Մահապատժի դատապարտվածների խուց

**Մահապատժի դատապարտվածների խուց**, որը հայտնի է նաև որպես **դատապարտվածների բաժին**, բանտի այն հատվածն է, որտեղ պահվում են այն բանտարկյալները, ովքեր մեղավոր են ճանաչվել մահապատժի ենթարկվող հանցագործության մեջ և դատապարտվել մահապատժի։ Այս տերմինը նաև փոխաբերական իմաստով է օգտագործվում՝ նկարագրելու մահապատժին սպասելու վիճակը («մահապատժի շարքում լինելը»), նույնիսկ այն վայրերում, որտեղ չկա դատապարտվածների համար նախատեսված հատուկ հաստատություն կամ առանձին բաժին։

Միացյալ Նահանգի այն նահանգներում, որտեղ մահապատիժը օրինական պատիժ է, երբ անհատը մեղավոր է ճանաչվում մահապատժի ենթարկվող հանցագործության մեջ, դատավորը երդվյալ ատենակալներին հնարավորություն է տալիս կիրառելու **մահապատիժ** կամ **ցմահ ազատազրկում՝** առանց պայմանական վաղաժամկետ ազատման հնարավորության։ Այնուհետև երդվյալ ատենակալների հայեցողությանն է թողնվում որոշել՝ արդյոք մահապատիժ կիրառել, թե ոչ. սա սովորաբար պետք է լինի միաձայն որոշում։ Եթե երդվյալ ատենակալները համաձայնվում են մահապատժի վերաբերյալ, ամբաստանյալը կմնա մահապատժի դատապարտվածների բաժնում բողոքարկման և հաբեաս կորպուսի ընթացակարգերի ընթացքում, որոնք կարող են տևել մի քանի տասնամյակ։

Մահապատժի հակառակորդները պնդում են, որ բանտարկյալի մեկուսացումը և իր ճակատագրի նկատմամբ անորոշությունը հոգեբանական բռնության մի ձև են, և որ հատկապես երկար ժամանակ մահապատժի դատապարտվածները հակված են հոգեկան խանգարում զարգացնելու, եթե նրանք արդեն նման խնդիր չունեն: Սա կոչվում է մահապատժի դատապարտվածների երևույթ: Գնահատականները ցույց են տալիս, որ մահապատժի դատապարտված բոլոր բանտարկյալների հինգից տասը տոկոսը հոգեկան առողջության խնդիր ունի: Որոշ բանտարկյալներ կարող են ինքնասպանության փորձ կատարել: Եղել են կոչեր հոգեկան հիվանդություն ունեցող բանտարկյալների համար մահապատժի կիրառումն արգելելու վերաբերյալ, ինչպես նաև դատական նախադեպեր, ինչպիսիք են «Ատկինսն ընդդեմ Վիրջինիայի» գործը՝ դա առաջ մղելու համար: Մահապատիժներ դեռևս տեղի են ունենում ակնհայտ մտավոր խնդիրներ ունեցողների համար՝ վատ իրավաբանական ներկայացուցչության և ապացույցների բարձր չափանիշների պատճառով։

## Ստուգաբանություն
1933 թվականին Ջուզեպպե Զանգարան փորձեց սպանել ընտրված նախագահ Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտին։ Չնայած նա չհասավ Ռուզվելտին, նա մահացու կրակեց Չիկագոյի քաղաքապետ Անտոն Սերմակի վրա։ Զանգարան հետագայում մեղավոր ճանաչվեց Սերմակի սպանության մեջ և դատապարտվեց մահվան։ Այդ ժամանակ Ֆլորիդայի օրենքն արգելում էր մահապատժի դատապարտվածին նույն խցում պահել մեկ այլ դատապարտյալի հետ, որը սպասում էր մահապատժի։ Արդյունքում, նման դատապարտյալները պետք է պահվեին առանձին պահման տարածքում։ Ռեյֆորդի բանտում, որտեղ բանտարկված էր Զանգարան, մեկ դատապարտյալ արդեն զբաղեցրել էր նշանակված «մահվան խուցը»։ Զանգարային տեղավորելու համար հաստատությունը ընդլայնեց սպասման տարածքը՝ ներառելով հարակից խցերի շարք, այդպիսով ստեղծելով այն, ինչը հայտնի դարձավ որպես «Մահվան խուց»։

## Միացյալ Նահանգներ
մինի|Մահապատժի դատապարտված անձանց բացարձակ թիվը 2024 թվականին, ԱՄՆ նահանգների միջև 2024 թվականի սեպտեմբերի 12-ի դրությամբ։ Որքան մութ է նահանգը, այնքան շատ մարդիկ են մահապատժի դատապարտված։
մինի|Միացյալ Նահանգների Թերե Հոթի բանտում են գտնվում ԱՄՆ դաշնային կառավարության կողմից մահապատժի դատապարտված տղամարդկանց մեծ մասը։
[մինի|Ալան Բ. Պոլունսկիի բաժանմունքում պահվում են ԱՄՆ [Տեխաս նահանգի կողմից մահապատժի դատապարտված տղամարդ բանտարկյալները:]]
[աջից|մինի|Լուիզիանայի նահանգային բանտը, որտեղ պահվում են [Լուիզիանա|Լուիզիանայի նահանգի կողմից մահապատժի դատապարտված տղամարդ բանտարկյալները:]]
[մինի|Միսիսիպի նահանգի բանտը, որտեղ պահվում են [Միսսիսիպի|Միսիսիպի նահանգի կողմից մահապատժի դատապարտված տղամարդ բանտարկյալները:]]
[մինի|Օկլահոմա նահանգի բանտը, որտեղ պահվում են [Օկլահոմա նահանգի կողմից մահապատժի դատապարտված տղամարդիկ:]]
Միացյալ Նահանգներում բանտարկյալները կարող են տարիներ սպասել մինչև մահապատիժը հնարավոր լինի իրականացնել՝ իրավասության մեջ պարտադիր բարդ և ժամանակատար բողոքարկման ընթացակարգերի պատճառով: Դատավճռի և մահապատժի միջև ընկած ժամանակը համեմատաբար կայուն աճել է 1977-ից 2010 թվականներին, այդ թվում՝ 21% աճ 1989-ից 1990 թվականներին և նմանատիպ աճ 2008-ից 2009 թվականներին: 2010 թվականին մահապատժի դատապարտված անձը դատավճռի և մահապատժի միջև սպասել է միջինը 178 ամիս (14 տարի և 10 ամիս): ԱՄՆ-ում մահապատժի դատապարտված բանտարկյալների գրեթե մեկ քառորդը մահանում է բնական պատճառներով՝ մահապատժին սպասելիս:

2018 թվականի հոկտեմբերի 1-ի դրությամբ Միացյալ Նահանգներում մահապատժի դատապարտվածների թիվը 2721 էր։ 2024 թվականի դրությամբ Միացյալ Նահանգներում մահապատժի դատապարտվածների թիվը 2183 էր****։ 1977 թվականից ի վեր Տեխաս (464), Վիրջինիա (108) և Օկլահոմա (94) նահանգներում մահապատժի են ենթարկվել ամենաշատ մահապատժի դատապարտվածները։ 2010 թվականի դրությամբ Կալիֆոռնիայում (683), Ֆլորիդայում (390), Տեխասում (330) և Փենսիլվանիայում (218) պահվում էին մահապատժի դատապարտված բոլոր դատապարտյալների կեսից ավելին։ Գարի Ալվորդը Ֆլորիդայի մահապատժի դատապարտվածների ցուցակ է ժամանել 1974 թվականին և մահացել 39 տարի անց՝ 2013 թվականի մայիսի 19-ին՝ ուղեղի ուռուցքից, մահապատժի դատապարտվածների ցուցակում ավելի շատ ժամանակ անցկացնելով, քան որևէ ամերիկացի։ Բրենդոն Աստոր Ջոնսը 36 տարի անցկացրել է մահապատժի դատապարտվածների խցում (կրճատ ժամանակահատվածով ընդհանուր բանտարկյալների շարքում իր վերաքննիչ դատավարության ընթացքում) մինչև 2016 թվականին 72 տարեկան հասակում Ջորջիա նահանգում մահապատժի ենթարկվելը ծանր հանցագործության համար: Միացյալ Նահանգներում մահապատժի դատապարտված ամենատարեց կալանավորը 94 տարեկան Լերոյ Նեշն էր Արիզոնայում: Նա մահացել է բնական մահով 2010 թվականի փետրվարի 12-ին:

### Մահապատժի վայրերը

## Մահապատժի դատապարտման եվրոպական քննադատությունը
Գրեթե բոլոր եվրոպական երկրները վերացրել են մահապատիժը։ Ներկայումս Բելառուսը մնում է միակ եվրոպական երկիրը, որն օգտագործում է մահապատիժը։

Աշխարհի երկրների մոտ 70%-ը վերացրել է մահապատիժը։ Այս երկրները հաճախ մտահոգված են իրենց քաղաքացիների համար Միացյալ Նահանգների քրեական համակարգում։ Նույնիսկ եղել են դեպքեր, երբ այլ երկրներ հղում են կատարել Միացյալ Նահանգների դեմ մարդու իրավունքների օրենքներին կամ հրաժարվել են հանձնել մեղադրական նյութեր՝ վախենալով, որ իրենց քաղաքացիները կենթարկվեն մահապատժի։

2020 թվականի նոյեմբերի 9-ին Միացյալ Նահանգները մշտական քննադատության ենթարկվեց մահապատժի կիրառման վերաբերյալ ՄԱԿ-ի կողմից մարդու իրավունքների վիճակի վերանայման ժամանակ։ Միացյալ Նահանգների շատ դաշնակիցներ կոչ արեցին ԱՄՆ-ին դադարեցնել մահապատիժները։ Ֆրանսիան կոչ արեց ԱՄՆ-ին դադարեցնել մահապատիժները, Գերմանիան առաջարկեց դաշնային մակարդակով օրենք սահմանել և վերջնականապես վերացնել, Ավստրիան կոչ արեց անմիջապես դադարեցնել մահապատիժները, ապա վերացնել դրանք, Ավստրալիան, Նիդեռլանդները և Շվեյցարիան նույնպես կոչ արեցին ամբողջությամբ վերացնել դրանք։

## Այլ երկրներ
Ամնեսթի ինթերնեյշնլի տվյալներով՝ Սաուդյան Արաբիան, Իրաքը և Իրանը պատասխանատու են 2020 թվականին աշխարհում մահապատիժների ամենաշատ հայտնի դեպքերի համար։ Երբ Միացյալ Թագավորությունում մահապատիժը ուժի մեջ էր, սովորաբար «մահապատժի խցեր» չկային։ Այնուամենայնիվ, դատապարտյալները ընդհանուր բանտարկյալների հետ միասին տեղադրվում էին մահապատժի խցերից մեկում։ Դատապարտված բանտարկյալներին տրվում էր մեկ վերաքննիչ բողոք։ Եթե վերաքննիչ բողոքը վերաբերում էր օրենքի կարևոր կետի, այն ներկայացվում էր Լորդերի պալատ, և եթե վերաքննիչ բողոքը հաջողվում էր, դատավճիռը փոխարինվում էր ցմահ ազատազրկմամբ։ Ներքին գործերի նախարարն իրավասություն ուներ օգտագործելու միապետի թագավորական ներումը՝ դատավճիռը հետաձգելու և դատավճիռը ցմահ ազատազրկման փոխարինելու համար։ Ըստ էության, դատապարտումից մինչև մահապատիժ, վերադատապարտում կամ հետաձգում արագ գործընթացը նշանակում էր, որ ցանկացած պահի մահապատժի շարքում գտնվող բանտարկյալների թիվը փոքր էր (եթե ընդհանրապես), ուստի «մահապատժի խցիկի» անհրաժեշտություն չկար։ Դահճի օգնական Սիդ Դարնլին իր 1990 թվականի «Դահիճի պատմությունը» հուշագրությունում օգտագործել է «մահապատժի խցիկ» տերմինը՝ անդրադառնալով 1951 թվականի ապրիլին Վանդսվորթ բանտում տիրող իրավիճակին, որտեղ, քանի որ միաժամանակ կարող էին կախաղան հանել միայն երկու մարդու, մարդասպան Ջեյմս Վիրելսի մահապատիժը պետք է իրականացվեր մարդասպաններ/գողեր Ջոզեֆ Բրաունի և Էդվարդ Սմիթի նախորդ կրկնակի մահապատիժներից մեկ օր առաջ, որը տեղի ունեցավ ապրիլի 26-ին։

Կարիբյան ավազանի որոշ երկրներում, որոնք դեռևս թույլատրում են մահապատիժը, Գաղտնի խորհրդի դատական կոմիտեն վերջնական վերաքննիչ դատարանն է։ Այն մի քանի տարի շարունակ բավարարել է մահապատժի խցում գտնվող կալանավորների բողոքները՝ նշելով, որ չի ցանկանում մահապատժի խցիկի հայեցակարգը տեսնել իր իրավասության շրջանակներում։

### Դատապարտված խցեր
Դատապարտվածների համար նախատեսված խուցը, որը հայտնի է նաև որպես մահապատժի խուց, բանտի ներսում նախատեսված սենյակ է, որտեղ պահվում են մահապատժի դատապարտված անձինք մինչև իրենց մահապատիժը: Այս մասնագիտացված խուցը ժամանակավոր պահման տարածք է, որը հատուկ նախատեսված է մահապատժի սպասող անձանց համար։
[մինի|Հատուկ դատապարտված խուց Սելյուրալ բանտում, [Պորտ Բլեր|Պորտ Բլեյր, Հնդկաստան:]]
Դատապարտվածների համար նախատեսված խցերը կառուցվում են անվտանգության և մեկուսացման վրա կենտրոնանալով: Սենյակը սովորաբար նախագծված է մուտքը սահմանափակելու և դատապարտված անձի նկատմամբ խիստ վերահսկողություն պահպանելու համար: Այս խցերում կահավորանքն ու հարմարությունները հաճախ նվազագույն են, քանի որ դրանք նախատեսված չեն երկարատև կալանքի համար, այլ նախատեսված են առաջիկա մահապատիժը հեշտացնելու համար: Սովորաբար դատապարտվածների համար նախատեսված խցում կարող են տեղավորվել մեկից երեք կալանավոր:

#### Բանգլադեշ
Բանգլադեշում մահապատժի հետ կապված դատապարտյալների խցերի օգտագործման շուրջ զգալի վեճեր են ծագել: Այս հարցը բանավեճեր է առաջացրել տարբեր ասպեկտների շուրջ, այդ թվում՝ մարդու իրավունքների, մահապատժի արդյունավետության և մահապատժի սպասող անձանց նկատմամբ վերաբերմունքի վերաբերյալ։ Բանգլադեշի մի քանի բանտերում դատավարության ժամանակ կալանավորները պահվում են դատապարտյալների խցերում, ինչը խիստ քննադատության է արժանացել: Եղել են դեպքեր, երբ արդարացվածները տարիներ շարունակ պահվել են դատապարտյալների խցերում:

*

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Death Row Conditions: Death Penalty Worldwide  Academic research database on the laws, practice, and statistics of capital punishment for every death penalty country in the world. 

Կատեգորիա:Բանտեր
Կատեգորիա:Մահապատժի դատապարտվածներ
Կատեգորիա:Մահապատիժ
Կատեգորիա:Պատժագիտություն