Տորոպեց-Խոլմի ռազմագործողություն

**Տորոպեց-Խոլմի ռազմագործողություն**, խորհրդային զորքերի կողմից Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ իրականացված հարձակողական գործողություն՝ գերմանական զորքերի մեծ խմբերի, մասնավորապես՝ Ռժևի խմբի շրջափակման նպատակով, որի դեմ ուղղված էր նաև միաժամանակյա Ռժև-Վյազմայի ռազմագործողությունը։ Այն իրականացվել է 1942 թվականի հունվարի 9-ից փետրվարի 6-ը Հյուսիսարևմտյան ռազմաճակատի ձախ թևի 3-րդ հարվածային բանակից և 4-րդ հարվածային բանակից բաղկացած խմբի ուժերի կողմից (հունվարի 22-ից՝ Կալինինի ռազմաճակատ):

## Կողմերի ուժեր
### ԽՍՀՄ
**3-րդ հարվածային բանակ**

* Առաջին էշելոն՝ 23-րդ, 33-րդ (դիվիզիայի հրամանատար՝ գնդապետ Ա.Կ. Մակարև) և 257-րդ հրաձգային դիվիզիաներ
* Երկրորդ էշելոն՝ 31-րդ, 42-րդ և 54-րդ հրաձգային բրիգադներ
* 20-րդ, 21-րդ, 27-րդ, 39-րդ, 45-րդ, 48-րդ և 51-րդ հրաձգային բրիգադներ

**4-րդ հարվածային բանակ**
* Առաջին էշելոն՝ 249-րդ (դիվիզիայի հրամանատար՝ գնդապետ Գ. Ֆ. Տարասով), 332-րդ և 334-րդ հրաձգային դիվիզիաներ, 141-րդ առանձին ծանր տանկային գումարտակ
* Երկրորդ էշելոն՝ 21-րդ և 39-րդ հրաձգային բրիգադներ
* 358-րդ և 360-րդ հրաձգային դիվիզիաներ
* 48-րդ հրաձգային բրիգադ
* չորս դահուկային գումարտակներ (ներառյալ 67-րդ և 68-րդ)
* երկու *PC* դիվիզիոն
* 171-րդ առանձին տանկային գումարտակ

### Գերմանիա
* «Հյուսիս» բանակային խմբի 16-րդ բանակի II բանակային կորպուս
* 123-րդ հետևակային դիվիզիա
* 81-րդ հետևակային դիվիզիա
* 189-րդ հետևակային գունդ
* 277-րդ հետևակային գունդ (Վելիկիե Լուկի)
* 181-րդ հրետանային գունդ
* ՍՍ հեծելազորային բրիգադ
* 9-րդ բանակի «Կենտրոն» բանակային խմբի XXIII բանակային կորպուս
* 253-րդ հետևակային դիվիզիա
* «Հյուսիս» բանակային խմբի 16-րդ բանակի XXXIX բանակային կորպուս

## Գործողության ընթացք
thumb|300px|Հյուսիսարևմտյան ճակատի հարձակումը
1942 թվականի հունվարի սկզբին Հյուսիսարևմտյան ռազմաճակատի ձախ թևի (3-րդ և 4-րդ ցնցող բանակներ) զորքերը (գեներալ-լեյտենանտ Պ. Ա. Կուրոչկին) զբաղեցրին պաշտպանական դիրք Սելիգեր լճի արևելյան ափի, Օստաշկով քաղաքի և Վոլգա լճի հյուսիսային ափի գծում։

Գերմանացիները այստեղ չէին սպասում խորհրդային զորքերի ակտիվ գործողությունների, և մոտ 100 կմ երկարությամբ գոտում նրանք ունեին «Հյուսիս» բանակային խմբի 16-րդ բանակի 3 հետևակային դիվիզիա և 1 հեծելազորային բրիգադ։

Խորհրդային հրամանատարությունը պլանավորում էր օգտագործել 3-րդ և 4-րդ հարվածային բանակները Հյուսիսային և Կենտրոնական բանակային խմբերի հանգույցում՝ Օստաշկովից արևմուտք գտնվող լճային շրջանում թշնամուն հաղթելու համար, այնուհետև զարգացնել հաջողությունը հարավարևմտյան ուղղությամբ, շրջանցել նրա Ռժև-Վյազմա խմբավորումը հյուսիս-արևմուտքից և, համագործակցելով Կալինինի և Արևմտյան ճակատների զորքերի հետ, շրջապատել և ոչնչացնել այն։ Գեներալ-լեյտենանտ Մ.Ա. Պուրկաևի հրամանատարությամբ 3-րդ հարվածային բանակը պետք է առաջխաղան Խոլմի, Վելիկիե Լուկի ուղղությամբ։ 4-րդ հարվածային բանակին (գեներալ-գնդապետ Ա. Ի. Երյոմենկո) հանձնարարվեց առաջխաղացում Տորոպեցի և Վելիժի ուղղությամբ։ Հյուսիսից հարվածային խմբին աջակցություն ցուցաբերելու խնդիրը հանձնարարվեց 34-րդ բանակին, որի առջև խնդիր էր դրված իր ուժերի մի մասով հարձակվել Վոտոլինոյի վրա։ Սկզբնապես գործողությունը նախատեսված էր սկսել 1941 թվականի դեկտեմբերի 27-ին, սակայն զորքերի կենտրոնացման և անհրաժեշտ քանակությամբ զինամթերքի մատակարարման դժվարությունների պատճառով գործողության մեկնարկի ամսաթիվը հետաձգվեց։
[left|250px|thumb|Վերմախտի զինվորները պաշտպանական գծում, [Խոլմ (քաղաք)|Խոլմ, 1942 թվականի մարտ]]

Պաշտպանության ճեղքումը նախատեսված էր երեք հատվածներում՝ 54 կիլոմետր ընդհանուր լայնությամբ։ Չնայած ճակատը, որպես ամբողջություն, գերակշռություն չուներ թշնամու նկատմամբ, հնարավոր եղավ ստեղծել բավականին նշանակալի մեկը առաջխաղացման տարածքներում (6 անգամ հետևակային, 6 անգամ հրետանային, 10 անգամ տանկերի մեջ): Շարժական ստորաբաժանումների դերը հանձնարարվեց տանկային և դահուկային գումարտակներին։ Գերմանական հետախուզությունը բացահայտեց խորհրդային զորքերի կենտրոնացումը հարձակման մեկնարկից անմիջապես առաջ, սակայն գերմանական հրամանատարությունը ժամանակ չունեցավ արագ հակազդեցություններ ձեռնարկելու։

Հունվարի 9-ին 3-րդ և 4-րդ ցնցող բանակների զորքերը, հրետանային պատրաստությունից հետո, հանկարծակի անցան հարձակման։ 3-րդ հարվածային բանակի ստորաբաժանումները 4 օր շարունակ ճեղքեցին գերմանական պաշտպանությունը և մինչև հունվարի 12-ը առաջ էին շարժվել 25-30 կմ։ 4-րդ ցնցող բանակը գործեց ավելի հաջող և 2 օրվա ընթացքում ճեղքեց գերմանական պաշտպանության մարտավարական գոտին։ Հունվարի 16-ին 4-րդ հարվածային բանակը գրավեց Անդրեապոլ քաղաքը, հունվարի 21-ին՝ պարտիզանների հետ միասին, Տորոպեց քաղաքը և իր առաջադեմ ստորաբաժանումներով կտրեց Վելիկիե Լուկի-Ռժև երկաթուղային գիծը՝ նպաստելով Կալինինի ճակատի ձախ թևի զորքերի առաջխաղացմանը, որն այդ ժամանակ անցկացնում էր Սիչև-Վյազմա գործողությունը։ Հարձակման 8 օրվա ընթացքում գերմանական պաշտպանությունը ճեղքվեց այս բանակի կողմից 100 կիլոմետրանոց ճակատով և 60-ից 80 կիլոմետր խորությամբ։

Հունվարի 22-ին 3-րդ հարվածային բանակի զորքերը շրջապատեցին Խոլմ քաղաքում գտնվող գերմանական կայազորը և հարավից շրջանցեցին 16-րդ բանակի Դեմյանսկի խմբավորումը։ Նրա առավելագույն առաջխաղացումը 80 կիլոմետր էր։

Գործողության հետագա զարգացման մեջ բացասական դեր խաղաց առաջնագծի բանակների հարձակումը տարբեր ուղղություններով, և, հետևաբար, առաջնագծի չափազանց ձգումը։ Յուրաքանչյուր դիվիզիայի հարձակողական գոտին ավելի ու ավելի էր ընդլայնվում, և համապատասխանաբար հարվածային խմբերի սկզբնական գերազանցությունը թշնամու նկատմամբ ոչնչացավ։ Գերագույն հրամանատարության շտաբը մերժեց ռազմաճակատի հրամանատարի խնդրանքը՝ ռազմաճակատում մի քանի լրացուցիչ հրաձգային դիվիզիաներ և բրիգադներ, ինչպես նաև տանկեր տեղակայելու վերաբերյալ։ Ընդհակառակը, թշնամու մոտ սկսեցին ժամանել նոր դիվիզիաներ։

Այնուհետև 3-րդ և 4-րդ հարվածային բանակները (հունվարի 22-ից՝ Կալինինի ռազմաճակատի կազմում) հարձակողական գործողություններ ծավալեցին Վիտեբսկի և Սմոլենսկի ուղղություններով՝ բանակային խմբի «Կենտրոն» մասի խորքում։ 3-րդ ցնցող բանակի ուժերի մի մասը համառորեն կռվում էր Դեմյանսկի խմբավորման դեմ, և, հետևաբար, միայն 257-րդ հրաձգային դիվիզիան, մեկ հրաձգային բրիգադը և երեք դահուկային գումարտակները կարողացան իրականացնել հարձակողական առաքելություններ։ Հունվարի 29-ին նրանք ճեղքեցին ճանապարհը մինչև Վելիքիե Լուկի քաղաքի ծայրամասը, բայց չկարողացան գրավել քաղաքը։ Փետրվարի սկզբին 4-րդ հարվածային բանակը մարտերով հաղթահարեց ևս 110 կիլոմետր։ Նրանք հասան Վելիժի և Դեմիդովի մատույցներին, իսկ 4-րդ հարվածային բանակի 249-րդ հրաձգային դիվիզիան առաջ գնաց դեպի Վիտեբսկ։ Բայց այդ պահին հարձակման հնարավորությունները նույնպես սպառվել էին։

Խորհրդային զորքերի առաջխաղացումը կասեցնելու համար գերմանական հրամանատարությունը նրանց դեմ տեղակայեց 4 հետևակային դիվիզիա, որոնք տեղափոխվեցին Արևմտյան Եվրոպայից։ Մոտ 300 կմ երկարությամբ ձգվելով ճակատի երկայնքով, 3-րդ և 4-րդ ցնցող բանակների զորքերը ստիպված եղան կանգ առնել և փետրվարի 6-ին անցան պաշտպանության։

## Մարտեր Խոլմ քաղաքի համար
Ճակատամարտի ընդհանուր ընթացքի վրա մեծ ազդեցություն ունեցավ Խոլմ քաղաքի համար մղվող պայքարը։ Հունվարի 18-ին, նախքան 3-րդ հարվածային բանակի հիմնական ուժերի ժամանումը, Խոլմ քաղաքի գերմանական կայազորի վրա իրականացվեց ուժեղ պարտիզանական ասպատակություն։ Սա մեծ անակնկալ էր գերմանացիների համար, և ժամը 11:00-ին նրանք նահանջեցին դեպի քաղաքի կենտրոն։ Այնտեղ, եկեղեցու և ԳՊՈՒ բանտի մոտ պաշտպանական դիրքեր գրավելով, գերմանացիները հաջողությամբ հետ մղեցին հարձակումները։ Խորհրդային 33-րդ հրաձգային դիվիզիան, որը շարժվում էր դեպի քաղաք և պետք է աջակցեր պարտիզաններին, կանգնեցվեց Խոլմից արևելք գտնվող գերմանական ստորաբաժանումների կողմից։ Առանց աջակցության կամ զինամթերքի, պարտիզանները ստիպված եղան նահանջել վաղ երեկոյան։ Սակայն, պարտիզանների հետ առանձին բախումները շարունակվեցին մինչև հունվարի 21-ը: 33-րդ հրաձգային դիվիզիան քաղաքի ծայրամասեր հասավ միայն հունվարի 20-ին, մինչդեռ 257-րդ հրաձգային դիվիզիան և 31-րդ հրաձգային բրիգադը շրջանցեցին քաղաքը հարավից: Հունվարի 22-ին այս երեք կազմավորումները փակել էին օղակը։ Մինչև հունվարի վերջ գերմանական զորքերը շարունակեցին Խոլմի շրջափակումը կոտրելու փորձերը։ Արտաքինից առաջ էր շարժվում այսպես կոչված «Ուկերմանի մարտական ​​խումբը», որը մինչև հունվարի 31-ը կարողացավ առաջ շարժվել 10-15 կմ դեպի կաթսան, սակայն հետո կանգնեցվեց։ 

Կարմիր բանակի ստորաբաժանումները հետ մղեցին քաղաքը բացելու այս փորձը և միաժամանակ տասը օր հարձակվեցին Խոլմի վրա, որի արդյունքում հարձակվողների ուժերը նույնպես չորացան։ Մեծ կորուստների պատճառով 33-րդ հետևակային դիվիզիայի գնդերը այժմ կազմում էին 200-300 անձնակազմ։ Հետևաբար, հարձակումը ժամանակավորապես դադարեցվեց փետրվարի 1-ին: Ընդամենը տասը օրվա ընթացքում՝ հունվարի 18-ից 28-ը, Խոլմում շրջապատված գերմանացիները ստիպված էին դիմակայել վեց հարձակման և իրականացնել 15 հակագրոհ: Փետրվարի սկզբից Խոլմում իրականացվում է շրջապատված գերմանական կայազորի օդային մատակարարումը։ Սակայն քաղաքից արևմուտք գտնվող փոքր օդանավակայանը մոտ 200-ը 500 մետր չափի էր և գտնվում էր խորհրդային հրետանու անընդհատ կրակի տակ։ Հետևաբար, օդային փոխադրման փոխարեն, գերմանացիները կրկին սկսեցին պարաշյուտով նետել սննդի և զինամթերքի տարաներ։ Սակայն Լյուֆթվաֆեն չկարողացավ այս կերպ լիովին երաշխավորել կայազորի մատակարարումը:

Խորհրդային 3-րդ հարվածային բանակը շարունակեց իր հարձակումը Տորոպեցի և Վելիկիե Լուկիի ուղղությամբ։ Փետրվարի կեսերին ճակատը ձգվել էր 200 կմ, և հարձակողական թափը մեծ մասամբ նվազել։ Հետևաբար, բանակը ստիպված էր ամրապնդել իր դիրքերը և անցնել պաշտպանության։ Չնայած Խոլմը համարվում էր խորհրդային հրամանատարության կարևոր ռազմավարական տրանսպորտային հանգույց, այնուամենայնիվ, հիմնական ուժերը կենտրոնացած էին Դեմյանսկի մոտ գտնվող շատ ավելի մեծ կաթսայի վրա, որտեղ շրջապատված էին հայտնվել 6 գերմանական դիվիզիա։ Այսպիսով, Դեմյանսկի գրպանի պլանավորված ոչնչացումը գերակա նշանակություն ուներ, և Խոլմի մոտակայքում գտնվող խորհրդային ստորաբաժանումները ստիպված էին հույսը դնել միայն սեփական ուժերի վրա։

Կալինինի ռազմաճակատից Խոլմը գրավելու խնդիրը չհանվեց, և նույնիսկ Տորոպեց-Խոլմ ռազմագործողության ավարտից հետո քաղաքի համար կատաղի մարտերը շարունակվեցին։ Փետրվարի 13-ին Խոլմը պաշարած խորհրդային զորքերը կենտրոնացված ուժերով սկսեցին քաղաքի վրա նոր հարձակումը։ Պաշտպանության կենտրոնում գտնվում էր ԳՊՈՒ բանտի շենքը՝ քաղաքի մի քանի ամուր շենքերից մեկը, որը դարձավ ամենակարևոր ամրոցը։ Հաջորդ օրերին գերմանացի օկուպանտները ստիպված եղան մասամբ նահանջել հյուսիսարևմտյան շրջանից և քաղաքի արևելյան մասից։ Սակայն շուտով գերմանացիները օդային ուժերով ստացան օժանդակ միջոցներ՝ դեսանտայինների վաշտի տեսքով։ Այս դեսանտայինների ներմուծումը պաշտպանվող գերմանացիներին հնարավորություն տվեց հետ մղել խորհրդային հարձակումները մինչև փետրվարի 26-ը։ Սակայն քաղաքը գրեթե անընդհատ գտնվում էր հրետանային կրակի տակ։ Մարտի կեսերին խորհրդային զորքերին հաջողվեց գրավել ինը քարե տներ և գերեզմանատուն քաղաքի հյուսիսարևելյան մասում։ Ապրիլի սկզբից մինչև կեսերը Կարմիր բանակը վերսկսեց հարձակումները՝ օգտվելով եղանակի փոփոխությունից. սառույցը սկսել էր քամվել, և գերմանական ուժերը գործնականում բաժանվել էին չորս մասի։ Հրետանու և տանկերի մեծ աջակցությամբ խորհրդային զորքերը կարողացան գրավել քաղաքի հյուսիսային և հյուսիսարևելյան մասերը, սակայն չկարողացան առաջ շարժվել։ Գերմանացիներին մեծ աջակցություն էին ցուցաբերում բազմաթիվ հրետանային ստորաբաժանումներ, որոնք աջակցում էին շրջափակման արտաքին ճակատում գտնվողներին և առաջին իսկ կանչի դեպքում զանգվածային կրակ էին բացում խորհրդային զորքերի վրա։

Մայիսի սկզբին խորհրդային հետախուզությունը տեղեկացավ Լանգի մարտական ​​խմբի կենտրոնացման մասին՝ շրջապատված կայազորը թեթևացնելու համար, և մայիսի 1-ին խորհրդային զորքերը ևս մեկ փորձ ձեռնարկեցին ոչնչացնելու շրջապատված կայազորը։ Հաջորդ երեք օրերի ընթացքում խորհրդային զորքերը անընդհատ գրոհում էին քաղաքը, սակայն կրում էին մեծ կորուստներ և չէին կարողանում առաջ շարժվել։ Մինչդեռ, 1942 թվականի մայիսի 5-ի առավոտյան, ժամը 6:20-ին, հարվածային խումբը, որին աջակցում էր գեներալ-լեյտենանտ բարոն ֆոն Հոհենհաուզերի հրամանատարության տակ գտնվող գրոհային հրետանին, հասավ Խոլմ։ Ժամը 16:10-ին արդեն հեռախոսային մալուխ էր անցկացվել, իսկ ժամը 16:25-ին Լանգի խմբի լիարժեք գումարտակը մտավ Խոլմ։ Չնայած կաթսայի բացումից անմիջապես հետո Խոլմ ժամանեցին XXXIX տանկային կորպուսի հրամանատար, տանկային զորքերի գեներալ Հանս-Յուրգեն ֆոն Արնիմը և 16-րդ բանակի հրամանատար, գեներալ-գնդապետ Էռնստ Բուշը, քաղաքի համար մարտերը շարունակվեցին։ Միայն մայիսի 18-ին խորհրդային զորքերը նահանջեցին հարավային ծայրամասերից, իսկ հյուսիսային մասը կրկին գրավվեց գերմանացիների կողմից 1942 թվականի հունիսի 8-ին: Խոլմ քաղաքը գերմանական օկուպացիայի տակ մնաց մինչև 1944 թվականի փետրվարի 21-ը։

Ընդհանուր առմամբ, կաթսայում տեղի ունեցած մարտերում զոհվել է 1550 գերմանացի զինվոր։ Մոտ 2200 մարդ վիրավորվել է։ Գրականության մեջ խորհրդային կորուստների վերաբերյալ կոնկրետ տվյալներ չկան։

Այս մարտերի արդյունքում Խոլմ քաղաքը գրեթե ամբողջությամբ ավերվեց։

## Արդյունքներ
300px|right|thumb|Գերմանացի զինվորները ձմեռային քողարկիչ համազգեստներով վազում են բաց տարածքում, Խոլմ, հունվար 1942
Տորոպեց-Խոլմի ռազմագործողության արդյունքում խորհրդային զորքերը առաջ գնացին մինչև 250 կմ, ազատագրեցին ավելի քան 1000 բնակավայր և խաթարեցին Հյուսիսային և Կենտրոն բանակային խմբերի միջև օպերատիվ համագործակցությունը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի չափանիշներով Կարմիր բանակի կողմից գերմանական ճակատը ճեղքելու համար օգտագործված աննշան ուժերի համեմատ, խորհրդային հարձակումը տպավորիչ հաջողությունների հասավ ինչպես Վերմախտից վերադարձված տարածքի (մինչև 40,000 կմ²), այնպես էլ թշնամուն հասցված վնասի առումով։ 3-րդ և 4-րդ հարվածային բանակների ստորաբաժանումների առաջխաղացման տեմպը ամենաբարձրն էր 1941-1942 թվականների ձմռանը Կարմիր բանակի հակահարձակմանը մասնակցած ստորաբաժանումների շրջանում։ և կազմել է օրական 10-12 կմ։

Սակայն, առաջացած գործառնական հնարավորությունները բավարար չափով չօգտագործվեցին, և հիմնական խնդիրները՝ գերմանական զորքերի Ռժև-Վյազմա և Դեմյանսկ խմբերի ջախջախումը, չկատարվեցին։ Գտնվելով Ռժև-Վյազմա խմբի հյուսիս-արևմուտքում՝ խորհրդային հարվածային բանակները սպառնում էին ամբողջությամբ շրջապատել այն, սակայն Կարմիր բանակի պարտությունը Սիչևկայի և Վյազմայի մոտ զրոյացրեց հաջողությունը։ Անհաջողության համար կային նաև սուբյեկտիվ գործոններ. գրոհային խմբերը առաջ էին շարժվում տարբեր ուղղություններով, չկային պաշարներ հաջողություններն օգտագործելու համար, իսկ առաջխաղացող զորքերի մատակարարումը ձմեռային անանցանելի ճանապարհների պայմաններում չափազանց անբավարար էր։

Գերմանական Ռժևի ելուստը գոյություն է ունեցել մինչև 1943 թվականի սկիզբը: Շրջափակված Դեմյանսկի թշնամական խմբավորումը, որը բաղկացած էր 90-100 հազար մարդուց և կոչվում էր «Դեմյանսկի գրպան», մինչև 1942 թվականի ապրիլի 21-ը միջանցքով ճեղքեց դեպի արևմուտք և կազմակերպված տարհանվեց մեկ տարի անց՝ 1943 թվականի փետրվարի 16-17-ից մինչև մարտի 1-ը ընկած ժամանակահատվածում, չնայած Կարմիր բանակի ջանքերին 1943 թվականի Դեմյանսկի հարձակողական գործողության ժամանակ:

## Գրականություն
* *Еременко А. И.* В начале войны. Мемуары. — М.: Наука, 1965. (с главы 9 «Снова на фронте» и далее)
* *Исаев, Алексей Валерьевич' Краткий курс истории ВОВ. Наступление маршала Шапошникова. — М.: Яуза, Эксмо, 2005. — [militera.lib.ru/h/isaev_av4/04.html Глава «Торопецко-Холмская операция (9.01—6.02 1942 г.)»]
* *Курочкин П. А.* Мы сражались на Северо-Западном фронте. // В кн.: На Северо-Западном фронте. 1941—1943. — М., 1969.
* *Еременко А. И.* Наступление в лесах Валдая. // Военно-исторический журнал. — 1971. — № 7.
* *Вилинов М. А.'' Особенности Торопецко-Холмской наступательной операции. // Военно-исторический журнал. — 1988. — № 1. — С.38-45.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տորոպեց-Խոլմի ռազմագործողություն
* Տորոպեց-Խոլմի ռազմագործողություն (9.01—6.02 1942)
* Տորոպեց-Խոլմի հարձակողական ռազմագործողություն (9-29 հունվարի 1942)
* Տորոպեց-Խոլմի ռազմագործողություն

Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ