Ռոբերտ Լիսթոն

**Ռոբերտ Լիսթոն** (, ), շոտլանդացի վիրաբույժ, հայտնի է եղել իր կատարած վիրահատությունների արագությամբ և հմտությամբ անզգայացումներից առաջ եղած դարաշրջանում, երբ արագությունը էական էր ցավի և գոյատևման առումով։ Նա Լոնդոնի Համալսարանական քոլեջի հիվանդանոցի կլինիկական վիրաբուժության առաջին պրոֆեսորն էր և կատարել է Եվրոպայում ժամանակակից անզգայացման միջոցով առաջին հանրային վիրահատությունը։

## Վաղ կյանք և կրթություն
Նա ծնվել է Էքլսմաքանի կալվածքում՝ Մարգարետ Այրլենդ և նրա ամուսին՝ հոգևորական և գյուտարար Հենրի Լիսթոնի ընտանիքում։ Հայրը Էդինբուրգից արևմուտք գտնվող Արևմտյան Լոթիան նահանգի Էքլսմաքան քաղաքից էր։ Նրա պապը՝ նույնպես Ռոբերտ Լիսթոնը, Շոտլանդիայի եկեղեցու գլխավոր ժողովի նախագահն էր։

Հորից և Աբերքորն գյուղի դպրոցում տեղական կրթություն ստանալուց հետո, Լիսթոնը 1808 թվականից սկսել է սովորել Էդինբուրգի բժշկական դպրոցում: 1810 թվականին նա դարձել է իր ուսուցիչ ՝ բժիշկ Ջոն Բարքլեյի օգնականը: 1816 թվականին նա մեկ տարով մեկնել է Լոնդոն՝ Ուիլյամ Բլիզարդի մոտ սովորելու: Նա վերադարձել է Էդինբուրգ՝ Ջեյմս Սայմի հետ անատոմիա դասավանդելու համար: Այդ ժամանակ նա ապրել է Էդինբուրգի ամրոցի դիմաց գտնվող Փրինսես փողոցի 95 հասցեում գտնվող տանը։ 1820 թվականին նա ամուսնացել է Լիթ քաղաքի գինու վաճառական Ադամ Քրոուֆորդի դստեր հետ: 

## Կարիերա
1818 թվականին նա դարձել էր տնային վիրաբույժ Էդինբուրգի Թագավորական հիվանդանոցում՝ բժիշկ Ջորջ Բելի ղեկավարությամբ։ Սակայն, 1822 թվականին նա ազատվել է աշխատանքից՝ Բելի հետ անհամաձայնությունների պատճառով, և վերականգնվել միայն 1827 թվականին։ 1828 թվականին նա ստացել է վիրահատող վիրաբույժի կոչում։ 

Նա դարձել է *Բլեքվուդի ամսագրի* առաջին «Հյուսիսային անատոմը»։ 1832-1833 թվականներին նա գրանցվել է որպես Էդինբուրգի Նյու Թաունի կենտրոնում գտնվող Ջորջ փողոցի 99 հասցեում բնակվող անձ։ 1833 թվականին նա դիմել է Էդինբուրգի անատոմիայի պրոֆեսորի պաշտոնի համար, սակայն նրան պարտության է մատնել Ջեյմս Սայմը (հինգ տարով փոքր), որ շատ ավելի լավ ուսուցչական ունակություններ է ունեցել։ Այնուհետև Լիսթոնը լքեց Էդինբուրգը և տեղափոխվեց Լոնդոն։ 

Կյանքի վերջին յոթ տարիների ընթացքում նա ապրել է Մեյֆեյրի Բոնդ փողոցից դուրս գտնվող Քլիֆորդ փողոց 5 հասցեում, այժմ պատմական նշանակություն ունեցող շենքում և տարածքում,  այստեղից էլ Ռիչարդ Գորդոնը հատուկ հիշատակում է այս հասցեն Ռոբերտ Լիսթոնի մասին իր բաժնում։ 

Լիսթոնը 1841 թվականին ընտրվել է Թագավորական ընկերության անդամ։

## Մահ
[մինի|285x285փքս|Ռոբերտ Լիսթոնի դագաղը [Հայգեյթ գերեզմանատուն|Հայգեյթ գերեզմանատան Թերրասի կատակոմբներում]]
Լիսթոնը մահացել է աորտայի անևրիզմայի պատռվածքից 1847 թվականի դեկտեմբերի 7-ին իր Մեյֆեյրի տանը։ Նրա հուղարկավորությունը տեղի է ունեցել Հայգեյթի Սուրբ Միքայելի եկեղեցում վեց օր անց: Թաղման արարողությունը բաղկացած է եղել հինգ սգո կառքից և 15 մասնավոր կառքից: Առաջինում նրա հարազատներն ու համալսարանական քոլեջի բժշկական գործընկեր պրոֆեսորներն էին, իսկ երկրորդում՝ հասարակության բարձր խավերի հայտնի ընկերները: Գերեզմանատան մոտ թափորին դիմավորեցին նրա նախկին 400 աշակերտները, մոտ 200 բժիշկներ և այլք: Նա թաղվել է Հայգեյթի գերեզմանատան արևմտյան կողմում՝ Թերասային կատակոմբներում։

## Ժառանգություն
1837 թվականին նա հրատարակել է *«Գործնական վիրաբուժություն» աշխատությունը*, որտեղ պնդել է արագ վիրահատությունների կարևորությունը. «այս վիրահատությունները պետք է կատարվեն վճռականորեն և արագ ավարտվեն»:

Լիսթոնի կերպարը պահպանվել է թե՛ կիսանդրու, թե՛ դիմանկարի տեսքով։ Լիսթոնի մահից հետո տեղի է ունեցել նրա ընկերների և երկրպագուների հանդիպում, որոնք «միաձայն որոշեցին ստեղծել հանրային և երկարատև վկայություն այս ականավոր վիրաբույժի հիշատակին»։ Ստեղծվել է մոտ 78 հոգուց բաղկացած կոմիտե, որը որոշել է, որ վկայությունը պետք է ներառի մարմարե արձան, որը պետք է տեղադրվի որոշակի նշանակված հանրային վայրում, և ոսկե մեդալի բացում, որը կկոչվի «Լիսթոնի մեդալ», «և կշնորհվի ամեն տարի, ըստ Համալսարանական քոլեջի խորհրդի որոշման»։ 

## Հեղինակություն
մինի|Ռոբերտ Լիսթոն, լուսանկար՝ մոտավորապես 1845 թվականին, հեղինակ՝ Հիլ և Ադամսոն
Ռիչարդ Գորդոնը Լիսթոնը նկարագրել է որպես «Վեսթ Էնդի ամենաարագ դանակը։ Նա կարող էր անդամահատել ոտքը 2 րոպեում»»։ Նա հայտնի է նրանով, որ կարողանում էր վիրահատություններն ավարտել րոպեների ընթացքում, այն ժամանակ, երբ արագությունը կարևոր էր ցավը նվազեցնելու և հիվանդի գոյատևման հավանականությունը բարձրացնելու համար։

Ֆլորենս Նայթինգեյլի « *Նշումներ բուժքույրական գործի մասին» աշխատության* մեջ նա նշում է. «Կան բազմաթիվ ֆիզիկական գործողություններ, որտեղ *ceteris paribus-ի դեպքում* (եթե մնացած բոլոր գործոնները հավասար լինեն), վտանգը ուղիղ համեմատական է վիրահատության տևողությանը, իսկ *ceteris paribus-ի դեպքում* օպերատորի հաջողությունը ուղիղ համեմատական կլինի նրա արագությանը»։

Գորդոնը նկարագրել է այդ տեսարանը հետևյալ կերպ.Նա վեց ոտնաչափ երկու ոտնաչափ հասակ ուներ և գործում էր շշի պես կանաչ վերարկուով՝ վելինգտոնյան կոշիկներով։ Նա ցատկում էր արյունոտ տախտակների վրայով իր ուշաթափված, քրտնած, կապած հիվանդի վրա՝ ինչպես մենամարտիկ, գոռալով. «Ժամանակը ինձ համար՝ պարոնայք, ժամանակը ինձ համար՝ պարոնայք, ժամանակը ինձ համար»՝ երկաթե ճաղաշարերով պատշգամբներից գրպանի ժամացույցներով դուրս պրծնող ուսանողներին։ Բոլորը երդվում էին, որ իր դանակի առաջին փայլատակմանը այնքան արագ հաջորդեց սղոցի քերծվածքը ոսկորի վրա, որ տեսողությունն ու ձայնը միաժամանակ էին թվում։ Երկու ձեռքերն էլ ազատելու համար նա արյունոտ դանակը սեղմում էր ատամների արանքում։ Գորդոնի արձակը ավելին է, քան պարզապես ծաղրանկար։ Նա նկարագրում է, թե ինչպես էր վիրաբուժական հիգիենայի և յաթրոգեն վարակի միջև կապը այդ ժամանակ վատ հասկացված։ 1843 թվականի փետրվարի 13-ին Բոստոնի բժշկական կատարելագործման ընկերությանը ուղղված իր ելույթում բժիշկ Օլիվեր Ուենդել Հոլմսի առաջարկությունները հիգիենայի բարելավման վերաբերյալ՝ մանկաբարձական վարակների և հետծննդաբերական վարակներից մահացության նվազեցման համար, «զայրացրել են մանկաբարձներին, մասնավորապես Ֆիլադելֆիայում»։ Այդ օրերին «վիրաբույժները վիրահատում էին արյունով կարծրացած խալաթներով. որքան կոշտ էր խալաթը, այնքան հպարտ էր զբաղված վիրաբույժը», «թարախը վիրահատությունից անբաժանելի էր, ինչպես արյունը», և «մաքրությունը հարակից էր պարկեշտությանը»։ Նա մեջբերում է սըր Ֆրեդերիկ Թրևզին այդ դարաշրջանի մասին. «Մաքուր լինելու մեջ ոչ մի խնդիր չկար... Իրոք, մաքրությունը տեղին չէր։ Այն համարվում էր քմահաճ և ազդված։ Դահիճը կարող էր նաև եղունգները մանիկյուր անել գլուխը կտրելուց առաջ»։ Վիեննայի գլխավոր հիվանդանոցում վիրաբուժական հիգիենայի, վարակի և մայրական մահացության մակարդակի միջև կապը հայտնաբերվել է միայն 1847 թվականին վիեննացի բժիշկ դոկտոր Իգնաց Ֆիլիպ Զեմելվայսի կողմից, որը եկել էր հունգարացի բժիշկներից մեկի մահից հետո։ Նա ներդրեց Հոլմսի կողմից խորհուրդ տրված հիգիենայի կանոնները, և մահացության մակարդակը նվազեց։ 

Այսպիսին էր այն դարաշրջանը, որում ապրել է Լիսթոնը։ Գորդոնը նշում է, որ Լիսթոնը «կտրուկ, կոպիտ, վիճաբանող մարդ էր, անսպառ բարեգործ աղքատների և քնքուշ հիվանդների հանդեպ (որ) խիստ ժողովրդական չէր Էդինբուրգի թագավորական հիվանդանոցի իր վիրաբույժ գործընկերների շրջանում։ Նա հաճույք էր ստանում Գրասմարկետի և Լոնմարկետի գարշահոտ բնակարաններում հաջողությամբ վիրահատելով այն հիվանդներին, որոնց նրանք դուրս էին գրել որպես անհույս անբուժելի։ Նրանք դավադրություն կազմակերպեցին նրան հիվանդասենյակներից դուրս թողնելու համար, աքսորեցին հարավ, որտեղ նա դարձավ վիրաբուժության պրոֆեսոր Համալսարանական քոլեջի հիվանդանոցում և կարողություն դիզեց»  :

Լիսթոնի մասին գրվածքներում նա պատկերվում է որպես ուժեղ բնավորության և բարոյականության տեր մարդ, ինչը նրա որոշ առճակատման ոճի աղբյուրն էր։ Մի դեպքում նա բախվել է բժշկական գործընկերոջ հետ ( բժիշկ Ռոբերտ Նոքս )՝ մի երիտասարդ կնոջ (Մերի Փաթերսոն) նկատմամբ վերաբերմունքի վերաբերյալ, որը, ինչպես հետագայում պարզվեց, սպանվել էր, և Նոքսը ենթադրաբար հանցակից էր սպանությանը։ Նա մահից չորս ժամ անց գտնվել է Նոքսի դիահերձարանում և դիահերձումից երեք ամիս առաջ պահել վիսկիի մեջ, որի ընթացքում նա, ըստ էության, եղել է վուայերիստական ցուցադրության մեջ։ Լիսթոնի պատասխանը փաստաթղթավորված է նրա նամակում.Լիսթոնի խոսքով՝ նա տեսել է Մերի Փաթերսոնի մարմինը Նոքսի սենյակներում և անմիջապես կասկածել է, որ դա անօրինական գործողություն է։ Նա Նոքսին գետնին է գցել իր ուսանողների ներկայությամբ տեղի ունեցած վիճաբանությունից հետո. Լիսթոնը ենթադրել է, որ որոշ ուսանողներ քնել են նրա հետ, կնոջ կենդանության օրոք, և որ նրանք պետք է դիահերձեն նրա մարմինը, վիրավորում է նրա պարկեշտության զգացումը։ Նա տարել է նրա մարմինը թաղման համար։ 

## Լիսթոնը ռահվիրա և նորարար

* Լիսթոնը 1835 թվականին դարձել է Լոնդոնի Համալսարանական քոլեջի հիվանդանոցի կլինիկական վիրաբուժության առաջին պրոֆեսորը։
* Նա Եվրոպայում առաջին հանրային վիրահատությունն է իրականացրել ժամանակակից անզգայացման՝ եթերի միջոցով՝ օգտագործելով 1846 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Համալսարանական քոլեջի հիվանդանոցում։ Նրա այդ ժամանակվա մեկնաբանությունը. «Այս յանկիական հնարքը գերազանցում է հիպնոսիզմը»՝ անդրադառնալով Ուիլյամ Թ.Գ. Մորտոնի կողմից եթերի՝ որպես ատամների հեռացման անզգայացնող միջոցի փորձարկումներին։
** Սա երկարատև հետք է թողել Լիսթոնի երկու ուսանողների վրա՝ Ջեյմս Սիմփսոնի, որը հետագայում դարձել է քլորոֆորմի որպես անզգայացնող միջոց օգտագործման ռահվիրա, և Ջոզեֆ Լիստերի, որը ասեպտիկ տեխնիկայի ռահվիրա է դարձել :
* Լիսթոնը հորինել է թափանցիկ իզինգապլաստե կպչուն գիպսը, բուլդոգի աքցանը (զարկերակային աքցանի տեսակ) և ազդրոսկրի հոդախախտերն ու կոտրվածքները կայունացնելու համար օգտագործվող ոտքի ամրակը, որը մինչ օրս օգտագործվում է։

## Լիսթոնի հայտմի վիրահատությունը
Չնայած Ռիչարդ Գորդոնի 1983 թվականի գիրքը հարգանքի տուրք է մատուցում Լիսթոնի բնավորության և ժառանգությանը, բայց Լիսթոնի ամենահայտնի գործերի նրա նկարագրությունն է, որը հիմնականում տեղ է գտել Լիսթոնի մասին հայտնի մշակույթում։ Գորդոնը նկարագրում է այն, ինչը նա անվանում է Լիսթոնի ամենահայտնի գործը իր գրքում, ինչպես բառացիորեն մեջբերվում է․Կտրեց ոտքը 2.5 րոպեից էլ քիչ ժամանակում (հիվանդը հետագայում մահացավ բաժանմունքում հիվանդանոցային գանգրենայից): Նա նաև կտրեց իր երիտասարդ օգնականի մատները (ով հետագայում նույնպես մահացավ բաժանմունքում հիվանդանոցային գանգրենայից): Նա նաև կտրեց մի հարգված հանդիսատես-վիրաբույժի սերթուկի լանջեզրը, որն այնքան սարսափած էր, որ դանակը խոցել էր իր կենսական օրգանները, որ ուշաթափվեց վախից (և ավելի ուշ պարզվեց, որ մահացել է շոկից):Այս դրվագը հետագայում համարվել է պատմության մեջ միակ հայտնի վիրահատությունը՝ 300 տոկոս մահացության մակարդակով։ Այն իրավիճակը, որը Գորդոնը անվանում է «Լիսթոնի ամենահայտնի դեպքը», նկարագրվել է որպես ապոկրիֆ։ Ոչ մի առաջնային աղբյուր չի հաստատում, որ այս վիրահատությունը երբևէ տեղի է ունեցել։

## Լիսթոնի հրապարակումներից

* 
* 
*  Also via Google books (Note: The volume listing for Google is incorrect, as evidenced by the first page which clearly states "volume the twentieth").
*  Full text at Internet Archive (archive.org)
*  Full text at Internet Archive (archive.org)
*  Full text at Internet Archive (archive.org)
*  Full text at Internet Archive (archive.org)
* 
*  See also BiblioLife reproduction via Google

## Նշումներ


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Էդինբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բաղնիքի շքանշանի Մեծ Խաչի ասպետներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի բրիտանացիներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայում ծնվածներ