Իռլանդիայի բանկային ճգնաժամ

աջից|մինի|250x250փքս|Դուբլինում միկրոավտոբուսի պատուհանին պիտակ է դրված՝ արձագանքելով բանկային ճգնաժամին
**2008 թվականից հետո Իռլանդիայում բանկային ճգնաժամ** է տեղի ունեցել։ Համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի ընթացքում մի շարք իռլանդական ֆինանսական հաստատություններ բախվել են գրեթե անխուսափելի փլուզման՝ անվճարունակության պատճառով։ Ի պատասխան՝ Իռլանդիայի կառավարությունը նախաձեռնել է 64 միլիարդ եվրոյի բանկային փրկարարական ծրագիր։ Դա այնուհետև հանգեցրել է մի շարք անսպասելի բացահայտումների որոշ բանկերի և գործարարների գործունեության վերաբերյալ։ Ի վերջո, երկրում խորացող ռեցեսիային գումարվելով, բանկերի փրկագինը դարձել է Իռլանդիայի կառավարությանը ԱՄՀ-ի օգնության կարիք ունենալու հիմնական պատճառը և որպես արդյունք տեղի է ունեցել կառավարության լիակատար վերակազմավորում։

## Նախապատմություն
1995-2007 թվականների «Կելտական վագրի» աճի շրջանի երկրորդ կեսին իռլանդական 6 հիմնական բանկերի՝ Bank of Ireland-ի, Allied Irish Banks-ի, Anglo Irish Bank- ի, Irish Life & Permanent-ի, Irish Nationwide Building Society-ի և Educational Building Society-ի միջազգային պարտատոմսային փոխառությունները 2003 թվականի 16 միլիարդ եվրոյից պակասից աճել են մինչև մոտավորապես 100 միլիարդ եվրո (Իռլանդիայի ՀՆԱ-ի կեսից շատ ավելին) մինչև 2007 թվականը։

Պարտատոմսերի ֆինանսավորման այս աճը բավականին բացառիկ է եղել եվրոգոտու ընդհանուր ցուցանիշի համեմատ և Կենտրոնական բանկի և արտաքին դիտորդների մեծ մասի ուշադրությունը կենտրոնացած է եղել բանկերի կամ Բազելյան համակարգի առաջին սյունակի ակնհայտորեն ուժեղ կապիտալի բավարարության հարաբերակցությունների վրա։ Օրինակ՝ 2007 թվականի Արժույթի միջազգային հիմնադրամի IV հոդվածի խորհրդակցության անձնակազմի զեկույցում Իռլանդիայի վերաբերյալ բանկային ոլորտի դիրքը ամփոփող վերնագիրն ունի հետևյալ տեսքը՝ «Բանկերը մեծ ներդրումներ ունեն անշարժ գույքի նկատմամբ, բայց նաև ունեն մեծ պղպջակներ»: Սակայն, կարծես թե սա տեղի է ունեցել երկրորդ հենասյան ժամանակ, որը վերաբերում է վերահսկողական գործընթացին։ Մասնավորապես Բազել II ուղեցույցները պարունակում են ընդարձակ բաժին «վարկային կենտրոնացման ռիսկի» հետ գործ ունենալու կարևորության վերաբերյալ, այսինքն՝ բանկերի կողմից մեկ ռիսկի աղբյուրին չափազանց մեծ ազդեցություն ունենալու կարևորության մասին։ Իռլանդական բանկային համակարգի անբավարար և/կամ թույլ վերահսկողությունը թույլ է տվել իռլանդական բանկերին չափազանց շատ փոխառություններ ներգրավել կորպորատիվ և միջազգային դրամական շուկաներում։

2009 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ եվրոգոտում ամենաշատը խոցելի են եղել գերմանական և ֆրանսիական բանկերը, որոնց նկատմամբ Հունաստանի, Իռլանդիայի, Պորտուգալիայի, Իտալիայի և Իսպանիայի նկատմամբ արտաքին պահանջների ավելի քան 40 տոկոսը ֆրանսիական և գերմանական են եղել: 2010 թվականին Միջազգային հաշվարկների բանկը գրանցել է 186.4 միլիարդ ԱՄՆ դոլարից մինչև 208.3 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի ընդհանուր ներդրում Իռլանդիայում, որից 57.8 միլիարդ ԱՄՆ դոլարը՝ իռլանդական բանկերում։ Գերմանական դրամավարկային հաստատությունների հատվածը նախաճգնաժամային ժամանակահատվածում իռլանդական բանկային պարտատոմսերի ամենամեծ ներդրողն է եղել և Բունդեսբանկի համախմբված տվյալների համաձայն՝ գերմանական բանկերը մինչև 2008 թվականի սեպտեմբերը՝ բանկային երաշխիքի ամիսը Իռլանդիայում ներդրել են 135 միլիարդ եվրո: Սակայն գերմանական բանկերի «իռլանդական» բանկերի ազդեցության վերաբերյալ այս թվերը գրեթե ամբողջությամբ վերաբերում են Դուբլինի միջազգային ֆինանսական ծառայությունների կենտրոնում գտնվող իրենց սեփական խոշոր դուստր ձեռնարկություններին, օրինակ՝ Depfa-ին, որը, ըստ որոշ տեղեկությունների, ուներ արտաքին ուղղվածություն և արտաքին սեփականություն։

2008 թվականից առաջ տեղական իռլանդական բանկերի կողմից արտաքին վարկերի աճող տեմպը արտացոլել է Իռլանդիայի անշարժ գույքի շուկայում նրանց վարկավորման հսկայական աճը՝ վարկավորման ոլորտ, որը 1996 թվականից ի վեր կարծես կարող էր ապահովել շահութաբեր վարկավորման հնարավորությունների անվերջ հոսք, քանի որ իռլանդական հանրությունը անդադար գնում և վաճառել է անշարժ գույք։

Իռլանդիայում հիփոթեքային վարկերի ընդհանուր ծավալը 2003 թվականի առաջին եռամսյակի 16 միլիարդ եվրոյից կտրուկ աճել է մինչև 2008 թվականի երրորդ եռամսյակում 106 միլիարդ եվրոյի գագաթնակետը, որը կազմել է Իռլանդիայի այդ տարվա ՀՆԱ-ի մոտ 60 տոկոսը։ Դա իր հերթին հանգեցրել է իռլանդական անշարժ գույքի գների զանգվածային աճի։ 2007–2008 թվականների ֆինանսական ճգնաժամի ընթացքում համաշխարհային միջբանկային շուկայի սառեցումը երկու խնդիր է առաջացրել իռլանդական բանկերի համար։

Նախ, քանի որ նոր փոխառության համար հասանելի գումար չի եղել՝ ավանդների դուրսբերումը իրացվելիության խնդիր է առաջացրել։ Այլ կերպ ասած, կանխիկացման հայտերը բավարարելու համար կանխիկ գումար չի եղել։ Իրացվելիության խնդիրն ինքնին սովորաբար կառավարելի է Կենտրոնական բանկի ֆինանսավորման միջոցով։

Սակայն երկրորդ խնդիրը վճարունակությունն է եղել և սա շատ ավելի լուրջ էր։ Նոր փողի բացակայությունը նշանակել է նոր վարկերի բացակայություն, ինչը նշանակում է նաև նոր անշարժ գույքի գործարքների բացակայություն։ Նոր անշարժ գույքի գնումների բացակայությունը բացահայտել է կառուցապատողների փխրուն դրամական հոսքերը և ընդգծել գույքի ստրատոսֆերային գնահատումները։ Քանի որ նրանց ակտիվների (վարկերի) մեծ մասի արժեքը նվազում էր անշարժ գույքի շուկային համապատասխան՝ 6 իռլանդական տեղական բանկերի պարտավորությունները (ավանդները) այժմ զգալիորեն գերազանցել են նրանց ակտիվները։ Անվճարունակությունըդարձել է խնդիր և իռլանդական բանկերը կարիք են ունեցել խոշոր դրամական ներարկումների (վերակապիտալիզացիայի)՝ բաց մնալու համար։

## Պետական պատասխաններ
2008 թվականի սեպտեմբերի 29-ին ֆինանսների նախարար Բրայան Լենիհանը համաձայնվել է երկու տարով տրամադրել Իռլանդիայի ներքին բանկերի լայնածավալ պետական երաշխիք՝ համաձայն «Վարկային հաստատությունների (ֆինանսական աջակցություն) մասին» 2008 թվականի օրենքի՝ դրանք վերակապիտալացնելու մտադրությամբ, որպեսզի նրանք կարողանան շարունակել վարկավորել Իռլանդիայի տնտեսությունը։

Կառավարության միջամտությունները ծածկել են 2008 թվականի սեպտեմբերի 30-ից կամ դրանից հետո ցանկացած պահի մինչև 2010 թվականի սեպտեմբերի 29-ը ներառյալ գոյություն ունեցող պարտավորությունները։ Այս երաշխիքը վերաբերել է բոլոր մանրածախ և կորպորատիվ ավանդներին (այնքանով, որքանով դրանք չեն ծածկվում պետության կամ որևէ այլ իրավասության գործող ավանդների պաշտպանության սխեմաներով), միջբանկային ավանդներին, ավագ չապահովված պարտքին, ակտիվներով ծածկված արժեթղթերին և ժամկետանց ստորադաս պարտքին։ 2008 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Եվրոպական կենտրոնական բանկի կառավարող խորհուրդը հրապարակել է բանկային պարտքի համար պետական երաշխիքների վերաբերյալ իր առաջարկությունները, որոնք ներառում են «լուծել իրացվելիության սահմանափակմամբ ֆինանսավորվող բանկերի խնդիրները»:

Վերակապիտալիզացիա իրականացվել է Իռլանդիայի երկու խոշորագույն բանկերում՝ Allied Irish Bank (AIB) և Bank of Ireland (BoI), որոնցից յուրաքանչյուրի համար 2009 թվականի փետրվարի 11-ին հաստատվել է 3.5 միլիարդ եվրոյի «փրկարարական» (պարտադրված վարկեր) գումար։ 2009 թվականի փետրվարի 15-ին Fine Gael կուսակցության առաջնորդ Էնդա Քեննին, ելույթ ունենալով Քորք կոմսությունում, խնդրել է Իռլանդիայի կենտրոնական բանկի ֆինանսական կարգավորման բաժնի ողջ խորհրդին հրաժարական տալ։

2009 թվականի վերջին ուժի մեջ է մտել 2009 թվականի վարկային հաստատությունների (իրավասու պարտավորությունների երաշխիք) սխեման: Ճգնաժամի ընթացքում իշխող «Ֆիաննա Ֆեյլ» կուսակցությունը «The Irish Times»-ի կողմից անցկացված հասարակական կարծիքի հարցման արդյունքում իջել է չորրորդ հորիզոնական՝ զիջելով «Ֆայն Գեյլ»-ին՝ Լեյբորիստական կուսակցությանը և «Շին Ֆեյն»-ին, ինչը Իռլանդիայի պատմության մեջ առաջին անգամ Լեյբորիստական կուսակցությանը և «Շին Ֆեյն»-ին առաջ է դրել «Ֆիաննա Ֆեյլ»-ից։ 2010 թվականի նոյեմբերի 21-ի երեկոյան այն ժամանակվա վարչապետ Բրայան Քոուենը հաստատել է, որ Իռլանդիան պաշտոնապես ֆինանսական աջակցություն է խնդրել Եվրոպական Միության Եվրոպական ֆինանսական կայունության հիմնադրամից և Արժույթի միջազգային հիմնադրամից (ԱՄՀ)՝ խնդրանք, որը ողջունվել է Եվրոպական կենտրոնական բանկի և ԵՄ ֆինանսների նախարարների կողմից։

2011 թվականի նոյեմբերին Ֆայն Գեյլի և Լեյբորիստական կուսակցության կոալիցիոն կառավարության կողմից վարկային հաստատությունների (իրավասու պարտավորությունների երաշխիք) ծրագիրը երկարաձգվել է մինչև 2012 թվականի դեկտեմբերի 31-ը՝ պայմանով, որ Եվրոպական Միությունը հաստատի պետական օգնությունը։ Այս սխեման երաշխավորում է կարճաժամկետ և երկարաժամկետ բանկային պարտավորությունների որոշակի թողարկումներ, ներառյալ ցպահանջ և ժամկետային ավանդները, չապահովված ավագ ավանդային վկայականները, չապահովված ավագ առևտրային արժեթղթերը, չապահովված ավագ պարտատոմսերը և պարտատոմսերը, ինչպես նաև որոշակի այլ ավագ չապահովված պարտքեր, որոնց մարման ժամկետը կարող է տատանվել մեկ գիշերից մինչև հինգ տարի։

2011 թվականի մարտին Կենտրոնական բանկի կառավարիչ Պատրիկ Հոնոհանը ճգնաժամը որակել է որպես «աշխարհի պատմության մեջ ամենաթանկ բանկային ճգնաժամերից մեկը»։ 2011 թվականի սեպտեմբերին նա ասել է, որ բանկերն արդեն ֆինանսապես կայուն են։

## Anglo Irish Bank-ի խախտումներ
մինի|Եվրախորհրդարանի անդամ Ջո Հիգինսը ելույթ է ունենում Anglo Irish Bank-ի դիմաց՝ 2010 թվականին բանկերի փրկարարական ծրագրի դեմ բողոքի ակցիայի ժամանակ։
2008 թվականի դեկտեմբերին Anglo Irish Bank-ում թաքնված վարկերի շուրջ ծագած վեճը հանգեցրել է երեք ղեկավարների, այդ թվում՝ գլխավոր գործադիր տնօրեն Շոն Ֆիցպատրիկի հրաժարականին։ Տասը գործարարներից բաղկացած խորհրդավոր «Ոսկե շրջանակը» հետաքննվել է 2008 թվականին Anglo Irish Bank-ում ձեռք բերված բաժնետոմսերի համար։

Anglo Irish-ը ազգայնացվել է 2009 թվականի հունվարի 20-ին, երբ Իռլանդիայի կառավարությունը որոշել է, որ վերակապիտալիզացիան բավարար չի լինի բանկը փրկելու համար։ Այդ ժամանակվանից ի վեր պարզվել է, որ Anglo Irish-ը կեղծել է իր հաշիվները մինչև ազգայնացումը և բացահայտվել են շրջանառու գործարքներ նրա և մեկ այլ բանկի՝ Permanent TSB-ի միջև։ Այս բացահայտումից հետո հրաժարական է տվել Irish Life-ի և Permanent TSB-ի սեփականատեր Permanent ընկերության գործադիր տնօրեն Դենիս Քեյսին։

### Նախապատմություն
### Ազգայնացում
Anglo Irish Bank-ի ազգայնացման մասին արտակարգ օրենսդրությունը քվեարկվել է Dáil Éireann-ի միջոցով և  առանց քվեարկության անցել Seanad Éireann-ին 2009 թվականի հունվարի 20-ին։ Նախագահ Մերի Մաքալիզն այնուհետև հաջորդ օրը Áras an Uachtaráin-ում ստորագրել է օրինագիծը՝ հաստատելով բանկի ազգայնացումը։

### Irish Life և մշտական միջամտություն
Այն բացահայտումից հետո, որ կառավարության կողմից նշանակված Anglo Irish Bank-ի տնօրենները և Ֆինանսական կարգավորիչը հետաքննել են հաստատությանը միլիարդավոր եվրոների ավանդի դեպքը, Irish Life and Permanent-ը 2009 թվականի փետրվարի 10-ին խոստովանել է, որ 2008 թվականի սեպտեմբերին Anglo-ին տրամադրել է այսպես կոչված «բացառիկ աջակցություն»։ Irish Life-ը հաստատել է, որ ավանդը կատարել է Կառավարության երաշխիքների սխեմայի ներդրումից հետո, որը ստեղծվել էր իր իրավասության տակ գտնվող յուրաքանչյուր բանկին սնանկացման դեպքում սահմանափակ վարկային մատակարարում տրամադրելու համար։ Սակայն Anglo Irish Bank-ում ավանդների այս անկայունությունը նշվել է որպես այն պատճառներից մեկը, թե ինչու է կառավարությունը քայլեր ձեռնարկել այն ազգայնացնելու համար։ Ֆինանսական կարգավորողը հայտարարել է, որ երկու բանկերի միջև տեղի ունեցած գործարքները «անընդունելի» են, իսկ Irish Life and Permanent-ի գործադիր տնօրեն Դենիս Քեյսին հրաժարական է տվել իր պաշտոնից։ Սակայն, 2009 թվականի փետրվարի 13-ի մամուլի հաղորդագրության մեջ Ֆինանսական կարգավորողը բացահայտել է, որ «խրախուսում է իռլանդական բանկերին անհրաժեշտության դեպքում համագործակցել՝ շարունակելու համար օգտագործել միջբանկային ֆինանսավորման սովորական կարգավորումները իրացվելիության նպատակներով»։

### Իռլանդական ազգային ներգրավվածություն
2009 թվականի փետրվարի 17-ի երեկոյան «Իռլանդական ազգային միություն» շինարարական ընկերության նախագահ, դոկտոր Մայքլ Ուոլշը հրաժարական է տվել։

## Ֆինանսական կարգավորողի հրաժարականը
Ֆինանսական ծառայությունների կարգավորման մարմնի գրասենյակում կապի խափանման մասին հաղորդագրություններից հետո Ֆինանսական կարգավորողի գլխավոր գործադիր տնօրեն Պատրիկ Նիրին 2009 թվականի հունվարի 9-ին հայտարարել է նույն թվականի հունվարի 31-ից թոշակի անցնելու իր որոշման մասին։ Նիրիի ենթադրյալ թուլությունը Anglo Irish Bank-ի հետ գործ ունենալիս խիստ քննադատության է արժանացել, իսկ «Կանաչների» կուսակցության սենատոր Դեն Բոյլը կոչ արել է ամրապնդել կազմակերպության ներսում լիազորությունները և ասել, որ իռլանդական ֆինանսական ծառայությունների նկատմամբ վստահությունը խաթարվել է նախորդ 6 ամիսների իրադարձությունների պատճառով։ Ֆինանսական դիտորդները նշում էին, որ Նիրիի փոխարինող կարող է անհրաժեշտ լինել փնտրել Միացյալ Նահանգներում կամ Միացյալ Թագավորությունում։ Հայտարարությունից հետո հայտնվեցին հաղորդագրություններ, որոնք ցույց էին տալիս, որ ֆինանսական կարգավորողը հնարավոր է անգլիական վարկերի մասին տեղյակ է եղել դրանց բացահայտումից ութ տարի առաջ։

## Զգուշացնող նշանների անտեսում և ճնշում
Ճգնաժամը սկսվել է բանկերի, կառավարության, լրատվական կազմակերպությունների և կորպորատիվ հատվածի կողմից տնտեսության գերտաքացման նշաններին ուշադրություն չդարձնելու անկարողությունից։ 2005 թվականի հունիսին The Economist-ը Իռլանդիան դասել է այն երկրների ցանկում, որտեղ վերջերս անշարժ գույքի գների գնաճ է գրանցվել՝ Իռլանդիայի 192% գնաճը 1997–2005 թվականներին ամենաբարձրն էր այդ ցանկում։ 2005 թվականի դեկտեմբերին պրոֆեսոր Բրայան Լյուսին կարծում էր, որ գները կշարունակվեն «չափավոր, բայց դեռևս զգալի տեմպերով»։

Դուբլինի համալսարանական քոլեջի տնտեսագիտության պրոֆեսոր Մորգան Քելլին հատկապես մտահոգված է եղել անշարժ գույքի շուկայի «պղպջակով», որն իր գագաթնակետին է հասել 2006 թվականի ամռանը։ «Irish Times»-ում հրապարակված հոդվածում Քելլին նշել է, որ տների գների աճը՝ եկամտի և վարձավճարների համեմատ, դրանց հետագա նվազման հստակ ցուցիչ է և որ Իռլանդիայի տների գները 2000 թվականից ի վեր աճել են եկամտի 30%-ով ավելի։ Այնուհետև նա պնդել է, որ Իռլանդիայում անշարժ գույքի գները կարող են 40-50%-ով անկում ապրել, երբ «պղպջակը» պայթի։ Նրա երկրորդ հոդվածը մերժվել է Irish Independent- ի կողմից և մնաց չհրապարակված The Sunday Business Post- ում մինչև Irish Times-ի կողմից 2007 թվականի սեպտեմբերին հրապարակումը։ Քելլին կանխատեսել էր իռլանդական բանկերի փլուզումը, որոնք խթանել էին անշարժ գույքի արագ աճը՝ ավելի ու ավելի իջեցնելով իրենց վարկավորման չափանիշները և ավելի շատ հույսը դնելով 3-ամսյա միջբանկային վարկերի վրա, քան իրենց ավանդային բազայի վրա։

Քելլիի կանխատեսումները փոքր վիճաբանություն առաջացրին, բայց մեծ մասամբ աննկատ մնացին մինչև 2008 թվականի մարտը, երբ Merrill Lynch-ի վերլուծաբան Ֆիլիպ Ինգրամը խիստ զեկույց գրել է անշարժ գույքի «փուչիկի» մասին՝ կենտրոնանալով ճգնաժամի համար ամենաշատ պատասխանատու երեք իռլանդական բանկերի՝ Anglo Irish-ի, Bank of Ireland-ի և AIB-ի վրա։ Merrill Lynch-ը խոշոր, շահութաբեր ապահովագրական հարաբերություններ ուներ այդ բանկերի հետ և Anglo Irish-ի ավագ գործադիր տնօրեն Մեթ Մորանը, որը դժգոհություն է հայտնել Քելլիի հոդվածների՝ ի թիվս այլոց նույնը արել է Մերիլի հետ։ Մերիլն իր հերթին մի քանի ժամվա ընթացքում հետ է վերցրել զեկույցը և տարեվերջին ազատել է Ինգրամին։

2007 թվականի մայիսից սկսած՝ բանկերի բաժնետոմսերի գները Իռլանդիայի ֆոնդային շուկայում զգալիորեն նվազել են, իսկ 2008 թվականի մայիսին դրանք կիսով չափ նվազել էին։ Սա անխուսափելիորեն ազդեցություն ունեցավ նրանց կապիտալի բավարարության հարաբերակցության և, հետևաբար, անշարժ գույքի գները սատարելու համար անհրաժեշտ ավելի ու ավելի մեծ գումարներ վարկ տրամադրելու նրանց կարողության վրա։ 2008 թվականի ապրիլին պրոֆեսոր Կորմակ Օ'Գրադան նշել է, որ «անշարժ գույքի գները անկում են ապրում, որը, հավանաբար, կտևի մի քանի տարի», սակայն 2000 թվականից ի վեր նոր բանկային վարկերի մեծ մասը հիմնված էր անշարժ գույքի նկատմամբ գրավադրված վարկերի վրա։

2008 թվականի մայիսի 7-ին Բրայան Լենիհան կրտսերը նշանակվել է ֆինանսների նախարար։ Նախկինում իրավաբան և քահանա լինելով՝ նա ֆինանսների ոլորտում փորձ չուներ և հակառակորդները դժգոհել են, որ նա ստիպված կլինի «սովորել աշխատանքի ընթացքում»: 2008 թվականի մայիսի 14-ին նա նշել է, որ՝ «..՝ նախորդ բյուջեում մեր կողմից նշված ռիսկերը նյութականացել են, ինչպիսիք են միջազգային ֆինանսական շուկաներում վերջին զարգացումները, եվրոյի հետագա արժեզրկումը դոլարի և ֆունտ ստերլինգի նկատմամբ, միջազգային աճի ցածր մակարդակը և ներքին շուկայում բնակարանաշինության ավելի կտրուկ դանդաղումը»։ Անտեսելով անշարժ գույքի «պղպջակը», նա եզրակացրել է՝ «..՝ մենք լավ դիրքում ենք բնակարանային ճշգրտումները և արտաքին «շոկերը» կլանելու համար, որպեսզի մեր միջնաժամկետ հեռանկարները շարունակեն բարենպաստ լինել: Մեր պետական ֆինանսները կայուն են՝ եվրոգոտու ամենացածր պարտքային մակարդակներից մեկով: Մեր շուկաները ճկուն են, ինչը թույլ է տալիս մեզ արդյունավետորեն արձագանքել անբարենպաստ զարգացումներին: Մենք ունենք դինամիկ և լավ կրթված աշխատուժ: Մենք ունենք բիզնեսին միտված, դեպի դուրս նայող հասարակություն: Աշխատանքի և կապիտալի հարկային բեռը ցածր է: Աշխարհի շատ երկրներ չեն բախվում ներկայիս համաշխարհային տնտեսական դժվարություններին նման առավելություններով»։

## AIB-ի և Bank of Ireland-ի վերակապիտալիզացիաները
մինի|Բողոքի ցույցեր Anglo Irish Bank-ի դիմաց՝ բանկի փրկարարական ծրագրի դեմ բողոքի ցույցերի ժամանակ, 2010 թվականի ապրիլին
2008 թվականի սեպտեմբերին 6 հիմնական իռլանդական բանկերին երաշխավորություն տալուց հետո, ֆինանսների նախարար Բրայան Լենիհանը 2008 թվականի դեկտեմբերի 21-ին հայտարարել է, որ կփորձի վերակապիտալիզացնել Իռլանդիայի երեք հիմնական բանկերը՝ Allied Irish Bank-ը (AIB), Bank of Ireland-ը (BoI) և Anglo Irish Bank-ը։ Ծրագրի համաձայն՝ կառավարությունը կարող էր վերցնել 2 միլիարդ եվրո արժողությամբ արտոնյալ բաժնետոմսեր Bank of Ireland-ից և Allied Irish Bank-ից, ինչպես նաև 1.5 միլիարդ եվրո արժողությամբ արտոնյալ բաժնետոմսեր Anglo Irish Bank-ից, ինչը նրան կտա վերջինիս 75% վերահսկողություն։

2009 թվականի փետրվարի 11-ին Լենիհանը հայտարարել է AIB-ին և I Bo-ին 3.5 միլիարդ եվրոյի երկու փրկարարական փաթեթ տրամադրելու մասին՝ որպես իր կառավարության վերակապիտալիզացիայի ծրագրի մաս։ Ծրագիրը նախատեսում էր նաև, որ նախարարը կնշանակեր յուրաքանչյուր բանկի տնօրենների 25%-ը, մինչդեռ բանկերը համաձայնել էին առաջին անգամ բնակարան գնողների համար ապահովել հիփոթեքային վարկերի 30% աճ և փոքր ու միջին բիզնեսների համար վարկերի 10% աճ, ինչպես նաև տասներկու ամիս հետաձգել հիփոթեքային վարկառուների կողմից գույքի բռնագանձումը, երբ նրանք կուտակեն պարտքեր։ Բանկային բարձրաստիճան ղեկավարների աշխատավարձերը կսառեցվեն և նրանք չեն ստանա աշխատանքային պարգևատրումներ։ Սակայն 2013 թվականին պարզվել է, որ իռլանդական բանկերում աշխատավարձի դրույքաչափերը աճել են 2008-2012 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում։ Այն ժամանակվա ընդդիմադիր «Ֆայն Գեյլ» կուսակցությունից Ռիչարդ Բրուտոնը արձագանքել է՝ վերակապիտալիզացիայի ծրագիրն անվանելով «7 միլիարդ եվրոյի խաղադրույք սխալ ձիու վրա»։

Իռլանդիայի բանկի գործադիր տնօրեն Բրայան Գոգինը հայտարարել է իր թոշակի անցնելու մասին 2009 թվականի հունվարին՝ խոստովանելով RTÉ-ին, որ իր բանկը վատ վարկային որոշումներ է կայացրել։ Երբ Գոգգինին հարցրել են 2009 թվականի իր սպասվող աշխատավարձի մասին, նա խոստովանել է, որ այն կկազմի «2 միլիոն եվրոյից պակաս»։ Գոգգինը 2008 թվականի մարտի 31-ը ավարտվող տարում վաստակել էր մոտավորապես 3 միլիոն եվրո։ Նրան գործադիր տնօրենի պաշտոնում փոխարինել է Ռիչի Բուշեն, որի նշանակման մասին հայտարարվել է փետրվարի 25-ին։

## Իռլանդիայի տնտեսական կարգավորման ծրագիր
մինի|300x300փքս|Իռլանդական պարտատոմսերի գները, շրջված եկամտաբերության կորը 2011 թվականին
2010 թվականի սեպտեմբերի վերջին լրացել է 6 փրկված բանկերին վերաբերող 2008 թվականի երաշխիքի ժամկետը։ Մինչև 2008 թվականի «Վարկային հաստատությունների (ֆինանսական աջակցության) մասին» օրենքի ուժը կորցնելը՝ 2009 թվականի «Վարկային հաստատությունների (իրավասու պարտավորությունների երաշխիք) սխեման» («ELG սխեմա») ուժի մեջ է մտել 2009 թվականի դեկտեմբերի 9-ին։ ELG սխեման նախատեսում է անվերապահ և անդարձելի պետական երաշխիք որոշակի իրավասու պարտավորությունների համար (ներառյալ Ավանդների երաշխավորման սխեմայի 100,000 եվրո սահմանաչափից բարձր ավանդները) մինչև հինգ տարի մարման ժամկետով, որոնք կրում են մասնակից հաստատությունները՝ սխեմային միանալու օրվանից մինչև սխեմայի փակումը որոշակի պայմաններով և դրույթներով։ NTMA-ն նշանակվել է Ֆինանսների նախարարի կողմից որպես ELG սխեմայի օպերատոր:

Երաշխիքի ժամկետի ավարտից անմիջապես առաջ ծածկված բանկերը բախվեցին պարտատոմսերի հսկայական մարումների հետ կապված խնդիրների՝ այն պատճառով, որ վարկատուների մեծ մասը ծածկված բանկերին վարկեր էր տրամադրում միայն սկզբնական համապարփակ երաշխիքի ժամկետում, ինչը հանգեցրել է ԵԿԲ-ի ֆինանսավորման արագ և զանգվածային դիմելուն։ Երաշխիքի ներքո իռլանդական ներքին բանկային հատվածի նկատմամբ կառավարության սեփականությունը և հետևաբար՝ պատասխանատվությունը, հասավ իր գագաթնակետին՝ Anglo Irish-ը ազգայնացվել է 2009 թվականի սկզբին, իսկ Allied Irish Banks (AIB)-ը՝ երաշխիքի ժամկետի ավարտին։ Երկարաժամկետ հեռանկարում սրանք երկու ամենաթանկ վերակապիտալիզացված բանկերն էին, որոնցից 62.8 միլիարդ եվրոյի փրկարարական ծրագրի ընդհանուր գումարից Anglo-ն կազմել է 34.7 միլիարդ եվրո, իսկ AIB-ն՝ 20.7 միլիարդ եվրո (համապատասխանաբար 55% և 33%)։ Բանկերի փրկարարական ծրագրի մեծ մասը (46.3 միլիարդ եվրո կամ 74%) իրականում ավարտվել է մինչև 2010 թվականի հոկտեմբեր, սակայն այդ ժամանակ հետագա վերակապիտալիզացիաների ծավալը հայտնի չի եղել և ազգայնացումները պարտավորեցնում էին կառավարությանը կամ շարունակել անհրաժեշտ ծախսերը, կամ բախվել բանկերի սնանկացմանը՝ չնայած արդեն իսկ հատկացված գումարին։

2010 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ իռլանդական պետական պարտատոմսերի եկամտաբերությունը գերազանցում էր 7%-ը, ինչը անիրատեսական էր դարձնում շուկայի հետագա փոխառությունները այն ժամանակ, երբ կառավարության դեֆիցիտը կազմում էր 16.7 միլիարդ եվրո։ Չնայած կառավարությունը սկզբում հերքում էր, որ որևէ խնդիր կա և պնդում էր, որ «ամբողջությամբ ֆինանսավորվել է մինչև 2011 թվականը», 2010 թվականի նոյեմբերին կառավարությունը ստիպված է եղել դիմել ԵՄ- ին, այլ եվրոպական երկրներին (Եվրոպական ֆինանսական կայունության հիմնադրամի և երկկողմանի վարկերի միջոցով) և Արժույթի միջազգային հիմնադրամին՝ 85 միլիարդ եվրոյի «ծրագրի» շրջանակներում 67.5 միլիարդ եվրոյի «փրկարարական օգնություն» ստանալու համար։ 2010 թվականի նոյեմբերի 28-ին Եվրոպական հանձնաժողովը, Եվրոպական կենտրոնական բանկը (ԵԿԲ) և Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ), որոնք խոսակցական լեզվով կոչվում են Եվրոպական եռյակ, համաձայնության եկան Իռլանդիայի կառավարության հետ եռամյա ֆինանսական օգնության ծրագրի շուրջ՝ պայմանով, որ իռլանդական հասարակության վրա կիրառվեն լայնածավալ խնայողության միջոցառումներ՝ պետական ծախսերը կրճատելու համար։ Համաձայնագրերը ստորագրվել են 2010 թվականի դեկտեմբերի 16-ին Իռլանդիայի կառավարության և Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից։

Իռլանդական պետությունը այս «փրկարարական ծրագրին» հատկացրել է 17.5 միլիարդ եվրո, որը հավասար էր Ազգային կենսաթոշակային պահուստային ֆոնդի ընդհանուր հայեցողական պորտֆելին։ Փրկարարական վարկերի համար սահմանված սկզբնական տոկոսադրույքները ծանր էին՝ կազմելով մոտ 6% բոլոր վարկատուների համար, չնայած դրանք արագորեն ճշգրտվեցին՝ շուկայականից զգալիորեն ցածր տոկոսադրույքների (բոլոր վարկատուների համար միջինը մոտ 3%): Սկզբնապես առաջարկված այս ցուցանիշների խստությունը երկարատև ցնցում է թողել։

Թեև ընդհանուր առմամբ ենթադրվում է, որ ԵՄ/ԱՄՀ-ի կողմից փրկարարական օգնությունը հիմնականում բանկերի համար էր, սակայն դա երբեք մտադրություն չի եղել և չի արտացոլվել փաստերում։ Սկզբնական փրկարարական համաձայնագիրը նախատեսում էր վարկավորված գումարի մի մասը բանկերի ցանկացած վերակապիտալիզացիայի համար՝ դա կրկին արտացոլում է անորոշությունը այն մասին, թե արդյոք 2011 թվականի սկզբին PCAR սթրես-թեստերը կբացահայտեն հետագա մեծ ֆինանսավորման կարիքներ։ Սակայն, Իռլանդիայի կառավարությունը վարկային միջոցներից ոչ մեկը չօգտագործել է բանկերի վերակապիտալիզացիայի համար, գոնե ուղղակիորեն։ ԵՄ/ԱՄՀ վարկերի (67.5 միլիարդ եվրո) և բանկերի փրկարարական ծրագրերի (62.8 միլիարդ եվրո, սակայն հաճախ նշվում է որպես 64.5 միլիարդ եվրո) գումարի միջև մոտ համընկնումը կարող է նպաստել այս ենթադրությանը։ Փաստորեն, բանկերի փրկարարական ծրագիրը ֆինանսավորվել է NPRF կանխիկի և պարտատոմսերի համադրությամբ՝ առաջինը փոխառություն չէր պահանջում, քանի որ կանխիկը ձեռքի տակ էր, մինչդեռ երկրորդը ավելի ուշ ժամկետում վճարելու խոստում էր, որը անհապաղ փոխառություն չի պահանջել։

Թեև պարտատոմսերը գրանցվում էին պետական պարտքի վրա՝ քանի որ դրանք ի վերջո պահանջում էին վճարում և հետևաբար պարտավորություն են կազմել, այդ ժամանակ դրանք որևէ ծախս չէին ենթադրում։ 2011 թվականի սկզբին Prudential Capital Assessment Review սթրես-թեստերից հետո իրականացված հետագա վերակապիտալիզացիաները, որոնք կազմել են 16.5 միլիարդ եվրո կամ բանկային ընդհանուր ծախսերի 27%-ը, ծածկվել են գանձապետարանի և Ազգային կենսաթոշակային պահուստային հիմնադրամի կանխիկ միջոցների համադրությամբ, ընդ որում՝ վերակապիտալիզացիաների ծախսերը ծածկվել են կրտսեր պարտատոմսերի տերերի մոտ 16 միլիարդ եվրոյի կրճատումներով։

Մինչդեռ բարձր շուկայական տոկոսադրույքների ժամանակահատվածում կառավարության դեֆիցիտը ֆինանսավորվում էր ԵՄ/ԱՄՀ վարկերով, իռլանդական բանկերը նույնպես շարունակում էին մեծ մասամբ դուրս մնալ պարտքային շուկաներից և նրանց իրացվելիությունն ապահովվում էր ԵԿԲ-ի և Իռլանդիայի կենտրոնական բանկի կողմից։ 2011 թվականի օգոստոսի դրությամբ 6 բանկերի համար ԵԿԲ-ի և Իռլանդիայի կենտրոնական բանկի կողմից տրամադրված ընդհանուր իրացվելիության ֆինանսավորումը կազմել է մոտ 150 միլիարդ եվրո՝ 6 բանկերից ամենամեծը և ամենաառողջը՝ Իռլանդիայի բանկը, այդ ժամանակ ուներ ընդամենը 2.86 միլիարդ եվրոյի շուկայական կապիտալիզացիա։ 2012 թվականի ապրիլին 99.8% պետական սեփականություն հանդիսացող Allied Irish Banks-ը բանկը մեկուկես միլիարդ եվրո էր վճարել չապահովված բանկային պարտատոմսերի տերերին, որի համար ո՛չ բանկը, ո՛չ էլ իռլանդական պետությունը իրավական պատասխանատվություն չեն ունեցել։

2013 թվականի փետրվարի 26-ին ֆինանսների նախարարը հայտարարել է ELG սխեմայի փակման մասին՝ 2013 թվականի մարտի 28-ի կեսգիշերից սկսած բոլոր նոր պարտավորությունների համար։ Այս ամսաթվից հետո ELG սխեմայի շրջանակներում նոր պարտավորություններ չեն երաշխավորվի։ Սա չի ազդում 2013 թվականի մարտի 28-ի դրությամբ արդեն երաշխավորված որևէ պարտավորությունների վրա։ 2013 թվականի դեկտեմբերի 15-ին Իռլանդիան հաջողությամբ դուրս եկավ փրկարարական ծրագրից, որի արդյունքում շուկայական պարտատոմսերի տոկոսադրույքները վերջին պատմականորեն ամենացածր մակարդակին են եղել։ 2014 թվականի օգոստոսին Իռլանդիան քննարկում էր Արժույթի միջազգային հիմնադրամի ծրագրի 22.5 միլիարդ եվրոյի չմարված վարկերի մի մասի վաղաժամկետ մարման հնարավորությունը, ինչը կխնայեր մի քանի հարյուր միլիոն եվրո լրացուցիչ վճարներից։

2014 թվականի դեկտեմբերին Իռլանդիայի պարտքի կառավարման մարմինը՝ NTMA-ն մարել է Արժույթի միջազգային հիմնադրամի 9 միլիարդ եվրոյի վարկերը՝ այդ 9 միլիարդ եվրոն ավելի էժան տոկոսադրույքներով փոխառելով։

## Բանկային ճգնաժամի հետաքննության կոմիտե
Հանձնաժողովը հետաքննել բանկային ճգնաժամը անցկացրել է իր առաջին նիստը 2014 թվականի հունիսի 19-ին (փակ դռների հետևում)։ Հանրային լսումները սկսվել են 2015 թվականին։

Դա Իռլանդիայի խորհրդարանի անդամների համատեղ կոմիտե էր։ Այն պաշտոնապես հիմնադրվել է 2014 թվականի նոյեմբերին՝ «Իռլանդիայի խորհրդարանի (հարցումներ, արտոնություններ և ընթացակարգեր) մասին» 2013 թվականի օրենքի համաձայն։ Այն իր վերջնական զեկույցը հրապարակել է 2016 թվականի հունվարի 27-ին։

## Դենիս Օ'Բրայենի հակասություններ
### Նախապատմություն
2015 թվականին միլիարդատեր Դենիս Օ'Բրայենը հաջողությամբ դիմել է RTÉ-ի դեմ արգելող դատական հայց ներկայացնելու համար, որը արգելում էր պետական հեռարձակողին հեռարձակել Օ'Բրայենի ստացման մասին ռեպորտաժը՝ Irish Bank Resolution Corporation (IBRC)-ի՝ նախկին Anglo Irish Bank-ի նախկին գործադիր տնօրենի անմիջական թույլտվությամբ, մոտավորապես 1.25% տոկոսադրույքով, մինչդեռ IBRC-ն պետք է գանձեր 7.5%: Սա, իր հերթին, հանգեցրել է ավելի քան 500 միլիոն եվրոյի չվճարված գումարների։ Այնուհետև Օ'Բրայենը նամակ գրել է հատուկ լիկվիդատոր Կիրան Ուոլեսին՝ պահանջելով շարունակել բանավոր համաձայնությամբ իրեն շնորհված նույն բարենպաստ պայմանները։ Իռլանդիայի կառավարությունը հետագայում նշանակել է Կիրան Ուոլեսին՝ նույն գործարքների վերաբերյալ հետաքննություն անցկացնելու համար։ Այնուհետև Ուոլասը համագործակցել է IBRC-ի և Դենիս Օ'Բրայենի հետ՝ Իռլանդիայի Բարձրագույն դատարանում այս տեղեկատվությունը հանրությունից թաքցնելու համար արգելող որոշում կայացնելու համար։ Բարձրագույն դատարանի դատավոր Դոնալդ Բինչին բավարարել է Օ'Բրայենի նկատմամբ արգելող որոշումը և դատարանին ասաց, որ դատավճռի որոշակի տարրեր պետք է խմբագրվեն։ Հետևաբար, իռլանդական լրատվամիջոցները չէին կարող հաղորդել արգելքի մանրամասները։

### Քեթրին Մերֆիի ներգրավվածություն
Դատարանի որոշմամբ քննիչ Քեթրին Մերֆին փորձել է հարցը բարձրացնել Դաիլում 2015 թվականի մայիսի 27-ին: Շոն Բարեթը նրա ներդրումները որակել է որպես «անկանոն»։ Հաջորդ օրը Մերֆին փորձել է կրկին բարձրացնել այս հարցը, այս անգամ ավելի հաջողությամբ։ Օ'Բրայենի շահերը ներկայացնող փաստաբանները անմիջապես ստիպեցին երկրի լրատվամիջոցներին գրաքննության ենթարկել իրենց սեփական լուսաբանումը, որոշ լրատվամիջոցներ հաստատեցին, որ նախազգուշացումներ են ստացել Օ'Բրայենի փաստաբաններից։ RTÉ-ի լրագրող Ֆիլիպ Բուշե-Հեյսը թվիթերում գրել է, որ Drivetime-ը կցուցադրի Մերֆիի ելույթը։ Այդ դեպքում Մերֆիի ելույթը չի հեռարձակվել և նրա թվիթը հետագայում ջնջվել է։ «Այսօր երեկոյան Վինսենթ Բրաունի հետ» հաղորդման մեջ (որտեղ Բրաունը բացակայում էր և նրա փոխարեն վարում էր INM-ի Irish Daily Star-ի խմբագիր Գեր Քոլերանը ) Քոլերանը կարդում էր TV3-ի ղեկավարության հայտարարությունը, որում նշվում էր, որ Մերֆիի մեկնաբանությունների վերաբերյալ որևէ քննարկում թույլատրված չէ Օ'Բրայենի փաստաբանների նամակներից հետո։ Այս իրադարձությունները միջազգային լրատվամիջոցների համար լուսաբանող օտարերկրյա մեկնաբանները ենթադրեցին, որ իռլանդական ժողովրդավարությունը «մի հարվածով ոչնչացվել է»։

## IBRC Հետաքննչական հանձնաժողով
2015 թվականի հունիսին կառավարությունը հայտարարել է IBRC-ի գործարար գործարքների հետաքննչական հանձնաժողովի ստեղծման մասին, որը կգլխավորի Բարձրագույն դատարանի դատավորը։ Սա պետք է տեղի ունենար նախկինում հայտարարված հետաքննության փոխարեն, որը պետք է անցկացնեին KPMG-ն՝ IBRC-ի սեփական աուդիտորները։ Հանձնաժողովը պետք է զեկույց ներկայացնի մինչև 2015 թվականի վերջը։ Հանձնաժողովը կհետաքննի գործարքները, գործունեությունը և կառավարման որոշումները, որոնք հանգեցրել են հարկ վճարողի համար 10 միլիոն եվրո կամ ավելի վնասի։ Այն նաև կանդրադառնա «IBRC-ի ներքին կառավարման ընթացակարգերին և վերահսկողությանը» և դրանց «նպատակին համապատասխանելուն», ինչպես նաև կուսումնասիրի Siteserv-ի վիճահարույց վաճառքը Դենիս Օ'Բրայենին 119 միլիոն եվրոյի պարտքի մարումից հետո։

## Տես նաև
* Իռլանդիայի տնտեսական անկում
* Իռլանդական բանկային կարգավորման կորպորացիա

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Բանկային ճգնաժամի հետաքննության կոմիտեի կայք՝ Oireachtas

Կատեգորիա:21-րդ դարն Իռլանդիայում