open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ծառուտ

[300px|մինի|[Ուռուտ և կաղնուտ]]
**Ծառուտ**, անտառային ծառերի ու թփուտների համակեցություն, որն իր գնահատման տարրերով (կազմ, ձև, հասակ և այլն) կենսաբանորեն միատարր է և տարբերվում է շրջակա համակեցություններից։ *Միատարր* ծառուտը կազմված է 1 ծառատեսակից և կոչվում է դրա անունով, իսկ *խառը* ծառուտը՝ 2 և ավելի ծառատեսակներից և կոչվում է գլխավոր կամ գերիշխող տեսակի անունով։

## Ծառուտների տեսակներ
Ծառերի աճի և զարգացման առանձնահատկություններից ելնելով՝ առանձնացվում են ծառուտների հասակային 6 փուլ՝ մատղաշ, ձողանային, միջին տարիքի, հասունացող, հասուն և գերհասուն։ Առաջին 3 փուլերի բացարձակ տարիքը պայմանավորված է տվյալ տեսակի երկարակեցությամբ։ Ծառուտները լինում են *պարզ*, երբ ծառերի պսակը առաջացնում է 1 շարահարկի սաղարթ, և *բարդ*, երբ ծառերն առաջացնում են 2 և ավելի շարահարկերի սաղարթ։ Բարդ ծևերն ունեն բարձր արդյունավետություն ու բնապահպանական հատկություններ։

Ծառուտները լինում են բնական և արհեստական։ Բնական ծառուտները բազմանում են սերմնային և վեգետատիվ (կոճղաշիվային, արմատաընձյուղային) եղանակներով, արհեստական ծառուտները՝ ցանքի միջոցով՝ սերմնաբուսակների, տնկիների ու կտրոնների տնկման եղանակով։ Սերմնային ծագում ունեցող ծառուտներն օժտված են բարձր արդյունավետությամբ և երկարակեցությամբ։ Ծառուտների արդյունավետությունը պայմանավորված է ծառատեսակով, աճման միջավայրով և ծառերի խտությամբ։ Ծառուտի խտությունը որոշում են 1 հա-ում եղած ծառերի քանակով և բների հաստությամբ։ Ծառուտի խտության որոշումն ունի կարևոր նշանակություն անտառների հիմնադրման, խնամքի և հատումների համար։

## Հայաստանի ծառուտներ
Հայաստանում տարածված են կաղնուտ, բոխուտ, կեչուտ, կաղնեբոխուտային և այլ ծառուտներ։

Կատեգորիա:Ծառեր
Բորիս Սուպյան

**Բորիս Դավթի Սուպյան** (), խորհրդային ռազմական գործիչ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից, տանկային զորքերի գեներալ-մայոր (1945 թվականի սեպտեմբերի 8), ԽՄԿԿ անդամ (1928)։

## Կենսագրություն
Բորիս Սուպյանը ծնվել է 1904 թվականի հուլիսի 10-ին, Բոգոլշեսկոյե ավանում  (այժմ՝ Բելառուսի Հանրապետության Վիտեբսկի մարզ)։ 1930-1932 թվականներին ուսանել է Լենինգրադի Գերցենի անվան մանկավարժական ինստիտուտում, ավարտել զրահատանկային և մեքենայացված զորքերի ռազմական ակադեմիային կից դասընթացները (1946 թվական)։ 1932 թվականից ծառայել է Լենինգրադի զինվորական օկրուգում։

1939–1940 թվականներին, որպես 11-րդ մեքենայացված բրիգադի գումարտակի հրամանատար, մասնակցել է Խորհրդա-ֆիննական պատերազմին (*«Ձմեռային պատերազմ»*)։ Խորհրդային Միության վրա Ֆաշիստական Գերմանիայի սանձազերծած լայնամասշտաբ հարձակումից հետո որպես 43-րդ տանկային դիվիզիայի շտաբի պետի տեղակալ և օպերատիվ բաժնի պետ, մասնակցել է Բերդիչև, Նովոգրադ-Վոլինսկի, Կորոստեն քաղաքների մոտ պաշտպանական մարտերին, 1942 թվականի գարնանը 10-րդ տանկային բրիգադի հրամանատար նշանակվելուց հետո՝ Ստալինգրադի ճակատամարտին, 1943 թվականի հուլիսից, որպես Տափաստանային 53-րդ բանակի զրահատանկային և մեքենայացված զորամասերի հրամանատար՝ Բելգորոդ-Խարկով հարձակողական մարտերին, հակառակորդի Կորսուն-Շեչենկովսկիի, Ցասսի-Քիշնեի խմբավորումների վերացմանը, Ռումինիայի, Հունգարիայի, Չեխոսլովակիայի գրավմանը, զրահատանկային միավորման հրամանատարի պաշտոնով՝ Կայսերական Ճապոնիայի ջախջախմանը։

Պատերազմից հետո եղել է Կազանի անասնաբուժական ինստիտուտի զինվորական ամբիոնի վարիչ։ 1956 թվականին զորացրվել է։

## Պարգևներ
* Կարմիր դրոշի շքանշան (1941, 27.08.1943, 26.04.1944)
* Կուտուզովի  II աստիճանի շքանշան (13.09.1944, 31.08.1945)
* Կարմիր աստղի շքանշան (13.02.1942)
* «Մարտական ծառայությունների» մեդալ (03.11.1944)
* «Ստալինգրադի պաշտպանության» մեդալ (1943)

## Գրականություն
* Армяне-народ созидатель чужих цивилизаций: 1000 известных армян в мировой истории/С.Ширинян.-Ер.: Авт. изд., 2014, стр.110, ISBN 978-9939-0-1120-2
* Տիգրան Հայազն, Գարեգին Ղազարյան։ 1000 հայազգի գեներալներ, ծովակալներ.-Ե.,Հեղինակային հրատարակություն, 2009 թ., էջ 511։ ISBN 978-9939-53-105-2
* Арутюнян К.А., Погосян Г.Р. Вклад армянского народа в победу в Великой Отечественной войне. М., 2010.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ զրահատանկային զորքերի հայ գեներալ-մայորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Սուսերամարտ

մինի|Սուսերամարտ
**Սուսերամարտ**, մենամարտային օլիմպիական մարզաձև։ Սառը զենքին տիրապետելու հնարքների համակարգ ձեռնամարտում։ Հայտնի է հնագույն ժամանակներից։ Միջին դարերում համարվել է «ասպետի յոթ առաքինություններից» մեկը։ Սուսերամարտի արվեստը ծագել է 15-րդ դարի սկզբին, ռազմիկի սպառազինությունը հրազենի հայտնագործման հետևանքով թեթև և դյուրակիր դառնալուց հետո։

Ներկայացվում է որպես մարզաձև, սահմանված կանոններով մենամարտ ճկասուսերի, թրասուսերի կամ խոցասուսերի գործածությամբ։ Պաշտոնական մրցումների ժամանակակից ծրագիրն ընդգրկում է տղամարդկանց և կանանց (միայն ճկասուսեր) թիմային-անհատական մրցաշարեր։ Ճկասուսերի (ռապիրա) քաշը 0,5 կգ է, երկարությունը՝ 1,1 մ։ Մարտի ժամանակ թույլատրվում են խոցումներ իրանի և մեջքի (մինչև գոտկատեղ) տարբեր մասերին։ Մենամարտելիս մարզիկը հագնում է մետաղյա թելերից հյուսված հատուկ բաճկոն, որը հաղորդալարով միացվում է էլեկտրագրանցող սարքին։ Ճիշտ խոցելու դեպքում վառվում է կանաչ կամ կարմիր, մյուս դեպքերում՝ սպիտակ, ազդանշանային լամպ։ Թրասուսերի մարտի դատավարությունը իրականացնում են ավագ և չորս անկյունային մրցավարներ։ Թույլատրվում է հարվածել կամ խոցել գոտկատեղից վեր՝ բացի ծոծրակից։ Խոցասուսերի (շպագա) քաշը մինչև 0,77 կգ է, երկարությունը՝ 1,1 մ։ Սայրի կտրվածքը եռանկյուն է։

Թույլատրվում է խոցել մարմնի բոլոր մասերը, բացի ծոծրակից (նաև ժամանակակից հնագամարտի ձև)։ Սուսերամարտում հաղթում է մինչև 6 րոպեում 5 խոցում կատարող մարզիկը (օլիմպիական մրցակարգի դեպքում՝ 10 րոպեում 10 խոցում)։ Մարզիկները հագնում են սպիտակ, թեթև, ամուր կտորից պաշտպանական հագուստ, ցանցապատ սաղավարտ, ձեռնոց՝ սուսերակիր ձեռքին։ Մրցուղյակի երկարությունը 18 մ է։ 1896 թվականից Սուսերամարտի օլիմպիական խաղերի ծրագրում է (կանանցը 1924 թվականից)։ 1937 թվականից անցկացվում է աշխարհի ամենամյա առաջնություն, 1906-1936 թվականներին անցկացվել է Եվրոպայի առաջնություն, 1960 թվականից տեղի են ունենում Եվրոպայի գավաթի թիմային և անհատական մրցումներ (1964 թվականից՝ չեմպիոնատներ)։ Ռուսաստանում մարզական Սուսերամարտ հայտնի է XVII դարի վերջից։ Պաշտոնական մրցումներ կազմակերպվել են 1860 թվականից (սկզբում միայն սպաների համար)։

Հայաստանում առաջին խմբակները ստեղծվել են Երևանի Ալեքսանդր Մյասնիկյանի անվան ռազմական դպրոցում և Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի)։ Հանրապետական առաջնություններ սկսվել են անցկացվել 1945 թվականից։ 1979-ին Երևանի ֆիզիկական կուլտուրայի ինստիտուտում ստեղծվել է Սուսերամարտի ամբիոն։ Հայաստանի մարզիկներից Վլադիմիր Չեռնիկովը (խոցասուսեր) դարձել է XVII Օլիմպիական խաղերի 3-րդ, աշխարհի և ԽՍՀՄ առաջնությունների 2-րդ և 3-րդ մրցանակակիր, հաղթել ԽՍՀՄ գավաթի խաղարկությունում (1958)։ Աշոտ Կարագյանը (խոցասուսեր) Մոսկովյան օլիմպիադայի արծաթե (ճկասուսեր, թիմային) և բրոնզե (թիմային) մեդալակիր է, հաղթել է աշխարհի (թիմային) առաջնություններում (1979, 1981), Եվրոպայի գավաթի խաղարկությունում (1978, թիմային), իտալական «Մպրիտֆիկո» միջազգային խոշորագույն մրցաշարերում (1974, 1977), բազմիցս նվաճել ԽՍՀՄ չեմպիոնի կոչումը։

Կատեգորիա:Մարզաձևեր
Կատեգորիա:Ամառային օլիմպիական մարզաձևեր
Երուսաղեմի հայ կերպարվեստ

**Երուսաղեմը հայ մշակույթի** և գիտության կենտրոններից է։ Սուրբ Հակոբյանց վանքի «էդուարդ և Հելեն Մարտիկյան» թանգարանում պահվում են մեծ մասամբ կիլիկյան վարպետների պատրաստած ոսկե, արծաթե, փայտե իրեր, ձեռագրակազմեր, կանթեղներ, վարդապետական և կաթողիկոս, գավազաններ, Հեթում Ա-ի մականը, Թորոս Ռոսլինի նկարազարդ ձեռագրերի ստվար մասը։ Վանքի ձեռագրատան շուրջ 4 հազար հայերեն ձեռագրերի հավաքածուի (աշխարհում երկրորդը՝ Մատենադարանից հետո) ցանկը կազմել է Տիգրան Սավալանյանցը 1865 թվականին, հետագայում՝ Սրտավազդ արքա Սյուրմեյանը, 1966 թվականին՝ Նորայր արքա Պողոսյանը («Մայր ցուցակ ձեռագրաց Սրբոց Հակոբյանց»)։ 1919 թվականին Կուտինայի նշանավոր խեցեգործներ Դավիթ Հովհաննիսյանին, Նշան Բալյանին և Մկրտիչ Կարաթաշյանին հրավիրել են Երուսաղեմ՝ վերանորոգելու Քարափի մզկիթի (16-րդ դար) գմբեթը (որմնասալիկները), նաև զարգացնելու խեցեգոր ծությունը (ստեղծագործել է 3 սերունդ)։ 1986 թվականին Թել Ավիվում կազմակերպվել է «Հայկական խեցեգործությունը Երուսաղեմում», իսկ 2000 թվականին՝ «Դրախտի թռչնակները» (նվիրված էր Մարի Բալյանի ստեղծագործությանը) ցուցահանդեսները։ 

Կատեգորիա:Հայերը Երուսաղեմում
Կատեգորիա:Հայկական կերպարվեստ
Կատեգորիա:Իսրայելահայ մշակույթ
Սուբլիմում

250px|մինի
**Սուբլիմում**, բյուրեղական նյութի անցումը գազային վիճակի՝ առանց հալվելու (հեղուկանալու)։ Սուբլիմումը I կարգի ֆազային փոխարկում է, տեղի է ունենում ջերմության կլանումով (սուբլիմման ջերմություն)։ Պինդ նյութը կարող է սուբլիմվել ջերմաստիճանի և ճնշման այն ողջ միջակայքում, որում հնարավոր է պինդ և գազային ֆազերի համատեղ գոյությունը։ Սուբլիմման ջերմության, պինդ նյութի վրա նրա հագեցած գոլորշիների ճնշման և ջերմաստիճանի կապն արտահայտվում է Կլապեյրոն-Կլաուզիուսի հավասարումով։ Սուբլիմումը կիրառում են նյութերը (յոդ, նավթալին և այլն) մաքրելու, բալիստիկ և տիեզերական հրթիռների աէրոդինամիկական շիկացումը կանխելու համար (հրթիռի գլխամասը պատում են սուբլիմվող նյութի պաշտպանիչ շերտով)։
Սուր որովայն

**Սուր որովայն**, որովայնի խոռոչի օրգանների հիվանդությունների և վնասվածքների ծանր ընթացքը վկայող կլինիկական վիճակի պայմանական անվանումը․ բնորոշվում է որովայնի հանկարծակի սուր ցավերով, որովայնի առաջնային պատի մկանների լարվածությամբ և որովայնամզի գրգռվածությամբ։ Նկատվում է որդանման ելունի, լեղապարկի, ենթաստամոքսային գեղձի սուր բորբոքումների, աղիքների անանցանելիության, ստամոքսի խոցի թափածակման, ճողվածքի ճմլման, արտարգանդային հղիության (ձվարանների, արգանդավողերի պատռվածք) դեպքում։ Սուր որովայնը ուղեկցվում է հիվանդի անհանգիստ վիճակով, գունատությամբ, սառը քրտնարտադրությամբ, փսխումներով, փորկապությամբ, շնչառության և պուլսի հաճախացմամբ։ Ախտորոշմանը նպաստում են ռենտգենադիտման, արյան և մեզի լաբորատոր հետազոտության տվյալները։ Անհրաժեշտ է հիվանդի անհապաղ հոսպիտալացում՝ վիրաբուժական ստացիոնարում։ Ցավազրկող կամ նարկոտիկ դեղամիջոցների, անտիբիոտիկների, լուծողականների օգտագործման արգելում։ Չի թույլատրվում ուտել, խմել, հոգնա կատարել։ Միայն կարելի է որովայնին սառը ջեռակ դնել։ Սուր որովայնի դեպքերի մեծ մասը ենթակա է շտապ վիրահատության։

Կատեգորիա:Վիրաբուժական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Անհետաձգելի բուժօգնություն
Սուբյեկտիվիզմ

**Սուբյեկտիվիզմ**, աշխարհայացքային դիրքորոշում, որն անտեսում է իրականության նկատմամբ օբյեկտիվ մոտեցումը, ժխտում բնության և հասարակության օբյեկտիվ օրենքները։ Սուբյեկտիվիզմը իդեալիզմի հիմնական իմացաբանական արմատներից է, որի էությունը գործունեության տարբեր բնագավառներում, նախ և առաջ ճանաչողության պրոցեսում, սուբյեկտի ակտիվ դերի բացարձականացումն է։ Սուբյեկտիվիզմը, ի վերջո, հանգեցնում է ագնոստիցիզմի և ռելյատիվիզմի։ Սուբյեկտիվիզմի ներկայացուցիչներ են Բերկլինը, Հյումը, Ֆիխտեն։ Սուբյեկտիվիզմի տարրեր կան Կանտի փիլիսոփայական ուսմունքում։ Սուբյեկտիվիզմի նեոկանտականության, էմպիրիոկրիտիցիզմի, կյանքի փիլիսոփայության, պրագմատիզմի, նեոպոզիտիվիզմի, էկզիստենցիալիզմի հիմնական սկզբունքներից է։ Ժխտելով սուբյեկտիվիզմի, մարքսիստական փիլիսոփայությունը ելնում է այն բանից, որ պրակտիկայում և իմացության մեջ սուբյեկտի ակտիվ դերը ենթադրում ՛է սուբյեկտի և օբյեկտի դիալեկտիկական կապի և գիտակցությունից անկախ օբյեկտիվ իրականության օրենքների գոյությունը։ Լայն իմաստով սուբյեկտիվիզմ (սուբյեկտիվություն) է կոչվում օբյեկտիվ իրավիճակը հաշվի չառնող, կանխակալ, կամայական, ոչ գիտական մոտեցումը։

Կատեգորիա:Աշխարհայացքներ
Կատեգորիա:Իմացաբանական տեսություններ
Եգոր Վագներ

**Եգոր Եգորովիչ Վագներ** (, ), ռուս քիմիկոս-օրգանիկ։

## Կենսագրություն
1874 թվականին ավարտել է Կազանի համալսարանը։ 1875 թվականից աշխատել է Ա․ Բոսուերովի, 1876 թվականից՝ Ն․ Մենշուտկինի հետ։ 1882 թվականից եղել է Նովոալեքսանդրյան գյուղատնտեսության ինստիտուտի քիմիայի ամբիոնի, 1886 թվականից՝ Վարշավայի համալսարանի պրոֆեսոր։ Ուսումնասիրել է տերպենների կառուցվածքը, մշակել ոչ սահմանային օրգանական միացությունների կառուցվածքի որոշման մեթոդ (Վագների ռեակցիա)։ Բացահայտել է կամֆենային վերախմբավորումը (Վագներ-Մեյերվեյնի վերախմբավորում)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուս օրգանիկներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի դասախոսներ
Ստեփանավանի տոհմային թռչնաբուծական գործարան

**Ստեփանավանի տոհմային թռչնաբուծական գործարան**, խորհրդային շրջանի առավելապես տոհմային ձու արտադրող հայկական ձեռնարկություն, «Հայթռչնարդ» համակարգի մաս։

Գտնվել է Ստեփանավան քաղաքի տարածքում։ Գործարանի շինարարությունն սկսվել Է 1975-ին։ Լրիվ կարողությամբ գործում Է 1979-ից։ Արտադրության կարողությունը եղել է 50 հզ․ տոհմային ածան հավ։

Գործարանն ունեցել է մայրական հոտի վերարտադրության, մատղաշի աճեցման և այլ արտադրամասեր, սպանդանոց և այլն։ Թռչունները պահվել են ընդարձակ թռչնանոցներում, աշխատատար պրոցեսները հիմնականում մեքենայացված և ավտոմատացված են եղել։

Մսային ուղղության թռչնաբուծական ֆաբրիկաների համար 1982 թվականին գործարանը արտադրել է 6,1 միլիոն ձու։

Կատեգորիա:Հայաստանի գործարաններ
Նիդերլանդահայ մամուլ

**Նիդերլանդների հայկական մամուլ**, Նիդերլանդներում հայկական առաջին պարբերականը հրատառրակչությունը Հոլանդահայերի ընկերակցության բյուլետենն է (1962-67, հոլանդ.)։ Հետագա տարիներին լույս են տեսել Հոլանդահայ միության «Տեղեկաթերթ» (1975, հայերեն, հոլանդ.) և «Լրաբեր» (1978-95, երկուսն էլ՝ Ամերսֆորտ) պարբները, «Դեպի հայրենիք» (1978-79, հայերեն, հոլանդ.), «Քնար» (1984-88, հայերեն, հոլանդ.,), «Պարապ վախտի խաղալիք» (1995-98, երեքն էլ՝ Հաագա) ամսաթերթերը, «Պայքար» (1979-81, Ալմելո) ամսագիրը, «Լուրեր հայրենիքեն» (1990-ական թթ., Ամստերդամ) եռամսյա թերթը,   «Նիդերլանդական Օրագիր» Էլ. լրատվամիջոց հայերեն ու այլ լեզուներով (2012թ.ից`Օսթբուրգ. Նիդերլանդներ) և այլն։

Կատեգորիա:Նիդերլանդահայ մամուլ
Վասա

**Վասա հարստություն** (, , ) վաղ ժամանակակից արքայատոհմ հիմնադրված 1523 թվականին Շվեդիայում, որի ներկայացուցիչները կառավարել են Շվեդիայում 1523–1654 թվականներին, Ռեչ Պոսպոլիտայում` 1587–1668 թվականներին և Ռուսական թագավորությունում` 1610–1613 թվականներին (տիտղոսը կրել են մինչև 1634 թվականը։ Տղամարդկանց տոհմածառը կտրվեց Յան II Կազիմիրի մահից հետո 1672 թվականին։

Վասա հարստությունը սերում է 14-րդ դարի շվեդական ազնվական ընտանիքից և տոհմածառի սկիզբ է համարվում Նիլս Կետիլսոնը (մահացել է 1378 թվականին)։ Տոհմի որոշ անդամներ եղել են բարձրաստիճան սպաներ 15-րդ դարում։ 1523 թվականին, երբ փլուզվեց Կալմարյան միությունը, Գուստավ Էրիկսոնը (Վասա) դարձավ թագավոր Գուստավ I և հիմնադրվեց արքայական տոհմը։ Նրա կառավարումը հաճախ կապում են ներկայիս Շվեդիա պետության ձևավորման սկիզբը, որը ներառեց թագավորի հրաժարումը Կաթոլիկ եկեղեցուց Ռեֆորմացիայի ժամանակ և Շվեդական եկեղեցու հիմնադրումը։

Նրա ավագ որդի և իրավահաջորդ Էրիկ XIV-ը գահընկեց արվեց Գուստավի կրտսեր որդի Յուհան III-ի կողմից։ Յուհան III-ը ամուսնացավ լեհ կաթոլիկ արքայազն Կատերինա Յագիելլոնի հետ, որից հետ Վասայի ներկայացուցիչները սկսեցին իշխել նաև Լեհաստանում։

Նրանց կաթոլիկ որդի Սիգիզմունդ III Վազան, շնորհիվ այն բանի, որ նա նաև Շվեդիայի գահի ժառանգորդն էր, Շվեդիան և Լեհ-լիտվական Համագործակցությունը հայտնվեցին մեկ գավազանի տակ, և 1592-ից 1599 թվականներին Սիգիզմունդ III-ը համարվում էր այսպես կոչված Լեհ-Շվեդական Միության կառավարիչը։ Սիգիզմունդի մահից հետո լեհական և լիտվական թագերը կրել են նրա որդիները՝ Վլադիսլավը (1632-1648) և Յան Կազիմիրը (1648-1668):

Կարճ կյանք ունեցած Լեհ-շվեդական միությանը 1599 թվականին փլուզեց Յուհանի բողոքական եղբայր Կառլ Վասա թագավորը՝ նա ղեկավարում էր ժողովրդական լայն զանգվածների շարժումը շվեդա-լեհական թագավոր Սիգիզմունդի դեմ, որը ձգտում էր Շվեդիայում վերականգնել կաթոլիկությունը։ Տոհմը բաժանվեց բողոքական շվեդական և կաթոլիկ լեհական թևերի, որոնք հակամարտում էին գահի համար հաճախակի պատերազմներում։

Հայտնի բողոքական զորավար և թագավոր Գուստավ II-ի մասնակցությունը Երեսնամյա պատերազմում բերեց Շվեդիայի հզորացմանը և նրան կոչեցին «հյուսիսային առյուծ»։ Սակայն նրա դուստր թագուհի Կրիստինան (1632–1654) գահընկեց եղավ 1654 թվականին, կաթոլիկություն ընդունելուց հետո և արտագաղթեց Հռոմ։ Լեհաստանում Յան II Կազիմիրը գահընկեց եղավ 1668 թվականին։ Նրա մահից հետո Վասա հարստությունը մարեց 1672 թվականին, չնայած Շվեդիայի ներկայիս թագավոր Կառլ XVI Գուստաֆը սերում է Գուստավ I-ից։

## Աղբյուրներ
* Nordisk familjebok. — B. 13. — Stockholm, 1910.

Կատեգորիա:Վասա հարստություն
Սուլակ (գետ)

thumb|Սուլակի ջրամբար
**Սուլակ**, գետ Հյուսիսային Կովկասում, Ռուսաստանի Դաշնության Դաղստանի Հանրապետությունում։ Երկարությունը 144 կմ է, ավազանը՝ 15200 կմ²։ Կազմավորվում է Ավարյան Կոյսու և Անդյան Կոյսու գետերի միախառնումից, առաջացնելով դելտա, թափվում է Կասպից ծովը։ Սնումը խառն է, առավելապես ձնային։ Ջրի միջին ծախսը վերին հոսանքում 176 մ³\վրկ է։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման և խմելու համար։ Կառուցված են հէկ-եր։

Կատեգորիա:Կասպից ծովի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Սիրիահայ մամուլ

**Հայկական մամուլը Սիրիայում** ձևավորվել է դարերի ընթացքում 1868-1877 թվականին թուրքերեն հրատարակվել է «Ֆռաթ» («Եփրատ», Հալեպ) Եռօրյա թերթը, որը արաբերենի, թուրքերենի հետ ունեցել է նաև հայատառ թուրքերենի բաժին։ 1918 թվականից ցայսօր տպագրվել են շուրջ 150 անուն հայերեն պարբերականներ, մեծ մասը՝ Հալեպում։

Տեղի առաջին հայերեն պարբերականը «Աղբյուր» (1913-1914) խմորատիպ ամսաթերթն է։ Կարևոր հրատարակություններից են ՌԱԿ-ի Կիլիկիայի շրջանի վարչության «Հայ ձայն» (1918-1922, 1919 թվականից՝ Ադանա) քաղաքական, տնտեսական և գրական օրաթերթը, ՍԴՀԿ-ի Հալեպի մասնաճյուղի «Եփրատ» (1919) հասարակական-քաղաքական շաբաթաթերթը, ՍԴՀԿ-ի Սիրիայի շրջանի պաշտոնական «Սուրիական մամուլ» (1922-1927) ազգային, հասարակական-քաղաքական, մշակութային օրաթերթը, ՌԱԿ-ի «Եփրատ» (1927-1949) գրական, քաղաքական պաշտոնաթերթը, կրոնական, կրթական, գիտական «Նոր ավետաբեր» (1927-1934) Երկշաբաթաթերթը, ազգային, գրական «Նայիրի» (1941 թվականից, նախապես՝ պարբերագիրք, 1952 թվականից՝ Բեյրութում) շաբաթաթերթը, ՀՅԴ-ի Սիրիայի շրջանի պաշտոնական «Արևելք» (1946-1963) հասարակական-քաղաքական-գրական-գեղարվեստական օրաթերթը, «Նոր Մարաշ» (1946-1961) ամենամյա հանդեսը, քաղաքական, գրական «Սուրիա» (1946-1960) անկախ օրաթերթը, կրոնական «Լրատու» (1964-1980) շաբաթաթերթը, արվեստի, գրականության և գիտության «Մշակույթ» (1967, 1970, 1972) պարբերագիրքը և այլն։ Ներկայումս Հալեպում հրատարակվում են Հալեպի հայ ազգային ծերանոցի խնամակալության «Հայ ծերանոց» (1952 թվականից) եռամսյա տեղեկատու հանդեսը, գրական, գեղարվեստական, պատմաբանասիրական «Գեղարդ» (1975 թվականից) տարեգիրքը, Բերիո թեմի ազգային առաջնորդարանի պաշտոնական «Գանձասար» (1978 թվականից, 1978-1981 թվականներին՝ «Պարբերաթերթ», 1982-1991 թվականին՝ «Օշական») կրոնական, հասարակական, մշակութային շաբաթաթերթը և այլն։

Կատեգորիա:Սիրիահայ մամուլ
Արգենտինահայ երաժշտություն

**Արգենտինայի սփյուռքահայ երաժշտություն։** Արգենտինայում հայ արվեստագետները մեծ ներդրում ունեն ազգային երաժշտության և պարարվեստի պահպանման ու զարգացման մեջ։
## «Միջազգային հանդիպումների փառատոն»
Ճանաչված կոմպոզիտոր Ալիսիա Թերգյանը 1968 թվականին կազմակերպել է «Միջազգային հանդիպումների փառատոնը», ավելի ուշ՝ նվագախումբ։
## Երգիչներ
Բուենոս Այրեսի «Կոլոն» օպերային թատրոնի ճանաչված երգիչներից են Մանուկ Հալպերյանը, Շամիրամ Թորոսյանը, Նուրիցա Գասաբյանը։
## Դաշնակահարներ
Հայտնի դաշանակահարներ են Անթառամ Ահարոնյանը, Իզաբել Միսակյանը։
## Ջութակահարներ
Ջութակահարներ Րաֆֆի Զմրուխտյանը, Ռոման Ափրիկյանը, դիրիժորներ Վահագն Մինասյանը, Ձարուհի էլմեսեգյանը, ժան Ալմուխյանը և ուրիշներ։
## Երգչախմբեր
Հիմնադրվել են «Կոմիտաս» (1929), «Արաքս» (1957), «Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ» (1958), «Շնորհալի» (1980) և այլ երգչախմբեր։
## Պարարվեստ
Պարարվեստի զարգացմանը նպաստել են պարուհիներ էմե Աբրահամովան, Նանի Մորան, Լիա Սիրույանը (նաև պարուսույց) և ուրիշներ։
## Պարախմբեր
Հայտնի են «Գայանե» (1960), «Նաիրի» (1978), «Մասիս» (1993) պարախմբերը։

Կատեգորիա:Արգենտինահայ երաժշտություն
Բրազիլահայ մամուլ

250px|մինի
300px|մինի|ձախից
**Բրազիլիայում** ցայսօր հրատարակվել են շուրջ 15 անուն հայկական պարբերականներ, մեծ մասը՝ Սան Պաուլոյում։ Առաջինը հնչակյան ուսանող, միության պաշտոնական «Կայծ» (1933-1937) ազգային, գրական-գեղարվեստական, մարզ, երկշաբաթաթերթն է։ Հետագա տարիներին հրատարակվել են «Հայկական միություն» մշակութային ընկերության «Վերելք» (1946-1947), հնչակյանների «Հայաստանի ձայն» (1947-1950) հասարակական-քաղաքական, գրական պարբերաթերթերը, ազգային, գրական, քաղաքական «Հայաստան» (1965-1967, հայերեն, պորտուգալերեն) ամսաթերթը, «Տրիբունա Արմենիա» (պորտագալերեն) պարբերականները և այլն։ Ներկայումս Սան Պաուլոյում լույս են տեսնում ՀԲԸՄ-ի «Նոր Անի» (1980 թվականից, հայերեն, պորտուգալերեն) գրական-գեղարվեստական, Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու Բրազիլիայի թեմի «Սիփան» (1983-1987, 1995 թվականներից) երկամսյա պաշտոնաթերթը, «Իրիս» («Ծիածան»), «Մասիս», «Լրատու» (բոլորն էլ՝ հայերեն, պորտուգալերեն) պարբերականները։

Կատեգորիա:Բրազիլահայ մամուլ
Վազելին

մինի|Վազելինը տարայի մեջ

**Վազելին** (,  - ջուր և  - ձիթայուղ), քսուքակերպ զանգված, նավթայուղի և պինդ ածխաջրածինների (պարաֆին, ցերեզին, պետրոլատում) խառնուրդը։ Ստանում են պինդ ածխաջրածինները (15-120 %) նավթայուղի հետ միահալելով, այնուհետև մաքրում են ծծմբական թթվով և գունազրկում՝ կավով։ Տարբերում են բժշկական․, դեղին, կոնդենսատորային և տեխնիկական վազելիներ։

Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Սուֆանուվոնգ

**Սուֆանովոնգ** (, ), լաոսցի քաղաքական գործիչ, արքայազն։

1945-1949 թվականներին գլխավորել է «Լաո Իսարա» հակագաղութատիրական շարժման ազգային բանակը, 1950-1956 թթ. եղել է Լաոսի միասնական ազգային ճակատի ղեկավարը, 1956 թվականին նշանակվել է Լաոսի հայրենասիրական ճակատի (1979 թվականից՝ Լաոսի ազգային շինարարության ճակատ) կենտրոնական կոմիտեի նախագահ։ 1975-1986 թվականներին զբաղեցրել է Լաոսի Ժողովրդա-Դեմոկրատական Հանրապետության (ԼԺԴՀ) նախագահի և ԼԺԴՀ Գերագույն ազգային ժողովի նախագահի պաշտոնները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լաոսի նախագահներ
Կատեգորիա:Լաոսի հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Լաոսի կոմունիստներ
Կատեգորիա:Անկախության ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Պոլիգլոտներ
Կատեգորիա:Լաոսի քաղաքական գործիչներ
Սուրա (գետ)

**Սուրա գետ** Ռուսաստանի եվրոպական մասում, Վոլգայի աջ վտակը։ Երկարությունը 841 կմ է, ավազանը՝ 67,5 հզ կմ²։ Ակիզբ է առնում Մերձվոլգյան բարձրությունից։ Մնումը առավելապես ձևային է։ Հորդանում է ապրիլից մայիս, սառցապատվում՝ նոյեմբերից ապրիլ։ Ջրի միջին ծախսը գետաբերանում 260 մ³/վրկ է։ Ստորին հոսանքում նավարկելի է, կա լաստառաքում։ Սուրա գետի ափերին են Սուրսկ, Պենզա և այլ քաղաքները։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կատեգորիա:Վերին Վոլգայի ավազանային շրջանի գետեր
Սուբսիդիա

**Սուբսիդիա** ( - օգնություն, աջակցություն), հիմնականում դրամական ձևով նպաստ, որ կապիտալիստական պետությունն իր բյուջեի միջոցներից հատկացնում է իշխանության տեղական մարմիններին, իրավական ու ֆիզիկական անձանց, այլ պետությունների։

Լինում է՝
* ուղղակի
* անուղղակի։

Կապիտալիզմի զարգացման սկզբնական էտապներում, ազգային արդյունաբերության զարգացումը խթանելու և ռազմական ծախսերը ֆինանսավորելու համար, լայնորեն կիրառվել է ուղղակի սուբսիդիա։

Իմպերիալիզմի փուլում առավել տարածված են անուղղակի սուբսիդիաի ձևերը՝ ազգայնացված ձեռնարկությունների վաճառք մոնոպոլիաների իջեցված գներով, մոնոպոլացված ձեռնարկությունների (առավելապես ռազմարդյունաբերական կոմպլեքսի) արտադրանքի ձեռքբերում, բարձրացված գներով սնանկացող ընկերությունների չիրացված ապրանքների ու բաժնետոմսերի գնում և ալն։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո սուբսիդիա հատկացվում է նաև որպես «օգնություն» օտարերկրյա պետություններին, որի նպատակն է աջակցել մարիոնետային քաղաքների վարչակարգերին։ Սոցիալիստական երկրներում սուբսիդիա չի կիրառվում։

## Տես նաև
* Դոտացիա

Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Բյուջե
Եգիպտահայ կերպարվեստ

Եգիպտահայ գաղութը մշակութային աշխույժ կյանք է ունեցել, անմիջական շփումը Եվրոպայի հետ նպաստել է հայ արվեստագետների գեղարվեստական մակարդակի բարձրացմանը։ 
մինի|Ալեքսանդր Սարուխան (1898-1977)

## Եգիպտահայերի արվեստի տարածումը
1944 թվականից Կահիրեում և Ալեքսանդրիայում կազմակերպվել են ցուցահանդեսներ, վարպետությամբ աչքի են ընկել ավագ սերնդի գեղանկարիչներ Երվանդ Դեմիրճյանը, Պարույր Պարտիզպանյանը, Գրիգոր Մկրտչյանը, Հովիվյանը, Տիրան Կարապետյանը։ Ալեքսանդր Սարուխանը երգիծանկարչության հիմնադիրն է Եգիպտոսում։ Մերձավոր Արևելքում լայնորեն տարածված նրա ծաղրանկարներն առանձնանում են ասելիքի սրությամբ և կատարման ուրույն հատկանիշներով։ 
Հեղինակ է «Այս պատերազմը» (1945), «Մենք մեր ակնոցով» (1962) և այլ երգիծանկարների ժողովածուների։ Նրա 40 հազարից ավելի գործեր տպագրվել են տարբեր երկրների մամուլում։ Սարուխանին աշակերտել է Ֆրանսիայում ճանաչված ծաղրանկարիչ էդմոն Քիրազը (Քիրազյան)։

## Տարբերվող արվեստը
Իրենց արվեստի որոշակի ինքնատիպությամբ առանձնանում են նաև միջին սերնդի նկարիչներ Աշոտ Զորյանը, Բյուզանդ Կոջամանյանը, Սիմոն Սամսոնյանը (վերջին երկուսը հետագայում բնակվել են ԱՄՆ-ում), Համբարձումյանը, Արտե (Արտեմիս) Թոփալյանը, Շուշան Եգոյանը։ Ստեղծագործ, կյանքը Եգիպտոսում է սկսել Հակոբ Հակոբյանը (1962 թվականին հայրենադարձել է), պատկերել է թշվառ մարդկանց, ստեղծել նատյուրմորտներ («Կինը խոհանոցում», 1959, «Սխտորներ», 1961, «Վիշտ», 1961, և այլն)։ Նկարիչ, արվեստաբան, մանկավարժ Օննիկ Ավետիսյանն ազգային թեմաներով ստեղծել է «Եղերամայրեր» (1946), «Հայկական պար», «Անթիլիաս» և այլ գործեր, որոնք առանձնանում են ընդգծված ծավալներով, հնչեղ գույներով, գծանկարի ամուր կառուցվածքով։ Հրատարակել է նաև «Փորձ մը հայ տպագրական տառերու բարեփոխութեան եւ արդիականացման» (1946) գիրքը։ Նրա «Հայ նկարիչներ և քանդակագործներ» (ֆրանսերեն, 1959) գիրքը եզակի ներդրում է հայ կերպարվեստագիտության մեջ։ Եգիպտահայ արվեստագետների նոր սերնդի ներկայացուցիչներից են Ջեկ Փափազյանը, Ավետիսյանը, էլիս Վարթումյանը, Վարդապետյանը, Արմենուհի ժամկոչյանը և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Եգիպտահայ կերպարվեստ
Վագանտներ

մինի|Թափառական հոգևորական ուսանող
**Վագանտներ** ( – *թափառականներ*), թափառական ուսանողներ, աշակերտներ, ցածրաստիճան հոգևորականության ներկայացուցիչներ միջնադարյան Արևմտյան Եվրոպայում։

Վագանտների պոեզիան ծաղկում է ապրել 12-13-րդ դարերում, երբ քաղաքների զարգացմանը զուգընթաց Արևմտյան Եվրոպայի երկրներում արագորեն սկսել են ավելանալ դպրոցներն ու համալսարանները։ Այս հաստատություններում սովորողները, հետագայում չկարողանալով գտնել իրենց տեղը կյանքում, ստիպված թափառում էին։ Գրում էին կենսախինդ բանաստեղծություններ, գովերգում աշխարհիկ կյանքի ուրախությունները, նրանց առաջ քաշած հումանիստական իդեալը հակադրվում էր միջնադարյան կաթոլիկության ճգնավորական իդեալին։

Հռոմի պապի, բարձրաստիճան հոգևորականության և հարուստների դեմ ուղղված Վագանտների երգիծանքը հաճախ վերածվում էր եկեղեցական պաշտամունքային տեքստերի ծաղրանմանության։ Այս պատճառով էլ եկեղեցին հետապնդում էր նրանց։ Վագանտների բանաստեղծական արվեստը մեծ ազդեցություն է ունեցել միջին դարերի եվրոպական նորալեզու գրականությունների վրա (տրուբադուրների, միննեզինգների, տրուվերների ևն)։

Կատեգորիա:Միջնադարյան գրականություն
Սիրիահայ թատրոն

**Սիրիահայ թատրոն**, Սիրիայի հայկական համայնքի թատերան արվեստ։

Սիրիայում հայ թատերական կյանքը նկատելի առաջընթաց է ունեցել 20-րդ դարի սկզբին։ Առաջիններից էր «Անդրանիկ» թատերախումբը, որը որոշ ընդհատումներով գործել է 1919-1960 թվականներին Հալեպում։ Հայտնի են նաև «Պանդուխտ» (1921-1957), «Ուսումնասիրաց» (1924-1939), «Ձավարյան», «Լևոն Շանթ», «Նոր սերունդ», «Վասպուրական», «Վարդան Աճեմյան» և այլ թատերախմբեր։

1961 թվականին Հալեպում հիմնվել է «Պետրոս Ադամյան» դրամատիկական թատերախումբը՝ Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության և Հայ երիտասարդաց ընկերակցության տեղական վարչությունների նախաձեռնությամբ։ Ադամյան թատերախումբ է կոչվել Պետրոս Ադամյանի անունով։ Ռեժիսորն է Երևանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտ Պ. Քելեշյանը։ Խմբի կազմում են Հ. և Վ. Սամվելյանները, Պ. և Գ. Քելեշյանները, Հ. Միքայելյանը, Հ. Գալաճյանը, Ք. Գևորգյանը, Մ. Հրեշտակյանը և ուրիշներ։ Խաղացանկը կազմված է հայ և արևմտաեվրոպական հեղինակների դասական ու ժամանակակից գործերից։ Ադամյան թատերախումբը ներկայացումներ է տվել նաև Հոմսում (1962), Դամասկոսում (1967)։

Կատեգորիա:Սիրիահայ թատրոն
Սուսպենզիաներ

200px|մինի|Ալյուրի և ջրի սուսպենզիա։ Ալյուրը ջրում ստանում է կապտավուն գունավորում։
**Սուսպենզիաներ** ( - կախել), կախույթն, պինդ նյութի մասնիկներից և հեղուկից բաղկացած դիսպերս համակարգեր։

Սուսպենզիաներում պինդ նյութի դիսպերսման աստիճանը ավելի փոքր է (մասնիկները ավելի մեծ են՝ 194 սմ), քան կոլոիդ համակարգերում։ Կառուցվածքային կմախք չունեցող անկայուն են, պինդ նյութի մասնիկները (դիսպերսված ֆազը) նստում են ծանրության ուժի ազդեցությամբ։

Սուսպենզիաներ ստանում են պինդ նյութը հեղուկում մանրելով, փոշին հեղուկի հետ խառնելով և այլ եղանակներով։ Սուսպենզիաներ ստացվում են նաև կո լոիդների կոագուլմամբ։ Բնության մեջ առաջանում են հոսող ջրերով բնահողի լվացման և մթնոլորտային փոշիով ջրամբարների աղտոտման հետևանքով։ Սուսպենզիան լայնորեն օգտագործվում են շինարարության մեջ, խեցեղենի, լաքաներկերի, թղթի և այլ արտադրություններում։ Որոշ պարարտանյութեր, գյուղատնտեսական թունանյութեր և բազմաթիվ դեղանյութեր օգտագործվում են Սուսպենզիաների ձևով։

## Տես նաև
* Լուծույթներ
* Էմուլսիա

Կատեգորիա:Հեղուկ համակարգեր
Կիլիկյան Հայաստանի թատրոն

**Կիլիկիայի թատրոն**, ստեղծվել ու զարգացել է միջնադարյան աշխարհիկ կյանքի գեղարվեստական արտահայտության քաղաքային արդյունքում։ Զարգացել է գրական մշակույթից անկախ, առաջավորասիական երգ-էպիկական ու խաղային բանահյուսության հիմքի վրա, եղել դասական միջնադարին բնորոշ թատերական համակարգերից։

Ըստ Գրիգոր Մարաշեցու (12-րդ դար) և Գրիգոր Դ Տղայի (12-րդ դար) անուղղակի վկայությունների՝ քաղաքներում եղել են մշտական խաղավայրեր կամ թատերական շենքեր՝ հրապարակով (տեսլարան, ներկայիս՝ մանեժ) և տաղավարով (խորան, ներկայիս՝ կոգիս)։ Ներկայացվել են միմոս, ինտերմեդիաներ, կատակային և թեմատիկ տեսարաններ (դիմակներով), տեղի են ունեցել հեծելախաղեր, կրկեսային ցույցեր և այլն։

Կատեգորիա:Զարգացած միջնադարի հայկական մշակույթ
Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի արվեստ
Կատեգորիա:Հայկական թատրոնի պատմություն
Սուրաբայա

**Սուրաբայա** (Surabaja), քաղաք և նավահանգիստ Ինդոնեզիայում, Ճավա կղզում, Կալի Մասի գետաբերանում։ Արևելյան Ճավա պրովինցիայի վարչական կենտրոնն է։ 2, 88 միլիոն բնակիչ (2020)։ Կարևոր տրանսպորտային հանգույց է։ Լաստանավով կապված է Մադուրա կղզու հետ։ Կան մետաղամշակման և մեքենաշինական, նավթաերամշակման, քիմիական արդյունաբերության ձեռնարկություններ։ Զարգացած է արհեստագործությունը։ Ունի համալսարան։
## Պատկերասրահ

Պատկեր:Chinese Kampong, Surabaya.png|Սուրաբայա քաղաք
Պատկեր:Native Boats, Willemskerke, Surabaya.png|Սուրաբայա նավահանգիստ


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1293 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ինդոնեզիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Ռազմական նավահանգիստներ
Սուֆիական գրականություն

մինի|Ալ-Կավակիբ-ալ-դուրրիյա

**Սուֆիական գրականություն** , սուֆիզմի գաղափարներն արտահայտող ու քարոզող տարալեզու ստեղծագործությունների ամբողջությունը։ Սուֆիզմը մեծ ազդեցություն է գործել միջնադարյան գրականության, հատկապես պոեզիայի վրա՝ գրված արաբերեն, պարսկերեն, թուրքերեն, ուրդու և Մերձավոր ու Միջին Արևելքի այլ լեզուներով։ Սուֆիներն իրենց գրականության մեջ օգտագործել են բանահյուսական տարրեր և, մշակելով բանաստեղծական հատուկ սիմվոլիկա, հատկապես սիրային քնարերգության ձևով արտահայտել են կրոնամիստիկական գաղափարներ ու զգացմունքներ։ Այս կամ այն չափով սուֆիզմի հետ է կապված միջնադարյան Արևելքի գրեթե բոլոր խոշոր բանաստեղծների գրական ժառանգությունը։ Նշանավոր սուֆի բանաստեղծներ են Սանաին (մահացել է մոտ 1140), Աթթարը (ծնվել է մոտ 1119), Ռումին (1207-1273), որոնք իրենց ստեղծագործություններում «աստվածային արդարության» դիրքերից բողոքել են ֆեոդալական ճնշման դեմ, պարսավել ուղղադավան մուսուլմանության ժլատությունն ու երկերեսանիությունը, կրոնական մոլեռանդությունը։ Կիրառված բանաստեղծական ձևերը ձգտում են մերձենալ ժողովրդի երգին, առակին, հրաշապատում հեքիաթին։ Պարսկերենով (ֆարսի լեզվով) սուֆիական պոեզիայի ծաղկումը վերաբերում է 12-15 դարերին։ Հաջորդ դարաշրջանները նույնպես տվել են սուֆիզմի հետ կապված խոշոր բանաստեղծներ։ Առանձին սուֆի–բանաստեղծներ կան Իրանում, Պակիստանում։ Սուֆիզմը պոեզիայի ճանապարհով որոշ ազդեցություն է գործել նաև ոչ մուսուլմանական գրականությունների վրա։ Դա նկատելի է տրուբադուրների քնարերգությունում։ Արևելյան մշակույթի ազդեցությունը հայ մտքի վրա պայմանավորել է նաև սուֆիական սիմվոլիկայի որոշ տարրերի ներթափանցումը հայ գրականություն, տարրեր, որոնք ինչ-որ չափով մոտիկ կամ համահունչ էին քրիստոնեությանը (Կոստանդին Երզնկացու սիրերգությունը, Սայաթ-Նովայի թուրքերեն խաղերը և այլն)։

Կատեգորիա:Սուֆիզմ
Կատեգորիա:Իսլամագիտություն
Կատեգորիա:Իսլամական մշակույթ
Կատեգորիա:Կրոնական գրականություն
Մորից Վագներ

**Մորից Վագներ** () (), գերմանացի ճանապարհորդ, աշխարհագրագետ, երկրաբան, բնագետ։ Մյունխենի համալսարանի դասախոս։ 
## Գործունեություն
Ճանապարհորդել է Ալժիրում, Կովկասում, Ամերիկայում և այլուր։ Այդ վայրերի բնության ու պատմության վերաբերյալ նրա հավաքածուները պահվում են Մյունխենի, Վիեննայի և Փարիզի թանգարաններում։ Գրել է բնագիտական ուսումնասիրություններ, որտեղ պաշտպանել է Չ․ Դարվինի ուսմունքը։ Իր ճանապարհորդությունների արդյունքներն ամփոփել է «Կովկասը և կոզակների երկիրը» (հատոր 1–2, 1847 թ.), «Ճանապարհորդություն դեպի Պարսկաստան և քրդերի երկիր» (հատոր 1–2, 1852 թ.) և այլ գրքերում։ 1843–1844 թվականներին Վագները շրջագայել է Հայաստանում, եղել Երևանում, Սևանի ավազանում, բարձրացել Արարատ լեռը, կատարել չափագրություններ, այդ ընթացքում նրա ուղեկիցներից և թարգմաններից է եղել Խաչատուր Աբովյանը։

Վագները իր տպավորություններն ամփոփել է «Ճանապարհորդություն դեպի Արարատ և Հայկական բարձրավանդակ» (1848 թ., հայկական հրատարակչության «Ճանապարհորդություն ի Հայաստան», 1851 թ.) աշխատության մեջ՝ ներկայացնելով Հայաստանի ֆիզիկական աշխարհագրությունը, ռելիեֆը, կլիման, բուսական և կենդանական աշխարհը, գետերը, Սևանա լճի դիրքն ու ջրի բաղադրությունը, Արարատի հրաբխային ապարներն ու բուսականությունը։ Վագները նկարագրել է Հայաստանի քաղաքական և տնտեսական վիճակը, ժողովրդի կենցաղը, զբաղմունքը, կրթական մակարդակը, զարգացման աստիճանը, անդրադարձել ժողովրդի զրույցներին ու ավանդույթներին, եվրոպացիների ուշադրությունը հրավիրել Էջմիածնի մատենադարանի ձեռագիր մատյանների վրա։ Աշխատության վերջում տվել է Հայաստանում տարածված բույսերի ցանկը (լատիներեն անուններով)։ Հայերի քաղաքային կյանքի մասին Վագները կարևոր տեղեկություններ է հաղորդել «Ճանապարհորդություն դեպի Կողքիս» (1850 թ.) գրքում՝ անդրադառնալով նաև թիֆլիսահայության և եկեղեցու առօրյա կյանքին, մշակույթին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Գերմանացի երկրաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի բնագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Ինքնասպաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի ազգագրագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի կենդանաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի կենսաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի բուսաբաններ
Բույսերի և կենդանիների կարանտին

**Բույսերի և կենդանիների կարանտին**, ( քառասուն օր), բույսերի ու կենդանիների, բուսական և կենդանական արտադրանքի համար վնասակար օրգանիզմների (վնասատուներ, ախտածին մանրէներ) թափանցումն ու տարածումը կանխելու, դրանց վարակի օջախները հայտնաբերելու, մեկուսացնելու և վերացնելու նպատակներով կատարվող՝ բույսերի ու կենդանիների պաշտպանության պետական միջոցառումների համակարգ։ Ամեն տարի բույսերի վնասատուներն ու հիվանդությունները ոչնչացնում են աշխարհի մշակաբույսերի հնարավոր բերքի 20-25 %-ը։

## Բույսերի և կենդանիների կարանտինը Հայաստանում
ՀՀ տարածքում կարանտինի հիմնական խնդիրներն են հայտնաբերել և վերացնել բույսերի ու կենդանիների կարանտինային և ոչ կարանտինային վնասատուները, հիվանդություններն ու մոլախոտերը, կանխել բույսերի և կենդանիների կարանտինային վնասատուների, հիվանդությունների ու մոլախոտերի ներթափանցումը ՀՀ տարածք, ապահովել բուսական և անասնաբուժասանիտարական կանոնների (սահմանում է ՀՀ Կառավարությունը) պահպանումը, բույսերի ու կենդանիների, բուսական և կենդանական արտադրանքի ներմուծման ու արտահանման գործառնությունների ժամանակ։

Կարանտինային վնասակար օրգանիզմներն առանձնապես վտանգավոր են. դրանց ներթափանցումը ՀՀ տարածք և հետագա տարածումը հսկվում են պետականորեն։

Ոչ կարանտինային վնասակար օրգանիզմները բացասաբար են ազդում բույսերի ու կենդանիների կենսագործունեության վրա և վնասազերծվում են ներմուծող երկրի տարածքում։

Բույսերի կարանտինի գործառույթները ՀՀ-ում իրականացնում է Բույսերի կարանտինի ծառայությունը, որի համակարգում կան հենակետեր, լաբորատորիաներ և այլ ստորաբաժանումներ, իսկ կենդանիների կարանտինի գործառույթները՝ ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության Անասնաբուժության գլխավոր վարչությունը, Երևանի քաղաքապետարանի Անասնաբուժական ծառայության կենտրոնը։ Բույսերի կարանտինի բնագավառը կարգավորվում է «Բույսերի պաշտպանության և բույսերի կարանտինի մասին» ՀՀ օրենքով (2000)։

Կատեգորիա:Կարանտին
Իրանահայ երաժշտություն

**Իրանի հայ երաժիշտները** նշանակալի ներդրում ունեն ոչ միայն ազգային, այլև իրանական ժողովրդական և պրոֆեսիոնալ երաժշտության մեջ։

## 18–19–րդ դարերի հայ աշուղներ
[մինի|150px|Իրանահայ կոմպոզիտոր, մանկավարժ [Նիկոլ Գալանդերյանը]]
18–րդ դարում ժողովրդական երգարվեստի զարգացմանը նպաստել են հայ աշուղներ Հարություն Օղլին, Ղուլ Սարգիս Շիրիշկանցին, Միսկին Մատթեոսը, Միսկին Ստեփանը, Մարտիրոս Մանուկյանը և ուրիշներ։ Իրանական երաժշտական մշակույթի պատմության մեջ կարևոր ղեր ունի երգիչ Սարգիսը (7–րդ դար), որի համբավը տարածված էր նաև Հայաստանում ու Մերձավոր Արևելքում։ Իրանահայ երգարվեստի ճանաչված դեմքերից է Նիկոլ Գալանդերյանը, որը գրել է ռոմանսներ (շուրջ 700), մանկական երգեր, օպերաներ և այլն։ Պրոֆեսիոնալ երաժշտության ներկայացուցիչներից է Ա. Տեր-Հովհաննիսյանը, 19–րդ դարի վերջին Թեհրանում ստեղծել է Երաժշտասերների միություն և լարային նվագախումբ։ Հայտնի է Գրիգորյանների տոհմը, հատկապես՝ ջութակահար, խմբավար Լևոև Գրիգորյանը, որը Թեհրանում կազմակերպել և ղեկավարել է «Գուսան» երգչախումբը։ Որդին՝ կոմպոզիտոր և խմբավար Ռուբենը, պարսկական ժողովրդական երգերի առաջին գրառողն էր։ Ճանաչված դաշնակահարներից են էմանուել Մելիք-Ասլանյանը, Տանյա Հարությունյանը, Ռուբինա Սաիդխանյանը, Հայկուշ Մակարյանը, ջութակահարներ Լեոպոլդ Ավագյանը, Հրաչ Մանուկյանը, երգչուհիներ Սաթո Աղաբաբյանը, Թամարա Փիլոսյանը, Մարիցա Սանոսյանը, Հակինթ Վարդանյանը, Հերմինե Դավթյանը, խմբավար Գուրգեն Մովսիսյանը։ Երգչախմբերից են «Գուսանը», «Անուշը», «Արագը», «Հայ երգը», «Անին» և այլն։ 1920-ական թվականներին Ե. Ավետիսյանը Թավրիզում հիմնադրել է բալետի առաջին ստուդիան (1945 թվականից՝ Թեհրանի պարարվեստի դպրոց), 1939 թվականին պարուսույց Ա. Ջամբալյանը Թեհրանում՝ բալետի դպրոց։ Թեհրանում գործել է նաև «Պապիկյան-Բալե» խումբը։ Հայտնի են Թեհրանի «Արարատ», «Կարապ», «Զարթոնք», «Կարավան» պարախմբերը։

Կատեգորիա:Իրանահայ երաժշտություն
Ֆրանսահայ թատրոն

**[[Փարիզ]]ում** մի խումբ արվեստագետներ (Տրդատ Նշանյանի ղեկավարությամբ) 1923 թվականին հիմնել են «Փարիզահայ դրամատիկ թատերախումբը», որը գործել է երկար տարիներ։ Այդ թատերախմբի հիման վրա Փարիզում Ա. Բուդաղյանն ստեղծել է «Մայրենի բեմը», Արման Կոթիկյանը՝ «Հայ ժողովրդական թատրոնը»։ Հետպատերազմյան տարիներին հիմնվել է «Փարիզահայ ազգային թատրոնը»։ Գործել են նաև Միշա Ազնավուրյանի, Սեդրակ և Մաշա Սուրաբյան ամուսինների օպերետային թատերախմբերը, որոնք հիմնականում բեմադրել են Կովկասի կյանքն արտացոլող օպերետներ («Ուշ լինի, նուշ լինի», «Աշուղ Ղարիբ» և այլն)։ 1980-ական թվականներին կազմակերպվել են «Դիմակ» և «Կիսանի» թատերախմբերը։ Ֆրանսիայում ճանաչված են Փիթոևների դերասանական ընտանիքը, Արտաշես Գմբեթյանը, Մաքս Մաքսույանը, Արմեն Արմենյանը, Գրեգուար Ասլանը, Ռոզի Վարդը, Ալիս Սափրիչը, Ժիրայր Փափազյանը և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Ֆրանսահայ թատրոն
Ռուսաստանի հայկական թատրոն

Ռուսաստանում դեռևս 1830-ական թթ.-ին Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանի և համալսարանի հայ ուսանողները կազմակերպել են հայերեն և ռուսերեն ներկայացումներ։ 1858 թ.-ին հիմնադրվել է Լազարյան ճեմարանի թատրոնը (հիմնադիրներ՝ Վաղարշակ Շահխաթունյան, Նիկողայոս Փուղինյան, Սեդրակ Մանդինյան և ուրիշներ)։ 1921 թ.-ին Լազարյան ճեմարանը վերածվել է Հայ մշակույթի տան, որտեղ գործել է Հայկական պետական դրամատիկական ստուդիան (1921-1941 թթ.)։

250px|մինի|աջից|Եվգենի Վախթանգով

1830-ական թթ-ին սկզբնավորվել է Նոր Նախիջևանի հայկական թատրոնը, որը տարբեր անուններով գործել է մինչև 1990-ական թթ.։ Ձևավորվել են Ղզլարի (1859 թ.) Աստրախանի (1860-ական թթ.) հայկական թատրոնները։ Թատրոններ են հիմնվել նաև Դոնի Ռոստովում (1919 թ.), Ստավրոպոլում (1920 թ.), Կիսլովոդսկում (1921 թ.), Սոչիում (1925 թ.) և այլուր։ 1922-1930 թթ.-ին գործել է Մոսկվայի հայկական թատրոնը (ղեկ.՝ Կ. Դեյկ). դերասաններից էին Հարություն Թրագոշյանը, Անահիտ Մասչյանը, Արտեմ և Մարիամ Մոճոռյանները, Պ. Գարգաշյանը և ուրիշները։ Ռուսաստանում նշանակալի գործունեություն են ծավալել նաև դերասաններ և ռեժիսորներ Եվգենի Վախթանգովը, Գեորգի և Արշակ Բուրջալյանները, Ռուբեն և Եվգենի Սիմոնովները, Նիկիտա Բալիևը, Քրիտափոր Պետրոսյանը, Ռուբենս Չինարովը (Ռուբեն Մսերյան), Վալերի Բեբուտովը, Թամարա Օգանեզովան, Ռուբեն Աղամիրգյանը, Նինա Տեր-Օսիփեանը, Արմեն Ջիգարխանյանը, Մարիա Փափագյանը, թատերագետներ Ալեքսեյ Ջիվելեգովը, Գրիգոր Բոյաջիևը, Գևորգ Գոյանը, դերասան և ասմունքող Սուրեն Քոչարյանը, կրկեսի արտիստներ Լեոնիդ ենգիբարյանը, Հարություն և Հմայակ Հակոբյանները, Ստեփան Իսահակյանը և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի հայկական թատրոններ
Ֆրանսիսկո Սուրբարան

**Ֆրանսիսկո դե Սուրբարան** (, ), իսպանացի նկարիչ։

## Գործունեություն
Ապրել և ստեղծագործել է Լիերենիայում (Բադախոս, 1617-1628), 1628 թվականից՝ Սևիլյա Սուրբարան «Ս․ Հուգոյի հրաշագործությունը» (1635, Սևիլյայի թանգարան)։ Սուրբարանին հատկապես բնորոշ են սրբերի վարքի թեմաներով կոմպոզիցիաները, որոնք մեկնաբանված են որպես մենաստանային կենցաղի տեսարաններ («Ս․ Բոնավենտուրի աղոթքը Գրիգոր X պապի ընտրության ժամանակ», 1629, Դրեզդենի պատկերասրահ)։ Սուրբարանի վաղ շրջանի գործերում նկատելի է Կարավաջոյի ուժեղ ազդեցությունը։ Ստեղծագործության ծաղկուն շրջանում (1630-1640-ական թվականներ) ստեղծել է դրամատիկորեն լարված, խստաշունչ, մոնումենտալ, լակոնիկ կերպարներ։ 1650-ական թվականներին նրա գործերում պարզորոշ արտահայտվել է նուրբ քնարականությամբ տոգորված հուզական խռովքը («Խաչելություն», 1660-ական թվականների սկիզբ, Էրմիտաժ, Լենինգրադ)։ Կրոն, կոմպոզիցիաներից բացի ստեղծել է նաև դիմանկարներ, նատյուրմորտներ, դիցաբանական թեմաներով նկարներ։

## Պատկերասրահ

Francisco_de_Zurbar%C3%A1n_057.jpg|Սբ. Ֆրանցիսկոսի էքստազը. XVII դ. կեսեր, հին պինակոտեկ, Մյունխեն
Francisco de Zurbarán - Crucifixion - The Art Institute of Chicago.jpg|Խաչելություն. 1627. Չիկագոյի արվեստի ինստիտուտ
Francisco de Zurbarán 005.jpg|Հովիվների երկրպագությունը. 1639. Գրենոբլի գեղարվեստի թանգարան
Francisco de Zurbarán 056.jpg|Դեռահաս Աստվածամայրը. 1658—1660. Էրմիտաժ


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսպանացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Բարոկկո ոճի նկարիչներ
Ժակ-Ժերմեն Սուֆլո

250px|մինի|աջից|Սուֆլոյի կիսանդրին
**Ժակ-Ժերմեն Սուֆլո** (, ), ֆրանսիացի ճարտարապետ։ 18-րդ դարի կլասիցիզմի առաջատար ներկայացուցիչներից։

Սովորել է Հռոմում (1734-1737)։ 1730-ական թվականներին այցելել է Փոքր Ասիա, 1750 թվականին ուսումնասիրել ու չափագրել է Սիցիլիայի ու Պեստումի անտիկ հուշարձանները։ Աշխատել է Լիոնում (Օթել Դիյո հիվանդանոցը, 1741-1742 և այլն), ապա՝ Փարիզում (1755 թվականից)։ Սուֆլոիի հիմնական գործը Փարիզի Ս․ Ժնևի եկեղեցին է (1758-1790, 1791 թվականից՝ Պանթեոն։ Մեծածավալ, գմբեթածածկ, դասական պորտիկով այս կառույցը ուշագրավ է ձևերի մոնումենտալությամբ, կոնստրուկտիվ համարձակ լուծումով (մեծաթռիչք գմբեթը հենվում է 4 թեթև, եռանիստ մույթերի վրա)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ճարտարապետներ
Սուսու

մինի|Սուսուների քարտեզ
**Սուսու** (), ժողովուրդ։ Բնակվում են Գվինեայում, Սիերա Լեոնեում և Սենեգալում։ Թիվը՝ մոտ 1,16 միլիոն (1978 թ.)։ Լեզուն պատկանում է մանդե լեզուների հարավային խմբին, կրոնը՝ իսլամ։ Սուսուին արագորեն ձուլվում են հարևան փոքր ժողովուրդները (բագա, լանդումա, նալու և այլն)։ Զբաղվում են հիմնականում հողագործությամբ (բրինձ, վարսակ, անանաս, բանան) և ձկնորսությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սենեգալի ազգեր
Կատեգորիա:Էթնիկ խմբեր
Կատեգորիա:Գվինեայի ազգեր
Կատեգորիա:Սիերա Լեոնեի ազգեր
Սուրիա (թերթ)

«**Սուրիս**», օրաթերթ։ Լույս է տեսել 1946-1960 թվականներին, Հալեպում։ Արտոնատեր խմբագիր՝ Հ․ Ցազըճյան, խմբագիրներ՝ Մ․ Երեցյան, Ֆ․ Խանզադյան, Հ․ Տեր-Ղազարյան։ Հրատարակվել է որպես անկախ, քաղաքական և գրական պարբերական։ Տպագրել է հոդվածներ, լուրեր և այլ նյութեր խորհրդային Հայաստանի առօրյայի վերաբերյալ, ներկայացրել նրա տնտեսության, մշակույթի վերելքը։ Անդրադարձել է ներգաղթին, խորհրդային քարոզչության դիրքերից հանդես եկել դաշնակցության դեմ։

Ծանոթացրել է միջազգային, մասնավորապես Մերձավոր Արևելքի քաղաքական իրադարձություններին։ Թերթոնների ձևով հրապարակել է հայ սովետական և օտար հեղինակների գրական ստեղծագործությունները։

Կատեգորիա:Սիրիայի հայկական օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հալեպի հայկական պարբերականներ
Սուրբ Լույսի լեռնաշղթա

**Սուրբ Լույս լեռնաշղթա**, գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհում։ Դերսիմ լեռնային շրջանում, Ներքին Տավրոսի հարավային լեռնաշղթաներից է։ Սկսվում է Մերջան լեռնաշղթայից և ձգվում հարավ մոտ 80 կմ ու վերջանում Մնձուր և Փերի (Քղի) գետերի միախառնման շրջանում։ Սուրբ Լույս լեռնաշղթա միջին բարձրության ծալքաբեկորային էրոզիոն-դենուդացիոն լեռնաշղթա է, կազմված մեզոգոյի օֆիոլիտներից ու նստվածքային ապարներից, էոցենի ֆլիշից և միոցենի նստվածքային ապարներից։ Լանջերը անտառապատ են, խիստ զառիթափ և մասնատված խորը հովիտներով ու կիրճերով։ Ջրբաժանային հատվածներում տարածված են լեռնային մարգագետիններ։

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնաշղթաներ
Վազող ալիքի լամպ

մինի|Վազող ալիքի լամպ արտաքինից
400px|մինի|աջից|Վազող ալիքի լամպի սխեման
**Վազող ալիքի լամպ**, վազող ալիքով լամպ (ՎԱԼ), էլեկտրավակուումային սարք, որում գերբարձր հաճախականության էլեկտրամագնիսական ալիքը, տարածվելով էլեկտրոնների հոսքի ուղղությամբ և փոխազդելով նրա հետ, ուժեղանում է։

Վազող ալիքի լամպի (նկարում) հիմնական Վազող ալիքի լամպի սխեման մասերն են․ էլեկտրոնային թնդանոթը 
## Մասեր
(1), որը ստեղծում և ձևավորում է էլեկտրոնների հոսքը, էլեկտրամագնիսների կիզակետող համակարգը

(2), որը կենտրոնացնում և պահպանում է էլեկտրոնների հոսքը լամպի ամբողջ երկայնքով, դանդաղեցնող համակարգը

(3), որը նվազեցնում է վազող աչիքների փուլային արագությունը՝ հասցնելով էլեկտրոնների արագությանը, կոլեկտորը

(4), որը որսում է էլեկտրոնները, կլանիչը

(5), որը կլանում է կոլեկտորից անդրադարձած ալիքը և վերացնում ինքնագրգռումը, էլեկտրամագնիսական տատանումների էներգիայի ներմուծման

(6),  արտանցման։

(7), հարմարանքները։

Վագող ալիքի էլեկտրամագնիսական դաշտի ազդեցությամբ ալիքի հետ համաժամ շարժվող էլեկտրոնները խմբավորվում են թանձրուկների, որոնք, վազանցելով ալիքը, դանդաղում են․ դրանց կինետիկ էներգիան փոխանցվում է էլեկտրամագնիսական ալիքին և ուժեղացնում այն։ Վազող ա|իքի և էլեկտրոնների երկարատև փոխազդեցության պատճառով վազող ալիքի լամպերը լայնաշերտ են։ Ուժեղացումը 30—60 դբ է, օ․ գ․ գ-ն՝ 30%, աղմուկի գործակիցը՝ 3—20 դբ։

Օգտագործվում է ընդունիչների մուտքային և հաղորդիչների ելքային կասկադներում՝ գերբարձր հաճախականության (0,3—30 Գհց) տատանումներն ուժեղացնելու համար։ Կարող են օգտագործվել նաև հաճախականության ձևափոխման և բազմապատկման համար։ Վազող ալիքի լամպերը լինում են նաև մագնետրոնային տիպի։

Կատեգորիա:Էլեկտրավակուումային սարքեր
Կատեգորիա:Բրիտանական հայտնագործություններ
Վալերիան Սուրաբեկով

**Վալերիան Հովսեփի Սուրաբեկով** (), հայ խորհրդային ռազմածովային նավատորմի փոխծովակալ (1962), ռազմածովային գիտական թեկնածու (1958), դոցենտ (1959)։

Մասնակցել է Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմին։ Ավարտել է Ֆրունզեի անվան ռազմածովային ուսումնարանը (1930)։ 1930 թվականից ծառայել է Կասպիական, Բալթյան, 1934-1949 թվականներին՝ խաղաղօվկիանոսյան ռազմական նավատորմիղներում։ 1933 թվականից եղել է սուզանավի հրամանատար։ 1938-1939 թվականներին՝ սուզանավերի 4-րդ բրիգադի շտաբի պետական 1939-1941 թվականներին՝ նավատորմի շտաբի բաժնի պետ, 1941-1942 թվականներին՝ շտաբի պետի տեղակալ, 1942 թվականի ապրիլից՝ ռազմածովային բազայի հրամանատար։ 1945 թվականին, որպես Սախալինյան ռազմական նավատորմիկի շտաբի պետ, մասնակցել է Խորհրդա-ճապոնական պատերազմին։ 1951 թ․ ավարտել է գլխավոր շտաբի Վորոշիլովի անվան ռազմական բարձրագույն ակադեմիան։ 1952-1960 թվականներին՝ Վորոշիլովի անվան ռազմական ակադեմիայի ռազմածովային ֆակուլտետի ստորջրյա ուժերի ամբիոնի պետ, 1960-1965 թվականներին՝ օպերատիվ արվեստի ամբիոնի պետի տեղակալ։ 1965 թվականին զորացրվել է։ Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի 3, Կարմիր աստղի 2 շքանշաններով։

Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Հայ փոխծովակալներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ռուսահայ ռազմական գործիչներ
Վազող ալիքներ

մինի|էլեկտրամագնիսական ալիք
**Վազող ալիքներ**, ալիքներ, որոնք, ի տարբերություն կանգուն ալիքների, տարածվելիս փոխանցում են տատանումների փուլը-փուլի հետ միասին փոխանցվում է նաև էներգիան։ Վազող ալիքներ տարածվում են ինչպես ագատ տարածության մեջ, այնպես էլ ուղղորդիչ գծերի երկայնքով։

Օրինակ, առաձգական ալիքները տարածվում են ձողի, հեղուկի սյան երկայնքով, էլեկտրամագնիսական ալիքները՝ հաղորդալարի, ալիքատարի երկայնքով։ Առաձգական վազող ալիքներում տատանվող մասնիկների հավասարակշռության դիրքին համապատասխանում են միաժամանակ և՛ կինետիկ, և՛ պոտենցիալ էներգիաների մաքսիմումները։

Կատեգորիա:Ալիքային երևույթներ
Թուրքահայ թատրոն

## Թուրքիայի հայկական թատրոն
Թուրքիայում 1920-ական թվականներին կասեցվել է հայկական թատրոնի գործունեությունը։ «Պոլսո հայ դրամատիկ» խմբի անդամներից ոմանք (Վահրամ Փափազյան, Մկրտիչ Ջանանյան,Հրաչյա Ներսիսյան) եկել են խորհրդային Հայաստան, մի մասն էլ (Հովհաննես Աբելյան, Հովհաննես Ձարիֆյան և ուրիշներ) մեկնել է Ամերիկա, Ֆրանսիա, Եգիպտոս։ Թուրքիայում մնացած դերասանները (Աշոտ Մադաթյան, Թոգաթլյան և ուրիշներ) հայ հեղինակների պիեսները հարկադրված բեմադրել են թուրքերեն։ 
1930-1960-ական թվականներին Կոստանդապոլսում գործել է «Երիտասարդաց թատերախումբը», 1960-1970-ական թվականներին՝ մշակութային թատերասիրաց միության փոքր թատերախումբը։ Ներկայացումներին մասնակցել են դերասաններ Շավարշ Գարագաշը, Վ. Ձկնունին, Հակոբ Այվազը, Պերճ Ֆազլյանը, Քնար Սվաճյանը, Ա. Ձորայանը, Կ. Նագգաշյանը և ուրիշներ։ 1980-ական թվականներից ներկայացումներ են խաղացել Մխիթարյան, Եսայան սանուց միություններում և այլ ընկերություններում։

Կատեգորիա:Թուրքահայ թատրոն
Դավիթ Մարիկյան

**Դավիթ Սերգոյի Մարիկյան** (ծնվել է 1993 թվականի մայիսի 8-ին Ֆրաիբուրգում (Գերմանիա)), հայ ֆուտբոլիստ, որը հանդես է գալիս «Շիրակ» ֆուտբոլային ակումբում որպես աջ եզրային պաշտպան։
                         
## Մարզական կարիերա
1998 թվականից սկսել է մարզվել SV March ակումբում։ Մինչև 11 տարեկանը խաղացել Է SV March թիմում։ Դրանից հետո տեղափոխվել է SC Freiburg: Սկզբում հանդես էր գալիս կիսապաշտպանությունում, այնուհետև սկսեց խաղալ աջ պաշտպանի դիրքում։ 2012 թվականին տեղափոխվեց Շիրակ Ֆուտբոլային ակումբ։ Շիրակում հանդես է գալիս 17 համարի մարզաշապիկով։ 2012-2013 թվականին Շիրակի կազմում Դավիթ Մարիկյանը մասնակցել է Եվրոլիգայի որակավորման 1 և 2 փուլերին։ Իսկ արդեն չեմպիոն դառնալուց հետո 2013-2014 թվականներին մասնակցել է ամենահեղինակավոր մրցաշարի՝ Չեմպիոնների լիգայի որակավորման 1 և 2 փուլերին։

## Անձնական նվաճումներ
* Հայաստանի չեմպիոն-2012-2013, 
* Հայաստանի փոխչեմպիոն-2013-2014
* Հայաստանի գավաթակիր-2013
* Հայաստանի սուպերգավաթակիր-2013, 
**2014 թվականին հրավիրվել է Մ-21 տարեկանների Հայաստանի ազգային հավաքական։

Կատեգորիա:Հայ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:1993 ծնունդներ