Աչքի լազերային վիրահատություն

**Աչքի լազերային վիրահատություն** կամ **տեսողության լազերային շտկում** (*[[լազեր]]ի օգնությամբ in situ keratomileusis, LASIK* ), ռեֆրակցիոն վիրահատության տեսակ է կարճատեսության, հիպերտրոպիայի և աստիգմատիզմի իրական բուժման համար, քանի որ այն գտնվում է եղջերաթաղանթի մեջ, աչքի լազերային վիրահատությունը կատարվում է ակնաբույժի կողմից, ով օգտագործում է լազեր կամ միկրոկերատոմ՝ աչքի եղջերաթաղանթը փոխելու համար՝ տեսողության սրությունը բարելավելու համար։

Աչքի լազերային վիրահատությունը շատ նման է մեկ այլ վիրաբուժական ուղղիչ պրոցեդուրաի՝ ֆոտոռեֆրակցիոն կերատեկտոմիայի (*PRK*) և *LASEK*-ին։ Բոլորը ներկայացնում են առաջընթաց ճառագայթային կերատոտոմիայում տեսողության ռեֆրակցիոն սխալների վիրաբուժական բուժման մեջ։ Միջինից բարձր կարճատեսությամբ կամ բարակ եղջերաթաղանթով հիվանդների համար, որոնք չեն կարող բուժվել *LASIK*-ով և *PRK*-ով, ֆակիկ ներակնային ոսպնյակը այլընտրանք է։

2018 թվականի դրությամբ մոտավորապես 9,5 միլիոն ամերիկացիներ արել են աչքի լազերային վիրահատություն, իսկ 1991-2016 թվականներին ամբողջ աշխարհում կատարվել է ավելի քան 40 միլիոն վիրահատություն։

## Գործընթացը
Եղջերաթաղանթի ձևավորման մեթոդների պլանավորումն ու վերլուծությունը, ինչպիսին է *LASIK*-ը, ստանդարտացվել է Ամերիկյան ազգային ստանդարտների ինստիտուտի կողմից, որը հիմնված է աստիգմատիզմի վերլուծության *Alpins* մեթոդի վրա։ *LASIK*-ի *FDA* կայքում ասվում է.

: «Նախքան ռեֆրակցիոն պրոցեդուրան անցնելը, դուք պետք է ուշադիր կշռադատեք ռիսկերն ու օգուտները՝ հիմնվելով ձեր անձնական արժեքային համակարգի վրա և փորձեք խուսափել այն ընկերների ազդեցությունից, ովքեր անցել են պրոցեդուրան կամ բժիշկները ովքեր ձեզ խրախուսում են դա անել»։

Գործընթացը ներառում է աչքի վրա բարակ փականի ստեղծում, այնուհետև այն ծալվում է, որպեսզի հնարավոր լինի լազերի միջոցով կատարել միջամտությունը և վերականգնել փականը։

### Նախավիրահատական գործընթաց
#### Կոնտակտային լինզաներ
Փափուկ կոնտակտային ոսպնյակներ կրող հիվանդներին հանձնարարվում է դադարեցնել դրանք վիրահատությունից 5-21 օր առաջ։ Ելնելով առողջապահական նպատակներից խորհուրդ է տրվում, որ կոշտ կոնտակտային ոսպնյակներ կրող հիվանդները պետք է դադարեցնեն դրանք կրել առնվազն վեց շաբաթ առաջ, գումարած ևս վեց շաբաթ՝ յուրաքանչյուր երեք տարվա ընթացքում, երբ կոշտ կոնտակտները կրել են։ Եղջերաթաղանթը չի անոթավորվում է, քանի որ այն պետք է թափանցիկ լինի նորմալ գործելու համար, նրա բջիջները կլանում են թթվածինը արցունքաբեր թաղանթից։ Այսպիսով, ցածր թթվածնային թափանցելիությամբ կոնտակտային ոսպնյակները նվազեցնում են եղջերաթաղանթի թթվածնի կլանումը, ինչը երբեմն հանգեցնում է եղջերաթաղանթի նեովասկուլյարիզացիայի՝ արյան անոթների աճին դեպի եղջերաթաղանթ։ Սա հանգեցնում է բորբոքման տևողության և ապաքինման ժամանակի մի փոքր երկարացման և վիրահատության ընթացքում որոշակի ցավի՝ ավելի մեծ արյունահոսության պատճառով։ Թեև որոշ կոնտակտային ոսպնյակներ (հատկապես ժամանակակից RGP և փափուկ սիլիկոնային հիդրոգելային ոսպնյակներ) պատրաստված են ավելի մեծ թթվածնային թափանցելիությամբ նյութերից, որոնք օգնում են նվազեցնել եղջերաթաղանթի նեովասկուլյարիզացիայի ռիսկը, *LASIK*-ով հիվանդներին զգուշացվում է խուսափել կոնտակտային ոսպնյակների չափից ավելի կրումից։

#### Նախավիրահատական հետազոտություն և կրթություն
Միացյալ Նահանգներում *FDA*-ն հաստատել է աչքի լազերային վիրահատությունը կարելի է կատարել 18 կամ 22 և ավելի մեծ տարիքի անձանց, քանի որ տեսողությունը պետք է կայունանա։ Ավելի կարևոր է, որ հիվանդի աչքի անատոմիական և ֆունկցիոնալ վիճակը կայուն լինի վիրահատությունից առնվազն մեկ տարի առաջ։ Վիրահատությունից առաջ հիվանդի եղջերաթաղանթները հետազոտվում են պախիմետրով՝ դրանց հաստությունը որոշելու համար, իսկ տեղագրիչով կամ եղջերաթաղանթի տեղագրման մեքենայով՝ չափելու դրանց մակերեսի ուրվագիծը։ Օգտագործելով ցածր հզորության լազերներ, տեղագրագետը ստեղծում է եղջերաթաղանթի տեղագրական քարտեզը։ Պրոցեդուրան հակացուցված է, եթե տեղագրագետը հայտնաբերում է այնպիսի դժվարություններ, ինչպիսիք են կերատոկոնուսը։ Նախապատրաստական գործընթացում հայտնաբերվում են նաև աստիգմատիզմ և եղջերաթաղանթի ձևի այլ խախտումներ։ Օգտագործելով այս տեղեկությունը՝ վիրաբույժը հաշվարկում է հեռացվելիք եղջերաթաղանթի հյուսվածքի քանակը, չափը և տեղը։ Հիվանդին նախօրոք նշանակվում է հակաբիոտիկ և ինքնուրույն կիրառում է պրոցեդուրայից հետո վարակվելու վտանգը նվազագույնի հասցնելու համար, և երբեմն նրան առաջարկում են կարճ գործող հանգստացնող դեղամիջոցներ՝ որպես նախնական դեղամիջոց։ Գործընթացից առաջ ներարկվում են անզգայացնող աչքի կաթիլներ։ Գործոնները, որոնք կարող են բացառել աչքի լազերային վիրահատությունը որոշ հիվանդների համար, ներառում են մեծ բբերը, բարակ եղջերաթաղանթները և չափազանց չոր աչքերը։

### Վիրահատական միջամտություն
#### Փեղկերի ստեղծում
մինի|Փեղկի ստեղծում ֆեմտովայրկյան լազերով
alt=Flaporhexis in SBK-LASIK|մինի|Ֆլապորեքսիսը որպես ֆեմտովայրկյան լազերային փեղկը բարձրացնելու այլընտրանքային մեթոդ
Աչքի վրա կիրառվում է եղջերաթաղանթից ներծծվող փափուկ օղակ՝ աչքը տեղում պահելու համար։ Վիրահատության այս քայլը երբեմն կարող է առաջացնել փոքր արյունատար անոթների պայթում, ինչը հանգեցնում է արյունահոսության կամ ենթակոնյուկտիվային արյունահոսության՝ աչքի սկլերայի մեջ, անվնաս է կողմնակի ազդեցություններ չունի, վերանում է մի քանի շաբաթվա ընթացքում։ Ներծծման ավելացումն առաջացնում է տեսողության անցողիկ մթագնում բուժվող աչքում։ Աչքի անշարժացումից հետո եղջերաթաղանթի էպիթելի և Բոումենի շերտը կտրելու միջոցով ստեղծվում է փեղկ։ Այս գործընթացը ձեռք է բերվում մեխանիկական միկրոկերատոմի միջոցով՝ օգտագործելով մետաղական շեղբ, կամ ֆեմտովայրկյանական լազեր, որը ստեղծում է մի շարք փոքրիկ, սերտորեն դասավորված պղպջակներ եղջերաթաղանթի ներսում։ Այս կափարիչի մի ծայրը մնում է կապված չի հատվում։ Փեղկը ծալված է հետ՝ բացելով վիրահատակն դաշտը դեպի ստրոմա՝ եղջերաթաղանթի միջին հատվածը։ Փեղկը բարձրացնելու և հետ ծալելու գործընթացը երբեմն կարող է անհարմար լինել։

#### Լազերային վերափոխում
Գործընթացի երկրորդ քայլում օգտագործվում է էքսիմեր լազեր (193նմ) եղջերաթաղանթի ստրոման վերափոխելու համար։ Լազերը մանրակրկիտ վերահսկվող կերպով գոլորշիացնում է հյուսվածքը՝ չվնասելով հարակից ստրոման։ Հյուսվածքը հեռացնելու համար ջերմությամբ կամ իրական կտրվածքով այրում չի պահանջվում։ Հեռացված հյուսվածքի շերտերն ունեն տասնյակ միկրոմետր հաստություն։

Ավելի խորը եղջերաթաղանթի ստրոմայում լազերային աբլյացիան ապահովում է ավելի արագ տեսողական վերականգնման և ավելի քիչ ցավի, քան նախկին տեխնիկան՝ ֆոտոռեֆրակցիոն կերատեկտոմիան (PRK)։

Երկրորդ քայլի ընթացքում հիվանդի տեսողությունը դառնում է մշուշոտ, երբ կափարիչը հանվում է։ Հիվանդը կարողանում է տեսնել միայն սպիտակ լույսը, որը շրջապատում է լազերի նարնջագույն լույսին, ինչը կարող է հանգեցնել մեղմ ապակողմնորոշման։ Էքսիմեր լազերը օգտագործում է աչքի հետագծման համակարգը, որը հետևում է հիվանդի աչքի դիրքին վայրկյանում մինչև 4000 անգամ՝ վերահղելով լազերային իմպուլսները բուժման գոտի։ Տիպիկ իմպուլսները կազմում են մոտ 1 միլիջոուլ (մՋ) իմպուլսային էներգիա 10-20 նանովայրկյանում։

#### Փեղկի վերականգնում
Այն բանից հետո, երբ լազերը վերափոխում է ստրոմալ շերտը, վիրաբույժի կողմից աչքի լազերային վիրահատության կափույրը զգուշորեն վերադիրքավորվում է բուժվող տարածքում և ստուգվում օդային փուչիկների, բեկորների և աչքի վրա պատշաճ տեղակայման համար։ Կափույրը մնում է իր դիրքում բնական կպչման միջոցով մինչև ապաքինման ավարտը։

### Հետվիրահատական խնամք
Հիվանդներին սովորաբար տրվում է հակաբիոտիկ և հակաբորբոքային աչքի կաթիլներ։ Դրանք շարունակում են օգտագործել վիրահատությունից հետո մի քանի շաբաթ։ Հիվանդներին ասվում է, որ հանգստանան և նրանց տալիս են մուգ ակնոցներ՝ աչքերը վառ լույսից պաշտպանելու համար, իսկ երբեմն էլ պաշտպանիչ ակնոցներ՝ քնած ժամանակ աչքերի շփումը կանխելու և աչքերի չորությունը նվազեցնելու համար։ Նրանք նաև պետք է խոնավացնեն աչքերը առանց կոնսերվանտների արցունքներով և հետևեն դեղատոմսով կաթիլների ցուցումներին։ Երբեմն պրոցեդուրայից հետո վիրակապով կոնտակտային ոսպնյակ է տեղադրվում ապաքինմանը նպաստելու համար և սովորաբար հանվում է 3-4 օր հետո։ Հիվանդները պետք է պատշաճ կերպով տեղեկացված լինեն իրենց վիրաբույժների կողմից պատշաճ հետվիրահատական խնամքի կարևորության մասին՝ բարդությունների ռիսկը նվազագույնի հասցնելու համար։

### Տոպոգրաֆիայի օգնությամբ
Տոպոգրաֆիայի օգնությամբ *LASIK*-ը նախատեսված է ճշգրիտ առաջընթաց ունենալու և գիշերային տեսողության կողմնակի ազդեցությունները նվազեցնելու համար։ Սարքը ստացել է FDA-ի հաստատումը 2013 թվականի սեպտեմբերի 13-ին

## Պատմություն
### Բարաքերի վաղ աշխատանքը
1950-ական թվականներին իսպանացի ակնաբույժ Խոսե Բարաքերի կողմից մշակվել է միկրոկերատոմի և կերատոմիլևսի տեխնիկան Կոլումբիայի Բոգոտա քաղաքում։ Իր կլինիկայում նա կտրում էր եղջերաթաղանթի բարակ (մմ հաստության մեկ հարյուրերորդ մասը) փեղկերը, որպեսզի փոխի դրա ձևը։ Բարաքերը նաև ուսումնասիրել է, թե որքան եղջերաթաղանթ պետք է մնա անփոփոխ՝ կայուն երկարաժամկետ արդյունքներ ապահովելու համար։ Այս աշխատանքին հաջորդեց ռուս գիտնական Սվյատոսլավ Ֆյոդորովի աշխատանքը, ով 1970-ականներին մշակեց ճառագայթային կերատոտոմիա (RK) և 1980-ականներին նախագծեց առաջին իմպլանտացվող կոնտակտային ոսպնյակները ( ֆակիկ ներակնային ոսպնյակներ )։

### Լազերային ռեֆրակցիոն վիրահատություն
1980 թվականին Ռանգասվամի Սրինիվասանը, Սամուել Է. Բլումը և Ջեյմս Ջ. Ուայնը IBM հետազոտական լաբորատորիայում հայտնաբերեցին, որ ուլտրամանուշակագույն էքսիմերային լազերը կարող է փորագրել կենդանի հյուսվածքը՝ ճշգրիտ և առանց ջերմային վնաս հասցնելու շրջակա հյուղվածքներին։ Երևույթը կոչվում էր «աբլատիվ ֆոտո-քայքայվածություն» (APD): Հինգ տարի անց՝ 1985 թվականին, Սթիվեն Թրոքելը Նյու Յորքի Կոլումբիայի համալսարանի Էդվարդ Ս. Հարքնեսի աչքի ինստիտուտում հրապարակեց իր աշխատանքը՝ օգտագործելով էքսիմեր լազերը ճառագայթային կերատոտոմիայի մեջ։ Նա գրել է.

: «Կենտրոնական եղջերաթաղանթի հարթեցումը, որը ստացվել է ճառագայթային ադամանդե դանակի կտրվածքներով, կրկնօրինակվել է ճառագայթային լազերային կտրվածքների միջոցով 18 մարդու աչքերում։ Կտրվածքները, որոնք արվել են 193 նմ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման միջոցով, որը արտանետվել է էքսիմեր լազերից, առաջացրել է եղջերաթաղանթի հարթեցում։ Դիօպտրիա։ Ե՛վ եղջերաթաղանթի կտրվածքների խորությունը, և՛ կենտրոնական եղջերաթաղանթի հարթեցման աստիճանը փոխկապակցված են կիրառվող լազերային էներգիայի հետ։ Հիստոպաթոլոգիան բացահայտեց լազերային կտրվածքների զգալի հարթ եզրերը։

Տրոկելը իր գործընկերների՝ Չարլզ Մուններլինի և Թերի Քլաֆեմի հետ միասին հիմնադրել է VISX USA inc.։

### Արտոնագիր
LASIK-ի հետ կապված մի քանի տեխնիկայի համար տրվել են մի շարք արտոնագրեր։ *Rangaswamy Srinivasan*-ը և *James Wynne*-ը արտոնագրային հայտ են ներկայացրել 1986 թվականին ուլտրամանուշակագույն էքսիմերային լազերի վերաբերյալ, որը տրվել է 1988 թվականին։ 1989 թվականին Ղոլամ Ա. Պեյմանը ԱՄՆ արտոնագիր ստացավ եղջերաթաղանթի կորությունը փոփոխելու համար էքսիմեր լազեր օգտագործելու համար։

: «Էքսիմեր լազերը կենդանի եղջերաթաղանթի կորությունը փոփոխելու սարքավորում է։ Կենդանի եղջերաթաղանթի վրա հեռացվում է բարակ շերտ՝ թողնելով բաց ներքին մակերես։ Այնուհետև մակերեսը կամ բարակ շերտը ենթարկվում է լազերի ճառագայթմանը նախապես որոշված օրինաչափության երկայնքով՝ ցանկալի հատվածները հեռացնելու համար։ Այնուհետև բարակ շերտը վերականգնվում է մակերեսի վրա։ Մակերևույթի կենտրոնական տարածքի կամ բարակ շերտի հեռացումը եղջերաթաղանթը դարձնում է ավելի քիչ կոր, մինչդեռ մակերեսի կամ շերտի կենտրոնից բաժանված օղակաձև հատվածը հեռացվում է, եղջերաթաղանթը դարձնում է ավելի կոր։ Ցանկալի արդյունքը ստացվում է փոփոխական չափի պտտվող բացվածքի, շարժական հայելիի կամ շարժական օպտիկամանրաթելային մալուխի օգտագործմամբ, որի միջոցով լազերային ճառագայթն ուղղվում է բացված ներքին մակերեսին կամ հեռացվում է բարակ շերտը»։

Այսպես կոչված լայնածավալ *LASIK* և *PRK* տեխնոլոգիաների հետ կապված արտոնագրերը տրվել են ամերիկյան ընկերություններին, ներառյալ *Visx*-ը և *Summit*-ը 1990-1995 թվականներին՝ հիմնվելով IBM-ին (1988 թ.) տրված ԱՄՆ-ի հիմնարար արտոնագրի վրա, որը նշում էր ուլտրամանուշակագույն լազերի օգտագործումը օրգանական հյուսվածքների հեռացման համար։

### Իրականացումը ԱՄՆ-ում
LASIK տեխնիկան ներդրվել է ԱՄՆ-ում՝ այլուր հաջողությամբ կիրառելուց հետո։ Սննդի և դեղերի վարչությունը (FDA) սկսել է էքսիմեր լազերի փորձարկումը 1989 թվականին։ Առաջին ձեռնարկությունը, որը ստացավ FDA-ի թույլտվությունը ֆոտոռեֆրակցիոն կերատեկտոմիայի համար էքսիմեր լազեր օգտագործելու համար Summit Technology-ն էր (հիմնադիր և գործադիր տնօրեն, դոկտոր Դեյվիդ Մյուլլեր)։ 1992 թվականին FDA-ի ղեկավարությամբ հույն ակնաբույժ Իոաննիս Պալիկարիսը LASIK-ին ներկայացրեց VISX տասը կենտրոններ։ 1998 թվականին «Kremer Excimer Laser»-ը, սերիական համարը KEA 940202, ստացավ FDA-ի հաստատումը LASIK-ի կատարման համար։ Այնուհետև Summit Technology-ն առաջին ընկերությունն էր, որը ստացավ FDA-ի թույլտվությունը զանգվածային արտադրության և էքսիմերային լազերների տարածման համար։ Այնուհետև հետևեցին VISX-ը և այլ ընկերություններ։
մինի|Էքսիմեր լազեր, որն օգտագործվել է Պալլիկարիսիի առաջին LASIK վիրահատությունների համար
Պալիկարիսը առաջարկել է, որ եղջերաթաղանթի փեղկը կարող է բարձրացվել միկրոկերատոմի միջոցով՝ նախքան էքսիմեր լազերային PRK-ն իրականացնելը։

### Վերջին տարիները
Ըստ ակնաբուժության վերաբերյալ տվյալների աղբյուրի՝ Market Scope-ի, կատարված վիրահատությունների քանակը Միացյալ Նահանգներում անկումային է եղել՝ նվազելով ավելի քան 50 տոկոսով՝ 2007-ին մոտ 1,5 միլիոն վիրահատությունից մինչև 2015-ին 604,000-ի։ *Cornea* ամսագրում կատարված ուսումնասիրությունը որոշեց *LASIK*-ի որոնումների հաճախականությունը Google-ում 2007-ից 2011 թվականներին Այս ժամանակահատվածում LASIK-ի որոնումները նվազել են 40%-ով Միացյալ Նահանգներում։ Այնպիսի երկրներ, ինչպիսիք են Մեծ Բրիտանիան և Հնդկաստանը, նույնպես անկում են գրանցել՝ համապատասխանաբար 22% և 24%։ Կանադան, սակայն, ցույց է տվել LASIK որոնումների աճ 8%-ով։ Հետաքրքրության այս նվազումը կարող է վերագրվել մի քանի գործոնների. ռեֆրակցիոն կատարակտի վիրահատության ի հայտ գալը, 2008թ. տնտեսական անկումը և LASIK-ի վերաբերյալ FDA-ի 2008թ. մամուլի հաղորդագրության անբարենպաստ լուսաբանումը։

## Արդյունավետություն
2006 թվականին Մեծ Բրիտանիայի Առողջապահության Ազգային Ծառայության, Առողջապահության և Կլինիկական Գերազանցության Ազգային Ինստիտուտը (NICE) դիտարկեց լազերային վիրահատության արդյունավետության և հնարավոր ռիսկերի ապացույցները՝ նշելով, որ «ներկայիս ապացույցները ցույց են տալիս, որ ֆոտոռեֆրակցիոն (լազերային) վիրահատությունը ռեֆրակցիոն սխալների շտկման համար անվտանգ և արդյունավետ է համապատասխան ընտրված հիվանդների համար։ Բժիշկները, ովքեր իրականացնում են ֆոտոռեֆրակցիոն (լազերային) վիրահատություն ռեֆրակցիոն սխալների շտկման համար, պետք է ապահովեն, որ հիվանդները հասկանան ընթացակարգի առավելություններն ու հնարավոր ռիսկերը, տեսողական նոր խանգարումների, եղջերաթաղանթի վարակի և բարդությունների զարգացում։ Այս ռիսկերը պետք է կշռվեն ակնոցներ կամ կոնտակտային ոսպնյակներ կրելու հետ։ FDA-ն հաղորդում է «Ռեֆրակցիոն պրոցեդուրաների անվտանգությունն ու արդյունավետությունը որոշ հիվանդություններ ունեցող հիվանդների մոտ որոշված չէ»։

### Գոհունակություն
LASIK վիրաբուժության հարցումները ցույց են տալիս, որ հիվանդների բավարարվածության մակարդակը 92-ից 98 տոկոս է։ 2008 թվականի մարտին Կատարակտի և ռեֆրակտիվ վիրաբուժության ամերիկյան միությունը հրապարակեց հիվանդների բավարարվածության մետավերլուծություն՝ ավելի քան 3000 գրախոսվող հոդվածներից և միջազգային կլինիկական ամսագրերից։ 1988-ից 2008 թվականներին անցկացված գրականության համակարգված վերանայման տվյալները, որոնք բաղկացած էին 309 գրախոսվող հոդվածներից «պատշաճ անցկացված, լավ մշակված, պատահականացված կլինիկական փորձարկումների» մասին, ցույց տվեցին 95,4 տոկոս հիվանդների բավարարվածության մակարդակ LASIK-ով վիրահատվածների շրջանում։

LASIK վիրաբուժության հարցումները ցույց են տալիս, որ հիվանդների բավարարվածության մակարդակը 92-ից 98 տոկոս է։ 2008 թվականի մարտին Կատարակտի և ռեֆրակտիվ վիրաբուժության ամերիկյան միությունը հրապարակեց հիվանդների բավարարվածության մետավերլուծություն՝ ավելի քան 3000 գրախոսվող հոդվածներով միջազգային կլինիկական ամսագրերից։ 1988-ից 2008 թվականներին անցկացված գրականության համակարգված վերանայման տվյալները, որոնք բաղկացած էին 309 գրախոսվող հոդվածներից «պատշաճ անցկացված, լավ մշակված, պատահականացված կլինիկական փորձարկումների» մասին, ցույց տվեցին 95,4 տոկոս հիվանդների բավարարվածության մակարդակ LASIK-ով հիվանդների շրջանում։

### Դժգոհություն
LASIK վիրաբուժական պրոցեդուրաներից վատ արդյունքներ ունեցող որոշ մարդիկ նշում են, որ կյանքի որակը զգալիորեն նվազել է վիրահատության հետ կապված տեսողության խնդիրների կամ ցավի պատճառով։ Հիվանդների մի փոքր տոկոսին կարող է անհրաժեշտ լինել հետագա վիրահատություն, քանի որ նրանց վիճակը չափից ավելի ցածր է շտկված։ Որոշ հիվանդներ նույնիսկ բուժումից հետո պետք է կրեն կոնտակտային ոսպնյակներ կամ ակնոցներ։

LASIK-ով հիվանդների դժգոհության ամենատարածված պատճառը աչքի քրոնիկ չորությունն է։ Անկախ հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ հիվանդների 95%-ի մոտ նկատվում է չոր աչք առաջին հետվիրահատական շրջանում։ Այս թիվը մեկ ամսից հետո հասել է մինչև 60%-ի։ Հիվանդների ճնշող մեծամասնության մոտ ախտանշանները սկսում են բարելավվել վիրահատությունից հետո 6-12 ամիսների ընթացքում։ Այնուամենայնիվ, LASIK-ից հետո երրորդական ակնաբուժական խնամքի կենտրոններ ուղղորդումների 30%-ը պայմանավորված է աչքի քրոնիկ չորությամբ։

Մորիս Վաքսլերը՝ FDA-ի նախկին պաշտոնյան, ով ներգրավված էր LASIK-ի հաստատման մեջ, հետագայում քննադատեց դրա լայն կիրառումը 2010 թվականին Վաքսլերը հանդես եկավ լրատվամիջոցներով և հայտարարեց, որ ընթացակարգը 50%-ից ավելի ձախողման տոկոս է ունեցել։ FDA-ն պատասխանել է, որ Վաքսլերի տեղեկատվությունը «լցված է կեղծ հայտարարություններով, սխալ մեջբերումներով» և «արդյունքների սխալ բնութագրմամբ»։

2016 թվականի JAMA-ի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ LASIK-ից առաջացած բարդությունների տարածվածությունն ավելի բարձր է, քան նշված է, և ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ շատ հիվանդներ ունենում են տարբեր տեսողական խանգարումներ։ JAMA-ի հետազոտության մասնակիցների 43 տոկոսը (հրատարակված 2017 թվականին) հայտնել է նոր տեսողական ախտանիշներ, որոնք նախկինում չեն ունեցել։

### Պրեսբիոպիա
ԼԱՍԻԿ-ի մի տեսակ, որը հայտնի է որպես presbyLasik, կարող է օգտագործվել պրեսբիոպիաում։ Արդյունքները, սակայն, ավելի փոփոխական են, և որոշ մարդկանց մոտ տեսողության սրության նվազում է նկատվում։

## Ռիսկերը
### Ավելի բարձր կարգի շեղումներ
Ավելի բարձր կարգի շեղումները տեսողական խնդիրներ են, որոնք պահանջում են հատուկ թեստավորում ախտորոշման համար և չեն շտկվում սովորական ակնոցներով (ակնոցներով)։ Այս շեղումները ներառում են «աստղային պայթյուններ», «ուրվականներ», «հալոսներ» և այլն։ Որոշ հիվանդներ նկարագրում են այս ախտանշանները հետվիրահատական շրջանում և դրանք կապում են LASIK տեխնիկայի հետ, ներառյալ փեղկի ձևավորումը և հյուսվածքի հեռացումը։ Բբի չափի և շեղումների միջև կապ կա։

Մյուսներն առաջարկում են, որ ավելի բարձր կարգի շեղումները առկա են նախավիրահատական շրջանում։ Դրանք կարող են չափվել միկրոմետրերով (մկմ), մինչդեռ FDA- ի կողմից հաստատված ամենափոքր լազերային ճառագայթի չափը մոտ 1000 անգամ ավելի մեծ է՝ 0,65մմ։ *In situ keratomileusis*-ը, որն իրականացվում է ավելի ուշ տարիքում, մեծացնում է եղջերաթաղանթի ավելի բարձր կարգի շեղումների հաճախականությունը։ Այս գործոնները ցույց են տալիս LASIK բուժման համար հիվանդի զգույշ ընտրության կարևորությունը։
աջից|մինի|Ենթակոնյուկտիվային արյունազեղումը սովորական և աննշան հետվիրահատական բարդություն է:

### Չոր աչքեր
Հիվանդների 95%-ը նշում է չոր աչքի ախտանիշները LASIK-ից հետո։ Չնայած այն սովորաբար ժամանակավոր է, այն կարող է բարդանալ քրոնիկ և ծանր չոր աչքի համախտանիշի։ Կյանքի որակի վրա կարող է խիստ ազդել չոր աչքի համախտանիշը։

Չոր աչքի առաջացման հիմքում ընկած պայմանները, ինչպիսին է Շյոգրենի համախտանիշը, համարվում են Լասիկի հակացուցումներ։

Բուժումը ներառում է արհեստական արցունքներ, դեղատոմսով արցունքներ և պունկտային խցանումներ։ Պունկտալ խցանումն իրականացվում է արցունքաբեր ծորանում կոլագենի կամ սիլիկոնային խցան դնելով, որով սովորաբար արտահոսում է հեղուկը աչքից։ Որոշ հիվանդներ բողոքում են չոր աչքի շարունակվող ախտանիշներից՝ չնայած նման բուժումներին, և ախտանշանները կարող են մշտական լինել։

### Հալյուցինացիաներ
LASIK-ից հետո որոշ հիվանդներ գիշերը պայծառ լույսերի շուրջ տեսնում են լուսապսակներ և աստղային պայթյուններ։ Գիշերը բիբը կարող է լայնանալ և ավելի մեծ լինել, քան վիրահատական միջամտության փեղկը, որը տանում է դեպի ստրոմալ փոփոխությունների, որն էլ առաջացնում է լույսի տեսողական աղավաղում, որը չի առաջանում օրվա ընթացքում, երբ բիբը նեղացած է։ Աչքերը կարող են նախօրոք հետազոտվել մեծ բբի համար և գնահատել այս ախտանիշի վտանգը։

LASIK-ի հետևանքով առաջացած բարդությունները դասակարգվել են որպես բարդություններ, որոնք առաջանում են նախավիրահատական վաղ հետվիրահատական կամ ուշ հետվիրահատական ժամանակներում։

### Այլ բարդություններ
* Փեղկի բարդություններ – Փեղկի բարդությունների հաճախականությունը կազմում է մոտ 0,244%։ Շերտավոր բարդությունները (ինչպիսիք են փեղկերի տեղաշարժը կամ ծալքերը, որոնք պահանջում են վերադիրքավորում, ցրված շերտավոր կերատիտ և էպիթելի ներաճում) հաճախ են եղջերաթաղանթի վիրահատությունների ժամանակ, բայց հազվադեպ են հանգեցնում տեսողության սրության մշտական կորստի։ Այս միկրոկերատոմի հետ կապված բարդությունների հաճախականությունը նվազում է բժշկի փորձառության ավելացման հետ մեկտեղ։ 
* Սայթաքած փեղկ – եղջերաթաղանթի փեղկ է, որն անջատվում է եղջերաթաղանթի մնացած հատվածից։ Դրա հավանականությունը մեծ է վիրահատությունից անմիջապես հետո, ուստի հիվանդներին սովորաբար խորհուրդ է տրվում գնալ տուն և քնել, որպեսզի փեղկը կպչի և բուժվի։ Հիվանդներին սովորաբար տրվում են քնի ակնոցներ կամ աչքերի վահաններ, որոնք պետք է կրեն մի քանի գիշեր, որպեսզի քնած փեղկերը չտեղաշարժվեն։ Վիրահատության կարճ ժամանակահատվածը կարող է նվազեցնել այս բարդության հավանականությունը, քանի որ փեղկի չորացման համար ավելի քիչ ժամանակ է հարկավոր։
* Փեղկի ինտերֆեյսի մասնիկներ – հայտնաբերված է, որի կլինիկական նշանակությունը պարզված չէ։ Տարբեր չափերի և արտացոլման մասնիկներ կլինիկորեն տեսանելի են ճեղքող լամպի կենսամանրադիտակի միջոցով հետազոտված աչքերի մոտ 38,7%-ում և կոնֆոկալ մանրադիտակով հետազոտված աչքերի 100%-ում։ 
* Ցրված շերտավոր կերատիտ – բորբոքային պրոցես, որը ներառում է լեյկոցիտների կուտակում LASIK եղջերաթաղանթի և դրա տակ գտնվող ստրոմայի միջև։ Այն հայտնի է խոսակցական որպես «Sands of Sahara syndrome», քանի որ ճեղքող լամպի հետազոտության ժամանակ բորբոքային ինֆիլտրատը նման է ավազի ալիքներին։ USAeyes կազմակերպությունը հաղորդում է LASIK-ից հետո 2,3% դեպք։ Այն առավել հաճախ բուժվում է աչքի ստերոիդային կաթիլներով։ Երբեմն անհրաժեշտ է լինում, որ ակնաբույժը բարձրացնի փեղկը և ձեռքով հեռացնի կուտակված բջիջները։
* Վարակ – բուժմանը արձագանքող վարակի հաճախականությունը գնահատվել է 0,04%։
* Հետ-LASIK եղջերաթաղանթի էկտազիա&nbsp;– պայման, երբ եղջերաթաղանթը LASIK-ից հետո փոփոխական ժամանակ սկսում է առաջ ուռչել՝ առաջացնելով անկանոն աստիգմատիզմ, վիճակը նման է կերատոկոնուսին։
* Սուբկոնյուկտիվային արյունահոսություն – Զեկույցը ցույց է տալիս, որ ենթակոնյուկտիվային արյունահոսության հաճախականությունը գնահատվել է 10,5%։
* Եղջերաթաղանթի սպիացում&nbsp;– կամ եղջերաթաղանթի ձևի հետ կապված մշտական խնդիրներ, ինչը անհնար է դարձնում կոնտակտային ոսպնյակներ կրելը։ 
* Էպիթելի ներաճում&nbsp;– գնահատվել է 0,01%։ 
* Տրավմատիկ փեղկերի տեղաշարժեր&nbsp;– ԼԱՍԻԿ-ից մինչև տասներեք տարի անց արձանագրվել են ուշ տրավմատիկ տեղահանումների դեպքեր։ 
* Ցանցաթաղանթի անջատում գնահատվում է 0,36 տոկոս։ 
* Խորիոդային նեովասկուլյարիզացիա ՝ գնահատվում է 0,33 տոկոս։ 
* Ուվեիտ- գնահատվում է 0,18 տոկոս։ 
* Ալպինիստների մոտ հանդիպող բարդություններ&nbsp;– Թեև ԼԱԶԻԿ-ից հետո եղջերաթաղանթը սովորաբար ավելի բարակ է, ստրոմայի մի մասի հեռացման պատճառով ռեֆրակցիոն վիրաբույժները ձգտում են պահպանել առավելագույն հաստությունը՝ խուսափելու համար եղջերաթաղանթի կառուցվածքային թուլացումից։ Ավելի բարձր բարձրություններում մթնոլորտային ճնշման նվազումը չի ցուցադրվել որպես ծայրահեղ վտանգավոր LASIK-ով հիվանդների աչքերի համար։ Այնուամենայնիվ, որոշ լեռնագնացներ զգացել են կարճատես տեղաշարժ ծայրահեղ բարձրությունների վրա։ 
* Ուշ հետվիրահատական բարդություններ&nbsp;– Երկարատև բարդությունների հավանականության վերաբերյալ մեծ քանակությամբ ապացույցներ դեռևս հաստատված չեն և կարող են փոխվել վիրաբույժի փորձի, գործիքների և տեխնիկայի առաջընթացի շնորհիվ։ 
* Հնարավոր տեսողության կորուստը կարող է առաջանալ վիրահատությունից մեկ տարի անց՝ անկախ ակնոցների օգտագործումից։ 
* Աչքի նյարդային ցավ (եղջերաթաղանթի նեվրալգիա) – հազվադեպ։

### FDA-ի դիրքորոշումը
2009 թվականի հոկտեմբերին FDA-ն, Աչքի ազգային ինստիտուտը (NEI) և Պաշտպանության դեպարտամենտը (DoD) սկսեցին LASIK-ի կյանքի որակի համագործակցության նախագիծը (LQOLCP)՝ օգնելու ավելի լավ հասկանալ լուրջ խնդիրների հնարավոր ռիսկը, որոնք կարող են առաջանալ LASIK-ից, ի պատասխան LASIK աչքի լազերային վիրահատությունից հետո հիվանդների կողմից առաջացած խնդիրների մասին տարածված զեկույցների։ Այս նախագիծը ուսումնասիրել է հիվանդների կողմից ներկայացված արդյունքները LASIK-ով (PROWL): Ծրագիրը բաղկացած էր երեք փուլից՝ փուլ I (փորձնական), փուլ II (PROWL-1) և փուլ III (PROWL-2): Վերջին երկու փուլերն ավարտվել են 2014թ.

LASIK-ի կյանքի որակի ուսումնասիրության արդյունքները հրապարակվել են 2014 թվականի հոկտեմբերին։

FDA-ի ակնաբուժական սարքերի բաժնի տնօրենը LASIK հետազոտության մասին ասել է. «Հաշվի առնելով տարեկան LASIK ենթարկվող հիվանդների մեծ թիվը, հիվանդների զգալի թվի մոտ կարող են առաջանալ դժգոհություն և հաշմանդամության ախտանիշներ»։ Նաև 2014-ին FDA-ն հրապարակեց հոդված, որտեղ ընդգծվում էր ռիսկերը և գործոնների ու պայմանների ցանկը, որոնք անհատները պետք է հաշվի առնեն ռեֆրակցիոն վիրահատության համար բժիշկ ընտրելիս։

### Հակացուցումներ
Ոչ բոլորը կարող են ստանալ LASIK: Ծանր կերատոկոնուսը կամ բարակ եղջերաթաղանթները կարող են որակազրկել հիվանդներին LASIK-ից, թեև այլ պրոցեդուրաները կարող են լինել կենսունակ տարբերակներ։ Նրանք, ովքեր ունեն Ֆուկսի եղջերաթաղանթի էնդոթելիային դիստրոֆիա, եղջերաթաղանթի էպիթելային թաղանթի դիստրոֆիա, ցանցաթաղանթի արցունքներ, աուտոիմուն հիվանդություններ, աչքերի ուժեղ չորություն և նշանակալի բլեֆարիտ, պետք է բուժվեն՝ նախքան ԼԱՍԻԿ-ի քննարկումը։ Հղի կամ կերակրող կանայք հիմնականում չեն կարող անցնել LASIK:

Մեծ բբեր ունեցող մարդիկ (օրինակ՝ դեղեր ընդունելու պատճառով կամ ավելի երիտասարդ տարիքային խմբում) կարող են հատկապես հակված լինել այնպիսի ախտանիշների, ինչպիսիք են աստղային պայթյունները և ուրվականների պատկերները (կրկնակի տեսողություն) վիրահատությունից հետո։ Քանի որ լազերը կարող է աշխատել միայն եղջերաթաղանթի ներքին հատվածի վրա, արտաքին եզրը մնում է անփոփոխ։ Աղոտ լուսավորության դեպքում հիվանդի բբերը լայնանում են և կարող են հակված լինել օպտիկական շեղումների՝ երկու շրջանների բեկումային ասինխրոնիայի պատճառով մուտքային լույսի նկատմամբ։

### Փորձարարական տեխնիկա
* «պարզ» ԼԱՍԻԿ՝ ԼԱՍԵԿ, Էպի-ԼԱՍԻԿ,
* առաջադեմ ներակնային ոսպնյակներ,
* Ֆեմտովայրկյան լազերային ներստրոմալ տեսողության ուղղում. օգտագործելով ամբողջ ֆեմտովայրկյան շտկում, օրինակ՝ ֆեմտովայրկյան ոսպնյակի հեռացում, FLIVC կամ IntraCOR),
* Keraflex՝ ջերմաքիմիական լուծույթ, որը ստացել է CE նշան՝ բեկման ուղղման համար և գտնվում է եվրոպական կլինիկական փորձարկումներում կարճատեսության և կերատոկոնուսի շտկման համար։ 
* Technolas FEMTEC լազեր՝ պրեսբիոպիայի համար առանց կտրվածքի IntraCOR աբլյացիայի համար, կարճատեսության և այլ պայմանների համար շարունակվող փորձարկումներով։ 
* LASIK-ը IntraLase ֆեմտովայրկյանական լազերով. կարճատեսության շտկման համար միկրոկերատոմներով LASIK-ի հետ համեմատած վաղ փորձարկումները ցույց են տալիս, որ անվտանգության կամ արդյունավետության էական տարբերություններ չկան։ Այնուամենայնիվ, ֆեմտովայրկյան լազերը կանխատեսելիության պոտենցիալ առավելություն ունի, թեև այս բացահայտումը նշանակալի չէր։

## Համեմատություն ֆոտոռեֆրակցիոն կերատեկտոմիայի հետ
Համակարգված վերանայումը, որը համեմատում էր PRK-ն և LASIK-ը, եզրակացրեց, որ LASIK-ն ունի վերականգնման ավելի կարճ ժամանակ և ավելի քիչ ցավ։ Երկու վիրահատակն տարբերակներն էլ մեկ տարի հետո ունենում են նմանատիպ արդյունքներ։

2017-ի համակարգված վերանայումը հայտնաբերել է անորոշություն տեսողության սրության մեջ, սակայն պարզվել է, որ մեկ ուսումնասիրության ժամանակ նրանք, ովքեր ստացել են PRK, ավելի քիչ հավանական է, որ հասնեն ռեֆրակցիոն սխալի և ավելի քիչ հավանական է, որ ունենան ավելորդ ուղղում, քան LASIK-ի համեմատ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ակնաբուժություն
Կատեգորիա:Աչք
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Բուժում
Կատեգորիա:Թերապիա
Կատեգորիա:Լազեր
Կատեգորիա:Հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Վիրաբուժություն