Ալեքսանդր Ստուպին

**Ալեքսանդր Վասիլևիչ Ստուպին**  (, ), ռուս գեղանկարիչ և մանկավարժ, Ռուսական կայսրության առաջին գավառական գեղարվեստի դպրոցի հիմնադիր և ղեկավար (1802-1861): Գեղարվեստի կայսերական ակադեմիայի ակադեմիկոս (1809):

## Կենսագրություն
Ալեքսանդր Ստուպինը ծնվել է 1776 թվականի փետրվարի 13-ին (24)-ին, ազնվական ընտանիքում, բայց ծնվելուց կարճ ժամանակ անց նրան դաստիարակության են հանձնել արզամասցի քաղքենի Ստուպինային, ով հետագայում որդեգրել է նրան և գրանցել արզամասյան քաղքենիական դասում իր ազգանունով։ Հաճախել է սրբանկարչության դասընթացների, սովորել է վերականգնել հին սրբապատկերները և նկարել նորերը, բայց այդ փորձերն անհաջող են ստացվել, և Ալեքսանդրը հրաժարվել է դրանցից։ Կարճ ժամանակ անց դարձել է ոստիկանության տասնապետ։ Այնուհետև նրա ճակատագրին միջամտել են նրա հարազատները՝ որդեգրող մայրը և հարազատ քույրը, որոնք ցանկացել են, որ նա դառնա պաշտոնյա։ Նրանց թախանձանքով Ալեքսանդրն ամուսնացել է և մեկնել Նիժնի Նովգորոդ, որտեղ, երաշխավորագրական նամակների շնորհիվ, աշխատանքի է ընդունվել տեղական նահանգային վարչությունում՝ խորհրդական Ռեբենդերի բաժնում որպես գրասենյակային գրագիր։
ձախից|մինի|200px|<center>«Տղան տերևիկով», 1830-1840-ականներ<br></center>

1797 թվականի սեպտեմբերին վերադարձել է Արզամաս, որտեղ բացել է իր սեփական արվեստանոցը և սկսել ընդունել աշակերտներ, ինչը նրան հնարավորություն է տվել ստանալ ավելի նշանակալի գեղանկարչական պատվերներ (հիմնականում սրբապատկերներ)։ Նրա աշխատանքները հաջող են ընթացել և լավ եկամուտ են բերել, որի շնորհիվ հնարավորություն է ստացել կառուցել իր սեփական տունը Արզամասում, որտեղ էլ տեղափոխվել է ընտանիքի և աշակերտների հետ։ Սակայն գիտակցելով, որ առանց մասնագիտական կրթության երբեք չի դառնա իսկական նկարիչ, թողել է ընտանիքը, արվեստանոցն ու աշակերտներին և մեկնել Սանկտ Պետերբուրգ, որտեղ բնակվող ազգական Վ. Տուրինի խորհրդով 1800 թվականի սկզբին ընդունվել է Գեղարվեստի կայսերական ակադեմիա որպես ազատ ունկնդիր և սովորել է Իվան Ակիմովի ղեկավարությամբ։ Նկարչության բնագավառում հաջողության հասնելու գործում հատկապես մեծ դեր է խաղացել Ալեքսեյ Եգորովը։ 1801 թվականին Ստուպինը ստացել է փոքր արծաթե մեդալ՝ բնօրինակից նկարելու համար։ 1802 թվականին, ավարտելով դասընթացները, ստացել է առաջին աստիճանի նկարչի կոչում և վերադարձել Արզամաս ու հիմնել նկարչական դպրոց՝ իր տեսակի մեջ առաջին և երկար ժամանակ միակ մասնավոր ուսումնական հաստատությունը Ռուսաստանում:

Դպրոցի ֆինանսավորման հիմնական աղբյուր են դարձել եկեղեցիների որմնանկարների պատվերները: 1808 թվականին դպրոցը հիմնադրի տնից տեղափոխվել է քաղաքի կենտրոնի մոտ գտնվող ավելի ընդարձակ շենք, որը ձեռք է բերվել պարտքով։ 1813 թվականին Միխայիլ Կորինֆսկին իրականացրել է դպրոցի շենքի վերակառուցումը:

1809 թվականին ակադեմիան դպրոցը վերցրել է իր հովանավորության ներքո, հիմնադրին և ղեկավարին շնորհել ակադեմիկոսի կոչում և այդ ժամանակից ի վեր աջակցել նրանց՝ դպրոցի աշակերտներին ուղարկելով հնաոճ արձանների բնօրինակներ և գիպսե պատճեններ, որպեսզի նրանք պատճենեն, իսկ լավագույն աշակերտներին պարգևատրել է արծաթե մեդալներով:

մինի|ձախից|200px|<center>Նիկոլայ Ալեքսեև, Ալեքսանդր Ստուպինի դիմանկարը աշակերտների հետ, 1838<br></center>

1822 թվականին Ստուպինը զբաղվել է Նիժնի Նովգորոդի տոնավաճառի տարածքում կառուցվող Փրկչի տաճարի որմնանկարչական ձևավորմամբ։

Արզամասյան դպրոցը, որը գոյություն է ունեցել 59 տարի, պատրաստել է բազմաթիվ ականավոր նկարիչների, այդ թվում՝ Եվգրաֆ Կրենդովսկիին, Նիկոլայ Ալեքսեևին, Ի. Գորբունովին, Վասիլի Ռաևին և Վասիլի Պերովին։ Սկզբում Ստուպինը միայնակ է ղեկավարել դպրոցը՝ որոշ տարրական առարկաներ դասավանդելով ինքնուրույն և  վարձու դաստիարակի օգնությամբ, բայց 1836 թվականին ղեկավարումը հանձնել է իր նախկին աշակերտ Նիկոլայ Ալեքսեևին, որն ամուսնացել է իր դստեր հետ։

1842 թվականին Ստուպինի տունը և դպրոցը լրջորեն վնասվել են հրդեհից, որը առաջացել է «չարամիտ անձանց» կողմից հրկիզման հետևանքով։

մինի|245x245px|Ստուպինի հուշարձանը Արզամասում

Դպրոցի բացման հետ միաժամանակ նույն շենքում հիմնադրվել է մի փոքրիկ թանգարան: Դրա հավաքածուում ներառված են եղել Դմիտրի Լևիցկու, Վասիլի Շեբուևի, Ալեքսանդր Վառնեկի, Ալեքսեյ Եգորովի և Կառլ Բրյուլովի բնօրինակ աշխատանքները, ինչպես նաև բազմաթիվ բնօրինակ նկարներ, դպրոցն ունեցել է նաև իր սեփական գրադարանը: Թանգարանի հիմնական նպատակը կրթական կարիքները բավարարելն է եղել, բայց այնտեղ այցելել են նաև կողմնակի մարդիկ, ըստ Վասիլի Ռաևի, ամուսնացած կանայք և երիտասարդ աղջիկներն այցելել են դպրոց և թանգարան Սուրբ Ծննդյան տոների ժամանակ: Դպրոց են այցելել նաև պաշտոնյաներ, հոգևորականներ և այլ հայտնի մարդիկ, այդ թվում՝ Ջորջ Դոուն և Յա. Ի. Դանիլովսկին: Թանգարանի միակ կատալոգում, որը կազմվել է 1859 թվականին, նշված  է, որ այնտեղ առկա է 52 կտավ և մոտ 2000 փորագրանկարների արտատիպեր, որոնք հիմնականում 19-րդ դարի հայտնի ռուս նկարիչների աշխատանքներ են եղել: 

1861 թվականի հուլիսի 31-ին (օգոստոսի 12-ին) Ստուպինի մահից կարճ ժամանակ անց, Արզամասի արվեստի դպրոցը փակվել է։

Ալեքսանդր Վասիլևիչ Ստուպինը թաղվել է Արզամասի Վսեխսվյատսկոյե գերեզմանատանը։

## Ընտանիք
Ստուպինը ամուսնացել է Եկատերինա Միխայլովնա Սելիվանովայի (?-1838) հետ:

Նրանց երեխաները՝
*Դուստրը՝ Կլավդիան (1809-1844), 1834 թվականին ամուսնացել է նկարիչ Նիկոլայ Միխայլովիչ Ալեքսեև Սիրոմյանսկու (1813-1880) հետ։
**Թոռնուհին՝ Ելիզավետա Նիկոլաևնա Յակովլևան, ամուսնացել է գեներալ-մայոր Յակովլևի որդու հետ։ 1867 թվականին բնակվել է Սանկտ Պետերբուրգում՝ Վասիլևսկի կղզում՝ Միջին և փոքր պողոտաների միջև՝ 6-րդ գծի գտնվող  Սավինի տանը։ 
**Թոռը՝ Միխայիլ Նիկոլաևիչ Ալեքսեև (ծնվել է 1842 թվականին, Արզամասում - ?), սովորել է Գեղարվեստի Կայսերական ակադեմիայում։ Ավարտելուց հետո ստացել է 3-րդ աստիճանի դասական նկարչի կոչում։
**Թոռնուհին՝ Մարիա Նիկոլաևնա Ալեքսեևա։
*Որդին՝ Ռաֆաիլը (1797), նկարիչ, Գեղարվեստի Կայսերական ակադեմիայի շրջանավարտ։ Ռաֆաիլ Ստուպինի աշխատանքները պահվում են Սանկտ Պետերբուրգի, Սարատովի, Կազանի և Արզամասի թանգարաններում։

## Պարգևներ
* 1834 թվականին Ստուպինը պարգևատրվել է Սուրբ Աննայի 3-րդ աստիճանի շքանշանով՝ «1802 թվականին Արզամասում իր սեփական միջոցներով արվեստի դպրոց հիմնելու գործում ունեցած ակնառու նվաճումների համար»։
* 1845 թվականին պարգևատրվել է Սուրբ Վլադիմիրի 4-րդ աստիճանի շքանշանով՝ «հայրենիքում գեղանկարչության տարածման և իր դպրոցի քառասունամյակի կապակցությամբ»։

## Նշանավոր աշակերտներ
1802-1861 թվականներին Ալեքսանդր Ստուպինի Արզամասի գեղանկարչության դպրոցն ավարտել է ավելի քան 170 աշակերտ։

Դրանց թվում են նշանավոր նկարիչներ և ճարտարապետներ՝
* Վասիլի Գրիգորիևիչ Պերով
* Նիկոլայ Միխայլովիչ Ալեքսեև
* Եվգրաֆ Ֆեդորովիչ Կրենդովսկի
* Միխայիլ Պետրովիչ Կորինֆսկի 
* Կուզմա Ալեքսանդրովիչ Մակարով
* Ռաֆաիլ Ալեքսանդրովիչ Ստուպին
* Պավել Պետրովիչ Վեդենեցկի
* Իվան Միխայլովիչ Գորբունով
* Իվան Կոնդրատևիչ Զայցև
* Վասիլի Եգորովիչ Ռաև
* Աֆանասի Դմիտրիևիչ Նադեժդին
* Վասիլի Ստեփանովիչ Տուրին
* Վասիլի Նիկիֆորովիչ Բովին
* Նիկոլայ Եֆիմովիչ Ռաչկով
* Իոսիֆ (Սերեբրյակով) (? - 1862) - Սարովի անապատի Սուրբ Վերափոխման եկեղեցու աբեղա։ Աշխարհիկ կյանքում՝ Սերեբրյակով Սեմյոն։ Ավարտել է Արզամասի գեղարվեստական դպրոցը։ Սերեբրյակովի կողմից նկարված Սարովի Սուրբ Սերաֆիմի պահպանված դիմանկարը դարձել է պատճենահանման նախընտրելի կերպար, իսկ ավելի ուշ՝ սրբի կերպարի ամենատարածված սրբապատկերագրական տարբերակ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Власов В. Г. Ступин Александр Васильевич // Стили в искусстве : Архитектура, графика. Декоративно-прикладное искусство. Живопись, скульптура : словарь : в 3 т. / В. Г. Власов. — СПб. : Кольна, 1997. — Т. 3 : М—Я. — С. 346. — 655 с., [8] л. ил. — ISBN 5-88737-010-6. — OCLC 605179863.
* Греков Вл. Ступин, Александр Васильевич // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб., 1909. — Т. 19: Смеловский — Суворина. — С. 599—601.
* Еремеев П. В. Арзамасские мастера / П. В. Еремеев. — Н. Новгород : Волго-Вят. кн. изд-во, 1992. — 254, [1] с., [8] л. ил. — (Рассказы о народном искусстве). — 15 000 экз. — ISBN 5-7420-0365-X.
* Званцев М. П. А. В. Ступин. Арзамасская художественная школа. — Горький, 1941.
* Кондаков C. Н. Юбилейный справочник Императорской Академии художеств. 1764–1914 : в 2 т. / составил С. Н. Кондаков. — СПб. : Товарищество Р. Голике и А. Вильборг, 1915. — Т. 2 : Часть биографическая. — С. 190. — [4], VI, 454, [5] с. : ил., портр. — OCLC 707072219.
* Корнилов П. Е. Арзамасская школа живописи первой половины XIX века / П. Корнилов. — Л.; М. : Искусство, 1947. — 215 с., 6 л. ил. : ил.
* Корнилов П. Е. Александр Васильевич Ступин / П. Е. Корнилов // Русское искусство : очерки о жизни и творчестве художников. Первая половина девятнадцатого века / под ред. А. И. Леонова. — М. : Искусство, 1954. — С. 155–168. — 744 с., 15 л. ил. : ил. — 20 000 экз. — OCLC 489749250.
* Молева Н. М., Белютин Э. М. Русская художественная школа первой половины XIX века / Н. Молева и Э. Белютин. — М. : Искусство, 1963. — С. 171–194. — 409 с., 91 л. ил. — OCLC 67206642.
* Ступин, Александр Васильевич // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1901. — Т. XXXIa. — С. 855.
* Ступин Александр Васильевич : [арх. 29 сентября 2022] // Социальное партнёрство — Телевидение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2016. — С. 351. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 31). — ISBN 978-5-85270-368-2.
* Филатов Н. Ф. Арзамасская школа живописи академика А. В. Ступина : 200-летию открытия школы посвящается / Н. Ф. Филатов ; Арзамас. гос. пед. ин-т им. А. П. Гайдара. — Арзамас : АГПУ, 2002. — 143, [1] с. : ил. — 1000 экз. — ISBN 5-86517-124-0.
* Stites R. Serfdom, Society, and the Arts in Imperial Russia : The Pleasure and the Power : [англ.] / Richard Stites. — New Haven, CO; London : Yale University Press, 2005. — P. 321–322, 323, 331. — xiii, 586 p., [36] p. of plates. : ill. — ISBN 0-300-10889-3. — LCCN 2005-933516. — OCLC 123081421.

## Արտաքին հղումներ
* Профиль А. В. Ступина на официальном сайте Российской академии художеств
* Биографическая справка.

Կատեգորիա:19-րդ դարի ռուս նկարիչներ
Կատեգորիա:Գեղարվեստի կայսերական ակադեմիայի ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Մանկավարժներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուս մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության նկարիչներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներ