Վարշավայի ճակատամարտ (1944)

**Վարշավայի ճակատամարտ** (հայտնի է նաև որպես **Ռադզիմինի ճակատամարտ**, **տանկային ճակատամարտ Վարշավայի մատույցներում**, **Վոլոմինի ճակատամարտ**, **Օկունևի ճակատամարտ**), տանկային մարտեր Վարշավայից արևելք 1944 թվականի հուլիսի վերջին-օգոստոսի սկզբին: Խորհրդային զորքերի մարտավարական պարտությունը այս ճակատամարտում հանգեցրեց Վարշավայի վրա հարձակման դադարեցմանը և Վարշավայի ապստամբության պարտությանը:

## Ճակատամարտ
thumb|right|200px| ՍՍ «Մահվան գլուխ» դիվիզիայի սպաները 20-րդ տանկային բրիգադի ոչնչացված ''T-34'' տանկի առջև
thumb|right|200px| Օգոստոսի 1-4-ը Ռադզիմինի մոտ տեղի ունեցած բախման սխեման։ XXX — կորպուս, XX — դիվիզիա։ 3-րդ տանկային կորպուսի ճեղքումը Վարշավան շրջանցելով և հաղորդակցությն ուղիները գրավելը Վոլոմինի և Ռադիմինի մոտակայքում հստակ տեսանելի է։
Լյուբլին-Բրեստի ռազմագործողությունը կասկածի տակ դրեց Մոդելի՝ Վիստուլայի երկայնքով ճակատը պահելու ծրագրերի իրականությունը։ Ֆելդմարշալը կարող էր հակազդել սպառնալիքին պահեստազորի օգնությամբ։ Հուլիսի 24-ին վերակազմավորվեց 9-րդ բանակը, և Վիստուլա ժամանած ուժերը ենթարկվեցին դրան: Սկզբում բանակի կազմը չափազանց սակավամարդ էր։ Հուլիսի վերջին 2-րդ տանկային բանակը սկսեց փորձարկել իր ուժերը։ Ռադիևսկու բանակի վերջնական նպատակն էր գրավել Վարշավայից հյուսիս՝ Սերոցկի շրջանում, Նարևի (Վիստուլայի վտակ) վրայով անցնող կամուրջ-հենակետը։ Ճանապարհին բանակը պետք է գրավեր Պրահան՝ Վիսլա գետի արևելյան ափին գտնվող Վարշավայի արվարձանը։

Մինչև Վարշավայի ծայրամաս հասնելը, Կարմիր բանակը, հունիսի 23-ից ի վեր մոտ 500 կիլոմետր անցնելուց հետո, ընդլայնել էր իր գծերն ու կապի միջոցները։ Զինամթերքով, համազգեստով, սննդով, վառելիքով շարասյուները հետ մնացին։ Բացի այդ, ռազմաճակատի զորքերը ժամանակավորապես զրկվեցին օդային պաշտպանությունից, քանի որ նրանց հատկացված 16-րդ օդային բանակը դեռ չէր հասցրել տեղափոխվել ռազմաճակատին ամենամոտ գտնվող օդանավակայաններ։ Գերմանացիները, իրենց հերթին, Վարշավա քաշելով 5 տանկային դիվիզիա (ներառյալ ՍՍ դիվիզիաները), հակագրոհ սկսեցին և հուլիսի 31-ին ստիպեցին խորհրդային հրամանատարությանը անցնել պաշտպանության: Օգոստոսի 1-ին գերմանական նոր ստորաբաժանումները հակագրոհեցին 2-րդ տանկային բանակի վրա, որը առաջ էր շարժվել և մոտենում էր Վարշավա Պրահային, և ստիպեցին նրան նահանջել՝ կրելով մեծ կորուստներ:

Հուլիսի 26-ի երեկոյան բանակի մոտոցիկլետային առաջապահ գունդը բախվեց գերմանական 73-րդ հետևակային դիվիզիայի հետ Գարվոլին քաղաքում, որը Վիսլա գետի արևելյան ափին, Մագնուշևից հյուսիս-արևելք գտնվող քաղաքում էր։ Սա դարձավ բարդ մանևրային մարտի նախերգանքը։ 2-րդ տանկային բանակի 3-րդ և 8-րդ գվարդիական տանկային կորպուսները թիրախավորել էին Պրահան։ 16-րդ տանկային կորպուսը մնաց Դեբլինի մոտ (Մագնուսևսկու և Պուլավիի կամուրջների միջև)՝ սպասելով հետևակայինների փոխարինմանը:

73-րդ հետևակային դիվիզիային աջակցում էին «օդադեսանտային տանկային» դիվիզիայի «Հերման Գյորինգ» առանձին ստորաբաժանումները (հետախուզական գումարտակ և դիվիզիայի հրետանու մի մասը) և այլ ցրված հետևակային ստորաբաժանումներ։ Այս բոլոր զորքերը միավորվեցին 73-րդ հետևակային դիվիզիայի հրամանատար Ֆրից Ֆրանեկի ղեկավարությամբ՝ «Ֆրանեկ» խմբավորման մեջ։ Հուլիսի 27-ին 3-րդ տանկային կորպուսը ոչնչացրեց 8-րդ գվարդիայի «Հերման Գյորինգ» հետախուզական գումարտակը։ Շրջափակման սպառնալիքի տակ Ֆրանեկ խումբը նահանջեց դեպի հյուսիս։ Այս պահին տանկային ստորաբաժանումները սկսեցին ժամանել՝ օգնելու ջախջախված հետևակային դիվիզիային՝ Հերման Գյորինգի դիվիզիայի հիմնական ուժերը, 4-րդ և 19-րդ տանկային ստորաբաժանումներ, ՍՍ դիվիզիաներ «Վիկինգ» և «*Totenkopf*» (երկու կորպուսով. Դիտրիխ ֆոն Սաուկենի 39-րդ տանկային կորպուսը և Գիլի 4-րդ ՍՍ տանկային կորպուսը): Ընդհանուր առմամբ, այս խումբը բաղկացած էր 51 հազար մարդուց՝ 600 տանկով և ինքնագնաց հրանոթներով: Կարմիր բանակի 2-րդ տանկային բանակն ուներ ընդամենը 32 հազար զինվոր և 425 տանկ ու ինքնագնաց հրանոթ (խորհրդային տանկային կորպուսը չափերով մոտավորապես համարժեք էր գերմանական դիվիզիայի): Բացի այդ, 2-րդ տանկային բանակի արագ առաջխաղացումը հանգեցրեց թիկունքի հետ մնալուն. վառելիք և զինամթերք մատակարարվում էին ընդհատումներով։

Սակայն, մինչև գերմանական տանկային կազմավորման հիմնական ուժերի ժամանումը, Վերմախտի հետևակային ջոկատը ստիպված էր դիմանալ 2-րդ տանկային բանակի ծանր հարվածին։ Հուլիսի 28-ին և 29-ին ծանր մարտերը շարունակվեցին։ Ռադիևսկու կորպուսը (ներառյալ մոտեցող 16-րդ տանկային կորպուսը) փորձեց ընդհատել Վարշավա-Զիդլցե մայրուղին, բայց չկարողացավ ճեղքել «Հերման Գյորինգի» պաշտպանությունը։ Ֆրանկեի խմբավորման հետևակի վրա հարձակումները շատ ավելի հաջող էին. Օտվոկի տարածքում հայտնաբերվեց նրա պաշտպանության թույլ կետը, խմբավորումը սկսեց շրջափակվել արևմուտքից, ինչի արդյունքում 73-րդ դիվիզիան սկսեց անկազմակերպ նահանջել: Գեներալ Ֆրանեկը գերի է վերցվել ոչ ուշ, քան հուլիսի 30-ին (Ռադիևսկու զեկույցը նրա գերի վերցման մասին թվագրվում է հուլիսի 30-ով): «Ֆրանեկ» խումբը բաժանվեց առանձին ստորաբաժանումների, կրեց ծանր կորուստներ և արագորեն նահանջեց դեպի հյուսիս։

Հուլիսի 25-ին Դեմբլինի մոտ գտնվող երկաթուղային կամրջով անցնելու անհաջող փորձից հետո 2-րդ տանկային բանակը հարձակում սկսեց Վիսլա գետի աջ ափով՝ ընդհանուր հյուսիսային ուղղությամբ: Այն գործում էր աջ թևում 6-րդ հեծելազորային դիվիզիայի թույլ պաշտպանությամբ, իսկ 3-րդ տանկային կորպուսը, որը ճեղքել էր ռազմաճակատ, մնացել էր առանց հետևակի կամ հեծելազորային որևէ պաշտպանողական ուժի: 3-րդ տանկային կորպուսը թիրախավորված էր դեպի հյուսիս-արևմուտք՝ Վոլոմինի միջոցով Պրահան շրջապատելու նպատակով: Դա ռիսկային մանևր էր, և հաջորդ օրերին այն գրեթե հանգեցրեց աղետի։ Կորպուսը ճեղքեց գերմանական ուժերի միջև նեղ բացը՝ թևերի վրա թշնամու մարտական ​​խմբերի կուտակման պայմաններում։ 3-րդ տանկային կորպուսը հանկարծակի ենթարկվեց թևային հարձակման Ռադիմինի մոտակայքում։ Օգոստոսի 1-ին Ռադիևսկին հրամայեց բանակին անցնել պաշտպանության, բայց չհեռացրեց 3-րդ տանկային կորպուսը առաջխաղացումից: Օգոստոսի 1-ին Վերմախտի ստորաբաժանումները կտրեցին 3-րդ տանկային կորպուսի կապը, հետ գրավելով Ռադիմինը և Վոլոմինը։ 3-րդ տանկային կորպուսի փախուստի ուղիները խափանվել էին երկու տեղում: Որոշ տեղեկությունների համաձայն՝ Վոլոմինի և Ռադզիմինի համար մղված մարտերում «Դրախտի թռչուն» ստորաբաժանման Կրայովի բանակի տեղական ստորաբաժանումները գործել են 3-րդ տանկային կորպուսի հետ համագործակցությամբ և նույնպես կորուստներ են կրել (Վոլոմինի մարտում զոհվել է ԿԲ-ի 13 զինվոր):

Սակայն, շրջափակված կորպուսի փլուզումը տեղի չունեցավ։ Օգոստոսի 2-ին, 8-րդ գվարդիական տանկային կորպուսը, դրսից գրոհով, նեղ միջանցքով ճեղքեց շրջափակված ուժերի ուղղությամբ: Շրջափակման մեջ գտնվողների համար դեռ շատ վաղ էր ուրախանալ իրենց փրկությամբ։ Ռադզիմինը և Վոլոմինը լքվեցին, իսկ 8-րդ գվարդիան՝ նույնպես։ Տանկային և 3-րդ տանկային կորպուսը ստիպված էր պաշտպանվել մի քանի կողմերից հարձակվող թշնամու տանկային դիվիզիաներից։ Օգոստոսի 4-ի գիշերը 8-րդ գվարդիան հեռացավ։ 3-րդ տանկային կորպուսում երկու բրիգադի հրամանատարներ մահացան կաթսայի մեջ: Օգոստոսի 4-ին խորհրդային հետևակը, որը ներկայացված էր 125-րդ հրաձգային կորպուսով և հեծելազորով (2-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուս), ժամանեց մարտի վայր։ Երկու նոր ստորաբաժանումը բավարար էր օգոստոսի 4-ին թշնամուն ամբողջությամբ կանգնեցնելու համար։ 47-րդ և 2-րդ տանկային բանակների ուժերը որոնումներ իրականացրին առաջնագծի հետևում գտնվող շրջապատված 3-րդ տանկային կորպուսի մնացած զինվորներին։ Այս միջոցառումների արդյունքը մի քանի հարյուր շրջափակված մարդկանց փրկությունն էր։ Նույն օրը 19-րդ տանկային դիվիզիան և Հերման Գյորինգը, Օկունևի վրա անհաջող հարձակումներից հետո, դուրս բերվեցին Վարշավայից և սկսեցին տեղափոխվել Մագնուսևի կամրջի պլացդարմ՝ այն ոչնչացնելու նպատակով։ Գերմանացիների անարդյունք հարձակումները Օկունևի վրա շարունակվեցին (4-րդ տանկային դիվիզիայի ուժերով) օգոստոսի 5-ին, որից հետո հարձակվող ուժերը սպառվեցին։

8-րդ գվարդիական տանկային կորպուսը կրեց ծանր կորուստներ, իսկ 16-րդ տանկային կորպուսը՝ զգալի։ Օգոստոսի 5-6-ին 2-րդ տանկային բանակը, որն այդ ժամանակ կորցրել էր 284 տանկ(գերմանական տվյալներով՝ 337), դուրս բերվեց մարտական ​​գործողություններից և ուղարկվեց համալրման և վերակազմավորման։ Օգոստոսի 2-ին 69-րդ և 8-րդ գվարդիական բանակները ստիպված եղան դադարեցնել հարձակումը և անցնել պաշտպանության՝ ենթարկվելով գերմանական հակագրոհի Գարվոլինի շրջանից։ Մարտը շարունակվեց մինչև օգոստոսի 10-ը: Արդյունքում, գերմանական հակագրոհը կասեցվեց, Մագնուշևի և Պուլավիի շրջաններում կամուրջային ամրությունները մնացին Կարմիր բանակի ձեռքում, սակայն այս տարածքում 1-ին Բելառուսական ճակատը մնաց առանց շարժական ստորաբաժանումների և զրկվեց մանևրային հարձակման հնարավորությունից: Գերմանացիները այս տարածքներում սկսեցին մի շարք կատաղի հակագրոհներ՝ խորհրդային զորքերը վտարելու նպատակով և չնայած վերջիններս կարողացան իրենց ձեռքում պահել գրավված կամուրջների պլացդարմները, նրանք բավարար ուժեր չունեին դրանք ընդարձակելու համար։

Գերմանական (և, ավելի լայն իմաստով, արևմտյան) պատմագրությունը Ռադիմինի ճակատամարտը գնահատում է որպես Վերմախտի մեծ հաջողություն՝ 1944 թվականի չափանիշներով։ Պնդվում է, որ 3-րդ տանկային կորպուսը ոչնչացվել է կամ առնվազն ջախջախվել է: Սակայն, 2-րդ տանկային բանակի իրական կորուստների մասին տեղեկատվությունը կասկածի տակ է դնում վերջին հայտարարության իսկությունը։ Հուլիսի 20-ից օգոստոսի 8-ը բանակը կորցրեց 1433 մարդ՝ սպանված, անհետ կորած և գերի վերցված։ Այս թվից 799 մարդ մասնակցել է Վոլոմինի մոտ հակագրոհին: Քանի որ կորպուսի իրական թվային կազմը 8-10 հազար զինվոր էր, նման կորուստները թույլ չեն տալիս խոսել 3-րդ տանկային կորպուսի մահվան կամ պարտության մասին կաթսայում, նույնիսկ եթե այն միայնակ կրած լիներ այդ ամենը։ Պետք է խոստովանել, որ Նարև գետից այն կողմ կամրջի պլացդարմը գրավելու հրահանգը չի կատարվել։ Սակայն, հրահանգը տրվել է այն ժամանակ, երբ Վարշավայի տարածքում գերմանական մեծ խմբի ներկայության մասին տեղեկություններ չկան։ Վարշավայի տարածքում տանկային դիվիզիաների մեծ զանգվածի առկայությունն ինքնին անհնար էր դարձնում համեմատաբար փոքրաթիվ 2-րդ տանկային բանակի համար Պրահա ճեղքումը, և առավել ևս՝ գետի մյուս կողմը։ Մյուս կողմից, գերմանական ուժեղ խմբի հակագրոհը, չնայած նրանց թվային գերազանցությանը, բերեց համեստ արդյունքներ։ Գերմանական կողմի կորուստները ճշգրիտ չեն կարող որոշվել, քանի որ Վերմախտի 9-րդ բանակը չի տրամադրել հուլիսի 21-31-ը տասնօրյա ժամանակահատվածում կրած կորուստների մասին զեկույցներ: Հաջորդ տասը օրերի ընթացքում բանակը հայտնեց 2155 զոհված և անհետ կորածների կորստի մասին:

Ռադզիմինի մոտ հակագրոհից հետո 3-րդ տանկային կորպուսը, ինչպես նաև 16-րդ և 8-րդ գվարդիաները դուրս բերվեցին Մինսկ-Մազովեցկի՝ հանգստանալու և համալրվելու համար։ Տանկային կորպուսը տեղափոխվեց Մագնուշևի կամրջի պլացդարմ։ Նրանց մրցակիցներն այնտեղ նույն դիվիզիաներն էին՝ «Հերման Գյորինգը» և 19-րդ տանկայինը։

## Կապ պարտության և Վարշավայի ապստամբությանը օգնություն չտրամադրելու միջև
Մինչ օրս Վարշավայի մոտ խորհրդային հարձակողական գործողությունների դադարեցման պատճառների վերաբերյալ կա երկու տեսակետ։ Ըստ լեհական կառավարության տեսակետի՝ դրա հիմնական պատճառը Ստալինի ցանկությունն էր, որ Վարշավայում գտնվող Կրայովի բանակի ուժերը պարտվեն գերմանացիներին, ինչը միանշանակ կլուծեր Լեհաստանում իշխանության հարցը խորհրդամետ Լյուբլինի կոմիտեի օգտին։

Կարմիր բանակի գլխավոր շտաբի գործառնական վարչության պետ, գեներալ-լեյտենանտ Շտեմենկոյի կողմից պատրաստված զեկույցների համաձայն՝ 1-ին Բելառուսի ռազմաճակատի 28-րդ բանակը 1944 թվականի օգոստոսի ընթացքում հարձակողական մարտեր է մղել՝ օգոստոսի 15-ին հասնելով Յադուվ, Ձերզանուվ և Վույովկա (Վարշավայից 52-60 կմ հյուսիս-արևելք) և բախվելով թշնամու խիստ ամրացված դիրքերին, որոնք ճեղքելու մի քանի անհաջող փորձերից հետո կանգնեցրել և հետ մղել է թշնամու հակագրոհները՝ ամրապնդելով իր հասած գծերը:

Ռևիզիոնիստ պատմաբան Բորիս Սոկոլովի կարծիքով, ապստամբության ճակատագիրը վերջնականապես որոշեց Ստալինը օգոստոսի 9-ին, երբ Միկոլայչիկը մերժեց Լյուբլինի կոմիտեի հետ համատեղ կառավարություն ստեղծելու նրա առաջարկը: Որպես կանոն, խորհրդային հարձակման «միտումնավոր դադարեցման» դիրքորոշման կողմնակիցները չեն հիմնվում փաստաթղթային ապացույցների վրա։ Բորիս Սոկոլովը, առանց որևէ մեկի անունը կոնկրետ նշելու, նույնիսկ անդրադառնում է նացիստների կողմից ապստամբության ժամանակ տարածվող կեղծ փաստաթղթերին:

Երկրորդ տեսակետի համաձայն, որը պաշտոնական էր ԽՍՀՄ-ում, բայց կիսում էին նաև արևմտյան պատմաբանները, խորհրդային զորքերի առաջխաղացումը դանդաղեց զուտ ռազմական պատճառներով։ Արագ առաջխաղացման հետևանքով ձգված հաղորդակցությունները թույլ չէին տալիս ապահովել 1-ին Բելառուսական ռազմաճակատի բանակների մատակարարումը և բերել անհրաժեշտ ուժեղացումները: Իր հերթին, Վերմախտի հաղորդակցությունների կրճատումը թույլ տվեց գերմանացիներին արևմուտքից և հյուսիս-արևելքից տեղափոխել մարտունակ տանկային և հրաձգային ստորաբաժանումներ, ինչը լուրջ պարտություն պատճառեց խորհրդային զորքերին Ռադիմին-Վոլոմին-Օկունևի շրջանում՝ շրջապատելով և գործնականում ոչնչացնելով Վեդենեևի 3-րդ տանկային կորպուսը: Կարմիր բանակը ենթարկվում էր անընդհատ հակագրոհների և, ծանր կորուստներով, կարողացավ հասնել Վարշավա միայն սեպտեմբերի կեսերին։ Այս ժամանակ ապստամբության օջախները տեղայնացված էին, իսկ Վիստուլայի վրայով անցնող կամուրջները պայթեցվել էին։

1-ին Բելառուսական ռազմաճակատի հրամանատար Ռոկոսովսկին մատնանշում է ապստամբության լիակատար անսպասելիությունը և դրա ղեկավարության ու Կարմիր բանակի հրամանատարության գործողությունների միջև համակարգվածության բացակայությունը՝ նշելով, որ Վարշավայի գրավումն ու պահպանումը հնարավոր էր միայն ապստամբության սկզբում՝ Կարմիր բանակի զորքերի քաղաքին անմիջական մոտենալով:

Կուրտ Տիպելսկիրխը նշում է, որ ապստամբության սկսվելու պահին «ռուսական հարձակման ուժն արդեն սպառվել էր, և ռուսները հրաժարվեցին Լեհաստանի մայրաքաղաքը շարժման մեջ գրավելու իրենց մտադրությունից»։ Սակայն նա կարծում է, որ եթե ապստամբության սկսվելուց անմիջապես հետո ռուսները «շարունակեին հարձակվել կամրջի վրա, քաղաքում գերմանական զորքերի իրավիճակը կդառնար անհույս»։ Միայն խորհրդային հարձակումների դադարեցումը թույլ տվեց գերմանացիներին կենտրոնացնել ապստամբությունը ճնշելու համար անհրաժեշտ ուժերը։ Օգոստոսին, նշում է Տիպելսկիրխը, Կարմիր բանակը իր գործունեությունը տեղափոխեց Վարշավայի հարավ՝ Պուլավիի և Վարկայի կամուրջների բազրատակ, որոնց ընդլայնման համար այն երկարատև, բայց բավականին անհաջող մարտեր մղեց դրա համար։ Նա այս փոքր հաջողությունները բացատրում է ինչպես գերմանական զորքերի համառությամբ, այնպես էլ «այն փաստով, որ ռուսները իրենց հիմնական ջանքերը կենտրոնացրել են ռազմաճակատի այլ հատվածների վրա»:

Նորման Դեյվիսը կարծում է, որ Վարշավայի դեմ հանդես եկող խորհրդային խումբը թուլացել էր այն պատճառով, որ պահեստազորը տեղափոխվել էր Ռումինիա-Բալկանյան ճակատ: Սակայն, ըստ Դեյվիդ Գլանցի, 2-րդ Ուկրաինական ճակատը 1-ին Բելառուսական ճակատից Պլիևի մեխանիզացված կորպուսի տեսքով լրացուցիչ ուժեր է ստացել միայն Դեբրեցենի գործողության սկզբում՝ հոկտեմբերի 6-ին, այսինքն՝ ապստամբության պարտությունից 4 օր անց։ Ռումինիայում և Բալկաններում ներգրավված մնացած ճակատները ոչինչ չստացան և, ընդհակառակը, ստիպված եղան իրենց ստորաբաժանումները տեղափոխել 2-րդ Ուկրաինական ճակատ։ Զորքերը համալրվեցին Ուկրաինայի և Մոլդովայի ազատագրված տարածքներից զորակոչվածներով:

Լիդել Հարթը կարծում է, որ Վարշավայի (ինչպես նաև Ինստերբուրգի) մոտ տեղի ունեցած մարտերում խորհրդային զորքերը «Բագրատիոն» գործողության ժամանակ առաջին անգամ «լուրջ անհաջողություն» կրեցին։ Նա կարծում է, որ իրադարձությունների այսպիսի ընթացքի պատճառներն են՝ 
*ա) ռազմավարական գերլարվածության «բնական» օրենքը՝ գերմանական հաղորդակցությունները կրճատվեցին, մինչդեռ ռուսականները, ընդհակառակը, չափազանց ձգված էին։ 
*բ) Խորհրդային հարձակողական գործողությունները դրսևորվեցին «ուղղակի գործողությունների» տեսքով. թշնամին, որը նախկինում երբեք հաստատ չգիտեր, թե որտեղ է իրականացվելու հիմնական հարձակումը (որը կարող էր շարժվել մեկ կետից մյուսը հենց գործողության ընթացքում), Վարշավայի և Ինստերբուրգի դեպքերում կարող էր բացարձակ վստահությամբ ասել, թե որն է լինելու հարձակման թիրախը.
Այսօր պարզվել է, որ Պրահայի ուղղությամբ ճեղքված 2-րդ տանկային բանակի պաշտպանությանն անցնելու հրամանը տվել է բանակի հրամանատարը օգոստոսի 1-ին, Մոսկվայի ժամանակով ժամը 4:10-ին, այսինքն՝ ապստամբության սկսվելուց մոտավորապես 12 ժամ առաջ, Լոնդոնում ապստամբության մասին հայտնի դառնալուց մեկուկես օր առաջ, իսկ Լոնդոնի միջոցով՝ Մոսկվայում:

Յան Նովակ-Ջեզիորանսկին հաղորդում է, որ ապստամբության սկսվելուց հետո խորհրդային տանկային բանակները դադարեցին վառելիք ստանալ: Սակայն, արդեն հուլիսի 31-ին՝ ապստամբությունից մեկ օր առաջ, Ռոկոսովսկին հայտնեց, որ իր զորքերն արդեն դժվարություններ են ունենում վառելիքի պակասի պատճառով, որը պայմանավորված էր «զորքերի մատակարարման բազաներից անընդհատ բաժանմամբ՝ երկաթուղիների վերականգնման ուշացման պատճառով»:

Օգոստոսի 8-ին Ժուկովը և Ռոկոսովսկին Ստալինին առաջարկեց գործողությունների հետևյալ պլանը՝ մի քանի օրվա անհրաժեշտ հանգստի դադարից հետո, օգոստոսի 10-20-ը թիկունքը դուրս բերել և վերախմբավորվել՝ իրականացնելով մի շարք նախապատրաստական ​​գործողություններ (այսինքն՝ աջ թևը՝ ելք դեպի Նարև գետ՝ Պուլտուսկի տարածքում կամրջի պլացդարմի գրավմամբ, ձախ թևը՝ Վիսլայի վրա Սանդոմիերժի կամրջի պլացդարմի ընդլայնում), և 5-օրյա նոր դադարից հետո՝ օգոստոսի 25-ից սկսել Վարշավայի ազատագրման լայնածավալ գործողությունը:

Բորիս Սոկոլովը և Ե. Դուրաչինսկին կարծում են, որ այս զեկույցը որևէ հետևանք չի ունեցել. դրան չի հաջորդել որևէ համապատասխան հրաման, և Վարշավայի գործողությունը գործնականում երբեք չի իրականացվել:
Սոկոլովը պնդում է, որ օգոստոսի կեսերին Վարշավայի մոտ Կարմիր բանակի վրա հակագրոհ սկսած բոլոր հինգ գերմանական տանկային դիվիզիաները հեռացվել են Վարշավայի ռազմաճակատից և ուղարկվել հյուսիս՝ միջանցք կտրելու և «Հյուսիս» և «Կենտրոն» բանակային խմբերի միջև ցամաքային կապը վերականգնելու համար։ Սոկոլովը կարծում է, որ այս գործողությունը կկորցներ իր իմաստը Վարշավայի վրա խորհրդային հարձակման դեպքում, քանի որ թուլացած գերմանական ուժերը չէին կարողանա զսպել այն, և առավել ևս՝ պահել հյուսիսում գտնվող ճակատը՝ Լատվիայից մինչև Օդեր։ Սակայն Վիսլայի վրա գտնվող 1-ին Բելառուսական ռազմաճակատի զորքերը չշարժվեցին իրենց տեղերից, մինչ գերմանական 3-րդ տանկային բանակը Տուկումսում ճեղքում էր Բալթիկ ծովը, որը գերմանացիները գրավեցին օգոստոսի 20-ին:

Սակայն, Բ. Սոկոլովի կարծիքին հակառակ, Կուրլյանդ տեղափոխվեց միայն 39-րդ տանկային կորպուսը։ 4-րդ ՍՍ տանկային կորպուսը, որը ներառում էր «Մահվան գլուխ» և «Վիկինգ» դիվիզիաները, մնաց Վարշավայի մոտակայքում:

Կուրտ Տիպելսկիրխի խոսքերով՝ օգոստոսի կեսերին 1-ին Բելառուսական ճակատը սկսեց հարձակում Վարշավայից հյուսիս՝ Բուգ և Վիսլա գետերի միջև ընկած տարածքում, և 18-ին Վերմախտի 9-րդ և 2-րդ բանակներին հետ մղեց Բուգից այն կողմ։ Օգոստոսի 22-ին Բելառուսի 2-րդ ճակատը նույնպես անցավ հարձակման։ Արդյունքում, օգոստոսի 31-ին խորհրդային զորքերը մի քանի խորը ճեղք էին մտցրել գերմանական գծերի մեջ, սակայն նախատեսված ճեղքումը տեղի չի ունեցել: Սեպտեմբերի 3-ին հարձակումը վերսկսվեց. գերմանացիները հետ մղվեցին Նարև գետից այն կողմ, և Պուլտուսկի մոտ կառուցվեցին մի քանի կամուրջներ, ինչպես և սպասվում էր զեկույցում։ Սեպտեմբերի 16-ին հարձակումը սպառվել էր, և ճակատը կայունացել էր Վիստուլա գետի երկայնքով, իսկ Մոդլինը մնացել էր գերմանացիների ձեռքում:

Վարշավայից հարավ կատաղի մարտեր էին ընթանում Պուլավիի տարածքում գտնվող խորհրդային կամուրջների շուրջ և Վարկա տարածքում գտնվող Պիլիցա գետի երկայնքով։ Կարմիր բանակը ընդլայնեց կամուրջների պլացդարմները, սակայն գերմանական գծերի ճեղքումը ձախողվեց:

47-րդ բանակը, կանգ առնելով Վարշավայի Պրահայի մոտ և իր դիրքերը 80 կմ ձգելով, մնաց այս տարածքում լիովին մենակ մինչև օգոստոսի 20-ը։ Օգոստոսի 20-ին նրան միացավ գեներալ Բերլինգի 1-ին լեհական բանակը:

Սեպտեմբերի սկզբին խորհրդային ռազմաճակատի հետախուզությունը հայտնաբերեց մի քանի գերմանական ստորաբաժանումներ, որոնք մասնակցում էին 2-րդ տանկային բանակի դեմ մարտին Վարշավայից հյուսիս՝ Վիստուլայի հյուսիսային կամուրջների տարածքում: Նախևառաջ քննարկումը վերաբերում էր «Վիկինգ» տանկային դիվիզիային, որը վերջերս տեղափոխվել էր Մոդլինի շրջան՝ հանգստանալու և համալրումներ ստանալու համար, սակայն ստիպված էր մարտի մեջ մտնել Կարմիր բանակի առաջխաղացող ստորաբաժանումների դեմ: Ստացված տվյալները հնարավորություն տվեցին որոշում կայացնել Վարշավայի Պրահայի տարածքում հարված հասցնելու մասին, որը համատեղ իրականացրին 47-րդ բանակը և 1-ին լեհական բանակը սեպտեմբերի 10-ին։ Սեպտեմբերի 14-ին գերմանացիները մաքրեցին Պրահան՝ իրենց զորքերի մնացորդները տեղափոխելով մյուս ափ և պայթեցնելով կամուրջները։ Խորհրդային զորքերի փորձը՝ գետի մյուս կողմում, նահանջող թշնամու ուսերին, հետախուզական ստորաբաժանումներ իջեցնելու ուղղությամբ, ձախողվեց:

## Գրականություն
* 
*  
* 
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ի՞նչ տեղի ունեցավ Վիստուլայից արևելք Վարշավայի ապստամբության ժամանակ

Կատեգորիա:1944 հակամարտություններ
Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Լեհաստանը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Լեհաստանում