Ախտաբանության պատմություն

**Ախտաբանության պատմությունը** կարելի է հետևել բժշկության ոլորտում գիտական մեթոդի ամենասկզբնական կիրառությանը, որը զարգացավ Միջին Արևելքում իսլամական ոսկեդարության ժամանակաշրջանում և Արևմտյան Եվրոպայում՝ Իտալական Վերածննդի ժամանակաշրջանում։

Մարդկայի առաջին համակարգված հերձումները իրականացրել են Հին Հունաստանի բժիշկները՝ Խալկեդոնի Հերոֆիլոսը և Խիոսի Էրասիստրատոսը մ․թ․ա 3-րդ դարի սկզբին։ Առաջին բժիշկը, ով կատարել է դիահերձումներ, արաբ բժիշկ  Ավենզոարն (1091–1161) էր։ Ռուդոլֆ Վիրխովը (1821–1902) ընդհանուր առմամբ համարվում է մանրադիտակային ախտաբանության հիմնադիրը։ Սկզբնական ախտաբանների մեծ մասը նույնպես աշխատել են որպես պրակտիկ բժիշկներ և վիրաբույժներ։

## Ախտաբանության ծագումը
Հիվանդությունների ծագման վաղ ըմբռնումը հանդիսանում է բժշկության ոլորտում գիտական մեթոդի ամենասկզբնական կիրառություններից մեկը․ այս զարգացումը տեղի ունեցավ Միջին Արևելքում՝ Իսլամական ոսկեդարի ընթացքում, և Արևմտյան Եվրոպայում՝ Իտալական Վերածննդի ժամանակաշրջանում։ 

Հին հույն բժիշկ Հիպոկրատը՝ գիտական բժշկության հիմնադիրը, առաջինն էր, ով զբաղվեց մարդու ողնաշարի անատոմիայով և պաթոլոգիայով։ Գալեն Կլավդիոսը անատոմիայի նկատմամբ հետաքրքրություն ձևավորեց Հերոֆիլոսի և Էրասիստրատոսի ուսումնասիրությունների շնորհիվ։ Հիվանդությունների ուսումնասիրման գաղափարը՝ հիվանդ մարմինների, օրգանների, և հյուսվածքների համակարգված դիահերձման և քննության միջոցով, այսօր կարող է ակնհայտ թվալ, սակայն 2-րդ հազարամյակից առաջ իրական դիահերձումների գրեթե ոչ մի գրանցված օրինակ չկա։ Թեև վարակիչ հիվանդությունների ախտաբանությունը արդեն հայտնի էր մուսուլման բժիշկներին Ավիցեննայի (980–1037) ժամանակներից, ով այն նկարագրել է «Բժշկության կանոնում» (մոտավորապես 1020 թվականին), դիահերձումներ իրականացրած առաջին հայտնի արաբ բժիշկը Ավենցորան էր (1091–1161), ով ապացուցեց, որ քոսը առաջանում է մակաբույծի պատճառով։ Նրան հաջորդեց Իբն-ալ-Նաֆիսը (ծնվել է1213), որը 1242 թվականին դիսկեցիայի միջոցով բացահայտեց թոքային արյան շրջանառությունը։ 15-րդ դարում իտալացի բժիշկ Անտոնիո Բիենվիենին (1443–1502) բազմիցս օգտագործում էր անատոմիական դիահերձումը՝ մահվան պատճառը որոշելու համար։ Անտոնիո Բիենիվիենին նաև համարվում է այն անձը, ով բժշկության մեջ ներմուծեց նեկրոպսիայի կիրառությունը։ Հնարավոր է, որ ամենահայտնի վաղ շրջանի մակրոսկոպիկ (տեսանելի փոփոխությունների վրա հիմնված) ախտաբանը Ջովաննի Մորգանյին էր (1682–1771)։ Նրա գլուխգործոցը՝ «*De Sedibus et Causis Morborum per Anatomem Indagatis»*, որը հրապարակվել է 1761 թվականին, նկարագրում է ավելի քան 600 մասնակի և ամբողջական դիահերձումների արդյունքներ, որոնք կազմակերպված են անատոմիական սկզբունքով և մեթոդաբար համադրված են հիվանդների կյանքի ընթացքում դիտված ախտանիշների հետ։ Չնայած այդ ժամանակ նորմալ անատոմիայի ուսումնասիրությունն արդեն բավական զարգացած էր, *De Sedibus-*ը առաջին աշխատություններից մեկն էր, որը հատուկ նվիրված էր հիվանդագին անատոմիայի և կլինիկական հիվանդությունների միջև կապի ուսումնասիրությանը։ 1800-ականների վերջին արդեն ստեղծվել էր հարուստ և համապարփակ գիտական գրականություն՝ նվիրված հայտնի հիվանդություններին բնորոշ միկրոսկոպիկ (տեսանելի անատոմիական) փոփոխություններին։ Այդ ժամանակաշրջանում մակրոսկոպիկ ախտաբանության հետազոտությունների ծավալը լավագույնս կարելի է պատկերացնել վիեննացի ախտաբան Կարլ Ռոկիտանսկու (1804-1878) գործունեության միջոցով։ Նա ծնունդով Չեխիայի Հանրապետության Հրադեց Կրալովե քաղաքից էր և կյանքի ընթացքում, ըստ աղբյուրների, կատարել է մոտ 20000 դիահերձում, ինչպես նաև վերահսկել ևս շուրջ 60000 դիահերձումների իրականացումը։

## Մանրադիտակային ախտաբանության ծագումը
Ռուդոլֆ Վիրխովը (1821–1902) ընդհանուր առմամբ համարվում է մանրադիտակային ախտաբանության հիմնադիրը։ Չնայած համակցված մանրադիտակը ստեղծվել էր մոտավորապես 150 տարի առաջ, Վիրխովը առաջին հռչակավոր բժիշկներից էր, ով ուշադրություն է դարձրել հիվանդության այն դրսևորումներին, որոնք տեսանելի են միայն բջջային մակարդակում։ Վիրխովի աշակերտ Յուլիուս Կոնհեյմը (1839–1884) համադրել է հյուսվածաբանության մեթոդները փորձարարական հետազոտություններով՝ բորբոքումը ուսումնասիրելու համար, ինչի շնորհիվ դարձել է ամենառաջին փորձարարական ախտաբաններից մեկը։ Կոնհեյմը նաև ներդրել է սառեցված կտորների կիրառումը (frozen section procedure)․ այս տեխնիկայի տարբերակները լայնորեն օգտագործվում են ժամանակակից ախտաբանների կողմից՝ դիագնոզներ սահմանելիս և այլ կլինիկական տեղեկություններ տրամադրել վիրահատությունների ընթացքում։

## Ժամանակակից փորձարարական ախտաբանություն
Ինչպես նոր հետազոտական տեխնիկաները՝ էլեկտրոնային մանրադիտակը, իմունոհիտոքիմիան, մոլեկուլային կենսաբանությունը ընդլայնել են կենսաբժշկական գիտնականների համար հիվանդությունները ուսումնասիրելու հնարավորությունները, ինչպես նաև հետազոտական ախտաբանության սահմաններն ու սահմանազատումները դարձել են ավելի քիչ անորոշ։ Ավելի լայն իմաստով՝ գրեթե բոլոր այն հետազոտությունները, որոնք կապում են հիվանդության դրսևորումները բջիջների, հյուսվածքների կամ օրգանների որոշակի գործընթացների հետ, կարելի է դիտարկել որպես փորձարարական ախտաբանություն։ 

## Այլ համապատասխան թեմաներ
*Բժշկության պատմություն
*Ախտաբանական անատոմիա
*Ախտաբանություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ախտաբանական անատոմիա
Կատեգորիա:Ախտաբանական ֆիզիոլոգիա
Կատեգորիա:Ախտաբանություն
Կատեգորիա:Բժշկության բաժիններ
Կատեգորիա:Բժշկության պատմություն
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Կաղապարներ:Գիտություն
Կատեգորիա:Պաթոլոգիական փոփոխություններ