Ամասիայի դատական քննություններ

[մինի|Ամասյա քաղաքը՝ [Սև ծովի ափին, որտեղ տեղի են ունեցել դատավարություններն ու մահապատիժները։ ]]

**Ամասիայի դատավարություններ**, 1921 թվականին անցկացված հատուկ ժամանակավոր դատավարություններ, որոնք կազմակերպվել են Թուրքիայի ազգային շարժման կողմից, որի նպատակն եղել է օրինական պատրվակով զանգվածաբար սպանել Պոնտոսի շրջանի հույն ներկայացուցիչներին։ Դատավարությունները տեղի են ունեցել Ամասիայում՝ ժամանակակից Թուրքիայում, Պոնտոսի հույների ցեղասպանության վերջին փուլում։ Մահապատժի ենթարկվածների ընդհանուր թիվը գնահատվում է մոտ 400-450 մարդ, որոնցից 155-ը եղել են պոնտոսի նշանավոր հույներ։

## Նախապատմություն
Պոնտոսի հույների դեմ օսմանյան ցեղասպանության քաղաքականությունը սկսվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո (1914 թվական), հիմնականում տեղահանության և բռնի մահվան երթերի միջոցով։ Բնաջնջման այս քաղաքականությունը սրվել է այն մեղադրանքներից հետո, թե Պոնտոսի հունական համայնքները աջակցել են ռուսական բանակին։ Արդյունքում, օսմանյան իշխանությունները հազարավոր տեղացի հույների արտաքսել են Անատոլիայի ներքին տարածքներ: Օսմանյան ցեղասպանության քաղաքականությունն ավելի կատաղի ձև է ստացել 1917 թվականին, երբ Հունաստանը մտել է Առաջին համաշխարհային պատերազմ։ Տեղահանված բնակչության մեծ մասը մահացել է հիվանդություններից, հյուծվածությունից և համաճարակներից մահվան երթերի ժամանակ: Նրանք, ովքեր կարողացել են ողջ մնալ երթերից, կամ բռնաբարվել են, ենթարկվել բռնի իսլամացման կամ սպանվել։ Միևնույն ժամանակ, թուրքական անկանոն խմբի ղեկավարները, ինչպես Թոփալ Օսմանը, որը հայտնի է Հայոց ցեղասպանության մեջ իր դերակատարմամբ։

Նույն քաղաքականությունը շարունակվել է հունա-թուրքական պատերազմի (1919-1922) բռնկումից հետո, որտեղ թուրքական անկանոն խմբերի խմբերը գործել են Մուսթաֆա Քեմալի թուրք ազգայնականների աջակցությամբ և ջարդեր են կատարել Պոնտոսի շրջանում 1920-21 թվականներին։

## Դատավարություններ
Թուրք ազգայնականների նպատակը եղել է Պոնտոսի հունական էլիտայի ամփոփ դատավարություններն ու մահապատիժները։ Այսպիսով, նրանք կկարողանային իրավական պատրվակով ոչնչացնել Սև ծովի ափամերձ շրջանի հունական համայնքի հիմնական ներկայացուցիչներին՝ որպես դեռևս ակտիվ ցեղասպանական քաղաքականության մի մաս։ Այս «Անկախության տրիբունալները» անցկացվել են Անատոլիայի ներքին գործերի Ամասիայում՝ օտարերկրյա որևէ հյուպատոսարանից հեռու, արևմտյան ներկայացուցիչների ներկայությունից խուսափելու համար, քանի որ դա համարվել է «ներքին գործ»։

1920 թվականի դեկտեմբերից թուրք ազգայնականները սկսել են զանգվածաբար ձերբակալել հույն տարբեր ներկայացուցիչների Պոնտոսի շրջանի բոլոր կողմերից և բանտարկել Ամասիայում։ Դատավարությունները սկսվել են 1921 թվականի օգոստոսի վերջին, սակայն որևէ կոնկրետ ապացույց չի գտնվել մեղադրյալին հակաթուրքական գործունեության հետ կապելու համար։ Եղել են միայն վերացական պնդումներ, որ նրանցից ոմանք աջակցել են ռուսական բանակին Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Թուրք ազգայնականները վիրավորված են եղել, երբ հետաքննությունից հետո նկատել են, որ Հունաստանի Պոնտուս Մետցիֆոնի ֆուտբոլի տեղական թիմի մարզաշապիկներին պատկերված են Հունաստանի դրոշի գույները (կապույտ և սպիտակ)։

Դատավարությունը նախագահել է մոտակա Սամսունի փաստաբան Էմին բեյ Գևեջիօղլուն։ Ամփոփ դատավարությունից հետո, որտեղ դատավորի կողմից մեղադրյալների հասցեին հայհոյանքներ են հնչեցվել, նրանց ճնշող մեծամասնության համար դատավճիռը եղել է մահապատժը՝ պատճառաբանելով, որ նրանք կազմակերպել են Պոնտոսի անկախությունը։ Դատավճիռները կայացվել են անմիջապես։

1921 թվականի օգոստոսի 20-ից սեպտեմբերի 21-ը այս վարույթների արդյունքում կախաղան են բարձրացվել Պոնտոսի շրջանի 177 հույներ։ Ամասիայի դատավարությունների արդյունքում մահապատժի ենթարկվածների ճշգրիտ թիվը հայտնի չէ, մինչդեռ գնահատականները տատանվում են 400-ից 450 հոգու միջև: 1921 թվականի սեպտեմբերի 25-ին թուրքական տեղական թերթը հրապարակել է 155 հայտնի պոնտոսի հույների ցուցակը, որոնք կախաղան են բարձրացվել Ամասիայի կենտրոնական հրապարակում։

Մահվան դատապարտվածները եղել են տեղի հունական համայնքի քաղաքական գործիչներ, գործարարներ, լրագրողներ և կրոնական գործիչներ։ Նրանց թվում է եղել Ամասիայի տեղական եպիսկոպոսի օգնական Եվթիմիոս Զելոնը, որը մահացել է բանտում՝ տիֆից։ Այնուամենայնիվ, դատարանը նրան մահապատժի է դատապարտել հետմահու, իսկ դիակը մյուսների հետ կախել են քաղաքի կենտրոնական հրապարակում։

## Հետևանքներ և արձագանք
մինի|Պոնտուս Մերզիֆունտայի մի շարք ֆուտբոլիստներ (նկարում) դատապարտվել և կախաղան են բարձրացվել՝ առանց հակաթուրքական գործունեության կոնկրետ ապացույցների, թուրք ազգայնականներն իրենց վիրավորված են զգացել, քանի որ թիմի մարզաշապիկին պատկերված են Հունաստանի դրոշի գույները (կապույտ-սպիտակ)։
Ամասիայում Մուսթաֆա Քեմալի թուրքական շարժման կողմից իրականացված դատավարություններն ու մահապատիժները հանգեցրել են պոնտական հունական էլիտայի ոչնչացմանը օրինական պատրվակով, 1915-1923 թվականներին Օսմանյան և թուրքական քաղաքականության հետևանքով պոնտական հունական համայնքի զոհերի ընդհանուր թիվը գնահատվում է 353,000-ից 360,000 հազար մարդ։

Իրագործված վայրագություններին արձագանքներ են եղել թե՛ Թուրքիայի ներսում, թե՛ դրանից դուրս։ Օսմանյան խորհրդարանի նախկին պատգամավոր Մաթաիոս Կոֆիդիսի կախաղան հանումը Ամասիայում, որը դեմ է եղել թուրքական իշխանությունների դեմ զինված դիմադրության ցանկացած ձևի, զայրույթ է առաջացրել նույնիսկ Տրապիզոնի մուսուլման բնակչության շրջանում, ովքեր հրաժարվել են համագործակցել թուրք ազգայնականների հետ՝ դրանով իսկ փրկելով մի քանի տեղացի հույների կյանքը։

Բողոքի ցույցեր են եղել Հունաստանում և Մեծ Բրիտանիայում: Ավելին, այն երկրները, որոնք այդ ժամանակ դաշնակցել են թուրք ազգայնականների հետ, ինչպես Ֆրանսիան և Իտալիան, նույնպես դատապարտել են վայրագությունները։ Պոնտոսի հույն բնակչության բնաջնջման հարցը նույնպես բարձրացվել է Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսում 1921 թվականի դեկտեմբերի 22-ին սենատոր Ուիլյամ Հ. Քինգի կողմից։

## Մահված դատապարտվածներ
* Մաթաիոս Կոֆիդիս, գործարար և քաղաքական գործիչ, Օսմանյան խորհրդարանի նախկին պատգամավոր,
* Նիկոս Կապետանիդիս, լրագրող և թերթի հրատարակիչ,
* Պավլոս Պապադոպուլոս, Սամսունի օսմանյան բանկի տնօրեն,
* Իորդանիս Տոտոմանիդիս, Բաֆրայում ծխախոտի մենաշնորհի տնօրեն,
* Դիմոստենես Դիմիտօղլու, բանկիր,
* Մերցիվան Անատոլիայի ավագ դպրոցի ուսուցիչներ և աշակերտներ, որոնցից ոմանք դպրոցի «Պոնտուս Մերզիֆոն» ֆուտբոլային թիմի խաղացողներ են եղել։ Սպանված ուսուցիչներից երեքը՝ Չ. Եվստաթիադես, Գ. Լամպրիանոս և Դ. Թեոխարիս,
* Եվթիմիոս Զելոն, Ամասիայի միտրոպոլիտ եպիսկոպոսի օգնական,
* Պլատոն Այվազիդիս, Ամասիայի պրոկոնսուլ,
* Գեորգիոս Թ. Կակուլիդիս, վաճառական։

## Տես նաև
* Հայ մտավորականների տեղահանությունը 1915 թվականի ապրիլի 24-ին

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Հույների ցեղասպանություն
Կատեգորիա:Սեբաստիայի վիլայեթ