Բաց երկնքի տակ հին լեռներ

«**Բաց երկնքի տակ հին լեռներ**», հայ արձակագիր Հրանտ Մաթևոսյանի պատմվածքը։ Գրվել է 1978 թվականին։

## Գնահատական
«Բաց երկնքի տակ հին լեռներ» պատմվածքում տարածքը սարերն են, ուրթերը։ «Ասատուրը Գառնաքարի փարախում ծափ զարկեց ու զարմացավ շան պառավության վրա՝ Չամբա՜ր, հե՜յ, Չամբար… Գառնաքարից Շիշթափ, ուր Չամբարն էր»։ Սկզբունքը չի կարող խախտվել, եթե անգամ ոչ իր բնաշխարհի, այլ Սյունաց աշխարհի անտառների, ձորերի, լեռների ու թմբերի, սարվորների ուրթերի պատկերներն են իր աչքի առաջ. «Արևի զնգոցով կապույտ կիրճերի ու դեղին սարերի առավոտ եղավ – ծուխ էին տալիս այնտեղ Արծվանիկի ուրթը, այնտեղ Գեղանուշի, այնտեղ Դավիթ Բեկի, այնտեղ Ծավի ուրթերը։ Կապույտ մշուշ էին ծխում հեռու անտառները, ձորերի ձորերը, ոսկեփոշի էին ցնդում գագաթների գագաթները…»։ Եվ հեղինակի պատվիրանը՝ «հերոսի» բերանով՝ նոր սերնդին.«Էս Ցուրտ աղբյուրն է, էս՝ Կույր աղբյուրն է, հիշիր, էն՝ Արջուտ ձորն է։ Էս կաղնի է։ Ոսկի չի, աշխարհքը լիքը կաղնի է, բայց սա հատուկ ծառ է, որ մեր պապի կողքին է եղել ու հիմա մեր կողքին է…»։

## Սյուժե
Հեղինակը պատմում է, որ իրենց ձիերին պատերազմ էին տարել և գյուղում լացում էին մայրերը։ Մայրերը լացում էին գուլպա գործելու ժամանակ, լացում էին լուռ, երգելով։ Լացի մեջ երեխաները լսում էին «Շաքրոոո՜», «Մարտիրո՜ս», «Պիո՜ն», «Գրիքո՜ր» և երեխաները, թեև չէին տեսել նրանց, բայց մի տեսակ տխրություն և հպարտություն էին զգում։ Իրենց դաշտերում հունձ անող երիտասարդներին տարել են պատերազմ, տարել են գերմանական տանկերի դեմ կռիվ։ Տղաներից մի քանիսն են ետ գալիս։ Բայց չէր ծիծաղում Թի Զավենը, Դանելանց Արտեմ քեռին էլ չէր նվագում շվին։ Նվագել էր պատերազմից առաջ, իսկ այժմ ավարտվել է պատերազմը և մնացել են միայն հող դարձած ոսկորները։ Դրանք ոսկորներ էին, որոնց համար անգամ լացելն էր անհնար։ Թելիկ-թելիկ հյուսվում էր ուրախությունը․ մի կտոր հացի,  մի հատիկ սալորի, պատերազմից եկածի հետ։ Պատմում է Վանիի մասին, ով տանում էր հոտն իր հետևից դեպի Գառնաքար։ Առաջնորդ այծը ՝ Ներին, տանում էր հոտը իր հետևից։ Վանկան, այդ ծեր շունը ևս նրանց հետ էր։ Հովիվներին պատերազմ էին տարել և Վանին հոտը տանում էր։ Շունը չգիտեր հսկի Գառնաքարի հոտը, թե Շիշթափի։ Շունը Վանու ոտքերի մոտ լաց էր լինում և Վանին շանը ասում է, որ ետ է եկել Ասատուրը։ Վանին պատմում է լրագրում կարդացած նյութի մասին, որտեղ ոչխարներին էլեկտրալարերով առաջնորդում էին արածելու և զարմանում է, թե ո՞ւր մնաց հովվությունը։ Մեդալները կախած գյուղ է գալիս Ասատուրը։ Գյուղում բոլորը հավաքվում են Ասատուրի շուրջը, գալիս է նաև ծեր շունը։ Հավաքված կանայք Ասատուրի հետ սկսեցին լաց լինել։ Լացում էին զոհվածների, կորածների, երեխաների համար։ Հանկարծ հոտը Գառնաքարից փախավ գյուղ, հոտի վերջում կովեր, եզներ էին, որոնց խուրջիններում երեխաներ էին թաքնվել։ Թուրքի քոչը գալիս և կանգնում է Ասատուրի և Վանու դիմաց։ Թուրքը Վանուց պահանջում է իբր թե գողացված երկու շան թուլաները, իսկ Վանին ասում է, որ դա բարեկամություն չեղավ։  Կանայք գովում են Վանիին, Զավենը Վանիին խորհուրդ է տալիս փախչել, ասում է քեզ կամուսնացնեն։ Կանայք սկսում են կատակել։ Հետո հեղինակը պատմում է, որ նա մոր հետ քնելիս սկսնում է հարցեր տալ մորը։ Մայրը ամեն կերպ փորձում է քնեցնել նրան, բայց նա շարունակում է․«Մեր, այ մեր, որ մեռնում են՝ լրի՞վ են մեռնում», «Մեր, այ մեր, էդ ինչպե՞ս է լինում, որ լինում են, հետո էլ չեն լինում»։

Այդ լռության մեջ շուտով նրա ականջին է հասնում քեռի Դանելանց Արտեմի նվագը։ Նվագում է կարծես դրսում մնացածների, անկողին մտածների, լուռ ժպիտների, Վանու, Զարիկի համար, որոնք ապասում էին իրենց որդուն։ Հերոսը նստած մտածում էր, որ գյուղն իր սրտով չէ, բայց և քաղաքը չի գրավում նրան։ Նա արտասվում է հորաքրոջ տղայի նամակի պատճառով և պատասխանեց դրան։ Նա հուզումնալից և կարգապահ էր միաժամանակ։ Ինքն էլ է գրում նամակ, հասցե և մտնում ուղարկելու։ Նամակում մի շարք հարցեր էր գրել․«շները ո՞նց են», «սարերի կարկուտը հալվե՞լ է», «արտը դեղնե՞լ է», «Արտեմ քեռին չի՞ նվագում», «լոբին ծաղկե՞լ է» և ալյն։ Գրում էր ջնջում։ Հետո գնում է Երևանի Շիլաչի թաղ՝ հորաքրոջ դստեր տուն։ Հորաքրոջ դստեր ամուսինը, ով գյուղացի էր, բայց ապրել էր քաղաքում և չէր համարում իրեն գյուղացի, սկսում է ծիծաղել և ասել, որ ինքն էլ է արդեն քաղաքից։ Քույրը կատակով ասում է, որ ամեն անգամ Ահնիձորը հիշելիս գազով ջուր խմի կամ պաղպաղակ ուտի։ Հերոսը պտտվում է քազաքով՝ բռում ունենալով հինգ ռուբլի։ Նա հորաքրոջ որդուց երեք ռուբլի է ուզում, որպեսզի Դիլիջանով գնա Ահնիձոր։ Բայց տղան պատասխանում է, որ դա իր վաղվա փողն է, ուրիշ չունի։ Հերոսը եղբորը պատմում է Վանու մասին, որ իրենք միասին են գողացել շան ձագերը։ Կարոտել էր գյուղը, բայց չէր կարող գնալ։ Հետո գնում են լողավազան և հերոսը իհարկե գեղեցիկ է համարում այդ լողավազանը, աղջիկներին։ Հինգ ռուբլին ձեռքին նա երազում էր վերադառնալ գյուղ։ Գերմանուհին անկաշկանդ նստած ծամոն էր ծամում և հերոսը կուչ էր եկել, նրան թվում էր, թե գերմանուհին տեղյակ է իր անքաղաքավարի լինելու մասին։ Գերմանուհու հետ գնում են Գառնի, Գեղարդ, Սևան։ Խաշած ձու, թարխուն վերցրեցին և այգում նստեցին։ Տուն գնալու ժամանակ նրան մի պահ թվում է, թե մի կնոջ տեսավ և որոշեց մոտենալ։ Զարիկն էր և Զավենը։ Տղան հարցրեց նրան, թե ուր են շները, ոչխարները։ Պարզվեց, որ Վանուն են բերել հիվանդանոց, կարոտել է տղային։ Նրանք գյուղացիներ էին և անարժան էին համարում իրենց բուժիչ գյուտերի համար։ Թանկ բուժում և դեղեր էին պետք Վանուն։ Հերոսը մնում է Վանիի մոտ և նրանք սկսում են հիշել հին օրերը։ Հիշում են, թե ինչպես են շան ձագեր գողացել։ Վանու հիվանդությանը նրանք Հրեշ էին անվանում։ Տղան հարցնում է պրոֆեսորից, որպեսզի Վանուն գյուղ տանի։ Հարցնում է, թե կդիմանա Հրեշը հինգ ժամ։ Տաքսու մեջ նստած, այդ օտարության մեջ Վանին իրեն թույլ չէր տալիս վատ զգալ իրեն։ Տանը նրան լոգարան է ուղեկցում։ Տղան Զավենին հարցնում է, թե Վանուց հետո ում հետ է պահելու ոչխարներին, քանի որ ոչ ոք չի կարող համեմատվել Վանու հետ։ Գիշերը անցնում է անհանգիստ և առավոտյան հերոսը ինքնաբերաբար գնում է հիվանդանոց՝ Վանիի մոտ։ Հետո տղան նորից մոր հետ քնելիս հարցնում է, թե ինչ եղավ հետո։ Իսկ հետս Զարիկը մի քանի անգամ վատացավ, հետո գնաց և շարունակեց իր գործը։ Տղան հարցրեց Արտեմ քեռու մասին։ Ականջ դրեց հեռվում շների աղիողորմ ոռնոցին և հասկացավ, որ ոչ ոք չէր կարող զբաղեցնել Վանու տեղը։ Ոչ ոք չի ցանկանում հովիվ լինել։ Տղան վեր է կենում, հագնում շորորը, դնում գլխարկը, ծխախոտը և գնում ձորը՝ դեպի Վանու գերեզմանը։

## Կերպարներ
* Ասատուր
* Վանի
* Զարիկ

## Տես նաև
* Իմ գայլը
* Պատիժ
* Մեր վազքը

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Բաց երկնքի տակ հին լեռներ

Կատեգորիա:1978 գրքեր
Կատեգորիա:Հրանտ Մաթևոսյանի ստեղծագործություններ