Կանանց միջազգային օրվա բողոքի ցույցեր Թեհրանում (1979)

1979 թվականի մարտի 8-ին՝ Կանանց միջազգային օրը, Թեհրանում (Իրան) տեղի է ունեցել կանանց երթ։ Երթն ի սկզբանե նախատեսված է եղել նշելու Կանանց միջազգային օրը, բայց վերածվել է զանգվածային բողոքի ընդդեմ Իրանի իսլամական հեղափոխության ժամանակ կանանց իրավունքների փոփոխության, մասնավորապես՝ գլխի պարտադիր ծածկույթի (հիջաբի) պարտադիր կրելու պահանջի, որը հայտարարվել էր նախօրեին: Բողոքի ցույցերը տևել են վեց օր՝ 1979 թվականի մարտի 8-ից մինչեւ մարտի 14-ը, որոնց մասնակցել են հազարավոր կանայք։ Բողոքի ցույցերն արձագանքվել են բռնությամբ և ահաբեկումներով իսլամիստական ուժերի կողմից, որոնք աջակցում են այդ պահին իշխանության եկած Խոմեյնիին։

Իսլամիստական խմբակցությունը, որն այն ժամանակ գլխավորել են հոգևորականները, չունենալով մրցակից քաղաքական մրցակիցներին մարգինալացնելու կարողություն և հեգեմոնիա, բողոքի ցույցերից հետո ստիպված են եղել նահանջել: Այնուամենայնիվ, շուտով իսլամիստական խմբակցությունը մոբիլիզացրել է իսլամիստ կանանց՝ համախմբվելու հանուն նոր քաղաքական և սոցիալական կարգի, որը նրանք ցանկանում էին իրականացնել: Մինչև 1981 թվականի հունիս Իրանի լիբերալ և ձախ քաղաքական թևի մեծ մասը ոչնչացվել է Խոմեյնիի կողմնակիցների կողմից: Այնուհետև, 1983 թվականին, Իրանի խորհրդարանը (Մաջլես) հաստատել է օրենք, որը «պատժում է կանանց, որոնք մերժել են պետականորեն պարտադիր հիջաբ կրելը»: Այդ ժամանակվանից ի վեր, պարտադիր հիջաբին աջակցող նման օրենքները դարձել են «կանանց քաղաքական գործունեության և այլախոհության վերահսկման» բանալի և 1979 թվականից հետո Իրանի ղեկավարությանը հարմար պատրվակ են տվել «հետապնդել, ահաբեկել, հարձակվել և բանտարկել գաղափարական ողջ թ7i ակտիվիստներին:  .

## Նախապատմություն
Քաշֆ-է հիջաբ կրելը վերացվել է 1936 թվականին՝ Ռեզա շահի օրոք, իսկ հիջաբ կրելն արգելվել է հինգ տարով: Սկսած 1941 թվականից, Ռեզա շահի որդու և իրավահաջորդ Մոհամմադ Ռեզա Փահլավիի օրոք կանայք ազատ են հագնվել այնպես, ինչպես ցանկացել են: Սակայն նրա վարչակարգի օրոք չադրան համարվել է հետամնացության նշան և ցածր խավին պատկանելու ցուցիչ։ Ենթադրվել է, որ չադրա կրող կանայք պատկանում են պահպանողական կրոնական ընտանիքներին, որոնք ունեն սահմանափակ կրթություն, մինչդեռ առանց չադրայի կանայք համարվել են կրթված և պրոֆեսիոնալ բարձր կամ միջին դասի:

1970-ականների վերջի հեղափոխության ժամանակ հիջաբը դարձել է քաղաքական խորհրդանիշ։ Պահպանողական ավանդապաշտները հիջաբը համարել են առաքինության նշան և այդպիսով առանց չադրայի կնոջը ներկայացրել են որպես դրա հակառակը: Ընդդիմության որոշ անդամներ սկսել են մերկ կնոջը դիտել որպես արևմտյան մշակույթի գաղութատիրության խորհրդանիշ, որպես Վեստոքսֆիկացիա՝ «կոռումպացված արևմտյան մշակույթի» քարոզիչ, ինչը խարխլում է «հասարակարգին բարոյականության» ավանդապաշտական հայեցակարգը։ Չափազանց նորաձև հագնվածները դիտվել են որպես «բուրժուական տիկնիկներ», որոնք կորցրել են իրենց պատիվը: Հիջաբը փահլավիների կողմից դիտվել է իրենց արդիականացման քաղաքականության և, հետևաբար, իրենց կառավարման մերժում, և Իրանի հեղափոխության ժամանակ ընդդիմությանը պատկանող շատ աշխարհիկ ոչ պահպանողական կանայք կրել եմ հիջաբ, քանի որ այն դարձել է փահլավի ռեժիմի դեմ ընդդիմության խորհրդանիշ։

Հեղափոխությանը հանգեցրած զանգվածային ցույցերի ժամանակ բողոքի ակցիաներին մասնակցող կանայք հաճախ կրել են փարանջա, իսկ առանց գլխի ծածկոցի կանայք հաճախ ոտնձգությունների են ենթարկվել ֆունդամենտալիստ հեղափոխականների կողմից։ 1979 թվականի հեղափոխության երկու կարգախոսներն են եղել` «Քող հագեք, թե չէ գլխիդ կխփենք» և «Մահ չծածկվածներին»։ 1978-1979 թվականներին՝ Իսլամական հեղափոխության արշալույսին, հակաշահական ճակատը բաղկացած է եղել լիբերալների, կրոնական ազգայնականների, ռազմատենչ իսլամիստների, մարքսիստ-լենինիստների և գործադուլավոր նավթագործների շատ լայն խմբից: Այնուամենայնիվ, շիա հոգևորական Այաթոլլահ Խոմեյնին է արագորեն հաստատվել որպես հեղափոխության գլխավոր առաջնորդ: Շահին տապալելու իր նպատակի մեջ նա ակտիվորեն խրախուսել է կանանց միանալ հեղափոխության գործին, բայց միևնույն ժամանակ չի ակնարկել, որ ցանկանում է հիջաբը դարձնել պարտադիր կամ որ ցանկանում է վերացնել կանանց որոշ իրավունքները հետհեղափոխական Իրանում: Իրան վերադառնալուց հետո, նրա և իր քաղաքական դաշնակիցների հռետորաբանությունը արագ փոխվել է։

Հեղափոխությունից անմիջապես հետո հիջաբ կելը պարտադրող պաշտոնական օրենք չի եղել, բայց քանի որ այդ չկրող կանայք հաճախ ենթարկվել են ոտնձգությունների և ճնշումների, շատերը հետապնդումներից խուսափելու համար սկսել են հիջաբ կրել:

1979 թվականի մարտի 7-ին Այաթոլլահ Խոմեյնին հրաման է արձակել հիջաբ կրելը պարտադիր դարձնելով աշխատավայրում գտնվող բոլոր կանանց համար և որոշում է կայացրել, որ կանանց այլևս չի թույլատրվում մուտք գործել աշխատավայր կամ բաց պետական գրասենյակ առանց հիջաբի, ինչը նա անվանեց է «մերկություն»:

Այնուամենայնիվ, ոչ պահպանողական կանայք, որոնք հեղափոխության ժամանակ որպես ընդդիմության խորհրդանիշ կրել են քող, չեն սպասել, որ հիջաբ կրելը կդառնա պարտադիր, և երբ հայտնի է դարձել հիջաբ կրելու պարտադիր որոշումը, այն հանդիպել է բողոքի և հակազդեցության, հատկապես լիբերալ և ձախ թևի կանանց կողմից։

Հիջաբ կրելու կանոնադրությունը շատերի կողմից դիտվել է որպես ապացույց այն բանի, որ կանանց իրավունքներ խիստ կրճատվել են։ Ըստ բողոքի ցույցերի առաջնորդներից մեկի՝ կամայք չնայած հեղափոխությանը մասնակցելուն «իջեցվել են շների կարգավիճակի»: Կանանց մեջ մտավախություն է առաջացել, որ նրանք կորցնելու են շահի օրոք ձեռք բերված քաղաքացիական իրավունքները:

## Բողոքի ցույցեր
մինի| Բողոքի ցույց 1979 թվականի մարտի 8-ին Թեհրանում
մինի| Բողոքի ցույց 1979 թվականի մարտի 8-ին Թեհրանում
-Մարտի 8-ի առավոտյան տասնյակ հազարավոր կանայք հավաքվել էին Թեհրանում նոր վարչապետի գրասենյակի մոտ։ Եվս 3000 կին բողոքի ցույց է անցկացրել կրոնական Քոմ քաղաքում, որը այաթոլլա Խոմեյնիի նստավայրն էր։ Ցուցարարների գլուխները բաց են եղելauto2։ Մասնակցող կանայք եկել էին հասարակության բոլոր, թեև մեծ մասը միջին և կրթված խավերից:

Կանայք վանկարկել են իրենց իրավունքները սահմանափակելու փորձերի դեմ, օրինակ՝ «Մենք հեղափոխություն չենք արել, որ հետ գնանք» : Ցուցարարներից մեկը հիշել է. «Մենք չէինք կասկածում, որ սա մեր ճնշելու առաջին քայլն էր, և մենք պետք է դիմադրենք դրան՝ և՛ որպես կանայք, և՛ որպես հեղափոխականներ»: Մեկ այլ կարգախոս բարձրաձայնել է՝ «Ազատության արշալույսին ազատություն չկա»։

Բողոքի ցույցերի մասնակիցները հայտարարել են, որ շատ մուսուլման ակտիվիստներ չծածկված կանանց համարում են "կեղտոտ"՝ քանի որ նրանք բառացիորեն են ընկալել ալաթոլլայի խոսքերը։ Ցուցարարներից մեկը ասել է․

Հաղորդվում է, որ ոստիկաններին հետ են պահել, սակայն այն պահին, երբ կանայք և նրանց հակացուցարարները բախման եզրին են եղել, օդ կրակոցներ են հնչել։

Տղամարդ աջակիցները կին ցուցարարների երկու կողմերում մարդկային շղթաներ են կազմել՝ նրանց պաշտպանելու համար: Սակայն շղթան մի քանի անգամ կոտրվել է, որոշ ցուցարարների վրա հարձակվել են։ Փողոցներում բողոքի ցույց անող կանայք ենթարկվել են դանակներով, քարերով, աղյուսներով և կոտրված ապակիներով զինված հակացուցարարների ամբոխի հարձակման։ Ցուցարարների հասցեին վիրավորական արտահայտություններ են նետել ինչպես տղամարդ անցորդները, այնպես էլ քողարկված կանայք։

Մեկ ցույցի ժամանակ 15000 ցուցարարներ գրավել են Արդարադատության պալատը և երեք ժամանոց նստացույց անցկացրել։ Ցուցարարները ընթերցել են ութ պահանջներից բաղկացած ցուցակ։ Ցանկում ներառված են եղել հագուստի ընտրության իրավունքի. տղամարդկանց հետ հավասար քաղաքացիական իրավունքների. քաղաքական, սոցիալական և տնտեսական իրավունքների մեջ խտրականության բացակայության. կանանց օրինական իրավունքների և ազատությունների լիարժեք պաշտպանության երաշխիքների պահանջներ:

## Արձագանք Իրանում
Կառավարությունն ու իսլամական առաջնորդները փորձել են հանդարտեցնել բողոքի ցույցերը։ Այաթոլլահի օգնականները արձագանքել են բողոքի ցույցերին՝ ասելով, որ նա պարզապես կոչ է անում «համեստ հագուստ» կրել։ Կառավարությունից Մահմուդ Թալեղանիի այս հայտարարությունը, որը վստահեցնում էր հանրությանը, որ հիջաբ կրեը չի պարտադրվելու, այլ միայն խրախուսվելու է, հանգեցրել է բողոքի հանդարտեցմանը։

## Միջազգային արձագանք
Բողոքի ակցիաները որոշակի համերաշխություն են ստացել արտասահմանում գտնվող ֆեմինիստների կողմից: Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Եգիպտոսում և մի շարք այլ երկրներում ֆեմինիստները միավորվել են Համերաշխության կոմիտեի (CIDF) կազմում ։ Կանանց իրավունքների միջազգային կոմիտեն Համերաշխության պատվիրակություն է ուղարկել, որը նախագահել է Սիմոն դե Բովուարը։

Բողոքի ցույցերին մասնակցել է ամերիկուհի ֆեմինիստ Քեյթ Միլեթը, որին հրավիրվել էին ուսանողական ակտիվիստները։ Քեյթ Միլեթն ասել է.

Բողոքի ցույցերի մասին 12 րոպեանոց վավերագրական ֆիլմը է նկարահանել ֆրանսիական «Հոգեվերլուծություն և քաղաքականություն» ֆեմինիստական խումբը, որը մասնակցել է երթին և փաստել այն, ինչ նրանք տեսել են: Այս վավերագրական ֆիլմը մնում է այդ իրադարձությունների մասին գոյություն ունեցող միակ ֆիլմը։

## Արդյունքներ և հետևանքներ
Բողոքի ցույցերը հանգեցրել են հիջաբի պարտադիր կրման մասին հրամանագրի ժամանակավոր վերացմանը: Այնուամենայնիվ, երբ ձախերն ու լիբերալները վերացել են մինչև 1981 թվականի հունիսը, և պահպանողականները ձեռք են բերել միանձնյա վերահսկողություն,հիջաբը դարձել է պարտադիր բոլոր կանանց համար։ Սա սկսվել է 1980 թվականի հուլիսին «գրասենյակների իսլամացումից», երբ բաց գլխով կանանց արգելվել է մուտք գործել պետական գրասենյակներ և հասարակական շենքեր, և   աշխատանքից ազատվելու սպառնալիքով նրանց արգելվել է հայտնվել աշխատավայրում առանց ծածկած գլխի : Փողոցներում առանց հիջաբի կանայք հարձակման են ենթարկվել հեղափոխականների կողմից։ 1981 թվականի հուլիսին հրապարակվել է հիջաբ կրելու պարտադիր կարգը, որից հետո 1983 թվականին ընդունվել է Իսլամական պատժի օրենքը, որը ֆիզիկական պատիժ է սահմանել հիջաբ չկրող կանանց համար  «Կանայք, ովքեր հայտնվում են. առանց հիջաբի հրապարակային պայմաններում կդատապարտվի մտրակի մինչև 74 մտրակի հարվածի»։ Օրենքը կիրառել են Իսլամական հեղափոխության կոմիտեների անդամները, ովքեր հսկել են փողոցները, իսկ ավելի ուշ՝ ուղղորդված պարեկները, որոնք նաև կոչվում են բարոյականության ոստիկանություն:

Այդ ժամանակից ի վեր, նման օրենքները, որոնք պարտադրում են հիջաբ կրելը, դարձել են «կանանց քաղաքական ակտիվությունը և այլախոհությունը վերահսկելու» բանալի և 1979 թվականից հետո Իրանի ղեկավարությանը հարմար պատրվակ են տվել «անհանգստացնել, վախեցնել, հարձակվել և բանտարկել գաղափարախոսական ողջ սպեկտրի ակտիվիստներին»։  .

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1979 Իրանում
Կատեգորիա:1979 քաղաքականությունում
Կատեգորիա:Ասիայի կանանց դեմ բռնություններ
Կատեգորիա:Բողոքի ցույցեր Իրանում
Կատեգորիա:Կանանց իրավունքներն Իրանում