open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ռոդոլֆ Կրեյցեր

**Ռոդոլֆ Կրեյցեր** (Kreutz (er), (), ֆրանսիացի ջութակահար, կոմպոզիտոր, դիրիժոր, մանկավարժ։

XIX դարի ջութակի ֆրանսիական դպրոցի հիմնադիրներից է։ Կրեյցերի նվագը բարձր է գնահատել Լ. Բեթհովենը՝ նրան ձոնելով ջութակի և դաշնամուրի սոնատ (երկ 47, այսպես կոչված, «Կրեյցերյան սոնատ»)։ Կրեյցերիի «40 էտյուդ կամ կապրիս» ջութակի համար ժողովածուն մանկավարժական գրականության դասական ստեղծագործություն է։ Գրել է «Ջութակի մեթոդ» գիրքը (Պ. Բայոյի և Պ. Ռոդեի հետ, հրատարակություն 1802 թվական)։ Հեղինակ է նաև ջութակի կոնցերտների, օպերաների, բալետների, կամերագործիքային անսամբլների։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ջութակահարներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դիրիժորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:1766 ծնունդներ
Կատեգորիա:1831 մահեր
Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի երաժշտագետներ
Կրեոլներ

[220px|մինի|Կարմիր [թյուրբանով կրեոլուհու դիմանկար]]
**Կրեոլներ**, գաղութային դարաշրջանում, Ամերիկայի՝ իսպանական, պորտուգալական և ֆրանսիական գաղութներում առաջացած էթնիկական խմբեր (գլխավորապես իսպանական և պորտուգալական նվաճողների ժառանգները Լատինական Ամերիկայում)։

Վեստ Ինդիայի կղզիներում և Բրազիլիայում՝ սևամորթ ստրուկների հետնորդները։

Ալյասկայի ռուս վերաբնակները (XVIII դարից - XIX դարի 2-րդ կես)։

Կրեոլներ են անվանել հնդկացիների, էսկիմոսների և ալեուտների հետ ամուսնությունից ծնվածներին։

Կատեգորիա:Էթնիկ խմբեր
Կատեգորիա:Մարդաբանություն
Կրեսիլաս Կիդոնացի

**Կրեսիլաս Կիդոնացի** ( *Krēsílas*, ), մեր թվարկությունից առաջ V դ. 2-րդ կեսի հին հունական քանդակագործ։ Աշխատել է Աթենքում։ Գործերից են՝ հերոսականացված Պերիկլեսի դիմաքանդակը (մարմարյա պատճենները՝ Բրիտանական թանգարանում, Լոնդոն, Վատիկանի թանգարանում, Հռոմ), Ամազոնուհու (պատճեն, Կապիտոլիումի թանգարան, Հռոմ), Դիոմեդեսի (Ազգային թանգարան, Նեապոլ), Աթենասի (մարմարյա պատճենը՝ Լուվրում, Փարիզ, արձանի գլխի պատճենը՝ էրմիտաժում, Լենինգրադ) արձանները։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կրետե կղզու Կիդոնիա քաղաք-պետությունում։ Պելոպոնեսյան Արգոս քաղաքում աշակերտել է քանդակագործ Դորոթեոսին, այնուհետև աշխատակցել է վերջինիս Դելփիքում և Հերմիոնում։ Մ. թ. ա. 450-ից 420 թվականներին հիմնականում գործել է Աթենքում, իրեն դրսևորել որպես քանդակագործ Միրոնի ստեղծած ավանդույթների հետևորդ։

Հինհռոմեացի գրող Պլինիոս Ավագը հիշատակել է Արտեմիսի եփեսոսյան տաճարի համար ամազոնուհու քանդակ ստեղծելու նպատակով չորս քանդակագործների՝ Պոլիկլետոսի, Ֆիդիասի, Կրեսիլասի և Ֆրադմոնի միջև բորբոքված մրցակցության մասին։ Նրանցից յուրաքանչյուրն իրեն է հատկացրել առաջին տեղը, սակայն Ֆիդիասը, Կրեսիլասը և Ֆրադմոնը երեքն էլ երկրորդ տեղը տվել են Պոլիկլետոսին։ Այդպիսով՝ հաղթող է ճանաչվել Պոլիկլետոսը, Ֆիդիասին տրվել է երկրորդ, Կրեսիլասին՝ երրորդ տեղը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Furtwängler, Adolf, *Masterpieces of Greek Sculpture: A Series of Essays on the History of Art, Volume 2*, Charles Scribner's Sons, 1895.
* Hurwit, Jeffrey M., *Artists and Signatures in Ancient Greece*, Cambridge University Press, 2015. .
* Metropolitan Museum of Art (New York, N.Y.), Philippe De Montebello, *The Metropolitan Museum of Art Guide*, Metropolitan Museum of Art, 1994. .
* Pliny. Natural History, Volume IX: Books 33–35. Translated by H. Rackham. Loeb Classical Library 394. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1952.
* Politt, J. J., *The Art of Ancient Greece: Sources and Documents*, Cambridge University Press, 1990. .
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* The wounded Amazon of Kresilas
*Picture of an Amazon (in German)
*Busts of Pericles

 

Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 5-րդ դարի հույներ
Կատեգորիա:Քանդակագործներ
Կատեգորիա:Անտիկ հույն քանդակագործներ
Խաչատուր Սողոմոնյան

**Խաչատուր Սողոմոնյան** (), հայ թառահար և խմբավար։

## Կենսագրություն
Խաչատուր Սողոմոնյանը ծնվել է 1999 թվականին Հունաստանի Սալոնիկ քաղաքում։ Կոմիտաս վարդապետի ազգականներից է։

1946 թվականին ընտանիքի հետ ներգաղթել է Հայաստան։ 12 տարեկանում սկսել է թառ նվագել սովորել քամանչահար Խաչատուր Ներսիսյանից։ 1960 թվականին ավարտել է Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանի ժողովրդական նվագարանների բաժնի թառի մասնագիտական բաժնի թառի դասարանը (դասատու՝ Շ. Բեգլարյան)։

1960-1963 թվականներին եղել է Արև Բաղդասարյանի ղեկավարած՝ երգի և պարի անսամբլի թառահարը։ 1962-1970 թվականներին սովորել է Երևանի Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիայի խմբավարական բաժնում Մարտին Մազմանյանի մոտ։ 1970-1978 թվականներին եղել է Երևանի Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի թատրոնի երգչախմբի ղեկավարը։ 1975-1979 թվականներին ղեկավարել է Ե. Սահառունու անվան երգի-պարի անսամբլը։ 1978 թվականին ղեկավարել է Երևանի Սուրբ Սարգիս եկեղեցու երգչախումբը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1940 ծնունդներ
Կատեգորիա:1999 մահեր
Կատեգորիա:Հայ թառահարներ
Կատեգորիա:Հայ խմբավարներ
Կատեգորիա:Սալոնիկ քաղաքում ծնվածներ
Հրաչյա Հովհաննիսյան (թառահար)

**Հրաչյա Արտավազդի Հովհաննիսյան** (), հայ թառահար։

## Կենսագրություն
Հրաչյա Հովհաննիսյանը ծնվել է 1947 թվականին Երևանում։ Թառ նվագել սովորել է տասը տարեկանում քամանչահար Հ. Ավետիքյանից։

1972 թվականին ավարտել է Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանի ժողովրդական նվագարանների բաժնի թառի մասնագիտական բաժնի թառի դասարանը (դասատու՝ Հ. Դարբինյան)։ 1974-1995 թվականներին աշխատել է Հայկական Ռադիոյի Արամ Մերագուլյանի անվան ժողովրդական նվագարանների անսամբլում։ Ղեկավարել է Աշտարակի մշակույթի պալատի և Երևանի գյուղատնտեսական ինստիտուտի ժողնվագախմբերը։

Դասավանդել է ունեցել Ռուսաստանում, Ֆրանսիայում, Լեհաստանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ թառահարներ
Ֆրիդրիխ Կրելից

**Ֆրիդրիխ Կրելից** (, ), ավստրիացի լեզվաբան, արևելագետ։

1913 թվականից Վիեննայի համալսարանում դասավանդել է հայերեն, թուրքերեն, ապա թյուրքական լեզուներ։ Հայերենին նվիրված ուսումնասիրություններում անդրադարձել է թուրքերենում հայերենից փոխառյալ բառերին, հայատառ թուրքերենին, Գրիգոր Տաթևացու «Ընդդեմ մուսուլման կանանց» գրքում արաբերեն, պարսկերեն և թուրքերեն փոխառություններին և այլն։ Գրել է նաև հայերենի քերականություն՝ գերմանախոսների համար։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավստրիացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Ավստրիացի արևելագետներ
Անդրկովկասյան սպիտակաձուկ

**Անդրկովկասյան սպիտակաձուկ** (), ծածանաձկների ընտանիքի ձուկ։ ՀՀ-ում տարածված է Արաքս, Մեծամոր գետերում և նրանց ջրերով սնվող արհեստական լճակներում ու ջրանցքներում։
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինը կողքերից սեղմված է, երկարությունը՝ 5-7 (երբեմն՝ մինչև 15) սմ, զանգվածը՝ 15 գ և ավելի։ Թեփուկները միջին չափի են, կողագծում՝ 38-45 հատ։ Մեջքային լողակում կա 10-12 ճառագայթ, հետնալողակում՝ 14-17։ Կլանային ատամները երկշարք են, ձգված, թեթևակի կեռված։ Ստորին ծնոտը մի փոքր երկար է վերինից։ Բերանը վերին դիրք ունի։ Փորային լողակների և հետնալողակի միջև կա ողնուց, որը հաճախ պատված է թեփուկներով։ Պոչային լողակը մկրատաձև է, որի ստորին բլթակը մի փոքր երկար է վերինից։ Մեջքը և գլխի վերին մասը կեղտոտ դեղնականաչավուն են՝ մետաղ., երկնագույն կամ կանաչավուն նրբերանգներով։ Կողքերն արծաթափայլ են, փորիկը՝ արծաթասպիտակ։ Կողքերի վերին մասով ձգվում են թույլ արտահայտված կապարագույն, իսկ դրա տակ՝ բարակ կանաչաոսկեգույև շերտեր։ Մեջքային և պոչային լողակները մոխրագույն են, կրծքային, փորային լողակները և հետնալողակը՝ անգույն։ Աչքի ծիածանաթաղանթը դեղնաարծաթավուն է։ Բնակվում է վտառներով։
## Բազմացում և սարգացում
Սեռահասուն է դառնում 1 տարեկանում։ Սեռական երկձևությունը թույլ է արտահայտված։ Արուներն էգերից փոքր են ու ցածրամարմին՝ ավելի երկար լողակներով։
Բազմանում է գարնանը։ Բեղունությունը հասնում է մինչև 2 հազար ձկնկիթի։
## Սննդառություն
Կենդանակեր է։ Սնվում է տարբեր մանր անողնաշարավորներով՝ միջատներով, նրանց թրթուրներով, ջրալվերով և այլն։
Արդյունաբերական նշանակություն չունի։

Կատեգորիա:Ծածանազգիներ
Կատեգորիա:Հայաստանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Անդրկովկասի կենդանական աշխարհ
Անդրկովկասյան փասիան

**Անդրկովկասյան փասիան** կամ **սովորական փասիան** (), փասիանների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, հազվագյուտ։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 53-89 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 70-90 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 720-1200 գ։ Խոշոր է, պոչը՝ երկար ու սուր, դեղնականաչավուն, զոլավոր։ Հասուն արուի ընդհանուր գունավորումը ոսկեգույն–նարնջագույն է, փետուրների ծայրերը՝ սև։ Գլուխը մուգ կանաչ է՝ մետաղական փայլով, այտի վրա կա չփետրավորված կարմիր հատված։ Գոտկատեղը դարչնավուն է, թևերի ծածկող փետուրները՝ բաց դարչնագույն։ Էգի ընդհանուր գունավորումը դարչնագույն է՝ կարմրավուն սև խայտերով, գլուխը և վիզը՝ բաց կապտամանուշակագույն երանգով։ Երիտասարդը նման է հասուն էգին, սակայն պոչն ավելի կարճ է։

Վտանգի պահին թաքստոց է գնում վազելով, թռիչքի դիմելիս թևերը բարձր շփշփոցներ են արձակում։ Արուի ճիչը բաղկացած է 2-3 բարձր կոպիտ հնչյուններից, որոնց հաճախ հետևում են թևերի արագ թափահարումները։

Փասյանները շատ գեղեցիկ թռչուններ են որոնք պատկանում են փասյանական ցեղին։ Այս անկրկնելի թռչունների անունը տեղ է գտել կարմիր գրքում։

## Բազմացում և զարգացում
Բույնը ոչ խորը գավաթաձև փոսիկ է, ցամքարը՝ չոր խոտաբույսերից։ Բնադրում է գետնին՝ խիտ թաքստոցում։ Դնում է 45 մմ տրամագծով, կանաչ-դարչնագույն 8-15 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 21-23 օր։ Ձագերը աներեր թռչելու ունակություն են ձեռք բերում կյանքի 50-57-րդ օրը։

## Տարածվածություն
Բնակվում է դաշտեզրերի եղեգի, ուռենու և մոշենու խիտ մացառներում։ Հայաստանում չնչին թվաքանակով (1-7 թռչուն) գրանցված է Սյունիքի մարզում (Կապանի, Եղվարդի, Շվանիձորի ծայրամասերում)։

## Պահպանություն
Հայաստանում Անդրկովկասյան փասիանի արհեստ, բազմացման և բնության մեջ վերավարժեցման աշխատանքներն անհաջողության են մատնվել՝ թաքստոցների բացակայության և գիշատիչների առկայության պատճառով։ Հաջողությամբ հարմարվում և բազմանում է անազատ պայմաններում։ Շքեղ փետրավորումը գայթակղում է սիրող, և մարզ, որսորդությամբ զբաղվողներին։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Կատեգորիա:Փասիաններ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Ասիայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Հայաստանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Վրաստանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Իրանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Չինաստանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Հարավային Կորեայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Անդրկովկասի կենդանական աշխարհ
Գեղանուշ (գետ)

**Գեղանուշ**, գետ Սյունիքի մարզում, Ողջիի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Խուստուփ լեռնագագաթից 3050 մ բարձրությունից։ Երկարությունը 16&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը 47 կմ²։ Սնումը հիմնականում ձնաանձրևային է (85%)։ Տարեկան միջին ծախսը 0,69 մ³/վ է։ Կան բազմաթիվ սահանքներ և ջրվեժներ։ Գետահովիտն ունի ռեկրեացիոն նշանակություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Ողջի գետի վտակներ
Սուրեն Մեհրաբյան

**Սուրեն Արամայիսի Մեհրաբյան** (), հայ թառահար։

## Կենսագրություն
Սուրեն Մեհրաբյանը ծնվել է 1952 թվականին Կիրովաբադ (Գանձակ) քաղաքում։

1968 թվականին ավարտել է տեղական երաժշտական դպրոցը, իսկ 1972 թվականին Բաքվի երաժշտական ուսումնարանը, իսկ 1977 թվականին Բաքվի կոնսերվատորիան։ Աշխատել է տեղի ֆիլհարմոնիայի անսամբլում որպես մենակատար։

1988 թվականին ընտանիքով տեղափոխվել է Երևան։ Եղել է Հայաստանի ժողովրդական նվագարանների նվագախմբի մենակատար թառահարը։

1992 թվականից բնակվում է Լոս Անջելեսում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1952 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ թառահարներ
Անձրևորդեր

**Անձրևորդ** (), օղակավար որդերի տիպի սակավախոզանների դասի որդ։ Հայտնի է մոտ 1500 տեսակ։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինը (երկարությունը՝ 30-150 մմ) կազմված է 80-300 օղակից (մետամերներ)։ Գույնը բաց մոխրագույն է կամ կարմիր։ Մաշկը հարուստ է լորձային հյութ արտադրող գեղձային բջիջներով և մշտապես խոնավ է։ Շարժվում է խոզանների օգնությամբ, որոնք անզեն աչքով անտեսանելի են և տեղադրված են մարմնի հատվածների կողքերին։

## Սննդառություն
Ապրում է խոնավ հողերում։ Գիշերային կյանք է վարում, ցերեկը դուրս է գալիս միայն ուժեղ անձրևից հետո (այստեղից էլ անվանումը)։ Սնվում է բուսական մնացորդներով, գոմաղբով և այլն։

## Բազմացում և զարգացում
Երկսեռ է, բազմանում է կոկոնի առաջացմամբ, որի ներսում ձվաբջիջը բեղմնավորվում է։

Արյունատար համակարգը փակ է։ Անձրևորդը իր շարժումներով փխրեցնում է հողը, նպաստում բուսական մնացորդների քայքայմանը։ Վնասակար է. խոզերի թոքաճիճվային հիվանդությունների փոխանցող է։

Այսօր հայտնի են մոտ 3500 տեսակներ։ Մարմնի առջևում գտնվում է մուգ գույնի լորձային հաստացում՝ գոտի, որը մասնակցում է բազմացմանը։ Այն հերմաֆրոդիտ կենդանի է։

## Բեղմնավորումը
Նրանց բեղմնավորումը իրականացվում է խաչաձև եղանակով։ Երկու որդեր փոխանակում են իրենց սերմնահեղուկները, այնուհետև որդերի հեռանում են միմյանցից։ Որդերից յուրաքանչյուրի գոտու վրա սկսում է լորձ արտադրվել, առաջանում է կցորդ։ Կցորդի մեջ են ընկնում ձվաբջիջները և սերմնահեղուկը, տեղի է ունենում բեղմնավորում։ Բեղմնավորված ձվերով կցորդը, դուրս ընկնելով մարմնից, կարծրանում և վերածվում է բոժոժի, որտեղ էլ զարգանում են ձվերը։

Կատեգորիա:Սակավախոզաններ
Կատեգորիա:Որդեր
Գեղարոտ (գետ)

**Գեղարոտ**, գետ Հայաստանի Արագածոտնի մարզում, Քասաղի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Արագածի արևելյան լանջից՝ 3600 մ բարձրությունից և Ափնագյուղից 1 կմ հարավ-արևելք միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը 25 կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 66 կմ²։ Գետահովիտը V-աձև է և կիրճանման, ստորին հոսանքում լայնանում է։ Սնումը հիմնականում հալոցքային (69%) է, վարարումը՝ մայիս-հունիսին։ Տարեկան միջին ծախսը 0,94 մ³/վ։ Ձմռանը սառցակալում է։ Գետահովտում կան հանք, ջրերի ելքեր։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։

## Պատկերասրահ

Արագածոտն․ Գեղարոտ.jpg|Գեղարոտ գետը հունիսին
Գեղարոտ գետը 01.jpg|Գեղարոտ գետը անմիջապես Գեղարոտ ջրվեժի տակ ապրիլին
Գեղարոտ գետը 02.jpg|Գեղարոտ ջրվեժը՝ ծածկված ձյան շերտով և Գեղարոտ գետի սկզբնամասը


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Քասաղ գետի վտակներ
Գնիշիկ (գետ)

**Գնիշիկ**, *Գինեշիկաձոր, Գինեշիկա գետ, Գինիշիկաձոր, Գինիշիկաչայ, Գնիշին, Գնիշիկչայ, Գնշիկ, Գնշին, Դարաչայ, Թմաձոր, Կնիշիկչայ*, գետ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում, Արփայի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Վայքի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերից՝ 2460 մ բարձրությունից։ Երկարությունը 20 կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 64,37 կմ²։ Գետահովիտը V-աձև է, խորությունը՝ 50—80 մ։ Սնումը հիմնականում ձնաանձրևային (74 %) է, վարարումը՝ գարնանը։ Տարեկան միջին ծախսը 0,2 մ³/վ է։ Ամաղուի ձորով անցնելիս կռչվում է նաե *Ամաղու գետ*։  Գետի ստորին հոսանքը երբեմն անվանվում էին *Ամաղու*

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Արփա գետի վտակներ
Գոշ լիճ

**Գոշ**, լեռնային անտառապատ լիճ Հայաստանի Տավուշի մարզում՝ Գոշ գյուղից 2.2 կմ հարավ-արևմուտք։

## Աշխարհագրություն
Առաջացել է սողանքապատվարային գործընթացների հետևանքով։ Լճի մակերևույթի հայելին 0,008 կմ² էր երկարությունը՝ 100 մ, լայնությունը՝ 80 մ։ Առավելագույն խորությունը 8 մ էր, ջրի ծավալը՝ 1500 մ3։ Տվյալները փոփոխության են ենթարկվել մաքրման նպատակով լճի մակարդակի իջեցումից հետո և դեռ նոր հաշվարկներ չեն կատարվել։ Սնվում է աղբյուրների և մթնոլորտային տեղումների ջրերով։ Ամռանը ջրի ջերմաստիճանը մակերևույթին հասնում է ընդամենը 14&nbsp;°C։

## Լճի ոչնչացում
Ըստ Hetq.am լրատվական գործակալության կողմից ներկայացված փաստերի, 2017 թվականի ապրիլի սկզբին «Վենդոռ» ընկերությունը Դիլիջան ազգային պարկի տարածք ծանր տեխնիկա է մտցրել և սկսել լիճը ու հարակից տարածքը փորել, ինչպես նաև այնտեղ տանող գրունտային ճանապարհը լայնեցնել ու հարթեցնել՝ կտրելով ու վնասելով բազմաթիվ ծառեր։ Այդ աշխատանքների հետևանքով մի քանի մետրով կրճատվել է լճի հայելային մակերեսը, ջրային պաշարները աղտոտվել են, սկսվել է լճի ճահճացման գործընթաց, ափի ամբողջ երկայնքում կուտակվել է շուրջ 2 մետր բարձրությամբ տիղմային կուտակումներ, գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվել է լճում բնակվող խեցգետնի պոպուլացիան։ Բնապահպանության նախարարությունը այս կապակցությամբ պաշտոնական պարզաբանում է տվել, որ «Վենդոռ» ընկերության հետ կնքվել է կառուցապատման իրավունքով հանգստի գոտի կազմակերպելու և սպասարկման ծառայություններ մատուցելու պայմանագիր, որի համաձայն «Վենդոռ» ընկերությունը պարտավոր է բարեկարգել տարածքը, մաքրել աղբից և չոր ճյուղերից, չխախտել լճի էկոհամակարգը և էնդեմիկ կարգավիճակը։

## Լճի ներկա վիճակ
Գոշն արդեն մաքրվել ու վերակենդանացել է. լճում գորտերի, խեցգետնի ու մանր ձկների մեծ քանակություն կա։ Այս տարածքում կարելի է հանդիպել անձեռակերտ տարատեսակ հուշարձանների՝ ժայռային տարատեսակ գոյացություններ, հանքային աղբյուրներ և այլն։

## Պատկերասրահ
### Լճի տեսքը 2015 թվականին

Gosh lake in 2015 june 01.JPG|
Gosh lake in 2015 june 02.JPG|
Gosh lake in 2015 june 03.JPG|


### Լճի տեսքը 2017 թվականի ապրիլին

Gosh Lake 2017 (2).jpg|	
Gosh Lake 2017 (4).jpg|	
Gosh Lake 2017 (5).jpg|


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տավուշի մարզի լճեր
Կատեգորիա:Անհոսք լճեր
Գռիձոր (գետ)

**Գռիձոր**, գետ Գեղարքունիքի մարզում, Գավառագետի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Գեղամա լեռնավահանի արևելյան լանջերից՝ 3340 մ բարձրությունից։ Երկարությունը 24,2&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 44 կմ²։ Սնումը ձնաանձրևային (54 %) է, վարարումը՝ ապրիլ-մայիսին։ Տարեկան միջին ծախսը 0,28 մ³/վ է։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։

## Գռիձորի հովիտ
Գավառագետի վտակ Գռիձորի հովիտն իրենից ներկայացնում է մի գեղատեսիլ սառցադաշտային տրոգ 200 մ խորությամբ, 300 մ լայնությամբ և 1 կմ երկարությամբ։ Տրոգի հատակի երկարությամբ ձգվող խզվածքային գոտուց բխում են բազմաթիվ հանքային աղբյուրներ։ Այստեղով է անցնում դեպի Սևանա լիճը ձգվող տեկտոնական խզվածքը, որի երկարությամբ դուրս են գալիս բազմաթիվ հանքային աղբյուրներ։ Տրոգը սկսվում է 3340 մ բարձրությունից և ձգվում է մոտ 500 մ։ Այստեղ է գտնվում աշխարհի ամենասառնորակ ջուր պարունակող աղբյուրներց մեկը՝ +4˚C: Տրոգի վերջնամասում Գռիձոր գետի ջրերը 3մ բարձրությունից գահավիժելով ցած առաջացնում են ջրվեժ։

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Գավառագետ գետի վտակներ
Դերջան (գետ)

**Դերջան**, Մանանաղի (այժմ՝ Թուզլա), գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Արևմտյան Եփրատի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Այծպտկունքի հարավարևմտյան լանջից՝ 3094 մ բարձրությունից։ Երկարությունը մոտ 87 կմ է։ Սնումը հիմնականում ձնաանձրևային է, վարարումը՝ մայիս-հունիսին։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Եփրատ գետի վտակներ
Մանիլո Սկոպինյո

**Մանիլո Սկոպինյո** (, 1925 թ. նոյեմբերի 20, Պաուլարո, Իտալիա&nbsp;-&nbsp;1993 թ. սեպտեմբերի 25, Ռիետի, Իտալիա), իտալացի նախկին ֆուտբոլիստ և մարզիչ, ով հանդես է եկել մի շարք իտալական ակումբներում։ Իր մարզչական կարիերայի ընթացքում մարզել է այնպիսի ակումբներ, ինչպիսիք են իտալական Բոլոնիան, Կալյարին և Ռոման։ 
1969/70 մրցաշրջանում Մանիլոն Կալյարի ֆուտբոլային ակումբի հետ դարձավ Իտալայի առաջնության չեմպիոն։

## Նվաճումներ
### Մարզչական
* Իտալիայի չեմպիոն՝ 1969/70

## Արտաքին հղումներ
* Հոդված Մանիլո Սկոպինյոյի մասին

Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Նապոլիի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Ռոմա ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Սալեռնիտանայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Դրախտիկ (գետ)

**Դրախտիկ**, գետ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում՝ Սևանա լճի ավազանում։ Սկիզբ է առնում Արեգունու լեռնաշղթայի հարավային լանջերից՝ 2420&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը 11,3&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 42 կմ²։ Գետահովիտը վերին և միջին հոսանքներում V-աձև է, ստորինում լայնանում է։ Սնումը հիմնականում ձնաանձրևային և ստորերկրյա է։ Հաճախակի են սելավներն ու սողանքները։ Տարեկան միջին ծախսը 0,22 մ³/վ է։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Սևանա լճի ավազանի գետեր
Գնդեվազի ջրանցք

**Գնդեվազի ջրանցք**, ջրանցք Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում։ Կառուցվել է 1098 թվականին՝ Գնդեվանքի վանքապատկան հողերը ոռոգելու նպատակով։ Համարվում է միջնադարի ջրաշինական հազվագյուտ կառույց, որը 1960 թվականին հիմնարար նորոգումից հետո ոռոգում է Գնդեվազ գյուղի և Ջերմուկի քաղաքամերձ հողատարածքները։ Սկիզբ է առնում Որոտանի ավազանից։ Երկարությունը 15,4կմ է, ջրթողունակությունը՝ 0,7 մ³/վ։

Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի ջրանցքներ
Ելփին (գետ)

**Ելփին**, *Աղոբեն, Աղոպեն, Ելբին, Էլբին, էլփին*, գետ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում, Արփայի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Վարդենիսի լեռների հարավարևմտյան լանջերից՝ 2950 մ բարձրությունից և մայր գետին է միանում Վայոց ձորի մարզի Արենի գյուղի մոտ։ Սնումը տեղի է ունենում ձնահալոցքային ու անձրևային եղանակով, ինչպես նաև՝ ստորջրյա աղբյուրներից։ Վարարումները տեղի են ունեում գարնանը և ամառվա սկզբին, մասնավորապես՝ ապրիլ-հունիս ամիսներին։ Ելփինից սկիզբ են առնում 22 փոքր և միջին ջրանցքներ։ Երկարությունը հասնում է 23 կմ-ի, ջրհավաք ավազանը՝ 130 կմ², իսկ տարեկան միջին ծախսը 0,3 մ³/վ է։

Հնում կոչվում էր *Աղոբեն, Աղոպեն։* Ունի երկու վտակ՝ Կոզուլջաջուր և Շրեշտաջուր։ Վերջինս իր անվանումը ստացել է համանուն լեռից։ Հաճախակի են սելավները։ 1931 թվականի սելավը մեծ վնաս է հասցրել Արենի, Ելփին, Չիվա գյուղերին. հունի առանձին հատվածներում կառուցված են ափապաշտպան շինություններ։ Այժմ ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով, և ամռան ամիսներին Արփա չեն հասնում։

## Կիրճ և ձոր
Ելփին գետի հին անվան հետ է կապվում նաև համանուն՝ Աղոպենի ձորը, որը գտնվում էր Արաքսի ձախակողմյան վտակի՝ Արփայի ավազանում։ Այն գտնվում էր նախկին Օղբին ավերակ գավառի մոտակայքում։

Ելփինի կիրճը ևս գտնվում է գետի հովտում։ Գրականության մեջ երբեմն համարվում է ձոր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արփա գետի վտակներ
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գետեր
Կռում

**Կռում**, ճնշմամբ մետաղի մշակման եղանակներից. կատարվում է ունիվերսալ գործիքներով և մեքենաներով։ Որպես կանոն կռման ժամանակ մետաղը տաքացվում է մինչև որոշակի ջերմաստիճան (պլաստիկությունը մեծացնելու և դեֆորմացիայի նկատմամբ դիմադրությունը փոքրացնելու նպատակով)։ Կռման ջերմաստիճանային միջակայքը կախված է մշակվող մետաղի քիմիական բաղադրությունից և կառուցվածքից, ինչպես նաև գործողության կամ անցումի ձևից։ Պողպատի համար այդ միջակայքը 800—1100&nbsp;°C է, ալյումինի համաձուլվածքների համար՝ 420—480&nbsp;°C։ Կռում կատարում են դրոշմոցներով և առանց դրոշմոցների (ազատ կռում)։ Առաջին դեպքում մետաղը բոլոր կողմերից սահմանափակվում է դրոշմոցի աշխատանքային խոռոչի պատերով և դեֆորմացիայի ընթացքում ստանում խոռոչի ձևը։ Ազատ կռման (ձեռքով կամ մեքենայով) դեպքում մետաղը չի սահմանափակվում կամ էլ սահմանափակվում է մեկ կողմից։ Լիակռման դեպքում մետաղն ամրանում է, վերանում են անհամասեռությունները, մանրանում բյուրեղները, որի շնորհիվ կառուցվածքը դառնում է մանրահատիկ։ Կռման ժամանակ օգտագործում են դարբնոցային գործիքների հավաքածու, որի օգնությամբ նախապատրաստուկներին տալիս են անհրաժեշտ ձև ու չափեր։ Կռման հիմնական գործողություններն են՝ նստեցումը, կռաձգումը, անցքակռալայնումը, շրջագլումը ևն։ Կռումը դետալների նախապատրաստուկների ստացման տնտեսողաբեր եղանակներից է։ Զանգվածային և խոշոր սերիական արտադրություններում ավելի շատ կիրառում են դրոշմոցներով, իսկ մանր սերիական արտադրությունում՝ ազատ կռում։

Կատեգորիա:Մետաղամշակում
Զոր-Զորի ջրանցք

**Զոր-Զորի ջրանցք**, ջրանցք Հայաստանի Սյունիքի մարզում։ Սկիզր է առնում Որոտան գետի ձախ վտակ Զոր-Զորից։ Շահագործման է հանձնվել 1949 թվականին։ Երկարությունը 9,6&nbsp;կմ է, ջրթողունակությունը՝ 0,2 մ³/վ։ Ջրառը կատարվում է պատվարային եղանակով։ Ոռոգում է Նորավան և Վաղատին գյուղերի հողատարածքները։

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի ջրանցքներ
Կատեգորիա:Սիսիանի շրջան
Ալֆրեդ Կրյոբեր

**Ալֆրեդ Լուիս Կրյոբեր** (, ), ամերիկացի ազգագրագետ, «պատմական դպրոցի» ներկայացուցիչ, Կալիֆոռնիայի համալսարանի (Բերքլի) պրոֆեսոր (1919-1946)։

Կրյոբերի աշխատությունները գլխավորապես նվիրված են Ամերիկայի հնդկացիներին, պարունակում են մեծ քանակությամբ փաստացի նյութ։ Դրանց մի մասը գրված է էվոլյուցիոն ուսմունքին հակառակ դիրքերից։ Կյանքի վերջին տարիներին Կրյոբերը հրաժարվել է այդ հայացքներից և ընդունել մարդկային հասարակության առաջընթաց զարգացման գաղափարը։

Կրյոբերի դուստրը ֆանտաստ գրող Ուրսուլա Կրյոբեր Լե Գուինն է։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Современная американская этнография, теоритические направления, тенденци, Մոսկվա, 1963 թ.

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ազգագրագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մարդաբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հնագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիոլոգներ
Իշխանագետ (գետ)

**Իշխանագետ**, գետ Արցախում, Արաքսի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Արցախի լեռնաշղթայի հարավային լանջերից՝ 2280&nbsp;մ բարձրությունից։ Արաքս է թափվում ծ.մ. 108 մ բարձրության վրա։ Երկարությունը 74 կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 483 կմ²։ Սնումը հիմնականում անձրևային (47%) և ստորերկրյա (34%) է, վարարումը՝ մարտ-մայիսին, որի ընթացքում ձևավորվում է տարեկան հոսքի 53%-ը։ Տարեկան միջին ծախսը 1,68 մ³/վ (Տող գյուղ) է, հոսքը՝ 82, 5 միլիոն մ³։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Կատեգորիա:Քաշաթաղի շրջանի գետեր
Կրյոզո

**Կրյոզո** կամ **Լը Կրյոզո** (), քաղաք կենտրոնական Ֆրանսիայում, Բուրգունդիայի պատմական շրջանի Սոն և Լուար դեպարտամենտում։ Հիմնադրվել է XVIII դարի վերջին։

## Աշխարհագրություն
Կրյոզոն գտնվում է Փարիզից 280 կմ դեպի հարավ-արևելք, Դիժոնից 75 կմ դեպի հարավ-արևմուտք, Մակոնից 65 կմ դեպի հարավ-արևմուտք։ Կրյոզոն դեպարտամենտի երրորդ խոշոր քաղաքն է Շալոն-սյուր-Սոն, Մակոն քաղաքներից հետո։ Բնակչության թիվը կազմում է 23, 207 մարդ (2008 թվականի դրությամբ)։

## Տնտեսություն
Նախկին հանքարդյունաբերական քաղաքն այժմ համարվում է հատուկ պողպատների արտադրության, մեքենաշինական (ArcelorMittal, Schneider Electric, Alstom մետաղագործական ընկերություններ) և ռազմական արդյունաբերության կենտրոն։ Կրյոզոյի մոտ արդյունահանվում է քարածուխ։

1990-ական թվականներին զարգանում է տուրիստական ուղղվածությունը։ Գլխավոր տեսարժան վայր է համարվում «Parc des Combes» զբոսայգին։

Կրյոզոն նաև համարվում է Բուրգունդիայի երկրորդ կրթական կենտրոնը (Դիժոնից հետո) իր համալսարանական թաղամասերով՝ կամպուսով։

## Քույր-քաղաքներ
* Բոր, Սերբիա
* Բլիսկաստել, Գերմանիա, 1959 թվականից
* Ռումիա, Լեհաստան
* Մայդանպեկ, Սերբիա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքներ
Անպոչ երկկենցաղներ

**Անպոչ երկկենցաղներ** (), երկկենցաղների դասի կարգ։ Հայտնի է մոտ 2100 տեսակ՝ միավորված 12 ընտանիքի, 176 ցեղի և 3 ենթակարգի մեջ։ Հայաստանում տարածված է 6 տեսակ՝ սիրիական սխտորագորտ, կանաչ դոդոշ, սովորական ծառագորտ, փոքրասիական ծառագորտ, լճագորտ և փոքրասիական գորտ. Տարածված են գրեթե բոլոր մայրցամաքներում։
## Արտաքին կառուցվածքը
Հասունի մարմինը կարճ է, լայն, պարանոցը վատ է արտահայտված։ Կերպարանափոխության ընթացքում պոչն անհետանում է։ Զույգ վերջավորությունները լավ են զարգացած, հետինները 2-3 անգամ ավելի երկար են առջևիններից և լավ հարմարված են թռիչքային տեղաշարժմանը։ Թմբկաթաղանթը զարգացած է։
## Կենսակերպ
Վարում են ցամաքային կամ կիսաջրային կյանք, որոշ տեսակներ ապրում են միայն ջրում։ Ցամաքայինները լինում են ծառաբնակ (ծառագորտեր) և գետնափոր։ Ծառաբնակների որոշ տեսակներ որսի հետևից ծառից ծառ կարող են թռչել 12&nbsp;մ և ավելի։ Գետնափորները ցերեկները թաղվում են հողի մեջ՝ երբեմն հասնելով 75 սմ խորության։
## Նշանակություն
Օգտակար են. ոչնչացնում են վնասակար միջատներին, որոշ տեսակներ սնունդ են թռչունների և մի շարք մուշտակավոր կենդանիների համար։
 

Կատեգորիա:Երկկենցաղներ
Անոֆելես

**Անոֆելես** (), մոծակների ցեղ։ Մալարիայի հարուցչի փոխանցողն է։ Հայաստանում տարածված տեսակներից առանձնապես վտանգավոր են *A. superpictures* և *A. maculipennis* մալարիային մոծակները։
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինն ու ոտքերը բարակ են և երկար։ էգերի բեղիկները կարճ մազանման են՝ 15-հատվածանի, արուներինը՝ փետրաձև։ Աչիկներ չունեն։ Թևերի հետին եզրերը և ջղերը թեփուկավոր են։
## Վարակում
Վարակված մոծակի խայթոցի ժամանակ թքից մարդու արյան մեջ են անցնում մալարիայի պլազմոդիումների սպորոզոիտներ (մակրո և միկրոգամետոցիտներ), որոնք արյան կամ ավիշի հոսքով հասնում են լյարդի բջիջներ։ Սպորոգոնիան կատարվում է անոֆելեսի մոտ։ Արյունածուծ են մոծակների էգերը, արյունը անհրաժեշտ է ձվերի զարգացման համար։ Արյունից հագենալուց հետո էգը մնում է ընտանի կենդանիների համար նախատեսված կառույցներում։
## Բազմացում և զարգացում
Ձվերի լրիվ զարգացման համար անհրաժեշտ է 5-10&nbsp;օր (կախված է ջերմաստիճանից և օդի խոնավությունից)։ էգը ձվադրում է ջրի մակերևույթին (սովորաբար՝ 120-350, առավելագույնը՝ 450 ձու), 2-3 օրից հետո ձվի մեջ ձևավորվում է թրթուրը, որը հետագայում դուրս է գալիս ջրի մեջ, սնվում է, աճում և մաշկափոխվում։ Թրթուրը հիմնականում սնվում է զտման (ֆիլտրման) եղանակով, որի ժամանակ ջրի շիթի հետ նրա բերանի խոռոչ են ընկնում կախված և լողացող մասնիկները։
Զարգացման ընթացքում թրթուրն անցնում է 4 փուլ, ապա վերածվում է ստորակետանման հարսնյակի։ Վերջինս չի սնվում։ Հարսնյակից դուրս է գալիս հասուն մոծակը, որը թաքնվում է խիտ խոտածածկույթում։
Թրթուրից հասունին անցումը տևում է 30-40 օր։ Հասունները ձմեռում են գոմերում, հյուղակներում, լքված շինություններում։
## Պայքարի միջոցներ
Պայքարի միջոցները՝ անոֆելածին ջրականգերի վերացում, մոծակների թրթուրները ոչնչացնելու նպատակով՝ լարվիցիդների, թևավոր ձևերի դեպքում՝ միջատասպան (ԴԴՏ, հեքսաքլորան) միջոցների օգտագործում։

Կատեգորիա:Մոծակներ
Կատեգորիա:Մալարիա
Լեսինգ (լիճ)

**Լեսինգ**, անհոսք լիճ Հայաստանի Արագածոտնի մարզում, Ծաղկաշեն գյուղից մոտ 8 կմ հյուսիս–արևմուտք, Արագածի արևելյան գագաթից 3 կմ հյուսիս.-արևելքում՝ 3300&nbsp;մ բարձրության վրա։

Առաջացել է սառցադաշտային կառի հատակում՝ մորենային արգելափակման հետևանքով։ Մակերեսը 0,016&nbsp;կմ² է, առավելագույն խորությունը՝ 2,5 մ, ջրի ծավալը՝ 18800 մ³։ Ջուրը մաքուր է, սառնորակ։ Ամռանը ջրի ջերմաստիճանը 9&nbsp;°C է։ Սնումը հալոցքային է։ Կոչվել է ի պատիվ ակադեմիկոս Ֆրանց Յուլի Լեվինսոն-Լեսինգի, որը 1927-1929 թվականներին ղեկավարել է ԽՍՀՄ ԳԱ անդրկովկասյան արշավախմբերի աշխատանքները Արագածում և Սևանա լճի ավազանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի լճեր
Լոռիգետ

**Լոռիգետ**, *Կարակալա,  Ղարաղալա, Սևաբերդ*, գետ Հայաստանի Լոռու մարզում, Ձորագետի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Ջավախքի լեռնաշղթայի արևելյան լանջերից՝ 2000 մ բարձրությունից։ Երկարությունը 29 կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 110 կմ²։

Գետահովիտը վերին հոսանքում 400-500 մ խորության սառցադաշտային կրկես է, միջինում՝ սառցադաշտային տրոգ, ստորինում հոսում է Լոռու դաշտով։ Սնումը խառն է, վարարումը՝ մայիս-հունիսին։ Տարեկան միջին ծախսը մոտ 0, 8 մ³/վ է, հոսքը՝ 25 միլիոն մ³։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր
Կատեգորիա:Ձորագետ գետի վտակներ
Ստեֆանուս Յոհաննես Պաուլուս Կրյուգեր

**Ստեֆանուս Ցոհաննես Պաուլուս Կրյուգեր** (, ), հարավաֆրիկացի քաղաքական գործիչ։ Գործուն մասնակցություն է ունեցել բուն աֆրիկյան բնակչության դեմ բուրերի ռազմական գործողություններին։ 1880 թվականին անգլիական գաղութարարների դեմ բուրերի ապստամբության ղեկավարներից։ 1883—1902 թվականներին՝ Տրանսվաալի նախագահ։ Անգլո-բուրական պատերազմի ժամանակ մեկնել է Եվրոպա և փորձել է ստանալ եվրոպական պետությունների աջակցությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախագահներ
Էսոն (դեպարտամենտ)

**Էսոն** (ֆրանսերեն՝ *Essonne*), դեպարտամենտ Ֆրանսիայի կենտրոնական մասում։ 
* Էսոն դեպարտամենտի կարգային թիվն է՝ 91։

## Պատմական տեղեկություններ
մինի|ձախից|120px|Էսոն դեպարտամենտի ռելյեֆային քարտեզ։
Էսոնն ստեղծվել է 1968 թ. հունվարի 1-ին նախկին Սեն-է-Ուազ դեպարտամենտի հարավային մասից։ 
1963 թ. ''Carrefour''-ը Իլ-դը-Ֆրանսում (Փարիզի երկրամաս) բացեց առաջին հիփերմարքեթը՝ Սեն-Ժենեվյև-դը-Բուա (Էսոն) բնակավայրում (չնայած նրան, որ «hypermarche» բառն առաջին անգամ գործածվել է միայն 1966 թ.)։ 
1969-ին Շաթոֆոր (Իվլին դեպարտամենտ) և Թուսյու-լը-Նոբլ համայնքներն անցան ներկայիս Իվլին դեպարտամենտին։

## Աշխարհագրական տվյալներ
Էսոնի ամբողջ հյուսիսային մասը պատկանում է Փարիզի ագլոմերացիային և ուրբանիզացված է։ Հարավային մասը հիմնականում գյուղական է։

* Տարածքը 1804 քառ.կմ է, կազմված է արոնդիսմենթից, ունի կանտոն, համայնք։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գավառներ
Խաշթառակի ջրանցք

**Խաշթառակի ջրանցք**, ջրանցք Հայաստանի Տավուշի մարզում։ Շահագործման է հանձնվել 1930 թվականին, վերակառուցվել 1952 թվականին։ Սկիզբ է առնում Աղստևի աջ ափից։ Երկարությունը 14,2&nbsp;կմ է, ջրթողունակությունը՝ 0,6 մ³/վ։ Ջրառը կատարվում է պատվարային եղանակով։ Ոռոգում է Խաշթառակ, Աչաջուր, Ակնաղբյուր գյուղերի և Իջևանի քաղաքամերձ հողատարածքները։ 

Կատեգորիա:Տավուշի մարզի ջրանցքներ
Մաթս Հումմելս

**Մաթս Հումմելս** (, ), գերմանացի ֆուտբոլիստ։ Տրանսֆերային արժեքը 2014 թ.-ի հուլիսի 10-ի դրությամբ կազմում է 35,000,000€։

### Ակումբային կարիերա
#### [[Բավարիա Մյունխեն]]
Մաթս Հումմելսը խաղում է որպես կենտրոնական պաշտպան։ Նա Բավարիա Մյունխենի  մարզադպրոցի սան է։ 1995-2005 թթ. հանդես է եկել Մյունխենի Բավարիայում 2005 թ.-ից Հանդես է եկել Մյունխենի Բավարիայի երկրորդ կազմում։ Մասնակցելով 42 հանդիպման՝ խփել է 5 գոլ։

#### [[Բորուսիա Դորտմունդ]]
thumb|200px|left|Մաթս Հումմելսը Դորտմունդի Բորուսիայում
Իր ցուցադրած լավ խաղի շնորհիվ գրավել ՝  Դորտմունդի Բորուսիայի գլխավոր մարզչի՝Յուրգեն Կլոպի ուշադրությունը։  Դորտմունդի Բորուսիան 2008 թ. համաձայնության է եկել Բավարիա Մյունխենի հետ և Մաթս Հումմելսը տեղափոխվել է Դորտմունդի Բորուսիա։ Հումմելսը Դորտմունդի Բորուսիայի պաշտպանության կենտրոնում շատ լավ է համագործակցում Նեվեն Սուբոտիչի հետ։ Դորտմունդի Բորուսիայի հետ երկու անգամ դարձել է գերմանական Բունդեսլիգայի  չեմպիոն։ Նա նաև կարող է խաղալ որպես հենակետային կիսապաշտպան, նրա խաղաոճը նմանեցնում են հայտնի գերմանացի պաշտպան Ֆրանց Բեկենբաուերի հետ։
Գերմանիայի հավաքական սկսել է խաղալ 2010 թվականից, մասնակցել է 2012 թ. Եվրոպայի առաջնությանը, որտեղ Գերմանիայի հավաքականը դարձավ բրոնզե մեդալակիր։ Գերմանիայի հավաքականի կազմում մասնակցել է նաև 2014 թ.-ի ԱԱ-ին, խփել 2 գոլ և դարձել աշխարհի չեմպիոն։

#### [[Բավարիա Մյունխեն]]
2016 թվականի մայիսի 23-ին հնգամյա պայմանագիր է կնքում «Բավարիայի» հետ։

## Վիճակագրություն

## Ձեռքբերումներ
 Բորուսիա Դորտմունդ
* Բունդեսլիգայի չեմպիոն (2) 2010/2011, 2011/2012
* Գերմանիայի գավաթի մրցանակակիր (1) 2011/2012, 
* Գերմանիայի սուպերգավաթի մրցանակակիր (1) 2013
 Բավարիա Մյունխեն
*Բունդեսլիգայի չեմպիոն (3) 2016/2017, 2017/2018, 2018/2019
*Գերմանիայի գավաթի մրցանակակիր (1) 2019
*Գերմանիայի սուպերգավաթի մրցանակակիր (3) 2016,2017,2018

### Միջազգային
 Գերմանիայի հավաքական
* Եվրո 2012,Եվրո 2016- Եվրոպայի առաջնության բրոնզե մեդալակիր
* 2014 թ.-ի աշխարհի առաջնության հաղթող

### Անհատական
* Բունդեսլիգա 2013/14-ի լավագույն կենտրոնական պաշտպան

## Արտաքին հղումներ
* Պրոֆիլը  «Բորուսիայի» կայքում 
* Վիճակագրություն  «Fussballdaten.de» կայքում 
* Մաթս Հումմելս  

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1988 ծնունդներ
Կատեգորիա:2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ
Կատեգորիա:Բավարիա Մյունխենի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բորուսիա Դորտմունդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 16 ծնունդներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2020-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի աշխարհի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Ռոմայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գերմանացի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կումայրի (գետ)

**Կումայրի**, *Գյումրի, Քեթի*, գետ Հայաստանի Շիրակի մարզում, Ախուրյանի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Շիրակի լեռնաշղթայի հարավային լանջերից՝ 2040&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը 21&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 43&nbsp;կմ²։ Սնումը խառն է, վարարումը՝ ապրիլ-մայիսին։ Տարեկան միջին ծախսը 0,16 մ³/վ է (Մայիսյան գյուղ)։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Ախուրյան գետի վտակներ
Վինա

**Վինա**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Ղարաղաղ գավառի Մնճվան գավառակում։ 20-րդ դարի սկզբին ուներ 134 (24 տուն) հայ բնակիչ։ Զբաղվում Էին հացահատիկի մշակությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ, արհեստներով։ Գյուղում կար եկեղեցի։ Բնակիչները 1918 թվականի թուրքական ներխուժման ժամանակ հեռացել են Իրանի խորքերը, հետագայում ներգաղթել Խորհրդային Հայաստան։

Կատեգորիա:Պարսկահայքի բնակավայրեր
Կապույտ լիճ (Արարատի մարզ)

**Կապույտ լիճ**, լիճ Հայաստանի Արարատի մարզում՝ Հովտաշեն գյուղի մոտ՝ 823&nbsp;մ բարձրության, վրա։ Ունի էրոզային ծագում։ Երկարությունը 500&nbsp;մ է, լայնությունը՝ 100 մ, մակերեսը՝ 0,05&nbsp;կմ², առավելագույն խորությունը 3 մ, ջրի ծավալը՝ 55 000 մ³։ Սնումը ստորերկրյա է։ Ջուրը պղտոր է, օգտագործվում է Հովտաշեն գյուղի հողատարածքները ոռոգելու նպատակով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արարատի մարզի լճեր
Տուլայի մարզ

**Տուլայի մարզ** (), մարզ Ռուսաստանի կազմում, Ռուսաստանի ֆեդերացիայի միավոր։ Մայրաքաղաքն է Տուլա քաղաքը։

Սահմանակից է Ռուսաստանի Մոսկվայի, Ռյազանի, Լիպեցկի, Օրյոլի և Կալուգայի մարզերի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տուլայի մարզի պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Տուլայի մարզ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի դաշնային բաժանում
Օ դը Սեն

**Օ դը Սեն** (ֆրանսերեն՝ *Hauts-de-Seine*), դեպարտամենտ Փարիզի արևմտյան արվարձաններում։
* Օ դը Սեն դեպարտամենտի կարգային թիվն է՝ 92։

## Պատմություն
մինի|ձախից|240px|«Փոքր թագ» տարածքը։
Օ դը Սենը փոքրիկ և խիտ ձևավորված դեպարտամենտ է, իր մեջ ունի ժամանակակից գրասենյակներ, թատրոններ, առևտրի կենտրոններ հայտնի է որպես Լը-Դեֆանս։Լը-Դեֆանսը Եվրոպայի ամենահարուստ տարածքներից մեկն է։

Բնակչությունը մեկ միլիոն 536.1 հազար մարդ է։

## Աշխարհագրական տվյալներ
Օ դը Սենը երկու այլ դեպարտամենտների՝ Սեն-Սեն-Դենիի և Վալ-դը-Մարնի հետ միասին օղակի մեջ են առնում Փարիզը և հայտնի են «Փոքր թագ» անունով։

Օ դը Սենը ստեղծվել է 1968 թվականին Սեն և Սեն-է-Ուազ դեպարտամենտների մասերից։

1990-ականներին և 2000-ականներին Օ-դը-Սենը հայտնվել է կոռուպցիոն սկանդալների կենտրոնում, որոնք կապված էին դեպարտամենտի կառուցապատման միջոցների աննպատակ օգտագործման հետ։
* Տարածքը 176 քառ.կմ է, կազմված է արոնդիսմենթից, ունի կանտոն համայնք։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գավառներ
Հրազդան-Սոլակի ջրանցք

**Հրազդան-Սոլակի ջրանցք**, ջրանցք Հայաստանի Կոտայքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Հրազդանի ջրէկի դերիվացիոն ջրանցքի 13&nbsp;կմ-ից։ Շահագործման է հանձնվել 1964 թվականին։ Ձգվում է Հրազդան քաղաքից մինչև Սոլակ գյուղ։ Մայր ջրանցքի երկարությունը 12&nbsp;կմ է (ընդհանուր երկարությունը՝ 22,7&nbsp;կմ), ջրթողունակությունը՝ 1,1 մ³/վ։ Ջրառը կատարվում է ջրարգելակ կարգավորիչի միջոցով։ Ոռոգում է Քաղսի, Սոլակ գյուղերերի և Հրազդան քաղաքի հողատարածքները։

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի ջրանցքներ
Կատեգորիա:Հրազդանի շրջան
Ադոլֆ Վինդաուս

**Ադոլֆ Վինդաուս**, (, ), գերմանացի կենսաքիմիկոս, քիմիկոս-օրգանիկ։

Աշխատել է Ֆրայբուրգում (1901-1913), Ինսբրուկում (1913-1915), 1915-1944 թվականին՝ Գյոթինգենի քիմիայի ինստիտուտի տնօրեն և պրոֆեսոր։ 1901 թվականից զբաղվել է ստերինների հետազոտությամբ, պարզել է նրանց կազմությունը և փոխադարձ կապը վիտամինների հետ։ Բացահայտել է վիտամին D-ի առաջացումը Էրգոստերինից՝ արևի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությամբ։ Առաջինն է սինթեզել հիստամինը։ Արժանացել է Նոբելյան մրցանակի 1928 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի կենսաքիմիկոսներ
Կատեգորիա:Քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Գերմանացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գերմանացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Մակու (գետ)

**Մակու**, 'Զանգիմար', գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Արաքսի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Վասպուրականի լեռնաշղթայի արևելյան լանջերից՝ մոտ 3000&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը մոտ 125&nbsp;կմ է։ Վերին հոսանքում հոսում է V-աձև հովտով, ստորինում՝ հարթավայրով՝ առաջացնելով գալարներ։ Սնումը խառն է, վարարումը՝ մարտի վերջին։ Մակուի ափին է Մակու քաղաքը։

Նույնացվում է Տղմուտ գետի հետ. ենթադրվում է, որ դա ներկայիս Աղչայ գետն է, թարգմանաբար՝ «սպիտակ գետ»։ V դարի պատմիչներ Եղիշեն ու Ղազար Փարպեցին, Տղմուտ գետ ասելով, նկատի են ունեցել Մակու գետը, որն ամենայն հավանականությամբ այդպես է կոչվել տղմոտ լինելու պատճառով։ Նրա հովտում է Ավարայրի դաշտը, որտեղ 451-ի մայիսի 26-ին տեղի է ունեցել Ավարայրի ճակատամարտը՝ հայկական և պարսկական զորաբանակների միջև։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի գետեր
Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Կատեգորիա:Արևմտյան Ադրբեջան նահանգ
Ղազի լիճ

**Ղազի լիճ**, լիճ Հայաստանի Կոտայքի մարզում՝ Գեղամա լեռնավահանի հարավ-արևմուտքում՝ 2230&nbsp;մ բարձրության վրա։ Ունի հրաբխաամբարտակային ծագում։ Շրջապատված է քարացրոններով և քարաթափվածքներով։ Երկարությունը 300&nbsp;մ է, լայնությունը՝ 200 մ, մակերեսը՝ 0, 08&nbsp;կմ², առավելագույն խորությունը՝ 3 մ, ջրի ծավալը՝ մոտ 160 000 մ³։ Սնումը հիմնականում աղբյուրներից և մթնոլորտային տեղումներից է։ Ջուրը պղտոր է, օգտագործվում է ոռոգման նպատակով։

Կատեգորիա:Լճեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի լճեր
Կրոլ

frameless|աջից
**Կրոլ** (, բառացի՝ սողալ), մարզական լողաձև, որի դեպքում հիմնական առաջ մղիչ ուժը ձեռքերով հրումներն են։ Ժողովրդական թևալողի կատարելագործված տարատեսակն է։ Լինում է՝ Կրոլ կրծքի վրա և Կրոլ մեջքի վրա։ Կրծքի վրա Կրոլը լողի ամենաարագ ձևն է։ Լողալիս մարմնի դրությունը ջրում առավել հորիզոնական է, ձեռքերը կատարում են իրար հաջորդող, փոփոխական և համանման շարժումներ, ոտքերը շարժվում են վերից վար և վարից վեր, փոքր-ինչ ծալվելով ծնկային և կոնք-ազդրային հոդերում։ Շնչառման համար լողորդը դեմքը թեքում է կողմ, այնուհետև շրջում դեպի ջուրը, կատարում արտաշնչում։ Ձեռքերի մեկական շարժումներին համապատասխանում է ոտքերի 6 հարված։ Մեջքի վրա Կրոլ լողալու տեխնիկան հիմնականում նույնն է։ Շնչառությունն ազատ է։ 

Կատեգորիա:Լող
Կատեգորիա:Սպորտ
Մասրիկի ջրանցք

**Մասրիկի ջրանցք**, *Մազրայի ջրանցք*, ջրանցք Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում,  սկիզբ է առնում Ակունք գյուղի շրջակայքի աղբյուրներից, 10-րդ&nbsp;կմ-ից սնվում նաև Մասրիկ գետի ջրերից։ Շահագործման է հանձնվել 1937 թվականին։ Երկարությունը 24,4&nbsp;կմ է, ջրթողունակությունը՝ 2 մ³/վ։ Ոռոգում է Վարդենիսի տարածաշրջանի հողատարածքները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի ջրանցքներ
Մարտունի (գետ)

**Մարտունի**, *Գարսնլըգչայ, Դաշտաձոր, Դաղտիդերեսի, Դաշաի ձոր, Կարանլիկչայ, Կզնուտների գետ, Ղարանլըխչայ,  Ղարանլըղ,  Ղարանլուղ, Ղարանլուղչայ, Ղուռուչայ, Ղուրուչայ*, գետ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում՝ Սևանա լճի ավազանում։ Սկիզբ է առնում Վարդենիսի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերից՝ 3300&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը 27,6&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 101&nbsp;կմ²։ Գետահովիտը վերին հոսանքում V-աձև է, միջինում՝ տաշտակաձև։ Սնումը հիմնականում ձնաանձրևային (58%) է, վարարումը՝ ապրիլ-մայիսին։ Տարեկան միջին ծախսը 1,44 մ³/վ է։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։ Լեռնային, արագահոս գետակ է։ Ամառը ցամաքում է։ Երբեմն կոչվել է նրա վտակի՝ *[[Դաշտագետ (գետ)|Դաշտագետի]]* անունով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Սևանա լճի ավազանի գետեր
Մեղրաձոր (գետ)

**Մեղրաձոր** (Գոմուր), գետ Հայաստանի Կոտայքի մարզում, Մարմարիկի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Փամբակի լեռնաշղթայի հարավային լանջերից՝ 2820&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը 14,7&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 114&nbsp;կմ²։ Գետահովիտը V-աձև է։ Սնումը հիմնականում ձնաանձրևային (56%) է, վարարումը՝ ապրիլ-հունիսին։ Տարեկան միջին ծախսը 1,67 մ³/վ է։ Գետահովիտն ունի կազդուրիչ-վերականգնող նշանակություն։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։

## Պատկերասրահ

Meghradzor River, Kotayk Province ԱԹ 05.jpg
Meghradzor Waterfall, Kotayk Province ԱԹ 16.jpg
Meghradzor Waterfall, Kotayk Province ԱԹ 02.jpg


Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Մարմարիկ գետի վտակներ
Կոմի Հանրապետություն

**Կոմի Հանրապետություն** (), հանրապետություն Ռուսաստանի կազմում, Ռուսաստանի ֆեդերացիայի միավոր։ Մայրաքաղաքն է Սիկտիվկար քաղաքը։

Սահմանակից է Ռուսաստանի Տյումենի, Սվերդլովսկի, Կիրովի և Արխանգելսկի մարզերի, Պերմի երկրամասի, ինչպես նաև Խանտի-Մանսիական ինքնավար օկրուգի հետ։

## Անվանում
Անվանումը ստացել է կոմի ժողովրդի անունից (անցյալում կոմիներին անվանել են զիրյաններ)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Կոմի Հանրապետության պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Կոմի Հանրապետություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի դաշնային բաժանում
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Ռուսաստանի հանրապետություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի դաշնային սուբյեկտներ
Կատեգորիա:1921 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կրոնապետություն

**Կրոնապետություն**, թեոկրատիա (հունարեն՝ θεός — աստված և χράτός- ուժ, իշխանություն), պետության ձև, երբ քաղաքական և հոգևոր իշխանությունը կենտրոնացվում է հոգևորականության (եկեղեցու) ձեռքում։ «Թեոկրատիա» տերմինն առաջին անգամ հանդիպում է Հովսեփոս Փլավիոսի աշխատությունում։ Սովորաբար կրոնապետության օրոք գերագույն իշխանությունը պատկանում է իշխող եկեղեցու առաջնորդին, որը ճանաչվում է «կենդանի   Աստված» կամ երկրում աստծո «փոխարքա», «քահանայապետ» և այլն։ Պետական գործունեությամբ զբաղվում են հոգևորականները `քրմերը։ Օրենքով պետության գլուխը (եկեղեցու առաջնորդը) «Աստծու կամքը» կատարողն է։ Ստրկատիրական դարաշրջանի կրոնապետության օրինակներ են՝ Եգիպտոսը, Բաբելոնը, հրեական թագավորությունը և արաբական խալիֆայությունը, միջնադարում՝ Հռոմի պապի իշխանությունը։

Երբեմն անվանվում է նաև աստվածապետություն կամ աստվածաիշխանություն։ Հայտնի է Հին աշխարհից։ Միջնադարում այդպիսին էր Արաբական խալիֆայությունը, իսկ 19-րդ դարի իմամ Շամիլի կառավարումը Չեչնիայում և հարևան շրջաններում։ Աստվածապետական էր Պապական մարզը մինչև Իտալիայի միավորումը 1870 թվականին։

Այսօր էլ Հռոմի պապը կաթոլիկ եկեղեցու և Վատիկան պետության գլուխն է։ Դրանցում հասարակական և անձնական կյանքի բոլոր կողմերը կանոնակարգվում են եկեղեցական կանոններով, կրոնական տոները ստանում են պետական կարգավիճակ, դատավարությունը իրականացվում է եկեղեցական (կանոնական) իրավունքով և այլն։ Աստածապետությունը տարբերվում է կղերական պետությունը։

## Աղբյուրներ
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Պետական կարգեր
Կատեգորիա:Կրոն և քաղաքականություն
Կատեգորիա:Օլիգարխիա
Կատեգորիա:Կրոն և կառավարություն
Կատեգորիա:Աջաթևյան քաղաքականություն
Մորդովիայի Հանրապետություն

**Մորդովիայի Հանրապետություն** (), հանրապետություն Ռուսաստանի կազմում, Ռուսաստանի ֆեդերացիայի միավոր։ Մայրաքաղաքն է Սարանսկ քաղաքը։

Սահմանակից է Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի, Ուլյանովսկի, Պենզայի և Ռյազանի մարզերի, ինչպես նաև Չուվաշիա հանրապետության հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մորդովիա հանրապետության պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Մորդովիա հանրապետություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի դաշնային բաժանում
Մնձուր (գետ)

**Մնձուր** (Մունջուր), գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Արածանիի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Մնձուրի լեռների հարավային լանջերից՝ մոտ 2780&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը մոտ 163&nbsp;կմ է։ Հոսում է անդնդախոր, անտառապատ նեղ կիրճով և Խարբերդի դաշտում միախառնվում Արածանիին։ Սնումը խառն է, վարարումը՝ ապրիլ-մայիսին։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Փերի Չայը գետի վտակներ
Կրող կոնստրուկցիաներ

**Կրող կոնստրուկցիաներ**, շենքերի կամ կառույցների հիմնական բեռնվածքները կրող կոնստրուկտիվ տարրեր։ Ըստ բեռնվածքի բնույթի տարբերում են 
* սեղմման (սյուներ, առանձին հենարաններ, հիմքեր, պատեր և այլն)
* ծռման (ծածկերի պանելներ և հեծաններ, ծպեղային և կամրջային ֆերմաներ, շրջանակների պարզունակներ և այլն)
* ձգման (մեմբրաններ, վանտեր, կախոցներ, ձգալարեր և այլն)

տակ աշխատող կրող կոնստրուկցիաներ։ Կախված երկրաչափական ձևից՝ կրող կոնստրուկցիաները լինում են 
* գծային (հեծաններ, սյուներ, ձողային համակարգեր)
* հարթակային (սալեր, պանելներ, վրաքաշեր)
* տարածական (թաղանթներ, թաղեր, ծավալային տարրեր)։

Կրող կոնստրուկցիաները կազմում են շենքի (կառույցի) կրող կմախքը, որը պետք է ապահովի շենքի (կառույցի) տարածական անփոփոխելիությունը, ամրությունը, կոշտությունը և կայունությունը։ Պատրաստում են բետոնից, երկաթբետոնից, բնական և արհեստական քարից, աղյուսից, պողպատից, փայտից։

Կատեգորիա:Շինարարական տարրեր և կառուցվածքներ
Մոկս (գետ)

**Մոկս** (պատմ.՝ Որբ), գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Արևելյան Տիգրիսի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Հայկական Տավրոսի համակարգի Ռշտունյաց լեռների հարավային լանջերից՝ մոտ 3000&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը մոտ 52&nbsp;կմ է։ Հոսում է անտառապատ, անդնդախոր ձորերով՝ հյուսիս-արևելքից հարավ-արևմուտք։ Սնումը ձնաանձրևային է, վարարումը՝ մայիսին։

Կատեգորիա:Արևելյան Տիգրիս գետի վտակներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Մարի Էլ

**Մարի Էլ հանրապետություն** (), հանրապետություն Ռուսաստանի կազմում, Ռուսաստանի ֆեդերացիայի միավոր։ Մայրաքաղաքն է Յոշկար-Օլա քաղաքը։

Սահմանակից է Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի և Կիրովի մարզերի, Թաթարստան և Չուվաշիա հանրապետությունների հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մարի Էլ հանրապետության պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Ռուսաստանի դաշնային բաժանում
Կրոկոդիլ (հանդես)

մինի
** Կրոկոդիլ ** (, «Կոկորդիլոս»), երգիծական հանդես նախկին Խորհրդային Միությունում (1922-1991 թթ.), իսկ ավելի ուշ՝ Ռուսաստանում (2005-2008 թթ.)։ Առաջին անգամ լույս է տեսել 1922 թվականին, Մոսկվայում։ Եղել է «Պրավդայի» հրատարակությունը (1932 թ.-ից)։ Կազմակերպողը և առաջին խմբագիրն է եղել Կ. Երեմեևը։ Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով (1972 թ.)։

Չնայած ԽՍՀՄ-ում քաղաքական սատիրայով զբաղվելու վտանգավորությանը, թերթին որոշակիորեն թույլ է տրվել կծու երգիծանքի ենթարկել քաղաքական գործիչների, ինչպես նաև ծաղրի ենթարկել բազմաթիվ իրադարձություններ։

Թերթը բավականին ինտենսիվորեն ծաղրանքի է ենթարկել նաև կապիտալիստական երկրներին, ինչպես նաև ծաղրել բազմաթիվ քաղաքական, էթնիկական և կրոնական խմբերի, որոնք ենթադրաբար հակադրվել են խորհրդային համակարգին։ Օրինակ, ստալինյան բռնապետության վերջին տարիներին, «Բժիշկների գործի» շրջանակներում թերթում տեղ էին գտնում զանազան հակասեմական նյութեր և ծաղրանկարներ։

Կատեգորիա:Երգիծական հանդեսներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով պարգևատրված կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Ռուսերեն ամսագրեր
Մուրց (գետ)

**Մուրց** (Մուրցամոր), գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Արաքսի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Այծպտկունք լեռնագագաթի հյուսիսային լանջից՝ մոտ 2800&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը մոտ 69&nbsp;կմ է։ Հոսում է հյուսիս-արևելքով, ապա՝ արևելքով և Բասենի դաշտում միախառնվում Արաքսին։ Սնումը խառն է, վարարումը՝ գարնանը։

Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Ներքին Սասունաշենի ջրամբար

**Ներքին Սասունաշենի ջրամբար**, ջրամբար Հայաստանի Արագածոտնի մարզում՝ Ներքին Սասնաշեն գյուղի մոտ՝ 1770&nbsp;մ բարձրության վրա։ Շահագործման է հանձնվել 1963 թվականին։ Մակերեսը 0,18&nbsp;կմ² է, միջին խորությունը՝ 6,5 մ, ջրատարողությունը՝ 1,15 միլիոն մ³, օգտակարը՝ 0,78 միլիոն մ³։ Սնումը հիմնականում հալոցքային և անձրևային է։ Հոսքի կարգավորումը սեզոնային է։ Պատվարը քարալիցքային է, առավելագույն բարձրությունը՝ 20 մ, երկարությունը՝ 150 մ։ Ջրթողքը 0,97 մ³/վ է։

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի ջրամբարներ
Նորքի ջրանցք

**Նորքի ջրանցք**, ջրանցք Երևանում։ Սկիզբ է առնում Քանաքեռի ջրէկի ճնշման ավազանից, հոսում Արաբկիրի ջրանցքի հունով։ Շահագործման է հանձնվել 1946 թվականին, որից հետո Կոտայքի մարզի Կաթնաղբյուր գյուղի մոտ գտնվող Քառասունակն աղբյուրների բարձրորակ ջրերն օգտագործվում են Երևանի ջրամատակարարման համար։ Երկարությունը 13&nbsp;կմ է, ջրթողունակությունը՝ 3 մ³/վ։ Նաև ոռոգում է Երևանի մերձակա հողատարածքները։ Բետոնապատ է։ Որոգում է 2000 հա հողատարածություն։ Երկայնքոն կան հիդրոտեխնիկական կառույցներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի ջրանցքներ