Աննա Վազեր

**Աննա Վազեր** (, ), բարոկկո շրջանի շվեյցարացի մանրանկարիչ, գծանկարիչ, փորագրող և գեղագիր։ Համարվում է ամենավաղ հայտնի շվեյցարացի նկարչուհիներից մեկը։

## Կենսագրություն
Աննա Վազերը Էսթերի (ծննդյան ազգանունը՝ Մյուլլեր) և Յոհան Ռուդոլֆ Վազերի հինգերորդ երեխան է եղել։ Ծնողները սերել են Ցյուրիխի ազդեցիկ ընտանիքներից։ Հայրը եղել է որպես Ցյուրիխ քաղաքի «պաշտպան գրագիր», որպես նոտար՝ վարել է այրիների և որբերի ունեցվածքի պաշտոնական գրանցամատյանը և տնօրինել «պաշտպանական արկղը», որում պահել են հարակից փաստաթղթերը։ 1680-1686 թվականներին եղել է Ցյուրիխի պաշտոնական ներկայացուցիչը () Ռյութիում, այնուհետև կրկին Ցյուրիխում աշխատել որպես Ցյուրիխի մայր տաճարի խնամակալ, եղել է Մեծ խորհրդի անդամ։

Աննան իր մանկությունն ու վաղ պատանեկությունն անցկացրել է Ռյութիում և Ցյուրիխում, ստացել է հումանիտար կրթություն. Յոհան Կասպար Ֆյուսլին նշել է, որ Աննան լավ է տիրապետել լատիներենի, ֆրանսերենի, իտալերենի և մաթեմատիկայի։ Նկարչության նրա առաջին ուսուցիչն է եղել վինտերտուրցի Յոհան Գեորգ Սուլզերը Վինթերթուրից, ում դիմանկարը Աննան ներկայացրել է իր 1691 թվականի ինքնանկարում

1691-1695 թվականներին Աննան հաճախել է Բեռնում գտնվող մանրանկարիչ և պատմանկարիչ Ջոզեֆ Վերների մասնավոր արվեստի դպրոց։ Ապրել է Վերների տանը և ընկերացել նրա և իր երեխաների՝ Սիբիլլայի և Քրիստոֆի հետ, որոնց հետ հետագայում ակտիվ նամակագրություն է վարել։ 1695 թվականին Վերներն ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Բեռլին, որտեղ դարձել է պալատական նկարիչ և 1696 թվականին հիմնադրված արվեստի ակադեմիայի տնօրեն։


 Anna Waser, Selbstporträt.jpg|Ինքնադիմանկար (թվականը հայտնի չէ)սանգինա, 10 × 6,5 սմ
 Anna Waser, Selbstporträt (1704).jpg|Ինքնադիմանկար, 1704, արծաթափայլ, 13 × 9,6 սմ
 Anna Waser, Selbstporträt (1705).jpg|Հեգնական ինքնաբեմադրում՝ որպես Ցյուրիխի պատրիցա

[մինի|Վազերի վերջին հայտնի աշխատանքը։ Կնոջ իդեալական դիմանկար, 1711 ([Բեռլինի պետական թանգարան)]]
Գեղարվեստական կրթություն ստանալուց հետո Աննան Ցյուրիխում աշխատել է որպես մանրանկարչուհի, այնուհետև հայտնի է դարձել երկրի սահմաններից դուրս: Նրա հաճախորդների թվում են եղել, ի թիվս այլոց, Շտուտգարտի և Բադեն-Դուրլախի թագավորական դատարանները։ 1700 թվականին Հեսսենի կոմս Վիլհելմ Մորիցը նրան նշանակել է Բրաունֆելս ամրոցի պալատական նկարիչ, որտեղ նրա եղբայր Յոհան Ռուդոլֆն որպես դաստիարակ էր աշխատում։ Հետո Աննան տեղափոխվել է Հոլանդիա, այնուհետև, հավանաբար 1702 թվականին կրկին վերադարձել Ցյուրիխ և շարունակել ակտիվ աշխատել առնվազն մինչև 1708 թվականը։ Ավելի ուշ շրջանից պահպանվել է միայն մեկ գործ՝ 1711 թվականի արծաթափայլ գծանկար՝ ֆրանսերեն մակագրությամբ․ «Ինչպես առողջությունը մարմնի դրախտն է, այնպես էլ Աստծո սերը (կամ՝ Աստծո հանդեպ սերը) հոգու դրախտն է»: (Տես նկարազարդումը:)

Աննա Վազերը չի ամուսնացել։ Մահացել է 1714 թվականին՝ 35 տարեկան հասակում, անհայտ հանգամանքներում։ Նրա վաղ մահը և վերջին տարիների գեղարվեստական ստեղծագործությունների բացակայությունը հանգեցրել են լեգենդների ստեղծմանը։ Յոհան Կասպար Ֆյուսլին իր 1757 թվականի *Geschichte und Abbildung der besten Mahler in der Schweitz* (Շվեյցարիայի լավագույն նկարիչների պատմությունն ու պատկերագրությունը) արվեստագետների բառարանում հիշատակում է, որ Աննայի հայրը, կարծես, մեծ ճնշում է գործադրել նրա վրա՝ չափազանց բարձր պահանջներով։ Որպես Աննայի մահվան պատճառ նա նշել է «դեպք» (սխալ տարեթվով՝ 1713 թվականի փոխարեն 1714)․ «… Սակայն այդ ճնշման պայմաններում նրա բնատուր ձգտումները խեղդվեցին, նա կորցրեց և՛ մարմնական, և՛ հոգեկան ուժերը և մահացավ 1713 թվականին՝ 34 տարեկան հասակում՝ մի դեպքից հետո։»

Վազերի արծաթափայլ (1708, տե՛ս ստորև) գեղագրության մեջ կան մահվան մասին հետևյալ նախադասությունները՝ գրված ֆրանսերեն.

մինի|ձախից|Աննա Վազերի փորագրություն, 1708․ «Եկեք չմտածենք մահից վախենալու մասին...»
մինի|Յոհան Յակոբ Շոյխցերի ընտանեկան գրանցամատյան, թվագրված 1697 թվականի հուլիսի 12։ Վերը նշված լատինական դրույթը նշանակում է․ «Իրականում ազնիվ է նա, ով իրականում խոնարհ է»։ Ֆրանսերեն գրությունը (ներքև աջ կողմում) թարգմանաբար նշանակում է․ «Այս մի քանի տողերը նպատակ ունեն այս գրքի հայտնի սեփականատիրոջը հավաստիացնել իր զարմիկի հարգանքը»։
Ֆյուսլիի խոսքերով՝ Վազերը նամակագրական կապ է պահպանել իր գործընկեր նկարիչների և այլ հայտնի անձանց հետ․ «Գերմանիայի մեծագույն մարդիկ հարգանքով էին վերաբերվում նրան, իսկ Յոզեֆ Վերները (…), Ֆելիքս Մեյերը (…), Վիլհելմ Շտետլերը և Յոհաննես Դյունցը նրա հետ նամակներ էին փոխանակում նկարչության արվեստի շուրջ։ Տաղանդավոր Մարիա Կլարա Էյմմարտն ևս փափագել է նրա հետ ընկերություն անել, իսկ հայտնի բժիշկ Շոյցերը մտերմիկ կապ է պահպանել Աննայի հետ։» Նամակներ չեն գտնվել, մինչդեռ ընտանեկան ռեգիստրում պահպանվել է Աննայի գրառումը իր զարմիկին՝ Յոհան Յակոբ Շոյխցերին։

1707/1708 թվականներին Աննա Վազերն իր կյանքի պատմությունը, արծաթափայլ մատիտով պատրաստված ինքնանկարն ու այլ արվեստի գործեր ուղարկել է Յակոբ ֆոն Սանդրարտին, վերջինիս հորեղբոր՝ Յոախիմ ֆոն Սանդրարտի կողմից ստեղծված «Teutsche Academie» նկարիչների բառարանի համար։ Սակայն այն իրականություն չի դարձել, քանի որ Յակոբ ֆոն Սանդրարտը մահացել է։ Վազերի կյանքի պատմությունը, կարծես, կորել է։ Ֆյուսլին կարճ ձևակերպել է․ «Եթե [Սանդրարտի պլանը] իրականություն դառնար, մենք կարող էինք ավելի վստահ տեղեկություններ ունենալ նրա գործերի մասին»։

Միայն 1899 թվականին՝ Աննա Վազերի մահից 185 տարի անց, Ցյուրիխում Լուիզա Շտադլերը հիմնադրել է կանանց համար նախատեսված արվեստի առաջին դպրոցը։

## Ստեղծագործություններ
Վազերի ստեղծագործությունները, որոնք այնքան բարձր են գնահատվել ժամանակակից քննադատների կողմից, հիմնականում կորել են, բացի տասներկու տարեկանում ստեղծած ինքնադիմանկարից, այսօր հայտնի է ընդամենը շուրջ 25 գծանկար և մի քանի մանրանկար։ Ավելի վաղ՝ 1757 թվականին Յոհան Կասպար Ֆյուսլին ենթադրել է, որ պահպանվել են միայն «մնացորդներ», «որոնք դեռ այստեղ են, դրանք կամ ուսուցողական գործեր են, կամ նախագծեր։ Նրա «լավագույն գործերը» հասել են Անգլիա, Գերմանիա և Հոլանդիա։


 Anna Waser, Ägyptische Stadt an einem See (1691).jpg|«Եգիպտական քաղաք լճի մոտ», 1691գուաշ, 14 × 9 սմ
 Anna Waser, Porträt von Heinrich Waser.jpg|Աննայի եղբայրը՝ Հենրիխը, 1695, կարմիր կավճանկարչություն
 Anna Waser, Flora (cropped).jpg|Ֆլորա, առանց թվագրության, գուաշ, 9 × 8 սմ
 Anna Waser, Venus 2 (cropped).jpg|Վեներա և Էրոս, 1704, գրիզայլ, 17 × 24 սմ


Իր զարմիկ՝ բժիշկ և բնական գիտնական Յոհան Յակոբ Շոյխցերի համար նկարել է բնապատկերներ՝ վերջինիս *Ouresiphoites Helveticus, sive itinera alpina* («Շվեյցարական լեռնագնացը, կամ Ալպերում ճանապարհորդությունները», Լոնդոն, 1708, 2-րդ հրատարակություն՝ Լեյդեն 1723) հրատարակման համար։ Շոյխցերը կարևորել է իր զարմուհու՝ Աննայի արվեստը․ հրատարակության պատասխանատուն նրան նամակով դիմելիս անվանել է «the most Ingenious Madame Anne Waser»։

Ստորև ներկայացրած չորս նկարներից առաջինը Շոյխցերն ավելացրել է միայն 1723 թվականի երկրորդ հրատարակության մեջ՝ տիտղոսաթերթից առաջ, Վազերի մահից ինը տարի անց։ 1708 թվականի առաջին հրատարակության նկարազարդումները տպագրվել են Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամների ֆինանսական աջակցությամբ, յուրաքանչյուր նկարի տակ նշված է նրանց անունը, ովքեր աջակցել են։ Երեք նկարների հովանավորը, որոնք տեղադրվել են Շոյխցերի աշխատության սկզբում, անձամբ Իսահակ Նյուտոնն է, ով 1703 թվականից նախագահել է թագավորական ընկերությունը։

 Engraving after Anna Waser, in Ouresiphoites Helveticus by J J Scheuchzer, 1723.jpg
 Joseph Nutting after Anna Waser, in Ouresiphoites Helveticus by J J Scheuchzer, 1708 I.jpg
 Joseph Nutting after Anna Waser, in Ouresiphoites Helveticus by J J Scheuchzer, 1708 II.jpg
 Joseph Nutting after Anna Waser, in Ouresiphoites Helveticus by J J Scheuchzer, 1708 III.jpg


1708 թվականին Աննա Վազերը իր քույրերի՝ Աննա Մարիայի և Էլիզաբեթայի հետ միասին հրատարակել է գեղագրական ձևանմուշների 14 էջանոց ժողովածու՝ «Schreibüebung» վերնագրով։ Աննան ինքը փորագրել է աշխատանքը պղնձի վրա։ Նրա հայրը նույնպես իր ներդրումն է ունեցել՝ տրամադրելով մեկ էջ։ «Կյանք» բաժնում արդեն վերարտադրված մահվան մասին նախադասություններից բացի, նշանակալից է նաև Աննայի գերմանական շեղագրով գրված տեքստի բովանդակությունը (երկրորդ պատկեր).

Չորրորդ նկարում կրթության արժեքի մասին տեքստը գրել է Աննայի քույրը՝ Աննա Մարիան։

 Anna Waser, Schreibüebung, Titelblatt.jpg
 Anna Waser, Scheibüebung 1.jpg
 Anna Waser, Schreibüebung 4.jpg
 Anna Maria Waser, Schreibüebung 2.jpg


## Եղբայրներ և քույրեր
### Էլիզաբետա՝ «վարպետ գրողը»
Աննայի կրտսեր քույրը՝ **Էլիզաբետա Վազերը** (, 1683, Ռյութի - դեկտեմբերի 3, 1729, Ցյուրիխ), հայտնի է եղել որպես գրելու վարպետ և գծագրող։ Շուրջ 600 երեխայի սովորեցրել է գրել, նկարել և երգել։ Ինչպես քույրը, Էլիզաբետան նույնպես չի ամուսնացել։ Մահացել է 46 տարեկանում։ Եղբայրներից մեկը՝ ներբող է ձոնել քրոջը «Rodrico» կեղծանունով․ «Գովասանքի և սգո ընծաներ կույս Էլիզաբետա Վազերի վաղաժամ, բայց երանելի մահվան համար, ով Աստծո կողմից լուսավորվել էր բազմաթիվ բարձր առաքինություններով և գիտելիքներով»։

 Elisabeth Waser, Schreibüebung 1.jpg
 Elisabeth Waser, Schreibüebung 2.jpg
 Elisabeth Waser, Schreibüebung 3.jpg


### Եղբայրներ
**Հանս Ռուդոլֆ Վազեր** (,  1675, հոկտեմբերի 31 - 1745, Զոլլիկոն), 1706 թվականից մինչև իր մահը՝ 1745 թվականը, եղել է Զոլլիկոնի հոգևոր հովիվը։ 1709 թվականին նա դարձել է Զոլլիկոն ծխական համայնքի առաջին բնակիչը Հինթերդորֆում (), որն այսօր Ալտե Լանդշտրասե 45 հասցեն է։ Առաջին ամուսնությունից նրա բոլոր վեց երեխաները մահացել են, մեծ մասը՝ ջրծաղիկից։ Նրա առաջին կինը՝ Աննան (ծննդյան ազգանունը՝ Տոյխեր), մահացել է 1724 թվականին՝ 37 տարեկանում։ Երկրորդ կինը՝ Աննա Բարբարան (ծննդյան ազգանունը՝ Ֆյուսլի), ամուսնուց երեք տարի ավելի երկար է ապրել։

Աննայի մյուս եղբայրը՝ **Հենրիխ Վազեր**ը () եղել է Հոմբրեխտիկոնի հոգևոր հովիվ:

## Հիշատակ
մինի|Հուշատախտակ «Zur Alten Post» շենքի պատին, Մյունստերգասե 19, Ցյուրիխ
1998 թվականին Սեխսելոյթեն փառատոնին կանանց առաջին հիշատակի միջոցառման ժամանակ Աննա Վազերը պարգևատրվել է Ֆրաումյունստեր ընկերության կողմից: Նրա հուշատախտակը տեղադրվել է Ցյուրիխի Մյունստերգասե 19 հասցեում գտնվող «Zur alten Post» տանը, որտեղ նա անցկացրել է իր կյանքի մեծ մասը:

## Վեպ Աննա Վազերի կյանքի մասին
Պատմաբան և գրականագետ Մարիա Վազերը, որի ամուսինը՝ Օտտո Վազերը, Աննայի եղբայրներից մեկի ժառանգն էր, 1913 թվականին հրատարակել է «Աննա Վազերի պատմությունը» () վեպը։ Այս գրական աշխատանքը նկարչուհուն հայտնի դարձրեց, սակայն այն նաև հանգեցրեց նրան, որ հեղինակի կողմից հետագայում հորինված մանրամասները խառնվեցին Աննա Վազերի կյանքի մասին սակավաթիվ պատմական տեղեկությունների հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

 Anna Waser by Füssli, 1757.jpg|Յոհան Կասպար Ֆյուսլի, 1757 և 1770
 Anna Waser by Descamps, 1764.jpg|Ժան-Բատիստ Դեկամպ, 1764

* Johann Caspar Füssli: ''Anna Waser.'' In: *Geschichte und Abbildung der besten Mahler in der Schweitz.* Band 2. David Gessner, Zürich 1757, S. 224–231. – Weitgehend identischer Text, grafisch besser lesbar:*Anna Waser*. In: *Geschichte der besten Künstler in der Schweitz: nebst ihren Bildnissen.* Band 3. Zürich 1770, S. 5–14.
* Jean-Baptiste Descamps: ''Anna Wasser.'' In: *La vie des peintres flamands, allemands et hollandois: avec des portraits …* Band 4. Paris 1764, S. 202–205. (Descamps’ Eintrag zu Anna Waser scheint ausschliesslich auf Füssli zu beruhen, auch wenn er Füsslis Formulierungen teilweise recht eigenwillig wiedergibt; jedenfalls ist Füsslis Werk die einzige Quelle, die er erwähnt.)
* Maria Waser: ''Waser, Anna.'' In: Carl Brun (Redakteur): *Schweizerisches Künstler-Lexikon.* Hrsg.: Schweizerischer Kunstverein. Band 3. Huber, Frauenfeld 1913, S. 427–431.
* M. W. [Maria Waser]: *Anna Waser (1678–1714). Zur zweihundertsten Wiederkehr ihres Todestages.* In: *Die Schweiz: schweizerische illustrierte Zeitschrift.* Band 18, 1914, S. 427–430. (Der Artikel ist weitgehend identisch mit dem Eintrag im *Schweizerischen Künstler-Lexikon* von 1913, doch enthält er kleinere Ergänzungen und ist mit Illustrationen versehen, auf die der Text Bezug nimmt.)
* Verena Bodmer-Gessner: *Die Zürcherinnen, Kleine Kulturgeschichte der Zürcher Frauen.* Verlag Berichthaus, Zürich 1961, S. 70/71, S. 179/180.
* Gottfried Sello: *Malerinnen aus fünf Jahrhunderten.* Ellert und Richter, Hamburg 1988, ISBN 3-89234-077-3.
* J. K. Dabbs: *Life Stories of Women Artists, 1550–1800. An Anthology.* University of Minnesota Morris 2008, S. 328–336.
* Susann L. Pflüger: *Neujahrsblatt der Gesellschaft zu Fraumünster.* Band 10. Edition Gutenberg, Zürich 2016, ISSN 1663-5264.

## Արտաքին հղումներ
* Michèle Seehafer: ''Waser und Merian – Zwei Künstlerinnen des Barock.'' In: *Blog des Schweizerischen Nationalmuseums.* 9. Januar 2023, abgerufen am 19. Februar 2024.
* Anna Waser. In: FemBio. Frauen-Biographieforschung 

Կատեգորիա:17-րդ դարի նկարիչներ
Կատեգորիա:18-րդ դարի նկարիչներ
Կատեգորիա:Բարոկկո ոճի նկարիչներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի նկարչուհիներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի փորագրիչներ