open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Էթիունի

320px|մինի|Էթիոն և Ուրարտուն
**Էթիունի** (Etiuni, Etio), երկիր Կուր և Արաքս գետերի արանքում, պատմական Այրարատ նահանգի տեղում, որում Երկաթի դարում գոյություն է ունեցել համանուն ցեղային միություն կամ թագավորություն։ Վկայված է **Էթիունի** ձևով Վանի թագավորության աղբյուրներում, հետևաբար էլ ցեղախումբն էլ կոչվել է էթիունի (էթիունցիներ)։ Ասորեստանյան աղբյուրներում այն վկայված է Էթինի ձևով, իսկ հետագա դարերում (Աքեմենյան տերության արձանագրություններում) հիշատակվում են արմինացի ժողովրդի մի ստվար հատվածը կազմող «Ալարոդներ» ցեղանվամբ։

## Ինքնություն
Էթիունական գրավոր աղբյուրների բացակայության պատճառով նրանց լեզվական ինքնությունը վերականգնվում է ուրարտական սեպագրերում վկայված անվանումների հիման վրա։

Հայկական ստուգաբանություններ են առաջարկվել մի շարք էթիունիական անձանունների, տեղանունների, ցեղանունների և կրոնական անունների համար։ Մեկ վարկածի համաձայն՝ Էթիունիի անունը կապված է *հայ* էթնոնիմի ծագման հետ և Էթիունիի ժողովուրդը եղել է հայախոս։

Դիակոնովը նրանց ազգակից էր համարում ուրարտացիներին և հուրիներին։

## Անուններ
Աղբյուրներում հիշատակվում են էթիունիական մի շարք ցեղանուններ և տեղանուններ, որոնցից մի քանիսը կապվում են հետագայում հիշատակվող հայկական անունների հետ․ Վիտերուխի, Լուշա, Կաթարզա, Աբիլիանիխի (Աբեղյանք), Աբունի (Հավնունիք), Երկուախի (երկու, ենթադրաբար ակնարկվում են Արարատ լեռան երկու գագաթները), Իլդարունիա (Հրազդան գետ), Իշտելուանի (Աստեղանի), Ուելիկունի (Գեղարքունիք)։

Պահպանվել են նաև մի քանի անձնանուններ․ Դիուշինի(նի) (Դիուծինի/Տիուծինի), Մուրինի(նի), Մուրինու(նի), Նիդի(նի), Կապուրի(նի), Ծինալիբի(նի), Ուերդաի(նի)։ Դիուծինին որպես ամբողջ Էթիունիի թագավոր հիշատակվող միակ անձի անունն է։ Այս անունն հավանաբար ունի հնդեվրոպական ծագում և կրում է «աստ­ծուց ծնված» իմաստը։

## Պատմություն
Էթիունին բազմիցս պատերազմել է Վանի թագավորության հետ։ Մոտավորապես մ․թ․ա․ 785 թվականին Վանի թագավոր Արգիշտի Ա-ը գրավել է Էթիունի երկիրը՝ հայտարարելով, որ նա Խալդիի օգնությամբ զավթել է Էթիունին, ինչպես նաև Կիխունի քաղաքի երկիրը և Ալիշտու քաղաքը՝ գերեվարելով բազմաթիվ կանանց ու տղամարդկանց։

## Հնագիտություն
Հնագետները կապում են Էթիունին Լճաշեն-մեծամորյան և Թռեղք-վանաձորյան մշակույթների մ․թ․ա․ II հազարամյակի գերեզմանային հուշարձանների հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* http://www.erebuni.am/index.php?option=com_content&view=article&id=1239&Itemid=563&lang=hy - Պեղումները Արարատյան դաշտում

## Աղբյուրներ
* http://serials.flib.sci.am/openreader/Hay%20joxovrdi%20patmutyun_%20h.1/book/index.html#page/160/mode/2up - Հայ ժողովրդի պատմություն

Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Հայկական ցեղեր
Կատեգորիա:Հնագիտական վայրեր Հայաստանում
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան
Դիքլորէթան

**Դիքլորէթան**, քիմիական միացություն, որն ունի երկու իզոմեր․

* 1,1-Դիքլորէթան, ClHC—CH
* 1,2-Դիքլորէթան, ClHC—CHCl

Կատեգորիա:Քլորօրգանական միացություններ
Ալբերտ Դիլբարյան

**Ալբերտ Միհրանի Դիլբարյան** (**Դիլբո**, ), հայ գեղանկարիչ։

Քանդակագործ Սուրեն Դիլբարյանի եղբայրն է։

## Կենսագրություն
1952 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի գեղարվեստի ակադեմիան։ 1953 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։
Աշխատանքներից գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։

## Ստեղծագործություններ
Ստեղծագործել է նատյուրմորտի, դիմանկարի ժանրերում։
* «Ծխախոտի չորացում»
* «Թբիլիսի երգը»
* «Աշխատանքից վերադառնալը»
* «Ամպամած օր»
* «Ծիծեռնակ»

## Մեջբերումներ Ալբերտ Դիլբարյանից

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Мамулов С.С. Удивительный народ из страны чудес. Книга 4. М., 2005
* Ноев Ковчег. Информационно-аналитическая газета армянской диаспоры стран СНГ. N 9 (43) Сентябрь 2001 года
* Гевенян Сурен. Мой Тифлис. Эчмиадзин 2002

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Թբիլիսիի գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ
Դիսիմիլացիա

**Դիսիմիլյացիա** ( - ոչ նման, չհամնկնող), կենսաբանության մեջ, ասիմիլյացիայի հակադարձ պրոցես, որի ընթացքում օրգանիզմի սեփական (ինչպես և սննդանյութերի հետ ընդունած) օրգանական նյութերը՝ սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր, քայքայվում են պարզ նյութերի։ Դիսիմիլյացիայի կարևոր պրոցեսներից են շնչառությունը, խմորումը, գլիկոլիզը, որոնք կենտրոնական տեղ են զբաղեցնում նյութափոխանակության մեջ։ Այդ պրոցեսների հետևանքով անջատվում է էներգիա, որը մասամբ փոխարկվում է ադենոզինֆոսֆորաթթուների Էներգիայի։ Դիսիմիլյացիաի վերջնական նյութերն են՝ ջուրը, ածխաթթու գազը, ամոնիակը, որոնք կենդանինևրի օրգանիզմից արտազատվում են արտաքին միջավայր։ Բուսական օրգանիզմներում CՕշ-ը մասամբ, իսկ NH3-ը ամբողջովին օգտագործվումեն օրգանական նյութերի կենսասինթեզի համար։ Ասիմիլյացիայի և դիսիմիլյացիայի անխզելի կապով ապահովվում է օրգանիզմի հյուսվածքների անընդհատ նորոգումը։ Այսպես, մարդու արյան ալբումինի մոլեկուլների կեսը 10 օրը մեկ փոխարինվում է նոր մոլեկուլներով, իսկ Էրիթրոցիտները նորերով են փոխարինվում մոտ 4 ամիսը մեկ։ Ասիմիլյացիայի ն դիսիմիլյացիա ինտենսիվության
հարաբերությունը փոփոխվում Է՝ կապված օրգանիզմի զարգացման, հասակի և ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունների ևետ։ Օրգանիզմի աճման ու զարգացման շրջանում գերակշռում է ասիմիլյացիան, առաջանում են նոր բջիջներ, հյուսվածքներ և օրգաններ, ավելանում է մարմնի քաշը։ Քաղցի և ախտաբանական որոշ պրոցեսների ժամանակ դիսիմիլյացիան գերակշռում է ասիմիլյացիային, որը հանգեցնում է մարմնի քաշի անկման։
 

Կատեգորիա:Կենսաբանություն
Կատեգորիա:Նյութափոխանակություն
Դինամիկական համակարգ

**Դինամիկական համակարգ** (դասական իմաստով), ազատության վերջավոր թվով աստիճաններ ունեցող մեխանիկական համակարգ։ Այդպիսին է դասական դինամիկայի օրենքներով շարժվող վերջավոր թվով նյութական կետերի կամ պինդ մարմինների համակարգը։

Դինամիկական համակարգի վիճակը բնութագրվում է նրա դասավորությամբ, ընդ որում, շարժման օրենքը նշում է համակարգի վիճակի փոփոխման արագությունը։ Պարզագույն դեպքում համակարգի վիճակը կարելի է բնութագրել w_1, w_2,  ...., w_m մեծություններով, որոնք կարող են ստանալ կամայական (իրական) արժեքներ, ընդ որում, երկու տարբեր w_1,  ...., w_m և w'_1,  ...., w'_m խմբերին համապատասխանում են համակարգի տարբեր վիճակներ և հակառակը։ Այն դեպքում, երբ w_i-երը և w'_i-ները մեծությամբ քիչ են տարբերվում, համակարգի համապատասխան վիճակները մոտ են և շարժման օրենքը գրվում է w_i=f_i(w_1, ...., w_m) դիֆերենցիալ հավասարումների տեսքով, ուր i=1, 2, ...., m։ Դիտարկելով՝ w_1, ...., w_m արժեքները որպես m չափանի տարածության w կետի կոորդինատներ, կարելի է համապատասխան դինամիկայի համակարգի վիճակը երկրաչափորեն ներկայացնել w կետով։ Այդ կետը և համապատասխան տարածությունը կոչվում են փուլային։ Ժամանակի ընթացքում համակարգի վիճակի փոփոխությունը պատկերվում է որպես փուլային տարածությունում կետի շարժում որևէ գծով (փուլային հետագիծ)։ Փուլային տարածությունում որոշվում է վեկտորական դաշտ, որը յուրաքանչյուր կետին համապատասխանության մեջ է դնում այդ կետից դուրս եկող և [f_1(w_1, ...., w_m),  ...., f_m(w_1, ...., w_m)] բաղադրիչներ ունեցող f(w) վեկտորը։ Այս նշանակումներով համակարգի շարժման օրենքը կարելի է կրճատ գրել w = f(w) տեսքով, ըստ որի, ժամանակի յուրաքանչյուր պահին, փուլային կետի շարժման վեկտորական արագությունը հավասար է f(w) վեկտորին, որը ելնում է փուլային տարածության այն w կետից, ուր տվյալ պահին գտնվում է շարժվող փուլային կետը։

«Դինամիկական համակարգ» տերմինը օգտագործվում է նաև ավելի լայն իմաստով՝ նշանակելով կամայական ֆիզիկական համակարգ (ավտոմատ կարգավորման, ռադիո-տեխնիկական համակարգ և այլն)։

Կատեգորիա:Դինամիկ համակարգեր
Դիոգենեսի լապտեր

**Դիոգենեսի լապտեր**, ըստ հին հունական ավանդության Դիոգենես Սինոպցին (մ․ թ․ ա․ մոտ 404—323) օրը ցերեկով, վառվող լապտերը ձեռքին, շրջում էր Աթենքի փողոցներով։ Երբ հարցնում էին այդ տարօրինակ վարմունքի պատճառը, պատասխանում էր, թե մարդ է որոնում։ Այստեղից էլ՝ դիոգենեսի լապտեր արտահայտությունը։

Կատեգորիա:Կրթությունը Հին Հունաստանում
Կատեգորիա:Ուսումնական հաստատություններ
Դիվանագիտական գրագրություն

**Դիվանագիտական գրագրություն**, գրագրություն արտաքին գործերի գերատեսչության և տվյալ երկրում գտնվող օտարերկրյա դեսպանությունների ու միսիաների, ինչպես նաև այդ երկրում գտնվող օտարերկրյա դեսպանությունների միջև։ Տարբերում են դիվանագիտական գրագրությունյան հետևյալ տեսակները՝ 
*հայտագիր (անձնական և բանավոր) 
*հուշագիր
*հուշաթերթիկ 
Հայտագիրը արտահայտում է բողոք, իրավունք կամ հավակնություն, կարող է ունենալ նաև զուտ ինֆորմացիոն բնույթ։ Հուշագիրը, որպես կանոն, կազմում է հայտագրի մասը։ Նրանում շարադրվում են փաստեր, առարկություններ կամ վերլուծվում հարցեր։ Հուշաթերթիկը, ըստ էության, համառոտ հուշագիր է, որը լրացնում է բանավոր հայտարարությունը։ Կազմվում է անդեմ, առանց հասցեի ու համարի և, որպես կանոն հանձնվում է զրույցի ժամանակ։ Օգտագործվում է նաև պաշտոնական նամակ, որն ունի անձնական հայտագրի բնույթ։

Կատեգորիա:Գրագրություն
Դիոֆանտ

**Դիոֆանտ** (, *Դիոֆանտոս Ալեքսանդրացի*, ), հույն մաթեմատիկոս։

Հավանաբար ապրել և ստեղծագործել է 3-րդ դարում։ Աշխատություններից պահպանվել է «Թվաբանություն» մաթեմատիկայի տրակտատի մի մասը (13 գրքից 6-ը), որտեղ տրվում են հիմնականում մինչև 4-րդ աստիճանի անորոշ հավասարումների բերվող խնդիրների ռացիոնալ դրական լուծումներ։ Հավասարման նշանի, անհայտի և դրա աստիճանների նշանակման համար Դիոֆանտի օգտագործել է բառերի կրճատ գրառումներ։ Դիոֆանտը խնդիրները լուծել է հմտությամբ՝ առանց լուծման ընդհանուր մեթոդների։ Դիոֆանտի աշխատությունները ելակետ են դարձել Պիեռ դե Ֆերմայի, Էյլերի, Գաուսի և այլոց հետազոտությունների համար։

## Տես նաև
* Դիոֆանտի հավասարում
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին Հունաստանի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թվերի տեսության մասնագետներ
Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի հույն փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հին հույն գրողներ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի գիտնականներ
Դիլիջան (թերթ)

**«Դիլիջան»**, երկօրյա թերթ Խորհրդային Հայաստանում, ՀԿԿ Դիլիջանի քաղաքային կոմիտեի և աշխատավորների դեպուտատների քաղաքային սովետի օրգանը։ Առաջին անգամ լույս է տեսել 1958 թվականից (ընդհատվել է 1963-1964 թվականներին), Դիլիջանում։

Լուսաբանել է կուսակցական կազմակերպությունների, արդյունաբերական ձեռնարկությունների, շինարարության, քաղաքային տնտեսության աշխատանքները, առանձին ուշադրություն նվիրել առողջարանային քաղաքի կյանքին, շրջանի բնության և պատմական ու հնագիտական հուշարձանների պահպանությանը։ Պատմել է Մայիսյան ապստամբությանը և Երկրորդ աշխարհամարտի գերմանա-սովետական առաջնագծում դիլիջանցիների մասնակցության, «ԽՍՀՄ ժողովուրդների բարեկամության», քաղաքի անվանի մարդկանց մասին։

Մշտական տեղ է հատկացրել մշակութային, կրթական ու մարզական կյանքին, հաղորդել գիտության ու տեխնիկայի, բժշկության նորույթներ։

Հաջորդել է «Ստալինյան արշավ» (1934-1951) շրջանային թերթին։

Կատեգորիա:Հայաստանի օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ օրաթերթեր
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Դիօպտրիա

**Դիօպտրա** (), ոսպնյակի կամ ոսպնյակների համակարգի օպտիկական ուժի միավոր, նշանակվում է՝ դ։ Ոսպնյակի օպտիկական ուժը չափվում է նրա գլխավոր կիզակետային հեռավորության հակադարձ մեծությամբ։ Մեկ դիօպտրիան հավասար է օպտիկական ուժի ոսպնյակների կամ գոգավոր ապակիների ֆոկուսային հեռավորությանը, մեկ մետրի։ Չնայած դիօպտրիան որոշելու համար սովորաբար օգտվում են մետրից, որը հանդիսանում է Միավորների միջազգային համակարգի հիմնական միավորներից մեկը, դիօպտրիան չի մտնում այդ համակարգի մեջ և համարվում է համակարգից դուրս չափման միավոր։ Միևնույն ժամանակ Ռուսաստանի Դաշնությունում դիօպտրիան առանց ժամկետային սահմանափակումների  թույլատրվում է համարել Միավորների միջազգային համակարգի մի մասը, որպես ոսպնյակների չափման միավոր։ *1 դ*-ն ոսպնյակի օպտիկական ուժն է, որի գլխավոր կիզակետային հեռավորությունը *1 մետր* է։ Այսպիսով, եթե ոսպնյակի օպտիկական ուժը *2 դ* է, ապա նրա գլխավոր կիզակետային հեռավորությունը *0,5 մ* է, *5 դ* օպտիկական ուժ ունեցող ոսպնյակի գլխավոր կիզակետային հեռավորությունը՝ *0,2 մ* և այլն։

Հավաքող ոսպնյակի օպտիկական ուժը համարվում է դրական, իսկ ցրող ոսպնյակինը՝ բացասական։

Դիօպտրաներով է չափվում, օրինակ, ակնոցների օպտիկական ուժը։

Կարճատեսների ակնոցների օպտիկական ուժն արտահայտվում է բացասական, իսկ հեռատեսներինը՝ դրական թվերով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չափման միավորներ
Կատեգորիա:Օպտիկա
Կատեգորիա:Ֆիզիկական մեծություններ
Դիխոգամիա

**Դիխոգամիա**, ծաղիկների փոշանոթների և սպիի ոչմիաժամանակյա հասունացում, որը կարևոր նշանակություն ունի խաչաձև փոշոտման համար։ Առաջինը նկատել է Ա․Տ․Բոլոտովը (1780)։ Որոշ ծաղիկներում սկզբում հասունանում են փոշանոթները (պրոտանդրիա), մյուսներում՝ սպին (պրոտոգինիա)։ Դիխոգամիա դիտվում է ոչ միայն երկսեռ, այլև միասեռ միատուն և երկտուն բույսերում։ Պրոտանդրիան նկատվում է բարդածաղկավորների, շուշանազգիների ընտանիքի գրեթե բոլոր բույսերում։ Պրոտոգինիան հազվադեպ հանդիպում է խաչածաղկավորների, վարդազգիների, գորտնուկազգիների ընտանիքներում։

Կատեգորիա:Բուսաբանություն
Կատեգորիա:Ծաղիկ
Կատեգորիա:Բազմացում
Կատեգորիա:Կենսաբանություն
Դիկումարին

**Դիկումարին** (), անուղղակի ազդեցությամբ հակամակարդիչ դեղանյութ։ Խանգարում է մակարդելիությանը նպաստող գործոնների (պրոթրոմբին, պրոկոնվերտին և այլն) կենսասինթեզին։ Օգտագործվում է թրոմբոզների, թրոմբոֆլեբիտների, Էմբոլիաների կանխարգելման և բուժման նպատակով, ինչպես նաև սրտամկանի ինֆարկտի և պսակաձև արյան անոթների անբավարարության ժամանակ առաջացած թրռմբոէմբոլիկ բարդությունների դեպքում։ Նշանակվում է դեղահատերի ձևով՝ 50-100 մլ/գ։ Ընդունման պրոցեսում անհրաժեշտ է պարբերաբար ստուգել արյան մակարդելիության վիճակը։ Տաքացուցված է արյունահոսային նախատրամադրվածության, հղիության, ստամոքսաաղիքային համակարգի խոցային հիվանդության, լյարդի և երիկամների գործունեության խանգարումների դեպքում։

Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սպիրտներ
Կատեգորիա:Լակտոններ
Կատեգորիա:Կարբոնաթթուների էսթերներ
Նիգրան (քաղաք)

**Նիգրան** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Պոնտևեդրայի մեջ, որն էլ իր հերթին մտնում է Գալիսիա ինքնավար համայնքի մեջ։ Համայնքը մտնում է Վիգո շրջանի կազմի մեջ։ Տարածքը՝ 34,9 կմ2։ Բնակչությունը՝ 17909 (2010 թվականին)։ Վարչական կենտրոնից հեռավորությունը 42 կմ։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* Ayuntamiento de Nigrán
* Turismo Nigrán
* Información sobre Val Miñor
* Información sobre Nigrán
* Nigrán, Turismo Rías Bajas

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Դիլատոմետր

մինի|Պարզ դիլատոմետր

**Դիլատոմետր**, **ընդարձակաչափ** ( - ընդարձակել), ջերմության, ճնշման, էլեկտրական և մագնիսական դաշտերի, իոնացնող ճառագայթումների կամ այլ գործոնների ազդեցությամբ մարմինների չափերի փոփոխությունները որոշող սարք։ Դիլատոմետրի ամենաբնորոշ հատկանիշը զգայունությունն է մարմնի չափերի բացարձակ փոփոխության նկատմամբ։ Տարածում են ստացել օպտիկամեխանիկական, ունակային, ինդուկցիոն, ինտերֆերենցիոն, ռենտգենյան, ռադիոռեզոնանսային դիլատոմետրերը։ Օպտիկամեխանիկական դիլատոմետրում հետազոտվող նմուշի չափերի փոփոխությունն առաջ է բերում լուսային ցուցչի տեղաշարժ։ Նմուշի երկարության փոփոխությունը որոշում են սարքը նախապես տրամաչափավորելով կամ երկրաչափական առնչությամբ։ Զգայունությունը 10−6-10−7 սանտիմետր է։ Դիլատոմետրներն օգտագործվում են նյութագիտության, տեխնոլոգիայի մոդելավորման մեջ, մոլեկուլային ֆիզիկայում և այլուր։

Կատեգորիա:Չափիչ սարքեր
Արմա (շրջան)

**Արմա**, շրջան Արմա կոմսությունում։ Պլանավորվում էր 2011 թվականին շրջանը միավորել Բանբրիջ և Կրեյգևոն շրջաններին։ 2010 թվականի հունիսին Հյուսիսային Իռլանդիայի կառավարիչների խորհուրդը հաղորդեց, որ չի կարող համաձայնվել տեղի ինքնավարության ռեֆորմի հետ և ներկա կարգավիճակը կմնա նույն կերպ։

image:Armagh Court - geograph.org.uk - 623784.jpg|Արմայի դատարանը
image:Armagh Museum - geograph.org.uk - 623779.jpg|Արմայի թանգարանը
image:Armagh Gospel Hall - geograph.org.uk - 623798.jpg|Արմայի Գոսպել պալատը


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
Պաշտոնական կայքը  

Կատեգորիա:Հյուիսիային Իռլանդիայի շրջաններ
Դիվիզիա

**Դիվիզիա** ( divisio - բաժանում, տրոհում), ցամաքային զորքերի, ռազմաօդային և ռազմածովային ուժերի տակտիկական զորամիավորում։ Լինում են հետևակային (հրաձգային, մոտոհրաձգային, մոտորացված, մոտոհետևակային), մեքենայացված, հեծելազորային, հրետանային, զենիթային, տանկային (զրահա–տանկային), ավիացիոն, օդադեսանտային, աէրոմոբիլային, ՏՕՊ-ի և այլն։ Դիվիզիաները ռուսական և ֆրանսիական բանակներում երևան են եկել 18-րդ դարի սկզբներին։ 19-րդ դարում վերջնականապես հաստատվել են նաև այլ բանակներում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) նախօրեին հետևակային Դիվիզիաներ ուներ 15-16 հազար մարդ։ Պատերազմի ժամանակ դիվիզիան վերածվեց համազորային միավորման՝ հետևակի, հեծելազորի, հրետանու, ինժեներական և կապի զորամասերով հանդերձ։ 1930-ական թվականներին որոշ պետությունների զինված ուժերում ստեղծվեցին տանկային (զրահատանկային) և ավիացիոն դիվիզիաներ։ Առանձին բանակներում (օրինակ, ֆրանսիական) տանկեր կային նաև հետևակային դիվիզիաներում։ ԽՍՀՄ-ում 1941-1945 թվականներին Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին դիվիզիաները բազմիցս կառուցվածքային փոփոխություններ են կրել, կազմակերպչորեն կատարելագործվել շնորհիվ նոր ռազմ, տեխնիկայի համալրման և կառավարման բարելավման։ Ետպատերազմյան շրջանում, երբ ավարտվեց ցամաքային զորքերի մոտորացումը, հրաձգային դիվիզիաներն սկսեցին կոչվել մոտոհրաձգային, իսկ հեծելազորային դիվիզիաները վերացվեցին։ ժամանակակից զինված ուժերում, կազմակերպչորեն բաղկացած է գնդերից, բրիգադներից կամ բրիգադային խմբերից։ Նրա մեջ մտնում են տարբեր զորատեսակների և հատուկ զորքերի զորամասեր, ինչպես նաև զանազան ծառայություններ։ Դիվիզիաների թվական կազմը տարբեր է։ ԱՄՆ-ում, օրինակ, մեքենայացված  դիվիզիան ունի ավելի քան 18 հազար անձնակազմ, մոտ 190 տանկ, 2,8 հազար ավտոմեքենա, 850 զրահատրանսպորտյոր, 57 ուղղաթիռ, 234 միավոր հրետանային, ականանետային և հրթիռային սպառազինություն։

Կատեգորիա:Զինված ուժերի կազմավորում
Կատեգորիա:Դիվիզիաներ
Դիվանագիտական անձեռնմխելիություն

thumb|Դիվանագիտական (ձախ) և պաշտոնական անձնագրերի (աջ) օրինակներ, որոնք երկուսն էլ իրենց կրողներին կարող են ընձեռել տարբեր մակարդակի դիվանագիտական անձեռնմխելիություն
 
**Դիվանագիտական անձեռնմխելիություն**, օտարերկրյա դիվանագիտական ներկայացուցչություններին և դրանց աշխատակիցներին տվյալ երկրում տրվող իրավունքների ու արտոնությունների համակարգ։ Միջազգային մասշտաբով դիվանագիտական անձեռնմխելիության հարցերը կարգավորվում են 1961 թվականի Վիեննայի կոնվենցիայով։

Ճանաչվում են դիվանագիտական անձեռնմխելիության տարբեր տեսակներ՝ անձնական (դիվանագիտական ներկայացուցչությունների և նրանց աշխատակիցների անձեռնմխելիություն), բնակարանային (ծառայական շենքերի և դիվանագիտական աշխատակիցների բնակարանային անձեռնմխելիություն), դատական (դատական պատասխանատվության անձեռնմխելիություն), վարչական, հարկային և այլն։ Դիվանագիտական անձեռնմխելիություն ձեռք են բերում դեսպանությունների և առաքելությունների, առևտրական ներկայացուցչությունների աշխատակիցները, միջազգային կոնֆերանսների ներկայացուցիչները, ՄԱԿ-ին կից մշտական ներկայացուցչությունների անձնակազմերը, մասնավորապես՝ հյուպատոսները։

Կատեգորիա:Դիվանագիտություն
Դիսիպատիվ համակարգ

**Դիսիպատիվ համակարգ**, մեխանիկական համակարգ, որի լրիվ մեխանիկական էներգիան (պոտենցիալ և կինետիկ էներգիաների գումարը) շարժման ընթացքում նվազում Է՝ վերածվելով էներգիայի այլ տեսակների (օրինակ, ջերմային)։ Այդ պրոցեսը կոչվում է դիսիպացիա ( — «ցրում») և կատարվում է դիմադրության (շփման) ուժերի առկայության դեպքում։ Իրականում բոլոր համակարգերը դիսիպատիվ են և դրանցից յուրաքանչյուրը միայն առանձին դեպքերում կարելի է համարել պահպանողական համակարգ։ Դիսիպատիվ համակարգի շարժումներն ուսումնասիրվում են դինամիկայի սովորական հավասարումների միջոցով, միայն այն տարբերությամբ, որ հաշվի են առնվում նաև դիմադրության ուժերը։ Դիսիպատիվ և ոչ պահպանողական համակարգերը չեն նույնացվում, որովհետև վերջինում հնարավոր է ոչ միայն էներգիայի ցրում, այլն ներհոսք դրսից։ Այդ իսկ պատճառով, ոչ պահպանողական համակարգում (երբ համակարգի ցրված էներգիան հավասարվում է դրսից ստացած էներգիային) կարող են առաջանալ ինքնատատանումներ։ Էներգիայի ցրում կատարվում է և ոչ մեխանիկական համակարգում։ Օրինակ՝ տատանողական կոնտուրում էլեկտրական հոսանքի տատանումները դիմադրության հետևանքով մարում են՝ վերածվելով ջոուլյան ջերմության։

Կատեգորիա:Ոչ հավասարակշռային ջերմադինամիկա
Կատեգորիա:Համակարգերի տեսություն
Կատեգորիա:Բաց համակարգեր
Կատեգորիա:Դինամիկ համակարգեր
Դիտակ (թերթ, Կ.Պոլիս)

**«Դիտակ»**, կրոնական, ուսումնական և քաղաքական շաբաթաթերթ, ապա՝ երկօրյա։ Լույս է տեսել 1870-1874 թվականներին, Կոստանդնուպոլսում։ Խմբագիր՝ Ա․ Ութուճյան։ Կոստանդնուպոլսի հայ ավետարանականների հրատարակություն։ Տպագրել է գրականությանը, մանկավարժությանը և գիտությանը նվիրված հոդվածներ, առողջապահական տեղեկություններ։ Լայն տեղ է հատկացրել կրթությանն ու դաստիարակությանը, գնահատել կնոջ դերը ընտանիքի ամրապնդման գործում, աջակցել իգական կրթական հաստատություններ ստեղծելու ձեռնարկումներին։ Տպագրել է նաև քաղաքական, աշխարհագրական, բևագիտական և այլ լուրեր, արտատպել նյութեր օտար մամուլի էջերից, ծանոթացրել եվրոպական երկրների և քաղաքների պատմությանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական կրոնական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական թերթեր
Աքքադցիներ

**Ակկադցիներ**, այսպես կոչված «Արգավանդ կիսալուսնի»՝ Փյունիկյան ծովեզերքի (այժմ՝ Լիբանանը) երկրագործական կալվածքներում, Ասորիքի հովիտներում, Հյուսիսային Միջագետքի հարթավայրերում և մեծ գետերի՝ Եփրատի ու Տիգրիսի երկայնքով, ինչպես նաև այս շրջանների միջև ընկած տափաստաններում մ.թ.ա. երրորդից երկրորդ հազարամյակներում ապրում էին սեմական ժողովուրդներ։ Փյունիկիայում, Ասորիքում մասամբ Հյուսիսային Միջագետքում և ամենուր տափաստանային շրջաններում ապրում էին արևմտյան սեմիտները (քանանացիներ և ամորեացիներ), Եփրատի ու Տիգրիսի երկայնքով՝ արևելյան սեմիտները կամ ակկադացիները, որոնք հայտնի էին ասորեստանցիներ և բաբելացիներ անուններով։ Խուրրիների տարածման շրջանի հարավային մասը և սեմիտների տարածման շրջանի հյուսիսային մասը խառնվում էին իրար, և հողագործական շրջաններում խորրիներն ու սեմիտներն ապրում էին կողք-կողքի։

## Աղբյուրներ
* Հայ ժողովրդի պատմություն, էջ 151։ Հեղինակներ՝ Ժ. Պ. Աղայան, Բ. Ն. Առաքելյան, Գ. Ա. Գալոյան, Ս. Տ. Երեմյան, Լ. Ս. Խաչիկյան, Ա. Մ. Հակոբյան, Ա. Գ. Հովհաննիսյան, Մ. Գ. Ներսիսյան

Կատեգորիա:Միջագետք
Կատեգորիա:Աքքադ
Դմակավոր ոչխարներ

250px|մինի|Դմակավոր ոչխար
**Դմակավոր ոչխարներ**, կոպտաբուրդ, մսաճարպատու ոչխարների ցեղերի խումբ։ Գիտնականների մեծամասնության կարծիքով դմակավոր ոչխարներն առաջացել են արգալի վայրի ոչխարից։ Հարմարված են անապատային և կիսաանապատային պայմաններին, կերի նկատմամբ պահանջկոտ չեն, կարող են անցնել երկար տարածություն և օգտագործել աղքատ բուսականությամբ արոտավայրեր։ Դմակավոր ոչխարները սրբանային հատվածում ունեն ճարպային կուտակում՝ դմակ։ Դմակը կշռում է 12-16 կգ, իսկ հիսարյան ոչխարներինը՝ 20-30 կգ։ Դմակը ձևավորվել է Էվոլյուցիայի ընթացքում։ Բնակլիմայական տարբեր պայմաններին համապատասխան առաջացել են դմակավոր ոչխարների առանձին ցեղեր ու ցեղախմբեր, որոնց գերակշռող մասը ունեն մսային բարձր մթերատվություն։

Ամենախոշոր դմակավոր ոչխարները հիսարյան, տաջիկական և էդիլբաևյան ցեղերն են։ Այս ցեղերի խոյերի կենդանի քաշը 110-130 կգ է, առավելագույնը՝ 180 կգ, մաքիներինը՝ 72-85 և 130 կգ։ Մսի ելքը 53—56% է, առավելագույնը՝ 60%։ Բրդատվությունը ցածր է գրեթե բոլոր ցեղերի միջինը 2,0-2,2 կգ է։ Բուրդը կոպիտ է, ոչ միատարր, քստամազով և մեռած մազերով։

Օգտագործում են գորգագործության մեջ և կոպիտ գործվածքներ պատրաստելու համար։ Կաթնատվությունը 100—130 կգ է։ Կաթից պատրաստում են այրան և պանիր։ Դմակավոր ոչխարները տարածված են Ղազախստանում և Միջին Ասիայում։ Դմկավոր ոչխարներ կան Արևմտյան Չինաստանում, ինչպես նաև Հյուսիսային Աֆրիկայում, Իրանում, Աֆղանստանում։

Կատեգորիա:Ոչխարներ
Դիպակ

250px|մինի|Ֆրանսիական դիպակ, Լիոն, 1760-1770
**Դիպակ**, **մետաքսաթել**, նաև բամբակաթել գործվածք ոսկեթել կամ արծաթաթել բանվածքով։ Հայաստանում տարածված է եղել հատկապես IX—X դարերում։ Գործածվել է թագավորական, իշխանական, բարձր հոգևորականության հանդերձանքում։ Գրականության մեջ հիշատակվում են ոսկեթել, ոսկեճամուկ, ոսկեհուռ, ոսկենկար, արծաթաթել և այլ դիպակներ։ Դվինի պեղումներից հայտնաբերվել են ոսկեթել դիպակի մնացորդներ։ Մետաքսե ոսկեթել դիպակից, որ կոչվում է սնդուս, կարել են հագուստ, վարագույր, ծածկոց, օգտագործել վանքերի ձևավորման և գրքեր կազմելու համար։ Հայկական դիպակը վաճառվել է նաև հարևան երկրների շուկաներում։

Կատեգորիա:Գործվածքներ
Էմիլ Դյուբուա Ռեյմոն

**Էմիլ Դյուբուա Ռեյմոն** (, ), գերմանացի ֆիզիոլոգ և փիլիսոփա, Բեռլինի ԳԱ անդամ (1851) և համալսարանի պրոֆեսոր (1855 թվականից)։

Հիմնական գիտական աշխատությունները վերաբերում են կենդանի օրգանիզմներում էլեկտրականության առաջացման հարցերին։ Ապացուցել է Էլեկտրականության առկայությունը մկաններում, նյարդերում և հյուսվածքներում։ Բացահայտել է ֆիզիկական էլեկտրոտոնուսը։ Դյուբուա Ռեյմոնի առաջարկած և նրա անունը կրող մի շարք սարքավորումներ (ինդուկցիոն ապարատներ, չբևեռացող էլեկտրոդներ) օգտագործվում են բժշկական և ֆիզիոլոգիական լաբորատորիաներում։ Որպես փիլիսոփա կողմնակից էր մեխանիստական մատերիալիզմին և ագնոստիցիզմին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Բոննի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ֆիզիոլոգներ
Կատեգորիա:Գերմանացի կենդանաբաններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Գերմանացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Բեռլինի Հումբոլդտի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ
Դինամիկա (երաժշտություն)

250px|մինի
**Դինամիկա** (՝ ուժ, զորություն), երաժշտության մեջ․

*Հնչման ուժգնության երևույթը և դրա ուսմունքը։ Երաժշտական երկի բովանդակության (բնույթի, տրամադրության) բացահայտումը խոշոր չափով կախված է նրա հնչման հարաբերական ուժգնությունից, կատարման ընթացքում դրա փոփոխություններից, մասնավորապես՝ դինամիկական հակադրությունների կիրառումից։ Դինամիկայի երանգները նոտաներում նշվում են իտալերեն բառերով և սրանց սկզբնատառերով։ Լատինական նամագրության մեջ եղել են միայն շեշտեր, հայկական խազերում, Կոմի-տասի տվյալներով՝ ձայնուժի հատուկ նշաններ, Բախի վոկալ գործերում միայն՝ f (—ուժգին) և p (—մեղմ), իսկ կլավիրային գործերում դինամիկան բացառիկ դեպքերում է նշված։

Երաժշտության մեջ հոգեբանական նախասկզբի խորացման և գործիքների ու կատարողական արվեստի կատարելագործման հետ մեկտեղ մեծացել է ինամիկայի երանգների արտահայտչական դերը, ավելացել դրանց քանակը, տարբերակումը, ըստ այնմ՝ մանրամասնացել է նշումը նոտաներում։ Չնայած դրան, երաժշտական երկը կատարելիս շատ բան մնում է կատարողի գեղագիտական նախաձեռնությանը, նրա ստևղծագործական մեկնաբանմանը։

*Որպես երաժշտական ձայնագիտության բաժին ուսումնասիրում է երաժշտական գործիքների հնչման ուժային հնարավորությունները և նպաստում գործիքաշինությանը։

Կատեգորիա:Երաժշտության տեսություն
Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Կատեգորիա:Երաժշտական նոտագրման եղանակներ
Դիֆերենցիալ մեխանիզմ

300px|մինի|ձախից|Դիֆերենցիալ մեխանիզմները՝ կապված էլեկտրոքեմոթերապիայի հետ
250px|մինի|աջից|Մեխանիզմի մասեր
**Դիֆերենցիալ մեխանիզմ**, սարք, որի միջոցով կարելի է ստանալ բաղադրիչ շարժումների գումար կամ տարբերություն հանդիսացող արդյունարար շարժում։ Մեկ ազատության աստիճանով դիֆերենցիալ մեխանիզմներում բաղադրիչ շարժումները կինեմատիկորեն կապված են և իրականացվում են մեկ հաղորդակով, իսկ արդյունարարը ստացվում է որպես այդ շարժումների տարբերություն։ Վերջիններս կիրառավում են փոքր ճշգրիտ տեղափոխությունների կամ մևծ ուժերի ստացման համար (օրինակ, մետաղահատ հաստոցներում)։ Երկու կամ ավելի ազատության աստիճաններով դիֆերենցիալ մեխանիզմներում բաղադրիչ շարժումներն անկախ են և կատարվում են յուրաքանչյուրն իր օղակում։ Կան այսպիսի դիֆերենցիալ մեխանիզմների տարբեր տեսակներ, սակայն առավել տարածված են կոնային ատամնանիվներով դիֆերենցիալ մեխանիզմները (սովորաբար անվանում են դիֆերենցիալ), որոնք գլխավորապես օգտագործվում են ավտոմոբիլներում կամ տրանսպորտային այլ մեքենաներում։ Դիֆերենցիալ մեխանիզմների օղակների իրական արագությունների միջն եղած կախումն արտահայտվում է w_1+w_2=2w_m կամ n_1+n_2=2n_m բանաձևով, որտեղ w_1, w_2, w_m և n_1, n_2, n_m համապատասխանաբար կենտրոնական անիվների և տարիչի անկյունային արագություններն ու պտտման հաճախականություններն են։ Դիֆերենցիալ մեխանիզմը կիրառվում է նաև վարիատորներում և հաշվիչ-վճռող սարքերում։

Կատեգորիա:Ավտոմեքենաների մասեր և մեխանիզմներ
Դիրտ

**Դիրտ** գարեջրի, գարեջրի արտադրության մնացուկ։ Օգտագործվում է որպես կեր։ Թարմ դիրտը պարունակում է 76,8% ջուր, 5,8% պրոտեին, 1,7% ճարպ, 3,9% թաղանթանյութ, 10,7% անազոտ մզվածքային նյութեր և 1,1% մոխիր։ 100 կգ դիրտ համարժեք է 21,2 կերային միավորի և պարունակում է 4,2 կգ մարսելի պրոտեին։ Դիրտ տալիս են գլխավորապես բտվող տավարին, օրական մինչև 25 կգ, խոզերին՝ 5,5-6 կգ։ Երկար պահելու համար չորացնում են և օգտագործում խտացրած կերերի հետ։

Կատեգորիա:Գարեջուր
Պիեռ Լուի Դյուլոնգ

**Պիեռ Լուի Դյուլոնգ** (, ), ֆրանսիացի քիմիկոս և ֆիզիկոս։ Փարիզի ԳԱ անդամ (1823)։ Կրթությամբ՝ բժիշկ։

Առաջինն է ստացել ազոտի քլորիդը՝ NC13 (1811) և հիպոֆոսֆորային թթուն՝ H3PO2 (1816)։ 1815 թ., Տ․ Դնիի հետ գրեթե միաժամանակ, առաջարկել է թթուների ջրածնական տեսությունը։ Ա․ Պտիի հետ ձևակերպել են պինդ մարմինների ջերմունակության օրենքը (տես Դյուլոնգի և Պտիի օրենք), տվել մարմինների սառեցման արագության ընդհանուր բանաձևը և ստեղծել ուղղաձիգ հեռավորությունը չափելու գործիք՝ կաթետաչափ։ Ֆրանսիացի քիմիկոս Դ․ Արագոյի հետ որոշել է հագեցած ջրային գոլորշիների ճնշումը տարբեր ջերմաստիճաններում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Փարիզի ԳԱ անդամներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտնականներ
Հաթեր

**Հաթեր**, Կենտրոնական Անատոլիան (Կապադովկիան), Հալիս գետի (այժմ Կըզըլ-Իրմակ) աղեղի շրջանով, մ.թ.ա III հազարամյակում բնակեցրել էին հաթերը (չշփոթել խեթերի հետ, որոնք խոսել են միանգամայն այլ լեզվով)։ Նրանց լեզուն մեզ հայտնի է դարձել խեթական թագավորության արխիվներում (գտնված Բողասքյոյ քաղաքատեղիում) գրի առնված կրոնական ծիսական հատվածներից։ Մինչև այժմ չի հաջողվելվերականգնել հաթերի հնչյունաբանությունը ուստի անհնար է դառնում հավաստիորեն լուծել, թե այդ լեզուն որ լեզվաընտանիքին է պատկանում, քանի որ հնարավոր չէ օրինաչափ հնչունական զուգադրումներ սահմանել հաթերի և որևէ այլ լեզվի միջև։ Մ.թ.ա II հազարամյակի սկզբներին հաթերը արդեն հիմնականում ձուլվել էին խեթերի հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խեթական թագավորություն
Կատեգորիա:Փոքր Ասիա
Կատեգորիա:Փոքր Ասիայի հին ժողովուրդներ
Կասկեր

**Կասկերի** (աբեշլացիներ կամ կաշկա) ցեղախումբը մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում բնակեցնում էր Հյուսիս-արևելյան Փոքր Ասիան և հարավային Մերձսևծովյան մարզը (Պոնտոս)՝ սկսած Հալիս գետից (Կըզըլ-Իրմակ), կամ ավելի արևմուտքից, մինչև Վերին Եփրատ, ներկայիս Երզնկայից արևմուտք, ներառյալ Իրիս (Իշիլ-Իրմակ) և Լիկոս (Գայլ-գետ, Գելգիտ) գետերի հովիտները։ Կասկերի լեզվի մասին կարող ենք դատողություններ անել միայն մի քանի տեղանունների և անձնանունների հիման վրա։ Ծագումով հրեա Ռումինացի, հնէաբան և պատմագետ Իտամար Սինգերի կարծիքով՝ Կասկերը եղել են Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի, Անատոլիական /երբեմն նաև անվանում են Ասիանական/ լեզվաճյուղին պատկանող ցեղեր։

Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի վերջի ասորական աղբյուրները կասկերի կապակցությամբ հիշատակում են նաև աբեշլացիների և ուրումեացիների ցեղերը։ Ուրումեացիների մասին կխոսվի ստորև, իսկ ինչ վերաբերում է աբեշլացիներին, ապա սրանց ցեղանունը, ինչպես և կասկերի անունը, փորձել են մեկնաբանել որպես աբխազա-ադըղական խմբի լեզուներից մեկին պատկանող անուն։

Կասկերի (*Ga-as-ga*) ցեղամիությունը, Մուշքերի (*Μόσχοι*) ցեղամիության հետ միասին՝  հին արձանագրություններում հիշատակվում է որպես, Հարրի (huril-li) ցեղամիության գլխավորությամբ ստեղծված` Հայասա-Ազզի ռազմական դաշնության անդամ երկիր։

## Արտաքին հղումներ

Հայ ժողովրդի պատմություն

Կատեգորիա:Անհետացած ազգեր
Կատեգորիա:Խեթական թագավորություն
Կատեգորիա:Փոքր Ասիա
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Փոքր Ասիայի հին ժողովուրդներ
Դիսլոկացիա

**Դիսլոկացիա**, երկրաբանության մեջ, ապարների առաջնային տեղադրման խախտում երկրակեղևում։ Լինում է երկու տեսակ դիսլոկացիան՝ ծալքավոր (պլիկատիվ), երբ ապարների շերտերը ճմլվում են տարբեր ծալքերի մեջ առանց հարթության խզման և ճեղքերով տեղաշարժման, և խզումնային (դիզյունկտիվ), երբ շերտերը կտրտված ու մասնատված են և տեղաշարժված ճեղքերով։

Ծալքավոր դիսլոկացիաները երկայնակի ձգված (անտիկլինալներ և սինկլինալներ) կամ կարճ ծալքեր են (բրախիանտիկլինալներ և բրախիսինկլինալներ), երբեմն ունեն գմբեթների ու գոգավոր ճկվածքների տեսք։ Ծալքավորված ապարների զանգվածները սովորաբար առաջացնում են ավելի բարդ կառուցվածքներ՝ անտիկլինորիումներ և սինկլինորիումներ։ Խզումնային դիսլոկացիաներ են վրաշարժերը, վարնետվածքները, վերնետվածքները, գրաբենները, հորստերը և այլն։ Դիսլոկացիաները հետևանք են գլխավորապես երկրակեղևի տեկտոնական շարժումների (տեկտոնական դիսլոկացիաներ)։ Փոքր մասշտաբի դիսլոկացիաներ կարող են առաջանալ ապարի ծավալի փոփոխմամբ (օրինակ, երբ անհիդրիտը փոխարկվում է գիպսի), ինչպես և աղային տեկտոնիկայի պրոցեսների ազդեցությամբ, սառցադաշտերի գործունեությամբ (գլյացիո-դիսլոկացիաներ) և ապարների սողքի ժամանակ (սողքային դիսլոկացիաներ)։

## Տես նաև
* Ծալքավորություն
* Խզումային խախտումներ

Կատեգորիա:Երկրաբանական գործընթացներ
Կատեգորիա:Կառուցվածքային երկրաբանություն
Միրվարիդ Դիլբազի

**Միրվարիդ Փաշա կըզը Դիլբազի** (, ), ադրբեջանցի խորհրդային բանաստեղծուհի։

## Գործունեություն
1934 թվականին լույս է տեսել «Մեր ձայնը» առաջին գիրքը։ «Հայրենիքի սերը» (1942), «Մարտական երգեր» (1942) ժողովածուներում գովերգել է սովետական մարդկանց սխրանքը։

Ստեղծել է քնարական, էպիկական գործեր՝ «Մեզ ի՛նչն է բաժանում», «Ալժիրցի աղջիկը» (1958-1960), «Հարազատ երկրի ճամփաներին» (1964-1966)։ Մանուկների համար գրել է «Գյուլբահար» (1957), «Ջրի ծարավը» (1958) պոեմները։ Թարգմանել է Եվրիպիդեսից, Նիզամիից, Խաքանիից, Ա․ Ս․ Պուշկինից, Տ․ Շնչենկոյից և ուրիշներից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ադրբեջանական պոեզիայի մարգարիտը, ռուսերեն 

Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի բանաստեղծուհիներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Սոտոմայոր (քաղաք)

**Սոտոմայոր** (), քաղաք և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, մտնում է Գալիսիա ինքնավար համայնքի կազմում գտնվող Պոնտևեդրա նահանգի մեջ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է *Վիգո* շրջանի (կոմարկի) կազմում։ Զբաղեցնում է 24,97 կմ² մակերես։ Ըստ 2010 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ բնակչությունը 7144 մարդ է։ Հեռավորությունը նահանգի վարչական կենտրոնից 61 կմ է։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* Concello de Soutomaior
* Soutomaior, Turismo Rías Baixas 
* Castillo de Soutomaior 

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Ալիքների դիսպերսիա

**Ալիքների դիսպերսիա**, ներդաշնակ տատանման փուլային արագության կախումը հաճախությունից։ Ալիքների դիսպերսիան պայմանավորված է ալիքի տարածման միջավայրի ֆիզիկական հատկություններով։ Ալիքների դիսպերսիան առաջանում է ցանկացած նյութական միջավայրում (նույնիսկ շատ նոսր, ինչպիսին է, օրինակ, Երկրի իոնոլորտը), միայն վակուումում է, որ էլեկտրամագնիսական ալիքները տարածվում են առանց դիսպերսիայի։ Ալիքների դիսպերսիան ի հայտ է գալիս նաև գերձայնային ալիքներում (տես Դիսպերսիա ձայնի)։ Դիսպերսիայի առկայությունը հանգեցնում է տարածվող ազդանշանի ձևի աղավաղման։ Դա բացատրվում է ազդանշանը կազմող տարբեր հաճախության ներդաշնակ տատանումների տարածման արագությունների տարբերությամբ։ Օրինակ, երբ լույսն անցնում է թափանցիկ պրիզմայով, դիսպերսիան հանգեցնում է սպիտակ լույսի տարրալուծման։

Կատեգորիա:Ֆիզիկական հատկություններ
Ռենտգենյան ճառագայթների դիֆրակցիա

մինի|աջից|Ռենտգենյան ճառագայթների դիֆրակցիա
մինի|աջից|Դիֆրակցիոն երկրաչափություն
**Ռենտգենյան ճառագայթների դիֆրակցիա**, ռենտգենյան ճառագայթների ցրումը նյութի էլեկտրոնների հետ փոխազդելիս, առանց ալիքի երկարության փոփոխության ցրված երկրորդային ալիքների ինտերֆերենցիայի արդյունք։ Ցրումը կարող է հանգեցնել նաև ալիքի երկարության փոփոխության։ Ցրված ճառագայթների ուղղությունը և ինտենսիվությունը կախված են ցրող նյութի ներքին կառուցվածքից (էլեկտրոնների բաշխումից)։ Ռենտգենյան ճառագայթների դիֆրակցիան (որպես դրանց ալիքային բնույթի ապացույց) փորձով դիտելու համար բյուրեղի տարածական ցանցն օգտագործելու գաղափարը տեսականորեն մշակել է Լաուեն (1912)։ Բյուրեղում  ցրող կենտրոնների (ատոմներ, իոններ) հեռավորությունը ռենտգենյան ճառագայթների ալիքի երկարության կարգի մեծություն է (1A), ուստի, ռենտգենյան ճառագայթների համար բյուրեղը բնական եռաչափ դիֆրակցիոն ցանց է։ Դիֆրակցիոն մաքսիմումների ուղղությունները որոշվում են Լաուեի պայմաններով՝
:a(cos\alpha-cos\alpha_0)=p\lambda, b(cos\beta-cos\beta _0)=q\lambda, c(cos\gamma-cos\gamma _0)=r\lambda, 
ուր a, b, c-ն բյուրեղային ցանցի պարբերություններն են երեք առանցքների ուղղությամբ, \alpha_0, \beta _0, \gamma _0-ն ընկնող, իսկ \alpha, \beta, \gamma-ն՝ ցրված ճառագայթների կազմած անկյուններն են բյուրեղի առանցքների հետ, \lambda-ն ալիքի երկարությունն է, իսկ p, q, r-ը ամբողջ թվեր են։ Ու․ Բրեգը և Յու․ Վուլֆը բյուրեղի տարածական ցանցից ռենտգենյան ճառագայթների դիֆրակցիան մեկնաբանեցին որպես ատոմային հարթությունների համակարգերից ռենտգենյան ճառագայթների ընտրողական (սելեկտիվ)  անդրադարձում։ Անշարժ միաբյուրեղներից ռենտգենյան ճառագայթների դիֆրակցիա ստացվում է ճառագայթների բազմերանգ փնջի, իսկ բազմաբյուրեղներից՝ մեներանգ փնջի դեպքում։ Ռենտգենյան ճառագայթների դիֆրակցիայի երևույթն ընկած է ռենտգենակառուցվածքային վերլուծության և ռենտգենյան սպեկտրոսկոպիայի հիմքում։ Ռենտգենյան  ճառագայթների դիֆրակցիա դիտվում է նաև, երբ ճառագայթները ցրվում են ամորֆ մարմիններից, հեղուկներից կամ գազերից։ Այս դեպքում ինտենսիվության փոփոխության կախումը ցրման անկյունից արտահայտվում է նմուշի միջով անցնող ճառագայթների փնջի շուրջն առաջացած մեկ կամ մի քանի լայն օղակներով (հալո), որոնց դիրքը կախված է նյութի  մոլեկուլների միջին հեռավորությունից կամ մոլեկուլի ատոմների հեռավորություններից։ Ռենտգենյան ճառագայթների դիֆրակցիա ստացվում է նաև օպտիկական դիֆրակցիոն ցանցով, եթե ճառագայթների սահքի անկյունը ցանցի նկատմամբ փոքր է լրիվ անդրադարձման անկյունից։     
           
## Տես նաև
* Քոմփթոնի էֆեկտ          
* Բրեգ-Վուլֆի պայման

## Գրականություն
* Боровский И․ Б․, Физические основы рентгеноспектральных исследований, 1956․ 
           

Կատեգորիա:Ֆիզիկական էֆեկտներ և երևույթներ
Դիսերտացիա

մինի|245px|Բռնոյի տեխնոլոգիական համալսարանում (Չեխիա) պաշտպանված մագիստրոսական թեզ

**Դիսերտացիա** () - դատողություն, հետազոտություն), գիտական աշխատանք հրապարակային պաշտպանության համար՝ գիտական աստիճան ստանալու նպատակով։ Հրապարակային պաշտպանության համակարգը ստեղծվել է միջին դարերում, գերմանախոս երկրների համալսարաններում, 16-17-րդ դարերում այն տարածվել է այլ երկրներում։ Դոկտորական և թեկնածուական դիսերտացիաները հրապարակային պաշտպանության են դրվում բուհի կամ գիտական հիմնարկության խորհրդում։ Պաշտպանության ներկայացված դիսերտացիայի հիմնական բովանդակությունը մենագրության կամ հոդվածների ձևով պետք է հրապարակված լինի բուհերի, գիտահետազոտական հիմնարկությունների գիտական կամ մասնագիտական հանդեսներում, ժողովածուներում, գիտական զեկուցագրերում կամ աշխատություններում։

Դիսերտացիայի փոխարեն պաշտպանության կարող են ներկայացվել հրապարակված աշխատություններ, գյուտեր, հայտնագործումներ, նոր մեքենաներ, կառավարման համակարգեր, սարքեր, սարքավորումներ և տեխնոլոգիական պրոցեսների ստեղծման վերաբերյալ ավարտուն գործեր, ինչպես նաև՝ առանց հեղինակակցի գրված դասագրքեր։ Դիսերտացիան կարծիքի է տրվում դոկտորականի համար առնվազն 3, թեկնածուականի համար՝ 2 պաշտոնական ընդդիմախոսի և առաջատար ձեռնարկությունների, ԳՀԻ-ների, բուհերի։ Դոկտորական դիսերտացիայի պաշտոնական ընդդիմախոսները պետք է լինեն համապատասխան մասնագիտության գիտական դոկտորներ, թեկնածուականինը՝ մեկ գիտական թեկնածու և մեկ գիտական դոկտոր։ Դիսերտացիաները պահվում են ճյուղային գրադարաններում, հիմնարկներում և արխիվներում։

Կատեգորիա:Գիտական աստիճաններ և կոչումներ
Իշտվան Դոբի

**Դոբի Իշտվան** (, ), հունգարացի քաղաքական գործիչ։ Հունգարիայի սոցիալիստական բանվորական կուսակցության (ՀՍԲԿ) անդամ (1959)։

1935 թվականից Մանր գյուղական տնտեսատերերի կուսակցության անդամ։ 1948-1952 թթ. եղել է Մինիստրների խորհրդի նախագահ, 1952-1967 թվականներին՝ Նախագահության նախագահ։ 1948-1952 թվականներին՝ Հունգարիայի վարչապետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հունգարիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հունգարացի պետական գործիչներ
Ալեքսանդր Դոնդուկով-Կորսակով

**Ալեքսանդր Դոնդուկտով-Կորսակով** (), ռուս պետական և ռազմական գործիչ, իշխան, գեներալ-ադյուտանտ (1869), հեծելազորի գեներալ (1878)։

Ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը և անցել զինվորական ծառայության։ Մասնակցել է Շամիլի դեմ կռիվներին (1845-1851)։ Ղրիմի պատերազմում աչքի է ընկել Քյուրուկ-Դարայի ճակատամարտում (1854) և Կարսի գրավման (1855) ժամանակ։ 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմին մասնակցել է որպես կորպուսի հրամանատար։ 1878-1879 թվականներին եղել է ռուս, գերագույն կոմիսար և օկուպացիոն զորքերի Հրամանատար Բուլղարիայում։ Նրա մասնակցությամբ մշակված կանոնադրությունը հիմք է ծառայել բուլղարական առաջին, այսպես կոչված, Տիռնովյան սահմանադրության համար։ 1882-1890 թվականներին Դոնդուկտովը Կովկասի քաղաքացիական մասի կառավարչապետը և զորահրամանատարն էր։ Նա եղել է ցարիզմի հակաժողովրդական քաղաքականության ջատագովը։ Պայքար է ծավայել երկրամասի ժողովուրդների ազգային-ազատագրական շարժումների դեմ, խստացրել վարչական հսկողությունը մշակութային կազմակերպությունների նկատմամբ։ 1885 թվականին փակվեցին հայկական դպրոցները, որոնք, 1886 թվականին վերաբացվելուց հետո, ենթարկվեցին խիստ սահմանափակումների։ Դոնդուկտովը միաժամանակ ջանում էր Էջմիածնի կաթողիկոսությունը վերածել ցարիզմի քաղաքականության հնազանդ գործիքի։ 1890 թվականից Պետական խորհրդի անդամ էր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս պետական գործիչներ
Դղյակ

200px|մինի|Դղյակ Ֆրանսիայում
[200px|մինի|[Շատո Ֆրոնտենակ դղյակը Կանադայում]]
**Դղյակ**, ֆեոդալի ամրացված բնակարան։ Ստեղծվել է ֆեոդալական հասարակարգի ինքնապարփակ կացութաձնի, ռազմական բախումների և ժողովրդի ընդվգումների պայմաններում։ VI-VIII դարերում կառույցներ են մի քանի շարք ուղղանկյուն պարիսպներով պատած միջինասիական կավակերտ քյոշկերը։ IX-XIդարերում Արևմտյան եվրոպայում ֆեոդալները բնակվել են աշտարակաձև դոնժոններում, որոնք աստիճանաբար կատարելագործվել են, շրջապատվել պարիսպներով ու բազմապիսի շինություններով։ XII-XIII դարերում դոնժոնավոր, արլ․ տիպի ոչ-մեծ դղյակներ են կառուցվել Ապշերոնյաև թերակղզում։ XI—XII դդ․ արեմտաեվրոպական դղյակները խրամատներով, ամբարտակներով, աշտարակավոր պարիսպներով, ամրակուռ դարպասով, շարժական կամուրջով, դահլիճով, սենյակներով, բանտով, մատուռով ն այլ շինություններով համակառույցներ են եղել, որոնց ճարտարապետությունն աչքի է ընկել դարաշրջանի և ազգային հատկանիշների բազմազանությամբ։ XV-XVI դարերում այդ դղյակները դադարել են պաշտպանական դեր խաղալուց։ Կառուցվածքով ու տեղադրությամբ խիստ բազմազան հայկական դղյակները շինելիս հաշվի են առնվել նախաուրարտական ժամանակներից եկող ավանդույթները, ուստի ընտրվել են բնական ամրություններ ունեցող և շրջապատի վրա իշխող հրվանդաններ, բարձունքներ ու քարափներ, երբեմն էլ ճանապարհներից չնկատվող, անառիկ տեղանք։ Դրանց քարակերտ, ամրափակ շինությունները ուշագրավ տեղ են գրավել միջնադարյան բնակելի ամրոցների ու բերդերի համակառույցներում (Ամբերդ, Մաղասբերդ)։ Ճարտարապետական և ռազմական, առումով կատարյալ շինություևևեր են եղել դոնժոնավոր դղյակները (Տիգրիս, Գուսանագյուղ, Կիլիկիայի Կումկալե)։ XI-XIV դարերում Կիլիկիայի հայկական դղյակներն ու ամրոցները իրարից հեռու են եղել տեսանելիության սահմաններում։ Ամրությունների մեջ կիրառվել են դեպի վեր նեղացող կլոր աշտարակների (հազվադեպ ուղղանկյունների) և պարիսպների կառուցվածքն ու դասավորությունը տեղանքին համապատասխանեցնելու մայր երկրի ավանդույթները։ Ոսկեզօծ, նկարազարդ սենյակներով աշտարակաձև դղյակ Սիսում, Լևոնկլայում և Ամուտա բերդում տեղավորված է եղել նվազ վտանգավոր մասում, իսկ Լամբրոն, Այաս և Կոռիկոս բերդերում՝ ամենախոցելի տեղում։ Կիլիկիայի և Եդեսիայի դղյակների կառուցողական սկզբունքները խոր ազդեցություն են թողել խաչակիրների XII-XIII դարերում արևելամիջերկրածովյան դղյակների ու դրանց միջոցով Արևմտյան Եվրոպայի (Կարկասսոն, Էգմորտ) ամրաշինության վրա։ Մելիքյան ժամանակաշրջանի (XVII-XIX դարերում) դղյակներից՝ ամարաթներից, ուշագրավ են եղել Սյունիքում և Արցախում կառուցվածները։

Կատեգորիա:Դղյակներ
Հողագործության և անասնապահության ծագումը Հայկական լեռնաշխարհում

մինի|Քարի դարի ժամանակ
մինի|քարի դարի մնացյալները
**Հողագործության և անասնապահության ծագումը Հայկական լեռնաշխարհ**ի որոշ ցեղեր դեռ քարի դարում, օգտվելով բարենպաստ բնական պայմաններից, հավաքչությունից անցան հողագործության և որսորդությունից՝ կենդանիների ընտելացման։ Դա մի նոր կարևոր քայլ էր բնության դեմ պայքարելու անզորությունից անցնելու դեպի բնության ուժերին իշխելը, որն իր հետևից ի շարք առաջընթաց փոփոխություններ բերեց մարդու կյանքում, նրա աշխարհայացքում, հոգեբանության և հասարակական հարաբերությունների զարգացման մեջ։

Առաջին հողագործների պայքարը բնության դեմ կոպիտ ու պարզ գործիքներով դյուրին չէր, հսկայական ջանքեր էին պետք հողը բրիչով կամ փայտով փորելու, ցողունները կտրելու և աղորիքով տրորելու համար։ Բայց աշխատանքի արգասիլը որպես հատուցում, որոշ չափով ապահովում էր մարդուն։

Առաջին հողագործները ընտելացրին կենդանիների հիմնական տեսակնեդրը, որոնց վայրի նախնիները կային Հայկական լեռնաշխարհում։ Ընտանի կենդանիների բուծման դժվարությամբ են որոշվում։ Այդ հարցերի ուսումնասիրման գլխավոր աղբյուրը կենդանիների ոսկորների մնացորդներն են, սակայն մեծ ժամանակ էր հարկավոր, որպեսզի, վայրի կենդանիների համեմատությամբ, նկատելիորեն փոխվեր ընտանի կենդանիների ոսկրային կազմությունը։ Համենայն դեպս, շատ հովանական է, որ կովը, ոչխարը, այծը և խոզը նեոլիթյան Հայաստանում ընտելացվել են մ.թ.ա VII-VI հաազարամյակներում։

## Աղբյուրներ
* Հայ Ժողովրդի Պատմություն քրքից.
* Հեղինակներ։ Աղայան Ժ. Առաքելյան Լ.Ս.

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի պատմություն
Կատեգորիա:Անասնապահությունը Հայաստանում
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան
Կատեգորիա:Երկրագործությունը Հայաստանում
Դիֆենիլամին

**Դիֆենիլամին**, C_6H_5NHC_6H_5, արոմատիկ ամին։ Անգույն, բնորոշ թույլ հոտով, լույսի ազդեցությամբ մգացող բյուրեղային նյութ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 54,0°С, եռմանը՝ 302°С։ Լուծվում է օրգանական լուծիչներում, խիտ անօրգանական թթուներում, չի լուծվում ջրում։ Ստանում են անիլինի և դրա քլորաջրածնական աղի խառնուրդը տաքացնելով (200°—230°С)։ Դիֆենիլամին օգտագործվում է օրգանական սինթեզում (կարբազոլ, ակրիդին և այլն), ազո- և տրիֆե- նիլմեթանային ներկանյութերի արտադրության մեջ, որպես պիրօքսիլային վառոդի կայունացուցիչ, որոշ օքսիդիչների (օրինակ, ազոտական թթվի) գունաչափման համար, իբրև օքսիդավերականգնիչ ինդիկատոր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամիններ
Կատեգորիա:Պեստիցիդներ
Կատեգորիա:Ֆունգիցիդներ
Դյույմ

մինի|Դյումի մոտավոր չափը**Դյույմ** կամ **ինչ** ( - բթամատ,  **inch** կրճատ՝ **in** կամ **″**), մատնաչափ, երկարության չափ միավորների անգլիական և ամերիկյան համակարգերում, որտեղ երկարության հիմնական միավորը ֆուտն է։ 1 դյույմ 1/12 ֆուտ է։ Օգտագործվել է նաև չափերի հին ռուսական համակարգում որպես արշինի 1/28 մաս։ Միջազգային համակարգի երկարության միավորով արտահայտված՝ 1 դյույմ = 0,0254 մետր է։

Կատեգորիա:Չափման միավորներ
Բերդկունքի ամրոց

**Բերդկունքի ամրոց**, հնագույն շրջանից պահպանված պաշտպանական ամրոց Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի Գավառ համայնքի Բերդկունք գյուղում։

Կանգնած է մի խոշոր ժայռաբլուրի վրա և իշխում է շրջապատին։ Նա գրեթե անմատչելի է բոլոր կողմերից, բացի Բերդկունք գյուղի արևելյան կողմից, որը ներկայումս միաձուլվել է ամրոցի ավերակների հետ։ Ամրոցն իր տեսքով ու կառուցվածքով նմանվում է Լճափի ամրոցներին։ Այն նույնպես շրջապատված է բնակավայրի ավերակների մնացորդներով։ Ամրոցի ներսում կան բազմաթիվ կացարաններ, որոնք խիստ նման են Լճափի ամրոցներում եղածներին։ Բերդկունքի ամրոցն արևմուտքից արևելք, համարյա իր ամբողջ երկարությամբ, եզերվում է ժայռապատ խրամուղիներով և հարավարևմտյան անկյունում միանում մի այլ նման խրամուղու, որը ձգվում է դեպի հյուսիս։ Խրամուղիների ընդհանուր երկարությունը հասնում է 275 մետրի։ Կան նաև այլ խրամուղիներ, որոնք ձգված են զանազան ուղղություններով։ Սրանք հիմնականում բնական մանր կիրճեր են, որոնք մարդիկ վերափոխելով ծառայեցրել են պաշտպանական նպատակների, ինչպես դա ակնհայտ է Լճաշենի ամրոցում։ նշված խրամուղիներն ունեն մինչև 5 մետր լայնությամբ բարձր բնական ու արհեստական պատեր։

## Դիրք
Բերդկունք ամրոցի դիրքը այնքան հաջող է ու գերիշխող շրջապատի նկատմամբ, որ միջին դարերում կիկլոպյան ամրոցի փլատակների վրա կառուցվել է մի նոր ամրոց։ Գյուղի հասակավոր մարդիկ այն անվանում են *Իշխանաց ամրոց*։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Գ. Հ. Միքայելյան, Սևանի ավազանի կիկլոպյան ամրոցներ, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ Հրատարակչություն, Երևան, 1968

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Կիկլոպյան ամրոցներ
Դարավանդ

**Դարավանդ** (,  - հող), ռելիեֆի ձև, հորիզոնական կամ մեղմաթեք հարթակ գետահովիտների, լեռների, բլուրների լանջերին, վերևից և ներքևից սահմանափակված սանդղավանդերով։
մինի|Լեվանտ դարավանդը

Առավել տարածված դարավանդները լինում են գետային, ծովային, լճային ծագման։ Դարավանդը առաջանում է նաև դենուդացիայի հետևանքով։ Դարավանդներն օգտագործվում են գյուղատնտեսական հանդակների, ճանապարհների կառուցման տեղամասերի և այլ նպատակների համար։

Կատեգորիա:Ռելիեֆի տեսակներ
Կատեգորիա:Բնական աշխարհագրական օբյեկտներ
Կատեգորիա:Գեոմորֆոլոգիա
Կատեգորիա:Երկրաբանություն
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Երկրաբանական գործընթացներ