Եռանկյունու գալակտիկա

**Եռանկյունու գալակտիկա** (), պարուրաձև գալակտիկա, որը գտնվում է Երկրից 2.73 միլիոն լուսային տարի հեռավորության վրա՝ Եռանկյունու համաստեղությունում։ Այն կատալոգավորվել է որպես **Մեսսիե 33** կամ **NGC 598**։ Տրամագիծը 18.74 կիլոպարսեկ (61,100 լուսային տարի) է: Եռանկյունու գալակտիկան Տեղական խմբի գալակտիկաների երրորդ ամենամեծ գալակտիկան է՝ Անդրոմեդայից և Ծիր Կաթինից հետո։

Այս գալակտիկան Տեղական խմբի երկրորդ ամենափոքր պարուրաձև գալակտիկան է՝  Մագելանի Մեծ Ամպից հետո: Պատկանում է Մագելանյան տիպի պարուրաձև գալակտիկաների տեսակին։ Ենթադրվում է, որ այն կա՛մ Անդրոմեդայի գալակտիկայի արբանյակն է, կա՛մ վերջինիս հետ փոխազդեցութան, նրանց արագությունների և երկնքում նրանց հարաբերական մոտիկության պատճառով մոտենում է այդ գալակտիկային։ Եռանկյունու գալակտիկան ունի H II միջուկ։

## Ստուգաբանություն
Եռանկյունու գալակտիկան իր անունը ստացել է Եռանկյունու համաստեղությունից, որում էլ այն գտնվում է։  

Երբեմն որոշ աստղագիտական տեղեկատվական գրքերում այն ոչ պաշտոնապես անվանում են «Պտտվող գալակտիկա»: Այդ անվանումը հանդիպում է նաև որոշ համակարգչային աստղադիտակների ծրագրային ապահովման մեջ և որոշ հանրային կայքերում։ Այնուամենայնիվ, SIMBAD-ի պրոֆեսիոնալ աստղագիտական տվյալների բազան նշում է, որ Պտտվող գալակտիկան պատկանում է Մեսսիե 101 դասին, որը  աստղագիտական ոչ մասնագիտական մի քանի ռեսուրսների կողմից (ներառյալ հանրային կայքերը)  նույնականացվում է «Պտտվող գալակտիկա» անվան հետ, և որը գտնվում է Մեծ Արջի համաստեղությունում:

## Տեսանելիություն
Բացառիկ լավ դիտարկման պայմաններում, առանց լույսի աղտոտման, Եռանկյունու գալակտիկան տեսանելի է անզեն աչքով: Դիտողների համար այն ամենահեռավոր մշտական օբյեկտն է, որը տեսանելի է առանց խոշորացման և մոտ երկու անգամ ավելի հեռու է, քան Մեսսիե 31-ը՝ Անդրոմեդայի գալակտիկան: Իր ֆիզիկական ընդլայնման պատճառով այն ավելի շատ ցրված կամ ընդլայնված օբյեկտ է, քան աստղաձև կետ:

Առանց օպտիկական միջոցների դրա տեսանելիությունը համեմատաբար մեծ է հեռավոր գյուղական վայրերում՝ մութ, չաղտոտված, պարզ երկնքում, սակայն երբեմն արվարձաններից դուրս գտնվող վայրերում՝ մակերեսային լուսավորության պայմաններում այն պահանջում է տեսողությունը շեղող հարմարանքներ: Այն Բորտլի սանդղակի հենանիշային օբյեկտներից մեկն է:

Էնդրյու Քրեմին ապացուցել է, որ չնայած M33-ի տեսանելի աստղային մեծությունը 5,72 է, բայց նրա արդյունավետ տեսանելի աստղային մեծությունը մոտավորապես 6,6 է, ինչը նշանակում է, որ տեսանելիության համար անհրաժեշտ նախապայման է, որ աստղերը նույնքան թույլ լինեն, որքան վերջինիս ցուցանիշը: Սա նշանակում է, որ այն ավելի թույլ է և չի երևա նույնիսկ շատ մութ պայմաններում:

## Հետազոտություն
Եռանկյունու գալակտիկան, հավանաբար, հայտնաբերել է իտալացի աստղագետ Ջովանի Բատիստա Քայլերնին մինչև 1654 թվականը: Իր «Գիսաստղերի աշխարհի տաքսոնոմիայի և երկնքի ուշագրավ օբյեկտների մասին» (de systemate orbis cometici; deque admirandis coeli caracteribus) աշխատության մեջ նա նշել է որևէ ամպամած միգամածության մասին և տվել խորհրդավոր նկարագրություն՝ «Եռանկյունու մոտ՝ այս ու այն կողմ» (): Օբյեկտի աստղային մեծությունը համապատասխանում է M33-ի աստղային մեծությանը, ուստի, ամենայն հավանականությամբ, դա վերաբերում է Եռանկյունու գալակտիկային:

Գալակտիկան պաշտոնապես հայտնաբերվել է Շառլ Մեսսիեի կողմից 1764 թվականի օգոստոսի 25-ի լույս 26-ի գիշերը: Այն տպագրվել է իր «Միգամածությունների և աստղային կլաստերների կատալոգում» () (1771) 33 համարի ներքո, այստեղից էլ ստացել է M33 անվանումը։ Վիլիամ Հերշելը միգամածությունների իր ընդարձակ կատալոգը կազմելիս չի ներառել Մեսյեի կողմից հայտնաբերված օբյեկտների մեծ մասը: Այնուամենայնիվ, M33-ը բացառություն էր, և նա այդ օբյեկտը կատալոգավորեց 1784 թվականի սեպտեմբերի 11-ին որպես H V-17:

Հերշելը կատալոգում ներառել է նաև Եռանկյունու գալակտիկայի ամենապայծառ և ամենամեծ H II գոտին (իոնացված ջրածին պարունակող ցրված արտաճառագայթող միգամածություն) որպես H III: Ի վերջո, միգամածությունը ստացել է NGC 604 անվանումը: Երկրից դիտելիս NGC 604-ը գտնվում է գալակտիկայի կենտրոնական միջուկից հյուսիս-արևելք: Այն H II-ի ամենամեծ հայտնի գոտիներից է, որի տրամագիծը գրեթե 1500 լուսային տարի է, և սպեկտրը նման է Օրիոնի միգամածության սպեկտրին: Հերշելը նշել է նաև H II-ի մյուս երեք փոքր գոտիները (NGC 588, 592 և 595):

Այն առաջին պարուրաձև միգամածություններից մեկն է, որը որպես այդպիսին հայտնաբերվել է Լորդ Ռոսսի կողմից 1850 թվականին: 1922-1923 թվականներին այս միգամածություններում Ջոն Չարլզ Դունկանը և Մաքս Վոլֆը հայտնաբերել են փոփոխական աստղեր: 1926 թվականին Էդվին Հաբլը ապացուցել է, որ այս աստղերից 35-ը դասական ցեֆեիդներ են, ինչը նրան թույլ է տվել հաշվարկել դրանց հեռավորությունները: Արդյունքները ցույց են տվել, որ պարուրաձև միգամածությունները գազի և փոշու անկախ գալակտիկական համակարգեր են, այլ ոչ թե պարզապես Ծիր Կաթինի միգամածություններ:
Պատկեր:Nursery_of_New_Stars_-_GPN-2000-000972.jpg|NGC 604-ը Եռանկյունու գալակտիկայում
Պատկեր:Messier33_-_HST_-_Heic1901a.jpg|Մոտավորապես 54 տարբեր կադրերի համադրություն՝ արված Հաբլի՝ նկարահանման համար նախատեսված առաջադեմ տեսախցիկով


## Չափեր
Եռանկյունու գալակտիկան գալակտիկաների Տեղական խմբի երրորդ ամենամեծ գալակտիկան է։  Գալակտիկայի տրամագիծը, որը չափվում է D25 իզոֆոտ ստանդարտով, որի դեպքում գալակտիկայի մակերեսային պայծառությունը հասնում է 25-ի, կազմում է մոտ 18,74 կիլոպարսեկ (61,100 լուսային տարի), որը կազմում է Ծիր Կաթինի մոտավորապես 70%-ը։  Հնարավոր է, որ այն Անդրոմեդայի գալակտիկայի գրավիտացիոն կապակցված արբանյակն է։  Եռանկյունու գալակտիկայում կարող է լինել 40 միլիարդ աստղ, մինչդեռ Ծիր Կաթինում՝ 400 միլիարդ է, իսկ Անդրոմեդայի գալակտիկայում՝ 1 տրիլիոն:

Եռանկյունու գալակտիկայի սկավառակի զանգվածը (3–6) × 109 Արեգակի զանգված է, մինչդեռ գազային բաղադրիչը մոտ 3.2 × 109  Արեգակի զանգված է։ Այսպիսով, այս գալակտիկայում ամբողջ բարիոնային նյութի ընդհանուր զանգվածը կարող է լինել 1010 Արեգակի զանգված:

### Գտնվելու վայր - հեռավորություն - շարժում
մինի|Եռանկյունու գալակտիկա (M33, ներքևում՝ ձախ կողմում) և Անդրոմեդայի գալակտիկա (M31; կենտրոնում)
Ծիր Կաթինից մինչև Եռանկյունու գալակտիկա հեռավորությունը տատանվում է 2,380×103-ից մինչև 3,070×103 լուսային տարվա միջև (730-ից 940 կիլոպարսեկ): 2000 թվականից սկսած հաշվարկների մեծ մասը գտնվում է այս միջակայքի սահմանում, ինչից բխում է, որ Եռանկյունու գալակտիկան մի փոքր ավելի հեռու է, քան Անդրոմեդան (Ծիր Կաթինից հեռավորությունը՝ 2,540,000 լուսային տարի): M 33-ի՝ Ծիր Կաթինից հեռավորությունը չափելու համար օգտագործվել է առնվազն երեք մեթոդ: Օգտագործելով ցեֆեիդների փոփոխական մեթոդը, 2004 թվականինին հաշվարկվել է՝ 2,770×103 ± 130×103 լուսային տարի (849 ± 40 կիլոպարսեկ): Նույն թվականին «Կարմիր հսկայի աճի գագաթնակետ» () մեթոդի արդյունքները ցույց են տվել 2,590×103 ± 80×103 լուսային տարի (794 ± 25 կիլոպարսեկ): Եռանկյունու գալակտիկան գտնվում է Անդրոմեդա գալակտիկայից մոտ 750,000 լուսային տարի հեռավորության վրա:

2006 թվականին աստղագետների մի խումբ հայտարարել է Եռանկյունու գալակտիկայում խավարած կրկնակի աստղի հայտնաբերման մասին։ Ուսումնասիրելով աստղերի խավարումները՝ աստղագետները կարողացել են հաշվարկել դրանց չափերը։ Պարզելով աստղերի չափերն ու ջերմաստիճանը՝ նրանք կարողացել են չափել դրանց բացարձակ աստղային մեծությունը։ Երբ հայտնի են տեսանելի և բացարձակ աստղային մեծությունները, կարելի է չափել աստղի հեռավորությունը։  Աստղերը գտնվում են 3,070×103 ± 240×103 լուսային տարի հեռավորության վրա (941 ± 74 կիլոպարսեկ): 1987 թվականից ի վեր հրապարակված 102 հեռավորության հաշվարկների միջինը ցույց է տալիս հետևյալ ցուցիչը՝ 2,878,000 լուսային տարի:

Եռանկյունու գալակտիկան H2O մազերի () ճառագայթման աղբյուր է:  2005 թվականին VLBA համակարգի միջոցով օգտագործելով Եռանկյունու գալակտիկայի հակառակ կողմերում գտնվող երկու ջրային մազերների դիտարկումները, հետազոտողներն առաջին անգամ կարողացել են գնահատել Եռանկյունու գալակատիկայի անկյունային ռոտացիան և սեփական շարժումը: Հաշվարկվել է Ծիր Կաթինի նկատմամբ 190 ± 60 կմ/վ արագություն, ինչը նշանակում է, որ Եռանկյան գալակտիկան շարժվում է Անդրոմեդա Գալակտիկայի ուղղությամբ և ենթադրվում է, որ այն կարող է լինել ավելի մեծ գալակտիկայի արբանյակ (կախված դրանց հարաբերական հեռավորություններից):

2004 թվականին հայտարարվել է ջրածնի խիտ հոսքի առկայության մասին, որն Անդրոմեդա գալակտիկան կապում է Եռանկյունու գալակտիկայի հետ, ինչը ենթադրում է, որ նախկինում նրանք կարող էին սերտ փոխազդեցության մեջ լինել: Սա նշանակում է, որ Անդրոմեդա գալակտիկան կարող է փոխազդել նաև այլ գալակտիկաների հետ: Այս հայտնագործությունը հաստատվել է 2011 թվականին։ Նրանց միջև 300 կիլոպարսեկից պակաս հեռավորությունը հաստատում է այս վարկածը:

Ձկների գաճաճ գալակտիկան (LGS 3)՝ Տեղական խմբի փոքր գալակտիկաներից մեկը, գտնվում է Արեգակից 2,022×103 լուսային տարի (620 կիլոպարսեկ) հեռավորության վրա: Այն գտնվում է Անդրոմեդա գալակտիկայից 20° և Եռանկյունու գալակտիկայից 11° հեռավորության վրա։  Քանի որ LGS 3-ը գտնվում է երկու գալակտիկաներից 913×103 լուսային տարի (280 կիլոպարսեկ) հեռավորության վրա, այն կարող է լինել կա՛մ Անդրոմեդայի, կամ Եռանկյունու գալակտիկայի արբանյակային գալակտիկա: LGS 3-ի միջուկի շառավիղը 483 լուսային տարի է (148 պարսեկ), իսկ զանգվածը ՝ 2.6 × 107 Արեգակի զանգված։

Ձկներ VII-ը կամ Եռանկյունի (Tri) III-ը կարող են լինել Եռանկյունու գալակտիկայի մեկ այլ արբանյակներ:

### Կառուցվածք
մինի|M33-ի ինֆրակարմիր պատկեր՝ ոստացված Սպիցեր տիեզերական աստղադիտակի կողմից
Ֆրանսիացի աստղագետ Ժերար դե Վոկուլերի կողմից մշակված Հաբլ-Սանդաջ () գալակտիկաների ձևաբանական դասակարգման վերանայված համակարգում Եռանկյունու գալակտիկան դասակարգվում է որպես SA(s)cd տեսակ: «S» նախածանցը ցույց է տալիս, որ այն սկավառակաձև գալակտիկա է՝ գազափոշու դուրս ցցված ճյուղերով, որոնք պարուրաձև տարածվում են միջուկից, և ինչը սովորաբար կոչվում է պարուրաձև գալակտիկա: «A»-ն նշանակում է, որ գալակտիկայի միջուկը չունի ձողաձև կառուցվածք, ի տարբերություն SB դասի կամարապարուրաձև գալակտիկաների: Ամերիկացի աստղագետ Ալան Սանդաջի «(s)» նշանակումն օգտագործվում է այն դեպքում, երբ պարուրաձև ճյուղերը դուրս են գալիս անմիջապես միջուկից կամ կենտրոնական ձողից, այլ ոչ թե ներքին օղակից, ինչպես (r) տիպի գալակտիկաներում: «cd» վերջածանցը պարուրաձև հաջորդական փուլ է, որը նկարագրում է ճյուղերի պարուրման ձևը: cd -ը ցույց է տալիս համեմատաբար ազատ պարուրված ճյուղեր:

Այս գալակտիկան ունի 54° թեքություն դեպի Երկիր, ինչը թույլ է տալիս ուսումնասիրել դրա կառուցվածքը՝ առանց գազի և փոշու էական խոչընդոտների: Եռանկյունու գալակտիկայի սկավառակը թեքված շառավղով է՝ մոտ 8 կիլոպարսեկ: Այն մեկուսացված գալակտիկա է, և այլ գալակտիկաների հետ փոխազդեցությունների նշույլներ չկան, ինչպես նաև բացակայում են Ծիր Կաթինին բնորոշ գաճաճ սֆերոիդները և մակընթացային գեսերը:

Եռանկյունու գալակտիկան դասակարգվում է որպես չբացահայտված գալակտիկա, բայց գալակտիկայի ձևի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ գալակտիկայի միջուկի շուրջ կարող է լինել թույլ ձողաձև կառուցվածք: Այս կառուցվածքի ճառագայթային երկարությունը կազմում է մոտ 0,8 կիլոպարսեկ:

Եռանկյունու գալակտիկայի միջուկը ներկայացնում է H II գոտին և պարունակում է գերպայծառ ռենտգենյան աղբյուր՝ 1.2 × 1039 erg s−1 ճառագայթմամբ, որը գալակտիկաների Տեղական խմբում ռենտգենյան ճառագայթման ամենավառ աղբյուրն է: Ըստ երևույթին, միջուկում չկա գերհզոր սև խոռոչ, և որպես զրոյական զանգվածի և 1,500 M☉- ի վերին սահմանի ամենահարմար միավոր, օգտագործվում է կենտրոնական սև խոռոչի զանգվածը, որը հիմնված է Հաբլ տիեզերական աստղադիտակի մոդելների և տվյալների վրա: Զանգվածը սպասվածից ավելի ցածր է, որը հիմնված է միջուկի արագության շեղման վրա և շատ ավելի ցածր է, քան սկավառակի կինեմատիկայի հիման վրա հիման վրա հաշվարկված զանգվածը: Սրանից կարելի է հետևություն անել, որ գերհզոր սև խոռոչները կապված են միայն գալակտիկաների ուռուցիկությունների, այլ ոչ թե դրանց սկավառակների հետ: Կարելի է ենթադրել, որ այն միջին զանգվածի սև խոռոչ է:

Գալակտիկայի ներքին մասն ունի երկու լուսավոր պարուրաձև ճյուղ, ինչպես նաև բազմաթիվ այլ ճյուղեր, որոնք կապում են ներքին պարուրաձև տարրերը արտաքինի հետ: Հիմնական ճյուղերը նշված են հետևյալ կերպ՝ IN (հյուսիս) և IS (հարավ):

### Աստղի ձևավորում
մինի|NGC 604, Աստղաստեղծ հատված՝ Եռանկյունու գալակտիկայում, որը ստացվել է Հաբլ տիեզերական աստղադիտակի կողմից
Եռանկյունու գալակտիկայի կենտրոնական 4' գոտում ատոմային գազը արդյունավետորեն վերածվում է մոլեկուլային գազի, ինչը հանգեցնում է ածխածնի մոնոքսիդի (Co) ուժեղ սպեկտրալ ճառագայթման: Սա տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ հսկա մոլեկուլային ամպերը խտանում են շրջակա միջաստղային միջավայրից: Նմանատիպ գործընթաց տեղի է ունենում նաև կենտրոնական 4' գոտուց դուրս, բայց ավելի քիչ արդյունավետ տեմպերով: Այս գալակտիկայի գազի մոտ 10% -ը մոլեկուլային է:

Աստղերի ձևավորումը տեղի է ունենում այնպիսի արագությամբ, որը խիստ փոխկապակցված է Տեղական գազի (Ծիր Կաթինում առկա գազեր) խտության հետ, և մեկ միավոր տարածքի արագությունն ավելի մեծ է, քան հարևան Անդրոմեդայի գալակտիկայում: Եռանկյունու գալակտիկայում աստղերի առաջացման արագությունը տարեկան կազմում է մոտ 3,4 Արեգակի զանգված:  Եռանկյունու գալակտիկայում աստղերի ձևավորման ընդհանուր ինտեգրալ արագությունը տարեկան կազմում է մոտ 0,45 ± 0,1 Արեգակնային զանգված: Պարզ չէ՝ այս ընդհանուր արագությունը ներկայումս նվազում է, թե մնում է հաստատուն:

Եռանկյունու գալակտիկայի քիմիական կազմի վերլուծության հիման վրա կարելի է ենթադրել, որ այն բաժանված է երկու առանձին բաղադրիչների: 30×103 լուսային տարի շառավղով (9 կիլոպարսեկ) ներքին սկավառակն ունի բնորոշ կազմի աստիճանականություն (գրադիենտ): Այս շառավղից այն կողմ, մինչև մոտ 82×103 լուսային տարի (25 կիլոպարսեկ) աստիճանականությունը շատ ավելի մեղմ է: Սա հուշում է ներքին սկավառակի և արտաքին սկավառակի և հալոյի միջև աստղերի ձևավորման տարբեր պատմութունների մասին: Սա տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ գազը կուտակվում է  գալակտիկայի կենսատարածքում՝ ավելի մեծ ճառագայթների վրա, մինչդեռ միջուկի գազը սպառվում է: Արդյունքը աստղերի միջին տարիքի նվազումն է շառավղի աճով:

### Անդրոմեդայի գալակտիկայի հետ կապ
մինի|Եռանկյունու գալակտիկան՝ Ծիր Կաթին և Անդրոմեդայի գալակտիկաների բախման հետագծերում
M33-ը կապված է M31-ի հետ չեզոք ջրածնի մի քանի հոսքերով և աստղերով****, ինչը ենթադրում է, որ նախկինում այս երկու գալակտիկաների միջև փոխազդեցությունը տեղի է ունեցել 2-ից 8 միլիարդ տարի առաջ, և ավելի ուժեղ բախում տեղի կունենա 2,5 միլիարդ տարի անց:

2009 թվականին M33-ի ճակատագիրն անհայտ էր: Հայտնի էր միայն, որ այն, ըստ երևույթին, կապ ունի նրա ավելի մեծ հարևանի՝ M31-ի հետ:

Առաջադրված վարկածների համաձայն՝ սկզբում տեղի կունենա փոքր գալակտիկայի մասնատում, ապա մեծ գալակտիկայի կողմից դրա կլանում, որը կհանգեցնի ջրածնի ավելացման, որն էլ իր հերթին՝ նոր աստղերի ձևավորման: Մասնակցելով Ծիր Կաթին և Անդրոմեդայի գալակտիկաների բախմանը՝ հավանական է, որ այն կհայտնվի նոր ձևավորված օբյեկտի ուղեծրում և շատ ավելի ուշ կմիաձուլվի դրան: Կա ևս 2 վարկած՝ բախում Ծիր Կաթինի հետ, մինչ Անդրոմեդայի գալակտիկայի հետ բախումը կամ դուրս մղում Տեղական խմբից: 2019 թվականի Գեյայի աստղաչափական տվյալների համաձայն բացառվել է, որ M33-ը և M31-ը կարող են գտնվել նույն ուղեծրում: Եթե սա ճիշտ է, ապա M33-ը իր առաջին ներհոսքն է կատարում դեպի Անդրոմեդայի գալակտիկայի(M31):

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* Messier 33, SEDS Messier pages
* M33 at ESA/Hubble
* Triangulum Galaxy High In Northern Skies
* Dark Atmospheres Photography – M33 (dust lane enhancement)
* Pointing to the Universe – M33
* 
* NASA/IPAC Extragalactic Database entry for Messier 33
* Triangulum Galaxy (M33) on Constellation Guide
* Triangulum Galaxy – Zoomable UltraHighRez (Hubble; 11 January 2019)

Կատեգորիա:Աստղագիտական մարմիններ
Կատեգորիա:Աստղագիտություն
Կատեգորիա:Նոր ընդհանուր կատալոգի օբյեկտներ
Կատեգորիա:Պարուրաձև գալակտիկաներ