open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Բոլոնիայի հռչակագիր (էսպերանտո)

**Բոլոնիայի հռչակագիրը** (*Bulonja Deklaracio*), Լ. Լ. Զամենհոֆի գրած փաստաթուղթ, որն օժանդակել են 1905 թվականին Ֆրանսիայի Բոլոնիա քաղաքում անցկացվող էսպերանտոյի առաջին համաշխարհային հանրագումարի մասնակիցները։ Այն սահմանում էր *Էսպերանտիզմը*՝ իբրև աջակցության շարժում էսպերանտոյի լայնատարած օգտագործմանը որպես բնական լեզուների լրացում միջազգային և միջէթնիկ կոնտեքստում, և ոչ որպես սրանց փոխարինողը իրենց հատուկ տարածքներում ու շրջաններում։

Կատեգորիա:Էսպերանտոյի պատմություն
Կատեգորիա:Էսպերանտո
Կատեգորիա:Էսպերանտոն Ֆրանսիայում
Հրազդան (այլ կիրառումներ)

**Հրազդան** անվանումով կարող են լինել.

**Աշխարհագրական անվանումներ**
* Հրազդան քաղաք - Հայաստանի Կոտայքի մարզի մարզկենտրոն
* Հրազդան գետ - գետ Հայաստանի տարածքում

**ԷՀՄ-ներ**
* Հրազդան (համակարգիչ)
** Հրազդան-3

**Այլ** 
* Հրազդանի ձորի բացօդյա մարզահրապարակ - հանրային մարզական հարթակ Հրազդանի ձորում՝ Մանկական երկաթուղու դիմացի ափին
* Հրազդան (ՋԷԿ) - Ջերմաէլեկտրակայան Հայաստանում
* Հրազդան (ալմանախ) - 1918-ին Թիֆլիսում Ծերուն Թորգոմյանի խմբագրությամբ հրատարակված գրական-գեղարվեստական ալմանախ։
* Հրազդան - երկօրյա թերթ։ ՀԿԿ Հրազդանի շրջանային կոմիտեի և ժողովրդական դեպուտատների շրջանային և քաղաքային խորհրդային օրգան
* Հրազդան - Երևանի մաթեմատիկական մեքենաների գիտահետազոտական ինստիտուտի առաջին երկրորդ սերնդի, կիսահաղորդիչների հիման վրա, համակարգիչն է եղել, որն նախագծվել է 1958-1961 թվականներին
* Հրազդան - հայկական մարզային ոչ պետական հեռուստաընկերություն
* Հրազդան - գրական, հասարակական և տնտեսական օրաթերթ։ Լույս է տեսել 1908-1909-ին, Երևանում
Ռիգվեդա

**«Ռիգվեդա»** («Հիմների գիրք»), առավելապես արևապաշտական և կրակապաշտական կրոնական հիմների ժողովածու, որոնք առաջացել են արիական գաղափարախոսությունը կրող ցեղերի մեջ, վերջիններիս Փոքր Ասիայից  Հնդկաստան գաղթելու ժամանակաշրջանում։ «Ռիգվեդա»-ի վերջնական ձևավորումն ընդունված է համարել մեր թվարկությունից առաջ X դարը, սակայն, որոշ հիմներ, ըստ երևույթին, ստեղծվել են մ․թ․ա․ 2-րղ հազարամյակի կեսին։ «Ռիգվեդա»-ն հնդկական գրականության առաջին հայտնի հուշարձանը, վեդաներից ամենահինն ու ամենանշանակալին է։ Բաղկացած է տասը գրքից կամ շարքից (մանդալա), պարունակում է 1028 հիմն։ Առաջին ութ գիրքն ամփոփում է կրակի աստված Ագնիին, ամպրոպի աստված Ինդրային և այլ աստվածների ուղղված հիմները։ Իններորդ գրքի հիմները ներված են ուժի մարմնացում Սոմային։ Տասներորդն ընդգրկում է տարբեր հիմներ՝ առանց դասակարգման։ (Յուրաքանչյուր գրքի հեղինակ համարվում է քրմական որոշակի տոհմ։ Հիմների անհատ հեղինակները ճշտորոշված չեն։ «Ռիգվեդա»-ի հիմները արիական գաղափարախոսությունը կրող ցեղերի աստվածներին ուղղված աղոթքներ են։ Փառաբանվող աստվածությունները մարմնավորում են բնության տարբեր երևույթներ, նրանց կերպարները արտացոլում են առասպելաստեղծման վաղ փուլերը։ Հիմների մի մասն անմիջականորեն կապված չէ ծիսային արարողությունների հետ։ Կոսմոգոնիական հիմները վկայում են փիլիսոփայական մտքի սկզբնավորումը Հնդկաստանում։ Մոտ 20 հիմն ունի երկխոսության ձև, դրանց մեջ դիտվում են դրամայի սաղմեր։ Շատ հիմներ արժեքավոր պատմական տեղեկություններ են պարունակում։ «Ռիգվեդա»-ն արժեքավոր է հնագույն դիցաբանության և Հնդկաստանում գրական ընթացքի վաղ փուլերի հետազոտման համար։ XIX դարի կեսին «Ռիգվեդա»-ի ուսումնասիրությունը նպաստեց համեմատական դիցաբանության զարգացմանը։ «Ռիգվեդա»-ն առավելապես աղերսվում է «Ավեստա»-ի հետազոտությունները գտնում են, որ վեդայական և հունական պանթեոնի (Դյաուս-Զևս, Ուշաս-էոս, Գանդհարվա-կենտավր), ինչպես նաև հնդեվրոպական այլ ժողովուրդների առասպելների մի շարք կերպարներ ընդհանուր ծագում ունեն։ 

Հայ իրականության մեջ «Ռիգվեդա»-ով և ընդհանրապես վեդաներով հետաքրքրվել են Ղ․ Ալիշանը, Մ․ Թաղիադյանը, Մ․ Էմինը, Մ․ Աբեղյանը, Կ․ Կոստանյանը, Հ․ Օրբելին։ Շատ հայ բանաստեղծներ օգտվել են «Ռիգվեդա»-ից և վեդաներից (Դ․ Վարուժան, Հ․ Թումանյան, Ե․ Տեմիրճիպաշյան, Ա․ Իսահակյան)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հինդուիզմ
Կատեգորիա:Հնդկական գրականություն
Թորգոմ

մինի|300px|Թորգոմը իր 8 որդիների հետ («Վրացական ժամանակագրություններ», 18-րդ դար)
**Թորգոմ**, ըստ առասպելի հայ ազգի հիմնադիր Հայկ նահապետի հայրը, Հայոց (հավանաբար Մեծ և Փոքր Հայքի) անվանադիր նախնի։ Հին կտակարանի ազգացանկում Թորգոմը դիտվում է Գոմերի (Գամրաց նախնի) որդին, Ասքանազի (սակերի նախնի) և Ռիփաթի (պափլագոնացիների նախնի) եղբայրը։

Մովսես Խորենացու մոտ պահպանված ազգացանկում Թորգոմը համարվում է Գոմերի թոռը և Հայոց անվանադիր նախնի Հայկի հայրը։ Եզեկիել մարգարեն հիշատակում է վաճառաշահ «Թոգարմա տունը» (Աստվածաշնչի հայերեն թարգմանության մեջ՝ «տուն Թորգոմայ»), որը Տյուրոս քաղաքի վաճառանոցը լցնում է ձիերով ու ջորիներով (Իէ, 14)։ Աստվածաշնչի հին մեկնիչները «տուն Թորգոմայ» կամ «Թորգոմական աշխարհ» ասելով հասկացել են գլխավորապես Հայաստանը։

Որոշ ուսումնասիրողներ «Թորգոմի տունը» նույնացնում են խեթական արձանագրություններում հիշվող Թեգարամա կամ Թագարամա և ասորեստանյան Թիլ-Գարիմմու երկրանուններին։

Աստվածաշնչի հայ հին մեկնիչները Գամերի որդիներ Ասքանազին և Թորգոմին ընդունում են իբրև Հայոց նահապետներ։ Ներկայիս որոշ ուսումնասիրողների մոտ Թորգոմ նահապետը դիտվում է որպես Հայ-Հուրիական ցեղերի /Միտանի, Հայասա, ՈՒրարտու և այլն/ նախահայրը, իսկ Ասքանազը՝ Սայսպերներ, Սպարդաներ («Իշքուզայի» նախասկյութական ցեղեր), Ալաններ, Սակեր և այլ սկյութական ցեղերի նախահայրը, որոնք իրենց մեծ ներդրումն են ունեցել Հայ ժողովրդի էթնոգենեզի ձևավորման պատմական ընթացքի վրա։

## Ծանոթագրություններ
Մխիթարյան, Ամասիա (2002). Հաբեթի սերունդները [The descendants of Habet] (arm - հայերեն). Հայաստան, քաղ․ Երևան: Հեղինակայնի հրատարակություն. .մինի|300px|Thogarma(Armenians)

## Գրականություն
* Ալիշան Ղ., Հայաստան յառաջ քան զլինելն Հայաստան, Վենետիկ, 1904, էջ 114—24: 
* Տաշյան Հ., Ուսումն դասական հայերեն լեզուի, Վենետիկ, 1920։ 
* Ինգլիզյան Վ., Հայաստան Սուրբ Գրքի մեջ, Վենետիկ, 1947։

Կատեգորիա:Հին Կտակարանի անձինք
Էդվարդ Մանուկյան (երաժիշտ)

**Էդվարդ Մանուկյան** (), հայ դասական երաժշտության ժամանակակից կոմպոզիտոր է։ Մանուկյանի ստեղծագործություններն աչքի են ընկնում հայ ժողովրդական երաժշտության հիմնակառույց տարրերի առատ կիրառմամբ։

## Գլխավոր ստեղծագործություններ

### Նվագախմբային գործեր
* Կոնցերտ դաշնամուրի և նվագախմբի համար - 2004 թվական
* «Հայաստանյան պատկերներ», սյուիտ սիմֆոնիկ նվագախմբի համար - 2005 թվական
* «Բարև Հայաստան», սիմֆոնիկ ներբող նվագախմբի համար - 2005 թվական
* «Սկերցո», փողային նվագախմբի համար - 2006 թվական
* Առաջին սիմֆոնիա - 2006 թվական (Նվիրված Հայաստանի անկախության 15- ամյակին)
* «Մտքի հաղտանակը», սիմֆոնիկ նվագախմբի համար - 2008 թվական

### Կամերային ստեղծագործություններ
* «Երգ ու պար», ջութակի և դաշնամուրի համար - 2005 թվական
* Սյուիտ (N1 & N2) պղնձային գործիքների կվարտետի համար - 2005 թվական
* Կոնցերտ կամերային նվագախմբի համար - 2006 թվական
* Տրիո կլառնետի, ջութակի և դաշնամուրի համար - 2007 թվական
* «Դաբլ Հիլիքս», կլառնետի և ջութակի համար - 2008 թվական (Նվիրված Ջեյմս Ուոթսոնին, իր 80- ամյակի արթիվ)
* «Երգ Բյուրականի մասին», կլառնետի և ջութակի համար - 2008 թվական (Նվիրված Վիկտր Համբարձումյանին, իր 100- ամյակի արթիվ)

### Վոկալ գործեր
* Հինգ երգ դաշնամուրի նվագակցությամբ - 2006 թվական
* Տասը երգ հայ բանաստեղծների ստեղծագործություններով, դաշնամուրի նվագակցությամբ - 2006-2008 թվական
* «Երեք երգ սիրո մասին» - 2008 թվական
* * 1. «Չեն սիրում քո աչքերն էլ ինձ»
* * 2. «Կանցնեն տարիներ»
* * 3. «Ես ոչ մի աղի բլիթ չեմ կերել»

### Դաշնամուրային մենանվագներ
* «Պար», դաշնամուրային դուետի համար - 2004 թվական
* «Էլեգիա», դաշնամուրի համար - 2006 թվական (Ռազմիկ Հայրապետյանի հիշատակին)
* Ստեղծագործություններ երիտասարդ դաշնակահարի համար (10 պիես) - 2006-2008 թվական

## Ծանոթագրություններ

Մանուկյան, Էդվարդ
Մանուկյան, Էդվարդ
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ
Հավիտենական կյանք

մինի|250px
**Հավիտենական կյանք** (կամ **անմահություն**) հավերժական ապրելու գաղափար է։

## Քրիստոնեություն
Քրիստոնեության մեջ այն նկարագրվում է որպես Արարիչ և մեր Հայր Աստծո կողմից տրված նվեր աշխարհի ողջ մարդկությանը որը տրվում է բոլոր մարդկանց միայն ու միայն իրենց մեղքերը խոստովանելով, Սուրբ կյանք ապրելով երկրի վրա Սուրբ Հոգու և Հիսուս Քրիստոսի օգնությամբ և Հիսուս Քրիստոսին Տեր ու Փրկիչ խոստովանելով։

Կատեգորիա:Անմահություն
Կատեգորիա:Մահ
Խաչ

մինի|Խաչ Գոշավանքի պատին
**Խաչ**, քրիստոնեական խորհրդանիշ և պաշտամունքի առարկա շատ կրոններում։ Խաչի ձևը առաջացել է հնուց։ Խաչի երկրպագումը տարածում գտավ հին կրոնական հավատալիքների մեջ։ Բազմաստված կրոններից անցավ միաստվածներին։ 

Բուդդայականները խաչը զարդարում էին «Բուդդայի ոտնահետքերը» և խաչը պատկերում էին իրենց հմայիլների մեջ։

Քրիստոնեությունը ևս յուրացրեց Խաչի խորհրդանիշը և այն կապեց Հիսուս Քրիստոսի խաչելության հետ։

## Տես նաև
*Քրիստոնեական խաչ (կրոնական խորհրդանշան)
* Խաչքար
* Հայկական խաչ
* Արևախաչ
* Հունական խաչ
* Լատինական խաչ
* Կելտական խաչ

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Քրիստոնեություն
Կատեգորիա:Խաչեր
Դակար

**Դակար**, Սենեգալի մայրաքաղաքը։ Գտնվում է Կանաչ Հրվանդան թերակղզու վրա։ Նավահանգիստ է Ատլանտյան օվկիանոսի ափին։ Միջազգային օդանավակայան է, նավթամշակման, տեքստիլ, սննդի արդյունաբերության կենտրոն։ Բնակչությունը՝ ։

## Անվանում
Հիմնադրվել է 1857 թվականին որպես ֆրանսիական ամրոց՝ Ն'Դակարու գյուղի տեղում, այստեղից էլ քաղաքի անվանումը։ Ենթադրում են, որ այդ անվանումն առաջացել է վոլոֆ լեզվով *«առանց ջուր»* նշանակող բառից (տեղանքը կազմված է հրաբխային ապարներից)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:15-րդ դարում հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Աֆրիկայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Սենեգալի քաղաքներ
Բիսաու

**Բիսաու** (), Գվինեա Բիսաուի մայրաքաղաք, Բիսաու ինքնավար հատվածի վարչական կենտրոն։ Բնակչությունը՝ ։

## Պատմություն
Բիսաուն հիմնադրվել է պորտուգալացիների կողմից 1687 թվականին, որպես ստրկատիրության կենտրոն։ Քաղաքի հիմնարկեքի վայրի ընտրության վրա էականորեն ազդել է լավ պաշտպանված նավահանգիստը, որը հասանելի էր այն ժամանակվա բոլոր տիպի նավերի համար։

1942 թվականին Բիսաուն համարվում է Պորտուգալական Գվինեայի վարչական կենտրոնը։


Պատկեր:Bissau.PNG|Բիսաուի զինանշանը մինչ 1974 թվականը
Պատկեր:Bandeira Bissau.PNG|Բիսաուի դրոշը մինչ 1974 թվականը


Պորտուգալական վարչակազմի ժամանակ 1930-ական թվականներին Բիսաուի զինանշանում պատկերված էր մուգ կարմիր ամրոց արծաթագույն վահանի մեջ, որի երկու կողմերից պատկերված էին սևամորթ տղամարդկանց գլուխներ կարմիր չալմայով (տուրբան)։ Այդ զինանշանը պատկերված էր Բիսաուի սև և կարմիր գույներ ունեցող դրոշի վրա։

## Կլիմա

## Տնտեսություն
Գործում է նավահանգիստ Ատլանտյան օվկիանոսի ափին, Օսվալդո Վիեյրայի անվան միջազգային օդանավակայանը։ Բիսաուն համարվում է երկրի արդյունաբերական կենտրոնը (այստեղ է գտնվում Գվինեա Բիսաուի բոլոր արդյունաբերական ձեռնարկությունների մոտ 60%-ը)։

## Քույր-քաղաքներ
*  Ագեդա, Պորտուգալիա
*  Դակար, Սենեգալ
*  Թայբեյ, Չինաստան
*  Պրայա, Կաբո Վերդե

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1687 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Աֆրիկայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Գվինեա Բիսաուի քաղաքներ
Թունիս (քաղաք)

thumb|left|upright|Թունիս
**Թունիս** (), Թունիսի Հանրապետության մայրաքաղաքը, նավահանգիստ Միջերկրական ծովի Թունիսի խորշի արևմտյան ափին (նավահանգիստը՝ Հալկ էլ-Ուեդ)։

## Անվանում
Որպես փյունիկյան Կարթագեն քաղաքի արվարձան հայտնի է եղել մ․ թ․ ա մի քանի դար առաջ։ Անվանման առաջացումը կապում են փյունիկյան Թանիահ աստվածուհու անվան։ Այստեղ է եղել նրան նվիրված տաճար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աֆրիկայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Թունիսի քաղաքներ
Լոմե

**Լոմե** (), Տոգոյի մայրաքաղաքը։ Նավահանգիստ է Գվինեական ծոցի առափնյա հատվածում՝ Տոգոյի հարավարևմտյան մասում։ Քաղաքը հիմնել են 18-րդ դարում էվե էթնոխումբը։ 1882 թ. քաղաքում Չիկու և Օկտավիանու Օլիմպիու եղբայրները հիմնել են առևտրային ընկերություն, որի շնորհիվ էլ քաղաքը դառնում է կարևոր առևտրային կենտրոն։ Լոմեն համարվում է երկրի քաղաքական կենտրոնը։ Բնակչությունը՝ ։

## Անվանում
Հիմնադրվել է 19-րդ դարի վերջին՝ Էվե ժողովրդի բնակավայրից մեկի տեղում։ Անվանումն առաջացել է *Լումե* բառից, որը նշանակում է «առևտրական փոքրիկ քաղաք»։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տոգոյի քաղաքներ
Կինշասա

300px|մինի|Կինշասայի գիշերային համայնապատկերը
**Կինշասա** (նախկինում՝ **Լեոպոլդվիլ**, նաև՝ **Լեոպոլդստադ**), Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության մայրաքաղաքը, նավահանգիստ Կոնգո գետի ափին։ Բնակչությունը՝ ։ Հիմնվել է 1881 թվականին։

## Անվանում
Հիմնադրել է Աֆրիկայի հետազոտող Հենրի Ստենլին 1881 թվականին՝ Կինշասա գյուղի տեղում, և Բելգիայի Լեոպոլդ II թագավորի անունով կոչել Լեոպոլդվիլ (Լեոպոլդ անվանն ավելացնելով ֆրանսերեն ville ― «քաղաք» բառը, այսինքն՝ «Լեոպոլդի քաղաք»)։

Կինշասա անվանումը վերականգնվել է 1966 թվականին։

## Հակիրճ տեղեկատվություն
Կինշասան, որ ժամանակին եղել է ձկնորսների ու առևտրականների գյուղ, ներկայումս մեգաքաղաք է՝ ավելի քան 11 միլիոն բնակչությամբ։ Լայնահուն Կոնգո գետի ձախ ափից նա նայում է հարևան Կոնգոյի Հանրապետության մայրաքաղաք Բրազավիլին, որ ընկած է իր դիմաց՝ գետի հանդիպակաց ափին՝ կազմելով այսքան մոտ գտնվող մայրաքաղաքների երկրորդ զույգն աշխարհում (Հռոմից ու Վատիկանից հետո)։ Կինշասան միաժամանակ համարվում է Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության 26 պրովինցիաներից մեկը, որի հսկայական տարածքի 90 տոկոսից ավելին օգտագործվում է գյուղատնտեսական նպատակներով, և միայն արևմտյան ոչ մեծ, բայց անվերջ ընդարձակվող հատվածն է զբաղեցնում բուն քաղաքը։

Կահիրեից ու Լագոսից հետո Կինշասան Աֆրիկայի երրորդ խոշոր քաղաքային բնակավայրն է, ինչպես նաև՝ ֆրանկոֆոն երկրներում ամենամեծ քաղաքը՝ բնակչության թվով գերազանցելով մինչև անգամ Փարիզին։ Ֆրանսերենը, լինելով պետական լեզու, գործածվում է պաշտոնական գրագրություններում, պետական հիմնարկ-ձեռնարկություններում, կազմակերպություններում, զանգվածային լրատվամիջոցներում, դպրոցներում, գործարար միջավայրում և այլուր, մինչդեռ փողոցի լեզուն *լինգալա*ն է։ 2012 թվականի հոկտեմբերին Կինշասան հյուրընկալել է ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության 14-րդ գագաթնաժողովը։

Քաղաքի բնակիչների մեջ զգալի  թիվ են կազմում տեղաբնիկ հումբու և թեքե ցեղերի ներկայացուցիչները։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Nzuzi, Francis Lelo (2008). *Kinshasa: Ville et Environnement*. Paris: L'Harmattan, September 2008. .
* Pain, Marc (1984). *[http://www.documentation.ird.fr/hor/fdi:15877 Kinshasa: la ville et la cité].* Paris: Orstom, Institut Français de Recherche Scientifique pour le Développement en Coopération.

## Արտաքին հղումներ
* 
* Official website of the city of Kinshasa
* Map of the Belgian Congo from 1896 includes a map of Kinshasa
* Slideshow of 21 photos of Kinshasa from 2013 to 2015 on Open Society Foundations website
* Kinshasa: a travers le centre ville, May 2015 – footage from streets of Kinshasa

Կատեգորիա:1881 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Աֆրիկայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության քաղաքներ
Թավրիզ

**Դավրեժ** (պարսկերեն تبریز *Թաբրիզ*, և ադրբեջաներեն՝ *Թեբրիզ*), **Թավրիզ**, քաղաք Իրանի հյուսիս-արևմուտքում` Արևելյան Ադրբեջան օսթանում, վերջինիս վարչական կենտրոնը։ Բնակչությունը վերջին մարդահամարի տվյալներով կազմում է ։ Տեղադրված է Աջիչայ գետի հովտում, ծովի մակարդակից 1364 մ բարձրության վրա։

## Բնակչություն
Թավրիզը բնակչությամբ Իրանի օսթանի վեցերորդ ամենախոշոր քաղաքն է Թեհրանից, Մաշհադից, Սպահանից, Քարաջից և Շիրազից հետո։ Քաղաքի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում բերված է աղյուսակում ստորև.

## Պատմություն
246թ․ Խոսրով Քաջ արքան ի պատասխան Արտաշիր Պապականի հակաարշակունի քաղաքականության, հարձակում է գործում պարսկահպատակ Ատրպատականի վրա ու Շահիստան բնակավայրը վերանվանում «դա վրէժ»։ Տրդատ Մեծն այն 297թ․ կարճ ժամանակով դարձրնում է գահանիստ։ Ըստ մեկ այլ վարկածի, անվանումն առաջացել է *տափ֊րիիզ*՝ «ջերմությունը հոսեցնող» բառից (նկատի ունենալով կամ տեղանքի տաք աղբյուրները, կամ դրանց առողջարար լինելն), իսկ բնակավայրը կառուցվել է Սասանյանների կողմից 4֊րդ դարում։ 

Առաջին հիշատակությունը պահպանվել է Փավստոս Բուզանդի մոտ (5-րդ դար)։ Հայ մատենագրության մեջ հիշատակվում է **Դաւրէժ, Թաւրէշ, Թաւրէզ** և այլ ձևերով։

## Տես նաև
* Թեհրան
* Սպահան
* Նոր Ջուղա

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Թավրիզի քաղաքապետարան 
*Թավրիզի քաղաքապետարանի տեղեկատվական ծառայություն
*Թավրիզի հարյուրավոր նկարներ

Կատեգորիա:Արևելյան Ադրբեջան նահանգի քաղաքներ
Կատեգորիա:Մետաքսի ճանապարհի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Թավրիզ
Լուսակա

**Լուսակա** (), Զամբիայի մայրաքաղաքը։ Գտնվում է երկրի կենտրոնական մասում, 1280 մ բարձրության վրա։ Ունի միջազգային օդանավակայան։ Բնակչությունը՝ ։

## Անվանում
Առաջացել է 1910 թվականին կառուցված երկաթուղային կայարանի տեղում։ Անվանումը ստացել է ցեղապետ *Լուսակայի* անունից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1905 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Աֆրիկայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Զամբիայի քաղաքներ
Կիգալի

**Կիգալի** (*Kigali*), Ռուանդայի մայրաքաղաքն է (1962 թվականի հուլիսի 1-ից)։ Բնակչությունը՝ ։

## Պատմություն
Ռուանդան և Բուրունդին 1890 թվականի Բրյուսելի համաժողովի արդյունքներով փոխանցվել են Գերմանական կայսրությանը։

Կիգալին հիմնադրվել է 1907 թվականին  (այլ տվյալներով՝ 1898 թվականին) որպես գերմանական գաղութային կառավարության նստավայր։ Մինչև 1916 թվականը գտնվում էր Գերմանական կայսրության վերահսկողության տակ։ 1919 թվականից՝ Ազգերի Լիգայի մանդատի վերահսկողության տակ։ 1921 թվականից Ռուանդա Ուրունդի պետության կազմում վերահսկվել է Բելգիայի կողմից : 1962 թվականից անկախ Ռուանդայի մայրաքաղաքն է։

1945-1991 թվականները Կիգալիի բնակչության թիվը 6000-ից աճել է 150 000-ի, իսկ 2006-ին՝ հասել է միլիոնի (արվարձանների հետ միասին)։

1994 թվականի իրադարձությունների ժամանակ զոհվել են քաղաքի տասնյակ հազարավոր բնակիչներ, բազմաթիվ բնակիչներ փախչել են հարևան երկրներ։ Քաղաքը մասամբ ավերվել է։ 1997 թվականից Կիգալին վերականգնվում է։

## Աշխարհագրություն
Կիգալին գտնվում է հասարակածից հարավ, Ռուանդայի կենտրոնում։ Քաղաքը տեղակայված է լեռների լանջերին, ծովի մակարդակից 1830 մ բարձրության վրա։

## Կլիմա
left|thumb|Կիգալիի եղանակը
Քաղաքը գտնվում է հասարակածային մուսոնային կլիմայական գոտում։ Չոր սեզոնը շարունակվում է հունիսից մինչև օգոստոս։ Ամսական միջին ջերմաստիճանը կազմում է 20-21&nbsp;°C: Տեղումների տարեկան քանակը՝ 1000 մմ։ Կլիման բավականին մեղմ է ծովի մակարդիկ բարձր դիրքի շնորհիվ։

## Տնտեսություն
Քաղաքը երկրի առևտրային կենտրոնն է (սուրճ, կաշվե հումք, խոշոր եղջերավոր կենդանիներ)։ Գործում են կաշվե իրերի, կոշիկների, հագուստի, կավե իրերի արտադրության ձեռնարկություններ։ Քաղաքում գործում է նաև վերմակների գործարան։ Արվարձաններում կան սուրճի պլանտացիաներ, անագի հանքավայրեր։

## Բնակչություն

## Քույր-քաղաքներ
*  Դուրբան
*  Պրետորիա
*  Լուսակա
*  Օկլահոմա Սիթի
*  Սան Բերնարդինո
*  Մայնց
*  Հռոմ
*  Վարեմ
*  Չենդու
*  Ցզինան
*  Շենչժեն

## Պատկերասրահ

center|1000px|Կիգալիի համայնապատկերը

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1907 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Աֆրիկայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Ռուանդայի քաղաքներ
Մալաբո

**Մալաբո** (, մինչև 1973 թ. Սանտա Իսաբել), Հասարակածային Գվինեայի նախկին մայրաքաղաքը։

Գտնվում է Բիոկո հրաբխային կղզու հյուսիսային մասում։ Բնակչությունը՝ , տարեկան միջին ջերմաստիճանը 25&nbsp;°C, միջին տեղումների քանակը՝ 1900 մմ։

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:1827 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Աֆրիկայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Հասարակածային Գվինեայի քաղաքներ
Մբաբանե

**Մբաբանե** Էսվատինիի մայրաքաղաքն է և Հոհո շրջանի վարչական կենտրոնը։ Բնակչությունը՝ : Ավտոճանապարհով կապված է Մապուտու (Մոզամբիկի մայրաքաղաք) տանող երկաթուղային գծի հետ։ Քաղաքում գործում են սննդի, կարի, մետաղամշակման արդյունաբերության ձեռնարկություններ։ Գործում է գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման ձեռնարկություն։ Մբաբանեի մոտակայքում է գտնվում ասբեստի մշակման գործարանը։

Քաղաքը հիմադրվել է 1909 թվականին և ժառանգել է տեղանքի անվանումը, որը տեղացիների լեզվով թարգմանվում է «արագահոս գետի հովիտ»։ Քաղաքում է գտնվում Էսվատինիի ֆոնդային բորսան։ Քաղաքում կա հայկական եկեղեցի, և փոքրաթիվ հայկական համայնք։

## Պատմություն
Քաղաքն աճեց այն բանից հետո, երբ 1902 թվականին Բրեմերսդորպից (այժմ կոչվում է Մանզինի) այստեղ տեղափոխվեց վարչական կենտրոնը։ Մի վարկածի համաձայն՝ Մբաբանեն հիմադրվել է մի գյուղի մոտ, որի առաջնորդն է եղել Մբաբանե Կունենեն և կոչվել վերջինիս անունով, ով ապրել է այդ տարածքում մինչ բրիտանական նորաբնակների ժամանումը։

## Տնտեսություն
Մբաբանե քաղաքի տնտեսությունը կախված է զբոսաշրջությունից և շաքարավազի արտահանումից։ Այն նաև առևտրային հանգույց է շրջակա տարածքների համար։ Քաղաքի մոտակայքում գտնվում են անագի և երկաթի հանքեր։ Մբաբանեն նաև տեքստիլ սննդի և  թեթև արդյունաբերության  կենտրոն է։

## Կլիմա
thumb|left|Մբաբանե քաղաքի տեսարանը
Մբաբանե քաղաքը գտնվում է խոնավ արևադարձային կլիմայական գոտում։ Քաղաքն ունի մեղմ կլիմա և ձյունն այստեղ հազվադեպ երևույթ է։ Այստեղ ձյունը 1900 թվականից հետո տեղացել է ընդամենը 3 անգամ։ Հուլիսին միջին ջերմաստիճանը կազմում է 11&nbsp;°C, իսկ հունվարին՝ 22&nbsp;°C: Քաղաքը գտնվում է ծովի մակարդակից 1243 մետր բարձրության վրա։

## Միջազգային հարաբերություններ
### Քույր-քաղաքներ
* Ֆորտ-Ուերտ, ԱՄՆ 
* Թայբեյ, Թայվան
* Մերսինգ, Մալայզիա
* Մելիլյա, Իսպանիա
* Մապուտո, Մոզամբիկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1902 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Աֆրիկայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Էսվատինիի քաղաքներ
Մոգադիշո

**Մոգադիշո** (, ), Սոմալիի մայրաքաղաքը, ամենամեծ քաղաքն ու հիմնական նավահանգիստը։ Գտնվում է Հնդկական օվկիանոսի ափին՝ Բանաադիր շրջանում։ Քաղաքը դարեր շարունակ եղել է կարևոր նավահանգիստ։ Բնակչությունը՝ : Տարածքը՝ 91կմ քառ։

## Ստուգաբանություն
Մոգադիշո անունը ծագել է պարսկերեն *Maq'ad-i-Shah* (مقعد شاه)բառից, որը նշանակում է վայր,որտեղ գտնվում է շահը:Սա քաղաքի վրա վաղ պարսկական ազդեցության արտացոլումն է ։  Քաղաքը հայտնի է նաև Համար անունով (англ. *Hamar*).

## Պատմություն
### Միջնադար
Դեռևս հին ժամանակներում Մոգադիշոյի տարածքով են անցել կարևոր առևտրային երթուղիներ։ Արաբական թերակղզու մուսուլմանները Մոգադիշոն գաղութացրել են IX դարի վերջին (Ալ-Յակուբիի վկայություն, 893 թվական)։ Շուտով Մոգադիշոն դառնում է տարածաշրջանային կենտրոն։ Այդ ժամանակ  Սոմալիի հողերի մեծ մասն անպտուղ էր, Մոգադիշոյի հողերն ավելի հարմար էր գյուղատնտեսության համար և կարող է կերակրել ավելի շատ բնակիչներ. Սա նաև Արևելյան Աֆրիկայի ամենահյուսիսային կետն էր , որտեղ հարմարավետ խորշ կար։

Սկսած 1000 թվականից ավելաում է առևտրուրը սուահիլցիների հետ, որը դրական անդրադարձ է ունենում քաղաքի էկոնոմիկայի վրա։ 1269 թվականին կառուցված Ֆարխ-ադ-Դինա պատմական մզկիթը մինչ օրս պահպանվում  է ։

Հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են բազմաթիվ մետաղադրամներ Չինաստանից, Շրի Լանկայից և Վիետնամից ։  Շատ մետաղադրամներ պատկանում են Սուն դինաստիային։ Այդ ժամանակ Սուահիլի քաղաք-պետությունները ներմուծեցին արաբական խեցեղեն, չինական ճենապակի և հնդկական հագուստներ։ Արտահանվել է անտառանյութ, փղոսկր, սադափ, երկաթ և ստրուկներ ։

### Եվրոպական տիրապետություն
1500 -ականներին Մոգադիշոն Պորտուգալիայի վերահսկողության տակ էր ։  Մերկատոր-Հոնդուրաս քարտեզում (1607 թվական) Մոգադիշոն հայտնվում է Magadoxo անունով։

Զենզիբարա սուլթանը քաղաքը գրավել է 1871 թվականին։ Գարեսի պալատը, որը կառուցվել է 1800-ականների վերջին սուլթանի կուսակալի համար, այժմ ծառայում է որպես թանգարան և գրադարան ։

1892-ում Զանզիբարա սուլթանը քաղաքը հանձնում է Իտալիային։ Իտալիան քաղաքը գնել է 1905 թվականին և Մոգադիշոն դարձրել է իտալական Սոմալիի մայրաքաղաք։ Հարակից տարածքներն Իտալիայի վերահսկողության տակ են անցել 1936 թվականին։

Մեծ Բրիտանիայի զինված ուժերը, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, շարժվելով Քենիայից, քաղաքը գրավեցին 1941 թվականի փետրվարի 26-ին։ Բրիտանացիները շարունակում էին քաղաքը ղեկավարել մինչև 1952 թվականը, երբ Իտալիան վերադարձրեց իր նախկին պրոտեկտորատը։

1954 թվականին հիմնադրվել է Սոմալիի ազգային համալսարանը, որի կազմում են յոթ ֆակուլտետներ (բժշկական, անասնաբուժական, երկրաբանական, մանկավարժական, իրավաբանական, ագրոնոմիական և հումանիտար)։  1960 թվականին Սոմալին անկախություն ձեռք բերեց, իսկ Մոգադիշոն դարձավ նրա մայրաքաղաքը։  Պահպանվել են 1963 թվականի փաստագրական կադրեր, որոնք քաղաքացիական պատերազմների նախաշեմին խաղաղ մայրաքաղաքի կերպարն են պատկերել. կանաչի մեջ խեղդվող Սոմալիի համալսարանը, կաթոլիկ տաճարը (այդ պահին՝ Աֆրիկայի խոշորագույն տաճարը)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մոգադիշո

Կատեգորիա:Աֆրիկայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Սոմալիի քաղաքներ
Մոնտեվիդեոյի բանաձև

**Մոնտեվիդեոյի բանաձև**, IV.4.422-4224 որոշման համընդհանուր անվանումը, որն ընդունվել է 1954 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Ուրուգվայի մայրաքաղաք Մոնտեվիդեոյում անցկացվող UNESCO-ի Ընդհանուր կոնֆերանսի կողմից։ Որոշումը օժանդակում էր էսպերանտոն որպես միջազգային լեզվի թեկնածու և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր տնօրենին հանձնարարում էր հետևել լեզվի օգտագործման զարգացմանը։ 1977 թվականին գլխավոր տնօրենը այցելել էր Էսպերանտոյի Համընդհանուր Հանրագումարը, որն անց էր կացվում Իսլանդիայի մայրաքաղաք՝ Ռեյկյավիկում, և 1985 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն որոշում ընդունեց, որն անդամ երկրներին կոչ էր անուն խրախուսել էսպերանտոյի դասավանդումը։

## Տես նաև
* Էսպերանտո
* ՅՈՒՆԵՍԿՕ

## Արտաքին հղումներ
* Հավելյալ տեղեկություններ (էսպ., անգլ.)
* Պաշտոնական ճանաչման 50ամյակը - և ո՞վ է հետևում։ (էսպ.)

Կատեգորիա:Էսպերանտոյի պատմություն
Կատեգորիա:Էսպերանտո շարժում
Կատեգորիա:Էսպերանտո
Կատեգորիա:ՅՈՒՆԵՍԿՕ
Բեթղեհեմ

**Բեթղեհեմ** (, *Բեյթ-Լեղեմ*, բառացի՝ *Հացի տուն*, , *Բայթ Լաղմ*, բառացի՝ *Մսի տուն*),  քաղաք Հորդանան գետի ձախ ափին։ Գտնվում է Պաղեստինի ազգային վարչակազմի ռազմական և քաղաքացիական հսկողության ներքո (*А* գոտի)։ Պաղեստինյան Բեթղեհեմ մարզի վարչական կենտրոնն է, ինչպես նաև՝ ուխտագնացության և զբոսաշրջության կենտրոն (Հիսուս Քրիստոսի ծննդավայրն է)։ Ընկած է պատմական Հուդա երկրամասի տարածքում, Երուսաղեմ քաղաքից 10 կիլոմետր դեպի հարավ, փաստացի՝ սահմանակից է այդ քաղաքին; Զբաղեցնում է 5,4 քառակուսի կիլոմետր տարածք։ 2007 թվականի տվյալներով՝ բնակչության թվաքանակը եղել է 24 949։

21-րդ դարի սկզբին Բեթղեհեմը դավանանքի տեսակետից գերազանցապես իսլամադավան է, սակայն այստեղ, նախկինի պես, պահպանվել է նաև քրիստոնյաների մեծաթիվ համայնքը։ Քաղաքի տնտեսության հիմքը զբոսաշրջությունն է, որ իր գագաթնակետին է հասնում Քրիստոսի ծննդյան տոնակատարության շրջանում։ Բեթղեհեմում գործում են 30-ից ավելի հյուրանոցներ, 300-ից ավելի արհեստանոցներ։ Քաղաքի հյուսիսային մուտքի մոտ գտնվում է Ռաքելի դամբանը՝  հուդայականության, քրիստոնեության և իսլամի կարևորագույն սրբություններից մեկը։


Betlehem-Geburtskirche-04-2010-gje.jpg
Betlehem-Geburtskirche-30-Innenraum-2010-gje.jpg
Betlehem-Geburtskirche-24-Grotte-Stern-2010-gje.jpg
Betlehem-Geburtskirche-26-Grotte-Leuchter-2010-gje.jpg
Betlehem-Geburtskirche-42-Leuchter-2010-gje.jpg
Betlehem-22-Stars&Bucks-2010-gje.jpg
Bethlehem-04-Gebaeckhaendler-1985-gje.jpg
Betlehem-Katharinenkirche-02-2010-gje.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան քաղաքներ
Կատեգորիա:Նոր Կտակարանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Ուխտագնացության վայրեր
Կատեգորիա:Պաղեստինի քաղաքներ
Կատեգորիա:Սրբազան քաղաքներ
Անլռելի զանգակատուն

**«Անլռելի Զանգակատուն»**՝ պոեմ Պարույր Սևակի հեղինակությամբ։

## Սյուժե
Պոեմն իրենից ներկայացնում է Կոմիտասի կենսագրության լիրիկական պատմվածք։

Պոեմը գրվել է 1959 թվականին Մոսկվայում։ Պ. Սևակը Կոմիտասի կերպարի միջոցով ներկայացրել է հայ ժողովրդի պատմությունը՝ հիմնականում եղեռնը, որին միահյուսվում են կոմիտասյան երգի տարրերը։

## Կառուցվածք
*Անլռելի զանգակատունը* բաժանված է 6 գլխի՝ *համազանգերի*, որոնցից յուրաքանչյուրն իր հերթին կազմված է *ղողանջներից*։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* ԱՆԼՌԵԼԻ ԶԱՆԳԱԿԱՏՈՒՆ
* Պոեմը ամբողջությամբ armenianpoetry.com կայքում 

Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Պարույր Սևակ
Կատեգորիա:Պոեմներ
Dua Libro

**Dua Libro de l' Lingvo Internacia** (*Միջազգային լեզվի երկրորդ գիրքը*), էսպերանտո միջազգային լեզուն, որն այն ժամանակ դեռ կոչվում էր *Lingvo Internacia*, մեկնաբանող երկրորդ գիրքը։ Այն հրատարակվել էր Լ. Լ. Զամենհոֆի կողմից էսպերանտո լեզվով 1888 թ. Վարշավայում՝ իր *[[Unua Libro]]* գրքի հրատարակությունից ոչ շատ ուշ։

*Dua Libro* գիրքը պլանավորված էր հրատարակվել հինգ կամ վեց հատորով 1988 թ. ընթացքում՝ միջինում երկու ամիսը մեկ հատոր հաճախականությամբ։ Զամենհոֆի մտադրությունն էր այս հատորներում ընդգրկել էսպերանտո ընթերցանքի օրինակներ և պատասխանել լեզվի մասին առաջացած հարցերին։ 1888 թ. ընթացքում նա պատրաստվում էր ընդունել լեզվի փոփոխությունների առաջարկներ, որպեսզի լեզուն իր վերջնական ձևով ֆիքսվեր մինչև տարվա վերջը, երբ կհրատարակվեր վերջին հատորը։

Սակայն *Dua Libro*-ի հրատարակությունից հետո, Զամենհոֆը հանգեց այն եզրակացության, որ մնացած նախատեսված հատորների կարիքն այլևս չկա և փոխարենը հրատարակեց *Aldono al la Dua Libro de l' Lingvo Internacia* (*Միջազգային Լեզվի Երկրորդ Գրքի Լրացում*) գիրքը։ Միակ փոփոխությունը, որ նա կատարեց 1988 թ., կայանում էր ժամանակ արտահայտող ցուցական և հարաբերական դերանունների՝ ժամանակի համահարաբերականների (*երբ*, *այն ժամանակ*, *երբեմն*, *միշտ*, *երբեք*) ուղղագրության ներկայում օգտագործվող ձևին բերելու մեջ։

*Dua Libro* գիրքը բաղկացած է նախերգանքից, էսպերանտո նախագծին վերաբերվող մեկնաբանությւնների երկու բաժնից և էսպերանտո նմուշ տեքստերի 20 բաժնից։ Այդ նմուշ տեքստերը ընդգրկում էին նախադասությունների նմուշներ, Հանս Քրիստիան Անդերսենի *[[Շողքը (հեքիաթ)|Շողքը]]* հեքիաթի թարգմանությունը, որոշ թևավոր խոսքեր և երկու բանաստեղծություն։

## Տես նաև
* Proto-Esperanto
* Unua Libro

## Արտաքին հղումներ
* ''Dua Libro de l' Lingvo Internacia'' գրքի ցանցային HTML տարբերակ
* ''Dua Libro''-ն Գուտենբերբ նախագծում

Կատեգորիա:Էսպերանտոյի պատմություն
Կատեգորիա:Էսպերանտո
Կատեգորիա:1888 ոչ գեղարվեստական գրքեր
Ջեմալ փաշա

**Ջեմալ փաշա** (, օսմանյան արաբերեն՝ جمال پاشا, մայիսի 6, 1872 – հուլիսի 21, 1922), ծնված որպես **Ահմեդ Ջեմալ** (օսմանյան արաբերեն՝ احمد جمال, *Ahmet Cemal*), թուրք պետական և ռազմական գործիչ,հայվան «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության պարագլուխներից, երիտթուրքերի ղեկավար «եռյակի» (Թալեաթ և Էնվեր փաշաների հետ) անդամ, հայերի ցեղասպանութան գլխավոր կազմակերպիչներից։

1914 թվականին նշանակվել է ծովային նախարար։ Եղել է օսմանիզմի, պանիսլամիզմի և պանթյուրքիզմի ջատագով, այդ գաղափարների իրագործումը կապել Գերմանիային դաշնակցելու հետ։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-18) տարիներին եղել է ապուշի մեկը: Սիրիայում գործող թուրքական 4-րդ բանակի հրամանատարը նրա ավանակն էր։ Գործուն մասնակցություն է ունեցել Արևմտյան Հայաստանից և Կիլիկյան Հայաստանից հայերի զանգվածային տեղահանմանն ու կոտորածին, արյան մեջ խեղդել Ուրֆայի հայերի ինքնապաշտպանությունը։ Ճնշել է արաբների ազգային-ազատագրական շարժումները Սիրիայում, Լիբանանում և Պաղեստինում։ Պատերազմում Թուրքիայի պարտությունից (1918) հետո փախել է իր մայրիկի գիրկը `Գերմանիա։

1919 թվականին Կոստանդնուպոլսի ռազմական ատյանը հեռակա կարգով մահվան է դատապարտել Ջեմալին։

Իր հուշերում փորձել է արդարացնել իր և գործընկերների հանցագործութունը, հայ-թուրքական հարաբերությունների վատացման մեջ մեղադրել Ռուսաստանին։

1922 թվականին հուլիսի 25-ին, «Նեմեսիս» գործողության շրջանակներում Թիֆլիսում սպանվել է հայ վրիժառուներ Պետրոս Տեր-Պողոսյանի և Արտաշես Գևորգյանի կողմից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թբիլիսի քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Թուրք պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն
Կատեգորիա:Օսմանյան ռազմական հանցագործներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչներ
Կատեգորիա:Փաշաներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան ռազմական ակադեմիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Օսմանյան ռազմական քոլեջի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Բալկանյան պատերազմներում Օսմանյան կայսրության ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան բանակի գեներալներ
Կատեգորիա:Հույների ցեղասպանություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության անձինք
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության սպանված անձինք
Կատեգորիա:Թուրք ազգայնականներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի Օսմանյան կայսրության անձինք
Կատեգորիա:Միություն և առաջադիմություն կուսակցության քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի օսմանյան մասնակիցներ
Կատեգորիա:Երիտթուրքեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի նախարարներ
Կատեգորիա:Քուլելի ռազմական դպրոցի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Թուրք ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան գեներալներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրությունն Առաջին համաշխարհային պատերազմում
Բեհաեդդին Շաքիր

**Բեհաեդդին Շաքիր** (, , ), թուրք քաղաքական գործիչ, հայերի ցեղասպանության գլխավոր հանցագործներից։ «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության 2-րդ քարտուղար։

Քաղաքական գործունեությունը սկսել է երիտթուրքերի ընկերության Սալոնիկի բաժանմունքում։ 1915 թվականի սկզբին մասնակցել է կուսակցության 2-րդ այն խորհրդակցությանը, որտեղ որոշվել է բնաջնջել հայ ժողովրդին։ Ընդգրկվել Է «Երեքի գործադիր կոմիտեի» մեջ, ղեկավարել «Թեշքիլաթ-ը մահսուսե» կազմակերպություններից մեկը։ Ցեղասպանության ընթացքում տեսչական ուղևորություններ է կատարել Արևմտյան Հայաստանում, պաշտոններից հեռացրել այն նահանգապետներին և զինվորականներին, որոնք հրաժարվել են կատարել հայերին բնաջնջելու հրամաններն ու որոշումները։ Առաջին աշխարհամարտում Թուրքիայի պարտությունից հետո ոչնչացրել է հայերի ծրագրավորված բնաջնջման վերաբերյալ փաստաթղթերի մեծ մասը և, վերցնելով կուսակցական արխիվը, փախել Թուրքիայից։ Մինչև 1922 թվականը ծպտված ապրել Է Բեռլինում։

1922 թվականի ապրիլի 17-ին Բեհաեդդին Շաքիրին Ջեմալ Ազմիի հետ սպանել են հայ վրիժառուներ Արամ Երկանյանն ու Արշավիր Շիրակյանը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Ronald Grigor Suny, Fatma Müge Göçek, Norman M. Naimark. A Question of Genocide։ Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire‎. — Oxford University Press, 2011. — 465 p. — ISBN 9780195393743
* Taner Akçam. From Empire to Republic։ Turkish Nationalism and the Armenian Genocide. — Zed Books Ltd, 2004. — 273 p. — ISBN 1842775278, ISBN 9781842775271

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան ռազմական հանցագործներ
Կատեգորիա:Անձինք:Ստամբուլ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության սպանված անձինք
Կատեգորիա:Պանթյուրքիստներ
Կատեգորիա:Միություն և առաջադիմություն կուսակցության քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Մալթայի աքսորականներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքական անձինք
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի օսմանյան մասնակիցներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության Հատուկ կազմակերպության անդամներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքական գործիչներ
Գետիկ (գետ)

**Գետիկ** (նախկինում՝ **Թարս**, **Թարսաչայ**), գետ Հայաստանի Գեղարքունիքի և Տավուշի մարզերում, Աղստևի աջ վտակը։ Երկարությունը 58 կմ է, ավազանը՝ 581 կմ²։ Սկիզբ է առնում Սևանի լեռնաշղթայի Քաշաթաղ գագաթի հյուսիսարևմտյան լանջերի աղբյուրներից, 2450 մետր բարձրությունից, հոսում հյուսիս-արևմուտք։ Խոշոր վտակները երկուսն են, երկուսն էլ ձախակողմյան, որոնցից է Բարեբերը։ Վերին հոսանքում հարթավայրային է, Մարտունի գյուղից մինչև գետաբերան՝ տիպիկ լեռնային է, այստեղ հոսում է խոր, անտառապատ V-աձև հովտով՝ շրջապատված Արեգունու և Միափորի լեռնաշղթաներով։ Սնումը հիմնականում ձնաանձրևային է, ջրի միջին տարեկան ծախսը՝ 2,95 մ³/վրկ։ Վարարում է մայիս–հունիսին։
[մինի|Գետն [Աղավնավանք (Տավուշի մարզ)|Աղավնավանք գյուղի տարածքում, Տավուշ]]

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղստև գետի վտակներ
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գետեր
Ջիվան Գասպարյան

**Ջիվան Արամայիսի Գասպարյան** (), նշանավոր հայ դուդուկահար և կոմպոզիտոր։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1978 թ.): Հայաստանի և Կանադայի երաժշտական ակադեմիաների անդամ։

## Կենսագրություն
Ջիվան Գասպարյանը ծնվել է Կոտայքի մարզի Սոլակ գյուղում 1928 թվականին։ Դժվար մանկություն է ունեցել քանի որ մայրը վաղ էր մահացել և հայրը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում զինվոր է եղել։ Այդ պատճառով էլ մեծացել է որբանոցում։

Դուդուկ սկսել է նվագել վեց տարեկանից՝ առանց դասավանդումի։ 1947 թվականին մեկնում է Մոսկվա ազգային սիրողական համույթի հետ, որտեղ համերգից հետո Ստալինից ստանում է Պոբեդա ժամացույց։ 1949 թվականին միանում է Թաթուլ Ալթունյանի անվան Հայկական ժողովրդական երգի-պարի պետական անսամբլի Ազգային երգ ու պարի համույթին, և իր առաջին մասնագիտական ելույթը որպես մենակատար լինում է Երևանյան երաժշտասիրական նվագախմբի հետ, քանի դեռ նոտաները կարդալ չգիտեր։

1956 թվականին ստանում է առաջին մրցանակը, 1959 թվականին՝ առաջին ոսկե մեդալը Չորրորդ Միջազգային փառատոնում՝ ՄԱԿԳՄի (UNESCO) հովանավորության տակ։ Նույն մրցույթին մասնակցելով, 1962 թվականին ստացել է արծաթե մեդալ, 1973 թվականին՝ բրոնզե, 1973 թվականին արժանացել է Հայաստանի Ազգային արվեստագետ պատվավոր կոչմանը։

## Միջազգային գործունեություն
[մինի|[Ուշացած լուսանկար (արձանախումբ)|Ուշացած լուսանկար արձանախումբը՝ նվիրված Վաչե Հովսեփյանին, Լևոն Մադոյանին և Ջիվան Գասպարյանին]]
1988 թվականից սկսել է միջազգային երաժշտական գործունեությունը։ Նույն թվականին Բրայան Ինոն, պատահաբար լսելով երաժշտի ներկայացումը Մոսկվայում, որոշում է նրան Լոնդոն հրավիրել։ Պիտեր Գաբրիելը նրա նվագը օգտագործել է Մարտին Սկորսեզեի ֆիլմում՝ «Քրիստոսի վերջին գայթակղությունը»։ Համագործակցել է Կրոնոս կվարտետի և Լոս Անջելեսի Երաժշտասիրական Օրկեստրայի հետ։

Ջիվան Գասպարյանը մասնակցել է համաշխարհային ճանաչում վայելած ֆիլմերի երաժշտությունների ստեղծմանը` «Քրիստոսի վերջին գայթակղությունը» (1988 թ., ԱՄՆ), «Ռոնին» (1998 թ., ԱՄՆ), «Օնեգին» (1999 թ., ԱՄՆ), «Գլադիատոր» (2000 թ., ԱՄՆ), «Սիրանա» (2005 թ., ԱՄՆ), «Արյունոտ ադամանդ» (2006 թ., ԱՄՆ), «Ձյուն և մոխիր» (2015 թ., Ռուսաստան) և այլն։

Թողարկել է ավելի քան 20 ձայնասկավառակ, ունի ավելի քան 1000 ձայնագրություններ, նվագել է շուրջ 20 հազար համերգներում։

## Պարգևներ
* ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, 1978 թ.
* Երևանի պատվավոր քաղաքացի, 2000 թ.
* ՀՀ «Մեսրոպ Մաշտոց» մեդալ, 2001 թ.
* «Ոսկե գլոբուս» մրցանակ, 2001 թ.
* «Womex Award» միջազգային հեղինակավոր մրցանակ, 2002 թ.
* 2006 թվականին ներկայացվել է ԱՄՆ «Գրեմմի» միջազգային երաժշտական մրցանակի
* ՀՀ Ազգային Ժողովի Պատվո մեդալ, 2013 թ.
* «Հայրենիքին  մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի  շքանշան, 2017 թ.
* ՀՀ մշակույթի նախարարության շնորհակալագիր, 2017 թ.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Բոլորիս Ջիվան Գասպարյանը՝ վարպետ, ձյաձ Ջիվան, լեգենդ

Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ դուդուկահարներ
Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Ճամբարակ

**Ճամբարակ**, քաղաք Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի Ճամբարակ համայնքում։

## Անուն
1900-ական թվականների սկզբներին գյուղի կարգվիճակով բնակավայրը կոչվել է Միխայլովկա։ 1920 թվականին այն վերանվանվել է Կարմիր, իսկ 1972 թվականին՝ Կրասնոսելսկ։ 1991 թվականին այն վերանվանվել է Ճամբարակ։

## Աշխարհագրություն
Լեռնային բնակավայր է, ծովի մակերևույթից միջին բարձրությունը 1860 մ է։ Քաղաքը գտնվում է Գետիկի հովտում։ Հեռավորությունը մայրաքաղաք Երևանից 125 կմ է, իսկ մարզկենտրոն Գավառից՝ 90 կմ։

## Պատմություն
Ճամբարակ քաղաքը ձևավորվել է երեք բնակավայրերի միացումից. դրանք են Կրասնոսելսկը, Վերին Ճամբարակն ու Ներքին Ճամբարակը։ Կրասնոսելսկի նախկին անվանումներից են եղել՝ Միխայլովկան, Կարմիրը և Կրասնոսելսկը։ Միխայլովկա գյուղը հիմնադրվել է 1740-1785 թվականներին Ռուսաստանի՝ Սամարայի և Սարատովի նահանգներից վերաբնակեցված մոլոկանների կողմից։

1971 թվականին Կրասնասելսկը, ներառնելով Ներքին և Վերին Ճամբարակները, ստացավ քաղաքատիպ ավանի կարգավիճակ, 1992 թվականին վերանվանվել է Ճամբարակ, իսկ 1996 թվականին՝ մարզերի ձևավորումից հետո. արդեն ստացել է քաղաքի կարգավիճակ։

Մինչև 1988-1989 թվականները բնակչության հիմնական մասը կազմել են հայերը, ռուսները (մոլոկաններ), ադրբեջանցիները, քրդերը,մորդվացիներ։ Շրջանում բնակվող ադրբեջանցիների հեռանալուց հետո նրանց փոխարեն վերաբնակվեցին Բաքվից, Կիրավաբադից, Սումգայիթից, Շամխորից և Ադրբեջանի այլ շրջաններից տեղահանված փախստական հայեր։

1992-1994 թվականներին տնտեսական անկման պատճառով գրեթե ողջ ռուս բնակչությունը տեղափոխվեց Ռուսաստան։ Ղարաբաղյան պատերազմի ժամանակ ռուս բնակչությունը հայերի հետ մասնակցել է ադրբեջանցիների դեմ ինքնապաշտպանական կռիվներին։

## Տնտեսություն
Քաղաքում բնակչության հիմնական զբաղմունքն է գյուղատնտեսությունը։

## Մշակույթ
մինի|Ճամբարակ
Քաղաքում կա 4 միջնակարգ դպրոց, գեղարվեստի, մանկական երաժշտական դպրոցներ։ Պատմական հուշարձաններից՝ 11-րդ և 15-16–րդ դարերի եկեղեցիների ավերակներ, 20-ից ավել տարբեր դարերի խաչքարեր։

## Տես նաև
* Ճամբարակի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Գեղարքունիքի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Հայաստանի սահմանամերձ բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ճամբարակ
Կատեգորիա:Ճամբարակ համայնքի բնակավայրեր
Սևան (այլ կիրառումներ)

**Սևան** անվանումն են կրում.

## Աշխարհագրական անվանումներ
### Ֆիզիկական աշխարհագրություն
* Սևան - Հայաստանի ամենախոշոր լիճը
* Սևան - Սևանա լճի թերակղզին
* Սևան - լեռնաշղթա
* Արևելյան Սևան - լեռնաշղթա
* Սևան - լեռնանցք
* Սևան - հովիտ Գեղարքունիքի մարզում
* Սևան - հանքային ջուր

### Բնակավայրեր
* Սևան՝ քաղաք Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի Սևան համայնքում,
* Սևան՝ համայնք Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում,
* Սևան՝ գյուղ Արևմտյան Հայաստանի Վանի գավառում
* Կալա-Սևան՝ գյուղ Արևմտյան Հայաստանի Վանի գավառում
* Սևան՝ գյուղ Արևմտյան Հայաստանի Արճակի գավառում

### Կառույցներ
* Սևան - Սևանի թերակղզում գտնվող եկեղեցին
* Սևան - հիդրոէլեկտրակայան Սևանում
* Սևան - ամրոց Վասպուրականում
* Սևանի Վազգենյան դպրանոց - Սևան քաղաքից ոչ հեռու
* Սևան - փողոց Երևանում

## Մշակույթ
* Սևան - թերթ,  Սևան
* Սևան - մշակութային-հասարակական միություն,  Ալեքսանդրիա
* Սևան - ամսագիր,  Բուխարեստ
* Սևան - թերթ,  Աթենք
* Սևան - թերթ,  Բուենոս Այրես
* Սևանի ձկնորսները - ֆիլմ, 1938

## Կենդանիներ
* Սևանի իշխան
* Սևանի բեղլու
* Սևանի կողակ
* Սևանի որոր

## Տես նաև
* Սևան-Հրազդան կասկադ
* Սևան ազգային պարկ
* Սևանա լճի պահպանություն
* Որոտան-Արփա-Սևան
Finvenkismo

**Finvenkismo**՝ գաղափարախոսություն էսպերանտո շարժման ներքո, որն իր արմատներն է առնում էսպերանտոյի ստեղծող՝ Զամենհոֆից։ Անվանումը սերում է *Fina Venko* (*Վերջնական Հաղթանակ*) գաղափարից, որն խորհրդանշում է այն պահը, երբ երկրագնդի բնակիչների մեծամասնությունը (կամ գրեթե բոլորը) կտիրապետեն էսպերանտոյին որպես երկրորդ լեզու։ Այսպիսով *ֆինվենկիստը* այն անձն է, որը հույսով է լցված և/կամ ջանքեր է գործադրում Էսպերանտոյի *Վերջնական Հաղթանակի* հաստատման կապակցությամբ։ Որոշ ֆինվենկիստների կարծիքով, էսպերանտոյի այս *Վերջնական Հաղթանակը* կարող է օգնել աշխարհում պատերազմների, շովինիզմի և մշակութային հալածման արմատային վերացմանը։

Վերջին ժամանակներում որոշ էսպերանտիստներ փարձեր են ձեռնարկում փոխարինել *Fina Venko* (*Վերջնական Հաղթանակ*) արտահայտությունը *Fina Sukceso* (*Վերջնական Հաջողություն*) արտահայտությամբ, քանի որ *Fina Venko*-ն կարող է մարտական երանգներ ներշնչել։

Կատեգորիա:Էսպերանտո
Կատեգորիա:Էսպերանտո շարժում
Իգդիր

**Իգդիր** (, ), քաղաք ներկայիս Թուրքիայի արևելյան մասում գտնվող Իգդիր նահանգում,Արևելյան Հայաստանում։ Իգդիր նահանգի վարչական կենտրոնն ու խոշորագույն քաղաքն է։ Գտնվում է Մասիսից հյուսիս-արևմուտք, Արարատյան դաշտի հարավային մասում, Արաքսի աջ կողմում, Երևանից մոտ 40 կմ հարավ-արևմուտք։ Տեղանքը հարթավայրային է։ Գյուղաքաղաքը շրջապատված է այգիներով ու բարդու պուրակներով։ Կլիման շոգ է, չոր ու վատառողջ, շրջակայքում ճահիճները գրավում են բավական ընդարձակ տարածություն, որոնք ապականում են օդը։

## Պատմություն
[right|250px|Իգդիրի տեսքը [Արարատ լեռան կողմից]]
Միջնադարում ներկայիս Իգդիրը կոչվում էր Ցոլակերտ, և իր շրջակայքով Կողբի հետ կազմում էր Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Ճակատք և Մասյացոտն գավառները։ Սակայն հետո նա վերանվանված է եղել օսմանյան կայսրության կառավարության կողմից և ստացել է «Իգդիր» անվանումը։ XIV - XV դարերից Ցոլակերտի շրջակայքում բնակություն էին հաստատել բավական թվով թուրքեր ու քրդեր, որոնք հաճախակի հարձակումներ էին կատարում հայաբնակ այդ գյուղաքաղաքի վրա՝ ավերելով և կողոպտելով այն։ Այնպես որ նրա հայ բնակչությունը դարեր շարունակ ինքնապաշտպանական կռիվներ էր մղում ավարառու հարևանների դեմ։ Իբրև գավառի կենտրոն Ցոլակերտն ունեցել է իր ամրոցը, որի մասին բավական տեղեկություններ է հաղորդում եվրոպական ճանապարհորդ Ռ. Գ. Կլավիխոն։ Նա 1403 թվականին եղել է Ցոլակերտի ամրոցում և հաղորդում է, որ այդ ժամանակ ամրոցի տերը կին էր։ Հայաստանի 1555 թվականի բաժանմամբ Ցոլակերտը անցել էր Պարսկաստանին և մինչև 1828 թվականը մնացել էր նրա կազմում։ 1826 - 1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմից հետո Ցոլակերտը Թուրքմենչայի պայմանագրով մտել է Ռուսական կայսրության կազմի մեջ և այդ ժամանակներում դեռևս սովորական գյուղ էր։ 1828-1917 թվականներին քաղաքը նույնպես պատկանում դեռ պատկանում է Ռուսաստանին և մտնում էր Երևանի նահանգի Սուրմալուի գավառի մեջ, 1917-1918 պատկանում է նորաստեղծ Ռուսական Հանրապետության և 1918—1920 թվականներին Հայաստանի Դեմոկրատական Հանրապետությանը։ 1921 թ. Կարսի պայմանագրի պայմաններով Սուրմալուի գավառի հետ միասին, որը երբեք թուրքերին չէր պատկանել, Ցոլակերտը մտնում է Թուրքիայի կազմի մեջ։

## Ցեղասպանության հուշարձան և թանգարան
Որպես պատասխան աշխարհում Հայոց Ցեղասպանության զոհերի հիշատակին կառուցվող հուշարձանների, Իգդիրում կառուցվել է Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի տարիներին իբր հայերի կողմից սպանված թուրքերի հիշատակին նվիրված հուշարձան։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Iğdır at night.jpg|Գիշերն Իգդիրում
Պատկեր:Iğdır'dan bir görünüm.jpg| Քաղաքի փողոցներ
Պատկեր:Iğdır Ovası.jpg|դաշտավայր
Պատկեր:A view of Igdir city centre.jpg|Իգդիրի կենտրոնական փողոց
Պատկեր:Iğdır Koçbaşlı mezar.png|Հուշաքար
Պատկեր:IgdirGenocideMuseum.jpg|Ցեղասպանության զոհերի հուշարձան
Պատկեր:Naz Eyleme Oyunu.jpg|Ազգային պարի ցուցադրություն
Պատկեր:Ավետիք Քանայանի ընտանիքը, Իգդիր - Avetik Kanayan's family, Igdir, (1895).jpg|Ավետիք Քանայանի ընտանիքը, 1895 թվական


## Քույր քաղաքներ
*  Շամախի, Ադրբեջան
*  Նորաշեն (Շարուր), Ադրբեջան

## Հայտնի անձինք
* Ավետիս Ահարոնյան
* Դրաստամատ Կանայան 
* Հարություն Հակոբյան
* Էդուարդ Իսաբեկյան
* Հայկ Կանայան

Բոլոր նշված անձինք հայեր են։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր
Կատեգորիա:Իգդիրի մարզ
Կատեգորիա:Իգդիրի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Քրդաբնակ տարածաշրջաններ
Ադանայի մարզ

**Ադանայի մարզ** (), վարչատարածքային միավոր Թուրքիայի Հանրապետության Միջերկրածովյան տարածաշրջանում։ Մարզի տարածքը պատմական Կիլիկիայի մի մասն է կազմում։ 20-րդ դարասկզբին նահանգն ունեցել է մոտավորապես 490 000 բնակիչ, որոնցից 205 000-ը (41,8 %-ը) հայեր էին, 78 000-ը (15,9 %) թուրքեր, 58 000-ը (11,8 %) քրդեր, 40 000-ը (8,2 %) հույներ և 109 000-ը (22,2 %) այլ ազգերի ներկայացուցիչներ (արաբներ, ասորիներ, իտալացիներ, ֆրանսիացիներ, հրեաներ, պարսիկներ...):

Մարզի խոշոր բնակավայրերն են Ադանա և Ջեյհան քաղաքները։

## Տես նաև
* Թուրքիայի վարչական բաժանում
* Միջերկրածովյան տարածաշրջան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադանայի մարզ
Թուրքիայի վարչական բաժանում

**[[Թուրքիա]]ն** ունի 81 մարզ, որոնց թուրքերեն ինքնանվանումն է՝ *iller* /*իլլեր*/ (հոգնակի *il* /*իլ*/՝ մարզ, բառից)։

 

## Տես նաև
* Թուրքիայի տարածաշրջաններ
* Թուրքիայի շրջաններ
* Թուրքիայի գյուղեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Թուրքիայի նախագահի պաշտոնական կայքը 

Կատեգորիա:Թուրքիայի վարչական բաժանում
Կատեգորիա:Առաջին աստիճանի վարչական միավորներ
Նենսի Կրիկորյան

**Նենսի Գրիգորեան** (, ), ամերիկահայ գրող, արվեստագետ, լրագրող, հասարակական գործիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է ԱՄՆ-ի Մասաչուսեթս նահանգի Ոթերթաուն քաղաքում։  Այժմ բնակվում է Նյու Յորքում և ակտիվ մասնակցություն է ցուցաբերում մի շարք հասարակական նախաձեռնություններում, ինչպես նաև ակտիվ է հայ համայնքում։

Գրական հայտնություն նրան բերեց իր առաջին վեպը՝ 1998 թվականին հրատարակված «Զաբել»-ը։ 2003 թվականին նա տպագրեց ևս մեկ վեպ՝ «Հացի ու կրակի երազանքներ» անվանմամբ։

Կրիկորյանը ավարտել է Դարտմուտի քոլեջը, այնուհետև Գեղեցիկ արվեստների մագիստրոսի կոչում ստացել Կոլումբիայի համալսարանից (Columbia University)։

## Հասարակական գործունեություն
Նենսի Կրիկորյանը ակտիվ մասնակցում է *Code Pink* կանանց հասարակական շարժմանը, որը նվիրված է խաղաղ նախաձեռնություններով Միացյալ Նահանգների Իրաքում տարած պատերազմի ավարտի բերման։ Ներկայումս Նենսին հանդիսանում է *Code Pink* շարժման կոորդինատորը Նյու Յորք քաղաքում։

## Ստեղծագործություններ
* *Zabelle* (Զաբել), 1998
* *Dreams of Bread and Fire* (Հացի ու կրակի երազանքներ), 2003
**All The Light There Was*

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* Նենսի Գրիգորյան - Զաբել

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի վիպասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի կանայք
Կատեգորիա:Ամերիկահայ արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կին վիպասաններ
Ձեզ եմ դիմում, տիկիններ և պարոններ

**«Ձեզ եմ դիմում, տիկիններ և պարոններ»** (), անգլալեզու ինքնակենսագրական գեղարվեստական վեպ Լևոն Սյուրմելյանի հեղինակությամբ։ Այն առաջին անգամ ամբողջությամբ հրատարակվել է 1945 թ. E. P. Dutton հրատարակչության կողմից ԱՄՆ-ի Նյու Յորք քաղաքում։ Այս առաջին հրատարակության նախաբանը գրված է Վիլյամ Սարոյանի կողմից, որում Սարոյանը գիրքն անվանում է ամենագեղեցիկ և ամենահուզիչ պատմություններից մեկը, որն ինքը երբևիցե կարդացել է։

Գրքում Սյուրմելյանը պատմում է 20-րդ դարի սկզբում Օսմանյան Կայսրության տարածքում գտնվող Տրաբզոնում իր անցակցրած մանկության մասին։ Այս անձնական պատմության հետ մեկտեղ, նաև նկարագրվում են 1915 թ Հայոց Ցեղասպանության իրական դեպքերը տասնամյա Զավենի աչքերով։

Հայերեն թարգմանությամբ լույս է տեսել 1980 թվականին (թարգմանիչ՝ Հրաչ Պ. Բուջիկանյան)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկյան վեպեր
Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր
Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր
Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Կատեգորիա:Լևոն Զավեն Սյուրմելյան
Մալաթիա

**Մալաթիա** (; ;  *Malīṭīná*)՝ քաղաք և շրջան Թուրքիայի Արևելյան Անատոլիա տարածաշրջանում, Մալաթիայի մարզի կենտրոն։ Բնակչությունը՝ 426,381մարդ։

Միջին բարձրությունը ծովի մակարդակից՝ 954 մետր։

## Անվանում
Մալաթիան Փոքր Հայքի հնագույն քաղաքներից է։ Այն Մելիտա անունով հիշատակվում է խեթական Մելիդ, Միլիդա, Մելիդի անուններով, ասորեստանյան և Մելիտեիա անունով՝ ուրարտական սեպագիր արձանագրություններում։ Հայերեն անվանվել է նաև Մելետինե անունով։ Ներկայիս թուրքական պաշտոնական անունն է՝ Մալաթյա։

## Պատմություն
Հեթական թագավորությունների ժամանակաշրջանում քաղաքի շրջակայքում գտնվել է Մելիդ (Արսլանթեփե) քաղաքը։ Մ.թ.ա. VI դարից մինչ 1071 թ. եղել է Փոքր Հայքի կազմում։ Մանազկերտի ճակատամարտից հետո, 1071 թ. քաղաքը զավթել են սելջուկ թուրքերը, որից հետո մտել է Կոնիայի սուլթանատի կազմ։ XVI դարում գրավվել է Օսմանյան կայսրության կողմից։ Մինչ Հայոց ցեղասպանությունը քաղաքի բնակչության հիմնական մասը կազմել են հայերը։

Պատմական Մալաթիան ժամանակակից Մալաթիայից 7–8 կմ հարավ-արևմուտք էր գտնվում։ Այն այժմ շատ քիչ թվով բնակիչներ ունի, ավերված ու ամայի է, և թուրքերի կողմից ստացել է Էսքի Մալաթիա անունը։ Ջրառատ քաղաք է, նրա տարբեր թաղերում բխում են աղբյուրներ, իսկ ավերված պարսպի տակով հոսում է Թուխմա կոչված գետակը։ Նոր և Հին Մալաթիաները բավական տուժել են 1893 թ. տեղի ունեցած աղետաբեր երկրաշարժից։

Մալաթիա քաղաքի մոտ, Եփրատի հովտում գտնվում է Գարագան լեռ։

## Հայտնի մարդիկ
* Հրանտ Դինք, թուրքահայ լրագրող
* Ռուբեն Որբերյան, արևմտահայ բանաստեղծ
* Էրմենի Սուլեյման Փաշա, ազգությամբ հայ Օսմանյան կայսրության գլխավոր վեզիր (1655-1656 թթ.)
* Չեթին Ալփ, երգիչ
* Ահմեթ Քայա, երգիչ
* Օքթայ Քայնարջա, դերասան
* Մեհմեթ Գյուլեն, ֆուտբոլիստ

## Քույր քաղաքներ

## Գրականություն
* Հ. Ասմարյան, Մելիտենե-Մալաթիա, Երևան, 1998։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի հռոմեական քաղաքներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցանկ
Կատեգորիա:Մալաթիայի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Փոքր Հայքի բնակավայրեր