Հակագիտականություն

**Հակագիտականություն** (), հակաինտելեկտուալականության ձևի և մոտեցումների ամբողջություն, որը մերժում է գիտությունը և գիտական մեթոդը։ Հակագիտական ​​հայացքներ ունեցող մարդիկ գիտությունը չեն ընդունում որպես հուսալի միջոց՝ համընդհանուր գիտելիք ձեռք բերելու համար։ Հակագիտականությունը սովորաբար դրսևորվում է այնպիսի գիտական գաղափարների մերժմամբ, ինչպիսիք են կլիմայի փոփոխությունը և էվոլյուցիան:

Հակագիտականությունը ներառում է նաև կեղծ գիտություն (պսևդոգիտություն), որը ներկայանում է որպես գիտական, բայց անտեսում է իրական գիտական մեթոդները։ Այն կարող է հանգեցնել կեղծ դավադրության տեսությունների և այլընտրանքային բժշկության նկատմամբ հավատքի։

Գիտության նկատմամբ անվստահությունը կապված է քաղաքական ծայրահեղականության և բժշկական միջամտությունների հանդեպ անվստահության հետ։

## Պատմություն
Գիտական հեղափոխության սկզբնական փուլերում որոշ մտածողներ վիճում էին՝ արդյոք գիտությունը հուսալի միջոց է աշխարհի մասին իմանալու համար։ Ռոբերտ Բոյլը (1627–1691) պաշտպանել է գիտությունը, մինչդեռ Թոմաս Հոբսը (1588–1679) կասկածով է հանդես եկել։ Իան Շապիրոն Հոբսի տեսակետը համարել է հակագիտական։

Իր *Վեց դասեր մաթեմատիկայի պրոֆեսորների համար* (1656) գրքում Թոմաս Հոբսը գիտելիքի երկու տեսակ է առանձնացնում՝ ապացուցելի և անապացուցելի։ Ապացուցելի գիտելիքն այն է, ինչ մարդն ինքն է ստեղծում, ուստի դրա պատճառները հասկանալի են։ Օրինակ՝ երկրաչափությունը ապացուցելի է, քանի որ մենք ինքներս ենք նկարում և սահմանում նրա ձևերը, նույնպես և քաղաքական փիլիսոփայությունը ապացուցելի է, քանի որ մարդիկ են ստեղծում կառավարությունները և հասարակությունները։ Սակայն, Հոբսի կարծիքով, մենք չենք կարող լիովին հասկանալ բնությունը, քանի որ այն չենք ստեղծել։ Փոխարենը, մենք կարող ենք միայն ենթադրություններ անել նրա պատճառների մասին՝ դիտելով դրա հետևանքները։

Ռիչարդ Հ. Ջոնսը 2000 թվականին հրատարակած իր *Ռեդուկցիոնիզմ. Վերլուծություն և իրականության ամբողջականություն* գրքում Հոբսին նկարագրում է որպես մտածող, որն ընդգծել է ոչ ռացիոնալ գործոնները մարդու վարքում։ Նա Հոբսին դասել է այնպիսի մտածողների շարքին, ինչպիսիք են Վիլհելմ Դիլթայը, Կարլ Մարքսը, Ջերեմի Բենթամը, Ջոն Ստյուարտ Միլը, Կարլ Փոփերը, Ջոն Ռոլսը և Է. Օ. Ուիլսոնը, որոնք դեմ էին մարդու վարքը միայն գիտությամբ բացատրելուն։

Իր *Քննարկում արվեստների և գիտությունների մասին* (1750) գրքում Ժան-Ժակ Ռուսոն պնդել է, որ գիտությունն ու արվեստը կարող են բերել անբարոյականության։ Նա կարծում էր, որ երբ այդ բնագավառները զարգանում են, դրանք կարող են թուլացնել առաքինությունն ու բարոյականությունը։ Ռուսոն նախազգուշացնում էր, որ գիտության կույր զարգացումը կարող է վտանգավոր լինել հասարակության համար, և մենք պետք է մտածենք, թե ինչպես ապահովել մարդկության երջանկությունը։ Այնուամենայնիվ, Ռուսոն չի ասում, որ գիտությունը վատ է։ Նա հարգում էր այնպիսի գիտնականների, ինչպիսիք են Ռենե Դեկարտը**,** Ֆրենսիս Բեկոնը և Իսահակ Նյուտոնը։ Իր եզրակացության մեջ նա բացատրում է, որ գիտությունը կարող է օգտավետ լինել, և որ բարոյականության անկումը հիմնականում պայմանավորված է գիտնականների վրա հասարակության վատ ազդեցությամբ։

Ուիլյամ Բլեյքը (1757–1827) իր նկարներում և գրվածքներում ուժեղ հակադրվել է Իսահակ Նյուտոնի գաղափարներին։ Պատմաբանները հաճախ նրան համարում են ամենավաղ և կարևոր դեմքերից մեկը, որը ռոմանտիզմի շարժման մեջ քննադատել է գիտությունը։ 1795 թվականին գրված *Մեղսագործության կանխատեսումներ* բանաստեղծության մեջ Բլեյքը նկարագրել է կարմրակուրծք ճնճղուկին, որը կարծես բանտարկված է Նյուտոնի գիտության ու մաթեմատիկայի վանդակում։ Նրա *Նյուտոն* նկարը գիտնականին ներկայացնում է որպես մոլորված հերոս, որը կենտրոնացած է միայն սառը և անշունչ երկրաչափական պատկերների վրա։ Բլեյքը հավատում էր, որ Նյուտոնը**,** Ֆրենսիս Բեկոնը և Ջոն Լոքը պարզապես բանականության կողմնակիցներ չէին, այլ աթեիզմի և Սատանայի ուսմունքի առաջնորդներ։ Նա կարծում էր, որ գիտությունը հանում է աշխարհի գեղեցկությունն ու կյանքը, դարձնելով այն ձանձրալի և մռայլ։ 1940 թվականին Վ. Հ. Օդենն իր բանաստեղծության մեջ ամփոփել է Բլեյքի տեսակետները՝ նշելով, որ Բլեյքը ամբողջությամբ մերժել է Նյուտոնի աշխարհայացքը։

Վերջերս Նյուտոնի կենսագիրներից մեկը նրան դիտարկում է ոչ միայն որպես գիտնական, այլ ավելի շատ՝ որպես Վերածննդի ալքիմիկոս, փիլիսոփա և մոգ։ Սա տարբերվում է այն կերպարից, որով նրան ներկայացրել են Վոլտերը (1694–1778) և Նյուտոնականները, որպես Գիտական լուսավորության խորհրդանիշ։

Որոշ մարդիկ համարում են, որ հակագիտական մոտեցումը ավելի կարևոր դեր է խաղացել դեպի իրական գիտություն անցման մեջ, քան նախագիտությունը(օրինակ՝ ալքիմիան)։ Երկրաչափությունն ու աստղագիտությունը գոյություն են ունեցել նախքան ժամանակակից գիտությունը, բայց չեն համարվում հակագիտական։ Սակայն որոշ հին համոզմունքներ, որոնք Գալիլեյը (1564–1642) մերժել է, երբեմն դիտարկվում են որպես հակագիտության դրսևորում։

Ֆրիդրիխ Նիցշեն *Զվարթ գիտության* մեջ (1882) հարց է հղում գիտական դոգմատիզմին.

«Գիտության մեջ համոզմունքները չունեն քաղաքացիական իրավունք, և դա իրավամբ է ասված։ Միայն այն դեպքում, երբ դրանք իջեցվում են հիպոթեզի, փորձնական և ժամանակավոր տեսանկյունի կամ կանոնակարգող հորինվածքի մակարդակին, գուցե կարող են ընդունվել և նույնիսկ որոշակի արժեք ունենալ գիտելիքի շրջանակներում, սակայն միայն այն դեպքում, երբ կմնան խիստ վերահսկողության տակ։ Բայց սա ավելի մանրամասն դիտարկելիս արդյո՞ք չի նշանակում, որ մի համոզմունք կարող է գիտության մեջ ընդունվել միայն այն դեպքում, եթե դադարում է լինել համոզմունք։ Գիտական ոգու կարգապահությունը արդյո՞ք հենց սրանից չի սկսվում՝ այլևս որևէ համոզմունք թույլ չտալուց։ Հավանաբար, այդպես է։ Բայց անհրաժեշտ է հարց տալ՝ հնարավոր չէ՞, որ այս կարգապահության ձևավորմանը նախորդել է մի այլ համոզմունք, որը այնքան հզոր և անշեղ է եղել, որ իր գոյության համար զոհաբերել է բոլոր մյուս համոզմունքները։ Ակնհայտ է, որ գիտությունն էլ հիմնված է հավատքի վրա. գիտություն առանց նախադրյալների գոյություն չունի։ Ճշմարտության անհրաժեշտության հարցը պետք է նախօրոք հաստատված լիներ, և նույնիսկ այն աստիճան, որ այս սկզբունքը, այս հավատքը, այս համոզմունքը արտահայտվեր հետևյալ կերպ. «Ոչինչ այնքան անհրաժեշտ չէ, որքան ճշմարտությունը, և դրա համեմատ ամեն ինչ ունի միայն երկրորդական արժեք»։

«Սցիենտիզմ» տերմինը, որը ծագում է գիտության ուսումնասիրությունների ոլորտից, ընդունվել և օգտագործվում է սոցիոլոգների և գիտության փիլիսոփաների կողմից՝ նկարագրելու այն մարդկանց հայացքներն ու վարքագիծը, ովքեր պնդում են, որ գիտական հասկացությունները պետք է կիրառվեն ավանդական գիտակարգերից դուրս։

Մասնավորապես, սցիենտիզմը գիտությունը ներկայացնում է որպես ամենալավ կամ միակ օբյեկտիվ միջոցը, որը կարող է սահմանել նորմատիվ և ճանաչողական արժեքները։ Այս տերմինը սովորաբար օգտագործվում է քննադատաՀակամիջուկային շարժումը, որը հաճախ ասոցացվում է ձախականների հետ, քննադատության է ենթարկվել միջուկային էներգիայի բացասական ազդեցությունները գերագնահատելու համար և ոչ միջուկային էներգիայի աղբյուրների բնապահպանական ծախսերը թերագնահատելու համար, որոնք հնարավոր է կանխել միջուկային էներգիայի միջոցով։  Գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմների (ԳՄՕ) դեմ պայքարը նույնպես կապված է ձախակողմյանների հետ:

կան առումով՝ ենթադրելով, որ գիտությունը կիրառվում է անտեղի կամ ոչ պատշաճ հանգամանքներում, որտեղ գիտական մեթոդի կամ նման չափանիշների կիրառումը համարվում է անհիմն։

«Սցիենտիզմ» բառը հաճախ օգտագործվում է բացասական ենթատեքստով, երբ մարդիկ գիտությանը մոտենում են այնպես, ինչպես կրոնին։ Երբեմն «ռեդուկցիոնիզմ»  տերմինն էլ է օգտագործվում նմանատիպ բացասական իմաստով՝ գիտնականների նկատմամբ ավելի նուրբ քննադատության ձևով։

Այնուամենայնիվ, գիտության ոչ ռեդուկցիոնիստական (էմերջենտիզմ) մոտեցումները ձևավորվել են տարբեր գիտական ոլորտներում, ինչպիսիք են վիճակագրական ֆիզիկան, քաոսի տեսությունը, բարդության տեսությունը, կիբեռնետիկան, համակարգերի տեսությունը, կենսաբանության համակարգային մոտեցումը, էկոլոգիան, տեղեկատվական տեսությունը և այլն։

Այս բնագավառներում ենթադրվում է, որ համակարգի տարրերի միջև ուժեղ փոխազդեցությունները բերում են նոր երևույթների, որոնք առաջանում են «ավելի բարձր» մակարդակներում և չեն կարող ամբողջությամբ բացատրվել ռեդուկցիոնիստական մոտեցմամբ։ Օրինակ՝ շախմատային պարտիան կամ գեների ցանցերը նկարագրելը քվանտային մեխանիկայի միջոցով ոչ միայն անարդյունավետ է, այլև ներկայումս գործնականում անհնարին։

Գիտության էմերջենտիստական հայեցակարգը (որը 1977 թվականին Նոբելյան մրցանակակիր ֆիզիկոս Ֆիլիպ Անդերսոնը ձևակերպել է «Ավելին՝ նշանակում է այլ բան» արտահայտությամբ), իր մեթոդաբանությամբ ներշնչվել է եվրոպական հասարակական գիտություններից (օրինակ՝ Դյուրկհեյմ, Մարքս), որոնք հակված են մերժելու մեթոդաբանական անհատապաշտությունը։

## Քաղաքականություն
Էլիզ Ամենդն ու Դարիան Բարնին պնդում են, որ չնայած հակագիտականությունը կարող է լինել նկարագրական պիտակ, այն հաճախ օգտագործվում է որպես հռետորական եղանակ, որում այն օգտագործվում է քաղաքական հակառակորդների վարկաբեկման համար, և ուստի հակագիտականության մեղադրանքները միշտ չէ, որ հիմնավորված են։

## Ձախակողմյաններ
Հակագիտականության դրսևորումներից մեկը «համընդհանուրության մերժումը և այլընտրանքների ընդունումն» է, ըստ որի գիտական արդյունքները միշտ չէ, որ արտահայտում են ճիշտ իրողությունը, այլ կարող են պարզապես արտացոլել հասարակության մեջ գերիշխող խմբերի գաղափարախոսությունը։ Ալան Սոկալը նշում է, որ այս տեսակետը գիտությունը կապում է քաղաքական իրավունքի հետ և դիտվում է որպես պահպանողական և կոնֆորմիստական համոզմունքների համակարգ, որը ճնշում է նորարարությանը։

Հակամիջուկային շարժումը, որը հաճախ ասոցացվում է ձախականների հետ, քննադատության է ենթարկվել միջուկային էներգիայի բացասական ազդեցությունները գերագնահատելու համար և ոչ միջուկային էներգիայի աղբյուրների բնապահպանական ծախսերը թերագնահատելու համար, որոնք հնարավոր է կանխել միջուկային էներգիայի միջոցով։  Գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմների (ԳՄՕ) դեմ պայքարը նույնպես կապված է ձախակողմյանների հետ:

## Աջակողմյաններ
Աջակողմյան հակագիտականությանը բնորոշ գծերից է դավադրության տեսությունների օգտագործումը՝ բացատրելու համար, թե ինչու են գիտնականները հավատում իրենց տեսություններին։ Սա գիտության հետ կապվող վստահությունը կամ իշխանությունը թուլացնելու փորձ է (օրինակ՝ գլոբալ տաքացման վերաբերյալ դավադրության տեսություններում)։ Ժամանակակից աշխարհում համարվում է, որ աջակողմյան քաղաքականությունը հակագիտական հակումներ ունի։ Որոշ վերլուծաբաններ պնդում են, որ սա բնորոշ է հենց աջակողմյան հայացքներին կամ նրանց համոզմունքներին, մինչդեռ ուրիշները կարծում են, որ դա պարզապես պատմական և քաղաքական իրավիճակի հետևանք է, երբ գիտական բացահայտումները մարտահրավեր են նետել, կամ թվում է, թե մարտահրավեր են նետում, աջակողմյան հայացքներին՝ այլ ոչ թե ձախակողմյաններին։

## Կրոն
Այս համատեքստում հակագիտությունը կարող է դիտարկվել որպես կրոնական, բարոյական և մշակութային փաստարկներից կախված երևույթ։ Կրոնական հակագիտության այս փիլիսոփայության համաձայն՝ գիտությունը համարվում է հակահոգևոր և նյութապաշտական ուժ, որը ավանդական արժեքները, ազգային ինքնությունը և կուտակված պատմական իմաստությունը թուլացնում է՝ ի նպաստ բանականության և կոսմոպոլիտիզմի։ Մասնավորապես, ընդգծվող ավանդական և ազգային արժեքները նման են սպիտակների գերակայության (White Supremacy), քրիստոնեական ինքնության (Christian Identity) աստվածաբանությանը, սակայն նմանատիպ աջակողմյան հայացքներ ձևավորվել են նաև արմատապես պահպանողական իսլամական, հրեական, հինդուիստական և բուդդայական խմբերում։ Նոր կրոնական շարժումները, ինչպես, օրինակ, ձախակողմյան *Նոր դարաշրջանի* (New Age) շարժումը և ծայրահեղ աջակողմյան Ֆալուն Գոնգը (Falun Gong), նույնպես քննադատում են գիտական աշխարհայացքը՝ համարելով այն ռեդուկցիոնիստական, աթեիստական կամ նյութապաշտական։

Հակագիտական տրամադրությունների ամենահաճախ հանդիպող հիմքերից է կրոնական թեիզմը՝ սուրբ գրությունների բառացի մեկնաբանությամբ։ Այս դեպքում այն գիտական տեսությունները, որոնք հակասում են աստվածային ներշնչանքով համարվող գիտելիքներին, դիտարկվում են որպես թերի կամ սխալ։ Դարերի ընթացքում կրոնական հաստատությունները խուսափել են ընդունել այնպիսի գիտական գաղափարներ, ինչպիսիք են հելիոցենտրիզմը (Արեգակնային համակարգի կենտրոնում Արեգակի գտնվելը) և մոլորակների շարժումը, քանի որ դրանք հակասում էին սուրբ գրությունների տարածված մեկնաբանություններին։ Ավելի մոտ ժամանակներում, կրեացիոնիզմի ընդհանուր անվան տակ հայտնի մի շարք աստվածաբանական ուսմունքներ, այդ թվում՝ տելեոլոգիան, կրոնական պահպանողականների (հիմնականում՝ ֆունդամենտալիստների) կողմից առաջարկվել են որպես պատասխան բնական ընտրության միջոցով էվոլյուցիայի գործընթացին։ Ամենածայրահեղ ստեղծագործական ուսմունքներից մեկը՝ Երիտասարդ Երկրի ստեղծագործականությունը (Young Earth Creationism), հակասում է տիեզերաբանության, պատմական երկրաբանության և կյանքի ծագման ուսումնասիրություններին։ Այս ուսմունքը հիմնականում տարածված է բողոքական ֆունդամենտալիստական քրիստոնեության շրջանակներում, թեև որոշ չափով հանդիպում է նաև կաթոլիկության և հուդայականության մեջ։

Հաշվի առնելով, որ հակագիտականության դեմ պայքարի փորձերը ձախողվել են, որոշ մասնագետներ պնդում են, որ գիտության հանրայնացման նոր մոտեցում է անհրաժեշտ։ Այդպիսի մոտեցումներից մեկը ենթադրում է, որ կարևոր է ճիշտ պատկերացում կազմել այն մարդկանց մասին, որոնք մերժում են գիտությունը (խուսափելով նրանց հետամնաց և անգետ ներկայացնելուց), ինչպես նաև մշակել տեղեկատվական ծրագրեր նրանց հասանելի լեզվով՝ ներգրավելով գիտնականների, որոնք կիսում են իրենց լսարանի մշակութային արժեքները, օրինակ՝ կրոնական համոզմունքներ ունեցող գիտնականներին։

## Ոլորտներ
Պատմականորեն հակագիտականությունը նախ առաջացել է որպես արձագանք գիտական մատերիալիզմին։ 18-րդ դարի Լուսավորությունը ձևավորել է «բոլոր գիտությունների միասնական համակարգի» գաղափարը, շատերի համար այս գաղափարը վախեցնող է եղել։ Նրանք զգում էին, որ բանականության և գիտության սահմանափակումները, միակ համընդհանուր համակարգի գաղափարը, ինչ-որ կերպ կաշկանդում էին իրենց աշխարհի տեսլականը, սահմանափակում էին նրանց երևակայությունը և զգացմունքները։ Հակագիտականությունը, այսպես ասած, գիտական մոդելի կամ պարադիգմայի մերժումն է, որը ենթադրում է, որ միայն այն, ինչ կարելի է չափել կամ քանակապես արտահայտել, կարող է համարվել իրական։ Այս իմաստով, հակագիտականությունը «քննադատական գրոհ է նոր գիտական մեթոդի դեմ՝ մերժելու նրա համապարփակ հավակնությունը մարդկային ամբողջ գիտելիքը վերահսկելու»։ Սակայն տրամաբանական պոզիտիվիզմը չի ժխտում ոչ չափելի երևույթների իրականությունը, այլ պարզապես պնդում է, որ դրանք գիտական հետազոտության համար անբավարար են։ Բացի այդ, պոզիտիվիզմը՝ որպես գիտական մեթոդի փիլիսոփայական հիմք, գիտական համայնքում համընդհանուր համաձայնության չի արժանացել և նույնիսկ գերիշխող դիրք չունի (տե՛ս՝ գիտության փիլիսոփայություն)։

Վերջին ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հակագիտական վերաբերմունքն ամուր կապված է սոցիալական, քաղաքական և հոգեբանական գործոնների հետ։ 2022 թվականի հուլիսի 11-ին Օհայոյի պետական համալսարանի հրապարակած հետազոտության մեջ նշվում են չորս հիմնական գործոններ, որոնք նպաստում են հակագիտականության ձևավորմանը. գիտական աղբյուրների հուսալիության վերաբերյալ կասկածները, հակագիտական հայացքներ ունեցող խմբերի հետ նույնացումը, գիտական ուղերձների և անձնական համոզմունքների միջև հակասությունները, ինչպես նաև գիտական տեղեկատվության ներկայացման ձևի և անհատի մտածողության ոճի անհամապատասխանությունը։ Այս գործոնները հատկապես սրվում են ժամանակակից քաղաքական մթնոլորտում, որտեղ գաղափարական պատկանելությունը մեծապես ազդում է գիտության ընդունման վրա, հատկապես այնպիսի քաղաքականապես բևեռացված թեմաների դեպքում, ինչպիսիք են պատվաստանյութերը և կլիմայի փոփոխությունը։ Գիտության քաղաքականացումն էլ իր հերթին լուրջ մարտահրավեր է ներկայացնում հանրային առողջության և անվտանգության համար, հատկապես գլոբալ ճգնաժամերի, օրինակ՝  COVID-19  համավարակի կառավարման համատեքստում։

Հակագիտականության տարբեր ոլորտներում դրա դրսևորումները կարելի է դիտարկել փիլիսոփայության, սոցիոլոգիայի, էկոլոգիայի և քաղաքականության տեսանկյունից։

## Փիլիսոփայական հակագիտականություն
Գիտության դեմ ուղղված փիլիսոփայական առարկությունները հաճախ առնչվում են ռեդուկցիոնիզմի դերին։ Օրինակ, հոգեբանության ոլորտում «և՛ ռեդուկցիոնիստները, և՛ հակառեդուկցիոնիստները ընդունում են, որ ոչ մոլեկուլային բացատրությունները հնարավոր է չհիմնվեն կամ չուղղվեն մոլեկուլային բացատրություններով»։ Ավելին, «իմացաբանական  հակառեդուկցիոնիզմը պնդում է, որ հաշվի առնելով մեր սահմանափակ մտավոր կարողությունները, մենք չենք կարողանա հասկանալ շատ բարդ երևույթների վերջնական ֆիզիկական բացատրությունը, նույնիսկ եթե իմանանք դրանց վերջնական բաղադրիչների մասին օրենքները»։ Որոշ մտավորականներ պնդում են, որ հակագիտականությունը տարածված է ակադեմիական շրջանակներում, որտեղ գիտության, գիտապաշտության (scientism) և կեղծ գիտության (pseudoscience) միջև սահմանազատման դժվարությունները հանգեցնում են հակագիտական դիրքորոշումների ձևավորմանը։ Ոմանք նույնիսկ պնդում են, որ «ոչինչ հնարավոր չէ լիակատար իմանալ»։

Մտածողության տարբեր դպրոցներում կա տարաձայնություն այն հարցի շուրջ, թե արդյոք ռեդուկցիոնիզմը պետք է լինի աշխարհի ըմբռնման հիմնական ռազմավարությունը։ Այնուամենայնիվ, շատ փիլիսոփաներ համաձայն են, որ «կան պատճառներ, որոնց հիման վրա մենք ցանկանում ենք, որ գիտությունը բացահայտի հատկություններ և բացատրություններ, որոնք զուտ ռեդուկտիվ ֆիզիկական բնույթ չունեն»։ Այդ մտահոգությունները բխում են «հակառեդուկցիոնիստական անհանգստությունից, որ գոյություն չունի իրականության բացարձակ բնութագրություն, այնպիսին, ինչպիսին գիտությունը փորձում է ներկայացնել»։

## Սոցիոլոգիական հակագիտականություն
Սոցիոլոգ Թոմաս Գիերին անդրադառնում է «որոշ սոցիոլոգների, որոնք կարող են հակագիտական թվալ»։ Նա պնդում է, որ «փիլիսոփաներն ու հակագիտական մտածողության կողմնակիցները» կարող են ներկայացնել «գիտության անիրական պատկերներ, որոնք սպառնում են գիտական գիտելիքի վստահելիությանը» կամ կարող են «չափից շատ հեռանալ իրենց հակագիտական դեկոնստրուկցիաներում»։ Հարցն այստեղ այն է, թե որքանով են գիտնականները համապատասխանում «կոմունալիզմի, ունիվերսալիզմի, անշահախնդրության, ինքնատիպության և... սկեպտիցիզմի» ստանդարտ իդեալին։ «Գիտնականները միշտ չէ, որ հետևում են այս սկզբունքներին... նրանք կարող են խանդավառվել իրենց սիրելի տեսություններով, կարող են ապավինել համբավին՝ գնահատելով գիտնականի աշխատանքը, և կարող են ձգտել փառքի ու շահի իրենց հետազոտությունների միջոցով»։ Այսպիսով, նրանց աշխատանքում կարող են արտահայտվել որոշակի կողմնակալություններ։ «[Շատ] գիտնականներ այնքան բանական և տրամաբանական չեն, որքան նրանց լեգենդն է ներկայացնում, սակայն նաև այնքան անտրամաբանական և ոչ ռացիոնալ չեն, որքան որոշ ռելատիվիստներ են պնդում»։

## Էկոլոգիա և առողջապահության ոլորտ
Էկոլոգիայի և առողջապահության ոլորտում Լևինսը մատնանշում է հակամարտություն ոչ թե գիտության և հակագիտականության միջև, այլ գիտության և տեխնոլոգիայի տարբեր ուղիների միջև. մի կողմից՝ կոմերցիոնացված, շահույթին ուղղված գիտություն, մյուս կողմից՝ մարդասիրական նպատակներին ծառայող «փափուկ» գիտություն։ Նա առաջարկում է ավելի ամբողջական, ինտեգրված մոտեցում շրջակա միջավայրի խնդիրները հասկանալու և լուծելու համար։ Այս հայացքները տարածված են նաև գիտական համայնքում. օրինակ՝ գիտնականները հաճախ հանդիսանում են շրջակա միջավայրի պաշտպանության արշավների հիմնական դերակատարները՝ նախազգուշացնելով այնպիսի վտանգների մասին, ինչպիսիք են օզոնային շերտի նոսրացումը և ջերմոցային էֆեկտը։ Կարելի է նաև պնդել, որ հակագիտականության այս դրսևորումը մոտ է բժշկության ոլորտում առկա միտումներին, որտեղ հիվանդներն ու որոշ բուժաշխատողներ կարող են մերժել գիտական մեթոդները և կիրառել առողջության հետ կապված կեղծ գիտական (պսևդոգիտական) մոտեցումներ։ Սա կարող է լինել թե՛ գործնական, թե՛ գաղափարական փոփոխություն և արժանացել է խիստ քննադատության. օրինակ՝ «թերապևտիկ շփումը» (մարմնի վրա ձեռքերի միջոցով բուժման մեթոդը), որը չունի գիտական հիմնավորում, լայնորեն կիրառվում է բուժքույրերի շրջանում։

Գլեյզերը քննադատում է թե՛ թերապևտներին, թե՛ հիվանդներին «բուժքույրական գիտության կենսաբանական հիմքերը մերժելու և փիլիսոփայությունը սխալ մեկնաբանելու համար՝ հօգուտ հակագիտական աշխարհայացքի»։ Մյուս կողմից, Բրայան Մարտինը քննադատում է Գրոսին և Լևիտին՝ պնդելով, որ «նրանց հիմնական մոտեցումն այն է, որ նրանք հարձակվում են կոնստրուկտիվիստների վրա՝ վերջիններիս պոզիտիվիստ չլինելու համար» և որ գիտությունը «ներկայացվում է որպես միասնական օբյեկտ, որն ասոցացվում է գիտական գիտելիքի հետ, պատկերվում է որպես չեզոք և օբյեկտիվ»։ Ըստ նրա, գիտությունը ներկայացվում է որպես ենթարկվող «հակագիտական» հարձակման, որն իբրև բաղկացած է հիմնականում գաղափարական գործիչներից, որոնք սպառնում են գիտության չեզոքությանն ու օբյեկտիվությանը։ Այս մարդիկ, ըստ Մարտինի, «հաճախ հավասարեցնում են գիտության քննադատությունը գիտության նկատմամբ թշնամական վերաբերմունքին, ինչը տրամաբանորեն անհիմն և փաստական առումով կասկածելի է»։ Ստեղծելով «երկու արհեստական էություններ՝ միասնական «գիտություն» և միասնական «ակադեմիական ձախ», որոնցից յուրաքանչյուրը դառնում է մաքուր իմացաբանական հասկացություն, Գրոսն ու Լևիտը անցնում են հարձակման՝ ընտրելով տարբեր ոլորտներում՝ գիտության ուսումնասիրություն, պոստմոդեռնիզմ, ֆեմինիզմ, բնապահպանություն, ՁԻԱՀ-ի դեմ ակտիվիզմ, առանձին գործիչների և քննադատելով նրանց գիտության նկատմամբ ունեցած դիրքորոշումները»։

Յանգի աշխատանքները նույնպես ներկայացնում են հակագիտական հայացքների օրինակներ. «Հակագիտական շարժման և այլընտրանքային տեխնոլոգիաների ուժը նրանում է, որ նրանց կողմնակիցներին հաջողվել է պահպանել ուտոպիստական տեսլականը՝ միաժամանակ փորձելով իրականում իրագործել այն»։ Նա նաև նշում է, որ «գիտությունն ուղղորդող իրական սոցիալական, գաղափարական և տնտեսական ուժերը հաճախ այնքան հակասական են, որ գիտության ինքնաքննադատությունը շատ գիտնականների կողմից ընկալվում է որպես անընդունելի և նույնիսկ ճնշվում է։ Շատ գիտնականներ ատում են դա և պիտակում են որպես «հակագիտություն»։ Սակայն սա խիստ անհրաժեշտ է, քանի որ այն ստիպում է գիտությանը գիտակցել իր դերը և պատասխանատվություն կրել այն ուժերի նկատմամբ, որոնք ձևավորում են հետազոտությունների առաջնահերթությունները, չափանիշներն ու նպատակները»։

Գենետիկորեն ձևափոխված մթերքները նաև հակագիտական տրամադրություններ են առաջացնում: Լայն հասարակությունը վերջերս ավելի շատ է տեղեկացել վատ սննդակարգի վտանգների մասին, քանի որ բազմաթիվ ուսումնասիրություններ են եղել այդ թեմայի շուրջ:  Հակագիտականության համաձայն՝ գիտությունն անվստահելի է, քանի որ այն երբեք ամբողջական չէ և միշտ վերանայվում է, ինչը կարող է պատճառ հանդիսանալ  լայն հասարակության գենետիկորեն ձևափոխված մթերքներից ձևավորված վախին, չնայած գիտական հավաստիացումներին, որ այդպիսի մթերքներն անվտանգ են:

Պատվաստումների դեմ ակտիվիստները հաճախ ներկայացնում են ոչ գիտական փաստարկներ, որոնք հակագիտական մոտեցման մի մասն են:

## Քաղաքական հակագիտականություն
Հարվարդի ընդլայնված դպրոցի և ԱՄՆ Ռազմածովային քոլեջի քաղաքագետ Թոմ Նիկոլսը նշում է, որ գիտական փորձագիտական կարծիքի նկատմամբ թերահավատությունը գնալով դառնում է քաղաքական ինքնության խորհրդանիշ, հատկապես պահպանողական շրջանակներում։ Այս թերահավատությունը ոչ միայն ապատեղեկատվության արդյունք է, այլև արտացոլում է ավելի լայն մշակութային տեղաշարժ, որը հանգեցնում է մասնագետների և հեղինակավոր աղբյուրների նկատմամբ վստահության նվազմանը։ Այս միտումը մարտահրավեր է նետում գիտության ավանդական չեզոքությանը՝ գիտական համոզմունքներն ու փաստերը տեղադրելով քաղաքական գաղափարաբանության հակասական դաշտում։

Օրինակ՝ COVID-19 համաճարակի ընթացքում հասարակական առողջության միջոցառումների և պատվաստանյութերի ընդունման վերաբերյալ հակասական արձագանքները ընդգծել են, թե որքանով է գիտությունը քաղաքականացվել։ Նման բևեռացումը հուշում է, որ ոմանց համար գիտական կոնսենսուսի կամ հանրային առողջության ուղեցույցի մերժումը ծառայում է որպես քաղաքական հավատարմության կամ թերահավատության արտահայտություն ընկալվող հեղինակավոր գործիչների նկատմամբ:

Գիտության քաղաքականացումն ավելի է բարդացնում հանրային առողջապահական ճգնաժամերի հաղթահարումը և խարխլում է այն հասարակական պայմանագիրը, որը գիտական հետազոտության և դրա հանրային կիրառման հիմքն է։ Մարտահրավերը միայն ապատեղեկատվության դեմ պայքարելը չէ, այլև գաղափարական տարբերություններն ու գիտության հանդեպ հանրային վստահությանը վնասող գործոնները հաղթահարելը։ Հակագիտական հայացքների դեմ պայքարելու ռազմավարությունները կարող են պահանջել ոչ միայն փաստերի ներկայացում, այլև ներգրավվածություն այն սոցիալական և հոգեբանական գործոնների հետ, որոնք նպաստում են այս վերաբերմունքին՝ խթանելով երկխոսություն, որը ճանաչում է տարբեր տեսակետները և ձգտում է գտնել ընդհանուր եզրեր։

## Հակագիտական մեդիա
Հիմնական հակագիտական մեդիա հարթակներից են Natural News, Global Revolution TV, TruthWiki.org, TheAntiMedia.org և GoodGopher։ Հակագիտական հայացքները տարածվում են նաև սոցիալական մեդիայում՝ կեղծ լուրեր տարածող կազմակերպությունների, օրինակ՝ վեբ բրիգադների միջոցով։

## Տես նաև
* Հակաինտելեկտուալականություն
* Գիտական կրեացիոնիզմ
* Եվգենիկա
* Էռնստ Կասիրեր
* Ֆունդամենտալիզմ
* Գեորգ Վիլհելմ Ֆրիդրիխ Հեգել
* Ջամբատիստա Վիկո
* Հոլիզմ
* Իդեալիզմ
* Պլատոնականություն
* Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթե
* Յոհան Գոթֆրիդ Հերդեր
* Սոցիալական դարվինիզմ
* Հակաուտոպիա
* Ուիլյամ Մորիս

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* A Bullock & S Trombley [Eds.], *The New Fontana Dictionary of Modern Thought*, third edition, London: Harper Collins, 1999
* Burger, P and Luckman, T, "The Social Construction of Reality: A Treatise" in the *Sociology of Knowledge*. Garden City, NY: Doubleday, 1966
* Collins, Harry and Pinch, Trevor, The Golem. ''What everyone should know about science'', Cambridge: Cambridge University Press, 1993
* Gross, Paul R and Norman Levitt, ''Higher Superstition: The Academic Left and Its Quarrels with Science'', Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1994
* Gerald Holton, *Science and anti-science,* Harvard University Press, 1993 
* Knorr-Cetina, Karin D, & Mulkay, Michael, *Science Observed: Perspectives on the Social Study of Science*, Sage Publications Ltd, 1983
* Knorr-Cetina, Karin D, *Epistemic Cultures: How the Sciences Make Knowledge*, Harvard University Press, 1999
* Levins, R. "Ten propositions on science and antiscience" in *Social Text*, 46/47:101–111, 1996.
* Levins, R. "Touch Red," in Judy Kaplan an Linn Shapiro, eds., *Red Diapers: Growing up in the Communist Left*, U. of Illinois, 1998, pp.&nbsp;257–266.
* Levins, R. "Dialectics and systems theory" in *Science and Society* 62(3):373–399, 1998.
* Levins, R. "The internal and external in explanatory theories", *Science as Culture*, 7(4):557–582, 1998.
* Levins, R. and Lopez C. "Toward an ecosocial view of health", *International Journal of Health Services* 29(2):261–293, 1999.
* Nye, Andrea, ''Words of Power: A Feminist Reading of the History of Logic'', London: Routledge, 1990
* Pepper, David, ''The Roots of Modern Environmentalism'', London: Routledge, 1989
* Ullica Segerstrale (Ed), ''Beyond the Science Wars: the missing discourse about science and society'', Albany: State University of New York Press, 2000, 
* Vining, Joseph, *On the Future of Total Theory: Science, Antiscience, and Human Candor*, Erasmus Institute papers, 1999
* *[[:en:Leviathan and the Air Pump|Leviathan and the Air Pump]]* Schapin and Shaffer (covers the conflict between Hobbes and Boyle).
* *The Scientific Outlook* by Bertrand Russell (sets out the limits of science from the perspective of a vehement campaigner against anti-science).
* *An Enquiry Concerning Human Understanding* by David Hume (The first major work to point out the limits of inductive reasoning, the 'new tool of science').
* *Against Method* by Paul Feyerabend (probably the individual most accused of reinvigorating anti-science, although some claim that he is in fact strengthening the scientific debate).

## Արտաքին հղումներ
* «Ի՞նչ վատ բան կա հարաբերականության մեջ»:, Ֆիզիկայի աշխարհ, Հարրի Քոլինզ
* Գիտության հետմոդեռն քննադատությունը
* Արևմտյան գիտության քննադատություն Ալեքս Պատերսոնի կողմից 
* «Գիտության քննադատությունը դառնում է ակադեմիական» Բրայան Մարտինի կողմից
* Եթե նրանք հավատում են դրան - Գիտություն Ռեջինալդ Ֆիրհամմերի կողմից
* Գոյաբանական հակադարձ.
* Դեյվիդսոն, Դոնալդ, Էսսեներ գործողությունների և իրադարձությունների մասին, OUP, 2001 թ
* Psychoneural Reduction The New Wave, Ջոն Բիքլ, Բրեդֆորդ Բուքս, 1998,

Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Գիտություն և հասարակություն
Կատեգորիա:Կեղծ գիտություն
Կատեգորիա:Հակաինտելեկտուալիզմ
Կատեգորիա:Ստի հաղորդում
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական ուղղություններ և դպրոցներ
Կատեգորիա:Քաղաքական ընդդիմություն
Կատեգորիա:Քննադատություն
Կատեգորիա:Քննադատություններ