Վրաց թագավորության փլուզում

**Վրացական թագավորության փլուզում** (՝ *քարթուլի սախելմծիփոս դաշլա*), քաղաքական և տարածքային մասնատման գործընթաց ուշմիջնադարյան Վրաստանում, որը հանգեցրեց Բագրատիոնի միապետների տոհմական եռապետական ​​ռազմական բախմանը և Վրաստանի միացյալ թագավորության իրավահաջորդության պատերազմին, որն ավարտվեց 15-րդ դարի երկրորդ կեսին։

Միասնական թագավորության մասնատումը սկսվեց 13-րդ դարում մոնղոլների արշավանքների ժամանակ, ինչը հանգեցրեց Արևմտյան Վրաստանի փաստացի անկախ թագավորության ստեղծմանը (1259-1401), որը գլխավորում էր թագավոր Դավիթ VI Նարինը և նրա իրավահաջորդները՝ չնայած միավորման երկու փորձերին (1330-1387, 1392-1396)։

Այնուամենայնիվ, վերամիավորումը ունեցավ անցողիկ բնույթ, քանի որ մասնատումը սրվեց տոհմական եռիշխանության միջոցով: Առաջնորդվելով Գեորգի VIII թագավորի օրոք, այն շարունակվեց Բագրատ VI-ի և Կոստանդին II-ի օրոք և ընդգրկեց ամբողջ երկիրը՝ բախումներ հրահրելով ամբողջ թագավորությունում: Դինաստիկ պատերազմը սկսվեց 1460-ական թվականներին՝ Սամցխեի իշխանության անջատողական մղումներից հետո, ինչը հանգեցրեց մի շարք հակամարտությունների Թբիլիսիի կենտրոնական՝ Քարթլիի, և Իմերեթի և Կախեթի թագավորական մրցակիցների միջև: Երեք տասնամյակ Վրաստանը աղքատացավ ու թուլացավ։ 1490 թվականին Վրաստանի միացյալ թագավորության պաշտոնական բաժանումից հետո խաղաղություն կնքվեց երեք անկախ թագավորությունների՝ դրանով իսկ վերջ տալով 1008 թվականից գոյություն ունեցող միապետությանը։

Հակամարտությունը տեղի ունեցավ Մերձավոր Արևելքի աշխարհաքաղաքական մեծ փոփոխությունների ժամանակ, ներառյալ Բյուզանդական կայսրության անկումը 1453 թվականին և Օսմանյան կայսրության բարգավաճումը: Միաժամանակ, Թեմուրյանների, կարակոյունլու և ակկոյունլու թուրքմենների արշավանքները հանգեցրին Վրաստանի ներսում լուրջ քաղաքական պառակտումների, որոնք արագացրին թագավորության մասնատումը։

## Պատմություն
15-րդ դարի երկրորդ կեսին Վրաց թագավորությունը Կովկասի ամենահզոր պետությունն էր Ալեքսանդր I Մեծ թագավորի օրոք վերածննդից հետո։ Այնուամենայնիվ, թագավորությունը մեծապես տուժեց մոնղոլների առաջին ներխուժումից և 1400-ական թվականներին Թիմուրի կազմակերպած ջարդերից ու ավերածություններից հետո: Ավելին, ի տարբերություն 13-րդ դարի վրացական ոսկեդարի աշխարհաքաղաքական իրավիճակի, Վրաստանին սահմանակից տերություններն ուժեղացան՝ ներկայացնելով շատ ավելի մեծ վտանգ։

1453 թվականին Փոքր Ասիայի օսմանյան թուրքերը գրավեցին Կոստանդնուպոլիսը, վերջ տալով Բյուզանդական կայսրությանը, որը ուղղափառ քրիստոնեության նստավայրն էր 4-րդ դարից։ Սա մեկուսացրեց Վրաստանը արևմտյան աշխարհից և թագավորությունը դարձավ միակ քրիստոնեական երկիրը Մերձավոր Արևելքում, ինչը դրդեց վրաց թագավորական ընտանիքին և ազնվականությանը ժամանակավոր միավորվել՝ Արևմտյան Եվրոպայի ուժերին հրահրելու նոր խաչակրաց արշավանք սկսելու համար: Այս ջանքերը արագ տապալվեցին: Վրաստանն այլևս դաշնակիցներ չուներ և հայտնվեց միայնակ՝ շրջապատված հզոր իսլամադավան պետություններով: Միջազգային առևտրի անկումը, թագավորության մշակութային դաշնակիցների անհետացումը և Կովկասում աճող սպառնալիքները միայն աղքատություն և ամայություն են սերմանում ամբողջ Վրաստանում, ինչը իդեալական ենթատեքստ է ստեղծում ազնվականների համար, ովքեր ցանկանում են ավելի մեծ իշխանություն ստանալ կենտրոնական թագավորական կառավարությունից:

## Միապետության մասնատում
[մինի|[Ալեքսանդր I (Վրաց արքա)|Ալեքսանդր I թագավորի որոշումը (ձախ որմնանկարի վրա)՝ թագավորության կառավարումը բաժանել իր երեք որդիների միջև, դիտվում է որպես վրացական միասնության վերջ և դրա փլուզման և եռիշխանության հաստատման սկիզբ]]
Թագավորության գավառների վրա կենտրոնական իշխանության իշխանությունը պաշտպանելու համար Ալեքսանդր I թագավորը 1433 թվականին նշանակեց իր երեք որդիներին՝ Դեմետրեին, Վախթանգին և Գիորգիին որպես թագակիցներ՝ ոգեշնչվելով ժառանգներին անվանակոչելու հին բյուզանդական ավանդույթից։ Այս թագավորները միասին կիսեցին թագավորության կառավարումը, Դեմետրեն ղեկավարեց Արևմտյան Վրաստանը, իսկ նրա եղբայր Գեորգին՝ Կախեթը:

Սակայն այս պայմանավորվածությունը երկար չտևեց։ 1442 թվականին Ալեքսանդր I-ը հրաժարվեց գահից և հեռացավ վանք՝ գլխավոր թագը թողնելով իր ավագ որդուն՝ Վախթանգ IV-ին։ Նա թագավորեց չորս տարի, մի ժամանակաշրջան, որը նշանավորվեց ամենահզոր ազնվականների տիրապետությամբ։ Նա մահացավ առանց ժառանգորդի 1446 թվականին՝ գահը թողնելով իր երկու կրտսեր եղբայրներին, որոնք պետք է կիսեին բաժանված թագավորությունը։ Դեմետրիոս III-ը՝ Վախթանգ IV-ի օրինական իրավահաջորդը, ստանում է Սամոքալաքոյի դքսությունը, իսկ Գեորգի VIII-ը դառնում է Կախեթիի և Քարթլիի թագավորը, նախքան 1453 թվականին Դեմետրիոսի մահից հետո ամբողջ թագավորությունը կառավարելը:

Ջաքելիի ընտանիքի կողմից ղեկավարվող Սամցխեի իշխանությունն առաջինն էր, որ պաշտոնապես լքեց վրացական միությունը, երբ 1451 թվականին իշխանության եկավ Կվարկվարե II-ը: Վերջինս հռչակեց իր պետության կրոնական անկախությունը՝ բռնագրավելով Վրաստանի պատրիարքարանի շենքերը՝ արգելելով վրաց թագավորի և պատրիարքի մասին ցանկացած հիշատակում նրա ենթակայության եկեղեցիներում, և վրաց հոգևորականներին փոխարինում է Հունաստանից կամ Անտիոքից հրավիրված քահանաներով։ Այս պառակտումը միայն ժամանակավոր էր, և Վրաստանի պատրիարքության կոշտ արձագանքը ստիպեց Կվարկվարե II-ին հրաժարվել այդ նկրտումներից:

### Ապստամբություն արևմտյան տիրույթում
Ժամանակակից պատմագրությունը մասամբ անտեսում է Արևմտյան Վրաստանում ապստամբության ծագումը, որը նշանավորեց քաղաքացիական պատերազմի սկիզբը: Ըստ պատմաբաններ Նոդար Ասաթիանիի, Կալիստրատ Սալիայի և Դոնալդ Ռեյֆիլդի, Գեորգ VIII թագավորի և նրա վասալների միջև անհամաձայնության առաջին նշաններն ի հայտ են գալիս 1460-ականների սկզբին, երբ Սամցխեի Կվարկվարե II-ը որոշում է կոալիցիա ստեղծել օսմանցիների դեմ Կոստանդնուպոլսի անկումից ի վեր: Կվարկվարեն նախընտրում է դաշնակցել ակկոյունլուների պետության առաջնորդ և Գեորգ VIII-ի երբեմնի թշնամի Ուզուն Հասանի հետ՝ օսմանցիներից պաշտպանվելու համար: Այս դաշինքը չէր կարող կանխել բյուզանդական վերջին հենակետի՝ Տրապիզոնի կայսրության անկումը 1461 թվականին, և Ուզուն Հասանը իրեն վտանգավոր դաշնակից ցուցաբերեց՝ կազմակերպելով ռազմական արշավանք հենց Սամցխեի դեմ՝ սպանելով ուղղափառ քահանաներին, ավերելով որոշ գյուղեր և ջախջախելով զորքերը։ Միաժամանակ Գեորգ VIII-ը դառնում է թագավոր՝ Դեմետրեի մահից հետո։

Չնայած այս դաշինքի ձախողմանը, Թբիլիսիի և Սամցխեի հարաբերությունները չեն վերականգնվում։ Սամոքալաքոյի դքսությունը, որն աջակցում է հակաօսմանյան կոալիցիային, ճնշվում է կենտրոնական իշխանության կողմից, որը ռազմական հակամարտության սկզբնակետն է։ Սակայն, ըստ ֆրանսիացի պատմաբան Մարի-Ֆելիսիտե Բրոսեի և Քարթլիի իշխան Վախուշտիի, 1462 թվականին սկսված ապստամբությունը թաքնված ծագում ուներ։ Նա դա վերագրում է Կվարկվարե II-ին, որը մոտ է Գեորգ VIII-ին, որը, սակայն, օգտվում է երիտասարդ իշխան Բագրատի թագավորական նկրտումներից՝ առաջ մղելու իր ծրագրերը։ Բագրատը, որը 1455 թվականից թագավորի անունով կառավարում էր Իմերեթը, Բագրատիոնի թագավորական արքայազն էր և Գեորգի VIII-ի մերձավոր զարմիկը:

Բագրատը, զորացած Սամցխեի աջակցությամբ, դաշնակցեց Մեգրելիայի իշխան Լիպարիտ I-ին և Գուրիայի իշխան Մամիա II-ին, ինչպես նաև Աբխազիայի և Սվանեթի կառավարիչներին։ Այս ռազմական օգնության շնորհիվ Բագրատին հաջողվեց գրավել Գեորգի VIII-ի թագավորական ամրոցները արևմտյան Վրաստանում և ստանալ բազմաթիվ մանր ազնվականների հավատարմությունը, այդ թվում՝ Քարթլիում՝ թագավորական մայրաքաղաք Թբիլիսիի շրջակայքում։ 1462 թվականին (կամ 1463 թվականին) Գեորգի VIII-ը և նրա թագավորական ուժերը անցան Լիխի լեռնաշղթայի լեռները և ներխուժեցին Իմերեթի թագավորությունում թագավորական իշխանությունը վերականգնելու համար։ Կվարկվարե II-ը գլխավորեց ռազմական լեգեոն Իմերեթում, բայց ռազմավարական առումով դուրս մնաց հակամարտությունից: Գեորգի VIII-ը և նրա բանակը բախվեցն Բագրատի հրամանատարությամբ զբաղվող ապստամբ ուժերի հետ Քութայիսից արևելք գտնվող Չխիխորի գյուղի մոտ։ Բագրատը հաղթեց վճռական ճակատամարտում՝ ստիպելով Գեորգի VIII-ին վերադառնալ Քարթլի։

Մինչ Քութայիսը ժամանակավորապես մնում է Գեորգի VIII-ի վերահսկողության տակ, Բագրատը ի վերջո վերցրեց քաղաքը և Գելաթի վանքում նա թագադրվեց որպես Իմերեթի թագավոր և ստանձնեց Բագրատ II տիտղոսը՝ պաշտոնապես բաժանելով Լիխիից արևմուտք գտնվող շրջանները Վրացական միացյալ միապետության շարքերից: Մինգրելիայի, Գուրիայի, Աբխազիայի և Սվանեթի իշխանները, ովքեր ներկա էին թագադրմանը, հավատարմության երդում տվեցին նոր միապետին, ով այդ իշխաններին ազատեց նրանց ցանկացած ֆինանսական պարտավորությունից: Սա Արևմտյան Վրաստանը վերածեց իշխանությունների դաշնության, որը դարերի ընթացքում միայն թուլացավ:

### Սամցխեի տիրապետություն
Սամցխեի Ջաքելիների ընտանիքը մեծապես շահեց վրաց թագավորության արևմտյան և արևելյան կեսերի պատերազմից և կազմեց մեծ ինքնավարություն Կվարկվարե II-ի իշխանության ներքո։ Նա նույնիսկ սկսեց վերցնել «Մեփե» տիտղոսը և գործարկել մետաղադրամների իր շարքը՝ իր մայրաքաղաք Ախալցխայում գտնվող արտադրամասով։ Գեորգ VIII թագավորը 1463 թվականին ներխուժում է Սամցխե և հաջողվեց հաղթել Կվարկվարեին, նրա բոլոր վասալ ազնվականներին վրաց միապետի կողմը=։

Իր պարտությունից հետո Քվարվարե II-ը պատսպարվում է Արևմտյան Վրաստանի նոր թագավոր Բագրատի մոտ՝ վերահսկելով Իմերեթին։ Վերջինս լիազորում է ընկած արքայազնին օգտագործել իր զորքերը և Իմերեթի բանակը և նույն թվականին Սամցխեն հետ է վերցնում Գեորգի VIII-ի ձեռքից։ Վերադառնալով Ախալցխայում իշխանության գլուխ՝ Կվարկվարեն որոշում է վրեժխնդիր լինել իր վասալներից, որոնք արշավանքի ժամանակ անցել են կենտրոնական թագավորական իշխանության կողմը և Բագրատի օրհնությամբ դաշինք է կնքում Գուրիայի իշխան Կախաբեր II-ի հետ։ Իմերեթիից և Գուրիայից վարձկանների աջակցությամբ Կվարկվարե II-ը անցնում է Սամցխեն և հյուսիսային Կլարջեթի նահանգը՝ ստիպելով ենթարկվել այս շրջանների բերդերին։ Մինչ որոշ ազնվականներ հավատարմության երդում են տալիս արքայազնին, շատերը մահապատժի են ենթարկվում, իսկ մյուսները գնում են աքսոր, այդ թվում Զազա Փանասկերտելի-Ցիցիշվիլին, ով դառնում է Գեորգ VIII թագավորի խորհրդականը: Ի նշան երախտագիտության Կախեբեր II-ը ստանում է Աջարիայի և Լազիստանի տարածքները։

1465 թվականին Գեորգ VIII-ը որոշեց նոր արշավանք իրականացնել Սամցխե՝ վերականգնելու միասնությունը։ Ունենալով ռազմական առավելություն արքայազնի նկատմամբ՝ նա Կվարկվարե II-ին առաջարկում է խաղաղ բանակցություններ՝ երաշխավորելով Ջաքելի ընտանիքի գոյատևումը թագավորության ներսում ապստամբ տարածքների վերադարձի դիմաց։ Արքայազնի մերժումից հետո Գեորգ VIII-ը Փարավանի լճի ճակատամարտում նոր պարտություն է կրում Քվարվքվարեին, ինչը հանգեցնում է արքայազնի պահակախմբի վերջնական դիմադրությանը, որը կարող է հաղթել թագավորական շրջապատին և պատանդ վերցնելով Գեորգ VIII-ին: Բանտարկված Գեորգ VIII-ը մնում է Վրաստանի թագավորը, սակայն պարտավորվում է ճանաչել Սամցխեի անկախությունը և ամուսնանալ Կվարկվարեի դստեր՝ Թամար Ջաքելիի հետ, չնայած այն բանին, որ նա արդեն ամուսնացած էր։

### Նոր թագավորական իշխանություն
Բագրատը որոշում է հարձակվել Քարթլիի վրա։ 1466 թվականին, առանց նկատելի հակառակության, Բագրատը գրավեց Թբիլիսին և պատանդ վերցրեց վրաց եկեղեցու պատրիարք Դավիթ IV-ին։ Վերջինս համաձայնում է ճանաչել Իմերեթական ինքնիշխանի գերիշխանությունը։ Այնուհետև Բագրատը թագադրվում է որպես Բագրատ VI՝ ամբողջ Վրաստանի թագավոր: Սամցխեն այնքան էլ գոհ չէր այս նոր միասնությունից, և նույն թվականին Կվարկվարե II-ը բանտից ազատեց նախկին թագավոր Գեորգ VIII-ին՝ թագավորությունում քաոս սերմանելու համար։ Գեորգի VIII-ը հաստատվեց արևելյան Կախեթի նահանգում: 1467 թվականին Գեորգը ստացավ տեղի ազնվականների հպատակությունը և հռչակեց Կախեթի թագավորության անկախությունը՝ Վրաստանը բաժանելով երկու անկախ թագավորությունների։

### Հեղաշրջում
Վրացական քաղաքականության քաոսային իրավիճակը մեծապես սրվում է Բագրատ VI-ի և իրեն Վրաստանի թագավոր հռչակած իշխան Կոնստանտինի միջև հրադադարի առաջարկով։ Զինադադարը Կոնստանտինին թույլ է տալիս դառնալ Բագրատ VI-ի պաշտոնական ժառանգորդը Քարթլիում, մինչդեռ արևմտյան Վրաստանը խոստացվել է Բագրատի որդի Ալեքսանդր իշխանին: Այս համաձայնագիրը միայն մի փոքր մեղմեց հակամարտությունը, և 1470-ական թվականներին երկու թագավորների միջև վերսկսվեցին ռազմական բախումները։ Այս տասնամյակի վերջում Բագրատ VI-ին հաջողվեց վճռականորեն պարտության մատնել Կոստանդինին Մեգրելիայի և Գուրիայի օգնությամբ։

1478 թվականին մահանում է Բագրատ VI-ը՝ բացելով վրաց տիրակալների միջև հակամարտությունների վերջին շարքը։ Այնուհետև Բագրատի որդին՝ Ալեքսանդրը, փորձում է թագադրվել Քութայիսում՝ որպես Արևմտյան Վրաստանի կառավարիչ, սակայն նրա թագադրումը բոյկոտվում է նրա վասալների կողմից, որոնք հրաժարվել են նրան ժառանգ ճանաչել։ Կոնստանտինը, ով թագավորում է Քարթլիում որպես Կոստանդին II, այնուհետև ներխուժում է Իմերեթ՝ լուրջ պարտություն պատճառելով Ալեքսանդրին, որը կորցնում է իր թագը և ստիպված է ընդունել Ռաճայի և Լեչխումի լեռնային շրջանների պարզ կառավարումը։

Այս ընթացքում Գեորգի VIII-ը Քարթլիում դիմակայեց Կոստանդին II-ին, մինչ Սամցխեի ռազմական աջակցության շնորհիվ պարտություն կրեց։ Նա մահացել է 1476 թվականին, նրան փոխարինել է որդին՝ Ալեքսանդր I-ը։ Վերջինս չի հավակնում «համավրացական» թագին և բանակցում է Թբիլիսիի հետ սահմանների շուրջ՝ խնայելով իր թագավորությունը Կոստանդին II-ի հնարավոր ներխուժումից. նա սկսեց ինքնուրույն արտաքին քաղաքականություն՝ դեսպանություններ ուղարկելով Մոսկվայի մեծ իշխանություն։

## Եկեղեցու մասնատում
մինի|330px|Վրաստանը պաշտոնական փլուզումից հետո 1490 թվականին
Միասնական թագավորական հաստատության փլուզումը ազդեց վրաց ուղղափառ եկեղեցու վարչակազմի վրա: Սամցխեն Կվարկվարե II Ջաքելիի և Մզեչաբուկ Ջաքելիի օրոք ակտիվ պայքարում էր իր Եկեղեցուց բաժանվելու համար: Հարավային վրացական հողերում եկեղեցու թուլացումը կհանգեցներ մեսխեթների աստիճանական իսլամացմանը:

Արևմտյան Վրաստանում էլ Բագրատ թագավորը աջակցեց բաժանմանը։ Արևմտյան Վրաստանի նոր պատրիարքի հոգևոր իրավասությունը տարածվեց Իմերեթի թագավորությունից մինչև Գուրիայի, Մեգրելիայի, Սվանեթիի և Աբխազիայի իշխանությունները մինչև նրա միացումը Ռուսական կայսրությանը:

## 1490 թվականի թագավորական խորհուրդ
1490 թվականին Կոստանդին II թագավորը կանգնեց Վրաստանի պատմության ամենամեծ որոշումներից մեկի առաջ: Նա հրավիրեց դարբազին, թագավորական խորհուրդը, որը 13-րդ դարից պատասխանատու էր վրաց ինքնիշխանին օգնելու համար կարևոր որոշումների ժամանակ։ Խորհուրդը, որը կազմված էր վրաց ուղղափառ եկեղեցու բարձրագույն հոգևորականներից, թագավորական վեց նախարարներից և ամենամեծ դքսական և ազնվական վրացական ընտանիքների ներկայացուցիչներից, օրենսդիր մարմին էր՝ թագավորի գլխավորությամբ: 1490 թվականի Դարբազիների միաձայն որոշումն այնուհետև ընդունեց Վրաստանի թագավորության պաշտոնական բաժանումը, մի թագավորություն, որը 482 տարի առաջ միավորվել էր Վրաստանի Բագրատ III-ի կողմից, երեք թագավորությունների և մեկ իշխանության՝ Քարթլիի, Կախեթի, Իմերեթի թագավորությունների և Սամցխեի իշխանություն։

Արքայական դարբազիի որոշումից հետո Կոստանդին II-ը 1491 թվականին խաղաղության պայմանագրեր կնքեց Ալեքսանդր I-ի, Կվարկվարե II-ի և Ալեքսանդր II-ի հետ։ Վրաստանը պաշտոնապես փլուզվեց և դարձավ երեք թագավորությունների և մեկ գլխավոր իշխանությունների ազգ, մի իրավիճակ, որը շարունակվեց մինչև 19-րդ դարի սկիզբը, ի վերջո, մաս-մաս միացվեց Ռուսական կայսրությանը:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Donald Rayfield (2012) Edge of Empires, a History of Georgia, London, Reaktion Books, ISBN 9781780230702
*Marie-Félicité Brosset (1856) Histoire de la Géorgie, depuis l'Antiquité jusqu'au xixe siècle - 2ème partie, Saint-Petersburg, Académie impériale des Sciences
*Kalistrat Salia (1980) Histoire de la nation géorgienne, Paris
*Cyrille Toumanoff (1990) Les dynasties de la Caucasie chrétienne de l'Antiquité jusqu'au xixe siècle: Tables généalogiques et chronologiques, Rome
*Toumanoff, C. (1951) The Fifteenth-Century Bagratids and the Institution of Collegial Sovereignty in Georgia, Traditio, Cambridge University Press, Vol. 7
*Asatiani N. & Janelidze, O. (2009) History of Georgia, Tbilisi, Publishing House Petite,. ISBN 978-9941-9063-6-7
*Asatiani N., Otkhmezuri, G. et al. (2012) Histoire de la Géorgie du XIIIe au XIXe siècles, vol. 3, Tbilisi, Palitra, 2012, ISBN 978-9941-19-407-8

Կատեգորիա:Վրաց թագավորություն
Կատեգորիա:Վրաստանն ուշ միջնադարում