Գոմեշը

**«Գոմեշը»**, հայ արձակագիր Հրանտ Մաթևոսյանի վիպակը։ Հրատարակվել է 1978 թվականին։

## Գնահատական
Հայ գրաքննադատությունը բարձր է գնահատել Հրանտ Մաթևոսյանի «Գոմեշը» երկը:  Ինչպես Աղունը, ինչպես Արայիկը, ինչպես Արմեն մնացականյանը, Հրանտ Մաթևոսյանի գոմեշը ևս՝ համանուն պատմվածքից, ասպարեզ է եկել ինքնահաստատման մեծ նպատակով։ «Գոմեշը» միանգամայն այլ, փիլիսոփայական հարցադրումների ամբողջություն է և սերտորեն առնչվում է գրողի աշխարհայացքային ընկալումներին: Այստեղ խնդիրները բնափիլիսոփայական բնույթ ունեն, գրողին հետաքրքրում են երևույթները շարժող, դրանք ծավալող ազդակները, որ առարկայանում են բնազդների տեսքով: Բնությունը պատրա՞ստ է ինքն իրեն պաշտպանելու, թե՞ նրա արտահայտման տարակերպ ձևերը մնալու են ճանապարհի կեսին և շարունակություն չեն ունենալու: Ամեն ինչ բարդանում է այն իմաստով, որ համընդհանուր, խառնափնթոր հարձակումը բնության վրա ավելի ու ավելի է նեղացնում կյանքի գոյընթացը, մեռյալ ձևերը շարունակում են տարածվել՝ ի հաշիվ կենդանի ձևերի: Գոմեշի «ձեռնարկումների» հիմքում կենդանի բնությունն է, որ առաջ է մղվում հզոր բնազդով՝ սեփական տեսակը պահելու առաքելությամբ: Հրանտ Մաթևոսյանի «Գոմեշը» վիպակը2 թե´ ուղղամիտ ու անճիգ պատում է, թե´ այլաբանական տարընթերցումների տեղիք տվող լայն համատեքստ: Վիպակի ընթերցումը յուրաքանչյուրին մի քիչ գոմեշ է դարձնում, հատկապես Սաթիկ գոմեշ է դարձնում: Սա հեղինակային մտադրություն է, որն իրականություն է դառնում կերպարաստեղծման վարպետության շնորհիվ, բայց, նախ և առաջ, գրողի կերպարանափոխման կամքի ու կարողության շնորհիվ: Գրականագիտության մեջ շատ կան Մաթևոսյան - Զորյան գրական առնչությունների անդրադարձները՝ ըստ Զորյանի «Ծովանը» և Մաթևոսյանի «Գոմեշ» պատմվածքների: Վերոնշյալ երկու պատմվածքների հիմքում աշխարհաճանաչումն է, որը կատարվում է կենդանու հայացքով: Մաթևոսյանական և զորյանական աշխարհաճանաչման փիլիսոփայության մեկնակետը գրեթե նույնն է, ընթացքը և ավարտը՝ նույնպես: Երկու պատումներում էլ աշխարհաճանաչման ծիրը սկիզբ է առնում նույն կետից. կենդանին հեռանում է տիրոջից, այնուհետև սյուժետային գործողությունները զարգանում են մարդ-բնություն տարակերպ հարաբերությունների դրսևորումներով, ավարտվում է նույն կետում՝ կենդանու վերադարձը տիրոջ մոտ: Ահա և «Գոմեշը» պատմվածքը. երևի թե առավել առանձնացողը Մաթևոսյանի արձակի մեջ իր քնարական, բանաստեղծական հակվածությամբ: Ես այն սիրով արձակ-պոեմ կանվանեի, ինչպես, ասենք, Իսահակյանի արձակ պոեմները: Խոհական, ջերմ, տաք շնչավորումով, քնարական, շքեղ, զուտ բանաստեղծական պատկերներով ու համեմատություններով, սահուն ռիթմով, հեղինակի իսկ բնութագրումով «հերոսի»՝ գոմեշի, ոչ թե մարդկայնացված կերպարի, այլ հենց գոմեշի «ներսից խոսելու» գոմեշազգացողության, բնության (թե՞ աստվածային) արարչագործության այդ ևս մեկ տեսակի կենսակերպի, սերնդագործության անդիմադրելի մղումների ցուցադրությամբ ու հեղինակի (ոչ թե պատմողի) այդ սովորական պատմության նկատմամբ զգայական, ենթակայական վերաբերմունքը ակամա պայմանավորում են պատմվածքի քնարականությունը և հեղինակի ջերմաշունչ հայացքը մարդկային, կենդանական ու բուսական աշխարհին ու հատկապես ի՛ր բնաշխարհին, որ այդպես ամենայն մանրամասնությամբ կենդանացրել է Մաթևոսյանն իր արձակում:

## Սյուժե
Վիպակի սյուժեի  սկզբում Մաթևոսյանը նկարագրում է գյուղի սարերը, բնությունը, ապա այնտեղ արածող անասուններին՝ առանձնահատուկ գոմեշին։ Այդ օրը նա տարօրինակ էր իրեն պահում, քիչ էր արածել, կուրծքը դատարկ տուն էր վերադարձել։ Նանը դժվար էր կթում, ինքն էլ անընդհատ հարվածում էր կնոջը, կրծքերը ցավում էին, չնայած որ դատարկ էին։ Մի պահ նա ծլկում է գոմից, իսկ ճանապարհին շատ դժվարությունների է հանդիպում։ Նրա ականջին շշուկներ էին լսվում, բայց ոչ ոք չկար տեսադաշտում։ Վիպակում Մաթևոսյանը կարևոր տեղ է տալիս Բասար շանը, որը սրտի թրթիռով է դիմավորում գոմեշին։ Նա չէր հասկանում, թե ինչու է գոմեշը շարունակ մռլնգում, դա միայն նանը հասկացավ. կենդանին ցուլ էր ուզում։ Երբ գոմեշը երկրորդ անգամ է փախչում գոմից, այդ անգամ նրան ուղեկցում է Բասարը։ Նրանք ելնում են Հոնուտի բլուր։ Շունը ուշադիր զննում է տեղանքը, որ բոլորին ասի, թե որտեղ է վերջին անգամ տեսել գոմեշին։ Գոմեշն սկզբում գնում էր վարելահողերով, հետո քարքարոտ լեռներով, որտեղ հանդիպում է մշակների, ովքեր եզները լծել էին ու գործ էին անում, բայց դա իրեն հետաքրքիր չէր։ Երկար ճանապարհից հոգնել էր արդեն, երբ մտել էր մի կոտրած ցանկապատ և ամբողջ ոտքը վնասել փշերով։ Վիրավոր գոմեշի ճանապարհին է հայտնվում նաև իր ձագերի համար ուտելիք փնտրող գայլը, ով փայլող աչքերով նայում էր գոմեշին։ Գոմեշը իրեն պաշտպանելու համար փորձում է հարձակվել, բայց չէ՞ որ գայլն էլ տանը ուներ չորս սոված ձագեր, որոնք սոված իրեն են սպասում։ Տեղանքում բոլորը հասկանում են, որ սա Մանիշակ նանի գոմեշն է և փախել է ցուլի համար։ Արտում արածող կովերի մեջ նա ջանում էր գոմշացուլ փնտրել, բայց բոլորը կովեր էին։ Նախրապանը նրան ծեծում է։ Անտառի եզրին նրան ճանաչում է Մանիշակի քույրը, բայց չի իմանում գոմեշը կորե՞լ է, թե քույրը ծախել է։ Նրան կապվելու համար էլ երկար ժամանակ կպահանջվի, չի կարող կենդանուն պահել։ Գոմեշը մնացել էր մենակ՝գայլից, նախրապանից, փշերից ստացած վերքերով։ Այնքան է գնում, մինչև հասնում է քաղաք, բայց իրեն թվում էր, թե սարերում է, որովհետև անընդհատ լսում էր նանի ձայնը, ոչխարների ձայնը, շան հայոց. սրանք խաբկանք էին։ Հովիվները ձեռք էին առնում, թե քաղաքն այնքան է զարգացել, որ գոմեշ են պահում։ Գոմեշն այդ հովիվների հետ իրեն անվնաս էր զգում և քաղաքից չէր վախենում, մինչդեռ նրանք գիտեին, որ գոմեշն անտեր է և արդեն վաճառել ու գումարն իրենցով էին արել։ Շուտով հովիվը նրան զարկում է մահակով և ասում, որ հիմա գնա իր տիրոջը գտնի, իր հերթն էլ է գալու։ Սա ևս մեկ հարված էր գոմեշին, ինչից նա չէր կոտրվում։ Նրան ուղեկցում էր քաղաքային բզկտված մի շուն։ Վիպակի մի որոշ իրադարձություններ էլ ծավալվում են Երվանդ Խաչատրյանի շուրջ։ Նա զբոսաշրջիկ էր և երբ իր խմբի հետ գնում էր եկեղեցի, գոմեշն էլ նրանց դիմաց դուրս եկավ և գնաց նրանց հետ։ Նա լուսանկարվում է գոմեշի հետ՝ փորձելով հուշ տանել Աֆրիկայից։ Տղամարդը պինդ բռնել էր նրա եղջյուրներից, որոնք շատ էին ցավում։ Ցավում էր նաև մեջքը, որտեղ ընկույզի չափ խիլ էր ընկել գայլի՝ ժանիքները խրելու պատճառով։ Երեք օր է, նա փնտրում էր գոմշացուլին, պտուկները պայթում էին, բավականին հոգնել էր, դա էլ հերիք չէ՝ վիրավոր։ Գոմեշի համար անցած անգամ հղիանալն էլ էր դժվար, այդ տարի ձագը ցրտի տակ ընկավ և սատկեց։ Երազի մեջ նա լիզում էր այն տարվա իր արու ձագի եղջյուրների մեջտեղը։ Հանգիստ չի ընթանում գոմեշի ճակատագիրը. այս անգամ նրան մի քուրդ է իրենով անում, ում մայրը տեսնելով գոմեշին, հափշտակվել էր նրանով։ Քրդուհին գոմեշի անունը դրեց Նարղոզ։ Երբ կինը կթում էր նրան, հանկարծ կաթի երակները կարծրանում են և միանգամից փակվում, գոմեշը լսում է գոմշացուլի ձայնը և գժվում։ Նա խելագարված վազում է դեպի արտում կապած գոմշացուլը, կանգնում նրա դիմաց, իսկ մնացածը անում է գոմեշների աստված։ Երբ միանում են, վերանում են աշխարհից, սակայն գոմշացուլը հիմար է լինում, որովհետև քուրդը տանում է գոմեշին, իսկ գոմշացուլը հիմարի նման արածում էր և նայում։ Այս ընթացքում գոմեշի արգանդում սաղմն էր ձևավորվում, բայց շատ ցավող վերքեր ուներ։ Նրա ճանապարհը երկրաբանները փակում են կացիններով, բայց շուտով բացում են, և գոմեշը գնում է իրենց ուրթ։ Նանը նրան շատ էր սպասում։

## Կերպարներ
* Մանիշակ նան 
* գոմեշ՝Սաթիկ
* Երվանդ Խաչատրյան
* Շկո և նրա մայրը,շ
* Բասար
* Մանիշակի քույր
* Տիգրան պապ
* գոմշացուլ
* հովիվներ
* Ռուբեն Կոստանյան
* մաճկալ

## Տես նաև
* Ալխո
* Կայարան
* Սկիզբը
* Նժույգս, նժույգս
* Նարինջ Զամբիկը

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հրանտ Մաթևոսյան
* Աշխարհի մերկացած նյարդը

Կատեգորիա:1978 գրքեր
Կատեգորիա:Հրանտ Մաթևոսյանի ստեղծագործություններ