Ռուս-լատվիական հարաբերություններ

**Ռուս-լատվիական հարաբերություններ**, երկկողմանի դիվանագիտական ​​հարաբերություններ Ռուսաստանի և Լատվիայի միջև։ Երկու երկրների միջև դիվանագիտական ​​հարաբերությունները հաստատվել են 1920 թվականի օգոստոսի 11-ին՝ Լատվիայի անկախության պատերազմի ավարտից հետո, երբ Ռուսաստանը ճանաչեց Լատվիայի ինքնիշխանությունը և հրաժարվեց Լատվիայի նկատմամբ բոլոր տարածքային պահանջներից: Դարի ընթացքում երկրներն ունեցել են բարդ և դժվարին հարաբերություններ: Ժամանակակից հարաբերությունները լարված են եղել և հիմնականում անբարյացակամ:

Լատվիան դեսպանատուն ունի Մոսկվայում, իսկ Ռուսաստանը՝ Ռիգայում: Ռուսաստանը և Լատվիան ՄԱԿ-ի և ԵԱՀԿ-ի անդամներ են:

2022 թվականին Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա ներխուժումից հետո Լատվիան իջեցրեց դիվանագիտական ​​հարաբերությունների մակարդակը և 2023 թվականի հունվարին վտարեց Ռուսաստանի դեսպանին:

## Պատմություն
1920-ից մինչև 1940 թվականը երկրների միջև հարաբերությունները գոյություն ունեին: 1920 թվականի օգոստոսի 11-ին Լատվիայի Հանրապետությունը և Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական ​​Հանրապետությունը ստորագրեցին խաղաղության պայմանագիր: Պայմանագրի 14-րդ հոդվածը նախատեսում էր կողմերի միջև դիվանագիտական ​​և հյուպատոսական կապերի հաստատում՝ խաղաղության պայմանագրի վավերացումից հետո։ 1922 թվականին հիմնադրվեց ԽՍՀՄ-ն, որը ստանձնեց իր անդամ պետությունների (ներառյալ Ռուսաստանի) արտաքին գործերի կառավարումը։

Լատվիայի դեսպանատունը գտնվում էր Մոսկվայում 1920-ից 1940 թվականներին։ Լատվիայի առաջին դիվանագիտական ​​ներկայացուցիչը Խորհրդային Ռուսաստանում դեսպան Յանիս Վեսմանիսն էր, որը հավատարմագրվել է 1920 թվականի նոյեմբերի 2-ին։ Լատվիայի հյուպատոսական ներկայացուցչություններ ստեղծվեցին քաղաքացիական պատերազմի շրջանում (1919–1920) Բլագովեշչենսկում և Մուրմանսկում։ Հյուպատոսական գործառույթները կատարում էին նաև Լատվիայի ժամանակավոր կառավարության ներկայացուցիչները՝ Հյուսիսային Ռուսաստանում՝ Ալֆրեդս Իկներսը (Արխանգելսկ), Հարավային Ռուսաստանում՝ Քրիստապս Բահմանիսը (Կիև) և Ռուդոլֆս Լիեպինշը (Դոն և Կուբան)։ 1919 թվականի հունիսից մինչև 1920 թվականի հոկտեմբեր Լատվիան Սիբիրում և Ուրալում ներկայացնում էր նաև Յանիս Մազպոլիսը (Վլադիվոստոկ)։

1940 թվականին Լատվիայի խորհրդային օկուպացիան, որը ներառում էր Սիբիրյան գուլագներ (հունիսյան արտաքսում), հանգեցրեց լատվիա-ռուսական հարաբերությունների մեծ վատթարացման: Այնուհետև նացիստական ​​Գերմանիան 1941 թվականին օկուպացրեց Լատվիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, մինչև ԽՍՀՄ-ն վերադարձավ 1944 թվականին՝ օկուպացիան վերսկսելու համար, ինչը հանգեցրեց հետագա արտաքսումների: Այս ժամանակահատվածում շատ լատվիացիներ փախան նահանջող գերմանացիների հետ կամ Շվեդիա: Օկուպացիայի ընթացքում լատվիական դիվանագիտական ​​ծառայությունը շարունակեց իր աշխատանքը աքսորում։ Խորհրդային օկուպացիան կարճ ժամանակահատվածում կտրուկ ավելացրեց Լատվիայում ապրող ռուսների թիվը՝ հաճախ փոխարինելով արտաքսված, մահապատժի ենթարկված կամ փախածներին:

Լատվիայի նախագահ Վալդիս Զատլերսը Ռուսաստանի նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևի հետ ստորագրման արարողության ժամանակ Զատլերսի 2010 թվականի Ռուսաստան կատարած պաշտոնական այցի ժամանակ։
1991 թվականին Լատվիան վերականգնեց իր անկախությունը ԽՍՀՄ-ից՝ 1991 թվականի Լատվիայի անկախության և ժողովրդավարության հանրաքվեի միջոցով։ 2007 թվականին երկու պետությունների միջև սահմանային պայմանագիրը վավերացվեց, այն բանից հետո, երբ Լատվիան հրաժարվեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ ստեղծված փոքր տարածքի նկատմամբ պահանջից, որը ներկայումս ժամանակակից Ռուսաստանի մաս է կազմում։ Սանկտ Պետերբուրգում Լատվիա-Ռուսաստան գործարար ֆորումում ելույթ ունենալիս նախագահ Վալդիս Զատլերսը խոսեց ԵՄ-ի և Ռուսաստանի միջև անվիզա ռեժիմի օգտին։ Լատվիական «Սեգոդնյա» թերթին տված հարցազրույցում նախագահ Անդրիս Բերզինշը նշել է, որ «իրականությունն այն է, որ Ռուսաստանը մեր հարևանն է, և մենք պետք է փնտրենք մեր երկու երկրների միջև բարիդրացիական հարաբերություններ զարգացնելու ուղիներ՝ անկախ ամեն ինչից»։ 2018 թվականի դեկտեմբերի 13-ին Լատվիայի խորհրդարանը ընդունեց հռչակագիր, որով դատապարտեց Ռուսաստանի ագրեսիվ գործողությունները Կերչի նեղուցի միջադեպում։

Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Ռուսաստանի Դաշնությունը պահպանեց իր ռազմական ներկայությունը Լատվիայում։ Այնտեղ տեղակայված էին զորքեր և շարունակում էր շահագործել «Սկրունդա-1» ռադարային կայանը։ Դեռևս 1992 թվականին Ռուսաստանը համաձայնվեց սկսել իր զորքերի դուրսբերումը Լատվիայից։ 1994 թվականի ապրիլի 30-ի համաձայնագրից հետո Լատվիան թույլ տվեց Ռուսաստանին ևս չորս տարի շահագործել «Սկրունդա-1» ռադարային կայանը՝ ռուսական զորքերի լրիվ դուրսբերման դիմաց։ Ռուսաստանը հավատարիմ մնաց այս համաձայնագրին և 1994 թվականի օգոստոսին դուրս բերեց իր մնացած զորքերը Լատվիայից (բացառությամբ «Սկրունդա»-ի շուրջ տեղակայված զորքերի, որոնք ստացան ավելի երկար մնալու թույլտվություն)։ Սկրունդա-1 բազայի աշտարակներից մեկը քանդվեց Միացյալ Նահանգների օգնությամբ 1995 թվականի մայիսին։ 1998 թվականի օգոստոսին Սկրունդա-1-ը դադարեցրեց գործողությունները։ Ռուսաստանը, ի վերջո, ապամոնտաժեց սարքավորումները և հաջորդ տարի դուրս բերեց իր մնացած զինվորական անձնակազմը։ Այս քայլերը խորհրդանշականորեն ավարտեցին ռուսական ռազմական ներկայությունը և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը Լատվիայի տարածքում։

## Դիվանագիտական ​​այցելություններ

Նախագահ Վայրա Վիկե-Ֆրեյբերգան նախկինում մասնակցել էր 60-ամյակի միջոցառմանը 2005 թվականին։ 2010 թվականի դեկտեմբերին Զատլերսը կատարեց իր առաջին պետական ​​այցը Մոսկվա, որի չորսօրյա այցը ներառում էր բանակցություններ Ռուսաստանի նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևի, ինչպես նաև վարչապետ Վլադիմիր Պուտինի, Մոսկվայի քաղաքապետ Յուրի Լուժկովի և Մոսկվայի պատրիարք Կիրիլի հետ։ Հաջորդ տարի Կրեմլի աշխատակազմի ղեկավար Սերգեյ Նարիշկինը աշխատանքային այց կատարեց Լատվիա։

2014 թվականի սկզբին Լատվիայի նախագահ Անդրիս Բերզինսը այցելեց Սոչի՝ մասնակցելու 2014 թվականի Ձմեռային օլիմպիական խաղերի բացման արարողությանը, որտեղ նա հինգ րոպեանոց զրույց ունեցավ Պուտինի հետ։

Այնուամենայնիվ, Ղրիմի ռուսական օկուպացիան և Դոնբասում պատերազմը ստիպեցին Լատվիային աջակցել Ուկրաինային և կիրառել ԵՄ-ի կողմից Ռուսաստանի դեմ սահմանված պատժամիջոցները։ 2015 թվականի հունիսի 5-ին Ռուսաստանի կառավարությունը «ժամանակավորապես» արգելեց լատվիական և էստոնական պահածոյացված ձկան արտադրանքը՝ «առողջապահական» մտահոգություններ պատճառաբանելով: Երկրների արտահանման մասնաբաժնի կեսը բաժին էր ընկնում Ռուսաստանին։ 2015 թվականի մարտին լատվիացի Եվրախորհրդարանի պատգամավոր Սանդրա Կալնիետեին և Լեհաստանի Սենատի խոսնակ Բոգդան Բորուսևիչին մերժվեց մուտք գործել Ռուսաստան գործող պատժամիջոցների ռեժիմի շրջանակներում, ուստի նրանք չկարողացան մասնակցել սպանված ընդդիմադիր քաղաքական գործիչ Բորիս Նեմցովի հուղարկավորությանը։

Լատվիայի նախագահ Էգիլս Լևիցը խստորեն դատապարտեց Ռուսաստանի ներխուժումը Ուկրաինա՝ կոչ անելով Ուկրաինային «բոլոր հնարավոր աջակցությունը, այդ թվում՝ զենքը» և Ռուսաստանի դեմ «ամենախիստ հնարավոր պատժամիջոցները» կիրառել։

Լատվիան, որպես ԵՄ երկրներից մեկը, պատժամիջոցներ կիրառեց Ռուսաստանի նկատմամբ ներխուժման սկսվելուց կարճ ժամանակ անց, որին ի պատասխան Ռուսաստանը ԵՄ բոլոր երկրները ներառեց «անբարյացակամ երկրների» ցանկում։ Լատվիան միացավ այլ երկրների 2022 թվականի գարնանը՝ մի շարք ռուս դիվանագետների հայտարարելով պերսոնա նոն գրատա: Ռուսաստանի պետական ​​հեռուստաալիքները արգելվեցին Լատվիայում 2022 թվականի մարտին։

2022 թվականի օգոստոսի 11-ին Լատվիայի Սեյմը Ռուսաստանը հայտարարեց ահաբեկչության պետական ​​հովանավոր։ Իսկ 2022 թվականի սեպտեմբերին Լատվիան, Լեհաստանի, Լիտվայի և Էստոնիայի հետ միասին, որոշեց փակել մուտքը Շենգենյան վիզաներ ունեցող Ռուսաստանի քաղաքացիների համար, այդ թվում՝ երրորդ երկրների կողմից տրվածների։

2023 թվականի հունվարին Լատվիան, Էստոնիային աջակցելով, հետ կանչեց իր դեսպանին Ռուսաստանից և վտարեց Ռուսաստանի դեսպանին Լատվիայից՝ դիվանագիտական ​​հարաբերությունների մշտական ​​​​նվազեցմամբ: Ռուսաստանը գործողությունները որակեց որպես «ռուսաֆոբիա»։

Ռուսերենի շարունակական մերժման պատճառով, 2023 թվականին Լատվիան պահանջեց, որ մոտ 20,000 քաղաքացի, ովքեր ունեն ռուսական անձնագիր և լատվիական փաստաթղթեր, հանձնեն լատվիական լեզվի քննություն և ապացուցեն իրենց հավատարմությունը, հակառակ դեպքում 2024 թվականին կարտաքսվեն, եթե չհանձնեն քննությունը և կամավոր չհեռանան։ Օգոստոսին հայտարարվեց, որ ավելի քան 5000 քաղաքացի հրաժարվել է հանձնել լեզվի քննությունը կամ դիմել ժամանակավոր բնակության թույլտվության համար և, հավանաբար, սեպտեմբերին կխնդրեն հեռանալ։

Ռուսաստանի քաղաքացիների Լատվիա մուտք գործելու արգելքը երկարաձգվեց մինչև 2024 թվականի մարտը, և Լատվիան դադարեցրեց ռուսներին վիզա տրամադրելը, նույնիսկ մարդասիրական պատճառներով, 2023 թվականի հունիսին։ 2024 թվականի հունվարին Ռուսաստանը դադարեցրեց երկու երկրների միջև հարկային պայմանագիրը։

## Առևտուր
2021 թվականին Ռուսաստանը Լատվիա է արտահանել 3.52 միլիարդ դոլարի ապրանքներ, որոնց հիմնական ապրանքը վերամշակված նավթամթերքն էր։ Լատվիայի արտահանումը գնահատվել է 1.38 միլիարդ դոլար, որի մեջ ալկոհոլային խմիչքներն էին առաջատարը առևտրում։ 1995-ից 2021 թվականներին Ռուսաստանի արտահանումը աճել է տարեկան միջինը 9.07%-ով, իսկ Լատվիայի արտահանումը՝ 5.77%-ով նույն ժամանակահատվածում։

Ռուսաստանի արտահանումը նվազել է Լատվիայի որոշումներից և Ռուսաստանի նկատմամբ ԵՄ պատժամիջոցներից հետո՝ 2022 թվականին Ուկրաինա Ռուսաստանի ներխուժման հետևանքով։

## Հակասություններ և վիճելի հարցեր
Ռուսաստանը հաճախ քննադատում է Լատվիային ռուսախոս բնակչության նկատմամբ խտրականության համար և նաև մասնակցել է Լատվիայի դեմ մի շարք հայցերի Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում՝ որպես երրորդ կողմ։ Այս գործերը վերաբերում էին նաև Լատվիայում ռուս փոքրամասնության իրավունքների խախտմանը։ Այդպիսի գործերից են՝ Սլիվենկոն ընդդեմ Լատվիայի, Կոնոնովն ընդդեմ Լատվիայի, Վիկուլովը և ուրիշներն ընդդեմ Լատվիայի, Սիսոջևան և ուրիշներն ընդդեմ Լատվիայի և Վասիլևսկին ընդդեմ Լատվիայի։

2004 թվականի ապրիլին Լատվիան արտաքսեց Ռիգայում Ռուսաստանի դեսպանատան երկրորդ քարտուղար Պյոտր Ուժումովին, որը, ենթադրաբար, փորձում էր տեղեկություններ հավաքել Լատվիայի պաշտպանական ուժերի մասին՝ «իր դիվանագիտական ​​կարգավիճակի հետ անհամատեղելի» գործունեության համար, որին Ռուսաստանը պատասխանեց՝ արտաքսելով Մոսկվայում Լատվիայի դեսպանատան առաջին քարտուղարին։

2018 թվականի մարտին իրենց պարտականություններին չհամապատասխանող գործունեության և Սերգեյ և Յուլիա Սկրիպալների թունավորման վերաբերյալ Միացյալ Թագավորության արձագանքի հետ համերաշխության համար Լատվիան արտաքսեց Ռիգայում Ռուսաստանի դեսպանատան երկրորդ քարտուղարի կարգի ռուս դիվանագետի։ Ռուսաստանը պատասխանեց՝ Ռուսաստանից արտաքսելով լատվիացի դիվանագետի։

2018 թվականի մայիսի վերջին Լատվիայի երկաթուղիների նախկին աշխատակիցը դատապարտվեց 18 տարվա ազատազրկման, ամիս ազատազրկում և 60 ժամ հասարակական աշխատանք լրտեսության համար: Տղամարդը նկարահանել էր ՆԱՏՕ-ի սարքավորումներ տեղափոխող գնացքները և տեսանյութերն ուղարկել Ռուսաստանի Կալինինգրադի մարզում գտնվող իր կոնտակտին։ 2018 թվականի օգոստոսին Ալուկսնեի մունիցիպալիտետի մի ֆերմեր դատապարտվեց երեք տարվա պայմանական ազատազրկման՝ լատվիա-ռուսական սահմանի մոտ բաց կոդով տեղեկատվություն հավաքելու համար՝ Ռուսաստանի իշխանությունների ենթադրյալ խնդրանքով, որը որակվել էր որպես լրտեսություն։

2014 թվականի մայիսի 30-ի գիշերը «Այլ Ռուսաստան» կուսակցության անդամները Սանկտ Պետերբուրգում Լատվիայի գլխավոր հյուպատոսության վրա նետեցին պետարդներ և ծխային նռնակներ, որոնք շենքի ճակատին բարձրացրին ԽՍՀՄ դրոշը, բաժանեցին թռուցիկներ և պահանջեցին ազատ արձակել իրենց կուսակցության անդամ Բենես Այջոյին, որը ձերբակալվել էր Լատվիայի կառավարությունը բռնի կերպով տապալելու և քաղաքական համակարգը փոխելու, ինչպես նաև Լատվիայի ազգային անկախությունը վերացնելու համար։ 2015 թվականի հուլիսի 13-ին Սանկտ Պետերբուրգում Լատվիայի հյուպատոսությունը կրկին հարձակման ենթարկվեց «Այլ Ռուսաստան» կազմակերպության անդամների կողմից, որոնք ծխային ռումբեր և ձվեր նետեցին հյուպատոսության վրա և թռուցիկներ բաժանեցին, որի արդյունքում մեկ ակտիվիստ ձերբակալվեց և մեղադրվեց «մանր խուլիգանության» մեջ։

2018 թվականի մայիսի 9-ի երեկոյան Մոսկվայում Լատվիայի դեսպանատան վրա ծխային նռնակներ և լուսարձակներ նետվեցին, և երկու մարդ ձերբակալվեց։ Հաջորդ օրը Լատվիայի արտաքին գործերի նախարարությունը դիվանագիտական ​​նոտա ներկայացրեց Ռուսաստանի իշխանություններին՝ պահանջելով «ձեռնարկել բոլոր նախազգուշական միջոցները՝ նման հարձակումները կանխելու և մեղավորներին պատժելու համար» և «ապահովել վնասի վերականգնումը», ընդգծելով, որ «սա առաջին դեպքը չէ, երբ Ռուսաստանում Լատվիայի դիվանագիտական ​​​​առաքելության անվտանգությունը ենթարկվում է ռիսկերի»։

## Տես նաև
* Ռուս-լիտվական հարաբերություններ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լատվիայի երկկողմ հարաբերություններ
լ