open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ահուրա Մազդա

[մինի|ձախից|320px|Ահուրա Մազդան(աջից, բարձր թագով) թագադրում է [Արտաշիր Պապական|Արդաշիր I-ին (ձախ կողմում է): Նաղշե Ռուստամ, մ.թ.ա.3-րդ դար։]]

**Ահուրամազդան** (ինչպես նաև Ահուրա-Մազդա) զրադաշտականության կրոնի գերագույն աստծո անունն է։ Ըստ կրոնական ավանդաբանության, նա ով ներկայանում է որպես **Ահուրամազդա** ստեղծել է երկինքը, երկիրը և մարդուն։ Բարու և չարի պայքարի մեջ Ահուրամազդան ներկայացնում է բարիությունը նա հավիտենական պայքարի մեջ է չար աստծո՝ Ահրիմանի հետ։ **Ահուրամազդա** բառի ծագումնաբանությունը ուսումնասիրված չէ և որպես կանոն ներկայացվում է որպես իրանական։ Իրանցիները իրենց հերթին չեն կարողանում տալ բառի ստուգաբանությունը, քանի որ այդ բառը կամ բառակապակցությունը ծագումնաբանական առումով կապված չէ Ֆարսի մշակույթի հետ։ Առաջին անգամ Ահուրա Մազդայի անունը գրավոր նյութերում ի հայտ է գալիս Աքեմենյան դարաշրջանում (մ.թ.ա. 550-330 թթ.) Բեհիսթունի արձանագրություններում։ Մինչև Արտաքսերքսես II-ը Ահուրա Մազդան միակ աստվածն էր, ապա սկսեց նրա պաշտամունքը ևս երկու աստվածներ Միհր՝ Միթրա և Զերվան։ Հայոց մշակույթի մեջ **Ահուրամազդա անունը** հայտնի է նաև որպես Որմիզդ, Հորմիզդ, Օրմիզդ, նոր պարսկերենում՝ Հորմոզ։

Սովորույթի համաձայն Արամազդ անունը բխեցվում է Ահուրամազդա անունից։ Որոշ ուսումնասիրողներ վիճարկում են այդ թեզը։ Հոդվածը տպագրվել է 2015 թ. «Լուսանցք» թերթի թիվ 29, 30, 31, 32 համարներում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
•http://www.hayary.org/wph/?p=5035 Հայ Արիական Միաբանություն

Կատեգորիա:Զրադաշտականություն
Կատեգորիա:Գերագույն աստվածներ
Ահրիման

**Ահրիման** կամ *Ահրի-Մայնյու*, գրաբարում նաև օգտագործվել են Արհմն, Ահրամ և Խ/Հարաման (անվան պահլավական ձևը) ձևերըզրադաշտականության մեջ՝ չարի մարմնացումն և չար աստվածն է որն ստեղծել է բոլոր չարիքները՝ մահը, հիվանդությունները, աղետները, վնասակար գազաններն ու թռչուններն և մշտական պայքարի մեջ է բարի աստծո` Ահուրամազդայի հետ։ Հայերի մոտ հայտնի է եղել նաև Արհմն անունով։

## Նկարագրություն
Ահրիմանը կամ «դևերի դևը», ինչպես հայտնի է, Ահուրամազդայի հակառակորդն է և չարության մարմնացումը։ Ինչ բարի գործ որ անում է Ահուրամազդան, Ահրիմանը պատասխանում է նրան համապատասխան չար գործով։ Ահրիմանի այս գործունեությունը լավ որակված է Եղիշեի մեջ՝ հայերին ուղղված Միհրնեսեհի թղթում։ Ահրիմանն իր աջ կողմում ունի կին դև Դրուջին (այլ ընթերցումներ. Դրուհ, Դրուգ), ինչպես Ահուրամազդան Աշա Վահիշտային և Դրուջը Աշայի կատաղի թշնամին է։ Ահրիմանի անվան նախնական ձևն է Անրա Մայնյու, որ որոշ ենթադրություններով կարելի է թարգմանել «թշնամի ոգի»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Զրադաշտականություն
Կատեգորիա:Պարսկական դիցաբանություն
Աղանդավորություն

245px|մինի|Հիսուս Քրիստոս թագավորի ասպետներ կազմակերպությունը երթի ժամանակ (Լեհաստան)

**Աղանդավորություն**, ուսմունք կամ վարդապետություն համաշխարհային այս կամ այն կրոնում (քրիստոնեություն, իսլամ, բուդդիզմ և այլն), որ խոտորվում է պաշտոնական դավանությունից և հակադրվում նրան։ Աղանդավորության մեջ կրոնական կերպարանքով արտացոլվում են տարբեր սոցիալական խմբերի (գյուղացիական, արհեստավորական և այլն) սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական և բարոյական շահերն ու ձգտումները։ Ժամանակակից կրոնները, որպես աղանդներ, ծագել են նախկին կրոնական համակարգերից։

### Քրիստոնեություն
Աղանդավորական շարժումը միջնադարում ուղեկցել է մասնավորապես քրիստոնեությանը։ Քրիստոնեական աղանդավորական շարժումների սոցիալական հիմքը բնակչության պլեբեյական-գյուղացիական խավերն էին, որոնք պայքարում էին ֆեոդալական պետության ու իշխող եկեղեցու դեմ (պավլիկյաններ, բոգոմիլներ և այլն) ինչպես նաև բյուրգերականությունը (կաթարներ, ալբիգոյցիներ, վալդեսականներ)։

#### Հայաստանում
VI-V դդ. Հայաստանում տարածում ստացան բորբորիտների և մծնղեականների աղանդավորական շարժումները իսկ 7-րդ դարում սկիզբ առավ պավլիկյան շարժումը, որը մի քանի դար շարունակ ահաբեկման մեջ պահեց եկեղեցուն ու պետությանը, հոգևոր ու աշխարհիկ իշխանություններին։ IX-XI դդ. Հայաստանում տարածվել է թոնդրակեցիների հզոր շարժումը։

#### Ռուսաստանում
Ռուսաստանում աղանդավորական ղեկավարները հանդես եկան բանվորների ու գյուղացիների հեղափոխական ելույթների ու սոցիալիզմի գաղափարների դեմ։ Նրանք թշնամաբար դիմավորեցին Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը և քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ պայքարում էին խորհրդային իշխանության դեմ։

#### Այլ երկրներում
Ֆեոդալիզմի քայքայման ու կապիտալիստական հարաբերությունների ձևավորման շրջանում առաջ եկավ կաթոլիկ եկեղեցու դեմ ուղղված։

## Տես նաև
* Ալբիգոյցիներ
* Բորբորիտներ
* Քվակերներ
* Հիսունականներ
* Շաբաթականներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրոնագիտություն
Կատեգորիա:Կրոնի հասարակագիտություն
Կատեգորիա:Խտրականություն
Ալբիգոյցիներ

**Ալբիգոյցիներ** ()՝ աղանդավորներ հարավային Ֆրանսիայում 12-13-րդ դարերում։ Հարում էին կաթարների և վալդենսների աղանդներին։ Ալբիգոյցիների անվան առաջացումը վիճելի է։ Սովորաբար այն կապում են Ալբի () քաղաքի անվան հետ, որտեղ, ըստ ենթադրության սկիզբ է առել այս շարժումը։ Որոշ պատմաբաններ բխեցնում են ալբանացիներ (Albanenses) բառից քանի որ կաթարների հերձվածը տարածվել է Բալկանյան թերակղզուց։ Ենթադրվում է, որ Ալբիգոյցիների վրա ներգործել է Թոնդրակեցիների աղանդը։ Ալբիոյցիները աշխարհը, ներառյալ կաթոլիկ եկեղեցին, համարում էին սատանայի ստեղծածը, ժխտում էին կրոնական հիմնական դոգմաները, պահանջում վերացնել եկեղեցական հողատիրությունն ու տասանորդը։ Նրանց հիմնական զանգվածը արհեստավորներ ու գյուղացիներ էին։ Շարժմանը հարում էր նաև տեղական ազնվականության մի մասը՝ եկեղեցու հարստությանը տիրանալու ակնկալիքով։ Աբիգոյցիներին ջախջախեցին և գրեթե ոչնչացրին պապության նախաձեռնած խաչակրաց արշավանքների ժամանակ (1209-1229 թթ.)։ Ալբիգոյցիները վերացան 14-րդ դարում։

## Արտաքին հղումներ
* Ալբիգոյցիների հոդվածը Բրիտանիկայում

Կատեգորիա:Կրոնական շարժումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայում կաթոլիկության պատմություն
Կատեգորիա:Քրիստոնեության պատմություն
Անաբապտիզմ

**Անաբապտիզմ** ( - կրկին +  – կրկին մկրտում եմ)՝, կրկնակնունքներ, Արմատական Ռեֆորմացիայի քրիստոնյաները Արևմտյան և Կենտրոնական Եվրոպայում, 16-րդ դար։ Պահանջվում էր կրկին մկրտվել հասուն տարիքում անաբապտիզմի համայնքի մեջ ընդունվելիս, մերժում եկեղեցական բոլոր կազմակերպություններն ու հիերարխիան, սրբապատկերները, խորհուրդը, ժխտում հոգևոր և աշխարհիկ իշխանությունների անհրաժեշտությունը, հրաժարում հարկ վճարելուց, հրաժարում զինվորական ծառայությունից և հասարակական պաշտոն զբաղեցնելուց։ Նրանք քննադատում էին հարստությունն ու սոցիալական անհավասարությունը, քարոզում ունեցվածքի ընդհանրություն։

Անաբապտիստները հավատում էին Քրիստոսի արքայության հազարամյա հաստատմանը։ Այդ ուսմունքն ըստ էության սոցիալական բողոք էր ֆեոդալական կարգերի դեմ։

## Պատմություն
Անաբապտիզմի սոցիալական բազան քաղաքային պլեբեյությունն էր, գյուղացիությունը, բյուրգերականության արմատական խավերը։

Անաբապտիստները սերում էին արմատական-միստիկական աղանդից (ցուիկաույան քարոզիչները Թյուրինգիայում, սակրամենտիստները՝ Նիդերլանդներում) և ամենից վաղ տարածվեցին Գերմանիայում, որտեղ ստացան Թ. Մյունցերի աջակցությունը, և Ցյուրիխում (Շվեյցարիա)։ Նրանք 1524-1525 թթ. մասնակցեցին Գյուղացիական պատերազմին Գերմանիայում։

Գյուղացիական պատերազմից և Շվեյցարիայում Անաբապտիստների պարտությունից հետո այդ շարժման կենտրոնը տեղափոխվեց Հյուսիսային Նիդերլանդներ և Վեսֆալիա, հատկապես՝ Մյունստեր, որտեղ Անաբապտիստները գրավեցին իշխանությունը (Մյունստերիան կոմունա 1534-35)։ Վերջինիս անկումից հետո անաբապտիզմը տարրալուծվեց մի շարք ինքնուրույն հոսանքների, որոնցից անդիմադրողականների աղանդները սկզբնավորեցին բապտիստների հերձվածը։

Կատեգորիա:Անաբապտիզմ
Կատեգորիա:Ռեֆորմացիա
Կատեգորիա:Քրիստոնեական տերմիններ
Քվակերներ

220px|մինի|Քվակերների աստղը
**Քվակերներ** (, բառացի՝ *ցնցվողներ*, ինքնանվանումը՝ Բարեկամների միություն), 17-րդ դարի կեսին Անգլիայում առաջացած Բողոքական ճյուղ։ Ըստ Քվակերների դավանաբանության՝ Աստված գտնվում է յուրաքանչյուր մարդու հոգում և մատնանշում է բարոյական կատարելագործման ուղին, որին պետք էր հասնել «սուրբ հոգու պայծառացմամբ», «ներքին լույսով», որի հիմնական պայմանը անտրտունջ աղոթքն է։ Սկզբում Քվակերների սոցիալական կազմը զուտ մանրբուրժուական էր։ Հետագայում նրանց համայնքներ մուտք գործեցին խոշոր կապիտալիստներ։ Ըստ քվակերների, հասարակության հեղափոխական վերափոխմանը հակասում է անձի բարոյական ինքնակատարելագործումը։ Քվակերների համայնքներ կան ԱՄՆ-ում, Մեծ Բրիտանիայում, Կանադայում, Արևելյան Աֆրիկայի երկրներում, ընդհանուր առմամբ մոտ 200.000 մարդ։ Քվակերները դեմ են բոլոր տեսակի պատերազմներին ու բռնություններին։

## Արտաքին հղումներ
* QuakerInfo.org: - A Quaker Information Centre
* Liberal Quakers: - An introduction to Liberal Quakers
* Friends Christian Renewal: - A homepage about the faith and practice of mostly Christian Unprogrammed Friends
* Quaker Fellowship in Christ: - An informal fellowship of Pentecostal Quakers in Great Britain 
* QuakerQuaker: - A website about the faith and practice of mostly Christian Unprogrammed Friends
Կատեգորիա:Բողոքականության պատմություն
Կատեգորիա:Բողոքականություն
2007

## Իրադարձություններ
### Հունվար
* Հունվարի 1
** Բուլղարիան և Ռումինիան միացան Եվրոպական միությանը։ Բուլղարերենը, Ռունիներենը և Իռլանդերենը դարձան Եվրամիության պաշտոնական լեզուները` միանալով մյուս 20 պաշտոնական լեզուներին։ Սլովենիան միացավ Եվրագոտուն։
** Հարավ Կորեացի Բան Կի Մունը դարձավ Միավորված ազգերի կազմակերպության նոր քարտուղար` փոխարինելով Քոֆի Անանին։
** Boeing 737-ը, անհետացավ Ջակարտայի ռադարներից։ Մեկ շաբաթ անց այն գտան Մակասարի նեղուց նեղուցում վթարված` բոլոր 102 ուղևորդները և անձնակազմը մահացել էին։
* Հունվարի 8 &ndash; Ռուսական նավթի մատակարարումը Լեհաստան, Գերմանիա և Ուկրաինա ընդհատվեց Բելառուսի հետ էներգետիկ հարաբերությունների սրման ֆոնին, մատակարարումը վերականգնվեց 3 օր անց։
* Հունվարի 9 &ndash; Apple Inc.-ի տնօրեն և հիմնադիր Սթիվ Ջոբսը ներկայացրեց Առաջին սերնդի iPhone-ը (այն վաճառքի հանվեց Միացյալ նահանգներում Հունիսի 29-ին)։
* Հունվարի 13 &ndash; Հունական *Server* նավը վթարվեց Նորվեգիայի ափին, մոտ 200 տոննա նաֆթ թափվեց ծով։

## Ծնունդներ

## Մահեր
* Հունվարի 19 - Հրանտ Դինք, պոլսահայ լրագրող (ծ. 1954)
* Հունվարի 23 - Խորեն Պալյան, շարականագետ, գրաբարի դասախոս, խմբավար, երգիչ (ծ. 1935)
* Փետրվարի 20 - Զահրատ, արևմտահայ բանաստեղծ (ծ. 1924)
* Մարտի 2 - Անրի Թրուայա, ֆրանսահայ գրող (ծ. 1911)
* Մայիսի 16 - Գոհար Գասպարյան, հայ օպերային արվեստի մեծագույն վարպետ, օպերային երգչուհի (ծ. 1924)
* Մայիսի 21 - Ռուբեն Մելիք, սփյուռքահայ անվանի բանաստեղծ
* Հուլիսի 9 - Էլվինա Մակարյան, հայ երգչուհի, երգահան (ծ. 1947)
* Հուլիսի 30 - Ինգմար Բերգման, կինոյի և թատրոնի շվեդ նշանավոր ռեժիսոր, սցենարիստ, պրոդյուսեր, գրող, դերասան։ Ճանաչված է որպես հեղինակային կինոյի մեծագույն ռեժիսորներից մեկը
* Նոյեմբերի 2 - Իգոր Մոիսեև, բալետի խորհրդային արտիստ և բալետ-մայստեր
* Նոյեմբերի 10 - Լորեյն Դեյ, ամերիկացի դերասանուհի։ (ծ․ 1920)
* Նոյեմբերի 20 - Գառնիկ Անանյան, հայ գրականագետ, հրապարակախոս (ծ. 1934)
* Նոյեմբերի 21 - Աղասի Այվազյան, հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, սցենարիստ, ռեժիսոր, խմբագիր և գեղանկարիչ (ծ. 1925)
* Նոյեմբերի 22 - Արմինե Կալենց, հայ նկարչուհի, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1967 թ)
* Դեկտեմբերի 27 - Եժի Կավալերովիչ, ծագումով հայ լեհական կինոռեժիսոր, դրամատուրգ (ծ. 1922)

## Տոներ և օրեր
* Փետրվար 20 - ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի կողմից ընդունվել է Սոցիալական արդարության համաշխարհային օրը։

2007
Կատեգորիա:Տարեթվեր
ՀՏՀ

**Հաճախակի Տրվող Հարցեր ու Պատասխաններ ՀՏՀՊ**, անգլերեն **Frequently Asked Questions (FAQ)** արտահայտության հապավումն է, թարգմանաբար՝ **Հաճախակի Տրվող Հարցեր**։
FAQ իրենից ներկայացնում է, ինչ-որ բազմաթիվ թեմաներով կամ թեմայով հարցերի և դրանց պատասխանների ժողովածու։ 
Գոյություն ունեն անթիվ FAQ-եր, որոշ ինտերնետ կայքեր համակարգում են նման FAQ-երը, այդպիսիններից մեկը Internet FAQ Consortium-ն է։

Հայալեզու կայքերում, կիրառվում է կամ բառացի թարգմանված **ՀՏՀ** հապավումը, կամ **ՀուՊ**՝ «Հարց ու Պատասխան» արտահայտություննից։
Ռուսալեզու Ինտերնետ կայքերում, հանդիպում **ЧАВО** բառը և ռուսալեզու ինտերնետում կարելի է հանդիպել նաև **ЧАВО** հապավումը որն, ինչպես ենթադրում են, նշանակում է **Частые** **Вопросы կամ էլ** **Часто Задаваемые** **Вопросы и** **Ответы**:

## Արտաքին Հղումներ
* The Internet FAQ Consortium
* FAQ MS Windows 95/98/ME/NT/2000/XP Օպերացիոն Համակարգերի վերաբերյալ 
* FAQ-երի մեծ ժողովածու
* օրիգինալ օրինակներ USENET-ից

Կատեգորիա:Համացանցում տարածված հապավումներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական հաղորդակցություն
Ակոս (թերթ, Ստամբուլ)

**«Ակոս»** (ավանդական հայերեն ուղղագրությամբ՝ **«Ակօս»**, արևմտյան հայերեն արտասանությամբ՝ «Ակօս») Ստամբուլում հրատարակվող շաբաթաթերթ, որը Թուրքիայի հանրապետական շրջանի առաջին հայերեն-թրքերեն երկլեզու պարբերականն է։

## Գործունեություն
Հիմնադրվել է 1996 թվականին Հրանտ Դինքի ու իր մի խումբ ընկերների կողմից թուրքաբնակ հայերի խնդիրները հասարակությանը փոխանցելու նպատակով։ Պարբերականի առաջին համարը լույս է տեսել 1996 թվականի ապրիլի 5-ին։

Թերթի առաքելությունն է ուշադրություն հրավիրել և բարձրացնել իրազեկվածությունը հայերի և այլ փոքրամասնությունների խնդիրների մասին, հասարակությանը տեղեկացնել հայկական և այլ փոքրամասնությունների մշակույթների մասին, լույս սփռել անցյալի վրա և նպաստել Թուրքիայի ժողովրդավարացմանը։

Հրանտ Դինքի սպանությունից հետո, ողջ Թուրքիայով տարածվող շաբաթաթերթի տպաքանակը հասել է 6000 հատի։

Պարբերականը լույս է տեսնում 24 էջ ծավալով, որից 4-ը հայերեն լեզվով։

Ամեն ամիս հրապարակվում է նաև հավելված՝ «KİTAP ԳԻՐՔ» անունով։

Խմբագրությունը յուրաքանչյուր շաբաթ օր, ժամը 09։ 00-10։ 30 ստամբուլյան «Բաց ռադիոյի» (թրքերեն՝ «Açık Radyo») եթերում թողարկում է «Ռադիո Ակոս» հաղորդումը։

Ներկայումս գործում է խմբագրության կայքը՝ հայերեն, թրքերեն և անգլերեն լեզուներով։

## Մրցանակներ
Պարբերականը հանդիսանում է Մեթին Գյոկթեփի անվան լրագրողական մրցանակի դափնեկիր՝ 2007 թվականին ժյուրիի պատվավոր մրցանակ և 2015 թվականին ժյուրիի հատուկ մրցանակ։

## Խմբագրության տարածքը
1999 թվականին Ակոսի խմբագրությունը տեղակայվում է Ստամբուլի Շիշլի շրջանի Օսմանբեյ թաղամասի Հալասկարգազի պողոտայում գտնվող «Սեբատ» շենքում։ 2007 թվականի հունվարին 19-ին խմբագրության առջև ազգայնամոլ ծայրահեղականի արձակած կրակոցներից սպանվում է թերթի հիմնադրման օրից գլխավոր խմբագիր, հայազգի լրագրող և մտավորական Հրանտ Դինքը։ Ամեն տարի հունվարի 19-ին այստեղ անցկացվում են Դինքի հիշատակին նվիրված միջոցառումներ։

2015 թվականին Ակոսի խմբագրությունն ու Հրանտ Դինք հիմնադրամը Սեբատ շենքից տեղափոխվում են նոր տարածք՝ Ստամբուլի Շիշլի շրջանի Հարբիյե թաղամասի Ռոնքալի Պապ փողոց 128 հասցեում գտնվող «Անարատ Հղիության» շենք։ Հաշվի առնելով խմբագրության նախկին վայրի խորհուրդը և հավաքական հիշողության մեջ նրա դերը՝ որոշվում է տարածքը դարձնել հուշավայր։ Չորս տարվա նախապատրաստական աշխատանքներից հետո խմբագրության նախկին տարածքում բացվում է «Հրանտ Դինք 23,5 հուշավայրը»։

## Տես նաև
* Մարմարա (թերթ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Ակոսի» կայքը

Կատեգորիա:Թուրքալեզու թերթեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Ստամբուլի մեդիա
Կատեգորիա:Ստամբուլում հրապարակվող թերթեր
Շիշլի

**Շիշլին**, Ստամբուլի խոշորագույն և հայաշատ համայնքներից է, քաղաքի զվարճություների կենտրոնը։ 2009 թ. տվյալներով Շիշլին ունի 316 058 բնակչություն։

## Պատմություն
Մինչև 19-րդ դարը եղել է գյուղական վայր. 19-րդ դարում համայնքում սկսվել է քաղաքաշինություն՝ ֆրանսիական տիպի տներով, որտեղ բնակվում էին միջին դասի ներկայացուցիչները (որոնց թվում՝ շատ հայեր, հույներ, հրեաներ)։ Համայնքում գործում է հայկական շախմատային ակումբ, կա հայկական գերեզմանատուն։

## Սպորտ
Շիշլիում գտնվում է Ալի Սամի Էն մարզադաշտը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Համայնքի ղեկավարի պաշտոնական կայքը

Կատեգորիա:Շիշլի
Կատեգորիա:Ստամբուլի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական համայնքներ
Գյավուր

**Գյավուր** (նաև **գյաուր**, **գավուր**) (թուրքերեն՝ gâvur), թուրքերի կողմից ոչ մուսուլմաններին անվանելու մի ձև, որը հաճախ կրում է արհամարհական կամ ստորացուցիչ իմաստ։ Բառացիորեն նշանակում է *[[անհավատ]]։* Թուրքերենում գոյություն ունի նաև kâfir (*քյաֆիր*) բառը, որը նույնպես նշանակում է «անհավատ», բայց առանց արհամարհական կամ թշնամական աստառի՝ ի տարբերություն «գյավուրի»։

«Գյավուր» բառը մուտք է գործել թուրքերեն լեզու պարսկերենից, որն իր հերթին փոխառել է այն արաբերենից. (كافر) - *քաֆեր*։ Նշանակությունը նույնն է՝ «անհավատ»։

Բացի հայերենից, թուրքերեն այդ բառը փոխառել են նաև մի շարք այլ լեզուներ, ինչպես՝ ալբաներենը, խորվաթերենը, սերբերենը, բուլղարերենը, ռումիներենը, ռուսերենը (гяур), և այլն։

Արևմտաեվրոպացիներն այդ բառին ծանոթացան Ջ. Բայրոնի հայտնի «Գյավուրը» («The Giaour») բանաստեղծության շնորհիվ։

Կատեգորիա:Թուրքերեն
Կատեգորիա:Թուրքերեն բառեր և արտահայտություններ
Կուլակաթափություն

մինի|Կալվածատիրոջը որպես բացասական անձ պատկերող խորհրդային քաղաքական պաստառ

**Կուլակաթափություն** (), քաղաքական պատիժ Խորհրդային Միությունում, որ վարչական կարգով կիրառվում էր գործադիր իշխանության տեղական մարմինների կողմից քաղաքական ու սոցիալական դրդապատճառներով՝ ըստ ԿԿ ՀամԿ(բ)Կ քաղբյուրոյի 1930 թվականի հունվարի 30-ի «Համատարած կոլեկտիվացման շրջանում կուլակային տնտեսությունների լիկվիդացման միջոցառումների մասին» որոշման։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքականություն
Մխիթար Հերացի

[մինի|[Մխիթար Հերացու կիսանդրի (Երևան)|աջից]]
**Մխիթար Հերացի** (մոտ 1120, Հեր, Խոյ - 1200, Հռոմկլա), 12-րդ դարում ապրած հայ մեծանուն գիտնական, բժիշկ, բնագետ և փիլիսոփա, հայկական դասական բժշկության հիմնադիրը, արժեքավոր Ջերմանց Մխիթարություն աշխատության հեղինակը։ 1989 թվականին Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը (հետագայում՝ Երևանի Պետական Բժշկական Համալսարան) անվանվել է նրա անունով։ ԵՊԲՀ ամենաառաջավոր ուսանողները պարգևատրվում են Հերացու անվան անվանական կրթաթոշակով։

## Կենսագրություն
Մասնագիտական կրթությունը ստացել է Կիլիկյան Հայաստանում։ Գիտա-բժշկական գործունեությունը ծավալել է Սիս մայրաքաղաքում ու կաթողիկոսանիստ Հռոմկլա ամրոցում՝ Ներսես Շնորհալու և Գրիգոր Դ Տղայի հովանավորությամբ։ Տիրապետել է հունարենին, արաբերենին, պարսկերենին։ 12-րդ դարի 60-ականներին արդեն ուներ մեծ բժշկապետի համբավ։

Մխիթար Հերացին գրի է առել բժշկական գրքեր, որոնցից բացի մասունքներից, ուրիշ ոչ մի բան մեզ չի հասել։ Նրա գիրքը կոչվում է «Ջերմանց մխիթարութիւն» և գրվել է 1184 թվականին, ժամանակի Գրիգոր կաթողիկոսի առաջարկությամբ։ «Անուանեցաք «Ջերմաց մխիթարութիւն», զի սա մխիթարէ զբժիշկն ուսմամբ, իսկ զհիւանդն՝ առողջութեամբ» Նա գրել է նաև ակնաբուժական գիրք, որտեղ նկարագրել է աչքի հիվանդություններրի տեսակները և դրանց բուժման դեղերը։ Ներսես Շնորհալի կաթողիկոսը (1098-1173 թվականներ) նրան անվանել է բժշկապետ և աստղագետ։ Հերացու մասին շատ քիչ կենսագրական տեղեկութիւններ ունենք։ Այդ տեղեկությունների սկզբնաղբյուրն է համարվում իր գրքի ներածականի բովանդակությունը, որից պարզւում է, որ նա ծնվել է 12-րդ դարի առաջին կեսի ժամանակահատվածում (մոտ. 1120 թվական), Պարսկաստանի Խոյ (Հեր) քաղաքում. պատմական Հայաստանի Խոռխոռունյաց իշխանների պատկանող շրջան, որը Զարևանդ գավառի հարևանութեամբ կազմել է մեկ միասնական վարչական միավոր՝ Ուրմիա լճի հյուսիս-արևմտեան կողմում։ Փոքր հասակից սիրել է բժշկությունն ու իմաստության արվեստը։ Հերացու մասնագիտական գրքերից ո՛չ մեկը մեզ չի հասել, դրանցից մնացել են հատվածներ, որոնք պահվում են Մատենադարանում։ Հերացու գրքերից մեկի բովանդակությունն, ինչպես ինքն է մատնանշում, պարփակում է միայն ջերման երեք տեսակների ախտաճանաչման և բուժման մեջ, և այն չէր ծավալվել ամբողջ բժշկական գիտությունների բնագավառում։ Նա լավապես տիրապետել է արաբերենին, պարսկերենին և հունարենին։

## Աշխատություններ
* Մխիթար բժշկապետ Հերացի, Ջերմանց մխիթարութիւն, Վենետիկ, 1832։

## Արտաքին հղումներ
* Մխիթար Հերացի
* Արծրուն Կծոյան, Բժշկապետ Մխիթար Հերացի։ «Գարուն», 1967, № 4, էջ 85-92։
* Կծոյան Ա. Ս., Մխիթար Հերացի (Ծննդյան 850-ամյակի առթիվ),- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1968, № 2, էջ 81-88։
* Ernst Seidel, Mechithar's, Des Meisterarztes Aus Her, Trost Bei Fiebern.: Nach Dem Venediger Drucke Vom Jahre 1832 Zum Ersten Male Aus Dem Mittelarmenischen... ISBN 1274075475
* Ստելլա Վարդանյան, Հայաստանի բժշկության պատմություն հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը, Երևան, 2000։

Կատեգորիա:Հայ աստղագետներ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Հայ բնագետներ
Կատեգորիա:Հայ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հայ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ
Ռուբեն Յոլյան

**Ռուբեն Հովսեփի Յոլյան** (), հայ վիրաբույժ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1936 թ.), պրոֆեսոր (1936 թ.), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ, ԽՍՀՄ ԲԳԱ թղթակից անդամ (1946 թ.), ԵրԲԻ ֆակուլտետային վիրաբուժության ամբիոնի վարիչ։ Հայաստանում արյան փոխներարկման ԳՀԻ հիմնադիրը։ ԵՊԲՀ-ում առաջադեմ ուսանողներին տրվում է նրա անունով անվանական կրթաթոշակ։

Երաժշտագետ Իզաբելա Յոլյանի հայրը։

## Կենսագրություն
1919 թվականին ավարտել է Կիևի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1934 թվականից ղեկավարել է Երևանի բժշկական ինստիտուտի ընդհանուր վիրաբուժության, 1935 թվականից՝ ֆակուլտետային վիրաբուժության ամբիոնները։

Հայրենական պատերազմի (1941-1945 թթ.) տարիներին եղել է Երևանի տարհանման հոսպիտալների խորհրդատու։

1932-1955 թվականներին ղեկավարել է Մոսկվայի արյունաբանության և արյան փոխներարկման կենտրոնական ինստիտուտի Երևանի մասնաճյուղը (1947 թվականից՝ Արյունաբանության և արյան փոխներարկման ԳՀԻ, 1955 թվականից՝ Ռուբեն Յոլյանի անվան)։
մինի|Ռուբեն Յոլյանի հուշատախտակը Երևանում
right|thumb|240px|Ռուբեն Յոլյանի կիսանդրին՝ Գորիսի բժշկական կենտրոնի մոտ
1946-1955 թվականներին եղել ԽՍՀՄ ԳԽ պատգամավոր։ Եղել է ՀԽՍՀ վիրաբույժների ընկերության նախագահ (1937-1954 թթ.), Վիրաբույժների համամիութենական ընկերության վարչության, Վիրաբույժների միջազգային ազգային ընկերակցության (1953-1955 թթ.) անդամ։

## Գիտական գործունեություն
Գիտական աշխատանքները վերաբերում են արյան փոխներարկման, կլինիկական վիրաբուժության, վնասվածքաբանության, ուռուցքաբանության, անեսթեզիոլոգիայի, երկրամասային ախտաբանության, վարակված վերքերի և վիրաբուժության վարակների սուլֆանիլամիդային պատրաստուկներով բուժման, վնասվածքային շոկի, նյարդային համակարգի սնուցող ֆունկցիայի պարզաբանման խնդիրներին։

## Հիշատակ
Ռռւբեն Յոլյանի անունով են կոչվել Գորիսի փողոցներից մեկը և քաղաքային հիվանդանոցը։

## Երկեր
* Ռազմադաշտային վիրաբուժության համառոտ ձեռնարկ, Ե 1934։
* Արյան փոխներարկում, Ե., 1936:
* Պենիցիլինի կիրառումը խիրուրգիայում, Ե., 1955:
* Лекции по частной хирургии, 1955
* Сборник научных трудов, Е., 1960.

## Տես նաև
* Ռուբեն Յոլյանի անվան Արյունաբանական կենտրոն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1894 ծնունդներ
Կատեգորիա:1950 մահեր
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Գորիս քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Կիևի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ վիրաբույժներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Գրիգոր Արեշյան

**Գրիգոր Հակոբի Արեշյան** (), հայ խորհրդային բժիշկ, մանկաբարձ-գինեկոլոգ։ Պրոֆեսոր (1928), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1935)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Թիֆլիսի նահանգի Աղբուլաղ գյուղում։ Նախնական կրթությունն ստացել է Թելավի շրջանի Սացխենիսի դպրոցում, իսկ միջնակարգը՝ Թիֆլիսի գիմնազիայում, որն ավարտել է 1902 թվականին։ 1903 թվականին Սանկտ Պետերբուրգի ռազմաբժշկական ակադեմիայում մեկ տարի սովորելուց հետո առողջական վատ վիճակի պատճառով տեղափոխվել է Կիև։ 1909 թվականին ավարտել է Կիևի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը և աշխատանքի անցել Կիևի Պիսմեսկու կլինիկայում, սակայն 1911 թվականին զորակոչվել է բանակ և մինչև 1913 թվականը ծառայել Վարշավայի ռազմական օկրուգում որպես գնդի բժիշկ։ Զորացրվելուց հետո վերադարձել է Թիֆլիս, սակայն Առաջին համաշխարհային պատերազմի առաջին օրերին կրկին զորակոչվել և գործուղվել է Կովկասյան ռազմաճակատ։ 1916 թվականին հիվանդության պատճառով եկել է Թիֆլիս և երեք տարի աշխատել որպես օրդինատոր։

1919 թվականին հրավիրվել է Երևան, հիմնադրել է Հայաստանի առաջին մանկաբարձա-գինեկոլոգիական բաժանմունքը, ապա՝ դրան կից մանկաբարձական դպրոցը (1920), որտեղ դասավանդել է մանկաբարձություն և գինեկոլոգիա։ 1923 թվականին կազմակերպել է Երևանի պետական համալսարանի բժշկական ֆակուլտետի (հետագայում՝ բժշկական ինստիտուտ) մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի ամբիոնը և մինչև 1957 թվականը ղեկավարել այն։ 1938-1957 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ մանկաբարձ-գինեկոլոգների գիտական ընկերության նախագահը։ Գրիգոր Արեշյանի անունով է կոչվում Երևանի 1-ին հիվանդանոցի մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի կլինիկան։

Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով (1950)։ ԵՊԲՀ-ում առաջադեմ ուսանողներին տրվում է նրա անունով անվանական կրթաթոշակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ մանկաբարձներ
Հարրի Ռիդ

**Հարրի Ռիդ** (, ), ԱՄՆ սենատոր Նևադա նահանգից, Դեմոկրատական կուսակցության անդամ։ Նախկինում զբաղեցրել է սենատի մեծամասնության ղեկավարի պաշտոնը, որպես սենատում գերիշխող Դեմոկրատական կուսակցության գլուխ։

2014 թվականի մարտի 20-ին Ռուսաստանի Դաշնության արտաքին գործերի նախարարությունը Հարրի Ռիդին ներառել է ԱՄՆ-ի այն ինը քաղաքացիներ ցանկում, ում արգելված է մուտք գործել Ռուսաստան։

2021 թվականի ապրիլի 28-ին բրիտանական *Daily Star* թերթին տված հարցազրույցում Ռիդը հայտարարել է, որ Վլադիմիր Պուտինը այլմոլորակայինների տիեզերանավեր է ուղարկում՝ հետևելու ամերիկյան ռազմանավերին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Կենսագրությունը Ballotpedia-ում
* Պրոֆիլը GovTrack-ում
* Պրոֆիլը OpenCongress-ում
* Congressional profile  *Roll Call*-ում
* Fact-checking PolitiFact.com-ում
* Financial information (federal office) OpenSecrets.org-ում
* Financial investments (personal) at *[[The Washington Post]]*
* Staff salaries, trips and personal finance at LegiStorm.com
* Issue positions and quotes On the Issues-ում
* Appearances  on C-SPAN programs
* Appearances at the Internet Movie Database
* Collected news and commentary  at *Bloomberg News*
* Collected news and commentary at *[[The New York Times]]*
* Collected news and commentary at *The Wall Street Journal* 
* Collected news and commentary at *[[The Washington Post]]*
* "Tough Reid", Eve Fairbanks, *The New Republic*, April 15, 2009

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

|-

 

Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ
Հակոբ Հովհաննիսյան (կենսաքիմիկոս)

**Հակոբ Գարեգինի Հովհաննիսյան** (), կենսաքիմիկոս, քիմիական գիտությունների դոկտոր (1903), պրոֆեսոր (1925), ԵՊՀ ռեկտոր (1922-1930), ԵրԲԻ կենսաքիմիայի ամբիոնի հիմնադիր, Երևանի բժշկական ինստիտուտի տնօրեն (1930-1936), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1935)։ ԵՊԲՀ-ում առաջադեմ ուսանողներին տրվում է նրա անունով անվանական կրթաթոշակ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Շուշիում։ Տեղի թեմական դպրոցն ավարտելուց հետո ուսումը շարունակել է Բեռլինի համալսարանում։ 1903 թվականին Հայդելբերգի համալսարանում պաշտպանել է ատենախոսություն և ստացել քիմիական գիտությունների դոկտորի աստիճան։ Վերադառնալով Շուշի՝ 1904-1907 թվականներին քիմիա է դասավանդել տեղի դպրոցներում։ Այնուհետև Ստրասբուրգի ու Բեռլինի համալսարաններում զբաղվել է ֆիզիկական քիմիայի ու մանրէաբանության ուսումնասիրությամբ։

1907-1920 թվականներին Բաքվում ղեկավարել է քիմիա-մանրէաբանական լաբորատորիան։ 1917 թվականին ընդունվել է կոմկուսի շարքերը, դարձել եռանդուն քաղաքական գործիչ։ 1918 թվականին եղել է Բաքվի կոմունայում փախստականների գործերի կոմիսար։ 1920-1921 թվականներին աշխատել է Շուշիում և Դիլիջանում, 1921 թվականին՝ փոխադրվել Երևան և աշխատել ժողկոմխորհում։

1922-1930 թվականներին եղել է ԵՊՀ ռեկտոր։ 1924 թվականին համալսարանում ստեղծել է կենսաքիմիայի ամբիոն, որը հետագայում նրա ղեկավարությամբ մինչև 1937 թվականին գործել է բժշկական ինստիտուտում։ 1925 թվականին նրան շնորհվել է պրոֆեսորի կոչում։ 1936 թվականի սեպտեմբերին նշանակվել է ԽՍՀՄ ԳԱ հայկական մասնաճյուղի կենդանաբանական ինստիտուտի տնօրեն։

Հովհաննիսյանի գիտական աշխատանքներից հատկապես արժեքավոր են C վիտամինի կառուցվածքի վերաբերյալ ուսումնասիրությունները։ Հեղինակ է նաև հրապարակախոսական բազմաթիվ հեդվածների։ Բժշկական ինստիտուտի, նրա ամբիոնների և կլինիկաների կազմակերպման, դրանց ամրապնդման և նույնիսկ ինստիտուտի ժամանակակից շենքի կառուցման աշխատանքները սերտորեն կապված են Հակոբ Հովհաննիսյանի անվան հետ։

Գործուն մասնակցություն է ունեցել Հայաստանում քիմիական արդյունաբերության և գիտության զարգացման խնդիրների մշակմանը, աճեցրել բազմաթիվ կադրեր։

Բազմիցս եղել է Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության Կենտկոմի վերստուգիչ հանձնաժողովի, ինչպես և Հայաստանի Կենտգործկոմի անդամ։

Ստալինյան բռնարարքների զոհերից է։ Նրա գիտական և հասարակական գործունեությունն ընդհատվել է 1937 թվականին։ Վախճանվել է 1941 թվականի դեկտեմբերի 22-ին աքսորավայրում։ Արդարացվել է հետմահու։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Կենսագրական հանրագիտարան, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2009, էջ 18-19։

Կատեգորիա:ԵՊՀ դասախոսներ
Կատեգորիա:Հայ կենսաքիմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների զոհեր Հայաստանում
Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների հայ զոհեր
Կատեգորիա:Քիմիական գիտությունների դոկտորներ
Ժողովրդական շարժման միություն

**Ժողովրդական շարժման միություն** (), կենտրոնամետ կուսակցություն է Ֆրանսիայում։ Միջազգային ժողովրդավարական միության անդամ է։ Ձևավորվել է 2002 թվականին։

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կուսակցություններ
Արծվաշեն

**Արծվաշեն**, գյուղ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի Ճամբարակ համայնքում։ էքսկլավի կարգավիճակով գտնվում է Ադրբեջանի Հանրապետության տարածքում։ 1992 թվականի օգոստոսի 8-ից մինչ օրս բռնազավթված է Ադրբեջանի զինված ուժերի կողմից։

Համաձայն Ադբեջանի վարչատարածքային բաժանման՝ այն գտնվում է Գետաբեկի շրջանի շրջանում, համաձայն Հայաստանի վարչատարածքային բաժանման՝ այն գտնվում է Գեղարքունիքի մարզում։

## Պատմություն
Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզպետարանից ստացված տեղեկատվության համաձայն Արծվաշեն համայնքից բռնի տեղահանված ընտանիքների թիվը ներկայումս կազմում է 719, որոնցից 664 ընտանիքներ բնակություն են հաստատել Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի բնակավայրերում և 55 ընտանիքներ այլ մարզերի բնակավայրերում։ Գյուղն ուներ 4500 բնակիչ (1991 թ), գորգագործական ֆաբրիկա, հաստոցաշինական գործարան, կոշիկի ֆաբրիկա, տեքստիլ արդյունաբերություն, 2 դպրոց, մանկապարտեզ, մշակույթի պալատ և այլն։

## Բնակչություն
ձախից|մինի|Լիճ Արծվաշենի մոտակայքում
1873 թվականին գյուղի բնակչությունը կազմում էր 1015 մարդ, 1897 թվականին՝ 1847, 1926 թվականին՝ 2909, 1939 թվականին՝ 4280, 1959 թվականին՝ 4112, 1970 թվականին՝ 3368, 1979 թվականին՝ 2771 մարդ, 1991 թ. ուներ 4500 բնակիչ։ 1992 թվականին գյուղը բնակեցվել է ադրբեջանցիներով։

## Ճարտարապետություն
Մինչ 1992 թվականի օգոստոսը գյուղն ուներ երկու եկեղեցի՝ Սուրբ Հովհաննեսի և Սուրբ Մինասի եկեղեցիները, որոնց ճակատագրերը, գյուղի՝ Ադրբեջանի տիրապետության տակ անցնելուց հետո անհայտ է։

Արծվաշենի արևելքում տեղակայված է դամբարան, որը տեղի բնակիչները մինչ հեռանալը կոչել են «Պատած տուն»։ Դամբարանը բաժանված էր 8 հատուկ հատվածների այն արծվաշենցի հերոսների համար, որոնք իրենց կյանքը տվել են 1905-1906 թվականների հայ-թաթարական արյունահեղության համար։

## Տես նաև
* Արծվաշենի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Գեղարքունիքի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1845 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ադրբեջանի կողմից բռնազավթված տարածքներ
Կատեգորիա:Ասիայի վիճելի տարածքներ
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր ադրբեջանական կողմից
Կատեգորիա:Ճամբարակ համայնքի բնակավայրեր
Միլան Բարոշ

**Միլան Բարոշը** (; ), չեխ ֆուտբոլիստ, որը հանդես է գալիս թուրքական Անթալիասպոր ակումբում, ինչպես նաև Չեխիայի ազգային հավաքականում։

## Պրոֆեսիոնալ կարիերա
Ծնվել է Չեխոսլովակիայի Վիգանտիցե քաղաքում։ Միլան Բարոշի ֆուտբոլային պրոֆեսիոնալ կարիերան սկսել է Օստրավայի Բանիկում, որի երիտասարդական թիմում խաղացել է 1993-ից 1998 թվականը։ Այնուհետև մինչ 2001 թվականի վերջը խաղացել է Բանիկի առաջին թիմում՝ 76 խաղում խփելով 23 գոլ՝ այդպիսով դառնալով տեղի երկրպագուների սիրելին, որին քնքշորեն անվանում էին Բարի, Միլանեսա, իսկ ավելի հաճախ՝ Օստրավայի Մարադոնա։ Երիտասարդ գոլահարի արդյունավետ խաղը Լիվերպուլի սելեկցիոներների աչքից չի վրիպում, և 2001-2002 թվականի ձմեռային տրանսֆերային պատուհանի ժամանակ նա տեղափոխվում է Անգլիա։

Երեք տարի խաղալով Լիվերպուլում՝ 69 խաղում խփում է 19 գոլ։ 2004 թվականին Եվրոպայի առաջնության ընթացքում նա դառնում է լավագույն ռմբարկու՝ խփելով 5 գոլ, իսկ Չեխիայի հավաքականը հասնում է կիսաեզրափակիչ։ 2005 թվականը լավ դասավորվեց Բարոշի համար. Լիվերպուլը հաղթող ճանաչվեց Չեմպիոնների Լիգայում, իսկ Բարոշը 2 գոլ խփեց։ 2006-ը կարելի էր անհաջող համարել ֆուտբոլիստի համար 8 գոլ Վիլլայում, որտեղ նա տեղափոխվեց Լիվերպուլից մոտ 10 միլիոն դոլարով, ինչպես նաև Չեխիայի անհաջողությունը Մունդիալ 2006-ում։ 2007-ը նոր էջ է չեխ ֆուտբոլիստի համար. հունվարի 22-ին նա տեղափոխվեց Լիոնի Օլիմպիկ իր նախկին մարզիչ Ուլիեի մոտ՝ 3.5 տարվա պայմանգրով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք (չեխերեն)

Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Անթալյասպորի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Աստոն Վիլլայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գալաթասարայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Թուրքական Սուպերլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լիվերպուլի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Չեխ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Չեխեր
Կատեգորիա:Չեխիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պորտսմութի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Սլովան Լիբերեցի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ
Կատեգորիա:Օլիմպիկ Լիոնի ֆուտբոլիստներ
Չեխեր

**Չեխեր** (), ազգ, որը արևմտասլավոնական ժողովուրդ է և բնակվում է Չեխիայում։ Ընդհանուր բնակչությունը մոտ 10-12 միլիոն է։ Խոսում են չեխերեն։ Հավատացյալները կաթոլիկ են, բայց կան նաև բողոքականներ։ Նրանց բարեկամներն են սլովակները։

Չեխական սփյուռքի ամենամեծ համայնքը ԱՄՆ-ում է՝ ավելի քան մեկ միլիոն մարդ։ Շատ չեխեր ապրում են Ֆրանսիայում, Միացյալ Թագավորությունում, Սլովակիայում, Խորվաթիայում, Ավստրիայում և Լեհաստանում։

## Չեխերի պատմությունը
Սլավոները բնակվել են Բոգեմիայում, Մորավիայում և Ավստրիայում VI-VII դարերում: Մեծ Մորավիայի տիրապետությունը ձևավորվել է VIII դարում և հասել իր բարձունքին IX դարում (Սվյատոպլիկ I Մորավացու գահակալման շրջանում), երբ նա դիմակայեց ֆրանկների ազդեցությանը: Մեծ Մորավիան հռոմեացված է եղել, և նրա հռչակման գործում մեծ դեր է ունեցել Վիզանտիայի առաքելությունը՝ Կիրիլ և Մեֆոդիոս եղբայրների կողմից: Բոգեմիայի իշխանությունը ձևավորվել է IX դարի վերջին: 880 թվականին Պրագայի ամրոցը կառուցվել է Բորժիվոյի կողմից, ով հանդիսացել է Պրժեմիսլովիչների դինաստիայի հիմնադիրը, և հիմնվել է Պրագա քաղաքը: Վրատիսլավ II-ն եղել է առաջին չեխական թագավորը 1085 թվականին, իսկ իշխանությունը դառնում է ժառանգական թագավորություն Օտակար I-ի կողմից 1198 թվականին: XIII դարի երկրորդ կեսը եղել է գերմանական գաղթականության շրջանը Չեխիայի տարածքներում: Չեխերը նաև ապրում էին Հունգարիայի թագավորությունում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխեր
Հայերեն արմատական բառարան

«**Հայերէն արմատական բառարան**»,  Հրաչյա Աճառյանի ամենաարժեքավոր աշխատանքներից։ Բառարանում ստուգաբանված բառերի քանակն է 5,602։ Հրատարակված ապակետիպ է առաջին անգամ յոթ հատորով 1926-1935։ 1971 թվականին երկրորդ հրատարակությունը եղել է Երևանում։

Հ. Աճառյանի «Հայերեն արմատական բառարանում» տիպական բառահոդվածները ներկայանում են հինգ բաժնով՝ 
**[[Բառագիտություն]]*։ Գլխաբառ արմատի դիմաց տրված են քերականական նշումներ, բացատրվում է իմաստը, ուղենշվում նրա պատմական էվոլյուցիան, բերվում են համապատասխան վկայություններ (գրավոր աղբյուրներից), որոնց մեջ երևում է արմատի բառակազմական պլանը, ցուցադրվում են նրանից կազմված բառերը, հնչյունափոխված ձևերը, տարբեր գրչությունները և այլն։
**[[Ստուգաբանություն]]*։ Բնիկ հայերեն բառի դիմաց տրվում են հնդեվրոպական նախալեզվի վերականգնված ձևը, ցեղակից լեզուների վկայությունները, իսկ եթե բառը փոխառյալ է, նշվում է աղբյուրը (փոխատու լեզուն)՝ համապատասխան բառի (արմատի) ցուցադրումով։
**Ստուգաբանությունների պատմություն*։ Բերվում են տվյալ արմատի վերաբերյալ անցյալում արված բոլոր ստուգաբանությունները։ Այս բաժինը հիմնականում տեղեկատու նշանակություն ունի։
**[[Բարբառագիտություն]]*։ Բերվում են արմատի համապատասխանությունները նոր հայերենի բարբառներում՝ ցուցադրելով դրա հնչյունական, իմաստաբանական, բառակազմական զարգացումները, փոփոխությունները։ Գավառական ձևերը վերցված են հայերենի մի քանի տասնյակ բարբառներից։
**Փոխառություն հայերենից*։ Այստեղ նշվում է, թե տվյալ արմատը՝ իբրև հայերենից կատարված փոխառություն, որ լեզվում է առկա։

Բառարանի առաջաբանում հեղինակը հանգամանորեն պարզաբանում է իր աշխատության կառուցվածքը, մեկնաբանում ստուգաբանական այն սկզբունքները, որոնցով ղեկավարվել է ինքը։ Առաջաբանին կից տրված են համառոտագրական ընդարձակ ցանկեր։ Բառարանի առաջին հրատարակության 7-րդ հատորը հավելվածային է, և երկրորդ հրատարակության ժամանակ այն մուծվել է համապատասխան բաժինների մեջ։ Հ. Աճառյանի այս աշխատությունն անգնահատելի ներդրում է հայերենագիտության մեջ. այն իր նմանը չունի նաև համաշխարհային բառարանագրության մեջ։

## Արտաքին հղումներ
* ՀԱՅԵՐԷՆ ԱՐՄԱՏԱԿԱՆ ԲԱՌԱՐԱՆ 1971ի հրատարակութիւնը առ ցանց իր ամբողջութեամբ և որոնելի իր գլխաբառերով։

## Աղբյուրներ
* Հ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Երևան, 1987։

Կատեգորիա:Բառարաններ
Խաչիկ Բադիկյան

**Խաչիկ Գաբրիելի Բադիկյան** (), հայ լեզավաբան, բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1989), պրոֆեսոր (1991): ՀՀ ԳԱԱ Լեզվի ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող (1967-1969):

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1932 թ. մարտի 15-ին Շիրակի մարզի Աշոցքի Սիզավետ գյուղում։ 1951 թ. ավարտել է Գյումրիի Հ. Հակոբյանի անվան միջնակարգ դպրոցը։ 1955 թվականին ավարտել է Գյումրիի Մ. Նալբանդյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1957-1962 թվականներին աշխատել է Վարդենիսի շրջանի Ծովակ գյուղի, Արմավիրի մարզի Մարգարա գյուղի և Սովետական ավանի միջնակարգ դպրոցներում որպես հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ, ուսմասվար, ապա և դպրոցի տնօրեն։

1962 թվականին ընդունվել է ՀՀ ԳԱ Հրաչյա Աճառյանի անվան լեզվաբանության ինստիտուտի ասպիրանտուրա։ Միաժամանակ դասավանդել է Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտում և Ակսել Բակունցի անվան մանկավարժական ուսումնարանում։ 1967 թվականին պաշտպանել է գիտական թեզ, ստացել է բանասիրական գիտությունների թենածուի գիտական աստիճան։ 1969-1977 թվականներին աշխատել է որպես ավագ դասախոս ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետում, 1973-1976 թվականներին եղել է ֆակուլտետի դեկանի տեղակալ։

1976 թվականին ստացել է դոցենտի կոչում։ 1977-1991 թվականներին կրկին աշխատել է ԳԱ լեզվաբանության ինստիտուտում։ 1999 թվականին պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն «Ժամանակակից հայերենի դարձվածային միավորներ» թեմայով։ 1991 թվականին ստացել է պրոֆեսորի կոչում։

1991 թվականից աշխատել է ԵՊՀ-ում։ 1985-1997 թվականներին համատեղության կարգով դասավանդել է Էջմիածնի Հոգևոր ճեմարանում։ 1998-2006 թվականներին համատեղության կարգով աշխատել է Գավառի պետական համալսարանում։ 2002 թվականին աշխատում է «Հրաչյա Աճառյան» համալսարանում, 2004 թվականից որպես հայոց լեզվի ամբիոնի վարիչ։ 1969-2006 թվականներին տարբեր տարիներ մասնակցել է հայագիտական մի քանի միջազգային ու հանրապետական գիտաժողովների. կարդացել է զեկուցումներ, հրատարակել հոդվածներ։ 1999 թվականի հուլիսին զեկուցում է կարդացել Փարիզի Սորբոնի համալսարանում կազմակերպված հայագիտական 6-րդ գիտաժողովում՝ Հայերենի դարձվածների վերաբերյալ։

Հրատարակել է 19 մենագրություն և 150-ից ավելի հոդվածներ ու գրախոսություններ։

Պարգևատրվել է «Աշխատանքի վետերան» մեդալով և ԳԱ ու ԵՊՀ պատվոգրերով։

Եղել է մոտ 2 տասնյակ թեկնածուական և դոկտորական ատենախոսությունների ընդդիմախոս։ Նրա ղեկավարությամբ պաշտպանվել է 5 ատենախոսություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ դասախոսներ
Կատեգորիա:Հայ լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Հրաչյա Աճառյան, մարդը և գիտնականը

Խաչիկ Բադիկյանի՝ Հրաչյա Աճառյանի կյանքը և գիտական գործունեությունը լուսաբանող գիրքն է (420 էջ, «Զանգակ-97» հրատարակչություն), որում լայնորեն օգտագործված է մեծանուն լեզվաբանի «Կյանքիս հուշերից» կենսագրական երկի նյութերը։ Գրքի ընթերցողն իմանում է, որ համաշխարհային հռչակի տեր հայագետ-լեզվաբանն ուսանողական տարիներին Փարիզում ստիպված է եղել հանապազօրյա համեստագույն ապրուստը հոգալու համար աշխատել լրագրավաճառ, բոված գետնանուշ վաճառող, վագոններ լվացող, իսկ հանուն բարեգործության հնավաճառին քսան ֆրանկով վաճառել է իր անկողինը, երկար ժամանակ քնել խցի քարե հատակին՝ որպես բարձ գործածելով գրքերը։ Գրքում ներկայացված է Աճառյանի կյանքը Փարիզում, Ստրասբուրգում, Էջմիածնում, Շուշիում, Նոր Բայազետում, Նոր Նախիջևանում, Թեհրանում, Թավրիզում և, իհարկե, կյանքի հասուն տարիները Խորհրդային Հայաստանում, ուր նա հազիվ է փրկվում բռնադատությունից։ Գիրքը լիովին պատկերացում է տալիս, թե ինչ տիտանական աշխատասիրություն է ունեցել Հրաչյա Աճառյանը, որը լինելով մեծանուն հայագետ Անտուան Մեյեի սանը, չի զիջել նրան և ստեղծել է գիտական բազմակողմանի հետաքրքրություններ ընդգրկող հետազոտությունների գանձարան։ Գրքում երևան են բերված լեզվաբանի «Արմատական բառարանի», «Անձնանունների բառարանի», ձեռագրացուցակների, տարբեր բառարանների, հայ գրականության պատմության, հայ հին գրականության, թարգմանությունների, մատենագիտությունների, հայ ժողովրդի պատմության և այլ բնագավառներին վերաբերող գրքերի ստեղծման հանգամանքները։

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Հրաչյա Աճառյան
* Խաչիկ Բադիկյան

Կատեգորիա:2005 գրքեր
5-րդ դար

**5-րդ դար**, 401 թվականից 500 թվականն ընկած մեկ հարյուրամյակ, և 1-ին հազարամյակի հինգերորդ դարը։ Նախորդել է 6-րդ դարին և հաջորդել 4-րդ դարին։

Համաշխարհային պատմության մեջ հանդիսանում է միջնադարյան առավել վաղ շրջանի՝ վաղ միջնադարի ընթացք։
* Հայկական այբուբենի ստեղծումը։

5–րդ դարը կոչվել է Ոսկեդար։ Այդ ժամանակահատվածում զարգացում է ապրում պատմագրությունը, փիլիսոփայությունը, թարգմանական և կրոնական գրականությունը, քերականությունը, ճարտախոսությունը և վարքագիտությունը։ Առաջին հերթին դա հայոց գրերի գյուտն էր՝ 405թ֊ին։ 5րդ դարում ազգային դպրությունը, հայ հին գրականությունը հասել են շատ բարձր մակարդակի, ստեղծվել են հին գրականության դասական նմուշներ՝ Ագաթանգեղոսի, Կորյունի, Եղիշեի, Փավստոս Բուզանդի, Մովսես Խորենացու, Ղազար Փարպեցու պատմությունները, Եզնիկ Կողբացու աստվածաբանափիլիսոփայական երկը, որոնք մեծ ազդեցություն են ունեցել հին և միջին դարերի գրականության ընթացքի վրա։
Արամեերեն

**Արամեերենը** սեմական լեզվաընտանիքի հյուսիսարևմտյան խմբին պատկանող լեզու է։ Կազմում է մերձավոր բարբառների մի ամբողջություն, որոնք երբեմն որակվում են որպես արամեական լեզուներ։ Տարածված է եղել ամբողջ Առաջավոր Ասիայում։ Եղել է միջազգային լեզու։ Այն միջազգային հաղորդակցության լեզու է եղել ընդհուպ մինչև արաբների կողմից Իրանի նվաճումը։ Արամեերենը բնութագրվում է կոկորդային հնչյունների փոքրաքանակությամբ, ներքին թեքման կրավորականի բացակայությամբ, շաղկապների ու կապական մասնիկների լավ զարգացվածությամբ։ Արամեերենի բարբառներից է ասորերենը։

Արամական  լեզուներն այժմ համարվում են վտանգված, քանի որ մի քանի տեսակներ օգտագործվուն են հիմնականում ավագ սերունդների կողմից։

Վաղ արամեերենի արձանագրությունները թվագրվում են մ.թ.ա. 11-րդ դարից` դասելով այն ամենահին լեզունների շարքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սեմական լեզուներ
Կատեգորիա:Հին լեզուներ
Կատեգորիա:Տուր Աբդին
Քայլի Մինոուգ

**Քայլի Մինոուգ** (անգլերեն՝ *Kylie Minogue*, ), ավստրալիացի երգչուհի և դերասանուհի։

## Մանկություն
Քայլի Մինոուգը ծնվել է Ավստրալիայի Մելբուրն քաղաքում։ Քայլիի հայրը՝ Ռոն Մինոուգը, ավստրալիացի է, ում ընտանիքը տեղափոխվել էր Ավստրալիա Իրլանդիայից, իսկ Քայլիի մայրը՝ Քերոլ Ջոնսը, ուելսցի է, ով գաղթել է Ուելսից 1955 թվականին։ Քայլին երեք երեխաներից ամենամեծն է։ Նրա քույրը՝ Դանի Մինոուգը, նույնպես երգչուհի է, իսկ եղբայրը՝ Բրենդանը, աշխատում է որպես լուրերի ֆոտոլրագրող Ավստրալիայում։ Նրանք բոլորն էլ հաճախել են Մելբուրնի Քեմբերվիլ դպրոցը։

Մինոուգ քույրերը սկսեցին իրենց հաղթարշավը փոքր տարիքից՝ Ավստրալիայի հեռուստատեսության ցուցադրումներում, իսկ 11 տարեկանից Քայլի Մինոուգը սկսեց նկարահանվել սերիալներում։ Դանի Մինոուգը հաջողության հասավ «Պատանի Տաղանդ» մրցույթի ժամանակ։ Դանի Մինոուգը նսեմացնում էր Քայլիին մինչև 1986 թվականը, երբ Քայլին նույնպես հաջողության հասավ դեր ստանալով «Հարևաններ» սերիալում։

## Ֆիլմագրություն

## Սկավառակագրություն
### Ստուդիական ալբոմներ

# 1988 Kylie
# 1989 Enjoy Yourself
# 1990 Rhythm of Love 
# 1991 Let's Get to It
# 1994 Kylie Minogue
# 1997 Impossible Princess
# 2000 Light Years
# 2001 Fever
# 2003 Body Language
# 2007 X
# 2010 Aphrodite

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* kylie.com – պաշտոնական կայքը

Կատեգորիա:1968 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի երգիչներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:NME Awards մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ֆրանսիական շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Հեռուստատեսային դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի կինոդերասանուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Brit Awards մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի կինոպրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Էլեկտրական երաժշտության ժանրի երաժիշտներ
428

Հանդիսանում է 5-րդ դարի երրորդ տասնամյակի՝ 420-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 427 և 429 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
* Գահընկեց եղավ Հայաստանի Արտաշես Գ Արշակունի թագավորը և Արևելյան Հայաստանը վերածվեց մարզպանության։ 
* Հռոմի կառավարության հրամանը՝ հեթանոսական տաճարները քրիստոնեական եկեղեցիների վերածելու վերաբերյալ։ 
* Գեյզերիխը դառնում է վանդալների և ալանների թագավոր։ 
* Ապրիլի 10 - Նեստորը դառնում է Կոստանդնուպոլսի պատրիարք։

## Ծնունդներ

## Մահեր
* Գունդերիխ, վանդալների և ալանների թագավոր։

## Ծանոթագրություններ
Արտո Թունջբոյաջյան

**Արտո Սեդրակի Թունջբոյաջյան** կամ Պոլիգրաֆ (, ), ավանգարդ ֆոլկ ոճում ստեղծագործող և կատարող ճանաչված հայ երգիչ։ Մուլտիինստրումենտալիստ, աշխարհահռչակ «Armenian Navy Band» խմբի ղեկավար, «Night Ark» հայտնի ամերիկահայ ջազ-քառյակի հիմնադիր, երաժշտական «ՍերԱրտ» նախագծի համահեղինակ (Սերժ Թանկյանի հետ համատեղ)։ 2006-ին Armenian Navy Band-ի հետ արժանացել է BBC Radio 3 Awards for World Music մրցանակաբաշխության՝ հանդիսատեսի համակրանքի մրցանակի։ 2007-ին թուրքահայ ռոք-երաժիշտ Յաշար Կուրթի հետ համատեղ ձայնագրել է Nefrete Kine Karşı ալբոմը։ 2011-ին արժանացել է «Գրեմմի» մրցանակի։ Թուրքահայ կոմպոզիտոր Օննո Թունջի կրտսեր եղբայրն է։

## Ձայնագրություններ
### Սոլո ալբոմներ
* Virgin Land (1989)
* Main Roots (1994)
* Tears Of Dignity (1996)
* Onno (1998)
* Triboh (1998)
* Avci (1998)
* Every Day Is A New Life (2000)
* Aile Muhabbeti (2001)
* SerArt (2003)
* Türkçe Sözlü Hafif Anadolu Müziği (2003)
* Artostan (2005)
* Love Is Not In Your Mind (2005)
* Le Voyage en Armenie (2006)
* Nefrete Kine Karşı (**YashAr**) (2009)
* Human Element (2011)

### Armenian Navy Band
* Բզդիկ զինվոր (1999)
* New Apricot (2001)
* Natural Seeds (2004)
* Որքանն է քոնը (2006)
* Under The Throughts (2009)
* Sound of Our Life — Part 2: Ethno Dispensary (2013)
* Simple Like Water, Deep Like Water (2013)

### Night Ark
* Picture (1986)
* Moments (1988)
* Im Wonderland (1998)
* Petals On Your Path (2000)
* Treasures (2000)

## Տեսահոլովակներ
* 2008 «Արարատ» https://www.youtube.com/watch?v=DjD4uctOx1c
* 2009 «Bazen Insan» https://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=tEzgsznEHgA#at=67
* 2011 «Ալա Բալա Նիցա» https://www.youtube.com/watch?v=MbOOQE8Pl2I

## Պարգևներ
* Հայաստանի Հանրապետության մշակույթի վաստակավոր գործիչ, 2017
* «Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիր, 2011

## Արտաքին հղումներ
* Արտո Թունջբոյաջյանի պաշտոնական կայքը 
* Արտո Թունջբոյաջյանը BBC-ի կայքում
* Armenian Navy Band-ը Armenian Jazz կայքում 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ երգիչներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ ջազմեններ
Կատեգորիա:Հայաստանի վաստակավոր արտիստներ
Կատեգորիա:Ստամբուլում ծնված երաժիշտներ
Արտո

**Արտոն** բրիտանական **[[Արթուր]]** անվան, պարսկական **[[Արտաքսերքս]]** (Արտաշես, Արտաշիր, Արտակ), **[[Արտավազդ]]** (Արտաբան) անունների և հունական **[[Արտեմ]]** անվան կրճատ տարբերակն է, ֆրանսիական **[[Artot]]** անվան և **[[Artaud]]** ազգանվան արտասանությունը։ Այն կարող է վերաբերել.
* հայ երաժիշտ Արտո Թունջբոյաջյանին
* հայ արձանագործ Արտո Չաքմաքչյանին
* ամերիկացի երաժիշտ Արտո Լինդսիին (Arto Lindsay)
* ֆրանսիացի երգչուհի Արտո Դեզիրեյին (Artot Desiree)
* ֆրանսիական թատրոնի գործիչ Անտոտեն Արտոին (Antonin Artaud)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական անձնանուններ
Արփա

**Արփա**, *Արևելյան Արփաչայ, Արփանյալ, Արփաչայ, Ձորագետ, Ջերմ*, գետ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում և Ադրբեջանի Նախիջևանի Հանրապետության տարածքում, Արաքսի ձախ վտակը։

Սկիզբ է առնում Թեքսարի լեռների հորդառատ աղբյուրներից 3200 մ բարձրությունից։ Ջերմուկ քաղաքից թեքում է հյուսիս-արևելք և հոսում է Շարուրի դաշտով։ Վերին հոսանքում գետը դանդաղահոս է, բայց դեռ չհասած Ջերմուկին՝ դառնում է արագահոս և, ճեղքելով Վարդենիսի լեռնալանջերը, գահավիժում է անտառապատ խոր կիրճը։ Ջերմուկից ներքև Արփան հոսում է գալարումներով և իր ընթացքը մերթ արագ, մերթ դանդաղ շարունակում է մինչև Արենի գյուղը։ Ստորին հոսանքում Արփան բաժանվում է բազմաթիվ մեծ ու փոքր առուների և ամռան ամիսներին ամբողջովին օգտագործվում է դաշտերն ու այգիները ոռոգելու համար։ Արաքսի մեջ է թփվում Նախիջևանի Հանրապետության տարածքում։ Ընդհանուր առմամբ հոսում է հյուսիս-արևելք–հարավ-արևմուտք ուղղությամբ։

Երկարություն 128 կմ է (Հայաստանում 90 կմ), ջըրհավաք մակերեսը՝ մոտ 2600 կմ²։ Սնումը հիմնականում ձնաանձրևային է (57%), հորդանում է ապրիլ–հունիսին, առավել չափով՝ մայիսին։ Տարեկան միջին ծախսը՝ 21,6 մ³/վ (Արենի), հասնում է 22 մ³/վ, առավելագույնը՝ 146 մ³/վ, նվազագույնը՝ 6,2 մ³/վ։ Տարեկան հոսքը՝ 682 մլն․ մ³։ Վերին հոսանքում գտնվում են տարբեր աղբյուրներ, այդ թվում՝ Դարայուրտ և այլն։

Վերին հոսանքում գտնվում են Ջերմուկ առողջարանը և համանուն ջրվեժը։ Ջուրն օգտագործվում է ոռոգման և էլեկտրաէներգիա ստանալու համար։ Այստեղ կառուցված են Բարձրունու, Ազատեկի և Արփի ջրհան կայանները։ 1981 թվականին շահագործման է հանձնվել Արփա—Սևան ջրատարը, որի գլխամասում սաեղծվել է Կեչուտի ջրամբար թունելը։ Արփայի վրա կառուցված են Ջերմուկի, Ազատեկի, Եղեգնաձորի և Արենիի ՀԷԿ-երը։ 1979-83 թթ. գետի վրա՝ Գյումուշլու բանավանի մոտ, կառուցվել է մոտ 180 միլիոն ջրատարողունակությամբ ջրամբար։

Հնում սովորաբար կոչվել է *Արփանյալ*, իսկ վերին հոսանքը՝ *Ջերմ*։

Ագարակաձորի մոտ Արփայի վրա կանգուն է և բանուկ 13-րդ դարի կառուցված միակամար կամուրջը։

Վտակներից են՝ ձախ կողմից Դարբ, Գնիշիկ, աջից՝ Հերհեր, Եզեգիս, Ելփին։  Նախիջևանի տարածքներում Արփան սնում էն նրա Ջաղազուր, Յայջի և Ակոռի ոչ մեծ գետակները։

## Պատկերասրահ

Արփա գետը վերին հոսանքում.jpg|Արփա գետը վերին հոսանքում
Արփայի հովիտը1.jpg|Արփայի հովիտը
Արփա գետը ստորին հոսանքում.jpg|Արփա գետը ստորին հոսանքում


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Կատեգորիա:Ասիայի միջազգային գետեր