Չինական դիցաբանություն

**Չինական դիցաբանություն** (չին. 中國神話, փինյին *Zhōngguó shénhuà*), ընդհանուր առմամբ հին լեգենդների, պատմության, կրոնի և ծիսակարգերի ամբողջություն, որը հին ժամանակներում փոխանցվում էր տարբեր միջոցներով, ինչպիսիք են՝ ավանդույթները, առակները, վեպերը, ծեսերը, պարերը կամ օպերաները: Որոշ առումներով, հին առասպելները դիտարկվել են որպես պատմական ճշմարտություն: Չինական դիցաբանության ամենավաղ գրառումները կարելի է գտնել հին չինական դասական աշխատություններում, ինչպիսիք են՝ «Գիրք սարերի ու ծովերի», «Ջրային ուղիների դասականի մեկնությունը», «Փաստաթղթերի գիրքը», «Ինը երգեր», «Մեծ պատմաբանի գրառումները», «Ծեսերի գիրքը», «Չու Ցը» «Լյու Շը Չուն Ցիո», «Կուո Յու», «Ծուո Չուան», «Լիե Ծը» և «Խուայ Նան Ծը» :

## Պատմություն
Ինչպես մյուս ժողովուրդների դիցաբանությունները, չինական հնագույն առասպելները ևս ծագել են նախնադարյան հասարակությունից, երբ մարդիկ փորձել են տրամաբանության և երևակայության միջոցով բացատրել տարբեր բնական երևույթները։ Սակայն գիտելիքների սահմանափակ մակարդակի պատճառով այդ բացատրությունները հաճախ պատված էին խորհրդավորության շղարշով։ Մյուս կողմից, հնագույն առասպելները նաև հին հասարակության արտացոլումն են։ Առասպելական կերպարները մեծամասամբ ստեղծվել են նախնադարյան մարդու սեփական պատկերացումներից։ Օրինակ՝ որսորդական ցեղերը ստեղծել են որսորդության հետ կապված առասպելներ, իսկ գյուղատնտեսությամբ զբաղվող ցեղերը՝ գյուղատնտեսության հետ կապված առասպելներ:

Չինական դիցաբանությունը տարբերվում է հին չինական ավանդական տոհմային (պատրիարխալ) կրոններից և հին դաոսական դիցաբանությունից, քանի որ, համեմատած Եվրոպական երկրների, որոնք հիմք են հանդիսացել հունական դիցաբանության առաջացման համար, Չինաստանն ընդգրկում է ավելի լայն շրջանակ և ներառում է բազմաթիվ էթնիկ խմբեր և կրոններ, ինչպես օրինակ Հնդկաստանը, որը հիմք է հանդիսացել Ջայնիզմի և Հինդուիզմի և այլ կրոնների առաջացման համար: Հետևաբար, «չինական դիցաբանություն» տերմինը սովորաբար օգտագործվում է միայն Ցին կայսրությունից առաջ Հուաքսիա էթնիկ կրոնի դիցաբանությանը վերաբերելու համար, բայց այն հաճախ շփոթվում է դաոսական դիցաբանության և հան չինական բուդդայական դիցաբանության հետ:

### Առասպելների ծագման տեսություններ
* *Առասպելների բազմաշերտություն* – Առասպելները հնագույն ժողովրդական պատմություններ են, որոնք փոխանցվել են բերանացի։ Դարերի ընթացքում դրանք անընդհատ լրացվել և վերափոխվել են, ինչի հետևանքով բովանդակությունը դարձել է ավելի հարուստ, սակայն հնարավոր է նաև, որ սկզբնական տեսքն անճանաչելիորեն փոխված լինի: 
* *Ավանդույթների շարունակականություն* – Առասպելներն արձանագրում են հնագույն ժողովուրդների կենսափորձը և նրանց սուբյեկտիվ պատկերացումներն ընկալվող երևույթների վերաբերյալ. դրանցում արտացոլված է հասարակության զարգացման ընթացքը:
* *Սրբազան առասպելներ* – Առասպելները ձևավորվել են ցածր գիտական մակարդակ ունեցող նախնադարյան հասարակություններում, ինչի պատճառով բնության երևույթներին տրվել են սրբազան կամ աստվածային մեկնաբանություններ:

### Դասակարգում
Ըստ Չինացի դիցաբան Յուեն Քըի դասակարգման ՝ չինական դիցաբանությունը  կարելի է դասակարգել երեք բաժնի՝ «դիցաբանություն», «լեգենդներ» և «հեքիաթներ»

*«Դիցաբանություն»-ը* սկսվում է Ցին և Հան դինաստիաներից և հիմնականում նկարագրում է մարդկանց և բնության, անիմիզմի և հին կրոնների միջև եղած հարաբերությունները: Դիցաբանությունը գլխավորում էին աստվածներ կամ կիսաստվածներ, որոնք  տարբերվում են սովորական մարդկանցից արտաքին տեսքով, կարողություններով և նվաճումներով: Միևնույն ժամանակ, դիցաբանությունը ներկայացնում  է անհավանական ժամանակի, տարածության կամ իրադարձության մասին։

*«Լեգենդներ»-ը* բանավոր փոխանցվող պատմություններ են: Այս պատմությունները առաջացել են տարբեր հեռավորության վրա գտնվող վայրերում՝ բնակչության միգրացիայի պատճառով, և դրանք կարող են նաև տարբերվել՝ կախված գտնվելու վայրից: Լեգենդների գլխավոր հերոսները մարդիկ են, և չնայած նրանց արտաքին տեսքն ու կարողությունները չափազանցված են, դրանք անընդունելի չեն, և բովանդակությունը ավելի մոտ է իրական աշխարհին։

*«Հեքիաթներ»-ը* դիցաբանության տարբերակ են և կարող են նաև անվանվել «անմահ պատմություններ»: Դրանք ծագել են դեռևս Պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանում և ի հայտ են եկել դաոսիզմի վերելքի հետ մեկտեղ: Նրանք հիմնականում առաջ են մղում անմահների գաղափարը և դաոսական մշակույթը՝ նկարագրելով անմահների կյանքը և նրանց նրանց  անմահ դառնալու փորձերը։ Չնայած գիտնականները չինական դիցաբանությունը բաժանել են վերը նշված երեք կատեգորիաների, դաոսականները պատմության ընթացքում իրենց համոզմունքներն ու երևակայությունները ներառել են դիցաբանության մեջ, իսկ ժողովրդական պատկերացումներում երեքն էլ հաճախ խառնվել են մեկ միասնական համակարգի մեջ։

### Գրական բնութագիր
Չինական դիցաբանության բնութագրերի վերաբերյալ տարբեր ոլորտների գիտնականներ իրենց ուշադրությունը կենտրոնացնում են իրենց մասնագիտացման ոլորտների վրա և դրանից ելնելով  զարգացնում են տարբեր տեսակետներ, իսկ չին գրականագետները սովորաբար ուշադրությունը դարձնում են դրանց գրական արժեքին և համարում  որ չինական առասպելներն ունեն հետևյալ առանձնահատկությունները․ հարուստ երևակայություն, պարզ բովանդակություն, բայց միևնույն ժամանակ իրական ու կենդանի պատկերում, ուժեղ պատմողականություն և ռոմանտիզմի երանգ, գլխավոր հերոսների վառ ու արտահայտիչ կերպարներ։
### Ազդեցություն
Այն բանից հետո, երբ Դաոսականությունը սկսեց ծաղկում ապրել Կենտրոնական հարթավայրերում դաոսական քրմերը, եկեղեցական գործերն արդյունավետորեն բոլոր ուղղություններով տարածելու համար, հին առասպելաբանության կամ այլ կրոնական հավատալիքների հիմքի վրա ավելացրին իրենց սեփական գաղափարներն ու հոգևոր կերպարները։ Այսպես աստիճանաբար ձևավորվեց աստվածությունների համակարգ, որն ընդգրկում էր Երեք նվիրյալներին, Նեֆրիտի կայսրին, Երեք պաշտոնյա մեծ կայսրին և այլն։

Դաոսականության արդի հոգևոր մեթոդները, բացի բուն դաոսական հայեցակարգերից, ժառանգել են նաև հնագույն ժամանակների անիմիզմի, նախնիներ պաշտամունքի և տոտեմիզմի հավատալիքները։

Ցին դինաստիայից մինչև Մին ժամանակաշրջանը չինական գրականության պատմության մեջ հայտնվեց մի ուղղություն, որը հայտնի է որպես տարօրինակ պատմություններ կամ «աստվածների և դևերի մասին վեպեր»: Այս ստեղծագործությունները հիմնականում պատմում են աստվածների, ոգիների, անմահների, դևերի, ոգի-կերպարանափոխների, հրեշների և սատանաների մասին։ Դրանցից շատերը հիմնված են առասպելների, լեգենդների և անմահների մասին պատմությունների վրա։ Ամենանշանավոր գործերից են.
* *«Աստվածների հայտնությունը»*
* *[[Ճանապարհորդություն դեպի արևմուտք|«Ճանապարհորդություն դեպի արևմուտք»]]*
* *«Ծաղիկները հայելու մեջ»*
* *«Լյաո Ճայի տարօրինակ պատմությունները»*

## Հին Հան ժամանակաշրջանի դիցաբանություն
### Արարչագործության առասպելներ

Հան ազգի արարչագործության առասպելները ձևավորվել են կոնֆուցիական գրականության, դաոսական գրականության և ժողովրդական հավատալիքների միաձուլումից։ Այնուամենայնիվ, տարբեր տարբերակների միջև շարադրանքը  հաճախ հակասական է։ Այն հարցի շուրջ, թե ով է չինական դիցաբանության առաջին «էակը», ըստ ժամանակաշրջանների հաջորդականության, ի հայտ են եկել մի քանի տարբերակներ՝ Շան Տի (Գերագույն երկնային տիրակալ), Տի Թիեն, Նյույվա, Պանգու և Նեֆրիտի կայսրը։

* **Շան Տի**. Շան Տի աստծո մասին ամենավաղ գրավոր հիշատակությունները հայտնվում են  «Մեծ պատմաբանի գրառումները» աշխատությունում։ Նրա մասին առասպելները հավանաբար գոյություն են ունեցել մ.թ.ա 700 թվականին կամ ավելի վաղ։ Գրականության մեջ նրա «մարդկային» կողմը մեկնաբանվում է Կոնֆուցիոսի խոսքերով, օրինակ՝ «Չեմ դժգոհում Երկնքից և չեմ մեղադրում մարդկանց... միայն Երկինքն է ինձ ճանաչում»։ Նրա հիմնական առաքինությունն է ժողովրդին փոխանցել երկնքին ու երկրին երկրպագելու գաղափարը։
* **Տի Թիեն կամ Երկնքի կայսր**.Չնայած ընդունված է կարծել, որ սա նույն  Շան Տի աստվածն է, չինագետ Հերլի Գրիլի հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Շան Տի մասին առասպելներն ավելի հին են։ Որոշ պատմաբաններ կարծում են, որ Չոու տոհմը պաշտում էր Երկինքը՝ Տի Թիենին, իսկ Շան տոհմը՝ Շան Տիին։ Շան թագավորության անկումից հետո Արևմտյան Չոուն, օրինականություն հաստատելու համար, միավորեց այս երկու կերպարները՝ ստեղծելով Հաո: Թիենի մասին գրավոր ամենահին հիշատակությունը հանդիպում է  «Մեծ պատմաբանի գրառումները» աշխատությունում։ Շան Տիի կերպարը հետագայում դարձավ կոնֆուցիականության հիմնական աստվածությունը։ Ժողովրդական պատկերացումներում Երկինքն ավելի «մարդակերպ» է։ Չինաստանի կայսրերն իրենց անվանում էին «Երկնքի որդի» (Թիան Ծը), իսկ Պեկինի Երկնքի տաճարը Մին և Ցին դինաստիաների կայսրերի համար ծառայում էր որպես երկնքին զոհաբերություններ մատուցելու վայր։
* **Նյույվա և Ֆուսի.** Նյույվայի մասին ամենավաղ հիշատակությունները հայտնվում են «Լիե Ծը» և «Չու Ցը» աշխատություններում։ Նրանց մասին հիշատակումները թվագրվում են դեռևս պատմության մեջ առնվազն մ.թ.ա. 350 թվականից։ Ավանդության համաձայն՝ Նյույվան ունի կիսամարդ-կիսաօձի կերպարանք: Ֆուսիի հետ միասին  նրանք համարվում են մարդկության նախահայր։ Երբ Կոն Կոն աստվածը կոտրեց երկնքի հենասյունը, Նյույվան հալեցրեց հինգագույն քարերը՝ երկինքը կարկատելու համար։
* **Պանգու**.Պանգուի մասին ամենավաղ գրավոր հիշատակությունը հանդիպում է Երեք թագավորությունների դարաշրջանի հեղինակ Սյու Ճընի «Սան վու Լի Ծը» աշխատությունում։ Ըստ լեգենդի նախահայր Պանգուն հսկայական կացնով բաժանեց երկինքն ու երկիրը քաոսից, իսկ Պանգուի մահից հետո նրա մարմնի մասերից ձևավորվեցին բնության երևույթներն ու անձինք։
* **Նեֆրիտի կայսր.** Լեգենդի համաձայն՝ նա դաոսական Երեք նվիրյալների կողմից ստեղծված նախաստեղծ աստվածությունն է։ Նա համարվում է բոլոր աստվածների ու անմահների անվանական առաջնորդը։ Ժողովուրդը նրան անվանում է նաև *Յույ-հուան* կամ  *Յուհ-Դի։*

## Հան ազգի լեգենդար դարաշրջան
### Երեք ինքնիշխաններ և հինգ կայսրեր
Նյույվայից հետո աշխարհը կառավարելու եկան Երեք ինքնիշխաններն ու հինգ կայսրերը (մոտավորապես մ.թ.ա. 29-րդ դարից մինչև 22-րդ դար)։ Այս առաջնորդները հետագա սերունդների կողմից համարվել են իմաստնության և բարոյականության օրինակներ։ Դարեր շարունակ տարբեր գիտնականների միջև տարակարծություններ են եղել նրանց ստույգ ինքնության վերաբերյալ, սակայն առավել ընդունված են Շը Ծի և Շան Շու աշխատություններում նշված տարբերակները.

Երեք ինքնիշխաններ 
* *Սուիրեն*  – Ըստ ավանդության՝ նա մարդկանց սովորեցրել է կրակ ստանալ փայտը շփելու միջոցով և օգտագործել այն։
* *Ֆուսի* – Ըստ ավանդության՝ նա մարդկանց սովորեցրել է ցանցեր հյուսել ձկնորսության, որսորդության և անասնապահության համար։
* *Շենոն*  – Ըստ ավանդության՝ նա գյուղատնտեսության և բժշկության հիմնադիրն է, ով մարդկանց սովորեցրել է բուժում և հողագործություն։
Հինգ կայսրեր 
* **Հուան Դի կամ Դեղին կայսր**  – Ըստ «Մեծ պատմաբանի գրառումները» ՝ նա հինգ կայսրերից առաջինն է։ Հուան Դին համարվում է չին ազգի նախահայրը, ով հաղթեց Չի Յուին և միավորեց բոլոր ցեղերը (այդ ժամանակ հայտնագործվեց «հարավը ցույց տվող կառքը»՝ կողմնացույցի նախատիպը)։
* **Չժուանշու** – Ըստ ավանդության՝ նա Դեղին կայսեր թոռն էր և Ջյուլի ցեղի առաջնորդը։
* **Կայսր Կյու**  – Ըստ ավանդության՝ նա Դեղին կայսեր ծոռն էր և Ջուան Սյույի եղբորորդին։
* **Կայսր Յաո** – Ըստ ավանդության՝ Դի Կուի մահից հետո գահը ժառանգեց անկարող Ժին, սակայն ցեղերի առաջնորդները լքեցին նրան և փոխարենը սատարեցին Յաոյին։
* **Կայսր Շուն** – Ըստ ավանդության՝ Շունի դարաշրջանը հողագործության բուռն զարգացման և բարոյական արժեքների ձևավորման սկիզբն էր։

### Մեծն Յուն և ջրհեղեղի զսպումը
Ըստ ավանդության՝ կայսր Յաոյի ժամանակաշրջանում աշխարհը համակված էր համատարած ջրհեղեղներով։ Յաոն հրամայեց Կունին վերահսկել ջրհեղեղի դեմ պայքարը, սակայն ինը տարի անց նա ձախողեց։ Երբ Շուն Կայսրը բազմեց գահին, նա մահապատժի ենթարկեց Կունին և հրամայեց վերջինիս որդուն՝ Յուին, շարունակել գործը։ Ուսումնասիրելով հոր ձախողման պատճառները՝ Յուն, Պոյիի և Հոու Ծիի հետ միասին, բարեփոխեց ջրհեղեղի վերահսկման մեթոդները։ Տասներեք տարվա տքնաջան աշխատանքից հետո նրան վերջապես հաջողվեց  կասեցնել մեծ ջրհեհաղեղը։ Հաջողությունից հետո կայսր Շունը Յուին շնորհեց Պո  տիտղոսը և որպես կալվածք շնորհեց Սիա երկիրը (ներկայիս Հենան նահանգը)։ Գահակալության 33-րդ տարում Շունը գահը փոխանցեց Յուին։ Իր սխրագործությունների համար հետագա սերունդները նրան անվանեցին Մեծն Յու (大禹 )։

### Սիա դինաստիա
Սիա դինաստիայի հիմնադրման վերաբերյալ կան մի քանի տարբերակներ, սակայն ամենատարածվածն հետևյալն է. երբ Մեծն Յուի գահակալության ժամանակ, նա սկզբում մտադիր էր իր ժառանգորդ ընտրել Արևելյան Յի ցեղի առաջնորդ Կաո Յաոյին։ Սակայն Կաո Յաոն մահացավ Յուից առաջ, և կայսրը ժառանգորդ նշանակեց նրա որդուն՝ Յիին։ Յուի մահից կարճ ժամանակ անց նրա որդին՝ Ցին, տարբեր ցեղապետերի աջակցությամբ, տապալեց Յիին և ինքն իրեն հռչակեց կայսր։ Սրանով վերջ դրվեց գահը արժանավորին փոխանցվելու հին համակարգին և սկիզբ դրվեց Չինաստանի առաջին ժառանգական դինաստիային։

Առասպելաբանները Սիա դինաստիան համարում են կիսաառասպելական դարաշրջան։ Թեև «Մեծ պատմաբանի գրառումները» և «Բամբուկե տարեգրություններում» նշված են Սիա դինաստիայի տասնյոթ տիրակալների անունները, հնագետները հետագայում Էրլիտոուում (ներկայիս Հենան նահանգի Յանշի քաղաքում) հայտնաբերել են պալատական համալիրի ամբողջական ավերակներ, որոնք հայտնի են որպես Էրլիթոու մշակույթ։ Այնուամենայնիվ, մինչ օրս չկան գրավոր ապացույցներ, որոնք պաշտոնապես կհաստատեն, որ այդ վայրը հենց Սիա դինաստիայի մայրաքաղաքն է եղել։

### Շան դինաստիա
Ըստ ավանդության՝ Սիա դինաստիայի վերջին տիրակալ Ջյեն արյունարբու բռնապետ էր։ Շան ցեղի առաջնորդ Թանը, միավորվելով այլ ցեղախմբերի առաջնորդների հետ, տապալեց Սյա Ջյեին և հիմնադրեց Շան դինաստիան։ Շան դինաստիայի կառավարման շրջանն ընդգրկում է մոտավորապես մ.թ.ա. 1600-ից մինչև 1046 թվականները։ Սկզբնական շրջանում մայրաքաղաքը բազմիցս փոխվել է, սակայն երբ գահ բարձրացավ Պան Գենը, նա հաստատվեց Յինում (այսօրվա Հենան նահանգի Անյան քաղաքը)։ Շան դինաստիայի վերջին արքան՝ Ժոուն, վարում էր բռնապետական քաղաքականություն։ Մոտավորապես մ.թ.ա. 1046 թվականին Չժոուի Վու արքան, դաշնակցելով այլ ցեղապետերի հետ, հարձակվեց Չաոգեի վրա՝ պատժելու Շան Ժոուին։ Ժոու արքան ինքնահրկիզվեց Լուտայ աշտարակում, և դրանով Շան դինաստիան կործանվեց։

Հնագետների կողմից հայտնաբերված Յինսյուի ավերակները ապացուցում են Շան քաղաքակրթության գոյությունը, սակայն Սյա-Շան-Չժոու ժամանակագրության վերաբերյալ դեռևս կան բազմաթիվ վիճելի հարցեր։ Շան դինաստիայի անկումը և Չժոու դինաստիայի հաստատումը կազմում են «Աստվածների հաստատումը» (Fengshen Yanyi) դասական վեպի հիմնական բովանդակությունը։ Շան դինաստիայի ժողովրդի կողմից պաշտվող Երկնային արքան (Tiandi) արևելյան կերպարի/համակարգի աստվածություն էր, որը ժառանգվել էր հին չինական մշակույթի հավատալիքներից։

## Դիցաբանական բույսեր
Չինական առասպելաբանության մեջ հանդիպում են ամենատարբեր տեսակի աստվածային բույսեր։ Դրանցից մի քանիսն աճում են երկնային ոլորտում կամ երկրային դրախտում, իսկ մյուսները՝ Երկրի չափազանց հեռավոր կամ դժվարհասանելի վայրերում։

* *Ֆուսան*  – Սա այն առասպելական ծառն է, որը համարվում է արևի բնակավայրը։
* *Լին Ճը* – Սիմվոլիկ սունկ է, որը խորհրդանշում է հավերժական կյանքն ու անմահությունը։
* *Սյեն Թաո կամ Անմահության դեղձ (仙桃)* – Նույնպես համարվում է անմահության խորհրդանիշ։
* *Յաո Ցաո*  – Կախարդական կամ թանկարժեք խոտաբույս։

Բացի այդ, դրախտային պարտեզներում կարելի է տեսնել զանազան բույսեր՝ պատրաստված հասպիսից և նեֆրիտից։

## Առասպելական առարկաներ
Չինական առասպելաբանությունը ներառում է ամենատարբեր առասպելական առարկաներ, ինչպիսիք են թանկարժեք քարերը, մարգարիտները, աստվածային գործիքներն ու զենքերը։ Օրինակ՝ Ռու Յի (如意) կախարդական մարգարիտը, զանազան լուսարձակող քարեր, Սուի հոուի (隋侯珠) մարգարիտը, վիշապների հետ կապված բարեբեր մարգարիտները, ինչպես նաև Ինը կաթսաները (九鼎),**,** որոնք խորհրդանշում էին Չինաստանի ինը նահանգների տիրակալների լեգիտիմությունը։ Զենքերը նույնպես չափազանց տարածված են չինական առասպելաբանության մեջ. օրինակ՝ լեգենդար նետաձիգՅին (羿)**)** օգտագործեց Դի Ծիուն աստծո նվիրած աստվածային աղեղը՝ ցած բերելու համար ինը չարագործ արևները։

#### Թանկարժեք զարդեր
* Ռու Յի Պաո Ճու  – ցանկությունները կատարող թանկարժեք մարգարիտ։
* Զանազան լուսարձակող քարեր, Սուի հոու Յի մարգարիտը, Վիշապի մարգարիտը և այլն։

#### Զենքեր
* *Կուան Յուի* «Կապույտ վիշապի կիսալուսնաձև դանակը» 
* *Սին Թիեն*  վահանն ու մարտական կացինը։
* *Տի Ծիունի* Յիին նվիրած աղեղն ու նետերը։
* Չ''ի Յուի''  բազմաթիվ զենքերն ու զրահները։

## Համեմատական առասպելաբանություն
Չինական առասպելաբանության ուսումնասիրության շնորհիվ մարդիկ բազմաթիվ նոր պատկերացումներ են ձեռք բերել համեմատական առասպելաբանության ոլորտում։ Համեմատական առասպելաբանության նպատակն է համադրել տարբեր մշակույթների առասպելները՝ բացահայտելու համար ընդհանուր թեմաները, մոտիվները կամ այլ բնորոշ հատկանիշներ։ Չինական առասպելաբանության հետազոտության գործում կարևոր ավանդ ունեցող վաղ համեմատական առասպելաբանության ջատագովներից են Ժորժ Դյումեզիլը և Ջեյմս Ջորջ Ֆրեզերը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 袁珂：《中國古代神話》（上海：商務印書館，1957）.
* 袁坷：《中國神話通論》（成都：巴蜀書社，1993）.
* 王孝廉：《嶺雲關雪——民族神話學論集》（北京：學苑出版社，2002）.

## Արտաքին հղումներ
* 張學明：《中西神話》.
* 小南一郎 著，辛如意 譯：〈神話思考的基本構造——以中國神話為中心〉.
*王孝廉：〈王权交替与神话转换〉。
* 李豐楙：〈先秦變化神話的結構性意義 —— 一個「常與非常」觀點的考察〉.
*李福清：〈中國古代神話與章回小說〉。
* 杨利慧：〈中国神话学的现状与未来〉.
*神明的类别与职能

Կատեգորիա:Ասիական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Դիցաբանություն
Կատեգորիա:Չինաստանի մշակույթ