SATOR քառակուսի

**SATOR քառակուսի**, **ROTAS-SATOR քառակուսի** կամ **[[Տաճարականների միաբանություն|Տամպլիերների]] մոգական քառակուսի** *(SATOR AREPO TENET OPERA ROTAS),*  երկչափ ակրոստիքոս, բառերի քառակուսի, որը կազմում է հինգ բառից բաղկացած լատինատառ պալինդրոմ: Ամենավաղ SATOR քառակուսիները հայտնաբերվել են հռոմեական դարաշրջանի վայրերում, բոլորը ROTAS տեսքով, իսկ ամենավաղ հայտնագործությունը Պոմպեյում է (և, հավանաբար, մինչև մ.թ. 62 թվականը): 

Քրիստոնյաների հետ կապված պատկերներով հայտնաբերված ամենավաղ քառակուսին թվագրվում է վեցերորդ դարով: Միջնադարում SATOR քառակուսիները հայտնաբերվել են ամբողջ Եվրոպայում, Փոքր Ասիայում և Հյուսիսային Աֆրիկայում: 2022 թվականին ''Բրիտանիկա'' հանրագիտարանը SATOR-ն անվանել է «արևմտյան աշխարհի ամենահայտնի տառային քառակուսին»:

Քառակուսու թեման տպագրված ակադեմիական հետազոտությունների թվով ամենաշատն է, սակայն ավելի քան մեկ դար անց դրա ծագման և իմաստի շուրջ կոնսենսուս չկա: Գիտնականների շրջանում կարճատև կոնսենսուս եղել է, երբ 1926 թվականին առաջադրվել է «''Paternoster'' տեսությունը», ըստ որի քառակուսին ստեղծվել է վաղ քրիստոնեական շրջանում: Սակայն Պոմպեյի հետագա հայտնագործությունները շատ գիտնականների ստիպել են հանգել այն մտքին, որ քառակուսին ավելի հավանական է, որ ստեղծվել է որպես հռոմեական բառային փազլ (Վեներա և Ռոմա աստվածուհիների տաճարի Roma-Amor դյուրադարձուկի նմանությամբ), որը հետագայում փոխառել են քրիստոնյաները:

Հռոմեական ծագման տեսությունը, սակայն, չի կարողանում բացատրել, թե ինչպես է հռոմեական բառերից կազմված քառակուսին այնուհետև դարձել այդքան հզոր կրոնական և մոգական միջնադարյան խորհրդանիշ: Փոխարենը պնդում կա, որ քառակուսին ստեղծվել է իր ROTAS ձևով որպես հրեական խորհրդանիշ` ներառելով գաղտնի կրոնական սիմվոլիզմ, որը հետագայում յուրացրել են քրիստոնյաները հենց SATOR ձևով: Կան ծագման բազմաթիվ այլ ոչ այնքան հիմնավորված ակադեմիական տեսություններ, ինչպիսիք են պյութագորասյան կամ ստոյական փազլ, գնոստիկական կամ օրփեոսյան կամ իտալական հեթանոսական ամուլետը, գաղտնի միհրական կամ սեմական նումերոլոգիայի մոգությունը կամ այն, որ դա պարզապես քամու ուղղությունը որոշելու սարք է:

Քառակուսին երկար ժամանակ կապված է եղել մոգական ուժերի հետ իր պատմության ողջ ընթացքում (և նույնիսկ մինչև 19-րդ դարը Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկաներում), ներառյալ հրդեհները մարելու ենթադրյալ կարողությունը, հատկապես Գերմանիայում: Քառակուսին հայտնվել է վաղ և ուշ միջնադարյան բժշկական դասագրքերում, ինչպիսին է Տրոտուլան (Trotula), և միջնադարում օգտագործվել է որպես բուժում բազմաթիվ հիվանդությունների, մասնավորապես, շան կծածի և կատաղության, ինչպես նաև խելագարության և ծննդաբերական ցավերի մեղմացման համար:

Այն ներառվել է ժամանակակից արվեստի ամենաբազմազան ստեղծագործություններում՝ ներառյալ գեղարվեստական գրքեր, նկարներ, երաժշտական պարտիտուրներ և ֆիլմեր և առանձնապես Քրիստոֆեր Նոլանի 2020 թվականի «*[[Փաստարկ (ֆիլմ)|*'TENƎꓕ»**]]'' ֆիլմում: 

2020 թվականին բրիտանական ''[[The Daily Telegraph]]'' թերթն այն անվանել է «դասական աշխարհի [[Մեմ|մեմին]] ամենամոտ երևույթներից մեկը»:

== Նկարագրություն և անվանում ==
[[Պատկեր:Enigmatic_inscription_of_St_Peter_ad_Oratorium_400.jpg|աջից|մինի|Ութերորդ դարի SATOR քառակուսի (ROTAS-ի տեսքով) Իտալիայի Սուրբ Պետրոս աբբայության ճակատին]]

SATOR քառակուսին դասավորված է որպես ''5'' ''× 5'' ցանց, որը բաղկացած է հինգ հատ 5-տառանոց բառերից, այդպիսով կազմում է 25 նիշ: Այն օգտագործում է 8 տարբեր լատինական տառեր՝ 5 [[Բաղաձայններ|բաղաձայն]] (S, T, R, P, N) և 3 [[Ձայնավորներ|ձայնավոր]] (A, E, O): Որոշ տարբերակներում տառերը ցանցավորված են ուղղահայաց և հորիզոնական գծերով, սակայն շատ դեպքերում նման գծեր չկան։ Քառակուսին նկարագրվում է որպես երկչափ [[Դյուրադարձուկ|պալինդրոմ]] կամ [[Բառերից քառակուսի|բառային քառակուսի]], որը [[Ակրոստիքոս|կրկնակի ակրոստիքոսի]] որոշակի դաս է:

Քառակուսին գալիս է երկու ձևով՝ ROTAS (ձախ, ներքև) և SATOR (աջ, ներքև):



Քառակուսու հռոմեական դարաշրջանի ամենավաղ տարբերակներում ROTAS բառն է վերևի տողում (կոչվում է ROTAS ձևի քառակուսի), բայց SATOR-ով շրջված տարբերակը դարձել է ավելի գերիշխող վաղ միջնադարից (կոչվում է SATOR ձևի քառակուսի): Որոշ գիտնականներ այն անվանում են ''Rotas-Sator'' քառակուսի, իսկ նրանցից ոմանք այն անվանում են [[Նկարելուկ|ռեբուս]] կամ [[մոգական քառակուսի]]: Միջնադարից այն նաև հայտնի է որպես [[Տաճարականների միաբանություն|Տամպլիերների]] կախարդական քառակուսի:

== Բացահայտում և տարածում ==
[[Պատկեր:Acrostic_Rotas-Sator_Square_-_YDEA_-_5755.jpg|մինի|Սատորի չորս քառակուսիներից մեկը (բոլորը ROTAS-ով) հայտնաբերված [[Դուրա-Եվրոպոս|Դուրա-Եվրոպոսում]], [[Սիրիա]], մոտ 200 թվական]]
[[Պատկեր:Sator_Square_Palestra_Pompeii_(CIL_8623_&_8622a-b).jpg|մինի|Հայտնի ամենահին քառակուսին, որը հայտնաբերվել է 1936 թվականին [[Պոմպեյ (քաղաք)|Պոմպեյի]] Մեծ [[Պալեստրա|մարզադաշտի]] (իտ.` Palestra Grande) սյունի վրա (CIL 8623), այժմ այն պահվում է Պոմպեյի թանգարանում]]

Քառակուսու գոյությունը վաղուց ճանաչվել է վաղ միջնադարից, և տարբեր օրինակներ են հայտնաբերվել Եվրոպայում, [[Անատոլիա|Փոքր Ասիայում]], [[Հյուսիսային Աֆրիկա|Հյուսիսային Աֆրիկայում]] (հիմնականում [[Ղպտիներ|ղպտիական]] բնակավայրերում) և Ամերիկայում: SATOR ձևով քառակուսու միջնադարյան օրինակները շատ են, այդ թվում՝ ամենավաղ ֆրանսիական օրինակը [[Կարոլինգներ|կարոլինգյան]] [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչում]] մ.թ. 822 թվականին` [[Սեն Ժերմեն դե Պրե|Սեն-Ժերմեն-դե-Պրե]] վանքում: Միջնադարյան եվրոպական շատ եկեղեցիներ և ամրոցներ ունեն SATOR քառակուսով արձանագրություններ:

Քառակուսու առաջին ճանաչված լուրջ ակադեմիական ուսումնասիրությունը 1881 թվականին Ռայնհոլդ Քյոլերի պատմական հետազոտության հրապարակումն է «Էթնոլոգիայի հանդես» (Zeitschrift für Ethnologie) ամսագրում, վերնագրված «Սատոր-Արեպո-Ֆորմել» («Sator-Arepo-Formel»), և դրանից հետո հրապարակվել են մեծաթիվ ակադեմիական հետազոտություններ քառակուսու նշանակության վերաբերյալ:

Մինչև 1930-ական թվականները, ամենավաղ տարբերակը համարվել է ղպտիական պապիրուսը՝ ROTAS ձևով քառակուսիով, որը թվագրվում է մ.թ. չորրորդ կամ հինգերորդ դարով: 1889 թվականին բրիտանացի [[Պատմագրություն|հնագույն պատմաբան]] Ֆրենսիս Հավերֆիլդը պարզել է, որ 1868 թվականին հայտնաբերած SATOR քառակուսին, որը հայտնաբերված էր ROTAS տեսքով (և քերծված է գիպսե պատի վրա Սայրենսեստեր (Cirencester) հռոմեական Corinium բնակավայրում), ունի հռոմեական ծագում: Այնուամենայնիվ, նրա պնդումն այն ժամանակ մերժել են գիտնականների մեծամասնությունը, ովքեր քառակուսին համարում էին «վաղ միջնադարյան ամուլետ»:

Ի վերջո, [[Դուրա-Եվրոպոս|Դուրա-Եվրոպոսում]] ([[Սիրիա]]) 1931-1932 թվականների պեղումները ապացուցել են, որ Հեյվերֆիլդը ճիշտ էր, երբ հայտնաբերվել են SATOR քառակուսով երեք առանձին արձանագրություններ, բոլորը ROTAS ձևով, հռոմեական զինվորական շենքի ներքին պատերի վրա (և չորրորդը մեկ տարի անց), որոնք թվագրվել են մոտավորապես մ.թ. 200 թվականին:

Հինգ տարի անց՝ 1936 թվականին, իտալացի հնագետ Մատեո Դելլա Կորտեն հայտնաբերել է SATOR քառակուսի (որը նույնպես ROTAS ձևով է գրված) Մեծ [[Պալեստրա|պալեստրայի]] (իտ.` ''Palestra Grande'') սյունի վրա` [[Պոմպեյի ամֆիթատրոն|Պոմպեյի ամֆիթատրոնի]] մոտ (Լատինական արձանագրությունների կորպուս - ''CIL IV 8623''): Այս հայտնագործությունը ստիպել է, որ Դելլա Կորտեն վերանայի քառակուսու մի հատվածը, որը նա արել էր 1925 թվականին Պուբլիուս Պակիուս Պրոկուլուսի տանը` նույնպես Պոմպեյում (''CIL IV 8123'' ): Պուբլիուս Պակիուս Պրոկուլուսի տան քառակուսին թվագրվել է մ.թ. 50-ից մինչև մ.թ. 79 թվականները (ըստ ինտերիերի դեկորատիվ ոճի), իսկ պալատական մարզդաշտի քառակուսին թվագրվել է մինչև մ.թ. 62 թվականը (մ.թ. 62 թվականի Պոմպեի երկրաշարժը), այդպիսով դառնալով մինչ օրս հայտնի ամենահին SATOR քառակուսին:

== Թարգմանություն ==
Քառակուսու բառերը լատիներեն են, և գիտնականներին հայտնի են հետևյալ թարգմանությունները.

; 
: (գոյական, ուղղական հոլով, **' -  «ցանել» բառից) սերմնացան, տնկող, հիմնադիր, նախահայր (որպես կանոն աստվածային);  սկզբնավորող, բառացիորեն` «սերմանող»
; 
: անհայտ բառ, գուցե հատուկ անուն, որը կամ հորինված է պալինդրոմը լրացնելու համար, կամ ոչ լատինական ծագում ունի (տես` Արեպոյի մեկնաբանությունները)
; 
: (բայ, **' - «պահել»), նա (he/she/it) բռնում է, պահում է, ըմբռնում է, տիրապետում է, տնօրինում է, պահպանում է, նեցուկ, հենարան է լինում
; 
: (բացառական հոլովով [տես ] եզակի գոյական) ծառայություն, ջանք, ֆիզիկական աշխատանք; խնամք, ճիգ, ուշադրություն
; 
: (,  -ի հայցական հոլով) անիվներ:

=== Նախադասության կառուցվածք ===
[[Պատկեր:Grenoble_-_Sator_01.jpg|աջից|մինի|Դռան վրա SATOR քառակուսի [[Գրենոբլ|Գրենոբլում]] ([[Ֆրանսիա]])]]

Նախադասության ամենաուղիղ թարգմանությունն է՝ «Սերմնացան (կամ՝ հողագործ) Արեպոն խնամքով է պահում անիվները (կամ՝ հոգ է տանում անիվների մասին)»: 

Նմանատիպ թարգմանություններից են` «Ֆերմեր Արեպոն աշխատեցնում է իր անիվները» կամ «Արեպո սերմնացանը (sator) հմտությամբ (opera) ուղղորդում է (tenet) անիվը (rotas)»:

Ըստ որոշ գիտնականների, օրինակ՝ ֆրանսիացի պատմաբան Ժյուլ Կիշերանի` քառակուսին պետք է կարդալ [[բուստրոֆեդոն]] ոճով (այսինքն՝ փոփոխվող ուղղություններով): Այդ դեպքում հունարեն ստացվում է «եզան նման հերկում է»: Այդպիսով նույնպես ընդգծում է քառակուսու տեքստի գյուղատնտեսական կողմը: 

SATOR ձևի քառակուսու վրա բուստրոֆեդոն ընթերցման կիրառումը, եթե կենտրոնի TENET բառի կրկնել, ստացվում է SATOR OPERA TENET – TENET OPERA SATOR, որը շատ հպանցիկ մեկնաբանվել է որպես. 



Մինչդեռ ոմանք կարծում են, որ քառակուսին պետք է կարդալ որպես ընդամենը երեք բառ՝ SATOR OPERA TENET, որը պարզապես թարգմանում են այսպես. «Արարիչը (բոլոր բաների ստեղծողը) պահպանում է իր ստեղծածներին»: Այս երկուսն էլ կարող են ենթադրել հունա-հռոմեական [[Ստոիցիզմ|ստոյական]] և/կամ [[Պյութագորասականություն|պյութագորական]] ծագում:

Ըստ բրիտանացի գիտնական Դունկան Ֆիշվիքի` բուստրոֆեդոն մոտեցմամբ մեկնաբանությունը չի աշխատում, երբ կիրառվում է ROTAS ձևի քառակուսու վրա, սակայն, բելգիացի գիտնական Փոլ Գրոսժանը փոխել է ROTAS ձևի բուստրոֆեդոնի կանոնը (այսինքն՝ սկսել է աջից, ոչ թե ձախից) որպես SAT ORARE POTEN, որը մոտավորապես թարգմանվում է ինչպես հրեական աղոթքի կոչ՝ «Դու կարողանո՞ւմ ես բավականաչափ աղոթել»:

=== AREPO մեկնաբանություններ ===
AREPO բառը hapax է կամ ''հապաքս լեգոմենոն'' (հուն.` ἅπαξ λεγόμενον, «մի անգամ ասել») է, որը ոչ մի այլ տեղ չի հանդիպում հաստատված լատինական գրականության մեջ: Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ դա, ամենայն հավանականությամբ, հատուկ անուն է, կամ, հնարավոր է, թեոֆորական անուն, որը հարմարեցվել է ոչ լատիներեն բառից կամ հորինվել է հատուկ SATOR քառակուսու համար: Ըստ ֆրանսիացի պատմաբան Ժերոմ Կարկոպինոնի` AREPO բառը գալիս է [[գալիերեն]] ([[Կելտական լեզուներ|կելտական]] [[Մեռած լեզուներ|մեռած լեզու]]) բառից, որը նշանակում է «գութան». սակայն, սա զեղչել են այլ գիտնականները: 

Ըստ ամերիկացի հնագույն իրավունքի պատմաբան Դեյվիդ Դոբի` AREPO-ն հին հունարենի [[Ալֆա (տառ)|ալֆա]] () և [[Օմեգա (տառ)|օմեգա]] () տառերի [[եբրայերեն]] կամ [[արամեերեն]] վերարտադրությունն է, որը արտացոլված է վաղ հուդա-քրիստոնեությունից «[[Ալֆա և Օմեգա|Ալֆա]] [[Ալֆա և Օմեգա|և Օմեգա]]» հասկացությանում (տես [[Աստվածաշնչյան մարգարեներ|Եսայի]] 44.6 և [[Հայտնություն Հովհաննեսի|Հայտնություն]] 1.8 ):

Ջ. Գվին Գրիֆիթսը պնդել է, որ AREPO տերմինը ծագել է [[Ալեքսանդրիա|Ալեքսանդրիայից]] եկած «Hr-Hp» եգիպտական անունից ( '' '' ), որը նա համարել է, որ նշանակում է [hp - Հապիսի] կամ «[[Ապիս|Ապիսի]] դեմք»: 1983 թվականին սերբ-ամերիկացի գիտնական Միրոսլավ Մարկովիչն առաջարկել է AREPO տերմինը որպես Հարպոկրատեսի (կամ «Horus-the-child», «[[Հոր (եգիպտական դիցաբանություն)|Հորուս]] - երեխան») լատինացված հապավում, որը ծագող արևի աստվածն է, որը նաև կոչվում է **', որn ըստ Մարկովիչի` համապատասխանում է SATOR AREPO -ին։ Այս դեպքում քառակուսին կթարգմանվի այսպես.«Սերմնացան Հորուսը/Հարպոկրատեսը սանձած է պահում գործերը և տանջանքները»:

Դունկան Ֆիշվիքը, ի թիվս այլ գիտնականների, կարծում էր, որ AREPO-ն պարզապես մնացորդային բառ է, որը պահանջվել է սոփեստական/խաբուսիկ և բարդ պալինդրոմը լրացնելու համար (որը Ֆիշվիքը կարծում էր, որ ծածկված է գաղտնի հրեական սիմվոլիզմով, ըստ ստորև բերված «Հրեական խորհրդանիշի» ծագման տեսության), և անխոհեմ կլիներ բառից ավելին ակնկալելը ելնելով դրա հավանական «հրեա» ստեղծողից:

### Հետագա անագրամներ
Քառակուսու տառերն անագրամատիկ մեթոդով վերադասավորելու միջոցով «թաքնված իմաստներ» հայտնաբերելու տարբեր փորձեր են արվել:

* 1883 թվականին գերմանացի պատմաբան Գուստավ Ֆրիցը վերադասավորել է տառերը՝ բացահայտելու Սատանային ուղղված կոչը.
*: SATAN, ORO TE, PRO ARTE A TE SPERO
*: SATAN, TER ORO TE, OPERA PRAESTO
*: SATAN, TER ORO TE, REPARATO OPES
* Ֆրանսիացի պատմաբան Գիյոմ դը Ժերֆանիոնը կազմել է օրինակների կատալոգ, որոնք հայտնի բանաձևեր են եղել էկզորցիզմի համար, ինչպիսիք են.
*: RETRO SATANA, TOTO OPERE ASPER և աղոթքները
*: ORO TE PATER, ORO TE PATER, SANAS
*: O PATER, ORES PRO AETATE NOSTRA
*: ORA, OPERARE, OSTENTA TE PASTOR
* 1887 թվականին լեհ ազգագրագետ Օսկար Կոլբերգը փոփոխել է խիստ անագրամատիկ մոտեցումը՝ օգտագործելով հապավումներ և այդպիսով SATOR քառակուսու 25 տառերից դուրս է բերել վանական կանոնի 36 տառերը. SAT ORARE POTEN (TER) ET OPERA(RE) R(ATI)O T(U)A S(IT), որը նա համարում էր բենեդիկտինների հնագույն կանոն: Ֆրանսիացի պատմաբան Գաստոն Լետոնելյեն 1952 թվականին նմանատիպ մոտեցում է արել քրիստոնեական աղոթքը ստանալու համար՝ SAT ORARE POTEN(TIA) ET OPER(A) A ROTA S(ERVANT), որը թարգմանաբար նշանակում է. «Աղոթքը մեր ուժն է և կփրկի մեզ (ճակատագրի) անիվից»:
* 1935 թվականին գերմանացի արվեստի պատմաբան Կունո ֆոն Հարդենբերգը կարծում էր, որ բացահայտել է այն օգնությունը, որը Շարոնի վարդը (աստվածաշնչյան արտահայտություն) տրվել է Սուրբ Պետրոսին Քրիստոսին ուրանալու մեղքի համար՝ PETRO ET REO PATET ROSA SARONA անագրամով, որը թարգմանվում է որպես «Պետրոսի համար, նույնիսկ մեղավոր, Շարոնի վարդը բաց է»: Գիտնականները մերժել են նրա այս մեկնաբանությունը:
* 2003 թվականին ամերիկացի պատմաբան Ռոուզ Մերի Շելդոնը թվարկել է մի քանի տարբեր նախադասություններ, որոնք կարող են ստացվել քառակուսի անագրամներից, ներառյալ նրա սիրելին. APATOR NERO EST, որը կարելի է թարգմանել որպես պնդում, որ հռոմեական կայսր Ներոնը կույս ծննդյան արդյունք է:

## Ծագում և նշանակություն
Քառակուսու ծագման ու նշանակության մասին վերջնական ակադեմիական կոնսենսուս չկա նույնիսկ ավելի քան մեկ դար ուսումնասիրությունից հետո: 1938 թվականին բրիտանացի դասական պատմաբան Դոնալդ Աթկինսոնն ասել է, որ քառակուսին «առեղծվածային շրջան է, որտեղ հանդիպում են կրոնը, սնահավատությունը և մոգությունը, որտեղ բառերը, թվերը և տառերը, ինչպես ենթադրում են, պատշաճ կերպով համակցվելու դեպքում ազդում են բնության գործընթացների վրա …»: Նույնիսկ 2003 թվականին ամերիկացի ակադեմիկոս Ռոուզ Մերի Շելդոնն այն անվանել է «աշխարհի հնագույն չլուծված բառային գլուխկոտրուկներից մեկը»: 2018 թվականին ամերիկացի հին դասական պատմաբան Մեգան Օ'Դոնալդը դեռևս նշել է, որ «ROTAS քառակուսու մեկնաբանությունների մեծ մասը չեն կարողացել կոնսենսուսի հանգել թերությունների պատճառով», և, մասնավորապես, քառակուսու հնագիտական ապացույցները չկարողանալով հաշտեցնել հետագայում որպես կրոնական և մոգական օբյեկտի ընդունման հետ:

### Քրիստոնեական խորհրդանիշ
#### Որդեգրում քրիստոնյաների կողմից

Անկախ դրա ծագման տեսությունից, ապացույցները, որ  SATOR քառակուսին, հատկապես իր SATOR-ի տեսքով, ընդունվել է քրիստոնեական պատկերագրության մեջ, չեն վիճարկում գիտնականները: Նրանք նշում են, որ Քրիստոսի նույնատիպ ասոցիացիան «սերմնացանի» (կամ SATOR) հետ, իսկ SATOR քառակուսու բառերը հայտնաբերվել են քրիստոնեական միջավայրում նույնիսկ շատ վաղ միջնադարում, ներառյալ.

* Ըստ ճիզվիտ պատմաբան Ժան Դանիելուի`  երրորդ դարի Լիոնի եպիսկոպոս Հիրենեոսը (մոտ 200 թ.) գիտեր քառակուսու մասին և գրել էր «Նրա մասին, ով միացրեց սկիզբը վերջի հետ և Տերն է երկուսի և ցույց տվեց գութանը վերջում»: Որոշ գիտնականներ Հիրենեոսի հետ են կապում քառակուսու հինգ բառեր Քրիստոսի հինգ վերքերի հետ ասոցիացնելը:
* Բեռլինի պետական թանգարանում պահվում է վեցերորդ դարի բրոնզե ամուլետ Փոքր Ասիայից, որի մի կողմում պատկերված են դեմ դիմաց երկու ձուկ, իսկ մյուս կողմում՝ հունական տառերով SATOR քառակուսին է՝ շախմատային դասավորությամբ: Քառակուսու վերևում գրված է «ICHTHUS» բառը, որն ուղղակիորեն թարգմանվում է որպես Քրիստոսի տերմին. դա ամենավաղ հայտնի քրիստոնեական ծանոթագրված SATOR քառակուսին է:
* Վաղ բյուզանդական Աստվածաշնչի մի նկարազարդումում նշվում են երեք մոգերի մկրտության անունները՝ ATOR, SATOR և PERATORAS:
* Կապադովկիայում, Կոնստանտին VII Պորֆիրոգենիտոսի (913-959) ժամանակներում Հիսուսի Ծննդյան հովիվները կոչվում են SATOR, AREPON, և TENETON:
SATOR քառակուսին հայտնվում է տարբեր քրիստոնեական համայնքներում, օրինակ՝ Աբիսինիայում (Սոմալի), որտեղ *Եթովպական Մեռելոց Գրքում* Քրիստոսի խաչի առանձին մեխերի անունները նման են քառակուսու հինգ բառերին և կոչվում էին Սադոր, Ալադոր, Դանետ, Ադերա, Ռոդաս (Sador, Alador, Danet, Adera, Rodas): Սրանք, հավանաբար, բխում են նույնիսկ ավելի վաղ ղպտի քրիստոնեական աշխատություններից, որոնք նույնպես այդ բառերով են անվանում Քրիստոսի վերքերը և խաչի մեխերը:

Թեև գիտնականները գրեթե չեն կասկածում, որ քրիստոնյաներն ընդունել են քառակուսին, այնուամենայնիվ, պարզ չէ, որ հենց նրանք են այդ խորհրդանիշի հեղնակները:

#### PATER NOSTER (Հայր մեր) տեսություն
[մինի|Քառակուսու 25 տառերով   [անագրամա.  PATER NOSTER լատիներենից թարգմանաբար նշանակում է Տերունական աղոթք, իսկ **25-ից** մնանցած չորս տառերը` երկուական *A* և *O* տառերը դիրքավորված են որպես ''ալֆա և օմեգա''**': Կա այլընտրանքային դասավորություն, որտեղ ''A-'' երը և ''O-'' երը տեղադրված են Paternoster խաչի ծայրերում, և հրեական տարբերակ՝ X- ձևով (այսինքն [[Տաու (տառ)|տաու]]) դրված տառերով**':]]

1924-1926 թվականների ընթացքում երեք հոգի առանձին-առանձին հայտնաբերել են կամ  վերահայտնաբերել են, որ քառակուսին կարող է օգտագործվել *[[Տերունական աղոթք|Հայր մեր]]* տերունական աղոթքի՝ «Պատերնոստերի» (lat.` Pater noster) անունը խաչաձև գրելու համար  (ինչպես նկարում): Մնացած չորս տառերը (երկու *Ա* և երկու *Օ*) կարող են տեղադրվել խաչի չորս քառորդներում և կներկայացնեն Ալֆան և Օմեգան, որոնք հաստատված են քրիստոնեական սիմվոլիզմում**': ''Ա'' -երի և ''Օ'' -երի դիրքավորումը հետագայում հաստատվել է այն փաստով, որ SATOR քառակուսու ''T-'' երի դիրքը ձևավորում էր [[Պատկեր:Croix_de_Saint_Antoine.svg|frameless|21x21փքս]] ''տաու խաչի` [[Քրիստոսի խաչելություն|Քրիստոսի խաչելության]]'' կետերը: Այս հայտնագործության ժամանակ ամենավաղ հայտնի SATOR քառակուսին եղել է չորրորդ դարից հետագայում աջակցելով Paternoster տեսությանը բնորոշ քրիստոնեական սիմվոլիզմի թվագրմանը: Այդ ժամանակ գիտնականները հիմնականում լուծված են համարել քառակուսու ծագման քրիստոնեական լինելը:

Սակայն Պոմպեյում SATOR քառակուսիների հետագա հայտնաբերմամբ, որոնք թվագրվում են մ.թ. 79 թվականից առաջ, Paternoster տեսությունը սկսել է կորցնել քրիստոնեական ծագման աջակցությունը նույնիսկ նշանավոր կողմնակիցների շրջանում, ինչպիսին է ֆրանսիացի պատմաբան Գիյոմ դե Ջերֆանիոնը և հիմնավորել է. 

# անհավանական է, որ շատ քրիստոնյաներ ներկա լինեին Պոմպեյում 
# անհավանական է, որ առաջին դարի քրիստոնյաները քառակուսին գրեին հունարենով և ոչ թե լատիներենով
# [[Ալֆա և Օմեգա]] քրիստոնեական հասկացություններն ի հայտ են եկել միայն առաջին դարից հետո
# Քրիստոնեական գաղտնի խորհրդանիշները հայտնվել են միայն մ.թ. 130-131 թվականներին` երրորդ դարի հալածանքների ժամանակ:

Թեև ըստ Ժերոմ Կարկոպինոյի պնդման` Պոմպեյի քառակուսիներն ավելի ուշ ավելացրել են կողոպտիչները, այնուամենայնիվ,  պոմպեյի Մեծ [[Պալեստրա|Պալեստրայում]] հրաբխային նստվածքի որևէ խանգարման բացակայությունը նշանակում էր, որ դա քիչ հավանական էր և այդպիսով, Paternoster տեսությունը որպես քրիստոնեական ծագման ապացույց կորցրել է իր ակադեմիական աջակցությունը:

Անկախ նրա քրիստոնեական ծագումից, շատ գիտնականներ Paternoster-ի հայտնագործությունը համարել են պատահական երևույթ մաթեմատիկորեն անհնարին: Մի քանիսն ուսումնասիրել են այս մաթեմատիկական հավանականությունը, ներառյալ գերմանացի պատմաբան Ֆրիդրիխ Ֆոկեն և բրիտանացի պատմաբան Հյու Լաստը, բայց այդպես էլ որևէ եզրակացության չեն հանգել. 1987 թվականին Ուիլյամ Բեյնսի համակարգչային վերլուծությունը հրապարակից դուրս բերեց մի շարք «կեղծ-քրիստոնեական բանաձևեր», բայց Բեյնսը եզրակացրել է, որ դա ոչինչ չի ապացուցում:

=== Հռոմեական բառի գլուխկոտրուկ ===
Ժամանակակից ակադեմիական զգալի աջակցություն կա այն տեսությանը, որ քառակուսին ծագել է որպես հռոմեական դարաշրջանի բառի գլուխկոտրուկ: 

Իտալացի պատմաբան Արսենիո Ֆրուգոնին գտել է, որ այն գրված է «Մոդենայի պահապանների երգի» լուսանցքում՝  ''Roma-Amor''  պալինդրոմի կողքին, իսկ իտալացի դասականագետ Մարգարիտա Գուարդուչին նշել է, որ այն նման է ''ROMA OLIM MILO AMOR'' երկչափ ակրոստիքոս գլուխկոտրուկին: Նմանատիպ Roma-Amor, և Roma-Summus-Amor  պալինդրոմների կողքին հայտնաբերվել է մեկ այլ ROTAS ձևի քառակուսի, որը քերծվել է հռոմեական ժամանակաշրջանի պատի մեջ [[Սանտա Մարիա Մաջորե|Սանտա Մարիա Մաջիորեի բազիլիկայի]] նկուղում: Ինչպես Դունկան Ֆիշվիքըն է նշել, պալինդրոմներ կազմելը «հռոմեական կալվածատերերի սիրելի զբաղմունքն է եղել»: Ամերիկացի դասական [[Վիմագրություն|էպիգրաֆիստ]] Ռեբեկա Բենեֆիելը նշել է, որ մինչև 2012 թվականը Պոմպեյում հայտնաբերվել են ավելի քան 13000 առանձին գրություններ, իսկ միայն Պուբլիուս Պակիուս Պրոկուլուսի տանը (որտեղ հայտնաբերվել է քառակուսի) հայտնաբերվել են ավելի քան 70 կտոր գրաֆիտի:

1969 թվականին Չարլզ Դուգլաս Գունի համակարգչային ուսումնասիրությունը սկսվել է ''ROMA-AMOR'' քառակուսուց և գտել է 2264 ավելի լավ տարբերակներ, որոնցից լավագույնը նա համարել է SATOR քառակուսին: Քառակուսու ծագումը որպես բառային գլուխկոտրուկ լուծել է AREPO-ի խնդիրը (բառ, որը ոչ մի այլ տեղ չի հանդիպում դասական գրության մեջ), որպես պալինդրոմը լրացնելու անհրաժեշտ բաղադրիչ:

Ֆիշվիքը նախկինի պես այդ մեկնաբանությունը համարել է դեռևս չապացուցված և պարզաբանել, որ Roma-Amor պալինդրոմը, որը հայտնաբերվել է 1954 թվականին Աքվինկումում սալիկի գրության կողքին, սխալ է թարգմանվել (եթե ինչ-որ բան օժանդակի էլ, որ քառակուսին ամուլետ է): Ֆիշվիքը և մյուսները համարում են, որ հռոմեական գլուխկոտրուկների ծագման տեսության հիմնական ձախողումը որևէ բացատրության բացակայությունն է, թե ինչու է քառակուսին հետագայում այդքան ամուր կապվել քրիստոնեության և միջնադարյան ամուլետի հետ: Ոմանք պնդում են, որ դա կարելի է հասկանալ, եթե այն դիտարկվի որպես [[Պյութագորասականություն|Պյութագորաս]] - [[Ստոիցիզմ|ստոյական]] հանելուկների ստեղծում:

2018 թվականին Մեգան Օ'Դոնելը պնդել է, որ քառակուսին ավելի քիչ մաքուր բառային գլուխկոտրուկ է, այլ ավելի շատ լատիներեն հռոմեական  գրաֆիտիի ֆրաֆմենտ, որը պետք է ''փոխաբերական իմաստով'' կարդալ որպես անիվ (այսինքն՝ ROTAS), և որ տեքստային-տեսողական փոխազդեցությունը զուգահեռներ ունի Պոմպեյում հայտնաբերված գրաֆիտիի այլ ձևերի հետ, որոնցից մի քանիսը հետագայում կիրառվել են որպես ամուլետներ:

=== Հրեական խորհրդանիշ ===
[[Պատկեր:Palindrom_TENET.svg|մինի|Ուղղահայաց և հորիզոնական TENET բառերով ստեղծված կենտրոնական խաչն ունի և՛ քրիստոնեական, և՛ հրեական սիմվոլիզմի (օրինակ՝ «տաու խաչը» կամ եբրայերեն տաու «+» նշանը) նշանակություն: Համապատասխանում է նաև հռոմեական ''[[Կարդո]] և [[Դեկումանուս]]'' համակարգին, որը քաղաքների միջով անցնող` համապատասխանաբար հյուսիսից հարավ և արևելքից արևմուտք ձգվող կենտրոնական ճանապարհների անվանումներն էին:]]

Որոշ նշանավոր գիտնականներ, այդ թվում՝ բրիտանա-կանադացի հին հռոմեական գիտնական Դունկան Ֆիշվիքը, ամերիկացի հին իրավական պատմաբան Դեյվիդ Դոբը և բրիտանացի հին պատմաբան Մերի Բերդը համարում են, որ քառակուսին հավանաբար հրեական ծագում ունի:

Ըստ Ֆիշվիքի` Paternoster տեսության հիմնավորման հարցերը լուծվում են, երբ դիտարկվում են հրեական տեսանկյունից: Մեծ թվով լատինախոս հրեաներ, որոնք հաստատվել էին Պոմպեյում քաջ հայտնի էին գաղտնի և առեղծվածային բառերի խորհրդանիշների հետ կապված իրենց ձգտումով։ [[Ալֆա և Օմեգա|Ալֆա և օմեգա հասկացությունը]] հուդայականության մեջ շատ ավելի վաղ է հայտնվել (Ելք 3.14; Եսայի 41.4 և 44.6), իսկ «[[ալեֆ]]» և «տաու» տառերը [[Թալմուդ|Թալմուդում]] օգտագործվում են որպես ամբողջականության (սկիզբ և վերջ) խորհրդանիշներ:  TENET-ի ''T-'' երը կարող են բացատրվել ոչ թե որպես քրիստոնեական խաչեր, այլ որպես հրեական «տաու» փրկության խորհրդանիշի լատինական ձև (Եզեկիելից), և դրա արխայիկ ձևը (+ կամ X) պարբերաբար հայտնվում է ինչպես [[Հելլենիզմ|հելլենիստական]], այնպես էլ վաղ հռոմեական ժամանակաշրջանների [[Ոսկրատուն|ոսկրանոցներում]]: Ֆիշվիքը կարևորել է ''N'' տառի կենտրոնական դիրքը, քանի որ հրեաները կարևորում էին «Անունի» (կամ նոմենի) արտասանությունը:

Բացի այդ, Ֆիշվիքի կարծիքով, հրեական ծագումը բավարար բացատրություն է տալիս Paternoster խաչի (կամ X-ի) համար, քանի որ կոնֆիգուրացիան հնագույն հրեական «տաու» է (+ կամ X): Ֆիշվիքը ուշադրություն է հրավիրում հուդայականության որոշ պատարագային աղոթքների վրա, որտեղ մի քանի աղոթքներ վերաբերում են «[[Տերունական աղոթք|Հայր մեր]]»-ին: Այս պատարագային աղոթքներից ոչ մեկը, սակայն, չի կարող թվագրվել [[Հիսուս|Հիսուսից]] առաջ: Ֆիշվիքը եզրակացրել է, որ ROTAS OPERA TENET AREPO SATOR բառերի թարգմանություններն անտեղի են, բացառությամբ, որ դրանք որոշակի իմաստ ունեն և դրանով թաքցնում են հրեական գաղտնի հմայիլ, և նրանցից ավելին սպասելը նշանակում է «ակնկալել անհնարինը»:

Քառակուսու ստեղծման շարժառիթը կարող էր լինել մ.թ. 19 կամ մ.թ. 49 թվականի հրեական [[Պոգրոմ|ջարդերը]]. Այն կիրառությունից դուրս էր եկել, միայն հետագայում իրենց նկատմամբ հալածանքներին բախվելով վերածնվել է քրիստոնյաների կողմից, որոնք գնահատել են դրանում թաքնված Հայր մերի ու Ալֆա և Օմեգայի սիմվոլիզմը, բայց կենտրոնացել են SATOR ձևի վրա (որը շեշտադում է «սերմնացանը», որը նույնացվում է Քրիստոսի հետ):

2006 թվականին ֆրանսիացի դասական գիտնական Նիկոլա Վինելը հիմնվելով հնագույն մոգական քառակուսիների նումերոլոգիայի վերաբերյալ վերջին հայտնագործությունների վրա` եզրակացրել է, որ քառակուսին «հրեական կրիպտոգրամ է Պյութագորասյան թվաբանության օգտագործմամբ»: Վինելը քառակուսում վերծանել է մի քանի հրեական հասկացություններ, ներառյալ AREPO-ի պատճառը և կարողացել է բացատրել Պոմպեյի պալեստրայի սյունի վրա հայտնաբերված քառակուսու կողքի SAUTRAN բառը: Վինելը պատասխանել է հրեական ծագման տեսության քննադատությանը, թե ինչո՞ւ հրեաներն այդ ժամանակ պետք է հրաժարվեին խորհրդանիշից, նշելով հունարեն այն տեքստերը, որոնցից նրանք նույնպես հրաժարվել են (օրինակ՝  [[Յոթանասնից թարգմանություն|**Septuagint-ից**]])՝ հօգուտ եբրայերեն տարբերակների:

=== Այլ տեսություններ ===
ROTAS-SATOR քառակուսում հրապարակված ակադեմիական հետազոտությունների քանակը համարվում է զգալի (և նույնիսկ ըստ աղբյուրներից մեկի` «ահռելի»): Ամերիկացի ակադեմիկոս Ռոուզ Մերի Շելդոնը փորձել է ցուցակագրել և վերանայել ամենահայտնի աշխատանքները 2003 թվականին ''Cryptologia'' ամսագրում հրապարակված հոդվածում: Շելդոնի արձանագրած ավելի բազմազան, բայց ավելի քիչ աջակցվող տեսություններից էին.

* Մի քանի գերմանացի գիտնականներ գրել են, որ քառակուսին կապված է [[Պյութագորասականություն|պյութագորականության]] և [[Ստոիցիզմ|ստոիցիզմի]] հետ, այդ թվում ՝ բանասեր Հիլդեբրեխտ Հոմմելը, պատմաբան Վոլֆգանգ Քրիստիան Շնայդերը և Հայնց Հոֆմանը և այլք: Ըստ Շնայդերի քառակուսին կարևոր կապող օղակ է [[Էտրուսկներ|էտրուսկյան]] [[Էտրուսկյան կրոն|կրոնի]] և ստոիկների ակադեմիական փիլիսոփայության միջև: Ըստ Հոմելի` ստոիկ ավանդույթով եփեսոսյան AREPO բառը մի կողմ է մնում, և քառակուսին [[Բուստրոֆեդոն|բուսրոֆեդոնի]] ոճով կարդացվում է SATOR OPERA TENET, TENET OPERA SATOR սկզբունքով, որը թարգմանվում է որպես` «Արարիչը պահպանում է իր ստեղծագործությունները»: Գերմանացի գիտնական Ուլրիխ Էռնստը, ով հոդված է գրել SATOR քառակուսու մասին «''Քրիստոնեական հանրագիտարանում''», Հոմելի տեսությունը համոզիչ է համարել, բայց Միրոսլավ Մարկովիչը հերքել է նման թարգմանությունը:
* Որոշ գիտնականներ քառակուսին կապում են [[Գնոստիցիզմ|գնոստիկ]] ակունքների հետ, նրանցից են` Ժան Դուանյոնը, Գուստավ Մարեշը, Ադոլֆո Օմոդեո և Հիլդեբրեխտ Հոմելը: Ըստ անգլիացի [[Եգիպտագիտություն|եգիպտագետ]] Ջ. Գվին Գրիֆիթսի` AREPO անձնական անուն է, որը գալիս է [[Հին Եգիպտոս|եգիպտական]]  «Hr-Hp» անունից և մատնանշում է քառակուսու [[Ալեքսանդրիա|ալեքսանդրյան]] ծագումը, որտեղ [[Գնոստիցիզմ|գնոստիկական ավանդույթն]] օգտագործել է [[Ակրոստիքոս|ակրոստիքոսներ]]:
* Որոշ գիտնականներ քառակուսին կապում են [[Օրփեոսականություն|Օրփեոսի պաշտամունքների]] հետ, այդ թվում ՝ Սերբ պատմաբան Միլան Բուդիմիրը, որը AREPO հունական ձևը կապել է [[Օրփեոս]] անվան հետ:
* Իտալացի գիտնական Ադոլֆո Օմոդեոն քառակուսին կապել է [[Միհր|Միհրի]] պաշտամունքի ծագման հետ, քանի որ հռոմեական դարաշրջանի հայտնագործությունները կատարվել են ռազմական վայրերում, որտեղ տարածված է եղել [[Միհրականություն|միհրականությունը]], ընդ որում, ակադեմիական պատմաբան Ուոլթեր Օ. Մելլերը փորձել է [[Միհրականություն|միհրականության]] հետ կապը հաստատել օգտագործելով քառակուսու ենթադրյալ մաթեմատիկական օրինաչափությունները, բայց նրա փաստարկները համոզիչ չեն համարվել այլ գիտնականների կողմից:
* Նորվեգացի [[Դասական|բանասեր]] Սամսոն Էյտրեմ վերցրել է քառակուսու վերջին կեսը, որը սկսվում է ''N'' տառով, ստացել է «net opera rotans», որը թարգմանվում է որպես «Նա հյուսում է իր ստեղծագործությունները»` մեկնաբանելով այն որպես կանացի էակ (այսինքն` [[Հեկատա (աստվածուհի)|Հեկատա]]), մի դև կամ նույնիսկ ինքնին քառակուսի, որը պտտվում է իր TENET շյուղերի ճառագայթների վրա, այդպիսով իտալացի գյուղացուն տալով հեթանոսական ծագում, քառակուսին՝ որպես [[Հողմացույց|քամու ուղղությունը ցույց տվող ցուցիչ]]:
* Որոշ գիտնականներ, ինչպիսիք են շվեյցարացի հնագետ Վալդեմար Դեոննան, առաջարկել են, որ դա թվային քառակուսի է, ինչը նույնպես ենթադրում է [[Սեմիտներ|սեմիտական]] ծագում: Կարևոր խնդիրն այն է, որ քառակուսին գրված է լատիներենով, իսկ [[Հռոմեական թվեր|հռոմեացիները]] չեն ունեցել ծածկագրված թվային համակարգ, ինչպես [[Հունական թվային համակարգ|հույները]] կամ սեմիտները: Այնուամենայնիվ, եթե տառերը [[Գրադարձություն|գրադարձել]] հունարեն, իսկ հետո նրանց վերագրել կոդավորված թվեր, ապա TENET բառը կարող է թարգմանվել որպես 666, [[Գազանի թիվ|գազանի]] [[Գազանի թիվ|թիվ]]: Վալտեր Օ. Մելլերը վերլուծել է ստացված թվային համադրությունները և եկել այն եզրակացության, որ քառակուսին ստեղծվել է միթրական թվերի տեսությունով
* 1925 թվականին Զացմանը քառակուսին մեկնաբանել է որպես Սատանայի դեմ եբրայերեն կամ արամեերեն ապոտրոպային (մոգությունից, կախարդանքից պաշտպանող) բանաձև  և քառակուսին թարգմանել է հետևյալ կերպ` «Satan Adama Tabat Amada Natas»:
* 1958 թվականին ֆրանսիացի պատմաբան Պոլ-Լուի Կուշուն առաջարկել է քառակուսու նոր մեկնաբանություն՝ որպես քամու ուղղությունը որոշելու սարք:

== Մոգական և բժշկական ասոցիացիաներ ==
2003 թվականին Ռոուզ Մերի Շելդոնը նշել է. «Հռոմի անկումից շատ հետո, և երկար ժամանակ այն բանից հետո, երբ լայն հանրությունն արդեն մոռացել էր դասական բառախաղերի մասին, քառակուսին գոյատևել է մարդկանց շրջանում, ովքեր կարող էին նույնիսկ լատիներեն չկարդալ: Նրանք շարունակել են օգտագործել այն որպես հիվանդության, չարի և վատ բախտի դեմ հմայիլ: Միջնադարի վերջում քառակուսու «կանխարգելիչ մոգությունը» խորապես արմատավորվել է Իտալիայի, Սերբիայի, Գերմանիայի և Իսլանդիայի սնահավատության մեջ և, ի վերջո, նույնիսկ հասել է Հյուսիսային Ամերիկա»: Քառակուսին գտնվել է վաղ և ուշ միջնադարյան [[Մոգություն|մոգության]] տեքստերի մի քանի հայտնի մոգական ձեռագրերի տարբերակներում, ինչպիսիք են ''[[Զմրուխտե քառասալիկ]]'' և ''[[Սողոմոնի բանալին]]'' ձեռագիր հուշարձանները:

Միջնադարյան Գերմանիայում քառակուսին գրվել է սկավառակների վրա, որոնք այնուհետև նետել են կրակի մեջ՝ հրդեհը մարելու համար: 1743 թվականին Սաքս-Վայմար-Էյզենախի դուքս Էռնեստ Օգյուստի հրամանագրով բոլոր բնակավայրերը պետք է SATOR քառակուսի սկավառակներ պատրաստեին հրդեհների դեմ պայքարելու համար: Տասնհինգերորդ դարում քառակուսին օգտագործվել է որպես կրակի չափորոշիչ ֆրանսիական [[Շինոն դղյակ|Շինոն]] և Ժարնակ դղյակներում:

Քառակուսին որպես դեղամիջոց ծննդաբերության ժամանակ հայտնվել է տասներկուերորդ դարի լատիներեն ''Trotula'' բժշկական տեքստում և լայնորեն հիշատակվել է որպես միջնադարյան Եվրոպայում շան կծածի և [[Կատաղություն|կատաղության]] բուժում, երկու դեպքում էլ դարմանի/բուժման համար առաջարկվել է քառակուսու բառերով մակագրված հաց ուտել: Տասնվեցերորդ դարում քառակուսու օգտագործումը խելագարությունից և տենդից բուժելու համար փաստագրված է այնպիսի գրքերում, ինչպիսիք են Ժան դյու Շուլի ''«De Varia Quercus Historia»'' (1555) և [[Ջերոլամո Կարդանո|Ջերոլամո Կարդանոյի]] ''«De Rerum Varietate»'' (1557): Ժան դյու Շուլը նկարագրում է մի դեպք, երբ [[Լիոն|Լիոնից]] մի մարդ ապաքինվել է խելագարությունից՝ ուտելով քառակուսի վրա գրված երեք հացի կեղև: Ճաշից հետո անձն այնուհետև արտասանել է հինգ ''paternoster'' [[Տերունական աղոթք]]` Քրիստոսի հինգ վերքերի համար, դրանք կապելով քառակուսի մեջ կոդավորված քրիստոնեական պատկերների հետ:

Գիտնականները գտել են միջնադարյան SATOR քառակուսու վրա հիմնված հմայքներ, դարման և դեղամիջոցներ տարբեր կիրառությունների համար՝ ծննդաբերությունից, ատամնացավից, սիրային ըմպելիքներից, չար կախարդանքներից զերծ մնալու եղանակներից և նույնիսկ պարզելու, թե ինչ-որ մեկը վհուկ է: 

Օկուլտ գրող Ռիչարդ Քավենդիշը նշում է, որ [[Բոդլեյան գրադարան|Բոլդիանյան գրադարանի]] միջնադարյան մի ձեռագրում ասվում է. «Գրի՛ր այս [SATOR-ի հինգ] բառերը մագաղաթի վրա Կալվերի [աղավնի] արյունով և բռնի՛ր այն քո ձախ ձեռքում և խնդրի'ր, ինչ կուզես և կունենաս այն. [https://web.archive.org/web/20130205070418/http://commfaculty.fullerton.edu/jbruschke/theory_and_practice_in_academic_.htm ֆիատ] [թող լինի]»: 

Այլ օրինակներից են Բոսնիան, որտեղ քառակուսին օգտագործվել է որպես [[Ակվաֆոբիա|ակվաֆոբիայի]] դեղամիջոց, իսկ Իսլանդիայում այն փորագրվում էր [[Եղունգ|եղունգների]] վրա՝ [[Դեղնուկ|դեղնախտը]] բուժելու համար:

Կան օրինակներ 19-րդ դարից Հարավային Ամերիկայում, որտեղ SATOR քառակուսին օգտագործվում էր որպես շների խայթոցների և օձերի խայթոցների բուժում Բրազիլիայում, և Ալեգենի լեռներում գտնվող գերմանացի վերաբնակիչների (կամ լեռնային սպիտակամորթների ) անկլավներում, ովքեր օգտագործում էին քառակուսին հրդեհը կանխելու, նոպաները դադարեցնելու և վիժումները կանխելու համար: SATOR քառակուսին ներկայացված է տասնութերորդ դարի Փենսիլվանիայի հոլանդական ''Pow-wow'' [[Աղոթք հմայական|հմայական]], [[Հմայագիր|հմայագրական]] [[Մոգություն|մոգությամբ]] բժշկելու մասին գրքերում, ինչպիսին է ''«Վաղուց կորած ընկերը»'' (տես ներքևի աջ նկարը):



== Հատկանշական օրինակներ ==
=== Հռոմեական ===

* SATOR ամենահին քառակուսին գտնվել է 1936 թվականի նոյեմբերին՝ ROTAS ձևով, որը փորագրված է [[Պոմպեյի ամֆիթատրոն|Պոմպեյի ամֆիթատրոնի]] մոտ (''CIL IV 8623'') գտնվող Մեծ [[պալեստրա]]յի (**') LXI համարի սյան վրա։ Կոնկրետ սյուների հետ կապված գրաֆիտիները թվագրվում են ավելի վաղ, քան մ.թ. 62 թվականի Պոմպեյի երկրաշարժը (չշփոթել 79 թվականի Վիզուվի ժայթքման հետ), դրանով իսկ, Պալեստրա Գրանդեի քառակուսին դարձել է ամենահին հայտնի քառակուսին։ Հենց այդ սյուների տակ հայտնաբերվել են լրացուցիչ գրաֆիտիներ՝ SAUTRAN և VALE (*CIL IV 8622a-b*) բառերով:
* Մեկ այլ SATOR քառակուսի գտնվել է նաև 1925 թվականի հոկտեմբերին՝ ROTAS ձևով, որը փորագրված է եղել Հռոմի սենատոր Պուբլիուս Պագիուս Պրոկուլուսի տան բաղնիքի (ռեգիոն I, ինսուլա 7, 1) պատի վրա, նույնպես Պոմպեյում (*CIL IV 8123*): Ելնելով տան ոճից, որը կապված է Ներոնի գահակալության հետ, քառակուսին թվագրվել է մ.թ. 50 թվականից մինչև մ.թ. 79 թվականի (քաղաքի կործանում) միջև:
* SATOR քառակուսի է հայտնաբերվել է 1954 թվականին, ROTAS-ի տեսքով, որը փորագրված է երկրորդ դարի հռոմեական կայսերական կառույցի` Ստորին Պաննոնիայի նահանգապետի Աքվինկումի տան տանիքի կղմինդրի վրա (Բուդապեշտի մոտ, Հունգարիա): Տեսակետ է եղել, որ քառակուսու կողքին հայտնաբերված երկրորդ մասնակի արձանագրությունը Roma-Amor պալինդրոմի մաս է (այդպիսով հաստատելով հռոմեական գլուխկոտրուկների ծագման տեսությունը), բայց դա քիչ հավանական է համարվել:
* SATOR քառակուսի է հայտնաբերվել 1978 թվականին, ROTAS-ի տեսքով, փորագրված հռոմեական խեցեղենի հատվածի վրա Մանչեսթերի հռոմեական վայրում` թվագրված մոտավորապես մ.թ. 185 թվական:
* 1931-1932 թվականներին հայտնաբերվել են SATOR չորս քառակուսիներ՝ բոլորը ROTAS-ով, փորագրված ռազմական շենքերի պատերին, Սիրիայում ՝ Դուրա-Եվրոպոսում, թվագրված մոտավորապես մ.թ. 200 թվական
* SATOR քառակուսի է հայտնաբերվել 1868 թվականին, ROTAS-ի տեսքով, քերծված գիպսե պատի վրա Հռոմեական Բրիտանիայի Corinium Dobunnorum բնակավայրում Սայրենսեստթրում (Գլոստերշիր):
* SATOR քառակուսի է հայտնաբերվել 1971 թվականին, ROTAS-ի տեսքով, փորագրված չթրծված աղյուսի վրա հռոմեական ժամանակաշրջանի Կոնիմբրիգա (Պորտուգալիա) քաղաքում, որը թվագրվել է երկրորդ դարով:
* SATOR քառակուսի է հայտնաբերվել 1966-1971 թվականներին՝ ROTAS-ի տեսքով, որը քերծվել է հռոմեական ժամանակաշրջանի պատի մեջ՝ Հռոմի Սանտա Մարիա Մաջիորեի բազիլիկայի պեղումների ժամանակ (Rome-Amor-ի և Հռոմի Summus Amor պալինդրոմի հետ միասին):


Պատկեր:Rotas square from Cirencester.jpg|Սայրենսեսթեր (Հռոմեական Բրիտանիա)
Պատկեր:Manchester museum sator square.JPG|Մանչեստր (Անգլիա)
Պատկեր:20110908 P1080767 Amuleto Museo Conimbriga.jpg|Քոնիմբրիգա (Պորտուգալիա)


### Վաղ միջնադար
[մինի|Ղպտի SATOR քառակուսի ամուլետների օրինակներ, [Ավստրիայի ազգային գրադարան|Ավստրիայի ազգային գրադարանի Պապիրուսի թանգարանում (Վիեննա)]]

* Հետհռոմեական ժամանակներից ամենավաղ SATOR քառակուսին 1899 թվականին գերմանացի պատմաբաններ Ադոլֆ Էրմանի և Ֆրից Կրեբսի հայտնաբերած ղպտիական պապիրուսի վրա գրված ROTAS-ի ձևով քառակուսին է, որը գտնվում է Բեռլինի պետական թանգարաններից Եգիպտական թանգարանի պապիրուսային հավաքածուներում (այն ժամանակ՝ Թագավորական թանգարաններ). այն չունի այլ բացահայտ քրիստոնեական պատկերներ:
* SATOR ամենավաղ քառակուսին` հստակ հավելյալ քրիստոնեական պատկերներով, վեցերորդ դարի բրոնզե ամուլետ է Փոքր Ասիայից, որի մի կողմում երկու հանդիպակաց ձկներ են, իսկ մյուս կողմում` հունական տառերով շախմատային դասավորությամբ SATOR քառակուսի: Քառկուսու վերևում գրված է «ICHTHUS» բառը, որն ուղղակիորեն թարգմանվում է որպես Քրիստոսի տերմին: Այն նույնպես գտնվում է  Բեռլինի պետական թանգարաններում:
* Քրիստոնեական եկեղեցում SATOR քառակուսու ամենավաղ օրինակներից մեկը SATOR-ձևի մարմարե քառակուսին է, որը գտնվել է Իտալիայի Կապեստրանոյի մոտ մոտավորապես մ.թ. 752 թվականին կառուցված Բենեդիկտյան աբբայության Սուրբ Պետրոս ադ Օրատորիումի ճակատին:
* Ֆրանսիայի ամենավաղ օրինակը SATOR ձևի քառակուսին է, որը գտնվել է մ.թ. 822 թվականի Կարոլինգյան Աստվածաշնչում, Սեն Ժերմեն-դե-Պրե վանքում: Կան իններորդից տասներորդ դարերի օրինակներ Մոնտեկասսինոյի Կոդեքս 384-ում, և գտնվել է քառակուսի, որը գրված է *Versus de cavenda Venere et vino* վերնագրված աշխատության եզրագծում, որը Մոդենա կապիտոլիայի Կոդեքս 1.4-ի մի մասն է:
* Բժշկական համոզմունքների նկատմամբ քառակուսու կիրառման ամենավաղ օրինակներից մեկը տասներկուերորդ դարի լատիներեն բժշկական դասագրքերից է՝ *[[Տրոտուլա]]*, որտեղ թարգմանված տեքստը խորհուրդ է տալիս. «[98] Կամ թող այս անունները գրվեն պանրի և կարագի վրա. *+ sa. e. op. ab. z. po. c. zy. e pe. pa. pu c. ac. sator arepo tenet os pera rotas,* այնուհետև թող այն ուտեն»: Նույն ոգով կա Օրիյակից տասներեքերորդ դարի մագաղաթ, որն առաջարկում է SATOR քառակուսիով երգեր ծննդաբերող կանանց համար:

### Ուշ միջնադար
[մինի|''[Սամսոն|Սամսոնը և առյուծը*. Տասներկուերորդ դարի խճանկար՝ շրջանագծերի մեջ SATOR քառակուսու բառերով, Սուրբ Ուրսուսի կոլեգիալ եկեղեցում ([[Աոստա]], Իտալիա)]]

* Տասներկուերորդ դարի SATOR քառակուսու ֆրանսիական օրինակներ հայտնաբերվել են Սեն-Լորան եկեղեցու պատին [[Ռոշմոր|Ռոշմորի]] ամրոցում, ինչպես նաև [[Լոշ դղյակ|Լոշ ամրոցի]] [[Դոնժոն|դոնժոնի]] վրա:
* SATOR քառակուսին SATOR-ի տեսքով հայտնաբերվել է ֆրանսիական Լյուբերոնում գտնվող Օպեդ-լե-Վյե քաղաքի հիմնականում լքված միջնադարյան բերդաքաղաքում ամրացված պարսպի դռան ճակատին տեղադրված բլոկի վրա: Հին քաղաքն ինքնին թվագրվում է տասներկուերորդ կամ տասներեքերորդ դարով և լքվել է տասնյոթերորդ դարում:
* Իտալական միջնադարյան շատ քաղաքներ և եկեղեցիներ ունեն քառակուսիներ։ Տասներկուերորդ դարի Պիև Տերզագնի գյուղի ([[Կրեմոնա|Կրեմոնա գավառ]], [[Պեսկարոլո էդ Ունիտի]] կոմունա) Սան Ջովանի Դեկոլատո եկեղեցու հատակին պահպանվել են խճանկարի հատվածներ, որոնք ներառում են քառակուսի: Վալվիսչոլո աբբայությունում գտնվել է միակ հայտնի տարբերակը, որտեղ տառերը կազմում են հինգ համակենտրոն օղակներ, որոնցից յուրաքանչյուրը բաժանված է հինգ հատվածի: Մի քառակուսի գտնվում է [[Սիենա (քաղաք)|Սիենայի]] [[Սիենայի տաճար|Դուոմո]] [[Սիենայի տաճար|տաճարի]] արտաքին պատին: [[Աքուավիվա Կոլեկրոչե]] [[Աքուավիվա Կոլեկրոչե|կոմունայի]] եկեղեցու ներսում կա մի քար, որի քառակուսին ROTAS-աձև է: Քառակուսի ներառում են [[Կամպիլիա Մարիտիմա|Սան Ջովաննիի Պիև]] եկեղեցին, Սուրբ Ուրսուսի կոլեգիալ եկեղեցին, [[Ասկոլի Սատրիանո|Ասկոլի Սատրիանոյի տաճարը]] և [[Մարկե|Մարկեի]] Պագգեզում գտնվող Սան Լորենցո եկեղեցին:
* Քառակուսին գտնվում է նաև ուշ միջնադարյան ամբողջ Ֆրանսիայի տարբեր վայրերում, ներառյալ տասնհինգերորդ դարի օրինակները [[Շինոն դղյակ|Շինոն դղյակում]], Ժարնակ ամրոցում, ինչպես նաև Վալբոնե կոմունայի ([[Իզեր (դեպարտամենտ)|Իզեր]]) դատարանի շենքում:
* Անգլիայի [[Լանքաշիր|Լանկաշիր]] քաղաքի միջնադարյան Ռիվինգթոն [[Անգլիկան եկեղեցի|անգլիական եկեղեցում]] կա SATOR քառակուսի SATOR-ի տեսքով:
* Արտահայտությունը հայտնվում է [https://app.raa.se/open/runor/inscription?id=e685f592-b969-498b-b8e9-10e2a0808bad Nä Fv1979;234] [[Ռուներ|ռունական տառերով]] քարի վրա, [[Ներքե|Ներքե քաղաքում]] ([[Շվեդիա]]), թվագրված տասնչորսերորդ դարով: Այն կարդացվում է «sator arepo tenet» (ռուներ տառադարձված՝ «sator ¶ ar(æ)po ¶ tænæt»): Այն նաև հանդիպում է [[Գոթլանդ|Գոթլանդի]] երկու արձանագրություններում (G 145 M և G 149 M), որոնք պարունակում են ամբողջ պալինդրոմը:

=== Այլ ===
* [[Ջեյն Ուայլդ|Լեդի Ջեյն Ֆրանչեսա Ուայլդի]] իռլանդական բանահյուսության անթոլոգիան՝ «Իռլանդիայի hնագույն լեգենդները, առեղծվածային հմայանքները և սնահավատությունը» (*Ancient Legends Mystic Charms & Superstitions of Ireland,* 1888), ներառում է մի երիտասարդ աղջկա հեքիաթը, որին հմայել է բանաստեղծը՝ օգտագործելով թղթի վրա արյունով գրված SATOR քառակուսու մոգությունը:
* SATOR քառակուսին, որոշ տառերով փոխված, ներկայացված է տասնութերորդ դարի Փենսիլվանիայի հոլանդացիների *Pow-wow* ժողովրդական բժշկության մասին գրքերում, ինչպիսին է *«Վաղուց կորած ընկերը»*:

== Ժողովրդական մշակույթում ==
[[Պատկեր:Trisulti_-_Sator,_quadrato_magico_-_panoramio.jpg|մինի|Իտալացի նկարիչ Ֆիլիպո Բալբիի (1806-1890) որմնանկարը SATOR քառակուսով [[Կոլեպարդո|Կոլեպարդոյի]]  [[Կարտեզյան միաբանություն|կարտեզյան]] վանքում` Տրիսուլտի չերտոզայում (Իտալիա)]]

SATOR քառակուսին ոգեշնչել է արվեստի բազմաթիվ գործեր, այդ թվում՝ դասական և ժամանակակից որոշ կոմպոզիտորների, ինչպիսիք են ավստրիացի կոմպոզիտոր [[Անտոն Վեբերն|Անտոն Վեբերնի]] և իտալացի կոմպոզիտոր Ֆաբիո Մենգոզիի գործերը, գրողների, ինչպիսիք են բրազիլացի գրող Օսման Լինսը (որի *Avalovara* (1973) վեպը հետևում է քառակուսու կառուցվածքին) և նկարիչների, ինչպիսիք են Դիք Հիգգինսը La Melancolia (1983) և ամերիկացի նկարիչ Գարի Ստեֆանը *Sator Arepo Tenet Opera Rotas* նկարներով(1982):

Բրիտանաամերիկացի ռեժիսոր [[Քրիստոֆեր Նոլան|Քրիստոֆեր Նոլանի]] 2020 թվականի *«Տենետ»* *(**TENƎꓕ**)* ֆիլմն ունի պատմվածքի կառուցվածք, որն ընդօրինակում է քառակուսի հասկացությունը փոխկապակցված իմաստի բազմաթիվ ուղղություններով և ներառում է SATOR քառակուսու բոլոր հինգ բառերը.

* Գլխավոր հակառակորդը կոչվում է SATOR
* Կեղծված Գոյայի գծանկարները կերտած նկարիչը ստացել է «AREPO» անունը
* *Տենետը* ֆիլմի վերնագիրն է, ինչպես նաև գաղտնի կազմակերպությունը, որն աշխատում է աշխարհը փրկելու համար:
* Բացման տեսարանը տեղի է ունենում OPERA [[Օպերային թատրոն|օպերային թատրոնում]]:
* SATOR-ին է պատկանում «ROTAS» շինարարական ընկերությունը:

Ամերիկացի գրող Լոուրենս Ուոթ-Էվանսը նշել է, որ [[Թերրի Փրաթչեթ|սըր Թերի Փրաթչեթն]] իր *«Դիսկաշխարհ*» (կամ *«*Հարթ աշխարհ», *Discworld*) գրքերի շարքում հորինված Անխ-Մորփորք քաղաքի գլխավոր հրապարակն անվանել է «SATOR», որը  կանխամտածված հղում է խորհրդանիշին: Ուոթ-Էվանսը նշել է, որ *Discworld* շարքը լի է անսովոր խորհրդանիշների և հասկացությունների այլ պատահական հղումներով:

*Հեյլունգ* սկանդինավյան նեոֆոլկ խմբի երրորդ սինգլի *Tenet* երգը հիմնված է SATOR պալինդրոմի վրա։ Նրա բոլոր առանձին երաժշտական մասերը, մեղեդիներն ու գործիքավորումը (և երբեմն նույնիսկ բառերը) նույնն են նվագում` թե՛ դեպի առաջ, թե՛ դեպի հետ: *«*Ստեղծագործության անսովոր մեղեդին ստեղծվել է հատուկ կոդային համակարգով, որն օգտագործում է թվեր, [[ռուներ]] և լատինական տառեր, որոնք վերցված են հենց քառակուսուց և վերծանվելով բարդ համակարգում` ստեղծել են *Հեյլունգ* խմբի առաջին երաժտական պալինդրոմը. Սեր Հեյլունգից»:

== Տես նաև ==
* [[Աբրակադաբրա]], երկրորդ դարի հռոմեական կախարդական բառ
* [[Աբրաքսաս]], առեղծվածային բառ [[Գնոստիցիզմ|գնոստիցիզմում]]
* *Nipson anomemata me monan opsin*, թարգմանաբար` *Լվացեք մեղքերը, ոչ միայն դեմքը,*  չորրորդ դարի բյուզանդական պալինդրոմ. ձախից աջ և աջից ձախ նույնն է:
* Պասերի խաչբառ ստելա, [[Հին Եգիպտոս|հին եգիպտական]] ​​կրաքարե [[ստելա]], որը թվագրվում է [[XX արքայատոհմ|20-րդ արքայատոհմից]], կազմել է [[Պասեր]]ը, մ.թ.ա. 1150 թվականին, [[Ռամզես VI|Ռամզես VI փարավոնի]] օրոք։
* [[Գրիմուար|*Գրիմուարներից*]] *Աբրամելին կախարդի սուրբ մոգության գիրքը*, միջնադարյան գիրք, որը պարունակում է բառերի քառակուսիներ:

== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
* 
* 
* 

== Արտաքին հղումներ ==
* *An Early Christian Cryptogram? * Duncan Fishwick, University of St. Michael's College (1959)
* *The "Magic Square" in Conimbriga (Portugal)'' Robert Étienne, University of Coimbra (1978)
* Square found in 1936 in the Palestra Grande on column (II 7), Parco Archeologico di Pompei, inv. 20565 (2023)
* {{Cite web |last=Samuele |date=2020-07-08 |title=The Sator Square, an enigma that crosses history |url=https://www.indaginiemisteri.it/en/the-sator-square/ |access-date=2025-03-07 |website=Indagini e Misteri EN |language=en-GB

Կատեգորիա:Բառախաղեր
Կատեգորիա:Գլուխկոտրուկներ
Կատեգորիա:Լատիներեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Լեզու և խորհրդապաշտություն
Կատեգորիա:Կրոնական խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեական մշակույթ