open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մաքրման աշխատանքներ

**Մաքրման աշխատանքներ**, հանքավայրից ստորգետնյա եղանակով օգտակար հանածոների հանման աշխատանքներ։ Տարբերում են օգտակար հանածոների համատեղ (համախառն) և անջատ (ընտրողական) հանման Մաքրման աշխատանքներ։ Վերջինիս դեպքում հանքաքարի, ածխի, ապարի ենթաշերտերի առանձին տեսակները հանվում են զատ-զատ։ Մաքրման աշխատանքների հետևանքով առաջացած հանքափորվածքներն անվանում են մաքրման փորվածքներ, դրանց հանքախորշերը՝ մաքրման հանքախորշն է, իսկ օգտակար հանածոների հանույթից առաջացած տարածությունը՝ մաքրման տարածություն։

Կատեգորիա:Հանքային գործ
Մաքուր երկաթի գործարան

**«Մաքուր երկաթի գործարան»**, մոլիբդենի խտանյութ վերամշակող բաց բաժնետիրական ձեռնարկություն Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանում։

Հիմնադրվել է 1960 թվականին։ Մինչև 1976 թվականը զբաղվել է մետաղներից ու մետաղական միացություններից փոշի ստանալու և արուրքներ պատրաստելու տեխնոլոգիայի մշակմամբ ու կատարելագործմամբ, ապա՝ տարբեր հալածոների արտադրությամբ։ Սերիական արտադրությունն սկսել է 1976 թվականից, 1980 թվականին թողարկել 5 միլիոն խորհրդային ռուբլուն համարժեք մետաղափոշի և հալածո։

Խորհրդային շրջանում գիտահետազոտական կապերի մեջ է եղել ԽՍՀՄ սև մետալուրգիայի մինիստրության սև մետաղների կենտրոնական, Ուկրաինական ԽՍՀ հատուկ պողպատի, Դոնեցկի սև մետաղների և այլ գիտահետազոտական ինստիտուտների հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մաքուր երկաթի գործարանի պաշտոնական կայքը

Կատեգորիա:1960 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Երևանի գործարաններ
Գրիգոր Մեդնիկյան

**Գրիգոր Հարությունի Մեդնիկյան** (), հայ խորհրդային դեղաբան։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1935 թ.), պրոֆեսոր (1935 թ.), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ։

## Կենսագրություն
1917 թվականին ավարտել է Յուրևի (Տարտու) համալսարանի բժշկական ֆակուլտետի դեղագործության բաժանմունքը, 1930 թվականին՝ Երևանի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1919-1922 թվականներին աշխատել է Թիֆլիսում։ 1922 թվականից եղել է Երևանի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետի և անասնաբուծական–անասնաբուժական ինստիտուտի դեղաբանության, պոլիտեխնիկական ինստիտուտի ընդհանուր քիմիայի ամբիոնների վարիչ։ 1937-1944 թվականներին եղել է Լենինգրադի Ս․ Մ․ Կիրովի անվան ռազմաբժշկական ակադեմիայի պրոֆեսոր, 1944-1955 թվականներին՝ բժշկական ստոմատոլոգիական և անասնաբույժների կատարելագործման ինստիտուտների դեղագործության ամբիոնների վարիչ։ 1955 թվականից աշխատել է Երևանի հեմատոլոգիայի և արյան փոխներարկման, բժշկական, նուրբ օրգանական քիմիայի ինստիտուտներում։ 1965 թվականին բժիշկների կատարելագործման ինստիտուտում կազմակերպել է դեղագործների վերապատրաստման դասընթացներ և մինչև 1969 թվականը ղեկավարել այն։ Գիտական աշխատանքները վերաբերում են մի շարք դեղանյութերի, կենսաբանորեն ակտիվ, բնական ու սինթետիկ միացությունների, կենդանական թույների դեղաբանական հատկությունների, թունավոր նյութերի ազդեցության մեխանիզմների, թունավորման կանխարգելման և բուժման նպատակով օգտագործվող դեղամիջոցների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտել է նաև Հայաստանի հանքային ջրերի (Արզնի, Ջերմուկ) քիմիական ու դեղաբանական հատկությունները, որոշ դեղաբույսեր և դրանց աշխարհագրական տարածվածությունը։ Մեդնիկյանը եղել է Հայաստանի դեղաբանների գիտական ընկերության պատվավոր նախագահ, դեղագործության համամիութենական գիտությունների ընկերության վարչության անդամ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դեղաբաններ
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Մեգարյան դպրոց

**Մեգարյան դպրոց**, հին հունական փիլիսոփայական ուղղություն (մ.թ.ա. 4-րդ դար), սոկրատեսյան դպրոցներից։ Հիմնադիրն է Էվկլիդես Մեգարացին (մ.թ.ա. մոտ 450-380)։ Մեգարյան դպրոցում միահյուսվել են հավերժական ու անփոփոխ միակի (գոյի) վերաբերյալ Պարմենիդեսի ուսմունքը և բարիքի սոկրատեսյան հասկացությունը։ Ըստ Էվկլիդեսի, գոյություն ունի միայն մեկ միասնական բարիք, որն անփոփոխ է և հայտնի է նաև ճշմարտություն, խելք, աստված են անուններով։ Իրերի բազմությունն ու բազմազանությունը հակադրվում են միասնական բարիքին, ուստի ոչ գոյավոր են, ոչ ռեալ։ Մեգարյան դպրոցը շարունակել է նաև Զենոն Էլեացու և սոփեստների ավանդույթները. դիալեկտիկական դատողությունների նկատմամբ ունեցած հակվածությամբ այն ստացել է «էրիստիկական (-վիճաբանելու արվեստ) դպրոց» անվանումը։ Մեգարացի Ստիլպոնի բարոյագիտական հայացքները մոտ էին կինիկներին, իսկ Զենոն Կիտիոնցին Մեգարյան դպրոցը կինիկյան դպրոցի հետ միասին վերածեց ստոիկյան դպրոցի։ 

Կատեգորիա:Մեգարյան դպրոց
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի փիլիսոփայություն
Ֆրանկո Բարեզի

**Ֆրանկո Բարեզի** (, ), Իտալիայի ֆուտբոլի երիտասարդական հավաքականի մարզիչ։ Նախկինում՝ ֆուտբոլիստ (պաշտպան)։ Ողջ կարիերայի ընթացքում խաղացել է միայն Միլան ակումբի կազմում։ 15 տարի եղել է թիմի ավագը։ Հանդես է եկել նաև Իտալիայի ազգային հավաքականում։

Ճանաչվել է համաշխարհային ֆուտբոլի լավագույն պաշտպաններից մեկը։

Միլան ակումբի 6 համարի մարզաշապիկը ամրագրված է Բարեզիի անունով և հանված շրջանառությունից։ 1999 թվականին ընտրվել է ակումբի դարի ֆուտբոլիստ։

## Նվաճումներ
### [[Միլան ՖԱ|Միլան]]
* Իտալիայի չեմպիոն (6). 1978/79, 1987/89, 1991/92, 1992/93, 1993/94, 1995/96
* Սերիա B չեմպիոն (2). 1980/81, 1982/83
* Միտրոպայի գավաթակիր (1). 1982
* Իտալիայի սուպերգավաթ (4). 1988, 1992, 1993, 1994
* Եվրոպայի Գավաթ/Չեմպիոնների Լիգայի հաղթող (3). 1988/89, 1989/90, 1993/94
* ՈՒԵՖԱ Սուպեր գավաթակիր (3). 1989, 1990, 1994
* Միջմայրցամաքային գավաթ (2). 1989, 1990

### [[Իտալիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Ազգային]]
* Աշխարհի չեմպիոն. 1982
* Աշխարհի բրոնզե մեդալակիր. 1990
* Աշխարհի փոխչեմպիոն. 1994

### Անհատական
* Ոսկե Գնդակի արծաթե մրցանակակիր. 1989
* ՖԻՖԱ Աշխարհի առաջնության բոլոր ժամանակների հավաքական. 1990
* Սերիա A-ի տարվա լավագույն խաղացող. 1989/90
* 20-րդ դարի մեծագույն ֆուտբոլիստների կազմ՝ ըստ World Soccer-ի. 19-րդը
* ՖԻՖԱ 100
* Գաետանո Շիրեայի մրցանակակիր. 1994

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* ՖԻՖԱ պրոֆիլը 
* Բարեզիի ոչ պաշտոնական կայքը

Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մայիսի 8 ծնունդներ
Կատեգորիա:1960 ծնունդներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Իտալիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՖԻՖԱ 100
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Մեգաֆոն

մինի|Մեգաֆոնի կատարելագործված տեսակը
**Մեգաֆոն** (մեգա և ֆոն), ձայնի ուժեղացման համար կիրառվող կոնաձև խոսափող։ Մեգաֆոնը ոչ թե ուղղակի իմաստով ուժեղացնում է ձայնը, այլ կենտրոնացնում է այն հարկավոր ուղղությամբ։ Ձայնի զգալի ուժեղացում ստանալու համար օգտվում են էլեկտրամեգաֆոնից, որը բաղկացած է միկրոֆոնից, ոչ մեծ բարձրախոսից և ուժեղացուցիչից։ Միկրոֆոնը և բարձրախոսը պահվում են խոսողի բերանի մոտ, իսկ ուժեղացուցիչը սնման մարտկոցով հագցվում է գոտուն։

Կատեգորիա:Ակուստիկա
Սերգեյ Մարտիկյան

**Սերգեյ (Սերգո) Նիկոլայի Մարտիկյան** (), խորհրդային քաղաքական գործիչ, ԽՄԿԿ անդամ (1904)։

Հեղափոխական գործունեության մեջ ներգրավվել է 1901 թվականից։ Մասնակցել է «Բանվորի ձայն» (1906 թ.), «Բակինսկի ռաբոչի» («Бакинский рабочий», 1906 թ.), «Օրեր» (1907 թ.) թերթերի հրատարակմանը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Մարտիկյանի բնակարանը եղել է ՌՍԴԲԿ Բաքվի կոմիտեի հավաքատեղիներից մեկը (1914 թվականի օգոստոսին նրա բնակարանում տեղի է ունեցել ՌՍԴԲԿ Բաքվի կոմիտեի խորհրդակցություն։ 1917 թվականին նույն բնակարանում էր տեղավորված ՌՍԴԲԿ Բաքվի կոմիտեի օրգան «Սոցիալ-դեմոկրատ» հայերեն թերթի խմբագրությունը։ Թերթի հրատարակման և տարածման գործին Մ. Մելիքյանի, Արտաշես Կարինյանի, Սարգիս Կասյանի ն այլոց հետ մասնակցել է նաև Մարտիկյանը։ 1917 թվականին Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո ընտրվել է ՌՍԴԲԿ Բաքվի կոմիտեի անդամ։ Բաքվի կոմունայի պաշտպանության օրերին կազմակերպել և ղեկավարել է մարտական դրուժինա։ Կոմունայի պարտությունից հետո, մինչև 1919 թվականի ապրիլը, գործել է Աստրախանում, այնուհետև ՌԿ(բ)կ Կենտկոմի հանձնարարությամբ եկել է Հայաստան։ Ընտրվել է ՌԿ(բ)կ Արմենկոմի անդամ։ 1920 թվականի հունիսին բանտարկվել է։ Խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո Մարտիկյանը պատասխանատու պաշտոններ է վարել կուսակցական ու խորհրդային մարմիններում (կուսակցության Երևանի կոմիտեի քարտուղար, Հայաստանի ժողտնտխորհի նախագահ, Երևանի քաղսովետի գործկոմի նախագահ)։ 1933-1936 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ, ապա՝ ԱԽՖՍՀ Կենտգործկոմի նախագահ, ԽՍՀՄ, ԱԽՖՍՀ Կենտգործկոմների և ՀԿ(բ)կ Կենտկոմի բյուրոյի անդամ։ Ընտրվել է ԽՄԿԿ XII, XIV, XVI համագումարների պատգամավոր։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Մարիամ (գրիչ)

**Մարիամ** (ծննդյան և մահվան թվականներ անհայտ են), XV դարի հայ գրիչ և ծաղկող։

1456 թվականին Ջուղայում ընդօրինակել և ծաղկել է Գրիգոր Տաթևացու «Գիրք քարոզութեան» ձեռագիրը (հայտնաբերել է սփյուռքահայ արվեստաբան Ա. Երեմյանը 1946 թվականին, Իրանի Սպահանի նահանգի Չարմանալ գավառի այդ ժամանակ դեռևս հայաբնակ Մամուռան գյուղում)։ Ձեռագրի տարբեր ոճերով ու բովանդակությամբ մանրանկարները (կատարման նրբությամբ և բանաստեղծական պատկերավորությամբ ուշագրավ է 16-րդ էջի խորանը), ճոխ երանգներով լուսանցազարդերը, թռչնազարդերը և գեղագրերը արտացոլում են XV դարի Հին Ջուղայի նկարչական դպրոցին բնորոշ հատկանիշները։ Մարիամը XV դարի միակ նկարչուհին է, որի ստեղծագործությունների նմուշները պահպանվել են։

## Գրականություն
* Երեմյան Ա., 15-րդ դարի մի անհայտ նկարչուհի, «Էջմիածին», 1952, համար 7։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Մելիք

**Մելիք** (արաբ․՝ malik — արքա, տեր, տիրակալ), Հարավային Կովկասի և որոշ ասիական երկրների տիրակալների ազնվական տիտղոս։

Հայաստանում տարածվել է ուշ միջնադարում՝ սկսած 16-րդ դարից։ Իրանական տիրապետության ժամանակաշրջանում Մելիք էին կոչվում բնիկ հայ իշխանական տոհմերից սերած և իրենց ենթակա տիրույթներում վարչական արտոնություն ունեցող տոհմիկ ազնվականները, որոնք նաև պատասխանատու էին պետվարկերի ու տուրքերի գանձման համար։ Այդպիսի Մելիքներից էին Մելիք-Դավիթը և նրա օգնական Գյոզալ-բեկը (17-րդ դարի սկզբին)՝ Կոտայքում և Ամբերդում, Մելիք-Օվին և Մանվելը (17-րդ դարի 80-ական թվականներին)՝ Ագուլիսում, Մկրտումը, Հակոբջանը և Մելիք-Աղամալյանները՝ Երևանում։ Սյունիքում, Արցախում, Գարդմանում և Ղարադաղում մելիքական իրավունքը, թեև հաստատվում էր շահական հրովարտակով, ուներ ժառանգական բնույթ։ Մելիքը միանձնյա իշխանապետական իրավունքներ ուներ իր տիրույթում (մահալում), անձամբ լսում էր հպատակների միջև ծագած վեճերը և կայացնում վճիռ։  Մելիքները ունեին ամրոցներ, որոնք նրանց ինքնավարության ռազմական հենակետերն էին։ Մելիքները նաև ունեին մելիքական զորքեր. 17-18-րդ դարերում, Սյունիքի և Արցախի հայ մելիքների բանակնի ընդհանուր թվաքանակը հասնում էր մոտ 30.000-ի։ 
Վերջին հայկական մելիքությունները պահպանվել են ընդհուպ մինչև 19-րդ դարի կեսերը (օրինակ, Աթաբեկյանները պահպանեցին իրենց մելիքությունը Ջրաբերդի տարածքում մինչև 1854 թիվը)։

Կատեգորիա:Հայկական ազնվականական կոչումներ
Կատեգորիա:Հայ ազնվականականություն
Հողի մելիորացում

մինի|Մարդածին ափ Սինգապուրի արվարձաններից մեկում
**Մելիորացում հողի**, հողաբարելավում, հողերն արմատապես բարելավող կազմակերպական տնտեսական և տեխնիկական միջոցառումների համալիր։ Փոխելով բնական պայմանների (հողային, կլիմայական, ջրաբանական և այլն) համալիրը՝ հնարավոր է ֆաունայի ու ֆլորայի համար ստեղծել ջրաջերմային, օդային, սննդային և այլ լավագույն ռեժիմներ։ Միլիոնացումը կարևոր է գյուղատնտեսական հողատեսքերի արտադրողականության բարձրացման գործում, այն գյուղատնտեսական արտադրության ինտենսիվացման անհրաժեշտ գործոն է, արմատական և կայուն միջոցառում։ Ի տարբերություն հողերի բերրիության բարձրացման ագրոտեխնիկական այլ միջոցառումների, մելիորացման ազդեցությունը երկարատև է կամ մշտական։ Այն առավել արդյունավետ է, երբ կիրառվում է կուլտուր-տեխնիկական աշխատանքների և երկրագործական այլ միջոցառումների հետ։ Ժամանակակից միլիորացման համար բնորոշ է մեծ հողազանգվածների ընդգրկումը։ Նման պայմաններում վճռական նշանակություն ունի գիտականորեն հիմնավորված միջոցառումների ընտրությունը, որ այն բացասական ազդեցություն չունենա բնական պայմանների վրա (օրինակ, ոչ ճիշտ ոռոգումը կարող է առաջացնել հողերի աղակալում, ճահճացում, հողատարում, իսկ ստորերկրյա ջրերի մակարդակի չհիմնավորված իջեցումը՝ տեղանքի գերչորացում և այլն)։ 

Կատեգորիա:Հող
Մատոչկին Շար

**Մատոչկին շար**, նեղուց, Նոր երկրի Հյուսիսային և Հարավային կղզիների միջև։ Միացնում է Բարենցի և Կարայի ծովերը։ Ափերը բարձրադիր են, տեղ-տեղ՝ զառիթափ։ Երկարությունը մոտ 100 կմ է, լայնությունը (ամենանեղ տեղում)՝ մոտ 0, 6 կմ, խորությունը՝ 12 մ։ Տարվա մեծ մասը ծածկված է սառույցով։ Ափին են Մատոչկին Շար, Սաոլբովոյ արդյունագործական ավանները։

Կատեգորիա:Նեղուցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուսաստանի նեղուցներ
Մատնաքաշ

**Մատնաքաշ**, հայկական ազգային հացատեսակ։ Թխում են տարբեր սորտերի ցորենի ալյուրից։ Լինում է երկարավուն կամ կլոր։ Անվանումն առաջացել է հացի երեսին մատներով ակոսներ անելու հետևանքով։ Այժմ մատնաքաշ թխում են հացի գործարաններում, և Հայաստանում տարածված հիմնական հացատեսակներից է։

Ռուսաստանում հայտնի է նաև որպես *«կովկասյան լավաշ»։*

## Պատրաստման գործընթաց
մինի|Հացերի տեսականի, ներքևի հատվածում երևում են մատնաքաշերը, լուսանկարը՝ «ArmProd EXPO 2014»-ից։
Մատնաքաշը պատրաստում են կշռովի կամ հատով։ Դրա պատրաստելու առանձնահատկությունն այն է, որ թխելուց առաջ խմորի երեսին քաղցր խաշված են քսում։ Մատնաքաշը լինում է ձվաձև և կլոր 5-6 երկայնակի ակոսներով, որոնք արվում են խաչմերուկ կամ երկայնական, կամ էլ բոլորակած ամբողջ մատնաքաշի շուրջը. բոլորակը 6 սմ լայնություն ունի։ Մատնաքաշը թխում են 96, 85, 72, և 30 տոկոսանոց ալյուրից։ Այդ հացի կշիռն ու չափը կախված է ալյուրի որակից։ Կշռովի հացի կշիռը կարող է լինել, 1,5-2,2 կգ, հատով արտադրանքներինը՝ 1 կգ։ Կշռովի հացի երկարությունը լինում է 50-55 սմ, լայնությունը 30-35 սմ հատով մատնաքաշի երկարությունը լինում է 30— 46 սմ լայնությունը՝ 21-26 սմ։ Խմորը պատրաստում են երկփուլանի և եռփուլանի եղանակներով՝ թթխմորով, հեղուկ կամ մամլած դրոժով։ Պատրաստի խմորը մշակվում է ձեռքով կամ մեքենայացված։ Խմորի կտորները գնդում և 8-10 րոպե թողնում են՝ մինչև նստի։ Դրանից հետո գնդին տափակ ձև են տալիս, երկայնակի ակոսներ են անցկացնում և շուրջը բոլորակ են անում։ Մատնաքաշը թխում են վառարաններում։ Պատրաստի մատնաքաշի երեսի կեղևը պետք է ոսկեգույն կամ ոսկեդարչնագույն լինի։ Մատնաքաշը առաձգական, ո՛չ թթու և ո՛չ էլ շատ անալի։ Փափուկ միջուկի խոնավությունը պետք է պահպանվի 43—48%-ի, իսկ թթվությունը՝ 3-6%-ի սահմաններում։

Մատնակաշ թխում են նաև թոնիրում (Արցախ, Սյունիքի մարզ) և փռերում (Լոռու մարզ, Տավուշի մարզ)։ Ի տարբերություն լավաշի, որը երկար ժամանակ չի կորցնում իր համային հատկանիշները, մատնաքաշը նախատեսված չէ պահպանման համար, այն կարելի է պահել միայն մի քանի օր։

## Հավելյալ տեղեկություն
Մատնաքաշի համով հիանում էր ամերիկացի նկարիչ Ռոքուել Քենտը, որը 1960-ականներին երկու անգամ այցելել էր Հայաստան։ Հաճախ Ռուսաստանում հայկական հացի այս տեսակը սխալմամբ կոչվում է «լավաշ», մինչդեռ լավաշը կոչվում է «բարակ լավաշ», ինչը ճիշտ չէ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Հայկական խմորեղեն
Մաստոդոնտ

|thumb|280px|Մարդու և մաստոդոնտի չափերի համեմատական պատկեր
**Մաստոդոնտ** (հուն. ՝ μαστός), կնճիթավորների կարգի անհետացած կաթնասունների մեծ յուրահատուկ խումբ։ Մաստոդոնտերը ապրել են ուշ պալեոգենում-անթրոպոգենում։ Եվրոպայում և Ասիայում մահացել են նեոգենի վերջում, Աֆրիկայում և Հյուսիսային Ամերիկայում՝ անթրոպոզենում։ 	Բարձրությունը 1, 5-3, 2 մ է։ Մաստոդոնտերը եղել են ելունդաատամնավոր, որոնց մոտ ատամնապսակները կազմված էին առանձին կրծքապտուկանման ելուստներից (այստեղից էլ՝ անվանումը), կատարատամնավոր, որոնց ատամների վրա գտնվող թմբիկները առաջացրել էին լայնակի կատարներ։ Հին Մաստոդոնտերը ունեին մեկական զույգ ժանիք վերին և ստորին ծնոտներում, ավելի ուշ ձևերը՝ մեկ զույգ ժանիք վերին ծնոտում։ Մաստոդոնտերը պատկանել են տարբեր էկոլոգիական տիպերի (սնվել են ճահիճներում, անտառներում, անտառատափաստաններում են)։

Մաստոդոնտերի մնացորդներ են հայտնաբերվել Ղազախստանում, Միջին Ասիայում, Ռուսաստանի եվրոպական մասի հարավում։ Կատարատամնավոր Մաստոդոնտրից ծագել են փղերը։ Մաստոդոնտները կարևոր նշանակություն ունեն կայնոզոյի կոնտինենտալ նստվածքների շերտագրության համար։

Կատեգորիա:Կնճիթավորներ
Կատեգորիա:Բրածո կենդանիներ
Մատուտակ

**Մատուտակ** (), քաղցրարմատ, մարուխ, մանակ, մատուտիկ, բիան, բակլազգիների թիթեռնածաղկավորների ընտանիքի բազմամյա կոճղարմատավոր խոտաբույսերի ցեղ։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|Բուսաբանական նկարագիր
Տերևները կենտ փետրավոր են, ծաղիկները հավաքված երկարավուն ողկույզներում, պսակը՝ բաց մանուշակագույն։ Պտուղը ունդ է՝ 1-8 սերմով։ Հայտնի է մատուտակի 18 տեսակ (ԽՍՀՄ-ում՝ 12, ՀԽՍՀ-ում՝ 2)։ Աճում է բոլոր մայրցամաքների բարեխառն ու մերձարևադարձային գոտիներում։

## Քիմիական կազմ
Մատուտակի արմատը և կոճղարմատը պարունակում են գլիցիոիզին, գլիցիրիզինաթթու, գլիկոզիդներ, ֆլավոնոիդներ, շաքարներ, օսլա, եթերայուղ, վիտամին С և այլն։

## Կիրառում
Օգտագործվում է ծխախոտի, գարեջրի, սննդի արդյունաբերության և բժշկության մեջ։

### Կիրառությունը բժշկության մեջ
Բժշկական նպատակներով օգտագործում են *Glycyrrhiza Glabra* և *Glycyrrhiza Uralensis*։
Մատուտակի արմատից պատրաստում են օշարակ, որը դրսևորում է խորխաբեր ազդեցություն։ Մատուտակը մտնում է բազմազան դեղամիջոցների կազմի մեջ։

## Տեսակներ
մինի
Հայտնի է մոտ 20 տեսակ, նրանցից մի քանիսը։

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* S. I. Ali։ *Papilionaceae* in der *Flora of Pakistan*։ *Glycyrrhiza*, S. 94։Online.
* Klaus-D. Kreische։ ''Lakritz - Traktat einer Reise in die Welt der schwarzen Süßigkeit', 'Oktober-Verlag 2012, ISBN 978-3-941895-31-7

## Արտաքին հղումներ
*Jepson Manual Treatment
*USDA Plants Profile: North American Species

Կատեգորիա:Բակլազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Թիթեռնածաղկավորներ
Կատեգորիա:Մատուտակ
Սերգեյ Մատինյան

**Սերգեյ Հայկի Մատինյան** (), հայ ֆիզիկոս։ Ֆիզմաթ գիտությունների դոկտոր (1968), պրոֆեսոր (1969), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս (1990 , թղթակից անդամ՝ 1982 թվականից)։

## Կենսագրություն
1954 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի համալսարանը։ 1968-1994 թթ. Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի տարրական մասնիկների տեսության լաբորատորիայի վարիչ, 1970-1994 թթ.` նաև փոխտնօրեն։ 1994 թվականից ապրում է ԱՄՆ-ում։

## Գործունեություն
Աշխատանքները վերաբերում են թույլ, էլեկտրամագնիսական և ուժեղ փոխազդեցությունների, տարրական մասնիկների տեսությանը, դաշտի քվանտային տեսությանը, բարձր էներգիայի միջուկային ֆիզիկային, քվանտային հիդրոդինամիկային (գերհոսունության տեսություն) և նեյտրոնային աստղաֆիզիկայի հարցերին։ Կարևոր արդյունքներ է ստացել չեզոք Κ-մեզոնների օպտիկայի, վեկտորական մեզոնների ֆոտոծնման բնագավառներում։ Հայտնաբերել է քվանտային քրոմոդինամիկայի վակուումի անկայունությունը, ինչպես նաև ոչաբելյան տրամաչափական դաշտերի դինամիկ քաոսը։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով։

## Երկեր
* С. Г. Матинян, *"На пути объединения слабых, элекромагнитных и сильных взаимодействий: SU(5)"*, Успехи физических наук, т. 130, № 1, (1980).
* С. Г. Матинян, *"Динамический хаос неабелевых калибровочных полей"*, Физика элементарных частиц и атомного ядра, т. 16, № 3, (1985).

### Մամուլ
* Հոդվածների մատենագիտություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Հայ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Հեղափոխական Ռուսաստանի նկարիչների ասոցիացիա

250px|մինի|ԱԽԽՌ անդամները, 1926թ․ (Եվգենի Կացման, Իսաակ Բրոդսկի, Յուրի Ռեպին, Ալեքսանդր Գրիգորիև, Պավել Ռադիմով)
**Հեղափոխական Ռուսաստանի նկարիչների ասոցիացիա**, **ԱԽՌՌ** (ռուսերեն՝ *AXPP - Ассоциация художников революционной России*) (1928 թվականից՝ Հեղափոխության նկարիչների ասոցիացիա, ԱԽՌ), մասսայական գեղարվեստական միավորում, որը կարևոր դեր է խաղացել սովետական նկարիչների համախմբման և արվեստը մասսաների մեջ տարածելու գործում։

## Պատմություն
Հիմնվել է 1922 թվավանին։ Միավորման անդամները, հետևելով պերեդվիժնիկների ավանդույթներին, ձգտել են կոմունիստական գաղափարախոսությունը փոխադրել արվեստի մեջ, հիմք դնելով սոցիալիստական ռեալիզմին։ Առաջ են քաշել «գեղարվեստական վավերագրության» և «հերոսական ռեալիզմի» լոզունգները։ Նրանց գործերում ռեալիստական միտումների ու հերոսական-ռոմանտիկական ձգտումների կողքին որոշ դեպքերում ի հայտ են եկել կենցաղագրության ու նատուրալիզմի միտումներ։

ԱԽՌՌ-ում առաջատար դեր են խաղացել նկարիչներ Բոգորոդսկին, Բրոդսկին, Գերասիմովը, Դրեկովը, Իոգանսոնը, Մալյուտինը, Ռյաժսկին և ուրիշներ։ Միավորումը ՌՍՖՍՀ-ում և մյուս հանրապետություններում ունեցել է մոտ 40 մասնաճյուղ, հրատարակել է «Արվեստը մասսաներհն» հանդեսը (1929-1930)։ Կազմակերպել է մոտ 70 ցուցահանդես Մոսկվայում և այլ քաղաքներում։ Գոյատևել է մինչև 1932 թվականը։

Միավորման մասնաճյուղ է եղել (հիմնադրվել է 1926 թվականին) նաև Խորհրդային Հայաստանում, որի կազմի մեջ են մտել Գյուրջյանը, Արա Սարգսյանը, Սերգեյ Արուտչյանը, Վահրամ Գայֆեճյանը և ուրիշներ, որոնք իրենց ստեղծագործություններում պատկերել են նոր իրականությունը։

Կատեգորիա:Սոցիալիստական ռեալիզմ
Կատեգորիա:Խորհրդային արվեստ
Աբրահամ Մելիք-Աղամալյան

**Աբրահամ Սահակի Մելիք-Աղամալյան** (ծննդյան թիվն անհայտ—1811), հասարակական գործիչ, Երևանի հայ ազգաբնակչության մելիք, Կոտայքի գավառում տիրել է մի քանի գյուղերի և մեծ համարում է ունեցել խանական արքունիքում։ Մասնակցել է հայ ազատագրական շարժմանը։ XVIII դարի 80-ական թվականներին Արարատյան նահանգի հայերի անունից Ստեփան Դավթյանի միջոցով դիմել է ռուսական կառավարությանը օգնություն հայցելով պարսկական լծից ազատագրվելու գործում։ 1804 թվականի Երևանյան առաջին արշավանքի ժամանակ  Ցիցիանովի և վիրահայերի առաջնորդ Հովհաննես Գեղարդակրի հորդորանքով իրեն ենթակա բնակչության հետ գաղթել է ռուսական սահմանները՝ Փամբակ։ Ռուսական կառավարությունը նրան շնորհել է ազնվականի կոչում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Մելիք-Աղամալյաններ
Մեդալիոն (այլ կիրառումներ)

մինի
**Մեդալիոն** (ֆրանսերեն՝ medaillon, իտալերեն՝ medaglione, medaglia-մեդալ),

# Կերպարային կամ զարդապատկերային հորինվածք (ծեփածո կամ փորագիր ռելիեֆ, զարդանախշ, խճանկար) շրջանաձև կամ ձվաձև շրջանակի մեջ։ Կիրառվում է շենքերի, կահույքի և այլնի հարդարման համար։
# Ոսկերչական զարդ (շրջանաձև կամ ձվաձև տուփիկի տեսքով, հաճախ շղթայով) մանրապատկեր կամ մասունք պահելու համար։ Կրում են պարանոցին։
# Հարթապատկերով (սովորաբար դիմապատկեր) ոչ մեծ չափի շրջանաձև կամ ձվաձև վահանիկ։ Հիմնականում պատրաստվում է մետաղից, ձուլման կամ դրվագման տեխնիկայով։
Սոս Մելիք

**Սոս Մելիք** (Սոս Եփրեմի Մելիքյան, ), հայ նկարիչ։

1922 թվականից ապրում է Նյու Յորքում։ Սովորել է տեղի Ազգային ակադեմիայում։ Ստեղծագործում է դիմանկարի բնագավառում։ Աշխատանքներից են՝ Լ․ Կոտովսկու, Ֆ․ Շալյապինի, Չ․ Հյուզի, Եփրեմ Մելիք-Զադեի, եղբոր՝ Զավեն Մելիքի դիմանկարները։ Մելիքը գծանկարի ճանաչված վարպետ է (նրան համեմատել են Հոլբայնի և Էնգրի հետ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Մատնաշունչ

**Մատնաշունչ**, **պանարիցիում** (, -ի աղավաղումը)-մատնաշունչ), մատի հյուսվածքների սուր թարախային բորբոքում։ Հիմնական պատճառը մատի մաշկի ամբողջականության խախտումն է և թարախածին մանրէներով՝(Ստաֆիլակոկեր,ստրեպտոկոկեր) վարակվելը։ Ըստ բորբոքային պրոցեսի տեղակայության մատնաշունչը լինում է՝ մակերեսային (մաշկային՝ (բշտային), ենթամաշկային, հարեղնգային ՝(պարօնիխիա), ենթաեղնգային (ֆլեգմոնա),խոր (ոսկրային,հոդային,ջլային՝(տենդովագինիտ),ինչպես նաև (պանդակտիլիտ)՝ մատների բոլոր շերտերի բորբոքում)։ 
Կլինիկական պատկերը։ Մատնաշունչի առաջին կլինիկական նշանը ուժեղ ցավն է։ Այս դեպքում ափային մակերեսի կարմրությունը համարյա բացակայում է կամ թույլ է արտահայտված։ Մատի և դաստակի ֆունկցիաները խանգարվում են,մատը կիսածալաված վիճակում է և դրանց շարժումները հիվանդին սաստիկ ցավ են պատճառում։ Կարմրությունը և այտուցն ավելի արտահայտված են դաստակի թիկնային մակերեսի վրա։ Երբեմն կլինիկան ուղեկցվում է դողով և ջերմության բարձրացմամբ՝ 38&nbsp;°C։

Ջլային մատնաշնչի (հատկապես բթամատի և ճկույթի) դեպքում կարող են առաջանալ մեռուկացման պրոցեսներ, վարակի տարածում դաստակի և նախաբազկի վրա, մատների ֆունկցիայի խանգարում։ Հոդայինի դեպքում՝ միջֆալանգային հոդերի թարախային բորբոքում։ Առավել վտանգավոր է ոսկրային մատնաշունչը, որը կարող է հանգեցնել մատների ծայրային ֆալանգների օսաեոմիելիտի։

Մատների պահպանումը վնասումներից, քերծվածքների, միկրովնասվածքների մշակումը յոդի թուրմով։

Բուժումը վիրաբուժական է։

Կատեգորիա:Մասնագիտական հիվանդություններ
Հակոբ Մելիք

**Հակոբ Մելիք** (), ռումինահայ հասարակական գործիչ, ճարտարապետ, Վալաքիայի 1848 թվականի հեղափոխության մասնակից։

## Կենսագրություն
Մանուկ հասակում ծնողների հետ տեղափոխվել է Բուխարեստ։ Ճարտարապետի բարձրագույն կրթությունը ստացել է Փարիզում։ 1840-ական թվականների կեսին Մելիքը հրավիրվել է Բուխարեստ, 1847 թվականին նշանակվել Վալաքիայի ինժեներական բաժնի ճարտարապետ։ Վալաքիայի 1848 թվականի հեղափոխության նախօրյակին ընտրվել է Բուխարեստում կազմակերպված դեմոկրատական ակումբի քարտուղար։ Մելիքի տանը գումարվել են գաղտնի ժողովներ, կազմակերպվել զինված ջոկատներ։ Հեղափոխության պարտությունից հետո հեռացել է Բուխարեստից։ 1857 թվականին վերադարձել է, Վալաքիայի 21 ազգային գործիչների հետ ստորագրել (1858) «Հավատքի դավանանք» փաստաթուղթը, որը ժողովրդին կոչ էր անում միավորվել և ստեղծել միասնական Ռումինիա։ 1860 թվականին ընտրվել է Վալաքիայի պառլամենտի անդամ։ 1847 թվականին, ապա 1858 թվականից եղել է Բուխարեստի հայկական համայնքի հոգաբարձության ղեկավարը։ Մելիքը նախագծել է Բուխարեստի Ազգային թատրոնի շենքը (չի կառուցվել), Հաղթական կամարը (1848), Կ․ Պոլսում՝ Ճեզայիրլի ամիրայի ապարանքը (1850), Արճեշ գետի (Ռումինիա) կամուրջը (1857) և այլն։

Հրատարակել է «Արևելքն Արևմուտքի առջև» (ֆրանսերեն, 1856) գիրքը, որը նվիրված է Թուրքիայի պատմությանը, այդ երկրի կյանքում հայերի ունեցած դերին և նրանց թշվառ վիճակին։ Միաժամանակ, Մելիքը պատրանքներ է կապում Թուրքիայում կատարվող բարենորոգումների (թանզիմաթ) հետ։

## Գրականություն
* Քոլանջյան Ս., Բուխարեստի հայոց անցյալն ու ներկան, «Էջմիածին», 1951, համար 1-3։
* Սիրունի Հ. Ճ., Հայերը 1848 թվականին, ԲՀԱ, 1968, համար 3։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռումինահայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Ռումինահայ հասարակական գործիչներ
Մելամին

**Մելամին**, C3H6N6, 1, 3, 5- եռամինա - 2, 4, 6-եռազին, հետերոցիկլային միացություն է։ Մելամինի անգույն բյուրեղները հալվում են 354&nbsp;°C-ում, քայքայվելով։ Գործնականորեն չի լուծվում սառը ջրում և բազմաթիվ օրգ․ լուծիչներում։ Հիմք է, թթուներիհետ առաջացնում է աղեր (С3H6N6×HCl և այլն)։ Օգտագործվում է մելամինմրջնալդեհիդային խեժերի, իոնափոխանակիչ խեժերի, դաբաղանյութերի, ներկանյութերի և հերբիցիդների արտադրության մեջ։ Մելամին ստանում են երկցիաներկամիդը՝ (NH2—C=N)2, բարձր ճնշման տակ (4—20 Մն/մ²) տաքացնելով (180—500&nbsp;°C)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ազոտային հետերոցիկլային միացություններ
Կլիմայի մելիորացում

**Կլիմայի մելիորացում** ( - բարելավում), կլիմայի բարելավում, միջոցառումների համալիր, որի նպատակն է կլիման փոխել մարդուն անհրաժեշտ ուղղությամբ (օրինակ՝ որևէ շրջանում բնակչության կենսապայմանների բարելավման, գյուղատնտեսության առանձին ճյուղերի զարգացման համար են)։

Գիտության և տեխնիկայի ժամանակակից մակարդակի պայմաններում կլիմայի մելիորացում կարող է կատարվել միայն համեմատաբար ոչ մեծ տարածքում և առավելապես մթնոլորտի մերձերկրյա շերտերում։ Կլիմայի մելիորացման նախատեսվող եղանակներից են մթնոլորտի վերին շերտերի փոշեցրումը, օվկիանոսներում ամբարտակների կառուցմամբ օվկիանոսային հոսանքների ռեժիմի փոփոխումը, ատոմային էներգիայի կիրառումը, բևեռային սառույցների վերացումը և այլն, որոնց մի մասը տեխնիկաան տեսակետից կարելի է իրականացնել ոչ հեռավոր ապագայում։ Սակայն, գիտության ժամանակակից մակարդակով հնարավոր չէ նախատեսել այս կամ այն միջամտության բոլոր հնարավոր հետևանքները կլիմաառաջացնող պրոցեսների ընթացքի վրա։ Այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտ է պահպանել Երկրի վրա գոյություն ունեցող կլիմայական պայմանները և սահմանափակել դրանց վատացման տենդենցները, որոնք պայմանավորված են բնական պրոցեսներին մարդու միջամտությամբ։

Կատեգորիա:Կլիմա
Մատիեններ

**Մատիեններ** (), հնագույն ցեղ կամ ցեղային միավորում Կապադովկիայում, Հալիս գետի աջ հովտում։

Մ.թ.ա. VΙ-V դարերում Մատիենները իրենց հյուսիս-արևելյան հարևան ցեղերի՝ ալարոդիների ու սասպիրների (սպերացիներ) հետ միասին կազմել են Աքեմենյան աշխարհակալության 18-րդ սատրապությունը։ Որոշ ուսումնասիրողներ Մատիեններին շփոթել են Կապուտան (Ուրմիա) լճից հարավային՝ Փոքր Զավ գետի վերին հոսանքի շրջանում գտնվող Մարաստանի «Մատիենե» կոչվող գավառի հետ։ Մ.թ.ա. VI-V դարերում պատմիչներ Հեկատեոս Միլեթացին և Հերոդոտոսը վկայում են, որ Մատիենները տարազով, զինվածությամբ և էթնիկական այլ հատկանիշներով մերձավոր են եղել փոքրասիական հարևան ցեղերին՝ Կապադովկիայի ասորիներին, պափլագոնացիներին, մոսքերին ու կոլքերին։ Հետևաբար Մատիեններին անկարելի է նույնացնել նույն Հերոդոտոսի հիշատակած Մատիենե գավառին, որը նա վերագրում է բուն Մարաստանին։ 

Կատեգորիա:Ցեղեր
Կատեգորիա:Կապադովկիա
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմություն
Մարի (քաղաք-պետություն)

մինի|Մարիի ավերակները

**Մարի** (այժմ՝ Թել-Հարիրի բլուր, Սիրիայում), հնագույն քաղաք-պետություն Եփրատի միջին հոսանքում։

Առաջացել է մ.թ.ա. III հազարամյակի սկզբին։ Մարիով են անցել Միջագետքից միջերկրածովյան երկրներ ու Փոքր Ասիա գնացող առևտրական ճանապարհները։ Մինչև մ.թ.ա. XXV դ. Մարին մշտական պատերազմներ է մղել Շումերի քաղաքների դեմ։ Մ.թ.ա. XXIV-XXIII դդ. մտել է Աքքադի պետության, մ.թ. III, XXII-XXI դդ.՝ Ուրի III դինաստիայի պետության, մ.թ.ա. XVIII դ. 1-ին կեսին՝ Ասորեստանի կազմի մեջ։

Մ.թ.ա. 1758-ին կործանել է Բաբելոնի թագավոր Համմուրաբին։ Մարիի գեղարվեստի հուշարձանները ներկայացնում են Բաբելա-Ասուրական մշակույթի ճյուղերից մեկը։ Հնագիտական պեղումներից (սկսվել են 1933-ից) բացվել են մ.թ.ա. III հազարամյակ - մ.թ.ա. II հազարամյակի սկզբի աղյուսաշեն զիկկուրատ, քարե արձաններով և սադափե խճանկարներով սրբարաններ, Իշտարի, Դահանայի տաճարները, քաղաքի թաղամասեր։ Հին Արևելքի պալատական ճարայան բնորոշ օրինակ է Զիմրիլիմ թագավորի (մ.թ.ա. XVIII դ.) պալատը՝ 260 սենյակներ, մի քանի ներքին բակեր, որմնանկարներով զարդարված արարողության դահլիճներ։ Գտնվել են կնիքներ, քարե արձաններ, առյուծների բրոնզե ֆիգուրներ, ինչպես և սեպագիր վավերագրերի պետ. արխիվը (ավելի քան 20 հազար պնակիտ, որ վերաբերում են մ.թ.ա. XIX-XVIII դդ.)։

Կատեգորիա:Հին Միջագետքի քաղաքներ
Կատեգորիա:Սիրիայի պատմություն
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի անհետացած քաղաքներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցանկ
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ
Մատյան գունդ

**Մատյան գունդ**, մատենիկ գունդ, հին ժամանակներում պարսկական բանակի ընտիր հեծելազորը։

Գունդը և զինվորները համարվում էին «անմահ», մեռնողներին անմիջապես փոխարինում էին նոր հեծյալներով, որպեսզի գնդի կազմը կայուն լիներ, զորամասը «անմահ» մնար։ Եղիշեի (V դարի) վկայությամբ՝ Ավարայրի ճակատամարտում պարսիկները Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորած զորքի դեմ հանել են Մատյան գունդը։

Կատեգորիա:Զորքերի տեսակներ
Խուան Մարինելյո

**Մարինելյո ի Վիդաուրրետա Խուան** (, ), կուբացի հասարակական-քաղաքական գործիչ, գրականագետ, հրապարակախոս։

Ավարտել է Հավանայի համալսարանը, 1962-1963 թթ.–ին նրա ռեկտորն էր։ 1937 թվականին եղել է հանրապետական Իսպանիայում, բանաստեղծ Գիլիենի հետ հրատարակել «Հանրապետական Իսպանիայի մարդիկ» ռեպորտաժների ժողովածուն։ 1938 թ.-ից կուսակցական ղեկավար աշխատանք է կատարել։ 1965 թ.-ից՝ Կուբայի կոմկուսի Կենտկոմի անդամ։ Եղել է կոնգրեսի դեպուատա (1942-1944), սենատոր (1944-1946), սենատի փոխնախագահ (1946-1948 թթ.)։ 1950 թվականին լույս է ընծայել *«ճանապարհորդություն ԽՍՀՄ և ժողովրդական դեմոկրատիայի երկրներ»* ուղեգրությունների գիրքը։ Մարինելյոյի հիմնական ստեղծագործությունը գրաքննադատական հրապարակախոսությունն է։ Հանդես է եկել որպես Կուբայի և Լատինական Ամերիկայի արվեստի ազգային ինքնատիպության, սոցիալական ուղղվածության տեսաբան ու պրոպագանդիստ։ Առանձնահատուկ տեղ են գրավում Մարտիի մասին գրած աշխատությունները։ «ժամանակակիցներ։ Նոթեր և հուշեր․..» (1964) գրքում պատկերել է Լատինական Ամերիկայի ն Եվրոպայի մշակույթի ականավոր գործիչների։ 1963 թվականից Կուբայի ներկայացուցիչն էր ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ում։ 1950 թ.-ից՝ խաղաղության համաշխարհային խորհրդի, 1966 թվականից՝ նրա նախագահության անդամ։ Պարգևատրվել է «Հոկտեմբերյան հեղափոխության» շքանշանով (1973 թ.)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1898 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 2 ծնունդներ
Կատեգորիա:1977 մահեր
Կատեգորիա:Մարտի 27 մահեր
Կատեգորիա:Կուբայում ծնվածներ
Մելամինմրջնալդեհիդային խեժ

right|thumb|Մելամինե խեժ
thumb|right|250px|Մելամինե խեժով ափսե
thumb|right|250px|Մելամինե խեժով շերեփ
thumb|right|250px|Մելամինե խեժը նաև օգտագործվում է պահարանների երեսպատման մեջ
**Մելամինմրջնալդեհիդային խեժեր**, սպիտակ, ամորֆ սինթետիկ նյութեր, որոնք ստացվում են մելամինի և մրջնալդեհիդի պոլիկոնդենսմամբ։

Սինթեզն իրականացվում է երկու փուլով՝ նախ ստացվում են մելամինի մեթիլոլային ածանցյալները (pH== 8, 5, 80-90°С), իսկ հետագա պոլիկոնդենսումը տարվում է թթվային միջավայրում (50-60°С)։ Մելամինմրջնալդեհիդային խեժերին ջրակայունություն, պլաստիֆիկատորների հետ խառնվելով և օրգանական լուծիչներում լուծվելու հատկություններ հադորդելու համար մեթիլոլային խմբերը էթերացնում են (հիմնականում բութանոլով և մեթանոլով)։ Մելամինմրջնալդեհիդային խեժերը պնդանում են թույլ թթվային կատալիզատորների առկայությամբ։ Կիրառվում են պլաստմասայի, կարբամիդային սոսնձի, լաքերի և այլ նյութերի ստացման համար։

Կատեգորիա:Պոլիմերներ
Մարիներ (ժողովուրդ)

[280px|մինի|Մարիները [Յոշկար Օլայում Բարեկենդանը տոնելիս (փետրվարի 25, 2017)]]
**Մարիներ** (, , նախկին անվանումը՝ **չերեմիսներ**), ֆինն-ուգորյան Էթնիկական խումբ։

Բնակվում են գլխավորապես Մարիական, ինչպես նաև Բաշկիրական, Ուդմուրտական, Թաթարական հանրապետություններում, ՌԴ Կիրովի, Գորկու, Պերմի և Սվերդլովսկի մարզերում։ Բաժանվում են 3 տերիտորիալ խմբի՝ լեռնային (առավելապես՝ Վոլգայի աջ ափին), մարգագետնային (Վոլգայի ձախ ափին), և արևելյան (Բաշկիրիայում և Սվերդլովսկի մարզում)։ Ընդհանուր թիվը՝ 600 000։ Լեզուն մարիերենն է։ XVI դ․ ռուսական պետության կազմի մեջ մտնելուց հեաո սկսվեց Մարիների քրիստոնեացումը, սակայն արևելյան և մարգագետնային Մարիների փոքր խմբեր քրիստոնեություն չընդունեցին՝ մինչև XX դարը պահպանելով հին հավատալիքները, հատկապես նախնիների պաշտամունքը։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի ազգեր
Հարություն Մելեթյան

**Հարություն Ռուբենի Մելեթյան** (, ), հայազգի  Խորհրդային Միության հերոս (հունիսի 27, 1945), կրտսեր լեյտենանտ։

## Կենսագրություն
Հարություն Մելեթյանը ծնվել է 1925 թվականին։ 1931 թվականից ապրել է Աբխազիայում։
1943 թվականի  մայիսին զորակոչվել է բանակ։ Ավարտել է Կրասնոդարի հրաձգային-հրետանային ուսումնարանը (1944)։ 1944 թվականի հուլիսից Ուկրաինական 1-ին ռազմաճակատի զորքերի կազմում, որպես հրաձգային դասակի հրամանատար, մասնակցել է Արևմտյան Ուկրաինայի և Լեհաստանի ազատագրմանը, ֆաշիստական Գերմանիայի ջախջախմանը։ Աչքի է ընկել Սանդոմիրյան հենակետի (Լվովի մոտ) և Չենստոխովա (Լեհաստան) քաղաքի համար մղված մարտերում։ Հերոսի կոչմանն արժանացել է 1945 թվականի հունվարին, Օդերի գետանցման, նրա ձախ ափին հենակետ գրավելու և այն ընդարձակելու համար։ Նրա հետ հերոսի կոչման են արժանացել հինգ մարտիկներ։ Հայրենական Մեծ պատերազմի ժամանակ եղել է ամենակրտսեր հայ հերոսը։ Մասնակցել է նաև Բեռլինի և Պրահայի գրավմանը։

Մահացել է 1997 թվականի մայիսի 9-ին։ Թաղված է Ադլեր քաղաքում։

## Աղբյուրներ
* Мелетян Арутюн Рубенович — Биография 
* Армяне-герои Великой Отечественной войны

## Պարգևներ
* Խորհրդային Միության հերոս (1945)
* Կարմիր դրոշի շքանշան (1945)
* Լենինի շքանշան (№ 35868)
* Հայրենական պատերազմի 1-ին աստրճանի շքանշան
* «Ոսկե աստղ» մեդալ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Սոչի քաղաքում ծնվածներ
Մասսայական սպասարկման տեսություն

**Մասսայական սպասարկման տեսություն**, մաթեմատիկայի բաժին, որն ուսումնասիրում է պատահական բնույթ ունեցող պահանջների զանգվածային հոսքն սպասարկող համակարգեր։  Սպասարկման համակարգ է կոչվում ամեն մի ձեռնարկություն, ուր ժամանակի պատահական պահերին ստացվում են որոշակի ծառայություն կատարելու պատվերներ (օրինակ, ավտոմատ հեռախոսային կայան), ընդ որում, պատահական կարող է լինել նաև պատվերի կատարման տևողությունը։ Սպասարկման համակարգը բաղկացած է որոշակի թվով սպասարկող հարմարանքներից՝ գծերից։ Եթե հերթական պահանջը ստացվելու պահին կա սպասարկման ազատ գիծ, ապա վերջինս անմիջապես անցնում է պահանջի կատարմանը, իսկ եթե բոլոր գծերն զբաղված են, ապա տվյալ պահանջը կամ մերժվում է (կորուստներով համակարգ), կամ հերթի դրվում (առանց կորուստների համակարգ)։ Պահանջների հոսքը պատահական պրոցես է, որը պարզագույն դեպքում բնորոշվում է t ժամանակամիջոցում k պահանջներ ստացվելու V_k(t) հավանականությունով։ Մեկ պահանջի կատարման \tau պատահական ժամանակը բնորոշվում է իր F(t)=P({\tau} բաշխման ֆունկցիայով։ Սպասարկման համակարգի աշխատանքը բնութագրող պարզագույն պարամետրերն են. ժամանակի է պահին n գիծ զբաղված լինելու Pn(t) հավանականությունը, մերժման հավանականությունը (կորուստներով համակարգի համար), հերթի տևողությունը (առանց կորուստների համակարգի համար)։
Զանգվածային սպասարկման համակարգի հարցումները լինում են երկու տեսակ՝ հասարակ և ստացիոնար.
# Հասարակ են կոչվում այն տվյալների հոսքերը, որոնք բաղկացած են միևնույն նախապատվությունը ունեցող տվյալներից
# Ստացիոնար են կոչվում տվյալների այն հոսքերը, որտեղ յուրաքանչյուր n դեպքի ի հայտ գալը (t, t+x) միջակայքում կախված չէ t ժամանակամիջոցից, այլ կապված է միային x երկարությունից, որում այն գտնվում է։
Հասարակ հոսքերը անվանվում են նաև Պուասոնյան հոսքեր։ Պուասոնյան հոսքի դեպքում ՝A միջավայրում կատարվող գործողությունները կախված չեն մեկ այլ ցանկացած միջավայրում կատարվող գործողություններից։
Այսպես, օրինակ, եթե պահանջների հոսքը պուասոնյան է, այսինքն՝ V_k(t)=\frac{\lambda{t}^k{e}^{-\lambda{t}}}{kl}({\lambda}>0), 
իսկ սպասարկման ժամանակի բաշխումը ցուցչային՝  F(t)=1-{e}^{-\beta{t}},~~ t>0, (\beta >0) ապա  Pk=\lim_{n\to \infty} P_k(t)  հավանականությունները որոշվում են Էռլանգի բանաձևով.
: P_k=\frac(\frac{\lambda}{\beta})^k}{\sum\limits_{k=0}^n{\frac{1}{kl}}(\frac{\lambda}{\beta})^k}
մասնավորապես, մերժման հավանականությունը որոշվում է P_n=\frac(\frac{\lambda}{\beta})^n}{\sum\limits_{k=0}^n{\frac{1}{kl}}(\frac{\lambda}{\beta})^k} բանաձևով։

Կատեգորիա:Հանրահաշիվ
Մելարեն

**Մելարեն** (), լիճ Շվեդիայի միջին մասում, Ստոկհոլմի, Ուպսալի, Սեդերմանլենդ և Վեստմանլեդի միջակայքում։ Մակերեսը՝ 1140  կմ2 (Շվեդիայում երրորդն է Վեներնից և Վեթերնից հետո), երկարությունը՝ մոտ 120  կմ, խորությունը՝ ավելի քան 61 մ։ Գտնվում է տեկտոնասառցադաշտային ծագում ունեցող գոգավորությունում, ծովի մակերևույթից 0, 3—0, 6 մ բարձրության վրա։ Ափերը կտրտված են, ունի մոտ 1200 կղզի։ Վտակներով և ջրանցքներով միացած է Բալթիկ ծովի և Ելմարեն լճի հետ։ Նավարկելի է։ Արևելյան ծայրը գտնվում է երկրի մայրաքաղաք Ստոկհոլմի մոտ։ Արևելքում Մելարենը միանում է Նորստրոմ վտակին, ինչպես նաև Բալթիկ ծովի Սեդերտել, Սլյուսեն և Համառբրուսսեն ջրարգելակավորման ուղիներով։ Լիճը ունի մի շարք կղզիներ, որոնցից խոշորներն են Սելաենը (91 կմ2), Սվարտշյոլանդետը (79 կմ2): Նաև կղզիներում գտնվում են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ՝ վաղ միջնադարի քաղաքական կենտրոններ Բիրկի և Դրոտնինգհոմ ամրոցը։

## Մեծ կղզիներ
* Ադելսյո (Adelsö)
* Ասպյոն (Aspön)
* Բյորկյո (Björkö)
* Էկերյո (Ekerö)
* Հելգյո (Helgö)
* Կուրյոն (Kurön)
* Լիլա-Էսիգեն (Lilla Essingen)
* Լուվյո (Lovö)
* Մունսյո (Munsö)
* Սելայոն (Selaön)
* Ստորա-Էսիգեն (Stora Essingen)
* Սվարտշյոլանդետ (Svartsjölandet)
* Տոստերյոն (Tosterön)

## Ֆաունա
Լճում կան ավելի քան 30 տեսակ ձկներ, ինչպիսիք են՝ գետային պերկեսը, բրամը, եռասեղ փշաձկնիկը, սպիտակաձուկը, գայլաձուկը և այլ ձկներ։

Նաև լճում կան տարբեր տեսակի թռչուններ։ 2005 թվականի ուսումնասիրություններից հետո հայտնաբերվեց, որ 10 ամենատարածված տեսակները գետային ջրածիծառը, արծաթափայլ որորը, սովորական որորը, կռնչան բադը, գորշակապույտ որորը, փոմփոլավոր բադը, կանադական կազարկան, սովորական հողամաղը, կռվան և սպիտակավիզ կտցարն են։ Սպիտակապոչ ծովարծիվը, մոխրագույն սագը, սպիտակաթուշ կազարկան, սևախածի սուզահավը, սղոցակտուց բադը և մոխրագույն բադը քիչ են տարածված և Մալարեն լճի տարածաշրջանի որոշ տեսակներ ենթարկվել են բնաջնջման։ 1994 թվականին լճի վրա սկսվել են ջրագռավներ բնավորվել։ Ըստ 2005 թվականի լճում կատարված ուսւմնասիրության՝ հայտնաբերվել են 23 բնային խմբեր և 2178 բնադրավայրեր։

Նաև այնտեղ տարածված են ջրարծիվ, որը լճի ամենաուժեղ ներկայացուցիչն է։ Ջրարծվի բնադրավայրերը ամբողջ լճի մակերեսով են։

## Լեգենդ
Գոյություն ունի մի սկանդինավյան լեգենդ, ըստ որի Մելարեն լճը ստեղծել է աստվածուհի Գևոնը, երբ խաբել էր շվեդական թագավոր Գյուլվուին։ Թագավորը խոստացել է Գևոնին այնքան շատ հողեր, որքան կարող են հերկել չորս ցուլեր մեկ օրում և մեկ երեկոյի ընթացքում։ Բայց նա օգտագործում է հսկաների երկրի ցուլերը, և դրա փոխարեն հերկել է երկիրը, նրանք արմատախիլ են արել ու փոխանցել Դանիայի կողմին և Զելանդիայում ձրավորվել է կղզի։

## Պատկերասրահ

Elba restaurangen.JPG|«Էլբա» ռեստորանը մելարեն լճի վրա
Perch from Malaren.jpg|Պերկես ձուկ
Sorfjarden Malaren.JPG|Սյոֆյարդեն, Մելարեն
Tranquil.jpg|Մայրամուտը մելարեն լճում
Slagsta holme juni 2016.jpg|Կղզի Մելարեն լճում
Your Star 02.JPG|Գիշերային Մելարեն
Linasundet 2013z.jpg|Մելարենը ձմռանը


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի լճեր
Կատեգորիա:Շվեդիայի լճեր
Մեգրելական ապստամբություն

**Մեգրելական ապստամբություն** վրաց գյուղացիության հակաճորտատիրական ապստամբություն, որը տեղի է ունեցել 1857 թվականին։ Սկսվել է 1856 թվականի վերջին, գյուղական դարբին Ուտու Միդավայի գլխավորությամբ, տարածվել գրեթե ամբողջ Մեգրելիայում։ 	Ապստամբները գրավել են մի քանի գյուղեր, 1857 թվականի մայիսի 12-ին՝ Մեգրելական իշխանության կենտրոն Զուգդիդին։ Հրաժարվել են կատարել ֆեոդալական պարհակներ, կազմակերպել են նոր վարչություն, սկսել են դատեր վարել, սահմանել են առաջին անհրաժեշտության ապրանքների գները։ Չնայած գյուղացիների քաջարի դիմադրությանը, ցարական զորքերը և տեղական կալվածատերերի ջոկատները ճնշել են Մեգրելական ապստամբությունը, որի 38 ղեկավարներ աքսորվել են Ռուսաստանի հեռավոր շրջանները։

Կատեգորիա:Ապստամբություններ
Ֆուտբոլի միջմայրցամաքային գավաթ

**Միջմայրցամաքային գավաթ** (նախկինում՝ *Եվրոպայի և Հարավային Ամերիկայի Գավաթ, Տոյոտայի գավաթ, Ինտերկոնտինենտալ գավաթ*), ֆուտբոլային ամենամյա պաշտոնական մրցույթ, որն անց է կացվել 1960 թվականից մինչև 2004 թվականը, Եվրոպայի (ՈՒԵՖԱ) և Հարավային Ամերիկայի (ԿՈՆՄԵԲՈԼ) ֆուտբոլային կոնֆեդերացիաների հովանու ներքո, Չեմպիոնների Լիգայի և Լիբերտադորեսի գավաթի հաղթողների միջև։

Գավաթի վերջին խաղարկությունը կայացել է 2004 թվականին, չեմպիոն է հռչակվել Պորտուն։ 2005 թվականից սկսած Միջմայրցամաքային գավաթի փոխարեն անց է կացվում Աշխարհի ակումբային առաջնությունը։

Բոլոր հաղթողները փաստացի ճանաչվում էին որպես «Աշխարհի ակումբային չեմպիոններ»։

## Ձևաչափ
1960 թվականից մինչև 1979 թվականը գավաթի խաղարկությունն անց էր կացվում երկու խաղերով՝ տնային և պատասխան։ Սկսած 1980 թվականից, հաղթողը որոշվում էր միայն մեկ խաղում, որն անց էր կացվում սկզբում Տոկիոյում, իսկ 2001թվականից մինչը 2004 թվականը՝ Յոկոհամայում։

## Հաղթողներ

## Արտաքին հղումներ
* International Clubs Cup – The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆուտբոլ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի առաջնություններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի միջազգային ակումբային մրցություններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի միջազգային մրցություններ
Վահան Միրաքյան (այլ կիրառումներ)

* Վահան Միրաքյան - հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ
* Վահան Միրաքյան - հայ օպերային երգիչ
Վել Վալենտինո

**Վել Վալենտինո** (ծնվ. հունիսի 14-ին, 1956 թ․, Լոս Անջելես) ամերիկյան աճպարար, մագ։

Նա հայտնի է իր վիդեոհաղորդումներով, որը կոչվում է "Հայտնի աճպարարների գաղտնիքները"։ Վել Վալենտինոին կոչում են աճպարար, ով կրում է դիմակ։ Նա խուսափում է ցույց տալ իր դեմքը և իր իսկ անձնական տվյալները։ Սովորաբար աճպարարները ցույց չեն տալիս իրենց աճպարարական գաղտնիքները, բայց Վել Վալենտինոն բացահայտ կերպով ցույց է տալիս դրանք։ Նա վտանգում է իր կյանքն ու կարիերան ցույց տալով ուրիշներին հայտնի աճպարարների ֆոկուսները։ Իր թողարկումներից մեկի ժամանակ նա ասաց, որ ուզում է ստեղծել նոր և ավելի հետաքրքիր ֆոկուսներ։ Դրա համար հարկավոր է երկարատև աշխատանք։ Վել Վալենտինոն ունի հայկական արմատներ։

*Հայրը՝ Արթուր Գալստյան
*Մայրը՝ Էլլա Մոնտանո
*Կինը՝ Բելլա Ալվերդյան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի աճպարարներ
Կատեգորիա:Լոս Անջելես քաղաքում ծնվածներ
ԽՍՀՄ հնգամյա պլաններ

250px|մինի|«Հնգամյա պլանը չորս տարում» հայտնի լոզունգը խորհրդային ագիտացիոն պաստառի վրա
**ԽՍՀՄ ժողտնտեսության զարգացման հնգամյա պլաններ** (), 1920-ական թվականների վերջից Խորհրդային Միությունում սկիզբ առած կենտրոնացված երկարաժամկետ սոցիալական, տնտեսական և գիտատեխնիկական պլաններ։ Հնգամյա պլանները մշակվում էին ԽՍՀՄ պետպլանի կողմից, Կոմունիստական կուսակցության անմիջական հսկողության ներքո՝ արտադրողական ուժերի դետերմինիզմի տեսության հիման վրա։

Բազմաթիվ հնգամյա պլաններ իրականացվեցին ոչ նախապես սահմանված ժամկետներում, որոշները հայտարարվեցին ժամկետից շուտ կատարված, որոշները՝ ուշ, իսկ որոշներն էլ ընդհանրապես ձախողվեցին և չիրականացվեցին։

Ընդհանուր առմամբ Պետպլանը թողարկեց տասներեք հնգամյա պլան։ Նախնական հնգամյա պլաններն ուղղված էին երկրի արագ արդյունաբերականացմանը, ուստի լայն ուշադրություն էր հատկացվում ծանր արդյունաբերությանը։ Առաջին հնգամյա պլանը, որն ընդունվել էր 1928 թվականին ՝ 1929-1933 ժամանակահատվածի համար, ավարտվեց մեկ տարի շուտ։ 1991-1995 ժամանակահատվածի համար ընդունված պլանն ավարտին չհասավ ԽՍՀՄ կազմալուծման հետևանքով։

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տնտեսություն
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատմություն
Freaky Fortune

**Freaky Fortune**, հունական երաժշտական դուետ, որի անդամներն են Նիկոլաս Ռապտակիսը (Νικόλας Ραπτάκης, ծնվ. 1990 թ. ապրիլի 30, Աթենք) և Թեոֆիլոս Պուզբուրիսը (Θεόφιλος Πουζμπούρης, ծնվ. 1991 թ. փետրվարի 9, Աթենք)։

## Կարիերա
### Եվրատեսիլ 2014 երգի մրցույթ
2014 թվականի մարտի 11-ին դուետը ռեփեր RiskyKidd-ի հետ մասնակցելով Հունաստանի Եվրատեսիլ 2014 երգի մրցույթի ազգային ընտրության, իր «Rise Up» երգով ժյուրիի և հեռուստադիտողի քվեարկության արդյունքում հավաքում է ձայների 36.83%-ը և ստանում հնարավորություն ներկայացնելու Հունաստանը Դանիայի մայրաքաղաք Կոպենհագենում անցկացվելիք Եվրատեսիլ 2014-ին։ Մայիսի 8-ին նրանք իրենց երգը Եվրատեսիլում երկրորդ կիսաեզրափակչում կատարելուց հետո, քվեարկության արդյունքում անցան մայիսի 10-ին անցկացված եզրափակիչ փուլին։ Եզրափակչի քվեարկության արդյունքում նրանք զբաղեցնում են 20-րդ հորիզոնականը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ֆեյսբուքյան էջ

Կատեգորիա:2011 հիմնադրված երաժշտական խմբեր
Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 2014 երգի մրցույթի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Երաժշտական դուետներ
Մելանեզիա

**Մելանեզիա**, Օվկիանիայի կղզեխմբերից մեկը Խաղաղ օվկիանոսի հարավարևմտյան մասում։

## Աշխարհագրություն
Երկարությունը մոտ 5000 կմ է։ Գլխավոր կղզիներն ու կղզիախմբերն են՝ Նոր Գվինեա, Ֆիջի, Բիսմարկի կղզեխումբ, Սողոմոնյան, Նոր Հեբրիդներ, Նոր Կալեդոնյան։ Տարածությունը 956,3 հզ կմ է, բնակչությունը՝ մոտ 4 միլիոն (1980 թ.)՝ պապուասներ, մելանեզիացիներ, միկրոնեզիացիներ։

Կղզիներն ունեն մայրցամաքային և հրաբխային ծագում, լեռնային մակերևույթ (բարձրությունը՝ մինչև 5029 մ, Նոր Գվինեա կղզում)։ Կազմված են բյուրեղային, փոխակերպված և նստվածքային ապարներից։ Ծանծաղուտներում շատ են կորալային խութերը։ Առկա է ժամանակակից հրաբխականությունը, հաճախակի են երկրաշարժերը։ Կլիման հասարակածային և մերձհասարակածային է, հարավային կղզիներում՝ արևադարձային։ Գետային ցանցը խիտ է։ Հյուսիսային կղզիները ծածկված են հասարակածային անտառներով։ Շատ են էնդեմիկ տեսակները։ Կենդանական աշխարհը մոտ է ավստրալիականին։ Կան կոկոսյան արմավենու, կաուչուկատուների, շաքարեղեգի, կակաոյի, սուրճի պլանտացիաներ։ Զբաղվում են անասնապահությամբ ու ձկնորսությամբ։ Կա փայտամթերում, խեցիների ու սադափի որս և հավաք, նիկելի, կոբալտի, քրոմի, մանգանի, ոսկու հանույթ։

## Տես նաև
* Մելանեզիացիներ
* Օվկիանիա

Կատեգորիա:Խաղաղ օվկիանոսի կղզիներ
Կատեգորիա:Կղզեխմբեր այբբենական կարգով
Վահան Միրաքյան (երգիչ)

**Վահան Օնիկի Միրաքյան** (1936, ապրիլի 27, Երևան - 2014, մայիսի 7, Լոս Անջելես), հայ օպերային երգիչ (քնարադրամատիկական տենոր)։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1976)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Երևանում։ Դպրոցական տարիներին ընտանիքով տեղափոխվել է Կիրովական (այժմ՝ Վանաձոր), որտեղ սովորել է թիվ 4 միջնակարգ դպրոցում։

1953 թ. ընդունվել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիա` պրոֆեսոր Թամարա Շահնազարյանի դասարան։ 1956 թ. հրավիրվել է Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի պետական թատրոն։

1963 թ. համամիութենական տենորների մրցույթում գրավել է առաջին տեղը և առաջին հինգ երգիչների հետ կատարելագործվելու է մեկնել Իտալիա։ 1963-1967 թթ. վերապատրաստվել է Միլանում` մաեստրո Ջ. Բարիի ղեկավարությանբ։ Միլանի «Լա Սկալա» թատրոնում և Պարմայում հանդես է եկել համերգային մեծ ծրագրով։

1967-1980 թթ. եղել է Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնի մենակատար։

1981-2005 թթ. ապրել և ստեղծագործել է Ավստրիայում, դասավանդել Վիեննայի կոնսերվատորիայում։ 1983 թ. Վինչենցո Բելլինիի «Նորմա» օպերայում աշխարհահռչակ երգչուհի Մոնտսերատ Կաբալիեի հետ կատարել է Պոլիոնի դերերգը։

Ելույթներ է ունեցել նաև Վիեննայի, Համբուրգի, Նյու Յորքի «Մետրոպոլիտեն» և այլ օպերային թատրոններում, հանդես եկել նաև որպես կամերային երգիչ։

2002 թ. համերգային ծրագրով Երևանում հանդես է եկել որդու՝ օպերային երգիչ, տենոր Արմեն Միրաքյանի հետ։

2005 թվականից ապրում և ստեղծագործում էր ԱՄՆ-ում։

Մահացել է Լոս Անջելեսում, 2014 թ. մայիսի 7-ին։

## Խաղացանկ
Դերերգերից են՝ 
* Լենսկի՝ Պյոտր Չայկովսկու «Եվգենի Օնեգին» 
* Հերցոգ՝ Ջուզեպպե Վերդիի «Ռիգոլետտո»
* Ալֆրեդ՝ Ջուզեպպե Վերդիի «Տրավիատա»

Երգել է նաև հայ կոմպոզիտորների օպերաներում. 
* Սարո՝ Արմեն Տիգրանյանի «Անուշ»
* Սայաթ-Նովա` Ալեքսանդր Հարությունյանի «Սայաթ-Նովա»

Դասական խաղացանկից կատարել է՝ 
* Էդգար՝ Գաետանո Դոնիցետտիի «Լուչիա դի Լամերմուր»
* Խոսե՝ Ժորժ Բիզեի «Կարմեն»
* Ռուդոլֆ՝ Ջակոմո Պուչինիի «Բոհեմ»
* Ռադամես՝ Ջուզեպպե Վերդիի «Աիդա»
* Կավարադոսի՝ Ջակոմո Պուչինիի «Տոսկա»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ օպերային երգիչներ
Կատեգորիա:Տենորներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Մարտիրոս Խիզանցի

**Մարտիրոս Խիզանցի**, XVI դարի վերջի XVII դարի սկզբի հայ մանրանկարիչ։ Վասպուրականի մանրանկարչության դպրոցի նշանավոր դեմքերից։ Ձեռագրեր է նկարազարդել որդու՝ Գրիգորիսի հետ (Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահվում է նրանց նկարազարդած հինգ ձեռագիր՝ Ավետարան, 1598, ձեռագիր № 5576, Հովհան Ոսկեբերան, Մեկնություն, 1600, ձեռագիր № 1378, Ավետարան, 1604, ձեռագիր № 6093, Հայսմավուրք, 1604, ձեռ. № 10676, Ավետարան, XVII դար, ձեռագիր № 8394)։ Մարտիրոս Խիզանցու արվեստում Վասպուրականի մանրանկարչության դասական շրջանին (XIII-XV դարեր) բնորոշ պայմանական-խորհրդանշական բնույթը փոխարկվել է թեմատիկ-պատմողականով։ Նկարիչը մարդկանց և նրանց միջավայրը պատկերել է դեկորատիվ՝ ոսկու շռայլ օգտագործմամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Մեդելյին

**Մեդեյին**, (անգլ.՝ Medellin), քաղաք Կոլումբիայում, Անտոկիա դեպարտամենտի վարչական կենտրոնը։ 1200000 բնակարան (1976)։ Գտնվում է Պորսե գետի հովտում (Կենտրոնական Կորդիլիերաներ), 1474 մ բարձրության վրա։ Մշակող (հիմնականում՝ տեքստիլ) արդյունաբերության հնագույն կենտրոն է։ Կա սննդի արդյունաբերության և ցեմենտի արտադրություն։ Մեդեյինի մոտ արդյունահանվում է ոսկի և արծաթ։ Ունի համալսարան։ Հիմնադրվել է 1675 թվականին։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոլումբիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:1675 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր