Չիրետա

**Չիրետան** Արագոնյան տեսակի աղի պուդինգ է։ Այն հարուստ, գյուղական ուտեստ է, որը բնորոշ է Իսպանիայի Պիրենեյան բարձրադիր շրջանների Ռիբագորսա, Սոբրարբե և Սոմոնտանո դե Բարբաստրո կոմարկաներին։ Կատալոնական Ալտա Ռիբագորսա և Պալարս կոմարկաներում, որոնք միջնադարյան Արագոնի պատմական Ռիբագորսայի կոմսության մաս էին կազմում, այս ուտեստը հայտնի է «gireta» կամ «girella» անվանումներով։
thumb|Չիրետա
Քանի որ սա լեռնային ուտեստ է, ոչինչ չի վատնվում։ Ոչխարի մսի լավագույն կտորները պահելուց հետո օգտագործվում են նրա աղիքները, ստամոքսը, պարանոցի միսը, ինչպես նաև մանրացված լյարդը, սիրտը և թոքերը։ Այս խառնուրդը հարստացվում է բրնձով, մանր կտրատված պանկետայով կամ բեկոնով, համեմված խոզապուխտով, մաղադանոսով, սխտորով, մի փոքր դարչինով, աղով և սպիտակ պղպեղով։

Չիրետա բառը բառացի նշանակում է «դարձած ներսից դուրս», քանի որ ոչխարի աղիքները, որոնք ծառայում են որպես պատյան, մաքրվում և շրջվում են՝ հարթ ու ախորժելի տեսք ստանալու համար։

## Ծագում
Հատուկ օրերի, օրինակ՝ մեծ ու փոքր տոների, հարսանիքների, մկրտությունների և այլ առիթների համար գառ մորթելը հին ավանդույթ էր Պիրենեյան շրջաններում, և կենդանու ոչ մի մաս չէր պետք է կորցնել։ Այդ մորթման արդյունքում ստացված ուտեստներից մեկը չիրետան էր, որը հիշատակվում է արդեն իսկ XV դարի գրություններում։

Այն ավանդական և ժողովրդական ուտեստ է՝ հյուսիսային Արագոնի (Ալտո Արագոն) գյուղական համով, հատկապես Ռիբագորսա, Սոբրարբե և Սոմոնտանո դե Բարբաստրո շրջաններում։ Կատալոնական շրջաններում, մասնավորապես Բարձր Ռիբագորսաում և երկու Պալարսներում (Յուսո և Սուսո), չիրետան հայտնի է որպես *gireta* կամ *girella*։

## Պատրաստում
250px|մինի|Բացված չիրետա

Երբ կատարվում է գառան մորթումը, օգտագործվում են նրա աղիքները (արագոներեն՝ *bodilios*), ստամոքսը, սիրտը, թոքերը (արագոներեն՝ *libianos*) և ստամոքսի թաղանթը (*entrevivo*)։ Այնուհետև պատրաստվում է *brodio* կոչվող լցոնը, որը բաղկացած է կլոր բրինձից, սրտից, թոքերից, ստամոքսի թաղանթից և համեմունքներից (հիմնականում մաղադանոս, սխտոր, քիչ դարչին, աղ և սև պղպեղ կամ սպիտակ պղպեղ)։ Սոմոնտանոյում և այլ շրջաններում նաև ավելացնում են կարմիր պղպեղ։ Այս հիմնական *brodio*-ն, ըստ նախասիրության, կարելի է հարստացնել մանրացված խոզապուխտով, խոզի ճարպով, սելսիոնով և գառան վզով։

Պատյանը մաքրվում է սպիտակ քացախով, ապա մանրակրկիտ լվացվում՝ մինչև լցոնումը։ Լցոնումը բաղկացած է բրնձի, սխտորի, մաղադանոսի և համեմված մանրացված մսերի խառնուրդից։ Աղիքները լցոնվում են մինչև կեսից կամ երկու երրորդը՝ զգուշանալով չգերբեռնել, քանի որ բրինձը եփվելիս ընդլայնվում է, ինչը կարող է պատյանների ճաքելուն հանգեցնել։ Մինչ եփելը դրանք ստուգվում են՝ ապահովելու համար, որ ներսում օդային պարկեր չլինեն։

Ստամոքսի բովանդակությունը դատարկելուց հետո այն մանրակրկիտ մաքրվում է կրաքարի միջոցով, ապա շատ լավ լվացվում։ Դա նուրբ ու ժամանակատար գործընթաց է, որը պետք է արագ իրականացվի, քանի որ աղիքները կարճ ժամանակում փչանում են։ Աղիքները շրջելու համար օգտագործում են *chirador* կոչվող բարակ փայտիկ։ Մաքրելուց հետո դրանք թողնում են քացախով (սպիտակ կամ կարմիր) ջրի մեջ։ Այնուհետև կտրվում են փոքր կտորների, թեև դրանց չափը կախված է տեղական ավանդույթներից։ Թոքերն ու սիրտը եփվում են, ապա, երբ մի քիչ սառչում են, մանր կտրտվում մկրատով։

Կտրված ստամոքսի կտորները դրվում են սեղանի վրա, և դրանց վրա լցվում է *brodio*-ն։ Այնուհետև յուրաքանչյուր կտոր կարվում է սպիտակ թելով՝ սպիրալաձև կարով։ Նախկինում դրանք կարվում էին նաև երկայնքով կտրված աղիքներով, որոնք օգտագործվում էին որպես թել։ Մեկ այլ մեթոդ է նախ կարկատել առանց լցոնի, թողնելով բացվածք, ապա այն լցոնել։ Չպետք է չափից շատ լցոնել, քանի որ եփելիս բրինձը լայնանում է։ Բացի այդ, ավանդաբար դրանք ծակծկում են ասեղով, որպեսզի օդը դուրս գա։

Պատրաստված չիրետաները տեղադրվում են խորը կաթսայի մեջ՝ սառը ջրով։ Ջրին կարելի է ավելացնել ապուրի բանջարեղեն, մի քանի կտոր խոզապուխտ, աղ, դարչին և պղպեղ։ Եռալուց հետո կրակը նվազեցնում են միջին մակարդակի, և մոտ մեկ ժամում ուտեստը պատրաստ է։ Նուրբ ստամոքսով չիրետաները ավելի արագ են եփվում։

Այս ավանդական պիրենեյան ուտեստի պատրաստմամբ զբաղվում էին հիմնականում կանայք։

## Մատուցում
Չիրետաները եփում են և մատուցում անմիջապես՝ տաք վիճակում, առանց որևէ ուղեկցության։ Սառչելուց հետո հնարավոր է նորից տաքացնել կամ կտրել շերտերով և տապակել։ Հում չիրետաները կարելի է սառեցնել։

Նաև կարելի է պատրաստել խյուս սիսեռով՝ լեռնային ոճով, չիրետայի հավելումով, և որոշ ռեստորաններ վերաիմաստավորում են այս ավանդական ուտեստը։

Այսօր հնարավոր է խանութներում գտնել չիրետաներ՝ փաթեթավորված վակուումային պայմաններում։ Բազմաթիվ մսագործարաններում, հատկապես Պիրենեյան շրջաններում, կարելի է պատվիրել այս յուրահատուկ և գնահատված ուտեստը համտեսելու համար։ Ռեստորաններում նույնպես մատուցում են այն՝ պատվերով։

Չիրետան հիմնականում մատուցվում է տաք վիճակում, որպես հիմնական ուտեստ։ Այն նաև կարող է մատուցվել որպես տապաս՝ բարակ կտրտած, ալյուրով և ձվով պատված ու տապակված՝ մինչև ոսկեգույն գույն ստանալը։

Չիրետան կարելի է գտնել Ռիբագորսա և Սոբրարբե տարածաշրջանների ռեստորանների ճաշացանկում, ինչպես նաև համտեսել որպես տապաս Սոմոնտանոյի գինեգործական հովտի խոհանոցում։

2002 թվականին Սոմոնտանոյի մսամթերքի արտադրողներից մեկը նախաձեռնել է Չիրետաի փառատոն, որը կազմակերպվում է ամեն տարի հոկտեմբերի երրորդ շաբաթվա վերջում։ Այդ նույն թվականին նրանք գրանցել են ռեկորդ՝ «Guinness-ի աշխարհագրքում», պատրաստելով աշխարհի ամենաերկար և ամենածանր Չիրետան՝ 103.75 մետր երկարությամբ, 220 կգ քաշով։

## Մշակույթ
Չիրետան բացառապես հանդիսավոր կերակուր էր, որը երբեք չէր բացակայում նշված օրերին այն գյուղերի սեղաններից, որտեղ այն պատրաստվում էր։ Այն շարունակում է այդպիսին մնալ, թեև այժմ հնարավոր է այն համտեսել ցանկացած սեզոնին։

Ե՛վ Էսկալոնայում (Փուերտոլաս, Սոբրարբե համայնք), և՛ Պոզան դե Վերոյում (Բարբաստրոյին մոտ) անցկացվում է «Չիրետայի փառատոնը»։ Էսկալոնայում այն անցկացվում է դեկտեմբեր ամսվա վերջին՝ 2008 թվականից սկսած։ Պոզան դե Վերոյում այն անցկացվում է 2002 թվականից սկսած՝ հոկտեմբերի երրորդ հանգստյան օրերին մոտ ժամանակահատվածում։ Այդ նույն տարում գրանցվեց Գինեսի ռեկորդ՝ աշխարհի ամենաերկար և ամենածանր չիրետայի համար՝ 103,75 մետր երկարությամբ և 220 կգ ընդհանուր քաշով։ Բացի այդ, Պոզան դե Վերոյի չիրետաները հայտնի են, որտեղ տոնակատարությունները կենտրոնացած են այս ուտեստի շուրջ։

2021 թվականի ամռանը Լալուենգա (Սոմոնտանո շրջան) համայնքում ստեղծվեց Չիրետայի ակումբը, որը բաղկացած է տասներկու լալուենգացիներից, ովքեր ցանկանում են վայելել և հանրահռչակել այս արագոնյան ուտեստը։

Շոտլանդիայում կա նման ուտեստ, որը կոչվում է հեգիս։ Ի տարբերություն չիրետայի, այնտեղ լցնում են ամբողջ աղիքը, հատկապես ստամոքսը։

Այլ երկրներում նույնպես կան բրնձով լցոնած աղիքների բաղադրատոմսեր, օրինակ՝ Բոլիվիայում կամ արաբական երկրներում, օրինակ՝ Լիբիայում, թեև այդտեղ սովորաբար օգտագործում են կովի աղիք։

Գրող Իլդեֆոնսո Գարսիա-Սերենան, ով ծնվել է Բուենոս Այրեսում, բայց արագոնացի հանրապետական ծնողների որդի էր, գրել է Բարբաստրոյի տեղական պատմությունների ժողովածու, որը կոչվում է *Երգչերգ չիրետային*։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բրնձով ուտեստներ
Կատեգորիա:Երշիկեղեն
Կատեգորիա:Իսպանական խոհանոց
Կատեգորիա:Կատալոնական խոհանոց
Կատեգորիա:Մսով ուտեստներ