Մոգաոյի քարանձավներ

**Մոգաոյի քարանձավներ**, վաղ բուդդայական Ցյանֆոդուն («Հազար Բուդդաների քարանձավ») քարանձավային համալիրի ամենամեծ քարանձավը, որը կառուցվել է 353-366 թվականներին Չինաստանի Գանսու նահանգի Դունհուան օազիսից 25 կմ հեռավորության վրա։ Ցյանֆոդունը, որն ավելի հաճախ կոչվում է Մոգաո գլխավոր քարանձավի անունով, միավորում է 492 սրբավայր, որոնք զարդարված են եղել որմնանկարներով և քանդակներով մի ամբողջ հազարամյակի (IV-XIV դդ.) ընթացքում։ Քարանձավներն այժմ հայտնի զբոսաշրջային վայր են, և որոշները բաց են հանրության համար:

Մոգաոն Բեզեկլիկում գտնվող Հազար Բուդդաների քարանձավի հետ միասին, Չինաստանի ամենավաղ բուդդայական տաճարներից մեկն է: Նրա հայտնվելը Տակլա Մական անապատի արևելյան եզրին պատահական չէ. այստեղով անցել են մետաքսով քարավաններ, որոնց հետ միասին բուդդայական ուսմունքները ներթափանցել են Չինաստան: Ի տարբերություն ավելի ուշ քարանձավային տաճարների, ինչպիսիք են Լունմինը և Յունգանը, Մոգաոյի հարդարման մեջ գերակշռում է ոչ թե քանդակը, այլ որմնանկարչությունը: Նրա տարածքը գնահատվում է 42000 մ²։ Բազմաֆիգուր ֆրիզ հիշեցնող նկարները ստեղծվել են երփներանգ սոսնձաներկերով չոր հիմքի վրա: Դրանցից շատերը ծածկում են քարանձավի ամբողջ պատը՝ աչքի ընկնելով դինամիկությամբ և կենսունակությամբ:

## Ձեռագրեր

20-րդ դարի սկզբին քարանձավներից մեկում հայտնաբերվել է ձեռագրերի հսկայական պահեստ (մոտ 20000 առարկա)։ Ըստ ամենայնի, դրանք այստեղ պահվել են 11-րդ դարում, երբ ձեռագրերը սկսեցին փոխարինվել տպագիր գրքերով։ Մոգաոյի ձեռագրերի հավաքածուն շատ բազմազան է բովանդակությամբ և թվագրմամբ. դրանք ներառում են բուդդայական, դաոսական, նեստորական և մանիքեական կրոնական տեքստեր, տրակտատներ փիլիսոփայության, մաթեմատիկայի, բժշկության, աստղագիտության, պատմության և աշխարհագրության, բառարանների, ժողովրդական երգերի և դասական չինական պոեզիայի մասին և պաշտոնական փաստաթղթեր։ Մոգաոյի ձեռագիր հուշարձանների շարքում կա «Գուշակությունների գիրքը»՝ եզակի տեքստ, որը գրված է հին թյուրքերեն գրով ոչ թե քարի, այլ թղթի վրա: Ուսումնասիրված ձեռագրերի լեզուների շրջանակը նույնպես շատ բազմազան է. դրանք են դասական և խոսակցական չինարեն, տիբեթերեն, սանսկրիտ, պալի, թանգուտ, խոտաներեն, սողդերեն, թոչարերեն:

Քարանձավի հայտնաբերման լուրը ոգևորեց Եվրոպայի գիտական ​​աշխարհը, և 1907 թվականին ամենաթանկ ձեռագրերը, այդ թվում՝ աշխարհի ամենահին տպագիր գիրքը՝ «Ալմաստե սուտրան» (մոտ 868 թվական), Աուրել Սթայնը տարավ Բրիտանական թանգարան։ Սթայնին հետևելով՝ տաճարային համալիր այցելեցին Ֆրանսիայի (Պոլ Պելլիո) և Ռուսաստանի (Սերգեյ Օլդենբուրգ) ներկայացուցչական գիտարշավները, որոնք նույնպես դատարկաձեռն չվերադարձան Եվրոպա։ Ձեռագրերի մնացած մասը փոխանցվել է Պեկինի գրադարան։

## Որմնանկար
Մոգաոյի որմնանկարչությունը ներկայացնում է չինական կերպարվեստի հազարամյա շերտը։ Ըստ պատկերների ոճի՝ այն բաժանվում է չորս ժամանակաշրջանի.

* Հյուսիսային և Սուի դինաստիաներ
* Թան դինաստիա
* Տասը թագավորությունների և Սուն կայսրության դարաշրջան
* Արևմտյան Սիա և Յուան դինաստիաներ
Որմնանկարների մեծ մասը նվիրված է Բուդդային, նրա քարոզներին, ինչպես նաև բոդհիսատտվաներին, ապսարաներին (փերիներին), վանականներին և բարեպաշտ հավատացյալներին: Հավանաբար, հին ժամանակներում այս պատկերները ծառայում էին անգրագետ մարդկանց բուդդիզմի կանոնները վիզուալ ներկայացնելու համար։ Շատ նկարներ վերարտադրում են վավերական իրադարձություններ բուդդիզմի տարածման պատմությունից:

Գրեթե բոլոր 492 քարանձավները պարունակում են գեղեցիկ թռչող ապսարաների պատկերներ (feitian 飛天): Նրանք երգում են, պարում գեղեցիկ, նվագում են երաժշտական ​​գործիքներ, ծաղիկներ շաղ տալիս՝ ուղեկցելով Բուդդային, երբ նա քարոզ է կարդում: Նրանք թևեր չունեն և միայն երկար բազմագույն ժապավեններն են օգնում փերիներին սավառնել օդում:

Մյուս նկարները նվիրված են առօրյա կյանքի իրադարձություններին. կայսեր հեռանալը, օտարերկրյա դեսպանները խնջույքի ժամանակ, չինացի և արևմտյան վաճառականների հանդիպում, ռազմիկների մրցաշարեր, երաժիշտների ներկայացումներ, հարսանեկան արարողություն, որսի, ձկնորսության և գյուղատնտեսական աշխատանքների տեսարաններ: Որմնանկարներում պատկերված են տարբեր ազգությունների ու սոցիալական խավերի մարդիկ, նրանց սովորույթներն ու հագուստը։

## Նամականիշներ
Չինաստանը բազմիցս թողարկել է փոստային նամականիշեր՝ նվիրված Դունհուանգ որմնանկարներին և գծանկարներին: Առաջին չորս նամականիշները թողարկվել են 1952 թվականի հուլիսի 1-ին «Մեծ հայրենիք» շարքում (伟大的祖国)։ Հաջորդ տարի այս շարքում թողարկվեցին ևս չորս Դունհուան նամականիշեր։ 1987 թվականին «Դունհուան որմնանկարչություն» (敦煌壁画) նոր շարքում թողարկվել են չորս նամականիշներ և 2 փոստային բլոկ

## Պատկերասրահ

Mogao Cave 61, painting of Mount Wutai monasteries.jpg|Որմնանկար 61-րդ քարանձավից Չինաստանի Գանսու նահանգի Դունհուան քաղաքի Մոգաո գավառում, որը թվագրված է 10-րդ դարով և պատկերում է Թան դինաստիայի վանական ճարտարապետությունը
DunhuangCave323.jpg|8-րդ դարի նկար Մոգաոյի քարանձավներ, Դունհուան
Buddha and Bodhisattvas Dunhuang Mogao Caves.png|Բուդդայի քարանձավային նկարը՝ շրջապատված բոդհիսատվաներով: Ներքևում գտնվող ավելի մուգ և փոքր կերպարները կարող են լինել երկրային ոգիներ.
Vimalakirti Debates Manjusri Dunhuang Mogao Caves.jpeg|Բոթհիսատվա Վիմալակիրտին քննարկում է Բոդհիսատվա Մանջուշրիինն: Տեսարան Վիմալակիրտի Նիրդեշ Սուտրայից: Դունհուան, Մոգաո քարանձավներ, Չինաստան, Թան դինաստիա
Trade in silkroad.jpg|Քարավանը շարժվում է Մեծ Մետաքսի ճանապարհով
TsangMonk.jpg|Սյուանցզանի նկարը․ Թան դինաստիայի վանականը ծեսեր է կատարում Բուդդայի համար
HanWudiBuddhas.jpg|8-րդ դարի որմնանկար Գանսու նահանգի Դունհուանի մոտ գտնվող Մոգաո քարանձավներում: Հան կայսր Ուի պատկերը, որը երկրպագում է Բուդդայի արձաններին: Հան Ուդի տեքստային նկարագրությունը ոսկի մարդկանց պաշտամունքին, որոնք բերվել են մ.թ.ա. 120 թվականին Հանի հրամանատարի կողմից քոչվորների դեմ իր արշավանքերի ժամանակ։
Zhang Qian.jpg|Չժան Ցյանի ճանապարհորդությունը դեպի արևմուտք, 323 քարանձավի որմնանկարի մանրամասներ, 618–712թվականներ
Sakyamuni cuts his hair, detail, Tang Dynasty.jpg|Այս բնանկար կտավում երիտասարդ Շաքյամունին կտրում է իր մազերը, իսկ սպասավորները նայում են, սևաներկ մետաքսի վրա, Չինաստանի Գանսու նահանգի Դունհուանգ քաղաքից, որը թվագրվում է Թան դինաստիայի ժամանակներից ( 618–907)
Varjapani magao caves.jpg|Վաջրապանիի կտավը Մոգաոյի քարանձավում (Գրադարանի քարանձավ)
Bandit attack.JPG|Ավազակները գրոհում են
Vaishravana riding across the waters. 61,8x54,7cm From Dunhuang, Cave17. Five Dynasties, mid-10th century AD. British Museum..jpg|Վայշրավանան վարգում է ջրերի վրայով. 5 դինաստիաներ, X դարի կեսեր.
Mural Worshipping Bodhisattva.jpg|Երկրպագում Բոթհիսատվային, քարանձավ 285, Վեյ դինաստիա
FireLanceAndGrenade10thCenturyDunhuang.jpg|Մարայի կողմից Շաքյամոնի գայթակղության նկարազարդումը
Story of the Five Hundred Robbers (535–557 CE), Mogao Cave 285, Dunhuang, China.jpg|500 ավազակների պատմության նկարազարդումը, քարանձավ 285, Արևմտյան Վեյ.
Buddhist donors from Cave 98 at Mo-kao.jpg|Երիտասարդ կանայք (բուդդայական դոնորներ). քարանձավ 98, Հինգ դինաստիաների և տասը թագավորությունների դարաշրջան.
Dunhuang Mogao cave Cao donor figures.jpg|Դունհուանի կինը՝ Կաո Յանլուն, քարանձավ 61, Հինգ դինաստիա
Portrait of a Khotan King - full.jpg|Հոտանի արքա Վիշա Սամբհավա
Dunhuang Uighur king.jpg|Ույգուրական արքան՝ ծառաների ուղեկցությամբ, քարանձավ 409
Dunhuang mogao mural cave 409.jpg|Քարանձավ 409
Dinastia tang, bodhisattva avalokitesvara a 8 braccia, dalle grotte di mogao, 890-910 ca..JPG|Ավալոկիտեշբարիի արձանը Մոգաո քարանձավից, 890-910, Գիմեի թանգարան
Great Buddha of Mogao Caves.jpg|Քարանձավ 130, Մեծ Բուդդա
Dinastia tang, re celeste (lokapala), grotte di mogao, VII-VIII sec..JPG|Լոկապալի հսկիչի ֆիգուրը
Grottos of dunhuang.jpg|Բուդդայի արձանի վերնամասի քանդակ, քարանձավ 27
Grotta nr 158.JPG|Բուդդա, քարանձավ 148,Թան դինաստիայի ժամանակաշրջան
T'ang Architecture in the Mo-kao Fresco 1.jpg|Թան դինաստիայի ճարտարապետության նմուշ
T'ang Architecture in the Mo-kao Fresco 2.jpg|Թան դինաստիայի ժամանակաշրջանի ճարտարապետության նմուշ
Sogdian-Zoroastrian Deities, Tunhwang.jpg|Սողդական դաէններ, պատկերում են զրադաշտական աստվածությունների, որոնց երկրպագել են սողդերը
Mogao Christian painting (original version).jpg|Հիսուս Քրիստոսի նկարը՝ հայտնաբերված քարանձավի Գրադարանում
Sogdian whirl with large pipa.jpg|Բուդդայական ժայռապատկեր․ պարողը պտտվում է, նվագախմբի կատարման ներքո․ քարանձավ 112.


## Տես նաև
Չինաստանում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկ

## Գրականություն
* 
* Duan Wenjie (editor-in-chief), *Mural Paintings of the Dunhuang Mogao Grotto* (1994) Kenbun-Sha, Inc. / China National Publications Import and Export Corporation, 
* Fan Jinshi, *The Caves of Dunhuang*. (2010) The Dunhuang Academy. 
* Hopkirk, Peter. *Foreign Devils on the Silk Road: The Search for the Lost Cities and Treasures of Chinese Central Asia* (1980). Amherst: The University of Massachusetts Press. 
* Murray, Stuart A.P. "The Library: An Illustrated History" 2012. Print.
* Rong Xinjiang, translated by Valerie Hansen, "The Nature of the Dunhuang Library Cave and the Reasons for Its Sealing," *Cahiers d'Extrême-Asie*  (1999): 247–275. 
* 
*Whitfield, Roderick and Farrer, Anne, *Caves of the Thousand Buddhas: Chinese Art from the Silk Route* (1990), British Museum Publications,  
*Whitfield, Roderick, Susan Whitfield, and Neville Agnew. "Cave Temples of Mogao: Art and History on the Silk Road" (2000). Los Angeles: The Getty Conservation Institute. 
*Wood, Frances, "The Caves of the Thousand Buddhas: Buddhism on the Silk Road" in "The Silk Road: Two Thousand Years in the Heart of Asia" (2002) by Frances Wood. Berkeley: University of California Press. 
*Zhang Wenbin, ed. "Dunhuang: A Centennial Commemoration of the Discovery of the Cave Library" (2000). Beijing: Morning Glory Publishers. 
*Suemori Kaoru, "Thousand-Buddha images in Dunhuang Mogao Grottoes: Religious spaces created by polychromatic patterns" (2020). Kyoto: Hozokan. 
* Stein, M. Aurel. *Ruins of Desert Cathay: Personal Narrative of Explorations in Central Asia and Westernmost China*, vol. 2 (1912). London: Macmillan.
* Pelliot, Paul *Les grottes de Touen-Houang* 1920.
** Les grottes de Touen-Houang: vol. 1 
** Les grottes de Touen-Houang: vol. 2
** Les grottes de Touen-Houang: vol. 3
** Les grottes de Touen-Houang: vol. 4
** Les grottes de Touen-Houang: vol. 5 
** Les grottes de Touen-Houang: vol. 6

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Միջազգային Դունհուան նախագիծ (IDP)
* Dunhuang Academy
* A large collections of images of murals and other artifacts from the Mogao Caves in Dunhuang
* International Dunhuang Project
* Mogao caves video
* Harvard Art Museums, some murals and a statue removed from Dunhuang by Langdon Warner
* British Museum The cave-temples at Dunhuang
*Wisdom embodied: Chinese Buddhist and Daoist sculpture in the Metropolitan Museum of Art,հավաքածուի կատալոգ Մետրոպոլիտենի թանգարանից (ամբողջովին հասանելի է առցանց *PDF* ձևաչափով), որը պարունակում է նյութեր Մոգաոյի քարանձավների մասին
* New Yorker article "A Secret Library, Digitally Excavated
* The Magnificent Mogao Caves of China - Amazing World 

Կատեգորիա:Չինաստանի մշակույթ
Կատեգորիա:Չինաստանի քարանձավներ