Մատակարարման շղթայի կառավարում

**Մատակարարման շղթայի կառավարում** (), ձեռնարկատիրական գործունեության մեջ գնումների համակարգի (հումքի/բաղադրիչների գնում), գործառնությունների կառավարման, լոգիստիկայի և մարքեթինգի միջոցով հումքի վերածումը պատրաստի արտադրանքի և առաքումը վերջնական հաճախորդներին:

Ավելի նեղ իմաստով՝ մատակարարման շղթայի կառավարումը «մատակարարման շղթայի գործունեության նախագծումը, պլանավորումը, իրականացումը, վերահսկումը և մոնիտորինգն է՝ նպատակ ունենալով ստեղծել զուտ արժեք, օգտագործել համաշխարհային լոգիստիկա, համաժամանակյա դարձնել առաջարկը և պահանջարկը և չափել կատարողականը գլոբալ մակարդակում։ 

Սա կարող է ներառել հումքի տեղաշարժը և պահեստավորումը, ընթացիկ գույքագրումը, պատրաստի ապրանքների՝ ծագման կետից մինչև սպառման կետ տեղափոխելը: Փոխկապակցված ցանցերը, հանգույցային բիզնեսները մատակարարման շղթայում պահանջվող ապրանքների և ծառայությունների՝ վերջնական հաճախորդներին մատակարմամբ զբաղվող կազմակերպություններն են:

## Առաքելություն
Մատակարարման շղթայի կառավարման նպատակն է փորձել նվազագույնի հասցնել մատակարարման շղթայի տարբեր փուլերում առկա ընդհանուր ծախսերը և այդ փուլերում ֆիրմաների ստորաբաժանումների միջև առաջացող հակասացությունները, Օրինակ վաճառքի բաժինը ցանկանում է ունենալ ավելի բարձր պաշարներ՝ պահանջները բավարարելու համար, որի դեպքում պահեստի կառավարման համար պահանջվում է ավելի շատ պաշարներ՝ պահպանման ծախսերի բարձրացմամբ, որը հակասություններ է առաջացնում։

## Տերմինի ծագումը և սահմանումները
1982 թվականին Booz Allen Hamilton կազմակերպության խորհրդատու Քիթ Օլիվերը Financial Times գործարար թերթին տված հարցազրույցում ներկայացրել է *«մատակարարման շղթայի կառավարում»* տերմինի սահմանումը:

1983 թվականին Գերմանիայում WirtschaftsWoche կազմակերպությունն առաջին անգամ իրականացրել է *«Մատակարարման շղթայի կառավարման նախագիծ»*՝ Վոլֆգանգ Պարշի գլխավորությամբ։

1990-ականներ թվականների կեսերին «մատակարարման շղթայի կառավարում» տերմինը ժողովրդականություն է ձեռք բերել՝ շնորհիվ այդ թեմայի մասին գրված հոդվածների և գրքերի: 

Մատակարարման շղթաներն ի սկզբանե եղել են բոլոր գործողությունները, որոնք կապված են ապրանքների՝ հումքից մինչև վերջնական սպառող հասնելու ընթացքում տեղի ունեցող պրոցեսներին։

Մատակարարման շղթայի կառավարման այլ ընդհանուր ընդունված սահմանումներից են.

* Մատակարարների, ընկերության, վերավաճառողների և վերջնական սպառողների միջև նյութերի, վերջնական ապրանքների և հարակից տեղեկատվության հոսքերի կառավարում,

* Հաճախորդների վրա կենտրոնացած սահմանումը տրված է Hines-ի կողմից (2004: p76). «Մատակարարման շղթայի ռազմավարությունները պահանջում են ցանցի օղակների ամբողջական համակարգային դիտում, որոնք արդյունավետորեն աշխատում են՝ սպառողին առաքման վերջնակետում հաճախորդների գոհունակություն ստեղծելու համար: Որպես Հետևաբար, ծախսերը պետք է իջեցվեն ամբողջ շղթայում՝ դուրս մղելով ավելորդ ծախսերը, տեղաշարժերը և բեռնաթափումը Արդյունավետությունը կենտրոնանում է համակարգի ընդհանուր արդյունավետության և դրամական պարգևատրումների արդար բաշխման վրա մատակարարման շղթայի մեջ գտնվողներին: Մատակարարման շղթայի համակարգը պետք է համապատասխանի հաճախորդների պահանջներին:
* Հիմնական բիզնես գործընթացների ինտեգրում մատակարարման շղթայում՝ հաճախորդների և շահագրգիռ կողմերի համար արժեք ստեղծելու նպատակով։

## Գործառույթներ
Մատակարարման շղթայի կառավարումը բազմաֆունկցիոնալ մոտեցում է, որը ներառում է հումքի տեղափոխումը կազմակերպություն, հումքի վերամշակման տարբեր ասպեկտներ և պատրաստի ապրանքների տեղափոխումը կազմակերպությունից դուրս՝ դեպի վերջնական սպառող: Քանի որ կազմակերպությունները ձգտում են դառնալ ավելի ճկուն, նրանք նվազեցնում են հումքի աղբյուրների և բաշխման ուղիների՝ սեփական ուժեով կազմակերպումը: Այս գործառույթներն սկսվել են ավելի շատ փոխանցվել այլ ընկերությունների, որոնք կարող են ավելի լավ իրականացնել տվյալ գործառնությունը: Արդյունքը նրանումն է, որ ավելանալու է հաճախորդների պահանջարկը բավարարելու մեջ ներգրավված կազմակերպությունների թիվը՝ միաժամանակ նվազելով ամենօրյա լոգիստիկ գործառնությունների կառավարչական վերահսկողությունը: Ավելի քիչ վերահսկողությունը և մատակարարման շղթայի ավելի շատ գործընկերների առկայությունը հանգեցնում են մատակարարման շղթայի կառավարման հայեցակարգի ստեղծմանը:

## Կարևորություն
Կազմակերպություններն ավելի շատ են սկսել կարևորել արդյունավետ մատակարարման շղթաների կառավարման դերը՝ համաշխարհային շուկայում և տեղական տնտեսություններում մրցելու համար: 

Ըստ Փիթեր Դրաքերի` «կորպորատիվ մշակույթի ամենամեծ փոփոխությունը կարող է լինել հարաբերությունների արագացված աճը, որը հիմնված է ոչ թե սեփականության, այլ գործընկերության վրա»: Այս մոտեցումը թույլ է տալիս օգտագործել համագործակից ընկերությունների ուժեղ կարողությունները՝ բարձրացնելով բիզնեսի արդյունավետությունը:

Վերջին տասնամյակների ընթացքում գլոբալիզացիան, աութսորսինգը (կամ ծառայության պատվիրակումը) և տեղեկատվական տեխնոլոգիաները բազմաթիվ կազմակերպությունների (Dell, Hewlett-Packard) հնարավորություն են տվել հաջողությամբ գործարկել համատեղ մատակարարման ցանցեր, որոնցում յուրաքանչյուր բիզնես գործընկեր կենտրոնանում է միայն մի քանի հիմնական ռազմավարական աշխատանքների վրա:

21-րդ դարում բիզնես միջավայրի փոփոխությունները նպաստել են մատակարարման շղթայի ցանցերի զարգացմանը` որպես գլոբալիզացիայի, բազմազգ ընկերությունների, ռազմավարական դաշինքների տարածման արդյունք: 

Մատակարարման շղթայի կառավարման կարևորությունը վճռորոշ դարձավ 2019-2020 թվականներին ամբողջ աշխարհով մեկ տարածված կորոնավիրուսի (COVID-19) համաճարակի դեմ պայքարում: Համաճարակի շրջանում, երկրների կառավարությունները, որոնք ունեին արդյունավետ մատակարարման շղթայի կառավարում, ունեին բավականաչափ բժշկական պարագաներ իրենց կարիքները բավարարելու համար: ԱՄՆ-ում COVID-19 պատճառով ճգնաժամ են գրանցվել տեղական տնտեսության շատ ոլորտներ, ներառյալ երկրի լոգիստիկ արդյունաբերությունը: Որոշ կազմակերպություններ կարողացել են արագ զարգացնել արտասահմանյան մատակարարման շղթաներ, որպեսզի ներմուծեն անհրաժեշտ բժշկական պարագաներ:

Մատակարարման շղթայի կառավարումը նույնպես կարևոր է կազմակերպչական ուսուցման համար: Աշխարհագրորեն ավելի ընդարձակ մատակարարման շղթաներով ընկերությունները, որոնք կապում են տարբեր առևտրային խմբերը, հակված են դառնալ ավելի նորարար և արդյունավետ:

Մատակարարման շղթաների անվտանգության կառավարման համակարգը ներկայացված է ISO/IEC 28000, ISO/IEC 28001 և հարակից ստանդարտներում: Մատակարարման շղթայի կառավարումը մեծապես կախված է գործառնությունների կառավարման, լոգիստիկայի, գնումների և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտներից:

## Մատակարարման շղթայի ճկունություն
Մատակարարման շղթայի կառավարման կարևոր տարրը ճկունությունն է, որը սահմանվում է որպես «մատակարարման շղթայի կարողությունը հարմարվելու կամ փոխակերպվելու փոփոխությունների առկայության դեպքում»: 

Վերջին տարիներին ճկունության մեկնաբանությումը էկոլոգիական և սոցիալ-էկոլոգիական ճկունության համատեքստում հանգեցրել են համապատասխանաբար հարմարվողականության և փոխակերպման հասկացությունների ի հայտ գալուն: Այսպիսով, մատակարարման շղթան մեկնաբանվում է որպես սոցիալ-էկոլոգիական համակարգ, որը նման է էկոհամակարգին (օրինակ՝ անտառը), ի վիճակի է մշտապես հարմարվել արտաքին միջավայրի փոփոխություններին և սոցիալական դերակատարների առկայության և կանխատեսումների միջոցով՝ նաև վերափոխվել:

## Հմտություններ և կարողություններ
Մատակարարման շղթայի մասնագետները պետք է գիտելիքներ ունենան մատակարարման շղթայի գործառույթների կառավարման վերաբերյալ (օր․ տրանսպորտ, պահեստավորում, գույքագրման կառավարում և արտադրության պլանավորում): Նախկինում մատակարարման շղթայի մասնագետները շեշտը դրել են լոգիստիկ հմտությունների զարգացման վրա, ինչպիսիք են բեռնափոխադրումների երթուղիների իմացությունը, պահեստային սարքավորումների և բաշխման կենտրոնների տեղակայման վայրերի իմացությունը:

Մատակարարման շղթայի հմուտ մասնագետների պակասը ընդգծվել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի կողմից 2010 թվականին հրապարակված ուսումնասիրության մեջ, որն ընդգծում է «նեղ տեխնիկական հմտություններով» անձնակազմի առատ մատակարարումը, բայց «ավելի լայն բիզնես հմտություններով» աշխատանքի դիմողների թվի պակասը։

### Հավաստագրում
Մատակարարման շղթայի կառավարման ոլորտում աշխատող մասնագետները կարող են մասնագիտական ​​հավաստագրում ստանալ՝ հանձնելով քննություն, որի նպատակն է երաշխավորել ոլորտում որոշակի մակարդակի գիտելիք: Հավաստագրման քննություն հանձնելու համար անհրաժեշտ գիտելիքները կարելի է ձեռք բերել մի քանի աղբյուրներից: Որոշ գիտելիքներ կարող են ստացվել քոլեջներում դասավանդվող առարկաներից, բայց դրանց մեծ մասը ձեռք է բերվում աշխատանքի ընթացքում ուսուցման փորձի, դասընթացների մասնակցելու, գործնական միջավայրում փորձ ձեռքբերելու և մասնագիտական գրքեր ու հոդվածներ կարդալու միջոցով: Հավաստագրող կազմակերպությունները կարող են տրամադրել հավաստագրման սեմինարներ՝ հարմարեցված իրենց քննություններին:

### Համալսարանների վարկանիշային աղյուսակ
Հյուսիսամերիկյան հետևյալ համալսարանները բարձր տեղ են զբաղեցրել իրենց առաջարկած մագիստրոսական կրթության շնորհիվ՝ ըստ SCM World University 100 վարկանիշային ցուցակի, որը հրապարակվել է 2017 թվականին՝ հիմնված լինելով մատակարարման շղթայի ղեկավարների կարծիքների վրա․
* Միչիգանի պետական ​​համալսարան, 
* Փեն նահանգի համալսարան, 
* Թենեսիի համալսարան, 
* Մասաչուսեթսի Տեխնոլոգիական ինստիտուտ, 
* Արիզոնայի պետական ​​համալսարան, 
* Տեխասի համալսարան Օսթինում,
* Արևմտյան Միչիգանի համալսարան:

Իսկ հետևյալ համալսարանները բարձր տեղ են զբաղեցրել 2016 թվականի Eduniversal լավագույն մագիստրոսական ծրագրերի վարկանիշում՝ մատակարարման շղթայի և լոգիստիկայի համար․ 
* Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ, 
* KEDGE բիզնես դպրոց, 
* Պերդյու համալսարան, 
* Ռոտերդամի կառավարման դպրոց, 
* Պերուի Պոնտիցիա, Նովա դե Լիսաբոա համալսարան, 
* Վիեննայի պետական տնտեսագիտական համալսարան,
* Կոպենհագենի բիզնես դպրոցը։

## Ծանոթագրություններ

## Ընթերցանության նյութեր

* Ferenc Szidarovszky and Sándor Molnár (2002) *Introduction to Matrix Theory: With Applications to Business and Economics*, World Scientific Publishing. Description and preview.
* FAO, 2007, Agro-industrial supply chain management: Concepts and applications. AGSF Occasional Paper 17 Rome. 
* Haag, S., Cummings, M., McCubbrey, D., Pinsonneault, A., & Donovan, R. (2006), Management Information Systems For the Information Age (3rd Canadian Ed.), Canada: McGraw Hill Ryerson 
* Halldorsson, A., Kotzab, H., Mikkola, J. H., Skjoett-Larsen, T. (2007). Complementary theories to supply chain management. Supply Chain Management, Volume 12 Issue 4, 284–296.
* Hines, T. (2004). Supply chain strategies: Customer driven and customer focused. Oxford: Elsevier.
* Hopp, W. (2011). Supply Chain Science. Chicago: Waveland Press.
* Kallrath, J., Maindl, T.I. (2006): Real Optimization with SAP® APO. Springer .
* Kaushik K.D., & Cooper, M. (2000). Industrial Marketing Management. Volume29, Issue 1, January 2000, Pages 65–83
* Kouvelis, P.; Chambers, C.; Wang, H. (2006): *Supply Chain Management Research and Production and Operations Management: Review, Trends, and Opportunities.* In: Production and Operations Management, Vol. 15, No. 3, pp.&nbsp;449–469.
* Larson, P.D. and Halldorsson, A. (2004). Logistics versus supply chain management: an international survey. International Journal of Logistics: Research & Application, Vol. 7, Issue 1, 17–31.
* Simchi-Levi D., Kaminsky P., Simchi-levi E. (2007), Designing and Managing the Supply Chain, third edition, McGraw-Hill
* Stanton, D. (2020), *Supply Chain Management For Dummies*, Second Edition. Wiley New York. 
* Houlihan, J.B. (1985), "International Supply Chain Management", International Journal of Physical Distribution & Materials Management, Vol. 15 No. 1, pp.&nbsp;22–38. 
* 
* Douglas J. Thomas, Paul M. Griffin, Coordinated supply chain management, European Journal of Operational Research, Volume 94, Issue 1, 1996, Pages 1–15, , 
* 
* Keah Choon Tan, "A framework of supply chain management literature", European Journal of Purchasing & Supply Management, vol. 7, no. 1, (2001), pp.&nbsp;39–48, ,  
* 

Կատեգորիա:Առևտուր
Կատեգորիա:Արդյունաբերական ճարտարագիտություն
Կատեգորիա:Արդյունաբերություն
Կատեգորիա:Բեռնափոխադրումներ
Կատեգորիա:Բիզնես
Կատեգորիա:Գլոբալ բիզնեսի կազմակերպում
Կատեգորիա:Դիստրիբուցիա (բիզնես)
Կատեգորիա:Էլեկտրոնային առևտուր
Կատեգորիա:Լոգիստիկա
Կատեգորիա:Կառավարում ըստ տեսակի
Կատեգորիա:Ձեռնարկություններ
Կատեգորիա:Մարքեթինգ
Կատեգորիա:Մենեջմենթ
Կատեգորիա:Միջազգային առևտուր
Կատեգորիա:Մշակող արդյունաբերություն և արտադրություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն