Յոկայ

[մինի| Յոկայ․ [Կավանաբե Քյոսաի ]]
**Յոկայ** (妖怪, "տարօրինակ երևույթ"), ճապոնական բանահյուսության մեջ գերբնական ոգիներ: *Յոկայ* բառը բաղկացած է երկու բառից, որոնք երկուսն էլ նշանակում են «կասկածելի», և թեև ճապոնական անվանումը պարզապես չինական *յաոգուայ* տերմինի ճապոներեն տառադարձումն է, որոշ ճապոնացի մեկնաբաններ պնդում են, որ *յոկայ* բառը ունեցել է բազմաթիվ տարբեր իմաստներ։

*Յոկայներին* նաև անվանում են *այակաշի* , *մոնոնոկե*  կամ *մամոնո* . Ճապոնացիների մեծամասնությունը կարծում է, որ ոգիները խիստ տարբերվում են իրարից, թեև որոշ ակադեմիկոսներ և սինտոիստներ նշում են նմանություններ յոկայների և կամիների միջև, հիմնվորելով, որ երկուսն էլ միևնույն տիպի ոգիներ կամ առասպելաբանական երևույթներ են։

*Յոկայները* հաճախ կենդանանման են լինում (օրինակ՝ *կապպան* ունի կրիայի տեսք, իսկ *տենգուն* սովորաբար թևերով է պատկերվում), բայց կարող են նաև մարդանման տեսք ունենալ, օրինակ՝ *կուչիսակե-օննան* (口裂け女)։ Որոշ *յոկայներ* ունեն անշունչ առարկաների տեսք (օրինակ՝ *ցուկումոգամին*)։ Յոկայները սովորաբար ունենում են գերբնական ունակություններ, որոնցից ամենատարածվածը փոխակերպությունն է: Փոխակերպվող *յոկայները* հայտնի են որպես *բակեմոնո* (化け物) կամ *օբակե* (お化け):

Էդո ժամանակաշրջանում (1603-1868), շատ արվեստագետներ, ինչպիսիք են Թորիյամա Սեկիենը (1712-1788), ստեղծել են նոր **'՝ ոգեշնչվելով ժողովրդական հեքիաթներից կամ սեփական երևակայությունից։

== Ծագում ==
''Յոկայ'' հասկացությունը և դրանց հետ կապված երևույթները մեծապես տարբերվում են իրարից ճապոնական մշակույթի և պատմական ժամանակաշրջաններում։ Համաձայն [[Ոգեպաշտություն|անիմիզմի]] ճապոնական գաղափարների, ենթադրվում էր, որ ոգու նման էակները բնակվում են ամեն ինչի ներսում։ Այդպիսի ոգիներն ունեին զգացմունքներ և անհատ բնավորություն։ Խաղաղ ոգիները, որոնք հաջողություն են բերում, հայտնի են որպես **', իսկ վատ բախտ բերող ոգիները, ինչպիսիք են հիվանդությունները և բնական աղետները, հայտնի են որպես **': Ոգիներից ոչ մեկը չի սկզոբում ''յոկայ'' չէին համարվում:

Ըստ լեգենդի, որոշ մարդիկ, ովքեր ապրելիս հարգված անձինք են եղել, մահանալուց հետո դառնում են **'՝ վերածվելով պաշտպան ոգիների, որոնք հարստություն էին բերում նրանց, ովքեր իրենց երկրպագում էին: Կենդանիները, առարկաները և բնական առանձնահատկությունները կամ երևույթները նույնպես համարվում եին **', սակայն որոշներին դասակարգում էին որպես **'

Չնայած վնասակար ոգիների առկայությանը, կային **' **' վերածելու ծեսեր, որոնց նպատակն էր հանդարտեցնել չար ոգիներին և կանխել դժբախտությունները։ Ծեսը հայտնի էր որպես *չինկոն*։ 
Պատկեր:Katsushika_Hokusai_-_The_Lantern_Ghost,_Iwa_-_Google_Art_Project.jpg|alt=Chōchin-oiwa by Katsushika Hokusai| **', [[Կացուշիքա Հոքուսայ|Կացուշիկա Հոկուսայ]]
Պատկեր:Kuniyoshi_Kidomaru.jpg| **', Ուտագավա Կունիյոշի
Պատկեր:Suushi_Nekomata.jpg|alt=Nekomata from the Hyakkai Zukan by Sawaki Suushi| **', Սավակի Սուշիի 
Պատկեր:Yoshitoshi_The_Ground_Spider.jpg|alt=Tsuchigumo from the Shinkei Sanjurokkai Sen (新形三十六怪撰) by Tsukioka Yoshitoshi| **', Ցուկիոկա Յոշիտոշի
Պատկեր:Gamayoukai.JPG|alt=Gama Yōkai from the Saigama to Ukiyo Soushi Kenkyu Volume 2, special issue Kaii Tamababaki| 
Պատկեր:SekienNarigama.jpg|alt=Narikama from the Gazu Hyakki Tsurezure Bukuro by Sekien Toriyama| *Նարիկամա*, Սեկիեն Տորիյամա
Պատկեր:Kawanabe_Kyōsai_-_Theatre_Curtain_of_the_Shintomi-za,_with_an_Impromptu_Sketch_Monsters.jpg|alt=Theatre Curtain with Yokai by Kawanabe Kyōsai (1880)| Յոկայի պատկերով թատրոնի վարագույր, Կավանաբե Քյոսաի (1880)


## Տեսակներ
Բանահյուս Ցուտոմու Էման ուսումնասիրել է յոկայ պատկերող գրականությունն ու նկարները և դրանք բաժանել կատեգորիաների․

* *Յոկայի* «իսկական ձև» 
** Մարդ
** Կենդանի
** Բույս
** Առարկա
** Բնական երեւույթ
* Մուտացիաներ.
** Այս աշխարհի հետ կապված մուտացիա
** Հոգևորի կամ մտավորի հետ կապված մուտացիաներ
** Ռեինկառնացիայի հետ կապված մուտացիաներ
** Առարկայի հետ կապված մուտացիաներ
* Արտաքին տեսք․
** Մարդ
** Կենդանի
** Բույս
** Արտեֆակտ
** Կառույց կամ շենք
** Բնական երևույթ

Այլ բանահյուսական դասակարգումներում *յոկայները* դասակարգվում է հունական դիցաբանության նիմֆաների նման՝ ըստ իրենց գտնվելու վայրի կամ դրսևորման հետ կապված երևույթների․

*  (սարեր)
* *միչի նո կե* (ճանապարհներ)
* *կի նո կե* (ծառեր)
* *միզու նո կե* (ջուր)
* *ումի նո կե* (ծով)
* *յուկի նո կե* (ձյուն)
* *ոտո նո կե* (ձայն)
* *դոբուցու նո կե* (կենդանիներ)

## Պատմություն
### Հին պատմություն
աջից|մինի| ''Յամատա նո Օրոչի'', Ցուկիոկա Յոշիտոշի
Հին ժամանակների գրականության և ժողովրդական հեքիաթների մեջ յոկայները  բազմիցս անգամ հիշատակվում և բացատրվում են: **', **' և **' աշխատություններում պատմվում է հին անցյալի լեգենդների մասին, ինչպես նաև հիշատակվում են  ու ։ Հեյան ժամանակաշրջանի **' և այլ գերբնական երևույթների մասին պատմվածքների ժողովածուներ տպագրվել են բազմաթիվ հատորներով։

Գրականության մեջ հայտնվող *յոկայների* մասին տեղեկությունները փոխանցվել են հետագա սերունդներին։ Չնայած *յոկայների* բացատրմանը, նրանց երբեք տեսողական նկարագրություն չի տրվել: Ուշ Հեյան ժամանակաշրջանի Բուդդայական նկարներում, ինչպիսին է *Դժոխքի մագաղաթը*, կան *օնիների* վիզուալ նկարագրումներ։

*Յամատա նո Օրոչին* ի սկզբանե աստված է եղել է, բայց վերածվել է **', ում սպանել է [[Սուսանո]]ն։ Յասաբուրոն ի սկզբանե ավազակ է եղել, որի վրեժխնդիր ոգին (**') մահից հետո վերածվել է թունավոր օձի և թունավորել ջրհորում գտնվող ջուրը, սակայն հետո աստվածացել է և դարձել «ջրհորի իմաստության աստված»։ *Կապպային* և *Ինուգամիին* երբեմն աստված են համարում, իսկ երբեմն՝ *յոկայ*: Ճապոնական աստվածների շարքում կան որոշ էակներ, որոնք կարող են աստծուց դառնալ յոկայ, և յոկայից՝ աստված։

### Հետդասական պատմություն
աջից|մինի| '''', անհայտ հեղինակ Մուրոմաչի ժամանակաշրջան
Միջնադարյան Ճապոնիայում հայտնվեցին այնպիսի հրապարակումներ, ինչպիսիք են **' և **', որոնք նկարագրում էին յոկայների տեսքը: Թեև կային կրոնական հրատարակություններ, ինչպիսին էր *Ջիշա Էնգին* , մյուսները, ինչպիսին էր **', ավելի շատ հումորային էին, ինչը սկիզբ դրեց նրան, որ ''յոկայները'' սկսեցին դիտվել որպես զվարճանքի առարկա․

* ''ն'', **', *Տավարա նո Տոդա էմակին* , Ցուչիգումո Զոշին , և **' պատմում են հին ժամանակների ''յոկայների'' մասին:
* **' Սուգավարա նո Միչիզանեն կայծակի աստված էր, որն դարձավ օնի, և չնայած նրան, որ դև դառնալուց հետո մարդկանց վրա էր հարձակվել, ի վերջո նա աստվածացվեց։
* **', **', և **' պատմում են ''յոկայ'' կենդանիների մասին:
* **' պատմում էր դեն նետված ոչ թանկարժեք իրերի մասին, որոնց մեջ ապրող չար ոգին չար գործեր է պլանավորում մարդկանց դեմ:
* **' պատկերում է բազմաթիվ տարբեր տեսակի  միասին քայլող յոկայներ

=== Ժամանակակից պատմություն ===
==== Էդո ժամանակաշրջան ====
Հենց այս դարաշրջանում առաջին անգամ լայնորեն սկսվեց կիրառվել տպագրության և հրատարակության տեխնոլոգիան, զարգացավ հրատարակչական մշակույթը:

Արդյունքում, ''կաշի-հոն'' խանութները, որոնք զբաղվում էին նման գրքերի տպագրությամբ, տարածվեցին և լայն կիրառություն գտան։ Մինչև Էդո ժամանակաշրջանը ''կապպա յոկայների'' մասին բազմաթիվ մեկնաբանություններ կային, սակայն գրքերի և հրատարակությունների շնորհիվ կապպա հասկացությունը զգալիորեն իմաստափոխվեց:

Այս շրջանում այնպիսի խաղալիքներն ու խաղերը, ինչպիսիք են ''կարուտան'' և ''սուգորուկոն'', հաճախ յոկայներին օգտագործում էին որպես կերպարներ: Հրատարակչական մշակույթի զարգացման հետ մեկտեղ, տաճարներում և սրբավայրերում գտնվող ''յոկայ'' պատկերները պատճառ դարձան այն բանի, որ թեև ''յոկայները'' ի սկզբանե վախենալու կերպարներ էին, նրանք շուտով դարձան հանրության կողմից սիրված կերպարներ:

==== Մեյջի և Տայշո ժամանակաշրջաններ ====
[[Պատկեր:Yoshitoshi_The_Heavy_Basket.jpg|աջից|մինի| ''Ծանր զամբյուղը,'' Ցուկիոկա Յոշիտոշի, 1892 թ.]]
[[Մեյձիի հեղափոխություն|Մեյջիի հեղափոխությունից]] հետո արևմտյան գաղափարները և թարգմանված արևմտյան հրատարակությունները սկսեցին ազդեցություն ունենալ ճապոնական մշակույթի վրա: Թեև արևմտյան աշխատություններում **' սխալմամբ ընկալվում էին որպես ճապոնական *յոկայ* կամ *կամի*, նրանք իրականում հանրության շրջանում հայտնի դարձան Սանյուտեյ Էնչոյի կողմից *Շինիգամի* կոչվող աշխատության միջոցով։ 1908 թվականին Կյոկա Իզումին թարգմանել է Գերհարդ Հաուպտմանի *«Խորտակված զանգը»* պիեսը: Հետագայում Կյոկան որոշ գործեր գրելիս ազդվել է *«Խորտակված զանգից»*:

#### Շովա ժամանակաշրջան
Յոկայները հայտնի դարձան հասարակության բոլոր խավերում: Մանգայի հրապարակումները և հեռուստատեսությունը նպաստեցին յոկայների տարածմանը ժողովրդի շրջանում:

Շարունակում են հորինվել նոր ​​յոկայներ և նրանք հաճախ վերածվում են քաղաքային լեգենդների, ինչպիսիք են *Կուչիսակե-Օննան* և *Հանակո-սանը*: 1975 թվականից այս քաղաքային լեգենդները զանգվածային լրատվամիջոցներում սկսեցին անվանվել որպես «ժամանակակից յոկայներ»։

## Համեմատություն յաոգուայի հետ
Ե՛վ չինական *յաոգուայը*, և՛ ճապոնական *յոկայը*  տարօրինակ, գերբնական էակներ են, ովքեր ունակ են կերպարանափոխվելու: Յ*աոգուայի* չինական տարբերակում հաճախ շեշտադրվում է մարդկային կերպարանք ընդունելու նրանց կարողությունը, որը արվում է մարդկանց գայթակղելու և հրապուրելու նպատակով: *Յոկայների* դեպքում շեշտը դրված է նրանց հրեշավոր բնույթի և անատոմիայի վրա:

Որոշ արարածներ և՛ չինական, և՛ ճապոնական բանահյուսության մեջ հայտնվում են և որպես *յաոգուայ,* և որպես *յոկայ*, ինչպիսիք են *շույհուն* (水虎), *անտառային դևերը* (魑魅魍魉) և *ինը պոչանի աղվեսի դևը* (九尾狐):

Որոշ դևեր, ինչպիսիք են *նեկոմատան* (կատու յոկայ) և *տանուկին*, նման են չինական *յաոգուայներին։* Կատվի յոկայը նման է չինական «ընձառյուծի անմահ կատվին» (仙狸):

Որոշ դևեր հենց ճապոնական են, օրինակ՝ կապպան, հարադաշին, և մումաշիկան, որոնք զավեշտական տեսք ունեցող յոկայներ են՝ ձիու գլուխներով և եղջերուների մարմիններով։

## Մշակույթում
*Յոկայներին* հաճախ անվանում են ճապոնական ոգիներ կամ արևելյան ասիական ուրվականներ, ինչպիք են *Հանակո-սանի* լեգենդը կամ *«Բերան կտրած աղջկա»* պատմությունը, որոնք երկուսն էլ ծագում են ճապոնական լեգենդից: *Յոկայ* տերմինը կարող է նաև նշանակել տարօրինակ կամ անսովոր մի բան:

Լաֆկադիո Հեռնի ճապոնական ուրվականների պատմությունների ժողովածուն՝ *«Կվայդան. Stories and Տարօրինակ բաների ուսումնասիրությունները»*, ներառում է *յոկայների* պատմություններ, ինչպիսիք են Յուկի-օննան, և իր տեսակի մեջ առաջին արևմտյան հրատարակությունն է:

Յոկայները շարունակում են տարածված մնալ ժամանակակից գեղարվեստական ստեղծագործություններում:*[[GeGeGe no Kitarou|GeGeGe no Kitaro]]* և *Kappa no Sanpei* մանգաների հեղինակ Շիգերու Միզուգին իր աշխատանքների մեջ բազմիցս օգտագործում է յոկայներ: *Յոկայի* պաուրնակող այլ հայտնի ստեղծագործություններն  են *Nurarihyon no Mago*-ն, *Յու Յու Հակուշոն*, *Ինույաշա. ֆեոդալական հեքիաթը*, *Յո-կայի ժամացույցը* և *Yokai Monsters* ֆիլմաշարը:

Անիմե և մանգա ''Jujutsu Kaisen''-ը ներշնչված է ճապոնական բանահյուսությունից և դիցաբանությունից, և ներառում է որոշ *յոկայներ*: Նրանք պատկերված են չար ոգիներից մինչև չարագործ դևերի տեսքով: *Սուկունայի* և *Մահիտոյի* նման կերպարները, ինչպես որ ավանդական *յոկայները*, ցուցադրում են չարամտություն և խորամանկություն, մինչդեռ անիծված հոգիները տարբեր տեսք են ստանում:

* Օնի - յոկայի տեսակ
* Տանգու - յոկայի տեսակ
*

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ''Յոկայ'' և ''Կայդան'' (PDF)
* ''Ōishi Hyōroku Monogatari'' նկարի ոլորան
* Տարօրինակ երևույթների և ''Յոկայների'' (հրեշավոր էակներ) պատկերների շտեմարան 
* Հավաքածու. Գերբնական ճապոնական արվեստում , Միչիգանի համալսարանի արվեստի թանգարան

Կատեգորիա:Դևեր
Կատեգորիա:Ճապոնագիտություն
Կատեգորիա:Ճապոնական գրքեր
Կատեգորիա:Ճապոնացիների աշխատություններ
Կատեգորիա:Ճապոներեն բառեր և արտահայտություններ