open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Անուշավան Արզումանյան

**Անուշավան Աղաֆոնի Արզումանյան** (), հայ տնտեսագետ, տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր, ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1963)։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով ու բազմաթիվ մեդալներով։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կապանի շրջանի Կավարտ գյուղում։ Երկու տարի գյուղական դպրոցում սովորելուց հետո 1912-ին ուսումը շարունակել է Շուշիի ռեալական դպրոցում։

1921-1928 թվականներին կոմերիտական ղեկավար աշխատանք է կատարել Կապանի, Լենինականի (այժմ՝ Գյումրի), Երևանի գավառային և քաղաքային կոմիտեներում։ Եղել է ԼԿԵՄ կենտկոմի նախագահության և Անդրերկրկոմի բյուրոյի անդամ։ 1928-1929 թվականներին սովորել է Մոսկվայի Գ. Պլեխանովի անվան ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտում, իսկ 1933-1936 թվականներին՝ կարմիր պրոֆեսուրայի ագրարային ինստիտում։ 1929-1937 թվականներին կատարել է կուսակցական ղեկավար աշխատանք։ Եղել է շրջկոմի առաջին քարտուղար Ղուրդուղուլու (այժմ՝ Արմավիր), Միկոյանի (այժմ՝ Եղեգնաձոր) և Երևանի Կիրովյան շրջաններում։ 1926-1937 թվականներին ՀԿԿ կենտկոմի անդամ էր։

1937 թվականի օգոստոսի 7-ին նշանակվել է ԵՊՀ ռեկտոր, բայց ընդամենը մեկուկես ամիս անց ազգայնականներին և հատկապես Աղասի Խանջյանին պաշտպանելու մեղադրանքով ազատվել է պաշտոնից, գործը հանձնել ՆԳ մարմիններին, իսկ իրեն բանտարկել։ Սակայն նա կարողացել է ապացուցել իր անմեղությունը և կարճ ժամանակ անց ազատվել բանտից։

Հայրենական մեծ պատերազմի առաջին իսկ օրերից կամավոր մեկնել է բանակ, ծառայել մինչև պատերազմի ավարտը։

1946-1952 թվականներին աշխատել է Բաքվի Ս. Կիրովի անվան պետական համալսարանում որպես դեկան, ապա գիտական աշխատանքների գծով պրոռեկտոր։ Այնուհետև տեղափոխվել է Մոսկվա ու աշխատել որպես ԽՍՀՄ ԳԱ տնտեսագիտության ինստիտուտի սեկտորի վարիչ և տնօրենի տեղակալ։ 1956 թվականին նրան հանձնարարվել է ԽՍՀՄ ԳԱ համաշխարհային էկոնոմիկայի ու միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտի կազմակերպումը, որի անփոփոխ տնօրենն էր մինչև կյանքի վերջը։

Հեղինակ է շուրջ 100 գիտական աշխատությունների, որոնցից շատերը լույս են տեսել նաև օտար լեզուներով։

Եղել է ԽՍՀՄ ԳԽ պատգամավոր, Սահմանադրական հանձնաժողովի ու Ազգությունների խորհրդի արտաքին հանձնաժողովի անդամ, խորհրդա-ամերիկյան ինստիտուտի փոխնախագահ, Խորհրդային մեծ հանրագիտարանի գիտական խորհրդի, խորհրդային ու օտարերկրյա մի շարք հրատարակությունների խմբագրական խորհուրդների անդամ։

Վախճանվել է Մոսկվայում։

Անուշավան Արզումանյանի անվամբ է կոչվում Կապան քաղաքի թիվ 2 միջնակարգ դպրոցը։

## Երկեր
* Кризис мирого капитализма на современном этапе, М., 1960.
* Борьба двух систем и мировое развитие, М., 1964.
* Տնտեսագիտական ընտիր երկեր, Երևան, 1971։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Ազատ Հայաստան

**«Ազատ Հայաստան»**, ընդհատակյա թերթ։ «Հայ բանվոր հեղափոխականների ասոցիացիայի» օրգան։ Լույս է տեսել 1893-1894 թվականներին, Թիֆլիսում (գրաքննությանը շեղելու նպատակով նշված է Բրյուսել)։

Խմբագրական կազմ՝ Ա. Խումարյան, Ս. Խանոյան, Ս. Տեր-Սիմոնյան, Ա. Խաժակյան, Պ. Մնացականյան։ Տպագրել է Կառլ Մարքսի որոշ հոդվածներ, լուրեր արևմտահայերի կոտորածների մասին։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Գաբրիել Տեր-Միքելյան (ճարտարապետ)

**Գաբրիել Միքայելի Տեր-Միքելյան (Տեր-Միքելով)** (), հայ ճարտարապետ։ ԽՍՀՄ ճարտարապետական ակադեմիայի թղթակից անդամ (1937), ՎԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1937), Թբիլիսիի գեղարվեստի ակադեմիայի պրոֆեսոր (1926 թվականից)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Ստավրոպոլում։ 1899 թվականին ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի քաղաքացիական ճարտարագետների ինստիտուտը։ 1899-1912 թվականներին աշխատել է Բաքվում, 1912-1949 թվականներին՝ Թիֆլիսում։

Կլասիցիզմի, մոդեռնի և անդրկովկասյան ժողովուրդների ճարտարապետական ձևերի ստեղծագործական վերարտադրությամբ նախագծել է 70 շենք, որոնցից կառուցվել է 37-ը։ Նրա բարձրարվեստ կառույցները նպաստել են Բաքվի և Թբիլիսիի 20-րդ դարասկզբի ճարտարապետության պատմության և ազգային ճարտարապետության զարգացմանը։

## Կառուցված շենքերը Բաքվում
* Յուզբաշյանների առանձնատունը (1900-1901)
* Ադամյան եղբայրների եկամտաբեր տներ (1908-1909)
* Թաղիև եղբայրների եկամտաբեր տներ (1909-1911)
* Սադիխով եղբայրների եկամտաբեր տներ (1909-1912)
* Թիֆլիսի առևտրային դրամատան Բաքվի բաժանմունքի շենքը (1901)
* Բաքվի առևտրային ուսումնարանը (1904)
* Հասարակական հավաքույթի ամառային ակումբը (1910-1912, այժմ՝ Ադրբեջանի ֆիլհարմոնիա)
* Պետական դրամատան աշխատակիցների բնակելի տունը (1926)
* Ֆիզոթերապևտիկ ինստիտուտի համակառույցը (պոլիկլինիկա, ջրաբուժարան, հիվանդանոց, 1928-1935, Փարիզի համաշխարհային ցուցահանդեսի Մեծ մրցանակ և ոսկե մեդալ՝ 1937)

## Կառուցած շենքերը Յալթայում
* Ս. Հռիփսիմե հայկական եկեղեցին (1905-1909, մեծահարուստ Պ. Տեր-Ղուկասյանի պատվերով)

## Կառուցած շենքերը Թբիլիսիում
* Մ. Արամյանցի «Մաժեստիկ» հյուրանոցը (1912-1914, այժմ՝ «Թբիլիսի»)
* Հ. Մելիք-Դադայանի եկամտաբեր տունը (1912-1914, այժմ՝ երկաթուղային տեխնիկում)
* Ա. Միլյանի առանձնատունը (1914)
* Պետական դրամատան բնակելի տների համակառույցը (չորս մասնաշենք, 1926-30)
* Պատանի հանդիսատոսի թատրոնը (1938-1949, այժմ՝ Երկաթուղայինների տուն)

## Պատկերներ

Պատկեր:Trade School, 1904 Baku.jpg|Բաքվի առևտրային ուսումնարանը (1904)
Պատկեր:Residential building brothers Adamyan Street Baratinskaya, 1908.jpg|Ադամյան եղբայրների եկամտաբեր տներ (1908-09)
Պատկեր:Baku Physiotherapy Institute.jpg|Ֆիզոթերապևտիկ ինստիտուտի համակառույցը ( 1928-35)


## Գրականություն
* Էդմոնդ Տիգրանյան, Գաբրիել Տեր-Միքելյան, Երևան, 1981։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գաբրիել Տեր-Միքելյան 

Կատեգորիա:1874 ծնունդներ
Կատեգորիա:1949 մահեր
Կատեգորիա:Ապրիլի 16 ծնունդներ
Կատեգորիա:Էթնիկ հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Թբիլիսի քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Խորհրդահայեր
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Ստավրոպոլ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Վրացական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Շորթ թրեկ

մինի|250px
**Շորթ թրեկ** (), տափօղակով հոկեյի սառցադաշտի արտաքին շրջագծով արագընթաց չմշկավազք՝ 500-ից մինչև 5000 մետր մրցատարածություններում։ Այս մրցաձևը մտցված է օլիմպիական խաղերի ծրագրում, զբաղվում են և՛ տղամարդիկ, և՛ կանայք։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Ձմեռային օլիմպիական մարզաձևեր
Բաքվի Հայոց կուլտուրական միություն

**Բաքվի Հայոց կուլտուրական միություն**, հասարակական կազմակերպություն։

Հիմնադրվել է 1906 թվականին՝ հասարակական-քաղաքական գործիչ Կոստանդին Խատիսյանի ջանքերով, որը և եղել է միության առաջին նախագահը։ Նպատակն էր ընդարձակել հանրակրթական և մասնագիտական դպրոցների ցանցը, նպաստել ինքնուրույն և թարգմանական գրականության հրատարակությանը, հայոց լեզվի, բեմարվեստի, երաժշտության, կերպարվեստի և ճարտարապետության զարգացմանը։

Միությունը կազմակերպել է համերգներ, ներկայացումներ, ստեղծել երգչախմբեր, թատերախմբեր, նպաստել Բաքվի հայկական թատրոնի գործունեությանը։ Գեղարվեստական հանձնախմբի նախաձեռնությամբ Մայիլյանների մեծ թատրոնում Հարավային Կովկասում առաջին անգամ բեմադրվել է (1912) Տիգրան Չուխաճյանի «Լեբլեբիջի Հոր-հոր աղա» կոմիկական օպերան։ Միությունը դադարել է գործելուց 1918 թվականին։

## Տես նաև՝
* Հայերն Ադրբեջանում

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Ադրբեջանահայ մշակութային կազմակերպություններ
Կառլո Գոցցի

**Կառլո Գոցցի** (Carlo Gozzi, ), իտալացի թատերգակ (դրամատուրգ)։

Ծնվել է 1720 թ. դեկտեմբերի 13-ին Վենետիկում։ Ստացել է տնային կրթություն։ 16 տարեկան հասակում զինվորագրվել է, ծառայել Դալմաթիայում, երեք տարի անց վերադարձել հայրենիք։ Լինելով բնավորությամբ ազնվական և պահպանողական հանդես էր գալիս ցանկացած գրական նորամուծությունների դեմ։ Հակադրվելով իրեն ժամանակակից վենետիկյան թատերգակ Կառլո Գոլդոնիին, որը ռեալիզմի կողմնակից էր՝ Գոցցին պաշտպանում էր վենետիկյան ավանդական «կոմեդիա դել արտե» թատերական ժանրը՝ դիմակ կրող գործող անձանցով։ Ձգտելով վերակենդանացնել «դիմակների կատակերգությունը» գրել է մի շարք հեքիաթային թատերախաղեր, որը նա անվանել է «ֆաբիաներ»։ Թատերախաղերն առանձնանում են անսովոր տեսարաններով, հրաշալի կերպարանափոխություններով և վենետիկյան ավանդական թատրոնի դիմակավոր գործող անձանցով, որոնք են Պանտալոնեն, Տրուֆալդինոն, և այլն։
Օգտագործելով բանահյուսական ստեղծագործությունների սյուժետային մոտիվները և դել արտե կոմեդիայի որոշ սկզբունքներ (դիմակ, բարբառ, իմպրովիզացիա), ստեղծել է թատերական հեքիաթի ինքնատիպ ժանր՝ ֆիաբ, որին բնորոշ են չարի և բարու, պաթետիկայի և բուֆոնադայի, գրական հնաոճ լեզվի և վենետիկյան առօրյա խոսակցական լեզվի հակադրությունները։

## Գրական ժառանգությունը
Ֆիաբներում («Սեր առ երեք նարինջները»,1761, «Ագռավ», 1761, «Արքա-եղջերուն», 1762, «Տուրանդոտ», 1762, «Կանաչ թռչնակ», 1765 և այլն) դրվատել է մարդկային առաքինությունները, ծաղրել բուրժուական եսապաշտությունը։ Գոցցին գրել է նաև քսաներեք տրագիկոմեդիա և «Անօգուտ հուշեր» (1797) երկը։

Կարլո Գոցցին Իտալիայում շուտ մոռացվեց, բայց նրա ֆիաբները հետաքրքրեցին գերմանացի և ֆրանսիացի ռոմանտիկներին (Ֆ․ Շիլլերը «Տուրանդոտ»-ը վերամշակեց Վայմարի թատրոնի համար)։ Ե․ Վախթանգովը Մոսկվայի՝ ներկայումս իր անունը կրող թատրոնում 1922-ին իրականացրեց «Տուրանդոտ»-ի մինչև օրս ներկայացվող բեմադրությունը։ Երևանի պատանի հանդիսատեսի թատրոնում բեմադրվել է (1959) Գոցցիի «Ագռավը»։

1761 թ. հունվարի 25-ին շլացուցիչ հաջողությամբ ներկայացված «Սեր առ երեք նարինջ» (L'amore delle tre melarance) «Տուրանդոտ» (Turandot, 1762) թատերախաղերի հիման վրա արդեն 20-րդ դարում համանուն օպերաներ են գրել համապատասխանաբար Սերգեյ Պրոկոֆևը և Ջակոմո Պուչչինին։ Ընդամենը Գոցցին գրել է 10 հեքիաթ-պիես, այդ թվում (բացի վերոնշյալներից)՝ «Ագռավը» (Il Corvo, 1761), «Կանաչ ճնճղուկը» (L'augellino bel verde, 1765), «Եղջերու-արքան» (Il re cervo, 1762), «Կին-օձը» (La donna serpente, 1762) և այլն։

Շուրջ 1780 թ. սկսել է աշխատել հուշագրությունների վրա, որոնք լույս են տեսել «Անպետք հիշողություններ» վերնագրի տակ (Memorie inutili, 1797)։

Մահացել է Գոցցին 1806 թ. ապրիլի 4-ին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Իտալացի գրողներ
Կատեգորիա:Իտալացի բանաստեղծներ
Սուիցիդալ մտքեր

[thumb|Շվեյցարացի նկարիչ [Էռնստ Շտյուկելբերգի «Սապփո» կտավը]]
**Սուիցիդալ մտքերը** ընդհանուր բժշկական տերմին է ինքնասպանության մասին մտքերի համար, որոնք կարող են մշակված պլանի նման մանրամասն լինել՝ առանց բուն ինքնասպանության գործողության։ Չնայած նրան, որ սուիցիդալ մտքեր ունեցող մարդկանց մեծամասնությունը ինքնասպան չի լինում, որոշները, այնուամենայնիվ, ինքնասպանության փորձեր կատարում են։ Սուիցիդալ մտքերի շրջանակը տատանվում է թռուցիկ մտքերից մինչև մանրամասն պլանավորում, դերախաղ կամ անհաջող փորձեր, որոնք կարող են կանխամտածված կերպով այնպես կառուցված լինել, որ ձախողվեն կամ բացահայտվեն, կամ կարող են լիովին հաջողությամբ ավարտվելու նպատակ ունենալ։

Ֆինլադնիայում կատարված հետազոտության արդյունքները ցույց են տվել, որ ինքնասպանություն գործած պացիենտների 22%-ը իրենց սուիցիդալ մտադրությունը քննարկել էին առողջապահության մասնագետի հետ՝ վերջին անգամ նրա գրասենյակ այցելելու ժամանակ։

## Ռիսկային գործոններ
### Հոգեկան խանգարումներ

* Խոշոր դեպրեսիվ խանգարում, որը պետք է ներառի սոցիալական մեկուսացում
* Անորեքսիա ներվոզա
* Պոստտրավմատիկ ստրեսային խանգարում
* Հարմարվողականության խանգարում
* Շիզոֆրենիա
* Անձի սահմանային խանգարում
* Պանիկական խանգարում
* Մարմնի դիսմորֆիկ խանգարում
* Դիսսոցիատիվ ինքնության խանգարում
* Սոցիոֆոբիա
* Նյութերի չարաշահում (մասնավորապես՝ ալկոհոլի)
* Բիպոլար խանգարում (մանիակալ-դեպրեսիվ փսիխոզ)
* Սեռական դիսֆորիա

### Կյանքի իրադարձություններ
* Վիշտ
* Սեռական շահագործում
* Հարաբերությունների խզում
* Գործազրկություն
* Մերժվածություն

### Անցյալ պատմություն
* Ինքնասպանության նախկին փորձերի պատմություն
* Պարասուիցիդի մասին ընտանեկան պատմություն

## Նշանակվող դեղերի կողմնակի էֆեկտներ
Տարբեր նշանակվող դեղեր կարող են որպես կողմնակի էֆեկտ ունենալ սուիցիդալ մտքերը, ինչպիսին է, օրինակ SSRI-ն։

## Սուիցիդալ մտքերի նախանշանները
* Հուսահատություն
* Անհեդոնիա
* Անքնություն
* Դեպրեսիա
* Խիստ անհանգստություն
* Կոնցենտրացիայի խանգարում
* Փսիխոմոտոր ագիտացիա
* Հանկարծակի խուճապ

## Ծանոթագրություններ

* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Evaluation and Treatment of Patients with Suicidal Ideation 
* Suicidal Thoughts 
* National Suicide Prevention Lifeline--warning signs 

Կատեգորիա:Ինքնասպանություն
Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Անձնային խանգարումներ
Կատեգորիա:Երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարում
Կատեգորիա:Հոգեբուժություն
Կատեգորիա:Հոգեկան առողջություն
Կատեգորիա:Կլինիկական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Դեպրեսիա
Շենգավիթ (բժշկական կենտրոն)

[մինի|300x300փքս|Շենգավիթ բժշկական կենտրոնի շենքը [Շենգավիթ (վարչական շրջան)|Շենգավիթ վարչական շրջանում]]
**«Շենգավիթ» բժշկական կենտրոն**, բազմապրոֆիլային բուժախտորոշիչ ձեռնարկություն։ Բժշկական կենտրոնի կազմում գործում են կանխարգելիչ, ախտորոշիչ, բուժական և վերականգնողական գործառույթներ իրականացնող բաժանմունքներ և ծառայություններ։

## Պատմություն
1983 թ. հիմնադրվել է Երևանի թիվ 3 կլինիկական ծննդատունը։

Ներկայիս շենքը շահագործման է հանձնվել 1964 թվականին։ 2001 թվականին ծննդատունը վերակազմավորվել է “Շենգավիթ” բժշկական կենտրոնի, որի բոլոր բաժնետոմսերը պատկանում էին քաղաքապետարանին։ 2002 թվականին արդեն բաժնետոմսերը դարձան կոլեկտիվի սեփականությունը, իսկ կենտրոնը վերածվեց բազմապրոֆիլ բժշկական-ախտորոշիչ հիմնարկության։

## Տես նաև
* Երևանի հիվանդանոցների ցանկ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Երևանի հիվանդանոցներ
Կատեգորիա:Հայաստանի առողջապահություն
Բեժանո

**Բեժանո** (նախկինում՝ Ջանճղա (Ճանճղա), ), հայաբնակ գյուղ Վրաստանի Սամցխե-Ջավախք մարզի Ախալքալաքի շրջանում, Ախալքալաքից 28&nbsp;կմ դեպի հյուսիս-արևելք։ Գտնվում է ծովի մակերևույթից 1820 մետր բարձրության վրա։Բեժանո գյուղում կա հայ առաքելական եկեղեցի «Սուրբ Մինաս»անվանմամբ

## Աշխարհագրություն
Գյուղը իր տարածքով հյուսիսից սահմանակից է Տաբածղուր լճին, արևմուտքից Ախալքալաքի մունիցիպալիտետի Մոդեգամ, Բորժոմի մունիցիպալիտետի Չիխարուլա և Բալանթա գյուղերին, հարավից Ախալքալաքի մունիցիպալիտետի Ալաթուման և Ագանա գյուղերին։

## Պատմություն
Բեժանո գյուղի բնակիչների նախնիները եկել են Էրզրումից և Էրզրումի վիլայեթի Թոփալ-Չավուշ, Յոզբեկ, Ջինիս, Երկան Մասուր և այլ գյուղերից՝ 1830 թվականին։

Գյուղում 1929 թվականին կազմակերպվել է կոլտնտեսություն (առաջին նախագահ՝ Ս. Խանսուլյան)։ 1921 թվականին գյուղում կազմավորվել է շրջանի առաջին երիտասարդական (կոմերիտական) կազմակերպությունը` Հր. Գալուստյանի (Գալստյան) գլխավորությամբ (հետագայում նա դարձել է ՀԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի Նախագահության քարտուղար՝ 1938-1947 թթ.)։

Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ, գյուղից զոհվել է 129 մարդ։

## Բնակչությունը
Գյուղի բնակիչները հիմնականում հայեր են։

Բնակիչները զբաղվում են հողագործությամբ, անասնապահությամբ, դաշտավարությամբ՝ մշակելով հիմնականում ցորեն, կարտոֆիլ, գազար։ Գյուղում 1925 թվականից գործում էր շրջանի առաջին յուղ-պանրի մեքենայացված գործարանը։

## Կրոն
Գյուղում կա եկեղեցի (Սուրբ Մինաս), որը կառուցվել է 1840 թվականին (փայտաշեն, իսկ 1905 թվականից քարաշեն), ինչպես նաև «Կաթնաղբյուր»-ի (XII&nbsp;-&nbsp;XIII դարեր) և «Վանք»-ի (V&nbsp;-&nbsp;VIII դարեր) ավերակները։ Վերջինս այժմ ուխտատեղի է։

Բեժանոյի առաջին Սուրբ Մինաս եկեղեցուն կից արական մեկդասյա եկեղեցական-ծխական դպրոցը բացվել է 1863 թվականին։ Խորհրդային շրջանում առաջին դպրոցը բացվել է 1927 թվականին, 1957 թվականին՝ ութամյա, իսկ 1967 թվականից միջնակարգ։ Այժմ գյուղում գործում է նորակառույց եռահարկ, ժամանակակից տիպային դպրոց։

## Տես նաև
* Ախալքալաքի մունիցիպալիտետ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ախալքալաքի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վրաստանի հայաբնակ գյուղեր
Ստեփանավանի դենդրոպարկ

** Էդմոն Լեոնովիչի անվան Սոճուտ դենդրոայգի**, հայտնի նաև որպես **Ստեփանավանի դենդրոպարկ**, գտնվում է Լոռու մարզի Գյուլագարակ գյուղում, Ստեփանավան քաղաքից 12 կմ հեռավորության վրա, Երևանից 155 կմ հյուսիս, ծովի մակերևույթից շուրջ 1450 մետր բարձրության վրա։

## Պատմություն
Այգին հիմնադրել է 1931 թվականին լեհ ինժեներ-անտառագետ Էդմոն Լեոնովիչը։ Տարածքը կազմում է շուրջ 35 հա։ Լեոնովիչն աշխատել է որպես բուսաբանական այգու տնօրեն մինչև 1984 թվականը, որից հետո այդ պաշտոնը ստանձնել է նրա որդին։ 1998 թվականին տարածքը նշանակվել է որպես հատուկ պահպանման գոտի։
մինի|Դենդրոպարկ
Այգու 17.5 հա տարածքը բնական անտառ է, իսկ 15 հա զարդանախշերով ծառեր։

Բուսաբանական այգու տարածքը կազմում է շուրջ 35 հա։ Այն բաղկացած է բնական անտառից, զարդանախշերով բույսերից, փոքրատերև լորենու ծառուղիներից և վայրի ծագում ունեցող այլ բուսատեսակներից։ Բույսերի մեծ մասը բերվել է Երևանի բուսաբանական այգուց, ինչպես նաև բազմաթիվ այլ երկրներից՝ Վրաստան, Ուկրաինա, Ռուսաստան, հեռավոր արևելք և այլն։
մինի|Դենդրոպարկ
Բույսերի բազմաթիվ տեսականիներ են ստացվել նաև Գերմանիայից, Ֆրանսիայից, Պորտուգալիայից, Չինաստանից և ԱՄՆ-ից։ Ներկայումս, այստեղ ներկայացված է ավելի քան 500 բուսատեսակ։

Իր գոյության ընթացքում ավելի քան 2500 բուսատեսակներ են փորձարկվել՝ ձգտելով գտնել նոր տեսակներ, որոնք կարող են աճել այստեղ։ Ներկայումս միայն 500 բուսատեսակ է հարմարվել այս ծայրահեղ բնական պայմաններ ունեցող տարածաշրջանում։
մինի|Դենդրոպարկ

Հատուկ արժեք ունի կալիֆորնիական սեքվոյան։ Իրար մոտ տնկած 5 վիթխարի ծառերը դեռ երիտասարդ են և բարձրություն են հավաքելու մի քանի հարյուր տարվա ընթացքում։

## Կլիմա
Դենդրոպարկը գտնվում է ծովի մակարդակից 1450 մ բարձրության վրա և ունի ցուրտ կլիմա։ Անձրևի տեղումները կազմում են տարեկան 550 մմ։ Դեկտեմբեր ամսից մինչև մարտ այստեղ ձյուն է նստած։ Բույսերի այս հավաքածուն իրենից գիտական մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում՝ հնարավորություն տալով ուսումնասիրել նոր կլիմայական պայմաններում աճող բույսերի զարգացման փոփոխությունները։

## Պատկերասրահ

File:Դենդրոպարկ, Ստեփանավան (Gor Navoyan).jpg|thumb|Դենդրոպարկ
Leonovich Dendropark.jpg
Գյուլագարակի արգելավայր, Դենդրոպարկ (8).JPG
Գյուլագարակի արգելավայր, Դենդրոպարկ ... (38).JPG
Գյուլագարակի արգելավայր, Դենդրոպարկ ... (34).JPG
Գյուլագարակի արգելավայր, Դենդրոպարկ (23).JPG
Գյուլագարակի արգելավայր, Դենդրոպարկ (30).JPG
Գյուլագարակի արգելավայր, Դենդրոպարկ ... (32).JPG
Գյուլագարակի արգելավայր, Դենդրոպարկ (33).JPG
File:Ստեփանավան 2.jpg
File:Ստեփանավան 3.jpg
File:Ստեփանավան 4.jpg
File:Ստեփանավան 5.jpg
File:Ստեփանավան 6.jpg
File:Ստեփանավան 7.jpg
File:Ստեփանավան 8.jpg
File:Ստեփանավան 9.jpg
File:Ստեփանավան 10.jpg
File:The map of Sochut dendropark.jpg|thumb|Սոճուտ դենդրոպարկի քարտեզը
File:Sequoiadendron giganteum12.jpg|thumb|Սեկվոյադենդրոն հսկայական
File:The grave of Edmon Leonovich.jpg|thumb|Էդմոն Լեոնովիչի շիրմաքարը Սոճուտ դենդրոպարկում


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էկոթերապիա. Ստեփանավանի «Սոճուտ» դենդրոպարկ (լուսանկարներ)
* Աշնան երանգները Ստեփանավանի դենդրոպարկում

Կատեգորիա:Հայաստանի դենդրոպարկեր
Կատեգորիա:Ստեփանավան
Ազատ Տավրոս

**Ազատ Տավրոս** - քաղաքական, տնտեսական և հասարակական օրաթերթ։ Հնչակյան կուսակցության Կիլիկիայի շրջանի օրգան։ Լույս է տեսել 1920-ին, Ադանայում։ «Տավրոս» (1919-20) պարբերականի շարունակությունը։ Խմբագիրներ՝ Ֆ. Խանզադյան, Վ. Ժամկոչյան, Ա. Կեոնճյան։

Անդրադարձել է ժամանակի քաղաքական անցուդարձին, հանդես եկել քեմալականների հայահալած քաղաքականության դեմ, պատմել հայերի ինքնապաշտպանական մարտերի մասին։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական տնտեսական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Գնետայիններ (կարգ)

մինի|250px|Վելվիչիա զարմանալի
**Գնետայիններ** (, նախկինում - *Gnetales*)՝ մերկասերմերի դասի կարգ, որն ունի երեք ընտանիք։ Երկտուն, հազվադեպ միատուն բույսեր են։ Ցողունը հասարակ է կամ ճյուղավորված, ամբողջական, հակադիր դասավորված տերևներով։ Բնափայտը խեժանցքեր չունի, տրախեիդների մեջ ունի իսկական անոթներ։ Ծաղիկները միասեռ են կամ երկսեռ, ունեն ծաղկապատ և հավաքված են ծաղկաբույլերում։ Սաղմը ունի երկու շաքիլատերևներ։

## Ընտանիքների տարածումը
* Էֆեդրազգիներ - Միջին և Հարավային Եվրոպա,
* Վելվիչիազգիներ - Հարավային Աֆրիկա,
* Գնետազգիներ - Արևադարձային Ամերիկա, Ասիա, Աֆրիկա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գնետայիններ
Ֆրեյդուն Աղալյան

**Ֆրեյդուն Հակոբի Աղալյան** (), հայ ճարտարապետ։

Ճարտարապետ Արմեն Աղալյանի հայրը։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Շուշիում։ Ավարտել է Շուշիի ռեալական ուսումնարանը և քաղաքացիական ինժեներների Կայսերական ինստիտուտի ճարտարապետական բաժանմունքը Սանկտ-Պետերբուրգում (1903)։ 1903-1921 թվականներին աշխատել է Բաքվում և այլ քաղաքներում, 1921 թվականից՝ Երևանում։ 1930-1937 թվականներին Քանաքեռշինի ճարտարապետական բաժնի վարիչ։ Դասավանդել է Բաքվի (1917-1921) և Երևանի (1922-1937) ուսումնական հաստատություններում։

## Ստեղծագործություններ
Ֆրեյդուն Աղալյանի նախագծերով կառուցվել են 
* Բաքվում բնակելի թաղամաս, երկաթուղային ուղեկամուրջներ, գանձատունն ու հարկային պալատը, Բանվորական տունը
* Գրոզնիում՝ բնակելի տներ, երկաթբետոնե կամուրջ Սունժա գետի վրա
* Արմավիրում՝ հայկական եկեղեցի
* Կիսլովոդսկում՝ ամառանոցներ
* Ղզլարում՝ հիվանդանոց և ամբուլատորիա
* Երևանում՝ Քանաքեռի ՋԷԿ-ի վարչական և բնակելի շենքեր, Հայջրտնտեսության նախարարության բնակելի շենքը, Քեթրանի (այժմ՝ գյուղ Գետամեջ՝ ՀՀ Կոտայքի մարզում) ջրանցույցը

## Պատկերասրահ

Freydoun Aghalyan's Plaque, where he lived.jpg|Ֆրեյդուն Աղալյանին նվիրված հուշատախտակ այն տան պատին, որտեղ ճարտարապետն ապրել է 1926-1944 թվականներին
Freidun Aghalyan's plaque.JPG|մինի|ձախից|Հուշատախտակ Երևանում՝ Ֆրեյդուն Աղալյանի կառուցած շենքի պատին


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էթնիկ հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Խորհրդահայեր
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայաստանի ճարտարապետների միության անդամներ
Էֆեդրա

**Էֆեդրա, սարի չամիչ, լեռնաչամիչ,** (), գնետայինների (Gnetopsida) դասի բույս, հանդիսանում է **էֆեդրայիննների** (Ephedrales) կարգի և **էֆեդրազգիների/սարիչամիչազգիների/լեռնաչամիչազգիների** (Ephedraceae) ընտանիքի միակ ցեղը։ Էֆեդրան երկտուն, հազվադեպ՝ միատուն, մշտադալար ծառ կամ թուփ է։ Հայտնի է մոտ 70 տեսակ։

Ծաղիկները միասեռ են, առէջքայինները կամ սերմնաբողբոջները այդ դեպքում երկտուն են կամ հազվագյուտ դեպքում՝ միատուն։ Փոշանոթը երկբուն է կամ 3-4 բնանի։ Առէջները 3-8 հատ են։

## Հայաստանում
Հայաստանում հանդիպում են 2 տեսակներ՝ 
*սովորական (հանդիպում է միայն Սյունիքի մարզի ստորին լեռնային գոտում) 
* բարձր (Արագածոտնի, Տավուշի, Գեղարքունիքի և այլ մարզերի ստորին ու միջին լեռնային գոտիներում)։
Աճում է չոր, քարքարոտ և ժայռոտ լանջերին։

## Կենսաբանական նկարագիր
250px|մինի|''Ephedra distachya''
[մինի|Լեռնաչամչենի [Քարվաճառում, Թարթառ գետի կիրճի եզրին]]
Խիտ ճյուղավորվող թուփ է (բարձրությունը՝ 20-100 սմ)։ Ճյուղերը դեղնականաչավուն են, անփայլ, հատվածավոր, երիտասարդ ընձյուղները՝ կանաչ (իրականացնում են լուսասինթեզը)։ Տերևները մանր են, հակադիր, թեփուկանման։ Ծաղկում է ապրիլ–հունիսին։ 
Պտուղները թունավոր են անասունների համար։

## Տարածում
Ռուսաստանի հարավային մասում և արևմտյան Սիբիրում հանդիպում է *Ephedra distachya L.* տեսակը։ Տարածված է Կովկասում, Բալկաններում, Փոքր Ասիայում, Իրանում, Հիմալայներում։

Հարավային Կովկասի լեռներում հանդիպում է *Ephedra major Host* (հոմանիշ *Ephedra procera Fisch. & C.A.Mey.*) տեսակը։

## Նշանակություն
Դեղաբույս է. պարունակում է էֆեդրին (ալկալոիդ), C վիտամին, աղաղանյութեր։
Էֆեդրինը իր ներգործությամբ նման է բժշկության մեջ լայնորեն տարածված ադրենալինին։ Այն օգտագործում են որպես արյունահոսությունը դադարեցնող միջոց, նաև շնչարգելության, թոքաբորբի, գրիպի, տիֆի, էկզեմայի, հայմորիտի և էտմոհիդի ժամանակ։ Հակաթույն է հանդիսանում մորֆիով և սկոպոլամինով թունավորվելու դեպքում։

Ցրտադիմացկուն է, պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գնետայիններ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Էֆեդրազգիներ
Ատամհատիկ

thumb|right|Ատամհատիկի արարողություն
**Ատամհատիկ** (**ակռահատիկ** կամ էլ **ատամնահատիկ**), հայկական ծես, որը կատարվում է մանկան առաջին ատամը դուրս գալուց հետո։ Ըստ ծեսի, մանկան նստեցնում են սեղանի վրա, գլխի վրա պահում մի կտոր, և կտորի վրա լցնում խաշած ցորենի, լոբու, սիսեռի, գարու, և այլ հատիկներ։ Նախկինում արարողության ժամանակ, մանկան առաջ դրվում էին երեք իր՝ սանր, հայելի և դանակ։ Սանրը մանկան հավասար ատամներ ունենալու, հայելին առատության և պտղաբերության նշան էր, իսկ դանակն ուժի։ Մեր օրերում մանկան դիմաց դնում են  տարբեր առարկաներ, որ առարկային մանուկը առաջինը ձեռք տա՝ խորհրդանշելու է նրա ապագա մասնագիտությունը։ Արարողությունն անցկացվում է երգերով ու պարերով։

Տարբեր հայկական շրջաններում, ծեսը տարբեր անուններով է կոչվում՝ Շիրակում և Ջավախքում անվանվում է **ակռահատիկ**, Մուշում՝ **ակվասորիկ**, Սյունիքում՝ **ատամսուրիկ, [[Գորիս]]ում` կճախաշ**, Սիսիանում՝ **կեղքահատիկ**, Վայոց ձորում՝ **կեռահատիկ**, Արարատյան դաշտում **հատիկ** կամ **ատամ սուր**, Արցախում՝ **կճեխաշ**։

Ըստ ազգագրագետ Սամվել Մկրտչյանի, ատամհատիկը պտղաբերության և առատության խորհրդանիշ է։ Ծեսի ծագումնաբանություն դեռևս պարզ չէ, պարզ չէ նաև թե այն առաջին անգամ որտեղ է արվել։ Հայաստանի որոշ շրջաններում ծեսը կատարվում է երգերով, որոնք նկարագրում են երեխայի ապագա ճակատագիրը և գործունեությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ծիսակատարություններ
Կամսար Առաքելյան

**Կամսար Արշակի Առաքելյան** (), հայ պատմաբան։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Լոռու Ծաթեր գյուղում։ Տնտեսական ծանր պայմանները հարկադրել են վաստակի մեկնել Թիֆլիս և ինը տարի աշխատել որպես բանվոր։ Հայաստանում խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո վերադարձել է հայրենիք, զբաղվել կոմերիտական աշխատանքով, միաժամանակ լրացրել կրթության պակասը։ 1923 թվականին ընդունվել է ԵՊՀ պատմա-բանասիրական ֆակուլտետը։ 1926 թվականին դարձել է կոմկուսի անդամ։ 1927 թվականին ավարտելով ուսումնառությունը՝ աշխատանքի է անցել ԵՊՀ-ում, ստանձնել ուսանողական գործադիր բյուրոյի քարտուղարի, իսկ այնուհետև՝ կուսակցական կոմիտեի քարտուղարի պարտականությունները։

1930-1931 թվականներին կուսակցական աշխատանք է կատարել ՀԿԿ Ղամարլուի (հետագայում՝ Արտաշատի) շրջկոմում նախ՝ որպես ագիտ-պրոպագանդայի բաժնի վարիչ, ապա՝ նույն շրջկոմի առաջին քարտուղար։ 1931 թվականին ընդունվել և 1936 թվականին ավարտել է Բաքվի մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտը։ Վերադառնալով Երևան՝ կուսակցական ղեկավար պաշտոններ է զբաղեցրել ՀԿԿ կենտկոմի դպրոցական բաժնում։ 1937 թվականին նշանակվել է ԵՊՀ ռեկտոր, սակայն 1938 թվականի սկզբներին ենթարկվել է բռնությունների և աքսորվել Սիբիր։ 1954 թվականին վերադառնալով աքսորից՝ արդարացվել է, վերականգնվել են նրա բոլոր իրավունքները, բայց քայքայված առողջության պատճառով չկարողանալով աշխատել՝ անցել է թոշակի։

Վախճանվել է Երևանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ծաթեր գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Բաքվի հայկական պետական թատրոն

**Բաքվի հայկական պետական թատրոն**, կազմակերպվել է Բաքվում, 1920 թվականին։ Թատրոնը փակվել է 1949 թվականին։

## Գործունեություն
Բեմականացումներում հանդես են եկել Ժասմենը, Ս. Արմենյանը, Վահրամ Փափազյանը, Լևոն Քալանթարը, Ստեփան Քափանակյանը, Կարո Ալվարյանը, Մուշեղ Սաղյանը։ Թատրոնի գլխավոր ռեժիսոր է եղել Արտաշես Հովսեփյանը, գլխավոր նկարիչ՝ Ալեքսանդր Հովհաննիսյան։

Բեմադրվել են հայ դասական, ժամանակակից, ինչպես և ռուսական, եվրոպական դրամատուրգիայի լավագույն երկերից։

Թատերախմբում են եղել նաև Լևոն և Աստղիկ Երամյանները, Խորեն Հարությունյանը, Արտաշես Արզումանյանը, Ա. Բադալյանը, Գեղամ Հարությունյանը, Թագուշ Սահակյանը, Հովհաննես Աբելյանը, Ալեքսանդր Հովհաննիսյանը և այլք։

1932 թվականից թատրոնի գլխավոր ռեժիսորն էր Թադևոս Սարյանը։ 1933 թվականին նա բեմադրում է «Քաղաքավարության վնասները» ներկայացումը։ Ներկայացման երաժշտության հեղինակն էր Անտոն Մայիլյանը, բեմական ձևավորումը՝ ադրբեջանցի բեմանկարիչ Ռ. Մուստաֆաևը։ 1935 թվականին Սարյանը բեմադրում է «Շահնամեն» և «Քաջ Նազարը»։

1930-ական թվականներից թատրոնի կյանքը դժվարանում է։ 1936 թվականի հունիսի 1-ին վախճանվում է դերասան Հովհաննես Աբելյանը, իսկ 1938 թվականին՝ Լևոն Երամյանը։

## Բեմադրված ներկայացումները
* «Ավազակներ»
* Վիլյամ Շեքսպիրի «Համլետ»
* Վիլյամ Շեքսպիրի «Օթելլո»
* «Ուրիել Ակոստա»
* Շիրվանզադեի «Նամուս»
* «Չար ոգի»
* Եղիշե Չարենցի «Կապկազ-թամաշա»
* Անատոլի Լունաչարսկու «Հրձիգները»
* Ալեքսեյ Տոլստոյի «Կայսրուհու դավադրությունը»
* «Դատավճիռ»
* «Հողմերի քաղաք»
* «Խռովություն»
* «Բեկում»
* «Մորգանի խնամին»
* «Սևիլ»
* «Տեմպ»
* «Հողը ծիծաղում է»
* «Բոմբեյ»
* «Ռևիզոր»
* Հակոբ Պարոնյանի «Պաղտասար աղբար»
* «Անմեղ մեղավորներ»
* «Յաշար»
* «Սեր և խարդավանք»
* «Ուրիշի երեխան»
* Հակոբ Պարոնյանի «Քաղաքավարության վնասները»
* «Շահնամե»
* «Քաջ Նազար»

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի հայկական թատրոններ
Կատեգորիա:Բաքվի թատրոններ
Կատեգորիա:Բաքվի հայկական շենքեր և կառույցներ
Շենգավիթ (այլ կիրառումներ)

**Շենգավիթ**, կարող է վերաբերել՝
* Շենգավիթ, վարչական շրջան Երևանում
* Շենգավիթ, Երևանի մետրոպոլիտենի կայարան
* Շենգավիթ, հայկական ֆուտբոլային ակումբ Երևանից
* Շենգավիթ, բազմապրոֆիլային բժշկական կենտրոն Երևանում
* Շենգավիթ, Արարատյան դաշտի և Հայաստանի ցածրադիր հովիտների վաղ բրոնզեդարյան բնակատեղիներ
* Շենգավիթ, Երևանի մետրոպոլիտենի էլեկտրադեպո
Մագնոլիազգիներ

**Մագնոլիազգիներ** (), մագնոլիածաղկավորների կարգի ընտանիք՝ մշտադալար կամ տերևաթափ ծառեր են, թփեր կամ լիաններ։ Ընտանիքը կազմում է տասը ցեղ։ Տերևադասավորությունը հերթադիր է։ Տերևները կոթունավոր են, տերևակիցներով կամ առանց դրանց, ամբողջաեզր կամ բլթակավոր, փետրաձև ջղավորությամբ։ Ծաղիկները միայնակ են, գագաթնային կամ ծոցային, երկսեռ կամ բաժանասեռ։ Ծաղկապսակը հասարակ է, պսականման, կազմված 2-4 շրջաններից։ Առէջները բազմաթիվ են, հազվադեպ՝ 4, ազատ կամ սերտաճած թելիկներով։ Փոշեպարկը երկարավուն է, երկարությամբ բացվող, վարսանդները բազմաթիվ են։ Պտուղը բարդ է, 1-2 կամ բազմաթիվ սերմերով, կազմված միաբուն պտղիկներից, որոնք տեղադրված են երկարավուն կամ գլխիկավոր, չոր կամ հյութալի ծաղկակալի վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բույսերի ընտանիքներ
Կատեգորիա:Մագնոլիազգիներ
Դափնազգիներ

**Դափնազգիներ** (), բույսերի մագնոլիածաղկավորների կարգի ընտանիք։ Մշտադալար կամ տերևաթափ ծառեր կամ թփեր են՝ հերթադիր կամ հակադիր տերևադասավորությամբ, որոնք բոլոր օրգաններում արոմատիկ յուղեր են պարունակում։ Տերևները հասարակ են, ամբողջաեզր կամ բլթակավոր, առանց տերևակիցների, տերևաթիթեղների վրա թափանցիկ, կետանման գեղցիկներով։ Ծաղիկները երկսեռ են կամ բաժանասեռ։ Վերջին դեպքում բույսերը միատուն են կամ ծաղիկները բազմասեռ են, միայնակ, դեղնավուն կամ կանաչավուն, հավաքված հովանոցներում, վահաններում կամ հուրաններում, կանոնավոր են։ Ծաղկապատը կազմված է վեց թերթիկներից, որոնք դասավորված են երկու շրջանով։ Առէջների թիվը հասնում է 9-ի, 12-ի, երբեմն շատ։ Փոշեպարկը 2-4 բնանի է։ Սերմնարանը վերնադիր է, հազվադեպ ցածրադիր, միաբուն, մեկ սերմնաբողբոջով։ Վարսանդը ունի մեկ սռնակ, սպին հասարակ է կամ 2-3 բլթականի։ Պտուղը հյութալի կամ չոր կորիզապտուղ է կամ հատապտուղ։ Սերմը էնդոսպերմ չունի։ Շաքիլները հաստ են, մսալի։

Ընտանիքը կազմում է 45 ցեղ, որոնց կազմում հաշվվում է ավելի քան հազար տեսակ, հիմնականում արևադարձային և մերձարևադարձային բույսեր։ Հայաստանում մշակվում է միայն դափնի ցեղի՝ մեկ տեսակ, այն էլ խիստ սահմանափակ տարածության վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բույսերի ընտանիքներ
Կատեգորիա:Դափնազգիներ
Լուսիկ Բառնակյան

**Լուսիկ Աղասիի Բառնակյան** (), հայ արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1978 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Դուզքենդ (այժմ՝ Ախուրյան) գյուղում։ 1948 թվականին ավարտել է Լենինականի Մ. Նալբանդյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1949-1954 թվականներին աշխատել է Լենինականի Մայակովսկու անվան միջնակարգ դպրոցում որպես ուսմասվար, ապա հայոց լեզու և գրականություն է դասավանդել Երևանի Ձերժինսկու անվան դպրոցում և Ն. Օստրովսկու անվան մանկավարժական ուսումնարանում։ Ռուսական դպրոցների համար կազմել է հայոց լեզվի «Այբբենարան»։

## Երկերի մատենագրություն
* Թե ինչպես մուկը կատու կերավ, Երևան, «Պիոներ» ամսագրի հրատարակչություն, 1957, 32 էջ։
* Հեքիաթ անվախ Անահիտի մասին, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 83 էջ։
* Սպիտակ փաթիլներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 136 էջ։
* Ես ու իմ մեծ քույրիկը, Երևան, Հայպետհրատ, 1963, 108 էջ։
* Արցունքի կաթիլը, Երևան, «Հայաստան», 1966, 220 էջ։
* Հեքիաթներ, պատմվածքներ, ոտանավորներ (ժողովածուում գործեր ունի նաև Լ. Բառնակյանը), Երևան, «Լույս», 1967, 239 էջ։
* Ճստան մկնիկն ու հարևան սկյուռիկը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Բարի լույս, փոքրիկս, Երևան, «Հայաստան», 1972, 164 էջ։
* Մոռանում ենք ապրելու համար, Երևան, «Հայաստան», 1976, 92 էջ։
* Ես շրջում եմ Անիի հետ, Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 100 էջ։
* Վաղը դպրոց ենք գնալու (ժողովածուում գործեր ունի նաև Լ. Բառնակյանը), Երևան, «Լույս», 1982, 256 էջ։
* Ծաղիկը չեն կիսում (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 68 էջ։
* Ես ուսուցչուհի եմ, Երևան, «Լույս», 1989, 168 էջ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ մանկագիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Տաթև Աբրահամյան

**Տաթև Աբրահամյան** (), ԱՄՆ-ը ներկայացնող հայ շախմատիստուհի, կանանց գրոսմայստեր։

Հայաստանի աղջիկների հնգակի չեմպիոնուհի, Երևանի կանանց 2001-ի չեմպիոնուհի, Եվրոպայի մինչև 12 տարեկան շախմատիստուհիների առաջնության մրցանակակիր։ 2002 թվականից հանդես է գալիս ԱՄՆ-ի դրոշի ներքո։ ԱՄՆ-ի կանանց առաջնության (2005) արծաթե մեդալակիր։ Ամերիկա աշխարհամասի մինչև 18 տարեկան շախմատիստուհիների չեմպիոնուհի (2006), 9 միավոր 9 հնարավորից։ 2006-ին Երևանում կայացած աշխարհի աղջիկների մինչև 20 տարեկան շախմատիստուհիների առաջնությունում առաջին անգամ լրացրել է գրոսմայստերի նորմը։ 2010-ի ԱՄՆ-ի կանանց առաջնությունում, 9 միավորից վաստակելով 7, 5 միավոր. 2-3-րդ տեղերն է բաժանել Աննա Զատոնսկիխի հետ՝ լրացուցիչ ցուցանիշներով արժանանալով բրոնզե մեդալի։

## Վարկանիշի փոփոխության գրաֆիկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Կատեգորիա:Շախմատի կանանց գրոսմայստերներ
Արարատ Բարսեղյան

**Արարատ Մովսեսի Բարսեղյան** (), հայ դրամատուրգ, թատերագետ, դերասան, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1937 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Բաքվում։ 1930 թվականին ավարտել է Բաքվի թիվ 44 հայկական միջնակարգ դպրոցը։ 1931-1940 թվականները խաղացել է Բաքվի Հայկական պետական թատրոնում։ Խաղացել է նաև Աշտարակի, Երևանի պատանի հանդիսատեսի, Էջմիածնի, Երևանի Գ.Սունդուկյանի անվան, Երաժշտական կոմեդիայի և Ամո Խարազյանի անվան թատրոններում։

1934 թվականին զբաղվել է դրամատուրգիայով։ Նրա «Կամո» պիեսը 1937 թվականին ՀԽՍՀ լավագույն պիեսների մրցանակաբաշխությունում շահել է երկրորդ կարգի մրցանակ։ Մրցանակների են արժանացել նաև նրա «Հայ կինը» (1943), «Սիրո հովիտ» (1955), «Վարդենիկ» (1973) դրամաները։

Անդրկովկասի թատրոնները բեմադրել են նրա «Կամո» (1937-1964), «Հայ կինը» (1943-1950), «Կռվածաղիկ» (1944-1960), «Քեզ դժվար է մոռանալ» (1948-1951), «Փակ դռներ» (1946-1965), «Ծնունդ» (1945-1960), «Սիրո հովիտ» (1955-1960), Լուսիկ Լիսինյան (1956-1969), «Ընդհանուր բաղնիք» (1965-1968), «Ազնիվ սրտերի աշխարհում» (1961), «Պըլը-Պուղի» (1962-1974), «Տաճատ Համազասպովիչը հուզված է», «Անոնիմ նամակ» (1973-1974), «Պոկված կրունկներ» (1975) պիեսները։

Ռուսերեն լույս է տեսել «Сломанный каблук» (Մոսկվա, 1979) և պիեսների ժողովածու «Мозаика любви» (Մոսկվա, 1983)։

## Մատենագիտություն
* Պիեսների ժողովածու (գրքում տեղ է գտել Ա. Բարսեղյանի «Խաղաղության կայարանը» պիեսը), Երևան, Կուլտլուսհրատ, 1951, 186 էջ։
* Բարեկամները (պիես), Երևան, ՀԽՍՀ պետական հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակչություն, 1952, 34 էջ։
* Պիեսների ժողովածու, գիրք չորրորդ (գրքում տեղ է գտել Ա. Բարսեղյանի «Ծնունդ» պիեսը), Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 466 էջ։
* Պիեսների ժողովածու (գրքում տեղ է գտել Ա. Բարսեղյանի «Մեր հացը» պիեսը), Երևան, ժողստեղծագործության ռեսպուբլիկական տուն, 1955, 167 էջ։
* Դրամատիկական երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1958, 367 էջ։
* Պիեսների ժողովածու, գիրք 5 (գրքում տեղ է գտել Ա. Բարսեղյանի «Լյուսի Լիսինյան» պիեսը), Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 768 էջ։
* Լևոն Երամյան', Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 91 էջ։
* Արտավազդ Փաշայան, Երևան, Հայպետհրատ, 1963, 80 էջ։
* Պըլը-Պուղի (կոմեդիա), Երևան, Հայպետհրատ, 1963, 67 էջ։
* Հովսեփ Ոսկանյան, Երևան, Հայկական թատերական ընկերություն, 1968, 100 էջ։
* Օրի Բունիաթյան, Երևան, Հայկական թատերական ընկերություն, 1970, 108 էջ։
* Ալեքսանդր Հովհաննիսյան, Երևան, Հայկական թատերական ընկերություն, 1971, 132 էջ։
* Աստղիկ Երամյան, Երևան, Հայկական թատերական ընկերություն, 1972, 88 էջ։
* Աշոտ Ներսիսյան, Երևան, Հայկական թատերական ընկերություն, «Հայաստան», 1975, 73 էջ։
* Վարդենիկ (պիեսների ժողովածու), Երևան, «Սովետական գրող», 1981, 224 էջ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Հայ թատերագետներ
Թագուշ Սահակյան

**Թագուշ (Թագուհի) Գալուստի Սահակյան** (), հայ դերասանուհի։ Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1960)։

## Ստեղծագործական ուղի
1926-1949 թվականներին եղել է Բաքվի հայկական, 1949 թվականից՝ Ստեփանակերտի թատրոնների դերասանուհի։

Խաղացել է հիմնականում բնութագրական դերեր։ Լավագույն դերերից են՝ 
* Նատո՝ Գաբրիել Սունդուկյանի «Քանդած օջախ»
* Երանյակ՝ Հակոբ Պարոնյանի «Ատամնաբույժն արևելյան»
* Դավիթ Կոպպերֆիլդ՝ «Դավիթ Կոպպերֆիլդ» ըստ Չարլզ Դիքենսի
* Վաչիկ՝ Արմեն Գուլակյանի «Արշալույսին»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թատրոնի հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ
Գարեգին Պետրոսյան

**Գարեգին Բախշիի Պետրոսյան** (), հայ մաթեմատիկոս, ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր (1955), պրոֆեսոր (1964), բնագիտության ու տեխնիկայի պատմության միջազգային ակադեմիայի թղթակից-անդամ (1965), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1967)։

## Կենսագրություն
Գարեգին Պետրոսյանտ ծնվել է Գորիսում։ Միջնակարգ կրթությունը ստացել է ծննդավայրում։ 1929 թվականին ավարտել է ԵՊՀ ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետը։ 1930 թվականին ընդունվել և 1934 թվականին ավարտել է Մոսկվայի Մ. Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանի ասպիրանտուրան։

1934-1936 թվականներին եղել է ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետի դեկան՝ միաժամանակ ԵՊՀ ուսումնական աշխատանքների գծով պրոռեկտոր։ 1938 թվականին նրան շնորհվել է դոցենտի կոչում։ 1938-1941 թվականին ԵՊՀ ռեկտորն էր, կատարում էր նաև տեսական ֆիզիկայի ամբիոնի վարիչի պարտականությունները։

1941 թվականին կամավոր մեկնել է ռազմաճակատ, վիրավորվել, վերադարձել Երևան և աշխատանքի անցել Հայաստանի գիտությունների նորաստեղծ ակադեմիայում որպես նախագահության գիտնական-քարտուղար՝ այդ պաշտոնում աշխատելով մինչև 1949 թվականը։

1949-1957 թթ. կրկին ստանձնել է ԵՊՀ ռեկտորի պաշտոնը։ Նրա ջանքերով համալսարանում հիմնադրվել է միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետ, ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների պատմության ամբիոն, որը նա ղեկավարել է մինչև 1956 թվականը։

Գիտության պատմության խնդիրներով զբաղվել է դեռևս 1940-ականներից։ Նրա աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են մաթեմատիկայի, մասնավորապես հայ հին և միջնադարյան մաթեմատիկայի պատմությանը։ Նա ուսումնասիրել և արժևորել է հին և միջնադարյան հայ մաթեմատիկոսների աշխատությունները, որի արգասիքն են «Մաթեմատիկան Հայաստանում հին և միջին դարերում» (Երևան, 1959), «Միջնադարյան Հայաստանի մաթեմատիկայի պատմությունից (հոդվածներ և հրապարակումներ)», (Երևան, 1986)։ Համահեղինակ է «Անանիա Շիրակացու մատենագրությունը» (Երևան, 1979) աշխատության, եղել է «Բնագիտության և տեխնիկայի պատմությունը Հայաստանում» մատենաշարի հիմնադիրն ու գլխավոր խմբագիրը։

1938-1947 և 1951-1955 թթ. ընտրվել է ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի, իսկ 1954-1958 թթ.՝ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։ ԽՄԿԿ անդամ։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Հայրենական պատերազմի I աստիճանի (1985), Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով և բազմաթիվ մեդալներով։

## Երկեր
* Մաթեմատիկան Հայաստանում հին և միջին դարերում, Երևան, 1959։
* Միջնադարյան Հայաստանի մաթեմատիկայի պատմությունից. Հոդվածներ և հրապարակումներ, Երևան, 1986։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Հայկավան (Շիրակի մարզ)

**Հայկավան** (նախկին անվանումը՝ *Բաջողլի*), գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Ախուրյանի տարածաշրջանում՝ մարզկենտրոն Գյումրիից մոտ 4 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Գյուղը տեղադրված է Շիրակի դաշտում, Ախուրյան գետի աջ կողմում։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 1550 մ բարձրության վրա։ Հայկավան է վերանվանվել 1946 թվականին։

## Կլիմա
Կիման բարեխառն լեռնային է, ձմեռը տևական, ցուրտ, հաստատուն ձնածածկույթով։ Լինում են ուժեղ քամիներ, հաճախակի են ձնաբքերը և սառնամանիքները։ Ամառը տաք է, համեմատաբար խոնավ։ Տարեկան տեղումների քանակը 500-600 մմ։ Բնական լանդշաֆտները սևահողային լեռնատափաստաններ են։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Հայկավանի մշտական բնակչությունը կազմել է 1107, առկա բնակչությունը՝ 1027 մարդ։
Բնակիչերը հայեր են, որոնց նախնիների մասը գաղթել է Արևմտյան Հայաստանի Բասենի, Մուշի շրջաններից, Կարսի մարզից։ Հնում այստեղ բնակվել են նաև հույներ։

Հայկավանի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

Ըստ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների համայնքը 2013 թ-ի հունվարի 1-ի դրությամբ ունեցել է 1187 մարդ։ Սեռային կազմում տղամարդիկ կազմում են 47%, կանայք՝ 53%։ Տարիքային խմբերը բաշխված են հետևյալ կերպ. մինչաշխատունակներ՝ 35%, աշխատունակներ՝ 49%, հետաշխատունակներ՝ 16%:

## Տնտեսություն
Ունի 284 տնտեսություն։ Ունի դպրոց, գրադարան, բուժկետ, կապի հանգույց։

Գյուղատնտեսական հողահանդակները գրեթե ամբողջությամբ օգտագործվում են որպես վարելահողեր՝ կազմելով 970 հա։ Պետական հողերը գլխավորապես օգտագործվում են որպես վարելահողեր, արոտավայրեր, կազմելով համապատասխանաբար 102 և 193 հեկտար։ Գյուղատնտեսության մասնագիտացման ուղղությունը երկրագործությունն է։ Զբաղվում են հացահատիկային, կերային, բանջարաբոստանային կուլտուրաների մշակությամբ, պտղաբուծությամբ (խնձոր, տանձ, բալ)։ Նախկինում զբաղվել են շաքարի ճակնդեղի մշակությամբ, որոնք վերամշակվել է Սպիտակի շաքարի գործարանում։ Երկրաշարժի արդյունքում գործարանը հիմնովին ավերվել է և շաքարի ճակնդեղի ցանքերի մակերեսները զգալի կրճատվել են։

## Տես նաև
* Հայկավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հայկավան գյուղի մասին Armeniapedia.org կայքում

Կատեգորիա:Ախուրյանի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Հովունի

**Հովունի** (նախկին անվանումը՝ *Յասաղուլ*), գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Ախուրյանի տարածաշրջանում, մարզկենտրոն Գյումրիից մոտ 5 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Վերանվանվել է **Հովունի** 1945 թվականի դեկտեմբերի 7-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Հովունիի մշտական բնակչությունը կազմել է 620, առկա բնակչությունը՝ 579 մարդ։ Բնակիչները հայեր են, որոնց նախնիների մի մասը 1829-1831 թթ.-ին գաղթել է Արևմտյան Հայաստանից։

Հովունիի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է հացահատիկի, շաքարի ճակնդեղի, կերային կուլտուրաների մշակությամբ, բանջարաբուծությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Հովունիում կան 3 մատուռ՝ “Սրբի Սար”, “Նարեկ”, “Սրբատեղ” և մեկ “Կարմիր կող Ավետարան” եկեղեցի։

## Տես նաև
* Հովունիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հովունի գյուղի էջը CAA կայքում 
* Տարածաշրջանի քարտեզ

Կատեգորիա:Ախուրյանի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Հովիտ

մինի|Հովիտ
**Հովիտ**, ռելիեֆի երկայնաձիգ, իջվածքային ձև՝ առաջացած հոսող ջրի քայքայիչ գործունեության և երկրակեղևի տեկտոնական խախտումների հետևանքով։ Հայաստանի տարածքին բնորոշ են լեռնային գետերի կիրճաձև (Որոտանի, Դեբեդի, Քասաղի), կանիոնաձև (Հրազդանի, Արփայի, Ազատի), V-աձև (Գետիկի և այլն) հովիտները։ Առանձնանում են երկայնակի (Փամբակի, Ճորոխի), լայնակի-անտեցեդենտ (Արաքսի հովիտը Մեղրու մոտ) տեկտոնական հովիտները։ Որոշ լեռնային գետեր միջին և ստորին հոսանքներում առաջացնում են հարթավայրային, ողողատային հովիտներ (Արաքսը՝ Արարատյան դաշտում)։ Լեռնային շրջաններին բնորոշ են նաև տաշտակաձև-սառցադաշտային հովիտները (Մանթաշի, Ամբերդի և այլն)։

Հայաստանի տարածքի լեռնային գետերի հովիտները վերնագավառում հաճախ եզրավորվում են ջրհավաք ձագարներով և սառցադաշտային կրկեսներով։

Հարթավայրային գետերի ողողատները լավագույն խոտհարքներ են, դարավանդներն օգտագործվում են գյուղատնտեսական նպատակներով։ Լեռնային գետերի հովիտներում հիմնադրում են բնակավայրեր։ Հովիտների լանջերը հիմնականում ծածկված են անտառներով։ Հովիտների ձևաբանական վերլուծության միջոցով պարզաբանում են տվյալ վայրի երկրաբանական զարգացման նորագույն պատմությունը, հայտնաբերում ցրոնային հանքավայրեր և համապատասխան եզրակացությունների հանգում հիդրոտեխնիկական կառույցներ նախագծելիս։

Կատեգորիա:Հովիտներ
Կատեգորիա:Ռելիեֆի տեսակներ
Ջաջուռավան

**Ջաջուռավան**, գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Ախուրյանի տարածաշրջանում, մարզկենտրոն Գյումրիից մոտ 10 կմ հյուսիս-արևելք։ Ջաջուռավան է վերանվանվել 2006 թ. հուլիսի 4-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Ջաջուռավանի մշտական բնակչությունը կազմել է 176, առկա բնակչությունը՝ 175 մարդ։ Բնակիչները հայեր են, որոնց մի մասի նախնիները գաղթել են Մուշից և Բասենից։

Ջաջուռավանի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչության մի մասը զբաղվում է երկաթուղու սպասարկմամբ, իսկ մյուսները՝ անասնապահությամբ և բանջարաբուծությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ախուրյանի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Մայիսյան (Շիրակի մարզ)

**Մայիսյան** (նախկին անվանումը՝ *Օրթաքիլիսա*), գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Ախուրյանի տարածաշրջանում, մարզկենտրոն Գյումրիից 1 կմ հյուսիս։ **Մայիսյան** է վերանվանվել 1946 թվականի ապրիլի 26-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Մայիսյանի մշտական բնակչությունը կազմել է 1682, առկա բնակչությունը՝ 1567 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է հացահատիկի, շաքարի ճակնդեղի, կերային կուլտուրաների մշակությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Մայիսյանի կենտրոնում է գտնվում VII դարի Տիրանավոր Սբ. Աստվածածին եկեղեցին և Սբ. Ավետարան մատուռը, որը վերականգնվել է ճարտարապետ Սասուն Գրիգորյանի կողմից ղեկավարած Լենինականի գիտա-վերականգնման արտադրության հատուկ արվեստանոցը։

Վաղեմի Տիրանավոր, այժմ Աստվածածին կոչվող եկեղեցու (տախ. XV, 3—5) պատերը մինչև թաղերի առաջին շարքը կանգուն են։ Ամբողջական թաղ պահպանվել է միայն հյուսիսային խաչաթևում։ Պատերը կարմիր սրբատաշ տուֆից են, կանոնավոր շարքերով, որոնց հորիզոնական կարանները նույնիսկ բացվածքների մոտ չեն խախտվում։ Ստորին երեք շարքը շարված է համեմատաբար ավելի մեծադիր քարերով։ Հարերի վրա կան բազմաթիվ նշանագրեր։ Հյուսիսային ճակատում պահպանվել է քիվը, որի թեքադիր մակերեսը մշակված է հյուսածո զարդանախշով։ Լուսամուտի երեսակալները նույնպես թեքադիր տաշվածքի սալեր են, հարդարված բուսական զարդամոտիվներով։

Հուշարձանի հյուսիս արևելյան անկյունում տեղադրված է ուղղանկյուն (4,05մ x 1,80մ), թաղածածկ օժանդակ սենյակ։ Կառույցը լուսավորվել է խաչաթևերի վրա բացված, դեպի ներս լայնացող լուսամուտներով։ Արևելյան լուսամուտը ներսից և դրսից շրջանաձև է, իսկ հյուսիսային և արևմտյան շրջանաձև լուսամուտները դրսից ուղղանկյուն են։ Անտարակույս է, որ ուղղանկյուն այս ձևը վերակառուցման արդյունք է, քանի որ վերաշինված օժանդակ սենյակի լուսամուտը նույնպես ուղղանկյուն է, իսկ խորանը գմբեթարդի փոխսարեն ծածկված է հորիզոնական սալով։

Արևմտյան մուտքը (1,32մ լայնությամբ) ներսից ավարտվում է կիսաշրջանաձև կամարով։ Դրսից մուտքի մանրամասներից պահպանվել են միայն որմնասյուները։ Հուշարձանը մուտք է ունեցել նաև հարավային։ խաչաթևից, վերանորոգված պատի կենտրոնում մուտքի կողային պատերից պահպանվել է երկու քար, և որմնախարիսխն էլ այդ մասում ընդհատված է։

Գմբեթատակ հիմքի անկյուններում տեղադրված որմնասյունւերով ու դեկորատիվ հարդարանքով (արևելյան պսակի և քիվի զարդանախշ) հուշարձանն ուղղակիորեն կապվում է VII դարի II կեսի շինությունների հետ' Կարմրավոր, Փարպի, Զվարթնաg։ Այս հանգամանքը թույլ է աալիս Մայիսյան գյուղի Տիրանավոր եկեղեցին դիտել  որպես VII դարի II կեսի կառույց։

## Գրականություն
* Երկրագործությունը որպես ուղիղ ճանապարհ... (ակնարկ)։ «Գրական թերթ», 1965, № 2:

## Պատկերասրահ

Եկեղեցին հարավ-արևելքից.jpg|Եկեղեցին հարավ-արևելքից.jpg
Գյուղի հին գերեզմանատունը.jpg|Գյուղի հին գերեզմանատունը.jpg
Եկեղեցու աղբյուրը.jpg|Եկեղեցու աղբյուրը.jpg
Տապանաքարեր.jpg|Տապանաքարեր.jpg


## Տես նաև
* Մայիսյանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մայիսյան գյուղի էջը CAA կայքում 
* Տարածաշրջանի քարտեզ

Կատեգորիա:Ախուրյանի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Ջրառատ (Շիրակի մարզ)

**Ջրառատ** (նախկին անվանումը՝ *Չրախլի*), գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Ախուրյանի տարածաշրջանում, մարզկենտրոն Գյումրիից մոտ 14 կմ հարավ-արևելք, Ջրառատ գետի ափին։ **Ջրառատ** է վերանվանվել 1946 թվականին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Ջրառատի մշտական բնակչությունը կազմել է 1156, առկա բնակչությունը՝ 960 մարդ։ 1831 թվականից ի վեր բնակիչները հայեր են, որոնց մի մասի նախնիները գաղթել են Արևմտյան Հայաստանի Ալաշկերտի, Բագրևանդի, Բասենի, Խնուսի, Մուշի գավառների գյուղերից։

Ջրառատի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
մինի|Ջրառատի Սուրբ Մինաս եկեղեցի, 5-6-րդ դարի կառույց, որը վերանորոգվել է 2019 թվականին
Ջրառատից արևելյան գտնվում են Ծաղկասար գյուղատեղին (X-XX դարեր) և “Թուխ Մանուկ” եկեղեցին (X-XX դարեր)։ Գյուղում կա VI դարի Սբ. Մինաս եկեղեցի։

## Տես նաև
* Ջրառատի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ջրառատ գյուղի էջը CAA կայքում 

Կատեգորիա:Ախուրյանի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Զրվանդազգիներ

**Զրվանդազգիներ** (), բույսերի զրվանդածաղկավորների կարգի ընտանիք։

Թփեր կամ խոտաբույսեր, երբեմն լիաններ։ Տերևները հերթադիր են, առանց տերևակիցների։ Ծաղիկները երկսեռ են, հասարակ, եռամաս ծաղկապատով։ Առէջների թիվը հասնում է 3-36-ի, որոնք ազատ են կամ սերտաճած սռնակի հետ։ Ընտանիքը ընդգրկում է հինգ ցեղի պատկանող 210 տեսակ, որոնք աճում են հիմնականում արևադարձային և մերձաարևադարձային երկրներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բույսերի ընտանիքներ
Կատեգորիա:Զրվանդազգիներ
Կծոխուրազգիներ

**Կծոխուրազգիներ** (), բույսերի հրանունկածաղկավորների կարգի ընտանիք։ Փոքր ծառեր կամ թփեր են, որոնց բարձրությունը հասնում է մինչև 5-6 մետր։ Տերևաթափ են կամ մշտադալար։ Տերևադասավորությունը հերթադիր է։ Տերևները հասարակ են կամ բարդ, տերևակիցը փշավոր է կամ ընդհանրապես վերածվել է փշերի։ Ծաղիկները ծոցային կամ գագաթնային ողկույզներ են, կամ հուրաններ։ Հանդիպում են նաև միայնակ ծաղիկներ։ Երկսեռ են, բաժակաթերթիկները սովորաբար վեց հատ են, դասավորված երկու շրջանով, պսակաթերթիկները ևս վեցն են՝ բաժակաթերթիկների նկատմամբ դասավորված հակադիր։ Փոշեպարկը բացվում է ներքևից վերև՝ երկու փեղկով։ Վարսանդը մեկն է՝ բարձրադիր սերմնարանով, կազմված մեկ պտղաթերթիկից և 2-4 սերմնաբողբոջներից։ Հատապտուղները խմբված են ողկույզներում կամ հուրաններում երբեմն՝ մեկական։ Սերմն ունի էնդոսպերմ և ուղիղ սաղմ։

Ընտանիքը ընդգրկում է տասը ցեղ՝ 200 տեսակով, որոնք տարածված են Հյուսիսային կիսագնդում« ծայր հյուսիսից մինչև արևադարձային շրջանը։ Հայաստանում վայրի վիճակում հանդիպում են կծոխուր, իսկ մշակության մեջ՝ մահոնիա և նանդինա ցեղերի ներկայացուցիչները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բույսերի ընտանիքներ
Կատեգորիա:Դեկորատիվ բույսեր
Կատեգորիա:Ծաղկավոր բույսեր
Կատեգորիա:Կծոխուրազգիներ