Ժամալ Կանլիբաևա

**Ժամալ Մուսագալիևնա Կանլիբաևա** (), գիտնական, տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1965), պրոֆեսոր (1968), Ղազախական ԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ (1970)։ Նրա գործունեության հիմնական ոլորտը ռադիոակտիվ իզոտոպների միջոցով ժայռերի շարժման ուսումնասիրությունն էր։

## Կենսագրություն
Նա ծնվել է 1923 թվականին բանվոր (հետագայում՝ քաղաքական գործիչ) Մուսագալի Կանլիբաև ի ընտանիքում։  Բնակության հաճախակի փոփոխության պատճառով դպրոց է ընդունվել 1931 թվականին (9 տարեկանում՝ անմիջապես երկրորդ դասարան)։ 1940 թվականին ընդունվել է Ղազախստանի լեռնամետալուրգիական ինստիտուտի,սակայն առաջին կիսամյակից հետո տեղափոխվել է հանքային հողաչափության բաժին, որն ավարտել է 1946 թվականին (Լենինոգորսկի հանքերում պատրաստել է իր դիպլոմային աշխատանքը, որը պաշտպանել է գերազանց գնահատականներով)։ 1946-1974 թվականներին եղել է Ղազախստանի Գիտությունների ակադեմիայի լեռնային ինստիտուտի կրտսեր, ավագ գիտաշխատող, ապա՝ հանքային հողաչափության բաժնի վարիչ։

1952 թվականին նա պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն՝ «Մակերեսային տեղաշարժերի հաշվարկը Կարագանդայի ավազանում ստորգետնյա հանքարդյունաբերության ազդեցության տակ» (թեմայով (ղեկավար՝ պրոֆեսոր Ստեփան Գավրիլովիչ Ավերշին), դառնալով առաջին ղազախ կինը, որը ստացել է տեխնիկական գիտությունների թեկնածուի աստիճան հանքարդյունաբերության ոլորտում։ 1965 թվականին նա պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն՝ «Լճում ապարի տեղաշարժի գործընթացի ուսումնասիրման օրինաչափություններն ու մեթոդները և ստորգետնյա հանքարդյունաբերության որոշ հարցեր (օրինակ՝ Կարագանդայի ավազանը)» թեմայով։

Նա մահացել է 1974 թվականի փետրվարի 2-ին՝ վիրահատությունից հետո անհրաժեշտ խնամքի բացակայության պատճառով։ Նրան թաղել են Ալմաթիի Կենսայի գերեզմանատանը։

## Ընտանիք
Ամուսին՝ Քազիմ Աբուլգազին (28 տարի՝ Ղազախստանի աշխատանքի պաշտպանության գլխավոր տեսուչ, հանդիպել են հանքարդյունաբերության և մետալուրգիայի ինստիտուտի ընթերցասրահում), դուստր՝ Գյուլնարա (երաժշտագետ, պրոֆեսոր), որդի՝Ռուստեմ, քույր՝Դինալին, եղբայրներ ՝Օրազ և Արիստան, թոռներ։

## Ճանաչում և մրցանակներ
Նա Ղազախստանի ԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի հանքարդյունաբերության ինստիտուտի գիտական ​​խորհրդի նախագահն էր, Ղազախստանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի գիտական ​​խորհրդի անդամ, տիեզերքի և Երկրի գիտությունների բաժնի անդամ, Կարագանդաուգոլի կոմբինատի գիտական ​​խորհրդատու։ 7-րդ գումարման Ղազախստանի ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր, մի շարք տարիներ եղել է «Գիտելիք» համամիութենական և հանրապետական ​​ընկերությունների խորհրդի անդամ։ 1968-1974 թվականներին՝ Խորհրդային կանանց կոմիտեի նախագահության անդամ։

Առաջին ղազախ և առաջին թուրք կին հանքագետը, առաջին կինը, ով իջավ անգլիական հանք։ Աշխարհում առաջին գիտնականը, ով ուսումնասիրեց ապարների շարժման օրենքները՝ օգտագործելով ռադիոակտիվ իզոտոպներ։

Նա պարգևատրվել է Պատվո նշանի շքանշանով, «Հանքագործի փառքի» շքանշանով`բոլոր երեք աստիճաններով, «Անձնվեր աշխատանքի համար» հոբելյանական մեդալով, այլ մեդալներով և Ղազախստանի ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատվոգրերով։

Ժամալ Կանլիբաևայի մասին նկարահանվել է վավերագրական ֆիլմ (սցենարիստ՝ Նուրլան Ժարմագամբետով, ռեժիսոր՝ Վլադիմիր Տատենկո)։

## Գիտական գործունեություն
Նրա հիմնական գիտական ​​աշխատանքները նվիրված են զանգվածում ապարների տեղաշարժի գործընթացի ուսումնասիրությանը՝ ռադիոակտիվ իզոտոպների միջոցով: Նա առաջարկել է ապարային զանգվածներում տեղի ունեցող ռադիոակտիվ իզոտոպների միջոցով քայքայվող գործընթացների ֆիզիկայի ուսումնասիրության նոր մեթոդ: Նրա աշխատանքները հիմք են հանդիսացել զանգվածում ապարների տեղաշարժի գործընթացը կանխատեսելու և ածխի արդյունահանման ընթացքում մի շարք ինժեներական խնդիրներ լուծելու համար։

1963 թվականին նա մասնակցել է ժայռամեխանիկայի միջազգային կոնֆերանսին (Կրակով, Լեհաստան), իսկ 1964 թվականին՝ ԱՄՆ-ում ժայռամեխանիկայի միջազգային կոնգրեսին, որտեղ նա միակ կինն էր 14 երկրների գիտնականների շարքում։

Նա դասախոսություններ է կարդացել Նյուքասլի, Շեֆիլդի, Նոթինգհեմի համալսարանների և Լոնդոնի Իմպերիալ քոլեջի հանքարդյունաբերական ամբիոններում, Փարիզի Պոլիտեխնիկական և հանքարդյունաբերական դպրոցներում։ Նրա անձնական արխիվը պահվում է Կենտրոնական պետական արխիվում։ Գիտությունների 12 թեկնածուների ղեկավար։

Հեղինակ է 65 գիտական ​​հրապարակումների՝ մենագրությունների, հոդվածների և գրքույկների։ Որոշ աշխատանքներ՝
* Ապարների ֆիզիկական և մաթեմատիկական հատկությունները և դրանց ազդեցությունը զանգվածների տեղաշարժի գործընթացի վրա, Ա.1972։
** Ռադիոակտիվ իզոտոպների միջոցով զանգվածի հաստության մեջ ապարների շարժման դիտարկման մեթոդ, Ա. 1973։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:Երկրաբաններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ղազախ երկրաբաններ
Կատեգորիա:Ղազախստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ