Հայաստան-ՀԱՊԿ հարաբերություններ

Հայաստանի և Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության միջև հարաբերությունները պաշտոնականացվել են 1994 թվականին, երբ Հայաստանը դարձավ ՀԱՊԿ-ի լիիրավ անդամ։ 2024 թվականի փետրվարից ի վեր Հայաստանը սառեցրել է ՀԱՊԿ-ում իր անդամակցությունը, և սկսել է քայլեր ձեռնարկել կազմակերպությունից պաշտոնապես դուրս գալու ուղղությամբ։

## Պատմություն
2022 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Հայաստանի և նախկին անդամ Ադրբեջանի միջև վերսկսված պատերազմից հետո Հայաստանը գործի դրեց ՀԱՊԿ պայմանագրի 4-րդ հոդվածը, և ՀԱՊԿ առաքելությունը, որի անդամ էին ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղար Ստանիսլավ Զասը և Անատոլի Սիդորովը, մեկնեց սահման՝ իրավիճակը վերահսկելու նպատակով։ ՀԱՊԿ առաքելության դիրքորոշումը չբավարարեց հայկական կողմին, և հայկական քաղաքական շրջանակներում աճեց ՀԱՊԿ անդամակցության նկատմամբ քննադատությունը, իսկ Հայաստանի Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Արմեն Գրիգորյանը նույնիսկ հայտարարեց, որ այլևս հույսեր չի կապում ՀԱՊԿ-ի հետ։ 

Պատերազմի ընթացքում Ռուսաստանյան կողմի աջակցության բացակայությունը ազգային դժգոհություններ առաջացրեց Հայաստանում։ Բնակչության մի մասը կոչ արեց միավորվել ՆԱՏՕ-ին։ Այս դեպքերը համընկան ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի խոսնակ Նենսի Փելոսիի 2022 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Երևան կատարած այցի հետ, որը մեծապես դիտվեց որպես Հայաստանի անվտանգության դաշինքի կառուցվածքը վերակողմնորոշելու փորձ։ 2022 թվականի հոկտեմբերի 28-ին տեսակոնֆերանսի միջոցով տեղի ունեցավ ՀԱՊԿ-ի արտահերթ նիստ։ Բոլոր անդամ պետությունների ղեկավարների և ՀԱՊԿ-ի գլխավոր քարտուղար Ստանիսլավ Զասի ներկայությամբ նիստը վարեց ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, որը համաձայնեց գլխավոր քարտուղարի ներկայացրած զեկույցի հետ, միաժամանակ վերահաստատելով ադրբեջանական ագրեսիայի հստակ քաղաքական գնահատականի և ՀՀ տարածքային ամբողջականության վերականգնման  կարևորությունը։

2022 թվականի նոյեմբերի 23-ին ՀԱՊԿ բոլոր անդամների ղեկավարների մասնակցությամբ տեղի ունեցավ անվտանգության խորհրդի հերթական նիստը՝ միջազգային և տարածաշրջանային անվտանգության հարցերը քննարկելու համար։ Այն բանից հետո, երբ Նիկոլ Փաշինյանը հրաժարվեց ստորագրել հռչակագիրը, քանի որ այն «որոշում չէր կայացրել ՀԱՊԿ-ի կողմից Հայաստանի դեմ Ադրբեջանի ագրեսիային արձագանքի վերաբերյալ», առաջացան ենթադրություններ ՀԱՊԿ-ի գործունեության շարունակության վերաբերյալ։ Գլխավոր քարտուղար Ստանիսլավ Զասը նշեց, որ չնայած դիվանագիտական, ինչպես նաև ռազմական ոլորտներում բազմաթիվ միջոցառումների վերաբերյալ ընդհանուր առմամբ համաձայնության, սահմանին տիրող իրավիճակի վերաբերյալ միաձայն որոշման հասնել հնարավոր չէր։ Դիվանագիտական լարվածությունը շարունակվեց մինչև 2023 թվականի հունվար, երբ Փաշինյանը հրաժարվեց համատեղ զորավարժություններ անցկացնել, քանի որ կազմակերպությունը չէր դատապարտում Ադրբեջանին իր ագրեսիայի համար։ Ի պատասխան՝ Ռուսաստանի նախագահի մամուլի քարտուղար Դմիտրի Պեսկովը հայտարարեց, որ Հայաստանը մնում է շատ մտերիմ դաշնակից, և որ խոստանում է շարունակել երկխոսությունը։ 2023 թվականի փետրվարի 2-ին, հարաբերությունները վերականգնելու նպատակով, Սերգեյ Լավրովը առաջարկեց ՀԱՊԿ առաքելություն տեղակայել հայ-ադրբեջանական սահմանին, «եթե մեր հայ դաշնակիցները և ընկերները դեռևս հետաքրքրված են դրանով»։

2023 թվականի մայիսին, Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հակամարտության սրումից հետո, ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ Հայաստանը կարող է դիտարկել ՀԱՊԿ-ից դուրս գալու հնարավորությունը։ 2023 թվականի հունիսի 1-ին CNN-ին տված հարցազրույցում Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է, որ «Ուկրաինայի դեմ պատերազմում Հայաստանը Ռուսաստանի դաշնակիցը չէ»։ 2023 թվականի սեպտեմբերի 3-ին ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հարցազրույցի ժամանակ հայտարարել է, որ Հայաստանի համար ռազմավարական սխալ է եղել երկրի անվտանգությունը միայն Ռուսաստանին վստահելը։ Փաշինյանը նշել է. «Մոսկվան չի կարողացել կատարել իր պարտականությունները, և այժմ գտնվում է Հարավային Կովկասում իր դերի կորստի գործընթացում» և «Ռուսաստանի Դաշնությունը չի կարող բավարարել Հայաստանի անվտանգության կարիքները։ Այս օրինակը պետք է մեզ ցույց տա, որ անվտանգության հարցերում միայն մեկ գործընկերոջից կախվածությունը ռազմավարական սխալ է»։ Փաշինյանը հաստատել է, որ Հայաստանը փորձում է դիվերսիֆիկացնել իր անվտանգության հարցերը, մասնավորապես Եվրոպական միության և Միացյալ Նահանգների հետ։

2023 թվականին Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղ ներխուժումից հետո սկսված բողոքի ցույցերի ժամանակ հայազգի ցուցարարները շրջապատեցին Երևանում Ռուսաստանի դեսպանատունը: Որոշ ցուցարարներ կոչ արեցին մերժել Ալմա-Աթայի հռչակագիրը և դուրս գալ ՀԱՊԿ-ից։ Հայաստանը հրաժարվեց մասնակցել միասնական զորավարժություններին և 2023 թվականի հոկտեմբերին Ղրղզստանում կայացած ԱՊՀ գագաթնաժողովին, և խնդրեց ռուսական խաղաղապահ ուժերին վերադառնալ Ռուսաստան։ Հոկտեմբերի վերջին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ «ոչ մի առավելություն» չի տեսնում Հայաստանում ռուսական զորքերի գտնվելու մեջ։

2024 թվականի փետրվարի 23-ին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հաստատել է, որ Հայաստանը սառեցրել է իր անդամակցությունը։ Փաշինյանը ուղիղ եթերում հարցազրույցի ժամանակ հայտարարել է. «Մենք գործնականում սառեցրել ենք մեր անդամակցությունը» և « վերանայվում է ՀԱՊԿ-ին անդամակցությունը»։ 2024 թվականի փետրվարի 28-ին Ազգային ժողովում ունեցած ելույթի ժամանակ Փաշինյանը նաև նշեց, որ ՀԱՊԿ-ը «սպառնալիք է Հայաստանի ազգային անվտանգության համար»։ Ի պատասխան Փաշինյանի դիտողությունների՝ Դմիտրի Պեսկովը նշել է, որ ՀԱՊԿ կանոնադրությունը չի ներառում «սառեցված անդամակցության» կարգավիճակ։ 

Մարտի 12-ին Փաշինյանը հայտարարել է, որ ՀԱՊԿ-ը պետք է պարզաբանի, թե «որն է Հայաստանի ինքնիշխան տարածքը», քանի որ կազմակերպությունը չի օգնել Հայաստանին, երբ ադրբեջանական զորքերը ներխուժեցին Հայաստանի միջազգայնորեն ճանաչված տարածք։ Փաշինյանն ասել է, որ եթե ՀԱՊԿ-ի պատասխանը չհամապատասխանի Հայաստանի սպասումներին, երկիրը պաշտոնապես կհեռանա կազմակերպությունից։ 2024 թվականի մայիսի 8-ին հայկական կողմը պաշտոնապես հայտարարել է, որ դադարեցրել է ՀԱՊԿ-ին ֆինանսական վճարումներ կատարելը, ինչը Ռուսաստանին դրդել է հայտնել, որ Հայաստանը դեռևս պարտավոր է վճարել անդամակցության վճարները։ 2024 թվականի հունիսի 12-ին Հայաստանը հայտարարել է, որ պաշտոնապես դուրս կգա դաշինքից, իսկ Փաշինյանն ասել է. «Մենք կհեռանանք։ Մենք կորոշենք, թե երբ դուրս գանք։ Մի անհանգստացեք, մենք էլ չենք վերադառնա»։

2024 թվականի նոյեմբերի 14-ին Հայաստանի ԱԳՆ խոսնակ Անի Բադալյանը հայտարարել է, որ ՀԱՊԿ-ում անդամակցությունը սառեցնելու հարցում Հայաստանի դիրքորոշման մեջ որևէ փոփոխություն չի եղել։

2024 թվականի դեկտեմբերի 4-ին Ազգային ժողովում կայացած խորհրդարանական քննարկումների ընթացքում Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է․ «Մենք մեզ արդեն ՀԱՊԿ-ից դուրս ենք համարում»՝ անդրադառնալով ՀԱՊԿ-ում Հայաստանի անդամակցության կարգավիճակին։ 

2025 թվականի մարտի 31-ին Հայաստանը ՀԱՊԿ պաշտոնյաներին տեղեկացրել է, որ չի վճարելու 2024 թվականի ՀԱՊԿ բյուջեն։ Մինչ այս հաղորդագրությունը, Ռուսաստանի արտգործնախարարի տեղակալը սահմանել էր 2025 թվականի վերջնաժամկետը 2024 թվականի անդամավճարների վճարման համար։ Հայաստանի պաշտոնական հաղորդագրությունից հետո Ռուսաստանի նախագահի աշխատակազմի խոսնակն ընդգծել է, որ «ՀԱՊԿ-ը որևէ սպառնալիք չի ներկայացնում» Հայաստանի համար։

## Հանրային կարծիք
Հայաստանի որոշ կուսակցություններ ակտիվորեն խրախոսում են ծավալում ՀԱՊԿ-ից Հայաստանի դուրս գալը, մասնավորապես՝ «Հայաստանի եվրոպական կուսակցությունը», «Հանուն Հանրապետության» կուսակցությունը, Պահպանողական կուսակցությունը, «Հանրապետություն» կուսակցությունը, «Սասնա ծռեր» համահայկան կուսակցությունը, «Ինքնիշխան Հայաստան» կուսակցությունը, «Հայաստանի շնորհապետական կուսակցությունը», «Ազգային ժողովրդավարական բևեռը» և «Ժողովրդավարական ուժերի միացյալ հարթակը»։

2024 թվականի հուլիսին Գելապի ինստիտուտի անցկացրած հարցումն արձանագրել է, որ գրանցվել է ՆԱՏՕ-ին Հայաստանի անդամակցության աջակցության 7% աճ․ հարցվածների 29%-ը կարծում է, որ Հայաստանը պետք է ձգտի անդամակցել ՆԱՏՕ-ին։ Միևնույն ժամանակ, ՀԱՊԿ-ին Հայաստանի անդամակցության աջակցությունը նվազել է 10%-ով, հասնելով ընդամենը 16,9%-ի։

## Պետական այցեր
ՀԱՊԿ նախկին գլխավոր քարտուղար Ստանիսլավ Զասը 2021 թվականի դեկտեմբերի 21-23-ը այցելել է Երևան՝ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի, ՀՀ ԱԳ նախարար Արարատ Միրզոյանի, ՀՀ ՊՆ Սուրեն Պապիկյանի և ՀՀ անվտանգության խորհրդի գլխավոր քարտուղար Արմեն Գրիգորյանի հետ հանդիպելու նպատակով։

ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղար Իմանղալի Թասմաղամբեթովը 2023 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Երևանում հանդիպում է ունեցել Հայաստանի արտգործնախարար Արարատ Միրզոյանի հետ։

## Ներկայացուցչություն
Հայաստանը ՀԱՊԿ-ում ունի մշտական ներկայացուցչություն։ 2018 թվականի նոյեմբերի դրությամբ, ՀԱՊԿ-ում Հայաստանի մշտական ներկայացուցչության ղեկավարը դեսպանը Վիկտոր Բիյագովն էր, իսկ Մհեր Շիրինյանը նշանակվել էր ՀԱՊԿ-ում Հայաստանի ներկայացուցչության Հայաստանի զինված ուժերի ներկայացուցիչ։

## Տես նաև
* Հայաստան-ՍԾՏՀ հարաբերություններ
* Հայաստան-Եվրոպական Միություն հարաբերություններ
* Հայաստանը Եվրոպայի խորհրդում
* Հայաստան-ՆԱՏՕ հարաբերություններ
* Հայաստան-ԵԱՀԿ հարաբերություններ
* Հայաստան-Ռուսաստան հարաբերություններ
* Հայաստանի արտաքին հարաբերությունները
* Հայաստանի զինված ուժերը
* Հայաստանի քաղաքականությունը

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1994 Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայ-ռուսական հարաբերություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի արտաքին հարաբերություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի քաղաքականություն