Թեթև մտավոր հետամնացություն

**Թեթև մտավոր հետամնացություն**, որը հայտնի է նաև որպես թեթև ID կամ թեթև մտավոր զարգացման խանգարում, իսկ նախկինում՝ որպես թեթև մտավոր հետամնացություն, մտավոր հետամնացության ձև, որը բնութագրվում է մտավոր և հարմարվողական գործառույթների թեթև խանգարումով:Թեթև ID-ին ազդում է աշխարհի բնակչության մոտ 1%-ի վրա և հաճախ ժառանգական է, բայց կարող է նաև ազդվել շրջակա միջավայրի գործոններից և սինդրոմային պատճառներից (օրինակ՝ Դաունի համախտանիշ): Թեթև մտավոր հետամնացություն ունեցող շատ երեխաներ մինչև դպրոցական տարիքը դրսևորվում են որպես տիպիկ զարգացողներ, նրանք հաճախ ավելի դանդաղ են սովորում, քան իրենց հասակակիցները, և կարող են դժվարություններ ունենալ անգիր սովորելու կամ վերացական մտածողության հետ կապված առաջադրանքների հետ կապված: Ակադեմիական գործունեությունից դուրս նրանք կարող են նաև սոցիալապես անհաս թվալ և օգնության կարիք ունենալ առօրյա կյանքում: Մեծահասակ տարիքում թեթև մտավոր հետամնացություն ունեցող մարդկանց մեծ մասը ձեռք է բերում ակադեմիական հմտություններ, որոնք նման են 7-8 տարի դպրոցական կրթություն ստացած մարդու: Թեթև մտավոր հետամնացություն ունեցող շատ մեծահասակներ կարող են աշխատել և ապրել միայնակ, բայց կարող են օգնության կարիք ունենալ առօրյա կյանքի ավելի բարդ գործողություններում, ինչպիսիք են սննդի պատրաստումը, փողի կառավարումը և հասարակական միջոցառումների կազմակերպումը: Թեթև մտավոր հետամնացությունը ուղեկցվում է բազմաթիվ խանգարումներով, մասնավորապես զարգացման: Թեթև մտավոր հետամնացության տարածված ուղեկցող հիվանդություններից են ուշադրության դեֆիցիտի/հիպերակտիվության խանգարումը, աուտիզմի սպեկտրի խանգարումը, զարգացման կոորդինացիայի խանգարումը և ուղեղային կաթվածը:

## Նշաններ և Ախտանիշներ
Վաղ մանկություն

Վաղ մանկության շրջանում թեթև ինտելեկտուալ հաշմանդամություն ունեցող երեխաները զարգացման առումով կարող են չտարբերվել սովորական զարգացող երեխաներից:Նրանք սովորաբար կարողանում են հասկանալ այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են ժամանակը, տարածությունը, փողը և վտանգից խուսափելը, սակայն դժվարություններ են ունենում հիշողություն պահանջող առաջադրանքներում՝ օրինակ շաբաթվա օրերի անունները սովորելու կամ հեռախոսահամարներ հիշելու ժամանակ:

Նրանց կարող է անհրաժեշտ լինել օգնություն սոցիալական որոշ հմտություններում, որոնք կապված են «մտքի տեսության» հետ (այլ մարդկանց մտքերն ու զգացմունքները հասկանալը), սակայն ընդհանուր առմամբ կարող են ցուցաբերել քաղաքավարի վարքագիծ և խաղալ այլ երեխաների հետ: Նրանք կարող են նաև դժվարությամբ պահպանել կենտրոնացված ուշադրությունը 30 րոպեից ավելի։Սոցիալական առումով նրանք սովորաբար ունեն սոցիալական իրավիճակների ավելի կոնկրետ ընկալում, քան բնորոշ է իրենց տարիքին, և կարող են աջակցության կարիք ունենալ սոցիալական ազդակները հասկանալու կամ զրույց սկսելու համար:Այս տարիքին հասնելիս թեթև ID ունեցող մարդկանց մեծ մասը արդեն կարողանում է ինքնուրույն կատարել առօրյա կյանքի գործողությունների մեծ մասը։ 

Մեծահասակ տարիքը

Մեծահասակ դառնալու ժամանակ թեթև ինտելեկտուալ հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց մեծ մասը հասնում է ակադեմիական հմտությունների մակարդակի, որը համապատասխանում է մոտ 7–8 տարվա դպրոցական կրթություն ստացած մարդու մակարդակին։

Նրանք կարող են դժվարություններ ունենալ գործադիր գործառույթների (executive functioning) մեջ և խնդիրներ ունենալ առօրյա կյանքի բարդ գործողություններում, ինչպիսիք են ֆինանսների կառավարումը, սննդի պատրաստումը և գնումներ կատարելը:

Շատ մեծահասակներ թեթև ID-ով կարող են աշխատել և միայնակ ապրել, իսկ որոշները նույնիսկ ընտանիք կազմել՝ համապատասխան աջակցության պայմաններում։ Նրանց հանգստի և ժամանցի ձևերը ընդհանուր առմամբ նման են նորմալ ինտելեկտ ունեցող մարդկանցին։

Սոցիալական առումով նրանք կարող են դժվարանալ զրույցների ընթացքում իրենց հույզերն ու վարքը կարգավորելու հարցում և երբեմն երևալ սոցիալապես ոչ հասուն։ Բացի այդ, նրանք ավելի մեծ ռիսկի մեջ են գտնվում սոցիալական մանիպուլյացիայի ենթարկվելու առումով IQ և ախտորոշում:

Թեթև ինտելեկտուալ հաշմանդամություն ունեցող շատ մարդիկ ունեն IQ՝ 55-ից 70 միջակայքում։ Սակայն Հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրական ձեռնարկը (DSM) նշում է, որ ինտելեկտուալ հաշմանդամության աստիճանի ախտորոշումը պետք է հիմնված լինի ոչ թե միայն IQ թեստերի միավորների, այլ առաջին հերթին ադապտիվ (հարմարվողական) գործառույթների մակարդակի վրա:

## Դասընթացներ
Թեթև ինտելեկտուալ հաշմանդամության դեպքում կոնկրետ կենսաբանական պատճառ հայտնաբերելու հավանականությունը ավելի փոքր է, քան ինտելեկտուալ հաշմանդամության ավելի ծանր ձևերի ժամանակ: Թեթև ID-ն նաև ավելի հաճախ է ժառանգական, մինչդեռ ինտելեկտուալ հաշմանդամության մյուս ձևերը հաճախ առաջանում են նոր մուտացիաների հետևանքով:Թեթև ինտելեկտուալ հաշմանդամության դեպքերի մոտավորապես 21%-ը պայմանավորված է հայտնի գենետիկական միկրոջնջումներով և կրկնապատկումներով:Ի տարբերություն ինտելեկտուալ հաշմանդամության ավելի ծանր ձևերի, որոնց տարածվածությունը տարբեր պոպուլյացիաներում համեմատաբար կայուն է, թեթև ID-ի հանդիպման հաճախականությունը մեծապես տատանվում է՝ կախված արտաքին շրջակա միջավայրի գործոններից, օրինակ՝ կրթության և առողջապահական ծառայությունների հասանելիությունից:

Թեթև ինտելեկտուալ հաշմանդամությունն ունի նաև բազմաթիվ սինդրոմային պատճառներ։ Դաունի համախտանիշ (DS) ունեցող մեծահասակների մոտավորապես 20–50%-ը ունեն թեթև ինտելեկտուալ հաշմանդամություն:Դաունի համախտանիշ ունեցող մարդկանց մոտ ավելի թեթև ինտելեկտուալ խանգարման հետ կապված են հետևյալ գործոնները՝ համակցված էպիլեպսիայի բացակայությունը, իգական սեռը և C-ռեակտիվ սպիտակուցի (CRP) ավելի ցածր մակարդակը: Դաունի համախտանիշ ունեցող փոքր երեխաները նույնպես ավելի հաճախ ունեն թեթև ինտելեկտուալ հաշմանդամություն, քան նույն համախտանիշով դեռահասները:Այլ գենետիկական խանգարումներ նույնպես կարող են հանգեցնել թեթև ինտելեկտուալ հաշմանդամության:Միկրոցեֆալիան (գլխուղեղի և գանգի փոքր չափսեր) նույնպես համարվում է թեթև ինտելեկտուալ հաշմանդամության ռիսկի գործոն։ Մի հետազոտության համաձայն՝ զարգացման խանգարումներ և միկրոցեֆալիա ունեցող երեխաների 14.7%-ի մոտ հայտնաբերվել է թեթև ինտելեկտուալ հաշմանդամություն, մինչդեռ զարգացման խանգարումներ ունեցող, բայց գանգի նորմալ չափսեր ունեցող երեխաների մոտ այդ ցուցանիշը կազմել է։ Ծննդաբերական վնասվածքները և ծննդի հետ կապված այլ գործոնները նույնպես կարող են մեծացնել թեթև ինտելեկտուալ հաշմանդամության զարգացման ռիսկը:

Հետևյալ գործոնները կապ ունեն թեթև ID-ի ռիսկի բարձրացման հետ՝հոր բարձր տարիք, արգանդային արյունահոսություն, ծնունդ առաջնային (առաջին) կեսարյան հատմամբ, ծնվելուց 5 րոպե անց ցածր Ապգարի գնահատական(նորածնի ընդհանուր գնահատական), հղիության ժամկետի նկատմամբ փոքր չափերով ծնվելը, ծնվելուց հետո ավելի քան 30 րոպե տևող օժանդակ շնչառության անհրաժեշտություն:

## Տարածվածություն
Աշխարհի բնակչության մոտավորապես 1–3%-ը ունի ինտելեկտուալ հաշմանդամության որևէ ձև, որոնցից մոտ 85%-ը՝ թեթև ինտելեկտուալ հաշմանդամություն (mild ID)։ Թեթև ID-ի տարածվածության գնահատականները տարբեր են և երբեմն կարող են չափազանցված լինել, եթե որպես միակ չափանիշ օգտագործվում է միայն IQ թեստը, քանի որ ինտելեկտուալ հաշմանդամության ախտորոշումը պահանջում է թե՛ ցածր IQ միավոր, և թե՛ ադապտիվ (հարմարվողական) գործառույթների խանգարում։:

Մի շարք գործոններ կարող են ազդել թեթև ID-ի հանդիպման հաճախականության վրա։ Տղամարդ սեռը, ցածր սոցիալ-տնտեսական վիճակը և ընտանիքում ինտելեկտուալ հաշմանդամության պատմության առկայությունը բարձրացնում են թեթև ID-ի զարգացման ռիսկը: 

Թեթև ինտելեկտուալ հաշմանդամության տարածվածությունը տարբեր է նաև ըստ աշխարհագրական տարածքների:Ֆրանսիայում թեթև ID-ի հանդիպման հաճախականությունը կազմում է 18 դեպք՝ 1,000 բնակչի հաշվով: Հարավային Աֆրիկայի գյուղական շրջաններում այն հասնում է 29.1 դեպքի՝ 1,000 բնակչի հաշվով:

Միացյալ Նահանգներում և այլ զարգացած երկրներում այդ ցուցանիշը սովորաբար կազմում է մոտ 2.5–5.0 դեպք՝ 1,000 բնակչի հաշվով թեթև ինտելեկտուալ խնդիր ունեցող անձանց կոմորբիդ հիվանդություններ:

## Համակցված հիվանդություններ
### Ատենցիոն-դեֆիցիտ/հիպերակտիվություն խանգարում (ADHD)
Թեթև ինտելեկտուալ խնդիր ունեցող անձանց ամենատարածված հոգեբուժական կոմորբիդությունը ADHD-ն է: Թուրք 111 երեխայի հետազոտության արդյունքներով՝ նրանց 64,9%-ը նույնպես ունեցել է ADHD, ինչը գրեթե երեք անգամ հաճախ է հանդիպում մյուս հոգեբուժական կոմորբիդություններից։ ADHD և թեթև ինտելեկտուալ խնդիր ունեցող երեխաները ավելի հաճախ ունենում են հակադիր վարքագծային խանգարում և վարքային խանգարումների նշաններ՝ համեմատած ADHD ունեցող, բայց ինտելեկտուալ խնդիր չունեցող երեխաների հետ:

### Մոտորիկ համակարգի խանգարում (Դիսպրաքսիա)
Մոտորիկ համակարգի խանգարումները և շարժողական ուշացումը հաճախ հանդիպում են թեթև ինտելեկտուալ խնդիր ունեցող անձանց շրջանում:Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ երեխաների մոտ 82–89%-ը ունենում է շարժողական ունակություններ, որոնք գտնվում են իրենց տարիքային խմբի 16-րդ տոկոսիլից ցածր, և նրանց 92%-ը՝ ամենացածր 5%-ի շրջանակներում։ Ինտելեկտուալ խնդիր ունեցող մեծահասակները սովորաբար ցուցաբերում են միջինից ցածր շարժողական ունակություններ և քիչ ձեռքի նախապատվություն ձեռքի և աչքի կոորդինացիայի առաջադրանքներում։ Հարավկորեացի հետևողականությամբ անցկացված մեկ հետազոտության մեջ պարզվել է, որ թեթև ինտելեկտուալ խնդիր ունեցող դեռահասների մոտորիկ զարգացումը նման է ինքնուրույնության խանգարում ունեցող դեռահասների մոտորիկ մակարդակին։

### Աուտիզմի սպեկտրի խանգարում (ASD)
Աուտիզմը հաճախ հանդիպում է թեթև ինտելեկտուալ խնդիր ունեցող անձանց շրջանում։ Մոտ 24,1% մարդ ունի և՛ թեթև ինտելեկտուալ խնդիր, և՛ ASD, բայց շատ դեպքերում ախտորոշումը կատարվում է միայն դեռահասության կամ ավելի ուշ:

### Ուղեղային կաթված
Ուղեղային կաթվածը կապված է թեթև ինտելեկտուալ խնդիրների բարձր ռիսկի հետ, հատկապես GMFCS 3 մակարդակ ունեցող մարդկանց մոտ։ Մոտ 16% CP ունեցող անձանց մոտ հայտնաբերվում է թեթև ինտելեկտուալ խնդիր։

## Ռիսկերը
Թեթև ինտելեկտուալ խնդիր ունեցող երեխաները, որոնք գտնվում են տնից դուրս խնամքի պայմաններում, ավելի բարձր ռիսկ են ունենում սեռական ոտնձգության ենթարկվելու, քան սովորական երեխաները՝ 1,000 երեխայի վրա 9,8 դեպքով։ Մեծահասակների շրջանում սեռական ոտնձգության դեպքերը կազմում են 24,3%։ Թեթև ինտելեկտուալ խնդիր ունեցող ավագ դպրոցի աշակերտները ավելի քիչ են վստահում, որ կարող են արտահայտել իրենց կարծիքը, կայացնել սեփական որոշումներ կամ հավատալ, որ ուժեղ աշխատելը կօգնի իրենց հասնել նպատակներին, համեմատած սովորողական սովորելու դժվարություններ կամ այլ ոչ ինտելեկտուալ խնդիրներ ունեցող ուսանողների հետ, ովքեր հատուկ կրթության ծառայություններ են ստանում։  Թեթև ինտելեկտուալ խնդիր ունեցող մեծահասակները ավելի մեծ հավանականությամբ են զարգացնում դեմենցիա, քան ընդհանուր բնակչությունը։ Մի ուսումնասիրության համաձայն՝ թեթև ինտելեկտուալ խնդիր ունեցող մեծահասակների, որոնց մոտ Դաունի սինդրոմ չի եղել, 14,6%-ը ունեցել է դեմենցիա:

## Հղումներ