Պետական գրական թանգարան

**Վլադիմիր Դալի անվան ռուս գրականության պատմության պետական ​​թանգարան** (), ռուս գրականության պատմության ամենամեծ թանգարանը Ռուսաստանում, որը ստեղծվել է Վլադիմիր Բոնչ-Բրյուևիչի նախաձեռնությամբ։ 2021 թվականի դրությամբ թանգարանը ներառում է 12 բաժանմունք, ֆոնդերը բաղկացած են ավելի քան 600,000 պահուստային միավորից։

Թանգարանի տնօրինությունը գտնվում է Մոսկվայի Զուբովսկի Բուլվար 15, շենք 1 հասցեում։

## Պատմություն
Վլադիմիր Դալի անվան ռուս գրականության պատմության պետական ​​թանգարանը (Պետական ​​գրական թանգարան) հարուստ և բարդ պատմություն ունի։ Ըստ կենտրոնական գրական թանգարանի հայեցակարգի հեղինակ Վլադիմիր Դմիտրիևիչ Բոնչ-Բրյուևիչի (1873-1955)՝ թանգարանի գաղափարը ձևավորվել է դեռևս 1903 թվականին, երբ նա գտնվել է Ժնևում վտարանդիության մեջ։ Ներկայիս Վլադիմիր Դալի անվան ռուս գրականության պատմության պետական ​​թանգարանի պատմությունը սկիզբ է առել ռուս մեծ դասականների ժառանգությանը նվիրված երկու թանգարանների ստեղծմամբ։ Անտոն Չեխովի անվան Մոսկվայի պետական ​​թանգարանը հիմնադրվել է 1921 թվականի հոկտեմբերին, նրա հավաքածուները հիմնականում գտնվում են Վլադիմիր Դալի անվան պետական ​​պատմական թանգարանի ֆոնդերում, որը թվագրվում է այդ թվականով և 2021 թվականի հոկտեմբերին նշել է ստեղծման հարյուրամյակը։

Մեկ այլ ռուս դասականի՝ Ֆեոդոր Դոստոևսկու թանգարան ստեղծելու նախաձեռնությունը նույնպես առաջ է քաշվել 1921 թվականին՝ գրողի հարյուրամյակի նախօրեին։ Դոստոևսկու թանգարանը հիմնադրվել է 1928 թվականին, իսկ 1940 թվականին այն դարձել է երկրի գլխավոր գրական թանգարանի մի մասը։

Վ. Ի. Դալի անվան գրականության պետական ​​պատմական թանգարանի պատմության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի 1933 թվականին Վլադիմիր Բոնչ-Բրյուևիչի նախաձեռնությամբ Գեղարվեստական ​​գրականության, քննադատության և լրագրության կենտրոնական թանգարանի ստեղծումը։ Նրա ֆոնդային հավաքածուները ներառել են թանգարանային իրեր, որոնք ձեռք են բերվել 1931 թվականին ստեղծված Պետական ​​հանձնաժողովի աշխատանքի արդյունքում՝ արտերկրում գտնվող ԽՍՀՄ ժողովուրդների գրականության և արվեստի հուշարձանները բացահայտելու նպատակով։ Հանձնաժողովի աշխատանքն ապահովելու համար հատկացվել են զգալի ֆինանսական միջոցներ, այդ թվում՝ ոսկու արժութային պահուստներից։

1934 թվականի հուլիսի 16-ին Կրթության ժողովրդական կոմիսար Անդրեյ Բուբնովի հրամանով Գեղարվեստական ​​գրականության, քննադատության և ժուռնալիստիկայի կենտրոնական թանգարանը լուծարվել է, փոխարենը ստեղծվել է Պետական ​​գրական թանգարան, որն այդ կարգի համաձայն այլևս չի ունեցել իրավական ինքնավարություն և ընդգրկվել է Վլադիմիր Լենինի անվան ԽՍՀՄ պետական ​​գրադարանի կազմում։ 1930-ական թվականների վերջին թանգարանի հավաքածուն ներառել է հարյուր հազարավոր ցուցանմուշներ՝ ձեռագրեր, գրքեր, փաստաթղթեր, լուսանկարներ, նկարներ, գրաֆիկա, դեկորատիվ և կիրառական արվեստի գործեր և հուշային առարկաներ։ Թանգարանում հայտնվել են բազմաթիվ արժեքավոր հավաքածուներ, ստեղծվել է բարձր պրոֆեսիոնալ թիմ, սկսվել է ինտենսիվ գիտահրատարակչական գործունեություն։

Մինչև 1941 թվականը թանգարանի ֆոնդը բաղկացած է եղել ավելի քան երեք միլիոն ցուցանմուշներից և ներառել է ձեռագրեր, գրքեր, փաստաթղթեր, լուսանկարներ, ինչպես նաև դեկորատիվ և կիրառական արվեստի առարկաներ և գրողների և բանաստեղծների հուշային առարկաներ։ Նույն թվականին ԽՍՀՄ կառավարության որոշմամբ ձեռագրերի հավաքածուի իրերի մեծ մասն առգրավվել և փոխանցվել է ՆԳԺԿ գլխավոր արխիվի տնօրինությանը՝ ​​Գրականության և արվեստի կենտրոնական պետական արխիվի կազմակերպման համար։

ՌԽՖՍՀ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի 1943 թվականի հոկտեմբերի 6-ի «Մանկավարժական գիտությունների ակադեմիայի կազմակերպման մասին» որոշման համաձայն՝ Պետական ​​գրական թանգարանը (ՊԳԹ) լուծարվել է։ Միայն մեկուկես ամիս անց Բոլշևիկների համամիութենական կոմունիստական ​​կուսակցության կենտրոնական կոմիտեին ուղղված մի շարք դիմումներից հետո իրավիճակը վերանայվել է և թանգարանը վերականգնվել է որպես անկախ հաստատություն։ Իրավիճակը կայունանալուն պես թանգարանը վերսկսել է ընդլայնել իր հավաքածուները՝ ներառյալ ձեռագրերը։ Պատերազմի տարիներին թանգարանը ստացել է մոտ 5000 փաստաթուղթ, որոնք առգրավվել են բռնադատված գրողներից և գրական գործիչներից, իսկ 1950-1960-ական թվականներին ձեռք էին բերվել մեծ քանակությամբ գրական և վավերագրական նյութեր։ Ներկայումս Վլադիմիր Դալի անվան ռուս գրականության պատմության պետական ​​թանգարանի ձեռագրերի հավաքածուների բաժնում պահվում են ավելի քան 80000 ձեռագիր, որոնք միավորված են Ռուսաստանի խոշորագույն գրողների ավելի քան 500 հավաքածուներում։ Ներկայումս թանգարանը ռուսական առաջատար պահոցներից է, որի հավաքածուն բաղկացած է 15-19-րդ դարերի ձեռագիր գրքերից, ինչպես նաև Վասիլի Ժուկովսկու, Նիկոլայ Գոգոլի, Ալեքսանդր Գերցենի, Իվան Տուրգենևի, Ֆեոդոր Դոստոևսկու, Իվան Գոնչարովի, Ալեքսնդր Օստրովսկու, Ֆեոդոր Տյուտչևի, Անտոն Չեխովի, Ալեքսանդր Բլոկի, Նիկոլայ Գումիլյովի, Վլադիմիր Մայակովսկու, Մարինա Ցվետաևայի, Աննա Ախմատովայի, Օսիպ Մանդելշտամի, Սերգեյ Եսենինի, Իվան Բունինի, Միխայիլ Բուլգակովի, Կոնստանտին Պաուստովսկու, Կոնստանտին Սիմոնովի, Միխայիլ Շոլոխովի և մյուսների  հազվագյուտ հեղինակային բնագրերից։

1940 թվականից սկսած ՊԳԹ-ի կազմում սկսել են ընդգրկվել թանգարանային բաժիններ, որոնք կազմակերպվել են Մոսկվայի գրողների նախկին հուշահամալիրներում և տուն-թանգարաններում։ Թանգարանի ընդարձակ հավաքածուն հնարավորություն է տվել ստեղծել լիարժեք ցուցադրություն նորաստեղծ բաժիններից յուրաքանչյուրում։

1963 թվականի հուլիսի 26-ին ԽՍՀՄ մշակույթի նախարարության հրամանով թանգարանը պաշտոնապես ստացել է «գլխամասային թանգարանի կարգավիճակ, որին վստահված է եղել խորհրդատվական և մեթոդական աջակցությամբ համակարգել և ապահովել երկրի միապրոֆիլ թանգարանների գիտահետազոտական ​​և ցուցադրական աշխատանքները»։ Հաջորդ տասնամյակների ընթացքում երկրի առաջատար գրական թանգարանի աշխատակիցների անմիջական մասնակցությամբ ԽՍՀՄ տարբեր տարածաշրջաններում ստեղծվել են տասնյակ թանգարաններ, այդ թվում՝ խոշոր և այժմ լայնորեն հայտնի և թարմացվել են առաջատար գրական թանգարանների բազմաթիվ մշտական ​​ցուցադրությունները։

1984 թվականի օգոստոսի 20-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի հրամանագրով թանգարանը պարգևատրվել է Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանով։

## Արդիականություն
2014 թվականին թանգարանի ցուցանմուշների մի մասը տեղափոխվել է Շելապուտինսկի նրբանցքի նոր շենք։ Շենքը կառուցվել է 1830-1840-ական թվականներին 18-րդ դարի վերջի քարե հիմքերի վրա։ Մասնաճյուղում  նախատեսվում է բացել հնչյունային գրականության թանգարան, որտեղ կցուցադրվեն նյութեր Լև Շիլովի ղեկավարությամբ ստեղծված ձայնագրման ֆոնդից։ Նաև արդիականացման ծրագրի շրջանակներում նախատեսվում է Արբատի թիվ 37 տանը ստեղծել «Ռուսական  բանահյուսության տասը դարը» ազգային կենտրոն։ 2015 թվականին թանգարանի առաջարկով ստեղծվել է Ռուսաստանի առաջատար գրական թանգարանների նախաձեռնող խումբը, այնուհետև Գրական թանգարանների ասոցիացիան, որը 2018 թվականից գործում է որպես Ռուսաստանի Դաշնության թանգարանների միության բաժին։

2017 թվականի ապրիլի 24-ին երկրի առաջատար գրական թանգարանը ստացել է նոր պաշտոնական անվանում՝ Վ. Ի. Դալի անվան ռուս գրականության պատմության պետական ​​թանգարան։ Այդ անվանումը լիովին համապատասխանում է ոչ միայն երկրի ամենամեծ գրական թանգարանի ժամանակակից առաքելությանը, այլև նրա գլխավոր «գաղափարախոս» Վլադիմիր Բոնչ-Բրյուևիչի նախաձեռնությանը, ով կարծում էր, որ նման մեծ մշակութային հաստատության գոյության գլխավոր պայմանը պետք է լինի թանգարանի հինգ մշակութային հաստատությունների, ինչպես նաև արխիվի, գրադարանի, գիտահետազոտական ​​ինստիտուտի և հրատարակչության գործառույթների համադրությունը։ 2017 թվականին հաստատությունը վերանվանվել է Վլադիմիր Դալի անվան ռուս գրականության պատմության պետական ​​թանգարան։

2019 թվականի մայիսի 29-ին ցուցասրահներ են բացվել թանգարանի նոր շենքում՝ Զուբովսկի 15, նախկին Լյուբոշչինսկի բազմաբնակարան շենքի 1 շենքում։

thumb|300px|Թանգարանի շենքը և Վ. Ի. Դալի բառարանը 2021 թվականի ռուսական փոստային նամականիշի վրա՝ Վ.Ի. Դալի անվան Ռուս գրականության պատմության պետական ​​թանգարանի հարյուրամյակի կապակցությամբ

2021 թվականի դրությամբ թանգարանային հավաքածուն ներառել է ավելի քան 600,000 պահեստային միավոր։ Թանգարանի գիտական ​​գրադարանում հաշվառված է ավելի քան 175000 հատոր։ Թանգարանի ֆոնդերը պարունակում են 18-20-րդ դարերի ռուսական մշակույթի գրողների և գործիչների անձնական արխիվներ, 17-18-րդ դարերի փորագրանկարներ՝ Մոսկվայի և Սանկտ Պետերբուրգի տեսարաններով, նկարված դիմանկարներ, պետական ​​այրերին պատկերող մանրանկարներ, հոգևոր բովանդակության ձեռագիր և առաջին տպագիր գրքեր, Պետրոս Առաջինի ժամանակաշրջանի քաղաքացիական մամուլի առաջին գրքերը, ինքնագրերով հազվագյուտ գրքեր, ձեռագրեր, գրողների նկարներ, արվեստի գործեր, հազվագյուտ լուսանկարներ, Գավրիլ Դերժավինի, Դենիս Ֆոնվիզինի, Ալեքսանդր Ռադիշչևի, Նիկոլայ Կարամզինի, Ալեքսանդր Գրիբոյեդովի, Միխայիլ Լերմոնտովի, Նիկոլայ Գոգոլի, Անտոն Չեխովի, Ֆեոդոր Դոստոևսկու ստեղծագործությունների ցուցակները և ռուս դասական և ժամանակակից գրականության պատմությանն առնչվող այլ նյութեր՝ ավելի քան կես միլիոն միավոր օրինակով։

## Տնօրեններ
* 1933-1940 թթ.՝ Վլադիմիր Դմիտրիևիչ Բոնչ-Բրուևիչ
* 1940-1941 թթ.՝ Նիկոլայ Վասիլևիչ Բոև
* 1941-1944 թթ.՝ Պոլինա Լվովնա Վայնշենկեր
* 1945-1946 թթ.՝ Իվան Գրիգորիևիչ Կլաբունովսկի
* 1946-1955 թթ.՝ Բորիս Պավլովիչ Կոզմին
* 1955-1959 թթ.՝ Նիկոլայ Իվանովիչ Սոկոլով
* 1960-1966 թթ.՝ Նիկոլայ Ֆեդորովիչ Պիյաշև
* 1966-1972 թթ.՝ Ալեքսանդր Դմիտրիևիչ Տիմրոտ
* 1972-2006 թթ.՝ Նատալյա Վլադիմիրովնա Շախալովա
* 2006-2013 թթ.՝ Մարինա Սեմենովնա Գոմոզկովա
* 2013 թվականից՝ Դմիտրի Պետրովիչ Բակ

## Բաժիններ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1921 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:1934 հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:1934 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանով պարգևատրված կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Մոսկվայի թանգարաններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գրական թանգարաններ