Հունական անդրաշխարհ

**Անդրաշխարհ** կամ **Հադես** (), հունական դիցաբանության մեջ տիեզերքը կազմող երեք թագավորություններից մեկը, ուր մարդիկ գնում են մահից հետո։ Հունական դիցաբանության մեջ հանդերձյալ կյանքի մասին ամենավաղ գաղափարն այն է, որ մահվան պահին անհատի էությունը (հոգին) բաժանվում է դիակից և տեղափոխվում անդրաշխարհ: Վաղ դիցաբանության մեջ (օրինակ՝ Հոմերոսի «Իլիականը» և «Ոդիսականը») մեռյալները անխտիր խմբավորվել են միասին և ապրել են ստվերային հանդերձյալ կյանք. սակայն ավելի ուշ դիցաբանության մեջ (օրինակ՝ պլատոնական փիլիսոփայություն) ի հայտ են եկել հետմահու դատաստանի տարրեր՝ լավ և վատ մարդկանց բաժանումով (թե՛ տարածական, թե՛ վերաբերմունքի առումով):

Անդրաշխարհը, որը սովորաբար անվանում են Հադես՝ հովանավոր աստծո անունով, բայց նաև հայտնի է տարբեր մետոնիմներով, նկարագրվել է որպես երկրի ծայրամասում գտնվող վայր, որը կամ կապված է օվկիանոսի արտաքին սահմանների հետ (Օվկիանոս՝ հին հունական աստված), կամ գտնվում է երկրի տակ։ Մթությունը և արևի լույսի բացակայությունը ստորգետնյա աշխարհի հետ կապված առանձնահատկություններ են և, այսպիսով, անմիջական հակադրություն են ստեղծում ինչպես ողջերի աշխարհի «նորմալության» (որտեղ արևը շողում է), այնպես էլ Օլիմպոս լեռան (աստվածների թագավորություն) հետ կապված պայծառության հետ։ Անդրաշխարհը համարվել է նաև անտեսանելի թագավորություն, որը հասկացվել է ինչպես խավարի մշտական ​​վիճակի, այնպես էլ Հադեսի հետ որպես «անտեսանելի վայր» հնարավոր ստուգաբանական կապի առումով։ Ստորգետնյա աշխարհը ստեղծված է բացառապես մեռյալների համար, ուստի մահկանացուները չեն մտնում այնտեղ՝ բացառությամբ մի քանի հերոսական բացառությունների (ովքեր առասպելական կատաբասիս են ձեռնարկել՝ Հերակլեսը, Թեսևսը, Օրփեոսը, հնարավոր է՝ նաև Ոդիսևսը, իսկ ավելի ուշ հռոմեական պատկերներում՝ Էնեասը):

## Աշխարհագրություն
### Անդրաշխարհի մուտք
Մեռյալները կարող էին մտնել անդրաշխարհ տարբեր ճանապարհներով, սակայն ամենատարածված պատկերումը, հավանաբար այն է, որ նավավար Քարոնը նրանց տեղափոխել է գետի մյուս ափ: Այս մոտիվը հաճախ է հանդիպել մ.թ.ա. 5-րդ դարի աթենական սպիտակ ֆոնով լեկիթոսների (թաղման անոթ) վրա, և դժվար է այս կերպարը թվագրել մ.թ.ա. 6-րդ դարից ավելի վաղ (հավանաբար՝ Հադեսի բնակիչներից ամենաուշը «հայտնվածը»): Թեև Քարոնը չի հիշատակվել ամենահին դիցաբանական աղբյուրներում, այնուամենայնիվ գոյություն է ունեցել սնահավատ համոզմունք, ըստ որի՝ չթաղվածները չեն կարողացել անցնել անդրաշխարհ, մինչև պատշաճ թաղում չեն ստացել (ամենահայտնի օրինակները Պատրոկլեսն ու Հեկտորն են «Իլիական»-ում)։ Այլընտրանքային կերպով՝ Հերմես Փսիխոպոմպոսը նույնպես կարող էր առաջնորդել մահացածներին դեպի անդրաշխարհը և առաջին անգամ հայտնվել է Հոմերոսի «Ոդիսական»-ի 24-րդ գրքում (նույնպես հաճախ հանդիպող մոտիվ սպիտակ ֆոնով լեկիթոսների վրա)։ Հադեսը հայտնի է եղել իր դարպասներով, իսկ Հադես աստծու ածականներից մեկը եղել է «դարպասներ փակող»։

### Գետեր
Գետերը անդաշխարհի տեղագրության հիմնարար մասն են կազմել և հիշատակվել են ամենահին աղբյուրներում։ «Իլիականում» Պատրոկլեսի «ուրվականը» հստակ հիշատակել է Հադեսի դարպասներն ու մի գետ (անանուն)։ «Ոդիսականում» Ոդիսևսի մոր՝ Անտիկլեայի «ուրվականը» նկարագրել է բազմաթիվ «մեծ գետեր և սարսափելի վտակներ», և հղում է արվել առնվազն չորս առանձին գետերի։ Հ. Ա. Գերբերը ենթադրել է, որ այն գետերը, որոնցով Քարոնը նավարկել է, հունահռոմեական մտածողության մեջ արտացոլել են երկինքը։ Սակայն ավելի լայն դիցաբանական ավանդույթում անդրշիրիմյան աշխարհի հետ կապվել են ջրային բազմաթիվ մարմիններ (քանակով և համադրությամբ տարբեր՝ կախված աղբյուրից), որոնց անունները արտահայտել են մահվան հետ առնչվող հստակ գաղափարներ։

* Ստիքսը կարելի է համարել անդրշիրիմյան գետերից ամենանշանավորը և ամենահայտնին։ Այն անդրաշխարհում անվանում ունեցող միակ գետն է, որը հիշատակվել է Հոմերոսի «Իլիականում»****՝ Հադեսի մասին ամենահին դիցաբանական տեքստում, ինչպես նաև հոմերոսյան հիմներից երեքում։ Այն ոչ միայն անդրշիրիմյան գետ է եղել, այլև նրա ջրերը համարվել են անխախտելի, որոնցով աստվածները երդվել են, եղել է նաև աստվածուհի (Օկիանոսի և Թետիսի դուստրը)։ Հետագա ավանդույթներում այն հաճախ ծառայել է որպես անդրշիրիմյան աշխարհի մուտք, որի վրայով Քարոնը (մեռյալների նավավարը) նավարկել է մահացածներին, որպեսզի նրանք մտնեն անդրաշխարհ։ Այն նաև հայտնի է եղել որպես ատելության գետ։ Իրական աշխարհում ևս գոյություն են ունեցել մի քանի Ստիքս գետեր․ Հերոդոտոսի, Ստրաբոնի և Պլինիոսի համաձայն՝ այն գտնվել է Արկադիայում, մինչդեռ ըստ Պավսանիասի մեկը եղել է Նոնակրիսում։
* Աքերոնը դժբախտության կամ վշտի գետն է։ Այն հիշատակվել է վաղ շրջանի բազմաթիվ աղբյուրներում, սակայն ավելի քիչ կարևոր և ավելի ուշ է եղել, քան Ստիքսը։ Որոշ դիցաբանական պատմություններում Քարոնը մահացածներին տեղափոխել է Աքերոնով, այլ ոչ թե Ստիքսով։ Այլ աղբյուրներում Աքերոնը հանդես է եկել որպես լիճ (կամ և՛ գետ, և՛ լիճ) և գործածվել է որպես անդրաշխարհի հոմանիշ։ Պավսանիասը նկարագրել է Եպիրոսում, Թեսպրոտիայում գտնվող Աքերոն անունով գետ, որը թափվել է ճահճային լիճ և միացել Կոկիտոս գետին (ինչպես Հոմերոսի նկարագրության մեջ)՝ դա համարելով Հոմերոսի անդրշիրիմյան աշխարհի նկարագրության ներշնչման աղբյուրը։ Այս վայրը կապվել է նաև նեկրոմանտիկ ծեսերի և/կամ դիցաբանական անցյալի կատաբասիսների դրվագների հետ։ Նմանապես, ավելի ուշ շրջանի ավանդազրույցներում նշվում է Իտալիայի Կումե քաղաքում գտնվող Աքերոն գետի մասին, որը նույնպես նույնացվել է Ոդիսևսի նեկրոմանտիկ/կատաբաստիկ գործունեության հետ։
* Պիրիֆլեգեթոնոսը/Ֆլեգեթոնոսը բոցավառ կրակի գետն է (անվանումը ծագել է puri phlegethonti արտահայտությունից՝ «կրակի պես բոցավառվող»)։ Այն մեկ անգամ է հիշատակվել Հոմերոսի «Ոդիսականում», որտեղ նկարագրվել է որպես Աքերոն գետի մեջ թափվող հոսք, և այլ աղբյուրներում չի հայտնվել մինչև Պլատոնը։ Պլատոնի համաձայն՝ այս գետը հոսել է դեպի Տարտարոսի խորքերը և կապված է եղել պատժի հետ (մասնավորապես՝ այն մարդկանց համար, ովքեր ծնողներին հարվածել են)։ Կումեի մոտ գոյություն է ունեցել նույնանուն գետ կամ դաշտ, որը պահպանել է «այրող» ասոցիացիան տեղական տաք աղբյուրների պատճառով, և Ստրաբոնը այն կապել է հոմերոսյան անդաշխարհի հետ։ 
* Կոկիտոսը ողբի գետն է (*kōkuein*՝ «լացել, ողբալ» բառից)։ Այս գետը ևս մեկ անգամ է հիշատակվել «Ոդիսականում», որտեղ նկարագրվել է որպես Ստիքսի վտակ, որը հոսել է դեպի Աքերոն**։ Պլատոնի համաձայն՝ Կոկիտոսը շրջանաձև է եղել, թափվել է Տարտարոս և ասոցացվել է մարդասպանների պատժի հետ։ Նույն անունով գետեր գոյություն են ունեցել նաև Թեսպրոտիայում և Կումեում, որոնք միացել են Աքերոնին։
* Լեթեն մոռացության գետն է, որն իր անունը ստացել է մոռացության և մթագնման աստվածուհի Լեթեից։ Ուշ պատմություններում Լեթեի ջրով կաթող բարդու ճյուղը, որից Լեթեի ջուր է կաթում, դարձել է քնի աստված Հիպնոսի խորհրդանիշը։ Որոշ աղբյուրներ հիշատակել են Լեթեի հարթավայր, ոչ թե գետ։
* Օկիանոսը աշխարհը շրջապատող գետն է, որը հանդիսացել է ողջերի աշխարհի և անդրաշխարհի միջև սահմանը։

### Ասֆոդելի մարգագետիններ
Ասֆոդելի մարգագետիններն անդրաշխարհի այն վայրն է, որտեղ բնակվել է մեռյալների մեծ մասը։ Անվանումը հանդիպում է Հոմերոսի «Ոդիսականում», որտեղ Ոդիսևսը նկարագրել է անդրշիրիմյան աշխարհի իր շրջայցը (հիշատակվում է որպես ասֆոդելի դաշտ՝ ἀσφοδελὸς λειμών)։ Հստակ չէ, թե ինչ են հին հեղինակները պատկերացրել այս «դաշտի» տակ․ գիտնականների մի մասը կարծում է, որ այն կապված է եղել ասֆոդել ծաղկի հետ, մյուս մասը՝ մոխրի դաշտի հետ (հիմնվելով բառի ստուգաբանության վրա՝ σφοδελὸς > σποδός, "մոխիր")։

### Էլիզիում/Էլիզեյան դաշտեր
Էլիզիումը (կամ Էլիզեյան դաշտերը) եղել է ուտոպիական, դրախտային հանդերձյալ կյանք, որը վերապահված է եղել առանձնապես նշանավոր անհատների համար։ Էլիզեյան դաշտերի մասին առաջին անգամ հիշատակվել է Հոմերոսի «Ոդիսական»-ի 4-րդ գրքում, որտեղ Մենելաոսին խոստացվել է, որ նա կգնա այնտեղ՝ մեռնելու փոխարեն (այսպիսով այն տարբերակվում է հանդերձյալ կյանքից)։ Այն նկարագրվել է որպես երկրի ծայրամասում գտնվող վայր, որտեղ կյանքը «ամենահեշտն է մարդկանց համար»։ Սակայն Մենելաոսը այս ճակատագրին արժանանում է ոչ թե իր կենդանության օրոք արած որևէ բանի շնորհիվ, այլ որովհետև Զևսի փեսան էր (ամուսնացած էր Հեղինեի հետ): Հեսիոդոսի «Աշխատանքներ և օրեր»-ում, սակայն, այն ներկայացվել է որպես դրախտ, որին հերոսները կարող էին արժանանալ։ Ժամանակի ընթացքում, երբ հանդերձյալ կյանքի գաղափարները ընդլայնվել և դարձել են ավելի «դեմոկրատական», արդար մարդիկ ևս կարող էին ուղարկվել Էլիզեյան դաշտեր անդրաշխարհի դատավորների՝ Ռադամանտուսի և Մինոսի կողմից դատվելու արդյունքում։

#### Օրհնյալների կղզիներ
Հեսիոդոսի ժամանակաշրջանում Էլիզիումը հայտնի է դարձել նաև որպես Բախտավոր կղզիներ կամ Օրհնյալների կղզիներ։ Այս կղզիները, որոնք երբեմն դիտարկվել են որպես իրական աշխարհագրական վայր, դարձել են անդրշիրիմյան աշխարհում պարգևի վայր այն անձանց համար, ովքեր դատվել են որպես բացառիկորեն մաքուր։

### Տարտարոս
Որոշ հունական աղբյուրներում Տարտարոսը օգտագործվել է որպես անդրաշխարհի մեկ այլ անվանում (ծառայելով որպես Հադեսի մեկ այլ մետոնիմ), իսկ այլ աղբյուրներում այն ներկայացվել է որպես լիովին առանձին թագավորություն։ Հեսիոդոսը ամենահայտնի կերպով նկարագրել է Տարտարոսը որպես երկնքից նույնքան հեռու գտնվող վայր, որքան երկիրը երկնքից է հեռու։ Ինչպես Հադեսը, այն այնքան մութ է, որ «գիշերը նրա շուրջը թափվում է երեք շարքով՝ ինչպես վզի շուրջը փաթաթված օձիք, մինչդեռ դրա վերևում աճում են երկրի և չհնձված ծովի արմատները»։ Տարտարոսի ամենահայտնի բնակիչները Տիտաններն են եղել, որոնց Զևսը աքսորել է այնտեղ՝ Քրոնոսի հետ միասին, նրանց հաղթելուց հետո։ Հոմերոսը գրել է, որ Քրոնոսը հետագայում դարձել է Տարտարոսի թագավորը։ Պլատոնի «Գորգիաս»-ում (մ.թ.ա. 400 թվական) հոգիները մահից հետո դատվել են, և Տարտարոսը եղել է այն վայրը, որտեղ ամբարիշտները ստացել են աստվածային պատիժ։ Տարտարոսը նաև համարվել է նախաստեղծ ուժ կամ աստվածություն՝ ինպես Երկիրը, Գիշերը և Ժամանակը։

## Բնակիչներ
### Հադես
Հադեսը (Աիդես, Այդոնևս կամ Հայդես), տիտաններ Քրոնոսի և Հռեայի ավագ որդին, Զևսի, Պոսեյդոնի, Հերայի, Դեմետրայի և Հեստիայի եղբայրը, անդրաշխարհի հունական աստվածն է։ Երբ երեք եղբայրները բաժանել են աշխարհը, Զևսը ստացել է երկինքը, Պոսեյդոնը՝ ծովը, իսկ Հադեսը՝ անդրշիրիմյան աշխարհը, իսկ երկիրը բաժանվել է երեքի միջև։ Ուստի, թեև Հադեսի հիմնական պատասխանատվությունը անդրաշխարհն է, նա իշխանություն է ունեցել նաև երկրի վրա։ Այնուամենայնիվ, Հադեսը հազվադեպ է դուրս եկել անդրաշխարհից, և մարդկանց համար նրա մտադրություններն ու բնավորությունը մնացել են առեղծվածային։ Արվեստում և գրականությունում նա պատկերվել է որպես խիստ և արժանապատիվ, բայց ոչ որպես դաժան տանջող կամ սատանայական կերպար։ Հադեսը համարվել է կյանքի թշնամին և ատվել է թե՛ աստվածների, թե՛ մարդկանց կողմից․ զոհաբերություններն ու աղոթքները հազվադեպ են նրան գոհացրել, ուստի մահկանացուները սովորաբար չեն դիմել նրան։ Նա չի դիտարկվել որպես մեռյալների տանջող և երբեմն կոչվել է «մեռյալների Զևս», քանի որ հյուրընկալ է եղել նրանց նկատմամբ։ Իր՝ որպես անդրաշխարհի տիրակալի և մեռյալների կառավարչի դերի պատճառով, նա հայտնի է եղել նաև որպես Զևս Խթոնիոս («դժոխային Զևս» կամ «ստորին աշխարհի Զևս»): Նրանք, ովքեր պատիժ էին ստանում Տարտարոսում, նշանակվել են մյուս աստվածների կողմից՝ վրեժխնդրության համար: Հունական հասարակությունում շատերը Հադեսին համարել են ամենաքիչ սիրված աստվածը, և շատ աստվածներ նույնիսկ հակակրանք են ունեցել նրա հանդեպ, և երբ մարդիկ զոհաբերություն են մատուցել Հադեսին, դա արել են, երբ ցանկացել են վրեժ լուծել թշնամիներից կամ որ նրանց հետ ինչ-որ սարսափելի բան պատահի:

Հադեսը երբեմն կոչվել է նաև Պլուտոն և ներկայացվել է ավելի թեթև կերպով․ այս համատեքստում նա դիտարկվել է որպես հարստություն պարգևող, քանի որ բերքն ու բերքի օրհնությունը եկել են երկրի խորքերից։

### Պերսեփոնե

Պերսեփոնեն (նաև հայտնի է որպես Կորե) Դեմետրայի՝ բերքատվության աստվածուհու, և Զևսի դուստրը։ Պերսեփոնեն առևանգվել է Հադեսի կողմից, որը ցանկանում էր նրան դարձնել իր կինը։ Երբ Պերսեփոնեն ծաղիկներ հավաքելիս է լինում, նրա ուշադրությունը գրավում է նարգիզի մի ծաղիկ, որը Գեան տնկել էր Հադեսի խնդրանքով՝ նրան դեպի ստորերկրյա աշխարհը գայթակղելու նպատակով։ Երբ Պերսեփոնեն պոկում է այդ ծաղիկը, երկիրը հանկարծակի բացվում է։ Հադեսը, հայտնվելով ոսկեզօծ կառքով, գայթակղում է Պերսեփոնեին, առևանգում և տանում նրան անդրաշխարհ։ Երբ Դեմետրան տեղեկանում է, որ Զևսը թույլ է տվել Հադեսին առևանգել Պերսեփոնեին և ամուսնանալ նրա հետ, նա զայրանում է Զևսի վրա և դադարում է ապահովել երկրի բերքատվությունը։ Արդյունքում երկրում սկսվում է սով։ Դեմետրային հանդարտեցնելու համար Զևսը Հերմեսին ուղարկում է անդրաշխարհ՝ Պերսեփոնեին վերադարձնելու մորը։ Սակայն պարզվում է, որ Պերսեփոնեն այնտեղ կերել է վեց նռան հատիկ, իսկ նուռը համարվում էր ստորերկրյա աշխարհի սրբազան պտուղ, որի պատճառով նա հավերժորեն կապված է մնում ստորերկրյա աշխարհի հետ։

Պերսեփոնեն կարող էր լքել ստորգետնյա աշխարհը միայն այն ժամանակ, երբ երկիրը ծաղկում էր, կամ տարվա բոլոր եղանակներին, բացառությամբ ձմռան։ Հոմերոսյան հիմներում նկարագրվում է Պերսեփոնեի առևանգումը Հադեսի կողմից։

Պերսեփոնեն համարվում է Հադեսի համապատասխան զուգընկերը նաև իր անվան նշանակության պատճառով։ Նրա անվան մեջ առկա է հին հունարեն արմատ, որը կապված է «սպանել» իմաստի հետ, իսկ «-փոնե» բաղադրիչը նշանակում է «մահ պատճառել»։

### Հեկատե

Հեկատեն ասոցացվում է խաչմերուկների, մուտքերի, շների, լույսի, լուսնի, կախարդության, մոգության, դեղաբույսերի և թունավոր բույսերի գիտելիքի, նեկրոմանտիայի և գուշակության մոգական ձևերի հետ։ Հեկատեն հաճախ պատկերվում է որպես եռաձև աստվածուհի, ինչը նրան հնարավորություն է տալիս միաժամանակ նայել տարբեր ուղղություններով։ Այս կերպարումը ընդգծում է նրա դերը որպես միջանկյալ տարածքների պաշտպան։

### Էրինիաներ

Էրինիաները (հայտնի են նաև որպես Ֆուրիաներ) երեք աստվածուհիներն էին, որոնք ասոցացվում էին մեռյալների հոգիների և աշխարհի բնական կարգի դեմ կատարված հանցագործությունների վրեժի հետ։ Նրանք են Ալեկտոն, Մեգերան և Տիսիփոնեն։

Նրանք հատկապես մտահոգված էին երեխաների կողմից իրենց ծնողների դեմ կատարված հանցագործություններով, ինչպիսիք են մայրասպանությունը, հայրասպանությունը և անբարոյական վարքագիծը։ Նրանք խելագարության են հասցրել ապրող մարդասպանին, կամ եթե որևէ ազգ ապաստան է տվել նման հանցագործի, Էրինիաները սով և հիվանդություններ են պատճառել այդ ազգին։ Էրինիաներից սարսափում էին կենդանի մարդիկ, քանի որ նրանք մարմնավորում էին անարդարության ենթարկված անձի վրեժը չարագործի նկատմամբ։ Հաճախ հույները «հանգստացնող խմիչքներ» են մատուցել Էրինիաներին՝ նրանց հանգստացնելու և նրանց զայրույթը չշարժելու համար, և ընդհանուր առմամբ Էրինիաները ավելի շատ խմիչքներ և զոհաբերություններ են ստացել, քան անդրաշխարհի մյուս աստվածները։ Էրինիաները պատկերվում են որպես տգեղ և թևավոր կանայք, որոնց մարմինները միահյուսված են օձերի հետ։

### Հերմես

Թեև Հերմեսը հիմնականում չի բնակվել անդրաշխարհում և սովորաբար չի կապվել անդրաշխարհի հետ, նա է մահացածների հոգիները տարել ստորգետնյա աշխարհ: Այս իմաստով նա հայտնի է եղել որպես Հերմես Փսիխոպոմպոս և իր ոսկեգույն գավազանով մեռյալներին տարել է իրենց նոր տուն: Մեռնողները նրան նաև դիմել մահվանը օգնելու համար. ոմանք դիմել են՝ ցավազուրկ մահ ունենալու համար կամ որպեսզի կարողանան մահանալ այն ժամանակ և այնտեղ, որտեղ, իրենց կարծիքով, պետք է մահանային:

### Անդրաշխարհի դատավորներ
Մինոսը, Ռադամանտուսը և Էակոսը մեռյալների դատավորներն են։ Նրանք դատել են մեռյալների արարքները և ստեղծել են օրենքներ, որոնք կառավարել են ստորգետնյա աշխարհը։

Էակոսը ստորգետնյա աշխարհի բանալիների պահապանն է և Եվրոպայի բնակիչների դատավորը։ Ռադամանտուսը Էլիզիումի տիրակալն էր և Ասիայի բնակիչների դատավորը։ Մինոսը վերջնական քվեարկության դատավորն է։

### Քարոն
Քարոնը նավավար է, ով Հերմեսից հոգի ստանալուց հետո այն ուղեկցում է Ստիքս և/կամ Աքերոն գետերի վրայով դեպի անդրաշխարհ: Հուղարկավորությունների ժամանակ մեռյալների աչքին կամ լեզվի տակ մետաղադրամ են դրել, որպեսզի նրանք կարողանային վճարել Քարոնին՝ գետն անցկացնելու: Հակառակ դեպքում, ասվում է, որ նրանք հարյուր տարի թռչում էին ափերի մոտ, մինչև որ նրանց թույլատրվեր անցնել գետը: Էտրուսկների համար Քարոնը սարսափելի էակ է. նա կրում է մուրճ, ունի կեռ քիթ, մորուքավոր է և ունի կենդանական ականջներ՝ ատամներով: Այլ վաղ հունական պատկերներում Քարոնը պատկերվել է պարզապես տգեղ մորուքավոր մարդու կերպարանքով՝ կոնաձև գլխարկով և տունիկայով: Ավելի ուշ, ժամանակակից հունական բանահյուսության մեջ, նա պատկերվել է ավելի հրեշտակային կերպարանքով, ինչպես Միքայել հրեշտակապետը: Այնուամենայնիվ, Քարոնը համարվում է սարսափելի էակ, քանի որ նրա պարտականությունն է մեռյալների հոգիները տեղափոխել անդրաշխարհ, և ոչ ոք չէր կարող համոզել նրան այլ կերպ վարվել:

### Կերբերոս

Կերբերոսը կամ «դժոխային որսաշունը» Հադեսի հսկայական բազմագլուխ (սովորաբար եռագլուխ) շունն է, որի որոշ նկարագրություններում նշվում է, որ այն նաև օձագլուխ պոչ ունի և օձի գլուխներ մեջքին և որպես բաշ։ Էքիդնայից և Տիփոնից ծնված Կերբերոսը պահպանում է դարպասը, որը ծառայում է որպես անդրաշխարհի մուտք։ Կերբերոսի պարտականությունն է կանխել մեռյալների ելքն անդրաշխարհից։

Հերակլեսը մի անգամ Կերբերոսին փոխառել է որպես իր սխրագործությունների վերջին մաս։ Օրփեոսը մի անգամ նրան քնեցրել է իր երաժշտությամբ։

Սուդայի համաձայն՝ հին հույները մահացածների հետ մեղրաբլիթ (μελιτοῦττα) են դրել, որպեսզի նրանք այն Կերբերոսին տան։

### Թանատոս
Թանատոսը մահվան մարմնավորումն է։ Մասնավորապես, նա խորհրդանշում է ոչ բռնի մահը՝ հակադրվելով իր քույրերին՝ Կերեներին, որոնք հիվանդությունների և կոտորածի ոգիներն են։

### Հիպնոս
Հիպնոսը քնի մարմնավորումն է և Թանատոսի երկվորյակ եղբայրը։ Նրա քարանձավը նկարագրվում է որպես անթափանցելի արևի և լուսնի լույսի համար. այն շրջապատված է կակաչներով և այլ քնաբեր բույսերով։ Լեթե գետը հոսում է քարանձավի միջով, և այստեղ նրա շշուկը քնկոտություն է առաջացնում։

### Մելինոե
Մելինոեն խթոնյան նիմփա է, Պերսեփոնեի դուստրը, որը հիշատակվում է օրփեոսական հիմներից մեկում և ներկայացվում է որպես մղձավանջներ և խելագարություն բերող։ Նա կարող է նաև լինել Անատոլիայի մի քանի արձանագրություններում հիշատակված կերպարը, պատկերված է նաև բրոնզե սալիկի վրա՝ Պերսեփոնեի հետ միասին։ Հիմները, որոնց թվականը անհայտ է, բայց հավանաբար գրվել են մ.թ. 2-րդ կամ 3-րդ դարերում, պատարագային տեքստեր են օրփեոսականություն անունով հայտնի առեղծվածային ուսմունքի համար։ Հիմնում Մելինոեն բնութագրվում է Հեկատեի և Էրինիաների նմանությամբ, և այդ անունը երբեմն համարվում է Հեկատեի ածականներից մեկը։ Մելինոեին նկարագրող տերմինները բնորոշ են հունական պոեզիայի լուսնի աստվածուհիներին։

### Նիքս
Նիքսը գիշերվա աստվածուհին է և Քաոսի դուստրը։

### Տարտարոս
Տարտարոսը խորը անդունդ է, որն օգտագործվել է որպես չարագործների տանջանքների և տառապանքների զնդան և տիտանների բանտ։ Այն նաև համարվել է նախնադարյան աստվածություն։

### Ստիքս
Ստիքսը նույնանուն գետի աստվածուհին է։ Նրա մասին շատ բան հայտնի չէ, սակայն նա Զևսի դաշնակիցներից է և ապրում է անդրաշխարհում։

### Էվրինոմոս
Էվրինոմոսը ստորգետնյա աշխարհի դևերից մեկն է, որն ուտում է դիակների ամբողջ մարմինը՝ թողնելով միայն նրանց ոսկորները։

### Զագրեուս
Զագրեուսը որոշ անտիկ հեղինակների կողմից համարվել է ստորգետնյա աստված։

## Մեռյալներ
Հունական անդրաշխարհում մեռյալների հոգիները շարունակել են գոյություն ունենալ, սակայն նրանք անէական են եղել և աննպատակ շրջել են անդրաշխարհում։ Հոմերոսյան անդրաշխարհում գտնվող մահացածները զուրկ են եղել menos-ից՝ ուժից, և այդ պատճառով չեն կարողացել ազդել երկրի վրա ապրողների վրա։ Նրանք նաև չեն ունեցել phrenes՝ բանականություն, և անտարբեր են եղել իրենց շուրջը և իրենց վերևում գտնվող երկրի վրա տեղի ունեցողի նկատմամբ։ Նրանց գոյությունն անդրաշխարհում լիովին չեզոք է եղել, ուստի բոլոր սոցիալական կարգավիճակներն ու քաղաքական դիրքերը վերացվել են, և ոչ ոք չի կարողացել իր նախորդ կյանքի առավելությունները օգտագործել անդրաշխարհում։

Առաջընթացի գաղափարը գոյություն չի ունեցել հունական անդրաշխարհում․ մահվան պահին հոգին սառել է այդ պահին ունեցած փորձառությամբ և արտաքին տեսքով։ Անդրաշխարհում գտնվող հոգիները չեն ծերացել և չեն փոխվել որևէ իմաստով։ Նրանք անդրաշխարհում ակտիվ կյանք չեն վարել. մնացել են ճիշտ նույնը, ինչպիսին եղել են կյանքի ընթացքում։ Այդ պատճառով մարտում զոհվածները անդրաշխարհում հավերժորեն մնացել են արյունոտ, իսկ խաղաղ մահացածները կարողացել են այդպիսին մնալ։

Ընդհանուր առմամբ, հունական մեռյալները համարվել են դյուրագրգիռ և տհաճ, սակայն ոչ վտանգավոր կամ չարամիտ։ Նրանք զայրացել են, եթե իրենց գերեզմանների մոտ թշնամական ներկայություն են զգացել, և ըմպելիքի զոհաբերություններ են մատուցվել՝ նրանց հանգստացնելու և մահացածներին չզայրացնելու համար։ Հիմնականում արյան զոհաբերություններ են կատարվել, երբ անհրաժեշտ է եղել մեռյալին կյանքի էություն հաղորդել՝ կրկին հաղորդակցվող և գիտակից դառնալու համար։ Սա ներկայացված է Հոմերոսի «Ոդիսականում», որտեղ Ոդիսևսը ստիպված է ոչխարների արյուն զոհաբերել, որպեսզի հոգիները կարողանան շփվել նրա հետ։ Անդրաշխարհում գտնվելիս մեռյալները ժամանակն անցկացրել են պարզ զբաղմունքներով, օրինակ՝ խաղեր խաղալով, ինչպես փաստում են դամբարաններում հայտնաբերված առարկաները՝ զառեր և խաղատախտակներ։ Հույները գերեզմաններում նվերներ են թողել՝ հագուստ, զարդեր և սնունդ, անդրաշխարհում օգտագործելու համար, քանի որ շատերը հավատացել են, որ այդ նվերները տեղափոխվում են անդրաշխարհ։ Չի եղել ընդհանուր համաձայնություն այն հարցում, թե արդյոք մեռյալները կարողացել են սնունդ օգտագործել։ Հոմերոսը մեռյալներին ներկայացրել է որպես ուտել կամ խմելու անկարող, եթե չեն կանչվել, մինչդեռ որոշ բարձրաքանդակներ անդրաշխարհը պատկերել են բազմաթիվ շքեղ խնջույքներով։ Թեպետ լիովին հստակ չէ, ենթադրվում է, որ մահացածները կարողացել են սեռական հարաբերություններ ունենալ միմյանց հետ, սակայն երեխաներ չեն ծնվել։ Հույները նաև հավատացել են անդրաշխարհում ամուսնության հնարավորությանը, ինչը որոշ իմաստով ենթադրել է, որ հունական անդրաշխարհը քիչ է տարբերվել ողջերի աշխարհից։

Լուկիանոսը անդրաշխարհի բնակիչներին նկարագրել է որպես պարզ կմախքներ։ Նրանք միմյանցից անտարբերելի են եղել, և անհնար է եղել որոշել, թե ով է եղել հարուստ կամ կարևոր ողջերի աշխարհում։ Սակայն անդրաշխարհի այս ընկալումը համընդհանուր չի եղել․ Հոմերոսը մահացածներին նկարագրել է իրենց ծանոթ դեմքերը պահպանած։

Ինքը՝ Հադեսը, ազատ է եղել ժամանակի գաղափարից։ Մեռյալները գիտակցել են և՛ անցյալը, և՛ ապագան, և հունական հերոսներին նկարագրող բանաստեղծություններում մահացածները նպաստել են սյուժեի զարգացմանը՝ մարգարեանալով և հերոսին անհայտ ճշմարտություններ բացահայտելով։ Մարդկանց համար մահացածների հետ հաղորդակցվելու միակ ճանապարհը ժամանակի և առօրյա կյանքի կասեցումն է եղել՝ հասնելու համար Հադեսին, այն վայրին, որը գտնվել է անմիջական ընկալումից և մարդկային ժամանակից այն կողմ։

## Վերաբերմունք
Հույները միանշանակ համոզված են եղել, որ գոյություն ունի ճանապարհորդություն դեպի հանդերձյալ կյանք կամ այլ աշխարհ: Նրանք հավատացել են, որ մահը կյանքի կամ մարդկային գոյության լիակատար ավարտը չէ: Հույները ենթադրել են, որ մահից հետո հոգի կա, բայց հանդերձյալ կյանքը համարել են անիմաստ: Անդրաշխարհում մեռյալի ինքնությունը դեռևս գոյություն է ունեցել, բայց այն ուժ կամ իրական ազդեցություն չի ունեցել: Փոխարենը, հոգու գոյության շարունակությունը սանդրաշխարհում համարվել է այն փաստի հիշողություն, որ մահացածը գոյություն է ունեցել, սակայն չնայած նրան, որ հոգին գոյություն ուներ, այն անգործուն էր: Այնուամենայնիվ, մահվան գինը համարվել է շատ մեծ: Հոմերոսը կարծել է, որ մարդկանց համար լավագույն հնարավոր գոյությունը երբեք չծնվելն է կամ ծնվելուց անմիջապես հետո մահանալը, քանի որ կյանքի մեծությունը երբեք չի կարող հավասարակշռել մահվան գինը: Այնուամենայնիվ, հույների համար շատ կարևոր է համարվել մահացածներին պատվելը և դիտվել է որպես բարեպաշտության մի տեսակ: Նրանք, ովքեր չեն հարգել մահացածներին, ենթարկվել են աստվածների պատժին. օրինակ՝ Ոդիսևսը ապահովել է Այաքսի թաղումը, հակառակ դեպքում աստվածները կբարկանային:

## Առասպելներ և պատմություններ
### Օրփեոս
Օրփեոսը՝ բանաստեղծ և երաժիշտ, ունեցել է ցանկացած մարդու իր երաժշտությամբ գրավելու գրեթե գերբնական ունակություններ։ Նա իր մահացած կնոջը՝ Եվրիդիկեին, ով իրենց հարսանիքի օրը թունավոր օձի խայթոցից մահացել էր, վերադարձնելու համար իջել է անդրաշխարհ։ Իր քնար նվագելու հմտությունների շնորհիվ նա կարողացել է կախարդել անդրաշխարհի պահապաններին և հուզել նրանց իր երաժշտությամբ։ Իր գեղեցիկ ձայնով նա կարողացել է համոզել Հադեսին և Պերսեփոնեին թույլ տալ իրեն և իր կնոջը վերադառնալ կենդանի աշխարհ։ Ստորգետնյա աշխարհի տիրակալները համաձայնել են, բայց մեկ պայմանով՝ Եվրիդիկեն պետք է հետևր Օրփեոսին, բայց նա չէր կարող շրջվել և նայել նրան։ Երբ Օրփեոսը հասել է մուտքին, նա շրջվել է՝ կարոտով նայելով իր գեղեցիկ կնոջը, սակայն այդ պահին կինն անէացել է և վերադարձել անդրաշխարհ։ Նրան արգելվեց երկրորդ անգամ վերադառնալ անդրաշխարհ, և նա իր կյանքն անցկացրեց թռչունների և լեռների համար իր երաժշտությունը նվագելով։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
*
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Դիցաբանական վայրեր
Կատեգորիա:Կրոնը Հին Հունաստանում
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանության աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն