Գաղութային պատերազմ

[մինի|250x250փքս|Իտալացի զինվորները [Իտալա-թուրքական պատերազմ|իտալա-թուրքական պատերազմի ժամանակ]]
**Գաղութային պատերազմ** (որոշ համատեքստում նաև կոչվում է **մանր պատերազմ**) ընդհանուր տերմին, որը վերաբերում է տարբեր հակամարտություններին, որոնք առաջացել են օտարերկրյա տերությունների կողմից գաղութ հիմնած անդրծովյան տարածքների կարգավորման արդյունքում։ Տերմինը վերաբերում է բացառապես Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Իսպանիայի, Պորտուգալիայի, Դանիայի և Նիդեռլանդների գաղութներում հակամարտություններին, որոնք XIX դարում կռվել են Աֆրիկայում և Ասիայում եվրոպական բանակների միջև:

Հակամարտության մեջ ներգրավված հակագաղութային ուժերի տեսանկյունից նման պատերազմը կարելի է բնութագրել որպես ազգային-ազատագրական կամ անկախության պատերազմ:

Գաղութային պատերազմներ վարել են խոշոր գաղութային կայսրությունները՝ Մեծ Բրիտանիան, Իսպանիան, Պորտուգալիան, Ֆրանսիան, Չինաստանը, Թուրքիան, Ռուսաստանը և այլն։

## Նկարագրություն
### Դասակարգում
Ավանդաբար պատերազմները կարելի է բաժանել երեք կատեգորիայի՝ նվաճողական պատերազմներ, ազատագրական պատերազմներ և պետությունների միջև պատերազմներ: Այս դասակարգումները կարելի է առանձնացնել նաև գաղութային պատերազմների մեջ։ Այնուամենայնիվ, «գաղութային պատերազմ» տերմինը սովորաբար վերաբերում է նվաճողական պատերազմին: Գաղութատիրական համատեքստում նվաճողական պատերազմները կարելի է բաժանել երկու փուլի՝ ներխուժող տերության և տեղական ուժերի միջև սովորաբար կարճատև կանոնավոր պատերազմի ժամանակաշրջան (որը կարող է լինել, համեմատած զավթիչի հետ, անկանոն կազմով կամ կազմակերպվածությամբ), որին հաջորդում է անկանոն պատերազմի ժամանակաշրջանը Տարածքը բնակեցման համար նախապատրաստելու համար կարող են իրականացվել հակաապստամբական գործողություններ: Երբ առաջադիմող տերությունը ծովափնյա հատված է ստեղծում, այն կարող է արշավներ սկսել հարևան տարածք՝ ի պատասխան թշնամանքի կամ չեզոքացնելու հնարավոր թշնամուն:

### Ընդհանուր բնութագրեր
մինի|Չարլզ Էդվին Ֆրիփի հեղինակած ''Իսանդլվանայի ճակատամարտը'', որը պատկերում է գաղութային հակամարտությունը Զուլուների թագավորության և Բրիտանական կայսրության միջև:
Գաղութային պատերազմները տարբերվում են «սովորական» պատերազմներից (հարևան պետությունների միջև հակամարտություններ) մի քանի եղանակներով: Նախ՝ նրանք ավելի շատ քաղաքական էին, քան ռազմական։ Ի տարբերություն կանոնավոր պատերազմների, որոնցում պատերազմող կողմերի նպատակները սահմանափակ են, գաղութային պատերազմները բացարձակ են, զավթիչ տերությունները ձգտում էին լիակատար և մշտական վերահսկողություն հաստատել տարածքի և նրա բնակչության վրա և ապահովել երկարատև կայունություն: Չնայած դրան, գաղութային արշավներին հատկացված ռեսուրսները, հազվադեպ բացառություններով, սահմանափակ են եղել: Պարտության և հաղթանակի իմաստը սովորաբար ավելի բարդ է գաղութային պատերազմներում, քանի որ շատ դեպքերում ներխուժող տերությունը բախվել է պատերազմող կողմի հետ, որը բանտարկված չի եղել քաղաքում կամ կառավարությունում: Հաճախ ավելի քիչ են եղել տարբերությունները բնիկ քաղաքացիների և պաշտպանվող երկրների կանոնավոր զինված ուժերի միջև: Կենտրոնացված իշխանության բացակայությունը նշանակում է, որ պաշտոնական խաղաղության համաձայնագրերը հազվադեպ են եղել: Առանց կառավարական կառույցների, որոնք կարող էին գրավվել, նվաճված ժողովուրդների և տարածքների կառավարումն ավելի դժվար է եղել: Դրան դիմակայելու համար գաղութային բանակները հակամարտությունից հետո ստեղծել են կամ վերակառուցել են շուկաներ, դպրոցներ և այլ պետական հաստատություններ, ինչպես դա արել են Ֆիլիպիններում ամերիկացիները Իսպանա-Ամերիկյան պատերազմից հետո:

### Պատմական դարաշրջան
Գաղութային պատերազմները տարածված են դարձել 15-րդ դարի վերջին, քանի որ եվրոպական տերությունները գնալով ավելի էին գրավում անդրծովյան տարածքները և սկսել եմ գաղութացնել դրանք: Գաղութային պատերազմների դարաշրջանը, ընդհանուր առմամբ, համարվում է, որ ավարտվել է 1974 թվականին Պորտուգալիայի գաղութային պատերազմի ավարտով, չնայած 1982 թվականի Ֆոլկլենդյան պատերազմը որոշների կողմից համարվում է վերջին իսկական գաղութային պատերազմ: Գաղութային պատերազմները համարվում են անկանոն պատերազմի ամենավաղ օրինակներից մեկը և հանգեցրել է հակաապստամբության տեխնիկայի առաջին հետազոտություններին:

## Քաղաքականություն, ռազմավարություն և մարտավարություն
Գաղութային ռազմական մեթոդներն ու մարտավարությունը, ընդհանուր առմամբ, համարվել են երկրորդական, քան սովորական պատերազմները: Ավելի անմիջական հակամարտությունների վրա այս շեշտադրման պատճառով կայսերական գործողությունները և գաղութային ձեռնարկությունների զարգացումը հաճախ ավելի քիչ ուշադրություն էին դարձնում դրանց համար պատասխանատու երկրների զինվորականների կողմից: Տեղական զինվորական պաշտոնյաները երբեմն մշակում և իրականացնում են իրենց ռազմական քաղաքականությունը՝ զերծ մետրոպոլիայի սահմանափակումներից: Մյուս դեպքերում մետրոպոլիայի քաղաքականությունն իրականացվել է իրենց հայեցողությամբ: Ֆրանսիացի զինվորական հրամանատարները քիչ էին մտածում հանրային քաղաքականության մասին, քանի որ 1870-ական և 1880-ական թվականներին արևմտյան Սուդանում իրենց արշավներն էին իրականացնում, մինչդեռ Աֆրիկայում գերմանացի զինվորները հաճախ գործում էին գաղութատիրական բյուրոկրատիայի հրահանգների դեմ: Գաղութային պատերազմները հաճախ լարում էին հարաբերությունները քաղաքացիական և զինվորական պաշտոնյաների միջև, որոնք մրցում էին քաղաքականությունը վերահսկելու համար:

Ինչպես համընդհանուր պատերազմի ժամանակ, ներխուժող ուժերը հաճախ թիրախավորել են բնիկ ոչ մարտիկներին և տեղական տնտեսությանը: Սա ներառում էր գյուղերի այրումը, անասունների գողությունը և բերքի սիստեմատիկ ոչնչացումը, ինչն իրականացվել է ֆրանսիացիների կողմից Ալժիրում խաղաղեցման արշավների ժամանակ և գերմանացիների կողմից Հերերո պատերազմների ժամանակ Հարավային Աֆրիկայում: Ծայրահեղ դեպքերում որոշ տերություններ պաշտպանել են անապահով ժողովուրդների ոչնչացումը, ինչպես որ գերմանացիներն արեցին Հերերոյի հակամարտությունից հետո, որը հանգեցրել է Հերերո-Նամա ցեղասպանությանը: Նման գործողությունները սովորաբար արվում էին, երբ զավթիչը քաղաքական կամ ռազմական նպատակներ չուներ հասնելու (եթե չկար գրավելու կենտրոնական իշխանություն կամ կազմակերպված բանակ՝ հնազանդեցնելու համար), որպես տեղական բնակչությանը ենթարկելու միջոց: Եվրոպական տերությունները ընդհանուր կարծիքի էին, որ ասիացիներն ու աֆրիկացիները «հասկանում են միայն բռնության լեզուն», որպեսզի ճնշեն նրանց միայն կոշտ միջոցներով։ Նրանք հրաժարվել են զիջումների գնալ տեղի ուժերին՝ վախենալով թույլ երևալուց:

Ներխուժող տերությունները շատ ավելի հեշտությամբ են պարտվել, երբ հայրենի ուժերը նախընտրել են կռվել պարտիզանական կռիվների մեջ, այլ ոչ թե ներգրավվել սուր մարտերում, ինչպիսիք են Ֆրանկո-Մալագասական պատերազմները կամ Առաջին Հնդկաչինական պատերազմը՞ Բնիկ առաջնորդները, ինչպիսիք են Ալժիրից Աբդ ալ-Կադիրը, Սենեգալի Մահմադու Լամինը և Վասուլու կայսրության Սամորի Տուրեն, կարողացել են երկար տարիներ դիմակայել եվրոպական գաղութատիրությանը ավանդական մեթոդներն անտեսելուց: Գործնականում պատերազմի կանոնավոր և անկանոն ձևերը սովորաբար տեղի են ունենում արագ հաջորդաբար մեկը մյուսի հետևից: Մի քանի ավանդական մարտեր Ասիայում և Աֆրիկայում հաղթել են բնիկ ուժերը՝ թվային գերազանցությամբ կամ գաղութատիրական տերությունների նկատմամբ զարմանքի տարրով, բայց ժամանակի ընթացքում նրանք բախվել են ապշեցուցիչ կորուստների և հուսահատեցնող պարտությունների: Նման միտումները նշանավորվել են գերմանական Մաջի-Մաջի ապստամբության ճնշմամբ, Զուլուսների պարտությամբ բրիտանական զորքերի կողմից Ռորկեի Դրիֆտի ճակատամարտում և մահդիստների հեծելազորի ոչնչացմամբ բրիտանական մաքսիմ գնդացիրների կողմից Օմդուրմանի ճակատամարտում:

Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան մշակել են դաշտային հրահանգներ՝ զինվորներին գաղութային պատերազմին նախապատրաստելու համար, մինչդեռ Գերմանիան չի ունեցել գաղութատիրական տեղակայման սկզբունքներով իր զորքերի վերապատրաստման սահմանված համակարգ: Հրետանին գաղութարարներն օգտագործել են հիմնականում որպես տեղացի մարտիկներին բարոյալքելու միջոց:

Տեղական ուժերը սովորաբար բաղկացած են եղել հետևակներից:

## Հյուսիսային Ամերիկա
մինի|Բրիտանացի գեներալ Ջեյմս Վուլֆի մահը 1759 թվականին Քվեբեկի ճակատամարտում՝ ֆրանսիական և հնդկական պատերազմի ժամանակ
Առաջին խոշոր գաղութային պատերազմները Հյուսիսային Ամերիկայում վարել են իսպանացի կոնկիստադորները:

Մինչ Ամերիկյան հեղափոխական պատերազմը, Հյուսիսային Ամերիկայում գաղութային հակամարտությունների մեծ մասը, եթե դրանք երկկենցաղային գործողություններ չէին, տեղի են ունեցել անապատում: Տարածաշրջանի վաղ բրիտանացի գաղութարարների մեծ մասը եղել են ֆերմերներ և առևտրականներ, քան պրոֆեսիոնալ զինվորներ: Երբ հայտնվել է Վիրջինիայի գաղութը, նրանք ռազմական պատրաստություն են ստացել և ամրացրել են իրենց բնակավայրերը: Սակայն այս պրակտիկան շուտով դադարեցվել է և ընդունվել աշխարհազորի համակարգը: Կանոնավորաշխարհազորը բաղկացած է եղել 16-ից 60 տարեկան բոլոր աշխատունակ տղամարդկանցից, ովքեր օգտագործել են սեփական հրազենը և ծառայել են առանց վարձատրության: Դասընթացը նվազագույն չափով է եղել  և անցկացվել է տարին մեկ անգամ, որից հետո աշխարհազորայինները պետք է ցուցադրեին զենքի հետ վարվելու իրենց կարողությունը: Բնիկ ամերիկացիների կողմից առավելագույն սպառնալիքի ենթարկված տարածքներում աշխարհազորայինները կայազորներ էին տեղադրում մի քանի ամրացված կացարաններում, չնայած նրանք սովորաբար պաշտպանել են իրենց տները:

Բացառությամբ ֆրանսիական և հնդկական պատերազմի ժամանակ կատարված արշավանքների, Հյուսիսային Ամերիկայում գաղութատեր ուժերի միջև վաղ գաղութատիրական արշավների մեծ մասը կռվել է ռազմավարական ամրոցներ ապահովելու համար: Ամրոցների դեմ գրեթե բոլոր գործողությունների նպատակն եղել է հրետանին այնքան մոտեցնել նրանց պարիսպները թափանցելու համար: Այսպիսով, ցանկացած տիպիկ հարձակում ենթադրում է թնդանոթի տեղափոխում կենդանի ուժով, որը ուղեկցվում է զորքերի ուղեկցությամբ, որն այնուհետև կօգտագործվի վտանգի ենթարկված ամրոցն ապահովելու համար:

Միացյալ Նահանգների վայրի արևմուտքի հմուտ բնիկ հետախույզները օգտագործվել են որպես օժանդակ հետախույզներ՝ թշնամական բնիկ ամերիկացիների դիրքերի և տեղաշարժերի վերաբերյալ հետախուզական տեղեկություններ հավաքելու համար: Բնիկ ամերիկացիների մեծ մասը հաճախակի հարձակումներ է կատարել Միացյալ Նահանգների զորքերի և վերաբնակիչների վրա, հաճախ ձիերով: Եթե նրանց ճամբարը հայտնաբերվեր, նրանց գործունեությունը կխաթարվեր, սովորաբար վաղ առավոտյան անսպասելի հարձակման պատճառով: Ճանապարհահավաքները սովորաբար տեղական կամ խառը ռասայից են եղել, թեև ոմանք սպիտակամորթ են եղել: Բնիկները հաճախ բարոյալքվել են, երբ տեսնել են այլ բնիկ մարդկանց, ովքեր աշխատել են Միացյալ Նահանգների ուժերի հետ:

Արևմուտքի բնիկ ամերիկյան ցեղերը մշակութային առումով հակված են եղել քաղաքական և ռազմական անկախությանը: Իրենց հերթին, նրանք պայքարել են միավորվելու արևելյան սպիտակ վերաբնակիչների դեմ և հաճախ շեղվել են դա անելուց իրենց ներքին հակամարտություններից ելնելով: Որոշ առանձին ցեղեր նույնիսկ չեն կարողացել միավորվել միմյանց մեջ։ Այնուամենայնիվ, ոմանք կարողացել են կոալիցիաներ ստեղծել, ինչպես, օրինակ, դաշինքը Սիուի, Արապահոյի և Շեյենի միջև, որը իշխել է Մեծ հարթավայրերի հյուսիսում տասնիններորդ դարի կեսերին: Այնուամենայնիվ, բոլոր բնիկ ժողովուրդները գտնվել են տնտեսական և արդյունաբերական անբարենպաստ վիճակում Միացյալ Նահանգների համեմատ:

## Աֆրիկա
մինի|Ֆրանսիական Ալժիրի նվաճումը
Աֆրիկայում առաջին գաղութային պատերազմները տեղի են ունեցել պորտուգալացիների և ծովափնյա տարբեր բնակիչների միջև, քանի որ առաջինները ձգտում էին ընդլայնել իրենց առևտրային կայսրությունը դեպի Ասիա: Չնայած իրենց ջանքերին, պորտուգալացի նվաճողները կարողացել են ստեղծել միայն սահմանափակ տարածքային տիրապետություններ ենթասահարյան շրջաններում՝ դիմակայելով արևադարձային հիվանդություններին և կազմակերպված դիմադրությանը երկաթե զենքերով զինված աֆրիկացիների կողմից: Նրանք նաև զգալիորեն գերազանցում էին իրենց թվաքանակին և դժվարությամբ էին ստիպում իրենց մուշկետներին աշխատել խոնավ կլիմայական պայմաններում:

1600-ական և 1700-ական թվականներին եվրոպական այլ տերություններ, ինչպիսիք են Հոլանդիան, Անգլիան և Ֆրանսիան, սկսել են հետաքրքրություն ցուցաբերել Աֆրիկայի նկատմամբ՝ որպես իրենց ամերիկյան գաղութներին ստրուկներ մատակարարելու միջոց: Աստիճանաբար նրանք ստեղծել են իրենց սեփական անկլավները Արևմտյան Աֆրիկայի ափի երկայնքով, որտեղ նրանք կարող էին ակտիվ առևտուր վարել տեղական կառավարիչների հետ: Գործերի այս վիճակը շարունակվել է մինչև 1800-ականների սկիզբը, քանի որ եվրոպացիներից քչերն են հետաքրքրություն ցուցաբերել մայրցամաքի մեծ տարածքների նկատմամբ հավակնելու հարցում:

Աֆրիկյան ժողովուրդները համեմատաբար պառակտված են եղել, ինչը դրդել է եվրոպական տերություններին կիրառել բաժանիր և տիրիր ռազմավարությունը՝ սրելով ներքին լարվածությունը և օգտագործելով կոլաբորացիոնիզմը: Ի պատասխան՝ աֆրիկյան առաջնորդները երբեմն կոալիցիաներ են կազմել: Գեներալ Թոմաս Ռոբերտ Բյուգոն վերահսկել է շարժական սյուների առաջին տեղակայումը գաղութատիրական պատերազմում 1840 թվականին, երբ հրամայել է կազմավորումներին արշավել և թալանել արաբական բնակավայրերը՝ օգնելու ֆրանսիացիներին խաղաղեցնել Ալժիրը՝ գիտակցելով, որ տեղի քաղաքացիական անձինք առանցքային դեր են խաղացել պատերազմի մեջ:

20-րդ դարի սկզբին Աֆրիկայում գաղութատիրական արշավները գնալով ավելի «արդիական» են դարձել։ Գաղութային տերությունները ստիպված են եղել ուղարկել զորքերի ավելի մեծ քանակություն՝ ապստամբությունը նվաճելու կամ ճնշելու համար, ինչպես դա արել են բրիտանացիները անգլո-բուրական պատերազմում կամ իտալացիները՝ Լիբիայի գրավման ժամանակ։ Սա մասամբ պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ շատ, բայց ոչ բոլոր երկրներում, եվրոպական բանակների և տեղական ուժերի միջև տեխնոլոգիական բացը զգալիորեն կրճատվել էր, հիմնականում արագ կրակող հրացանների տարածման շնորհիվ: Այս փոփոխությունների մեծ մասը առաջացել է աֆրիկյան մարտավարության և ռազմավարության էվոլյուցիայի հետևանքով: Նրանք թողել են կատաղի մարտերը և որդեգրել են պարտիզանական պատերազմի մեթոդները։ Այսպիսով, բուրերը (Հարավային Աֆրիկայում), հերերոները և նամանները ( գերմանական Հարավ-Արևմտյան Աֆրիկայում), մարոկկացիներն ու լիբիացիները զգալի հաջողությունների են հասել իրենց հակառակորդների դեմ, նախքան վերջնականապես պարտություն կրելը:

## Ասիա
մինի|Առաջին անգլո-սիկհական պատերազմը
Ասիան, ինչպես Եվրոպան, մի քանի հզոր կայսրությունների տուն է եղել։ Տասնմեկերորդ և տասնհինգերորդ դարերի միջև երկուսն էլ կտրուկ ընդլայնել են իրենց առևտրային գործունեությունը, հատկապես միմյանց հետ: Սակայն, ի տարբերություն Եվրոպայի, Ասիայի ռազմական հնարավորությունները շատ քիչ են զարգացել։ Ասիական բանակների մեծ մասը կազմավորվել է տեղական կառավարող էլիտաների կողմից՝ մարդկանց մարտական դասերից, որոնց հետ նրանք անձնական կապեր են ունեցել: Դրանք ֆինանսավորվել են թալանի, վարձակալության և հարկերի միջոցով։ Այնուամենայնիվ, հարկերի վճարումը հաճախ խարխլվել է կայսերական բյուրոկրատիայի կոռումպացված անձանց կողմից, ովքեր յուրացնում էին դրամական միջոցները անձնական օգտագործման համար։

Իրավիճակը զգալիորեն փոխվել է 15-17-րդ դարերի միջև վառոդի համատարած ընդունմամբ, ինչը հանգեցրել է կայսերական իշխանության վերականգնմանը Չինաստանում և Ճապոնիայում: Հիմնական զենքը թնդանոթն է եղել, որն ընդունակ է եղել ճեղքել ամրացված պարիսպները և վերջ տալ պաշարումներին։ Այնուամենայնիվ, երբ նոր հրետանին ընդգրկվել է կայսերական ուժերի կազմում, նոր ռազմական տեխնոլոգիաների կամ կազմակերպման ձևերի հետ փորձեր կատարելու խթաններ չեն եղել: Ցանկացած խոշոր կադրային փոփոխություն, ամենայն հավանականությամբ, կվշտացներ տեղական ուժային կառույցներին: Քոչվոր տափաստանային գրոհայիններին (մուշկներով) ճնշելու և եվրոպացի առևտրականների համեմատաբար սահմանափակ ներկայության պատճառով արտաքին ճնշումը փոքր է եղել՝ փոխելու նրանց պատերազմի մեթոդները։ Ասիական կայսրությունները նույնպես սկսել են ներքին պառակտումներ ապրել։ Տեղական էլիտաների միջև մրցակցությունը հարկային եկամուտների համար ծանրաբեռնել է բնակչությանը, ինչը զգալիորեն նպաստել է 18-րդ և 19-րդ դարերում Մուղալների կայսրության փլուզմանը: Բնակչության աճը նաև լարել է ֆերմերներին և նրանց երեխաներին՝ 1770-ականներին Չինաստանում հրահրելով աղանդավորական բռնությունները:

Միևնույն ժամանակ, եվրոպական պետությունները հաճախակի կռվել են միմյանց հետ և մշակում նոր զենքեր ու մարտավարություններ՝ ռազմական գերակայությունը պահպանելու համար։ Մարտական պատրաստությունը հնարավորություն է տվել զորակոչել և հավաքագրել ոչ հմուտ մարդկանց, որոնք կարգապահական կլինեին զորավարժություններ կատարելիս: Հարկային նոր համակարգերը հնարավորություն են տվել ֆինանսավորել մշտական բանակները և ապահովել զինվորներին կանոնավոր աշխատավարձով։ Անվտանգության ուժեղացված կառույցներն ուժեղացրին հրամանատարների և քաղաքական առաջնորդների վերահսկողությունը իրենց ուժերի վրա՝ դարձնելով դրանք արդյունավետ նույնիսկ այն դեպքում, երբ նրանք գործում էին կառավարական վայրերից հեռու։ Արդյունաբերական հեղափոխությունն էլ ավելի է մեծացրել եվրոպացիների տեխնոլոգիական հնարավորությունները։

Ի վերջո, Ասիայի հնացած կառավարությունները և ռազմական կառույցները ցույց են տվել, որ ի վիճակի չեն եղել համապատասխանել եվրոպական կառույցներին: Եվրոպայի ռազմական գերակայությունը Ասիայի վրա ակնհայտ է դարձել 18-րդ դարում Հնդկաստանում և 19-րդ դարում Չինաստանում և Ճապոնիայում:

Ինչպես Աֆրիկայում, այնպես էլ Ասիայում եվրոպական գաղութատիրական ձեռնարկությունները սովորաբար աջակցվել են տեղացի զինվորների կողմից։

## Ավստրալիա և Օվկիանիա
մինի|Ավստրալիայում հայրենի ոստիկանության նկարազարդումը 1865 թ
Քվինսլենդի բնիկ հեծյալ աշխարհազորը կանոնավոր կերպով օգտագործել է Ավստրալիայի բնիկ համայնքների դեմ: Զորքերը ցրվել են 1890-ական թվականներին այն բանից հետո, երբ տեղի բնակչությունը ենթարկվել է ողջ բնակչությանը:

## Տես նաև
* Գաղութատիրություն

## Ծանոթագրություններ

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Լրացուցիչ գրականություն

* 

Կատեգորիա:Գաղութատիրության պատմություն
Կատեգորիա:Գաղութատիրություն
Կատեգորիա:Ժամանակակից Եվրոպայի գաղութատիրության պատմություն
Կատեգորիա:Իմպերիալիզմ
Կատեգորիա:Պատերազմ
Կատեգորիա:Պատերազմներ ըստ տեսակի
Կատեգորիա:Ռազմագիտություն
Կատեգորիա:Ռազմական իրավունք
Կատեգորիա:Ռազմական մարտավարություն