open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սկանդինավյան լեռներ

**Սկանդինավյան լեռներ**, լեռնային համակարգ Սկանդինավյան թերակղզում։ Երկարությունը մոտ 1700 կմ է, լայնությունը՝ հյուսիսում 200-300 կմ, հարավում մինչև 600 կմ, բարձրությունը՝ մինչև 2470 մ (Գալհյոպիգեն լեռ)։ Սկանդինավյան լեռների խիստ կտրտված լեռնաճյուղերը զառիվայր իջնում են դեպի Նորվեգական ծով՝ առաջացնելով բազմաթիվ հրվանդաններ, թերակղզիներ, կղզիներ, խոր հովիտներ և ֆիորդեր։ Սկանդինավյան լեռների ռելիեֆը հնագույն սառցադաշտերի գործունեության հետևանքով հարթվել է։ Նրա ձևավորման գործում կարևոր դեր ունեն ջրային էրոզիան, ձյան և սառցադաշտերի գործունեությունը։ Սկանդինավյան լեռների բնորոշ են Սկանդինավյան (վահանաձև) տիպի ժամանակակից սառցադաշտեր։ Օգտակար հանածոներից կան երկաթի, պղնձի, տիտանի, պիրիտի հանքանյութեր։ Գետերը կարճ են, ջրառատ, սահանքավոր։ Կան տեկտոնասառցադաշտային ծագման բազմաթիվ լճեր և ջրվեժներ։ Լանջերը (300-1100 մ բարձրությունները) ծածկված են ասեղնատերև անտառներով, ավելի վեր՝ լեռնային տունդրայով և մարգագետիններով։

Կատեգորիա:Եվրոպայի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Սկանդինավիա
Կատեգորիա:Նորվեգիայի լեռներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի լեռներ
Սինակ

**Սինակ**, *Սինա, Սինաբաշի, Սինեկ*, լեռնագագաթ Սինակի լեռներում, Գայլատու լճի արևմտլյան կողմում, Հայկական Պարի միջին մասում։ Հանգված հրաբուխ է, գմբեթաձև մասնատված ձորերով ու հեղեղատներով։ Բարձրությունը 2774 մ է։ Կազմված է անդեզիտներից ու անդեզիտաբազալտներից։ Սինակից սկիզբ են առնում Արաքսի և Արածանիի մի քանի վտակներ։ Տիրապետում է տափաստանային և մարգագետնային բուսածածկույթը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղրըի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Հայկական Պար
Կատեգորիա:Իգդիրի մարզ
Սիրիական անապատ

**Սիրիական անապատ** (՝ Բադիաթ ալ-Շամ), անապատ Սիրիայի, Իրաքի, Հորդանանի և Սաուդյան Արաբիայի տարածքներում։ Հայտնի է նաև *Սիրական տափաստան*, *Հորդանանյան տափաստան* կամ *Բադիա* անվանումներով։ Զբաղեցնում է Հորդանանի ամբողջ տարածքի մոտավորապես 85 և Սիրիայի՝ շուրջ 55 տոկոսը։ Մակերևույթը քարքարոտ է, խճածածկ, տեղ-տեղ՝ կտրտված *վադիներով* (գետահովիտներով): Տարածը մոտ 1 միլիոն քառակուսի կիլոմետր է։ Ռելիեֆը հարթ մակերևույթով սարավանդ է, որն աստիճանաբար իջնում է (800—500 մ) դեպի հյուսիս-արևելք և սահմանափակվում Եփրատ գետի հովտով։ Հարավում սահմանակցում է Արաբական անապատին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևելյան Միջերկրական
Կատեգորիա:Իրաքի անապատներ
Կատեգորիա:Հորդանանի անապատներ
Կատեգորիա:Սաուդյան Արաբիայի անապատներ
Կատեգորիա:Սիրիայի անապատներ
Արչիբալդ Սեյս

**Սեյս Արչիբալդ Հենրի** () (), անգլիացի արևելագետ։ Խեթագիտության հիմնադիրներից է։

## Կրթություն
Կրթությունն ստացել է Օքսֆորդում։ 1876-1919 թվականներին Սեյսը եղել է Օքսֆորդի համալսարանի պրոֆեսոր։

## Գործունեություն
մինի|ձախից|«Խեթերը։ Մոռացված կայսրության պատմությունը» () գիրքը
Մասնակցել է լուվիական նշանագրերի, ինչպես նաև ուրարտական, էլամական, գրերի վերծանմանը։ Բազմաթիվ ճանապարհորդությունների ընթացքում ճշգրտությամբ պատճենահանել է Եգիպտոսի ու Սուդանի ժայռերի ու տաճարների պատերի վրա եղած հունական, արամեական ու կարիական գրությունները։ Փոքր Ասիայում ուսումնասիրել է հին խեթերի ու լուվիացիների ճարտարապետական ու գրավոր հուշարձանները, հրատարակել Ելեփանտինեի արամեական բնագրերը, Պոլինեգիայում ուսումնասիրել է բնիկների մշակույթն ու կրոնը։ Զբաղվել է նաև աստվածաբանությամբ (եղել է Աստվածաշնչի թարգմանության վերստուգիչ հանձնաժողովի անդամ)։ Սեյսը տառադարձել, թարգմանել, մեկնաբանել և 1882 թվականին Մեծ Բրիտանիա ասիական ընկերության ամսագրում առաջինը ամփոփ ձևով հրատարակել է այն ժամանակ հայտնի ուրարտական 57 արձանագրությունները, որի շնորհիվ դրանք մտել են գիտական շրջանառության մեջ։ Աշխատության մի շարք հատվածներ մինչև օրս էլ չեն կորցրել գիտական արժեքը։ Սեյսը կյանքի հետագա տարիներին ևս հավաքել և նույն ամսագրում (XX, 1888, XXV, 1893, XXVI, 1894, XXXIII, 1901, XXXVIII, 1906, XLIV, 1912, LXI, 1929, LXIV, 1932) հրատարակել է ուրարտական արձանագրություններ։ Ըստ ասորեստանյան արձանագրությունների գաղափարագրերի՝ Սեյսը տվել է ուրարտական բնագրերի մոտավոր թարգմանությունը։ Զբաղվել է նաև ուրարտական տեղանունների ստուգաբանության, տեղագրության և այլ հարցերով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի խեթագետներ‎
Կատեգորիա:Անգլիացի արևելագետներ
Կատեգորիա:Անգլիացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անգլիացի հնագետներ
Կատեգորիա:Անգլիացի եգիպտագետներ
Սիրամարգ (համաստեղություն)

մինի|աջից|Սիրամարգ համաստեղություն
**Սիրամարգ** (), համաստեղություն երկնքի հարավային կիսագնդում։ Գտնվում է Հեռադիտակ, Զոհասեղան, Դրախտային թռչուն, Օկտանտ և Հնդիկ համաստեղությունների միջև։ Ամենապայծառ աստղը 2,0 տեսանելի աստղային մեծության է։

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Սեյսմոտեկտոնիկա

**Սեյսմոտեկտոնիկա** ( — երկրաշարժ և տեկտոնիկա)։ Երկրաբանության բաժին, ուսումնասիրում է երկրաշարժերի առաջացման պայմանները։ Ուսումնասիրության արդյունքները արտահայտվում են քարտեզների ձևով։ Դրանց վրա նշվում են տեկտոնական կառույցների և երկրաշարժերի էպիկենտրոնների մասին տվյալներ, որոնք հնարավորություն են տալիս որոշակի կապ հաստատելու երկրաշարժերի և տվյալ շրջանիի երկրաբանական կառուցվածքի տարրերի միջև։ Սեյսմոտեկտոնիկան հնարավորություն է տալիս կանխագուշակելու սպասվելիք երկրաշարժերի տեղը, ուժը և մոտավոր հաճախականությունը, ինչպես նաև կազմելու սեյսմիկ շրջանացման քարտեզներ։

Կատեգորիա:Սեյսմոլոգիա
Կատեգորիա:Տեկտոնիկա
Կատեգորիա:Կառուցվածքային երկրաբանություն
Արտակարգ դրության պետական կոմիտե

**Արտակարգ դրության պետական կոմիտե** ԱԴՊԿ (, *ГКЧП*), կառավարման ոչ սահմանադրական մարմին՝ 1991 թվականի օգոստոսի 19-22-ին։ Ձեռնարկել է ԽՍՀՄ կուսակցական ու զինվորական վերնախավը՝ երկրում սկսված ժողովրդավարական զարգացումները ճնշելու և խորը ճգնաժամում հայտնված հասարակարգի փլուզումը ռազմական ուժով և բռնաճնշումների միջոցով կանխելու նպատակով։ Կոմիտեն իշխանության միահեծան տեր հայտարարել է իրեն, իշխանության բոլոր մարմինների գործունեությունը դադարեցվել է, ԽՍՀՄ նախագահ Մ. Գարբաչովը մեկուսացվել է Ղրիմի Ֆարոս ամառանոցում, երկրռւմ մտցվել է արտակարգ դրություն։ ԱԴՊԿ նախագահն էր Գ. Յանաևը (ԽՍՀՄ փոխնախագահ), անդամները՝ Օ. Բակլանովդ, Բ. Պուգոճ, Վ. Ստաադուբցեը և Ա. Տիզյակովը։ Արտակարգ դրության պայմաններում բռնաճնշումների միջոցով կառավարման տարբերակներ փորձարկելու քաղաքականությունը մշակվում էր դեռևս 1988 թվականից, երբ հայտնի է դարձել, ՈՐ ժողովրդավարական զարգացումները լուրջ վտանգ են ներկայացնում կոմունիստական ամբո ղջատիրական հասարակագին։ Այդ քաղաքականության կնքահայրերին հաջողվել է տեղերում բորբոքել համաժողովրդական ըմբոստություն (Թբիլիսի, Մերձբալթյան երկրներ. Բաքու և այլուր), աել ազգամիջյան թշնամանքը (Լեռնային Ղարաբաղ. Աբխազիա. Մերձդնեստր, Հարավային Օսեթիա) և դրանք ճնշել արյունալի բախումներով։ ԱՀ նախագահ Ա. Մաթափբովը առաջիններից մեկն է հայտարարել իր կառավարության համերաշխությունը ԱԴՊԿ-ին՝ հուսալով, ու նրա օգնությամբ կաաղ է ցանկալի բեկում մտցնել հակամարտության գործընթացում։ Ռուսաստանում բարձրացած ժողովրդական ալիքը չի հանդուրժել խռովության այդ փորձը. Բ. Ելցիճի գլխավորությամբ այն ճնշվելէ օգոստոսի 22-ին. կազմակերպիչները ձերբակալվել են։

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատմություն
Կատեգորիա:1991
Սկանդինավյան թերակղզի

**Սկանդինավյան թերակղզի**  ( կամ *Den skandinaviske halvøya*, , , ), ամենամեծ թերակղզին Եվրոպայում (հյուսիս-արևմուտքում)։

## Աշխարհագրություն
Երկարությունը 1900 կմ է, լայնությունը՝ մինչև 800 կմ, տարածությունը՝ մոտ 800 հզ կմ²։ Ողողվում է Բալթիկ, Հյուսիսային, Նորվեգական և Բարենցի ծովերով։ Մայրցամաքային սահմանը պայմանականորեն տանում են Բոտնիկ ծոցի հյուսիսային մասից մինչև Վարանգեր ֆիորդը։ Արևմտյան և հյուսիսային ափերը զառիվայր են, բարձր, մասնատված ֆիորդերով, հարավային և արևելյան ափերը ցածր են, ժայռոտ, հաճախ՝ ստորջրյա։ Թերակղզու մեծ մասը զբաղեցնում են Սկանդինավյան լեռները, (ամենաբարձր գագաթը՝ Գալհյոպիգեն, 2470 մ), որոնց արևելքից հարում է Նորլանդ սարահարթը, դրանից հարավ տարածվում են Միջին Շվեդական լճային դաշտավայրը և Սմոլանդ գմբեթաձև բարձրությունը (մինչև 377 մ)։ Ռելիեֆի հիմնական գծերը կապված են Սկանդինավյան թերակղզու Բալթիական վահանի սահմանում գտնվելու և կալեդոնյան ծալքավոր կառուցվածքի հետ, որը նեոգեն-անթրոպոգենում ենթարկվել է զգալի ուղղաձիգ տեղաշարժման ու հարթեցման ի հաշիվ սառցադաշտային էկզարացիայի և կուտակման։ Օգտակար հանածոներից կան երկաթի հանքանյութ, պղինձ, տիտան, անագ։ Կլիման արևմուտքում ծովային է, արևելքում՝ բարեխառն, անցումային։

Գետային ցանցը խիտ է, գետերը՝ սահանքավոր, ջրառատ, գերազանցապես կարճ և հարուստ հիդրոէներգետիկ պաշարներով։ Կան բազմաթիվ լճեր (Վենեռն, Մելարեն, Վեթեռն են), սառցադաշտեր (տարածքը մոտ 5 հզ կմ²)։ Անտառները գրավում են տարածքի 43 %-ը։ Հյուսիսում տունդրան ու ասեղնատերև անտառներն են, հարավում՝ խառն և լայնատերև անտառները, արևմուտքում՝ տորֆաճահիճները։ Կենդանիներից կան որմզդեղ, աղվես, նապաստակ, լեմինգ, եղջերու։ Ափամերձ ժայռերին և կղզիներում կան թռչնաշուկաներ։ Սկանդինավյան թերակղզում են գտնվում Շվեդիան, Նորվեգիան և Ֆինլանդիայի հյուսիսարևմտյան մասը։

Կատեգորիա:Եվրոպայի թերակղզիներ
Կատեգորիա:Թերակղզիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սկանդինավիա
Բժիշկներն Արցախյան ազատամարտում

**Բժիշկներն Արցախյան ազատագրական պատերազմում։** Պատերազմի սկզբին Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի առողջապահության ծառայությունների ուշադրության կենտրոնում է եղել կարևորագույն հարցը. ժամանակին մարտադաշտից տարհանել վիրավոր ազատամարտիկներին, կազմակերպել նրանց առաջին բուժօգնությունը, ինչպես նաև խաղաղ բնակչության բուժսպասարկման աշխատանքները։

## Մինչև ռազմական բժշկական ծառայության ստեղծումը
Մինչև ռազմական բժշկական ծառայության ստեղծումը, 1988-1990 թվականներին. Շահումյանի շրջանում և ԼՂ-ում հիվանդ և վիրավոր ազատամարտիկների բժշկական սպասարկումը իրականացվել է ինքնօգնությամբ և փոխօգնությամբ՝ բուժօգնության անհատական միջոցներով, կամավոր մեկնած բժիշկների, բուժքույրերի, տեղական հիվանդանոցների, բժշկական կետերի քաղաքացիական բուժանձնակազմի օգնությամբ։

## 1992 թվականից հետո
1992 թվականից, պաշտպանական բանակի կազմավորմանը զուգընթաց, ձևավորվել են ռազմական բժշկական ծառայությունները. ստեղծվել են հոսպիտալներ, մշակվել և իրականացվել մարտական գործողությունների բժշկական ապահովման միասնական համակարգ, զորակոչվել են բժիշկներ, ստեղծվել արագ արձագանքման բժշկական ջոկատներ, ձևավորվել զորամասերի բժշկական ծառայություններ։

1988-1994 թվականներին Հայաստանից կամավոր և գործուղումով Շահումյանի շրջան և Լեռնային Ղարաբաղ մեկնել են վնասվածքաբաններ, օրթոպեդներ, վիրաբույժներ, անեսթեզիոլոգներ, մանկաբույժներ, համաճարակաբաններ, որոնք իրագործել են բացառապես բարդ և լրացուցիչ խնդիրներ, ցույց են տվել անհրաժեշտ բուժօգնություն վիրավոր և հիվանդ ազատամարտիկներին (նաև խաղաղ բնակիչներին), ապահովել նրանց վերադարձը մարտադաշտ, կանխել համաճարակները և վարակիչ հիվանդությունները։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ
Կատեգորիա:Բժշկություն
Սարդու

**Սարդու**, հայաբնակ գյուղ Իրանում, Ղարադաղ գավառում։ 20-րդ դարի սկզբին ունեցել է 216 հայ բնակիչ (44 տուն)։ Զբաղվում էին այգեգործությամբ, հացահատիկի տարբեր տեսակների մշակությամբ, անասնապահությամբ, արհեստներով, առևտրով։ Գյուղում կար եկեղեցի՝ կից դպրոցով։ Բնակիչները 1946 թվականին ներգաղթել են Խորհրդային Հայաստան։

Կատեգորիա:Իրանի հայաբնակ գյուղեր
Կատեգորիա:Պարսկահայքի բնակավայրեր
Սերբեր

**Սեբեր** ( / ) ազգ և հարավսլավոնական էթնոս, որը ձևավորվել է Բալկանյան թերակղզում։ Սերբերի մեծամասնությունը բնակվում է Սերբիայում և առանձնացած Կոսովոյում, նախկին Հարավսլավիայի երկրներ Բոսնիա և Հերցեգովինայում, Խորվաթիայում ու Չեռնոգորիայում։ Սերբերը ունեն նշանակալի փոքրամասնություններ Հյուսիսային Մակեդոնիայում և Սլովենիայում։ Կան մեծ թվով Սերբական սփյուռք Արևմտյան Եվրոպայում և Եվրոպայից դուրս, հատկապես Հյուսիսային Ամերիկայում և Ավստրալիայում։

Սերբերը Հարավարևելյան Եվրոպայի մյուս ժողովուրդների հետ կիսում են մեծ քանակությամբ մշակութային գծեր։ Սերբերը մեծ մասամբ ուղղափառ եկեղեցու հետևորդներ են։ Սերբերենը Սերբիայի պաշտոնական լեզուն է և համապաշտոնականը Կոսովոյում ու Բոսնիա և Հերցեգովինայում, և սերբերեն գրեթե մեծ մասամբ խոսում են Չեռնոգորիայում։

## Ծագում
Սերբերի ժամանակակից ինքնությունը հիմնված է Ուղղափառ եկեղեցու և ավանդույթների վրա։ 19-րդ դարում սերբական ազգային ինքնությունը դրսևորվեց պատմության և ավանդույթի, միջնադարյան ժառանգության, մշակութային միասնության գիտակցմամբ՝ չնայած տարբեր կայսրությունների տիրապետության տակ ապրելուն։ Երբ Սերբիայի իշխանությունը ձեռք բերեց անկախությունն Օսմանյան կայսրությունից, սերբերի ազգային ինքնության գլխավոր հիմքը դարձավ ուղղափառությունը, քանի որ այդ լեզվով խոսում էին հարավսլավոնական այլ ազգեր՝ (խորվաթներ և բոսնիացիներ)։ *[[Սլավա (տոն)|Սլավա]]* ավանդույթը, որը ընտանիքի սրբի փառաբանման օրն է, սերբական ինքնության բնորոշման կարևոր գործոն է և այն համարվում է սերբերի ամենակարևոր և ամենատոնական եկեղեցական տոնը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերբեր
Կատեգորիա:Սերբիայի ազգեր
Կատեգորիա:Խորվաթիայի ազգեր
Բժիշկներ առանց սահմանների

**Բժիշկներ առանց սահմանների** (ֆրանսերեն՝ *Médecins Sans Frontières (MSF)* կամ անգլերեն՝ *Doctors Without Borders*), միջազգային մարդասիրական օգնության հասարակական կազմակերպություն և Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր, որն առավել հայտնի է պատերազմական տարածաշրջաններում և համաճարակի օջախ հանդիսացող երկրներում իրականացվող ծրագրերով։ Ստեղծվել է 1971 թվականին՝ Ֆրանսիայի բժիշկների նախաձեռնությամբ՝ բժիշկների, առողջապահության բնագավառի աշխատողների և իր առաքելությանը նպաստող այլ մասնագետների միավորմամբ։ Ունի 18 գրասենյակ, որոնցից ԲԱՍ-Ֆրանսիան, ԲԱՍ-Բելգիան, ԲԱՍ-Շվեյցարիան, ԲԱՍ-Հոլանդիան և ԲԱՍ-Իսպանիան գործող և ծրագրեր իրականացնողներ են (2003)։ ԲԱՍ մասնաճյուղեր գործում են 80 երկրներում, որտեղ աշխատում է շուրջ 2500 կամավոր (2003)։ ԲԱՍ-ի գլխավոր նպատակն է բնական աղետների (երկրաշարժ, ջրհեղեղ և այլն) և պատերազմների ժամանակ բժշկական համընդհանուր էթիկային և մարդասիրական սկզբունքներին համապատասխան, առանց ռասայական, կրոնական, աշխարհայացքային և այլ խտրականությունների բազմակողմանի բժշկական աջակցություն ցույց տալ տուժած մարդկանց։

ԲԱՍ-ն իր առաջին առաքելությունը Հայաստանում իրականացրել է 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժի ժամանակ, բուժօգնություն է կազմակերպել աղետյալներին, աջակցել առողջապահական ենթակառույցներին, հիմնել հոգեբանական խնամքի կենտրոն են։ 2002 թվականին ԲԱՍ-ը Հայաստանում իրականացրել է սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունների և ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի ու Սևանա լճի շրջանում հոգեկան առողջության ապահովման (ԲԱՍ-Բելգիա), դժվար իրավիճակում գտնվող երեխաների խնամակալության (ԲԱՍ-Ֆրանսիա) ծրագրերը։ Ղարաբաղյան պատերազմի ժամանակ ԲԱՍ-ի ֆրանսիական, բելգիական և հոլանդական մասնաճյուղերը բժշկական օգնություն են ցույց տվել հակամարտող կողմերի վիրավորներին, գերիներին, պատանդներին, բռնագադթածներին, ինչպես նաև աջակցել դրանց առողջապահական կառույցներին։ Արցախում ներդրվել է հիվանդանոցային սանհիգիենային (բժշկական թափոնի վառարանի կառուցում և հիվանդանոցների սանիտարական վիճակի վերահսկում), ներարկումների անվտանգության, ընտանիքի պլանավորման, հոգեկան հիվանդների և պատերազմի ժամանակ վնասված երեխաների առողջացման, տոտերկուլոզի դեմ պայքարի ծրագրեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջազգային կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Իրավապաշտպան կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Բժշկական և առողջապահական կազմակերպություններ
Սեյսմահետախուզություն

254px|frameless|աջից

**Սեյսմահետախուզություն**, հետախուզության երկրաֆիզիկական մեթոդ, հիմնված է Երկրի կեղևի տարբեր միջավայրերում առաձգական (սեյսմիկ) ալիքների տարածման առանձնահատկությունների վրա։ Պայթեցումներից կամ մեխանիկական ներգործություններից առաջացած սեյսմիկ ալիքները, տարածվելով բոլոր ուղղություններով, թափանցում մեծ խորություններ (10 կմ և ավելի), անդրադառնում են և բեկվում տարբեր առաձգականություն ու խտություն ունեցող ապարների սահմանների վրա։ Այդ անդրադարձած և բեկված ալիքները մասնակիորեն վերադառնում են Երկրի մակերևույթ և գրանցվում սեյսմակայաններում։

Սեյսմահետախուզության մեջ կիրառվում են անդրադարձվող ալիքների մեթոդը (ԱԱՄ), բեկված ալիքների մեթոդը (ԲԱՄ) և պիեզոէլեկտրական էֆեկտը (Պէէ)։ ԱԱՄ-ը որպես առավել մանրամասն և ճշգրիտ մեթոդ ուսումնասիրում է նստվածքային շերտերը՝ կապված նավթի և բնական գազի որոնման ու հետախուզման հետ։ Այն կիրառվում է նաև որոշ մետաղային հանքավայրերի և ռեգիոնալ երկրաբանության մի շարք հարցերի ուսումնասիրության բնագավառում։ Օգտվելով ԲԱՄ-ից՝ կարելի է որոշել մեկ կամ մի քանի բեկող շերտերի խորությունը և ձևը։ Պէէ-ի միջոցով հայտնաբերում և հետամտում են պեգմատիտային մարմիններ ու քվարցային երակներ։ Սեյսմահետախուզությունը գլխավորապես օգտագործում է երկայնակի ալիքները, որոնց արագությունը ապարների մեջ տատանվում է 0,4-8 կմ/վրկ սահմաններում։ Սեյսմահետախուզություն կատարում են տրամատներով, որոնց վրա որոշակի հեռավորությամբ տեղադրվում են տատանումներ առաջացնող աղբյուրը և գրանցող սարքերը (սեյսմոգրաֆներ)։ Տատանումների աղբյուր են ծառայում ոչ խոր հորատման անցքերում պայթեցումները և վիբրացիոն սարքերը։ Երկրաբանահետախուզական աշխատանքների տնտեսական արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով սեյսմահետախուզություն կատարվում է երկրաֆիզիկական այլ մեթոդների հետ, այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու Երկրի կեղևի խորքային կառուցվածքը ընդհուպ մինչև Մոհորովիչիչի մակերևույթը՝ կիրառելով խորքային սեյսմիկ զոնդում։

## Տես նաև
* Սեյսմոլոգիա

Կատեգորիա:Երկրաֆիզիկա
Հրայր Սիմոնյան (գեներալ)

**Հրայր Գևորգի Սիմոնյան** (), խորհրդային բանակի գեներալ-մայոր (22.2.1963), ռազմական գիտությունների դոկտոր (1968), պրոֆեսոր (1970)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Մոսկվայի Համամիութենական կենտգործկոմի անվան ռազմահետևակային ուսումնարանը (1939 թվական), Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիան (1952 թվական), ԽՍՀՄ Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի (Կլիմենտ Վորոշիլովի անվան) ռազմական ակադեմիան (1958 թվական)։ 1939 թվականին մասնակցել է Արևելյան Լեհաստանի դեմ խորհրդային ագրեսիային, «Հայրենական մեծ պատերազմի» ժամանակ, որպես Բելառուսիայի առաջին ռազմաճակատի 8-րդ բանակի շտաբի պետի տեղակալ՝ Կուրսկի ճակատամարտին, Բելառուսիայի ազատագրմանը, Բեռլինի գրավմանը։ 1945—1947 թվականներին ծառայել է Գերմանիայում խորհրդային զորքերի խմբավորման շտաբում, 1947—1960 թվականներին՝ տարբեր զինվորական օկրուգների շտաբներում։ 1960-1983 թվականներին՝ Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիայի ամբիոնի պետ։ 1983 թվականին զորացրվելով՝ շարունակել է գիտամանկավարժական գործունեությունը ԽՍՀՄ Կենտրոնական գիտահետազոտական ինստիտուտում։ ԽՄԿԿ անդամ (1942)։

## Աշխատություններ
Հեղինակ է զինվորական հետախուզությանը վերաբերող ավելի քան 200 աշխատության։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի 2, Հայրենական պատերազմի 1 և 2-րդ աստիճանի, Կարմիր աստղի 2, լեհական շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԶՈՒ հայ գեներալ-մայորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Գառնիկ Ալեքսանյան (բժիշկ)

**Գառնիկ Սուրենի Ալեքսանյան** (, գյուղ Խանձաձոր (ԼՂՀ Հադրութի շրջան)), վիրաբույժ։ ՀՀ բանակի բժշկական ծառայության մայոր (1998)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը (1985)։ 1986-2000 թվականներին աշխատել է Հայաստանի Մեղրիի, ԼՂՀ Հադրութի շրջանային կենտրոնական հիվանդանոցներում, Հադրութի ՊՇ-ում, ՀՀ ՊՆ համար 1 զորամասում, կենտրոնական զինվորական, Երևանի կայազորային կլինիկական հոսպիտալներում (2000 թվականից՝ վերջինիս բուժական գծով պետի տեղակալ)։ 1989 թվականին կամավոր մեկնել է Արցախ, մասնակցել Հադրութի և Մարտակերտի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին, ռազմական գործողությունների առաջին գծի ռազմադաշտային շարժական հոսպիտալներում բուժել, վիրահատել հարյուրավոր ազատամարտիկների։ Պարգևատրվել է ԼՂՀ «Արիության համար», ՀՀ «Մարտական ծառայության համար» մեդալներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ վիրաբույժներ
Սեն-Ժոն Պերս

**Ալեքսի Լեժե Սեն-Ժոն Պերս** (, ), ֆրանսիացի բանաստեղծ, դիվանագետ։

1916 թվականից դիվանագիտական աշխատանք է կատարել։ 1940 թվականին պաշտոնազրկվել է և տարագրվել ԱՄՆ։ Էպիկականության, ազգային ավանդույթների նկատմամբ իր ձգտումով, արևելքի քաղաքակրթությունների մնայուն արժեքների հանդեպ իր հակումներով Սեն-Ժոն Պերսն առանձնահատուկ տեղ է գրավում արդի ֆրանսիական մշակույթի մեջ։ Բանաստեղծին խորթ է եղել մոդեռնիստական բարդացված պատկերավորությունը («Պատկերներ Կրուզոյի համար», 1909)։ Նրա չափածոն կառուցված է ֆրանսիական ավանդական տաղաչափության ոգով։ Սեն-Ժոն Պերսին հռչակ բերած «Անաբասիս» (1924) պոեմում գովերգված է բնության և հավերժական հոգևոր արժեքների աշխարհը, որը հակադրված է Երրորդ հանրապետության բուրժուական իրականությանը։ Իր հայրենասիրական բանաստեղծություններով («Տարագրություն», 1942, «Քամիներ», 1946) Սոն-Ժենտ Պերսին դարձել է դիմադրության շարժման ոգեշնչողներից մեկը։ Չնայած քաղաքական գաղափարների վերացականությանն ու բառապաշարի գրքայնությանը, Սեն-Ժոն Պերսին իր այդ շրջանի ստեղծագործությամբ դարձել է Ֆրանսիայի ազգային բանաստեղծ։ Հայրենիքի վեհության վերականգնման առաջադիմական գաղափարներն են արտահայտված «Կողմնորոշիչներ» (1957), «Ժամանակագրություն» (1960), «Թռչուններ» (1963) պոեմներում։ Նոբելյան մրցանակ (1960)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսալեզու գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի սոցիալիստներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Գրիգոր Ամատունի

**Գրիգոր Վլադիմիրի Ամատունի** (), թերապևտ։ Բժշկական ծառայության պահեստի լեյտենանտ (1978)։ «Սպիտակ» փրկարարական ջոկատի շտաբի պետ, ապա՝ ուսումնական բաժնի և բժշկական խմբի ղեկավար։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը (1979)։ 1980-1981 թվականներին՝ Աշտարակի բուժմիավորման «Շտապ օգնություն» կայանի բժիշկ, 1981-1984 թվականներին՝ Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտի ախտորոշման, 1984 թվականից՝ ներքին հիվանդությունների, միաժամանակ՝ ՀՀ առողջապահության նախարարության Առողջապահության ազգային ինստիտուտի կլինիկական ախտաբանական ֆիզիոլոգիայի ամբիոնների դասախոս, 2000 թվականից՝ ՀՀ արտակարգ իրավիճակների վարչության ուսումնական կենտրոնի առաջատար մասնագետ։ ՀՀ աղետի գոտում, Սիսիանում, Քելբաջարում, Հյուսիսային Օսեթիայում մասնակցել է փրկարարական և տարհանման աշխատանքների։ 1988-1994 թվականներին Արցախ է տեղափոխել սննդամթերք, դեղորայք, կազմակերպել բուժօգնության դասընթացներ։ Ինքնապաշտպանական մարտերի առաջին գծում (Երասխ, Մեղրի, Նյուվադի, Ոսկեպար, Իջևան, Մարտակերտ, Քելբաջար և այլն) բուժօգնություն է ցույց տվել վիրավոր ազատամարտիկներին և խաղաղ բնակչությանը։

Մահացել է 2017 թվականի հուլիսի 24-ին Երևանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ թերապևտներ
Կատեգորիա:Ամատունիներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Սինանթրոպոս

frameless|աջից
**Սինանթրոպոս** (), պեղածո հնագույն մարդկանց ներկայացուցիչ, որի կմախքի մնացորդներն առաջին անգամ հայտնաբերվել են Չինաստանում, 1920-ական թվականներին, Կոցետանգ քարայրում (Պեկինից մոտ 45 կմ հարավ-արևմուտք)։

Կոցետանգ քարայրի պեղումների ընթացքում (մինչև 1907-ը) գտնվել են գանգերի ու ստորին ծնոտների մնացորդներ, վերջավորությունների, ոսկորներ, տարբեր սեռի ու տարիքի անհատների ավելի քան 60 ատամ, ինչաես նաև քարե պարզունակ գործիքներ։ Մարդաբանորեն նման է պիթեկանթրոպոսին, սակայն ունի ավելի մեծ գանգ (միջինը՝ 1040 սմ³) և լայն ճակատ։ Մոխրի ու ածխի կուտակումները, կենդանիների այրված ոսկորները վկայում են այդ մարդկանց՝ կրակից օգտվելու մասին։ Սինանթրոպոսը գոյություն է ունեցել մինդելյան սառցապատման վերջում կամ մինդելիսյան միջսառցադաշտային ժամանակաշրջանում, բացարձակ վաղեմությունը՝ մոտ 400 հզ տարի։ Պեկինյան Սինաթրոպոսի կողքին, ըստ 1963-ին Լանտյան շրջանում հայտնաբերված ստորին ծնոտի, գիտնականներն առանձնացնում են Սինանթրոպոսի առավել հին՝ լանտյանյան տեսակը։

Կատեգորիա:Homo erectus
Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հոմինիդներ
Կատեգորիա:Մարդկային էվոլյուցիա
Աշոտ Ադամյան (բժիշկ)

**Աշոտ Փարավոնի Ադամյան** (), վնասվածքաբան-օրթոպեդ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը (1987)։ 1992-1998 թվականներին ծառայել է ՊԲ կենտրոնական զինվորական կլինիկական հոսպիտալում, 1998 թվականից՝ Հանրապետական մանկական հիվանդանոցի (2001 թվականից՝ միաժամանակ ԼՂՀ առողջապահության նախարարության) գլխավոր վնասվածքաբան-օրթոպեդ։

1990-1994 թվականներին կամավոր մասնակցել է ԼՂՀ ինքնապաշտպանությանը, հատուկ ստորաբաժանման կազմում կատարել է հետախուզական-դիվերսիոն աշխատանքներ։ Խոջալուի և Սրխավենդի ռազմական գործողությունների ժամանակ ապահովել է բուժսպասարկումը։ Կենտրոնական զինվորական և մարտական գործողությունների առաջին գծի (Զլդրան, Ավդալ-Գյուլավդու, Ֆիզուլի, Քելբաջար) ռազմադաշտային շարժական հրապիտալներում բուժել և վիրահատել է հարյուրավոր ազատամարտիկների ու խաղաղ բնակիչների։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
# Արցախցի անվանի գործիչներ։ Գիրք II (Մարտակերտի շրջան), Ստեփանակերտ, Արցախի գիտական կենտրոն, «Դիզակ պլյուս» հրատ. տպ-ն, 2021 (էջ 18)։

Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ վնասվածքաբաններ
Կատեգորիա:Հայ օրթոպեդներ
Կատեգորիա:Հայ վիրաբույժներ
Սխեմա

**Սխեմա** (հունարեն՝ σχῆμα - արտաքին տեսք, ձև, ուրվանկար, ակնարկ), շինվածքում հիմնական կամ օժանդակ ֆունկցիաներ կատարող կապի տարրերի և շղթաների ամբողջություն, ինչպես նաև կոնստրուկտորական փաստաթղթերի մասը հանդիսացող գծագիր, որը պարզաբանում է պրոցեսների հիմնական գաղափարները, սկզբունքները և հաջորդականությունը՝ հանգույցի, սարքի, հարմարանքի, տեղակայանքի կամ կառույցի աշխատանքի ժամանակ։

Սխեմա կատարում են պայմանական գրաֆիկական նշանների և պարզ երկրաչափական պատկերների (առանց մասշտաբը պահպանելու) ու դրանց կապերի միջոցով, որոնք սահմանվում են ստանդարտով։ Սխեմաները լինում են էլեկտրական, հիդրավլիկական, կինեմատիկական և պնևմատիկ։

Ըստ նշանակման տարբերում են սկզբունքային, ֆունկցիոնալ, կառուցվածքային սխեմաներ, ինչպես նաև միացումների և դասավորության ընդհանուր սխեմաներ։

Կատեգորիա:Երկրաչափություն
Սարի վանքի դպրոց

**Սարի վանքի դպրոց**, գրչության կենտրոն Վասպուրականում։ Սարի Սուրբ Գևորգ վանքը գտնվել է Մոկաց գավառում, Արտոս լեռնաշղթայի Եղերով լեռան արևելյան լանջին (այդտեղից էլ դպրոցի անունը)։ Հետագայում կոչվել է Փութկա Սուրբ Գևորգ վանք (մոտակա գյուղի անունով)։ XIV դարի 2-րդ կեսին վանքին կից բացվել է վանական դպրոց, որի ուսուցիչներն ու աշակերտները զբաղվել են նաև գրչությամբ։ Դպրոցը վերելք է ապրել Սիմեոն րաբունապետի ժամանակ (XIV դարի 50—80-ական թվականներին)։ Դասավանդել են Ստեփանոս (գրչություն և երաժշտություն) և Հովհաննես եղբայրները, Մխիթարը և ուրիշներ։ Սարի վանքի դպրոցում սովորելու են եկել Աղթամարից, Ռշտունիքից և այլ վայրերից։ XIV դարի վերջին աշակերտների թիվն անցել է երկու տասնյակից։ Դպրոցից մեզ է հասել շուրջ 15 ձեռագիր, որից 8-ը պահվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում։

## Գրականություն
* Մաթևոսյան Ա․, Մոկաց սարի Ս․ Գևորգ վանքի գրչության կենտրոը XIV–XV դարերում, «ԲՄ», № 6, 1962։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Զարգացած միջնադարի հայկական դպրոցներ
Մարտունիի շրջանային գրադարան

**Մարտունիի շրջանային գրադարանը** նախապես ունեցել է 2,5 հազար միավոր գիրք։ 1977 թվականին ԳԿՀ շրջանակներում այն միավորել է շրջանի 38 գյուղ, գրադարաններ։ 1992 թվականին գրադարանի շենքը ռմբակոծվել է. 65 հազար միավոր գրականությունից պահպանվել է միայն 1000 գիրք։ Ներկայումս գրքային ֆոնդը 16,4 հազար միավոր է, ընթերցողների թիվը՝ 2,4 հազար։ 

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի ուսումնական հաստատություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի գրադարաններ
Կատեգորիա:Մարտունի քաղաքի շենքեր և կառույցներ
Գիտությունն Արցախի Հանրապետությունում

Գիտություն Առաջին գիտական հաստատությունը Ստեփանակերտում հիմնադրվել է 1945 թվականին՝ որպես Ադրբեջանի ԳԱ հենակետ՝ գյուղատնտեսական ոլորտում ԳՀ աշխատանքներ կատարելու նպատակով։ 1988 թվականին հենակետը վերակազմավորվել է Ադրբեջանի անասնաբուծա-անասնաբուժական ԳՀԻ փորձակայանի։ Ավելի ուշ հացահատիկային մշակաբույսերի սերմնափորձակայան է ստեղծվել Մարտակերտի շրջանի Լենինավան գյուղում, որը ֆինանսավորել ու կառավարել է Հայաստանի համապատասխան փորձակայանը. ներկայումս գործում է Ստեփանակերտում։ ԼՂՀ կրթության և գիտության նախարարության համակարգում 2008 թվականից գործում է նաև Արցախի գիտական կենտրոնը (նախագահ՝ Սեմյոն Բաբայան), որը մշակում է հանրապետության համար կարևոր գիտաարտադրական, ռազմավար, և տարածքային ծրագրեր, աջակցում ավարտված մշակումների ներդրմանը, արտասահմանյան կազմակերպությունների հետ կնքում պայմանագրեր և այլն։

Կատեգորիա:Գիտությունը Արցախում
Փարավոն Ադամյան

**Փարավոն Մեսրոպի Ադամյան** (), վիրաբույժ-ուռուցքաբան։ ԽՍՀՄ առողջապահության գերազանցիկ, ԼՂՀ վաստակավոր բժիշկ (2015)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Ստեփանակերտի բժշկական ուսումնարանը (1953) և Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը (1959)։ 1959-1963 թվականներին աշխատել է Մարտակերտի շրջանի Սրխավենդի գյուղական բուժամբուլատորիայի, 1960-1963 թվականներին՝ Ասկերանի շրջանի առողջապահության բաժնի վարիչ, 1963 թվականից՝ ԼՂՀ ուռուցքաբանական դիսպանսերի գլխավոր բժիշկ-տնօրեն (միաժամանակ՝ 1963-1970 թվականներին՝ ԼՂ աողջապահության բաժնի վարիչ, 1963 թվականից՝ Ստեփանակերտի բժշկական ուսումնարանի դասախոս)։

1988-1994 թվականներին Ադամյանը մարզային հիվանդանոցում և մարզկոմի նկուղային հարկում տեղակայված զինվորական հոսպիտալում վիրահատել է հարյուրավոր վիրավոր ազատամարտիկների և խաղաղ բնակիչների։

Պարգևատրվել է ԼՂՀ «Վաչագան Բարեպաշտ» մեդալով, ԼՂ արհմիությունների ֆեդերացիայի, «Գիտելիք» ընկերության, «Միջազգային Կարմիր խաչի» Մտեփանակերտի գրասենյակի, ԼՂԻՄ մարզառբաժնի, ԼՂՀ առողջապահության նախարարության բազմաթիվ պատվոգրերով, այլ պարգևներով։

## Երկեր
* Պայքար կյանքի՝ անգամ հինգ րոպեի համար, Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ. տպ., 2009, 104 էջ։

## Գրականություն
# Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988-1994), Հանրագիտարան (մեկ հատորով), Ե., «Հայկական հանրագիտարան» հրատ., 2004, 864 էջ, նկ., քարտեզ (էջ 121)։
# Արցախցի անվանի գործիչներ։ Գիրք II (Մարտակերտի շրջան), Ստեփանակերտ, Արցախի գիտական կենտրոն, «Դիզակ պլյուս» հրատ. տպ-ն, 2021 (էջ 21)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Կոճողոտ գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ վիրաբույժներ
Կատեգորիա:Հայ ուռուցքաբաններ
Մանվել Սիմոնյան

**Մանվել Մակիչի Սիմոնյան** (), հայ խորհրդային գյուղատնտես։ Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր (1977), պրոֆեսոր (1981)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտը (1950)։ Եղել է ՀԽՍՀ գյուղատնտեսական  մինիստրության գիտության վարչության պետ (1965-1967), հողագիտության և ագրոքիմիայի ԳՀԻ հողերի էրոզիայի բաժնի վարիչ (1967-1974), երկրագործության ԳՀԻ տնօրենի տեղակալ՝ գիտության գծով (1974-1978), Կուբայի Հանրապետության ԳԱ հողագիտության ինստիտուտի գիտական խորհրդատու (1978-1980 և 1981-1982)։ 1983 թվականից Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի ագրոնոմիական ֆակուլտետի դեկան։ Գիտական աշխատանքները վերաբերում են դաշտային կուլտուրաների բերքատվության բարձրացման արդյունավետ ագրոտեխնիկական միջոցառումների, և լեռնային ու արևադարձային երկրագործության պայմաններում դրանց աճեցման, հողերի արդյունավետ օգտագործման, հողապաշտպան համակարգերի ուսումնասիրության,երկրագործության ինտենսիվացման հարցերին։ Սիմոնյանը մշակել է արևադարձային պայմաններում մեկ տարում նույն դաշտից երկու բերքի ստացման նոր մեթոդ։ ԽՄԿԿ անդամ 1949 թվականից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գյուղատնտեսներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտորներ
ՀԱԵ Արցախի թեմն Արցախյան ազատամարտում

**ՀԱԵ Արցախի թեմն Արցախյան պատերազմում**, 1989 թվականին թեմը իր գործունեությունն է վերսկսել Վարագա Խաչի տոնին՝ Գանձասարի Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու վերաբացումով։ Թեմի հոգևորականները Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանի գլխավորությամբ ու օրհնությամբ գործուն մասնակցություն են ունեցել ազգային-ազատագրական պայքարին։ 1989-1992 թվականներին այն ծավալել է բարեգործական-մարդասիրական գործունեություն՝ առաքել է սննդամթերք, հանդերձանք, դեղորայք, վառելանյութ, հիմնադրել երկու հոսպիտալ՝ 600 մահճակալով, բանակի ու հոսպիտալների համար ձեռք բերել ճապոնական արտադրության 25 շարժական էլեկտարկայաններ։ 1992-1994 թվականներին ղեկավարվելով Եղիշեի (5-րդ դար) «քաջ զինվորներին մահակից լինելու» պատգամով՝ թեմից ռազմական գործողություններին մասնակցել են Վ. Բալայանի ջոկատի նռնակաձիգ սարկավագ Գ. Խաչատրյանը (զոհվել է Ծամձորի ազատագրման ժամանակ), դպիր Ա. Թովմասյանը (զոհվել է 1994 թվականին), «Արծիվ-մահապարտներ» գնդի կազմում՝ Տեր Հովհաննես քահանա Հովհաննիսյանը, «26-ի» դիրքերում քահանա Գ. Մարկոսյանը, սարկավագ Կ. Ապրեսյանը, Շահումյանի ու Գանձասարի պաշտպանությանը՝ քահանա Կ. Կարապետյանը, Կրկժանի և Խոջալուի ազատագրմանը՝ Ս. Հակոբյանը, Ամարասի և Գանձասարի պաշտպանության դիրքերում՝ հայր Վ. Աբրահամյանը, սարկավագ Վ. Գրիգորյանը և քահանա Ա. Թավադյանը։ 1988-1994 թվականներին թեմի հոգևորականները «աշխատակից ու աջակից» են եղել ազատամարտիկներին՝ նրանց մկրտելով ու օրհնելով։

Կատեգորիա:Արցախի թեմ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ
Կոնստանտին Սերգեև

**Կոնստանտին Միխայլովիչ Սերգեև** (, ), բալետի խորհրդային արտիստ, բալետմայստեր։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1957)։

## Կենսագրություն
1930 թվականին ավարտել է Լենինգրադի պարարվեստի ուսումնարանը և ընդունվել Լենինգրադի օպերայի և բալետի թատրոն, դարձել է առաջատար մենապարողներից, 1946 թվականից՝ բալետմայստեր, 1951-1955 թվականներին և 1960-1970 թվականներին՝ գլխավոր բալետմայստեր։

Եղել է Ռոմեո (Պրոկոֆևի «Ռոմեո և Ջուլիետ»), Եվգենի (Գլիերի «Պղնձե հեծյալը»), Լեննի (Կարաևի «Ամպրոպի արահետով») և այլ դերապարերի առաջին կատարողը։ Հանդես է եկել նաև Չայկովսկու, Գլազունովի, Ադանի և այլոց բալետների գլխավոր դերապարերով։

Բեմադրել է «Ամպրոպի արահետով» (1946), Պրոկոֆևի «Մոխրոտը» (1946, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1947), Չերվինսկու «Համլետ» (1970), Գլազունովի «Տարվա եղանակները» (1974) բալետները, իրականացրել Գլազունովի «Ռայմոնդա» (1946, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1949), Չայկովսկու «Կարապի լիճը» (1946) բալետների նոր խմբագրումները։

1931 թվականից զբաղվել է մանկավարժությամբ։ 1938-1940 թվականներին և 1973 թվականից՝ Լենինգրադի պարարվեստի ուսումնարանի գեղարվեստական ղեկավար։

Սերգեևը (Ն․ Դուդինսկայայի հետ) 1972 թվականին Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնում վերախմբագրել է Չայկովսկու «Կարապի լիճը» բալետի բեմադրությունը։

## Պարգևներ, մրցանակներ
ԽՍՀՄ պետական մրցանակներ (1946,1951)։ Պարգևատրվել է Լենինի և 2 այլ շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային բալետի արտիստներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Սիրոկկո

մինի|աջից|Սիրոկկո
**Սիրոկկո** (,  արևելք), հարավային կամ հարավարևելքային ուժեղ քամի, նկատվում է Միջերկրական ծովի ավազանում, որը բերում է Հյուսիսային Աֆրիկայի և Արաբական թերակղզու անապատների չոր ու տաք օդը։ Սովորաբար առաջանում է Միջերկրական ծովի կամ Հյուսիսային Աֆրիկայի վրա գտնվող ցիկլոնների արևելյան փեշերին։ Սիրոկկոն լեռների հողմատակ լանջերին ստանում է ֆյոնի բնույթ և աչքի ընկնում բարձր ջերմաստիճանով ու չորությամբ։ Հայտնի է առավելապես Իտալիայում և Հարավսլավիայի Դալմաթիայի ափերին։

Կատեգորիա:Քամիներ
Հետևակի մարտական մեքենա

մինի
մինի
**Հետևակի մարտական մեքենա** (ՀՄՄ), Թրթուրավոր կամ անվավոր, զրահապատ մարտական մեքենա։ Նախատեսված է մոտոհրաձգային և տանկային ստորաբաժանումների սպառազինման, հրթիռամիջուկային զենքի կիրառման դեպքում՝ անձնակազմի (մարտադաշտում գործող) շարժունակության, զինվածության և պաշտպանունակության ապահովման համար։
Վերջին ժամանակահատվածում արտադրվում են նաև անվավոր հետևակի մարտական մեքենաներ։

ՀՀՄ-1-ի երկարությունը կազմում է 6735մմ, բարձրությունը՝ 2068մմ.

ՀՄՄ-1-ի հրանոթի տրամաչափը՝ 73մմ, Գնդացրի տրամաչափը՝ 7,62մմ.

Ղարաբաղյան պատերազմում օգտագործվել են ՀՄՄ-1 և ՀՄՄ-2 մակնիշների մեքենաները։ ՀՄՄ-2 մեքենայում ՀՄՄ-1-ի համեմատությամբ փոփոխվել է մարտական բաժանմունքը։ Երկտեղ աշտարակում տեղակայվել է առավել կատարյալ՝ 30 մմ-անոց 2Ա42 ավտոմատ թնդանոթ, իսկ «Մալյուտկա» կառավարվող հրթիռը փոխարինվել է «Կոնկուրս» հրթիռով, որով հնարավոր է դարձել օդային ու ցամաքային թիրախների հրթիռահրետակոծությունն ընթացքի ժամանակ (կամ կանգնած), և ավելացել հիմնական մարտական խնդիրների լուծման արղյունավետությունը։ ՀՄՄ-2 մեքենայի անձնակազմը կրճատվել է 1-ով (11-ի փոխարեն՝ 10 անձ), գետնահեռությունը ավելացել է մինչև 420 մմ, միջին արագությունը՝ 40-50 կմ/ժ, նախկին մակարդակի վրա պահպանելով դինամիկ որակները՝ փոխվել է սարքավորումների համալիրը։ ՀՄՄ-ի վրա տեղակայված սպառազինությունը հնարավորաթյուն է տալիս պայքարել տարբեր նպատակակետեփ՝ ներառյալ տանկերի և մարտական ուղղաթիռների դեմ։ Մեքենայի վրա տեղակայված սարքավորումներն անձնակազմին պաշտպանում են միջուկային զինամթերքի պայթյունի հարվածային ալիքի ազդեցությունից և թափանցող ճառագայթումից, քիմիական և մանրէական զենքերի ազդեցությունից, իսկ վարակված տեղանքով շարժվելիս՝ ռադիոակտիվ փոշուց։ Քողարկման նպատակով մեքենան հանդերձված է նաև ծխածածկույթ ստեղծելու ջերմածխային սարքավորմամբ և ծխահան նռնակի արձակման համակարզով։ Մեքենայի վրա կարող է տեղակայվել ականազերծիչ համակարգ։

## Տես նաև
Զրահատանկային տեխնիկա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Զինամթերք
Կատեգորիա:Զրահատեխնիկա
Արցախի կենդանական աշխարհ

**Արցախի կենդանական աշխարհ** տարածքը Իրանական, Փոքրասիական և Պոնտոս-Կովկասյան մարզերի խաչմերուկում է, որով և պայմանավորված է այդ մարզերի ազդեցությունը երկրամասի կենդանական աշխարհի տեսակների վրա։ Արցախի կենդանական աշխարհում գերակշռում են առաջավորասիական և միջերկրածովային տեսակները։ Դրանց հիմնական մասը հարմարված է տաք և չորային նախալեռների և միջին բարձրության լեռների՝ կիսաանապատային, չոր տափաստանային, անտառային և նոսրանտառային լանդշաֆտներին։

## Տեսակներ
Այն ընդհանուր առումով 976 ներկայացված է անողնաշարավոր (անձրևաորդ, խեցգետին, մրջյուն, մեղու, ծղրիդ, մորեխ, մոծակ, ճպուռ և այլն) և ողնաշարավոր (բեզոարյան այծ, եվրոպական այծյամ, վայրի խոզ, գորշ արջ, հովազ, եղեգնակատու, գորշուկ, սկյուռ, անտառային կատու, գյուրզա, կրիա, կաքավ, թուրաջ, փասիան, վայրի հնդկահավ և այլն) կենդանիներով։

Բոլոր գոտիներում կենդանիներից հանդիպում են գայլ, աղվես, նապաստակ, շնագայլ, լճագորտ, մողես, լորտու, առնետ, թռչուններից՝ անգղ, արծիվ, բազե, աղավնի, մոշահավ, կաչաղակ, ագռավ, սովորական ճնճղուկ, չղջիկ և այլն։ Համեմատաբար մեծ գետերում կան ձկներ։

## Պատկերասրահ

Miñoca066eue.jpg|Անձրևորդ
Rohrkatze-6218.jpg|Գորշ արջ
Medved mzoo.jpg|Գորշ արջ
Bezoarziege.jpg|Բեզոարյան այծ
Black Francolin.jpg|Թուրաջ


Կատեգորիա:Արցախի բնություն
Սիգիզմունդ I Ծեր

**Սիգիզմունդ I Ծեր** (), լեհական թագավոր և լիտվական մեծ իշխան 1506 թ.։ Յագելլոների դինաստիայից։

1515 թ. Հաբսբուրգների հետ կնքել է համաձայնագիր, որով Յագելլոներից Հաբսբուրգներին են անցել Չեխիան և Հունգարիան։ 1519-1521 թթ. պայքարել է Տևտոնական օրդենի դեմ, այնուհետև թույլ է տվել օրդենի մագիստրոսին այն դարձնել աշխարհիկ Պրուսական դքսություն, որը վասալական կախման մեջ էր Լեհաստանից։ Սիգիզմունդ I-ի օրոք 1526 թ. Մազովիան մտել է Լեհաստանի կազմի մեջ։ Սիգիզմունդ I-ի որոշ փոփոխությունների է ենթարկել Լեհահայոց դատաստանագիրքը և 1519 թ. ներկայացրել սեյմին՝ հաստատելու։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեհաստանի թագավորներ
Կատեգորիա:Յագելլոներ
Կատեգորիա:16-րդ դարի Եվրոպայի միապետներ
Կատեգորիա:Կաթոլիկ միապետներ
Մուրացանի անվան քաղաքային գրադարան (Ստեփանակերտ)

**Մուրացանի անվան քաղաքային գրադարան**ը բացվել է 1965 թվականին Ստեփանակերտի Բոգդան Կնունյանցի անվան զբոսայգում՝ որպես Մաքսիմ Գորկու անվան մարզային գրադարանի մասնաճյուղ։ Հետագայում գրքային ֆոնդը համալրվել է, իսկ գրադարանը կոչվել է Մուրացանի անվան։ 1981 թվականին Ստեփանակերտի տարբեր թաղամասերում բացվել են գրադարանի 6 մասնաճյուղեր, ստեղծվել է կենտրոնացված գրադարանային համակարգ, որը վերացվել է 1996 թվականին՝ մասնաճյուղ-գրադարաևների լուծարումով (պահպանվել է միայն Հայրենական մեծ պատերազմի վետերանների ակումբին կից գրադարանը)։ Մինչև Արցախյան ազատամարտը (1991-1994) գրադարանի գրքային ֆոնդը 110 հազար միավոր էր. պատերազմի ժամանակ մեծ մասը ռմբակոծությունից ոչնչացել է։ Ներկայումս ունի 56,5 հազար միավոր գիրք, ընթերցողների թիվը՝ 3,2 հազար։

Կատեգորիա:Ստեփանակերտի գրադարաններ
Սիմեոն Մետաֆրաստես

**Սիմեոն Մետաֆրաստես** (), բյուզանդացի վարքագիր։

Ստեղծագործել է 10-րդ դարի 2-րդ կեսին։ Եղել է պետական գանձապահ (լոգոթետ)։ Կոստանդին VII Ծիրանածին կայսեր կարգադրությամբ կազմել է «Վարք սրբոց» («Սինաքսար») մեծածավալ ժողովածուն, որը բովանդակում է 148 սրբի կենսագրություն։ «Սինաքսար»-ը պարունակում է նաև Գրիգոր Լուսավորչի վարքը, որը, փաստորեն, Ագաթանգեղոսի «Պատմություն Հայոց»-ի հունարեն թարգմանության համառոտությունն է։ Սիմեոն Մետաֆրաստեսին են վերագրում նաև բարոյախոսական ասույթների երեք ժողովածու (քաղված Բարսեղ Կեսարացու, Հովհան Ոսկեբերանի և Մակարիոսի երկերից), իմացաբանական ճառեր, թղթեր, աղոթքներ և հոգևոր երգեր։ Բյուզանդացի նշանավոր փիլիսոփա Միխայիլ Փսելլոսը 11-րդ դարի կեսին գրել է ներբողյան Սիմեոն Մետաֆրաստեսին։ Հայոց կաթողիկոս Գրիգոր Բ Վկայասերը սրբերի կենսագրությունները կազմելիս օգտվել է հունարեն բազմաթիվ վկայաբանություններից, այդ թվում նաև Սիմեոն Մետաֆրաստեսի աշխատությունից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բյուզանդական պատմիչներ
Կատեգորիա:Բյուզանդացի գրողներ
Սիմսար

**Սիմսար**, լեռնաշղթա Հայկական լեռնաշխարհում, Հայկական Տավրոսի միջին մասում։ Երկարությունը ավելի քան 30 կմ է, առավելագույն բարձրությունը՝ 2685 մ։ Էրոզիոն կառուցվածքային լեռնաշղթա է, կազմված պալեոզոյի ապարներ։ Կատարային մասը ալիքավոր է, լանջերը զառիթափ են, մասնատված։ Կլիման խոնավ է, տարեկան տեղումների քանակը՝ 1000—2000 մմ։ Ձորերում սաղարթավոր անտառներ են, 1800 մ-ից բարձր՝ ալպյան մարգագետիններ։

Կատեգորիա:Լեռնաշղթաներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնաշղթաներ
Արցախի լեռնագրություն

մինի|Մռավի Լեռնաշղթա
Արցախի Հանրապետությունը գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարևելյան եզրին՝ Փոքր Կովկասի հարավարևելյան մասում։ Տարածքում է Կուր-Արաքսի դաշտավայրի արևմտյան մասը։ Մակերևույթը հիմնականում լեռնային է՝ հյուսիս-արևմուտքից հարավ- արևևելք ընդհանուր թեքությամբ։ Տարածքի միջին բարձր, ծովի մակերևույթից 1100 մ է, ամենաբարձր կետը Արիություն լեռն է (3724 մ, Մռավի լեռնաշղթայում), ամենացածրը՝ Սև ջրի հովիտը (112 մ, Մարտունու շրջան)։ Բարձր լեռնագագաթներից է Մռավը (3343 մ)։ Մռավի հարավարևելյան կարճ, զառիթափ ու հողմահարված լանջերը հանրապետության տարածքում կտրտված են Թարթառ (Տրտու) գետի վտակների խոր կիրճերով ու գետահովիտներով։ Լեռնաշղթայի բարձրադիր մասերում պահանվել են ռելիեֆի սառցադաշտային ձևեր (կառեր, կրկեսներ, տաշտակաձև հովիտներ)։ Տարածքի արևմտյան մասում հյուսիս-արևմուտքից հարավ-արևելք ձգվում է Ղարաբաղի լեռնաշղթան, որի արևելյան Օխտնաղբյուր, Կուսանաց, Կաչաղակաբերդ, Շմանեկ, Ծավեն, Մարխաթուն և այլ լեռնաճյուղեր բաժանված են Կարկառ, Խաչեն, Խոնաշեն և այլ գետերի ու դրանց վտակների խոր հովիտներով։ Լեռնաշղթայի առավել բարձր գագաթների (Կուսանաց, Դալիսար և այլն) հարաբեր բարձրությունն 500-600 մ է։ Հարավ-արևելքում ձգվում է Մեծ Քիրս լեռնաշղթան (2724 մ), որի հյուսիսային մասում է Ճաղատսարի լեռնանցքը (2080 մ), որտեղով անցնում է Ստեփանակերտ-Գորիս ավտոմայրուղին։ Լեռնաշղթայի արևելյան մասում է Շուշիի սարավանդը։ Տարածքում կան ռելիեֆի կարստային ձևեր (հայտնի է Որվան-Ազոխի քարանձավը)։

Կատեգորիա:Լեռնաշխարհներ
Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության աշխարհագրություն
Արցախյան ազատամարտի արտացոլումը երաժշտության մեջ

[մինի|[Ներսիկ Իսպիրյան]]

**[[Արցախյան ազատամարտ|Արցախյան առաջին պատերազմ]]ի** թեման իր արտացոլումն է գտել նաև երաժշտարվեստում։ Արցախյան շարժման ոգին, ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերի հեասարդատումը, ազատամարտիկների սխրանքը, արցախահայության կենարար կամքն ու ուժը, մայր հայրենիքին վերամիավորվելու աննահանջ ձգտումն իրենց գեղարվեստական ու պատկերային մարմնավորումն են գտել գուսանների և կոմպոզիտորների վոկալ- գործիքային. խմբերգային, սիմֆոնիկ ստեղծագործություններում։ Հատկապես հարուստ և բազմօրինակ են երգերի ու խմբերգերի բնագավառները։ Բազմաժանր են նաև ղրանց տարատեսակները, հայ բանաստեղծների խոսքերով ստեղծած քայլերգերը, մեներգերը։ Ըստ գաղափարաիմաստային բովանդակության՝ Արցախյան պատերազմի թեման արտացոլող ստեղծագործությունները բաժանվում են երեք հիմնական՝ ռազմահեասական (քայլերգեր), հերոսապատման (հիմներ, ձոներգեր), խոհաքնարական. կենցաղային (մեներգեո երգեր, խմբերգեր) ժանրերի։ Որպես ընդհանուր գաղափարական մեկնակետ՝ բոլոր ժանրերի ստեղծագործությունները տոգորված են հայրենասիրական ոգով։

Դիմելով Արցախյան հերոսամարտի թեմային՝ կոմպոզիտորներն իրենց ստեղծագործությունների մեջ օգտագործել են ազգային պրոֆեսիոնալ դպացի լավագույն և առաջատար ավանդույթները՝ ազգային երաժշտության լեզվամտածողության ու արդի զրելաոճերի սինթեզ, գրական սկզբնաղբյուրի բանաստեղծական տեքստի և երաժշտական նյութի արտահայտչականորեն ներդաշնակ ձուլվածք։ Բազմաբնույթ են հեղինակների կիրառած երաժշտական արտահայտչամիջոցները, ազգային լադերի առանձնահատկությունները, հայկական ռիթմերի (մասնավորապես՝ փոփոխական) համակարգերը, լինեար և բազմաձայնային շերտերի համադրությունները, ազգային երաժշտական բանահյուսության և ժողովրդական երգ-պափ-խաղիկների տարրերի՝ գեղարվեստականորեն վերաիմաստավորված ներմուծումը, ստեղծագործական ամփորի և կոտ ձևակառուցվածքը, որոշ դեպքերում՝ Արցախի երաժշտա կան բանահյուսության, ժողովրդական երգերի մեղեդիների օգտագործումը։

Կատեգորիա:Երաժշտություն
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ
Ղարադաղլուի ազատագրում

**Ղարադաղլուի ազատագրում**, մարտական գործողություն Արցախի Հանրապետության Մարտունիի շրջանի՝ Ղարադաղլու (այժմ՝ Վարանդա) գյուղի մոտ։ Տեղի է ունեցել 1992 թվականի փետրվարի 17-ին։ Ռազմական գործողությանը մասնակցել են Մարտունի քաղաքի, Ճարտար, Գիշի, Սպիտակաշեն, Հաղորտի, Կաղարծի, Ննգի գյուղերի կամավորական ջոկատները. ԼՂՀ ԻՊՈՒ առաջին վաշտը (հրամանատար՝ Ա. Ղուլյան) և «Արաբո» կամավորական ջոկատը (Մ. Եղիազարյան)։ Գործողության նպատակն էր ճնշել հակառակորդի կրակակետերը, պաշտպանել շրջակա գյուղերը մշտական հարձակումներից ու գնդակոծությունից, ապահովել շրջանի ճանապարհային հաղորդակցության անվտանգությունը։ Դեռևս 1988 թվականին կամավորական ջոկատները, Բաքվի հայ ազգաբնակչության կոտորածին ի պատասխան, պատժիչ գործողություն էին իրականացրել Ղարադաղլու գյուղում տեղակայված հակառակորդի դեմ, որից հետո հակառակորդը համալրել էր տեղի կայազորը և սաստկացրել հարձակումներն ու գնդակոծությունները շրջակա գյուղերի վրա։ 1992 թվականի փետրվարի 16-ի գիշերը Մուշկապատի բարձունքից գործել են ԼՂՀ ԻՊՈԻ-ի մեկական ականանետ և ինքնաշեն թնդանոթ, Կաղարծիի բարձունքից՝ ՀՄՄ։ Լուսադեմին ԻՊՈՒ ջոկատները տարբեր կողմերից հարձակվել են գյուղի վրա։ Հակառակորդը կատաղի ղիմադրել է հատկապես դպրոցի շենքի շտաբում։ Ազատամարտիկները, ճնշելով դիմադրության վերջին օղակները, թողնված միջանցքով դուրս են մղել կայազորի մնացորդները և ազատագրել գյուղը։ Ռազմական գործողության ժամանակ թշնամուց առգրավվել է 70 միավոր զենք, մեծ քանակությամբ զինամթերք, սպանվել է և գերեվարվել 60-ից ավելի զինվոր։ Գործողության թեժ պահին Ամիրանլարի հենակետից հակառակորդի կազմավորումները հարձակվել են Մարտունի քաղաքի ուղղությամբ՝ նպատակ ունենալով շեղել ԻՊՈՒ հրամանատարության ուշադրությունը Ղարադաղլուրից և կասեցնել հարձակումները, սակայն ԻՊՈՒ և կամավորական ջոկատները հաջողությամբ են իրականացրել Ղարադաղլուի ազատագրման գործողությունը։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի ռազմական գործողություններ
Անհատական ինքնապաշտպանություն

մինի
մինի
**Անհատական ինքնապաշտպանություն**, պետության զինված գործողություն այլ պետության զինված հարձակմանն ի պատասխան։ Դրա սկզբունքներն ամրագրված են ՄԱԿ-ի կանոնադրության 51-րդ հոդվածով։

## Նկարագրություն
Անհատական ինքնապաշտպանության ժամանակ նախատեսվող միջոցառումների մասին անհրաժեշտ է անհապաղ տեղեկացնել ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդին։ Տուժող պետությունը, ագրեսորի հետ կապված չլինելով խնդիրների խաղաղ կարգավորման պարտավորություններով, ինքն է որոշում պաշտպանական գործողությունների սկիզբը, դրանց բնույթը և իրականացման միջոցները՝ բացառությամբ միջազգային իրավունքով արգելված զենքի կիրառության։ Այն կարող է ունենալ հարձակողական բնույթ և տեղափոխվել նախահարձակ պետության տարածք զինված հարձակումը խափանելու և նորը թույլ չտալու նպատակով։ Ինքնապաշտպանությունը դադարեցվում է տուժող սուբյեկտի քաղաքական անկախության և տարածքային ամբողջականության վերականգնման դեպքում։

## ԼՂՀ-ի դիմումը՝ ուղղված ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդին
ԼՂՀ-ն՝ որպես արտաքին ագրեսիայի ենթարկված և Անհատական ինքնապաշտպանության դիմող միջազգային իրավունքի սուբյեկտ, տեղեկացրել է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդին իր Անհատական ինքնապաշտպանության իրավունքն իրականացնելու համալիր միջոցառումներ սկսելու մասին և 1992 թվականի մայիսի 6-ին հղել հետևյալ դիմումը.

### Դիմում
[մինի|ԼՂՀ-ի [Զինանշան]]
մինի|Կարմիր գոտի
«ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդին - ԼՂՀ ԳԽ-ը տեղեկացնում է Ձեզ ԼՂՀ-ի հանդեպ Ադրբեջանի Հանրապետության չդադարող ակտիվ ռազմական գործողությունների մասին՝ ուղղված ԼՂՀ քաղաքական անկախության դեմ։ Ավերվում են հանրապետության քաղաքներն ու գյուղերը, զոհվում են անմեղ մարդիկ, չկա սննդամթերք, դեղորայք, ջուր, էլեկտրականություն։ Վաղուց դադարեցված է գազի մատակարարումը։ Ադրբեջանի ազգային բանակը խաղաղ բնակչության դեմ օգտագործում է զանգվածային ոչնչացման զենք, ռմբակոծում մեր երկրի քաղաքներն ու գյուղերը։ Մարդկության դեմ գործվում է ծանրագույն հանցագործություն։ Խախտվում են 1925 թվականիի Ժնևի արձանագրության պարտավորությունները. ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 1974 թվականի բանաձևը, «Պատերազմի զոհերի պաշտպանության» ժնևյան կոնվենցիան, ինչպես նաև զինված հակամարտության ժամանակ մարդու իրավունքներին վերաբերող միջազգային իրավունքի մյուս նորմերը։ Վերոշարադրված իրադրությունը ԼՂՀ-ի, որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտի, ղեկավարությանը պարտավորեցնում է դիմել անհատական ինքնապաշտպանության բոլոր միջոցներին՝ համաձայն ՄԱԿ-ի կանոնադրության 51-րդ հոդվածի։ Ադրբեջանի ձեռնարկած ակտիվ ռազմական գործողությունների բնույթը, ղրանց նախահարձակությունը, հանցավորությունը, տևականությունը խոսում են ԼՂՀ-ի դեմ այդ հանրապետության անթաքույց ագրեսիայի մասին։ Ծանուցելով ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդին մեր կողմից ձեռնարկվող անհատական ինքնապաշտպանության միջոցառումների մասին՝ խնդրում ենք հաստատել Ադրբեջանի Հանրապետության ագրեսիան ԼՂՀ-ի հանդեպ և ագրեսիայի դեմ ձեռնարկել ՄԱԿ-ի կանոնադրությամբ նախատեսված հատուկ միջոցներ»։

Կատեգորիա:Անհատական ինքնապաշտպանություն
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Արցախյան ազատամարտի արտացոլումը կերպարվեստում

**Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմի արտացոլումը կերպարվեստում** Արցախյան գոյամարտի առանձին դրվագներ, ազատամարտիկների, օդաչուների, կանանց սխոսգործությունները, արցախահայության կենսահաստատությունը, մայր հայրենիքին վերամիավորվելու աննահանջ ձգտումը՝ հագեցված միասնական մտահղացմամբ և ընդհանրացված կերպարային բովանդակությամբ, իրենց գեղարվեստական մարմնավորումն են գտել նկարիչների, քանդակագործների, լուսանկարիչների, ժողովրդական վարպետների նկարներում, պատկերաքանդակներում, հուշակոթողներում, հուշարձաններում, խաչքարերում, տապանաքարերում, լուսանկարներում։ Կերպարվեստը կարևոր դեր է խաղում կյանքում և հասարակության հայրենասիրական դաստիարակության միջոցներից Է։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ
Կատեգորիա:Կերպարվեստ