Ճշմարտության շիճուկ

**«Ճշմարտության շիճուկ»,** հոգեակտիվ մի շարք դեղերի անվանում, որոնք օգտագործվում են տեղեկատվություն ստանալու նպատակով՝ այն սուբյեկտներից, որոնք ի զորու չեն կամ չեն ցանկանում այն այլ կերպ տրամադրել։ Դրանց մեջ մտնում են՝ էթանոլը, սկոպոլամինը, 3-կինուկլիդինիլ բենզիլատը, միդազոլամը, ֆլունիտրազեպամը, նատրիում տիոպենտալը և ամոբարբիտալը, և այլն։
աջից|մինի|'''Նատրիում''' '''տիոպենտալ''', վաճառվում է որպես '''Պենտոտալ'''
Չնայած նման մի շարք նյութեր փորձարկվել են, նրանց օգտագործման վերաբերյալ լուրջ հարցեր են առաջացել՝ ինչպես գիտական, այնպես էլ էթիկական և իրավական տեսակետներից։ Այս պահին որևէ հաստատված դեղամիջոց չկա, որը կարող է միատեսակ և կանխատեսելի կերպով բարձրացնել ճշմարտաբանության մակարդակը։ Նման նյութերի ազդեցության տակ հարցաքննված անձինք, պարզվել է, որ հեշտորեն ենթարկվում են ներշնչման և նրանց հիշողությունները ենթակա են վերակառուցման ու կեղծման։ Թեև նման դեղամիջոցներն օգտագործվել են քաղաքացիական և քրեական գործերի քննության ընթացքում, դրանք ընկալված չեն ինչպես Արևմտյան իրավակարգերում, այնպես էլ իրավաբանական փորձագետների կողմից՝ որպես իսկական քննության գործիքներ։ Միացյալ Նահանգներում առաջադրվել է տեսակետ, որ նման նյութերի օգտագործումը կարող է համարվել Սահմանադրության հինգերորդ լրացման (ձայն չտալու իրավունք) հնարավոր խախտում։ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կողմից նույնպես արտահայտվել են մտահոգություններ, ըստ որոնց ճշմարտության շիճուկի օգտագործումը կարող է դիտվել որպես մարդու իրավունքների՝ նվաստացուցիչ վերաբերմունքից ազատ լինելու իրավունքի խախտում կամ նույնիսկ որպես ծայրահեղ խոշտանգման ձև։ Նշվել է նաև, որ դա հակասում է Ամերիկյան կոնվենցիային՝ խոշտանգումների կանխարգելման և պատժման վերաբերյալ։

«Ճշմարտության շիճուկը» նախկինում օգտագործվել է հոգեկան խանգարում ունեցող հիվանդների բուժման ընթացքում։ Թերապևտիկ համատեքստում ներերակային հիպնոտիկ դեղերի վերահսկված օգտագործումը կոչվում է «նարկոսինթեզ» կամ «նարկոանալիզ»։ Այսպիսի կիրառումն առաջին անգամ գրանցվել է բժիշկ Վիլյամ Բլեքվեննի կողմից։ Հիվանդների հուսալիությունը եւ ենթարկվողությունը համարվում են մտահոգիչ գործոններ, և այժմ քիմիական ճանապարհով ոչ կամավոր հոգեվիճակի առաջացումը լայնորեն գնահատվում է որպես խոշտանգման մի ձև։

## Ակտիվ քիմիական նյութեր
մինի|'''Ամոբարբիտալը''' քիմիական միացություն է, որը երբեմն օգտագործվում է որպես այսպես կոչված «ճշմարտության շիճուկ»
Հանգստացնող միջոցները կամ հիպնոտիկները, որոնք փոխում են բարձր ճանաչողական ֆունկցիաները, ներառում են՝ էթանոլ, սկոպոլամին, 3-կինուկլիդինիլ բենզիլատ, հզոր կարճ կամ միջին ժամանակով գործող հիպնոտիկ բենզոդիազեպիններ, ինչպես նաև միդազոլամ, ֆլունիտրազեպամ, և տարբեր կարճ և շատ կարճ գործող բարբիտուրատներ, այդ թվում՝ նատրիում տիոպենտալ (հաճախ հայտնի որպես Պենտոտալ) և ամոբարբիտալ (նախկինում հայտնի որպես՝ նատրիում ամիտալ):

## Հուսալիություն
Չնայած նրան, որ նարկոանալիզի կիրառության արդյունավետության վերաբերյալ բազմաթիվ կլինիկական հետազոտություններ են անցկացվել՝ հարցաքննության կամ ստի հայտնաբերման նպատակով, վիճելի է, թե արդյոք դրանցից որևէ մեկը համապատասխանում է գիտական չափանիշներին՝ որպես ռանդոմիզացված, վերահսկվող հետազոտություն, որը կարող է որոշել դրա արդյունավետությունը։

## Օգտագործումը ըստ երկրի
### [[Հնդկաստան]]
**Հնդկաստանի Կենտրոնական քննիչ վարչությունը** օգտագործել է ներերակային բարբիտուրատներ հարցաքննության համար, հաճախ՝ մեծ նշանակության գործերում։ Այսպիսի օրինակ է Աջմալ Քասաբի հարցաքննությունը, որը եղել է Մումբայի 2008 թվականի հարձակումների ժամանակ ոստիկանության կողմից ողջ բռնված միակ ահաբեկիչը։ Քասաբը եղել է պակիստանցի զինված անձ և «Լաշկար-է-Թայբա» ահաբեկչական խմբավորման անդամ։ 2010 թվականի մայիսի 3-ին Քասաբը դատապարտվել է 80 մեղադրանքներով, այդ թվում՝ սպանություն, Հնդկաստանի դեմ պատերազմի հայտարարում, պայթուցիկների սեփականություն և այլն։ Մայիսի 6-ին նույն դատարանը նրան դատապարտել է մահապատժի չորս կետով և ցմահ ազատազրկման՝ հինգ կետով։

Հնդկաստանի Կենտրոնական քննիչ վարչությունը նման փորձարկում է անցկացրել նաև Կրիշնայի նկատմամբ, ով հանդիսանում էր կարևոր վկա և կասկածյալ 2008 թվականի «Առուշի-Հեմրաջ» սպանության գործում, որպեսզի ստանա լրացուցիչ տեղեկություններ Կրիշնայից և գնահատի նրա վկայության հուսալիությունը։ Տարբեր չհաստատված  լրատվամիջոցների հաղորդումների համաձայն՝ Կրիշնան պնդել է, որ Հեմրաջը (իմացությամբ գլխավոր կասկածյալը) անմեղ է Առուշիի սպանության մեջ, նշելով, որ նա «Առուշիին վերաբերվել է այնպես՝ ինչպես սեփական դստերը»։

2010 թվականի մայիսի 5-ին, Գերագույն դատարանի դատավոր Բալասուբրամանյամը «Սմթ. Սելվին ընդդեմ Կարնատակա նահանգի» գործի շրջանակներում որոշեց, որ նարկոանալիզը, պոլիգրաֆը և ուղեղի քարտեզագրման փորձարկումները կարելի է կիրառել միայն կասկածյալի համաձայնությամբ։ Դատավորը հայտարարեց․ «Մենք կարծում ենք, որ ոչ մի անձի չի կարելի առանց իր կամքի պարտադրել և ենթարկել նման տեխնիկաների, քանի որ դա անձնական ազատությունների անհիմն խախտում է»։

Գուջարաթում Մադհյա Պրադեշի Բարձրագույն դատարանը թույլատրեց նարկոանալիզի կիրառումը 2010 թվականի մայիսին տեղի ունեցած վագրի սպանության քննության շրջանակում։ Բանդհավգարհ ազգային այգում հայտնաբերված Ջհուրժուրա անունով վագրը, որը երեք ձագերի մայր էր, մահացել էր՝ տրանսպորտային միջոցի հարվածի հետևանքով։ Հատուկ աշխատանքային խումբը պահանջեց չորս անձանց նկատմամբ անցկացնել նարկոանալիզի փորձարկում, որոնցից մեկը հրաժարվեց համաձայնություն տալ՝ վկայակոչելով փորձարկումից հետո հնարավոր բարդությունների վտանգը։

### [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]]
2004 թվականին «Նովայա գազետան», հղում անելով ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտեի գեներալ Օլեգ Կալուգինին, հրապարակեց մի հոդված, ըստ որի՝ 1980-ականների վերջից ԽՍՀՄ Պետական անվտանության կոմիտեի Առաջին և Երկրորդ վարչությունները՝ բացառիկ դեպքերում և հիմնականում օտարերկրյա քաղաքացիների նկատմամբ, օգտագործել են լուծվող, անբույր, անգույն և անհամ նյութ, որը կրել է SP-117 անվանում-ծածկագիրը։ Այն ԽՍՀՄ Պետական անվտանության կոմիտեի կողմից նախկինում կիրառված նմանատիպ դեղամիջոցների բարելավված շարունակությունն էր  և արդյունավետ էր՝ սուբյեկտին ինքնակառավարման կորուստ ստիպելու ՝ ընդունելուց մոտ 15 րոպե անց։ Ամենակարևորն այն է, որ եթե անձին հաջորդաբար տրվեին դեղամիջոցի երկու բաղադրիչները՝ այսպես կոչված «դոզան» և «հակադոզան», ապա նա հետագայում չէր հիշի միջադեպի մասին և այնպիսի զգացողություն կունենար, կարծես՝ հանկարծ քնած լիներ։ «Դոզան» սովորաբար մատուցվում էր ալկոհոլային խմիչքի միջոցով, ինչը համարվում էր քնկոտության հանկարծակի սկսվելու հավանական բացատրություն։

Այլ հաղորդագրությունների համաձայն՝ SP-117-ը պարզապես կոնցենտրացված ալկոհոլի ձև էր, որը նախատեսված էր ալկոհոլային խմիչքներին՝ ինչպես շամպայնին, ավելացնելու համար։

### [[Ռուսաստան|Ռուսաստանի Դաշնություն]]
Ռուսաստանի Արտաքին հետախուզության ծառայության (ՍՎՌ) սպա Ալեքսանդր Կուզմինովի՝ 1990-ականների սկզբին ծառայությունը լքելուց հետո արված հայտարարության համաձայն՝ ՍՎՌ-ի «S վարչության» սպաները, որը ղեկավարում է ծառայության «անօրինականների» ցանցը, հիմնականում օգտագործել են այդ դեղամիջոցը՝ արտասահմանում գործող իրենց գործակալների, ինչպես օրինակ Վիտալի Յուրչենկոյի, հավատարմությունն ու վստահելիությունը ստուգելու նպատակով։ Ալեքսանդր Լիտվինենկոյի հաղորդմամբ՝ 2004 թվականին Ռուսաստանի Դաշնության նախագահական թեկնածու Իվան Ռիբկինը առևանգման ժամանակ թունավորվել է նույն նյութով՝ Դաշնային անվտանգության ծառայության (ՖՍԲ) գործակալների կողմից։

According to the Russian Foreign Intelligence Service (SVR) officer, Alexander Kouzminov, who quit the service in the early 1990s, the officers of SVR′s Directorate S, which runs SVR's "illegals", primarily used the drug to verify fidelity and trustworthiness of their agents who operated overseas, such as Vitaly Yurchenko. According to Alexander Litvinenko, Russian presidential candidate Ivan Rybkin was drugged with the same substance by FSB agents during his kidnapping in 2004.

### [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներ]]
Սկոպոլամինը  առաջադրվել է մանկաբույժ Ռոբերտ Էռնեստ Հաուսի կողմից սկսած 1922 թվականից՝ որպես առաջընթաց, որը կարող է կանխել սխալ դատապարտումները։ Նա նկատել էր, որ ծննդաբերող կանայք, որոնց տրվել էր սկոպոլամին, ունակ էին ճիշտ պատասխանել հարցերին անգամ «մռայլ քնի» (twilight sleep) վիճակում և հաճախ լինում էին «ծայրահեղ անկեղծ» իրենց խոսքում։ Հաուսը առաջարկեց սկոպոլամինի կիրառումը՝ կասկածյալ հանցագործներին հարցաքննելու ժամանակ։ Նա նույնիսկ սկիզբ դրեց սկոպոլամինի ներարկմանը՝ Դալլասի շրջանի բանտում պահվող կալանավորներին։ Ենթադրվում էր, որ երկու անձինք մեղավոր էին, սակայն նրանք սկոպոլամինի ազդեցության տակ հերքեցին մեղադրանքը, և արդյունքում երկուսն էլ արդարացվեցին։ 1926 թվականին դատավոր Ռոբերտ Ուոքեր Ֆրանկլինը դատական գործի շրջանակում մերժեց սկոպոլամինի կիրառումը՝ կասկածի տակ առնելով ինչպես դրա գիտական հիմքերը, այնպես էլ ազդեցության անորոշությունը։

ԱՄՆ Ռազմավարական ծառայությունների գրասենյակը (OSS) Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում փորձեր է իրականացրել մեսկալինի, սկոպոլամինի և մարիխուանայի կիրառմամբ՝ որպես հնարավոր «ճշմարտության դեղամիջոցներ»։ Եզրակացվել է, որ դրանց ազդեցությունը էականորեն չի տարբերվում ալկոհոլի ազդեցությունից․ փորձարկվողները դառնում էին ավելի շատախոս, սակայն դա չէր նշանակում, որ նրանք ավելի ճշմարտացի էին։ Ինչպես հիպնոսի դեպքում, այստեղ ևս առաջանում էին ենթարկվողության և հարցադրողից ազդվելու խնդիրներ։ Սկոպոլամինի կիրառմամբ դեպքերում ցուցմունքները եղել են հակասական՝ երբեմն հանդես գալով ինչպես կասկածյալների դեմ, այնպես էլ ի պաշտպանություն, նույնիսկ միմյանց անմիջականորեն հակասելով։

ԼՍԴ-ն նույնպես դիտարկվել է որպես հնարավոր ճշմարտության շիճուկ, սակայն այն համարվել է անվստահելի։ 1950-ականներին եւ 1960-ականներին ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզական վարչությունը (CIA) իրականացրել է մի շարք հետազոտություններ, այդ թվում՝ «MKUltra» և «MKDELTA» նախագծերը, որոնք ներառել են ճշմարտության դեղամիջոցների, այդ թվում՝ LSD-ի, անօրինական օգտագործում։ 1961 թվականի CIA-ի մի զեկույց, որը հրապարակվել է 1993 թվականին, եզրակացնում է՝1963 թվականին ԱՄՆ Գերագույն դատարանը «Townsend vs Sain» գործով որոշեց, որ ճշմարտության շիճուկի ընդունման արդյունքում ստացված խոստովանությունները հանդիսանում են «Սահմանադրությանը հակառակ հարկադրական ցուցմունք» և, հետևաբար, անթույլատրելի են։ Ճշմարտության շիճուկների հիման վրա ստացված դատաբժշկական ապացույցների իրավաչափության հարցը քննարկվել է ստորադաս դատարաններում։ Դատավորներն ու փորձագետ վկաները ընդհանուր առմամբ համակարծիք են եղել, որ դրանք հուսալի չեն ստի հայտնաբերման նպատակով։

1967 թվականին, երբ Նոր Օռլեանի շրջանային դատախազ Ջիմ Հարիսոնը վարում էր նախագահ Ջոն Ֆ. Քենեդիի սպանության գործի քննությունը, նա կազմակերպեց, որ իր հիմնական վկա Պերի Ռուսոյին տրվի նատրիում պենտոտալ՝ նախքան նրան ենթադրյալ դավադրության վերաբերյալ իր գիտելիքների մասին հարցաքննելը։ Ավելի ուշ Ռուսոն իր վերաբերմունքը դատախազության կողմից իրականացված գործընթացի վերաբերյալ բնութագրեց որպես «ամբողջական մտքի լվացման գործընթաց»։

1995 թվականին, երբ փորձ էր արվում գտնել ապացույցներ, որոնք կարող էին արդարացնել Անդրես Ինգլիշ-Հաուարդին, նրա պաշտպանական կողմը կիրառեց մեթոհեքսիտալ։

Վերջերս, 2012 թվականի Ավրորա (Կոլորադո) զենքի հետ կապված դատավարության ժամանակ դատավորը թույլատրեց նարկոանալիզի կիրառումը՝ գնահատելու համար, թե արդյոք Ջեյմս Իգան Հոլմսի մտավոր վիճակը հանպատասխան էր հոգեբուժական պաշտպանի պահանջին։ Դատավոր Ուիլյամ Սիլվեսթերը որոշեց, որ դատախազներին կթույլատրվի հարցաքննել Հոլմսին՝ օգտագործելով «բժշկական դեղամիջոց, որը նախատեսված է նրա հանգստացման և խոստովանություն ստանալու համար», օրինակ՝ նատրիում ամիտալ, եթե նա հիմնավորի իր անմեղսունակությունը՝ որպես պաշտպանություն։ Նպատակն էր, որ «նարկոանալիտիկ հարցազրույցը» կարողանա հաստատել՝ արդյոք նա եղել է իրավական առումով անբուժելի 2012 թվականի հուլիսի 20-ին՝ հարձակման օրը։ Հայտնի չէ՝ արդյոք նման փորձաքննություն իրականում իրականացվել է թե ոչ։

Ամերիկյան Փաստաբանների ասոցիացիայի քրեական արդարադատության բաժնի նախագահ Ուիլյամ Շեփարդը Հոլմսի գործի վերաբերյալ նշել է, որ առաջարկվող «ճշմարտության դեղամիջոցի» օգտագործումը՝ «կասկածյալի հոգեկան խանգարման պահանջի ճշմարտացիությունը պարզելու նպատակով, կհանգեցնի թեժ իրավական բանավեճերի՝ կապված Հոլմսին ձայն չտալու իրավունքով, որը պաշտպանված է ԱՄՆ Սահմանադրության հինգերորդ լրացմամբ»։ Հոգեբույժ Օգոստ Պայպերը,քննարկելով նման փորձաքննության հնարավոր արդյունավետությունը, նշել է, որ «ամիտալի արգելակման նվազեցման ազդեցությունը չի մղում սուբյեկտին տրամադրել ճշմարիտ արտահայտություններ կամ հիշողություններ»։  Սքոթ Լինֆիլդը, «Psychology Today» ամսագրում հղում անելով Պայպերին, նշել է, որ «լավ հիմքեր կան հավատալու, որ ճշմարտության շիճուկները պարզապես նվազեցնում են տեղեկություններ ներկայացնելու շեմը՝ գրեթե բոլոր տեղեկությունների, թե՛ ճշմարիտ, թե՛ կեղծ տեղեկությունների համար»:

## Տես նաև
* In vino veritas

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ
* 
* Informal demonstration of thiopental (video), *[[BBC]]*, 4 October 2013.

Կատեգորիա:Գիտական մեթոդ
Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ
Կատեգորիա:Դեղեր
Կատեգորիա:Թմրամիջոցներ
Կատեգորիա:Լրտեսություն
Կատեգորիա:Խարդախություն
Կատեգորիա:Հետախուզություն
Կատեգորիա:Հոգեակտիվ դեղեր
Կատեգորիա:Հոգեբուժություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտում
Կատեգորիա:Սուտ
Կատեգորիա:Տեղեկատվական զգայունություն
Կատեգորիա:Քրեաբանություն