Մարդու իրավունքներն Աֆղանստանում

**Մարդու իրավունքներն Աֆղանստանում** Թալիբան ռեժիմի օրոք խիստ սահմանափակված են և համարվում են աշխարհի ամենավատերից մեկը։ Ֆրիդըմ Հաուսի 2024 թվականի զեկույցի համաձայն՝ քաղաքական ազատությունը գնահատվում է 40-ից 1 միավորով, իսկ քաղաքացիական ազատությունները՝ 60-ից 5 միավորով, ընդհանուր 100-ից 6 միավորով՝ տարբեր գործոնների պատճառով, ներառյալ, բայց չսահմանափակվելով դրանով՝ կանանց իրավունքները, ԼԳԲՏՔ+ իրավունքները, էթնիկ փոքրամասնությունների իրավունքները, խոշտանգումները և խոսքի ազատությունը։   Կանանց իրավունքներն ու ազատությունները խիստ սահմանափակված են, քանի որ նրանց արգելվում է մուտք գործել հասարակական վայրերի մեծ մասը և աշխատանքի անցնելը։ Աֆղանստանը աշխարհում միակ երկիրն է, որն արգելում է տասնմեկ տարեկանից բարձր կանանց կրթությունը։ Թալիբանի քաղաքականությունը կանանց նկատմամբ դասակարգվում է որպես գենդերային ապարտհեյդ։ Փոքրամասնությունների խմբերը, ինչպիսիք են հազարաները, ուզբեկները, թուրքմենները և տաջիկները, բախվում են հալածանքների և իրենց հողերից վտարման։ Իշխանությունները կիրառել են ֆիզիկական բռնություն, ասպատակություններ, կամայական ձերբակալություններ և կալանավորումներ, խոշտանգումներ, ակտիվիստների և քաղաքական հակառակորդների հարկադիր անհետացումներ; Լրատվամիջոցները խիստ վերահսկվում են՝ գրեթե առանց ազատության, գործողության մեջ է մտնում ներխուժող և խիստ մոնիթորինգը։

## Պատմություն
Զահիր Շահի միապետության օրոք մարդու իրավունքները սովորաբար հարգվել են։ 1949 թվականից սկսած՝ Աֆղանստանի վարչապետ Շահ Մահմուդ Խանը մեծացրել է մամուլի ազատությունը, սակայն այս քայլերը շուտով չեղյալ են հայտարարվել։ 1965 թվականի հուլիսին ուժի մեջ մտած «Մամուլի մասին» օրենքը առաջին անգամ զգալի ազատություն է տվել մամուլին։ Մինչ մամուլը հիմնականում ազատ էր, որոշ դեպքերում թագավորը փակել է լրատվամիջոցները սպառնալիք համարվող այլախոհների համար։ 1978 թվականի Սաուրի հեղափոխությունից հետո Աֆղանստանը կառավարող կոմունիստական Խալքի հանրապետությունը եռանդուն և դաժան կերպով ճնշել է ընդդիմությանը։ Կառավարությունը առևանգել և մահապատժի է ենթարկել հազարավոր բանտարկյալների, գյուղական քաղաքացիական այլախոհների։ 

1987 թվականի ապրիլին Աֆղանստանը վավերացրել է ՄԱԿ-ի Խոշտանգումների դեմ կոնվենցիան, որը պետությանը արգելում է որևէ անձի նկատմամբ կտտանքներ կիրառել: Նոր առաջնորդ Բաբրակ Քարմալը խոստացել է վերջ դնել Խալքի դաժանությանը, ինչը մասամբ արվել է, բայց մարդու իրավունքների խախտումները շարունակվել են: Կառավարությունը Խորհրդային միության հետ միասին ( խորհրդա-աֆղանական պատերազմի ժամանակ) դիտավորյալ թիրախավորել է գյուղական վայրերում գտնվող քաղաքացիական բնակավայրերը: Նախագահ Մոհամմադ Նաջիբուլլահի բարեփոխումների շրջանակներում խոսքի ազատությունն էլ ավելի բարելավվել, բայց մարդու իրավունքները ընդհանուր առմամբ մնացել են սահմանափակված: 

1990-ականներին տարբեր աշխարհազորայինների կողմից բազմաթիվ վայրագություններ են կատարվել քաղաքացիական բնակչության դեմ: Քաբուլի ճակատամարտի ժամանակ անխտիր հրթիռային հարձակումները, մասնավորապես Գուլբուդին Հեքմատյարի աշխարհազորայինների կողմից, սպանել են հազարավոր քաղաքացիական անձանց: 1996 թվականից իշխանության գլուխ կանգնած «Թալիբանը» խիստ սահմանափակումներ է կիրառել կանանց նկատմամբ, իրականացրել է հրապարակային մահապատիժներ և կանխել է միջազգային օգնության մուտքը երկիր՝ սովամահ քաղաքացիների համար: 

Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետության նախագահական կառավարությունը, որը նախկինում կառավարում էր Աֆղանստանը 2004 թվականից մինչև 2021 թվականին թալիբների կողմից դրա տապալումը, իր սահմանադրությամբ ուներ մարդու իրավունքների ամուր շրջանակ: Իրավունքների մասին օրինագիծը ամրագրված էր Աֆղանստանի 2004 թվականի Սահմանադրության երկրորդ գլխում: Կյանքի և ազատության իրավունքը սահմանադրորեն պաշտպանված էր, ինչպես նաև բոլոր անձանց արդար դատաքննության իրավունքը և անմեղության կանխավարկածը: Դա Իսլամական Հանրապետությանը տվել է մարդու իրավունքների ամուր շրջանակ, որը երաշխավորված էր բոլոր քաղաքացիների համար:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աֆղանական հասարակություն
Կատեգորիա:Աֆղանստանի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներն Աֆղանստանում