Ռոջեր Ցիեն

**Ռոջեր Ցիեն'' (pronounced , "**'"*;* February 1, 1952 – August 24, 2016) ամերիկացի կենսաքիմիկոս։ Նա քիմիայի և կենսաքիմիայի պրոֆեսոր էր Կալիֆոռնիայի համալսարանում, Սան Դիեգո և արժանացել է քիմիայի Նոբելյան մրցանակի 2008 թվականին կանաչ լյումինեսցենտ սպիտակուցի հայտնաբերման և զարգացման համար՝ օրգանական քիմիկոս Օսամու Շիմոմուրայի և նյարդակենսաբան Մարտին Չելֆիի հետ համատեղ։ Ցյենը նաև կալցիումի պատկերման ռահվիրա էր։

## Վաղ կյանք
[thumb|[Փոլ Քրուգման|Փոլ Կրուգմանը, Ռոջեր Ցյենը, Մարտին Չալֆին, Օսամու Շիմոմուրան, Մակոտո Կոբայաշին և Տոշիհիդե Մասուկավան՝ 2008 թվականի Նոբելյան մրցանակակիրներ, Ստոկհոլմում Շվեդիայի Գիտությունների ակադեմիայում կայացած մամուլի ասուլիսում։]]
Ցիենը ծնվել է 1952 թվականին, ամերիկաբնակ չին ընտանիքում, Նյու Յորքում։ Նա մեծացել է Լիվինգսթոնում, Նյու Ջերսի և հաճախել Լիվինգսթոնի ավագ դպրոց։ Ցիենի ընտանիքի ծագումնաբանությունը գալիս է է Չինաստանի Հանչժոու քաղաքից։ Նրա հայրը՝ Հսուե-Չու Ցյենը, MIT-ի և Շանհայի Ծիաո Թոն համալսարանի շրջանավարտ, ինժեներ-մեխանիկ էր՝ համալսարանն ավարտելով գերազանց առաջադիմությամբ։

Ցիենը մանկուց տառապում էր ասթմայից, ինչի պատճառով նա հաճախ էր տանը։ Նա ժամերով քիմիայի փորձարկումներ էր անում իր նկուղային լաբորատորիայում։ 16 տարեկանում, համազգային Westinghouse Talent Search-ում, մի նախագծով, որն ուսումնասիրում էր, թե ինչպես են մետաղները կապվում թիոցիանատի հետ, նա արժանացավ առաջին մրցանակին։

## Հետազոտություն և կարիերա
Իր դոկտորական աստիճանը պաշտպանելուց հետո Ցիենը 1977-1981 թվականներին աշխատել է Քեմբրիջի Գոնվիլ և Քայուս քոլեջում, որպես գիտաշխատող։ 1982-1989 թվականներին նա աշխատել է Կալիֆորնիայի համալսարանի Բերկլիի մասնաճյուղում։ 1989 թվականից սկսած նա աշխատել է Կալիֆորնիայի համալսարանում, Սան Դիեգոյո, որպես դեղագիտության, ինչպես նաև քիմիայի և կենսաքիմիայի պրոֆեսոր, և որպես հետազոտող Հովարդ Հյուզի բժշկական ինստիտուտում։

Ցիենը ներդրում է ունեցել բջջային կենսաբանության և նյարդակենսաբանության ոլորտներում՝ հայտնաբերելով գենետիկորեն ծրագրավորվող լյումինեսցենտային պիտակներ՝ դրանով իսկ թույլ տալով գիտնականներին իրական ժամանակում հետևել կենդանի բջիջների մոլեկուլների վարքագծին։ Նա նաև մշակել է կալցիումի իոնների և կենսաբանական գործընթացներում կարևոր այլ իոնների լյումինեսցենտային ցուցիչներ։
thumb|420x420px|GFP ֆիլմ, որը ցույց է տալիս լյումինեսցենտային քրոմոֆորըի ամբողջ կառուցվածքը և մեծացնող պատկերը։ Ֆիլմ, որը ստեղծվել է Էրիկ Ա. Ռոդրիգեսի կողմից UCSF Chimera-ով PDB-ից. 1EMA՝ ի հիշատակ Ռոջեր Ցիենի՝ Birch Aquarium-ի համար

2008 թվականին Ցիենը «կանաչ լյումինեսցենտ սպիտակուցի հայտնաբերման, ներկայացման և զարգացման համար» Օսամու Շիմոմուրայի և Մարտին Չելֆիի հետ համատեղ արժանացել է Նոբելյան մրցանակի քիմիայի բնագավառում։

## Անձնական կյանք
Ցիենը Վույուեի թագավոր Ցիեն Լյուի 34-րդ սերնդի հետնորդն է։ Ցիենի ծնողները՝ Հսուե-Չու Ցյենը և Յի-Ին Լին (李懿穎) համապատասխանաբար Հանգժոուից և Պեկինից էին։

Ցիենն ուներ մի շարք ինժեներներ իր մեծ ընտանիքում, այդ թվում՝ նրա հայրը՝ Հսուե-Չու Ցիենը, ով ստացել էր MIT-ի ինժեներ-մեխանիկի մասնագիտություն, և մորեղբայրները՝ Յ. Տ. Լին (李耀滋) և Շիհինգ Լին (李詩穎), ովքեր MIT-ի ինժեներ-պրոֆեսորներ էին։ Ցիենի մայրը՝ Ի-Ինգ Լին բուժքույր էր։ Հայտնի հրթիռագետ Ցիեն Սուե Սենը, ով համարվում է Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի Ռեակտիվ Շարժման Լաբորատորիայի համահիմնադիր հայրը, իսկ հետագայում՝ չինական բալիստիկ հրթիռների և տիեզերական ծրագրերի տնօրենը, Ցիենի հոր զարմիկն է։

Ցիենը Նյու Յորքի համալսարանի հայտնի նյարդակենսաբան Ռիչարդ Ցյենի, և ծրագրային ապահովման ինժեներ Լուի Ցիենի կրտսեր եղբայրն էր։ Ցիենը, ով իր աշխատանքն անվանեց մոլեկուլային ճարտարագիտություն, մի անգամ ասաց. «Ես ժառանգականության պատճառով դատապարտված եմ նման աշխատանք կատարելու»։

Նա ամուսնացած էր Վենդի Գլոբի հետ։

### Մահ
Ցիենը մահացել է 2016 թվականի օգոստոսի 24-ին։ Թեև մահվան կոնկրետ պատճառը չի բացահայտվել, հաղորդվել է, որ նա մահացել է Օրեգոն նահանգի Յուջին քաղաքում հեծանիվ վարելիս։ Մինչ մահը Ցյենը վերապրել էր քաղցկեղը և 2013 թվականին կաթված էր տարել։

«Նա բոլորիցս առաջ էր», - ասում էր Ցյենի կինը՝ Վենդին։ «Նա միշտ եղել է արկածախնդիր, ուղի փնտրող, ազատ և ճախրող ոգի։ Քաջությունը, վճռականությունը, ստեղծագործությունն ու հնարամտությունը նրա բնավորության բնորոշ գծերն էին։ Նա շատ բանի հասավ։ Նա չի մոռացվի»։

## Ծանոթագրություններ