Անթրոպոգեն նյութափոխանակություն

[մինի|[Ածխածնի շրջանառություն|Ածխածնային ցիկլ]]
**Անթրոպոգեն նյութափոխանակություն**, որը նաև անվանում են **անթրոպոսֆերայի նյութափոխանակություն**, տերմին,  կայուն զարգացման կենտրոնական հասկացություն, որն օգտագործվում է արդյունաբերական էկոլոգիայում, նյութական հոսքերի վերլուծության և թափոնների կառավարման մեջ՝ մարդկային հասարակության նյութական և էներգետիկ շրջանառությունը նկարագրելու համար: Այն առաջանում է արդյունաբերական և այլ մարդածին գործունեության նկատմամբ համակարգային մտածողության կիրառումից: Ժամանակակից հասարակություններում անթրոպոգեն (մարդածին) նյութական հոսքերի մեծ մասը կապված է հետևյալ գործունեություններից մեկի հետ՝ սանիտարական պայմաններ, տրանսպորտ, բնակեցում և կոմունիկացիա, որոնք «նախապատմական ժամանակներում քիչ նյութափոխանակային նշանակություն են ունեցել»:  

Օրինակ՝ շենքերում, ենթակառուցվածքներում և տրանսպորտային միջոցներում պողպատի համաշխարհային մարդածին պաշարները կազմում են մոտ 25 *գիգատոննա* (մեկ շնչի հաշվով ավելի քան երեք տոննա), ցուցանիշ, որին գերազանցում են միայն շինանյութերը, ինչպիսին է բետոնը:  Կայուն զարգացումը սերտորեն կապված է կայուն մարդածին նյութափոխանակության նախագծման հետ, որը կհանգեցնի մարդկային տարբեր գործունեության էներգիայի և նյութական շրջանառության էական փոփոխությունների: Անթրոպոգեն նյութափոխանակությունը կարելի է դիտարկել որպես սոցիալական կամ սոցիալ-տնտեսական նյութափոխանակության հոմանիշ: Այն ներառում է ինչպես արդյունաբերական, այնպես էլ ուրբանիստական նյութափոխանակությունը։

## Բացասական ազդեցություններ
[մինի|Անթրոպոգեն նյութափոխանակությունը [Կայուն զարգացում|կայուն զարգազման կենտրոնական հասկացություն է]]
Պարզ լեզվով ասած՝ մարդածին նյութափոխանակությունը ցույց է տալիս ժամանակակից արդյունաբերական աշխարհի մարդկային ազդեցությունը աշխարհի վրա։ Այս ազդեցությունների մեծ մասը ներառում է թափոնների կառավարումը, էկոլոգիական հետքերը, ջրային հետքերը և հոսքի վերլուծությունը (այսինքն՝ այն արագությունը, որով յուրաքանչյուր մարդ սպառում է իր շուրջը գտնվող էներգիան)։ Մարդածին նյութափոխանակության մեծ մասը տեղի է ունենում զարգացած երկրներում։ Ռոսալեսի խոսքով՝ «Տնտեսական աճը ներկայումս կլիմայի փոփոխության աճի հիմնական պատճառն է, իսկ կլիմայի փոփոխությունը կենսաբազմազանության խախտման հիմնական մեխանիզմներից մեկն է. այդ պատճառով տնտեսական աճը կենսաբազմազանության կորստի հիմնական կատալիզատորն է»:

Ջրային հետքը ջրի քանակն է, որը յուրաքանչյուր մարդ օգտագործում է իր առօրյա կյանքում: Աշխարհի ջրի մեծ մասը աղի ջուր է, որը չի կարող օգտագործվել մարդու սննդի կամ ջրամատակարարման մեջ: Հետևաբար, քաղցրահամ ջրի աղբյուրները, որոնք մի ժամանակ առատ էին, այժմ նվազում են աճող բնակչության մարդածին նյութափոխանակության պատճառով: Ջրային հետքը ներառում է, թե որքան քաղցրահամ ջուր է անհրաժեշտ յուրաքանչյուր սպառողի կարիքների համար: Ջ. Ալանի խոսքերով՝ «ջրի օգտագործումը հսկայական ազդեցություն ունի մակերեսային և ստորգետնյա ջրերի պաշարների և այն հոսքերի վրա, դեպի ուր ջուրը վերադառնում է օգտագործումից հետո»: Այս ազդեցությունները հատկապես բարձր են արտադրական արդյունաբերության համար: Օրինակ՝ աշխարհում կա 10-ից պակաս տնտեսություն, որոնք ունեն ջրի զգալի ավելցուկ, բայց այդ տնտեսությունները հաջողությամբ բավարարել են կամ ունեն ներուժ՝ բավարարելու մյուս 190 տնտեսությունների ջրի պակասը: Սպառողները վայելում են վիրտուալ ջրի (ջրի թաքնված հոսք, որը փոխադրվում է մեկ վայրից մյուսը) առևտրի կողմից ապահովվող սննդի և ջրի անվտանգության մոլորությունը: 

Բացի այդ, էկոլոգիական հետքը մարդկային ազդեցությունը դիտարկելու ավելի տնտեսող և հողակենտրոն միջոց է: Զարգացած երկրները հակված են ունենալ ավելի բարձր էկոլոգիական հետք, որը խստորեն չի համապատասխանում երկրի ընդհանուր բնակչությանը: Դիաս դե Օլիվեյրայի, Վոնի և Ռիկիելի հետազոտության համաձայն՝ «Էկոլոգիական հետքը... հաշվապահական գործիք է, որը հիմնված է երկու հիմնարար հասկացությունների՝ կայունության և կրողունակության վրա: Այն հնարավորություն է տալիս գնահատել որոշակի մարդկային բնակչության կամ տնտեսության ոլորտի ռեսուրսների սպառումը և թափոնների յուրացման պահանջները՝ համապատասխան արտադրողական հողատարածքի տեսանկյունից»:

Կլիմայի փոփոխության վրա մեծ ազդեցություն ունեցող մարդկանց կողմից կարող է առաջանալ ազոտի ցիկլը։ Այն առաջանում է մարդկանց կողմից օգտագործվող ազոտական պարարտանյութերից։ Գրուբերը և Գալովեյը հետազոտել են. «Ազոտի ցիկլի զանգվածային արագացումը, որն առաջացել է արհեստական ազոտական պարարտանյութերի արտադրության և արդյունաբերական օգտագործման հետևանքով ամբողջ աշխարհում, հանգեցրել է մի շարք բնապահպանական խնդիրների։ Ամենակարևորն այն է, թե ինչպես է ազոտի մատչելիությունը ազդելու Երկրի կենսոլորտի՝ մթնոլորտից ածխածինը շարունակաբար կլանելու և այդպիսով կլիմայի փոփոխության մեղմացմանը նպաստելու կարողության վրա»:

Ածխածնի ցիկլը կլիմայի փոփոխության մեկ այլ կարևոր գործոն է, որը հիմնականում պայմանավորված է մարդածին՝ անթրոպոգեն նյութափոխանակությամբ: Մթնոլորտում ածխածնի կուտակման մի քանի օրինակ է բրածո վառելիքի այրումը և անտառահատումը: Ածխածնի ցիկլը մանրակրկիտ ուսումնասիրելով՝ Պենգը, Թոմասն ու Տիանը պարզել են, որ «ճանաչված է, որ մարդկային գործունեությունը, ինչպիսիք են բրածո վառելիքի այրումը, հողօգտագործման փոփոխությունը և անտառահատումը մեծ մասշտաբով, արդյունաբերական հեղափոխության սկզբից ի վեր հանգեցրել են մթնոլորտում ջերմոցային գազերի ավելացմանը: Ենթադրվում է, որ մթնոլորտում ջերմոցային գազերի, մասնավորապես CO2-ի աճող քանակը հանգեցրել է կլիմայի փոփոխության և գլոբալ տաքացման»:

Կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը տարածվում է ոչ միայն մարդկանց վրա։ Կանխատեսվում է տեսակների ոչնչացում՝ նրանց բնակավայրերի ազդեցության պատճառով։ Դրա օրինակ են ծովային կենդանիները։ Բլաուստեյնի խոսքով՝ մարդածին նյութափոխանակության հետևանքով ծովային համակարգերի վրա մեծ ազդեցություն կա, դրամատիկ արդյունքները ցույց են տալիս, որ «յուրաքանչյուր քառակուսի կիլոմետրը [ազդվում է] էկոլոգիական փոփոխությունների որևէ մարդածին շարժիչ ուժի կողմից»։

Անթրոպոգեն նյութափոխանակության բացասական հետևանքները երևում են ջրային հետքի, էկոլոգիական հետքի, ածխածնային և ազոտի ցիկլի միջոցով: Ծովային էկոհամակարգի վերաբերյալ ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս մարդկանց և զարգացած երկրների կողմից մեծ ազդեցությունները, որոնք ներառում են ավելի շատ արդյունաբերություններ, հետևաբար՝ ավելի շատ անթրոպոգեն նյութափոխանակություն:

## Հասկացություններ
* Դեմատերիալիզացիա - տնտեսագիտության և հասարակական գիտությունների տերմին, որը նկարագրում է ավելի շատ ապրանքներ արտադրելու գործընթացը՝ օգտագործելով ավելի քիչ նյութ։
* Արդյունաբերական նյութափոխանակություն  – արդյունաբերական համակարգերի նյութական և էներգետիկ շրջանառությունը նկարագրող հասկացություն
* Սոցիալական նյութափոխանակություն - բնության և հասարակության միջև նյութերի և էներգիայի հոսքերի ուսումնասիրություն
* Ուրբանիստական նյութափոխանակություն - նյութերի և էներգիայի հոսքերի մոդել քաղաքներում
* Տեղեկատվության նյութափոխանակություն - կենսաբանական օրգանիզմների և նրանց շրջակա միջավայրի փոխազդեցության հոգեբանական տեսություն
* Երկրի ջերմային բալանս կամ հաշվեկշիռ - Երկրի կողմից Արեգակից ստացվող էներգիայի և Երկրի կողմից տիեզերական տարածություն վերադարձվող էներգիայի միջև հավասարակշռություն
* Համաշխարհային էներգիայի մատակարարում և սպառում  - Էներգիայի համաշխարհային արտադրություն և օգտագործում
* Նոոսֆերա -  Երկրի զարգացման հաջորդական փուլերից երրորդը՝ երկրոլորտից (անկենդան նյութ) և կենսոլորտից (կենսաբանական կյանք) հետո, իսկ ըստ Վերնադսկու՝ նոոսֆերան ի հայտ է գալիս այն կետում, երբ մարդկությունը, միջուկային գործընթացների տիրապետման միջոցով, սկսում է ռեսուրսներ ստեղծել տարրերի փոխակերպման՝ տրանսմուտացիայի միջոցով։ Փիլիսոփայական հայեցակարգ՝ մարդկության ռացիոնալ գործունեության միջոցով
* Տեխնոսֆերա  - շրջակա միջավայրի այն մասը, որը ենթարկվում է մարդու ազդեցությանը
* Կոլեկտիվ գիտակցություն - հասարակության մեջ ընդհանուր համոզմունքներ և գաղափարներ
* Սինդեմիա - հասկացություն համաճարակաբանության մեջ, սոցիալական և առողջապահական պայմանների առաջացման, դրանց փոխազդեցության ձևերի և դրանց առաջացման հնարավոր գործոնների գնահատում,  ոչ մի հիվանդություն գոյություն չունի մեկուսացված, և որ բնակչության առողջությունը հաճախ կարելի է հասկանալ գործոնների (օրինակ՝ կլիմայի փոփոխություն կամ սոցիալական անհավասարություն) համադրության միջոցով, որն առաջացնում է բազմաթիվ առողջական խնդիրներ, որոնք ազդում են որոշ բնակչության վրա, իսկ մյուսների վրա՝ ոչ:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Baccini, Peter and Brunner, Paul H., Metabolism of the Anthroposphere, Springer, 1991, Heidelberg, Berlin, New York, (). New edition March 2012, MIT Press, Cambridge MA, .

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Արդյունաբերություններ
Կատեգորիա:Բնության վրա ազդող մարդկային գործունեության տեսակներ
Կատեգորիա:Էկոլոգիա
Կատեգորիա:Կենսաաշխարհագրություն
Կատեգորիա:Մարդաաշխարհագրություն
Կատեգորիա:Նյութափոխանակություն
Կատեգորիա:Շրջակա միջավայրի պաշտպանություն