Տիեզերքի համաձայնագիր

մինի|350x350px|

**Տիեզերքի համաձայնագիր** (**', OST) կամ **Տիեզերական տարածության համաձայնագիր**, պաշտոնապես՝ **Տիեզերական տարածության, այդ թվում՝ Լուսնի և այլ երկնային մարմինների հետազոտման և օգտագործման մեջ պետությունների գործունեությունը կարգավող սկզբունքների մասին պայմանագիր** (**'), միջազգային պայմանագիր, որը կազմում է միջազգային տիեզերական իրավունքի հիմքը։ Պայմանագիրը ստորագրել են ԱՄՆը, Միացյալ Թագավորությունը և Խորհրդային Միությունը 1967 թվականի հունվարի 27-ին, և այն ուժի մեջ է մտել 1967 թվականի հոկտեմբերի 10-ին։

2025 թվականի մայիսի դրությամբ, պայմանագրի կողմեր են 117, իսկ 23 երկրներ ստորագրել են պայմանագիրը, բայց վավերացումը չեն ավարտել։ Բացի այդ, Չինաստանի հանրապետությունը (Թայվանը), որին ներկայումս ճանաչել են ՄԱԿ-ի անդամ 14 երկրները, պայմանագիրը ստորագրել (1967 հունվարի 27) և վավերացրել է (1970 հուլիսի 24) նախքան՝ Չինաստանի հանրապետության աթոռը Չինաստանին (ՉԺՀ) փոխանցելու մասին 1971 թվականի ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի քվեարկությունը։

Տիեզերական տարածության պայմանագրի հիմնական դրույթներն են` արգելվում է տիեզերքում միջուկային զենք տեղադրել, Լուսինն ու բոլոր այլ երկնային մարմիններն օգտագործել միայն խաղաղ նպատակներով և սահմանում է, որ տարածքն ազատ է բոլոր ազգերի հետազոտությունների և օգտագործման համար, բայց որ ոչ մի ազգ չի կարող հավակնել տիեզերական տարածության կամ որևէ երկնային մարմնի ինքնիշխանությանը։ 

Չնայած պայմանագիրն արգելում է ռազմական բազաների ստեղծումը, զենքի փորձարկումը և ռազմական զորավարժությունների անցկացումը երկնային մարմինների վրա,  սակայն հստակորեն չի արգելում բոլոր ռազմական գործողությունները տիեզերքում, ինչպես նաև ռազմական տիեզերական ուժեր ստեղծելը կամ սովորական զենքի տեղակայումը։ 

Մեծապես հիմնվելով 1961 թվականի Անտարկտիդայի պայմանագրի վրա՝ Տիեզերքի մասին պայմանագիրը նույնպես կենտրոնանում է որոշակի գործունեության կարգավորման և անսահմանափակ մրցակցության կանխարգելման վրա, որը կարող է հանգեցնել հակամարտության:  Այն հիմնականում ոչ սպառազինության համաձայնագիր է և սահմանափակ ու երկիմաստ կանոնակարգեր է առաջարկում ավելի նոր զարգացած տիեզերական գործունեության համար, ինչպիսիք են Լուսնի ռեսուրսների և աստղակերպերի արդյունաբերական յուրացումը:

1968-1984 թվականներին Տիեզերական տարածության պայմանագիրը հիմք է դրել չորս լրացուցիչ համաձայնագրերի՝ 

* Լուսնի վրա գործունեության կանոններ
* տիեզերանավի պատճառած վնասների համար պատասխանատվություն
* ընկած տիեզերագնացների անվտանգ վերադարձ 
* տիեզերանավի գրանցում:

Այնուամենայնիվ, Տիեզերքի մասին պայմանագիրը տիեզերական իրավունքի առաջին և ամենահիմնարար իրավական գործիքն է, և դրա ավելի լայն սկզբունքները՝ խթանելով տիեզերքի քաղաքացիական և խաղաղ օգտագործումը, շարունակում են հիմք հանդիսանալ տիեզերքում բազմակողմ նախաձեռնությունների, ինչպիսիք են Միջազգային տիեզերակայանը և «Արտեմիս» ծրագիրը:

## Հիմնական կետեր

Տիեզերական տարածության մասին պայմանագիրը ներկայացնում է միջազգային տիեզերական իրավունքի հիմնական իրավական հիմքը։ Պայմանագրի մասնակից երկրներին արգելում է զանգվածային ոչնչացման զենքեր տեղադրել Երկրի ուղեծրում, տեղադրել դրանք Լուսնի կամ որևէ այլ Աստղագիտական մարմնի վրա, կամ որևէ այլ կերպ տեղակայել դրանք տիեզերական տարածության մեջ։ Այն հատուկ սահմանափակում է Լուսնի և այլ երկնային մարմինների օգտագործումը խաղաղ նպատակներով և հատկապես արգելում է դրանց օգտագործումը ցանկացած տեսակի զենք փորձարկելու, ռազմական մանևրներ անցկացնելու կամ ռազմական բազաներ, կայանքներ և ամրություններ հաստատելու համար (հոդված IV):

Այնուամենայնիվ, պայմանագիրը չի արգելում ուղեծրում սովորական տեսակի սպառազինությունների (Conventional weapon) տեղադրումը, և հետևաբար, այնպիսի խիստ կործանարար հարձակման մարտավարություններ, ինչպիսիններից է կինետիկ ռմբակոծումը (կինետիկ ուղեծրային հարված), դեռ պոտենցիալորեն թույլատրելի են տիեզերքում։ Պայմանագրում նշվում է նաև, որ արտաքին տարածության հետախուզումը պետք է իրականացվի բոլոր երկրներին օգուտ բերելու համար, և այդ տարածքն ազատ է բոլոր պետությունների ուսումնասիրության և օգտագործման համար։

Պայմանագիրը ցանկացած պետության հստակորեն արգելում է երկնային մարմինների նկատմամբ սեփականացնելու հավակնություն ունենալ, ինչպիսին է Լուսինը կամ մոլորակը։ Պայմանագրի (II) հոդվածում նշվում է, որ «տարածությունը, ներառյալ Լուսինը և այլ երկնային մարմինները, ենթակա չեն ազգային յուրացման՝ ինքնիշխանության պահանջով, օգտագործման կամ օկուպացիայի կամ այլ ձևով»։ Այնուամենայնիվ, տիեզերական օբյեկտ արձակող պետությունը պահպանում է իր իրավասությունն ու վերահսկողությունն այդ օբյեկտի նկատմամբ։ Պետությունը պատասխանատու է նաև տիեզերական օբյեկտին պատճառած վնասների համար։

Լինելով հիմնականում տիեզերական տարածության խաղաղ օգտագործման համար սպառազինության վերահսկման պայմանագիր, այն առաջարկում է սահմանափակ և ոչ միանշանակ կանոններ նոր տիեզերական գործունեության համար, ինչպիսիք են Լուսնի և աստղակերպերի յուրացումը։ Հետևաբար, վիճելի է մնում այն, թե ռեսուրսների արդյունահանումը մտնում է յուրացումն արգելող շրջանակի մեջ, թե օգտագործումը ներառում է առևտրային օգտագործումը և շահագործումը։ 

Ավելի հստակ ուղեցույցներ որոնելով՝ ԱՄՆ մասնավոր ընկերությունները լոբբինգ են իրականացրել ԱՄՆ կառավարությունում և 2015 թվականին տիեզերական հանքարդյունաբերությունն օրինականացվել է *2015 թվականի ԱՄՆ-ի առևտրային տարածության գործարկման մրցունակության մասին օրենքի* (Commercial Space Launch Competitiveness Act of 2015) ընդունմամբ։ Երկիր մոլորակից դուրս գտնվող ռեսուրսների յուրացումը օրինականացնելու համար նմանատիպ ազգային օրենսդրություն այժմ ներմուծում են այլ երկրներ, այդ թվում՝ Լյուքսեմբուրգը, Ճապոնիան, Չինաստանը, Հնդկաստանը և Ռուսաստանը։ Սա որոշակի հակասություններ է ստեղծել շահույթ հետապնդելու նպատակով երկնային մարմինների վրա հանքարդյունաբերություն իրականացնելու իրավական պահանջների վերաբերյալ։

## Տիեզերքում գործողությունների համար պատասխանատվություն
Տիեզերական տարածության պայմանագրի (VI) հոդվածը վերաբերում է միջազգային պատասխանատվությանը, նշելով, որ «տիեզերական տարածքում գործող ոչ պետական կազմակերպությունների գործունեության համար, ներառյալ Լուսնի և այլ երկնային մարմինների վրա, պահանջվում է թույլտվություն և շարունակական վերահսկողություն Պայմանագրի համապատասխան մասնակից պետության կողմից» և որ Պայմանագրի մասնակից պետությունները կրում են միջազգային պատասխանատվություն պետության տիեզերական գործունեության համար՝ անկախ նրանից, թե դրանք իրականացնում են պետական, թե՝ ոչ պետական կառույցները։

1963 թվականին «Վեստֆորդ» (Project West Ford) նախագծի շրջանակներում առաջացած քննարկումների արդյունքում Տիեզերական տարածության պայմանագրի (IX) հոդվածում ընդգրկվել է խորհրդակցության մասին կետ. «Պայմանագրի մասնակից պետությունը, որը հիմքեր ունի ենթադրելու, որ այլ մասնակից պետության կողմից տիեզերական տարածության, ներառյալ Լուսնի և այլ երկնային մարմինների վրա նախատեսվող գործունեություն կամ փորձարկում, կարող է վնասակար միջամտություն առաջացնել տիեզերական տարածության, այդ թվում ՝ Լուսնի և այլ երկնային մարմինների խաղաղ նպատակներով հետախուզման և յուրացման գործում, կարող է պահանջել գործունեության կամ փորձարկման վերաբերյալ խորհրդատվություն»։

### Լրացուցիչ համաձայնագրեր
1968-1984 թվականներին Տիեզերական տարածության պայմանագիրը հիմք է դրել չորս լրացուցիչ համաձայնագրերի.
* 1968 թվականին *Փրկարարության մասին համաձայնագիր* կամ Տիեզերագնացների փրկության, տիեզերագնացների վերադարձի և տիեզերք ուղարկված օբյեկտների վերադարձի մասին համաձայնագիր
* 1972 թվականին *Տիեզերական պատասխանատվության մասին համաձայնագիր* կամ Տիեզերական օբյեկտների պատճառած վնասի համար միջազգային պատասխանատվության մասին կոնվենցիա
* 1976 թվականին *Գրանցման կոնվենցիա* կամ Տիեզերական տարածություն ուղարկվող օբյեկտների գրանցման մասին կենվենցիա
* 1979 թվականի *Լուսնի պայմանագիրը* չվավերացվեց ինչպես տիեզերական թռիչք իրականացնող որևէ երկրի կողմից, այնպես էլ նրանց, ովքեր ունակ են ուղեծրային տիեզերական թռիչք իրականացնել։

ՄԱԿ-ի տիեզերական տարածության խաղաղ օգտագործման կոմիտեն () համակարգում է այս պայմանագրերը և տիեզերական իրավասության այլ հարցեր։

## Պայմանագրի մասնակից երկրներ
Տիեզերական տարածության հետ կապված այս պայմանագրի ստորագրումը բաց է եղել ԱՄՆ-ում, Միացյալ Թագավորությունում և Խորհրդային Միությունում 1967 թվականի հունվարի 27-ին, և ուժի մեջ է մտել 1967 թվականի հոկտեմբերի 10-ին։ 2025 թվականի մայիսի դրությամբ 117 երկիր պայմանագրի կողմեր են, իսկ 23-ը ստորագրել են պայմանագիրը, բայց չեն ավարտել վավերացումը։

Աղյուսակում ներկայացված տարբեր ամսաթվերը ցույց են տալիա այն օրերը, երբ պետությունները ստորագրել կամ ի պահ են հանձնել (Depositary), ըստ գտնվելու վայրի։ Այդ վայրը աղյուսակում նշված է փակագծում, համապատասխանաբար՝ (**Լ**) Լոնդոնի, (**Մ**) Մոսկվայի և (**Վ**) Վաշինգտոնի համար։ Նշվում է նաև, թե պետությունը դարձել է պայմանագրի կողմերից մեկը՝ այն ստորագրելով և դրան հաջորդող  միջոցով, թե պարտավորությունները  է ստրագրությունների համար փակվելուց հետո պայմանագրին միանալու միջոցով, թե պայմանագիրը ստորագրելուց հետո որպես ինքնիշխան պետություն անջատվելու դեպքում պետությունների իրավահաջորդությամբ է միացել պայմանագրին։
* (**Մ**)  Մոսկվայում 
* (**Վ**) Վաշինգտոնում  
* (**Լ**) Լոնդոնում 

### Մասնակիորեն ճանաչված պետություն, որը ենթարկվում է պայմանագրին
Չինաստանի հանրապետությունը (ՉՀ / Թայվան), որը ներկայումս ճանաչված է ՄԱԿ-ի անդամ 14 պետությունների կողմից, պայմանագիրը վավերացրել է 1970 թվականին՝ նախքան ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի քվեարկությամբ 1971 թվականին Չինաստանին աթոռը Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությանը (ՉԺՀ) փոխանցելը։ Հետագայում, երբ ՉԺՀ-ն վավերացրել է պայմանագիրը, նրանք Չինաստանի հանրապետության (ՉՀ) վավերացումը որակել են որպես «անօրինական»։ Չինաստանի հանրապետւթյունը պարտավորվել է շարունակել հավատարիմ մնալ պայմանագրի պահանջներին, իսկ Միացյալ Նահանգները հայտարարել է, որ դեռ համարում է, որ ՉՀ- ն «կապված է իր պարտավորություններով»։

### Պետություններ, որոնք ստորագրել են, բայց չեն վավերացրել
23 պետություններ ստորագրել են պայմանագիրը, բայց չեն վավերացրել։

## Բոգոտայի  հռչակագիր (1976 )
[մինի|Երկու գեոստացիոնար [Արհեստական արբանյակներ|արբանյակներ նույն ուղեծրի վրա։ Դիտորդի համար կարմիր և դեղին արբանյակներն անշարժ են պտտվող Երկրի նկատմամբ և համապատասխանաբար Սինգապուրի և Աֆրիկայի երկնքում են։]]
«Հասարակածային երկրների առաջին հանդիպման հռչակագիրը», որը հայտնի է նաև որպես «Բոգոտայի հռչակագիր», ութ հասարակածային երկրներ՝ Էկվադոր, Կոլումբիա, Բրազիլիա, Կոնգո, Զաիր, Ուգանդա, Քենիա և Ինդոնեզիա) 1976 թվականին հանդիպել են Բոգոտայում (Կոլումբիա)՝ «նպատակ ունենալով ուսումնասիրել գեոստացիոնար ուղեծիրը, որը համապատասխանում է նրանց երկրների ցամաքային, ծովային և կղզիներով տարածքներին և համարվում է որպես բնական պաշար»։ Գաբոնը և Սոմալին, նույնպես հասարակածային պետություններ են, որոնք ներկա չեն եղել հանդիպմանը։

Բոգոտայի հռչակագիրը ստորագրվել է 1976 թվականի դեկտեմբերի 3-ին։ Դրանով փորձ է արվել ինքնիշխանություն հաստատել գեոստացիոնար ուղեծրի (*geostationary orbit*) վրա գտնվող և պայմանագիրը ստորագրած պետությունների համար։ Այս պնդումները եղել են Տիեզերական տարածության պայմանագիրը վիճարկելու սակավաթիվ փորձերից մեկը, քննարկվել են չորս տասնամյակ, բայց չեն ստացել ավելի լայն միջազգային աջակցություն և ճանաչում։ Որից հետո հիմնականում հրաժարվել են դրանից։

## Տես նաև
* Կարմանի գիծ
* Բաց ծով
* Լուսնային դեսպանատուն
* Մարսի գաղութացում
* Տիեզերքի գաղութացում

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1967 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:1967 քաղաքականությունում
Կատեգորիա:20-րդ դարի պայմանագրեր
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի համաձայնագրեր
Կատեգորիա:Ազգային անվտանգություն
Կատեգորիա:Կառավարվող տիեզերագնացություն
Կատեգորիա:Համաձայնագրեր
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Կատեգորիա:Միջուկային զենքից ազատ գոտիներ
Կատեգորիա:Պայմանագրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սպառազինության սահմանափակման պայմանագրեր
Կատեգորիա:Տիեզերագնացություն
Կատեգորիա:Տիեզերական իրավունք
Կատեգորիա:Տիեզերքի գաղութացում