Բնածին ցիտոմեգալովիրուս

**Բնածին ցիտոմեգալովիրուս** () հղիության ընթացքում առաջացած ցիտոմեգալովիրուսային վարակ (CMV), որը հանգեցնում է երեխայի ծնվելուն արդեն իսկ առկա վարակով: Շատերը չունեն ախտանիշներ։ Որոշ երեխաներ ծնվում են վաղաժամ։ Մյուս նշաններն ու ախտանիշներն են՝ ցան, դեղնուկ, հեպատոմեգալիա (լյարդի մեծացում), ռետինիտ (ցանցաթաղանթի բորբոքում) և ցնցումներ: Այն կարող է հանգեցնել լսողության կամ տեսողության կորստի, զարգացման հապաղման կամ գլխի փոքր չափսերի։

Ցիտոմեգալովիրուսը հերպեսվիրուսների ընտանիքի վիրուս է և հանդիսանում է ամենատարածված բնածին ներարգանդային վարակը։ Բնածին ցիտոմեգալովիրուսը առաջանում է, երբ մայրը հղիության ընթացքում վարակվում է ցիտոմեգալովիրուսով և այն փոխանցում պտղին։ Հղիության վաղ շրջանում մոր վարակվելու դեպքում հիվանդության ծանրության ռիսկը ամենաբարձրն է. մեծամասնության մոտ ախտանշաններ չեն լինում։ Ախտորոշումն իրականացվում է ծնվելուց հետո առաջին 3 շաբաթվա ընթացքում կատարվող հետազոտությունների միջոցով. նախընտրելի է մեզի հետազոտությունը, թեև կարող են օգտագործվել նաև թուքը և արյունը։ Վարակման հավանականությունը նվազում է ձեռքերը լվանալու և փոքր երեխաների թքի կամ մեզի հետ շփումից խուսափելու միջոցով։

Այս վիրուսային հիվանդությունը տարածված է ամբողջ աշխարհում և, ամենայն հավանականությամբ, թերի է ախտորոշված կամ դեպքերի մասին բավարար չափով չի զեկուցվում։

## Կլինիկական պատկեր
Նախքան ծնվելը մորից վարակված նորածինների շրջանում կարող են առաջանալ երկու հնարավոր բացասական սցենարներ.

* Նորածնի մոտ կարող է դիտվել համակարգային (գեներալիզացված) վարակ, որը կարող է առաջացնել այնպիսի բարդություններ, ինչպիսիք են՝ ցածր քաշը ծնվելիս, միկրոցեֆալիան, ցնցումները, պետեխիալ ցանը՝ նման բնածին կարմրախտի համախտանիշի «հապալասով կարկանդակի» ցանին, և չափավոր հեպատոսպլենոմեգալիան (դեղնուկով)։ Թեև ծանր դեպքերը կարող են մահացու լինել, օժանդակ բուժման պարագայում ցիտոմեգալովիրուսով վարակված նորածինների մեծ մասը չի մահանում։ Սակայն 80–90%-ի մոտ կյանքի առաջին տարիներին կարող են առաջանալ բարդություններ, այդ թվում՝ լսողության կորուստ, տեսողության խանգարում և տարբեր աստիճանի ուսուցման դժվարություններ։
* Վարակված, բայց ծնվելու պահին ախտանիշներ չունեցող նորածինների 5%-ից 10%-ը հետագայում կարող են ունենալ լսողության, մտավոր զարգացման կամ շարժումների համակարգման տարբեր աստիճանի խանգարումներ։ Ցիտոմեգալովիրուսը երեխաների ոչ գենետիկական նեյրոսենսոր լսողության կորստի ամենատարածված պատճառներից է։ Լսողության կորուստը կարող է ի հայտ գալ մանկության ցանկացած շրջանում, սակայն առավել հաճախ՝ կյանքի առաջին տասնամյակում։ Այն առաջընթաց զարգացում ունի և կարող է ախտահարել երկու ականջները։ Որքան վաղ է մայրը վարակվում հղիության ընթացքում, այնքան ավելի ծանր են լինում ազդեցությունները պտղի վրա։ Նույն տրամաբանությամբ նեյրոսենսոր լսողության կորստի առաջացման հաճախականությունը կախված է նրանից, թե հղիության որ եռամսյակում է տեղի ունեցել ցիտոմեգալովիրուսային վարակը։ Վիրուսը պատասխանատու է երեխաների նեյրոսենսոր լսողության կորստի մոտ 20%-ի համար։

Այս ռիսկերը գրեթե բացառապես վերաբերում են այն կանանց, որոնք նախկինում չեն վարակվել ցիտոմեգալովիրուսով և վիրուսի առաջնային վարակումը տեղի է ունենում հղիության շրջանում։ Ըստ ամենայնի, ցիտոմեգալովիրուսի հետ կապված բարդությունների ռիսկը շատ փոքր է այն կանանց շրջանում, որոնք վարակվել են հղիանալուց առնվազն 6 ամիս առաջ։ Այս խմբի համար, որը կազմում է վերարտադրողական տարիքի կանանց 50%-80%-ը, նորածինների ցիտոմեգալովիրուսով վարակման ռիսկը 1% է, և այդ նորածինների մոտ, ըստ ամենայնի, չեն դիտվում նշանակալի հիվանդություններ կամ շեղումներ:

Վիրուսը կարող է նորածնին փոխանցվել նաև ծննդաբերության ժամանակ՝ սեռական օրգանների արտազատուկների հետ շփման միջոցով, կամ ավելի ուշ՝ կրծքի կաթով: Այնուամենայնիվ, այս վարակները սովորաբար նորածնի մոտ առաջացնում են թեթև կլինիկական դրսևորումներ կամ ընթանում են առանց ախտանիշների: Ցիտոմեգալովիրուսը կարող է փոխանցվել նաև արյան փոխներարկման և երեխաների մեծ խմբերի հետ սերտ շփման միջոցով:

Ամփոփելով՝ եթե հղիության ընթացքում կինը, որը երբևէ չի ունեցել ցիտոմեգալովիրուսային վարակ, վարակվում է ցիտոմեգալովիրուսով, ապա կա ռիսկ, որ ծնվելուց հետո նորածնի մոտ կարող են զարգանալ ցիտոմեգալովիրուսի հետ կապված բարդություններ, որոնցից ամենատարածվածը կապված են լսողության կորստի, տեսողության խանգարման կամ մտավոր և շարժողական կարողությունների նվազման հետ։ Մյուս կողմից, առողջ նորածիններն ու երեխաները, որոնք ցիտոմեգալովիրուսով վարակվում են ծնվելուց հետո, ունեն քիչ կամ ընդհանրապես չունեն ախտանշաններ կամ բարդություններ։ Սակայն վաղաժամ ծնված նորածինները, որոնք ցիտոմեգալովիրուսով վարակվում են են ծնվելուց հետո (հատկապես կրծքի կաթի միջոցով), հետագայում կարող են ունենալ ճանաչողական և շարժողական խանգարումներ։

Ցիտոմեգալովիրուսի հետ կապված ախտանիշները, ինչպիսին է լսողության կորուստը, կարող են հանգեցնել հետագա զարգացման հապաղման: Խոսքի և լեզվական ընդհանուր զարգացման հապաղումը ավելի հաճախ է հանդիպում ցիտոմեգալովիրուսային վարակ ունեցող երեխաների շրջանում։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ախտանշանային ցիտոմեգալովիրուսային վարակ ունեցող երեխաների շրջանում երկարաժամկետ նյարդաբանական և նյարդաբանական-զարգացման բարդությունների հաճախականությունն ավելի բարձր է, քան պտղի ալկոհոլային համախտանիշ կամ Դաունի համախտանիշ ունեցող երեխաների շրջանում։

Բնածին ցիտոմեգալովիրուսային վարակը կարող է լինել ներփորոքային արյունազեղման և նորածնային էնցեֆալոպաթիայի կարևոր պատճառ։

## Ախտորոշում
ՑՄՎ-ով վարակված մարդկանց օրգանիզմում ձևավորվում են հակամարմիններ դրա նկատմամբ. սկզբում՝ IgM, իսկ ավելի ուշ՝ IgG, որոնք համապատասխանաբար մատնանշում են ընթացիկ վարակը և իմունիտետի առկայությունը։ Վիրուսը կարող է ախտորոշվել վիրուսի բաժանման (վիրուսային իզոլյացիա) միջոցով կամ արյան, մեզի կամ թքի նմուշների օգտագործմամբ։

ՑՄՎ-ով վարակվելիս կանանց մեծամասնությունը որևէ ախտանիշ չի ունենում, սակայն ոմանց մոտ կարող են դրսևորվել մոնոնուկլեոզին բնորոշ ախտանիշներ: Այն կանայք, որոնց մոտ հղիության ընթացքում զարգանում է մոնոնուկլեոզանման հիվանդություն, պետք է խորհրդակցեն իրենց բժշկի հետ։

Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնները խորհուրդ չեն տալիս հղիության ընթացքում ՑՄՎ վարակի նկատմամբ որևէ սկրինինգային մեթոդ, քանի որ չկա այնպիսի թեստ, որը կարող է վերջնականապես բացառել հղիության ընթացքում առաջնային ՑՄՎ վարակը։ Այն կանայք, որոնք մտահոգված են հղիության ընթացքում ՑՄՎ վարակով, պետք է կիրառեն ՑՄՎ կանխարգելման միջոցառումներ: Հաշվի առնելով, որ ՑՄՎ վիրուսն առկա է թքի, մեզի, արցունքի, արյան, լորձի և մարմնի այլ կենսաբանական հեղուկներում՝ օճառով և ջրով ձեռքերի հաճախակի լվացումը կարևոր է տակդիրների կամ բերանի արտազատուկների հետ շփումից հետո, հատկապես այն երեխաների դեպքում, որոնք հաճախում են մանկապարտեզ կամ կանոնավոր կերպով շփվում են այլ փոքր երեխաների հետ:

Բնածին ՑՄՎ վարակի ախտորոշումը կարող է հաստատվել, եթե վիրուսը հայտնաբերվում է նորածնի մեզի, թքի, արյան կամ այլ կենսաբանական հեղուկներում ծննդյան առաջին շաբաթվա ընթացքում: Հակամարմինների թեստերը չեն կարող օգտագործվել բնածին ՑՄՎ-ն ախտորոշելու համար. ախտորոշումը կարող է դրվել միայն այն դեպքում, եթե վիրուսը հայտնաբերվում է կյանքի առաջին շաբաթվա ընթացքում: Բնածին ՑՄՎ չի կարող ախտորոշվել, եթե նորածինը հետազոտվում է ծնվելուց ավելի քան մեկ շաբաթ անց:

Արտաքնապես առողջ նորածինները սովորաբար չեն հետազոտվում ՑՄՎ վարակի կապակցությամբ, թեև նրանց միայն 10–20%-ն է ծնվելու պահին ունենում վարակման նշաններ, մինչդեռ մինչև 80%-ի մոտ հետագայում կարող են ի հայտ գալ ՑՄՎ-ով վարակման նշաններ։ Եթե հղի կինը պարզում է, որ հղիության ընթացքում առաջին անգամ է վարակվել ցիտոմեգալովիրուսով, նա պետք է հնարավորինս շուտ՝ ծնվելուց հետո, հետազոտի իր նորածնին ՑՄՎ-ի կապակցությամբ։

## Կանխարգելում
Ցիտոմեգալովիրուսային վարակից պաշտպանվելու վերաբերյալ խորհուրդներ հղիներին՝

* Հղիության ողջ ընթացքում հետևել անձնական հիգիենայի կանոններին, հատկապես՝ ձեռքերը լվանալ օճառով և ջրով տակդիրների կամ բերանի խոռոչի արտազատուկների հետ շփումից հետո (հատկապես մանկապարտեզ հաճախող երեխաների դեպքում): Հարկավոր է խուսափել սնունդը, ուտելու և խմելու սպասքը կիսելուց, ինչպես նաև մանկահասակ երեխաների թքի հետ շփումից:
* Այն կանայք, որոնց շրջանում հղիության ընթացքում զարգանում է մոնոնուկլեոզանման հիվանդություն, պետք է հետազոտվեն ցիտոմեգալովիրուսային վարակի կապակցությամբ և խորհրդատվություն ստանան չծնված երեխայի համար հնարավոր ռիսկերի վերաբերյալ:
* Կարելի է իրականացնել ՑՄՎ-ի դեմ հակամարմինների լաբորատոր հետազոտություն պարզելու համար, արդյոք նրանք նախկինում ունեցել են ցիտոմեգալովիրուսային վարակ։
* Ծննդաբերության ժամանակ կամ դրանից առաջ կնոջ արգանդի վզիկից կամ մեզում ՑՄՎ-ի հայտնաբերումը հիմք չէ կեսարյան հատում իրականացմելու համար:
* Կրծքով կերակրման ապացուցված օգտակար ազդեցությունները գերազանցում են կերակրող մորից ՑՄՎ-ով վարակվելու նվազագույն ռիսկը:
* Կարիք չկա իրականացնել ՑՄՎ-ի սկրինինգ կամ վիրուսակիր երեխաներին մեկուսացնել դպրոցներից ու հաստատություններից, քանի որ վիրուսը հաճախ է հանդիպում բազմաթիվ առողջ երեխաների և մեծահասակների շրջանում:

Մի քանի նախկին հետազոտություններ ցույց են տվել, որ առաջնային ՑՄՎ վարակով հղիների բուժումը հիպերիմուն գլոբուլինի ներարկմամբ, արդյունավետ է բնածին հիվանդության կանխարգելման գործում: 2014 թվականի հետազոտության արդյունքում, սակայն, չի արձանագրվել բնածին ցիտոմեգալովիրուսային վարակի ռիսկի զգալի նվազում:

### Երեխաների խնամք
Նորածինների և երեխաների հետ աշխատող առողջ անձանց մեծամասնության համար ՑՄՎ վարակը հատուկ ռիսկ չի ներկայացնում։ Այնուամենայնիվ, վերարտադրողական տարիքի այն կանանց համար, որոնք նախկինում չեն վարակվել ՑՄՎ-ով, առկա է պոտենցիալ ռիսկ զարգացող պտղի համար։ Մանկապարտեզ հաճախող երեխաների հետ շփումը, որտեղ ՑՄՎ վարակը սովորաբար տարածվում է փոքր երեխաների (հատկապես մանկահասակների) շրջանում, կարող է հանդիսանալ վարակի աղբյուր: Քանի որ ՑՄՎ-ն փոխանցվում է վարակված կենսաբանական հեղուկների, այդ թվում՝ մեզի և թքի հետ շփման միջոցով, երեխաների խնամքով զբաղվողները (այսինքն՝ մանկապարտեզի աշխատողները, հատուկ կրթության ուսուցիչները, ինչպես նաև մայրերը) պետք է իրազեկված լինեն ՑՄՎ վարակի ռիսկերի և այն նախազգուշական միջոցների մասին, որոնք նրանք կարող են ձեռնարկել: Մանկապարտեզի աշխատողներն առավել մեծ ռիսկի են ենթարկվում, քան հիվանդանոցների և առողջապահական այլ հաստատությունների աշխատակիցները, ինչը մասամբ կարող է պայմանավորված լինել բժշկական հաստատություններում անձնական հիգիենայի նկատմամբ ցուցաբերվող առավել մեծ ուշադրությամբ:

Խորհուրդներ նորածինների և երեխաների խնամք իրականացնող անձանց համար․

* Աշխատակիցները պետք է իրազեկվեն ՑՄՎ-ի, դրա փոխանցման ուղիների և հիգիենայի կանոնների (օրինակ՝ ձեռքերի լվացում) վերաբերյալ, որոնք նվազագույնի են հասցնում վարակման ռիսկը:
* Մանկահասակ երեխաների հետ աշխատող և ՑՄՎ-ի նկատմամբ ընկալունակ (չվարակված) ոչ հղի կանանց կարիք չկա տեղափոխել այլ աշխատանքային վայր։
* Մանկահասակ երեխաների հետ աշխատող հղի կանայք պետք է տեղեկացվեն ՑՄՎ վարակով վարակվելու ռիսկի և չծնված երեխայի վրա դրա հնարավոր ազդեցությունների մասին:
* Կին աշխատողների շրջանում ՑՄՎ հակամարմինների նկատմամբ սովորական (ռուտին) լաբորատոր հետազոտություն հատուկ կերպով չի իրականացվում վիրուսի լայն տարածվածության պատճառով, սակայն այն կարող է իրականացվել նրանց իմունային կարգավիճակը պարզելու համար:

## Համաճարակաբանություն
Ամբողջ աշխարհում մոտավորապես 100-500 երեխայից մեկը ծնվում է բնածին ցիտոմեգալովիրուսային վարակով: Մոտավորապես 3000-ից մեկի մոտ կդրսևորվեն ախտանիշներ, իսկ 7000-ից մեկը կմահանա: Բնածին ՑՄՎ վարակը առաջանում է այն դեպքում, երբ մայրը հղիության ընթացքում ունենում է առաջնային վարակ կամ վարակի վերաակտիվացում։ Բնածին ցիտոմեգալովիրուսային վարակը իրականում ավելի քիչ է հանդիպում աղքատ համայնքներում, որտեղ վերարտադրողական տարիքի կանանց մեծամասնությունը արդեն իսկ սերոպոզիտիվ են (ունեն հակամարմիններ), ի տարբերություն զարգացած երկրների և բարձր սոցիալ-տնտեսական խմբերի կանանց, որոնք սերոնեգատիվ են և բարձր է առաջնային վարակի զարգացման հավանականությունը հղիության ընթացքում։ Զարգացած երկրներում սերոնեգատիվ (հակամարմիններ չունեցող) մայրերի մինչև 8%-ը հղիության ընթացքում ձեռք է բերում առաջնային ՑՄՎ վարակ, որոնցից մոտավորապես 50%-ը վարակը փոխանցում է պտղին։ Վարակված պտուղների 10-15%-ը ծնվում են կլինիկական որոշակի դրսևորումներով, որոնք կարող են ներառել թոքաբորբ, ինչպես նաև ստամոքսաղիքային համակարգի, ցանցաթաղանթի և նյարդաբանական հիվանդություններ։ Անախտանիշ ծնված երեխաների 10-15%-ի մոտ հետագայում զարգանում են երկարատև նյարդաբանական խնդիրներ: Նեյրոսենսոր լսողության կորուստ հայտնաբերվում է ՑՄՎ ունեցող երեխաների 35%-ի շրջանում, ճանաչողական (կոգնիտիվ) խանգարում՝ 66%-ի շրջանում, իսկ մահացությունը կազմում է 4%: ՑՄՎ վարակը հանդիպում է բոլոր նորածինների մոտավորապես 1%-ի շրջանում, ընդ որում նրանք, որոնք բնածին վարակված չեն, կարող են վարակվել կրծքի կաթով: Նորածնային վարակի այլ աղբյուրներ են հանդիսանում կենսաբանական հեղուկները, որոնք, ինչպես հայտնի է, վիրուսակիրների մոտ պարունակում են վիրուսի բարձր տիտրեր. թուքը (7 պատճեն/մլ) և մեզը (5 պատճեն/մլ) համարվում են փոխանցման տարածված ուղիներ:

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում հղի կանանց շրջանում առաջնային ՑՄՎ վարակի հանդիպման հաճախականությունը տատանվում է 1-ից մինչև 3%: Առողջ հղի կանայք ՑՄՎ վարակով հիվանդանալու հատուկ ռիսկի տակ չեն գտնվում: Վարակվելու դեպքում կանանց մեծամասնությունը չունի ախտանիշներ, և միայն շատ քչերի մոտ է զարգանում ինֆեկցիոն մոնոնուկլեոզ հիշեցնող հիվանդություն: Այս դեպքում բարձր է բնածին ցիտոմեգալովիրուսով ծնվելու հավանականությունը։ ՑՄՎ-ն մնում է բնածին վիրուսային վարակների ամենակարևոր պատճառը ԱՄՆ-ում: ՑՄՎ-ն մարդկանց շրջանում բնածին վարակների ամենատարածված պատճառն է, և ներարգանդային առաջնային վարակներն ավելի հաճախ են հանդիպում, քան այլ հայտնի վարակներն ու համախտանիշները, ներառյալ՝ Դաունի համախտանիշը, պտղի ալկոհոլային համախտանիշը, սպինա բիֆիդան և մանկական ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ը:

## Բուժում
ՑՄՎ վարակի բուժումը պետք է սկսել 1 ամսական հասակից և շարունակել 6 ամիս: Բուժման տարբերակներն են՝ ներերակային գանցիկլովիրը և ներքին ընդունման վալգանցիկլովիրը: Ախտորոշումից հետո կարևոր է իրականացնել հետագա հետազոտություններ՝ թիրախ-օրգանների հնարավոր վնասումները և ախտանիշները հայտնաբերելու համար՝ արյան լաբորատոր հետազոտությունների, վիզուալիզացիոն մեթոդների, ակնաբուժական և լսողական թեստերի միջոցով:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղում
* Cytomegalovirus (CMV)—NHS Choices
* CMV: Congenital CMV Infection—CDC

*

Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Բնածին արատներ
Կատեգորիա:Մանկաբարձություն
Կատեգորիա:Մանկաբուժություն
Կատեգորիա:Վարակիչ հիվանդություններ
Կատեգորիա:Վիրուսային վարակներ