Սոցիալական խնդիրները Հայաստանում

**Հայաստանում** կան մի շարք **սոցիալական խնդիրներ,** ինչպիսիք են աղքատությունը, գործազրկությունը, կոռուպցիան և հանրային ծառայությունների անբավարար մատուցումը։

## Պատմություն
Խորհրդային Միության փլուզումից հետո (որի արդյունքում Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը դարձավ անկախ պետություն), մեծ թվով քաղաքացիներ մնացին առանց եկամտի։ Հայաստանի պլանային տնտեսությունը հիմնականում հիմնված էր արդյունաբերության և առևտրի վրա։ Անկախությունից հետո հասարակությունը հանկարծակի ստիպված եղավ վերակառուցել տնտեսությունը՝ ազգային անցում կատարելով դեպի տնտեսական լիբերալիզմ։ Որոշ քաղաքացիներ, ովքեր կորցնել էին իրենց նախկին աշխատանքը, որոշեցին անցում կատարել գյուղատնտեսության ոլորտ:

2012-2018 թվականների ունթացքում Հայաստանի ՀՆԱ-ն աճել է 40.7%-ով։ 2018 թվականի հեղափոխությունից հետո Հայաստանի Կառավարությունը առաջնահերթություն տվեց կոռուպցիայի վերացմանը և տնտեսության ամրապնդմանը։ Կառավարությունը նախաձեռնել է բազմաթիվ քրեական գործեր նախկին բարձրաստիճան պաշտոնյաների, նրանց բարեկամների, պատգամավորների, նախկին նախագահների, իսկ որոշ դեպքերում նաև դատական իշխանության անդամների նկատմամբ՝ իբրև պայքար կոռուպցիայի դեմ։

## Աղքատությունը Հայաստանում
Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝  2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամի պատճառով 2008-2009 թվականներին աղքատության կտրուկ աճից հետո, Հայաստանում աղքատության մակարդակը 2010 թվականից սկսած շարունակաբար նվազել է։ Ազգային աղքատության մակարդակը 2018 թվականին հասել է 2004 թվականից ի վեր իր ամենացածր մակարդակին՝ 23.5%, այն դեպքում երբ 2010 թվականին այն 35.8% էր։

2019 թվականի դրությամբ՝ Հայաստանի բնակչության 26.4%-ը ապրում է ազգային աղքատության գծից ցածր։ Այս վիճակագրությանն են նպաստել ինչպես COVID-19 համավարակը, այնպես էլ Արցախյան պատերազմի հետևանքները։ Հատկապես խոցելի է գյուղական բնակչությունը։ Ամենաաղքատ բնակչությունը հիմնականում բնակվում է Հայաստանի սահմանամերձ շրջաններում, լեռնային տարածքներում և երկրաշարժից տուժած գոտիներում։ Շիրակի մարզը, Լոռու մարզը և Կոտայքի մարզը Հայաստանում ամենաաղքատ մարզերից են։

## Հաշմանդամների իրավունքներ
2021 թվականի ապրիլին կառավարությունը հաստատեց «Երեխայի ընտանիքում ապրելու և ներդաշնակ զարգանալու իրավունքի իրացման» համապարփակ ծրագիրը։ Ծրագիրը ներառում էր խնամքի ծառայությունների ցանց՝ ներառյալ հատուկ ծառայությունների տրամադրում հաշմանդամություն ունեցող երեխաների համար։ Նախատեսվում էր մինչև 2025 թվականը ապահովել ներառական կրթություն, որի շրջանակում  հաշմանդամություն ունեցող և չունեցող երեխաները միասին կսովորեն համայնքային դպրոցներում։

## ԼԳԲՏ իրավունքներ
Ըստ Human Rights Watch-ի ՝ լեսբի, գեյ, բիսեքսուալ և տրանսգենդեր (ԼԳԲՏ) անձինք Հայաստանում շարունակվում են ենթարկվել խտրականության և բռնությունների։

## Բնապահպանական խնդիրներ
Ըստ «Amnesty International»-ի՝ հանքանյութերի արդյունահանումը զգալի խնդիրներ են ստեղծել Հայաստանում շրջակա միջավայրի պաշտպանության համար։

Անտառահատումները հատկապես լուրջ խնդիր էին 1990-ականների սկզբին։ «Հայաստան ծառատունկ ծրագիր» նախաձեռնության նման նախաձեռնությունների շնորհիվ բազմաթիվ անտառավերականգման աշխատանքներ են իրականացվել։ Նախաձեռնության շրջանակում Հայաստանի տարբեր համայնքներում տնկվել է ավելի քան 6.5 միլիոն ծառ։

## Քաղաքական և քաղաքացիական ազատություններ
*Freedom House-ի «*Ազատությունն աշխարհում 2024» զեկույցի համաձայն՝ Հայաստանը դասակարգվում է որպես «մասամբ ազատ» երկիր, ինչը արտահայտում է թե՛ դրական առաջընթացը, թե՛ առկա մարտահրավերներ։ Զեկույցում նշվում են հատկապես ընտրական գործընթացում գրանցված բարելավումները, մասնավորապես՝ 2018 թվականի թավշյա հեղափոխությունից։  Սակայն դեռ լուրջ խնդիրներ կան այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են դատական անկախությունը, մեդիայի ազատությունը և քաղաքական բևեռացումը։ Այս հարցերը խոչընդոտում են թե՛ քաղաքական իրավունքների, թե՛ քաղաքացիական ազատությունների լիարժեք իրագործմանը՝ ընդգծելով շարունակական բարեփոխումների անհրաժեշտությունը։

## 2018 թվականի թավշյա հեղափոխության ազդեցությունը
2018 թվականի թավշյա հեղափոխությունը շրջադարձային պահ էր Հայաստանի քաղաքական պատմության մեջ․ այն հանգեցրեց երկարամյա առաջնորդ Սերժ Սարգսյանի հրաժարականին և Նիկոլ Փաշինյանի վարչապետի պաշտոնում նշանակմանը։ Հեղափոխությունը սկսվեց զանգվածային բողոքի ցույցերով։ Ինչպես նշում է Ինչպես հայտնում է *Միջազգային Ճգնաժամային Խումբը* (International Crisis Group), հեղափոխությունից հետո ավելացավ ուշադրությունը ժողովրդավարական բարեփոխումների նկատմամբ, սակայն ներկայումս առկա են բազմաթիվ խնդիրներ՝ կապված անկախ ինստիտուտների ամրապնդման և առավել ազատ քաղաքական միջավայրի խթանման հետ։ Այս մարտահրավերները շարունակում են ազդել Հայաստանում ժողովրդավարության որակի և մարդկանց առօրյա կյանքի վրա։

## Այլ խնդիրներ
### Փախստականներ
ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի կողմից 2020 թվականին անցկացված զեկույցում նշվում է, որ իշխանությունները համագործակցել են ՄԱԿ-ի փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի հետ՝ փախստականների, ապաստան որոնողների իրավունքները պաշտպանելու և միգրանտների նկատմամբ բռնությունները կանխելու ուղղությամբ։ 2020 թվականի օգոստոսի 10-ի դրությամբ Հայաստանում ապրում էր 976 քաղաքացիություն չունեցող անձ։ Հայկական օրենսդրությունը նախատեսում է Հայաստանի տարածքում ծնված քաղաքացիություն չունեցող երեխաներին քաղաքացիություն շնորհելու դրույթ։

### Ընտանեկան բռնություն
Ընտանեկան բռնությունը քրեորեն հետապնդվում է ընդհանուր բռնության հոդվածների ներքո (սպանություն, ծեծ, թեթև ծեծ, բռնաբարություն և այլն)։ Բռնաբարությունը քրեական հանցագործություն է, որի համար սահմանված է մինչև 15 տարվա ազատազրկում։ Կանանց դեմ ընտանեկան բռնությունը Հայաստանում լայնորեն տարածված է։ Որոշ պաշտոնյաների կարծիքով՝ Քրեական օրենսգրքում ընտանեկան բռնության հստակ սահմանման բացակայությունը խոչընդոտում է այդ հանցագործության դեմ պայքարին։

### Խտրականություն
Տղամարդիկ և կանայք իրավաբանորեն ունեն հավասար իրավունքներ, սակայն սեռական խտրականությունը շարունակում է խնդիր մնալ ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր հատվածներում։ Կան հաշվետվություններ, ըստ որոնց, կանայք ենթարկվել են խտրականության մասնագիտական ընտրության, աշխատանքի ընդունման և վարձատրության հարցերում։

### Մարմնավաճառություն
Մարմնավաճառությունը Հայաստանում անօրինական է վարչական իրավունքով (հոդված 179.1): Առնչվող գործունեությունները, ինչպիսիք են հասարակաց տան կառավարումը և կավատությունը (պիմփինգը), արգելված են Քրեական օրենսգրքով, չնայած հասարակաց տներ կան մայրաքաղաք Երևանում և Շիրակում։

## Միջազգային համագործակցություն
### Հայաստանի և ԵՄ-ի միջև գործընկերություն
Եվրոպական Միությունը Հայաստանի ֆինանսական աջակցության տրամադրող ամենախոշոր կառույցն է և առանցքային գործընկերը՝ բարեփոխումների ոլորտում։ Եվրոպական հարևանության քաղաքականության շրջանակներում Հայաստանը ստանում է ԵՄ ֆինանսական օգնություն։ Տրամադրվող գումարի չափը կախված է Հայաստանի բարեփոխումներին հավատարիմ լինելու աստիճանից։ 2021 թվականի հուլիսին ԵՄ ընդլայնման և հարևանության քաղաքականության հանձնակատար Օլիվեր Վարհեյին հայտարարեց, որ ԵՄ-ն Հայաստանին կտրամադրի մոտ 3.1 միլիարդ ԱՄՆ դոլար օգնություն, ինչը 62%-ով ավելի է նախապես խոստացված գումարից։

ՀՀ-ԵՄ համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրը ուժի մեջ է մտել 2021 թվականի մարտի 1-ին։ Այս համաձայնագրով ամրապնդվում են Հայաստան-ԵՄ երկկողմ հարաբերությունները և ներառվում են դրույթներ ուղղված ժողովրդավարության ու արդարադատության բարելավմանը, մարդու և փոքրամասնությունների իրավունքների պաշտպանությանը, գյուղական տարածքների զարգացմանը, զբաղվածությանն ու սոցիալական հարցերին, կոռուպցիայի դեմ պայքարին, ինչպես նաև շրջակա միջավայրի պաշտպանության մակարդակի բարձրացմանը։

## Տես նաև
* Հակահայկական տրամադրությունները Ադրբեջանում
* Հայաստանը Եվրոպայի խորհրդում
* Մահապատիժը Հայաստանում
* Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակ
* Հայաստանի Հելսինկյան կոմիտե
* Մարդու իրավունքները Հայաստանում
* Սոցիալական պաշտպանությունը Հայաստանում

## Արտաքին հղումներ
* Հանրային պաշտպանի գրասենյակ
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի հասարակություն