Նախրավանի ճակատամարտ

**Նախրավանի ճակատամարտ** (), ճակատամարտ Ալի իբն Աբի Թալիբ խալիֆի բանակի և ապստամբ խարիջիթների խմբավորման միջև, որը տեղի է ունեցել 658 թվականի հուլիսի 16-ին։ Այս ճակատամարտը հետևանք էր այսպես կոչված Առաջին ֆիտնայի (բառացիորեն՝ «Խռովություն») խաղաղ կարգավորման փորձի, որը հակամարտություն էր Ալիի և Սիրիայի ապստամբ կառավարիչ Մուավիա իբն Աբու Սուֆյանի միջև՝ միջնորդ դատարանի միջոցով։ Դրա պատճառով Ալիի բանակի մի շարք զինվորներ մեղադրեցին խալիֆին Ալլահին դավաճանելու համար և ապստամբություն բարձրացրին։ Հետագայում, ըստ որոշ աղբյուրների, այս զինվորները, որոնք ստացել էին «խարիջիթներ» մականունը, այսինքն՝ «նրանք, ովքեր հեռանում են», բռնության ակտեր են գործել խաղաղ բնակիչների նկատմամբ՝ ստիպելով Ալիին հիմնական ուժերը նետել ապստամբությունը ճնշելու վրա։ Ապստամբները, որոնք զգալիորեն զիջում էին Ալիի բանակի թվին, շրջապատվեցին նրա զորքերով և ջախջախվեցին։ Նրանց մեծ մասը զոհվեց մարտում, մնացածները գերեվարվեցին և հետագայում ազատ արձակվեցին։

## Նախապատմություն
656 թվականին, խալիֆայության ղեկավարի պաշտոնում նախկինում կայացված վիճելի որոշումների պատճառով, ապստամբները սպանեցին երրորդ արդարադատ խալիֆ Ուսմանին։ Մադինայի բնակիչները և Իրաքում Ուսմանի որոշ նախկին հավատարիմ հպատակները Ալի իբն Աբու Տալիբին՝ Մուհամմադ մարգարեի փեսային և զարմիկին, հայտարարեցին նրա ժառանգորդ։ Սակայն նման իրավահաջորդությունը հանդիպեց մարգարեի որոշ ուղեկիցների, մասնավորապես Թալհա իբն Ուբայդուլլահի և ազ-Զուբայր իբն ալ-Ավվամի, և մարգարեի այրի Աիշայի հակազդեցությանը։ Սիրիայի կառավարիչ Մուավիա իբն Աբու Սուֆյանը Օմեյանների տոհմից, ով Ուսմանի նախկին դաշնակիցն էր, նույնպես հրաժարվեց Ալիին ճանաչել որպես խալիֆ և պահանջեց հանձնել մարդասպաններին։

Առաջին հերթին Ալին ճնշեց Տալհայի, ազ-Զուբայրի և Աիշայի ապստամբությունը՝ ջախջախելով նրանց բանակը Ուղտի ճակատամարտում նույն 656 թվականին։ Հաջորդ տարի նա առճակատման մեջ մտավ Մուավիայի հետ Սիֆֆինում։ Երբ ճակատամարտը փակուղի մտավ, Ալին որոշեց բանակցություններ սկսել և կազմակերպեց արբիտրաժային դատարան՝ հղում անելով Ղուրանի այն այաթներին, որոնք ասում են, որ մուսուլմանները չպետք է սպանեն միմյանց։ Ալիի ուժերը դադարեցրին պայքարը, չնայած որոշ զորավարներ փորձում էին համոզել նրանց, որ Ալիի կողմից սուրբ գրքին բազմիցս դիմելը ընդամենը քողարկում և խաբեություն էր։ Ալին կազմակերպել էր արբիտրաժ, որի առջև խնդիր էր դրել վեճը լուծել Ղուրանի ոգով։ Դրա պատճառով նրա բանակում պառակտում սկսվեց 12 հազար մարդ լքեց բանակը և բնակություն հաստատեց մայրաքաղաքից ոչ հեռու գտնվող Խարուրա վայրում։

Ալիի կողմնակիցները սպասում էին նրանից անվիճելի հաղթանակ Սիֆինում, և, ըստ Բոլշակովի, բանակցությունների սկիզբը լրջորեն նվազեցրեց նրա հեղինակությունը։ 12 հազար սկզբնականները միակը չէին, ովքեր դեմ էին դատարանին շատերը կարծում էին, որ Ալին այդ կերպ ցույց տվեց թուլություն և «դավաճանեց իր անվիճելի սուրբ իշխանության իրավունքը» և կողմ էին, որ միակ հնարավոր դատարանը Ալլահի դատարանն է։ Որոշ ժամանակ անց Ալին այցելեց Հարուրին և, համոզելով դասալիքներին հրաժարվել բողոքից, վերադարձավ մայրաքաղաք։ Աբու Միխնաֆի տվյալներով՝ նրանք համաձայնել են վերադառնալ այն պայմանով, որ վեց ամիս անց կվերսկսվի պատերազմը Մուավիայի դեմ, և այդ դեպքում Ալին կխոստովանի իր սխալը։ Բայց Ալին հրաժարվեց և շարունակեց խաղաղ քննությունը։ Այդ կապակցությամբ պառակտիչները որոշեցին վերջնականապես լքել խալիֆին և, որպեսզի խուսափեն հայտնաբերվելուց, բաժանվեցին փոքր խմբերի և ուղղվեցին դեպի Տիգրիսի արևելյան ափին գտնվող Նահրավանի ջրանցքը։ Ճանապարհին նրանց միացան ևս մոտ 500 մարդ Բասրայից։ Հենց այդ ժամանակ նրանք ստացան իրենց մականունը՝ «խարիջիթներ», այսինքն՝ «նրանք, ովքեր հեռանում են»։ Բասրայից համալրում ստանալուց հետո ապստամբները Ալիին հայտարարեցին անօրինական կառավարիչ, հավատուրաց և անհավատ։

## Պատրաստում
մինի|Իրաքի քարտեզի վրա Նախրավան ջրանցքի գտնվելու վայրը։ Մարտից առաջ արբիտրաժի անդամները կայացրին իրական հետաքննության վրա չհիմնված և քաղաքականացված վճիռ այն մասին, որ Ուսմանի սպանությունը անօրինական էր, որն էլ ավելի ամրապնդեց Մուավիայի դիրքերը։ Հետագայում բանակցությունները վերջնականապես ձախողվեցին, մասնավորապես Ամր իբն ալ-Ասի ջանքերի պատճառով։ Ալին անմիջապես դատապարտեց մրցավարներին և նրանց որոշումը՝ որպես Ղուրանին հակասող։ Նա կոչ արեց խարիջիթներին միանալ իրեն Մուավիայի դեմ պայքարում։ Նրանք հայտարարեցին, որ տվյալ պահին Ալին հանդես է գալիս իր անունից, այլ ոչ թե Աստծո, բայց համաձայնեցին հրաժարվել ապստամբությունից այն պայմանով, որ Ալին կընդունի արբիտրաժ կազմակերպելու իր որոշումը սխալ լինելը և կզղջա կատարածի համար։ Ալին մերժեց, մոբիլիզացրեց իր կողմնակիցներին Մուավիայի դեմ պատերազմը վերսկսելու համար և ուղևորվեց Սիրիա առանց խարիջիթների։ Ընդ որում, բոլոր ցեղային առաջնորդները մնացին նրա կողմում։ Ալիի որոշ զորավարներ և խորհրդականներ մտահոգություն հայտնեցին ապստամբների գործողությունների կապակցությամբ, սակայն խալիֆը հայտարարեց, որ Մուավիայի հետ պատերազմը առաջնահերթ խնդիր է և հրամայեց իր զորքերին ուղևորվել Սիրիա։

Ըստ արևելագետ Վիլֆրեդ Մադելունգի, մոտավորապես այդ ժամանակ խարիջիթները ժամանել են խաղաղ բնակավայր և հարցաքննել տեղի բնակիչներին Ալիի քաղաքականության վերաբերյալ նրանց տեսակետների մասին՝ մահապատժի ենթարկելով բոլոր այլակարծողներին։Սուննի պատմաբան Ալի աս-Սալյաբին պնդում է, որ նրանք պատռել են ազնիվ ուղեկից Աբդալլահ իբն Խաբաբի հղի ստրկուհու փորը։ Նման եզրակացության է գալիս նաև արաբագետ Օլեգ Բոլշակովը՝ պնդելով, որ խարիջիները չեն խնայել նույնիսկ Աբդալլահին, որը հրաժարվել է դատապարտել խալիֆին։ Արդեն Սիրիա ճանապարհին գտնվելով՝ Ալին հաղորդագրություն ստացավ խաղաղ բնակիչների նկատմամբ բռնության մասին և իր մարդկանցից մեկին ուղարկեց հանգամանքները հետաքննելու, սակայն նրան էլ սպանեցին խարիջիթները։ Իմանալով այդ մասին՝ զորքերը սկսեցին խնդրել խալիֆին մեկնել Էլ-Քուֆա և չեզոքացնել ապստամբների կողմից սպառնալիքը՝ վախենալով իրենց ընտանիքների անվտանգության համար։ Ալին համաձայնեց և բանակով շարժվեց դեպի քաղաք, որի ընդհանուր թիվը գիտական վեճերի առարկա է։ Պաշտոնապես Ալիից աշխատավարձ էին ստանում 65 հազար մարդ, այդ թվում՝ 8 հազար մավալի և ստրուկ։ Այդ կապակցությամբ ատ-Թաբարին գրում է հենց այդքան մարտիկների մասին բանակում, որը դուրս եկավ խարիջիթների դեմ։ Սակայն այս թիվը մոլորեցնող է, քանի որ, օրինակ, Քուֆայում 40 հազար մարդու փոխարեն եկել էր ընդամենը 3200 մարտիկ, իսկ մնացածում, Օլեգ Բոլշակովի խոսքերով, կանչվածների կեսից ոչ ավելին։

## ճակատամարտ
Ալին, հանդիպելով խարիջիներին, նրանց առաջարկել է մարդասպաններին հանձնելու և իր պայմաններով խաղաղություն ընդունելու պահանջ։ Նա հայտարարել է, որ եթե նրանք հպատակվեն, ազատ կթողնի նրանց և կուղևորվի Սիրիա։ Խարիջիները պատասխանեցին, որ իրենք չեն տեսնում հանցագործություն Ալիի մարդկանց սպանության մեջ, քանի որ իրենց շարքերում այդ գործողությունը օրինական է։ Բացի այդ, նրանք հայտարարեցին, որ քանի որ խալիֆը ժամանակին ինքն է կասկածել իր խալիֆի պաշտոնը օրինական զբաղեցնելու հարցում, ապա նրանք գործնականում վստահ են հակառակի մեջ։ Կարճ վեճից հետո ապստամբների առաջնորդները հրամայեցին իրենց մարդկանց պատրաստվել մահվան՝ հանուն հավատքի և դրախտում Ալլահի հետ հանդիպելու։ Երկու կողմերից էլ զորքերը կազմավորվեցին մարտական կարգով, և Ալին հայտարարեց, որ պատրաստ է պաշտոնապես ներել բոլորին, ովքեր կանցնեն իր կողմը կամ կդնեն զենքը․ «Ես ստեղծեցի խարիջիտների ջոկատ՝ ողորմության դրոշի հետ միասին»։ Մոտ 1200 մարդ ընդունեց նրա առաջարկը. մի մասը միացավ Ալիի բանակին, մի մասը վերադարձավ ալ-Կուֆա, մյուսները ուղղվեցին լեռները։ Ապստամբների կողմում մնաց 2800 մարտիկ։

Խարիջիտների մեծամասնությունը կռվում էր հետևակ զորքերով, մինչդեռ Ալիի բանակը բաղկացած էր հետևակից, հեծելազորից և նետաձիգներից։ Խալիֆը իր հեծելազորը ուղարկեց հետևակ զորքերի առջևից՝ երկու շարքով՝ առաջ քաշելով հրաձիգներին։ Ալին հրամայեց իր բանակին սպասել հակառակորդի հարձակմանը և նրանց անցումը գետի միջով։ Աջ թևը ղեկավարում էր Հիջր իբն Ադին, իսկ ձախը՝ Շաբասա իբն Ռիբի ատ-Թամիմին։ Հեծելազորը ղեկավարում էր Աբու Այյուբ ալ-Անսարին, իսկ հետևակը՝ Աբու Կատադա ալ-Անսարին։ Ապստամբները կատաղի հարձակվեցին Ալիի ուժերի վրա և կարողացան ճեղքել հեծելազորի գիծը՝ փաստացի կիսելով այն, բայց հետո նետաձիգները նրանց վրա նետեր թափեցին։ Դրանից հետո մարտի մեջ մտավ հետևակը՝ հարձակվելով թշնամու վրա թրերով և նիզակներով, իսկ հեծելազորը կարողացավ վերախմբավորվել և հարվածել թշնամու թիկունքին։ Խարիջիները զգալիորեն զիջում էին թվով, ինչի պատճառով արագ շրջապատվեցին, ճզմվեցին և սպանվեցին։ Նրանց կողմից մարտում զոհվել է 2400 մարդ, Մնացած 400-ը վիրավորվել կամ գերվել էին։ Մարտի ավարտից հետո նրանց ուղարկեցին իրենց ընտանիքներին։ Զենքն ու սպանված մարտիկների ձիերը խալիֆի զինվորները վերցրին իրենց, իսկ ստրուկներին ու իրերը՝ փոխանցեցին օրինական ժառանգներին։ Տարբեր արաբական աղբյուրների համաձայն՝ Ալիի կողմից սպանվել է 7-ից 12 մարդ։ Բոլշակովը այդ թիվը քիչ հավանական է համարում, քանի որ ճակատամարտից հետո ցեղերից մեկը որոշել է լքել Ալին՝ կորուստները լրացնելու համար։ Թեև դա կարող էր լինել միայն պատրվակ, բայց եթե անգամ բոլոր 12 զոհերը լինեին այդ ցեղից, դժվար թե հնարավոր լիներ կորուստների վրա հղում կատարել որպես լուրջ փաստարկ։

Ալին մինչև մարտի ավարտը խարիջիններին վերաբերվում էր որպես իսկական մուսուլմանների, մասնավորապես արգելել էր ընկածներին հարվածել և փախչողներին հետապնդել։ Բայց այս դեպքում, ըստ ալ-Սալլյաբիի խոսքերի, Ալիի վերաբերմունքը տվյալ ճակատամարտի նկատմամբ զգալիորեն տարբերվում էր նախորդներից: Եթե Ուղտերի ճակատամարտից հետո նա լաց էր լինում, իսկ Սիֆֆինի ճակատամարտից հետո՝ անկեղծորեն սգում էր զոհվածների համար, ապա Նահրավանի ճակատամարտից հետո նա «երկրպագություն կատարեց Ալլահին՝ Նրան շնորհակալություն հայտնելով»։

## Հետևանքներ
Սուննիներն ու շիաները հայտարարել են, որ հաղթանակը, ինչպես և ճշմարտությունը, Ալիի կողմն էր այն պատճառով, որ նա կատարել է Մուհամմադ մարգարեի մարգարեությունը, որը փոխանցվել է Մուսլիմ իբն ալ-Հաջաջի հադիսում. «Մուսուլմանների մի խմբից դուրս կգա ապստամբ խումբ, և  կսպանի նրանց, ովքեր ավելի մոտ կլինեն ճշմարտությանը»։ Իրականում, այս հաղթանակը ոչ միայն վճռորոշ չդարձավ Ալիի համար, որը կօգներ ամրապնդել նրա ազդեցությունը, այլ նույնիսկ ավելի մեծապես խարխլեց այն։ Ալիի դեմ պայքարելու համար հավաքվեց ուժեղ և անհաշտ ընդդիմություն՝ կուրրա («Ղուրան կարդացողներ» անունով), որոնց շուրջ հավաքվել էին խալիֆի կառավարությունից շատ դժգոհներ։ Հենց նրանց հետ էլ ամրապնդվեց «խարիջիթներ» անվանումը, որն ի սկզբանե նշանակում էր խալիֆից հեռացած ցանկացած զինվոր, թեև այն պարբերաբար օգտագործվում էր նաև իր սկզբնական նշանակությամբ հետագայում։ Ալիի մոտ մարտից հետո միանգամից Սիրիա շարժվելու միտք կար, բայց բանակի մեծ մասը հրաժարվեց արշավից, քանի որ հյուծված էր։ Նրանք խալիֆից որոշ ժամանակ խնդրեցին վերականգնվելու համար, որպեսզի հետո միևնույն է արշավի գնան Մուավիայի դեմ։ Ալին համաձայնվեց դրան և այդ ընթացքում տեղափոխվեց Նուխայլա քաղաքից դուրս՝ հնարավորություն տալով մարտիկներին այցելել իրենց ընտանիքներին։ Բայց ժամանակի ընթացքում նրա զինվորները գնալով ավելի քիչ էին ցանկանում արշավի գնալ, և շուտով ճամբարը գրեթե դատարկվեց։ Ալիին ստիպված եղավ հրաժարվել իր ծրագրերից։ Նրա նախկին դաշնակիցների և ուղղափառ մուսուլմանների կոտորածը խարխլեց Ալիի դիրքը որպես միասնական համայնքի խալիֆի։Ի վերջո, 661 թվականին նրան սպանեց խարիջիտ Աբդուրռահման իբն Մուլջամը։

Չնայած խարիջիների հիմնական ուժերը ջախջախվել էին, նրանց ապստամբությունը դե ֆակտո շարունակվեց ևս մի քանի տարի, իսկ ճակատամարտը միայն ամրապնդեց նրանց և մյուս մուսուլմանական համայնքի միջև եղած բաժանումը։ Շատ ապստամբներ հրաժարվեցին ապրել քաղաքներում և կատարեցին բազմաթիվ կողոպուտներ, գողանալով բնակավայրերը և դեմ արտահայտվելով խալիֆներին ինչպես Ալիի և նրա որդու մնացած կառավարման ժամանակ, այնպես էլ Հասանի ժամանակ, ինչպես նաև Մուավիայի (661—680) օրերին, ով դարձավ խալիֆ մի քանի ամիս անց Ալիի սպանությունից։ Երկրորդ ֆիտնայի ժամանակ նրանք վերահսկում էին Արևելյան Արևմուտքը և Պարսկաստանը, բայց վերջապես նրանց նվաճեց Իրաքի տեղակալ Ալ-Հաջջաջ իբն Յուսուֆը։ Սակայն վերջնականապես «խարիջիթական սպառնալիքի» հետ հաջողվեց հաշտվել միայն Աբբասյաններին X դարում։

## Ծանոթագրություններ
**Աղբյուրներ**

## Գրականություն
### Մենագրություններ

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Հանրագիտարան
* 

Կատեգորիա:Իսլամի պատմություն
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Միջնադարյան հակամարտություններ
Կատեգորիա:Շիա իսլամ