* Ֆրեդերիկա Շառլոտ (1767-1820), ով դարձավ Յորքի դքսուհի ՝ Յորքի դուքս Ֆրեդերիկի հետ ամուսնության արդյունքում
* Քրիստինա (1772-73)
* Լուի Չարլզ (1773-96)
* Ֆրեդերիկա Լուիզա Վիլհելմին (1774-1837), Վիլհելմ Օրանսկու կինը, հետագայում Նիդեռլանդների թագավոր Վիլհելմ ես
* Օգոստոս (1780-1841), Վիլհելմ II-ի կինը, Հեսսենի ընտրող
* Հենրի (1781-1846)
* Վիլյամ (1783-1851)

### Մարշեր
## Ծանոթագրություններ

## Տարընթերցում
* 
* Clark, Christopher. *Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600–1947* (2006) pp 298–320.
* Richardson, Constance. *Memoirs of the Private Life and Opinions of Louisa, Queen of Prussia, Consort of Frederick William III* (London, R. Bentley, 1847) online.
* Sheehan, James J. *German History, 1770–1866* (1989).
* Wright, Constance. *Beautiful Enemy: A biography of Queen Louise of Prussia* (Dodd, Mead, 1969) online.

Կատեգորիա:19-րդ դարի գերմանացիներ
Կատեգորիա:Անձինք Պրուսիայից
Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա
Կատեգորիա:Բեռլին քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Բողոքական միապետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Գերմանացի միապետներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Թագավորներ
Կատեգորիա:Կալվինիստներ
Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Հոհենցոլերններ
Կատեգորիա:Պրուսիայի թագավորներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ