Սիրթի ծոց

**Սիրթի ծոց** () կամ **Սիդրա ծոց** (), ջրային տարածք Միջերկրական ծովում՝ Լիբիայի հյուսիսային ափին, որը անվանակոչվել է Սիդրա նավթային նավահանգստի կամ Սիրթ քաղաքի անունով։ Այն պատմականորեն հայտնի է նաև որպես Մեծ Սիրթ կամ Մեծ Սիրթիս (լատիներեն՝ Սիրթիս Մեծ; հին հունարեն՝ Σύρτις μεγάλη; ի տարբերություն Թունիսի ափին գտնվող Փոքր Սիրթիսի)։

## Աշխարհագրություն
Սիդրա կամ Սիրթ ծոցը դարեր շարունակ Միջերկրական ծովում թունայի ձկնորսության հիմնական կենտրոն է եղել։ Այն իր անունը տվել է Սիրթ քաղաքին, որը գտնվում է նրա արևմտյան ափին։

Ծոցը 439 կիլոմետր (273 մղոն) երկարություն ունի՝ արևելյան կողմից Բորեում հրվանդանից (այժմ՝ Ռաս Տեյոնաս) մինչև արևմուտքում՝ Կեֆալե հրվանդանը (Ռաս Կասր Համիդ): Ծոցի ամենամեծ ձգվող տարածքը դեպի ցամաք 177 կիլոմետր (110 մղոն) է դեպի ներս և զբաղեցնում է 57,000 քառակուսի կիլոմետր տարածք:

## Պատմություն
### Հին պատմություն
Հին գրականության մեջ Սիրթները (Մեծը՝ արևելքում, և Փոքրը կամ մինորեսը՝ արևմտյան մասում) հայտնի ավազե ափեր էին, որոնցից նավաստիները միշտ ջանում էին խուսափել: Տեղական կլիման բնութագրվում է հաճախակի հանդարտություններով և համեմատաբար ուժեղ հյուսիսային քամիներով: Արևելքում՝ Կիրենեի և արևմուտքում՝ Կարթագենի միջև ափագիծը քիչ նավահանգիստներ ուներ:

Հին գրողները հաճախակի են հիշատակում ավազե ափերը և դրանց շրջակայքը որպես վտանգավոր նավագնացության համար: Մեծ Սիրտեսը անսովոր մակընթացային է և ունի ուժեղ (3 հանգույց) ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ հոսանք՝ մակընթացության բարձրացման ժամանակ, որը հետո փոխվում է, երբ մակընթացությունը նվազում է։ Այս առանձնահատկությունը կարող է բացատրել Պոյտինգերի աղյուսակի տարածքում տարօրինակ խցանահանաձև ձևը։ Ցամաքային կողմը անորոշ հարթավայր էր, որը հակադրվում էր արևմուտքում գտնվող Տրիպոլիտանիայի մնացած մասի բերրիությանը։

Հին գրողները հիշատակում են այս տարածքում ավազե փոթորիկների և օձերի մասին։ Ստրաբոնը նկարագրում է հռոմեացի զորավար Կատոն Կրտսերի արշավը մ.թ.ա. 47 թվականին, որը տևել է երեսուն օր՝ «խորը և այրող ավազի միջով»։ Ստրաբոնը նաև մանրամասն նկարագրում է նավագնացության համար վտանգները. «Մեծ և Փոքր Սիրտեսների դժվարությունն այն է, որ շատ վայրերում ջուրը մակերեսային է, և մակընթացությունների բարձրացման և անկման ժամանակ նավերը երբեմն ընկնում են ծանծաղուտը և կանգ են առնում այնտեղ, և հազվադեպ է պատահում, որ դրանք փրկվեն» (17.3.20): Պոմպոնիուս Մելան տալիս է շատ մելոդրամատիկ նկարագրություն. «Սիրտեսը [Մինորեսը] ... նավահանգիստներ չունի և մտահոգիչ է հաճախակի ծանծաղուտների պատճառով և նույնիսկ ավելի վտանգավոր է ծովի հակադարձ շարժումների պատճառով, երբ այն հոսում է դեպի ներս և դուրս ... ապա [կա] երկրորդ Սիրտես, որը նույն անունով և բնույթով է առաջինին, բայց մոտ երկու անգամ ավելի մեծ է չափսերով» (1.35-37):

Այնուամենայնիվ, այս աղբյուրները չպետք է ընդունվեն անվերապահորեն. Մելան շարունակում է ասել, որ Մեծ Սիրտեսում նույնպես նավահանգիստներ չեն եղել, բայց նրա հավաստիությունը այս կետի վերաբերյալ, և, հետևաբար, ենթադրաբար նաև այլ կետերի վերաբերյալ, խիստ կասկածելի է. Պսևդո-Սկիլաքսը, գրելով մ.թ.ա. 4-րդ դարի սկզբին, գրանցում է ավելի մեծ ծոցում նավահանգստի մասին (109), իսկ Ստրաբոնը «շատ մեծ առևտրի կենտրոն» է տեղադրում ավելի փոքրում Մելայի ժամանակներից առաջ (17.3.17): Ավելին, հին տեքստային ապացույցները միանշանակ չեն Սիրտեսի դատապարտման հարցում: Պլուտարքոսը Կատոնի արշավի մասին շատ ավելի քիչ մելոդրամատիկ պատմություն է տալիս, քան Ստրաբոնինը, ասելով (ճիշտ է, անհավանականորեն), որ այն տևել է ընդամենը յոթ օր, և որ տեղացիները զբաղված են եղել իր զորքերը օձերից պաշտպանելով (Կատոն Մինոր 56; տե՛ս նաև Թուկիդիդեսի 7.50.2-ում հիշատակված 5-րդ դարի վերջի ափամերձ անհանգիստ ճանապարհորդությունը Եվեսպերիդեսից մինչև Նեապոլիս): Եվ մինչ Ստրաբոնը նշում էր ավազե ափերի վտանգները, նա շարունակում է. «Այս պատճառով նավաստիները ափամերձ ափով ճանապարհորդում են որոշակի հեռավորության վրա՝ զգույշ լինելով, որ քամիները չզարմանան և չքշեն այդ ծոցերը»: Ինչպես Կատոնի մոտ, նրանք չեն խուսափում այդ տարածքից, այլ պարզապես նախազգուշական միջոցներ են ձեռնարկում դրա հարաբերական վտանգների դեմ: Նմանապես, Պլինիոսի Բնական պատմության 5.26-ում նշված նախազգուշացումը, որ ծոցը «ահռելի է երկու Սիրտների մակերեսային և մակընթացային ջրերի պատճառով», պետք է դիտարկել այդ աշխատության մեջ նրա ավելի լայն պնդման համատեքստում, որ Միջերկրական ծովի բոլոր ափագծերը հյուրընկալ էին (NH 2.118):

Սակայն նրանց անբարոյական համբավը կարելի է գտնել հռոմեական պոեզիայում, օրինակ՝ «Կատուլլոս» (Կարմեն LXIV, 156) և «Վիրգիլիոս» (Էնեիդաս IV, 41) ստեղծագործություններում։

Այս բաժնի տեղեկատվությունը հիմնականում վերցված է Ժոզեֆինա Քրոլի Քուինի «Սիրտեսը Արևելքի և Արևմուտքի միջև» գրքից։

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
մինի|Բրիտանական հածանավերը՝ «Կլեոպատրա» (ծուխ հանելով) և «Եվրիալուս» (առաջին պլանում), մարտնչում են Սիրտի երկրորդ ճակատամարտի ժամանակ 1942 թվականին։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Սիդրա ծոցում տեղի են ունեցել երկու ծովային ճակատամարտեր՝

* Սիրթի առաջին ճակատամարտը՝ Ռեջիա Մարինայի և Թագավորական նավատորմի միջև 1941 թվականի դեկտեմբերին։
* Սիրթի երկրորդ ճակատամարտը՝ Ռեջիա Մարինայի և Թագավորական նավատորմի միջև 1942 թվականի մարտին։

### Սառը պատերազմ
1969 թվականին Մուամար Մուամմար ալ-Կադդաֆիին իշխանության բերած պետական ​​հեղաշրջումից հետո տեղի ունեցան մի շարք միջազգային միջադեպեր՝ կապված Սիդրա ծոցի ջրերի նկատմամբ Մուամմար ալ-Կադդաֆիի ռեժիմի տարածքային պահանջների հետ։ Այդ ժամանակներում ԱՄՆ զինված ուժերը ծոցը սովորաբար անվանում էին «Սիդրա ծոց»՝ Սիդրա նավահանգստի անունով, որը գտնվում էր նրա ափերին և ավելի ու ավելի կարևորվում էր նավթային նավահանգստի անունը։

1973 թվականին Մուամմար ալ-Կադդաֆին պնդում էր, որ Սիդրա ծոցի մեծ մասը գտնվում է Լիբիայի ներքին ջրերի մեջ՝ 32 աստիճան լայնության վրա ուղիղ գիծ գծելով, 30 րոպե հյուսիս՝ Բենգազիի մոտ գտնվող կետի և Միսրատայի ծոցի արևմտյան հրվանդանի միջև՝ բացառիկ 62 ծովային մղոն (115 կմ) ձկնորսական գոտիով։ Մուամմար ալ-Կադդաֆին այն հայտարարեց «Մահվան գիծ», որի հատումը կհանգեցներ ռազմական պատասխանի։ ԱՄՆ-ն պնդում էր իր իրավունքը՝ միջազգային ջրերում ռազմածովային գործողություններ իրականացնելու համար՝ օգտագործելով երկրի ափից 12 ծովային մղոն (22 կմ) տարածքային սահմանի ժամանակակից միջազգային ստանդարտը, ինչպես սահմանված է 1982 թվականի ՄԱԿ-ի Ծովային իրավունքի մասին կոնվենցիայով։ Մուամմար ալ-Կադդաֆին պնդում էր, որ այն տարածքային ծով է, այլ ոչ թե պարզապես ափամերձ տարածք։ Ի պատասխան՝ Միացյալ Նահանգները թույլատրեց Սիդրա ծոցում ռազմածովային զորավարժություններ անցկացնել՝ նավարկության ազատության գործողություններ իրականացնելու համար։

1973 թվականի մարտի 21-ին լիբիական կործանիչները խլեցին և կրակ բացեցին ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի C-130 ինքնաթիռի վրա, որը Լիբիայի ափերի մոտ ազդանշանային հետախուզություն էր իրականացնում։ Հանդիպման ընթացքում երկու լիբիական Mirage կործանիչներ ազդանշան տվեցին C-130-ին հետևել իրենց դեպի Լիբիա և վայրէջք կատարել, ինչը ստիպեց ամերիկյան ինքնաթիռին խուսափողական գործողություններ ձեռնարկել: C-130-ը փախչելիս թնդանոթային կրակ ստացավ լիբիական կործանիչներից, բայց կարողացավ փախչել՝ օգտագործելով ամպամածությունը: ԱՄՆ պաշտոնյաների տվյալներով՝ ամերիկյան ինքնաթիռը երբեք Լիբիայի ափին 120 կիլոմետրից ավելի մոտ չի եղել։

1980 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Միջերկրական ծովի վրայով թռիչք կատարելիս ԱՄՆ Boeing RC-135V/W հետախուզական ինքնաթիռի վրա կրակ բացվեց լիբիական կործանիչի կողմից։ RC-135-ը չի խփվել, և Միացյալ Նահանգները միջադեպից հետո որևէ պատասխան գործողություն չի ձեռնարկել:

1981 թվականի օգոստոսին, ԱՄՆ Վեցերորդ նավատորմի նավարկության ազատության վարժանքների ժամանակ, լիբիական կործանիչներ հավաքվեցին երկրի այլ վայրերից՝ ամերիկյան նավերի մոտ պարեկային թռիչքներ կատարելու համար: Օգոստոսի 19-ին երկու լիբիական Su-22 Fitter կործանիչ-ռմբակոծիչներ խափանվեցին Nimitz ավիակիրից երկու F-14 Tomcat կործանիչների կողմից: Մարտական ​​գործողությունների ժամանակ ամերիկյան ինքնաթիռներից մեկը թիրախավորվեց «օդ-օդ» Atoll հրթիռով: Հրթիռից խուսափելուց հետո Tomcats-ները Sidewinder հրթիռներով խոցեցին երկու լիբիական ինքնաթիռներն էլ: Որոշ տեղեկությունների համաձայն՝ երկու լիբիացի օդաչուներին հաջողվել է կատապուլտվել և փրկվել ծովից: Այլ տեղեկությունների համաձայն՝ լիբիացի օդաչուներից մեկի պարաշյուտը չի բացվել:

1986 թվականի գարնանը ԱՄՆ ռազմածովային ուժերը Վեցերորդ նավատորմից տեղակայեցին երեք ավիակիրների աշխատանքային խմբեր՝ USS America, USS Coral Sea և USS Saratoga՝ 225 ինքնաթիռներով և մոտ 30 ռազմանավերով «Մահվան գծի» երկայնքով և վիճելի Սիդրա ծոցում։ Մեկօրյա զինված հակամարտությունից հետո գործողությունը դադարեցվեց լիբիական կողմի անհայտ թվով մարդկային և նյութական կորուստներից և ամերիկյան կողմի կորուստներից զերծ մնալուց հետո։

Երկու շաբաթ անց՝ 1986 թվականի ապրիլի 5-ին, Արևմտյան Բեռլինի «La Belle» դիսկոտեկում ռումբ պայթեց, որի հետևանքով զոհվեցին երկու ամերիկացի զինծառայողներ, մեկ թուրք կին և վիրավորվեցին ևս 200-ը։ Միացյալ Նահանգները պնդում էին, որ ստացել են հարձակմանը մասնակցած Արևելյան Գերմանիայում գտնվող լիբիական գործակալների հեռագրերի սղագրությունները։ Եվրոպական և արաբ գործընկերների հետ մի քանի օրվա դիվանագիտական ​​​​բանակցություններից հետո, նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանը հրամայեց 48-րդ մարտավարական կործանիչ թևի տասնութ F-111F հարվածային ինքնաթիռներ ուղարկել Անգլիայի Վերին Հեյֆորդ նահանգի Ռազմաօդային ուժերի Լեյքենհիթից՝ 20-րդ մարտավարական կործանիչ թևի չորս EF-111A Raven-ների աջակցությամբ, Լիբիայում թիրախներին հարվածելու համար՝ Սիդրա ծոցում գտնվող USS Saratoga, USS America և USS Coral Sea ավիակիրներից տասնհինգ A-6, A-7, F/A-18 և EA-6B Prowler էլեկտրոնային պատերազմի ինքնաթիռների հետ համատեղ։ Մեծ Բրիտանիայից թռչող ինքնաթիռները ստիպված էին թռչել Ատլանտյան օվկիանոսի վրայով՝ Իսպանիայի ափերով, ապա շրջվել դեպի արևելք՝ Միջերկրական ծով, քանի որ Ֆրանսիայի և Իսպանիայի կառավարությունները հրաժարվեցին թույլատրել իրենց օդային տարածքը օգտագործել հարձակման համար։ Սա անհրաժեշտ դարձրեց օդում վառելիքի լիցքավորման օգտագործումը։ Հարձակումը տևեց մոտ տասը րոպե՝ ապրիլի 15-ի առավոտյան մի քանի թիրախների հարվածելով։ Երկու ամերիկացի օդաչուներ զոհվեցին, երբ նրանց ինքնաթիռը խոցվեց Սիդրա ծոցի վրայով։ Քառասունհինգ լիբիացի զինվորներ և կառավարության պաշտոնյաներ, ինչպես նաև տասնհինգ քաղաքացիական անձինք նույնպես զոհվեցին։

1989 թվականին, Սիդրա ծոցի մեկ այլ միջադեպի ժամանակ, երկու լիբիական ՄիԳ-23 Ֆլոգեր ինքնաթիռներ խոցվեցին, երբ ենթադրվում էր, որ դրանք պատրաստվում էին հարձակվել տարածքում գտնվող ԱՄՆ կործանիչների վրա։ Այս դեպքում, ըստ տեղեկությունների, Ֆլոգերի օդաչուները կորել էին, երբ նրանց վրա կրակ էր բացվել և հաջողությամբ խոցվել մի շարք հրթիռային արձակումներից հետո, չնայած նրանք տեսել էին, թե ինչպես են կատապուլտվել և պարաշյուտով ցատկել ծովը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*

Կատեգորիա:Լիբիայի ծոցեր
Կատեգորիա:Ծոցեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Միջերկրական ծովի ծոցեր