Կառավարության կողմից շնորհված մենաշնորհ

**Կառավարության կողմից շնորհված մենաշնորհ** (), տնտեսագիտությունում կառավարության կողմից շնորհված մենաշնորհը հարկադրական մենաշնորհի ձև։

Մենաշնորհի այս տեսակի միջոցով կառավարությունը բացառիկ արտոնություն է տալիս մասնավոր անձին կամ ընկերությանը՝ լինելու ապրանքի կամ ծառայության միակ մատակարարը. պոտենցիալ մրցակիցները շուկայից դուրս են մղվում օրենքով, կարգավորմամբ կամ կառավարության կողմից կիրառման այլ մեխանիզմներով: Որպես հարկադրական մենաշնորհի մի ձև, կառավարության կողմից շնորհված մենաշնորհը հակադրվում է չկարգավորված մենաշնորհին, որտեղ մրցակցություն չկա, բայց այն բռնի կերպով չի բացառվում:

Հարկադրական մենաշնորհի ձևերի շարքում այն ​​տարբերվում է կառավարության մենաշնորհից կամ պետական ​​մենաշնորհից և կառավարության կողմից հովանավորվող կարտելներից (որտեղ կառավարությունը ստիպում է մի քանի անկախ արտադրողների մասամբ համակարգել իրենց որոշումները կենտրոնացված կազմակերպության միջոցով): Կառավարության կողմից շնորհված մենաշնորհների կողմնակիցները հաճախ պնդում են, որ դրանք ապահովում են հանրային վերահսկողության որոշակի աստիճան կարևոր արդյունաբերությունների նկատմամբ՝ առանց այդ արդյունաբերությունները իրականում պետության կողմից ղեկավարելու: Հակառակորդները հաճախ քննադատում են դրանք որպես քաղաքական օգուտ կորպորացիաներին: Կառավարության կողմից շնորհված մենաշնորհներին կարող են դեմ լինել ինչպես նրանք, որոնք նախընտրում են ազատ շուկաները, այնպես էլ նրանք, ովքեր նախընտրում են մասնավոր կորպորացիաները փոխարինել պետական ​​սեփականությամբ:

## Պատմություն
Մերկանտիլիստական ​​տնտեսական համակարգերի ներքո, գաղութային շահեր ունեցող եվրոպական կառավարությունները հաճախ խոշոր և չափազանց շահութաբեր մենաշնորհներ էին տրամադրում որոշակի տարածաշրջաններում առևտուր անող ընկերություններին, ինչպիսին է Հոլանդական Արևելահնդկական ընկերությունը։

Այսօր կառավարության կողմից շնորհված մենաշնորհները կարելի է գտնել հանրային կոմունալ ծառայություններում, ինչպիսիք են հանրային ճանապարհները, փոստը, ջրամատակարարումը և էլեկտրաէներգիան, ինչպես նաև որոշակի մասնագիտացված և խիստ կարգավորվող ոլորտներում, ինչպիսիք են կրթությունը և խաղատները։ Շատ երկրներում շահութաբեր բնական պաշարների ոլորտները, մասնավորապես նավթարդյունաբերությունը, վերահսկվում են կառավարության կողմից շնորհված մենաշնորհների կողմից։ Մեկ այլ օրինակ է կառավարությունների կողմից հանրային ճանապարհներով հասարակական տրանսպորտը շահագործելու համար տրված ֆրանչայզինգները։

## Արտոնագիր
Արտոնագիրը բացառիկ իրավունքների ամբողջություն է, որը պետության կամ ազգային կառավարության կողմից սահմանափակ ժամանակահատվածով շնորհվում է գյուտարարին կամ նրա իրավահաջորդին՝ գյուտի հրապարակային բացահայտման դիմաց։

Արտոնագրեր տրամադրելու ընթացակարգը, արտոնագրատիրոջը ներկայացվող պահանջները և բացառիկ իրավունքների շրջանակը մեծապես տարբերվում են երկրների միջև՝ համաձայն ազգային օրենքների և միջազգային համաձայնագրերի։ Սակայն, սովորաբար, արտոնագրային հայտը պետք է ներառի մեկ կամ մի քանի պահանջներ, որոնք սահմանում են գյուտը, որոնք պետք է լինեն նոր, գյուտարարական և օգտակար կամ արդյունաբերորեն կիրառելի։ Արտոնագրատիրոջը շնորհված բացառիկ իրավունքը շատ երկրներում պաշտպանում է գյուտը առանց թույլտվության պատրաստելուց, օգտագործելուց, վաճառելուց կամ տարածելուց։

## Հեղինակային իրավունք
Հեղինակային իրավունքը երկրի օրենսդրությամբ ստեղծված օրինական իրավունք է, որը բնօրինակ ստեղծագործության ստեղծողին տալիս է դրա օգտագործման և տարածման բացառիկ իրավունքներ: Սա սովորաբար սահմանափակ ժամանակով է: Բացառիկ իրավունքները բացարձակ չեն, այլ ենթակա են հեղինակային իրավունքի մասին օրենքի սահմանափակումների և բացառությունների, այդ թվում՝ արդար օգտագործման: Հեղինակային իրավունքի հիմնական սահմանափակումն այն է, որ այն պաշտպանում է միայն գաղափարների բնօրինակ արտահայտությունը, և ոչ թե հիմքում ընկած գաղափարները։

## Առևտրային նշան
Ապրանքային նշանը կամ առևտրային նշանը տարբերակիչ նշան կամ ցուցիչ է, որն օգտագործվում է անհատի, բիզնես կազմակերպության կամ այլ իրավաբանական անձի կողմից՝ սպառողներին ուղղված այն ապրանքները կամ ծառայությունները, որոնց հետ հանդիպում է ապրանքային նշանը, ծագում են եզակի աղբյուրից, և իրենց ապրանքները կամ ծառայությունները տարբերակելու այլ կազմակերպությունների ապրանքներից կամ ծառայություններից։

Ապրանքային նշանները կարող են հանդես գալ որպես սպառողների պաշտպանության մի ձև, որը նվազեցնում է գործարքի ծախսերը գնորդի և վաճառողի միջև, ովքեր անձամբ չեն ծանոթ։

## Անմիջապես պարտադրված
Կառավարությունները մենաշնորհներ են շնորհել կրկօրինակման կանխարգելման ձևերին: Օրինակ՝ «Թվային հազարամյակի հեղինակային իրավունքի մասին» օրենքում Macrovision-ի կրկօրինակման կանխարգելման տեխնոլոգիան պարտադիր է անալոգային տեսաձայնագրիչների համար: Չնայած կրկօրինակման կանխարգելման այլ ձևերը արգելված չեն, Macrovision-ի օրինական պահանջը դրան արդյունավետորեն մենաշնորհ է տալիս և խոչընդոտում է կրկօրինակման կանխարգելման այլ, հնարավոր է՝ ավելի արդյունավետ մեթոդների մշակմանը:

## Կառավարության դերի նախապատմությունը
Վարձակալական վարքագիծը կարող է խթանվել մենաշնորհներով, արտաքին առևտրի սահմանափակումներով և պետական ​​սուբսիդիաներով: Կառավարությունները կարող են նաև ստեղծել մենաշնորհներ՝ փորձելով նվազեցնել շուկաներում անարդյունավետությունը:

Մենաշնորհի ստեղծումը միշտ չէ, որ խիստ շուկայական երևույթ է: Ընտրողներին, պետական ​​​​պաշտոնյաներին և պետական ​​​​աշխատակիցներին կարելի է համոզել թույլատրել մենաշնորհների ստեղծումը կամ պաշտպանությունը՝ տարբեր խթանների, հատուկ շահագրգիռ խմբերի գործողությունների պատճառով, որոնք կարող են ծախսեր պարտադրել հանրությանը, կամ այն ​​​​պատճառով, որ հետապնդվում են տնտեսական արդյունավետությունից բացի այլ սոցիալական նպատակներ: 
### Բնական մենաշնորհներ
Բնական մենաշնորհը տեղի է ունենում, երբ մեկ ընկերությունը գերիշխում է շուկայում՝ ունենալով ամենացածր գները կամ սպառողների կողմից ամենաշատ պահանջարկ ունեցող ապրանքները: Ֆիքսված և փոփոխական ծախսերը կարող են լինել գործոններ: Եթե ծառայության կամ ապրանքի մատուցման հետ կապված ֆիքսված ծախսերը շատ բարձր են, նոր մրցակիցների համար շուկա մուտք գործելը կարող է տնտեսապես իմաստ չունենալ: Օրինակ, հազվադեպ է արժե կառուցել երկրորդ կամ երրորդ տրամվայի ցանցեր այն քաղաքներում, որտեղ տրամվայի ենթակառուցվածքն արդեն գոյություն ունի: Քանի որ շինարարության ֆիքսված արժեքը չափազանց բարձր է, սպասվող եկամուտը չի արժենում ներդրմանը:

Տնտեսագետ Արնոլդ Հարբերգերի խոսքով՝ ԱՄՆ արտադրական արդյունաբերության մեջ մենաշնորհներից ստացված շահույթի կորուստը կազմում է ՀՆԱ-ի ընդամենը 0.1%-ը, ուստի իրական խնդիրը մենաշնորհների գոյությունը չէ: Իրական խնդիրները սոցիալական և այլընտրանքային ծախսերն են: Դրանք ներառում են լոբբիստների, սպառողների և արտադրողների կողմից ծախսված ժամանակն ու ռեսուրսները, որոնք այլապես կարող էին այդ ռեսուրսները վերաուղղորդել այլ, ավելի արդյունավետ գործունեության:

Մասնավոր ձեռքերում գտնվող բնական մենաշնորհների դեպքում կարող է սահմանվել կարգավորում՝ մենաշնորհները լուծարելու կամ վերակառուցելու համար: Կառավարությունը կարող է նաև կարգավորել գները որոշակի ոլորտներում, որտեղ զարգանում են բնական մենաշնորհներ: Սա կարող է արվել անմիջապես՝ գինը սահմանելով (օրինակ՝ երկաթուղու կամ գազի գինը) կամ եկամտաբերությունը կարգավորելով (օրինակ՝ հեռախոսային ծառայությունների դեպքում): Անկախ օգտագործվող մեթոդից, նպատակը գները իջեցնելն է մինչև ծախսերի մակարդակ: Որոշ տնտեսագետներ, ինչպիսիք են Թոմաս Սոուելը, Ուոլթեր Ուիլյամսը և Ուեյն Ուայնգարդենը, պնդում են, որ գների վերահսկողությունը աղետալի տնտեսական հետևանքներ ունի:

### Այլընտրանքային մեկնաբանություն
Դենիս Թոմփսոնը նշում է. «Կոռուպցիան վատ է ոչ թե այն պատճառով, որ փողն ու օգուտները ձեռքից ձեռք են անցնում, և ոչ թե մասնակիցների դրդապատճառների պատճառով, այլ այն պատճառով, որ այն մասնավորեցնում է հասարակական կյանքի արժեքավոր կողմերը՝ շրջանցելով ներկայացուցչության, բանավեճի և ընտրության գործընթացները»:

## Կառավարության կողմից շնորհված մենաշնորհների օրինակներ
*Saudi Aramco
*Արևելահնդկական ընկերություն
*Դրուրի Լեյն (թատրոն)
*Դաշնային պահուստների համակարգ
*Հայփոստ
*Գազպրոմ Արմենիա

## Տես նաև
* Հարկադիր մենաշնորհ
* Հեղինակային իրավունք
* Պետական մենաշնորհ
* Մենաշնորհ
* Ռենտայի հետևից վազել
* Դաշնային պահուստների համակարգ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ''Unnatural Monopoly: Critical Moments in the Development of the Bell System Monopoly'' by Adam D. Thierer
* ''Antitrust Policy As Corporate Welfare'' by Clyde Wayne Crews Jr (PDF)

Կատեգորիա:Միկրոէկոնոմիկա