Նախածննդյան խնամք

**Նախածննդյան խնամք,** հղիների համար նախատեսված կանխարգելիչ առողջապահական ծառայությունների տեսակ՝  տրամադրվող բժշկական զննումների և  առողջ ապրելակերպի խորհուրդների տեսքով:

Այն կանխում է հղիության ընթացքում հնարավոր խնդիրները և նպաստում ապագա ծնողի և պտղի բավարար առողջությանը։ Նախածննդյան խնամքի կանոնավոր սկրինինգը և ախտորոշումը, ներառյալ նախածննդյան հետազոտությունը և ախտորոշումը, դեր է խաղացել մայրական մահացության, վիժումների, բնածին արատների, ծննդյան ցածր քաշի, նորածնային վարակների և այլ կանխարգելելի առողջական խնդիրների հաճախականության նվազման գործում:

## Նախածննդյան այցելություններ
Զարգացած երկրներում ավանդական նախածննդյան խնամքը սովորաբար բաղկացած է՝

* ամսական այցելություններից առաջին երկու եռամսյակների ընթացքում (1-ին շաբաթից մինչև 28-րդ շաբաթ),
* երկշաբաթյա այցելություններ՝ հղիության 28-րդ շաբաթից մինչև 36-րդ շաբաթը,
* շաբաթական այցելություններ 36-րդ շաբաթից մինչև ծննդաբերությունը՝ 38-րդ շաբաթից մինչև 42-րդ շաբաթը,
* ծնողների կարիքների և ընտանեկան դինամիկայի գնահատում

ԱՀԿ-ն խորհուրդ է տալիս, որ հղի կանայք ստանան առնվազն ութ նախածննդյան այցելություն՝ խնդիրները հայտնաբերելու և բուժելու, ինչպես նաև պատվաստումներ կատարելու համար: Չնայած նախածննդյան խնամքը կարևոր է մոր և մանկան առողջության բարելավման համար, շատ կանայք չեն օգտվում այդ ութ այցելություններից։

2015 թվականի Cochrane Review-ի արդյունքները վկայում են, որ սահմանափակ ռեսուրսներ ունեցող միջավայրերում, որտեղ այցելությունների թիվն արդեն իսկ ցածր է, այցելությունների կրճատմամբ նախածննդյան ծրագրի իրականացումը կապված է պերինատալ մահացության աճի հետ:  Հետևաբար, կասկածելի է, որ այցելությունների կրճատման մոդելը իդեալական է նույնիսկ զարգացող երկրներում, որտեղ հղի կանայք արդեն իսկ ավելի քիչ են հանդիպոում։ Կանայք, ովքեր ավելի քիչ նախածննդյան այցելություններ են ունեցել, այնքան էլ գոհ չէին ստացած խնամքից՝ համեմատած այն կանանց հետ, ովքեր ունեցել են այցելությունների ստանդարտ քանակ։

## Նախածննդյան զննումներ
Սկզբնական նախածննդյան խնամքի այցելության ժամանակ հղի կանայք դասակարգվում են կամ ցածր, կամ բարձր ռիսկի խմբերի։

Նախածննդյան սկրինինգը պտղի կամ սաղմի մոտ հիվանդությունների կամ վիճակների հետազոտություն է մինչև նրա ծնվելը, իսկ նախածննդյան ախտորոշումը վերաբերում է այդ պոտենցիալ հիվանդությունների կամ վիճակների պաշտոնական հաստատմանը: Մանկաբարձներն ու մանկաբարձուհիները կարող են վերահսկել մոր առողջությունը և նախածննդյան զարգացումը հղիության ընթացքում՝ կանոնավոր ստուգումների միջոցով։

Ֆիզիկական զննումները սովորաբար բաղկացած են՝

* Հղիի բժշկական պատմության հավաքագրում,
* Արյան ճնշման չափում,
* Մարմնի զանգվածի ինդեքսի հաշվում, 
* Կոնքի հետազոտություն,
* Պտղի սրտի զարկերի մոնիթորինգ,
* Մոր արյան և մեզի հետազոտություն

Կան աճի գրաֆիկների երկու տեսակ՝

# Բնակչության վրա հիմնված աղյուսակ, որը ցույց է տալիս յուրաքանչյուր երեխայի համար ստանդարտ աճը և չափսը
# Անհատականացված աճի աղյուսակ, որը հաշվարկվում է՝ հաշվի առնելով մոր հասակն ու քաշը, ինչպես նաև նրանց նախորդ երեխաների քաշերը։

Այս աճի գրաֆիկների օրինակներ ստեղծվել են Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության և Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնների կողմից, որոնք տարբերվում են նորածնի սեռից կախված և կարելի է գտնել հետևյալ հասցեով՝։

## Նախածննդյան ուլտրաձայնային հետազոտություններ
Մանկաբարձական ուլտրաձայնային հետազոտությունները ամենից հաճախ կատարվում են երկրորդ եռամսյակում՝ մոտավորապես 20-րդ շաբաթում: Ուլտրաձայնային հետազոտությունները համարվում են համեմատաբար անվտանգ և օգտագործվում են արդեն ավելի քան 35 տարի հղիության հսկողության համար: Ի թիվս այլ բաների, ուլտրաձայնային հետազոտությունները օգտագործվում են հետևյալի համար.

* Հղիության ախտորոշում (հազվադեպ)
* Ստուգելու համար պտղի քանակը (օրինակ՝ երկվորյակներ, եռյակներ և այլն):
* Գնահատելու հնարավոր ռիսկերը (օրինակ՝ վիժում, ձվաբջջի վնասում, արտարգանդային հղիություն կամ բշտիկային հղիություն):
* Ստուգելու պտղի արատների առկայությունը (օրինակ՝ ծուռթաթություն, սպինա բիֆիդա, քիմքի ճեղքվածք):
* Որոշել, թե արդյոք գոյություն ունի ներարգանդային աճի դանդաղում
* Ուշադրություն դարձնել պտղի մարմնի մասերի զարգացմանը (օրինակ՝ սիրտ, ուղեղ, լյարդ, ստամոքս, գանգ, այլ ոսկորներ ):
* Ստուգելու պտղաջուրը և պորտալարը՝
* Որոշել սպասվող ծննդաբերության ամսաթիվը և ընթացքը՝ հիմնվելով չափումների և հարաբերական զարգացման վրա։

Սովորաբար, ուլտրաձայնային հետազոտությունը նշանակվում է, երբ կասկածվում է որևէ խնդիր՝

* 7 շաբաթ՝ հղիությունը հաստատել, որոշել հղիության ժամկետը
* 13-14 շաբաթ ՝ գնահատել Դաունի համախտանիշով պտղի հնարավորությունը
* 18–20 շաբաթ —  վերևում ներկայացված ընդլայնված ցանկը
* 34 շաբաթ — չափի գնահատում, ընկերքի դիրքի ստուգում

Վերջին 24 շաբաթականների ընթացքում կատարված ռուտինային ուլտրաձայնային հետազոտությունների վերանայումը ցույց է տվել, որ չկան ապացույցներ, որոնք ցույց կտան որևէ օգուտ մոր կամ երեխայի համար։

Վաղ հետազոտումը նշանակում է, որ բազմակի հղիությունները կարող են հայտնաբերվել հղիության վաղ փուլում  և նաև տալիս է ավելի ճշգրիտ սպասվող ծննդաբերության ժամկետներ։

Ուլտրաձայնային հետազոտության արդյունքում ստացված հետադարձ կապի մակարդակը կարող է տարբեր լինել: Բարձր հետադարձ կապը այն է, երբ ծնողները կարող են տեսնել էկրանը և նրանց տրվում է տեսածի մանրամասն նկարագրությունը։ Ցածր հետադարձ կապը այն է, երբ արդյունքները քննարկվում են վերջում, և ծնողներին տրվում է ուլտրաձայնային հետազոտության նկարը։ Հետադարձ կապ տալու տարբեր եղանակները ազդում են ծնողների անհանգստության աստիճանի և մոր վարքագծի վրա, չնայած չկան բավարար ապացույցներ հստակ եզրակացություններ անելու համար։

Բարդացած հղիություն ունեցող կանայք կարող են անցնել դոպլեր ուլտրաձայնային հետազոտություն՝ իրենց դեռևս չծնված երեխայի արյան հոսքը ստուգելու համար:

## Նախածննդյան սնուցում
Նախածննդյան խնամքը վերաբերում է ոչ միայն երեխային կրող ծնողին, այլև սերմի դոնորին: Սերմը ազդում է պտղի պատշաճ աճի ունակության վրա, և պատշաճ սնունդը հիմնական գործոններից մեկն է:  Օրինակ, ցինկի անբավարարությունը կարող է հանգեցնել սերմի դեֆորմացիաների և սերմի շարժունակության նվազման, ինչը կարող է առաջացնել անպտղություն կամ ձվաբջջի ոչ պատշաճ բեղմնավորում, ինչը կարող է առաջացնել վիժումներ կամ պտղի դեֆորմացիաներ:  Սպինա բիֆիդան, որը առաջանում է ֆոլաթթվի անբավարարությունից, նախածննդյան թերսնման հետևանքների մեկ այլ օրինակ է։ Այս ամենի պատճառով, սովորաբար խրախուսվում է, որ կանայք նախածննդյան շրջանում վիտամին ընդունեն՝ պտղի այս դեֆորմացիաները և անբավարարության ախտանիշները կանխելու համար:

## Վարժությունների ինտենսիվությունը և դրանց իրականացման արդյունքները
Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ հղիության ընթացքում ֆիզիկական ակտիվության մակարդակը կարող է ազդել ծննդաբերության արդյունքների վրա։

Ֆիզիկական ակտիվության շատ ցածր մակարդակը կապված է ինչպես վաղաժամ, այնպես էլ գործիքային ծննդաբերությունների ռիսկի բարձրացման հետ։ Հղիները, որոնք ունեն նվազագույն ակտիվություն, կարող են ունենալ ընդհանուր ֆիզիկական պատրաստվածության և մկանային ուժի ցածր մակարդակ: Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ձեռքի մեծ  ուժ ունեցող անհատներն ավելի հակված են բնական ծննդաբերության, քանի որ ավելի մեծ մկանային ուժը և դիմացկունությունը կարող են աջակցել ծննդաբերության գործընթացին: Ի տարբերություն դրա, նրանք, ովքեր ավելի շատ քաշ են հավաքել հղիության ընթացքում  ավելի հակված են եղել կեսարյան հատման։ Հղիության ընթացքում ֆիզիկական ակտիվության ցածր մակարդակը կապված է կեսարյան հատման ռիսկի մի փոքր բարձրացմամբ:  Կանոնավոր չափավոր վարժությունները կարող են օգնել բարելավել կոնքի մկաննային ուժը և սրտանոթային ֆիզիկական պատրաստվածությունը, հնարավոր է՝ նվազեցնելով կեսարյան միջամտության հավանականությունը՝ աջակցելով մարմնի դիմացկունությանը ծննդաբերության ընթացքում:

Ավելի ինտենսիվ ֆիզիկական ակտիվությունը կարող է լրացուցիչ ծանրաբեռնվածություն առաջացնել մարմնի համար։ Հղի կանայք պետք է խորհրդակցեն իրենց բժշկի հետ՝ նախքան վարժությունների սկսելը կամ դրանց ռեժիմը կարգավորելը, հատկապես, եթե նրանք նոր են սկսել կանոնավոր ֆիզիկական ակտիվություն կամ ունեն որևէ առողջական խնդիր, որը կարող է ազդել հղիության վրա՝ մարմնին լրացուցիչ սթրես ավելացնելով:

## Խնամքի տեսակներ
### Անհատական, թե խմբային խնամք
Վերջին տարիներին խմբային նախածննդյան խնամքը ներդրվել է մոտ 22 երկրներում: Այս տեսակի խնամքը հնարավորություն է տալիս մի քանի խմբի (սովորաբար մոտ 8-12 շաբաթական հղիություն, որոնք գտնվում են հղիության նույն փուլում) միաժամանակ այցելել մեկ կամ մի քանի մասնագետների, ինչպես նաև մի քանի շաբաթը մեկ այցելել այս խմբային հանդիպումներին՝ շարունակական խնամքի համար:  Խմբային նախածննդյան խնամքը օգտակար է ծախսերի կրճատման, կրթության բարձրացման և աջակցության զգացողության բարձրացման առումով:  Պարզվել է նաև, որ խմբային նախածննդյան խնամքից օգտվող կանայք ավելի հակված են օգտվել ընտանիքի պլանավորման ծառայություններից։

### Մանկաբարձուհու գլխավորությամբ խնամք
Մանկաբարձուհու գլխավորությամբ խնամքը սովորաբար կիրառվում է բարդությունների ցածր ռիսկ ունեցող հղիությունների դեպքում։ Մանկաբարձուհու գլխավորությամբ հղիություններ ունեցող կանայք ավելի հավանական է, որ ծննդաբերեն բնական ճանապարհով: Այնուամենայնիվ, նրանց մոտ ավելի քիչ հավանական է, որ կատարվի գործիքային միջամտություն, էպիզիոտոմիա կամ վաղաժամ ծննդաբերություն դիտվի։

### Ինքնուրույն խնամք
Շատ երկրներում կանանց տրվում է իրենց հիվանդության պատմության ամփոփագիր, որը ներառում է հղիության վերաբերյալ կարևոր տեղեկություններ, ինչպիսիք են անամնեզ, աճի գրաֆիկները և սկանավորման արդյունքները։  Եթե հղին գնում է այլ հիվանդանոց՝ խնամքի կամ ծննդաբերության համար, նրա հիվանդության գրառումների ամփոփագիրը կարող է օգտագործվել մանկաբարձուհիների և բժիշկների կողմից մինչև հիվանդանոցային գրառումների ստացումը:

## Նախածննդյան խնամքի հասանելիություն
2018 թվականին պարզվեց, որ Միացյալ Նահանգներում մեկ միլիոն կին չի ստացել բավարար նախածննդյան խնամք, որը սահմանվում է որպես նախածննդյան խնամքի առաջարկվող այցելությունների 80 տոկոսին մասնակցելը կամ նախածննդյան խնամքը առաջին եռամսյակում սկսելը:  Փոխադրամիջոցը նախածննդյան խնամքի հասանելիության ամենամեծ սպառնալիքներից մեկն է, որը դժվարացնում է գյուղական համայնքներում հղի կանանց համար պատշաճ նախածննդյան խնամքի հասանելիությունը: Մասնավորապես, գյուղական վայրերում նախածննդյան խնամք փնտրող մարդկանց կեսից ավելին ստիպված է լինում առնվազն 30 րոպե ճանապարհ կտրել՝ խնամք ստանալու համար, և գյուղական համայնքներում կլինիկաների փակման ավելի բարձր մակարդակ կա: Հեռաբժշկության շնորհիվ փոխադրամիջոցային խնդիրների պատճառով խնամքի բացը կրճատվել է:

### Հեռավար բժշկություն
Նախածննդյան խնամքի որոշ ռուտին այցելությունների նոր այլընտրանք է հեռավար բժշկությունը, որը նախածննդյան հանդիպումները կատարելու առցանց միջոց է և COVID համավարակի պատճառով դարձել է ավելի ստանդարտացված պրակտիկա։  Հղի կանանց կեսից ավելին վախենում էր հիվանդանոց այցելել՝ վախենալով վիրուսով վարակվել, ուստի հեռավար բժշկությունը առաջարկում էր հաղորդակցության մի միջոց, որը դեմ առ դեմ չէր, բայց միևնույն է, մարդկանց կապահովեր անհրաժեշտ խորհրդատվություն։  Հեռավար բժշկության միջոցով խորը մանկաբարձական հետազոտություններ և արյան հետազոտություններ հնարավոր չեն։ Ընդհանուր առմամբ, հեռավար բժշկությունը համարվում է նախածննդյան խնամքի բարելավում, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս ավելի բարձր մակարդակի խնամքի հասանելիություն ապահովել խոցելի խմբերի համար։  Այնուամենայնիվ, հեռավար բժշկությունն օգտագործում են հիմնականում երիտասարդ, սպիտակամորթ հիվանդները։

### Ռասայական խտրականություններ առողջապահության ոլորտում
Ռասայական խտրականությունները նույնպես տարածված են նախածննդյան խնամքի մեջ, հատկապես այն պատճառով, որ սևամորթ և լատինոամերիկյան համայնքների համար ֆինանսավորման կրճատման միտում կա:  Բոլոր ռասայական փոքրամասնությունները, հատկապես սևամորթ անհատները, նույնպես ավելի բարձր մակարդակի պերինատալ մահացություն ունեն: Այնուամենայնիվ, հղի սևամորթ կանայք հնարավոր է ունենան ֆիզիոլոգիական փոփոխություններ պտղաջրում, իմունային և էնդոկրին համակարգերում։ Սևամորթ կանայք բոլոր ռասայական փոքրամասնություններից ամենաքիչ հասանելիությունն ունեն նախածննդյան խնամքին:

### Սոցիալ-դասակարգային անհավասարություններ առողջապահության ոլորտում
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) հաղորդել է, որ 2015 թվականին հղիության և ծննդաբերության հետ կապված խնդիրներից ամեն օր մահանում էր մոտ 830 կին։  Մահացածներից միայն 5-ն էին ապրում զարգացած, իսկ մնացածը՝ զարգացող երկրներում։  Ըստ մեկ այլ հետազոտության ուսումնասիրվել է տեղացի և ներգաղթյալ կանանց միջև վաղաժամ և ցածր քաշով ծննդաբերությունների տարբերությունները և պարզել, որ այդ տարբերությունը պայմանավորված է նախածննդյան խնամք ստանալու հանգամանքով։ 1997-2008 թվականների ուսումնասիրության շրջանում դիտարկվել է Իսպանիայի մի շրջանում ծննդաբերող 21,708 կանանց։ Արդյունքները ցույց են տվել, որ շատ ավելի տարածված է ներգաղթյալների, քան տեղացիների շրջանում։ Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել նախածննդյան խնամքի կարևորությունը և այն, թե ինչպես է համընդհանուր նախածննդյան խնամքը օգնելու մարդկանց ստանալ պատշաճ խնամք հղիությունից/ծննդաբերությունից առաջ։

### Հասանելիության բարձրացում
Կանանց նախածննդյան խնամքին հասանելիություն ապահովելու համար առողջապահական համակարգերը փոխելու բազմաթիվ եղանակներ կան, ինչպիսիք են՝ նոր առողջապահական քաղաքականությունը, առողջապահության ոլորտի աշխատակիցների կրթությունը և առողջապահական ծառայությունների վերակազմակերպումը: Միջամտությունների օրինակներ են լրատվամիջոցների արշավները, որոնք հասնում են բազմաթիվ մարդկանց և  համայնքներին հնարավորություն են տալիս վերահսկել  մարդկանց առողջությունը: Այս միջամտությունների վերաբերյալ վերլուծությունը ցույց է տվել, որ մեկ միջամտությունը նպաստում է նախածննդյան խնամք ստացող կանանց թվի ավելացմանը: Այնուամենայնիվ, համատեղ կիրառվող միջամտությունները կարող են նվազեցնել հղիության և վաղ շրջանի մանկական մահացությունը, նվազեցնել ցածր քաշով ծնված երեխաների թիվը և բարելավել նախածննդյան խնամք ստացող կանանց թիվը:

## Տես նաև
* Հղիություն
* Հետծննդյան խնամք
* Հղիություն և քուն

## Ծանոթագրություններ

## Լրացուցիչ գրականություն

* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Pregnancy Education
* CDC US birth and prenatal care statistics
* EngenderHealth-Prenatal Care and Planning
* Care and Planning

Կատեգորիա:Բժշկական եզրեր
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Գինեկոլոգիա
Կատեգորիա:Հղիություն
Կատեգորիա:Մանկաբարձություն
Կատեգորիա:Մարդու վերարտադրողականություն