Հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշ

**Հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշը** (**ՀՖՀ**) հակաֆոսֆոլիպիդային հակամարմիններով հարուցված աուտոիմուն գերմակարդելիության վիճակ է։ ՀՖՀ-ը հարուցում է արյան թրոմբների (թրոմբոզ) առաջացումը ինչպես զարկերակներում, այնպես էլ երակներում և բերում է հղիության մի շարք բարդությունների՝ կրելախախտերի, մեռելածնության, վաղաժամ ծննդաբերության և ծանր պրեէկլամպսիաների։

Ախտորոշման համար հարկավոր է մեկ կլինիկական դրվագ (օրինակ՝ թրոմբոզ կամ հղիության հետ կապված որևէ խնդիր) և երկու արյան հետազոտության դրական պատկեր միմյանցից նվազագույնը երեք ամիս «հեռավորության» վրա։ Անհրաժեշտ հետազոտություններ են գայլախտային հակամակարդիչը կամ հակա-β2-գլիկոպրոտեին-1-ը (վերջինս քանի որ հանդիսանում է հակակարդիոլիպինային հակամարմնի ենթադաս, ապա հակակարդիոլիպինային հակամարմնի ստուգումը նույնպես արդարացված է, որպես ավելի ոչ սպեցիֆիկ թեստ)։

ՀՖՀ-ը լինում է առաջնային և երկրորդային։ Առաջնային ՀՖՀ-ը սկսվում է որևէ այլ հիվանդության բացակայության ֆոնին վրա։ Երկրորդային ՀՖՀ-ը առաջանում է որևէ այլ աուտոիմուն հիվանդության, օր.՝ համակարգային կարմիր գայլախտի ֆոնին։ Որոշ դեպքերում ՀՖՀ-ը կարող է սկսվել սուր բազմաօրգանային անբավարաությոամբ, ինչն առաջանում է սուր գեներալիզացված թրոմբոզի հետևանքով և մեծ վտանգ է ներկայացնում մարդու կյանքի համար։ Այս վիճակը կոչվում է աղետային հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշ (ԱՀՖՀ) կամ Աշերսոնի համախտանիշ։

ՀՖՀ-ն հաճախ կարիք է լինում բուժել հակամակարդիչներով, ինչպիսին է հեպարինը, հետագա թրոմբոզները կանխելու նպատակով։ Վարֆարինը կիրառելի չէ հղիության ընթացքում, քանի որ այն անցնում է պլացենտար պատնեշով և տերատոգեն (հրեշածին) հատկություն ունի։

## Նշաններ և ախտանիշներ
Հակաֆոսֆոլիպիդային համակմարմինների (հՖԼ) առկայութնունը առանց որևէ կլինիկական նշանի և թրոմբների առկայության չի համարվում ՀՖՀ։  ՀՖՀ-ի ժամանակ կարող առաջացնել թրոմբներ ցանկացած օրգան համակրգի և՛ երակներում, և՛ զարկերակներում, ինչպես նաև հղիության բարդություններ։ ՀՖՀ-ով պացիենտների մոտ ամենահաճախ երակային թրոմբոզները առաջանում են ստորին վերջույթների խորանիստ երակներում, իսկ զարկերակային ամենահաճախ թրոմբոզների արդյունք են կաթվածները։ ՀՖՀ-ով հղի կնոջ մոտ առկա է կրկնվող կրելախաղտերի, ներարգանդային աճի հապաղման և վաղաժամ ծննդաբերությունների բարձր ռիսկ։ Այս բարդությունների առավել հաճախ պատճառը պլացենտար ինֆարկտն է։ Որոշ դեպքերում ՀՖՀ-ն հանդիսանում է նորածնի մտավոր և/կամ ֆիզիկական զարգացման հապաղման գլխավոր պատճառը՝ տրոֆոբլաստի տարբերակման հՖԼ-հարուցված ընկճման պատճառով։ Համակարգային կարմիր գայլախտի և հղիության զուգակցման դեպքում ուշ եռամսյակներում կրելախաղտերի առավել հաճախ պատճառը ՀՖՀ-ն է։

Այլ հաճախ հանդիպող նշաններ են թրոմբոցիտների ցածր քանակը, սրտի փականային հիվանդությունը և ցանցանման լիվեդո, չնայած այս նշանները դեր չունեն հիվանդության դասակարգման հարցում։ Կան տվյալմներ, որ գոյություն ունի որոշակի կապ ՀՖՀ-ի և գլխացավերի, միգրենի և օսցիլօպսիայի միջև։ Որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել հոգեկան խանգարումներով անձանց արյան մեջ հՖԼ-ի առկայություն։ Շատ քիչ դեպքերում առաջնային ՀՖՀ-ով պացիենտների մոտ կարող է զարգանալ համակարգային կարմիր գայլախտ։

## Ռիսկի գործոններ
ՀՖՀ առաջացման ռիսկի գործոնները ներառում են.
*Առաջնային ՀՖՀ
**HLA-DR7 գենի առկայություն
*Երկրորդային ՀՖՀ
**Համակարգային կարմիր գայլախտ կամ այլ աուտոիմուն հիվանդություններ
**Գենետիկ մարկերներ։ HLA-B8, HLA-DR2, HLA-DR3
**Ռասսա։ սևամորթներ, ասիացիներ, բնիկ ամերիկացիներ, հիսպանիկներ

## Պաթոգենեզ
Հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշը աուտոիմուն հիվանդություն է, որի ընթացքում հակաֆոսֆոլիպիդային հակամարմինները (հՖԼ) (հակակարդիոլիպինային հակամարմինը և գայլախտային հակամակարդիչը) գործում են ցիտոպլազմատիկ թաղանթի մակերեսին անիոնային ֆոսֆոլիպիդները կապող սպիտակուցների դեմ։ Ինչպես և այլ բազմաթիվ աուտոիմուն հիվանդություններ, ՀՖՀ-ն նույնպես ավելի հաճախ հանդիպում է կանանց քան տղամարդկանց մոտ։ Կլինիկորեն նշանակալի հՖԼ-ները (նրանք որոնք առաջանում են աուտոիմուն պրոցեսների հետևանքով) բերում են թրոմբոզների և անոթային հիվանդություններ առաջացման։ Համախտանիշը բաժանվում է առաջնային (առանց հիմքում ընկած որևէ հիվանդության) և երկրորդային (որևէ այլ աուտոիմուն պրոցեսի հետևանք) տեսակների։

Հակա-ApoH և հակակարդիոլիպինային ենթադասի հակամարմինները կապում են Apoh-ը (β2-գլիկոպրոտեին I, β2GPI), ինչի պատճառով ընկճվում է C սպիտակուցը։ Վերջինս ունի կարգավորող ակտիվություն ընդհանուր մակարդելության համակարգի վար (նվազեցնում է ակտիվացած V գործոնի քանակը և ունի հակամակարդիչ ազդեցություն)։

Գայլախտային հակամակարդիչը, որը իրականում հակամակարդիչ չէ, կապվում է պրոթրոմբինի հետ, վերածելով այն ակտիվ ձև թրոմբինի։

ՀՖՀ-ի ժամանակ կան նաև շրջանառող հակամարմիններ, որոնք կապում են S սպիտակուցը, որը C սպիտակուցի կոֆակտորն է։ Այսպիսով հակա-S-սպիտակուցային հակամարմինները նվազեցնում են C սպիտակուցի քանակը։

Անեքսին A5-ը շրջապատելով բացասական լիցքավորված ֆոսֆոլիպիդների մոլեկուլները, ընկճում են նրանցով հարուցվող մակարդելիությունը։ Այսպիսով հակա-անեքսին A5 հակամարմինները բարձրացնում են ֆոֆոլիպիդներով պայմանավորված մակարդելիությունը։

Գայլախտային հակամակարդիչ հակամարմինները ավելի մոտ են ասոցիացվում թրմբոզների հետ քան հակա-β2GPI հակամարմինների առկայությունը։ Միաժամանակ երկու տեսակի հակամարմինների առկայությունը ավելի շատ է ասոցիացնում թրմբոզների հետ, քան դրանցից յուրաքանչյուրի առանձին գոյությունը։

Կրելախախտերի, ներարգանդային աճի հապաղման, վաղաժամ ծննդաբերության բարձր ռիսկերը հՖԼ-ով անձանց մոտ, ըստ in vitro հետազոտությունների, պայմանավորված են տրոֆոբլաստի ապրելիության, սինցիտիալիզացիյի և ինվազիայի ընկճմամբ, տրոֆոբլաստի կողմից հորմոնների և ազդանշանային մոլեկուլների սինթեզի ընկճմամբ, ինչպես նաև գերմակարդելիությամբ և կոմպլեմենտի համակարգի ակտիվացմամբ։

## Ախտորոշում
ՀՖՀ-ի լաբորատոր ախտորոշման համար կիրառվում է ինչպես մակարդելիության հեղուկ փուլի գնահատումը (գայլախտային հակամակարդիչի հայտնաբերման նպատակով), այնպես էլ պինդ փուլի ELISA գնահատումը (հակակարդիոլիպինային հակամարմիններ)։

Ժառանգական թրոմբոֆիլիաները տարբերակիչ ախտորոշման մի մասն են կազմում, և կարող են գոյություն ունեալ ՀՖՀ-ով հիվանդների մի մասի մոտ։ Ժառանգական թրոմբոֆիլիաների առկայությունը հիմք է հանդիսանում հակամակարդիչ թերապիայի սկսման համար։ Ժառանգական թրոմբոֆիլիաների հայտնաբերման համար կարևոր է մակարդելիության համակարգի մի շարք բաղադրիչների հետազոտումը, այդ թվում՝ մակարդելիության V, VIII գործոնները, հակաթրոմբին, պլազմինոգեն, հյուսվածքային պլազմինոգենի ակտիվատոր, պրոտեին C և S, ինչպես նաև մի շարք սպեցիֆիկ գեներ։

Ներկայումս կա տեսակետ, որ հակակարդիոլիպինային հակամարմինների հայտնաբերումը բավական զգայուն հետազոտություն է ՀՖՀ-ի համար, և այլ հետազոտությունների անհրաժեշտությունը հարցականի տակ է դրվում։

### Ախտորոշման չափանիշներ
Համաձայն վերջին ախտորոշիչ չափանիշների, ՀՖՀ ախտորոշման համար անհրաժեշտ է մեկ փաստաթղթավորված կլինիկական տիպիկ դրսևորում (թրոմբոզ կամ մանկաբարձական բարդություն) և լաբորատոր տվյալներ կրկնվող հակաֆոսֆոլիպիդային հակամարմինների մասին։ Ախտորոշման չափանիշներն են.

* Կլինիկական.
** Զարկերակային, երակային կամ մանր անոթային թրոմբոզի փաստաթղթավորված մեկ էպիզոդ (բացառությամբ մակերեսային երակների թրոմբոզի), որը ախտորոշվել է օբյեկտիվ ախտորոշիչ չափանիշներով և չի հաստատվել անոթի պատի բորբոքման նշանների որևէ կասկած։
**Մեկ կամ մի քանի կառուցվածքորեն նորմալ զարգացած պտղի մահ (փաստաթղթավորված ուլտրաձայնային հետազոտությամբ կամ պտղի անմիջական զննմամբ) հղիության 10-րդ շաբաթից սկսած ժամկետներում *կամ* երեք և ավելի չբացատրված սպոնտան վիժումներ մինչև հղիության 10 շաբաթականը, մայրական նորմալ անատոմիական և հորմոնալ վիճակի ինչպես նաև մայրական և հայրական քրոմոսոմային խնդիրների բացակայության պարագայում *կամ* առնվազն մեկ վաղաժամ ծննդաբերություն անատոմիորեն նորմալ զարգացած պտղի պարագայում, մինչև 34 շաբաթական հիղության ժամկետներում՝ էկլամպսիայի կամ ծանր պրեէկլամպսիայի պատճառով, որը ախտորոշվել է ստանդարտ ախտորոշիչ չափանիշներով *կամ* հայտնաբերված պլացենտար անբավարաություն։
* Լաբորատոր.
** Հակակարդիոլիպինային IgG և/կամ IgM, որոշված ստանդարտացված մեթոդներով, 2 և ավելի չափում առնվազն 12 շաբաթ միջակայքով
**Հակա-β2GPI IgG և/կամ IgM, որոշված ստանդարտացված մեթոդներով, 2 և ավելի չափում առնվազն 12 շաբաթ միջակայքով
** Գայլախտային հակամակարդիչ, հայտնաբերված համաձայն Թրոմբոզների և հեմոստազի միջազգային միության չափորոշիչների, 2 և ավելի չափում առնվազն 12 շաբաթ միջակայքով

Կան ՀՖՀ 3 հստակ տեսակներ. առաջնային, երկրորդային և աղետալի։

2006 թ. եկած համաձայնությամբ ՀՖՀ ախտորոշումները գիտական նպատակով դասակարգվում են.

* I։ Առկա են ավելին քան մեկ լաբորատոր չափորոշիչներ ցանկացած համադրությամբ,
* IIa։ Առկա է միայն գայլախտային հակամակարդիչ հակամարմինը
* IIb։ Առկա է հակակարդիոլիպինային IgG և/կամ IgM հակամարմին միջին կամ բարձր արժեքներով
* IIc։ Առկա է հակա-β2GPI IgG և/կամ IgM հակամարմինը, 99-րդ պերցենտիլից բարձր արժեքով։

Աղետալի ՀՖՀ ախտորոշման չափանիշներն են.
* a) Անոթների թրոմբոզ երեք և ավելի օրգաններում կամ հյուսվածքներում **և**
* b) Թրոմբոզների զարգացումը միաժամանակ կամ առավելագույնը մեկ շաբաթվա ընթացքում **և**
* c) Մանր անոթների թրոմբոզի ապացույց առնվազն մեկ օրգանում կամ հյուսվածքում **և**
* d) հՖԼ առկայության լաբորատոր հաստատում։

## Բուժում
Հաճախ հիվանդությունը բուժվում է ասպիրինով, որպեսզի ընկճվի թրոմբոցիտների ակտիվությունը կամ վարֆարինով՝ որպես հակամակարդիչ։ Կանխարգելիչ բուժման հիմնական նպատակը հիվանդի ՄՆՀ-ն (Միջազգային նորմալիզացված հարաբերակցություն) լինի 2.0-3.0 արժեքների սահմանում։

Հակամակարդիչները կանխում են կրելախաղտերը։ Հղիների մոտ որպես բուժում կիրառվում են ցածր մոլեկուլային հեպարին և ցածր դոզաներով ասպիրին։  Վարֆարինը իր տերատոգեն հատկության շնորհիվ հակացուցված է։ Ծանր դեպքերում կարող է առաջարկվել պլազմոֆերեզ։

## Կանխատեսում
ՀՖՀ-ով հիվանդների կանխատեսումը կախված է կրկնակի թրոմբոզների հավանականությունից։ Ախտորոշելուց հետո առաջին 5 տարների ընթացքում կրկնակի թրոմբոզների հավանականությունը կազմում է 16.6%, իսկ հաջորդ 5 տարիների ընթացքում՝ 14.4%։

## Պատմություն
ՀՖՀ-ը ամբողջությամբ նկարագրվել է 1980-ականներին, Նիգել Հարիսի (E. Nigel Harris) և Ազիզ Ղարավիի (Aziz Gharavi) կողմից։ Նրանք տպագրել են իրենց առաջին հոդվածը 1982-ին։ Հիվանդությունը սկսել է անվանվել Հյուզի համախտանիշ, անգլիացի ռևմատոլոգ Գրահամ Հյուզի (Graham R.V. Hughes) պատվին, ով հավաքեց այս թիմը։

## Հետազոտություններ
APS ACTION-ը՝ *the AntiPhospholipid Syndrome Alliance for Clinical Trials and InternatiOnal Networking,* աշխարհում առաջին միջազգային հետազոտական խումբն է, որը ստեղծվել է կայուն հՖԼ ունեցող անհատների մոտ բազմակենտրոն լայնածավալ կլինիկական հետազոտություններ կազմակերպելու նպատակով։ Խումբը կազմված է բազմաբնագավառ բժիշկներից և հետազոտողներից ամբողջ աշխարհից, ում գիտական հետաքրքրությունների շրջանակը ներառում է ՀՖՀ-ը։ APS ACTION-ի հիմնական խնդիրն է կանխարգելել և բուժել հՖԼ-ասոցիացված կլինիկական իրավիճակները, գործի դնելով բազմակենտրոն և բազմաբողանդակ կլինիկական հետազոտության տվյալները։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*
* A personal account of dealing with the condition.
* 50 case studies to help you work out whether you have it.

## Արտաքին հղումներ
*Հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշ - Genome.gov
*APS ACTION վեբ կայք

Կատեգորիա:Աուտոիմուն հիվանդություններ
Կատեգորիա:Արյան հիվանդություններ
Կատեգորիա:Արյունաբանություն
Կատեգորիա:Մակարդման խանգարումներ
Կատեգորիա:Մանկաբարձություն
Կատեգորիա:Նյարդաբանական խանգարումներ
Կատեգորիա:Նյարդային համակարգի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Ռևմատոլոգիա