Բամբակի յուղ

**Բամբակի յուղ,** խոհարարական յուղ, պատրաստված բամբակենու տարբեր տեսակի սերմերից, հիմնականում *[[Gossypium hirsutum]]* և *[[Gossypium herbaceum]]*  տեսակներից**,** որոնք աճեցվում են բամբակյա մանրաթելի, կենդանիների կերի, և յուղի արտադրության համար։

Բամբակի սերմը, ունի այլ յուղի սերմերին մոտ կառուցվածք, ինչպիսիք են արևածաղկի սերմը, ունենալով յուղ պատունակող միջուկ, որը շրջապատված է կոշտ արտաքին կեղևով․ մշակման ընթացքում յուղը զտվում է միջուկից։ Բամբակի յուղը օգտագործվում է աղցանի յուղի համար, մայոնեզի, աղցանների սոուսների, և նմանատիպ մթերքների մեջ իր համի կայունության պատծառով։

## Բաղադրություն
[աջից|մինի|Միսիսիպիի բամբակյա յուղի ընկերության սերմնատուն, Ջեքսոն, [Միսսիսիպի|Միսիսիպի]]
Դրա ճարպաթթվային կազմը սովորաբար բաղկացած է 70% անհագեցած ճարպաթթուներից  (18% միահագեցած, և 52% բազմահագեցած), 26% հագեցած ճարպաթթուներից։ Երբ այն լիովին հիդրոգենացվում է, դրա կազմը դառնում է 94% հագեցած ճարպեր և 2% անհագեցած ճարպաթթուներ (1.5% միահագեցած, և 0.5% բազմահագեցած)։ Ըստ  Ազգային Բամբակի Արտադրանքի Ասոցացիայի, բամբակի յուղը կարիք չունի հիդրոգենացվելու այնքան չափով, որքան մյուս բազմահագեցած յուղերը, որպեսզի ստացվեն նմանատիպ արդյունքներ։

### Հում քաղվածքում առկա անցանկալի բաղադրիչներ
Գոսպիոլը թունավոր, դեղին, պոլիֆենոլային միացություն է, որը արտադրվում է բամբակի և  Malvaceae այլ ներկայացուցիչների կողմից, օրինակ՝ բամայի։ Այն բնականորեն առաջացող գունավոր միությունը հայտնաբերվում է բամբակաբույսի սերմի, տերևի, ցողի, գլխավոր արմատի կեղևի և արմատի մանր գեղձերում։ Միացության ադապտացիայի գործառույթը նպաստում է միջատների նկատմամբ բնական դիմադրությանը։ Հում քաղվածքները, որոնք չեն անցել հետվերամշակում, օրինակ հիդրոգենացում, կարող են նաև պարունակել անցանկալի բաղադրիչ՝ ցիկլոպրոպենային ճարպաթթուներ, սակայն, ըստ տվյալների, դրանք հիմնականում հեռացվում են զտման գործընթացում, հատկապես՝ հոտազերծման և նաև հիդրոգենացման փուլերում։ Այսպիսով, վերամշակված սննդային որակի բամբակի յուղերը սովորաբար չեն համարվոմ առողջության համար վտանգավոր ցիկլոպրոպենային ճարպաթթուների առկայության պատճառով։ Պատրաստի յուղի արտադրության ընթացքում կիրառվող երեք հիմնական փուլերը՝ զտում, սպիտակեցում և հոտազերծում, նպաստում են գոսիպոլի մակառդակի նվազեցմանը կամ վերացմանը։ Բամբակի յուղի գունազերծման համար հաճախ օգտագործվում է երկաթի քլորիդ։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Վերամշակումից հեոտ, բամբակի յուղը ունի մեղմ համ և սովորաբար թափանցիկ է՝ բաց ոսկեգույն երանգով, որի ինտենսիվությունը կախված է զտման աստրճանից։ Այն որպես տապակման յուղ ունի համեմատաբար բարձր ծխարձակման կետ։ Խտությունը կազմում է մոտ 0․917-0․933 գ/սմ³։ Ինչպես մյուս երկար շղթայով ճարպաթթուներ պարունակող յուղերը, բամբակի յուղի ծխարձակման կետը կազմում է , այն հարուստ է տոկոֆերոլներով, որոնք նպաստում են յուղի կայունությանը ապահովելով այն պարունակող արտադրանքի երկար պահպանման ժամկետը, ուստի արտադրողները հակված են այն օգտագործել փաթեթավորված ապրանքների մեջ:

## Արտադրություն
աջից|մինի|Բամբակի յուղի գործարան Շրիվպորտում, Լուիզիանա, 1941թվական։
2019 թվականին բամբակի յուղի համաշխարհային արտադրությունը կազմել է 4.45 միլիոն տոննա, որը գլխավորել են Չինաստանը և Հնդկաստանը՝ ընդհանուրի 56%-ը միասին։

## Տնտեսական պատմություն
աջից|մինի|491x491փքս|<small>Բամբակի յուղի կարագը, որը շուկայում էր տարբեր ապրանքանիշերի ներքո, 19-րդ դարի վերջին դարձավ ճարպի հիմնական փոխարինողը (մ.թ. 1912 թ.):</small>
Բամբակի վերամշակման ենթամթերք՝ բամբակի սերմը, մինչև 19-րդ դարի վերջը համարվում էր գործնականում անարժեք։ Մինչև բամբակի արտադրությունը ընդլայնվում էր 17-րդ, 18-րդ, և 19-րդ դարերի կեսերին, բամբակի սերմը մեծամասամբ անարժեք պաշարով էր աճում։ Չնայած սերմերի մի մասն օգտագործվել է ցանքի, պարարտանյութի և կենդանիների կերերի համար, մեծ մասը թողնվել է փտելու կամ անօրինական կերպով թափվել է գետերի մեջ։

1820-ական և 1830-ական թվականներին Եվրոպայում ճարպերի և յուղերի պակաս էր զգացվում՝ արդյունաբերական հեղափոխության ընթացքում բնակչության արագ աճի և Նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակ բրիտանական շրջափակման հետևանքների պատճառով։ Ճարպերի և յուղերի պահանջարկի աճը, զուգորդված մատակարարման նվազման հետ, հանգեցրեց գների կտրուկ աճի։ Հետևաբար, շատ եվրոպացիներ չէին կարողանում գնել այն ճարպերն ու յուղերը, որոնք օգտագործել էին խոհարարության և լուսավորության համար։ Ամերիկացի շատ ձեռնարկատերեր փորձեցին օգտվել Եվրոպայի կողմից յուղերի աճող պահանջարկից և Ամերիկայի բամբակի սերմի աճող մատակարարումից՝ սերմը մանրացնելով յուղ ստանալու համար։ Սակայն սերմերի կեղևը սերմերի մսից առանձնացնելը դժվար եղավ, և այս ձեռնարկությունների մեծ մասը ձախողվեց մի քանի տարվա ընթացքում։ Այս խնդիրը լուծվեց 1857 թվականին, երբ Ուիլյամ Ֆին արտոնագրեց կեղևազերծող սարք, որը արդյունավետորեն առանձնացնում էր կոշտ կեղևները բամբակի սերմի մսից։ Այս նոր գյուտի շնորհիվ բամբակի յուղը սկսեց օգտագործվել լամպերի լուսավորության նպատակներով՝ լրացնելով ավելի ու ավելի թանկացող կետի յուղը և խոզի ճարպը։ Սակայն 1859 թվականին այս օգտագործումը դադարեց, քանի որ ի հայտ եկավ նավթարդյունաբերությունը, իսկ Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմը (և դրա հետևանքով Միացյալ Նահանգներում ստրկության վերացումը) խաթարեց բամբակի արդյունաբերությունը։

Այնուհետև բամբակի յուղը սկսեց անօրինականորեն օգտագործվել կենդանիների ճարպերն ու խոզի ճարպը հարստացնելու համար։ Սկզբում մսի փաթեթավորողները գաղտնի բամբակի յուղ էին ավելացնում մաքուր ճարպերին, բայց այս պրակտիկան բացահայտվեց 1884 թվականին։ Ամերիկյան մսի վերամշակման և փաթեթավորման Armour and Company ընկերությունը, փորձեց գրավել խոզի մսի շուկան և հասկացավ, որ գնել է ավելի շատ խոզի մսամթերք, քան կարող էր արտադրել առկա խոզերի պոպուլյացիան։ Կոնգրեսական հետաքննություն իրականացվեց, և ընդունվեց օրենք, որը պահանջում էր, որ բամբակասերմի յուղով հարստացված արտադրանքները մակնշվեն որպես «խոզաճարպի փոխարինիչ»։ Նմանապես, բամբակի յուղը հաճախ խառնում էին ձիթապտղի յուղի հետ։ Երբ այդ գործելակերպը բացահայտվեց, բազմաթիվ երկրներ ներմուծման մաքսատուրքեր սահմանեցին ամերիկյան ձիթապտղի յուղի վրա, իսկ Իտալիան 1883 թվականին ամբողջությամբ արգելեց այդ արտադրանքը։ Այս երկու կարգավորող սխեմաներն էլ նվազեցրին բամբակի յուղի վաճառքն ու արտահանումը՝ կրկին ստեղծելով բամբակի յուղի գերմատակարարում, ինչը նվազեցրեց դրա արժեքը։

Հենց բամբակասերմի ցածր արժեքն էր, որը նորաստեղծ Procter & Gamble ընկերությանը դրդեց օգտագործել դրա յուղը։ 1837 թվականի խուճապը ստիպեց երկու փեսաներին միավորել իրենց մոմակալների և օճառի արտադրության բիզնեսները՝ ծախսերը նվազագույնի հասցնելու և արջային շուկային դիմակայելու նպատակով։ Արտադրությունում թանկարժեք կենդանական ճարպերին փոխարինող փնտրելով՝ եղբայրները վերջապես կանգ առան բամբակասերմի յուղի վրա։ Procter & Gamble ընկերությունը վերահսկողության տակ վերցրեց բամբակասերմի յուղի շուկան՝ մսամթերք արտադրողների գների մենաշնորհը շրջանցելու համար։ Սակայն էլեկտրականության տարածման հետ մեկտեղ մոմերի պահանջարկը նվազեց։ Այնուհետև Procter and Gamble-ը գտավ բամբակի յուղի ուտելի կիրառումը։ Արտոնագրված տեխնոլոգիայի շնորհիվ եղբայրները կարողացան հիդրոգենացնել բամբակի յուղը և մշակել մի նյութ, որը շատ նման էր ճարպի ճարպին։ 1911 թվականին Procter & Gamble-ը սկսեց ագրեսիվ մարքեթինգային արշավ՝ հանրայնացնելու իր նոր արտադրանքը՝ Crisco-ն բուսական յուղի ճարպ, որը կարելի էր օգտագործել խոզաճարպի փոխարեն։ Ընկերությունը նաև անվճար խոհարարական գրքեր էր բաժանում, որոնց յուրաքանչյուր բաղադրատոմսում Crisco էր գրված։ 1920-ական թվականներին ընկերությունը որոշակի էթնիկ խմբերի համար խոհարարական գրքեր էր մշակում նրանց մայրենի լեզուներով։ Բացի այդ, Crisco-ն սկսեց ռադիոյով հեռարձակել խոհարարական հաղորդումներ։ Նմանապես, 1899 թվականին սննդի քիմիկոս Դեյվիդ Վեսոնը ստեղծեց հոտազերծված բամբակասերմի յուղ՝  Wesson cooking oil-ը։ Wesson Oil-ը նաև լայնորեն վաճառվեց շուկայում և դարձավ բավականին տարածված։

Հաջորդ 30 տարիների ընթացքում բամբակի յուղը դարձավ Միացյալ Նահանգներում գերիշխող խոհարարական։ Crisco-ի և Wesson-ի յուղերը դարձան խոզի մսի և այլ ավելի թանկարժեք յուղերի ուղղակի փոխարինողներ թխման, տապակման, տապակման և աղցանների սոուսների մեջ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ բամբակի յուղի պակասը ստիպեց օգտագործել մեկ այլ ուղղակի փոխարինող՝ սոյայի յուղ։ 1944 թվականին սոյայի յուղի արտադրությունը գերազանցեց բամբակի սերմի յուղի արտադրությունը՝ բամբակի սերմի պակասի, և սոյայի յուղի արժեքի անկման պատճառով, որը ցածր էր բամբակի սերմի յուղի արժեքից։ 1950 թվականին սոյայի յուղը փոխարինեց բամբակասերմի յուղին՝ Crisco-ի նման խոհարարական ճարպերի արտադրությունում՝ սոյայի համեմատաբար ցածր գնի պատճառով։ Բամբակասերմի գները նույնպես բարձրացան, քանի որ բամբակի ցանքատարածությունները փոխարինվում էին եգիպտացորենով և սոյայով․ այս միտումը մեծապես պայմանավորված էր եգիպտացորենի օշարակի և էթանոլի պահանջարկի աճով։ Բամբակի յուղի արտադրությունը շարունակեց նվազել 20-րդ դարի կեսերի և վերջերի ընթացքում։

2000-ականների միջին և վերջի շրջանում, սպառողների միտումը՝ խուսափելով տրանս ճարպերից, և որոշ իրավասություններում տրանս ճարպերի պարտադիր մակնշումը հանգեցրին բամբակասերմի յուղի օգտագործման աճին, երբեմն որոշ առողջապահական մասնագետներ և հանրային առողջապահական գործակալություններ այն խորհուրդ են տվել որպես առողջ յուղ։ Crisco-ն և այլ արտադրողներ կարողացել են վերաձևակերպել բամբակի յուղը այնպես, որ այն պարունակի քիչ կամ ընդհանրապես չի պարունակի տրանս ճարպեր։ Այնուամենայնիվ, որոշ առողջապահության մասնագետներ պնդում են, որ բամբակի յուղի մեջ պոլիչհագեցած և մոնոչհագեցած ճարպերի բարձր հարաբերակցությունը և վերամշակված բնույթը այն դարձնում են անառողջ։

## Կարգավորում
Կանադայում բամբակի յուղը պետք է ստացվի *[[Gossypium]]* բույսի սերմից։ Որպես միանգամյա օգտագործման բուսական յուղ, 100% բամբակի յուղը պետք է վաճառվող ցանկացած ապրանքի պիտակի վրա նշված լինի որպես «բամբակի յուղ»։

Բամբակասերմի յուղը, որը վաճառվում է որպես սննդի արտադրանք, պետք է մշակվի և զտվի՝ վերացնելու այն բաղադրիչները, որոնք կարող են ներկայացնել սննդի անվտանգության ռիսկ, հատկապես  gossypol, որը կարող է մարդու համար գործող թունավոր լինել և հանգեցնել տղամարդկանց անպտղության։

## Արդյունահանում
մինի|321x321փքս|Բամբակի յուղի մշակման փուլերը
Բամբակի յուղը, ինչպես մյուս բուսական յուղերը, ստացվում է բույսի սերմից՝ մեխանիկական գործընթացների միջոցով, ինչպիսիք են մանրացումը կամ սեղմումը, կամ քիմիական գործընթացներով, ինչպիսին է լուծիչով արդյունահանումը։ Բամբակի սերմի յուղը ամենից հաճախ արդյունահանվում է առևտրային եղանակով՝ լուծիչով արդյունահանման միջոցով։

## Օգտագործումը սննդի մեջ
Բամբակի սերմերի յուղը ավանդաբար օգտագործվել է սննդամթերքներում, ինչպիսիք են կարտոֆիլի չիպսերը, և երկար տարիներ եղել է Crisco-ի՝ կարագի հիմնական բաղադրիչը։ Crisco-ի ներկայիս բանաձևը հիմնականում պատրաստված է սոյայի յուղից և արմավենու յուղից։ Զգալիորեն ավելի էժան լինելով, քան ձիթապտղի յուղը կամ կանոլայի յուղը, բամբակի սերմի յուղը հայտնի տապակման յուղ էր ռեստորանների և խորտիկների արտադրության արդյունաբերության մեջ։

Բամբակի յուղն օգտագործվում էր ուտելի սննդամթերքի, ինչպիսիք են խոհարարական յուղերը, աղցանի յուղերը, մարգարինները և կարագը, արտադրության մեջ: Միացյալ Նահանգներում բամբակի սերմի յուղն օգտագործվում էր Procter & Gamble-ի Olestra և Olein արտադրանքներում՝ որպես չմարսվող ճարպի փոխարինիչ, որն օգտագործվում էր տապակած սննդամթերքներում կրեմային հյուսվածքներ և հարուստ համեր ստեղծելու համար։

Սննդի և դեղերի վարչությունը (FDA) 2015 թվականին հրապարակեց իր վերջնական որոշումը, որ մասամբ հիդրոգենացված յուղերը (PHO), որոնք ներառում են մասամբ հիդրոգենացված բամբակի յուղ, ընդհանուր առմամբ չեն ճանաչվում որպես անվտանգ (GRAS): Այնուամենայնիվ, վերաձևակերպման համար ժամանակ տրամադրելու նպատակով, գործակալությունը երկարաձգեց համապատասխանության ժամկետը՝ այս հատուկ, սահմանափակ օգտագործմամբ պարունակվող ֆերմենտացված սննդամթերքների արտադրությունը դադարեցնելու համար մինչև 2019 թվականի հունիսի 18-ը։ Արտադրողներին սննդամթերքը վերաձևակերպելու և շուկայում կարգավորված անցումն ապահովելու համար համապատասխանության վերջնական ամսաթիվը սահմանվել է 2021 թվականի հունվարի 1-ը։ Այնուհետև, 2023 թվականի դեկտեմբերի 22-ին, FDA-ն ավարտեց վերջնական վարչական գործողությունները PHO-ների օգտագործումը սննդամթերքում չեղյալ հայտարարելու վերաբերյալ։ Այսպիսով, կարելի է ասել, որ բամբակասերմի յուղի GRAS կարգավիճակը, հատկապես նրա մասամբ հիդրոէրած ձևով, փաստացի կորցվեց 2021 թվականի հունվարի 1-ին։

## Ոչ սննդային օգտագործումներ
Գյուղատնտեսական կիրառման համար բամբակի սերմի յուղը, ընդհանուր առմամբ, ունի ամենամեծ միջատասպան ազդեցությունը բոլոր բուսական յուղերի շարքում: Այն ավանդաբար օգտագործվում է պտղատու ծառերի դժվար բուժվող վնասատուների դեմ իր արդյունավետության պատճառով։ Բամբակի յուղը կարող է նաև խառնվել այլ միջատասպանների հետ՝ ավելի լայն սպեկտր ապահովելու և վնասատուների դեմ պայքարելու համար: Սարդամանդները, սպիտակաթևերը և թեփուկների երիտասարդ փուլերը տարածված վնասատուներ են, որոնք կարելի է վերահսկել բամբակի յուղի միջոցով։

Գյուղատնտեսական համատեքստում չմշակված բամբակի յուղի թունավորությունը կարող է օգտակար համարվել. յուղերը, այդ թվում՝ բուսական յուղերը, դարեր շարունակ օգտագործվել են միջատների և տզերի դեմ պայքարի համար։ Վերջերս բամբակի յուղն օգտագործվել է խնձորենիների բները խնձորենու մաքրող ցեցից պաշտպանելու համար, որը ներխուժում է ծառերի կեղևը՝ հնարավոր է՝ սպանելով դրանք։ Այս յուղը ընդհանուր առմամբ համարվում է բուսական յուղերի մեջ ամենամիջատասպանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բուսական յուղեր