Ալ-Կատտարայի իջվածք

**Ալ-Կատտարայի իջվածք** () ցածրավայր Եգիպտոսի հյուսիս-արևմուտքում՝ Մատրուհ նահանգում: Իջվածքը Եգիպտոսի արևմտյան անապատի մի մասն է։

Ալ-Կատտարայի իջվածքը գտնվում է ծովի մակարդակից ցածր, իսկ դրա հատակը ծածկված է աղուտներով և ավազաբլուրներով: Իջվածքը տարածվում է 28°35' և 30°25' հյուսիսային լայնությունների և 26°20' և 29°02' արևելյան երկայնությունների միջև։

Ալ-Կատտարայի իջվածքն առաջացել է աղային քայքայման և քամու էրոզիայի փոխազդեցության արդյունքում: Իջվածքից մոտ 20 կիլոմետր արևմուտք գտնվում են Եգիպտոսի Սիվա և Լիբիայի Ջաղբուբ օազիսները՝ ավելի փոքր, բայց նմանատիպ իջվածքներով։

Ալ-Կատտարայի իջվածքը Աֆրիկայի երկրորդ ամենացածր կետն է՝ ծովի մակարդակից 133 մետր բարձրության վրա, ամենացածր կետը Ջիբութիի Ասսալ լիճն է։ Իջվածքը զբաղեցնում է մոտ 19,605 քառակուսի կիլոմետր։ Իր չափի և Միջերկրական ծովի ափերին մոտ լինելու պատճառով ուսումնասիրություններ են իրականացվել՝ առաջարկելով տարածքը ջրհեղեղել տարբեր նպատակներով, օրինակ՝ այնտեղ հիդրոէլեկտրաէներգիա արտադրելու ներուժի համար։

## Աշխարհագրություն
մինի|Ալ-Կատտարայի իջվածքի քարտեզ։<br/>Ստորին ձախ լայնություն՝ 28°36'30"հյուսիսային լայնություն 26°14'31"արևելյան։
Վերին աջ լայնություն՝ 30°31'2"հյուսիսային լայնություն 29°8'52"արևելյան։
Ալ-Կատտարայի իջվածքն ունի արցունքի կաթիլի ձև, որի գագաթը ուղղված է դեպի արևելք, իսկ լայն խորը տարածքը՝ դեպի հարավ-արևմուտք։ Իջվածքի հյուսիսային կողմը բնութագրվում է մինչև 280 մ բարձրությամբ զառիթափ լանջերով, որոնք նշում են հարակից Էլ Դիֆա սարահարթի եզրը: Հարավում իջվածքը մեղմ թեքվում է դեպի Մեծ ավազային ծովը։

Իջվածքի ներսում կան աղուտներ՝ հյուսիսարևմտյան և հյուսիսային իջվածքի եզրերի տակ, և ընդարձակ չոր լճերի հատակներ, որոնք երբեմն ջրհեղեղի են ենթարկվում: Ճահիճները զբաղեցնում են մոտավորապես 300 քառակուսի կիլոմետր, չնայած որոշ տարածքներում քամուց քշված ավազներ են ներխուժում: Տարածաշրջանի մոտ մեկ քառորդը զբաղեցնում են չոր լճերը, որոնք կազմված են կոշտ կեղևից և կպչուն ցեխից: Դրանք երբեմն լցված են ջրով։

Իջվածքը առաջացել է քամու կամ գետային էրոզիայի հետևանքով ուշ նեոգենի շրջանում, բայց չորրորդական դարաշրջանում գերիշխող մեխանիզմը աղային քայքայման և քամու էրոզիայի համատեղ գործողությունն էր: Սկզբում աղերը քայքայում են իջվածքի հատակը, ապա քամին քշում է առաջացած ավազները: Այս գործընթացը պակաս արդյունավետ է իջվածքի արևելյան մասում՝ ցածր աղիության ստորերկրյա ջրերի պատճառով։

## Էկոլոգիա
մինի|Ալ-Կատտարայի իջվածքի տեսարան
մինի|Ալ-Կատտարայի իջվածքի ավազաբլուրներ
մինի|Ալ-Կատտարայի իջվածքի հյուսիսարևմտյան լանջային եզրը. ձախ կողմում՝ Էլ Դիֆա սարահարթը
Մակերեսային ավազոտ իջվածքներում աճող հովանոցավոր փշոտ ակացիայի պուրակները և Փրագմիտեսի ճահիճները ներկայացնում են միակ մշտական ​​բուսականությունը: Ակացիայի պուրակները մեծապես տարբերվում են կենսաբազմազանությամբ և գոյատևելու համար կախված են անձրևաջրերի և ստորգետնյա ջրերի հոսքից: Իջվածքի հյուսիսարևելյան մասում գտնվող Մոգրա օազիսն ունի 4 կմ2 աղի լիճ և ճահիճ։

Իջվածքի հարավարևմտյան անկյունը Սիվա պահպանվող տարածքի մաս է կազմում, որը պաշտպանում է Սիվա օազիսի ներսում և շրջակայքում գտնվող վայրի օազիսը:

Գետահորի համար կարևոր բնակավայր է, վերջերս ամենամեծ թվով դիտումները գրանցվել են Ալ-Կատտարայի գոգավորության հյուսիսային, արևմտյան և հյուսիսարևմտյան մասերում, ներառյալ Այն ալ-Կատտարայի և Այն ալ-Ղազզալաթ խիստ մեկուսացված, վայրի օազիսները և բազմաթիվ ակացիաների պուրակներ՝ ինչպես գոգավորության ներսում, այնպես էլ դրսում։

Գազելները (Gazella dorcas և Gazella leptoceros) նույնպես բնակվում են ալ-Կատտարայի գոգավորությունում։ Գազելների ամենամեծ պոպուլյացիան գոյություն ունի ալ-Կատտարայի գոգավորության հարավարևմտյան մասում՝ ճահճուտների և փափուկ ավազի հսկայական տարածքում։ 900 կմ² տարածքը ներառում է Հաթիաթ Տաբաղբաղ և Հաթիաթ Ումմ Քիթաբեյն վայրի օազիսները և իրենից ներկայացնում է լճերի, աղուտների, թփուտների, վայրի արմավենու պուրակների և Desmostachya bipinnata խոտածածկույթի խճանկար։

Այլ տարածված կենդանական աշխարհի տեսակներից են Կապի նապաստակը (Lepus capensis), եգիպտական ​​շնագայլը (Canis aureus hupstar), ավազային աղվեսը (Vulpes rueppelli) և ավելի հազվադեպ՝ ֆենեկ աղվեսը (Vulpes zerda): Այստեղ մի ժամանակ տարածված էին բարբարոսական ոչխարները (Ammotragus lervia), բայց հիմա նրանց թիվը քիչ է։

Տարածքից անհետացած տեսակներից են սկիմիտար օրիքսը (Oryx dammah), ադաքսը (Addax nasomaculatus) և բոբալ հարտեբիեստը (Alcelaphus buselaphus)։ Ղազալաթ-1 ջրհորում հայտնաբերվել է նաև Droseridites baculatus-ը՝ անհետացած բույս, որը հայտնի է միայն իր ծաղկափոշու բրածոներից։

## Կլիմա
Ալ-Կատտարայի իջվածքի կլիման խիստ չորային է՝ տարեկան տեղումները 25-ից 50 մմ են հյուսիսային եզրին, իսկ իջվածքի հարավում՝ 25 մմ-ից պակաս: Ամռան և ձմեռային ամիսներին օրական միջին ջերմաստիճանը տատանվում է 36.2-ից մինչև 6.2&nbsp;°C: Գերակշռող քամին ձևավորում է հիմնականում երկմոդալ ռեժիմ, որտեղ քամիների մեծ մասը գալիս է հյուսիսարևելյան և արևմտյան ուղղություններից: Սա առաջացնում է գծային ավազաբլուրների ձևավորումներ:

Արևմտյան անապատում՝ ալ-Կատտարայի իջվածքի և Նեղոսի հովտի միջև, քամու արագությունը գագաթնակետին է հասնում մարտին՝ 11.5 մ/վ, իսկ նվազագույնը՝ դեկտեմբերին՝ 3.2 մ/վ։ Քամու միջին արագությունը մոտ 5-6 մ/վ է։ Տարվա մի քանի օր՝ մարտից մինչև մայիս ամիսներին, հարավից փչում են խամսին քամիներ, որոնք իրենց հետ բերում են չափազանց բարձր ջերմաստիճաններ, ինչպես նաև ավազ և փոշի։

## Հողօգտագործում
Ալ-Կատտարայի իջվածքում կա մեկ մշտական ​​բնակավայր՝ Կարա օազիսը։ Օազիսը գտնվում է իջվածքի արևմտյան մասում և բնակեցված է մոտ 300 մարդով։ Իջվածքում բնակվում են նաև քոչվոր բեդվիններ և նրանց հոտերը, իսկ անմարդաբնակ Մոգրա օազիսը կարևոր է չորային եղանակների ընթացքում ջրի սակավության ժամանակ։

Ալ-Կատտարայի իջվածքում կան բազմաթիվ նավթային կոնցեսիաներ և մի քանի գործող նավթահանքեր։ Հորատման ընկերություններից են Royal Dutch Shell-ը և Apache Corporation-ը։

## Պատմություն
Իջվածքի բարձրությունը առաջին անգամ չափվել է 1917 թվականին բրիտանական բանակի մի սպայի կողմից, որը ղեկավարում էր թեթև մեքենաների պարեկային խումբը տարածաշրջանում: Սպան Ջոն Բոլի անունից աներոիդ բարոմետրով չափել է տեղանքի բարձրությունը, որը հետագայում հրապարակվել է նաև տարածաշրջանի մասին: Նա հայտնաբերել է, որ Այն Էյ Ալ-Կատտարայի աղբյուրը գտնվում է ծովի մակարդակից մոտ 60 մետր ցածր: Քանի որ բարոմետրը կորել էր, և ցուցմունքները շատ անսպասելի էին, այս գտածոն պետք է ստուգվեր: 1924-1925 թվականներին Բոլը կրկին կազմակերպել է հետազոտության խումբ, այս անգամ միակ նպատակով՝ Վադի Էլ Նատրունից արևմտյան գծի վրա բարձրությունը եռանկյունացնել: Հետազոտությունը ղեկավարել է Ջ.Ֆ. Ուոլփոլը, որն արդեն աչքի էր ընկել Նեղոսից մինչև Սիվա՝ Բահարիայով 500 կմ հեռավորության վրա տեղանքը եռանկյունացնելով: Նա հաստատել է նախորդ ցուցմունքները և ապացուցել ծովի մակարդակից ցածր հսկայական տարածքի առկայությունը, որտեղ տեղերը գտնվում են ծովի մակարդակից մինչև 133 մ խորության վրա։

Ալ-Կատտարայի իջվածքի երկրաբանության մասին գիտելիքները մեծապես ընդլայնվել են բրիտանացի ռազմական հրամանատար և հետազոտող Ռալֆ Ալգեր Բագնոլդի կողմից 1920-ական և 1930-ական թվականներին բազմաթիվ ճանապարհորդությունների միջոցով։ Առավել նշանակալից էր նրա 1927 թվականի ճանապարհորդությունը, որի ընթացքում նա անցավ իջվածքն արևելքից արևմուտք և այցելեց Քարա և Սիվա օազիսները։ Այս ճանապարհորդություններից շատերում օգտագործվել են մեքենաներ (Ford Model T), որոնք օգտագործում էին անապատային պայմաններում վարելու հատուկ տեխնիկա։ Այս տեխնիկաները կարևոր ակտիվ էին Բագնոլդի կողմից 1940 թվականին հիմնադրված Long Range Desert Group-ի համար։

Իջվածքի հայտնաբերումից հետո Բոլը 1927 թվականի հոկտեմբերին «The Geographical Journal»-ում հրապարակեց տարածաշրջանի վերաբերյալ եռանկյունացման արդյունքները։ Նա նաև տարածաշրջանին տվեց իր անվանումը՝ «Ալ-Կատտարայի»՝ Այն Էյ Ալ-Կատտարայի աղբյուրի անունով, որտեղ կատարվել են առաջին չափումները։ Անունը արաբերենից բառացիորեն նշանակում է «կաթող»։ Վեց տարի անց՝ 1933 թվականին, Բոլը առաջինն էր, որ հրապարակեց տարածաշրջանը ջրհեղեղի ենթարկելու առաջարկ՝ հիդրոէլեկտրակայան ստեղծելու համար՝ իր «Լիբիական անապատի ալ-Կատտարայի իջվածքը և դրա օգտագործման հնարավորությունը էլեկտրաէներգիայի արտադրության համար» հոդվածում։

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ իջվածքի առկայությունը ձևավորեց ալ-Ալամեյնի առաջին և երկրորդ ճակատամարտերը։ Այն համարվում էր անանցանելի տանկերի և այլ ռազմական տեխնիկայի մեծ մասի համար՝ աղի լճերի, բարձր ժայռերի և/կամ լանջերի, ինչպես նաև ֆեչ ֆեչի (շատ մանր փոշիացված ավազ) նման առանձնահատկությունների պատճառով։ Ժայռերը, մասնավորապես, ծառայում էին որպես ալ-Ալամեյնի մարտադաշտի եզր, ինչը նշանակում էր, որ դաշնակից ուժերը չէին կարող շրջանցվել հարավից։ Ե՛վ Առանցքի, և՛ դաշնակից ուժերը իրենց պաշտպանությունը կառուցեցին Միջերկրական ծովից մինչև ալ-Կատտարայի իջվածքը ձգվող գծի վրա։ Այս պաշտպանությունները հայտնի դարձան որպես «Սատանայի այգիներ», և դրանք մեծ մասամբ դեռևս այնտեղ են, հատկապես լայնածավալ ականապատ դաշտերը։

Մեծ բանակային ստորաբաժանումներ չմտան իջվածք, չնայած գերմանական «Աֆրիկա կորպուս» պարեկային կազմավորումները և բրիտանական հեռահար անապատային խումբը գործում էին տարածքում, քանի որ այս փոքր ստորաբաժանումները զգալի փորձ ունեին անապատային ճանապարհորդության մեջ Թագավորական օդուժի վերանորոգման և փրկարարական ստորաբաժանումները օգտագործում էին իջվածքի միջով անցնող երթուղին՝ փրկելու կամ վերականգնելու այն ինքնաթիռները, որոնք վայրէջք էին կատարել կամ վթարի էին ենթարկվել Արևմտյան անապատում՝ ափամերձ հարթավայրից հեռու: 1941 թվականի կեսերից ավիացիոն փոխմարշալ Գ.Գ. Դոուսոնը ժամանեց Եգիպտոս՝ սպասարկելի ինքնաթիռների պակասը լուծելու համար։

Գորդոն Ուելչմանը մեջբերեց իջվածքում տեղակայված գերմանացի կապի սպային, որին ակամա օգնել է Enigma մեքենայի կոդը կոտրելու հարցում, քանի որ նա պարբերաբար հաղորդումներ էր անում, որոնցում նշվում էր, որ «հաղորդելու ոչինչ չկա»։

## Ալ-Կատտարայի իջվածքի նախագիծ
Ալ-Կատտարայի իջվածքի մեծ չափերը և այն փաստը, որ այն գտնվում է ծովի միջին մակարդակից 133 մ ցածր խորության վրա, հանգեցրել է մի քանի առաջարկների՝ Հյուսիսային Եգիպտոսում ստեղծելու հսկայական հիդրոէլեկտրակայանի նախագիծ, որը կմրցակցի Ասուանի բարձր ամբարտակի հետ։ Այս նախագիծը հայտնի է որպես ալ-Կատտարայի իջվածքի նախագիծ։ Առաջարկվում է փորել մեծ ջրանցք կամ թունել ալ-Կատտարայի գետից 55-80 կիլոմետր հյուսիս՝ կախված Միջերկրական ծով տանող ընտրված երթուղուց՝ տարածք ծովի ջուր բերելու համար։

Այլընտրանքային ծրագիրը ներառում էր 320 կիլոմետր երկարությամբ խողովակաշարի անցկացում դեպի հյուսիս-արևելք՝ դեպի Ռոզետտա՝ քաղցրահամ Նեղոս գետ։ Ջուրը կհոսի մի շարք ջրատար խողովակների մեջ, որոնք կարտադրեն էլեկտրաէներգիա՝ ջուրը ծովի մակարդակից 60 մ ցածրության վրա բաց թողնելով։ Քանի որ ալ-Կատտարայի իջվածքը գտնվում է շատ տաք, չոր շրջանում՝ շատ քիչ ամպամածությամբ, -70 մետր մակարդակում բաց թողնված ջուրը կտարածվի իջվածքի կետից ավազանի երկայնքով և կգոլորշիանա արևի ներհոսքից։ Գոլորշիացման պատճառով ավելի շատ ջուր կարող է հոսել իջվածք, այդպիսով ձևավորելով էներգիայի անընդհատ աղբյուր։ Ի վերջո, սա կհանգեցնի հիպերաղի լճի կամ աղի ավազանի առաջացմանը, քանի որ ջուրը կգոլորշիանա և կթողնի իր մեջ պարունակվող աղը։

Ալ-Կատտարայի իջվածքն էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար օգտագործելու ծրագրերը թվագրվում են 1912 թվականին՝ բեռլինցի աշխարհագրագետ Ալբրեխտ Պենկի կողմից։ Այս թեման ավելի մանրամասն քննարկվել է դոկտոր Ջոն Բոլի կողմից 1927 թվականին, որը գնահատել է 125-200 մեգավատ հիդրոէլեկտրակայանի ներուժը։ 1957 թվականին Ամերիկյան Կենտրոնական Հետախուզական Գործակալությունը նախագահ Դուայթ Էյզենհաուերին առաջարկեց, որ Մերձավոր Արևելքում խաղաղություն կարելի է հաստատել Ալ-Կատտարայի իջվածքը ջրհեղեղի միջոցով: Արդյունքում առաջացող լագունը, ըստ ԿՀՎ-ի, կունենա չորս առավելություն․

* Այն կլինի տպավորիչ և խաղաղ:
* Այն էապես կփոխի կլիման հարակից տարածքներում:
* Այն կապահովի աշխատանք շինարարության ընթացքում և բնակելի տարածքներ շինարարության ավարտից հետո:
* Այն կկենտրոնացներ Եգիպտոսի նախագահ Գամալ Աբդել Նասերի «մտքը այլ հարցերի վրա», քանի որ «նրան անհրաժեշտ էր ինչ-որ միջոց՝ խորհրդային կեռիկից ազատվելու համար»։

1970-ականներին և 1980-ականների սկզբին Ֆրիդրիխ Բասլերը և «Կատարա» համատեղ ձեռնարկությունը, որը հիմնականում գերմանական ընկերությունների խումբ էր, մի քանի առաջարկներ արեցին տարածքը ջրհեղեղի ենթարկելու վերաբերյալ։ Նրանք ցանկանում էին օգտագործել խաղաղ միջուկային պայթյուններ թունել կառուցելու համար՝ կտրուկ կրճատելով շինարարության ծախսերը ավանդական մեթոդների համեմատ։ Այս նախագծում առաջարկվում էր օգտագործել 213 ջրածնային ռումբ՝ 1-ից 1.5 մեգատոն հզորությամբ, որոնք պայթում էին 100-ից 500 մետր խորություններում։ Դա համապատասխանում էր ԱՄՆ նախագահ Դուայթ Էյզենհաուերի կողմից 1953 թվականին առաջարկված «Ատոմներ խաղաղության համար» ծրագրին։ Եգիպտոսի կառավարությունը մերժեց այդ գաղափարը։

Պլանավորման մասնագետներն ու գիտնականները պարբերաբար առաջարկում էին պոտենցիալ կենսունակ տարբերակներ, լինի դա թունելի, թե ջրանցքի, որպես տնտեսական, էկոլոգիական և էներգետիկ լուծում Եգիպտոսում, հաճախ զուգորդված նոր բնակավայրերի գաղափարի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Annotations. Central University Libraries at Southern Methodist University. Vol. VI, No. 1, Spring 2004.
* 
* Bagnold, R.A. 1935. *[[Libyan Sands|Libyan Sands: Travel in a Dead World]]*. Travel Book Club, London. 351 p.
* 
* 
* 
* Ramsar Sites Information Service (RSIS). Egypt. Accessed 21 August 2011.
* Rohlfs G. 1875. *Drei Monate in der Libyschen Wüste* (Three Months in the Libyan Desert). Verlag von Theodor Fischer, Cassel. 340 p.
* Saint-Exupéry, A. de. 1940. *[[Wind, Sand and Stars]]*. Harcourt, Brace & Co, New York.
* Scott, C. 2000. *Sahara Overland: A Route and Planning Guide*. Trailblazer Publications. 544 p. .
* Zittel, K.A. von. 1875. *Briefe aus der libyschen Wüste* (Letters from the Libyan Desert). München.

## Արտաքին հղումներ
* A detailed map of Egypt (including the Qattara Depression) from 1955 by the Army Map Service, US Army, scale 1: 250,000
* Mediterranean-Qattara Hydro-electric Proposal

Կատեգորիա:Եգիպտոսի անապատներ
Կատեգորիա:Իջվածքներ