open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Երկբծավոր արտույտ

**Երկբծավոր արտույտ** (), արտույտների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։

thumb|''Melanocorypha bimaculata ''
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 16-17 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 33-41 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 40-72 գ։

Մարմնի վերին մասը մուգ դարչնագույն է՝ խայտերով, թևերի թափահարող փետուրները՝ մոխրադարչնագույն՝ սպիտակ պտերով, կրծքին կան սև բծեր։ Պոչի փետուրների ծայրերին (բացառությամբ կենտրոնական զույգի) կան սպիտակ պտեր, որոնք լավ երևում են թռչելիս։ Կտուցը մեծ է, գլխին կա արտահայտված նախշ։ Տարածված է կիսաանապատներում, տափաստաններում։

## Սննդառություն
Սնվում է խոտաբույսերի սերմերով, միջատներով։

## Բնադրում
Գարնանային վերադարձը՝ մարտի կեսերից ապրիլի սկիզբը (արուներն էգերից՝ 2-4&nbsp;օր շուտ)։ Հարսանեկան խաղերի ժամանակ արուն սրնգի թովիչ ձայներ հիշեցնող երգով, թևերը մեղմ թափահարելով՝ թռչում է պտույտներով, մեղմ վայրէջք կատարում և հետապնդում մոտակայքում կքանստած էգին։ Բնադրում է ապրիլ-մայիսին՝ գետնին։ Բույնը (տրամագիծը՝ 112 մմ) կառուցում է միայն էգը՝ փոքրիկ գավաթաձև փոսիկում՝ չորացած խոտաբույսերից։

## Բազմացում և զարգացում
Մայիսի սկզբից հունիսի սկիզբը դնում է 24 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ դարչնագույն պտերով 3-5 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 12-13 օր։ 11-12 օրական ձագերը (որոնք դեռևս թռչել չեն կարողանում) դուրս են գալիս բնից, կեր հայթայթում ծնողների օգնությամբ, ինքնուրույն են դառնում 30-35 օրականում։ Ձագերի կորուստը մեծ է՝ 65% (կախված է արտաքին ազդակներից)։ 
Աշնանային չուն՝ մինչև սեպտեմբերի 2-րդ տասնօրյակը։

## Արտաքին հղումներ
*Երկբծավոր արտույտ - Հայաստանի թռչունները

Կատեգորիա:Արտույտներ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Հարսանեկան երգեր

250px|մինի|Ուկրաինական փոստային նամականիշ
**Հարսանեկան երգեր**, ժողովրդական հնագույն ավանդական ծեսի՝ հարսանիքի առանձին դրվագներին հատկացված հատուկ երգերի ու պարերգերի շարք, որ տարբեր ժողովուրդների մոտ, նրանց պատմական կենցաղի ու սովորույթների համեմատ, ունի իր մեջ ընդգրկվող միավորների քանակի, նրանց բնույթի ու հերթականության տեսակետից որոշակի առանձնահատկություններ, միաժամանակ՝ ընդհանրություններ։ Տարբեր ժողովուրդների մոտ պահպանվել է տարբեր չափով։ Հայկական հարսանեկան երգերի շարքը, ըստ Կոմիտասի կազմված է շուրջ 100 միավորից. դրանք «...թերևս բեկորներն են հայ բնապաշտական շրջանեն մնացած՝ քրիստոնյա քողով պարուրված», քանի որ «Բոլոր երգերու մեջ գիրկընդխառն կերթա մարդկային ու բնության կյանքը։ Կերգվին ամուսնության ու բնության գարունը, որ լուսնեկի ցողով ու արևի շողով կծլի»։ Խիստ բազմազան են այդ երգերի բանաստեղծական թեմաները՝ վերաբերելով փեսային ու հարսին, նրանց ծնողներին, ընկերներին ու ընկերուհիներին, ծեսի մյուս «դերակատարներին», պարզապես հանդիսականներին, հատուկ արարողություններին (օր.՝ «հարսանեկան ծառի» օրհնելը) և այլն։ Հատկապես հետաքրքրական են ծաղկոց երգերը, որ «երգում են հարսնացուի մոտիկ ընկերուհիները, պսակի նախընթաց գիշերը մինչև լույս, նրան զուգելու, զարդարելու ժամանակ»։ Ընդարձակ է հարսանեկան երգերի հուզական տրամադրությունների դիապազոնը՝ ջերմեռանդ աղոթքից ու ծանրաբարո բարեմաղթությունից մինչև սրամիտ կատակը, խորունկ վշտից (հարսի՝ հորական տնից բաժանվելու կապակցությամբ) մինչև անկաշառ ուրախությունն ու խրախճանքը։ Բազմազան են նաև հարսանեկան երգերի կոմպոզիցիոն միջոցներն ու կատարողական հատկանիշները՝ ընդգրկելով ռեչիտատիվ ու եղանակավոր երգեցողության բոլոր տեսակներով կատարվող արական ու իգական մեներգեր, մեներգչի և խմբի, նաև երկու խմբի հարց ու պատասխանային զուգերգեր և այլն։ Խոր հնությամբ են բուրում «Վարդ, զքե չըմ սիրի» հարսին գովերգող ու մխիթարող և «Դուն հալալ մերիկ» նրա հրաժեշտի երգերը, լրջությամբ են առանձնանում փեսային ու նրա ծնողներին նվիրված «Մեր թագվորն էր խաչ» և «Գացեք բերեք թագվորամեր» երգերը, անկեղծ հումոր է պարունակում «էն դիզան, տեսեք էն որն ի» երգ-հանելուկը, որի միջոցով ծաղրում են գյուղի հասարակության անարժան անդամներին և գովերգում փեսային ու հարսին, նրանց մեծարելով որպես «թագավոր» և «թագուհի»։ Հարսանիքի երաժշտությունը ընդգրկում է նաև նրա առանձին դրվագներին հատկացված հատուկ պարերգեր և նվագարանային եղանակներ (սրանցից մեկը Շիրակի շրջանում «Կալոսի պռկեն» սրամիտ անվանումով տարածված զուռնայի հանդիսավոր եղանակն է)։ Հայկական հարսանեկան երգերը դեռևս լրիվ հավաքված-գրառնված չեն, դրանք ունեն բազմաթիվ տեղային տարբերակներ։ Կոմիտասը, հարսանեկան երգերից կազմելով երկու երգաշար (սյուիտ), մշակել է ակապելլա երգչախմբի համար։

Կատեգորիա:Հարսանիք
Կատեգորիա:Երաժշտություն ըստ ժանրերի
Երկգույն մաշկեղ չղջիկ

**Երկգույն մաշկեղ չղջիկ** (), չղջիկների ենթակարգի հարթաքիթ չղջիկների ընտանիքի կաթնասուն կենդանի։ Հայաստանում հանդիպում է ողջ արևելյան հատվածում՝ հարավից հյուսիս։ Որպես թաքստոց ընտրում է տարբեր շինությունների տանիքները, պատերի ճեղքերը կամ ծառերի փչակները։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 54-64 մմ է, պոչինը՝ 36-47 մմ, նախաբազկինը՝ 4148 մմ։ Մեջքի մազերի ծայրերն արծաթափայլ են, հիմքի մոտ՝ սևագորշ (այստեղից՝ անվանումը)։ Որովայնի հատվածը սպիտակ է կամ մոխրագույն։ Ականջները, թևերը և դեմքը սև են կամ մուգ շագանակագույն։ Թևերը նեղ են, ականջները՝ կարճ, լայն և կլորավուն։ Առավելագույնը ապրում են 12 տարի։

## Սննդառություն
Սնվում է մանր ու միջին չափերի միջատներով։ Թաքստոցից դուրս է գալիս և սկսում է թռչել օրվա դեռևս լուսավոր ժամերին։ Որսի է դուրս գալիս բաց լանշաֆտում լճերի, գետերի վրա, անտառներում։ Ցուրտ եղանակին կարող է մնալ հանգստի վայրում։ Հունիսի վերջին ծնում է 2 (հազվադեպ՝ 1) ձագ։ Վերջինս թռիչքի ժամանակ ատամներով կառչում է մոր կրծքից։

Հոկտեմբերից մինչև մարտ չղջիկները քնում են։ Նրանք քնում են միայնակ և կարող են դիմակայել մինչև -5&nbsp;°C ջերմաստիճանին։

## Տարածվածություն
Չղջիկի այս տեսակը հանդիպում է Կենտրոնական և Արևմտյան Եվրոպայում և Ասիայում։ Բնակվում են լեռներում, տափաստաններում և անտառային զանգվածներում, բայց Արևմտյան Եվրոպայում կարելի է հանդիպել նաև քաղաքներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հարթաքիթ չղջիկներ
Կատեգորիա:Կաթնասուններ
Կատեգորիա:Միջին Արևելքի կաթնասուններ
Վիսենտե Կալդերոն

մինի|Վիսենտե Կալդերոն

Վիսենտե Կալդերոնն Ատլետիկո Մադրիդի մարզադաշտն է, որը կառուցվել է 1960 թ., որպես հին մարզադաշտի Մետրոպոլիտանոյի փոխարինող։
Մետրոպոլիտանոն մարզադաշտն էր Ատլետիկոյի սկսած 1923 թվականից երկար տարիներ։ Վիսենտե Կալդերոնը պաշտոնապես բացվել է 1966 թ. հոկտեմբերի 2-ին։ Առաջին հանդիպումը Ատլետիկոն այստեղ խաղաց Վալենսիայի հետ որն ավարտվեց 1-1 հաշվով։ Թեև շինարարության մի մասը դեռ չէր ավարտվել, քանի որ կային ֆինանսական խնդիրներ։
Մարզադաշտի կառուցումը, ի վերջո ավարտվել է 1970 թվականին, որի նստատեղերը կազմել է 62.000, դարձնելով մարզադաշտը Եվրոպայի խոշոր մարզադաշտերից մեկը։
Մարզադաշտը սկզբում կոչվել է Մանզաներաս, բայց նրա անունը փոխվել է 1971 թ. ի պատիվ ակումբի նախագահ Վիսենտե Կալդերոնի, ով վերահսկում էր շինարարությունը։ Մարզադաշտի նստատեղերը եղել է կարմիր-սպիտակ-կապույտ։ Ատլետիկոն նախատեսում է 2015 թվականին կառուցել նոր մարզադաշտ։

Մարզադաշտը գտնվում է Մադրիդ քաղաքի հարավարևմտյան մասում, գետի ափին։ Վիսենտե Կալդերոն մարզադաշտը գտնվում է բավականին հանգիստ տարածքում։ Նրա մոտ գտնվում է Ռիբերա Դե Մանզաներաս հյուրանոցը 4 աստղանի, սենյակը մեկ գիշերվա համար արժե 100 եվրո։

Կատեգորիա:Մարզադաշտեր Իսպանիայում
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզադաշտեր
Հրաբխածին-նստվածքային հանքավայրեր

**Հրաբխածին-նստվածքային հանքավայրեր**, օգտակար հանածոների հանքավայրեր, որոնք ձևավորվել են հին և ժամանակակից ծովերի ու օվկիանոսների ավազաններում, միներալային նյութերի ներթափանցման հետևանքով։ Վերջիններս, առաջանալով ծովերի հատակում, կղզիներում ու մերձափնյա մասերում գտնվող հրաբուխների ժայթքումների ժամանակ, նստվածքագոյացման տեղերն են թափանցում հիդրոթերմալ լուծույթների ու տաք գազերի ձևով, ցամաքամերձ մասերում հրաբխային նյութի քայքայման ու լվացման ճանապարհով, հրաբխային մոխրի մակերևույթի վրա՝ աբսորբցված վիճակում և այնուհետև՝ կուտակվում շերտերի ու ելունդների տեսքով։ Երկաթի և մանգանի հանքանյութերի խոշոր շերտավոր կուտակները, որոնք կազմված են նշված մետաղների սիլիկատներից, կարբոնատներից, օքսիդներից և հիդրօքսիդներից, ինչպես նաև հրաքարային հանքանյութերը, որոնց կազմի մեջ են մտնում երկաթի, պղնձի, ցինկի, երբեմն՝ կապարի սուլֆիդային միացություններ, բարիտ, գիպս։ Առանձին հետազոտողներ գտնում են, բոքսիտների և ֆոսֆորիտների մի շարք հանքավայրեր։ Խաղաղ, Ատլանտյան և Տնդկական օվկիանոսների հատակում հանդիպող երկաթի և մանգանի ելունդանման հանքանյութերը, որոնք պարունակում են կոբալտի, նիկելի, մոլիբդենի խառնուրդներ, հնարավոր է, նույնպես ունեն հրաբխածին-նստվածքային ծագում։

Կատեգորիա:Հանքավայրեր
Երկթևանիներ

**Երկթևանիներ** (), միջատների կարգ։ Հայտնի է մոտ 100 հազար, Հայաստանում՝ մոտ 500 տեսակ։ 
Գլուխը գնդաձև է կամ կիսագնդաձև՝ խոշոր ֆասետային աչքերով։ Հասուն միջատների (իմագո) բերանային օրգանները ծակող կամ լիզող են։ Թևերը թաղանթային են՝ երկարավուն ջղերով, որոնց դասավորությունն ունի կարգաբան, նշանակություն։ Կուրծքը կազմված է ամուր միացած օղակներից՝ առաջնային, միջին և հետին բաժիններից։ Փորիկը երկարավուն գլանաձև է կամ էլիպսաձև՝ 4-10-հատվածանի։ Զարգացումը լրիվ կերպարանափոխությամբ է, թրթուրը՝ որդանման։

Գործնական նշանակություն ունեն մլակները, մժեղները, մոծակները, որոնք մարդու և կենդանիների արյունածուծներ են։ Որոշ երկթևանիներ (տախիններ) ոչնչացնում են վնասակար թիթեռներին, բզեզներին։ Մի շարք երկթևանիներ (բոռեր, արյունածծուկներ և այլն) գյուղատնտեսական կենդանիների մակաբույծներ են։ Սարկոֆագիտ ճանճերն ապրում են տարբեր փտող նյութերում, մակաբուծում են միջատների և խխունջների մարմնում, առաջացնում են մարդկանց միազ հիվանդությունը։ 

Կատեգորիա:Միջատներ
Բաժնետոմսերի հսկիչ ծրար

**Բաժնետոմսերի հսկիչ ծրար**, բաժնետոմսերի այն մասը, որն իր տիրոջը փաստացի գերիշխանություն է ապահովում բաժնետիրական ընկերությունում։ Հսկիչ ծրարները կենտրոնանում են ֆինանսական կապիտալի մագնատների մոտ, որոնք մասնակցությունների համակարգի միջոցով լիիրավ տիրում են բաժնետիրական ընկերությանը նաև այն դեպքում, երբ բաժնետոմսերի հսկիչ ծրարը կազմում է 20 - 30 և ավելի փոքր տոկոս, չնայած, ձևականորեն պետք է կազմի 50-ից ավելին։

Կատեգորիա:Փաստաթղթեր
Հրաբխային տուֆ

**Հրաբխային տուֆ**, ապար, որ առաջացել է հրաբխային ժայթքումների պինդ արգասիքներից՝ մոխրից, ավազից, լապիլներից, ռումբերից, ոչ-հրաբխային ծագման ապարների բեկորներից՝ խտացման և ցեմենտացման ճանապարհով։ Կախված մասնակցող բեկորների բնույթից, հրաբխային տուֆերը լինում են. լիթոկլաստիկ՝ ապարների բեկորներ, բյուրեղակլաստիկ՝ աոանձին միներալների բեկորներ, վիտրոկլաստիկ՝ հրաբխային ապակու բեկորներ և խառը կազմի՝ վիտրոբյուրեղակլաստիկ, լիթոբյուրեղակլաստիկ և այլն։ Լայնորեն օգտագործվում են որպես շինանյութեր։

Կատեգորիա:Ապարներ
Կատեգորիա:Տուֆ
Երկփեղկանիներ

**Երկփեղկանիներ**, թերթախռիկավորներ (), խեցիավոր փափկամարմինների դաս։ 
Հայաստանում հանդիպում է երկփեղկանիների 2 ընտանիք. սադափակիրներ, որոնք խոշոր փափկամարմիններ են (հասունի խեցու երկարությունը 10 սմ է), և մանրագնդիկներ (երկարությունը՝ մինչև 12 մմ)։ Հայտնի 14 տեսակներից առավել տարածված են անատամը, գլխարկակիրը, սիսեռահատիկը և այլն։ Ապրում են ջրամբարներում, գետերում, լճերում և ճահիճներում։ 
Որոշ երկփեղկանիներ ունեն արդյունագործական նշանակություն։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինը երկկողմանի համաչափ է՝ ծածկված թիկնոցով։ Խեցին երկփեղկանի է՝ մեջքային մասում միացած առաձգական կապանով (լիգամենտ), իսկ ներսից՝ փակող մկաններով։ Փորային կողմում ունեն մկանային ոտք, որը կարող է երկարել և կարճանալ։

## Ներքին կառուցվածք
Շնչառության օրգանները խռիկներն են։ Մեծ մասի մարմինը փորի կողմում ունի մկանային մակաճ՝ ոտք, որն արտադրում է բիսուս կոչվող նյութը և դրանով ամրանում է հիմնանյութին։ Մարսողական համակարգը բաղկացած է բերանից ու նրան կից մերձբերանային բլթակներից, կարճ կերակրափողից, ստամոքսից և օղակաձև աղիից։ Արյան շրջանառությունը բաց է։ Սիրտը կազմված է սրտապարկում պարփակված 1 փորոքից և 2 նախասրտից։ Սրտի միջով անցնում է վերջնաղին։ Երիկամները զույգ են։ Գլուխ չունեն։ Նյարդային համակարգը ներկայացված է 3 զույգ հանգույցով։ Զգայության օրգանները թույլ են զարգացած։ Ունեն հավասարակշռության օրգաններ՝ (ստատոցիստներ), զգացող ելուստներ (օսֆրադիումներ)։ Որոշ տեսակների թիկնոցի եզրերին կան աչքեր։ Մեծ մասամբ բաժանասեռ են, բեղմնավորությունն արտաքին է։ Սնվում են ջրային մանր օրգանիզմներով, քայքայված նյութերով։ 

Կատեգորիա:Փափկամարմիններ
Միխայիլ Հարությունյան

**Միխայիլ Նիկոլայի Հարությունյան** ()), հայ զինվորական գործիչ, գեներալ-մայոր, ԽՄԿԿ անդամ (1932)։

## Կենսագրություն
1925 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի 2-րդ միջնակարգ դպրոցը, 1930 թվականին՝ Անդրկովկասյան հետևակային ուսումնարանը։ Մինչև 1940 թվականը ծառայել է Լենինականի (այժմ՝ Գյումրի), Բաքվի, Սուխումի զորամասերում՝ որպես դասակի, գումարտակի հրամանատար։ 1941 թվականի հունիսի 23-ին մեկնել է ռազմաճակատ, որպես 400-րդ դիվիզիայի 834-րդ հրաձգային գնդի հրամանատար։ Մասնակցել է Կերչի թերակղզու, Վորոնեժի ռազմաճակատի մարտերին, Օստրոգոժսկ քաղաքի ազատագրմանը, 1943 թվականի փետրվարին իր գնդով ազատագրել Ստարի Օսկոլ քաղաքը։ 1944 թվականի սկզբին նշանակվել է Երևանի կայազորի 261-րդ հրաձգային դիվիզիայի 976-րդ գնդի հրամանատար։ Պատերազմից հետո Հարությունյանը եղել է Թամանյան դիվիզիայի գնդի հրամանատար։ 1952 թվականին ավարտել է Մ. Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիային կից դիվիզիաների հրամանատարների դասընթացը և ծառայել Թամանյան դիվիզիայում։ 1954 թվականից Անդրկովկասյան ռազմական օկրուգում հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար էր։

1962 թվականին զորացրվել և բնակություն է հաստատել Երևանում։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի (2), Կարմիր աստղի շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԶՈՒ հայ գեներալ-մայորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ
(11788) Նաուչնի

**(11788) Նաուչնի**,-աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Այս երկնաքարը հայտնաբերվել է 1977 թվականի օգոստոսի 21-ին, խորհրդային աստղագետ Նիկոլայ Չեռնիխի կողմից Ղրիմի աստղադիտարանում։

## Տես նաև
* Աստերոիդների ցանկ
* Աստերոիդների սպեկտրալ դասեր
* Աստերոիդների ընտանիքներ
* Աստերոիդների խմբեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  
* (11788) Նաուչնի աստերոիդը Փոքր մոլորակների կենտրոնի կայքում (ուղեծրի տվյալները և դիտարկումները) 

Կատեգորիա:1977 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ
Կատեգորիա:Անվանված փոքր մոլորակներ
Կատեգորիա:Նիկոլայ Չեռնիխի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ
Հարբեցատենդ

**Հարբեցատենդ**, սպիտակ տենդ (), քրոնիկական ալկոհոլամոլության հետևանքով առաջացած հոգեկան սուր խանգարում։ Նկարագրել են Սատոնը (Sutton) 1913 թվականին և Ռայեն (Rayer) 1918 թ.։ Հարբեցատենդը ալկոհոլային ծագում ունեցող հոգեկան խանգարումներից ամենահաճախ հանդիպող ձևն է։ Հիվանդությանը սովորաբար նախորդում է օրեր, շաբաթներ և նույնիսկ ամիսներ տևող նախանշանային շրջանը, որն արտահայտվում է քնի խանգարմամբ, մղձավանջային երազներով, գլխացավով, դյուրագրգռությամբ, ինքնազգացողության վատացմամբ։ Շատ հիվանդների մոտ վերոհիշյալ երևույթները հաճախ շփոթում են ալկոհոլային քաղցի հետ։ Սակայն հարբեցատենդը կարող է սկսվել նաև սուր ձևով, գիտակցությունը հանկարծակի մթագնում է, կողմնորոշումը խանգարվում, հանդես են գալիս հատկապես տեսողական վառ ցնորքներ (երևում են զանազան կենդանիներ, ահռելի գազաններ, սարսավւելի արարածներ, ուրվականներ)։ Միաժամանակ լսում են զանազան ձայներ, մռնչյուններ, իրենց ուղղված սպառնալից ու կշտամբական խոսքեր։ Այս բոլորն ուղեկցվում է զառանցական մտքերով և հոգեշարժական գրգռվածությամբ։ Հարբեցատենդը կարող է տևել մի քանի ժամից մինչև մեկ Օր (աբորտիվ ձև), 2-7 օր (կլասիկ ձև), կամ ավելի երկար (ձգձգվող ձև)։ Հիվանդությունը սովորաբար ավարտվում է երկարատև ու խոր քնով, հետագայում զարգանում է անձի ասթենիա (հոգեկան ֆունկցիաների հյուծվածություն) ու հիվանդության սուր շրջանի մասնակի անհիշություն։ Հարբեցատենդի կարևոր ախտանշաններից են լյարդի մեծացումը, ձեռքի մատների բնորոշ դողը, որը կարող է տարածվել նաև ստորին վերջույթների, ամբողջ մարմնի ու լեզվի վրա, առատ քրտնարտադրությունը, լեյկոցիտոզն ու էրիթրոցիտների նստման արագության բարձրացումը։ Ինչպես հիվանդության նախանշանային, այնպես էլ բուռն զարգացման շրջանում և հետո, ներշնչման միջոցով հիվանդների մոտ կարելի է առաջացնել տեսողական և լսողական ցնորքներ։

Բուժումը. օրգանիզմը թունազերծող, ամրապնդող, հոգեշարժական գրգռվածությունը վերացնող ու հանգստացնող դեղամիջոցներ (ամինագին, տիզերցին, հալոպերիդոլ և այլ նեյրոլեպտիկներ), որոնց դեղաչափը որոշվում է քնի առաջացման արագությունից ու տևողությունից ելնելով։ Միաժամանակ նշանակվում են վիտամիններ, սրտային դեղամիջոցներ ու խնամք։

Կատեգորիա:Նյարդային համակարգի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Անհետաձգելի բուժօգնություն
Հռոմեական դպրոց

մինի|Սիքստինյան կապելլա

**Հռոմեական դպրոց**, 16-17-րդ դարերին Հռոմում ձևավորված երաժշտական ստեղծագործական ուղղությունների անվանում։

#Վոկալ բազմաձայն արվեստում՝ ստեղծագործական դպրոց, ձևավորվել է 16-րդ դարի երկրորդրդ կեսին, Ջովաննի Պիեռլուիջի Պալեստրինայի գլխավորությամբ։ Հետևորդներից էին՝ Ջիովանի Մարիա Նանինոն, Ջիովանի Բերնանդինո Նանինոն, Ֆելիսե Աներիոն, Զիվոանի Ֆրանչեսկո Աներիոն, Անտոնիո Սիֆրան։ Հռոմեական դպրոցին բնորոշ էր հոգևոր ժանրերի գերակշռումը։ Երաժշտական այլ ուղղությունների հետ, հռոմեական դպրոցը նախապատրաստել է պոլիֆոնիայից հարմոնիային անցումը։ Հետագայում այն դառնալով եկեղեցական ակապելլա երաժշտության ակադեմիական ուղղություն՝ կորցրել է նշանակությունը։
#Օպերայում՝ իտալիական օպերային արվեստի առաջին դպրոցներից (17-րդ դարի 20-ից 30-ական թվականներ)։ Նրանում նկատելի էր երկու ճյուղ՝ բարոկկո ոճին մոտեցող և բարոյախոսական-կոմիկական։ Դպրոցի խոշորագույն ներկայացուցիչն է Ստեֆանո Լանդին։ 17-րդ դարի վերջին Հռոմում ձևավորվել է նաև ջութակի իտալիական դասական դպրոցը (Կորեսի)։

Կատեգորիա:Իտալիայի երաժշտության պատմություն
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորական դպրոցներ
Երկրաչափներ

**Երկրաչափներ** (), թեփուկաթևերի դասի թիթեռների ընտանիք։ Հայաստանում հայտնի է մոտ 30 տեսակ։ Հայաստանի կենդանական աշխարհի համար երկրաչափի 18 տեսակ գիտության մեջ նորություն են և ընդգրկված են բնաշխարհիկների խմբում։ Ակտիվ են մթնշաղին կամ գիշերը։

Միջին մեծության կամ շատ փոքր, ոչ վառ գույնի թիթեռներ են։ Առաջին զույգ թևերը եռանկյունաձև են, հետինները՝ կլորավուն։ Հանգիստ վիճակում թևերը փռում են կամ լայն բացում, որոշները՝ տանիքաձև ծալում։ Թևերի գույնը լավ հարմարված է տեղանքին, որի շնորհիվ, անզեն աչքով դժվար նկատելի են։ Որոշ տեսակների մոտ ուժեղ արտահայտված է սեռական երկձևությունը։ Էգերի թևերը լրիվ բացակայում են կամ թերզարգացած են, այդ պատճառով էլ նրանք ոչ թե թռչում, այլ քայլում են, իսկ արուների թևերը լավ զարգացած են։ Թրթուրներն ունեն 5 զույգ ոտքեր, որոնք գտնվում են կրծքի և փորի 6-րդ և 10-րդ հատվածների վրա, որի պատճառով շարժվում են կծկումներով՝ կարծես «երկիրը չափելով» (այստեղից՝ անվանումը)։ Արտաքին տեսքով նման են տերևի կոթունի կամ ծառի չորացած ճյուղի։ Մի քանի անգամ մաշկափոխվելով՝ հարսնյակավորվում են (հողում, հողի վրա, ճյուղերին կպած, մեծ մասամբ՝ ցանցառ բոժոժում)։ Հարսնյակները բարեկազմ են, կոնաձև փորիկով։ 
Երկրաչափների 73 տեսակ գյուղատնտեսական բույսերի, պտղատու և անտառային ծառատեսակների վնասատուներ են։ 

Կատեգորիա:Թիթեռներ
Զատկաբզեզներ

**Զատկաբզեզներ** կամ **զատիկներ** (), բզեզների կարգի ընտանիք։ Հայաստանում տարածված է 73 տեսակ, որոնք մեծ մասամբ հանդիպում են այգիներում, բանջարանոցներում, պուրակներում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինը սովորաբար կլոր է կամ օվալաձև (երկարությունը՝ 1, 1-16 մմ), շատ ուռուցիկ, վերևից՝ լերկ կամ մազոտ, հաճախ՝ խայտաբղետ գունավորված (վառ կարմիր, դեղին՝ մուգ պուտերով կամ շերտերով՝ օղակված բաց գույնի պսակով)։ Գլուխը փոքր է, բեղիկները՝ կարճ, ունեն եռահոդ գուրզ։ Առաջնամեջքը լայնական է՝ հետևի կլորացած անկյուններով։ Վերնաթևերն ունեն խճողված խիտ կետավորում։ Ոտքերը կարճ են, թաթերը՝ քառահոդ, 2-րդ հոդը մեծ է և երկբլթակ, 3-րդը՝ փոքր և 2-րդի փորոքում թաքնված։ 
## Նշանակություն
Թրթուրները նույնպես խայտաբղետ են, երկար ոտքերով։ Զատիկները կենդանիների մեծ մասի համար թունավոր են։ Տեսակների մեծ մասն օգտակար է (օրինակ՝ ստետորուսները), ոչնչացնում է վնասատու լվիճներին, տզերին։ Կան նաև վնասակար տեսակներ (օրինակ՝ առվույտի զատկաբզեզներ և որդան կարմիրով սնվող բզեզը)։ Որոշ զատկաբզեզներ օգտագործվում են որպես կենսաբանական պայքարի միջոց։

## Զատիկը որպես խորհրդանիշ
Զատիկը համարվում է հաջողության, բարության և ներողամտության խորհրդանիշ։
Զատիկ գտնելը համարվում է սպասվելիք հաջողության նշան։ Օրինակ՝ Հոլանդիայում և Չեխիայում հավատում են, որ մարդու վրա նստած զատիկը նրան օժտում է հաջողութամբ, իսկ Ֆրանսիայում զատիկի պատկերով թալիսմանը համարվում է փորձանքից պաշտպանող իր։

Զատիկի շուրջ մի շարք առասպելներ են ստեղծվել։ Օրինակ՝ մեր նախնիները կարծում էին, որ զատիկը ապրում է երկնքում և իջնում է երկիր, որպեսզի մարդկանց փոխանցի աստծո կամքը։

Ժամանակակից հոգեբանական տեսություններում զատիկը կապվում է սիրո և գրավչության հետ։
Ասում են, որ զատիկի պատկերով թալիսմանը հաջողություն է բերում, և որքան շատ են սև կետիկները զատիկի մեջքին, այնքան թալիսմանը ավելի ուժգին ներգործություն է ունենում։

Կատեգորիա:Բզեզներ
Հրաբխային գազեր

**Հրաբխային գազեր**, հրաբխից անջատվող բոլոր գազերի ընդհանուր անվանումը։ Տարբերում են էրուպտիվ և ֆումարոլային գազեր։ էրուպտիվ գազերն անմիջականորեն կապված են հրաբխային ժայթքման հետ։ Հրաբխային գազերի ջերմաստիճանը 95 — 760°C է։ Դրանց բաղադրության 88—99, 6% ֊ը ջրային գոլորշիներ են, մնացած 12—0, 4% ֊ը կազմում են քլորաջրածինը, ծծմբային գազերը, ածխաթթու գազը, ջրածինը, ծծմբաջրածինը և ազոտը։ Ուսումնասիրությունները վկայում են, որ թվարկած գազերի հարաբերությունները տարբեր հրաբխային մարզերում նույնը չեն, և որ առանձին գազերի խտությունները կախված են նրանց ջերմաստիճանից։ ժայթքումների ժամանակ անջատվում է գլխավորապես քլորաջրածին, ժայթքումներից հետո՝ ծծմբային գազեր, իսկ ավելի սառը ֆումարոլներում գերակշռում է ածխաթթու գազը։ Հրաբխային գազերի հետազոտությունը մաքուր վիճակում խիստ դժվար է, քանի որ անջատվող գազերը փոխադարձ ռեակցիաների հետևանքով փոխում են իրենց բաղադրությունը և խառնվում օդում պարունակվող գազերի հետ։

Կատեգորիա:Հրաբուխներ
Հավերժահարս (ամսագիր)

«**Հավերժահարս**», գրականության, արվեստի և գիտությունների կիսամսյա հանդես։ Լույս է տեսել 1862 թ.-ին, Զմյուռնիայում (12 համար)։ Տնօրեն-խմբագիր՝ Ս. Փափազյան։ Տպագրել է հոդվածներ գիտության և արվեստի տարբեր բնագավառներից, զվարճալիքներ, նամակներ, զանազան հայտարարություններ և այլն։ Հատուկ տեղ է հատկացրել կանանց կրթության, կենցաղավարության, նորաձևության հարցերին։ «Հավերժահարսը» նպաստել է գաղթօջախի մշակութային կյանքի զարգացմանը։ Հրատարակել է Վիլյամ Շեքսպիրի «Վենետիկի վաճառականը» (Կ. Տետեյանի թարգմանությամբ), Ղ. Մարկոսյանի «Ալֆրետ ու Եվգինե» երկը, չափածո գործեր, մանրավեպեր։ Աշխատակցել են Տ. Տետեյանը, Մ. Նուպարյանը և ուրիշներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական գիտական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական ամսագրեր
Զոլավոր ծածկաչք

**Զոլավոր մերկաչք** (), զոլավոր ծածկաչք սցինկ, զոլավոր անկոպ սցինկ, սցինկերի ընտանիքի անկոպ սցինկերի () ցեղի մողես։ Հազվադեպ հանդիպում է ՀՀ Կոտայքի, Լոռու, Արարատի, Վայոց ձորի ու Սյունիքի մարզերում, նաև Երևանի տարածքում։ Տարածված է թփուտային, նոսրանտառային և տափաստանային բուսականությամբ խիստ քարքարոտ վայրերում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինը բարեկազմ է, երկարությունը տարիքի հետ փոխվում է (3, 6-6, 1 սմ), պոչը գրեթե 1, 5 անգամ երկար է։ Գլուխը ծածկված է խոշոր վահանիկներով և տարանջատված չէ մարմնից։ Աչքերը (ձուլված անշարժ կոպերով) և արտաքին ականջային անցքը փոքր են։ Ոտքերը շատ կարճ են։ Միանման, մանր, հարթ ու փայլուն թեփուկներով ծածկված մեջքային մակերեսի ընդհանուր գունավորումը գորշավունից սրճագույն է. 6 երկայնակի շարքերով դասավորված են իրար հաջորդող բաց ու մուգ երանգների երկարավուն բծերից բաղկացած զոլեր։ Դրանցից 2 կենտրոնականները հպվում են ծոծրակից դեպի պոչը անցնող մուգ, նեղ զոլի հետ։

Մարմնի կողմնային մակերեսներով, քթանցքից մինչև պոչը, անցնում է մեկական մուգ զոլ՝ սպիտակավուն եզրագծերով։ Տարիքի հետ մեջքային մակերեսին ու պոչին ձևավորվում են իրար հաջորդող սպիտակավուն ու գորշավուն երկարավուն խալիկներից բաղկացած 4 երկայնակի շարքեր։ Որովայնային մակերեսը բաց գույնի է, սակայն զուգավորման շրջանում ձեռք է բերում ոսկեգույն կամ նարնջագույն գունավորում։ Պոչը կապարագույն է։

## Սննդառություն
Սնվում է մանր հոդվածոտանիներով և փափկամարմիններով։

## Բազմացում և զարգացում
Զուգավորումը տեղի է ունենում մայիսին։ Հունիսին էգը դնում է 3-5 ձու (5x5 մմ)՛. Ձագերը ծնվում են օգոստոսի վերջից սեպտեմբերի վերջ։ Առաջարկված է գրանցել ՀՀ Կարմիր գրքում։ 

Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Սցինկներ
Մակարիոս III

**Մակարիոս III** (Μακάριος), Միքայել Խրիստոդուլոս Մուսկոս (), Կիպրոսի պետական, քաղաքական և կրոնական գործիչ։

Ստացել է բարձրագույն աստվածաբանական կրթություն Աթենքում (1938-1943)։ Հունաստանում պայքարել է գերմանական օկուպանտների դեմ։ 1946-1948 թվականներին սովորել է Բոստոնի համալսարանի աստվածաբանության ֆակուլտետում։ 1950 թվականի հունվարին գլխավորել է Կիպրոսում տեղի ունեցած հանրաքվեն, որի ընթացքում հույներն արտահայտվեցին էնոզիսի՝ Հունաստանի հետ վերամիավորման օգտին։ 1950 թվականի հոկտեմբերին ժողովրդական քվեարկությամբ ընտրվել է արքեպիսկոպոս և էթնարխիս (ժողովրդի առաջնորդ)՝ հունական համայնքի խորհրդի նախագահ։ 1956 թվականին անգլիական իշխանությունները Մակարիոսին ձերբակալել և աքսորել են Սեյշելյան կղզիներ։ Ազատվել է 1957 թվականին։ 1959 թվականին մասնակցել է Կիպրոսի հարցին նվիրված հույն-թուրք-անգլիական կոնֆերանսներին Ցյուրիխում և Լոնդոնում։ 1959 թվականի դեկտեմբերին ընտրվել է Կիպրոսի նախագահ։ Գլխավորել է կառավարող «Հայրենական ճակատ» կուսակցությունը։ Մակարիոս III հանդես է եկել Կիպրոսի հանրապետության անկախության, տարածքային ամբողջականության, ՄԱԿ-ի որոշումների համաձայն Կիպրոսի հարցի լուծման օգտին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հունաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Կիպրոսի նախագահներ
Կատեգորիա:Պանայա գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Նիկոսիա մահացածներ
Կատեգորիա:Աթենքի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Բոստոնի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Կրոնական գործիչներ
Հարդարանք

250px|մինի|Մաորի ցեղապետ՝ ավանդական հարդարանքով և դաջվածքով

**Հարդարանք**, մարդու արտաքինը, հասարակական միջավայրը կիրառական արվեստի և այլ միջոցներով բարեզարդարելու, կոկելու ձևերի ամբողջություն։ Հարդարանքը սերտորեն առնչվել է դեռևս նախնադարյան մարդու աշխարհըմբռնման ու կենցաղավարության հետ։ Տարբեր հնարներով հարդարվել են մարդու արտաքինը՝ մարմնի մասերը (դեմք, շրթունքներ, քիթ, ականջներ, մազեր, ձեռքեր, ոտքեր և այլն), հագուստը, բնակարանը, կահ-կարասին, հասարակական, պաշտամունքային ու ար տադրական կառույցները, գործիքներն ու զենքերը են։ Ժամանակի ընթացքում փոփոխվել են հարդարանք֊ի իմաստային առումները և դրսևորման ձևերը, հարստացել են նրա ավանդական ազգային-ժողովրդական արտահայտչամիջոցները։ Հարդարանքի հնագույն ձևերը ժամանակի ընթացքում կորցրել են իրենց նախնական իմաստը, առաջնային է դարձել դրանց դեկորատիվ նշանակությունը։ Մեր ժամանակներում հարդարանքի նորագույն ձևերն ու միջոցները թափանցել են նաև արդ.արտադրության մի շարք բնագավառներ. նկարիչ ձևավորողները արդ. բազմաթիվ արտադրատեսակներ հնարավորին չափ օժտում են գեղագիտական հատկանիշներով՝ ավանդական զարդամոտիվների հիման վրա ստեղծելով մարդու արդի ճաշակը գոհացնող բարձրարվեստ շինածոներ են։

Կատեգորիա:Կիրառական արվեստ
Մակարոնեղեն

**Մակարոնեղեն**, ցորենի ալյուրից ջրով հունցած և չորացրած խմորից պատրաստված արտադրանք։ Ըստ ձևի և չափսերի՝ մակարոնեղենը բաժանվում է հետևյալ տեսակների. մակարոն, եղջյուրիկներ ու փետուրներ, վերմիշել (թելահայս), լապշա, ձևավոր արտադրանք՝ ականջիկներ, խխունջիկներ, աստղիկներ, պատիճիկներ, օղակներ։ Մակարոնեղենի մի ընդարձակ խումբ է կազմում մակարոնի տեսակները՝ առնվազն 15 սմ երկարությամբ և 1,5 մմ-ից ոչ ավելի պատերի հաստությամբ խողովակաձև արտադրանքը։ Մակարոնեղենի պատրաստման համար օգտագործվում է սպիտակուցներով հարուստ, բարձրորակ ալյուր։ Լավագույն հումքը ցորենի կոշտ սորտերից ստացված ալյուրն է։ Մակարոնեղենի հիմնական արժանիքներն են՝ երկարատև պահելու հնարավորությունը (առանց սննդային ու համային հատկությունները կորցնելու), բարձր սննդարարությունը, պատրաստման դյուրությունը և համային լավ հատկությունները։

## Պատմական ակնարկ
Հարկ է նշել, որ հայերենում գոյություն ունի Մախառնա բարբառային բառը, որը նշանակում է մակարոնեղեն։

Հայ ժողովուրդն ունի մակարոնեղենի ազգային տեսակներ, որոնք լայնորեն կիրառվել են Հայկական Խոհանոցում դեռեւս անհիշելի ժամանակներից։ Ահա տեսականու որոշ օրինակներ.

. Ականջ; Ականջուկ (պատրաստում են ականջուկապուր)

. Թելխմոր; Թելախմոր (նման է սպագետտիին)

. Արիշտա (ռշտա)

. Տրե (տափակավուն տեսակը)

. Փողուկ (անցքով տեսակը, նման է մակարոնին)

. Թելահայս (նման է վերմիշելին)

. Շղայրի

. Ժահրե (գարու հատիկների մեծության քաղցրահամ խմորե գնդիկներ)

. Փշուրուգ

. Թաթար-բորակի (թաթար՝ էստեղ "արագ, հապճեպ" իմաստով)

Եւ այլն

Մախառնայի վերը նշված տեսակներով ազգային խոհանոցում գոյություն ունեն բազմաթիվ ուտեստներ՝ ապուրներ, փլավներ, աղցաններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մակարոնեղեն
Հրաբխային խարամներ

**Հրաբխային խարամներ**, ժայթքումների ժամանակ հրաբուխների խառնարաններից դուրս նետված և թռիչքի ընթացքում սառած ծակոտկեն լավաների բեկորներ։ Առաջանում են շատ հեղուկ մագմաներից, որոնցից գազերը հեշտությամբ հեռանում են։ Հրաբխային խոշոր ծակոտիները հաճախ անկանոն ձև ունեն կամ խիստ ձգված են, իսկ միջնապատերը, սովորաբար, բավական հաստ են։ Հրաբխային խարամների ձևավորվում են նաև գազերի բուռն անջատումներով սառչող լավային հոսքերի մակերևույթի վրա։

Կատեգորիա:Հրաբուխներ
Կատեգորիա:Հրաբխագիտություն
Հայրենասեր (թերթ, Զմյուռնիա)

**«Հայրենասեր»** շաբաթաթերթ, քաղաքական, բանասիրական և առևտրական շաբաթաթերթ, 1845 թվականից՝ երկշաբաթաթերթ։ Հանդիսացել է Արազածունյաց մշակութային ընկերության հրատարակությունը։ Լույս է տեսել 1843-1846 թվականներին, Զմյուռնիայում։ Խմբագիր՝ Խ. Մելիքսելումյանց։ Տպագրել է լուրեր, առևտրական ծանուցումներ, բարոյախոսական՝ «Հայրենասեր» շաբաթաթերթի գլխագիրը զրույցներ, հատվածներ պատմա-ուղեգրական երկերից, գրական-գեղարվեստական, թարգմանչական գործեր։ Մասնավորապես լույս է ընծայել տեղեկություններ ռուսահայ կյանքից, հնդկահայ գաղութից։

Խուսափելով կառավարությանը քննադատելուց և կրոնական խնդիրներ արծարծելուց՝ բավարարվել է գաղութի հարուստ վերնախավի արատների մատնանշմամբ։ Ծանոթացրել է նաև ժամանակի գիտական հայտնագործություններին։ «Հայրենասեր» շաբաթաթերթը հալածվել և արգելքների է հանդիպել լեզվի, կրթության, լուսավորության հարցերում ունեցած ուրույն դիրքորոշման համար։ Թերթի լեզուն աշխարհաբար էր։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական տնտեսական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական թերթեր
Մակդիր

**Մակդիր**, **էպիտետ** ( — «հավելում»), բանարվեստի և ոճաբանության հասկացություն։ Գեղարվեստական խոսքի ամենատարածված արտահայտամիջոցներից, որն առանձնահատուկ ձևով բնորոշում է առարկան, երևույթը, գործողությունը։ Մակդիրը հատկանիշ արտահայտող բառ է։(«Լուսեղեն ճամփա» (Մ. Մեծարենց), «ողբանվագ, լացակումած լար» (Ե. Չարենց))։ Մակդիրը գեղարվեստական պատկեր ստեղծելու գլխավոր միջոցներից է։ Երբեմն մակդիրը կարող է խտացնել մի ամբողջ նկարագրություն («մահախուճապ սերունդներ» (Ա. Իսահակյան)։ 

Կատեգորիա:Ոճաբանություն
Կատեգորիա:Դարձույթներ
Զոլավոր մողես

**Զոլավոր մողես** (), մողեսների ենթակարգի իսկական մողեսների ընտանիքի նույնանուն ցեղի մողես։ 
Հանդիպում է ՀՀ բոլոր մարզերում։ Բնակվում է թփուտային ու նոսրանտառային բուսականությամբ քարքարոտ տարածքներում, հաճախ նաև այգիներում ու մշակահողերում, առուների ու լճերի ափամերձ վայրերում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 3, 5-11, 2 սմ է, պոչը՝ կրկնակի երկար ու ինքնահատվող։ Գլուխը բարձր է՝ ծածկված խոշոր, համաչափ տեղադրված վահանիկներով։ Կոպերը շարժուն են, արտաքին ականջային անցքը լավ է արտահայտված։ Մեջքային մակերեսի թեփուկները մանր են՝ կատարավոր։ Որովայնային մակերեսը ծածկված է 6 երկայնակի շարքեր ձևավորող խոշոր ու լայն վահանիկներով։ Երիտասարդի մոտ մուգ գորշ ընդհանուր գունավորում ունեցող մարմնի երկայնքով ձգվում են 5 նեղ, կանաչավուն զոլեր, որոնց գույնը տարիքի հետ կարող է խամրել կամ բոլորովին աննկատելի դառնալ։ Այդ զոլերի միջև սովորաբար տեղադրված են տձև, մուգ խալերի
շարքեր։ Տարիքի հետ մեջքի առջևի կեսի ընդհանուր գունավորումը դառնում է կանաչ, իսկ մարմնի հետևի կեսը, հետևի վերջույթներն ու պոչը մնում են գորշաշագանակագույն։ Արուների ներքևի ծնոտը սովորաբար ձեռք է բերում կապտավուն գունավորում։ Որովայնային մակերեսն ունի սպիտակավուն կամ դեղնավուն գունավորում։ Որոշ տարածքներում համատեղ հանդիպում է միջին և ճարպիկ մողեսների հետ, որոնցից տարբերվում է թեփուկավորման ու գունավորման մի շարք առանձնահատկություններով։

## Ձմեռում
Ձմեռում է հոկտեմբերի վերջից մարտ։

## Սննդառություն
Սնվում է հիմնականում անողնաշարավորներով, ինչպես նաև բուսականությամբ։

## Նշանակություն
Օգտակար է, ոչնչացնում է վնասատու միջատներին։ 
## Բազմացում և զարգացում
Բազմացումն սկսվում է ապրիլի վերջից։ Տարեկան 2 անգամ էգը դնում է 4-12 ձու (երկարությունը՝ մինչև 1, 5 սմ)։ Ձագերը ծնվում են հուլիսի կեսից սեպտեմբերի սկիզբը։ 
Հակառակ լայնորեն տարածված կարծիքի՝ զոլավոր մողեսը թունավոր չէ։ Հաճախ խնամվում է անազատ պայմաններում՝ որպես գեղազարդիչ տեսակ։

Կատեգորիա:Մողեսներ
Մակընթացություն և տեղատվություն

[մինի|Մակնթացություն և տեղատվություն լողափում. [Վերին Պիրենեյներ, Ֆրանսիա]]
մինի|Օվկիանոսներում և նստվածքներում նյութերի հոսքի գրաֆիկական ուրվագիծ
**Մակընթացություն և տեղատվություն**, Երկրի ծովերի մակարդակների ու մթնոլորտային ճնշման պարբերական տատանումներ, ինչպես նաև պինդ մասի դեֆորմացիաներ, որոնք պայմանավորված են Լուսնի ու Արեգակի ձգողականությամբ։ Երկրի՝ Լուսնից տարբեր հեռավորությունների վրա գտնվող մասերը Լուսնի կողմից ձգվում են տարբեր չափով, որի պատճառով ստանում են տարբեր արագացումներ։ Դրա հետևանքով Երկրի՝ Լուսնին ամենամոտ և նրանից ամենահեռու մասերը, կենտրոնական մասի նկատմամբ, գրեթե նույն չափով բարձրանում են. Երկրի այդ մասերում տեղի է ունենում մակընթացություն։ Ընդհակառակը, մեր մոլորակի Երկիր-Լուսին ուղղությանն ուղղահայաց մասերում տեղի է ունենում մակերևույթի իջեցում՝ տեղատվություն։ Այսպիսով, Երկրի ջրային թաղանթն ընդունում է էլիպսոիդի ձև, որի մեծ առանցքն ուղղված է Երկիր-Լուսին ուղղությամբ։

Լուսնի շարժմանը գուգընթաց տեղափոխվում են նաև մակընթացային ալիքները։ Քանի որ Երկրի տվյալ միջօրեականում Լուսինը լինում է 24 ժ 52 ր պարբերությամբ, ապա այդ ժամանակամիջոցում տվյալ վայրում երկու անգամ տեղի է ունենում մակընթացություն և երկու անգամ՝ տեղատվություն։

Մակընթացություն և տեղատվություն առաջանում են նաև Արեգակի ձգողականության շնորհիվ, սակայն Արեգակի շատ մեծ հեռավորության պատճառով դրանք, միջին հաշվով, 2, 16 անգամ ավելի թույլ են։ Օվկիանոսներում, սովորաբար, ջրի մակարդակի տատանումը մեկ, իսկ ափերին 2-3 մ է (առավելագույնը՝ 18 մ)։ Ներքին ծովերում՝ մի քանի սմ։ Մակընթացային ալիքների բարձրությունը կախված է նաև հատակի ու ափի ռելիեֆից և զանգվածային խտացումներից։

Նավահանգիստներում չվացուցակներ կազմելիս հաշվի են առնվում մակընթացությունը և տեղատվությունը։ Որոշ երկրներում այդ երևույթներն օգտագործում են էլեկտրաէներգիա ստանալու և հողեր ոռոգելու նպատակով։ Մակընթացություն և տեղատվություն առաջանում են նաև Երկրի մթնոլորտում, որի պատճառով փոքր չափով փոփոխվում է մթնոլորտային ճնշումը. այն եղանակի փոփոխության վրա որոշիչ ազդեցություն չի ունենում։ Մակընթացություն և տեղատվություն դիտվում են նաև Երկրի կեղևում, դրա արտաքին շերտերը մինչև 50 սմ-ով պարբերաբար բարձրանում և իջնում են։

Դեռևս հին հունական փիլիսոփաների մի մասը նկատել էր մակընթացության և տեղատվության կախումը Լուսնի դիրքից։ Հայ իրականության մեջ Անանիա Շիրակացին (7-րդ դ.) առաջինն էր, որ մակընթացությունը և տեղատվությունը համարում էր Լուսնի ազդեցության հետևանք։ Մակընթացության և տեղատվության առաջացման գիտական բացատրությունը տվեց Իսահակ Նյուտոնը (տիեզերական ձգողության օրենքի հայտնագործումից հետո, 17-րդ դ.), որը հետագայում (19-րդ դ.) զարգացրեց Չ. Դարվինը։

Կատեգորիա:Գրավիտացիա
Կատեգորիա:Եղանակային իրադարձություններ
Կատեգորիա:Լուսին
Կատեգորիա:Մոլորակագիտություն
Կատեգորիա:Նավագնացություն
Կատեգորիա:Ջրաբանություն
Կատեգորիա:Տարվա եղանակներ
Կատեգորիա:Օվկիանոսագիտություն
Մածուցիկություն

Viscosities|thumb|Տարբեր մածուցիկությամբ երկու հեղուկների սիմուլյացիա։ Աջ հեղուկն առավել մածուցիկ է քան ձախը։
thumb|Տարբեր մածուցիկության 3 հեղուկ պատկերող տեսանյութ
thumb|right|280px
**Մածուցիկություն**, ներքին շփում, գազերի և հեղուկների՝ իրենց առանձին մասերի փոխադարձ տեղաշարժմանը դիմադրություն ցույց տալու հատկությունը։ Քանակապես որոշվում է η մեծության արժեքով, որը կոչվում է դինամիկական մածուցիկության գործակից կամ պարզապես մածուցիկություն (ներքին շփման գործակից)։ 1/η մեծությունը կոչվում է հոսունություն։ Հաճախ դիտարկում են նաև ν= η/ρ մեծությունը, որը կոչվում է կինեմատիկական մածուցիկություն (ρ-ն գազի կամ հեղուկի խտությունն է)։ Միավորների միջազգային համակարգում մածուցիկության միավորն ունի Պլ վ, իսկ CGS (ՍԳՎ) համակարգում՝ գ/սմ վրկ (պուազ) չափայնություն. 1պզ=0, 1 ն վրկ/մ2։ Կինեմատիկական միավորներն են, համապատասխանաբար, մ2/վրկ և սմ2/վրկ (ստոքս)։ Գազերի և հեղուկների մածուցիկություն որոշում են մածուցիկաչափով։ Հաստատուն ջերմաստիճանում լամինար հոսանքի պայմաններում գազերի և նորմալ հեղուկների (այսպես կոչված, նյուտոնյան հեղուկներ) մածուցիկություն արագության գրադիենտից անկախ հաստատուն մեծություն է։ Մածուցիկությունը նյութի կարևորագույն ֆիզիկաքիմիական բնութագիրն է։ Մոլեկուլային-կինետիկ տեսությունն այն բացատրում է մոլեկուլների շարժմամբ և փոխազդեցությամբ։ Գազերում մածուցիկությունը պայմանավորված է արագ շարժվող շերտի մոլեկուլներից դանդաղ շերտի մոլեկուլներին շարժման քանակի փոխանցմամբ, իսկ սովորական հեղուկներում՝ մոլեկուլների շարժունակությունը սահմանափակող միջմոլեկուլային փոխազդեցությամբ։ 

Կատեգորիա:Ֆիզիկական քիմիա
Կատեգորիա:Ֆիզիկական էֆեկտներ և երևույթներ
NAT

Ցանցային հասցեների փոփոխումը կամ քողարկումը՝ (NAT - network address translition) տեխնոլոգիա է, որը վերափոխում է ցանցի ներքին IP հասցեները մեկ կամ մի քանի արտաքին հասցեների, որոնք օգտագործվում են ինտերնետ կապի համար։ Այս արձանագրության աջակցույթյունը թույլ է տալիս լուծել IP հասցեների անբավարարության խնդիրը և թույլ է տալիս ստանալ մուտք դեպի ինտերնետ՝ օգտագործելով միակ IP հասցեն։

Ցանցային հասցեների  փոփոխումը կամ քողարկումը ստանդարտ է՝ լոկալ ցանցից գլոբալ ցանց կապ հաստատելու համար մեկ ip հասցեի միջոցով և հակառակը՝ գլոբալ ցանցից լոկալ ցանց կապ հաստատելու համար։ Լոկալ ցանցը, որը օգտագորրծում է NAT տեխնոլոգիան՝ մտնում է natted ցանցերի մեջ։ NAT տեխնոլոգիայի գործարկման համար անհրաժեշտ է NAT gateway-ի առկայություն յուրաքանչյուր natted ցանցում։ NAT gateway-ը (NAT երթուղղիչը) վերագրում է փաթեթի ճանապարհը դեպի լոկալ ցանց և հակառակը։

Գոյություն ունի NAT-ի 2 տեսակ։
-	Ելքային NAT կամ srcnat։ NAT-ի այս տեսակը իրակացվում է այն փաթեթների համար, որոնք դուրս են գալիս natted ցանցից։ NAT ուղղորդիչը, նրա միջով անցնելիս փոփոխում է անհատական Ip հասցեն նոր՝ հանրային ip հասցեով։ Հակառակ գործողությունը իրականացվում է այն փաթեթների համար, որոնք ընթանում են հակառակ ուղղությամբ։
-	Մուտքային NAT կամ dstnat։ NAT-ի այս տեսակը իրականացվում է այն փաթեթների համար, որոնք ուղարկվում են դեպի natted ցանց։ Մեծ մասամբ օգտագործվում են նրա համար, որպեսզի ներքին ցանցի հոսթերը դարձնեն հասանելի արտաքին՝ internet ցանցի համար։ NAT ուղղորդիչը (маршрутизатор) կիրառելով dstnat-ի գործողությունները՝ վերափոխում է բոլոր IP փաթեթների նշանակման վայրի ip հասցեները, որոնք ուղղորդիչի միջոցով տեղափոխվում են ներքին ցանց։

Կատեգորիա:Համակարգիչ
Մաճառ

մինի|Մաճառով լի շշեր
**Մաճառ** կամ **մաճար**, ըմպելիք, խաղողի՝ դեռևս գինու չվերածված, մասնակիորեն խմորման ենթարկված քաղցու։ Ունի կիսաքաղցր, թթվաշ համ։ Ըմպում են խմորումն սկսվելուց հետո։ Խմորումը լրիվ ավարտվելուց հետո դառնում է գինի։ Հայաստանի խաղողագործական շրջաններում մաճառը հայտնի է վաղ շրջանից։

Կատեգորիա:Գինի
Արման Նշանյան

**Արման Ժան-Պիերի Նշանյան** (), հայ դերասան, օպերային երգիչ, տենոր։

Դերասան Ժան-Պիեր Նշանյանի և դերասանուհի Շաքե Թուխմանյանի որդին է։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1978 թվականին Երևանում։

1980 թվականին տեղափոխվել է Լոս Անջելես։ 1998 թվականին ավարտել է Լոս Անջելեսի «Howard Fine Acting» ինստիտուտը, 2002 թվականին՝ Ստելլա Ադլերի դերասանական ակադեմիան և Էրիկ Մորիսի դերասանական ինստիտուտը և դարձել Լի Ստրասբուրգի անվան «Դերասանի ստուդիայի» ցմահ անդամ։

2003-2007 թվականներին սովորել է Վիեննայի կոնսերվատորիայի օպերային բաժնում, 2007-2012 թվականներին` Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի օպերային բաժնում։

2011 թվականից երգում է Հայաստանի Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնում։

Մասնակցել է բազմաթիվ համերգային ծրագրերի Հայաստանում և արտերկրում։

2012 թվականին նկարահանվել է «Արմենիա» հեռուստաընկերության «Եղբայրներ» հեռուստասերիալում։

## Ֆիլմագրություն
* «Ծննդյան տոները սենյոր Կուպելոյի տանը»
* 1989 թ. «Մեծապատիվ մուրացկաններ»
* 1998 թ. «Dreaming in color»
* 1999 թ. «Palco and Hirsch»
* «Պալկոն և Հելշը»
* «Փուշ»

### Հեռուստասերիալներ
* Եղբայրներ
* Հին արքաներ
* Տանդեմ
*Փրկեք մեր հոգիները

## Դերեր թատրոնում
* «Տրամվայ «ցանկություն»
* «Վաճառողի մահ»
* «Տեսարան կամրջից»
* «Խաղում ենք Համլետ»
* «Համլետ»
* «Մայթի ճաքերը»
* «Իմ անուշ տղաս»

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արման Նշանյանի էջը youtube կայքում

Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ տենորներ
Կատեգորիա:Հայ երգիչներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 12 ծնունդներ
Կատեգորիա:1978 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ օպերային երգիչներ
Կատեգորիա:Թատրոնի հայ դերասաններ
Օլեգ Մակարով

**Օլեգ Գրիգորևիչ Մակարով** (, ), խորհրդային տիեզերագնաց-օդաչու, Խորհրդային Միության կրկնակի հերոս (1973, 1978)։

Ավարտել է Մոսկվայի Բաումանի անվան բարձրագույն տեխնիկական ուսումնարանը։ ԽՍՀՄ տիեզերագնացների ջոկատում ընդգրկվել է 1966 թվականին։ 1973 թվայանի սեպտեմբերի 27-29-ը, Վասիլի Լազարևի հետ, որպես բորտ-ինժեներ, թռիչք է կատարել «Սոյուզ-12» տիեզերանավով։ 47 ժամ 16 րոպեում տիեզերանավը Երկրի շուրջը կատարել է 32 պտույտ։ 1975 թվականի ապրիլի 5-ին, Լազարևի հետ թռիչք է կատարել «Սոյուզ» տիեզերանավով, սակայն թռիչքն ընդհատվել է կրող հրթիռի շարժման պարամետրերի շեղման պատճառով։ 1978 թվականի հունվարի 10-16-ը, Վլադիմիր Ջանիբեկովի հետ, որպես բորտ-ինժեներ, թռիչք է կատարել «Սոյուզ-27» տիեզերանավով և «Սոյուզ-26» (տիեզերագնացներ Յուրի Ռոմանենկո, Գրեչկո) տիեզերանավին կցված «Սալյուտ-6» ուղեծրակայանով։ Վայրէջք է կատարել «Սոյուզ 26» տիեզերանավով։ 1980 թվականի նոյեմբերի 27-ին Լեոնիդ Կիզիմի և Գենադի Ստրեկալովի հետ, որպես բորտ-ինժեներ, թռիչք է կատարել «Սոյուզ-Տ-3» տիեզերանավով։ Նոյեմբերի 28-ին տիեզերանավը կցվել է «Սալյուտ-6» ուղեծրակայանին, և համատեղ թռիչքը շարունակվել է մինչև դեկտեմբերի 10-ը։ Կիզիմի և Ստրեկալովի հետ վայրէջք է կատարել «Սոյուզ-Տ-3» տիեզերանավով՝ 1980 թվականի դեկտեմբերի 10-ին։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Խորհրդային տիեզերագնացներ
Կատեգորիա:Ռուս տիեզերագնացներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության հերոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության կրկնակի հերոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տիեզերագնաց-օդաչուներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական տեխնիկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 26-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
(11948) Ջասթինհենին

**(11948) Ջասթինհենին (**), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Այս երկնաքարը հայտնաբերվել է 1993 թվականի օգոստոսի 18-ին, բելգիացի աստղագետ Էրիկ Էլստի կողմից CERGA հետազոտական կենտրոնում։

## Տես նաև
* Աստերոիդների ցանկ
* Աստերոիդների սպեկտրալ դասեր
* Աստերոիդների ընտանիքներ
* Աստերոիդների խմբեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  
* (11947) Ջասթինհենին աստերոիդը Փոքր մոլորակների կենտրոնի կայքում (ուղեծրի տվյալները և դիտարկումները) 

Կատեգորիա:1993 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ
Կատեգորիա:Անվանված փոքր մոլորակներ
Կատվալոքոներ

**Կատվալոքոներ** (), լոքոյակերպների կարգի ձկների ընտանիք։ Հայտնի է շուրջ 40, Հայաստանում ներմուծված է 1 տեսակ՝ ջրանցքային լոքոն։

Մարմինը զուրկ է թեփուկներից։ Բերանը շրջապատված է 4 զույգ բեղիկներով։ Ունեն ճարպային օղակ։ Մեջքային և կրծքային լողակների առաջին ճառագայթները հաստացած են։

Կատեգորիա:Ձկներ
Արցախյան ազատամարտի արտացոլումը կինոյում

**Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմի արտացոլումը կինոյում,** շարժման և պատերազմի առաջին իսկ օրերից բազմաթիվ կինոգործիչներ Երևանի Անկախության և Ստեփանակերտի Վերածննդի հրապարակներում, ապա ռազմաճակատի թեժ կետերում, իրականության անմիջական դիտարկումներով պատկերել են Արցախը Հայաստանին վերամիավորելու հայ ժողովրղի ազատագրական պայքարի բազմաթիվ դրվագներ։ Կամավոր մեկնելով ռազմաճակատ՝ կինոօպերատուներն իրենց ստեղծած նյութելով տեղեկություններ են տվել իրականության հրատապ փաստեփ, իրադարձությունների, մարտական գործողությունների մասին, փաստորեն, ստեղծելով այդ տարիների կինոտարեգրությունը։ Հավաստի փաստարկներով և համառոտ մեկնաբանություններով առաջին հեռուստասյուժեները ստեղծել են «Երևան» ստորդիայի օպերատուները և ցուցադրել Երևանի «Մայրաքաղաք» ու «Հայլուր» ծրագրերով։

1989-ին կինոռեժիսու Արման Մանարյանի և հույն օպերատոր Կ. Կալաֆատիսի նկարահանած «Արցախ՝ E=mc2 » ֆիլմը նվիրված է Ղարաբաղյան շարժմանը։ Հայաստանի փաստավավերագրական ֆիլմերի ստուդիայի կինեմատոզրաֆիստների (Ա. Մնացականյան, Ա. Խաչատրյան, Բ.Հովսեփյան, Ռ. Գեուզյանց, Ռ. Սիլոնյան, Վ. Պետասյան. Գ. Հարաթյունյան. Լ. Պետասյան, Ս. Գեուգյանց, 5ու. Բաբախանյան և ուրիշներ) ստեղծած «Արցախի վարպետներ» (1988). «Արցախյան օրագիր», «Շուշի՝ վերադարձ գերությունից» (1992), «Թռիչքներ դեպի պատերազմ» (1992), «Անհուն անդորրի շրշյունը» (1993), «Անվերջ ձգվող դասամիջոց» ֆիլմերում պատկերված են պատերազմի տարիների արցախահայության առօրյան։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ
Շաքե Թուխմանյան

**Շաքե Պարունակի Թուխմանյան-Նշանյան** (), հայ դերասանուհի։ Հայաստանի վաստակավոր արտիստ (2015)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1951 թվականին Երևանում։ 1968-1971 թվականներին սովորել է Երևանի Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնին կից ստուդիայում։

1980 թվականից բնակվում է Լոս Անջելեսում, որտեղ 1983 թվականին ամուսնու՝ դերասան Ժան-Պիեր Նշանյանի հետ հիմնել է Վարդան Աճեմյանի անվան թատրոնը։

## Դերեր թատրոնում

## Ֆիլմագրություն
* «Եռանկյունի»
* «Հայրիկ»
* «Երկունք»
* «Վանա ծովուն արշալույսը»
* «Կողմնակի արահետ»
* «Զենքի արքան»
* «Սողոմոնի երգերը»

### Հեռուստասերիալ
* «Էմիգրանտներ»
* «Քարտ բլանշ»
*«Հին արքաներ»
*«Քաոս»
* «Երջանկության մեխանիկան»

## Պարգևներ, կոչումներ և մրցանակներ
* Հայաստանի վաստակավոր արտիստ (2015)
* ԱՄՆ-ի կառավարության «Կինն արվեստում»` «Տարվա լավագույն արվեստագետ» պատվոգիր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի վաստակավոր արտիստներ
Կատեգորիա:Հայ արվեստագետներ
Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ
Ժան-Պիեր Նշանյան

**Ժան-Պիեր Արմենակի Նշանյան** (), հայ դերասան, Հայաստանի վաստակավոր արտիստ (2014)։

Օպերային երգչուհի Աննա Նշանյանի որդին է, դերասանուհի Շաքե Թուխմանյանի ամուսինը, դերասան, օպերային երգիչ, տենոր Արման Նշանյանի հայրը։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1953 թվականին Եգիպտոսում։ 1971 թվականին ընդունվել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի երաժշտական կոմեդիայի բաժին։ 1976-1980 թվականներին աշխատել է Երևանի Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնում։

1980 թվականից բնակվում է Լոս Անջելեսում, որտեղ 1983 թվականին կնոջ՝ դերասանուհի Շաքե Թուխմանյանի հետ հիմնել է Վարդան Աճեմյանի անվան թատրոնը։ Բեմադրել և խաղացել է շուրջ 30 ներկայացումներ։

## Դերեր
*Ֆեդերիկո՝ «Շաբաթ, կիրակի, երկուշաբթի»
*Արտակ՝ «Հարսնացուն հյուսիսից»
*Գագիկ՝ «Ծանր է Հիպոկրատի գլխարկը»
*Դիկոն՝ «Անտառի զավակները»

#### Հոլիվուդյան ֆիլմեր
*«Սթափ եղիր»
*«Աչքեր»
*«Զենքի արքան»
*«Օպերացիա»

#### Ֆիլմագրություն
*«Ժանո»
*«Մի նայիր հայելուն»
*«Փուշ»
*«Լռության սիմֆոնիա»
*«Հերոստրատ»
*«Մետամորֆոզ»
*«Սողանք» 
*«30 տարի, 3 օր»
*«Վանա ծովու արշալույսը»
*«Քայլ ձիով»
*«Հին արքաներ»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1953 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայաստանի վաստակավոր արտիստներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Հուլիսի 25 ծնունդներ
Հրաբխային մոխիր

մինի
**Հրաբխային մոխիր, ** ժայթքումների ընթացքում դուրս նետված լավային, առանձին միներալների և օտար ապարների մանրագույն մասնիկներ։ Մոխրի առաջացումը բացատրվում է հրաբխային պայթյունների ժամանակ լավայի մանրացմամբ։ Հրաբխային մոխրի չափերը տատանվում են 0, 1—2 մմ-ի սահմաններում։ Լինելով բավականաչափ թեթև՝ այն կարող է օդային հոսանքների միջոցով տեղափոխվել և նստել ժայթքման վայրից հարյուրավոր և հազարավոր կիլոմետրեր հեռավորության վրա։

Կատեգորիա:Հրաբխագիտություն
Մակեդոնացիներ (այլ կիրառումներ)

**Մակեդոնացիներ** եզրը կարող է վերաբերել․ 
* Հին Մակեդոնիայի բնակչությունը,
* պատմական Մակեդոնիա երկրամասի՝ էթնիկական ծագմամբ տարբեր բնակիչների անվանումը,
* հարավ-սլավոնական ազգ։ Կազմում են Մակեդոնիայի Հանրապետության բնակչության մեծ մասը։ Խոսում են մակեդոներեն։
Գրիգոր Աղայան

**Գրիգոր Աղասու Աղայան** (), հայ բժիշկ, համաճարակաբան, զինվորական գործիչ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (2003), պրոֆեսոր (2005), բժշկական ծառայության գնդապետ (1999)։

## Կենսագրություն
1980 թվականին ավարտել է Երևանի պետական բժշկական համալսարանը։

1989-2000 թվականներին աշխատել է ՀՀ ՆԳՆ հոսպիտալի պետի տեղակալ, ռազմաբժշկական հանձնաժողովի նախագահ, ապա՝ բուժական, 2000-2005 թվականներին՝ Հայաստանի պաշտպանության նախարարության ռազմաբժշկական վարչության պետ։

Աշխատանքները վերաբերում են Հայաստանի զինված ուժերում բուժսպասարկման մակարդակի բարձրացման և բանակում վարակիչ հիվանդությունների կանխարգելման խնդիրներին։

Հեղինակ է ուսումնամեթոդաբանական ձեռնարկների։

## Պարգևներ
* 2001 թվական - ՀՀ «Մարտական ծառայության համար» մեդալ
* 2002 թվական - Գերմանիայի Պ. Էռլիխի արծաթե մեդալ
* 2003 թվական - Մխիթար Հերացու մեդալ
* 2003 թվական - «Մարշալ Բաղրամյան-100» մեդալ
* 2004 թվական - «Համագործակցության ամրապնդման համար» մեդալ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Հայ համաճարակաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Մխիթար Հերացու մեդալակիրներ
Հրաբխային նետվածքներ

**Հրաբխային նետվածքներ, ** հրաբխային ժայթքումների փխրուն արգասիքներ՝ ռումբեր, խարամներ, լապիլներ, ավազ, մոխիր, ինչպես նաև հրաբխափողի և հրաբխային օջախի պատերից պոկված հին լավաների և ապարների բեկորներ։ Հրաբխային նետվածքները ըստ ծագման լինում են՝ աուտիգեն (ժայթքող մագմայի հետ անմիջականորեն կապված, տեղում առաջացած) և ալլոտիգեն (հրաբխին օտար, օրինակ, նստվածքային ապարների բեկորներից կազմված)։ Վերջին դեպքում անվանում են նաև էքսպլոզիվ բեկորներ։

Կատեգորիա:Հրաբխագիտություն
(12658) Պեյրայոս

**(12658) Պեյրայոս **, -աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Այս երկնաքարը հայտնաբերվել է 1973 թվականի սեպտեմբերի 19-ին, ամերիկացի աստղագետնեեր Կոռնելիս վան Հաուտենի, Ինգրիդ վան Հաուտեն-Գրունևելդի, Թոմ Գերելսի կողմից Պալոմարյան աստղադիտարանում։

## Տես նաև
* Աստերոիդների ցանկ
* Աստերոիդների սպեկտրալ դասեր
* Աստերոիդների ընտանիքներ
* Աստերոիդների խմբեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  
* (12658) Պեյրայոս աստերոիդը Փոքր մոլորակների կենտրոնի կայքում (ուղեծրի տվյալները և դիտարկումները) 

Կատեգորիա:1973 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ
Կատեգորիա:Անվանված փոքր մոլորակներ