Թոմաս Կուն

**Թոմաս Սամուել Կուն** (, ), ամերիկացի պատմաբան և գիտության փիլիսոփա, որի «Գիտական հեղափոխությունների կառուցվածքը» (1962 թ.) գիրքը մեծ ազդեցություն ունեցավ ինչպես ակադեմիական, այնպես էլ լայն հանրության շրջանակներում՝ ներկայացնելով «հարացուցային շրջադարձ» տերմինը, որն այդ ժամանակից ի վեր դարձել է համընդհանուր արտահայտություն անգլերեն լեզվում։

Կունը հանդես է եկել մի շարք տեսակետներով՝ գիտական գիտելիքի առաջընթացի առնչությամբ։ Նա պնդում էր, որ գիտական ոլորտներն առաջընթաց ապրում են ոչ միայն գծային և շարունակական ձևով, այլև պարբերաբար ենթարկվում են «հարացուցային շրջադարձերի», որոնք բացում են գիտելիքի ընկալման նոր ուղիներ՝ գիտության համար նախկինում անընդունելի համարված մոտեցումների հանդեպ։ Կունը նաև պնդում էր, որ գիտական ճշմարտության գաղափարը որևէ պահին չի կարող որոշվել միայն օբյեկտիվ չափանիշներով. այն ձևավորվում է տվյալ գիտական համայնքի համաձայնությամբ։

Միևնույն ժամանակ, միմյանց հետ մրցող հարացույցները հաճախ համարժեք չեն. այսինքն՝ դրանց միջև չկա մեկը մեկին համապատասխանող ենթադրությունների կամ տերմինների համապատասխանություն։ Այսպիսով՝ գիտության ընկալումը երբեք չի կարող ամբողջությամբ հիմնված լինել միայն «օբյեկտիվության» վրա։ Գիտությունը պետք է հաշվի առնի նաև սուբյեկտիվ դիտանկյունները, քանի որ բոլոր օբյեկտիվ եզրահանգումներն ի վերջո հիմնված են հետազոտողների և մասնակիցների սուբյեկտիվ ընկալումների ու աշխարհընկալման վրա։

## Վաղ կյանք, ընտանիք և կրթություն
Կունը ծնվել է 1922 թվականին Օհայո նահանգի Ցինցինատի քաղաքում՝ Մինեթ Սթրուք Կունի և Սամուել Լ. Կունի ընտանիքում։ Նրա հայրը արդյունաբերական ինժեներ էր։ Երկուսն էլ հրեա էին, թեև ոչ դավանապաշտ։

Ընտանիքը տեղափոխվել է Մանհեթեն, երբ Կունը դեռ մանուկ էր։ Մանկապարտեզից մինչև հինգերորդ դասարան նա սովորել է Լինքոլնի դպրոցում՝ Մանհեթենում գործող մասնավոր առաջադեմ կրթօջախում, որը շեշտը դնում էր ոչ թե փաստերի և առարկաների ուսումնասիրման, այլ անկախ մտածողության զարգացման վրա։ Այնուհետև ընտանիքը տեղափոխվել է Նյու Յորքում գտնվող Քրոթոն-օն-Հադսըն փոքրիկ քաղաք՝ Մանհեթենից մոտ 64 կմ հյուսիս, որտեղ նա կրկին հաճախել է մասնավոր առաջադեմ դպրոց՝ Հեսսիան Հիլլս։ Այստեղ վեցերորդից իններորդ դասարաններում Կունը զարգացրեց մաթեմատիկայի հանդեպ իր սերը։ 1937 թվականին նա լքում է Հեսսիան Հիլլսը և մեկ տարի ուսանում Սոլբրի դպրոցում, որից հետո ընդունվում է Տաֆթի դպրոց՝ Կոնեկտիկուտ նահանգի Ուոթերթաուն քաղաքում, որը ավարտել է 1940 թվականին։

1943 թվականին Կունը ստացել է ֆիզիկայի բակալավրի աստիճան Հարվարդի քոլեջում։ Ուսանողական տարիներին նա գրել է «*The Harvard Crimson»* համալսարանական թերթի համար և եղել է դրա խմբագրական խորհրդի ղեկավար։ Նա նաև ստացել է ֆիզիկայի մագիստրոսի և դոկտորի աստիճաններ՝ համապատասխանաբար 1946 և 1949 թվականներին՝ Ջոն Վան Ֆլեքի գիտական ղեկավարությամբ։ Մինչ մագիստրատուրա և դոկտորանտուրա ընդունվելը՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Կունը կարճ ժամանակ աշխատել է Հարվարդի գաղտնի Ռադիոհետազոտական լաբորատորիայում՝ Ջոն Վան Ֆլեքի հետ միասին։ Այդ աշխատանքը ներառում էր նաև ճանապարհորդություններ դեպի Անգլիա, Ֆրանսիա և Գերմանիա:

## Կարիերա
Կունն իր դասավանդման կարիերան սկսել է 1948-ից մինչև 1957 թվականները Հարվարդի համալսարանում՝ դասավանդելով գիտության պատմություն՝ որպես ընդհանուր կրթության և գիտության պատմության օգնական պրոֆեսոր՝ Հարվարդի համալսարանի նախագահ Ջեյմս Բրայանտ Քոնանտի առաջարկով: Նա Հարվարդի կրտսեր անդամ էր1948–1951 թվականներին, և  ինչպես ինքն է նշում «Գիտական հեղափոխությունների կառուցվածքը» գրքի երկրորդ հրատարակության նախաբանի առաջին էջերում, այդ երեք տարիները՝ լիակատար ակադեմիական ազատությամբ, վճռորոշ դեր խաղացին իր համար՝ անցում կատարելու ֆիզիկայի ուսումնասիրությունից դեպի գիտության պատմության և գիտության փիլիսոփայության ուսումնասիրություն: Սակայն Քոնանի ազդեցությունը Հարվարդում արագորեն նվազեց 1950-ականների ընթացքում, ընդհանուր կրթության ծրագիրը փոխվեց, և 1957 թվականին Կունին մերժեցին մշտական պաշտոն ստանալու հարցում:

Հարվարդից հետո Կունն սկսեց դասավանդել Կալիֆոռնիայի Բերքլիի համալսարանում՝ փիլիսոփայության և պատմության ֆակուլտետներում միաժամանակ։ 1961 թվականին նրան շնորհվեց Գիտության պատմության պրոֆեսորի կոչում։ Բերքլիում Կունը ղեկավարել է «Քվանտային ֆիզիկայի պատմության աղբյուրները» ազգային գիտական հիմնադրամի ծրագիրը՝ 1961–1964 թվականներին: Կունը հարցազրույց է վերցրել դանիացի ֆիզիկոս Նիլս Բորից և ձայնագրել այն հենց նրա մահվան նախօրեին։ Բերքլիում նա գրել և 1962 թվականին հրապարակել է իր ամենահայտնի և ազդեցիկ գործը՝ *«Գիտական հեղափոխությունների կառուցվածքը»*:

1964 թվականին Կունը միացավ Փրինսթոնի համալսարանին՝ ստանալով Մ. Թեյլոր Փայնի փիլիսոփայության և գիտության պատմության պրոֆեսորի պաշտոնը: 1969-ից մինչև 1970 թվականը նա Գիտության պատմության ընկերության նախագահ էր: 1972-ից մինչև 1979 թվականը նա անդամ էր Փրինսթոնի Առաջադեմ ուսումնասիրությունների ինստիտուտում: 1978–79 թվականներին, նա Նյու Յորքի հումանիտար գիտությունների ինստիտուտի անդամ էր: 1979 թվականին նա միացել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտին (MIT) որպես Լորանս Ս. Ռոքֆելլերի անվան փիլիսոփայության պրոֆեսոր՝ այնտեղ մնալով մինչև 1991 թվականին վաստակավորի կոչում ստանալը: Նա եղել է Գիտության փիլիսոփայության ասոցիացիայի նախագահը 1989-1990 թվականներին:

## Գիտական հեղափոխությունների կառուցվածքը
«Գիտական հեղափոխությունների կառուցվածքը» (ԳՀԿ) սկզբնապես տպագրվել է որպես հոդված՝ Միջազգային միավորված գիտության հանրագիտարանում, որը հրատարակել են Վիեննայի խմբակի տրամաբանական պոզիտիվիստները: Այս գրքում, որը մեծապես ազդեցություն է ստացել Լուդվիկ Ֆլեկի հիմնարար աշխատանքից ( Կունի վրա Ֆլեկի հնարավոր ազդեցության մասին կտեսնեք): Կունը պնդում էր, որ գիտությունը չի առաջադառնում նոր գիտելիքների հարթակի գծային կուտակմամբ, այլ անցնում է պարբերական հեղափոխությունների՝ կոչված նաև «հարացույցի փոփոխություններ» (չնայած ինքը չի ստեղծել այդ արտահայտությունը, սակայն նպաստել է նրա հանրաճանաչությանը), որտեղ կոնկրետ ոլորտում գիտական հետազոտության բնույթը հանկարծակի փոփոխվում է։ Ընդհանուր առմամբ՝ գիտությունը բաժանվում է երեք տարբեր փուլերի։ Առաջին փուլը նախգիտությունն է (prescience), երբ չկա կենտրոնական պարադիգմ։ Դրանից հետո գալիս է «նորմալ գիտությունը», երբ գիտնականները փորձում են ընդլայնել կենտրոնական հարացույցը՝ լուծելով «հանելուկներ։: Հարացույցի հովանու ներքո նորմալ գիտությունը շատ արդյունավետ է. «երբ հարացույցը հաջողվում է, մասնագիտությունը լուծում է այնպիսի խնդիրներ, որոնք իր անդամները հազիվ թե կարողանային պատկերացնել և երբեք չէին ձեռնարկի առանց հարացույցին նվիրվածության»:

Հարացուցային նվիրվածության միջոցով խնդիրներ լուծելու նպատակով փորձարկումների և տվյալների հավաքագրման վերաբերյալ Կունն ասում է. 
Գիտնականի լաբորատորիայում իրականացրած գործողություններն ու չափումները չեն հանդիսանում փորձառության կողմից «տրված» ու «անմիջապես երևացող», այլ՝ «դժվարությամբ հավաքված» տվյալներ։ Դրանք չեն համապատասխանում գիտնականի տեսածին՝ համենայնդեպս ոչ՝ մինչև նրա հետազոտության առաջադիմելը և ուշադրությունը կենտրոնացումը։ Ի հակադրություն՝ դրանք կոնկրետ նշաններ են ավելի հիմնարար ընկալումների բովանդակության վերաբերյալ, և, որպես այդպիսին, ընտրվում են նորմալ հետազոտության խիստ ուսումնասիրության համար միայն այն պատճառով, որ խոստանում են արդյունավետ ձևով զարգացնել ընդունված հարացույցը։ Շատ ավելի հստակ, քան անմիջական փորձառությունը, որի մի մասից նրանք ծագում են, գործողություններն ու չափումները որոշվում են հարացույցով։ Գիտությունը չի զբաղվում լաբորատոր բոլոր հնարավոր մանիպուլյացիաներով, փոխարենը ընտրում է այն գործողությունները, որոնք սերտ առնչվում են հարացույցի և մասամբ այդ հարացույցով սայմանված անմիջական փորձառության համադրությանը։ Արդյունքում՝ տարբեր պարադիգմներ ունեցող գիտնականները իրականացնում են տարբեր կոնկրետ լաբորատոր գործողություններ:

Նորմալ գիտության դեպքում, եթե արդյունքը չի համապատասխանում հարացույցին, դա դիտվում է ոչ թե որպես հարացույցի ապացուցման անհաջողություն, այլ հետազոտողի սխալ՝ հակառակ Կարլ Փոփերի հերքելիության չափանիշին։ Երբ անոմալ արդյունքները կուտակվում են, գիտությունը մտնում է ճգնաժամի փուլ, որի ժամանակ ընդունվում է նոր հարացույց, որը միավորում է հին և անոմալ արդյունքները մեկ շրջանակի տակ։ Սա կոչվում է հեղափոխական գիտություն։ Նորմալ և հեղափոխական գիտության տարբերությունը շուտով առաջացրեց Կուն-Փոփեր վեճը։

«Գիտական հեղափոխությունների կառուցվածքում» Կունը նաև պնդում է, որ մրցակցող հարացույցները անհամեմատելի են, այսինքն, հնարավոր չէ հասկանալ մեկ հարացույց մյուս մրցակցի հասկացութային շրջանակի և տերմինաբանության միջոցով։ Շատ քննադատների, օրինակ Դեյվիդ Սթոունի (Popper and After, 1982), համար այս թեզը ենթադրում էր, որ տեսությունների ընտրությունը հիմնարարապես անմիտ է. եթե մրցակից տեսությունները հնարավոր չէ ուղիղ համեմատել, ապա հնարավոր չէ ռացիոնալ ընտրություն կատարել, թե որն է ավելի լավը։ Քանզի Կունի տեսակետների վերաբերյալ այս հարաբերականության մեղադրանքն այնքան էլ պարզ չէ, դրա շուրջ շատ բանավեճեր են եղել։ Կունը երրորդ հրատարակության մեջ մերժել է հարաբերականության մեղադրանքը և փորձել հստակեցնել իր տեսակետները՝ կանխելու ավելորդ սխալմունքները։ Ֆրիմեն Դայսոնը մեջբերել է Կունին, որը ասել է. «Ես Կունյան չեմ»՝ նկատի ունենալով այն հարաբերականությունը, որ որոշ փիլիսոփաներ զարգացրել են նրա աշխատանքի հիման վրա։

«Գիտական հեղափոխությունների կառուցվածքը» հասարակական գիտությունների ոլորտում ամենաշատ մեջբերվող գիրքն է: Կունի աշխատանքի հսկայական ազդեցությունը կարելի է չափել գիտության փիլիսոփայության բառապաշարի փոփոխություններով։ «Հարացույցի փոփոխություն» հասկացությունից բացի՝ Կունը հանրաճանաչ է դարձրել հենց «հարացույց» բառը, որը նախկինում օգտագործվում էր լեզվաբանության որոշ ճյուղերում և Գեորգ Լիխտենբերգի աշխատություններում, բայց այժմ ստացել է ավելի լայն իմաստ։ Նա ստեղծեց «նորմալ գիտություն» տերմինը՝ նշելու գիտնականների հարաբերականորեն սովորական, առօրյա աշխատանքը հարացույցի շրջանակներում։ Նա նաև մեծապես պատասխանատու է եղել «գիտական հեղափոխություններ» բառակապակցության բազմակի օգտագործման համար՝ ընդգծելով, որ դրանք տեղի են ունենում տարբեր ժամանակահատվածներում և տարբեր գիտաճյուղերում՝ ի տարբերություն ուշ վերածննդի մեկ գիտական հեղափոխության գաղափարի։ «Հարացույցի փոփոխություն» արտահայտության հաճախակի օգտագործումը գիտնականներին ավելի զգոն է դարձրել և շատ դեպքերում ավելի ընդունող հարացույցների փոփոխությունների հանդեպ, այդպիսով Կունի վերլուծությունը գիտական հայացքների զարգացման վերաբերյալ ինքնին ազդել է այդ զարգացման վրա :

Կունի աշխատանքը լայնորեն օգտագործվել է սոցիալական գիտություններում՝ օրինակ՝ միջազգային հարաբերությունների ոլորտում հետպոզիտիվիստ և պոզիտիվիստ վեճերի ընթացքում։ Կունը համարվում է գիտության գիտելիքների պոստ-Մերթոնյան սոցիոլոգիայի հիմնադիր ուժերից մեկը։ Նրա աշխատանքը կիրառվել է նաև արվեստների և հումանիտար գիտությունների ոլորտում, օրինակ՝ Մեթյու Էդվարդ Հարիասի կողմից, ով տարբերակել է գիտական և պատմական համայնքները (օրինակ՝ քաղաքական կամ կրոնական խմբերը)` նշելով, որ «քաղաքական-կրոնական հավատալիքները և կարծիքները էպիստեմոլոգիապես նույնը չեն, ինչ գիտական տեսություններին վերաբերողը»: Սա պայմանավորված է նրանով, որ ապագա գիտնականների աշխարհայացքները փոխվում են խիստ ուսուցման միջոցով, ինչպես նաև Կունի կողմից «օրինակներ» կոչվողների և Համաշխարհային Հարացույցի միջև փոխհարաբերությունների շնորհիվ։ Կունի հարացույցների և հարացույցի փոփոխությունների գաղափարներն ազդել են տնտեսագիտական մտածողության պատմության ըմբռնման վրա, օրինակ՝ Քեյնսյան հեղափոխության դեպքում և քաղաքագիտության բանավեճերում:

Կունի «Գիտական հեղափոխությունների կառուցվածքը» գրքի գիտության նկարագրության վերաբերյալ հարաբերականության քննադատությանը տրված պաշտպանությունը կարելի է գտնել Կունի «Օբյեկտիվություն, արժեքային դատողություն և տեսության ընտրություն» վերնագրով հոդվածում: Այս հոդվածում Կունը կրկնում է «Գիտական հեղափոխությունների կառուցվածքի» նախավերջին գլխում ներկայացված հինգ չափանիշ, որոնք որոշում (կամ ավելի ճիշտ՝ օգնում են որոշել) տեսության ընտրությունը.

# *Ճշգրիտ — փորձարարական և դիտարկումային տեսանկյունից բավարար*
# *Համապատասխան — ներքին և արտաքին համեմատության իմաստով համահունչ*
# *Հանրածավալ — տեսության հետևանքները պետք է գերազանցեն սկզբնական բացատրության շրջանակը*
# *Պարզ — ամենապարզ բացատրությունը, հիմնականում նման Օկամի խրամատին*
# *Պտղաբեր — տեսությունը պետք է բացահայտի նոր երևույթներ կամ նոր կապեր երևույթների միջև։*

Այնուհետ Կունը ցույց է տալիս, որ չնայած այս չափանիշները որոշում են տեսության ընտրությունը, դրանք գործնականում ոչ հստակ են և հարաբերական՝ կախված անհատ գիտնականներից։ Կունի խոսքով. «Երբ գիտնականները պետք է ընտրություն կատարեն մրցակցող տեսությունների միջև, երկու մարդ, որոնք լիովին նվիրված են նույն ընտրության չափանիշների ցանկին, կարող են միևնույն է հասնել տարբեր եզրակացությունների»: Այս պատճառով, այս չափանիշները դեռևս չեն համարվում «օբյեկտիվ» սովորական իմաստով, քանի որ տարբեր գիտնականներ նույն չափանիշներով կարող են հասնել տարբեր եզրակացությունների՝ առավել արժևորելով մեկ չափանիշ մյուսի նկատմամբ կամ նույնիսկ ավելացնելով լրացուցիչ չափանիշներ անձնական կամ այլ սուբյեկտիվ պատճառներով։ Կունը հետո ասում է. «Իհարկե, ես ենթադրում եմ, որ այն ընտրության չափանիշները, որոնցով ես սկսեցի, չեն գործում որպես կանոններ, որոնք որոշում են ընտրությունը, այլ որպես արժեքներ, որոնք ազդում են դրա վրա»: Քանի որ Կունը իր գիտության նկարագրության մեջ օգտվում է գիտության պատմությունից, նրա տեսության ընտրության չափանիշները (կամ ավելի ճիշտ՝ արժեքները) հաճախ ընկալվում են որպես գիտական համայնքի տեսության ընտրության նկարագրական նորմատիվ օրենքներ (կամ արժեքներ), այլ ոչ թե սովորական «չափանիշ» բառի իմաստով հրահանգող նորմատիվ կանոններ, չնայած Կունի գիտության ընկալման վերաբերյալ բազմաթիվ տարբեր մեկնաբանություններ կան։

## Հետկառուցվածքային փիլիսոփայություն
«Գիտական հեղափոխությունների կառուցվածքը» աշխատության հրատարակությունից տարիներ անց Կունը հրաժարվեց հարացույցի գաղափարից և սկսեց կենտրոնանալ գիտական տեսությունների սեմանտիկ կողմերի վրա։ Խոսքի առումով՝ Կունը ուշադրություն է դարձնում գիտական տեսակի տերմինների դասակարգային կառուցվածքին։ Այս աշխատությունում նա համակողմանի անդրադարձել էր «իմաստի փոփոխություններին»։ Հետագայում նա ավելի շատ խոսեց «հղման տերմինների» մասին՝ յուրաքանչյուրին տրամադրելով դասակարգում։ Նույնսիկ այն փոփոխությունները, որոնք կապված են անհամեմատելիության հետ, մեկնաբանվեցին որպես դասակարգային փոփոխություններ: Արդյունքում՝ գիտական հեղափոխությունը այլևս չի համարվում պարզապես «հարացույցի փոփոխություն», այլ դիտվում է որպես գիտության տեսական լեզվի դասակարգային կառուցվածքի փոփոխություն: Որոշ գիտնականներ այս փոփոխությունը բնութագրում են որպես «լեզվական շրջադարձ»։ Անդերսենը, Բարկերը և Չենն իրենց գրքում օգտագործում են վերջին տարիների գիտակցական հոգեբանության որոշ տեսություններ՝ Կունի հասուն փիլիսոփայությունը հաստատելու համար:

Բացի հարացույցի գաղափարից հրաժարվելուց, Կունը սկսեց ուսումնասիրել նաև գիտական մասնագիտացման գործընթացը։ Գիտական հեղափոխության ժամանակ նոր հարացույցը (կամ նոր դասակարգումը) փոխարինում է հնին, մինչդեռ մասնագիտացումը հանգեցնում է նոր մասնագիտությունների և ոլորտների արագ ճանաչմանը։ Այս ուշադրությունը մասնագիտությունների բազմացման վրա Կունի մոդելը դարձնում է ավելի քիչ «հեղափոխական» և ավելի՝ «էվոլյուցիոն»։
«Հեղափոխությունները, որոնք առաջացնում են նոր բաժանումներ գիտության տարբեր ոլորտների միջև, շատ նման են կենսաբանական էվոլյուցիայի մեջ տեսակների ձևավորման (սպեցիացիայի) փուլերին։ Կենսաբանական համատեքստում հեղափոխական փոփոխության զուգահեռը մուտացիան չէ, ինչպես ես կարծում էի երկար տարիներ, այլ հենց սպեցիացիան։ Եվ սպեցիացիայի առաջացրած խնդիրները (օրինակ՝ դժվարությունը տեսակների ձևավորման դեպքը ճանաչելու հարցում մինչև որոշ ժամանակ անց դրա տեղի ունենալուց, և նույնիսկ այդ դեպքում դժվարությունը դրա կոնկրետ ժամանակը որոշելու հարցում) շատ նման են հեղափոխական փոփոխության և նոր գիտական մասնագիտությունների ի հայտ գալու և առանձնանալու խնդիրներին»:

Որոշ փիլիսոփաներ պնդում են, որ Կունը փորձել է բնութագրել գիտական փոփոխության տարբեր տեսակները. հեղափոխությունները և մասնագիտությունների ստեղծումը: Մյուսների կարծիքով՝ մասնագիտացման գործընթացը ինքնին հանդիսանում է գիտական հեղափոխությունների հատուկ դեպք: Կարելի է նաև վիճարկել, որ Կունի մոդելում գիտությունը զարգանում է հենց հեղափոխությունների միջոցով:

## Պոլանյի-Կուն բանավեճ
Չնայած նրանք օգտագործում էին տարբեր տերմինաբանություն, թե Կունը, թե Մայքլ Պոլանյին համաձայն էին, որ գիտնականների սուբյեկտիվ փորձառությունները դարձնում են գիտությունը հարաբերականացած ոլորտ։ Պոլանյին տասնամյակներ շարունակ դասախոսություններ է կարդացել այս թեմայով մինչև Կունը հրապարակեց «Գիտական հեղափոխությունների կառուցվածքը»։

Պոլանյիի կողմնակիցները մեղադրել են Կունին գրագողության մեջ, քանի որ հայտնի էր, որ Կունը մասնակցել է Պոլանյիի մի քանի դասախոսությունների և նրանք երկար ժամանակ քննարկումներ են ունեցել էպիստեմոլոգիայի շուրջ մինչև երկուսն էլ ձեռք են բերել համբավ։ Գրագողության մեղադրանքից հետո Կունը երկրորդ հրատարակությունում նշում է Պոլանյիին որպես աղբյուր: Չնայած այս ինտելեկտուալ դաշինքին, Պոլանյիի աշխատանքը մշտապես մեկնաբանվում էր ուրիշների կողմից Կունի հարացուցային փոփոխությունների շրջանակներում, ինչը խիստ անհանգստացնում էր Պոլանյիին (և Կունին):

## Կոչումներ
Կունը 1954 թվականին անվանակոչվեց Գուգենհայմի կրթաթոշակառու, իսկ 1963 թվականին ընտրվեց Ամերիկյան արվեստի և գիտությունների ակադեմիայի անդամ: 1974 թվականին ընտրվել է Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամ, 1979 թվականին՝ Միացյալ Նահանգների Գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ, և 1982 թվականին Գիտության պատմության ընկերության կողմից պարգևատրվել է Ջորջ Սարտոնի մեդալով։ 1983 թվականին նա ստացել է Ջոն Դեզմոնդ Բեռնալի մրցանակը Գիտության հասարակական ուսումնասիրությունների ընկերության կողմից, իսկ 1990 թվականին դարձել է Բրիտանական ակադեմիայի թղթակից անդամ։ Նա նաև ստացել է բազմաթիվ պատվավոր դոկտորի կոչումներ։

Ի պատիվ նրա ժառանգության, Թոմաս Կունի «Հարացույցի փոփոխության» մրցանակը շնորհվում է Ամերիկյան քիմիական ընկերության կողմից այն ելույթ ունեցողներին, ովքեր ներկայացնում են ինքնատիպ տեսակետներ, որոնք հակասում են հիմնական գիտական ​​ըմբռնմանը: Հաղթողը ընտրվում է տեսակետի նորույթի և դրա հնարավոր ազդեցության հիման վրա, եթե այն լայնորեն ընդունվի:

## Անձնական կյանք
Թոմաս Կունն ամուսնացել է երկու անգամ, նախ Քեթրին Մուսի հետ, որի հետ երեք երեխա է ունեցել, այնուհետև Ջեհեյն Բարթոն Բըրնսի (Ջեհեյն Բ. Կուն) հետ:

1994 թվականին Կունի մոտ ախտորոշվեց բրոնխների և կոկորդի քաղցկեղ։ Նա մահացավ 1996 թվականին:

## Հղումներ
* Կուն, Թ․ Ս․ *Կոպեռնիկյան հեղափոխությունը․ մոլորակային աստղագիտությունը արևմտյան մտքի զարգացման մեջ*։ Քեմբրիջ․ Հարվարդի համալսարանի հրատարակչություն, 1957։ ։
* Կուն, Թ․ Ս․ «Չափման գործառույթը ժամանակակից ֆիզիկական գիտության մեջ»։ *Իզիս*, 52 (1961): էջ 161–193։
* Կուն, Թ․ Ս․ *Գիտական հեղափոխությունների կառուցվածքը*։ Չիկագո․ Չիկագոյի համալսարանի հրատարակչություն, 1962։ ։
* Կուն, Թ․ Ս․ «Դոգմայի դերը գիտական հետազոտության մեջ»։ Էջ 347–369, Ա․ Ս․ Քրոմբիի (խմբ․) *Գիտական փոփոխություն*։ Օքսֆորդի համալսարանում անցկացված գիտության պատմության սիմպոզիում, հուլիսի 9–15, 1961։ Նյու Յորք և Լոնդոն․ Բեյսիք Բուքս և Հինեման, 1963։
* Կուն, Թ․ Ս․ *Անհրաժեշտ լարվածություն․ ընտրված ուսումնասիրություններ գիտական ավանդույթի և փոփոխության մասին*։ Չիկագո և Լոնդոն․ Չիկագոյի համալսարանի հրատարակչություն, 1977։ ։
* Կուն, Թ․ Ս․ *Սև մարմնի տեսությունը և քվանտային անընդհատությունը, 1894–1912*։ Չիկագո․ Չիկագոյի համալսարանի հրատարակչություն, 1987։ ։
* Կուն, Թ․ Ս․ *Ճանապարհը «Կառուցվածք»-ից հետո․ փիլիսոփայական հոդվածներ, 1970–1993*։ Չիկագո․ Չիկագոյի համալսարանի հրատարակչություն, 2000։ ։
* Կուն, Թ․ Ս․ *Թոմաս Ս․ Կունի վերջին գրությունները*։ Չիկագո․ Չիկագոյի համալսարանի հրատարակչություն, 2022։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Hanne Andersen, Peter Barker, and Xiang Chen. *The Cognitive Structure of Scientific Revolutions*, Cambridge University Press, 2006. 
* Alexander Bird. *Thomas Kuhn*. Princeton and London: Princeton University Press and Acumen Press, 2000. 
* Steve Fuller. *Thomas Kuhn: A Philosophical History for Our Times*. Chicago: University of Chicago Press, 2000. 
* Matthew Edward Harris. *The Notion of Papal Monarchy in the Thirteenth Century: The Idea of Paradigm in Church History*. Lampeter and Lewiston, New York: Edwin Mellen Press, 2010. .
* Paul Hoyningen-Huene *Reconstructing Scientific Revolutions: Thomas S. Kuhn's Philosophy of Science*. Chicago: University of Chicago Press, 1993. 
* Jouni-Matti Kuukkanen, *Meaning Changes: A Study of Thomas Kuhn's Philosophy*. AV Akademikerverlag, 2012. 
* Errol Morris. *[[The Ashtray (Or the Man Who Denied Reality)]]*. Chicago: University of Chicago Press, 2018. 
* Sal Restivo, The Myth of the Kuhnian Revolution. *Sociological Theory*, Vol. 1, (1983), 293–305.

## Արտաքին հղումներ
* Notes for Thomas Kuhn's "The Structure of Scientific Revolutions"
* James A. Marcum, "Thomas S. Kuhn (1922–1996)", *Internet Encyclopedia of Philosophy*
* Thomas S. Kuhn  (obituary, *The Tech* p.&nbsp;9 vol 116 no 28, June 26, 1996)
* Review in the New York Review of Books
* Color Portrait
* History of Twentieth-Century Philosophy of Science, BOOK VI: Kuhn on Revolution and Feyerabend on Anarchy –  with free downloads for public use.
* Thomas S. Kuhn, post-modernism and materialist dialectics
* Errol Morris, The Ashtray: The Ultimatum (Part 1 [of 5 parts]), a critical view and memoir of Kuhn
* Daniel Laskowski Tozzini, "Objetividade e racionalidade na filosofia da ciência de Thomas Kuhn"
* Thomas S. Kuhn Papers, MC 240. Massachusetts Institute of Technology, Institute Archives and Special Collections, Cambridge, Massachusetts.
* Maurício Cavalcante Rios,"Thomas S. Kuhn e a Construção Social do Conhecimento Científico
* Thomas Kuhn on Information Philosopher
* N. M. Swerdlow, "Thomas S. Kuhn", Biographical Memoirs of the National Academy of Sciences (2013)

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի հրեաներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմաբաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի հրեաներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Իմացաբանություն
Կատեգորիա:Հասարակագիտություն
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկայի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Պոստմոդեռնիզմ
Կատեգորիա:Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով