Մայիսյան եռատոն

**Մայիսյան եռատոն**, հայ ժողովուրդը մայիսի 9-ին տոնում է եռատոնը՝ Շուշիի ազատագրման, Արցախի պաշտպանության բանակի ստեղծման տարեդարձը և Հայրենական մեծ պատերազմում հաղթանակը: Հայաստանում ու Արցախում մայիսի 9-ին հարգանքի տուրք է մատուցվում ինչպես հաղթանակները կերտած ու անմահացած հայորդիների հիշատակին, այնպես էլ այն մարդկանց, ովքեր ապրում են մեր կողքին ու աճող սերնդին քաջության ու սխրանքի դասեր տալիս:

## Շուշիի ազատագրում
**Շուշիի ազատագրում** (հայտնի է նաև **Հարսանիք լեռներում ռազմագործողություն**, **Շուշիի գրավում** անվանումներով), Արցախյան պատերազմի մաս կազմող ռազմական գործողություն, որը տեղի է ունեցել 1992 թվականի մայիսի 8-ից 9-ը Շուշիի շրջանի Շուշի քաղաքում և բնակավայրի մատույցներում և իրականացվել է հայկական զինված ուժերի, այդ թվում՝ կամավորական ջոկատների կողմից։ Շուշին, որը գտնվում է Ստեփանակերտից ընդամենը մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա, 1991-1992 թթ. դարձել էր ադրբեջանական զինված ուժերի հրետանային հենակետ, որտեղից պարբերաբար ռմբակոծվում էր Արցախի մայրաքաղաքը՝ Ստեփանակերտը։ Ազատագրական գործողություններն իրականացվել են 4 ուղղությամբ միաժամանակյա հարձակումներով: Մայիսի 8-ի գիշերը` ժամը 2.30-ին` Քիրսի ռազմական դիրքերը գրավելուց և Լաչին-Շուշի ճանապարհը հսկողության տակ վերցնելուց հետո, հայկական զորքը մտնում է Շուշի, և մայիսյան հերթական լուսաբացին բերդաքաղաքի Սբ Ղազանչեցոց եկեղեցու ավերված գմբեթին արդեն ծածանվում էր հայոց հաղթական եռագույնը: Այն նորանկախ Հայաստանի պատմության ամենափառավոր էջերից է։

Ամեն տարի տոնական միջոցառումներ են անց կացվում Արցախում. քայլերթով Ստեփանակերտի Վերածննդի հրապարակից շարժվում են դեպի հուշահամալիր: Այնտեղ ծաղիկներ խոնարհում, ծաղկեպսակ դնում՝ հարգանքի տուրք մատուցելով Մեծ հայրենականում, Արցախի պատերազմում զոհվածների հիշատակին:

## Արցախի պաշտպանության բանակի ստեղծում
Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակը ձևավորվել է լայնածավալ պատերազմի ընթացքում և մշտապես եղել է պատերազմական վիճակում։ Այն մասնակցել է Արցախի Հանրապետության դեմ կազմակերպված բազմաթիվ պատերազմների և պատերազմական գործողությունների: Վազգեն Սարգսյանը մեծ դեր ունեցավ Հայաստանի և Արցախի պաշտպանության բանակի կայացման գործում։ Մյուս հիմնական հրամանատարների հետ նա ղեկավարեց գլխավոր ռազմական գործողությունները Արցախում։ Հատկապես նա ակտիվորեն միավորեց մի քանի կիսանկախ ստորաբաժանումներ պատերազմական գոտում։ Քաղաքական քաոսը Ադրբեջանում և ադրբեջանական բանակի մարտունակության անկումը, ինչպես նաև հայկական զորամիավորների խմբավորումը, թույլ տվեցին հայկական ուժերին վերահսկողության տակ վերցնել Արցախը և դրա հարակից մի քանի շրջան։ **Արցախի պաշտպանության բանակը** (ԱՊԲ) ստեղծվել է 1992 թվականի մայիսի 9-ին՝ Արցախյան առաջին պատերազմի ընթացքում՝ տեղական ինքնապաշտպանական ջոկատների միավորման արդյունքում։ Ստեղծման նպատակն էր համակարգված կերպով պաշտպանել Արցախի բնակչությունը Ադրբեջանի կողմից իրականացվող ռազմական գործողություններից։ Ստեղծման պահին ԱՊԲ-ն համախմբեց բազմաթիվ կամավորական ջոկատներ, տեղացի զինյալներ, ինչպես նաև նախկին ԽՍՀՄ բանակի նախկին զինծառայողներ, որոնք ակտիվ մասնակցում էին ռազմագործողություններին։ Պաշտպանության բանակի ձևավորումը համընկավ Շուշիի ազատագրման օպերացիայի հետ, ինչը կարևոր ռազմավարական հաղթանակ էր Արցախի համար։ ԱՊԲ-ն դարձել է Արցախի Հանրապետության (հայտնի նաև որպես Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն) հիմնական ռազմական ուժը՝ ապահովելով տարածաշրջանի անվտանգության և ինքնապաշտպանության հիմնական մեխանիզմը մոտ երեք տասնամյակ։

Պաշտպանության բանակն ունեցել է իր հրամանատարական կառուցվածքը, զորավարժական համակարգը և մասնակցել է տարբեր ռազմական հակամարտությունների՝ հատկապես 2016 թվականի ապրիլյան քառօրյա պատերազմի և 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմի ընթացքում։

Արցախի պաշտպանության բանակի առաջին հրամանատարներից էին այն մարդիկ, ովքեր Արցախյան առաջին պատերազմի ամենաթեժ փուլերում ստանձնեցին պատասխանատվություն՝ համակարգելու տարբեր կամավորական ջոկատներ, կազմակերպելու ռազմաճակատի պաշտպանությունն ու ձևավորելու միավորումը մեկ կենտրոնացված ռազմական կառույցի ներքո։

**1. [[Արկադի Տեր-Թադևոսյան|Արկադի Տեր-Թադևոսյան (Կոմանդոս)]]**

Արցախի ռազմական պատմության մեջ առանցքային դեմք էր գնդապետ **Արկադի Տեր-Թադևոսյանը**, ով մեծ դեր ունեցավ Շուշիի ազատագրման օպերացիայի պլանավորման և իրականացման գործում։ Չնայած որ պաշտոնապես չի համարվել պաշտպանության բանակի գլխավոր հրամանատար, նրա ռազմավարական մոտեցումները և հեղինակությունը նրան դարձրել էին փաստացի առաջնորդներից մեկը պատերազմի առաջին տարիներին։

**2. [[Սամվել Բաբայան (գեներալ)|Սամվել Բաբայան]]**

Պաշտպանության բանակի առաջին փաստացի գլխավոր հրամանատարներից մեկն էր։ Նա նշանակվեց բանակի հրամանատար 1993 թվականին՝ երբ ՊԲ-ն արդեն ուներ կայուն կառուցվածք։ Նրա ղեկավարությամբ ՊԲ-ն հասավ մի շարք կարևոր հաղթանակների՝ այդ թվում՝ Քարվաճառի, Ակնայի և մի շարք այլ ուղղություններով։

**3. [[Սերժ Սարգսյան]]**

1993–1995 թթ․ Սերժ Սարգսյանը զբաղեցնում էր Արցախի անվտանգության պետական կոմիտեի նախագահի պաշտոնը և համակարգում էր նաև ռազմական գործողությունները։ Նրա ներգրավվածությունը ռազմական ոլորտում ազդել է բանակի ռազմավարական ուղղությունների վրա։

Այս հրամանատարները իրենց դերով և անձնական ներգրավմամբ մեծապես նպաստեցին Արցախյան պատերազմի սկզբնական փուլում Պաշտպանության բանակի կայացմանը, ռազմավարական նախաձեռնությունների ձևավորմանն ու Արցախի պաշտպանության կազմակերպմանը։

## Հայրենական մեծ պատերազմում հաղթանակը
**Հաղթանակի օր** տոնը նվիրված է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում նացիստական Գերմանիայի դեմ Խորհրդային Միության տարած հաղթանակին։ Սահմանվել է Գերմանիայի անվերապահ կապիտուլյացիայի ստորագրումից հետո՝ 1945 թվականի մայիսի 8-ին։ Բեռլինում ստորագրման արարողությունից հետո, մայիսի 9-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը հայտնեց հաղթանակի մասին։ Տոնը նշվում է ամեն տարի մայիսի 9-ին։ 1965 թվականից Հաղթանակի օրը ԽՍՀՄ-ում սահմանվեց որպես ոչ աշխատանքային տոնական օր (ոչ բոլոր միութենական հանրապետություններում)։

Մարդկության պատմության մեծագույն աղետ՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, խլել է 60 միլիոնից ավելի մարդկային կյանքեր՝ փլատակների վերածելով անթիվ բնակավայրեր։ Աշխարհակործան այս պատերազմում Հայաստանը ռազմական գործողությունների թատերաբեմ չդարձավ։ Բայց այն նաև մեր պատերազմն էր, քանի որ անմիջականորեն առնչվել է նաև հայ ժողովրդի կենսական շահերին, որովհետև նրա մասնակից դարձավ հայ Սփյուռքը, ողջ աշխարհասփյուռ հայությունը՝ ի դեմս իր 600 հազար ռազմիկների, որից Խորհրդային Հայաստանից բանակ մեկնեցին ավելի քան 300 հազար, իսկ ԽՍՀՄ մյուս հանրապետություններից՝ ևս 200 հազար հայեր։ Պատերազմի ընթացքում ռազմաճակատներում զոհվեց ավելի քան 200 հազար հայ զինվոր։

«Խորհրդային Միության հերոսի» կոչում են ստացել 108 հայ, որից 4-ը՝ Խորհրդա-ֆիննական պատերազմում, 101-ը՝ Հայրենական մեծ պատերազմում, 3-ը՝ հետպատերազմյան խաղաղ շինարարության տարիներին կատարած սխրանքների համար։ Հայրենական մեծ պատերազմում կատարած սխրանքների համար Խորհրդային Միության մարշալ Հ. Բաղրամյանը և գրոհային օդաչու, գվարդիայի փոխգնդապետ Ն. Ստեփանյանն այդ բարձր կոչմանն արժանացել են կրկնակի, իսկ 26 հայ ռազմիկներ պարգևատըրվել են «Փառքի շքանշանի» բոլոր երեք աստիճաններով՝ դառնալով «Փառքի շքանշանի լրիվ ասպետներ», որոնց իրավունքները հավասարեցված են «Խորհրդային Միության հերոսի» կոչում ունեցողներին։

Պատերազմի տարիներին գիտության և արդյունաբերության բնագավառում կատարած ակնառու ծառայությունների համար 8 հայորդիների շնորհվել է «Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի» կոչում (Հ. Յոլյան, Ա. Միկոյան, Ի. Թևոսյան, Բ. Հարությունով, Ն. Նարինյան, Բ. Սալամբեկով, Ա. Խաչատրյան և Լ. Օրբելի)։ Պատերազմի մասնակից երեք հայ ականավոր գիտնականների՝ «Միգ» կործանիչ ինքնաթիռների գլխավոր կոնստրուկտոր, ինժեներատեխնիկական զորքերի գեներալ-գնդապետ Արտեմ Միկոյանին, հրթիռամիջուկային վահանակի ստեղծման գլխավոր կոնստրուկտոր, պրոֆ. Սամվել Քոչարյանցին և ակադեմիկոս Վիկտոր Համբարձումյանին այդ բարձր կոչումը շնորհվել է կրկնակի։ Խորհրդային զինված ուժերի քաջարի մարտիկները Հայրենական մեծ պատերազմի արյունահեղ մարտերում հայրենասիրության, հերոսության, անձնազոհության հրաշալի օրինակներ են ցույց տվել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախ
Կատեգորիա:Հաղթանակի օր
Կատեգորիա:Հայաստան
Կատեգորիա:Շուշի
Կատեգորիա:Սփյուռք