Մեռյալ ձեռք

**«Периметр» համակարգը** ( (ռուսերեն։ Система «Периметр», Արևմտյան Եվրոպայում և ԱՄՆ-ում հայտնի է որպես. , բառացիորեն «մեռած ձեռք») Միջուկային զենքի կառավարման ավտոմատ համակարգ, որը ստեղծվել է ԽՍՀՄ- ում Սառը պատերազմի գագաթնակետին և օգտագործվել Ռուսաստանի կողմից։ Նախագծված է հրամանատարության բարձրագույն օղակներից ( Ռուսաստանի Դաշնության Զինված ուժերի գլխավոր շտաբ, Ռազմավարական հրթիռային ուժերի տնօրինություն) մարտական հերթապահության հրամանատարական կետեր և ռազմավարական հրթիռների անհատական արձակման սարքերին, արտակարգ իրավիճակների դեպքում հրամանների փոխանցման համար։

«**Периметр**»-ը այլընտրանքային հրամանատարական համակարգ է միջուկային մարտագլխիկներով զինված բոլոր զորախմբերի համար։ Այն ստեղծվել է որպես կապի պահեստային համակարգ այն դեպքում, երբ Կազբեկի հրամանատարական համակարգի և Ռազմավարական հրթիռային ուժերի կապի գծերի հիմնական հանգույցները ոչնչացվեն առաջին հարվածից ՝ ԱՄՆ-ում մշակված սահմանափակ միջուկային պատերազմի հայեցակարգին համապատասխան։

Իր դերի երաշխավորված կատարումն ապահովելու համար համակարգը ի սկզբանե նախագծվել է որպես ամբողջովին ավտոմատացված , իսկ զանգվածային հարձակման դեպքում այն ունակ է ինքնուրույն, առանց մասնակցության որոշում կայացնել համարժեք պատասխան հարվածի մասին  (կամ նվազագույն մասնակցությամբ) անձի.

Ըստ մշակողներից մեկի ( Վալերի Եվգենիևիչ Յարինիչ ), համակարգը նաև ծառայեց որպես ապահովագրություն երկրի բարձրագույն ղեկավարության կողմից չստուգված տեղեկատվության հիման վրա հապճեպ որոշում կայացնելուց։ Հրթիռային հարձակման նախազգուշացման համակարգից ազդանշան ստանալով՝ պետության բարձրաստիճան պաշտոնյաները կարող էին ակտիվացնել Perimeter համակարգը և զբաղվել այլ առաջադրանքներով՝ միևնույն ժամանակ լիովին վստահ լինելով, որ եթե անգամ ոչնչացվեին բոլոր այն անձինք, ովքեր իրավունք ունեին պատասխան կրակի հրաման արձակելու, միևնույն է պատասխան հարձակումից խուսաբել չէր լինի։

## Ինչպե՞ս է համակարգը աշխատում
Ռազմավարական հրթիռային ուժերի հսկողության բարձրագույն ղեկավարությունից հատուկ հրամանատարական կետ ստացված հրամանից հետո գործարկվում է 15P011 հրամանատարական հրթիռը հատուկ 15B99 մարտագլխիկով, որը թռիչքի ժամանակ ուղարկում է արձակման հրամաններ Ռազմավարական հրթիռային ուժերի բոլոր արձակման կայաններին և հրամանատարական կետերին, որոնք ունենալ համապատասխան ընդունիչներ.

## Բաղադրիչներ
### Համակարգի հրամանատարական կետեր
Ըստ երևույթին, դրանք Ռազմավարական հրթիռային ուժերի ստանդարտ ստորգետնյա հրթիռային համալիրների նման կառույցներ են։ Դրանք պարունակում են կառավարման սարքավորումներ և կապի համակարգեր, որոնք անհրաժեշտ են համակարգի շահագործումն ապահովելու համար։ Ենթադրաբար ինտեգրված է հրամանատարական հրթիռային կայանների հետ, սակայն, ամենայն հավանականությամբ, դրանք տեղակայված են բավականին մեծ հեռավորության վրա՝ համակարգի կայունությունն ավելի լավ ապահովելու համար։

### Հրամանատարական հրթիռներ

Համալիրի միակ լայնորեն հայտնի բաղադրիչը։ Դրանք 15P011 հրամանատարական հրթիռային համալիրի մաս են կազմում և ունեն 15A11 ինդեքս, որը մշակվել է «Южное» նախագծային բյուրոյի կողմից  15A16 հրթիռների հիման վրա ( MR UR-100U ): Հագեցած է հատուկ մարտագլխիկով 15B99, որը պարունակում է  որը նախատեսված է կենտրոնական հրամանատարական կետից մարտական հրամանի փոխանցումը բոլոր հրամանատարական կետերին և կայաններին ապահովելու համար, միջուկային պայթյունների և ակտիվ էլեկտրոնային հակաքայլերի ազդեցության պայմաններում։ Հրթիռների տեխնիկական շահագործումը նման է >-ին։ 15P716 գործարկիչը ստորգետնյա, ավտոմատացված, բարձր պաշտպանվածությամբ, ամենայն հավանականությամբ՝ արդիականացված OS-84 գործարկիչ է։

Հրամանատար հրթիռի մշակումը սկսվել է 1974 թվականին։ Թռիչքի նախագծման փորձարկումներն իրականացվել են NIIP-5-ում (Բայկոնուր) 1979-1986 թվականներին։ Ընդհանուր առմամբ իրականացվել է 7 արձակում (որից 6-ը հաջող, 1-ը՝ մասամբ)։ 15B99 մարտագլխիկի զանգվածը 1412 կգ է։

### Ընդունող սարքեր
Դրանք ապահովում են, որ միջուկային եռյակի բաղադրիչները հրամաններ և ծածկագրեր ստանան թռիչքի ժամանակ հրամանատարական հրթիռներից։  Հագեցած են Ռազմավարական հրթիռային ուժերի բոլոր արձակող սարքերով, բոլոր SSBN-ներով և ռազմավարական ռմբակոծիչներով։ Ենթադրաբար, ընդունող սարքերը ապարատային են՝ կապված կառավարման և գործարկման սարքավորումների հետ՝ ապահովելով գործարկման հրամանի ինքնուրույն կատարումը։

### Ինքնավար ղեկավարման համակարգ
Համակարգի առասպելական բաղադրիչը Դատաստանի մեքենայի(Doomsday Machine-ի) հիմնական տարրն է, որի գոյության մասին հավաստի տեղեկատվություն չկա։ Նման համակարգի գոյության որոշ կողմնակիցներ կարծում են, որ դա բարդ փորձագիտական համակարգ է, որը հագեցած է կապի տարբեր համակարգերով և սենսորներով, որոնք վերահսկում են մարտական իրավիճակը։ Ենթադրվում է, որ այս համակարգը վերահսկում է կապի առկայությունը և ինտենսիվությունը ռազմական կապի միջոցներում, Ռազմավարական հրթիռային ուժերի դիրքերից հեռաչափական ազդանշանների ստացումը, մակերեսի և շրջակա տարածքի ճառագայթման մակարդակը, հզոր իոնացնող կետային աղբյուրների առաջացումը։ էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը հիմնական կոորդինատներում, որը համընկնում է երկրակեղևի կարճաժամկետ սեյսմիկ խանգարումների աղբյուրների հետ (որը համապատասխանում է ցամաքային միջուկային բազմաթիվ հարվածների պատկերին), և, հնարավոր է, կենդանի մարդկանց ներկայությունը հրամանատարական կետում։ Այս գործոնների հարաբերակցության հիման վրա համակարգը, հավանաբար, վերջնական որոշում է կայացնում պատասխան հարվածի անհրաժեշտության վերաբերյալ։

Համակարգի շահագործման համար առաջարկվող մեկ այլ տարբերակն այն է, որ հրթիռային հարձակման առաջին նշանների մասին տեղեկատվություն ստանալուց հետո Գերագույն գլխավոր հրամանատարը համակարգը միացնում է մարտական ռեժիմի։ Դրանից հետո, եթե որոշակի ժամանակահատվածում համակարգի հրամանատարական կետը մարտական ալգորիթմը դադարեցնելու ազդանշան չի ստանում, ապա արձակվում են հրամանատարական հրթիռներ։

Wired ամսագրին տված ոչ պաշտոնական հարցազրույցում համակարգի մշակողներից մեկը՝ Վլադիմիր Յարինիչը, ներկայացնում է հետևյալ տեղեկատվությունը Perimeter համակարգի գործառնական ալգորիթմի մասին.
 

## Ահեղ դատաստանի մեքենա(Doomsday Machine)
### Հակափաստարկներ ընդդեմ <<'''Периметр>>''' համակարգում դատաստանի օրվա մեքենայի գոյության
Doomsday Machine համակարգի գոյությանը հերքողները բերում են հետևյալ հակափաստարկները․

# Հրթիռների արձակման ողջ համակարգը նախատեսված է հրթիռների պատահական և չարտոնված արձակումները կանխելու համար։ Գործարկման համակարգում համակարգիչներ չեն օգտագործվում, գործարկումն իրականացվում է ձեռքով
# «Բազմաթիվ կապի համակարգերով և սենսորներով» փորձագիտական համակարգի աշխատանքը և հուսալիությունը կախված է կապի համակարգերից և սենսորներից։ Այնուամենայնիվ, կապի համակարգերի գործունակությունը նշանակում է նաև հրամանատարական կետերի միջև հաղորդակցության առկայություն, ինչը հնարավորություն է տալիս մարդկանց հարձակման վերաբերյալ որոշումներ կայացնել առանց մեքենայի օգնության։
# Որոշ տեղեկությունների համաձայն՝ հարվածի դեպքում, կապի բացակայության և այլնի դեպքում, կենտրոնական, պահեստային, շարժական և այլ հրամանատարական կետերի հրամանատարությունը կարող է ինքնուրույն հրթիռներ արձակելու հրաման տալ՝ առանց բարձրագույն ղեկավարության թույլտվության .
# «Perimeter» համակարգի գործառնական ալգորիթմի նկարագրության մեջ, որը ներկայացրել է Վլադիմիր Յարինիչը Wired ամսագրին  ոչ պաշտոնական հարցազրույցում, Perimeter համակարգը դատաստանի օրվա մեքենա չէ, քանի որ հրթիռի արձակման հրամանը տրվում է անձի կողմից։

## Համակարգի ստեղծման պատմություն
Սառը պատերազմի ժամանակ լուրջ խնդիր դարձավ ապահովել հրամանատարության մարտական հրամանների երաշխավորված հաղորդակցությունը հրամանատարական կետերի և անհատական արձակման կայանների միջև, լայնամասշտաբ հակամարտության դեպքում։ Համակարգի կառուցման ընթացում գաղափար է առաջացել որպես պահեստային կապի ալիք օգտագործել հատուկ հրամանատարական հրթիռ՝ հագեցած հզոր ռադիոհաղորդիչ սարքով, որը գործարկվելու էր Ռազմավարական հրթիռային ուժերի բարձրագույն հրամանատարության երաշխավորված պարտության դեպքում։ Այն արձակելու էր բազմաթիվ հրթիռներ ԽՍՀՄ ողջ տարածքում։ Հատուկ հրամանատարական համակարգի թեմայով աշխատանքը, որը կոչվում է «**Периметр**», վստահվել է «Южное» նախագծային բյուրոյին (Դնեպրոպետրովսկ), ԽՍՀՄ կառավարության 1974 թվականի օգոստոսի 30-ի թիվ 695-227 որոշմամբ։ Սկզբում նախատեսվում էր օգտագործել MR: UR-100 հրթիռը (ինդեքս 15A15) որպես բազային հրթիռ), սակայն հետագայում մշակողները ընտրեցին MR UR-100UTTH հրթիռը (ինդեքս 15A16): Մշակման ժամանակ վերանախագծված հրամանատարական հրթիռը ստացել է 15A11 ինդեքսը, իսկ 1975 թվականի դեկտեմբերին ավարտվել է դրա նախնական դիզայնը։

Ստանդարտ մարտագլխիկի փոխարեն 15A11 հրթիռները համալրվել են հատուկ մարտագլխիկով (ինդեքս 15B99), որը ներառում էր ռադիոտեխնիկական համակարգ, այն հատուկ մշակվել է LPI Design Bureau-ի կողմից նախագծի նպատակների համար։ Ռադիոտեխնիկայի համար անհրաժեշտ աշխատանքային պայմաններն ապահովելու համար գլխի հատվածը թռիչքի ընթացքում պետք է պահպաներ մշտական կողմնորոշումը տարածության մեջ։ Սառը, սեղմված գազի օգտագործմամբ նախագծվել է հատուկ կողմնորոշման և կայունացման համակարգ, ինչը զգալիորեն նվազեցրել է ծախսերը և ստեղծման ժամանակը։ Հատուկ մարտագլխիկի արտադրությունը կազմակերպվել է НПО «Стрела» (Օրենբուրգ)։

Հրթիռային համակարգի ցամաքային փորձարկումներից հետո 1979 թվականին սկսվեցին հրամանատարական հրթիռի թռիչքային նախագծման փորձարկումները։ Այդ նպատակով փորձարկման դաշըում կառուցվել են երկու փորձնական ստորգետնյա արձակող կայաններ։ Բացի այդ, ստեղծվել է հատուկ հրամանատարական կետ՝ հագեցած նոր, եզակի մարտական կառավարման սարքավորումներով՝ ապահովելու հեռակառավարման և հրամանատարական հրթիռի արձակումը։ Հրթիռի թռիչքային փորձարկումներն իրականացվել են Ռազմավարական հրթիռային ուժերի գլխավոր շտաբի պետի առաջին տեղակալ գեներալ-լեյտենանտ Վ.Վ.Կորոբուշինի գլխավորությամբ։ Հաղորդիչի փորձնական մոդելով հրթիռի առաջին արձակումը հաջողությամբ իրականացվել է 1979 թվականի դեկտեմբերի 26-ին։ Համակարգի փորձարկման ընթացում փորձարկվել են մշակված բոլոր բարդ ալգորիթմները, հրթիռի թռիչքի տվյալ ուղին ապահովելու ունակությունը և մարտագլխիկի բոլոր սպասարկման համակարգերի նորմալ ռեժիմով աշխատելը։

Ընդհանուր առմամբ 10 հրթիռ է արտադրվել թռիչքային փորձարկման համար։ Համակարգի փորձարկման ժամանակ մարտական ​​օբյեկտներից իրականացվել են տարբեր տեսակի Միջմայրցամաքային հրթիռների իրական արձակումներ՝ թռիչքի ընթացքում 15A11 հրամանատարական հրթիռով փոխանցված հրամանների օգնությամբ։ Դրա համար այս հրթիռների արձակման սարքերի վրա տեղադրվել են լրացուցիչ ալեհավաքներ և տեղադրվել են Perimeter համակարգի ընդունիչ սարքեր։ Հետագայում նման փոփոխությունների ենթարկվեցին Ռազմավարական հրթիռային ուժերի բոլոր արձակման կայաններն ու հրամանատարական կետերը։ Ընդհանուր առմամբ, թռիչքների փորձարկումների ժամանակ վեց արձակում համարվել է հաջող, իսկ մեկը՝ մասնակի հաջողված։ Փորձարկումների հաջող ընթացքի և հանձնարարված խնդիրների կատարման շնորհիվ պետական ​​հանձնաժողովը բավարար է համարել յոթ արձակումը՝ նախատեսված տասի փոխարեն։ Հրթիռի թռիչքային փորձարկումներին զուգահեռ միջուկային պայթյունի վնասակար գործոնների ազդեցությամբ իրականացվել են ամբողջ համալիրի աշխատանքի ցամաքային փորձարկումներ։ Փորձարկումներն իրականացվել են Խարկովի ֆիզիկատեխնիկական ինստիտուտի փորձադաշտում, VNIIEF-ի (Արզամաս-16) լաբորատորիաներում, ինչպես նաև «Նովայա Զեմլյա» միջուկային փորձադաշտում։ Կատարված փորձարկումները հաստատել են սարքավորումների գործունակությունը միջուկային պայթյունի վնասակար գործոնների ազդեցության մակարդակներում, որոնք գերազանցում են ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարության տեխնիկական բնութագրերում նշվածները։ Բացի այդ, փորձարկումների ընթացքում կառավարության որոշմամբ խնդիր է դրվել ընդլայնել համալիրի գործառույթները՝ մարտական ​​պատվերներ հասցնելով ոչ միայն Ռազմավարական հրթիռային ուժերի օբյեկտներին, այլև միջմայրցամաքային, հեռահար և ծովային հրթիռներին։ Հրամանատարական հրթիռի թռիչքային փորձարկումն ավարտվել է 1982 թվականի մարտին, իսկ Perimeter համալիրը մարտական ​​հերթապահության է դրվել 1985 թվականի հունվարին։

Համալիրի ստեղծմանը մասնակցել են բազմաթիվ ձեռնարկություններ և կազմակերպություններ տարբեր նախարարություններից և գերատեսչություններից։

## Համակարգի շահագործումը և դրա ներկայիս կարգավիճակը
Մարտական հերթապահության հանձնվելուց հետո համալիրն աշխատել է և պարբերաբար օգտագործվել հրամանատարաշտաբային զորավարժությունների ժամանակ։ 15P011 հրամանատարական հրթիռային համակարգը 15A11 հրթիռով (UR-100 MP-ի հիման վրա) մարտական հերթապահություն էր իրականացնում մինչև 1995 թվականի հունիսը, երբ, որպես START-1 պայմանագրի մաս, համալիրը հանվեց մարտական հերթապահությունից։ Ըստ այլ աղբյուրների՝ դա տեղի է ունեցել 1995 թվականի սեպտեմբերի 1-ին, երբ 7-րդ հրթիռային դիվիզիայում ( Վիպոլզովո գյուղ) ծառայությունից հանվել է 510-րդ հրթիռային գունդը՝ զինված հրամանատարական հրթիռներով և ցրվել ։ Այս իրադարձությունը համընկավ Ռազմավարական հրթիռային ուժերից MR UR-100 հրթիռների դուրսբերման ավարտին  և 7-րդ հրթիռային դիվիզիայի վերազինման գործընթացին «Тополь». շարժական ցամաքային հրթիռային համակարգով, որը սկսվեց 1994 թվականի դեկտեմբերին ։

Կա նաև ապացույց, որ նախկինում Perimeter համակարգը, 15A11 հրթիռների հետ միասին, ներառում էր «Пионер» MRBM-ի վրա հիմնված հրամանատարական հրթիռներ ։ «Пионер» հրամանատարական հրթիռներով նման շարժական համալիրը կոչվում էր «Горн»։ Համալիրի ինդեքսը 15П656 է, հրթիռները՝ 15Ж56։ Հայտնի է ռազմավարական հրթիռային ուժերի առնվազն մեկ ստորաբաժանման մասին, որը զինված է եղել 15Ж56 համալիրով՝ 249-րդ հրթիռային գնդով, որը տեղակայված է Վիտեբսկի շրջանի Պոլոտսկ քաղաքում, 32-րդ հրթիռային դիվիզիա։

Ենթադրվում է, որ համալիրի հրամանատարական կետը գտնվում է Կոսվինսկի Կամեն լեռան ( Սվերդլովսկի մարզ ) բունկերում։

Այս համալիրի բաղադրիչների արտադրությամբ և սպասարկումով զբաղվող կազմակերպությունները ֆինանսական դժվարություններ  են ունեցել։ Կադրերի շրջանառությունը մեծ էր, ինչի հետևանքով անձնակազմի որակավորումը նվազում է։ Չնայած դրան՝ Ռուսաստանի ղեկավարությունը բազմիցս հավաստիացրել է օտարերկրյա պետություններին, որ պատահական կամ չարտոնված հրթիռների արձակման վտանգ չկա։

Ըստ Wired ամսագրի 2009 թվականին, Perimeter համակարգը գործում է և պատրաստ է պատասխան հարված հասցնել ։

2011 թվականի դեկտեմբերին Ռազմավարական հրթիռային ուժերի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Սերգեյ Կարակաևը հայտարարեց, որ Perimeter համակարգը գոյություն ունի և գտնվում է մարտական հերթապահության մեջ ։

2018 թվականին Ռազմավարական հրթիռային ուժերի գլխավոր շտաբի նախկին պետ Վիկտոր Էսինն ասել էր, որ «Периметр» համակարգն անարդյունավետ կլինի "Միջին հեռահարության միջուկային ուժերի պայմանագրից" ԱՄՆ-ի հնարավոր դուրս գալու դեպքում։ Միացյալ Նահանգները կկարողանա իր հրթիռները տեղակայել Եվրոպայում և ոչնչացնել ռուսական հրթիռային միջոցների մեծ մասը՝ նախքան «Մեռյալ ձեռքը» արձագանքելը։ Երբ համակարգը վերջապես գործի, Ռուսաստանը քիչ միջոցներ կունենա համարժեք արձագանքելու համար։ «Մենք կկարողանանք արձակել միայն այն հրթիռները, որոնք կդիմանան ագրեսորի առաջին հարվածին»,- ասել է գեներալ-գնդապետը՝ նշելով, որ մնացած հրթիռները կարող են որսալ ամերիկյան հակահրթիռային պաշտպանության համակարգերը։

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 

Կատեգորիա:Միջուկային ռազմավարություն