Ծոծրակային բիլթ

**Ծոծրակային բիլթ**, կաթնասունների գլխուղեղի կեղևի չորս հիմնական բլթերից մեկը: Բլթի անվանումը պայմանավորված է գլխի հետևի մասում իր տեղակայումով, , «հետևում» և , «գլուխ»:

Ծոծրակային բլիթը կաթնասունների գլխուղեղի տեսողության մշակման կենտրոնն է, որ պարունակում է տեսողական կեղևի անատոմիական շրջանի մեծ մասը: Առաջնային տեսողական կեղևը Բրոդմանի 17-րդ դաշտն է, որը սովորաբար կոչվում է V1 (տեսողական, visual): Մարդկանց մոտ V1-ը գտնվում է ծոծրակային բլթի միջային կողմում՝ թռչնաբտի ակոսում. V1-ի ամբողջ ծավալը հաճախ շարունակվում է դեպի ծոծրակային բևեռ: V1-ը նաև հաճախ կոչվում է զոլավոր կեղև, քանի որ այն կարելի է ճանաչել միելինի մեծ շերտով՝ Գենարիի գծով: V1-ից դուրս գտնվող տեսողական գոտիները կոչվում են արտազոլային կեղև: Կան բազմաթիվ արտազոլային դաշտեր, որոնք մասնագիտացած են տարբեր տեսողական խնդիրների մեջ, ինչպիսիք են տեսողական-տարածական մշակումը, գույների տարբերակումը և շարժման ընկալումը: Ծոծրակային բլթի երկկողմանի վնասումը կարող է հանգեցնել կեղևային կուրության (Անտոնի-Բաբինսկու համախտանիշ):

## Կառուցվածք

Երկու ծոծրակային բլթերը մարդու գլխուղեղի չորս զույգ բլթերից ամենափոքրն են: Տեղակայվելով գանգի անմիջապես հետևում՝ ծոծրակային բլթերը գլխուղեղի հետևի մասն են կազմում: Ծոծրակային բլթերը ստացել են իրենց անվանումը ծածկված ոսկորից, իսկ ծոծրակոսկրը գտնվում է բլթերից վեր:

Բլթերը հենվում են ուղեղիկի վրանի վրա, որը գլխուղեղի կարծրենու թերթիկի հաշվին առաջացած ելուն է և բաժանում է գլխուղեղը ուղեղիկից։ Բլթերը կառուցվածքայնորեն մեկուսացված են գլխուղեղի համապատասխան կիսագնդերում՝ երկայնաձիգ ճեղքի շնորհիվ բաժանման պատճառով։ Ծոծրակային բլթերի առաջային եզրերին կան մի քանի բլթակներ, որոնք բաժանված են միմյանցից կողմնային ծոծրակային ակոսով։

Յուրաքանչյուր կիսագնդի ներքին մակերեսը ծոծրակային բլթում առաջացնում է թռչնաբտի ակոսը (): Միջին Y-աձև ակոսից վեր՝ ծոծրակագագաթային և թռչնաբտի ակոսների միջև գտնվում է սեպը (), իսկ  ներքևում լեզվային գալարն է ():

Առաջնային տեսողական դաշտերի վնասվածքը կարող է բերել մասնակի կամ ամբողջական կուրացման:

## Գործառույթ
Ծոծրակային բլիթը բաժանված է մի քանի ֆունկցիոնալ տեսողական դաշտերի: Յուրաքանչյուր տեսողական դաշտ ներառում է տեսողական աշխարհի ամբողջական քարտեզը: Թեև այս դաշտերը տարանջատող անատոմիական մարկերներ չկան (բացառությամբ զոլավոր կեղևի Գենարիի գծի), այնուամենայնիվ ֆիզիոլոգները կեղևը բաժանել են տարբեր ֆունկցիոնալ շրջանների՝ օգտագործելով էլեկտրոդների պոտենցիալների տարբերությունները:

Առաջին ֆունկցիոնալ դաշտը առաջնային տեսողական կեղևն է: Այն պարունակում է տեղային կողմնորոշման, տարածականության, հաճախականության և գունային հատկությունների ցածրաստիճան նկարագրություն փոքր ընկալչական դաշտերից: Առաջնային տեսողական կեղևը տարածվում է փորային հոսքի ծոծրակային դաշտերի վրա (տեսողական դաշտ V2 և V4), ինչպես նաև մեջքային հոսքի ծոծրակային տեսողական դաշտեր՝ V3, MT (V5) և մեջքամիջային դաշտ (DM):

Փորային հոսքը հայտնի է տեսողության մեջ «ինչը» մշակելու համար, մինչդեռ մեջքային հոսքը մշակում է «որտեղ/ինչպես»-ները: Դա տեղի է ունենում այն պատճառով, որ փորային հոսքը ապահովում է խթանի նույնականացման համար անհրաժեշտ կարևոր տեղեկատվությունը, որը պահված է հիշողության մեջ: Այս տեղեկատվությունը ունենալով հիշողության մեջ՝ մեջքային հոսքը կարողանում է կենտրոնանալ շարժողական գործողությունների վրա ի պատասխան արտաքին գրգռիչների:

Չնայած բազմաթիվ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ այս երկու համակարգերը անկախ են և կառուցված են միմյանցից առանձին, կան նաև ապացույցներ, որ երկուսն էլ անհրաժեշտ են հաջող ընկալման համար, հատկապես, երբ գործ ունենք խթանների ավելի բարդ ձևերի հետ: Օրինակ, ֆունկցիոնալ մագնիսառեզոնանսային շերտագրությունն օգտագործվել է ձևի ու գտնվելու վայրի ուսումնասիրման համար: Առաջին մեթոդը բաղկացած էր տեղորոշման առաջադրանքներից: Երկրորդ մեթոդի դեպքում լուսավորված սենյակում մասնակիցներին էկրանի վրա 600 մվ տևողությամբ խթաններ էին ցուցադրվել: Պարզվեց, որ երկու ուղիներն էլ դեր են խաղում ձևի ընկալման մեջ, թեև տեղորոշման մշակումը դեռևս գտնվում է մեջքային հոսքում:

Մեջքամիջային հոսքը (DM) մանրակրկիտ ուսումնասիրված չէ: Այնուամենայնիվ, կան որոշ տվյալներ, որ թույլ են տալիս ենթադրել, որ այս հոսքը փոխազդում է այլ տեսողական դաշտերի հետ: Կապիկների վրա կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ V1 և V2 տեսողական դաշտերից ստացված տեղեկատվության կեսը կազմվում է մեջքամիջային հոսքից: Մնացած մուտքերը գալիս են տարբեր աղբյուրներից, որոնք կապված են տեսողական ցանկացած մշակման հետ:

Ծոծրակային բլթի կարևոր ֆունկցիոնալ կողմն այն է, որ պարունակում է առաջնային տեսողական կեղևը:

Ցանցաթաղանթի լուսազգաց բջիջները տեսողական ուղու միջոցով ազդակը փոխանցում են տեսաթմբի կողմնային ծնկաձև մարմիններին, որտեղից գլխավոր տեսողական ուղին, առաջացնելով տեսողական ճառագայթները, հասնում են տեսողական կեղև: Յուրաքանչյուր տեսողական կեղև ստանում է չմշակված զգայական տեղեկատվություն ցանցաթաղանթի արտաքին կեսից՝ գլխի նույն կողմում և ցանցաթաղանթի ներքին կեսից՝ գլխի մյուս կողմում: Սեպը (Բրոդմանի 17-րդ դաշտ) ստանում է տեսողական տեղեկատվություն կոնտրկողմնային ցանցաթաղանթի վերին կեսից, որը համապատասխանում է ստորին տեսողական դաշտին։ Լեզվային գալարը տեղեկատվություն է ստանում կոնտրկողմնային ցանցաթաղանթի ստորին կեսից, որը համապատասխանում է վերին տեսողական դաշտին։ Գլխուղեղի կեղև մտնելուց առաջ ցանցաթաղանթային ուղիները ընդհատվում են տեսաթմբի կողմնային ծնկաձև կորիզներում: Ծոծրակային բլթերի գորշ նյութի հետին կողմի բջիջները դասավորված են որպես ցանցաթաղանթի դաշտի տարածական քարտեզ։ Ֆունկցիոնալ նեյրոպատկերումը ցույց է տալիս նմանատիպ արձագանքման օրինաչափություններ կեղևի հյուսվածքում, երբ ցանցաթաղանթի բջիջները ենթարկվում են վերշեմային գրգռիչի ազդեցությանը:

## Կլինիկական նշանակություն
Մեկ ծոծրակային բլթի վնասման արդյունքը կարող է լինել հոմոնիմ հեմիանոփսիան՝ տեսողության խանգարումը, երբ յուրաքանչյուր աչքում հավասարաչափ «դաշտային կտրվածքներ» են առաջանում: Ծոծրակային բլթի վնասվածքները կարող են առաջացնել տեսողական հալյուցինացիաներ: Գագաթա-քունքա-ծոծրակային ասոցիատիվ տարածքների վնասումը բերում է աքրոմատոփսիայի, ակինետոփսիայի, ագրաֆիայի: Ձախ ծոծրակային բլթի վնասվածքը կարող է հանգեցնել իրական ալեքսիայի (ալեքսիա առանց ագրաֆիայի): Հետին ծոծրակային բլթի մակերեսին գտնվող առաջնային տեսողական կեղևի վնասումը կարող է հանգեցնել կուրության՝ տեսողական կեղևի մակերևույթին գտնվող տեսողական քարտեզի վրա վնասվածքի հետևանքով առաջացած անցքերի կամ բացվածքների պատճառով:

### Էպիլեպսիա
Վերջին ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ իդիոպաթիկ էպիլեպսիայի ժամանակ ծոծրակային բլթում նկատվում են յուրահատուկ նյարդաբանական բացահայտումներ: Ծոծրակային բլթի էպիլեպտիկ ցնցումները ուղեկցվում են մի քանի գույներ պարունակող լուսավորությամբ կամ տեսողական պատկերներով: Այս նոպաները կոչվում են ֆոտոզգայունության նոպաներ և առաջանում են թարթող գրգռման հետևանքով (սովորաբար հեռուստացույցի միջոցով): Ծոծրակային բլթի էպիլեպտիկ հիվանդները ցնցումները նկարագրում են որպես նոպաներ, որոնք ուղեկցվում են վառ գույներով և խիստ մշուշված տեսողությամբ (որոշ հիվանդներ նաև նկարագրել են փսխումներ): Ծոծրակային ցնցումները հիմնականում հրահրվում են ցերեկային ժամերին, հեռուստատեսությամբ, տեսախաղերով կամ թարթող խթանիչներով: Ծոծրակային ցնցումները տեղի են ունենում ծոծրակային բլթերում տեղայված էպիլեպտիկ օջախի պատճառով: Դրդող ազդակները կարող են լինել ինքնաբուխ կամ առաջանալ արտաքին տեսողական գրգռիչների պատճառով: Էթիոլոգիապես, ծոծրակային բլթի էպիլեպտիկ ցնցումները կարող են լինել իդիոպաթիկ, սիմպտոմատիկ կամ կրիպտոգեն: Սիմպտոմատիկ ցնցումները կարող են սկսվել ցանկացած տարիքում և ցանկացած փուլում՝ հիմքում ընկած պատճառական խանգարումից հետո կամ դրա ընթացքում: Իդիոպաթիկ ծոծրակային ցնցումները սկսում են հիմնականում մանկական տարիքից: Ծոծրակային էպիլեպսիաները կազմում են բոլոր էպիլեպսիաների մոտավորապես 5-10%-ը:

## Պատկերասրահ

File:Gray724.png|Գանգի հիմ.
File:Gray1197.png|Գծանկար, որը ցույց է տալիս գլխուղեղի կապը գանգի հետ.
File:Brain animated color nevit.gif|Ծոծրակային բիլթը՝ կապույտով.
File:Slide3aa.JPG|Ծոծրակային բիլթ
File:Slide3bb.JPG|Ծոծրակային բիլթ
File:Slide2GRE.JPG|Գլխուղեղի փորոքները և հիմային գանգլիան վերևից. Հորիզոնական հատում. Խորը կտրվածք.


## Տես նաև
* Ալֆա-ռիթմ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ակնաբուժություն
Կատեգորիա:Անատոմիա
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Գլխուղեղ
Կատեգորիա:Կենտրոնական նյարդային համակարգ
Կատեգորիա:Նյարդային համակարգ
Կատեգորիա:Տեսողական համակարգ
Կատեգորիա:Տեսողություն