Վայրի կենդանու միս

**Վայրի կենդանու միս** ( - բուշմիթ), վայրի կենդանատեսակների միս, որը որսում են որպես սննդի միջոց օգտագործելու համար։ Վայրի կենդանիների միսը կենդանական սպիտակուցի հիմնական աղբյուրն է աշխարհի արևադարձային անտառների աղքատ գյուղական համայնքներում։

1994 թվականին Արևմտյան և Կենտրոնական Աֆրիկայում սպանված և որպես վայրի միս վաճառվող կենդանիների թիվը մնում է անկայուն։Մինչև 2005 թվականը վայրի կենդանիների մսի առևտրային հավաքումն ու վաճառքը համարվում էր կենսաբազմազանության սպառնալիք։ 2016 թվականի դրությամբ ցամաքային կաթնասունների 301 տեսակների անհետացման վտանգ է սպառնում վայրի մսի որսի պատճառով, այդ թվում՝ պրիմատները, սմբակավորները, չղջիկները, պարկավորները, կրծողները և զարգացող երկրներում բնակվող գիշատիչները։

Վայրի կենդանիների մսի օգտագործումը մեծացնում է կենդանիներից մարդուն անցնող մի շարք վիրուսների փոխանցման հավանականությունը, ինչպիսիք են էբոլա վիրուսը և ՄԻԱՎ-ը։

## Ստուգաբանություն
«Բուշմիթ» () տերմինի ծագումը գալիս է Աֆրիկայի վայրի կենդանատեսակներից, որոնց որսում են սննդի սպառման համար, և սովորաբար վերաբերում է հատկապես աֆրիկյան վայրի կենդանիների մսին։ 2000 թվականի հոկտեմբերին Բնության պահպանության միջազգային միության Պահպանության Համաշխարհային Կոնգրեսը վայրի կենդանիների մսի անկայուն առևտրի մասին որոշում ընդունեց։ Տուժած երկրներին կոչ արվեց ճանաչել վայրի կենդանիների մսի առևտրի աճող շահույթը, ուժեղացնել և կիրառել օրենսդրությունը և մշակել գործողությունների ծրագրեր՝ նվազեցնելու առևտրի ազդեցությունը։ Դոնոր կազմակերպություններից պահանջվել է տրամադրել ֆինանսավորում նման ծրագրերի իրականացման համար։

Վայրի կենդանիների որսը կարևոր է ապրուստի և աղքատ մարդկանց կենսամակարդակի ապահովման և սննդային սպիտակուցներ ապահովելու համար։ Այն կարող է կայուն լինել, եթե իրականացվի մեծ տարածքներում՝ հմուտ որսորդ-հավաքողների կողմից։ Շուկաներում վաճառվող վայրի կենդանիների որսի մասշտաբների պատճառով վտանգի տակ է այն տեսակների գոյատևումը, որոնք ծանր քաշ ունեն և դանդաղ են բազմանում։ «Վայրի մսի ճգնաժամ» տերմինը ստեղծվել է 2007 թվականին և վերաբերում է պարենային ռեսուրսների սպառման և վայրի բնության ոչնչացման երկակի սպառնալիքին, որոնք երկուսն էլ գալիս են մսի առևտուրից։

## Վայրի բնության վտանգված տեսակներ
Համաշխարհային մասշտաբով ամբողջ աշխարհում ավելի քան 1000 կենդանատեսակ է տուժել վայրի մսի որսից։ Վայրի մսի որսորդները հիմնականում օգտագործում են ոտքերը բռնող թակարդներ՝ ցանկացած վայրի կենդանի որսալու համար, բայց նախընտրում են ավելի մեծ տեսակներ սպանել, քանի որ դրանք ավելի շատ միս են տալիս, քան փոքր տեսակները։

Վայրի մսի առևտրի ծավալը Արևմտյան և Կենտրոնական Աֆրիկայում 21-րդ դարի սկզբին գնահատվում էր 1-5 միլիոն տոննա(980, 000-4, 920, 000 անգլիական տոննա։ 1, 100, 000-5, 500, 000 ամերիկյան տոննա)։ 2002 թվականին հաշվարկվել է, որ ավելի քան 10 կգ-ից (22 ֆունտ) պակաս կշռող տեսակները տարեկան նպաստում են 177.7 ± 358.4կգ/մ2 միս Կոնգոյի ավազանում արդյունահանվող վայրի կենդանիների մսին՝ հիմնվելով 24 առանձնյակների վրա։ 10կգ-ից (22 ֆունտ) պակաս կշռող կենդանատեսակները գնահատվել են 35.4 ± 72.2 կգ/կմ2՝ կրկին հիմնվելով 24 առանձնյակների վրա։ Ամազոնի անձրևային անտառներում մսի արդյունահանումը գնահատվել է շատ ավելի ցածր 3.69 ± 3.9 կգ/կմ2 10կգ-ից ավելի կշռող տեսակների դեպքում և 0.6 ± 0.9կգ/կմ2 քիչ քաշով տեսակների դեպքում՝ 3 առանձնյակների հիման վրա։ Այս հաշվարկների հիման վրա Կոնգոյի ավազանում տարեկան արդյունահանվում է 2, 200, 000 տոննա վայրի միս, որը տատանվում է 12, 938 տոննա Հասարակածային Գվինեայում 1, 665, 972 տոննա Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում։։ 

Կաթնասունների 301 տեսակներ, որոնք անհետացման վտանգի տակ են վայրի կենդանիների որսի պատճառով, ներառում են126 պրիմատներ, 65 արտիոդակտիլներ, 27 չղջիկներ, 26 պարկավորներ, 21 կրծողներ, 12 մսակերներ և պանգոլինների բոլոր տեսակները։

2009 թվականին վայրի բնության շուկայում Լիբերիայի Cavally River խանութում վաճառվել են հետևյալ պրիմատների տեսակները՝ շիմպանզե (*Pan troglodytes*), կապիկ Դիանա (*Cercopithecus diana*), մեծ սպիտակաքիթ կզակապիկ (*C. nictitans*), lesser spot-nosed monkey (*C. petaurista*), Քեմփելի կապիկ (*C. campbelli*), ծխագույն մանգաբեյ (*Cercocebus atys*), թագավորական կոլոբուս (*Colobus polykomos*), կանաչ կոլոբուս(*Procolobus verus*), կարմիր կոլոբուս(*P. badius*). Այծքաղի տեսակները կազմում էին առաջարկված723 տեսակների կեսից ավելին։ 2012թ․-ին Կոտ դ՛Իվուարի Սասանդրա դեպարտամենտի երեք գյուղերում հետաքննվել է վայրի կենդանիների մսի առևտուրը։ Վեղ ամսվա ընթացքում ինը ռեստորան վաճառել է 376 կաթնասուն և ութ սողուն, այդ թվում՝ գաճաճ կոկորդիլոսը (*Osteolaemus tetraspis*), բուշբոկը (*Tragelaphus scriptus*), Maxwell's duiker (*Philantomba maxwellii*), bay duiker (*Cephalophus dorsalis*), Քեմփելի մոնա կապիկը, սպիտակ օձիքավոր սևադեմ կապիկը, պոտտոն (*Perodicticus potto*), tree pangolin (*Phataginus tricuspis*), երկարապոչ մողեսը (*P. tetradactyla*), աֆրիկական փշախոզը(*Atherurus africanus*), եղեգի հսկա առնետը(*Cricetomys gambianus*), greater cane rat (*Thryonomys swinderianus*), ցամաքային սկյուռը(*[[:en:Xerus_erythropus|Xerus erythropus]]*) and արևմտյան արջամուկը (*Dendrohyrax dorsalis*). 2011-ի տվյալներով ամեն տարի Գանայի հարավի չորս քաղաքներում որպես վայրի միս մոտ 128, 400 ծղոտագույն չղջիկներ(*Eidolon helvum*) են վաճառվել։

2006 թվականին հաշվարկվել է, որ Կրոս-Մանգա-Բիոկո ափամերձ անտառների նիգերիական և կամերունական հատվածներում տարեկան սպանվում է մոտ 1, 437, 458 կենդանի, այդ թվում՝ մոտ 43, 880 Էմին առնետ (*Cricetomys emini*), 41, 800 ծառի պանգոլին, 39, 700 սպիտակաքիթ կզակապիկ, 22, 500 Մոնա կապիկ(*Cercopithecus mona*), 3, 500 կարմրականջ կապիկ (*C. erythrotis*), 20, 300 դրիլներ (*Mandrillus leucophaeus*), 15, 300 աֆրիկյան ցիվետ (*Civettictis civetta*), 11, 900 երկարաքիթ կուզիմանսա (*Crossarchus obscurus*), ավելի քան 7, 600 աֆրիկյան մանգաններ (*Nandinia binotata*), 26, 760 Նեղոսի վարանններ (*Varanus niloticus*) և 410 աֆրիկյան անտառային փղեր։ (*Loxodonta cyclotis*).

1983-2002 թվակններին Գաբոնում արևմտյան գորիլայի(*Gorilla gorilla*) և շիմպանզեի(*Pan troglodytes*) պոպուլյացիան նվազել է 56%-ով։ Այս անկումը հիմնականում պայմանավորված է եղել առևտրային որսի հետևանքով, որը նպաստել է անտառօգտագործման ընդլայնված ենթակառուցվածքին։ Ճահճային մանգուստը (*Atilax paludinosus*) և երկարաքիթ մանգուստը(*Herpestes naso*) ամենաշատ փոքր կենդանիներն են, որոնք առաջարկվում են երկրի գյուղական վայրի մսի շուկաներում։

1990-ականների վերջին Կոնգոյի ավազանի Էկվատուր նահանգի Բասանկուսու քաղաքում թարմ և ապխտած բոնոբոյի(*Pan paniscus*) մարմիններ են նկատվել։ Տանզանիայի Կատավի-Ռուկվա շրջանում վայրի կենդանիներ որսողների կողմից սպանված հիմնական տեսակներից են իմպալան(*Aepyceros melampus*), այծքաղը(*Sylvicapra grimmia*), գորշուկը (*Phacocherus africanus*), աֆրիկյան գոմեշը(*Syncerus caffer*), harnessed bushbuck, Սավաննայի վագերաձին (*Equus quagga*).

Մադագասկարի հարավ-արևմտյան հատվածում գտնվող գյուղական շրջանում անցկացված հարցումը ցույց է տվել, որ վայրի միս որսողների թիրախն է վայրի վարազը (*Potamochoerus larvatus*), կատվային լեմուրը (*Lemur catta*),  սիֆակա վերրոն (*Propithecus verreauxi*), Hubbard's sportive lemur (*Lepilemur hubbardorum*), հաստապոչ գաճաճ լեմուրը (*Cheirogaleus medius*), տենրեկը (*Tenrec ecaudatus*), մոխրագույն մկնանման լեմուրը (*Microcebus murinus*), reddish-gray mouse (*M. griseorufus*), Madagascan fruit bat (*Eidolon dupreanum*) և շիկակարմիր թռչող աղվեսը(*Pteropus rufus*)։

## Զարգացում

### Անտառօգտագործում
Աֆրիկյան անտառներում գործող ընկերությունների կողմից անտառահատումների կրճատումները սերտորեն կապված են վայրի մսի առևտրի հետ։ Քանի որ դրանք ապահովում են ճանապարհներ, բեռնատարներ և հասանելություն դեպի հեռավոր անտառներ, դրանք անտառների և քաղաքային կենտրոնների միջև որսորդների և մսի տեղափոխման հիմնական միջոցն են։ Դրանցից մի քանիսը, ներառյալ  Congolaise Industrielle du Bois-ը (CIB) Կոնգոյի Հանրապետությունում համագործակցել են կառավարությունների և միջազգային բնապահպանական կազմակերպությունների հետ՝ կարգավորելու վայրի մսի առևտուրը այն կոնցեսիաների շրջանակներում, որտեղ նրանք գործում են։ Բազմաթիվ լուծույմներ են անհրաժեշտ։ Քանի որ յուրաքանչյուր երկիր ունի տարբեր ռեսուրսներ, ավանդույթներ և օրենքներ, մեկ լուծումը ամենուր չի գործի։

### Սնունդ
Վայրի միսը կարող է լինել միկրոէլեմենտների և մակրոէլեմենտների կարևոր աղբյուր։ Հարավամերիկացիների ուսումնասիրությունը Տրես Ֆոնտերաս տարածաշրջանում ցույց տվեց, որ նրանք, ովքեր օգտագործում էին վայրի միս, ավելի ցածր ռիսկի էին ենթարկվում սակավարյունության և քրոնիկական առողջական խնդիրների, քանի որ նրանց սննդակարգը ներառում էր ավելի շատ երկաթ, ցինկ և վիտամին C, քան նրանք, ովքեր չեն ուտում վայրի միս։

### Գերձկնորսություն
Գանայում աֆրիկյան ձկնաբուծական տարածքների միջազգային անօրինական գերշահագործումը հանգեցրել է վայրի մսի պահանջարկի աճին։ Ե՛վ Եվրոպական միության կողմից սուբսիդավորվող նավատորմերը, և՛ տեղական առևտրային նավատորմերը սպառել են ձկան պաշարները, ինչը թույլ է տալիս տեղացիներին իրենց սննդակարգը լրացնել բնական արգելոցներից որսված կենդանիներով։ Ավելի քան 30 տարվա տվյալները կաթնասունների պոպուլյացիայի կտրուկ անկման և 41 վայրի բնության տեսակների կենսազանգվածի կտրուկ անկումը կապում են կապում են ձկների պաշարների նվազման հետ։ Ձկան և վայրի մսի սպառումը փոխկապակցված է ․մի ռեսուրսի անկումը նպաստում է մյուսի պահանջարկի և գնի բարձրացմանը։

### Հովվություն
Սուդանի և Կենտրոնական Աֆրիկայի Հանրրապետության միջև սահմանամերձ շրջանի հովիվներին ուղեկցում են զինված առևտրականներ, որոնք նաև զբաղվում են խոշոր ֆիտոֆագերի որսագողությամբ։ 2012-ից 2017 թվականներին Չինկոյի տարածքում հսկա եզնայծի, աֆրիկյան գոմեշի, աֆրիկյան այծքաղի և ջրային այծի անկումը վերագրվում է որսագողության գործունեւթյանը։ Նրանք խոշոր եղջերավոր անասուններն օգտագործում են՝ վայրի միսը շուկաներ տեղափոխելու համար։

## Դերը հիվանդությունների տարածման գործում

Կենդանական աղբյուրները կարող են լինել վարակիչ հիվանդությունների պատճառ, ինչպիսիք են տուբերկուլյոզը, բորոտությունը, խոլերան, ջրծաղիկը, կարմրուկը, գրիպը և սիֆիլիսը, որոնք ձեռք են բերել վաղ շրջանի հողագործները։ ՄԻԱՎ-1-ի, ՁԻԱՀ-ի, էբոլա վիրուսային հիվանդության և Կրեյտցֆելդտ-Յակոբ հիվանդության առաջացումը այսօր վերագրվում է կենդանական աղբյուրներին։ 1980-ականներին Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում հայտնաբերվել է Թոմասի սկյուռը (*Funisciurus anerythrus*) և կարմրաոտ սկյուռը (*Heliosciurus rufobrachium*), որը կապիկի գրիպի վիրուսը կրողն է։

Էբոլա վիրուսի բռնկումները Կոնգոյի ավազանում և Գաբոնում 1990-ականներին կապված են շիմպանզեների և բոնոբոների մորթման հետ։ Մարդու լիմֆոտրոպիկ վիրուսով վարակված վայրի կենդանիների որսորդները Կենտրոնական Աֆրիկայում սերտ կապի մեջ էին վայրի պրիմատների հետ։ Սիբիրախտը կարող է փոխանցվել սմբակավոր կենդանիներին մորթելիս կամ ուտելիս։ Արյան միջոցով փոխանցվող հիվանդությունների փոխանցման ռիսկն ավելի մեծ է մորթելու, քան տեղափոխման, պատրաստման և սպառման ժամանակ։

Շատ որսորդներ և առևտրականներ չգիտեն կենդանաբանական հիվանդությունների և վարակների փոխանցման ռիսկերի մասին։ Նիգերիայի գյուղական համայնքներում անցկացված հարցումը ցույց է տվել, որ հարցմանը մասնակցածների 55%-ն է տեղյակ կենդանաբանական հիվանդությունների մասին, սակայն կրթությունը և մշակութային ավանդույթները կարևոր ուժ են հանդիսանում որսի և վայրի միս ուտելու համար՝ չնայած առկա ռիսկերին։

### ՄԻԱՎ
Կամերունոում վայրի շիմպանզեների ուսումնասիրությունների արդյուքնորը ցույց են տալիս, որ նրանք իսկզբանե վարակված են simian foamy virus-ով և հանդիսանում են ՄԻԱՎ-1-ի՝ մարդկանց մոտ ձեռքբերովի իմունային հանբավարարության համախտանիշի(ՁԻԱՀ) հիմնական նախադրյալը։ Գոյություն ունեն ՄԻԱՎ-ի մի քանի տարբեր շտամներ, ինչը ցույց է տալիս, որ նման խաչաձև փոխանցումը տեղի է ունեցել մի քանի անգամ։Հաղորդվում է, որ շիմպանզեների մոտ առկա իմունային անբավարարության վիրուսը առաջացել է ավելի հին շտամներից, որոնք առկա են սպիտակ օձիքավոր սևադեմ կապիկի(*Cercocebus torquatus*) և սպիտակաքիթ կզակապիկի մոտ։ Հավանական է, որ ՄԻԱՎ-ը սկզբնապես փոխանցվել է մարդկանց՝ վարակված վայրի մսի հետ շփման միջոցով։

### Էբոլա
Էբոլա վիրուսի բնական աղբյուրներն անհայտ են։ Հնարավոր աղբյուրները ներառում են ոչ մարդկային պրիմատներ,չղջիկներ, կրծողներ, գետնափորներ, գիշատիչներ և սմբակավոր կենդանիներ։ 2001 թվականի հոկտեմբերից մինչև 2003 թվականի դեկտեմբերն ընկած ժամանակահավածում էբոլա վիրուսի հինգ դեպք է գրանցվել Գաբոնի և Կոնգոյի Հանրապետության սահմանային տարածքում։ Վայրի կենդանիների դիահերձումը ցույց է տվել, որ շիմպանզեները, գորիլաները և այծքաղերը վարակված են եղել վիրուսով։Էբոլա վիրուսը կապված է վայրի մսի օգտագործման հետ, և որոշ հետազոտողներ ենթադրում են, որ չղջիկները էբոլա վիրուսի առնվազն որոշ տեսակների հիմնական աղբյուրն են։ 1976-ին գրանցված առաջին բռնկումից մինչև 2014-ի ամենամեծ բռնկումը վիրուսը կենդանիներից մարդկանց է փոխանցվել ընդամենը 30 անգամ, չնայած ամեն տարի մեծ թվով չղջիկներ են սպանվում և վաճառվում։ Չղջիկները դիպչում են մասամբ կերած մրգերին ու դրանց միջուկին, այնուհետև ցամաքային կաթնասունները, ինչպիսիք են գորիլաներն ու այծքաղները, դրանցով, սնվում են։ Իրադարձությունների այս շղթան ձևավորում է բնական հյուրընկալողից կենդանիների պոպուլյացիաներին փոխանցման հնարավոր անուղղակի ուղի։2014 թվականին Արևմտյան Աֆրիկայում Էբոլա վիրուսի համաճարակի ենթադրյալ  զրոյական պացիենտը հարավարևելյան Գվինեայի Մելիանդու քաղաքից երկու տարեկան տղա էր, որը խաղում էր մի ծառի վրա, որը անգոլական անպոչ չղջիկների գաղութն էր (Mops condylurus):[

Լիբերիայում Էբոլա տենդի ժամանակ անցկացված ուսումնասիրության արդյունքները ցույց են տվել, որ սոցիալ-տնտեսական պայմաններն ազդել են վայրի մսի օգտագործման վրա։ Ճգնաժամի ընթացքում նկատվել է վայրի մսի սպառման և ամենօրյա սննդի հաճախականության նվազում։ Բացի այդ, վայրի մսի տեսակների նախասիրությունները մնացին նույնը։

### Մակաբույծներ
Կամերունում պրիմատների 15 տեսակներ հետազոտվել են ստամոքս-աղիքային մակաբույծների հետազոտման համար: Վայրի մսի պրիմատները վարակված են եղել Տրիչուրիսով, Էնտամոեբայով, Ասկարիդով, Կապիլարիայով, ճիճուներով, Բերտիելլայով և Էնդոլիմաքս նանայով։Կոնգոյի Դեմոկրատական ​​Հանրապետության գյուղական մսի շուկաներում վաճառվող աֆրիկական օձերի զգալի մասը վարակված է Armillifer grandis-ով, որը վտանգ է ներկայացնում հանրային առողջության համար:

## Լուծում
Վայրի մսի ձեռքբերումը և առևտուրը նվազեցնելու կամ շարունակելու առաջարկները ներառում են․

* ընդլայնել սպառողների հասանելիությունը կենդանական սպիտակուցի մատչելի և հուսալի այլընտրանքային աղբյուրներին, ինչպիսիք են հավը, գյուղատնտեսական կենդանիները  և ձուկը.
* վայրի բնության նկատմամբ իրավունքների և լիազորությունների փոխանցում տեղական համայնքներին.
* ամրապնդել պահպանվող տարածքների կառավարումը և կիրառել վայրի բնության պահպանման օրենքները:

Որպես վայրի մսի այլընտրանք, երբեմն հնարավոր է վայրի բնության մեջ ավանդաբար որսվող տեսակների բուծումը:Բուծումը պետք է ուշադիր վերահսկվի, քանի որ կա վտանգ, որ դրանք կարող են օգտագործվել փողերի լվացման  և օրինականացնելու համար, ինչպես Ինդոնեզիայում վայրի կանաչ պիթոնների  վաճառքից փողերի լվացումը կենդանիների առևտրի համար։

## Տես նաև
* Կատվի միս
* Շան միս
* Որս
* Թերսնուցում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Աֆրիկայի բնություն
Կատեգորիա:Բնության խնդիրներ
Կատեգորիա:Միս
Կատեգորիա:Շրջակա միջավայրի պաշտպանություն
Կատեգորիա:Որսորդություն