Նունավուտի պատմություն

Նունավուտի ժամանակակից տարածքը շուրջ չորս հազար տարի բնակեցված է եղել պալեոեսկիմո մշակույթի ներկայացուցիչներով և էսկիմոսներով։ Որոշ պատմաբաններ Բաֆինի երկրի ափերը նույնացնում են Հելուլանդի լեգենդար երկրի հետ, որը նորվեգական սագաներում նկարագրված է որպես Հյուսիսային Ամերիկայում Լեյֆ Էրիկսոնի կողմից հայտնաբերված երեք հողերից մեկը։ Այնուամենայնիվ, եվրոպացիների փաստաթղթավորված ներթափանցումը ժամանակակից Նունավուտի տարածք սկսվել է 16-րդ դարում, երբ Հուդզոնի ծոցի ընկերությունը սկսել է այստեղ հիմնել առևտրային գործոնների ցանց։ Մի կողմից, Այս ներթափանցումը հանգեցրեց Էսկիմոսների բարեկեցության աճին, մյուս կողմից ՝ ավանդական մշակույթի ոչնչացմանը։ 1930-ականներին ֆակտորիաները փաստացի դադարեցին գործել, ինչը էսկիմոյի հասարակությանը հասցրեց փլուզման եզրին և դրդեց Կանադայի կառավարությանը մշակել էսկիմոսների բռնի վերաբնակեցման ծրագրեր, որոնք մասամբ կյանքի կոչվեցին 1950-ականներին։ 1970-ականներից ի վեր տեղի է ունեցել էսկիմոսների ազգային ինքնագիտակցության վերածննդի գործընթաց, որը, ի վերջո, հանգեցրել է հյուսիսարևմտյան տարածքներից նոր նահանգի առանձնացմանը։ Այս գործընթացը պաշտոնապես սկսվել է 1982 թվականին, երբ տարածքների բաժանման վերաբերյալ հանրաքվե է անցկացվել և ավարտվել է 1999 թվականի ապրիլի 1-ին Նունավուտ նահանգի ստեղծմամբ։

## Մինչ եվրոպացիների ժամանումը
Հյուսիսարևելյան արկտիկական Ամերիկայի առաջին բնակիչները թունիացիներն էին, որոնք ենթադրաբար եկել էին Սիբիրից մ.թ. 1-ին հազարամյակի սկզբին։ X դարում ժամանակակից Նունավուտի տարածքում հայտնվեց մի ժողովուրդ, որը հայտնի է Թուլե անունով, ժամանակակից էսկիմոսների նախնիները։ Նրանց հայտնվելը Ասիայից Ամերիկա ժողովուրդների միգրացիայի վերջին դրվագն էր։ Տուլեն զբաղվում էր կետորսությամբ, բայց 14-րդ դարի վերջին անհայտ պատճառներով նրանք փոխեցին իրենց ապրելակերպը և սկսեցին բնակություն հաստատել Հուդզոնի ծոցի շուրջ։ Դրանից հետո կետորսությունը երկրորդ պլան մղվեց, իսկ էսկիմոսներին կերակրելու հիմնական միջոցը հյուսիսային եղջերուների և մաշկոտանիների որսն էր։

16-րդ դարի սկզբից էսկիմոսները կապի մեջ են մտել բասկյան և պորտուգալական կետերի հետ, որոնք զբաղվում էին հյուսիսային Ատլանտյան օվկիանոսում ձկնորսությամբ, ինչպես նաև ճանապարհորդների հետ, որոնք գնում էին հյուսիսարևմտյան ծովանցք փնտրելու։ 1576 թվականին Մարտին Ֆրոբիշերը կարծում էր, որ գտել է ոսկու հանքաքար Ֆրոբիշերի ծոցում, որն այն ժամանակ համարվում էր անցման սկիզբը՝ Բաֆինի Երկիր կղզում։ Պարզվեց, որ հանքաքարը անարժեք է, բայց Մարտին Ֆրոբիշերն էր, ով իր օրագրում գրեց էսկիմոսների հետ առաջին շփման մասին։ Շփումը թշնամական էր, և ինքը ՝ Ֆրոբիշերը, գերի վերցրեց չորս էսկիմոսներին, որոնց նա բերեց Անգլիա, որտեղ նրանք շուտով մահացան։ Այլ հետազոտողներ այստեղ հայտնվել են 17-րդ դարում։ 1610-1615 թվականներին նրանք էին Հենրի Հուդզոնը, Ուիլյամ Բաֆինը և Ռոբերտ Բայլոտը։

Այս շփումները, սակայն, սահմանափակ էին և որևէ էական ազդեցություն չունեցան էսկիմոսների կենսակերպի վրա։

## Հուդզոն ընկերության կառավարման ներքո
1670 թվականին Մեծ Բրիտանիան հայտարարեց իր իրավունքները Ռուպերտի հողի նկատմամբ, որը ներառում էր Հուդզոնի ծոցի ամբողջ ավազանը, ներառյալ Նունավուտի մայրցամաքը։ Ավելի ուշ հյուսիս-արևմտյան տարածքը, որն այդպես է կոչվել Ռուպերտի հողի նկատմամբ, հայտարարվեց Բրիտանական։ Հողերը ղեկավարում էր Հուդզոնի Ծոցի ընկերությունը։

Հուդզոնի ծոցի ընկերության ձևավորումից հետո էսկիմոսների սերտ կապերը սկսվեցին եվրոպացիների հետ, որոնք արագորեն հանգեցրին էսկիմոսների կյանքի էական փոփոխությունների։ Էսկիմոսները հեռացան իրենց ավանդական կյանքի ձևից, որում որսը սնունդ ստանալու և կենսական առարկաներ պատրաստելու միջոց էր, ինչպիսիք են հագուստն ու կոշիկները։ Փոխարենը, նրանք վերածվեցին պրոֆեսիոնալ որսորդների, ովքեր իրենց աշխատանքի արդյունքները փոխում էին ընկերության կողմից առաքվող ապրանքների, առաջին հերթին սննդի, սարքավորումների և հագուստի հետ։ Էսկիմոսների համար սա նշանակում էր ինչպես կենսամակարդակի էական բարձրացում, այնպես էլ արտաքին գործոններից կախվածություն։ Զարգացավ կետորսությունը, որի համար տարածաշրջան բերվեցին զենքեր, տարբեր մետաղական առարկաներ։ Բացի այդ, եվրոպացիներն իրենց հետ բերեցին երաժշտական գործիքներ, ալկոհոլային խմիչքներ, ծխախոտ և հիվանդություններ։ Ժամանակի ընթացքում կետերի առևտուրը փոխարինվեց մորթու վաճառքով։ Եվրոպացիները ոչնչացրեցին ահռելի քանակով կենդանիների, որոնցից կախված էր էսկիմոսների առօրյա կյանքը։

## Հյուսիսարևմտյան տարածքների կազմում
1870 թվականին Հուդզոն ընկերությունն իր հողերը հանձնել է Կանադայի նորաստեղծ տիրապետությանը։ Ընկերության ունեցվածքը ներառում էր Ռուպերտի հողը և հյուսիս-արևմտյան տարածքը։ Այնուամենայնիվ, Նունավուտայի Հյուսիսային կղզիները ուղղակիորեն չէին պատկանում ընկերությանը, ավելին, հաճախ նրանց հետազոտողներն ու հայտնագործողները սկանդինավցիներն էին կամ ամերիկացիները։ 1880 թվականի հուլիսին բրիտանական կառավարությունը Կանադային հանձնեց իր արկտիկական ունեցվածքը հետևյալ ձևակերպմամբ՝ «բոլոր կղզիները, որոնք ընկած են նման տարածքների մոտ, ներառյալ դեռևս չբացահայտված կղզիները, ինչպես նաև օտարերկրացիների կողմից բացված կղզիները»։

1880-1910 թվականներին տարբեր բևեռային հետազոտողներ բացահայտ կամ անուղղակիորեն փորձեցին տարածել իրենց տերությունների, հիմնականում ԱՄՆ-ի և Նորվեգիայի ինքնիշխանությունը բաց կղզիներում։ Որպես պատասխան քայլեր, Կանադայի կառավարությունը ստեղծեց արկտիկական պարեկներ, որոնք սկսել են գործել 1897 թվականից։ 1909 թվականին Ջզեֆ-Էլզեար Բերնիերը Մելվիլ կղզում պաստառ տեղադրեց, որը պնդում էր, որ ամբողջ արկտիկական արշիպելագը մայրցամաքից մինչև հյուսիսային բևեռ Կանադայի տարածք է։ 1930 թվականին Նորվեգիան հրաժարվեց Կանադայի արկտիկական արշիպելագի կղզիների նկատմամբ իր պահանջներից, որոնք հայտնաբերել էր Օտտո Սվերդրուփը։ 1930-ականներին  պաշտոնապես ամրագրվեց Արկտիկայի բաժանումը հատվածների։ Կանադան ստորագրել է հյուսիսարևմտյան տարածքների ակտի համապատասխան լրացումը 1925 թվականին։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո սկսված սառը պատերազմը մեծ դեր խաղաց տարածքի բնակեցման և ուսումնասիրության գործում։ 1946 թվականի փետրվարի 12-ին ԱՄՆ կառավարությունը հաստատեց Արկտիկայի եղանակային կայանների կառուցման ծրագիրը, որը պաշտոնապես աջակցվեց Կանադայի կառավարության կողմից՝1947 թվականի հունվարի 28-ին։ Հինգ կայաններից չորսը (Ալերտ, Էրիկա, Իսաչսեն և Ռեզոլյուտ) կառուցվել են 1947-1950 թվականներին Փրինս Պատրիկ, Քորնուոլիս և Էլսմիր կղզիներում։ Բացի օդերևութաբանական տվյալների հավաքագրումից և շրջակա միջավայրի մոնիտորինգից, կայանները հաստատում էին Կանադայի արկտիկական ինքնիշխանությունը։

Հուդզոնի ծոցի ընկերությունը գործել է կանադական Արկտիկայում մինչև 1930-ական թվականները և իրականում հանդիսացել է միջնորդ Կանադայի կառավարության և էսկիմոսների միջև։ Իրավիճակը զգալիորեն փոխվել է 1930 թվականից հետո, երբ շուկայի փլուզումը հանգեցրել է էսկիմոսների կողմից արտադրվող ապրանքների պահանջարկի կտրուկ անկմանը, և վերջիններս ստիպված եղան ապավինել միայն դաշնային կառավարության կողմից նրանց ցուցաբերվող անկանոն օգնությանը։ Հաջորդ 40 տարիները Նունավուտի բնիկ բնակչության համար եղել են ամենադժվար ժամանակաշրջաններից մեկը։ Առևտրի դադարեցումը և ավանդական ապրելակերպին վերադառնալու գործնական անհնարինությունը էսկիմոսների շրջանում խորը սոցիալական ճգնաժամ  էր առաջացրել։ Արդյունքը սովն էր, դեմոտիվացիան, հուսահատության զգացումը և մահացության բարձր մակարդակը։ Դաշնային կառավարության օգնությունը բավարար էր միայն ամենաանհրաժեշտ պարագաների համար։ Պարտադիր կրթության ներդրումը ընտանիքներին ստիպեց երեխաներին ուղարկել գիշերօթիկ հաստատություններ, ինչը, իր հերթին, հանգեցրեց ավանդական ընտանիքի փլուզմանը կամ բնիկ բնակչության վերաբնակեցմանը կառավարության կողմից կառուցված բնակավայրերում, ինչը, իր հերթին, նրանց նույնպես կտրեց ավանդույթներից։ Հյուսիսարևմտյան տարածքներում ներկայացուցչական կառավարման ներդրումը չփոխեց էսկիմոսների վիճակը։

Կառավարությունը սկսեց աջակցել բնակավայրերի վերաբնակեցմանը։ Այն նաև նպաստեց կրոնական փոփոխություններին։ Կաթոլիկ և բողոքական միսիոներները ինուիտների մեծ մասին դարձրին քրստոնեա։ Բացի այդ, մտահոգված լինելով փոքր բնակեցված տարածքի ռազմավարական դիրքով, դաշնային կառավարությունը ինուիտներին բռնի կերպով տեղափոխեց Հյուսիսային Քվեբեկի Նունավիկ շրջանից դեպի Արկտիկական շրջանից այն կողմ գտնվող Ռեզոլյուտ և Գրիս Ֆյորդ գյուղեր։ Անծանոթ և թշնամական պայմաններում նրանք սովամահ էին լինում, բայց ստիպված էին մնալ։ Քառասուն տարի անց Հնդկաստանի գործերի թագավորական հանձնաժողովը հրապարակել է զեկույց, որը վերնագրված էր «Վերաբնակեցում Արկտիկայի բարձր տարածքներում։ 1953-55 թվականների վերաբնակեցման զեկույց», որում նա վերաբնակեցումն անվանեց «Կանադայի պատմության մեջ Մարդու իրավունքների խախտման ամենասարսափելի դեպքերից մեկը»։ 1996 թվականին կառավարությունը 10 միլիոն կանադական դոլար փոխհատուցում է վճարել տուժածներին և նրանց սերունդներին, սակայն միայն 2010 թվականի օգոստոսին, պաշտոնական ներողություն է խնդրել Կանադայի հնդկացիների և Հյուսիսային գործերի նախարար Ջոն Դանկանը։

Մարդկանց փրկելու առաջին հաջող փորձը էսկիմոսների համար ավանդական զբաղմունքների որոնումն էր, որոնք կարող էին փոխարինել որսը՝ մնալով ավանդական ապրելակերպի շրջանակներում։ Նման զբաղմունք է դարձել Արկտիկայում բավականաչափ տարածված փափուկ քարի փորագրությունը։ Մարդկանց և կենդանիների փորագրված արձանիկները հայտնի են դարձել որպես նվերներ, և այժմ դրանք կարելի է ձեռք բերել Կանադայի գրեթե ցանկացած նվերների խանութում։ Առաջին հայացքից աննշան թվացող այս իրադարձությունը էապես փոխեց Էսկիմոսների դիրքը և փրկեց նրանց որպես ազգ։

## Նունավուտի տարածքի ստեղծում
1971 թվականին ստեղծվեց Կանադայի ինուիտների «Inuit Tapirisat of Canada (ITC)» կազմակերպությունը։ Նրա առաջին նախագահի՝ Թագակ Քերլիի նախաձեռնությամբ իրականացվեցին մի շարք ուսումնասիրություններ և եզրակացություն արվեց ինուիտների առանձին բնակության ցանկալիության և Կանադայի առանձին տարածաշրջան ստեղծելու անհրաժեշտության վերաբերյալ։ 1976 թվականին կազմակերպության և Կանադայի կառավարության միջև բանակցություններ սկսվեցին, որտեղ քննարկվեց հյուսիսարևմտյան տարածքների բաժանման հարցը։ 1979 թվականին ինուիտների ներկայացուցիչներն առաջին անգամ մասնակցեցին հյուսիսարևմտյան տարածքների օրենսդիր ժողովի ընտրություններին։ Նույն թվականին հրապարակվեց կազմակերպության ծրագիրը, որը տևեց 15 տարի և հանգեցրեց լայն ինքնավարությամբ նոր տարածքի ստեղծմանը։

1982 թվականի ապրիլի 14-ին տեղի ունեցավ բաժանման հանրաքվե։ Բնակիչների մեծ մասը կողմ արտահայտվեց բաժանմանը, որից հետո ստեղծվեց Նունավուտի ինուիտների առանձին կազմակերպություն ՝ «Tunngavik Federation of Nunavut»։  Հետագա բանակցություններն արդեն ընթացան նոր կազմակերպության հետ, և յոթ ամիս անց դաշնային կառավարությունը նախնական համաձայնագիր պատրաստեց։ Համաձայնագրի մշակումը տևեց տասը տարի, քանի որ պահանջվում էր կարգավորել նոր տարածքի սահմանների և նրա բնակիչների իրավունքների հարցերը։ 1991 թվականի դեկտեմբերին մշակվեց տարածքի համաձայնագրի վերջնական տարբերակը, որը հաստատվեց 1992 թվականի սեպտեմբերին և վավերացվեց Նունավուտի ընտրողների 84,7%-ի կողմից։ 1993 թվականի հուլիսի 9-ին Նունավուտի հողերի բաժանման մասին համաձայնագիրը և Նունավուտի ակտը անցավ Կանադայի խորհրդարանով։ Եվս վեց տարի պահանջվեց համաձայնագիրը գործողության մեջ դնելու նախապատրաստման համար, որի համար նշանակվել էր ժամանակավոր հավատարմատար Ջեք Անաուակը։ 1999 թվականի հունվարի 15-ին տեղի ունեցան Նունավուտի Օրենսդիր ժողովի առաջին ընտրությունները, իսկ 1999 թվականի ապրիլի 1-ին Նունավուտը դարձավ Կանադայի լիարժեք տարածք։

Նունավուտի առաջին վարչապետը Փոլ Օկալիկն էր։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Բրիտանական կայսրություն
Կատեգորիա:Կանադայի պատմություն ըստ նահանգի կամ տարածքի