ISO 639

[մինի|[ISO|ISO - ստանդարտացման միջազգային կազմակերպության լոգո]]

**ISO 639**, Ստանդարտացման միջազգային կազմակերպության միջազգային ստանդարտների հավաքածու, որը ներկայացնում է աշխարհի լեզուները և լեզվախմբերի անունները։

ISO 639 նաև բուն ստանդարտի անվանումն է, որը հաստատվել է 1967 թվականին (որպես *ISO 639/R*) և գործածությունից հանվել է 2002 թվականին։ ISO 639 կազմված է հինգ մասից։

## ISO 639 կոդերի կիրառություն
ISO 639- լեզվական կոդերը կիրառվում են մատենագրական նպատակների համար, որպես համակարգչային և ինտերնետ միջավայրերում լեզվական տվյալների առանցքային տարրեր։ Կոդերը կիրառություն են գտել նաև տարբեր ծրագրերում, ինչպիսիք են Վիքիպեդիան, Միասնական ռեսուրսների որոնիչը (URL)։

ISO 639 -ի բազայի վրա է հիմնված RFC 3066 ստանդարտը, որը նկարագրում է ինտերնետում լեզուների կոդերի օգտագործումը։

## Ստանդարտի մասեր

ISO 639-ի լեզվական ստանդարտները բաց են, այսինքն ՝ դրանք կարող են անընդհատ թարմացվել։ Ստանդարտի յուրաքանչյուր մասը ուղեկցվում է Տեխնիկական աջակցության գործակալության կողմից, որն էլ անհրաժեշտության դեպքում ավելացնում է ծածկագրեր կամ փոխում է ծածկագրերի կարգավիճակը։ ISO 639-6 հետ է կանչվել 2014 թվականին։

## Անհատական ծածկագրերի բնութագրեր

Կիրառության ոլորտներ․
* *Առանձին լեզուներ*
* *[[Մակրոընտանիքներ|Լեզվական մակրոընտանիքներ]]* (մաս 3)
* *Լեզուների հավաքականություն* (մասեր 1, 2 և 5)
** *Լեզվախմբեր* (մաս 1 պարունակում է միայն մեկ լեզվախումբ։ `[[բիհարի լեզուներ|bh]]` (Բիհար), լեզվախմբերի մեծ մասը մտնում է մաս 2-ի մեջ և մի քանիսն էլ ավելացվել են մաս 5-ի մեջ)
** *Այլ խմբեր*
* *[[Բարբառ]]ներ*
* *Պահուստավորված է տեղական օգտագործման համար* (մասեր 2, 3)
* *Հատուկ դեպքեր* (մասեր 2, 3)

Տեսակներ (առանձին լեզուների համար)․
* *[[Կենդանի լեզու]]ներ* (մասեր 2, 3) (կենդանի լեզուների բոլոր մակրոընտանիքները )
* *[[Մեռած լեզու]]ներ* (մասեր 2, 3) (437 տեղ, մաս 2-ում չորս՝ `[[Չիբչա (լեզու)|chb]]`, `[[Չագատաի լեզու|chg]]`, `[[ղպտիերեն|cop]]`, `[[Սամարական արամերեն|sam]]`, մաս 1-ում ոչ մի)
* *Հնագույն լեզուներ* (մասեր 1-3) (112 դիրք,  մասեր 2 և 5-ում 19 են, դրանցից են՝ `[[Ավեստերեն|ave]]`, `[[եկեղեցական սլավոներեն|chu]]`, `[[Լատիներեն|lat]]`, `[[պալի (լեզու)|pli]]` և `[[սանսկրիտ|san]]`, նաև համապատասխան ծածկագիր ունի մաս 1-ում՝ `[[Ավեստա|ae]]`, `[[Եկեղացական սլավոներեն|cu]]`, `[[լատիներեն|la]]`, `[[Պալի (լեզու)|pi]]`, `[[սանսկրիտ|sa]]`)
* *Պատմական լեզուներ* (մասեր 2, 3) (63 դիրք, դրանցից 16-ը մաս 2-ում, ոչ մեկը չունի համապատասխանություն մաս 1-ի հետ)
* *[[Արհեստական լեզուներ]]* (մասեր 2, 3) (19 դիրք, ինը մաս 2-ում․ `[[էսպերանտո|epo]]`, `[[ինտերլինգվա (IALA)|ina]]`, `[[օկսիդենտալ|ile]]`, `[[իդո|ido]]`, `[[վոլափյուք|vol]]`, `[[աֆրիհիլի|afh]]`, `[[լոժբան|jbo]]`, `[[քլինգոներեն|tlh]]`, `[[բլիսսիմվոլիկա|zbl]]`, հինգը մաս 1-ում․ `[[էսպերանտո|eo]]`, `[[ինտերլինգվա (IALA)|ia]]`, `[[օկսիդենտալ|ie]]`, `[[իդո|io]]`, `[[վոլափյուք|vo]]`)։

Մատենագրական և տերմինոլոգիական ծածկագրեր։
* *Մատենագրական* կամ *բիբլիոգրաֆիկ* (մաս 2)  (դրանցից մի քանիսը հնացած են, և ոչ մեկը չի սահմանվել 3-րդ մասում), հնացած կոդեր են, որոնք հիմնված են լեզուների անգլերեն անունների վրա
* *Տերմինաբանական (լեքսիկոգրաֆիկ)* (մաս 2, սահմանվում է նաև մաս 3-ում), նախընտրելի ծածկագրեր, որոնք հիմնված են մայրենիի անունների վրա, անհրաժեշտության դեպքում ռոմանացված
* Բոլոր մյուսները (ներառյալ լեզուների հավաքածուները և հատուկ / օժանդակ կոդերը) ունեն միայն մեկ ալֆա-3 կոդ երկուսի օգտագործման համար։

## Ծածկագրերի դիապազոններ
### Ալֆա-2
Ալֆա-2 կոդերը, որոնք բաղկացած են ժամանակակից հիմնական լատինական այբուբենի 2 տառերից, օգտագործվում են ISO 639-1-ում։ Այնուամենայնիվ, երկու տառերի համադրությամբ, նույնիսկ մեծագույն ցանկության դեպքում, անհնար է ընդգրկել լեզուների ամբողջ լայն սպեկտրը, տառերի համադրությունները կարող են լինել առավելագույնը 262 = 676: Լեզոըների ավելի լայն դիապազոնի համար ISO 639-2- ը մշակվել է Alpha-3 կոդերի միջոցով։

### Ալֆա-3
«Ալֆա-3» կոդերը (կոդը կազմված է ժամանակակից լատինական այբուբենի 3 տառերից) օգտագործվում են ISO 639-2, ISO 639-3 և ISO 639-5-ում։ Մաթեմատիկորեն, կոդավորման լեզուների թվի և լեզուների խմբի հնարավոր վերին սահմանը հետևյալն է․ 263 = 17576։

Ալֆա-3 ծածկագրերի համատեղ կիրառությունը ISO 639-ի երեք մասերում պահանջում է կոորդինացում ավելի մեծ համակարգի շրջանակում։

ISO 639-2 -ը ներառում է չորս հատուկ կոդեր՝ `mis`, `mul`, `und`, `zxx`, պահուստային դիապազոն `qaa-qtz` (20 × 26 = 520 կոդեր) և 20 կրկնակի մուտքեր («B/T» կոդեր — բիբլիոգրաֆիկ և տերմինոլոգիական (լեքսիկոգրաֆիկ)) և ավելացրած 2 մուտքեր՝ հնացած B-կոդերով ։ Դա կազմում է 520 + 22 + 4 = 546 կոդեր, որոնք չեն կարող օգտագործվել մաս 3-ում լեզուների կոդավորման համար կամ էլ մաս 5-ում լեզվաընտանիքների և լեզվախմբերի կոդավորման համար։ Մնացորդը կազմում է 17576 – 546 = 17030։

ISO 639-2 պարունակում է բոլոր լեզուները, որոնք ընդգրկված են ISO 639-1 -ում (բացառությամբ սերբախորվաթերենի և մոլդովերենի), և կոդերլեզվական տարբերակների համար։ Օրինակ, ISO 639-1 -ում ֆրանսերենի համար միայն մեկ կոդ կա՝ `[[ֆրանսերեն|fr]]`, իսկ ISO 639-2 -ում կա չորս կոդ՝ `fre`/`fra` ժամանակակաից ֆրանսերենի համար և `frm` միջին ֆրանսերենի համար (; 1400-1800 թվականներ) և `fro` հնագույն ֆրանսերենի համար (; 842-1400 թվականներ)։

Ներկայումս Երկրի վրա հաշվվում են վեցից յոթ հազար լեզուներ։ Այսպիսով, 17030 կոդերով միանգամայն հնարավոր է յուրահատուկ ծածկագիր հատկացնել յուրաքանչյուր լեզվին, այնուամենայնիվ, դա, ի վերջո, կարող է հանգեցնել նրան, որ որոշ լեզուների կտրվեն կամայական կոդեր, որոնց տառերի համադրությունը չի համապատասխանի այդպիսի լեզվի ավանդական անվանմանը

### Ալֆա-4
«Ալֆա-4» կոդերը (կազմված են ժամանակակից լատինական այբուբենի 4) օգտագործվում են ISO 639-6 -ում։ Լեզուների և բարբառների թվի վերին սահմանը 264=456976 է։

## Տես նաև
* Լեզուների կոդեր
* Լեզուների գենետիկ դասակարգում
* Աշխարհի լեզուներ
* ISO 3166-2

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Official ISO 639-1/RA (Registration Authority) Infoterm 
* ISO 639-2 Registration authority 
* ISO 639-3 Code Tables 
* Official ISO 639-2/RA (Registration Authority) Library of Congress
* Official ISO 639-3/RA (Registration Authority) SIL International
* Official ISO 693-5/RA (Registration Authority) Library of Congress
* Official ISO 639-6/RA (Registration Authority) Geolang 
* Common Locale Data Repository, որը պարունակում է ISO 639 կոդերի թարգմանություններ այլ լեզուներով՝ XML ձևաչափով։ CLDR survey tool պարունակում է նաև տվյալների ավելի ընթեռնելի ձևաչափ։

Կատեգորիա:1967 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:ISO ստանդարտներ