open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Չմենի

**Չմենի** (), վարդազգիների (վարդածաղիկներ) ընտանիքի տերևաթափ և մշտադալար թփերի կամ ցածրաճ ծառերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 100 (այլ տվյալներով՝ 30-60) տեսակ։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|180px|''Cotoneaster integerrimus''
Բարձր, մինչև 3(5) մ է։ Տերևները պարզ են, ամբողջական, հերթադիր։ Ծաղկաբույլը ողկուզանման է կամ վահանանման, ծաղիկները՝ հազվադեպ մեկական, մանր, սպիտակ կամ վարդագույն։ Ծաղկում է մայիս-հուլիսին։ Պտուղները մանր են, խնձորանման, կարմիր կամ սև՝ ալրանման միջուկով։ Ուտելի են։

## Հայաստանում
Հայաստանում՝ 7 տեսակ՝
* չմենի սեվապտուղ (*Cotoneaster melanocarpus*),
* Չմենի ամբողջաեզր (*Cotoneaster integerrimus*),
* չմենի հայկական (*Cotoneaster armena*) և այլն։

### Տարածվածությունը Հայաստանում
Տարածված է Արագածոտնի, Լոռու, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Սյունիքի մարզև այլ մարզերում։
Աճում է քարքարոտ լեռնալանջերին, անտառեզրերին, նոսրանտառներում և այլն։ Հայկական չմենի բնաշխարհիկ է, հանդիպում է Արարատյան դաշտի նախալեռն, գոտում (Գեղարդ, Բարձրաշեն) և Վայքում (մինչև 1600 մ և բարձր)։

## Քիմիական կազմ
Սերմերը պարունակում են ամիգդալին, տերևները՝ վիտամին C, պտուղները՝ շաքարանյութեր։ Ցրտադիմացկուն է և լուսասեր, հողի նկատմամբ՝ ոչ պահանջկոտ։

## Կիրառում
մինի
մինի
Կարելի է օգտագործել չոր, քարքարոտ լեռնալանջերի անտառապատման համար։ Գեղազարդիչ է։

Վերջերս, գիտնականները պարզել են, որ չմենիի թուփը, մասնավորապես *Cotoneaster franchetii* տեսակը*,* կլանում է մթնոլորտի աղտոտվածությունը։ Ըստ հետազոտողների խիտ երթևեկություն ունեցող ճանապարհներին չմենիի թփերը առնվազն 20% -ով ավելի արդյունավետ են աղտոտումը ներծծում, քան օրինակ՝ ալոճենու կամ հսկայական թույայի թփերը։

## Որոշ տեսակներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Wu Zhengyi, Peter H. Raven, Deyuan Hong (Hrsg.)։ Flora of China. Volume 9: Pittosporaceae through Connaraceae, Science Press/Missouri Botanical Garden Press, Beijing/St. Louis 2003, ISBN 1-930723-14-8, S. 85.
* Andreas Roloff, Andreas Bärtels: Flora der Gehölze. Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2008, ISBN 978-3-8001-5614-6, S. 226-238.

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Ասիայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի բուսականություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Պտղատու ծառեր
Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Սովորական տատրակ

**Սովորական տատրակ** (), աղավնազգիների ընտանիքի, տատրակների ցեղի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 26-28 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 47-53 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 110-130 գ։ Հասունի փետրածածկը վերևից դարչնանարնջագույն է, փետուրների կենտրոնները՝ սև, թևի միջնամասը՝ մոխրակապույտ։ Վիզը և կուրծքը վարդագույն են՝ բաց մանուշակագույն երանգով։ Վզի կողքերին կան սև ու սպիտակ զոլավոր հատվածներ։ Պոչը սև է՝ երիզված սպիտակ շերտով։ Աչքերը կարմիր են, ակնօղակը՝ կարմրավուն։ Երիտասարդն ավելի խամրած է, իսկ վզի բծերը բացակայում են։

## Կենսակերպ
Թռիչքն արագ է, ճարպիկ, մեղմ ծափաթափահարումներով։ Թռչում կամ վայրէջք է կատարում՝ պոչը հովհարանման բացած, թևերի հաճախակի կարճ թափահարումներով։ Բնակվում է նոսրանտառներում, այգիներում և այլն։

## Սննդառություն
Սնվում է հիմնականում սերմերով։

## Բնադրում
Գարնանային վերադարձը՝ ապրիլի վերջից մայիսի սկիզբը։ Բնադրում է ծառերի ճյուղերին, հաճախ՝ նաև բնակավայրերի ծայրամասերի ջրափնյա ուռուտներում։ Բույնը անփույթ (տրամագիծը՝ 12-20 սմ), նոսր հարթակ է՝ ճյուղերից։ Դնում է 30 մմ տրամագծով, սպիտակ 2 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 13-14 օր (անազատ պայմաններում՝ 16-17 օր)։ 20-22 օրական ձագերը վստահ տիրապետում են թռիչքին և թողնելով բույնը, կազմում են երիտասարդ թռչունների ոչ մեծ խմբեր, այցելում ցանքատարածություններ։ Հաճախ հանդիպում են նաև փոքրիկ խմբերով (3-4 և ավելի թռչուն)՝ էլեկտրական լարերին նստած։ Աշնանային չուն՝ սեպտեմբերից հոկտեմբերի սկիզբը։ Համարվում է սիրողական որսորդության թռչուն։

Կատեգորիա:Աղավնիներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Եռապատում

**Եռապատում**, եռերգություն ( - տրիլոգիա, ), նույն հեղինակի երեք ստեղծագործությունները, որոնք գաղափարական բովանդակության և գեղարվեստական մտահղացման առումով կազմում են մի ամբողջություն, թեև առանձին-առանձին ավարտուն գործեր են։ Դրանք սովորաբար ունենում են թեմատիկ-գաղափարական ընդհանրություններ, իսկ կերպարները անցնում են մի երկից մյուսը։ Նման եռապատումներ են՝
*Մ․ Գորկու «Մանկություն», «Ծառայության մեջ», «Իմ համալսարանները» ինքնակենսագրական վիպակները, 
*Ս․ Զորյանի «Հայոց բերդ», «Պապ թագավոր», «Վարազդատ» պատմավեպերը 4-րդ դարի Հայաստանի մասին։
*Գուրգեն Մահարու «Մանկություն», «Պատանեկություն», «Երիտասարդության սեմին»,
*Ալեքսանդր Դյումայի «Երեք հրացանակիրներ», «Քսան տարի անց», «Վիկոնտ դը Բրաժելոն, կամ Տասը տարի անց», 
*Լև Տոլստոյի «Մանկություն», «Պատանեկություն», «Երիտասարդություն»,
*Պիեռ Բոմարշեի «Սևիլյան սափրիչ», «Ֆիգարոյի ամուսնությունը», «Մեղավոր մայրը» և այլն։

Կատեգորիա:Գրական ժանրեր
Կատեգորիա:Գրականություն
Սողոմոն Եղիազարով

**Սողոմոն Ադամի Եղիազարով** (), հայ տնտեսագետ, գրող։

## Կենսագրություն
1875 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի գիմնազիան, 1880 թվականին՝ Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։ 1885 թվականին Մոսկվայի համալսարանում հանձնել է մագիստրոսական քննություն, ապա մասնակցել Կովկասի գյուղացիության վիճակը ուսումնասիրող հանձնաժողովի գործունեությանը։

1887 թվականին նշանակվել է Կազանի համալսարանի փիլիսոփայության և իրավունքի պատմության ամբիոնի պրիվատ դոցենտ։ Կազանում ստացել է պետական իրավունքի մագիստրոսի (1889) և դոկտորի (1892) աստիճան։ 1893 թվականից Կիևի Ս․ Վլադիմիրի համալսարանի պետական իրավունքի ամբիոնի պրոֆեսոր էր։

Դասախոսել է Կիևի կայսերական և Օդեսայի համալսարաններում։ Եղել է Ներսիսյան դպրոցի տեսուչ, աշխատակցել «Մշակ», «Նոր դար», «Տարազ» և այլ պարբերականներին։

## Գրականություն
* Ֆեոդալական հողատիրությունը Եվրոպայում, մեր երկրի հայաբնակ մասում և մեր գյուղացու այժմյան տնտեսական դրությունը, «Մշակ», 1882, № 56—58։
* Административно-экономический строй сельской общины Эриванской губернии, в кн․։
* Свод материалов по изучению экономического быта государственных крестьян в Закавказье, т․ 1, 1887։
* Исследование по истории учреждений в Закавказье, ч․ 1—2, Тифлис, 1889—1891։
* Исследования по истории армянского права публичного и частного, в․ 1, Киев, 1919։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Իրավաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Սևուկ կարմրատուտ

thumb|''Phoenicurus ochruros''
**Սևուկ կարմրատուտ** (), Ճանճորսների ընտանիքի, կարմրատուտների ցեղի թռչուն։ Նստակյաց է, տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 14,5 սմէ, թևերի բացվածքը՝ 23-26 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 13-15 գ։ Փետրածածկը մուգ է, մարմնի հետին մասը և պոչի եզրային փետուրները՝ կարմիր-նարնջագույն։ Արուի կուրծքը, դիմային մասը, կոկորդը՝ սև են, թևին կա սպիտակ բիծ։ Էգը միատարր մոխրագույն-դարչնագույն է, մեջքի և կրծքի միջև ցայտերանգությունը բացակայում է։ Նստած ժամանակ պոչը դողդոջուն է։

## Կենսակերպը
Բնակվում է քարքարոտ լանջերին, քաղաքամերձ տարածքներում։ Սնվում է անողնաշարավորներով, պտուղներով։ Բնադրատեղերում առաջինը հայտնվում են արուները (մարտի 2-րդ տասնօրյակից), էգերը՝ 2-3 օր անց, և այդ պահից կազմվում են հարսանեկան զույգերը, սկսվում են բավական աշխույժ խաղերը։ Բույնը կառուցում է էգը՝ 7 օրվա ընթացքում։ Բույնը գավաթաձև է՝ բույսերից։

## Բազմացումը և զարգացումը
Բնադրում է պատերի կամ ժայռերի ճեղքերում, գետնին։ Առաջին ձվերը հայտնվում են ապրիլի 1-ին տասնօրյակից հունիսի կեսը։ Դնում է 19 մմ տրամագծով, սպիտակ կամ հազվադեպ բաց կապույտ 4-6 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 14-15 օր։ Ձագերը բնից հեռանում են կյանքի 16-19-րդ օրը։ Բներում ձվերի առկայության ընթացքում երբեմն նկատվում են զուգավորման դեպքեր։ Թռիչքին լավ տիրապետում են հուլիսից օգոստոսի վերջը։

## Արտաքին հղումներ
*Սևուկ կարմրատուտ - Հայաստանի թռչունները

Կատեգորիա:Կարմրատուտներ
Կատեգորիա:Ճանճորսներ
Շարքասնկեր

**Շարքասնկեր** (), բազիդիավոր սնկերի շարքասնկայինների ընտանիքի ցեղ։ Հայտնի է 90 տեսակ։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|''Tricholoma flavovirens''
Գլխարկը (տրամագիծը՝ 3-15 սմ) կիսագնդաձև է, հաճախ՝ ալիքավոր՝ ներծալված կամ դուրս ծալված եզրերով, տարբեր գունավորմամբ, հազվադեպ՝ սպիտակ, չոր կամ կպչուն, հարթ կամ թելանման, թեփուկավոր։ Պտղամիսը մսալի է, սպիտակ, դեղնավուն, մոխրագույն։ Թիթեղները հիմնականում սպիտակ են՝ ոտիկին կպած կամ ոտիկի վրա իջնող։ Ոտիկը կենտրոնական է, ամուր, թելանման, սպիտակավուն, մոխրագույն։ Մասնակի և ընդհանուր ծածկոցները բացակայում են։ Փխրուն թաղիքե օղակի ձևով հազվադեպ առկա են փառանման, արագ անհետացող մասնակի ծածկոցի մնացորդներ։

## Հայաստանում
Հայաստանում՝ 21 տեսակ՝
* Շարքասնկեր մոխրագույն (*Tricholoma por tentosum*),
* Շարքասնկեր հողամոխրագույն (*Tricholoma terreum*),
* Շարքասնկեր տխուր (*Tricholoma triste*) և այլն։

## Տարածում
Տարածված են հիմնականում ասեղնատերև անտառներում, հողի վրա՝ գարնանը, ամռանը և աշնանը։ Հիմնականում միկոռիզագոյացնող են, համակեցության մեջ են մտնում սոճու հետ։

## Կիրառում
Որոշ տեսակներ ուտելի են. օգտագործվում են թարմ, աղ և թթու դրած։

## Տեսակներ

* *[[Tricholoma acerbum]]*
* *[[Tricholoma aestuans]]*
* *[[Tricholoma albobrunneum]]*
* *[[Tricholoma album]]*
* *[[Tricholoma argyraceum]]*
* *[[Tricholoma atrosquamosum]]*
* *[[Tricholoma auratum]]*
* *[[Tricholoma columbetta]]*
* *[[Tricholoma equestre]]* (previously *T. flavovirens*)
* *[[Tricholoma fulvum]]*
* *[[Calocybe gambosa|Tricholoma gambosum]]*
* *[[Tricholoma huronense]]*
* *[[Tricholoma imbricatum]]*
* *[[Tricholoma inamoenum]]*
* *[[Tricholoma magnivelare]]*
* *[[matsutake|Tricholoma matsutake]]*
* *[[Tricholoma mutabile]]*
* *[[Tricholoma myomyces]]*
* *[[Tricholoma nigrum]]*
* *[[Tricholoma orirubens]]*
* *[[Tricholoma pardinum]]*
* *[[Tricholoma pessundatum]]*
* *[[Tricholoma populinum]]*
* *[[Tricholoma portentosum]]*
* *[[Tricholoma resplendens]]*
* *[[Tricholoma saponaceum]]*
* *[[Tricholoma scalpturatum]]*
* *[[Tricholoma sejunctum]]*
* *[[Tricholoma squarrulosum]]*
* *[[Tricholoma sulphureum]]*
* *[[Tricholoma terreum]]* (= *T. myomyces*)
* *[[Tricholoma tigrinum]]*
* *[[Tricholoma ustale]]*
* *[[Tricholoma ustaloides]]*
* *[[Tricholoma vaccinum]]*
* *[[Tricholoma venenatum]]*
* *[[Tricholoma virgatum]]*

## Պատկերասրահ

Tricholoma portentosum35.JPG|Մոխրագույն շարքասնկեր
Erd-Ritterling Tricholoma terreum.jpg|Հողամոխրագույն շարքասնկեր
Tricholoma aurantium01.jpg|Tricholoma aurantium
Tricholoma aurantio-olivaceum 30457.jpg|Tricholoma aurantio-olivaceum


## Գրականություն
* Мир растений ։ в 7 т. / Под ред. академика А.&nbsp;Л.&nbsp;Тахтаджяна. Т.&nbsp;2. Слизевики. Грибы — 2-е изд., перераб. — М.։ Просвещение, 1991. — С. 269.

## Արտաքին հղումներ
* Род рядовка на сайте «Экосистема»
* Род рядовка на сайте «Грибы Калужской области»
* Род рядовка на сайте «Мы, грибы»
* Род рядовка на сайте MykoWeb: The Fungi of California
* Kuo, M. (2004, December). The genus Tricholoma

Կատեգորիա:Շարքասնկայիններ
Սև ջրածիծառ

**Սև ջրածիծառ**, (Chlidonlas niger), ջրածիծառների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող–չվող է, հազվագյուտ։

## Կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 22-24 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 64-68 սմ։ Կտուցը նեղ է, սև։ Բնադրման շրջանում հասունի մարմինը սև է, թևերը՝ մոխրագույն, գոտկատեղը, պոչը՝ միատարր բաց մոխրագույն։ Հետբնադրման շրջանում մարմինը սպիտակ է, կրծքի կողքերը՝ մուգ բծերով։ Երիտասարդի թասակը սևավուն է, մեջքը՝ դարչնագույն խայտերով, կրծքի կողքերին կան մուգ բծեր։ Թռիչքն աշխույժ է, ընթացքում կեր է կտցում ջրի մակերեսին։

## Բնակության շրջանը
Բնակվում է ձկնաբուծական լճակներում, լճերում, դանդաղահոս գետերում։

## Սնունդը
Սնվում է ջրային անողնաշարավորներով, ձկներով։ Գարնանային վերադարձը՝ մայիսի սկզբին։

## Բնադրումը
Բնադրումը ոչ մշտական է (պարբերաբար)՝ մայիսից հունիսի վերջը, առանձին դեպքերում՝ մինչև հուլիսի 1-ին կեսը։ Լրիվ քանակի ձվերով բները գրանցվել են ծանծաղուտ ճահճուտներում։ Բույնը լողացող հարթակ է՝ բուսուտներում։

## Ձվադրումը
Դնում է 35 մմ տրամագծով, բաց դեղին-դարչնագույնից մուգ դարչնագույն պտերով 2-4 ձու։ Մեծ քանակությամբ երիտասարդ թռչունները հայտնվում են հուլիսի 3-րդ տասնօրյակին։ Աշնանային չուն՝ սեպտեմբերին։

## Սև ջրածիծառը Հայաստանում
Վերջին 30-35 տարիների ընթացքում Հայաստանի հավանական ջրային մակերեսներից ոչ մեկում բնադրում չի գրանցվել։ Գիլլի լճի վերականգնումը մեծապես կնպաստի բնադրատեղիների վերահաստատմանը։ Կենսակերպն ուսումնասիրված է մասնակի։

## Պատկերասրահ

File:Black Tern from the Crossley ID Guide Britain and Ireland.jpg|Սև ջրածիծառ
File:Black Tern RWD.jpg|Սև ջրածիծառ
File:Black Tern RWD8.jpg|Սև ջրածիծառ
Chlidonias niger niger MHNT.ZOO.2010.11.132.9.jpg |Museum specimen 


## Արտաքին հղումներ
*Սև ջրածիծառ - Հայաստանի թռչունները

Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ
Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թռչուններն ըստ ընտանիքների
Սովորական քառթակ

**Սովորական քառթակ** (), ծածանաձկների ընտանիքի ձուկ։ Հայաստանի ջրամբարներում հայտնաբերվել և նկարագրվել է 1998 թվականին։ Հանդիպում է Արաքս, Ախուրյան, Հրազդան, Մեծամոր գետերում և նրանց հարող ջրանցքներում։ Մանր ձուկ է։ Մարմինը լայնակի կտրվածքում գրեթե կլոր է, երկարությունը՝ 12 (երբեմն՝ մինչև 15) սմ, զանգվածը՝ 50 գ և ավելի։

## Արտաքին տեսք
Գլուխը բավական խոշոր է, կազմում է մարմնի երկարության 1/4-ը։ Բերանը գտնվում է գլխի երկարության կեսը կազմող դնչի ստորին մասում։ Վերին ծնոտի աջ և ձախ կողմերում կա մեկական կարճ բեղիկ։ Թեփուկները միջին մեծության են, կողագծում՝ 37-43 հատ։ Կլանային ատամները երկշարք են, եզակի դեպքերում՝ միաշարք։ Պոչային լողակը համեմատաբար խոր կտրվածքով է, վերին բլթակը ստորինից մի փոքր երկար է։ Մեջքը և կողքերի վերին մասը մոխրականաչավուն են՝ մետաղ, երկնագույն նրբերանգով, կողքերն արծաթագույն են, փորիկը՝ դեղնասպիտակավուն։ Մեջքի և կողքերի թեփուկներն ունեն մուգ եզրագիծ, մարմնի վրա, կողագծի երկայնքով, կան 6-11 կլորավուն պտեր։ Կրծքային, մեջքային և պոչային լողակները մոխրագույն են, վերջինների վրա կան գորշավուն, մանր, անկանոն դասավորված պտեր, իսկ փորային լողակներն ու հետնալողակն անգույն են։

## Բազմացում
Սեռահասուն է դառնում կյանքի 2-րդ տարում։ Բազմանում է գարնանը։ Յուրաքանչյուր առանձնյակ տարեկան ձվադրում է մի քանի անգամ (որոշակի ընդմիջումներով)։ Բեղունությունը հասնում է մինչև 10 հազար ձկնկիթի։ Այն դեղնավուն է, դնում է քարերի կամ ստորջրյա բույսերի վրա։

Բնակվում է վտառներով՝ գետերի և ջրանցքների դանդաղահոս տեղամասերում։ Վարում է մերձհատակային կենսակերպ, սնվում բենթոսային անողնաշարավորներով (միջատների թրթուրներ, խեցգետնակերպներ, փափկամարմիններ, օղակավոր որդեր, դետրիտ), երբեմն՝ բույսերի մնացորդներով։ Արդյունաբերական նշանակություն չունի։ Որոշակի վնաս է հասցնում՝ սնվելով արժեքավոր ձկնատեսակների (ծածան, հաշամ, ճանար) ձկնկիթով ու թրթուրներով։ Կարող է ծառայել որպես սիրող, ձկնորսության օբյեկտ։

## Տես նաև
* Ծածան
* Հաշամ
* Ճանար

Կատեգորիա:Ծածանաձկներ
Կատեգորիա:Ձկներ
Սպիտակավիզ կտցար

thumb|Actitis hypoleucos
**Սպիտակավիզ կտցար ** (), մորակտցարների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 19-21 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 38-41 սմ, կենդանի զանգվածը՝43-61 գրամ։ Ոտքերը կարճ են, կանաչավուն մոխրագույն։ Պոչը երկար է, կուրծքը, մարմինը վերևից՝ բաց մոխրագույնդարչնագույն, կրծքի և թևի միջև կա բութ մատի նման բիծ։

Կտուցը կարճ է, մուգ։ Պոչը մշտապես տմբտմբացնում է։ Ջրի վրայով թռչում է ցածր՝ թևերի արագ թափահարումներով, որին հաջորդում է ձիգ տարածած թևերով սահասավառնումը։ Հմուտ լողորդ է և սուզորդ։ Բնակվում է լճերի և գետերի ափերին։

Սնվում է ջրային անողնաշարավորներներով։

## Կենսակերպ
Գարնանային ամենավաղ վերադարձը՝ մարտի 2-րդ տասնօրյակից ապրիլի վերջը կամ մայիսի սկիզբը։ Առաջին հարսանեկան զույգերը ձևավորվում են մարտի վերջին։ Ձվադրմանը պատրաստ բները հանդիպում են մայիսի 2-րդ տասնօրյակից հունիսի կեսը։ Բույնը փոսիկ է կամ գավաթաձև (տրամագիծը՝ 80-90 մմ)՝ ցամքարով։

Բնադրում է գետնին՝ ջրափերից ոչ հեռու։ Բներում առաջին ձվերը հայտնվում են մայիսի 2-րդ տասնօրյակից հունիս։ Դնում է 35 մմ տրամագծով, աղոտ սպիտակ՝ կարմիր-դարչնագույն պտերով 4 ձու։ Թխսակալում են արուն և էգը՝ 21 -22 օր։ Թռիչքին լավ տիրապետող երիտասարդ թռչունները գրանցվում են հուլիսի 1-ին տասնօրյակից օգոստոսի վերջը։

Որպես սիրող, և մարզ, որսի թռչուն՝ առանձին ճանաչում չունի։ Աշնանային չուն՝ սեպտեմբեր-հոկտեմբերիև, առանձին անհատներինը ձգձգվում է մինչև նոյեմբերի սկիզբը։

Կատեգորիա:Մորակտցարներ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Պարտեզապուրակային արվեստ

300px|մինի|Piet Oudolf այգի
**Պարտեզապուրակային արվեստ**, պարտեզներ, պուրակներ և այլ կանաչապատ տարածքներ ստեղծելու արվեստ, որի խնդիրն է լանդշաֆտի կոմպոզիցիոն կազմակերպումը, բնության և գեղագիտական (ճարտարապետական, քանդակի, գեղանկարի) տարրերի ներդաշնակ ամբողջացումը։ Պարտեզապուրակային արվեստն ընդգրկում է պարտեզների և պուրակների հատակագծումը, ճարտարապետական կառույցներին, ջրավազաններին, հրապարակներին, քանդակներին ներդաշնակ զանազան կլիմայական և հողային պայմանների համար գեղազարդիչ բույսերի ընտրությունը, տեղաբաշխումը և խմբավորումը, ծաղկանոցների ձևավորումը, բույսերի տնկումը, խնամքը և այլն։

Պարտեզապուրակային արվեստի հորինվածքն ունի 2 հիմնական սկզբունքներ՝ *կանոնավոր* (բնորոշ է երկրաչափական կառուցվածքը) և *բնապատկերային* (կոմպոզիցիոն տարրերի ազատ, գեղանկարչական տեղադրում)։

## Պարտեզապուրակային արվեստը Հայաստանում
Հայաստանում պարտեզապուրակային արվեստը սկզբնավորվել է դեռևս վաղ անցյալում, միջնադարում իշխան, տներն ու ավագանին ունեցել են իրենց ապարանքների պարտեզներն ու ծաղկանոցները։ Հայկական քաղաքների կանաչապատ տարածությունները, որպես կանոն, եղել են պտղատու այգիները (Վանի Այգեստանը, հին Երևանի Դալմայի այգին, եջմիածնի, Աշտարակի այգիները և այլն)։ Երևանի առաջին հասարակական պարտեզը եղել է Անգլիական այգին (միակը մինչև 1920)։ Նոր Երևանի առաջին (1924) և հաջորդ բոլոր գլխավոր հատակագծերում հատուկ ուշադրություն է դարձվել կանաչապատմանը. Պարտեզապուրակային արվեստի արդի սկզբունքներով ստեղծվել են Հաղթանակի, Օղակաձև, Ծիծեռնակաբերդի զբոսայգիները, Օպերայի և բալետի թատրոնի, Շահումյանի պուրակները, Գլխավոր պողոտան, Հրագդանի կիրճի, Մալաթիա թաղամասի, Ջրաշխարհի հանգստի գոտիները և այլն։

Պարտեզապուրակային արվեստի գործեր են ստեղծվել նաև Հայաստանի մյուս քաղաքներում, 1970-ականներից կիրառվում են նաև բույսերի ձևավոր խուզման հնարքները (կանաչ քանդակներ)՝ «ձիերի», «ջայլամների», «ընձուղտների» և այլ կենդանիների «կերպարանքներով»։

## Տես նաև
* Կանաչապատում

Կատեգորիա:Արվեստ
Կատեգորիա:Լանդշաֆտ
Կատեգորիա:Այգեգործություն
Եթերներ

frameless|աջից
**Եթերներ**, օրգանական միացություններROR' ընդհանուր բանաձևով (R, R'-ն օրգանական ռադիկալներ են)։ Երբ երկու ռադիկալները միատեսակ են (R = R'), եթերները կոչվում են համաչափ, հակառակ դեպքում՝ խառը։ Եթերները հիմնականում անվանում են ըստ նրանցում եղած ռադիկալների, օրինակ, CH_3OCH_3 -դիմեթիլեթեր, CH_3OC_2H_5 -մեթիլէթիլեթեր և այլն։ Արոմատիկ, ճարպարոմատիկ, ինչպես նաև ցիկլավոր եթերներ շատ հաճախ կրում են պատահական անուններ, օրինակ, անիզոլ, ֆենետոլ, դիօքսան և այլն։

## Նկարագիր
Եթերները սովորաբար հաճելի հոտով նյութեր՝ են։ ալիֆատիկ շարքի ստորին ներկայացուցիչները հեշտ ցնդող են և եռում են ավելի ցածր ջերմաստիճանում, քան համապատասխան ալկոհոլները (եթերները, ի հակադրություն ալկոհոլների, ասոցված չեն)։ Եթերները վատ են լուծվում ջրում, լավ՝ օրգանական լուծիչներում, կայուն են հիմքերի և ալկալիական մետաղների նկատմամբ, սակայն, խիտ ծծմբական և յոդաջրածնական թթուների հետ տաքացնելիս քայքայվում են՝ առաջացնելով ալկոհոլներ։ 
:ROR'+HJ\rightarrow \mathbf \begin{bmatrix}
   ROR' \\
   H 
 \end{bmatrix} ^+_{J^-}\rightarrow ROH+R'J
Թթվածնի ազատ էլեկտրոնային զույգի հաշվին միացնում են կատիոն (օրինակ, պրոտոն)՝ առաջացնելով օքսոնիումային \mathbf \begin{bmatrix}
  + \\
   ROR' \\
   H 
 \end{bmatrix}  իոն։ 
Ալիֆատիկ և շատ ցիկլավոր եթերներ օդում դանդաղ օքսիդանում են՝ առաջացնելով պայթուցիկ գերօքսիդներ։

## Ստացում
Եթերները հիմնականում ստանում են համապատասխան ալկոհոլներից ծծմբական թթվով ջուր պոկելով․ 
:ROH+H_2SO_4\rightarrow ROSO_3H+H_2O, 
:ROSO_3H+ROH\rightarrow ROR+H_2SO_4
Բնության մեջ լայնորեն տարածված են բազմաթիվ ֆենոլների, նավթոլների և այլ նյութերի եթերներ։ Եթերները կիրառվում են որպես լուծիչներ, պլաստիֆիկատորներ, ջերմակիրներ, ինչպես նաև հոտավետ նյութերի արտադրության մեջ։

Կատեգորիա:Թթվածնավոր օրգանական միացություններ
Կատեգորիա:Եթերներ
Սերոբե Եղիկյան

**Սերոբե Եղիկյան** (), հայ քիմիկոս, դոկտոր։

## Գործունեություն
1919-1924 թվականներին սովորել է Վենետիկի Մխիթարյանների Մուրատ-Ռափայելյան վարժարանում։ 1929 թ. ավարտել է Միլանի համալսարանը։ Աշխատել է նույն համալսարանում՝ որպես պրոֆեսոր Քոնթարդիի օգնական։ Երկար տարիներ դե Անջելի Ֆրուա գործարանում եղել է գյուտարար քիմիկոս, այնուհետև ծառայել քիմիական հաստատությունում։ Քիմիայի և ատոմագիտությաև մասին գրել է բազմաթիվ արժեքավոր աշխատություններ, որոնցից հայերեն լույս է տեսել «Հյուլեական ռումբ» (1946 թ.) մենագրությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Մուրադ-Ռափայելյան վարժարանի սաներ
Սպիտակաբեղ շահրիկ

**Սպիտակաբեղ շահրիկ** (լատ.՝ Sylvia mystacea), շահրիկների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, տարածված։

## Արտաքին տեսք
Փոքր շահրիկ է, պոչը՝ երկար, մուգ, ոտքերը՝ բաց գույնի։ Արուի մարմինը վերևից մոխրագույն է, ներքևից՝ բաց վարդագույն։ Գագաթը և դիմային մասը սև են, աչքերը՝ կարմրավուն, ակնօղակը՝ բաց կարմիր, ունկընկալի տակ կա սպիտակ շերտ։ Էգի մարմինը վերևից դեղնա–դարչնագույն է՝ մոխրագույն երանգով, ներքևից՝ ավելի բաց գույնի, ակնօղակը՝ սպիտակ։

## Կենսակերպ
Աշխույժ է, վտանգ ահազանգող աղմկոտ ձայնը ճռռոցներ է հիշեցնում։ Բնակվում է կիսաանապատներում, չոր լեռնատափաստաններում։

## Սննդառություն
Սնվում է անողնաշարավորներով, պտուղներով, սերմերով։

## Բնադրում
Գարնանային վերադարձը՝ ապրիլի 2-րդ կեսից։ Հարսանեկան զույգերը ձևավորվում են ապրիլի վերջից։ Բազմաթիվ արուների երգը լսվում է մայիսից հունիս, կրկնակի բնադրման դեպքում կարող է ձգձգվել մինչև հուլիսի 1-ին կեսը։ Ակտիվ հարսանեկան խաղերը նկատվում են մայիսի սկիզբ-հունիսին, կրկնակի բնադրման դեպքում՝ մինչև հուլիսի սկիզբը։ Ձվադրման պատրաստ բները հայտնվում են մայիս-հունիսին։ Բույնը գավաթաձև է (տրամագիծը՝ 100-110 մմ)՝ չոր խոտաբույսերից (հիմնականում եղեսպակից), մազարմատներից, ձիու մազից։ Բնադրում է թփուտներում, կառուցում են էգը և արուն։ Կառուցման ավարտից 1-3 օր անց հայտնվում են առաջին ձվերը։ Դնում է 17 մմ տրամագծով, սպիտակից բաց ձիթապտղագույն՝ դարչնագույն պտերով 4-5 ձու։ Թխսակալում են էգը և արուն՝ 12-13 օր։ Ձագերը հայտնվում են հունիսի կեսերից հուլիսի 1-ին տասնօրյակը, զարգանում են շատ արագ և 11-12-րդ օրը ակտիվ ու ճարպիկ կիսաթռիչքով թաքնվում են մոտակա թփուտներում, ևս 1 շաբաթ ծնողների հսկողությամբ ձեռք են բերում աներեր թռչելու ունակություն և կազմում երիտասարդ թռչունների ընտանեկան խմբեր։ Ձագերին կերակրում են էգը և արուն, ջրի պահանջը բավարարում են ուղտափշի վրայի փրփրանման հեղուկը (միջատների արտազատուկ) կտուցով ձագերին փոխանցելով։ Աշնանային չուն՝ սեպտեմբերի ընթացքում։

Կատեգորիա:Շահրիկներ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Վաղենակ

**Վաղենակ** (), նարգիզ, կալենդուլա, աստղածաղկազգիներ (բարդածաղկավորներ) ընտանիքի միամյա և բազմամյա խոտաբույսերի կամ կիսաթփերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 30 տեսակ, ՀՀ-ում՝ 1 տեսակ՝ պարսկական ()։

## Տարածում
Հանդիպում է Սյունիքի մարզում (Ներքին Հանդ, Շվանիձոր, Նռնաձոր գետի մերձակայքում, Ծավ գետի ափին)։ Աճում է չոր, քարքարոտ, խճոտ լանջերին, երբեմն՝ որպես մոլախոտ՝ մշակաբույսերի ցանքերում։ Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։ Մշակության մեջ բոլոր մարզերում տարածված է վաղենակ դեղայինը ()։ Լավ աճում է բոլոր տիպի հողերում, վատ խնամքի դեպքում վայրիանում է։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|''C. officinalis''
Ցողունը կանգուն է, կողավոր, պարզ կամ ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ 5(10)-20(30) սմ։ Տերևները հերթադիր են, երկարավուն հակադիր ձվաձևից մինչև երկարավուն-նշտարաձև, թավոտ։ Ծաղկաբույլը զամբյուղ է, մեկական, երկար ծաղկակիրների վրա։ Լեզվակավոր ծաղիկները դեղին են, առէջքային, պտղաբերող, կենտրոնականները՝ խողովակավոր, երկսեռ, անպտուղ։

Ծաղկում է հուլիս-նոյեմբերին։ Պտուղը տարբեր չափերի, աղեղնաձև ծռված սերմիկ է։

## Քիմիական կազմ
Դեղաբույս է. պարունակում է եթերայուղեր, թթուներ, խեժեր, սապոնիններ, աղաղանյութեր, ճարպեր, ալկալոիդներ, միկրո- և մակրոտարրեր և այլն։

## Նշանակություն
Պատրաստուկներն օգտագործում են վերքերի և խոցերի, ստամոքսի, 12-մատնյա աղիքի, լյարդի և լեղապարկի, սրտային հիվանդությունների, արյան բարձր ճնշման, ուռուցքների, շնչուղիների բորբոքման և այլ դեպքերում։ Թուրմն ունի հականեխիչ և հակաբորբոքային հատկություններ։ Գեղազարդիչ է։

## Դասակարգում
### Տաքսոնոմիա
Դասը մտնում է  ընտանիքի և  կարգի մեջ.

մինի|''Calendula suffruticosa''
մինի|Սերմերը

### Ներկայացուցիչներ
Հայտնի են 12-20 տեսակ, նրանցից մի քանիսը.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Васильченко И. Т. Род 1565. Календула — Calendula L. // Флора СССР. В 30 т. / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Ред. тома Б. К. Шишкин и Е. Г. Бобров. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1961. — Т. XXVI. — С. 857—861. — 938 с. — 2400 экз.

## Արտաքին հղումներ
*Flora Europaea: ''Calendula''
*Germplasm Resources Information Network: ''Calendula'' 
*Botanical.com: ''Calendula''

Կատեգորիա:Աստղածաղկազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Սովորական այծկիթ

**Սովորական այծկիթ** (), այծկիթների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։ Մարմնի երկարությունը 26-28 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 57-64 սմ։ Փետրածածկը դարչնագույն է՝ մոխրագույն ու սպիտակ բարդ նախշերով։ Թևերը և պոչը երկար են, կտուցը՝ շատ փոքր։ Արուի արտաքին թևի 3 առաջնային փետուրները սպիտակ բծերով են։ Պոչի եզրային փետուրների ծայրերը սպիտակ են։ Էգի թևի և պոչի սպիտակը փոխվում է դեղին-դարչնագույնի։

Գիշերային թռչուն է, հաճախ ճանաչելի է մռլտոց հիշեցնող ձայնով։ Ցերեկը հանգստանում է գետնին կամ ծառի հորիզոն, ճյուղերին։ Թռիչքն անձայն է՝ ձիգ տարածած լծևերով երկար սահասավառնումներով։ Առավել տեսանելի է մթնշաղին։ Սնվում է թռչող անողնաշարավորներով, հիմնականում՝ գիշերային թիթեռներով։

Լայնորեն տարածված է, սակայն խուսափում է խիտ անտառներից և ցանքատարածություններից։ Ձվադրում է ուղղակի գետնին՝ փոսիկի մեջ։ Դնում է 31 մմ տրամագծով, մոխրագույն-սպիտակ՝ բաց դարչնագույն պտերով 1-2 ձու։

Կատեգորիա:Այծկիթներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Սագեր

**Սագեր**, () բադերի ընտանիքի ջրլող թռչուններ։ Հայաստանում հանդիպում է 4 տեսակ՝ մոխրագույն սագ, սպիտակաճակատ սագ, ծվվան սագ, կարմրախածի սագ։

## Ընդհանուր նկարագիրը
Վայրի սագերը խոշոր են (2-6 կգ), ոտքերը՝ համեմատաբար երկար և ավելի լավ հարմարված քայլելուն։ Կտուցը մեծ է, որոշ տեսակներինը՝ հիմքում լայնացած։ Ընտանի սագերը հիմնականում ծագել են մոխրագույն սագերից։ Փետուրները սպիտակ են՝ տարբեր երանգներով, կտուցը և ոտնաթաթերը՝ նարնջագույն։ Փետրածածկը խիտ է։ Ձու են ածում 265-350 օրական դառնալուց հետո։ Ձվատվությունը՝ 30-70, որոշ ցեղերինը՝ 100 հատ։ Առավել արժեքավոր ցեղերից են չինական, խոլմոգորյան, արզամասյան (ՌԴ), թուլուզյան (Ֆրանսիա), պոմերանյան (Գերմանիա) և այլ սագեր։ Ըստ փետրածածկի գույնի՝ Հայաստանի տեղական սագերը բաժանվում են մոխրագույն, խայտաբղետ և սպիտակ տարատեսակների։ Տարեկան միջին ձվատվությունը՝ 8-12։ Արուների միջին կենդանի զանգվածը՝ 4-4,6 կգ է, էգերինը՝ 3,5-4,3 կգ։

Կատեգորիա:Բադեր
Սովորական քարաթռչնակ

**Սովորական քարաթռչնակ** (), կեռնեխների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարություն 14,5-15,5 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 26-32 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 17-28 գ։ Հոնքը բաց գույնի է, պոչի սև շերտը՝ միջին լայնության։ Բնադրման շրջանում հասուն արուի գագաթից մինչև մեջքը կապույտ-մոխրագույն է, ակնադիմակը, թևերը՝ սև, կոկորդը, կուրծքը՝ բաց նարնջագույն, մարմինը ներքևից՝ սպիտակ։ Էգը վերևից ավելի դարչնագույն է, դիմային մասը՝ ավելի բաց գույնի։ Հետբնադրման շրջանում արուն նմանվում է էգին, սակայն ամբողջ փետրածածկը դեղին երանգ ունի, թևերի փետուրները բաց երիզով են։ Երիտասարդը նման է հետբնադրման շրջանի էգին, սակայն ավելի մուգ ու խամրած է, մարմինը ներքևից թեփուկանման նախշով է։

## Կենսակերպ
Քարերին նստած՝ հետևում է միջատներին, դրանց որսում մանրավազքով կամ քայլելով։ Երգում է 15-30 մ բարձր թռչելիս։ Բնակվում է բաց քարքարոտ հարթավայրերում (կիսաանապատներից մինչև բարձրադիր լեռներ, գետաձորեր), չուի ընթացքում՝ դաշտերում և խոտածածկ տարածքներում։ Գարնանային վերադարձը և բնադրազույգերի ձևավորումը՝ ապրիլի 2-րդ կեսին։ Չափազանց ցուցադրական են արուների հարսանեկան խաղերը, որոնք ուղեկցվում են կոշտ և նուրբ երանգներից բաղկացած անընդմեջ երգով (այդ ընթացքում էգը թաքնվում է)։

## Սնունդ
Սնվում է անողնաշարավորներով, հատապտուղներով։

## Բնադրում
Բույնը պատրաստում է էգը՝ ապրիլի 2-րդ կես-մայիսին կամ մինչև հունիսի վերջը։ Բույնը գավաթաձև է՝ խոտաբույսերից։ Բնադրում է ժայռերի, պատերի ճեղքերում, բնակելի տարածքներում՝ բետոնե սալերի խոռոչներում։ Դնում է 22 մմ տրամագծով, բաց կապույտ 4-7 ձու։ Թխսակալում է էգը, արուն պաշտպանում է բույնը և էգին։ Ձագերը բնից դուրս գալուց հետո ևս 1 շաբաթ մնում են ծնողների խնամքի տակ՝ մինչև լավ թռչելու ունակություն են ձեռք բերում։ Հուլիսից սեպտեմբեր ձևավորվում են չուի պատրաստ խմբերը (20-25 թռչուն)։ Այլ տեսակների համակարգում սովորական քարաթռչնակը որոշակի դեր ունի վնասատու բզեզների և կիսակարծրաթևների ոչնչացման գործում։ Աչքի է ընկնում բավական կայուն թվաքանակով։

## Պատկերասրահ

SaxicolaSeebohmiKeulemans.jpg|
Oenanthe oenanthe -Maidens, Scotland -male-8.jpg|
Oenanthe oenanthe -Inishbofin, County Galway, Ireland-8a.jpg|
Female Wheatear, near Nigg. - geograph.org.uk - 1295236.jpg|
Oenanthe oenanthe Shetland2.jpg|
Oenanthe oenanthe no.JPG|
Oenanthe oenanthe oenanthe MHNT.ZOO.2010.11.192.21.jpg |*Oenanthe oenanthe oenanthe* 


Կատեգորիա:Կեռնեխներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Շերեփուկախոտ

**Շերեփուկախոտ** (), գետաբույս, ջրահասկ, շերեփուկախոտազգիների ընտանիքի բազմամյա կոճղարմատավոր ջրային խոտաբույսերի ցեղ։

## Կենսաբանական նկարագիր
180px|մինի|ձախից|Շերեփուկախոտ
Ցողունի երկարությունը 2-3 (6) մ է։ Տերևները տարբեր ձևերի (թելանմանից մինչև լայն էլիպսաձև) են, ստորջրյաները՝ թաղանթային, թափանցիկ, լողացողները՝ կաշեկերպ, ամուր։ Ծաղկաբույլը հասկանման է, ջրի մակերեսին, ծաղիկները՝ մանր։ Ծաղկում է հունիս-օգոստոսին։ Պտղիկները 1-4 կորիզապտղիկներ կամ ընկուզիկներ են։ Բազմանում է գեներատիվ և վեգետատիվ ճանապարհներով։ Շերեփուկախոտի բուսուտները ձկների համար ձվադրման և սնման վայրեր են։

## Տեսակներ
Հայտնի է մոտ 100, Հայաստանում՝ 12 տեսակ՝
* շերեփուկախոտ լողացող (),
* շերեփուկախոտ փայլուն (),
* շերեփուկախոտ սանրավոր (),
* շերեփուկախոտ հանգուցավոր (),
* շերեփուկախոտ ալպիական () և այլն։
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Տարածում
Տարածված է Արմավիրի, Կոտայքի, Արարատի և այլ մարզերի, Երևանի շրջակայքի դանդաղահոս և լճացած ջրերում, լճերում, ջրամբարներում և այլն։

2010 թվականին հայտնի է 143 տեսակref>։

## Նշանակություն և կիրառում
Շերեփուկախոտը կարգավորում է ջրավազանների թթվածնային ռեժիմը, նպաստում տիղմի առաջացմանը։ Կարելի է օգտագործել նաև որպես գեղազարդիչ (պարտեզագործությունում) և ակվարիումային բույս։ Շերեփուկախոտ մազանմանը () հանդիպում է կանգնած և դանդաղահոս գետերում (Երևան, գ. Փարաքար), բազմանում է առավելապես վեգետատիվ ճանապարհով, գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Շերեփուկախոտներրի տեսակները գործնականորեն մեծ նշանակություն չունեն։ Դրանք մեծ քանակություններով պարունակում են կիր, որի համար էլ օգտագործվում են որպես պարարտանյութեր։ Շերեփուկածոտներով սնվում են ջրային խխունջները, միջատները և ձկները։

Շերեփուկախոտների որոշ տեսակներ կեր են ծառայում ջրլող թռչունների, մշկամկների և կուղբերի համար։ Ավելի հաճախ դրանք ծառայում են ոչ թե որպես սնունդ, այլ որպես գաստրոլիտներ։

Շերեփուկախոտների մասսայական տարածումը խոչընդոտում է փոքր նավերի շարժմանը, և նպաստում է ջրամբարնների ճահճացմանը։

## Պատկերասրահ

Potamogeton distinctus 060628 Korea.jpg
Potamogeton amplifolius NRCS-1.jpg
Potamogeton distinctus 060628 Korea.jpg
Bolu-Yedigoller-07446-nevit.jpg
PotamogetonPerfoliatus2.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* ''Рдест'' на сайте «Энциклопедия декоративных садовых растений»

Կատեգորիա:Շերեփուկախոտազգիներ
Արևմտագերմանական լեզուներ

**Արեւմտագերմանական լեզուներ**, գերմանական լեզվախմբի երեք մեծ ճյուղերից մեկը։ Այս լեզուների մեջ են մտնում գերմաներենը, անգլերենը, հոլանդերենը, աֆրիկականը, ֆրիզական լեզուները և իդիշը։ Մյուս երկու գերմանական ճյուղերն են Արևելագերմանական լեզուները և Հյուսիսգերմանական լեզուները, որոնցից առաջինը իր կազմում կենդանի լեզուներ չունի։

## Անգլերեն
Անգլերենը իր կրողների ընդհանուր թվով երկրորդն է աշխարհում, հարազատ լեզու համարողների թվով՝ երրորդը։ Թեև անգլերենը ավանդականորեն դասակարգվում է արևմտագերմանական լեզուների շարքը, այնուամենայնիվ, որոշ լեզվաբաններ կարծիք են հայտնում, որ այն առավելապես հյուսիսգերմանական լեզու է, իսկ ոմանց կարծիքով՝ միջանկյալ լեզու արևմտագերմանական և հյուսիսգերմանական լեզուների միջև։
Ավանդականորեն անգլերենը համարվում է արևմտագերմանական ճյուղի հյուսիսծովային գերմանական խմբի լեզու, սակայն բառապաշարի մեջ զգացվում է լատիներենի և ռոմանական լեզուների խիստ ազդեցությունը։

մինի|Գերմանական լեզուները մեր թվարկության առաջին դարում

## Պատմություն
### Արմատները
Բոլոր արևմտագերմանական լեզուները, ամենայն հավանականությամբ, ունեն նույն արմատները, քանի որ ունեն միայն իրենց հատուկ լեքսեմներ, որոնք բացակայում են և արևելագրեմանական, և հյուսիսգերմանական լեզուներում, ինչպես նաև ընդհանուր արքաիզմներ ու նեոլոգիզմներ։

### Արևմտագերմանական նախալեզու
Այժմ լեզվաբանների շրջանում կան մեծ հակասություններ․ արդյո՞ք արևմտագերմանական նախալեզու ընդհանրապես գոյություն ունեցել է, թե՞ արևմտագերմանական լեզուները առաջ են եկել ընդհանուր գերմանական նախալեզվից։
Ժամանակակից լեզվաբանության մեջ առավել ընդունված տեսակետ է հետևյալը․ մ․թ․ա․ երկրորդից առաջին դարերում արևելագերմանական լեզուների առանձնացումից հետո հյուսիսարևմտյան ճյուղում առաջացան չորս հիմնական խմբեր , որոնք էին․
* Հյուսիսգերմանական
* Հյուսիսծովային գերմանական (ինգվեոնյան, անգլո-ֆրիզերենի ու հին սաքսոներենի նախնի)
* Վեսեր-Հռենոսյան գերմանական (իստվեոնյան, հին ֆրանկերենի նախնին, սկիզբ է դրել Ցածր ֆրանկոներենին և Հին Բարձր գերմանական որոշ բարբառների)
* Էլբա-գերմանական (իրմինոնյան, Հին Բարձր գերմանական որոշ բարբառների նախնին, այդ թվում, հավանաբար, լանգոբարդերենի)
Թեև բավական ուսումնասիրված է հյուսիսծովային գերմանական խումբը, սակայն գրեթե ոչինչ հայտնի չէ էլբա-գերմանական և վեսեր-հռենոսյան գերմանական խմբերի մասին։ Այդ անվանումները 1940-ականներին տրվել էին ավելի շուտ հնէաբանական պեղումների արդյունքներն արձանագրելու, ոչ թե լեզուների խմբեր ցուց տալու համար։ Միայն հետագայում այս եզրերը սկսեցին օգտագործվել իրենց ժամանակակից իմաստով՝ ցույց տալու համար այս երկու աշխարհագրական տարածքների միջև լեզվական տարբերությունները։
Այս շրջանում նկատվում է մայրցամաքային գերմանական խմբերի ընդհանուր նմանությունը, որն արտահայտվում է մի շարք լեզվական նորամուծություններում, որոնք չեն նկատվում, օրինակ, արևելագերմանական լեզուներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտագերմանական լեզուներ
Սպիտակապոչ եղտյուրիկ

**Սպիտակապոչ եղտյուրիկ** (), քարադրների ընտանիքին պատկանող, բնադրող-չվող և հազվագյուտ թռչուն։ Մարմնի երկարությունը 26-29 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 67-70 սմ։ Պոչը սպիտակ է, ոտքերը՝ երկար և դեղին։ Վիզն ու մարմինը վերևից մոխրագույն-դարչնագույն են, գլուխը՝ միատարր բաց մոխրագույն։ Կուրծքը մոխրագույն է, գոտկատեղը, պոչը և մարմինը՝ ներքևից սպիտակավուն։ Բազկաթևի և սև առաջնային փետուրների վրա կա սպիտակավուն լայնակի շերտ։ Կերակրվում է քայլելով կամ վազքի ընթացքում, կանգ է առնում զոհին բռնելու համար։ Բնակվում է ծանծաղ և խոնավ տարածքներում, լճակների տղմոտ ափերին։ Որպես բնադրող տեսակ՝ Հայաստանում հայտնաբերվել է 1980-ական թվականներին՝ Արարատյան դաշտի ձկնաբուծական տնտեսություններում, Սուրենավան գյուղի (Արարատի մարզ) շրջակայքում։ Սնվում է անողնաշարավորներով։ Գարնանը վերադառնում են ապրիլ-մայիս ամիսներին։ Առաջին ձվերը բներում հայտնվում են մայիսի վերջին տասնօրյակին։ Հուլիսի 3-րդ տասնօրյակից հայտնվում են վտանգի դեպքում ինքնուրույն թաքնվող ձագեր։ Ծնող թռչուններն այդ ընթացքում խիստ աղմկարար են և շարունակ անհանգիստ թռիչքով աշխատում են հեռացնել ձագերին սպառնացող վտանգը։ Որպես հազվագյուտ տեսակ անհատական պաշտպանության կարիք ունի։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Տարածվածություն
Տարածված է Պակիստանում և Հյուսիսարևմտյան Հնդկաստանում, Կենտրոնական Թուրքիայից, Իրաքից և Իրանից դեպի արևելք։

Վերջին տարիներին Հայաստանի տարածքում առաջացնում է գաղութներ։ Բնադրավայրերը հայտնաբերված են Արարատի մարզի Արմաշի ձկնաբուծական տնտեսության տարածքում։

## Էկոլոգիա
Ապրում է ջրավազանների մոտ գտնվող կավային աղուտային տեղամասերում։

Հայաստանում չվող տեսակ է։ Բնադրավայրերում հանդիպում է ապրիլից մինչև սեպտեմբեր։ Ձվադրում է տարեկան մեկ անգամ՝ ապրիլին և մայիսի սկզբին, բնադրում՝ հողի վրա՝ դնելով 3, հազվադեպ՝ 4 ձու։ Ձարգացումը տևում է 22-24 օր։

## Պահպանություն
Հայաստանում խիստ սահմանափակ արեալով հազվագյուտ տեսակ է։ Քիչ մտահոգ կարգավիճակով ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Բնադրավայրերը հայտնի են միայն Արմաշի ձկնաբուծական տնտեսության տարածքում։ Պոպուլյացիայում հաշվառվում է հավանաբար 30-40 զույգ։

Սպառնացող վտանգներից է փոքր թվաքանակը, տնտեսական գործունեության արդյունքում բնորոշ բնադրավայրերի ոչնչացումը, անմիջապես բնադրավայրերի մոտ անասունների արածեցումն ու որսագողությունը։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։ Տեսակը խիստ պահպանման կարիք ունի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քարադրներ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Երեմիա Մեղրեցի

մինի
**Երեմիա Մեղրեցի**, **Երեմիա Վարդապետ** (, ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ են), 17-րդ դարի հայ բանասեր, բառարանագիր, հրատարակիչ։ Եղել է Էջմիածնի միաբանության անդամ։ 17-րդ դար 60-ական թվականներին կազմել է Աստվածաշնչի ընդարձակ, ամբողջական բացատրական բառարանը (համաբարբառ), որ ձեռագրերում նշվում է «Համառօտ գումարումն եւ լուծումն բառից յԱստվածաշունչ գրոց յումեմնէ Երեմիայ բանասիրէ» խորագրով (Երնանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռ․ №№ 451, 3468, 7012 և այլն)։ 1698 թվականին Ալիկոռնոյում (Իտալիա) նախորդ բառարանների, ինչպես նաև Աստվածաշնչի բառերի հիման վրա կազմել, հրատարակել է մի այլ համահավաք բառարան՝ «Բառգիրք հայոց»։ Լինելով առաջին հայերեն ընդարձակ (ավելի քան 8500 բառ հոդված) տպագիր բառարանը՝ զգալի դեր է կատարել ժամանակի մշակութային կյանքում։ Երեմիա Մեղրեցին հրատարակել է «Աղուէսագիրք․․․»-ը (Էջմիածին, 1698 թվականին)։

## Երկեր
* Բառգիրք հայոց, քննական բնագիրը, առաջաբան եւ ծանոթագրություններ Հ․Մ․ Ամալյանի, Ե․, 1975։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Զարբհանալեան Գ․, Պատմութիւն հայերէն դպրութեան, գիրք 2․, Վենետիկ, 1878։
* Ամալյան Հ․ Մ․, Միջնադարյան Հայաստանի բառարանագրական հուշարձաններ (XVI—XVII դդ․), Երևան, 1971 թվականին։

Կատեգորիա:17-րդ դարի բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ
Կատեգորիա:Հայ հրատարակիչներ
Ռոբերտ Դաունի Ավագ

**Ռոբերտ Ջոն Դաունի (ավագ)** (, իսկական ազգանունը՝ Էլիաս, , ), ամերիկացի ռեժիսոր և դերասան, նաև սցենարիստ, պրոդյուսեր, օպերատոր։

Հայտնի է դարձել այսպես ասած որպես անկախ կինոյի ռեժիսոր։ Աշխատել է նաև ռադիոկայանում։ Ամուսնացած է եղել 3 անգամ, առաջին կնոջից՝ Էլսի Դաունիից ունեցել է 2 երեխա, տղան՝ նշանավոր դերասան Ռոբերտ Դաունի Կրտսերը, և աղջիկը՝ գրող և դերասանուհի Էլիսոն Դաունի։ Երկրորդ կինը՝ Լորա Էռնեստը մահացել է, ինչը ծանր հոգեբանական ազդեցություն է թողել նրա վրա, ներկայուսմ ամուսնացած է Ռոզմարի Ռոջերսի հետ։

15-ից ավելի ֆիլմերի ռեժիսոր է և դերասան, մոտ 14 ֆիլմի սցենարիստ, 5 ֆիլմի պրոդյուսեր և 3 ֆիլմում աշխատել է որպես օպերատոր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոարտադրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոսցենարիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոօպերատորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի օպերատորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ
Եկբատան

**Եկբատան** կամ **Էկբատան**, հնագույն քաղաք պատմական Մարաստանում, վերջինիս մայրաքաղաքը։ Համապատասխանում է ներկայիս պարսկական Համադան քաղաքին։

## Աշխարհագրական դիրք

Ներկայումս համարվում է, որ պատմական Եկբատանը գտնվել է ժամանակակից Իրանի Համադան քաղաքի տարածքում` Զագրոսի լեռնային համակարգի Ալվանդ լեռան ստորոտին։ Ունեցել է նպաստավոր աշխարհագրական դիրք` գտնվելով Զագրոսը հատող արևելքից արևմուտք տանող կարևորագույն ճանապարհներից մեկի վրա։

## Պատմություն

Հերոդոտոսը Եկբատանի կառուցումը վերագրում է Մարաստանի թագավորության կիսաառասպելական հիմնադիր Դեովկեսին, ինչը տեղի է ունեցել մ.թ.ա. 8-րդ դարի վերջում կամ 7-րդ դարի սկզբում։ Ըստ Հերոդոտոսի նկարագրության Եկբատանը կառուցված է եղել բլրի վրա՝ շրջապատված յոթ պարիսպներով։ Քաղաքի բարձրադիր մասում՝ 7-րդ պարսպի ներսում, գտնվել են արքունի պալատը և գանձարանը։

Եկբատանը հանդիսացել է Մարական թագավորության մայրաքաղաքը մինչև վերջինիս կործանումը։ Մ.թ.ա. 550 թ. Աքեմենյան հարստության հիմնադիր Կյուրոս Բ Մեծը պարտության է մատնել Մարաստանի վերջին թագավոր Աստիագեսին, գրավել Եկբատանը և գանձարանը տեղափոխել Անշան։ Կյուրոսի և նրան հաջորդող թագավորների օրոք քաղաքը հանդիսացել է Աքեմենյանների ամառային նստավայրը, այնտեղ է գտնվել նրանց գանձարանը։

Մ.թ.ա. 330 թվականին քաղաքը գրավել է Ալեքսանդր Մակեդոնացին, որի ձեռքն է անցել նաև Աքեմենյանների գանձարանը, թալանվել է արքայական պալատը։ Մ.թ.ա. 305 թվականից քաղաքը եղել է Սելևկյանների իշխանության ներքո։ Նրանցից Անտիոքոս Դ Եպիփանեսի օրոք (իշխել է մ.թ.ա. 175-163 թվական) վերջինիս անունով կոչվել է Եպիփանիա։ Մարաստանի Սելևկյան սատրապ Տիմարքոսը ապստամբել է Անտիոքոս Դ-ի հաջորդ Դեմետրիոս Ա-ի դեմ և անկախ թագավորություն հռչակել՝ Եկբատանի կենտրոնով, որտեղ նրա անունով հատվել է դրամ։ Քաղաքում դրամ են հատել նաև Սելևկյան թագավորներ Դեմետրիոս Ա-ն և Ալեքսանդր Բալասը։

Մ․թ․ա․ 140-ական թվականներին Եկբատանը գրավել է Պարթևստանի Արշակունի թագավոր Միհրդատ Ա-ն։ Պարթև Արշակունիները շարունակել են օգտագործել Եկբատանը որպես ամառային նստավայր։ Մ.թ.ա. 130 թվականին Սելևկյան թագավոր Անտիոքոս Է-ն փորձել է հետ գրավել քաղաքը, սակայն հաջողության չի հասել։

Մ.թ.ա. 87 թվականին կամ 86 թվականին հայկական զորքերը՝ Տիգրան Բ Մեծի առաջնորդությամբ, գրավել են Մարաստանը և պաշարել Եկբատանը։ Այդ պաշարման ժամանակ հրկիզվել է պարիսպներից դուրս կառուցված արքունի դղյակը՝ Ադրաբանան։ Պարթևների Գոդերձ Ա թագավորը ստիպված է եղել ճանաչել Տիգրան Մեծի գերիշխանությունը և նրան զիջել արքայից արքա տիտղոսը։

Պարթևական թագավորության կործանումից (մ․թ․ 224 թվական) հետո Եկբատանն աստիճանաբար անկում է ապրել։ Միջին դարերում Եկբատանի ավերակներից ոչ հեռու բարձրացել է ներկայիս Համադան քաղաքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Նախկին մայրաքաղաքներ
Կատեգորիա:Ասիայի անհետացած քաղաքներ
Սևագլուխ չքչքան

**Սևագլուխ չքչքան**, (), կեռնեխների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, քիչ տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 12,5 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 18-21 սմ։ Բնադրման շրջանում արուի գլուխը և մարմինը վերևից դարչնագույն-մոխրագույն է՝ խայտավոր, հետբնադրման շրջանում՝ շատ ավելի խամրած, փետուրները՝ բաց գույնի երիզով։ Երիտասարդի մարմինը վերևից խամրած մոխրագույն-դարչնագույն է, մարմնի ներքևի փետուրների ծայրերը՝ դարչնագույն։

## Կենսակերպ
Պոչը մշտապես տարուբերում է։ Գերադասում է թփուտների և խոտաբույսերի, նույնիսկ եղեգի մացառների առկայությամբ բաց տարածքները՝ ջրերից ոչ հեռու։

## Բնադրում
Բնադրագույգերը ձևավորվում են մարտի 2-րդ տասնօրյակից մայիսի 1-ին կեսը։ Բները կառուցում են ապրիլի վերջից մայիսի կեսը։ Բույնը գավաթաձև է (տրամագիծը՝ 11,311,7 սմ)՝ խոտաբույսերից, մագից, բրդից։ Բնադրում է գետնին, ճիմաթմբերի տակ կամ թփուտներում։ Բույնը պատրաստում է էգը՝ 5-7 օրում։ Դնում է 18 մմ տրամագծով, մուգ կապտավուն-կանաչ՝ կարմիր-դարչնագույն պտերով 4-6 ձու։


image:Saxicola torquatus axillaris, Nanyuki, Kenya.jpg|Սևագլուխ չքչքանը Քենիայում
image:Female Stonechat singing.jpg|Սևագլուխ չքչքան (էգ)
image:Stonechats.jpg|Սևագլուխ չքչքանը՝ Vögel Mitteleuropas-ի՝ 1905 թվականի պատկերում
image:StonechatDE.jpg|Սևագլուխ չքչքանը՝ 1880 թվականի ստեղծագործության մեջ
image:Saxicola rubicola 232 HdB Ouarsenis Algérie.jpg|Սևագլուխ չքչքանի ձուն


Կատեգորիա:Կեռնեխներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ
Եռապատկեր

[350px|մինի|[Երկրային վայելքների այգի (եռապատկեր), Հեղինակ՝  Հիերոնիմոս Բոսխ, 1490-1510]]
**Եռապատկեր**, եռանկար, տրիպտիխ (, - եռածալ),
# Եռփեղկ ծալովի սրբապատկեր։ 
# Ընդհանուր գաղափարով, թեմայով և բովանդակությամբ միավորված ենք ինքնուրույն պատկերից, գծանկարից և բաղկացած են արվեստի ստեղծագործություններվ։ Եռապատկերի կենտրոնական պատկերը սովորաբար առանձնանում է նշանակալի բովանդակությամբ և չափերի մեծությամբ։ Որպես բացառություն եռապատկեր կարող է կատարվել մեկ ընդհանուր կտավի վրա՝ պատկերը սահմանազատող շրջանակներով։

Կատեգորիա:Գեղանկարչական ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Եռապատկերներ
1950 թ. NBA դրաֆթ

**1950 թ. NBA դրաֆթը** չորրորդ ամենամյա Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի դրաֆթն է։ Այս դրաֆթը առաջինն է Ամերիկայի բասկետբոլի ասոցիացիայի (BAA) վերանվանվելուց հետո։ Դրաֆթը տեղի է ունեցել 1950 թ. ապրիլի 25-ին, մինչև 1950-51 NBA մրցաշրջան։ Այս դրաֆթում, 12 NBA թիմեր հերթով ընտրում են սիրողական ԱՄՆ քոլեջի բասկետբոլի խաղացողներին։ Յուրաքանչյուր փուլում թիմերը ընտրում են խաղացողներ հակառակ իրենց ակումբի հաղթանակների-պարտություններին նախորդ մրցաշրջանում, այսինքն ուժեղ ակումբը ընտրում է թույլ խաղացող, թույլ ակումբը՝ ուժեղին։ Չիկագո Ստագսը մասնակցել է դրաֆթին չեղյալ է համարվել մինչև մրցաշրջանի սկսվելը։ Դրաֆթը բաղկացած է 12 փուլից և ընտրվում են 121 խաղացող։

## Key

## Դրաֆթ
[right|thumb|150px|alt=Two basketball players are going after a basketball, while another player are watching from behind.|[Բոբ Քոուզի ընտրվել է Թրի—Սիթիս Բլեքհոքս ակումբից։]]

Կատեգորիա:Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի դրաֆթներ
Ոստայնասնկեր

**Սարդոստայնասնկեր** (), ոստայնասնկեր, բազիդիավոր սնկերի սարդոստայնասնկայինների ընտանիքի ցեղ։

## Տեսակներ
Հայտնի է 400, Հայաստանում՝ 32 տեսակ՝
* սարդոստայնասնկեր լեռնային (C. montanus),
* սարդոստայնասնկեր ապարանջանավոր (C. armillatus),
* սարդոստայնասնկեր ծիրանադեղին (C. armeniacus) և այլն։

## Տարածվածություն
Հանդիպում են տարբեր տիպերի խոնավ անտառներում, հողի վրա՝ ամռանը և աշնանը։
Միկոռիզագոյացնող են, համակեցության մեջ են մտնում բազմաթիվ ծառատեսակների հետ։

## Կառուցվածք
Ցեղի ներկայացուցիչներին բնորոշ է սարդոստայնանման մասնակի ծածկոցի առկայությունը, որը ոտիկը միացնում է գլխարկի հետ։ Գլխարկն ունի տարբեր գունավորում՝ սպիտակից մինչև գորշ, կարող է լինել չոր, լորձնային, մետաքսանման, հարթ կամ թույլթեփուկավոր։ Ընդհանուր ծածկոցը զարգացման վաղ վազերում պատում է պտղամարմինը, հետագայում պատռվում (որոշ տեսակների ոտիկի վրապահպանվում է օղակաձև գոլերի ձևով)։ Պտղամարմինը մսալի է, թիթեղներն սկզբում սպիտակ են, ապա՝ մուգ։ Ոտիկը թելանման է, թաղիքանման կամ աղվամազով պատված, հաճախ՝ գավազանաձև, հիմքի մոտ լայնացած։ Որոշ տեսակներ ուտելի են, կան նաև մահացու թունավոր տեսակներ։

##### Ենթադաս
Ենթադասերը ըստ Մոզեր-Զինգերի
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
;Մի քանի տեսակներ

## Պատկերասրահ

Cortinarius archeri.jpg
Cortinarius violaceus 02.jpg


Կատեգորիա:Սարդոստայնասնկեր
Սովորական տրիտոն

**Սովորական տրիտոն** (), սալամանդրների ընտանիքի տրիտոնների ցեղի պոչավոր երկկենցաղ։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է միայն Լոռու մարզում։ Բնակվում է խոնավ անտառային ու մարգագետնատափաստանային գոտու կանգուն ու հոսող ջրավազաններում և նրանց մերձակայքում։ Հայաստանում բնակատեղին ունի մնացորդային բնույթ, պահպանվել է հետսառցային շրջանում կլիմայական պայմանների փոփոխություններից։ Մարմնի երկարությունը 1,2-6,2 սմ է, պոչը՝ գրեթե նույն երկարության։

## Արտաքին տեսք
Մաշկը հարթ է կամ թեթևակի բշտիկավոր։ Գլուխը մուգ, երկայնաձիգ զոլերով է, որոնցից մեկն անցնում է աչքերի երկարությամբ և ակնառու է։ Մեջքը և կողքերը գորշ են, գորշ շագանակագույն, դեղնաշագանակագույն կամ կանաչագորշավուն։ Փորիկը բաց դեղնավուն է կամ նարնջագույն՝ մուգ կետերով կամ բծերով։ Զուգավորման շրջանում արուի մեջքի երկայնքով զարգանում է կատար, հետին վերջույթների վրա՝ լայն լողաթաղանթներ, մարմնի և պոչի վրա հայտնվում են բաց երկնագույն զոլեր։ Արուի մեջքային և որովայնային մակերեսները պատված են խոշոր, մուգ գույնի բծերով, մեջքի ընդհանուր գունավորումն ավելի մուգ է, քան Էգինը։ Վարում է գլխավորապես մթնշաղային ու գիշերային կենսակերպ։ Սնվում է հիմնականում մանր անողնաշարավորներով։

## Օգտագործումը
Օգտակար է. ոչնչացնում է վնասատու փափկամարմիններին ու միջատներին։ Ձմեռում է ցամաքում՝ աշնան վերջից գարնան սկիզբը։ Զուգավորումը տեղի է ունենում գարնանը։ Բեղմնավորումը ներքին է. էգը հավաքում է ջրավազանի հատակից արուի դրած սպերմատոֆորը, ձուն կպցնում է տերևին կամ այլ ստորջրյա առարկաների։ Թրթուրը ծնվում է ձվադրումից 14-20 օր հետո։ Կերպարանափոխությունը տեղի է ունենում ամռան վերջից աշնան սկիզբը։ Հայտնի են թրթուրների ձմեռման դեպքեր և չկերպարանափոխված (ևեոտենիկ) ձևեր։ Առաջարկվել է գրանցել Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Պատկերասրահ

Triturus vulgaris.jpg
Triturus vulgaris 2007c.jpg
TriturusVulgaris1.jpg


Կատեգորիա:Երկկենցաղներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Ոսկեվարսակ

**Ոսկեվարսակ** (), դաշտավլուկազգիների (հացազգիներ) ընտանիքի բազմամյա, հազվադեպ՝ միամյա բույսերի ցեղ։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|150px|''Trisetum flavescens''
Ցողունը կանգուն է, բարձրությունը՝ 30-100 սմ։ Տերևները գծաձև են։ Ծաղկաբույլը հուրան է, հասկիկները՝ 2-4 ծաղիկներով, ծաղիկները՝ մանր, Երկսեռ։ Ծաղկում է մայիս-օգոստոսին։

## Տարածում
Հայտնի է 10-15 (այլ տըվյալներով՝ 50-60), Հայաստանում՝ 3 տեսակ՝
* Ոսկեվարսակ կոշտ (Trisetum rigidum),
* Ոսկեվարսակ մանրահասկանման (Trisetum flavescens)
* Ոսկեվարսակ թուրքական (Trisetum turcicum)։

Հանդիպում է Կոտայքի, Արագածոտնի մարզերում, Երևանի շրջակայքում։ Աճում է չոր մարգագետիններում, անտառներում, թփուտներում, գետափերին։

## Կիրառում
Պտուղը հատիկ է։ Արժեքավոր խոտհարքային և արոտային բույս է։ Օգտագործվում է սիզամարգերի կանաչապատման ժամանակ (առաջացնում ամուր ճիմ)։

## Տեսակներ
մինի|
[մինի|[Trisetum bifidum]]
մինի|
Ոսկեվարսակի դասը ընդգրկում է 86 տեսակ.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Рожевиц Р. Ю. Род 129. Трищетинник — Trisetum Pers. // Флора СССР. В 30 т. / Гл. ред. акад. В. Л. Комаров; Ред. тома Р. Ю. Рожевиц и Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1934. — Т. II. — С. 252—265. — 778 + XXXIII с. — 5175 экз.
* Цвелёв Н. Н. Род 46. Трищетинник — Trisetum Pers. // Злаки СССР / Отв. ред. Ан. А. Фёдоров. — Л.: Наука, 1976. — С. 256—344. — 788 с. — 2900 экз.

## Արտաքին հղումներ
* Grassbase - The World Online Grass Flora

Կատեգորիա:Դաշտավլուկազգիներ