Աղբյուրի պաշտպանություն

**Աղբյուրի պաշտպանություն**, երբեմն անվանում են նաև **աղբյուրի գաղտնիություն**, իսկ ԱՄՆ-ում՝ լրագրողի արտոնություն, լրագրողներին տրված իրավունք է բազմաթիվ երկրների օրենքներով, ինչպես նաև միջազգային իրավունքով։ Այն արգելում է իշխանություններին, այդ թվում՝ դատարաններին, ստիպել լրագրողին բացահայտել անանուն աղբյուրի ինքնությունը որևէ պատմության համար։ Այս իրավունքը հիմնված է այն գիտակցման վրա, որ առանց անանունության ամուր երաշխիքի շատերը կխուսափեն հանրությանը հետաքրքրող տեղեկատվությունը լրագրողների հետ կիսվելուց։

Անկախ նրանից, թե աղբյուրի գաղտնիության իրավունքը պաշտպանված է օրենքով, թե ոչ, լրագրողների և աղբյուրների միջև հաղորդակցության գործընթացը կարող է վտանգել աղբյուրների գաղտնիությունն ու անվտանգությունը, քանի որ երրորդ կողմերը կարող են կոտրել էլեկտրոնային հաղորդակցությունները կամ այլ կերպ լրտեսել լրագրողների և աղբյուրների միջև փոխազդեցությունները: Լրատվամիջոցները և նրանց աղբյուրները մտահոգություն են հայտնել կառավարության կողմից իրենց անձնական հաղորդակցություններին գաղտնի մուտք գործելու վերաբերյալ։ Այս ռիսկերը մեղմելու համար լրագրողներն ու աղբյուրները հաճախ ապավինում են կոդավորված հաղորդագրությունների օգտագործմանը:

Լրագրողները ապավինում են աղբյուրի պաշտպանությանը՝ գաղտնի աղբյուրներից հանրային շահերից ելնելով տեղեկատվություն հավաքելու և բացահայտելու համար: Նման աղբյուրները կարող են անանունություն պահանջել՝ իրենց բացահայտումներին ի պատասխան ֆիզիկական, տնտեսական կամ մասնագիտական հակակշռություններից պաշտպանվելու համար: Միջազգային մակարդակով գոյություն ունի աղբյուրների իրավական պաշտպանության ամուր ավանդույթ՝ ի ճանաչումն այն գործառույթի, որը գաղտնի աղբյուրները կատարում են «հսկողության» կամ «հաշվետվողականության» լրագրության խթանման գործում: Մինչդեռ մասնագիտական լրագրողական պրակտիկան ենթադրում է բազմաաղբյուր, ստուգում և հաստատում, գաղտնի աղբյուրները այս պրակտիկայի հիմնական բաղադրիչն են: Առանց գաղտնի աղբյուրների, հետաքննչական պատմությունների բազմաթիվ գործողություններ՝ սկսած Ուոթերգեյթից մինչև 2014 թվականի հետաքննչական լրագրության խոշոր նախագիծը՝ *[[Օֆշորային արտահոսքեր (զեկույց)|«Օֆշորային արտահոսքերը»,]]* որը ձեռնարկել է Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումը, կարող են երբեք էլ չհայտնվել: Նույնիսկ փողոցներում կարծիքների հավաքագրումը կամ նախապատմության վերաբերյալ ճեպազրույցը ներառող լուսաբանումները հաճախ հենվում են այն վստահության վրա, որ լրագրողը հարգում է գաղտնիությունը, երբ դա պահանջվում է։

## Համապատասխանություն
Լրագրողական գործունեության մեջ լրագրողների և աղբյուրների միջև հաղորդակցության կենտրոնական դերի պատճառով, այն հարցը, թե արդյոք աղբյուրները կարող են ակնկալել իրենց ինքնության պաշտպանություն, էական ազդեցություն ունի լրատվամիջոցների՝ գործերը վարելու և հետաքննելու կարողության վրա։ Եթե հնարավոր աղբյուրը կարող է ակնկալել իրավական հետևանքներ կամ այլ անձնական վնաս՝ լրագրողի հետ խոսելու հետևանքով, նա կարող է պակաս պատրաստակամ լինել խոսել լրատվամիջոցների հետ։

## Համատեքստ
### Թվային միջավայր
Թվային միջավայրը մարտահրավերներ է նետում լրագրողների աղբյուրների ավանդական իրավական պաշտպանությանը։ Մինչդեռ պաշտպանիչ օրենքները և/կամ լրագրողի պարտավորությունը պաշտպանում էին աղբյուրների ինքնությունը անալոգային անցյալում, թվային լրատվության, զանգվածային հսկողության, տվյալների պարտադիր պահպանման և երրորդ կողմի միջնորդների կողմից բացահայտման դարաշրջանում այս ավանդական վահանը կարող է թափանցել:

Տեխնոլոգիական զարգացումները և ոստիկանության ու հետախուզական ծառայությունների գործառնական մեթոդների փոփոխությունը միջազգային մակարդակով վերաիմաստավորում են անձնական կյանքի գաղտնիության և լրագրողական գաղտնիության իրավական դասակարգումը: Արագ տեխնոլոգիական զարգացման հետ մեկտեղ, իրավապահ և ազգային անվտանգության մարմինները արդեն կատարված հանցագործությունների հայտնաբերման գործընթացից անցել են սեպտեմբերի 11-ի իրադարձություններից հետո սպառնալիքների կանխարգելման գործընթացի։ Թվային դարաշրջանում ոչ թե հանցագործություն կատարելու (կամ կատարելու կասկածելու) գործողությունն է, որը կարող է հանգեցնել անձի հսկողությանը, այլ հաղորդակցության որոշակի եղանակների՝ ինչպիսիք են բջջային տեխնոլոգիաները, էլեկտրոնային փոստը, սոցիալական ցանցերը և համացանցը, օգտագործման պարզ գործողությունը:

Լրագրողներն այժմ հարմարեցնում են իրենց աշխատանքը՝ փորձելով պաշտպանել իրենց աղբյուրները բացահայտումից, երբեմն նույնիսկ փորձելով խուսափել էլեկտրոնային սարքերից և հաղորդակցությունից: Թվային դարաշրջանի աղբյուրների պաշտպանության սպառնալիքի արժեքը զգալի է՝ թվային անվտանգության գործիքների, ուսուցման, ավելի աշխատատար անալոգային պրակտիկային վերադառնալու և իրավաբանական խորհրդատվության առումով: Նման մարտավարությունը կարող է անբավարար լինել, եթե իրավական պաշտպանությունը թույլ է, անանունությունն արգելված է, կոդավորումը թույլատրելի չէ, և աղբյուրներն իրենք տեղյակ չեն ռիսկերից: Այս համակցված գործոնների ազդեցությունը գաղտնի աղբյուրների վրա հիմնված հետաքննական լրագրության արտադրության և շրջանակի վրա զգալի է:

Երբ աղբյուրի պաշտպանությունը վտանգված է, հետևանքները կարող են ներառել՝

* Հրապարակումից առաջ լրագրողական հետաքննությունների բացահայտումը, որոնք կարող են հանգեցնել տեղեկատվության թաքցման, սպառնալիքի կամ ոչնչացման,
* Աղբյուրների ինքնության բացահայտումը՝ նրանց համար իրավական կամ ոչ իրավական հետևանքներով,
* Տեղեկատվության չորացող աղբյուրներ,
* Ինքնագրաքննություն լրագրողների և քաղաքացիների կողմից՝ ավելի լայն իմաստով։

### Հիմնական հարցեր
# Աղբյուրների պաշտպանության օրենքները վտանգի տակ են ազգային անվտանգության և ահաբեկչության դեմ պայքարի օրենսդրության կողմից գերազանցվելու, որն ավելի ու ավելի է ընդլայնում «գաղտնի տեղեկատվության» սահմանումները և սահմանափակում լրագրողական գործողությունների համար բացառությունները,
# Լրագրողների և նրանց աղբյուրների զանգվածային և նպատակային հսկողության լայն տարածումը խաթարում է աղբյուրների պաշտպանության իրավական շրջանակները՝ լրագրողական հաղորդակցությունները խափանելով,
# Երրորդ կողմի միջնորդների համար քաղաքացիների տվյալները ավելի ու ավելի երկար ժամանակահատվածով պարտադիր պահելու պահանջների ընդլայնումը ավելի է բացահայտում գաղտնի աղբյուրների հետ լրագրողական հաղորդակցությունները։
# Թվային մեդիա գործիչների՝ աղբյուրների պաշտպանության օրենքներին մուտք գործելու իրավունքի վերաբերյալ բանավեճերը, որտեղ դրանք գոյություն ունեն, չնայած արևմտյան համատեքստերում ավելի ակնառու են, ամբողջ աշխարհում սրվում են։

## Սահմանում
Գիտնականները, լրագրողական կազմակերպությունները և մամուլի ազատության պաշտպանության խմբերը մեծ ջանքեր են գործադրել լրագրությունը սահմանելու այնպես, որ այն թույլ տա իրենց և իրենց աղբյուրների լավագույն պաշտպանությունը: Շատ շահագրգիռ կողմեր կողմ են արտահայտվել իրավական պաշտպանության սահմանմանը «լրագրողական գործողությունների» հետ կապված, այլ ոչ թե լրագրողի մասնագիտական գործառույթների սահմանման միջոցով:

Որոշ երկրներ ընդլայնում են «լրագրողի» իրավական սահմանումը՝ ապահովելու համար քաղաքացի լրագրողների (աշխատող և ոչ առցանց) համարժեք պաշտպանությունը։ Սա բացում է բանավեճեր լրագրողների դասակարգման, նույնիսկ լրագրությամբ զբաղվողների լիցենզավորման և գրանցման վերաբերյալ՝ բանավեճեր, որոնք հատկապես հզոր են այն դեպքերում, երբ կա մամուլի ազատության վերահսկողության պատմություն։

«Լրագրողի» շատ իրավական սահմանումներ գնահատվել են որպես չափազանց նեղ, քանի որ դրանք հակված են շեշտադրել ավանդական լրատվամիջոցների հետ պաշտոնական պայմանագրային կապերը, կարող են պահանջել հրապարակումների զգալի գրառում և/կամ պահանջել լրագրության գործունեությունից զգալի եկամուտ ստանալ: Սա բլոգերների և քաղաքացի լրագրողների կողմից վստահվող գաղտնի աղբյուրները մեծ մասամբ անպաշտպան է թողնում, քանի որ լրագրության այս արտադրողները չեն ճանաչվում որպես «ճիշտ լրագրողներ»: Նման սահմանումները նաև բացառում են ակադեմիական գրողների և լրագրության ուսանողների, փաստաբանների, մարդու իրավունքների պաշտպանների և այլոց աճող խումբը, ովքեր զբաղվում են առցանց լրագրությամբ, այդ թվում՝ հետաքննական լրագրությամբ: Սա ազդել է 2015 թվականի վիճաբանության վրա, որի ընթացքում Amnesty International-ը առարկեԼ Է, որ ինքը ենթարկվել է հսկողության։

2013 թվականի դեկտեմբերին Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Գլխավոր ասամբլեան ընդունել է բանաձև, որը սահմանում է լրագրողական գործիչների լայն սահմանում, և նշում է, որ «...լրագրությունը անընդհատ զարգանում է՝ ներառելով լրատվամիջոցների, մասնավոր անձանց և մի շարք կազմակերպությունների ներդրումը, որոնք որոնում, ստանում և տարածում են բոլոր տեսակի տեղեկատվություն և գաղափարներ՝ առցանց և արտացանց, կարծիքի և արտահայտման ազատության իրականացման շրջանակներում»։

2014 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Հաղորդակցության զարգացման միջազգային ծրագրի (IPDC) միջկառավարական խորհուրդը ողջունել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր տնօրենի «Լրագրողների անվտանգության և անպատժելիության վտանգի մասին» զեկույցը, որտեղ «լրագրողներ» տերմինն օգտագործվում է «լրագրողների, լրատվամիջոցների աշխատողների և սոցիալական լրատվամիջոցների արտադրողների» շրջանակը նշելու համար, ովքեր ստեղծում են հանրային շահերին ուղղված լրագրության զգալի ծավալ»:

Արաբական լրատվամիջոցների համացանցային ցանցի Դաուդ Քութթաբը չի ցանկանում սահմանափակել աղբյուրի պաշտպանության իրավունքը միայն ճանաչված լրագրողների համար, այլ այն տարածել նաև քաղաքացիների վրա։ Եգիպտական լրատվամիջոցների ուսումնասիրությունների պրոֆեսոր Ռաշա Աբդուլլահն ասել է, որ աղբյուրի պաշտպանությունը պետք է հասանելի լինի հաղորդակցության լայն շրջանակի գործիչների համար. «Այն պետք է վերաբերի յուրաքանչյուրին, ով ունի բացահայտելու տեղեկատվություն, հատկապես թվային լրատվամիջոցների դարաշրջանում»։

ԱՄՆ լրատվամիջոցների փաստաբան Չարլզ Թոբինը նույնպես կողմ է լրագրության լայն սահմանմանը՝ որպես քաղաքացիական լրագրողների և բլոգերների թվի աճի արձագանք։ 2013 թվականին ԱՄՆ-ի պրոֆեսիոնալ լրագրողների միությունը միաձայն որոշում է ընդունել, որով «կտրականապես մերժում է լրագրողին որևէ կերպ սահմանելու ցանկացած փորձ, բացի լրագրողական գործողություններ կատարող անձից»։

## Խնդիրներ
### Ազգային անվտանգության/ահաբեկչության դեմ պայքարի օրենսդրության «խոչընդոտող ազդեցությունը»
2007 թվականին Բանիսարը նշել է, որ. «Վերջերս առաջացած լուրջ մտահոգություններից մեկը... ահաբեկչության դեմ պայքարի նոր օրենքների ընդունումն է, որոնք թույլ են տալիս մուտք գործել գրառումներին և պարտավորեցնում են օգնություն ցուցաբերել: Շատ երկրներում խնդիրներ կան նաև խմբագրությունների խուզարկությունների և պետական գաղտնիքների մասին լայնորեն սահմանված օրենքների հետ կապված, որոնք քրեական պատասխանատվություն են սահմանում արտահոսած տեղեկատվությունը հրապարակող լրագրողների համար»:

Խնդիրը մեծացել է միջանկյալ տարիներին՝ թվային զարգացմանը զուգահեռ, և տեղի է ունենում այն դեպքերում, երբ այն չի վերահսկվում խոսքի ազատության և անձնական կյանքի անձեռնմխելիության հիմնարար իրավունքները, ինչպես նաև հաշվետվողականության և թափանցիկության պահպանմանն ուղղված միջոցառումներով: Գործնականում Քեմփբելը կարծում է, որ սա հանգեցնում է այն բանի, ինչը կարելի է անվանել «հաղթանակի էֆեկտ», որտեղ ազգային անվտանգության և ահաբեկչության դեմ պայքարի օրենսդրությունը գործնականում գերակշռում է գաղտնի լրագրողական աղբյուրների իրավական և նորմատիվ պաշտպանությանը: Տեղեկատվության ազգային անվտանգության կամ ահաբեկչության դեմ պայքարի օրենսդրությամբ պաշտպանված լինելու դասակարգումը հանգեցնում է աղբյուրների դժկամության մեծացմանը:

Եվրոպայի խորհրդի (ԵԽ) 2008 թվականի զեկույցում նշվում է. «Ահաբեկչությունը հաճախ օգտագործվում է որպես թալիսման՝ այլախոհ ձայները խեղդելու արդարացման համար, ինչպես որ սառը պատերազմի ժամանակ օգտագործվում էր ինչ-որ մեկին կոմունիստ կամ կապիտալիստ անվանելը»։ ԵԽ զեկույցի համաձայն՝ 2001 թվականի ահաբեկչական հարձակումներից հետո շատ եվրոպական երկրներ ընդունեցին նոր օրենքներ կամ ընդլայնեցին հին օրենքների կիրառումը հաղորդակցությունները վերահսկելու համար:

«The Guardian»-ի խմբագրական իրավաբանական ծառայությունների տնօրեն Ջիլիան Ֆիլիպսը հատուկ անդրադարձել է կառավարությունների կողմից ազգային անվտանգության և հակաահաբեկչական միջոցառումների կիրառման հետևանքներին, որոնք խոչընդոտում են լրագրողների և նրանց աղբյուրների պաշտպանությանը  Նա ասել է, որ բոլոր քաղաքացիների տվյալներին մուտք գործելու համար անսահմանափակ մոնիթորինգի և ժամանակակից հսկողության տեխնոլոգիաների օգտագործման կոչերը ուղղակիորեն մարտահրավեր են նետում լրագրողների իրավունքներին՝ պաշտպանելու իրենց գաղտնի աղբյուրները: Էդվարդ Սնոուդենի արտահոսած ֆայլերի վրա հիմնված «The Guardian»-ի 2015 թվականի զեկույցը ընդգծում է այս ոլորտում հնարավոր հակասությունները: Այնտեղ նշվում է, որ Միացյալ Թագավորության կառավարության հաղորդակցությունների շտաբի (GCHQ) տեղեկատվական անվտանգության գնահատման մեջ «հետաքննող լրագրողներին» դասել են ահաբեկիչների և հաքերների կողքին՝ սպառնալիքների հիերարխիայում:

### Զանգվածային և թիրախային հսկողության դերը իրավական պաշտպանությունը խաթարելու գործում
Fuchs-ը, Eubanks-ը և Giroux-ը զգուշացրել են, որ հսկողությունն ավելի լայն խնդիր է, քան անհատական անձնական կյանքի ոտնահարումը: Անդրեևիչը (2014) պնդել է, որ դա հասարակության իշխանության դինամիկայի հիմնարար փոփոխություն է ներկայացնում. «...Հսկողությունը պետք է հասկանալ որպես մոնիթորինգի ձևեր, որոնք խորապես արմատավորված են ասիմետրիկ իշխանության հարաբերությունների կառուցվածքային պայմաններում, որոնք հիմք են հանդիսանում գերիշխանության և շահագործման համար»։

Զանգվածային հսկողությունը կարող է սահմանվել որպես բնակչության ամբողջ կամ զգալի մասի լայն, կամայական մոնիթորինգ։ Ըստ ՄԱԿ-ի նախկին հատուկ զեկուցող Ֆրենկ Լա Ռուի՝ խոսքի և կարծիքի ազատության իրավունքի խթանման և պաշտպանության հարցերով, պետությունները կարող են գրեթե լիակատար վերահսկողություն իրականացնել հեռահաղորդակցության և առցանց հաղորդակցությունների նկատմամբ՝ «... օպտիկամանրաթելային մալուխների վրա փականի տեղադրման միջոցով, որոնց միջոցով հոսում է թվային հաղորդակցության տեղեկատվության մեծ մասը, և կիրառելով բառի, ձայնի և խոսքի ճանաչում ...»։

ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների խթանման և պաշտպանության հարցերով հատուկ զեկուցող Բեն Էմերսոնի զեկույցում նշվում է, որ պետությունները կարող են մուտք գործել անսահմանափակ թվով օգտատերերի հեռախոսային և էլեկտրոնային փոստի բովանդակությանը և վերահսկել որոշակի կայքերի հետ կապված համացանցային գործունեության ընթացքը։ «Այս ամենը հնարավոր է առանց որևէ նախնական կասկածի, որը կապված է որոշակի անհատի կամ կազմակերպության հետ։ Գրեթե յուրաքանչյուր համացանց օգտատիրոջ հաղորդակցությունը պոտենցիալ բաց է համապատասխան պետությունների հետախուզական և իրավապահ մարմինների ստուգման համար»:

Էմերսոնի զեկույցի համաձայն՝ մտահոգություն կա նաև թիրախային հսկողության մասշտաբի վերաբերյալ. «Թիրախային հսկողությունը... հնարավորություն է տալիս հետախուզական և իրավապահ մարմիններին վերահսկել որոշակի անհատների առցանց գործունեությունը, ներթափանցել տվյալների բազաներ և ամպային հարմարություններ և հավաքել նրանց վրա պահված տեղեկատվությունը»:

2013 թվականին Տորոնտոյի համալսարանի Մոնկի գլոբալ հարաբերությունների դպրոցի «Քաղաքացիական լաբորատորիա» հետազոտական խումբը հայտնաբերել է FinFisher ծրագրաշարի (հայտնի է նաև որպես FinSpy) հրամանատարական և կառավարման սերվերներ ընդհանուր առմամբ 25 երկրներում, այդ թվում՝ Ասիայի 14, Եվրոպայի և Հյուսիսային Ամերիկայի ինը, Լատինական Ամերիկայի և Կարիբյան ավազանի մեկական և Աֆրիկայի մեկը։ Այս ծրագրաշարը բացառապես վաճառվում է կառավարություններին և իրավապահ մարմիններին։

Եվրոպայի խորհրդի 2008 թվականի զեկույցում մանրամասն նկարագրվել է այն, ինչը նկարագրվում է որպես «կառավարությունների և մասնավոր կողմերի կողմից լրագրողներին վերահսկելու համար լիազորված և չարտոնված էլեկտրոնային հսկողության օգտագործման մտահոգիչ միտում՝ նրանց գործունեությունը հետևելու և նրանց աղբյուրները բացահայտելու համար»։ Զեկույցի համաձայն, նման միջադեպերի մեծ մասը կապված չէ ահաբեկչության դեմ պայքարի հետ, բայց դրանք լիազորված են ազգային օրենքների լայն լիազորությունների շրջանակներում կամ ձեռնարկվում են անօրինական ճանապարհով՝ լրագրողական տեղեկատվության աղբյուրները բացահայտելու փորձով։

Այս օրենքները ընդլայնում են վերահսկողությունը մի շարք ձևերով, ըստ Եվրոպայի խորհրդի ուսումնասիրության, ինչպիսիք են՝

* Ընդլայնելով այն հանցագործությունների շրջանակը, որոնց համար թույլատրվում է խափանում։
* Հսկողության հաստատման և անցկացման վերաբերյալ իրավական սահմանափակումների մեղմացում, այդ թվում՝ որոշ դեպքերում առանց օրդերի գաղտնալսման թույլատրում։
* Թույլատրել ինվազիվ մեթոդների օգտագործումը, ինչպիսիք են «տրոյական ձիերը» և հեռակառավարվող ստեղնաշարի մոնիթորինգը։
* Հեռահաղորդակցության ծառայությունների օգտատերերի նույնականացման պահանջարկի աճ։

Լեհ իրավունքի ակադեմիկոս Յան Պոդկովիկի (2014) կարծիքով, լրագրողի համաձայնության բացակայության դեպքում իրականացվող հսկողությունը պետք է դիտարկվի որպես Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածով նախատեսված պաշտպանությանը միջամտության գործողություն: Նա 2014 թվականի իր հոդվածում առաջարկել է, որ լրագրողական գաղտնիությանը՝ գաղտնի հսկողության միջոցով, միջամտությունը պետք է ճանաչվի առնվազն նույնքան ծանր, որքան տան կամ աշխատավայրի խուզարկությունները: «... թվում է, թե թվային դարաշրջանում անհրաժեշտ է վերաիմաստավորել լրագրողական գաղտնիության պաշտպանության շրջանակը և այդ շրջանակում ներառել տեղեկատվության հաղորդակցման, պատրաստման, մշակման կամ հավաքագրման գործընթացում ձեռք բերված բոլոր տվյալները, որոնք հնարավորություն կտան նույնականացնել տեղեկատուին», - գրել է Պոդկովիկը։

### Երրորդ կողմի միջնորդների դերը և տվյալների պահպանումը
Աղբյուրի պաշտպանության և գաղտնի աղբյուրից կախված լրագրության վրա հսկողության ազդեցությունը գլոբալ մակարդակով բարդանում է երրորդ կողմի միջնորդների կողմից տվյալների խլմամբ, հավաքագրմամբ և երկարաժամկետ պահպանմամբ։ Եթե, օրինակ, համացանց մատակարարները, որոնողական համակարգերը, հեռահաղորդակցության տեխնոլոգիաները և սոցիալական մեդիա հարթակները կարող են ստիպված լինել ստեղծել էլեկտրոնային գրառումներ (որոնողական համակարգերի, հեռահաղորդակցության տեխնոլոգիաների և սոցիալական ցանցերի պարտադիր պահպանման օրենքների համաձայն՝ ավելի ու ավելի երկար ժամանակահատվածներով պահվող), որոնք նույնականացնում են լրագրողների աղբյուրները, ապա գաղտնի աղբյուրները բացահայտելուց լրագրողներին պաշտպանող իրավական պաշտպանությունը կարող է խաթարվել տվյալներին գաղտնի մուտք գործելու պատճառով։

ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակի 2014 թվականի զեկույցում՝ «Գաղտնիության իրավունքը թվային դարաշրջանում», եզրակացնում է, որ գոյություն ունի «...կառավարությունների կողմից մասնավոր հատվածի գործիչների վրա աճող կախվածության միտում՝ տվյալները պահպանելու համար «ամեն դեպքում», եթե դրանք անհրաժեշտ լինեն կառավարության նպատակների համար: Պարտադիր երրորդ կողմի տվյալների պահպանումը՝ շատ նահանգների հսկողության ռեժիմների կրկնվող առանձնահատկություն, որտեղ կառավարությունները պահանջում են հեռախոսային ընկերություններից և համացանցային ծառայություններ մատուցողներից պահպանել իրենց հաճախորդների հաղորդակցությունների և գտնվելու վայրի մասին մետատվյալները՝ իրավապահ մարմինների և հետախուզական գործակալությունների հետագա մուտքի համար, թվում է ո՛չ անհրաժեշտ, ո՛չ էլ համաչափ»։

Պետությունները մտցնում են տվյալների պահպանման պարտադիր օրենքներ: Նման օրենքները պահանջում են հեռահաղորդակցության և համացանցային ծառայություններ մատուցողներից պահպանել հաղորդակցության տվյալները ստուգման և վերլուծության համար, ըստ ահաբեկչության դեմ պայքարի ընթացքում մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների խթանման և պաշտպանության հարցերով հատուկ զեկուցողի զեկույցի: Գործնականում սա նշանակում է, որ անհատների հեռահաղորդակցության և համացանցային գործարքների վերաբերյալ տվյալները հավաքագրվում և պահվում են նույնիսկ այն դեպքում, երբ հանցագործության կասկած չի առաջացել։

Այս քաղաքականության շրջանակներում հավաքված որոշ տվյալներ հայտնի են որպես մետատվյալներ: Մետատվյալները տվյալներ են, որոնք սահմանում և նկարագրում են այլ տվյալներ: Ստանդարտացման միջազգային կազմակերպության ստանդարտի համար մետատվյալները սահմանվում են որպես տվյալներ, որոնք սահմանում և նկարագրում են այլ տվյալներ և գործընթացներ։ Ինչպես նշել է Electronic Frontier Foundation-ի Պիտեր Էքերսլին. «Մետատվյալները տեղեկություններ են այն մասին, թե ինչ հաղորդագրություններ եք ուղարկում և ստանում, ում հետ եք խոսում, որտեղ եք գտնվում, երբ խոսում եք նրանց հետ, ձեր զրույցների տևողության, ինչպիսի սարք եք օգտագործել և հնարավոր է՝ այլ տեղեկություններ, ինչպիսիք են ձեր էլեկտրոնային նամակների թեմայի տողը»։ Մետատվյալները կարող են նաև ներառել աշխարհագրական դիրքի մասին տեղեկություններ:

Երկարաժամկետ մետատվյալների պահպանման կողմնակիցները պնդում են, որ գաղտնիության կամ խոսքի ազատության էական սպառնալիքներ չկան։ Նույնիսկ երբ լրագրողները կոդավորում են բովանդակությունը, նրանք կարող են անտեսել մետատվյալները, ինչը նշանակում է, որ իրենց աղբյուրների հետ շփվելիս նրանք դեռևս թվային հետք են թողնում: Այս տվյալները կարող են հեշտությամբ նույնականացնել աղբյուրը, և դրանց անօրինական օգտագործման դեմ պաշտպանության միջոցները հաճախ սահմանափակ են կամ ընդհանրապես գոյություն չունեն։

### Պաշտպանության իրավունքի փոփոխություններ
Այն դարաշրջանում, երբ քաղաքացիներն ու այլ սոցիալական հաղորդակցողները կարող են անմիջապես հրապարակումներ անել իրենց լսարանին, իսկ հանրային շահերից ելնելով տեղեկատվություն տարածողները Միավորված Ազգերի Կազմակերպության կողմից ճանաչվում են որպես օրինական լրագրողական գործիչներ, Ջուլի Պոզետիի համար հարցն այն է, թե ում նկատմամբ պետք է կիրառվեն աղբյուրների պաշտպանության օրենքները: Մի կողմից, ցանկալի է ընդլայնել «լրագրողի» իրավական սահմանումը՝ ապահովելու համար քաղաքացի լրագրողների (աշխատող և ոչ առցանց) համարժեք պաշտպանությունը, և դատական պրակտիկան աստիճանաբար հասնում է այս վերասահմանման հարցին: Մյուս կողմից, դա բացում է բանավեճեր լրագրությամբ զբաղվող անձանց լիցենզավորման և գրանցման վերաբերյալ, ովքեր ցանկանում են ճանաչվել իրենց աղբյուրների պաշտպանության համար:

### Կին լրագրողների անվտանգություն

Հակամարտությունների և կազմակերպված հանցագործության լուսաբանման համատեքստում աշխատող կին լրագրողները հատկապես խոցելի են ֆիզիկական հարձակումների, այդ թվում՝ սեռական ոտնձգությունների և ոտնձգությունների նկատմամբ: Որոշ համատեքստերում նրանց ֆիզիկական շարժունակությունը կարող է սահմանափակվել իրենց անվտանգությանը սպառնացող ակնհայտ սպառնալիքների կամ կանանց վարքագծի վերաբերյալ հանրային վայրերում մշակութային արգելքների հետևանքով, այդ թվում՝ տղամարդ աղբյուրների հետ անձնական հանդիպումների արդյունքում: «Աշխարհի միտումների զեկույցի» համար կին լրագրողները պետք է կարողանան ապավինել իրենց աղբյուրների հետ հաղորդակցման անվտանգ, ոչ ֆիզիկական միջոցներին: Կին աղբյուրները կարող են բախվել վերը նշված նույն ֆիզիկական ռիսկերին, հատկապես, եթե նրանց լրագրողական կոնտակտը տղամարդ է և/կամ նրանք ենթարկվում են մշակութային սահմանափակումների, կամ աշխատում են հակամարտության գոտիներում: Բացի այդ, ընտանեկան բռնության զոհ դարձած կին գաղտնի աղբյուրները կարող են ֆիզիկապես չկարողանալ դուրս գալ իրենց տներից և, հետևաբար, կախված լինել թվային հաղորդակցությունից:

Կին լրագրողները պետք է կարողանան ապավինել անվտանգ թվային հաղորդակցություններին, որպեսզի համոզվեն, որ չեն ենթարկվում ավելի մեծ ռիսկի հակամարտության գոտիներում կամ վտանգավոր պատմությունների վրա աշխատելիս, ինչպիսիք են կոռուպցիայի և հանցագործության մասին պատմությունները: Աղբյուրների հետ լրագրողական հաղորդակցությունները գաղտնի կերպով խափանելու և վերլուծելու հնարավորությունը նման համատեքստերում մեծացնում է ֆիզիկական ռիսկը ինչպես կին լրագրողների, այնպես էլ նրանց աղբյուրների համար: Հետևաբար , կոդավորված հաղորդակցությունները և այլ պաշտպանական միջոցառումները մեծ նշանակություն ունեն՝ ապահովելու համար, որ նրանց տեղաշարժերը չհետևվեն, և աղբյուրի ինքնությունը մնա գաղտնի:

համացանցը կամ բջջային հավելվածները հաղորդակցվելու համար օգտագործող լրագրողներն ու աղբյուրները բախվում են սեռական ոտնձգությունների և բռնության սպառնալիքների ավելի մեծ ռիսկի։ Այս ռիսկերը պետք է հասկանալ և մեղմել՝ կանանց լրագրության մեջ որպես մասնագետների կամ աղբյուրների ներգրավվածությունը հետագայում կանխելու համար։

## Միջազգային կանոնակարգեր
«Միջազգային համաձայնագրերում, դատական նախադեպերում և հռչակագրերում լայնորեն ընդունված է, որ լրագրողների աղբյուրների պաշտպանությունը խոսքի ազատության կարևորագույն ասպեկտ է, որը պետք է պաշտպանվի բոլոր ազգերի կողմից։

Միջազգային կազմակերպությունները, ինչպիսիք են Միավորված Ազգերի Կազմակերպությունը (ՄԱԿ) կամ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն, Ամերիկյան Պետությունների Կազմակերպությունը, Աֆրիկյան Միությունը, Եվրոպայի Խորհուրդը և Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպությունը (ԵԱՀԿ), հատուկ ճանաչել են լրագրողների իրավունքը՝ պաշտպանելու իրենց աղբյուրները: Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (ՄԻԵԴ) մի շարք գործերով որոշել է, որ դա խոսքի ազատության էական բաղադրիչ է:

### Միավորված Ազգերի Կազմակերպություն
#### Որոշումներ

* 2012 թվական՝ ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհրդի կողմից ընդունված բանաձև (A/HRC/RES/20/8)՝ համացանցում մարդու իրավունքների խթանման, պաշտպանության և իրացման վերաբերյալ, որը ճանաչում է մարդկանց իրավունքները հավասարապես պաշտպանելու անհրաժեշտությունը՝ անկախ շրջակա միջավայրից
* 2012թվական՝ Մարդու իրավունքների խորհրդի A/HRC/RES/21/12 բանաձևը լրագրողների անվտանգության վերաբերյալ
* 2013 թվական՝ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի կողմից ընդունված բանաձև (A/RES/68/163) լրագրողների անվտանգության և անպատժելիության հարցի վերաբերյալ (2013 թվականի)
* 2013 թվականի նոյեմբերին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Գլխավոր կոնֆերանսի 37-րդ նստաշրջանն ընդունեց «համացանցին վերաբերող հարցեր. ներառյալ տեղեկատվության և գիտելիքների հասանելիությունը, խոսքի ազատությունը, անձնական կյանքի գաղտնիությունը և տեղեկատվական հասարակության էթիկական կողմերը» բանաձևը (ՅՈՒՆԵՍԿՕ 2013)
* 2013 թվականի դեկտեմբերին Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Գլխավոր ասամբլեան (ՄԱԿԳ) ընդունել է թվային դարաշրջանում անձնական կյանքի անձեռնմխելիության իրավունքի վերաբերյալ բանաձև (A/C.3/68/167)
* 2014թվականի՝ ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհրդի կողմից ընդունված բանաձև (A/HRC/RES/27/5) լրագրողների անվտանգության վերաբերյալ
* 2014 թվականի դեկտեմբեր. ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի բանաձև՝ լրագրողների անվտանգության և անպատժելիության ազատության հարցի վերաբերյալ (A/RES/69/185)

#### Հաշվետվություններ, առաջարկություններ, հայտարարություններ և մեկնաբանություններ
* 2011թվականի հուլիս. Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի գրասենյակ, ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների կոմիտե, ընդհանուր մեկնաբանություն թիվ 34-ը ճանաչում է արտահայտման բոլոր ձևերի և դրանց տարածման միջոցների, այդ թվում՝ արտահայտման էլեկտրոնային և համացանցային եղանակների պաշտպանությունը:
* 2012թվականի Կարթագենի հռչակագիր. ՅՈՒՆԵՍԿՕ- ի մամուլի ազատության համաշխարհային օրվա համաժողովի մասնակիցները ընդգծում են համացանցային հաղորդակցությունների կողմից առաջ քաշվող մարտահրավերների կարևորությունը խոսքի ազատության և գաղտնիության իրավունքների պահպանման համար, որոնք կարևոր են հետաքննական լրագրության գործունեության համար
* 2013 թվականի հունիս. «Հատուկ զեկուցողի (Ֆրենկ Լա Ռու) կարծիքի և արտահայտման ազատության իրավունքի խթանման և պաշտպանության վերաբերյալ զեկույցը Մարդու իրավունքների խորհրդին (A/HRC/23/40) ընդգծում է խոսքի ազատության իրավունքների, տեղեկատվության հասանելիության և անձնական կյանքի գաղտնիության իրավունքների միջև եղած կապը, որը հիմք է հանդիսանում աղբյուրների պաշտպանության համար
* 2013 թվականի հուլիսին ՄԱԿ-ի այն ժամանակվա մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատար Նավի Փիլլեյը ուշադրության կենտրոնում դրեց անձնական կյանքի անձեռնմխելիության իրավունքը՝ մարդու իրավունքներին առնչվող տեղեկություններ բացահայտող անձանց պաշտպանելու գործում։
* 2014 թվականի փետրվարին ՄԱԿ-ը (Ժնև) անցկացրեց միջազգային փորձագիտական սեմինար թվային դարաշրջանում անձնական կյանքի իրավունքի վերաբերյալ։ Ֆրենկ Լա Ռյուն (այն ժամանակ ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցող՝ կարծիքի և արտահայտման ազատության իրավունքի խթանման և պաշտպանության հարցերով), կոչ արեց ստեղծել Միավորված Ազգերի կազմակերպության հատուկ մանդատ անձնական կյանքի իրավունքը պաշտպանելու համար
* 2014 թվականի հուլիս - Մարդու իրավունքների խորհրդի լրագրողների անվտանգության վերաբերյալ քննարկման ամփոփում. ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակի զեկույցը։ Նիստում լսվեց, որ ազգային անվտանգության և ահաբեկչության դեմ պայքարի օրենքները չպետք է օգտագործվեն լրագրողներին լռեցնելու համար
* ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 2014 թվականի «Արտահայտման ազատության և լրատվամիջոցների զարգացման համաշխարհային միտումները» զեկույցը ընդգծում է ազգային անվտանգության, ահաբեկչության դեմ պայքարի և ծայրահեղականության դեմ պայքարի օրենքների դերը որպես գործիքներ, որոնք «...որոշ դեպքերում օգտագործվում են լրատվամիջոցներում օրինական բանավեճը սահմանափակելու և այլախոհ կարծիքները զսպելու համար, միաժամանակ ապահովելով ընդլայնված հսկողություն, որը կարող է դիտվել որպես անձնական կյանքի իրավունքի խախտում և խոսքի ազատությունը վտանգող»
* 2014 թվականի հուլիս. «Մասնավորության իրավունքը թվային դարաշրջանում. ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակի զեկույցը»
* 2015 թվականի հուլիս. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «համացանցի հիմնաքարերը» ուսումնասիրությունը կոչ է անում թվային դարաշրջանում լրագրության աղբյուրների գաղտնիության պաշտպանության ուժեղացմանը:
* 2015 թվականի մայիս. ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակի (OHCHR) զեկույցը կոդավորման, անանունության և մարդու իրավունքների շրջանակի վերաբերյալ՝ Դեյվիդ Քեյի (Kaye 2015) կողմից, որը ներկայացնում է կարծիքի և արտահայտման ազատության իրավունքի խթանման և պաշտպանության հարցերով հատուկ ներկայացուցիչը, ընդգծում է կոդավորման և անանունության կարևոր դերը, քանի որ պաշտպանությունը ստեղծում է գաղտնիության գոտի՝ կարծիքը արտաքին հսկողությունից պաշտպանելու համար

### Միջտարածաշրջանային հաստատություններ
#### Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպություն (ԵԱՀԿ)

* ԵԱՀԿ լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ներկայացուցիչը (RFOM) պարբերաբար հայտարարություններ և մեկնաբանություններ է անում աղբյուրների պաշտպանության իրավական շրջանակների խախտումների և սպառնալիքների վերաբերյալ
* 2011թվականի հունիս Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպություն (ԵԱՀԿ)՝ լրատվամիջոցների ազատության հարցերով ներկայացուցիչ. Վիլնյուսի առաջարկությունները լրագրողների անվտանգության վերաբերյալ։ Այս առաջարկությունների փաթեթը ներառում է հետևյալ կետը, որը վերաբերում է աղբյուրների պաշտպանությանը՝ կապված լրագրողական անվտանգության հետ. «Խրախուսեք օրենսդիրներին բարելավել լրագրողների համար անվտանգ աշխատանքային պայմանները՝ ստեղծելով օրենսդրություն, որը խթանում է լրատվամիջոցների ազատությունը, ներառյալ տեղեկատվությանը ազատ մուտքի երաշխիքները, գաղտնի աղբյուրների պաշտպանությունը և լրագրողական գործունեության ապաքրեականացումը»:

#### Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպություն (OECD)
2013 թվականի ապրիլին հրապարակված «CleanGovBiz-ի ամբողջականությունը գործնականում, հետաքննական լրատվամիջոցներ» նախագծի զեկույցում նշվում էր, որ նման դեպքերում լրագրողին աղբյուրը բացահայտելու հարկադրելը շատ դեպքերում կարճատես մոտեցում կլինի. «...երբ լրագրողը լույս է սփռում կոռուպցիայի գործի վրա, իրավապահ մարմինները խթան ունեն բացահայտելու անանուն աղբյուր(ներ)ը: Չնայած աղբյուրը կարող է իսկապես արժեքավոր լինել տվյալ գործի համար՝ կամ լրացուցիչ տեղեկատվություն տրամադրելով, կամ դատարանում վկա լինելով՝ լրագրողին աղբյուրը բացահայտելու հարկադրելը հաճախ կարճատեսություն կլինի»:

## Կարգավիճակը ամբողջ աշխարհում
### Աֆրիկա
Աֆրիկայում Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների Աֆրիկյան հանձնաժողովը ընդունել է *Աֆրիկայում խոսքի ազատության սկզբունքների հռչակագիր*, որը ներառում է աղբյուրների պաշտպանության իրավունքը՝ համաձայն XV սկզբունքի:

#### Իրավական շրջանակ
Մարդու իրավունքների Աֆրիկյան խարտիայի 9-րդ հոդվածը յուրաքանչյուր անձի իրավունք է տալիս ստանալու տեղեկատվություն, ինչպես նաև արտահայտելու և տարածելու կարծիքներ: Աֆրիկայում խոսքի ազատության սկզբունքների մասին 2002 թվականի հռչակագիրը, որը հրապարակել է Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների Աֆրիկյան հանձնաժողովցը, Աֆրիկյան Միության անդամ պետությունների համար ուղեցույցներ է տրամադրել աղբյուրների պաշտպանության վերաբերյալ.

«XV Աղբյուրների և այլ լրագրողական նյութերի պաշտպանությունը։ Լրատվամիջոցների մասնագետները պարտավոր չեն բացահայտել տեղեկատվության գաղտնի աղբյուրները կամ բացահայտել լրագրողական նպատակներով պահվող այլ նյութեր, բացառությամբ հետևյալ սկզբունքներին համապատասխան դեպքերի.

* Աղբյուրի ինքնությունը անհրաժեշտ է ծանր հանցագործության քննության կամ քրեական հետապնդման, կամ քրեական հանցագործության մեջ մեղադրվող անձի պաշտպանության համար։
* Նույն արդյունքի հանգեցնող տեղեկատվությունը կամ նմանատիպ տեղեկատվությունը հնարավոր չէ ստանալ այլուր։
* Բացահայտման հանրային շահը գերակշռում է խոսքի ազատությանը հասցված վնասին։
* Եվ բացահայտումը դատարանի կողմից կարգադրվել է լիարժեք լսումից հետո

2007 թվականից ի վեր ուշագրավ զարգացումներ.

* 2013 թվականի ապրիլ - Շրջանառության մեջ է դրվել Աֆրիկայում տեղեկատվության հասանելիության մասին մոդելային օրենքը՝ Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների Աֆրիկյան հանձնաժողովի Խոսքի ազատության և տեղեկատվության հասանելիության հարցերով հատուկ զեկուցողի կողմից: Տեղեկատվության պատասխանատուն կարող է մերժել հարցումը, եթե տեղեկատվությունը. «(գ) պարունակում է լրագրողի և նրա աղբյուրի միջև գաղտնի հաղորդակցություն»։
* 2015 թվականի մայիս - Արևելյան Աֆրիկայի Արդարադատության դատարանի (EAJC) որոշումը Բուրունդիի մամուլի մասին օրենքի վերաբերյալ (Բուրունդիի լրագրողների միությունն ընդդեմ Բուրունդիի Հանրապետության գլխավոր դատախազի, 2013 թվականի հղում №7): Այս որոշմամբ EAJC-ն որոշել է, որ Բուրունդիի 2013 թվականի մամուլի մասին օրենքի 19-րդ և 20-րդ հոդվածները խախտում են ժողովրդավարական սկզբունքները և պետք է չեղյալ հայտարարվեն։

### Ասիա և Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջան
Հարավարևելյան Ասիայի Ազգերի Ասոցիացիան2012 թվականի նոյեմբերին ընդունել է Մարդու իրավունքների հռչակագիր՝ խոսքի ազատության և անձնական կյանքի գաղտնիության վերաբերյալ ընդհանուր դրույթներով։ Վերապահումներ են հնչել մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների վերաբերյալ դրույթների ձևակերպման վերաբերյալ՝ կապված քաղաքական, տնտեսական և մշակութային համակարգերի հետ, ինչպես նաև հռչակագրի՝ իրավունքների և անհատական պարտականությունների «հավասարակշռման» վերաբերյալ դրույթների, ինչպես նաև այն մասին, որ իրավունքների օրինական սահմանափակումները պետք է նախատեսվեն օրենքով և համապատասխանեն անհրաժեշտության և համաչափության խիստ չափանիշներին, բացակայության վերաբերյալ հղում է եղել։

2007 թվականին Բանիսարը նշել է, որ. «Վերջերս տարածաշրջանում մեծ մտահոգություն է առաջացել նոր հակաահաբեկչական օրենքների ընդունումը, որոնք թույլ են տալիս մուտք գործել գրառումներին և պարտավորեցնում են օգնություն ցուցաբերել: Շատ երկրներում խնդիրներ կան նաև խմբագրությունների խուզարկությունների և պետական գաղտնիքների մասին լայնորեն սահմանված օրենքների հետ կապված, որոնք քրեական պատասխանատվություն են սահմանում արտահոսած տեղեկատվությունը հրապարակող լրագրողների համար»:

### Եվրոպա
Եվրոպայում Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը 1996 թվականի *«Գուդվինն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության*» գործում նշել է, որ «լրագրողական աղբյուրների պաշտպանությունը մամուլի ազատության հիմնական պայմաններից մեկն է ... Առանց նման պաշտպանության, աղբյուրները կարող են հետ մնալ մամուլին օգնելուց՝ հանրությանը հանրային շահերի վերաբերյալ տեղեկացնելու հարցում: Արդյունքում, մամուլի կենսականորեն կարևոր հանրային հսկիչի դերը կարող է խաթարվել, և մամուլի՝ ճշգրիտ և հուսալի տեղեկատվություն տրամադրելու կարողությունը կարող է բացասաբար ազդվել»։ Դատարանը եզրակացրել է, որ «հանրային շահի գերակա պահանջի» բացակայության դեպքում աղբյուրները բացահայտելու հրամանը կխախտի Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածով ամրագրված խոսքի ազատության երաշխիքը:

*Գուդվինի* դեպքից հետո Եվրոպայի խորհրդի Նախարարների կոմիտեն անդամ պետություններին հանձնարարական է տվել այն մասին, թե ինչպես իրականացնել աղբյուրների պաշտպանությունը իրենց ներքին օրենսդրության մեջ։ Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպությունը նույնպես կոչ է արել պետություններին հարգել այդ իրավունքը։

«Լրագրողական աղբյուրների պաշտպանության ճանաչումը բավականին լավ հաստատված է Եվրոպայում՝ թե՛ տարածաշրջանային, թե՛ ներպետական մակարդակներում: Մեծ մասամբ, իշխանությունները, կարծես, հարգում են պաշտպանությունը... և աղբյուրները բացահայտելու ուղղակի պահանջները, կարծես, ավելի շատ բացառություն են, քան սովորական պրակտիկա»: Բանիսարը նշել է. «...Դեռևս կան էական խնդիրներ: Ազգային օրենքներից շատերը սահմանափակ են իրենց շրջանակով կամ այն լրագրողների տեսակներով, որոնց նրանք պաշտպանում են: Պաշտպանությունները շրջանցվում են շատ երկրներում՝ խմբագրական սենյակների խուզարկությունների և հսկողության օգտագործման աճի միջոցով: Աճել է նաև լրագրողների նկատմամբ քրեական պատժամիջոցների կիրառումը, հատկապես ազգային անվտանգության հիմքերով՝ աղբյուրներից տեղեկատվություն ստանալու համար»:

Այդ ժամանակվանից ի վեր եվրոպական կազմակերպություններն ու օրենսդիր մարմինները տարածաշրջանային մակարդակով զգալի ջանքեր են գործադրել՝ փոփոխվող թվային միջավայրում աղբյուրների պաշտպանությանը սպառնացող ռիսկերը բացահայտելու և այդ ռիսկերը մեղմելու համար։

#### Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան և Եվրոպական միության արդարադատության դատարան
* 2007 թվականի նոյեմբեր. Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան (ՄԻԵԴ) - Tillack v Belgium (20477/05) գործը վերաբերում է հետաքննող լրագրողի դեմ ուղղված արտահոսքի հետաքննությանը: ՄԻԵԴ-ի որոշումը եզրակացրել էր, որ իշխանությունները գործել են անհամաչափորեն և խախտել են լրագրողի խոսքի ազատության իրավունքը, որը ամրագրված է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածով։
* 2008 թվականի փետրվար. Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան (ՄԻԵԴ) Գուջա ընդդեմ Մոլդովայի (14277/04): Այս վճիռը կայացվել է հօգուտ Ջեյքոբ Գուջայի, որը թերթին հաղորդել էր արդարադատության գործընթացին ենթադրյալ քաղաքական միջամտության դեպքերի մասին։
* 2009 թվականի դեկտեմբեր. Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան (ՄԻԵԴ) Financial Times ltd և այլք ընդդեմ Միացյալ Թագավորության (821/03): Դատարանը որոշել է, որ Financial Times-ը, The Guardian-ը, The Times-ը, The Independent-ը և Reuters-ը ճիշտ էին, որ պաշտպանեցին իրենց աղբյուրները՝ մերժելով Միացյալ Թագավորության Բարձրագույն դատարանի որոշումը, որը նրանց պարտավորեցնում էր տրամադրել գարեջրագործական ընկերությանը վերաբերող կլանման առաջարկին վերաբերող արտահոսած փաստաթղթերը։
* 2010 թվականի սեպտեմբեր. Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան (ՄԻԵԴ), Մեծ պալատի վերաքննիչ բողոք՝ Sanoma Uitgevers BV ընդդեմ Նիդեռլանդների։ ՄԻԵԴ-ը անօրինական ճանաչեց լրագրողի լուսանկարներով սկավառակի առգրավումը հոլանդական ոստիկանության կողմից, որը նույնականացնում էր գաղտնի աղբյուրները։
* 2012 թվականի նոյեմբեր. Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան (ՄԻԵԴ) Telegraaf Media Nederland Landelijke Media bv և ուրիշներ ընդդեմ Նիդեռլանդների (դիմում թիվ 39315/06): Այս գործով հայցը ներկայացրել էին հոլանդական թերթը և դրա երկու լրագրողները: Լրագրողները հետաքննության տակ էին De Telegraaf-ում պետական գաղտնիքների շրջանառության մասին հոդվածներ հրապարակելուց հետո, որոնք վերաբերում էին Նիդեռլանդների գաղտնի ծառայության (AIVD) փաստաթղթերի տեսքով: Դատարանը պարզեց, որ խախտվել են լրագրողների իրավունքները՝ համաձայն Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 8-րդ և 10-րդ հոդվածների։
* 2014 թվականի ապրիլ. Եվրոպական Միության դատարանի որոշում (Իռլանդիայի տվյալների պահպանման մասին հրահանգ): Դատարանը տվյալների պահպանման մասին հրահանգը անվավեր ճանաչելու իր որոշման մեջ նշել է, որ հաղորդակցության մետատվյալները «ընդհանուր առմամբ կարող են թույլ տալ շատ ճշգրիտ եզրակացություններ անել այն անձանց անձնական կյանքի վերաբերյալ, որոնց տվյալները պահպանվել են» (Digital Rights Ireland Ltd C-293/12 ընդդեմ Իռլանդիայի հաղորդակցության նախարարի և այլոց, 2014թվականի ապրիլի 8, 2006/24/EC հրահանգ):
* 2014 թվականի մայիս, Stichting Ostade Blade ընդդեմ Նիդեռլանդների ՄԻԵԴ-ում (դիմում թիվ 8406/06): Դատարանը մերժել է հոլանդական ամսագրի դիմումը՝ ընդդեմ Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածի համաձայն ոստիկանական խուզարկության: Այս վճիռը ցույց է տալիս այն նեղ հանգամանքները, որոնց դեպքում աղբյուրների պաշտպանության օրենքները կարող են օրինականորեն անտեսվել հանրային շահերից ելնելով։

#### Եվրոպայի խորհուրդ (ԵԽ)
* 2007թվականի սեպտեմբեր. Ընդունվեցին Եվրոպայի խորհրդի Նախարարների կոմիտեի ուղեցույցները՝ ճգնաժամային իրավիճակներում խոսքի և տեղեկատվության ազատության պաշտպանության վերաբերյալ: Այս ուղեցույցները (ԵԽ 2007թվականի) խորհուրդ էին տալիս անդամ պետություններին օրենսդրություն և պրակտիկա ընդունել թիվ R (2000)7 (ԵԽ 2000թվականի) առաջարկությունը: 2000 թվականի մարտին Եվրոպայի խորհրդի Նախարարների կոմիտեն ընդունել էր այդ առաջարկությունը՝ «լրագրողների՝ իրենց տեղեկատվության աղբյուրները չբացահայտելու իրավունքի» վերաբերյալ:
* 2010թվականի Եվրոպայի խորհրդի (ԵԽ) խորհրդարանական վեհաժողովի կողմից լրագրողների աղբյուրների պաշտպանության վերաբերյալ զեկույցում ընդգծվեց աղբյուրների պաշտպանության իրավական դրույթների բացառությունները սահմանափակելու անհրաժեշտությունը։
* 2011թվականի Եվրոպայի խորհրդի մարդու իրավունքների հանձնաժողովը հրապարակել է լրագրողների բռնությունից պաշտպանության վերաբերյալ քննարկման փաստաթուղթ (CoE HRC 2011), որում նշվում է, որ «ահաբեկչության դեմ պայքարը թույլ չի տալիս իշխանություններին շրջանցել այս իրավունքը՝ գերազանցելով թույլատրված սահմանները [ՄԻԵԿ-ի 10-րդ հոդված և R (2000) 7 առաջարկություն]»
* 2011թվականի Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովն ընդունեց լրագրողների աղբյուրների պաշտպանության վերաբերյալ 1950-րդ առաջարկությունը (ԵԽ 2011թվականի), որով խորհուրդ է տրվում Նախարարների կոմիտեին կոչ անել բոլոր անդամ պետություններին՝ օրենսդրություն մշակել աղբյուրների պաշտպանության համար, վերանայել իրենց ազգային օրենքները հսկողության, ահաբեկչության դեմ պայքարի, տվյալների պահպանման և հեռահաղորդակցության գրառումներին հասանելիության վերաբերյալ, համագործակցել լրագրողների և լրատվամիջոցների ազատության կազմակերպությունների հետ՝ դատախազների և ոստիկանների համար ուղեցույցներ և դատավորների համար ուսումնական նյութեր մշակելու համար՝ լրագրողների աղբյուրները չբացահայտելու իրավունքի վերաբերյալ, մշակել պետական մարմինների և մասնավոր ծառայություն մատուցողների համար ուղեցույցներ՝ լրագրողների աղբյուրների գաղտնիության պաշտպանության վերաբերյալ՝ համակարգչային տվյալների և համակարգչային ցանցի երթևեկության տվյալների խափանման կամ բացահայտման համատեքստում:
* Նախարարների կոմիտեի 2014 թվականի ընդունած հայտարարությունը լրագրության պաշտպանության և լրագրողների ու լրատվամիջոցների այլ գործիչների անվտանգության վերաբերյալ. «Հանրային քննարկման համար բարենպաստ միջավայրը պահանջում է, որ պետությունները զերծ մնան դատական վախեցումից՝ սահմանափակելով անհատների հանրային շահերի մասին տեղեկատվություն բացահայտելու իրավունքը՝ օրենքի կամայական կամ անհամաչափ կիրառման միջոցով, մասնավորապես՝ զրպարտության, ազգային անվտանգության կամ ահաբեկչության վերաբերյալ քրեական օրենսդրության դրույթները: Օրենքների կամայական կիրառումը զսպող ազդեցություն է ստեղծում տեղեկատվություն և գաղափարներ տարածելու իրավունքի իրականացման վրա և հանգեցնում է ինքնագրաքննության»:
* 2015 թվականի հունվար. Եվրոպայի խորհրդի իրավական հարցերի և մարդու իրավունքների կոմիտեի զեկույցը զանգվածային հսկողության վերաբերյալ/բանաձևը և առաջարկությունը վերաբերում էին լրագրողական աղբյուրների պաշտպանության հետևանքներին՝ խոսքի ազատության և տեղեկատվության հասանելիության համատեքստում: Բանաձևը ներառում էր հետևյալ հայտարարությունը. «Խորհրդարանական վեհաժողովը խորապես մտահոգված է 2013 թվականի հունիսից ի վեր լրագրողների կողմից բացահայտված զանգվածային հսկողության պրակտիկայով, որոնց ԱՄՆ ազգային անվտանգության նախկին գործակալ պարոն Էդվարդ Սնոուդենը վստահել էր մեծ քանակությամբ գաղտնի տվյալներ, որոնք հաստատում էին զանգվածային հսկողության և լայնածավալ ներխուժման պրակտիկաների գոյությունը, որոնք մինչ այժմ անհայտ էին լայն հանրությանը և նույնիսկ քաղաքական որոշում կայացնողների մեծ մասին»:
* 2014 թվականի մայիս. Եվրոպական Միության խորհուրդ՝ «Արտահայտման ազատության վերաբերյալ ԵՄ մարդու իրավունքների ուղեցույցներ. առցանց և արտացանց» փաստաթուղթը ներառում էր հետևյալ հայտարարությունը. «Պետությունները պետք է օրենքով պաշտպանեն լրագրողների իրավունքը՝ չբացահայտելու իրենց աղբյուրները՝ ապահովելու համար, որ լրագրողները կարողանան լուսաբանել հանրային շահերից բխող հարցերը՝ առանց իրենց աղբյուրների հետապնդումից վախենալու։ Բոլոր կառավարությունները պետք է թույլ տան լրագրողներին աշխատել ազատ և նպաստավոր միջավայրում՝ անվտանգության և պաշտպանության պայմաններում, առանց գրաքննության կամ սահմանափակման վախի»:

#### Բուլղարիա, Լեհաստան և Ռումինիա
Բուլղարիայում, Լեհաստանում և Ռումինիայում մի քանի դեպքերում հայտնաբերվել են պետական մարմինների կողմից տեղեկատվությանը չարտոնված մուտք գործելու դեպքեր։ Այդ քաղաքական տարածաշրջաններում այնպիսի քաղաքականություններ, ինչպիսիք են նախապես վճարված SIM բջջային հեռախոսների քարտերի պարտադիր գրանցումը և կառավարության կողմից տեսախցիկներին մուտք գործելը, շատ ավելի հեշտացնում են հաքերային գործիքների և հսկողության կիրառումը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Աղբյուրների լռեցում. լրագրողների աղբյուրների պաշտպանության և սպառնալիքների միջազգային հարցում: Աղբյուրների պաշտպանության օրենքների գլոբալ հարցում՝ Privacy International-ի կողմից, 2007թվական:
* ՄԻԵԴ-ի նախադեպային իրավունքի տեղեկատվական թերթիկ լրագրողական աղբյուրների պաշտպանության վերաբերյալ
* Լրագրողների աղբյուրների պաշտպանության վերաբերյալ մոդելային համառոտագիր՝ Privacy International-ի կողմից 2009թվական, Creative Commons ոչ առևտրային օգտագործում:
* ''«Sanoma Uitgevers BV ընդդեմ Նիդեռլանդների»'' գործով Amicus Curiae համառոտագիր, որը ներկայացնում է աղբյուրների պաշտպանության վերաբերյալ միջազգային և եվրոպական ներպետական օրենսդրության՝ « Բաց հասարակության արդարադատության նախաձեռնություն», «Լրագրողների պաշտպանության կոմիտե», « Մեդիաների իրավական պաշտպանության նախաձեռնություն», «ARTICLE 19» և «Guardian News and Media Limited» գործով, 2009 թվականի դեկտեմբեր։
* «Infosec for Investigative Journalists» (Ինֆոսեքթիվ հետաքննող լրագրողների համար), տարբերակ 2016, հեղինակներ՝ Սիլկի Կառլո և Արյեն Կամպհույս։

Կատեգորիա:Գաղտնիություն
Կատեգորիա:Լրագրություն
Կատեգորիա:Լրատվամիջոցներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ