Թաքսիմ (քաղաքականություն)

[մինի|Թուրքական անկախության հանրահավաքը [Նիկոսիա|Նիկոսիայում, 1958 թվականի հունվարի 28]]
[մինի|«Թաքսիմ» [Գրաֆիտի|գրաֆիտիով պատ Նիկոսիայիում, 1950-ական թվականների վերջ]]
**Թաքսիմ** (, բաժանում), Կիպրոսի թուրքերի ազգայնական և անջատողական սեցեսիոն շարժում, որը պաշտպանում է Թուրքիայի Հանրապետության օկուպացրած Հյուսիսային Կիպրոսի անկախությունը և ճանաչումը՝ երկու պետության ստեղծման միջոցով։ Այն 1974 թվականի ներխուժման կողմնակիցների հիմնական գաղափարախոսությունն էր, որի գաղափարը դեռևս 1957 թվականին ձևակերպել է փոխնախագահ Ֆազըլ Քյուչյուքը:

## Նախադրյալներ
Կիպրոսի թուրք-կիպրական ազգայնականությունը հիմնականում զարգացել է ի պատասխան հունական ազգայնականության և էնոզիսի՝ ամբողջ կղզին Հունաստանի հետ միավորման ցանկության։ Սկզբում թուրք կիպրացիները կողմ էին որպեսզի բրիտանական տիրապետությունը շարունակվի։ Սակայն նրանք անհանգստացած էին Կիպրոսի հույների  կոչերից, քանի որ տեսել էին, որ Կրետեի միացումը Հունաստանին հանգեցրել էր թուրքերի արտագաղթին Կրետե, ինչը նախադեպ էր, որից պետք էր խուսափել, և նրանք՝ ի պատասխան ԷՕԿԱ-ի գործունեության, բաժանման որոշում կայացրին։

Կիպրոսցի թուրքերը նույնպես իրենց համարում էին կղզու առանձին էթնիկ խումբ և հավատում էին, որ իրենք ունեն ինքնորոշման առանձին իրավունք՝ կիպրոսցի հույներից անկախ։ Միևնույն ժամանակ, 1950-ական թվականներին Թուրքիայի վարչապետ Ադնան Մենդերեսը Կիպրոսը համարում էր «Անատոլիայի շարունակություն», մերժում էր Կիպրոսի բաժանումը էթնիկ պատկանելությամբ և աջակցում էր ամբողջ կղզին Թուրքիային միացնելուն։ Ազգայնական կարգախոսները կենտրոնացած էին այն գաղափարի շուրջ, որ «Կիպրոսը թուրքական է», իսկ իշխող կուսակցությունը Կիպրոսը հայտարարում էր թուրքական հայրենիքի մաս և նշում, որ Հյուսիսային Կիպրոսի միացումը կենսական նշանակություն ունի անվտանգության համար: Հասկանալով, որ կիպրոսցի թուրքերը կազմում են կղզու բնակիչների միայն 20 %-ը, ուստի միացումն անհնար է, ազգային քաղաքականությունը փոխվել է՝ ի նպաստ բաժանման: 

«Բաժանում կամ մահ» կարգախոսը հաճախ օգտագործվում էր կիպրոսցի թուրքերի և Թուրքիայի թուրքերի բողոքի ցույցերում 1950-ականների վերջին և 1960-ական թվականների ընթացքում: Չնայած Ցյուրիխի և Լոնդոնի կոնֆերանսներից հետո Թուրքիան, կարծես, ընդունում էր Կիպրոսի պետության գոյությունը և հեռացել էր կղզու բաժանմանը կողմ լինելու իր քաղաքականությունից, թուրք և կիպրոսցի թուրք առաջնորդների նպատակը մնում էր կղզու հյուսիսային մասում անկախ թուրքական պետություն ստեղծելը:

## Արդյունքներ
1959 թվականին, Մեծ Բրիտանիայի ճնշման տակ, Հունաստանը ստիպված եղավ հրաժարվել միաձուլումից և համաձայնագիր կնքել Թուրքիայի հետ Կիպրոսի ապագա կարգավիճակի վերաբերյալ: Ցյուրիխ-Լոնդոնի համաձայնագրերի համաձայն, Կիպրոսը դարձավ միասնական անկախ պետություն, որտեղ երկու համայնքների իրավունքները երաշխավորվում էին կառավարության մեջ ֆիքսված համամասնությունների ներդրմամբ: Անգլիան, Հունաստանը և Թուրքիան դարձան այս կարգավիճակի, ինչպես նաև երկու համայնքների իրավունքների պահպանման երաշխավորները: Հենց այս համաձայնագրերի հիման վրա մշակվեց Կիպրոսի սահմանադրությունը, որն անկախություն ձեռք բերեց 1960 թվականին: 

Սակայն պաշտոնական համաձայնագրերի ստորագրումը չէր նշանակում դրանց իրական պահպանում: Հաջորդ տարիների ընթացքում երկու համայնքների միջև առօրյա հարաբերությունները շարունակեցին վատթարանալ: Ի վերջո, կղզու բնակավայրերի մեծ մասում մուսուլմանական թաղամասերը կտրվեցին արտաքին աշխարհից: 1974 թվականին Հունաստանում իշխող ռազմական խունտան հեղաշրջում իրականացրեց՝ իշխանությունից հեռացնելով Կիպրոսի նախագահ արքեպիսկոպոս Մակարիոսին: 

Հեղաշրջումից հետո Թուրքիայի Հանրապետության զորքերը սահմանադրական կարգը վերականգնելու պատրվակով գրավեցին կղզու հյուսիսային մասը և Էրենկյոյ էքսկլավը, որը կազմում էր Կիպրոսի տարածքի 37%-ը: Կղզու մայրաքաղաք Նիկոսիան նույնպես բաժանվեց երկու մասի: Սահմանադրական կարգը վերականգնելու փոխարեն, թուրքական զորքերն իրականացրին էթնիկ զտումներ և հույն բնակչության վտարում գրավյալ տարածքներից, մինչդեռ կղզու հարավի թուրքական բնակչությունը տեղափոխվեց հյուսիս: 

Այսպիսով, թաքսիմի գաղափարները կյանքի կոչվեցին: Գրավյալ տարածքում ստեղծվեց Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետությունը (ՀԿԹՀ): Միջազգային հանրությունը ՀԿԹՀ-ն չի ճանաչում որպես անկախ պետություն. Եվրամիությունը շարունակում է այդ տարածքը համարել Կիպրոսի Հանրապետության մաս, որը ժամանակավորապես գտնվում է Կիպրոսի կառավարության վերահսկողությունից դուրս:

## Տես նաև
* Կիպրոսի հիմնախնդիր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անջատողականություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի ազգայնական շարժումներ
Կատեգորիա:Թուրքական ազգայնականություն
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Կիպրոսի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Հյուսիսային Կիպրոս
Կատեգորիա:Հյուսիսային Կիպրոսի պատմություն