open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Վեցաչափ

**Վեցաչափ**, հեկզամետր, հեքսամետր (, որից ἕξ՝ «վեց» և μέτρον՝«չափ»), տաղաչափության չափական համակարգի միավոր, տողաչափ, անտիկ տաղաչափության ամենատարածված ձևերից մեկը։ Կազմված է վեց դաքտիլական ոտքերից։ Կայուն է հինգերորդ ոտքը։ Մյուսներում երկու կարճ վանկերը կարող են փոխարինվել մեկ երկար վանկով։ Բանատողը ընդմիջվում է հատածով, որը տողը բաժանում է կիսատողերի։ Վեցաչափի տողերը երբեմն հանգավորվում են։ Վեցաչափը տարածված է եղել անտիկ շրջանի հունահռոմեական և միջնադարի լատինական պոեզիայում։ Վեցաչափի դասական օրինակները տվել են Հոմերոսը, Հեսիոդոսը, Վերգիլիոսը, Օվիդիոսը, Հորացիոսը, Թեոկրիտեսը, Յուվենալիսը։ Կիրառվել է բանաստեղծության տարբեր տեսակներում (դյուցազներգություն, հովվերգություն, հիմն, ուղերձ են)։ 18-19-րդ դարերում եվրոպական պոեզիայում օգտագործվել է իբրև ոճավորման միջոց։

Հեկզամետրյան բանատողը բաղկացած էր վեց ոտքից՝ առավել տարածված ըմբռնմամբ՝ հինգ դակտիլ և վերջում մեկ քորեյ։ Դասական անտիկ չափական ոտանավորի երեք հիմնական չափական ձևերից մեկն է, ամենագործածականը անտիկ պոեզիայում։ Սրանով են գրված Հոմերոսի «Իլիական»-ը և «Ոդիսական»-ը, կիրառվել է նաև Վիրգիլիոսի, Օվիդիուսի, Հորացիոսի և ուրիշների երկերում։ Կլասիցիզմի պոեզիայի ներկայացուցիչները փորձել են նմանակել նախնիների կիրառած չափը։ Ինքնուրույն և հատկապես թարգմանական պոեզիայում վեցաչափ ստեղծելու փորձեր են արել Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության բանաստեղծները։

Հայ պոեզիայում հեկզամետրը իր իսկական իմաստով երևան չի գալիս, քանի որ դակտիլն ու քորեյը հայերենի համար բնորոշ չեն։ Սակայն երբեմն հեկզամետր ասելով հասկանում են պարզապես վեց տարբեր ոտքից բաղկացած բանատող։ Ա․ Բագրատունին Վերգիլիոսի «էնեական»-ը («Մշակականք», 1847) թարգմանելիս հանգել է հայկական չափին։ Իր «Մոնումենտ» բանաստեղծությունը Եղիշե Չարենցը բնութագրել է իբրե «հեկզամետր»։ Այն հիմնականում կազմված է ամֆիբրաքոսյան, յամբական և անապեստյան ոտքերից, 15-17 վանկանի տողերը կիսվում են 7-9 վանկանի կիսատողերի։ Բացի ոտքերի տեսակից, Եղիշե Չարենցը պահպանել է վեցաչափի մյուս հիմնական առանձնահատկությունները (բանատողում վեց ոտք, կիսատողեր)։ Այս առումով վեցաչափ կարող է համարվել նաե Եղիշե Չարենցի «Մահվան տեսիլ» պոեմը, թե և պոեմը, և համանուն բանաստեղծությունը ենթարկված են վանկաշեշտային տաղաչափական համակարգի օրինաչափություններին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Համաշեշտ տաղաչափություն
Արյունոտ օրենսդրություն

**«Արյունոտ օրենսդրություն»**, օրենսդրական ակտեր Անգլիայում 15-րդ դարի վերջերին, որ ուղղված էին իրենց բնակավայրերից վտարված և թափառաշրջիկ ու մուրացկան ճորտ գյուղացիների դեմ։ Առաջին ակտը ընդունվել է 1495 թվականին, ըստ որի, տեղական իշխանությունները պարտավոր էին գտնել և դատական պատասխանատվության ենթարկել թափառաշրջիկներին ու մուրացկաններին։

Արյունոտ օրենսդրության առավել դաժան ակտեր ընդունվել են Հենրիխ VIII-ի և Էլիզաբեթ Թյուդորի օրոք, նախատեսվում էր ձերբակալվածներին մտրակահարել մինչև մարմնից արյուն հոսելը, երկրորդ անգամ ձերբակալվելիս՝ ենթարկել մահապատժի։ Ֆ․ Էնգելսը նշել է, որ այղ օրենքներից արյան հոտ էր գալիս։ Այստեղից էլ առաջացել է «Արյունոտ օրենսդրություն» անվանումը։

Կատեգորիա:Անգլիայի պատմություն
Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության իրավունք
Կատեգորիա:Իրավունքի պատմություն
Սատուրն (հրթիռներ)

195px|մինի|«Սատուրն-1»
**«Սատուրն»** (), կրող հրթիռների ամերիկյան սերիայի («Սատուրն-1», «Սատուրն-1 Բ», «Սատուրն-5») անվանում։ «Սատուրն-1» կրող հրթիոները նախատեսված էին «Ապոլլոն» տիեզերանավերի մակետները և Երկրի «Պեգաս» արհեստական արբանյակները տիեզերք դուրս բերելու համար։ Առանց օգտակար բեռի ստարտային զանգվածը 502 տ է, տրամագիծը՝ 6,58 մ, երկարությունը՝ 43,3 մ «Սատուրն-1 Բ»-ները նախատեսված են անօդաչու և օդաչուավոր «Ապոլլոն» տիեզերանավերը շուրջերկրյա ուղեծիր դուրս բերելու, տիեզերագնացներին «Սքայլաբ» ուղեծրակայան հասցնելու, ինչպես նաև «Ապոլլոն–Սոյուզ» ծրագրով տիեզերանավեր արձակելու համար։ Ստարտային զանգվածը մոտ 570 տ է, տրամագիծը՝ 6,6 մ, երկարությունը՝ 43,3 մ։ «Սատուրն-1» և «Սատուրն-1 Բ» կրող հրթիռները երկաստիճան են։ Եռաստիճան «Սատուրն-5»-ը ծառայում է լուսնախցիկով «Ապոլլոն» տիեզերանավեր՝ երկրակենտրոն ուղեծիր և դեպի Լուսին արձակելու համար։ Երկաստիճան «Սատուրն-5» կրող հրթիռներով երկրակենտրոն ուղեծիր են դուրս բերվում «Սքայլաբ» ուղեծրակայանները։ Առանց օգտակար բեռի ստարտային զանգվածը մոտ 3000 տ է, երկարությունը՝ 86 մ, տրամագիծը՝ 10 մ։ «Սատուրն»-ներն աշխատում են հեղուկ վառելիքով։

Կատեգորիա:Հրթիռներ
Կատեգորիա:1958
Կատեգորիա:ՆԱՍԱ
Կատեգորիա:Ապոլոն ծրագիր
Հալեպի սարսափները, Գերմանացի ականատեսի կողմից

**Հալեպի սարսափները, Գերմանացի ականատեսի կողմից** (), Մարտին Նիպագեի՝ 1917 թվականին Լոնդոնում հրատարակված գիրքն է։

## Գրքի մասին
Մարտին Նիպագեի այս դիմում-գրքույկը «Հալեպի սարսափները. գերմանացի ականատեսի կողմից» հայերի կոտորածների մասին գերմանացի ականատեսների առաջին փաստաթղթերից մեկն է։ Առաջին անգամ հրատարակվել է  ժողովածուի 3-րդ պրակում, ապա Բրայսի ժողովածուի ֆրանսիական հրատարակության մեջ, նոր փաստաթղթերի բաժնում։ Նիպագեի դիմումը գերմաներեն լույս է տեսել առանձին գրքույկով 1919 թ.։ Գրքույկում նա ընդգծել է, որ Մոսուլի, Ալեքսանդրետի, գերմանական հյուպատասորանների հաշվետվություններում կան բազմաթիվ փաստեր թուրքական կառավարության հայ ժողովրդին վերջնականապես ոչնչացնելու ծրագիրն իրականցանելու համար։ Նա մանրամասն ներկայացրել է Հալեպ հասած հայ տարագիրների իրավիճակը, նրանց նկատմամբ տարվող քաղաքականությունը՝ նշելով, որ Հալեպից այն կողմ գնացողների համար կյանքի ապահովությունն այլևս բացառվում էր։ Նա անդրադարձել է նաև մուսուլմանների մի հատվածին, ովքեր դատապարտել են նման ոճրագործ քայլերը, վերջինիս սադրիչներին։ Անգամ տեղեկացրել է, որ որոշ կրոնական գործիչներ այն տեսակետն են արտահայտում, որ հայերի նկատմամբ տարվող այս քաղաքականությունը գալիս է ոչ այնքան թուրքերից, որքան գերմանացի սպաներից։ Մարտին Նիպագեն նշել է, որ թուրքական կառավարությունը խոչընդոտում է միսիոներների, գթության քույրերի և այլ բարեգործական ընկերությունների հայ տարագիրների օգնություն ցուցաբերելու ցանկացած քայլ։

## Հեղինակ
Մարտին Նիպագե (1886-1963). գերմանացի ուսուցիչ, հայկական ջարդերի ականատես։ Մ. Նիպագեն 1915 թվականի սեպտեմբերին Բեյրութից մեկնել է Հալեպ, որտեղ աշխատել է գերմանական տեխնիկական դպրոցում՝ որպես բարձր որակավորում ունեցող ավագ ուսուցիչ։ Նա Հալեպում ականատես է եղել հայ տարագիրների ստվար զանգվածների համակենտրոնացմանը, որտեղից նրանք կառավարության հրամանով աքսորվել են Դեր Զոր, Մեսքենե, Ռաս ուլ-Այն՝ վերջնականապես դատապարտվելով մահվան։ Նա անձամբ այցելել է վրանաքաղաքներ, տեսել այնտեղ տիրող ծանր վիճակը։ Ականատես լինելով ու ուսումնասիրելով դեպքերը՝ 1915 թվականի սեպտեմբերին Մարտին Նիպագեն Հալեպից զեկուցագիր է ներկայացրել իր կառավարոււթյանը հայերի ծանր վիճակի վերաբերյալ։ Նա իր և իր կոլեգաների պարտքն է համարում տեղեկացնել հայերի հետ կատարվող դեպքերին՝ ակնկալելով որոշակի կանխարգելիչ քայլեր ձեռնարկել։

## Քաղվածքներ գրքից
 

Կատեգորիա:1917 գրքեր
Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Արշին

**Արշին**, երկարության հնացած միավոր, գործածության մեջ է եղել մինչև մետրական համակարգի ընդունումը (Իրան, Աֆղանստան, Բուլղարիա, Թուրքիա, Հարավսլավիա, Ռուսաստան)։

Տարբեր երկրներում արշինի չափը տարբեր է եղել՝ տատանվելով 65,2-112 սմ սահմաններում։ Օրինակ, Ռուսաստանում 1 արշինը = 28 դյույմի = 71,12 սանտիմետր)։

Կատեգորիա:Չափման միավորներ
Սուլֆաթթուներ

256px|մինի|մեթանսուլֆոնաթթվի մոդելը
**Սուլֆաթթուներ**, **սուլֆոնաթթուներ**, RSO_2OH, սոււֆախումբ՝ — SO_2OH պարունակող օրգանական միացություններ, որտեղ ծծմբի ատոմը կապված է ածխածնի հետ (R-ը օրգանական ռադիկալ է)։ Բյուրեղային ջրում լավ լուծվող, խոնավածուծ նյութեր են, ուժեղ թթուներ։ Արոմատիկ Սուլֆաթթուներ ստացվում են համապատասխան ածխաջրածինները կամ նրանց ածանցյալները խիտ ծծմբական թթվով սուլֆացնելով, օրինակ, CeHe_4-H_2SC>4 -> C_6H_5SOH-H_20։ Ալիֆատիկ Սուլֆաթթուներ ստանում են ածխաջրածինների սուլֆաքլորացմամբ կամ հալոգենը սուլֆախմբով փոխարինելով։ Սուլֆաթթուների վրա ֆոսֆորի պենտաքլորիդ՝ PCls ազդելիս ստացվում են սուլֆաքլորիդներ։ Սուլֆաթթուները վերականգնելիս ստացվում են սուլֆանաթթուներ՝ RSOH և մերկապտաններ՝ RSH։

Կատեգորիա:Սուլֆաթթուներ
Ջոնաթան Վուդգեյթ

**Ջոնաթան Սայմոն Վուդգեյթ** (, ), անգլիացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան։ Հանդես է գալիս անգլիական Միդլսբրո ակումբում։

## Ակումբային կարիերա
Կարիերան սկսել է անգլիական Լիդսում։ 2003 թվականին տեղափոխվել է Նյուքասլ։ 2014 թվականին ֆուտբոլիստի տեղափոխությունը 14 միլիոն ֆունտ ստերլինգի դիմաց Ռեալ Մադրիդ անակնկալ էր ամբողջ ֆուտբոլային աշխարհի համար։ Վնասվածքի պատճառով նա Ռեալում անկացրեց ընդամենը 9 հանդիպում։ 2006 թվականին վարձավճարով տեղափոխվեց Միդլսբրո։, այնուհետև իրականացվեց տրանսֆերը 7 միլիոն ֆունտ ստերլինգով։ 
2008 թվականին հունվարի 28-ին Վուտգեյթը պայմանագիր ստորագրեց Տոտենհեմի հետ, տրանսֆերը իրականացվեց 7 միլիոն ֆունտ ստերլինգով
2011 թվականի հուլիսի 11-ին Սթոք Սիթին պաշտոնապես հայտարարեց, որ Վուտգեյթի հետ կնքել է մեկ տարվա պայմանագիր։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* soccerbase.com կայքում 
* Goal.com կայքում  
* FootballTop.ru կայքում 

Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Անգլիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լիդս Յունայթեդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միդլսբրոյի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Նյուքասլ Յունայթեդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռեալ Մադրիդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Սթոք Սիթիի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Տոտտենհեմ Հոտսպուրի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Սալոնային արվեստ

250px|մինի|աջից|Սալոնային արվեստի օրինակ
**Սալոնային արվեստ**, անբովանդակ, արտաքնապես գեղեցիկ արվեստի հոմանիշ։ «Սալոնային արվեստ» տերմինը տարածում է գտել XIX դարի 2-րդ կեսից (հիմնականում կիրառվում է կերպարվեստի, սակավ՝ այլ տարածական արվեստերի, ինչպես և գրականության ու երաժշտության վերաբերյալ)։ Սկզբնական շրջանում վերաբերել է արվեստի այն գործերին, որ հովանավորել է Փարիզի Սալոնի ժյուրին, ընդունել բուրժուական հասարակությունը, խրախուսել իշխանությունները։ Ավելի ուշ, ընդգրկելով «սալոն» բառի այլ բացասական նրբերանգներ, տերմինը դարձել է արվեստի մեջ այն ամենի անվանումը, ինչը նախորոշված է քաղքենիական ճաշակը բավարարելու համար և իսկական գեղարվեստական արժեքների սպեկուլյատիվ նմանակում է։ Կապիտալիզմի ամրապնդման շրջանում սկզբնավորված սալոնային արվեստը մշտապես ձգտում է բավարարել արվեստի «սպառողների» ընդարձակված շրջանակի՝ քաղքենիների՝ գեղեցիկի մասին պատկերացումները, իդեալականացնում է նրանց հոգուն մոտ կերպարները, արվեստական, հաճախ սեթևեթ հուզավառությամբ գրգռում նրանց զգացումները, հրապուրում բնօրինակի «ստուգությամբ» կամ, հակառակը, մոդայիկ հոսանքների սիրույն, շինծու ձևախեղում առարկայական աշխարհը, ներկայացնելով որպես ճանաչված ճաշակի չափանմուշ։ Միաժամանակ սալոնային արվեստը ձգտում է ուղղություն տալ հասարակության գեղարվեստական ճաշակին, մասսայական դիտողին պարտադրել ինչ-որ հանրամատչելի նմուշ, ավելի ստույգ՝ արվեստի սուռոգատ։ Մասսայական հաղորդակցության միջոցների զարգացման, սալոնային արվեստի գործերի բազմապատիկ վերատպության պայմաններում այդ արվեստը ստանդարտացվել է, XX դարի կեսերից վերածվել բուրժուական մշակույթի ընդհանուր վիճակը արտահայտող «մասսայական մշակույթի» բաղադրամասի։ Սալոնային արվեստի արտաքին հատկանիշները (ստեղծագործական մեթոդի և արտահայտչամիջոցների էկլեկտիզմ, միտումնավոր էֆեկտներ, կատարողների ոճական անկայունություն՝ նրանց պրոֆեսիոնալ պարտադիր վարպետությամբ հանդերձ) այդ հասկացությունը դուրս են դնում որևէ ժամանակաշրջանի, որևէ ոճի կամ ուղղության սահմաններից։ Ծնունդ առնելով կլասիցիզմի և ռոմանտիզմի ուշ անկումային միտումները միահյուսած ակադեմիզմից, սնվելով նատուրալիզմի միջավայրում ու հաճախ միակցվելով նրան, սալոնային արվեստը կերպարվեստի հետագա ցանկացած ուղղությանը տվել է վուլգար, միաժամանակ նրբաճաշակության հավակնող մեկնակերպ։

Կատեգորիա:Արվեստի պատմություն
Վերաբյուրեղացում

250px|մինի|աջից|բյուրեղ
**Վերաբյուրեղացում**, բազմաբյուրեղային նյութերում կառուցվածքային արատներից զերծ բյուրեղային հատիկների առաջացման և աճի պրոցեսը։ Տարբերում են վերաբյուրեղացման երեք փուլ՝ առաջնային, համախմբման և երկրորդային վերաբյուրեղացման։ Առաջնային վերաբյուրեղացումը տեղի է ունենում առաձգականորեն դեֆորմացված բազմաբյուրեղային նյութը տաքացնելիս։ Տվյալ նմուշում վերաբյուրեղացում սկսվելու ջերմաստիճանը որոշակի է։ Առաջնային վերաբյուրեղացման պրոցեսում առաջանում են ցանցային աղավաղումներից (դիսլոկացիաներ, կետային արատներ) զերծ տիրույթներ, որոնց սահմանները տարածվում են դեֆորմացված մատրիցի (բյուրեղային ցանցի) կողմը։ Պրոցեսի ընթացքում բյուրեղների ներքին էներգիան նվազում է ի հաշիվ կառուցվածքային արատների վերացման։ Ջերմաստիճանի բարձրացման դեպքում առաջնային Վերաբյուրեղացման պրոցեսին հաջորդում է համախմբման վերաբյուրեղացում, որի ընթացքում տեղի է ունենում ցանցային արատներից ազատված հարևան փոքրիկ բյուրեղների սերտաճում։ Վերաբյուրեղացման ժամանակ մեծանում են, պահպանելով առաջնային վերաբյուրեղացման ժամանակ ստեղծված բյուրեղային դիրքորոշումը (տեքստուրան)։ Ջերմաստիճանի հետագա բարձրացումը հանգեցնում է երկրորդային վերաբյուրեղացման, որի ընթացքում բավական մեծ արագությամբ աճում են միայն առանձին բյուրեղիկներ։ Համախմբման, ինչպես նաև երկրորդային վերաբյուրեղացման պրոցեսներն ուղեկցվում են բյուրեղիկների ազատ էներգիայի նվազումով՝ ի հաշիվ բյուրեղիկների սահմանների գումարային մակերևույթի փոքրացման։ Վերաբյուրեղացման երևույթի ուսումնասիրումը կարևոր նշանակություն ունի բազմաբյուրեղային նյութերի, մետաղների, համաձուլվածքների ստացման տեխնոլոգիական պրոցեսները կառավարելու համար։

Կատեգորիա:Լուծույթներ
Կատեգորիա:Հանքաբանություն
Կատեգորիա:Քիմիական մեթոդներ
Արշտա

**Արշտա** (ռշտա, էրիշտա, դդմաճ), ուտեստ։ Պատրաստում են անալի, պինդ խմորից։ Խմորը բարակացնում են ինչպես լավաշը և, մի քանի տակ ծալելով, դանակով երիզաձև կտրատում, ապա արևի տակ չորացնում, թոնրի կամ փռի մեջ բովում։ Համարվում է ձմեռվա համար պահածո սննդամթերք։ Օգտագործվում է զանազան կերակուրներ՝ փլավ, ապուր և այլն պատրաստելիս։ Հայերից բացի արշտա պատրաստում են նաև Արևելքի որոշ ժողովուրդներ։

Տնական յուրատեսակ լապշա, նրանից փլավ են պատրաստում, օգտագործում են ապուրների պատրաստման համար։ Հանդիպում է նաև ռշտա անունով։ Անվանումն առաջացել է պարսկական ռեշտեից  (), ինչը նշանակում էր «թելեր» կամ «շերտեր»։ Ի տարբերություն իրանական խոհանոցի լապշայի՝ հայկական լապշան կապելլինիի պես բարակ չէ։ Լապշան նմանատիպ բաղադրատոմսերով առկա է նաև շատ խոհանոցներում, իսկ նմանատիպ անվանումով լապշա կա թուրքական կեսմե, էրիշտե և ադրբեջանական (азерб. əriştə) էրիշտե խոհանոցում(), բայց ի տարբերություն վերջինների, խմորի պատրաստման ժամանակ կաթ չի օգտագործվում։

Կարող է պատրաստվել նաև արտադրական եղանակով։ Արիշտան պատրաստվում է ալյուրով, ջրով, աղով, պետք է պատրաստել բավականին պինդ խմոր։ Յուրաքանչյուր կտորը գրտնակել 1,5 մմ հաստությամբ՝ լավաշի նման, փաթաթել ռուլետաձև, որը հետո պետք է կտրտել բարակ շերտերով և չորացնել։ Չորացրած արիշտան թեթևակի կարմրեցնում են չոր թավայի մեջ մինչև վարդագույն-ոսկեգույն երանգ ստանալը։ Առանց ձվի տարբերակն օգտագործվում է նաև որպես նպարային խոհանոցի ուտեստ։ Արիշտայի համար դասական կերակրալցուկ է համարվում հալած յուղը, մածունն ու սխտորը։

Գոյություն ունի արիշտայի երկու տարբեր տեսակներ՝ ճաշի և աղանդերի համար։ Քաղցր արիշտայից պատրաստում են հալվա։

## Ծանոթագրություններ

* Армянская кухня: сегодня, завтра, вчера.
* Արիշտա պատրաստողները. Մարտունի (Գեղարքունիք), 1978 թվականի լուսանկար 

Կատեգորիա:Հայկական խոհանոց
Սուլֆատներ

**Սուլֆատներ**, ծծմբական թթվի՝ H2SO4 աղերը։

1․ անօրգանական սուլֆատներ, ծծմբական թթվի չեզոք՝ \mbox{M}_\mathrm{2}\mbox{SO}_\mathrm{4} և թթու՝ \mbox{MH}_\mathrm{ }\mbox{SO}_\mathrm{4} աղերը (M-ը միարժեք մետաղ է)։ Բյուրեղական, մեծ մասամբ անգույն, ջրում լուծվող նյութեր են։ Պինդ վիճակում անջատվել են միայն ակտիվ մետաղների (Na, К և այլն) թթվային սուլֆատներ, որոնք դյուրահալ, ջրում լուծելի նյութեր են։ Ջրում չեն լուծվում բարիումի(Ba) և ռադիումի(Ra) սուլֆատներ, քիչ են լուծվում ստրոնցիումի(Sr), կալցիումի(Ca), կապարի(Pb) և այլ սուլֆատներ։ Մի քանի ծանր մետաղների սուլֆատներ կոչվում են արջասպներ։ Սուլֆատները բնության մեջ տարածված միներալներ են (մոտ 150 տեսակ), որոնցից առավել տարածված են *անհիդրիտը, բարիտը, գիպսը, ալունիտը, ցելեստինը, միրաբիլիտը, պաղչեղները* և այլն, որոնցից շատերը կրկնակի աղեր են։ Չեզոք սուլֆատներ ստանում են ծծմբական թթվի և մետաղների, նրանց օքսիդների, հիդրօքսիդների կամ կարբոնատների փոխազդեցությամբ։ Սուլֆատները լայնորեն կիրառվող նյութեր են (*Ամոնիումի սուլֆատ, Բարիումի սուլֆատ, Կալիումի սուլֆատ, սուլֆատ, Մագնեզիումի սուլֆատ, Նատրիումի սուլֆատ, Պղնձի սուլֆատ*)։

2․ օրգանական սուլֆատները, ալկիլծծմբական թթվի՝ \mbox{ROSO}_\mathrm{3}\mbox{H}_\mathrm{ } աղերը և դիալկիսուլֆատները՝ ծծմբական թթվի չեզոք էսթերները՝ \mbox{(RO)}_\mathrm{2}\mbox{SO}_\mathrm{2}։ Դիալկիլսուլֆատները դժվարաեռ հեղուկներ են, ալկալիների ներկայությամբ առաջացնում են սպիրտներ։ Դիալկիլսուլֆատների հոմոլոգիական շարքի առաջին անդամները ջրում լուծելի են և օգտագործվում են որպես ալկիլացնող ագենտներ։
Վեստմինստերյան դատարաններ

[250px|մինի|[Վեստմինստերյան պալատ (1810թ․)]]

**Վեստմինստերյան դատարաններ** (), միջնադարյան Անգլիայում բարձրագույն դատարանների (Թագավորական աթոռի դատարան, Ընդհանուր գործերի դատարան, Գանձարանի դատարան) ընդհանուր անվանումը։ Այդպես է անվանվում սկսած 12-րդ դարի վերջից՝ ընդհանուր թագավորական բարձր դատարանից քրեական գործեր քննող հատուկ կոլեգիայի, այսպես կոչված Թագավորական աթոռի դատարանի () անջատվելուց հետո։

13-րդ դարի սկզբին որպես բարձրագույն դատական ատյան անջատվել է Ընդհանուր գործերի դատարանը, որը Վեստմինստերում անբացագնաց քննում էր գույքային վեճեր։ Գանձարանի դատարանը քննում էր Բրիտանիայի թագի ֆինանսական շահերին առնչվող գործերը։

Վեստմինստերյան դատարանները, այսպես կոչված, ընդհանուր իրավունքի (Common Law, համակարգ, որն իրավունքի աղբյուր էր ընդունում դատական նախադեպերը) հիման վրա քննում էին անգլիական թագի շահերը շոշափող առավել կարևոր գործերը։ Մյուս գործերն ընդդատյա էին կոմսությունների, եկեղեցական և այլ դատարաններին։

Թագավորական իշխանության ուժեղացումն ուղեկցվել է Վեստմինստերյան դատարանների իրավասության ընդարձակմամբ և ավատատիրական վերնախավի դատական իրավունքների սահմանափակմամբ։ Մասնավոր անձինք անմիջականորեն Վեստմինստերյան դատարաններ դիմելու իրավունք չունեին։ Թույլտվություն նախապես տալիս էր կանցլերը, որի հետեանքով 15-րդ դարում Անգլիայում ձևավորվեց կանցլերի ինքնուրույն դատարանը, որը գործերը քննում էր «ըստ արդարության»՝ այսպես կոչված արդարության իրավունք (*Law of equity*, համակարգ, ըստ որի այն անձինք, ովքեր հնարավորություն չեն ունեցել դիմելու թագավորական դատարաններ կամ դժգոհ են եղել դրանց որոշումներից, «գթասրտության և արդարության» խնդրանքով դիմել են թագավորին)։

Մեծ Բրիտանիայի դատարանակազմության ակտերով (1873-1875) Վեստմինստերյան դատարանները միաձուլվեցին կանցլերի դատարանի հետ։

Կատեգորիա:Դատարաններ
Տաբոր

**Տաբոր** ( ― ճամբար, կայան), քաղաք Չեխիայի հարավում, Հարավչեխական երկրամասի Տաբորի շրջանում, Լուժնիցա գետի աջ ափին։

## Պատմություն
Տաբոր քաղաքը 1420 թվականին, Դրադիշտե հին բնակավայրի տեղում, հիմնել են ապստամբ գյուղացիներն ու պլեբեյները, Հուսյան հեղափոխական շարժման ժամանակաշրջանում։ 15-րդ դարի 30-ական թվականներին դարձել է առևտրաարհեստավորական խոշոր կենտրոն, ստացել (1436) արքունի քաղաքի իրավունքներ։

15-րդ դարի 40-ական թվականներին պայքար է մղել խոշոր ֆեոդալների դեմ։ Տաբորականները՝ քաղաքը հիմնադրողները, հուսյանների հեղափոխական հակաֆեոդալական թևի ներկայացուցիչներն էին, պատկանում էին սոցիալական տարբեր խմբերի՝ գյուղացիներ, քաղաքային չքավորություն, ցածրադաս հոգևորականություն, արհեստավորներ, մանր ազնվականներ։

Նրանց գաղափարախոսության հիմքում ընկած էր «երկրի վրա աստվածային թագավորության»՝ համընդհանուր հավասարության և սոցիալական արդարության «թագավորության» ուսմունքը, ժխտում էին եկեղեցական խորհուրղները, ոմանք էլ՝ բոլոր քրիստոնեական սրբություններն ու ծեսերը։ Տաբորականների ձախ թևն էին կազմում պիկարտները՝ աղքատ գյուղացիներն ու չքավոր քաղաքաբնակները, որոնց ելույթները հանդիպում էին չափավոր տաբորականների (արտահայտում էին ունևոր գյուղացիների և քաղաքաբնակների շահերը) ընդդիմությանը։

Չնայած տաբորականների միջև տարաձայնություններին, նրանք մնում էին ապստամբած Չեխիայի հիմնական ռազմական ուժը։

Տաբորականները ստեղծեցին բանակ, մշակեցին այն ժամանակի համար առաջավոր ռազմական տակտիկա։ Նրանց բանակը պարտության մատնեց հուսյանների դեմ կազմակերպված հինգ խաչակրաց արշավանքները։ Սակայն հակասությունները տաբորականների միջև հանգեցրին բացահայտ պատերազմի։ Մի քանի մարտերում (1423, 1424) ձախ թևի տաբորականրերը ջարդեցին չափավորներին, իսկ 1434 թվականի մայիսի 30-ին չափավորները՝ ռեակցիայի ուժերի հետ՝ ձախերին։

1437 թվականին նվաճվեց տաբորականների վերջին՝ Սիոն ամրոցը։ 1452 թվականին չեխ թագավոր Ցիրժի Պոդեբրադցին գրավեց Տաբորը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Քաղաքի պաշտոնական կայքը
* Քաղաքի մասին կայքէջ 
* Քաղաքի պատմական լուսանկարներ

Կատեգորիա:Չեխիայի քաղաքներ
Վերջավոր մաթեմատիկա

**Վերջավոր մաթեմատիկա**, մաթեմատիկական այն եղանակների համախմբությունը, որոնք գործ ունեն միայն կոնստրուկտիվ (այսինքն՝ վերջավոր կառուցվածք ունեցող) մաթեմատիկական օբյեկտների հետ։ Ուստի վերջավոր մաթեմատիկան նման է կոնստրուկտիվ մաթեմատիկային, սակայն, ի տարբերություն նրան, ընդհանրապես ասած, չի դիմում կոնստրուկտիվ տրամաբանությանը և թույլատրում է օժանդակ դիտարկումներում օգտագործել անվերջ կառուցվածք ունեցող մաթեմատիկական օբյեկտներ (օրինակ՝ սովորական ձևով սահմանված իրական թվերը և ֆունկցիաները)։ Վերջավոր մաթեմատիկան համարյա ամբողջությամբ ընդգրկում է մաթեմատիկաի որոշ բաժիններ, օրինակ՝ կոմբինատորիկա, գրաֆների տեսություն, ավտոմատների տեսություն, կոդավորման տեսություն, թվանշանային հաշվողական մեքենաների տեսություն և այլն։ Վերջավոր մաթեմատիկայի այդպիսի բաժինների համախմբությունն երբեմն անվանում են դիսկրետ (ընդհատ) մաթեմատիկա։ Որոշ բաժիններում (օրինակ, թվերի տեսություն, տրամաբանություն, ալգորիթմների տեսություն, մաթեմատիկական ծրագրավորում) վերջավոր մաթեմատիկան կազմում է օգտագործվող մաթեմատիկական եղանակների հիմքը և ընդգրկում բովանդակության զգալի մասը։ Հանրահաշվի, երկրաչափության, հավանականությունների տեսության որոշ կարևոր ենթաբաժիններ հիմնվում են վերջավոր մաթեմատիկայի եղանակների վրա (օրինակ՝ վերջավոր խմբերի, օղակների, դաշտերի տեսությունները, վերջավոր պրոյեկտիվ երկրաչափությունները, հավանականությունների «տարրական» տեսությունը և այլն)։ 

Երբեմն միևնույն երևույթը հնարավոր է քննարկել և՛ անվերջ, և՛ վերջավոր մաթեմատիկայի տեսանկյունից․ օրինակ՝ էլեկտրական հաղորդիչներից կազմված բարդ շղթաների աշխատանքը կարելի է հետազոտել երկու ձևով՝ 
# քանակապես արտահայտել շղթայի տարբեր հաղորդիչներով անցնող հոսանքները դիմադրություններից և էլեկտրաշարժ ուժերից ելնելով՝ համաձայն Օհմի և Կիրխհոֆի օրենքների, 
# վերագրելով շղթայի բոլոր հաղորդիչներին 0 կամ 1 արժեքները (որտեղ 1 նշանակում է՝ «տվյալ հաղորդիչն անցկացնում է հոսանք», իսկ 0՝ «տվյալ հաղորդիչը չի անցկացնում հոսանք»)՝ հետազոտել, թե որ դեպքերում է ամբողջ շղթան անցկացնում հոսանք, որ դեպքերում՝ ոչ։ 

Առաջին մոտեցումը բնորոշ է անվերջ (կամ «անընդհատ») մաթեմատիկային, երկրորդը՝ վերջավոր մաթեմատիկային։ Վերջին մոտեցումը նպատակահարմար է օգտագործել, օրինակ՝ տեխնիկական հարմարանքներ կառավարող էլեկտրական շղթաների ստեղծման համար, երբ մեզ հետաքրքրում են հիմնականում կառավարող ազդանշաններ տալու կամ չտալու պայմանները, իսկ ազդանշանի քանակական բնութագիրը էական նշանակություն չունի կառավարման համար։ Վերջավոր մաթեմատիկայի աճող դերը ժամանակակից գիտության մեջ պայմանավորված է նրա կիրառություններով կառավարման և ավտոմատացման խնդիրներում, մասնավորապես այն խնդիրներում, որոնք պահանջում են հաշվողական մեքենաների օգտագործում (ինչ-որ մի երևույթ թվանշանային հաշվողական մեքենաների միջոցով հետազոտելու համար պետք է այն մոդելավորել վերջավոր մաթեմատիկայի եղանակներով)։

## Տես նաև
* Կոդ
* Կոդավորում
*  Կիբեռնետիկա

Կատեգորիա:Մաթեմատիկայի ճյուղեր
Մոդուս

**Մոդուս** (), տրամաբանության, փիլիսոփայության և իրավագիտության (Մոդուս պրոսեդենդի, Մոդուս վիվենդի) մեջ օգտագործվող տերմին։ Ավանդական տրամաբանության մեջ մոդուս են անվանվում իլլոգիզմի (մտահանգման) տարատեսակները։ «Մոդուս»-ի հասկացությունը, եզրակացության կանոն իմաստով, գործածվում է նաև արդի ձևական (մաթեմատիկական) տրամաբանության մեջ։
Փիլիսոփայության մեջ մոդուսը, ի տարբերություն ատրիբուտի, բնորոշում է առարկայի անցողիկ հատկությունը, միասնականի դրսևորման ձևերի բազմազանությունը։

Կատեգորիա:Իրավաբանություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն
Վերգելդ

**Վերգելդ** (գերմաներեն Wergeld—մարդու գին), բարբարոսական օրենսգրքերով նախատեսված դրամական հատուցում՝ ազատ մարդուն սպանելու համար։ Ծագել է որպես արյան վրեժի երկընտրանք և աստիճանաբար դուրս մղել դրան։ Վերգելդի չափը սահմանվում Էր կողմերի համաձայնությամբ՝ հաշվի առնելով տարիքը և սեռը։ Բարձր չափերով վերգլենդ Էր սահմանվում ազնվականների, հոգևորականների և պաշտոնյաների սպանության համար։ Սպանողը կամ նրա հարազատները վերգելդ որոշակի բաժիններով վճարել են տուժողի ընտանիքին, նրա հարազատներին և թագավորին։ Վերգելդի վճարումն ուշացնելիս վերականգնվել է տուժողի հարազատների արյան վրեժի իրավունքը։ Տարբեր ձևերով կիրառվել է մինչև 12-13-րդ դարերում։ Համապատասխանում է հին և միջնադարյան հայ իրավունքում օգտագործվող «արյան գին» (արնագին) հասկացությանը (տես Մխիթար Գոշ, Գիրք դատաստանի, 1975, գլուխ ԿԱ, Էջ 58, գլուխ ՄԼԳ, Էջ 144)։

Կատեգորիա:Տուգանքներ
Կատեգորիա:Միջնադարի մշակույթ
Նրբակերտ գրականություն

200px|մինի|աջից|Նրբագեղ գրականության նախակարապետ բանաստեղծ Վենսան Վատյուր
**Նրբակերտ գրականություն** կամ **Պաճուճագեղ գրականություն** ( - «թանկարժեք, նրբին, նրբաճաշակ, պաճուճագեղ»), 17-րդ դարի ֆրանսիական բարոկկոյի գրականության արիստոկրատական ուղղություն։ Նման է իտալական մարինիզմին և իսպանական գոնգորիզմին։ Ծագել է ազնվականության սալոններում։ Պոետներից են՝ Վ. Վատյուր, Ի. դե Բենսերդ, Ֆ. Բուարոբեր և այլք։ Օգտագործել են պաճուճազարդ, ճոռոմ ու սեթևեթ մետաֆորներ, պայմանական ալեգորիաներ, պերիֆրազներ, դիմել են բառախաղերի։ Բանաստեղծական սիրված ձևերից էին մադրիգալը, սոնետը, ռոնդոն, ուղերձը։ Նրբակերտ գրականության արձակի ժանրերից էր գալանտ-հերոսական վեպը (Մ. Լ. դե Գոմբերվիլ, Գ. դե Կոստ դե լա Կալպրենեդ, Մադլեն Սկյուդերի և այլք)։ Իրենց երկերի համար թեմաներ էին վերցնում Հին Հունաստանի, Հռոմի և Արևելքի պատմությունից։ Նրբակերտ գրականությունը քննադատեց Ն. Բուալոն «Պոետական արվեստ»-ում, իսկ Մոլիերը ծաղրեց իր կատակերգություններում։

## Գրականություն
* *Somaize* A., Le dictionnaire des Précieuses, 2 vv., P., 1856;
* *Cousin* V., La société française au XVII-e siècle, d’après le Grand Cyrus de m-lle de Scudéry, 2 vv., P., 1858;
* *Lanson* G., Rapports de la littérature française et de la littérature espagnole, «Revue d’histoire littéraire de la France», 1896, 1897, 1901;
* *Livet Ch*. L., Précieux et précieuses, 3 éd., P., 1896;
* *Magne* E., M-me de la Suze et la société précieuse, P., 1908;
** Voiture et les origines de l’Hôtel de Rambouillet 1597—1635, P., 1911;
** Voiture et les années de gloire de l’Hôtel de Rambouillet 1635—1648, P., 1912;
** Le salon de Madeleine de Scudé;ry ou le royaume de Tendre, Monaco, 1927;
* *Fidao-Justiniani* J. E., L’esprit classique et la préciosité au XVII-e siècle, P., 1914.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բարոկկոյի գրականություն
Կատեգորիա:Գրական ուղղություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիական գրականություն
Մակամա

**Մակամա** ( - «հավաքույթ, ժողով»), միջնադարյան արաբական, պարսկական, հրեական (եբրայերեն) լեզուներով գրականություններում խաբեբայական նովելների ժանր։ Մակամաները գրվում էին սաջ ոճով և խմբավորվում շարքերում, որոնք ունեին ընդհանուր պատմող, ում անունից կատարվում էր պատումը, և, որպես կանոն, ընդհանուր հերոս։ Առաջին անգամ ժանրը դրսևորվել է Բադի ալ-Զամանի մոտ, ով մոտ 1000 թվականին կազմել է մակամաների ժողովածու, ապա կատարելագործվել ալ-Հարիրի կողմից (1054—1122)։ Ժանրն ազդել է եվրոպական խաբեբայական վեպի վրա՝ Իսպանիայից անցնելով Եվրոպա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արաբական գրականություն
Կատեգորիա:Արաբական մշակույթ
Կատեգորիա:Գրական ժանրեր
Վինիպեգ (լիճ)

250px|մինի|աջից|Վինիպեգ լիճը
**Վինիպեգ**, (Ուինիփեգ՝ Winnipeg, հնդկացի կրի ցեղի լեզվով՝ «պղտոր ջուր»), խոշոր լիճ Կանադայի Մանիթոբա նահանգում, Վինիպեգ քաղաքից մոտ 55 կմ հյուսիս։ 1990-ական թվականներից Վինիպեգի ջրամբարի կազմում է։ Այն Կանադայի ամենամեծ  հարավային լիճն է։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից 217 մ է։

## Աշխարհագրություն
[thumb|left|[NASA Վինիպեգ լիճ ]]
Վինիպեգ լիճը Կանադայում տարածքով հինգերորդ ամենամեծ քաղցրահամ լիճն է, սակայն նա համեմատաբար փոքր է, միջին խորությունը ընդամենը 12 մ է, բացառությամբ  լճի հյուսիսային և հարավային հատվածները  նեղ ու 60 մ խորությամբ իրար միացնող ջրանցքի։ Վինիպեգ լիճը աշխարհում քաղցրահամ ջուր ունեցող լճերի շարքում տարածքով 12-րդն է։

Լճի արևելյան մասում տարածվում է տայգան և շատ գետեր են հոսում, այս տարածքը հնարավոր է ներառվի  ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկ։ Լճի ձևը երկարավուն է, երկարությունը հարավից հյուսիս կազմում է 416 կմ։ Լիճը երկար ավազի ափեր ունի, խոշոր կրաքարային ժայռեր և չղջիկներով շատ քարանձավներ։ Լճի վրա կան մի քանի հարյուր կղզիներ, որոնց մեծ մասը չյուրացված ու անմարդաբնակ են։ Լճի ջրհավաք ավազանի մակերեսը մոտ  984200 կմ² է, որն իր մեջ ներառում է Կանադայի նահանգներն ու տարածքները՝ Ալբերտան, Սասկաչևան, Մանիտոբան, Օնտարիոն, ինչպես նաև ԱՄՆ-ի Մինեսոտա, և Հյուսիսային Դակոտա նահանգները։
thumb|left|Լճի ջրահավաք ավազան

Մի քանի գետեր, որոնք թափվում են Վինիպեգ լիճ՝  Սասկաչևան, Ռեդ Ռիվը (որոշ աղբյուրներում կիրառում են թարգմանությունը՝ Կարմիր գետ), Վինիպեգ, Բլադվեյն, Պոպլար, Մանիգատոգան, Բերենս, Մուկուտավա, Բլեք Ռիվը։
Լճի ափին գտնվող բնակավայրերն են՝ Գրանդ Ռապիդսը, Բերենս Ռիվը, Գրանդ Մարեն, Հեկլան, Հիմլին, Ջեկհեդ Հարբորը։

## Պատմություն
Ենթադրվում է, որ առաջին եվրոպացին, ով 1690 թվականին առաջին անգամ այցելել է լճի ափ մորթու վաճառական Հենրի Քեսլին է եղել: Նա պահպանեց լճի տեղական հնդկական անունը՝ wīnipēk, որը նշանակում է «պղտոր ջրեր»։

Վինիպեգի առաջին ամրոցը կառուցվել է 1730-ական թվականներին։ Հետագայում  Կարմիր գետի գաղութը, որը գտնվում էր ամրոցից հարավ, սկսվեց կոչվել Վինիպեգ և դարձավ Մանիթոբա նահանգի մայրաքաղաքը։

## Տնտեսական օգտագործում
Նելսոն գետի վրա կառուցված է «»: Նելսոն գետը սկիզբ է առնելով լճից էլեկտրաէներգիայով բավարարում է նահանգի բնակչությանը։ Կասկադի էլեկտրակայանի ամենաբարձր պատնեշը` Ջենփեգը (Jenpeg), կառուցվել  է Խորհրդային «Հիդրոպրոյեկտ» ինստիտուտի կողմից։ Հագեցված լինելով խորհրդային նույն արտադրանքի տուրբիններով, պահպանվում է լճի մակարդակը, փաստորեն այն վերածելով ջրամբարի, նման Բայկալ լճի վրա կառուցված Իրկուտսկի ջրաէլեկտրակայանին։ 

Սիրողական ձկնորսությունը մասնագիտացված է սուդակի, հյուսիսային գայլաձկան և լճային թառափի ձկնորսությամբ, ինչպես նաև որսում են դեղին պերկես։

## Բնապահպանություն
Լճի ափին կան երկու բնապահպանական որսարգելավայրեր և գավառական զբոսայգիներ։ Լճի արևելյան ափին Պոպլար որսարգելավայրն է՝ Նանովյան գետերի արգելոցը։ Լճի կենտրոնական մասում է գտնվում Ֆիշը Բեյ որսարգելավայրը, որը գտնվում է համանուն ծոցի և կղզիների վրա։ Լճի հարավային հատվածում Հեքլա Գրինգստոն գավառական պարկն է։

## Գրականություն
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կանադայի լճեր
Արոմատացում

մինի|Բենզոլ
**Արոմատացում** ( - անուշաբուրություն), այլ միացություններից արոմատիկ միացությունների ստացման ռեակցիա։ Արոմատացման ենթարկվում են ածխաջրածինները, ցիկլոպարաֆինները և այլն։ Արոմատացում կատարում են կատալիզատորների առկայությամբ, որոնց ընտրությունը կախված է ելանյութային ածխաջրածնի բնույթից։ Վեց և ավելի ածխածնի ատոմներից կազմված հագեցած ածխաջրածիններից արոմատիկ ածխաջրածիններ ստացվում են դեհիդրոցիկլացման կատալիտիկ ռեակցիայով։ Որպես կատալիզատորներ օգտագործվում են պլատինած ածուխ (300oC), վանադիումի, թորիումի և այլ մետաղների օքսիդները (500-550oC), օրինակ․ այդ եղանակով հեքսանից ստացվում է բենզոլ (տես նկարը)։

Օլեֆինները արոմաաացվում են միայն մետաղների օքսիդների առկայությամբ, ավելի ցածր ջերմաստիճանում։ Ացետիլենային միացությունների արոմատացում տեղի է ունենում նրանց 3 մոլեկուլների միացման շնորհիվ, օրինակ․ ացետիլենից ստացվում է բենզոլ։ Ցիկլոպարաֆինների, հատկապես ցիկլոհեքսանի և նրա հոմոլոգների արոմատացումը կատարվում է պլատինի, պալադիումի, քրոմի օքսիդի և այլ կատալիզատորների առկայությամբ (դեհիդրոգենացում)։ Արոմատիկ ածխաջրածիններ կամ նրանցով հարուստ ածխաջրածնային խառնուրդներ ստանալու համար արտադրական կարևոր նշանակություն ունի նավթի կամ նրա առանձին ֆրակցիաների արոմատացումը։ Դրա համար նավթը կամ նրա առանձին ֆրակցիաները տաքացնում են առանց կատալիզատորի՝ պիրոլիզ, կամ նրա առկայությամբ՝ կատալիտիկ կրեկինգ։ Տարածված է կատալիզատորների առկայությամբ նավթամթերքների արոմատացումը, որի շնորհիվ ստացվում են բարձր օկտանային թիվ ունեցող վառելանյութեր և արոմատիկ ածխաջրածիններ (բենզոլ, տոլուոլ, քսիլոլներ և այլն)։ Այս դեպքում հումք են ծառայում 95-215oC եռման ջերմաստիճան ունեցող նավթային ֆրակցիաները։

Արոմատացման ռեակցիաները բազմազան են, դրանք մասնակցում են նաև կենսաքիմիական պրոցեսներին։

Կատեգորիա:Արոմատիկ միացություններ
Կատեգորիա:Օրգանական ռեակցիաներ
Ատավիզմ

[մինի|Այս լուսանկարում զարգացող [մարդկային պտուղն է տեսանելի պոչով, որը զարգացման ընթացքում ահետանում է]]
**Ատավիզմ** (-հեռավոր նախնին, *առհավություն, հետասերում*) - հեռավոր նախնիներին բնորոշ հատկանիշների դրսևորումը կենդանական և բուսական օրգանիզմներում։ Ատավիզմ օրգանական աշխարհի միասնական ծագման և օրգանիզմների պատմական զարգացման ապացույց է։ Ատավիզմի օրինակներ են մարդու դեմքի և մարմնի վրա կենդանիների բուրդը հիշեցնող մազածածկը, պոչանման ելուստի զարգացումը, կովի կուրծի վրա երբեմն երրորդ զույգ պտուկների առկայությունը, հետագա սերունդների կառուցվածքում, վաղուց մեռած նախնիների կազմաբնախոսական և հոգեկան գծերի ի հայտ գալը։

## Մարդու ատավիզմ
Կարող է նաև մարդկանց վրա ի հայտ գալ օրինակ ավելորդ մատ, կամ մեկ այլ գոյացություն, որի գոյությունը ոչ միայն օգտակար չէ այլև տհաճ է ու անցանկալի։ Հայտնի գրականություններում ատավիզմն հաճախ անվանում են երևույթներ, որոնց համար ժամանակակից գիտությունը ստեղծել է ուրիշ բնություն, օրինակ միկրոցեֆալյուն և ճեղքված շուրթերը։.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էվոլյուցիոն կենսաբանություն
Կատեգորիա:Օրգաններ
Ակտիվ վերահսկում

**Ակտիվ վերահսկում**, հաստոցի վրա կամ հաստոցից դուրս անմիջական մշակման պրոցեսում դետալների վերահսկում, որն ինֆորմացիա է տալիս մշակման ռեժիմի փոփոխության կամ հաստոցի հարմարաբերման (գործիքի և դետալի միջև դիրքի փոփոխում) անհրաժեշտության մասին։ Կիրառվում է գլխավորապես հղկիչ և հոնինգման հաստոցներով վերջնամշակում կատարելիս։ Առանձնացվում է հարմարաբերման ակտիվ վերահսկում, որի դեպքում չափից ինֆորմացիան (հիմնված է հաստոցից դուրս դետալների խմբի կամ վերջնամշակված դետալի չափման արդյունքի վրա) կիրառվում է հաստոցն ավտոմատ հարմարաբերելու կամ կանգնեցնելու համար։ Հարմարաբերման ակտիվ վերահսկման սարքերը երբեմն կատարում են վերահսկման ավտոմատների (տես Վերահսկում ավտոմատ) ֆունկցիաներ։ Ակտիվ վերահսկում կարող է իրականացվել անուղղակի (վերահսկվում է հաստոցի տարրերի, օրինակ, հղկասկավառակի, սուպորտի դիրքը) և ուղղակի (վերահսկվում է անմիջապես դետալը) չափումների մեթոդներով։ Ակտիվ վերահսկում կարող է լինել ձեռքի(սարքի ցուցմունքները դիտելով հաստոցը կառավարում է բանվորը) կամ ավտոմատ (հաստոցի կառավարումն իրականացվում է հաստոցի վրա կամ հաստոցից դուրս տեղակայված սարքի տված հրամանների օգնությամբ)։ Ակտիվ վերահսկման սարքերը լինում են հրամանային (կարող են ունենալ հաշվարկային կամ ազդանշանային սարքեր), ցուցիչ, ազդանշանային և ազդանշան-ցուցիչ։ Ըստ հաստոցի վրա չափիչ տարրերի տեղադրման եղանակի, ակտիվ վերահսկման սարքերը լինում են կախովի (դետալի վրա տեղադրում և դետալի վրայից հանում է օպերատորը) և սեղանի (դետալը տեղադրվում և հանվում է ավտոմատ չափոցներով)։ Ըստ գործողության սկզբունքի, ակտիվ վերահսկման սարքերը կարող են լինել մեխանիկական, պնեմատիկ, ինդուկտիվ, ունակային։ Սարքերը լարվում են ըստ նմուշադետալի։ Հատուկ խումբ են կազմում լծորդված հղկման սարքերը, որոնց օգնությամբ կարելի է լիսեռը չափել մշակման պրոցեսում և անջատել հաստոցը, երբ լիսեռն ընդունում է ’այնպիսի չափեր, որոնք ապահովում են նախապես մշակված անցքով պահանջվող բացակ կամ ձգվածք։ Ակտիվ վերահսկումն իրականացվում է գլխավորապես զանգվածային և խոշոր սերիական արտադրության մեջ։ Երբեմն նպատակահարմար է այն կիրառել դետալների փոքր խումբ (մինչև 10 հատ) մշակելու դեպքում։ Ակտիվ վերահսկման կիրառում հնարավորություն է տալիս բարձրացնել աշխատանքի արտադրողականությունը, բարելավել մշակման որակը, միաժամանակ սպասարկել մի քանի հաստոց, ստանալ դետալների բարձր ճշգրտություն, այդ աշխատանքներում ներգրավել համեմատաբար ոչ բարձր որակավորում ունեցող օպերատորների։

Կատեգորիա:Արդյունաբերական ավտոմատացում
Գրուդե

**Գրուդեն** քաղաք է արևմտյան Բոսնիա և Հերցեգովինայում։

Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի քաղաքներ
Վերնիեր (այլ կիրառումներ)

**Վերնիեր**
# Սարքաշինության մեջ, չափիչ սարքերում ըստ սանդղակի բաժանումների երկարությունները և անկյունները ճշգրիտ հաշվելու հարմարանք։ Նույնն է, ինչ նոնիուսը։
# Ռադիոտեխնիկայում, ռադիոընդունիչների և ռադիոսարքավորումների կառավարման բռնակներից դեպի լարման օրգանները դանդաղեցնող փոխանցումն ապահովող հարմարանք՝ նրանց ավելի ճշգրիտ համալարման համար։
Ջովաննի Վերգա

**Ջովաննի Վերգա** (, ), իտալացի գրող։

## Ստեղծագործություններ
Վերգայի առաջին վեպերը՝ «Կարբոնարները լեռներում» (1861-1862) և «Ծովալճակներում» (1863), բնորոշ են իտալական հեղափոխական ռոմանտիզմին, ստեղծագործության երկրորդ շրջանինը բոհեմական և աշխարհիկ թեմաներով գրված սենտիմենտալ վեպեր են («Մեղսագործուհին» (1866), «Եվա» (1873), «Իսկական էգ վագր» (1875), են)։ Երիտասարդ բատարկուհու ողբերգական կյանքը պատկերող «Նեդդա» (1874) վիպակում երևան են եկել իտալական ռեալիզմի նոր ուղղության հատկանիշներ։ 80-ական թվականներին Վերգան դարձել է այդ ուղղության առաջատարը։ Նրան բնորոշ հումանիզմն ու դեմոկրատիզմը այդ շրջանում ձեռք են բերել առանձնակի հնչեղություն։ Միաժամանակ ուժեղացել է նրա ֆատալիստական հայացքը մարդու և հասարակության ճակատագրի նկատմամբ։ «Դաշտերի կյանքը» (1880) և «Գյուղական նովելներ» (1883) ժողովածուներում Վերգան ներկայացրել է Սիցիլիայի գյուղացիների ծանր կյանքը, նրանց հոգեկան ապրումները, երգիծանքով պատկերել գյուղական հարուստներին։ «Մալավոլյայի ընտանիքը» (1881)և «Վարպետ դոն Ջեզուալդոն» (1889) վեպերում տրված են կապիտալիզմի ազդեցությամբ Սիցիլիայում կատարված սոցիալական տեղաշարժերը, որոնք խարխլում են ընտանիքի հիմքերը։ Վերգայի «Գյուղական ասպետություն» (1884, հայկական հրատարակություն 1897) նովելի թեմաներով համանուն օպերա (1890) է գրել Պ. Մասկանյին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի գրողներ
Կատեգորիա:Իտալացի լուսանկարիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Իտալացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքական գործիչներ
Արոմատիկ ածխաջրածիններ

մինի|Բենզոլ
**Արոմատիկ ածխաջրածիններ**, օրգանական միացություններ, որոնց մոլեկուլները պարունակում են բենզոլի մեկ կամ մի քանի օղակներ։ Պարզագույն արոմատիկ ածխաջրածինը բենզոլն է՝ C_6H_6։ Նրա մոլեկուլում ջրածնի ատոմները կարող են տեղակալվել ածխաջրածնային ռադիկալներով։ Բենզոլի միատեղակալված հոմոլոգներից են տոլուոլը, կումոլը, ստիրոլը և այլն։ 2, 3 և 4 միատեսակ տեղակալիչների դեպքում հոմոլոգները ունեն 3-ական իզոմեր (օրինակ, օրթո, մետա և պարաքսիլոլները)։ 1, 5 և 6 միատեսակ տեղակալիչներ ունեցող բենզոլի հոմոլոգները իզոմերներ չունեն, իսկ տարբեր տեղակալիչների դեպքում իզոմերները բազմաթիվ են։ Երկու և ավելի բենզոլային օղակները կարող են միմյանց հետ միանալ պարզ կապերով (օրինակ, դիֆենիլ, դիֆենիլմեթան և այլն) կամ լինել կոնդենսված՝ ունենալ ածխածնի ընդհանուր ատոմներ (օրինակ, նավթալին, անտրացեն, ֆենանտրեն և այլն, տես նկարը)։

Արոմատիկ ածխաջրածինները հեղուկ կամ բյուրեղային նյութեր են, լուծելի՝ օրգանական լուծիչներում, անլուծելի՝ ջրում։ Արոմատիկ ածխաջրածինները կարող են հիդրվել, նիտրացվել, սուլֆացվել և առաջացնել համապատասխանաբար ցիկլոպարաֆիններ, նիտրոմիացություններ, սուլֆաթթուներ և այլն։ Հալոգենները, կախված պայմաններից, կարող են տեղակալել բենզոլային օղակի կամ ածխաջրածնային ռադիկալի ջրածնի ատոմները կամ միանալ օղակին, օրինակ, լույսի կամ կատալիզատորի ազդեցությամբ քլորը միանում է բենզոլին և առաջացնում հեքսաքլորանը։ Արոմատիկ ածխաջրածիններից ստացված բազմաթիվ միացություններ կիրառվում են ներկանյութերի, թունանյութերի, դեղանյութերի, պայթուցիկ նյութերի և այլ արտադրություններում։

Արոմատիկ ածխաջրածինների ստացման հիմնական աղբյուրները քարածխային խեժը և նավթն են։ 1 տ քարածխային խեժից կարելի է անջատել 3,5 կգ բենզոլ, 1,5 կգ տոլուոլ, 0,7 կգ քսիլոլներ, 2 կգ նավթալին, 0,15 կգ անտրացեն և այլն։ Կարևոր է արոմատիկ ածխաջրածինների ստացումը նավթից՝ կրեկինգի, պիրոլիզի, կատալիտիկ դեհիդրման կամ դեհիդրացիկլացման միջոցով (տես Արոմաւոացում)։ Գոյություն ունեն արոմատիկ ածխաջրածինների ստացման նաև սինթետիկ եղանակներ, օրինակ, AlCl_3-ի առկայությամբ բենզոլի և օլեֆինների կամ ալկիլհալոգենիդների փոխազդմամբ ստացվում են արոմատիկ ածխաջրածիններ։

Կատեգորիա:Արոմատիկ միացություններ
Վիտեզ (քաղաք)

**Վիտեզ**, քաղաք և համայնք, որը գտնվում է Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնության Կենտրոնական Բոսնիա կանտոնում, որը Բոսնիա և Հերցեգովինայի կազմավորման մաս է կազմում: 2013 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ քաղաքի բնակչությունը կազմում է 6,329 մարդ, որից մունիցիպալիտետում՝ 25,836 մարդ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի քաղաքներ
Վիսոկո

**Վիսոկո,** քաղաք Բոսնիա և Հերցեգովինայի կենտրոնական մասում։ Բնակչությունը կազմում է 41,352 մարդ։

## Պատմություն
Ժամանակին Վիսոկոյի շրջակայքի մարզը միջնադարյան Բոսնիական պետության կենտրոններն էր։ Օսմանյան կայսրության ժամանակ Վիսոկո քաղաքը հիմնադրել է Այաս-բեգը։ Բոսնիայի և Ավստրո-Հունգարիայի միավորվելուց հետո, իշխանությունները ձգտում էին քաղաքի ճարտարապետությունը պահպանել ըստ արևելյան ավանդույթների, ինչպես դա եղել է նախկինում՝ թուրքական կառավարության ներքո։ Սերբերի, խորվաթների և սլավոնների թագավորության կազմում Վիսոկոն չի ունեցել բավարար զարգացում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ քաղաքը գրեթե չի տուժել։ Քաղաքը սկսել է զարգանալ Հարավսլավիայի գոյության ժամանակ։ Բոսնիական պատերազմի ժամանակ քաղաքը հեռու է եղել պատերազմական գործողություններից։ Այն մինչև պատերազմի ավարտը մնացել է բոսնիական ուժերի տիրապետության տակ։ Այժմյան Վիսոկոն ունի հարուստ պատմություն և մշակութային ավանդույթներ, բայց նրա տնտեսությունը վերջին զինված հակամարտության ժամանակ մեծ վնասներ է կրել։

## Բնակչություն

## Քույր քաղաքներ
* , Բջելովար
* , Քարթալ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1355 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Եռահնչյուն

250px|մինի|աջից|Դո մաժոր եռահնչյուն
**Եռահնչյունը** տերցիաներով դասավորված երեք հնչյունից կազմված ակորդն է։ Եռահնչյան հնչյուններն ունեն իրենց անունները. ներքևի հնչյունը կոչվում է հիմնական տոն, կենտրոնինը՝ տերցային և վերևինը՝ կվինտային տոն։ Եռահնչյունը կրճատ նշանակում ենք 35, քանի որ հիմնական և կենտրոնի հնչյունը կազմում են տերցիա, իսկ հիմնական և վերևի՝ կվինտային տոնը, կազմում են կվինտա ինտերվալ։
## Եռահնչյան տեսակները
Եռահնչյունները լինում են մաժոր, մինոր, մեծացրած և փոքրացրած։ *Մաժոր եռահնչյունը* կազմվում է դեպի վեր՝ մեծ տերցիայից և փոքր տերցիայից (մ3+փ3)։ Դեպի ներքև մաժոր եռահնչյունը կազմված է փոքր տերցիայից և մեծ տերցիայից(փ3+մ3)։ *Մինոր եռահնչյունը* կազմված է դեպի վեր՝ փոքր տերցիայից և մեծ տերցիայից։ Դեպի ներքև՝ մեծ տերցիայից և փոքր տերցիայից։ *Մեծացրած* եռահնչյունը կազմվում է երկու մեծ տերցիաներից։ *Փոքրացրած* եռահնչյունը կազմվում է երկու փոքր տերցիաներից։
400px|մինի|կենտրոն|Մաժոր, մինոր, մեծացրած և փոքրացրած եռահնչյուն
## Եռահնչյան շրջվածքները
250px|մինի|աջից|Եռահնչյան շրջվածքները
Երբ եռահնչյան հիմնական կամ տերցային տոներն օկտավայով բարձրանում են վեր, առաջանում է եռահնչյան շրջվածք։ Եռահնչյունն ունի երկու շրջվածք` սեքստակորդ և կվարտսեքստակորդ։

Սեքստակորդը ստացվում է, երբ եռահնչյան հիմնական տոնը մեկ օկտավայով բարձրացվում է վերև, ներքևում հանդես է գալիս տերցային տոնը։ Սեքստակորդն իր անունը ստացել է ծայրի հնչյունների առաջացնող սեքստա ինտերվալից։ Նշանակվում է Մ6 կամ Փ6։ Մ6=Փ3+մք4, Փ6=Մ3+մք4։

Կվարտսեքստակորդը ստացվում է, երբ եռահնչյան հիմնական և տերցային տոները բարձրացվում են մեկ օկտավայով վերև, ներքևում հանդես է գալիս կվինտային տոնը։ Կվարտսեքստակորդն իր անունը ստացել է ներքևի և մեջտեղի հնչյուններով կազմվող կվարտա և ծայրի հնչյուններով կազմվող սեքստա ինտերվալների անունից։ Նշանակվում է Մ46 կամ Փ46: Մ46=մք4+մ3, Փ46=մք4+Փ3։

## Աղբյուրներ
*Howard Hanson, Harmonic Materials of Modern Music։ Resources of the Tempered Scale (New York։ Appleton-Century-Crofts, 1960)
*Երաժշտության տարրական տեսության դասագիրք

Կատեգորիա:Երաժշտության տեսություն
Սարգիս Ուստա (Սանահին)

**Սարգիս Ուստա** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ են), XVII դարի հայ ճարտարապետ։ Ըստ շինարարական արձանագրության 1652 թվականին իր աշակերտներ Հերապետի, Դավթի, Յեսուի և Կարապետի հետ նորոգել է Սանահինի վանքի Գրիգոր Լուսավորիչ, Ս․ Աստվածածին եկեղեցիները, զանգակատունը և գրատունը։ Նրա մասին այլ տեղեկություններ չկան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Վերամշակող արդյունաբերություն

մինի|Բեռնարկղերի արտադրություն
**Վերամշակող արդյունաբերություն**, արտադրության ճյուղ, որն զբաղվում է արդյունաբերական և գյուղատնտեսական հումքի մշակմամբ կամ վերամշակմամբ։ Ի տարբերություն հայթայթող արդյունաբերության որն իր աշխատանքի առարկաները ստանում է բնությունից, վերամշակող արդյունաբերությունը գործ է ունենում աշխատանքի այնպիսի առարկաների հետ, որոնք արդեն աշխատանքի արդյունք են։ Վերամշակող արդյունաբերությունը ընդգրկում է սև և գունավոր մետաղներ, քիմիական և նավթաքիմիական մթերքներ, մեքենաներ և սարքավորումներ, փայտամշակման ու թաղանթանյութի՝ թղթի արդյունաբերության իրեր, ցեմենտ ու շինարարական այլ նյութեր, թեթև ու սննդի արդյունաբերության արտադրանք թողարկող, արդյունաբերական իրեր նորոգող և այլ ձեռնարկություններ։ Վերամշակող արդյունաբերությունն ընդլայնված վերարտադրության և հասարակական աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման հիմքն է։ Արդյունաբերական ամբողջ արտադրանքի մեջ Վերամշակող արդյունաբերության բաժինն արտացոլում է երկրի ինդուստրիալ զարգացման աստիճանն ու նրա արդյունաբերության ճյուղային կառուցվածքի առաջադիմությունը։ Կապիտալիստական երկրներից այն առավել զարգացած է ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում, Գերմանիայում, Մեծ Բրիտանիայում, Ֆրանսիայում, Իտալիայում և Կանադայում։

Կատեգորիա:Արդյունաբերություն
Կատեգորիա:Արդյունաբերության ճյուղեր
Վերդենի ճակատամարտ

**Վերդենի ճակատամարտ** ( ), ճակատամարտ, որը տևել է 1916 թվականի փետրվարի 21-ից մինչև դեկտեմբերի 18-ը։ Եղել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ամենամեծ ճակատամարտերից մեկը։ Տեղի է ունեցել Արևմտյան ճակատում Գերմանիայի և Ֆրասնիայի զորքերի միջև։ Ճակատամարտի վայրը եղել է Վերդենի հյուսիսում գտնվող բարձունքները։ Գերմանական 5-րդ բանակը գրոհեց ֆրանսիական պաշտպանողական դիրքերը Մյոզ (Մաաս) գետի աջ ափին, որտեղից կկարողանային հեշտությամբ թնդանոթային կրակի տակ առնել ֆրանսիական երկրորդ բանակի դիրքերը։ Գերմանացիները ցանկանում էին ստիպել գրոհել ֆրանսիացիներին և ծուղակն առնել նրանց։ Ճակատամարտի սկզբում գերմանացիները կարևոր նվաճումներ ունեցան, սակայն ֆրանսիացիները արագորեն ետ նվաճեցին կորցված դիրքերը։ 
մինի|Վերդենի Ճակատամարտը
Փետրվարի 21-25-ին գերմանական զորքերը Մյոզ (Մաաս) գետի աջ ափին չկարողացան ճեղքել ֆրանսիական զորքերի դիմադրությունը։ Մարտ ամսին գերմանացիները գլխավոր հարվածը փոխադրեցին Մյոզ գետի ձախ ափը, սակայն նույնպես անհաջող։ 70 օրվա ծանր մարտերից հետո գերմանական զորքերն առաջացան ընդամենը 6—7 կմ։ Սկսվեցին հյուծիչ մարտեր։ Հունիսին գերմանական զորքերը վերստին փորձեցին ճեղքել դիմադրությունը և դարձյալ անհաջող։ Արևմտյան ռազմաճակատում դաշնակիցների գործողությունները Մոմ գետի վրա գերմանական հրամանատարությանը ստիպեցին պաշտպանության անցնել Վերդենի մոտ։ Հոկտեմբերի 24-ին ֆրանսիական զորքերն անցան հակահարձակման և դեկտեմբերի 21-ին դուրս եկան փետրվարի 25-ին գրաված սահմանագիծը։ 1917 թվականի օգոստոսի 20—26-ի հարձակման հետևանքով ֆրանսիական զորքերը լիովին վերականգնեցին նախկին դրությունը Վերդենի մոտ։ Վերդենի Ճակատամարտում գերմանական հրամանատարությունը չկարողացավ ճեղքել ֆրանսիական ճակատը։ Այս ճակատամարտն աչքի ընկավ իր առանձնակի դաժանությամբ և պատմության մեջ մտավ «Վերդենի մսաղաց» անվամբ։

Կատեգորիա:1916
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:1916 հակամարտություններ
Սատուռնոս

**Սատուռնոս**, առավել գործածական է **Սատուռն** անվանաձևը ( ), հին հռոմեական աստված։ Պաշտամունքի նախնական իմաստավորումն անհայտ է։ Հետագայում ( մ.թ.ա. 3-րդ դար ) նույնացվել է իր զավակներին խժռող Կռոնոսին։ Այդ պատճառով Սատուռնոսը մեկնաբանվում է որպես ժամանակի անողորմ աստված, որը կլանում է այն ամենը, ինչ ստեղծել է ինքը։ Համարվել է նաև Լատիումի առաջին թագավոր։ Ըստ առասպելի, Սատուռնոսը տապալվելով իր որդի Յուպիտերի ձեռքով, հաստատվել է Լատիում երկրամասում և նրա բնակիչներին սովորեցրել երկրագործություն, այգեգործություն, քաղաքակրթել նրանց։ Սատուռնոսին նվիրված ամենամյա տոնը կոչվել է Սատուռնալիա։ Ըստ անտիկ հեղինակների՝ այդ տոնախմբության ժամանակ տերերն ու ծառաները փոխել են իրենց պարտականությունները, ընտրել խեղկատակ թագավոր, որի գլխավորությամբ տեղի են ունեցել թատերականացված անզուսպ խրախճանքներ, փոխադարձ նվիրատվություններ ևս։ Հին աստղագուշակները Սատուռնոսին նույնացրել են «պաղ ու մռայլ» մոլորակին, որը նրա անունով կոչվել է Սատուռն։

Կատեգորիա:Հռոմեական աստվածներ
Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով
Պուրաններ

**Պուրաններ** (  «հին, վաղեմի»), հինդուիզմի կանոնիկ տեքստեր, էպիկա-պատմական բովանդակությամբ և սանսկրիտով գրված հին հնդկական գրական հուշարձաններ։ Ձևավորվել են Ք. հ. 1-ին հազարամյակում։ Նրանցում հավաքված ավանդությունները, լեգենդները, առասպելները պատմում են աշխարհի ստեղծման, նրա վերածննդի, արքաների ու հերոսների, աստվածների տոհմաբանության մասին, ինչպես նաև շարադրվում է նախորդ սերունդների պատմությունը։ Պուրանները ներառել են նաև գրականության տեսության, իրավունքի, պաշտամունքի առանձին տրակտատներ։ Դրանք մեծ ազդեցություն են թողել հնդկական նոր գրականության վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հինդուիզմ
Կատեգորիա:Հնդկական գրականություն
Կատեգորիա:Պատմական ժամանակագրություն
Կատեգորիա:Պուրաններ
Կատեգորիա:Սանսկրիտ