Արդյունաբերական հարաբերություններ

**Արդյունաբերական հարաբերություններ** (), աշխատանքային, այսինքն գործատուների և աշխատողների, արհմիությունների, գործատուների և պետության միջև հարաբերությունների կարգավորող բազմապրոֆիլ ոլորտ։

Այս հարաբերությունների նոր անվանումը՝ «աշխատանքային հարաբերություններ», ավելի առաջնահերթություն է ստանում, քանի որ «արդյունաբերական հարաբերությունները» հաճախ ուներ ավելի նեղ իմաստներ: Այնուամենայնիվ, արդյունաբերական հարաբերությունները հաճախ վերաբերում են աշխատանքային հարաբերություններին ամենալայն իմաստով, ներառյալ «ոչ արդյունաբերական» աշխատանքային հարաբերությունները:

## Ընդհանուր ակնարկ

Արդյունաբերական հարաբերություններն ուսումնասիրում են տարբեր աշխատանքային իրավիճակներ։ Սակայն, ըստ Բրյուս Է. Քաուֆմանի․

Այս ոլորտը սկզբնավորվել է ԱՄՆ-ում 19-րդ դարի վերջին և ձևավորվել որպես առանձին գիտակարգ։ Այնուամենայնիվ, արդյունաբերական հարաբերությունները հիմնականում դիտարկվում են որպես առանձին ուսումնասիրման ոլորտ միայն անգլախոս երկրներում և չունեն ուղիղ համարժեքություն մայրցամաքային Եվրոպայում։ Վերջին շրջանում արդյունաբերական հարաբերությունների ոլորտն անկում է ապրում՝ համընթաց արհմիությունների նշանակության նվազմանը, ինչպես նաև բիզնես դպրոցներում մարդկային ռեսուրսների կառավարման մոդելի նկատմամբ աճող նախապատվությանը։

Արդյունաբերական հարաբերությունները երեք կողմ ունեն՝ գիտական զարգացում, խնդիրների լուծում և բարոյական։ Գիտական զարգացման տեսանկյունից այն հասարակական գիտությունների մաս է կազմում և նպատակ ունի բարձրորակ ու խիստ գիտական հետազոտությունների միջոցով հասկանալու աշխատանքային հարաբերությունները և դրանց ինստիտուտները։ Այս իմաստով արդյունաբերական հարաբերությունների գիտական ուսումնասիրությունները հատվում են աշխատաշուկայի տնտեսագիտության, արդյունաբերական սոցիոլոգիայի, աշխատանքի և սոցիալական պատմության, մարդկային ռեսուրսների կառավարման, քաղաքագիտության, իրավագիտության և այլ ոլորտների հետ։

Արդյունաբերական հարաբերություններում գիտական ուսումնասիրությունները ենթադրում են, որ աշխատաշուկաները կատարյալ մրցակցային չեն, և, ի տարբերություն հիմնական տնտեսական տեսության, գործատուներն ավելի մեծ բանակցային ուժ ունեն, քան աշխատողները։ Այս ուսումնասիրությունները նաև ենթադրում են, որ գործատուների և աշխատողների միջև առկա են որոշակի շահերի բախումներ (օրինակ՝ բարձր աշխատավարձեր ընդդեմ բարձր շահույթի), ուստի, ի տարբերություն մարդկային ռեսուրսների կառավարման և կազմակերպական վարքագծի ուսումնասիրությունների, հակամարտությունը դիտարկվում է որպես աշխատանքային հարաբերությունների բնական բաղադրիչ։ Արդյունաբերական հարաբերությունների մասնագետները հաճախ ուսումնասիրում են բազմազան ինստիտուցիոնալ մեխանիզմներ, որոնք ձևավորում են աշխատանքային հարաբերությունները՝ սկսած աշխատավայրում գործող նորմերից և իշխանական կառուցվածքներից, աշխատողների ձայնի մեխանիզմներից, կոլեկտիվ բանակցությունների համակարգերից մինչև պետական քաղաքականության տարբեր մակարդակներ և աշխատանքային օրենսդրություն, ինչպես նաև կապիտալիզմի տարբեր տեսակները (օրինակ՝ կորպորատիզմ, սոցիալական ժողովրդավարություն, նեոլիբերալիզմ)։

Երբ աշխատաշուկաները դիտարկվում են որպես անկատար, և երբ աշխատանքային հարաբերություններում շահերի բախում կա, չի կարելի հույս դնել միայն շուկայական մեխանիզմների կամ ղեկավարների վրա՝ աշխատողների շահերը պաշտպանելու համար։ Ծայրահեղ դեպքերում դա կարող է հանգեցնել աշխատողների շահագործման։ Հետևաբար, արդյունաբերական հարաբերությունների մասնագետներն աջակցում են ինստիտուցիոնալ միջամտություններին, որոնք ուղղված են աշխատանքային հարաբերությունների բարելավմանը և աշխատողների իրավունքների պաշտպանությանը։

## Պատմություն

Արդյունաբերական հարաբերությունների արմատները գալիս են արդյունաբերական հեղափոխության շրջանից, որը ձևավորել է ժամանակակից աշխատանքային հարաբերությունները՝ ստեղծելով ազատ աշխատաշուկաներ։ Երբ հասարակությունը պայքարում էր այս մասշտաբային տնտեսական և սոցիալական փոփոխությունների հետ, առաջացան աշխատուժի խնդիրներ։ Ցածր աշխատավարձերը, երկար աշխատանքային ժամերը, միօրինակ և վտանգավոր աշխատանքը հանգեցնում էին աշխատողների մեծ շարժունակության, բռնի գործադուլների և սոցիալական անկայունության վտանգի։ 

Ինտելեկտուալ առումով արդյունաբերական հարաբերությունները ձևավորվել են 19-րդ դարի վերջին՝ դասական տնտեսագիտության և մարքսիզմի միջև միջին ուղի դառնալու նպատակով, որի առանցքային աշխատություններից մեկը հանդիսանում է Սիդնի և Բեատրիս Ուեբերի «Արդյունաբերական ժողովրդավարություն» (1897) գործը։

Ինստիտուցիոնալ առումով արդյունաբերական հարաբերությունների հիմնադիրը Ջոն Կոմոնսն էր, ով 1920 թվականին Վիսկոնսինի համալսարանում ստեղծել է առաջին արդյունաբերական հարաբերությունների ծրագրի ամբիոնը։ Մյուս ազդեցիկ գիտնականներից էր Ռոբերտ Ֆ. Հոքսին։ Այս ոլորտի վաղ ֆինանսավորումը մասամբ ապահովել է Ջոն Դ. Ռոքֆելեր կրտսերը, ով աջակցում էր առաջադեմ աշխատանք-կառավարման հարաբերություններին՝ Կոլորադոյում իր հանքերից մեկում տեղի ունեցած արյունալի գործադուլից հետո։ Մեծ Բրիտանիայում ևս արդյունաբերական հարաբերությունների զարգացմանը նպաստել է Մոնտագ Բարթոնը, որը 1929-1930 թվականներին արդյունաբերական հարաբերությունների ամբիոններ է հիմնել Լիդսի, Քարդիֆի և Քեմբրիջի համալսարաններում։

1930-ականների սկզբին ԱՄՆ-ում արհմիություններին անդամակցության կտրուկ աճ է տեղի ունեցել, ինչը հանգեցրել է աշխատողների ու գործատուների միջև հաճախակի բախումների։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին այս հակամարտությունները ճնշվեցին Ազգային աշխատանքային պատերազմի խորհրդի արբիտրաժային լիազորությունների միջոցով։

Սակայն, երբ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմն ավարտին էր մոտենում, ակնկալվում էր, որ պատերազմից հետո աշխատանք-կառավարում հակամարտությունները կվերսկսվեն, ինչի արդյունքում ստեղծվեցին նոր ակադեմիական հաստատություններ և կրթական ծրագրեր՝ այս հակամարտությունները վերլուծելու և կոլեկտիվ բանակցությունների դերը ուսումնասիրելու համար։ Ամենահայտնի հաստատությունը Կոռնելի համալսարանի Արդյունաբերական և Աշխատանքային Հարաբերությունների դպրոցն էր, որը հիմնադրվել է 1945 թվականին։ Սակայն, ընդհանուր առմամբ, ավելի քան յոթանասունհինգ նմանատիպ հաստատություններ կային, այդ թվում՝ Եյլի Աշխատանքի և Կառավարման կենտրոնը, որը հիմնադրվեց 1945 թվականին և ղեկավարվում էր Է. Ուայթ Բակեի կողմից։ 1940-1950-ական թվականներին ազդեցիկ արդյունաբերական հարաբերությունների գիտնականներից էր Նիլ Վ. Չեմբերլեյնը Եյլի և Կոլումբիայի համալսարաններում։

1950-ականներին արդյունաբերական հարաբերությունները ձևավորվել են որպես առանձին գիտական ուղղություն՝ Մեծ Բրիտանիայում «Օքսֆորդի դպրոց»-ի ձևավորման արդյունքում, որի հիմնական ներկայացուցիչներն էին Ալան Ֆլանդերսը, Հյու Քլեգը, Ալան Ֆոքսը, լորդ Ուիլյամ ՄաքՔարթին, սըր Ջորջ Բեյնը (բոլորն էլ դասավանդում էին Օքսֆորդի Նյուֆիլդ քոլեջում), ինչպես նաև Օտտո Կահն-Ֆրոյնդը (Բրեյսնոուս քոլեջ, Օքսֆորդ)։

Արդյունաբերական հարաբերությունները ձևավորվել են հիմնախնդիրները լուծելու կողմնորոշմամբ՝ մերժելով թե՛ դասական տնտեսագետների լիբերալ մոտեցումները աշխատուժի խնդիրների լուծման հարցում, թե՛ մարքսիստական հեղափոխական մոտեցումը։ Այս մոտեցումն էր, որ ընկած էր ԱՄՆ Նոր Դիլ օրենսդրության հիմքում, ներառյալ Ազգային Աշխատանքային Հարաբերությունների ակտը և Արդար Աշխատանքային Ստանդարտների ակտը։

## Տեսական ուղղություններ
Կան երեք հիմնական մոտեցումներ. միակարծություն, բազմակարծություն և քննադատական դպրոց: Յուրաքանչյուրն ունի աշխատանքային հարաբերությունների վերաբերյալ յուրահատուկ ընկալում և, հետևաբար, տարբեր կերպ է մեկնաբանում աշխատավայրային կոնֆլիկտները, արհմիությունների դերը և աշխատանքային կարգավորումները։ Քննադատական դպրոցի տեսանկյունը երբեմն կոչվում է կոնֆլիկտային մոդել, թեև սա որոշ չափով երկիմաստ է, քանի որ բազմահամակարգությունը նույնպես հակված է կոնֆլիկտը դիտարկել որպես աշխատավայրերին բնորոշ երևույթ։ Ռադիկալ տեսությունները тесно առնչվում են մարքսիստական տեսությունների հետ, թեև դրանցով չեն սահմանափակվում։
### Բազմակարծություն
Ըստ այս ուղղության՝ կազմակերպությունն ընկալվում է որպես տարամետ ենթախմբերի ամբողջություն, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր օրինական շահերը, ինչպես նաև սեփական նպատակները։ Մասնավորապես, տեսանկյունից երկու գերակա ենթախմբերն են ղեկավարությունը և արհմիությունները։

Այս մոտեցումը նաև պնդում է, որ արդյունաբերական հարաբերություններում հակամարտությունը բնական է, քանի որ տարբեր ենթախմբերը տարբեր կարծիքներ ունեն առօրյա գործունեության վերաբերյալ։ Արդյունքում, ղեկավարության դերը ավելի քիչ կլինի պարտադրելու և վերահսկելու, և ավելի շատ՝ համոզելու և համակարգելու։ Արհմիությունները համարվում են աշխատակիցների օրինական ներկայացուցիչներ, իսկ հակամարտությունները լուծվում են կոլեկտիվ բանակցությունների միջոցով։ Դրանք պարտադիր չէ, որ բացասական երևույթ համարվեն, և եթե ճիշտ կառավարվեն, կարող են ուղղորդվել դեպի զարգացում և դրական փոփոխություններ։

### Միակարծություն
Ըստ այս ուղղության՝ կազմակերպությունը դիտարկվում է որպես ինտեգրված և ներդաշնակ ամբողջություն՝ «մեկ երջանիկ ընտանիք» գաղափարով, որտեղ ղեկավարությունն ու անձնակազմի մյուս անդամները կիսում են ընդհանուր նպատակը՝ շեշտադրելով փոխադարձ համագործակցությունը։ Բացի այդ, յունիտարիզմն ունի հայրիշխանական մոտեցում. այն պահանջում է աշխատակիցների հավատարմությունը և կառավարչական է իր շեշտադրումների և կիրառման մեջ։ Հետևաբար, արհմիությունները համարվում են ավելորդ, քանի որ աշխատակիցների և կազմակերպության միջև հավատարմությունը դիտվում է որպես փոխադարձաբար բացառող, և արդյունաբերության երկու կողմեր լինել չեն կարող։ Բախումը համարվում է վատ կառավարման արդյունք։

### Արմատական ​​կամ քննադատական ​​ուղղություններ
Այս արդյունաբերական հարաբերությունների հայեցակարգը դիտարկում է կապիտալիստական հասարակության բնույթը, որտեղ գոյություն ունի հիմնարար շահերի բաժանում կապիտալի և աշխատանքի միջև, և աշխատավայրի հարաբերություններն ընկալվում են այս համատեքստում։ Այս մոտեցումն ուժի և տնտեսական հարստության անհավասարությունները դիտարկում է որպես կապիտալիստական տնտեսական համակարգի բնույթից բխող երևույթ։ Հետևաբար, հակամարտությունը դիտարկվում է որպես կապիտալիզմի բնական արդյունք, այդպիսով՝ այն անխուսափելի է, և արհմիությունները աշխատողների բնական արձագանքն են կապիտալի կողմից նրանց շահագործմանը։ Թեև կարող են լինել հնազանդության որոշ ժամանակաշրջաններ, մարքսիստական տեսանկյունից համատեղ կարգավորման հաստատությունները կուժեղացնեն, այլ ոչ թե կսահմանափակեն կառավարման դիրքերը, քանի որ ենթադրում են կապիտալիզմի շարունակականությունը, այլ ոչ թե նրա հակադարձումը։

## Ծանոթագրություններ

### Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ընթերցանության նյութեր

* 
* 
* 
* 
* 
* Kjellberg, Anders (2022) ''The Nordic Model of Industrial Relations''. Lund: Department of Sociology.
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
*

Կատեգորիա:Աշխատանք
Կատեգորիա:Աշխատանքային իրավունք
Կատեգորիա:Արդյունաբերություն
Կատեգորիա:Արհմիություններ
Կատեգորիա:Բիզնես իրավունք
Կատեգորիա:Հասարակագիտություն
Կատեգորիա:Մարդկային ռեսուրսների կառավարում
Կատեգորիա:Սոցիալական քաղաքականություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Քաղաքագիտություն
Կատեգորիա:Քաղաքականություն