Կետի յուղ

**Կետի յուղ,** կետերի ենթամաշկային ճարպից ստացված յուղ։ Բևեռային կետի յուղը երբեմն հայտնի է եղել որպես **արցունքի կաթիլ** (**, որը ծագում է հոլանդերեն *traan* բառից)։

Սերմնացետային յուղը, որը կաշալոտների խոռոչներում օգտագործվող յուղի հատուկ տեսակ է, քիմիապես տարբերվում է սովորական կետի յուղից. այն հիմնականում կազմված է հեղուկ մոմից:  Դրա հատկություններն ու կիրառությունները տարբերվում են լվացման միջոցներով մաքրված կետի յուղի հատկություններից և վաճառվում են ավելի բարձր գնով:

## Աղբյուր և օգտագործում
Արդյունաբերական զարգացող հասարակությունները կետի յուղն օգտագործել են յուղային լամպերի մեջ։ Տասնութերորդ դարում Վոքսհոլ այգիների լուսավորում իրականացվել է կետի յուղային լամպերով, և դրա մեծ քանակների անհրաժեշտություն է եղել։  Լամպերի համար օգտագործվել է կետի յուղ, քանի որ այն այրվում էր ավելի քիչ ծուխով և ավելի պայծառ, քան այլընտրանքները, չնայած այն կարևոր թերություն ուներ՝ այրման ժամանակ ձկան հոտ էր գալիս: Կետի յուղն արժեքավոր ապրանք էր և աշխատակիցները հաճախ գողանում էին՝ կա՛մ սեփական օգտագործման համար, կա՛մ այգիներից դուրս վաճառելու համար: 1740-ական թվականներին Լոնդոնում օգտագործվել են կետի յուղով աշխատող հինգ հազար փողոցային լամպեր:

Կետի յուղը նաև օգտագործվել է օճառ պատրաստելու համար։ 20-րդ դարում դրանից մարգարին են պատրաստել։

Կա սխալ կարծիք, որ նավթարդյունաբերության և բուսական յուղերի առևտրային զարգացումը փրկել է կետերին ոչնչացումից: Փաստորեն, նավթի զարգացումն արագացրել է կետերի որսի արդյունաբերությունը, որը գագաթնակետին է հասել 1960-ականներին:  21-րդ դարում, քանի որ երկրների մեծ մասն արգելել է կետերի որսը, կետի յուղի վաճառքն ու օգտագործումը գործնականում դադարեցվել են:

Չնայած նավթն արագորեն փոխարինել է կետի յուղին իր ամենակարևոր կիրառություններում՝ քսանյութեր և լուսավորություն, և, հետևաբար, օրինակ, ԱՄՆ կետորսության արդյունաբերությունը կրճատել է  320,000-ից մինչև 1,800 բարել (1854-1905 թվականներին),  կետերի մարմնի մասերի այլ կիրառություններ էլ են հայտնագործվել, օրինակ՝ կոսմետիկայի և հագուստի մեջ։ Հետևաբար, կետերորսության գագաթնակետը տեղի է ունեցել 1960-ականներին։ Այնուհետև նոր փոխարինիչները և կետերի սակավությունը թուլացրել են կետերորսության շահութաբերությունը։ 1980-ականներին կետերորսության վրա զգալի արգելքներն արագացրել են դրա անկումը:

[մինի|Թրայվորքի կաթսաներ, որտեղ կետի [բլաբերի եռացման գործընթացն է կատարվում]]

Կետի յուղը ստացվում էր կետերից հավաքված ենթամաշկային ճարպի (blubber) շերտերը եռացնելով։  Բլաբերի հեռացումը կենդանու մսից հայտնի է որպես *ֆլենզինգ* *(flensing)*, իսկ եռացման գործընթացը՝ *թրայվորք* (Trywork)։ Եռացումը կատարվում էր ցամաքում՝ ափին մոտ կամ ափ դուրս եկած կետերի դեպքում։ Ավելի երկարատև խորջրյա կետերի որսի ժամանակ թրայվորքը կատարվում էր նավի վրա՝ «թրայվորք» անունով հայտնի վառարանում, որից հետո դիակը նետվում էր ջրի մեջ։

Բեղավոր կետերը կետի յուղի հիմնական աղբյուր են եղել։ Նրանց յուղը բացառապես կազմված է տրիգլիցերիդներից, մինչդեռ ատամնավոր կետերինը պարունակում է մոմի եթերներ: Գրենլանդական և հարավային կետերը (հարթ կետեր) համարվել են կետորսների իդեալական թիրախներ։ Նրանք դանդաղ և հնազանդ են, և սպանվելիս լողում են ջրի վրա։ Նրանցից ստացվել է առատ բարձրորակ յուղ և կետոսկր (Baleen), և, որպես արդյունք, նրանց որսացել են գրեթե մինչև ոչնչացում։

## Ֆիզիկական և քիմիական հատկություններ
մինի|Կետորսները ճարպ են եռացնում իրենց նավի տախտակամածին (1874 թվականի նկարազարդում)

Կետի յուղը ցածր մածուցիկություն ունի (ձիթապտղի յուղից էլ ցածր),  թափանցիկ է և գույնը տատանվում է վառ մեղրագույն դեղինից մինչև մուգ շագանակագույն՝ կախված այն կենդաանու ենթամաշկային ճարպի վիճակից, որից այն արդյունահանվել է, նաև մշակման եղանակից:

Կետի յուղն ունի ուժեղ ձկան հոտ։ Հիդրոգենացման ժամանակ այն դառնում է պինդ և սպիտակ, և դրա համն ու հոտը փոխվում են։  Դրա կազմը տարբերվում է կախված նրանից, թե որ տեսակից է այն ստացվել, և թե ինչպես է այն հավաքվել ու մշակվել։ Այն հիմնականում կազմված է տրիգլիցերիդներից  (գլիցերինի մոլեկուլին կպած ճարպաթթուների մոլեկուլներ)։

Ատամնավոր կետերից, մասնավորապես կաշալոտների սպերմացետ յուղից ստացված յուղը պարունակում է մոմի էսթերների զգալի քանակություն։  Ճարպաթթուների մեծ մասը չհագեցած է։ Ամենատարածված ճարպաթթուները օլեինաթթուն և դրա իզոմերներն են (18:1 ածխածնային շղթաներ)։  Կետի յուղը բացառիկ կայուն է։

## Կիրառություն
[thumb|300px|Միացյալ Նահանգների կետի յուղի և [սպերմացետի յուղի ներմուծումը 19-րդ դարում]]
[thumb|Կետի ճարպի հալեցման կաթսաներտ` ''Թրայփոթերը'' Իլուլիսատում ([Գրենլանդիա)]]Կետի յուղը հիմնականում օգտագործվել է լուսավորության և մեքենաների յուղման համար: Գոյություն ունեին կետի յուղի ավելի էժան այլընտրանքներ, բայց դրանք զիջում էին արդյունավետությամբ և այրման մաքրությամբ: Արդյունքում, կետի յուղը գերիշխել է աշխարհում երկու օգտագործման համար էլ: Սա, իր հերթին, ավելի է խթանել արդյունաբերական հեղափոխությունը Միացյալ Նահանգներում, Մեծ Բրիտանիայում և մայրցամաքային Եվրոպայում:

Միացյալ Նահանգներում, երբ կետի յուղի պահանջարկը 18-րդ դարի վերջին աճել է, կետորսության արդյունաբերությունը ընդլայնվել է հասնելով իր գագաթնակետին 1860-ական թվականներին, երբ սկսել են օգտագործել խողովակաշարային ածխագազային ցանցեր  քաղաքային տարածքներում այլընտրանքային լուսավորության վառելիք ապահովելու համար:

Կետերի պոպուլյացիաների նվազումը հանգեցրել է ճանապարհորդության ծախսերի, ինչպես նաև հարկման բարձրացման, ինչի հետևանքով շուկան արագորեն փոխվել է 1860-ական թվականներին, երբ հայտնաբերվել էին հանքային յուղերը և քիմիական վերամշակման գործարաններն ընդլայնվում էին՝ կերոսին և քսանյութեր արտադրելու համար: 1870 թվականին կերոսինը դարձել է լուսավորության գերիշխող վառելիքը, իսկ ԱՄՆ կետորսական արդյունաբերությունն անկում է ապրել:

Շոգեմեքենան հնարավորություն էր տալիս արագացնել կետերի որսը 1900-ական թվականներին, իսկ Միացյալ Թագավորությունը, ապա Նորվեգիան, դարձել էին կետերի որսի գերիշխող երկրները։
մինի|Ինուկի կին, որը մաքրում է ''քուլլիք''ը՝  կետի յուղի կամ փոկի յուղի ավանդական լամպը (Նունավուտ, Կանադա, 1999)

1986 թվականին Միջազգային կետորսության հանձնաժողովը հայտարարել է առևտրային կետերի որսի մորատորիում, որն այսօր գրեթե վերացրել է կետի յուղի օգտագործումը: Տեղաբնիկների վայրի կետերորսությունը, որը տնտեսության գոյատևման մի մասն էր, դեռևս թույլատրվում էր: Հյուսիսային Ամերիկայի ինուիտների նման խմբերը կետորսության հատուկ իրավունքներ ունեին, որոնք անբաժանելի են նրանց մշակույթից, և նրանք դեռևս կետի յուղն օգտագործում են որպես սնունդ և որպես լամպի յուղ ծիսական *քուլիկով* (Qulliq): Առևտրային կետերի որսի փոքր քանակություն ներկայում դեռևս տեղի է ունենում:

Կետի յուղն օգտագործվում էր որպես էժան լուսավորող միջոց, չնայած այրվելիս այն ուժեղ հոտ էր արձակում և այդքան էլ տարածված չէր։ 19-րդ դարի վերջին այն փոխարինվել է ավելի էժան, ավելի արդյունավետ և ավելի երկարակյաց կերոսինով։ Դյուրավառ հեղուկները և «կամֆինը» կետի յուղի գերիշխող փոխարինողներն են եղել մինչև կերոսինի ի հայտ գալը։

Միացյալ Թագավորությունում կետի յուղը որպես բարձրորակ քսանյութ օգտագործվում էր գործիքաշինական մեքենաներում։

20-րդ դարի սկզբին հիդրոգենացման գյուտից հետո, կետի յուղը սկսել են օգտագործել մարգարին պատրաստելու համար, մի պրակտիկա, որն այդ ժամանակվանից ի վեր դադարեցվել է: Մարգարինում կետի յուղը փոխարինվել է բուսական յուղով:

Կետի յուղն օգտագործվել է օճառ պատրաստելու համար: Մինչև ջրածնացման գյուտը, այն օգտագործվել է միայն արդյունաբերական մաքրող միջոցներում, քանի որ դրա տհաճ հոտը և գունաթափվելու հակումը այն դարձնում էին կոսմետիկ օճառի համար անպիտան:

Կետի յուղը լայնորեն օգտագործվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմում որպես *խրամատային ոտքի* դեմ կանխարգելիչ միջոց: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Արևմտյան ճակատում գտնվող բրիտանական բանակի հետևակային գումարտակը, ենթադրաբար, օգտագործել է 45 լիտր կետի յուղ օրական։ Յուղը քսում էին անմիջապես մերկ ոտքերին՝ դրանք ջրի մեջ ընկղմվելու հետևանքներից պաշտպանելու համար։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Stripping blubber from a whale.jpg|alt=Whalers stripping blubber from a whale|Կետորսները կետի բլաբերն են հանում
Պատկեր:Whaling Trypot (Blubber Pot), Simon's Town SA.jpg|alt=Try pot or Blubber Pot seen in Simon's Town in South Africa|Հարավային Աֆրիկայի Սայմոնսթաուն քաղաքում *թրայփոթ* կամ *բլաբերի կաթսա*
Պատկեր:New Zealand whalers cutting up whale blubber.jpg|alt=Māori people cutting up the blubber of beached pilot whales (Te Arai, New Zealand, 1911)|Մաորի ժողովուրդը կտրատում է ափ դուրս եկած ծովային կետերի բլաբերը(Տե Արայի, Նոր Զելանդիա, 1911թ.)
Պատկեր:New Zealand whalers boiling whale blubber.jpg|alt=Men boiling the blubber of a beached blackfish at Tokerau Beach. (New Zealand, 1911)|Տոկերաու լողափում ձկան բլաբերը եռացնող տղամարդիկ(Նոր Զելանդիա, 1911թ.)
Պատկեր:Tranoljelampa, Lyse socken, Bohuslän, 1800-tal.JPG|alt=Whale oil lamp in brown-glazed earthenware with candle bowl for the wick and base drip pan. Lyse parish, Bohuslän – now in the Nordic Museum, Stockholm, Sweden|ջնարակած կավե ամանով կետի յուղով լամպ. Լիզեի ծխական համայնք, Բուհուսլենայժմ՝  ՍտոկհոլմիՍկանդինավյան թանգարանում)


## Գրականությունում
* Կետի յուղի որոնումը և օգտագործումը, ինչպես նաև կետերի որսի շատ այլ ասպեկտներ, քննարկվում են Հերման Մելվիլի 1851 թվականի «*[[Մոբի Դիք|Մոբի Դիք»]]* վեպում: Վեպի պատմողը երբեմն սխալմամբ մեջբերվում է, երբ նա ասում է, որ կետի յուղը «նույնքան հազվադեպ է, որքան թագուհիների կաթը»: Նաև առևտրային նավի վրա գտնվող նավաստիները ստիպված էին քնել, հագնվել և մանևրել տախտակամածի տակ՝ մթության մեջ, ի տարբերություն կետորսների, որոնք յուղն օգտագործում էին լույսի համար։
* Անգլիացի Ջոն Ռ. Ջուիթը, որը հուշագրություն է գրել 1802-1805 թվականներին Բրիտանական Կոլումբիայի ափին գտնվող Խաղաղօվկիանոսյան հյուսիսարևմտյան բնիկ ժողովրդի ՝ Նուու-չա-նուլթի (Նուտկա) գերության մեջ անցկացրած տարիների մասին, պնդում էր, որ կետի յուղը համեմունք էր յուրաքանչյուր ուտեստի, նույնիսկ ելակի հետ։
* Ռոբերտ Բրաունինգի «*[[Համելնյան մկնորս|Խորամանկ սրնգահար»]]* (§ VII) ստեղծագործությունում սրնգահարի սրինգը առնետներին ստիպում է պատկերացնել «գնացքի յուղի սրվակների օղակները կոտրելու» ձայնը։
* Ֆրիդրիխ Ռատցելը *«Մարդկության պատմություն»* (1896) աշխատության մեջ, Օվկիանիայի սննդամթերքի մասին խոսելիս, մեջբերել է կապիտան Ջեյմս Կուկի մեկնաբանությունը մաորի ժողովրդի վերաբերյալ. «Ոչ մի գրենլանդացի երբեք այնքան խիստ մոլագար չէր կետի յուղով, որքան մեր այստեղի ընկերները, նրանք ագահորեն կուլ էին տալիս գարշահոտ աղբը, երբ մենք եռացնում էինք շնաձկան բլաբերը»:

## Տես նաև
* Սպերմացետ
* Օմեգա 3 պոլիչհագեցած ճարպաթթուներ

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Whale oil and its uses, an overview with illustrations
*
*, Includes descriptions, photographs and statistics.
*
* 
*

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Լուսավորություն
Կատեգորիա:Ծովային կաթնասուններ
Կատեգորիա:Կենդանական ճարպեր
Կատեգորիա:Կենսավառելանյութեր
Կատեգորիա:Կետորսություն