Լենինոյի ճակատամարտ

**Լենինոյի ճակատամարտ**, 1943 թվականի հոկտեմբերի 12–13-ին Լենինո գյուղի մոտ (Մոգիլևի շրջան, Բելառուսական ԽՍՀ) Արևմտյան ճակատի 33-րդ բանակի միջև ճակատամարտ, գեներալ Գորդովի հրամանատարությամբ, որը ներառում էր 1-ին լեհական Թադեոս Կոսյուշկո հետևակային դիվիզիան և Վերմախտի զորքերը:

Ճակատամարտը Օրշայի հարձակողական գործողության մի մասն էր: Այն դարձավ լեհական ստորաբաժանումների առաջին ճակատամարտը Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ։ Լենինոյի ճակատամարտը Լեհաստանի ժամանակակից պատմության ամենահակասական և լայնորեն քննարկվող դրվագներից մեկն է։ Մինչև 1989 թվականը Լեհական ժողովրդական բանակի օրը համընկնում էր Լեհաստանի Ժողովրդական Հանրապետության ճակատամարտի ամսաթվի հետ (1992 թվականից Լեհական բանակի տոնը նշվում է 1920 թվականին Վարշավայի ճակատամարտի տարեդարձի օրը): Լեհաստանում կոմունիստական վարչակարգի անկումից հետո ճակատամարտի նկատմամբ վերաբերմունքը և դրա ազդեցությունը Լեհաստանի հետագա պատմության վրա փոխվեցին հիմնականում բացասականի։

## Լեհական ստորաբաժանումների ժամանումը ռազմաճակատ
ձախից|մինի|250x250փքս|Լեհական ստորաբաժանումները մեկնում են ռազմաճակատ. 1943 տարի
Նախատեսվում էր, որ 1-ին լեհական դիվիզիայի պարապմունքը կավարտվի մինչև 1943 թվականի սեպտեմբերի 15-ը։ Այս դեպքում ստորաբաժանումը ռազմաճակատ ուղարկելը կարող է համընկնել Լեհաստանի վրա ԽՍՀՄ հարձակման 4-րդ տարեդարձի հետ: Որպեսզի դա խուսափելի լիներ, Զիգմունդ Բերլինգը և Վանդա Վասիլևսկան դիմեցին Գերագույն գլխավոր հրամանատարին հետևյալ խնդրանքով․«Կապված նրա հետ, որ սեպտեմբերի 1-ը համընկնում է Գերմանիայի կողմից Լեհաստանի վրա հարձակման տարելիցի հետ, խնդրում ենք թույլատրել, որ Տ. Կոստյուշկոյի անվան 1-ին լեհական դիվիզիան այդ օրը դուրս գա ռազմաճակատ»։ Ակնհայտ է, որ Ստալինը համաձայնել է այս առաջարկին։

1943 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Կոստյուշկովիտները մեկնեցին ռազմաճակատ, չնայած այն բանին, որ նրանց ուսուցումն այդպես էլ չավարտվեց։ Դիվիզիայի երթուղին դեպի ռազմաճակատ 400 կմ էր և անցնում էր Կոլոմնայով, Մոսկվայով, Մոժայսկով, Գժացկով և Վյազմայով։ Անցնելով այս բնակավայրերը՝ լեհ զինվորները տեղավորվեցին գերմանական ստորաբաժանումների կողմից նախկինում զբաղեցրած շենքերում՝ Ստեպանկովո, Յուրկինո, Սեմլևո, Սելիվանովո և Բոգդանովկա գյուղերի շրջակայքում։

Նոր տեղակայման տարածքում, որը գտնվում է առաջնագծից 100 կմ հեռավորության վրա, դիվիզիան անցել է Արևմտյան ճակատի հրամանատար, գեներալ-գնդապետ Վասիլի Դանիլովիչ Սոկոլովսկու օպերատիվ հսկողության տակ: Լեհ զինվորները պետք է ավարտեին գյուղական ճամբարներում սկսած մարտական պատրաստությունը, ինչպես նաև ծանոթանային նոր մարտավարական մեթոդներին և պատերազմի մեթոդներին, որոնք մշակվել էին Խորհրդային բանակի կողմից 1943 թվականի առաջին կեսին ձեռք բերված փորձի հիման վրա, հատկապես Կուրսկի մարտերում:

Նորամուծություններից էին փոքր չափերի ոչ էշելոնային ստորաբաժանումների գոյության ավարտը, դիվիզիայի հարձակման գոտու կրճատումը 3-4-ից 1,5 կմ-ի, դիվիզիայի մակարդակով երկրորդ էշելոնների ներդրումը, գնդի մակարդակով եռաստիճան կազմի կազմակերպումը։ Նոր մեթոդները, որոնց պետք է տիրապետեին լեհ զինվորները, ներառում էին նաև հետևակային գրոհի կազմակերպումը անմիջապես հրետանու կողմից ստեղծված պատնեշի հետևում։

1943 թվականի սեպտեմբերի 23-ին 1-ին լեհական դիվիզիան սկսեց իր երթը դեպի արևմուտք՝ այսպես կոչված «Վարշավյան մայրուղու» երկայնքով։ Վերախմբավորումն իրականացվել է եղանակային բարդ պայմաններում, անցումները հիմնականում եղել են գիշերային ժամերին, դիվիզիան ստիպված է եղել շարժվել ճահճացած ու ճեղքված ճանապարհներով։ 250 կմ երկարությամբ ճանապարհն անցնում էր Կուբինոյով, Սաֆոնովոյով, Յարոսլավով, Սմոլենսկով, Կրասնոյով: Սեպտեմբերի վերջին դիվիզիային միացավ 1-ին տանկային բրիգադը, որը սեպտեմբերի 22-ին դուրս էր եկել Բելոմուտի շրջանում գտնվող ճամբարներից և երկաթուղով տեղափոխվել ռազմաճակատ:

Երթի ընթացքում դիվիզիայի հրամանատարությունը հրաման է ստացել անցնել 10-րդ գվարդիական բանակի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Կ.Պ. Տրուբնիկովի հրամանատարության տակ: Այս բանակի կազմում դիվիզիան պետք է մասնակցեր Օրշա գործողության հիմնական մարտերին,նրա առաքելությունն էր ոչնչացնել գերմանական հենակետը Լյադի գյուղում: Սակայն շուտով նոր հրաման է ստացվել, ըստ որի դիվիզիան ուժեղացրել է 33-րդ բանակը, որն իր ստորաբաժանումների մեծ մասը փոխանցել էր 10-րդ գվարդիական բանակին և գործում էր դիվերսիոն ուղղությամբ։ 33-րդ բանակի հիմնական խնդիրն էր զանգվածային հարձակման մոդելավորումը, հրամանատարությունը նախատեսում էր կապել գերմանական ուժերը երկրորդական տարածքում մարտում և հակառակորդին հնարավորություն չտալ դրանք տեղափոխել հիմնական ուղղությամբ՝ 10-րդ գվարդիական բանակի դեմ: Խորհրդային բանակը լայնորեն կիրառեց այս պրակտիկան, սակայն ոչ ոք դրա մասին չհայտնեց լեհ զինվորական հրամանատարներին։

## Իրավիճակը Արևմտյան ճակատի կենտրոնական հատվածում
1943 թվականի աշնանը Արևելյան Եվրոպայի պատերազմի թատրոնում երկու հակառակորդ կողմերի գլխավոր ռազմավարական թիրախը Դնեպրն էր:Գերմանական զորքերի համար Եվրոպայի ամենաերկար և ամենալայն գետերից մեկը կարող է դառնալ հիանալի պաշտպանական գիծ, ամրանալով նրա ափերին՝ գերմանացիները կարող էին փոխել ռազմական գործողությունների բնույթը զուտ դիրքայինի։

Օգտագործելով գետի բարձր արևմտյան ափը և նրա անհամար վտակները, գերմանական հրամանատարությունը կազմակերպեց պաշտպանության խորը էշելոնային գիծ Դնեպրի և նրա արևելյան ափի վրա, հենվելով նաև Սոժ, Մերեյա, Պրոնյա գետերի և Վիտեբսկ - Օրշա - Մոգիլև երկաթուղու վրա: Այս պաշտպանական գծին Վերմախտի ղեկավարությունը ստացել է «Արևելյան պատ» անվանումը։ Գերմանացիների հիմնական նպատակն էր կասեցնել խորհրդային զորքերի հարձակումը, որը շարունակվում էր 1943 թվականի հուլիսից, այնուհետև հակահարձակման անցնել բնական ջրային խոչընդոտները հաղթահարած թուլացած և հյուծված խորհրդային ստորաբաժանումների դեմ։

ԽՍՀՄ Զինված ուժերի Գլխավոր շտաբը մշակեց աշնանային հարձակման պլան, ըստ որի նախատեսվում էր ազատագրել Ուկրաինայի և Բելառուսի մեծ տարածքները օկուպացիայից։ Սեպտեմբերի 9-ին տրվեց մի հրահանգ, որը պարտադրում էր ջրային խոչընդոտների հաղթահարում՝ արագ և անսպասելի, նույնիսկ անմիջապես երթից։ Այդպես սկսվեց Դնեպրի ճակատամարտը՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ամենաբարդ և լավագույն կազմակերպված ռազմական գործողություններից մեկը։ Արևմտյան ճակատի զորքերը, որոնց թվում էր նաև Տ. Կոստյուշկոյի անվան 1-ին հետևակային դիվիզիան, որ պետք է այստեղ անցներ իր մարտական մկրտությունը, կարևոր դեր էին խաղում այս ճակատամարտում։

Օգոստոսի 7- ից խորհրդային ստորաբաժանումները շարունակաբար առաջ են շարժվել՝ ազատագրելով Ելնյան (օգոստոսի 30) և Յարցևոն (սեպտեմբերի 19), իսկ սեպտեմբերի 25-ին գերմանացիներին դուրս մղեցին ռազմավարական կարևոր Սմոլենսկից։ Հոկտեմբերի 2-ին Արևմտյան ճակատի զորքերը հասան Ռուդնյա - Լյադի - Լենինո - Գորկի - Չաուսի գիծ: 1943 թվականի հոկտեմբերի սկզբին Արևմտյան ճակատի հիմնական նպատակը գերմանական կամրջի վերացումն էր, որը սահմանափակվում էր Դնեպրի արևելյան կողմից Լյադի և Լոևո գյուղերով: Գերագույն հրամանատարությունը ակնկալում էր, որ Արևմտյան ճակատի հրամանատարները կվերացնեն գերմանական բոլոր պաշտպանությունները այսպես կոչված «Սմոլենսկի պատի» տարածքում։ Ենթադրվում էր, որ այս գործողության հաջողությունը կհեշտացնի գրոհը Վիլնյուսի և Մինսկի ուղղությամբ։ Դրան հասնելու համար խորհրդային զորքերը ստիպված եղան ազատագրել հակառակորդի կողմից պահվող երկու ուժեղ պաշտպանական դիրքերը՝ Մոգիլևը և Օրշան։

Սեպտեմբերի 30-ին Արևմտյան ճակատի ռազմական խորհուրդը Գլխավոր շտաբին ներկայացրեց հետագա հարձակման պլանը։ Փաստաթղթում ընդգծվում էր, որ գերմանական հրամանատարությունը հսկայական ջանքեր է գործադրում կասեցնելու խորհրդային զորքերի առաջխաղացումը։ Ճակատային հրամանատարությունը նախատեսում էր մինչև հոկտեմբերի 1-ը ճեղքել գերմանական պաշտպանությունը Մերեյա և Պրոնյա գետերի գծերով, այնուհետև, մինչև հոկտեմբերի կեսերը, անցնել Դնեպրը : Այս պլանն իրականացնելու համար ճակատային հրամանատարությունը խնդրեց ուղարկել մեծ թվով ուժեղացումներ,այս հարցումը բավարարվել է միայն մասամբ։

Հոկտեմբերի 3-ին ռազմաճակատի հիմնական ուժերը՝ բաղկացած 10-րդ գվարդիականներից, 21-րդ և 33-րդ բանակներից, անցան հարձակման, որը գերմանացիները կասեցրեցին Արևելյան պատի գծում: Շտաբը հրամայեց հիմնական հարձակումը կենտրոնից տեղափոխել ճակատի աջ թև՝ Դնեպրից հյուսիս։ Դրա շնորհիվ ճակատային զորքերը ստիպված չէին լինի ստիպել Դնեպրին, և Օրշան կազատագրվեր հյուսիս-արևելքից ստացված հարվածով: Ճակատի հրամանատարության որոշմամբ 21-րդ և 33-րդ բանակները, որոնք գործում էին ճակատի կենտրոնում, իրենց ուժերի մի մասը փոխանցեցին աջ թևի բանակներին։

## Տարածքի բնութագրերը և գերմանական պաշտպանությունը
ձախից|մինի|250x250փքս|Մեդալ Լենինոյի ճակատամարտի երեսունամյակի պատվին
Տարածքը, որտեղ պետք է գործեր 33-րդ բանակը և նրա կազմում գտնվող 1-ին լեհական դիվիզիան, վատ հարմարեցված էր հարձակման համար: Տարածքի, որտեղից պետք է առաջ շարժվեր դիվիզիան, և գերմանական դիրքերի միջև մի քանի հարյուր մետր լայնությամբ հովիտ կար, որի միջով հոսում էր Մերեյա գետը։ Բուն գետն անցնելը դժվար չէր լինի՝ լայնությունը 3-5 մետր էր, իսկ խորությունը՝ փոքր։ Իսկական խոչընդոտը գետի հովիտն էր, որը աշնանային անձրևների հետևանքով վերածվել էր փափուկ տորֆ ճահճի, որը տանկերի ու ծանր տեխնիկայի համար անանցանելի էր առանց նախնական ինժեներական աշխատանքների։

Հովտի արևմտյան կողմում, որտեղ գտնվում էին Վերմախտի ստորաբաժանումները, կար երկու բարձրություն՝ 217,6 և 215,5 մետր: Նրանց լանջերով անցնում էր գերմանական պաշտպանության առաջնագիծը։ Այս բարձունքները հակառակորդին հնարավորություն են տվել դիտարկել լեհական դիվիզիայի դիրքերը մինչև 5 կմ հեռավորության վրա։ Պոլզուխի, Տրիգուբովո և Պունիչի բնակավայրերը, որոնք գտնվում են Մերեյայից արևմուտք, հեշտությամբ կարող են վերածվել պաշտպանական գերազանց կետերի՝ ամրապնդելով գերմանական պաշտպանության ընդհանուր գիծը։

Գետից դեպի արևելք ընկած տարածքը, որտեղ տեղակայված էին 1-ին դիվիզիայի ստորաբաժանումները, բաց, ծառազուրկ հարթավայր էր։ Միայն Մերեյայից 2-3 կմ հեռավորության վրա կային թփուտների թավուտներ, ձորեր և երիտասարդ անտառներ, որոնք հնարավորություն էին տալիս թաքցնել ծանր զինատեսակներն ու երկրորդ էշելոնի ստորաբաժանումները։ Այն տարածքում, որտեղ տեղակայված էին լեհական ստորաբաժանումները, կար ժայռոտ բլուր, որը թույլ էր տալիս հակառակորդին դիտարկել մինչև 4 կմ հեռավորության վրա։

Տարածքի բնույթը նպաստում էր պաշտպանվող կողմին և լրացուցիչ դժվարություններ էր ստեղծում հարձակվող կողմի համար: Գերմանական 39-րդ Պանզեր կորպուսը գեներալ Ռոբերտ Մարտինեկի հրամանատարությամբ, որը բանակային խմբակային կենտրոնի 4-րդ դաշտային բանակի մաս էր կազմում, պաշտպանում էր 33-րդ բանակի ուղղությունը: Վերմախտի ստորաբաժանումներն ու կազմավորումները բաղկացած էին մեկ գրոհային և երեք հետևակային դիվիզիայից, մեկ նռնականետային տանկային դիվիզիայից և ՍՍ-ի ջոկատից։ Գեներալ Մարտինեկի զորքերին աջակցում էին նաև հրետանին, լրացուցիչ տանկային ստորաբաժանումները և ավիացիան։

1-ին լեհական դիվիզիայի հարձակողական գոտում պաշտպանվել են գեներալ-լեյտենանտ Օտտո Շյունեմանի 337-րդ հետևակային դիվիզիայի ստորաբաժանումները, որոնք վերակազմավորվել են 1943 թվականի հոկտեմբերին և համալրվել 113-րդ հետևակային դիվիզիայի ողջ մնացած զինվորներով: Նորաստեղծ 337-րդ դիվիզիան ներառում էր.

* 337-րդ հետևակային դիվիզիայի հրամանատարություն և սպասարկում,
* 313-րդ և 688-րդ նռնականետային գնդերը,
* 113-րդ դիվիզիոնի մարտական թիմ,
* 337-րդ դաշտային հրետանային գունդ,
* 337-րդ մոտոհրաձգային հակատանկային հրետանային գումարտակ,
* 337-րդ հրաձգային գումարտակ,
* 337-րդ ինժեներական գումարտակ,
* 337-րդ կապի գումարտակ,
* 337-րդ պահեստային գումարտակ,
* օժանդակ և սպասարկման միավորներ։

Դիվիզիան զինված էր 595 գնդացիրով, 76 ծանր և թեթև ականանետերով, տարբեր տրամաչափի 137 հրացաններով և 18 բոցավառիչներով։ Վերակազմավորումից հետո այն համալրվեց անհրաժեշտ լիազորված կազմով՝ ինչպես կենդանի ուժով, այնպես էլ տեխնիկայով, ուստի Լենինոյի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտի օրը համարվում էր լիարժեք մարտավարական ստորաբաժանում։

Գերմանական պաշտպանությունը բաղկացած էր երկու դիրքից։ Դրանցից առաջինը գտնվում էր 217,6 և 215,5 բարձրություններում և զբաղեցնում էր երեք խրամատ։ Երկրորդ խրամատից բաղկացած պաշտպանական կետը Պունիչի գյուղն էր։ Գերմանական ստորաբաժանումները գրավեցին լավ պատրաստված դիրքեր՝ կառուցված ինժեներների հսկողության ներքո, որոնք մտնում էին Պանտերայի գծի մեջ: Վերմախտի զորքերի ընդհանուր թիվը 33-րդ բանակի հարձակման գոտում կազմում էր 20 հազար զինվոր։ Նման նշանակալի ուժերի պարտությունը գործնականում անհնարին խնդիր էր թուլացած խորհրդային դիվիզիայի համար։

## Լեհական 1-ին հետևակային դիվիզիայի առաջադրանքները և բանակի ընդհանուր խնդիրները
1943 թվականի հոկտեմբերի 7-ին Լեհաստանի 1-ին դիվիզիայի հրամանատար գեներալ Բեռլինգը և նրա տեղակալ փոխգնդապետ  ուղարկվեցին գեներալ Գորդովի 33-րդ բանակի շտաբ։ 33-րդ բանակին տրվեցին հետևյալ առաջադրանքները, ճեղքել Վերմախտի 39-րդ Պանզեր կորպուսի պաշտպանությունը Սուկինոյից մինչև Ռոմանովո ֆերմա հինգ կիլոմետրանոց հատվածում, հասնել Դնեպրի ափերը, գրավել անցումը և գրավել կամուրջը գետի հակառակ ափին, Օրշայից հարավ: Այս գործողությունը պետք է իրականացնեին տասը հրաձգային դիվիզիա, մեքենայացված կորպուս, առանձին տանկային բրիգադ, երեք հակատանկային հրետանային գունդ, յոթ հրետանային բրիգադ, երեք հրետանային գունդ, մեկ ականանետային գունդ, բանակի հետախուզական գունդ, հինգ ինժեներական գումարտակ և երեք պոնտոնային կամրջի գումարտակ։

1-ին լեհական դիվիզիային հրամայվեց գործել առաջին էշելոնում՝ բանակի մարտական ​​կազմավորումների կենտրոնում։

Լեհական 1-ին հետևակային դիվիզիային աջակցելու համար հանձնարարվել է հետևյալը.

* 67-րդ հաուբիցային հրետանային բրիգադ,
* Թեթև հրետանային գունդ 144-րդ հետևակային դիվիզիայից,
* Թեթև հրետանային գունդ 164-րդ հետևակային դիվիզիայից,
* 538-րդ ականանետային գունդ,
* 298-րդ ինժեներական գումարտակ։

Բացի այդ, 1-ին լեհական հետևակային դիվիզիայի հարձակմանը պետք է աջակցեր կորպուսի հրետանային խումբը (4 հաուբիցային հրետանային բրիգադ, 2 հրետանային գունդ, 2 բրիգադ և պահակային ականանետների մեկ գունդ) և ավիացիան։

Լեհական ստորաբաժանումների խնդիրն էր ճեղքել հակառակորդի պաշտպանությունը Պոլզուխի գյուղից մինչև 215,5 բարձրություն երկու կիլոմետր հեռավորության վրա։ Այնուհետև դիվիզիան պետք է հարձակում կազմակերպեր արևմտյան ուղղությամբ՝ նպատակ ունենալով հասնել Պնևկա գետի գիծը, որպեսզի հետագայում հարձակվեր Լոսևո և Չուրիլովո գյուղերի ուղղությամբ:

Գեներալ-մայոր Ն. Ն. Մուլտանի 42-րդ հրաձգային դիվիզիան, որի դիրքերը գտնվում էին լեհական դիվիզիայի աջ կողմում, ինչպես նաև գեներալ-մայոր Ի. Գ. Գասպարյանի 290-րդ դիվիզիան, որը զբաղեցնում էր դիրքեր նրա ձախ կողմում, ստացել էին նմանատիպ հրամաններ իրենց հարձակման ուղղություններում։

Հոկտեմբերի 9-ին դիվիզիան հասավ նոր տարածք՝ Լադիշչե, Զախվիդովո, Բուդի, Պանկովո բնակավայրերի ծայրամասեր։ Գեներալ Բեռլինգը սկսեց հետախուզություն, որն ընդհատվեց գերմանական ստորաբաժանումների հրետանային կրակի պատճառով։ Այսպիսով, լեհական զորքերը չկարողացան ամբողջությամբ ուսումնասիրել թշնամու պաշտպանությունը Մերեյի հովտում: Հաջորդ օրը դիվիզիայի հրամանատարը գեներալ Գորդովին շարադրեց հարձակողական պլանի վերաբերյալ իր մտքերը, որից հետո հրամաններ ուղարկվեցին ստորաբաժանումներին։

Լեհական դիվիզիան ամբողջ ուժով անցավ իր առաջին մարտին՝ ուժեղացված միջին տանկերի գնդով, հակատանկային հրացանների վաշտով, 1-ին կանանց գումարտակի ֆյուզիլերային վաշտով և արգելափակող ջոկատով։ Դիվիզիայի անձնակազմի ընդհանուր թիվը 1-ին տանկային գնդի հետ միասին հոկտեմբերի 11-ին կազմել է 12683 մարդ, այդ թվում՝ 994 սպա, 2560 ենթասպա և 9129 շարքային։ Չնայած այն հանգամանքին, որ անձնակազմի թիվը գերազանցում էր ստանդարտը, դիվիզիոնում պակասում էր 100 սպա և 918 ենթասպան։ Լեհական ստորաբաժանումները զինված էին 41 տանկ, 335 հակատանկային հրացան, տարբեր տրամաչափի 391 հրացան, 1724 ավտոմատ և 673 գնդացիր։

Ելնելով այն հանգամանքից, որ ԽՍՀՄ տարածքում գտնվող լեհ սպաների մեծ մասը Անդերսի բանակի հետ մեկնել է Իրան կամ զոհվել Կատինում, կամավորների նոր անձնակազմի մեջ կար մարտական փորձ ունեցող նախկին հրամանատարների ակնհայտ պակաս։ 1943 թվականի հուլիսի 6- ին 1-ին լեհական դիվիզիան ուներ ընդամենը 195 սպա կամ իր կանոնավոր ուժի մոտ մեկ հինգերորդը: Հրամանատարներին պատրաստելու համար տեղում կազմակերպվեց կրտսեր դրոշակառուների դիվիզիոնային դպրոց: Ութ շաբաթվա ընթացքում նա մարզել է 153 դրոշակակիր և 12 ենթադրոշակառու: Կարմիր բանակը նշանակալի օգնություն է ցուցաբերել լեհական ստորաբաժանումների հրամանատարական կազմի համալրման գործում, դիվիզիայի հրամանատարության խնդրանքով խորհրդային կառավարությունը նրան ուղարկել է մեծ թվով սպաներ (հիմնականում լեհական ծագումով) մինչև պատերազմի ավարտը։ 1943 թվականի հուլիսի 6-ին նրանցից ավելի քան 450-ը ժամանել էին, որոնք կազմում էին դիվիզիայի ողջ սպայական կորպուսի մոտավորապես երկու երրորդը։

Դիվիզիայի անձնակազմն ու սպառազինությունն ավելի մեծ էր, քան ճակատում նրան հարող ստորաբաժանումները (42-րդ և 290-րդ դիվիզիաները, որոնք կազմում էին համապատասխանաբար 4646 և 4345 զինվոր), ինչը թույլ տվեց մեզ խոսել լեհական ստորաբաժանումների մասին՝ որպես էլիտար կազմավորումներ։ Մարտից առաջ դիվիզիան բաշխվում է դիրքերի միջև՝ համաձայն մարտավարական նոր տեսությունների։ Աջ թևում հարձակվեց փոխգնդապետ Գվիդոն Չերվինսկուի 2-րդ հետևակային գունդը, ձախից ՝ փոխգնդապետ Ֆրենսիս Դերքսի 1-ին հետևակային գունդը, երկրորդ էշելոնը կազմված էր փոխգնդապետ Տադեուսկի Պիոտի 3-րդ հետևակային գնդից: Առաջին էշելոնի գնդերի համար անմիջական առաջադրանքի խորությունը 1,5 կմ էր, հետագա մարտագծերի խորությունը՝ 7 կմ։

Հարձակման գլխավոր պլանը (ինչպես 1-ին, այնպես էլ 2-րդ գնդերի համար) ենթադրում էր մեկ գումարտակի ուժերի կողմից հակառակորդի պաշտպանության ճեղքում, որին հաջորդում էր մնացած գումարտակների մարտական գործողությունը և նշված գծերի գրավումը: 2-րդ գնդի հիմնական նպատակները Պոլզուխի և Պունիչի գյուղերն էին, իսկ 1-ին գնդի գործողություններն ուղղված էին 215,5 բարձրությունը գրավելուն։ Առաջիկա մարտում տանկային ստորաբաժանումները նույնպես կարևոր խնդիր էին ստանում՝ վաշտերում պետք է աջակցեին հետևակին մարտի դաշտում։

Գեներալ Գորդովը հարձակման պատրաստության ժամը սահմանել է հոկտեմբերի 11-ին ժամը 20:00-ին: Ենթադրվում էր, որ հարձակումը պետք է սկսվեր հարյուր րոպեանոց հրետանային կրակոցից հետո։ 1943 թվականի հոկտեմբերի 9-ի լույս 10-ի գիշերը մայոր Բրոնիսլավ Լախովիչի 1-ին գնդի 1-ին գումարտակը փոխարինեց 42-րդ հրաձգային դիվիզիայի 459-րդ հրաձգային գնդի խորհրդային գումարտակին իր դիրքերում, իսկ 1-ին գումարտակը փոխարինեց իր 2-րդ Սկյուլավի գնդի սեկտորի 1-ին գումարտակին:Հոկտեմբերի 10-ի լույս 11-ի գիշերը բանակի հրամանատարի հրամանով գերմանական պաշտպանության թևի ուղղությամբ ուժի մեջ է մտել հետախուզություն։ Դրա շնորհիվ հնարավոր եղավ կազմել հակառակորդի ամրությունների գծապատկերը, բայց միևնույն ժամանակ լեհական ստորաբաժանումները բացահայտեցին իրենց մտադրությունները։

Հոկտեմբերի 11-ի երեկոյան գեներալ Բերլինգը բանակի հրամանատարից հրաման ստացավ նոր մարտական հետախուզության վերաբերյալ, որը նշանակված էր հոկտեմբերի 12-ի ժամը 6-ին։ Այն նախատեսվում էր իրականացնել հետևակային գումարտակի կողմից՝ հրետանային դիվիզիայի աջակցությամբ։ Լեհական դիվիզիայի հրամանատարը փորձեց պնդել հետախուզական խմբերի կազմակերպումը, սակայն գեներալ Ստեփան Կինոսյանը մերժեց նրան՝ հայտարարելով, որ հետախուզությունը կարող է վերածվել ողջ դիվիզիայի ընդհանուր հարձակման։

Հայտնի է, որ ճակատամարտի նախօրեին 1-ին լեհական դիվիզիայի որոշ զինվորներ (թվով մինչև մի քանի տասնյակ) անցան Վերմախտի կողմը ՝ գերմանացիներին տեղեկացնելով խորհրդային զորքերի մոտալուտ հարձակման մասին և նշելով 33-րդ բանակի շտաբի գտնվելու վայրը: Իմանալով, որ լեհական դիվիզիան հարձակվելու է, գերմանացիները սկսեցին հեռարձակել քարոզչական հաղորդումներ լեհերենով, որի ընթացքում նրանք նվագեցին Դոմբրովսկու Մազուրկայի ձայնագրությունը, ինչպես նաև կոչ արեցին լեհ զինվորներին անցնել իրենց կողմը և գործ ունենալ կոմունիստների, հրեաների և քաղաքական աշխատողների հետ։

## 1943 թվականի հոկտեմբերի 12 - ճակատամարտի առաջին օրը
ձախից|մինի|350x350փքս|անվան 1-ին բրիգադի տանկ Т-34 Վասթերփլեթի հերոսները
1943 թվականի հոկտեմբերի 12-ին հրամանատարական հրամանի համաձայն՝ ժամը 05:55-ին սկսվեց գերմանական դիրքերի հինգ րոպեանոց հրետանային գնդակոծությունը, որից հետո 1-ին գնդի 1-ին գումարտակը՝ մայոր Լախովիչի հրամանատարությամբ, սկսեց գրոհը։ Ուժեղ գնդակոծության հետևանքով նա խեղդվել է. Մեծ կորուստներ կրած գումարտակը պառկեց 215,5 բարձրության ստորոտին, փորեց ու սկսեց սպասել հիմնական հարձակման մեկնարկին։

Ընդունված պլանի համաձայն՝ հարձակման հրետանային նախապատրաստությունը պետք է սկսվեր առավոտյան ժամը 08:20-ին և տևեր 100 րոպե։ Սակայն թանձր մառախուղի պատճառով, որն իջել է Մերեյայի հովտում և դժվարացրել դիտարկումը, դրա մեկնարկը հետաձգվել է մինչև առավոտյան ժամը 9:20-ին։ Հենց այդ ժամանակ սկսեց գործել հրետանին, բայց 40 րոպեից էլ քիչ անց գնդակոծությունը դադարեցվեց Գորդովի հրամանով, ով խորհրդակցել էր բանակի հրետանու հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Բոդրովի հետ: Գորդովը մարտում նետեց հրաձգային ստորաբաժանումները՝ հրետանավորներին հրամայելով կազմակերպել սահմանափակ կրակահերթ՝ հարձակմանը աջակցելու համար։

Ժամը 10:30-ին կանաչ հրթիռի ազդանշանով 1-ին, ապա 2-րդ հետևակային գնդերը հարձակում սկսեցին գերմանական դիրքերի վրա։ Առաջին էշելոնի բատալիոնները գնում էին գերմանական խրամատների վրա, շարքերով։ Պատմություն է մտել խորհրդային դիտորդներից մեկի խոսքը. «Ախր լավ են անում պոլակցիները, ամբողջ բարձրությամբ գնում են»։ Ժամը 11:00-ի սահմաններում առաջին գումարտակները գրավեցին գերմանական խրամատների առաջնագիծը։ Հարևան խորհրդային դիվիզիաները, ընդհակառակը, ոչ մի հաջողության չեն հասել հարձակման ժամանակ։ 42-րդ դիվիզիան դիրքեր է գրավել 217,6 բարձրության ստորոտում, իսկ 290-րդ դիվիզիան գերմանական պաշտպանության առաջնագծից 200 մետր հեռավորության վրա էր։

Գերմանական դիրքերի առաջին գիծը գրավելուց հետո լեհական ստորաբաժանումները հնարավորություն ունեցան կատարել իրենց վրա դրված խնդիրը՝ գրավելու բնակեցված տարածքները։ 1-ին գունդը պետք է գրավեր Տրեգուբովոն, իսկ 2-րդը՝ Պոլզուխին։ Տրեգուբովո գյուղը կարևոր կետ էր Վերմախտի պաշտպանական համակարգում, և նրա գրավումը կապահովի 1-ին գնդի հետագա գործողությունների հաջողությունը։ Այս դիրքի վրա առաջին հարձակումն իրականացրել է մայոր Լախովիչի գումարտակը, որը զոհվել է մարտում, ինչպես նաև նրա տեղակալ լեյտենանտ Պազինսկին։ Այնուամենայնիվ, գումարտակը շարունակեց իր առաջխաղացումը՝ դիրք գրավելով Տրեգուբովոն 215,5 բարձրության հետ կապող ճանապարհի մոտ։ Գերմանացիները ստիպված եղան նահանջել գյուղից և հակահարձակման փորձ արեցին գումարտակի ձախ եզրում, սակայն հետ մղվեցին լեյտենանտ Վիշնևսկու 2-րդ գումարտակի մարտ մտնելու շնորհիվ։ Որոշ ժամանակ լեհերը կռվել են դիրքի համար, որը մի քանի անգամ ձեռքից ձեռք է փոխվել, սակայն 290-րդ դիվիզիայի 855-րդ գնդի աջակցության բացակայության, ինչպես նաև զինամթերքի վերջանալու պատճառով նրանք նահանջել են՝ հենակետ դնելով գյուղի արևելյան ծայրամասում։ Ժամը 14:00-ի սահմաններում գերմանական անդադար հարձակումները հանգեցրին մեծ կորուստների 1-ին գնդի գումարտակներում, որոնք պարտությունից փրկվեցին գնդապետ Կինևիչի հրամանատարության ստանձնմամբ։ Հատկապես հրամանատարական կազմում մեծ կորուստների պատճառով գունդը 215,5 բարձրության եզրից անցել է պաշտպանական գործողությունների։

2-րդ գնդի հարձակողական գոտում գլխավոր դերը կատարել է Պոլզուխի բնակավայրը։ Այս գյուղի գրավումը երաշխավորեց հետագա առաջխաղացումն ու ամբողջ դիվիզիայի առջև դրված խնդիրների կատարումը։ Կապիտան Սլավինսկու 1-ին գումարտակը արագորեն գրավեց գերմանական խրամատների երկրորդ գիծը, իսկ գերմանական դիրքերի հաջորդ շարքերը տեղակայված էին անանուն բարձրության վրա։ Աջ եզրային ընկերությունը մոտեցավ Պոլզուխիին, մինչդեռ մնացած ստորաբաժանումները դեռ գտնվում էին Պունիչիի շրջանում: Այս պահին հակառակորդը փորձել է խորամանկություն կիրառել՝ ձևացնելով, թե նահանջում է դարանից լեհերի վրա մարտական ​​խմբերի հարձակման հետ միաժամանակ։ Այս զորավարժությունը ձախողվեց, քանի որ լեհ զինվորները հակադարձեցին: Փոխգնդապետ Չերվինսկին որոշել է երեք կողմից հարձակվել գյուղի վրա։ Լեյտենանտ Յակիմենկոյի 2-րդ գումարտակը հարձակվեց արևելքից, կապիտան Կարպովիչի 3-րդ գումարտակը հարձակվեց հարավ-արևմուտքից խորը պարուրվելուց հետո, իսկ կապիտան Սլավինսկու 1-ին գումարտակը հարձակվեց հարավից: Պոլզուխիում, ինչպես նաև Տրեգուբովո գյուղում մարտերը կատաղի էին, սակայն ժամը 14։ 00-ին Յակիմենկոյի գումարտակը գրավեց գերմանական հենակետը։

Կեսօրին մոտ, երբ եղանակը պարզվեց, գերմանական ինքնաթիռներ հայտնվեցին։ Ju-88 և Ju-87 ինքնաթիռները սկսեցին հարձակումներ լեհական հետևակի վրա՝ զրկվելով հակաօդային ծածկույթից՝ մոտենալով 12-24 ինքնաթիռների խմբերով։ Գերմանացի օդաչուները նաև թիրախավորել են Մերեյայի անցումները: Առավոտյան ժամը 11:00-ին տանկերը մտան մարտ։ Անցումին առաջինը մոտեցավ երկրորդ լեյտենանտ Յան Կալինինի 2-րդ տանկային վաշտը, բայց անցման վատ որակի պատճառով հինգ տանկ խրվեցին հովտում, ևս երկուսը կանգնեցին, անշարժացան, իսկ մնացած երեք տանկերը շարժվեցին դեպի Լենինոյի մոտ գտնվող անցումը։ Մեկ ժամ անց 4-րդ T-70 տանկային ընկերությունը սկսեց անցնել գետը, սակայն նրա տանկերից միայն երկուսին հաջողվեց անցնել գետը։

Ժամը 12:10 անցակետին է մոտեցել լեյտենանտ Պավել Միշուրայի 1-ին վաշտը։ Նրան ստիպել են գնալ 5-րդ մեքենայացված կորպուսի համար սակրավորների պատրաստած կամրջի մոտ։ Ժամը 15:00-ի դրությամբ 5 տանկ տեղափոխվել է Մերեյա տարածքով, երեկոյան 1-ին տանկային գնդին հաջողվեց տանկերի կեսը տեղափոխել գետի արևմտյան ափ՝ կորցնելով դրանցից հինգը։ Կարելի է պնդել, որ նշված պատճառներով տանկերը չեն մասնակցել մարտին, և դրանց բացակայությունը մարտի դաշտում բավականին նկատելի էր։

Ժամը 14:00-ին լեհերի հարձակումը կասեցվեց և մարտեր սկսվեցին գրավյալ դիրքերը պահելու համար։ Ձախ եզրում կրկին կատաղի մարտեր սկսվեցին Տրեգուբովոյի համար։ Գերմանացիները, զգալի ուժեր հավաքելով, հզոր հարձակումներ կազմակերպեցին լեհական դիրքերի վրա, որոնք զսպվեցին միայն գնդապետ Վ.Բևզյուկի հրամանատարությամբ հրետանու գերազանց տեղաբաշխման շնորհիվ։

Գերմանացիները, օդային աջակցությամբ գրոհելով 217,6 բարձրությունից, մայրամուտին լեհերին դուրս քշեցին Պոլզուխից։ Երեկոյան գեներալ Բեռլինգը հրամայեց վերագրավել գյուղի վերահսկողությունը։ Ձախ եզրում, գնդապետ Կինևիչի խնդրանքով, ուժասպառ 1-ին գունդը դուրս է բերվել երկրորդ էշելոն, իսկ փոխգնդապետ Թադեուշ Պիոտրովսկու 3-րդ գունդը՝ առաջինը։ Այս գնդի զինվորներին հաջողվել է գրավել 215,5 բարձրությունը, ինչպես նաև անանուն բարձունք և ամրապնդել իրենց դիրքերը։

Դիվիզիայի հրամանատարի հրամանով 2-րդ և 3-րդ գնդերը 3-րդ տանկային վաշտի (16 տանկ) աջակցությամբ իրականացրեցին գիշերային հարձակում։ Սակայն դա նկատելի առաջընթաց չտվեց, քանի որ գերմանացիները, ցանկանալով վերականգնել իրենց կորցրած դիրքերը, պաշտպանված տարածք տեղափոխեցին ուժեղացումներ։ Գիշերվա քողի տակ կազմակերպվել են նաև հանգույցները, զինամթերքն ու պարենը համալրվել, վիրավորները տարհանվել։

Ճակատամարտի առաջին օրվանից հետո գեներալ Բերլինգը ստորաբաժանումներում իրավիճակը գնահատել է ծայրահեղ ծանր։ Իր հուշերում նա գրել է, որ 33-րդ բանակի մարտը համարում է առաջին փուլում պարտված։ Հաջորդ օրը կրկնելը հակասական էր: Հաջողության հասնելու համար պետք էր բազմաթիվ փոփոխություններ կատարել։ Սակայն, չնայած դիվիզիայի կրած մեծ կորուստներին, գեներալ Գորդովը հրամայեց հարձակումը շարունակել հաջորդ օրը։ Մինչ դրա սկսվելը, նա ծրագրել էր 20 րոպեանոց հրետանային հրետանու հրետակոծություն։ Բեռլինգը գրել է. «Գորդովը, անկախ իր գործողությունների դրդապատճառներից, անկախ նրանից՝ նա հիմար էր, թե խելագար, սրիկա էր»։

Օգտվելով գիշերվա մթությունից՝ ակտիվ են եղել հետախուզական ստորաբաժանումները։ Դիվիզիայի առանձին հետախուզական խումբը համարձակ արշավանք է իրականացրել թշնամու թիկունքում՝ հասնելով Տրեգուբովո գյուղ և արագ հարձակմամբ ոչնչացրել գերմանական դիվիզիայի շտաբը։ Գրավելով քարտեզներ, որոնց վրա նշված են հակառակորդի կրակակետերի գծապատկերը, ընկերությունը վերադարձել է իր գտնվելու վայր։

Ինչպես պարզվեց, ռազմաճակատի մյուս կողմում բավականին շատ լեհական «Ֆոլքսդոյչե» կային, ովքեր զորակոչվել էին Վերմախտ ՝ Լեհաստանից խլված արևմտյան հողերից։ Գիշերը, օգտագործելով լեհերենը, նրանք ներթափանցել են 1-ին դիվիզիայի դիրքեր և հանկարծակի հարձակվել զինվորների վրա։ Մթության մեջ դժվար էր տարբերել ընկերներին և թշնամիներին, արդյունքում շատ Կոստյուշկովցիներ մահացան սադրիչների ձեռքով, բայց իրենք նույնպես ոչնչացվեցին։

## 1943 թվականի հոկտեմբերի 13 - ճակատամարտի երկրորդ օրը
Գլխավոր պլանի համաձայն՝ 1-ին հետևակային դիվիզիայի մարտական առաջադրանքները 1943 թվականի հոկտեմբերի 13- ին մնացել են անփոփոխ։ 3-րդ հետևակային գունդը պետք է առաջ շարժվեր արևմտյան ուղղությամբ՝ դեպի Յուրկովո ֆերմա և Մալի Դյատել բնակավայր, իսկ 2-րդ հետևակային գունդը, Պոլզուխին գրավելուց հետո, պետք է շարունակեր հարձակումը Պունիչի վրա։ Հոկտեմբերի 13-ի վաղ առավոտյան գեներալ Բոդրովի հրամանով առաջին էշելոնի դիվիզիաները, այդ թվում՝ 1-ին լեհականները, մարտին չմասնակցած խորհրդային ստորաբաժանումներից ստացան անհայտ կորած զինամթերքն ու պաշարները։

Ժամը 8:00-ին 15 րոպեից ոչ ավելի տևած հրետակոծությունից հետո սկսվեց գրոհը 33-րդ բանակի ողջ տարածքում։ Ժամը 8:00-ին 2-րդ հետևակային գունդը սկսեց առաջխաղացումը դեպի Պոլզուխի գյուղ, բայց ժամը 10:30-ին ստիպված եղավ անցնել պաշտպանական դիրքի, քանի որ թշնամու զորքերը զգալի դիմադրություն էին ցույց տալիս, և նրանց երկնքից աջակցում էր գերմանական օդանավը, որը օրվա ընթացքում 5-ից 50 օդանավերով 23 գրոհ է իրականացրել: 3-րդ գունդը նույնպես չի կարողացել հարձակողական գործողություններ իրականացնել։

Գեներալ Բեռլինգը հրաման է տվել ամրապնդել զբաղեցրած դիրքերը և առաջ շարժվել միայն համապատասխան հրաման ստանալուց հետո։ Շուտով նրան կանչեցին բանակի շտաբ՝ գեներալ Գորդովին բացատրելու, որտեղ հրամանատարների միջև տեղի ունեցավ բարձր տոնով զրույց։

Հոկտեմբերի 13-ին, ժամը 17:00-ին դիվիզիայի հրամանատարը ռադիոգրաֆ է ստացել բանակի շտաբից, որտեղ հաղորդվում է, որ հոկտեմբերի 13-ի լույս 14-ի գիշերը լեհական ստորաբաժանումները փոխարինվելու են խորհրդային 164-րդ հրաձգային դիվիզիայով։ Կոստյուշկովցիների վերջին հաջողությունը հոկտեմբերի 13-ի երեկոյան 2-րդ հետևակային գնդի զորքերի կողմից Պոլզուխիի գրավումն էր։

## Լեհական ստորաբաժանումների դուրսբերում ռազմաճակատից
Ամբողջովին պարզ չէ, թե ում նախաձեռնությամբ է 1-ին լեհական դիվիզիան դուրս բերվել ռազմաճակատից։ Ստանիսլավ Յացինսկին դա վերագրում է 33-րդ բանակի հրամանատար գեներալ Գորդովին, իսկ որոշ այլ պատմաբաններ կարծում են, որ դա տեղի է ունեցել Վանդա Վասիլևսկայի և Ստալինի հեռախոսազրույցի արդյունքում։

Հոկտեմբերի 14-ին 1-ին լեհական դիվիզիան իր դիրքերում փոխարինվեց 164-րդ խորհրդային դիվիզիայով։ Մինչև հոկտեմբերի 18-ը լեհական ստորաբաժանումները գտնվում էին բանակի երկրորդ էշելոնում և տեղակայված էին Նիկոլաևկա, Սլոբոդկա, Զախվիդովո, Բորսուկի բնակավայրերի տարածքում։ Մարտերը 33-րդ բանակի տարածքում, որը ներառում էր 1-ին լեհական դիվիզիան, շարունակվել է մինչև հոկտեմբերի 18-ը, որից հետո այն մարել է։ Գերմանացիները պահպանեցին այս կարևոր պաշտպանական գիծը մինչև 1944 թվականի հունիսը, երբ խորհրդային զորքերը ճեղքեցին այն Բագրատիոն գործողության շրջանակներում։

## Ճակատամարտից հետո
1-ին լեհական հետևակային դիվիզիա անունով Լենինոյի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտի ժամանակ Տ.Կոսյուշկոն կորցրել է մոտ 3 հազար մարտիկի։ Վերքերից կամ հիվանդություններից զոհվել է 510 մարդ, մահացել է (51 սպա, 116 ենթասպա, 343 շարքային)։ 1776 զինվոր վիրավորվել է, 652 մարդ անհայտ կորել է, 116-ը գերեվարվել։

Դիվիզիան կորցրեց իր անձնակազմի 27%-ը, ինչը ավելի բարձր տոկոս է, քան Մոնտե Կասինոյի ճակատամարտի կորուստները (860 սպանված, 2822 վիրավոր և 97 անհայտ կորած)։ Սակայն, խորհրդային տեսանկյունից, ներկա իրավիճակում նման կորուստները «նորմալ» էին, այսպես բնութագրեց Վ.Մ. Մոլոտովը Վանդա Վասիլևսկայի հետ հեռախոսազրույցում։

Լեհերի հետ մարտերում գերմանացիները կորցրել են 1500 սպանված և վիրավոր, 326 գերի, 42 ականանետ և հրացան, 2 տանկ և 5 ինքնաթիռ։ Վերմախտի զորքերը ռազմաճակատի այս հատվածում օգտագործեցին նորագույն տեխնիկա՝ վագրային տանկեր, ինքնագնաց հրացաններ և վեցփողանի Nebelwerfer ականանետեր։

Օդային մարտերին մասնակցել է նաև ֆրանսիական «Նորմանդիա» էսկադրիլիան՝ ճակատամարտի ժամանակ կորցնելով երկու օդաչուի։

Արիության և հերոսության համար լեհ զինծառայողները պարգևատրվել են 239 խորհրդային և 247 լեհական շքանշաններով և մեդալներով։ 185 հոգի պարգևատրվել են «Փառքի դաշտում վաստակի համար» մեդալով, 16 հոգի դարձել են «Վիրտուտի Միլիտարի» 5-րդ աստիճանի զինվորական շքանշանի ասպետ (առաջին անգամ Լեհաստանի զինված ուժերում ԽՍՀՄ-ում), 46 հոգի պարգևատրվել են Արիության խաչով։

Կապիտաններ Յուլիուշ Հիբները և Վլադիսլավ Վիսոցկին (հետմահու), ինչպես նաև շարքային Անիելա Կրզիվոնը (հետմահու) արժանացել են Խորհրդային Միության հերոսի կոչմանը։

Ճակատամարտը նոր ելակետ դարձավ հետպատերազմյան Լեհաստանի զինված ուժերի պատմության մեջ։ 1950-1991 թվականներին նրա տարեդարձերը նշվում էին որպես Լեհական բանակի օր։ Առաջին դիվիզիան վերածվեց լեհական 1-ին կորպուսի, այնուհետև՝ 1-ին լեհական բանակի, որն ավարտեց պատերազմը պարտված Բեռլինում։

Լեհ զինվորների ներդրումը հաղթանակում բարձր է գնահատվել,ավելի քան 5 հազար զինծառայող և լեհական բանակի 23 միավոր ու կազմավորում պարգևատրվել են խորհրդային շքանշաններով, իսկ լեհական բանակը 13 անգամ նշվել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարի հրամաններում։ Նրա լավագույն մարտիկները մասնակցել են Հաղթանակի շքերթին Կարմիր հրապարակում 1945 թվականի հունիսի 24-ին։

## Ճակատամարտի քաղաքական նշանակությունը
Կարևոր էր նաև ճակատամարտի քաղաքական նշանակությունը։ Կոստյուշկովցիների առաջին ճակատամարտը և նրանց կրած ծանր կորուստները Ստալինը օգտագործեց լեհական նոր զորամասի քարոզչության համար։ Դիվիզիայի ներկայությունը ճակատում բարձրացրեց Լեհ հայրենասերների միության հեղինակությունը և նվազեցրեց լեհական կառավարության ազդեցությունը Լոնդոնում: Թեհրանի կոնֆերանսի նախօրեին արևմտյան քաղաքական գործիչներին ցույց տվեցին ԽՍՀՄ-ում լեհական ուժերի գոյությունը, որոնք ունեին իրենց բանակը, որը կարող էր մասնակցել հայրենիքի ազատագրմանը: Այս տեսանկյունից Ստալինի և լեհական ձախերի, աչքում ճակատամարտը մեծ հաջողություն ունեցավ։

Լեհ գրող Յակուբ Զիսկան պնդում է, որ ճակատամարտի քարոզչական նշանակությունն ակնհայտ էր նաև նրանով, որ դրանից հետո ծնվեց «Լեհ-սովետական զինակից եղբայրության» առասպելը։

## Հիշողություն
մինի|Հուշարձան լեհ զինվորների գերեզմանին
Լենինո գյուղում կանգնեցվել է ճակատամարտի հուշարձանը և բացվել Խորհրդա-լեհական ռազմական համագործակցության թանգարանը։

1968 թվականին Լեհաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Պետական խորհրդի հրամանագրով Լենինո գյուղը պարգևատրվել է Գրունվալդի Խաչի 2-րդ աստիճանի շքանշանով։

Լեհաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Սեյմի 1988 թվականի մայիսի 26-ի հրամանագրով սահմանվել է «Լենինոյի ճակատամարտի համար» խաչը։

Տրեգուբովո գյուղը, որի համար լեհերը մեծապես կռվել են, վերանվանվել է Կոսցիուշկովո։

Վարշավայում և Գդանսկում կան Լենինոյի ճակատամարտի անունով փողոցներ (): Նմանատիպ փողոց գոյություն է ունեցել Կրակովում 1953–1990 թվականներին (հետագայում նրա անունը վերադարձվել է Նիկոլա Զիբլիկևիչ)։

## Արտացոլում մշակույթի և արվեստի մեջ
* Н. В. Овечкин. картина «Бой под Ленино» (СССР, 1970)
* польский фильм 1978 года (в 1982 расширен в телесериал) «До последней капли крови» () режиссёра Ежи Гофмана.

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Stanisław Szulczyński. Bitwa pod Lenino. Studium wojskowo-historyczne. Warszawa, Wojskowy Instytut Historyczny, 1958. — 218 стр.
* H. Hubert. Lenino. Opowiesc o bitwe. Warszawa, WMON, 1959.
* Kazimierz Sobczak. Warszawa, WMON, 1983. — 183 стр., илл.
* *Сухинин Ю.* К вопросу об организации и ведении боя 1-й польской пехотной дивизией под Ленино. // Военно-исторический журнал. — 1983. — № 4. — С.28-33.

## Արտաքին հղումներ
* Карта с планом битвы под Ленино
* Карта 1:50000
* Jakub Zyska — Bitwa pod Lenino (12-13 X 1943 r.)
* Mieczysław Szczeciński — Bitwa pod Lenino
* Maciej Hypś — Bitwa pod Lenino
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1943
Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Լեհաստանը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Լեհաստանի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Լեհաստանի պատերազմներ
Կատեգորիա:Լեհաստանի ռազմական պատմություն
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով