Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը Խորվաթիայում

**Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիություն** և **[[տեղեկատվության ազատություն]] (ՏԱ)**, պետական մարմինների կողմից պահվող տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունք, որը հայտնի է նաև որպես «տեղեկանալու իրավունք»։

Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիությունը համարվում է հիմնարար նշանակություն ունեցող ժողովրդավարական համակարգերի արդյունավետ գործունեության համար, քանի որ այն բարձրացնում է կառավարությունների և պետական պաշտոնյաների հաշվետվողականությունը, խթանում մարդկանց մասնակցությունը և թույլ է տալիս նրանց տեղեկացված մասնակցությունը հասարակական կյանքին։ Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքի հիմնարար նախադրյալն այն է, որ պետական հաստատությունների պահվող տեղեկատվությունը սկզբունքորեն հանրային է և կարող է թաքցվել միայն օրենքով հիմնավորված պատճառներով:

ԵՄ անդամակցության բանակցությունների ընթացքում Խորվաթիան իր լրատվամիջոցների օրենսդրությունը համապատասխանեցրել է եվրոպական չափանիշներին։ Այս գործընթացը նաև անդրադարձել է հանրային տեղեկատվության հասանելիության վերաբերյալ օրենսդրությանը, որը փոփոխվել է՝ համապատասխանեցնելով եվրոպական և միջազգային չափանիշներին։

Խորվաթիան ընդունել է «Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքի մասին» օրենքը 2013 թվականին՝ քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների ղեկավարվող տասնամյակ տևած քարոզարշավներից, արշավներից և հանրային քննարկումներից հետո։ Այնուամենայնիվ, հանրային տեղեկատվությանը հասանելիությունը կարգավորող իրավական շրջանակի բարելավումներից անկախ, խնդիրները շարունակում են մնալ իրականացման հարցում, հատկապես այն լրագրողների համար, ովքեր պատրաստ են տեղեկատվություն խնդրել և ստանալ կառավարությունից։

## Իրավական շրջանակ
Խորվաթիայում հանրային տեղեկատվությանը հասանելիությունը սահմանադրական իրավունք է դարձել Սահմանադրության 2010 թվականի փոփոխություններով։ Այն կարգավորվում է Խորվաթիայի խորհրդարանի 2013 թվականին ընդունված «Տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքի մասին» օրենքով։ Օրենքը նաև կարգավորում է պետական մարմինների կողմից պահվող տեղեկատվության վերաօգտագործումը։ Օրենքը համապատասխանում է Եվրոպական խորհրդարանի և Խորհրդի 2003/98/ հանրային հատվածի տեղեկատվության վերաօգտագործման վերաբերյալ հրահանգին և Եվրոպական խորհրդարանի և Խորհրդի 2001 թվականի մայիսի 30-ի 1049/2001 կանոնակարգին, որը վերաբերում է Եվրոպական խորհրդարանի, Խորհրդի և Հանձնաժողովի փաստաթղթերին հանրային հասանելիությանը։

Օրենքի համաձայն, տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքը ներառում է շահառուների, այսինքն՝ ցանկացած տեղական կամ օտարերկրյա ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձի, տեղեկատվություն փնտրելու և ձեռք բերելու իրավունքը, ինչպես նաև պետական մարմինների պարտավորությունը՝ երաշխավորելու պահանջվող տեղեկատվությանը հասանելիությունը՝ անկախ հարցումից։

Հանրային տեղեկատվության մատչելիության մասին Խորվաթիայի օրենքը հիմնված է չորս սկզբունքների վրա՝

* **հրապարակայնության** և **ազատ մուտքի** սկզբունքը, որը նշանակում է, որ տեղեկատվությունը հասանելի է օրենքով սահմանված ցանկացած ազգային կամ օտարերկրյա ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձի։
* տեղեկատվության **արդիականության, ամբողջականության և ճշգրտության** սկզբունքը, որը նշանակում է, որ Օրենքի համաձայն բացահայտված տեղեկատվությունը պետք է լինի ժամանակին տրամադրված, ամբողջական և ճշգրիտ։
* **հավասարության** սկզբունքը, որը նշանակում է, որ տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքը տրամադրվում է բոլոր շահառուներին հավասարապես։
* **տեղեկատվության տնօրինման** սկզբունքը, որը նշանակում է, որ օրենքի համաձայն տեղեկատվություն ստացած շահառուներն իրավունք ունեն այն հրապարակայնացնելու։

Պետական մարմինները պարտավոր են ինտերնետում հրապարակել հետևյալ համապատասխան տեղեկատվությունը. իրենց գործունեության ոլորտի օրենքներ և այլ կանոնակարգեր, ներառյալ օրենքների նախագծեր, շահառուների շահերին վերաբերող ընդհանուր ակտեր և որոշումներ, պետական իշխանության մարմինների աշխատանքին վերաբերող տարեկան պլաններ, ծրագրեր, ռազմավարություններ և ֆինանսական հաշվետվություններ, բյուջեի, ֆինանսավորման աղբյուրների և սուբսիդիաների վերաբերյալ տեղեկատվություն, նրանց ներքին կազմակերպման վերաբերյալ տեղեկատվություն, պաշտոնական նիստերի նշումներ և եզրակացություններ, պետական գնումների և մրցույթների վերաբերյալ տեղեկատվություն, տեղեկատվությանը մուտք գործելու և այն վերօգտագործելու իրավունքի իրականացման եղանակի վերաբերյալ տեղեկատվություն, ներառյալ Տեղեկատվության հանձնակատարի կոնտակտային տվյալները և տեղեկատվություն մուտք գործելու և այն վերօգտագործելու համար պահանջվող վճարը։

Տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքի ապահովման նպատակով Օրենքը սահմանում է, որ պետական մարմինները պարտավոր են նշանակել Տեղեկատվության հանձնակատար՝ հատուկ պաշտոնատար անձ, որը պատասխանատու է տեղեկատվության մուտք գործելու իրավունքի իրականացումից բխող հարցերի լուծման համար: Մասնավորապես, Տեղեկատվության հանձնակատարը կատարում է հանրային տեղեկատվության բացահայտման հետ կապված գործառույթները՝ համաձայն Օրենքի, ներառյալ դիմողներին անհրաժեշտ օգնություն ցուցաբերելը, տեղեկատվության մշակման, դասակարգման և պահպանման եղանակի կատարելագործումը, ինչպես նաև Տեղեկատվության հանձնակատարի գրանցամատյանի վարումը:

### Տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքի սահմանափակումներ
Պետական մարմինները կարող են սահմանափակել տեղեկատվության մատչելիությունը, եթե՝

* տեղեկատվությունը դասակարգվել է՝ համաձայն դասակարգված տեղեկատվությունը կարգավորող օրենքի
* եթե տեղեկատվությունը ներկայացնում է առևտրային կամ մասնագիտական գաղտնիք
* տեղեկատվությունը հարկային գաղտնիք է
* տեղեկատվությունը պաշտպանված է անձնական տեղեկատվության պաշտպանությունը կարգավորող օրենքով
* տեղեկատվությունը կարող է լրջորեն խաթարել որոշումների կայացման ընթացիկ գործընթացը
* տեղեկատվությունը սահմանափակված է միջազգային պայմանագրերի համաձայն։

Ավելին, սահմանափակումներ կարող են կիրառվել, երբ կան հիմնավոր կասկածներ, որ պահանջվող տեղեկատվության բացահայտումը կարող է խոչընդոտել ընթացիկ դատավարությունների արդյունավետությանը, անկախությանը կամ անաչառությանը կամ դատարանի որոշումների և դատավճռի կատարմանը:

### Համաչափության թեստ և հանրային շահի թեստ
Տեղեկատվության հասանելիության հարցմանը պատասխանող պետական մարմինը պարտավոր է անցկացնել համամասնության շահի թեստ՝ բացահայտման վերաբերյալ որոշում կայացնելու համար: Համաչափության թեստը և հանրային շահի թեստը վերաբերում են տեղեկատվության հասանելիություն տրամադրելու պատճառների և սահմանափակումներ կիրառելու պատճառների միջև համաչափության գնահատմանը, ինչպես նաև տեղեկատվության հասանելիություն տրամադրելուն միայն այն դեպքում, երբ գերակշռում է հանրային շահը: Եթե թեստի հիման վրա հանրային շահը գերակշռում է այլ պաշտպանված շահերին պատճառված վնասին, ապա տեղեկատվությունը պետք է բացահայտվի:

### Ընթացակարգեր
Պետական մարմինները պարտավոր են տեղեկատվության հասանելիություն տրամադրել՝ ժամանակին հրապարակելով իրենց աշխատանքի վերաբերյալ տեղեկատվությունը մատչելի ձևով, այսինքն՝ կայքէջում, կամ Պաշտոնական տեղեկագրում և Խորվաթիայի Հանրապետության պաշտոնական փաստաթղթերի կենտրոնական կատալոգում և այլն: Տեղեկատվությունը կարող է տրամադրվել անմիջականորեն կամ գրավոր, կամ փաստաթղթերին ծանոթանալու և պահանջվող տեղեկատվությունը պարունակող փաստաթղթերից պատճեններ պատրաստելու, կամ պահանջվող տեղեկատվության պատճեններ տրամադրելու միջոցով:

Դիմորդները կարող են հարցումը ներկայացնել բանավոր կամ գրավոր։ Հարցում ներկայացնողը պարտավոր չէ նշել տեղեկատվություն մուտք գործելու որևէ պատճառ:

Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը չի պահանջում որևէ վարչական և դատական ծախսերի վճարում: Շահառուներից կարող է պահանջվել վճարել միայն պահանջվող տեղեկատվության տրամադրման իրական ծախսերը:

Մարմինները պարտավոր են իրենց որոշումները կայացնել հարցումը ներկայացնելու օրվանից 15 օրվա ընթացքում: Այս ժամկետը կարող է երկարաձգվել ևս 15 օրով՝ բարդ հարցումների դեպքում (օրինակ՝ երբ տեղեկատվությունը պետք է փնտրվի համապատասխան պետական մարմնի գրասենյակից դուրս, երբ մեկ հարցումը պարունակում է տարբեր տեղեկատվության հարցում, կամ երբ իրավիճակը պահանջում է համաչափության և հանրային շահի թեստերի անցկացում և այլն):

Եթե պետական մարմինը չի տիրապետում տեղեկատվությանը, այն պարտավոր է հարցումը փոխանցել այն մարմնին, որը կարող է այն ունենալ, և տեղեկացնել այդ մասին ներկայացնողին:

### Վերաքննիչ բողոքարկման իրավունք
Պետական մարմնի կայացրած որոշման դեմ դիմորդը կարող է բողոքարկել Հանձնակատարին՝ որոշումը կայացնելուց հետո 15 օրվա ընթացքում։

Հանձնաժողովի կայացրած որոշման դեմ բողոք չի կարող ներկայացվել, սակայն վարչական վեճ կարող է հարուցվել Խորվաթիայի Հանրապետության Բարձրագույն վարչական դատարանում:

### Տեղեկատվության վերաօգտագործում
Հանրային տեղեկատվության հասանելիության մասին Խորվաթիայի օրենքը կարգավորում է նաև տեղեկատվությունը առևտրային կամ ոչ առևտրային նպատակներով վերաօգտագործելու իրավունքը:

## Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը գործնականում
Հանրային տեղեկատվության հասանելիության մասին Խորվաթիայի օրենքը բավականին առաջադեմ է և համապատասխանում է միջազգային չափանիշներին և լավագույն փորձին: Այնուամենայնիվ, երկրում պահպանվում է գաղտնիության մշակույթը և օրենքն ինքնին չի փոխել դա և մինչ օրս չի բարձրացրել խորվաթական հասարակության և հաստատությունների ընդհանուր թափանցիկության մակարդակը:

Հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքի իրականացմանն ազդող հիմնական խնդիրներից մեկը Հանձնակատարի գրասենյակին հատկացված բավարար ռեսուրսների բացակայությունն է: Օրենքի կիրառման վերաբերյալ խորհրդարանին ներկայացված 2015 թվականի զեկույցի համաձայն՝ Հանձնակատարի գրասենյակի գործունեության համար նախատեսված ռեսուրսների աճը, նախորդ տարիների համեմատ, դեռևս չափազանց սահմանափակ է օրենքի լիարժեք կիրառումը հնարավոր դարձնելու համար: 2015 թվականի ընթացքում Հանձնակատարի գրասենյակի քննած գործերի թիվն աճել է: Այնուամենայնիվ, անձնակազմի և ռեսուրսների պակասի պատճառով 2015 թվականի ընթացքում ստացված բոլոր բողոքները մնացել են չլուծված:

Մեկ այլ խնդիր վերաբերում է նախաձեռնողական բացահայտման սահմանափակ կիրառմանը, որը, ըստ հանձնակատար Անամարիա Մուսայի, տեղեկատվության վերաօգտագործման հետ միասին, 21-րդ դարում հանրային տեղեկատվության հասանելիության կարևորագույն նվաճում է։ Բացի այդ, ըստ հանձնակատար Մուսայի, օրենքի կիրառումը հատկապես խնդրահարույց է տարածաշրջանային և տեղական մակարդակներում, ինչպես նաև հանրային ծառայություն մատուցող մասնավոր կազմակերպություններից կամ այն ձեռնարկություններից տեղեկատվություն խնդրելիս, որտեղ պետությունը տիրապետում է կապիտալի բաժնեմասի մեծամասնությանը։ Ավելին, հանձնակատար Մուսան հատկապես մտահոգիչ է համարում այն փաստը, որ հանրային տեղեկատվության հասանելիության հարցումները պարբերաբար անտեսվում են, այնպես որ հանձնակատարի ստացած ընդհանուր բողոքների երկու երրորդը պայմանավորված է այս պատճառով։

### Imamo pravo znati («Մենք իմանալու իրավունք ունենք») հարթակ
Խորվաթիայում գործարկվել է imamopravoznati.org վեբ հարթակը, որը մշակվել է Alavetely ծրագրի միջոցով, որպեսզի հեշտացնի քաղաքացիների հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքի իրականացումը: Այն թույլ է տալիս հանրային տեղեկատվության հարցումներ ներկայացնել Խորվաթիայի պետական մարմիններին և հետևել դրանց պատասխաններին: Հարցումների պատմությունը, դիմորդի և պետական մարմինների միջև ցանկացած նամակագրությունն արխիվացվում են և հրապարակայնորեն հասանելի են առցանց։

## Տես նաև
* Տեղեկատվության ազատություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խոսքի ազատություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ