Չիտա

**Չիտա**, քաղաք Ռուսաստանի Արևելյան Սիբիրում։ Անդրբայկալյան երկրամասի և Չիտինյան շրջանի վարչական կենտրոն։ Կազմում է «քաղաք Չիտա» մունիցիպալ կազմավորումը։

Բնակչությունը 335 760 է։ Տեղակայված է բլուրների ստորին հովտում, Չիտա գետի ափին, Ինգոդա գետի թափվելու վայրում։ Կլիման խիստ մայրցամաքային է։

Արդյունաբերության հիմնական ճյուղերն են էներգետիկան և սննդամթերքի արտադրությունը։ Տրանսպորտային հանգույցը Տրանսսիբիյան մայրուղին է և «Բայկալ» ու «Ամուր» պետական նշանակության ավտոմայրուղիները, Կադալա միջազգային օդանավակայանը։

Հիմնվել է 1653 թվականին Պյոտր Իվանովիչ Բեկետովի կողմից որպես Ինգոդինյան ձմեռանոց։ 1851 թվականին քաղաքի կարգավիճակ է ստացել։ 1920-1922 թվականներին եղել է Հեռավոր Արևելյան հանրապետության մայրաքաղաք։ 1926 թվականից մինչև 1930 թվականը եղել է նորակազմ Չիտինյան շրջանի մայրաքաղաքը։ 1930 թվականի հուլիսի 30-ից ստացել է քաղաքի կարգավիճակ, ապա մտնելով Արևելյան-Սիբիրյան երկրամասի կազմի մեջ՝ բաժանվել է՝ մինչև 1937 թվականի սեպտեմբերի 26-ը կիսված լինելով երկու շրջանի։ Մինչև 2008 թվականի փետրվարի 29-ը նույնանուն մարզի մայրաքաղաքն էր։ Իսկ 2008 թվականի մարտի 1-ին մարզը վերանվանվեց Անդրբայկալյան երկրամաս։ Մինչև 2010 թվականը եղել է Սիբիրյան զինվորական շրջանի գլխավոր գրասենյակի տեղակայման վայրը։

1862 թվականի նախագծի համաձայն՝ քաղաքի պատմական կենտրոնը պահպանել է փողոցների ուղղանկյուն ցանցը։ Մինչհեղափոխական շրջանի հուշարձանների մեջ են մտնում. XVIII դարի վերջին կառուցված «դեկաբրիստների եկեղեցին», XX դարի սկզբին վաճառականների համար կառուցված բազմաթիվ քարե և փայտե տներ։

## Անվանումը
«Չիտա» տեղանունը գալիս է Չիտա գետի հիդրոնիմից։ Բայց դեռ վիճում են այն մասին, թե ինչ է նշանակում չիտա բառը։ Տարբեր ժամանակներում և տարբեր աղբյուրներում քաղաքը տարբեր կերպ են անվանել։

Ամենայն հավանականությամբ, չիտա բառը տեղական լեզուներից մեկից է։ Առավել տարածված է օրոքենյան չիտա բառը ՝ «կեչի կեղևի գորգ», որը կարելի է ենթադրել, որ Չիտա գետի հովտում ինչ – որ տեղ կար հատուկ որակի կեչի կեղև։ Նույնիսկ չաթա կամ չաթալա բառը նշանակում է «կավ», դրանք նշանակում են նաև ցեխ (ափին), թերթաքար, ածուխ։ Միևնույն ժամանակ, ցեխը ոչ միայն շատ բարձրորակ է, այլև ավելի կապույտ գույն ունի, և «կապույտ» -ը Evenki- ում հնչում է ինչպես չատուրին և չատումա։ Գոյություն ունի նաև չատե բառը. Ույղուրերենի չիտում կա մի բառ, որն օգտագործվել է ույղուրների կառուցած բերդերը նկարագրելու համար։ Uամանակակից ույղուրական լեզվով չիտա նշանակում է «բնակավայր»։

Ենթադրություն կա նաև, որ Չիտան անձի անուն է։ Այսպիսով, տեղեկություններ կան 1777-1799 թվականների նամակի մասին, որն ուղղված էր իշխան Չիտու Մատուգանովին, բայց Չիտա հեդրոնիմը հայտնի է 17-րդ դարի երկրորդ կեսի գրականության մեջ։ Բացի այդ, այս վարկածը չի զուգորդվում այդ ժամանակների տեղական հավատալիքների հետ, ըստ որի ՝ մահվանից հետո անձի անունը փորձել են չարտասանել ։

## Տնտեսություն
### Արդյունաբերություն
Եթե նայեք Չիտա գետի վերին հոսքին, ապա Յումուրչենի մոտ (Վիտիմի աջ վտակը) նույն լեռան վրա, ինչ Չիտայի ակունքը, հյուսիս-արևմտյան կողմում կա վտակ, որը կոչվում է Չիտնաք։ Այս հիմքի վրա կա մի տարբերակ, որ գետի անվան ծագումը պետք է որոնել դրա վերին հոսանքի հետ կապված։
Գերիշխող արդյունաբերությունը էներգիան է, որի ներկայացուցիչը Չիտայում TGK-14 ընկերությունն է, որն իր մեջ ներառում է, ի միջի այլոց, Chita CHP-1 և Chita CHP-2: Կար նաև մեքենաշինական գործարան, որը 1957-ից զբաղվում էր կոմպրեսորների, կոմպրեսորային կայանների և սառնարանային սարքավորումների արտադրությամբ և մատակարարմամբ։ 2017-ին գործարանը դադարեց գոյություն ունենալ։

Նաև խորհրդային շրջանում լավ զարգացած էր Կտորեղենի գործարանը կամ KSK: Դրա շինարարությունը սկսվել է անցյալ դարի 1960-ականներին։ Շինության տարածքը հսկայական է ՝ 25 հա։ Ձեռնարկությունն արտադրում էր բրդյա թել և գործվածք, որոնք արտահանվում էին ԽՍՀՄ 150 քաղաքներ, ինչպես նաև Իտալիա, Աֆղանստան, Կորեա, Մոնղոլիա և Հունգարիա։ Գործարանը արագ զարգացավ, ուստի 1971-ին շահագործման հանձնվեց ֆրանսիական, ճապոնական և իտալական արտադրության շուրջ 605 ջուլհակ։ 1976-ին KSK- ն սկսեց արտադրել այն ժամանակ հայտնի «Շկոլնայա», «Լետո», «Վիոլա» և «Տվեր» գործվածքներ։ Գործարանում անխոնջ աշխատում էր շուրջ 5 հազար մարդ, իսկ մի փոքր ուշ KSK- ն դարձավ Չիտա Չեռնովսկի շրջանի քաղաքաստեղծ ձեռնարկությունը։ 1990 թվականից ի վեր արտադրության ծավալները կտրուկ անկում ապրեցին և շարունակեցին նվազել մինչև 1997 թվականը։ 2001 թ.-ին լուծարվեց կեղտաջրերի գործարանը։

Անտիպիխայում, Չիտայի արվարձանում, սիլիկատային գործարան է գործում 1965 թվականից, գործում են նաև կերամիկական գործարան, երկաթբետոնե արտադրանքի գործարան, տնաշինական գործարան և կահույքի գործարան։ 2009-ի նոյեմբերին ստեղծվեց Տրանս-Բայկալ ավտոմոբիլային գործարանը (Պաշտպանության նախարարության 88-րդ կենտրոնական ավտոմեքենաների նորոգման գործարանի հիման վրա), որը մինչ 2018 թվականը արտադրում էր Guran-2318 միկրոբեռնիչները տարբեր փոփոխություններով (ջերմային ֆուրգոն, ինքնաթափ և տափակ բեռնատար)։

## Տրանսպորտ
Չիտան երկաթուղային խոշոր կենտրոն է տրանսսիբիրյան երկաթուղու վրա։ Քաղաքի շրջանի ներսում կան տաս կայարան և կանգառներ (արևմուտքից արևելք)։
Չիտայում տեղակայված է Տրանս-Բայկալ երկաթուղու վարչակազմը, որը վերահսկում է երթևեկությունը Տրանս-Բայկալի երկրամասի և Ամուրի շրջանի տարածքում (գծերի ընդհանուր երկարությունը 3400 կմ է)։

## Վարչական և քաղաքական կառուցվածք
### Վարչական բաժանում
Չիտա քաղաքը բաժանված է 4 վարչական շրջանի ՝ Ժելեզնոդորոժնի, Ինգոդինսկի, Կենտրոնական, Չեռնովսկի։ 
Չիտայում կա 785 փողոց (ներառյալ պողոտաները, հրապարակները, միկրոշրջանները, մայրուղիները, գծերը և այլն)։

### Իշխանություններ
Քաղաքի (քաղաքային թաղամաս) տեղական ինքնակառավարման մարմինների կառուցվածքն է.

1. Քաղաքային շրջանի դումա,
2. քաղաքային շրջանի ղեկավար,
3. քաղաքային թաղապետարան,
4. Քաղաքային շրջանի վերահսկիչ և հաշվային պալատ,
5. Քաղաքային շրջանի գների և սակագների կարգավորման վարչություն։

## Զինանշան
Չիտա քաղաքի զինանշանը հաստատվել է 1913 թվականի ապրիլի 26-ին կայսր Նիկոլայ II- ի կողմից և վերականգնվել է Չիտայի վարչակազմի ղեկավարի որոշմամբ ՝ 1994 թվականի օգոստոսի 30-ին։

## Գործունեություն
2004 թվականից ի վեր Չիտայում անցկացվում է «Տրանսբայկալիայի երիտասարդ տաղանդներ» ժամանակակից խորեոգրաֆիայի ամենամյա փառատոնը, որին մասնակցում են Անդրբայկալի երկրամասի բալետմայստերները և պարային խմբերի անդամներ։

2011 թվականից ի վեր քաղաքում ամեն տարի անցկացվում է «Տրանս-Բայկալ» միջազգային կինոփառատոնը։

2014 թվականի հուլիսի 2-ից 7-ը Չիտան դարձավ «Շանհայի համագործակցության կազմակերպության երկրների ուսանողական գարուն - 2014» միջազգային փառատոնի մայրաքաղաք։ Քաղաք են այցելել ՇՀԿ անդամ 14 երկրների և նրանց գործընկերների (Չինաստան, Մոնղոլիա, Ուզբեկստան, Տաջիկստան, Ղազախստան, Ղրղըզստան, Հնդկաստան, Շրի Լանկա, Աֆղանստան, Թուրքիա, Բելառուս, Վենեսուելա, Իրան, Պակիստան) և 32 պատվիրակություններ Ռուսաստանի Դաշնության մարզերից։ Մասնակիցների ընդհանուր թիվը շուրջ 4 հազար էր։

2015 թվականին Չիտան հյուրընկալել էր նաև «-արնիցա» համառուսաստանյան ռազմահայրենասիրական խաղի մասնակիցներին, որը համընկնում էր Հայրենական մեծ պատերազմում տարած հաղթանակի 70-ամյակի հետ։ «Arnարնիցա» խաղը, որի փորձն արդեն ունի քաղաքում, անցկացվեց Չիտայում ՝ «Շանհայի համագործակցության կազմակերպության երկրների ուսանողական գարուն - 2014» փառատոնի շրջանակներում։ «Arnարնիցա - 2015» -ի անցկացման վայր ընտրելիս միաձայն ընտրվեց Անդրբայկալիայի մայրաքաղաքի թեկնածությունը։

Քաղաքի պատվին անվանակոչվել են հետևյալները. «Չիտա» չոր բեռնատար նավ (1973), B-260 սուզանավը Խաղաղ օվկիանոսի նավատորմի կազմում (2006)։

## Կրթություն և գիտություն
Քաղաքն ունի 43 միջնակարգ դպրոց, 2 կրտսեր դպրոց, բազմամասնագիտական լեզվի մարզադահլիճ, բազմամասնագիտական գիմնազիա, դպրոց ՝ գերմաներենի խորացված ուսումնասիրությամբ, դպրոց ՝ անգլերեն լեզվի խորացված ուսումնասիրությամբ, տարածաշրջանային կուրսանտների գիշերօթիկ դպրոց, և ճեմարան ՝ շնորհալի երեխաների գիշերօթիկ։

## ԶԼՄ-ներ
Ռուսաստանի 75 խոշոր քաղաքների ԶԼՄ-ների վարկանիշում Չիտան զբաղեցրեց 54-րդ տեղը `հասարակական-քաղաքական տպագիր լրատվամիջոցների շաբաթական համընդհանուր շրջանառության (256,380 օրինակ) և 59-րդ տեղը` «ոչ պետական լրատվամիջոցների հասանելիության» տեսանկյունից։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Լոբանով Վ. Գ.* Հին Չիտա, Չիտա, 2001

## Արտաքին հղումներ
* Չիտա քաղաքի պաշտոնական կայքը  
* Անգլիացիների կյանքը Չիտայում, 2005-2006
* Հին Չիտա, տարածաշրջանային պատմության կայք 

Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Անդրբայկալյան երկրամաս
Կատեգորիա:1653 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով պարգևատրվածներ