open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մուլչացում

250px|մինի|Մուլչային զանգված
**Մուլչացում**, **մուլչապատում** ( — ծղոտով, գոմաղբով ծածկել), հողի համատարած կամ միջշարքերի ծածկումը մուլչով (մուլչաթղթով, տորֆի մանրուքով, գոմաղբով, կոմպոստով, թափված տերևներով և այն)։ Կիրառվում է բանջարային, պտղատու, հատապտղատու, դեկորատիվ և այլ բույսերի աճեցման ժամանակ։ Մուլչացումը նվազեցնում է միջշարքային մշակության վրա ծախսվող աշխատանքները, դրականորեն է ներգործում բույսերի աճման պայմանների և հողի բերրիության վրա․ կրճատում է գոլորշիացումը հողի մակերևույթից, պակասեցնում օրվա ընթացքում դրա ջերմաստիճանի տատանման ամպլիտուդը, պաշտպանում դաշտի մակերևույթը հողատարումից, կանխում հողի կեղևի առաջացումը, ընկճում մոլախոտերի աճը և այլն։ Մուլչացումը որպես կանոն բարձրացնում է գյուղատնտեսության բույսերի բերքատվությունը, հատկապես երաշտի ենթակա շրջաններում։ Պակաս արդյունավետ է ծանր և գերխոնավ հողերում, նույնիսկ կարող է բերքատվությունը նվազեցնել։ ԱՊՀ տափաստանային շրջաններում, որտեղ հողմերը հաճախակի են, որպես մուլչ և հակաէրոզիոն միջոց կարելի է օգտագործել հացահատիկային բույսերի խոզանը։

## Արտաքին հղումներ
* Մուլչապատում (տեսանյութ)

Կատեգորիա:Ագրոտեխնիկա
Կատեգորիա:Օրգանական արարտանյութեր
Կատեգորիա:Հողագիտություն
Մուտացիա (այլ կիրառումներ)

Մուտացիա (  mutatio—փոփոխություն). 
# Պատանիների ձայնափոխություն արբունքի շրջանում։ 
# Միջնադարյան երաժշտության տեսության մեջ՝ անցում մեկ հեքսաքորդից մյուսին։ 
# Լիտավրների նվագամասում՝ լարվածքի փոփոխում։ Նոտային տեքստերում նշվում է՝ muta in․․․։ 
# Գործիքի փոխարինումը մեկ ուրիշով, օրինակ, հոբոյը՝ անգլիական եղջերափողով։ Նշվում է՝ Oboe muta in Corno inglese։

Կատեգորիա:Մուտացիա
Ախպեր, հա՞յ ես։ Բայց կայֆ ա, չէ՞

**Ախպեր, հա՞յ ես։ Բայց կայֆ ա, չէ՞**, Արցախյան առաջին ազատամարտի տարիներին ճանաչված արտահայտություն, որի միջոցով շփվողները արտահայտում են իրենց հպարտությունը հայ ժողովրդին պատկանելու համար։

Արտահայտությունը լայն տարածում է ստացել, երբ Յություբում հայտնվել է պատերազմական ակնթարթների մի տեսագրություն, որտեղ մի քանի դրվագների ընթացքում հետևյալ խոսակցություններն են հնչում․

Հետագայում համացանցում հայտնվել են արդեն ժամանակակից տեսագրություններ, որտեղ զինվորականները միմյանց հանդեպ օգտագործում են այդ արտահայտությունը։

## Տես նաև
* Մութ ու ցուրտ տարիներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ
Կատեգորիա:Հայերեն բառեր և արտահայտություններ
Մալթազ

[thumb|[մալթոզ]]
**Մալթազ**, մալթոզի α-գլյուկոզիդային կապի ճեղքումը կատալիզող ֆերմենտ։ Մտնում է մարդու և կաթնասուն կենդանիների թքի, ենթաստամոքսային գեղձի, աղիքների հյութի բաղադրության, ինչպես նաև արյան, լյարդի, կմախքային մկանների մեջ։ Հանդիպում է նաև բուսական հյուսվածքներում։ Մալթազով առավել հարուստ են խմորասնկերը։ Մալթազն ունի կարևոր նշանակություն ածխաջրերի ճեղքման, յուրացման պրոցեսներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՖՀ 3.2.1
Մալաթիայի կրթասիրաց ընկերություն

**Մալաթիայի կրթասիրաց ընկերություն**, հայրենակցական միություն։ Հիմնադրվել է 1904 թվականի հունվար 30-ին, Նյու Յորքում, մալաթիացիների նախաձեռնությամբ։ Նպատակն էր օգնել ծննդավայրի հայկական դպրոցներին, իսկ 1915 թվականից հետո՝ Մեծ եղեռնից փրկված հայրենակիցներին։ Մալաթիայի կրթասիրաց ընկերության նախաձեռնությամբ ու խնդրանքով, Խորհրդային Հայաստանի կառավարության որոշմամբ 1927 թվականին հիմնադրվեց Նոր Մալաթիա ավանը, որի առաջին բնակիչները դարձան ներգաղթած մալաթիացիները (Ֆրանսիայից, Հունաստանից, Թուրքիայից և այլն)։ Ընկերության միջոցներով Նոր Մալաթիայում հիմնադրվեց տրիկոտաժի արհեստանոց (որի հիմքի վրա հետագայում կառուցվեց Շահումյանի շրջանի JSP 1 տրիկոտաժի ֆաբրիկան)։ Մալաթիայի կրթասիրաց ընկերությունը միջոցներ հատկացրեց նաև Լենինականի երկրաշարժից տուժածների օգնության ֆոնդին, իսկ 1941-1945 թվականի երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին և դրանից հետո՝ «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյանը և ներգաղթի հանգանակությանը։ 1960-ական թվականներին սերտացան Մալաթիայի կրթասիրաց ընկերության կապերը Խորհրդային Հայաստանի, Նոր Մալաթիայի միջնակարգ դպրոցի, «Մալաթիա» հիվանդանոցի (որին ընկերությունը նվիրել է շուրջ 100 հազար դոլլարի արժողության բժշկական սարքավորումներ) հետ։ Նոր Մալաթիայի հիմնադրման 40-ամյակի կապակցությամբ ընկերության նախաձեռնությամբ ու միջոցներով Նոր Մալաթիայում կառուցվել է հուշարձան։ Մալաթիայի կրթասիրաց ընկերություն մասնաճյուղեր ունի ԱՄՆ-ի, Հարավային Ամերիկայի, Ֆրանսիայի հայաշատ քաղաքներում, Կուբայում, Լիբանանում, Սիրիայում, Երուսաղեմում և այլն։ Ընկերությունն ամեն տարի հրավիրում է պատգամավորական ժողով։ Կենտրոնական վարչությունը, որ երկար տարիներ գտնվում էր ԱՄՆ-ի Ֆիլադելֆիա քաղաքում, փոխադրվել է Ուստր։ Նախագահն է Գ. Մուրադյանը, քարտուղարը՝ Ս. Պաղտասարյանը։ 1935 թվականից Մալաթիայի կրթասիրաց ընկերություն հրատարակում է «Նոր Մալաթիա» պաշտոնաթերթը։ 1961 թվականին հրատարակել է «Պատմություն Մալաթիո հայոց» (հեղ. Ա. Ալպոյաճյան) պատմաազգագրական գիրքը։

Կատեգորիա:Հայրենակցական միություններ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ հասարակական կազմակերպություններ
Աբդիլաս Մալդիբաև

**Աբդիլաս Մալդիբաև** (, ), ղրղզ խորհրդային կոմպոզիտոր և երգիչ (տենոր)։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1939)։ ԽՄԿԿ անդամ 1939 թվականից։

## Կենսագրություն
1933 թվականից եղել է Ղրղզական երաժշտա-դրամատիկական ստուդիայի (1942 թվականից՝ Ղրղզական օպերայի և բալետի թատրոն) դերասան։ 1940-1941 թվականներին, 1947-1950 թվականներին սովորել է Մոսկվայի կոնսերվատորիայում (Գ. Ի. Լիտինսկու, ապա Վ. Գ. Ֆերեի դասարաններում)։ Կոմպոզիտորներ Վ. Ա. Վլասովի և Վ. Գ. Ֆերեի հետ ստեղծել է ղրղզական առաջին երաժշտական դրամաներն ու օպերաները՝
* «Աջալ օրդունա» (1938),
* «Այչուրեկ» (1939),
* «Մանաս» (1946),
* «Տոքտոգուլ» (1958) և այլն։

Ինչպես նաև գրել է Ղրղզական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության պետական հիմնի երաժշտությունը։ Երգել է ղրղզական երաժշտական դրամաներում և օպերաներում։

1939-1967 թվականներին եղել է Ղրղզստանի կոմպոզիտորների միության նախագահը։ Արժանացել է Ղրղզական ԽՍՀ պետական մրցանակի (1970)։

## Արտաքին հղումներ
* Աբդիլաս Մալդիբաևի Մալդիբաև  

Կատեգորիա:Ղրղզ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ղրղզ երգիչներ
Կատեգորիա:Տենորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի օպերային երգիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային օպերային երգիչներ և երգչուհիներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ակադեմիական երաժիշտներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մանկավարժներ
Մալթոզ

260px|մինի|աջից|Մալթոզ
**Մալթոզ** կամ **ածիկաշաքար** (անգլերեն՝ malt - ածիկ), քիմիական բանաձևը՝ C12H22O11, բնական երկշաքար, որի մոլեկուլը կազմված է խաղողաշաքարի 2 մոլեկուլի մնացորդներից։ Պարունակվում է բազմաթիվ բույսերի ծլած սերմերում (գարի, տարեկան), տերևներում (ճակնդեղ), որոշ բույսերի փոշեհատիկներում ու նեկտարում։

Ունի քաղցր համ, հեշտությամբ լուծվում է ջրում։

Մալթոզի կենսասինթեզը հայտնի է միայն մի քանի բակտերիաների մոտ։ Կենդանիների և բույսերի օրգանիզմներում Մալթոզն առաջանում է օսլայի և գլիկոգենի ֆերմենտային ճեղքումից։ Մալթոզի ճեղքումն իրականացվում է մալ

թազ ֆերմենտի միջոցով։

Օգտագործվում է քաղցրավենիքի արտադրության և մանրէաբանության մեջ։

Կատեգորիա:Երկշաքարներ
Միջին եվրոպական հարթավայր

մինի|Բալթիկ ծով
**Միջին եվրոպական հարթավայր** ( – *հյուսիսգերմանական հարթավայր*, ;  – **Կենտրոնական եվրոպական հարթավայր**, , , ), գտնվում է հիմնականում Լեհաստանի, Գերմանիայի հյուսիսում և Դանիայում։ Սահմանափակված է հյուսիսում Հյուսիսային և Բալթիկ ծովերով, հարավում՝ Հերցինյան Եվրոպայի լեռներով ու բարձրություններով։ Երկարությունը արևմուտքից արևելք մոտ 600 կմ է, լայնությունը՝ 200-ից մինչև 500 կմ, գերիշխում են 50-100 մ բարձրությունները (աոանձին մորենային թմբեր՝ ավելի քան 300 մ)։ Կազմված է կրաքարերից և ավազաքարերից, ծածկված՝ սառցադաշտային նստվածքներով։ Կլիման բարեխառն է, անցումային՝ ծովայինից ցամաքայինի։ Գետային ցանցը (Օդրայի, Էլբայի, Վեգերի, Հռենոսի ավազաններ և այլն) խիտ է։ Շատ են սառցադաշտային ծագման լճերը։ Հողերը գորշ անտառային և պոդզոլային են։ Բուսածածկույթը՝ հյուսիսում հավամրգի և տորֆաճահճային տեսակներ, արևելքում և արևմուտքում՝ անտառներ, գետահովիտներում՝ մարգագետիններ։ Զբաղվում են հացահատիկի, շաքարի ճակնդեղի մշակությամբ, անասնապահությամբ։ Միջին եվրոպական հարթավայրը խիտ բնակեցված է։ Խոշոր քաղաքներն են Պոզնանը (Լեհաստան), Բեռլինը, Համբուրգը, Բրեմենը, Հանովերը (Գերմանիա), Ամստերդամը, Ռոտերդամը (Նիդերլանդներ)։

Կատեգորիա:Դաշտավայրեր
Վասակ Մադաթյան

**Վասակ Համբարձումի Մադաթյան** (), հայ դրամատուրգ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանում, խորացել արևելյան լեզուների մեջ։ Ավարտել է Պետերբուրգի (այժմ՝ Լենինգրադ) զինվորական ակադեմիան։ 1870-ական թվականների սկզբներին զինվորական ծառայության մեջ է եղել Կովկասում, ապա պաշտոնավարել է Կարսում, Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի) և այլուր։ Երևանի նահանգապետական դիվանատանը աշխատել է որպես թարգմանիչ։ 1871 թվականին Պետերբուրգում հրատարակվել է նրա «Փնջիկ» տաղերի գրքույկը։ Հայ կենցաղային կատակերգության նմուշներից են Մադաթյանի «Կըռթ-կըռթ» (1880), «Մադոյի կտակը» (1888) վոդևիլները, որոնք բեմադրվել են Երևանում (1876), Թիֆլիսում։ Գրել է նաև պիեսներ (հայատառ ադրբեջաներեն)՝ «Ժլատությունը թշնամի է վաստակում» (1894, հետագայում կոչվել է «Քույր և եղբայր»), «Աներևույթ շալ» (1900), որոնք ներկայացվել են ադրբեջանական բեմում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ
Էդուարդ Մալխասյան

**Էդուարդ Գուրգենի Մալխասյան** (), հայ խորհրդային երկրաբան։ Երկրաբանա-հանքաբանական գիտությունների դոկտոր (1971)։

Իրինա Մալխասյանի հայրը։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը (1949)։ 1951-1954 թվականներին եղել է Մոսկվայի նավթի ինստիտուտի ավագ գիտական աշխատող, 1954-1976 թվականներին՝ ՀԽՍՀ ԳԱ երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտի ավագ գիտական աշխատող, բաժնի վարիչ։ 1976 թվականից աշխատել է Կովկասի միներալային հումքի ինստիտուտի հայկական բաժանմունքում որպես գլխավոր երկրաբան։ Մալխասյանի աշխատություններում լուսաբանված են Հայաստանի խորքային մագմատիզմի, մեզոզոյի հրաբխականության և դրանց հետ կապված հանքայնացման հարցերը, ինչպես նաև երկրաբանության պատմության պրոբլեմներ։ Երկրաբանության պատմության միջազգային կոմիտեի թղթակից անդամ է (1967), ԽՍՀՄ Պետրոգրաֆիական կոմիտեի անդամ (1971)։

## Երկեր
* Հայաստանի երկրաբանական եզակի հուշարձանները, Երևան, 2000 (համահեղինակ)։
* Հայաստանը հանգած հրաբուխների երկիր, Երևան։ Ա. հ., 1970
* Հայկական ՍՍՀ հանքա-հումքային ռեսուրսների ընդլայնման հիմնական ուղղությունները տասներկուերորդ հնգամյակում, Երևան։ Գիտելիք, 1988 (համահեղինակ)
* Интрузивы Даралагяза, Е., 1958
* Юрский вулканизм Армении, М., 1965 (соавтор А. П. Лебедев)
* Геологическое развитие и вулканизм Армении в юрский период, Е., 1975.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ երկրաբաններ
Կատեգորիա:Երկրաբաններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Երկրաբանա-հանքաբանական գիտությունների դոկտորներ
Մուտառոտացիա

**Մուտառոտացիա** ( muto — փոփոխել եմ, rotatio — պտտում), մուլտիռոտացիա, միաշաքարների և այլ նյութերի թարմ լուծույթների օպտիկական ակտիվության աստիճանական փոփոխության երևույթ։ Մուտառոտացիան միաշաքարների տաուտոմերային ձևերի միջև հավասարակշռություն ստեղծելու հետևանք է (տես Տաուտոմերիա)։ Կենդանի օրգանիզմներում ալդոզո-մուտարոտազ ֆերմենտն առաջացնում է միա և երկշաքարների կատալիտիկ մուտառոտացիա։

Կատեգորիա:Մոնոսախարիդներ
Մադեյրա (գետ)

**Մադեյրա** (), գետ Բոլիվիայում և Բրազիլիայում, Ամազոնի աջ, ամենախոշոր վտակը։

Կազմվում է Անդերից սկիզբ առնող Մամորի և Բենի գետերի միախառնումից։ Երկարությունը 3.230 կմ է, ջրահավաք ավազանի մակերեսը՝ 1.158 հազար կմ²։ Վերին հոսանքում առաջացնելով սահանքների և ջրվեժների շարք՝ շրջանցում է Բրազիլիական բարձրավանդակը, հոսում Ամազոնի դաշտավայրով։ Ջրի միջին ծախսը՝ ավելի քան 4200 մ³/վրկ։ Նավարկելի է մինչև Պորտու Վելյու քաղաքը։

Սնուցումը հիմնականում անձրևային է, մասամբ՝ նաև ձնհալի ջրերով։ առավելագույն հոսքը ընկնում է մարտ-ապրիլ ամիսներին, նվազագույնը՝ սեպտեմբեր-հոկտեմբերին։

Ջրի մակարդակի սեզոնային տատանումները հասնում են 12 մետրի։ Մակարդակը բարձր է հոկտեմբերից մինչը մայիս ամիսը ներառյալ։ Ստորին հոսանքում ջրի միջին ծախսը կազմում է 4200 մ³/վրկ.-ից մինչև 39 000 մ³/վրկ.:

Հիմնական վտակներն են՝ Ժիպարանան, Աբակաշիսը, Աբունան, Արիպուանանը։

Գետի անվանումն առաջացել է պորտուգալերեն *madeira* — *ծառ* բառից. Մադեյրան հիմնականում հոսում է ամազոնյան անձրևային անտառ-ջունգլիներով։

Գետի ջրերում բազմանում է ամազոնյան դելֆինը։

2007 թվականի հուլիսին Բրազիլիայի կառավարությունը հայտարարել է Մադեյրարյի վրա երկու հզոր ջրէկ կառուցելու պլանների մասին։ Սանտու Անտոնիու և Ժիրաու ջրէկները՝ յուրաքանչյուրը ավելի քան 3 ГВт հզորությամբ, կառուցվել են 2012—2016 թվականներին։

Մադեյրայի ափերին ընկած խոշոր բնակավայրերն են Պորտու Վելյու, Ումայտա, Մանիկորե քաղաքները։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*The Amazon and Madeira Rivers: Sketches and Descriptions from the Note-Book of an Explorer from 1875
* 

Կատեգորիա:Ամազոն գետի վտակներ
Կատեգորիա:Բոլիվիայի գետեր
Կատեգորիա:Բրազիլիայի գետեր
Կատեգորիա:Հարավային Ամերիկայի գետեր
Ալբերտ Մալց

**Ալբերտ Մալց** (, ), ամերիկացի գրող։

## Կենսագրություն
Ծնվել է հարուստ հրեայի ընտանիքում։ Գրական ասպարեզ է իջել հակաբուրժուական, հակապատերազմական և սուր սոցիալական պիեսներով («Կարուսել», 1932, «Խաղաղություն երկրի կրա», 1934, «Մութ հանքահոր», «Շարքային Հիքսը», 1935)։ Իրական նյութերի հիման վրա գրված «Խորքային աղբյուր» (1940) վեպը նվիրված է Ֆորդի գործարանների բանվորների պայքարին։ Գերմանիայում ֆաշիզմին ցույց տրված դիմադրությունն է «Խաչ և նետ» (1944) վեպի թեման։ 1957 թվականին լույս է ընծայել «Կարճատև կյանքի երկար օրը» սուր դրամատիկական վեպը։ Հայտնի է նաև Մալցի հակաֆաշիստական հրապարակախոսությունը («Գրողը ժողովրդի խիղճն է», «Պատմության դատավճիռը», «Բանտարկվելու նախօրեին»)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Եյլի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ վիպասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի պատմվածքագիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Կոնստանտին Մալխասյան

**Կոնստանտին Հովհաննեսի Մալխասյան** (), հայ խորհրդային վաստակավոր փորձարկող-շտուրման, ռազմաօդային ուժերի պահեստի գնդապետ, ԽՄԿԿ անդամ (1951)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1916 թվականի հուլիսի 7-ին, Մոսկվա քաղաքում։ 1937 թվականին ավարտել է Երևանի աերոակումբի հրահանգիչ օդաչուների օդաչուական դպրոցը։ 1940 թվականին՝ Մոսկվայի Աերոֆլոտի օդաչուական դպրոցը, իսկ 1947 թվականին ավարտել է Մոսկվայի փորձարկող օդաչուների օդաչուական դպրոցը։

Մասնակցել է Չինաստանում ճապոնական զավթիչների դեմ մղված մարտերին (1937), Խորհրդա-Ֆիննական և Հայրենական մեծ պատերազմերին։ 1947-1966 թվականին եղել է Անդրեյ Տուպոլևի փորձարարական ԿԲ-ի շտուրման-փորձարկողներից էր, փորձարկել է «Տու-4», «Տու-91», «Տու-128/80», «Տոլ-104», «Տու-114», «Տոլ-124», «Տու-134» առաջին ռեակտիվ մարդատար և ռազմական ինքնաթիռները։ 1943 թվականին մասնակցել է ԽՍՀՄ պատվիրակության (Իոսիֆ Ստալինի ղեկավարությամբ) փոխադրմանը Թեհրանի կոնֆերանսին։ 1956 թվականին Տու-98 ռմբարկու ինքնաթիռով (անձնակազմի հետ) աշխարհում առաջինը հասել է գերձայնային արագության, «Տու-104» և «Տու-114» ինքնաթիռներով սահմանել է արագության և բարձրության 30 համաշխարհային ռեկորդ։ 1950 թվականին, որպես գլխավոր ղեկապետ, Տու-4 գերծանր ինքնաթիռով վայրէջք է կատարել Հյուսիսային բևեռում, 1959 թվականին Տու-114 ինքնաթիռով Մոսկվայից անվայրէջք թռիչք է կատարել Վաշինգտոն, Նյու Յորք, Պեկին երթուղիներով։

1966-1996 թվականներին եղել է Քաղաքացիական ավիացիայի հայկական վարչության գլխավոր ղեկապետ, պետի տեղակալ։

## Պարգևներ
* Կարմիր դրոշի շքանշան (3) (5.11.1954, 3.11.1959, 22.07.1966):
* Հայրենական պատերազմի 2-րդ աստիճանի շքանշան (2)(25.07.1945, 11.03.1985):
* Կարմիր աստղի շքանշան (5) (7.12.1943, 20.06.1949, 14.01.1952, 29.04.1954, 12.07.1957):
* «Ռազմական ծառայության համար» մեդալ (2) (19.05.1940, 31.07.1961):
* Ռուսաստանի Բարեկամության շքանշան (3.05.2005):
* «1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալ  
* «Մարտական ծառայությունների» մեդալ  
* «Լենինգրադի պաշտպանության համար» մեդալ 
* «Մոսկվայի պաշտպանության համար» մեդալ  
* Մեդալ «Ստալինգրադի պաշտպանության համար» 
* «Քյոնիսբերգ գրավելու համար» մեդալ 
* «Բեռլինի գրավման համար» մեդալ 
* «Հայրենական մեծ պատերազմի հաղթանակի 60-ամյակ» հոբելյանական շքանշան 
* «1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմի հաղթանակի 50-ամյակ» հոբելյանական շքանշան 
* «ԽՍՀՄ զինված ուժերի վետերան» մեդալ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Симонов А. А. Заслуженные испытатели СССР. - М.: Авиамир, 2009. - 384 с. - ISBN 978-5-904399-05-4.

Կատեգորիա:Երևանի Ստեփան Շահումյանի անվան թիվ 1 դպրոցի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԶՈՒ հայ գնդապետներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ վաստակավոր շտուրմաններ
Կատեգորիա:Հայ օդաչուներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշանակիրներ
Կատեգորիա:Թոխմախի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Միջին ամուրյան դաշտավայր

մինի|Ամուր
**Միջին ամուրյան դաշտավայր**, Ամուրա-Սունգարյան հարթավայր, ՌԴ Խաբարովսկի երկրամասի հարավում և Չինաստանի հյուսիս-արևելքում։ Երկարությունը 670 կմ է, լայնությունը՝ 100-200 կմ։ Ցամաքուրդվում է Ամուր գետով։ Մակերևույթը հարթ է, ճահճակալած, տեղ-տեղ կան բլրաշարեր։ Կլիման մուսսոնային է։ Ծածկված է անտառներով։ Միջին Ամուրյան դաշտավայրում է Խաբարովսկ քաղաքը։

Կատեգորիա:Դաշտավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուսաստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Չինաստանի հարթավայրեր
Մալոզեմելյան տունդրա

[245px|մինի|Տունդրան աշնանը, [Նարյան Մարի մոտակայքում]]
**Մալոզեմելյան տունդրա** (), դաշտավայր Տիմանի բլրաշարի և ստորին Պեչորայի միջև, Ռուսաստանի Արխանգելսկի մարզի Նենեցական ինքնավար օկրուգի սահմաններում։

Ռելիեֆը հարթավայրային է, ճահճոտ։ Կան ջերմակարստային և սառցադաշտային լճեր։ Կլիման խիստ է՝ երկարատև ձմեռներով, կարճ ու զով ամառներով։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը - 16-ից մինչև -17&nbsp;°C է, հուլիսինը՝ 8-12&nbsp;°C, տարեկան տեղումները՝ 300-350 մմ։ Տարածված է տունդրան։ Զբաղվում են եղջերվապահությամբ, ձկնորսությամբ և մորթեղենի արդյունագործությամբ։ Կա ձկնարդյունաբերություն։

Կատեգորիա:Դաշտավայրեր
Կատեգորիա:Տունդրա
Մադլենյան մշակույթ

250px|մինի|աջից|Մադլենյան շրջանի գործիքներ և զենքեր
**Մադլենյան մշակույթ** (), ուշ հին քարի դարի մշակույթ (մ.թ.ա. 15000-8000)։ Հաջորդել է Սոլյուտրեյան մշակույթին և նախորդել Ազիլյան մշակույթին։ Բնորոշել է ֆրանսիական հնագետ Գ. Մորտիլյեն (1860-ականներ) և կոչել Ֆրանսիայում գտնվող Լա Մադլեն քարայրի անունով։ Մադլենյան մշակույթը տարածված է Ֆրանսիայի, Իսպանիայի, Շվեյցարիայի, Բելգիայի, Գերմանիայի տարածքներում և ունի մի շարք տեղական տարատեսակներ։

Մադլենյան մշակույթի ժամանակ տիրապետող են դարձել կայծքարե բազմազան հատիչները, ծակիչները, քերիչները։ Բարձր զարգացման է հասել ոսկրի մշակումը։ Բնորոշ են ոսկորների և եղջյուրների վրա փորագիր պատկերները» եղջյուրներից, մամոնտի ոսկորներից ու ժանիքներից քանդակները, միագույն և բազմագույն պատկերները քարայրերի պատերին ու առաստաղներին։ Մադլենյան որսորդները բնակվել են առավելապես քարայրերում, ինչպես և ոսկրից ու մորթուց շինված կացարաններում, հաճախ տեղափոխվել են՝ հետապնդելով հյուսիսային եղջերուների հոտերին։ Մադլենյան մշակույթը, հավանաբար, համընկնում է մայրիշխանական տոհմի ժամանակաշրջանին։ Հայաստանում ուշ քարի դարի կայաններից (Արտին լեռան, Հրազդանի և այլն) գտնվել են մադլենյան ժամանակաշրջանի օբսիդիան, նուրբ մշակված դանակաձև շեղբեր, ծակիչներ, սրածայրեր, դուրեր, կտրիչներ և այլն։

Կատեգորիա:Եվրոպայի հնագիտական մշակույթներ
Կատեգորիա:Վերին պալեոլիթ
Ծեր կնոջ այցը

**«Ծեր կնոջ այցը»** (), շվեյցարացի արձակագիր և թատերագիր Ֆրիդրիխ Դյուրենմատի երեք գործողությամբ ողբերգակատակերգությունը։

## Ստեղծման պատմությունը
Դյուրենմատի մոտ պիեսի մտահղացումը ծնվեց Զելանդում բեռնյան Ինս բնակավայրի այցելության ժամանակ, իսկ ավելի ուշ «Դեպքի վայրում թատրոն»-ի շրջանակներում պիեսը բեմադրվեց Ինսի բաց բեմում։

Առաջին անգամ «Ծեր կնոջ այցը» բեմադրվել է Ցյուրիխում 1956 թ.-ի հունվարի 29-ին։ Պիեսը մեծ հաջողություն ունեցավ, ինչի հաշվին էլ Դյուրենմատը դարձավ ֆինանսապես անկախ մարդ։

## Սյուժեն
Գործողությունը տեղի է ունենում երբեմնի հարուստ, սակայն ներկայումս սնանկացած Գյուլեն քաղաքում։ Քաղաք է գալիս նրա նախկին բնակչուհի մեծահարուստ Կլարա Ցահանասյանը։ Նա քաղաքի բնակիչներին մեկ միլիարդ է առաջարկում և փոխարենը պահանջում, որ նրանք սպանեն Ալֆրեդ Իլլին, որի հետ նա պատանի տարիներին սիրավեպ էր ունեցել և որը, իմանալով Կլարայի հղիության մասին, հրաժարվել էր ընդունել իրենց երեխային, ինչի պատճառով էլ Կլարան ստիպված էր եղել լքել քաղաքն ու զբաղվել մարմնավաճառությամբ։ Սկզբում քաղաքի բնակիչները մերժում են Ցահանասյանի առաջարկը, սակայն վստահ լինելով, որ ինչ-որ մեկը իրենց իսկ միջից վերջիվերջո կսպանի Իլլին, պարտքերի մեջ են խրվում։ Երբ պարտքերը սպառնալի աստիճանի են հասնում, փակ ժողովի ժամանակ քաղաքի բնակիչները՝ պատճառաբանելով արդարության վերականգնմամբ, մահվան դատավճիռ են կայացնում և սպանում Իլլին։ Ցահանասյանը կտրոնով վճարում է քաղաքապետին և «Մարդասպաններ!» արտասանելով՝ հեռանում։

## Էկրանավորումներ
* «Այց» - ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի, Իտալիայի և ԳԴՀ-ի 1964 թ.-ի համատեղ արտադրության ֆիլմը։ Ֆիլմի ռեժիսորը Բերնհարդ Վիկին է, իսկ գլխավոր դերում Ինգմար Բերգմանը։ 
* «Կնոջ այցը» - ռեժիսոր Միխայիլ Կոզակովի 1989 թ.-ին նկարահանված խորհրդային ֆիլմը։ 
* «Բորենիներ» - ռեժիսոր Ջիբրիլ Դիոպ Մամբետիի 1992 թ.-ին Սենեգալում նկարահանված ֆիլմը։ 
* «Ծեր կնոջ այցը» - ռեժիսոր Նիկուլաուս Լեյտների 2008 թ.-ի գերմանական արտադրության ֆիլմը։

## Արտաքին հղումներ
* Պիեսի ռուսերեն թարգմանությունը 

Կատեգորիա:1956 պիեսներ
Կատեգորիա:Ֆեմինիստական ստեղծագործություններ
Յուրի Մալիշև

**Յուրի Վասիլևիչ Մալիշև** (, ), խորհրդային տիեգերագնաց-օդաչու, Խորհրդային Միության հերոս (1980)։

Ավարտել է Խարկովի օդաչուական բարձրագույն զինվորական ավիացիոն ուսումնարանը (1963) և Յուրի Գագարինի անվան ռազմաօդային ակադեմիան (1977)։ ԽՍՀՄ տիեզերագնացների ջոկատում է ընդգրկվել 1967 թվականին։ 1980 թվականի հունիսի 5-8-ին, Վլադիմիր Ակսյոնովի հետ, որպես հրամանատար թռիչք է կատարել «Սոյուզ Տ-2» տիեզերանավով։ Հունիսի 6-ին տիեզերանավը կցվել է «Սալյուտ-6»-«Սոյուզ-36» ուղեծրային համալիրին, և տիեզերագնացները թռիչքը շարունակել են «Սալյուտ-6» կայանով՝ Լեոնիդ Պոպովի և Վալերի Ռյումինի հետ։ Մալիշևն ու Վլադիմիր Ակսյոնովը վայրէջք են կատարել «Սոյուզ Տ-2» տիեզերանավով 1980 թվականի հունիսի 9-ին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային տիեզերագնացներ
Կատեգորիա:Ռուս տիեզերագնացներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության կրկնակի հերոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տիեզերագնաց-օդաչուներ
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Անատոլի Մալցև

**Անատոլի Մալցև Իվանովիչ** (, ), խորհրդային մաթեմատիկոս։ ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1958)։

Ավարտել է Մոսկվայի համալսարանը (1931)։ 1932-1960 թվականներին աշխատել է Իվանովոյի մանկավարժական ինստիտուտում, 1942-1960 թվականներին՝ ԽՍՀՄ ԳԱ Ստեկլովի անվան մաթեմատիկական ինստիտուտում, 1960 թվականից՝ ԽՍՀՄ ԳԱ Սիբիրյան բաժանմունքում և Նովոսիբիրսկի համալսարանում։ Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են հանրահաշվին և մաթեմատիկական տրամաբանությանը։ Մալցևը հանրահաշվական համակարգերի ընդհանուր տեսության և մոդելների տեսության ստեղծողներից է։ Նրա այսպես կոչված տեղային (լոկալ) թեորեմները սկիզբ դրեցին հանրահաշվում մաթեմատիկական տրամաբանության մեթոդների հետևողական կիրառմանը։ ԽՍՀՄ IV և V գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։ Արժանացել է լենինյան (1964) և պետական (1946) մրցանակների։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս մաթեմատիկոսներ‎
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:20-րդ դարի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Մուտագենեզ

255px|մինի|Սլաքները ցույց են տալիս ԴՆԹ խզումներից բխող քրոմոսոմների կոտրվածքները
**Մուտագենեզ**, օրգանիզմի ժառանգական փոփոխությունների՝ մուտացիաների առաջացման պրոցես, որը տեղի է ունենում ինքնաբուխ կամ հարուցվում արհեստականորեն՝ ֆիզիկական և քիմիական տարբեր գործոններով՝ *մուտագեններով*։ Մուտագենեզի հիմքում ընկած են ժառանգական ինֆորմացիան պահպանող և հաղորդող մոլեկուլների՝ *[[նուկլեինաթթուներ]]ի* փոփոխությունները, ինչպես նաև բջջի բաժանման միտոտիկ ապարատի խանգարումները։ Նուկլեինաթթուների(ԴՆԹ, ՌՆԹ) վնասվածքները՝ մոլեկուլի ածխաջրաֆոսֆատային կմախքի խախտումները (շղթայի խզում, նուկլեոտիդների ներդրում կամ արտանկում) կամ ազոտային հիմքերի քիմիական փոփոխություններն են, որոնք հանգեցնում են գենետիկական ինֆորմացիայի սխալ ընթերցմանը (առաջանում են սպիտակուցների սինթեզը պայմանավորող նուկլեոտիդների եռյակների՝ կոդոնների «անիմաստ» և «սխալ» զուգորդումներ)։

Մուտագենեզի մեխանիզմը զանազան մուտագենների համար տարբեր է։ Իոնացնող ճառագայթներն իոնացնում և ակտիվացնում են նուկլեինաթթուների ատոմները, որը հանգեցնում է մոլեկուլի ածխաջրաֆոսֆատային կմախքի և ԴՆԹ կոմպլեմենտար թելերի ջրածնային կապերի խզմանը, այդ թելերի միջև «կարերի» առաջացմանը և ազոտային հիմքերի (հատկապես պիրիմիդինային) քայքայմանը։ Իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը կարող է լինել նաև անուղղակի, քանի որ դրանք բջիջներում և միջավայրում ռադիոլիզի են ենթարկում ջուրը, առաջացնում մուտագեն հատկություններով օժտված ազատ ռադիկալներ և գերօքսիդներ։ Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները գրգռում են ատոմների էլեկտրոնային թաղանթները, որը մուտացիաների հանգեցնող տարբեր քիմիական ռեակցիաներ է առաջացնում նուկլեինաթթուներում։ Նշված ճառագայթները վատ են թափանցում օրգանիզմի հյուսվածքի ներսը, և դրանց մուտագեն ազդեցությունն ի հայտ է գալիս միայն այնտեղ, որտեղ կարող են հասնել գենետիկական ապարատին։ Ալկիլացնող միացությունները (օրինակ, նիտրոզոէթիլմիզանյութ և այլն) ալկիլացնում են նուկլեինաթթուների ֆոսֆատային խմբերը և ազոտային հիմքերը, որի պատճառով խախտվում է նուկլեինաթթուների ռեպլիկացիայի ճշգրտությունը։ Ազոտային հիմքերի անալոգները ներգրավվում են նուկլեինաթթուների մեջ և հետագա ռեպլիկացիայի ընթացքում խախտումներ առաջացնում։ Որոշ մուտագեններ խախտում են միտոզի ցիտոպլազմատիկ ապարատը և խանգարում դուստր բջիջներում քրոմոսոմների ճիշտ բաշխմանը, որը հանգեցնում է պոլիպլոիդիայի և ․անեուպլոիդիայի։ Կան նյութեր՝ հակամատագեններ, որոնք ճնշում են Մուտագենեզին, օրինակ, իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը թուլացնում է կատալագ ֆերմենտը և այլն։ Մուտագենեզի ընթացքի վրա նշանակալի ազդեցություն են թողնում արտաքին գործոնները։ Արհեստական մուտագենեզ ներկայումս գյուղատնտեսական բույսերի նոր սորտերի ստացման եղանակներից մեկն է։

Կատեգորիա:Մուտացիա
Ֆրից Մախաչեկ

**Ֆրից Մախաչեկ** (Fritz Machatschek, ), գեոմորֆոլոգ, աշխարհագրագետ։

Ավարտել է Վիեննայի համալսարանը։ Եղել է Ավստրիայի, Չեխոսլովակիայի, Շվեյցարիայի, Արգենտինայի բուհերի պրոֆեսոր։ Դաշտային հետազոտություններ է կատարել Արևմտյան Եվրոպայում, Միջին Ասիայում և Հարավային Ամերիկայում։ Զբաղվել է Երկրի ռելիեֆի և գեոտեկտոնիկայի ուսումնասիրություններով։ Կազմել է վեցլեզվյան «Գեոմորֆոլոգիական բառարան»-ը։ Աշխատություններից թարգմանվել են ռուսերեն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավստրիացի աշխարհագետներ‎
Կատեգորիա:Վիեննայի համալսարանի շրջանավարտներ
Տերենտի Մալցև

**Տերենտի Մալցև Սեմյոնովիչ** (), գյուղատնտեսական արտադրության նորարար, սոցիալիստական աշխատանքի կրկնակի հերոս (1955, 1975), ՀամԳԳԱ պատվավոր ակադեմիկոս (1956)։ ԽՄԿԿ անդամ 1939 թվականից։

Անդրուրալի և Արևմտյան Սիբիրի շրջանների համար առաջարկել է հողի մշակման նոր համակարգ՝ առանց առը շրջելու խորը վար։ Այս համակարգը «Լենինի պատգամները» (Կուրգանի մարզ) կոլտնտեսությունում ներդնելու համար պարգևատրվել է Ի. Վ. Միչուրինի անվան, ոսկե մեծ մեդալով (1954)։ ԽՍՀՄ II-V գումարումների Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։

Կատեգորիա:Ռուս գյուղատնտեսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 27-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 19-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 26-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 21-րդ համագումարի պատվիրակներ
Նիկոլոզ Մուսխելիշվիլի

**Նիկոլոզ Մուսխելիշվիլի**, (, ), վրացի խորհրդային մաթեմատիկոս և մեխանիկ։ ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1939) և Նախագահության անդամ (1957), Վրացական ԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1941), նախագահ (1941—1972) և պատվավոր նախագահ (1972), սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1945)։ ԽՄԿԿ անդամ (1940)։

Ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանը (1914)։ 1922 թվականից Թբիլիսիի Ն․ Ի․ Մուսխելիշվիլիի համալսարանի և պոլիտեխնիկական ինստիտուտի պրոֆեսոր, 1941 թվականից Վրացական ԽՍՀ ԳԱ մաթեմատիկայի ինստիտուտի տնօրեն։ Հիմնական հետազոտությունները վերաբերում են առաձգականության տեսությանը, ինտեգրալ հավասարումներին, ֆունկցիաների տեսության սահմանային խնդիրներին ևն։ Մուսխելիշվիլին առաջիններից մեկն է սկսել առաձգականության տեսության խնդիրներում կիրառել կոմպլեքս փոփոխականի ֆունկցիաների տեսությունը։ Առաձգականության տեսության հարթ խնդրի լուծման մեթոդների ուսումնասիրությունները, որոնք կարևոր նշանակություն ունեն նաև մաթեմատիկական ֆիզիկայի համար, կապված են սինգուլյար ինտեգրալ հավասարումների տեսության մշակման հետ։ Մուսխելիշվիլիին է պատկանում սինգուլյար ինտեգրալ հավասարումների համակարգի ինդեքսի կարևորագույն բանաձևը։ ԽՍՀՄ I—VIII գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ, արտասահմանյան մի շարք ակադեմիաների, գիտական հիմնարկների և ընկերությունների անդամ։ ՀԽՍՀ ԳԱ պատվավոր անդամ (1961)։ ԽՍՀՄ պետական մրցանակներ (1941, 1947)։ Միխայիլ Լոմոնոսովի անվան ոսկե մեդալ (1972)։ Պարգևատրվել է Լենինի 5, Հոկտեմբերյան հեղափոխության և մի շարք այլ շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Некоторые основные задачи математической теории упругости, 5 изд․, М․, 1966; Сингулярные интегральные уравнения, 3 изд․, М-, 1968․

Կատեգորիա:Վրացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մեխանիկներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Վրաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Վրացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Վրացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 8-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Թոմաս Մալթուս

**Թոմաս Ռոբերտ Մալթուս** (, ), անգլիացի տնտեսագետ, քահանա։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Քեմբրիջի համալսարանի Ջեզուսկոլեջը (1788), ստացել աստվածաբանի գիտական աստիճան (1793)։ 1805-1834 թվականին Արևելա-Հնդկական ընկերության քոլեջի ժամանակակից պատմության և քաղաքատնտեսության ամբիոնի պրոֆեսոր։ Մալաթուս բուրժուականացած հողատեր-ագնվականության գաղափարախոսն էր, գռեհիկ քաղաքատնտեսության հիմնադիրներից։ «Քաղաքատնտեսության սկզբունքներ» (1819) աշխատության մեջ նա հակադրվել է Դ. Ռիկարդոյի արժեքի աշխատանքային տեսությանը և պնդել, որ արժեքը որոշվում է արտադրության ծախսերով, իսկ շահույթի աղբյուրը ոչ թե աշխատանքն է, այլ կապիտալը։ Արտադրության զարգացման համար կարևորել է շահույթի իրացման պրոբլեմը։ Ըստ Մալաթուսի, եթե հասարակությունը կազմված լիներ միայն բանվորներից ու կապիտալիստներից, ապա շահույթն իրացվել չէր կարող, քանի որ բանվորները ձեռք են բերում անձնական սպառման առարկաների մի մասը, իսկ կապիտալիստների կողմից շահույթի իրացումը կնշանակի հարստության փոխադրում մի գրպանից մյուսը։ Այս պրոբլեմը, իբր, լուծում են անարտադրողական դասերը (հողատերեր, հոգևորականներ, զինվորականներ), որոնք իրենց եկամուտներով իրացնում են շահույթը և ապահովում վերարտադրության բնականոն ընթացքը։ Մալաթուս առավել հայտնի է «Ազգաբնակչության տեսության փորձ» (1798) աշխատությամբ, որտեղ աշխատավորների թշվառության պատճառը համարել է «մարդկանց բացարձակ ավելացումը», «ազգաբնակչության բնական օրենքները»։

Նրա տնտեսագիտական հայացքների վրա էական ազդեցություն է թողել արդյունաբերական հեղաշրջումը, որի հետևանքով քայքայվում էին մանր ապրանքարտադրողները և գործազուրկների բանակը մեծանում է։ Նա թողել է հարուստ գիտական ժառանգություն։ Նրա ուսումնասիրության հիմնական օբյեկտը նյութական արտադրությունն էր՝ որպես հասարակության հարստության աղբյուր։ 
thumb|ձախից|''Essay on the principle of population'', 1826

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Անգլիացի քահանաներ
Կատեգորիա:Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անգլիացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Անգլիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Անգլիկան հոգևորականներ
Zakspeed 841

**Բոլիդ Zakspeed 841** (), ի նախագծած մրցարշավային ավտոմեքենան է։ Ստեղծված է Ֆորմուլա 1 դասի աշխարհի չեմպիոնատների մրցավազքերին մասնակցելու համար։ Նախագծվել և ստեղծվել է 1985 թվականի մրցարշավին մասնակցելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆորմուլա 1
Միքայել Մալունցյան

**Միքայել Մովսեսի Մալունցյան** (), հայ խորհրդային դիրիժոր, մանկավարժ։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1956)։ Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի հիմնադիր և գլխավոր դիրիժոր (1945-1960, 1966-1967)։

## Կենսագրություն
1921-1925 թվականներին սովորել է Թիֆլիսի կոնսերվատորիայի լարային (թավջութակ, ուսուցիչ՝ Կ. Մինյար), 1931-1935 թվականներին՝ Մոսկվայի կոնսերվատորիայի դիրիժորական (ուսուցիչ՝ Լ. Գինզբուրգ) բաժիններում։ Դասավանդել է Երևանի (1927-1931, 1944-1973, 1962 թվականից՝ պրոֆեսոր) և Մոսկվայի (1934-1945) կոնսերվատորիաներում։ 1932 թվականին ղեկավարել է Համամիութենական ռադիոյի սիմֆոնիկ նվագախումբը։ Մեծ ուշադրություն է նվիրել հայ հեղինակների գործերի պրոպագանդմանը։ Մալունցյանի կատարմանը բնորոշ էր գեղարվեստական ճշմարտացիությունը, արտիստական զսպվածությունը, անսամբլային կատարելությունը։ Նրա աշակերտներից են Ռաֆայել Մանգասարյանը, Դավիթ Խանջյանը, Գ. Տերտերյանը։ 1945-1960 թվականներին և 1966-1967 թվականներին եղել է Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի հիմնադիր գեղարվեստական ղեկավարն ու գլխավոր դիրիժորը։ Վերականգնել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին նահանջ ապրած նվագախումբը (հավաքել է նոր կազմ) և նպաստել այդ կոլեկտիվի անհատական ստեղծագործական դեմքի ձևավորմանը։ Իրականացրել է հայ կոմպոզիտորների բազմաթիվ գործերի պրեմիերաներ։

## Հիշատակ
1993 թվականին Միքայել Մալունցյանի անունով է կոչվել Երևանի թիվ 2 արվեստի դպրոցը։

## Գրականություն
* Պետրոսյան Մ., Երեքը հայ դիրիժորներից, Ե., 1976:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ
Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Մուլտիպոլային ճառագայթում

**Մուլտիպոլային ճառագայթում**, շարժվող լիցքերի համակարգի էլեկտրամագնիսական ճառագայթում, որը պայմանավորված է համակարգի էլեկտրական կամ մագնիսական մուլտիպոլային մոմենտների (դիպոլային, քվադրուպոլային, օկտուպոլային և այլն) փոփոխությամբ, ընդ որում ճառագայթող համակարգի չափերը շատ փոքր են էլեկտրամագնիսական ճառագայթման ալիքի երկարությունից։ Առավել ինտենսիվ է էլեկտրական դիպոլային (կամ պարզապես դիպոլային) ճառագայթումը։ Դրանից համեմատաբար ավելի թույլ է մագնիսական դիպոլային (կամ պարզապես մագնիսական) և էլեկտրական քվադրուպոլային (կամ պարզապես քվադրուպոլային) ճառագայթումը, է՛լ ավելի թույլ է մագնիսական քվադրուպոլային և էլեկտրական օկտուպոլային ճառագայթումը և այլն։

## Տես նաև
* Մուլտիպոլ
* Ճառագայթում

Կատեգորիա:Էլեկտրամագնիսական ճառագայթում
Մուսկատ սպիտակ

**«Մուսկատ սպիտակ»**, աղանդերային տեսակավոր «մուսկատ» տեսակի գինի։ Մշակվում է 1940 թվականից, Փարաքարի գինու գործարանում, սպիտակ Մուսկատ խաղողից։ Թնդությունը՝ 15 ծավ․ %, տիտրվող թթվությունը՝ 4,5-5,5 գհ, շաքարայնությունը՝ 24%։ Ունի բաց ոսկեգույնից մինչև սաթի գույն, ցիտրուսի երանգ, բնորոշ համ ու բուրմունք։ Հնացման ժամկետը՝ 3 տարի։ Համամիութենական և միջազգային մրցույթներում շնորհվել է 8 ոսկե մեդալ։

Կատեգորիա:Հայկական գինիներ
Մանովար Մուսո

**Մանովար Մուսո** (, ), ինդոնեզացի կոմունիստ քաղաքական գործիչ, Ինդոնեզիայի կոմունիստական կուսակցության (ԻԿԿ) անդամ (1923)։

1923—1925 թվականներին՝ ԻԿԿ ԿԿ անդամ, ղեկավարել է փոստային բանվորների արհմիությունը։ 1925—1935 թվականներին եղել է տարագրության մեջ։ Ընտրվել է Կոմինտերնի և Պրոֆինտերնի ԳԿ անդամ։ 1935 թվականին, անլեգալ, վերադարձել է Ինդոնեզիա և ղեկավարել ընդհատակում կուսակցության կենտրոնական ղեկավարության վերաստեղծման գործը։ 1936 թվականին հեռացել է երկրից։ 1938—193 թթ. ապրել է Բելգիայում, 1939—1941 թթ. գտնվել է Ֆրանսիայում՝ համակենտրոնացման ճամբարում։ 1948 թվականին նորից վերադարձել է Ինդոնեզիա։ ԻԿԿ օգոստոսյան կոնֆերանսը (1948) ընդունել է Մուսոյի մշակած «Նոր ուղի Ինդոնեզիայի Հանրապետության համար» բանաձևը։ 1948 թվականի սեպտեմբերին ընտրվել է ԻԿԿ ԿԿ գլխավոր քարտուղար։

Սպանվել է Մադիունյան դեպքերի (հակակառավարական ելույթ) ժամանակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ինդոնեզիայի քաղաքական գործիչներ
Մալթուսականություն

[մինի|[Թոմաս Մալթուս]]

**Մալթուսականություն**, գերբնակեցման տեսություն, ազգաբնակչության մասին տեսություն, ըստ որի աշխատավորների գոյամիջոցների աճը ետ է մնում ազգաբնակչության աճից։ Կոչվել է հեղինակի՝ Թոմաս Ռոբերտ Մալթուսի անունով։

Նշելով բնակչության վերարտադրության մեջ կենսաբանական գործոնների որոշիչ նշանակությունը, Մալթուսը գտնում էր, որ բնակչությունն ունի երկրաչափական պրոգրեսիայով բազմանալու միտում, իսկ գոյամիջոցներն ավելանում են միայն թվաբանական պրոգրեսիայով, որի հետևանքով բնակչության մի մասը մնում է անգործ և կարիքավոր։ Այդ «ավելորդ» բնակչությունը, իբր, խախտում է հասարակության զարգացման բնականոն ընթացքը և, ըստ Մալթուսի, անհրաժեշտություն է դառնում այն վերացնել սովի, պատերազմների, համաճարակների միջոցով։ 

Կատեգորիա:Ժողովրդագրություն
Կատեգորիա:Քաղաքատնտեսական ուղղություններ
Կատեգորիա:Էներգիայի տնտեսություն
Վիգեն Մալխասյան

**Վիգեն Արամայիսի Մալխասյան** (), հայ խորհրդային վիրաբույժ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1960), պրոֆեսոր (1961)։ ԽՄԿԿ անդամ 1962 թվականից։

## Կենսագրություն
1943 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտ բուժական ֆակուլտետը։ Աշխատել է Երևանի էվակուացիոն հոսպիտալում, Վ. Ի. Լենինի անվան հանրապետական կլինիկական հիվանդանոցում, նույն հիվանդանոցի ընդհանուր վիրաբուժության ամբիոնում։ 1960 թվականից Բժիշկների կատարելագործման Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտի ամբիոնի վարիչ է։ Գիտական աշխատությունները վերաբերում են մարսողության օրգանների վիրաբուժությանը։

## Երկեր
* Дуоденальная культя, Е., 1968.
* Дренирование грудного лимфатического протока в хирургической практике, М.,1979.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ վիրաբույժներ
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Միջանկյալ կուլտուրաներ

մինի|աջից|ցորեն
մինի|աջից|լոբի
մինի|աջից|կաղամբ
մինի|կարտոֆիլ
**Միջանկյալ կուլտուրաներ**, նույն հողամասում վեգետացիայի շրջանում բերքահավաքից հետո մինչև հաջորդ կուլտուրայի ցանքն աճեցվող բույսեր։ Միջանկյալ կուլտուրաների ցանքով մեկ վեգետացիայի ընթացքում կարելի է ստանալ երկու բերք։ Պայմանականորեն բաժանվում են ենթացանքային, հետհնձյա, խոզանացան և ձմեռող խմբերի։ Ենթացանքային բույսերից աշնանացան ցորենի հետ մշակվում են սերադելան, լուպինը, աշնանացան վիկը, ոլոռ-արևածաղկի խառնուրդը, աշնանացան հլածուկը, գազարը, սուդանի խոտը։ Հետհնձյա և խոզանացան բույսերից Արարատյան դաշտում աշնանացան ցորենի ու գարու, վաղահաս կարտոֆիլի և կաղամբի բերքահավաքից հետո մշակվում են եգիպտացորեն (կանաչ զանգվածի համար), կերի ու շաքարի ճակնդեղ, լոբի, վարունգ։ Ձմեռող Միջանկյալ կուլտուրաներից են ոլոռը, ձմեռող թավոտ վիկը և աշնանացան աշորան (խառը ցանք)։ Ձմեռող Միջանկյալ կուլտուրաները ցանում են սեպտեմբերի առաջին կեսերին, գարնան սկզբին՝ կանաչ կեր ստանալու համար։ Ա․ Մաթևոսյան

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Մուստիերյան մշակույթ

մինի|265px|Քարե տեգեր մուստիերյան ժամանակաշրջանից
**Մուստիերյան մշակույթ**, հին քարի դարի վերջին շրջանը։ Հաջորդել է Աշելյան մշակույթին։ Շատ մասնագետներ համարում են միջին հին քարի դար։

Առաջինը հայտնաբերել է ֆրանսիացի հնագետ Մորտիլիեն XIX դ․ 60-ական թթ․։ Անվանումն ստացել է Լը Մուստիե (Le Moustier) քարայրից (Ֆրանսիայի Դորդոն դեպարտամենտում)։ Տարածված է Եվրոպայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Մերձավոր Արևելքում և Միջին Ասիայում։ Երկրաբանորեն համընկնում է վերին պլեյստոցենին, ռիսվյուրմյան միջսառցադաշտային շրջանի վերջին և Եվրոպայի վերջին սառցապատման (վյուրմյան) շրջանի 1-ին կեսին։ Մուստիերյան մշակույթի ուշ շրջանի հուշարձանները Եվրոպայում թվագրվում են մ․թ․ա․ 53—33-րդ հազարամյակներով։ Մուստիերյան մշակույթի առաջացման ժամանակաշրջանը, հավանաբար, մ․թ.ա․ 100—80-րդ հազարամյակներն են։ Մուստիերյան մշակույթին բնորոշ են սկավառակաձև քարե միջուկները։ Ոսկորի մշակումը եղել է թույլ զարգացած։ Գոյություն են ունեցել Մուստիերյան մշակույթի մի շարք տարատեսակներ, որոնք հաճախ պատահում են միևնույն տարածքում։ Մուստիերյան մշակույթի կրողը եղել է նեանդերթալյան մարդը։ Մուստիերյան շրջանի մշակույթի հետքերը հայտնի են Հայաստանի մի շարք կայաններից, որոնցից ամենավաղ շրջանին պատկանում են Արտին լեռան (Սատանի դար, Արեգունի և Հարավային բլուրներ), Հրազդանի միջին հոսանքի (Արզնի, Նուռնուս, Ջրաբեր, Ֆանտան, Թեժրաբեկ, Ճաթկռան), Նոյեմբերյանի (Կաքլիկ), Արթիկի (Պեմզաշեն) կացարանները։ Աշելյան գործիքների հետ գտնվել են նաև Մուստիերյան մշակույթի ժամանակաշրջանի սրածայրեր, քերիչներ, դակիչներ, հատիչներ, ինչպես նաև բնակավայր-քարայրեր և այլն։ 

Կատեգորիա:Միջին պալեոլիթ
Կատեգորիա:Եվրոպայի հնագիտական մշակույթներ
Ջան Ֆրանչեսկո Մալիպիեռո

**Ջան Ֆրանչեսկո Մալիպիեռո** (, ), իտալացի կոմպոզիտոր, երաժշտագետ։

## Կենսագրություն
Երաժշտական կրթությունն ստացել է Վիեննայում, Վենետիկում, Բոլոնյայում։ Դասավանդել է Պարմի (1921-24), Վենետիկի (1932-53) կոնսերվատորիաներում, Մալիպիեռոյի երաժշտությունը կրել է իմպրեսիոնիզմի և նեոկլասիցիզմի ազդեցությունը։ Լավագույն գործերում հիմնվում է իտալական ժողովրդական և հնագույն երաժշտության ավանդույթների վրա։ Օպերաների (30-ից ավելի, գրեթե բոլորը սեփական տեքստերով), այդ թվում երեք եռագրությունների՝ «Օրփեիդներ» (բեմականաացում՝ 1925), «Գոլդոնիի երեք կատակերգությունները» (բեմականացում՝ 1926), «Վենետիկյան միստերիա» (բեմականացում՝ 1932), սիմֆոնիաների (11), նվագախմբային երկերի (այդ թվում՝ «Արմենիա», 1917), մենագրությունների (Կ. Մոնտեվերդիի, Ա. Վիվալդիի, Ի. Ֆ. Ստրավինսկու մասին) և այլն հեղինակ է։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Իտալացի երաժշտագետներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Երաժշտական մանկավարժներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Մարչելլո Մալպիգի

**Մարչելլո Մալպիգի** (, ), իտալացի կենսաբան, բժիշկ, Լոնդոնյան թագավորական ընկերության անդամ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Բոլոնյան համալսարանում։ Նույն համալսարանի բժշկագիտության դոկտոր (1653), պրոֆեսոր (1656-1691)։ Բույսերի և կենդանիների միկրոսկոպիական անատոմիայի հիմնադիրներից է։ 180 անգամ խոշորացնող մանրադիտակով հետազոտել է բույսերի բջջային կառուցվածքը, հայտնագործել տրաքեաները, հաստատել նյութերի վերընթաց ու վարընթաց հոսքերի առկայությունը, բացահայտել տերևների դերը բույսերի սնուցման գործում։

## Աշխատություններ
Նկարագրել է փայծաղի ավշային մարմնիկները, երիկամային կծիկները, սարդակերպերի, բազմոտանիների և միջատների արտաթորության օրգանները, մաշկի ծլական շերտը (այդ գոյացությունները կոչվել են Մարչելլոյիի անունով), ինչպես նաև արյան մարմնիկները, թոքերի ալվեոլները, լեզվի համային պտկիկները և այլն։ Մարչելլոյի հայտնագործել է մազանոթային արյան շրջանառությունը։

## Գիտական աշխատանքներ
thumb|upright|''Opere'', 1687

* *De Pulmonibus*, 1661
* *Epistolae Anatomicae de Cerebro ac Lingua*, 1665
* *De Externo Tactus Organo*, 1665
* *De viscerum structura exercitatio anatomica*, 1666
* *De polypo cordis*, 1666
* *Dissertatio epistolica de bombyce*, 1669
* *Anatomia Plantarum*, 1671
* *De Formatione Pulli in Ovo*, 1673
* *De ovo incubato*, 1675
* *Opera omnia, seu Thesaurus locupletissimus botanico-medico-anatomicus*, 1687
* *De Structura Glandularum Conglobatarum*, 1689

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Biography of Marcello Malpighi in the Encyclopaedia Britannica
* Some places and memories related to Marcello Malpighi

Կատեգորիա:Իտալացի կենսաբաններ
Կատեգորիա:Իտալացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Իտալացի կենդանաբաններ
Կատեգորիա:Իտալացի անատոմիկներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆիզիոլոգներ
Կատեգորիա:Իտալացի բնագետներ
Կատեգորիա:Իտալացի հյուսվածքաբաններ
Կատեգորիա:Իտալացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Պրոստ JS45

**Բոլիդ Պրոստ JS45** (), ի նախագծած մրցարշավային ավտոմեքենան է։ Ստեղծված է Ֆորմուլա 1 դասի աշխարհի չեմպիոնատների մրցավազքերին մասնակցելու համար։ Նախագծվել և ստեղծվել է 1997 թվականի մրցարշավին մասնակցելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆորմուլա 1
Մուտագեններ

**Մուտագեններ** (մուտացիա և ․․․գեն), մուտացիաներ առաջացնող գործոններ են՝ 
* ֆիզիկական 
* քիմիական
* կենսաբանական
* ֆարմակոլոգիական
*Ֆիզիկական* մուտագեններն են իոնացնող (7- և ռենտգենյան ճառագայթները, պրոտոնները, նեյտրոնները ) և ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները, ուլտրաձայնը, բարձր և ցածր ջերմաստիճանը, մեխանիկական գործոնները։ Իոնացնող են համարվում ռենտգեն ճառագայթները, տիեզերական ճառագայթների նեյտրոնները, ինչպես նաև ռադիոակտիվ տարրերի իզոտոպները, ռադիոակտիվ թափոնները և այլն։ Այդ ճառագայթները օժտված են մեծ էներգիայով և կարող են թափանցել հյուսվածքները և առաջացնել դրական լիցքավորված ազատ ռադիկալներ։ Իոնացնող ճառագայթներն ուժեղացնում են գենային մուտացիաները, առաջացնում են նաև քրոմոսոմների կառուցվածքի խանգարումներ՝ աբերացիաներ։ Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներն օժտված են ավելի փոքր էներգիայով, ուստի թափանցում են միայն բույսերի և կենդանիների մակերեսային շերտի բջիջների մեջ և չեն առաջացնում խորանիստ հյուսվածքների իոնիզացիա։ Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների մուտագեն ազդեցությունը հատկապես վտանգավոր է երիտասարդ տարիքում, որովհետև կլանվելով մաշկի կողմից՝ հաճախ առաջացնում են ռեպլիկացիայի խանգարումներ։

*Քիմիական* մուտագենները ըստ ազդեցության սկզբունքի բաժանվում են 5 խմբի՝ 1․ նուկլեինաթթուների ազոտային հիմքերի ինհիբիտորներ, 2․ նուկլեինաթթուների ազոտային հիմքերի անալոգներ,3․ ալկիլացնող միացություններ, 4․ օքսիդացնող, վերակագնող և ազատ ռադիկալներ, 5․ ակրիդինային ներկանյութեր։ Մուտագեններ են նաև որոշ կենսապոլիմերներ (օտարածին ԴՆԹ, հավանաբար նաև օտարածին ՌՆԹ)։

*Կենսաբանական* մուտագեններ են վիրուսները, որոշ բակտերիաներ, մակաբույծ որդերի կողմից արտազատվող տոքսիններ, հիվանդությունների հարուցիչներ և այլն։ Կենսաբանական մուտագեն ազդեցություն ունեն վիրուսները, որոնք կարող են առաջացնել քրոմոսոմային աբերացիաներ։ Այդպիսի ունակությամբ է օժտված, օրինակ, գրիպի վիրուսը։ Գենետիկական գաղթող տարրերը տրանսպոզոններ նույնպես կարող են առաջացնել գենային և քրոմոսոմային մուտացիաներ։ Մուտացիաների հաճախականությունը մինչև հարյուրավոր անգամներ մեծացնող քիմիական մուտագենները կոչվում են սուպերմուտագեններ։ Հավանաբար մուտագեններ ունիվերսալ են, այսինքն՝ կարող են մուտացիաներ առաջացնել կյանքի բոլոր ձևերում, սկսած վիրուսներից և բակտերիաներից մինչև բարձրակարգ բույսերը, կենդանիներն ու մարդը, սակայն տարբեր տեսակի օրգանիզմների զգայնությունը մուտագենների ազդեցության նկատմամբ տարբեր է։ Մուտագենները լայնորեն օգտագործվում են գյուղատնտեսության բույսերի և օգտակար միկրոօրգանիզմների սելեկցիայում։ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մուտացիա
Կատեգորիա:Մուտագեններ
Եկատերինա Մալխասյան

**Կետտի (Եկատիրինա) Աշոտի Մալխասյան** (), հայ դաշնակահար, մանկավարժ։ Պրոֆեսոր (1968)։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1967)։

## Կենսագրություն
1941 թվականին ավարտել է Մոսկվայի կոնսերվատորիան։ 1942-1947 թթ. եղել է Թբիլիսիի երաժշտական ուսումնարանի դասատու և վրացական ֆիլհարմոնիայի մենակատար։ 1947 թվականից բնակվել է Երևանում, դասավանդել Երևանի պետական կոնսերվատորիայում։

Հանդես է եկել որպես մենակատար, նաև՝ Հայաստանի պետական ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի և Կոմիտասի անվան պետական լարային քառյակի հետ։ Համերգացանկում տեղ են գտել Շոպենի, Սկրյաբինի, Բեթհովենի, Շումանի և հայ կոմպոզիտորների դաշնամուրային երկերը։

## Ընտանիք
Դաշնակահարուհի Նինա Սարապյանի տատիկն է։

## Գրականություն
* Золотова И., Кетти Малхасян, Е., 1998.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռադիոէսսե «Դաշնակահարուհու հմայքը» (Կետտի Մալխասյան)

Կատեգորիա:Հայ դաշնակահարուհիներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Նիկոլայ Մուրաշկո

**Նիկոլայ Իվանովիչ Մուրաշկո** (, ), ուկրաինացի նկարիչ։

## Կենսագրություն
1863-1868 թվականներին սովորել է Պետերբուրգի Գեղարվեստի ակադեմիայում։ 1875-1901 թվականներին ղեկավարել է Կիևի՝ իր հիմնադրած նկարչական դպրոցը, աշակերտներին կողմնորոշելով դեպի պերեդվիժնիկների ստեղծագործական սկզբունքները, որոնց արվեստին մոտ էին նաև քնարականությամբ տոգորված Մուրաշկոյի բնանկարները («Դնեպրի վրա», 1880-1890-ական թվականներ, Ուկրաինական կերպարվեստի թանգարան, Կիև)։

## Պատկերասրահ

Mykola Murashko - Ukrainian landscape 1896.jpg|Ուկրաինական բնապատկեր (1896)
KochybeyAleksVas.jpg|Ալեքսանդր Կոչուբեյի դիմանկարը (1860-ականներ)
Казки Андерсена (1873). Стор. 18.png|Անդերսենի «Եղևնին» հեքիաթի պատկերազարդումը (1873)


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուկրաինացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Բնանկարիչներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի ռուս նկարիչներ
Կատեգորիա:Ռուս բնանկարիչներ