Հաղթանակի զբոսայգի (Սանկտ Պետերբուրգ)

**Հաղթանակի զբոսայգի**, այգի Սանկտ Պետերբուրգի Մոսկովյան թաղամասում, կառուցվել է 1939-1941 թվականներին՝ Լենինգրադի մշակույթի և ժամանցի պուրակի զարգացման գլխավոր պլանի համաձայն։ Վերահիմնադրվել է 1945 թվականին՝ ի պատիվ Հայրենական մեծ պատերազմում տարած հաղթանակի, որպես Հաղթանակի զբոսայգի։ Հյուսիսից սահմանակից է Կուզնեցովսկայա փողոցին, արևմուտքից՝ Մոսկովյան պողոտային, արևելքից՝ Յուրի Գագարինի պողոտային, իսկ հարավից՝ Բասեյնայա փողոցին։ Այգու տարածքը կազմում է 68 հա։

## Պատմություն
### Նախահեղափոխական շրջան
Տարածքը, որտեղ գտնվում է ժամանակակից Հաղթանակի զբոսայգին, ընդգրկվել է քաղաքի սահմաններում միայն 1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո։ Մինչ Ժամանակավոր կառավարությունը կորոշեր գնալ այս վաղուց ուշացած քայլին, Մոսկվայի վոլոստը, ինչպես նաև Ստարոդերևենսկայա և Պոլյուստրովսկայա վոլոստները ունեին քաղաքի բանվորական ծայրամասերի կարգավիճակ։ Պաշտոնապես դրանք գտնվում էին ոչ թե քաղաքի, և նույնիսկ ուղղակիորեն գավառական իշխանության, այլ գավառի համապատասխան շրջանի իշխանությունների իրավասության ներքո։ Մոսկվայի վոլոստի համար գերակա շրջանը Պետերբուրգի նահանգի Պետրոգրադի (մինչև 1914 թվականը Պետերբուրգ) շրջանն էր։

Վարչատարածքային կառույցի պատմության այս ծանր հանգամանքները դժվարացնում են արխիվային որոնումը։ Եթե ​​մայրաքաղաքում գրեթե ամեն մի հողատարածքի նախապատմությունը հայտնի է առնվազն Եկատերինայի ժամանակներից առաջ, ապա դա չի կարելի ասել բանվոր դասակարգի ծայրամասերի մասին։ Սանկտ Պետերբուրգի դարասկզբից պարբերաբար հրապարակված քարտեզների վրա մանրամասն քարտեզագրական հետազոտություններ են իրականացվել, և միայն 1910-ական թվականներին քաղաքի հարակից տարածքները սկսել են պատկերվել քարտեզների վրա գոնե սխեմատիկորեն:

Ինչպես երևում է Սանկտ Պետերբուրգ-Պետրոգրադ հայտնի քարտեզներից, որոնք կցված են 1912-1917 թվականների քաղաքների տարեկան գրացուցակներին, Մոսկովյան մայրուղու և Կուզնեցովսկայա փողոցի խաչմերուկից հարավ-արևելք ընկած տարածքում, Ֆիգուրային լճակն արդեն առկա է իր ճանաչելի ուրվագծով։ Այն գտնվում է այգու հյուսիս-արևմտյան անկյունում, արևելքից նրան մոտեցող ոլորապտույտ «ալիքներ»ը ավելի շուտ հիշեցնում են ինչ-որ գետ՝ մեջտեղում կղզյակներով: Մեկ այլ ճանաչելի կրկնակի լճակ պատկերված է ոչ բոլոր նախահեղափոխական քարտեզների վրա: Այնուամենայնիվ, դրա ներկայությունը 1933 թվականի քարտեզի վրա, որը վերցվել է այգու ստեղծման որոշումից մի քանի տարի առաջ, հաստատում է, որ ոչ ոք չի հողալցրել լճակը,ուստի այն ամենահին լանդշաֆտային տարրերից է, որը պահպանել է իր ձևը նախահեղափոխական անցյալից։

Ամեն դեպքում, 1930-ական թվականներին կարիք չկար զրոյից նոր այգի կառուցել։ Խորհրդային ճարտարապետները անցյալից ժառանգել են ինչ-որ մեկի կանաչապատման պլանի տարրերը, որոնք գործնականում իրականացվել են Սանկտ Պետերբուրգից Մոսկվա մայրուղու այս հատվածում: Մնում էր դրանք ներառել ապագա հսկայական այգու նախագծում։

### Նախապատերազմյան Մոսկովյան մշակույթի և ժամանցի այգի
Խորհրդային իշխանության օրոք այգին առաջին անգամ կառուցվել է 1930-ական թվականների կեսերին՝ համաձայն Լենինգրադի զարգացման գլխավոր ծրագրի, որը նախատեսում էր հասարակական-քաղաքական կենտրոնի տեղափոխումը քաղաքի հարավ: 1936 թվականից սկսվեց շինարարությունը Մոսկովյան մայրուղու ողջ երկարությամբ (այդ տարիներին այդպես էր կոչվում Միջազգային պողոտայի շարունակությունը՝ Պուտիլովսկայայի մասնաճյուղից այն կողմ՝ «Էլեկտրոսիլա» գործարանից), ընդհուպ մինչև ապագա Սովետների տունը (կառուցվել է 1936-1941 թվականներին): .

Պողոտայի զարգացման հայեցակարգը նախատեսում էր 1931 թվականին բացված Աղյուսի և պեմզայի գործարանի քարհանքերի տեղում մշակութային և հանգստի պարկի ստեղծում ճարտարապետ Տատյանա Դուբյագոյի կողմից։ Այգու ստեղծումը սկսվեց անմիջապես՝ սկսած տեղանքի հյուսիսային մասից՝ Կուզնեցովսկայա փողոցից, որտեղ դեռ հեղափոխությունից առաջ լճակներ ու տնկարկներ կային։ 1912-1917 թվականների Պետրոգրադի նախահեղափոխական քարտեզների վրա կարելի է տեսնել լճակների շղթա՝ մեջտեղում ափերի և կղզիների բարդ գծով: Նախատեսվում էր աշխատանքները սկսել տարածքի հարավային հատվածում այն ​​բանից հետո, երբ գործարանը կսպառեր իր հումքային ռեսուրսները և կավարտվեր շինարարությունը դրա շուրջ։

Այգու ճակատային գծի շինարարությունն ավարտվել է 1939 թվականի վերջին, իսկ արդեն 1940 թվականի ապրիլին «Լենինգրադի ճարտարապետություն» ամսագիրը տվել է այս աշխատանքի արդյունքների քննադատական ​​վերլուծությունը՝ «Մոսկվայի մշակույթի և հանգստի այգու մոտ գտնվող տներ» հոդվածը։ Ինչպես երևում է պատերազմի առաջին օրերին արված գերմանական օդային լուսանկարից, Մոսկովսկոյե Շոսսեի երկայնքով (այսօրվա պողոտա) արդեն կանաչապատվել էր՝ կազմելով ցանկապատ, իսկ կենտրոնական մուտքի հետևում նախագծված էր կլոր հրապարակ, որտեղ շատրվան էր, որը կառուցվել է պատերազմից հետո։

Պատերազմը խանգարեց այգու կառուցման ծրագրերի ավարտին։

### Այգին շրջափակման ընթացքում
Պատերազմի սկզբով 1-ին աղյուսի և պեմզայի գործարանն անցավ ռազմական արտադրանքի՝ հատուկ պայթուցիկ բրիկետների արտադրությանը։ Գործարանի մուտքի մոտ կանգնեցվել է մի քանի բարիկադներից մեկը, որը հաջորդաբար փակել է Մոսկվայի մայրուղին Սովետների տնից մինչև Պուտիլովի մասնաճյուղ պաշտպանական գծի երկայնքով: Սակայն առաջին շրջափակման ձմռան վերջում գործարանը լրացուցիչ հանձնարարություն ստացավ այրել սովի, ռմբակոծության և հրետակոծության զոհերի դիակները, որոնք վերցվել էին շրջակա տարածքներից։ 1942 թվականի մարտի 7-ին Լենինգրադի քաղաքային գործադիր կոմիտեն որոշում ընդունեց «Լենգորպրոմստրոմի 1-ին աղյուսի գործարանում դիակների այրումը կազմակերպելու մասին»: Ըստ որոշ տվյալների՝ ընդհանուր առմամբ այստեղ այրվել են մինչև 110 հազար լենինգրադցիների մնացորդներ։

## Հետպատերազմյան Հաղթանակի զբոսայգի
Պատերազմից հետո այգու նախագիծը փոխանցվեց ճարտարապետներ Ե․Ի․ Կատոնինին և Վ․Դ․ Կիրհոգլանիին:

Այգին վերահիմնադրվել է 1945 թվականի հոկտեմբերի 7-ին որպես Հաղթանակի այգի՝ Սիզրան դաշտում, նախկին առաջնագծի գոտում։ Դրա ստեղծմանն ու բարեկարգմանը մասնակցել են հազարավոր լենինգրադցիներ՝ մաքրելով և ծառատունկ կատարելով։ Արեւելքից սկսեցին ցամաքեցնել այգու հարակից ճահիճը։ 1946 թվականի հուլիսի 7-ին այգու պաշտոնական բացման ժամանակ նրա «մշակվող» տարածքը կազմում էր ժամանակակից այգու 1/7-ը։ Աշխատանքները շարունակվել են մինչև 1957 թվականը, երբ տեղադրվել են գլխավոր մուտքի դարպասները։

Այգում կան բազմաթիվ տարբեր շինություններ, այդ թվում՝ ջերմոց, Հաղթանակի զբոսայգու մետրոյի կայարանի կլոր տաղավար, քանդակներ։ 1950-ական թվականներին Ակնոց լճակի հանդիպակաց ափերին տեղադրված բետոնե առյուծները 1980-ական թվականներին անմխիթար են եղել և անհետացել։ 
2022 թվականի հունիսի 22-ին տեղի ունեցավ կոմպոզիտային նյութերից պատրաստված առյուծների ժամանակավոր օրինակների հանդիսավոր բացումը, որոնք մեկ տարի անց դարձան անօգտագործելի։

2010-2013 թվականներին այգին ենթարկվել է համակողմանի վերակառուցման։

### Լճակներ և շատրվաններ
Հետպատերազմյան պլանին համապատասխան ձևավորվել է ջրային համակարգ՝ ներառելով լճակներ.

**Ադմիրալտեյսկին* ջրով լցված հին փոս է, որտեղ թափվում էր պաշարման ժամանակ դիակիզվածների մոխիրը։
**Կապիտանսկին* Ադմիրալտեյսկուն հարող արևելյան լճակն է։
**Կորաբելնին* երկարավուն լճակ է Ադմիրալտեյսկի լճակին կից։
**Օչկին* Մոսկովյան պողոտային ամենամոտ լճակն է՝ Հերոսների ծառուղուց հարավ։ Հայտնի է դեռևս նախահեղափոխական ժամանակներից։
**Մատրոսսկին* հարավարևելյան լճակն է։
**Պեյզաժնին* Հերոսների ծառուղուց հյուսիս գտնվող Մոսկովյան պողոտային ամենամոտ լճակն է: Հայտնի է նախապատերազմյան ժամանակներից։ Այստեղ կա երեք կղզի։
**Ֆոնտաննին*ն վերջին լճակն է, որը ձևավորվել է կավի քարհանքի տեղում։ Այս լճակի կղզում կան բրոնզե քանդակներ՝ «Ձուկ բռնող տղան» (հեղինակ՝ Մ. Մոտիվիլովա) և «Նավով տղան» (հեղինակ՝ Լ. Դրոկ)։ Երբեմն այս լճակը կոչվում է «Վերին»։
Կան նաև *Մանկական* () և *Կոմանդիրսկի* (Ֆիգուրնի) լճակներ։

Նախահեղափոխական ժամանակներից պահպանվել են երկու լճակներ։ Ակնոց լճակը () այն բաղկացած է երկու քառակուսի լճակներից, որոնք փորվել են ոչ ուշ, քան 19-րդ դարի սկիզբը Կոստելյանսկի կալվածքի կազմում, և երբ այգին ստեղծվեց, դրանք միավորվեցին «աղեղով» և ներառեցին նոր կղզիներ,և Լանդշաֆտային լճակը։

Հաղթանակի զբոսայգու տարածքում կա երկու շատրվան՝ «Փառքի պսակ» («Փառք») և «Տղան ձկան հետ»։ Երկուսն էլ ճանաչված են որպես դաշնային նշանակության հուշարձաններ։

### Հերոսների պուրակ
Հերոսների պուրակը հիմնական հուշահամալիրն է, որը նախագծվել է այգու վերակառուցման ժամանակ՝ ի պատիվ Հայրենական մեծ պատերազմում խորհրդային ժողովրդի հաղթանակի: Հաղթողների կիսանդրիների և հուշարձանների տեղադրումը ավանդույթ է, որը գալիս է հնությունից: Ճարտարապետներն այս քանդակագործական համալիրի համար նախագծել են կենտրոնական ծառուղի, որը սկիզբ է առնում մուտքի դարպասներից և մուտքի շատրվանից։ Տեսողականորեն ծառուղին կապում է «Ռոսիա» հյուրանոցը, որը գտնվում է Մոսկովյան պողոտայի և Չեռնիշևսկու հրապարակի հետևում, ՍԿԱ Արենայի հետ, որը տեղակայված է այգու արևելյան կողմում գտնվող Գագարինի պողոտայի հետևում: Ծառուղին այգու լանդշաֆտի և կանոնավոր մասերի սահմանն է։ Սկզբում ծառուղում տեղադրվեցին լենինգրադցիների հուշարձաններ՝ պատերազմի մասնակից Խորհրդային Միության հերոսներ: Ավելի ուշ, օրենքով սահմանված կարգով, ծառուղում սկսեցին տեղադրվել երկու անգամ Խորհրդային Միության հերոսների կամ Սոցիալիստական ​​աշխատանքի հերոսների ոսկե աստղերի արժանացած այլ լենինգրադցիների կիսանդրիներ։ Կիսանդրիներից մեկը օդաչու-տիեզերագնաց Գեորգի Գրեչկոյի հուշարձանն է։

Հերոսների ծառուղու և կենտրոնական ծառուղու խաչմերուկում, Հաղթանակի զբոսայգու նախնական նախագծի համաձայն, կանգնեցվել է Ստալինի հուշարձանը: Այժմ նրա տեղում կանգնած է Գ.Կ. Ժուկովի արձանը։

«Փառքի պսակ» շատրվանից ճյուղավորվում է երկու ճանապարհ, որոնք ավարտվում են Խորհրդային Միության հերոսներ Զոյա Կոսմոդեմյանսկայայի և Ալեքսանդր Մատրոսովի բրոնզե հուշարձաններով։

### Հիշողության պուրակ
1995-1996 թվականներին այգում կառուցվել են մի շարք հուշահամալիրներ՝ նվիրված պաշարման զոհերի հիշատակին, դիակիզված աղյուսի գործարանի տարածքում, որը պատերազմի տարիներին գտնվում էր այգուց դուրս։ 1995 թվականի հունվարի 27-ին բացված Ռոտոնդայի հուշարձանի գրության մեջ ասվում է.

1996 թվականի հունիսի 22-ին Հաղթանակի զբոսայգու պաշտպանության Սանկտ Պետերբուրգի հանրային հիմնադրամի նախաձեռնությամբ կանգնեցվել է հուշաքար և հուշատախտակ.

2001 թվականի սեպտեմբերի 8-ին լճակի մոտ, շրջափակված Լենինգրադի բնակիչների որդու և թոռան՝ Յուրի Յուրիևիչ Ժորնոյի նախաձեռնությամբ և հաշվին, տեղադրվել է սայլակ, որը բարձրացվել է լճակի հատակից 1999 թվականի հուլիսի 21-ին։ Մահացածների մարմինները այդ սայլակներով տեղափոխել են գործարանի թունելային վառարաններ։
2004 թվականի հունվարի 27-ին Լենինգրադի ապաշրջափակման 60-ամյակի առթիվ Մոսկվայի տարածաշրջանային «Պաշարված Լենինգրադի բնակիչներ» ընկերության նախաձեռնությամբ ստեղծվել է Հիշողության պուրակ։ Ծառուղու վրա տեղադրված է հուշատախտակ՝ 1942 թվականի մարտի 7-ի աշխատավոր ժողովրդական պատգամավորների Լենգորսովետի գործկոմի թիվ 157 գ որոշման տեքստով՝ «Լենգորպրոմստրոմի 1-ին աղյուսի գործարանում դիակների այրման կազմակերպման մասին»։ Այս պատմական փաստաթուղթը թվարկում է այն ուժերն ու միջոցները, որոնք օգտագործվել են դիակիզման աշխատանքներն իրականացնելու համար։

Rotunda in Spb victory park.JPG|Ռոտոնդա հուշարձան
Commemorative plaque in Moskovsky Park Pobedy.jpg|Հիշատակի խաչ և հուշատախտակ
Rail truck SPB.JPG|Վագոնետկա հուշանշան
Temporary chapel in Moskovskiy Park Pobedy.JPG|Մատուռ դիակիզարան-գործարանի տեղում

2009 թվականի ապրիլի 8-ին լրատվամիջոցներում տեղեկություն հայտնվեց, որ Մոսկվայի և Համայն Ռուսիո պատրիարք Կիրիլի և Սանկտ Պետերբուրգի նահանգապետ Վալենտինա Մատվիենկոյի հանդիպման ժամանակ որոշում է կայացվել նախկին դիակիզարանի տեղում ուղղափառ եկեղեցի կառուցել։ Սակայն Ռուսատանի մշակույթի նախարարությունից հայտնել են,որ դաշնային նշանակության մշակութային ժառանգության օբյեկտի գոտում շինարարությունն անօրինական է։ 2009 թվականի ապրիլի 28-ին Վալենտինա Մատվիենկոն պարզաբանել է, որ տաճարի կառուցման հարցը դեռ քննարկվում է։
2010 թվականի հունվարին դիակիզարան-գործարանի տեղում սկսվեց «ժամանակավոր» հիշատակի մատուռի շինարարությունը, իսկ 2010 թվականի մայիսի 7-ին Սանկտ Պետերբուրգի և Լադոգայի միտրոպոլիտ Վլադիմիրը տաճար օծեց՝ ի հիշատակ սուրբ նահատակների, իսկ մայիսի 9-ից այնտեղ մատուցվում են պատարագներ։

## Պատկերասրահ

Moskovsky Park of Victory (St. Petersburg).jpg|Հաղթանակի այգին 2007 թվականի աշնանը
Аллея в осеннем парке.JPG|Պուրակը աշնանային այգում
Вид на один из прудов парка.JPG|Տեսարան այգու լճակներից


## Գրականություն
* «Сады и парки Ленинграда». Л., 1981. С. 160—170.
* «Путеводители по садам и паркам Ленинграда и пригородов» сост. О. Лысяк, ред. Е. Винер; Л., 1960. — 4 с.
* «Сады и парки Ленинграда» сост. А. Филипченко; ред. Е. Винер; Л., 1959. — 44 с. — 470 зап.
* Гусаров А.Ю., Памятники воинской славы Петербурга, 2010
* Горбачевич К. С., Хабло Е. П.: Почему так названы?, 1996, страницы 203—204
* Подвиг народа, Московский парк Победы, страницы 112—113
* 

## Արտաքին հղումներ
* Московский парк Победы. История, фотографии, как добраться, что рядом.
* Бродячая камера
* Петербург и окрестности
* Вторая Пискаревка (վավերագրական ֆիլմ)
* Пепел Блокады (Բորիս Կոնուխովի վավերագրական ֆիլմը)
* Блокадный крематорий Ленинграда
* Решение № 157с Исполкома Ленгорсовета депутатов трудящихся от 7 марта 1942 г.
* Кремация в дни блокады (հոդված լրացուցիչ լուսանկարներով)
* Энциклопедия СПб
* Электронные копии газеты «Создадим Московский парк Победы» в путеводителе РНБ «Газеты в сети и вне её»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի զբոսայգիներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:ՎՀ/թեմա 1