open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կիսաթափանցիկ թաղանթ

thumb|250px|Հեմոդիալիզիսի ժամանակ կիսաթափանցիկ թաղանթի սխեմա։ Արյունը կարմիր է, դիալիզվող հեղուկը կապույտ է, թաղանթը՝ դեղին
**Կենսաբանական թաղանթների թափանցելիություն**, կենսաբանական թաղանթների կարևորագույն հատկություն. բնորոշվում է բջջից դուրս և դեպի բջիջ տարբեր նյութեր (ամինաթթուներ, շաքարներ, իոններ և այլն) անցկացնելու ունակությամբ։ Կարևոր է բջջի բաղադրության կայունության և օսմոկարգավորման, ֆիզիկա-քիմիական հոմեոստազի պահպանման համար։

## Նշանակություն
Մեծ դեր է խաղում նյարդային ազդակի (իմպուլս) առաջացման և հաղորդման, բջջի էներգիայի ապահովման և կենսագործունեության այլ գործընթացներում։ Կախված է բջջի և միջավայրի միջև օսմոտիկական պատնեշ հանդիսացող թաղանթների կազմության առանձնահատկություններից։ Կենսաբանական թաղանթներն անցկացնում են ոչ մեծ քանակությամբ ցածրամոլեկուլային ճարպալույծ նյութեր (գլիցերին, սպիրտներ, միզանյութ և այլն)։ Դա հասարակ դիֆուզիա է և քիչ դեր է խաղում թաղանթներով նյութերի անցման ժամանակ։ Նյութերի բարդ և կարևոր տեղափոխումը՝ տրանսլոկացիան, կատարվում է հատուկ համակարգերի մասնակցությամբ։ Այդ համակարգերը պարունակում են փոխադրիչներ (սպիտակուցներ կամ լիպոպրոտեիդներ) և հնարավոր այլ բաղադրամասեր (օրինակ՝ ռեցեպտորներ), որոնք իրականացնում են տեղափոխման հետ կապված գործառույթներ։

## Կարգավորում
Կենսաբանական թաղանթների թափանցելիությունը կարգավորվում է հորմոններով և կենսաբանական այլ ակտիվ նյութերով։ Օրինակ՝ որոշ հորմոններ (ինսուլին և այլն) մեծացնում են էրիթրոցիտների, մկանային և ճարպային բջիջների թաղանթների թափանցելիությունը։ Գրգռվող բջիջների (օրինակ՝ նյարդային) կենսաբանական թաղանթների թափանցելիությունը պայմանավորված է հատուկ նյութերով՝ միջնորդանյութերով (ացետիլխոլին և այլն)։ Իոնների համար կենսաբանական թաղանթների թափանցելիության վրա խիստ ազդում են հակաբիոտիկները (վալինոմիցին, գրամիցիդին, նոնակտին), ինչպես նաև որոշ արհեստական բազմաէսթերներ։

## Հետազոտություններ
Կենսաբանական թաղանթների թափանցելիության հետազոտումը մոլեկուլային կենսաբանության կարևորագույն հիմնախնդիրներից է, որտեղ մեծ նշանակություն ունեն նաև մոդելային արհեստական թաղանթները։ Կենսաբանական թաղանթների թափանցելիության ուսումնասիրման համար լայնորեն կիրառվում են էլեկտրաքիմիական, ֆիզիկական և քիմիական մեթոդներ։ Սինդի Լոյբը և Սրինիվասա Սուրիրաջան ստեղծել են առաջին սինթետիկ կիսաթափանցիկ թաղանթը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թաղանթների կենսաբանություն
Կատեգորիա:Կենսաբանական թաղանթ
Կատեգորիա:Ֆիզիկական քիմիա
Կենսաբանական թաղանթներ

thumb|200px|right|Ջրային լուծույթում ֆոսֆոլիպիդների ձևավորած կառույցների կտրվածքները։

**Կենսաբանական թաղանթներ**, մոլեկուլային չափի բարակ, սահմանային կառուցվածքներ, որոնք տեղադրված են բջիջների, ենթաբջջային մասնիկների մակերևույթում։ Կենսաբանական թաղանթների հաստությունը մինչև 10Å է։ Հիմնական ֆունկցիան՝ իոնների, շաքարների, ամինաթթուների և նյութափոխանակության այլ արգասիքների տեղաշարժման կարգավորումն է։ Կենսաբանական թաղանթներն օժտված են ընտրողական թափանցելիությամբ։ Կենսաբանական թաղանթները զբաղեցնում են մեծ մակերես (օրինակ, մարդու օրգանիզմում միայն մակերևութային թաղանթները տասնյակ հազար մ2 են) և նյութափոխանակության գործընթացում իրականացնում են բազմաբնույթ գործառույթներ։

## Գործառույթ
Բջիջը ծածկելով և առանձնացնելով շրջապատող միջավայրից՝ կենսաբանական թաղանթները ապահովում են բջիջների և ենթաբջջային մասնիկների ամբողջականությունը, ամրությունը և առաձգականությունը։ Կենսաբանական թաղանթները պահպանում են կալիումի, նատրիումի, քլորի և այլ իոնների անհավասարաչափ տեղաբաշխումը պրոտոպլազմայի ու շրջապատող միջավայրի միջև, ինչպես նաև նպաստում կենսաբանական պոտենցիալների առաջացմանը։ Կենսաբանական թաղանթների հատկությունները պայմանավորում են գրգիռի առաջացումն ու հաղորդումն ինչպես նյարդային ու մկանային բջիջներում, այնպես էլ սինապսային վերջավորություններում։

## Կառուցվածք
Միտոքոնդրիումների կենսաբանական թաղանթներում գտնվում են էներգիայով հարուստ միացությունների սինթեզին մասնակցող խիստ կանոնավոր դասավորված ֆերմենտներ։ էլեկտրոնային մանրադիտակով, ռենտգենակառուցվածքային վերլուծությամբ, օպտիկական և կենսաքիմիական մեթոդներով պարզվել է, որ էրիթրոցիտների, նյարդային և մկանային բջիջների, բակտերիաների և այլ բջիջների մակերևույթի ու ենթաբջջային մասնիկների (էնդոպլազմային ցանց, միտոքոնդրիումներ, բջջի կորիզ, լիզոսոմներ և այլն) թաղանթներն ունեն նման կառուցվածք։ Կազմված են երկմոլեկուլային լիպիդային շերտից, որի հաստությունը 35Å է, և երկու ոչ լիպիդային շերտից (յուրաքանչյուրի հաստությունը՝ 20Å)։ Շատ կենսաբանական թաղանթների արտաքին մակերևույթը պատված է մուկոբազմաշաքարներով, ներքինը՝ կառուցվածքային կամ ֆերմենտային սպիտակուցով։ Ենթադրվում է, որ ֆոսֆոլիպիդների և սպիտակուցի մոլեկուլների միջև գոյություն ունի էլեկտրաստատիկ ձգողություն։ Ստացվել են արհեստական ֆոսֆոլիպիդային թաղանթներ, որոնք հատկություններով մոտ են բնական թաղանթներին, և որոնց վրա կատարված հետազոտությունները նպաստում են կենսաբանական թաղանթների կառուցվածքի և գործառույթների դեռևս չպարզաբանված հարցերի լուծմանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բջջաբանություն
Կատեգորիա:Թաղանթների կենսաբանություն
Ֆրանկ (այլ կիրառումներ)

**Ֆրանկ** անվանումը կարող է վերաբերել՝

* Ֆրանկ (անձնանուն) - անուն
* Ֆրանկ (դրամական միավոր) - եվրոպական մի շարք երկրների նախկին դրամական միավոր
* Ֆրանկ (Հալեպի նահանգ) - գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայի Հալեպի նահանգում
* (2824) Ֆրանկ - աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդ
Վահան Տերյանի հուշարձան (Երևան, Մալաթիա-Սեբաստիա)

**Վահան Տերյանի արձան**, գտնվում է Երևանի Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքի Չինարի պուրակում, տեղադրվել է 2007 թվականին։

## Հեղինակ
* Քանդակագործ՝ Նիկողայոս Նիկողոսյան

## Պատմություն
Հայ դասական, ժամանակակից գրական հայոց լեզվի ստեղծող, հասարակական-քաղաքական գործիչ Վահան Տերյանի արձանը տեղադրվել է 2007 թվականին, Երևանի Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքի Չինարի պուրակում։

Արձանը քանդակված է Օգյուստ Ռոդենի ոճով։ Հեղինակը մոսկվաբնակ հայ քանդակագործ Նիկողայոս Նիկողոսյանն է։ 
Նիկողոսյանը ստեղծել է Տերյան-մտածողի կերպարը։
 
Սա Երևանում Տերյանի երկրորդ արձանն է։ Մյուսը գտնվում է Երևանի Օղակաձև զբոսայգում, քանդակագործ՝ Նորայր Կարգանյան։ Տերյանի կիսանդրին գտնվում է Երևանի թիվ 60 համանուն դպրոցի առջև։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Վահան Տերյան (12).JPG
Պատկեր:Վահան Տերյան 10.JPG


## Տես նաև
* Վահան Տերյանի հուշարձան (Երևան, Օղակաձև զբոսայգի) 
* Վահան Տերյանի կիսանդրի (Երևան)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2007 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Մալաթիա-Սեբաստիա վարչական շրջան
Կատեգորիա:Նիկողայոս Նիկողոսյանի քանդակներ
Կատեգորիա:Վահան Տերյան
Լուիջի Բրունելլա

**Լուիջի Բրունելլա** (, ), իտալացի նախկին ֆուտբոլիստ և մարզիչ, որը հանդես է եկել մի շարք իտալական ակումբներում, ինչպես նաև մարզել է Ռոմա ֆուտբոլային ակումբը։

Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Յուվենտուսի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռոմա ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Ռոմայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Տորինոյի ֆուտբոլիստներ
Կարախան (գետ)

**Կարախան**, *Կարախանա, Կարախանայի գետ, Կարախանհ, Ղարախան, Շորագյալ, Շորագյալի գետ, Տիգնիսի գետ*, գետ Հայկական հրաբխային բարձրավանդակում, Կարսի սարահարթում։ Ախուրյան գետի աջ վտակը։ Երկարությունը մոտ 58 կմ է (ՀՀ սահմաններում՝ 12 կմ է)։ Սկիզբ է առնում Եղնախաղի լեռնաշղթայի հարավարևելյան լանջից, մոտ 3000 մ բարձրությունից։ Հոսում է դեպի հարավարևելյան, ընդունում աղբյուրների ու ճահիճների ջրերը, դուրս գալիս ՀՀ սահմաններից, հոսում հարավ, կրկին մոտենում ՀՀ սահմանին և Բայանդուր գյուղից հարավում միանում Ախուրյանին։ Սնումը ձնաանձրևային է, հորդանում է հունիսին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Ախուրյան գետի վտակներ
Վահագնի

**Վահագնի**, գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Փամբակ համայնքում՝ մարզկենտրոն Վանաձորից 21 կմ հյուսիս-արևելք, Փամբակ գետի վերին հովտում՝ Վանաձոր–Ալավերդի մայրուղու ձախ կողմում։ Սահմանակից է Ձորագյուղ, Անտառամուտ, Եղեգնուտ, Վահագնաձոր գյուղերի վարչական տարածքներին։ Գյուղին մոտ գտնվող երկաթուղային կայարաններն են Վահագնաձորը (5 կմ) և Թումանյանը (7 կմ)։ Գյուղը տեղակայված է Վահագնի գետի ձախ ափին՝ ծովի մակերևույթից 1030 մ բարձրության վրա։

## Անուն
Ռուսական կայսրության ժամանակ և Խորհրդային Միության սկզբնական ժամանակաշրջանում գյուղը հայտնի է եղել Շահալի անունով։ 1947 թվականի ապրիլի 10-ին վերանվանվել է Վահագնի։

## Աշխարհագրություն
Աշխարհագրական դիրքը լեռնային է, ծովի մակարդակից գտնվում է 1000-1500 մ բարձրության վրա։ Ձմեռը տևում է  140-160 օր։ Նվազագույն ջերմաստիճանը -19&nbsp;°C է, առավելագույնը` +35&nbsp;°C։ Տարեկան տեղումները քիչ են։ Համայնքի ցանքատարածությունները հաճախ տուժում են սելավներից, կարկուտներից, երբեմն էլ` երաշտից։

Վահագնի համայնքի բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է անասնապահությամբ, բուսաբուծությամբ, մեղվապահությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Բնակչություն
Ըստ ՀՀ 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքների՝ Վահագնիի մշտական բնակչությունը կազմել է 1070, առկա բնակչությունը՝ 1001 մարդ։ Բնակիչները 1831 թվականից մինչ օրս հայեր են, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
[մինի|ձախից|[Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված վահագնեցիների հիշատակին նվիրված «Վահագն վիշապաքաղ» հուշարձանը]]
Գյուղի կենտրոնական մասում է գտվում եկեղեցին. այն հայտնի է որպես գյուղամիջյան եկեղեցի, որովհետև անվան հետ կապված որևէ պատմական վկայություն չկա։ Ըստ բանավոր աղբյուրների՝ եկեղեցին անվանում են Սուրբ Նշան, ոմանք էլ այն անվանում են Սուրբ Սարգիս։
Եկեղեցին կառուցվել է 1806-1807 թվականներին,  իսկ զանգակատունը ավելի ուշ՝ 1836 թվականին։ Գործել է մինչև 1929 թվականը։ Հետո, շատ այլ եկեղեցիների նման, ԽՍՀՄ տարիներին վերածվել է կոլտնտեսության պահեստի։ 1988 թվական Սպիտակի երկրաշարժի ժամանակ եկեղեցին ավերվել է։ Այն վերականգնելու մի քանի փորձ արվել է, բայց ֆինանսների սղության պատճառով միայն բարեկարգման աշխատանքներ են տարվել։ 

Բնակավայրի կենտրոնական մասում է գտնվում նաև Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված վահագնեցիների հիշատակին նվիրված և 1973 թվականին կառուցված «Վահագն վիշապաքաղ» հուշարձանը, որին կից կա թանգարան։

Գյուղի տարածքում կան բազմաթիվ խաչքարեր և կիկլոպյան դարաշրջանի ամրոց։ Դպրոցի բակում տեղադրված են Գուսան Զաքարյանի և Անտոն Քոչինյանի կիսանդրիները, ովքեր ծնունդով Վահագնիից են եղել։

## Հայտնի անձինք
* Անտոն Քոչինյան - Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության (ՀԿԿ) կենտկոմի առաջին քարտուղար 1966-1974 թվականներին, ՀԽՍՀ նախարարների խորհրդի նախագահ 1952-1966 թթ.։ 
* Լիպարիտ Սարգսյան — բանաստեղծ, մանկագիր
* Հովսեփ Հովհաննիսյան — բժիշկ, Արցախյան 2-րդ պատերազմի մասնակից, Մ. Հերացու մեդալակիր։
* Գուսան (Սարգիս)Զաքարյան,
* Գառնիկ Վարդումյան — Հայրենական մեծ պատերազմի հերոս
* Դերենիկ Վարդումյան — պատմաբան, կովկասագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու, պրոֆեսոր։

## Տես նաև
* Լոռու մարզ
* Վահագնիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Փամբակ համայնքի բնակավայրեր
Հովհաննես Շիրազի հուշարձան (Երևան)

**Հովհաննես Շիրազի հուշարձան**, գտնվում է Երևանի Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքում՝ Ա-1 թաղամասի Երիտասարդություն զբոսայգում, Սուրբ Երրորդություն եկեղեցուն հարող տարածքում։

## Հեղինակներ
* Ճարտարապետ՝ Աշոտ Սմբատյան
* Քանդակագործ՝ ՀՀ ժողովրդական նկարիչ Արա Շիրազ

## Տվյալներ
Հուշարձանը կառուցված է բրոնզից և բազալտից, բարձրությունը 5 մետր է։

## Պատմություն
Հուշարձանի բացումը տեղի է ունեցել 2005 թվականին։ Բացմանը ներկա են գտնվել ՀՀ վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանը, Երևանի քաղաքապետ Երվանդ Զախարյանը, Արա Շիրազը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Հովհաննես Շիրազ 11.jpg
Պատկեր:Հովհաննես Շիրազ....JPG


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արա Շիրազի քանդակներ
Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:2005 քանդակներ
Ադոլֆո Բալոնչերի

**Ադոլֆո Բալոնչերի** (, ), իտալացի նախկին ֆուտբոլիստ և մարզիչ, ով հանդես է եկել մի շարք իտալական ակումբներում, ինչպես նաև մարզել է Միլան, Ռոմա, Նապոլի և այլ իտալական ֆուտբոլային ակումբներ։ Երկար ժամանակ եղել է Իտալիայի ազգային հավաքականի ավագը։ Ադոլֆոն Իտալիայի հավաքականի պատմության մեջ 100-րդ գոլի հեղինակն է։ 1928 թվականի օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիր։

## Կարիերա
Ադոլֆո Բալոնչերին եղել է *Ալեսսանդրիա* ակումբի սան։ 1919 թվականից սկսել է հանդես գալ թիմի հիմնական կազմում, որպես կիսապաշտպան։ Նրա առաջին խաղը Ալեսսանդրիայի հիմնական կազմում եղել է 1919 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Նովարայի դեմ, որտեղ Բալոնչերիի թիմը հաղթանակ տարավ նվազագույն՝ 1։ 0 հաշվով։

1925 թվականին Ադոլֆոն լքեց Ալեսսանդրիան և տեղափոխվեց Տորինո, վերջինս ֆուտբոլիստի տրանսֆերի դիմաց վճարեց 70.000 լիրա։ Թուրինյան ակումբի հետ Ադոլֆոն հասավ որոշ հաջողությունների՝ 2 անգամ հաղթեց Իտալիայի առաջնությունը, որից մեկը հետագայում չեղյալ համարվեց։ Տորինոյում Բալոնչերին Խուլիո Լիբոնատտիի և Ջինո Ռոզետտիի հետ միասին կազմում էր թիմի հարձակման գիծը, նրանց հաճախ անվանում էին «հրաշալի եռյակ», այն բանի համար, որ 1928/29 մրցաշրջանում երեքով 33 խաղում դարձան 117 գոլի հեղինակ։ 
Ադոլֆոն ֆուտբոլային կարիերան ավարտեց 1933 թվականին Կոմենզե ակումբում։

Իտալիայի ազգային հավաքականի կազմում Բալոնչերին իր անդրանիկ հանդիպումը անցկացրեց 1920 թվականի մայիսի 13-ին Հոլանդիայի հավաքականի դեմ խաղում, որը ավարտվեց ոչ ոքի՝ 1։ 1 հաշվով։ Ադոլֆոն հավաքականի կազմում մասնակցել է 3 օլիմպիադաներին՝ 1920 թվականին 3 անցկացրած խաղերում դարձավ 1 գոլի հեղինակ, նույնը իտալացին կրկնեց 1924-ին, իսկ ահա 1928 թվականի օլիմպիական խաղերի ժամանակ 5 խաղում դարձավ 6 գոլի հեղինակ, այդ ցուցանիշով նա ճանաչվեց Իտալիայի հավաքականի լավագույն ռմբարկուն, իսկ առաջնության ռմբարկուների ցանկում զբաղեցրեց 2-րդ հորիզոնականը։ Ընդհանուր առմամբ Բալոնչելին օլիմպիական խաղերում 11 անցկացրած հանդիպումներում դարձավ 8 գոլի հեղինակ։ Ընդհանուր առմամբ հավաքականի կազմում Ադոլֆոն մասնակցեց 47 հանդիպման, որից 28-ը հավաքականին դուրս բերեց խաղադաշտ որպես թիմի ավագ։

## Նվաճումներ
* Իտալիայի չեմպիոն՝ 1928
* Կենտրոնական Եվրոպայի գավաթ՝ 1930

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլան ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Նապոլի ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Պալերմո ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Ռոմա ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Սամպդորիա ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Տորինոյի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Սամվել Երանյան

**Սամվել Երանյան**, հայտնի է նաև որպես *Սմբուլ*, հայ երգիչ, հայրենասիրական (հեղափոխական) երգերի կատարող։

Երանյանի կատարմամբ հայտնի են հետևյալ երգերը. «Արի զորավար», «Հերոս Եփրեմին», «Շուշի», «Պիտ գնանք», «Պայթող աղբյուր», «Դաշնակցական խումբ», «Անզգա երիտասարդին», «Իմալ էնիմ», «Հայ կամավորներ», «Արթուր Ղարիբյանի հիշատակին»։ Երանյանը նաև արցախյան ազատամարտի մասնակից է։

## Տես նաև
* Գառնիկ Սարգսյան
* Վիգեն Դիշչեքենյան

Կատեգորիա:Հայ երգիչներ
Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Հայ հայրենասիրական երգերի կատարողներ
Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ
Արևմուտք

[thumb|200px|[Քամիների վարդ|Քամիների 16-թևյա վարդ, որտեղ ընդգծված է արևմուտքը]]
**Արևմուտք**, արևմուտքի կետ, հորիզոնի չորս գլխավոր կետերից մեկը, գտնվում է դեմքով դեպի հյուսիս կանգնած դիտորդի ձախ կողմում։ Նշանակումը՝ **W** ()։ Գիշերահավասարի օրերին Արեգակը մայր է մտնում արևմուտքի կետում։ Երկնոլորտի վրա արևմուտքի կետը մաթեմատիկական հորիզոնի և երկնային հասարակածի հատման երկու կետերից մեկն է։

Կատեգորիա:Կողմնորոշվածություն
Կատեգորիա:Աշխարհագրական եզրեր
Կարակումի ջրանցք

250px|մինի|Կարակումի ջրանցքը քարտեզին

**Կարակումի ջրանցք**, ջրանցք Թուրքմենստանում։ Ընդհանուր երկարությունը 1,375 կմ է, որից 450 կմ նավարկելի է։ Ջրանցքը Ամուդարյա գետի ջրերը փոխադրում է երկրի սակավաջուր հատվածները ոռոգելու նպատակով։

Շինարարությունն սկսվել է 1954 թվականին և ավարտվել 1988 թվականին։ Կարակումի ջրանցքով ոռոգվող հողատարածության մակերեսը 300 հազար հեկտար է, արոտավայրերինը՝ 5 միլիոն հեկտար։

Կատեգորիա:Ասիայի ջրանցքներ
Կատեգորիա:Թուրքմենստանի աշխարհագրություն
Իսահակ Կարախանյան

**Իսահակ Պողոսի Կարախանյան** (), հայ զինվորական, Հայրենական մեծ պատերազմի  (1941-1945) մասնակից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1921 թվականի հունիսի 10-ին գյուղ Գետաշեն (Շահումյանի շրջան, ԼՂՀ)։ Երեք աստիճանի փառքի շքանշանների ասպետ։

Պատերազմին մասնակցել է 89-րդ Հայկական հրաձգային դիվիզիայի (Թամանյան) կազմում (1942 թվականի օգոստոսից), եղել է ականանետային հաշվարկի հրամանատար, գնդի դպրոցի պետի տեղակալ։ Փառքի շքանշաններին արժանացել է Կերչի և Սևաստոպոլի ազատագրման, Օդերի գետանցման ժամանակ ցուցաբերած հերոսության համար։ ԽՄԿԿ անդամ 1944 թվականից։

Մահացել է 2000 թվականի հոկտեմբերի 9-ին։ Թաղված է գյուղ Արտամետում։ Երևանում նրա հիշատակին տեղադրվել է հուշարձան։

## Պարգևներ
*Փառքի շքանշան 1-ին աստիճանի 31 մայիսի, 1945 
*Փառքի շքանշան 2-րդ աստիճանի 26 հունիսի, 1944 
*Փառքի շքանշան 3-րդ աստիճանի 9 մարտի, 1944 
*Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշան (հունիս 3 1945, 1985)
*Հայրենական պատերազմի 2-րդ աստիճանի շքանշան
*Շքանշան Բեռլինի գրավման համար
*Շքանշան Վարշավայի ազատագրման համար

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բաքվի բարձրագույն համազորային հրամանատարական ուսումնարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ գնդապետներ
Կատեգորիա:Փառքի շքանշանի հայ ասպետներ (ԽՍՀՄ)
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի 2-րդ աստիճանի շքանշանակիրներ
Արևմտյան Սիբիր

250px|մինի|Արևմտյան Սիբիր

**Արևմտյան Սիբիր**, Սիբիրի արևմտյան մասը Ուրալյան լեռների և Ենիսեյ գետի միջև։ Տարածությունը 2,8 մլն․ կմ² է։ Տերիտորիայի մեծ մասն զբաղեցնում է Արևմտա-Սիբիրական հարթավայրը՝ տունդրայի գոտուց (հյուսիսում) մինչև տափաստանայինը (հարավում)։ Հարավ-արևելքում բարձրանում են Ալթայի, Սալաիրի և Կուզնեցկի Ալատաուի լեռները։

## Տես նաև
* Սիբիր

Կատեգորիա:Սիբիր
Կաֆա

**Կաֆա**, հայ միջնադարյան քնարերգության ինքնահատուկ և տարածված ժանր։
## Ձևաբանություն
Ունեցել է ստեղծագործական 600-ամյա կյանք (10-16-րդ դարեր)։ Ծագումը պայմանավորված է միջնադարի հայ գրականության աշխարհականացման, մասնավորապես, հայրենների և աշխարհիկ բնույթի զրույցների լայն տարածումով։ Ներթափանցելով մի շարք թարգմանական և բուն հայկական զրույցների մեջ (Ալեքսանդր Մակեդոնացու, Պղնձե քաղաքի, Փահլուլ թագավորի, Մանկան և աղջկա, Հայոց թագավորի պատմություններ են)՝ Կաֆաները մեծապես նպաստել են դրանց գաղափարական հարստացմանը, հայկականացմանը, ժողովրդականացմանը, արդիականացմանը։

## Ուսումնասիրում
Կաֆաները հայ ժողովրդի ազգային մտածողության, փիլիսոփայական, բարոյական և գեղարվեստական պատկերացումների յուրօրինակ արտահայտությունն են։ Կաֆաներ են գրել Ֆրիկը, Մխիթար Չեչկանց Շիրակվանեցին (13-րդ դար), Խաչատուր Կեչառեցին (14-րդ դար), Գրիգորիս Աղթամարցին, Հովասափ Սեբաստացին, Զաքարիա Գնունեցին (16-րդ դար) և ուրիշներ՝ ստեղծելով մեծարժեք գրական ժառանգություն՝ շուրջ 6000 բանաստեղծական տող։

## Կաֆաների կարևորագույն հատկանիշ
Կաֆաների կարևորագույն հատկանիշը կիրառության ոլորտի յուրահատկությունն է։ Հիմնականում ներհյուսված են գեղարվեստական արձակ ստեղծագործությունների առանձին դրվագներին։ Կաֆաների տողաքանակը կայուն է՝ 
Աչքի են ընկնում թեմատիկ հարստությամբ։ Կաֆաներում ինքնատիպ դրսևորում և զարգացում են ստացել հայրենների լեզվաոճական, տողաչափական, բանաստեղծական որոշ ավանդույթներ։ Ստեղծված լինելով ժողովրդական հավաքատեղիներում կատարվելու համար՝ կաֆաները նաև երգվել են իրենց սեփական և ժամանակի հանրածանոթ մի շարք մեղեդիներով։ Բառիմաստի ընդլայնման հետևանքով ժամանակին «Կաֆա» են անվանվել նաև որոշ հայրեններ ու գողտրիկ բանաստեղծություններ։ Կաֆաներ պարունակող տասնյակ ձեռագրերից շատերը, որոնք պահվում են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում և աշխարհի այլ գրապահոցներում, հեղինակային ինքնագրեր են։

## Գրականություն
* Սիմոնյան Հ., Հայ միջնադարյան կաֆաներ, Ե., 1975։ Հ.Սիմոնյան

Կատեգորիա:Հայկական երաժշտություն
Պրիվոլնոյե (Լոռու մարզ)

**Պրիվոլնոյե**,գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Տաշիր համայնքում։

Գտնվում է Տաշիր քաղաքից մոտ 12 կմ արևելք, Ուռուտ գետի ափին։ 2017 թվականից մտնում է Սարչապետ համայնքի կազմի մեջ։

Բարձրությունը ծովի մակերևույթից՝ 1600 մ, հեռավորությունը մարզկենտրոնից՝ 54 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Բնակչությունն զբաղվում է անասնապահությամբ, կարտոֆիլի, ճակնդեղի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Պրիվոլնոյեի մշտական բնակչությունը կազմել է 805, առկա բնակչությունը՝ 750 մարդ։ Նախկինում եղել է ամբողջությամբ ռուսաբնակ գյուղ։

Պրիվոլնոյեի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տես նաև
* Լոռու մարզ
* Պրիվոլնոյեի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Տաշիր համայնքի բնակավայրեր
Ուրասար

**Ուրասար** (նախկին անվանումները` *Կույբիշև*, *Նովոպոկրովկա*),
գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Ստեփանավանի տարածաշրջանում՝ Ստեփանավան քաղաքից մոտ 7 կմ արևմուտք, Ձորագետի աջ կողմում։ Գյուղը վերանվանվել է 1939 թվականի մայիսի 4-ին, **Ուրասար**՝ 1991 թվականի օգոստոսի 8-ին։

Բարձրությունը ծովի մակերևույթից՝ 1525 մ, հեռավորությունը մարզկենտրոնից՝ 33 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Բնակչությունն զբաղվում է անասնապահությամբ, կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Ուրասարի մշտական բնակչությունը կազմել է 347, առկա բնակչությունը՝ 328 մարդ։ Նախկինում եղել է ամբողջությամբ ռուսաբնակ, 1989 թ. դրությամբ բնակչության մոտավորապես կեսը կազմել են հայերը։

Ուրասարի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տես նաև
* Լոռու մարզ
* Ուրասարի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Ստեփանավան համայնքի բնակավայրեր
Մեծ Բրիտանիայի տնային առաջնություն 1899/1900

**1897/1898 մրցաշրջանի Մեծ Բրիտանիայի տնային առաջնությունը** տասնյոթերորդն էր։ Հաղթելով բոլոր հանդիպումներում, իններորդ անգամ հաղթողի տիտղոսը նվաճեց յի հավաքականը։ Ուելսի և Անգլիայի հավաքականները բաժանեցին երկրորդ տեղը, իսկ իռլանդացիները եզրափակեցին մրցաշարային աղյուսակը։

Մրցաշարը մեկնարկեց - խաղով, որում շոտլանդացիները 5։2 հաղթանակ տարան։ Ապա մրցապայքարը սկսեցին իռլանդացիները՝ կրելով 3 պարտություն։ Ուելսցիները ոչ-ոքի խաղացին անգլիացիների հետ և ավանդույթի համաձայն, մրցաշարի ելքը վճռվեց - խաղում, ուր շոտլանդացիները վստահորեն հաղթեցին 4։1 հաշվով և նվաճեցին չեմպիոնի տիտղոսը։

## Մրցաշարային աղյուսակ

|- align=center style="background:#FFFFFF;"
| 1.||style="text-align:left;"| 
|| 3 || 3 || 0 || 0 || 12 || 3 || +9 || **6**
|- align=center style="background:#FFFFFF;" 
| 2.||style="text-align:left;"| 
|| 3 || 2 || 0 || 1 || 5 || 6 || -1 || **3**
|- align=center style="background:#FFFFFF;"
| 3.||style="text-align:left;"| 
|| 3 || 1 || 0 || 2 || 4 || 5 || -3 || **3** 
|- align=center style="background:#FFFFFF;"
| 4.||style="text-align:left;"| 
|| 3 || 0 || 0 || 3 || 0 || 7 || -7 || **0**

;
Հաղթանակի համար շնորհվում էր 2 միավոր, ոչ-ոքիի համար՝ 1։

## Արդյունքներ

## Ռմբարկուներ


### 3 գոլ
*  Ռոբերտ ՄաքՔոլլ
*  Ալեքսանդեր Սմիթ
### 2 գոլ
*  Ջեք Բելլ
*  Դևիդ Ուիլսոն
*  Բիլլի Մերեդիթ
*  Թոմաս Փերրի
### 1 գոլ
*  Սթիվ Բլումեր
*  Հարրի Ջոնսոն
*  Չարլզ Սեգար
*  Ջեֆրի Ուիլսոն
*  Ռոբերտ Հեմիլթոն
*  Ջոն Քեմփբել
*  Ուիլյամ Բատլեր


 

Կատեգորիա:1899 ֆուտբոլում
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի Միացյալ Թագավորության տնային առաջնություն
Կատեգորիա:1900 ֆուտբոլում
Մեծ Բրիտանիայի տնային առաջնություն 1900/1901

**1900/1901 մրցաշրջանի Մեծ Բրիտանիայի տնային առաջնությունը** տասնութերորդն էր։ 20-րդ դարի առաջին առաջնությունում տասներորդ անգամ հաղթող դարձավ յի հավաքականը։

Մրցաշարը մեկնարկեց - խաղով, որում շոտլանդացիները ջախջախեցին մրցակցին 11։0 հաշվով՝ տանելով ամենախոշոր հաշվով հաղթանակը հավաքականի պատմության ողջ ընթացքում։ Սակայն հաղթական ալիքը պահել չհաջողվեց՝ ուելսցիների հետ հաջորդ խաղում արձանագրվեց ոչ-ոքի՝ 1։1։ Դրանից հետո մրցաշարում մեկնարկած յի հավաքականը տարավ խոշոր հաշվով երկու հաղթանակ ուելսցիների և իռլանդացիների նկատմամբ։ - խաղում թեև արդեն ոչինչ չէր որոշվում, բայց այն անցավ համառ պայքարում և նվազագույն հաշվով հաղթեցին ուելսցիները, ինչը նրանց պարգևեց 3-րդ տեղը։

Մրցաշարի ելքը ավանդաբար վճռվեց Լոնդոնում կայացած - խաղում։ Անգլիացիներին բավարարում էր նաև ոչ-ոքին, որին և նրանք հասան՝ արձանագրվեց 2։2 հաշիվը։

## Մրցաշարային աղյուսակ

|- align=center style="background:#FFFFFF;"
| 1.||style="text-align:left;"|
|| 3 || 2 || 1 || 0 || 11 || 2 || +9 || **5**
|- align=center style="background:#FFFFFF;" 
| 2.||style="text-align:left;"| 
|| 3 || 1 || 2 || 0 || 14 || 3 || +11 || **4**
|- align=center style="background:#FFFFFF;"
| 3.||style="text-align:left;"| 
|| 3 || 1 || 0 || 2 || 2 || 7 || -5 || **2** 
|- align=center style="background:#FFFFFF;"
| 4.||style="text-align:left;"| 
|| 3 || 0 || 0 || 3 || 0 || 15 || -15 || **0**

Հաղթանակի համար շնորհվում էր 2 միավոր, ոչ-ոքիի համար՝ 1։

## Արդյունքներ

## Ռմբարկուներ

### 5 գոլ
*  Սթիվ Բլումեր
*  Ռոբերտ Հեմիլթոն
### 4 գոլ
*  Սենդի ՄաքՄահոն
### 3 գոլ
*  Տիպ Ֆոսթեր
*  Ջոն Քեմփբել
### 1 գոլ
*  Ֆրեդ Բլեքբեռն
*  Էռնեստ Նիդհեմ
*  Թոմաս Քրոուշոու
*  Դևիդ Ռասել
*  Ջոն Ռոբերտսոն
*  Օուեն Ջոնս
*  Թոմաս Փերրի


Կատեգորիա:Ֆուտբոլ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի Միացյալ Թագավորության տնային առաջնություն
Պուշկինո (Լոռու մարզ)

**Պուշկինո**, գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Գյուլագարակ համայնքում։

Գտնվում է  Ստեփանավան քաղաքից մոտ 4 կմ հարավ-արևելք, Ձորագետի աջակողմյան Գարգառ վտակի ափին։ Պուշկինո է վերանվանվել 1937 թվականի փետրվարի 14-ին։ Նախկինում կոչվել է Գյառգյառ ռուսական։

## Ընդհանուր տեղեկություններ
Ծովի մակերևույթից բարձրությունը կազմում է 1450 մ, հեռավորությունը մարզկենտրոն Վանաձորից՝ 15 կմ հյուսիս-արևմուտք։

Պուշկինո համայնքի բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է ցորենի, գարու, կարտոֆիլի, բանջարարաբոստանային, ինչպես նաև կերային կոլտուրաների մշակմամբ։ Գյուղացիների մեծ մասն զբաղվում է անասնապահությամբ։ Արտադրում են կաթ, միս, բուրդ, ձու, մեղր։

Պուշկինոն ներկայիս անունը ստացել է 1870 թվականին ռուս գրող Ալեքսանդր Պուշկինի պատվին։

Գյուղն ունի հիմնական դպրոց։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքների՝ Պուշկինոյի մշտական բնակչությունը կազմել է 339 մարդ, առկա բնակչությունը՝ 321 մարդ։ Ժամանակին բնակեցված է եղել ռուսներով։

Ստորև աղյուսակում ներկայացված է Պուշկինոյի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում.

## Կլիմա
Կլիման ձմռանը ցուրտ է, ամռանը՝ զով։ Ունի տիպիկ լեռնային ռելիեֆ։ Հողերն ունեն կավաավազային մեխանիկական կազմ։

## Տես նաև
* Լոռու մարզ
* Պուշկինոյի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գյուլագարակ համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Լոռու մարզի գյուղեր
Սարատովկա (գյուղ, Լոռու մարզ)

**Սարատովկա**, գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Տաշիր համայնքում։

Գտնվում է Տաշիր քաղաքից մոտ 2 կմ հարավ` Տաշիր գետի աջ ափին։ Գյուղը տեղակայված է ծովի մակերևույթից 1480մ բարձրության վրա, հեռավորությունը մարզկենտրոնից՝ 38 կմ հյուսիս-արևմուտք։ 2017 թվականից մտնում է Տաշիր համայնքի կազմի մեջ։ Գյուղի միջով անցնում է Տաշիր գետը։ Գյուղի միջով է անցնում Երևան-Թբիլիսի մայրուղին։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1910 թվականին Եկատերինա II-ի ժամանակ աքսորված մոլականների կողմից։ Բոգդանով ազգանունով մի մարդ բնակվել է այդ տարածքում, այնտեղ զբաղվել անասնապահությամբ և այդ հատվածը անվանել Բոգդանով խուտուր։ Հաջորդաբար մոտակա գյուղերից մարդիկ տեղափոխվել և բնակություն են հաստատել այստեղ, և գյուղը ստացել է Սարատովկա անունը։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Սարատովկայի մշտական բնակչությունը կազմել է 424, առկա բնակչությունը՝ 354 մարդ։ Նախկինում բնակեցված է եղել հիմնականում ռուսներով, ներկայումս ունի խառը հայ-ռուսական բնակչություն։

Սարատովկայի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունն զբաղվում է անասնապահությամբ, կարտոֆիլի, կաղամբի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Կլիմա
Կլիման բարեխառն լեռնային է, տևական ցուրտ ձմեռներով։ Ամեն տարի հաստատվում է կայուն ձնածածկույթ։ Ամառները տաք են, համեմատաբար խոնավ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Տաշիր համայնքի բնակավայրեր
Արևելաեվրոպական պլատֆորմ

**Արևելաեվրոպական պլատֆորմ**, Ռուսական պլատֆորմ, երկրակեղևի հարաբերականորեն կայուն տեղամասերից մեկը, ընդգրկում է Արևելյան Եվրոպան, սահմանափակվելով հյուսիսից՝ Սկանդինավյան, արևելքից՝ Ուրալի, հարավից՝ Ղրիմի և Կովկասի լեռնաշղթաներով։ Հիմքը կազմված է մինչքեմբրյան ծալքավոր բյուրեղային թերթաքարերից, որոնք մեծ մասամբ ծածկված են պալեոզոյան, մեզոզոյան և կայնոզոյան ծովային ու ցամաքային նստվածքների գրեթե հորիզոնական շերտերով։ Արևելաեվրոպական պլատֆորմում առանձնացվում են հետևյալ կառուցվածքները՝ Բալթիական և Ուկրաինական վահանները, Դնեպրո-Դոնեցկի ավլակոգենը, Վորոնեժի զանգվածը և Մերձկասպյան իջվածքը։

Կատեգորիա:Տեկտոնիկա
Կատեգորիա:Եվրոպայի երկրաբանություն
Կենսածին խթանիչներ

**Կենսածին խթանիչներ** (, ; ), բիոգեն խթանիչներ, կենսաբանական ակտիվությամբ օժտված նյութեր, որոնք որոշակի պայմաններում առաջանում են բուսական և կենդանական հյուսվածքներում։ Կենսածին խթանիչների մասին ուսմունքն առաջինը մշակել է խորհրդային ակնաբան Վ. Ֆիչատովը։ Կենսածին խթանիչների քիմիական բաղադրությունը և ազդեցության մեխանիզմը պարզաբանված չեն։

## Սինթեզ
Կենսածին խթանիչներ պարունակող պատրաստուկները ստացվում են բուսական և կենդանական ծագում ունեցող հյուսվածքները անբարենպաստ պայմանների (սառեցում, երկարատև մթություն, ռենտգենյան կամ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ) ազդեցությանը ենթարկելով, ինչպես նաև տորֆից, լիմանային ցեխից են։ Վերջիններիս մեջ կենսածին խթանիչների առկայությունը պայմանավորված է մեռած միկրոֆլորայով և միկրոֆաունայով։

Թողարկվում են կենսածին խթանիչներ. պարունակող մի շարք պատրաստուկներ, հալվեի հեղուկ մզվածք, հալվեի լինիմենտ, ֆիբսեն։ Հիշյալ պատրաստուկները նշանակվում են քրոնիկական բորբոքումների, կազմափոխման և ապաճման պրոցեսների ժամանակ։ Կենսածին խթանիչների կիրառումը դրական արդյունք է տալիս աչքի տարբեր հիվանդությունների, ստամոքսի խոցի, մաշկի տրոֆիկ խոցերի ժամանակ։

## Կիրառում
Անասնաբուծության մեջ կենսածին խթանիչներ. պարունակող պատրաստուկներն օգտագործվում են բուժիչ նպատակով (երկարատև, չապաքինվող վերքերի, խոցերի, էկզեմաների, ոսկրերի կոտրվածքների, մաստիտների և այլնի դեպքում), ինչպես նաև մատղաշների աճի խթանման, գյուղատնտտեսական կենդանիների բազմապտղաբերության, արտադրողականության բարձրացման համար։

## Գրականություն
*
*

Կատեգորիա:Կենսոլորտ
Կաքավագրություն

thumb

**Կաքավագրություն** (կաքավ-պար և գրություն բառերից), պարագրություն, կինետոգրաֆիա (κίνησιζ— շարժում և գրաֆիա), պարի, լայն առումով՝ շարժման գրանցում։ Պարային շարժումների առաջին, հաստատուն գրանցումները մեզ հասել են XV դարից։ Պահպանվել են Մարգարիտ Ավստրիացու գրանցումները։ Աշխարհում հայտնի են և ընդունված Ռուդոլֆ ֆոն Լաբանի և Սրբուհի Լիսիցյանի պարի գրանցման սիստեմները։ 1930-ական թվականներին. Ս. Լիսիցյանն իր սիստեմով գրանցել է բազմաթիվ հայկական պարեր։ Այդ սիստեմը որպես պարտադիր ուսուցում մտցվել է Մեծ թատրոնի բալետային խումբ։ Գրանցվել են բալետային մի շարք բեմադրություններ և տարբեր ժողովուրդների պարեր։

## Գրականություն
* *«Scientific American»* (1891թ․ հունիսի 20-ի թողարկում)

Կատեգորիա:Պարարվեստ
Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ
Ֆենոմեն

**Ֆենոմեն** ( - երևացող), իրողություն, եղելություն (որը դիտված է կամ կարելի է դիտել՝ դիտումներով հաստատել), մասնավորապես՝ արտասովոր, արտակարգ իրողություն, ինչպես նաև որևէ բանի արտահայտություն՝ արտաքին դրսևորում։

Այս իմաստներով նախապատվությունը պետք է տալ «երևույթ» բառին, բայց գործածական է «ֆենոմենոլոգիական» տերմինը «արտաքին դրսևորմանը վերաբերող», «նկարագրական» իմաստով, օրինակ՝ «ֆենոմենոլոգիական թերմոդինամիկա»։

Փիլիսոփայության մեջ ֆենոմեն տերմինն օգտագործվում է հայեցողության առարկա հանդիսացող երևույթը նշանակելու համար․

# Իդեալիստական որոշ ուսմունքներում և դրանց նկարագրության ժամանակ ֆենոմենն անվանում են զգայական հայեցողության առարկա հանդիսացող (զգայական փորձի մեջ տրված) երևույթը՝ ի տարբերություն ինտելիգիբիլ ( - մտահասանելի) էության՝ նոումենի։ Ըստ որում ֆենոմենը կարող է ըմբռնվել որպես այդ վերացական էության դրսևորում, այսինքն՝ որպես բուն իմաստով երևույթ, բայց այնպես, ինչպես այն տրված է զգայական հայեցողությանը (նեոպլատոնականություն, Լայբնից, Կանտ և այլն), և կարող է մեկնաբանվել նաև որպես միակ, ինքնաբավ իրողություն։ 
# Փիլիսոփայության և հոգեբանական որոշ ուսմունքներում ֆենոմեն անվանում են մտային (ինտելեկաուալ) հայեցողության առարկաները, որոնք կազմում են գիտակցության այս կամ այն գործողության (ընկալման, մտածողության, հիշողության, երևակայության և այլն) բովանդակությունը («գիտակցության երևույթներ», «գիտակցության փաստեր»)։

Ֆենոմենի այս նշանակությունից են ելնում ֆենոմենոլոգիայի տարբերակները՝ ընկալման ֆենոմենոլոգիա, ոգու ֆենոմենոլոգիա և այլն։

## Գրականություն

* Михайлов К. А. Феномен // Новая философская энциклопедия / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и допол. — М.։ Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9

Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Ֆենոմենոլոգիա
Կատեգորիա:Մետաֆիզիկայի հասկացություններ
Ֆենոմենալիզմ

[222px|մինի|[Իմանուիլ Կանտ]]
**Ֆենոմենալիզմ**, փիլիսոփայական ուսմունք, որը ճանաչողությունը սահմանափակում է զգայական փորձի մեջ տրված երևու թևերով՝ ֆենոմեններով։

Համապատասխանաբար, ֆենոմենները համարվում են տեսականորեն միակ հավաստի կամ միակ հնարավոր, ինքնաբավ իրականությանը, որին պետք է հանգեցվի բնագիտական տեսությունների բովանդակությունը։ Ֆենոմենալիզմը ծագում է էմպիրիզմի իմացաբանական դժվարություններից․ այն բնորոշ է սուբյեկտիվիստական էմպիրիզմի բոլոր տարատեսակություններին (Բերկլի, Հյում, պոզիտիվիզմ, պրագմատիզմ և այլն), որոշ վերապահություններով՝ նաև Իմանուիլ Կանտի իմացաբանական ուսմունքին։

Ֆենոմենալիզմը հրաժարվում է օբյեկտիվ բովանդակություն վերագրել այն վերացական արտափորձային էություններին, որոնք մուծվում են տեսական ընդհանրացումներում և փիլիսոփայության մեջ։

Կատեգորիա:Ֆենոմենոլոգիա
Կատեգորիա:Իմացաբանական տեսություններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տեսություններ
Կատեգորիա:Վերլուծական փիլիսոփայություն
Արեգնի վանք

**Արեգնի վանք**, գտնվում է Կիլիկիայում, Ջահան և Զեյթուն գետերի միախառնման տեղում, բարձր սարահարթի վրա։ Հավանաբար հիմնադրվել է IX—X դդ․։ Առաջին անգամ հիշատակվում է 1065-ին, Գրիգոր Բ Վկայասեր կաթողիկոսի օրոք։ Եղել է դպրության խոշոր կենտրոն, ուր կրթություն է ստացել Ներսես Շնորհալին։ Արեգնի վանքն ավերված է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադանայի մարզի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:9-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական գոյություն չունեցող եկեղեցիներ
Հովհաննես Այվազովսկու հուշարձան (Երևան)

**Հովհաննես Այվազովսկու հուշարձան**, գտնվում է Երևանում՝ Օղակաձև զբոսայգում, Երևանի Կամերային երաժշտության տան մոտ, տեղադրվել է 2003 թվականին։

## Հեղինակներ
* Քանդակագործ՝ Յուրի Պետրոսյան
* Ճարտարապետ՝ Ստեփան Քյուրքչյան

## Տվյալներ
Հուշարձանը կառուցված է բրոնզից և գրանիտից, բարձրությունը 3,5 մետր է։

## Պատմություն
Հայ մեծանուն ծովանկարիչ Հովհաննես Այվազովսկու հուշարձանի բացման արարողությունը տեղի է ունեցել 2003 թվականի մայիսի 1-ին Կամերային երաժշտության տան հարևանությամբ։ Արձանի ստեղծման համար մրցույթ էր հայտարարվել դեռևս 1987 թվականին, որում հաղթել էր Յուրի Պետրոսյանի ներկայացրած քանդակը։ Արձանի ստեղծման գործին աջակցել է մոսկվաբնակ գործարար Սենիկ Գևորգյանը։

Արձանը բացել են Երևանի այն ժամանակվա քաղաքապետ Ռոբերտ Նազարյանը և նախկին քաղաքապետ Մուրադ Մուրադյանը։

Նկարչի ձեռքի բրոնզաձույլ վրձինը պարբերաբար գողանում են։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Հովհաննես Այվազովսկի....JPG
Պատկեր:H_ayvazoskiy.jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Յուրի Պետրոսյանի քանդակներ
Կատեգորիա:Ստեփան Քյուրքչյանի հուշարձաններ
Ռուդոլֆ II (Սրբազան Հռոմի կայսր)

**Ռուդոլֆ II** (), եղել է Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր 1576 թվականից մինչև նրա մահը 1612 թվականը, նա հաջորդեց իր հորը Մաքիսիմիլիան II-ին։ Նա սերում էր Եվրոպայում իշխող Հաբսբուրգների տոհմից։ Համարվում է, որ նրա թույլ տված սխալներից է բռնկվել Երեսնամյա պատերազմը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսրեր
Կատեգորիա:16-րդ դարի Եվրոպայի միապետներ
Կատեգորիա:Կաթոլիկ միապետներ
Բելգիացիներ

300px|frameless**Բելգիացիներ** (, , ), Բելգիայի Թագավորության բնակիչությունը է։ Հիմնական լեզուներն են հոլանդերենը՝ որով խոսում են ֆլամանդացիները և ֆրանսերենը՝ որով խոսում են վալոնները (նաև՝ բրյուսելցիները)։

Բելգիացիները առանձին ժողովուրդ չեն և բաժանված են երկու տարբեր խմբերի։ Բելգիան որպես անկախ պետություն գոյություն ունի 1830 թվականից։ Բելգիայի բնակչության մեծամասնությունը կաթոլիկ են։

1830 թվականի հեղափոխությունը հանգեցրեց ժամանակավոր կառավարության և ազգային կոնգրեսի ներքո անկախ երկրի ստեղծմանը։ «Բելգիա» անվանումն ընդունվել է երկրի համար, բառը ծագել է Gallia Belgica-ից՝ հռոմեական գավառ Գալիայի ամենահյուսիսային մասում, որը մինչև հռոմեական արշավանքը մ.թ.ա. 1-ին դարում էր։ Լատինական անվանումը վերածվել է 1790 թվականին կարճատև Միացյալ Բելգիայի Պետությունների կողմից, որոնք ստեղծվել են 1789 թվականին Ավստրիական տիրապետության դեմ տեղի ունեցած հեղափոխությունից հետո։ Քանի որ այն ժամանակ «բելգիական»-ին համարժեք ածական գոյություն չուներ, ֆրանսերեն «Belgique» (կամ «Belgium») գոյականն ընդունվեց և՛ որպես գոյական, և՛ ածական՝ լատիներենից փոխառված երևույթ, որը դեռևս տարածված էր այդ ժամանակաշրջանում։ Տասնվեցերորդ դարից ցածր երկրները կամ «Նիդեռլանդները» լատիներեն կոչվում էին «Belgica», ինչպես և Հոլանդիայի Հանրապետությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բելգիայի ազգեր
Կատեգորիա:Բելգիացիներ
Վահագնաձոր

**Վահագնաձոր** (նախկին անվանումը՝ *Շահալի կայարան*), գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Գուգարքի տարածաշրջանում։ 2021 թվականին ընդգրկվել է Փամբակ համայնքի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Գյուղը տեղակայված է Փամբակ գետի ափին՝ ծովի մակերևույթից 1040 մ բարձրության վրա։ Գտնվում է մարզկենտրոն Վանաձորից մոտ 10 կմ հյուսիս-արևելք և Վանաձոր-Ալավերդի ճանապարհի 20-րդ կմ-ի վրա։ Գյուղի կենտրոնով հոսում են Փամբակ գետը, ինչպես նաև Զամառլու և Սիսի կոչվող փոքրիկ գետերը։ Փամբակ գետը համայնքը բաժանում է երկու թաղամասերի։ Գետի վրա կառուցված երեք կամուրջները թաղամասերը կապում են միմյանց հետ։ Կլիման ձմռանը մեղմ է, ամռանը՝ զով։

Համայնքը սահմանակցում է Վահագնի, Եղեգնուտ և Փամբակ գյուղերին։

## Պատմություն
Նախկին Շահապի կայարան գյուղը բնակեցվել է 1980 թվականին։ Սակայն գյուղը ավելի հին հիմքեր ունի, որի մասին է խոսում գյուղում կառուցված երկաթգծի Զամառլու կոչվող կամուրջը։ Համայնքը նախկինում միացված է եղել Վահագնի գյուղին։ 1990 թվականից համարվել է առանձին համայնք։

Նախկինում եղել է երկաթուղային կայարանին կից ավան։ Վահագնաձոր  է վերանվանվել 1978 թվականի հունվարի 25-ին։

### Պատմամշակութային հուշարձաններ
Գյուղում գտնվում է 19-րդ դարի կամուրջ։ 2015 թվականի հոկտեմբերի 17-ին ձեռամբ Գուգարաց թեմի առաջնորդ Տեր Սեպուհ արքեպիսկոպոս Չուլջյանի օծվել է Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին, որը կառուցվել է համայնքաբնակ Արտուշ Փարեմուզյանի և նրա ընտանիքի բարերարությամբ։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թվական մարդահամարի արդյունքների՝ Վահագնաձորի մշտական բնակչությունը կազմել է 300, առկա բնակչությունը՝ 295 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունն զբաղվում է անասնապահությամբ և երկրագործությամբ։

## Տես նաև
* Վահագնաձորի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Փամբակ համայնքի բնակավայրեր
Քարաձոր

**Քարաձոր**, գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Սպիտակ համայնքում։

Սպիտակ քաղաքից հեռու է մոտ 2 կմ հյուսիս-արևելք։ Գյուղը տեղակայված է Քարաձոր գետի ափին՝ ծովի մակերևույթից 1550 մ բարձրության վրա։ Հիմնադրվել է 1836 թվականին, իսկ Քարաձոր վերանվանվել է 1946 թվականին։

## Պատմություն
Գյուղում պահպանվել է 19-րդ դարի եկեղեցի։

Սպիտակի տարածաշրջանի միակ գյուղն է, որը չի ունեցել իր հեռավոր անցյալը։ Առաջին բնակիչներն այստեղ են եկել 1865 թվականին, երբ Համզաչիման (այժմյան Մարգահովիտ) գյուղից այստեղ են տեղափոխվել 6-7 ընտանիքներ։ Իսկ ինչն էր նրանց տեղափողման պատճառը։ Պարզվել է, որ համզաչիմանցիները ամեն տարի իրենց անասուններին ամռանը արածեցնելու են բերե այս բուսառատ վայրը։ Ամենայն հավանականությամբ եկվորները որոշել են մշտական բնակություն հաստատել այստեղ, ամեն անգամ գնալ գալու փոխարեն։ 1918 թվականին նրանց է միացել նաև Արևմտյան Հայաստանից գաղթած ևս մեկ ընտանիք։

Գյուղը խիստ տուժել է 1988 թ. Սպիտակի երկրաշարժի ժամանակ։ Զոհվել է 38 մարդ, ավերվել շինությունների կեսը։

## Բնակչություն
Ըստ ՀՀ 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքների՝ Քարաձորի մշտական բնակչությունը կազմել է 331, առկա բնակչությունը՝ 292 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունն զբաղվում է կաթնամթերքի արտադրությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

Ոռոգման ջուր չունենալու պատճառով համայնքը դժվարանում է կազմակերպել գյուղատնտեսական մթերքների արտադրությունը։ Հիմնականում զբաղվում են ցորենի, գարու, առվույտի, կարտոֆիլի, կաղամբի և այլ բանջարա-բոստանային կուլտուրաների արտադրությամբ։ 
Անասնապահությունը նոր է սկսել վերելք ապրել։

## Տես նաև
* Լոռու մարզ
* Քարաձորի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Սպիտակ համայնքի բնակավայրեր
Փոքր Այրում

**Փոքր Այրում**, գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Ալավերդի համայնքում։

## Աշխարհագրություն
Տեղակայված է Դեբեդ գետի ձախ ափին՝ ծովի մակերևույթից 700 մ բարձրության վրա։ Ալավերդի քաղաքից հեռու է մոտ 12 կմ դեպի հյուսիս-արևելք։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքների՝ Փոքր Այրումի մշտական բնակչությունը կազմել է 160, առկա բնակչությունը՝ 136 մարդ։ Մինչև 1989 թվականը եղել է ադրբեջանաբնակ գյուղ։

Փոքր Այրումի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ալավերդի համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Լոռու մարզի գյուղեր
Արևելաչինական ծով

**Արևելաչինական ծով**, *Դունհայ*, Խաղաղ օվկիանոսի կիսափակ ծով Չինաստանի և Թայվան, Ռյուկյու ու Կյուսյու կղզիների միջև։ Մակերեսը համաձայն խորհրդային տվյալների 836 հզր․ կմ² է, համաձայն արևմտյան սահմանման 1 249 հզ կմ², միջին խորությունը՝ 349 մ, առավելագույնը՝ 2717 մ։ Արևելաչինական ծովն է թափվում Յանցզի գետը։ Ծովի արևելյան մասով անցնում է Հյուսիսային պասատային հոսանքի շարունակությունը, որը հյուսիսում ճյուղավորվում է․ մեկ ճյուղն ուղղվում է դեպի Ճապոնական ծով, իսկ մյուսից սկզբնավորվում է Կուրոսիո հոսանքը։

Կլիման մուսոնային է։ Մայիս-հոկտեմբերին 3-4 անգամ հարավից հյուսիս անցնում են թայֆունները։ Ջրի միջին ջերմաստիճանը ձմռանը՝ հյուսիս-արևմուտքից դեպի հարավարևելյան փոխվում է 7&nbsp;°C-ից մինչև 16&nbsp;°C, ամռանը՝ 27°-28&nbsp;°C, տարեկան տեղումները մինչև 2244 մմ է։ Ջրի աղիությունը 34, 5°/օօ է, գետաբերանների մոտ՝ 5-10°/օօ։ Հաճախակի լինում են ստորջրյա երկրաշարժեր (ցունամի)։ Մակընթացությունները կեսօրյա բնույթի են և հասնում են մինչև 7, 5 մ բարձրության։ Արևելաչինական ծովում զարգացած է ձկնորսությունը։ Խոշոր նավահանգիստներն են Շանհայը, Ցզիլունը (ՉԺՀ), Նագասակին (Ճապոնիա)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևելաչինական ծով
Կատեգորիա:Ճապոնիայի ծովեր
Կատեգորիա:Չինաստանի աշխարհագրություն
Արևելապոնտական լեռնաշղթա

**Արևելապոնտական լեռներ**, *Խաղտյաց լեռներ, Արժլու, Արևելապոնտաական լեռներ, Բսլխար, Բսլխար դաղ, Բսլխալ ղաղ, Բարիատրյան լեռներ, Բոլխար, Էլկեզի, Էլկըզի, Իլակ-Մեսջիդի, Լազիստանի լեռներ, Լազսաանի լեոներ, Խաղդյաց լեոներ, Խաղտիք, Պահարյա լեռներ, Պահարյաց լեռներ, Պարատրես, Պարիադիս, Պարիադրես, Պարիադրեսի շղթա, Պարիսսլրյաձ լեոներ, Պարիաղրոս, Պարխ, Պարխալ, Պարխար, Պարխսր լերներ, Պարխարի լեոներ, Պարխարյաճ լեռներ, Պարխոաթրաս*, լեռնային համակարգ Թուրքիայում, Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսում։ Ձգվում է Սև ծովի հարավարևելյան ափին զուգահեռ, Մելետ գետից (արևմուտքում) մինչև Ճորոխի ստորին հոսանքը (արևելքում)։ Երկարությունը 500 կմ է, բարձրությունը՝ մինչև 3937 մ (Քաջքար լեռ)։

Կազմված է կավճի և երրորդականի բյուրեղային, մետամորֆային և նստվածքա-հրաբխային ապարներից (կրաքարեր, տուֆոգեններ և գրանիտներ)։ Հարուստ է բազմամետաղային հանքավայրերով, հատկապես արծաթով (Գյումուշխանե)։ Լեռնաշղթաների (Գիրեսուն, Զիգանա, Քաջքար, Լազիստանի, Սպեր) միջին բարձրությունը գերազանցում է 3000 մ-ից, իսկ առանձին գագաթներ ծածկված են հավերժական ձյունով։ Կան անթրոպոգենի սառցապատումների հետքեր։ Հարմար և անցանելի է միայն Զիգանայի լեռնանցքը։

Արևելապոնտական լեռները մասնատված են Խարշատ, Դագիրման և այլ գետերի հովիտներով։ Հյուսիսահայաց լանջերին (տեղումները 3000 մմ) տարածված են մերձարևադարձային սաղարթավոր (մինչև 400 մ), խառը (400-1250 մ) և փշատերև (մինչև 1900 մ) անտառներ, հարավահայաց չորային լանջերին՝ միջերկրածովային չորասեր անտառներ ու թփուտներ (կան նաև Հայկական բարձրավանդակին հատուկ չորասեր տեսակներ), 2000 մ-ից բարձր ենթալպյան և ալպյան մարգագետիններ են։

V դարի պատմիչները հիշատակում են Պարխար(յան) կամ Պարիադրես(յան) ձևերով, հետագայում հայտնի են Պարխալ կամ Բոլխար անուններով։ Ն. Ադոնցը սրանց անունը համեմատում է Բարխ ամրոցի անվան հետ։ Թուրքերն անվանել են Ելկըզի։ Այժմ կոչվում են Լազիստանի լեռներ։ Խաղտյաց լեռների նշանավոր գագաթներն են՝ Քաջքար կամ Խալքար և Վերձնբակ, Դեմիրղռան։ Ավարայրի ճակատամարտից հետո այստեղ էր ամրացել Հմայակ Մամիկոնյանը։ Վ. Արևելցու պատմած ավանդությամբ Սուրբ Սահակի աշակերտ Անդրեաս աբեղան սրա խորշերում էր թաքցրել ու Նունեի խալը, որն ստացել էր Վ. Մամիկոնյանի դուստր Շուշանիկից։ Ըստ ավանդության, 1011 թ. թոնդրակեցիները փշրել են այս լեռների մի ճյուղի վրա գտնվռղ խաչքարը, սրա համար պատժվել են։ Ունի բագմամետաղային հարուստ հանքավայրեր։ Նշանավոր են Գյումուշխանեի արծաթի հանքերը։ Միջին բարձրությունը հասնում է 3000 մ։ Առանձին գագաթները ծածկված են հավերժական ձյունով, կտրատված է մի քանի գետահովիտներով։ Լանջերր անտաոածածկ են, բարձրադիր գոտիները ծածկված են ալպյան մարգագետիններով

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի ազգային այգիներ
Արևելասիբիրական ծով

**Արևելասիբիրական ծով**, Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ծայրամասային ծով, Ասիայի հյուսիսարևելյան ափերի մոտ, Նորսիբիրական կղզիների և Վրանգելի կղզու միջև։

Հյուսիսային սահմանն անցնում է մոտավորապես 200 մ իզոբարով։ Տարածվում է մայրցամաքային ծանծաղուտի ծայրեզրով։ Մակերեսը 936 հզ․ կմ³ է, միջին խորությունը՝ 45 մ, առավելագույնը՝ 155 մ։ Ջրի ծավալը՝ 42 հզ․ կմ³։ Ափագիծը թույլ է կտրտված։ Առաջացնում է Չաունյան խորշը և Կոլիմայի ծոցը։ Արևելա-Սիբիրական ծովում են գտնվում Նորսիբիրական կղզիների մի մասը, Արջի կղզիները, Այոն, Շալաուրով կղզիները և այլն։ Արևելա-Սիբիրական ծով են թափվում Կոլիմա, Ալազեյա, Ինղիգիրկա և ուրիշ գետեր։ Կլիման արկտիկական է։ Ձմռանը ամբողջ ծովը սառցակալում է, ամռանը արևմտյան մասն առափնյա գոտում (երբեմն մինչև մի քանի հարյուր կմ լայնությամբ) ազատվում է սառույցներից, բայց լողացող սառույցները արևելյան ափերի մոտ պահպանվում են։ Ջրի ջերմաստիճանը ամռանը բաց ծովում 0&nbsp;°C և -1&nbsp;°C է, ձմռանը սառույցի տակ տատանվում է -1, 2°-ից մինչև -1․8&nbsp;°C, մեծ խորություններում - 1, 5&nbsp;°C -ից ցածր է։ Աղիությունը՝ մինչև 30%։ Մակընթացությունները կեսօրյա բնույթի են և աննշան։

Հոսանքները շրջանաձև են, ունեն ժամսլաքի շարժման հակառակ ուղղություն։ Արևելա-Սիբիրական ծովը հարուստ է արդյունագործական նշանակություն ունեցող գազաններով և ձկներով։ Գլխավոր նավահանգիստներն են Պևեկը, Ամբարչիկը։ Արևելա-Սիբիրական ծովը Հյուսիսային ծովային ուղու մասն է։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի ծովեր
Կատեգորիա:Արևելասիբիրական ծով
Արևելյան Սիբիր

thumb|right|300px|Արևելյան Սիբիր
**Արևելյան Սիբիր**, Ռուսաստանի ասիական տարածքի մի մասը՝ Ենիսեյից արևելք մինչև Խաղաղ օվկիանոսի ջրբաժանը և Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ծայրամասային ծովերից մինչև Ռուսաստանի հարավային սահմանները։

## Տես նաև
* Սիբիր

Կատեգորիա:Ռուսաստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Սիբիր
Արևելյան Տիգրիս

**Արևելյան Տիգրիս** (հնում՝ Ջերմ), գետ Հայկական լեռնաշխարհում։ Միանալով Արևմտյան Տիգրիսին՝ առաջացնում է Տիգրիս գետը։ Երկարությունը 268 կմ է, ավազանը՝ 10850 կմ²։ Սկիզբ է առնում Կորդվաց լեռների արևելյան լանջերից, մոտ 3000 մ բարձրությունից և մինչև գետաբերան հոսում արևմտյան ուղղությամբ։ Վերին հոսանքում կոչվում է Նորդուզ, միջինում՝ Շատախ, ապա՝ Բոհտան։ Ընդունում է բազմաթիվ փոքր վտակներ, որոնք առաջացնում են խոր կիրճեր։ Գլխավոր վտակներից են Մոկսը, Սինբերը։ Լեռնային գետ է, ունի մեծ անկում, վերին հոսանքում՝ 20-30 մ, ստորինում՝ 10-12 մ։ Սնումը խառն է, հիմնականում՝ ձնհալքի և ստորերկրյա ջրերից։ Հորդանում է գարնանը (մարտ-մայիս), ամռանը և ձմռանը սակավաջուր է։ Էներգետիկ պաշարները չեն օգտագործվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Տիգրիս գետի վտակներ
Արևմտյան Գաթեր

**Արևմտյան Գաթեր**, Սախյադրի, լեռնաշղթա Հնդկաստանում, Հնդստան թերակղզու արևմտյան եզրային բարձրադիր մասը։ Երկարությունը մոտ 1800 Կմ է, բարձրությունը՝ մինչև 2698 մ (Անայմուդի լեռ)։ Կազմված է լավաներից, գնեյսներից և քվարցիտներից։ Արևմտյան Գաթերի արևելյան լանջերը մեղմորեն ձուլվում են Դեկանի սարահարթին, արևմտյանը՝ կտրուկ իջնում դեպի ծովափնյա հարթավայրը, հարավում վերածվում հորստային զանգվածների։ Կլիման մերձհասարակածային է, մուսոնային։ Տարեկան տեղումները՝ 2-5 հզ․ մմ։ Գերակշռում են արևադարձային տերևաթափ (արևմտյան հողմադեմ լանջերին) և մշտադալար խոնավ արևադարձային (հարավում) անտառները։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Peakbagger.com
* Геология Западных Гат

Կատեգորիա:Հնդկաստանի աշխարհագրություն
Արևմտյան Դվինա

**Արևմտյան Դվինա** (, Լատվիայում՝ **Դաուգավա**, , , ), գետ Ռուսաստանում, Բելառուսում և Լատվիայում (վերջինիս սահմաններում՝ Դաուգավա)։ Երկարությունը 1020 կմ է, ավազանը՝ 87900 կմ2։ Սկիզբ է առնում Վալդայան բարձրությունից և թափվում Ռիգայի ծոցը։ Ունի զառիթափ ափերով նեղ, խոր հովիտ։ Արևմտյան Դվինան տեղ-տեղ ծանծաղ է, սահանքավոր։ Սնումը հիմնականում ձնային և գրունտային ջրերից է։ Տարեկան միջին ծախսը գետաբերանի մոտ 700 մ3/վրկ է։ Սառցակալում է դեկտեմբեր-մարտ ամիսներին։ Վտակներն են Մյոժան, Կասպլյան, Լուչեսան, Ուլլան, Դիսնան՝ ձախից, Տորոպան, Դրիսսան, Այվիեքստ են, Դուբնան, Օգրեն՝ աջից։ Նավարկելի է առանձին հատվածներում։ Բերեզինյան ջրանցքով Արևմտյան Դվինան միացած է Դնեպրին։ Արևմտյան Դվինայի վրա են Պլյավինի և Կեգումի ՀԷԿ-երը, կառուցվում է (1972) Ռիգայի ՀԷԿ-ը։ Արևմտյան Դվինայի ափին են Վիտեբսկը, Պոլոցկը, Դաուգավպիլսը, Եկաբպիլսը, գետաբերանի մոտ՝ Ռիգա ծովային նավահանգիստը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Բելառուսի գետեր
Կատեգորիա:Լատվիայի գետեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կատեգորիա:Սահմանային գետեր
Փամբակ կայարանին կից

**Փամբակ կայարանին կից**, գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Գուգարքի տարածաշրջանում՝ Փամբակ գյուղից 1 կմ հյուսիս-արևելք։ Գյուղը տեղակայված է Գայլաձորի կիրճում՝ ծովի մակերևույթից 1220 մ բարձրության վրա։

## Բնակչություն
Փամբակ կայարանին կից բնակավայրի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տես նաև
* Լոռու մարզ
* Փամբակ կայարանին կից գյուղի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գյուղեր