Թունիսի տնտեսություն

Թունիսի տնտեսությունն ազատականացման փուլում է գտնվում՝ տասնամյակների կոշտ պետական ղեկավարումից հետո։ Խոհեմ տնտեսական և հարկաբյուջետային պլանավորումը հանգեցրել է չափավոր, բայց կայուն աճի ավելի քան մեկ տասնամյակում։ Թունիսի տնտեսական աճը պատմականորեն կախված է եղել նավթից, ֆոսֆատներից, գյուղատնտեսական ապրանքներից, ավտոպահեստամասերի արտադրությունից և զբոսաշրջությունից։ Համաշխարհային տնտեսական ֆորումի 2015-2016 թվականների համաշխարհային մրցունակության զեկույցում Թունիսը զբաղեցրել է 92-րդ տեղը։

2015 թվականը նշանավորվել է Թունիսում տեղի ունեցած ահաբեկչական հարձակումներով, որոնք հավանաբար ազդեցություն են ունեցել նաև տնտեսական աճի վրա, հատկապես զբոսաշրջության ոլորտում, որը հիմնական ոլորտներից մեկն է։

## Պատմություն
Յոթանասունականներին մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն աճել է ավելի քան 380%-ով (1970–1980՝ 280–1369 ԱՄՆ դոլար)։ Բայց սա անկայուն է եղել և մինչև 80-ականները այն նվազել է մինչև 10% (1980–1990՝ 1369–1507 ԱՄՆ դոլար)՝ կրկին հասնելով գրեթե 50% կուտակային աճի իննսունականներին (1990–2000՝ 22407–ԱՄՆ դոլար), ինչը հաջող դիվերսիֆիկացիայի ազդեցությունը է։

 Աճող արտաքին պարտքը և արժութային ճգնաժամը 1980-ականների կեսերին ստիպել են կառավարությանը սկսել կառուցվածքային ճշգրտման ծրագիր՝ գների ազատականացման, սակագները նվազեցնելու և Թունիսը դեպի շուկայական տնտեսություն վերակողմնորոշելու համար՝ 1986 թվականին։ Թունիսի տնտեսական բարեփոխումների ծրագիրը գնահատվել է որպես մոդել միջազգային ֆինանսական կառույցների կողմից։ Կառավարությունը ազատականացրել է գները, նվազեցրել մաքսատուրքերը, պարտքի սպասարկումը արտահանման և պարտքի նկատմամբ ՀՆԱ հարաբերակցությունը և երկարացրել իր 10 միլիարդ դոլար արտաքին պարտքի միջին ժամկետը։ Կառուցվածքային ճշգրտումները լրացուցիչ վարկավորում են բերել Համաշխարհային բանկից և արևմտյան այլ վարկատուներից։ 1990 թվականին Թունիսը միացել է Սակագների և առևտրի ընդհանուր համաձայնագրին (GATT) և հանդիսանում է Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) անդամ։

1996 թվականին Թունիսը ստորագրել է «Ասոցացման համաձայնագիր» Եվրամիության (ԵՄ) հետ, որը մինչև 2008 թվականը վերացրել է մաքսատուրքերը և այլ առևտրային խոչընդոտները ապրանքների մեծ մասի համար։ Ասոցացման համաձայնագրի հետ միասին ԵՄ-ն աջակցում է Թունիսի կառավարության *Mise A Niveau* (արդիականացման) ծրագրին` թունիսյան բիզնեսների արտադրողականությունը բարձրացնելու և համաշխարհային շուկայում մրցակցությանը նախապատրաստվելու համար։

Կառավարությունն ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն մասնավորեցրել է շուրջ 160 պետական ձեռնարկություն՝ 1987 թվականին սեփականաշնորհման ծրագրի մեկնարկից հետո։ Թեև ծրագիրը աջակցվում է GATT-ի կողմից, կառավարությունը ստիպված է եղել զգույշ շարժվել՝ զանգվածային հարվածներից խուսափելու համար։ Գործազրկությունը շարունակել է պատուհասել Թունիսի տնտեսությունը և վատթարացել արագ աճող աշխատուժի պատճառով։ Բնակչության մոտ 55%-ը 25 տարեկանից ցածր է։ Պաշտոնապես Թունիսի աշխատուժի 15,2%-ը գործազուրկ է։

2011 թվականին՝ արաբական գարնանից հետո, տնտեսությունը անկում է ապրել, բայց հետո վերականգնվել՝ 2014 թվականին ՀՆԱ-ի 2,81% աճով։ Այնուամենայնիվ գործազրկությունը շարունակում է մնալ հիմնական խնդիրներից մեկը, քանի որ 2014 թվականի առաջին եռամսյակի դրությամբ աշխատուժի 15.2%-ը գործազուրկ է։ Թունիսի քաղաքական անցումը նոր թափ է ստացել 2014 թվականի սկզբին՝ քաղաքական փակուղու հանգուցալուծմամբ, նոր Սահմանադրության ընդունմամբ և նոր կառավարության նշանակմամբ։ Ազգային երկխոսության հարթակը, որը միջնորդավորված էր քաղաքացիական հասարակության հիմնական կազմակերպությունների կողմից, վճռորոշ դեր է խաղացել բոլոր հիմնական քաղաքական կուսակցությունների համախմբման գործում։ Այս կոնսենսուսը թույլ է տվել հետագա բարեփոխումներ իրականացնել տնտեսության և պետական հատվածում։

2015 թվականին Բարդոյի ազգային թանգարանի հարձակումը հանգեցրել է Թունիսի տնտեսության երրորդ խոշորագույն հատվածի փլուզմանը։ Թունիսում զբոսաշրջիկ աշխատողները հայտարարել են, որ «զբոսաշրջությունը մեռած է, այն ամբողջովին մեռած է»՝ արտահայտելով հարձակումից հետո զբոսաշրջության կտրուկ անկումը։

Թունիսում քրջահավաքների թիվն ավելանում է՝ գործազրկության բարձր մակարդակի, առավել անապահով ընտանիքների գնողունակության կորստի և սպառման նոր սովորությունների պատճառով պլաստիկ թափոնների պայթյունի պատճառով։ Հողափորները չեն օգտվում սոցիալական պաշտպանությունից, որը տրվում է օրինական կարգավիճակ ունեցող մասնագիտություններին և կարող են ենթարկվել վերամշակման ոլորտի շահագործման։

Հետևյալ աղյուսակում ներկայացված են 1980–2017 թվականների տնտեսական հիմնական ցուցանիշները։ 5%-ից ցածր գնաճը կանաչ գույնով է։

## Արտաքին առևտուր և ներդրումներ

1992 թվականին Թունիսը 6 տարվա մեջ առաջին անգամ կրկին մտել է մասնավոր միջազգային կապիտալի շուկա՝ ապահովելով 10 միլիոն դոլարի վարկային գիծ՝ վճարային հաշվեկշռի աջակցության համար։ 2003 թվականի հունվարին Standard & Poor's-ը հաստատել է իր ներդրումային վարկանիշը Թունիսի համար։ Համաշխարհային տնտեսական ֆորումը 2002-2003 թվականներին Թունիսին զբաղեցրել է 34-րդ տեղը մրցունակության համաշխարհային վարկանիշում (մայրցամաքի առաջատար Հարավային Աֆրիկայից հետ երկու տեղով)։ 2002 թվականի ապրիլին Թունիսում 1997 թվականից ի վեր ԱՄՆ դոլարով թողարկված առաջին սուվերեն պարտատոմսերի թողարկումը հավաքել է 458 միլիոն դոլար՝ 2012 թվականին մարման ժամկետով։

Թունիսի ֆոնդը գտնվում է Ֆինանսական շուկայի պետական խորհրդի վերահսկողության ներքո և ցուցակում է ավելի քան 50 ընկերություն։ Կառավարությունն առաջարկում է էական հարկային արտոնություններ՝ ընկերություններին բորսային միանալը խրախուսելու և ընդլայնման համար։

Թունիսի կառավարությունը 1993 թվականին ընդունել է ներդրումային միասնական օրենսգիրք՝ օտարերկրյա կապիտալ ներգրավելու համար։ Ավելի քան 1600 արտահանմանն ուղղված համատեղ ձեռնարկություններ գործում են Թունիսում՝ աշխատուժի համեմատաբար ցածր ծախսերից օգտվելու և արտոնյալ մուտքից դեպի մոտակա եվրոպական շուկաներ ստանալու համար։ Տնտեսական կապերն ամենամոտ են եվրոպական երկրների հետ, որոնք գերակշռում են Թունիսի առևտրում։ Թունիսի արժույթը` դինարը, Թունիսից դուրս չի վաճառվում։ Այնուամենայնիվ մասնակի փոխարկելիություն գոյություն ունի բարեխիղճ առևտրային և ներդրումային գործարքների համար։ Որոշ սահմանափակումներ դեռևս հսկում են Թունիսի բնակիչների կողմից իրականացվող գործողությունները։

Համաշխարհային բանկի կողմից Թունիսում ցուցակված ընկերությունների արժեթղթերի շուկայական կապիտալիզացիան 2007 թվականին գնահատվել է 5,3 միլիարդ դոլար՝ 2007 թվականի ՀՆԱ-ն կազմել է 15%։

2007 թվականին օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները կազմել են 2 միլիարդ դինար, կամ երկրում կատարված ներդրումների ընդհանուր ծավալի 5,18 տոկոսը։ Այս ցուցանիշը 2006 թվականի համեմատ աճել է 35,7%-ով և ներառում է 271 նոր օտարերկրյա ձեռնարկություն և 222 այլ ձեռնարկությունների ընդլայնում, որոնք արդեն տեղակայված են եղել երկրում։

Տնտեսական աճի տեմպը 2007թ թվականին կազմել է 6,3%, որը ամենաբարձրն է վերջին տասնամյակում։

Նոյեմբերի 29-ին և 30-ին Թունիսը ներդրումային համաժողով է անցկացրել աշխարհի տարբեր երկրների ղեկավարների մասնակցությամբ՝ 30 միլիարդ դոլարի չափով նոր պետական նախագծերի ֆինանսավորման խոստումներով։

2022 թվականի դրությամբ Թունիսի կառավարությունը միջազգային օգնության կարիք ունի, քանի որ տնտեսությունը բախվում է պետական ֆինանսների ճգնաժամի հետ, որը մտավախություն է առաջացրել, որ այն կարող է պարտքի դիմաց վճարել և նպաստել սննդի և վառելիքի պակասին՝ ըստ կառավարության քննադատների։ Արդյունքում կառավարությունը 2022 թվականի դեկտեմբերին հայտարարել է, որ իրենք ակնկալում են նվազեցնել իր հարկաբյուջետային դեֆիցիտը 2023 թվականին մինչև 5,5%՝ այս տարվա կանխատեսված 7,7%-ից՝ պայմանավորված խնայողության միջոցներով, որոնք կարող են ճանապարհ հարթել Արժույթի միջազգային հիմնադրամի հետ վերջնական գործարքի համար։

### Վարկլի երաշխիք
2012 թվականի ապրիլի 20-ին ԱՄՆ ֆինանսների նախարարը և Թունիսի ֆինանսների նախարար Հուսին Դիմասին ստորագրել են Թունիսի համար ԱՄՆ-ի վարկային երաշխիքը առաջ տանելու մտադրության մասին հռչակագիր։ ԱՄՆ կառավարությունը տրամադրել է այդ վարկի երաշխիքը, որպեսզի Թունիսի կառավարություն հնարավորություն ընձեռի մուտք գործել շուկայական զգալի ֆինանսավորում՝ մատչելի գներով և նպաստավոր մարման ժամկետներով՝ մայր գումարի և տոկոսների ԱՄՆ երաշխիքով (մինչև 100 տոկոս)։

Աջակցությունը բաղկացած է եղել Թունիսի կառավարության կողմից թողարկված պարտքի ԱՄՆ երաշխիքից (կամ Թունիսի կառավարությանը տրված բանկային վարկերից)։ Այս երաշխիքը զգալիորեն նվազեցրել է Թունիսի կառավարության փոխառության ծախսերը այն ժամանակ, երբ շուկայի հասանելիությունն ավելի թանկ է դարձել զարգացող շուկայի շատ երկրների համար։ Առաջիկա շաբաթներին երկու կառավարություններն էլ մտադիր են եղել առաջընթաց գրանցել վարկի երաշխիքային համաձայնագրի հարցում, որը թույլ կտա Թունիսին առաջ շարժվել պարտքերի թողարկումով։

Արարողությունը տեղի է ունեցե; Համաշխարհային բանկում անցումային շրջանի արաբական երկրների հետ Դովիլյան գործընկերության ֆինանսների նախարարների հանդիպումից անմիջապես հետո։

Միկրոֆինանսական հաստատությունները, ինչպիսին է Enda Tamweel-ը, գոյություն ունեն՝ կանոնավոր բանկային համակարգ մուտք գործել չկարողացող ընկերությունների համար։ Սա ներառում է գյուղական կամ աղքատ շրջաններում ապրողներին, որտեղ բարգավաճում է ոչ ֆորմալ հատվածը, որը կազմում է Թունիսի ՀՆԱ-ի 34%-ը։

Enda Tamweel-ը ավելի քան 3 միլիոն միկրովարկ է տրամադրել ավելի քան 900,000 մարդու իր հիմնադրման օրվանից սկսած 30 տարվա ընթացքում՝ ավելի քան 1,6 միլիարդ եվրո ներդնելով տեղական տնտեսության մեջ։

## Էներգետիկա
Թունիսի բնական ռեսուրսները համեստ են՝ համեմատած նրա հարևանների՝ Ալժիրի և Լիբիայի ռեսուրսների հետ։ Բնական ռեսուրսների այս համեստությունը ստիպել է երկրին ներկրել նավթ, ինչը նպաստել է բենզինի թանկացմանը։ 2006 թվականի ապրիլի 26-ին լիտրը հատել է մեկ դինարի նշաձողը՝ վաճառվելու համար 1,50 թունիսյան դինարով (գնողունակության համարժեքության տեսանկյունից եվրոպական գներին համարժեք գին)։

### Էելկտրականություն
* **Արտադրություն՝** 16,13 միլիարդ կՎտժ (2011)
* **Արտադրությունը ըստ աղբյուրի՝**
** *հանածո վառելիք՝* 96.8% (2010)
** *հիդրո՝* 1.7% (2010)
** *այլ՝* 1,5% (2010)
* **Սպառում`** 13,29 մլրդ կՎտժ (2010)
* **Արտահանումներ՝** չկա (2010)
* **Ներմուծում՝** 19 մլն կՎտժ (2010)

## Տնտեսական կառուցվածք
2017 թվականին տնտեսության ճյուղերի բաշխումը հետևյալն է.

### Գյուղատնտեսություն
**Գյուղատնտեսություն-մթերքներ՝** ձիթապտուղ, հացահատիկ, լոլիկ, ցիտրուսային մրգեր, շաքարի ճակնդեղ, խուրմա, նուշ։

2018 թվականին Թունիսն արտադրել է՝

* 1,5 մլն տոննա ցորեն 
* 1,3 մլն տոննա լոլիկ (աշխարհում 16-րդ ամենամեծ արտադրողը)
* 825 հազար տոննա ձիթապտուղ (աշխարհում 7-րդ ամենամեծ արտադրողը)
* 700 հազար տոննա գարի 
* 548 հազար տոննա ձմերուկ 
* 450 հազար տոննա սոխ 
* 426 հազար տոննա պղպեղ 
* 423 հազար տոննա կարտոֆիլ 
* 241 հազար տոննա խուրմա (աշխարհում 10-րդ ամենամեծ արտադրողը)
* 217 հազար տոննա գազար 
* 146 հազար տոննա խաղող 
* 144 հազար տոննա նարինջ 
* 118 հազար տոննա դեղձ 
* 114 հազար տոննա խնձոր 
* 104 հազար տոննա գրեյպֆրուտ 
* 102 հազար տոննա սեխ

Բացի գյուղատնտեսական այլ ապրանքների ավելի փոքր արտադրություններից, ինչպիսիք են նուշը (66 հազար տոննա) և շաքարի ճակնդեղը (76 հազար տոննա)։

## Տես նաև
*Աֆրիկայի տնտեսություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Թունիսի տնտեսության պատմական աճի միտումը, 1962 – 2007
* 
* Թունիսի տնտեսությունը քաղված է ԿՀՎ-ի փաստագրքի հրապարակային տվյալներից

Կատեգորիա:Աֆրիկայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Թունիս
Կատեգորիա:Թունիսի տնտեսություն