Բնապահպանական իրավունք

**Բնապահպանական իրավունքը** ներառում է տեղական, ազգային կամ միջազգային կառույցների կողմից ընդունված և կիրառվող օրենքները, սկզբունքները, քաղաքականությունները, հրահանգները և կանոնակարգերը, որոնք նպատակ ունեն կարգավորելու մարդու վերաբերմունքը ոչ մարդկային աշխարհի նկատմամբ։ Այս լայն ոլորտը ընդգրկում է բնապահպանական թեմաների մեծ շրջանակ տարբեր իրավական համակարգերում, օրինակ՝ Միացյալ Նահանգներում գործող շշերի վերադարձի նահանգային օրենքները, Գերմանիայում ածխով աշխատող էլեկտրակայաններից արտանետումները կարգավորող չափորոշիչները, Չինաստանում իրականացվող նախաձեռնությունները՝ ստեղծելու **«Կանաչ մեծ պատ»**՝ ծառերից կազմված պաշտպանիչ գոտի, որը պետք է պաշտպանի Պեկինը ավազային փոթորիկներից։

20-րդ դարի վերջերին բնապահպանական իրավունքը զարգացավ՝ հանրային առողջապահական կարգավորումների իրավունքի հավելում լինելուց վերածվելով գրեթե **համընդհանուր ճանաչում ունեցող ինքնուրույն ոլորտի**, որը պաշտպանում է ինչպես մարդու առողջությունը, այնպես էլ բնությունը։

## Բնապահպանական իրավունքի աստիճանները
Բնապահպանական իրավունքի հիմնական մասը օրենսդրական է, այսինքն՝ ներառված է օրենսդիր մարմինների կողմից ընդունված օրենքներում, և կարգավորիչ է, այսինքն՝ ձևավորվում է այն մարմինների կողմից, որոնք կառավարության կողմից լիազորված են շրջակա միջավայրի պաշտպանության համար։ Բացի այդ, շատ երկրներ իրենց ազգային սահմանադրություններում գրել են շրջակա միջավայրի որակի նկատմամբ որոշակի իրավունքի մասին։ Օրինակ՝ *1994* թվականից շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը ամրագրված է Գերմանիայի **Grundgesetz**-ում («Հիմնական օրենք»), որտեղ այժմ նշվում է, որ պետությունը պարտավոր է «ապագա սերունդների համար պաշտպանել կյանքի համար անհրաժեշտ բնական ռեսուրսները»։ Նմանապես, Չինաստանի սահմանադրությունը հայտարարում է, որ պետությունը «ապահովում է բնական պաշարների բանական օգտագործումը և պաշտպանում է հազվագյուտ կենդանիներին ու բույսերին»։ Հարավաֆրիկյան Հանրապետության սահմանադրությունը ճանաչում է «առողջությանը վնաս չպատճառող միջավայրի իրավունքը և շրջակա միջավայրի պաշտպանության իրավունքը՝ ի շահ ներկա և ապագա սերունդների»։

Բնապահպանական իրավունքի զգալի մասը արտահայտվում է նաև միջազգային, ազգային և տեղական դատարանների որոշումներում։ Դրա մի մասը ձևավորվում է արբիտրաժային վճիռների միջոցով, օրինակ՝ Trail Smelter-ի արբիտրաժային գործով (*1941*), որի արդյունքում արգելվեց Կանադայի Բրիտանական Կոլումբիա նահանգում, ԱՄՆ Վաշինգտոն նահանգի հետ միջազգային սահմանին մոտ գտնվող հալոցարանի գործունեությունը և հայտարարվեց, որ «ոչ մի պետություն իրավունք չունի օգտագործելու կամ թույլատրելու իր տարածքի օգտագործումն այնպիսի կերպով, որը արտանետումների միջոցով վնաս կհասցնի մեկ այլ պետության տարածքին կամ այնտեղ գտնվող գույքին և անձանց»։ Բնապահպանական իրավունքի որոշ դրույթներ արտացոլվում են նաև ազգային դատարանների որոշումներում։ Օրինակ՝ Scenic Hudson Preservation Conference ընդդեմ Federal Power Commission գործով (*1965*) ԱՄՆ դաշնային վերաքննիչ դատարանը չեղարկեց Դաշնային էներգետիկ հանձնաժողովի կողմից տրված լիցենզիան՝ շրջակա միջավայրին վնաս հասցնող պոմպային-կուտակիչ հիդրոէլեկտրակայանի կառուցման համար՝ բացառիկ բնական գեղեցկություն ունեցող տարածքում, ցույց տալով, որ դաշնային գործակալությունների որոշումները կարող են հաջողությամբ վիճարկվել դատարաններում։

## Բնապահպանական իրավունքի սկզբունքներ
Ժամանակակից բնապահպանական իրավունքի ձևավորումն ու կիրառումը պայմանավորված են մի շարք սկզբունքներով, որոնք ներկայացված են այնպիսի հրապարակումներում, ինչպիսիք են **«Մեր ընդհանուր ապագան»** (1987 թ.), որը հրապարակվել է Շրջակա միջավայրի և զարգացման համաշխարհային հանձնաժողովի կողմից, ինչպես նաև **Երկրի գագաթնաժողովի Ռիոյի հռչակագիրը** (1992 թ.)։

### Զգուշության (նախազգուշացման) սկզբունքը
Բնապահպանական իրավունքը հաճախ գործում է այնպիսի ոլորտներում, որոնք բնութագրվում են գիտական բարձր անորոշությամբ։ Շրջակա միջավայրում որոշակի փոփոխություն ենթադրող բազմաթիվ գործունեությունների դեպքում անհնար է ճշգրտորեն կանխատեսել, թե տվյալ գործունեությունն ինչ ազդեցություն կունենա շրջակա միջավայրի որակի կամ մարդու առողջության վրա։ Օրինակ, հնարավոր չէ հստակ իմանալ՝ արդյոք օդի աղտոտման որոշակի մակարդակը կհանգեցնի՞ շնչառական հիվանդությունների պատճառով մահացության աճի, արդյոք ջրի աղտոտման որոշակի մակարդակը կնվազեցնի՞ ձկնային բազմազանությունը, կամ արդյոք նավթի արդյունահանումը էականորեն կվնասի՞ տեղական վայրի բնությանը։

Այս սկզբունքում, եթե կա հիմնավոր կասկած, թե որևէ գործունեություն կարող է ունենալ շրջակա միջավայրի համար վնասակար հետևանքներ, ապա ավելի նպատակահարմար է այդ գործունեությունը վերահսկել հիմա, քան սպասել անհերքելի գիտական ապացույցների ի հայտ գալուն։ Այս սկզբունքը արտահայտված է **Ռիոյի հռչակագրում**, որը սահմանում է, որ այն դեպքերում, երբ առկա են *«լուրջ կամ անդառնալի վնասի սպառնալիքներ, լիակատար գիտական վստահության բացակայությունը չպետք է օգտագործվի որպես շրջակա միջավայրի վատթարացումը կանխելու համար ծախսարդյունավետ միջոցների հետաձգման պատճառ»*։

1989 թվականին Եվրոպական համայնքը (ԵՀ) դիմեց զգուշության սկզբունքին, երբ արգելեց ԱՄՆ-ից հորմոններով սնուցված տավարի մսի ներմուծումը, իսկ 2000 թվականին այն ընդունեց այս սկզբունքը որպես «միջազգային իրավունքի լիարժեք և ընդհանուր սկզբունք»։ 1999 թվականին Ավստրալիան և Նոր Զելանդիան նույնպես դիմեցին զգուշության սկզբունքին՝ Ճապոնիայի դեմ ներկայացված հայցում, կապված վերջինիս կողմից հարավային կապտաթև թունայի ենթադրյալ գերձկնորսության հետ։ 

### Կանխարգելման սկզբունքը
Շրջակա միջավայրին հասցվող վնասի կանխարգելումը շատ ավելի հեշտ և էկոլոգիայի տեսանկյունից պակաս վտանգավոր է, քան արդեն տեղի ունեցած բնապահպանական վնասին արձագանքելը։ Կանխարգելման սկզբունքը այն օրենքների հիմքում ընկած գաղափարն է, որոնք կարգավորում են վտանգավոր թափոնների առաջացումը, փոխադրումը, մշակումը, և պահեստավորումը, ինչպես նաև թունաքիմիկատների օգտագործումը։

Այս սկզբունքը հիմք է հանդիսացել **Վտանգավոր թափոնների անդրսահմանային տեղափոխման և դրանց հեռացման վերահսկման մասին Բազելի կոնվենցիայի** (1989 թ.) համար, որի նպատակն էր նվազագույնի հասցնել վտանգավոր թափոնների արտադրությունը և պայքարել ապօրինի թափոնների դեմ։ Կանխարգելման սկզբունքը նաև կարևոր բաղադրիչ էր Եվրոպական համայնքի **Երրորդ բնապահպանական ծրագրում**, որը ընդունվել է 1983 թվականին։

### «Աղտոտողը վճարում է» սկզբունքը
1970-ականների սկզբից «աղտոտողը վճարում է» սկզբունքը դարձել է բնապահպանական իրավունքի առանցքային հասկացություններից մեկը։ Շատ տնտեսագետներ նշում են, որ շրջակա միջավայրին հասցվող վնասի մեծ մասը առաջանում է այն պատճառով, որ արտադրողները իրենց գործունեության հետ կապված ծախսերը լիովին չեն կրում։ Օրինակ՝ գործարանները, որոնք մթնոլորտ են արտանետում չֆիլտրացված արտանետումներ կամ գետեր են լցնում չմշակված քիմիական նյութեր, գրեթե չեն վճարում իրենց թափոնների հեռացման համար։ Փոխարենը, թափոնների հեռացման ծախսերը՝ աղտոտման ձևով, կրում է ամբողջ համայնքը։ Նույն կերպ, ավտոմեքենայի վարորդը վճարում է վառելիքի և տեխնիկական սպասարկման համար, սակայն արտանետվող գազերի պատճառով առաջացած վնասի հետևանքները կրում են մյուսները։

Հետևաբար, բազմաթիվ բնապահպանական կարգավորումների նպատակը աղտոտողներին պարտադրելն է պատասխանատվություն կրել իրենց աղտոտման համար, թեև այդ ծախսերը հաճախ դժվար է ճշգրիտ հաշվարկել։ Տեսականորեն նման միջոցառումները խրախուսում են աղտոտում առաջացնողներին կիրառել ավելի մաքուր տեխնոլոգիաներ։

*«Աղտոտողը վճարում է»* սկզբունքը հիմք է հանդիսանում Միացյալ Նահանգների այն օրենքների համար, որոնք պահանջում են վտանգավոր նյութերի, ներառյալ նավթի, արտանետումների հետևանքների վերացումը։ Այդպիսի օրենքներից մեկը՝ **Նավթի աղտոտման մասին օրենքը** (1990 թ.), ընդունվել է ի պատասխան 1989 թվականին Ալյասկայի Փրինս Ուիլյամի ծոցում մոտ 11 միլիոն գալոն (41 միլիոն լիտր) նավթի արտահոսքի։ «Աղտոտողը վճարում է» սկզբունքը նաև ուղղորդում է Եվրոպական միության և աշխարհի տարբեր այլ պետությունների քաղաքականությունը։

Օրինակ՝ 1991 թվականին Գերմանիայում ընդունված մի իրավական ակտով ձեռնարկությունները պատասխանատվության էին ենթարկվում իրենց արտադրանքի փաթեթավորման վերամշակման ծախսերի համար՝ մինչև արտադրանքի կյանքի ցիկլի ավարտը։ Սակայն Գերմանիայի Դաշնային սահմանադրական դատարանը այդ կարգավորումը ճանաչեց հակասահմանադրական։ Նման քաղաքականություններ կիրառվել են նաև տարածաշրջանային կամ նահանգային մակարդակներում․ օրինակ՝ 1996 թվականին ԱՄՆ-ի Ֆլորիդա նահանգը, նպատակ ունենալով պաշտպանել էկոլոգիապես զգայուն Էվերգլեյդսի շրջանը, իր սահմանադրության մեջ ներառեց «աղտոտողը վճարում է» սկզբունքի սահմանափակ դրույթ։

### Ինտեգրման սկզբունքը
Շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը պահանջում է, որ շրջակա միջավայրի համար ճակատագրական նշանակություն ունեցող որոշումների հնարավոր հետևանքները պատշաճ կերպով հաշվի առնվեն։ Տարբեր իրավազորություններում (օրինակ՝ *Միացյալ Նահանգներում* և *Եվրոպական միությունում*), ինչպես նաև ձեռնարկություններում (օրինակ՝ *ԱՄՆ Առևտրի պալատում*), շրջակա միջավայրի հետ կապված նկատառումները ներառվել են որոշումների կայացման գործընթացներում՝ շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման պարտադիր մեխանիզմների և այլ դրույթների միջոցով։

## Ծանոթագրություններ