Նատրիումի ցիանիդ

**Նատրիումի ցիանիդ,** NaCN բանաձևով թունավոր միացություն։ Սպիտակ, ջրում լուծվող պինդ նյութ է։ Ցիանիդը մետաղների նկատմամբ մեծ կապ ունի, ինչը հանգեցնում է այս աղի մեծ քանակությամբ թունավոր լինելուն: Դրա հիմնական կիրառությունը՝ ոսկու արդյունահանման մեջ, օգտագործում է նաև մետաղների նկատմամբ բարձր ռեակտիվությունը: Այն չափավոր ամուր հիմք է։

## Արտադրություն
Նատրիումի ցիանիդը արտադրվում է ջրածնի ցիանիդը նատրիումի հիդրօքսիդով մշակելով․
:HCN  +  NaOH   →   NaCN  +  H2O
Համաշխարհային արտադրությունը գնահատվում էր 500,000 տոննա 2006 թվականին: Նախկինում այն ​​պատրաստվել էր Castner գործընթացով, որը ներառում էր նատրիումի ամիդի և ածխածնի ռեակցիան բարձր ջերմաստիճաններում․
: NaNH2  +  C   →   NaCN  +  H2

Պինդ NaCN-ի կառուցվածքը կապված է նատրիումի քլորիդի կառուցվածքի հետ։ Անիոնները և կատիոնները յուրաքանչյուրը վեց կոորդինատ են: Կալիումի ցիանիդը (KCN) ընդունում է նմանատիպ կառուցվածք։

Թթվով մշակվելիս այն առաջացնում է թունավոր գազ ջրածնի ցիանիդ.
: NaCN + H+  →  HCN + Na+

Քանի որ աղը ստացվում է թույլ թթվից, նատրիումի ցիանիդը հեշտությամբ վերածվում է HCN-ի՝ հիդրոլիզի միջոցով. կարծր նյութն արտանետում է փոքր քանակությամբ ջրածնի ցիանիդ, որը, ինչպես ենթադրվում է, դառը նուշի հոտ ունի (ոչ բոլորն են զգում դրա հոտը. զգալու ունակությունը պայմանավորված է գենետիկ հատկանիշով)։  Նատրիումի ցիանիդը արագ ռեակցիայի մեջ է մտնում ուժեղ թթուների հետ՝ ազատելով ջրածնի ցիանիդը։ Այս վտանգավոր գործընթացը ցիանիդային աղերի հետ կապված զգալի ռիսկ է ներկայացնում: Այն առավել արդյունավետ կերպով դետոքսացվում է ջրածնի պերօքսիդով (H2O2)՝ նատրիումի ցիանատ (NaOCN) և ջուր առաջացնելու համար․
:NaCN  +  H2O2  →  NaOCN  +  H2O

## Հավելվածներ
### Ցիանիդի արդյունահանում
Ոսկու ցիանիդացումը (նաև հայտնի է որպես ցիանիդային գործընթաց) ոսկու արդյունահանման գերիշխող տեխնիկան է, որի մեծ մասը ստացվում է ցածրորակ հանքաքարից: Այդ նպատակով օգտագործվում է ամբողջ աշխարհում ցիանիդի սպառման ավելի քան 70%-ը: Հավելվածն օգտագործում է ցիանիդի նկատմամբ ոսկու (I) բարձր հարաբերակցությունը, որը դրդում է ոսկու մետաղի օքսիդացմանը և լուծարմանը օդի (թթվածնի) և ջրի առկայության դեպքում՝ արտադրելով աղ նատրիումի դիցիանոավրատ (կամ նատրիումի ոսկու ցիանիդ) (NaAu(CN)2)․
:4Au  +  8NaCN  +  O2  +  2H2O  →  4Na[Au(CN)2]  +  4NaOH

Նմանատիպ գործընթացում օգտագործվում է կալիումի ցիանիդը (KCN, նատրիումի ցիանիդի մերձավոր ազգականը)՝ կալիումի դիցիանոաուրատ (KAu(CN)2) արտադրելու համար:

### Քիմիական հումք
Մի քանի կոմերցիոն նշանակություն ունեցող քիմիական միացություններ ստացվում են ցիանիդից, այդ թվում՝ ցիանուրային քլորիդը, ցիանոգենի քլորիդը և բազմաթիվ նիտրիլներ։ Օրգանական սինթեզում ցիանիդը, որը դասակարգվում է որպես ուժեղ նուկլեոֆիլ, օգտագործվում է նիտրիլներ պատրաստելու համար, որոնք լայնորեն հանդիպում են բազմաթիվ քիմիական նյութերում, ներառյալ դեղագործական: Պատկերավոր է բենզիլ ցիանիդի սինթեզը բենզիլքլորիդի և նատրիումի ցիանիդի ռեակցիայի միջոցով։

### Օգտագործումը
Լինելով խիստ թունավոր՝ նատրիումի ցիանիդն օգտագործվում է արագ սպանելու կամ թմրեցնելու համար, օրինակ՝ միջատաբանների կողմից օգտագործվող բանկաների հավաքման և ցիանիդով անօրինական ձկնորսության ժամանակ:

## Թունավորություն
Նատրիումի ցիանիդը, ինչպես ցիանիդային այլ լուծվող աղերը, հայտնի բոլոր թույներից ամենաարագ գործողներից է: NaCN-ը շնչառության հզոր արգելակիչ է, որը գործում է միտոքոնդրիալ ցիտոքրոմ օքսիդազի վրա և, հետևաբար, արգելափակում է էլեկտրոնների տեղափոխումը: Սա հանգեցնում է օքսիդատիվ նյութափոխանակության և թթվածնի օգտագործման նվազմանը: Կաթնաթթվային ացիդոզ առաջանում է անաէրոբ նյութափոխանակության հետևանքով։ 200–300 մգ փոքր չափաբաժինները կարող են մահացու լինել:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Institut national de recherche et de sécurité (INRS), "Cyanure de sodium. Cyanure de potassium", *Fiche toxicologique n° 111*, Paris, 2006, 6 pp. (PDF file, *in French*)
* International Chemical Safety Card 1118
* Hydrogen cyanide and cyanides (CICAD 61)
* National Pollutant Inventory - Cyanide compounds fact sheet
* NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards
* CSST (Canada)
* Sodium cyanide hazards to fish and other wildlife from gold 

Կատեգորիա:Նատրիումի միացություններ
Կատեգորիա:Ցիանիդներ
Կատեգորիա:Քիմիա