Սիմֆերոպոլն ազատագրողների տանկ-հուշարձան

**Սիմֆերոպոլն ազատագրողների տանկ-հուշարձան,** Հայրենական մեծ պատերազմի տանկ-հուշարձանը, որը տեղադրվել է 1944 թվականին Սիմֆերոպոլում՝ Պիոներական այգում (այժմ՝ Հաղթանակի պուրակ)՝ քաղաքի ազատարարների պատվին։

Պատվանդանի վրա տեղադրվել է միջին կրակահարող ОТ-34 № 201 տանկը, որը, որոշ տեղեկությունների համաձայն, ապրիլի 13-ին առաջիններից մեկն էր մտել քաղաք։ Նախկին ԽՍՀՄ տարածքում պահպանված երկու օրինակներից մեկը։ Հուշարձանի հեղինակն է 216-րդ ինժեներական գումարտակի շտաբի պետ, կապիտան Ս. Ֆ. Կորոբկինը։

Պատվանդանի առջևի մասում սկզբում գրված էր «Հավերժ փառք 19-րդ Պերեկոպսկի Կարմիր դրոշի կորպուսի հերոսներին, որոնք զոհվել են Ղրիմի ազատագրման համար մղված մարտերում։ Ապրիլ - մայիս», հետագայում այն մի քանի անգամ վերակառուցվել և վերակառուցվել է, և դրա վրա գրությունը ընդլայնվել է. «Փառք Ղրիմի պաշտպաններին և ազատագրողներին 1941-1944 թվականներ»։

## Սիմֆերոպլի ազատագրումը 1944 թվական
Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին՝ 1941-1944 թվականներին, Սիմֆերոպոլը գտնվում էր գերմանա-ռումինական օկուպացիայի տակ։ 1944 թվականի ապրիլի 8-ին Ղրիմի հարձակողական գործողության ընթացքում խորհրդային զորքերը սկսեցին Ղրիմի ազատագրումը, որը պաշտպանվում էր 17-րդ գերմանական բանակի ուժերով (որի կազմում էին նաև ռումինական զորամասեր)։

Սիմֆերոպոլն ազատագրելու համար 4-րդ ուկրաինական ռազմաճակատի հրամանատար բանակի գեներալ Ֆ. Ի. Տոլբուխինի հրամանով ձևավորվել է ռազմաճակատային շարժական խումբ՝ 51-րդ բանակի հրամանատարի տեղակալ գեներալ-մայոր Վ. Ն. Ռազուվաևի հրամանատարությամբ՝ 19-րդ տանկային կորպուսի, գեներալ-մայոր Վ. Ս. Պոտապենկոյի 279-րդ հրաձգային դիվիզիայի երկու գնդերի և գնդապետ Ն. Դ. Պավլովի 21-րդ հակատանկային հրետանային բրիգադի կազմում։

Ապրիլի 12-ին, հետապնդելով նահանջող գերմանա-ռումինական զորքերին երեք շարասյունով, խորհրդային զորքերը մտան Սարաբուզի շրջան (այժմ՝ Գվարդեյսկոե ավան), որտեղ գտնվում էր հակառակորդի խոշոր տրանսպորտային հանգույցը՝ օդանավակայանը և առանցքային երկաթուղային կայարանը։ Գիշերային վերախմբավորումից հետո խորհրդային տանկային զորամասերը գրավեցին այն ապրիլի 13-ին։

Ապրիլի 13-ի գիշերը պարտիզանական Հյուսիսային միավորման երկու խումբ ներթափանցեցին Սիմֆերոպոլ և ոչնչացրին գերմանական կայազորի զորանոցները։ Այնուհետև առավոտյան քաղաք մտան 79-րդ տանկային բրիգադի (գնդապետ Պ. Արխիպով) և 101-րդ տանկային բրիգադի (փոխգնդապետ Մ. Ֆ. Խրոմչենկո) տանկերը, ապա 27-րդ մոտոհրաձգային, 6-րդ գվարդիական տանկային բրիգադները, ինչպես նաև 1-ին պարտիզանական բրիգադի 17-րդ և 19-րդ ջոկատների պարտիզանները (հրամանատար՝ Ֆ. Ի. Ֆեդորենկո) վերջնականապես ամրապնդեցին հաջողությունը։ Սիմֆերոպոլի ազատագրմանը մասնակցել են նաև 279-րդ հրաձգային դիվիզիայի զինվորները և Ա. Ն. Կոսուխինի և Վ. Ի. Բաբիի ղեկավարությամբ քաղաքային ընդհատակյա խմբերը: Միաժամանակ, Յակով Սակովիչի և Ֆեոդոր Գորբիի պարտիզանական խումբը հարձակվել է հակառակորդի վրա քաղաքի հարավային մասում։ Այսպիսով, ժամը 16:00-ին Սիմֆերոպոլն ամբողջությամբ մաքրվել էր հակառակորդից։ Գրավվել են մեծ ավարներ, այդ թվում՝ 10 երկաթուղային էշելոն զենքով, զինամթերքով և ռազմական գույքով։ Գերի են վերցվել նաև հակառակորդի հազարից ավելի զինվորներ և սպաներ։

Ժամը 22:00-ին Մոսկվայում Սիմֆերոպոլի ազատարարների պատվին տեղի է ունեցել տոնական հրավառություն 20 հրետանային համազարկով 224 թնդանոթից, իսկ առավել աչքի ընկած 11 զորամասերին և միավորումներին շնորհվել է «Սիմֆերոպոլյան» պատվավոր կոչում։

## Տանկ-հուշարձան
Տանկ-հուշարձանի տեղադրման աշխատանքները սկսվել են 19-րդ տանկային կորպուսի 216-րդ սակրավորական գումարտակի շտաբի պետ կապիտան Ս. Ֆ. Կորոբկինի նախաձեռնությամբ և շարունակվել են 1944 թվականի ապրիլի վերջից մինչև մայիսի վերջը: Ղրիմի երկրագիտական թանգարանի տնօրեն, պատերազմի վետերան Վ. Ն. Բուխարկինի հուշերով, որն այդ ժամանակ 216-րդ սակրավորական գումարտակի ստորաբաժանման հրամանատարն էր, «նրա անսպառ եռանդը, գործի իմացությունը, ձեռներեցությունը ապահովեցին այս անսովոր առաջադրանքի կատարման հնարավորությունը, իսկ քաղաքում շինանյութեր չկային»։ Վ. Ն. Բուխարկինն իր մարտիկների հետ անձամբ աշխատել է հուշարձանի տեղադրման վրա, իսկ կապիտան Ս. Ֆ. Կորոբկինը մարտական գործողությունների ավարտից հետո «իր վրա է վերցրել, եթե կարելի է այսպես արտահայտվել, կառույցի գաղափարական ղեկավարությունը»։

Որպես հուշարձան ընտրվել է ОТ-34 № 201 կրակող տանկը, որը, ըստ որոշ տեղեկությունների, առաջիններից մեկն է եղել, որը մտել է քաղաք ապրիլի 13-ին: Հուշարձանի դիմային մասում տեղադրվել է մետաղական սալիկ հետևյալ գրությամբ․ «Հավերժ հիշատակ 19-րդ Պերեկոպյան Կարմիր դրոշակակիր կորպուսի հերոսներին, որոնք զոհվել են Ղրիմի ազատագրման համար մղված մարտերում։ Ապրիլ-մայիս»։ Նրա տակ թվարկված են 19 ազգանուններ։ Նրանց թվում է փոխգնդապետ Մ. Ֆ. Խրոմչենկոն՝ 101-րդ Սիվաշի տանկային բրիգադի հրամանատարը, որը զոհվել է Սևաստոպոլի մոտ: Հուշարձանի նախագծի հեղինակներից մեկը՝ կապիտան Ն. Ս. Պրուդնիկովը, 216-րդ սակրավորական գումարտակի հրամանատարի պաշտոնակատարը, զոհվել է 1944 թվականի ապրիլի 27-ին Սևաստոպոլի ազատագրման համար մղված մարտերում և նույնպես թաղված է այստեղ։

1944 թվականի հունիսի 3-ին տանկ-հուշարձանը հանդիսավոր կերպով բացվել է Պիոներական զբոսայգում (այժմ՝ Հաղթանակի պուրակ): Հուշարձանի մոտ գտնվում էին զոհված տանկիստների գերեզմանները, որոնք պսակված էին բուրգերով, իսկ որոշները՝ տախտակե ցանկապատով։ Ավելի ուշ՝ 1949 թվականին, նրանց մնացորդները տեղափոխվել են Սիմֆերոպոլի ռազմական գերեզմանատուն՝ Ստարոզենիտնայա փողոցում:

Հուշարձանի էսքիզի համաձայն՝ պատվանդանի և խարսխի երեսպատման համար ընտրվել է սպիտակ ինկերմանյան քարը։ Հուշարձանի շուրջը պետք է տեղադրվեին 10 բետոնե սյուներ, որոնք միացված կլինեին շղթաներով։ Սակայն 1945 թվականի դրությամբ հուշարձանը շրջապատված էր սյուներից պատրաստված ցանկապատով, որոնք միացված էին մետաղական խողովակներով։ Հետագայում հուշարձանը մի քանի անգամ վերակառուցվել և վերափոխվել է։ Մինչև 1969 թվականը ամբողջական սալ չկար, իսկ տեքստը հավաքվել էր մետաղական տառերով, որոնք տեղադրվել էին անմիջապես սպիտակ սալիկե երեսպատման վրա։ Աշտարակի վրա հայտնվել է 201 համարը, ավելի ուշ աշտարակի աջ կողմում նույնպես փակցվել է գվարդիական նշան։

2003 թվականի հունվարի 16-ին Ալեքսանդր Նևսկու տաճարի կառուցման կապակցությամբ, Ղրիմի վետերանների և հասարակության մասնակցությամբ, տանկ-հուշարձանը տեղադրվել է նոր պատվանդանի վրա և մի քանի տասնյակ մետր տեղափոխվել պուրակի սահմաններում: Նոր հուշահամալիրը լրացվել է 1944 թվականին Ղրիմն ազատագրած զորամասերի անուններով սալիկներով: Այսպիսով, Սիմֆերոպոլի կենտրոնում՝ Հաղթանակի պուրակի սահմաններում, բացի երկու գոյություն ունեցող հուշարձաններից, ռուս-թուրքական պատերազմի հերոսներին և Ղրիմն գերմանա-ֆաշիստական զավթիչներից ազատագրողներին, կառուցվել է նաև Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու մայր տաճարը, որոնք միասին կազմում են միասնական ճարտարապետական համույթ:

Նաև տաճարի հիմնադրման համար փոսորակ փորելիս հայտնաբերվել են խորհրդային զինվորների մնացորդներ, որոնք, ինչպես պարզվել է, 1949 թվականին չեն տեղափոխվել։ Նրանք վերահուղարկավորվել են տաճարի տարածքում:

Թեև ի սկզբանե հուշարձանը տեղադրվել էր ի պատիվ 19-րդ Կարմիր դրոշի Պերեկոպի տանկային կորպուսի զինվորների, այժմ այն վերածվել է ավելի վերացական խորհրդանիշի։ Հուշարձանի վրայի գրությունը ընդլայնվել է. «Փառք Ղրիմի պաշտպաններին և ազատագրողներին 1941-1944 թվականներ»։ Սիմֆերոպոլ քաղաքի պատմության թանգարանի փոխտնօրեն Լ. Ն. Վյունիցկայան կարծում է, որ դա սխալ է՝ «Այն բանի փոխարեն, որ կառուցեն Սիմֆերոպոլի բոլոր ազատագրողներին արժանի հուշահամալիր, վերցրել և խեղաթյուրել են այս հուշարձանը։ Հեռացրել են թաղումները, փոխել նվիրման սկզբնական տեքստը։ Իսկ հիմա այն ընդհանրապես նվիրված է գրեթե բոլոր միավորումներին»։

Տեղացի պատմաբանների և մինսկցի 19-րդ տանկային կորպուսի վետերանների հետ նամակագրության շնորհիվ հաջողվել է պարզել նաև, որ պատվանդանի վրա տեղադրված տանկը կրակայրիչ է ունեցել, իսկ նրա մոդելը՝ ОТ-34։ Այս տեսակի տանկերը արտադրվել են 1942 թվականից, իսկ անձնակազմը բաղկացած է եղել չորս հոգուց՝ տանկի հրամանատար՝ Պ․ Տ․ Զարգարյան (101-րդ տանկային բրիգադի 432-րդ տանկային գումարտակի տանկային վաշտի հրամանատար), մեխանիկ-վարորդ՝ Վ․ Յա․ Մելնիկով, ռադիստ՝ Ա․ Ս․ Կովբասա և լիցքավորող հրաձիգ՝ Մ․ Ա․ Ռուսին, որը վիրավորվելով Արմյանսկի մոտ, չի մասնակցել Սիմֆերոպոլի ազատագրմանը։

File:Tank T-34 Simferopol.jpg|OT-34 տանկ-հուշարձան Սիմֆերոպոլ քաղաքի Հաղթանակի պուրակում 


Commemorative plaque 1 (OT-34 in Simferopol).jpg|
Commemorative plaque 2 (OT-34 in Simferopol).jpg|
Commemorative plaque 3 (OT-34 in Simferopol).jpg|
Commemorative plaque 4 (OT-34 in Simferopol).jpg|
Commemorative plaque 5 (OT-34 in Simferopol).jpg|


Commemorative plaque 6 (OT-34 in Simferopol).jpg|
Commemorative plaque 7 (OT-34 in Simferopol).jpg|
Commemorative plaque 8 (OT-34 in Simferopol).jpg|
Commemorative plaque 9 (OT-34 in Simferopol).jpg|
Commemorative plaque 10 (OT-34 in Simferopol).jpg|


## Ծանոթագրություններ

## Վավերագրական ֆիլմեր
* Հաղթանակի տանկ, 2013 թվական Սիմֆերոպոլ քաղաքի պատմության թանգարան (պատրաստված է Լ. Ն. Վյունիցկայայի, Ա. Ա. Էյլերի, Է. Ս. Իզետովի կողմից):

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
*  — возложение венков фициальными лицами Крымского руководства и парад победы.

Կատեգորիա:1944 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ