Սողունային մորֆա

Որպես ցամաքային ողնաշարավորների խումբ՝ **Ռեպտիլիոմորֆները** (*Reptiliomorpha*) ներառում են **[[Ամնիոտներ|Ամնիոտներին]]** (*Amniota*) և նրանց ցողունային խմբին, որոնք հայտնի են որպես **ռեպտիլիոմորֆ երկկենցաղներ**: Ռեպտիլիոմորֆ երկկենցաղների գոյությունը փաստագրված է Քարածխային ժամանակաշրջանից մինչև Տրիասյան ժամանակաշրջան: 

Կլադիստական սահմանման համաձայն՝ Reptiliomorpha-ն ներառում է բոլոր ցամաքային ողնաշարավորների խմբերը, որոնք ավելի սերտորեն կապված են կաթնասունների հետ, քան ժամանակակից երկկենցաղների հետ։ Քանի որ վաղ ցամաքային ողնաշարավորների էվոլյուցիոն պատմության վերլուծությունները հակասական արդյունքներ են տալիս, տարբեր բրածո խմբեր վերագրվում են սողունանմաններին (Reptiliomorpha)՝ Դիադեկտոմորֆներ(Diadectomorpha) ից բացի, որոնք համարվում են ամնիոտիկ կաթնասունների ամենամոտ ազգականները։ Ռուտայի և այլոց (2003) համաձայն՝ Լեպոսպոնդիլուս (Lepospondyli) նույնպես համապատասխանում են վերը նշված սահմանմանը, բայց երբեմն չեն ներառվում սողունանմանների մեջ։ 

Սողունաձև երկկենցաղները իրենց ամենամեծ բազմազանությանը հասան միայն առաջին իսկական սողունների ի հայտ գալուց հետո և գոյատևեցին Քրոնիոսուխյան խմբի հետ մինչև Միջին Տրիասի ժամանակաշրջանը։ Դրանք ներառում են ինչպես ջրային, այնպես էլ ցամաքային ձևեր, որոնք հատկապես լավ փաստագրված են Պերմի ժամանակաշրջանից Սեյմուրիամորֆայի և Դիադեկտոմորֆների բրածո հետքերի բազմաթիվ գտածոներով։ Սողունաձև երկկենցաղների և պարզունակ ամնիոտների կմախքների և հետքերի բրածո վայր է Թյուրինգիայի անտառում գտնվող Բրոմակեր բնակավայրը։

## Հատկանիշներ
Այս հատվածը նկարագրում է **Reptiliomorpha** (սողունանմաններ) խմբի առանցքային անատոմիական առանձնահատկությունները, որոնք թույլ են տալիս գիտնականներին տարբերակել նրանց վաղ քառոտանիներից և երկկենցաղների նախնիներից (**Batrachomorpha**):

Ահա տեքստի գերճշգրիտ թարգմանությունը և մասնագիտական վերլուծությունը.

### Reptiliomorpha-ի ախտորոշիչ առանձնահատկությունները
Ի տարբերություն նախնական ցամաքային ողնաշարավորների և ժամանակակից երկկենցաղների ենթադրյալ բրածո ազգականների (*Batrachomorpha*), սողունանմանների (*Reptiliomorpha*) ողերը բնութագրվում են նրանով, որ **պլևրոցենտրը (Pleurocentrum)** չափսերով հավասար է կամ ավելի մեծ է, քան **ինտերցենտրը (Intercentrum)**: Ավելի զարգացած (ածանցյալ) ռեպտիլիոմորֆների մոտ միայն պլևրոցենտրն է հպվում **նյարդային աղեղին (Neuralbogen)** կամ սերտաճած է դրա հետ:

Բենտոնը (2005) նշում է Reptiliomorpha-ի հետևյալ ընդհանուր ածանցյալ հատկանիշները.

* **Միջծնոտային ոսկրեր (Zwischenkieferknochen)**, որոնք զբաղեցնում են գանգի լայնության կեսից պակասը:
* **Խոփանման ոսկրեր (Pflugscharbeine/Vomer)**, որոնք դեպի առաջ նեղանում են:
* **Ոտնաթաթի մատների ֆալանգների բանաձևը՝** 2/3/4/5/4-5:

#### 1. Ողների կառուցվածքը (Պլևրոցենտր և Ինտերցենտր)
Վաղ քառոտանիների ողի մարմինը բաղկացած էր երկու հիմնական տարրից: Էվոլյուցիայի ընթացքում այս տարրերի հարաբերակցությունը որոշիչ դարձավ.

* **Batrachomorpha (երկկենցաղների գիծ).** Ինտերցենտրը դարձավ գերիշխող:
* **Reptiliomorpha (սողունների/ամնիոտների գիծ).** Պլևրոցենտրը մեծացավ և ի վերջո դարձավ ժամանակակից սողունների և կաթնասունների ողի հիմնական մարմինը: Այն, որ պլևրոցենտրը միանում է նյարդային աղեղին (որտեղով անցնում է ողնուղեղը), ապահովում է ողնաշարի ավելի մեծ կայունություն ցամաքում:

#### 2. Մատների ֆալանգների բանաձևը (2-3-4-5-4/5)
Սա նկարագրում է, թե քանի ոսկր (ֆալանգ) կա յուրաքանչյուր մատի մեջ՝ սկսած բութ մատից մինչև ճկույթը:

* **2-3-4-5-4** նշանակում է. 1-ին մատ (2 ոսկր), 2-րդ մատ (3 ոսկր), 3-րդ մատ (4 ոսկր), 4-րդ մատ (5 ոսկր), 5-րդ մատ (4 ոսկր): Սա համարվում է ամնիոտների «ստանդարտ» կառուցվածքը, որը թույլ է տալիս թաթին արդյունավետ հենվել գետնին և մղել մարմինը առաջ:

#### 3. Գանգի կառուցվածքը
* **Միջծնոտային ոսկր (Premaxilla).** Նեղանալով՝ այն տեղ է բացում ավելի մասնագիտացված ծնոտային մկանների և քթանցքների համար:
* **Խոփ (Vomer).** Սա քիմքի առջևի հատվածում գտնվող զույգ ոսկրն է: Դրա նեղացումը բնորոշ է այն կենդանիներին, որոնք սկսել են ավելի արդյունավետ օգտագործել քիմքը օդի և հոտերի ընկալման համար: