Գլխավոր շուկա (Կրակովի հրապարակ)

**Գլխավոր շուկա** *()*, Լեհաստանի կրակովյան հին քաղաքի կենտրոնն է ստեղծման օրվանից առ այսօր։ Այն ստեղծվել է 13-րդ դարում՝ 1257 թվականին Բոլեսլավ V-ի օրոք Մագդեբուրգյան իրավունք ստանալով։

Միջնադարյան Եվրոպայի խոշորագույն հրապարակներից մեկն է։ Զբաղեցնում է մոտ 40 000 մ² տարածք. քառակուսաձև է մոտ 200×200 մ² չափերով։ Տարիների ընթացքում հրապարակի շինությունները փոփոխվել են։ Դրանց մեծ մասը նեոդասական ոճի են, սակայն հիմնական կառույցներն ավելի հին են և դա երևում է ճարտարապետական դետալներից, ներքին հարդարանքից, շքամուտքերից։ Նկուղները միջնադարին են թվագրվում։

Գլխավոր Շուկայական հրապարակում տեղակայված են պալատներ, եկեղեցիներ, սրճարաններ։ Հրապարակում առևտրային ծածկոցաշարքեր կան, որոնք եղել են ի սկզբանե, սակայն 1555 թվականին վերակառուցվել են իտալական վերածննդի ոճով։ Ծածկոցաշարքերի մի կողմում կանգնած է գրեթե հազարամյա ռոմանական ոճով կառուցված Սուրբ Վոյցեխի եկեղեցին և 1898 թվականին կառուցած Ադամ Միցկևիչի հուշարձանը, մյուս կողմում պահպանվել է Կրակովի հին քաղաքի քաղաքապետարանի միայն աշտարակը (1820 թվականին նոր հրապարակի կառուցման շրջանակներում քաղաքապետարանի շենքը քանդվել է, որի նկուղներում ժամանակին տեղակայված են եղել քաղաքային բանտը` միջնադարյան խոշտանգումների խցերով)։ Հրապարակում է գտնվում գոթական ոճով կառուցված Սուրբ Մարիամի եկեղեցին *(Kościół Mariacki)*։
 
Առևտրային կենտրոն ծառայելուց բացի հրապարակը բազում պետական իրադարձությունների կենտրոն է եղել և շարունակում է լինել։ Այդտեղ կազմակերպվել են թագավորների երդման արարողություններ և մահապատիժներ։ 1794 թվականին Կոստյուշկոն ապստամբությունը սկսելու մասին հայտարարությունն ու երդումն այստեղ է տվել։

Գերմանական օկուպացիայի ժամանակ հրապարակը վերանվանվել է ***Ադոլֆ-Հիտլերի հրապարակ***։ 1945 թվականի հունվարի 18-ին Կրակովի ազատագրումից հետո կրկին վերանվանվել է Գլխավոր Շուկա։

1978 թվականին հրապարակը ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ 2005 թվականին Եվրոպայի հանրային լավագույն տարածքների շարքն է դասվել։ Ամբողջ աշխարհում ուշադրության արժանի այցելության 13 լավագույն վայրերից 9-րդն է ճանաչվել։

## Պատմություն
[մինի|[Պրուսական տուրք, *նկարիչ*` Մատեյկո]]
Կրակովի Գլխավոր Շուկայական հրապարակը հիմնականում առևտրային հրապարակ է ծառայել։ 1241 թվականին Ոսկե Հորդայի կողմից Կրակովն ավերվել է։ 1257 թվականին, Բոլեսլավ V-ի օրոք Կրակովը Մագդեբուրգյան իրավունք է ստացել։ Ինչի արդյունքում նրա առևտրային նշանակությունն աճել է։ Այդ ժամանակ հրապարակը ձեռք է բերել իր ներկայիս ուրվագծերը։ Հրապարակում ի սկզբանե գտնվել են բազմաթիվ ցածրակարգ շուկայական տաղավարներ, հրապարակը օղակված է եղել վարչական շենքերով և օղակաձև ճանապարհով։ Կազիմիր Մեծընախ հրամայել է կառուցել գոթական ոճով ծածկաշարքերը և քաղաքապետարանը։ Սակայն քաղաքապետարանի շենքը հրապարակի մոտավորապես քառորդն էր զբաղեցնում և 1820 թվականին քանդվել է նոր հրապարակը կառուցելու նպատակով, թողնելով միայն քաղաքապետարանի աշտարակը։ Կրակովն այն ժամանակ Լեհական Թագավորության մայրաքաղաքն է եղել, 1387 թվականին դարձել է Հանզայի անդամ և ծաղկում ապրող եվրոպական առևտրի կենտրոն։

### Նշանակալից իրադարձություններ
[thumb|[Թադեուշ Կոստյուշկո|Կոստյուշկոն երդվում է Գլխավոր Շուկայի հրապարակում, 1797 թվական, *նկարիչ*` Ֆրանցիսկոս Սմուգլևիչ]]
Առևտրային գործառույթներից բացի, Գլխավոր Շուկան ինչպես բազմաթիվ պատմական իրադարձությունների, այնպես էլ քաղաքապետարանի բանտում պահվող բանտարկյալների նկատմամբ հանրային մահապատիժների իրականացման հարթակ է եղել։ Թագավորական ճանապարհի (*Droga Królewska*) վրա իր դիրքի շնորհիվ այստեղ անցկացվել են հանդիսավոր արարողություններ, որոնց մասնակցել են Վավելի ամրոց մեկնող դիվանագետներն ու բարձրաստիճան օտարերկրյա հյուրերը։

Կազիմիր Մեծը 1364 թվականին Կրակովի համաեվրոպական համագումարն այստեղ է անցկացրել, որտեղ հավաքվել էին ողջ Եվրոպայի ազնվականները։ Մոսկվայի մեծ իշխանության դեմ 1514 թվականի մարտերում տարած հաղթանակների կապակցությամբ լիտվայի իշխան Կոնստանտին Օստրոժսկին հաղթանակի շքերթ է այստեղ անցկացրել։ Նաև 1531 թվականին լեհ ազնվական Տարնովսկին հրապարակում նշել է իր հաղթանակը։

1525 թվականի ապրիլի 10-ին դուքս Ալբրեխտը Սիգիզմունդ I լեհական թագավորին իր վասալական երդումը տվել է հենց այս հրապարակում, որը պատկերված է Յան Մատեյկոյի «Պրուսական տուրք» կտավի վրա։ Լիտվական մեծ իշխան և Լեհաստանի թագավոր Յան III Սոբեսկին 1683 թվականին Վիեննայի ճակատամարտում Օսմանյան կայսրության նկատմամբ տարած իր հաղթանակն այստեղ է տոնել։

Սիգիզմունդ III-ը, որը Վասա շվեդական թագավորական դինաստիայից էր, 1596 թվականին Ռեչ Պոսպոլիտայի լեհ-լիտվական մայրաքաղաքը Կրակովից Վարշավա տեղափոխեց։ Կրակովը նախկինի պես շարունակեց մնալ թագավորական թագադրումների և թաղման արարողությունների անցկացման վայր։

1794 թվականի մարտի 24-ին Թադեուշ Կոստյուշկոն Գլխավոր Շուկայում Լեհաստանի ազատագրման և անկախության վերականգնման երդում է տվել և իր վրա է վերցրել լեհական զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարությունը, որով էլ է Կոստյուշկոյի ապստամբությունը։ Աշտարակի դիմաց մի ցուցանակ է տեղադրված, որտեղ նշված է Կոկլյուշկոյի ապստամբություն հայտարալելու օրը` *«24/3/1794»* և նույն այդ տեղում, հետագայում՝ 1918 թվականին որպես անկախության խորհրդանիշ կիտվել են ավստրիական արծիվները։
ձախից|մինի|Գլխավոր Շուկան 1930 թվականին
Հրեաները հրապարակում առևտուր են արել դեռևս 15 -րդ դարում, իսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Լեհաստանի գերմանական օկուպացիայի ժամանակ հրապարակը վերանվանվել է *Ադոլֆ-Հիտլերի հրապարակ*։ 1945 թվականի հունվարի 18-ին Կրակովի ազատագրումից հետո կրկին վերանվանվել է Գլխավոր Շուկա (ինչպես նաև բոլոր փողոցներն ու հրապարակները Կրակովի, որոնք վերանվանվել էին օկուպանտի անունով)։ Ադամ Միցկևիչի հուշարձանը, որը ավերվել էր պատերազմի ժամանակ, պատերազմից հետո վերականգնվել է։

1980 թվականի մարտի 21 - ին, Լեհաստանում քաղաքական լարվածության ժամանակ պաշտոնաթող հացթուխ և Լեհաստանի ընդհատակյա բանակի վետերան Վալենտին Բադիլակը հրապարակի կենտրոնում ինքնահրկիզում է կատարել։ Նա բողոքում էր, որ Լեհաստանի կոմունիստական կառավարությունը հրաժարվում է Կատինում կատարվածը ռազմական հանցագործություն ճանաչել։ Բացի այդ, Գլխավոր Շուկա հրապարակը եղել է Համերաշխություն շարժման կազմակերպած զանգվածային ցույցերի կենտրոնական վայր։

## Ճանաչում
[մինի|[Լայկոնիկ Սուրբ Մարիամի եկեղեցու առաջ]]
* Կրակովի Գլխավոր Շուկայական հրապարակը գտնվում է Թագավորական ճանապարհի (Droga Królewska) վրա և համարվում է միջնադարյան Եվրոպայի խոշորագույն հրապարակներից մեկը։
* 1978 թվականին հրապարակը որպես հին քաղաքի մաս ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ըստ **IV չափանիշի**
* 2005 թվականին Եվրոպայի հանրային լավագույն տարածքների շարքն է դասվել`շնորհիվ հրապարակում տիրող փողոցային կյանքի աշխուժության (ըստ *Հանրային տարածքների նախագիծ* շահույթ չհետապնդող կազմակերպության)
* 2013 թվականին *Lonely Planet* ճամփորդական գործակալությունն իր ուղեցույցներում Կրակովի Գլխավոր Շուկայական հրապարակը գնահատել է ամենագեղեցիկը աշխարհում
* 2016 թվականին *howitravel.co* կայքը հրապարակը դասել է ամբողջ աշխարհում ուշադրության արժանի թոփ 13 լավագույն վայրերից 9-րդ տեղում
* 2010 թվականին հրապարակում ստորգետնյա թանգարան է բացվել, որը հագեցած է 21-րդ դարի նորագույն տեխնոլոգիաներով և որը կառաջնորդի այցելուներին գեղատեսիլ միջնադարյան քաղաքի պատմության էջերով։

## Հրապարակն այսօր
Այսօր հրապարակում բազմաթիվ ռեստորաններ և սրճարաններ կան։ Սուրբ Ադալբերտի եկեղեցու նկուղում գործում է փոքր հնագիտական թանգարան։ Նաև շենքի նկուղում, որը կոչվում էր «Ոչխարների տակի պալատ», այժմ գործում է կաբարե «Ոչխաների տակի նկուղ» անվամբ։ Անտոն Խավելկան 1876 թվականին բացել է «Արմավենու տակ» անունով սրճարան, որը գործում է առ այսօր։

Գլխավոր Շուկան շարունակում է բազմաթիվ հասարակական միջոցառումների և հանդիսությունների թատերաբեմ լինել։ Դրանք ներառում են ամենամյա կրակովյան ամանորյա մսուրներ, Լայկոնիկի պարեր, Տոնական օգնության Մեծ Նվագախմբի գալա համերգներ և Նոր տարվա մեծ տոնակատարությունները, փառատոններ։

### Երթևեկություն
1979 թվականի հունվար 4-ին Գլխավոր Շուկայական հրապարակում ավտոմեքենաների երթևեկությունը դադարեցվել է։ Երթևեկության համար հրապարակում ձիակառքեր կան։

### Գերժամանակակից ստորգետնյա թանգարան
2010 թվականին հրապարակում գեր ժամանակակից ստորգետնյա թանգարան է բացվել, որը հագեցած է 21-րդ դարի նորագույն տեխնոլոգիաներով և որը կառաջնորդի այցելուներին գեղատեսիլ միջնադարյան քաղաքի պատմության էջերով։

## Պատկերասրահ

Krakow Rynek Glowny panorama 2.jpg|Սուրբ Մարիամի եկեղեցի, Ադամ Միցկևիչի հուշարձան եւ Սուրբ Ադալբերտի եկեղեցի
Krakow Rynek Glowny panorama 1.jpg|Պանորամային տեսք
Cloth Hall (Sukiennice), interior, 3 Main Market Square, Old Town, Kraków, Poland.jpg|Ծածկոցաշարքի (Sukiennice) ներքին հարդարանքը վաճառքի տաղավարներով
616520 Kraków Wieża Ratuszowa by KOWANA.JPG|Քաղաքապետարանի աշտարակ
Kawiarnia Noworolskiego w Krakowie, wnętrze; fot. 02.jpg|Նովորոլսկի սրճարան
00569 Krakauer Weihnachtsmarkt.JPG|Կրակովյան ամանորյա տոնավաճառ
Piwnica6.JPG|thumb|«Ոչխաների տակի նկուղ» սրճարանի մուտք
Sukiennice (Cloth Hall), capital(1), 1875-79 designed by Jan Matejko, 3 Main Market Square, Old Town, Krakow, Poland.jpg|Ծածկոցաշարքի արեւմտյան կողմի կամարի գլուխը, Յան Մատեյկոյի նեոդասական դիզայն (1875-1879)


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* High-res satellite photo of the Main Square, Google Maps

Կատեգորիա:1257
Կատեգորիա:Կրակով
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Լեհաստանում
Կատեգորիա:Հրապարակներ