Մեծ ձեռակերտ գետ

**Մեծ ձեռակերտ գետ** ( **GMMR**, ), խողովակների ցանց, մատակարարում է քաղցրահամ ջուր, որը ստացվում է Նուբիական ավազաքարային ջրատար համակարգի բրածո ջրատարից ամբողջ Լիբիայում։ Այն աշխարհի ամենամեծ ոռոգման ծրագիրն է։ Նախագիծը օգտագործում է խողովակաշարային համակարգ, որը ջուր է մղում Նուբիական ավազաքարային ջրատար համակարգից հարավային Լիբիայից դեպի Լիբիայի հյուսիսային Միջերկրական ծովի բնակեցված քաղաքներ, ներառյալ Տրիպոլին և Բենգազին։ Ջուրն ընդգրկում է մինչև 1600 կիլոմետր հեռավորություն և ապահովում է Լիբիայում օգտագործվող քաղցրահամ ջրի 70%-ը։

Ըստ կայքի՝ դա խողովակների (2820 կիլոմետր (1750 մղոն) և ջրատարների ամենամեծ ստորգետնյա ցանցն է աշխարհում։ Այն բաղկացած է ավելի քան 1300 հորերից, որոնց մեծ մասը՝ ավելի քան 500 մ խորությամբ, և օրական 6500000 մ3 քաղցրահամ ջուր է մատակարարում Տրիպոլի, Բենգազի և այլ քաղաքներին։ Լիբիայի հանգուցյալ առաջնորդ Մուամմար ալ-Քադդաֆին այն նկարագրել է որպես «աշխարհի ութերորդ հրաշալիք»։

## Պատմություն
1953 թվականին հարավային Լիբիայում նավթ գտնելու ջանքերը հանգեցրին գետնի տակ մեծ քանակությամբ խմելու ջրի հայտնաբերմանը։ Մեծ ձեռակերտ գետի նախագիծը (*GMRP*) ստեղծվել է 1960-ական թվականների վերջին և նախագծի վրա աշխատանքները սկսվել են 1984 թվականին։ Ծրագրի շինարարությունը բաժանվել է հինգ փուլերի։ Առաջին փուլը պահանջեց 85 միլիոն մ³ պեղումներ և բացվեց 1991 թվականի օգոստոսի 28-ին։ Երկրորդ փուլը (կոչվում է Առաջին ջուրը դեպի Տրիպոլի) բացվել է 1996 թվականի սեպտեմբերի 1-ին։

Նախագիծը պատկանում է *Great Man-Made River Project Authority*-ին և ֆինանսավորվել է Քադաֆիի կառավարության կողմից։ Առաջին փուլերի հիմնական կապալառուն *Dong Ah Consortium*-ն էր (հարավկորեական ընկերություն), իսկ ներկայիս հիմնական կապալառուն *Al Nahr Company Ltd*-ն է։

Ներմուծված ապրանքները, որոնք նախատեսված էին *GMR*-ի կառուցման համար, արտադրվել են Կորեայում և Եվրոպայում (հիմնականում Իտալիայում) և հասել Բրեգա նավահանգստով (Սիդրա ծոց)։ Խողովակաշարի կաթոդիկ կորոզիայից պաշտպանությունը մատակարարվել է ավստրալիական *AMAC Corrosion Protection* ընկերության կողմից, որը հիմնված է Մելբուրնում, և առաքվել Բենգազի նավահանգստով։ Մնացած ապրանքները պատրաստվել են Լիբիայում։

Ծրագրի ընդհանուր արժեքը կանխատեսվում էր ավելի քան 25 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։  1990 թվականից ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն ուսուցում է տրամադրում նախագծում ներգրավված ինժեներներին և տեխնիկներին։

Բրածո ջրատարը, որտեղից այս ջուրը մատակարարվում է, Նուբիական ավազաքարային ջրատար համակարգն է։ Այն կուտակվել է վերջին սառցե դարաշրջանում և ներկայումս չի համալրվում։ Եթե 2007 թվականի հայտնաբերման տեմպերը չավելացվեն, ջուրը կարող է տևել հազար տարի։ Այլ գնահատականներ ցույց են տալիս, որ ջրատար շերտը կարող է սպառվել 60-100 տարի հետո։ Վերլուծաբաններն ասում են, որ 25 միլիարդ դոլար արժողությամբ ստորերկրյա ջրերի արդյունահանման համակարգի ծախսերը 10%-ով կազմում են աղազերծման ծախսերը։

Այս նախագծում 1 միլիարդ եվրո է ներդրվել ջրի խտացման համար 50000 արհեստական արմավենու տեղադրման համար։ Այս նախագիծն իրականացրել է իսպանացի ինժեներ Անտոնիո Իբանես դե Ալբան։

2011 թվականի հուլիսի 22-ին Լիբիայի Առաջին քաղաքացիական պատերազմի և օտարերկրյա ռազմական միջամտության ժամանակ նախագծի համար խողովակներ պատրաստող երկու գործարաններից մեկը՝ «Բրեգա» գործարանը, խոցվեց ՆԱՏՕ-ի օդային հարվածի տակ։ Հուլիսի 26-ին կայացած մամուլի ասուլիսում ՆԱՏՕ-ն պնդեց, որ հրթիռներ են արձակվել կայանի տարածքից, և որ ռազմական նյութը, այդ թվում՝ բազմաթիվ հրթիռային կայաններ, պահվել են այնտեղ՝ ըստ հետախուզության տվյալների՝ ներկայացնելով *BM-21 MRL*-ի երկու լուսանկար։ Դրանք գործարանի ոչնչացման ապացույցներ էին, սակայն ՄԱԿ-ի բանաձևերի հնարավոր խախտման ապացույցները բավարար չեն։

2014-2020 թվականներին Լիբիայի երկրորդ քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում ջրային ենթակառուցվածքը տուժել է անտեսման և երբեմն խափանումների պատճառով։ 2019 թվականի հուլիսի դրությամբ արևմտյան խողովակաշարային համակարգի 479 հորերից 101-ը ապամոնտաժվել է։

2020 թվականի ապրիլի 10-ին անհայտ զինված խմբավորման կողմից գրավվել է մի կայանը, որը վերահսկում է ջրի հոսքը դեպի Տրիպոլի և հարակից քաղաքներ։ Արդյունքում ջրի հոսքը կրճատվեց, իսկ հարձակումը դատապարտվեց ՄԱԿ-ի կողմից։

## Ժամանակացույց
*1983 թվականի հոկտեմբերի 3, Ընդհանուր Ժողովրդական Կոնգրեսը հրավիրեց արտահերթ նիստ՝ մշակելու Հիմնական ժողովրդական կոնգրեսների բանաձևերը, որոնք որոշեցին ֆինանսավորել և իրականացնել Մեծ ձեռակերտ գետի նախագիծը։
*1984 թվականի օգոստոսի 28, Մուամմար ալ-Քադդաֆին Սարիրի տարածքում դրեց «Մեծ ձեռակերտ գետ» նախագծի շինարարության մեկնարկի հիմնաքարը։
*1986 թվականի օգոստոսի 28, Մուամմար ալ-Քադդաֆին բացեց Բրեգա գործարանը բետոնե գլանային խողովակների արտադրության համար, որոնք համարվում են ամենամեծ խողովակները (պողպատե մետաղալարերի մեծ մասը արտադրվել է Իտալիայում *Redaelli Tecna S.p.A.*-ի կողմից)։ Այս օրը տեղի ունեցավ նաև Սարիր գործարանի բացումը։
*1989 թվականի օգոստոսի 26, Մուամմար ալ-Քադդաֆին դրեց «Մեծ ձեռակերտ գետ» նախագծի երկրորդ փուլի հիմնաքարը։

## Ջրի առաջին թողարկում
*1989 թվականի սեպտեմբերի 11, Աջդաբիայի ջրամբար
*1989 թվականի սեպտեմբերի 28, Գրանդ Օմար Մուկթարի ջրամբար
*1991 թվականի սեպտեմբերի 4, Ղարդաբիայի ջրամբար
*1996 թվականի օգոստոսի 28,  Տրիպոլի
*2007 թվականի սեպտեմբերի 28, Ղարյան

## Պատկերասրահ

File:Great Manmade River. Libya.jpg|GMMR - 20 դինար թղթադրամ (2002)
File:The Great Man - River Builder.jpg|Մուամմար ալ-Քադդաֆիի հիշատակը հավերժացնող նամականիշ՝ որպես «Գետի հիմնադիր»


## Աղբյուրներ
* BBC News: Libya's thirst for 'fossil water' (article contains map of pipe network)
* Project article at ''Encyclopædia Britannica''
* TEKFEN İNŞAAT official article

## Արտաքին հղումներ
* Nubian Sandstone Aquifer System Project  Joint project of IAEA UNDP and GEF about the Great Manmade River logistics.
* Great Man-Made River International Water Prize
* Great Man-Made River website at AlGaddaf.org 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գետեր
Կատեգորիա:Լիբիայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Ջուր
Կատեգորիա:Ջրամատակարարում