Երևանյան լիճ

**Երևանյան լիճ**, *Երևանյան ծով, Երևանի լիճ*, արհեստական ջրամբար Երևանի հարավ-արևմուտքում Հրազդանի կիրճում, Մալաթիա-Սեբաստիա և Շենգավիթ շրջանների միջև՝ 908 մ բարձրության վրա։ Մակերեսը 0,65 կմ2 է, միջին խորությունը՝ 8 (առավելագույնը՝ 18 մ), ջրի ծավալը՝ 4,8 միլիոն մ3, օգտակարը՝ 0,7 միլիոն մ3։

## Նպատակ
Կառուցվել է 1963-1970 թվականներին՝ Թամանցիների փողոցում արգելապատնեշի կառուցումից հետո, Հրազդանի հոսքը կանոնավորելու և ջրերն օգտագործելու նպատակով։ Պատվարը հողային է՝ երեսպատված երկաթբետոնե սալիկներով, երկարությունը՝ 480 մ, առավելագույն բարձրությունը՝ 29 մ։ Երևանի ջրամբարից բաց թողնվող ջրի ընդհանուր ծավալը կարող է հասնել վայրկյանում 286 խորանարդ մետրի։ Ջրամբարն ունի հինգ ջրափական։ 

Ոռոգման ջուրը բաց է թողնվում աջ ափին կառուցված հատակային ջրթողքի միջոցով։ Լճի աջ ափի երկարությամբ (364 մ) կառուցվել է խրամատային ջրընդունիչ՝ լողացող մարմինները հեռացնելու նպատակով։ Լճի ափերը մասնակիորեն բետոնապատված են։ Ստեղծվել են արհեստական լողափեր։ Լճի կողքին գործում են փրկարարական կայան և թիավարության դպրոց։ Լիճն ունի եռաշիթ շատրվան։

Լճի մոտով է անցնում Երևան-Էջմիածին մայրուղին։ Լիճը կամրջի դեր է կատարում Երևանի աջափնյա և ձախափնյա շրջանների միջև։ Լճի հյուսիսային մասում՝ Հրազդան գետի հոսանքի վրա, գտնվում է Երևանի Կարմիր կամուրջը, որը մինչև 1945 թվականը, երբ կառուցվեց Հաղթանակի կամուրջը, հարավ-արևմուտքից քաղաք տանող հիմնական մուտքն էր։  Ափին, մայրաքաղաքը Զվարթնոց միջազգային օդանավակայանին միացնող Մ5 մայրուղու վրա գտնվում է Հայաստանում ԱՄՆ դեսպանատունը, որը ներկայումս իր տարածքով երկրորդ ամենամեծ ԱՄՆ դեսպանատունն է։ Լճից ոչ հեռու գտնվում է Տիրոջ Սուրբ և Կենդանարար Խաչի վեհացման ռուս ուղղափառ տաճարը։ Լճի դիմաց ընկած են Դալմայի այգիները։ Լճի շուրջը գտնվում են Երախտագիտության հուշարձանը (հայ-արաբական բարեկամությանը նվիրված հուշարձան), Երևանի «Ալաշկերտ» մարզադաշտը (նախկինում՝ «Նաիրի» մարզադաշտ), Հայաստանի շախմատի ակադեմիան, Երևանի գեղասահքի և հոկեյի մարզադպրոցը և ջրային մարզաձևերի դպրոցը։

Ջրամբարը և հարակից տարածքները վերանորոգվել են 2022 թվականին, կառուցվել է ժամանակակից այգի, և լճի աղտոտվածության մակարդակը նվազագույնի է հասցվել։

Երևանյան լիճը մեծ նշանակություն ունի շրջապատի միկրոկլիմայի և քաղաքային հանգստի գոտու ձևավորման համար։ Բացի ոռոգման ջրի պաշարներ ապահովելուց, լիճը ամռանը մեղմացնում է քաղաքի միկրոկլիման։ Կանոնավորվել է Հրազդանի վերին հոսանքի ազատ հոսքը, լճից սկսվում են Էջմիածնի և Փարաքարի ջրանցքները։ 

Ձմռանը հազվադեպ սառցակալում է։ 

Լճում կան ձկներ (կողակ, ծածան, կարպ) և խեցգետնազգիներ։

Լճում ապրում են թռչուններ՝ արծաթափայլ որոր, սպիտակ արագիլ, սև փարփար, բույն դնում է մեծ սուզակ։ Գարնանային և աշնանային միգրացիայի ժամանակահատվածներում Երևանյան լճով անցնում են բազմաթիվ ճահճային թռչուններ, այդ թվում՝ տարբեր բադեր, ինչպիսիք են հյուսիսային բադը, սև բադը և այլն, ինչպես նաև ճահճային թռչուններ, ինչպիսիք են փոքրիկ օղակավոր սարյակը և սևաթև ձկնկուլը: Բացի այդ, որոշ գիշատիչ թռչունների, ինչպիսիք են սև ուրուրը և եվրոպական մեղրակորույսը, միգրացիայի ուղիներն անցնում են լճով: Ամռանը այստեղ բնադրում են մեծ կատարավոր սուզակը, եվրասիական փարթամը, մեծ եղեգնյա սարյակը, սավի սարյակը և այլն: Ձմռանը լիճը դառնում է սովորական ծիրանագույնի և սևագլուխ որորի ապաստան:

Կառուցվել է 1970 թվականին՝ նախկին Նոր Կողբ գյուղի տարածքում, որի բնակչությունը վերաբնակեցվել է Երևանի մեկ այլ թաղամաս: Եթե ջրի մակարդակը իջեցնել, կարելի է հատակում տեսնել Հրազդան գետի երկու ափերը միացնող Նոր Կողբի հին կամրջի մնացորդները: Լճի տակ մնացել են նաև մ.թ.ա. 7-րդ դարում ուրարտական թագավոր Ռուսա Բ-ի (մ.թ.ա. 685-645) կողմից կառուցված Ումեշինի հայտնի ուրարտական ջրանցքի հետքերը, որը ոռոգել է Էջմիածնի և Զվարթնոցի այգիները:

Լիճը գտնվում է Շենգավիթ հնավայրի կողքին՝ Հրազդանի կիրճում, որն ինքնին բնակեցված է եղել անհիշելի ժամանակներից: 1966-1975 թվականներին Հարություն Մարտիրոսյանի գլխավորած հնագիտական պեղումների արդյունքում լճի աջ ափին գտնվող քարանձավում հայտնաբերվել են պալեոլիթի դարաշրջանի 100000-400000 տարվա վաղեմության վանակատի/օբսիդիանե գործիքներ, որոնք պատկանել են այնտեղ ապրող որսորդ-հավաքողներին: Պալեոլիթի դարաշրջանում այս տարածքում գործել է մի ամբողջ տնտեսություն, և պեղվել են նաև մարդկանց և կենդանիների ոսկորներ: Այս գտածոներից մի քանիսը այժմ պահվում են Երևանի պատմության թանգարանում: Սակայն քարանձավների միայն մեկ երրորդն է ուսումնասիրվել: Ջրի մակարդակի բարձրացման պատճառով հետագա ուսումնասիրությունը դադարեցվել է ու քարանձավի գաղտնիքները մեծ մասամբ չուսումնասիրված են մնացել: Քանի որ դրանք այժմ գտնվում են կամ լճի տակ, կամ հարևան Երևանում ԱՄՆ դեսպանատան տարածքում (դեսպանատան տարածքը զբաղեցնում է 90469 քառակուսի մետր (22 ակր) տարածք), դրանք հասանելի չեն հայ հնագետների և քարանձավագետների հետագա ուսումնասիրության համար:

2018 թվականին Երևանյան լիճն ուսումնասիրվել է ցիանոբակտերիաների և ցիանոտոքսինների առկայության համար: Ջրամբարում հայտնաբերված հիմնական տեսակները Microcystis, Dolichospermum և Planktothrix ցեղի ցիանոբակտերիաներն էին։

**1976 թվականի վթար**

1976 թվականի սեպտեմբերի 16-ի երեկոյան տեղի ունեցավ ողբերգական վթար։ 91 ուղևոր տեղափոխող տրոլեյբուսը Երևանի ջրամբարի ճանապարհային հատվածից ցատկեց մայթեզրից և ընկավ ջուրը։ Վթարն ուղեկցող գործոն է հանդիսացել նաև պատնեշի վրա պաշտպանիչ պարիսպների բացակայությունը։

Այդ օրը աշխարհի տասնմեկ-անգամյա ռեկորդակիր, աշխարհի 17 -անգամյա  չեմպիոն, Եվրոպայի 13-անգամյա չեմպիոն, սուզալողորդ Շավարշ Կարապետյանը լճի ափին մարզվում էր իր եղբոր՝ սուզալողորդ Կամո Կարապետյանի, իր թիմի անդամների և մարզչի հետ, երբ նա տեսավ խորտակվող տրոլեյբուսը։ Տրոլեյբուսը ընկել էր ջրամբարի հատակին՝ ափից մոտ 25 մետր հեռավորության և 10 մետր խորության վրա։ 23-ամյա Կարապետյանը սուզվեց տրոլեյբուսի մոտ, և լճի հատակից բարձրացող տիղմի պատճառով գրեթե զրոյական տեսանելիության պայմաններում, ոտքերով կոտրեց հետևի ապակին։ Տրոլեյբուսը տեղափոխում էր 92 մարդ, և Կարապետյանը գիտեր, որ քիչ ժամանակ ունի՝ յուրաքանչյուր փրկված մարդու համար մոտ 30-35 վայրկյան։ Շավարշ Կարապետյանը սուզվում էր լճի հատակը, մարդկանց դուրս էր բերում ջրից և հանձնում իր եղբորը՝ Կամո Կարապետյանին։ Այնուհետև Կամո Կարապետյանը փրկվածներին տեղափոխում էր  նավակների մոտ, այնտեղից էլ մարդկանց հասցնում էին ափ, որտեղ ջրփրկարանի աշխատողները և բժիշկները ցուցաբերում էին առաջին օգնությունը: Շավարշ Կարապետյանը ընդհանուր առմամբ 37 մարդու դուրս բերեց և փրկեց 22 կյանք։ Մյուսներին հաջողվեց ինքնուրույն հասնել ափ՝ Շավարշ Կարապետյանի կոտրված պատուհանից, ոմանք էլ դուրս բերվեցին փրկարարների օգնությամբ։ Սակայն 46 մարդ, այդ թվում՝ վարորդը, զոհվեցին։ Տրոլեյբուսը ջրի տակից հանվեց ընդամենը 45 րոպեում: Փրկարարական աշխատանքներին մասնակցել են ջրփրկայանի աշխատողները, լճում մարզվող բայդարկայի եւ կանոէի թիրավարողները, շտապ օգնության բժիշկները։

Շավարշ Կարապետյանը հիվանդացավ թոքաբորբով և սեպսիսով, հիվանդության հետագա բարդացումները խանգարեցին Կարապետյանին շարունակել իր մարզական կարիերան։

## Պատկերասրահ

File:Երևանյան լիճ (Gor Navoyan).jpg|thumb|
File:Երևանյան լիճ 01 (Gor Navoyan).jpg|thumb|
File:Երևանյան լիճ 02 (Gor Navoyan).jpg|thumb|
Yerevan Lake 01.jpg|
Zangu-Yerevan lake 02.jpg|


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*

Կատեգորիա:Հայաստանի լճեր
Կատեգորիա:Ջրամբարներ այբբենական կարգով