Եթովպական կարմիր ահաբեկչություն

**Եթովպական կարմիր ահաբեկչություն**, հայտնի որպես **Քեյ շիբիր** (), 1976-1978 թվականներին Եթովպիայում և ներկայիս Էրիթրեայում մրցակից մարքսիստական-լենինիստական խմբավորումների դեմ Դերգից  իրականացված քաղաքական բռնաճնշման արշավ։ Քեյ շիբիրը Դերգի իշխանությունը ամրապնդելու փորձ էր 1974 թվականին կայսր Հայլե Սելասիեի տապալումից և դրան հաջորդած Եթովպիայի քաղաքացիական պատերազմից հետո առաջացած քաղաքական անկայունության ժամանակ։ Քեյ շիբիրի հիմքում ընկած էր Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի Կարմիր ահաբեկչությունը և առավել ակնհայտորեն տեղի ունեցավ այն բանից հետո, երբ Մենգիստու Հայլե Մարիամը դարձավ Դերգի նախագահ 1977 թվականի փետրվարի 3-ին: Հաշվարկվում է, որ Քեյ շիբիրի ընթացքում սպանվել է 10,000-ից մինչև 980,000 մարդ։

2006 թվականին Եթովպիան Մենգիստուին հեռակա կարգով մեղավոր ճանաչեց ցեղասպանության մեջ՝ Քեյ շիբիրում իր մասնակցության համար, երբ նա Դերգի առաջնորդն էր։

## Պատմություն
### Նախապատմություն
1974 թվականի սեպտեմբերի 12-ին կայսր Հայլե Սելասիեի գահընկեցությունից հետո Դերգը բախվեց մի շարք քաղաքացիական խմբերի, որոնք մրցում էին Եթովպիայի վերահսկողության համար, մասնավորապես՝ Եթովպիայի ժողովրդական հեղափոխական կուսակցության (ԵԺՀԿ):

1976 թվականի սեպտեմբերին ԵԺՀԿ-ի զինյալները ձերբակալվեցին և մահապատժի ենթարկվեցին, միաժամանակ ԵԺՀԿ-ն իրականացրեց Դերգի գաղափարախոսների և կողմնակիցների դեմ սպանությունների արշավ։ Այս գործունեությունը հայտնի է որպես Սպիտակ ահաբեկչություն։ Չնայած սեպտեմբերի 23-ին Մենգիստուին սպանելու անհաջող փորձը վերագրվեց ԵԺՀԿ-ին, ԵԺՀԿ-ի ահաբեկչական կամ ապստամբական գործունեության առաջին նշանավոր զոհը բժիշկ Ֆեքրե Մարեդն էր՝ քաղաքական բյուրոյի և «Համաեթովպական սոցիալիստական շարժման» (ՄԵՅՍՈՆ) անդամ, որը մրցակից հեղափոխական կուսակցություն էր։

Սակայն Դերգը բաժանված էր այն ժամանակվա ժամանակավոր նախագահ գնդապետ Մենգիստուի և նրա դեմ դաշնակից խմբակցության միջև, ինչը սահմանափակում էր նրա վերահսկողությունը։ Այս մրցակցությունը լուծվեց Դերգի մշտական ​​կոմիտեի 1977 թվականի փետրվարի 3-ի նիստում, որի ժամանակ մեկ ժամ տևած փոխհրաձգության արդյունքում սպանվեցին Դերգի հիսունութ բարձրաստիճան սպաներ։

Այս սպաներից յոթը Մենգիստուի հակառակորդներն էին, այդ թվում՝ նախագահ և գեներալ-լեյտենանտ Թաֆարի Բենտին, կապիտան Ալմայահու Հայլեն, կապիտան Մոգաս Վոլդե Միքայելը և փոխգնդապետ Ասրատ Դեստան, վերջինս հայտարարված մարքսիստ-լենինիստ էր։ Մենգիստուն ասել է. «Մենք անում ենք այն, ինչ Լենինն արեց։ Դուք չեք կարող սոցիալիզմ կառուցել առանց Կարմիր ահաբեկչության»։ Մենգիստուի երկու մրցակիցները դեռ կենդանի էին՝ գնդապետ Բերհանու Բայեհը և փոխգնդապետ Աթնաֆու Աբատեն։ Գնդապետ Բերհանուն կողմ էր անցել Մենգիստուին, իսկ փոխգնդապետ Աթնաֆուն արագ անցել էր արյունահեղության հաղթողի կողմը, թողնելով Մենգիստուին որպես Դերգի անվիճելի ղեկավար և Եթովպիայի կառավարիչ։ Մի քանի օր անց Մենգիստուն ուշադրությունը սևեռեց Դերգից դուրս գտնվող իր մրցակիցների վրա, որոնցից առաջինը Եթովպիայի Ժողովրդա-հանրապետական կուսակցությանն էր։

### Հարձակումներ ԵԺՀԿ-ի վրա
ձախից|մինի|Մենգիստուի հակա-ԵԺՀԿ ելույթը։
Մենգիստուն պաշտոնապես սկսեց իր քարոզարշավը Ադիս Աբեբայի սրտում գտնվող Հեղափոխության հրապարակում (նախկինում և ներկայումս՝ Մեսկել հրապարակ) ելույթով, որում ասվում էր. «Մահ հակահեղափոխականներին։ Մահ ԵԺՀԿ-ին»։ Երբ նա արտասանեց այս խոսքերը, հանեց երեք շիշ, որոնք, կարծես, արյունով լցված լինեին, և ջարդուփշուր արեց գետնին՝ ցույց տալու համար, թե ինչ կանի հեղափոխությունը իր թշնամիների հետ։ Այս քարոզարշավում ներգրավված էին քաղաքացիական անձանց կազմակերպված խմբեր կամ *քեբելներ*, որոնք մեկ ամսվա ընթացքում սկսեցին զենք ստանալ Դերգից։ «Հակառակ սպասումներին,- նշում են հետազոտող Մարինա Օտտավեյը և այն ժամանակվա Վաշինգտոն Փոստ-ի թղթակից Դեյվիդ Օտտավեյը իրենց զեկույցում,- այս ջոկատները չմիացան *Դերգին* կամ չհետևեցին նրա կոչին՝ հետևելու «ռեակցիոներներին» և «անարխիստներին»։ Փոխարենը, շատերը հետևում էին իրենց քմահաճույքին և օրենքին՝ համաձայն յուրաքանչյուր *քեբելե* կամ գործարան վերահսկող քաղաքական խմբակցության։ ԵԺՀԿ-ի կողմից ներթափանցվել էին ոչ միայն բազմաթիվ պաշտպանական ջոկատներ, այլև Քաղաքական բյուրոյի կողմից վերահսկվողները հաճախ հակված էին առաջ մղելու ՄԵՅՍՈՆ-ի շահերը, այլ ոչ թե Դերգին»։

Օտտավեյները Ադիս Աբեբայում Կարմիր ահաբեկչության գագաթնակետը թվագրում են 1977 թվականի մարտի 22-ին սկսված որոնումներով, երբ Դերգերը զգացին, որ իրենք զինել են բավարար քանակությամբ քաղաքացիական խմբեր՝ ԵԺՀԿ անդամների, զենքի և այլ պարագաների տուն առ տուն որոնումներ կատարելու համար: Այնուամենայնիվ, որոնումները համակարգված չէին, նշում են Օտտավեյները, որտեղ «յուրաքանչյուր ջոկատ ինքնին օրենք էր: Ոմանք փնտրում էին միայն զենք, բայց մյուսները բռնագրավում էին սննդի պաշարներ, շինանյութեր և բենզին. ոմանք տեսախցիկները համարում էին լրտեսական սարքավորումներ, իսկ մյուսները՝ գրամեքենաները՝ խիստ վտանգավոր»: Չնայած շատերին գիշերվա կեսին տեղահանել են, ոմանք երբեք տուն չեն վերադարձել, ԵԺՀԿ-ի բարձրաստիճան ղեկավարներից քչերն էին մահացածների թվում:

Հաջորդեցին մի շարք ակնհայտորեն տգեղ միջադեպեր։ Մեկը Բերհանենա Սելամի տպագրական մամուլում էր, որտեղ երեք օր անց տասնյակ աշխատողներ ձերբակալվեցին ԵԺՀԿ-ի անդամ լինելու համար, ապա ազատ արձակվեցին ապացույցների բացակայության պատճառով։ Մարտի 26-ի առավոտյան նրանցից ինը սպանված էին հայտնաբերվել, այդ թվում՝ հղիության վերջին փուլում գտնվող մի կին, ինչը ցնցեց քաղաքը։ Պարզվեց, որ մահերի համար պատասխանատու էր ոմն Գիրմա Քեբեդե, որը հետագայում պարզվեց, որ «Քաղաքական բյուրոյի գլխավոր դահիճն էր. նա արդեն սպանել էր քսանչորս մարդու և ուներ երկու հարյուրից ավելի այլ անձանց ցուցակ, որոնց պետք է լուծարեր»։ Ամաչելով՝ Դերգը, ապրիլի 2-ին, նրան և հինգ համախոհներին մահապատժի ենթարկեց՝ որպես հակահեղափոխականների։
մինի|Դերգի ոստիկանների կողմից քաղաքացիական անձանց նկատմամբ կիրառված կտտանքները պատկերող ուրվագիծ
Չնայած այս դաժանությանը , ԵԺՀԿ-ն շարունակեց հնարավորինս լավ հակահարված տալ։ Ինչպես նկարագրում է ժամանակակիցներից մեկը.

: Մայրաքաղաքում և շրջակայքում գլխավոր ընդդիմադիր խումբը Եթովպիայի ժողովրդական հեղափոխական կուսակցությունն է (ԵԺԿ): ... ԵԺԿ-ն Դերգուին լավ պատճառ է տվել անհանգստանալու համար. այն սպանել է ավելի քան 20 պետական պաշտոնյաների, կազմակերպել է Դերգուի գլխավոր գրասենյակի վրա առնվազն մեկ համարձակ հարձակում և նույնիսկ վիրավորել Մենգիստուին դարանակալման ժամանակ: Ապստամբների համակիրներից մեկը մոտեցել է թղթակից Գրիգսին քաղաքի կենտրոնի մարդաշատ փողոցում և սկսել պարծենալ. «Մենք ունենք 700 դիպուկահար, և նրանցից մի քանիսը Մենգիստուի զինվորներն են: Դա ժամանակ կպահանջի, բայց մենք ի վերջո կմաքրենք կեղծ-մարքսիստական ռազմական առաջնորդներին»։

Այսպիսի իրադարձությունները լարվածություն առաջացրին Դերգ հունտայի (և, հավանաբար, Մենգիստուի) և քաղաքացիական քաղաքական բյուրոյի միջև: ԵԺՀԿ-ի սպառնալիքի վերաբերյալ մտահոգությունը թույլ չտվեց, որ այս լարվածությունը վերջնականապես խզվի մինչև Մայիսի 1-ի նախօրեն, երբ Քաղաքական բյուրոն, պատրվակով, որ հակակառավարական բողոքի ցույց է սպասվում, հրամայեց քեբելեսներին ձերբակալել ԵՊՀԿ-ի անդամ լինելու մեջ կասկածվող ցանկացած երիտասարդի: Օտտավեյների խոսքերով՝ «հարյուրավոր մարդիկ ձերբակալվեցին, տարվեցին Ադիս Աբեբայի ծայրամասում գտնվող երեք տարբեր վայրեր և զանգվածաբար մահապատժի ենթարկվեցին: Տասնյակ այլ մարդիկ գնդակահարվեցին Դերգի «մշտական քարտուղարների» կողմից փողոցներում, իսկ գնդացիրներով հագեցած ջիպերը անընդհատ պարեկում էին Ադիս Աբեբայի փողոցներում: Զոհերի թիվը կարող էր հասնել մինչև հազարի»: Հետագայում Դերգերը հերքեց այս վրդովմունքը և հուլիսի 14-ի հռչակագրով կոտորածի մեղքը բարդեց Քաղաքական բյուրոյի վրա: Բյուրոյի առաջնորդ Հայլե Ֆիդան և նրա հետևորդների մի խումբ փորձեցին փախչել մայրաքաղաքից հաջորդ օգոստոսին, բայց բռնվեցին։

Միևնույն ժամանակ, Կարմիր ահաբեկչությունը ՄԵՅՍՈՆ-ը դարձրեց իր հաջորդ թիրախը։ «Զգալով վտանգը,- գրում է Բահրու Զևդեն,- կազմակերպության առաջնորդները շտապ փորձեցին անցնել ընդհատակ։ Սակայն գրեթե բոլորը կամ գերի ընկան, կամ սպանվեցին 1977 թվականի օգոստոսին, երբ մի քանի ջոկատներով փորձում էին նահանջել գյուղական վայրեր»։

Հաջորդ երկու տարիների ընթացքում հազարավոր տղամարդիկ և կանայք հավաքվեցին և մահապատժի ենթարկվեցին։ Ամնեսթի ինթերնեյշնլը գնահատում է, որ զոհերի թիվը կարող է հասնել մինչև 500,000-ի։ Մարդկանց խմբերով հավաքվել են եկեղեցիներ, որոնք այնուհետև այրվել են, իսկ կանայք զինվորների կողմից ենթարկվել են համակարգված բռնաբարության։ «Փրկենք երեխաներին» հիմնադրամը հայտնել է, որ «Կարմիր ահաբեկչության» զոհերի թվում եղել են ոչ միայն մեծահասակներ, այլև 1000 կամ ավելի երեխաներ, հիմնականում տասնմեկից տասներեք տարեկան, որոնց դիակները թողնվել են Ադիս Աբեբայի փողոցներում։

## Հետևանքներ
[աջից|մինի|«Կարմիր ահաբեկչության» նահատակների հուշահամալիր-թանգարան [Ադիս Աբեբա|Ադիս Աբեբայում]]
Զոհերի կյանքը հավերժացված է Ադիս Աբեբայի «Կարմիր ահաբեկչության» նահատակների հուշահամալիր-թանգարանում։

Մենգիստուն *հեռակա կարգով* մեղավոր ճանաչվեց ցեղասպանության մեջ և 2007 թվականի հունվարին դատապարտվեց ցմահ ազատազրկման։ Զիմբաբվեում, նրա դատապարտումից հետո, որտեղ նա ապաստան գտավ Ռոբերտ Մուգաբեի հետ՝ բարեկամության շնորհիվ, հայտարարեց, որ չի արտահանձնի նրան։ 2008 թվականի մայիսի 26-ին Եթովպիայի Գերագույն դատարանը հեռակա կարգով Մենգիստուին դատապարտեց մահվան։ Մենգիստուի տասնութ համախոհներ, որոնցից 16-ը գտնվում են Եթովպիայի բանտերում, նույնպես մահապատժի են ենթարկվում։ Ռեժիմի երկու բարձրաստիճան պաշտոնյաներ 2008 թվականից մինչև նրանց մահապատիժը մեղմացվելը և 2020 թվականին նրանց պայմանական վաղաժամկետ ազատ արձակումը ապրել են Ադիս Աբեբայի Իտալիայի դեսպանատանը։ Մեկ այլ անձ, որը 2002 թվականի մայիսին *հեռակա կարգով* մեղավոր ճանաչվեց՝ Քելբեսա Նեգևոն, մի քանի տարի անց վերադարձվեց Միացյալ Նահանգներում գտնվող իր աքսորից՝ ցմահ ազատազրկում կրելու նպատակով։

## Տես նաև
* Նեոստալինիզմ
* Ստալինիզմ

## Ծանոթագրություններ

## Հղումներ
* Ռիկարդո Օրիցիո, *«Խոսակցություն սատանայի մասին. Հանդիպումներ յոթ դիկտատորների հետ»*, 2003, էջ 150։

## Արտաքին հղումներ
* 
* Victims of Red Terror Memorial website

Կատեգորիա:1977 Եթովպիայում
Կատեգորիա:Եթովպիայի պատմություն
Կատեգորիա:Մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություններ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտում
Կատեգորիա:Ցեղասպանություն
Կատեգորիա:Քաղաքական բռնաճնշումներ