Թավաքքուլ Քարման

**Թավաքքուլ Աբդ ալ-Սալամ Քարման** ( *Tawakkul 'Abd us-Salām Khalid Karmān*, ինչպես նաև` Ռոմանիզեդ Թավակուլ, *«Թավակել»*) (), եմենցի լրագրող, քաղաքական գործիչ և մարդու իրավունքների ակտիվիստ։ 2005 թվականին համահիմնադրել և ղեկավարում է «Կին լրագրողներն առանց շղթաների» խումբը։ 2011 թվականին Արաբական գարնան մաս կազմող Եմենի ապստամբության ժամանակ դարձել է հանրային դեմք։ Եմենցիները նրան անվանել են «Երկաթե կին» և «Հեղափոխության մայր»։ 2011 թվականին եղել է Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի համադափնեկիր՝ դառնալով առաջին եմենցին, առաջին արաբը, երկրորդ մուսուլմանը և ցայսօր երկրորդ ամենաերիտասարդ մարդը, որն արժանացել է Խաղաղության Նոբելյան մրցանակին։

Կարմանն իր երկրում հանրաճանաչություն է ձեռք բերել 2005 թվականին՝ որպես եմենցի լրագրող, և որպես բջջային հեռախոսների լրատվական ծառայության լիցենզիայի մերժման փաստաբան, որից հետո գլխավորել է մամուլի ազատության ցույցերը։ 2007 թվականին նա շաբաթական բողոքի ցույցեր է կազմակերպել՝ բարեփոխումների խնդիրները ընդլայնելու համար։ 2011 թվականին, երբ թունսիեցիները տապալել են Զին ալ Աբիդին բեն Ալիի կառավարությունը, նա վերաուղղորդել է Եմենի բողոքի ցույցերը «Ժասմինի հեղափոխության» աջակցելու համար։ Նա նախագահ Ալի Աբդուլլահ Սալեհի ռեժիմը տապալելու համար մղվող ցույցերի կարկառուն ներկայացուցիչներից էր (հունվարի 14-ին տեղի է ունեցել պատմությանը հայտնի «Ժասմինի հեղափոխությունը»։ Բեն Ալին ընտանիքով փախել էր երկրից և փախուստի հաջորդ օրը հեռացվել պաշտոնից։ Հեղաշրջմանը մի ամիս նախորդել են ժողովրդական ընդվզումները։ Հեղափոխությունը սկիզբ է դրել տարածաշրջանի ընդվզումներին։ Փողոցային բողոքի ցույցերի ճնշման տակ փետրվարի 11-ին հրաժարական է տվել Եգիպտոսի նախագահ Հոսնի Մուբարաքը)։

WikiLeaks-ի Սաուդյան արտահոսքը ցույց էր տվել, որ Սաուդյան Արաբիայի հանրային դատապարտման ժամանակ նա գաղտնի հանդիպումներ է ունեցել արաբների հետ՝ նրանցից աջակցություն ստանալու համար։ Կարմանը գնահատել է արաբների անցումային համաձայնագիրը, որը մի շարք հեղափոխականների համար դիտարկվում էր որպես հեղափոխական դավաճանություն։ Նա մեղադրում էր Աբդ Ռաբբուհ Մանսուր Հադիին Ալ-Քաիդային և Հութիներին աջակցելու համար։

## Կենսագրություն
Նոբելյան դափնեկիր Թավաքքուլ Քարմանը ծնվել է 1979 թվականի փետրվարի 7-ին Քա' Դեր քաղաքում (Թաիզի նահանգ, Եմեն)։ Նա ծնվել է Թաիզի մոտ, որը Եմենի երրորդ խոշորագույն քաղաքն է, և այն նկարագրվել է որպես պահպանողական երկրում կրթվելու վայր։ Սովորել է Թաիզում։ Նա իրավաբան և քաղաքական գործիչ Աբդել Սալամ Կարմանի դուստրն է, որը նախկինում Իրավական գծով ծառայել և հետագայում հրաժարական էր տվել նախարար Ալի Աբդուլլահ Սալեհի կառավարությունում։ Բանաստեղծ Թարիք Կարմանի աղջիկն էր։ Մայրը՝ Սաֆա Կարմանը, Եմենի միակ քաղաքացին էր, որը կրթություն էր ստացել Հարվարդի իրավաբանական դպրոցում։ Սաֆան նույնպես լրագրող էր և աշխատում էր Ալ-Ջազիրայում։ Ամուսնացած է Մոհամմեդ ալ-Նահմի հետ և երեք երեխաների մայր է։

Կարմանը Գիտության և տեխնոլոգիաների համալսարանում առևտրի ոլորտում ստացել է բակալավրի աստիճան, իսկ Սանա'այի համալսարանում հասել է քաղաքագիտության մագիստրոսի աստիճանի։ 2012 թվականին Կանադայի Ալբերտայի համալսարանից ստացել է Պատվավոր դոկտորի աստիճան։

2010 թվականի բողոքի ակցիայի ժամանակ մի կին փորձել է ջամբիով սպանել Կարմանին, սակայն նրա կողմնակիցները կարողացել են կանխել հարձակումը։

Թարիք Կարմանի խոսքերով «Եմենի ավագ պաշտոնյան» 2011 թվականի հունվարի 26-ին սպառնացել է Թավաքքուլին մահով, եթե վերջինս շարունակի հանրային բողոքի ցույցերը։ Համաձայն *[[The New Yorker]]*-ի խմբագիր Դեքսթեր Ֆիլքինսի, այդ պաշտոնյան նախագահ Սալեհն էր։

Գամալ Նկրումահի հետ հարցազրույցի ժամանակ Թավաքքուլ Քարմանն ասել է, որ իր ընտանիքը սերում է Թուրքիայի Քարամանի մարզից։ Թուրքիայի կառավարությունը նրան առաջարկել է թուրքական քաղաքացիություն և 2012 թվականի հոկտեմբերի 11-ին արտաքին գործերի նախարար Ահմեդ Դավութօղլուց ստացել է քաղաքացիություն։

## Կին լրագրողներ առանց շղթաների
Թավաքքուլ Քարմանը 2005 թվականին ևս յոթ կին լրագրողների հետ համահիմնադրել է Կին լրագրողներն առանց շղթաների (ԿԼԱՇ) մարդու իրավունքների խումբը, որի նպատակն էր երկրում խթանել մարդու իրավունքները, «մասնավորապես խոսքի և արտահայտվելու ազատության և ժողովրդավարական իրավունքը»։ Խումբը սկզբնապես հիմնադրվել էր «Կին լրագրողներն առանց սահմանների» անվանումով, ապա անվանափոխվել էր՝ կառավարության լիցենզիան ստանալու համար։ Կարմանն ասել է, որ նա բազմաթիվ անգամ առերեսվել է «սպառնալիքների և գայթակղությունների» և Եմենի կառավարության կողմից հեռախոսների և նամակների միջոցով ոտնձգությունների թիրախ է եղել, քանի որ Կարմանը մերժել էր ընդունել Տեղեկատվության նախարարության ԿԼԱՇ-ի՝ որպես առանձին օրինական թերթ և ռադիոկայան ստեղծելու գաղափարի մերժումը։ Խումբը պաշտպանում էր SMS-ի լրատվության ծառայությունների ազատությունը, որը խիստ վերահսկում էր կառավարության կողմից, չնայած նրան, որ 1990 թվականի Մամուլի իրավունքի օրենսդրությունը չէր կիրառվում։ Տեքստային ծառայություններից պետական վերանայումից հետո միակ ծառայությունը, որին լիցենզիա չի տրվել, *Bilakoyood*-ն էր, որը պատկանում էր ԿԼԱՇ-ին և մի տարի շահագործման մեջ էր։ 2007 թվականին ԿԼԱՇ-ը հրապարակել է մի զեկույց, որը փաստում է Եմենում 2005 թվականի մամուլի ազատության խախտումները։ 2009 թվականին քննադատել է Տեղեկատվության նախարարությանը՝ լրագրողների դեմ ուղղված դատական քննություններ ստեղծման համար։ 2007-2010 թվականներին գլխավորել է Թահրիր հրապարակի նստացույցերը։

ը ԿԼԱՇ-ը 2005 թվականի մարտին հիմնադրելու ժամանակ եղել է *[[Al-Thawrah, Yemen|Al-Thawrah]]* թերթի խմբագիր։ Թավաքքուլը նաև Եմենցի լրագրողների խմբավորման անդամ է։

## Քաղաքական դիրքեր
thumb|left|Թավաքքուլ Քարմանը բողոքարկում էր ՄԱԿ-ի կառույցից դուրս, 18 հոկտեմբերի, 2011։

Թավաքքուլ Քարմանը ընդդիմադիր կուսակցության անդամ է և Շուրայի խորհրդում պաշտոն է զբաղեցնում, որը ոչ թե տեղ է խորհրդարանում, այլ կուսակցական պաշտոն։ Նա չէր հարմարվել խմբերից և ոչ մեկի հետ։ Կարմանը, որը կուսակցական կանոնադրությունից անկախություն էր պահանջում, ասել է՝. «Ես չեմ ներկայացնում Ալ-Իսլահ կուսակցությունը և ոչ էլ հավակնում եմ դրա պաշտոնին։ Իմ դիրքորոշումը որոշվում է իմ համոզմունքներով, և ես ոչ մեկից թույլտվություն չեմ հարցնում»։

Կարմանը, որպես իրավապաշտպան, իր երկրում մամուլի ազատության համար սկսել է բողոքի ակցիաներ։

Նա դադարել է հագնել ավանդական նիկաբը և սկսել է կրել ավելի գունագեղ հիջաբներ, որոնք ցուցադրում էին նրա դեմքը։ 2004 թվականին նա առաջին անգամ առանց նիկաբի մասնակցել է համաժողովի։ Կարմանը հանրային հեռուստատեսությունում հանել է իր նիկաբը՝ աշխարհին ցույց տալու համար, որ դա կրելը մշակութային ենթատեքստ ունի և կապ չունի իսլամի հետ․

Նա պնդում է, որ շատ եմենցի աղջիկներ տառապում են թերսնուցումից, այն դեպքում, երբ տղաները կուշտ են։ Նա նաև մեծ ուշադրություն է դարձրել Եմենում անգրագիտության աճին․ եմեցի կանանց երկու երրորդը անկարող է կարդալ։ Նա պայքարել է 17 տարին չբոլորած աղջիկների ամուսնության դեմ կիրառվող օրենքի հաստատման գործում։ Human Rights Watch-ի մարդու իրավունքների հետազոտության և քարոզչական խմբի հայտարարության մեջ նա հայտարարել է, որ Եմենի հեղափոխությունը «եղել է ոչ միայն քաղաքական խնդիրների լուծման համար, այլ նաև սոցիալական խնդիրների լուծման համար և որ ամենակարևորն է` մանկական ամուսնությունն արգելելու համար»։ Չնայած իր կուսակցության մնացած անդամները մանկական ամուսնությանը ուրիշ աչքով էին նայում, նա ասում է, որ իր կուսակցությունը ամենամոտն է կանանց։ Սա փաստելով` նա ասում է․

## Խաղաղության Նոբելյան մրցանակ (2011)
thumb|Ձախից աջ․ Թավաքքուլ Քարմանը, Լեյմահ Գբովին և Էլլեն Ջոհնսոն Սիրլիֆը ստանում են իրենց մրցանակաները Նոբելյան խաղաղության մրցանակի արարողության ժամանակ, 2011 թվականի, դեկտեմբերի 10։

Կարմանը դարձել է առաջին արաբ կինը, ժամանակի ամենաերիտասարդ մարդը և երկրորդ մուսուլամը, ով արժանացել է Խաղաղության Նոբելյան մրցանակին։ 32 տարեկանում Թավաքքուլ Քարմանը Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի ամենաերիտասարդ մրցանակակիրն էր։ Նա Մաիրեդ Մագուիրեից՝ 1979 թվականին Նոբելյան մրցանակ ստացած աղջկանից, ավելի երիտասարդ է (ծնվ․ փետրվարի 7, 1979)։ 2014 թվականին Մալալա Յուսաֆզային 17 տարեկանում անցել է Կարմանին՝ դառնալով երբևէ ամենաերիտասարդ դափնեկիրը։ 2003 թվականին Շիրին Էբադին առաջին պարսկի կինն ու առաջին մուսուլմանն էր, ով ստացել է Նոբելյան խաղաղության մրցանակ։ Կարմանը երրորդ կին լրագրողն էր, ով արժանացել էր Բեթհա ֆոն Սութթերի անվան Նոբելյան մրցանակին (1905)։

Կարմանը Էլլեն Ջոնսոն Սիրլիֆի և Լեյմահ Գբովիի հետ 2011 թվականանին դարձել են Նոբելյան խաղաղության մրցանակի համադափնեկիրներ՝ «կանանց անվտանգության և կանանց իրավունքների համար նրանց ոչ բռնի պայքարի և խաղաղապահության գործում լիովին մասնակցության համար»։ Կարմանի մասին Մոբելյան համայնքը ասել է․ «Ե՛վ Արաբական գարունից առաջ, և՛ դրա ընթացքում Թավաքքուլ Քարմանը իր կարևորագույն դերն է ունեցել առաջնորդական մասում, նա պայքարել է կանանց իրավունքների, ժողովրդավարության և Եմենում խաղաղություն հաստատելու համար»։ Նոբելյան կոմիտեն մեջբերել է 2000 թվականին ընդունված ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհրդի 1325 բանաձևը, որում նշվում է, որ կանայք և երեխաները շատ են տառապում պատերազմներից և քաղաքական անկայունությունից և, որ կանայք պետք է ավելի մեծ ազդեցություն ունենան խաղաղության հաստատման գործում։

## Աշխատություններ
* "Burning Embassys is Not the Way." *Yemen Times*, 19 February 2006.
* "Our revolution's doing what Saleh can't – uniting Yemen." *The Guardian*, 9 April 2011.
* "Yemen’s unfinished revolution." *New York Times*, 18 June 2011.
*  "The world must not forsake Yemen's struggle for freedom." *The Guardian*, 1 November 2011. (Includes a link to the Arabic version.)
* "Tawakkol Karman – Nobel Lecture." *Nobelprize.org*. 10 December 2011. (Includes links to the English, Norwegian, and Arabic versions.)
* "In the absence of a free press, there is no democracy ." World Association of Newspapers and News Publishers (WAN-IFRA), 3 May 2012.
* "Egypt's coup has crushed all the freedoms won in the revolution." *The Guardian*, 8 August 2013.
* "Morsy Is the Arab World's Mandela." *Foreign Policy*, 9 August 2013.
* "Empowering Competency: Working Toward a Just and Effective Development." *Impakter*, 20 March 2017.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Official Website
* 
*  Women's eNews.
* Official Nobel Prize page 
* 
*

Կատեգորիա:BBC 100 կին
Կատեգորիա:Եմենի կին քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Եմենցի կին իրավապաշտպաններ
Կատեգորիա:Եմենցի կին լրագրողներ
Կատեգորիա:Եմենցի հակապատերազմային ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Եմենցի ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների թուրք ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների պաշտպաններ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի կին դափնեկիրներ