Թաթարստանի աշխարհագրություն

**Թաթարստանի աշխարհագրություն**, Ռուսաստանի Դաշնության ինքնավար հանրապետություն համարվող Թաթարստանի ռելիեֆի, ջրագրության, օգտակար հանածոների, կլիմայի, բուսական ու կենդանական աշխարհի, վարչատարածքային բաժանման և ենթակառուցվածքների մասին ամբողջական տեղեկություն։

Երկրում աշխարհագրության զարգացումը կապված է Կազանի համալսարանի հետ։ Իվան Սիմոնովը և Վասիլի Վասիլևը մինչև 20-րդ դարի սկիզբը հետազոտություններն իրականացվել են հիմնականում մասնավոր աշխարհագրական գիտություններում (երկրաչափություն, օդերևութաբանություն, կլիմա և այլն)։ Ֆիզիկական աշխարհագրությունը զարգանում է 19-րդ դարի սկզբից այնպիսի գիտնականների կողմից, ինչպիսիք են Էդուարդ Էվերսմանը և Էդուարդ Էյխվալդը։

Թաթարստանի ֆիզիկա-աշխարհագրական շրջանները բաժանված են 5 տարածաշրջանների, որոնք բաժանված են Վոլգայով, Կամայով, Վյատկայով, Շեշմայով։ Ըստ այդմ, ձևավորվում են Վոլգայի շրջանը, այսրկամայի արևմտյան և արևելյան, անդրկամայի արևմտյան և արևելյան շրջանները։

Սոցիալ-տնտեսական աշխարհագրությունը զարգանում է 20-րդ դարի 20-30-ական թվականներից, կապված է Նոսոն-Բեր Վեկսլինի հետազոտությունների հետ (ազգային տնտեսության զարգացման աշխարհագրական գործոնները)։ Հետագա զարգացում է ձեռք բերվել Պավել Աբրամովի աշխատանքներում` արդյունաբերական արտադրության և արտադրողական ուժերի տեղաբաշխումը։ Նինա Բլաժկոն դիտարկեց մոդելավորման մաթեմատիկական աշխարհագրությունը արտադրության և բնակեցման տարածքային համակարգերում։

1970 թվականից ձևավորվել է սոցիալ-տնտեսական աշխարհագրության հայեցակարգային և աշխարհագրական նոր ուղղություն՝ կապված հասարակության տարածքային կազմակերպման խնդիրներին։ Այս ուղղությամբ հետազոտությունն իրականացրել է Անատոլի Տրոֆիմովը։

## Ռելիեֆ
[մինի|[Չատրտաու լեռ]]
Թաթարստանը գտնվում է Արևելաեվրոպական հարթավայրում, Ռուսաստանի Դաշնության գրեթե կենտրոնական մասում։ Հանրապետության տարածքում կա երկու խոշոր գետերի միախառնում` Վոլգա և Կամա, միախառնման կետից հյուսիս գտնվում է Թաթարստանի մայրաքաղաքը` Կազանը։ Հեռավորությունը Մոսկվայից՝ 797 կմ արևելյան ուղղությամբ։ Թաթարստանի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 67,836 կմ²։ Հանրապետության տարածքի երկարությունը հյուսիսից հարավ 290 կմ է, արևմուտքից արևելք՝ 460 կմ։

Հանրապետության տարածքը դաշտավայրային է, գտնվում է անտառային և անտառատափաստանային գոտում՝ Վոլգայի աջ ափին և հանրապետության հարավ-արևելքում գտնվող փոքր բլուրներով։ Տարածքի 90%-ը գտնվում է ծովի մակարդակից 200 մ-ից ոչ ավելի բարձրության վրա։ Միակ լեռնաշղթան կոչվում է Չատրտաու։ Ամենաբարձր կետի բարձրությունը ծովի մակերևույթից 321,7 մետր է։

Թաթարստանի հողերն ունեն բազմազան կառուցվածք։ Հանրապետության հյուսիսում և արևմուտքում գերակշռում են գորշ անտառային և պոդզոլային հողերը հարավում, տարածքի մինչև 32%-ը զբաղեցնում են սևահողերը, հայտնաբերվում են հատկապես պարարտ խոր սևահողեր։ Թաթարստանի տարածքում կան երեք հողային շրջաններ.

* Հյուսիսային (Այսրկամա) - առավել տարածված են բաց մոխրագույն անտառային հողերը (29%) և ցանքածածկ-պոդզոլայինները (21%), որոնք տեղակայված են հիմնականում ջրբաժան սարահարթերում և լանջերի վերին մասերում։ 18,3% տոկոսը զբաղեցնում են գորշ և մուգ մոխրագույն անտառային հողերը։ Բլուրների վրա հանդիպում են տորֆային հողեր։ 22,5%-ը զբաղեցնում են սելավատարները՝ 6-7%, ճահիճները՝ մոտ 2%։ Մի շարք տարածքներում (Բալտասի, Կուկմոր, Մամադիշ) էրոզիան ուժեղ է, ազդելով տարածքի մինչև 40%-ի վրա։
[մինի|[Բավլիի շրջանի բարձունքներ]]
* Արևմտյան (Վոլգայի շրջան) - հյուսիսային մասում գերակշռում են անտառատափաստանային հողերը (51,7%), մոխրագույն և մուգ մոխրագույնը (32,7%)։ Զգալի տարածք են զբաղեցնում պոդզոլային և տարրալվացված սևահողերը։ Շրջանի բարձր տարածքները զբաղեցնում են բաց մոխրագույն և ցեխոտ-պոդզոլային հողերը (12%)։ Սելավային հողերը զբաղեցնում են 6,5%, ճահճային հողերը՝ 1,2%։ Շրջանի հարավ-արևմուտքում տարածված են սևահողերը (գերակշռում են տարրալվացված հողերը)։
* Հարավաարևելյան (Անդրկամա) - Շեշմայից արևմուտք գերակշռում են տարալվացված և սովորական սևահողերը, Մալի Չերեմշանի աջ ափը զբաղեցնում են մուգ մոխրագույն հողերը։ Շեշմայից արևելք գերակշռում են գորշ անտառային և սև հողերը, շրջանի հյուսիսային մասում՝ տարրալվացված սևահողերը։ Բարձրությունները զբաղեցնում են անտառատափաստանային հողերը, ցածրադիր վայրերը՝ սևահողերը։

Հումուսի պարունակությունը վարելահորիզոնում ամենաբարձրն է (ավելի քան 8%) Թաթարստանի հարավային մասում (մասնավորապես՝ Ալմետի, Ազնակայի, Բավլիի, Բուգուլմա և այլ շրջաններ)։

## Ջրագրության
Խոշորագույն գետերն են՝ Վոլգան (177 կմ հանրապետության տարածքով) և Կաման (380 կմ), ինչպես նաև Կամայի երկու վտակները՝ Վյատկա (60 կմ) և Բելայա (50 կմ), ապահովում են ընդհանուր հոսք։ 234 մլրդ մ³/տարի (բոլոր գետերի ընդհանուր հոսքի 97,5%-ը)։ Նրանցից բացի, հանրապետության տարածքով հոսում են մոտ 500 փոքր գետեր՝ առնվազն 10 կմ երկարությամբ, բազմաթիվ առուներով։ Ջրային ռեսուրսների մեծ պաշարները կենտրոնացած են երկու խոշորագույն ջրամբարներում՝ Կույբիշևում և Նիժնեկամսկում։ Հանրապետությունում կան նաև ավելի քան 8 հազար փոքր լճեր և լճակներ։
[մինի|[Կամայի գետաբերան]]
Գետերի հիդրոէներգետիկ պոտենցիալը Կամա գետի վրա իրացնում է քիչ օգտագործված Նիժնեկամսկի հիդրոէլեկտրակայանը, որն արտադրում է մոտ 1,8 մլրդ կՎտժ/տարի (ըստ նախագծի՝ 2,7 մլրդ կՎտժ/տարի)։ Հանրապետության ընդերքը պարունակում է ստորերկրյա ջրերի զգալի պաշարներ՝ բարձր հանքայնացվածից մինչև թեթևակի աղի և քաղցրահամ։ Թաթարստանի ամենամեծ ջրային մարմինները 4 ջրամբարներ են, որոնք հանրապետությանն ապահովում են ջրային ռեսուրսներով տարբեր նպատակների համար։ 2005 թվականի դրությամբ Թաթարստանում հետազոտվել են 29 ստորգետնյա քաղցրահամ ջրի պաշարներ՝ մոտ 1 միլիոն խորանարդ մետր/օր պաշարներով։ Բավականին մեծ են նաև հանքային ստորգետնյա ջրերի պաշարները։ 2004 թվականի դրությամբ հանքային ստորերկրյա ջրերի ընդհանուր պաշարները կազմում են օրական 3,293 հազար խմ։

* Կույբիշևսկի - ստեղծված 1955 թվականին, ամենամեծը ոչ միայն Թաթարստանում, այլև Եվրոպայում, ապահովում է Միջին Վոլգայի հոսքի սեզոնային կարգավորումը։
* Նիժնեկամսկի - ստեղծվել է 1978 թվականին և ապահովում է ջրամատակարարման ամենօրյա և շաբաթական վերաբաշխում։
* Զայի - ստեղծվել է 1963 թվականին, ծառայում է պետական ​​շրջանի էլեկտրակայանի տեխնիկական աջակցությանը։
* Կարաբաշի - ստեղծվել է 1957 թվականին, ծառայում է նավթի հանքավայրերին և արդյունաբերական ձեռնարկություններին ջուր մատակարարելուն։
Հանրապետության տարածքում կան 731 տեխնիկական կառույց, 550 լճակ, 115 կեղտաջրերի մաքրման կայան, 11 պաշտպանիչ ամբարտակ։

2007 թվականին վերամշակման և ջրամատակարարման համակարգերի համար օգտագործվել է 5216,14 մլն մ³ ջուր՝ խնայելով քաղցրահամ ջուրը՝ 93%։ Փոխադրման ընթացքում ջրի կորուստները կազմել են 107,64 մլն մ³ (հանրապետության ընդհանուր ջրառի մոտ 14%-ը)։ Մակերեւութային ջրային մարմիններ թափվող կեղտաջրերի ծավալը 2007 թվականին կազմել է 598,52 մլն մ³, այդ թվում՝ 493,45 մլն մ³ աղտոտված կեղտաջրեր (82%), չկան նորմատիվ մաքրված կեղտաջրեր։

## Օգտակար հանածոներ
Հանրապետության հիմնական ընդերքի պաշարը նավթն է։ Հանրապետությունում արդյունահանված նավթի քանակը կազմում է 800 մլն տոննա; կանխատեսվող պաշարների չափը կազմում է ավելի քան 1 մլրդ տոննա։

Թաթարստանն ունի 127 հետազոտված հանքավայրեր, այդ թվում՝ ավելի քան 3000 նավթային հանքավայրեր։ 1948 թվականին հայտնաբերվեց Ռուսաստանում երկրորդ ամենամեծ հանքավայրը և ամենամեծերից մեկը աշխարհում՝ Ռոմաշկինսկոյեն, որը գտնվում է Թաթարստանի Լենինոգորսկի շրջանում։ Որպես խոշոր հանքավայրեր առանձնանում են Նովոելխովսկոե և Սաուսբաշսկոյե հանքավայրերը, իսկ միջին՝ Բավլինսկոյե հանքավայրերը։ Նավթի հետ մեկտեղ արտադրվում է հարակից նավթային գազ՝ 1 տոննա նավթի դիմաց արտադրվում է մոտ 40 մ³։ Հայտնաբերվել են բնական գազի և գազային կոնդենսատի մի քանի փոքր հանքավայրեր։
մինի|Ձմեռը թավուտում
Թաթարստանի տարածքում հայտնաբերվել է ածխի 108 հանքավայր։ Միևնույն ժամանակ, արդյունաբերական մասշտաբով կարող են օգտագործվել միայն ածխի հանքավայրերը, որոնք կապված են Կամայի ածխային ավազանի հարավ-թաթարական, մելեկեսկի և հյուսիս-թաթարական շրջանների հետ։ Ածխի խորությունը գնահատվում է զգալի, ինչը բարդացնում է դրա արդյունահանումը։

Հանրապետության ընդերքում կան նաև կրաքարի, դոլոմիտի, շինարարական ավազի, աղյուսի արտադրության կավի, շինարարական քարի, գիպսի, ավազի և խճաքարի խառնուրդի, տորֆի արդյունաբերական պաշարներ, ինչպես նաև նավթային բիտումի և թերթաքարերի պաշարներ, ցեոլիթներ, պղինձ, բոքսիտ։

## Կլիմա
Հանրապետության բարեխառն մայրցամաքային կլիման բնութագրվում է տաք ամառներով և չափավոր ցուրտ ձմեռներով։ Տարվա ամենատաք ամիսը հուլիսն է (+18…+20&nbsp;°C), ամենացուրտը՝ հունվարը (−13…−14&nbsp;°C)։ Բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճանը −44… −48&nbsp;°C է (Կազանում՝ −46,8&nbsp;°C 1942 թվական)։ Առավելագույն ջերմաստիճանը հասնում է +37…+42&nbsp;°C: Տարեկան ջերմաստիճանի բացարձակ տարբերությունը (ամպլիտուդ) հասնում է 80–90&nbsp;°C։ Թաթարստանում կլիմայական տարբերությունները քիչ են։ Տարվա ընթացքում արևային ժամերի թիվը տատանվում է 1763-ից (Բուգուլմա) մինչև 2066 (Մենզելինսկ)։ Ամենաարևոտ շրջանը ապրիլից օգոստոս է։ Տարվա արևի ընդհանուր ճառագայթումը մոտավորապես 3900 ՄՋ/քմ է։ Տարեկան միջին ջերմաստիճանը մոտավորապես 2–3,1&nbsp;°C է։ 0&nbsp;°C-ից բարձր միջին օրական ջերմաստիճանի կայուն անցում է տեղի ունենում ապրիլի սկզբին և հոկտեմբերի վերջին։ 0&nbsp;°C-ից բարձր ջերմաստիճանի ժամանակաշրջանի տեւողությունը 198-209 օր է, 0&nbsp;°C-ից ցածր՝ 156-157 օր։

Միջին տեղումների քանակը 460-ից 520 մմ է։ Վեգետացիայի շրջանը մոտ 170 օր է։ Տարեկան միջին տեղումները 460–540 մմ են։ Տաք ժամանակահատվածում (0&nbsp;°C-ից բարձր) բաժին է ընկնում տարեկան տեղումների 65-75%-ը։ Առավելագույն տեղումները լինում են հուլիսին (51–65 մմ), նվազագույնը՝ փետրվարին (21–27 մմ)։ Տեղումներից ամենաշատ խոնավացած են Այսրկամայի և Վոլգայի շրջանները, ամենաքիչ խոնավ է Արևմտյան Անդրկամայի շրջանը։ Ձյան ծածկույթը ձևավորվում է նոյեմբերի կեսերից հետո և հալչում ապրիլի առաջին կեսին։ Ձյան ծածկույթի տեւողությունը տարեկան 140-150 օր է, միջին բարձրությունը՝ 35-45 սմ։

Թաթարստանի անտառածածկը կազմում է 16,2% (ընդհանուր Ռուսաստանի Դաշնության համար՝ 45,4%)։ Շրջակա միջավայրի վատթարացման միտումը սկսվել է 2000 թվականից հետո։ Մինչեւ 2009 թվականը մթնոլորտային օդի վիճակը հատկապես վատթարացել էր։ 2000 թվականից Նաբերեժնիե Չելնին ընդգրկված է օդի աղտոտվածության ամենաբարձր մակարդակ ունեցող քաղաքների առաջնահերթության ցանկում։ Կազան և Նիժնեկամսկ քաղաքները 2007 թվականին դուրս են մնացել այս ցանկից, սակայն օդի աղտոտվածությունը այդ քաղաքներում բնութագրվում է որպես բարձր։ Բոլոր անշարժ արտանետումների աղբյուրներից բխող աղտոտիչների քանակի 59,5%-ը գրավվել և չեզոքացվել է, այդ թվում՝ պինդները՝ 92,3%, VOCs՝ 60%։ Մթնոլորտ աղտոտիչների արտանետումների ամենամեծ աղբյուրները՝ OAO Tatneft՝ 79,8 հազար տոննա; ԲԲԸ Նիժնեկամսկնեֆտեխիմ, Նիժնեկամսկ - 39,8 հազար տոննա; «Տատեներգո» ԲԲԸ՝ 29,2 հազ.։

## Բուսական ու կենդանական աշխարհ
[մինի|[սպիտակապոչ արծիվ]]
Հանրապետության տարածքի ավելի քան 16%-ը զբաղեցնում են անտառները, որոնք կազմված են մեծ մասամբ լայնատերև տեսակների ծառերից (կաղնի, լորենի, կեչի, կաղամախի), փշատերևները ներկայացված են սոճիներով և եղևնիներով։ Տեղական կենդանական աշխարհը ներկայացված է ողնաշարավորների 430 տեսակով և տարբեր անողնաշարավորների հարյուրավոր տեսակներով։

2007 թվականի ընթացքում հանրապետությունում արձանագրվել է բնապահպանական արտակարգ իրավիճակների 17 դեպք, այդ թվում.

* Հողային ռեսուրսների աղտոտման 12 դեպք, որից 6-ը՝ նավթամթերքով աղտոտվածության՝ նավթատարների խզման, աշխատանքի ընթացքում նավթի արտահոսքի, դիզվառելիքով բաքի շրջվելու, կոյուղաջրերով և արտադրական կեղտաջրերով՝ 4, 1 դեպք. աղտոտվածություն գոմաղբի արտահոսքով՝ թմբի ճեղքման պատճառով, 1 դեպք ծծմբաթթվի արտահոսքի պատճառով՝ բեռնատարների գծերից դուրս գալու պատճառով.
* ջրային ռեսուրսների աղտոտման 4 դեպք, այդ թվում՝ կեղտաջրերի 3 դեպք, 1-ը՝ նավթամթերքով (սիֆոնի անցման հերմետիկության խախտման հետևանք).
* Գազատարի խզման հետևանքով օդի աղտոտվածության 1 դեպք, որին հաջորդել է հրդեհը.
* 2007 թվականի սկզբին հանրապետության ձեռնարկություններն իրենց հաշվեկշռում ունեին 1,5 մլն տոննա արտադրական և սպառման թափոններ; Տարվա ընթացքում գոյացել է 3,7 մլն տոննա թափոն, որից 54%-ը օգտագործվել և վնասազերծվել է։ Հաշվի առնելով թափոնների տեղափոխումը օգտագործման, վնասազերծման, թաղման և հեռացման համար՝ 2007 թվականի վերջին ձեռնարկությունների հաշվեկշռում մնացել է 1,35 մլն տոննա թափոն։ Հանրապետության տարածքում գործում են կազմակերպված թափոնների հեռացման հետևյալ վայրերը՝ կոշտ թափոնների աղբավայրեր՝ 50 հատ. (48 համապատասխանում են գործող ստանդարտներին) 321,9 հեկտար տարածքում, թույլատրված կոշտ թափոնների աղբավայրեր քաղաքապետարաններում՝ 1322 հատ։ 913,4 հա տարածքի վրա, արդյունաբերական թափոնների աղբավայրեր՝ 3 հատ. (բոլորը համապատասխանում են գործող ստանդարտներին) 64,7 հեկտար տարածքում։

Թափոնների առաջացման հիմնական աղբյուրները` ԲԲԸ ԿԱՄԱԶ - 991 հազար տոննա; ԲԲԸ «Zainsky Sugar» - 513 հազար տոննա; ԲԲԸ «Բուինսկի շաքարի գործարան»՝ 302 հազար տոննա։

## Վարչատարածքային բաժանում և ենթակառուցվածքներ

Խորհրդային ժամանակներից Թաթարական Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը բաժանված է եղել շրջանների, որոնք պահպանվում են մինչև այսօր։ Դրանք են՝

* Ագռիզի
* Ազնակայի
* Ալեքսեևսկի
* Ալկեևսկի
* Ալմետի
* Ակսուբաևսկի
* Ակտանիշի
* Ապաստովսկի
* Ատնինսկի
* Արսկի
* Բալտասիի
* Բավլիի
* Բուգուլմայի
* Բուինսկի
* Դրոժանովսկի 
* Ելաբուգայի
* Զաինսկի
* Զելենոդոլսկի
* Լաիշևսկի
* Լենինոգորսկի
* Կամսկոյե Ուստյեի
* Կայբիցի
* Կուկմորի
* Մամադիշի
* Մենդելեևսկի
* Մենզելինսկի
* Մուսլյումովսկի
* Յուտազինսկի
* Նիժնեկամսկի
* Նովոշեշմինսկի
* Նուռլատի
* Չերեմշանի
* Չիստոպոլի
* Պեստրիչինսկի
* Ռիբնայա Սլոբոդայի
* Սաբինսկի
* Սարմանովսկի
* Սպասկի
* Վերխնեուսլոնսկի
* Վիսոկոգորսկի
* Տետյուշիի
* Տյուլյաչիի
* Տուկաևսկի

Հանրապետությունն ունի զարգացած տրանսպորտային ցանց։ Այն ներկայացված է օդային փոխադրումների, մայրուղիների, երկաթգծերի և չորս նավարկելի գետերի վրա՝ Վոլգա, Կամա, Վյատկա, Բելայա։ Տրանսպորտային հաղորդակցության առումով Թաթարստանը առանցքային դիրք է զբաղեցնում Ռուսաստանի Դաշնության եվրոպական մասի և ԱՊՀ մի շարք երկրների հետ՝ Ուրալի, Սիբիրի և Հեռավոր Արևելքի հետ ունեցած կապով։

Թաթարստանի մայրաքաղաք Կազանը գտնվում է Մոսկվայից 797 կմ դեպի արևելք։ Մոսկվայից Կազան ճանապարհը գնացքով տեւում է 12 ժամ, կամ ինքնաթիռով 1 ժամ։

## Ծանոթագրություններ
մինի|Ռաիֆ լիճը Վոլգա-Կամայի բնական արգելոցում

## Գրականություն
* Татарский энциклопедический словарь/ Под. ред. М. Х. Хасанова. — Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1998. — 703 с.

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Թաթարստանի աշխարհագրություն