Ջեյմս Բյուքենեն Դյուկ

**Ջեյմս Բյուքենեն Դյուկ** (), ծխախոտի և էլեկտրաէներգիայի ամերիկացի արդյունաբերող, որն առավել հայտնի էր ժամանակակից ծխախոտի արտադրության և մարքեթինգի տեխնիկաի գյուտով,  ինչպես նաև Դյուկի համալսարանի հետ իր համագործակցությամբ. Նա 1890 թվականին հիմնադրել է Ամերիկյան Ծխախոտային ընկերությունը։

## Վաղ տարիներ
Ջեյմս Բյուքենյան Դյուկը, որը հայտնի է «Բաք» մականունով, ծնվել է 1856 թվականի դեկտեմբերի 23-ին, Դարհեմ քաղաքի մերձակայքում, Հյուսիսային Կարոլինա նահանգում։ նա ծխախոտի արտադրող, բարերար և Դյուկի համալսարանի հովանավոր Վաշինգտոն Դյուկի (1820-1905) և նրա երկրորդ կնոջ՝ Արտելիա Ռոնիի ընտանիքում։

## Բիզնես գործունեություն
Դյուկի հայրը՝ Վաշինգտոնը, ծխախոտային ընկերության սեփականատեր էր, որը 1880-ական թվականներին ստանձնեցին նրա որդիները՝ Ջեյմսը և Բենջամինը (1855–1929): 1885 թվականին Ջեյմս Բյուքենեն Դյուկը ձեռք բերեց առաջին ավտոմատ ծխախոտ պատրաստող մեքենան (հայտնի է Ջեյմս Ալբերտ Բոնսաքի կողմից) օգտագործելու լիցենզիա, և 1890 թվականին Դյուկը մատակարարում էր ամերիկյան ծխախոտի շուկայի (այն ժամանակ հայտնի էր որպես նախապես փաթաթված ծխախոտ) 40 տոկոսը: Այդ թվականին Դյուկը համախմբեց իր չորս հիմնական մրցակիցների վերահսկողությունը մեկ կորպորատիվ կազմակերպության՝ Ամերիկյան ծխախոտային ընկերության ներքո, որը մենաշնորհային էր, քանի որ նա վերահսկում էր ամերիկյան ծխախոտի շուկայի ավելի քան 90 տոկոսը: Ծխախոտ արտադրողներին վճարվող գները կրճատելու նրա ագրեսիվ բիզնես մարտավարությունը ուղղակիորեն հանգեցրեց «Սև բիծ ծխախոտային պատերազմներին» 1906–1908 թվականներին:

1900-ականների սկզբին Դյուկը փորձեց նվաճել բրիտանական շուկան, ինչպես արել էր ամերիկյանի հետ, ի վերջո ստիպելով այն ժամանակ բաժանված բրիտանական արտադրողներին միավորվել Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի «Imperial Tobacco Company, Ltd» (Imperial Tobacco) ընկերության մեջ: Մեծ Բրիտանիայում երկու տարվա լարված մրցակցությունից հետո «Imperial Tobacco»-ն պայքարը տեղափոխեց ԱՄՆ շուկա՝ ստիպելով «American Tobacco»-ին փնտրել համաձայնագիր: Սա հանգեցրեց համաձայնագրի, որի համաձայն «American Tobacco»-ն վերահսկում էր ամերիկյան առևտուրը, «Imperial Tobacco»-ն վերահսկում էր առևտուրը բրիտանական տարածքներում, և երկուսի միջև ստեղծվեց երրորդ՝ համագործակցային ձեռնարկություն՝ «British-American Tobacco Company» անվամբ, որը վերահսկում էր ծխախոտի վաճառքը աշխարհի մնացած մասում:

Այս ընթացքում Դյուկի դեմ բազմիցս դատական ​​​​հայցեր են ներկայացվել գործընկերների և բաժնետերերի կողմից: 1906 թվականին Ամերիկյան ծխախոտային ընկերությունը մեղավոր է ճանաչվել հակամենաշնորհային օրենսդրության խախտումների մեջ և հրամայվել է բաժանվել չորս առանձին ընկերությունների՝ Ամերիկյան ծխախոտային ընկերություն, Լիգեթ և Մայերս, Ռ. Ջ. Ռեյնոլդս և Պ. Լորիլարդ ընկերություն: 1911 թվականին «Միացյալ Նահանգներ ընդդեմ Ամերիկյան ծխախոտային ընկերության» գործով ԱՄՆ Գերագույն դատարանը հաստատել է Ամերիկյան ծխախոտային ընկերության մենաշնորհը խզող որոշումը: Այնուհետև ընկերությունը բաժանվել է մի քանի փոքր ձեռնարկությունների, որոնցից միայն Բրիտանա-ամերիկյան ծխախոտային ընկերությունն է մնացել Դյուկի վերահսկողության տակ:

1892 թվականին Դյուկ եղբայները բացեցին իրենց առաջին տեքստիլ ընկերությունը Դարհեմում, Հյուսիսային Կարոլինա, որը ղեկավարում էր Բաքի եղբայր Բենջամինը: Դարի սկզբին Բաքը կազմակերպեց Ամերիկյան զարգացման ընկերությունը՝ Քաթավբա գետի վրա հողային և ջրային իրավունքներ ձեռք բերելու համար: 1904 թվականին նա հիմնադրեց Քաթավբա էլեկտրաէներգիայի ընկերությունը, իսկ հաջորդ տարի նա և իր եղբայրը հիմնադրեցին Հարավային էլեկտրաէներգիայի ընկերությունը, որը հայտնի դարձավ որպես Դյուկ Փաուեր՝ Դյուկ Էներջի կոնգլոմերատի նախորդը: Ընկերությունը էլեկտրաէներգիա էր մատակարարում Դյուկերի տեքստիլ գործարանին, և երկու տասնամյակի ընթացքում նրանց էլեկտրաէներգիայի կայանները մեծապես ընդլայնվեցին, և նրանք էլեկտրաէներգիա էին մատակարարում ավելի քան 300 բամբակի գործարանների և այլ արդյունաբերական ընկերությունների: Դյուկ Փաուերը ստեղծեց էլեկտրական ցանց, որը մատակարարում էր Հյուսիսային և Հարավային Կարոլինայի Պիեմոնտ շրջանի քաղաքներն ու գյուղերը: Հյուսիսային Կարոլինայի Ռոուեն շրջանում գտնվող Բաք գոլորշու կայանը, որը կառուցվել էր 1926 թվականին, անվանակոչվել է Դյուկի անունով: Ջեյմս լիճը՝ էներգիա արտադրող ջրամբարը Արևմտյան Հյուսիսային Կարոլինայում, ստեղծվել է ընկերության կողմից 1928 թվականին և նույնպես անվանակոչվել է Դյուկի պատվին:

## Անձնական կյանք
Դյուկը երկու անգամ ամուսնացած է եղել՝ առաջին անգամ՝ 1904 թվականին, Լիլիան Ֆլետչեր Մաքքրեդիի (հայտնի է նաև որպես Լիլիան Նանետ Դյուկ) հետ։ Նրանք ամուսնալուծվել են 1906 թվականին և երեխաներ չեն ունեցել։ 1907 թվականին նա ամուսնացել է այրի Նանալին Հոլթ Ինմանի հետ, որի հետ ունեցել է իր միակ զավակին՝ դուստր Դորիսին, որը ծնվել է 1912 թվականի նոյեմբերի 22-ին։ Դորիսը մեծացել է Նյու Ջերսիի Հիլսբորո քաղաքում գտնվող Դյուկ ֆերմերային տնտեսությունում, որտեղ նրա հայրը աշխատել է լանդշաֆտային դիզայներների հետ, ինչպիսիք են Ջեյմս Լիլ Գրինլիֆը (Ֆրեդերիկ Լոու Օլմստեդի ընկերության անդամ) և Հորացիո Բաքենհեմը՝ ավելի քան 8 կմ² գյուղատնտեսական հողատարածքներն ու անտառները վերածելով մի լանդշաֆտի, որը ներառում է երկու ձմեռային այգի, ինը լճեր, 35 շատրվաններ, 45 շենքեր, բազմաթիվ քանդակներ, ավելի քան 3 կմ քարե պատեր և ավելի քան 29 կմ ճանապարհ:

Դյուկը մահացել է Նյու Յորքում 1925 թվականի հոկտեմբերի 10-ին և թաղված է հոր և եղբոր հետ Դյուկի համալսարանի տարածքում գտնվող հուշահամալիր մատուռում։ Կյանքի վերջին հինգ տարիներին նա ապրել է իր տանը՝ Շառլոթում, Լինվուդում, Հյուսիսային Կարոլինա: Այն 1978 թվականին գրանցվել է Պատմական վայրերի ազգային գրանցամատյանում:

### Բարեգործություն և կտակ

1924 թվականի դեկտեմբերին Դյուկը հիմնադրեց «Դյուկի հիմնադրամը»՝ 40 միլիոն դոլարի վստահության ֆոնդ (2025 թվականին համարժեք էր 751 միլիոն դոլարի), որի մի մասը պետք է փոխանցվեր Թրինիթի քոլեջին, որը վերանվանվեց Դյուկի համալսարան՝ ի պատիվ իր հոր: Ֆուրմանի համալսարանի գլխավոր կամպուսային գրադարանը՝ Ջեյմս Բ. Դյուկի գրադարանը, նույնպես անվանակոչվել է նրա անունով՝ համալսարանի հետ նրա բարեգործական հարաբերությունների շնորհիվ։

Մահվանից հետո նա իր կարողության մոտ կեսը թողեց Դյուկի հիմնադրամին՝ վստահության ֆոնդին ավելացնելով ևս 67 միլիոն դոլար (2025 թվականին համարժեք է 1.23 միլիարդ դոլարի): Վստահության պայմանագրում Դյուկը նշել է, որ ցանկանում է, որ հիմնադրամը աջակցի Դյուկի համալսարանին, Դեյվիդսոն քոլեջին, Ֆուրման համալսարանին և Ջոնսոն Ս. Սմիթի համալսարանին, երկու Կարոլինաներում ոչ առևտրային հիվանդանոցներին և մանկատներին, ինչպես նաև Հյուսիսային Կարոլինայի գյուղական մեթոդիստական ​​եկեղեցիներին, թոշակառու հոգևորականներին և նրանց կենդանի մնացած ընտանիքներին:

Դյուկի մոտավորապես 100 միլիոն դոլարի (2025 թվականին համարժեք է 1.84 միլիարդ դոլարի) մնացած կարողության մեծ մասը անցավ նրա դստերը՝ Դորիս Դյուկին, որը դարձավ «աշխարհի ամենահարուստ աղջիկը»։ 1927 թվականին Դորիսը դատի տվեց մորը՝ Մանհեթենում գտնվող ընտանեկան տան նկատմամբ վերահսկողության համար և հաղթեց։ Դորիսը նաև հաջողությամբ դատի տվեց Դյուկի ֆերմաների կալվածքի նկատմամբ վերահսկողության համար։ Դյուկի ֆերմաները կապելով հոր հետ կապված հաճելի հիշողությունների հետ՝ Դորիս Դյուկը քիչ էական փոփոխություններ կատարեց սեփականության մեջ, բացի հոր կոնսերվատորիայի հարմարեցումից՝ նրա պատվին ստեղծելով ցուցադրական այգիներ։ Այս այգիները ցուցադրում էին հոր քանդակների լայնածավալ հավաքածուն և բաց էին հանրության համար 1964 թվականից մինչև նրա հիմնադրամի հոգաբարձուների կողմից 2008 թվականի մայիսին փակվելը։

## Ծանոթագրություններ

## Լրացուցիչ ընթերցանություն
* 
* Durden, Robert Franklin (2003). *Bold Entrepreneur: A Life of James B. Duke*. Carolina Academic Press
* Jenkins, John Wilbur (1927). *James B. Duke: Master Builder*. George H. Doran Company
* Kremer, William (November 13, 2012). "James Buchanan Duke: Father of the modern cigarette",  *[[BBC News]] Magazine*
* Rankin, Watson S. *James Buchanan Duke (1856-1925); a great pattern of hard work, wisdom, and benevolence* (1952) online
*
* Winkler, John K. *Tobacco tycoon, the story of James Buchanan Duke* (1942) online

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:19-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բարերարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի միլիարդատերեր
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ անգլիական սերմամբ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ձեռնարկատերեր