Ամբողջահատիկ

**Ամբողջահատիկ,** ցանկացած հացահատիկային և կեղծ հացահատիկային մշակաբույսերի հատիկ, պարունակում է էնդոսպերմ, մանրէ և թեփ, ի տարբերություն զտած հատիկների, որոնք պահպանում են միայն էնդոսպերմը։

Որպես առողջ սննդակարգի մաս, ամբողջական ձավարեղենի օգտագործումը կապված է մի շարք հիվանդությունների զարգացման ավելի ցածր ռիսկի հետ։ Ամբողջահատիկը ածխաջրերի, սննդանյութերի և դիետիկ մանրաթելերի աղբյուր է։

## Տեսակներ
Ամբողջահատիկի աղբյուրները ներառում են․

**Հացահատիկային մշակաբույսեր**

* Ցորեն (կեղևավորված ցորեն, հաճար, ֆարրո, վայրի ցորեն, արևելյան ցորենը, կոշտ)
* Բրինձ (սև բրինձ, շագանակագույն, կարմիր և բրնձի այլ գունավոր տեսակներ)
* Գարի (կեղևավորված, և կեղևազրկված բայց ոչ մարգարտի պես)
* Եգիպտացորեն
* Աշորա
* Վարսակ (ներառյալ կեղևազրկված կամ մաքրած)

**Երկրորդական հացահատիկային մշակաբույսեր**

* Կորեկ
* Սորգո
* Տրիտիկալեն
* Կանարյան խոտ
* Հոբի արցունքներ
* Ֆոնիո, սև ֆոնիո, ասիական կորեկ
* Վայրի բրինձ

**Կեղծ հացահատիկային մշակաբույսեր**

* Հավակատար
* Հնդկացորեն ցանովի, Հնդկացորեն թաթարական 
* Քինոա

## Առողջության հետևանքներ
### Սնուցում
Ամբողջահատիկը մի շարք սննդանյութերի և դիետիկ մանրաթելերի աղբյուր է, խորհուրդ է տրվում երեխաների և մեծահասակների օրական մի քանի անգամ, սրանք պարունակում են մի շարք մթերքներ, որոնք համապատասխանում են ամբողջահատիկի չափանիշներին։ Ամբողջահատիկը  չոր նախաճաշի մի մասն է ՝ բարելավում է միկրոէլեմենտների ընդունումը և նվազեցնում մի շարք հիվանդությունների առաջացումը։ Սրանց ազդեցությունը աղեստամոքսային համակարգի առողջության, գիրության ռիսկի և ճանաչողական ունակությունների վրա հետագա գնահատման կարիք ունի։

Հացահատիկային սպիտակուցներն ունեն ցածր որակ ՝ էական ամինաթթուների, հիմնականում լիզինի պակասի պատճառով։ Այս պակասը լրացնելու համար սովորաբար օգտագործվում է հացահատիկային սպիտակուցների սննդային հավելումները սննդի այլ աղբյուրներից (հիմնականում հատիկաընդեղեն), քանի որ մեկ էական ամինաթթվի պակասը հանգեցնում է մնացածի քայքայմանը և մարմնից հեռացմանը, ինչը հատկապես կարևոր է աճի շրջանում։ Ի հակադրություն, կեղծ հացահատիկային մշակաբույսերի սպիտակուցներն ունեն բարձր սննդային արժեք, որը մոտ է կազեինին (կաթի հիմնական սպիտակուց)։ Քինոան և հավակատարը առավել սննդարար հացահատիկներն են ՝ շնորհիվ իրենց բարձր պարունակության և սպիտակուցների որակի, լիզինի և այլ էական ամինաթթուների։

### Հիվանդության վտանգ
Սննդամթերքի արտադրողներին թույլատրվում է ԱՄՆ-ում շուկայավարման նպատակներով ներկայացնել առողջության մասին հայտարարություն, որը ցույց է տալիս, թե ինչպես․ «ցածր յուղայնությամբ դիետաները, որոնք հարուստ են մանրաթել պարունակող հացահատիկային մթերքներով, մրգերով և բանջարեղենով, կարող են նվազեցնել քաղցկեղի որոշ տեսակների ռիսկը ՝ հիվանդություն, որը կապված է բազմաթիվ գործոնների հետ»․ և «հագեցած ճարպերով և խոլեստերինով ցածր ՝ մրգերով, բանջարեղենով և հացահատիկային արտադրանքներով հարուստ դիետաները պարունակում են դիետիկ մանրաթելերի որոշ տեսակներ, հատկապես լուծվող, կարող են նվազեցնել սրտի հիվանդության ռիսկը, բազմաթիվ գործոնների հետ կապված հիվանդություններ»։

Սննդամթերքի անվտանգության եվրոպական մարմնի (ՍԱԵԳ) գիտական կարծիքը՝  կապված աղիների առողջության կամ դրա գործառույթի պահանջներին, քաշի վերահսկմանը, արյան գլյուկոզի և ինսուլինի մակարդակին, քաշի վերահսկմանը, արյան մեջ խոլեստերինի մակարդակին, հագեցվածությանը, գլիկեմիկ ինդեքսին, մարսողական գործառույթին և սրտանոթային համակարգի առողջությանը, այն է, որ «սննդի բաղադրիչը ՝ ամբողջահատիկը բավարար չափով  բնութագրված չէ առողջության համար պահանջվող ազդեցությունների առնչությամբ» և «որ հնարավոր չէ հաստատել  պատճառահետևանքային հարաբերություններ ամբողջահատիկի սպառման և սույն եզրակացության մեջ»։

Ընդհանուր առողջ սննդակարգում դիետիկ մանրաթելերի մեծ պարունակության շնորհիվ ամբողջահատիկի օգտագործումը կարող է նվազեցնել մի շարք հիվանդությունների, այդ թվում ՝ սրտանոթային հիվանդության, կաթվածի և քաղցկեղի ռիսկը, ինչպես մահացության մակարդակները։ Ամբողջահատիկի կանոնավոր օգտագործումը կարող է նվազեցնել ցածր խտության լիպոպրոտեինների (ՑԽԼՊ) և տրիգլիցերիդների մակարդակի բարձրացումը, սրանք սրտանոթային հիվանդությունների ռիսկի գործոններ են։ Ամբողջահատիկի օգտագործումը կապված է 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի զարգացման ավելի ցածր ռիսկի հետ։

2012 թվականին  Կանադայի առողջապահության նախարարությունը հայտարարեց, որ «մինչ օրս առկա կլինիկական փորձարկումների տվյալները և հեռանկարային համախմբային ուսումնասիրությունները բավարար չեն Կանադայում ամբողջահատիկ ուտելու և սրտանոթային հիվանդության ռիսկի նվազեցման մասին պնդումը հաստատելու համար»։ 2017 թվականի կլինիկական փորձարկումների ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ապացույցները բավարար չեն ամբողջական հացահատիկի օգտագործման և սրտանոթային հիվանդությունների ռիսկի նվազեցման միջև հարաբերությունների մասին։

Քաղցկեղի հետազոտության ամերիկյան ինստիտուտը և քաղցկեղի հետազոտության միջազգային համաշխարհային հիմնադրամը հայտարարում են, որ կան հիմնավոր ապացույցներ, որ ամբողջահատիկը նվազեցնում է կոլոռեկտալ քաղցկեղի զարգացման ռիսկը։

### Սնձանի հետ կապված խնդիրներ
Գենետիկորեն դյուրազգաց մարդկանց մոտ սնձանը (ցորենի, գարու, աշորայի, վարսակի և հարակից տեսակների և հիբրիդների մեջ պարունակվող սպիտակուցներ)  կարող է առաջացնել  Ցելիակիա հիվանդություն։ Զարգացած երկրներում ընդհանուր բնակչության մոտ 1% - ը տառապում է Ցելիակիայի հիվանդությամբ։ Կան ապացույցներ, որ դեպքերի մեծ մասը մնում է չախտորոշված և չբուժված։ Միակ արդյունավետ բուժումը ցմահ սնձանազերծ դիետան է։ Երկրորդական հացահատիկային մշակաբույսերը և կեղծ հացահատիկները կարող են խելամիտ այլընտրանք լինել սնձան պարունակող հացահատիկներին այն մարդկանց համար, ովքեր պետք է հետևեն սնձանազերծ սննդակարգին։

Չնայած Ցելիակիայի հիվանդությունը առաջանում է ցորենի սպիտակուցների փոխազդեցությունից, այն տարբերվում է ցորենի ալերգիայից։ Սնձանի օգտագործման հետևանքով առաջացած այլ հիվանդություններ են ՝ սնձան զգայունություն Ցելիակիա հիվանդության բացակայության դեպքում (գնահատվում է, որ այն ազդում է ընդհանուր բնակչության 0,5% - ից 13% - ի վրա), Ցելիակիա ատաքսիան և Դերմատիտ հերպետիֆորմիսը։

## Կանոնակարգեր
Միացյալ Նահանգներում ամբողջահատիկի արտադրանքը կարելի է ճանաչել բաղադրիչների ցանկով։ «Ցորենի ալյուրը» (ի տարբերություն «ամբողջահատիկի ցորենի ալյուրի» կամ «ամբողջական ցորենի ալյուրի»), որպես առաջին բաղադրիչ, արտադրանքի մեջ ամբողջական ցորենի ալյուրի պարունակության հստակ ցուցիչ չէ։ Եթե երկու բաղադրիչները նշված են որպես հացահատիկային արտադրանք, բայց միայն երկրորդը նշված է որպես ամբողջահատիկ, ապա ամբողջ արտադրանքը կարող է պարունակել 1% - ից 49% ամբողջահատիկ։ Հացերի շատ տեսակներ շագանակագույն են (հաճախ մելասայի կամ կարամելի գույնով) և նման են ամբողջահատիկի, չնայած դա այդպես չէ։ Բացի այդ, որոշ սննդամթերք արտադրողներ պատրաստում են ամբողջահատիկի բաղադրիչներով սնունդ, բայց քանի որ ամբողջահատիկի բաղադրիչները գերիշխող բաղադրիչ չեն, դրանք ամբողջահատիկի արտադրանք չեն։ Հակառակ տարածված կարծիքի ՝ ամբողջահատիկը մանրաթելերի աղբյուր չէ։ Մանրաթելերի քանակը տատանվում է հացահատիկից հացահատիկ, և որոշ սննդամթերքներում կարող են ավելացվել այնպիսի նյութեր, ինչպիսիք են թեփը, սիսեռը կամ այլ սնունդ ՝ մանրաթելերի պարունակությունը բարձրացնելու համար։

Հացահատիկային մշակաբույսերի քիմիկոսների Ամերիկյան Ասոցիացիայի (ՀՔԱԱ) սահմանումը հետևյալն է. «ամբողջահատիկը պետք է բաղկացած լինի անձեռնմխելի, մանրացված, ճաքճքված կամ թեփոտված եգիպտացորենի հատիկներից, որոնց հիմնական անատոմիական բաղադրիչները ՝ օսլա պարունակող էնդոսպերմը, սաղմը և թեփը, որոնք առկա են նույն հարաբերական համամասնություններով, ինչ անձեռնմխելի եգիպտացորենի հատիկները»։

### Նույնականացման ստանդարտներ ԱՄՆ-ում
Հետևյալ անունները ցույց են տալիս ամբողջական հացահատիկային արտադրանքը ՝ համաձայն դաշնային կառավարության.

* «Ամբողջահատիկ ցորենի հաց»
* «Ամբողջահատիկ կորեկ»
* «Ամբողջահատիկ ցորենի բլիթներ»
* «Ամբողջահատիկ ցորենի մակարոնեղեն»  
* «Ամբողջահատիկ ցորենի սպագետտի»
* «Ամբողջահատիկ ցորենի վերմիշել»
* «Աղացած ցորեն» (որպես բաղադրիչ, այլ ոչ թե ապրանքի անվան մաս, Օրինակ ՝ «աղացած ցորենի հաց»)
* «Ծեծած ցորեն»
* «Ամբողջահատիկ ցորենի ալյուր» 
* «Գրեհեմի ալյուր» (որպես բաղադրիչ, ոչ թե որպես ապրանքի անվանման մաս, ինչպիսին է «գրեհեմ կռեկերները»)
* «Մաքուր ցորենի ալյուր»
* «Եփութուխ»
* «Կոշտ ցորենի ալյուր»
* «Բլղուր (աղացած ցորեն)» («բլղուր»-ն ինքնին կարող է ցույց տալ կամ չտալ ամբողջահատիկ, և «աղացած ցորեն»-ը բլղուրի հոմանիշ չէ)

### Նույնականացման ստանդարտներ Կանադայում
Կան բազմաթիվ հացահատիկներ, ինչպիսիք են (օրինակ ՝ ցորեն, բրինձ, վարսակ, գարի, եգիպտացորեն, վայրի բրինձ և աշորան), ինչպես նաև կեղծ հացահատիկներ (օրինակ՝ քինոա և հնդկացորեն), որոնք կարող են պիտակավորվել որպես ամբողջահատիկ։

Երբ ցորենը աղում են ալյուր ստանալու համար, հացահատիկի մասերը սովորաբար առանձնացվում են, այնուհետև նորից միանում ՝ ալյուրի հատուկ տեսակների պատրաստման համար, ինչպիսիք են ՝ ամբողջական ցորենը, ամբողջական ցորենի ալյուրը, սպիտակ տորթերի և հրուշակեղենի ալյուրը և ընդհանուր սպիտակ ալյուրը։

Եթե միջուկի բոլոր մասերն օգտագործվում են նույն հարաբերական համամասնություններով, ինչ սկզբնական միջուկում, ապա ալյուրը համարվում է ամբողջահատիկ ցորենի ալյուր։

Սննդամթերքի և դեղորայքի կանոնակարգերի համաձայն ՝ միջուկի մինչև 5%-ը կարելի է հեռացնել ՝ կոշտությունը նվազեցնելու և ամբողջահատիկ ցորենի ալյուրի պահպանման ժամկետը երկարացնելու համար։

Միջուկի այն հատվածը, որը հեռացվում է  պարունակում է մանրէների և թեփի մեծ մասը։ Եթե միջուկի այս հատվածը հեռացվեր, ալյուրն այլևս չէր համարվի պատրաստված ամբողջահատիկ ցորենից։

### Մեծ Բրիտանիայի կանոնակարգեր
Մեծ Բրիտանիայում օրինականորեն պաշտպանված տերմինը ամբողջական ցորենի ալյուրն է, այլ ոչ թե ամբողջահատիկը։ Կան կամավոր առաջարկություններ այն մասին, թե ինչ կարելի է անվանել ամբողջահատիկին։

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ
* Article from BBC news
* Definition of Whole Grain 
* Tips For Preventing Insulin Resistance
* U.S. FDA Guidance on Whole Grain Label Statements (Draft) 

Կատեգորիա:Ալյուր
Կատեգորիա:Համեմունքներ
Կատեգորիա:Հացահատիկային բույսեր
Կատեգորիա:Հացամթերք