Կաթոլիկ եկեղեցու պատմություն

Կաթոլիկ եկեղեցին ձևավորվել է մեր թվարկության I հազարամյակում՝ Արևմտյան Հռոմեական կայսրության տարածքում։ Արևմուտքի եկեղեցու առանձնահատկությունների ձևավորումը, որոնք տարբերվում էին Արևելքի եկեղեցիներից, սկսվել է քրիստոնեության պատմության առաջին դարերում։ Ավանդաբար ընդունված է, որ 1054 թվականի Մեծ բաժանման արդյունքում քրիստոնեական եկեղեցին բաժանվել է Կաթոլիկ և Ուղղափառ եկեղեցիների։

Ռեֆորմացիայի արդյունքում կաթոլիկությունից դեպի բողոքականություն անցան Արևմտյան Եվրոպայի հյուսիսային և կենտրոնական մի շարք երկրներ։ Նոր ժամանակներում կաթոլիկությունն սկսել է տարածվել Նոր աշխարհում, Ասիայում և Աֆրիկայում։ 19-րդ և 20-րդ դարերում հասարակության աշխարհիկացման հետևանքով կաթոլիկ երկրների բնակչության մեծ մասը հեռացել է ակտիվ կրոնական կյանքից։

Նոր ժամանակներում հատուկ նշանակություն է ունեցել եկեղեցու ներկայության հարցը ժամանակակից աշխարհում, ինչը հանգեցրել է կոնսերվատորների և մոդեռնիստների միջև բանավեճերի։ Կաթոլիկ եկեղեցու պատմության կարևոր իրադարձություն է դարձել Երկրորդ Վատիկանյան ժողովը, որի ընթացքում իրականացվել են եկեղեցական կյանքի մի շարք բարեփոխումներ։

## Կաթոլիկ եկեղեցու պատմությունը կաթոլիկ աստվածաբանության համատեքստում
Կաթոլիկ եկեղեցին քրիստոնեական եկեղեցու ամբողջ պատմությունը՝ մինչև 1054 թվականի Մեծ բաժանումը՝ դիտարկում է որպես իր պատմություն։

Կաթոլիկ եկեղեցու վարդապետության համաձայն՝ Կաթոլիկ (Ընդհանրական) եկեղեցին «նախօրինակով հայտնվել է աշխարհի սկզբից, զարմանալիորեն նախապատրաստվել է Իսրայել ժողովրդի և Հին Կտակարանի պատմության ընթացքում, վերջապես հիմնվել է վերջին ժամանակներում, հայտնվել Սուրբ Հոգու իջեցման միջոցով և կկատարելագործվի փառքի մեջ ժամանակների վախճանին»։

Ինչպես Եվան ստեղծվեց քնած Ադամի կողոսկրի միջից, այնպես էլ Եկեղեցին ծնվեց Խաչի վրա մահացած Քրիստոսի խոցված սրտից։

## Վաղ Քրիստոնեություն
[thumb|left|150px|[Օգոստինոս Երանելի|Ավրելիոս Օգոստինոս]]Եկեղեցու վարդապետությունը սկիզբ է առնում առաքելական ժամանակներից (I դար)։ II դարի ընթացքում քրիստոնեությունը տարածվեց գրեթե ողջ Հռոմեական կայսրության տարածքում։ II դարում հայտնվեց ծավալուն ապոլոգետիկ գրականություն, ինչպես նաև նամակներ և հեղինակավոր քրիստոնեական գրողների աշխատություններ։ Վարդապետությունը ձևավորվել է Տիեզերական և տեղական ժողովների որոշումների հիման վրա։ Իր գոյության ամենասկզբից Եկեղեցին ենթարկվում էր հալածանքների կայսրերի կողմից։ Ամենաարյունալի հալածանքները իրականացրել են Դեցիոսը և Դիոկղետիանոսը։ Քրիստոնեական եկեղեցին ազատություն ստացավ Կոստանդիանոս կայսեր Միլանի հրովարտակից հետո։

Քրիստոնեության մեջ առաջին լուրջ հերետիկոսական ուսմունքը դարձավ արիոսականությունը (IV դար), որը դատապարտվեց Նիկեայի Առաջին տիեզերական ժողովում։ V դարում Արևելքում հայտնվեցին Քրիստոսի բնույթի վերաբերյալ (տես՝ քրիստոլոգիա) հերետիկոսություններ՝ նեստորականությունը և մոնոֆիզիտությունը։ Հռոմի եպիսկոպոսները կենտրոնական դեր խաղացին այս ուսմունքների դեմ պայքարում։ Պապ Կելեստիոս I-ը քննադատեց նեստորականությունը, որը հետո դատապարտվեց Եփեսոսի ժողովում, իսկ պապ Լևոն I-ը պայքարեց մոնոֆիզիտության դեմ, որը մերժվեց Քաղկեդոնի ժողովում։

thumb|left|150px|Բենեդիկտոս Նուրսիացին, արևմտյան վանականության հայրըԵկեղեցու զարգացման վաղ շրջանում Արևմուտքի աստվածաբանական մտքի ամենանշանավոր ներկայացուցիչներն էին չորս լատին հայրապետները՝ Ամբրոսիոս Մեդիոլանցին (340–397), Հիերոնիմոս Ստրիդոնացին (342–419), Աուրելիոս Օգոստինոսը (354–430) և պապ Գրիգոր I-ը (540–604): Օգոստինոսը դարձավ արևմտյան քրիստոնեական փիլիսոփայության կենտրոնական ուղղության՝ օգոստինիզմի հիմնադիրը, որը պահպանեց իր դիրքը մինչև XIII դարը։ Երոնիմոսը ստեղծեց Սուրբ Գրքի լատիներեն թարգմանությունը, որը դարձավ կանոնական և հայտնի է Վուլգաթա անվամբ։

Մենաստանային կյանքը, որը սկիզբ էր առել Եգիպտոսում III դարում, բազմաթիվ հետևորդներ գտավ նաև Արևմուտքում, որտեղ առավել հայտնի է Սուրբ Մարտին Տուրսկին։ VI դարում հիմնվեց Արևմուտքի ամենահին միաբանությունը՝ բենեդիկտինյանները, որոնց գործունեությունը կապված է Սուրբ Բենեդիկտ Նուրսիացու անվան հետ։ Բենեդիկտինյան միաբանության կանոնակարգը դարձավ հիմք հետագա միաբանությունների և կոնգրեգացիաների, օրինակ՝ կամալդուլացիների կամ ցիստերցիանցիների կանոնակարգերի համար։

Բենեդիկտինյան աբբայությունները մեծ ներդրում ունեցան միջնադարյան մշակույթի և տնտեսության զարգացման մեջ։ Նրանց մոտ ստեղծվում էին գրադարաններ, ձեռագրերի արտագրության սենյակներ (սկրիպտորիաներ) և գեղարվեստական արհեստանոցներ։ Առաջին արևմտյան պատմական տարեգրությունները ստեղծեցին եպիսկոպոս Գրիգոր Տուրսկին և բենեդիկտինյան միաբան Բեդա Վաստահարգը։

## VII-X դարեր
thumb|left|150px|Ադալբերտ Պրահացի
VII-IX դարերը նշանավորվեցին միսիոներական գործունեության ուժեղացմամբ, որի մեջ մեծ դեր խաղացին Իռլանդիայից եկած մենաստանները, որը այս դարում եղել է Եվրոպայի կարևորագույն քրիստոնեական կենտրոններից մեկը, և Անգլիան։ Սուրբ Բոնիֆացին, Վիլիբրոդը, Վիլիգիզը, Ամանդը, Անսգարը, Վիլիբալդը, Ռուպերտը և այլոց գործունեությունը հանգեցրեց ժամանակակից Գերմանիայի, Ավստրիայի, Դանիայի և Նիդերլանդների տարածքների քրիստոնեացումին։ Հետագա ժամանակներում միսիոներական գործունեությունը տեղափոխվեց Արևելյան Եվրոպա և Սկանդինավիա։ Հերարդ Հունգարիացին հայտնի դարձավ որպես «հունգարացի քրիստոնեության հայրը»։ Ադալբերտ Պրահացին և Բրունո Քվերֆուրթսկին մահացան Պրուսներին քրիստոնեություն քարոզելու ժամանակ։ Ադալբերտ Մագդեբուրգյան դարձրեց առաջին լատին եպիսկոպոսը, ով ժամանեց Կիևյան Ռուսիա Սուրբ Օլգայի հրավերով, սակայն նրա առաքելությունը չհաջողվեց։ Սուրբ Կիրիլոսի և Սուրբ Մեֆոդիուսի գործունեությունը, որը լիովին աջակցվել էր պապեր Ադրիան II-ին և Հովհաննես VIII-ին, մեծ նշանակություն ունեցավ եվրոպական սլավոնական ազգերի քրիստոնեացման գործում։

VIII դարի միջին շրջանում ստեղծվեց Պապական պետությունը։ Լանգոբարդների հարձակման վտանգի առջև Պապ Սթեֆան II-ը, չհույս ունենալով Բյուզանդիայի օգնության վրա, դիմեց Ֆրանկական թագավորին՝ օգնություն ստանալու համար։ 756 թվականին Ֆրանկական թագավորն իր կողմից գրաված Ռավեննայի էքզարխությունը փոխանցեց Պապին։ Կառլ Մեծի օրոք՝ Արեւմտյան կայսրության վերականգնման ժամանակ, Ապոստոլական աթոռի աջակցությամբ տեղի ունեցավ առաջին մշակութային վերածնունդը Միջնադարում, որն հետագայում կոչվեց Կարոլինգյան վերածնունդ։

IX դարում տեղի ունեցավ առաջին եկեղեցական բաժանումը Արևմուտքի և Արևելքի միջև, որը հայտնի է որպես Ֆոտիոսյան սքիզմա, կապված Կոստանդնուպոլսի Պատրիարք Իգնատիոսի անօրինական հեռացման և Ֆոտիոսի նշանակման հետ, ինչպես նաև Պապի կողմից Իգնատիոսին ցուցաբերված աջակցությամբ։

Հաջորդած նորմանների, սարասինների և հունգարների հարձակումները խառնաշփոթ առաջացրեցին Արևմտյան Եվրոպայում, ինչը խոչընդոտեց Պապության աշխարհիկ իշխանության ամրապնդմանը։ Թագավորներն ու սենյորները իրականացրեցին եկեղեցական գույքի աշխարհիկացում և սկսեցին պահանջել եպիսկոպոսների նշանակումը իրենց կողմից։ 962 թվականին Սուրբ Հռոմեական կայսրության կայսր Օտոն I-ին կայսրից պսակելուց հետո Պապ Իոանոս XII-ը ցանկանում էր գտնել վստահելի հովանավոր, սակայն նրա հաշվարկները չարդարացան։

## Մեծ բաժանումից մինչ ռեֆորմացիա
[thumb|200px|Հռոմի Պապ [Ուրբանոս II|Ուրբանոս II-ը խաչակրաց արշավանքի կոչ է անում]]
1054 թվականին տեղի ունեցավ բաժանում Արևելյան եկեղեցու հետ։ 1123 թվականին տեղի ունեցավ բաժանումից հետո առաջին ժողովը առանց Արևելյան պատրիարքությունների մասնակցության՝ Առաջին Լատերանյան ժողովը (IX Տիեզերական ժողով), և այդ ժամանակից սկսած ժողովները սկսեցին ավելի հաճախակի կազմակերպվել։ XI դարի վերջերից սկսվեց Խաչակրաց արշավանքների դարաշրջանը, որոնց նպատակը Սուրբ Երկիրը վերադարձնելն էր, որը Աբրահամականների կողմից գրավվել էր VII դարում։ Առաջին խաչակրաց արշավանքը կազմակերպվեց 1095 թվականին Պապ Ուրբանոս II-ի կոչով և հանգեցրեց  Մերձավոր Արևելքում խաչակիրների պետականությունների ստեղծմանը, որոնք գոյատևեցին մինչև XIII դարի վերջ։ Առաջին խաչակրաց արշավանքների ընթացքում սկսեցին ձևավորվել հոգևոր-պալատական շռայլություն ունեցող միաբանություններ, որոնք կոչված էին օգնելու ուխտավորներին և պաշտպանելու սուրբ վայրերը։

XI դարում Պապությունը մղում էր պայքար դեպի իվեստիտուրայի իրավունքին տիրելու համար։ Պայքարի հաջողությունը մեծ մասամբ պայմանավորված էր նրանով, որ այն տարվեց եկեղեցու ստորին շարքերից հանրաճանաչ սլոգանով՝ սիմոնիա վերացնելու նպատակով։ Ռեֆորմները սկսվեցին 1049 թվականին Լև IX-ի կողմից և շարունակվեցին նրա հաջորդողների կողմից, որոնցից առանձնացավ Գրիգոր VII-ը, որի ժամանակ Պապության աշխարհիկ ուժը հասավ իր բարձունքին։ 1059 թվականին Նիկողայոս II-ը, օգտագործելով Հենրիխ IV-ի պատանեկությունը, ստեղծեց Սուրբ Կարդինալների Կոլեգիան, որը սկսեց տիրել նոր Պապի ընտրության իրավունքը։ 1074-1075 թվականներին կայսրը զրկվեց եպիսկոպոսների ինվեստիտուրայի իրավունքում, ինչը, երբ շատ եպիսկոպոսությունները մեծ ֆեոդալական տիրույթներ էին, խարխլում էր Կայսրության ամբողջականությունը և կայսրի իշխանությունը։ Պապության և Հենրիխ IV-ի հակամարտությունը մտավ վճռական փուլ հունվարին 1076 թվականին, երբ կայսրը Վորմսում կազմակերպեց եպիսկոպոսների ժողով, որն ընդունեց Գրիգոր VII-ի հեռացումը։ 1076 թվականի փետրվարի 22-ին Գրիգոր VII-ը Հենրիխ IV-ին հանեց Եկեղեցուց, ինչը ստիպեց նրան կատարել այնպիսի գործողություն, որը հայտնի է որպես Կանոսսա գնալու քայլ։

XI-XII դարերում նաև կարևոր փոփոխություններ տեղի ունեցան Արևմտյան մենստանական կյանքի մեջ։ Մենստանականության սկզբնական մտադրությունների վերադարձի ուժեղ շարժումը, որը սահմանափակումների ու խիստ կանոնների վերականգնման կողմնակից էր, հանգեցրեց նոր մենսական միությունների ստեղծմանը՝ կարթուզյաններ, ցիստեռցիաներ, քամալդուլներ։ Կլյունյանցիների շարժումը, որը կոչվում է Կլյունիի մենաստանով՝ Ֆրանսիայում գտնվող մենաստանի անունով, իրականացրեց բենեդիկտյան մենսական կյանքի բարեփոխում։

XIII դարի սկզբին Պապ Ինոկենտիոս III-ն էր, որ կազմակերպեց IV Խաչակրաց արշավանքը։ Վենետիկցիների կողմից խթանված խաչակիրները 1202 թվականին գրավեցին և թալանեցին արևմտյան քրիստոնեական Զարա քաղաքը (այժմ՝ Զադր), իսկ 1204 թվականին՝ Կոստանդնուպոլիսը, որտեղ պապությունը հիմնեց Լատինական կայսրությունը (1204-1261)։ Լատինության բռնի տարածումը Արևելքում դարձրել է 1054 թվականի բաժանումը վերջնական ու անդառնալի։

[thumb|200px|Սուրբ [Թովմա Աքվինացի|Թոմաս Աքվինացին]]
XIII դարում Կաթոլիկ եկեղեցում հիմնադրվեցին նոր մի քանի մենաստանային օրդեններ, որոնք կոչվեցին աղքատաշատ՝ ֆրանցիսկանցիներ, դոմինիկանցիներ, ավգուստինացիներ և այլն։ Դոմինիկյան օրդենը մեծ դեր խաղաց Կաթոլիկ եկեղեցու պայքարում նոր կեղծավորական շարժումների դեմ՝ կաթարների (Ֆրանսիայի հարավում նրանց անվանում էին ալբիգոյցներ) և վալդենցիացիականների։ Նոր կեղծավորական շարժումների դեմ պայքարելու համար Ինոկենտիոս III պապի օրոք ստեղծվեց հատուկ եկեղեցական դատարան՝ ինկվիզիցիա, որը զբաղվում էր կեղծավորության մեղադրանքներով հետաքննություններով։

Ֆրանցիսկյաններն ու դոմինիկյանները քարոզում էին աշխարհում՝ չփորձելով գնալ այնպիսի խիստ մենակենտրոն կյանքին, որը բնորոշ էր ավելի վաղ միություններին։ Առաջին անգամ այս միությունների ժամանակ ստեղծվեցին աշխարհիկ անդամների՝ «երրորդների» համայնքները։

XIII դարը կապված է նաև Թոմա Աքվինացի անունով, մեծ փիլիսոփա, թոմիզմի հիմնադիր, ով ստեղծեց փիլիսոփայական ուսմունք՝ սինթեզելով Ավգուստինյան մտածելակերպը և Արևելյան փիլիսոփայությունը՝ Արիստոտելոս։ Այս դարաշրջանին է վերագրվում նաև մեծ փիլիսոփաների և գիտնականների՝ Ալբերտ Մեծի, Հովհաննես Դունս Սքոտի և Բոնավենտուրայի գործունեությունը, որոնք բոլորը եղել են աղքատության շքեղ միությունների մենակներ։ Կաթոլիկ եկեղեցին կարևոր դեր խաղաց համալսարանների առաջացման մեջ և սխոլաստիկ փիլիսոփայության ու աստվածաբանության զարգացման մեջ։

Ավելի ուշ XIII դարի վերջին Պապ Բոնեֆացիոս VIII-ի և Ֆրանսիայի արքա Ֆիլիպ IV Գեղեցիկի միջև ծագեց լուրջ կոնֆլիկտ՝ Պապի ցանկությամբ ընդլայնելու հարկաբեռնումը հոգևոր դասի հաշվին։ Բոնեֆացիոս VIII-ը հրապարակեց մի շարք բուլլեր (առաջինը՝ 1296 թվականի փետրվարի 13-ին՝ *Clericis laicos*), որոնք դեմ էին արքայի նման կարգադրություններին, այդ թվում՝ աշխարհի Պապականության ամենահայտնի բուլլերից մեկը՝ *Unam Sanctam* (1302 թվականի նոյեմբերի 18), որում նշվում էր, որ հոգևոր և աշխարհիկ ամբողջ իշխանությունը երկրի վրա գտնվում է Պապերի իրավասության տակ։ Այսինք՝ ի պատասխան, Գիլյոմ դե Նոգարեն Բոնեֆացիոս VIII-ին հայտարարեց «հանցավոր կեղծավոր» և սեպտեմբեր 1303 թվականին պատանդ առավ նրան։ Կլեմենտ V-ի օրոք սկսվեց ժամանակաշրջան, որը հայտնի է որպես Ավինյոնյան պապական բանտարկությունը, որը շարունակվեց մինչ 1377 թվականը։ Այս ժամանակահատվածում պապական նստավայրն ապահովվել էր ֆրանսիական Ավինյոնում, իսկ Պապական պետությունը, որը շուրջը գտնվում էր Հռոմի, փաստորեն դադարեց գոյություն ունենալ։ 1311-1312 թվականներին տեղի ունեցավ Վյեննայի ժողովը, որտեղ ներկա էին Ֆիլիպ IV-ը և աշխարհիկ սենյորները։ Ժողովի գլխավոր խնդիրն էր Թամպլիերների օրդենի ունեցվածքը վերցնելը, որն իրագործվեց Կլեմենտ V-ի *Vox in excelso* բուլլայով։ Վերջինս *Ad providam* բուլլայով հանձնեց Թամպլիերների ակտիվները Մալթայի օրդենին։

[thumb|250px|Սուրբ [Սուրբ Պետրոսի տաճար|Պետրոսի տաճարը Վերածննդի ճարտարապետության գլուխգործոց է]]
Գրիգորոս XI պապի պաշտոնավարման ընթացքում պապական աթոռը վերադարձավ Հռոմ, ինչը նպաստեցին սուրբ Կատրինա Սիենյան և Բրիգիտա Շվեդուհի կոչերը։ Գրիգորոս XI-ի մահից հետո 1378 թվականին սկսվեց այսպես կոչված Մեծ արևմտյան ճեղքվածքը, երբ երեք претենդենտներ հայտարարեցին, որ նրանք են իրական Պապերը։ Սուրբ Հռոմեական կայսրության կայսր Սիգիզմունդ I-ի կողմից 1414 թվականին հրավիրված Կոնստանցի ժողովը (XVI-րդ Տիեզերական ժողով) լուծեց այս ճգնաժամը, ընտրելով Մարտին V-ին՝ Գրիգորոս XII-ի հաջորդը։ Ժողովը նաև 1415 թվականի հուլիսին դատապարտեց կենդանի այրման այն ժամանակների չեխական քարոզիչ Յան Հուսին՝ կեղծավորության մեղադրանքով, իսկ 1416 թվականի մայիսի 30-ին՝ Երոնիմ Պրահացուն։

1438 թվականին Պապ Եվգենիոս IV-ի նախաձեռնությամբ տեղի ունեցավ ժողով Ֆերրարայում և Ֆլորենցիայում, որի արդյունքը դարձավ Ֆլորենցիայան միությունը, որը հայտարարում էր Արեւմտյան և Արևելյան եկեղեցիների միաձուլումը, սակայն այն շուտով մերժվեց Արևելքում։ Այնուամենայնիվ, XV-XVI դարերում Ռիմը կնքեց մի քանի հաջող միություն մեկուսացված Արեւելյան եկեղեցիների հետ, որոնք հանգեցրին մի շարք Արեւելյան կաթոլիկ եկեղեցիների ստեղծմանը (Բրեստի միություն, Ուժգորոդի միություն, միություններ հայերի, խալդեացիների և մալաբարացիների եկեղեցիների հետ և այլք)։ XVI դարում Արևմուտքում վերջնականապես օրինականացվեց Լատիներենից բացի այլ լիտուրգիական արարողությունների կիրառումը (ամվրոսիանական և մոսարաբական), ինչը հանգեցրեց լիտուրգիական բազմազանության՝ նախկինում գրեթե բացառապես լատինական Կաթոլիկ եկեղեցում։

Վերածննդի շրջանում Պապական Հռոմը դարձավ Վերածննդի մշակույթի կարևոր կենտրոններից մեկը։ Պապ Պիոս II-ը հայտնի բանաստեղծ էր, Պապ Ադրիան VI-ը՝ փիլիսոփա և հումանիստ։ Վերածննդի ժամանակաշրջանի հայտնի փիլիսոփաներից մեկն էր կարդինալ Նիկողայոս Կուզանացին։ Պապեր Յուլիոս II-ի և Լև X-ի հովանու տակ Վատիկանում աշխատում էին մեծ նկարիչներ և քանդակագործներ, այդ թվում՝ Լեոնարդո դա Վինչի, Միկելանջելո, Ռաֆայել, Բրամանտե, Բեռնինի և ուրիշներ։

## Ռեֆորմացիա և հակառեֆորմացիա
1517 թվականին Լյութերի քարոզչության հետևանքով սկսվեց ուժեղ կրոնական և քաղաքական շարժում, որը հայտնի է որպես Հեղափոխություն։ Շարժման մեկնարկի պատճառներից մեկը դարձավ ինդուլգենցիաների չարաշահումը, իսկ գլխավոր շարժիչ ուժը՝ տարբեր հասարակական շերտերի դժգոհությունը Կաթոլիկ եկեղեցուց։ Հեղափոխական շարժման հետևանքով առաջացավ պրոտեստանտիզմը, իսկ Կաթոլիկ եկեղեցուց բաժանվեցին ամբողջ տարածքներ և երկրներ՝ Հյուսիսային Գերմանիա, Անգլիա, Նիդերլանդներ, Սկանդինավիա։ Կրոնական ճեղքվածքը հանգեցրեց մի շարք կրոնական պատերազմների, որոնք շարունակվեցին մինչև 1648 թվականի Վեստֆալյան խաղաղությունը, որը նշանավորեց Հրաշալի պատերազմների ավարտը և հաստատեց Եվրոպայի կրոնական բաժանումը։

Հեղափոխական շարժման արձագանքը Կաթոլիկ եկեղեցու կողմից դարձավ Կոնտրռեֆորմացիան, որի ընթացքում եկեղեցին իրականացրեց մի շարք կարևոր ներքին բարեփոխումներ։ Հիմնադրվեցին առաջին սեմինարիաներ՝ ապագա քահանաների բարոյական և ինտելեկտուալ մակարդակի բարձրացման համար, մի շարք մենաստանային օրդեններենթարկվեցին բարեփոխումների, որոնք ուղղված էին չարաշահումների արմատախառնմանը, հիմնադրվեցին նաև նոր օրդեններ և շարժումներ՝ թեատինցիներ, կամիլիանցիներ, օրատորիանցիներ և այլք։ Կոնտրռեֆորմացիայում կարևոր դեր խաղաց նոր ձևավորված իեզուիտների օրդենը։ Կոնտրռեֆորմացիայի հիմնական պահերից մեկը դարձավ Տրիդենտական ժողովը (XIX-րդ Տիեզերական ժողով), որը տևեց 1545-ից 1563 թվականներին։ Ժողովը պարզաբանեց և ներկայացրեց կաթոլիկ հավատքի հիմունքները՝ փրկության, սրբազան գործունեությունների և բիբլիական կանոնի մասին; ստանդարտացվեց լատինական Մեսսան։ Ժողովի որոշումները նաև ուղղված էին մենաստանային և եկեղեցական կյանքի թերությունների վերացմանը։

## Նոր ժամանակներ
[thumb|left|200px|[Հիսուսի միաբանություն|Ճիզվիտ միսիոներ Մատեո Ռիչին չինական հագուստով]]
Հարավային Ամերիկայում Քրիստափոր Կոլումբոսի, Ֆեռնան Մագելանի և Վասկո դա Գամայի էքսպեդիցիաներից հետո սկսվեց աշխարհագրական Մեծ հայտնագործությունների դարաշրջանը։ 1622 թվականին Գրիգոր XV-ը հիմնեց Հռոմի կառույցում Հայրենական քարոզչության կոնգրեգացիան, որի հիմնական նպատակներից մեկն էր կազմակերպել միսիոներական գործունեությունը Նոր աշխարհում։

Հնդկացիների քրիստոնեություն ընդունումը հաճախ տեղի էր ունենում խիստ և բռնի մեթոդներով, սակայն մյուս կողմից՝ կաթոլիկ քահանաները հաճախ պաշտպանում էին ինդիացիներին եվրոպացի գաղութարարների կողմից գործադրվող բռնությունից (օրինակ՝ Բարդոլոմեո դե Լաս Կասաս), սակայն դա էին միայն արտասովոր դեպքեր։ Հարավային Ամերիկայի պատմության մեջ եզակի երևույթ դարձավ բարձր զարգացած իեզուիտական պետությունը Պարագվայում։ Կաթոլիկ եկեղեցու միսիոներական գործունեությունը նաև աճեց Ասիայում (Մաթեո Ռիչի, Ֆրանցիսկոս Քսավերիոս)։

XVII դարում Ֆրանսիայում Սուրբ Վինսենտ դե Պոլի, Ֆրանցիսկոս Սալսկու և այլոց գործունեությունը հանգեցրեց կրոնական և մենաստանային կյանքի վերածնմանը, ինչպես նաև նոր միաբանությունների, մասնավորապես՝ լազարիտների և վիզիտանտների, ստեղծմանը։ Այս շրջանում աստվածաբանական մտքը կենտրոնացած էր կալվինիզմի և յանցենիզմի դեմ բանավեճերի վրա, որն ի վերջո դատապարտվեց եկեղեցու կողմից որպես նոր կրոնական ուսմունք։

Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության ընթացքում Կաթոլիկ եկեղեցին  ենթարկվեց հետապնդումների։

1790 թվականին ընդունվեց «Քաղաքացիական հոգեւորականության սահմանադրությունը», որը հաստատեց պետության բացարձակ վերահսկողությունը Եկեղեցու նկատմամբ։ Որոշ քահանաներ և եպիսկոպոսներ երդվեցին հավատարմություն, մյուսները մերժեցին։ Փարիզում 1792 թվականի սեպտեմբերին խաչվեցին ավելի քան 300 հոգևորականներ, և շատ քահանաներ ստիպված էին  հեռանալ։ Մեկ տարի անց սկսվեց արյունահեղ աշխարհիկացում, փակվեցին և ավերվեցին prácticamente բոլոր մենաստանները։ Փարիզի Նոտր Դամ եկեղեցում սկսվեց Իմացության Աստվածուհու պաշտամունքի հաստատումը, իսկ պետական կրոն դարձավ Մաքսիմիլիան Ռոբեսպիերի կողմից հայտարարված Կառավարական Աստվածության պաշտամունքը։ 1795 թվականին Ֆրանսիայում վերականգնվեց կրոնական ազատությունը, բայց երեք տարի անց Հռոմը գրավել էին ֆրանսիական հեղափոխական զորքերը՝ գեներալ Բերտիեի ղեկավարությամբ, և 1801 թվականից սկսվեց Նապոլեոնի կառավարությունը նշանակել եպիսկոպոսներին։ XVIII դարում այլ եվրոպական երկրներում նույնպես իրականացվել է եկեղեցական հողերի աշխարհիկացում, մենաստանների լուծարում, սահմանափակվել են հոգևորականության արտոնությունները։

XIX դարում Կաթոլիկ եկեղեցին ապրեց նոր վերելք։ Վերականգնվեց կաթոլիկ հիերարխիան մի շարք պրոտեստանտական երկրներում, վերականգնվեցին մենաստանային միաբանությունների և կոնգրեգացիաների դիրքերը։ Առաջին Վատիկանյան ժողովը (1869-1870 թթ.) ներկայացրեց և հաստատեց դոկտրինալ դրույթներ Հռոմի եպիսկոպոսի կարգավիճակի վերաբերյալ, իսկ ժողովում երկար քննարկումներից հետո ընդունվեց պապի անմեղության դոգման «ex cathedra»։ Ժողովի որոշումների դեմ համաձայն չհանդուրժող մի խումբ եպիսկոպոսներ և քահանաներ բաժանվեցին և ստեղծեցին հին կաթոլիկ եկեղեցին։ Այդ ժամանակահատվածում Իտալիայում տեղի ունեցած հեղափոխական գործընթացները հանգեցրին միացյալ պետության ստեղծմանը, 1870 թվականին Պապական պետության վերացմանը և Պապի աշխարհիկ իշխանությունից զրկմանը։ Ապագա առաքելական աթոռի աշխարհիկ կարգավիճակը չէր կարգավորվել մինչև 1929 թվականը, երբ Լատերանի համաձայնագրերի արդյունքում ստեղծվեց Վատիկանի պետությունը։

1891 թվականին հրապարակվեց «Rerum Novarum» էնցիկլիկան՝ եկեղեցու սոցիալական դոկտրինայի վերաբերյալ նոր պայմաններում, որը հետագայում ստացել է «քրիստոնեական դեմոկրատիա» անվանումը։ Պապ Պիոս X-ը ստիպված էր առնչվել հատկապես այնպիսի ինտրեգրիստների հետ, ովքեր մերժում էին էքզեգետիկան։

## XX-XXI  դարեր
XX դարի առաջին կեսին Կաթոլիկ եկեղեցին ենթարկվեց դաժան հալածանքների խորհրդային Ռուսաստանում (հետագայում՝ Խորհրդային Միությունում), Մեքսիկայում և հանրապետական Իսպանիայում։ 1922 թ․ մարտի 12-ին կնքվեց համաձայնագիր Սուրբ Աթոռի ներկայացուցչի՝ քարտուղար կարդինալ Գասպարիի և խորհրդային Ռուսաստանի ներկայացուցչի՝ Վ. Վ. Վորովսկու միջև՝ Ռուսաստան միսիա ուղարկելու վերաբերյալ՝ սովից տուժածներին օգնելու համար։ Միսիան ժամանեց Ռուսաստան 1922 թ․ օգոստոսին և գործեց երկու տարի՝ աշխատանքը դադարեցնելով 1924 թ․ վերջում։ 1924 թ․ Սուրբ Աթոռի ներկայացուցիչն Բեռլինում՝ մոնսենյոր Պաչելլին, բանակցություններ սկսեց ԽՍՀՄ հետ Ռուսաստանի կաթոլիկական եկեղեցու հիերարխիայի կարգավիճակի մասին։ 1920-ականներից սկսած՝ խորհրդային իշխանությունը ձեռնամուխ եղավ երկրում Կաթոլիկ եկեղեցու ոչնչացմանը. գրեթե բոլոր հոգևորականները և ակտիվ հավատացյալները գնդակահարվեցին, ենթարկվեցին ռեպրեսիաների կամ արտաքսվեցին երկրից։

Ազգային-սոցիալիզմի հետ հարաբերություններն սկզբում ծայրահեղ լարված էին, և գերմանացի եպիսկոպոսները արգելեցին կաթոլիկներին անդամակցել նացիստական կուսակցությանը, սակայն Հիտլերի իշխանության գալուց հետո այդ արգելքը հանվեց։ 1937 թ․ Պիոս XI պապը «Mit brennender Sorge» ինցիկլիկայում հանդես եկավ նացիզմի դատապարտմամբ՝ ընդգծելով, որ հակասեմիտիզմը անհամատեղելի է քրիստոնեության հետ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Կաթոլիկ եկեղեցին ստիպված էր պահպանել մասնակի չեզոքություն՝ հավատացյալների կյանքի և անկախության պահպանման համար։ Շատ կաթոլիկ հոգևորականներ և միանձնուհիներ անցան նացիստական համակենտրոնացման ճամբարներով, նրանցից մի քանիսը զոհվեցին, իսկ ոմանք հետագայում սրբացվեցին (Մաքսիմիլիան Կոլբե, Էդիթ Շտայն, Տիտուս Բրանդսմա և այլն)։ Տարբեր կաթոլիկ կազմակերպություններ փրկեցին «ոչ արիական» ազգությունների և հակաֆաշիստների հազարավոր կյանքեր։ Վատիկանի շենքերում, որոնք ունեին արտատարածքային կարգավիճակ, ապաստան էին ստացել մի շարք հալածյալներ։ Իտալիայում Կաթոլիկ եկեղեցին սկզբում դիմակայում էր ֆաշիստներին՝ «Սպիտակ վարդի» դաշինքի տեսքով։ Սակայն Գերմանիայում, որոշ լրատվամիջոցների հաղորդմամբ, Կաթոլիկ եկեղեցին օգտագործում էր խորհրդային ռազմագերիների աշխատանքը։ Գերմանիայում 13 միլիոն օտարերկրյա քաղաքացիներից, որոնք ներգրավվել էին հարկադիր աշխատանքի, 6 հազարն աշխատում էին կաթոլիկ հաստատություններում, որտեղ պայմանները ավելի լավ էին, քան այլ վայրերում։Խորվաթիայում կաթոլիկ հոգևորականներն ու միանձնուհիները մեծ մասնակցություն ունեցան սերբերի ցեղասպանությանը, իսկ արքեպիսկոպոս Ստեպինացը աջակցեց խորվաթական ուստաշների ռեժիմին։

XX դարում կաթոլիկության մեջ ուխտագնացության ավանդույթը նոր թափ ստացավ։ Բացի ուխտագնացության ավանդական վայրերից, ինչպիսիք են Հռոմը կամ Երուսաղեմը, խոշորագույն ուխտագնացության կենտրոններ դարձան ֆրանսիական Լուրդը և պորտուգալական Ֆատիման, որտեղ, կաթոլիկների կարծիքով, տեղի են ունեցել Սուրբ Կույս Մարիամի երևումները։ Նշանավոր սրբավայրերից, որոնք այցելում են ուխտագնացները, նաև են իսպանական Սանտյագո-դե-Կոմպոստելան, լեհական Չենստոխովան, իտալական Լորետոն, Ասսիզին, Պադուան։[thumb|150px|Պապ [Բենեդիկտոս XVI]]
1962 թվականի հոկտեմբերի 11-ին Հռոմում տեղի ունեցավ Հռոմի պապ Հովհաննես XXIII-ի կողմից հրավիրված Երկրորդ Վատիկանյան ժողովի հանդիսավոր բացումը՝ հետպատերազմյան խնդիրների լուծման համար։ Ժողովի արդյունքներով ընդունվեցին մի շարք փաստաթղթեր, որոնցում հռչակվեց Եկեղեցու ավելի մեծ բաց լինելը համագործակցության և փոխըմբռնման որոնման հարցում՝ այլ քրիստոնեական դավանանքների և կրոնների հետ։ Ժողովի հիմնական փուլի ընթացքում Հռոմի պապ Պողոս VI-ի ուխտագնացության ժամանակ Երուսաղեմում տեղի ունեցավ հանդիպում Կոստանդնուպոլսի պատրիարք Աթենագորոսի հետ, որի ընթացքում չեղարկվեցին Մեծ պառակտման ժամանակի փոխադարձ անեծքները։ Ժողովից հետո խորը բարեփոխումների ենթարկվեց աստվածպաշտությունը. մասնավորապես, թույլատրվեց պատարագ մատուցել ազգային լեզուներով։ Աստվածպաշտության բարեփոխման հետ չհամաձայնվողները ձևավորեցին կաթոլիկ ավանդապաշտների շարժումը։ Նրանցից մի մասը 1980-ական թվականներին հայտնվեց փաստացի պառակտման մեջ (Սրբ. Պիոս X քահանայական եղբայրություն), իսկ մյուս մասը պահպանում է կապը Սուրբ Աթոռի հետ՝ իրենց ծիսական կյանքում օգտագործելով տրիդենտական ծեսի ծառայության թույլտվությունը (Սրբ. Պետրոսի եղբայրություն և այլք)։

1978 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Հռոմի պապի գահին ընտրվեց Հովհաննես Պողոս II-ը, ով դարձավ վերջին 455 տարիների առաջին ոչ իտալացի պապը և առաջին պապը՝ սլավոնական ծագմամբ։ Նրա պապականությունը, որը պատմության մեջ ամենաերկարներից մեկն էր, մեծ դեր խաղաց միջդավանական և միջկրոնական հարաբերությունների զարգացման մեջ։ Պապը կատարեց ավելի քան 100 ուղևորություն ամբողջ աշխարհով։ 2005 թվականի ապրիլի 2-ին Հովհաննես Պողոս II-ի մահից հետո Առաքելական գահին ընտրվեց գերմանացի կարդինալ Յոզեֆ Ռատցինգերը, ով վերցրեց Բենեդիկտոս XVI անունը։ 2013 թվականի փետրվարի 28-ին պապ Բենեդիկտոս XVI-ը հրաժարվեց գահից՝ դառնալով առաջինը, ով կամավոր հրաժարվեց Հռոմի պապի պաշտոնից՝ 1415 թվականի պապ Գրիգոր XII-ից ի վեր։  Նոր պապ ընտրվեց արգենտինացի կարդինալ Խորխե Մարիո Բերգոլյոն, ով վերցրեց Ֆրանցիսկոս անունը և դարձավ Նոր Աշխարհից ընտրված առաջին պապը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Й. Лорц. История Церкви 
* Поснов М. Э. История Христианской Церкви (до разделения Церквей - 1054 г.
* Дж. Омэнн. Христианская духовность в католической традиции
* Католическая энциклопедия. Статья «Католическая церковь»

Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն
Կատեգորիա:Կաթոլիկ եկեղեցի
Կատեգորիա:Կաթոլիկության պատմություն
Կատեգորիա:Կաթոլիկություն
Կատեգորիա:Քրիստոնեության պատմություն