Արգենտինայի տնտեսական պատմություն

[մինի|302x302փքս|[Արգենտինայի տնտեսություն|Արգենտինայում մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի պատմական զարգացումը 1800-2018 թվականներին]]
**Արգենտինայի տնտեսական պատմություն**, բոլոր երկրների և տարածաշրջանների մեջ ամենաուսումնասիրված տնտեսական պատմություններից մեկը։ Դրա պատճառը «Արգենտինական պարադոքս»-ն է, եզակի իրավիճակ, երբ պետությունը հասել է տնտեսական բարգավաճման 20-րդ դարի սկզբին, բայց հետո տնտեսական անկում է ապրել։

Արգենտինան շոշափելի համեմատական առավելություն ունի գյուղատնտեսության ոլորտում։ Երկիրն ունի բերրի հողերի հսկայական ֆոնդեր։ 1860-1930 թվականներին Պամպա տափաստանային բերրի հողերի շահագործումը նկատելիորեն արագացրել է տնտեսական աճը։ 20-րդ դարի առաջին երեք տասնամյակներում Արգենտինան առաջ է անցել Կանադայից և Ավստրալիայից՝ բնակչության թվով, ազգային եկամուտով և մեկ շնչին հասնող եկամուտով։ 1913 թվականին Արգենտինան մեկ շնչի հաշվով աշխարհի ամենահարուստ երկրներից տասներորդն էր։

1930-ական թվականներից Արգենտինայի տնտեսությունը հետընթաց է ապրել։ Ռեցեսիայի հիմնական պատճառը քաղաքական անկայունությունն էր։ 1930 թվականին ռազմական խունտան զավթել է իշխանությունը՝ վերջ տալով երկրում սահմանադրական քճաղաքացիական կառավարման յոթանասուն տարիներին։ Մինչև Մեծ դեպրեսիան երկրում մակրոտնտեսական իրավիճակը ամենակայուններից էր. դեպրեսիայից հետո  պարզվեց, որ այն աշխարհի «ամենատուրբուլենտային» տնտեսություններից մեկն էր։ Այնուամենայնիվ, մինչև 1926 թվականը Արգենտինայի մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն գերազանցում էր Ավստրիայի, Իտալիայի, Ճապոնիայի և Իսպանիայի՝ նախկին մետրոպոլիայի ՀՆԱ-ն։ Գյուղատնտեսական արտադրությունը կտրուկ նվազում  է։

Ներմուծման փոխարինման դարաշրջանն ավարտվել է 1976 թվականին, սակայն աճող պետական ծախսերը, աշխատավարձերի զանգվածային բարձրացումները և անարդյունավետ արտադրությունը ստեղծել էր խրոնիկական գնաճ, որն ավելի է սրվել 1980-ականներին։ Տնտեսական քաղաքականությունը վերջին բռնապետության ժամանակ ազդել է արտաքին պարտքի ծավալի վրա․ 1980-ականների վերջին այն կազմում էր ՀՆԱ-ի երեք քառորդը։

1990-ականների սկզբին կառավարությունը ազգային արժույթը կապեց ԱՄՆ դոլարի հետ, ինչը օգնեց զսպել գնաճը։ Բազմաթիվ պետական ձեռնարկություններ մասնավոր սեփականություն էին, իսկ սեփականաշնորհումից ստացված միջոցները մասամբ ուղղվեցին պետական պարտքի մարմանը։ 1990-ականների վերջին և 2000-ականների սկզբին տնտեսությունն ընկավ երկարատև ռեցեսիայի մեջ, որը հանգեցրեց դեֆոլտի։ Կառավարությունը կրկին արժեզրկեց արժույթը, և մինչև 2005 թվականը տնտեսությունը վերականգնվեց ցնցումներից։ Այնուամենայնիվ, 2014 թվականին նախորդ ճգնաժամի իրավական հետևանքները կրկին դեֆոլտի պատճառ դարձան։

Նոբելյան մրցանակակիր տնտեսագետ (1971) Սայմոն Կուզնեցը համարում է, որ գոյություն ունեն չորս տեսակի երկրներ՝ զարգացած, թերզարգացած, Ճապոնիա և Արգենտինա։

## Գաղութային տնտեսություն
thumb|ձախից|Գաուչոները զարգացրել են գյուղատնտեսությունը և անասնապահությունը Արգենտինայում, 1886 թվականի նկար։ 
thumb|16-րդ դարի վերջից իսպանացիները օգտագործել են սայլեր մարդկանց և բեռները տեղափոխելու համար

Գաղութային տիրույթները, որոնք կազմում են Արգենտինայի ժամանակակից տարածքը, տնտեսապես ավելի պակաս գրավիչ էին, քան Իսպանական կայրության այլ շրջանները, ինչպիսիք են Մեքսիկան կամ Պերուն։ Արգենտինան դարձավ տնտեսական ծայրամաս Իսպանական կայսրության գաղութների մեջ։ Արգենտինայի ընդերքը հարուստ չէր ոսկով կամ այլ թանկարժեք մետաղներով, և երկիրը չուներ աշխատանքային շահագործման համար հարմար քաղաքակրթական մեծ հիմք։ Աբորիգենների բնակավայրերի տեղաբաշխվածությունը սրվել էր 17-րդ դարին բնորոշ թվային գրագիտության դանդաղ զարգացմամբ։ Եվ այնուամենայնիվ, 18-րդ դարի կեսերին Արգենտինան զարգացումով առաջ անցավ Պերուից, որի շփումը հնդկացիների հետ դրականորեն է ազդել թվային գրագիտության վրա։ Որպես մարդկային կապիտալի զարգացման չափանիշ հաշվելու ունակությունն անդրադարձել է այն արագ տնտեսական աճի վրա, որին հասել էր Արգենտինան գաղութատիրության ժամանակաշրջանում։

Գաղութային վարչակազմը տարածվում էր ժամանակակից Արգենտինայի տարածքի երկու երրորդի վրա, մնացած մասը գտնվում էր Պատագոնյան անապատում։ Այս տարածքը մինչ օրս մնում է սակավ բնակեցված։ Տնտեսության գյուղատնտեսության և անասնաբուծական ոլորտների արտադրանքը հիմնականում սպառում էին հենց իրենք՝ արտադրողները։ Գյուղատնտեսական արտադրանքի արտահանումը մինչև 18-րդ դարի վերջն աննշան էր։ 16-18-րդ դարերի ժամանակաշրջանը բնութագրվում էր ինքնաբավ, հեռավոր տարածաշրջանային տնտեսությունների առկայությամբ։ Գործնականում բացակայում էր ճանապարհային, գետային և ծովային հաղորդակցությունը, ցամաքային տրանսպորտով ճանապարհորդությունը վտանգավոր էր և սպառնում էր դժվարությունների։ 18-րդ դարի վերջին Արգենտինայում ի հայտ եկան ապրանքների, աշխատուժի և կապիտալի համազգային շուկաներ։ Առաջացան միջտարածաշրջանային տնտեսական կապեր։

Որոշ պատմաբաններ ամերիկյան (մայրցամաքային) պատմության այս շրջանը դիտարկում են որպես նախակապիտալիստական, քանի որ առափնյա քաղաքներում արտադրված ապրանքների մեծ մասն ուղարկվել է արտասահմանյան շուկաներ։ Նրանց հակառակորդները պնդում են այդ ապրելակերպի ֆեոդալական բնույթը՝ նկատի ունենալով էնկոմիենդա ինստիտուտների և նույնիսկ ստրկության գոյությունը։ Պատմաբանների երրորդ խումբը հերքում է երկու տեսակետները՝ խոսելով սոցիալական հարաբերությունների հիբրիդային համակարգի մասին։ Հիբրիդն առաջացել է իսպանական քաղաքակրթության համակցմամբ, որը ֆեոդալիզմից կապիտալիզմ էր անցնում, և հնդկացիների քաղաքակրթության, որոնք դեռևս ապրում էին նախապատմական ձևավորման մեջ։

Արգենտինական տարածքները, որոնց զարգացումը զսպվում  էր տնտեսվարության փակ (ինքնաբավ) բնույթով, միջազգային առևտրի բացակայությամբ և աշխատուժի և կապիտալի սուղ առաջարկով, սկսեցին հետ մնալ գաղութատիրական աշխարհի մյուս շրջաններից։ Ծաղկեցին միայն արտահանման առևտրի մի քանի կենտրոններ, այդ թվում՝ Տուկումանը, որը արտադրում էր տեքստիլ, և Կորդովայի և Լիտորալի անասնաբուծական ֆերմաները, որոնք մատակարարում էին Վերին Պերուի հանքարդյունաբերական ձեռնարկությունները։

Օրենքի համաձայն՝ որպես ներմուծող կարող էր հանդես գալ միայն Իսպանիան։ Այդպիսով մետրոպոլիան ստեղծեց մոնոպսոնիա, որը թույլ տվեց իսպանացի վաճառականներին բարձրացնել գները և լրացուցիչ շահույթ ստանալ։ Բրիտանացի և պորտուգալացի վաճառականները խախտեցին Իսպանիայի մենաշնորհը` դիմելով մաքսանենգությանը։

Արդյունաբերական հեղափոխությունը և Հյուսիսային Ամերիկայի տասներեք գաղութների կորուստը ուժեղացրեցին Բրիտանիայի ցանկությունը առևտուր անելու հարավի հետ։ Իրենց ուզածին հասնելու համար բրիտանացիները ներխուժեցին Ռիո դե լա Պլատա՝ ձգտելով գրավել իսպանական Ամերիկայի կարևորագույն քաղաքները։ Նապոլեոնյան պատերազմների տարիներին երկրները դաշինքի մեջ մտան, և անգլիացիները նրանց համար գաղութների հետ առևտուր բացելու պահանջ հայտնեցին։
  
Վաղ արգենտինացի պատմաբանները, ինչպիսիններից էր Բարտոլոմե Միտրեն, առևտրի ազատականացումը համարում էին փոխարքա դը Սիսներոսի արձագանքը Մարիանո Մորենոյի «Հողատերերի հուշագիրը» տնտեսական զեկույցին (**)։ Այժմ ազատականացումը համարվում է Բրիտանիայի և Իսպանիայի միջև բանակցությունների արդյունք, ինչը հաստատվում է Ապոդակ-Կաննինգի պայմանագրի բովանդակությամբ (1809 թ.)։

thumb|Պամպասում անասուններ բռնելը. Նկար Ֆերնանդո Բրամբիգլիայի, 1794 թվական

Արգենտինայում ստրկության տնտեսական դերը զգալիորեն ավելի քիչ էր, քան Լատինական Ամերիկայի այլ շրջաններում։ Երկրում չէին իրականացվում աշխատատար արդյունաբերություն՝ ոսկու արդյունահանում, շաքարի մշակում, և ստրկական աշխատանքի կարիք չկար։ 18-րդ դարի ընթացքում Բրազիլիա բերվեցին մոտ 2,5 միլիոն աֆրիկացի ստրուկներ, մինչդեռ 17-18-րդ դարերում Բուենոս Այրես նավահանգիստ ժամանեցին 100,000 աֆրիկացիներ։ Նրանցից շատերը հետո ուղարկվեցին Պարագվայ, Չիլի, Բոլիվիա։

Անասնաբուծական ձեռնարկությունները՝ ռանչոները, Արգենտինայում հայտնվեցին 18-րդ դարի կեսերին։ 1776 թվականին ստեղծվել է Ռիո դե լա Պլատայի փոխարքայությունը՝ Բուենոս Այրեսի մայրաքաղաքով։ Բարեփոխումը խթանեց տարածաշրջանի արագ զարգացումը, իսկ ազատ առևտրի իրավունքները (1778 թ.), որոնք երաշխավորում էին «ազատ և պաշտպանված առևտուրը» Իսպանիայի և գաղութների միջև, մեծացնում էին օրինական առևտուրը։ Նապոլեոնյան դարաշրջանի ցնցումները հունից հանեցին առևտրային համակարգը, նորից հայտնվեց մաքսանենգությունը։

## Անկախ Արգենտինա
thumb|Բոենոս-Այրեսի շուկան 1810-ական թվականներին
thumb|Բուենոս-Այրեսի սպանդանոց,Շառլ Պելեգրինի 1829 թվական

Անկախության առաջին տարիներին արգենտինական արտահանման հիմքը եղել է անասնաբուծական արտադրանքը, բուծվել են խոշոր եղջերավոր անասուններ և ոչխարներ։ Երիտասարդ երկիրն ուներ պարարտ հողեր ափամերձ տարածքներում (). Ֆերմերները, ի տարբերություն անասնապահների, չունեին  առավելություն։

1810-1850 թվականներին արտահանման ծավալներն աճել են տարեկան 4-5%-ով։ Առաջիկա քսան տարիների ընթացքում՝ 7-8%-ով։ Աճը ձեռք է բերվել սահմանամերձ շրջանների զարգացման և անասնապահության արդյունավետության բարձրացման շնորհիվ։

Արտահանման դիվերսիֆիկացիան, ինչպես ապրանքատեսականու, այնպես էլ շուկաների առումով, թույլ է տվել Արգենտինային զարգացնել իր տնտեսությունը վաթսուն տարի։ Աստիճանաբար տեքստիլի գների անկումը, զուգորդված անասնաբուծական ապրանքների ինքնարժեքի բարձրացման հետ, զգալիորեն բարելավեց առևտրի պայմանները՝ 1810-1825 թվականներին այդ ցուցանիշն աճել է 377%-ով (արգենտինական գներով)։ Շատ նահանգապետեր՝ դե Ռոսասից մինչև Ռոկա, արշավներ էին մղում բնիկների դեմ՝ ձգտելով ստանալ նրանց հողերը։

Ամենաաղքատ գաուչոները միացան շրջանների ամենահզոր կաուդիլոներին։ Որպես դաշնային կուսակցություն՝ նրանք դեմ էին Բուենոս Այրեսի քաղաքականությանը և ի վերջո քաղաքացիական պատերազմ սկսեցին։

### 1810-1829
1810 թվականին Արգենտինան դարձավ անկախ պետություն։ Ավարտվեցին այն ժամանակները, երբ երկրում ամբողջ առևտուրը վերահսկվում էր վաճառականների մի փոքր խմբի՝ պենիսկուլարեսի կողմից։ Առաջին խունտան, որը ղեկավարում էր երկիրը Մայիսյան հեղափոխությունից հետո, պահպանում էր պրոտեկցիոնիզմի քաղաքականությունը մինչև իշխանությունից հեռացնելը։

Առաջին եռյակը (1811-1812), Բեռնարդինո Ռիվադավայայի և Մանուել Գարսիայի գլխավորությամբ, ընդհակառակը, վերացրեց բրիտանացիների հետ առևտրի սահմանափակումները։ Երկրորդ եռյակը (1812-1814) և Խոսե Հերվասիո Արտիգասը (ով վերահսկում էր Դաշնային լիգան 1815-1820 թվականներին) մտադիր էին վերադառնալ պրոտեկցիոնիզմին, սակայն դա կանխվեց Ռիո դե լա Պլատայի Միացյալ նահանգների գերագույն առաջնորդի կողմից։ Լապլատա հարթավայրի տնտեսությունն ապացուցել է, որ աշխարհում ամենաբաց տնտեսություններից մեկն է։

1812-1816 թվականներին գագաթնակետին հասան հակասությունները մայրաքաղաքն ու գավառները համապատասխանաբար ներկայացնող ունիտարների և ֆեդերալիստների միջև։ Բռնկվեց քաղաքացիական պատերազմների հերթական շարքը, որն ավարտվեց Ֆեդերալիստների կողմից Բուենոս Այրեսի գրավմամբ՝ Կեպեդայի ճակատամարտում (1820 թ.)։

Յուրաքանչյուր գավառ թողարկում էր իր փողերը, և նույն թղթադրամի արժեքը տարբերվում էր տարածաշրջանից տարածաշրջան։ Որոշ դեպքերում ապակենտրոնացված մետաղադրամների թողարկումը իրականացվել է մեկ նահանգում՝ տարբեր քաղաքների կողմից։

Մարտին Ռոդրիգեսի (1820–1824) կառավարությունները, որոնք ներառում էին Ռիվադավիան, դե լաս Հերասը (1824–1826), և վերջապես ինքը՝ Ռիվադավիան, որպես առաջին նախագահ (1826–1827), մշակեցին տնտեսական զարգացման ծրագիր, որը հետագայում կոչվեց «լավ պրակտիկա»։ »: Պլանը հիմնված էր հինգ սկզբունքների վրա՝ ազատ առևտուր և բրիտանական ապրանքների ներմուծում, Կենտրոնական բանկի փոխանցում բրիտանացի ներդրողների վերահսկողության ներքո, մայրաքաղաքի նավահանգստի ամբողջական վերահսկողություն՝ որպես մաքսային եկամուտների միակ աղբյուր, բնական ռեսուրսների զարգացում։ Բրիտանական և ունիտար իշխանություն։ 1827 թվականին Ռիվադավիան հրաժարական տվեց, և մայրաքաղաքի կառավարչի տեղը զբաղեցրեց ֆեդերալիստ Մանուել Դորեգոն։ Նա երկար ժամանակ չկառավարեց, և շուտով սպանվեց ունիտար Խուան Լավալեի կողմից

Ոսկու արտահանումը, որը թույլ էր տալիս ազատ առևտրի քաղաքականությունը, շուտով սպառեց պետության պաշարները։ Դա լուրջ վտանգի տակ դրեց տնտեսությունը, քանի որ ոսկին տարածաշրջանում փոխանակման միջոց էր։ Իրավիճակից դուրս գալու համար Ռիվադավիան ստեղծեց «Դիսկոնտ բանկ»՝ կենտրոնական բանկ, որը թողարկում էր ֆիատ փողեր։ Ելնելով արտասահմանյան փորձից՝ բանկը դարձվել է ոչ թե պետական, այլ մասնավոր սեփականության։ Բրիտանացի ներդրողները դարձան սեփականատերեր.

thumb|ձախից|1848-1856 թվականներ Բուենոս-Այրեսի առաջին ֆոնդային բորսայի անդամներ

Ամերիկացի դեսպան Ֆորբեսը ԱՄՆ նախագահ Ադամսին ուղղված զեկույցում նշել է, որ Բրիտանիան հսկայական ազդեցություն ունի Արգենտինայի տնտեսական կյանքի վրա։ Բուենոս Այրեսի կառավարությունն, նշում է Ֆորբեսը, այնքան էր ցանկանում հաշտվել բրիտանացիների հետ և ստանալ նրանց անկախության հռչակագրի ճանաչումը, որ նրանք գրեթե բոլոր պետական հաստատությունները փոխանցեցին իրենց իրավասությանը։ Դիվանագետի խոսքով՝ երկրների հարաբերությունները նման էին գաղութի ու մետրոպոլիայի հարաբերություններին, և դա բրիտանացիների վրա ոչ փող ու ոչ էլ մարդկային ռեսուրս նստեց։ Անգամ Արգենտինայի առևտրային նավատորմի բացակայության դեպքում Բրիտանիան չէր միջամտում մոտակա ծովային առևտրային ուղիների կառավարմանը։ Ֆոբեսի զեկույցը կազմվել է Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի միջև առևտրային առճակատման կոնկրետ համատեքստում։ Նշվել է, որ նրա խոսքերը հագեցած են եղել Ռիո դե լա Պլատայում բրիտանացիների նկատմամբ «նախանձով, նույնիսկ հակակրանքով»։

1820-ականների կեսերին, երբ Մանուել Խոսե Գարսիան ղեկավարում էր ֆինանսների բաժինը, կառավարությունը դիմեց խոշոր վարկերի։ Փող էր պահանջվում նոր նախագծերի ֆինանսավորման և պատերազմի հին պարտքերը ծածկելու համար։ Տոկոսադրույքները չափազանց բարձր էին։ Տիպիկ օրինակ է Baring Brothers բանկի վարկը, երբ 570 հազար ֆունտ ստերլինգ վարկը վերածվել է 1 մլն պարտքի։ 1826 թվականին թողարկվել է երկու տեսակի արժույթ. Անդառնալի դառնալով ոսկու՝ պեսո պապելը (, բառացի՝ «թղթե պեսո») սկսեց արագորեն արժեզրկվել պեսո ֆուերտեի (վ, բառացի՝ «ուժեղ պեսո»), որը կապված էր ոսկու հետ։ 1827 թվականին պեսո պապելը արժեզրկվել է 33%-ով, 1829 թվականին՝ ևս 68%-ով։

### 1829-1870
thumb|ձախից|1857 թվականին Արգենտինայում աշխատեց առաջին շոգեքաշը «Լա- Պորտենիա» (La Porteña)
Խուան Մանուել դե Ռոսասը ստիպեց Լավալեին հեռանալ գավառից, և մինչև 1852 թվականը ֆեդերալիստները  իշխանություն էին կազմել։ Որոշ հարցերում Ռոսասը հետևում էր Ռիվադավիայի ուղենիշխն, մյուս հարցերում անց է կացնում նորովի տնտեսական քաղաքականություն։ Արտաքին առևտրում Արգենտինան կրկին դիմեց պրոտեկցիոնիզմին, ի հայտ եկան մաքսային խոչընդոտներ։ Նավահանգիստը մնացել է մայրաքաղաքի բացառիկ իրավասության մեջ։ Դե Ռոսասը հրաժարվել է հիմնադիր ժողով հրավիրել։

Մաքսային խոչընդոտներ են դրվել հայրենական արտադրության ապրանքների, ներմուծվող շքեղության իրերի, արտահանվող արծաթի ու ոսկու վրա։ Տնտեսական տեսանկյունից օրենքը արդյունավետ չէր, քանի որ բոլոր մաքսատուրքերը գնում էին Բուենոս Այրեսի գանձարան։ Նավահանգստի բացառիկ վերահսկողությունը երկար ժամանակ վիճարկվում էր ֆեդերալիստների կողմից։ Դե Ռոզասի և Խուստո Խոսե դե Ուրկիզայի միջև ծագեց հակամարտություն, որն ավարտվեց Կազերոսի ճակատամարտով։ Չնայած ֆինանսների բացակայությանը, Էնտրե Ռիոս նահանգի տնտեսությունը զարգացավ  հավասարվելով Բուենոս Այրեսի տնտեսությանը։ Նվազել է աղի մսի (սալադերո) արտադրությունը, իսկ բրդի ոլորտն աճել է։

1838 թվականին տեղի ունեցավ մեկ այլ արժութային ճգնաժամ. պեսո պապելը արժեզրկվել է 34%-ով, մեկ տարի անց արժույթը կորցրել է արժեքի ևս 66%-ը։ Հաջորդ արժեզրկումները տեղի են ունեցել 1845 թվականին (95%) և 1851 թվականին (40%)։ Վալենտին Ալսինայի կառավարման տարիները, որոնք տեսան Բուենոս Այրեսի անջատումը, նշանավորվեցին տնտեսության ծայրահեղ թույլ վիճակով։ Բուենոս Այրեսի հակամարտությունը դաշնային նահանգների հետ աննախադեպ գնով էր. բյուջեի դեֆիցիտը սրընթաց աճեց։ Նման իրավիճակում էր նաեւ կոնֆեդերացիան։ Նրա նախագահը, Ուրկիզան, թողարկեց «տարբերակված իրավունքների մասին օրենք», որը նախապատվությունը տալիս էր նավերին, որոնք առևտուր են անում գավառների հետ և չեն մեկնում Բուենոս Այրես նավահանգիստ։

thumb|Սալադերո,Ռոսարիո 1860-ական թվականներ

Արգենտինան անցավ մի շարք քաղաքացիական պատերազմների միջով, և դրանց ավարտը տնտեսությանը բերեց այնքան անհրաժեշտ քաղաքական և իրավական կայունություն։ Սեփականության իրավունքները պաշտպանված էին, գործարքի ծախսերը կրճատվեցին, կապիտալն ու աշխատուժը լցվեցին երկիր։ 1866 թվականին կառավարությունը փորձեց փոխարկելիության միջոցով կայունացնել արժութային համակարգը։ Կենտրոնական բանկը սահմանափակ էր փող տպելու հարցում, որն այսուհետ պետք է ապահովվեր ոսկու կամ այլ փոխարկելի արժույթի պահուստներով։ 19-րդ դարի 60-70-ական թվականները, թերեւս, ամենաբարենպաստներն էին տնտեսության զարգացման ողջ պատմության մեջ։ Հենց այդ ժամանակ ի հայտ եկան Արգենտինայի պատմության «ոսկե դարաշրջանի» սկզբի նախադրյալները։ Այնուամենայնիվ, հանրապետական կառավարման առաջին տարիները (1861 թվականից) բարթացան անցյալ ռեժիմների թողած ժառանգության պատճառով։ Երկիրը տնտեսապես մասնատված էր, որոշ շրջաններ շատ արագ զարգացան իսկ մյուսները լճացան։ Երկրում եկամտի տարբերությունը բավականին մեծ էր։ Դժվար է հստակ ասել, թե արգենտինացիների բարեկեցությունը որքանով է աճել 19-րդ դարի երկրորդ երեսունամյակում։

1856 թվականին Էսպերանսայում գյուղատնտեսական գաղութի առաջացումը նշանակալի տնտեսական իրադարձություն էր։ Հաջորդ 60 տարիների ընթացքում երկիրը աստիճանաբար փոխեց իր գյուղատնտեսական մասնագիտացումը, անասնաբուծությունը զիջեց գյուղատնտեսությանը։

## Արտահանման բում

Արգենտինան, որը 19-րդ դարի առաջին կեսին չուներ տնտեսական հզորություն, այնպիսի վստահ աճ ցույց տվեց 1860-1930-ական թվականներին, որ շատերը նրա համար կանխատեսում էին Միացյալ Նահանգների ճակատագիրը, բայց Հարավային Ամերիկայում։ Աճի կենտրոնական աղբյուրը գյուղմթերքի արտահանումն էր։

19-րդ դարի երկրորդ կեսին նոր տարածքներ են մշակվել լատիֆունդիա ձևաչափով։ Մինչեւ 1875 թվականը Արգենտինան ներմուծում էր ցորեն, ներքին մատակարարումը անբավարար էր։ 1903 թվականին երկիրը ոչ միայն հագեցրեց ներքին շուկան, այլև արտահանեց 2,737,492 մ3 ( 75 270 503 կայսերական բուշել) ցորեն, այս ծավալը կբավարարի 16 միլիոն մարդու համար։

1870-ականներին Արգենտինայում իրական աշխատավարձը կազմում էր բրիտանացիների մոտավորապես 76%-ը, իսկ 20-րդ դարի առաջին տասնամյակում այն հասավ 96%-ի։ Մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն ԱՄՆ-ի համեմատ կազմում էր 35% 1880 թվականին, իսկ 80% 1905 թվականին։ Այս տեսանկյունից Արգենտինան նույն մակարդակի վրա էր, ինչ Ֆրանսիան, Գերմանիան, Կանադան։

### 1870-1890
thumb|ձախից|Բուենոս-Այրեսի նավահանգիստ 1915 թվական

1870 թվականին, երբ երկիրը գլխավորում էր Դոմինգո Ֆաուստինո Սարմիենտոն, Արգենտինայի պետական պարտքը կազմում էր 48 միլիոն ոսկի։ Մեկ տարի անց այն գրեթե կրկնապատկվեց։ Նիկոլաս Ավելանեդան հաջորդել է Սարմիենտոյին որպես նախագահ 1874 թվականին։ Նրան սատարող կոալիցիան ստեղծեց Ազգային ինքնավար կուսակցությունը; մինչև 1916 թվականը նախագահ դարձան միայն կուսակցության անդամները։ Ավելանեդան կտրուկ միջոցներ է ձեռնարկել պարտքը զսպելու համար։ 1876 թվականից արժույթը դադարել է փոխարկելի լինել։ Հաջորդ տարի գնաճը կազմել է գրեթե 20%, իսկ պարտք-ՀՆԱ հարաբերակցությունը կտրուկ նվազել է։ Ավելանեդայի կառավարությունը 1850-ականների կեսերից ի վեր առաջին անգամ հասավ հարկաբյուջետային հավասարակշռության։ Նոր նախագահ Խուլիո Ռոկան տնտեսությունը ստանձնեց ավելի կառավարելի վիճակում։մինի|Quilmes Brewery 1910 թվականին
1883 թվականի հուլիսից Արգենտինան անցավ բիմետալիկ ստանդարտին։ Դրամավարկային համակարգը խիստ ապակենտրոնացված էր. չկար դրամավարկային կարգավորող, արտանետումն իրականացվում էր հինգ բանկերի կողմից։ Այս ռեժիմում փոխարկելիությունը գոյություն է ունեցել 17 ամիս։ 1884 թվականի դեկտեմբերին բանկերը հրաժարվեցին ոսկու հետ գումար փոխանակելուց։ Զրկված լինելով ինստիտուցիոնալ լծակներից՝ իշխանությունը կարող էր միայն ընդունել իրերի այս վիճակը։

Գյուղատնտեսության շահութաբերությունը գրավեց օտարերկրյա ներդրողներին, որոնք ֆինանսավորեցին գործարանների և երկաթուղու շինարարությունը։ Եթե 1880 թվականին բրիտանական սուբյեկտների կապիտալ ներդրումները կազմում էին 20 միլիոն ֆունտ ստերլինգ, ապա 1890 թվականին նրանք 157 միլիոն ֆունտ ստերլինգ ներդրեցին Արգենտինայի ենթակառուցվածքների և արդյունաբերության մեջ։ 1880-ականներին ֆրանսիացիները, գերմանացիները և բելգիացիները սկսեցին ներդրումներ կատարել Արգենտինայում, թեև բրիտանական մասնաբաժինը արտասահմանյան կապիտալում դեռ երկու երրորդն էր։ 1890 թվականից մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը երկիրը ամենագրավիչն էր բրիտանացի ներդրողների համար ողջ Հարավային Ամերիկայում։ Արգենտինային բաժին է ընկել Միացյալ Թագավորությունից դուրս բրիտանական բոլոր ներդրումների 40%-ից 50%-ը։ Չնայած բրիտանական շուկայից կախվածությանը, 1870-1890 թվականներին Արգենտինայի արտահանումն աճել է տարեկան միջինը 6,7%-ով։ Աճը պայմանավորված էր աշխարհագրական և ապրանքային դիվերսիֆիկացմամբ:Առաջին երկաթուղին՝ 10 կմ երկարությամբ, բացվել է 1854 թվականին։ 1885 թվականին գծերի ընդհանուր երկարությունը կազմում էր 4300 կմ։ Տրանսպորտի նոր տեսակները հնարավորություն է տվել պամպասի խոշոր եղջերավոր անասուններին բերել մայրաքաղաք, որտեղ նրանց մորթել և մշակել են։ Այնտեղից հիմնականում բրիտանական մսի վերամշակման գործարանների արտադրանքն արտահանվել է աշխարհի շատ շրջաններ։ Արգենտինայից ապրանքներ արտահանող բրիտանական մասնավոր ընկերությունների գերակայությունը հարիր չէր հայրենասիրական շրջանակներին։ Մյուսները կարծում էին, որ ապրելակերպը համապատասխանում է ազգային շահերին։ Վիճարկվել է Բուենոս Այրեսի նավահանգստի բացառիկ դերը։

Աշխատուժի պակասը և հողի ավելցուկը բավականին բարձր էին դարձնում աշխատանքի սահմանային արդյունքը։ Եվրոպացի ներգաղթյալները (հիմնականում իտալացիներ, իսպանացիներ, ֆրանսիացիներ և գերմանացիներ), որոնք գրավված էին առատաձեռն աշխատավարձով, զանգվածաբար եկան երկիր։ 1880-ականների վերջին կառավարությունը նյութական օգնություն ցույց տվեց միգրանտներին, բայց եվրոպացիները շարունակեցին գալ նույնիսկ սուբսիդիաների վերացումից հետո։

### Ֆինանսական ճգնաժամ և վերականգնում
thumb|Ներգաղթյալների ժամանում Բուենոս-Այրեսի նավահանգիստ, 20-րդ դարի սկիզբ

Միգել Խուարես Սելմանի նախագահական ժամկետի ավարտը նշանավորվեց ՀՆԱ-ի նկատմամբ պետական պարտքի աճով։ Հարկաբյուջետային իրավիճակը վատթարացավ։ Երբ Խուարես Սելմանի կաբինետը չկարողացավ մարել Բարինգ եղբայրների բանկի պարտքը, որոնք սերտորեն և արդյունավետորեն համագործակցում էին Արգենտինայի կառավարության հետ, երկրում սկսվեց ֆինանսական ճգնաժամ։ Արգենտինան դեֆոլտ հայտարարեց, ինչը բանկային խուճապ առաջացրեց. Բարինգ եղբայրների բանկը փլուզման եզրին էր։ Բանկային փլուզման հիմնական պատճառը դրամավարկային և հարկաբյուջետային անհետևողական քաղաքականությունն էր։ 1890 թվականի ճգնաժամը կառավարությանը զրկեց ներգաղթյալներին սուբսիդավորելու միջոցներից, իսկ հաջորդ տարի ծրագիրը կրճատվեց։ Արգենտինային տրված վարկերի ծավալը նվազել է, ինչի արդյունքում նվազել է ներմուծումը։ Ճգնաժամն այնքան էլ չազդեց արտահանման վրա, սակայն 1889 թվականի գագաթնակետային ցուցանիշը հաղթահարվեց միայն 1898 թվականին։

1899 թվականին Խուարես Սելմանի իրավահաջորդ Կառլոս Պելեգրինին վերականգնեց ազգային արժույթի փոխարկելիությունը։ Տնտեսության կայունացման և աճի նախադրյալներ ի հայտ եկան։ Պելեգրինին բարեփոխել է բանկային հատվածը՝ ցանկանալով միջնաժամկետ հեռանկարում հասնել դրա կայունությանը։ Տնտեսությունը նորից սկսեց աճել՝ 1903-1913 թվականներին ՀՆԱ-ն աճել է միջինը 7,7%-ով։ Արդյունաբերական արտադրանքի ծավալն էլ ավելի մեծ դինամիկա է ցույց տվել՝ տարեկան աճելով 9,6%-ով։ 1906 թվականին երկիրը լիովին վերացրել էր դեֆոլտի հետևանքները և մեկ տարի անց վերադարձավ պարտատոմսերի միջազգային շուկա։

Հարկաբյուջետային համակարգի պարբերական անկայունությունը, որը նկատվում էր 1853-ից մինչև 1930-ական թվականները, նպաստեց տնտեսական կառուցվածքի փոփոխությանը։ Դեպրեսիաներ 1873-77 թվականներին, մասնավորապես, 1890-91 թվականներին կարևոր դեր է խաղացել արդյունաբերության զարգացման գործում։ Առևտրային հաշվեկշռի վատթարացումը պահանջում էր ներմուծման փոխարինում, և արդյունաբերականացումը դարձավ այդպիսին։ 1914 թվականին արգենտինացիների մոտ 15%-ն աշխատում էր արտադրության մեջ, իսկ առևտրային հատվածը կազմում էր աշխատուժի մոտ 20%-ը։ 1913 թվականին Արգենտինայի մեկ շնչին ընկնող եկամուտը համեմատելի էր Ֆրանսիայի և Գերմանիայի եկամուտների հետ և զգալիորեն գերազանցում էր Իտալիային և Իսպանիային։ 1913 թվականի վերջին Արգենտինան ուներ 59 միլիոն ֆունտ ստերլինգ ոսկու պաշար, որը կազմում էր համաշխարհային պահուստների 3,7%-ը։ Ազգային տնտեսության մասնաբաժինը աշխարհում կազմել է 1,2%։

## XX դար, համաշխարհային պատերազմներ
### 1914-1929

thumb|YPF-ի բանվորները 1923 թվական

Արգենտինան, ինչպես շատ այլ երկրներ, ընկղմվեց դեպրեսիայի մեջ Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկմամբ։ Նվազել է ապրանքների, աշխատուժի և կապիտալի միջազգային շրջանառությունը։ Օտարերկրյա ներդրումներն Արգենտինայում սառեցվեցին և այլևս չաճեցին։ Միացյալ Նահանգներին մեծ պարտքեր ունեցող Մեծ Բրիտանիան այլևս չէր արտահանում կապիտալը համեմատելի մասշտաբով։ Մեկ այլ անբարենպաստ գործոն էր Պանամայի ջրանցքի բացումը 1914թ.-ին. օտարերկրացիները, ովքեր նախկինում ներդրումներ էին կատարել Արգենտինայի և Հարավային Կոնի այլ նահանգների տնտեսության մեջ, դիմեցին ասիական և Կարիբյան շուկաներ։ Պատերազմից դուրս եկած Միացյալ Նահանգները որպես քաղաքական և ֆինանսական գերտերություն, Արգենտինային և մասամբ Բրազիլիային ընկալում էին որպես պոտենցիալ մրցակիցներ համաշխարհային շուկայում։ Ո՛չ մայրաքաղաքի ֆոնդային բորսան, ո՛չ էլ մասնավոր արգենտինական բանկերը այնքան արագ չզարգացան, որպեսզի փոխարինեն հեռացած բրիտանական կապիտալը։

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
#### Պատերազմից հետո
Ներմուծման փոխարինման դարաշրջանն ավարտվեց 1976 թվականին, սակայն աճող պետական ծախսերը, աշխատավարձերի զանգվածային բարձրացումները և անարդյունավետ արտադրությունը ստեղծեցին խրոնիկական գնաճ, որն ավելի ուժեղացավ  1980-ականներին։

Արգենտինայում ռազմական դիկտատուրան (1976-ից 1983 թվականներին) և նրա տնտեսական քաղաքականությունը՝ «Ազգային վերակազմավորման գործընթացը», ազդեցին արտաքին պարտքի ծավալի վրա՝ 80-ականների վերջին այն կազմում էր ՀՆԱ-ի երեք քառորդը։

## XXI դար
Արգենտինայի տնտեսական ճգնաժամը, որը տեղի ունեցավ Արգենտինայի տնտեսության մեջ 1990-ականների վերջին և 2000-ականների սկզբին։ Մակրոտնտեսության տեսանկյունից ճգնաժամային շրջանը սկսվեց իրական ՀՆԱ-ի նվազմամբ 1999 թվականին և ավարտվեց 2002 թվականին։ Ամենալայնածավալ ճգնաժամը, երբ երկրում սկսվեցին անկարգություններ։ Այս դեֆոլտը Արգենտինային հեռու պահեց միջազգային պարտքային շուկաներից մինչև 2016թ. Բայց միևնույն ժամանակ, արդեն 2017 թվականին, նրան անսպասելիորեն հաջողվեց տեղաբաշխել հարյուրամյա դոլարային պարտատոմսեր, ինչը մեծ հետաքրքրություն առաջացրեց ներդրողների շրջանում։

Արգենտինայի հաջորդ դեֆոլտը գրանցվել է 2014թ.

2020 թվականի մայիսին Արգենտինան թույլ տվեց արտաքին պարտատոմսերի տեխնիկական դեֆոլտ, որը իններորդն էր երկրի պատմության մեջ. մայիսի 22-ին կառավարությունը 500 միլիոն դոլար տոկոս չվճարեց երեք շարքի պարտատոմսերի համար և բանակցություններ է վարում պարտատերերի հետ՝ արտաքին պարտքը վերակառուցելու համար։ (Արգենտինայում ռեցեսիան շարունակվում է երրորդ տարին, 2019-ին գնաճը հասել է 54%-ի, իսկ այս տարի ակնկալվում է հասնել 40%-ի. ԱՄՀ-ն Արգենտինայի պարտքի բեռը անվանել է «անկայուն», երկրի ընդհանուր պարտքը 2019-ի վերջին կազմել է մոտ. 323 միլիարդ դոլար)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
;Անգլերեն լեզվով
* 
* 
* 
* 
* Di Tella, Guido. *The political economy of Argentina, 1946-83* (U of Pittsburgh Press, 1989)
* Díaz-Alejandro, Carlos Federico. *Essays on the economic history of the Argentine Republic* (Yale University Press, 1970)
* 
* 
*  
* Paolera, Gerardo Della, and Alan M. Taylor. *A New Economic History of Argentina* (Cambridge University Press, 2003)
* 
*  
*  
* Pineda, Yovanna. *Industrial Development in a Frontier Economy: The Industrialization of Argentina, 1890—1930* (Stanford University Press, 2009)
*  
*  
* Sanchez-Alonso, Blanca. «Making sense of immigration policy: Argentina, 1870—1930.» *Economic History Review* (2013) 66#2 601—627.
* Smith, Peter H. *Politics and beef in Argentina. Patterns of conflict and change.* (1969).
* 
* 

;Իսպաներեն լեզվով
* 
* 
* 

;Լրացուցիչ գրականություն
* 
* Amaral, Samuel, *The Rise of Capitalism on the Pampas: The Estancias of Buenos Aires, 1785—1870*. New York: Cambridge University Press 1998.
* 
* 
* Ford, A.G. *The Gold Standard, 1880—1914: Britain and Argentina* (1962) online
* Lewis, Colin M. *British Railways in Argentina, 1857—1914: A Case of Foreign Investment*. London: Athlone 1983.
* Lloyd, A. L. "Meat from Argentina The History of a National Industry, " *History Today* (1951) 1#4 pp 30–38.
* Rocchi, Fernando. *Chimneys in the Desert: The Industrialization of Argentina in the Export Boom Years,1870-1930*. Stanford: Stanford University Press 2006.
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Արգենտինայի պատմություն
Կատեգորիա:Արգենտինայի տնտեսություն