Ռիեկա

**Ռիեկա** (, ), **Ֆիումե** (, ), **Ֆլաում** (, *Sankt Veit am Flaum*), քաղաք Խորվաթիայում, երրորդ ամենամեծ քաղաքն է մայրաքաղաք Զագրեբից և Սպլիտից հետո։ Գտնվում է Իստրիա թերակղզու հյուսիսային մասում։ Բնակչությունը կազմում է 128 624 մարդ (ըստ 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքների): Բնակչության 82,5 %-ը խորվաթներ են։

thumb|left|280px|Քաղաքային ժամացույցի աշտարակ

## Ընդհանուր տեղեկություններ
Քաղաքը իր անվանումը ստացել է Ռիեկա գետից, որը խորվաթերեն նշանակում է «գետ»։ Քաղաքի եկամտի հիմնական աղբյուրներն են նավահանգիստները, նավաշինությունը և զբոսաշրջությունը։

## Տրանսպորտ
Ռիեկան կանոնավոր ավտոբուսային հաղորդակցությամբ կապված է Խորվաթիայի խոշոր քաղաքների, Սլովենիայի քաղաքների, Իտալիայի և մի շարք եվրոպական մայրաքաղաքների հետ։ Քաղաքը ավտոմոբիլային լավորակ մայրուղով կապված է Զագրեբի, Իստրիայի, Սլովենիայի և Կրկ կղզու հետ։ Քաղաքի շուրջ կառուցվել է արագընթաց շրջանցուղի, որը հանդիսանում է A7 մայրուղու մի մասը։

Ռիեկայում է գտնվում աշխարհի խոշորագույն ծովային նավահանգիստը։ Լաստանավերը տանում են մոտակա կղզիներ, ինչպես նաև Զադար, Սպլիտ և Դուբրովնիկ։

Կրկ կղզուց 30 կմ հեռավորության վրա գտնվում է միջազգային օդանավակայան։ Ռիեկան Կրկ կղզու ափի հետ կապված է Կրկսկի կամրջով, որի երկարությունը 1430 մ է։

Ռիեկայի միջով անցնում է Զագրեբ-Ռիեկա-Պուլա երկաթուղային գիծը։

## Պատմություն
### Մինչև 13-րդ դար
Քաղաքի մոտ պեղել են բազմաթիվ քարեդարյան բնակավայրեր։ Այստեղ մարդիկ ապրել են հնադարից։ 
Մ.թ.ա. առաջին դարում բնակավայրի շրջակայքը հռոմեացիները նվաճել են։

Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումից հետո քաղաքը գրավել են գոթերը և լանգոբարդները։ 
thumb|right|240px|Ռիեկան և Տրսատը 1689 թվականին
7-րդ դարում այստեղ են եկել սլավոնները։ Քաղաքը մտել է Խորվաթական թագավորության կազմի մեջ, ապա Խորվաթա-Հունգարական միացյալ պետության մեջ։

### 13-18-րդ դարեր
Ռիեկայի առաջին վավերագրական տեղեկությունները թվագրվում են 13-րդ դարին։ Այդ ժամանակ ակտերում շրջանառվում էր Տրսատ գյուղը և Ռիեկան։ 
* 1438 թվական - Ռիեկայում կառուցվել է Խորվաթիայի առաջին հիվանդանոցը։ 
* 1466 թվական - Քաղաքը մտել է ավստրիական բազմազգ Հաբսբուրգների տերության մեջ, որտեղ իտալացիները և հունգարացիները այն անվանել են Ֆիումե, իսկ ավստրիացիները՝ Ֆլաում։   
* 1599 թվական - Ժանտախտը խլել է Ռիեկա քաղաքի 3000 բնակիչներից ավելի քան 300-ի կյանքը։ 
* 1627 թվական - Ռիեկայում հիմնադրվել է Ճիզվիտական համալսարան, որը հետագայում հիմք է հանդիսացել Ռիեկայի համալսարանի համար։  
* 1699 թվական - Թուրքերի ներխուժումը դադարել է, Թուրքական Մեծ պատերազմը դադարել է, և դա հիմք է դարձել, որպեսզի Ռիեկան դառնա առևտրի կենտրոն։     
* 1719 թվական - Կառլ VI կայսրը Ռիեկան հռչակել է ազատ նավահանգիստ։    
* 1728 թվական - Ռիեկա է այցելել Կառլ VI-ը՝ Ռիեկա-Կարլովաց ճանապարհի բացման կապակցությամբ։ 
* 1747 թվական - Կարգավորվել է Ռիեկայի փոստային կանոնավոր հաղորդագրությունը Տրիեստի և Վիեննայի հետ։ 
* 1750 թվական - Ռիեկայում մեծ ավերածություններ են տեղի ունեցել երկրաշարժի հետևանքով։
* 1754 թվական - Սկսել է աշխատել շաքարի գործարանը, որն ուներ 1000 աշխատատեղ։

### Մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը
thumb|right|240px
15-18-րդ դարերում ֆրումեն Ավստրիական կայսրության համար ունեցել է կարևորագույն նշանակություն՝ լինելով Ադրիատիկ ծովի միակ նավահանգիստը։ Այդ նույն ժամանակ Իստրիան և Դալմացիան պատկանում էին Վենետիկի Հանրապետությանը, սակայն Ֆիումեն գրավելու փորձերը անցել են ապարդյուն։

Նապոլեոնական պատերազմների ավարտից հետո քաղաքը և նավահանգիստը չեն կորցրել իրենց առաջատար դիրքերը։ 
* 1848 թվական - Իոսիպ Ելաչիչը Ռիեկան վերամիավորել է Խորվաթիայի հետ։
* 1870 թվական - Ռիեկան վերջնականապես անցել է Հունգարիային՝ դառնալով հունգարական միակ ծովային նավահանգիստը։
* 1888 թվական - Սուշակում բացվել է «Կոնտինենտալ» հյուրանոցը։
* 1891 թվական - Ռիեկայում կառուցվել է երկաթուղային կայարանի շենք։
* 1904 թվականի փետրվարի 11 - Սկսվել է Ռիեկայի Կապուցինսկի եկեղեցու շինարարությունը։
* 1908 թվականի ապրիլի 24 - Ռիեկայում մահացել է ականավոր խորվաթ իրավաբան, Չեռնոգորիայի պետական գործիչ Բալտազար Բոգիշիչը։

### Ֆիումեի Հանրապետություն և Ֆիումե Ազատ քաղաք (1920-1924 թվականներ)
* 1920 թվականի նոյեմբերի 12 - Ֆիումական հակամարտության արդյունքներով կնքվել է Ռապալսկի պայմանագիրը, որի համաձայն բոլոր կողմերն ընդունում էին Ֆիումեի անկախությունը և պարտավորվում պահպանել իր ամբողջականությունը։ 
* 1921 թվական - Գաբրիելե Դ’Անունցիոն վերսկսել է ռազմական գործողությունները։ 
* 1922 թվականի մարտի 3 - Տեղական ֆաշիստները տապալեցին կառավարությունը, գրավեցին իշխանությունը և Իտալիայից օգնություն խնդրեցին։ 
* 1922 թվականի մարտի 17 - Իտալական զորքերը ընդգրկվել են Ֆիումեի մեջ։  
* 1924 թվականի հունվարի 27 - Հարավսլավիայի թագավորության և Իտալիայի միջև կնքվել է Հռոմեական պայմանագիրը, որով Ֆիումեն միացվել է Իտալիային, իսկ Հարավսլավիայի թագավորությունը ստացել է Սուշակը։ 


Պատկեր:Stamp Fiume 1919 2c Fiume.jpg|Ֆիումեի նամականիշը միջդաշնակցային օկուպացիայի ժամանակահատվածում (1919)
Պատկեր:Adamićeva_ulica_Rijeka.JPG|Ֆիումեյի Ակադեմիական փողոցը (1920) 
Պատկեր:Freistaat Fiume 1920-1924.png|Ֆիումեն 1920-1924 թվականներին
Պատկեր:Fiume--outlawsdiary00tormuoft.png|Ֆիումեի նավահանգիստը 1923 թվականին: Նկարի կենտրոնում Սուրբ նիկոլայ Ուղղափառ եկեղեցին է: 



### Ֆիումեն Իտալիայի կազմում (1924-1943)
* 1924 թվականի մարտի 16 - Ֆիումեն բռնակցվել է Իտալիային։ Այսպիսով, Հռոմեական պայմանագիրը չեղյալ է հայտարարել Ռապալսկի պայմանագրի գործողությունները։ 
* 1924 թվականի ապրիլի 7 - Ֆիումեի կառավարությունը չի ճանաչել պայմանագիրը և շարունակել է գոյություն ունենալ տարագրության մեջ։


Պատկեր:Granica Sušak Rijeka 1925.JPG|Սուշակ-Ֆիումե սահմանը 1925 թվականին
Պատկեր:Rijeka Sušak granica 1929.jpg|Սուշակ-Ֆիումե սահմանը 1929 թվականին
Պատկեր:Granica na Mrtvom kanalu Rijeka 1933.JPG|Սուշակ-Ֆիումե սահմանը 1933 թվականին
Պատկեր:Granica između Rijeke i Sušaka 1937.JPG|Սուշակ-Ֆիումե սահմանը 1937 թվականին



### Ռիեկան Խորվաթիայի Անկախ Պետության և Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետության կազմում
* 1943 թվական - Անտե Պավելիչը վերադարձել է Ռիեկա։ Իտալական բնակչության դեմ որևէ բռնություն չի իրականացվել։
* 1944-1945 թվականներ - Ռիեկան, Օպատիան և Սուշակը ենթարկվել են անգլո-ամերիկյան ռմբակոծությունների։ 
* 1945 թվականի մայիսի 3 - Քաղաքում սկսվել է զանգվածային կարմիր տեռոր։ 
* 1947 թվական - Ռիեկան պաշտոնապես միացվել է Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետությանը։ Այս անգամ իտալացի բնակչության մեծ մասը լքել է քաղաքը։ 
* 1973 թվական - Ռիեկայում հիմնվել է համալսարան։
* 1991 թվական - Ռիեկան մտել է Խորվաթիայի կազմի մեջ։

## Կլիմա

## Սպորտ
Ռիեակայում գործում է համանուն «Ռիեակա» ակումբը։ Ռիեական հաճախ հանդես է գալիս եվրոպական մրցաշարերում և մտնում է Եվրոպայի 200 լավագույն թիմերի կազմի մեջ։

Այս ակումբում գործում են նաև այլ մարզաձևեր։ Օրինակ՝ բասկետբոլ, հանդբոլ, ջրագնդակ։

## Տեսարժան վայրեր
### Եկեղեցիներ և տաճարներ
thumb|right|200px|Իտալական միջնակարգ դպրոցի շենքը Ռիեկայում
* Ռիեկայի հորիզոնական աշտարակ – գտնվում է Կույս Մարիայի Համբարձման եկեղեցու կողքին և օգտագործվում է որպես զանգակատուն։ Գոթիկա, 1377 թվական։
* Կույս Մարիայի Համբարձման եկեղեցի 
* Սուրբ Վիտայի տաճար (1638 թվական) – տաճար բարոկկո ոճով։
* Սուրբ Իերոնիմա եկեղեցի – վերականգնվել է 1768 թվականին։
* Սուրբ Ֆաբիանի և Սեբաստիանի եկեղեցի 
* Սուրբ Նիկոլայ եկեղեցի – կառուցվել է 1790 թվականին։
* Կապուցինական եկեղեցի

### Թանգարաններ
* Ծովափնյա թանգարան
* Ժամանակակից արվեստի թանգարան
### Տներ և շենքեր
thumb|right|200px|Խորվաթիայի ժողովրդական թատրոնը Ռիեկայում
* Հետիոտների փողոց՝  Կորզոյի տներ
* Քաղաքային աշտարակ
* Ռիեկայի Ռադիոյի շենք - կառուցվել է   1848 թվականին։
* Կարոլինա Ռիեքսկայայի առևտրի կենտրոն
* Մատիազի տուն - կառուցվել է 1913  թվականին։
* Շենք Յադրանի հրապարակում
* Ադրիա պալատ - կառուցվել է 1897 թվականին։
* Ռիեկայի Երկնաքեր - կառուցվել 1942 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Ռիեկա քաղաքի պատմություն 

Կատեգորիա:Ադրիատիկ ծովի նավահանգիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի պատմություն
Կատեգորիա:Խորվաթիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Խորվաթիայի իտալախոս տարածքային միավորներ
Կատեգորիա:Խորվաթիայի պատմություն
Կատեգորիա:Խորվաթիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի պատմություն