Չայնիչեի Ավետարան

**Չայնիչեի Ավետարան** (), բոսնիական ծագման միջնադարյան ձեռագիր մատյան, հին սերբական պետությունից` Բոսնիայի թագավորությունից պահպանված միակ ձեռագիր հուշարձանը։ Այն պահպանվել է մինչ օրս և գտնվում է Բոսնիա և Հերցեգովինայում, Չայնիչեի վանքում։ 2013 թվականին այն հռչակվել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի ազգային հուշարձան։

Ըստ լեզվի առանձնահատկությունների՝ Ավետարանը թվագրվում է 15-րդ դարի սկզբին (կամ 14-րդ դարի վերջին): Այն հավանաբար ստեղծվել է արևելյան Բոսնիայի հողի վրա, ֆեոդալ Պավլե Ռադենովիչի արքունիքում։ Այն պահվում է Չայնիչեում և հանդիսանում է Սերբ ուղղափառ եկեղեցու սեփականությունը։

Չայնիչեի Ավետարանը գրվել է նուրբ մշակված, 19,5 × 15 սմ չափերով մագաղաթների վրա բոսնիական կիրիլիցայով։ Ձեռագիրը զարդարված է սկզբնագրերով, հատկապես՝ ըստ Մատթեոսի Ավետարանի մասում։

Ծաղկումը արված է կինովարից ստացված կարմիրով, և դրանցից մի քանիսին ավելացվել է կապույտ կամ կարմիր։ Այս Ավետարանը մանրամասն մշակել, ուսումնասիրել է (պոլեոգրաֆիկ և լեզվաբանական) Վերա Յերկովիչը, 1975 թվականի *«Չայնիչեի Ավետարանի պալեոգրաֆիկ և լեզվաբանական ուսումնասիրություններ»* մենագրության մեջ։ Նրա եզրակացություններից մեկն այն է, որ Չայնիչեի Ավետարանը ստեղծվել է ֆեոդալ Պավլե Ռադենովիչի ( 1397 - 1415 ) արքունիքում։

## Ձեռագրի նկարագրություն և կառուցվածք
«Չայնիչեի Ավետարանը» Բոսնիայում գրի առնված և մեր օրերը հասած հնագույն Ավետարան է, ամենայն հավանականությամբ ստեղծվել է 15-րդ դարի սկզբներին։ Ձեռագիրը ստեղծվել է Պավլովիչների ազնվականական տոհմի նախահայր, ֆեոդալ Պավլո Ռադենովիչի արքունիքում  (որի հողերը ձգվում էին Սարաևոյից մինչև արևելյան Բոսնիա), կամ պարզապես պատկանել է նրան։  Ձեռագիրը գրվել է սերբախորվաթերեն *եկավյան բարբառով* (*jekavski izgovor*):

Այն գրի են առել միջնադարյան հինգ գրիչներ՝ շարունակելով մեկը մյուսին։ Պարունակել է չորս Ավետարանները, որից պահպանվել են միայն ըստ Մաթեոսի, ըստ Մարկոսի տեքստերի մասերը և ամենամեծ մասը ըստ Ղուկասի։ Ըստ Հովհաննեսի Ավետարանը, ձեռագրի սկիզբն ու վերջը, իսկ մեջտեղի որոշ էջեր ամբողջությամբ, ժամանակի ընթացքում  կորել են կամ վնասվել, և գրքից  պահպանվել է ընդամենը 167 էջ։ Այնուհետև ձեռագիրն ամրացվել է կաշվով պատված փայտե կազմով (հավանաբար 18-րդ դարում)։

Ձեռագիրը հատկապես ծաղկեցված է Մատթեոսի Ավետարանում։ Սկզբնական գլխատառերը տարբեր ձևերի են, շատ արխայիկ, հաճախ կրկնակի միահյուսված, արմնկապի, կիսափաթթուներով և պտույտներով։ Գլխատառերը ու դեկորացիաները կատարված են  կինովարից ստացված կարմիրով. դարչնագույն են, իսկ որոշները լցված են կապույտ կամ կարմիր գույներով։

Ամենահետաքրքիր սկզբնատառը գտնվում է Ըստ Մատթեոսի Ավետարանի 35ա մագաղաթի վրա. ծաղկողը պատկերել է մարդկային կերպարանք, որը ներկայացնում է կիրիլիցա I տառը։ Այս տառով սկսվում է տեքստը հարուստ երիտասարդի մասին, ով հարցնում է Քրիստոսին, թե ինչ պետք է անի երկնքի արքայությանն արժանանալու համար։ Ֆիգուրն իր ձեռքերում պահում է անսովոր առարկա, որը նման է մեծ ու ավելի փոքր ամանի։ Գծանկարը արված է սև և կարմիր գույներով։ Ֆիգուրի գլուխը գծված է պարզունակ և կոպիտ։ Ֆիգուրի գլխի և հետևի մասում, կեղծամի պես գծված են թափված մազերը։ Կոստյումը և ֆիգուրի ստորին հատվածը գրեթե երկրաչափորեն են ոճավորված և անսովոր գունավորված են կարմիր և սև-շագանակագույն գույների կոնտրաստով։ Հագուստի աջ կեսը մասամբ կարմիր է և զարդարված կիսաշրջանաձև կարմիր նախշերով սպիտակ դաշտի վրա, իսկ ձախ կեսը կարմիր-դարչնագույն է։ Ֆիգուրի գոտկատեղի շուրջը միջնադարին բնորոշ գոտի է։ Ֆիգուրի ոտքերին գծված են սրածայր երկարաճիտ կոշիկներ, ինչպիսին կրել են 14-15-րդ դարերում Արևմուտքում, բայց նաև Բալկաններում։ Աջ կոշիկները ներկված են սև, իսկ ձախը՝ կարմիր։ Ֆիգուրն իր ձևով, հագուստով և ոճով ամենաշատը հիշեցնում է ստեչկի տապանաքարերի վրա մարդու պատկերներին։

Այս արժեքավոր ձեռագրի ամբողջական պատմության վերականգնման համար կարևոր ուղեցույց են Ավետարանի լուսանցքներում կատարված նշումները, որոնք գրված են կիսագրական և ավելի նոր կիրիլիցայով. տառերը դեֆորմացված են և խառնված կիրիլիցայի հետ, և որոշ ուսումնասիրողների կարծիքով գաղտնագրության մի տեսակ է կիրառվել այն մարդու համար, ով սովորաբար օգտագործում էր կիրիլիցա։

«Չայնիկեի չորս Ավետարանների» երկրորդական գրիչներից մեկը կարևոր է համարել  լուսանքում գրելը. 83  էջում գրել է, որ սա «Գիրք է Հիսուս Քրիստոսի, որդու մեծ Աստծո», 89 էջում` «Սա Հիսուս Քրիստոսի կենդանի Աստծո գիրքն է», նաև 145 էջում։ Այդպիսով, նա, հավանաբար, հակադրվել է բոսնիացի ֆրանցիսկացիներին, ովքեր մեղադրում էին նրանց քրիստոնեական սրբերին և Աստծո Որդու աստվածային էությունը մերժելու մեջ։

Մի անհայտ նկարիչ, ավելի ուշ, դատարկ էջի վրա նկարել է Մարկո Կարալևիչի կերպարը։ Այդ նկարը չի համապատասխանում ձեռագրի բովանդակությանը։

### Պոլեոգրաֆիկ և լեզվաբանական մանրամասներ
մինի|Բոսնիական կիրիլիցա
Վերա Յերկովիչի պալեոգրաֆիկ ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ձեռագիրը գրվել է 5 տարբեր գրիչով՝ երեք տարբեր ֆորմատներով։ Երրորդ ֆորմատն ունի բոսնիական դպրոցի առանձնահատկությունները, այն է՝ բացակայում են *<big>ja</big>* և *<big>je</big>* կցագիր տառերը։ Բոլոր գրագիրներն ունեն բոսնիական դպրոցի առանձնահատկություններ. *<big>jat</big>* տառը սկզբնական և ձայնավորից հետո  դիրքերում /*<big>ja</big>*/ է, սակայն չորս ձեռագրերում տվյալ դիրքում ունեն տատանումներ *<big>ѣ</big>*-ի և *<big>â</big>*-ի միջև, ինչը մատնանշում է գերիշխող կցագրի *<big>ja</big>* տառը երկու ֆորմատներում։ Իրավիճակը նման է կցագիր *<big>je</big>* (*<big>ѥ</big>*) տառի և *<big>ê</big>* ուղղագրության սկզբնական և ձայնավորից հետո դիրքերում, միայն թե ձեռագրում *<big>ѥ</big>*-ի օգտագործումը որոշ չափով ավելի հաճախակի է, քան *<big>â</big>* տառը։ Նաև *<big>ѣ, y</big>* և *<big>i</big>* բոսնիական խառնումը կամ հնչյունական կամ ձևաբանական սերբախորվաթական *եկավյան* բարբառի հետևանք է։ Բոսնիական դպրոցի մյուս առանձնահատկություններից առկա են *<big>ʌ</big>* -ի և *<big>ɴ</big>* -ի երկիմաստ արժեքը՝ ինչպես *<big>l</big>*-ն և *<big>n</big>*-ը, և ինչպես *<big>lj</big>*-ն և *<big>nj</big>*-ը։

## Նշանակություն
Ավետարանը բացի իր մեծ մշակութային և պատմական արժեքից, ունի նաև հսկայական հոգևոր նշանակություն, պահպանվում է  Չայնիչեի Սուրբ Մարիամ Աստվածածնի Վերափոխում  եկեղեցու թանգարանում և դարեր շարունակ այն պատկանել և խնամվել է Սերբական ուղղափառ եկեղեցու՝ Դաբրոբոսնիական մետրոպոլիայի կողմից։

Չայնիչեի Ավետարանի ձեռագիրը գիտությանը ներկայացվել է 1900 թվականին` հիմնված Չայնիչեի Սերբ ուղղափառ եկեղեցու ամբողջ սերբական գրական հավաքածուի նկարագրության վրա, որում հուշարձանը դարեր շարունակ եղել է Սերբ եկեղեցու բնականոն ամբողջության անբաժանելի մասը՝ որպես «սերբական խմբագրության ձեռագիր», և գիտությունը մի ամբողջ դար ուսումնասիրել է այն որպես «Սերբական գրի» ձեռագիր, որը հիմնովին պալեոգրաֆիկ և լեզվաբանական վերլուծությունով ապացուցվել է Վերա Յերկովիչի դոկտորական ատենախոսության մեջ։ Սերբ ուղղափառ եկեղեցու և ուղղափառ հավատացյալների շնորհիվ Չայնիչեի Ավետարանը պահպանվել է 500 տարի այնտեղ, որտեղ այն սկիզբ է առել և օգտագործվել է Սերբ ուղղափառ եկեղեցու պատարագներում։

## Առևանգման հայտնի փորձեր
[մինի|Չայնիչեի հին և նոր եկեղեցիների համալիրը, որը հռչակվել է [Բոսնիա և Հերցեգովինայի ազգային հուշարձան և 2013 թվականին` Բոսնիա և Հերցեգովիանայի ազգային արժեք]]
Դաբրոբոսնիական միտրոպոլիայի համաձայնությամբ 2007 թվականին Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխման եկեղեցին և մուտքի մոտ գտնվող Դաբրոբոսնիայի միտրոպոլիային պատկանող  Քրիստոսի Համբարձման եկեղեցին որպես համալիր՝ դրանցում պահվող բոլոր շարժական մշակութային արժեքների հետ միասին, այդ թվում՝ Չայնիչեի Ավետարանը, հռչակվել են Բոսնիա և Հերցեգովինայի ազգային հուշարձան։

Այնուամենայնիվ, Բոսնիա և Հերցեգովինայի ազգային հուշարձանների պահպանության հանձնաժողովը 2013 թվականին նոր որոշում է կայացրել. Չայնիչեի Ավետարանը առանձնացվել է այս ամբողջից և հայտարարվել Բոսնիա և Հերցոգովինայի հանրապետության ազգային արժեք, և ընթացակարգի նախաձեռնողը, ինչպես նշված է հանձնաժողովի որոշման մեջ, Սարաևոյից Հարուն Բուկալովիչն է եղել։

«Չայնիչեի Ավետարանը Բոսնիա և Հերցեգովինայում մինչ օրս պահպանված միջնադարյան ծագման միակ ձեռագիր գիրքն է», - ասվում է որոշման մեջ, - «որում Սերբական ուղղափառ եկեղեցին հիշատակվում է միայն մեկ տեղում, որտեղ նշվում է, որ այն պատկանում է  իրեն, և գրված է մանր տառերով»։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Покретно добро — Чајничко јеванђеље које се чува у Музеју Цркве Успења Богородице и Цркве Вазнесења Христовог у Чајничу
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* Սարաևոյում Չայնիչեյի Ավետարանի ընթերցում («Politika», 18 դեկտեմբերի, 2022 թ.)
* Սերբական Հանրապետությունը և Սերբ Ողղափառ եկեղեցին պահանջում են փոխել Չայնիչեի Ավետարանի որոշումը («Politika», 24 դեկտեմբերի, 2022 թ.)
* Այսօր Չայնիչեի Ավետարանի պրոպագանդան Չայնիչեում (Politika, 25 մարտի, 2023 թ.)

Կատեգորիա:Ավետարան
Կատեգորիա:Ավետարանի ձեռագրեր
Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի մշակույթ