Ֆելիքս Վալոտոն

**Ֆելիքս Վալոտոն** (, Լոզան, ), ֆրանս-շվեյցարացի նկարիչ, փորագրանկարիչ, պատկերազարդող, քանդակագործ, արվեստի քննադատ և վիպագիր էր։

## Կենսագրություն
Ֆելիքս Վալոտոն ծնվել է Լոզանում 1865 թվականի դեկտեմբերի 28-ին՝ բուրժուական բողոքական ընտանիքում։ Նա արդյունաբերող շոկոլադագործ Ադրիեն Վալոտոնի որդին էր և արվեստի պատկերասրահի տնօրեն Պոլ Վալոտոնի եղբայրը։ 1882 թվականին նա ընդունվում է Փարիզի Ժյուլիան ակադեմիա, որի արվեստանոցներում աշխատում էին բազմաթիվ հետիմպրեսիոնիստ արվեստագետներ, այդ թվում՝ ապագա «Նաբի» խմբի ներկայացուցիչները։ Այստեղ նա մտերմանում է Ֆելիքս Ստանիսլաս Յասինսկու հետ, որի երկու դիմանկար է ստեղծում և ում շնորհիվ ծանոթանում է  «չոր ասեղի» փորագրության տեխնիկային։

Տասը տարուց էլ պակաս ժամանակում երիտասարդ շվեյցարացին կարողանում է ճանաչում ձեռք բերել փարիզյան առաջավոր արվեստագետների շրջանում։ Նրա համբավը դառնում է միջազգային՝ հատկապես փայտափորագրությունների և սև-սպիտակ պատկերազարդումների շնորհիվ։ Նա կանոնավոր մասնակցում էր ցուցահանդեսներին գեղարվեստական սրահների, այդ թվում՝ Ֆրանսիացի նկարիչների սրահին, Անկախների սրահին և Աշնանային սրահին։

1891 թվականից նա նորարարություն է մտցնում քսիլոգրաֆիայի՝ փայտափորագրության արվեստում: Այս նախաձեռնությունը կարող էր պայմանավորված լինել Ալբեր Օրյեի 1891 թվականի մարտին հրապարակված «Սիմվոլիզմը գեղանկարչության մեջ» նշանավոր հոդվածով, որտեղ հեղինակը կոչ էր անում ստեղծել «գաղափարական» և դեկորատիվ արվեստ՝ զերծ «կոնկրետ ճշմարտությունից, պատրանքայնությունից և խաբկանքային նմանակումից»։ Վալոտոնի փայտափորագրությունները, որոնք ցուցադրվել են 1892 Վարդակրոնների առաջին սրահում արժանացել են «Նաբի» խմբի ուշադրությանը, որին նա միացել է 1893 թվականին և հեռացել 1903 թվականին։ Այդ շրջանում նա բարեկամական կապեր է հաստատում Էդուար Վյույարի հետ:

19-րդ դարի վերջին տասնամյակում նրա ստեղծագործությունը նշանակալիորեն պայմանավորվում է նաև որպես պատկերազարդողի գործունեությամբ, մասնավորապես՝ «Սպիտակ հանդեսի» համար։ Նրա պաստառներից մեկը՝ «Պեպինյեր հանդեսը», վերարտադրվել է «Պաստառի վարպետները» ժողովածուում (1895–1900)։

1889 թվականին, նա ծանոթանում է Հելեն Շատենեի հետ, որը հայտնի էր «Փոքրիկ» մականունով (մոտ 1868–1910) բանվորուհի էր, որը դառնում էր նրա մոդելը և ուղեկիցը։ Սակայն Վալոտոնը, առավելապես մտահոգված իր ստեղծագործության ճակատագրով, քան ընտանիք կազմելու գաղափարով, ամուսնանում է  Գաբրիել Բեռնհեյմի հետ 1899 թվականին, նկարների վաճառական Ալեքսանդր Բեռնհեյմի դստեր, Գուստավ Ռոդրիգես-Էնրիկեսի այրու և Ժոսսե ու Գաստոն Բեռնհեյմների քրոջ։ Այս խոշոր փարիզյան ընտանիքում ինտեգրվելու նպատակով նկարիչը, որը նախկինում համակրում էր անարխիստական գաղափարներին, ստիպված է լինում դրսևորել որոշակի զսպվածություն: Նա աստիճանաբար թողնում է փորագրությունը և առավելապես նվիրվում գեղանկարչությանը։ 1900 թվականի փետրվարի 3-ին հրամանագրով ստանում է Ֆրանսիայի քաղաքացիություն։

1899 թվականին նա տասներկու պատկերազարդողներից մեկն էր «Նկարիչների հարգանքի տուրքը Պիկարին» ժողովածուում, որտեղ պատկերել է Ժյուլ Մելինին։

1902 թ. մարտին նա համակարգում է «Կարագով ափսե» երգիծական հանդեսի առավել ուշագրավ համարներից մեկը (թիվ 48)՝ «Հանցագործություններ և պատիժներ» վերնագրով, որը բաղկացած էր քսաներեք վիմագրություններից, կազմելով ամբողջական պատկերագիրք, տպագրված միայն դիմերեսով և առանձնացվող կետագծային ծածկագծերով։ 1907 թվականին նա զբաղվում է «Մարդասպան կյանքը» վեպի գրությամբ։

Վալոտոնը ստեղծագործում էր ինքնատիպ ձևով՝ անկախ ժամանակակից գեղարվեստական ուղղություններից, նկարում էր ներքին տեսարաններ, ապա՝ բնանկարներ, մերկեր, դիմանկարներ և նատյուրմորտներ։ Նա իրապաշտ արվեստագետ էր։ Ներկայացվող իրավիճակները մատուցվում են ակնարկային եղանակով՝ առանց զարդարման կամ փառաբանման։ Նրա արվեստը հաճախ ունի ներխուժող բնույթ՝ հագեցած սև հումորով և սուր ծաղրով։

Նրա առաջին անհատական ցուցահանդեսը տեղի է ունեցել Ցյուրիխում  1909 թվականին։ Նա պարբերաբար ցուցադրվում էր նաև Փարիզում, մասնավորապես՝ 1910 թվականի հունվարին Դրյուե պատկերասրահում, որի ցուցադրության կատալոգի նախաբանը գրել է Օկտավ Միրբոն։ Բացի այդ, մասնակցել է Եվրոպայում և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում կազմակերպված միջազգային նշանակության ցուցահանդեսների։ Շվեյցարիայում նրա արվեստը հիմնականում տարածում էր եղբայրը՝ Պոլ Վալոտոնը, որը 1913 թվականից ղեկավարում էր Բեռնհեյմ-Ժյոն պատկերասրահի Լոզանի մասնաճյուղը, հետագայում հայտնի որպես Պոլ Վալոտոնի պատկերասրահ։

Առաջին համաշխարհային պատերազմից ներշնչված ստեղծագործություններից է «Գրյուերի անտառը և Մյուրիսոնի ձորը» (1917), որը պահվում է Նանտերի «Ժամանակակից» հաստատությունում։ Վալոտոնը աշխատասեր արվեստագետ էր՝ մշտապես որոնելով արտահայտչական նոր ձևեր։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սարսափները խորապես ազդել են նրա վրա և դարձել ներշնչանքի աղբյուր։

Պատերազմի ավարտին նա կրկին հասնում է հաջողության։ Մահացել է 1925 թվականին՝ 61 տարեկան հասակում, քաղցկեղի վիրահատության հետևանքներից։ Նա գրել էր․ «Կյանքը ծուխ է․ մարդը պայքարում է, մոլորվում պատրանքների մեջ, կառչում է ուրվականներից, որոնք ցրվում են ձեռքիդ տակ, և ահա՝ մահը մոտ է»։

Թաղված է Փարիզի Մոնպառնասի գերեզմանատուն , (28-րդ բաժանմունք)։

## Ստեղծագործություններ
Ֆելիքս Վալոտոնը ստեղծել է բացառիկ մեծ թվով գործեր՝, 237 փորագրություն և գրքերի ու հանդեսների համար կատարված հարյուրավոր պատկերազարդումներ։.

### Տպագրանկարներ
Հավանաբար իր բարեկամ Շառլ Մորենի դրդմամբ Ֆելիքս Վալոտոնը 1891 թվականին դիմում է փայտափորագրությանը՝ այն ժամանակաշրջանում, երբ գունավոր վիմագրությունը լայն տարածում էր գտել։

Քսիլոգրաֆիան նրան հնարավորություն է տալիս ստեղծել արտահայտիչ տպագրանկարներ՝ սևի և սպիտակի հստակ հարթություններով, որոնք նրան ապահովեցին միջազգային ճանաչում։ Դրանք առանձնանում են յուրահատուկ թեմատիկայով և խիստ համառոտ, մինիմալիստական ոճով՝ ընդգծված առանց աստիճանական անցումների։ Նրա աշխատանքներում առօրյա կյանքի տեսարանները հանկարծակի կերպով ծագում են խորը սև միջավայրից՝ արտահայտելով թաքնված լարվածություններ։ Սոցիալական հակադրությունները («Ցույցը», «Սպանությունը», «Գրոհը») և բարոյական կեղծավորությունը նրա փորագրարվեստի մշտական թեմաներից են։ 1894 թվականից սկսած՝ փորագրողը դիմում է առավել ինտիմ թեմաների, որտեղ դեկորատիվ արաբեսկը և սև գույնի տարածական ընդլայնումը դառնում են գերակշռող արտահայտչամիջոցներ։

Քսիլոգրաֆիան՝ փայտափորագրությունը նրան հնարավորություն է տալիս ստեղծել արտահայտիչ տպագրանկարներ՝ սևի և սպիտակի հստակ հարթություններով, որոնք նրան ապահովեցին միջազգային ճանաչում։ Դրանք առանձնանում են յուրահատուկ թեմատիկայով և խիստ համառոտ, մինիմալիստական ոճով՝ ընդգծված առանց աստիճանական անցումների։ Նրա աշխատանքներում առօրյա կյանքի տեսարանները հանկարծակի կերպով ծագում են խորը սև միջավայրից՝ արտահայտելով թաքնված լարվածություններ։մինի|Ստեղծագործություն՝ ոգեշնչված Առաջին համաշխարհային պատերազմից․ Գրյուերի անտառը և Մորիսոնի կիրճը (1917 թվական))

Սոցիալական հակադրությունները («Ցույցը», «Սպանությունը», «Գրոհը») և բարոյական կեղծավորությունը նրա փորագրարվեստի մշտական թեմաներից են։ 1894 թվականից սկսած՝ փորագրողը դիմում է առավել ինտիմ թեմաների, որտեղ դեկորատիվ արաբեսկը և սև գույնի տարածական ընդլայնումը դառնում են գերակշռող արտահայտչամիջոցներ:

1891–1901 թվականներին Ֆելիքս Վալոտոնը ստեղծել է ավելի քան հարյուր քսան փայտափորագրություն և շուրջ հիսուն վիմագրություն։ Նրա քսիլոգրաֆիական շարքերից են՝

* 1893, *«Փոքրիկ լողացողները»*
* 1896, «Երաժշտական գործիքներ»
* 1898, *[[:fr:Intimités|«Ինտիմություններ»]]*
* 1900, *«Համաշխարհային ցուցահանդես»*
* 1915, *«Պատերազմ է»*

«Երաժշտական գործիքներ» և «Համաշխարհային ցուցահանդես» շարքերից բացի՝ նշված թեմաները լայնորեն արտացոլվել են նաև նրա գեղանկարներում:

### Պատկերազարդումներ
1890-ական թվականներին Ֆելիքս Վալոտոնը մասնակցել է պատկերազարդման աշխատանքներին՝

* բազմաթիվ *ավանգարդ հանդեսների* համար, ինչպես օրինակ՝
** *[[:fr:Le_Courrier_français|«Ֆրանսիական լրաբեր»]]*,
** *[[:fr:L'Assiette_au_beurre|«Կարագով ափսե»]]*,
** *[[:fr:La_Revue_blanche|«Սպիտակ հանդես»]]*,
** «Պան» (Բեռլին)
** «Երիտասարդություն» (Մյունխեն)
** «Ստուդիա» (Լոնդոն)
** «Գրքույկ» (Չիկագո)
** «Սկրիբների ամսագիր» (Նյու Յորք)
** և այլն;
* 1892 թվականին՝ Ֆ. Վալլոտոնի «Անմահներ՝ անցյալ, ներկա կամ ապագա», Լ. Ժոլի հրատարակչություն։
* 1894 թվականին՝ «Ֆրանսիական լրաբեր» պարբերականի մի համար, որտեղ տպագրվել է «Ելքը»
* *գրքերից*, մասնավորապես  Պոլ Վերլենի կամ Գյուստավ Ֆլոբեր գործերից (օրինակ՝ «Երեք պատմվածք (Պարզ սիրտ)» , Հոբելյանական հրատարակություն 1821–1921, Փարիզ, 1929)։
* *թատերական ծրագրերից,* ինչպես, օրինակ*,* Յուհան Ավգուստ Ստրինդբերգ  սոցիալական քննադատական դրամայի՝ «Հայր» ծրագրից:

1902 թվականը ներառյալ՝ նա «Մազերի որսորդ» հանդեսում՝ «Սպիտակ հանդեսի» հումորային հավելվածում, հրապարակել է ավելի քան մեկ դար «դիմակներ» (սև-սպիտակ ոճավորված դիմանկարներ)՝ իր ժամանակի հանրահայտ դեմքերի։

### Գեղանկարներ
Ֆելիքս Վալոտոնը իր նկարիչ կարիերան սկսեց դիմանկարներ ստեղծելով՝ տարված Յունվայնի Հանս Հոլբեյն երիտասարդի դասերից, իսկ ավարտեց՝ հարաբերականորեն խիստ նատյուրմորտներով։Սակայն նրա ստեղծագործության էությունը շատ ավելի ինքնատիպ է։ Հեղինակըն նորարար ու մշտապես նոր արտահայտչական ձևերի որոնման մեջ է, ու նրա կտավները բնութագրվում են կենդանի գույների հարթեցման (ապլատների) միջոցով նկարչությամբ։ Նա միացել է «Նաբի» շարժմանը 1893 թ., ստեղծել բազմաթիվ յուղաներկով աշխատած գործեր՝ քարտոնի վրա, որոնք պատկերում են փողոցային տեսարաններ պարզեցված ոճով և կտրուկ հեռանկարներով, ինչպես՝ «Վալսը», «Փարիզի փողոցի անկյունը», «Գնացորդները»։ Այդ ժամանակ նա նաև նկարում է «Բոն Մարսեշի» տրիպտիխը։մինի|Ֆելիքս Վալոտոնի ինքնանկարը․ փորագրություն փայտի վրա (1891 թվական)

Նա իր քսիլոգրաֆիաների ոգին տեղափոխում է անձնական՝ ռոմանտիկ տեսարաններում, օրինակ՝ «Կարմիր սենյակ», որտեղ միջավայրի տաք գույնը խորհրդանշում է կիրքերի ուժգնությունը կամ արգելվածի խախտումը։ Վալոտոնի երկիմաստ դրվագները, որ վկայում են կիրքերի ուժգնության և զգացմունքների պակասի մասին, մատնանշում են ավելի շատ, քան ասում՝ գործողությունը կասեցնում են գագաթնակետային պահին: Դիտողություններում կարծիքները տարբեր էին՝ ոճավորված պատկերները, որոնք արտահայտիչ էին փորագրության մեջ, նկարում կարող էին շփոթեցնել դիտողին։

Վալոտոնը ծանոթանում է ֆոտոգրաֆիային 1889 թվականին Էտրետում։ Նրա նկարները հաճախ պատկերում են առարկաներ հակառակ կողմից , սենյակների շարքեր, որոշ տեսարաններ՝ վերևից նայելիս («Գնդակը») կամ ներքևից («Թատրոնի բեմախցիկը», «Տղամարդը և կին»), կարծես թե լուսանկարչական կադրեր են իրական ժամանակից, սակայն միշտ վերակատարած ու կատարելագործված։

Նա կրկին ու կրկին պատկերում է լողացող կանանց և կանանց զույգեր՝ «լրացված ենթատեքստերով»։ Նկարագրությունը ճշգրիտ է, հաճախ ոճավորված։ Վալոտոնը չի շողացնում մարմինները, այլ ընդգծում դրանց ծանրությունը («Քունը», 1908; «Կանայք կապկապով», 1925) կամ ընդգծում ձևերը («Քարի վրա նստած լողացողը»,1910)։

Ֆելիքս Վալոտոնը նկարում է նաև սևամաշկ կանանց, այն ժամանակ, երբ սոցիալական նախապաշարմունքները դեռ գերակշռում էին։
1917 թվականից նա կրկին ճանապարհորդում է և սկսում է պատկերել բնապատկերներ, որտեղ ազատ է թողնում իր համառոտ ոճը և գունային զգայունությունը։ Տերևների շարժը և լույսի ճառագայթները նրա հիմնական ոգեշնչման աղբյուրն են։

Նրա վերջին ստեղծագործությունը՝ «Կինը նկարիչի բեմին», որոշ շրջանակներում մեկնաբանվում է որպես ինքնանկարը կանայք պատկերելով։

### Արձանիկներ
* 1904, «Կինը՝ իր շապիկը պահելով», բրոնզ
* «Ջուր կրող կինը», հնացած շագանակագույն  բրոնզ,

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1865 ծնունդներ
Կատեգորիա:1925 մահեր
Կատեգորիա:Արվեստ
Կատեգորիա:Գեղանկարչություն
Կատեգորիա:Լոզան
Կատեգորիա:Լոզան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Նոյի-Սյուր-Սեն քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի նկարիչներ