Իռլանդիայի տնտեսություն

**Իռլանդիայի Հանրապետության տնտեսություն,** ժամանակակից, համեմատաբար փոքր, առևտրից կախված տնտեսություն է, որի աճը 1995-2000 թվականներին, կազմել է տարեկան միջինը 10%։

## Ընդհանուր բնութագիր
Իռլանդիայի Հանրապետության տնտեսական համակարգը ժամանակակից, համեմատաբար փոքր, առևտրից կախված տնտեսություն է, որի աճը 1995-2000 թվականներին կազմել է միջինը 10%։ Գյուղատնտեսության ոլորտը, որը նախկինում գերիշխող էր համակարգում, այժմ փոխարինվում է արդյունաբերականով։ Արդյունաբերական հատվածիը կազմում է ՀՆԱ-ի 46%-ը, արտահանման մոտ 80%-ը և աշխատուժի 29%-ը։ Թեև արտահանումը մնում է Իռլանդիայի տնտեսական աճի հիմնական շարժիչ ուժը, սպառողական ծախսերի աճը և ինչպես շինարարության, այնպես էլ բիզնես ներդրումների վերականգնումը նույնպես օգնում են։

Իռլանդիայի մայրաքաղաք Դուբլինը 2006 թվականին համաշխարհային վարկանիշում կյանքի արժեքի ցուցանիշներով աշխարհում 16-րդն էր (2004-ին բարձրանալով 22-րդ տեղից և 2003-ին՝ 24-րդ տեղից)։ Տեղեկություններ կան, որ Իռլանդիան ունի երկրորդ ամենաբարձր միջին եկամուտը ԵՄ բոլոր երկրների մեջ Լյուքսեմբուրգից հետո, և այս ցուցանիշով աշխարհում զբաղեցնում է 4-րդ տեղը։ Հունաստանից հետո դարձել է Եվրամիության երկրորդ երկիրը, որը ֆինանսական աջակցության համար դիմել է ԱՄՀ-ին և ԵԿԲ-ին։

Իռլանդիան ունի հիփոթեքային պարտքի ամենաբարձր մակարդակը տնօրինվող եկամտի համեմատ՝ ամբողջ «զարգացած աշխարհում»։ 2010 թվականին արտագաղթը գնահատվել է շաբաթական 1000 մարդ, նույնիսկ ավելի վատ, քան 1989 թվականին։

**Առավելություններ**։ «Կելտական վագրի» իրական ՀՆԱ-ի միջին տարեկան աճը 1996-2000 թվականներին կազմել է 9%՝ ամենամեծերից մեկը Եվրոպայում և ՀՆԱ-ի բավականին բարձր աճ 2010-ականների երկրորդ կեսին։ Առևտրի ավելցուկ։ Ցածր պետական պարտքը` 68% (ԵՄ միջինից ցածր)։ Արդյունավետ գյուղատնտեսություն և սննդի արդյունաբերություն։ Բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտի ընդլայնում, արտահանման 25%-ը էլեկտրոնիկա է։ Բարձր որակավորում ունեցող աշխատուժ։ Գործազրկությունը շատ ցածր է, իսկ բնակչության եկամուտները արագորեն աճում են՝ զուգընթաց ծառայությունների գների (կոմունալ ծառայություններ, ապահովագրություն, առողջապահություն, իրավաբաններ և այլն)։ Իռլանդիան աշխարհի խոշորագույն կորպորատիվ օֆշորային գոտիներից մեկն է (կրկնակի իռլանդական՝ հոլանդական սենդվիչով)։

**Թույլ կողմեր**։ շատ կարևոր արդյունաբերություններ վերահսկվում են արևմտյան TNC-ների կողմից։ Կոնյուկտուրային գերտաքացման վտանգ։ Բնակարանային անբավարարություն։ Արագ աճը ծանրաբեռնում է ենթակառուցվածքները։ Տարեկան գնաճը (2005 թվականի դրությամբ) կազմել է 2․4%՝ վերջին 4-5%-ից ցածր։ Տնտեսության խնդիրներից է անշարժ գույքի գների գնաճը (2005 թվականի փետրվարին բնակելի տան միջին գինը մոտ 251 հազար եվրո էր)։

## Վիճակագրություն
Ստորև բերված աղյուսակում ներկայացված են 1980-2018 թվականների հիմնական տնտեսական ցուցանիշները։ 2%-ից պակաս գնաճը նշված է կանաչ սլաքով։

## Պատմություն
1922 թվականի անկախության ժամանակ Իռլանդիայի տնտեսությունը հիմնականում ագրարային էր, արտաքին առևտուրը հիմնականում Մեծ Բրիտանիայի հետ էր, միևնույն ժամանակ նրա հետ առևտրային պատերազմ մղելով։ Արտահանման մեծ մասը կազմել են կաթնամթերքն ու մսամթերքը։ Երկիրը գլոբալ ճգնաժամը վերապրել է մի փոքր ավելի լավ, քան մյուս արտահանող երկրները։

Լճացումը շարունակվել է մինչև 1960-ականների լայնածավալ բարեփոխումները։ Առաջին հերթին բարեփոխվել է կրթական համակարգը, ստեղծվել է տեխնիկական ուսումնարանների համակարգ, որն օգնել է աշխատաշուկան ապահովել անհրաժեշտ կադրերով։ 1973 թվականին երկրի մուտքը Եվրոպական տնտեսական համագործակցություն, նպաստեց արտահանման աճին։

Երկիրը տնտեսական մեծ վերելք է ապրել 1990-ականներին (տես՝ Կելտական վագր)։ Ներդրվել է ցածր կորպորատիվ եկամուտ, եկամտահարկը կրկնակի կրճատվել է 1980-ականների համեմատ։ Ներգրավվել են հսկայական օտարերկրյա ուղղակի ներդրումներ։ Տասնամյակի ընթացքում տնտեսությունն աճել է տարեկան միջինը 6 տոկոսով, իսկ գործազրկությունը չի գերազանցել 4 տոկոսը։ Այնուամենայնիվ, արդեն 2001 թվականին գերթանկ դոթ-կոմսերի (ինտերնետային ընկերությունների) շուկայի համաշխարհային անկումը ազդեց Իռլանդիայի վրա. տեղական դոթ-քոմ շուկան կիսով չափ ընկավ (մինչդեռ տնտեսությունը 2001 և 2002 թվականներին, ընդհանուր առմամբ ցույց տվեց ՀՆԱ-ի 6 տոկոս աճ)։

### 2008-2010 թվականների իրադարձություններ
Համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը չափազանց ծանր հարված հասցրեց Իռլանդիայի տնտեսությանը 2008 թվականին և դեռևս ազդում է Իռլանդիայի տնտեսության վրա՝ ստեղծելով բազմաթիվ ներքին տնտեսական խնդիրներ և հատկապես անշարժ գույքի պղպջակների փլուզումը։

Ճգնաժամից առաջ Իռլանդիան աշխարհում երրորդ տեղն էր զբաղեցնում «տնտեսական ազատությամբ»՝ Wall Street Journal-ի և Heritage Foundation-ի «ազատ շուկայի» տնտեսագետների կողմից ստեղծված ինդեքսում, որը կոչվում էր «Տնտեսական ազատության ինդեքս»։

Իռլանդիան ԵՄ-ում առաջին երկիրն էր, որը պաշտոնապես ճանաչեց ռեցեսիայի սկիզբը, որը հայտարարել է Իռլանդիայի Կենտրոնական վիճակագրական վարչությունը։ Երկրի վարկունակության վարկանիշը Standard & Poor's-ի կողմից իջեցվել է մինչև «AA-» 2010 թվականի օգոստոսին՝ բանկերին աջակցության ծախսերի պատճառով։ Պարզվել է, որ բանկերի վերակապիտալացման ծախսերն ավելին էին, քան կառավարությունը ի սկզբանե ակնկալում էր, և ի պատասխան ծախսերի աճի, երկրի վարկունակության վարկանիշը կրկին իջեցվեց՝ հասնելով մինչև «A»։

Համաշխարհային անկումը զգալիորեն ազդել է Իռլանդիայի տնտեսության վրա։ Տնտեսական աճը, որը 2007 թվականին կազմել է 4․7%, 2008 թվականին նվազել է մինչև -1․7%, իսկ 2009 թվականին՝ -7․1%։ Իռլանդիան պաշտոնապես դուրս է եկել ռեցեսիայից 2010 թվականին՝ 2009 թվականի չորրորդ եռամսյակում 0․3% խորհրդանշական աճից հետո և 2010 թվականի առաջին եռամսյակում 2․7% աճից հետո։ Սակայն տնտեսությունը երկրորդ եռամսյակում կրկին «բացասական աճ» է գրանցել՝ 1․2%։

#### Բանկային համակարգի փլուզում
Վճարունակության խնդիրը ծագել է Իռլանդիայի անշարժ գույքի շուկայում ներքին խնդիրներից, որտեղ գոյացել և պայթել է հսկա պղպջակը։ Իռլանդական ֆինանսական հաստատությունները նշանակալի տեղ ունեին մշակողների կողմից զբաղեցրած վարկերի իրենց պորտֆելում։ Այս կառուցապատողները ներկայումս տառապում են դեռևս չվաճառված անշարժ գույքի զգալի ավելցուկից, մինչդեռ բնակարանների պահանջարկը կտրուկ կրճատվել է։ Նախկինում զբաղվածության աճը, նախքան ճգնաժամը, և Արևելյան Եվրոպայից ներգաղթյալների զանգվածային ժամանումը ուժեղ պահում էին սեփականության պահանջարկը, սակայն իրավիճակը հաղթահարվեց գործազրկության աճով։ Իռլանդական կառուցապատողները միլիարդավոր եվրոների սպեկուլյատիվ ներդրումներ են կատարել խիստ գերագնահատված հողատարածքում։ Նրանք նաև շահարկելեն վարելահողեր, որոնք 2007 թվականին (միջին արժեքը) կազմում էին 23 600 եվրո մեկ ակրի համար (32 000 դոլար մեկ հեկտարի համար, կամ 60 000 եվրո մեկ հեկտարի համար), որը մի քանի անգամ ավելի բարձր էր եվրոպական այլ երկրների հողի համարժեք գնից։ Շինարարներին տրված վարկերն այնքան են աճել, որ հասել են հանրապետության ընդհանուր բանկային վարկի 28%-ին կամ «մանրածախ բանկերի բոլոր հանրային ավանդների մոտավոր արժեքին։ Այսինքն՝ Իռլանդիայի բանկային համակարգը վերցրեց իր բաժնետերերի բաժնետոմսերը և ավանդատուների ավանդները և ամբողջը հանձնեց սեփականության սպեկուլյանտներին ու շինարարներին։ Համեմատության համար, 1989 թվականի վերջին ճապոնական պղպջակի պայթելուց անմիջապես առաջ, գույքի կառուցումն ու վերավաճառքը կազմում էին բոլոր բանկային վարկերի 25 տոկոսը»։

; Բանկային օգնություն
Բանկային համակարգի գրեթե փլուզումը, անշարժ գույքի շուկայի փլուզումից հետո, հանգեցրեց նրան, որ կառավարությունը, փորձելով փրկել իռլանդական բանկերին, ավելացրեց սեփական պարտքը։

2008 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Իռլանդիայի կառավարությունը հայտարարել է, որ մտադիր է փրկել իռլանդական բանկային համակարգը։ Իռլանդիայի կառավարության երաշխիքը, որն ապահովվում է հարկատուների միջոցներով, ծածկում է «բոլոր ավանդները (մանրածախ, առևտրային, միջբանկային), ծածկված պարտատոմսերը և պարտքերը»։ Մասնավոր բանկերին օգնելու դիմաց կառավարությունը բաժնետոմսեր չի վերցրել բանկերից, չի պահանջել կրճատել առաջատար բանկիրների աշխատավարձերն ու բոնուսները և չի պահանջել փոխարինել բանկերի խորհրդի ոչ կոմպետենտ անդամներին։ Չնայած բանկերին տրված պետական երաշխիքներին, նրանց վիճակը միայն վատթարանում էր, և շուկայական կապիտալիզացիան փլուզվեց, 2009 թվականի հունվարի 15-ին կառավարությունը ազգայնացրեց Anglo Irish Bank-ը, որի շուկայական կապիտալիզացիան 2%-ից պակաս էր 2007 թվականի իր գագաթնակետից։ Դրանից հետո փլուզվեցին ևս երկու խոշոր իռլանդական բանկեր, որոնք 2009 թվականի հունվարի 19-ին մեկ օրում գրանցեցին բաժնետոմսերի գնի 47-50% անկում։ 2008 թվականի հոկտեմբերի 11-ին լուրեր տարածվեցին մշակողներին արհեստականորեն աջակցելու կառավարության հնարավոր գործողությունների մասին։

## Բանկային համակարգ
Իռլանդական բանկային համակարգի հիմքը «մեծ քառյակն» է.
# National Irish Banks
# Ulster Bank
# Bank of Ireland - (Banc na hÉireann)
# Allied Irish Banks, AIB - (Allied Irish Banks plc)

### Արժույթ
Մինչև եվրոյի ներմուծումը 2002 թվականի հունվարին, Իռլանդիան օգտագործում էր իռլանդական ֆունտը կամ punt-ը։ 1999 թվականի հունվարին Իռլանդիան մեկն էր Եվրամիության տասնմեկ (12-րդը՝ հույները միացան 2000 թվականին) պետություններից, որոնք ընդունեցին Եվրոպական միասնական արժույթը՝ եվրոն։ Եվրոպական 5€, 10€, 20€, 50€, 100€, 500€ և 200€ արժողությամբ եվրոպական թղթադրամներն ունեն ընդհանուր դիզայնը, որն օգտագործվում է ամբողջ Եվրոպայում, սակայն, ինչպես Եվրագոտու մյուս երկրները, Իռլանդիան ունի իր յուրահատուկ եվրոպական մետաղադրամների դիզայնը։ Կառավարությունն ընտրել է մեկ ազգային դիզայն բոլոր եվրո-իռլանդական մետաղադրամների համար, որոնց վրա պատկերված է կելտական տավիղը՝ Իռլանդիայի ավանդական խորհրդանիշը, որտեղ նշվում է թողարկման տարեթիվը և *[[Իռլանդիա|Éire]]* բառը։

## Գյուղատնտեսություն
մինի|Անասունների աճուրդ Կասլայլենդում
Գյուղատնտեսության գերակշռող ճյուղը մսի և կաթնամթերքի արտադրությունն է, որի արտադրանքի մի մասն արտահանվում է։ Աճեցվում են նաև հացահատիկային մշակաբույսեր (գարի, ցորեն և վարսակ), կարտոֆիլ, շաքարի ճակնդեղ։ Իռլանդիան ապահովում է գարու և վարսակի սեփական պահանջները, սակայն ստիպված է ներմուծել ցորեն։

## Արդյունաբերություն
[մինի|Ընկերության բյուրեղապակու գործարանը՝ Waterford Crystal, [Ուոթերֆորտ քաղաքում]] 
Իռլանդիայում գործում են սննդի, տեքստիլի, հագուստի, ապակու, ճարտարագիտության և քիմիական արդյունաբերության ձեռնարկություններ։ Արագ զարգանում են բարձր տեխնոլոգիական ոլորտները, ինչպիսիք են դեղագործությունը, էլեկտրոնիկան և տեղեկատվական և հաղորդակցական տեխնոլոգիաների ոլորտը, որոնց զարգացումը կապված է օտարերկրյա ներդրումների ներգրավման հետ։ Արտասահմանյան մասնակցությամբ ընկերություններին բաժին է ընկնում երկրի արդյունաբերական արտադրանքի արտահանման մոտ 70%-ը։

Ամենակարևորը Ուեքսֆորդի և Դանդոլկի գյուղատնտեսական մեքենաների գործարաններն են, Կորկի մեքենաների և տրակտորների հավաքման գործարանը, որտեղ նաև գտնվում են երկրի միակ մետալուրգիական արտադրամասերը։

## Էներգետիկա
Իռլանդիայի էներգետիկ տնտեսությունը բնութագրվում է 2019 թվականի վառելիքաէներգետիկ հաշվեկշռի (ՏԷԲ) արդյունքներով, որոնցից որոշ կետեր պատկերված են ձևավորված ցուցանիշներով, Eurostat-ի տվյալների հիման․

Ըստ EES EAEC կայքի տվյալների ՇՄԱԳ տեղեկատվության հիման վրա հաշվարկված (2015 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ) էներգիայի ընդհանուր պաշարները (գնահատված) կազմում են 0․027 մլրդ այստեղ (ածխային համարժեք) կամ աշխարհի (179 երկիր) 0․002%-ը։

Էներգետիկ կախվածությունը* երկրի էներգակիրների ներմուծումից, որը ձևավորվել է ըստ Եվրոստատի տվյալների 1990-2019 թվականներին։ բնութագրվում է գծապատկերում ներկայացված կորերի ընտանիքով․
կենտրոն|մինի|600x600փքս|Իռլանդիայի էներգետիկ կախվածությունը, 1990-2019 թվականներին, տոկոսներ
*Նշում․ Էներգետիկ կախվածությունը ցույց է տալիս, թե որքանով է տնտեսությունը կախված ներմուծումից՝ իր էներգետիկ կարիքները բավարարելու համար։ Հաշվարկված է ներմուծում-զուտ (ներմուծում հանած արտահանում) հարաբերությունից առաջնային էներգակիրների և բունկերային վառելիքի համախառն ներքին սպառման գումարի չափով։Իռլանդիայում էլեկտրաէներգիայի արդյունաբերության ներկայիս վիճակը, որը հանդիսանում է էներգետիկ տնտեսության հիմնական ենթահամակարգն է, դրա միտումները պատկերված են հետևյալ ***ցուցանիշներով*** և դիագրամներով․

***Արտադրող աղբյուրների տեղադրված հզորություն*** (2019 թվականի վերջին) - **11137 ՄՎտ**  Տեղադրված հզորության փոփոխությունների հիմնական միտումները.
ձախից|մինի|528x528փքս|Իռլանդիայում 1990 և 2019 թվականներին արտադրող աղբյուրների տեղադրված հզորության կառուցվածքը, ՄՎտ ‎(տոկոս)‎
մինի|528x528փքս|Իռլանդական ջերմաէլեկտրակայանների դրվածքային հզորության կառուցվածքն ըստ հիմնական շարժիչների տեսակների (տեխնոլոգիա) 1990 և 2019 թվականներին, ՄՎտ (տոկոս)

2019 թվականին ***էլեկտրաէներգիայի համախառն արտադրություն'' - 30941 մլն կՎտժ'''  Էլեկտրաէներգիայի արտադրության կառուցվածքի հիմնական միտումները.
[[Պատկեր:Ирландия. Структура производства электроэнергии-брутто в 1990 и 2019 гг., млн. кВт∙ч (проценты).svg|ձախից|մինի|528x528փքս|Էլեկտրաէներգիայի արտադրության համախառն կառուցվածքը 1990 և 2019 թվականներին, միլիոն կՎտժ ‎(տոկոս)‎]]
[[Պատկեր:Ирландия. Структура производства электроэнергии-брутто на ТЭС по видам энергоносителей за 1990 и 2019 годы, млн. кВт∙ч (проценты).svg|մինի|528x528փքս|ՋԷԿ-երում էլեկտրաէներգիայի համախառն արտադրության կառուցվածքն ըստ էներգակիրների տեսակների 1990 և 2019 թվականներին, միլիոն կՎտժ (տոկոս)]]

 ***Էլեկտրաէներգիայի վերջնական սպառում**'' 2019 թվականին  - **28560 մլն կՎտժ*' Սպառման կառուցվածքի և մակարդակների փոփոխման հիմնական միտումները.
[[Պատկեր:Ирландия. Структура конечного (полезного) потребления электроэнергии в 1990 и 2019 гг., млн. кВт∙ч (проценты).svg|ձախից|մինի|528x528փքս|Էլեկտրաէներգիայի վերջնական (օգտակար) սպառման կառուցվածքը 1990 և 2019 թվականներին, միլիոն կՎտժ ‎(տոկոս)‎]]
[[Պատկեր:Ирландия. Потребление полезной электроэнергии промышленностью и бытовыми потребителями в 1990 и 2019 гг., млн. кВт∙ч.svg|մինի|528x528փքս|Արդյունաբերության և կենցաղային սպառողների կողմից էլեկտրաէներգիայի օգտակար սպառումը 1990 և 2019 թվականներին, միլիոն կՎտժ]]

Էլեկտրաէներգետիկ արդյունաբերության հիմնական ցուցանիշների և [https://www.gov.uk/government/collections/international-energy-price-comparisons էլեկտրաէներգիայի միջին գների փոփոխության միտումները] 
[[Պատկեր:Ирландия. Показатели эффективности электроэнергетики в 2019 к 1990 гг., проценты.svg|ձախից|մինի|528x528փքս|Իռլանդիայում էլեկտրաէներգիայի արդյունաբերության արդյունավետության ցուցանիշները 2019-ից 1990 թվականներին, տոկոսներ]]
[[Պատկեր:Ирландия. Средние цены на электроэнергию (с налогами) для промышленности и бытовых потребителей в 1990 и 2019 гг., GBP-100 за кВт∙ч .svg|մինի|528x528փքս|Էլեկտրաէներգիայի միջին գները (հարկերով) Իռլանդիայում արդյունաբերության և կենցաղային սպառողների համար 1990 և 2019 թվականներին, GBP/100 կՎտժ]]

<blockquote><u>Հիմնական էներգետիկ կազմակերպություն</u> - *Department of the Environment, Climate and Communications*

<u>Էլեկտրաէներգետիկ արդյունաբերության հիմնական առարկան</u> - *EirGrid  (T&DSO)'' - հաղորդիչ և բաշխիչ ցանցերի օպերատոր

## Տրանսպորտ
Արտաքին բեռնափոխադրումների հիմնական մասը բաժին է ընկնում ծովային տրանսպորտին։ Ներքին փոխադրումները՝ թե՛ բեռնափոխադրումները, թե՛ ուղևորափոխադրումները հիմնականում իրականացվում են ավտոմոբիլային ճանապարհով։

## Արտաքին առևտուր
Արտաքին առևտրային շրջանառության շուրջ կեսը և Իռլանդիայի արտահանման 2/3-ը բաժին է ընկնում Մեծ Բրիտանիային։

Իռլանդիայի արտահանման մեջ գերակշռում են մեքենաներն ու սարքավորումները, համակարգիչները, քիմիական նյութերը, դեղագործական ապրանքները, անասունները, անասնաբուծական արտադրանքները։ Ներմուծումը հետևողականորեն գերազանցում է արտահանմանը։ Արտաքին առևտրի դեֆիցիտը ծածկվում է զբոսաշրջությունից ստացվող եկամուտներով, ինչպես նաև արտագաղթած ազգականներից դրամական փոխանցումներով։

## Բնակչության եկամուտներ
2001 թվականից մինչև 2008 թվականը Իռլանդիայում միջին ամսական աշխատավարձը 2040-ից հասել է 2830 եվրոյի։ Մինչև 2009 թվականը այն իջել էր մինչև 2810 եվրո։ 2018 թվականի դրությամբ Իռլանդիայում միջին աշխատավարձը 3300€ է (համախառն) և 2564€ (զուտ) ամսական։ 2019 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմում է 1563․25€ (համախառն) և 1509€ (զուտ) ամսական և 9․80€ (համախառն) ժամում։

### Հարստության բաշխում
«Աղքատության վտանգի տակ» գտնվող բնակչության տոկոսը 2004 թվականին կազմել է 21%, ինչը Եվրամիության ամենաբարձր ցուցանիշներից մեկն է։ Իռլանդիայի եկամուտների բաշխման անհավասարությունը (Ջինիի գործակիցը) 2000 թվականին կազմել է 30․4՝ փոքր-ինչ ցածր OECD երկրների միջին թվից՝ 31։ Անշարժ գույքի գների կայուն աճը 1990-ականներին և մինչև 2006 թվականի վերջը Իռլանդիայում անձնական հարստության աճի հիմնական գործոնն էր, միայն Ճապոնիան է գերազանցել նրան «անձնական հարստությամբ» 2006 թվականին։ Այնուամենայնիվ, անշարժ գույքի գները զգալիորեն նվազել են։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իռլանդիայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Եվրոպայի տնտեսություններ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Իռլանդիա
Կատեգորիա:Եվրոպայի տնտեսություն