open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հարավսլավիայի թագավորություն

**Հարավսլավիայի թագավորություն** (, ), 1929 - 1945 թթ. գոյություն ունեցած բալկանյան պետության անվանում։ Գոյություն է ունեցել ժամանակակից Սլովենիայի, Խորվաթիայի, Սերբիայի, Բոսնիա և Հերցեգովինայի և Մակեդոնիայի տարածքում։ Անվանումը ընդունվել է 1929 թվականի հունվարի 6-ին սերբերի, խորվաթների և սլովենների թագավոր Ալեքսանդրի պետական հեղափոխությունից հետո։ 1918 թվականի դեկտեմբերի 1-ից մինչ այդ, պետությունը կոչվում էր Սերբերի, խորվաթների և սլովենների թագավորություն։

## Պատմություն
1921 թվականին սերբերի, խորվաթների և սլովենների թագավորությունը սահմանադրություն է ընդունում, որը նախատեսում էր մի շարք դեմոկրատական ազատություններ։ Ալեքսանդր I-ը սահմանադրությունն ընդունելուց հետո դառնում է թագավոր։ Միայն թե արդեն 1921—1929 թթ. ընդունվում է քաղաքական կուսակցության գործունեությունը սահմանափակող օրենքների շարք (1921 օգոստոսի 1)։ «Օրենք պետության պաշտպանությանը» արգելում է Հարավսլավիայի կոմունիստական կուսակցության ործունեությունը։ 1923 թվականի ամռանը Ժողովրդական համագումարը դատարանին է տալիս այս օրենքի վերահսկողության պատասխանատվութլունը,  իսկ Խորվաթիայի կոմունիստական կուսակցության գործունեությունը դադարեցվում։ Թագավորի կառավարումը այդ ժամանակաշրջանում բնութագրվում էր ավտորիտար-պահպանողական միտումներով։ Հարավսլավիայի թագավորությունը էթնիկական կոնֆլիկտներից խուսափելիս և անկման վտանգից բաժանվեց՝ չհամապատասխանելով հարավսլավական հիմնական ժողովուրդներից ոչ մեկի տարածքին։ 1929 թվականի հունվարի 6-ին Ալեքսանդրը հրապարակում է մանիֆեստ, որով փաստորեն հիմնադրում է իր դիկտատուրան՝ արգելելով քաղաքական կուսակցությունների գործունեությունը։ Միայն 1931 թվականի նոյեմբերի 3-ին ցարը երկրին պարգևում է նոր սահմանադրություն թույլատրում պառլամենտի ընտրությունները։ Միայն 1931 թվականի ընտրություննեևին կանանց պահանջով ցուցադրվել է կառավարական ցուցակը։Նրանում ընտրված էին պատգամավորներ միայն մեկ թույլատրված կուսակցությունից՝ Հարավսլավիայի արմատական- գյուղացիական -դեմոկրատական կուսակցությունից։ 
1932 թվականի նոյեմբերի 7-ին Գյուղացիական դեմոկրատական կոալիցիան ընդունում է կետեր, որոնցում խոսվում է բազմազգ և դաշնային Հարավսլավիայի մասին
Ի պատասխան կոալիցիայի առաջնորդ Մաչեկի Վլադկոյի՝ փաստաթուղթը առաջինը ստորագրելուն՝ 1933 թվականին նրան 3 տարով բանտային խիստ ռեժիմով ազատազրկում են։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախկին միապետություններ
Կատեգորիա:Բալկանյան թերակղզի
Կատեգորիա:1918 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Պատմական սլավոնական երկրներ
Կատեգորիա:1918 հիմնադրումներ Եվրոպայում
Բաց զվարճալի ֆուտբոլի դպրոցներ

thumb|200px
**Բաց զվարճալի ֆուտբոլի դպրոցներ** (*Open fun football schools*, OFFS), մարդասիրական նախագիծ, որի նպատակն է օգտագործել մանկական ֆուտբոլի զարգացումը որպես քաղաքական նպատակների հասնելու միջոց, այն է՝ խաղաղ գոյակցություն, ժողովրդավարություն և քաղաքացիական հասարակության զարգացում։

## Նպատակները և պատմությունը
ԲԶՖԴ-ն սկիզբ է առել Դանիայի ֆուտբոլի ասոցացիայի ամառային ֆուտբոլային դպրոցներից։ Նպատակն է հակամարտող տարածաշրջանների երեխաներին զվարճանալու հնարավորություն տալ ֆուտբոլի միջոցով։ Ծրագիրն առաջին անգամ 1998 թվականին իրագործվել է Բոսնիայում։ 2009 թվականի դրությամբ ծրագիրը կիրառվում է Մակեդոնիայում, Սերբիայում, Խորվաթիայում, Վրաստանում, Հայաստանում, Ադրբեջանում, Մոլդովայում, Հորդանանում, Սիրիայում և Լիբանանում։ Ծրագիրն իրականացնում են Դանիայի, Նորվեգիայի, Շվեդիայի, Ֆինլանդիայի արտաքին գործերի նախարարությունները և ՈՒԵՖԱ-ն։

## ԲԶՖԴ-ն Հայաստանում
ՀՖՖ-ն 2003 թվականին առաջարկություն է ստանում ԲԶՖԴ-ի դանիացի ղեկավար Անդերս Լևինսենից՝ ծրագրին մասնակցելու համար։ Նույն թվականին փորձնական ծրագիր է անցկացվում Մալաթիայի և «Փյունիկի» մարզադպրոցներում։ 2004 թվականին մասնակից մարզադպրոցների թիվը հասնում է 8-ի՝ ներառելով նաև մարզերի դպրոցները։ Արդեն 2005 թվականին ծրագրին մասնակցեցին 15 դպրոցներ, որոնցից միայն երկուսն էին մայրաքաղաքը ներկայացնում։ Նույն թվականից ծրագրի հայաստանյան ղեկավար է նշանակվում Մարինա Թաշչյանը։
2009 թվականին ևս մասնակցել են տասնհինգ դպրոցներ։

## Խաղերի կազմակերպումն ու խաղերի բնույթը
## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Ֆուտբոլային կազմակերպություններ
Վահան Արամունի

**Վահան Խաչատուրի Արամունի** (), հայ բանաստեղծ, արձակագիր, լրագրող, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1942 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կարս քաղաքում։ Վաղ հասակում զրկվել է ծնողներից։ 1934 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի լեզվագրական ֆակուլտետը։ 1935 թվականից աշխատել է Երևանի թերթերի խմբագրություններում, ռադիոկոմիտեում։

Ռուսերեն լույս է տեսել նրա «Հանդիպում» գիրքը (Երևան, 1956)։ Մահացել է Երևանում։

## Վ. Արամունու երկերի մատենագրություն
* Առաջին փորձեր (ոտանավորներ), Երևան, Պետհրատ, 1932, 19 էջ։
* Կանաչ երգեր (բանաստեղծություններ), Երևան, Պետհրատ, 1938, 68 էջ։
* Երգեր (բանաստեղծություններ, պոեմներ, բալլադներ), Երևան, Պետհրատ, 1939, 164 էջ։
* Բալենիներ (բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1945, 72 էջ։
* Բանաստեղծություններ, Երևան, Հայպետհրատ, 1948, 86 էջ։
* Գարնանային օրեր (բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1952, 78 էջ։
* Իմ աշխարհ (բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 120 էջ։
* Հայաստանն իմ սրտում (բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1958, 176 էջ։
* Գարունն իմ այգում (բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 156 էջ։
* Հասմիկ, ներիր ինձ (վեպ), Երևան, «Հայաստան», 1965, 260 էջ։
* Լեռնային ամրոցներում (վավերագրական վիպակ), Երևան, «Հայաստան», 1966, 216 էջ։
* Շատ բան չեմ ուզում (բանաստեղծություններ), Երևան, «Հայաստան», 1968, 244 էջ։

## Վ. Արամունու կատարած թարգմանությունները (ռուսերենից)
* Սերգեյ Միխալկով, Կարևոր գործեր (բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1952, 16 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Տրուվեր

**Տրուվեր**, հյուսիսֆրանսիական միջնադարյան կուրտուազական պոեզիայի ներկայացուցիչները։

Ի տարբերություն տրուբադուրների, տրուվերները ոչ միայն քնարական երգերի, այլ նաև էպիկական, դրամատիկական և այլ կարգի ստեղծագործությունների հեղինակներ էին։ Տրուվերների պոեզիան չունեցավ տրուբադուրական լիրիկայի ինքնատիպությունը։ Տրուվերները ևս գլխավորապես ասպետական միջավայրի ծնունդ էին և ավատատիրական վերնախավի ճաշակի ու աշխարհայցքի արտահայտողը։

Վաղ շրջանի տրուվերների ստեղծագործություններում որոշակի է ժողովրդական բանարվեստի ազդեցությունը։ Նրանք նորովի մշակել են հին ֆրանսիական աշխատանքային երգերը, որ կատարում էին հատկապես կանայք ու աղջիկները՝ կարելու, գործելու ժամանակ։ Այդ երգերը հայտնի են շանսոն դը տուալ (ջուլհակյան երգեր) անվամբ։ Ահա երկու տուն մի նմանօրինակ անանուն երգից, որտեղ պատկերված են սիրած ասպետի մահվան բոթը ստացող աղջկա ծանր ապրումները.

:Չքնաղ Դոետը պատուհանի մոտ
:Գիրք էր ընթերցում, բայց սիրտը կարոտ
:Դոոնին էր հիշում, քաջին կրակոտ,
:Որ մարտնչում էր երկրում անծանոթ։
:Վշտե՜ր ցավալի։
:Կանգնեց տան առաջ թիկնապահն արի,
:Արձակեց սանձը իր երիվարի,
:Ընդառաջ ելավ Դոետը բարի.
:Նա չէր սպասում չարաղետ լուրի։
:Վշտե՜ր ցավալի...
:::(Թարգմ. Հենրիկ Բախչինյան)

Տրուվերների պոեզիային հատուկ են կրկնակներն ու կրկներգերը, որոնք նույնպես բխում են ժողովրդական բանարվեստից։

Հետագայում տրուվերները տրուբադուրներից որդեգրեցին կուրտուազական սիրո հայեցակարգը, ինչպես նաև պրովանսալական լիրիկայի հիմնական ժանրերը՝ կանցոն (շանսոն), տենսոն կամ ժո պարտի (վիճերգ), ալբա (օբադ), պաստորել և այլն։

Տրուվերները ստեղծեցին նաև երգերի նոր տեսակներ, որոնցից են Խաչակրած արշավանքներին նվիրված երգերը (շանսոն դը կրուազադ)։

Ժողովրդական երգերը մշակող վաղ շրջանի տրուվերները, դեռ չունենալով անհատական ստեղծագործության գիտակցությունը, չեն թողել իրենց անունը։ Նրանք փաստորեն ներկայացնում են ժողովրդական բանարվեստից անհատական գրականության անցման շրջափուլը։

## Տես նաև՝
* Տրուբադուր

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Միջնադարյան գրականություն
Կատեգորիա:Ֆրանսիական գրականություն
Միմներմոս

**Միմներմոս** (հունարեն՝ *Μίμνερμος*, մ.թ.ա. 7-րդ դար), հին հույն բանաստեղծ։

Միմներմոսը ապրել է մ.թ.ա. 7-րդ դարում, Իոնիայի Կոլոբոն քաղաքից է։ 7-րդ դարում Իոնիան ընկնում է Փոքր Ասիայի Լյուդիական իշխանության տակ ու դառնում նրա մի մարզը։ Զմյուռնիա քաղաքը նույնպես ենթարկվում է ասիական այդ բռնապետությանը։ Չնայած Միմներմոսի երգերի նյութ է դառնում պատերազմը լյուդիացիների դեմ, ինչպես և Զմյուռնիա և Կոլոֆոն քաղաքների ծագումը, բայց նրա քնարական զեղումների մեջ իշխող տարրը մնում է անձնական մտորումների, զգացմունքների նկարագրությունը, որոնք թախշոտ են ու մռայլ։ Երկու հակադիր խնդիր զբաղեցնում են նրան՝ ծերությունը և պատանեկությունը։ Պատանեկությունը մշտատև չէ, նրան սպասում է մռայլ ծերությունը, որի ուրվականը սարսափեցնում է բանաստեղծին։ Նա ավելի լավ է համարում մեռնել երիտասարդ հասակում, քան ճաշակել ծերության դառնությունը։

:Ինչ կյանք, ինչ հաճույք կարող է լինել առանց ոսկե Աֆրոդիտեի,
:Ավելի լավ է մեռնել, քան մոռանալ
:Սիրո գաղտնի քնքշանքը, և՛ արբեցումի շնորհը, և՛ մահիճը,
:Որոնք պատանի հասակի քաղցր ծաղիկ են
:Թե՛ տղամարդկանց, թե՛ կանանց համար։
:Բայց երբ հասնեն օրերը մռայլ ծերության,
:Տղամարդոց նա կբերի
:Այլանդակություն տկարության հետ.
:Նրա սիրտը կկրծեն չար հոգսերն անդադրում,
:Նրան չեն ժպտա արևի ճաճանչներն արդեն։
:Ո՛չ, ատելի է նա պատանիներին, ատելի և կանանց։
:Ահա թե ինչ չարիք դարձրին
:Աստվածները մեզ համար ծերությունը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հին հույն բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Իզմիր քաղաքում ծնվածներ
Դև (բանաստեղծ)

**Մարգար Ավետիսի Ղարաբեկյան** (գրական կեղծանունը՝ *Դև*, ), իրանահայ բանաստեղծ, նկարիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Թեհրանում։ Նախնական կրթությունը ստացել է Նոր Ջուղայի և Թեհրանի ազգային դպրոցներում։ Դպրոցական տարիներին կատարել է բանաստեղծական և նկարչական փորձեր, հետագայում զբաղվել է միաժամանակ երկուսով էլ, հասել նկատելի հաջողությունների։ Դևը հաճախել է Թեհրանի այն ժամանակվա միակ նկարչական դպրոցը, ապա հիմնել է իր սեփական աշխատանոցը, ուր գործել ու գեղարվեստական դաստիարակություն են ստացել շատ նկարիչներ։ Վեց տարի նկարչություն է դասավանդել Թեհրանի ազգային դպրոցում։ Դևը երկու անգամ պարգևատրվել է Իրանի կրթության նախարարության շքանշանով։ Այժմ նրա աշխատանքներից ոմանք գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։

## Գեղանկարչական գործունեություն
Հիմնականում դիմանկարիչ է, զբաղվել է ծաղրանկարներով։ Նրա գործերից են՝
*«Մտածմունք»
*«Հայ աղջիկներ»
*«Աղքատ ծերունի»
*«Տղամարդ»
*«Ծերունու դիմանկար»
*«Պարսկուհին նվագարանով»
*«Մզկիթ»
*«Պարսկական հարեմ»

## Գրական-հասարակական գործունեություն
Դևը եռանդուն մասնակցել է իրանահայ գրական միությունների աշխատանքներին, երկար տարիներ ղեկավարել է «Միտք» գրական-գեղարվեստական միությունը, նախագահել է «Նոր էջ» գրական խմբակցությանը, եղել է իրանահայ գրողների միության փոխնախագահ, խմբագրել է «Նոր պատգամ» ամսագիրը, «Իրանահայ արդի գրողներ» ժողովածուն, հանդես է եկել զեկուցումներով ու հոդվածներով։

## Դևի բանաստեղծական աշխարհը
Բանաստեղծական առաջին փորձերը սկսել է 1917 թվականից, առաջին գործը տպագրվել է 1923 թվականին։ Երկար տարիներ տպագրվել է միայն մամուլում և ճանաչում գտել։ Առանձին ժողովածով («Իմ երգերը») հանդես է եկել միայն 1947 թվականին։ 1963 թվականին Երևանում լույս է տեսել նրա «Այս երկար ճամփան» վերնագրով ժողովածուն։

Դևը իրանահայ ամենաճանաչված բանաստեղծն է, թեև շատ չի գրել։ Նրա ժողովրդականության պատճառներից է այն, որ նրա բանաստեղծություններից շատերը երգեր են դարձել։ Դևի երկու տասնյակից ավելի բանաստեղծությունների համար երաժշտություն է հորինվել (զգալի մասը երգահան Նիկոլ Գալանդերյանի կողմից - «Դու նորից եկել ես»)։

XX դարասկզբի արևելահայ բանաստեղծության աշուղական պոեզիայի ավանդներով սնված, ինչպես նաև Ավետիք Իսահակյան - Վահան Տերյան դպրոցով ձևավորված Դևը հավատարիմ է մնացել իր դավանանքին։ Որքան էլ ազդեցությունը նկատելի է, իր երգերի ամբողջության մեջ Դևի քնարական հերոսը ինքն է և ոչ ուրիշը, Դևի ձայնի երանգը իրեն զգացնել է տալիս։

## Երկեր
* Իմ երգերը, Թեհրան, 1947, 157 էջ։
* Այս երկար ճամբան, Երևան, 1963, 160 էջ։
* Հատընտիր, Երևան, 1973, 143 էջ։
* Սրտի ձայներ, Թեհրան, 1974, 313 էջ։

## Գրականություն
*Նկարիչ Մարգար Ղարաբեկյան. «Ամենուն տարեցույց», 1928 թ.
*Նկարիչ-բանաստեղծը։ «Սովետական Հայաստան», Երևան, 1965 թ., N 9

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Դևի «Որտեղ ես» բանաստեղծությունը

Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Իրանահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Իրանահայ նկարիչներ
Նանե (այլ կիրառումներ)

**Նանե** հայկական իգական անուն է, և կարող է վերաբերել հետևյալին՝

* Նանե, հայկական հեթանոսական դիցուհի
* Նանե (բալետ), հայկական շոու-բալետի պարային խումբ
* Նանե - հայ բանաստեղծուհի։
Գրիգոր Արեյան

**Գրիգոր Գրիգորի Արեյան** (), հայ արձակագիր, թարգմանիչ։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1956 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Վլադիկավկազ (Հյուսիսային Օսիա) քաղաքում։ Ավարտել է Տաշքենդի ռուսական արական գիմնազիան, 1927 թվականին Խարկովի բժշկական ինստիտուտը։ 1927-1947 թվականներին աշխատել է բժշկական տարբեր հիմնարկություններում։ 1951 թվականից բնակվել է Երևանում։ Աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ հրատարակչությունում որպես սրբագրիչ, ապա ՀԽՍՀ կուլտուրայի մինիստրության պոլիգրաֆիական արդյունաբերության և հրատարակչությունների գլխավոր խմբագրությունում՝ որպես ավագ խմբագիր։ Մահացել է Երևանում։

## Երկեր
* Ապրելու իրավունքը, Երևան, «Հայաստան», 1969, 296 էջ։

## Թարգմանություններ (ռուսերենից և լատիներենից)

* Շանդոր Պետեֆի։ Բանաստեղծություններ․- Երևան, Հայպետհրատ, 1952․- 62 էջ։
* Անտիկ գրականության քրեստոմատիա (թարգմանության հեղինակակից Սողոմոն Տարոնցի), հատոր 2․- Երևան, Հայպետհրատ, 1954․- 265 էջ։
* Անատոլ Ֆրանս։ Սպիտակ քարի վրա։ Աստվածները ծարավի են։ Հրեշտակների ապստամբություն (վեպեր, որոնցից վերջինը՝ «Հրեշտակների ապստամբություն», թարգմանել է Գ. Արեյանը)․- Երևան։ Հայպետհրատ, 1959․- 594 էջ։
* Անատոլ Ֆրանս։ Կրենքըբիլ (պատմվածք)․- Երևան։ Հայպետհրատ, 1959․- 32 էջ։
* Գյուստավ Ֆլոբեր։ Սալամբո (վեպ)․- Երևան։ Հայպետհրատ, 1959․- 368 էջ։
* Լուկրեցիոս։ Իրերի բնության մասին․- Երևան։ Հայպետհրատ, 1960․- 230 էջ։
* Ալեն Ռենե Լըսաժ։ Կաղ սատանան (վեպ)․- Երևան, «Հայաստան», 1965․- 219 էջ։
* Ֆրանսիս Կարսակ։ Տիեզերքի Ռոբինզոնները (վիպակ)․- Երևան, «Հայաստան», 1966․- 212 էջ։
* Անատոլ Ֆրանս։ Սիլվեստր Բոննարի ոճիրը (վեպ)․- Երևան, «Հայաստան», 1967․- 260 էջ։
* Կիրիլ Անդրեև։ Արկած որոնողները․- Երևան, «Հայաստան», 1968․- 362 էջ։
* Լուի Բոսենար։ Կապիտան թոկից փախածը (պատմավեպ)․- Երևան, «Հայաստան», 1972․- 361 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Լատիներենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Բիլինա

[մինի|200px|[Վիկտոր Վասնեցով. «Դյուցազունները»։ Նկարում պատկերված են բիլինաների հերոսներ Իլյա Մուրոմեցը, Ալյոշա Պոպովիչը և Դոբրինյա Նիկիտիչը։]]
**Բիլինա** (ռուսերեն *был* բառից), ռուսական ժողովրդական բանահյուսության ժանրերից մեկը, ասք-երգեր պատմական նշանավոր դեպքերի, հերոսների և ժողովրդի կյանքի մասին։

## Բիլինաների ծագումը
Բիլինաները ձևավորվել են 11-16-րդ դարերում՝ գերազանցապես Ռուսաստանի հյուսիսային շրջաններում։ Նրանց հեղինակները եղել են ժողովրդական անանուն երգիչներ, որոնք իրենց հորինած երգ-զրույցները բանավոր փոխանցել են հաջորդ սերունդներին։

Բիլինաների առաջին ժողովածուն, որը գրի է առել Ուրալի կազակ Կիրշա Դանիլովը, լույս է տեսել 1804 թվականին «Հին ռուսական բանաստեղծություններ» խորագրով։ Բիլինաների հավաքումն ու հրատարակումը շարունակվում է հետագայում, ընդհուպ մինչև մեր օրերը։

## Բիլինաների գեղարվեստական առանձնահատկությունները
Բիլինաներն ունեն գեղարվեստական ինքնատիպ առանձնահատկություններ՝ սկսում են հատուկ նախերգանքով, և ավարտվում վերջերգով, հաճախ են հանդիպում չափազանցություններ, կայուն մակդիրներ և համեմատություններ։ Հորինվել է անհանգ ոտանավորով։

## Բիլինաների հերոսները
* Իլյա Մուրոմեց
* Ալյոշա Պոպովիչ
* Դոբրինյա Նիկիտիչ
* Սոդկո
* Սվյատոգոր
* Վասիլի Բուսլաև

## Բիլինաները հայերեն
* Բիլինաներ, Երևան, 1970, էջ 24։ (Թարգ. Հ. Դավթյան)

## Աղբյուրներ

## Գրականություն
* Ղազար Այվազյան, Նյութեր ռուսական գրականությունից, ռուսական բիլինաներ, Երևան, Հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակչություն, 1946, 16 էջ։
* Ղազար Այվազյան, Կիևյան Ռուսիայի գրականություն. XI-XIII դար (հեղինակակից Զ. Յասինսկայա), Երևան, Հայկական ՍՍՀ պետական հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակչություն, 1949, 203 էջ։

Կատեգորիա:Համաշեշտ տաղաչափություն
Կատեգորիա:Էպիկական սեռի ժանրեր
Կատեգորիա:Ռուսական գրականություն
Կատեգորիա:Ռուսական բանահյուսություն
Թեոգնիդես

**Թեոգնիդես** (մ.թ.ա. 6-րդ դարի առաջին կես), հին հույն բանաստեղծ։

## Պատառիկներ կյանքից
Թեոգնիդեսը ծնվել է Մեգարա քաղաքում։ Ծագումով եղել է ազնվական։ Արիստոկրատիայի և դեմոկրատիայի ուժգին բախում տեղի է ունեցել նաև այս քաղաքում, որի հետևանքով Թեոգնիդեսը կորցրել է իր հարստությունը, զրկվել ունեցվածքից և վտարվել հայրենիքից։ Նա հածում է օտար երկրներ՝ Սպարտա, Սիցիլիա, Եվբեա, ապրում դառն աղքատության մեջ։ Կորցնելով իր ունեցվածքը, ականատես լինելով իր դասակարգի գահավեժ խորտակմանը, նա համակվում է մռայլ հոռետեսությամբ։

:Օ, ինչպես կարող եք երգել։ Ի՜նչպես չեք մոռացել հնչյունները սրնգի։
:Արդեն շուկային հասան սահմանները հայրենական արտերի.
:Ուտում են, խմում, ցնծում ու հրճվում թշնամիները մեր բերքովն արտերի.
:Հյուսելով կարմիր կակաչներ իրենց խարտյաշ մազերին։
:Ինչ արած, Սկիթ, կտրի՛ր գեսերդ, մոռացի՛ր ցնծություն.
:Ողբա՛, Սկիթ, սիրելի, երկիրը մեր կորցրած։

## Ստեղծագործությունը
Թեոգնիդեսից մեզ հասել է 1400 ոտանավոր։ Նրա էլեգիաների մեծ մասն ուղղված է երիտասարդ ազնվական Կյուրնոսին, որին խորհուրդներ ու խրատներ է տալիս և իր աշխարհայացքն արտահայտում։ Այդ է պատճառը, որ նրա էլեգիաները կրում են նաև դիդակտիկ բնույթ և հիշեցնում է Հեսիոդոսի «Աշխատանք և օրեր»-ը։ Հույները նրա ոտանավորները դարձրել են դպրոցական դաստիարակչական նյութ և հավաքել ու պահպանել։ Դրա համար էլ Թեոգնիդեսից համեմատաբար ավելի շատ բան է մնացել, քան Սոլոնից և մյուսներից։ Բայց այդ ունեցել է և այն բացասական հետևանքները, որ էլեգիաները փոփոխությունների է ենթարկվել և ուրիշներից հատվածներ դրվել նրանց մեջ և որոշ չափով խախտել նրա էլեգիաների հարազատությունը։

## Քաղաքական հայացքները
Թեոգնիդեսը, ինչպես և Սոլոնը, պոեզիան ծառայեցրել է, իր դասակարգի քաղաքական մպատակներին որպես քարոզչոթյան միջոց։

Սոլոնի էլեգիաները, սակայն, մեղմ են, իսկ Թեոգնիդեսինը՝ մարտական, կրքոտ, հարձակողական։ Թեոգնիդեսը դեմոկրատիայի ոխերիմ հակառակորդն է և արիստոկրատիայի ամենաջերմ երկրպագուն։ Դեոկրատիայի տիրապետությունը Թեոգնիդեսի համար հասարակակական չարիքի ու մեծ աղետի հաղթանակն ու տիրապետությունն է, բոլոր առաքինությունների ու արժեքների կործանումը, հուսալքումի շրջանը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի գրողներ
Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի հույն փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հին հույն բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հին հույն գրողներ
Կատեգորիա:Հույն բանաստեղծներ
Հրաչյա Սարիբեկյան

**Հրաչյա Հարությունի Սարիբեկյան** (), արձակագիր, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ՀՀ ԳԱԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի սփյուռքի բաժնի վարիչ, ՀԳՄ և Հայաստանի ժուռնալիստների միության անդամ, «Գրքերի աշխարհ» թերթի խմբագիր։ Զբաղվել է լրագրությամբ։  Առաջին անգամ տպագրվել է «Գարուն» ամսագրում 2000 թվականին։ Եղել է Հայաստանի ազգային գրադարանի տնօրենի ժամանակավոր պաշտոնակատար։ Շարունակում է լատինաամերիկյան արձակի ավանդույթները հայ արձակում։

## Գրքեր
* Գուշակություններ հայելիներով, Երևան, 2003, 76 էջ։
* Հովհաննես Պետրոսյան. Մատենագետի կյանքն ու գործունեությունը, Երևան, 2009, 144 էջ։
* Երկվորյակների արևը, Երևան, Անտարես, 2012, 216 էջ։
* Ապուշների ուղևորությունը (երկաթուղային վեպ), Երևան, Անտարես, 2015, 160 էջ։
* Այնտեղ աչքերդ երբ բացես (պատմվածքներ և վիպակներ), Երևան, Անտարես, 2018, 160 էջ։

## Ստեղծագործությունները մամուլում
## Պարգևներ և մրցանակներ
* ՀԳՄ անտիպ լավագույն վեպի մրցանակ, 2009
* «Նարցիս» հանդեսի մրցանակ «Կույրինը՝ կույրին» պատմվածքի համար, 2010

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հ. Սարիբեկյանի «Այնտեղ՝ երբ աչքերդ բացես» պատմվածքը
* Հ. Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելիներով» վիպակը

Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայաստանի գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայաստանի ժուռնալիստների միության անդամներ
Պրուստ (այլ կիրառումներ)

**Պրուստ** - ֆրանսիական ազգանուն։

Հայտնի կրողներն են՝
*Մարսել Պրուստ (1871 — 1922) - ֆրանսիացի գրող։
*Ադրիան Պրուստ (1834 — 1903) - ֆրանսիացի բժիշկ՝ Մարսել Պրուստի հայրը։
*Ժոզեֆ Լուի Պրուստ (1754 — 1826) - ֆրանսիացի քիմիկոս։
*Ժան-Պոլ Պրուստ (ծնվ. 1940) - Մոնակոյի պետական նախարար (կառավարության ղեկավար) 2005 թվականից, Ֆրանսիայի քաղաքացի։

## Տես նաև
* Պրուստի հարցաթերթ
Օկտավ

**Օկտավ** ( - ութերորդ), բանաստեղծական տան տեսակ, որը բաղկացած է ութ տողից՝ հանգավորման կայուն սկզբունքով (1, 3, 5-րդ տողերը հանգավորվում են իրար հետ, 2, 4, 6-րդ տողերն իրար հետ և 7, 8-րդ տողերն իրար հետ-**abababcc**)։

Օկտավի ձևը տարածված էր Վերածնության իտալական գրականության մեջ (Արիստոյի «Կատաղի Ռոլանդ» և Տասսոյի «Ազատագրված Երուսաղեմ» պոեմները գրված են օկտավներով), ինչպես նաև 19-րդ դարի ռուս և եվրոպական պոեզիայում (Բայրոնի «Դոն Ժուան» չափածո վեպը, Պուշկինի, Լերմոնտովի մի շարք ստեղծագործություններ)։ Հայ գրականության մեջ Եղիշե Չարենցի «Մանկություն» պոեմն ամբողջությամբ գրված է օկտավով։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Վերածննդի դարաշրջանի գրականություն
Կատեգորիա:Տաղաչափություն
Քիմիօսմոս

[մինի|250px|Դրական իոնների ընտրողաբար թափանցելի թաղանթից թափանցումը էներգիայի պահեստավորման, իսկ ֆերմենտի լինելու պահին հետ մղվելը՝ էներգիայի ազատման և [ԱՏՖ-ի ձևավորվելու պատճառ է դառնում]]

**Քիմիօսմոսը** (անգլերեն՝ *chemiosmosis*) քիմիական ընթացք է, որը բացատրում է բջիջների էներգիա ստանալու ձևը։ Ըստ քիմիօսմոսի, էներգիան բջիջներում պահեստավորվում է դրական լիցքավորված ջրածնային իոնները, կամ պրոտոնները, ընտրողաբար թափանցելի թաղանթից մի կողմ մղելու միջոցով, որը էլեկտրաքիմիական գրադիենտ է առաջացնում։ Առիթի դեպքում (այսինքն՝ ԱՏՖ սինթազ ֆերմենտի լինելու պարագային), պրոտոնները հետ են հոսելու թաղանթի միջից, ազատելով էներգիա, որը կարելի է լծվել ԱՏՖ մոլեկուլներ ստեղծելու համար։

Պիտեր Միչելը առաջին անգամ առաջարկեց, որ ԱՏՖ-ն առաջանում է թաղանթի երկայնքով էլեկտրաքիմիական խտության գրադիենտի լծելով։ Նախկան Միչել, տարածված հասկացությունն այն էր, որ ԱՏՖ-ն առաջանում էր սնունդի էներգիայից քիմիական ընթացքների շնորհիվ, և ոչ էլեկտրաքիմիական։ Պիտեր Միչելը քիմիօսմոսական տեսությունը առաջարկել է 1961 թվականին, իսկ քիմիայի Նոբելյան մրցանակին արժանացել 1978 թվականին այդ տեսության շնորհիվ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Բջջաբանություն
Կատեգորիա:Բջջային շնչառություն
Կոնոն դը Բետյուն

**Կոնոն դը Բետյուն** (գործածվում է նաև **Կոնոն [[Բետյուն]]ցի** անվանաձևը. , ), ֆրանսիացի առաջին նշանավոր տրուվերը։ Եղել է Լատինական կայսրության ռեգենտը 1216—1217 և 1219—1220 թվականներին։

## Պատառիկներ կյանքից
Եղել է պիկարդցի ազնվական։ Մասնակցել է Խաչակրաց 3-րդ և 4-րդ արշավանքներին, ինչպես նաև 1204 թվականի Կոստանդնուպոլսի գրավմանը։

## Ստեղծագործությունը
Կոնոն դը Բետյունից պահպանվել է մեկ տասնյակ բանաստեղծություն, որոնց մեջ աչքի են ընկնում Խաչակրաց արշավանքներին ձոնված երգերը։ Այդ գործերին հատուկ են վառ երանգավորումը, տեմպերամենտը, երբեմն նաև նուրբ քնարականությունը. հատկանիշներ, որոնցով նա կարողացել է դուրս գալ կուրտուազական պոեզիայի կաղապարներից։ Ահա Խաչակրաց արշավանքին նվիրված նրա երգերից մեկի մի տունը.

:Աստված բազմել է սուրբ գահին իր տիրական,
:Որ տեսնի իր գերեզմանը փրկողներին,
:Որոնց հանեց խավար բանտից, երբ ինքնակամ
:Ելավ խաչը, որ ավարն է պիղծ թուրքերի։
:Կանարգեք այն, եթե թողնենք ոսոխներին,
:Եթե ծեր չեք կամ հիվանդ ու թշվառական,
:Իսկ առողջ և հարուստ մարդուն ու ջահելին
:Անվայել է տանը փակվել կնոջ նման։
:::(Թարգմ. Հենրիկ Բախչինյան)

## Տես նաև
* Տրուվեր

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Византийский словарь: в 2 т. СПб., 2011.
* Dictionnaire des lettres françaises: Le Moyen Age. Paris: Fayard, 1964.

## Արտաքին հղումներ
*Կոնոն դը Բետյունի ''Ai! amours, com dure departie'' երգը

Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Տրուվերներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կոմպոզիտորներ
Չաստուշկա

**Չաստուշկա** (ռուսերեն՝ *Часту́шка*) - ռուսական ժողովրդական քնարերգության տարածված տեսակներից մեկը։

Սովորաբար բաղկացած է չորս տողից։ Լինելով կյանքի երևույթների անմիջական արձագանքը, չաստուշկաները ստեղծվում են շատ բազմազան թեմաներով՝ հասարակական-քաղաքական կյանք, սեր, կենցաղ, աշխատանք, բնություն և այլն։ Մեծ մասամբ ունեն երգիծական, կատակախառն բնույթ, կատարվում են երգի ուղեկցությամբ։

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ
* Չաստուշկա բառերը (ռուսերեն)

Կատեգորիա:Ռուսական բանահյուսություն
Կատեգորիա:Ռուսական գրականություն
Կատեգորիա:Քնարական սեռի ժանրեր
Թամարա Բոյախչյան

**Թամարա Բոյախչյան** (), հայ շախմատիստուհի, Հայաստանի առաջին կին ԽՍՀՄ սպորտի վարպետը (1966), Հայաստանի բազմակի չեմպիոն (1964, 1965, 1966, 1968, 1969, 1971, 1972)։ Երկար տարիներ հաջողությամբ հանդես է եկել համամիութենական մրցաշարերում։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ սպորտի վարպետներ
Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Ժոզեֆ Բյուզանդյան

**Ժոզեֆ Բյուզանդյան**  (), հայ շախմատային հայտնի կոմպոզիտոր, մասնագիտությամբ հաշվապահ։

Ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքում։ 1915 թ.-ին ընտանիքի հետ գաղթել է Երևան։

Բյուզանդյանը շախմատով հրապուրվել է 45 տարեկան հասակում, նամակագրությամբ խաղի մեծ սիրահար էր, մասնակցում էր համամիութենական և միջազգային մրցաշարերի, երկար տարիներ վարում էր «Պիոներ կանչ» թերթի d2-d4 շախմատի բաժինը։

Կազմել է 200-ից ավելի խնդիրներ և էտյուդներ, որոնք բարձր են գնահատվել մասնագետների, այդ թվում՝ աշխարհի 9-րդ չեմպիոն Տիգրան Պետրոսյանի և ականավոր գրոստմայստեր Յուրի Ավերբախի կողմից։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Ֆիրդուսի

**Ֆիրդուսի** (պարսկերեն՝ فردوسی, կարդ.՝ *Ֆերդոուսի*, ), պարսիկ նշանավոր բանաստեղծ։ Հռչակավոր «Շահնամե» պոեմի հեղինակը։

## Ծննդյան թվականի հարցը
Ֆիրդուսու ծննդյան թիվը որոշելուն հիմք են հանդիսացել իր իսկ բանաստեղծի տվյալները։ «Շահնամե»-ի մեջ զանազան տեղերում հեղինակը խոսում է իր տարիքի մասին։ Օրինակ մի տեղ գրում է. *«Երբ ես հասա 71 տարեկանիս, երկինքը թեքվեց իմ պոեմի առջև (պոեմի վերջին մոտեցավ)։ Իմ աշխատությանը ես հատկացրել եմ 35 տարի՝ այս անցավոր աշխարհում գանձ վաստակելու համար, բայց որովհետև իմ ջանքերը քամուն մատնեցին, այդ 35 տարիներս արդյունք չունեցան։ Իմ հասակն այժմ մոտենում է 80-ին, և իմ բոլոր հույսերը հօդս ցնդեցին։ Ես վերջացրի [[Հազկերտ]]ի պատմությունը [[Սեֆոնդարմոդ]] ամսի [[Արադ]] օրը։ Երբ հիջրից անցել էր արդեն հինգ անգամ 80 տարի, ես վերջացրի արքաներին վայել այս գիրքը»։*

Այս տողերի վրա հիմնվելով՝ ֆրանսիացի արևելագետ Մոհլը Ֆիրդուսու ծննդյան թիվ է համարել 939 թվականը, որ և երկար ժամանակ ընդունված էր արևելագիտության մեջ։ Բայց հետագայում այլևայլ տվյալներ համեմատելով, Ֆիրդուսու ծննդյան թվականը համարեցին 934 թվականը։ 1934 թ.-ին էլ Իրանում նշվեց բանաստեղծի 1000-ամյա հոբելյանը։ Հետագայում այս տարեթիվն էլ կասկածելի համարվեց և ընդունվեցին տարբեր կարծիքներ։

## Ֆիրդուսու մանկությունը
Մանկությունից գրեթե ոչինչ հայտնի չէ։ Հայրը եղել է մոլլա՝ Մավլան Ահմադ, մի բավական կիրթ մարդ, որ որդուն լավ դաստիարակություն է տվել։ Հատկապես նշում են, որ նա որդուն սովորեցրել է պահլավերեն ու արաբերեն, որ հետագայում օգնել է բանաստեղծին հին աղբյուրներ օգտագործելու գործում։ Ֆիրդուսին հորից ժառանգել է մի փոքրիկ կալվածք, որ, ինչպես երևում է «Շահնամե»-ում տեղ գտած ակնարկներից, բավական չի եղել իր կարիքները հոգալու համար։ Վկայում են, որ մանուկ հասակում եղել է ժրաջան ու համեստ։

## Աշխատանքը «Շահնամե»-ի վրա
Մոտավորապես 36-37 տարեկանից սկսում է աշխատել «Շահնամե»-ի վրա։ Նա արդեն վաղ հասակից ուզում էր պարսից էպոսը չափածոյի վերածել, բայց երբ լսեց Դաղիղիի մասին, որը ձեռնարկել էր էպոսի մշակումը, բայց գործը կիսատ էր մնացել նրա մահվան պատճառով, ավելի բուռն եռանդով ձեռնամուխ եղավ դրան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Միջնադարյան պարսիկ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան պարսիկ գրողներ
Կատեգորիա:Պարսիկ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Պարսիկ գրողներ
Կատեգորիա:Պարսկալեզու բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ֆիրդուսի
Ադենոզինեռֆոսֆատ

**Ադենոզինեռֆոսֆատ** (ԱԵՖ, ), միացություն է՝ հայտնի որպես էներգիայի աղբյուր բոլոր կենդանի օրգանիզմների և դրանցում ընթացող կենսաքիմիական ռեակցիաների համար։ Բջջում օգտագործվում է նյութափոխանակության և էներգիական փոխանակության համար։ ԱԵՖ-ը բացահայտվել է 1929 թվականին, Հարվարդի բժշկական դպրոցի մի խումբ գիտնականների՝ Կարլ Լոհմանի, Սիրուս Ֆիսկեի և Ե. Սաբարոուի կողմից։ Իսկ 1941 թվականին Ֆրից Լիպմանը ապացուցեց, որ ԱԵՖ-ը բջջում հանդիսանում է էներգիայի գլխավոր կրիչ։

## Քիմիական և ֆիզիկական հատկություններ
ԱԵՖ-ը իր մեջ պարունակում է ադենոզին՝ կազմված ադենին ազոտական հիմքից և ռիբոզ ածխաջրից, և երեք ֆոսֆորական թթվի մնացորդներ։ Ֆոսֆորական խմբերը որոնք մոտիկ են ռիբոզին նաշվում են որպես ալֆա (α), բետա (β), և գամա (γ) ֆոսֆատներ։ Հետևաբար դա սերտորեն կապված է ՌՆԹ-ի մոնոմեր ադենոզին նուկլեոտիդի հետ։ ԱԵՖ-ը լավ լուծվում է ջրում և բավականին կայուն է pH&nbsp;6.8 և 7.4 միջև, բայց արագ ենթարկվում է հիդրոլիզի չափազանց մեծ pH-ի ժամանակ։ Քիմիապես ԱԵՖ-ը իրենից ներկայացնում է ադենոզինի եռֆոսֆատ եթեր, որը հանդես է գալիս որպես ադենինի և ռիբոզի ածանցյալ։ Պուրինինային ազոտային հիմքը՝ ադենինը, կապվում է ռիբոզի մեկ ածխաթթվի հետ։ ԱԵՖ-ը հիմնականում գտնվում է աղի վիճակով։

## Կենսասինթեզ
ԱԵՖ-ը բջջի մեջ կազմում է 1-10 մոլ։ ԱԵՖ-ը առաջանում է օքսիդավերականգնման ռեակցիաների արդյունքում, օգտագործելով միշաքարներ կամ բազմաշաքարներ որպես էներգիայի աղբյուր։ Օրինակ կարբոհիդրատները հիդրոլիզի են ենթարկվում մինչև միաշաքարներ ինչպիսին են գլյուկոզը և սախարոզը։

Գլյուկոզի օքսիդացումը ածխաթթու գազի հայտնի է ինչպես բջջային շնչառություն և կարող է առաջացնել մոտ 30 մոլեկուլ ԱԵՖ մեկ գլյուկոզի մոլեկուլից։ ԱԵՖ կարող է արտադրվել մի շարք բջջային ռեակցիաների արդյունքում։ Էուկարիոտ օրգանիզմների էներգիա ստանալու երեք հիմնական ձևերն են՝ գլիկոլիզը, եռկարբոնաթթվի ցիկլ, երկուսը իրար հետ կազմում են բջջային շնչառությունը և բետաօքսիդացումը։ Մեծ մասամբ ԱԵՖ-ը սինթեզվում է միտոքոնդրրումներում, որը կազմում է մասնագիտացված բջջի ամբողջ ծավալի մոտավորապես 25%-ը։

## Ֆունկցիաները բջջում
### Նյութափոխանակություն և սինթեզ
ԱԵՖ-ը ծախսվում է բջջում որպես էներգիա էներգետիկ և պլաստիկ փոխանակությունների համար։ Այսպես ԱԵՖ-ը էներգիա է ապահովում տարբեր տեղեր ընթացող նյթափոխանակության ռեակցիաների համար։ ԱԵՖ-ը էներգիայի գլխավոր աղբյուրն է բջջային ռեակցիաների համար։ Սա ընդգրկում է սինթեզի ռեակցիաները, ներառյալ ԴՆԹ-ի մոլեկուլի սինթեզը և ՌՆԹ-ի տրանսկրիպցիան։ ԱԵՖ-ը նաև կարևոր դեր ունի ակտիվ տեղափոխության մեջ, բջջի պլազմային թաղանթով։ Օրինակ էնդոցիտոզը և էկտոցիտոզը։

### Դերը բջջի կառուցվածքի և շարժման մեջ
ԱԵՖ-ը ընդգրկված է բջջի կառուցվածքի մեջ և հեշտացնում է ցիտոկմախքի տարրերի միավորումն ու տարրանջատումը։ Մկանների կծկումների համար նույնպես անհրաժեշտ է ԱԵՖ։ Այս գործընթացն էներգիայի հիմնական սպառիչն է և պարտադիր է կենդանիների շարժման համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոֆերմենտներ
Կատեգորիա:Նյութափոխանակություն
Կատեգորիա:Պուրինային նուկլեոտիդներ
Սալոմե Արեշյան

**Սալոմե Գրիգորի Արեշյան** (), հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1958), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1964), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1948 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Թիֆլիսում։ 1934 թվականին ավարտել է Լենինգրադի պատմության, փիլիսոփայության, գրականության և լեզվի ինստիտուտը, 1937 թվականին՝ Լենինգրադի պետական համալսարանի ասպիրանտուրան։ 1938-1940 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ ԳԱ Լենինգրադի արևելագիտության ինստիտուտի կրտսեր գիտաշխատող, 1940-1941 թվականներին՝ կրտսեր գիտաշխատող, ապա՝ գրականագիտության և փիլիսոփայության բաժանմունքի գիտական քարտուղար։ 1941 թվականին տեղափոխվել է Երևան։ 1941-1944 թվականներին դասավանդել է Երևանի պետական համալսարանում։ 1942-1944 թվականներին եղել է բանասիրական ֆակուլտետի դեկանի տեղակալ։ 1943-1946 թվականներին եղել է ՀԿԿ Կենտկոմի պրոպագանդայի և ագիտացիայի բաժնի վարիչի տեղակալ, 1944-1946 թվականներին՝ «Կոմունիստ» (ռուսերեն) թերթի խմբագիր, 1949-1950 թվականներին՝ ԵՊՀ գիտքարտուղար, 1950-1953 թվականներին՜ գիտական աշխատանքների գծով պրոռեկտոր, 1954 թվականից՝ ՀԽՍՀ ԳԱ գրականության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող։ Կյանքի վերջին տարիներին աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան ինստիտուտում որպես բաժնի վարիչ։ 1958 թվականին ատենախոսություն է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։

Եղել է Խաղաղության կողմնակիցների համամիութենական կոնֆերանսի, ինչպես նաև 1945 թվականին Փարիզում կայացած Կանանց 1-ին միջազգային կոնգրեսի պատգամավոր։ ԽՄԿԿ անդամ 1943 թվականից։

Ռուսերեն լույս է տեսել նրա «Հայ մամուլը և ցարական գրաքննությունը» (1957) գիրքը։

Մահացել է Երևանում։

## Երկերի մատենագիտություն
* Ռուս գրողները Հայաստանի մասին, Երևան, Հայպետհրատ, 1946, 28 էջ։
* Լև Տոլստոյ, Երևան, 1960, 267 էջ։

## Պարգևներ
* «Կովկասի պաշտպանության համար» մեդալ,
* «1941-1945 թթ. Հայրենական մեծպատերազմի ժամանակ աշխատանքային արիության համար» մեդալ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ կին գրողներ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Կին գիտնականներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Մեծ Արջ

**Մեծ Արջը** (Լատիներեն՝ Ursa Major, հապավումը՝ UMa), հյուսիսային կիսակամարի համաստեղություն, որը հյուսիսային կիսագնդում երևում է ամբողջ տարին։ Ամենալավ տեսանելիությունն ապրիլ ամսին է։ Իր չափերով երկնքում երրորդն է՝ Հիդրայից և Կույսից հետո և իր յոթ պայծառ աստղերով ստեղծում է շերեփի նմանվող պատկեր։

## Աստղերը
ձախից|360px
Մեծ Արջի Մերաք (β UMa, Մեծ Արջի բետա) և Դուբհե (α UMa, Մեծ Արջի ալֆա) աստղերն ամենապայծառն են, գտնվում են «շերեփի» առջևի մասում և նրանցով կարելի է գտնել Բևեռային աստղը։ Բևեռային աստղը գտնվում է այդ երկու աստղերը միացնող գծի վրա՝ նրանց միջև եղած տարածքի հնգապատիկի հեռավորության վրա։

Շերեփի բոլոր աստղերն ունեն արաբերեն անուններ՝ վերը նշված Մերաքը նշանակում է «գոտկատեղ», իսկ Դուբհեն՝ ուղղակի «արջ»։

Մյուս նշանավոր աստղերից է Մեծ Արջի 47-ը (47 UMa), որը երեք մոլորակներով արեւանման աստղ է։ Մոլորակային համակարգերից այս աստղի համակարգն առավել նմանություն ունի Արեգակնային համակարգի հետ։ Գտնվում է Երկրից 46 լուսատարի հեռավորության վրա։

Արտաերկրային քաղաքակրթությունների որոնման ծրագրով 2001 և 2003 թթ. դեպի Մեծ Արջի 47 աստղ են ուղարկվել Երկիր մոլորակի վրա ապրողների ռադիոուղերձները։

## Դիցաբանություն
Ըստ հունական ավանդույթի, կնամոլ Զևսը իր սիրուհի Կալիստոյին փրկելով իր խանդոտ կնոջ՝ Հերայի զայրույթից, իր հրապուրանքի առարկային դարձրել է արջ։ 
 
Հայերենում Մեծ Արջ համաստեղությունը նաև կոչվում է **Յոթ սանամոր աստղեր**։ Ըստ Հայկական ավանդույթի, ժամանակին յոթ սանամայր են եղել, ունեցել են մի քավոր։ Սանամայրերից յուրաքանչյուրը մտածել է, թե մյուսը կհոգա քավորի հոգսերը։ Քավորը մնացել է առանց խնամքի և քաղցից մեռել։ Աստված, բարկանալով սանամայրերի վրա, նրանց դարձրել է յոթ աստղ։

Պատկեր:Ursa Major2.jpg|Մեծ Արջը 1825 թ. Լոնդոնում հրատարակված Urania's Mirror համաստեղությունների քարտեզների վրա։
Պատկեր:Ursa Major constellation Hevelius.jpg|Յոհան Հեվելիուսի քարտեզներում պատկերված Մեծ Արջը։
Պատկեր:Flag of Alaska.svg|Մեծ շերեփը Ալյասկա նահանգի դրոշի վրա։


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Կշեռք (համաստեղություն)

**Կշեռք,** հարավային կիսագնդի համաստեղություններից՝ Կենդանակերպի գոտու համաստեղություններից մեկը։ Այն դիտելու ամենահաջող ամիսներից է մայիսը։ Կշեռքը երկնքում գտնվող աստղերի մեջ իր չափերով 29-րդն է։ Դրան սահմանակից համաստեղություններն են՝ Օձը, Կույսը, Կենտավրը։ Այս համաստեղության ամենավառ աստղերը թարգմանաբար անվանում են Հարավային և Հյուսիսային Չանչեր։ 
Նախկինում այս համաստեղությունը հանդիսացել է հարևան Կարիճ համաստեղության մի մասը։ Այս համաստեղությունը գրեթե աննկատելի է և միայն դրա երկու աստղերը ՝ Զուբեն էլ Շեմալին և Զուբեն էլ Գենուբին ամենավառն են։

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Մերձկասպյան տարածաշրջան

մինի|300px|աջից|Մերձկասպյան տարածաշրջանի երկրները
**Մերձկասպյան տարածաշրջան**, Կասպից ծովի մերձակայքում պատմական շրջանի անվանում։ Առաջին անգամ այդ անվանումը օգտագործել են ռուսական աշխարհագրագետները 18-րդ դարում։

Արևմտյան Մերձկասպյան տարածաշրջանը ներառում է Ղազախստանի Մանգիստաու շրջանը և Թուրքմենիստանի արևելքը։ Մերձկասպյան երկրամասը հարավում մասը ներառում է Իրանի հյուսիսային տարածքները։ Հյուսիսային Մերձկասպյան տարածաշրջանը կազմված է Ղազախստանի Ատիռաույի և Ռուսաստանի Աստրախանի շրջանները և Կալմիկիստանը։ Արևելյանի Մերձկասպյան երկրամասը պատկանում է Ադրբեջանին և Ռուսաստանի կազմում գտնվող Դաղստանին։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Ադրբեջանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Իրանի վարչական բաժանում
Կատեգորիա:Թուրքմենստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Ղազախստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Կասպից ծով
Աստվածային կատակերգություն

**Աստվածային կատակերգություն**, Դանթեի գլուխգործոցը։ Գրել սկսել է 1308 թվականին, ավարտել՝ 1321 թվականին։

## Կառուցվածք
Վերնագիրը եղել է *«Կատակերգություն»։* Աստվածային մակդիրն ավելացրել են հետո։ Դրանով նկատի չեն ունեցել, որ պոեմի գործողությունը կատարվում է երկնային ոլորտում, այլ արտահայտել են գեղարվեստական վեհությունը՝ *աստվածային գործ։* Ժամանակակից ըմբռնումներից ելնելով «Աստվածային կատակերգությունը» նման չէ ժամանակակից կատակերգության։ Այն անվանել են այլ ըմբռնումներից ելնելով։ 14 դարում իտալական ամբողջ գրականությունը բաժանված էր երկու հստակ մասերից։ Ողբերգությունը համարվում էր բարձր աստիճանի գրականություն, որն այն ժամանակ գրվում էր «գրական» իտալերենով, իսկ կատակերգությունը վերաբերում էր «ցածր»դասի գրականությանը, որը գրվում էր խոսակցական լեզվով, որպեսզի հասարակ ժողովրդի համար հասկանալի լիներ։

## Բովանդակություն
Պոեմը բաղկացած է երեք մասից.
* Դժոխք
* Քավարան
* Դրախտ

Սրանք իրենց հերթին բաժանվում են առանձին մասերի. «Դժոխքը» բաղկացած է ինը պարունակից, «Քավարանը» յոթ բոլորակից, «Դրախտը» երկնային ինը ոլորտներից։ Մասերից յուրաքանչյուրը բաղկացած է 33 երգից։ Նախերգանքի հետ միասին բոլորը 100 երգ։ Պոեմը գրված է տերցիններով՝ հանգավոր եռատողերով։

Պոեմի գործողությունները կատարվում են հանդերձյալ աշխարհում, գործող անձինք մարդկանց հոգիներն են։ Գործող անձանց մեծագույն մասը պատմական ծանոթ, իրական մարդիկ են։ Բանաստեղծը պատմում է նրանց հոգիների և երկրային գործերի, կենդանի ժամանակ կատարած արարմունքների մասին։ Պոեմը պատմողական ձև ունի։ Սյուժետային հենքը բանաստեղծի երևակայական ճանապարհորդությունն է անդրշիրիմյան աշխարհ՝ դժոխքում, քավարանում, դրախտում։ Այս առանցքի վրա է հյուսված պոեմի կոմպոզիցիան։

## Տես նաև
* Դանթե Ալիգիերի

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ
* Աստվածային կատակերգությունը դասարան․ամ֊ում
* Աստվածային կատակերգությունը գրապահարանում 

Կատեգորիա:Աստվածային կատակերգություն
Կատեգորիա:Դանթե
Կատեգորիա:Իտալական պոեմներ
Կատեգորիա:Քրիստոնեական արվեստը մահվան մասին
Գլուխգործոց

[մինի|200px|[Միքելանջելոյի **գլուխգործոց** Դավթի արձանը]]
**Գլուխգործոց**, որևէ հեղինակի կամ արվեստագետի ստեղծագործության մեջ գաղափարական-գեղարվեստական ամենաբարձր արժանիքներն ունեցող լավագույն ստեղծագործությունը։

Գլուխգործոցին բնորոշ է ազգային և համամարդկային գաղափարների ներդաշնակ զուգակցումը, գեղարվեստական բարձր կատարելությունը։ Գլուխգործոցները ձեռք են բերում լայն ժողովրդականություն, տարածվում տարբեր ժողովուրդների մեջ։

## Գլուխգործոցներ
#### Գրական գլուխգործոցներ

###### Հայ գրականության գլուխգործոցներ
* Դերենիկ Դեմիրճյան, Վարդանանք
* Րաֆֆի, Սամվել
* Խաչատուր Աբովյան, Վերք Հայաստանի
* Գաբրիել Սունդուկյան, Պեպո
* Մուրացան, Գևորգ Մարզպետունի
* Հակոբ Պարոնյան, Մեծապատիվ մուրացկաններ
* Ծերենց, Երկունք Թ դարու

#### Կերպարվեստի գլուխգործոցներ
## Տես նաև

* Մագնում օպուս (ալքիմիա)

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Արվեստի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան արվեստ
Կատեգորիա:Գեղագիտություն
Կատեգորիա:Գիլդիաներ
Կատեգորիա:Կերպարվեստ
Կատեգորիա:Նշանագիտություն
Գաբրիել Արևյան

**Գաբրիել Արևյան** (*Գաբրիել Խաչատուրի Ալավերդյան*, ), հայ արձակագիր, լրագրող։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1950 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Գորիսի շրջանի (այժմ՝ Սյունիքի մարզ) Քարահունջ գյուղում։ 1940 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ Եղել է Ղափանի (այժմ՝ Կապան) «Պղնձի համար» (1938-1945 և 1964-1956) և Լենինականի «Բանվոր» (1951-1953) թերթերի խմբագիր։ 1956-1968 թվականներին աշխատել է Երևանի ռադիոկոմիտեում։ Մահացել է Երևանում։ ԽՄԿԿ անդամ 1947 թվականից։

Բացի իր Գաբրիել Արևյան գրական անունից՝ օգտագործել է հետևյալ ծածկանունները՝ Ա., Ա. Գ., Գաբրիել Արևելցի, Գ., Թղթակից։

## Գ. Արևյանի երկերի մատենագիտություն
* Որոնումներ գետնի տակ (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1949, 202 էջ։
* Ուրալյան տպավորություններ, Երևան, Հայպետհրատ, 1951, 62 էջ։
* Ցորենաբլուր (ակնարկ), Երևան, Հայպետհրատ, 1958, 48 էջ։
* Կթվորուհի Աղավնին (ակնարկ Նոր Կողբ գյուղի կթվորուհի Աղավնի Կարապետյանի մասին), Հայպետհրատ, 1958, 28 էջ։
* Հանքաշխարհ, Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 96 էջ։
* Հարուստ երակ (վիպակ Զանգեզուրի հանքաշխարհի մասին), Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 96 էջ։
* Վազի և հողի վարպետը (ակնարկ Արտաշատի շրջանի Քաղցրաշեն գյուղի կոլտնտեսության բրիգադավար Սողոմոն Սարգսյանի մասին), Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 40 էջ։
* Հարուստ հեկտարի էնտուզիաստները, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 52 էջ։
* Լենինականի տեքստիլ կոմբինատում, Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 48 էջ։
* Լավագույն կյանքի համար (ակնարկ Հոկտեմբերյանի շրջանի Հոկտեմբեր գյուղի կոլտնտեսության նախագահ Սուրեն Խաչատրյանի մասին), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 40 էջ։
* Ես էլ մի հետախույզ, Երևան, Հայպեըհրատ, 1963, 156 էջ։
* Ժրաջան հովիվը (Բասարգեչարի շրջանի Ազիզլու գյուղի կոլտնտեսության հովիվ Բահման Նաջաֆովի մասին), Երևան, ՀՍՍՀ «Գիտելիք» ընկերություն, 1963, 8 էջ։
* Հեքիաթներ, պատմվածքներ, ոտանավորներ (ժողովածուում տեղ է գտել նաև Գ. Արևյանի մի պատմվածքը), Երևան, «Լույս», 1967, 239 էջ։
* Ասք ժամանակի, Երևան, «Հայաստան» 1968, 304 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ է գտել նաև Գ. Արևյանի «Որ անթացուպ պետք չգա» գործը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։

### Մամուլ
* Հնգամյակի հերոսը։ «Գրական թերթ», 1948, № 1:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Պոեմ

**Պոեմ** (հունարեն՝ *póiema* - ստեղծել), չափածո մեծածավալ ստեղծագործություն, որի տարբեր մասերը միավորվում են սյուժեի կամ կերպարի ընդհանրությամբ։ Պոեմը չափածո բոլոր գրական ժանրերից ամենամեծն է իր ծավալով և ընդգրկումներով։ Նրան հատուկ են թե՛ վիպերգական, թե՛ քնարական հատկանիշներ։

Պոեմի վիպերգական հատկանիշներից են սյուժետային տարրերի և կերպարների առկայությունը, պատմողական շարադրանքը, նկարագրությունները։

Սակայն պոեմին հատուկ են նաև հուզական ուժեղ երանգը, հեղինակային բազմազան շեղումները։ Օրինակ, Հովհաննես Թումանյանի «Թմկաբերդի առումը» պոեմում ծավալվող դեպքերի պատմությունն ուղեկցվում է բազմաթիվ քնարական շեղումներով։ Ինչպես նախերգանքում ու վերջերգում, այնպես էլ ողջ շարադրանքի մեջ արտահայտված է ստեղծագործության հիմնական գաղափարը՝ բարի, հայրենասիրական գործի գեղեցկության և անմահության միտքը։

Պոեմի թե՛ բովանդակությունը, թե՛ ձևը ենթարկվել են պատմական մեծ փոփոխությունների։ Հին աշխարհում պոեմները պատմել են ժողովրդի կյանքի բախտորոշ դեպքերի, լեգենդար հերոսների կյանքի ու սխրանքների մասին (օր.՝ Հոմերոսի «Իլիականը» և «Ոդիսականը»)։ Միջնադարում պոեմներ գրվեցին բազմազան ձևերով Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության», Դանթեի «Աստվածային կատակերգությունը», Շոթա Ռուսթավելու «Վագրենավորը»։

Նոր ժամանակներում պոեմներում պատկերվել են ժողովրդի կյանքի և ճակատագրի էական հարցեր։ Ժանրի զարգացման մեջ հատկապես մեծ դեր են խաղացել Ջորջ Բայրոնը («Չայլդ Հարոլդ»), Ալեքսանդր Պուշկինը («Պղնձե հեծյալ»), Միխայիլ Լերմոնտովը («Մծիրի»), Հովհաննես Թումանյանը («Անուշ») և այլն։

Գրվել են նաև դրամատիկական պոեմներ, որոնց մեջ դեպքերը հիմնականում զարգանում են մենախոսությունների ու երկխոսությունների օգնությամբ (Գյոթեի «Ֆաուստը»)։ Երգիծական պոեմների մեջ ծաղրվում են կյանքի տարբեր կողմերը (Թումանյանի «Պոետն ու մուսան»)։ Քնարական պոեմի ցայտուն օրինակ է Ավետիք Իսահակյանի «Աբու-լալա Մահարին»։

## Գրականություն
* Էդվարդ Ջրբաշյան, Թումանյանի պոեմները, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1986, 487 էջ։

## Տես նաև
* Չափածո
* Բանաստեղծություն

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Էպիկական սեռի ժանրեր
Կատեգորիա:Քնարական սեռի ժանրեր
Նախիջևան (քաղաք)

**Նախիջևան** ( [Նախչըվան],  [Նաքսուանա]), քաղաք Ադրբեջանում, Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության մայրաքաղաքը։ Գտնվում է Նախիջևան գետի (Նախիչեվանչայ) աջ ափին։ Այստեղ գտնվում է երկաթուղու կայան Երևան - Բաքու չգործող ուղու վրա։ Կա օդանավակայան։

## Քաղաքի պատմություն
մինի|ձախից|Նախիջևան քաղաքի հայկական թաղամասը և եկեղեցին (1910-ական թվականներ)
Նախիջևանը նախկինում մտնում էր Մեծ Հայքի Վասպուրական աշխարհի կազմում։

## Այլ անվանումներ
Նախիջևան քաղաքի անվան հունարեն բառացի թարգմանությունը Ապովատիրիոն է, որը գործածել է Ղուկաս Ինճիճյանը՝ Աբովադիրիոն ձևով

## Հայտնի անձիք
* Զարիկ Աթանեսյան (հայ մանկավարժ)
* Ռուբեն Հախնազարյան (հայ գինեգործ)
* Համբարձում Սայադյան (հայ ճարտարագետ)
* Վասակ Խուդավերդյան (հայ դրամատուրգ)
* Աստղիկ Բադալյան (հայ համաճարակաբան)
* Համո Բաղդասարյան (հայ նկարիչ)
*Կարապետ Քարամյան (հայ պատմաբան)
*Հասմիկ (հայ դերասանուհի)
*Հմայակ Արծաթպանյան (հայ գեղանկարիչ)
*Խաչիկ Մուղդուսի (հայ սպա, ներքին գործերի նախարար)
*Գառնիկ Պետրոսյան (ՀՀ գյուղատնտեսության փոխնախարար)
*Արտաշես Հայ-Արտյան (հայ դերասան և ռեժիսոր)
*Գրո (հայ խորհրդային հոգեբույժ)
*Պետրոս Նախիջևանցի (հայ գրող) 
*Խեչո (հայ ֆիդային)
*Գևորգ Տեր-Գասպարյան (խորհրդային բանակի գեներալ)
*Հեյդար Ալիև (Ադրբեջանի նախագահ)

## Արտաքին հղումներ
* ՆԱԽԻՋԵՎԱՆԻ ԻՍՍՀ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀՈւՇԱՐՁԱՆՆԵՐԸ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 1500 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Նախիջևան (քաղաք)
Կատեգորիա:Նախճավանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վասպուրականի բնակավայրեր
Սովետական մեծ հանրագիտարան

**Սովետական մեծ հանրագիտարան** (), նաև **ՄՍՀ** (ռուսերեն՝ БСЭ)՝ ամենահայտնի և ամենատարողունակ սովետական հանրագիտարանը։ Հրատարակվել է 1926 թվականից մինչ 1990 թ.-ը «Սովետական հանրագիտարան» (ռուսերեն՝ «Советская энциклопедия») հրատարակչությունը և նրա նախնիները, այսօր դա «Մեծ Ռուսաստանյան հանրագիտարանն» է (ռուսերեն՝ «Большая Российская энциклопедия»)։

Ունեցել է 3 հրատարակություն՝
* 1-ին՝ 65 հատոր, 1924–41 թթ, գլխավոր խմբագիր՝ ակադեմիկոս Օ․ Յու․ Շմիդ
* 2-րդ՝ 49 հատոր, 1950–58 թթ, գլխավոր խմբագիրներ՝ 1949–51-ին՝ ակադեմիկոս Ս․ Ի․ Վավիլով, 1951–69-ին՝ ակադեմիկոս Բ․ Ա․ Վվեդենսկի
* 3-րդ՝ 30 հատոր, 1969–78 թթ, գլխավոր խմբագիր՝ ակադեմիկոս Ա․ Մ․ Պրոխորով

## Այլ խորհրդային հանրագիտարաններ

## Տես նաև
* Հայկական սովետական հանրագիտարան
* Բրոնգհաուսի և Եփրոնի հանրագիտական բառարան

Կատեգորիա:Ռուսերեն հանրագիտարաններ
Ալքայոս

**Ալքայոս** (հին հունարեն՝ *Ἀλκαῖος*, մ. թ. ա. 6-7-րդ դարեր), հին հույն բանաստեղծ։

## Կենսագրություն
Ալքայոսը ծնվել է Լեսբոս կղզու Միտիլինե քաղաքում։

Ալքայոսի ժամանակ տեղի է ունենում ուժեղ դասակարգային պայքար դեմոկրատիայի և արիստոկրատիայի միջև։ Այս պայքարում դեմոկրատիան հաղթում է և Պիտտակոսը դառնում է բռնապետ։

Ալքայոսը սերում էր ազնվական տոհմից և եռանդուն մասնակցություն է ունենում իր հայրենի քաղաքի պայքարին։ Նա իր եղբայրների հետ գլխավորում է արիստոկրատիային՝ դեմկրատիայի դեմ պայքարելու գործում։ Զենքը համարում էր անհրաժեշտ իր դասակարգի շահերը պաշտպանելու համար և սիրում էր ու ոգևորությամբ նկարագրում այն.

Պիտտակոսը հաղթանակելով արիստոկրատիային՝ ճնշում գործադրեց և շատերին աքսորեց Միտիլինեից։ Վտարվածների մեջ էր նաև Ալքայոսը։ Բանաստեղծը գրում է քաղաքական պարսավագրեր և ծաղրում իր հակառակորդին։ Իր կրքոտությամբ նա հասնում է Թեոգնիդեսին և նույնիսկ գերազանցում նրան։

Արտաքսվելով Լեսբոսից, Ալքայոսը ճանապարհորդում է զանազան երկրներ, ուր աղքատությունը ճնշում է նրան։

Ալքայոսը բավականին երգեր է նվիրել նաև գինուն, արել գինու գովքը։ Երգեր է նվիրել նաև գեղեցկությանը, գովերգել Աֆրոդիտեին՝ գեղեցկության աստվածուհուն։ Նա ջերմ տողեր է նվիրել նաև Սաֆոյին, որի նկատմամբ, ինչպես հաղորդում են, անտարբեր չի եղել.
մինի|350px|Լաուրենս Ալմա-Թադեմա, «Սափո և Ալքայոս» (1881 թ.)

Ալքայոսին վերագրվում է երգերի 10 հատոր, որից շատ քիչ բան է հասել մեզ։ Ալքայոսից մեծ ազդեցություն է կրել հռոմեացի բանաստեղծ Հորատիոսը։

Պիտտակոսը քաղաքականապես ամրանալով՝ ներում է շնորհում վտարանդիներին։ Ալքայոսը վերադառնում է Միտիլինե, ուր և հավանաբար կնքում է մահկանացուն։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հին հույն բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հին հույն գրողներ
Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի գրողներ
Հայկ (այլ կիրառումներ)

**Հայկ** կարող է ունենալ հետևյալ կիրառումները՝

*Հայկ, հայոց անվանադիր նախնին
*Հայկի համաստեղություն, Օրիոն համաստեղության հայերեն անվանումը
*Շամփուրք Հայկին կամ **Պատրվակ Հայկին**, Կշիռ համաստեղության հայերեն անվանումը
* Հայկ - գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Հասանմսուրի գավառակում
* Հայկ - հայկական տղամարդու տարածված, հնագույն անուն
* Հայկ - ՀՀ մշակույթի նախարարության վավերագրական, գիտահանրամատչելի և կարճամետրաժ կինոնկարների կինոստուդիա
## Նշումներ
Հայկական սովետական հանրագիտարան

**Հայկական սովետական հանրագիտարան** (), կրճատ՝ **ՀՍՀ**, առաջին բազմակողմանի հանրագիտարանը հայերենով։ Հրատարակվել է 1974-1987 թվականներին, բաղկացած է 13 հատորից (13-րդը նվիրված է Հայկական ՍՍՀ-ին)։

ՀՍՀ-ի գլխավոր խմբագիրներն են եղել Վիկտոր Համբարձումյանը (1-ին հատոր), Աբել Սիմոնյանը (2-4 հատորներ), Մակիչ Արզումանյանը (5-13 հատորներ)։

## Բովանդակություն

## Հեղինակային իրավունքներ
Իրավատեր «Հայկական Հանրագիտարան» հրատարակչություն ՊՈԱԿ-ը  «Տեղեկատվական Տեխնոլոգիաների Դպրոց» հիմնադրամի հետ 30.09.2011 թ․ կնքված համագործակցության պայմանագրի շրջանակներում թույլատրել է, որպեսզի այս հանրագիտարանի բովանդակությունը գտնվի բաց շրջանառության մեջ՝ Վիքիմեդիայի նախագծերում օգտագործվող Creative Commons BY-SA 3.0 և բարձր թույլատրագրերի հիման վրա։

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Հայերեն հանրագիտարանների ցանկը, որը ներառում է վերոնշյալ պայմանագրի շրջանակներում բաց շրջանառության մեջ գտնվելու թույլտվությամբ մյուս հանրագիտարանները
* Սովետական մեծ հանրագիտարան

## Արտաքին հղումներ
* «Հայկական հանրագիտարան» հրատարակչության պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Հայերեն հանրագիտարաններ
Կատեգորիա:Սովետական հանրագիտարաններ
Մեծ իշխան

**Մեծ իշխան** (ռուսերեն՝ вели́кий князь, լիտվերեն՝ didysis kunigaikštis)՝ Ռուսիայում անկախ պետության ղեկավարի տիտղոս (մոնղոլ-թաթարական լծի ժամանակ մեծ իշխանը ենթարկվում էր միայն մոնղոլական խանին)։ Լիտվայի Մեծ իշխանությունում - գերագույն ղեկավարի տիտղոս, սկզբնապես ժառանգական, 1430 թվականից հետո ընտրովի։

Կատեգորիա:Տիտղոսներ
Կատեգորիա:Ազնվական տիտղոսներ
Կատեգորիա:Ազգային և էթնիկ առաջնորդման կոչումներ