Գերեվարված գերմանացիների երթը Մոսկվայում

**Մոսկվայում գերմանացի բանտարկյալների երթը** (նաև «**Պարտվածների շքերթ**», «**Մեծ վալս**» գործողություն) տեղի է ունեցել 1944 թվականի հուլիսի 17-ին՝ երկուշաբթի օրը: 1-ին, 2-րդ և 3-րդ բելառուսական ճակատների զորքերի կողմից գերեվարված 57,600 գերմանացի զինվորներ և սպաներ շարասյուներով քայլել են Սադովոյե կոլցո և Մոսկվայի այլ փողոցների երկայնքով:

## Նախապատմություն
Սպանվել կամ գերեվարվել են Վերմախտի և «Վաֆեն-ՍՍ»-ի շուրջ 400,000 զինվորներ և սպաներ: Գերեվարվել են Վերմախտի 47 գեներալներից 21-ը, որոնք կռվել են որպես կորպուսի և դիվիզիայի հրամանատարներ։ Լավ հնարավորություն է առաջացել պատերազմում ԽՍՀՄ հաջողությունները ցուցադրելու, ինչպես նաև Մոսկվայի և այլ քաղաքների բնակիչների ոգին բարձրացնելու համար: ԽՍՀՄ ղեկավարները որոշել են գերմանացի ռազմագերիներին գեներալների գլխավորությամբ երթ անցկացնել Մոսկվայի փողոցներով։ Գործողությունն իրականացրել է ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատը և այն ստացել է «Մեծ վալս» երաժշտական կատակերգության անունը: Այդ մասին հայտարարվել է ռադիոյով՝ հուլիսի 17-ի առավոտյան, ինչպես նաև հրապարակվել է «Պրավդա» թերթի առաջին էջում:

### Երթի կազմակերպում
Գերիները տեղակայվել են Մոսկվայի ձիարշավարանում, «Դինամո» մարզադաշտում և Ֆելիքս Ձերժինսկու անվան դիվիզիայի հեծելազորային գնդի հանդերձարանում։ Երթից առաջ յուրաքանչյուր գերմանացի գերի անցել է մանրակրկիտ բժշկական զննում: Մոսկվա են տարվել միայն առողջ և ինքնուրույն տեղաշարժվելու ընդունակ մարդիկ։ Հրշեջները ռազմագերիներին ջուր են բերել։ Դա բավարար է եղել ծարավը հագեցնելու համար, բայց բավարար չի եղել նույնիսկ լվացվելու համար։ Նրանք քայլել են Սովետական միության մայրաքաղաքով հենց այդ տեսքով՝ չլվացված, երբեմն միայն կալսոններով և առանց կոշիկների: Բանտարկյալներին տրվել են հավելյալ չափաբաժիններ՝ շիլա և խոզի ճարպով հաց։

Հուլիսի 17-ի ժամը 11-ի դրությամբ գերիները բաժանվել են երկու խմբի և շարվել են ըստ կոչման՝ յուրաքանչյուրում 600 հոգի (20 հոգի ճակատում): Շարասյուների քայլերթը ղեկավարել է Մոսկվայի ռազմական օկրուգի հրամանատար, գեներալ-գնդապետ Պավել Արտեմևը:

Շարասյուների առջևում եղել է 19 գեներալներից և 6 գնդապետներից կազմված խումբ, որոնց ի տարբերություն մյուսների թույլատրվել է կարգի բերել իրենց համազգեստը և կրել իրենց շքանշանները։ Նրանց թվում են եղել գեներալ-լեյտենանտ Ադոլֆ Համանը (Օրյոլ, Բրյանսկ և Բոբրույսկ քաղաքների նախկին հրամանատար, 383-րդ դիվիզիայի գեներալ), Գոտֆրիդ ֆոն Էրդմանսդորֆը (մահապատժի է ենթարկվել 1946 թվականին), գեներալ-մայոր Գյունտեր Կլամմտը (260-րդ հետևակային դիվիզիայի հրամանատար, «Ազատ Գերմանիա» կոմիտեի անդամ), հետևակային խմբի գեներալ Պոլ Ֆյոլկիրսը (Գերմանիայի 27-րդ բանակի հրամանատար, «Ազատ Գերմանիա» կոմիտեի անդամ, մահացել է գերության մեջ), գեներալ-մայոր Յոահիմ Էնգելը (45-րդ հետևակային դիվիզիայի հրամանատար, մահացել է գերության մեջ), գեներալ-մայոր Աուրել Շմիդտը (9-րդ բանակի ինժեներական ծառայության պետի տեղակալ), հետևակային զորքի գեներալ Ֆրիդրիխ Գոլվիցերը (53-րդ բանակային կորպուսի հրամանատար) և մի շարք այլ անձինք:

Առաջին խումբը (42,000 մարդ) քայլել է 2 ժամ 25 րոպե հետևյալ ճանապարհով՝ Լենինգրադյան մայրուղի (այժմ այս հատվածը կոչվում է Լենինգրադյան պողոտա), Գորկու փողոց (այժմ՝ 1-ին Տվերսկայա-Յամսկայա), Մայակովսկու հրապարակ (այժմ՝ Տրիումֆալնայա), Սադովայա-Տրիումֆալնայա, Սադովայա-Կարեննայա, Սադովայա-Սամոտյոչնայա, Սադովայա-Չեռնոգրյազսկայա, Չկալովսկայա (այժմ՝ Զեմլյանոյ Վալ) փողոցներ, մինչև Կուրսկի կայարան, ապա անցել է՝ Կալյաևսկայա (այժմ՝ Դոլգորուքովսկայա), Նովո-Սլոբոդսկայա և 1-ին Մեշչանսկայա (այժմ՝ մաս պրոպեկտ Միրի) փողոցներով։ Խմբում ընդգրկված են եղել 1227 գերեվարված սպաներ, այդ թվում՝ 19 գեներալներ, որոնք կրել են իրենց շքանշանները և համազգեստները, վեց գնդապետներ և փոխգնդապետներ։

Երկրորդ խումբը (15,600 մարդ) 4 ժամ 20 րոպեում անցել է նույն երթուղով՝ Լենինգրադյան մայրուղիով և Գորկու փողոցով, ապա Սադովայա օղակով, Մայակովսկու հրապարակից անցել է Բոլշայա Սադովայա և Սադովայա-Կուդրինսկայա փողոցներով, ապա Չայկովսկու (այժմ՝ Նովինսկի բուլվար) և Սմոլենսկի փողոցներով, Զուբովսկի և Կրիմսկի հրապարակներով ու Բոլշայա Կալուժսկայա փողոցով (այժմ՝ Լենինյան պրոսպեկտի մի մասը)։

Շարասյուներին ուղեկցել է ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի զորքերի ստորաբաժանումների մի մասը, Ձերժինսկու անվան դիվիզիայի ստորաբաժանումը և ավտոշարասյան զորքերի 36-րդ և 37-րդ դիվիզիաները։ Նրանց ուղեկցել են մերկացված շաշկաներով հեծյալներ և հրացաններով զինված շարքային զինվորներ։ Գերեվարված գերմանացիների հետևում եղել են ջրցան մեքենաներ, որոնք խորհրդանշական կերպով լվացել են հողը «Հիտլերի չար ոգիներից»: «Շքերթը» ավարտվել է երեկոյան ժամը յոթին, երբ բոլոր գերիներին տեղավորել են վագոններում և ուղարկել ռազմագերիների ճամբարներ։ Շարասյունից հետ մնացած չորս բանտարկյալներին ցուցաբերվել է բժշկական օգնություն։

1944 թվականի օգոստոսի 16-ին Կիևում տեղի է ունեցել գերեվարված գերմանացիների նմանատիպ երթ։ Քաղաքով անցել է ռազմագերիների շարասյունը՝ բաղկացած 36 918 անձից, այդ թվում՝ 549 սպա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1944 ԽՍՀՄ-ում
Կատեգորիա:Մոսկվայի պատմություն
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Գերմանիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Ռուսական վավերագրական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Խորհրդային վավերագրական ֆիլմեր
Կատեգորիա:1944 հակամարտություններ
Կատեգորիա:1944 Ռուսաստանում
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Կատեգորիա:Ռազմագերիներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ռազմական պատմություն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ