Ալմա մատեր (քանդակ, Նյու Յորք)

**Ալմա մատեր քանդակ** (*Alma Mater*, թարգմանաբար` Մայր բուհ), Դանիել Չեսթեր Ֆրենչի պատրաստված բրոնզե քանդակ, որը գտնվում է  Նյու Յորքի Մանհեթեն քաղաքի Մորնինգսայդ Հեյթս թաղամասում` Կոլումբիայի համալսարանի տարածքում գտնվող Low Memorial գրադարանի մուտքի դիմաց` աստիճանահարթակի վրա։

Ֆրենչը նախագծել է արձանը 1901 թվականին, և այն տեղադրվել է 1903 թվականի սեպտեմբերին։ Այն ''Մայր բուհի'' անձնավորումն է, որը ներկայացնում է Կոլումբիան՝ որպես կրթական հաստատություն։ Տեղադրումից ի վեր արձանը սերտորեն ասոցացվում է համալսարանի հետ։

## Պատմություն
### Հանձնաժողով և տեղադրում
Low Memorial Library գրադարանի դիմաց արձանի տեղադրման ծրագրերը սկսվել են 1897 թվականին շենքի շինարարության ավարտից հետո։ Չարլզ Ֆոլեն ՄակՔիմը` շենքի գլխավոր ճարտարապետը, իր նախագծում` դեպի շենք տանող աստիճանների միջնամասում նախատեսել էր դատարկ գրանիտե պատվանդան, որի վրա կարող էր տեղադրվել արձան։ Միայն երեք տարի անց Հարիետ Վ. Գոելեթն իր և իր երեխաների անունից Կոլումբիայի հոգաբարձուներին առաջարկեց մինչև 25,000 դոլար տեղադրելու համար «Մայր բուհը ներկայացնող բրոնզե արձան, որը կտեղադրվի [ասված] պատվանդանի վրա»՝ ի հիշատակ նրա ամուսնու՝ Կոլումբիայի քոլեջի շրջանավարտ Ռոբերտ Գոելեթի, ով մահացել էր 1899 թվականին։

Հոգաբարձուներն ընդունեցին նրա առաջարկը և ՄակՔիմի առաջարկությամբ Դանիել Չեսթեր Ֆրենչին հանձնարարեցին ստեղծել արձանը։ Մինչև այս պահը ֆրանսիացիների նշանավոր գործերից էին *[[Մինիտմեններ|Մինիտմենին]] նվիրված արձանը* (The Minute Man, 1874) Կոնկորդ քաղաքում (Մասաչուսեթս) և *[[Ջոն Հարվարդ]]ի արձանը* (1884) Հարվարդի համալսարանում։ Ֆրենչը նաև քանդակել է *Հանրապետությունը արձանը* (The Republic, 1918), որը շատ նման է *Ալմա մատեր* արձանին։ Ենթադրվում է, որ Օդրի Մունսոնը, ով 20-րդ դարասկզբի նկարչի բեղուն մոդելն էր, կարող էր լինել արձանի հիմքը, թեև ավելի հավանական է, որ *Ալմա մատերի* մոդելն իրականում դերասանուհի և Ֆրենչի ընկերուհի Մերի Լոութոնն է եղել։ Հաշվի առնելով հանձնաժողովի պայմանը, Ֆրենչի նպատակն էր ստեղծել «մի ֆիգուր, որը պետք է հաճելի տպավորություն գործի բարեհամբույր ողջունելով այն երիտասարդներին, ովքեր պետք է ընտրեն Կոլումբիան որպես իրենց քոլեջ»։

[մինի|''[Ալմա մատեր|Մայր բուհի* բացումը 1903 թվականի սեպտեմբերին]]

Ֆրենչը մի քանի դիզայներական տարբերակներ է նախագծել. գիպսից պատրաստված բնօրինակ մոդելը, որը նա պատրաստել էր *Մայր բուհի* համար, ձախ ձեռքով բռնած էր ծնկի վրա դրած բացված գիրքը, ոտքի թաթերը մերկ էին, իսկ կրունկներն իրար կպած էին։ Թեև Գոելեթը և համասարանի նախագահ (1890-1901)  Սեթ Լոուն «մեծապես հիացած էին» Ֆրենչի առաջին տարբերակով, նրանց քննադատությունները ստիպեցին, որ նա փոխի ձեռքերի դիրքը՝ դրանք վեր բարձրացրած և գավազանը բռնած պատկերելով։ Արձանի նրա վերջնական նախագիծը հաստատվել է 1901 թվականի մարտի 4-ին հոգաբարձուների կողմից, և Գոելեթների կողմից վճարվելիք գինը որոշվել է 20 000 դոլար։ ՄակՔիմը, ով խիստ անհանգստացած էր արձանի որակով` հաշվի առնելով նրա նշանավոր դիրքը Լոու գրադարանի դիմաց, արձանով «հիացած» նկարագրել է այն որպես «արժանապատիվ, դասական և վեհանձն… որը ցուցադրում է  հունական ոգու և ազատության այնպիսի ընկալում, ինչպիսին կարող է ցանկացած ժամանակակից»։

Չնայած այն ակնկալիքներին, որ արձանը կարող էր ավարտված լինել նախատեսված ժամանակին` 1902 թվականին համալսարանի բացման արարողության ժամանակ, Ֆրենչի աշխատանքի ձգձգումների (մասամբ [[Օգաստես Սենթ-Գոդենս|Օգոստոս Սեն Գոդենսի]] քննադատությունների, բայց հիմնականում *Jno. Williams, Inc.* ձուլարանի գործադուլների պատճառով) հետևանքով բացումը հետաձգվեց մինչև 1903 թվականի սեպտեմբերի 23-ը՝ 1903-1904 ուսումնական տարվա առաջին օրը։ Արարողությանը Նյու Յորքի 7-րդ եպիսկոպոս և համալսարանի հոգաբարձու Հենրի Ք. Փոթերը աղոթք կարդաց, որից հետո դեկան Ջոն Հովարդ Վան Ամրինջը հայտարարեց, որ արձանը պաշտոնապես շնորհվում է Կոլումբիայի համալսարանի նախագահ (1902-1945) [[Նիկոլաս Մյուրեյ Բաթլեր]]ին։ Գոելեթների ընտանիքը ներկա չէին, քանի որ ավելի վաղ մեկնել էին Եվրոպա։

1904 թվականին համալսարանը Ֆրենչից վերցրեց *Մայր բուհի* չորս ոտնաչափ գիպսից վերարտադրությունը՝ [[Սենթ Լուիս]]ի [[Համաշխարհային ցուցահանդես|Համաշխարհային տոնավաճառի]] Մեծ քանդակների պալատում ցուցադրելու համար։ Սակայն համալսարանն այն չվերադարձրեց, մինչև այն նորից հայտնաբերվեց Low Library-ի նկուղում և ուղարկվեց Ֆրենչի դստերը՝ Մարգարետ Ֆրենչ Կրեսսոնին, 1950 թվականին։

=== Հետագա պատմություն ===
[[Պատկեր:EisenhowerAlmaMater.jpg|ձախից|մինի|[[ԱՄՆ նախագահ|ԱՄՆ նորընտիր նախագահ]] [[Դուայթ Էյզենհաուեր|Դուայթ Դ. Էյզենհաուերը]] 1953 թվականի հունվարին *Մայր բուհ արձանի* առջև]]

*Մայր բուհ արձանը*, հաշվի առնելով համալսարանի հետ իր խորհրդանշական կապը, Կոլումբիայում բազմաթիվ բողոքի ցույցերի կենտրոնում է եղել։ 1970 թվականին ուսանողական բողոքի ցույցերի ժամանակ՝ ի պատասխան [[Կամբոջա]] ներխուժման և [[Կրակոցներ Քենթի համալսարանում|Քենթ նահանգի կրակոցների]], արձանը մարմնավորեց համալսարանի վարչակազմի ձախողումները, այդ թվում Մորնինգսայդ Հեյթս թաղամասի շարունակական [[ջենտրիֆիկացիա]]ն (gentrification): 1970 թվականի մայիսի 15-ի վաղ առավոտյան ռումբ էր դրվել արձանի վրա։ Արդյունքում առաջացած պայթյունը զգալի վնասել էր *Մայր բուհ արձանի* գահը։ Վնասը մնաց մինչև 1978 թվականը, երբ արձանը հեռացվեց Կոլումբիայից, գահը վերափոխվեց, իսկ քանդակը մաքրվեց, նոր պաշտպանիչ պատինայով (Patina) պատվեց և վերադարձվեց աստիճանների վրա։

Բողոքի մյուս ուշագրավ դեպքերը, որոնց ականատես է եղել *Մայր բուհ արձանը*, ներառում են 1968 թվականի Կոլումբիայի համալսարանի բողոքի ցույցերը, երբ արձանը պարբերաբար ենթարկվում էր վանդալիզմի, իսկ արձանի ծնկներին տեղադրվեց «Բռնաբարված ոստիկանների կողմից» ցուցանակ, և [[Իրաքի պատերազմ]]ի դեմ բողոքի ցույցերը, երբ ուսանողները սև ծածկոց էին հագցրել *Մայր բուհ արձանի* գլխին և լարերով միացրել նրա ձեռքերը գետնին` նկատի ունենալով [[Աբու Ղրայբ բանտի բանտարկյալների տանջանքներ|Աբու Գրեյբի խոշտանգումների և բանտարկյալների նկատմամբ բռնությունների սկանդալը]]։

*Մայր բուհ արձանը* նաև եղել է բազմաթիվ անկարգ արարքների կենտրոնում, այդ թվում՝ 1928 թվականին, երբ գողացել էին նրա գավազանը (և հետագայում վերադարձրել), ինչպես նաև 1984 թվականի հոկտեմբերին, երբ գավազանը ամբողջությամբ հանել էին [[Կոռնելի համալսարան]]ի ուսանողները։ Երկու ամիս անց այն հայտնվեց Կոռնելիի ուսանողների դեկանի շեմքին՝ կոշիկի տուփի մեջ, իսկ հաջորդ օրը Կոռնելիի պրոֆեսորը անձամբ վերադարձրեց այն համալսարան։ Ի պատասխան գողության՝ Կոռնելի համալսարանի տարածքում տեղադրված [[Էզրա Քորնել|Էզրա Կոռնելի]] արձանը ողողվել է կոլումբիական [[Կապույտ (գույն)|բաց կապույտ]] ներկով, գավազանը վերադարձնելուց անմիջապես հետո։

== Արձագանքներ ==
[[Պատկեր:Alma_Mater_1907.jpg|մինի|*Մայր բուհ արձանի* ֆոտոգարվյուր, 1907 թվական]]

*Մայր բուհ արձանը* կանգնեցնելուց հետո մեծ գովեստների է արժանացել։ Համալսարանական *The Columbia Daily Spectator* թերթը արձանի մասին գրել է` «բնորոշվում է թագուհու արժանապատվությամբ և հանգստությամբ» և հայտարարել է, որ այն «արտահայտում է ինտելեկտուալ կանացիության ամենաբարձր տեսակը։ Կեցվածքով և ժեստով նա հրավիրում է համալսարանի ուսանողին և նրան ողջույնով ընդունում [[Ալմա մատեր]]»։

[[The New York Times]] թերթը, թեև ուղղակիորեն չի մեկնաբանել ստեղծագործության գեղարվեստական արժանիքները, բայց ընդունել է, որ քանդակը «տեխնիկական առումով անսովոր բարդ աշխատանք է»։

*Frank Leslie's Illustrated* պարբերականն աշխատանքն անվանել է «Ֆրենչի քանդակի գլուխգործոցը», մինչդեռ *The Catholic Union* ամսաթերթը [[Ալմա մատեր|Մայր բուհի]] կերպարը համեմատել է [[Մարիամ Աստվածածին|Մարիամ Աստվածածնի]] հետ՝ ոչ ճիշտ պնդում անելով, որ աշխատանքը [[Գերմանիա]]յի [[Բոն]] քաղաքի «Քրիստոսի մոր» արձանի նմանակն է։ և ցավելով, թե «Որքա՜ն սերտորեն կապված չէ Կաթոլիկ եկեղեցին այն ամենի հետ, ինչ վեհ և քնքուշ է մարդու մտքում և սրտում»։

Այնուամենայնիվ, Ֆրենչը դժգոհել է քանդակի վերաբերյալ ուշադրությունից՝ հայտարարելով, որ այն «Նյու Յորքի մակերևույթի վրա ալիք չի առաջացրել»։ 1903 թվականին Չարլզ Հենրի Կաֆինը բարձր է գնահատել *Մայր բուհ արձանը* ասելով` «գեղեցիկ է... անկասկած», թեև Ֆրենչի լավագույն գործերից մեկը չէ։

<blockquote>Դեմքը ամերիկյան գեղեցկության ծանոթ տեսակ է, որը համապատասխանում է ֆիգուրի շատ ժամանակակից տեսքին։ Այնուհանդերձ, քանդակագործը գլխին տվել է անկիրք նրբաճաշակության շունչ, որը նրան մի տեսակ օտարոտի է դարձնում, այնուամենայնիվ, մի քիչ ավելին, քան ինքնատիրապետումը, ենթագիտակցության գիտակցումը, որով ամերիկուհին կարող է կրել իր գեղեցկությունը։ Կարծես թե նրանցից մեկը բարձրացել է պատվանդանին և հնարամտորեն գնահատելով իրավիճակը, բուհի հովանավորի դերն է ստանձնել։ Յուրաքանչյուր ուսանող կսիրի նրան, և նրա ազդեցությունն ամբողջությամբ կլինի քաղցր վեհանձնություն... [*Մայր բուհ արձանը*] առանձնանում է մաքուր և ցնցող անվրդովությամբ, մոնումենտալ զգացումով, որը ներթափանցված է մի տեսակ մեղմ շողոքորթությամբ. քանի որ այն արտահայտությունը, որը նա դնում է վերջույթների մոդելավորման մեջ, հազիվ թե կարելի է բնութագրել ավելի զգայուն կիրառական բառով։</blockquote>

Հետագայում *The New York Times* թերթը Մայր բուհ արձանն անվանել է Կոլումբիայի համալսարանի «մեծ ծեր տիկինը», որը «թագավորական շքեղությամբ թագավորում է *Low Library*-ի դիմաց»։ Նյու Յորքի *AIA Guide to New York City* ուղեցույցը նկարագրել է այն որպես «ոգեշնչող արձան», որտեղ «թագին նստած կերպարը մեկնում է իր ձեռքը ի նշան ողջույնի, երբ նա հայացքը բարձրացնում է իր գոգին բացված գիտելիքի հզոր շտեմարանից»։

Հատկապես *Լոու գրադարանի* դիմաց *Մայր բուհ արձանի* տեղադրումը բարձր է գնահատվել համալսարանում ուսանողներին ողջունելու և համալսարանի հարաբերությունները Նյու Յորքի հետ կարևորելու գործում նրա դերի համար։ Ինչպես նշում է պատմական ժառանգության պահպանության պրոֆեսոր Էնդրյու Դոլքարտը.

<blockquote>Մայր բուհն անցնելուց և համալսարանի մակարդակին հասնելուց հետո փնտրողը պետք է բարձրանա ավելի երկար սանդուղքով, որը խորհրդանշականորեն «գիտելիք տանող սանդուղք է», որպեսզի հասնի գրադարանի մուտքին։ Աստիճանների բարձունքին կանգնած Կոլումբիայի համայնքի ընտրված անդամները կարող էին շրջվել և նայել Նյու Յորքին՝ վստահ լինելով, որ նրանք նպաստում են իրենց քաղաքի արագ վերափոխմանը ինտելեկտուալ և մասնագիտական ջանքերի համաշխարհային կենտրոնի։</blockquote>

== Դիզայն և նմանակումներ ==
[[Պատկեր:RENAN_AMOR_Y_CIENCIA_EN_CUBA_08.jpg|մինի|[[Կուբա]]յի [[Հավանայի համալսարան]]ի *Ալմա մատեր* արձանը ստեղծվել է 1919 թվականին [[Կոլումբիայի համալսարան]]ի *Ալմա մատեր արձանի* նմանությամբ]]
[[Պատկեր:Alma-front.jpg|մինի|Իլինոյսի Ուրբանա-Շամպայն համալսարանի *Ալմա մատեր արձանը  ստեղծվել է 1929 թվականին*]]

Արձանը ներկայացնում է համալսարանի ավանդական կերպարի անձնավորումը՝ որպես [[Ալմա մատեր|մայր բուհ]] կամ «սնուցող մայր»՝ ծածկված [[Ակադեմիական հագուստ|ակադեմիական թիկնոցով]] և նստած գահին։ Նա դափնեպսակ է կրում գլխին և աջ ձեռքում պահում է ցորենի չորս հասկից պատրաստված գավազան, որը պսակված է թագավորական թագով, որը համալսարանի ավանդական խորհրդանիշն է։ Գիրքը, որը ներկայացնում է ուսումը, դրված է նրա գրկում։ Նրա գահի բազուկներն ավարտվում են լամպերով, որոնք ներկայացնում են *«Sapientia et Doctrina»* կամ «Իմաստություն և վարդապետություն», իսկ գահի ետնամասին դաջված է համալսարանի կնիքի պատկերը։

Գիտելիքի և ուսման խորհրդանիշ բուն թաքնված է Մայր բուհի թիկնոցի ծալքերում՝ ձախ ոտքի մոտ։ Բվի ճշգրիտ նշանակության վերաբերյալ որոշ ենթադրություններ են եղել, այդ թվում՝ պատմության պրոֆեսոր Դուայթ Ք. Մայները կարծում էր, որ բուն հղում է «Փսի Իպսիլոն» (Psi Upsilon) եղբայրությանը, որի անդամ էր Ֆրենչը` ըստ Մայերի։ 1953 թվականին Ֆրենչի դուստրը՝ Մարգարետ Ֆրենչ Քրեսոնը The New York Times-ին ուղղված նամակում պարզաբանել է, որ այն «ոչ մի եղբայրություն չի ներկայացնում և ոչ էլ լաբիրինթոսային հանելուկ է։ Բուն իմաստության դարավոր խորհրդանիշն է, և քանդակագործն այն օգտագործվել է այդ մեկնաբանությունը փոխանցելու համար»։ Նա նաև պարզաբանել է, որ արձանը ոչ թե [[Աթենաս|Աթենաս-Պալասի]] կամ [[Միներվա]]յի պատկերն է, այլ պարզապես համալսարանի անձնավորումը։

Ի սկզբանե *Մայր բուհ արձանը*, տեղադրվելուց ոսկեզօծ է եղել, թեև սկզբնական ոսկեզօծումը ժամանակի ընթացքում մաշվել է։ 1920-ականների վերջին Ֆրենչն առաջարկել է նորից ոսկեզօծել արձանը, բայց դա չի իրագործվել. ոսկու շերտի մնացորդները հանվել են 1950 թվականին, որպեսզի կատալիզացնեն արձանի պատինան։ 1962 թվականին համալսարանը որոշում է կայացրել կիրառել նոր բրոնզե երեսպատում։ Այնուամենայնիվ, 1968 թվականին բողոքի ցույցերից հետո (որում կարևոր դերակատարում ուներ Համալսարանի նախագահ (1953-1968) Գրեյսոն Լ. Քըրքը), նոր ծածկույթը հանվել է, և պատինան վերականգնվել է։

*Մայր բուհ արձանի* դիզայնը ոգեշնչել է Մարիո Կորբելիին 1919 թվականին ստեղծել [[Կուբա]]յի [[Հավանայի համալսարան]]ի համանուն արձանը։ Կորբելին ապրել է Նյու Յորքում 1913-1917 թվականներին։ Բացի այդ, [[Իլինոյսի համալսարան]]ի առաջատար հաստատության` Ուրբանա-Շամպայն համալսարանի *Ալմա մատեր արձանը (1929)*, ըստ նրա քանդակագործ Լորադո Թաֆտի, հավանաբար ոգեշնչվել է Կոլումբիայի *Ալմա մատեր արձանից*։

== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
* [http://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?&profile=all&source=~!siartinventories&uri=full=3100001~!20526~!0#focus Save Outdoor Sculpture Survey of *Alma Mater'']

Կատեգորիա:Խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարան