Ձվարանների գերխթանման համախտանիշ

**Ձվարանների գերխթանման համախտանիշ (ՁԳՀ)**, բժշկական վիճակ, որը կարող է առաջանալ որոշ կանանց մոտ, ովքեր ընդունում են ձվաբջիջների աճը խթանող պտղաբերության դեղամիջոցներ, եզակի դեպքերում նաև այլ կանանց մոտ: Դեպքերի մեծամասնությունը թեթև բնույթի են, սակայն հազվադեպ վիճակը լինում է ծանր և կարող է հանգեցնել լուրջ հիվանդության և նույնիսկ մահվան:

## Նշաններ և ախտանիշներ
Թեթև ախտանիշները ներառում են որովայնի փքվածություն և գերհագեցվածության զգացում, սրտխառնոց, լուծ և քաշի թեթև ավելացում: Միջին ծանրության ախտանիշները ներառում են օրական 1 կգ-ից (2.2 ֆունտ) ավել քաշի ավելացում, որովայնի շրջագծի մեծացում, փսխում, լուծ, մեզի մուգ գունավորում, մեզի քանակի նվազում, ծարավի ուժեղ զգացում և մաշկի և/կամ մազերի չորություն (ի հավելումն թեթև ախտանիշների): Ծանր ախտանիշներն են՝ գերհագեցվածության կամ փքվածության զգացում գոտկատեղից վերև, հևոց, հեղուկի կուտակում թոքամզային խոռոչում, զգալիորեն մուգ և քանակապես նվազած մեզ, սրունքների և կրծքավանդակի ցավ, որովայնի արտահայտված փքվածություն, լարվածություն և որովայնի ստորին հատվածի ցավ:

### Բարդություններ
ՁԳՀ-ն կարող է բարդանալ ձվարանի ոլորումով կամ պատռվածքով, երակային թրոմբոէմբոլիայով, սուր շնչառական անբավարարության համախտանիշով, էլեկտրոլիտների անհավասարակշռությամբ, թրոմբոֆլեբիտով և երիկամների սուր վնասումով: Ախտանիշները սովորաբար անցնում են 1-2 շաբաթվա ընթացքում, սակայն հղիության դեպքում ախտանիշներն ավելի ծանր են լինում և ավելի երկար են պահպանվում: Դա պայմանավորված է հղիության ընթացքում արտադրվող մարդու խորիոնային գոնադոտրոպինով (ՄԽԳ), որն ազդում է ձվարանների դեղին մարմնի վրա՝ պահպանելու հղիությունը մինչև ընկերքի լիարժեք ձևավորումը: Սովորաբար, նույնիսկ զարգացող հղիությամբ ուղեկցվող ծանր ՁԳՀ-ի դեպքում, հիվանդության տևողությունը չի գերազանցում հղիության առաջին եռամսյակը: Մահացությունը ցածր է, սակայն արձանագրվել են մահվան ելքով մի քանի դեպքեր:

## Պատճառագիտություն
Սպորադիկ ՁԳՀ-ն շատ հազվադեպ է և կարող է ունենալ գենետիկական բաղադրիչ։ Կլոմիֆենով թերապիան երբեմն կարող է հանգեցնել ՁԳՀ-ի, սակայն դեպքերի ճնշող մեծամասնությունը զարգանում է գոնադոտրոպինային բուժման կիրառումից հետո (ՖԽՀ-ի ներարկմամբ), ինչպիսին է Պերգոնալը, և ՄԽԳ-ի ներարկումից հետո՝ ձվաբջջի վերջնական հասունացումը խթանելու և/կամ ձվազատում առաջացնելու նպատակով, հաճախ արտամարմնային բեղմնավորման (ԱՄԲ) հետ համատեղ։ Հաճախականությունը տատանվում է և կախված է ռիսկի գործոններից, վարման ընթացքից և հսկողության մեթոդներից։ Բուժում ստացող կանանց մոտ 5%-ի մոտ կարող է առաջանալ միջինից մինչև ծանր աստիճանի ՁԳՀ: Ռիսկի գործոնները ներառում են ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշը, երիտասարդ տարիքը, մարմնի զանգվածի ցածր ինդեքսը, անտրալ ֆոլիկուլների մեծ քանակը, խթանման ժամանակ բազմաթիվ ձվարանային ֆոլիկուլների զարգացումը, շիճուկում էստրադիոլի չափազանց բարձր կոնցենտրացիան, ՄԽԳ-ի օգտագործումը ձվաբջջի վերջնական հասունացման և/կամ ձվազատման համար, ՄԽԳ-ի շարունակական օգտագործումը լյուտեինային փուլի ախտաբանությունների դեպքում և հղիությունը (որը հանգեցնում է ՄԽԳ-ի բնական արտադրության):

### Դեղամիջոցներ
Ձվարանների գերխթանման համախտանիշը հատկապես կապված է մարդու խորիոնային գոնադոտրոպին (ՄԽԳ) կոչվող հորմոնի ներարկման հետ, որն օգտագործվում է ձվաբջջի վերջնական հասունացումը խթանելու և/կամ ձվազատում առաջացնելու նպատակով: Ռիսկն էլ ավելի է մեծանում ձվազատումից հետո ՄԽԳ-ի բազմակի դեղաչափերի օգտագործման դեպքում, ինչպես նաև այն դեպքում, երբ միջամտությունը հանգեցնում է հղիության:

Ձվաբջջի վերջնական հասունացման և/կամ ձվազատման խթանման նպատակով ՄԽԳ-ի փոխարեն գոնադոտրոպին-ռիլիզինգ հորմոնի (ԳՌՀ) ագոնիստների կիրառումը հանգեցնում է ձվարանների գերխթանման համախտանիշի ռիսկի վերացմանը, սակայն ծննդաբերության ցուցանիշի չնչին՝ մոտավորապես 6%-ով նվազմանը:

## Ախտաֆիզիոլոգիա
ՁԳՀ-ն բնութագրվում է ձվարաններում բազմաթիվ լյուտեինային կիստաների առկայությամբ, ինչը հանգեցնում է ձվարանների չափերի մեծացման և երկրորդային բարդությունների, սակայն այդ սահմանումը ներառում է ձվարանների խթանում անցած գրեթե բոլոր կանանց: Կլինիկորեն նշանակալի ՁԳՀ-ի առանցքային առանձնահատկությունը անոթային գերթափանցելիության զարգացումն է և դրա հետևանքով հեղուկի տեղափոխումը դեպի երրորդ տարածություն։

Քանի որ ՄԽԳ-ն ձվարաններին ենթարկում է լայնածավալ լյուտեինացման, արտադրվում են մեծ քանակությամբ էստրոգեններ, պրոգեստերոն և տեղային ցիտոկիններ։ Գրեթե հաստատված է, որ անոթային էնդոթելի աճի գործոնը (VEGF) այն հիմնական նյութն է, որն առաջացնում է անոթային գերթափանցելիություն՝ դարձնելով տեղային մազանոթները «ծակոտկեն»։ Սա հանգեցնում է հեղուկի տեղաշարժի ներանոթային համակարգից դեպի որովայնի և թոքամզի խոռոչներ։ ՄԽԳ-ի տևական ազդեցության տակ բազմաթիվ ֆոլիկուլների կողմից անոթային էնդոթելի աճի գործոնի ֆիզիոլոգիականից ավել արտադրությունը հանդիսանում է ՁԳՀ-ի հիմքում ընկած առանցքային գործընթացը։ Այսպիսով, կնոջ մոտ հեղուկ է կուտակվում երրորդ տարածությունում՝ հիմնականում ասցիտի տեսքով, սակայն, միևնույն ժամանակ նրա մոտ իրականում առաջանում է հիպովոլեմիա, և նա հայտնվում է շնչառական, սիրտ-անոթային (օրինակ՝ զարկերակային թրոմբոէմբոլիա արյան խտացման պատճառով) և երիկամային խնդիրների առաջացման ռիսկի գոտում։ Հղիների մոտ պահպանվում է ձվարանների լյուտեինացման գործընթացը սեփական ՄԽԳ-ի արտադրության միջոցով։

ՁԳՀ-ից խուսափելը սովորաբար պահանջում է ընդհատել ախտաբանական շղթան, օրինակ՝ խուսափելով ՄԽԳ-ի օգտագործումից: Այլընտրանքներից մեկը ՄԽԳ-ի փոխարեն ԳՌՀ ագոնիստների կիրառումն է: Թեև բազմիցս ապացուցվել է, որ սա «տեսականորեն վերացնում է» ՁԳՀ-ի ռիսկը, կան որոշակի հակասություններ հղիության ցուցանիշների վրա ունեցած ազդեցության վերաբերյալ, երբ փորձ է արվում կատարել թարմ (ոչ դոնորական) սաղմի տեղադրում, ինչը պայմանավորված է լյուտեինային փուլի անբավարարությամբ: Անվիճելի է, սակայն, որ ԳՌՀ ագոնիստի կիրառումը՝ որպես խթանիչ, արդյունավետ է ձվաբջիջների դոնորների և սաղմի սառեցման ցիկլերի համար:

## Ախտորոշում
### Դասակարգում
ՁԳՀ-ն բաժանվում է թեթև, միջին, ծանր և ծայրահեղ ծանր աստիճանների: ՁԳՀ-ի թեթև ձևերի դեպքում ձվարանները չափերով մեծացած են (5–12 սմ), և կարող է դիտվել ասցիտի տեսքով որովայնի խոռոչում հեղուկի լրացուցիչ կուտակում՝ ուղեկցվող որովայնի թեթև լարվածությամբ, որովայնի ցավով, սրտխառնոցով և լուծով: ՁԳՀ-ի ծանր ձևերի դեպքում կարող են նկատվել հեմոկոնցենտրացիա, թրոմբոզ, որովայնի լարվածություն, օլիգուրիա (մեզի արտադրության նվազում), թոքամզի խոռոչում հեղուկի կուտակում և շնչառական անբավարարություն: Վաղ ՁԳՀ-ն զարգանում է նախքան հղիության թեստի իրականացումը, իսկ ուշ ՁԳՀ-ն նկատվում է հղիության վաղ շրջանում:

Ծանր ՁԳՀ-ի չափանիշները ներառում են ձվարանների չափերի մեծացումը, ասցիտը, հեմատոկրիտի մակարդակը >45%, լեյկոցիտների քանակը >15,000, օլիգուրիան, կրեատինինի մակարդակը 1.0–1.5 մգ/դլ, կրեատինինի քլիրենսը >50 մլ/րոպե, լյարդի դիսֆունկցիան և անասարկան։ Ծայրահեղ ծանր ՁԳՀ-ն ներառում է ձվարանների չափերի մեծացումը, լարված ասցիտը՝ հիդրոթորաքսով և սրտապարկի խոռոչում հեղուկի կուտակումը, հեմատոկրիտը >55%, լեյկոցիտների քանակը >25,000, օլիգոանուրիան, կրեատինինը >1.6 մգ/դլ, կրեատինինի քլիրենսը <50 մլ/րոպե, երիկամային անբավարարությունը, թրոմբոէմբոլիկ երևույթները և սուր շնչառական դիստրես համախտանիշը։

## Կանխարգելում
Բժիշկները կարող են նվազեցնել ՁԳՀ-ի ռիսկը՝ վերահսկելով ՖԽՀ-ով բուժումը՝ այս դեղամիջոցի խելամիտ օգտագործման ճանապարհով, ինչպես նաև ձեռնպահ մնալով ՄԽԳ-ի կիրառումից:

Համաձայն ռանդոմիզացված հետազոտությունների Քոքրեյնյան տեսության կաբերգոլինը զգալիորեն նվազեցնում է ՁԳՀ-ի առաջացման ռիսկը բարձր ռիսկի խմբի կանանց մոտ, սակայն ներառված փորձարկումները տեղեկություններ չեն տվել կենդանածնության կամ բազմապտուղ հղիությունների հաճախականության մասին: Կաբերգոլինը, ինչպես դոպամինի այլ ագոնիստներ, կարող են նվազեցնել ՁԳՀ-ի ծանրությունը՝ խաթարելով անոթային էնդոթելային աճի գործոնով պայմանավորված ախտաբանական ուղին: Համակարգային ակնարկը և մետա-վերլուծությունը եզրակացրել են, որ կաբերգոլինով կանխարգելիչ բուժումը նվազեցնում է ՁԳՀ-ի տարածվածությունը, բայց ոչ դրա ծանրությունը՝ առանց վտանգելու հղիության ելքերը։

Ձվարանների գերխթանման դեպքում ձվազատման ճնշման համար ՁԳՀ-ի ռիսկն ավելի փոքր է ԳՌՀ ագոնիստների կիրառման ուղեցույցների դեպքում, քան՝ ԳՌՀ անտագոնիստների: Հիմքում ընկած մեխանիզմն այն է, որ ԳՌՀ անտագոնիստների կիրառման դեպքում ֆոլիկուլների նախնական հավաքագրումը և ընտրությունն իրականացվում է էնդոգեն էնդոկրին գործոնների կողմից նախքան էկզոգեն գերխթանումը սկսելը, ինչը հանգեցնում է աճող ֆոլիկուլների ավելի փոքր քանակի՝ համեմատած ստանդարտ երկարատև ԳՌՀ ագոնիստների կիրառման ուղեցույցների հետ:

Քոքրեյնյան տեսությունը պարզել է, որ հիդրօքսիէթիլ օսլայի կիրառումը նվազեցնում է ծանր ՁԳՀ-ի առաջացման հաճախականությունը: Չկան բավարար ապացույցներ ռուտին կրիոկոնսերվացիան հաստատելու համար, ինչպես նաև բավարար չեն եղել ապացույցները՝ գնահատելու համար ներերակային ալբումինի հարաբերական առավելությունները կրիոկոնսերվացման համեմատ: Բացի այդ, *քոստինգը*, որը ձվարանների գերխթանումն է՝ առանց վերջնական հասունացման խթանման, էականորեն չի նվազեցնում ՁԳՀ-ի ռիսկը:

Ծավալը մեծացնող միջոցները, ինչպիսիք են ալբումինը և հիդրօքսիէթիլ օսլայի լուծույթները, գործում են՝ արյան շրջանառության համակարգին ծավալ հաղորդելու միջոցով:

## Բուժում
ՁԳՀ-ի բուժումը կախված է ծանրության աստիճանից: Թեթև ՁԳՀ-ն կարող է բուժվել պահպանողական եղանակով՝ ամբուլատոր պայմաններում վերահսկելով որովայնի շրջագիծը, քաշը և անհանգստության զգացումը, մինչև տեղի ունենա բեղմնավորում կամ դաշտան: Բեղմնավորումը կարող է հանգեցնել թեթև ՁԳՀ-ի վիճակի վատթարացման և ծանրացման:

Միջին ծանրության ՁԳՀ-ն բուժվում է անկողնային ռեժիմով, հեղուկների ընդունմամբ և լաբորատոր ցուցանիշների, օրինակ՝ էլեկտրոլիտների և արյան ընդհանուր քննության տվյալների խիստ վերահսկողությամբ: Գերձայնային հետազոտությունը կարող է օգտագործվել ձվարանների ֆոլիկուլների չափերը հսկելու համար: Կախված իրավիճակից՝ բժիշկը կարող է ամբուլատոր պայմաններում ուշադիր հետևել կնոջ ընդունած և արտազատած հեղուկի քանակին՝ հեղուկի հաշվեկշռի աճող անհամապատասխանությունը հսկելու նպատակով (1 լիտրից ավել տարբերությունը մտահոգության տեղիք է տալիս): ՁԳՀ-ի բուժումը չափվում է երկու հաջորդական գերձայնային հետազոտություններով, որոնք ցույց են տալիս ֆոլիկուլյար կիստաների չափերի նվազում:

Հնարավոր է անհրաժեշտ լինի որովայնի (ասցիտի) կամ թոքամզի խոռոչից կուտակված հեղուկի արտածծում, ինչպես նաև օփիոիդների կիրառում՝ ցավը մեղմելու նպատակով: Եթե ՁԳՀ-ն զարգանում է արտամարմնային բեղմնավորման ուղեցույցների կիրառման շրջանակներում, ապա խելամիտ կլինի հետաձգել սաղմերի տեղադրումը, քանի որ հղիության հաստատումը կարող է երկարացնել ապաքինման ժամանակը կամ նպաստել հիվանդության ավելի ծանր ընթացքին:

Ժամանակի ընթացքում, ուշադիր հսկողության դեպքում, վիճակը բնականոն կերպով կկարգավորվի, ուստի բուժումը սովորաբար ախտանշային է, թեև կինը կարող է բուժման կամ հոսպիտալացման կարիք ունենալ ցավի կառավարման, պարացենտեզի և/կամ ներերակային հիդրատացման նպատակով:

## Ծանոթագրություններ

## Հետագա ընթերցանություն
* 
* External links

Կատեգորիա:Բեղմնավորություն
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Գինեկոլոգիա
Կատեգորիա:Գինեկոլոգիական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Համախտանիշներ
Կատեգորիա:Հիվանդություններ