open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Շառլվիլ Մեզիեր

**Շառլվիլ Մեզիեր** (), քաղաք Ֆրանսիայի հյուսիս-արևելքում, Արդեններ դեպարտամենտի վարչական կենտրոնը (Շամպան - Արդեն երկրամաս)։ Բնակչությունը՝ 49 975 մարդ (2009 թվականի դրությամբ)։

## Պատմություն
Շառլվիլլ-Մեզյեր կոմունան կազմավորվել է 1966 թվականին հինգ կոմունաների (Շառլվիլլ, Էտյոն, Մեզյեր, Մոոն, Մոնսի-Սեն-Պյեր) միացման արդյունքում։ Դեպարտամենտի պրեֆեկտուրան քաղաքների միացումից առաջ եղել է Մեզյերը։

## Բնակչություն
**Բնակչության քանակը ըստ տարիների**

Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ

## Աշխարհագրություն
Շառլվիլլ-Մեզյերի միջով հոսում է Մաաս գետը, որի հունը բաժանում է քաղաքը Շառլվիլլ և Մեզյեր հատվածների։ Գետի հովտում, որտեղ տեղակայված է քաղաքը, հաճախ լինում են ջրհեղեղներ։ Ամենաուժեղները տեղի են ունեցել 1993 թվականի դեկտեմբերին և 1995 թվականի հունվարին։

Շառլվիլլ-Մեզյերը գտնվում է սահմանի վրա, որը բաժանում է Հյուսիս-Ֆրանսիական իջվածքը (քաղաքից հարավ) և Արդենները (քաղաքից հյուսիս)։ Քաղաքում է գտնվում 196 մ բարձրություն ունեցող Օլիմպոս լեռը։ Քաղաքի մակերեսը կոմունաների միացումից հետո կազմում է 3144 հա, իսկ բարձրությունը քաղաքի սահմաններում ծովի մակարդակից կազմում է 150 մ։
 
Քաղաքը գտնվում է Արդեններ դեպարտամենտի հյուսիսում, Ռեյմսից 87 կմ դեպի հյուսիս-արևելք և Փարիզից 239 կմ հեռավորության վրա։ 130 կմ դեպի արևելք գտնվում է Լյուքսեմբուրգը, իսկ 90 կմ դեպի հյուսիս՝ բելգիական Շառլեռուա քաղաքը և 150 կմ հեռավորության վրա՝ Բրյուսելը։

Բելգիայի հետ սահմանը գտնվում է քաղաքից ընդամնեը 15 կմ հեռավորության վրա։

### Կլիմա




## Քույր-քաղաքներ
Շառլվիլլ-Մեզյեր քաղաքն ունի 7 քույր-քաղաք.

## Հայտնի ծնունդներ
* Ժան Նիկոլա Արթյուր Ռեմբո

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1966 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքներ
Խաշ

մինի|275px|Խաշ
**Խաշ**, հեղուկ տաք ապուր։ Հնագույն հայկական ուտեստներից մեկը, որը տարածում է ստացել Կովկասում և Հարավային Կովկասում և հավանաբար ունեցել է արարողական բնույթ։ Ի սկզբանե եղել է աղքատների սնունդ։ Ի սկզբանե խաշը տարածված է եղել՝ Սյունիքի մարզում։

## Անվան ծագում
«Խաշ» անվանումը, ըստ ամենատարածված վարկածի, առաջացել է հայերեն «խաշել» բառից, նույն բառից են առաջացել նաև այլ կերակրատեսակների անվանումները (խաշլամա, խաշու, խաշիլ)։

## Բաղադրություն
Խաշի պատրաստման մեջ օգտագործվում են տավարի ոտքեր (ինչպես նաև խոզի, ոչխարի կամ նույնիսկ հավի), փորոք, սխտոր, աղ, և կանաչի։ Մասերը մաքրելուց և լվանալուց հետո (Հայաստանում ավանդաբար դնում են 10-12 ժամով հոսող ջրի տակ), այն խաշվում է 6-8 ժամ։ Սխտորը, աղն ու կանաչին մատուցվում են սեղանին, կերակուրը համեմելու նպատակով։

## Ավանդություն
Խաշն ավանդաբար ուտում են վաղ առավոտյան՝ առատ կերուխումի հաջորդ օրը։ Խաշը ուտում են մինչև նախաճաշը կամ նրա փոխարեն։ Ուտեստի հետ մատուցվում է մանրացրած սխտոր, աղ, կտրտած բողկ։ Խաշը ուտում են լավաշի, բողկի և տարատեսակ կանաչիների հետ։ Հայաստանի որոշ շրջաններում այն ուտում են ձեռքերով՝ նախապես նրա մեջ բրդելով չոր լավաշ։ Պնակը ծածկում են լավաշով և ուտելու ընթացքում բացելով փոքրիկ անկյուն, լավաշի կտորով հանում են կերակուրը։ Հիմնականում խաշ եփելու նախապատրաստական արարողությունը սկսում են երեկոյան, որպեսզի առավոտ վաղ այն մատուցվի։ Ավանդաբար խաշն ուտում են տարվա ցուրտ եղանակին՝ ձմռանը։

## Արտաքին հղումներ
* Ինչպե՞ս պատրաստել լավ խաշ

Կատեգորիա:Հայկական ապուրներ
Հանրապետության հրապարակ (այլ կիրառումներ)

**Հանրապետության հրապարակ**' որոշ երկրներում հրապարակների անուն'
* Հանրապետության հրապարակ (Բեռլին)- Բեռլինում
* Հանրապետության հրապարակ (Երևան) - Երևանում,
* Հանրապետության հրապարակ (Պրահա) - Պրահայում,
* Հանրապետության հրապարակ (Բելգրադ) - Բելգրադում,
* Հանրապետության հրապարակ (Փարիզ) - Փարիզում,
* Հանրապետության հրապարակ (Չեբոքսարի) - Չեբոքսարիում։
Գրիգոր Ղարագյոզյան

**Գրիգոր Վաղինակի Ղարագյոզյան** (ապրիլի 12, 1971, Կողբ, Նոյեմբերյանի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - սեպտեմբերի 2, 1992, Առաջաձոր, Մարտակերտի շրջան, Արցախ), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի հերոս։

## Կենսագրություն
Գրիգոր Ղարագյոզյանը ծնվել է 1971 թ. հոկտեմբերի 16-ին Նոյեմբերյանի շրջանի Կողբ գյուղում։ 1988 թ. ավարտել է Կողբ գյուղի՝ Խորհրդային Միության հերոս Ջահան Կարախանյանի անվան միջնակարգ դպրոցը։ 1988-1989 թթ.-ի ուսումնական տարում սովորել է Դոնի Ռոստովի Ռոբոտաշինական ինստիտուտում։ 1990-1991 թթ.-ին ծառայել է Խորհրդային Միության բանակում։ Հանդիսանում էր ինքնուս նկարիչ ու քանդակագործ և տանը ունի բազմաթիվ աշխատանքներ։ Ծանր վիրավորվել է 1992 թ. սեպտեմբերի 2-ին Արցախի Մարդակերտի շրջանի Չլդրան գյուղում և դաշտային հոսպիտալում վիրակապվելուց հետո Ղարաբաղի «Արցախ» փրկարական ջոկատին կցված ՈՒԱԶ մակնիշի սանիտարական մեքենայով ուղարկվում է Կիչանի հոսպիտալ, սակայն անհետ կորում է։ Վարորդը (Հաթերք գյուղից «Ափո» մականունով) ողջ է, մեքենան նույնպես պահպանվում է, բայց ծանր վիրավոր Գրիգորն անհայտացել է։ Ընդ որում, այդ վարորդը հենց այդ նույն ժամանակ վերցրել է իր ընտանիքը և Ղարաբաղից Հայաստանով փախել Ռուսաստանի Գյորգևսկ քաղաք։ Փաստորեն Գրիգորի անհետ կորելու միակ վկան այդ վարորդն է։ Բազմաթիվ դիմումներից հետո էլ Հայաստանի ոչ մի համապատասխան կառույց հանձն չառավ այդ վարորդին Ռուսաստանից բերելու և հարցաքննելու գործը։ Գրիգոր Ղարագյոզյանը հետմահու պարգևատրվել է ՀՀ «Արիության համար» մեդալով։

Ծնողներն են հայրը՝ Վաղինակ Սմբատի Ղարագյոզյան (1923-2009), մայրը՝ Արաքսյա Արամի Գիշյան (ծնված 1932 թ.)։

Գրիգոր անունը ծնվելուց նրան տվել է հայրը՝ Հայրենական Մեծ պատերազմի երկրորդ կարգի հաշմանդամ Վաղինակ Սմբատի Ղարագյոզյանը՝ ի պատիվ վերջինիս մեծ եղբոր՝ Գրիգոր Սմբատի Ղարագյոզյանի։ Գրիգոր Սմբատի Ղարագյոզյանը ծնվել է 1921 թ.։ Նա մասնակցել է խորհրդա-ֆիննական պատերազմին և Հայրենական Մեծ պատերազմն սկսվելուց հետո անմիջապես մտել այդ պատերազմի մեջ։ Մի քանի նամակներ ստանալուց հետո նա ևս համարվում է անհետ կորած 1942 թ.-ից։ Նա ևս ուներ նկարչի և քանդակագործի ձիրք։ Գրիգոր Սմբատի Ղարագյոզյանն էլ է սովորել Դոնի Ռոստովում։ Բացի դա, երկու Գրիգորներն էլ ունեին Դոնի Ռոստովում սիրած հայ աղջիկներ, որոնք տասնամայակներով սպասում էին իրենց սիրածներին։ Փաստորեն Գրիգոր Վաղինակի Ղարագյոզյանը ուղիղ 50 տարի հետո կրկնեց իր հորեղբոր՝ Գրիգոր Սմբատի Ղարագյոզյանի ճակատագիրը։

## Պարգևներ
Գրիգոր Ղարագյոզյանը հետմահու պարգևատրվել է ՀՀ «Մարտական ծառայությունների համար» մեդալով։

## Տես նաև
* Արցախյան ազատամարտ

## Նշումներ

## Աղբյուրներ
«Ձեր զավակն եմ, ինձ մի մոռացեք», hetq.am

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:1971 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Ապրիլի 12 ծնունդներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 2 մահեր
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Նորայր Դանիելյան

**Նորայր Էդուարդի Դանիելյան** (), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի հերոս, Արցախի պաշտպանության բանակի փոխգնդապետ (1993), ԼՂՀ ԳԽ պատգամավոր (1993 թվականից)։

## Կենսագրություն
Նորայր Դանիելյանը ծնվել է 1967 թվականի օգոստոսի 1-ին Մարտակերտի շրջանի Վարդաձոր (նախկին՝ Գյուլաթաղ) գյուղում։ 1984 թվականից սովորել է Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտում, 1989 թվականից մասնակցել է Արցախյան ազատագրական պայքարին։

1990 թվականին վերակառուցել է Ջանյաթաղի դաշտային օթևանը, հիմնադրել Քաջավան գյուղը։ 1990 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Նորայր Դանիելյանը ձերբակալվել է ԽՍՀՄ ՆԳՆ զինվորների կողմից, այնուհետև պահվել Շուշիի, ապա՝ Բաքվի բանտերում։ 1992 թվականի ապրիլի վերջին փոխանակմամբ ազատ է արձակվել։

1992 թվականին դարձել է Մարտակերտի պաշտպանական շրջանի հրամանատար։ Մասնակցել է Մարտակերտի, Քելբաջարի և Կուբաթլուի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ 1993 թվականից ընտրվել է ԼՂՀ ԳԽ պատգամավոր։ Զոհվել է անհայտ հանգամանքներում՝ 1993 թվականի հոկտեմբերի 18-ին, Խաչենում։ Տարածված կարծիքի համաձայն Նորայրը սպանվել է դավադրաբար՝ հայերի ձեռքով։

Ամուսնացած չէր։ Թաղված է Ստեփանակերտում։

## Պարգևներ
Հետմահու արժանացել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանի։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ 1988-1994» հանրագիտարան։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:1967 ծնունդներ
Կատեգորիա:1993 մահեր
Նվեր Մնացականյան

**Նվեր Լյուդվիգի Մնացականյան** (), հայ լրագրող և մեկնաբան։ Աշխատել է Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերության «Առաջին» լրատվական ծառայությունում։

## Կենսագրություն
1980 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի տնտեսագիտության ֆակուլտետը։

1993-1998 թվականներին եղել է «Շիրակ» հեռուստաընկերության (Գյումրի) գլխավոր խմբագիր, վարել է «Կադրում և կադրից դուրս», «Հայացք հյուսիսից» հեղինակային հաղորդումները։ 1996-1998 թվականներին՝ «Շիրակի համայնապատկեր» վերլուծական հաղորդաշարի վարող (Հայաստանի ազգային հեռուստատեսություն)։ 1998-2011 թվականներին աշխատել է «Շանթ» հեռուստաընկերությունում որպես լրագրող և մեկնաբան, վարել է «Հորիզոն» լրատվական ծրագրի հիմնական թողարկումը։ Եղել է «Հեռանկար», «Հայկական աշխարհ» հեղինակային հաղորդումների վարող։ 2011-2016 թվականներին Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերության «Առաջին լրատվական» ծառայության հիմնական թողարկման հաղորդավարներից էր, նաև վարում էր հեղինակային «Հարցազրույց» ամենօրյա հաղորդաշարը։ 2018 թվականից աշխատում է www.1in.am լրատվական կայքում։

1999 թվականին մասնակցել է ՀՀ Ազգային ժողովի ընտրություններին։

### Միջադեպ
2009 թվականի մայիսի 7-ի ժամը 00:02-ին իր ավտոտնակի դիմաց ծեծի է ենթարկվել, որը նրա կարծիքով կապված է իր լրագրողական գործունեության հետ։ Իսկ ըստ ՀՀ ոստիկանապետ Ալիկ Սարգսյանի հետազոտության՝ միջադեպը եղել է թյուրիմացության հետևանք. Նվեր Մնացականյանին բռնության ենթարկողը նրան շփոթել է մեկ այլ անձի հետ:

## Պարգևներ և մրցանակներ
* 2003 թվականին երկու անվանակարգերում ստացել է «Հեռանէ» մրցանակ։
* 2009 թվականի մայիսի 26-ին շնորհվել է Հայաստանի Հանրապետության վաստակավոր լրագրողի պատվավոր կոչում։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Նվեր Մնացականյան. «Հարցազրույց» հաղորդման հեղինակ և վարող 
* Կենսագրությունը zarkfoundation.com կայքում

Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ հեռուստամեկնաբաններ
Սուրբ Կարապետ եկեղեցի (Ապրակունիս)

**Ապրակունիսի Սուրբ Կարապետ եկեղեցի**, Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Երնջակ գավառի (այժմ՝ Նախիջևանի ԻՀ Ջուլֆայի շրջանում) Երնջակ գետի աջ ափին, Ապրակունիս գյուղի մոտ, սարավանդի վրա։ Հիմնադրել է Մաղաքիա Ղրիմեցի վարդապետը 1381 թվականին։ Աշակերտներ հավաքելով՝ հրավիրել է Հովհան Որոտնեցուն ու Գրիգոր Տաթևացուն և վանքում հիմնադրել Ապրակունյաց բարձրագույն տիպի դպրոցը, որի առաջին րաբունապետն է դարձել Հովհան Որոտնեցին։ Վանքի շինարարությունն ավարտել է Գրիգոր Տաթևացին, որը Հովհան Որոտնեցու մահից հետո՝ 1386 թվականին փոխարինել է նրան որպես րաբունապետ, իսկ 1391 թվականին, Լենկթեմուրի արշավանքի պատճառով, ստիպված հեռացել է Երնջակից։ XV–XVI դդ. Ապրակունիսի Սուրբ Կարապետ եկեղեցու և նրա դպրոցն անկում են ապրել, XVII դ. եկեղեցին ու մյուս շինություններն արդեն եղել են խարխուլ վիճակում։ 1655 թվականին Եսայի ու Ղազար վարդապետները նոր եկեղեցի են կառուցել՝ քառամույթ գմբեթավոր բազիլիկի հորինվածքով, բազմանիստ խորանի երկու կողմերում երկհարկ ավանդատներով։ Սուրբ Կարապետ եկեղեցու հիմնական ծավալը կառուցված է սրբատաշ բազալտից, իսկ բարձր, սլացիկ թմբուկով գմբեթը՝ աղյուսից։ Հարդարանքի տարրերն են պատերի ստորին մասի բազմագույն, շախմատաձև շարվածքը և դեկորատիվ կամարաշարը։ Եկեղեցու խորանի վերևի արձանագրության մեջ նշված է ճարտարապետի անունը՝ Դավիթ ուստա։ Արևմտյան ճակատին 1664–1666 թվականներին կցել են եռակամար գավիթ-սրահ (այժմ՝ ավերակ)։ Հարավից կից է թաղածածկ, երկար Սուրբ Ստեփանոս մատուռը, որը, ըստ չափածո շին. արձանագրության, 1714 թվականին կառուցել է շոռոթեցի վաճառական Խոջա Այվազը։ 1705 թվականին նախիջևանցի պարոն Աղամալը Սուրբ Ստեփանոս մատուռի տանիքին երկհարկ զանգակատուն է կառուցել։ Սուրբ Կարապետ եկեղեցու ներսը Նաղաշ Հովնաթանի որդիներ Հարությունը և Հակոբը 1740 թվականին զարդարել են բարձրարվեստ որմնանկարներով, պահպանված հատվածներից արժեքավոր են Աստվածածնի, Պողոս և Պետրոս առաքյալների դիմապատկերները։
Ապրակունիսի Սուրբ Կարապետ վանքը XIV–XVIII դդ. եղել է հոգևոր, մշակութային և գրչության կենտրոն։ Այդտեղի ձեռագրերից առանձնանում է Հակոբ գրչի 1386 թվականին ընդօրինակած Ժողովածու բանից Գրիգոր Նարեկացվո, Գրիգոր Տղայի և այլոց-ը։ Վանքը եղել է նաև օձի խայթոցը բուժող հայտնի ուխտատեղի։ Ապրակունիսի Սուրբ Կարապետ եկեղեցում պահվել են Սուրբ Կարապետի և Սուրբ Հովհան Ոսկեբերանի մասունքները, Հազարափրկիչ խաչը, որը համաճարակների ժամանակ թափորով տարել են ախտահարված վայրերը (օր., 1878 թվականին՝ Ագուլիս)։
Պատկերազարդումը տես ներդիր I-ում, 1.7, 2-րդ պատկերը։

## Ներկա վիճակ
Ըստ շոտլանդացի գիտնական Ս. Սիմի, եկեղեցին քանդել են մոտավրապես 2004 թվականին, իսկ իր տեղում միայն ավերակներ են։

## Գրականություն
* Սեդրակյան Ա., Հնութիւնք հայրենեաց ի գաւառին Երնջակու, Վաղ-պատ, 1872։
* Ալիշան Ղ., Սիսական, Վնտ., 1893։
* Սմբատյանց Մ., Նկարագիր Սուրբ Կարապետ վանից Երնջակա և շրջակայից նորա, Տփխիս, 1904։
* Այվազյան Ա., Աբրակունիսի Սուրբ Կարապետ վանքը, Էջմիածին, 1976, դ 7։
* 

## Տես նաև
* Նախիջևանի հայկական տաճարների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ապրակունիսի Սուրբ Կարապետ եկեղեցի

Կատեգորիա:Ջուղայի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
կ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Սեռ (այլ կիրառումներ)

Հայերեն **Սեռ** բառը պարունակում է հետևյալ իմաստները.

* Սեռ (կենսաբանական) — օրգանիզմների հատկանիշների ամբողջություն, որով տարբերվում են արական և իգական անհատները։
* Սեռ (Genus) — կենդանիների վերտեսակային հիմնական տաքսոնոմիական կատեգորիա, միավորում է ծագումնաբանորեն առավել մոտ տեսակները։
* Սեռ (անվանական) — գոյականին հատուկ քերականական կարգ։
* Սեռ (բայական) — բային հատուկ քերականական կարգ։
* Սեռ (գրական) - գեղարվեստական գրականության բաժիններ։
Բրյուսելիզացիա

մինի|200px|Երկնաքերերի մուտքը միջնադարյան քաղաք։ Աշտարակը կառուցվել է «Ժողովրդական տան» տեղում։
**Բրյուսելիզացիա** (, ), քաղաքաշինության մեջ՝ քաղաքի վերաշինության անարխիկ մոտեցում, երբ կատարվում է պատմական շինությունների չհսկվող քանդում կամ նրանց կողքին ժամանակակիցների կառուցում։ Արտահայտությունն առաջին անգամ օգտագործվել է գերմանական Frankfurter Allgemeine Zeitung (հայերեն՝ ֆրանկֆուրտյան ընդհանուր թերթ) թերթում Բրյուսելում 1960-1970-ական թվականներին պատմական շենքերի մասսայական քանդման առիթով։

## Պատմություն
1958 թվականին Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմից հազիվ վերականգնված Բրյուսելը ընդունեց Expo '58 միջազգային ցուցահանդեսը։ Քաղաքային իշխանությունները, հասկանալով, որ հին քաղաքը չի կարող ընդունել հյուրերի հոսքը, որոշեցին հանել տրամվայի գծերը հիմնական փողոցներից և ասֆալտապատեցին այգիները։ Հետագա տարիներին անշարժ գույքի գործակալությունները, հենվելով տեղական ինքնավարման մարմինների աջակցության վրա, Հյուսիսային կայարանի տարածքում սկսեցին մասսայական շինարարություն։ «Ապագայի քաղաքի» կառուցման նպատակով շատ շենքեր քանդվեցին, և նրանց տեղը կառուցվեցին ժամանակակից գրասենյակներ։ Քանդվեցին և XVIII դարի շենքեր և համեմատաբար նոր «Ժողովրդական տունը»։ Փարիզի և Վիենայի 19-րդ դարի վերակառուցումներից Բրյուսելինը տարբերվում էր ոչ թե մասշտաբով, այլ միասնական պլանի և էսթետիկական որոշման բացակայությամբ։

## Բրյուսելյան փորձի առանձնահատկությունները
Բրյուսելում 1960-ական թվականներին տարածված էր փողոցները և շինությունները «կամավոր» վթարային վիճակի հասցնելու պրակտիկան։ Անշարժ գույքի գործակալությունները լուրեր էին տարածում շենքի քանդելու մասին և որոշ ժամանակ անց բնակիչներից էժան գնում էին տունը, դրանից հետո մնում էր սպասել, որ տունը անօգտագործելի վիճակի հասնի և քանդում էին։ Այդպես են քանդել 23 հարկանի Tour Lotto աշտարակը և նրա տեղը կառուցվել է 14 հարկանի Central Plaza-ն

Երկրորդ առանձնահատկությունը այն էր, որ նախագծային գործունեությունը փակ էր և քննարկման ենթակա չէր։ Քաղաքում աշխատում էր կապալառուների, ճարտարապետների և շինարարների նեղ խումբ։

## Բրյուսելիզացիան մշակույթում
1992 թվականին բելգիական գրաֆիկական վեպերի շարքում լույս տեսավ Ֆրանսուա Սկույտենի և Բենուա Պետերսի «Brüsel» վեպը, որը իբր թե ապագայի քաղաք է, որի վերակառուցման հետևանքով բնական աղետ է սկսվում և քաղաքը կործանվում է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բրյուսել
Կատեգորիա:Քաղաքաշինություն
Չերչիլ (այլ կիրառումներ)

**Չերչիլ ** (), կարող է վերաբերել՝

## Ազգանուն

Հայտնի կրողներն են՝

* Ուինսթոն Չերչիլ (, 1847 -1965), Միացյալ Թագավորության վարչապետն էր 1940—1945 և 1951—1955 թվականներին։
* Ջոն Չերչիլ (, 1650—1722) — անգլիական պետական և զինվորական գործիչ, աչքի է ընկել իսպանական ժառանգության համար մղվող պատերազմում։
* Ուարդ Չերչիլ () ծնվ. 1947) — ամերիկյան գրող և քաղաքական գործիչ;
* Չերչիլ — գետ է Կանադայում, թափվում է Հուդզոնի ծոց։
* Չերչիլ — գետ է Կանադայում, թափվում է Ատլանտյան օվկիանոս։
Օսման Քյոքեր

**Օսման Քյոքեր**' թուրք պատմաբան, հայագետ, «Birzamanlar» հրատարակչության հիմնադիր։

## Կենսագրություն
Օսման Քյոքերը ծնվել է Թուրքիայում, ազգությամբ թուրք է։

## «Հայերը Թուրքիայում 100 տարի առաջ» ցուցահանդես
2005 թվականի հունվարի 7-19 Օսման Քյոքեր ցուցահանդես է կազմակերպել Ստամբուլում, որտեղ մոտավորապես 500 փոստային բացիկներ է ցուցադրել, որոնք նկարագրում են մինչև 1915 թ. Թուրքիայի հայերի կյանքը։ Ցուցահանդես նաև ուրիշ 8 քաղաքներում է եղել, այդ թվում նաև Երևանում, Մյունխենում, Ժնևում, Վալենսիայում։ Ցուցահանդեսը կազմակերպել են թուրքական «Birzamanlar» հրատարակչությունը և «Civilitas» հիմնադրամը։

## Այզելեք նաև
* Հայոց Ցեղասպանություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրք պատմաբաններ
Կատեգորիա:Թուրք հայագետներ
Սեռ (քերականական)

մինի|350px|Գոյականի սեռերի քանակը տարբեր լեզուներում
**Սեռ**, քերականական կարգ, որը դասի կարգի մասնակի արտահայտությունն է և բնութագրում է գոյականները և բայերը։ 

## Անվանական սեռ
Ձևական հատկանիշի հիման վրա գոյականները դասակարգվում են երեք սեռի՝ արական, իգական և չեզոք (գերմաներենում, ռուսերենում) կամ երկու սեռի՝ արական, իգական (ֆրանսերենում)։ Գոյականի սեռային տարբերակում ունեցող լեզուների մեծ մասում ածականները, դասական թվականները, որոշ դերանուններ, դերբայները և բայի խոնարհման որոշ ձևեր ունեն սեռային վերջավորություններ, որոնցով համաձայնում են գերադաս գոյականի հետ։ Այն լեզուներում, որոնցում գոյականների պատկանելիությունը այս կամ այն սեռին որոշվում է մասնիկներով կամ հիմքերով, սեռային տարբերակումը դրսևորվում է նաև հոլովման հարացույցում։ Գոյականների մեջ ընդհանուրը և մասնավորը նշող սեռերից մեկը անհատական սեռն է։ Այն կա, օրինակ, աֆրիկյան սահո, աֆար, բիլի լեզուներում։ Այսպես՝ բիլի լեզվում տվյալ տեսակից մեկ կամ մի քանի անհատներ առանձնացնելու համար բառին ավելացնում են համապատասխան ցուցիչ․ օրինակ՝ *dimmū* նշանակում է ընդհանրապես *կատու*, իսկ *dimmū-ra*` որևէ մասնավոր *կատու*։

Անվանական սեռ ունեն ոչ բոլոր լեզուները։ Այն հատուկ է եղել հնդեվրոպական բոլոր լեզուներին, սակայն դրանց մի մասում, այդ թվում նաև հայերենում, այն չի պահպանվել (կան միայն առանձին վերապրուկային ձևեր)։ Հայերենի գոյականների համակարգում կա միայն բնական սեռային տարբերակում, որը կատարվում է կամ բառային միջոցներով (մաքի-խոյ, աղջիկ-տղա, երինջ-արջառ), կամ բառակազմական միջոցներով (աշակերտ-աշակերտուհի, ուսուցիչ-ուսուցչուհի)։

## Բայական սեռ
Բայական սեռը ցույց է տալիս գործողության անմիջական ոլորտի մեջ մտած առարկաների՝ գործողությունը կատարողի և գործողության առարկայի ենթակայական հարաբերությունները։ Անմիջական կապված լինելով լեզվի հաղորդակցային կողմի հետ՝ բայի սեռը պահանջում, թելադրում է շարահյուսական որոշակի կառուցվածք։ Բայական սեռերը ժամանակակից հայերենում հետևյալներն են՝
* Ներգործական
* Կրավորական
* Չեզոք
* Պատճառական

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գոյական
Կատեգորիա:Բայ
Կատեգորիա:Ձևաբանություն
Քվեմո Քարթլիի մարզ

**Քվեմո Քարթլիի մարզ** (), վարչական միավոր Վրաստանի կենտրոնական մասում։ Կենտրոնը Ռուսթավի քաղաքն է։

## Վարչական բաժանում
Քվեմո-Քարթլին կազմված է 1 քաղաքից և 6 շրջաններից'

* Ռուսթավի քաղաք
* Մառնեուլի մունիցիպալիտետ (շրջ. կենտրոն՝ Մառնեուլ)
* Բոլնիսի մունիցիպալիտետ (շրջ. կենտրոն՝ Բոլնիս)
* Դմանիսի մունիցիպալիտետ (շրջ. կենտրոն՝ Դմանիս)
* Ծալկայի մունիցիպալիտետ (շրջ. կենտրոն՝ Ծալկա), այս շրջանում կա 13 հայաբնակ բնակավայր
* Թեթրի Ծղարոյի մունիցիպալիտետ (շրջ. կենտրոն՝ Թեթրի Ծղարո)
*Գարդաբանի մունիցիպալիտետ (շրջ. կենտրոն՝ Գարդաբան)

## Աշարհագրություն
Քվեմո-Քարթլին գտնվում է Վրաստանի հարավային մասում։ Տարածքը 6 527.6 կմ² է։

## Բնակչություն
Մարզի բնակչությունը 497,000 (2002 թվական) մարդ է։ Կազմված է հիմնականում վրացիներից (44,7%), ադրբեջանցիներից (45,1%), հայերից (6.4%), կա նաև հույների փոքրամասնություն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայքեջ 
* Kartli Portal
* Result of population census 2002 in Georgia (in Georgian language) 

Կատեգորիա:Քվեմո Քարթլիի մարզ
Լավ տեմպերացված կլավիր

250px|thumb|right|''Das Wohltemperirte Clavier''-ի առաջին էջը
**Լավ տեմպերացված կլավիր** (գերմաներեն՝ *Das wohltemperierte Klavier*), BWV 846—893,
Յոհան Սեբաստյան Բախի ստեղծագործությունների ցիկլ ստեղնաշարայիններիի համար։ Կազմված է 48 պրելուդիաներից և ֆուգաներից՝ միացված երկու հատորով։
Ամբողջական անվանումն է «Լավ տեմպերացված կլավիր, կամ Պրելուդիաներ և ֆուգաներ բոլոր տոներում և կիսատոներում՝ տերցիային մաժորի և տերցիային մինորի նկատմամբ»։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Յոհան Սեբաստիան Բախի ստեղծագործություններ
Ցեղ (կատեգորիա)

**Ցեղ** ( հոգ. *genera*, -ից), կենդանիների վերտեսակային տաքսոնոմիական կատեգորիա է, միավորում է ծագումնաբանորեն առավել մոտ տեսակները։ Համապատասխանում է բույսերի ցեղ կատեգորիային։ Մոտ ցեղերը միավորվում են ընտանիքում։

## Ցեղի գիտական անունը
Ցեղի կամ բուսաբանական ցեղի գիտական անունը բաղկացած է մեկ բառից և պարտադիր լատիներեն է։ Պահանջվում է, որ անունը գրված լինի լատինատառ և ենթարկվի լատիներենի ուղղագրությանը։ Հանդիսանում է գոյական անուն, եզակի թվով և սկսվում է մեծատառով։ Ուրիշ պահանջներ չկան։ Բառը կարող է լատիներենից փոխառյալ լինել, կամ էլ լատինացված բառ ցանկացած լեզվից (հաճախ հունարենից)։ Հանդիպում է նաև ազգանունից առաջացած բառ, օրինակ՝ Linnaea, որն առաջացել է Կառլ Լիննեյի ազգանունից (Linnaeus)։

## Արտաքին հղումներ
*Կենսաբանական դասակարգման միջազգային կոդերը 

## Գրականություն

Կատեգորիա:Կենսաբանական դասակարգում
Վաղաշեն

**Վաղաշեն**, գյուղ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի Մարտունու տարածաշրջանում, Մարտունի քաղաքից դեպի արևելք, Սևանա լճից 2 կմ հարավ։

## Պատմություն
#### Նախնիներ
1829 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Ադրիանապոլսում կնքած ռուս-թուրքական պայմանագրի 13-րդ կետով հնարավորություն ընձեռնվեց Ալաշկերտի Քուփկռան գյուղի բնակիչներին գաղթել Արևելյան Հայաստան՝ Սևանի ավազանի Բար գյուղ։ Վերաբնակները գյուղամիջի կիսաքանդ եկեղեցու հարևանությամբ խարխուլ տներից մեկը նորոգել և դարձրել են հավաքատեղի։

#### Անվանում
Գյուղի հին անունը Բար է, որը մոռացություն է մատնվել բռնագաղթի և ավերվածությունների հետևանքով։ Բարը Սյունիք աշխարհի Գեղարքունիք գավառի գյուղերից մեկն է եղել։ Բանավոր զրույցների համաձայն գյուղն Ավդալաղալու է կոչվել խաշնարած քրդի անունով։ Վերաբնակիչները, չիմանալով գյուղի հին անունը, այդպես էլ կոչել են իրենց նոր բնակավայրը։

Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանի հետ միավորելուց հետո, գյուղն Ավդալաղալու անունով մտել է Հայկական մարզի Երևանի գավառի, ապա՝ 1849 թվականին նոր ձևավորված Երևանի նահնգի Նոր Բայազետ գավառի մեջ։ Այդ անունը հիշատակվում է 1831 թվականի և հետագա տարիների ծխական նկարագրություններում։

Գյուղը 1935 թվականին Հայաստանի կառավարության հրամանագրով վերանվանվել է Վաղաշեն, իսկ մինչ այդ ՀԽՍՀ Կենտգործկոմի նախագահության 1927 թվականի դեկտեմբերի 26-ի հրամանագրով Ավդալաղալուն անվանվել է Մենվաշեն, որը գրավոր փաստաթղթերում 1932 թվականից հետո չի հիշատակվում։

Հայաստանը խորհրդայնացվելուց հետո գյուղը Նոր Բայազետի գավառի Մարտունու գավառամասի կազմում էր։ 1930 թվականին հանրապետությունը շրջանների բաժանելուց հետո, Մարտունու շրջանի գյուղերից էր։

#### Հնագիտական հուշարձաններ
Գյուղը փռված է հազարամյակների հնություն ունեցող դամբարանադաշտի վրա։ տարածքում պահպանվել են «Սլոյի կող» և «Քրդի կող» հնավայրերը, որոնցից առաջինը Վաղաշենից հեռու է 1 կմ, երկրորդը՝ 2 կմ։ Բնակատեղիների հետքեր են պահպանվել Աղլներ կոչվող վայրում, որոնք ևս կիկլոպյան կառույցներ ենանտաշ քարերից՝ օղակաձև շարված պարսպով։ Այստեղ հայտնաբերվել են ուշ բրոնզեդարյան ժամանակների դամբարաբլուրներ։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Վաղաշենի մշտական բնակչությունը կազմել է 4267, առկա բնակչությունը՝ 3594 մարդ։ Բնակիչները 1831 թվից ի վեր հայեր են։ Վաղաշենի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վաղաշեն

Կատեգորիա:Գեղարքունիք գավառի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Մարտունի համայնքի բնակավայրեր
Արտավազդ Ավագյան

**Արտավազդ Արշակի Ավագյան** (), հայ խորհրդային կենսաբան և ծագումնաբան։ ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ 1946 թվականից։

## Կենսագրություն
Արտավազդ Ավագյանը ծնվել է 1907 թվականի հուլիսի 8-ին ՀՀ Տավուշի մարզի Նորաշեն գյուղում։ 1926 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի թիվ 72 աշխատանքային դպրոցը, 1931 թվականին՝ Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտը։ 1932 թվականին ընդունվում է բուսաբուծության համամիութենական ինստիտուտի ասպիրանտուրան (Լենինգրադ), որտեղ աշակերտում է հանրահռչակ ֆիզիոլոգ ակադեմիկոս Մաքսիմովին։ Ասպիրանտուրան ավարտելուց հետո պաշտպանում է թեկնածուական դիսերտացիա և աշխատանքի անցնում համամիութենական սելեկցիոն-գենետիկական ինստիտուտում (Օդեսա), ղեկավարելով գենետիկայի լաբորատորիան։ Այդ ժամանակաշրջանի նրա ուսումնասիրությունները նվիրված են բամբակենու ծերատման, բույսերի զարգացման, տրամախաչման, կարտոֆիլի տնկանյութի այլասերման և որակի բարելավման կարևոր հարցերին։ 1939 թվականից մինչև իր կյանքի վերջ Արտավազդ Ավագյանն աշխատել է ԽՍՀՄ ԳԱ գենետիկայի ինստիտուտի «Գորկի Լենինսկիե» փորձարարական կայանում որպես գենետիկայի բաժնի վարիչ։ Մահացել է 1966 թվականի նոյեմբերի 16-ին Մոսկվայում։ Թաղված է ծննդավայրում։

## Գործունեություն
Արտավազդ Ավագյանը ուսումնասիրում էր բույսերի զարգացումը։ Արտավազդ Ավագյանի հետազոտությունները նվիրված են բուսական օրգանիզմների աճման ու զարգացման նպատակադիր ղեկավարման խնդիրներին, բույսերի բեղմնավորման երևույթների բացահայտմանը, ստադիականության տեսությանը, վեգետատիվ հիբրիդացմանը։ Տվել է բուսական օրգանիզմների երիտասարդացման երևույթի նոր մեկնաբանություն։

## Պարգևներ
*Լենինի շքանշան (1949)
* Պետական մրցանակի կրկնակի դափնեկիր (1941, 1951)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* АВАКЯН Артавазд Аршакович (Ռուսերեն)

Կատեգորիա:Հայ կենսաբաններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտորներ
Վահե Օշական

**Վահե Օշական ** (արևմտահայերեն՝ **Վահէ Օշական**, (), սփյուռքահայ բանաստեղծ, արձակագիր։

Հակոբ Օշականի որդին է։

## Կենսագրություն
Վահե Օշականը ծնվել է Բուլղարիայի Ֆիլիպե քաղաքում (այժմ՝ Պլովդիվ), գրող Հակոբ Օշականի ընտանիքում։ 1933 թվականին ավարտել է Կիպրոսի Մելքոնյան կրթական հաստատությունը, 1939 թվականին՝ Երուսաղեմի անգլիական Սեն Ջորջ քոլեջը, 1951 թվականին՝ Սորբոնի համալսարանը։ 1960-1975 թվականներին դասախոսել է Բեյրութի ամերիկյան միջազգային քոլեջում, 1962-1975 թվականներին՝ ամերիկյան համալսարանում, 1972-1975 թվականներին՝ Հայկազյան քոլեջում, եղել է հայագիտական բաժնի տնօրենը, 1976-1982 թվականներին՝ Ֆիլադելֆիայի Փենսիլվանիա համալսարանի հայագիտության ամբիոնում, 1985-1988 թվականներին՝ Քալիֆորնիայի Բերքլի համալսարանում։ Եղել է ՀՀԴ կուսակության «Բագին» ամսաթերթի խմբագրական կազմում։ 1987 թվականին հիմնել և խմբագրել է «Լաստ» բանաստեղծական ու քննադատական անգլերեն տարեգիրքը։ Խմբագրել է «Քրիստափոր Միքայէլեան. Ամբողջական երկեր» (1990) հատորը և Հակոբ Օշականի «Երեք թատերախաղերը » (1991)։

## Ստեղծագործությունները
### Բանաստեղծական երկեր
**Քաղաքը*
**Ահազանգ*
**Ճամբորդը*

### Վեպ /արձակ գրություններ
**Փախստականը*
**Թակարդին շուրջ*
**Սերունդներ*

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* http://www.podcastdirectory.com/podshows/5009922 
* http://armenian-poetry.blogspot.com/2008/11/blog-post_28.html

Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Բուլղարահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Բուլղարահայ բանաստեղծներ
Շիդա Քարթլիի մարզ

**Շիդա Քարթլիի մարզ** (), վարչական միավոր Վրաստանի կենտրոնական մասում։ Կենտրոնը Գորի քաղաքն է։

## Վարչական բաժանում
Շիդա Քարթլիի մարզը բաժանվում 5 ադմինիստրատիվ-տարածքային շրջանների'

* Գորիի մունիցիպալիտետ (կենտրոն՝ ք. Գորի) - որոշ մասը Հարավային Օսիայի վերահսկման տակ է։
* Ջավայի մունիցիպալիտետ (կենտրոն՝ ք. Ջավա) - որոշ մասը Հարավային Օսիայի վերահսկման տակ է։
* Քարելի մունիցիպալիտետ (կենտրոն՝ ք. Քարել) - որոշ մասը Հարավային Օսիայի վերահսկման տակ է։
* Կասպիի մունիցիպալիտետ (կենտրոն՝ ք. Կասպի)
* Խաշուրի մունիցիպալիտետ (կենտրոն՝ ք. Խաշուր)

## Այցելք նաև
* Վրաստան
* Հարավային Օսիա

## Արտաքին հղումներ
* Shida Kartli Governor Dismissed 
* Shida Kartli Ex-Governor Arrested 

Կատեգորիա:Շիդա Քարթլիի մարզ
Քաղաք-պետություն

**Քաղաք-պետությունը**, որպես կանոն, փոքր շրջան է, որը կառավարվում է բացառապես քաղաքի կողմից և սովորաբար անկախ պետություն է։ Պատմականորեն քաղաք-պետությունները հաճախ մշակութային շրջանների մաս են կազմել, օրինակ, ինչպես Հին Հունաստանի, Փյունիկիայի, նախակոլումբոսյան Ամերիկայի ացտեկների և մայաների կամ Վերածննդի շրջանի Իտալիայի քաղաք–պետություններում։
Քաղաք-պետությունները սովորական երևույթ էին հին ժամանակներում։ Միջնադարում քաղաք-պետությունները եղել են այն տարածքների առանձնահատկությունը, որոնցում գտնվում են ներկայիս Գերմանիան, Իտալիան և Ռուսաստանը։

Ժամանակակից աշխարհում փոքրաթիվ քաղաք-պետությունների օրինակներ են անկախ պետություններ (Սինգապուրը, Մոնակոն, Վատիկան)ը, ինչպես նաև ոչ ինքնակառավարվող տարածքներ (Ջիբրալթարը, Հոնկոնգը, Մակաոն և Ազատ քաղաք Քրիստիանիան)։

## Տես նաև
*Եվրոպայի քաղաք-պետություններ

## Արտաքին հղումներ

* Античный полис и восточные города-государства (Ռուսերեն) 

Կատեգորիա:Քաղաք-պետություններ
Կատեգորիա:Քաղաքական աշխարհագրություն
Մխարե

**Մխարե** (վրացերեն՝ მხარე), Վրաստանի վարչական բաժանման միավոր։ Թարգմանվում է որպես «տարածք»։ Ըստ Վրաստանի նախագահ Միխայիլ Սահակաշվիլու, 1994 մինչև 1996 թվականները Վրաստանը ժամանակավորապես բաժանված է ռեգիոնների մինչև սեպարատիստական հակամարտությունները Աբխազիայում և Հարավային Օսիայում չլուծվեն։

Տարածքային պետը *«պետության կոմիսարն»* է (სახელმწიფო რწმუნებული, *սախելմծիփո ռծմունեբուլի*), ոչ պաշտոնապես *«գուբերնատոր»*, որին նշանակում է հանրապետության նախագահը։ Վրաստանը կազմված է 9 մարզերից («մխարե»)։ Մարզերը բաժանված են 76 շրջանների։ Շրջանները կազմված են շրջկենտրոնից (քաղաք կամ ավան) և գյուղերից։

Գույություն ունի 9 մխարե, փակագծերում կենտրոնն է՝

* Գուրիայի մարզ (Օզուրգեթ)
* Իմերեթի մարզ (Քութայիս)
* Կախեթի մարզ (Թելավ)
* Քվեմո-Քարթլի (Ռուսթավ)
* Մցխեթ-Մթիանեթ (Մցխեթ)
* Ռաճա-Լեչխում և Քվեմո Սվանեթ (Ամբրոլաուր)
* Սամեգրելո և Զեմո-Սվանեթի (Զուգդիդ)
* Սամցխե-Ջավախք (Ախալցխա)
* Շիդա Քարթլի (Գորի)

## Մարզեր

## Տես նաև
* Աբխազիա
* Հարավային Օսիա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրաստանի մարզեր
Կատեգորիա:Վրացերեն բառեր և արտահայտություններ
Հայաստանի թռչունների ցանկ

**Հայաստանում** հանդիպում է **[[թռչուններ]]ի** ավելի քան 350 (ըստ տարբեր աղբյուրների՝ 366, 353) տեսակ։ Ստորև ներկայացված է թռչունների այբբենական ցանկը՝ միջազգային անվան, տաքսոնի հեղինակի, հոմանիշների, ինչպես նաև ռուսերեն և անգլերեն թարգմանությունների հետ։

## Կարգեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Հայաստանի թռչունները

Կատեգորիա:Թռչունների ցանկեր
Կատեգորիա:Հայաստանի բնություն

Կատեգորիա:Ցանկեր:Հայաստան
Ռաճա-Լեչխում և Քվեմո Սվանեթ

**Ռաճա-Լեչխումի և Քվեմո-Սվանեթի** ()՝ մարզ Վրաստանի հյուսիսում։ Մայրաքաղաղը՝ Ամբրոլաուրին է։ Զբաղեցնում է մի քանի պատմական վրացական շրջաններ՝ Ներքին Սվանեթի (նաև Քվեմո-Սվանեթի), Լեչխումի և Ռաճա։

## Վարչական բաժանում
Ռաճա-Լեչխումի և Քվեմո-Սվանեթին բաժանված է 4 շրջանների՝
* Ամբրոլաուրիի մունիցիպալիտետ (կենտրոն՝ ք. Ամբրոլաուրի)
* Լենտեխի մունիցիպալիտետ (կենտրոն՝ ք. Լենտեխի)
* Օնիի մունիցիպալիտետ (կենտրոն՝ ք. Օնի)
* Ցագերի մունիցիպալիտետ (կենտրոն՝ ք. Ցագեր)

Օնիի շրջանի արևելյան մասը համապատասխնում է Հարավային Օսիայի Ձզաուսի շրջանին և ամբողջովին նրա հսկողության տակ է։

## Բնակչություն
մինի|յ00px|Մինդացիխե ամրոցը
Մարզի այն մասի բնակչությունը, որը վրացական ուժերի հսկողության տակ է, ըստ 2002 թվականի կազմել է 50 969 մարդ (երկրի բնակչության 1,2 % )։ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալներով 32 089 մարդ։։

Ռաճա-Լեչխումի և Քվեմո-Սվանեթի մարզի մեծամասնությունը վրացիներ են, ավելի ճիշտ ասաց, նրանց մի քանի ազգագրական խմբերը։ Մարզի հարավում - ռաչինցիներ, հարավ-արևմուտք - լեչխումներ, իսկ հյուսիսում սվանները, որոնք խոսում են սվաներեն։ Օնիի շրջանի արևելյան մասում (որը Հարավային Օսիայի հսկողության տակ է) ապրում են օսեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռաճա-Լեչխում և Քվեմո Սվանեթի մարզ
Իմերեթի մարզ

**Իմերեթի մարզ** (), մարզ Վրաստանի արևմուտքում։ Գտնվում է Ռիոնի գետի և նրա վտակների ավազանի միջին հոսանքում։ Վարչական կենտրոնն է քաղաք Քութայիսը։

## Անվանում
Անվանումը կազմված է վրացերեն *Իմեր* () «այն կողմը» բառից և տեղ իմաստ արտահայտող *-եթի* () վերջածանցից, այսինքն՝ արևելյան Վրաստանի նկատմամբ Լիխի լեռնաշղթայից այն կողմ գտնվող երկիր։

Գրականության մեջ հիշատակվում է նաև *Իմերեթիա* ձևով։

## Վարչական բաժանում
մինի|250px|Ցկալցիթելա գետ
Իմերեթիի մարզը բաժանվում է 12 շրջանների՝

* ք. Քութայիս
* Բաղդաթի շրջան
* Վանի շրջան
* Զեստափոնի շրջան
* Թերջոլայի շրջան
* Սամտրեդիայի շրջան
* Սաչխերեի շրջան
* Տղիբուլի շրջան
* Ճիաթուրայի շրջան
* Ծղալտուբոյի շրջան
* Խարագաուլի շրջան
* Խոնի շրջան

## Բնակչություն
[մինի|250px|[Գելաթի վանք]]
Մարզի հիմնական բնակչությունը վրացիներ են, ավելի ճիշտ, նրանց ազգագրական խմբի իմերեթացիները։ Իմերեթիի հյուսիսարևելյան մասում ապրում են օսեր (այդ տարածքը, որը իրենք բնակեցնում են, մասնակիորեն ճանաչված Հարավային Օսիայի հարավարևմտյան մասն է)։ Խոսում են վրացերենի իմերեթյան բարբառով։ Բնակվում են նաև հայեր (5.000), ռուսներ, ուկրաինացիներ։

## Տնտեսություն
Մարզի ամենամեծ քաղաքը Քութայիսն է։ Բացի դրանից կան նաև ուրիշ արդյունաբերական կենտրոններ, ինչպիսին է Սամտրեդիան, Ճիաթուրան (մանգանի արտադրություն), Տղիբուլը (ածուխ), Զեստափոնը (մետաղներ), Խոնի։ Իմերեթը ավանդական գյուղատնտեսական տարածք է, որը հայտնի է իր խաղողով և թթենիով։

## Տես նաև
* Հարավային Օսիա
* Իմերեթի թագավորություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Imereti.com - Իմերեթիի էլեէկտրոնային ուղեցույց
* Մարզի պաշտոնական քայքեջը 

Կատեգորիա:Իմերեթի մարզ
Կատեգորիա:Պատմական Վրաստան
Մցխեթ-Մթիանեթ

**Մցխեթ-Մթիանեթ** (), մարզ Վրաստանի հյուսիս-արևելքում։ Կենտրոնը և ամենամեծ քաղաքը Մցխեթան է։

## Վարչական բաժանում
Մցխեթա-Մթիանեթին զբաղեցնում է Վրաստանի մի քանի պատմական շրջաններ՝ Էրցո-Թիանեթի, Փշավիի, Խևի, Խևսուրեթի և Ներքին Կարթլիի արևելյան մասը։ Մարզը բաժանված է 5 շրջանների՝

* Ախալգորիի շրջան (համապատասխանում է Հարավային Օսիայի Լենինգորիի շրջանին և ամբողջովին նրա հսկողության տակ է)
* Դուշեթի շրջան
* Ղազբեգի շրջան
* Մցխեթի շրջան և
* Թիանեթի շրջան

## Աշխարհագրություն
Մցխեթա-Մթիանեթի մխարեն բաժանված է Գլխավոր Կովկասյան լեռնաշխթայով հարավային և հյուսիսային մասերի։ Դրանք միացված են Խաչի լեռնանցով։

## Բնակչություն
Մարզի մի մասը օսիացիների հսկողության տակ է։ Ըստ 2002 թվականի տվյալների՝ մարզի այն մասի բնակչությունը, որը վրացիների հսկողության տակ է, կազմել է 143 357 մարդ (երկրի բնակչության 2,9 %-ը)։ Ըստ 2014 թվականի հունվարի բնակչությունը 94 573 մարդ է։

## Տես նաև
* Հարավային Օսիա

## Արտաքին հղումներ
* Մցխեթա-Մթիանեթիի պաշտոնական կայքը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մցխեթ-Մթիանեթի մարզ
Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթ

**Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթի** (), մխարե (մարզ) Վրաստանի հյուսիս-արևմուտքում։ Վարչական կենտրոնը՝ Զուգդիդի քաղաքն է։ Մարզը ներառում է Սև ծովի արևելյան ափը և Կովկասի լեռնաշղթան։ Այս տարածքով հոսում են Ինգուրի, Ռիոնի, Ցխենիսծղալի և Խոբի գետերը։

## Վարչական բաժանում
Սամեգրելո և Զեմո-Սվանեթիի մխարեն կազմաված է հետևյալ տարածքներից՝

* ք. Փոթի
* Աբաշայի մունիցիպալիտետ
* Զուգդիդիի մունիցիպալիտետ
* Մարտվիլի մունիցիպալիտետ
* Մեստիայի մունիցիպալիտետ
* Սենակիի մունիցիպալիտետ
* Չխորոծղույի մունիցիպալիտետ
* Ծալենջիխայի մունիցիպալիտետ
* Խոբիի մունիցիպալիտետ

## Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի տվյալների՝ մարզի բնակչությունը 330 761 մարդ է, որից 328 662 մարդը (99,37 %) վրացիներ են, 1 173 (0,35 %), ռուսներ, 312 - ուկրաինացիներ, 143 - հայեր, 64 - Ադրբեջանցիներ և այլ։ Մարզի մեծամասնությունը (326 061 մարդ - 98,6 %) ուղղափառներ են, մուսուլմաններ (766 մարդ) և Հայ Առաքելական Եկեղեցու հետևորդներ (23 մարդ) (2014)։

## Տես նաև
* Աբխազիա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սամեգրելո և Զեմո-Սվանեթի մարզ
Վիվան

**Վիվան** (Անուշավան Մարգարի Ջիդեջյան, ), հայ արձակագիր, թարգմանիչ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

## Գրական անունը
Կնոջ՝ Արմենուհու պատմածով, Վիվանն իր անունը ստուգաբանում է այսպես։ *Վի* ֆրանսերեն նշանակում *կեցցե*, *վան*-ը Վան քաղաքն է, իր ծննդավայրը։ Այսպիսով *Վիվան* նշանակում է *կեցցե Վանը*։

Բացի սրանից` վիվան "vivant" ֆրանսերեն նշանակում է ապրող, կենող։ Միգուցեև հետմահու գնահատման հույսով տոգորված բանատեղծը փորձել էր այդպես նշանավորել իր գործի անմահությունը։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1899 թվականի ապրիլի 15-ին Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքում։ 1915 թվականին ավարտել է Վանի Երեմյան դպրոցը։ 1916-1917 թվականներին սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում։ 1919 թվականին աշխատել է Երևանում, 1920-1922 թվականներին՝ Թիֆլիսում։ 1922 թվականին մեկնել է Փարիզ, սովորել Սորբոնի համալսարանում (մինչև երրորդ կուրսը), ապա աշխատել է Փարիզի տարբեր գործարաններում։ 1925 թվականին ընդունվել է Ֆրանսիայի կոմունիստական կուսակցության շարքերը։ 1925-1932 թվականներին Փարիզում խմբագրել է «Բանվոր Փարիզ», «Երևան», «Բանվոր», «Վերելք», «Մեր ուղին», «Դարբնոց», «Արշավ» հայալեզու պարբերականները։ 1933 թվականին վերադարձել է Հայաստան։ 1933-1935 թվականներին աշխատել է «Խորհրդային Հայաստան» օրաթերթում, իսկ 1935-1940 թվականներին՝ Կուսհրատում, 1940-1941 թվականներին՝ Հայպետհրատում։ 1942 թվականից ծառայել է սովետական բանակում։ 1945-1947 թվականներին աշխատել է Երևանի Ալեքսանդր Մյասնիկյանի անվան հանրապետական գրադարանում։ 1948-1953 թվականներին եղել է Քանաքեռի Խաչատուր Աբովյանի անվան տուն-թանգարանի տնօրենը։ Մահացել է 1960 թվականի հունիսի 9-ին, Երևանում։

## Վիվանի հեղինակությամբ հրատարակված գրքեր
* Հովակին ժպիտը, Երևան, Պետհրատ, 1935։

## Վիվանի կատարած թարգմանությունները (ռուսերենից)

* Օնորե դը Բալզակ, Հայր Գորիո, Երևան, Պետհրատ, 1935։ 
* Անտոնիո Պիգաֆետտա, Մագելանի ճանապարհորդությունը, Երևան, Հայպետհրատ, 1951։ 
* Վ. Ա. Օբրուչև, Պլուտոնիա, Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 406 էջ։ 
* Ռոժե Վայան, Ինչ տեսա Եգիպտոսում, Երևան, Հայպետհրատ, 1954։ 
* Վ. Ա. Օբրուչև, Կենտրոնական Ասիայի խորքերում (գանձախույզի) նոթերը, Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 436 էջ։ 
* Անդրե Ստիլ, Առաջին հարվածը, Բ մաս, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։ 
* Օնորե դը Բալզակ, Երկերի ժողովածու տասը հատորով, հատոր 3 (հատորի մեջ մտնող «Հայր Գորիո» վեպը թարգմանել է Վիվանը), Երևան, Հայպետհրատ, 1956, 840 էջ։ 
* Ջ. և Բ. Կրայլ, Ընդծովյա գանձերի հետքերով, Երևան, Հայպետհրատ, 1960։

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ
* Վիվան 

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի սաներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Գառնի (այլ կիրառումներ)

**Գառնի** կարող է վերաբերել հետևյալ մտքերից մեկին՝

* Գառնի, բնակավայր Հայաստանում
* Գառնի, հեթանոսական տաճար Հայաստանում
* Գառնի, կիկլոպյան ամրոց Հայաստանում
* Գառնի կամ Ազատ, գետ Հայաստանում
* Գառնի, գավառ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի կազմում
* Գառնի, դաշտ Հայկական լեռնաշխարհում
* Գառնի, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Կամախի գավառում
Յասունարի Կավաբատա

**Յասունարի Կավաբատա** (, ), ճապոնացի գրող, 1968 թվականի Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր, Ճապոնիայի արվեստների ակադեմիայի անդամ (1953)։

## Կենսագրություն
Յասունարի Կավաբատան ծնվել է 1899 թվականին բժշկի ընտանիքում։ Վաղ հասակում կորցնելով ծնողներին՝ Յասունարի Կավաբատան ապրում է պապի հետ։ Երբ տասնվեց տարեկան է դառնում, մահանում է նաև պապը։ Այդ նույն տարում տպագրում է իր առաջին ստեղծագործությունը, որը կոչվում էր «Տասնվեցամյա պատանու օրագիրը»։ 1920 թվականին Կավաբատան ընդունվում է Տոկիոյի համալսարանի անգլիական բաժանմունքը, սակայն մեկ տարի անց տեղափոխվում է անգլիական գրականության բաժանմումք։ Նույն ժամանակ էլ «Սինտյո» («Նոր հոսանք») ամսագրում տպագրվում է նրա «Պատերազմում ընկած հիշատակի պատկերներ» պատմվածքը։ 1924 թվականին՝ համալսարանն ավարտելուց հետո, Կավաբատան մասնակցում է «Բունգեյ ձիդայ» («Գրական դարաշրջան») ամսագրի ստեղծմանը, որն իր շուրջն էր համախմբել, այսպես կոչված, նեոսենսուալիստներին։

## Ստեղծագործություններ
* «Իձուցի պարուհին» (1926)
* «Ձնե երկիր» (1937)
* «Հազարաթև կռունկը» (1951)
* «Լեռան ձայնը» (1953)
* «Հին մայրաքաղաքը» (1961)

## Յասունարի Կավաբատան հայերեն
* Յասունարի Կավաբատա, Հազարաթև կռունկը, Երևան, «Սովետական գրող» հրատարակչություն, 1978, 368 էջ (գրքում զետեղված է «Հազարաթև կռունկը» և «Ձյունոտ երկիրը» վիպակները, «Ճապոնիայի գեղեցկությամբ ծնված» նոբելյան բանախոսությունը)։ Գիրքը ռուսերենից թարգմանել է Մանե Զարեյանը։
* Յասունարի Կավաբատա, Լեռան հառաչանքը (վեպ), Երևան, «Սովետական գրող» հրատարակչություն, 1981, 265 էջ։ Գիրքը ռուսերենից թարգմանել է Անժելա Ստեփանյանը։
* Յասունարի Կավաբատա, Էլեգիա։ Տպագրվել է 1977 թվականին «Սովետական գրականություն» ամսագրի 3-րդ համարում։ Ռուսերենից թարգմանել է Մանե Զարեյանը։
* Յասունարի Կավաբատա, Պարուհին Իձուից։ Տպագրվել է 2005 թվականին «Նորք» հանդեսի 4-րդ համարում։ Ռուսերենից թարգմանել է Սեթ Կուրազյանը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Կավաբատայի նոբելյան բանախոսությունը
* Յասունարի Կավաբատա «Պարուհին Իձուից»
* Յասունարի Կավաբատա. Պատմվածքներ

Կատեգորիա:Ճապոնացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Ինքնասպան գրողներ
Կատեգորիա:Տոկիոյի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ
Կատեգորիա:Ճապոնացի գրողներ
Կատեգորիա:Ճապոնացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Լոմավրեն

**Լոմավրենը** հայաստանաբնակ գնչուների լեզուն է։ Տարածված է նաև այլ երկրների հայաբնակ վայրերում, որտեղ հայերի հետ ապրում են գնչուները, ինչպես Վրաստանը և Սիրիան են։ Ըստ 2004 թվականի տեղեկությունների խոսողների թիվը 50 է։

Բառապաշարը և հնչունակազմությունը հնդարիական ծագում ունեն։ Նաև լոմավրենը մեծ ազդեցություն է կրել հայոց լեզվից և քերականությունից։ Գնչուները օգտագործում են լոմավրենը, երբ որ չեն ուզում, որ շրջապատողները հասկանան, թե խոսքը ինչի մասին է։ Առօրյա կյանքում գնչուները օգտագործում են հայերենը, կամ շրջապատող բնակչության լեզուն։

## Տես նաև
* Բոշաներ
* Գնչուներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեզուներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեզուներ
Կատեգորիա:Հայկական լեզուներ
Կատեգորիա:Հնդեվրոպական լեզուներ
Կատեգորիա:Մեռնող լեզուներ
Վարսենիկ Աղասյան

**Վարսենիկ Գրիգորի Աղասյան** (), հայ բանաստեղծուհի, դրամատուրգ, մանկագիր, թարգմանիչ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Նախիջևանի գավառի Ճահուկ գյուղում։ 1905 թվականին ընտանիքով տեղափոխվել է Թիֆլիս։ Ավարտել է Թիֆլիսի Հայուհյաց բարեգործական ընկերության միջնակարգ դպրոցը։ Նրա առաջին բանաստեղծությունը տպագրվել է 1912 թվականին «Պատանի» հանդեսում։ 1928-1929 թվականներին աշխատել է Բաքվի հայալեզու «Կոմունիստ» թերթի խմբագրությունում՝ որպես գեղարվեստական գրականության բաժնի վարիչ, հետագայում՝ Բաքվի ռադիոկոմիտեում որպես ասմունքող-հաղորդավարուհի։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Բաքվի, Ստեփանակերտի և Գանձակի (Կիրովաբադի) թատրոնները բեմադրել են նրա «Փոթորկված անտառը» դրաման։ Մահացել է Երևանում։

## Ստեղծագործություններ
* Բանաստեղծություններ, Թիֆլիս,1926, 46 էջ։
* Օրերի երգը, Բաքու, Ազերնեշր, 1933, 88 էջ։
* Մայրական հույզեր, Բաքու, Ազերնեշր, 1937, 51 էջ։
* Երջանիկ մանկություն, Բաքու, Ազերնեշր, 1938, 50 էջ։
* Ծիտիկի խինդը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940, 8 էջ։
* Տոնածառ, Երևան, Հայպետհրատ, 1941, 5 էջ։
* Բանաստեղծություններ, Բաքու, Ազերնեշր, 1947, 86 էջ։
* Բանաստեղծություններ, Երևան, Հայպետհրատ, 1948, 140 էջ։
* Գարուն, Երևան, Հայպետհրատ, 1952, 19 էջ։
* Հատընտիր, Բաքու, Ազերնեշր, 1955, 134 էջ։
* Ժպիտներ, Բաքու, Ազերնեշր, 1957, 56 էջ։
* Նվեր երեխաններին, Երևան, Հայպետհրատ, 1958, 26 էջ։
* Բանաստեղություններ, Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 254 էջ։
* Սովետահայ գրականության ընտիր էջեր։ Պոեզիա (գրքում տեղ է գտել նաև Վ. Աղասյանի գործերից մի քանիսը), Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 480 էջ։
* Լիրիկա, Բաքու, Ազերնեշր, 1964, 125 էջ։
* Մայրամուտի շողերով, Երևան, «Հայաստան», 1971, 119 էջ։
* Զանգակ (ժողովածուում տեղ են գտել նաև Վ. Աղասյանի մի քանի գործեր), Երևան, «Հայաստան», 1974, 160 էջ։

## Թարգմանություններ (ռուսերենից)

* Մեհտի Սեիզադե, Նարգիզ (պոեմ), Բաքու, Ազերնեշր, 1935, 41 էջ։
* Ալեքսեյ Տոլստոյ, Առյուծը, ձուկն ու մարդը (ռուսական ժողովրդական հեքիաթ), Երևան, Հայպետհրատ, 1941, 8 էջ։
* Ծիլի-վիլի, Երևան, Հայպետհրատ, 1941, 7 էջ։
* Գյոզալով Ջ., Գյուլլու թեյը (պատմվածք), Երևան, Հայպետհրատ, 1941, 10 էջ։
* Սերգեյ Միխալկով, Կոլյա Կուզնեցով, Երևան, Հայպետհրատ, 1941, 15 էջ։
* Նիզամի Գյանջևի, Իսկյանդարն ու հովիվը, Երևան, Հայպեհրատ, 1941, 8 էջ։
* Ի. Նազարով, Լյուբա Կուզնեցովա, Երևան, հայպետհրատ, 1941, 12 էջ։
* Յա. Տայց, Խորանարդիկներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1941, 14 էջ։
* Կ. Ուշինսկի, Կատվի մայրական սերը, Երևան, Հայպետհրատ, 1941, 4 էջ։
* Արջն ու շունը (ռուսական հեքիաթ), Երևան, Հայպետհրատ, 1944, 12 էջ։
* Նիկոլայ Նեկրասով, Բանաստեղծություններ (ժողովածուի բանաստեղծություններից մի քանիսը թարգմանել է Վարսենիկ Աղասյանը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 44 էջ։
* Նիկոլայ Նեկրասով, Բանաստեղծություններ (ժողովածուի բանաստեղծություններից մի քանիսը թարգմանել է Վարսենիկ Աղասյանը), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 108 էջ։
* Նիկոլայ Նեկրասով, Բանաստեղծություններ (ժողովածուի բանաստեղծություններից մի քանիսը թարգմանել է Վարսենիկ Աղասյանը), Երևան, «Հայաստան», 1971, 128 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Հայ մանկագիրներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Ալբերտ Արիստակեսյան

**Ալբերտ Վրթանեսի Արիստակեսյան** (), հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1966 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Չանախչի (այժմ՝ Արարատի մարզի Զանգակատուն) գյուղում։ 1950 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի հայկական բաժինը։ 1951-1952 թվականներին եղել է սրբագրիչ «Պիոներ կանչ», 1952-1953 թվականներին՝ «Ավանգարդ» թերթերում, 1953-1962 թվականներին՝ գրական աշխատող, բաժնի վարիչ և պատասխանատու քարտուղար «Գրական թերթ»-ում, 1962-1965 թվականներին՝ բաժնի վարիչ «Սովետական գրականություն» ամսագրում, 1965-1970 թվականներին՝ ավագ գիտաշխատող «Պատմաբանասիրական հանդես»-ում, 1970-1979 թվականներին՝ «Սովետական գրականություն» ամսագրի գլխավոր խմբագրի տեղակալ։ 1966 թվականին «Սիլվա Կապուտիկյանի ստեղծագործությունը և ետպատերազմյան հայ պոեզիայի հարցերը» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 1975 թվականին «Պարույր Սևակ» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։ Մահացել է 1979 թվականին, Երևանում։  ԽՄԿԿ անդամ 1954 թվականից։

## Ստեղծագործություններ
* Բանաստեղծների ու բանաստեղծության մասին, Երևան, «Հայաստան», 1971, 180 էջ։
* Պարույր Սևակ, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1974, 448 էջ։
* Սիլվա Կապուտիկյան, Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 200 էջ։
* Պարույր Սևակ։ Կենսամատենագրություն, Երևան, ՀՍՍՀ Գրքասերների ընկերություն-«Սովետական գրող», 1983, 52 էջ։
* Պարույր Սևակ, վերահրատարակություն, Երևան, «Սովետական գրող», 1984, 400 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Տիգրան Հախումյան

**Տիգրան Սիմեոնի Հախումյան** (), հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, գրականագետ, թարգմանիչ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, պրոֆեսոր (1961), ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1943), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

## Կենսագրություն
մինի|Տիգրան Հախումյանի հուշատախտակը Երևանում
Ծնվել է Երևանում։ 1912 թվականին ավարտել է Բաքվի ռեալական դպրոցը, 1917 թվականին Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական և բանասիրական ֆակուլտետները։ 1917-1920 թթ. աշխատել է Թիֆլիսում, եղել է «Ժողովրդի ձայն» և «Մշակ» թերթերի խմբագիրը։ 1922 թվականին փոխադրվել է Երևան։ Աշխատել է քաղլուսգլխվարում, «Մաճկալ», «Խորհրդային Հայաստան» թերթերում, «Վերելք» ամսագրում։ Միաժամանակ, 1923-1931 թթ. աշխատել է որպես դատապաշտպան։ 1931 թվականին Երևանի Գաբրիել Սունդուկյանի անվան թատրոնը բեմադրել է նրա «Թշվառներ» պիեսը։ 1943-1948 թթ. դասախոսել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական մանկավարժական ինստիտուտում, Երևանի պետական համալսարանում, Վալերի Բրյուսովի անվան ռուսաց և օտար լեզուների ինստիտուտում։ 1951 թվականին «Դերենիկ Դեմիրճյանի դրամատուրգիան» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ Տիգրան Հախումյանը ռուսերենից հայերեն է թարգմանել 99 պիես (այդ թվում՝ Մաքսիմ Գորկու «Վասա Ժելեզնովա», «Եգոր Բուլըչևը և ուրիշները», Գոլդենի «Վենետիկյան երկվորյակներ», Լոպե դե Վեգայի «Այլոց համար հիմար, իրեն համար խելոք», Լունչարսկու «Ազատագրված Դոն-Կիխոտ», Պոգոդինի «Հրացանավոր մարդը», «Կրեմլյան կուրանտներ»), որոնց մեծ մասը տպագրվել է զանազան ժողովածուներում։ Ռուսերեն առանձին գրքով լույս են տեսել նրա «Ասք սովետական դյուցազունների մասին» (Երևան, 1945), «Գրական հոդվածներ և հիշողություններ, գիրք Ա» (Երևան, 1965), «Գրական հոդվածներ և հիշողություններ, գիրք Բ» (Երևան, 1970)։

## Երկեր
* Բանաստեղծություններ, Երևան, Պետհրատ, 1923, 62 էջ։ 
* Անտոն Չեխով. նրա կյանքը և ստեղծագործությունը, Երևան, Հայպետհրատ, 1944, 98 էջ։ 
* Ալեքսանդր Սերգեևիչ Գրիբոյեդով. նրա կյանքն ու ստեղծագործությունը, Երևան, Հայպետհրատ, 1945, 116 էջ։ 
* Երկու ամիս ռազմաճակատում (ճակատային օրագրից), Երևան, Հայպետհրատ, 1946, 78 էջ։
* Դերենիկ Դեմիրճյանի դրամատուրգիան, Երևան, Հայպետհրատ, 1958, 340 էջ։
* Հուշեր, Երևան, 1987, 240 էջ։

## Թարգմանություններ (ռուսերենից)

* Ի. Լիվանով, Դեպի նոր ճանապարհ, Երևան, Պետհրատ, 1925, 35 էջ։
* Հոկտեմբեր (գեղարվեստական քրեստոմատիա, թարգմանության հեղինակակիցներ Սիմակ, Հ. Պետրոսյան, Հայրապետ Հայրապետյան), Երևան, Պետհրատ, 1927, 112 էջ։ 
* Պ. Լեպեշինսկի, Լենինյան կուսակցության զարգացման փուլերը, Երևան, 1928, 90 էջ։
* Ալեքսանդր Պուշկին, Դրամատիկական հատվածներ, Երևան, Պետհրատ, 1934, 106 էջ։
* Վլադիմիր Կիրշոն, Հրաշալի ձուլվածք (պիես), Երևան, Պետհրատ, 1937, 76 էջ։
* Իլյա Էրենբուրգ, Իններորդ ալիք (վեպ, թարգմանության համահեղինակակից Աշիկ Ղազարյան), Ե., Հայպետհրատ, 1955, 956 էջ։

## Պարգևներ
* «Պատվո նշան» շքանշան, 1939
* ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, 1943

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով