Սսի Զ ժողով

**Դավանաբանական-քաղաքական պայքար** Կիլիկյան Հայաստանում առավել սուր բնույթ ընդունեց Սսի ժողովի որոշումների շուրջ ծավալվող իրադարձությունների ընթացքում: 

## Նախապատմություն
Հայ-հռոմեական հարաբերություններն ավելի խորացան 14-րդ դարի սկզբներին, երբ Արևելքում վերացան խաչակրաց պետությունները, իսկ Կիլիկիայի դաշնակից մոնղոլներն էլ թուլացան։ Նման պայմաններում հայոց արքունիքն իր հայացքը հառեց դեպի Արևմուտք: Հայկական թագավորության համար բացասական էր նաև այն, որ 1307 թ. փաստացի դադարեց գործել հայ-մոնղոլական համագործակցությունը։ Եվ քաղաքական նմանատիպ պայմաններում Կիլիկիայի հայկական թագավորության վերնախավը իր հայացքը հառում է դեպի արևմուտք՝ հույս ունենալով այստեղից օգնություն ստանալ։ Հռոմի պապական աթոռն օգնության դիմաց պահանջում էր, որ հայոց եկեղեցին դավանաբանական զիջումներ անի, այլ խոսքով ասած՝ ընդունի կաթոլիկություն։ Նման պայմաններում հայ եկեղեցու ներսում առաջացան երկու հակադիր խմբավորումներ, որոնք կատաղի պայքար սկսեցին միմյանց դեմ։ Խմբավորումներից մեկը կողմնակից էր կաթոլիկության ընդունման (ունիթորներ) որով իբր օգնություն կստանային արևմուտքից, իսկ մյուսը դեմ էր դրանց, չէր ցանկանում հրաժարվել Հայ Առաքելական Եկեղեցու դավանաբանական ու ծիսական ավանդույթից (հակաունիթորներ)։ Կարևորենք նաև այն, որ՝ նույն այդ ժամանակաշրջանում հայոց եկեղեցին շարունակում էր ազդեցություն ունենալ Կիլիկիայի հայոց պետության կառավարման համակարգում։ Մի շարք հայ բարձրաստիճան հոգևորականներ կարևոր դեր էին խաղում ոչ միայն Սսի կաթողիկոսարանի, այլև Կիլիկիայի հայկական թագավորության արտաքին քաղաքական կյանքում։ Բայց մյուս կողմից էլ աշխուժանում էին հայ-կաթոլիկ հարաբերությունները:

1306 թ. Կիլիկիայի Լևոն Գ արքայի (1301-1307) դեսպանները Նեապոլով ուղևորվեցին Արևմտյան Եվրոպա՝ Հռոմ և Փարիզ։ Հռոմի պապ Կղեմես V-ը, Կիլիկիայի թագավորությանը օգնություն խոստանալով, պահանջեց, որ հայ եկեղեցին ընդունի կաթոլիկ եկեղեցու ծիսակարգը և դավանաբանական սկզբունքները։ Փաստորեն, դիվանագիտական հարաբերությունները շոշափեցին նաև դավանաբանական խնդիրներ, ինչը վկայում էր, որ սոցիալ-քաղաքական շահերից բացի մեծ կարևորություն էին ներկայացնում նաև հոգևոր, մասնավորապես կրոնական հետաքրքրությունները։ Կաթոլիկ արևմուտքի և Բյուզանդիայի հետ մշակվող քաղաքական հարաբերություններում որոշիչ դեր ունեին նաև կրոնական հարցերը։ Արևմտյան Եվրոպայում արքունիքներից բացի դեսպանները հաճախ բախում էին նաև պատրիարքական ու պապական նվիրապետությունների դռները։ Դավանաբանական զիջումների ճանապարհով Արևմտյան Եվրոպայից և Բյուզանդիայից օգնություն ստանալու քաղաքական ծրագրի կենսագործման համար արքունիքը 1307 թ. Սսում հրավիրեց եկեղեցական ժողով։ Պետք է նշել, որ նշյալ ժամանակաշրջանում Արևմուտքի հետ հարաբերությունների զարգացման օգտին էին գործում նաև Հեթում թագավորահայրը (նա մինչ թագավոր օծվելը դարձել էր կաթոլիկ ֆրանցիսկյան միաբանության անդամ) և Լևոն Գ արքան։ Թագավորահայրը գլխավորեց երկրի լատինասերների հոսանքը և պահանջեց, որ հայերը կաթոլիկություն ընդունեն և միավորվեն կաթոլիկ եկեղեցու հետ։ Իբրև քաղաքական գործիչ՝ Հեթում Բ-ն, հոգևոր եղբայրության անդամ լինելով, չէր բաժանվում սրից։ Նա չթագադըրված միապետ էր, խոստովանահայր, խնամակալ։ Աչքի էր ընկնում անկայունությամբ և մի ծայրահեղությունից մյուսն էր ընկնում. գործում էր ըստ իրադրության, կարծում էր, թե Կիլիկիայի հայկական պետությունը կարող է հույսը դնել պապի օգնությանը։ Այսպիսի նկատառումով 1307 թ. մարտի 19-ին Կիլիկիայի թագավորության մայրաքաղաք Սսում Հեթում Բ-ի նախաձեռնությամբ տեղի ունեցավ մի կարևոր եկեղեցական ժողով։ Ժողովին մասնակցում էին արքան, երկու տասնյակից ավելի եպիսկոպոսներ, իշխաններ, ազատներ, քահանաներ ու կրոնավորներ։ Ժողովին չէին մասնակցում բուն Հայաստանի ներկայացուցիչները։ Այն ընթացավ չափազանց լարված պայմաններում, քանի որ առկա էին մի շարք լուրջ տարաձայնություններ մասնակիցների միջև։ Այս ժողովում գլխավոր դերը պատկանում էր Հեթում Բ արքային։ Ժողովի օրակարգում դրված էր երկու կարևոր հարց՝ 1. նոր կաթողիկոսի ընտրությունը, 2. հայ եկեղեցու դավանաբանական և ծիսական համակարգում փոփոխություններ կատարելու խնդիրը։ Ժողովը ընտրեց նոր կաթողիկոս՝ Կոստանդին Գ Կեսարացուն (1307-1322), որից հետո քննարկեց դավանաբանական փոփոխությունների խնդիրը։ Հայոց արքան ժողովի մասնակիցներին ներկայացրեց մի նամակ, որն իբր թե գրվել է կաթողիկոս Գրիգոր Անավարզեցու կողմից։ Այն բաղկացած էր ինը գլխից և հիմնականում բովանդակում էր հետևյալ դավանաբանական ու ծիսական փոփոխությունները՝ 1. Քրիստոսի մեջ խոստովանել երկու բնություն, երկու կամք, երկու ներգործություն, 2. սբ. բաժակի մեջ ջուր խառնել, 3. ընդունել կաթոլիկ եկեղեցու կողմից տիեզերական յոթ ժողովների որոշումները, 4. տերունական տոները նշել հույների և կաթոլիկների հետ՝ Ծնունդը դեկտեմբերի 25-ին, Ավետումը՝ մարտի 25-ին, Տեառնընդառաջը՝ փետրվարի 2-ին և այլն, 5. Ս. Ծննդյան և Ս. Հարության ճրագալույցները լուծել միայն ձեթով և ձկով, 6. «Ս. Աստուած-ը» երգել «Քրիստոս» բառի հավելումով...«Քրիստոս, որ խաչեցար»» և այլն, 7. Ս. Ծննդյան շաբաթապահքն սկսել դեկտեմբերի 19-ին և ավարտել 24-ի ճրագալույցին, 8. հայոց տոնացույցից վերացնել յոթնեկական դրությունը, 9. կիրառել եկեղեցական զգեստները ըստ նվիրապետական աստիճանների։ Հայ եկեղեցու պատմության հայտնի մասնագետ Մ. Օրմանյանը այս կետերին ավելացնում է ևս մեկը, համաձայն որի՝ Ս. Սեղանի սկիհի տակ դնել քառակուսի սպիտակ կտավ՝ գորբորա։ Ժողովականները, բացառությամբ հինգ եպիսկոպոսների, ընդունում են առաջարկվող փոփոխությունները։ Ու թեև ժողովը առաջարկվող փոփոխությունների վերաբերյալ որոշում ընդունեց, այնուամենայնիվ այն լուրջ ընդդիմություն առաջ բերեց թե՛ Կիլիկիայի հայկական թագավորությունում և թե՛ բուն Հայաստանում։ Խնդիրն այն է, որ թե՛ ժողովրդի ճնշող մեծամասնությունը և թե՛ իշխանների և հոգևորականության մեծ մասը դեմ էին Սսի եկեղեցական ժողովի ընդունած որոշմանը և ամենևին էլ չէին պատրաստվում գործնականում դրանք կիրառել։ Սսի՝ 1307 թ. եկեղեցական ժողովից հետո Կիլիկիայի հայկական թագավորությունում խիստ սրվեց ներքաղաքական իրավիճակը։ Նույնիսկ ժողովի ամենաջերմ պաշտպանները խուսափում էին ամենուրեք գործադրության մեջ դնել այդ կանոնները։ Այս ժողովի հետևանքով Կիլիկիայի հայկական թագավորությունում առաջացան իրարամերժ խմբավորումներ՝ միարարներ (ունիթորներ) և հակամիարարներ (հակաունիթորներ), որոնք սկսեցին կատաղի պայքար ծավալել իրար դեմ և էլ ավելի թուլացրին երկրի քաղաքական միասնությունը։ Բացի այդ, պակաս կարևոր չէր նաև այն հանգամանքը, որ ավելի սրվեցին Կիլիկիայի հայկական թագավորության և շրջակա իսլամադավան պետությունների հարաբերությունները։ Վերջիններս այդ որոշումը դիտում էին որպես խաչակիրներին Արևելք հրավիրելու նոր փորձ:

## Սկիզբ ու ընթացք
Սկսված տարաձայնություններին վերջ տալու նպատակով Օշին թագավորը 1309 թ. Ադանայում նոր ժողով է հրավիում, որպեսզի վերահաստատի Սսի ժողովի կանոնները: Այդ կապակցությամբ մայրաքաղաքում հավաքվում են մեծ թվով մարդիկ, որոնք պահնջում են հրաժարվել դավանաբանական նորամուծություններից. «Ի ԶԾԸ (1309- խմբ.) թվին ժողովեցան ի մայրաքաղաքն Սիս և յանապատս` ծերք և տղայք, այլև վարդապետք և եպիսկոպոսք, և բազմութինք ժողովրդոց` արանց և կանանց` վասն ոչ առնլոյ յանձն արկանել ջուր ի սուրբ խորհուրդն. և վասն այլ ևս նորաձև օրինացն` զոր թագավորն Օշին խորհրդակցութեամբ բերդն և եսպան յարանցն և ի կանանց զբազումս, և ի կրօնաւորացն սակաւ ինչ: Իսկ զաբեղայսն էարկ ի նաւ և առաքեաց յաքսորս ի Կիպրոս կղզին` և բազումք անդէն մեռան. և ժողովեալքն յայն` այնպէս վըճարեցան»: Նոր ժողով հրավիրելու ակնկալիքով Օշին թագավորը մեկնում է Բաղեշ, սակայն հրավերն անտեսվում է, և ոչ ոք չի ներկայանում:

Ի պատասխան Արևմուտքից ակնկալվող ռազմաքաղաքական օգնության հույսերի` ավանդապահ հոսանքի ներկայացուցիչներն աշխատում էին ապացուցել, որ դա անիրագործելի խնդիր է, իսկ եթե կազմակերպվի խաչակրաց արշավանք, ապա դա ոչ թե հայերին օգնելու, այլ Երուսաղեմն ազատատագրելու համար է:

Տեղյակ լինելով  Կիլիկյան Հայստանում կատարվող իրադարձություններին` Հովհաննես XXII պապը պահանջում է նոր ժողով հրավիրել և վերստին հաստատել Սսի 1307 թ. ժողովի որոշումները, քանի որ դրանք չէին իրագործվում: Այդ նպատակով Օշին թագավորը և Կոստանդին Գ Կեսարացի կաթողիկոսը (1307-1322) 1317 թ. Ադանա քաղաքում հրավիրում են նոր ժողով, որը քննարկում է նույն այն խնդիրները, որոնց անդրադարձել է Սսի ժողովը:

Անկախ ավանդապահ հոսանքի դիմակայությունից` կաթոլիկական գաղափարախոսության ներթափանցումը լայն ասպարեզ էր ստացել Կիլիկյան Հայաստանում: Սկզբնական շրջանում դրանում մեծ դեր էին խաղում ֆրանցիսկյան և դոմինիկյան քարոզիչները, որոնց մի փոքր ավելի ուշ միացան «Հայ միաբանող եղբայրներ» միաբանության անդամնները: Արևելքում «մուրացիկ» միաբանությունների քարոզչական գործունեության խթան հանդիսացան առևտրական գործառնությունների հետ կապված նոր շրջաններ ներթափանցելու ու այստեղ ապրող ժողովուրդների մեջ կաթոլիկություն տարածելու պապականության ձգտումները, ապա մոնղոլական արշավանքները: Հիմնավորվելով Ասորիքի ու Պաղեստինի խաչակրաց տիրույթներում` քարոզիչներն իրենց ակտիվ գործունեության առաջին վայրերից մեկը դարձրին Կիլիկիան:

Հակաքաղկեդոնական պայքարում քաղաքական նշանակություն ստացած Հայոց եկեղեցու ինքնուրույնության և համապատվության գաղափարները հակադրվում էին պապականության համընդհանրականության և գերագահության ձգտումներին:

XIV դ. սկզբին շարունակվում էին ընդլայնվել ֆրանցիսկյանների քարոզչության շրջանակնները: Կիլիկյան և Հայաստանը մտնում էին Արևելյան Թաթարիա վիկարիատի մեջ, որը բաղկացած էր երեք` Կոստանդնուպոլիս, Տրապիզոն, Թավրիզ շրջաններից:

Դոմինիկյանների քարոզչությունն Արևելքում աշխուժացնելու համար 1300-1304 թթ. ստեղծվում է միաբանության նոր ճյուղ` «Եղբարց շրջելոց վասն Քրիստոսի ի մէջ անհաւատիցն միաբանությունը»: Կաթոլիկ քարոզիչների գործունեության հետևանքով հայ իրականության մեջ ստեղծվել էր շատ ծանր իրավիճակ. «ի ներքոյ մարտք. և արտաքոյ արհաւիրք. այս է ի սուտ եղբարց մարտ պատերազմի..․»:

Տվյալ ժամանակշրջանում Կիլիկյան Հայաստանը շարունակում է բանակցել նաև Բյուզանդիայի հետ, որտեղ ևս արծարծվում է երկու եկեղեցիների միավորման խնդիրները. «Ընդունենք միությունը մեզ հետ և ինչպես խոսքով, այնպես էլ սրտով խոստովանեք և հայտարարեք դոգմաների ճշմարտությունը, անի որ դուք կամավոր կերպով եք վերադառնում դեպի մեզ, այդ գործին ձեզ դրսից ճնշում չի մղում, որ ոք չի ստիպում...»:

XIV դ. 30-60-ական թթ.Արևմուտքի հետ Կիլիկիայի հայկական պետության դիվանագիտական հարաբերություններն ավելի սերտ ու բազմակողմանի դարձան: Պաշտոնական մակարդակով պապականության հետ հարաբերություններում շոշափվող դավանաբանական այս կամ այն դրույթի ընդունման շուրջ ընթացող բնակցություններն ինքնին դեռևս կաթոլիկ եկեղեցու հետ միավորվելու շարժում չէին: Այդ խնդիրը չլուծեցին նաև Սսի և Ադանայի ժողովները, քանզի հրապարակ հանված համաքրիստոնեական ծրագիրը բովանդակում էր քրիստոնեական բոլոր եկեղեցիների միավորման գաղափարը: Հայոց և կաթոլիկ եկեղեցիների միավորման խնդրի լուծմանը ձեռնամուխ եղավ միարարական շարժումը:

## Սսի կաթողիկոսական աթոռը և Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը
1308 թ. Կիլիկիայի հայոց գահին բազմեց Օշին արքան (1308-1320), որի իշխանության տարիներին ևս փորձեր կատարվեցին արմատավորել Սսի 1307 թ. ժողովի որոշումները։ Ի պատասխան դրա՝ 1308 և 1309 թթ. երկրում տեղի ունեցան հակակառավարական ցույցեր, որոնց մասնակցեցին ժողովրդական լայն զանգվածներ և մեծաթիվ հոգևորականներ։ Օշին արքան արյունալի դատաստան տեսավ ապստամբների հետ։ Նրանցից շատերը բանտեր նետվեցին կամ աքսորվեցին։ Այդ ամենը հիմք է տալիս վստահաբար պնդելու, որ միայն արքունիքն ու կաթողիկոսարանն էին կողմնակից եկեղեցիների միավորման հարցում, սակայն պետական հալածանքները չկարողացան վերջնականապես ճնշել հակաունիթորներին։ Թագավորի քաղաքականությանը կողմ էին հատկապես Կիլիկիայում բնակություն հաստատած լատինական տարրերը, բարձրաստիճան որոշ հոգևորականներ և արքունիքի առանձին հեղինակավոր ծառայողներ։ Հենց նրանք էլ հարում էին այսպես կոչված ունիթորական հոսանքին։ Ի հակակշիռ դրա՝ Կիլիկիայի հայ հոգևորականության մեծ մասը, խոշոր հողատերերի մի զգալի մասը, ժողովրդական զանգվածները դեմ էին եկեղեցիների միությանը և կազմում էին հակաունիթորական հոսանքը։

Նման պայմաններում Երուսաղեմի Սարգիս պատրիարքը անաղարտ պահելու համար հայ առաքելական եկեղեցու վարդապետությունը, Եգիպտոսի սուլթանից հրովարտակ ձեռք բերելով, անջատում է իր աթոռը Կիլիկիայի եկեղեցական իշխանությունից և սկսում անկախորեն վարել իր աթոռի գործերը սկսած 1311 թ.։ Կարևոր է նաև նշել, որ Արևմուտքում տեղյակ էին Կիլիկիայի հայկական թագավորության ներքին իրավիճակից, և գիտեին, որ Սսի 1307 թ. ժողովի որոշումները չեն կատարվում։ Հավանաբար դա էր պատճառը, որ Հռոմի պապ Հովհաննես XXIII պահանջում էր Կիլիկիայի թագավորական վերնախավից և կաթողիկոսից նոր եկեղեցական ժողով գումարել և հաստատել Սսի ժողովի որոշումները։ Օշին արքան և Կոստանդին Գ կաթողիկոսը մի քանի համախոհների հետ Ադանա քաղաքում 1317 թ. նոր ժողով են գումարում, որի օրակարգում վերստին դավանաբանական և ծիսական փոփոխություններն էին։ Ժողովին մասնակցելու համար հրավիրվեցին մեծ քանակությամբ հոգևորականներ, բայց ինչպես Մ. Օրմանյանն է նշում, շատ քչերն ընդառաջ գնացին այդ հրավերին և մասնակցեցին ժողովին։ Նույնիսկ Կիլիկիայի եպիսկոպոսների մի մասը ներկա չգտնվեց։ Ադանայի ժողովը վերհաստատեց Սսի 1307 թ. եկեղեցական որոշումը։ Ինչպես Սսի 1307 թ., այնպես էլ Ադանայի 1317 թ. եկեղեցական ժողովներին մասնակցած հայ հոգևորական ավատատերերի ցուցակից երևում է, որ այշրջանում խիստ մեծացել էր Կիլիկիայի բարձր հոգևորականության քաղաքական ազդեցությունը։ Կիլիկիայի հոգևորական դասի քաղաքական ազդեցությունը առավել չափով ուժեղանում է թագավորության թուլացման և կործանման շրջանում, երբ բարձր հոգևորականության ներկայացուցիչները գործուն մասնակցություն էին ունենում արքունի խորհրդի նիստերին և աշխարհիկ ավատատերերի հետ մեկտեղ որոշում երկրի առջև ծառացած նաև քաղաքական մի շարք հարցեր։ Այս շրջանում, անկախ ավանդապահ հոսանքի դիմադրությունից, կաթոլիկական գաղափարախոսության ներթափանցումը լայն ասպարեզ էր գտել Կիլիկյան Հայաստանում։ Սսի և Ադանայի եկեղեցական ժողովներին հիմնականում մասնակցել են Կիլիկյան Հայաստանի թեմերի ներկայացուցիչները, այլ ոչ թե բուն Հայաստանի։ Հավանաբար դա էր պատճառը, որ բուն Հայաստանի հոգևորականները գտնում էին, որ այդ ժողովների որոշումները իրավական ուժ չունեն, հետևաբար՝ անընդունելի են։ Այդ ժողովների որոշումներից հետո էլ բուն Հայաստանում մեծացավ Կիլիկիայի հոգևոր և աշխարհիկ վերնախավի նկատմամբ դժգոհությունը։ Հայաստանի եպիսկոպոսների և վարդապետների մեծ մասը հրաժարվեց ընդունել վերոնշյալ ժողովների որոշումները։ Ստեղծվեց բավական վտանգավոր իրավիճակ, որ սասանում էր հայ եկեղեցու միասնությունը։

Ընդհանուր առմամբ պետք է նշել, որ Սսի 1307 և Ադանայի 1317 թ. եկեղեցական ժողովների որոշումները նույնիսկ Կիլիկյան Հայաստանում մեծ մասամբ մնացին թղթի վրա։ Փաստորեն 14-րդ դարի առաջին տասնամյակում հայկաթոլիկ աշխուժացած հարաբերություններն այն հետևանքն ունեցան, որ երկրում ներքին քաղաքական իրադրությունը սրվեց, իսկ միարարության վերաբերյալ որոշումներն առաջացրին Կիլիկյան թագավորության գլխավոր թշնամու՝ Եգիպտոսի սուլթանության զայրույթը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայոց եկեղեցական ժողովներ