ԱՄՆ-ի պատմություն (1964-1980)

**ԱՄՆ-ի պատմությունը 1964 թվականից 1980 թվականներին** ներառում է երկրի տնտեսության կտրուկ փոփոխություններ, բարգավաճման շրջանի ավարտ և 1970-ականների խորը տնտեսական ճգնաժամ, միջազգային տնտեսական մրցակցության սրացում, նավթի և այլ ապրանքների գների կտրուկ աճ։ Քաղաքական կյանքում գագաթնակետին է հասնում ԱՄՆ-ում սևամորթների քաղաքացիական իրավունքների շարժումը, և ավարտվում է Վիետնամի պատերազմը, սառը պատերազմում տեղի է ունենում լիցքաթափում, ԱՄՆ-ն առաջ է անցնում տիեզերական մրցավազքում՝ իր տիեզերագնացներին վայրէջք կատարելով Լուսնի վրա։ Այս դարաշրջանում Ամերիկայում սրվում է սերունդների հակամարտությունը, տեղի է ունենում սեռական հեղափոխություն, տարածվում է թմրանյութերի օգտագործումը։ Շրջանը ավարտվում է նախագահի պաշտոնում Ռոնալդ Ռեյգանի ընտրությամբ, որով բացվում է «Ռեյգանի դարաշրջանը»։

## Ազատականացում
Եթե 1950-ականները քաղաքական պահպանողականության ժամանակաշրջան էին, ապա 1960-ականները պատմության մեջ մտան որպես Ամերիկայի ազատականացման ժամանակաշրջան։ Նախագահ Ջոնսոնի իշխանության գալուց հետո ԱՄՆ-ում վերացվում է ռասայական տարանջատումը, ապահովվում են գունավոր բնակչության քաղաքացիական իրավունքները, ընդլայնվում են սոցիալական ապահովության և կրթության պետական ծրագրերը բոլոր մակարդակներում, սուբսիդավորվում են շրջակա միջավայրի պահպանության նոր ծրագրերը, մարդասիրական նախագծերը և արվեստի գործերը, ինչպես նաև աղքատության վերացման մի շարք ծրագրեր։ Ժամանակակից պատմաբանները կարծում են, որ սա տնտեսական և սոցիալական արդարության նոր տեսլականի ժամանակաշրջան էր, որն իր քաղաքական գունավորմամբ հակակոմունիստական է և ընդհանրապես առանց արմատականության կամ նույնիսկ ԱՄՆ-ի համար ավանդական մոնոպոլիզմի դեմ արշավների, որոնք հիմնված էին քեյնսյան տեսության վրա՝ պետական բյուջեից կրթության, առողջապահության, կենսաթոշակային ծառայությունների և բնակարանաշինության ֆինանսավորման համար, որպեսզի միաժամանակ խթանեն տնտեսության աճը։ Ջոնսոնի նախաձեռնած Մեծ հասարակության կառուցման ծրագրերը շարունակվեցին նրա իրավահաջորդ Ռիչարդ Նիքսոնի կողմից. պահպանողականների արձագանքը հետևեց միայն 1980 թվականին Ռոնալդ Ռեյգանի ընտրությունից հետո։

### Քաղաքացիական իրավունքների շարժում

1960-ականները հայտնի են որպես սոցիալական լարվածության, փողոցային բողոքների, ցույցերի և բախումների, հակապատերազմական ելույթների և հակամշակութային հեղափոխության ժամանակաշրջան։ Աֆրոամերիկացի երիտասարդները փողոց են դուրս եկել Մարտին Լյութեր Քինգի, գունավոր բնակչության առաջընթացի խթանման ազգային ասոցիացիայի և այլ զանգվածային կազմակերպությունների կոչով։ Մարտին Լյութեր Քինգը ոչ միայն ականավոր խոսնակ էր, այլև հմտորեն օգտագործում էր լրատվամիջոցները՝ իր կողմնակիցների ոչ բռնի ելույթների հակառակորդների դաժան հարձակումները ցույց տալու և լրատվական ալիքների հեռուստադիտողների համակրանքը խթանելու համար։ Այս մարտավարությունը հետագայում լայնորեն կիրառվեց նաև այլ փոքրամասնությունների կողմից, ինչպիսիք են ֆեմինիստները և համասեռամոլները (1969-1972 թվականներ), որոնք նաև արշավներ էին կազմակերպում ԶԼՄ-ների ներգրավմամբ՝ հասարակական կարծիքի վրա ազդելու համար, ինչպես նաև դատական գործընթացներ էին նախաձեռնում իշխանությունների քաղաքականությունը փոխելու համար։

Հասարակական կարծիքի վրա ուժեղ տպավորություն թողեց նաև Ջոն Քենեդու սպանությունը, որի՝ գունավոր փոքրամասնությունների նկատմամբ վերաբերմունքն ազատականացնելու մտադրությունն իրականացրեց նրա փոխնախագահ և իրավահաջորդ Լինդոն Ջոնսոնը՝ ընդունելով մի շարք օրենքներ ընդհանրապես քաղաքացիական իրավունքների և հատկապես ընտրական իրավունքների ապահովման վերաբերյալ։ Չորս տարվա ընթացքում հարավային շրջաններում ընտրություններին մասնակցող ընտրողների թիվը կրկնապատկվել է։

### Աղքատության դեմ պայքար
Մեծ հասարակություն կառուցելու սոցիալական ծրագրերի հիմնական նպատակներն էին աղքատության և ռասայական խտրականության վերացումը։ Դաշնային ծրագրերը նախատեսում էին ֆինանսավորում կրթության, առողջապահության, քաղաքային բարեկարգման և հասարակական տրանսպորտի համար։ Իրենց ոգով և ուղղվածությամբ դրանք հիշեցնում էին նախագահ Ֆրանկլին Ռուզվելտի նոր գործարքի ծրագրերը։ Դրանցից ամենամեծը եղել են մինչ այժմ գործող Մեդիքեյր (տարեցների անվճար բժշկական սպասարկում) և Մեդիքեյդ (աղքատության պետական նպաստ) ծրագրերը։

### Սերունդների բախում և հակամշակույթ
1960-ականներին շատ երիտասարդներ բացահայտորեն դեմ էին սոցիալական նորմերին և ավագ սերնդի պահպանողականությունը, ընդդեմ Վիետնամի պատերազմի և ընդհանրապես սառը պատերազմի։ Սեռական հեղափոխության և քաղաքացիական իրավունքների շարժման ալիքի վրա աշխուժացել են նաև ֆեմինիզմն ու էնվայրոնմենտալիզմը։ Ի հայտ եկավ բողոքական երիտասարդական նորաձևություն՝ տղամարդկանց երկար մազերով սանրվածքներից մինչև ռոք երաժշտության սիրահարվածություն։ Հիպի մշակույթն իր դիտավորյալ խաղաղությամբ, համընդհանուր սիրով և ազատությամբ միացավ հիմնական հոսքին։ Սիրո ամառ 1967-ին հիպպիները ամբողջ Ամերիկայում ստեղծեցին սոցիալական հարաբերությունների նոր եզակի նմուշ, որում նախկինում անծանոթ մարդիկ հեշտությամբ համախմբվում էին ընդհանուր ենթամշակույթի հիման վրա։ Տարածվել է փսիխոդելիկների օգտագործումը, ինչպիսիք են մարիխուանան, փսիխոդելիան և ժողովրդական ռոքը՝ որպես մշակութային երևույթներ։ Երիտասարդների բողոքի ամենակարևոր ակցիաները 1967 թվականի հոկտեմբերին «Պենտագոնի արշավն» էին և 1968 թվականի օգոստոսին Չիկագոյում ԱՄՆ դեմոկրատական կուսակցության համագումարի ժամանակ բողոքի ցույցերը։ 1969 թվականի օգոստոսին Վուդսթոք փառատոնը դարձավ հիպպիների դարաշրջանի խորհրդանիշ։

## Տիեզերական մրցավազքի ավարտ
[thumb|right|[Բազ Օլդրինը լուսնի վրա, 1969 թվական]]
1957 թվականին «Սպուտնիկ 1»-ի գործարկումից ի վեր ԱՄՆ-ը փորձեց հետևել ԽՍՀՄ-ին արտաքին տարածության զարգացման գործում։ 1961 թվականին Յուրի Գագարինի թռիչքից հետո նախագահ Քենեդին ուրվագծեց ՆԱՍԱ-ի ռևանշի ուղիները՝ խոստանալով, որ ամերիկացիները պետք է առաջինը լինեն Լուսնի վրա մինչև տասնամյակի ավարտը։ Ջեմինի ծրագրով թռիչքները սկսվել են 1965-66 թվականներին։ Դրան հաջորդել Է Ապոլոն ծրագիրը։ Չնայած «Ապոլոն 1»-ի անձնակազմի ողբերգական մահվանը, թռիչքները շարունակվեցին, և 1969 թվականին «Ապոլոն 11» նավի մարդիկ առաջին անգամ հասան Լուսին։

ԽՍՀՄ-ն այդ ժամանակ կենտրոնացավ ուղեծրային կայանների կառուցման վրա, որոնցից առաջինը «Սալյուտ 1» կայանն էր (1971)։ ԱՄՆ-ի «Սքայլաբ» նմանատիպ կայանը ուղեծիր է դուրս եկել 1973 թվականին։ ԽՍՀՄ-ի և ԱՄՆ-ի միջև հարաբերությունները ժամանակավորապես բարելավվեցին, և երկու գերտերությունները մրցակցությունից անցան տիեզերքում համագործակցության։ 1975 թվականին «Սոյուզ-Ապոլոն» ծրագրով տեղի ունեցավ ամերիկացիների և ռուսների առաջին համատեղ թռիչքը։

## Վիետնամի պատերազմ

[220px|thumb|right|[Զանգվածային սպանություն Սոնգմիում, լուսանկարը՝ Ռոնալդ Հաբերլիի, 1968 թվական]]
Զսպման ռազմավարությունը նախատեսում էր դիմակայել կոմունիզմի ընդլայնմանը, որտեղ էլ որ այն տեղի ունենար, և կոմունիստները հաջողության հասան հիմնականում այնտեղ, որտեղ ԱՄՆ դաշնակիցների դիրքերը թույլ էին։ Նախագահ Ջոնսոնը փորձեց ուշադրությունը կենտրոնացնել Ամերիկայի ներքին խնդիրների վրա և ուշադրություն չդարձնել Վիետնամում իր վարած պատերազմին։ Նրա խորհրդականները լավատեսություն չէին տածում այդ պատերազմի հեռանկարների վերաբերյալ, և Ջոնսոնը վախենում էր այն հարցերից, թե ինչու ԱՄՆ-ը չի կարող հաղթանակ տանել Բարրի Գոլդուոթերի օրինակով։

Պատերազմի էսկալացիան հնարավոր դարձավ Կոնգրեսի կողմից 1964 թվականին Տոնկինի բանաձևի ընդունումից հետո, որն ընդունվել էր Տոնկինի ծոցում ամերիկյան նավերի վրա ենթադրաբար հարձակումներից հետո, որոնց համար մեղադրվում էին Հյուսիսային Վիետնամի զինված ուժերը։ 1968 թվականին ամերիկացիները օգնեցին Հարավային Վիետնամի բանակին հետ մղել կոմունիստների Տետական հարձակումը, բայց նախագահ Ջոնսոնի համար դա վտանգավոր էր ոչ այնքան ռազմական, որքան քարոզչական առումով։ Ամերիկացիների ուշադրությունը սևեռվել է հեռավոր օտար երկրում մնալու իրենց բանակի անպտուղ փորձերի վրա։ Հանրապետականները, այդ թվում՝ Կալիֆոռնիայի նահանգապետ Ռոնալդ Ռեյգանը, սկսեցին պահանջել կամ հաղթանակ կամ զորքերի դուրսբերում, իսկ ձախերը ուղղակիորեն հանդես եկան Վիետնամից ամերիկյան զորքերի ամբողջական դուրսբերման օգտին։

### Հակապատերազմական շարժում
Վիետնամի պատերազմի դեմ ամերիկյան շարժումը սկսվել է դեռևս 1964 թվականին։ դրա մասնակիցների մի մասը հանդես էր գալիս բարոյականության դիրքերից, մի մասը՝ Վիետնամի գունավոր բնակիչների հետ համերաշխությունից։ Հատկապես սուր էին Ամերիկայի գունավոր բնակչության ելույթները 1968 թվականին՝ Մարտին Լյութեր Քինգի սպանությունից հետո։ Մի մասը, հատկապես էլիտար համալսարանների ուսանողները, չէին ցանկանում ծառայել բանակում, մի մասը վերաբերում էր նոր ձախերին։ Պատերազմի իրադարձությունների լուսաբանման և հասարակական կարծիքի ձևավորման գործում աննախադեպ դեր են խաղացել լրատվամիջոցները։ Այս պատերազմը կոչվում էր առաջին հեռուստատեսային պատերազմ։

### 1968 թվականը և դեմոկրատական կուսակցության պառակտումը
1968 թվականին նախագահ Ջոնսոնի կողմնակիցների կոալիցիան, որը նրան իշխանության բերեց, փլուզվեց։ Լիբերալ հանրապետականները վերադարձան իրենց կուսակցության շարքերը և ընտրություններում աջակցեցին Նիքսոնին։ Սպիտակ հարավցիների մեծ մասը պաշտպանում էր Ջորջ Ուոլասի թեկնածությունը։ Աֆրոամերիկացիները, ուսանողները և մտավորականները դարձան Ջոնսոնի և նրա քաղաքականության անհաշտ հակառակորդները և հակված էին սենատոր Եվգենի Մաքքարթիի թեկնածությանը, որը դեմ էր Վիետնամի պատերազմին։ Զրկվելով անգամ սեփական կուսակցության աջակցությունից՝ Ջոնսոնը որոշեց դուրս գալ մրցապայքարից։ Նրա փոխարեն Ռոբերտ Քենեդին սկսեց հավակնել նախագահի աթոռին, բայց 1968 թվականի հունիսի 5-ին՝ Մարտին Լյութեր Քինգի սպանությունից անմիջապես հետո, նա նույնպես սպանվեց։

Դեմոկրատական կուսակցության նախընտրական հավաքը Չիկագոյում ուղեկցվել է հզոր հակապատերազմական ցույցերով։ Կուսակցությունը պառակտվեց, և նրա կողմից առաջադրված նախագահի թեկնածու գործող փոխնախագահ Համֆրին, որն ընդհանուր առմամբ պաշտպանում էր Ջոնսոնի քաղաքականությունը, այդ թվում՝ պատերազմի վերաբերյալ, լայն աջակցություն չէր վայելում նույնիսկ սեփական կուսակցությունում։ Նրա հիմնական հակառակորդը՝ հանրապետական Ռիչարդ Նիքսոնը, դիմում էր նրանց, ում ինքն էր անվանում «լուռ մեծամասնություն». միջին վիճակագրական ամերիկացուն, ով չէր սիրում հիպիի հակամշակույթը։ Ինչ վերաբերում Է Վիետնամին, Նիքսոնը ընտրողներին խոստացավ «խաղաղություն պատվով»։ Ընտրություններում հաղթելուց հետո նա առաջարկեց ռազմավարություն, որը կոչվում էր Նիքսոնի դոկտրինա, ըստ որի կոմունիզմին դիմակայելու ԱՄՆ ջանքերը սահմանափակվում էին ամերիկյան շահերով, իսկ տեղական պատերազմների հիմնական ծանրությունը տեղափոխվում էր տվյալ տարածաշրջանում ԱՄՆ դաշնակիցների ուսերին։ Այս դոկտրինի համաձայն՝ ԱՄՆ-ը կարող էր սկսել իր զորքերի դուրսբերումը Վիետնամից՝ չսպասելով պատերազմի ավարտին։

## Նիքսոնի վարչակազմը (1969-1974)
220px|right|thumb|Նախագահ Նիքսոն

Ներքին քաղաքականության մեջ Նիքսոնը, ընդհանուր առմամբ, հավատարիմ էր լիբերալիզմին, ներառյալ առողջապահության աջակցության, կենսաթոշակային, շրջակա միջավայրի պահպանության, արվեստի և հումանիտար նախագծերի աջակցության վերաբերյալ։ Հարկերը մնացին բարձր, ինչպես նոր գործարքի դարաշրջանում, և պետությունը դեռ կարգավորում էր տնտեսական գործունեությունը։ Նիքսոնը հրաժարվեց դոլարը ոսկով ապահովելուց և նույնիսկ կարճ ժամանակով պետական նվերահսկողություն մտցրեց գների և աշխատավարձերի մակարդակի վրա։

Արտաքին քաղաքականությունը Նիքսոնը վերակողմնորոշեց կոմունիզմը զսպելու քաղաքականությունից դեպի ԽՍՀՄ-ի և Չինաստանի հետ հարաբերությունների լիցքաթափում՝ խաղալով նրանց փոխադարձ հակասությունների վրա։ 1972 թվականին նա այցելել է Չինաստան, որի հետ Կորեական պատերազմից հետո ԱՄՆ-ը պահպանել է թշնամական հարաբերությունները։ Նիքսոնն անձամբ լավ հարաբերություններ էր պահպանում Չիանգ Կայշիի հետ, բայց, այնուամենայնիվ, գնաց բանակցությունների Մաո Ցզեդունի հետ, քանի որ և ԱՄՆ-ը, և ՉԺՀ-ն թշնամանում էին ԽՍՀՄ-ի հետ և փնտրում էին մերձեցում՝ ընդհանուր հակառակորդին թուլացնելու համար։ Մյուս կողմից, Չինաստան կատարած այցից հետո Նիքսոնը եկավ Մոսկվա, որտեղ սովետական երկրի ղեկավար Լ. Բրեժնևի հետ միասին ստորագրեց պայմանագիր։

Լիցքաթափումը երկու գերտերություններին էլ պետք էր ոչ միայն քաղաքական, այլև տնտեսական տեսանկյունից։ Սպառազինությունների մրցավազքը սպառեց ինչպես ԽՍՀՄ-ը, այնպես էլ ԱՄՆ-ը։ 1970-ականներին Ամերիկայում սկսվեց նոր տնտեսական ճգնաժամ, և ԽՍՀՄ-ի հետ հարաբերությունների հաստատումը սառը պատերազմում անհրաժեշտ հանգստություն ապահովեց ԱՄՆ-ին։

Նախքան ամերիկյան զորքերը Հնդկաչինայից դուրս բերելը (1971), Նիքսոնը փորձեց ուժեղացնել Հարավային Վիետնամի բանակը, և 1973 թվականին ստորագրվեց Փարիզի խաղաղության համաձայնագիրը։ Նիքսոնը նաև խոստացավ կրկին զորքեր մտցնել Հյուսիսային Վիետնամի հարձակման դեպքում, բայց 1974 թվականին նրա հրաժարականից հետո ոչ ոք չկար, որ կատարի այդ խոստումները, իսկ 1975 թվականին Սայգոնը գրավվեց Հյուսիսային Վիետնամական զորքերի կողմից։ ԱՄՆ-ն օգնեց շատ վիետնամցիների փախչել, մոտ մեկ միլիոն փախստականներ ի վերջո հայտնվեցին Ամերիկայում։ «Վիետնամական սինդրոմը» այս պատերազմից հետո երկար ժամանակ խանգարում էր ամերիկյան իշխանություններին ռազմական գործողություններ իրականացնել այլուր, և զսպման ռազմավարությունն ավարտվեց։

Նույնիսկ 1970 թվականին զորքերի դուրսբերումից առաջ ԱՄՆ-ում հակապատերազմական ելույթներն ուղեկցվում էին փողոցային բախումներով։ Ազգային գվարդիան գնդակահարեց ուսանողական ցույցերը, ինչը գործնականում կաթվածահար արեց ամերիկյան բարձրագույն կրթության համակարգը։ Այնուամենայնիվ, 1972 թվականին Նիքսոնը ընտրություններում համոզիչ հաղթանակ տարավ լիբերալ և հակապատերազմական ակտիվիստ Ջորջ Մակգովերնի նկատմամբ։ 1974 թվականին, երբ բացահայտվեցին Նիքսոնի թիմի հակասահմանադրական գործունեության մանրամասները Մակգովերնի ընտրական շտաբի հետ առճակատման մեջ, սկսվեց Ուոթերգեյթյան սկանդալը, և նախագահը ստիպված եղավ վաղաժամկետ հրաժարական տալ։

## 1970-ականների ճգնաժամ
### Ստագֆլյացիա
Երբ 1964 թվականին նախագահ Ջոնսոնը Կոնգրեսին համոզում էր կրճատել հարկերը, նա պետական բյուջեից մեծ գումարներ էր հատկացնում սոցիալական ծրագրերը և Վիետնամի պատերազմը ֆինանսավորելու համար։ Թեև պետական բյուջեի փոքր դեֆիցիտը և ազգային արժույթի աստիճանական արժեզրկումը բարենպաստ էին տնտեսության համար, գնաճը սկսեց կտրուկ իջնել։ Միևնույն ժամանակ, համաշխարհային առևտրում ԱՄՆ-ի գերակայությունը սկսեց անհետանալ, ինչպես նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո հաստատված տնտեսության, աշխարհաքաղաքականության, առևտրի, տեխնոլոգիաների և մշակույթի մեջ նրա գլոբալ գերակայությունը։

1945 թվականից ի վեր Ամերիկան անսահմանափակ մուտք ուներ հումքի աղբյուրներ և շուկաներ իր ապրանքների համար ամբողջ աշխարհում։ Այս դարաշրջանում Եվրոպայի կործանման պատճառով ԱՄՆ-ում արտադրվում էր աշխարհի բոլոր արդյունաբերական ապրանքների մոտ մեկ երրորդը։ Բայց 1960-ականներին ոչ միայն զարգացած, այլև զարգացող երրորդ աշխարհի երկրները սկսեցին մրցել ԱՄՆ-ի հետ տնտեսության մեջ և բարձրացնել իրենց հումքի գները։ Ճապոնական և եվրոպական մեքենաները, պողպատը, էլեկտրոնիկան և այլ բարձր տեխնոլոգիական ապրանքները հաջողությամբ մրցակցում էին ամերիկյան մեքենաների հետ ոչ միայն արտերկրում, այլև ԱՄՆ ներքին շուկայում։

Դա առաջացրել է միաժամանակ գների աճ և ամերիկյան արտադրողների ավերածությունների ալիք։ Նախագահ Նիքսոնը խոստացավ հաղթահարել տնտեսական դժվարությունները հարկերի բարձրացման և դաշնային կառավարության ծախսերի կրճատման միջոցով, բայց Կոնգրեսը դեմ էր նրա ծրագրերին։ Այն ժամանակ Նիքսոնը փորձեց լուծել խնդիրները դոլարի փոխարժեքի մանիպուլյացիայի միջոցով։ Նրա կարգադրությամբ Դաշնային պահուստային համակարգը նվազեցրել է ամերիկյան արժույթի քանակը՝ բարձրացնելով վարկերի տոկոսադրույքը, սակայն դա չապահովռեց ակնկալվող արդյունքը։

Գների մակարդակը շարունակում էր աճել և Նիքսոնի նախագահության առաջին երկու տարիներին աճել է 15 %-ով։ Այնուհետև 1971 թվականին Նիքսոնը հայտարարեց դոլարի ոսկու փոխարկումը դադարեցնելու մասին, ինչը հանգեցրեց Բրետոն-Վուդսյան համակարգի ճգնաժամին և դոլարի հետագա արժեզրկմանը։ Դա օգնեց աշխուժացնել ամերիկյան ապրանքների արտահանումը, ներմուծվող հումքի և այլ ապրանքների համար էլ ավելի թանկացան։ Բացի այդ, Նիքսոնը նույն 1971 թվականին 90 օրով սառեցրեց ԱՄՆ-ում գների և աշխատավարձերի մակարդակը, այնուհետև դրանք դրեց հատուկ դաշնային գործակալության վերահսկողության տակ։

Գնաճը փոքր-ինչ դանդաղեց, բայց գործազրկությունը սկսեց աճել։ Արտադրության կրճատումը դադարեցնելու համար Նիքսոնը կրկին հանեց գների և աշխատավարձերի մակարդակի սահմանափակումները՝ առաջացնելով գնաճի նոր փուլ։ Գնաճային ճնշումները հանգեցրել են տնտեսական քաղաքականության փոփոխության։ 1930-ականների մեծ ճգնաժամից սկսած՝ տնտեսական անկման և բարձր գործազրկության ժամանակաշրջաններով, նրանք պայքարում էին կառավարության ծախսերի աճի կամ հարկային բեռի իջեցման միջոցով, ինչը պետք է վերակենդանացներ պահանջարկը։

1970-ականներին գների աճը, հատկապես էներգակիրների համար, վախ առաջացրեց գնաճից, և կառավարությունը փորձեց սահմանափակել պետական բյուջեի ծախսերը, այլ ոչ թե ավելացնել դրանք։ Նիքսոնի վարչակազմի հակասական միջոցառումները ծնեցին 1970-ականների ճգնաժամը, և ամերիկյան ազգի աճող կասկածները նրա տնտեսական բարեկեցության վերաբերյալ։

### 1973 թվականի նավթային ճգնաժամ

thumb|220px|right|Բենզալցակայանի հերթ, 1979 թվականի հունիս, Մերիլենդ նահանգ
Տնտեսական իրավիճակն էլ ավելի սրեց Նավթ արտահանող երկրների կազմակերպության որոշմամբ՝ դադարեցնել իր նավթի արտահանումը այն երկրներին, որոնք աջակցում էին Իսրայելին արաբա-իսրայելական պատերազմում, որոնց թվում էր նաև ԱՄՆ-ը։ Չնայած Նավթ արտահանող երկրների մի մասը շարունակում էր նավթ արտահանել համաշխարհային շուկա, դրա գներն աճեցին չորս անգամ կամ ավելի։ Քանի որ ամերիկյան միջին խավը, որն այդ ժամանակ բնակություն էր հաստատել արվարձաններում, մեծապես կախված էր իր մեքենաներից և բենզինի գներից, դա ցնցում առաջացրեց ԱՄՆ-ում։ Բենզալցակայաններում երկար հերթեր են գոյացել, խանութների, հաստատությունների և գործարանների մի մասը փակվել կամ կրճատվել է աշխատանքի ժամանակը, որոնք կախված էին նավթից, որն օգտագործվում էր Ինչպես որպես վառելիք, այնպես էլ հումք։ Սա գործազրկության նոր ալիք առաջացրեց։

[thumb|220px|Բենզալցակայանների մի մասը փակվել է 1970-ականներին, իսկ դրանց տարածքները հետագայում օգտագործվել են այլ նպատակներով։ Լուսանկարում [Վաշինգտոն (նահանգ)|Վաշինգտոն նահանգում նախկին բենզալցակայանն է, որը վերածվել է աղոթատան:]]
Դաշնային կառավարությունը նոր խնդիրներին պատասխանեց մեքենաների արագության վերին սահմանի ներդրմամբ (88 կմ/ժամ), ֆինանսների նախարար Ուիլյամ Սայմոնի նշանակմամբ «էներգետիկ թագավոր», այսինքն՝ պատասխանատու կառավարության էներգետիկ քաղաքականության ձևավորման համար, իսկ 1977 թվականին ստեղծվեց հատուկ էներգետիկայի դեպարտամենտ և ստեղծվեց ԱՄՆ նավթի ռազմավարական պահուստը։ Բացի այդ, խիստ վերահսկողություն է սահմանվել երկրի ներսում գների մակարդակի նկատմամբ։ Մասնավորապես, արգելվում էր բարձրացնել նավթի գներն այնտեղ, որտեղ այն նախկինում արդյունահանվում էր։ Բարձր գները կարող էին կիրառվել միայն նոր հետազոտված նավթի վրա։ Բենզալցակայաններում սահմանափակումներ են մտցվել, հնարավոր է դարձել լիցքավորել միայն հատուկ կտրոնով կամ միայն ամսվա զույգ կամ կենտ օրերին՝ կախված մեքենայի համարի վերջին թվից (զույգ կամ կենտ)։

Էներգետիկ ճգնաժամը զգալի փոփոխություններ է առաջացրել ավտոմոբիլային արդյունաբերության մեջ։ Ավտոկոնցեռնների մեծ դեթրոյթյան եռյակը ստիպված էր վերակողմնորոշվել դեպի ավելի տնտեսող մեքենաների թողարկում։ Բենզինի սպառումը նվազեցնելու համար մեքենաները դարձել են շատ ավելի թեթև և փոքր չափերով։ Ավտոարշավները կորցրեցին ժողովրդականությունը, և նույնիսկ NASCAR-ը կրճատեց մրցավազքի հեռավորությունը իր մրցումներում, իսկ Ինդիանապոլիսի 500 մղոնը կրճատեց մարզումների և որակավորման վազքի տևողությունը։

Ավտոմոբիլային ճգնաժամը խորացրեց մեքենաշինության և ԱՄՆ-ի ամբողջ ծանր արդյունաբերության ընդհանուր ճգնաժամը։ Արտադրության զանգվածային կրճատումների արդյունքում ամերիկյան հյուսիս-արևելքի արդյունաբերական քաղաքները, որոնք նախկինում ամերիկյան արդյունաբերության լեռնաշղթան էին, ընկել էին ամայության և ավերածությունների մեջ, իսկ նախկին արդյունաբերական գոտին կոչվում էր Ամերիկայի ժանգոտ գոտի։

## Ֆորդի և Քարթերի վարչակազմեր

Նիքսոնի հրաժարականից հետո նրա պաշտոնը կարճ ժամանակով զբաղեցրեց փոխնախագահ Ջերալդ Ֆորդը։ Նա ամերիկացիներին խնդրեց աջակցել իրեն՝ պատճառաբանելով, որ «երկար ազգային մղձավանջը վերջապես ավարտվել է»։ Նրա վարչակազմն անզգուշորեն հետևում էր Հարավային Վիետնամի փլուզմանը, որից հետո Կոնգրեսը որոշում կայացրեց դադարեցնել ցանկացած օգնություն Վիետնամին, որը գտնվում էր կոմունիստների տիրապետության տակ։ Տնտեսական ճգնաժամը հաղթահարելու Ֆորդի փորձերը հաջողություն չունեցան։ Համաներման և Նիքսոնի նկատմամբ հետաքննությունը դադարեցնելու մասին նրա որոշումը հակասական արձագանք առաջացրեց հասարակական կարծիքի կողմից և կրկին ամրապնդեց դեմոկրատների դիրքերը՝ լիբերալներին կասկած ներշնչելով ԿՀՎ-ի և զինվորականների նկատմամբ։

1976 թվականի նախագահական ընտրություններում հանրապետականները պարտվեցին դեմոկրատական կուսակցության թեկնածու Ջորջիայի նախկին նահանգապետ Ջիմի Քարթերին, որը քաղաքացիական պատերազմից հետո առաջին նախագահն էր ամերիկյան հարավից։ Ինչպես այն ժամանակ, այնպես էլ նախագահական ընտրություններից հետո նա գործել է որպես պոպուլիստ՝ ուշադրություն հրավիրելով ինքնակառավարման խթանողին և քարոզչության էներգախնայողության վևա։ Բացի այդ, նրա նախագահության ընթացքում իշխանության մարմիններում հայտնվել են ռեկորդային թվով կանայք և փոքրամասնություններ։ Հակառակ իր նախընտրական խոստումներին, Քարթերը չկարողացավ իրականացնել առողջապահության և հարկային բարեփոխումներ, բայց ընդլայնեց Ալյասկայի ազգային պարկը։ Այն ամենը, ինչ Քարթերին հաջողվեց անել տնտեսական ճգնաժամի դեմ պայքարելու համար, ամերիկացի ժողովրդին մեղադրել անկման և հոռետեսության մեջ։ Նա չկարողացավ բարձրացնել ազգային ոգին, և կորցրեց իր հեղինակությունն ու ժողովրդականությունը։

Արտաքին քաղաքականության մեջ Նախագահ Քարթերն ավելի հաջողակ էր։ Նրա միջնորդությամբ կնքվեցին Քեմփ Դեյվիդի համաձայնագրերը և խաղաղությունը Իսրայելի և Եգիպտոսի միջև, լիակատար դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվեցին ՉԺՀ-ի հետ և ստորագրվեց ԽՍՀՄ-ի հետ համաձայնագիրը։ Քարթերը հատուկ ուշադրություն է դարձրել ամբողջ աշխարհում մարդու իրավունքներին, որոնք դրվել են նրա արտաքին քաղաքականության կենտրոնում։ Սակայն Իրանի Իսլամական հեղափոխությունից հետո Քարթերը թույլ է տվել նախկին շահ Մոհամմադ Ռեզա Փահլավիին բուժման նպատակով ժամանել ԱՄՆ։ Նրան դատավարության համար հայրենիք վերադարձնելու համար Իրանում ծայրահեղականները պատանդ են վերցրել ամերիկացի դեսպաններին և նրանց պահել 444 օր։ Զինվորականների օգնությամբ պատանդներին ազատելու փորձը ձախողվեց, ինչը վերջնականապես խարխլեց Քարթերի վարչակազմի հեղինակությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն
Կատեգորիա:Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ