Նովոգրուդոկի գետտո

**Նովոգրուդոկի գետտո** (1941 թվականի դեկտեմբեր – 1943 թվականի աշուն), հրեական գետտո, Գրոդնոյի մարզի Նովոգրուդոկ քաղաքի հրեաների հարկադիր վերաբնակեցման վայր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նացիստական Գերմանիայի զորքերի կողմից Բելառուսի տարածքի օկուպացման ժամանակ հրեաների հետապնդման և ոչնչացման գործընթացում։

## Քաղաքի  օկուպացիա և գետտոյի ստեղծում
Պատերազմի նախօրեին Նովոգրուդոկում ապրած 6000 հրեաներից (բնակչության 63 %-ը) մնացել է 4500-5000 մարդ։ 

Քաղաքը գերմանական զորքերի կողմից օկուպացվել է 3 տարի՝ 1941 թվականի հուլիսի 4-ից մինչև 1944 թվականի հուլիսի 8-ը։  Հրեաներին անմիջապես պարտավորեցրել են արտաքին հագուստի վրա կրել դեղին վեցաթև աստղի տեսքով կտորներ։

Քաղաքը գրավելուց անմիջապես հետո նացիստները 100 հրեաների դուրս են հանել փողոց, շարք կանգնեցրել և գնդակահարել  ամեն երկրորդին։ 1941 թվականի հուլիսի 14-ին (շաբաթ օր) գերմանացիները առևտրի հրապարակում բռնել են 52 հրեաների և գնդակահարել նրանց հրեական գերեզմանատանը։ 

Ստեղծվել է յուդենրատ, որի նախագահ է նշանակվել փաստաբան Ցեխանովսկին։ 

1941 թվականի դեկտեմբերի 6-ին հրեաներին հրամայել են հավաքվել քաղաքային դատարանի շենքում, նրանց փակել են այնտեղ և գիշերը թողել։  Դեկտեմբերի 7-ի առավոտյան դատարանի շենքից մեկը մյուսի հետևից հրեաներով մեքենաներ են ուղևորվել ռազմական քաղաքի՝ Սկրիդլևոյի ուղղությամբ։  Ամբողջ օրը այնտեղից կրակոցների ձայներ են լսվել. այդ օրը սպանվել է 500 մարդ։

Ողջ մնացած հրեաներին 1941 թվականի դեկտեմբերին քշել են երկու գետտոների՝ Պերեսեցկայայի և Մինսկի փողոցներ, ցանկապատել փայտե ցանկապատով և փշալարերի մի քանի շարքերով։  Այնտեղից հրեաներին աշխատանքի համար տարել են քաղաք։ 

Պերեսեցկայա փողոցի գետտոյում հավաքվել են շուրջ 8000 հրեաներ ամբողջ շրջանից (այդ թվում՝ Վսելյուբից)։ 

1942 թվականի օգոստոսին նախկին վոյեվոդական դատարանի արհեստանոցներն ու ախոռները վերածվել են գետտոյի բնակելի բարաքների, որոնցում բնակվել է ավելի քան 500 մարդ։

## Գետտոյի վերացում
280 px|thumb|right|1943 թվականին գետտոյի բանտարկյալների կողմից փորված ստորգետնյա անցումի՝ դրսից նշված հատվածը
Սկզբում գետտոն եղել է «բաց»։

1941 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1943 թվականի աշունը Նովոգրուդոկում սպանվել է 10 000 հրեա։  Սպանությունները մեծ մասամբ իրականացվել են Մինսկի խճուղու մոտ տեղակայված Սելեց գյուղի մոտ։

Միայն 1941 թվականի դեկտեմբերի 8-ին (զանգվածային գնդակահարության առաջին օրը) Նովոգրուդոկում սպանվել է 2990 հրեա։ 

Երկրորդ «ակցիայի» (նացիստները նման մեղմասություն  են օգտագործել իրենց կազմակերպած զանգվածային սպանություններն անվանելու համար) նախօրեին, որն անցկացվել է գետտոյում 1942 թվականի օգոստոսի 7-ին, լավագույն մասնագետներին տրվել են նոր աշխատանքային քարտեր։  Գետտոյի բանտարկյալները նորոգել են Վերմախտի համազգեստները և հագուստ են կարել գերմանական քաղաքացիական վարչակազմի համար՝ չլքելով ճամբարի սահմանները։  Սպանությանը մասնակցել է նաև էստոնական ոստիկանական 36-րդ գումարտակը։

1943 թվականի մայիսի 7-ին գնդակահարվել է մոտ 300 մարդ՝ հիմնականում կանայք և երեխաներ։  Մինսկի փողոցի գետտոն ամբողջությամբ ոչնչացվել է 1943 թվականի աշնանը, իսկ Պերեսեցկայա փողոցի գետտոն՝ 1942 թվականի հուլիսին։  Ողջ է մնացել ոչ ավելի, քան 350 բանտարկյալ։ 

Նովոգրուդոկի գետտոյի ոչնչացմանը ակտիվ մասնակցություն են ունեցել նաև Վերմախտի ուժերը՝ 7-րդ վաշտը և 727-րդ հետևակային գնդի 11-րդ լիտվական հետևակային գումարտակը դեկտեմբերի 8-ին աջակցություն են ցուցաբերել Նովոգրուդոկ 3000 հրեաների սպանությանը։
280 px|thumb|right|Հուշարձան Մինսկի փողոցի վերջում

## Դիմադրություն և փախուստ
Գետտոյից փախուստը սկսվել է 1942 թվականի ապրիլին։ 

1943 թվականի մայիսի կեսերին գետտոյի վերջին ողջ մնացած բանտարկյալները սկսել են փորել 250 մետր երկարությամբ ստորգետնյա անցուղի, որը տարածվել է գետտոյի տարածքից այն կողմ, և հինգ ամիս անց՝ 1943 թվականի սեպտեմբերի 26-ին, դրա միջով փախուստ է կատարվել։ Ընդհանուր առմամբ այդ թունելով փախել է 232 մարդ։ 

Թունելով փրկված ավելի քան 100 հրեաներ կռվել են Բելսկիների պարտիզանական ջոկատում, մի քանի տասնյակը՝ այլ ջոկատներում։

## Փրկության դեպքեր և «աշխարհի ժողովուրդների արդարակյացներ»
Նովոգրուդոկում 13 մարդ Իսրայելի «Յադ Վաշեմ» ինստիտուտի կողմից արժանացել է «աշխարհի ժողովուրդների արդարակյացի» պատվավոր կոչման՝ «ի նշան խորին երախտագիտության Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին հրեա ժողովրդին ցուցաբերած օգնության համար»։
* Յուլիան և Իոաննա Ռոստկովսկիներ, Սոլովեյ (Ռոստկովսկայա) Միխալինա - փրկել են Մեյերսոն Ֆրումին,
* Աննա Սվյատկովսկայա - փրկել է Իրենկա Լյաուդանսկայային,
* Կոնստանտին, Վլադիմիր և Գենադի Կոզլովսկիներ  - փրկել են Նովոգրուդոկի գետտոյի 7 բանտարկյալների,
* Բարբարա Տարնեցկայա - փրկել է Էստելա և Ալեքսանդր Լյաուդանսկայաներին,
* Ֆրանտիշեկ, Ֆրանտիշկա, Մարիա, Միխալ և Ստեֆան Բոբրովսկիները Նովոգրուդոկի գետտոյից փրկել են 14 հրեաների։

## Հիշատակ
Հրապարակվել են Նովոգրուդոկում սպանված հրեաների ոչ ամբողջական ցուցակները։ 

Հրեական գետտոյի շենքերից մեկում (Մինսկի փողոց, 64), որից 1943 թվականի աշնանը Նովոգրուդոկի հրեաները փախել են ստորգետնյա թունելով, ներկայում գտնվում է «Նովոգրուդոկի հրեական դիմադրության թանգարանը»՝ Նովոգրուդոկի պատմաերկրագիտական թանգարանի ցուցադրությունը։ 

1990-ական թվականներին գետտոյի նախկին բանտարկյալ Ջեք Կագանի կողմից տեղադրվել են հուշարձաններ հրեաների 3 զանգվածային սպանությունների վայրերում․
* Մինսկի փողոցի վերջում՝ 1943 թվականի մայիսի 7-ին Նովոգրուդոկի հրեաների վերջին գնդակահարության վայրում – 1993 թվականին,
* Քաղաքից 2 կմ հյուսիս-արևելք՝ չհասած Լիտովկա գյուղին – 1993 թվական, 
* Սկրիդլևո գյուղի մոտակայքում – 1995 թվական։ 
2017 թվականին նախկին գետտոյի տեղում կանգնեցվել է հուշարձան՝ նվիրված բանտարկյալ Միխլա Սոսնովսկայային՝ 12-ամյա հրեա աղջկան, որին գնդակահարել են ոստիկանները։

## Տես նաև
* Բելսկիներ
* Հրեական դիմադրությունը Հոլոքոստի ժամանակ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
;Գրքեր և հոդվածներ
* 
* Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.
* О зверствах фашистского террора по Новогрудскому округу и городу
* Из рапорта генерал-комиссара Белоруссии Кубе от 31 июля 1942 г. об уничтожении евреев и борьбе против партизан Белоруссии.
* Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.

;Արխիվային աղբյուրներ
* Национальный архив Республики Беларусь (НАРБ), — фонд 861, опись 1, дело 1, листы 33, 37, 37об., 38;
* Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ). — фонд 7021, опись 81, дело 102, листы 106, 108;

;Լրացուցիչ գրականություն
* Черноглазова Р. А., Хеер Х. Трагедия евреев Белоруссии в 1941—1944 гг.: сборник материалов и документов. — Изд. 2-е, испр. и доп.. — Мн.: Э. С. Гальперин, 1997. — 398 с. — 1000 экз. — ISBN 978-985-6279-02-0.
* Смиловицкий Л. Л. Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941—1944. — Тель-Авив: Библиотека Матвея Черного, 2000. — 432 с. — ISBN 9789657094242.
* Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.

Կատեգորիա:1941 հիմնադրումներ Բելառուսում
Կատեգորիա:Հոլոքոստը Բելառուսում
Կատեգորիա:Հրեաները և հուդայականությունը ԽՍՀՄ-ում
Կատեգորիա:Բելառուսի գետտոներ