Ժան Թենգլի

**Ժան Թենգլի** (, ), շվեյցարացի քանդակագործ, դադաիզմով ոգեշնչված կինետիկ արվեստի ներկայացուցիչ։ Նրա ֆանտաստիկ մեքենաներն ու հսկա ինքնաոչնչացնող կոնստրուկցիաները երբեմն կոչվում են մետամեխանիկա։ Թենգլիի արվեստը երգիծանքի է ենթարկում ավտոմատացումը և նյութական բարիքների տեխնոլոգիական գերարտադրությունը։

## Կենսագրություն
Ժան Թենգլիի հայրն աշխատել է Նեստլե ընկերությունում։ Ժանը ծնվել է Ֆրայբուրգում, մանկությունն անցել է  Բազելում։ Ծնողների հետ անհաշտ է եղել։ 1939 թվականին փորձել է մեկնել Ալբանիա՝ պայքարելու երկիրը գրաված իտալացի ֆաշիստների դեմ, սահմանին ձերբակալվել է շվեյցարական ոստիկանության կողմից և վերադարձվել տուն։ 1940-ականների կեսերից նա մտերիմ է եղել կոմունիստների, ավելի շուտ՝ անարխիստների հետ։

1945-1946 թվականներին աշխատել է խանութում, որպես ցուցափեղկերի դեկորատոր Ցյուրիխում, 1949-1951 թվականներին՝ Բազելում։ 1941-1945 թվականներին սովորել է Արվեստների և արհեստների դպրոցում։ 1952 թվականին կնոջ՝ շվեյցարացի արվեստագետ Եվա Աեփլիի հետ տեղափոխվել է Փարիզ, մտերմացել Կոնստանդին Բրանկուզիի, Իվ Քլեյնի հետ (նրա հետ մասնակցել է մի քանի համատեղ ցուցահանդեսների), ծանոթացել Նիկի դե Սեն Ֆալլի հետ։ 1960 թվականից ընդգրկվել է «Նոր ռեալիստներ» խմբում (Իվ Քլեյն, Արման, Դանիել Շպյորրի և ուրիշներ)։ Համագործակցել է Ռոլան Փեթիի հետ (1966), աշխատել Նիկի դե Սեն-Ֆալլի հետ (1971 թվականին նրանք ամուսնացել են)։ 1971-1973 թվականներին Թենգլիի հետահայաց ցուցահանդեսներ են անցկացվել Փարիզում, Բազելում, Հանովերում, Ստոկհոլմում, Ամստերդամում, Լուիզիանայում, 1982-1983 թվականներին՝ Ցյուրիխում, Լոնդոնում, Բրյուսելում, Ժնևում։ 1983 թվականին Փարիզի Պոմպիդու կենտրոնի և *IRCAM*-ի շենքի մոտ բացվել է Ստրավինսկու շատրվանը (Թենգլի և Նիկի դե Սեն-Ֆալի համատեղ աշխատանքը)։ Մոսկվայի Նկարիչների կենտրոնական տանը անցկացվել է նրա ստեղծագործությունների մեծ հետահայաց ցուցահանդես (1990)։

Թենգլին ամուսնացել է շվեյցարացի նկարչուհի Եվա Աեփլիի հետ 1951 թվականին։ 1971 թվականին նա ամուսնացել է երկրորդ անգամ՝ Նիկի դե Սեն Ֆալլի հետ, որի հետ համագործակցել է մի շարք գեղարվեստական նախագծերի վրա, ինչպիսին է Hon – en katedral-ը կամ *Le Cyclop*-ը։

Ժան Թենգլին մահացել է սրտի անբավարարությունից, 1991 թվականին, 66 տարեկան հասակում, Բեռնի Ինսել հիվանդանոցում (Inselspital)։ Թենգլիի մահից մի քանի ամիս անց բուլղարացի նկարչուհի Միլենա Պալակարկինան ծննդաբերել է նրա երրորդ որդուն։

## Ճանաչում
* Վիլհելմ Լեմբրուկի մրցանակ (1976), 
* Բազելի (1980) և Ցյուրիխի (1983) մրցանակ, 
* Բազելի Գյոթե հիմնադրամի մրցանակ, Բեռնի մրցանակ (1988), 
* Բոլոնիայի համալսարանի մրցանակ (1988),
* Բազելի և Ֆրիբուրգի պատվավոր քաղաքացի (1985), 
* Լոնդոնի Արվեստի թագավորական ակադեմիայի պատվավոր դոկտոր (1989)։

## Հանրային աշխատանքներ
* «Քաոս I» (1974), քանդակ «The Commons»-ում, Կոլումբուս, Ինդիանա, ԱՄՆ,
* *Le Cyclop*-ը *Milly-la-Forêt*-ից դուրս,
* «Ստրավինսկու շատրվան» () Պոմպիդու կենտրոնի մոտ, Փարիզ (1983), համագործակցություն Նիկի դե Սենտ Ֆալլի հետ,
* «Բարեկենդանի շատրվան» (Fasnachtsbrunnen) (1977) Բազել,
* «Թենգլի շատրվան» (1977) Բազել,
* «Փրկարար շատրվան»  Գերմանիայի Դույսբուրգ քաղաքի Քյոնիգսշտրասե փողոցում, համագործակցություն *Niki de Saint Phalle*-ի հետ,
* «Ջո Սիֆերտ շատրվան» (սովորաբար կոչվում է «Տինգելիի շատրվան»), Ֆրայբուրգ, Շվեյցարիա,
* «Կասկադ», քանդակ *Carillon Building* կառույցի նախասրահում, Շառլոտ, Հյուսիսային Կարոլինա, ԱՄՆ,
* Մետամատիկ գեներատիվ քանդակներ (1950-ականներ),
* Լյումինատոր (1991), մինչև 2014 թվականը վարձավճարով Բազել-Մյուլհուս Եվրոօդանավակայանում

## Ազդեցություն այլոց վրա
* Արթուր Փենի *Mickey One* (1965) ֆիլմում մնջախաղի կատարող արտիստը (Կամատարի Ֆուջիվարա) իր ինքնաոչնչացնող մեքենայով հիշեցնում է Թենգլիին,
* Գոյատևման հետազոտական լաբորատորիաներ, ռեժիսոր՝ Մարկ Փոլին (ԱՄՆ),
* Հայտնի կինետիկ քանդակագործ Արթուր Գանսոնը Թենգլիին նկարագրել է որպես իր «առաջնային հոգևոր գեղարվեստական դաստիարակ» և հարգանքի տուրք մատուցել նրան իր «*Tingely in Moscow*» աշխատանքով։

## Պատկերասրահ

Jean Tinguely's parade at Stedelijk Museum Amsterdam.jpg|«Մեքենաներ-երթևեկություն», 1960-ականների սկիզբ, մետաղի ջարդոն
SE - Stockholm - Gears - 2009-07-15 (4891114084).jpg|«Ատամնավոր շարժանիվ», 1967, հին մետաղական ջարդոն («Le Paradis Fantastique»-ի մաս)
2015 Chaotic Tuesday.jpg|«Քաոս I», 1971–72, մետաղի ջարդոնի մասեր
Tinguely Grosse Spirale.jpg|«Մեծ պարույր», 1971–73, պողպատե թիթեղներ 
Heureka (Jean Tinguely) - Zürichhorn 2013-04-13 16-21-43 (P7700).JPG| *Heureka*, 1972–73, մետաղի ջարդոն
Heureka Zurich 02.jpg|*Heureka*-ի դետալներ, 1972–73, հին բաղադրիչներ
Basel Tinguely vor Museum.jpg|«Բարեկենդանի շատրվան»-ի մի մաս, 1977, գտնվում է Բազելի Թենգլիի թանգարանի դիմաց
Tinguely in Kunsthal Rotterdam 14.jpg|Անանաուն, 1970-ականների վերջ; մետաղի ջարդոն բաղադրիչներ
Tinguely-Jo Siffert Fountain Fribourg Aug 2010.jpg|«Ջո Սիֆերտ շատրվան», 1984, մետաղի ջարդոն 


## Լրացուցիչ գրականություն
* Chapter on Tinguely in Calvin Tomkins' The Bride and Her Bachelors.
* K.G. Pontus Hultén: Jean Tinguely 'Méta'. London: Thames & Hudson, 1975 (original German version Frankfurt/M.: Ullstein, 1972)
* G. Bischofsberger: Catalogue raisonné, 3 Vols. Basel, 1982.
* Margit Hahnloser-Ingold: Pandämonium – Jean Tinguely. Bern: Benteli, 1988 (rather hagiographic, but with interesting personal memories and background material)
* Heidi E. Violand: Jean Tinguely's Kinetic Art or A Myth of the Machine Age. Diss, New York University, 1990
* Museum Jean Tinguely (eds.): Die Sammlung. (The collection) Bern: Benteli, 1996 (incl. an interesting biographical report by Margit Hahnloser: "Jean Tinguely und die Schweiz")
* Museum Jean Tinguely (eds.): Jean le Jeune. Basel: Benteli, 2002 (incl. a biographical text by Jocelyn Daignes about Tinguely's early love of materials and machines, his pacifism, and his Catholicism, p.&nbsp;23-65).

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Tinguely-Museum in Basel
*Biography by the Tinguely Museum in Basel
*Art Cyclopaedia: Jean Tinguely
*https://web.archive.org/web/20060210001214/http://www.art-public.com/cyclop/cyclop_g.htm
*videos: Tinguely's kinetic fountains in Basel and Paris
*Métamatic Research Initiative
*Lecture by Kaira Cabañas (PhD, Princeton University) ''Homage to New York: Jean Tinguely's Destructive Art'' delivered November 20, 2008 in New York City at Museum of Modern Art

Կատեգորիա:Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի արվեստագետներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի քանդակագործներ
Կատեգորիա:Սրտի կաթվածից մահացածներ