Ֆրանս-թաիլանդական պատերազմ

**Ֆրանս-թաիլանդական պատերազմ** (, ), զինված բախում Վիշի ռեժիմի և Սիամի միջև, տեղի է ունեցել 1940 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1941 թվականի մայիսի 9-ը։ Այն նպատակ է ունեցել Սիամի կազմում ընդգրկել Հնդկաչինը՝ տարածք, որը 19-րդ դարի երկրորդ կեսին բռնազավթվել էր ֆրանսիացիների կողմից։

## Նախապայմաններ
Սիամի և Երրորդ Ֆրանսիական Հանրապետության միջև անցկացված բանակցությունների ժամանակ, որոնք տեղի էին ունեցել մի քանի ամիս առաջ՝ մինչև վերջինիս պարտությունը Վերմախտի կողմից իրականացված Ֆրանսիական ռազմագործողության ընթացքում, ֆրանսիական կառավարությունը համաձայնություն էր հայտնել Ֆրանսիական Հնդկաչինում գտնվող մի շարք սահմանամերձ բնակավայրերի փոխանցմանը Սիամին։ 1940 թվականին Վիշի ռեժիմի հաստատումից հետո թագավորության վարչապետ, գեներալ-մայոր Պլեկ Ֆիբունսոնգխրամը որոշել է, որ այս փաստը կնպաստի սիամական զինված ուժերի ներխուժմանը գաղութի տարածք և հետագայում դրա մուտքին թագավորություն։

Վերմախտի կողմից Ֆրանսիայի օկուպացիայի արդյունքում նրա ազդեցությունը գաղութներում զգալիորեն թուլացել էր, քանի որ գաղութային վարչակազմը զրկվել էր Եվրոպայից օգնություն ստանալու հնարավորությունից և չուներ որևէ ռեսուրս երկարաժամկետ ռազմական գործողություններ իրականացնելու համար։ 1940 թվականի սեպտեմբերին ճապոնական զորքերը ներխուժել են ֆրանսիական Հնդկաչին, ինչը հանգեցրել է նահանգում ճապոնական ռազմական բազաների ստեղծմանը։ Այս փաստը ցույց է տվել գաղութային իշխանությունների անկարողությունը կազմակերպել ուժեղ դիմադրություն, և Ֆիբունսոնգխրամը հրաման է տվել ներխուժել ֆրանսիական Հնդկաչին։

## Կողմերի ուժեր
### Վիշի ռեժիմ
Ֆրանսիական գաղութային զորքերի թիվը կազմում էր 50․000, այդ թվում՝ 12․000 ֆրանսիացի, որոնցից կազմավորվել էին 41 հետևակային գումարտակ, 2 հրետանային գունդ և 1 ինժեներական գումարտակ։ Զրահատեխնիկագրեթե  չի եղել. զինամթերքը բաղկացած էր 20 հնացած Renault FT-17 տանկից, մինչդեռ Թաիլանդն ուներ հարյուր զրահատեխնիկա։ Թաիլանդի հետ սահմանին գտնվում էին Տոնկինի հրաձիգների երրորդ և չորրորդ գնդերը, Մոնտանյարների գումարտակը, որը ֆրանսիական գաղութային բանակի մարտավարական ստորաբաժանում էր, Ֆրանսիական արտասահմանյան լեգեոնի մասերը։

Ծովում ֆրանսիացիները իրենց տրամադրության տակ ունեցել են մեկ թեթև հածանավ՝ «Լամոտ-Պիկեն» («Դյուգե-Տրուեն» տիպի) և չորս ավիզո՝ «Դյումոն դ'Ուրվիլը», «Ամիրալ Շարնիեն», «Տահյուրը» և «Մարնը»։

Ֆրանսիական Հնդկաչինում տեղակայված էր Ֆրանսիայի ռազմաօդային ուժերի 100 ինքնաթիռ, որոնցից 60-ը նախատեսված էր օգտագործել ռազմաճակատում պատերազմի դեպքում ռազմական գործողություններում: Կային 30 երկտեղանի բազմաֆունկցիոնալ երկթևանի ինքնաթիռներ՝ «Pote 25», 4 ծանր ռմբակոծիչներ՝ «Farman F.221», 6 բազմաֆունկցիոնալ ռմբակոծիչներ և հետախուզական «Pote 54», 9 միատեղանի կործանիչներ՝ «Moran-Saulnier MC.406» և 8 թռչող նավակներ՝ «Loire 130»։

### Սիամի թագավորություն
Սիամի թագավորության զինված ուժերը զենքի պակասից չէին տառապում։ Չորս բանակները ներառում էին 60․000 մարդ: Թվային առումով ամենամեծը Բուրաֆայի բանակն էր, որը ներառում էր 5 դիվիզիա, ինչպես նաև մի շարք կամավորական զինված կազմավորումներ, որոնք անմիջականորեն ենթարկվում էին Թաիլանդի զինված ուժերի գերագույն հրամանատարությանը, այդ թվում՝ 2 մոտոհրաձգային գումարտակ, հրետանային գումարտակ, կապի գումարտակ, ինժեներական գումարտակ և տանկային գունդ: Հրետանային ուժերը զինված էին հնացած Krupp զենիթային մեքենաներով, շվեդական Bofors կոնցեռնի կողմից արտադրված ժամանակակից հաուբիցներով և դաշտային թնդանոթներով: Ֆրանսիացիների համար ամենամեծ սպառնալիքը 60 Carden-Loyd տանկետներն էին, որոնք զինված էին գնդացիրներով և 30 Vickers Mk E թեթև տանկերը:

Թաիլանդի թագավորական նավատորմը բաղկացած էր ճապոնական արտադրության «Շրի Այոտա» դասի ափամերձ պաշտպանության երկու մարտանավերից, բրիտանական արտադրության «Ռատանակոսինդրա» դասի զրահապատ երկու հրետանավակներից, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակաշրջանի բրիտանական արտադրության «Ֆրա Ռուանգ» P դասի մեկ ականակրից, ժամանակակից տորպեդո 12 նավակներից (9՝ իտալական արտադրության «Թրադ» դասի և 3՝ ճապոնական արտադրության «Կանտանգ» դասի) և չորս սուզանավերից։ Բացի այդ, նավատորմի ցուցակներում ներառված էին երեք սլուպ (երկու՝ «Tachin» տիպի և մեկ՝ «Hunt» տիպի) և երկու ճապոնական և իտալական արտադրության ականապատ նավ, «Thornycroft» նավաշինական ընկերության կողմից կառուցված 17 55 ոտնաչափ երկարությամբ տորպեդային նավակներ և մինչև տասնհինգ օժանդակ և տրանսպորտային նավեր։ Ձևականորեն նրանք հզորությամբ մի փոքր զիջում էին Հնդկաչինում գտնվող ֆրանսիական ռազմածովային ուժերին, սակայն հրամանատարությունն ու անձնակազմը չէին առանձնանում իրենց պատրաստվածությամբ և փորձով, ինչը զգալիորեն նվազեցրել է թաիլանդական նավատորմի ուժը: Այնուամենայնիվ, սիամական ռազմաօդային ուժերը հզորությամբ և որակով գերազանցում էին ֆրանսիական Հնդկաչինում տեղակայված ֆրանսիական ռազմաօդային ուժերի ինքնաթիռներին։ Առաջնագծում ռազմական գործողությունների համար նախատեսվում էր օգտագործել 140 ինքնաթիռ, այդ թվում՝ 24 «Միցուբիսի Կի-30» թեթև ռմբակոծիչ, 9 «Միցուբիսի Կի-21» միջին ռմբակոծիչ, 25 «Կյորտիս P-36 Հոկ» կործանիչ, 6 «Մարտին B-10» միջին ռմբակոծիչ և 70 «Վոտ О2Ու Կորսար» թեթև ռմբակոծիչ։

## Ռազմական գործողությունների ընթացք
Բանգկոկում ազգայնական ցույցերն ու հակաֆրանսիական բողոքի ցույցերը ուղեկցվել են Մեկոնգ գետի վրա սահմանային բախումներով։ Թվային առումով գերակշռող Թաիլանդի ռազմաօդային ուժերը մի շարք ռմբակոծություններ են սկսել Վիենտյանի, Պնոմպենի, Սիսոֆոնի և Բաթամբանգի վրա. դրանք որևէ դիմադրության չեն հանդիպել։ Ֆրանսիական ռազմաօդային ուժերի ինքնաթիռները նույնպես ռմբակոծել են Սիամի քաղաքները, սակայն դրանց պատճառած վնասը աննշան էր՝ համեմատած սիամական ռազմաօդային ուժերի կողմից Ֆրանսիական Հնդկաչինի քաղաքներին հասցված վնասի հետ։ Թաիլանդցի օդաչուների ճշգրտությունը հարվածներ հասցնելու, այդ թվում՝ ջրասուզակային ռմբակոծությունների հարցում այնքան մեծ էր, որ Ֆրանսիական Հնդկաչինի նահանգապետ, ծովակալ Ժան Դեկուքը դժկամությամբ է նշել նրանց ռազմական գործողություններ վարելու հսկայական փորձը։

thumb|270px|Պատերազմի ժամանակ Հնդկաչինում գտնվող ֆրանսիական ստորաբաժանումները զինված էին Առաջին համաշխարհային պատերազմի Renault FT տանկով։
1941 թվականի հունվարի 5-ին, սահմանային Արանյապրատետ գյուղը գրավելու ֆրանսիական փորձի մասին հաղորդումից հետո, Բուրաֆայի և Իսանի բանակները սկսել են ներխուժել Լաոս և Կամբոջա։ Անմիջապես մարտի մեջ մտնելով թաիլանդցիների դեմ՝ ֆրանսիացիները, զինված հնացած զենքերով, չեն կարողացել կազմակերպել երկարատև դիմադրություն։ Սիամական զորքերը հեշտությամբ գրավել են Լաոսը, բայց Կամբոջայում ֆրանսիացիները փորձել են շտկել իրավիճակը և սկսել կազմակերպված դիմադրություն։

thumb|left|270px|«Մորան-Սոլնիե ՄՍ.406» կործանիչը՝ Ֆրանսիայի ՌՕՈՒ-ին պատկանող, արտադրվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին։
1941 թվականի հունվարի 16-ի լուսաբացին ֆրանսիական զորքերը հարձակում են սկսել թայլանդական տիրապետության տակ գտնվող Յան Դան Կում և Ֆում Պրեավ գյուղերի վրա, որոնք կդառնային պատերազմի ամենամեծ ճակատամարտերը։ Առաջխաղացող ֆրանսիական ստորաբաժանումների և ակտիվ հետախուզական ստորաբաժանումների միջև կապի բացակայությունը, ինչպես նաև սիամացիների կողմից խրամատների կազմակերպումը հանգեցրել են ֆրանսիական հարձակման դադարեցմանը և նրանց հետագա նահանջին։ Թաիլանդցիները չեն կարողացել հետապնդել թշնամուն, քանի որ նրանց տանկերը, որոնք գտնվում էին առաջնագծում, ենթարկվել են ֆրանսիական արտասահմանյան լեգեոնի հրետանու հրետակոծությանը։

Տեղյակ լինելով ռազմական գործողությունների ոլորտում իրավիճակի վատթարացմանը՝ ծովակալ Դեկուսը հրամայել է իր հրամանատարության տակ գտնվող ֆրանսիական ռազմածովային նավերին մտնել Թաիլանդի ծոց։ Հունվարի 17-ի լուսաբացին ֆրանսիական ռազմածովային ուժերը, որոնք ուժով գերազանցում էին թաիլանդական նավերին, անակնկալի են բերել Չանգ կղզու մոտ խարիսխ գցած սիամական ռազմածովային ուժերի ջոկատին։ Մարտի արդյունքում ոչնչացվել են իտալական կառուցման երկու թաիլանդական ականակիրներ («Չոնբուրի» և «Սոնգխլա»), իսկ ափամերձ պաշտպանության «Թոնբուրի» մարտանավը խորտակվել է, ինչը հանգեցրել է ֆրանսիացիների անվերապահ հաղթանակին։

Հունվարի 24-ին տեղի է ունեցել պատերազմի ամենամեծ օդային մարտը, որի ընթացքում Թաիլանդի Թագավորական ՌՕՈՒ-ի ռմբակոծիչները օդային հարված են հասցրել Անգկորի տարածքում գտնվող ֆրանսիական օդանավակայանին, որը գտնվում է Սիեմ Ռիփից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա: Հունվարի 28-ին, առավոտյան ժամը 07:10-ին, 50-րդ ռմբակոծիչ էսկադրիլիայի մի շարք «Մարտին B-10»-ներ, որոնց աջակցում էին 60-րդ կործանիչ էսկադրիլիայի տասներեք «Կյորտիս P-36 Հոկ»-ները, վերջնական հարվածը հասցրել են Սիսոֆոն քաղաքի վրա։

## Հետևանքներ
### Զինադադարի ստորագրում
thumb|left|270px|{{нп5|«Վիքերս-Կարդեն-Լլոյդ» թեթև ամֆիբիա տանկը գտնվում էր Թայլանդի զինված ուժերի սպառազինության մեջ
thumb|right|270px|Կո-Չանգի մարտական քարտեզը
Ճապոնիայի կայսրությունը ստանձնել էր հակամարտության կարգավորման հասնելու պատասխանատվությունը։ Ճապոնական իշխանությունների պնդմամբ Հոշիմինում բացվել է «Ռազմական գործողությունների դադարեցման վերաբերյալ համաժողովը», և 1941 թվականի հունվարի 31-ին Վիշի ռեժիմի և Թաիլանդի պատվիրակները «Նատորի» հածանավով ստորագրել են պատերազմի ավարտի վերաբերյալ մի շարք նախնական համաձայնագրեր։ Զինադադարը պետք է ուժի մեջ մտներ հունվարի 28-ին, ժամը 10:00-ին։ Մայիսի 9-ին Տոկիոյում ստորագրվել է խաղաղության պայմանագիր։ Ֆրանսիական զորքերը դուրս են բերվել վիճելի սահմանային տարածքներից և մտցվել ճապոնական զորքեր։ Սիամի թագավորությունը ստացել է Ֆրանսիական Կամբոջայի հետևյալ նահանգները․

# Բաթամբանգը և Ֆայլինը, որոնք հետագայում ձևավորել են Փհրա Թաբոնգ գավառը,
# Կոհ Կոնգ,
# Սիեմռիապը, Բանթեայմեանթեայը և Օդդարմեանթեայը, որոնք հետագայում կազմել են Փիբունսոնգրամ նահանգը։
# Փրեահվիհեան, ինչպես նաև Ֆրանսիական Լաոսի այն հատվածը, որը գտնվում էր Պակսե քաղաքի արևելքում, հետագայում կազմել են Նախոնթյափմասակ նահանգը,
# Սայնյաբուլին և Լուանգփհաբանգ նահանգի մի մասը, որոնք հետագայում կազմել են Լան Չանգ նահանգը։

### Ռազմական գործողությունների վերջնական դադարեցման վերաբերյալ խաղաղության պայմանագրի ստորագրում
thumb|right|270px|Ֆրանսիական Կամբոջայի նահանգները, որոնք Տոկիոյի պայմանագրով հանձնվել էին Սիամին, ձևավորեցին չորս նոր վարչատարածքային միավորներ՝ Փհրա Տաբոնգ, Փիսունսոնգրամ, Նախոնթյափմասակ և Կոհկոնգ
Թաիլանդցիները մեծ ուրախությամբ ընդունել են ռազմական գործողությունների ավարտի լուրը. կարծում էին, որ դա հնարավոր էր դարձել Ֆիբունսոնգխրամի գործունեության շնորհիվ, և նրա հեղինակությունը զգալիորեն աճել էր: Սկզբում Թաիլանդին մի շարք զիջումներ էին տրամադրվել Ֆրանսիայի կողմից, որն արդեն վայրկյան առ վայրկյան թուլանում էր: Ֆրանսիական գաղութային վարչակազմի համար հակամարտության արդյունքը Վերմախտի կողմից Ֆրանսիայի գրավումից հետո ստեղծված մեկուսացման հետևանք էր: Ֆրանսիացիների կարծիքով՝ հավակնոտ սահմանային պետությունը հաղթել էր մայր երկրի հետ կապը կորցրած գաղութին: Ուժեղացումների բացակայությունը անհնար էր դարձնում որևէ տեսակի երկարատև դիմադրություն ցուցաբերելը:

Սակայն, հակամարտությունից իրականում օգուտ են քաղել ճապոնացիները։ Նրանց ազդեցությունը Սիամում և Ֆրանսիական Հնդկաչինում աճել է։ Ֆիբունսոնգխրամը խոստացել է Ճապոնական կայսրության հետ միասին ներխուժել Բրիտանական Մալայա և Բրիտանական Բիրմա։ 1941 թվականի դեկտեմբերի 8-ին ճապոնացիները ներխուժել են Թաիլանդ և Մալայա, իսկ մեկուկես ժամ անց (ըստ միջազգային ամսաթվի գծի) հարձակվել են Փերլ Հարբորի վրա։

Ֆրանսիական Հնդկաչինի դեմ մարտերում զոհված թաիլանդցիների անունները հիշատակելու համար Բանգկոկում կանգնեցվել է Հաղթանակի հուշարձան։ Տոնական միջոցառումներին հրավիրվել էին Ճապոնիայի և Երրորդ ռայխի ներկայացուցիչներ. գեներալ Շոջիրո Իիդան ժամանել էր որպես առաջին նահանգի պատվիրակ, իսկ կոնտր-ադմիրալ Ռոբերտ Այսենը՝ որպես երկրորդ նահանգի պատվիրակ։

1946 թվականի հոկտեմբերին, Ֆրանսիական Հանրապետության ժամանակավոր կառավարության կողմից ՄԱԿ-ին Թաիլանդի անդամակցության դեմ վետո դնելու մասին հայտարարությունից հետո, եթե օկուպացված տարածքները չեն վերադարձվել, հարավարևմտյան Կամբոջան և Լաոսի երկու անկլավները, որոնք գտնվում էին Մեկոնգից արևմուտք և որոնք 1941 թվականին զիջվել էին Սիամին, կրկին միացվեցին Ֆրանսիական Հնդկաչինին։

### Կորուստներ
Ֆրանսիական զինված ուժերը տվել են 321 զոհ, այդ թվում՝ 15 սպա։ 1941 թվականի հունվարի 28-ից մինչև մայիսի 9-ը անհետ կորել է 178 մարդ, այդ թվում՝ 6 սպա, 14 ենթասպա և 158 զինծառայող։ Թաիլանդցիներին հանձնվել է ընդհանուր առմամբ 222 զինվոր, այդ թվում՝ 17 հյուսիսաֆրիկացի, 80 ֆրանսիացի և 125 ինդոնեզացի։

Սիամի զինված ուժերի կորուստները կազմել են 54 զոհ և 307 վիրավոր։ Զոհվել է 41 նավաստի և ծովային հետևակային, 67-ը՝ վիրավորվել։ Կո Չանգի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտի ժամանակ զոհվել է 36 մարդ, այդ թվում՝ 20 նավաստի Թոնբուրիից, 14 նավաստի Սոնգխլայից և 2 նավաստի Չոնբուրիից։ Զոհվել է 13 օդաչու։ Միայն 21 մարդ է հանձնվել ֆրանսիացիներին։ Թաիլանդական նավատորմը զգալի կորուստներ է կրել. 2 ականակիր խորտակվել է, 1 ափամերձ պաշտպանության նավ խրվել է ջրի երեսին։

Պատերազմի ավարտին Ֆրանսիայի ռազմաօդային ուժերի ինքնաթիռների 30%-ը համարվեց ծառայության համար ոչ պիտանի, մի շարք ինքնաթիռներ՝ ռազմական գործողությունների ընթացքում պատճառված աննշան վնասների պատճառով, որոնք հետագայում չեն վերանորոգվել։ Պաշտոնական տվյալների համաձայն՝ օդանավակայաններում ոչնչացվել է մեկ Farman F.221 և երկու Morane-Saulnier MS.406, սակայն իրականում կորուստները շատ ավելի մեծ էին։

Պաշտոնական տվյալների համաձայն, առաջին հակամարտության ժամանակ, որին մասնակցել են Թաիլանդի ռազմաօդային ուժերի ինքնաթիռները, խփվել է 5 ֆրանսիական ինքնաթիռ, 17 ինքնաթիռ ոչնչացվել է օդանավակայաններում։ Ֆրանսիական ռազմաօդային ուժերի ինքնաթիռները խփել են 3 թաիլանդական ինքնաթիռ, 5-10 ինքնաթիռ ոչնչացվել է օդանավակայաններում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատերազմներ