Արտաերկրյան բանականություն

**Արտաերկրյան բանականություն՝** (, ETI) հիփոթետիկ էակներ, արտաերկրյան քաղաքակրթություն կամ արհեստական էակներ՝ օժտված նույն ճանաչողական ունակություններով, ինչ մարդիկ։ Նման կյանքի գոյության վերաբերյալ մինչ օրս որևէ հավաստի փաստ չի արձանագրվել։ Այլ բնակեցված աշխարհների հնարավոր գոյության հարցը քննարկվել է դեռևս հնագույն ժամանակներից։ Հասկացության ժամանակակից ձևակերպումն ի հայտ եկավ Կոպեռնիկոսյան հեղափոխությունից հետո, երբ ապացուցվեց, որ Երկիրը Արեգակի շուրջ պտտվող մոլորակ է, իսկ մյուս մոլորակներն, իրենց հերթին՝ այլ աշխարհներ։ Այս նոր ընկալման շնորհիվ բարձրացվեց այլ բնակեցված մոլորակների կամ արբայնակների գոյության հարցը։ Այն դարձել է գիտության ամենավիճահարույց հարցերից մեկը և կենտրոնական թեմա է թե՛ գիտական ֆանտաստիկայի, թե՛ ժամանակակից մշակույթի համար։

Որպես այլընտրանքային անվանում գործածվում է նաև «Արտաերկրյան տեխնոլոգիական մարմնավորումներ» եզրույթը։ Այս եզրույթը ստեղծվել է խուսափելու համար այնպիսի բառերից, ինչպիսիք են «քաղաքակրթություններ», «տեսակներ» կամ «բանականություն», քանի որ դրանք կարող են երկիմաստ լինել, տարբեր կերպ մեկնաբանվել կամ պարզապես կիրառելի չլինել տվյալ համատեքստում։

## Բանականություն
Բանականություն, «բանամտություն» () առավել ճշգրիտ հասկացության հետ մեկտեղ, օգտագործվում է մարդուն բնորոշ ճանաչողական ունակություններով օժտված արտաերկրյան կյանքը նկարագրելու համար: Մեկ այլ փոխարինելի տերմին է *«սոֆոնսիան»՝* իմաստուն կամ առավել իմաստուն լինելը, որի հեղինակն է Քարեն Անդերսոնը, և հրապարակվել 1966 թվականին նրա ամուսնու՝ Պոլ Անդերսոնի աշխատություններում:

Զգայություն,  ինչպես նաև գիտակցություն, հասկացություն, որը երբեմն սխալմամբ օգտագործվում է բանականության և բանամտության իմաստով, քանի որ այն չի բացառում կյանքի այն ձևերը, որոնք բանամիտ չեն (կամ ավելի լայն իմաստով՝ բանական կամ գիտակից չեն):

*«Արտաերկրյան քաղաքակրթություն»* եզրույթը սահմանում է արտաերկրյան բանականության առավել մասնավոր դեպք: Այն բանական և բանամիտ արտաերկրյան կյանքի հնարավոր երկարաժամկետ արդյունքն է:

## Հավանականություն
Կոպեռնիկոսյան սկզբունքն ընդհանրացվում է մինչև այն ռելյատիվիստական գաղափարը, որ մարդիկ տիեզերքի արտոնյալ դիտորդներ չեն: Բազմաթիվ ականավոր գիտնականներ, այդ թվում՝ Սթիվեն Հոքինգը, ենթադրել են, որ տիեզերքի ահռելի չափերը անհավանական են դարձնում բանական կյանքի բացակայությունը այլ վայրերում։ Այնուամենայնիվ, Ֆերմիի պարադոքսն ընդգծում է ակնհայտ հակասությունը արտաերկրյան քաղաքակրթությունների գոյության բարձր հավանականության և մարդկության կողմից նման քաղաքակրթությունների հետ կապի կամ ապացույցների բացակայության միջև:

Մինչ օրս որևէ արտաերկրյան կյանքի, այդ թվում՝ բանական արտաերկրյան կյանքի որևէ դիտարկում չկա:

Քարդաշևի սանդղակը քաղաքակրթության տեխնոլոգիական առաջընթացի մակարդակը չափելու ենթադրական մեթոդ է՝ հիմնված այն էներգիայի քանակի վրա, որը քաղաքակրթությունն ի վիճակի է օգտագործել:

Դրեյքի հավասարումը հավանականային մոդել է, որն օգտագործվում է Ծիր Կաթին գալակտիկայում ակտիվ, հաղորդակցվող արտաերկրյան քաղաքակրթությունների թիվը գնահատելու համար: 2020 թվականի հետազոտություններից մեկը հաշվարկել է, որ այսօր Ծիր Կաթինում կարող է գոյություն ունենալ շուրջ 36 այլմոլորակային քաղաքակրթություն: 36 «հաղորդակցվող արտաերկրյան բանական» քաղաքակրթությունների դեպքում միջին հեռավորությունը կկազմի մոտ 17,000 լուսատարի: Այդուհանդերձ, հնարավոր է, որ որոշ քաղաքակրթություններ ստեղծած լինեն մեքենաներ, զոնդեր կամ նմանատիպ համակարգեր, որոնք կգոյատևեն նույնիսկ իրենց ստեղծողներից հետո:

## Արտաերկրյան բանականության որոնումներ
Արդեն մի քանի տասնամյակ է, ինչ իրականացվում են արտերկրային բանականությունից եկող ազդանշանների որոնումներ, սակայն մինչ օրս որևէ նշանակալի արդյունք չի գրանցվել։ Արտաերկրյան բանականության որոնումը (ԱԲՈ) արտաերկրյան բանական կյանքին հաղորդագրություններ ուղարկելու փորձն է: Հաղորդագրությունները սովորաբար ուղարկվում են ռադիոազդանշանների տեսքով: Ֆիզիկական հաղորդագրությունները, ինչպիսին է «Պիոներ»-ի հուշատախտակը, նույնպես կարող են համարվել ակտիվ ԱԲՈ-ի մաս։

Հաղորդակցությունը արտաերկրյան բանականության հետ (ՀԱԲ) արտաերկրյան բանականության որոնման մի ճյուղ է, որը կենտրոնանում է այնպիսի հաղորդագրությունների կազման և վերծանման վրա, որոնք տեսականորեն կարող են հասկանալի լինել մեկ այլ տեխնոլոգիական քաղաքակրթության համար:ԱԲՈ-ի ամենահայտնի փորձը 1974 թվականի «Արեսիբո» հաղորդագրությունն էր, որը կազմել էին Ֆրենկ Դրեյքը և Կարլ Սագանը: Այսօր կան բազմաթիվ անկախ կազմակերպություններ և անհատներ, որոնք զբաղվում են CETI հետազոտություններով:

ԱՄՆ կառավարության դիրքորոշումը, որը համահունչ է ոլորտի փորձագետների մեծամասնության կարծիքին, այն է, որ «արտաերկրյան բանականության հետ կապ հաստատելու հավանականությունը չափազանց փոքր է՝ հաշվի առնելով առկա հեռավորությունները»։ Այս տրամաբանությունը ոմանց հանգեցրել է այն եզրակացության, որ առաջին շփումը կարող է տեղի ունենալ ոչ թե կենսաբանական էակների, այլ արտաերկրյան արհեստական բանականության հետ:

Ազդանշան «Wow!»-ն երբևէ հայտնաբերված արտաերկրյան ռադիոազդանշաններից է, թեև այն փաստը, որ նմանատիպ այլ ազդանշան երբևէ չի կրկնվել, դժվարացնում կամ նույնիսկ անհնար է դարձնում դրա ծագման հստակ պատճառի բացահայտումը:

2022 թվականի հունիսի 14-ին Չինաստանի FAST աստղադիտակի հետ աշխատող աստղագետները հայտնեցին արհեստական (հավանաբար այլմոլորակային) ազդանշանների հնարավոր հայտնաբերման մասին, սակայն զգուշացրին, որ լրացուցիչ հետազոտություններ են անհրաժեշտ՝ պարզելու համար, թե արդյոք աղբյուրը կարող է լինել բնական ռադիոմիջամտությունը: 2022 թվականի հունիսի 18-ին ԱԲՈ-ի հետ կապված մի քանի նախագծերի գլխավոր գիտնական Դեն Վերտիմերը նշեց. «Այս ազդանշանները ռադիոմիջամտություններ են. դրանք առաջացել են երկրայինների կողմից ստեղծված ռադիոաղտոտվածությունից, այլ ոչ թե այլմոլորակայիններից»:

## Արտաերկրային շփման հնարավոր մշակութային ազդեցությունը
Արտաերկրային  շփման հետևանքով առաջացող հնարավոր փոփոխությունները կարող են մեծապես տարբերվել իրենց մասշտաբով և տեսակով՝ կախված արտաերկրային  քաղաքակրթության տեխնոլոգիական զարգացվածության մակարդակից, բարյացակամության կամ թշնամանքի աստիճանից և մարդկության հետ փոխադարձ ըմբռնման մակարդակից: Որոշ տեսություններ ենթադրում են, որ արտաերկրյան  քաղաքակրթությունը կարող է լինել այնքան զարգացած, որ հրաժարվի կենսաբանական մարմնից և գոյություն ունենա գերհզոր համակարգիչների մեջ: Այն միջոցը, որով կապ կհաստատվի մարդկության հետ (լինի դա էլեկտրամագնիսական ճառագայթում, ուղղակի ֆիզիկական փոխազդեցություն, արտաերկրային արտեֆակտ, թե այլ տարբերակ), նույնպես կարող է ազդել շփման արդյունքների վրա: Հաշվի առնելով այս գործոնները՝ ստեղծվել են տարբեր համակարգեր՝ արտաերկրյան շփման հետևանքները գնահատելու համար:

Արտաերկրյանների հետ շփման հետևանքները, հատկապես տեխնոլոգիապես գերազանցող քաղաքակրթության դեպքում, հաճախ նմանեցվել են Երկրի վրա երկու խիստ տարբեր մարդկային մշակույթների հանդիպմանը, որի պատմական նախադեպը «Կոլումբոսյան փոխանակումն» է: Նման հանդիպումները սովորաբար հանգեցրել են այն քաղաքակրթության կործանմանը, որի հետ կապ է հաստատվել (ի տարբերություն «կոնտակտավորի», որը նախաձեռնում է կապը), հետևաբար՝ մարդկային քաղաքակրթության կործանումը հնարավոր ելքերից մեկն է: Այնուամենայնիվ, մինչ օրս նման շփման բացակայությունը նշանակում է, որ նմանատիպ ենթադրությունները մեծամասամբ տեսական բնույթ ունեն:

## ՉԲՕլօգիա
Արտաերկրյան հիպոթեզն այն գաղափարն է, ըստ որի որոշ ՉԲՕ-ներ (Չբացահայտված թռչող օբյեկտներ) հանդիսանում են տիեզերանավերը, որոնք կառավարվել կամ ուղարկվել են արտերկրյան էակների կողմից (այս համատեքստում նրանց սովորաբար անվանում են այլմոլորակայիններ): Որպես ՉԲՕ-ների բացատրություն՝ արտերկրյան բանականությունը (ETI) երբեմն հակադրվում է արտատարածական բանականությանը (EDI), ինչպես օրինակ՝ Ջ. Ալեն Հայնեկի աշխատություններում։ 2023 թվականին ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի օրենսդիրները լսումներ անցկացրին՝ քննելու համար, թե ինչպես է ԱՄՆ գործադիր իշխանությունը վերաբերվում ՉԲՕ-ների մասին զեկույցներին:

## Մշակույթ
Բանական կյանքի գոյության հավանականության վերաբերյալ տեսություններն ու դրանց ընկալումը դարձել են մշակույթի մշտական տարր, հատկապես զանգվածային մշակույթում՝ սկսած տիեզերական թռիչքների հեռանկարից և դրանց իրագործումից: Նյու Մեքսիկո նահանգը նույնիսկ 2003 թվականին փետրվարի 14-ը պաշտոնապես հայտարարել է որպես *Արտաերկրյան մշակույթի օր**։*

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ
* An astrophysicist's view of UFOs (Adam Frank; *[[New York Times]]*; 30 May 2021)

Կատեգորիա:Արտաերկրային կյանք
Կատեգորիա:Գիտական ֆանտաստիկա
Կատեգորիա:Տիեզերքի հետազոտություն