Բադերի ժանտախտ

**Բադի ժանտախտ**ը (հայտնի է նաև որպես բադի վիրուսային էնտերիտ) համաշխարհային հիվանդություն է, որը առաջանում է Herpesviridae ընտանիքի Anatid alphaherpesvirus 1 (AnHV-1) կողմից, որը սուր հիվանդություն է առաջացնում բադերի, սագերի և կարապների երամների մոտ բարձր մահացությամբ: Այն տարածվում է ինչպես ուղղահայաց, այնպես էլ հորիզոնական՝ աղտոտված ջրի և անմիջական շփման միջոցով: Չվող ջրային թռչունները այս հիվանդության տարածման հիմնական գործոնն են, քանի որ նրանք հաճախ հիվանդության ասիմպտոմատիկ կրողներ են: Ինկուբացիոն շրջանը երեքից յոթ օր է: Մեկ շաբաթականից փոքր թռչունները կարող են վարակվել: ԲՎԷ-ն զունոթիկ չէ:

## Կլինիկական նշաններ և ախտորոշում
ԲԴԷ-ի հետ շփման ժամանակ տնային թռչունների համար տևում է 3-7 օր, իսկ վայրի թռչունների համար՝ մինչև 14 օր ինկուբացիոն շրջան՝ ախտանիշների առաջացման համար: Երամի մահացության հանկարծակի և մշտական ​​աճը հաճախ ԲԴԷ-ի առաջին դիտարկումն է: Առանձին թռչունների ախտանշանները ներառում են ախորժակի կորուստ, ձվի արտադրության նվազում (մոտ 20-40% նվազում), քթից արտահոսք, ծարավի ավելացում, փորլուծություն, ատաքսիա, ցնցում, թևերի կախ տեսք, իսկ արուների մոտ՝ առնանդամի անկում: ԲԴԷ-ի համար մահացության մակարդակը կարող է հասնել 90 տոկոսի։ Մահը սովորաբար տեղի է ունենում ախտանիշների սկզբից 5 օրվա ընթացքում[4]։ ԲԴԷ-ի կլինիկական նշանները «տարբերվում են հյուրընկալողի վիրուսի շտամների, տեսակների, սեռի և իմունային համակարգի կարգավիճակի վիրուլենտությունից»:

Կոպերի և շնչառական համակարգի և աղեստամոքսային համակարգի լորձաթաղանթների ձևավորման պատճառով թռչունը կարող է ցույց տալ ակնաբուժական նշաններ և հրաժարվել խմելուց:

*Anatid alphaherpesvirus 1* կարող է վարակել միայն սագանմաների կարգի բադազգիների ընտանիքի թռչուններին։ Հայտնաբերված վնասվածքների ուսումնասիրությունը նմանություններ է հայտնաբերել ԲԴԷ-ի վնասվածքների հետ: Սա կարող է վկայել, որ ԲԴԷ-ն ի վիճակի է «անցնել տարբեր պատվերների և ընտանիքների» կամ «հարմարվել նոր հյուրընկալողներին»:  Ջրային թռչունների տեսակներն ունեն տարբեր զգայունություն ԲԴԷ-ի նկատմամբ, ընդ որում վայրի թռչունները հակված են ավելի դիմացկուն: Ոչ ջրային թռչունների վարակվածությունը բադերի ժանտախտով չի հայտնաբերվել:

Ախտորոշումը սովորաբար կարող է կատարվել՝ հիմնվելով կլինիկական նշանների և հետմահու բացահայտումների վրա.

Հետմահու դեպքում, կոնյուկտիվայում, լորձաթաղանթներում, շնչափողում, ներարկղում և աղիքներում petechial արյունահոսությունը պաթոգոմոնիկ է ԲԴԷ-ի համար: Ախտորոշումը կարող է հաստատվել նաև հյուսվածքներում վիրուսի ընդգրկման մարմինների առկայությամբ կամ վիրուսային հակագենի դրական իմունոհիստոքիմիական գունավորմամբ:

## Համաճարակաբանություն
ԲԴԷ-ն հանդիպում է գարնանային սեզոններին ամբողջ աշխարհում: ԱՄՆ-ում, Նիդեռլանդներում և Մեծ Բրիտանիայում մարտից հունիս ընկած ժամանակահատվածում ամենաշատ դեպքերն են: Մինչդեռ Հարավային կիսագնդի պոպուլյացիաները, ինչպես օրինակ Բրազիլիայում, ավելի հավանական է, որ բռնկումներ ունենան նոյեմբերից փետրվար գարնանային սեզոնի ընթացքում:

Եթե ընդունող օրգանիզմները գոյատևում են առաջնային վարակից, ապա դրանք անցնում են թաքնված փուլ, որը տևում է մինչև 4 տարի: Լատենտ փուլը հանգեցնում է ԲԴԷ-ի ուղղահայաց և հորիզոնական փոխանցմանը: Վիրուսային մասնիկները կարող են թափվել թաքնված հյուրընկալողի կողմից ընդհանուր ջրում կամ անմիջական շփման միջոցով (հորիզոնական փոխանցում), ինչը նպաստում է շարունակական էպիզոոտիկ հիվանդությունների առաջացմանը: Կա նաև վկայություն թաքնված հյուրընկալողներից դեպի նրանց ձվերին և սերունդներին ուղղահայաց փոխանցման մասին, որը նույնպես կլինի առանց ախտանիշների: Այնուամենայնիվ, սթրեսի ժամանակ AHV-1-ը կարող է շարժվել դեպի նյարդային արմատներ նյարդային գանգլիաներից և «առաջացնել հերպեսային ախտահարումներ»՝ լատենտ կրելու տեսանելի ախտանիշ: Բնապահպանական և ֆիզիոլոգիական ազդակներն առաջացնում են թաքնված կրիչներ, որոնք թափում են վիրուսային մասնիկներ: Ֆիզիոլոգիական ազդանշանների օրինակները ներառում են «միգրացիայի սթրեսը, բազմացման սեզոնը, [և] սոցիալական փոխազդեցությունը»: Տրանսպորտի առաջնային լատենտային տեղամասերն են եռանկյունի գանգլիոնը, լիմֆոիդ հյուսվածքը և արյան լիմֆոցիտները: APV-1-ի ուշացման վայրերը նման են այլ հերպեսի վիրուսների:

## Բուժում և վերահսկում
Բադի վիրուսային էնտերիտի դեմ պատվաստումն այժմ սովորական է Միացյալ Նահանգներում: Արդյունավետ են միայն թուլացած պատվաստանյութերը: Երբ ԲԴԷ-ն առկա է, բռնկումը հաղթահարելու համար պահանջվում է հայաթափում, տեղափոխում և ինտենսիվ ախտահանում: Վերականգնված թռչունների մոտ ձևավորվում է ամուր բնական իմունիտետ: DEV-ի համար բուժում չկա, սակայն ռեսվերատրոլը ցույց է տվել, որ որոշակի հակավիրուսային ակտիվություն ունի վիրուսի դեմ:

Հիվանդությունները կանխելու համար պետք է իրականացվեն կառավարման այնպիսի պրակտիկաներ, ինչպիսիք են վայրի ջրային թռչունների և աղտոտված ջրի ազդեցությունը կանխելը և նոր պաշարների զննում:

## Պաթոգենեզ
ԲԴԷ-ն համարվում է պանտրոպիկ, քանի որ այն ի վիճակի է բազմանալ և տարածվել հյուրընկալողի բազմաթիվ օրգանների վրա: Վիրուսային վերարտադրությունը առաջացնում է անոթային թափանցելիության բարձրացում, ինչը հանգեցնում է օրգանների վնասվածքների և արյունահոսության, մասնավորապես՝ լյարդի, փայծաղի, տիմուսի և Ֆաբրիցիուսի բուրսաների: DVH-1-ը բազմանում է թռչնի կերակրափողի և կլոակայի լորձաթաղանթում՝ վիրուսի երկու հիմնական մուտքերը: Վարակման միջոցը ազդում է այն հյուսվածքների վրա, որոնք առաջինը կազդեն, և ինկուբացիոն ժամանակի վրա՝ մինչև ախտանիշների դրսևորումը: Սովորաբար վիրուսի բազմացումը սկսվում է մարսողական ուղուց և տեղափոխվում է Ֆաբրիցիուսի, տիմուսի, փայծաղի և լյարդի բուրսա:

## Վիրուսաբանություն
### Դասակարգում
Anatid alphaherpesvirus 1-ը դասակարգվում է Herpesviridae ընտանիքի Herpesvirales կարգով: Գենը նույնականացվել է որպես Mardivirus: Գենոմատիկ ապացույցները ցույց են տալիս, որ APV-1-ը գենետիկորեն նման է Մարդու ալֆահերպես վիրուս 1-ին և 2-ին (HSV-1 և HSV-2), Suid alphaherpesvirus 1-ին, Equid alphaherpesvirus 1-ին և 4-ին (EHV-1 և EHV-4) և Տավարի ալֆահերպես վիրուս 1-ին ( BHV-1):

#### Գենոմ
Anatid alphaherpesvirus 1-ը, ինչպես մյուս հերպեսվիրուսները, ունի գծային երկշղթա ԴՆԹ գենոմ: ԴՆԹ-ի քաշը 119×106 դալտոն է և մոտավորապես 158,091 բազային զույգ երկարություն: AHV-1-ն իր գենոմում ունի 67 գեն, որոնցից 65-ը հավանաբար կոդավորող գեներ են: Գեններից երեքը չունեն այլ հերպեսի վիրուսների հոմոլոգներ և բնորոշ են AHV-1-ին: Եզակի երկար (UL), եզակի (ԱՄՆ), եզակի կարճ ներքին կրկնություն (IRS) և եզակի կարճ տերմինալ կրկնվող (TRS) շրջանները կազմում են գենոմը: Գենոմային դասավորությունը պատվիրված է որպես UL-IRS-US-TRS: Կան 78 կանխատեսված սպիտակուցներ, որոնք կոդավորված են գենոմի կողմից:

### Կառուցվածք
ԲԴԷ-ն ունի նման մորֆոլոգիա այլ Herpesvirales վիրուսների հետ: Հերպեսի վիրուսների ընդհանուր տարրերը ներառում են «ԴՆԹ-ի միջուկը, իկոսաեդրային կապսիդը, տեգումենտը և ծրարը»: HPV-1-ի նուկլեոկապսիդի լայնությունը 75 միկրոմետր է, իսկ ծրարի տրամագիծը 181 միկրոմետր:

## Պատմություն
ԲԴԷ-ի բռնկման առաջին զեկույցը եղել է 1923 թվականին Նիդեռլանդներում: Բադերի ժանտախտը առաջին անգամ գրանցվել է ԱՄՆ-ում՝ Նյու Յորք նահանգի Լոնգ Այլենդում: Համաճարակը տնտեսապես կործանարար ազդեցություն ունեցավ բադերի արդյունաբերության վրա: 1973 թվականին Անդես լճում, Հարավային Դակոտա, ԲԴԷ-ի բռնկումը հիվանդության մյուս խոշոր միջադեպն էր Միացյալ Նահանգներում: Համաճարակը հանգեցրել է 43,000 մահվան։ 2005 թվականին ԲԴԷ-ն հանվեց Կենդանիների առողջության համաշխարհային կազմակերպության պարտադիր հաշվետվությունների ցուցակից՝ միջազգային տարածման ապացույցների բացակայության և հանրային առողջության համար նվազագույն սպառնալիքի պատճառով: Այնուամենայնիվ, կան տնտեսական մտահոգություններ այն տարածաշրջանների համար, որոնք կախված են թռչունների արդյունաբերությունից, ինչպիսին է Հնդկաստանը:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* , expert reviewed and published by Wikivet, accessed January 9, 2011