Խորհրդային Միության կորուստները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում

մինի|Հուշակոթող՝ Երկրորդ աշխարհամարտում զոհվածներին, Լոռումարզ, գ․Բազում
**Հայրենական մեծ պատերազմի կորուստներ,** ինչպես անդառնալի, այնպես էլ ժողովրդագրական կորուստներ այս ռազմական հակամարտության արդյունքում։ Ժամանակակից տվյալների համաձայն, ԽՍՀՄ ժողովրդագրական կորուստները կազմել են 25-27 միլիոն մարդ։

Ըստ ՌԴ ԶՈՒ պաշտոնական վարկածի՝ ԽՍՀՄ անդառնալի ռազմական կորուստները կազմում են 11,444,100 մարդ, որից զոհվել են զինծառայողներ ՝ 8,668,400 մարդ (6,818,300 զինվոր զոհվել է մարտերում, հիվանդանոցներում և այլ միջադեպերում, իսկ 1,850,100 մարդ չի վերադարձել գերությունից), օկուպացիայի գոտում քաղաքացիական բնակչության կորուստները կազմում են 13,684,700 մարդ (որից ՝ դիտավորյալ ոչնչացված ՝ 7,420,400 մարդ, Գերմանիայում հարկադիր աշխատանքների արդյունքում 300 մարդ, մահացել է սովից, հիվանդություններից և բժշկական օգնության բացակայությունից — 4,100,000 մարդ)։ 2015-ին Ռուսաստանի Դաշնության պաշտպանության նախարարությունը հայտարարեց հետևյալ տվյալները ՝ անդառնալի ռազմական կորուստներ ՝ գրեթե 12 միլիոն մարդ, երկրի (ԽՍՀՄ) ընդհանուր մարդկային կորուստներ ՝ զինծառայողներ և քաղաքացիական բնակչություն ՝ 26,6 միլիոն մարդ։ ԽՍՀՄ նյութական կորուստները կազմել են ամբողջ ազգային հարստության մոտ 30% - ը։ Ռուսաստանի Դաշնության զինված ուժերի հանձնաժողովի արդյունքների հիման վրա սովետական  ռազմաճակատում գործող Վերմախտի, SS զորքերի և նացիստական գերմանիայի այլ ռազմական կազմավորումների անդառնալի կորուստները կազմել են 7 181 100 մարդ։ Նացիստական Գերմանիայի դաշնակիցների զորքերի անդառնալի կորուստները կազմել են ընդհանուր առմամբ 1,468,145 մարդ։ Զոհված զինվորների թիվը համապատասխանաբար 4,270,700 և 806,000 է։ Գերմանիայի, Հունգարիայի, Իտալիայի, Ռումինիայի, Ֆինլանդիայի և Սլովակիայի ընդհանուր ժողովրդագրական կորուստները կազմել են 11,9 մլն մարդ ։

ԽՍՀՄ և Առանցքի երկրների զինված ուժերի անդառնալի կորուստները Արևելյան ճակատում՝ 11,444,100 և 8,649,200 մարդ։  Անդառնալի կորուստների հարաբերակցությունը մոտավորապես 1.3:1 կամ պակաս է։ Պատերազմի տարիներին գրեթե հավասար թվով ռազմագերիներով (4,559,000 սովետական զինվոր և 4,376,300 գերմանացի զինվոր), 86,5% - ը կամ 3,787,000 զինվոր վերադարձել են սովետական գերությունից հայրենիք,գերմանացիներեից ՝ 44,2 %, կամ 2,016,000 զինվոր։

## Սահմանում
Անդառնալի կորուստները բոլոր այն զինվորներն են, որոնք այլևս չեն կարող շարունակել իրենց մասնակցությունը մարտական գործողություններին ՝ զոհեր, ծանր վիրավորներ (հաշմանդամներ), անհետ կորածներ, գերեվարվածներ։  Հեշտությամբ վիրավորված զինվորները (նրանք, ովքեր կարող են հետագայում կանգնել ծառայության մեջ) վերաբերում են սանիտարական կորուստներին։ Զոհված զինծառայողների թիվը սահմանվում է որպես անդառնալի կորուստների քանակ ՝ ծանր վիրավորների և հակառակորդի գերությունից կամ թիկունքից վերադարձածների նվազեցմամբ։  Ժողովրդագրական ընդհանուր կորուստները պատերազմի հետևանքով ընդհատված բոլոր կյանքերի հանրագումարն են ՝ առանց հաշվի առնելու բնական մահացությունը։ Այս թիվը, որպես կանոն, որոշվում է վիճակագրական մեթոդներով, քանի որ շատ դեպքերում բոլոր մահացած մարդկանց գործառնական հաշվառումը դժվար է, իսկ որոշ դեպքերում նույնիսկ անհնար է։

## Խորհրդային Միության կորուստներ
### Ուսումնասիրություն
Սովետական միության ժողովրդագրական կորուստների տարբեր գնահատականներ հնչեցին արդեն Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին։ Խորհրդային Միության ժողովրդագրական կորուստների պաշտոնական թիվը բազմիցս փոխվել է։  Մինչ այժմ մարդկային կորուստների մասին արտասահմանյան և Հայրենական գրականությունը բազմաթիվ հրապարակումներ ունի։  Կորուստների գնահատականների միջակայքը բավականին մեծ է ՝ 7-ից 46 միլիոն մարդ։ Հետպատերազմյան շրջանում հետազոտողների մեծ մասը, Բացի ԽՍՀՄ պետական դիրքից, մոտավորապես գնահատեց Խորհրդային Միության ընդհանուր ժողովրդագրական կորուստները 19-20 միլիոն մարդու։ 21-րդ դարում գիտական աղբյուրների մեծ մասի տվյալները ճշտվել են մինչև 25-27 մլն մարդ ։

#### 7միլիոն՝ ըստ Ստալինի
1946-ի փետրվարին 7 միլիոն զոհերի թիվը հրապարակվեց «բոլշևիկ»  ամսագրում։ 1946-ի մարտին Ստալինը "պրավդա" թերթին տված հարցազրույցում ասաց՝ գերմանական ներխուժման արդյունքում Խորհրդային Միությունը անդառնալիորեն կորցրեց գերմանացիների հետ մարտերում, ինչպես նաև գերմանական օկուպացիայի և սովետական ժողովրդի գերմանական ծանր աշխատանքի առևանգման հետևանքով մոտ յոթ միլիոն մարդ։ Ներքին օգտագործման մոտավոր հաշվարկները կազմել են մոտ 15 մլն մարդ։ 15 միլիոն թիվը Ստալինին զեկուցեց պետական պլանավորման մասնագետների հանձնաժողովի ղեկավար, ԽՄԿԿ (Բ) Կենտկոմի Քաղբյուրոյի անդամության թեկնածու, ԽՍՀՄ Պետպլանի նախագահ Ն. Ա. Վոզնեսենսկին։ Հաշվարկման մեթոդաբանությունը, որն օգտագործել է հանձնաժողովը, անհայտ է։  Այնուամենայնիվ, 1945-ի աշնանը պատրաստվել են ԽՍՀՄ պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարիատի զինված ուժերի հաշվառման և վերահսկման վարչության վկայականը Հայրենական Մեծ պատերազմում Կարմիր Բանակի անձնակազմի մարտական կորուստների մասին և արտակարգ պետական հանձնաժողովի վկայականը՝ նացիստական զավթիչների և նրանց հանցակիցների վայրագությունները հաստատելու և հետաքննելու համար։ Այս փաստաթղթերից առաջինը հաստատել է 9 միլիոն 675 հազար մարդու (ներառյալ 3 միլիոն 344 հազար գերիների և անհետ կորածների) զինծառայողների կորուստները, իսկ երկրորդը ՝ որ ԽՍՀՄ օկուպացված տարածքում սպանվել և խոշտանգվել է 6 միլիոն 716 հազար 660 խաղաղ խորհրդային քաղաքացի, այդ թվում ՝ 641 803 շրջափակման մեջ։ Վ. Ն. - ի շրջափակման մահացության վիճակագրությունը։ Զեմսկովը համարում է, որ այն մոտ է հավաստիին, չնայած շրջափակման պայմաններում թաղվածների թիվը կցվել է այն պատճառով, որ գերեզմանատների աշխատողները ստացել են Զոդման ավելացում ' գերեզմանների նորմերը գերազանցելու համար։ Իսկ ահա գրավյալ տարածքում քաղաքացիական բնակչության մահվան ընդհանուր վիճակագրությունը առնվազն կրկնակի ուռճացված է եղել, կարծում է գիտնականը։ 1945 թվականի թվերի գումարումը տալիս է 16 միլիոն 392 հազար մարդ։  Սակայն, եթե հաշվի առնենք, որ գերեվարված և անհետ կորած զինծառայողների մի մասը ողջ է մնացել, ապա այն ժամանակ, իրոք, զոհված և խոշտանգված զինծառայողների և քաղաքացիական կորուստների ընդհանուր թիվը կարող էր գնահատվել մոտ 15 միլիոն մարդ։ Ամենայն հավանականությամբ, Ստալինը ինչ-որ քաղաքական նկատառումներից ելնելով հնչեցրել է կիսով չափ քիչ թիվ, որը նույնպես հնչել է որպես ողբերգական։

#### Արևմտյան հաշվարկ
1940-ականների վերջին տեղի ունեցան ԽՍՀՄ ժողովրդագրական հաշվեկշռի առաջին հաշվարկները պատերազմի տարիներին։ Հատկանշական օրինակ է ռուս էմիգրանտ, ժողովրդագիր Ն. Ս. Տիմաշևի հաշվարկները, որոնք հրապարակվել են Նյու Յորքի "Նոր ամսագրում" 1948 թվականին։  1939-ի ԽՍՀՄ համամիութենական մարդահամարը որոշեց դրա թիվը 170,5 միլիոն։ հաշվի առնելով ԽՍՀՄ բնակչության աճը 1941-ի կեսերին պետք է հասներ 178,7 միլիոնի։ Այնուամենայնիվ, 1939-1940 թվականներին Արևմտյան Ուկրաինան և Արևմտյան Բելառուսը միացվեցին ԽՍՀՄ-ին, երեք Բալթյան պետություններ, Ֆինլանդիայի Կարելյան հողերը, իսկ Ռումինիան վերադարձրեց Բեսարաբիան և Հյուսիսային Բուկովինան։ 1941-ին ԽՍՀՄ-ի բնակչությունը հասավ 178,7 միլիոնի։ Հետևաբար, հանած Ֆինլանդիա մեկնած Կարելյան բնակչությունը, Արևմուտք փախած լեհերը և Գերմանիա հայրենադարձված գերմանացիները, այդ տարածքային ձեռքբերումները բնակչության աճ են ապահովել 20,5 միլիոնով։ Հաշվի առնելով ծնելիության մակարդակը ՝ հեղինակը ստացել է 200,7 միլիոն մարդ, ովքեր ապրել են ԽՍՀՄ-ում 1941 թվականի հունիսի 22-ի նախօրեին։  Ըստ նրա վիճակագրական հաշվարկների ՝ 1946 — ի սկզբին ԽՍՀՄ-ում ապրում էր 106 միլիոն մեծահասակ, 39 միլիոն դեռահաս և 36 միլիոն երեխա, իսկ ընդհանուր առմամբ ՝ 181 միլիոն։ Տիմաշևը եզրակացրեց, որ ԽՍՀՄ բնակչությունը 1946-ին 19 միլիոնով պակաս էր, քան 1941-ին։ Մոտավորապես նույն արդյունքների են հասել արևմտյան այլ հետազոտողներ։ 1946 թվականին Ազգերի լիգայի հովանու ներքո լույս տեսավ Ֆ.Լորիմերի "ԽՍՀՄ բնակչությունը"գիրքը ։  Նրա վարկածներից մեկի համաձայն ՝ պատերազմի ընթացքում ԽՍՀՄ բնակչությունը նվազել է 20 միլիոնով։

1953 թվականին հրատարակված «մարդկային կորուստները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում» հոդվածում գերմանացի հետազոտող Գ. Արնտցը եկել է այն եզրակացության, որ 20 միլիոն մարդ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Խորհրդային Միության ընդհանուր կորուստների ճշմարտությանը ամենամոտ ցուցանիշն է։

#### «Հավասարակշռության մոտեցման» թերությունները
Զեմսկովն անընդունելի է համարում մահացության և ծնելիության միջև բացասական հաշվեկշիռը պատերազմի զոհերի ընդհանուր վիճակագրության մեջ ներառելու պրակտիկան, նման վիճակագրությունը համեմատելի չէ այլ երկրների համապատասխան վիճակագրության հետ, որտեղ մարդկային կորուստներում ներառված են միայն պատերազմի ուղղակի զոհեր։

Պատերազմի ժամանակ ծնելիության մակարդակը կտրուկ նվազել է, քանի որ տասնյակ միլիոնավոր կանայք և տղամարդիկ բաժանվել են, այնպես որ բնական աճի բացասական մնացորդը գոյացել է նույնիսկ այն տարածքներում, որտեղ մահացության մակարդակը մնացել է մոտավորապես նախապատերազմյան արժեքների վրա։

20 միլիոն կորուստները, ի հեճուկս համաշխարհային պրակտիկայի, ոչ միայն պատերազմի ուղղակի զոհերն էին, այլև բնակչության բնական մահացության աճը խաղաղ ժամանակների համեմատ, ինչը, ի լրումն պատերազմի 16 միլիոն հատուկ զոհերի (զինծառայողների և քաղաքացիական անձանց) տվեց մոտ 4 միլիոն մարդ, ինչը հանգեցրեց պատերազմի զոհեր հասկացության որոշակի արժեզրկմանը և դրանց մասշտաբի չափազանցմանը ՝ առանց անուղղակի կորուստների թեման պարզաբանելու։

#### 1980-ականների վերջին հետազոտություններ
1980-ականների վերջին պերեստրոյկայի լրագրության մեջ սկսվեց կորուստների նախկին պաշտոնական տվյալների տապալումը որպես կեղծ և թերագնահատված։ Ըստ Վ. Ն. Զեմսկովի, քարոզչությունը կառուցվել է Ստալինին Հայրենական մեծ պատերազմում հսկայական մարդկային կորուստների միակ մեղավորը ներկայացնելու նպատակով, որի համար անհրաժեշտ էր «Վերացնել» 20 միլիոնը և հաշվել շատ ավելին։

1989 թվականի մարտից ԽՄԿԿ Կենտկոմի հանձնարարությամբ աշխատել է Հայրենական մեծ պատերազմում ԽՍՀՄ մարդկային կորուստների թիվը ուսումնասիրող պետական հանձնաժողովը։  Հանձնաժողովը ներառում էր պետական վիճակագրության կոմիտեի, գիտությունների ակադեմիայի, պաշտպանության նախարարության, ԽՍՀՄ նախարարների խորհրդին առընթեր արխիվային գլխավոր վարչության, պատերազմի վետերանների կոմիտեի, Կարմիր Խաչի և Կարմիր մահիկի ընկերությունների միության ներկայացուցիչներ։ Հանձնաժողովը լիովին օգտագործել է ժողովրդագրական հաշվեկշռի "նորարարական" մեթոդը, թեեւ հենց դա է հանգեցրել հաշվարկի սխալների և 1960-ականների առաջին կեսին։

Հանձնաժողովի աշխատանքի մեթոդաբանությունը քննադատության է ենթարկվել։ Զեմսկովը պարզել է, որ հանձնաժողովը ստացել է նախորդ պաշտոնական կորուստների աճ ՝ 1941-1945 թվականներին բնական մահացության մասշտաբները 7 միլիոնով իջեցնելով։  Ըստ վիճակագրության պետական կոմիտեի հաշվարկների, 1940-ին ԽՍՀՄ-ում մահացավ 4,2 միլիոն մարդ։  Եթե ընդունենք, որ մահացությունը չի փոխվել, ապա 4,5 պատերազմական տարում կմահանար 18,9 մլն մարդ, և այդ թիվը պետք է հանել պատերազմի հետևանքով մարդկային կորուստները որոշելու ցանկացած հաշվարկից։  Այնուամենայնիվ, հանձնաժողովը կորուստների թվից հետ է վերցրել ոչ թե 18,9 մլն, այլ 11,9 մլն, ինչն էլ տվել է զոհերի 7 մլն աճ։

1988-1993 թվականներին ռազմական պատմաբանների խումբը գեներալ-գնդապետ Գ. Ֆ. Կրիվոշեևի ղեկավարությամբ իրականացրել է արխիվային փաստաթղթերի և այլ նյութերի վիճակագրական ուսումնասիրություն, որոնք պարունակում են տեղեկություններ բանակում և նավատորմում, ԼՂԻՄ սահմանային և ներքին զորքերում մարդկային կորուստների մասին։  Միևնույն ժամանակ, օգտագործվել են 1966-1968 թվականների կորուստները որոշելու գլխավոր շտաբի հանձնաժողովի աշխատանքի արդյունքները, որը ղեկավարում էր բանակի գեներալ Ս.Մ. Շտեմենկոն և պաշտպանության նախարարության նմանատիպ հանձնաժողովը ՝ բանակի գեներալ Մ. Ա. Գարեևի ղեկավարությամբ 1988 թ. Կոլեկտիվին թույլատրվել է նաև 1980-ականների վերջին գաղտնազերծված զինված ուժերի, ՆԳՆ-ի, ՊԱԿ-ի, ՊԱԿ-ի սահմանային զորքերի և ԽՍՀՄ այլ արխիվային հաստատությունների գլխավոր շտաբի և գլխավոր շտաբների նյութերին։

#### 27 մլն ՝ Գորբաչովի և Ելցինի տվյալներով
27 միլիոն թիվը ամրագրեց ԽՍՀՄ նախագահ Մ. Ս. Գորբաչովը 1990 թվականի մայիսի 9-ի Հաղթանակի 45-ամյակին նվիրված զեկույցում ՝ օգտագործելով նույն ձևակերպումը, ինչ Խրուշչովն ու Բրեժնևը։ Մայիսի 9-ին  հրապարակվելուց հետո թիվը պաշտոնական դարձավ, սակայն քարոզչությունը հաճախ կոռեկտ պատերազմը կյանքեր խլեց փոխարեն օգտագործում էր մեռնել բայը, որը խեղաթյուրում էր ընդհանուր ժողովրդագրական կորուստների իմաստը։ 1990-ականների սկզբի ռուսական լրագրության մեջ հայտնվում են Հայրենական մեծ պատերազմում ԽՍՀՄ ընդհանուր կորուստների գնահատականները 40 միլիոն մարդու և ավելի բարձր, ինչը կրկնում է Ա.ի. Սոլժենիցինի հարցազրույցի պնդումը իսպանական հեռուստատեսությանը 1976 թվականին, որը ցուցադրվել է ԽՍՀՄ-ում 1991 թվականի հունիսին։ Գրողը հայտարարել է, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում ԽՍՀՄ-ը կորցրել է 44 մլն մարդ։

Յու. Դյակովը 2005 թվականի հոդվածում անվանել է սարսափելի թիվ ՝ ավելի քան 40 միլիոն զոհ ՝ համոզելու համար վկայակոչելով որոշ ժողովրդագրական ուսումնասիրություններ, որոնք իրականում ներկայացնում էին խիստ չափազանցված սպեկուլյատիվ և ինտուիտիվ գնահատականներ, որոնք ծնվել են լրագրողական և լրագրողական միջավայրում և հիմնված չեն որևէ կոնկրետ հաշվարկի վրա։ 1995-ի մայիսին Հաղթանակի 50-ամյակի տոնակատարություններին 27 միլիոն կորուստների թիվը հաստատեց Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Բ.Ելցինը։

#### Նոր թվերը հիմնավորելու փորձեր
1990-1993 թվականներին մասնագետներն ու լայն լսարանը քննարկում էին երկու թիվ ՝ գրեթե 27 միլիոն ընդհանուր մարդկային կորուստ, և գրեթե 8,7 միլիոն ընդհանուր ռազմական կորուստ։  Առաջին թվանշանի հետ միասին սկսեցին շրջանառվել 18,3 միլիոն ՝ որպես սպանված և խոշտանգված քաղաքացիական կորուստներ  ՝ առաջացնելով Հայրենական Մեծ պատերազմի հատուկ բնույթի գաղափարը, որում քաղաքացիական կորուստները զգալիորեն գերազանցում էին զինվորականներին։ Քանի որ փաստաթղթերով անհնար էր հաստատել այս արժեքը, միտում առաջացավ դա բացատրել ԽՍՀՄ օկուպացված տարածքում քաղաքացիական բնակչության մահվան ինչ-որ թերհաշվարկով։ Համաձայն գերմանաֆաշիստական զավթիչների և նրանց հանցակիցների ոճրագործությունների հաստատման և հետաքննության արտակարգ պետական հանձնաժողովի տեղեկանքի (ՉԿ), ԽՍՀՄ օկուպացված տարածքում սպանվել և խոշտանգվել են 6,716,660 խաղաղ սովետական քաղաքացիներ (այդ թվում ՝ Լենինգրադի 641,803 զոհված բնակիչ)։ Այս ցուցանիշը դասակարգվել է և առաջին անգամ հրապարակվել Է 1969 թվականին Նյուրնբերգյան դատավարությունում ԽՍՀՄ նախկին գլխավոր մեղադրող  Ռուդենկոյի հոդվածում։

Վ. Ն. Զեմսկովը օկուպացված տարածքում քաղաքացիական բնակչության մահվան ընդհանուր վիճակագրությունը համարում է առնվազն կրկնակի ուռճացված։  Փաստն այն է, որ նախկին օկուպացված տարածքում քաղաքացիական բնակչության կորուստները (սպանված և խոշտանգված) պարզելու համար ՉԳԿ-ի տեղական հանձնաժողովների աշխատանքի ընթացքում այրված ամայի գյուղերի բոլոր նախկին բնակիչները, ինչպես նաև տարհանվածները համարվում էին մահացած։ Տեղական հանձնաժողովների աշխատանքի պրակտիկայում խոշտանգվածների շարքին են դասվել նաև բնական պատճառներից մահացած մարդիկ։

#### Հետագա նախաձեռնություններ
2008 թվականի մայիսին Ռուսաստանի Դաշնության նախագահը հրամանագիր է ստորագրել 1941-1945 թվականների Մեծ Հայրենական հիմնարար բազմահատոր աշխատության հրատարակման մասին։  2009 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Ռուսաստանի Դաշնության պաշտպանության նախարարը հրաման է ստորագրել 1941-1945 թվականների Հայրենական Մեծ պատերազմի տարիներին կորուստների հաշվարկման միջգերատեսչական հանձնաժողովի մասին։

2007 թվականին Ռուսաստանի Դաշնության պաշտպանության նախարարությունը ստեղծեց հուշահամալիր  էլեկտրոնային արխիվը ("www.obd-memorial.ru"), որը պարունակում է տեղեկություններ պատերազմի ընթացքում զոհվածների և անհայտ կորածների մասին։ Կայքի տվյալներով ՝ 2019 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ Արխիվը ներառում էր անդառնալի կորուստների մասին փաստաթղթերի շուրջ 17 միլիոն թվային պատճեն և պատերազմում Կարմիր բանակի կորուստների մասին 20 միլիոն անվանական գրառում։

### Մարդկային կորուստներ
#### Ընդհանուր գնահատական
Գ. Ֆ. Կրիվոշեևի ղեկավարած հետազոտողների խումբը գնահատում է ԽՍՀՄ-ի ընդհանուր մարդկային կորուստները Հայրենական մեծ պատերազմում, որոնք որոշվում են ժողովրդագրական հաշվեկշռի մեթոդով, 26,6 միլիոն մարդ։ Սա ներառում է հակառակորդի ռազմական և այլ գործողությունների հետևանքով բոլոր զոհվածները, ովքեր մահացել են պատերազմի ընթացքում գրավյալ տարածքում և թիկունքում մահացության մակարդակի բարձրացման հետևանքով, ինչպես նաև այն անձինք, ովքեր պատերազմի ընթացքում արտագաղթել են ԽՍՀՄ-ից և չեն վերադարձել դրա ավարտից հետո։  Համեմատության համար նշենք, որ հետազոտողների նույն թիմի գնահատմամբ, Առաջին համաշխարհային պատերազմում Ռուսաստանի բնակչության անկումը (զինծառայողների և քաղաքացիական բնակչության կորուստները) կազմել է 4,5 միլիոն մարդ, իսկ քաղաքացիական պատերազմում նմանատիպ անկումը կազմել է 8 միլիոն մարդ ։ Ինչ վերաբերում է մահացածների և մահացածների սեռական կազմին, ապա ճնշող մեծամասնությունը տղամարդիկ էին (մոտ 20 միլիոն)։ Ընդհանուր առմամբ, 1945 թվականի վերջին 20-ից 29 տարեկան կանանց թիվը ԽՍՀՄ-ում կրկնակի գերազանցում էր նույն տարիքի տղամարդկանց թվին։ Հաշվի առնելով Գ.Ֆ. Կրիվոշեևի խմբի աշխատանքը ՝ արևմտյան հետազոտողներ Ս. Մակսուդովը և Մ. Էլմանը գալիս են այն եզրակացության, որ մարդկային կորուստների 26-27 միլիոն գնահատականը համեմատաբար հուսալի է։ Դրանք, սակայն, մատնանշում են ինչպես կորուստների թիվը թերագնահատելու հնարավորությունը ՝ պատերազմից առաջ և պատերազմի ավարտին ԽՍՀՄ-ին միացած տարածքների բնակչության ոչ լիարժեք հաշվառման պատճառով, այնպես էլ 1941-1945 թվականներին ԽՍՀՄ-ից արտագաղթի թերհաշվարկի պատճառով կորուստների ուռճացման հնարավորությունը։ Բացի այդ, պաշտոնական հաշվարկները հաշվի չեն առնում ծնելիության մակարդակի անկումը, որի պատճառով ԽՍՀՄ բնակչությունը 1945-ի վերջին պետք է լիներ մոտավորապես 35-36 միլիոն մարդ ավելի, եթե պատերազմ չլիներ։ Այնուամենայնիվ, այս թիվը նրանց կողմից ճանաչվում է որպես հիպոթետիկ, քանի որ այն հիմնված է ոչ բավարար խիստ ենթադրությունների վրա։ Ըստ Վուլվերհեմփթոնի համալսարանի Միջազգային Քաղաքական տնտեսության պրոֆեսոր Մ. Հեյնսի հաշվարկների ՝ 1941-1945 թվականներին ԽՍՀՄ-ը կորցրել է իր 42,7 միլիոն բնակչությունը։  Դրանցից, եթե պատերազմ չլիներ, մահացությունը տվյալ ժամանակահատվածում կկազմեր 16,1 միլիոն մարդ։  Հետևաբար, պատերազմի արդյունքում զուտ ժողովրդագրական կորուստները կազմել են մոտ 26,6 միլիոն մարդ, բայց Գ.Ֆ. Կրիվոշեևի խմբի կողմից ստացված այս թիվը սահմանում է միայն պատերազմում ԽՍՀՄ բոլոր կորուստների ստորին սահմանը։ Մ. Հայնեսի կարծիքով, պատերազմի հետեւանքով կորուստների ընդհանուր թիվը, որտեղ մահվան պատճառ են դարձել ռազմական բռնությունները, թերսնուցումը, հիվանդությունները կամ բռնաճնշումները, տատանվում է 26,6-42,7 մլն մարդու միջև։ Նրան, սակայն, հակադարձում է Մ. Հարիսոնը, որը վիճակագրական հաշվարկների հիման վրա գալիս է այն եզրակացության, որ նույնիսկ հաշվի առնելով արտագաղթի գնահատման որոշակի անորոշությունը և ծնելիության մակարդակի նվազումը, ԽՍՀՄ իրական ռազմական կորուստները պետք է գնահատվեն 23,9-ից 25,8 միլիոն մարդու սահմաններում։ Ռուսաստանի Քեմբրիջի պատմության մեջ(2006) Ջ. Բարբերն ու մ. Հարիսոնը ԽՍՀՄ ընդհանուր կորուստները (ռազմական և քաղաքացիական) գնահատում են 25 միլիոն մարդ ՝ թույլ տալով 1 միլիոն սխալ։

#### Զինծառայողներ
Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարության տվյալներով ՝ 1941 թվականի հունիսի 22-ից 1945 թվականի մայիսի 9-ը խորհրդա-գերմանական ռազմաճակատում մարտական գործողությունների ընթացքում անդառնալի կորուստները կազմել են 11 444 100 խորհրդային զինծառայող։  Աղբյուր են ծառայել 1993 թվականին գաղտնազերծված տվյալները և հիշողության պահոցների որոնողական աշխատանքների ընթացքում և պատմական արխիվներում ձեռք բերված տվյալները ։

1993 թվականի գաղտնազերծված տվյալների համաձայն՝

* սպանվել է, վերքերից մահացել ՝ 6 329 600 մարդ,
* ոչ մարտական կորուստներ. մահացել է հիվանդություններից, մահացել է պատահարների հետևանքով, դատապարտվել է գնդակահարության ՝ 555 500 մարդ,
* անհայտ կորած, գերեվարված ՝ 3 396 400 մարդ,
* պատերազմի առաջին ամիսների չհաշվառված կորուստները ՝ 1,162,600:

Ըստ Գ. Ֆ. Կրիվոշեևի տվյալների ՝ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ ընդհանուր առմամբ անհետ կորել և գերեվարվել է 3,396,400 զինծառայող (մոտ 1,162,600 — ը վերագրվել է պատերազմի առաջին ամիսների չհաշվառված մարտական կորուստներին, երբ մարտական զորքերը ոչ մի զեկույց չեն տրամադրել այդ կորուստների վերաբերյալ), այսինքն ՝ ընդհանուր առմամբ անհայտ կորած, գերեվարված և չհաշվառված մարտական 783,300 (այսինքն ՝ ընդհանուր գերիները ՝ 3,619,300, ինչը ավելին է, քան անհետ կորածների հետ միասին), նախկինում անհայտ կորած համարվող, ազատագրված տարածքներից երկրորդ անգամ զորակոչված անձինք ՝ 939,700: Այսպիսով, զոհված զինծառայողների պաշտոնական թիվը կազմել է 8,668,400 (1993թ. գաղտնազերծված տվյալների համաձայն ՝ 6,885,100 զոհ և գերությունից չվերադարձած ՝ 1,783,300)  ։ Ժողովրդագրագետներ է. Մ. Անդրեևը, Դարսկին, Խարկովը 1993-ին հրապարակեցին ժողովրդագրական հիմնավորումներ  Կրիվոշեևի «գաղտնիության անգղը հանվել է...» գրքում կորուստների վիճակագրության համար։ Նրանց տեղեկություններով ՝ բանակ զորակոչված 18-55 տարեկան տղամարդկանց գերմահությունը կազմել է 25 տոկոս, չզորակոչվածները ՝ 35 տոկոս %։

#### Քաղաքացիական կորուստներ
Ընթացիկ վիճակագրության բացակայության պատճառով քաղաքացիական մահերի ճշգրիտ թիվը որոշելու խնդիրն անհնարին է թվում։ Գ. Ֆ. Կրիվոշեևի խումբը, ըստ առկա աղբյուրների, կարողացել է հաշվի առնել 13,684,692 մարդ։ ըստ հետևյալ կատեգորիաների՝

* դիտավորյալ ոչնչացված օկուպացված տարածքում-7,420,379 մարդ մահացել է հումանիտար աղետի հետևանքով (սով, վարակիչ հիվանդություններ,
* բժշկական օգնության բացակայություն և այլն ՝ 4 100 000 մարդ մահացել է,
* Գերմանիայում հարկադիր աշխատանքների ժամանակ ՝ 2 164 313 մարդ,
* (451 100 մարդ տարբեր պատճառներով չի վերադարձել և դարձել է Էմիգրանտներ։

Այս ցանկում ներառված չեն ճակատամերձ շրջաններում, շրջափակված և պաշարված քաղաքներում մարտական գործողություններից քաղաքացիական բնակչության մեծ, բայց դժվար հաշվարկելի կորուստները։ Այսպիսով, Լենինգրադի շրջափակման ժամանակ զոհվեց 658 000 մարդ։ Ստալինգրադի ռմբակոծությունների ժամանակ ' ավելի քան 40,000 մարդ։ Տասնյակ հազարավոր մարդիկ են զոհվել Սեւաստոպոլի, Օդեսայի, Կերչի, Նովոռոսիյսկի, Սմոլենսկի, Տուլայի, Խարկովի, Մինսկի եւ Մուրմանսկի ռմբակոծություններից։

Ըստ  գնահատման  ԽՍՀՄ անդառնալի կորուստների ընդհանուր թվից ՝ 24-26 միլիոն մարդ ՝ 13,7 միլիոն քաղաքացիական բնակչություն, մահացել կամ մահացել է նացիստական Գերմանիայի կողմից գրավված տարածքում, ներառյալ նացիստական Գերմանիայի համակենտրոնացման ճամբարներում առևանգվածները։  Բացի այդ, առնվազն 2 միլիոն մարդ զոհվեց ԽՍՀՄ վերահսկողության տակ մնացած տարածքում, այդ թվում ՝ շուրջ 750,000 ճամբարներում և բանտարկության այլ վայրերում, շուրջ 250,000 տեղահանված էթնիկ խմբեր (Վոլգայի գերմանացիներ, չեչեններ և ինգուշներ) և պաշարված Լենինգրադի շուրջ 800,000 զոհ։

### Խորհրդային ռազմագերիներ
Ըստ Կրիվոշեևի հանձնաժողովի, ընդհանուր առմամբ, պատերազմի տարիներին 5,590,000 սովետական զինվորներ անհետ կորել և գերեվարվել են, այդ թվում ՝ 500,000 զորակոչված զինապարտներ, որոնք գերեվարվել են հակառակորդի կողմից զորամասեր տանող ճանապարհին։ Ոչ բոլոր անհայտ կորածներն են գերեվարվել։ Մոտ 450,000-500,000 մարդ նրանցից փաստացի զոհվել է կամ, լինելով ծանր վիրավորներ, մնացել է հակառակորդի գրաված ռազմի դաշտում։  Գերության մեջ են հայտնվել նաև հակառակորդի կողմից գերեվարված հոսպիտալներում բուժման մեջ գտնվող վիրավորներն ու հիվանդները։  Այս զինծառայողները սովետական զորքերի զեկույցներում նշվում էին որպես սանիտարական կորուստներ, իսկ նացիստական Գերմանիայում հաշվառվել են որպես ռազմագերիներ։ Հանձնաժողովը եզրակացրել է, որ փաստացի գերմանական գերության մեջ եղել է մոտ 4 559 000 զինծառայող, որոնց թվում նաև զինապարտներ ։

Նացիստական Գերմանիայի ռազմական հրամանատարությունը առանձնակի դաժանությամբ էր վերաբերվում խորհրդային ժողովրդին։ Դա առաջին հերթին դրսևորվեց գերմանական ղեկավարության սկզբունքային համաձայնությամբ ՝ ճամբարներում հատուկ SS ջոկատների կողմից խորհրդային ռազմագերիների անվերահսկելի ոչնչացման համար։ Ձգտելով սովետական պաշտոնյաների զանգվածային ոչնչացմանը ՝ ռազմական իշխանությունները դատապարտեցին Կարմիր բանակի զինվորներին սովից, տիֆից և դիզենտերիայից անհետանալու ՝ առանց նրանց որևէ բժշկական օգնություն ցուցաբերելու։ Օրինակ, միայն ազատագրված Լեհաստանի տարածքում, Ըստ լեհական իշխանությունների կողմից հաստատված տվյալների, թաղված են 883,485 խորհրդային ռազմագերիներ, որոնք ոչնչացվել են բազմաթիվ նացիստական ճամբարներում։ Կրիվոշեևի տվյալներով ՝ գերմանական գերությունից ողջ-ողջ Հայրենիք է վերադարձել 1 836 562 մարդ, իսկ 180 000 մարդ արտագաղթել է այլ երկրներ։  Հայրենիք վերադարձածներից մոտ 1 միլիոն մարդ։ ուղարկվել է Կարմիր բանակի ստորաբաժանումներում հետագա զինվորական ծառայության համար, 600,000 մարդ։ ուղարկվել է արդյունաբերության մեջ աշխատելու ՝ որպես աշխատանքային գումարտակների մաս։ 339,000 մարդ, որպես գերության մեջ իրենց վարկաբեկող, — NKVD ճամբարներում ։

### Խորհրդային Միության նյութական կորուստները
Պատերազմի տարիներին խորհրդային տարածքում ավերվել են 1710 քաղաքատիպ քաղաքներ և ավաններ և ավելի քան 70 000 գյուղեր ու գյուղեր, 32 000 արդյունաբերական ձեռնարկություններ, ավերվել են 98 000 կոլտնտեսություններ, 1876 սովխոզներ։  Պետական հանձնաժողովը պարզել է, որ նյութական վնասը կազմել է Խորհրդային Միության ազգային հարստության մոտ 30% — ը, իսկ օկուպացիայի ենթարկված շրջաններում ՝ մոտ երկու երրորդը։  Ընդհանուր առմամբ, Խորհրդային Միության նյութական կորուստները գնահատվում են մոտ 2,6 տրիլիոն ռուբլի։

### Մարդկային կորուստների աղյուսակները ըստ տարբեր աղբյուրների
Այստեղ ներկայացված են Հայրենական Մեծ պատերազմում ԽՍՀՄ մարդկային կորուստների տարբեր գնահատականներ, որոնք տարբեր ժամանակներում արտահայտվել են գիտնականների, հրապարակախոսների և քաղաքական գործիչների կողմից։ Ցուցակը կազմվել է ժողովրդագիր Ռիբակովսկու կողմից 2010 թվականին։

## Գերմանիայի և նրա դաշնակիցների կորուստները
### Մարդկային կորուստներ
Այս պահին Գերմանիայի ժողովրդագրական կորուստների վերաբերյալ առավել ամբողջական հետազոտությունն անցկացրել է գերմանացի պատմաբան, գնդապետ Ռյուդիգեր Օվերմանսը։ Ժողովրդագրական կորուստները գնահատելու համար Օվերմանսը օգտագործեց վիճակագրական ընտրանքի մեթոդը։ Օգտագործելով այն ՝ նա սահմանեց ընդհանուր ժողովրդագրական կորուստները և դրանք բաշխեց ըստ ճակատների, զինծառայողների տարիքի, զինված ուժերի տեսակների և այլ կատեգորիաների։ Նմուշառման աղբյուր է ծառայել ընկածների մերձավոր ազգականներին տեղեկացնելու գերմանական ծառայության քարտադարանը, հաղորդել Է ՏԱՍՍ-ը, պարունակում է 18,3 միլիոն անձնական քարտ։  Նրա աշխատանքի համաձայն ՝ Գերմանիայի ժողովրդագրական կորուստները բոլոր ճակատներում կազմել են 5,318 միլիոն մարդ։  Մինչև 1944 թվականի դեկտեմբերի 31-ը Արևելյան ճակատում զոհվեց 2,743 միլիոն զինծառայող։  1945 թվականի համար կորուստների բաշխում տալ Օվերմանսը չկարողացավ։ Ընդհանուր առմամբ, 1945 թվականին բոլոր ճակատներում զոհվել է 1,230 միլիոն զինծառայող; Նրանցից, ըստ Օվերմանսի ենթադրության, սովետա-գերմանական ճակատում զոհվել է զինծառայողների 65-70% - ը։

Արևելյան ճակատում սպանված Վերմախտի անձնակազմի կորուստները

Սովետական միության դեմ պատերազմում գերմանական հրամանատարությունը ներգրավեց գրավյալ երկրների բնակչությանը ՝ կամավորներ հավաքագրելով։ Այսպիսով, հայտնվեցին առանձին ռազմական կազմավորումներ Ֆրանսիայի, Նիդեռլանդների, Դանիայի, Նորվեգիայի, Խորվաթիայի քաղաքացիներից, ինչպես նաև գերության մեջ կամ գրավյալ տարածքում հայտնված ԽՍՀՄ քաղաքացիներից (ռուսական, ուկրաինական, հայկական, վրացական, ադրբեջանական և այլն)։   Թե ինչպես են հաշվի առնվել այդ կազմավորումների կորուստները, գերմանական վիճակագրության մեջ հստակ տեղեկատվություն չկա ։ Գերմանիայի մարդկային կորուստների մասշտաբները որոշելիս անհրաժեշտ է նաև հաշվի առնել, թե պետության աշխարհագրական որ սահմաններում են դրանք հաշվարկվում։ Այսպես, 1937 թվականի սահմաններում Գերմանիայի կորուստները մի քանիսն են, իսկ հաշվի առնելով միայն նացիստական Գերմանիայի գերմանական բնակչությունը 1941 թվականի սահմաններում ՝ բոլորովին այլ։  Գերմանական հրապարակումներում Գերմանիային անդառնալի մարդկային կորուստներ են տրվում, որպես կանոն, 1937 թվականի սահմաններում։ Նմանատիպ իրավիճակ Հունգարիայի և Ռումինիայի նախապատերազմական և հետպատերազմյան տարածքների հետ։ Օրինակ ՝ մոլդովացիները զորակոչվել են ռումինական բանակ, բայց ԽՍՀՄ-ի դեմ պատերազմում նրանց կորուստները իրականում ներառված են Խորհրդային Միության ժողովրդագրական կորուստների մեջ։   Բացի այդ, զորքերի անձնակազմի կորուստների իրական թիվը որոշելու մշտական խոչընդոտ էր զինծառայողների կորուստների խառնուրդը քաղաքացիական բնակչության կորուստների հետ։ Այդ պատճառով Գերմանիայում, Հունգարիայում և Ռումինիայում զինված ուժերի կորուստները զգալիորեն նվազել են, քանի որ դրանց մի մասը հաշվի է առնվում քաղաքացիական բնակչության զոհերի թվում (200,000 մարդ կազմում է զինծառայողների կորուստները, Իսկ 260,000 մարդ ՝ քաղաքացիական բնակչությունը)։ Օրինակ, Հունգարիայում այդ հարաբերակցությունը 1:2 էր (140 000-ը զինծառայողների կորուստներն են, իսկ 280 000 — ը ՝ քաղաքացիական բնակչության կորուստները)։  Այսպիսով, 1950-ականներին Գերմանիայում պնդում էին, որ 1945-1946 թվականներին Գերմանիայի արևելքից արևմտյան շրջաններ բռնի վերաբնակեցման ընթացքում զոհվել է 1,5 միլիոն մարդ և 1 միլիոն մարդ Ռումինիայից, Հունգարիայից, Չեխոսլովակիայից և Լեհաստանից վտարման ժամանակ, ավելի քան 800,000 գերմանացի զինծառայող մահացել է գերության մեջ ինչը հետագայում ոչ մի ապացույց չի ստացել, բայց Վերմախտի կորուստների թվերը չեն ճշգրտվել։  Այս ամենը էապես խեղաթյուրում է խորհրդա-գերմանական ճակատում կռված երկրների զորքերի կորուստների վիճակագրությունը  ։ Բացարձակապես անհայտ են նաև ռազմականացված կազմավորումների կորուստները ՝ աշխատանքային ծառայության, Թոդի կազմակերպության, հիտլերյուգենդի, ֆոլքսշտուրմի, ոստիկանության, կայսերական հաղորդակցության ուղիների ծառայության։  Այս բոլոր կորուստները սովորաբար վերագրվում են խաղաղ բնակչության կորուստներին  ։

* 1945 թվականի մայիսի 22-ին Վերմախտի կորուստների հաշվառման բաժնից բխող գերմանական ռադիոհեռագրում, որը հասցեագրված է OKV-ի գեներալ-կվարտետմայստերին, ի պատասխան նրա հարցման, տրվում են հետևյալ տեղեկություն՝
Մահից երկու ամիս առաջ Հիտլերը ելույթներից մեկում հայտարարեց, որ Գերմանիան կորցրել է 12,5 միլիոն սպանված և վիրավոր, որոնց կեսը ՝ սպանված։ Այս հաղորդագրությամբ նա փաստորեն հերքեց նացիստական այլ առաջնորդների և պետական մարմինների կողմից մարդկային կորուստների մասշտաբի գնահատականները ։ Գեներալ Յոդլը ռազմական գործողությունների ավարտից հետո հայտարարել է, որ Գերմանիան ընդհանուր առմամբ կորցրել է 12,4 միլիոն մարդ, որից 2,5 միլիոն սպանված, 3,4 միլիոն անհետ կորած և գերի և 6,5 միլիոն վիրավոր, որոնցից մոտավորապես 12-15% - ը այս կամ այն պատճառով չի վերադարձել ծառայության։ 1953 թվականին Հելմուտ Արնցը նշել է, որ ամբողջ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Գերմանիայի զինված ուժերը 1937 թվականի սահմաններում կորցրել են 3,250 միլիոն էթնիկ գերմանացիների սպանված։  Գերմանացի ժողովրդի ընդհանուր կորուստները կազմել են 6,5 միլիոն մարդ։  Գերմանական քաղաքացիական բնակչության շրջանում սպանվածների և անհայտ կորածների թիվը կազմում է ավելի քան 3 միլիոն մարդ, այդ թվում ՝ 500,000 մարդ զոհվել է ռմբակոծությունից՝  2,550,000 անհայտ կորել է 1944-1946 թվականների բռնի տեղահանման ժամանակ, նրանք պետք է համարվեն մահացած՝ 300,000 էթնիկ գերմանացիներ ոչնչացվել են նացիստական Գերմանիայի մարմինների կողմից ռասայական, կրոնական և քաղաքական պատճառներով։  Եվրոպայում Գերմանիայի դաշնակիցների ռազմական կորուստները կազմել են 1 142 000 մարդ, քաղաքացիական բնակչության կորուստները ՝ 949 000  ։

Գերմանիայի «թաղման վայրերի պահպանման մասին» օրենքի հավելվածի համաձայն ՝ ԽՍՀՄ-ի և Արևելյան Եվրոպայի տարածքում թաղված գերմանացի զինվորների ընդհանուր թիվը կազմում է 3,226 մլն, որից հայտնի են 2,395 մլն անունները ,  այնուամենայնիվ, այս ցուցանիշը հաշվի չի առնում ոչ գերմանական ազգության մեծ թվով զինվորներ ՝ ավստրիացիներ (270,000), սուդեթական գերմանացիներ և ալզաթացիներ (230,000), Այլ ազգությունների ներկայացուցիչներ (370,000)։  Զգալի թվով թաղումներ անհետացել են, Վերմախտի մեծ թվով զինվորներ պատշաճ կերպով չեն թաղվել։  Այսպիսով, օրինակ, 1992 թ. - ին ստեղծված Ռուսաստանի ռազմական հուշահամալիրների ասոցիացիան հաղորդեց, որ իր գոյության 10 տարիների ընթացքում Վերմախտի 400,000 զինվորների գերեզմանների մասին տեղեկություններ է փոխանցել գերմանական միությանը ' ռազմական գերեզմանների խնամքի համար։ Պարզ չէ, արդյոք այս ցուցանիշը ներառված է ընդհանուր վիճակագրության մեջ։ Բացի այդ, Գերմանիայի և Ավստրիայի տարածքում Կարմիր բանակի հետ մարտերում զոհվել է Վերմախտի մոտ 1,2—1,5 միլիոն զինվոր։  Այսպիսով, Վերմախտի զոհված զինվորների թիվը կազմում է 4,4-4,7 մլն մարդ ։

### Գերմանիայի և նրա դաշնակիցների ռազմագերիները
Ըստ ճակատների և առանձին բանակների զեկույցների, որոնք ամփոփվել են ԽՍՀՄ զինված ուժերի գլխավոր շտաբում, սովետական զորքերը գերեվարել են 4,377,300 գերմանացի զինծառայողների, որոնցից մոտ 600,000 մարդ, համապատասխան ստուգումից հետո, ազատ են արձակվել անմիջապես ճակատներում։ 1940-ի մարտի 1-ի դրությամբ խորհրդային զորքերի կողմից գերեվարվել է մոտ 100,000 գերմանացի զինծառայող, որից մոտ 100,000-ը Հիմնականում նրանք ոչ գերմանական ազգության անձինք էին, որոնք բռնի կերպով կանչվել էին Վերմախտ և նրա դաշնակիցների բանակներ (լեհեր, չեխեր, սլովակներ, ռումինացիներ, սլովենացիներ, բուլղարացիներ, մոլդովացիներ և այլն), ինչպես նաև ոչ տրանսպորտային հաշմանդամներ։ Ռազմագերիներին պահելու համար ԽՍՀՄ տարածքի թիկունքային ճամբարներ այդ անձինք չեն ուղարկվել և հաշվառման մեջ չեն ներառվել ։

### Նացիստական Գերմանիայի և նրա դաշնակիցների նյութական կորուստները
Խոսելով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում նացիստական Գերմանիայի և նրա դաշնակիցների մարտական տեխնիկայի և սպառազինության անդառնալի կորուստների մասին, ընդհանուր առմամբ, կորցվեց նրանց կողմից պատերազմի սկսվելուց առաջ և դրա ընթացքում արտադրված ամբողջ սպառազինությունը։  Նշված կորուստների 74-75%-ը կազմում են սովետա-գերմանական ռազմաճակատի կորուստները։  1945 թվականի մայիսին Գերմանիայի անվերապահ հանձնումից հետո նրա զինված ուժերը դադարեցին գոյություն ունենալ ։

## Ժողովրդագրական հետևանքներ
### Ժողովրդագրական հետևանքները Խորհրդային Միության համար
Ռուսաստանը և դաշնակից հանրապետությունները հսկայական ժողովրդագրական կորուստներ ունեցան Հայրենական մեծ պատերազմում։ Պատերազմում զոհվեց մոտ 20 միլիոն արական և 6,5 միլիոն իգական բնակչություն։ Արդյունքում առաջացած գենդերային դիսբալանսը դարձել է միայնակ կանանց մասնաբաժնի կտրուկ աճի պատճառ ՝ այրիացման և ամուսնության շուկայում փեսացուների պակասի պատճառով։  Հսկայական թվով մարդկանց մահվան, որոնք դեֆորմացնում են ամբողջ տարիքային և սեռական բուրգը, ավելանում են նաև պատերազմի տարիներին ծնելիության կտրուկ անկման հետևանքով առաջացած դեֆորմացիաները։ Պատերազմից քառորդ դար անց պատերազմական տարիների երեխաներն իրենք ծնող դարձան, բայց նրանք քիչ էին, ուստի նրանց երեխաների թիվը նույնպես փոքր էր՝ ամենախորը անկումը 1967-1969 թվականներին էր, որոնք 25 տարով հետ էին մնում 1942-1945 թվականներին։  Պատերազմը սկսել է ծնունդների տարեկան թվերի տատանումների ցիկլը, որը շարունակվում է մինչ օրս։ Սերունդների թվաքանակի այս ցիկլային տատանումները ազդել են ինչպես տասնյակ միլիոնավոր մարդկանց անձնական կյանքի, այնպես էլ ամբողջ երկրի տնտեսական և սոցիալական կյանքի վրա ։

### Ժողովրդագրական հետևանքները Գերմանիայի համար
Տարիքային և սեռական զգալի փոփոխությունները բնորոշ են պատերազմող երկրների մեծամասնությանը, այդ թվում ՝ Գերմանիային, որը նույնպես հսկայական կորուստներ է կրել ինչպես առաջին, այնպես էլ հատկապես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում։ Գերմանիայի և Ռուսաստանի հետպատերազմյան տարիքային բուրգերում շատ ընդհանրություններ կան, բայց, այնուամենայնիվ, ՌՍՖՍՀ-ում պատերազմող սերունդների կանանց գերակշռությունը անհամեմատելիորեն ավելի մեծ է, քան Գերմանիայում։ Այն հատկապես մեծ է 20-րդ դարի երկրորդ տասնամյակի պատերազմներում կռված սերունդների մեջ, քանի որ, ի տարբերություն Գերմանիայի, Ռուսաստանը կորուստներ ունեցավ ոչ միայն Առաջին համաշխարհային պատերազմում, այլև քաղաքացիական պատերազմում։ Այնուամենայնիվ, այն նշանակալի է նաև ավելի երիտասարդ սերունդների համար, ինչը խոսում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Ռուսաստանի ավելի նշանակալի կորուստների մասին ։

## Ծանոթագրություններ

### Աղբյուրներ

## Գրականություն
; Ռուսերեն

* 
* *Гуркин В. В.* Потери союзников Германии в войне против СССР // Военно-исторический журнал. — 1998. — № 5. — С. 16—21.
* *Гуркин В. В., Гуров О. В.* Цена агрессии (Безвозвратные людские потери фашистской Германии и её союзников в годы второй мировой войны) // Военно-исторический журнал. — 1989. — № 9. — С.33—41.
* *Елисеев В. Т., Михалев С. Н.* Так сколько же людей мы потеряли в войне? // Военно-исторический журнал. — 1992. — № 6—7. — С. 31—34.
* 
* 
* 
* 
* 
* *Лопуховский Л. Н.* К вопросу о достоверности официальных данных о безвозвратных потерях в Великой Отечественной войне // Военно-исторический архив. — 2011. — № 11. — С.122—158.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Эрлихман В. Потери народонаселения в ХХ веке. Справочник. — М.: «Русская панорама», 2004. — ISBN 5-93165-107-1.

; Այլ լեզուներով

* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
** 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի կորուստներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետևանքներ
Կատեգորիա:Զոհեր
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատմություն
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ռազմական պատմություն
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Կատեգորիա:Ռազմական կորուստներ