Էսվատինիի տնտեսություն

**Էսվատինիի տնտեսությունը** բավականին դիվերսիֆիկացված է։ Գյուղատնտեսությունը, անտառային տնտեսությունը և հանքարդյունաբերությունը կազմում են Էսվատինիի ՀՆԱ-ի մոտ 13 տոկոսը, մինչդեռ արտադրությունը (տեքստիլ և շաքարավազի հետ կապված վերամշակում) կազմում է ՀՆԱ-ի 37 տոկոսը։ Ծառայությունները՝ պետական ծառայությունների գլխավորությամբ, կազմում են ՀՆԱ-ի մյուս 50 տոկոսը։

## Գյուղատնտեսություն
Այն հողերը, որտեղ աճեցվում են արժեքավոր մշակաբույսերի մեծ մասը (շաքար, անտառային տնտեսություն և ցիտրուսային մրգեր), բնութագրվում են ներդրումների և ոռոգման բարձր մակարդակով, ինչպես նաև բարձր արտադրողականությամբ։ Այնուամենայնիվ, բնակչության մեծամասնությունը՝ մոտ 75 տոկոսը, աշխատում է Սվազի ազգային հողի վրա ապրուստի համար նախատեսված գյուղատնտեսությունում, որը, ի տարբերություն, տուժում է ցածր արտադրողականությունից և ներդրումներից։ Սվազիի տնտեսության այս երկակի բնույթը, որը բնութագրվում է մի կողմից տեքստիլ արտադրության և արդյունաբերական գյուղատնտեսական հողերում բարձր արտադրողականությամբ, իսկ մյուս կողմից ՝ սվազիի հողերում բնական գյուղատնտեսության արտադրողականության անկմամբ, կարող է բացատրել երկրի ընդհանուր ցածր տնտեսական աճը, անհավասարություն և գործազրկություն բարձր մակարդակը։

## Տնտեսական աճ
Էսվատինիի տնտեսական աճը հետ է մնացել իր հարևաններից։ 2001 թվականից ի վեր ՀՆԱ-ի իրական աճը կազմել է միջինը 2,8 տոկոս, ինչը գրեթե 2 տոկոսային կետով ցածր է Հարավային Աֆրիկայի Մաքսային միության անդամ այլ երկրների աճից։ Սվազի ազգերի հողերում գյուղատնտեսության ցածր արտադրողականությունը, կրկնվող երաշտները, ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի ազդեցությունը և չափազանց մեծ  և անարդյունավետ պետական հատվածը, հավանաբար, նպաստող գործոններ են։ Էսվատինիի հանրային ֆինանսները վատթարացել է 1990-ականների վերջին ՝ մեկ տասնամյակ առաջ զգալի ավելցուկից հետո։ Նվազող եկամուտների և ծախսերի ավելացման համակցությունը հանգեցրել է զգալի  բյուջեի դեֆիցիտների։ Զգալի ծախսերը չեն հանգեցրել տնտեսական աճի արագացմանը և օգուտ չեն բերել աղքատ բնակչությանը նույն չափով, ինչ տարածաշրջանային ցուցանիշները համեմատության համար, թեև աղքատության թիվը փոքր-ինչ փոխվել է 2000-ականների առաջին տասնամյակի ընթացքում (SHIES 2010): Աճած ծախսերի զգալի մասը ուղղվել է ընթացիկ ծախսերին՝ կապված աշխատավարձերի, տրանսֆերտների և սուբսիդիաների հետ։ Աշխատավարձն այսօր կազմում է ՀՆԱ-ի ավելի քան 15 տոկոսը և ընդհանուր պետական ծախսերի 55 տոկոսը. սրանք աֆրիկյան մայրցամաքի ամենաբարձր մակարդակներից են։ Վերջին ՀԱՄՄ-ի եկամուտների արագ աճը, այնուամենայնիվ, հակադարձել է հարկաբյուջետային իրավիճակը և զգալի  ավելցուկ է գրանցվել 2006/07 և 2012/13 թվականներին։ ՀԱՄՄ-ի եկամուտներն այսօր կազմում են կառավարության ընդհանուր եկամուտների ավելի քան 50 տոկոսը։ Դրականն այն է, որ վերջին 20 տարիների ընթացքում արտաքին պարտքի բեռը նկատելիորեն նվազել է, իսկ ներքին պարտքը գրեթե աննշան է։ 2006 թվականին արտաքին պարտքը ՀՆԱ-ի տոկոսներով 20 տոկոսից պակաս էր։

## Առևտրային գործընկերներ
Սվազի տնտեսությունը շատ սերտորեն կապված է Հարավաֆրիկյան Հանրապետության տնտեսության հետ, որտեղից այն ստանում է իր ներմուծման ավելի քան 90 տոկոսը և որին ուղարկում է իր արտահանման մոտ 70 տոկոսը։ Էսվատինին մեծ ռեսուրսներ ունի՝ այն դարձնելով լավ առևտրային գործընկեր։ Էսվատինիի մյուս հիմնական առևտրային գործընկերներն են Միացյալ Նահանգները և ԵՄ-ն, որոնցից երկիրը հագուստի արտահանման առևտրային նախապատվություններ է ստացել ( Աֆրիկյան աճի և հնարավորությունների մասին օրենքի համաձայն)։ Համաձայն այս համաձայնագրերի, և՛ հագուստի, և՛ շաքարավազի արտահանումը լավ էր ընթանում՝ արագ աճով և օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների մեծ հոսքով։ Տեքստիլի արտահանումն աճել է ավելի քան 200 տոկոսով 2000-2005 թվականներին, իսկ շաքարավազի արտահանումն աճել է ավելի քան 50 տոկոսով նույն ժամանակահատվածում։ Արտահանման ոլորտի շարունակական աշխուժությանը սպառնում է տեքստիլի առևտրային արտոնությունների վերացումը, Արևելյան Ասիայի երկրների համար նմանատիպ նախապատվություններին միանալը և ԵՄ շուկա շաքարավազի արտոնյալ գների աստիճանական դուրսբերումը։ Այսպիսով, Էսվատինին ստիպված կլինի դիմակայել փոփոխվող գլոբալ միջավայրում մրցունակ մնալու մարտահրավերին։ Այս մարտահրավերին դիմակայելու կարևոր գործոնը ներդրումային միջավայրն է։ Վերջերս ավարտված Ներդրումային կլիմայի գնահատումը որոշ դրական արդյունքներ է տալիս այս առումով, այն է, որ Էսվատինի ընկերությունները ամենաարդյունավետներից են Ենթասահարական Աֆրիկայում, թեև նրանք ավելի քիչ արդյունավետ են, քան մյուս տարածաշրջանների ամենաարդյունավետ միջին եկամուտ ունեցող երկրների ընկերությունները։ Նրանք ավելի բարենպաստորեն տարբերվում են միջինից ցածր եկամուտ ունեցող երկրների ընկերություններից, բայց նրանց խանգարում են կառավարման ոչ ադեկվատ մեխանիզմներն ու ենթակառուցվածքները:

Էսվատինին, Լեսոտոն, Բոտսվանան, Նամիբիան և Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունը կազմում են Հարավաֆրիկյան մաքսային միությունը (ՀԱՄՄ), որտեղ ներմուծման մաքսատուրքերը միատեսակ են կիրառվում անդամ երկրների վրա։ Էսվատինին, Լեսոտոն, Նամիբիան և Հարավային Աֆրիկան նույնպես Միասնական դրամական տարածքի անդամներ են, որտեղ թույլատրվում է հայրենադարձությունը և անսահմանափակ միջոցները։ Էսվատինին թողարկում է իր սեփական արժույթը՝ lilangeni (հոգնակի՝ emalangeni), որը հավասար է հարավաֆրիկյան ռենդին։

## Ենթակառուցվածք
Էսվատինին վայելում է լավ զարգացած ճանապարհային կապ Հարավաֆրիկյան Հանրապետության հետ։ Eswatini Railways-ը շահագործում է իր երկաթուղիները, որոնք անցնում են արևելքից արևմուտք և հյուսիսից հարավ։ Ավելի հին արևելք-արևմուտք կապը, որը կոչվում է Գոբա գիծ, հնարավորություն է տալիս մեծաքանակ ապրանքներ արտահանել Էսվատինիից Մոզամբիկի Մապուտու նավահանգստով։ Մինչև վերջերս Էսվատինիի ներմուծման մեծ մասն առաքվում էր այս նավահանգստով։ 1980-ականներին Մոզամբիկում տեղի ունեցած հակամարտությունը սվազիից շատ արտահանումներ շեղել է դեպի Հարավային Աֆրիկայի նավահանգիստներ։ Հյուսիս-հարավ երկաթուղային կապը, որն ավարտվել է 1986 թվականին, ապահովում է միացում Արևելյան Տրանսվաալի (այժմ՝ Մպումալանգա) երկաթուղային ցանցի և Ռիչարդս Բեյ և Դուրբան հարավաֆրիկյան նավահանգիստների միջև։ 1980-ականների կեսերից արտասահմանյան ներդրումները արտադրական հատվածում զգալիորեն խթանեցին տնտեսական աճի տեմպերը։ 1985 թվականի կեսերից արժույթի արժեզրկված արժեքը մեծացրել է սվազի արտահանման մրցունակությունը և մեղմացրել ներմուծման աճը՝ առաջացնելով առևտրային ավելցուկներ։ 1990-ականներին երկիրը հաճախ ունենում էր փոքր առևտրային դեֆիցիտ:

## Շաքարի արդյունաբերություն
Էսվատինին Աֆրիկայում շաքարի չորրորդ խոշոր արտադրողն է և արտադրությամբ 25-րդն է աշխարհում։  Սա ցույց է տալիս արդյունաբերության հսկայական ուշադրությունը, որպեսզի շարունակեն զարգացնել իրենց տնտեսությունը։ Էսվատինիի ՀՆԱ-ն 2014 թվականին կազմել է 8,621 միլիարդ դոլար (ԱՄՆ դոլար)՝ հիմնված գնողունակության համարժեքության վրա, և որից 7,2%-ը գյուղատնտեսության ոլորտից է, և այդ հատվածում շաքարեղեգն ու շաքարավազը ամենամեծ ազդեցությունն ունեն ՀՆԱ-ի վրա։ Համաձայն Համաշխարհային ԿՀՎ փաստերի գրքի, փայտի միջուկը և շաքարեղեգը Էսվատինիի ամենամեծ արտահանումն էին մինչև 2010 թվականի հունվարին փայտանյութի արտադրության գործարանի փակումը։ Դա թողել է շաքարեղեգի արդյունաբերությունը որպես միակ հիմնական արտահանումը։ Էսվատինիում շաքար արտադրող ամենամեծ ընկերությունը Royal Eswatini Sugar Corporation- ն է և այն արտադրում է երկրի ընդհանուր շաքարի երկու երրորդից մի փոքր պակաս և արտադրում է ավելի քան 3000 աշխատատեղ Էսվատինիի բնակիչների համար։ RES կորպորացիան կազմված է շաքարի գործարանի երկու հիմնական արտադրողներից՝ Mhlume-ից և Simunye-ից, որոնք միասին արտադրում են 430,000 տոննա եղեգը մեկ սեզոնում։ Շաքարեղեգ արտադրող երկրորդ խոշորագույն ընկերությունը Ubombo Sugar Limited-ն է, որը 1958 թվականին արտադրելով 5600 տոննա տարեկան հասել է մոտավորապես 230000 տոննա շաքարի։ Շաքարեղեգ արտադրող երրորդ խոշորագույն արտադրողը Tambankulu Estate-ն է (շաքարավազի ամենամեծ անկախ կալվածքը) և տարեկան 62000 տոննա շաքար է արտադրում 3816 հեկտար հողատարածքում։ 
 
Էսվատինիի և Հարավային Աֆրիկայի Զարգացման Համայնքի (ՀԱԶՀ) խոշորագույն արտահանման գործընկերները Եվրամիությունն է։ ՀԱԶՀ-ն հարավային Աֆրիկայի բազմաթիվ երկրների խումբ է, որոնք միավորվել են՝ փորձելով բարելավել իրենց անհատական սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակը։ 2014-2015 թվականներին Էսվատինիի շաքարի արտադրությունը կազմել է 680,881 մետրիկ տոննա, և դրանից մոտ 355,000 մետրիկ տոննա շաքար է առաքվել Եվրամիություն՝ ավելի մեծ, քան արտահանման ցանկացած այլ գործընկեր։ Էսվատինիի մեկ այլ առևտրային գործընկեր Միացյալ Նահանգներն էր, որտեղ նրանք 2014-2015 թվականներին առաքել են 34,000 մետրիկ տոննա շաքար՝ Սակագնային դրույքաչափի քվոտայի ներքո։ Այս թվերը նախորդ տարիների համեմատ աճել են և շարունակում են աճել։ 2015-2016 թվականների հետկանխատեսումների կանխատեսումների վրա հիմնված ակնկալվող արտադրանքն այն է, որ Էսվատինին կարտադրի 705,000 մետրիկ տոննա, ինչը երկրի համար նոր ռեկորդ է, որը կարելի է վերագրել շաքարի մշակման համար հասանելի հողատարածքների ավելացմանը։ Այս կանխատեսված թվից մոտ 390,000 մետրիկ տոննան կուղղվի Եվրամիություն՝ որպես Տնտեսական գործընկերության նոր համաձայնագրի մաս։ ԵՄ-ի և ՀԱԶՀ-ի միջև այս նոր համաձայնագիրը նշանակում է, որ Էսվատինիի նման անդամները կարող են վաճառել իրենց շաքարը առանց մաքսատուրքի և քվոտաների հիմունքներով։

Քվոտաները, որոնք լրացնում են ԵՄ-ն և Միացյալ Նահանգները, նման են Շաքարավազի արձանագրությանը, որը սկսվել է 1975 թվականին։ Շաքարավազի արձանագրության նպատակն էր, որ ԵՄ-ն գնի և ներմուծի որոշակի քանակություններ Աֆրիկայի, Կարիբյան և Խաղաղ օվկիանոսի երկրներից։ Այս գներն ու քանակները երաշխավորում էին արտադրությունը և շատ ավելի բարձր էին համաշխարհային գնից, ինչը մեծապես աղքատացած այս երկրների համար վերածվել է զգալի շահույթի։ Այս համաձայնագիրը ավարտվել է 2009 թվականին, քանի որ ԵՄ-ն այլևս չէր կարող աջակցել նախապես որոշված պահանջներին։ Շաքարավազի արձանագրությունն անմիջապես ավարտվել է և փոխարինվել է տարբեր երկրների և տարածաշրջանների հետ առանձին տնտեսական գործընկերություններով։ Թեև պահանջները կլինեն նույնքան բարձր, որքան Շաքարավազի արձանագրությամբ, գները զգալիորեն կնվազեն։  Էսվատինիի դեպքում նրանք լավ հավաստիացում են ստացել, որ իրենց արտադրանքը դեռ կգնի ԵՄ-ն։

## Հանքարդյունաբերություն
Ներկայումս Էսվատինիի հանքային ոլորտը կառավարվում է Էսվատինիի անկախությունից առաջ մշակված քաղաքականության համաձայն։ Ի պատասխան ոլորտի վերջին անկման՝ խորհրդատուների կողմից մշակվում է հանքարդյունաբերության նոր քաղաքականություն, որը վճարվում է Չինաստանի դրամաշնորհով, և առաջարկվել է նաև փոքրածավալ հանքարդյունաբերությունը հեշտացնելու օրենսդրություն։

Երկրի արտարժույթի հիմնական աղբյուրը Բուլեմբու ասբեստի հանքավայրն է, սակայն արտադրությունը կտրուկ անկում է ապրել։ Նախկինում հայտնաբերվել են նաև ադամանդներ, երկաթի հանքաքար և ոսկի, սակայն ներդրումների և զարգացման քաղաքականության բացակայության պատճառով տարածաշրջանի ներուժը թուլացել է։

Թեև ավելի քիչ, քան 1000 սվազցիներ ուղղակիորեն աշխատում են հանքարդյունաբերության ոլորտում, Էսվատինիից շատ բանվորներ մշակում էին երկրի սոճու մեծ պոպուլյացիաների փայտանյութը Հարավային Աֆրիկայում հանքերի համար, և մոտ 10,000–15,000 սվազիներ աշխատում էին Հարավային Աֆրիկայի հանքերում։ Նրանց ներդրումը Էսվատինիի տնտեսության մեջ աշխատավարձով հայրենադարձության միջոցով նվազել է, թեև ոսկու միջազգային շուկայի փլուզման և Հարավային Աֆրիկայում աշխատողների կրճատումների պատճառով։

## Այլ տնտեսական վիճակագրություն
Հետևյալ աղյուսակում ներկայացված են 1980–2017թթ. տնտեսական հիմնական ցուցանիշները. 

**Ընտանիքի եկամուտը կամ սպառումը ըստ տոկոսային մասնաբաժնի.**

*ամենացածր 10%՝* 1.6%

*ամենաբարձր 10%՝* 40,7% (2001)

**Արդյունաբերական արտադրության աճի տեմպը՝** 1% (2001 թ.)

**Էլեկտրականություն – արտադրությունը՝** 470 ԳՎտժ (2008), 420 ԳՎտժ (1998 թ.)

**Էլեկտրականություն – սպառումը`** 1207 ԳՎտժ (2008), 962.9 ԳՎտժ (2001), 1.078 ԳՎտժ (1998 թ.)

**Էլեկտրականություն – արտահանումներ՝** 0 կՎտժ (2009, 2001, 1998)

**Էլեկտրականություն – ներմուծումներ՝** 768 ԳՎտժ (2009), 639 ԳՎտժ (2001), 687 ԳՎտժ (1998 թ.)

*Նշում.* ներմուծում է իր էլեկտրաէներգիայի մոտ 60%-ը Հարավային Աֆրիկայից (2009 թ.)

**Արժույթը՝** 1 lilangeni (E) = 100 ցենտ

**Փոխարժեքներ՝** emalangeni (E) 1 ԱՄՆ դոլարի դիմաց – 7.3 (2011), 7.32 (2010), 8.42 (2009), 7.75 (2008), 7.4 (2007), 10.5407 (2002), 8.6092 (2001), 6.9398 (2000), 6.9398 (2000), 6.9398 (2000), 6.9398 (2000), 6.9398 (2000), 6.9398 (2000), 6.9398 (2000), 6.9398 (2000), 4,6032 (1997), 4,2706 (1996), 3,6266 (1995); Նշում – Lilangeni-ն հավասար է հարավաֆրիկյան ռանդին

## Տես նաև
* Աֆրիկայի տնտեսություն
* Էսվատինի

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* The World Bank in Eswatini – Overview
* CIA World Factbook: Swaziland