Արիստոքսենոս

**Արիստոքսենոս** (, Մ.թ.ա. 375 – 335), հույն պերիպատետիկ փիլիսոփա, ով Արիստոտելի աշակերտներից է եղել։ Նրա գրվածքների մեծ մասը, որոնք վերաբերում էին փիլիսոփայությանը, էթիկայի և երաժշտությանը, կորել են, բայց մեկ երաժշտական տրակտատ՝ «Ներդաշնակության տարրերը» (հունարեն՝ Ἁρμονικὰ στοιχεῖα; լատիներեն՝ Elementa harmonica), թերի պահպանվել է։ Պահպանվել են նաև որոշ դրվագներ՝ կապված ռիթմի հետ։ «Ներդաշնակության տարրերը»-ը հին հունական երաժշտության մեր գիտելիքների գլխավոր աղբյուրն է։

## Կենսագրություն
Արիստոքսենոսը ծնվել է Տարենտումում (ժամանակակից Ապուլիայում, հարավային Իտալիա), Մագնա Գրեկիայում և եղել է Սպինտարուս անունով ուսյալ երաժշտի (այլ կերպ Մնեսիասի) որդին։ Նա երաժշտություն է սովորել իր հորից, և այնուհետև ուսուցանվելով Լամպրուս Էրիթրացու և պյութագորասական Քսենոֆիլոսի կողմից, նա վերջապես դարձել է Արիստոտելի աշակերտը, ում միջոցով նա, ըստ երևույթին, մրցակցել է իր ուսումնասիրությունների բազմազանության մեջ։ Ըստ Սուդայի, նա վիրավորանքներ է հնչեցրել Արիստոտելի հասցեին նրա մահից հետո, քանի որ Արիստոտելը Թեոֆրաստոսին նշանակել էր որպես Պերիպատետիկյան դպրոցի հաջորդ ղեկավար, մի պաշտոն, որին ինքը Արիստոքսենոսը փափագում էր՝ հասնելով Արիստոտելի աշակերտի մեծ դիրքի։ Այս պատմությունը, սակայն, հակադրվում է Արիստոկլեսի կողմից, ով պնդում է, որ նա Արիստոտելի մասին հիշատակել է միայն մեծագույն հարգանքով։ Արիստոտելի մահից հետո նրա կյանքի մասին ոչինչ հայտնի չէ, բացի Elementa Harmonica-ում նրա գործերին վերաբերող մեկնաբանությունից։

## Ստեղծագործություններ
Գրել է երաժշտության և փիլիսոփայության, պատմության, մանկավարժության մասին, հիշատակվում է ընդհանուր մոտ  450 գրքի հեղինակ(գրեթե բոլորը կորել են)։ Դրանցից են «Հարմոնիկայի տարրերը» (պահպանվել են հատվածներով), «Սկզբների մասին», «Մեղեդու մասին» (առնվազն 4 գիրք), «Ռեժիմների մասին», «Երաժշտության ընկալման մասին», «Երաժշտության մասին» (առնվազն 4 գիրք), «Ռիթմի տարրեր» (պահպանվել են հատվածներով), «Առաջին անգամի մասին», «Գործիքների մասին», «Աուլոսի և [այլ երաժշտական] գործիքների մասին», «Աուլոսների պատրաստման մասին», «Աուլետների մասին», «Շլոր պարերի մասին», «Ողբերգականների մասին», «Պարի մասին» ողբերգության մեջ», «Պրաքսիդամանտոսը», «Պյութագորասի և նրա աշակերտների մասին», «Պյութագորասի կյանքի մասին», «Պյութագորասի ասացվածքներ», «Պյութագորասի կյանքը», «Արխիտասի կյանքը», «Սոկրատեսի կյանքը», «Տելեստոսի կյանքը», «Քաղաքացիական օրենքներ» (ոչ պակաս 8 գիրք), «Կրթության օրենքներ» (առնվազն 10 գիրք), «Թվաբանության մասին», «Սեղանի խոսակցություններ», «Պատմական նշումներ», «Տարբեր հուշեր», «Ցրված գրառումներ», «Համեմատություններ»։

## Ազդեցություն
Արիստոքսենը հսկայական ազդեցություն է ունեցել ավելի ուշ հին երաժշտության գիտության զարգացման վրա։ Ուղղակի արիստոքենիստներն էին Արիստիդես Կվինտիլիանոսը, Կլեոնիդասը, Գաուդենտիոսը և Բաքիոսը։ Նույնիսկ Պյութագորացիները, ներառյալ Նիկոմաքոսը և Բոեթիոսը, չխուսափեցին նրա ազդեցությունից (Արիստոքսենուսը միակ հնագույն հեղինակությունն է, որին Բոեթիուսը հարգանքով նշանակում է երաժշտություն բառով)։ Պտղոմեոսը (չլինելով զուտ արիստոքսենիստ կամ պյութագորացի) բնականաբար Արիստոքսենոսի ուսմունքի մասերը ինտեգրեց իր ներդաշնակության մեջ։

Միջնադարում Արիստոքսենի մասին հիշատակումները հազվադեպ են լինում (հիմնականում Բոեթիուսի կողմից), հավանաբար այն ժամանակվա բազմաթիվ գիտնականների կողմից հունարեն լեզվի իմացության բացակայության պատճառով։ Միջնադարյան արաբական արևելքում Արիստոքսենուսի ընդունելությունը ներկայացնում էր ալ-Ֆարաբին։ 15-րդ դարի վերջից Արևմտյան Եվրոպայում՝ Իտալիայում, ակտիվ հետաքրքրությունը վերածնվեց Արիստոքսենի նկատմամբ (Ջորջիո Վալլա, Ֆրանչինո Գաֆուրի, Վինչենցո Գալիլեյ և այլն)։ Առաջին լատիներեն թարգմանությունը (Անտոնիո Գոգավայի կողմից) լույս է տեսել 1562 թվականին, որը խթան է տվել արիստոքսենյան ներդաշնակության ներդրմանը գիտական լայն կիրառության մեջ։ Մերկուրիի վրա գտնվող խառնարանն անվանվել է Արիստոքսենուսի պատվին։

## Գրվածքների վերլուծություն
Նրա գրվածքները բաղկացած են եղել չորս հարյուր հիսուն երեք գրքերից և վերաբերել են փիլիսոփայությանը, բարոյագիտությանը և երաժշտությանը։ Թեև նրա վերջին տարիները եղել են Պերիպատետիկյան դպրոցում, և նա հույս է ունեցել Արիստոտելին հաջորդել նրա մահից հետո, Արիստոքսենոսը ենթարկվել է պյութագորասականության ուժեղ ազդեցությանը և Արիստոտելի հետևորդներից էր միայն այնքանով, որքանով Արիստոտելն է եղել Պլատոնի և Պյութագորասի հետևորդը։ Այսպիսով, ինչպես Սոֆի Գիբսոնն է գրել, Արիստոքսենոսի վրա «տարբեր փիլիսոփայական ազդեցությունները» էին մեծանալը խորապես պյութագորասյան Տարաս քաղաքում (Տարենտում), որը նաև երկու պյութագորականների՝ Արքիտասի և Ֆիլոլաոսի տունն էր, ինչպես նաև նրա հոր երաժշտական կրթությունը, որը նա փոխանցել է իր որդուն․ Արիստոքսենոսի զարգացման վրա երկրորդ կարևոր ազդեցությունը պյութագորասականությունն էր։ Ծնվելով Տարենտում, այն քաղաքում, որտեղ ապրել են և՛ Արխիտասը, և՛ Ֆիոլոլաոսը, կարելի է տեսնել, որ Արիստոքսենոսը Պյութագորասի միջավայրում անցկացրած երկար ժամանակն անջնջելի ազդեցություն է թողել նրա գրվածքների թեմայի վրա։ «Pythagorou bios», «Peri Pythaorou kai ton guorimon autou» և «Peri tou Pythagorikou biou» անվանումները ցույց են տալիս Արիստոքսենոսի հետաքրքրությունը հասարակության նկատմամբ։ Ավելին, կրթության վերաբերյալ նրա աշխատությունները վկայում են Պյութագորասի ազդեցության մասին, հատկապես պահպանողականության հակվածության մեջ։ Ամենակարևորը՝ երաժշտության կառուցվածքի մասին ենթադրությունները, ծագել են պյութագորասյան միջավայրում։ Նրա ուշադրությունը կենտրոնացած էր նոտաների միջև թվային հարաբերությունների վրա, որը վերածվեց երաժշտական, մաթեմատիկական և տիեզերական կառուցվածքների համեմատության։Այնուամենայնիվ, Արիստոքսենոսը, մի քանի առումներով, համաձայն չէր Պյութագորասի երաժշտական տեսության հետ՝ հիմնվելով նրա սեփական գաղափարների հետ աշխատելու վրա։ Նրա միակ ստեղծագործությունը, որը մեզ է հասել՝ «Ներդաշնակության տարրերն» է, որն անավարտ երաժշտական տրակտատ է։ Արիստոքսենոսի տեսությունն ունեցել է էմպիրիկ միտում. երաժշտության մեջ նա գտնում էր, որ կշեռքի նոտաները պետք է դատել ոչ թե ինչպես նախկինում պյութագորականներն էին կարծում՝ մաթեմատիկական հարաբերակցությամբ, այլ ականջով։ Վիտրուվիոսն իր «De architectura»-ում վերաձևակերպել է Արիստոքսենոսի ստեղծագործությունները երաժշտության մասին։ Ավելի ուշ նրա գաղափարներին արձագանքել և զարգացրել են որոշ տեսաբաններ, ինչպիսին է Արքեստրատը, և նրա տեղը ռացիոնալիստների և էմպիրիստների միջև մեթոդաբանական բանավեճում մեկնաբանվել է այնպիսի գրողների կողմից, ինչպիսին է Պտղոմեյս Կյուրենացին։

Պյութագորասի տեսությունն այն մասին, որ հոգին մարմինը կազմող չորս տարրերի «ներդաշնակություն» է և հետևաբար մահկանացու («ոչ մի բան»՝ ըստ Կիկերոնի խոսքերի), վերագրվել է Արիստոքսենոսին (ֆր. 118–121 Վերլի) և Դիկայարխոսին։ Այս տեսությունը համեմատելի է Պլատոնի «Ֆեդոն»–ում Սիմմիասի առաջարկած տեսության հետ։

## Elementa harmonica
Արիստոքսենոսը իր «Ներդաշնակության տարրեր» (նաև Հարմոնիկա) աշխատության մեջ փորձեց երաժշտության ամբողջական և համակարգված ցուցադրում։ Առաջին գիրքը պարունակում է հունական երաժշտության սեռերի, ինչպես նաև դրանց տեսակների բացատրությունը. դրան հաջորդում են տերմինների որոշ ընդհանուր սահմանումներ, մասնավորապես ձայնի, միջակայքի և համակարգի սահմանումները։ Երկրորդ գրքում Արիստոքսենը երաժշտությունը բաժանում է յոթ մասի, որոնք նա ընդունում է որպես սեռեր, ինտերվալներ, հնչյուններ, համակարգեր, հնչերանգներ կամ եղանակներ, մուտացիաներ և մելոպոիա։ Աշխատանքի մնացած մասը վերցված է երաժշտության բազմաթիվ մասերի քննարկմամբ՝ ըստ նրա սահմանած կարգի։

Մինչդեռ ժամանակակից գիտնականների շրջանում հաճախ է ընդունվում, որ Արիստոքսենը մերժել է պյութագորացիների այն կարծիքը, որ թվաբանական կանոնները միջակայքերի վերջնական դատավորն են, և որ յուրաքանչյուր համակարգում պետք է գտնվի մաթեմատիկական համընկնումը, որպեսզի նման համակարգը ներդաշնակ համարվի, Արիստոքսենոսը լայնորեն օգտագործել է թվաբանական տերմինաբանությունը՝ հատկապես տարբեր սեռերի իր նկարագրություններում կիսատոնների և դիեզների տարատեսակներ սահմանելու համար։

Իր երկրորդ գրքում նա պնդել է, որ «լսելով մենք դատում ենք միջակայքի մեծության մասին, և ըմբռնումով մենք դիտարկում ենք նրա բազմաթիվ ուժերը»։ Հետագայում նա ավելացրել է․ «Մեղեդու էությունը լավագույնս բացահայտվում է զգայական ընկալմամբ և պահպանվում է հիշողության մեջ, և երաժշտության իմացությանը հասնելու այլ ճանապարհ չկա։ Եվ չնայած մյուսները հաստատում են, որ գործիքների ուսումնասիրությամբ է, որ մենք հասնում ենք այս գիտելիքին, դա վայրի շաղակրատություն է, որովհետև ինչպես որ նա, ով գրում է այամբիկ, պարտադիր չէ, որ ուշադրություն դարձնի ոտքերի թվաբանական համամասնություններին՝ որոնցից կազմված է այն, այնպես էլ անհրաժեշտ չէ նրա համար, ով գրում է ֆռյուգիական երգ՝ ուշադրություն դարձնել դրանց համապատասխան հնչյունների հարաբերակցությանը»։ Այնուամենայնիվ, սա չպետք է մեկնաբանվի որպես խորհրդանիշ, որ նա ենթադրել է ներդաշնակության պարզեցված համակարգ, որը նման է ժամանակակից տասներկու հնչերանգների տեսությանը, և հատկապես ոչ հավասարապես մեղմացված  համակարգին։ Նա հորդորել է մեզ մտածել. «ի վերջո, սեռերի երանգների մասին վիճող մարդկանցից ո՞ւմ հետ պետք է համաձայնել։ Ոչ բոլորն են նայում նույն բաժանմանը, երբ լարում են քրոմատիկը կամ էներհարմոնիկը, այդ դեպքում ինչո՞ւ պետք է mesé-ի ditone նոտան պետք է կոչվի lichanos, այլ ոչ թե մի փոքր ավելի բարձր»։

Երբեմն պնդում են, որ Արիստոքսենոսի կշեռքների և սեռերի բնույթը կտրուկ շեղվել է իր նախորդներից։ Այն, որ Արիստոքսենոսը օգտագործել է կշեռքներ ստեղծելու մոդել, որը հիմնված է տոպոսի կամ բարձրության տեղանքի տիրույթի գաղափարի վրա, փաստ է, սակայն հիմքեր չկան ենթադրելու, որ նա միայնակ է ստեղծել այս նախադեպը, քանի որ ինքը չի անում այս պնդումը։ Իրոք, չֆիքսված բարձրության դասավորության գաղափարը, որը ընդգրկում է որոշակի տիրույթներ, որոնց սահմանները կարող են սահմանվել ֆիքսված կետերով, մի հասկացություն է, որը տարածված է եղել մինչև ֆիքսված բարձրության համակարգերի վրա ժամանակակից ամրագրումը, ինչպես ցույց է տալիս Բարոկկո բարձրության և ինտոնացիայի տեսական համակարգերը։  Դա արտահայտելու մեկ այլ եղանակ, թեև գուցե ավելի քիչ ճշգրիտ, այն է, որ ընդմիջումներ տեղադրելու համար դիսկրետ գործակիցներ օգտագործելու փոխարեն, նա օգտագործել է անընդհատ փոփոխական մեծություններ։

Այն պնդումը, որ դա հանգեցրել է նրա տետրախորդների կառուցվածքին և արդյունքում ստացված մասշտաբներին, որոնք ունեն «այլ» համահունչ հատկություններ, կարելի է բացատրել միայն նրա թարգմանիչների շրջանում հաճախակի կրկնվող անհամապատասխանություններին և ժամանակակից կողմնակալությանը՝ հօգուտ պարզեցված տասներկու տոնանոց տեսությունների։

Երրորդ գրքում Արիստոքսենոսը շարունակել է նկարագրել մեղեդիական հաջորդականության քսանութ օրենքներ, որոնք մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում դասական հունական մեղեդիական կառուցվածքով հետաքրքրվողների համար։

## Ռիթմիկ տարրեր
Տրակտատը պահպանվել է բնօրինակ դրվագներով, ինչպես նաև Պորֆիրիի «Պտղոմեոսի ներդաշնակության մեկնաբանությունից», Միքայել Փսելլուսի «Պրոսլամբանոմենա»-ից և մի քանի ավելի ուշ անանուն տեքստերից (ներառյալ Օքսիրինխուս Պապիրուս 9 և 2687) հատվածներում։

Ռիթմի (ռիթմիկայի) վարդապետության կենտրոնում պրոզոդական ժամանակի ամենափոքր անբաժանելի միավորի գաղափարն է, որը Արիստոքսենն անվանում է πρῶτος χρόνος (լուս. «առաջին անգամ», այսինքն՝ չափման ամենափոքր միավորը՝ «քվանտ» ժամանակի)։ Վերև շարժումը (պարզ և բարդ) տուներում նկարագրվում է «արսիս» (ἄρσις) բառով, դեպի ներքև շարժումը՝ ավելի հազվադեպ «հիմք» (βάσις)» ():

Արիստոքսենոսի տրակտատի մասեր «ռիթմիկ նյութափոխանակության» (), (այսինքն՝ մետրի փոփոխությունը ռիթմիկ ձևի մեջ) և «ռիթմոպեիայի» ( մասին, մի ամբողջական ռիթմիկ կոմպոզիցիաներ) չեն պահպանվել։

## Աշխատություններ
Wehrli-ի հրատարակությունը ներկայացնում է պահպանված ապացույցները հետևյալ վերնագրերով ստեղծագործությունների համար (առանց անորոշ ծագման մի քանի դրվագների).
* *Life of Pythagoras* (Πυθαγόρου βίος): fr. 11 Wehrli
* *On Pythagoras and his pupils* (Περὶ Πυθαγόρου καὶ τῶν γνωρίμων αὐτοῦ): fr. 14 Wehrli
* *On the Pythagorean life* (Περὶ τοῦ Πυθαγορικοῦ βίου): fr. 31 Wehrli
* *Pythagorean maxims* or *Pythagorean negations* (Πυθαγορικαὶ ἀποφάσεις): fr. 34 Wehrli
* *Educational customs* or *Rules of education* (Παιδευτικοὶ νόμοι): fr. 42–43 Wehrli
* *Political laws* (Πολιτικοὶ νόμοι): fr. 44–45 Wehrli
* *Mantinean character* (Μαντινέων ἔθη): fr. 45, I, lines 1–9 Wehrli
* *Praise of Mantineans* (Μαντινέων ἐγκώμιον): fr. 45, I, lines 10–12 Wehrli
* *Life of [[Archytas]]* (Ἀρχύτα βίος): fr. 47–50 Wehrli
* *Life of [[Socrates]]* (Σωκράτους βίος): fr. 54 Wehrli
* *Life of Plato* (Πλάτωνος βίος): fr. 64 Wehrli
* *On tonoi* (Περὶ τόνων): a brief quotation in Porphyry's commentary on Ptolemy's ''Harmonics'', p.&nbsp;78 Düring (not edited by Wehrli)
* *On music* (Περὶ μουσικῆς): fr. 80, 82, 89 Wehrli
* *On listening to music* or *Lecture course on music* (Μουσικὴ ἀκρόασις): fr. 90 Wehrli
* *On Praxidamas* (Πραξιδαμάντεια): fr. 91 Wehrli
* *On melodic composition* or *On music in lyric poetry* (Περὶ μελοποιίας): fr. 93 Wehrli
* *On musical instruments* (Περὶ ὀργάνων): fr. 94–95, 102 Wehrli
* *On [[aulos]]* (Περὶ αὐλῶν): fr. 96 Wehrli
* *On auletes* (Περὶ αὐλητῶν): fr. 100 Wehrli
* *On the boring of aulos* (Περὶ αὐλῶν τρήσεως): fr. 101 Wehrli
* *On choruses* (Περὶ χορῶν): fr. 103 Wehrli
* *On tragic dancing* (Περὶ τραγικῆς ὀρχήσεως): fr. 104–106 Wehrli
* *Comparisons of dances* (Συγκρίσεις): fr. 109 Wehrli
* *On tragic poets* (Περὶ τραγῳδοποιῶν): fr. 113 Wehrli
* *Life of Telestes* (Τελέστου βίος): fr. 117 Wehrli (according to whom this Telestes is the dithyrambic poet)
* *Miscellaneous [[Table talk (literature)|table talk]]* or *[[Symposium|Sympotic]] miscellany* (Σύμμικτα συμποτικά): fr. 124 Wehrli
* *Notes* or *Memorabilia* (Ὑπομνήματα), *Historical notes* (Ἱστορικὰ ὑπομνήματα), *Brief notes* (Κατὰ βραχὺ ὑπομνήματα), *Miscellaneous notes* (Σύμμικτα ὑπομνήματα), *Random jottings* (Τὰ σποράδην): fr. 128–132, 139 Wehrli

## Հրատարակություններ և թարգմանություններ
* Barker, Andrew (1989).  *Greek Musical Writings*, vol. 2: *Harmonic and Acoustic Theory* (Cambridge), pp.&nbsp;119–89, English translation with introduction and notes, 
* Macran, Henry Stewart (1902). *The Harmonics of Aristoxenus* (Oxford), Greek text with English translation and notes (archive.org, Internet Archive)
* Marquard, Paul (1868).  *Die harmonischen Fragmente des Aristoxenus* (Berlin), Greek text with German translation and commentary (archive.org, Google Books)
* Pearson, Lionel (1990).  *Aristoxenus: Elementa rhythmica. The fragment of Book II and the additional evidence for Aristoxenean rhythmic theory* (Oxford ), Greek texts with introduction, translation, and commentary, 
* Wehrli, Fritz (1967).  *Die Schule des Aristoteles*, vol. 2: *Aristoxenos*, 2nd. ed. (Basel/Stuttgart), Greek text (excluding the harmonic fragments, rhythmic fragments, *On the Primary Duration*, and *On tonoi*: see p.&nbsp;28) with commentary in German
* Westphal, Rudolf (1883–1893).  *Aristoxenus von Tarent: Melik  und Rhythmik  des classischen Hellenenthums*, 2 vols. (Leipzig) (vol. 1, vol. 2)
* Westphal, Rudolf (1861).  *Die Fragmente und die Lehrsätze der griechischen Rhythmiker* (Leipzig), pp.&nbsp;26–41, Greek text of *Elementa rhythmica* and *On the Primary Duration* ()

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Bélis, Annie (1986). *Aristoxène de Tarente et Aristote: le Traité d'harmonique*. Paris, Klincksieck.
*
*
*
*
*
* Huffman, Carl A. (ed.) (2011). *Aristoxenus of Tarentum. Discussion*. New Brunswick: Transaction Publishers. (RUSCH XVII).
*
*
*
*
*

## Արտաքին հղումներ
* 
*