Խումհար (Հրանտ Մաթևոսյան)

**«Խումհար»**, հայ արձակագիր Հրանտ Մաթևոսյանի վիպակը։ Գրվել է 1969 թվականին։

## Գնահատական
«Խումհար» բառը տարբեր նշանակություններից բացի ունի «հարբածությունից նոր սթափվող, զարթխումի» իմաստը։ Կյանքի հրճվանքն ապրելու ներքին զգացողություն-գիծ խրախճանքից հետո ծնված զարթխումը միայն կենցազային մակարդակում երևացող իրողությունն է, որն ուղեկցում է սրտխառնոցով կամ գլխացավով, մինև դեռ ասելիքն առնչվում է համակեցության ձևերի հայտնաբերմանը։ Այս առումով վիպակը միտում է փիլիսոփայական բացահայտումերի։ Հետևապես զարթխումը վերաբերվում է մարդկությանը, որին թվում է, թե գտել է ապրելու ճշմարիտ ճանապարհը։ Դա «հարբածության» վիճակ է, որին հաջորդելու է խումհարը՝ սկսվող արթնացումը սրտխառնոցով, և սա ոչ այնքան հոգեբանական, որքան ֆիզիկական վիճակ է։ Խրախճանք-ինքնախաբեությունից հետո մարդը պիտի գտնի իր բնական գոյաձևը, նա գիտակցաբար պիտի ենթարկվի էության մեջ եղող, իրենից անկախ գոյություն ունեցող օրենքներին և երբեք էլ չափից ավելի պատասխանատվություն չպիտի վերցնի՝ ապրելու համակեցական ձևեր ստեղծելու ճանապարհին, որովհետև հնարավոր չէ քշել, հեռացնել բնությունը, քանի որ վերջինս «միշտ ներկա» է։

Ընդհանրապես վիպակն ստեղծված է հակադրությունների վրա։ Նյութի, վիճակների, տարբեր միջավայրերի անընդհատ փոփոխվող ընթացքին, սակայն միշտ զուգահեռվում է Ծմակուտի համայնապատկերը, նույնիսկ այնտեղ, որտեղ հեռավոր ակնարկ անգամ չկա այդ մասին, ընթերցողը թիկունքում տեսնում և զգում է Ծմակուտը։ Պատճառը, անշուշտ, Արմենակի մեծ սիրո ու հոգսի որդիական զգացումներն են, նրա՝ միշտ սկիզբների մեջ լինելը։ Եվան ձանձրացնող հարցեր է տալիս նրան, իսկ «․․․այդ պահին իմ փայլում կոշիկի մեջ սուր ծակոցով քոր եկավ իմ կրունկը»։ «Փայլուն կոշիկը» մի արտակարգ շքեղություն է նրա հեռավոր օրերի մեջ, բայց և անկարող է մոռացնել նրա երեկվա ցավը, դժվար հացի աղիությունը։ Դա իր մոր պատվիրանն էր, իր այրան կանչը։

«Խումհար»-ում Մաթևոսյանն առաջին անգամ գեղարվեստական աշխարհագրության դիրքերից դուրս է գալիս գյուղի սահմաններից։ Ահնիձոր-Ծմակուտից հերոսը հասնում է Մոսկվա, պատկերվում որպես ասպիրանտ՝ սցենարիստների դասընթացում։ Գլխավոր հերոսը Արմեն Մնացականյանն է, ոչ այլ ոք, եթե ոչ Հրանտ Մաթևոսյանը։ Նրա շուրջն այլ ասպիրանտներ են, այսինքն՝ հասարակության առողջ, բանական, կենդանի մի մասը։ Պատահական չէ, որ վիպակի նախնակական վերնագրերից մեկը եղել է «Կենդանին և մեռյալը»։ Արմենի հետ են նրա ընկերները՝ ազգությամբ վրացի Էլդար Գուրամիշվիլին և ռուս Վիկտոր Մակարովը։ Էլդարն ու Արմենը եկել են Անդրկովկասից։ Դա նշանակում է, որ նրանք մի քաղաքակրթությունից տեղափոխվել են մեկ այլ քաղաքակրթություն, բայց հարց է, թե այս երկրորդն արդյոք ավելի զարգացած է, քան առաջինը, որոնք են նրա որդեգրած արժեքները, և թե մարդն իր բարոյական նկարագրով որտեղ է կանգնած։

## Սյուժե
Ստեղծագործությունը բացվում է մի պատկերով, որ, կարծեք, կապ չունի դրանից հետո ներկայացվելիք քաղաքային կյանքի հետ։ Բայց Մաթևոսյանն իրեն բնորոշ ձևով համադրում է բնությունն ու մարդը․ «Եթե մեղուն լեզու ունի և կարողանում է իրենց բաների մասին իրար իմաց տալ ու հասկանալ, եթե կռունկը երամ  է կապում ու իր կառավար թագուհուն գցում առջևը, եթե զամբիկն արածում ու արածելու հետ բարկանում է հեռացող քուռակի վրա և քուռակը հասկանում է՝ ուրեմն այս երկնքի տակ աստծու ամեն արարած ունի մարդկային իր լեզուն։ Անտառն ինչպես է առաջ գնում թփերի ետևից։ Կապուտլեռ սարի մերկ լանջին գիհի մի թուփ է կպել ու վերև է կանչում ձորի անտառին։ Է՜, կկանչի, կկանչի ու կչորանա, քանի որ մարդն ու անասունը շատացել են, անտառի դեմը փակում են»։

Արմենն ու Էլդարը եկել էին բավականին պահպանողական հասարակությունից, բայց միջավայրը չէր կարող նրանց վրա ազդեցություն չունենալ։ Պատահական չէ, որ գործը բացվում է այս երկու հերոսների երկխոսությամբ, որտեղ նրանք խոսում էին ոմն ղազախ աղջկանից՝ 151-ում ապրող, և նրա արտաքին գեղեցկությունից։ Էլդարի կինը չբեր էր, և Մաթևոսյանի խոսքով մտածում էր հեռանալ ամուսնուց, որ նա երջանիկ լինի, և դա բավական չէ, նաև իր շրջապատից գտնել մի գեղեցիկ աղջիկ, որպեսզի ամուսնու երջանկությունը դառնա կատարյալ։ Իսկ ինքը հեռվից կնայեր նրանց պայծառ արտասուքով։ Էլդարի կնոջ մասին էլ ոչ մի խոսք չկա, անգամ չի շեշտվում անունը, սակայն մի քանի տողով առաջ է գալիս անձնվեր կնոջ կերպար, որ պատրաստ է հրաժարվելու անձնական երջանկությունից՝ հանուն նոր, լիարժեք ընտանիքի կառուցման։ Կնոջ կերպար, որը շուտով պիտի հակադրվեր արևմտյան քաղաքակրթության մտածողությունը կրող կանանց։ Վիկտոր Մակարովի պապը մի «չափալախով» սպանել էր գյուղապետին և Սիբիրում էր։ Եվ ինչի՞ համար։ Հեղափոխության։ Բայց անկարելի է մի չափալախով հեղափոխություն կատարել։ Ճիշտ է՝ տվյալ դեպքում դիտարկումը վերաբերում է քաղաքական հեղափոխությանը, սակայն սա ընդհանրական գաղափար ունի։ Գաղափարական հեղափոխության ևս չի կարելի հասնել միայն մի հարվածով։ Դրանք մշտապես դատապարտված են մնալու չհաջողված և անարդյունք։ Վիպակում Մակարովն ընկերներին է միանում իր համար ուշագրավ մի նորությամբ՝ Օնասիսը կնության է առել Ժակլին Քենեդիին։ Ահա այս հարցի շուրջ բախվում են Էլդարի և Մակարովի կարծիքները։ Վերջինս կարծում է, որ դա փոխշահավետ ամուսնություն է։ Օնասիսը 60-65 տարեկան է, վաղը «սատկելու է», նրան ոչ թե կին է պետք, այլ միզամանը տանող-բերող։ Ահա որն էր նրա պատկերացումը ամուսնության և ընտանիքի վերաբերյալ։ Իսկ Էլդարը հեգնաբար ասում է․ « Կնությա՜ն առել․․․ Չափարը մարդուկնիկ իրար օգնելով կարկատել, մարգերում պոմիդորի սածիլ են տնկել, ջրել ու դռանը հիմա հոգնած նստած են»։

Փաստորեն փոխշահավետ ամուսնությանը գալիս է հակադրվելու միասնական կեցությունը, փոխադարձ օգնությունն ու կարեկցանքը։ Վիպակի առանցքային հատվածներից մեկը Անտոնիոնիի «Գիշեր» ֆիլմի դիտումն ու քննարկումն է։ Ֆիլմում ամուսիններ Ժաննա Մորոներն ու Մարչելո Մաստրոյանին գնում են հրվանդանոց՝ տեսակցելու իրենց ընկերոջը, ով ամուսնու ներկայությամբ սեր է խոստովանում Ժաննային։ Մարչելոն միայն թեթև ժպտում է, ցանկություն ունենում գնալու «Չգոյի խաղաղ ջրերը»։ Բայց նա միջանցքում հանդիպում է մի հիվանդ կնոջ, և ահա թե ինչ է տեղի ունենում․ «Եվ կիսամերկ կինը կտրուկ չխկոցով փակեց դուռը իրեն ետևից և դանդաղ ետ-ետ գնաց սպիտակ պատին քսվելով։ Սպիտակ պատին կպած, մարմինը սպիտակ պատին քսելով, ձեռքերը սպիտակ պատին քսելով ետ-ետ արեց փառահեղ մարմնի միջի այ հիվանդ հոգին և իր ետևից տարավ դեպի սպիտակ, հիվանդագին սպիտակ անկողին այդ կախարդված տղամարդուն։ Եվ միանգամից նետեց քնազգեստը և միանգամից երկարեց ոտից գլուխ հոյակապ մերկությունը սպիտակ սավանին։ Եվ սպասեց․սպասեց թե ինչ է կատարվելու այդ քնեած տղամարդու մեջ։ Եվ հեծկլտոցով գավթեց այդ տղամարդուն և վագրուհու կաղկանձյունով գալարվեց։ Նա վիշապօձ էր ուզում, նա ֆուգասային ռումբի պայթյուն էր աղաչում, նա ածխացնող էլեկտրահոսք էր տենչում, իսկ դա միայն տղամարդ էր, ընդամենը տղամարդ էր, բայց դուռը ջարդելով ներս ընկան հիվանդապահ կաթոլիկուհիները, նրա ամոթը ծածկեցին, ձեռները ոլորեցին և նրա փափուկ այտերը վառեցին, նրա ուսերը վառեցին չար ապտակներով՝ խեղդելու համար վագրախտի հրդեհը կնոջ հոյակապ այդ մարմնի մեջ»։

Իսկ դրսում լալիս էր Ժաննան աշխարհի համար։ Հետո Մարչելոն փորձ արեց «այս խելագար դարում» մի կես ժամով երջանկացնել Մոնիկա Վիտին, սակայն իր առջև տեսավ Ժաննային։ Չստացված ընտանիքից մինչև Չգոյի աշխարհ, տենչանքի աղբյուր լինելուց մինչև կրկին Չգոյի աշխարհ։ Այսինքն՝ ֆիլմում ոչ մի հերոս չի գտնում իր տեղն ու դերն իր իրականության մեջ։ Իսկ ո՞րն է Չգոյի աշխարհը։ Չգոյը գոյի բացակայությունն է, իրականության բացակայությունը, հետևապես ինչպե՞ս կարելի է պատկերացնել աշխարհ՝ առանց գոյության։ Սա պարզապես ունայնության գաղափարն է, մարդու միայնության հաստատումը։ «Կենսասեր» Մակարովը, որն ամենամենակ հերոսներն է բոլորի մեջ, հակադրվում է միայնության գաղափարին՝ հարցնելով, թե այդ դեպքում ինչպես է ձևավորվել ֆաշիստական վիթխարի բանակը, ինչպես են ծնվում երեխաները, ինչպես են առաջանում ռազմական միավորումները։ Դրան ի պատասխան՝ Զուսևը բերում է թռչունների երամի օրինակը, թռչունները միասին են երամում, սակայն հաճախ նրանք առանձնանում են, և պատճառն այն է, որ նրանք միավորված չեն։ Առաջ է գալիս միասնական երամի գաղափարը։ Սա Մաթևոսյանի սիրած հնարանքն է, երբ կենդանիների անվան տակ նա ներկայացնում է մարդուն․ «Յուրաքանչյուր թռչուն չի կարող չվել Եգիպտոս, որովհետև Եգիպտոսի տեղը չգիտի։ Եգիպտոսի տեղը գիտի միայն երամը։ Երամը մի մարմին է, այդ մարմինն ունի Եգիպտոսը գտնելու բնազդը։ Եգիպտոսը գտնելու բնազդը չունի երամի մեջ մտած ոչ մի թռչուն։ Այդ բնազդը միայն երամինն է։ Երամը ցրվեց՝ բնազդը չքացավ, շաղված թռչունները մեկ առ մեկ վար թափվեցին երկնքից Սը ծովում, Սիբիր, Սկանդինավիա, Բուդապեշտ, Կուրսկ, Աստրախան, Պաղեստին։ Չուի ժամանակ թռչունն իրեն տալիս է երամին, թռչունն իրեն կորցնում է երամի մեջ, թռչունն ինքը չքանում է, դառնում է երամ»։

Սցենարիստների միջավայրում բնական է, որ քննվում է կինոյի դերը։ Ի՞նչ է այն ի վերջո։ Ցավալիորեն պարզ է դառնում, որ շատերի համար այն արդյունաբերություն է, պարզապես փող, անգամ համեմատելի սովորական գործարանի հետ, որը շահույթ է բերում։ Բայց կինոն արվեստ է, համադրական արվեստ, որ հասարակության առջև բացում է բազում երևույթների քննություն։ Արվեստն էլ մի կողմից մեկնաբանվում է որպես կեղծիք, մյուս կողմից՝ ճշմարտություն։ Ուսումնասիրողների համար միշտ էլ հակասական է եղել «արվեստն արվեստի համար» հասկացությունը։ Ամեն արվեստագետ միայն ինքը գիտի, թե իր ստեղծագործական աշխարհում կեղծիքն է, թե գեղեցկությունը։ Եվ արվեստը սկզբնապես չի ստեղծվում որևէ մեկի համար, այն ստեղծվում է պարզապես, որևէ պահի ներշնչանքով, աստվածային ինչ-որ շնորհով։ Դա դառնում է արվեստագետի ինքնարատահայտման ճանապարհը, ձևավորվում է հենց արվեստագետի գոյի պատճառով։
Արմենը Վաքսբերգին և Միխայիլովիչին ներկայացրել էր սցենար, որն էլի ներկայացնում էր գյուղական կյանքի պատկերներ։ Նրանք դժգոհություն չեն հայտնում սցենարի վերաբերյալ, սակայն հեղինակին հորդորում են հովիվների կյանքում կնոջ կերպար ավելացնել․ «Թանկագին Մնացականյան, որպեսզի դիտողը հասկանա, որ քո հովիվները սարերը թողնում են կին չլինելու պատճառով, այդ դիտողին մի կես տարի թույլ չես տալիս հանդիպելու իր կնոջը, և ուրիշ կանանց նույնպես իհարկե, և ուրիշ կանանց նույնպես, դիտողիդ ուրեմն մի կես տարի կերցնում ես, ինչպես արևելյան առակի որձ ավանակին, ընկույզ ու շոկոլադ մի մութ սենյակում և արձակում ես նկարդ նայելու, և տաքությունը գլուխը տված նկարիդ մեջ կոնք, զիստ ու կուրծք է փնտրում, եղա՞վ, և դիտողդ հասկանում է, որ քո հովիվները սարերը թողնում են կին չլինելու պատճառով»։

Մեկ ուրիշ տեղում բացի կնոջից նրանք այլ երևույթներ ևս ուզում են խցկել սցենար․ «Խա՛նդ, սե՛ր, կնոջ մերկ մարմի՛ն, բաց դանակ և հաշտություն։ Այդպես և գյուղի համար է լավ, և հանդիսատեսի»։

Սակայն Մնացականյանը հրաժարվում է նման քայլ կատարելուց, որովհետև դրանով կխախտվեր ստեղծագործության ճշմարտացիությունն ու բնականությունը, որակը։ Նա անգամ պատրաստ էր հրաժարավելու ասպիրանտի կոչումից, քանի որ մինչև վերջ էլ չկարողացավ այդ «քաղաքացիներին» հասկացնել, որ սարերում՝ հավիվների կողքին, կինն իր արտաքին պերճանքներով ու բնազդներով գոյություն ունենալ չի կարող։ Մշտապես լսում էր, թե՝ «քեզ աղջիկ են տալիս՝ դու կպել ես քո չոբանների պոչից»։
Արմենն իր գրած պատվածքներից մեկը քննարկում է Եվա Օզերովայի հետ։ Դա գյուղացի մի ծերունու մասին, էր, ով կնոջ գերեզմանի վրա խոստանում է շուտով նրա մոտ գնալ, չի ուտում, չի խմում և շուտով մեռնում է։ Եվայի արձագանքը լինում է շատ բնական․ «Գյուղ նյութով անհնար է քսաներորդ դարի գրականություն մտնել, քո ծերունին միամտություն է»։

Իսկ Մնացականյանի ծերունին «թքել է 20-րդ դարի անբարոյական մռութին և չի էլ ցանկանում այնտեղ մտնել»։ Եվան նույնպես այլ քաղաքակրթության կրողն էր։ Նրան խորթ էին գյուղական կյանքը, գրականության մեջ Մնացականյանի բերած «նոր մարդն ու միջավայրը»։ Դա բարոյականության սեփական սահմանները գծած հասարակությունն է, մարդիկ, ովքեր թույլ չեն տալիս, որ որևէ մեկը միջամտի իրենց կեցության ձևերին։ Եվան, իր ողջ կյանքում հեռու լինելով դրանից, չէր հասկանալու դրա իմաստը, սակայն Մաթևոսյանի համար դա միագամայն բնական էր, որովհետև նա «ինչ ուներ և ում ուներ, գյուղում էին»։
Արմենակ Մնացականյանը գյուղում թողել էր իր կնոջը՝ Հասմիկին։ Եվայի մեջ նա փորձում էր Հասմիկին տեսնել, միևնույն ժամանակ մատնանշում էր նրանց խիստ տարբեր լինելը։ Երբ Եվան հարցնում է՝ Արմենը սիրում է իր կնոջը, վերջինս պատասխանում է․ «Ես իմ կնոջը սիրում եմ։ Սիրում եմ հիմա՝ այս րոպեիս, երբ կոնյակն ինձ տաքացրել է ու քո ծնկներն ինձ դուր են գալիս, իսկ ինքը երեխային կուրծք է տվել, երեխան կշտացել է, և հիմա լուռ նայում ու իրար ուսումնասիրում են, մայրը հիմա ասելու է «փըշտ» և երեխան խլրտալու, խրտնելու ու նրանից թաքնվելու է նրա կրծքերի մեջ․ քիչ հետո երեխան մի աչքով տակնիվեր նայելու է մորը, և այն, ինչը կաթի չափ կարևոր է, մանանայի պես դարձյալ մի կաթիլ ցողվելու է նրա փոքրիկ էության մեջ։ Իսկ ճաշն այնտեղ վառվում է, և քիչ հետո մայրն ասելու է՝ «թաղեմ քեզ, ճաշս վառեցիր»։

Ահա ծմակուտեցի կինը։ Նա խիստ հակադրվում է ծխախոտ վառած և կոնյակ խմող Եվային։ Նրա պարտքն է ծնել ու սնել երեխա, ապրել գյուղական կյանքի բոլոր դժվարությունները։ Մեկ այլ հատվածում Մաթևոսյանը համեմատություն է անցկացնում երկու կանանց արտաքինի մեջ․ «Նա ժպտաց Հասմիկի պես․․․ Նա շթունքները ներկում էր մոխրակարմրավուն շրթներկով։ Նրա ձեռքը գեղեցիկ էր։ Գեղեցիկ էին նրա անկյունավոր աչքերը։ Եվ ուղիղ լայն ճակատը։ Եվ կանեփագույն մազերը։ Հայ կանայք այդպիսի ճակատ չունեն։ Այդպիսի ճակատ ունեն միայն հազվագյուտ կանայք․․․ Ոչ, Հասմիկը շրթունքներն այդպես չի ներկում»։ Եվ չէր էլ կարող Հասմիկը շրթունքներն այդպես ներկել, որովհետև նրա միջավայրը այլ էր, տարբեր, սեփական օրենքներով և փակ բոլոր նոր կանոնների առաջ։ Հասմիկի և Եվայի նմանությունը սահմանափակվում էր մի ժպիտով՝ դեմքի մի քանի մկանի շարժով, և միայն կին լինելով։

## Կերպարներ
* Արմենակ Մնացականյան
* Էլդար Գուրամիշվիլի
* Վիկտոր Մակարով
* Ռայիսա Վասիլևնա
* Գերման 
* Պալոնսկի
* Եվա Օզերովա

## Տես նաև
* Իմ գայլը
* Պատիժ
* Մեր վազքը

## Արտաքին հղումներ

* Հրանտ Մաթևոսյան․ Խումհար

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1969 գրքեր
Կատեգորիա:Հրանտ Մաթևոսյանի ստեղծագործություններ