Զարգացման տնտեսագիտություն

**Զարգացման տնտեսագիտություն,** տնտեսագիտության ճյուղ, որը զբաղվում է ցածր եկամուտ ունեցող երկրներում զարգացման գործընթացի ասպեկտներով։ Այն ուշադրություն է դարձնում ոչ միայն տնտեսական զարգացման, տնտեսական աճի և կառուցվածքային փոփոխությունների խթանման մեթոդներին, այլ նաև բնակչության զանգվածի ներուժի բարելավմանը, օրինակ, առողջության, կրթության և աշխատանքային պայմաններին։ Զարգացման տնտեսագիտությունը ներառում է տեսությունների և մեթոդների ստեղծում, որոնք նպաստում են քաղաքականության և պրակտիկայի որոշմանը և կարող են իրականացվել ինչպես ներքին, այնպես էլ միջազգային մակարդակով։ Այն կարող է ներառել շուկայական խթանների վերակազմավորում կամ մաթեմատիկական մեթոդների օգտագործում, ինչպիսիք են ծրագրի վերլուծության միջքաղաքային օպտիմիզացումը, ինչպես նաև կարող է ներառել քանակական և որակական մեթոդների խառնուրդ։ Ի տարբերություն տնտեսագիտության շատ այլ ոլորտների, զարգացման տնտեսագիտության մոտեցումները կարող են ներառել սոցիալական և քաղաքական գործոններ՝ հատուկ պլաններ մշակելու համար։

## Հետազոտության թեմաներ
Զարգացման տնտեսագիտությունը ներառում է այնպիսի թեմաներ, ինչպիսիք են զարգացող երկրների պարտքը և այնպիսի կազմակերպությունների գործառույթները, ինչպիսիք են Արժույթի Միջազգային Հիմնադրամը և Համաշխարհային Բանկը։ Փաստորեն, զարգացման տնտեսագետների մեծամասնությունը աշխատում է, խորհրդակցում կամ ֆինանսավորում է ստանում այնպիսի կառույցներից, ինչպիսիք են ԱՄՀ-ն և Համաշխարհային բանկը։ Շատ տնտեսագետներ շահագրգռված են խթանել աճի կայունությունը աղքատ երկրներում և տարածաշրջաններում՝ խթանելով ներքին ինքնավստահությունն ու կրթությունը աշխարհի ամենացածր եկամուտ ունեցող երկրներում։ Այն դեպքում, երբ տնտեսական խնդիրները միավորվում են սոցիալական և քաղաքական հարցերի հետ, այն անվանում են զարգացման ուսումնասիրություններ։ Փաստորեն, զարգացման տնտեսագետների մեծամասնությունը աշխատում է, խորհրդակցում կամ ֆինանսավորում է ստանում այնպիսի կառույցներից, ինչպիսիք են ԱՄՀ-ն և Համաշխարհային բանկը։ Շատ տնտեսագետներ շահագրգռված են խթանել աճի կայունությունը աղքատ երկրներում և տարածաշրջաններում՝ խթանելով ներքին ինքնավստահությունն ու կրթությունը աշխարհի ամենացածր եկամուտ ունեցող երկրներում։ Այն դեպքում, երբ տնտեսական խնդիրները միավորվում են սոցիալական և քաղաքական հարցերի հետ, այն անվանում են զարգացման ուսումնասիրություններ։

## Աշխարհագրություն և զարգացում
Տնտեսագետներ Ջեֆրի Դ. Սաքսը, Էնդրյու Մելինգերը և Ջոն Գալուպը պնդում են, որ բնակչության աշխարհագրական դիրքը և տեղագրությունը նրա տնտեսական բարգավաճման հիմնական որոշիչներն ու կանխատեսողներն են։

Լեռնաշղթայի երկայնքով և «նավարկվող ջրուղիների» հարևանությամբ զարգացած տարածքները շատ ավելի հարուստ և խիտ բնակեցված են, քան երկրի ավելի հեռու սահմանները։ Ավելին, արևադարձային գոտիներից դուրս գտնվող այն երկրները, որոնք ունեն ավելի բարեխառն կլիմա, նույնպես զգալիորեն զարգացել են, ավելին, քան այն երկրները, որոնք տեղակայված են Հարավային արևադարձի կամ Խեցգետնի արևադարձի և Հյուսիսային արևադարձի կամ Այծեղջյուրի արևադարձի գոտիներում։

Արևադարձային գոտիներից դուրս գտնվող այս կլիմաները, որոնք նկարագրվում են որպես «գրեթե բարեխառն» կազմում են աշխարհի բնակչության մոտավորապես քառորդ մասը և արտադրում են աշխարհի համախառն ազգային արտադարանքի (GNP) կեսից ավելին, սակայն կազմում են աշխարհի բնակեցված տարածքի միայն 8,4%-ը։ Ըստ նրանց, այս տարբեր աշխարհագրությունների և կլիմայական պայմանների հասկանալը պարտադիր է, քանի որ նպաստող ապագա օգնության ծրագրերը և քաղաքականությունը, պետք է հաշվի առնեն այդ տարբերությունները։

## Տնտեսական զարգացում և էթնիկություն
Զարգացող տնտեսագետների շրջանում ի հայտ է գալիս հետազոտությունների աճող մարմին, որը կենտրոնանում է 20-րդ դարի վերջին՝ կենտրոնանալով էթնիկ բազմազանության և տնտեսական զարգացման միջև փոխհարաբերությունների վրա, մասնավորապես՝ ազգ-պետություն մակարդակում։ Թեև հետազոտությունների մեծ մասը նայում է էմպիրիկ տնտեսագիտությանը և՛ մակրո, և՛ միկրո մակարդակի վրա, ուսումնասիրության այս ոլորտը առանձնապես ծանր սոցիոլոգիական մոտեցում ունի։ Հետազոտության ավելի պահպանողական ճյուղը կենտրոնանում է էթնիկական բազմազանության և տնտեսական գործունեության տարբեր մակարդակների միջև պատճառահետևանքային կապի թեստերի վրա, մինչդեռ ավելի փոքր և արմատական մասնաճյուղը վիճարկում է էթնիկ կոնֆլիկտների ուժեղացման կամ դրանց առաջացման մեջ նեոլիբերալ տնտեսության դերի համար։ Ավելին, այս երկու տեսական մոտեցումների համեմատումը առաջ է բերում էնդոգենության հարցը։ Սա շարունակում է մնալ խիստ վիճահարույց և անորոշ հետազոտությունների դաշտ, ինչպես նաև քաղաքականապես զգայուն և հիմնականում պայմանավորված է դրա հնարավոր քաղաքականության հետևանքներով։

## Տնտեսական զարգացումը և ազդեցությունը էթնիկ հակամարտության վրա
Ավելի մեծ ուշադրություն է դարձվում տնտեսության դերին էթնիկ հակամարտությունների ստեղծման կամ զարգացման գործում։ Զարգացման ավելի վաղ տեսությունների քննադատությունները նշում են, որ «էթնիկությունը» և էթնիկ հակամարտությունը չեն կարող դիտարկվել որպես էկզոգեն փոփոխականներ։ Կան բազմաթիվ գրական աղբյուրներ, որոնք ցույց են տալիս, որ տնտեսական աճը և զարգացումը, հատկապես գլոբալիզացվող աշխարհի համատեքստում, որը բնութագրվում է ազատ առևտրով, հանգեցնում է լեզուների անհետացմանն ու համասեռացմանը։ Մանուել Կաստելսը պնդում է, որ «կազմակերպությունների, ինստիտուտների պատվիրակության համատարած ոչնչացումը, սոցիալական խոշոր շարժումների անհետացումը և մշակույթի հսկայական արտահայտությունները», որոնք բնութագրում են գլոբալիզացիան, հանգեցնում են իմաստի նոր որոնման. մեկը, որը հիմնված է ինքնության, այլ ոչ թե պրակտիկայի վրա։ Բարբերն ու Լյուիսը պնդում են, որ մշակութային դիմադրության շարժումները առաջացել են որպես արձագանք արդիականացման (ընկալված կամ իրական) և նեոլիբերալ զարգացման սպառնալիքին։

Չուան, մյուս կողմից, ենթադրում է, որ էթնիկ հակամարտությունը հաճախ արդյունքն է մեծամասնության նախանձի հարուստ փոքրամասնության նկատմամբ, որը նեոլիբերալ աշխարհում շահել է առևտուրը։ Նա պնդում է, որ հակամարտությունը կարող է բռնկվել փոքրամասնության քաղաքական մանիպուլյացիայի և զրպարտության արդյունքում։  Փրաշը նշում է, որ քանի որ տնտեսական աճը հաճախ տեղի է ունենում համընթաց աճող անհավասարության հետ, էթնիկ կամ կրոնական կազմակերպությունները կարող են դիտվել որպես աղքատների օգնություն և ելք։ Այնուամենայնիվ, Պիացցայի էմպիրիկ ուսումնասիրությունները պնդում են, որ տնտեսությունը և անհավասար զարգացումը ոչ մի կապ չունեն ահաբեկչության տեսքով սոցիալական անկարգությունների հետ։ Ավելի շուտ՝ «ավելի բազմազան հասարակություններ էթնիկական և կրոնական ժողովրդագրության առումով և մեծ, բարդ, բազմակուսակցական համակարգեր ունեցող քաղաքական համակարգերը ավելի շատ հակված էին ահաբեկչությանը, քան ավելի համասեռ պետությունները, որոնց ազգային մակարդակում քիչ կուսակցություններ կան կամ չկան»։

## Հետպատերազմյան վերականգնում (քաղաքացիական պատերազմ)
Բռնի հակամարտությունները և տնտեսական զարգացումը սերտորեն փոխկապակցված են։ Փոլ Քոլյերը նկարագրում է, թե ինչպես են աղքատ երկրները ավելի հակված քաղաքացիական հակամարտությունների։ Հակամարտությունը նվազեցնում է հակամարտության մեջ ընկած երկրների եկամուտները։ Բռնի բախումները ոչնչացնում են ֆիզիկական կապիտալը (սարքավորումները և ենթակառուցվածքները), արժեքավոր ռեսուրսները շեղում են ռազմական ծախսերը, խոչընդոտում են ներդրումները և խաթարում փոխանակումը։                                                                                                                                                                          Քաղաքացիական բախումից վերականգնումը շատ անորոշ է։ Այն երկրները, որոնք պահպանում են կայունությունը, կարող են զգալ «խաղաղ շահաբաժիններ»՝ ֆիզիկական կապիտալի արագ վերագրանցման պատճառով (ներդրումները վերադառնում են վերականգնվող երկիր բարձր եկամտի պատճառով)։ Այնուամենայնիվ, հաջող վերականգնումը կախված է իրավական համակարգի որակից և մասնավոր սեփականության պաշտպանությունից։ Ներդրումներն ավելի արդյունավետ են այն երկրներում, որոնք ունեն ավելի բարձր որակի ինստիտուտներ։ Քաղաքացիական պատերազմից մազապուրծ եղած ֆիրմաները ավելի զգայուն էին իրավական համակարգի որակի նկատմամբ, քան այն ֆիրմաները, որոնք երբևէ չեն բախվել կոնֆլիկտի հետ։

## Աճի ցուցանիշի հակասություն
Մեկ շնչի հաշվով համախառն ներքին արդյունքը օգտագործվում է շատ զարգացման տնտեսագետների կողմից որպես ընդհանուր ազգային բարեկեցության մոտավոր գնահատական։ Այնուամենայնիվ, այս միջոցները համարվում  են ոչ արդյունավետ, տնտեսական աճը չափելու համար, մանավանդ այն երկրներում, որտեղ կա զգալի տնտեսական գործունեություն, որը չի հանդիսանում չափելի ֆինանսական գործարքների մաս (օրինակ՝ տնային տնտեսությունը և տան ինքնուրույն կառուցումը) կամ, երբ ճշգրիտ չափումների ֆինանսավորում չկա։                                                                                                                                                                                            Չնայած մեկ շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ն չափվում է տնտեսական հարստությունը ավելի քիչ, քան իրականում գտնվում է զարգացող որոշ երկրներում, այդ անհամապատասխանությունը կարող է ավելի մեծ լինել զարգացած երկրում, որտեղ մարդիկ կարող են կատարել ֆինանսական ծառայություններից նույնիսկ ավելի բարձր ծախսեր, քան տնային տնտեսությունը կամ որպես նվեր տուն կառուցելը, կամ էլ այնպիսի ծառայություններ, ինչպիսիք են խորհրդատվությունը, ապրելակերպի դասընթացը, տնային դեկորի ավելի արժեքավոր ծառայություններ և ժամանակի կառավարում։ Դուք նույնիսկ կարող եք համարել, որ լայն ընտրությունը մեծացնում է կենսակերպի արժեքը՝ առանց ֆինանսական գործարքների գումարի ավելացման անհրաժեշտության։                                                                                                               Հետագայում մարդկության զարգացման տեսությունները սկսեցին գերազանցել զարգացման զուտ ֆինանսական միջոցները, օրինակ՝ այնպիսի միջոցառումներ, ինչպիսիք են բժշկական օգնության մատչելիությունը, կրթությունը, հավասարությունը և քաղաքական ազատությունը։ Օգտագործված միջոցներից մեկը առաջընթացի իրական ցուցանիշն է, որը սերտորեն կապված է բաշխման արդարության տեսությունների հետ։ Մեծապես բավարարված չէ աճի ստեղծման փաստացի իմացությունը. Այնուամենայնիվ, վերջին տարիներին էկոնոմետրիկայի ոլորտում առաջխաղացումները և ավելի ճշգրիտ չափումներն ստեղծում են նոր գիտելիքներ՝ փոխհատուցելով փոփոխականությունների էֆեկտները՝ փոխանակելով հավանական պատճառները՝ զուտ հարաբերակցության վիճակագրությունից։

## Վերջին զարգացումները
Վերջին տեսությունները պտտվում են այն հարցերի շուրջ, որոնցում փոփոխականներն ու ներդրումները առավելագույնս առնչվում կամ ազդում են տնտեսական աճի վրա՝ հիմնական, միջնակարգ կամ բարձրագույն կրթություն, հանրային քաղաքականության կայունություն, տարիֆներ և սուբսիդավորումներ, արդար դատական համակարգեր, մատչելի ենթակառուցվածքներ, առողջապահության մատչելիություն, նախածննդյան խնամք և մաքուր ջուր, արտահանման և ներկրման հնարավորություն և եկամտի բաշխման հավասարություն, ինչպես կառավարություններին խորհուրդ տալ մակրոտնտեսական քաղաքականության վերաբերյալ, որոնք ներառում են տնտեսության վրա ազդող բոլոր քաղաքականությունները։ Կրթությունը երկրներին հնարավորություն է տալիս հարմարվել վերջին տեխնոլոգիաներին և ստեղծում է միջավայր նորարարությունների համար։

Տնտեսական աճի սահմանափակ լինելու և անհամապատասխանությունների պատճառը զարգացած երկրների փոքր թվաքանակով տեխնոլոգիական փոփոխությունների արագացման բարձր մակարդակն է։ Այս երկրներում տեխնոլոգիայի արագացումը պայմանավորված էր զանգվածային կրթության խթանման համար կառուցվածքների ամրապնդմամբ, ինչը, իր հերթին, հիմք ստեղծեց բնակչությանը՝ ստեղծելու և հարմարվելու նոր մեթոդներին և նորամուծություններին։ Բացի այդ, նրանց կրթության բովանդակությունը բաղկացած էր աշխարհիկ կրթությունից, ինչը հանգեցրեց աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը և ժամանակակից տնտեսական աճին։                                                                                                                                                                                                               Արտաքին զարգացման ինստիտուտի հետազոտողները կարևորում են նաև տնտեսական աճի օգտագործումը մարդկանց կենսապայմանները բարելավելու, մարդկանց աղքատությունից ազատելու և Հազարամյակի զարգացման նպատակներին հասնելու համար։ Չնայած այն հանգամանքին, որ ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ գրեթե ոչ մի հարաբերություն չկա նպատակներին հասնելու և աճի միջև, և վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ աճի ժամանակաշրջանում, որոշ դեպքերում, աղքատության մակարդակը փաստորեն աճել է (օրինակ՝ Ուգանդան 2000 թվականից ի վեր տարեկան աճել է տարեկան 2.5%-ով, 2003 թվականի տվյալներով, սակայն, աղքատության մակարդակը բարձրացել է 3,8%-ով)։ Արտաքին զարգացման ինստիտուտի հետազոտողները կարծում են, որ աճը անհրաժեշտ է, բայց այն պետք է լինի անաչառ։ Ներառական աճի այս գաղափարը կիսում են անգամ աշխարհի առաջատար առաջնորդները, ինչպես, օրինակ, նախկին գլխավոր քարտուղար Պան Գի Մունը, ով շեշտում է, որ.«Կայուն և արդարացի աճը, որը հիմնված է տնտեսական դինամիկ կառուցվածքային փոփոխությունների վրա, անհրաժեշտ է աղքատության նվազեցման գործում զգալի առաջընթացի համար։ Այն նաև ավելի արագ առաջընթաց է ապահովում Հազարամյակի զարգացման այլ նպատակների ուղղությամբ։ Չնայած տնտեսական աճը անհրաժեշտ է, այն բավարար չէ աղքատության հաղթահարման գործընթացում առաջընթացի համար»։         Արտաքին զարգացման ինստիտուտի հետազոտողները, այդպիսով, ընդգծում են սոցիալական պաշտպանության անհրաժեշտությունը՝ ապահովելու համընդհանուր հասանելիություն և ակտիվ քաղաքականություն՝ խրախուսելով մասնավոր հատվածը նոր աշխատատեղեր ստեղծելու համար, քանի որ տնտեսությունն աճում է (ի տարբերություն աճող գործազրկության) և ձգտում են աշխատանքի տեղավորել անբարենպաստ խմբերի մարդկանց։

## Ծանոթագրություն

## Գրականություն
* ''Development Economics through the Decades: A Critical Look at 30 Years of the World Development Report''  World Bank Publications, Washington DC (2009), 
* ''The Complete World Development Report, 1978–2009 (Single User DVD): 30th Anniversary Edition'' World Bank Publications, Washington DC (2009), 
* Behrman, J.R. (2001). "Development, Economics of," *[[International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences]]*, pp.&nbsp;3566–3574 Abstract.
* 
*  
* Easterly, William (2002), *Elusive Quest for Growth: Economists' Adventures and Misadventures in the Tropics*, The MIT Press
* Ben Fine and Jomo K.S. (eds, 2005), *The New Development Economics: Post Washington Consensus Neoliberal Thinking*, Zed Books
* Peter Griffiths (2003), *The Economist's Tale: A Consultant Encounters Hunger and the World Bank*, Zed Books
* K.S. Jomo (2005), *Pioneers of Development Economics: Great Economists on Development*, Zed Books – the contributions of economists such as Marshall and Keynes, not normally considered development economists
* 
* Gerald M. Meier (2005), *Biography of a Subject: An Evolution of Development Economics*, Oxford University Press
* Gerald M. Meier, Dudley Seers [editors] (1984), *[https://web.archive.org/web/20061215224957/http://www-wds.worldbank.org/servlet/WDS_IBank_Servlet?pcont=details Pioneers in Development]*, World Bank
* Dwight H. Perkins, Steven Radelet, Donald R. Snodgrass, Malcolm Gillis and Michael Roemer (2001). *Economics of Development*, 5th edition, New York: W. W. Norton.
* Jeffrey D. Sachs (2005), *The End of Poverty: Economic Possibilities for Our Time*, Penguin Books
* George Mavrotas and Anthony Shorrocks (eds, 2007), ''Advancing Development: Core Themes in Global Development'' , Palgrave Macmillan
* Debraj Ray (1998). *Development Economics*, Princeton University Press, . Other editions: Spanish, Antoni Bosch. 2002 Chinese edition, Beijing University Press. 2002, Indian edition, Oxford, 1998. Description, table of contents, and excerpt, ch. 1.
* World Institute for Development Economics Research Publications/Discussion Papers
* The Center for Global Development
* 
* Arno Tausch (1993; in collaboration with Fred Prager) *Towards a Socio-Liberal Theory of World Development*. Basingstoke and New York: Macmillan/St. Martin's Press
* Arno Tausch (2007, Editor, with Almas Heshmati)., *Roadmap to Bangalore? Globalization, the EU's Lisbon Process and the Structures of Global Inequality* Hauppauge, N.Y.: Nova Science Publishers.
* Michael Todaro and Stephen C. Smith, Economic Development, 10th Ed., Addison-Wesley, 2008. Description.
* *Handbook of Development Economics*, Elsevier. Description and table of contents:
*Hollis B. Chenery and T. N. Srinivasan, eds. (1988, 1989). Vol. 1 and 2
*Jere Behrman and T.N. Srinivasan, eds. (1995). Vol 3A and 3B
*T. Paul Schultz and John Straus, eds. (2008). Vol 4
*Dani Rodrik and Mark R. Rosenzweig, eds. (2009). Vol 5
* Temesgen M. Erena, *[https://oromianeconomist.wordpress.com/2011/06/08/perverted-development-what-role-for-institutions/ Perverted Development: What role for Institutions]*, *Oromian Economist*, June 2011

## Արտաքին հղումներ
* Development Economics and Economic Development, a list of resources for development economics.
* Technology in emerging economies (*The Economist*).
* Top 10% institutions in the field of Development, a list of research institutions specialized in Development at Ideas.Repec

Կատեգորիա:Զարգացման տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն