Ռուսաստանի Դաշնության մարշալ

**Ռուսաստանի Դաշնության մարշալ,** Ռուսաստանի Դաշնության զինված ուժերում բարձրագույն զինվորական կոչում, որը սահմանվել է 1993 թվականին։ 1998 թվականին ընդունված «Զինվորական պարտականության և զինվորական ծառայության մասին» գործող դաշնային օրենքին համապատասխան՝ մարշալի կոչումը շնորհվում է Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի հրամանով՝ «հայրենիքի առջև ունեցած առանձնահատուկ ծառայությունների համար»։ Այս կոչման առաջին և միակ կրողը 1997 թվականի նոյեմբերի 21-ին դարձել է Ռուսաստանի Դաշնության պաշտպանության նախարար Իգոր Դմիտրիևիչ Սերգեևը։ Չնայած մարշալի կոչման շնորհման միակ դեպքին՝  այն մինչ օրս մնում է Ռուսաստանի Դաշնության զինված ուժերի զինվորական կոչումների ցանկում։

## Կոչումների ստեղծում
Ռուսաստանի Դաշնության մարշալի կոչումը հաստատվել է 1993 թվականի փետրվարի 11-ի թիվ 4455-1 «Զինվորական պարտականության և զինվորական ծառայության մասին» Ռուսաստանի Դաշնության օրենքով։ Օրենքի ուժի մեջ մտնելու պահից սկսած՝ այս կոչումը շնորհվել է Ռուսաստանի Դաշնության Գերագույն խորհրդի կողմից՝ «պետության առջև ունեցած հատուկ ծառայությունների համար» ձևակերպմամբ։ Գերագույն խորհրդի լուծարումից և նոր Սահմանադրության ընդունումից հետո մարշալի կոչումը Գերագույն խորհրդի կողմից շնորհելու մասին ձևակերպումը ճանաչվել է Սահմանադրության դրույթներին չհամապատասխանող, բայց մնաց օրենքի տեքստում, մինչև 1998 թվականի մարտի 28-ին ընդունվեց «Զինվորական պարտականության և զինվորական ծառայության մասին» թիվ 53-FZ նոր դաշնային օրենքը, ներկայումս գործող։ Դրա համաձայն՝ բարձրագույն սպաների (այդ թվում՝ մարշալի) զինվորական կոչումները շնորհվում են Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի կողմից։

Դե-յուրե և դե-ֆակտո Ռուսաստանի Դաշնության մարշալի կոչումը համապատասխանում է Խորհրդային Միության մարշալի կոչմանը։ ԱՄՆ-ի բանակի գեներալի կոչումը և Մեծ Բրիտանիայի ֆելդմարշալի կոչումը համարվում են Ռուսաստանի Դաշնության մարշալի կոչման մոտավոր համարժեքները։

## Տարբերանշաններ
### Ուսադիրներ
Ռուսաստանի Դաշնության մարշալի կոչումը կրող անձանց ուսադիրների տարբերակների պատկերներով առաջին նկարները Ռուսաստանի Դաշնության պաշտպանության նախարարության կենտրոնական իրային վարչության գիտատեխնիկական կոմիտեի (ԳՏԿ ԿԻՎ ՊՆ ՌԴ) կողմից Ռուսաստանի Դաշնության զինված ուժերի գլխավոր շտաբին ներկայացվել են 1994 թվականի հունվարին։ Մարշալի ուսադիրների և դրանց վրայի տարբերանշանների առաջին նման նկարագրությունը տրվել է 1994 թվականի մայիսի 23-ի «Զինվորական համազգեստի և զինվորական կոչումներով տարբերանշանների մասին» հրամանագրում, տարբերանշանները ներառում էին մեծ ոսկեզօծ աստղ կամ պաշտպանիչ գույնի աստղ՝ կարմիր եզրագծով և Ռուսաստանի զինանշանը, որը պատկերված էր աստղի վերևում։ Հրամանագրով սահմանվել էր միայն մարշալական տարբերանշանի ընդհանուր տեսքը՝ մեծ աստղ և Ռուսաստանի զինանշան։ Այս կապակցությամբ Պաշտպանության նախարարության Կենտրոնական ռազմա-ինժեներական վարչությունը շարունակեց Ռուսաստանի Դաշնության մարշալի ուսադիրների տարբերակների մշակումը։ Այս ուսադիրների պաշտոնական նմուշները հաստատվել են ՌԴ Պաշտպանության նախարարության Կենտրոնական ռազմա-ինժեներական վարչության պետ, գեներալ-լեյտենանտ Միխայիլ Խրենովի կողմից 1994 թվականի հոկտեմբերի 21-ին։ Ինչպես և մյուս զինվորական կոչումների համար, ուսադիրներն ունեին ուղղանկյուն ձև, կոճակ վերևի մասում, սեղանաձև վերին եզր և դաշտ՝ հատուկ հյուսվածքի ոսկեգույն ժապավենից կամ կարմիր եզրերով։ Կարված ուսադիրների լայնությունը կազմում էր 55 մմ, հանովի ուսադիրներինը՝ 50 մմ։

### Ուսադիրների պատկերներ
Մարշալի ուսադիրների վրայի աստղի և զինանշանի տրամագիծը կազմում էր 40 մմ, զինանշանը պատկերվում էր առանց զինանշանային վահանի։ Զինանշանների այս պարամետրերը նշված են եղել «ՌԴ Զինված ուժերի զինծառայողների կողմից զինվորական համազգեստ կրելու կանոններում», որոնք հաստատվել են ՌԴ պաշտպանության նախարարի 1994 թվականի հուլիսի 28-ի № 255 հրամանով։ Հրամանի համաձայն՝ աստղերի կենտրոնից մինչև ուսադիրների ստորին եզրը հեռավորությունը պետք է կազմեր 30 մմ։ Աստղը հաստատված մարշալական ուսադիրների վրա ասեղնագործված էր ոսկե թելերով։ Թեև անմիջականորեն զինանշանը չէր պատկերվում, երկգլխանի արծվի կրծքին վահանը կարվում էր կարմիր թելերով։ 1997 թվականի մարտի 28-ին ՌԴ պաշտպանության նախարարի № 210 հրամանով ներդրվեցին համազգեստի կրման նոր կանոններ, որոնցում առաջին անգամ ներկայացվեց մարշալի ուսադիրների նկարագրությունը. այնտեղ նշվում էր ուսադիրի ստորին եզրից մինչև աստղի կենտրոնը հեռավորությունը, որը կազմում էր 35 մմ։ «Զինծառայողների համազգեստի և գլխարկների վրա ասեղնագործված արտադրանք» տեխնիկական պայմաններում նշվում էր, որ երկգլխանի արծվի տրամագիծը կազմում է 35 մմ։ Թույլատրվում էր արծվի վրա մետաղական ներդիրի պատկեր՝ կարմիր էմալով վահանով, որի վրա պատկերված էր հեծյալ, որը նիզակով խոցում է օձին (իրականում նման պատկերներ չէին օգտագործվում)։

Տարբերանշանների արտաքին տեսքը լուրջ փոփոխությունների չի ենթարկվել դրանց հաստատման պահից՝ 1994 թվականից։ Համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի 2010 թվականի մարտի 11-ի № 293 հրամանագրի «Զինծառայողների զինվորական համազգեստի, տարբերանշանների և գերատեսչական տարբերանշանների մասին» և հետագա լրացումների, Ռուսաստանի Դաշնության մարշալի ուսադիրների վրա, որպես տարբերանշաններ, տեղադրվում է կարմիր գույնի եզրակալներով աստղ, որը գտնվում է ուսադիրի երկայնական առանցքային գծի վրա, իսկ դրա վերևում՝ Ռուսաստանի Դաշնության պետական զինանշանի պատկերը՝ առանց հերալդիկ վահանի։ Մարշալի ասեղնագործված զինանշանի և աստղի տրամագիծը կազմում է 40 մմ։
Պատկեր:Russia-Army-OF-10-1994-field.svg|Հանովի ուսադիր ամենօրյա համազգեստի համար (1994–2010) 
Պատկեր:Russia-Army-OF-10-1994-parade.svg|Հանովի ուսադիր համազգեստի համար (1994–2010 և 2020-ից) 
Պատկեր:Russia-Army-OF-10-1994-camo.svg|Դաշտային համազգեստի հանովի ուսադիր (1994–2010) 
Պատկեր:Russia-Army-OF-10-2010.svg|Ամենօրյա համազգեստի կարված ուսադիր (2010–այժմ) 
Պատկեր:Russia-Army-OF-10-2013.svg|Զինվորական ուսադիր շքերթային համազգեստի համար (2013–2020) 
Պատկեր:Russia-Army-OF-10-camo_(2010).svg|Դաշտային համազգեստի կեղծ ուսադիր-բռնակ (2010–այժմ) 


### Հագուստի ձև
Ռուսաստանի Դաշնության մարշալի համազգեստը առաջին անգամ ներկայացվել է 1995 թվականի մայիսին։ Այն տարբերվում էր գեներալական համազգեստից գլխարկի եզրին և օձիքներին կաղնու տերևների տեսքով կարվածքով (գեներալների համազգեստի վրա պատկերված էին դափնու տերևներ)։ Գլխարկի վերևի մասում ասեղնագործված էր Ռուսաստանի Դաշնության պետական զինանշանի խորհրդանիշը։ Մանրակերտ ժանյակը փոխարինվել է ասեղնագործված ժապավենով։ Շքերթային գլխարկի քիվը նույնպես ուներ կաղնու տերևների տեսքով կարվածք և եզրի երկայնքով ժապավեն։ Օձիքը և ծալքերը (90 սմ բարձրությամբ) ունեին կարմիր բրդյա ժապավեն և ոսկե թելերով ասեղնագործված ժապավեն։ Դա օրինականացնելու համար պաշտպանության նախարարի տեղակալ, ՌԴ ԶՈՒ թիկունքի պետ գեներալ-գնդապետ Վլադիմիր Չուրանովը 1995 թվականի մայիսի 11-ին պաշտոնական նամակ է ուղարկել պաշտպանության նախարար Պավել Գրաչովին՝ առաջարկելով նման փոփոխություններ կատարել ոչ միայն Ռուսաստանի Դաշնության մարշալների, այլև բանակի գեներալների համազգեստում։ Մայիսի 12-ին Գրաչովը հավանություն տվեց այդ առաջարկին։

1995 թվականի մայիսի 28-ին ՌԴ ՊՆ ԿՎՎ պետ, գեներալ-լեյտենանտ Միխայիլ Խրենովը հաստատեց ԳՏԽ-ի որոշումը Ռուսաստանի Դաշնության մարշալների և բանակի գեներալների շքերթային և առօրյա հագուստի առանձնահատկությունների մասին։ Համաձայն որոշման՝ կաղնու տերևներից կարվածքը պետք է տեղադրվեր առօրյա գլխարկների եզրերին և առօրյա կիտելների օձիքներին։ Նույն թվականի սեպտեմբերի 8-ին ընդունվեց ԿՎՎ ԳՏԽ-ի որոշումը ձմեռային վերարկուի և միջսեզոնային բաճկոնի օձիքներին կաղնու տերևների ասեղնագործության վերաբերյալ։ Բանակի գեներալների համազգեստի վրայի հատուկ կարվածքը չեղարկեց Գրաչովի իրավահաջորդ Իգոր Ռոդիոնովը։
մինի|Մեծ Մարշալի Աստղ

### Մարշալական աստղ
1995 թվականի մայիսի 28-ին ՌԴ ՊՆ ԿՎՎ պետ, գեներալ-լեյտենանտ Միխայիլ Խրենովը հաստատեց ԳՏԽ-ի որոշումը Ռուսաստանի Դաշնության մարշալների և բանակի գեներալների շքերթային և առօրյա հագուստի առանձնահատկությունների մասին։ Համաձայն որոշման՝ կաղնու տերևներից կարվածքը պետք է տեղադրվեր առօրյա գլխարկների եզրերին և առօրյա կիտելների օձիքներին։ Նույն թվականի սեպտեմբերի 8-ին ընդունվեց ԿՎՎ ԳՏԽ-ի որոշումը ձմեռային վերարկուի և միջսեզոնային բաճկոնի օձիքներին կաղնու տերևների ասեղնագործության վերաբերյալ։ Բանակի գեներալների համազգեստի վրայի հատուկ կարվածքը չեղարկեց Գրաչովի իրավահաջորդ Իգոր Ռոդիոնովը։ 1995 թվականի մայիսի 28-ին ՌԴ ՊՆ ԿՎՎ պետ, գեներալ-լեյտենանտ Միխայիլ Խրենովը հաստատեց ԳՏԽ-ի որոշումը Ռուսաստանի Դաշնության մարշալների և բանակի գեներալների շքերթային և առօրյա հագուստի առանձնահատկությունների մասին։ Համաձայն որոշման՝ կաղնու տերևներից կարվածքը պետք է տեղադրվեր առօրյա գլխարկների եզրերին և առօրյա կիտելների օձիքներին։ Նույն թվականի սեպտեմբերի 8-ին ընդունվեց ԿՎՎ ԳՏԽ-ի որոշումը ձմեռային վերարկուի և միջսեզոնային բաճկոնի օձիքներին կաղնու տերևների ասեղնագործության վերաբերյալ։ Բանակի գեներալների համազգեստի վրայի հատուկ կարվածքը չեղարկեց Գրաչովի իրավահաջորդ Իգոր Ռոդիոնովը։ Ռուսաստանի Դաշնությունում աստղը հանձնելու նախկին կարգը երկար ժամանակ պահպանվել է, սակայն իրավաբանորեն կարգավորված չէր, իսկ բանակի գեներալի կոչում շնորհելիս աստղի նորաթուխ տիրոջը հանձնվում էր նաև Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի հրամանագիրը։

«Մարշալական աստղ» տարբերանշանը վերացվել է Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի 1997 թվականի հունվարի 27-ի № 48 հրամանագրով։ Խորհրդային Միության մարշալները, զորքերի տեսակների գլխավոր մարշալները, զորքերի տեսակների մարշալները, բանակի գեներալները և նավատորմի ծովակալները, որոնք զորացրվել են պահեստազոր և նախկինում կրել են «Մարշալի աստղը», պահպանել են այն կրելու իրավունքը համաձայն 1994 թվականի հրամանագրերի և 1997 թվականների։ Միևնույն ժամանակ, այդ իրավունքից զրկվեցին բանակի գեներալներն ու նավատորմի ծովակալները, որոնք կոչում էին ստացել 1997 թվականի հունվարի 27-ի հրամանագրի համաձայն։ Աստղերի չեղարկման նախաձեռնողը գործող պաշտպանության նախարար Իգոր Ռոդիոնովն էր, որը նման նախաձեռնություն էր առաջ քաշել 1996 թվականի օգոստոսին։ Աստղերից հրաժարվելու հիմքերը առաջին հերթին ֆինանսական բնույթ էին կրում. բանակի նոր չորս գեներալների և նավատորմի ծովակալի համար աստղերի պատրաստման արժեքը կկազմեր 1 միլիարդ չդենոմինացված ռուբլի՝ այդ գներով։ Աստղերից հրաժարվելու հիմք է հանդիսացել նաև նոր պարգևատրման համակարգի ներդրումը, որը նախատեսում էր «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» II և III աստիճանի շքանշանների կրումը վզի ժապավենի վրա։

## Իգոր Սերգեևին կոչում շնորհելը
մինի|ID-Սերգեև-01
1995 թվականի գարնանը մամուլը, հղում անելով Ռուսաստանի Դաշնության պաշտպանության նախարարությունում իր աղբյուրներին, հայտնեց, որ գործող պաշտպանության նախարար, բանակի գեներալ Պավել Գրաչովին նախատեսվում է Մեծ Հայրենական պատերազմում հաղթանակի 50-ամյակի նախօրեին շնորհել Ռուսաստանի Դաշնության մարշալի կոչում։ Գրաչովի շրջապատի բարձրաստիճան աշխատակիցները հետագայում հաստատեցին, որ այդ պլաններն իրականում տեղի են ունեցել։ «Կոմերսանտ» թերթի պնդմամբ՝ Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Բորիս Ելցինը մի քանի անգամ հանձնարարել է պատրաստել Գրաչովին մարշալի կոչում շնորհելու մասին հրամանագիր, սակայն այդպես էլ չի համարձակվել ստորագրել այն։ Այնուամենայնիվ, Հաղթանակի 50-ամյակի տոնակատարությունից մի քանի օր առաջ Գրաչովի համար կարվել էր հատուկ շքերթային մարշալական համազգեստ, և հենց այդ համազգեստով էլ Պավել Գրաչովը մայիսի 9-ին ընդունեց Հաղթանակի շքերթը։

1997 թվականի նոյեմբերի 21-ին Ռուսաստանի Դաշնության մարշալի առաջին կոչումը շնորհվել է Ռուսաստանի Դաշնության պաշտպանության գործող նախարար Իգոր Դմիտրիևիչ Սերգեևին ՀՀ նախագահի № 1252 հրամանագրի համաձայն։ Նորությունը անսպասելի էր Կենտրոնական փորձարարական կարի կոմբինատի աշխատակիցների համար, որը համազգեստներ էր կարում և պատրաստում ուսադիրներ զինված ուժերի բարձրաստիճան սպաների համար. կապված դրա հետ՝ հաջորդ օրը, որը ձևականորեն համարվում էր հանգստյան օր, օպերատիվորեն հայտարարվեց աշխատանքային։ Սերգեևին չէր կարող պաշտոնապես շնորհվել մարշալի աստղը, բայց արդյունքում և՛ նա, և՛ բանակի գեներալ Անատոլի Կվաշնինը միաժամանակ ստացան իրենց «մեծ» տիպի աստղերը։ Մասամբ դա տեղի ունեցավ այն պատճառով, որ շքանշանների գանձարանում բավականաչափ մարշալական տարբերանշաններ կային պահեստավորված։ Հայտնի չէ, թե ով է պնդել Սերգեևին և Կվաշնինին աստղեր շնորհելու որոշումը, բայց, ըստ Անդրեյ Ստեպանովի, որոշումը կայացվել է ամենաբարձր մակարդակում։ 1998 թվականի փետրվարին ՌԴ նախագահի՝ պետական պարգևների վարչության պետ Նինա Սիվովան Ելցինին ուղարկեց զեկուցագիր՝ պահեստավորված «Մարշալական աստղերի» մասին տեղեկություններով և առաջարկությամբ՝ հրապարակել հրամանագիր Ռուսաստանի Դաշնության մարշալի տարբերանշանների և բանակի գեներալի ու նավատորմի ծովակալի տարբերանշանների ստեղծման մասին, որպեսզի մնացած աստղերը հանձնելու պաշտոնական հիմքեր լինեն։ Այս հարցի մշակումը հանձնարարվեց պետական հերոլդմեյստեր Գեորգի Վիլինբախովին, և շուտով Պետական հերոլդիան նախագահին ուղարկեց նամակ՝ առաջարկելով չվերականգնել մարշալական տարբերանշանները, այլ հրապարակել նոր հրամանագիր մարշալի ուսադիրների նոր նմուշի հաստատման մասին. ուսադիրների վրայի աստղի փոխարեն պետք է տեղադրվեին խաչված մարշալական գավազաններ՝ դափնու տերևներով շրջապատված։ Պ. Կորնակովի հեղինակած նոր ուսադիրների նախագիծն այդպես էլ չիրականացավ։

Հետագա տարիներին մարշալի կոչում որևէ մեկին չի շնորհվել, թեև այն մնացել է զինվորական կոչումների ցանկում։ Հաստատված և գործող կարգի համաձայն՝ այն կարող է շնորհվել բանակի գեներալի կոչում ունեցող զինծառայողներին՝ «Հայրենիքի առջև ունեցած առանձնահատուկ վաստակի համար»։ 2021 թվականի նոյեմբերի 29-ին ուժի մեջ մտան «Զինվորական պարտականության և զինվորական ծառայության մասին» դաշնային օրենքում կատարված փոփոխությունները. զինծառայողների հետ, որոնք ունեն Ռուսաստանի Դաշնության մարշալի, բանակի գեներալի, նավատորմի ծովակալի զինվորական կոչում, որոնք հասել են զինվորական ծառայության մեջ գտնվելու սահմանային տարիքին, կարող է կնքվել նոր պայմանագիր զինվորական ծառայություն անցնելու մասին՝ Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի որոշմամբ սահմանված ժամկետով (նախկինում նշված զինծառայողների հետ նման պայմանագրի կնքումը թույլատրվում էր մինչև նրանց 70 տարեկան դառնալը)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Զինվորական կոչումներ
Կատեգորիա:Մարշալներ
Կատեգորիա:Ռուսաստան
Կատեգորիա:Ռուսաստանի զինված ուժեր