Սիստեմատիկ ռիսկ

**Սիստեմատիկ ռիսկ** (**'), տնտեսագիտության մեջ հաճախ անվանում են **համախառն ռիսկ** (**') կամ **չդիվերսիֆիկացվող ռիսկ** (**')ː [[Ֆինանսներ|Ֆինանսներում]] և [[Տնտեսագիտություն|տնտեսագիտության]] մեջ սիստեմատիկ ռիսկը խոցելիությունն է այն իրադարձությունների նկատմամբ, որոնք ազդում են ընդհանուր եկամուտների վրա, ինչպիսիք են ընդհանուր շուկայական եկամտաբերությունը, տնտեսության ընդհանուր ռեսուրսների պաշարները կամ համախառն եկամուտը։ 

Շատ դեպքերում, երկրաշարժերի, համաճարակների և խոշոր եղանակային աղետների նման իրադարձությունները ներկայացնում են համախառն ռիսկեր, որոնք ազդում են ոչ միայն ռեսուրսների բաշխման, այլև ընդհանուր քանակի վրա։ Ահա թե ինչու այն հայտնի է նաև որպես **անակնկալ ռիսկ**, **չպլանավորված ռիսկ** կամ **ռիսկային իրադարձություն**։ Եթե ''ստոխաստիկ'' տնտեսական գործընթացի յուրաքանչյուր հնարավոր արդյունք բնութագրվում է նույն համախառն արդյունքով (բայց հնարավոր է՝ տարբեր բաշխման արդյունքներով), ապա գործընթացն սիստեմատիկ ռիսկ չունի։

== Հատկություններ ==
Սիստեմատիկ կամ համախառն ռիսկն առաջանում է շուկայի կառուցվածքից կամ դինամիկայից, դրանում առաջացած ցնցումներից կամ անորոշությունից, որոնց բախվում են շուկայի բոլոր գործակալները։ Նման ցնցումները կարող են առաջանալ կառավարության քաղաքականությունից, միջազգային տնտեսական ուժերից կամ բնական աղետներից։ 

=== Սիստեմատիկ ռիսկը և հատուկ ռիսկ ===
* <u>[[Հատուկ ռիսկ|Հատուկ ռիսկը]] առանձին ակտիվների հետ կապված ռիսկն է.</u> [[Պորտֆելի արդյունավետ սահման|պորտֆելի ներսում]] այս ռիսկերը կարող են նվազեցվել [[Դիվերսիֆիկացիա|դիվերսիֆիկացիայի]] միջոցով («չեղյալ են հայտարարվում հատուկ ռիսկերը»): [[Ժամանակակից պորտֆելի տեսություն# Համակարգային ռիսկ և սպեցիֆիկ ռիսկ|Հատուկ ռիսկը]] (երբեմն կոչվում է մնացորդային, դիվերսիֆիկացվող, **ոչ սիստեմատիկ ռիսկ** կամ [[Իդիոսինկրազիա|յուրօրինակ` իդեոսինկրատիկ ռիսկ]]) այն ռիսկն է, որի նկատմամբ խոցելի են միայն որոշակի գործակալներ կամ ոլորտներ (և որը կապված չէ լայն շուկայական եկամտաբերության հետ)ː
* <u>Սիստեմատիկ ռիսկը վերաբերում է բոլոր արժեթղթերի համար ընդհանուր ռիսկին.</u> բացառությամբ [[Կարճ դիրք|կարճաժամկետ վաճառքի]], սիստեմատիկ ռիսկը չի կարող դիվերսիֆիկացվել (մեկ շուկայի շրջանակներում): 

Շուկայական պորտֆելի ներսում ակտիվի հատուկ ռիսկը դիվերսիֆիկացվում է հնարավորինս մեծ չափով: Հետևաբար, սիստեմատիկ ռիսկը հավասարեցվում է ֆինանսական ներդրումների` [[Ժամանակակից պորտֆելի տեսություն|շուկայական պորտֆելի ռիսկին]] (ստանդարտ շեղում և հայտնի է նաև որպես պորտֆելի ռիսկ կամ շուկայական ռիսկ): 

Այսպիսով, ոչ սիստեմատիկ ռիսկի յուրօրինակ` իդեոսինկրատիկ բնույթի պատճառով այն կարող է նվազեցվել կամ վերացվել [[Դիվերսիֆիկացիա|դիվերսիֆիկացիայի]] միջոցով, սակայն քանի որ շուկայի բոլոր մասնակիցները խոցելի են սիստեմատիկ ռիսկի նկատմամբ, այն չի կարող սահմանափակվել դիվերսիֆիկացիայի միջոցով (սակայն այն կարող է ապահովագրելի լինել): Արդյունքում, այն ակտիվները, որոնց եկամտաբերությունը բացասականորեն կապված է ավելի լայն շուկայական եկամտաբերության հետ, ավելի բարձր գներ են պահանջում, քան այն ակտիվները, որոնք չունեն այս հատկությունը։ 

Որոշ դեպքերում, համախառն ռիսկը գոյություն ունի ամբողջական շուկայի (Complete market) վրա ազդող ինստիտուցիոնալ կամ այլ սահմանափակումների պատճառով։ Լայն [[Հեջավորում|հեջավորման շուկաներին]] հասանելիություն չունեցող երկրների կամ տարածաշրջանների համար երկրաշարժերի և անբարենպաստ եղանակային ցնցումների նման իրադարձությունները նույնպես կարող են հանդես գալ որպես թանկարժեք համախառն ռիսկեր։ 

[[Ռոբերտ Շիլլեր|Ռոբերտ Շիլլերը]] պարզել է, որ վերջին տասնամյակների [[Գլոբալացում|գլոբալիզացիայի]] առաջընթացին չնայած, երկրների մակարդակով համախառն եկամտի ռիսկերը դեռևս զգալի են և կարող են նվազեցվել ավելի լավ գլոբալ հեջավորման շուկաների ստեղծման միջոցով (այդպիսով, հնարավոր է, կդառնան յուրօրինակ, այլ ոչ թե համախառն ռիսկեր)ː Մասնավորապես, Շիլլերը պաշտպանում էր մակրո [[Ֆյուչերսային բորսա|ֆյուչերսային շուկաների]] ստեղծումը։ Նման մեխանիզմի օգուտները կախված կլինեն նրանից, թե որքանով են մակրոպայմանները փոխկապակցված տարբեր երկրներում։

== Ֆինանսների ոլորտում ==
Սիստեմատիկ ռիսկը կարևոր դեր է խաղում [[Ակտիվների բաշխում|պորտֆելի բաշխման]] մեջː Ռիսկը, որը չի կարող վերացվել դիվերսիֆիկացիայի միջոցով, ''ռիսկից զերծ տոկոսադրույքից'' պահանջում է բարձր [[եկամտաբերություն]] (մինչդեռ [[Իդիոսինկրազիա|յուրօրինակ]] ռիսկը չի պահանջում նման եկամտաբերություն, քանի որ այն կարող է դիվերսիֆիկացվել): Երկարաժամկետ հեռանկարում լավ դիվերսիֆիկացված պորտֆելը ապահովում է եկամտաբերություն, որը համապատասխանում է դրա սիստեմատիկ ռիսկի ենթարկվելուն, իսկ  ներդրողները բախվում են սպասվող եկամտաբերության և սիստեմատիկ ռիսկի միջև փոխզիջման։ Հետևաբար, ներդրողի ցանկալի եկամտաբերությունը համապատասխանում է սիստեմատիկ ռիսկի նկատմամբ նրա ցանկալի ազդեցությանը և համապատասխան ակտիվների ընտրությանը։ Ներդրողները կարող են նվազեցնել պորտֆելի սիստեմատիկ ռիսկի ազդեցությունը միայն սպասվող եկամտաբերությունը զոհաբերելով։

Ակտիվի սիստեմատիկ ռիսկի ենթարկվելու գնահատման կարևոր հասկացություն է [[Բետա գործակից|բետա]] գործակիցը (''β'')։ Քանի որ բետան ցույց է տալիս, թե որքանով է ակտիվի եկամտաբերությունը կապված ավելի լայն շուկայական արդյունքների հետ, այն պարզապես ակտիվի սիստեմատիկ ռիսկի նկատմամբ խոցելիության ցուցանիշ է։ Հետևաբար, [[Կապիտալ ակտիվների գնագոյացման մոդել|կապիտալի ակտիվների գնագոյացման մոդելն (CAPM)]] ուղղակիորեն կապում է ակտիվի հավասարակշռության գինը դրա սիստեմատիկ ռիսկի ենթարկվելու հետ։

=== Մի պարզ օրինակ ===
Դիտարկենք մի ներդրողի, որը շուկայից գնում է [[Արժեթղթերի շուկա|բաժնետոմսեր բազմաթիվ ընկերությունների՝ աշխարհի մեծ մասի ոլորտներից]]։ Այս ներդրողը խոցելի է սիստմատիկ ռիսկի նկատմամբ, բայց դիվերսիֆիկացրել է յուրօրինակ ռիսկերի ազդեցությունն իր պորտֆելի արժեքի վրա. ռիսկի հետագա կրճատումը կպահանջի նրանից ձեռք բերել ռիսկից զերծ ակտիվներ՝ ավելի ցածր եկամտաբերությամբ (օրինակ՝ [[ԱՄՆ գանձապետական արժեթղթեր]]): 

Մյուս կողմից, ներդրողը, որն իր ամբողջ գումարը ներդնում է մեկ ոլորտում, որի եկամտաբերությունը սովորաբար կապ չունի լայն շուկայի արդյունքների հետ ([[Բետա գործակից|բետա-ն]] մոտ է զրոյի), սահմանափակել է իր ենթարկվածությունը սիստեմատիկ ռիսկին, բայց դիվերսիֆիկացիայի բացակայության պատճառով խիստ խոցելի է յուրօրինակ ռիսկի նկատմամբ։

== Տնտեսագիտության մեջ ==
Սիստեմատիկ ռիսկը կարող է առաջանալ տարբեր աղբյուրներից։ [[Հարկաբյուջետային քաղաքականություն|Հարկաբյուջետային]], [[Դրամավարկային քաղաքականություն|դրամավարկային]] և [[Կարգավորող տնտեսագիտություն|կարգավորող]] քաղաքականությունը կարող են լինել համախառն ռիսկի աղբյուրներ։ Որոշ դեպքերում, եղանակային և [[Տարերային աղետներ|բնական աղետների]] նման երևույթներից առաջացող ցնցումները կարող են համախառն ռիսկեր առաջացնել։ Փոքր տնտեսությունները կարող են նաև ենթարկվել միջազգային պայմանների, ինչպիսիք են [[Առևտրական պայմանագրեր|առևտրի պայմանագրային]] ցնցումներից առաջացած համախառն ռիսկերը։

Սիստեմատիկ ռիսկը կարող է մեծ հետևանքներ ունենալ տնտեսական աճի համար։ Օրինակ՝ վարկային ռացիոնավորման առկայության դեպքում, համախառն ռիսկը կարող է հանգեցնել [[Սնանկություն|բանկերի սնանկացման]] և խոչընդոտել ''կապիտալի կուտակմանը''ː Բանկերը կարող են արձագանքել շահութաբերությանը սպառնացող համախառն (ագրեգատային) ռիսկի աճին՝ բարձրացնելով որակի և քանակի ''վարկային ռացիոնավորման''  (Credit rationing) չափանիշները՝ մոնիթորինգի ծախսերը նվազեցնելու համար, սակայն փոքր թվով վարկառուներին վարկ տալու պրակտիկան նվազեցնում է բանկային պորտֆելների դիվերսիֆիկացիան (Concentration risk, կենտրոնացման ռիսկ), միաժամանակ մերժելով որոշ պոտենցիալ արդյունավետ ընկերությունների կամ ոլորտների վարկավորումը։ Արդյունքում, կապիտալի կուտակումը և տնտեսության ընդհանուր արտադրողականության մակարդակը կարող են նվազել։

Տնտեսական մոդելավորման մեջ մոդելի արդյունքները մեծապես կախված են ռիսկի բնույթից։ Մոդելավորողները հաճախ ներառում են ագրեգատային ռիսկը՝ հիմնվելով ֆոնդերի (''բյուջետային սահմանափակումներ''), [[Արտադրողականություն|արտադրողականության]], [[Դրամավարկային քաղաքականություն|դրամավարկային քաղաքականության]] կամ արտաքին գործոնների, ինչպիսիք են առևտրի պայմանները, ոլորտի ցնցումների միջոցով։ Անհատական ռիսկերը կարող են ներմուծվել այնպիսի մեխանիզմների միջոցով, ինչպիսիք են անհատական աշխատանքի արտադրողականության ցնցումները։ Եթե գործակալներն ունեն ակտիվներով առևտուր անելու կարողություն և չունեն [[Փոխառության ծախսումներ|փոխառության սահմանափակումներ]], ապա առանձին ռիսկերի բարեկեցության վրա ազդեցությունն աննշան է։ Սակայն, ընդհանուր` սիստեմատիկ ռիսկի բարեկեցության ծախսերը կարող են զգալի լինել։

Որոշակի պայմաններում, սիստեմատիկ ռիսկը կարող է առաջանալ միկրոշոկերի առանձին գործակալների վրա ագրեգացիայից։ Սա կարող է տեղի ունենալ բազմաթիվ գործակալներով և ռազմավարական լրակազմերով մոդելներումː Նման բնութագրերով իրավիճակներն են՝ նորարարությունը, որոնումը և առևտուրը, արտադրությունը մուտքային լրացումներով և տեղեկատվության փոխանակումը։ Նման իրավիճակները կարող են առաջացնել ագրեգատային տվյալներ, որոնք էմպիրիկորեն անզանազանելի են ագրեգատային ցնցումներով տվյալներ ստեղծելու գործընթացից։

=== Օրինակ՝ Արրոու-Դեբրյոյի հավասարակշռություն ===
Հետևյալ օրինակը վերցված է Մաս-Կոլելից, Ուինսթոնից և Գրինից (1995) [[Միկրոէկոնոմիկա|միկրոէկոնոմիակայի]] տեսության մասին գրքիցː Դիտարկենք պարզ փոխանակման տնտեսություն՝ երկու նույնական գործակալներով, մեկ (բաժանելի) բարիքով և աշխարհում կատարվող երկու պոտենցիալ վիճակներով (որոնք տեղի են ունենում որոշակի հավանականությամբ): Յուրաքանչյուր գործակալ ունի [[Մաթեմատիկական սպասում|սպասման]] օգտակարություն հետևյալ տեսքով` 

<math>\pi_1*u_i(x_{1i})+\pi_2*u_i(x_{2i})</math>,

որտեղ <math>\pi_1</math> և <math>\pi_2</math> համապատասխանաբար 1 և 2 վիճակների առաջացման հավանականություններն են։ 1-ին վիճակում 1-ին գործակալն օժտված է բարիքի մեկ միավորով, մինչդեռ 2-րդ գործակալն օժտված չէ ոչնչով։ 2-րդ վիճակում 2-րդ գործակալը օժտված է բարիքի մեկ միավորով, մինչդեռ 1-ին գործակալը ոչնչով օժտված չէ։ Այսինքն, ''i'' վիճակում օժտվածության վեկտորը նշանակելով որպես <math>\omega_i,</math> մենք ունենք հետևյալը`

<math>\omega_1=(1,0)</math>, <math>\omega_2=(0,1)</math>ː 

Այդ դեպքում այս տնտեսության համախառն կապիտալը մեկ բարիք է՝ անկախ նրանից, թե որ վիճակն է իրականացվում, այսինքն այս դեպքում տնտեսությունը ագրեգատային ռիսկ չունի։ Կարելի է ցույց տալ, որ եթե գործակալներին թույլատրվում է գործարքներ կնքել, ապա 1-ին վիճակում գտնվող ապրանքի նկատմամբ պահանջի գնի և 2-րդ վիճակում գտնվող ապրանքի նկատմամբ պահանջի գնի հարաբերակցությունը հավասար է դրանց համապատասխան առաջացման հավանականությունների հարաբերակցություններին (և, հետևաբար, յուրաքանչյուր գործակալի փոխարինման սահմանային մակարդակները նույնպես հավասար են այս հարաբերակցությանը): Այսինքն՝ 

<math>p_1/p_2=\pi_1/\pi_2</math>ː

Եթե հնարավոր է, ագենտները գործարքներ են կնքում այնպես, որ իրենց սպառումը հավասար լինի երկու վիճակների դեպքում էլ։

Հիմա դիտարկենք մի օրինակ՝ ագրեգատային ռիսկի վերլուծությամբ։ Տնտեսությունը նույնն է, ինչ վերը նկարագրվածը, բացառությամբ նվիրատվությունների. 1-ին վիճակում գործակալ 1-ին տրվում է ապրանքի երկու միավոր, մինչդեռ գործակալ 2-ը դեռևս ստանում է զրո միավոր, իսկ 2-րդ վիճակում գործակալ 2-ը դեռևս ստանում է ապրանքի մեկ միավոր, մինչդեռ գործակալ 1-ը ոչինչ չի ստանում։ Այսինքն՝ 

<math>\omega_1=(2,0)</math>, <math>\omega_2=(0,1)</math>ː

Այժմ, եթե 1-ին վիճակը իրականացվի, ապա ընդհանուր կապիտալը կկազմի 2 միավոր, բայց եթե 2-րդ վիճակը իրականացվի, ապա ընդհանուր կապիտալը կկազմի ընդամենը 1 միավոր. այս տնտեսությունը ենթակա է սիստեմատիկ ռիսկի։ Գործակալները չեն կարող լիովին ապահովագրել և երաշխավորել նույն սպառումը երկու վիճակներում էլ։ Կարելի է ցույց տալ, որ այս դեպքում գների հարաբերակցությունը փոքր կլինի երկու վիճակների հավանականությունների հարաբերակցությունից՝ 

<math>p_1/p_2<\pi_1/\pi_2</math>, 

այսպիսով, 

<math>p_1/\pi_1<p_2/\pi_2</math>ː

Այսպիսով, օրինակ, եթե երկու վիճակները տեղի են ունենում հավասար հավանականությամբ, ապա 

<math>p_1<p_2</math>ː 

Սա հայտնի ֆինանսական արդյունք է. պայմանական պահանջ է, որը ցածր շուկայական եկամտաբերության պայմաններում ավելի շատ ռեսուրսներ է ապահովում,  ունի ավելի բարձր գին։

=== Հետերոգեն գործակալների մոդելներում ===
Թեև ագրեգատային ռիսկի ներառումը տարածված է ''մակրոտնտեսական մոդելներում'', զգալի մարտահրավերներ են առաջանում, երբ հետազոտողները փորձում են ագրեգատային անորոշությունը ներառել տարասեռ կամ ''հետերոգեն գործակալներով'' [[Տնտեսական մոդել|մոդելներում]]։ Այս դեպքում, բաշխման արդյունքների ամբողջ բաշխումը [[վիճակի փոփոխական]] է, որը պետք է տեղափոխվի տարբեր ժամանակահատվածներում։ Սա հանգեցնում է ''չափողականության հայտնի անեծքին'' ''(Curse of dimensionality)''։ Դիլեմայի լուծման մեկ մոտեցումն այն է, որ թույլ տրվի գործակալներին անտեսել ագրեգատային բաշխման ատրիբուտները՝ այս ենթադրությունը հիմնավորելով [[Որոշման ընդունում|որոշման կայացման]] ''սահմանափակ ռացիոնալությանը'' հղում անելով։ 

Դեն Հաանը (2010) գնահատում է մի քանի ալգորիթմներ, որոնք կիրառվել են Կրուսելի և Սմիթի (1998) մոդելը լուծելու համար՝ ցույց տալով, որ լուծման ճշգրտությունը կարող է մեծապես կախված լինել լուծման մեթոդիցː Հետազոտողները պետք է ուշադիր դիտարկեն ճշգրտության թեստերի արդյունքները լուծման մեթոդներ ընտրելիս և հատուկ ուշադրություն դարձնեն ցանցի ընտրությանը։

== Նախագծերում ==
Սիստեմատիկ ռիսկը գոյություն ունի նախագծերում և կոչվում է **նախագծի ընդհանուր ռիսկ**, որն առաջանում է արտաքին միջավայրի գործոնների անորոշության համակցված ազդեցությունից, ինչպիսիք են [[Շուկայական հետազոտություն|շուկայական հետազոտության]] [[PEST անալիզ|PESTLE]], [[ԱԱԲԵ|VUCA-ն]] (անկայունություն (***v*'olatility)*, անորոշություն (***u**ncertainty)*, բարդություն (***c**omplexity)*, երկիմաստություն (***a**mbiguity)*) և այլն: Այն նաև կոչվում է պայմանական կամ *'չպլանավորված ռիսկ** կամ պարզապես **անորոշություն''', քանի որ այն անհայտ հավանականություն և անհայտ ազդեցություն ունի: 

Ի տարբերություն սիստեմատիկ ռիսկի, համակարգային ռիսկը հայտնի է որպես նախագծի անհատական ռիսկ, որը պայմանավորված է նախագծային համակարգի կամ մշակույթի ներքին գործոններով կամ հատկանիշներով։ Սա հայտնի է նաև որպես բնածին, պլանավորված, իրադարձային կամ պայմանային ռիսկ, որն առաջանում է հայտնի անհայտ գործոններից, ինչպիսիք են փոփոխականությունը կամ ազդեցության անորոշությունը, բայց և տեղի ունենալու 100% հավանականությունը։ Ե՛վ համակարգային, և՛ սիստեմատիկ ռիսկերը մնացորդային ռիսկեր են։

## Տես նաև
* Կապիտալ ակտիվների գնագոյացման մոդել

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:Արժեթղթերի շուկա
Կատեգորիա:Ռիսկերի կառավարում
Կատեգորիա:Տնտեսական համակարգեր
Կատեգորիա:Ֆինանսական շուկաներ