Յուջինի Քլարկ

**Յուջինի Քլարկ** (, ), հայտնի որպես **«Տիկին Շնաձուկ»**, ամերիկացի ձկնաբան էր, հայտնի է ինչպես  շնաձկների վարքագծի վերաբերյալ իր հետազոտություններով, այնպես էլ  ձուլածնոտայինների։ Քլարկը հետազոտական նպատակներով սկուբա դայվինգի ոլորտի ռահվիրա էր։Բացի ծովային կենսաբանության ոլորտի հեղինակություն համարվելուց, Քլարկը լայնորեն ճանաչված էր և իր համբավն օգտագործեց ծովային բնության պահպանությունը խթանելու գործում։

## Վաղ տարիք և կրթություն
Յուջինի Քլարկը ծնվել և մեծացել է Նյու Յորքում։ Նրա հայրը՝ Չարլզ Քլարկը, մահացել է, երբ Յուջինին գրեթե երկու տարեկան էր, իսկ մայրը՝ Յումիկո Մոտոմին, ավելի ուշ ամուսնացել է ճապոնական ռեստորանի սեփականատեր Մասատոմո Նոբուի հետ:

Քլարկը տարրական դպրոց է հաճախել Քուինսի Վուդսայդ քաղաքում և ավարտել է Նյու Յորքի Քուինսի Բրայանտի ավագ դպրոցը: Նա իր դպրոցներում ճապոնական ծագում ունեցող միակ աշակերտուհին էր:

Վաղ տարիքից Քլարկը մեծ ոգևորությամբ էր վերաբերվում ծովային գիտությանը, և նրա դպրոցական զեկույցներից շատերը վերաբերում էին ծովային կենսաբանության թեմաներին։ Նյու Յորքի ակվարիում առաջին այցելությունը ոգեշնչեց Քլարկին, դրանից հետո ամեն շաբաթ վերադառնում էր ակվարիում, հիանում ծովային կենդանիներով։ Շաբաթ օրերից հետո հիացած էր լինում ծովային կենդանիներով: Բնագետ Ուիլյամ Բիբիի աշխատանքը հետագայում ոգեշնչեց Քլարկին դառնալ օվկիանոսագետ:

## Ակադեմիական և գիտական կյանք
Յուջինի Քլարկը Հանթեր քոլեջից (1942) ստացել է կենդանաբանության բակալավրի աստիճան : Ամառները նա սովորել է Միչիգանի համալսարանի կենսաբանական կայանում, իսկ ասպիրանտուրան ավարտելուց առաջ աշխատել է «Սելանեզ» կորպորացիայում որպես քիմիկոս։ Սկզբում Յուջինին ցանկացել է ընդունվել Կոլումբիայի համալսարանի ասպիրանտուրա, սակայն նրա դիմումը մերժվել է՝ վախենալով, որ նա ի վերջո կորոշի թողնել իր գիտական կարիերան՝ երեխաների դաստիարակության վրա կենտրոնանալու համար: Անվախ՝ Քլարկը շարունակեց իր գործունեությունը և ստացավ արվեստի մագիստրոսի (1946) և կենդանաբանության դոկտորի (1950) կոչումներ Նյու Յորքի համալսարանում։. Ասպիրանտուրայում սովորելու տարիներին Քլարկը հետազոտություններ է իրականացրել Լա Ջոլայի Սկրիպսի օվկիանոսագիտության ինստիտուտում**,** Նյու Յորքի Ամերիկյան բնական պատմության թանգարանում, Մասաչուսեթսի Վուդս Հոուլի ծովային կենսաբանական լաբորատորիան , և Բիմինիի Լեռների ծովային լաբարատորիայում ։

1949 թվականին, Ռազմածովային հետազոտությունների գրասենյակի Միկրոնեզիայում գիտական հետազոտություններ իրականացնելու Ռազմածովային հետազոտությունների գրասենյակի,ծրագրի շրջանակներում,  Քլարկը Գուամում,ձկների պոպուլյացիայի ուսումնասիրություններ է իրականացրել Մարշալյան կղզիներ,, Պալաու կղզիներ,  Հյուսիսային Մարիանյան կղզիներ, և Կարոլինյան կղզիներ. Դոկտորական հետազոտությունն ավարտելուց հետո Քլարկը ստացավ Ֆուլբրայթի կրթաթոշակ ՝ Եգիպտոսի Կարմիր ծովի հյուսիսային ափին գտնվող Հուրգադայի ծովային կենսաբանական կայանում ձկնաբանական ուսումնասիրություններ կատարելու համար։ Այս փորձառությունները քննարկվել են Քլարկի առաջին՝ «Նիզակով տիկինը» (1953) գրքում, որի գրությունը մասամբ ֆինանսավորվել է Յուջինի Սքսթոնի հիշատակի կրթաթոշակի և Breadloaf Writers' Fellowship-ի կողմից։ Գիրքը մեծ հաջողություն ունեցավ։

Անն և Ուիլյամ Հ. Վանդերբիլտները, որոնք «Նիզակով տիկինը» ֆիլմի երկրպագուներ էին և կալվածք ունեին հարավարևմտյան Ֆլորիդայում, 1954 կենսաբանին հրավիրեցին ելույթ ունենալու Էնգլվուդի, հանրային դպրոցում, Կարմիր ծովի ձկների մասին Քլարկի խոսքից հետո ներկաները ցույց տվեցին, որ տեղական ջրերում հանդիպել են բազմաթիվ նմանատիպ կենդանիների և հետաքրքրված են ավելին իմանալ նրանց մասին: Հետագայում Վանդերբիլտները տարածքում Քլարկի համար կառուցեցին լաբորատորիա: Այն 1955 թվականին անվանվեց Քեյփ Հեյզի ծովային լաբորատորիա:

### Աշխատանք Cape Haze-ում
Քեյփ Հեյզի ծովային լաբորատորիայում Քլարկն աշխատում էր տեղացի ձկնորս Բերիլ Չադվիկի հետ, ով փորձառու էր շնաձկներ որսալու գործում: Չադվիկը Քլարկի միակ օգնականն էր լաբորատորիայի հիմնադրման ժամանակ: Շնաձկների ուսումնասիրության լաբորատորիայի առաջին խնդրանքը եղել է Ջոն Հ. Հելլենի՝ Նոր Անգլիայի բժշկական հետազոտությունների ինստիտուտի տնօրենի կողմից: Երբ լաբորատորիայի գործունեությունը սկսեց հրապարակվել գիտական ամսագրերում, լաբորատորիան սկսեցին հեղեղել այլ հետազոտողների խնդրանքներով։ Աշխարհի տարբեր ծայրերից հետազոտողներ էին գալիս Քեյփ Հեյզում ուսումնասիրելու:

Քեյփ Հեյզ լաբորատորիա այցելող հետազոտողներից մեկը Սիլվիա Էրլն էր, ով այդ ժամանակ աշխատում էր Դյուկի համալսարանում . ջրիմուռների վերաբերյալ իր դեսերտացիայի վրա։Էրլը օգնեց Քլարկին հերբարիում ստեղծելու հարցում՝ լաբորատորիայի հղման հավաքածույում կրկնօրինակ նմուշներ տեղադրելով:

Քեյփ Հեյզում գտնվելու ընթացքում Քլարկը մի շարք վարքային, վերարտադրողական և անատոմիական փորձեր է անցկացրել շնաձկների և այլ ձկների վրա: Նա հաճախակի սուզվել է տեղի ջրերում՝ ուսումնասիրելով տարբեր օրգանիզմներ: Այս սուզումների ժամանակ Քլարկը հաճախ օգտագործել է ապակե տարաներ բռնելու տեխնիկան, որը տարածվել է Քոնի Լիմբոյի կողմից, ով այն ժամանակ Սկրիպսի օվկիանոսագիտության ինստիտուտի գլխավոր սուզորդն էր:. Այս տարաները թույլ տվեցին Քլարկին անհայտ նմուշները տեղափոխել լաբորատորիա՝ հետագա ուսումնասիրությունների համար:

Քեյփ Հեյզի լաբորատորիան տեղափոխվեց, Սիեստա Քի, Ֆլորիդա, 1960 թվականին։ Գիտնականները շարունակեցին այցելել լաբորատորիա, այդ թվում՝ Dow Chemical Company-ի քիմիկոսները։

1962 թվականին Քլարկը մասնակցեց Իսրայելի հարավային Կարմիր ծովի արշավախմբին, որը ճամբար հիմնեց Դահլակ կղզեխմբի Էրիթրեայի կղզիներից մեկում: Նրա ուսումնասիրությունները կենտրոնացած էին ոչ միայն շնաձկների, այլև այլ, հիմնականում խոշոր, պելագիկ տեսակների վրա:

1966 թվականին Քլարկը լքեց Քեյփ Հեյզը՝ Նյու Յորքի քաղաքային համալսարանումդասախոսական պաշտոն զբաղեցնելու համար։ 1968 թվականին նա դարձավ դասախոս Մերիլենդի համալսարանի Քոլեջ Պարկում Մերլենդի համալսարանում սովորելու տարիներին Քլարկը ստացել է բազմաթիվ գովասանագրեր, այդ թվում՝ երեք կրթաթոշակ, հինգ կրթաթոշակ և վեց մեդալ։ Քլարկը պաշտոնապես թոշակի է անցել Մերիլենդի համալսարանից 1999 թվականին, բայց մի քանի տարի շարունակ յուրաքանչյուր կիսամյակ դասվանդել է կենսաբանության ամբյոնում մեկ դասընթաց։

Քլարկը վերադարձավ Քեյփ Հեյզի լաբորատորիա, որն այժմ վերանվանվել է Մոութի ծովային լաբորատորիա, 2000 թվականին։ Նա այնտեղ աշխատել է որպես ավագ գիտաշխատող, վաստակավոր տնօրեն և հոգաբարձու մինչև թոքերի քաղցկեղից իր մահը Սարասոտայում, Ֆլորիդա,15 թվականի փետրվարի 25-ին։ Քլարկը ակտիվ հետազոտող և ջրասուզորդ էր իր ողջ կյանքի ընթացքում, վերջին անգամ սուզվել է 2014 թվականին և արդյունքները հրապարակել  2015 թվականի հունվարին, իսկ նրա մահվան պահին լրացուցիչ հետազոտությունները դեռևս վերանայման փուլում էին:

## Անձնական կյանք
Քլարկը ամուսնացած է եղել հինգ անգամ, որոնցից առաջին չորսն ավարտվել են ամուսնալուծությամբ՝ Ջիդեո Ումակիի հետ՝ 1942-ից 1947 թվականներին, Իլիաս Թեմիստոկլես Կոնստանտինուի հետ՝ 1950-ից 1967 թվականներին, գրող Չանդլեր Բրոսարդի հետ՝ 1967-ից 1969 թվականներին և Իգոր Կլացոյի հետ՝ 1970 թվականին։ Նա ամուսնացած է եղել Հենրի Յոշինոբու Կոնի հետ՝ 1997 թվականից մինչև նրա ինքնասպանությունը՝ 2000 թվականին:

## Ժառանգություն
Քլարկը հեղինակել է երկու գիրք՝ «Նիզակով տիկինը» (1953) և «Տիկինը և շնաձկները» (1969), ինչպես նաև ավելի քան 175 գիտական հոդվածներ։ Նա մի քանի գրքերի  առարկա է եղել, այդ թվում՝ «Շնաձուկ օրիորդը» և «Շնաձուկ տիկնոջ արկածները»՝ Աննա ՄաքԳովերնի կողմից։ Քլարկը ծովային կենդանիների պահպանության  մոլի կողմնակից էր, և նրա բազմաթիվ հայտնի հրապարակումներն ու հանրային ելույթները կենտրոնացած էին շնաձկների վարքագծի և ինտելեկտի վերաբերյալ ենթադրությունների ցրման վրա՝ շնաձկների սպանությունը կանխելու և ծովային միջավայրի պահպանումը խրախուսելու ջանքերով: Այս աշխատությունների շարքում հրապարակումները փաստում են, որ նա առաջին մարդն էր, ով մարզեց շնաձկներին՝ թիրախներին հարվածելու համար, ինչպես նաև առաջին գիտնականը, որը էգ ձկների մեջ «փորձանոթային» ձագեր է ստեղծել: Նա նաև հայտնաբերեց, Մովսեսի ներբանը ձկնատեսակին որ  արտադրում է բնական միջոց, և որը վանում է շնաձկներին երբ ներբանը բաց է թողնում այն, ստիպում է մեղավոր շնաձկանը հետ քաշվել և անկանոն վարքագիծ դրսևորել՝ գլուխը թափահարելով և հարձակումը դադարեցնելով: Այս բնական վանող միջոցն այդ ժամանակվանից ի վեր օգտագործվել է հետազոտողների կողմից՝ շնաձկների և մարդկանց միջև վնասակար փոխազդեցությունները կանխելու նպատակով: Քլարկի կողմից իր հետազոտական սուզումների ընթացքում բազմաթիվ «քնած» շնաձկների դիտարկումը օգնեց ապացուցել, որ շնաձկները շարժվելու կարիք չունեն շնչելու համար: Քլարկը փաստաթղթավորել է, որ այս «քնած» շնաձկները թույլ մկաններով դանդաղորեն ջուր էին մղում իրենց խռիկների վրայով։ Նա նկատել է, որ այն քարանձավում, որտեղ գտնվել են այս շնաձկները, ջրում լուծված թթվածնի մակարդակը միջինից բարձր էր, ինչում Քլարկը ենթադրել է, որ այն հեշտացնում է շնչառությունը և հնարավոր է՝ թմրամիջոցային ազդեցություն է թողնում շնաձկների վրա։ Այս հայտնագործությունն օգտագործելով՝ այլ ուսումնասիրություններ նմանատիպ «քնած» օրինաչափություններ են հայտնաբերել շնաձկների այլ տեսակների մոտ։Իր տասնամյակների հետազոտությունների ընթացքում Քլարկը կատարել է ավելի քան 70 սուզում և ղեկավարել է ավելի քան 200 դաշտային հետազոտական արշավներ ամբողջ աշխարհում։ Նա աշխատել է 24 հեռուստատեսային հատուկ թողարկումների վրա և օգնել է ստեղծել առաջին IMAX ֆիլմը:

### Մրցանակներ և պարգևներ
Քլարկը ստացել է գիտությունների դոկտորի երեք պատվավոր աստիճան, Մասաչուսեթսի համալսարանից, Լոնգ Այլենդի համալսարանից, և Գուելֆի համալսարանից։. Նա ընդգրկվել է Ֆլորիդայի կանանց փառքի սրահում: Նա 1987 թվականին արժանացել է NOGI, մրցանակի գիտության անվանակարգում։, որը ամեն տարի շնորհվում է Ստորջրյա արվեստների և գիտությունների ակադեմիայիկողմից և ամենահինն է և համարվում է ջրասուզության աշխարհի ամենահեղինակավոր մրցանակը։ Քլարկը նաև գովասանքի է արժանացել, . Ազգային Աշխարհագրական ընկերության, Հետախույզների ակումբի, Ամերիկայի ստորջրյա միությանի կողմից, Ամերիկյան ափամերձ միություն, Կանանց ջրասուզորդների փառքի սրահ,Ամերիկյան օվկիանոսագետների ընկերություն, 1975 թվականին նա արժանացել է In 1975, Կին աշխարհագրագետների միջազգային ընկերության ոսկե մեդալին՝ շնաձկների բազմացման և վարքագծի ուսումնասիրությունների համար։. Նրա մասին գրվել է բազմաթիվ գրքերում, այդ թվում՝ Աննա ՄաքԳովերնի «Շնաձուկ օրիորդը» գրքում:

Նրա պատվին անվանակոչվել են մի քանի ձկներ *Callogobius clarki* (Goren), *Sticharium clarkae* (George and Springer), *Enneapterygius clarkae* (Holleman), *Atrobucca geniae* (Ben-Tuvia and Trewavas), and *Squalus clarkae*, նաև հայտնի է որպես Ջինիի շնաձուկ:

2022 թվականի մայիսի 4-ին՝ Միացյալ Նահանգների փոստային ծառայությունը Քլարկի 100-ամյակի օրը, նրան պատվեց «Forever» նամականիշով պատկերելով շնաձուկ և Քլարկին սուզվելու հանդերձանքով:

## Ծանոթագրություններ


## Հետագա ընթերցանություն
* Balon, E.K., Michael N. Bruton, and David L.G. Noakes (eds.). 1994. *An Anthology in Honour of Women Ichthyologists ET, Ro, and Genie.* Kluwer Academic Publishers. (Dedicated to Clark)
* Butts, Ellen & Joyce Schwartz. 2000. *Eugenie Clark: Adventures of a Shark Scientist*, Linnet Books, Connecticut. (Biography of Clark)
* Brown, R., and J. Pettifer. 1985. *The Nature-Watchers*, Collins, London, pp.&nbsp;17–22 and 37–45.
* 
* Castro, Jose I. 2020. *Genie: The Life & Recollections of Eugenie Clark*. Save Our Seas Foundation.
* Ellis, R. 1976. *The Shark Book*, Grosset and Dunlap, New York.
* Emberlin, D. 1977. *Contributions of Women in Science*, Dillon Press.
* Facklam, Margery. 1978. *Wild Animals, Gentle Women*, Harcourt Brace Jovanovich.
* Garber, N. 1967. *Your Future In Oceanography*, Rosen Press, New York.
* Hauser, H. 1976. *Women in Sports*, Harvey House, New York.
* Hauser, H. 1987. *Call to Adventure*, Bookmaker Guild, Longmont, CA. pp.&nbsp;137–145.
* Hauser, H. 1990. *The Adventurous Aquanaut*, pp.&nbsp;201–216.
* Keating, Jess. 2018. "Shark Lady: The True Story of How Eugenie Clark Became the Ocean's Most Fearless Scientist", Sourcebooks, Illinois. (Picture book)
* Kenny, Katherine, and Eleanor Randrup. 2010. *Courageous Women of Maryland*, Schiffer Publishing, pp.&nbsp;27–31, 103–104.
* LaBastille, Ann. 1980. *Women and Wilderness*, Sierra Club.
* McGovern, Ann. 1978. *Shark Lady, True Adventures of Eugenie Clark*, Four Winds Press, New York. (Biography of Clark)
* McGovern, Ann. 1998. *Adventures of the Shark Lady: Eugenie Clark Around the World*, Scholastic Book Services, New York. (Biography of Clark)
* Polking, Kirk. 1999. *Oceanographers and Explorers of the Sea*, Enslow Publishers.
* Rappaport, D. 1991. *Living Dangerously*, Harper & Collins, pp.&nbsp;71–86.
* Stone, Andrea. "'Shark Lady' Eugenie Clark, Famed Marine Biologist, Has Died." *National Geographic*. National Geographic Society, 25 Feb. 2015.
* Taylor, V. 1979. *Great Shark Stories*, Harper and Row, New York.
* Trupp, Phil. 1998. *Sea of Dreamers*, Fulcrum Publishing, Colorado, pp.&nbsp;164–187.
* Yount, Lisa. 1994. *Contemporary Women Scientists*, Facts on File, New York, pp.&nbsp;54–71.

## Արտաքին հղումներ
* Eugenie Clark Collection at Mote Marine Laboratory .