open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Գեորգիոս Պիսիդես

**Գեորգիոս Պիսիդես** (, ), բյուզանդական աշխարհիկ պոեզիայի խոշոր ներկայացուցիչ։ Կոստանդնուպոլիսի Սուրբ Սոֆիայի տաճարում վարել է զանազան պաշտոններ։ Ուշ շրջանի բյուզանդական բանաստեղծները բարձր են գնահատել Գեորգիոսի արվեստը և համեմատել Եվրիպիդեսի հետ։

Գեորգիոսից պահպանվել են հիմներ, Էպիգրամներ, աստվածաբանական-փիլիսոփայական և ուսուցողական բովանդակությամբ պոեմներ։ Նշանավոր է «Վեցօրյա» պոեմը, որը Աստվածաշնչի Ծննդոց գրքի առաջին գլուխն Է՝ չափածոյի վերածված։ Պոեմը բովանդակում է ակնարկներ հեղինակի ապրած ժամանակի իրադարձությունների վերաբերյալ։ Նրա կարևոր գործերից է երեք «երգից» բաղկացած Էպոպեան, որի մեջ խոսվում է պարսիկների և ավարների դեմ Տերակլիոս կայսեր (610—641) հաղթանակների մասին, հիշատակվում է նաև Հայաստանը։ Գեորգիոսի պոեմները որոշակի արժեք են ներկայացնում Բյուզանդական կայսրության յոթերորդ դարի պատմության համար։ Նրան միջնադարում բարձր են գնահատել նաև հայերը։ Մեզ է հասել «Վեցօրյա» պոեմի բարձրորակ թարգմանությունը (պակասում է մոտ 400 տող)։ Թարգմանչի մասին հայտնվել են տարբեր կարծիքներ։ Վարդան Արևելցին «Մեկնութիւն արարածոց» աշխատության մեջ օգտագործել է Գեորգիոսի այս երկի հայերեն թարգմանությունը։

## Ծանոթագրություն

Կատեգորիա:Բյուզանդիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Բյուզանդացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բյուզանդացի գրողներ
Կատեգորիա:Բյուզանդական պատմիչներ
Տալ (երգչուհի)

[thumb|300px|Tal, [Lille 2014]]
**Տալ**  (իրական անունը Տալ Բենյեղզի, ), երգչուհի և ֆրանկո-իսրայելական պարուհի։ 2005 թվականին Տալը հանդիպում է երգիչ Գարի Ֆիկոին, ով նրան ներկայացնում է Լաուրա Մարիսիանոին իր « Le Droit de rêver » (2012) ալբոմի կոմպոզիտորին։ 2011 թվականի մայիսին, Տալը կնքում է պայմանագիր *Warner Music France*-ի հետ։

## Կենսագրություն
Տալ Բենյեղզին ծնվել է 1989 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Իսրայելում։ Նրա անունը եբրայերեն նշանակում է «առավոտյան շաղ»։ Նրա ընտանիքում կան մի քանի երաժիշտներ՝ հայրը և եղբայրը կոմպոզիտորներ են, իսկ մայրը *World music* -ի երգչուհի է, հայտնի է Սեմ Ազար բեմական անունով։ Տալը ունի իսրայելական, եմենական և մարոկոյական ծագում։ Տարին լրանալուն պես իր ընտանիքը տեղափոխվում է Ֆրանսիա ։ Նա ստանում է երգի դասեր Ալբերտ Ասսայագի մոտ։ Դեռահաս ժամանակ, ինքնուս սովորում է դաշնամուր և կիթառ ։ Նրա ծնողները գնահատում են սև ամերիկյան երաժշտությունը, ինչպիսիք են՝ սոուլ և ռեգգին։
2005 թվականին, Տալը հանդիպում է Գարի Ֆիկոին, ով դառնում է նրա լավ ընկերը։2008 թվականի դեկտեմբերին, Ֆիկոն նրան ներկայացնում է կոմպոզիտոր Լաուրա Մարիսիանոին, ում հետ 2009 թվականին կնքում է պայմանագիր *Sony Music*-ի հետ և ստեղծվում է նրա առաջին ալբոմը։ 2010 թվականի հունվարին դուրս է գալիս նրա առաջին սինգլը *la musique et mon ange*: 2010 թվականին աշխատել է Adidas բրենդի հետ։ Նրա նոր սինգլը *on avance* դուրս է գալիս 2011 թվականի հունիսին, անգլերեն տարբերակը *Music Sounds* անվանման տակ դուրս է գալիս նոր ալբոմը և ունենում է մեծ վաճառք։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 
* 

Կատեգորիա:Իսրայելցի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Իսրայելցի երաժիշտներ
Միխայիլ Չեխով

**Միխայիլ Ալեքսանդրովիչ Չեխով** (, ), ռուս դերասան, ռեժիսոր, մանկավարժ։ Հանրապետության վաստակավոր արտիստ (1924), ԱՄՆ-ի կինոարվեստի և կինոգիտության ակադեմիայի իսկական անդամ (1946)։ Անտոն Պավլովիչ Չեխովի եղբորորդին։

## Կենսագրություն
1911 թվականին ավարտել է Ա․ Մ․ Աուվորինի թատերական դպրոցը (Պետերբուրգ)։ 1913 թվականին ընդունվել է ՄԳԹ, որի 1-ին ստուդիայում, Ե․ Վախթանգովի համագործակցությամբ, ստեղծել է Ֆրիբեի (Հաուպտմանի «Հաշտության տոնը», 1913), Ֆրեզերի (Բերգերի «Ջրհեղեղ», 1915), Էրիկ 14-րդ (Մթրինդբերգի «Էրիկ 14-րդ», 1921) անձնավորումները, ինչպես և Մալվոլիոյի (Շեքսպիրի «Տասներկուերորդ գիշեր», 1917) և Խլեստակովի (Գոգոլի «Ռեիզոր», 1921) կերպարները, հիմնական բեմում՝ Կ․ Ստանիսլավսկու բեմադրությամբ։ Չեխովի գեղագիտական և բարոյական հայացքները ձևավորվել են Կ․ Ստանիսլավսկու, Լ․ Մուլերժիցկու և Ե․ Վախթանգովի անմիջական ազդեցությամբ։ Մոսկվայում և Ռիգայում Չեխովը դիտել է Վ․ Փաիազյանի խաղը և նրան դասել իր ուսուցիչների շարքը։ 1919-1922 թվականին ղեկավարել է «Չեխովյան ստուդիա»-ն, 1924-1928 թվական֊ին՝ ՄԳԱԹ 2-րդը, ուր աչքի է ընկել Համլետի (Շեքսպիրի «Համլետ», 1924), Աբլեուխովի (Ա․ Բելիի «Պետերբուրգ», 1925, այս դերակատարումը Լունաչարսկին համարել է հանճարեղ), Մուրոմսկու (Մուխովո-Կոբիլինի «Գործ», 1927) դերերով։ Չեխովի դերակատարումներն աչքի են ընկել գաղափարական մեկնաբանության թարմությամբ և ստեղծագործական համարձակ մտահղացումներով։ Նա ի հայտ է բերել վերամարմնավորման հազվագյուտ ձիրք, անթերի տեխնիկա, իմպրովիզացիոն արվեստի անսպառ հնարավորություններ և վարակիչ հուզականություն՝ որոշ դեպքերում ընկնելով հիվանդագին ապրումների մեջ։ Չեխովի խաղնկերներն ու ականատեսները նրան համարել են գերարտիստ։ Սակայն թատրոնում տարաձայնությունների, ինչպես և իր աշխարհայացքային հակասությունների պատճառով Չեխովը հեռացել է ՄԳԱԹ 2-րդից, 1928 թվականից ապրել արտասահմանում, ռուսական տարբեր թատերախմբերի հետ հանդես եկել Բեռլինում, Փարիզում, Պրահայում, Ռիգայում, Կաունասում, Նյու Յորքում և այլուր։ Օտար թատերական միջավայրն ու լեզուն կործանարար ազդեցություն են ունեցել Չեխովի ստեղծագործության վրա։ Այս շրջանում ստեղծած կերպարներից նշանավոր են միայն Իվան Ահեղը (Ա․Կ․Տոլստոյի «Իվան Ահեղի մահը»), Ֆոմա Օպիսկինը («Ստեպանչիկովո գյուղը», ըստ Դոստոևսկու, 1933, Ռիգայի ռուսական դրամայի թատրոն)։ Նկարահանվել է ռուսական, գերմանական, ֆրանսիական և ամերիկական ֆիլմերում։ Ղեկավարել է ստուդիաներ Լիտվայում, Լատվիայում (1932-1934)։ Հոլիվուդին կից ստուդիայում Չեխովին դասավանդել է դերասանի վարպետություն՝ ըստ Ստանիսլավսկու սիստեմի։ Աշակերտներից են՝ անգլիացի դերասան Պ․ Ռոջերսը, ամերիկական կինոդերասաններ՝ Գ․Պեկը, Յու․Բրինները։ Հեղինակ է «Դերասանի ուղին» (1928) և «Դերասանի տեխնիկայի մասին» (1953) գրքերի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Անտոն Չեխով
Կատեգորիա:ՄԳԱԹ դպրոց-ստուդիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռուս դերասաններ
Կատեգորիա:Ռուս թատերական ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ռուս կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ռուս կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ռուս մանկավարժներ
Գեորգի XII

**Գեորգի XII** (), Քարթլի Կախեթի (Արևելյան Վրաստան) վերջին թագավորը (1798 թ.-ից) Բագրատունիների դինաստիայից։

Հերակլ II-ի ավագ որդին։

1770 թվականին մասնակցել է Ասպինձայի ճակատամարտին, որտեղ վրաց-հայկական զորքերը պարտության են մատնել թուրքերին։ Վերականգնել է 1783 թվականի Գեորգիևսկի պայմանագիրը։ Գեորգին սերտ կապերի մեջ է եղել Տայոց կաթողիկոսների հետ, իմացել է հայերեն։ Նրա արքունիքում կարևոր պաշտոններ են վարել հայազգի իշխաններ Դարչի Բեհբությանը (Տփղիսի մելիքը), Սուլխան Թումանյանը (Տփղիսի մովրովը), Մկրաում Սուրգունյանը (Տփղիսի ոստիկանապետը), Տովսեփ Բեհբությանը, որը դեսպանի (բանագնացի) պաշտոն է վարել, Սուլխան Բեկթաբեկյանը (փոխկանցլեր), Միրզա Աբրահամ Ենիկոլոփյանը, որը նույնպես դեսպանի պաշտոն է վարել, իսկ Տովհաննես Կարայանը եղել է արքունի բժիշկը։ Գեորգի խնդրանքով Ղուկաս Ա Կարնեցի կաթողիկոսը Աղա Մահմեդ խանի կողմից ավերված Տփղիսը վերականգնելու համար նվիրաբերել է 1000 թուման։ Ուժ չունենալով պայքարելու Իրանի հարձակումների, ինչպես և իր եղբայրների գահակալական ոտնձգությունների դեմ, Գեորգին խնդրել է Պավել 1-ին Ռուսաստանի հպատակության տակ ընդունել Վրաստանը։ 1800 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Պավել 1-ինը ստորագրել է Վրաստանը Ռուսաստանին միացնելու մանիֆեստը, որը հրապարակվել է Գեորգիի մահից հետո։

## Ծանոթագրություն

Կատեգորիա:Քարթլի-Կախեթի արքաներ
Կատեգորիա:Բագրատիոնիներ
Վլադիմիր Գեորգիև

**Վլադիմիր Իվանով Գեորգիև** (, ), բուլղար լեզվաբան։ Սոֆիայի համալսարանի պրոֆեսոր, Բուլղարիայի ԳԱ անդամ։ «Նախահունական լեզվաբանությունը» (հ․ 1-2, 1941-1945, գերմաներեն) ուսումնասիրության մեջ անդրադարձել է հնդեվրոպական նախալեզվի լեզվամինության ժամանակին և բարբառային տարբերակվածությանը։ Մեծ են Գեորգիևի ծառայությունները նախահունարենի հայտնաբերման, կրետեմիքենյան, էտրուսկերեն տեքստերի ընթերցման ու մեկնաբանման, լեզուների դասակարգման բնագավառում։ «Թրակերեն» (1957) աշխատության մեջ հայտնել է այն կարծիքը, որ հայերենն ու փռյուգերենը հայ-փռյուգիական լեզվախմբի երկու բարբառներն են։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բուլղարացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Բուլղարացի պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Վիեննայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Բուլղարացի բանասերներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի գիտնականներ
Չեչնիայի պետական դրամատիկական թատրոն

**Խանփաշա Նուրադիլովի անվան Չեչնիայի պետական դրամատիկական թատրոն** (), չեչենական ազգային թատրոն Գրոզնիում։

Չեչենների և ինգուշների թատերարվեստի ակունքները հնագույն անցյալում են, որի մասին են վկայում թափառաշրջիկ երաժիշտների երգերն ու ասքերը, հարսանեկան ու թաղման ծեսերը։ Ազգային դրամատուրգիան ստեղծվել է գլխավորապես սիրողական խմբերի մասնակիցների ջանքերով (Ի․ էլդարխանովի «Ծերունու երիտասարդ կինը», Դ․ Շարիպովի «Ալիբեկ-հաջի Զանդակսկի», Զ․ Մալսագովի «Աղջկա առևանգումը», «Վրեժ»)։

Պրոֆեսիոնալ թատերարվեստի զարգացումն սկսվել է Գրոզնու Չեչենական թատրոն-ստուդիայի (1931) ստեղծումով (1933-ից՝ Չեչենական դրամատիկական թատրոն)։ 1933 թվականին Օրջոնիկիձեում բացվել է ինգուշական թատրոն-ստուդիան, որը, 1934 թվականին միավորվելով Չեչենական դրամատիկական թատրոնին, կոչվել է Չեչենա-ինգուշական դրամատիկական թատրոն։

Պրոֆեսիոնալ կադրերը կրթվել են նաև Ռուսթավելու անվան վրացական թատրոնում, Մոսկվայի թատերարվեստի, Լենինգրադի թատրոնի, երաժշտության և կինոյի ինստիտուտներին կից ստուդիաներում, դարձել առաջատար դերասաններ (ՌՍՖՍՀ վաստակավոր արտիստ Ցա․ Զուբայրաև, Չեչենների, ԻԽՍՀ Ժողովորդական և ՌԱՖԱՀ վաստակավոր արտիստ Շ․ Ալիևա, Չեչենիայի, ԻԽՍՀ Ժողովորդական արտիստներ Ա․ Իսաևա, Խ․ Խակիշևա, Ա․ Համիդով, Վ․ Տատան և ուրիշներ)։

Առաջին պրոֆեսիոնալ ռեժիսորներն են՝ Դ․ Բաթուկաևը, Մ․ Աոլցաևը և Ռ․ Խակիշևը։ 1942-ին թատրոնը կոչվել է Խանփաշա Նուրադիլովի անունով։ Թատրոնի առաջընթացում մեծ դեր ունեն ռեժիսորներ Ա․ Տուգանովը, Մ․ Ալիլին, Ա․ ճխարտաշվիլին, Դ․ Բաթուկաևը, Մ․ Մինաևը, Լ․ Դորկայան, կոմպոզիտորներ՝ Դ․ Մեպուռնովը, Ա․ Ալեքսանդրովը, նկարիչներ՝ Մ․ Աաղյանը, Ի․ Դամրեկելին, Մ․ Մագոմաեը և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Չեչենական մշակույթ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի թատրոն
Գեորգի V-ի դատաստանագիրք

Օրենքների ժողովածու () Վրաստանում։ Կազմվել է թագավոր Գեորգի V-ի օրոք (1314-1346)։ Նպատակն էր զարգացած ֆեոդալական հարաբերությունները լեռնականների մեջ ամրապընդել, նրանց համապետական օրենքներին ենթարկել։ Գեորգի V-ի դատաստանագիրքը պարունակել է քրեական, դատավարական, ինչպես նաև գրավի, առուծախի, փոխատվության, տոկոսների մասին նորմեր։ Պատժի հիմնական միջոցը դրամական տուգանքն էր, առավելագույնը՝ արտաքսումը։ Որպես բացառություն թույլատրվել է տոհմական առանձին ինստիտուտների (օրինակ, արյան վրեժի) սահմանափակ կիրառումը։

Կատեգորիա:Վրաց իրավունքի ժողովածուներ
Կատեգորիա:Դատաստանագրքեր
Գեոդեզիկ գծեր

**Գեոդեզիկ գծեր**, մակերևույթի վրա գտնվող գծեր, որոնց գլխավոր նորմալները համընկնում են մակերևույթի նորմալների հետ։ Գեոդեզիկ գծերը հարթության վրա ուղիղներ են, գնդի վրա՝ մեծ շրջանագծեր, ուղղությամբ շրջանային գլանի վրա՝ պտուտակային գծեր։ Լրիվ որոշվում են իրենց մեկ կետով և այդ կետում տրված ուղղությամբ։ Մակերևույթի երկու բավականաչափ մոտ կետեր իրար միացնող բոլոր գծերից ամենափոքր երկարություն ունեցողները գեոդեզիկ գծերն են։

Կատեգորիա:Երկրաչափություն
Պեկինյան բադ (ուտեստ)

**Պեկինյան բադ**, չինական խոհանոցի ամենահայտնի ուտեստներից մեկը։ Պեկինյան բադի բաղադրատոմսը առավել հայտնի դարձավ դեռևս Յուան կայսրի օրոք, երբ բժիշկ-դիետոլոգ Հյուն պատասխանատու էր նրա սննդակարգի համար։ Նա այդ մասին նշել է իր «Սննդի ամենակարևոր սկզբունքները» աշխատության մեջ։

Ենթադրվում է, որ այս բաղադրատոմսը առաջացել է Շանդուն գավառում, սակայն ավելի սիրվում է Պեկինում, այդ իսկ պատճառով ստանում է պեկինյան անվանումը։ Բադը մեղրով պատելուց հետո եփվում է հատուկ ջեռոցում, եփվելուց հետո այն մատուցվում է շերտատված։ Միսը և մաշկը,որը պետք է լինի խրթխրթան մատուցվում է մանդարինի կտորներով, թարմ սոխով և այլ սոուսների հետ։ Հավելյալ կարելի է օգտագործել այլ բաղադրիչներ, որոնցից է օրինակ վարունգը։

Քանի որ ռեստորաններում բադը պատրաստվում է ամբողջովին, ապա նրանից առաջացած արգանակով պատրաստվում է կաղամբով ապուր և մատուցվում մսից հետո։ Պեկինյան բադը ուտում են նաև բրնձից պատրաստված բլիթներով։ Պեկինում այս ուտեստը մատուցվում է հատուկ ռեստորաններում։

Կատեգորիա:Թռչնի մսով ուտեստներ
Կատեգորիա:Չինական խոհանոց
Չեմպիոնատ

մինի|Անգլիական ֆուտբոլի առաջնության հաղթող, Մայիս 2004
**Չեմպիոնատ**, **առաջնություն**, որևէ մարզաձևի բարձր մակարդակի պաշտոնական մարզական մրցումներ (որոշակի կոլեկտիվների կամ տերիտորիայի՝ շրջան, քաղաք, մարզ, երկիր, մայրցամաք, աշխարհ), առաջնության խաղարկում հաղթողին՝ չեմպիոնին (մարզիկ կամ թիմ) որոշելու նպատակով։

Որոշ դեպքերում «չեմպիոնատ» և «առաջնություն» հասկացությունները տարբերակվում են։ Երբեմն չեմպիոնատ են կոչվում որևէ ցեղի լավագույն կենդանուն (շուն, ձի) որոշելու նպատակով կազմակերպված ցուցահանդես մրցումները։

Հոմանիշներ՝ առաջնություն, մրցարշավ, մրցույթ, մրցակցություն

Կատեգորիա:Սպորտ
Կատեգորիա:Հասկացություններ ըստ ոլորտի
Ելենա Մարտիրոսյան

**Ելենա Սուրենի Մարտիրոսյան ** (), հայ բուժքույր, ՊԲ ենթասպա (1994)։

Ավարտել է Դիլիջանի բժշկական ուսումնարանը (1971)։ 1971-1992 թվականներին աշխատել է Սևանի շրջանային կենտրոնական հիվանդանոցում, ապա՝ «Արևիկ» առողջարանային համալիրում, 1992-2000 թվականներին ծառայել է ՀՀ ԶՈՒ-ի զորամասում։

1989-1993 թվականներին մասնակցել է Քելբաջարի (Օմարի լեռնանցք), Մարտակերտի (Չափար) շրջանների ազատագրական մարտերին, բուժօգնություն ցույց տվել վիրավոր և հիվանդ ազատամարտիկներին, կազմակերպել նրանց տարհանումը։

Կատեգորիա:1948 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ բուժքույրեր
Կատեգորիա:Հունվարի 24 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մարգահովիտ գյուղում ծնվածներ
Լուսենա դել Պուերտո (քաղաք)

**Լուսենա դել Պուերտո** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Ուելվա պրովինցիայի կազմում, Անդալուզիա ինքնավար մարզ։ Համայնքը գտնվում է Էլ-Կոնդադո գավառի կազմում։ Տարածքը 69 *քկմ*։ Բնակչությունը 2659 *մարդ* (ըստ 2010 թվականի մարդահամարի)։ Պրովինցիայի ադմինիստրացիայից ունի 24 *կմ* հեռավորություն։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական էջ 
* Lucena del Puerto

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Չադի պատմություն

Չադի տարածքը բնակեցված է հնագույն ժամանակներից։ 9-11-րդ դարերում Չադի տարածքում գոյություն են ունեցել Կանեմ Բոռնու, Վադայի և այլն պետություններ։ 19-րդ դարի վերջից Ֆրանսիան սկսել է զավթել Չադի տարածքը։ 1904 ին Չադը մտցվել է ֆրանսիա Ուբանգի ՇարիՉադ գաղութի մեջ, որը 1910 թվականին ընդգրկվել է Ֆրանսիա Հասարակածային Աֆրիկա (ՖՀԱ) գաղութային ֆեդերացիայի մեջ։ 1914 թվականից Չադը ինքնուրույն գաղութ էր ՖՀԱ ֊իր կազմում, իսկ 1946 թվականից՝ Ֆրանսիայի «անդրծովյան տարածք»՝ նույնի կազմում։ 1947 թվականին ստեղծվել է Չադի առաջադիմական կուսակցությունը (ՉԱԿ), որը գըլխավորել է Չադի անկախության համար պայքարը։ 1958 թվականին Չադը հռչակվել է հանրապետություն Ֆրանսիայում, համագործակցության կազմում, 1960 թվականի օգոստոսից՝ անկախ պետություն։ 1960 թվականի սեպտեմբերից Չադը ՄԱԿ-ի անդամ է։ 1960 ական թվականներին Չադի զարգացումն ընթացել է ներքին քաղաքական սուր պայքարի պայմաններում։ 1975 թվականի ապրիլին տեղի ունեցավ ռազմական, հեղաշրջում․ իշխանությունն անցավ Բարձրագույն ռազմական, խորհրդին (ԲՌԽ), արգելվեց սահմանադրության և քաղաքական կուսակցությունների գործունեությունը։

1979 թվականին Չադի ազգային ազատագրության ճակատ կազմակերպության ջոկատները տապալեցին ԲՌԽ» և իշխանությունն անցավ ռագմաքաղաք տարբեր խմբավորումների, որոնցից գլխավորները հանդես եկան հօգուտ հասարակական և քաղաքական ռեֆորմների, երկրի բոլոր շրջանների բնակչության համար հավասար իրավունքների ապահովման և Չադի անկախության ամրապնդման։ Խմբավորումների միջև մի շարք բանակցություններից հետո համաձայնագիր կնքվեց Ազգային միասնության ժամանակավոր կառավարություն (ԱՄԺԿ) ստեղծելու (որի մեջ հավասար քանակով ներկայացվելու էին տարբեր խմբավորումները), զինված ջոկատները լուծարքի ենթարկելու և համազգային բանակ ստեղծելու, ֆրանսիական զորքերի (որոնք 1960 թվականին մտցվել էին Չադի կառավարության խնդրանքով) դուրս բերման և այլնի վերաբերյալ։

1979 թվականի դեկտեմբերին ՄԱԿ-ի Գլխավորր ասամբլեան ընդունեց «Չադի վերականգնման, վերելքի և զարգացման» ծրագիր, որի իրականացմանը պետք է մասնակցեն ՄԱԿ-ի մասնագիտացված բոլոր կազմակերպությունները; 1979 թվականի համաձայնությունը չ վերացրեց հակասությունները հասարակական տարբեր խմբավորումների միջև։ 1980 թվականի մարտին ազգային պաշտպանության մինիստր (1979-1981 թվականի) և Չադի հյուսիսի զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար Հիսսեն Հաբրեն ռազմական, գործողություններ սկսեց օրինական կառավարության դեմ, որոնք դադարեցին դեկտեմբերին՝ Հաբրեի խմբավորման պարտությամբ։ Սակայն հակահարձակման անցնելով, Հաբրեի ջոկատները 1982 թվականի հունիսին գրավեցին Չադի մայրաքաղաքը։ Տաբրեն հռչակվեց պրեզիդենտ։ Ներկայումս Չադում միասնական կառավարություն չկա։

Իդրիս Դեբին մահացավ 2021 թվականի ապրիլի 20-ին ճակատում հյուսիսային Չադից ապստամբների խմբի դեմ։

Կատեգորիա:Չադի պատմություն
Ականանետային դիվիզիոն 82 մմ-անոց

**Ականանետային դիվիզիոն 82 մմ-անոց**, ՊԲ ստորաբաժանում։ Կազմավորվել է ԼՂՀ ԻՊԿ նախագահի 1993 թվականի ապրիլի 3-ի համար 650 հրամանով՝ 3 մարտկոցի հիմքի վրա. համալրվել ականանետային դիվիզիոնի տեխնիկայով. սպառազինությամբ և անձնակազմով։ 1993 թվականի սեպտեմբերի 1-ին դիվիզիոնը ներառվել է նոր կազմավորված հրետանային զորամասի կազմի մեջ։ Մասնակցել է Մարտակերտի (հեռուստաաշտարակի բարձունք. Մարտակերտ. Հակոբ Կամարի. Մատաղիս. Թալիշ), Ֆիզուլիի (Կարախանբեյլի, Ալխանլու) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Օմարի լեռնանցքի գրավման ժամանակ վճռական դեր են խաղացել դիվիզիոնի ականանետային երկու մարտկոցները (120 (մմ-անոց) և մեկ դասակ՝ ՀՀ Վարդենիսի կողմից։ 1993 թվականի մայիսի 24-ին հանդիսավոր պայմաններում դիվիզիոնին հանձնվել է մարտական դրոշ, իսկ մայիսի 28-ին դիվիզիոնում տեղի է ունեցել ՊԲ երդման առաջին արարողությունը։
Հրամանատարներ Մ. Վ. Անտոնյանը (հետմահու) և Ա. Մամուճցը պարգևատրվել են ԼՂՀ «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Տես նաև կետանային զոասհսս։

Կատեգորիա:Արցախ
Կատեգորիա:1993 հիմնադրումներ Արցախում
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Գեորգիևսկի դաշնագիր

**Գեորգիևսկի Պայմանագիր** 1783, կնքվել է Ռուսաստանի և Վրաստանի միջև հուլիսի 24-ին, Գեորգիևսկում (Հյուսիսային Կովկաս)։ Գեորգիևսկի պայմանագրով Հերակլ II թագավորը ճանաչել է Ռուսաստանի հովանավորությունը և հրաժարվել ինքնուրույն արտաքին քաղաքականությունից։ Եկատերինա II երաշխավորել է Հերակլի տիրույթների ամբողջականության պահպանումը։ Ռուսաստանը պատերազմի դեպքում պաշտպանելու Էր Վրաստանին։ Վրաց ազնվականությունը իր իրավունքներով հավասարեցվել է ռուս ազնվականությանը։ Գեորգիևսկի պայմանագիրը թուլացրել է Թուրքիայի և Իրանի ազդեցությունն Անդրկովկասում։

## Նախապատմություն
1453 թվականին՝ Կոստանդնուպոլիսի անկումից հետո, Վրաստանը կորցրեց իր բոլոր կապերը քրիստոնեական աշխարհի հետ, իսկ որոշ ժամանակ անց բաժանվեց Թուրքիայի և Իրանի միջև։ Վրաստանը կարողացավ հաղթահարել դժվարությունները, սակայն կրոնական պատնեշը վերջնական ինտեգրման համար միշտ խոչընդոտ էր հանդիսանում։ Վրաստանն իր հույսը դրել էր Ռուսաստանի վրա։ Ռուսաստանի հետ երկարատև դաշինքի առաջին փորձը տեղի ունեցավ Պետրոս Առաջինի կառավարման ժամանակաշրջանում։

### 1722 թվականի Իրանական պատերազմ
1720 թվականին Վոլինսկին նշանակվում է Աստրախանի նահանգապետ։ Նրան հանձնարարված էր վրաց թագավոր՝ Վախթանգին ռուսական կողմը գրավել։ Պարսկաստանը գտնվում էր ճգնաժամում և օգտվելով առիթից Պետրոս Առաջինը սկսեց իր պարսկական արշավանքը։ 1721 թվականին սկսեցին բանակցությունները համատեղ գործողությունների վերաբերյալ։ Ռուսաստանի համար վրացական բանակը միայն օժանդակ ուժ էր, բայց Վոլինսկին Վախթանգին ավելի շատ բան էր խոստացել՝ հավերժական դաշինք և հովանավորություն։ Այդ խոստումներ տպավորության տակ Վախթանգը որոշում է խզել Պարսկաստանի հետ հարաբերությունները։ 
1722 թվականի մարտի 8-ին պարսիկները պարտություն կրեցին Գյուլնաբադի մոտ, (զոհվել է Վախթանգի եղբայրը) սկսվեց Սպահանի պաշարումը։ Պարսկական շահը Վախթանգից օգնություն խնդրեց։ Միաժամանակ, Վախթանգի մոտ պարսկական շահի սուրհանդակների հետ եկան նաև Պետրոս Առաջինի սուրահնդակները։ Վախթանգը մերժեց շահին և սեպտեմբերին վրացական բանակը միացավ ռուսական բանակին։

Սակայն տեղի ունեցավ այն ինչին Վրաստանը չէր սպասում՝ Պետրոսը չեղյալ հայտարարեց արշավանքը։

Հետևանքները եղան ողբերգական։ Շահը Վախթանգին հայտարարեց անօրինական, Դաղստանի ժողովում թալանում են Թբիլիսիին։ Օգտվելով դրանից, թուրքական բանակը գրավեց Քարթլին և Կախեթին։ Թուրքական բռնազավթումը տևեց մինչև 1734 թվականը։

1724 թվականի հունիսի 12-ին Ռուսաստանը հրատարակեց Թուրքիայի հետ սահմանների մասին մի թեզ։ Այդ փաստաթղթում Պետրոսը փաստացի ճանաչեց Վրաստանի գրավումը թուրքերի կողմից։ Թուրքիային անցավ Քարթլին (Թիֆլիս), Երևանի խանությունը, ադրբեջանական հողերը (Շամախի, Թավրիզ) և հյուսիսային իրանական հողերը (Ղազվին)»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս-վրացական հարաբերություններ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության պայմանագրեր
ԽՍՀՄ որսորդական տնտեսություն

**ԽՍՀՄ Որսորդական տնտեսություն**, տնտեսության ճյուղ նախկին Խորհրդային Միությունում, ապահովել է որսորդական մթերքների (միս, մորթի և այլն) ստացումը և որսորդական պետական ֆոնդի արդյունավետ օգտագործումը։ Ըստ Սովետական մեծ հանրագիտարանի, որսորդական տնտեսության միջոցով տարեկան ստացվել է մոտ 50 միլիոն մորթի, մինչև 20 հազար տոննա միս, և 800 հազար որսված թռչուն։
 
Որսորդական տնտեսությունները եղել են արդյունագործաորսորդական, որսորդական պետական, սպորտային, արգելանոցաորսորդական տիպերի։ Արդյունագործաորսորդական տնտեսությունները (պետական, կոոպերատիվ, կոլտնտեսություն, սովտնտեսություն) երկրում մորթու և որսամսի հիմնական մթերողներն էին։ Իրենց խնդիրն են համարել նաև որսորդական պետական ֆոնդի պաշարների ավելացումը, որսի կատարելագործված գործիքների ու ձևերի ներդրումը, մուշտակամորթեղենի և հումքի այլ տեսակների առաջնային վերամշակման մեթոդների բարելավումը, գազանաբուծությունը և այլն։

Որսորդական պետական, և արգելանոցաորսորդական տնտեսությունների խնդիրներն են համարվել գիտականորեն հիմնավորված տնտեսավարման ձեերի մշակումը և արտադրության մեջ դրանց ներդրումը, արդյունագործական արժեքավոր կենդանիների պահպանումը և բուծումը (երկրի այլ շրջանների համար), ինչպես նաև, մասնակիորեն որսահումքի մթերումը։ Սպորտային տնտեսությունները իրագործում են աշխատավորությանը որսորդական սպորտաձեերում ներգրավելու աշխատանքներ, ինչպես նաե համագործակցելով մթերող կազմակերպությունների հետ նպաստում են որսամսի և մորթու մթերման պետ․ պլանային առաջադրանքների կատարմանը։

Որսորդաան տնտեսությունների ընդհանուր ղեկավարությունը իրագործել է ԽՍՀՄ գյուղատնտեսության մինիստրության բնության պահպանության, արգելանոցների և Որսորդական տնտեսությունների գլխավոր վարչությունը։

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տնտեսություն
Գեոդեզիական աստղագիտություն

**Գեոդեզիական աստղագիտություն**, գործնական աստղագիտության ճյուղ։ Կիրառվում է գեոդեզիական ու քարտեզա–գրական աշխատանքներում, մասնավորապես՝ տեղի աշխարհագրական կոորդինատները (լայնություն, երկայնություն), երկրային առարկաների ազիմուտը, ժամացույցների ցուցմունքի շտկման չափը որոշելիս։ Զբաղվում է նաև երկրի ձևի ու չափերի որոշման հարցերով։

Կատեգորիա:Աստղագիտություն
Կատեգորիա:Գեոդեզիա
Սլավիկ Ամիրյան

**Սլավիկ Սուրենի Ամիրյան** ( (այժմ՝ Հայաստանի Սյունիքի մարզում)), վիրաբույժ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր։

## Կենսագրություն
1979 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը։ 1979 թվականից աշխատում է Գորիսի շրջանային կենտրոնական հիվանդանոցում (1991 թվականից՝ գլխավոր բժիշկ)։ Ղարաբաղյան պատերազմի առաջին օրերից Սյունիքի տարածաշրջանի գիսավոր վիրաբույժն էր, 1993 թվականից՝ Սյունիքի անհետաձգելի բժշկական օգնության կենտրոնի տնօրեն և տարածաշրջանի քաղպաշտպանության բժշկական ծառայության պետ։ Պատերազմի ժամանակ ղեկավարել և կազմակերպել է անհետաձգելի բուժօգնությունը մարտադաշտում։ Իրականացրել է վիրավորների տեսակավորումն ու տարհանումը ՀՀ բուժհիմնարկներ և կլինիկական հենակետեր։ Լաչինի մարդասիրական միջանցքի բացումից հետո ազատագրված տարածքներում կազմակերպել է բուժօգնության ծառայություններ։ Ամիրյանի «Հրազենային վնասվածքների բուժումը և բուժօգնության կազմակերպումը տեղային ռազմական ընդհարումների ժամանակ» թեմայով դոկտորականի թեզը ՀՀ ռազմական բժշկագիտության առաջնեկն է։
Ռուսաստանի բնական գիտությունների (1999), բնության և հասարակության մասին գիտությունների միջազգային (1999) ակադեմիաների անդամ, «Հայաստանի վիրաբուժության 21-րդ դար» ընկերակցության Մեծ խորհրդի անդամ, Եվրոպական համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր (2000)։ ՀՀ ԳԽ պատգամավոր (1990-1995)։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է ՌԴ բնական գիտությունների ակադեմիայի Իվան Պավլովի, Վլադիմիր Վեշնադսկու, ՀՀ «Մխիթար Հերացի», «Մարտական գործողությունների մասնակից» մեդալներով, ԼՂՀ «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով։

Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 19 ծնունդներ
Կատեգորիա:1956 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մխիթար Հերացու մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայ վիրաբույժներ
Վալերի Բաղրամյան

**Վալերի Ռիկոյի Բաղրամյան**, ()։ Աղդամի շրջանի ավիամեխանիկ, ազատամարտիկ։ 1980-1982 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ Ավարտելէ Եգորեսկի (Մոսկվայի մարզ) քաղաքացիական ավիացիայի տեխնիկական ուսումնարանը (1988)։ 1988-1994 թվականներին աշխատել է Ստեփանակերտի էլեկտրատեխնիկական գործարանում, ապա՝ օդանավակայանում։ 1988-1994 թվականներին Ստեփանակերտի «Մայիս», սումգայիթցիների «Վրեժ» կամավորական ջոկատների և Ասկերանի Պաշտպանական Շտաբի ստորաբաժանումների (դասակի հարմանատարի տեղակալ, ապա՝ հարմանատար) կազմելում մասնակցել է Ասկերանի (Մալիբեկլու, Ղուշչիլաու, Խոջալու), Մարտակերտի (Մաղավուզ, Հարությունագոմեր) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Հետմահու պարգևատրվել է ԼՂՀ «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Ստեփանակերտում։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Լյոնյա Ավանեսյան

**Լյոնյա Լենկոյի Ավանեսյան** ()։ 1978-1980 թթ.-ին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ում։ Ավարտել է Ադրբեջանի պետական մանկավարժական ինստիտուտը (1985 թ.)։

## Աշխատանքային գործունեություն
1985-1991 թթ.-ին Ստեփանակերտում աշխատել է ուսուցիչ։ 1991-1992 թթ.-ին՝ Ստեփանակերտի 6-րդ վաշտի ազատամարտիկ. 1992-1993 թթ.-ին՝ առաջին զորամիավորման 3-րդ գումարտակի շտաբի պետ, 1993-1996 թթ.-ին՝ գնդի շտաբի պետի տեղակալ, 1996-2001 թթ.-ին՝ առաջին զորամիավորման գումարտակի հրամանատար։

2011 թ. սեպտեմբերի 5-ին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով պարգևատրվել է Մարտական ծառայության մեդալով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Հայ փոխգնդապետներ
Կատեգորիա:Մարտական ծառայության մեդալակիրներ
Նշան Մանուշակյան

**Նշան Տավրոսի Մանուշակյան** (հուլիսի 1, 1949, գյուղ Մուսալեռ (այժմ՝ ՀՀ Արմավիրի մարզում), վիրաբույժ։ Բժշկական ծառայության պահեստի ավագ լեյտենանտ (1973 թ.)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի պետական բժշկական համալսարանը (1972 թվական)։ 1973-1975 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ հոսպիտալում։ 1975 թվականից աշխատում է «Մալաթիա» բժշկական կենտրոնում։

## Ռազմական գործունեություն
1988-1992 թվականներին կամավոր մեկնել է Շահումյանի, 1993 թվականին՝ Մարտակերտի շրջաններ, 1994 թվականի ապրիլ-մայիսին՝ Ստեփանակերտ. մասնակցել է հիվանդ և վիրավոր ազատամարտիկների, խաղաղ բնակիչների բուժօգնության աշխատանքներին, վիրահատել հարյուրավոր ազատամարտիկների, որոնց մեծ մասն ապաքինվելուց հետո շտապել է մարտադաշտ։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է ՊՆ «Մարշալ Բաղրամայան-100» մեդալով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ վիրաբույժներ
Շրջանառություն (տնտեսություն)

**Շրջանառություն** տնտեսագիտությունում, արժեքի ձևի փոփոխման պրոցես, որն արտադրությունը կապում է բաշխման և սպառման հետ, համարվում է աշխատանքի արդյունքների և սեփականության այլ օբյեկտների ապրանքափոխանակության ձև։ Շրջանառությունյան գործընթացում առուծախի միջոցով ապրանքները փոխարկվում են փողի, փողը՝ ապրանքների։ Ապրանքների անմիջական փոխանակությունից այն տարբերվում է նրանով, որ ւոեղի է ունենում Փողի միջնորդությամբ։ Շրջանառության ընդլայնումը կապված է ապրանքային արտադրության զարգացման հետ։ Արժեքի փողային ձեի ծագումով այն ստացել է ֆունկցիոնալ ինքնուրույնություն՝ սկզբում ընդգրկելով տեղական, ապա՝ ներքին միասնական և համաշխարհային շուկան։ Ապրանքաշրջանառության հիման վրա զարգացել են դրամաշրջանառությունը, վարկային և արժեթղթերի շրջանառությունը։ Աշխատուժային առքու վաճառքի դեպքում ապրանքային շրջանառությունն ստանում է համընդհանուր բնույթ։ Շրջանառության նպատակն ու շարժիչ ուժը արժեքի մեծացումն է, շահույթի ստացումը, իսկ ապրանքների փոխանակությունը սոսկ շահույթի կորզման պայմանն է, վճռականը կապիտալի շրջանառություն է։ Շրջանառությունը ենթարկված է տարերային տնտեսական օրենքների գործողությանը, տեղի է ունենում արտադրության անարխիայի և մրցակցության պայմաններում, ուղեկցվում գերարտադրության տնտեսական ճգնաժամերով։

Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Հաշվապահություն
Կատեգորիա:Ֆինանսներ
Կոմիտաս Ավանեսյան

**Կոմիտաս Արարատի Ավանեսյան ** (հոկտեմբերի 1, 1962, Մարտունի (ԼՂՀ) - հոկտեմբերի 30, 1996, Մաճկալաշեն (ԼՂՀ Մարտունիի շրջան, ականի պայթյունից)), ազատամարտիկ, հրամանատար, հետախույզ։ ՊԲ կապիտան։

## Կենսագրություն
1980-1982 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ում։ 1994-1995 թվականներին սովորել է Արցախի պետական համալսարանում։

1988-1994 թվականներին կամավորական ջոկատի, Մարտունիի ՊՇ ստորաբաժանումների (հետախուզական զումարտակի հրամանատար) կազմելում մասնակցել է Մարտունիի շրջանի գյուղերի ինքնապաշտպանական և Մարտակերտի, Վերին Վեյսալուի, Գյուլափլուի, Աղդամի, Մապիլոփ. Ֆիզուլիի ազատագրական մարտերին։
Հետմահու պարգևատրվել է ԼՂՀ «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով։

Թաղված է Մարտունիում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 1 ծնունդներ
Կատեգորիա:1962 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 30 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ հետախույզներ
Կատեգորիա:Արցախի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Բենիկ Բախշյան

** Բենիկ Հովհաննեսի Բախշյան** (, գ. Դահրավ (ԼՂՀ Ասկերանի շրջան)), պետական աշխատող։ Կենսաբանական գիտությունների թեկնածու (1985)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտը։ 1985-1988 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ բուսաբանության ինստիտուտում, 1988-1992 թվականներին՝ Ասկերանի շրջանի Աստղաշենի տնտեսության գյուղատնտես, 1992-2001 թվականներին՝ Ասկերանի «Հավակնորդ» բաժնետիրական ընկերության գլխավոր տնօրեն։

1998-2002 թվականներին՝ ԼՂՀ գյուղատնտեսության նախարար, 2002 թվականից՝ փոխվարչապետ գյուղատնտեսության նախարար։

Մասնակցել է ԼՂՀ տնտեսության, մասնավորապես գյուղատնտեսության ճյուղերի վերականգնմանը, համալիր զարգացմանը միտված աշխատանքներին։

Կատեգորիա:Հայ կենսաբաններ
Կատեգորիա:ՀԱԱՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Վազգեն Ոսկանյան

**Վազգեն Կարապետի Ոսկանյան** (), հայ խորհրդային պատմաբան։ Պատմական գիտությունների թեկնածու (1948)։

Ավարտել է Մոսկվայի պատմա-փիլիսոփայական ինստիտուտը (1938)։ 1958-1980 թվականներին՝ ԽՍՀՄ ԳԱ պատմության ինստիտուտի հայ գաղթավայրերի պատմության բաժնի վարիչ։ Երկար տարիներ դասախոսել է Երևանի բուհերում։ Գիտական հետազոտությունները վերաբերում են հայկական գաղթավայրերին, հայ-ոուսական տնտեսական, քաղաքական և մշակութային առնչություններին, հայ ազատագրական շարժման պատմությանը։ Մասնակցել է հայ ժողովրդի պատմության բազմահատորյակի և այլ կոլեկտիվ աշխատությունների ստեղծմանը։

## Գրականություն
* Հայ-ռուսական հարաբերությունները 17-րդ դարում, Տեղեկագիր ՀԽՍՀ Գ.Ա, հաս․ գիտ․, 1948, № 1
* Հայ-ռուսական պատմական կապերը և Արևելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին, Ե․, 1978 (հեղինակակից՝ Վ․ Բարխուդարյան)
* Ново-торговый устав и договор с армянской торговой компанией в 1667 г․
* «Տեղեկագիր ՀՍՍՀ ԴԱ, հաս․ գիտ․», 1947, № 6

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների թեկնածուներ
Գեոիդ

frameless|աջից
**Գեոիդ**, ձև, որը կառաջացնեին ջրի որոշակի միջին մակարդակ ունեցող Համաշխարհային օվկիանոսը և նրա հետ կապված ծովերը՝ մակընթացությունների, ներքին հոսանքների, մթնոլորտային տարբեր ճնշումների ազդեցության բացակայության դեպքում։ Այն բավական ճշտորեն կարելի է ներկայացնել որպես պտտման Էլիպսոիդ։ Գեոիդից են հաշվում նիվելիրային բարձրությունները։ Ժամանակակից տվյալներով, ամենից հարմար ընտրված երկրային սֆերոիդից գեոիդի շեղման միջին մեծությունը կազմում է մոտ ±50 մ, առավելագույնը՝ ±1000 մ։

Կատեգորիա:Գեոդեզիա
Կատեգորիա:Երկրաչափական մարմիններ
Չեչնիայի արվեստ

250px|մինի|Չեչնայի արվեստի նմուշ 1.
250px|մինի|Չեչնայի արվեստի նմուշ 2.
**Չեչնայի արվեստը**:Չեչեն-Ինգուշ-ի տարածքում գեղարվեստական մշակույթի հնագույն նմուշները վերաբերում են մեր թվարկությունից առաջ III—I հազարամյակներում։ Պահպանվել են Սկյութա-սարմատյան (մեր թվարկությունից առաջ VII դարից—մեր թվարկության IV դար), ալանների (VIII— XIII դարերում), մոնղոլա-թաթարական (XIII դարից— XV դարի սկիզբ) ժամանակաշրջանների ճարտարապետության և կերպարվեստի հուշարձաններ։ XI—XIII դարերում քրիստոնեական պաշտամունքային ճարտարապետության մեջ զուգորդվել են վրացական և տեղական շինարարական ավանդույթները։ Միջնադարում Չեչեն-Ինգուշ-ի լեռնային շրջաններում կոպիտ մշակված քարից կառուցվել են ամրություններ (Վերին Ալկոլն գյուղի մոտ), բնակելի և ռազմի աշտարակներ (օրինակ՝ Կեզենոյ, Թարգիմ, Խոյ, էգիկալ, Էրզի գյուղերում, բոլորը՝ XIV— XVIII դարերում)։ Սարալանջերի լեռնային գյուղերի կողքին տեղ են գտել բազմաթիվ վերգետնյա, կիսագետնափոր և գետնափոր դամբարաններ, ինչպես և գերեզմանների ստելաներ (օրինակ՝ «Մեռյալների քաղաք» Ցոյ-Պեդե, Մալխիստա գյուղի մոտ, XI—XVIII դարերում)։ Համարյա բոլոր գյուղերն ունեցել են երկթեք վերերկրյա դամբարանների նմանող սրբարաններ։ XVIII դարից— XX դարի սկզբի ժողովրդական տները լեռներում քարից և փայտից են, 1—2-հարկանի, հարթ տանիքով, բազմասենյակ, հարթավայրում՝ ուղղանկյուն, հում կամ թրծված աղյուսից, կղմինդրածածկ, շրջափակող սրահով։ Չեչեն-Ինգուշ-ի ժողովրդական արվեստում զարգացած են եղել փայտի և քարի վրա փորագրումը, ոսկերչությունը, մետաղի գեղարվեստական մշակումը, փայտե, կավե և պղնձե սպասքների, թաղիքե գորգերի պատրաստումը, ոսկե և արծաթե թելերով ասեղնագործությունը։ XIX դարի կեսին ստեղծագործել է չեչեն դիմանկարիչ Պ․ Զ․ Զախարովը։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո վերակառուցվել է Գրոզնին (հատկապես 1950-ական թվականներին, ճարտարապետներ՝ Զ․ Մ․ և Յա․ Մ․ Բերկովիչներ, Բ․ Ն. Ֆեդոտով, Լ․ Ի․ Խաիտ)։ Գուդերմես և Մալգոբեկ քաղաքներում կառուցվում են բազմաթիվ կուլտուր-կենցաղային շենքեր, բնակարաններ, գյուղերում՝ ընդարձակ տներ և արդի տնտեսության շինություններ։ 1939 թվականին ստեղծվել է Գրոզնու, 1967 թվականից՝ ԽՍՀՄ ճարտարապետների միության Չեչենա-Ինգուշական մասնաճյուղը։ Չեչեն-Ինգուշ-ի սովետական կերպարվեստում զարգացած են պատմական և կենցաղային ժանրերը, դիմանկարը և բնանկարը (գեղանկարիչներ՝ Ե․ Ն․ Գայդուկովա, Ա․ Գ․ Գրիգորյանց, Խ․ Յու․ Դադաև, Դ․ Գ․ Իդրիսով, Ն․ Գ․ Լատիշև, գրաֆիկներ՝ Օ․ Ռ․ Չուբարով, Լ․ Ի․ Ցարիցինսկի), քանդակագործությունը (Վ․ Պ․ Աստապով, Ի․ Դ․ Բեկիչև, Վ․ Դ․ Մալյուկով, Ռ․ Ի․ Մամիլով, Ա․ Ն․ Մաֆրոնով), գրքի նկարազարդումը (Ե․ Մ․ Տոկարև, Ա․ Ա․ Տուլաձե)։ 1939 թվականին ստեղծվել է Չեչնա-Ինգուշ․ ԻԽՍՀ-ի խորհրդային նկարիչների միությունը (1968 թվականից Չեչնայի․ ԻԽՍՀ նկարիչների միություն)։

Կատեգորիա:Չեչենական մշակույթ
Էդուարդ Չեխ

**Էդուարդ Չեխ** ( (), ), չեխ մաթեմատիկոս։ Չեխոսլովակիայի ԳԱ անդամ (1952)։ Չեխոսլովակիայի ԳԱ մաթեմատիկայի ինստիտուտի տնօրեն (1947)։

Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են դիֆերենցիալ երկրաչափությանը և տեղաբանությանը։ Էական ավանդ ունի բիկոմպակտ տարածությունների տեսության և հոմոլոգիական ինվարիանտների ընդհանուր տեսության մեջ։ ՉԽՍՀ պետական մրցանակ (1951-1954)։

Դոկտորական կոչումն ստացել է 1920 թվականին Պրահայի Կարլի համալսարանից Կարել Պետրի ղեկավարությամբ։ 1921–1922 թթ. համագործակցել է Գվիդո Ֆուբինիի հետ, Թուրին, Իտալիա։ Իվո Բաբուշկան, Ժենեկ Ֆրոլիկը, Պետր Վոպենկան, Վլաստիմիլ Դլաբը, Վերա Տրնկովան եղել են Չեխի դոկտորական աշակերտները։

Մահացել է Պրահայում 1960 թվականին։

## Երկեր
*
*
*
* Geometria proiettiva differenziale. I, II — Bologna,Zanichelli — 1926, 1927 (Ֆուբինի հետ համատեղ).
* Theorie generale del’homologie dans une space quelconque — Fundamenta mathematicae **19**, 149—183, 1932.
* Hoherdimensionale Homotopiegruppen — Verh. int. Kongr. Zurich **2**, 203, ՝1932.
* Sur les nombres de Betti locaux — Annals of Mathematics, (2) **35**, 678—701, 1934.
* Les theoremes de dualite en topologie, Gompt. Rend. kongres, Praha, 17—25, 1934.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "Eduard Čech", MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews.
* Eduard Čech at the Mathematics Genealogy Project
* *П. С. Александров, С. П. Фиников.* Эдуард Чех (некролог) — УМН, 16:1 (97) (1961), 119—126.

Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Կարլի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկական անալիզի մասնագետներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Չեխ գիտնականներ
Կատեգորիա:Չեխ մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Չեխ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Տեղաբաններ
Սլավա Ավանեսյան

**Սլավա Ավանեսի Ավանեսյան** (), Հայաստանի և Արցախի պետական գործիչ։

## Կրթություն
* 1976 թ. ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։

## Աշխատանքային գործունեությունը
* 1967-1971 թթ. - աշխատել է ԼՂԻՄ դատախազության համակարգում։
* 1971-1980 թթ. - աշխատել է ՀԽՍՀ Նախարարների խորհրդի ավտոտեխսպասարկման և զբոսաշրջության վարչությունում։
* 1990-1994 թթ. - ՀՀ-ում կազմակերպել է շուրջ 2 հազար բռնագադթածների տեղավորման, վիրավոր ազատամարտիկների բուժսպասարկման աշխատանքները։ Արցախ է առաքել սննդամթերք։
* Զինադադարից հետո ընդհանրացրել և ԼՂՀ իշխանություններին ու Անվտանգության խորհրդին է ներկայացրել հանրապետության ներրին և արտաքին անվտանգության վիճակի, պաշտպանունակության, ռազմատեխնիկական համագործակցության տեղեկատվավերլուծական հիմնահարցերը։
* 1991-1997 թթ. - ՀՀ զբոսաշրջության ընկերակցության վարչության պետ։
* 1998-2000 թթ. - ԼՂՀ անվտանգության խորհրդի քարտուղար։
* 2000 թվականից 2005 թ. հունվարի 4-ը - ՀՀ վարչապետի խորհրդական։
* 2005 թ. հունվարի 4-ին ՀՀ վարչապետի որոշմամբ ազատվել է ՀՀ վարչապետի խորհրդականի պաշտոնից։
* 2005 թ. մարտի 4-ին ՀՀ վարչապետի որոշմամբ նշանակվել է Երևանի քաղաքապետի տեղակալ։

## Կոչումներ
* ԼՂՀ ՊԲ գնդապետ (1998)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայաստանի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Արցախի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Շրջանի քառակուսացում

**Շրջանի քառակուսացում**, տրված շրջանին հավասարամեծ (նույն մակերեսն ունեցող) քառակուսու կառուցման խնդիրը։ Քանոնի և կարկինի միջոցով կառուցման դասական խնդիրներից է։ Հնում մաթեմատիկոսները դիտարկել և լուծել են, քանոնի և կարկինի միջոցով, տրված կորագիծ պատկերին հավասարամեծ ուղղագիծ պատկերի կառուցման խնդիրներ, բայց շրջանի քառակուսացման խնդիրը մինչև 19-րդ դարը մնում էր չլուծված։ Քանի որ R շառավիղ ունեցող շրջանին հավասարամեծ քառակուսու կողմի երկարությունը R \sqrt \pi է, ապա շրջանի քառակուսացման խնդիրը բերվում է տրված R երկարություն ունեցող հատվածով R \sqrt \pi երկարություն ունեցող հատվածի կառուցման խնդրին։ Ապացուցվում է, որ քանոնի և կարկինի միջոցով R հատվածով կարելի է կառուցել R\alpha  հատվածը այն դեպքում, եթե \alpha -ն ամբողջ գործակիցներով մի այնպիսի հանրահաշվական հավասարման արմատ է (այսինքն՝ այնպիսի հանրահաշվական թիվ է), որը լուծվոuմ է քառակուսային արմատանշաններով։

1882 թվականին գերմանացի մաթեմատիկոս Ֆ․ Լինդեմանը ապացուցել է, որ  \pi-ն (հետնաբար նաև \sqrt \pi-ն) տրանսցենդենտ թիվ է՝ հանրահաշվական չէ, դրանով իսկ վերջ տրվեց շրջանի քառակուսացման խնդիրը լուծելու փորձերին։ Շրջանի քառակուսացման խնդիրը դառնում է լուծելի, եթե կարկինից և քանոնից բացի օգտագործվում են այլ՝ լրացուցիչ միջոցներ։

Կատեգորիա:Էվկլիդեսյան երկրաչափություն
Կատեգորիա:Մաթեմատիկական խնդիրներ
Ներվա (քաղաք)

**Ներվա** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Ուելվա պրովինցիայի կազմում, Անդալուզիա ինքնավար մարզ։

Համայնքը գտնվում է Կուենկա-Միներա գավառի կազմում։ Տարածքը՝ 55 *կմ<sup>2</sup>*։ Բնակչությունը՝ 5945 *մարդ* (ըստ 2010 թվականի մարդահամարի)։ Պրովինցիայի վարչական կենտրոնից ունի 75 *կմ* հեռավորություն։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական էջ
* Nerva

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Բաղդաթ

**Բաղդաթ** (), քաղաքատիպ ավան Վրաստանի Իմերեթի մարզի Բաղդաթի մունիցիպալիտետում։ Բնակչությունը՝ ։

Նույն անվան ծագումը ունի, ինչ Իրաքի մայրաքաղաք Բաղդադը (հին պարսկերենում *բաղ* նշանակում է Աստված, *դատ* նշանակում է տրված, այսինքն *Աստծուց տրված* կամ *Աստծուց նվեր*)։ 1940 թվականից 1990 թվականը այն անվանվում էր Մայակովսկի՝ ի պատիվ այդտեղ ծնված հայտնի գրող Մայակովսկու։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բաղդաթի շրջան
Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքներ
Վանուշ Չիլինգարյան

**Վանուշ Հովհաննեսի Չիլինգարյան** (1929, հոկտեմբերի 14, գյուղ Արճիս (այժմ՝ ՀՀ Տավուշի մարզ)), վիրաբույժ-վնասվածքաբան, պրոթեզավորող։ Բժշկական ծառայության պահեստի փոխգնդապետ (1965)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը (1963)։ 1950-1955 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ում։ 1962-1968 թվականներին աշխատել է Երևանի պրոթեզավորման գործարանում, 1968-1995 թվականներին՝ 14-րդ պոլիկլինիկայում, 1972-1980 թվականներին՝ 1-ին և 2-րդ բժշկական ուսումնարաններում, 1995 թվականի մարտ-նոյեմբերին՝ Անդրեյ Միքայելյանի անվան վիրաբուժության գիտական կենտրոնում. 2001 թվականից՝ Պրոթեզավորման և կադրերի պատրաստման կենտրոնի օրթոպեդ-պրոթեզավորող։	

## Վանուշ Չիլինգարյանը՝ կամավոր
1988 թվականին և 1992 թվականին կամավոր մեկնել է ԼՂՀ՝ Շահումյանի, Ասկերանի շրջանային կենտրոնական հիվանդանոցներում, Ստեփանակերտի կենտրոնական զինվորական կլինիկական հոսպիտալում բուժել և վիրահատել է հարյուրավոր ազատամարտիկների և խաղաղ բնակիչների, եղել է ռազմաճակատի առաջին գծում, կազմաեոդել վիրավորնևրի տարհանումը։ Վիրավորվել է Շահումյանի շրջանի Կարաչինար գյուղի ինքնապաշտպանական մարտերի ժամանակ։ Հաճախակի բուժօգնություն է ցույց տվել նաև վիրավոր ռագմագերիների։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1929 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 14 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ վիրաբույժներ
Կատեգորիա:Հայ վնասվածքաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոթեզավորողներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Հայերն Օտտավայում

**Հայերն Օտտավայում**, Կանադայի հայկական գաղթօջախներից մեկը։

Օտտավայում հայ համայնքը ձևավորվել է 1970-ական թվականներին։ 2003 թվականին այստեղ բնակվում է շուրջ հազար հայ։ Գործում են Սուրբ Մեսրոպ եկեղեցին, որին կից՝ մեկօրյա հայկական դպրոց, ՀԲԸՄ Օտտավայի և ՀՕՄ-ի «Սևան» մասնաճյուղերը, Հայ մշակութային միությունը։

օ
Կատեգորիա:Օտտավա
Գեորգ I

**Գեորգ** (), Անգլիայում․ Գեորգ I (), թագավոր 1719 թվականից (Հաննովերի կուրֆյուրստ 1698 թվականից), Հաննովերյան դինաստիայի առաջին ներկայացուցիչը։ Անտարբեր է եղել Անգլիայի ազգային շահերի և անգլիական քաղաքականության նկատմամբ։ Իշխանության գլուխ կանգնած վիգերի կուսակցությանն օգնել է ամրապնդելու պառլամենտի անկախությունը թագից։

## Տես նաև
* Գեորգիական ճարտարապետություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիայի միապետներ
Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Բողոքական միապետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի միապետներ
Կատեգորիա:Լյութերականներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ
Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Շոտլանդիայի միապետներ
Կատեգորիա:Ուելսի արքայազններ
Կատեգորիա:Ռեգենտներ
Հապետ Արշակյան

**Հապետ Արշակյան** ()։ 1988 թվականին սովորել է Նովոռոսիյսկի (ՌԴ Կրասնոդարի երկրամաս) ռազմական բարձրագույն ուսումնարանում, 1988 թվականի օգոստոսից՝ Երևանի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի հեռակա բաժնում։ 1988-1992 թվականներին՝ Էջմիածնի կամավորական ջոկատի ազատամարտիկ, 1992 թվականից՝ Էջմիածնի 5-րդ կամավորական բրիգադի վաշտի հրամանատար։ 1988-1994 թվականներին մասնակցել է ԼՂՀ Հադարթի (Հախլլու, Էդիլլու), Մարտակերտի (Դրմբոն, Կիչան, Հաթերք, Մաղաղիս, Չլդրան, Մաղավուզ, Հակոբ Կամարի) շրջանների, Հադարթ-Ֆիզուլի-Հորադիզ ուղղության ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Կատեգորիա:1970 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Վլադիկ Մնացականի Խաչատրյան

**Վլադիկ Մնացականի Խաչատրյան** (), հայ ազատամարտիկ-հետախույզ։ Ղարաբադյան շարժման ընդհատակ գործիչ։ 1970-1972 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ում։ Ավարտել է Կապանի շինարարական տեխնիկումը (1974)։ 1974-1988 թվականներին՝ Մարտունիի շրջանի կույրերի միության նախագահ։

1988-1992 թվականներին կամավորական և հետախուզական ջոկատների կազմերում մասնակցել է Մարտունիի, Հադրութի ինքնապաշտպանական, Ֆիզուլիի շրջանի մի շարք գյուղերի ազատագրական մարտերին։

Հետմահու պարգևատրվել է ԼՂՀ «Մարտակախաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Մարտունիում։

Խաչատրյանի որդիները՝ Հրայրը (սեպտեմբերի 18, 1980 - դեկտեմբերի 31, 1992) զոհվել է Մարտունիի ինքնապաշտպանական, Ռորդիկը (մայիսի 21, 1976 - փետրվարի 2, 1992)՝ Ֆիզուլիի ազատագրական մարտերի ժամանակ։

Կատեգորիա:1950 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Մարտի 17 ծնունդներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 6 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Արշոյի 35-րդ առանձին հրաձգային գումարտակ

**Արշոյի 35-րդ առանձին հրաձգային գումարտակ** , Ասկերանի պաշտպանական շրջանի ստորաբաժանում։ Կազմավորվել է 1992 թ.-ի սեպտեմբերին՝ շրջանի Ակնաղբյուր, Ավետարանոց, Սարաշեն, Սղնախ, Մադաթաշեն, Ջրաղացներ գյուղերի պաշտպանության համար։

Կատեգորիա:Գումարտակներ
Սանասար Բեգլարյան

**Սանասար Խաչատուրի Բեգլարյան**, Սանո (), Կուբաթլուի ազատամարտիկ-հրամանատար։ ՀՀ բանակի կապիտան (1993)։

## Մարտական ուղի
1978 թվականին ավարտել է Գորիսի պրոֆտեխնիկական ուսումնարանը։ 1978-1980 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ում։ 1986 թվականին ընդունվել է Գորիսի գյուղատնտեսական տեխնիկումի ագրոնոմիկայի բաժինը։ 1993 թվականին՝ Խնձորեսկի կամավորական ջոկատի, 1993 թվականին՝ Գորիսի մոտոհրաձգային վաշտի հրամանատար։ Ջոկատի և վաշտի կազմերում մասնակցել է ՀՀ Գորիսի (Խնձորեսկ, Շուռնուխ, Տեղ և այլն), Կապանի և ԼՂՀ Կուբաթլուի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Մարտադաշտում ցուցաբերել է հնարամտություն և խիզախություն։ Թշնամին մեծ գլխագին է սահմանել Բեգլարյանի համար։

Թաղված է Խնձորեսկում։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է ՀՀ 2-րդ աստիճանի «Մարտական խաչ» շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Արթուր Մարության

**Արթուր Վալերիի Մարության** (ծնվ․՝ ապրիլի 28, 1965, Կրասնոյարսկ), վիրաբույժ։ Վալերի Մարությանի որդին։ ՊԲ բժշկական ծառայության պահեստի կապիտան (1997 թվական)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի պետական բժշկական համալսարանը (1988 թվական), վերապատրաստվել Երևանի բժիշկների կատարելագործման ինստիտուտում (1989 թվական), Օլդռարի (Մեծ Բրիտանիա) զինվորական կլինիկական հոսպիտալում (1993 թվական) և Կրյուի (Մեծ Բրիտանիա) քաղաքային հիվանդանոցում (1999 թվական)։ 1988-1997 թվականներին աշխատել է Ստեփանակերտի մարզային (հանրապետական) հիվանդանոցում, քաղաքային ծննդատան մանկաբարձական բաժնում, կենտրոնական զինվորական հոսպիտալում, Վալերի Մարությանի անվան հոսպիտարի վիրաբուժական բաժանմունքում՝ վիրաբույժ, բաժնի վարիչ, բաժնի պետ, 1997 թվականից՝ Ստեփանակերտի ծննդատան գործադիր տնօրեն։ 1992-1994 թվականներին բժշկական կամավորական բրիգադի կազմում աշրարտել է Շուշիի, Ֆիզուլիի, Աղդամի շրջանների, Լաչինի ռազմադաշտային շարժական հոսպիտալներում, բուժել և վիրահատել է հարյուրավոր ազատամարտիկների և խաղաղ բնակիչների։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ վիրաբույժներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Գետնասկյուռներ

**Գետնասկյուռներ** ( կամ *Citellus*), ոչ խոշոր կրծողների կարգի ցեղ սկյուռանմանների ընտանիքից (*Sciuridae*)։ Վարում են ցերեկային կյանք, փորում են խորը բներ (մինչև 2 մ), որտեղ ձմեռը քուն են մտնում։ Ամառվա ընթացքում մեկ անգամից ունենում է 6-8 ձագ։

Սնվում են խոտաբույսերով, հացահատիկներով, պալարներով։ Մեծ վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը, որոշ տեսակները մարդու և ընտանի կենդանիների վարակիչ հիվանդությունների տարածողներ են։ Մորթին արժեքավոր է։ Բնակվում են տափաստաններում և կիսաանապատներում։ Տարածված են Եվրոպայում, Ասիայում, Հյուսիսային Ամերիկայում։ Հանդիպում են Ղազախստանի տափաստաններում, Ուկրաինայում, Հյուսիսային Կովկասում։ Գետնասկուռների ցեղը ներառում է 35-38 տեսակ։ Տեսակներից մեկը եվրոպական գետնասկյուռն է ()։

## Կենսաբանական նկարագիր
Մարմնի երկարությունը կազմում է 14-40 սմ, պոչը՝ 3-25 սմ (սովորաբար մարմնի երկարության կեսից կարճ)։ Քաշը 85-1000 գրամ է։ Հետևի վերջույթները մի փոքր երկար են առջևինից։ Ականջները կարճ են։ Աչքերը մեծ են, արտացցված։ Ականջի խեցին թերզարգացած է։ Ունեն այտապարկեր։ Մեջքի գունավորումը շատ տարբեր է՝ կանաչից մինչև մանուշակագույն։ Հաճախ մեջքի վրա ունենում են մուգ մազածածկույթ, երկարավուն մուգ գծեր։ Որովայնը սովորաբար գորշ դեղին կամ սպիտակավուն է։ Ձմռան ամիսներին կենդանիների մորթին դառնում է փափուկ և խիտ։ Ամռանը այն նոսր է, ավելի կարճ ու կոպիտ։ Եղանակային պայմաններից կախված մշտապես փոփոխում են իրենց գույնը։ Ունեն 4-6 զույգ պտուկներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասիայի կաթնասուններ
Կատեգորիա:Սկյուռանմաններ
Խիմենա (քաղաք)

**Խիմենա** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Խաեն պրովինցիայի կազմում, Անդալուզիա ինքնավար մարզ։

Համայնքը գտնվում է Կուենկա-Միներա գավառի կազմում։ Տարածքը՝ 48 *կմ<sup>2</sup>*։ Բնակչությունը՝ 1435 *մարդ* (ըստ 2010 թվականի մարդահամարի)։ Պրովինցիայի ադմինիստրացիայից ունի 38 *կմ* հեռավորություն։

## Արտաքին հղումներ
* La Pagina de PacoSerrano 
* Jimenatos — Portal de Jimena 

Կատեգորիա:Անդալուսիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Խաեն պրովինցիայի բնակավայրեր
Չափիչ մեքենա

**Չափիչ մեքենա**, դետալների ներքին և արտաքին գծային չափսերի չափման օպտիկամեխանիկական սարք։ Վերահսկվող դետալը տեղավորվում է առարկայի սեղանի (դետալի զանգվածը 10 կգ է, հատուկ տեսակի սեղանների վրա՝ մինչև 60 կգ) կամ լյունետների վրա՝ պինոլի կոճղակի և հաշվանքի սարքի ծայրերի միջև։ Որպես հաշվանքի սարք օգտագործվում է օպտիմետրի կամ ինտերֆերոմետրի խողովակը։ Չափումը կատարվում է հարաբերական (համեմատական) կամ բացարձակ մեթոդով։ Հարաբերական մեթոդի դեպքում վերահսկվող դետալի չափսը համեմատվում է նմուշ դետալի նախապես հայտնի չափսի հետ։ Որպես նմուշ առավել հաճախ օգտագործվում են երկարության հարթ զուգահեռ ծայրաչափերը։ Վերահսկվող դետալի շեղումը նմուշից ցույց է տալիս հաշվանքի սարքը։ Բացարձակ մեթոդի դեպքում վերահսկվող դետալի չափսը որոշում են երկու սանդղակներով․ առաջինը՝ չափման վերին սահմանին հավասար երկարության և 100 մմ բաժանման, երկրորդը՝ 100 մմ երկարության և 0,05 մմ բաժանման արժեքներով։ Սովորաբար երկու սանդղակների ցուցմունքները օպտիկական համակարգի օգնությամբ միաբերվում են չափիչ կոճղակում տեղավորված միկրոսկոպում։ Չափիչ մեքենան կիրառվում է գլխավորապես *ներսաչափերի* ստուգման և հարմարեցման համար։ Կան Չափիչ մեքենաններ, որոնցով հնարավոր է չափել ընթացքային պտուտակների քայլերը։ Երբեմն, սխալ ձևով «Չափիչ մեքենա» տերմինը կիրառվում է բարդ ստացիոնար չափիչ միջոցների համար։

Կատեգորիա:Սարքեր
Վահան Արսենյան

**Վահան Սամվելի Արսենյան** ծնվել է օգոստոսի 26, 1963, Քաղաք Էջմիածնում (այժմ՝ ՀՀ Արմավիրի մարզում ՀՀ բանակի գնդապետ (2001)։

1982-1984 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ում։ Ավարտել է Մոսկվայի ավտոճանապարհային ինստիտուտը (1989)։ 1985-1992 թվականներին աշխատել է ՀՀ ՆԳ մարմիններում, 1992-1993 թվականներին՝ Էջմիածնի կամավորական ջոկատի ազատամարտիկ. 1993-1994 թվականներին՝ «Հատուկ գնդի» դասակի, վաշգումարտակի հրամանատար, 1994-1998 թվականներին՝ զորամասի հրամանատարի տեղակալ, 1998-1992 թվականներին՝ շտաբի պետ, 1999 թվականից՝ հրամանատար։

Կատեգորիա:1963 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 26 ծնունդներ