Մալթայի տնտեսություն

**Մալթայի տնտեսությունը** սպասարկման ծառայությունների վրա հիմնված բարձր արդյունաբերական տնտեսություն է։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի կողմից դասակարգվում է որպես զարգացած տնտեսություն ունեցող երկիր,Համաշխարհային բանկի կողմից դասակարգվում է որպես բարձր եկամուտ ունեցող երկիր և Համաշխարհային տնտեսական ֆորումի կողմից՝ նորարարության վրա հիմնված տնտեսություն։ Այն Եվրամիության և եվրոգոտու անդամ է, որը պաշտոնապես ընդունել է եվրոն որպես ազգային արժույթ 2008 թվականի հունվարի 1-ին։

Մալթայի տնտեսության ուժեղ կողմերը նրա շահավետ դիրքն են, որը գտնվում է Միջերկրական ծովի մեջտեղում՝ Եվրոպայի, Հյուսիսային Աֆրիկայի և Մերձավոր Արևելքի խաչմերուկում, նրա լիովին զարգացած բաց շուկայական տնտեսությունը, բազմալեզու բնակչությունը (մալթացիների 88%-ը խոսում է անգլերեն), արտադրողական աշխատուժը, ցածր կորպորատիվ հարկերը և լավ զարգացած ֆինանսական և ՏՀՏ կլաստերները։ Տնտեսությունը կախված է արտաքին առևտրից, արտադրությունից (հատկապես էլեկտրոնիկայից), զբոսաշրջությունից և տնտեսության երրորդական հատվածի այլ ծառայություններից։ 2014 թվականին կղզի է այցելել ավելի քան 1,7 միլիոն զբոսաշրջիկ։

Մալթայի մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն 2023 թվականին՝ ճշգրտված գնողունակության համարժեքությամբ կազմել է $61,939 և գնողունակության ստանդարտով զբաղեցրել է 15-րդ տեղը ԵՄ երկրների ցանկում։ 2013 թվականին Մալթան գրանցել է բյուջեի դեֆիցիտ՝ 2,7%, որը գտնվում է եվրոգոտու երկրների համար Մաստրիխտի չափանիշներով սահմանված սահմաններում, իսկ կառավարության համախառն պարտքը կազմել է 69,8%։ 2015 թվականին Եվրոմիությունում Մալթան 5,9%-ով ունեցել է գործազրկության վեցերորդ ամենացածր մակարդակը։

Economist Intelligence Unit-ի դեմոկրատիայի ինդեքսի համաձայն Մալթան աշխարհի ամենադեմոկրատական 33-րդ երկիրն է։

## Պատմություն
Նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակ (1800–1815) Մալթայի տնտեսությունը բարգավաճել է և դարձել խոշոր առևտրային համակարգի կենտրոնական կետ։ 1808 թվականին Մալթայից ուղարկված բեռների երկու երրորդը գնացել է Լևանտ և Եգիպտոս։ Հետագայում բեռի կեսը ուղարկվել է ինչպես և նախատեսված է եղել Տրիեստ։ Բեռը բաղկացած է եղել հիմնականում բրիտանական և գաղութային արտադրության ապրանքներից։ Մալթայի տնտեսությունը բարգավաճել է այս առևտրից և շատ արհեստավորներ, ինչպիսիք են ջուլհակները՝ նոր աշխատատեղեր են գտել նավահանգստային արդյունաբերության մեջ։

1820 թվականին Հունաստանում տեղի ունեցած Նավարինոյի ճակատամարտի ժամանակ բրիտանական նավատորմը հիմնված է եղել Մալթայում։ 1839 թվականին Peninsular and Oriental Steam Navigation Company-ն և Արևելահնդկական ընկերությունները Մալթան օգտագործել են որպես տարանցիկ նավահանգիստ դեպի Եգիպտոս և Լևանտ։

1869 թվականին Սուեզի ջրանցքի բացումը մեծապես օգուտ է բերել Մալթայի տնտեսությանը, քանի որ նավահանգիստ մուտք գործող նավագնացության զգալի աճ է գրանցվել։ Տնտեսությունը թևակոխել է հատուկ փուլ։ Միջերկրական ծովը դարձել է «համաշխարհային առևտրի մայրուղի» և մի շարք նավեր սկսեցին գնալ Մալթա՝ ածուխի և տարբեր մատակարարումների համար Հնդկական օվկիանոս և Հեռավոր Արևելք ճանապարհին։ 1871 թվականից մինչև 1881 թվականը մոտ 8000 աշխատող աշխատանք է գտել Մալթայի նավամատույցներում և Մալթայում բացված մի շարք բանկերում։ 1882 թվականին Մալթան հասել է իր բարգավաճման գագաթնակետին։

Այնուամենայնիվ դա երկար չի տևել։ 19-րդ դարի վերջում տնտեսությունը սկսել է անկում ապրել, իսկ 1940-ականներին Մալթայի տնտեսությունը լուրջ ճգնաժամի մեջ է հայտնվել։ Դա հիմնականում պայմանավորված է եղել  խոշոր նավերի հայտնագործմամբ, որոնք նավթով էին աշխատում և հետևաբար կարիք չունեին կանգ առնել Մալթայի Գրանդ Հարբոր նավահանգստում վառելիքը լիցքավորելու համար։ Բրիտանական կառավարությունը ստիպված է եղել երկարացնել նավահանգստի տարածքը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին Մալթայի ռազմավարական նշանակությունը հասել է ամենացածր կետին։ Օդային պատերազմի ժամանակակից տեխնոլոգիան և ատոմային ռումբի գյուտը փոխել են ռազմակայանի կարևորությունը։ Բրիտանացիները կորցրել են վերահսկողությունը Սուեզի ջրանցքի նկատմամբ և հեռացել ծովային նավահանգստից՝ այն փոխակերպելով առևտրային նավաշինությամբ և նավերի վերանորոգմամբ։

## Ժամանակակից տնտեսություն
Մալթայի տնտեսությունը կախված է արտաքին առևտրից, արտադրությունից (հատկապես էլեկտրոնիկայի և դեղագործական արտադրանքներից) և զբոսաշրջությունից։ Մալթան եվրո արժույթն ընդունել է 2008 թվականի հունվարի 1-ին։

Զբոսաշրջիկների ժամանումները և զբոսաշրջությունից ստացվող արտարժույթի եկամուտները 1987 թվականից ի վեր անշեղորեն աճել են։ Սեպտեմբերի 11-ի հարձակումներից հետո զբոսաշրջության ոլորտը ժամանակավոր հետընթաց է ապրել։ Միջազգային բարենպաստ տնտեսական միջավայրի, ներքին ռեսուրսների առկայության և արտահանմանն ուղղված օտարերկրյա ներդրումներին աջակցող արդյունաբերական քաղաքականության օգնությամբ տնտեսությունը կարողացել է պահպանել արագ աճի ժամանակաշրջան։ Վարկերի նկատմամբ պետական և մասնավոր հատվածի տոկոսադրույքների վերահսկման համատեքստում այն հանգեցրել է մասնավոր հատվածի վարկավորման ռացիոնալացմանը և բանկերի կողմից ոչ տոկոսային վճարների ներդրմանը։ Չնայած այս ճնշումներին սպառողական գնաճը պահպանվել է ցածր տոկոսադրույք (2.2%՝ ըստ Մալթայի Կենտրոնական բանկի 2007), որն արտացոլում է ֆիքսված փոխարժեքի քաղաքականության ազդեցությունը (100% կոշտ կապվածություն եվրոյին, արժույթի փոփոխության նախապատրաստման ժամանակ) և երկարաձգվում գների կառավարմամբ։

Բարձր ավելացված արժեքով ապրանքների շնորհիվ ինչպիսիք են էլեկտրոնիկան և դեղագործական արտադրանքը ունի հզոր արտադրական բազա, իսկ արտադրական հատվածն ունի ավելի քան 250 օտարերկրյա սեփականություն հանդիսացող արտահանմանն ուղղված ձեռնարկություններ։ Զբոսաշրջությունը կազմել է ՀՆԱ-ի մոտ 15%-ը։ Մալթայում կինոարտադրությունը ևս մեկ աճող արդյունաբերություն է (մոտ 35 միլիոն եվրո 1997-2011 թվականներին), չնայած Արևելյան Եվրոպայի և Հյուսիսային Աֆրիկայի այլ կինոկենտրոնների կոշտ մրցակցությանը՝ Մալթայի կինոհանձնաժողովը օժանդակ ծառայություններ է տրամադրում արտասահմանյան կինոընկերություններին գեղարվեստական կինոյի, գովազդի և հեռուստասերիալների արտադրության համար։

2001 թվականից մինչև 2005 թվականը ՀՆԱ-ի իրական աճը կազմել է 0,4%, քանի որ Մալթան կորցնում է իր տեմպերը զբոսաշրջության և այլ ոլորտներում։ Գործազրկությունը իջել է մինչև 4,4%՝ վերջին 3 տարվա ամենացածր մակարդակը։ Նախկինում պետական շատ ընկերություններ մասնավորեցվել են, իսկ շուկան ազատականացվել։

Հարկաբյուջետային քաղաքականությունը ուղղված է բյուջեի դեֆիցիտի նվազեցմանը այն բանից հետո, երբ պետական պարտքը 1988 թվականից մինչև 1999 թվականը բացասական ցուցանիշից աճել է մինչև 56%, իսկ 2009 թվականին կազմել է 69,1%։ 2007 թվականին դեֆիցիտ-ՀՆԱ հարաբերակցությունը բավականին ցածր է եղել 3%-ից՝ ինչպես պահանջվում էր եվրոգոտու անդամակցության համար, սակայն նախընտրական ծախսերի պատճառով 2008 թվականին հասել է 4,4%-ի, իսկ 2009 թվականին՝ 3,8%-ի։

### Էներգետիկա
Չնայած արևային և քամու էներգիայի մեծ ներուժին, արտադրում է իր գրեթե ողջ էլեկտրաէներգիան նավթից՝ ներմուծելով դրա 100%-ը։ Էներգիան և էներգիայի արժեքը, որը հաճախ նշվում է որպես ամենաբարձրը Եվրոպայում՝ առանցքային խնդիր է եղել 2013 թվականի ընտրությունների ժամանակ։

### Արդյունաբերություն

### Բանկային համակարգ

## Վիճակագրություն

**Հանածո վառելիք**՝ 98.6%

**Հիդրո**՝ 0%

**Միջուկային**՝ 0%

**Վերականգնվող աղբյուրներ**՝ 1.4%

**Այլ**՝ 0% (1998)

**Էլեկտրաէներգիայի սպառում՝** 1507 ԳՎտժ (1998 թ.)

**Էլեկտրաէներգիայի արտահանում՝** 0 կՎտժ (1998 թ.)

**Էլեկտրաէներգիայի ներմուծում`** 0 կՎտժ (1998 թ.)

**Գյուղատնտեսական ապրանքներ՝** կարտոֆիլ, ծաղկակաղամբ, խաղող, ցորեն, գարի, լոլիկ, ցիտրուսներ, ծաղիկներ, կանաչ պղպեղ, խոզի միս, կաթ, թռչնամիս, ձու

**Արժույթը՝** 1 եվրո = 100 ցենտ 2008 թվականի հունվարի 1-ից

նախկինում 1 մալթական լիրա = 100 ցենտ

**Փոխարժեքներ՝** Մալթական լիրի (LM) 1 ԱՄՆ դոլարի դիմաց՝ 0,4086 (2000 հունվար), 0,3994 (1999), 0,3885 (1998), 0,3857 (1997), 0,3604 (1996), եվրոյի փոխարժեքը՝ 0,3529 (19) փոխարժեքով։ Մալթական լիրի (LM) 1 եվրոյի դիմաց - 0,4293 (2007)

## Ընկերություններ
Ըստ HitHorizons-ի Մալթայում գրանցված ընկերությունները տարեկան 88,255,174,701 եվրո են արտադրում։ Ամենաբարձր վաճառքով ընկերությունն է ALKAGESTA LTD-ն՝ 2,075 միլիարդ եվրոյով, որին հաջորդում են HC TRADING MALTA LIMITED-ը և ADVAITA TRADE PRIVATE LIMITED-ը՝ համապատասխանաբար 1,346 միլիարդ եվրո և 1,253 միլիարդ եվրո վաճառքով։

## Աղքատություն
Աղքատությունն ու սոցիալական մեկուսացումը Մալթայում էական խնդիրներ են։ 2008 թվականի տվյալներով Մալթայի քաղաքացիների 15%-ը ապրել է աղքատության շեմից ցածր, ինչը մի փոքր ավելի լավ է եղել, քան ԵՄ-ի այն ժամանակվա միջինը՝ 17%-ը։ Աղքատության խնդիրը լուծելու համար 2014 թվականի դեկտեմբերի 24-ին Մալթան անդրադարձել է աղքատությանը սոցիալական ծառայությունների, առողջապահության և շրջակա միջավայրի, մշակույթի, եկամուտների և սոցիալական նպաստների, կրթության և զբաղվածության վեց ճյուղերում՝ ներկայացնելով Աղքատության հաղթահարման և սոցիալական ներառման ազգային ռազմավարական քաղաքականությունը, այն ուժի մեջ է մնալոր 2014-2024 թվականներին։ Այս քաղաքականության շրջանակներում շահագրգիռ կողմերը պետք է ներգրավվեն Մալթայում ապրող ընտանիքների դժվարությունները նվազեցնելու քննարկմանը։

## Գործազրկության համակարգ
Գործազրկության նպաստները տրվում են վճարային և ոչ վճարային սխեմաների հիման վրա։ Հատկացվող սխեմաները գործազրկության նպաստները բաշխում են ներդրումից հետո 50 շաբաթվա ընթացքում։ Ոչ վճարային սխեմաների գործազրկության սոցիալական նպաստը տրամադրվում է տնային տնտեսության ղեկավարին ֆինանսական միջոցների ստուգումից հետո։ Գործազրկության նպաստ ստանալու համար անձը պետք է կարողանա աշխատել և գրանցված լինի որպես գործազուրկ։

Մալթայի գործազրկության ռեգիստրի երեք կատեգորիա է առկա։ Մարդիկ, ովքեր երբեք չեն աշխատել, դասվում են առաջին կատեգորիային։ Նրանք, ովքեր թողել են կամ հեռացվել են աշխատանքից, դասվում են երկրորդ կատեգորիային։ Երրորդ կատեգորիան այն մարդկանց համար է, ովքեր ներկայումս աշխատում են, բայց աշխատանքի այլ հեռանկարներ են փնտրում։ Գործազրկության նպաստները տրվում են 156 օրվա ընթացքում, որից հետո անձը կարող է որակավորվել գործազրկության համար փորձարկված միջոցների աջակցության համար։ Գործազրկության նպաստ ստանալու իրավունք ունեցող մարդիկ են Մալթայի քաղաքացիները, ովքեր տասնվեց տարեկան և ավելի բարձր են՝ անձինք, ովքեր գրանցվել են համապատասխան աշխատանքային ուսումնական ծրագրերի համար և Մալթայից դուրս գտնվող քաղաքացիները, ովքեր աշխատանքի են ընդունվել օտարերկրյա կազմակերպություններում։

Որոշ գիտնականներ նշել են, որ Մալթայի գործազրկության համակարգը կախվածություն է ստեղծել համակարգի կողմից տրամադրվող նպաստներից։ 1992 թվականից մինչև 2005 թվականը նկատվել է ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ նպաստ ստացողների թվի աճ։ Բացի այդ՝ 2016 թվականին Մալթայի 969 քաղաքացու կրճատել են աշխատանքային ռեգիստրի կողմից՝ համակարգը չարաշահելու համար։ Այս պատճառներով քաղաքական գործիչների կողմից գործազրկության համակարգը նվազեցնելու և վերաձևելու շարժումներ են եղել։ 2013 թվականին Լեյբորիստական կուսակցության ընտրությունից հետո գործազրկության նպաստ ստացողների թիվը նվազել է 75%-ով։ Այդ նույն կառավարությունը ներդրել է «աշխատանքի մեջ» նպաստը, որը ստիպում է ավելի շատ մարդկանց աշխատել՝ միաժամանակ օգնելով ամենաաղքատներին և հուսահատներին։

Աշխատանքային նպաստի իրավունք ստանալու համար դիմորդները նախ պետք է ունենան 23 տարեկանից ցածր երեխաներ և այդ պահից նպաստները տարբերվում են՝ կախված ամուսնական կարգավիճակից և յուրաքանչյուր ընտանիքում աշխատող մարդկանց թվից։ Աշխատանքի մեջ գտնվող միայնակ ծնողի համար, ով վաստակում է €6,600- €16,500, նրանք իրավասու են առավելագույն վճարման դրույքաչափի մինչև €1,250 տարեկան մեկ երեխայի համար։ Ամուսնացած զույգերի համար, որոնց կոլեկտիվ եկամուտը կազմում է 10,000 եվրո և 24,000 եվրոյից պակաս (ամուսիններից մեկի եկամուտը պետք է լինի ավելի քան 3,000 եվրո), նրանք իրավասու են ստանալ տարեկան մինչև 1200 եվրո վճարման առավելագույն դրույքաչափում՝ յուրաքանչյուր երեխայի համար։ 2016 թվականին աշխատանքային նպաստը տարածվել է ամուսնացած զույգերի վրա, որտեղ աշխատում է միայն մեկ ծնող՝ նպաստը տրամադրելով լրացուցիչ 3700 ընտանիքի։ Միայն մեկ ծնող ունեցող ամուսնացած զույգի համար, ում եկամուտը գերազանցում է 6,600 եվրոն և 16,500 եվրոյից պակաս է՝ նրանք իրավասու են տարեկան մինչև 350 եվրո տարեկան առավելագույն վճարման դրույքաչափի համար։ Աշխատանքային նպաստը վճարվում է եռամսյակը մեկ՝ հունվար, ապրիլ, հուլիս և հոկտեմբեր ամիսներին։

Մալթայում կանանց աշխատուժի մասնակցության մակարդակը 2017 թվականին համեմատաբար ցածր է 42,3%-ով։ Մալթայի կանանց կեսից ավելին, ովքեր ընդհանրապես դուրս են մնում աշխատուժից՝ ուղղակի գործազրկության նպաստ չեն ստանում։ Ավելի շուտ գործազրկության նպաստների մեծ մասը տրվում է տղամարդկանց, քանի որ գործազրկության նպաստ ստանալու համար նախ պետք է աշխատանքի ընդունվել։ Այնուամենայնիվ քանի որ տարեց կանայք հակված են դուրս մնալ աշխատուժից՝ այն կանայք, ովքեր մասնակցում են աշխատուժին, հակված են լինել ավելի երիտասարդ և ունեն ավելի բարձր կրթական մակարդակ։ Սա հանգեցրել է կանանց շրջանում երկարաժամկետ գործազրկության ավելի ցածր մակարդակի։ 2011 թվականին կանանց երկարաժամկետ գործազրկության մակարդակը կազմել է 2,5%, իսկ տղամարդկանց երկարաժամկետ գործազրկությունը՝ 3,3%:

## Կենսաթոշակային համակարգ
Մալթան ունի պետական և մասնավոր կենսաթոշակային համակարգեր։ Հանրային կենսաթոշակային համակարգի համար վճարների երկու տեսակ կա՝ առաջին և երկրորդ դաս։ Զբաղվածություն ունեցողները նպաստում են առաջին դասին, իսկ նրանք, ովքեր ինքնազբաղված են, նպաստում են երկրորդ դասին։ 1950-ականներին և 1960-ականներին Մալթայում կենսաթոշակային տարիքի աստիճանական աճ է գրանցվել։ Օրինակ՝ 1953 թվականին ծնված անձը թոշակ ստանալու համար պետք է լինի 62 տարեկան, մինչդեռ 1960 թվականին ծնված մեկ այլ անձ պետք է լինի 64 տարեկան՝ թոշակ ստանալու համար։ Մալթայի կենսաթոշակային ծրագրին որակավորվելու մեկ այլ պահանջն այն է, որ անձը պետք է որոշակի ժամանակահատվածում ներդրած լինի ծրագրին, հակառակ դեպքում նա իրավասու չի լինի։ Մալթայում գործում է Մալթայի պետական կենսաթոշակային ծրագիր օտարերկրյա թոշակառուների համար ծրագրի համաձայն՝ օտարերկրացին, ում եկամուտը կազմում է կենսաթոշակային վճարումների 75%-ից ավելին, կարող է ստանալ երկրում բնակության թույլտվություն և հատուկ հարկային կարգավիճակ։

## Տես նաև
*Եվրոպայի տնտեսություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի տնտեսություններ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Մալթա
Կատեգորիա:Մալթայի տնտեսություն