ՏՓԽ շենք

**Տնտեսական  փոխօգնության խորհրդի քարտուղարության շենքերի համալիր** (ոչ պաշտոնապես հայտնի է որպես «եռաթև»),    շենքերի համալիր, որը գտնվում է Մոսկվայի Կենտրոնական վարչական օկրուգի Արբատ շրջանում՝ Նովի Արբատ փողոցի 36 հասցեում: Համալիրը բաղկացած է երեք շենքերից, որոնք միավորված են ընդհանուր ստիլոբատով՝ 31 հարկանի վարչական բարձրահարկ շենք, ասուլիս կենտրոն և 13 հարկանի «Միր» հյուրանոց: Շինությունները կառուցվել են 1963-1970 թթ.-ին՝ Տնտեսական փոխօգնության խորհրդի մարմինների տեղակայման համար: 1991-1992 թթ.-ին օտարվել են հօգուտ Մոսկվայի քաղաքապետարանի՝ ՏՓԽ-ի այլ անշարժ գույքի հետ միասին: Շենքում տեղակայված էր Մոսկվայի կառավարությունը, իսկ 1994 թ. շենքում էր գտնվում նաև 1-ին գումարման Պետական դուման:

## Պատմություն
Պատմականորեն, այն վայրում, որտեղ 1963-1970 թվականներին կառուցվել է ՏՓԽ քարտուղարության շենքը, XV-XVIII դարերում գտնվում էր Նովինսկի Վվեդենսկի Բոգորոդիցկի վանքը՝ իրեն շրջապատող բնակավայրով: Վանքի փակվելուց հետո այդ տարածքում կառուցվել են զինվորների երեխաների դպրոց, ոստիկանական բաժանմունք և հրշեջ կայան: Ավելի ուշ դրանց տեղում տեղակայվել են բանտային վաշտեր, իսկ 1907 թ. կառուցվեց Մոսկվայի ամենամեծ Նովինսկայա կանանց բանտը: Բանտի համբավը բերեց Ռուսաստանի պատմության մեջ ամենազանգվածային կանանց փախուստը, որի կազմակերպմանը ակտիվ մասնակցություն ունեցավ բանաստեղծ Վլադիմիր Մայակովսկու ընտանիքը: 

Սոցիալիստական երկրների միջկառավարական տնտեսական կազմակերպության՝ տնտեսական փոխօգնության խորհրդի քարտուղարության համար Մոսկվայում բարձրահարկ շենքի կառուցման մասին որոշումը նրա գործադիր խորհրդի կողմից ընդունվել է 1962 թ. մարտին, իսկ շինարարության համար հստակ տեղ է առաջարկել Մոսկվայի գլխավոր ճարտարապետ Միխայիլ Պոսոխինը։  Քարտուղարության ապագա շենքի նախագծի միջազգային մրցույթին նախագծեր են ներկայացրել միավորման մասնակից բոլոր երկրները, իսկ եզրափակիչ են անցել Խորհրդային Միության և Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետության ճարտարապետների նախագծերը: Շենքը կոչված էր կրել վառ արտահայտված գաղափարական գործառույթ, ուստի որոշվեց հրաժարվել գերմանացի ճարտարապետների առաջարկած երկու խիստ ուղղանկյուն աշտարակներից բաղկացած համալիրը  խորհրդային նախագծի օգտին՝ ճարտարապետներ Միխայիլ Պոսոխինի, Աշոտ Մնդոյանցի և Վլադիմիր Սվիրսկու, ինժեներներ Յուլի Ռացկևիչի և Սամուիլ Շկոլնիկովի հեղինակությամբ: Շինարարությանը մասնակցել են միավորման բոլոր մասնակից երկրները. գլխավոր կապալառուն «Մոսշին-4»-ն էր, գերմանացիները կատարել են բոլոր էլեկտրական ցանցերի տեղադրումը և սարքավորումներ են մատակարարել, չեխերը տրամադրել և տեղադրել են վերելակներ, հունգարացիները մշակել են կահույք և սարքավորումներ ձայնային ուժեղացման և սինխրոն թարգմանության համար, բուլղարացի մասնագետները զբաղվել են լոգարիթմական միջնապատերի հարդարմամբ և տեղադրմամբ, Ռումինիայից մատակարարվել է բնական հարդարման քար, իսկ Լեհաստանում մշակվել է ալյումինե տարրերից խորհրդակցական սենյակի առաստաղի դեկոր: Բացումից հետո շենքում տեղակայվել են ՏՓԽ-ի մասնակից երկրների ներկայացուցչություններ, նրա կենտրոնական մարմինները, չափանիշացման ինստիտուտը, մի քանի խորհրդակցական սրահներ և այլ վարչական կառույցներ:

Համաձայն 1967 թ. տնտեսական փոխօգնության խորհրդի անդամ երկրների միջև կնքված պայմանագրի՝ կազմակերպությունը լուծարելիս Խորհրդային Միությունը իրավունք ստացավ օտարել իր տարածքում ՏՓԽ-ի անշարժ գույքը՝ պայմանով, որ մասնակից մյուս երկրներին փոխհատուցում վճարվի բաժնային մասնակցության պայմանով ստեղծված օբյեկտների համար: 1968 թ. կնքված պայմանագրի համաձայն՝ ՏՓԽ-ի անշարժ գույքի օտարման իրավունքը պատկանում էր ԽՍՀՄ-ին: 1991 թ. աշնանը, ԽՍՀՄ ժողովրդական տնտեսության օպերատիվ կառավարման կոմիտեի ղեկավար Իվան Սիլաևի հրամանով, ՏՓԽ-ի գույքը՝ ներառյալ քարտուղարության շենքը, հյուրանոցը, «Միր» ռեստորանը, ավտոբազան, տպարանը և «Բարեկամություն» պանսիոնատը Նարո-Ֆոմինսկի շրջանում, օտարվեց հօգուտ Մոսկվայի քաղաքապետարանի: Մոսկվայի կառավարության կողմից նախկին գործընկերների հաշիվներին փոխանցված գումարը կազմել է 86,7 միլիոն ռուբլի, ինչը դժգոհություն է առաջացրել միավորման նախկին մասնակիցների շրջանում. լուծարային հանձնաժողովի խորհրդային ներկայացուցիչները միայն Մոսկվայի կենտրոնում գտնվող քարտուղարության շենքը գնահատել են 130 միլիոն ռուբլի, իսկ օտարերկրացիները՝ 200 միլիոն դոլար: Մոսկվայի իշխանությունները պատճառաբանել են, որ հրաժարվել են կատարել ՏՓԽ-ի նախկին անդամների պահանջները Լեհաստանի կողմից հայտարարված փոխհատուցման պահանջներով՝ Գերմանիայի տարածքը լքած խորհրդային զորքերի անցման համար և գերմանական իշխանությունների հրաժարումով փոխհատուցում վճարել Խորհրդային բանակի թողած ռազմական ավաններում ռազմական ավելցուկների համար: Ի պատասխան՝ միավորման նախկին անդամները հայտարարել են, որ Մոսկվայի քաղաքապետարանը չեն համարում խորհրդային կառավարության իրավահաջորդ և քաղաքային իշխանություններին սպառնացել են դիմել Միջազգային արբիտրաժ: Հակամարտությունը զարգացում չստացավ, իսկ 1992 թ. ՏՓԽ-ի շենքը, հյուրանոցը, պանսիոնատը և ավտոբազան փոխանցվեցին Մոսկվայի քաղաքապետարանի կառուցվածքում ստեղծված «Օլիմպ» քաղաքային ձեռնարկության հաշվեկշռին:

Տնտեսական փոխօգնության խորհրդի քարտուղարության նախկին շենքի օտարումից հետո նրա տարածքում տեղակայվել է քաղաքապետարանի աշխատակազմը։ 1992-1993 թվականների սահմանադրական ճգնաժամի վերջին օրերին ՏՓԽ-ի շենքը դարձել է նախագահին հավատարիմ ուժայինների և Գերագույն Խորհրդի կողմնակիցների միջև բախումների վայր: Շենքի կողքով բազմահազարանոց շարասյան անցման ժամանակ ոստիկանության հատուկ նշանակության ջոկատի մարտիկները պատուհաններից կրակ են բացել մարդկանց վրա և ստիպել ցուցարարներին գեներալ Ալբերտ Մակաշովի գլխավորությամբ գրոհի գնալ: «CBS» հեռուստաընկերության մոսկովյան բյուրոյի թղթակից Ջոնաթան Սանդերսի վկայությամբ, որը ներկա է եղել իրադարձությունների վայրում՝ հարձակվողները բեռնատարով մխրճվել են շենքի ապակեպատ պատի մեջ և ներս մտել առաջացած ճեղքի միջով: Հարձակումը ստիպեց ՈՀՆՋ-ի մարտիկներին հանձնվել, և Մակաշովը ստիպված էր իր կողմնակիցներից կենդանի վահան ցուցադրել շենքի առջև, որպեսզի պաշտպաներ նահանջող ուժայիններին զայրացած ամբոխի ցասումից: Գերագույն խորհրդի կողմնակիցների հաղթանակին ՏՓԽ-ի շենքի մոտ հաջորդել է «Օստանկինո» հեռուստակենտրոնի մոտ տեղի ունեցած փոխհրաձգության պարտությունը, որից հետո Բորիս Ելցինը Մոսկվայում արտակարգ դրություն Է հայտարարել: 1993 թ. հոկտեմբերի 4-ին Սպիտակ տան զրահատեխնիկայի գնդակոծությունից հետո բողոքի ցույցերը ճնշվեցին:

ՏՓԽ քարտուղարության նախկին շենքի գրոհի արդյունքում շենքում ամբողջությամբ այրվել են մի քանի հարկ: Ապակիների և վիտրաժների կեսից ավելին ջարդվել են կրակոցներից, տուժել են երեսպատումը, ինժեներական հաղորդակցությունները և շենքի կահավորումը: Սեղմ ժամկետներում իրականացվել է հիմնանորոգում: Քանի որ հրթիռակոծությունից հետո Սպիտակ տունը խիստ վնասվել և ծխահարվել էր, 1-ին գումարման Պետդումայի ընտրություններից անմիջապես հետո Մոսկվայի քաղաքապետարանը պատգամավորներին հատկացրել էր մի քանի հարկ և նիստերի դահլիճ: Ըստ նախգահի գործերի նախկին կառավարիչ Պավել Բորոդինի, որը զբաղվում էր շենքի վերասարքավորմամբ խորհրդարանի ստորին պալատի տեղակայման համար՝ տարածքների նախապատրաստումն իրականացվել է սեղմ ժամկետներում և ավարտվել 17 օրում: 1-ին գումարման Դումայի աշխատանքային պայմանները ՏՓԽ-ի քարտուղարության նախկին շենքում իդեալական չէին. առանձին գրասենյակներ ստացան միայն նախագահ Իվան Ռիբկինը և մի քանի առանցքային հանձնաժողովներ, պատգամավորներն ու աշխատակազմը տեղակայված էին շենքի առաջին հարկում գտնվող ընդհանուր սենյակներում՝ աշխատատեղերը բաժանելով միջնապատերով: Հաճախ պակասում էին աթոռները, իսկ գրասեղաններ գրեթե ոչ ոք չուներ։ Պետդումայի և Մոսկվայի կառավարության հարևանությունը ՏՓԽ-ի շենքում շարունակվել է մոտ կես տարի, մինչև խորհրդարանականների՝ Օխոտնի ռյադի շենք տեղափոխվելը:

2024 թ. հոկտեմբերին տեղեկություն հայտնվեց ՏՓԽ-ի շենքի նախատեսվող վերակառուցման կամ վերջնական քանդման մասին՝ կապված «բարոյական հնացման և ենթակառուցվածքի ժամանակակից չափանիշներին չհամապատասխանելու» հետ։

## Նշումներ