Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու նվիրապետական աթոռներ

մինի|400x400փքս|Էջմիածնի Մայր տաճար
**Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու նվիրապետական աթոռներ**, կրոնական-վարչական կենտրոններ, որոնք ապահովում են եկեղեցու գլխավորությունը և հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքի կազմակերպումը ողջ աշխարհում։ Ներկայումս ՀԱԵ-ն ունի չորս նվիրապետական աթոռներ՝ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին, Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսություն, Երուսաղեմի հայոց պատրիարքություն և Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարքություն։ Նվիրապետական բոլոր աթոռները ճանաչում են Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի գահերեցությունն ու նախամեծարությունը։

## ՀԱԵ նվիրապետություն
Նվիրապետությունը հայ եկեղեցու հոգևոր և նվիրապետական գերագույն իշխանությունն է։ ՀԱԵ հոգևոր աստիճանակարգն ունի հետևյալ հիմնական բաժանումները՝ դպիրներ (դռնապան, ընթերցող, երդմնեցուցիչ, ջահընկալ, կիսասարկավագ, սարկավագ), քահանա, եպիսկոպոս և կաթողիկոս։ Կաթողիկոսը (Ամենայն Հայոց Հայրապետ) նվիրապետության բարձրագույն աստիճանն է և եկեղեցու գլխավոր ղեկավարը։ Եպիսկոպոսը իրականացնում է թեմերի առաջնորդությունը, ձեռնադրում հոգևորականներ և օծում եկեղեցիները։ Արքեպիսկոպոսը և պատրիարքը եպիսկոպոսներ են, որոնք վարչականորեն գլխավորում են նվիրապետական աթոռները կամ ունեն մեծ թեմական իրավասություններ։

## Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին
մինի|Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին
Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը (Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսություն) Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու հոգևոր և նվիրապետական գերագույն կենտրոնն է։ Այն պաշտոնապես հիմնադրել է Գրիգոր Լուսավորիչը՝ 303 թվականին, Վաղարշապատում։

Դարեր շարունակ, հատկապես պետականության բացակայության պայմաններում (428 թվականից հետո), Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսությունը ստանձնել է ազգային գերագույն իշխանությունն իրականացնելու առաքելությունը, դառնալով հայ նախարարություններին միավորող կենտրոն։ Կաթողիկոսությունը ղեկավարել է ազգային-ազատագրական պայքարը, գլխավորել հայ գրերի գյուտի և Ոսկեդարի մշակութային ձեռնարկումները, պայքար մղել դավանաբանական վեճերի դեմ՝ մերժելով Քաղկեդոնի ժողովի որոշումները։

Աթոռը մեծ դեր է ունեցել նաև XIX-XX դարերում՝ ղեկավարելով հայ ազատագրական շարժումները, օժանդակելով ֆիդայական շարժումներին և զգալի գործունեություն ծավալելով Մեծ Եղեռնի տարիներին։

#### Կաթողիկոսական աթոռանիստի տեղաշարժեր
Քաղաքական անկայունության և պատերազմների հետևանքով կաթողիկոսական աթոռը բազմիցս տեղափոխվել է:
Ներկայումս Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի  ենթակայության ներքո են գտնվում Հայ Եկեղեցու մյուս երեք նվիրապետական աթոռները։ Բացի այդ, Մայր Աթոռին անմիջականորեն ենթակա է Հայաստանում և սփյուռքում գործող մոտ 40 առաջնորդություն (թեմեր, հայրապետական պատվիրակություններ), ինչպես նաև մի շարք վանահայրություններ, Մայր Աթոռի միաբանությունը, Գևորգյան հոգևոր ճեմարանը և վարչական կառույցները։

## Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսություն
[մինի|Կաթողիկոսի աթոռանիստ՝ [Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր տաճար (Անթիլիաս)|սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր տաճարը, Անթիլիաս]]
Սա ի սկզբանե հիմնադրվել է որպես Կաթողիկոսություն՝ Կիլիկիայի հայկական թագավորության հայ բնակչության համար։ Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսությունը ձևավորվել է 1441 թվականին, երբ ամենայն հայոց կաթողիկոսությունը Սիսից տեղափոխվել է Էջմիածնի մայր տաճար, իսկ Կիլիկիայի տարածքում նվիրապետական աթոռը շարունակել է գոյություն ունենալ։ Հայտնի է նաև «Կաթողիկոսություն Փոքր Հայոց», «Հայրապետություն Մեծին Կիլիկիո», «Եպիսկոպոսապետություն Տանն Կիլիկիո», «Սսի կաթողիկոսություն», «Անթիլիասի կաթողիկոսություն» անուններով։ 1941 թվականից կաթողիկոսությունը տեղակայված է Լիբանանի Անթիլիաս քաղաքում։

Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսությունը ճանաչում է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի գահերեցությունը, սակայն ունի ներքին ինքնուրույնություն և ղեկավարվում է իր կանոնադրությամբ։ Կաթողիկոսությունը ղեկավարում է Լիբանանի, Սիրիայի, Կիպրոսի, Քուվեյթի և Արաբական ծոցի երկրների թեմերը, ինչպես նաև կառույցներ ունի ԱՄՆ-ում, Կանադայում և այլուր։ Ներկայիս կաթողիկոսը Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա Քեշիշյանն է։

## Երուսաղեմի հայոց պատրիարքություն
մինի|Երուսաղեմի հայոց պատրիարքություն
Երուսաղեմի հայոց պատրիարքությունը հիմնադրվել է VII դարում։ Պատրիարքարանի տարածքը (Հայկական թաղամաս) զբաղեցնում է հին Երուսաղեմի չորս թաղամասերից մեկը (1/6 մասը՝ 150 հազար քմ)։ Աթոռանիստը Սրբոց Հակոբյանց մայր տաճարն է։ Երուսաղեմի հայոց պատրիարքության հոգևոր իշխանության ներքո են Իսրայելի հայկական եկեղեցիները և Հորդանանի հոգևոր հովվությունը։ Պատրիարքը Սուրբ Հակոբյանց վանքի հոգևոր և վարչական պետն է, Երուսաղեմի քաղաքական իշխանությունների առջև հայ համայնքի ներկայացուցիչը։ Նրան ընտրում է Երուսաղեմի Սուրբ Հակոբյանց միաբանության ընդհանուր ժողովը, որին և հաշվետու է։ Ընտրությունը հաստատում են Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը և Երուսաղեմի վրա իշխող պետության ղեկավարը։

Ներկա պատրիարքն է Տ. Նուրհան արքեպիսկոպոս Մանուկյանը, ով զբաղեցնում է այդ պաշտոնը սկսած 2013 թվականից։

## Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարքություն
մինի|Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարքություն
Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարքությունը հիմնադրվել է 1461 թվականին, սուլթան Մեհմեդ II-ի նախաձեռնությամբ։ Պատրիարքությունը Թուրքիայի հայկական համայնքների հոգևոր ներկայացուցչությունն է, աջակցում է ազգային-քրիստոնեական ինքնության պահպանմանը։ Աթոռանիստը Ստամբուլ քաղաքի Գում Գափու թաղամասի սուրբ Աստվածածին մայր տաճարն է։ Նույն քաղաքում է գտնվում Տանն Կիլիկիո կաթողիկե եկեղեցու Պոլսո թեմը, որի աթոռանիստն է Բեյօղլու թաղամասի սուրբ Աստվածածին տաճարը։ Ներկա պատրիարքը Տ. Սահակ արքեպիսկոպոս Մաշալյանն է։

## Հակաթոռներ և այլ կաթողիկոսություններ
Հայ Առաքելական Եկեղեցու պատմության մեջ, հիմնականում քաղաքական կամ ներեկեղեցական տարաձայնությունների հետևանքով, երբեմն առաջացել են այսպես կոչված հակաթոռներ կամ հակակաթողիկոսություններ։ Հակաթոռը համարվում է ոչ կանոնական նստավայր, որը գործում է ժամանակավորապես։ Հակաթոռի երևույթը հաճախ կապված է եղել աշխարհիկ իշխանությունների միջամտության հետ, որոնք ցանկացել են ունենալ իրենց վերահսկողության տակ գտնվող հոգևոր կենտրոն։ Պատմական առումով նման դեպքեր արձանագրվել են Դվինի, Աղթամարի կաթողիկոսությունների և անգամ Երուսաղեմի Պատրիարքության պատմության որոշ շրջաններում, երբ գործել են երկու կամ ավելի հոգևոր առաջնորդներ միևնույն ժամանակաշրջանում։ Սակայն ժամանակակից ՀԱԵ-ն ունի հստակ ճանաչված չորս աթոռ, որոնք ընդունում են Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի գերակայությունը։

#### Ավանի կաթողիկոսություն (591-602)
մինի|Ավանի կաթողիկե եկեղեցին
Այս հակաթոռը ստեղծվել է Բյուզանդիայի Մորիկ կայսրի կարգադրությամբ՝ 591 թվականին, ի հակակշիռ Պարսկաստանի տիրապետության տակ գտնվող Դվինի Հայոց հայրապետական աթոռի։ Կենտրոնը դարձել է Ավան գյուղաքաղաքը (ներկայիս Երևանի հյուսիսարևելյան մասում), որտեղ կառուցվել է կաթողիկոսարանը։ Ավանի հակաթոռ կաթողիկոսն էր Հովհան Բագարանցին (591-611)։ Հակաթոռը գործել է մինչև 602 թվականը, երբ Պարսից Խոսրով 2-րդ Փարվեզ արքան գրավել է Ավանը և վերացրել այն։ Համալիրն ավերվել է 1679 թվականի երկրաշարժից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Եկեղեցի, նվիրապետական աթոռներ, պետություն, անկախություն

Կատեգորիա:Երուսաղեմի հայոց պատրիարքներ
Կատեգորիա:Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարքություն
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու նվիրապետություն
Կատեգորիա:Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին
Կատեգորիա:Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսություն