Ազատ ընտրություն

**Ազատ ընտրությունը** նկարագրում է անհատի  և ինքնավարությունը՝ առնվազն երկու մատչելի տարբերակներից ընտրված գործողություն կատարելու՝ անկաշկանդ արտաքին կողմերից։

## Քաղաքականության մեջ
Բանավեճ աբորտի խնդիր շուրջ օրինակում, «ազատ ընտրություն» տերմինը կարող է գործածվել՝ ի պաշտպանություն այն դիրքորոշման, որ կինն իրավուքն ունի որոշել՝ շարունակելու է հղիությունը, թե ոչ։ Այլ թեմաներ ևս, ինչպիսիք են էֆթանազիան, պատվաստումը, բեղմնականխումը և նույնասեռ ամուսնությունը, երբեմն քննարկվում են անհատական իրավունքի ազատ ընտրության տեսակետից։ Որոշ սոցիալական խնդիրներ, ինչպես օրինակ՝ Նյու Յորքի «սոդայի արգելքը»՝ և՛ պաշտպանվել են և՛ հակադրվել՝ հղում անելով ազատ ընտրությունը։

## Տնտեսագիտության մեջ
[thumb| upright 0.75 |Ազատ ընտրությունը, թե որ ապրանքանիշի և համի սոդա գնելը կապված է շուկայական [Մրցակցություն (տնտեսագիտություն)|մրցակցության հետ]]
Միկրոէկոնոմիկայում, ազատ ընտրությունը տնտեսական գործակալների ազատությունն է՝ բաշխելու իրենց ռեսուրսները (օրինակ՝ ապրանքները, ծառայությունները կամ գույքերը), իրենց հասանելի տարբերակների թվում։ Այն ներառում է նրանց հասանելի աշխատանքով զբաղվելու ազատությունը։

2008 թվականին, Ռատները և այլք, մեջբերել են ազատական հայրականության մասին գրականությունը, որը նշում է, որ սպառողները միշտ չէ, որ գործում են իրենց լավագույն շահերից ելնելով։ Նրանք այս երևույթը վերագրում են այնպիսի գործոնների, ինչպիսիք են հույզերը, ճանաչողական սահմանափակումները և կողմնակալությունները, ինչպես նաև ոչ ամբողջական տեղեկատվությունը, որը ըստ նրանց, կարող է շտկվել առաջարկվող տարբեր միջամտությունների միջոցով։ Նրանք քննարկում են սպառողներին տեղեկատվություն և որոշումներ կայացնելու գործիքներ տրամադրելը, նրանց շուկայական տարբերակները կազմակերպելը և սահմանափակելը, ինչպես նաև հույզերի և սպասելիքների կառավարումը։ Սրանցից յուրաքանչյուրը, նրանք նշում են, որ, կարող է բարելավել սպառողների ընտրության կարողությունը։

Այնուամենայնիվ, ընտրության տնտեսական ազատությունը, ի վերջո, կախված է շուկայական մրցակցությունից, քանի որ գնորդների հասանելի տարբերակները սովորաբար արդյունք են վաճառողների կողմից վերահսկվող տարբեր գործոնների, ինչպիսիք են ապրանքի կամ ծառայության ընդհանուր որակը և գովազդը։ Մենաշնորհի առկայության դեպքում, սպառողն այլևս չունի այլ արտադրողից գնելու ազատ ընտրություն։

Ինչպես նշել է Ֆրիդրիխ Հայեկը՝ «մրցակցային հասարակության մեջ մեր ազատ ընտրությունը հիմնված է այն բանի վրա, որ եթե մեկը հրաժարվում է բավարարել մեր ցանկությունները, ապա․ կարող ենք դիմել մյուսին։ Բայց եթե առերեսվում ենք մենաշնորհների հետ, ապա դրա բացարձակ ողորմածության մեջ ենք»։

Ինչպես վկայում է վերը նշված մեջբերումը, ազատական մտածողները հաճախ ազատ ընտրության բարձրացման ուժեղ ջատագովներ են։ Դրա օրինակներից մեկն է Միլթոն Ֆրիդմենի «Ազատ ընտրելու» գիրքը և հեռուստասերիալը։

Չկա կոնսենսուս, թե արդյոք ընտրության տնտեսական ազատության աճը հանգեցնում է երջանկության աճի։ Հետազոտություններից մեկում, «Ժառանգության հիմնադրամ»-ի 2011 թվականի տնտեսական ազատության ինդեքսը ցույց է տվել, որ ամուր կապ կա տնտեսական ազատության ինդեքսի և երկրում երջանկության միջև։

## Պատմության մեջ
Սյուզան Կ․ Բեքինգը «ազատ ընտրությունը» տեսնում է որպես Հյուսիսային Ամերիկայի գաղութացման և ազգային զարգացման հիմնարար հիմք։

## Ազատ ընտրություն չափում
Խաղերի տեսության մեջ հայտնաբերված աքսիոմատիկ-դեդուկտիվ մոտեցումն օգտագործվել է անհատի կողմից ընտրության ազատության (FoC) չափի չափման խնդիրը լուծելու համար։ 1990 թվականի հոդվածում Պրասանտա Կ․ Պատանաիկը և Յոնգշենգ Խուն ներկայացրել են երեք պայման, որոնք պետք է բավարարի անհատի կողմից ազատ ընտրության չափելի լինելը՝ 
# *Անտարբերություն առանց ընտրության իրավիճակների․ Միայն մեկ տարբերակ ունենալը հավասար է նույն անհատի կողմից ընտրության ազատությանը, անկախ նրանից, թե որն է տարբերակը։* 
# *Խիստ միապաղաղություն․ Երկու տարբեր տարբերակներ ունենալը ավելի շատ ընտրության ազատություն, քան միայն* x տարբերակը։
# *Անկախություն․ Եթե Ա իրավիճակում ավելի շատ ազատ ընտրություն կա, քան Բ-ում, երկուսին էլ ավելացնելով նոր* x տարբերակ (չի պարունակվում Ա-ում կամ Բ-ում), Ա-ն կունենա ավելի շատ ազատ ընտրության, քան Բ-ն։ 
Նրանք ապացուցեցին, որ բազմության հզորությունը միակ չափումն է, որը բավարարում է այս աքսիոմներին, որոնք, ըստ նրանց, հակաինտուիտիվ են և հուշում են, որ մեկ կամ մի քանի աքսիոմներ պետք է վերաձևակերպվեն։ Նրանք դա բացատրեցին գնացքով կամ մեքենայով ճանապարհորդել տարբերակի օրինակով, որն ընտրելու հավանականությունն ավելի շատ է, քան ճանապարհրոդել կարմիր կամ կապույտ մեքենայով։ Նաև որոշ առաջարկներ են կատարվել այս խնդիրը լուծելու նպատակով՝ վերաձևակերպելով աքսիոմները, որոնք սովորաբար ներառում են նախապատվությունների հասկացությունները կամ հերքելով երրորդ աքսիոմը։

## Երջանկության հետ կապ
2006 թվականին Սիմոնա Բոտտիի և Էն Լ․ ՄաքԳիլի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ երբ սուբյեկնտներին ներկայացվում էին տարբերակներ և ունեին դրանց միջև ընտրելու ազատություն, նրանց ընտրությունը մեծացնում էր բավարարվածությունը դրականից և դժգոհությունը բացասական արդյունքներից՝ համեմատած չընտրողների հետ։

2010 թվականին Հեյզել Ռոուզ Մարկուսի և Բարի Շվարցի կողմից իրականացված հետազոտության համաձայն կազմվել է ազատ ընտրության վերաբերյալ փորձերի ցանկ, որը պնդում է, որ չափազանց մեծ ընտրությունը կարող է կաթվածահար անորոշություն, դեպրեսիա և եսասիրություն առաջացնել։ Շվարցը պնդում է, որ մարդիկ հաճախ ափսոսում են հնարավոր ծախսերի պատճառով՝ օպտիմալ որոշում չկայացնելու համար և, որ, որոշ իրավիճակներում, մարդկանց ընդհանուր բավարավածությունը երբեմն ավելի բարձր է լինում, երբ դժվար որոշում է կայացնում այլ անձ, այլ ոչ թե իրենք, նույնիսկ երբ ուրիշի ընտրությունն ավելի վատ է։ Շվարցը գիրք էր գրել և ելույթներ ունեցել՝ քննադատելով ժամանակակից հասարակության ալտերնատիվ տարբերակների, թեև ընդունում էր, որ որևէ ընտրություն կատարելն ավելի լավ է, քան ամենևին չկատարելը։

## Տես նաև
* Ընտրություն - որոշում կայացնել բազմաթիվ տարբերակների մեջ
* Սպառողական ընտրության տեսություն - տնտեսագիտության ասպեկտ 
* Սպառողի անկախություն - տնտեսական սպառողների տեսություն 
* Էքստերնալ - տնտեսագիտության մեջ պարտադրված ծախս կամ օգուտ 
* Անտոմս ուղևորի էֆեկտ - շուկայի ձախողումը շահավետ է չվճարող օգտվողների համար
* Կամքի ազատություն - առանց սահմանափակումների ընտրություն կատարելու ունակություն 
* Իմ մարմինն իմ ընտրությունն է - ֆեմինիստական կարգախոս՝ հանուն մարմնի ինքնավարության 
* Պորտաբուծություն - ուրիշների հաշվին ապրելու հանցավորություն
* Մահվան իրավունք - բարոյական և իրավական հայեցակարգ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սոցիալական փիլիսոփայության հասկացություններ
Կատեգորիա:Քաղաքական կոնցեպտներ