Սելեկտիվ մուտիզմ

**Սելեկտիվ մուտիզմ**, տագնապային խանգարում, որի դեպքում խոսելու ունակություն ունեցող անձը չի կարողանում խոսել որոշակի իրավիճակներում, որոշակի վայրերում կամ որոշակի անձանց ներկայությամբ, որոնք կարող են հանդես գալ որպես գրգռիչներ։ Սելեկտիվ մուտիզմը սովորաբար գոյակցում է սոցիոֆոբիայի հետ։ Սելեկտիվ մուտիզմ ունեցող մարդիկ լռում են նույնիսկ այն դեպքում, երբ այդ լռության հետևանքները ներառում են ամոթ, սոցիալական մեկուսացում կամ պատիժ։

## Ախտանշաններ
DSM-5-ը սելեկտիվ մուտիզմը նկարագրում է որպես խոսելու կայուն դժվարություն որոշակի սոցիալական միջավայրերում, որտեղ խոսքը ակնկալելի է, օրինակ՝ դպրոցում։ Ախտանշանները չպետք է լինեն կարճատև։ Պետք է հաշվի առնել հնարավոր այլ ախտորոշումները։

Սելեկտիվ մուտիզմ ունեցող երեխաներն ու մեծահասակները լիովին ունակ են խոսելու և լեզուն հասկանալու, սակայն որոշ իրավիճակներում կարող են լրիվ անկարող լինել խոսելու, նույնիսկ եթե խոսքը նրանցից ակնկալվում է։ Այս վարքագիծը ոմանց կողմից կարող է ընկալվել որպես ամաչկոտություն, իսկ այլոց կողմից՝ որպես անքաղաքավարություն։ Սելեկտիվ մուտիզմ ունեցող երեխայի դեպքում հնարավոր է, որ նա տարիներ շարունակ դպրոցում լիովին լուռ լինի, սակայն տանը խոսի ազատ կամ նույնիսկ չափազանց շատ։ Կան տարբեր աստիճաններ՝ սկսած նրանցից, ովքեր լիովին մասնակցում են գործունեություններին և սոցիալ են, բայց չեն խոսում, մինչև նրանք, ովքեր խոսում են միայն հասակակիցների հետ, բայց ոչ մեծահասակների, կամ միայն մեծահասակների հետ՝ կարճ պատասխանների դեպքում, բայց հասակակիցների հետ՝ երբեք։ Իսկ ամենածանր ձևի՝ «պրոգրեսիվ մուտիզմի» դեպքում խանգարումը զարգանում է այնքան, որ տվյալ անձը այլևս չի խոսում ոչ մեկի հետ ոչ մի իրավիճակում, նույնիսկ՝ ընտանիքի անդամների։

Սելեկտիվ մուտիզմ (SM)-ը ուժեղ կապ ունի այլ տագնապային խանգարումների հետ, հատկապես՝ սոցիոֆոբիայի։ Իրականում, սելեկտիվ մուտիզմ ախտորոշված երեխաների մեծ մասը միաժամանակ ունեն սոցիալական տագնապային խանգարում։ Որոշ հետազոտողներ ենթադրում են, որ սելեկտիվ մուտիզմը կարող է լինել խուսափման ռազմավարություն՝ սոցիալական իրավիճակներում սթրեսը նվազեցնելու նպատակով:

Հատկապես փոքր տարիքի երեխաների մոտ սելեկտիվ մուտիզմը երբեմն կարող է շփոթվել աուտիզմի սպեկտրի խանգարման հետ, եթե երեխան չափազանց հեռու է պահում իրեն հետազոտողից, ինչը կարող է բերել սխալ ախտորոշման և բուժման։ Չնայած շատ աուտիստ մարդիկ նույնպես ունեն սելեկտիվ մուտիզմ, նրանք հաճախ ցուցաբերում են այլ վարքագծեր՝ ստիմինգ, կրկնվող շարժումներ, սոցիալական մեկուսացում նույնիսկ ընտանիքի անդամների շրջանում (օրինակ՝ միշտ չեն արձագանքում անունով դիմելիս)․ այս հատկանիշները տարբերակում են նրանց միայն սելեկտիվ մուտիզմ ունեցող երեխաներից։ Որոշ աուտիստ մարդիկ կարող են ընտրողաբար չխոսել անհանգստության պատճառով անծանոթ սոցիալական իրավիճակներում։ Եթե լուռ մնալն ամբողջությամբ պայմանավորված է աուտիզմի սպեկտրի խանգարմամբ, ապա այն չի կարող ախտորոշվել որպես սելեկտիվ մուտիզմ։

Նախկին անվանումը՝ ընտրովի լռություն (*elective mutism*), արտացոլում էր հոգեբանների տարածված սխալ պատկերացումը, թե այս մարդիկ գիտակցաբար են որոշում լռել որոշ իրավիճակներում, մինչդեռ իրականում նրանք հաճախ ցանկանում են խոսել, բայց անկարող են։ Այս խանգարման ոչ կամավոր բնույթը արտահայտելու նպատակով 1994 թվականին անվանումը փոխվեց ընտրողական լռություն, թեև այս անվանումը մնում է վիճահարույց։ Վիճակային համրություն անվանումը առաջին անգամ առաջարկել է Ալիս Սլաքինը և այն օգտագործվել է որոշ ակտիվիստների և աուտիզմի սպեկտրի խանգարման հետազոտողների կողմից, օրինակ՝ Դամիան Միլթոնի, ովքեր պնդում են, որ ներկայիս անվանումը դեռ պահպանում է ենթատեքստ, թե այս մարդիկ ընտրում են լուռ մնալ։

Սելեկտիվ մուտիզմի տարածվածության ճշգրիտ տվյալները հայտնի չեն։ Քանի որ հասարակությունը այս խանգարումը քիչ է ճանաչում, շատ դեպքեր, հավանաբար, մնում են ախտորոշված։ Հաշված դեպքերի հիման վրա տարածվածությունը հաճախ գնահատվում է մոտ 0,1%։ Սակայն 2002 թվականին «Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry» ամսագրում հրապարակված ուսումնասիրությունը գնահատել է տարածվածությունը 0,71%։

### Այլ ախտանշաններ
Բացի խոսքի բացակայությունից, սելեկտիվ մուտիզմ ունեցող մարդկանց մոտ հաճախ դիտվող այլ վարքագծեր և բնավորության գծեր, ըստ Էլիսա Շիպոն-Բլումի ուսումնասիրությունների, ներառում են՝

* ամաչկոտություն, սոցիալական տագնապ, սոցիալական մեկուսացման և հեռացման վախ
* դժվարություն աչքերի հետ կապ պահպանելու մեջ
* միմիկաներից զուրկ դեմքի արտահայտություն և ժպտալու չկամություն կամ անդադար ժպիտ
* դժվարություն հույզերն արտահայտելու մեջ, նույնիսկ ընտանիքի անդամների մոտ
* հակում անհանգստանալու ավելի շատ, քան նույն տարիքի մարդկանց մեծ մասը
* զգայունություն աղմուկի և բազմության նկատմամբ

Մյուս կողմից, որոշ դեպքերում դիտվում են նաև դրական գծեր.

* միջինից բարձր ինտելեկտ, հետաքրքրասիրություն կամ ընկալունակություն
* արդարության հստակ զգացում
* ստեղծագործականություն
* արվեստի հանդեպ սեր
* էմպաթիա

## Պատճառներ
*Սելեկտիվ մուտիզմն* ընդհանուր տերմին է այն վիճակի համար, երբ ընդհանուր առմամբ լավ զարգացած երեխաներն կամ մեծահասակները որոշակի պայմաններում չեն կարողանում խոսել կամ հաղորդակցվել։ Ճշգրիտ պատճառները, որոնք ազդում են յուրաքանչյուր մարդու վրա, կարող են տարբեր լինել և դեռևս անհայտ են։ Կային փորձեր դրանք դասակարգելու, սակայն վերջնական պատասխաններ դեռ չկան՝ թերագնահատման և կողմնակալ նմուշների պատճառով։ Շատ երեխաներ ախտորոշվում են միայն մանկության ավելի ուշ շրջանում, քանի որ դպրոցում չեն խոսում և չեն կարողանում կատարել հանրային խոսք պահանջող առաջադրանքները։ Նրանց ակամա լռությունը բարդացնում է վիճակի ընկալումն ու փորձարկումը։ Ծնողները հաճախ անտեղյակ են այս վիճակից, քանի որ երեխաները տանը կարող են լիովին նորմալ գործել։ Ուսուցիչները և մանկաբույժները երբեմն այն շփոթում են չափազանց ամաչկոտության հետ։

Ըստ ենթադրության՝ սելեկտիվ մուտիզմ ունեցող երեխաներն ու մեծահասակների մեծ մասն ունի տագնապների ժառանգական հակվածություն։ Նրանք հաճախ ունեն զսպված խառնվածք, ինչը ենթադրաբար պայմանավորված է ուղեղի ամիգդալա կոչվող հատվածի գերգրգռվածություն։ Այս հատվածը ստանում է հնարավոր սպառնալիքների ազդանշաններ և ակտիվացնում է պայքար-կամ-փախուստ արձագանքը։ Վարքային զսպվածությունը կամ զսպված խառնվածքը ներառում են հուզական անհանգստության և սոցիալական մեկուսացման զգացողություններ։ 2016 թվականին մի ուսումնասիրության մեջ ուսումնասիրվել է վարքային զսպվածության և սելեկտիվ մուտիզմի միջև կապը։ Գնահատվել են 3-ից 19 տարեկան երեխաներ՝ ողջ կյանքի ընթացքում ունեցած ընտրողական լռությամբ, սոցիալական ֆոբիայով և առողջ հսկիչ խմբով՝ օգտագործելով ծնողների կողմից լրացվող «Հետադարձային մանկական վարքային զսպվածության» (RIBI) հարցաթերթիկը, որը բաղկացած էր ամաչկոտությանը և վախին վերաբերող 20 հարցերից, ինչպես նաև այլ ենթասանդղակներից։ Արդյունքները ցույց տվեցին, որ վարքային զսպվածությունը, իրոք, նպաստում է սելեկտիվ մուտիզմի զարգացմանը։ Հետազոտողների ենթադրությանը համապատասխան՝ երկարաժամկետ սելեկտիվ մուտիզմով ախտորոշված երեխաներն ունեցել են մանկության շրջանում ավելի բարձր վարքային զսպվածության միավոր։ Սա վկայում է վարքային զսպվածության և սելեկտիվ մուտիզմի միջև դրական կապի մասին։

Հաշվի առնելով սոցիալական տագնապային խանգարման բարձր տարածվածությունը սելեկտիվ մուտիզմի դեպքում (որոշ ուսումնասիրություններում հասնելով մինչև 100%-ի), հնարավոր է, որ սոցիալական տագնապային խանգարումը պատճառ հանդիսանա սելեկտիվ մուտիզմի համար։ Որոշ երեխաներ կամ մեծահասակներ, ովքեր ունեն սելեկտիվ մուտիզմ, կարող են ունենալ զգայական տեղեկատվության մշակման խանգարում։ Սա կարող է առաջացնել տագնապի և ծանրաբեռնվածության զգացում անծանոթ իրավիճակներում, ինչի հետևանքով երեխան կամ մեծահասակը կարող է «փակվել» և չկարողանալ խոսել։ Շատ երեխաներ կամ մեծահասակներ, ովքեր ունեն սելեկտիվ մուտիզմ, ունեն լսողական մշակման որոշ դժվարություններ։

Սելեկտիվ մուտիզմ ունեցող երեխաների կամ մեծահասակների մոտավորապես 20–30%-ի մոտ առկա են խոսքի կամ լեզվական խանգարումներ, որոնք ավելացնում են այն իրավիճակների սթրեսը, երբ երեխայից սպասվում է խոսել։ Սելեկտիվ մուտիզմ ունեցող երեխաները դպրոցում ունեն ավելի ցածր արդյունավետություն, քան իրենց հասակակիցները։ Նախկինում այս թեմայով որոշ ուսումնասիրություններ մերժվել են՝ նախագծման լուրջ թերությունների պատճառով։ Ավելի վերջերս կատարված համակարգված ուսումնասիրության համաձայն՝ համարվում է, որ սելեկտիվ մուտիզմ ունեցող երեխաները կամ մեծահասակները չունեն վաղ մանկության տրավմայի կամ սթրեսային կյանքի իրադարձությունների պատմություն։

## Տարածվածություն
Սելեկտիվ մուտիզմի տարածվածության (բնակչության այն բաժինը, որը տվյալ պահին այն ունի) գնահատումները բախվում են մեթոդաբանական դժվարությունների և տատանվում են 0,2%-ից մինչև 1,6%։ Ուսումնասիրությունները համաձայն չեն՝ արդյոք տարածվածությունը ավելի բարձր է տղաների, աղջիկների թե ոչ մեկի մոտ։ Տարածվածությունը մի փոքր ավելի բարձր է այն երեխաների մոտ, որոնք տեղափոխվել են այլ երկիր, խոսում են փոքրամասնության լեզվով կամ ունեն խոսքի ուշացում։

## Բուժում
Ընդհանուր կարծիքին հակառակ՝ սելեկտիվ մուտիզմ ունեցող մարդկանց մոտ վիճակը չի բարելավվում տարիքի հետ։ Արդյունավետ բուժում է անհրաժեշտ երեխայի ճիշտ զարգացման համար։ Առանց բուժման՝ սելեկտիվ մուտիզմը կարող է նպաստել քրոնիկական դեպրեսիայի, հետագա անհանգստության, և այլ սոցիալական ու հուզական խնդիրների առաջացմանը։

Հետևաբար, վաղ տարիքում բուժումը կարևոր է: Եթե խնդիրը չլուծվի, սելեկտիվ մուտիզմը հակված է ինքնուրույն ամրապնդվելու: Մյուսները կարող են վերջիվերջո մտածել, որ տուժած երեխան չի խոսի և, հետևաբար, դադարեն փորձել խոսակցական կապ հաստատել: Որպես այլընտրանք, նրանք կարող են ճնշում գործադրել երեխայի վրա՝ խոսելու համար, ինչը մեծացնում է նրանց տագնապի մակարդակը այն իրավիճակներում, որտեղ խոսք է սպասվում: Այս խնդիրների պատճառով միջավայրի փոփոխությունը կարող է դիտարկվել որպես կենսունակ տարբերակ: Այնուամենայնիվ, դպրոցի փոփոխությունը արժե հաշվի առնել միայն այն դեպքում, եթե այլընտրանքային միջավայրը բարձր աջակցող է, հակառակ դեպքում նոր միջավայրը կարող է սոցիալական ցնցում առաջացնել անհատի համար կամ զրկել նրան ընկերներից կամ աջակցությունից: Անկախ պատճառից, իրազեկվածության բարձրացումը և աջակցող, ընդունող միջավայրի ապահովումը առաջին քայլերն են արդյունավետ բուժման համար: Հաճախ տուժած երեխաներին անհրաժեշտ չէ փոխել դպրոցը կամ դասարանը, և նրանք դժվարություն չեն ունենում առաջընթաց գրանցելու հարցում, բացառությամբ հաղորդակցության և սոցիալական ոլորտների: Դեռահաս կամ չափահաս տարիքում բուժումը կարող է ավելի դժվար լինել, քանի որ տուժած անձը սովոր է լռակյաց լինել և չունի սոցիալական հմտություններ՝ սոցիալական ազդակներին արձագանքելու համար:

Հստակ բուժումը կախված է անձի տարիքից, ուղեկցող հոգեկան հիվանդություններից և մի շարք այլ գործոններից: Օրինակ, խթանների մարումը սովորաբար օգտագործվում է ավելի փոքր երեխաների համար, քանի որ ավելի մեծ երեխաներն ու դեռահասները ճանաչում են իրավիճակը և փորձում խոսել, իսկ այս վիճակով տառապող ավելի մեծ տարիքի անձինք և դեպրեսիայով տառապող մարդիկ ավելի հավանական է, որ դեղորայքի կարիք ունենան։

### Խորհրդավոր խթանիչներ
Խորհրդավոր խթանիչները հաճախ զուգակցվում են ինքնամոդելավորման հետ: Դասարանում տեսանելի տեղում տեղադրվում է ծրար: Ծրարի վրա գրվում է երեխայի անունը և հարցական նշան: Ծրարի ներսում գտնվում է մի իր, որը երեխայի ծնողը համարում է երեխայի համար ցանկալի: Երեխային ասում են, որ երբ նա բավական բարձր ձայնով խնդրի ծրարը, որպեսզի ուսուցիչը և դասարանի մյուս անդամները լսեն, նա կստանա խորհրդավոր խթանիչը: Դասարանին նույնպես տեղեկացվում է, որ երեխայից ակնկալվում է բավական բարձր ձայնով խնդրել ծրարը, որպեսզի բոլորը լսեն։
### Խթանիչի աստիճանական նվազեցում
Խնդիրն ունեցող անձանց կարելի է բերել վերահսկվող միջավայր, որտեղ նրանք իրենց հարմարավետ են զգում և կարող են շփվել մեկի հետ, ում հետ հեշտությամբ են խոսում: Աստիճանաբար միջավայր է ներմուծվում մեկ այլ անձ: Խթանիչի աստիճանական նվազեցման օրինակներից է *սահող ներմուծման* տեխնիկան։

Օրինակ, երեխան կարող է դպրոցի դասարանում սեղանի խաղ խաղալ ընտանիքի անդամի հետ: Աստիճանաբար ուսուցիչը ներգրավվում է խաղին: Երբ երեխան ընտելանում է ուսուցչի ներկայությանը, խաղին միանում է նաև դասընկեր: Յուրաքանչյուր անձ ներմուծվում է միայն այն դեպքում, եթե երեխան շարունակում է բանավոր և դրականորեն շփվել։
### Անզգայացում
Անձն անուղղակիորեն շփվում է այն անձի հետ, ում հետ վախենում է խոսել, օգտագործելով այնպիսի միջոցներ, ինչպիսիք են էլեկտրոնային նամակները, ակնթարթային հաղորդագրությունները (տեքստային, ձայնային կամ տեսանյութային), առցանց զրույցը, տեսաձայնագրությունները, ինչպես նաև միջնորդի միջոցով խոսելը կամ շշնջալը այլ մարդու ներկայությամբ: Սա կարող է օգնել, որ անձը ավելի հարմարավետ զգա այդ անձի հետ շփվելու գաղափարի հետ:
### Ձևավորում
Հաշմանդամություն ունեցող անձին աստիճանաբար խրախուսում են խոսել: Սկզբում անձը խրախուսվում է ոչ բանավոր փոխգործակցության համար, այնուհետև՝ որոշակի ձայներ արտաբերելու համար (օրինակ՝ այբուբենի յուրաքանչյուր տառի ձայնը)՝ բառերի փոխարեն, հետո՝ շշնջալու համար, և վերջապես՝ մեկ կամ ավելի բառ ասելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անձնային խանգարումներ
Կատեգորիա:Երեխաներ
Կատեգորիա:Լոգոպեդիա
Կատեգորիա:Լռություն
Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հոգեբուժական ախտորոշում
Կատեգորիա:Հոգեբուժություն
Կատեգորիա:Հոգեկան առողջություն
Կատեգորիա:Հոգեկան հիվանդություններ
Կատեգորիա:Մարդկային վարք
Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Վարք
Կատեգորիա:Տագնապ