Արտեֆակտ (հնագիտություն)

**Արտիֆակտ** կամ **արտեֆակտ** (Բրիտանական անգլերեն), ընդհանուր եզրույթ, որը վերաբերում է մարդկանց կողմից ստեղծված առարկային, ինչպիսին է գործիքը կամ արվեստի գործը, մասնավորապես հնագիտական հետաքրքրություն ներկայացնող առարկա։ Հնագիտության մեջ բառը դարձել է հատուկ  տերմին, սահմանում է հնագիտական պեղումների ընթացքում հայտնաբերված, մշակութային հետաքրքրություն ներկայացնող իր՝ մշակութային արտեֆակտ։

«Արտեֆակտ» - ը եզրույթ է, որն օգտագործվում է հնագիտության մեջ, մինչդեռ թանգարաններում համարժեք տերմինը սովորաբար նշանակում է «առարկա», արվեստի պատմության մեջ, հնարավոր է, արվեստի գործ կամ ավելի յուրահատուկ տերմին, ինչպիսին է փորագրությունը, քանդակագործությունը։ Համանուն տերմինը կարող է անվանել բոլորը կամ դրանցից որևէ մեկը կախված համատեքստից, և հատուկ տերմիններ կօգտագործվեն, երբ խոսքը վերաբերում է առանձին առարկաներիի կամ նմանատիպ առարկաների խմբերի։

Արտեֆակտները գոյություն ունեն տարբեր ձևերով, և երբեմն դրանց կարող են շփոթել էկոֆակտերի և մարդկային բնակավայրերի գտածոների հետ, երեքն էլ երբեմն կարելի է գտնել միասին հնագիտական վայրերում։ Դրանք կարող են նաև գոյություն ունենալ տարբեր տեսակի համատեքստերում՝ կախված տարբեր ժամանակահատվածներում նրանց վրա ազդած գործընթացներից։ Տարբեր վերլուծություններ են կատարվում արտեֆակտները վերլուծելու և դրանց վերաբերյալ տեղեկատվություն տրամադրելու համար։ Այնուամենայնիվ, արտեֆակտների գողությունը և հավաքորդությունը կարող է խոչընդոտել գիտական հնագիտության միջոցով արտեֆակտների վերլուծության գործընթացին, ինչը էթիկական բանավեճ է առաջացնում։

## Հնագիտական համատեքստ
Արտեֆակտները կարող են ծագել ցանկացած հնագիտական համատեքստից կամ աղբյուրից, ինչպիսիք են՝
* Դիակի հետ թաղված իրեր
* Պեղումների ժամանակ հայտնաբերված մարդկային բնակավայրեր, ինչպիսիք են աղբավայրը կամ այլ կենցաղային միջավայր 
* Զոհաբերությունների ժամանակ արված նվիրատվություններ
* Թաքստոցներ, ինչպես նաև ջրհորներ 
Նմուշները ներառում են քարե գործիքներ, խեցեղեն, մետաղական առարկաներ, ինչպես օրինակ  զենքերը և անձնական զարդարանքի առարկաները, ինչպիսիք են կոճակները, զարդերը և հագուստը։ Մարդու էվոլյուցիան  փաստող ոսկորները նույնպես նմուշ են։ Բնական գտածոները, ինչպիսիք են օջախի կայծքարերը  կամ սննդի համար օգտագործվող բուսական նյութը, հնագետների կողմից դասակարգվում են ավելի շատ որպես էկոֆակտեր, քան արտեֆակտեր։  

Արտեֆակտները գոյություն ունեն որպես վարքագծային և փոխակերպման գործընթացների արդյունք։ Վարքագծային գործընթացը ներառում է հումքի ձեռքբերում, հատուկ նպատակով արտադրության կազմակերպում  և օգտագործումից հետո հետագա հեռացում։ փոխակերպման գործընթացները սկսվում են վարքագծային գործընթացների ավարտին. դա այն դեպքում, երբ բնությունը և/կամ մարդիկ փոխում են արտեֆակտը այն պահպանելուց հետո։ Այս երկու գործընթացներն էլ կարևոր գործոններ են արտեֆակտի համատեքստը գնահատելիս։

Արտեֆակտի համատեքստը կարելի է բաժանել երկու կատեգորիայի՝ առաջնային համատեքստ և երկրորդական համատեքստ։ Մատրիցը ֆիզիկական միջավայր է, որի շրջանակներում գոյություն ունի արտեֆակտը, իսկ ծագումը վերաբերել է մատրիցի ներսում գտնվող որոշակի վայրին։ Երբ արտեֆակտը հայտնաբերվել է առաջնային համատեքստի մակարդակում, մատրիցը և ծագումը չեն փոխվել փոխակերպման գործընթացների միջոցով։ Այնուամենայնիվ երկրորդական համատեքստին վերաբերելիս մատրիցը և ծագումը փոխվել են։ Արտեֆակտները գոյություն ունեն երկու համատեքստերում, և դա հաշվի է առնվում դրանց վերլուծության ժամանակ։

Արտեֆակտները տարբերվում են հնագիտական շերտագրական գտածոներից և էկոֆակտերից։ Հնագիտական շերտագրական գտածոները մարդկային գործունեության ոչ շարժական մնացորդներ են, որոնք ներառում են օջախներ, ճանապարհներ, հանքավայրեր, խրամատներ և նմանատիպ մնացորդներ։ Էկոֆակտները, որոնք կոչվում են նաև բիոֆակտեր, հնագիտական հետաքրքրություն ներկայացնող առարկաներ են, որոնք ստեղծվել են այլ օրգանիզմների կողմից, ինչպիսիք են սերմերը կամ կենդանիների ոսկորները։

Բնական օբյեկտներըը, որոնք մարդիկ տեղափոխել են, բայց չեն փոխել, կոչվում են մանուպորտ։ Օրինակները ներառում են ծովախեցիները, որոնք տեղափոխվել են երկրի խորքերը կամ ջրի ազդեցությամբ ստեղծված և հեռու գտնվող կլորացված խճաքարերը։ 

Այս տարբերությունները հաճախ աննշան են. կենդանու դիակից հանված ոսկորը կենսաֆակտ է, բայց օգտակար գործիքի մեջ փորագրված ոսկորը արտեֆակտ։ Նույն ձևով, կարող են հակասություններ առաջանալ վաղ քարե առարկաների վերաբերյալ, որոնք կարող են լինել կամ չմշակված արտեֆակտներ, կամ հայտնաբերվել են բնության մեջ և պատահաբար նմանվել վաղ մարդկանց կամ Homo sapiens-ի կողմից պատրաստված վաղ առարկաների։ Դժվար է տարբերակել իրական մարդու ձեռքով լիթական արտեֆակտի և գեոֆակտի (բնական քարե իրեր, որոնք նման են մարդու կողմից ստեղծված գործիքների) միջև եղած տարբերությունները։ Հնարավոր է հաստատել արտեֆակտների իսկությունը ՝ ուսումնասիրելով մարդու կողմից պատրաստված գործիքներին վերագրվող ընդհանուր բնութագրերը և պեղումների վայրի տեղական առանձնահատկությունները։

Արտեֆակտները, բրածոները և էկոֆակտերը կարող են միասին տեղակայվել պեղումների վայրերում։  Պեղումների վայրերը կարող են ներառել այս երեք տարրերի տարբեր դասակարգումներ․ որոշները կարող են ներառել բոլորը, իսկ մյուսները կարող են ներառել միայն մեկը կամ երկուսը։ Պեղումների վայրերը կարող են ունենալ հստակ սահմաններ պատերի և ջրով լցված խրամների տեսքով, բայց դա միշտ չէ, որ այդպես է։ Պեղումների վայրերը կարելի է տարբերել ըստ կատեգորիաների, ինչպիսիք են գտնվելու վայրը և նախկին գործառույթները։ Այս վայրերում արտեֆակտների գոյության ձևը թույլ է տալիս հնագիտական պատկերացումներ կազմել։ Դրա օրինակ կարող է լինել արտեֆակտների՝ թաղման դիրքի և խորության օգտագործումը տեղում անցյալի իրադարձությունների ժամանակագրական մասշտաբը որոշելու համար։

Ժամանակակից հնագետները փորձում են տարբերակել նյութական մշակույթը  էթնիկ պատկանելությունից, որը հաճախ ավելի բարդ է, ինչպես ասում է Քերոլ Կրամերը «կաթսաները մարդիկ չեն» ասացվածքում։

## Վերլուծություն
Արտեֆակտի վերլուծությունը բնորոշվում է նրանով, թե ինչ տեսակի արտեֆակտն է հետազոտվում լավագույնը։

Վիմաբանական վերլուծությունը վերաբերում է արտեֆակտների վերլուծությանը, որոնք պատրաստված են քարերից և հաճախ ունեն գործիքների տեսք։ Քարե արտեֆակտները հաճախ հանդիպում են նախապատմական ժամանակներում և, հետևաբար, կարևոր ասպեկտ են անցյալի վերաբերյալ հնագիտական հարցերի պատասխանների մեջ։ Առաջին հայացքից քարե արտեֆակտները կարող են օգնել հնագետներին ուսումնասիրել, թե ինչպես են զարգացել տեխնոլոգիաները պատմության ընթացքում՝ ցուցադրելով տարբեր ժամանակաշրջանների տարբեր գործիքներ և արտադրական տեխնոլոգիաներ։ Այնուամենայնիվ ավելի խորքային հարցերի պատասխաններ կարելի ստանալ այս վերլուծության շնորհիվ․ այս հարցերը կարող են ներառել այնպիսի թեմաներ են, թե ինչպես են հասարակությունները կազմակերպվել և կառուցվել սոցիալականացման և բարիքների բաշխման առումով։ Հետևյալ լաբորատոր մեթոդները բոլորն էլ նպաստում են վիմաբանական վերլուծության գործընթացին. պետրոգրաֆիա, նեյտրոնների ակտիվացում, ռենտգենյան ֆլուորեսցենտացիա, մասնիկներով պայմանավորված ռենտգեն ճառագայթում, անհատական շերտային վերլուծություն և զանգվածի վերլուծություն։

Արտեֆակտների վերլուծության մեկ այլ տեսակ է կերամիկայի վերլուծությունը, որը հիմնված է խեցեգործության հնագիտական ուսումնասիրության վրա։ Վերլուծության այս տեսակը կարող է օգնել հնագետներին տեղեկատվություն ստանալ օգտագործված հումքի և այն մասին, թե ինչպես է այն օգտագործվել կերամիկայի ստեղծման մեջ։ Լաբորատոր մեթոդները, որոնք դա թույլ են տալիս, հիմնականում հիմնված են սպեկտրասկոպիայի վրա։ Սպեկտրասկոպիայի տարբեր տեսակները ներառում են ատոմային կլանումը, էլեկտրոջերմային ատոմային կլանումը, ինդուկտիվ զուգակցված պլազմա-ատոմային ճառագայթումը և ռենտգենյան ֆլուորեսցենցիան։ Կերամիկայի վերլուծությունը ոչ միայն տեղեկատվություն է տրամադրում կերամիկայի հումքի և արտադրության վերաբերյալ, այն օգնում է պատկերացում կազմել անցյալի հասարակությունների մասին՝ իրենց տեխնոլոգիայի, տնտեսագիտության և սոցիալական կառուցվածքի առումով։

Բացի այդ, գոյություն ունի կենդանական աշխարհի վերլուծություն՝ կենդանիների մնացորդների տեսքով արտեֆակտները ուսումնասիրելու համար։ Ինչպես վիմական արտեֆակտների դեպքում, կենդանական աշխարհի մնացորդները չափազանց տարածված են հնագիտության ոլորտում։ Կենդանական մնացորդների վերլուծությունը պատկերացում է տալիս առևտրի մասին, քանի որ կենդանիները ժամանակի ընթացքում փոխանակվել են տարբեր շուկաներում և վաճառվել երկար հեռավորությունների վրա։ Կենդանական մնացորդները կարող են նաև տեղեկատվություն տրամադրել նախորդ հասարակությունների սոցիալական կարգավիճակի, էթնիկական տարբերությունների և սննդակարգի մասին։

Արտեֆակտների թվագրումը և դրանց ժամանակագրական տեղեկատվության տրամադրումը արտեֆակտների վերլուծության կարևոր մասն է։ Վերոնշյալ վերլուծությունների տարբեր տեսակները կարող են օգնել արտեֆակտի թվագրման գործընթացին։ Թվագրման հիմնական տեսակները ներառում են հարաբերական թվագրումը, պատմական թվագրումը և տիպաբանությունը։ Հարաբերական թվագրումը տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ արտեֆակտերը դասավորված են միմյանց նկատմամբ որոշակի կարգով, մինչդեռ պատմական թվագրումը տեղի է ունենում ժամանակաշրջանների գրավոր ապացույցների միջոցով. հարաբերական թվագրումըը նախապատմական ժամանակաշրջանների թվագրման միակ ձևն է։ Տիպաբանությունը գործընթաց է, որը խմբավորում է նյութով և ձևով միանման արտեֆակտները։ Այս վերլուծությունը հիմնված է այն գաղափարների վրա, որ օբյեկտի ոճը համապատասխանում են որոշակի ժամանակահատվածի, և որ այդ ոճը ժամանակի ընթացքում դանդաղորեն փոխվել է։

## Էթիկա
Արտեֆակտերի հավաքորդությունը և անօրինական յուրացումը բուռն քննարկումներ են առաջացրել հնագիտական ոլորտում։ Հնագիտական առումով անօրինական յուրացումը այն է, երբ արտեֆակտերը պեղվել են և հավաքվել մասնավոր կերպով կամ վաճառվել, նախքան դրանց  պաշտոնական հնագիտական ուսումնասիրությունը և վերլուծությունը։ Բանավեճը կենտրոնացել է հավաքորդների և հնագետների համոզմունքների  տարբերությունների շրջանակներում։ Երբ խոսքը վերաբերում է արտեֆակտներին, հնագետները կենտրոնանում են պեղումների, համատեքստի և լաբորատոր վերլուծությունների վրա, մինչդեռ հավաքորդներըը առաջնորդվում են անձնական ցանկություններով։ Սա շատերին ստիպում է իրենց տալ հնագիտական հարցը «Ու՞մ է պատկանում անցյալը»։

Կան նաև էթիկական խնդիրներ՝ կապված թանգարաններում արտեֆակտների ցուցադրության հետ, որոնք կասկածելի հանգամանքներում վերցվել են այլ երկրներից, օրինակ՝ Բրիտանական թանգարանի կողմից Պարթենոնի՝ Էլգինի մարմարների ցուցադրությունը։ Եվրոպական թանգարանների կողմից ոչ եվրոպական երկրների բնիկ ժողովուրդներին պատկանող իրերի ցուցադրումը, հատկապես նրանց, որոնք արտահանվել են Աֆրիկայի եվրոպական նվաճման ժամանակ, նույնպես բարձրացրել են էթիկական հարցեր։ Պան-Աֆրիկյան ակտիվիստները, ինչպիսիք են Մվազուլու Դիաբանզան և Բազմամշակութային ճակատ ընդդեմ թալանի  (Multicultural Front Against Pillaging), ուղղակի գործողություններ են ձեռնարկել եվրոպական թանգարանների դեմ ՝ փորձելով վերադարձնել այն իրերը, որոնք, իրենց կարծիքով, պատկանում են Աֆրիկային։

## Տես նաև
* Հնագիտական պեղումներ
* Անպատեհ գտածո

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Artifact Collection at the Royal Military College of Canada Museum in Kingston, Ontario

Կատեգորիա:Հնագիտական նմուշներ
Կատեգորիա:Հնագիտություն