Երկկողմանի մենաշնորհ

**Երկկողմանի մենաշնորհ,** շուկայական կառուցվածք, որտեղ գործում են ինչպես մենաշնորհ (միակ վաճառող), այնպես էլ մոնոպսոնիա (միակ գնորդ)։

Այս առանձնահատուկ շուկայական իրավիճակն առաջանում է, երբ մատակարարների կամ գնորդների թիվը սահմանափակ է, կամ երբ այլընտրանքային մատակարարներ փնտրելը ավելի թանկ է, քան մեկ մատակարարի հետ համագործակցելը։ Երկկողմանի մենաշնորհի պայմաններում թե՛ վաճառողը, թե՛ գնորդը ձգտում են առավելագույնի հասցնել իրենց շահույթը։ Չնայած վաճառողը, լինելով միակ մատակարարը, կարող է փորձել բարձրացնել ապրանքի գինը, գնորդը դեռևս ունի հնարավորություն բանակցելու հնարավոր ամենացածր գնի շուրջ, քանի որ վաճառողն այլ գնորդներ չունի։ Այսպիսով, գինը և քանակությունը որոշվում են կողմերի միջև բանակցությունների արդյունքում։

## Ակնարկ
Ստանդարտ մենաշնորհային կառուցվածքում մենաշնորհատերը վաճառում է բազմաթիվ գնորդների, որոնք շուկայական ուժ չունեն՝ այդպիսով մենաշնորհատիրոջը հնարավորություն տալով սահմանել սեփական գինը և քանակը՝ իր շահույթն օպտիմալացնելու համար։ Նույն անհավասարակշռությունը տեղի է ունենում մոնոպսոնիայի դեպքում, երբ մոնոպսոնիստը միակ գնորդն է բազմաթիվ վաճառողներ ունեցող շուկայում։

Գնորդների և վաճառողների միջև սակարկությունը իր էությամբ նման է երկու մարդու միջև սակարկությանը։ Հետևաբար, երկկողմանի մենաշնորհի տեսության եզրակացությունների մեծ մասը կիրառելի է՝ անկախ նրանից, թե սակարկող կողմերը մենաշնորհատերեր են բառի խիստ իմաստով, թե ոչ։ Արդյունքում, երկկողմանի մենաշնորհի տեսությունը և սակարկության տեսությունը նույնական են։ Ավելին, անկախ նրանից, թե բանակցող կողմերը մենաշնորհատերեր են բառի խիստ իմաստով, երկկողմանի մենաշնորհի տեսության հետևանքների մեծ մասը մնում է ուժի մեջ։ Այսպիսով, երկկողմանի մենաշնորհի տեսությունը կարող է նաև կոչվել երկկողմանի օլիգոպոլիայի տեսություն, կամ երկկողմանիորեն սահմանափակված մրցակցության տեսություն, կամ սակարկության տեսություն։ Սակայն մենք կօգտագործենք «երկկողմանի մենաշնորհ» տերմինը, քանի որ այն համընդհանուր և լայնորեն հասկանալի արտահայտություն է։

Երկկողմանի մենաշնորհում մեկ ընկերության բանակցային ուժի աճը հանգեցնում է մյուս ընկերության հանդեպ սոցիալական ուշադրության մեծացման, ինչպես նաև սեփական սոցիալական ուշադրության նվազման։ Այն նաև հանգեցնում է բանակցող ընկերության սեփական շահույթի աճին և մյուս ընկերությունների շահույթի նվազմանը։ Սակայն, այն չի ազդում վաճառքի ծավալի, գնի, ընդհանուր շահույթի, սպառողական ավելցուկի կամ սոցիալական ավելցուկի վրա։ Ինչպես համաչափ դեպքում, արտադրողները և մանրածախ վաճառողները համագործակցային շրջանակներում ընտրում են ավելի բարձր սոցիալական ուշադրություն, քան ոչ համագործակցային պայմաններում, և այս ընտրությունները լիովին լուծում են երկակի մարժինալիզացիայի խնդիրը։

## Բնութագրեր
Երկկողմանի մենաշնորհը պահանջում է ինչպես մենաշնորհատիրոջ, այնպես էլ մոնոպսոնիստի համագործակցությունը՝ իրենց շահույթն առավելագույնի հասցնելու համար։ Արթուր Լայոն Բոուլին պնդում էր, որ երկու կողմերն էլ հետևում են գնի առաջնորդության ռազմավարությանը, որի դեպքում վաճառողը սահմանում է գինը՝ իր շահույթն առավելագույնի հասցնելու համար, իսկ գնորդը պատասխանում է՝ սահմանելով քանակությունը՝ իր շահույթն առավելագույնի հասցնելու համար։ Այս ռազմավարությունը կարող է վերլուծվել՝ օգտագործելով Նեշի սակարկային խաղերի տեսությունը, իսկ շուկայական գինը և արտադրանքի ծավալը կորոշվեն այնպիսի ուժերով, ինչպիսիք են գնորդի և վաճառողի բանակցային ուժը, ընդ որում վերջնական գինը կհաստատվի երկու կողմերի առավելագույն շահույթի կետերի միջև։ Երկկողմանի մենաշնորհի մոդելը հաճախ օգտագործվում է այն իրավիճակներում, որտեղ երկու կողմերի համար էլ անցման ծախսերը չափազանց բարձր են։

Տվյալ շուկայում այլընտրանքների բացակայությունը ճանապարհ է բացում ուղղահայաց ինտեգրման համար, որի դեպքում մենաշնորհատերն ու մոնոպսոնիստը միաձուլվում են՝ վերահսկելու և՛ արտադրական, և՛ բաշխիչ կազմակերպությունները (վերին և ստորին հոսքի սուբյեկտները)։ Ուղղահայաց ինտեգրումը՝ որպես մենաշնորհատիրոջ կողմից իր վերահսկողությունն առավելագույնի հասցնելու ռազմավարություն, լավագույնս երևում է ԱՄՆ-ի Standard Oil ընկերության օրինակով։ Այն հայտնի է 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի նավթի արտադրության և վերամշակման իր մենաշնորհով։ Standard Oil-ի կողմից նավթի արտադրության մենաշնորհից ձեռք բերված շուկայական ուժը թույլ տվեց նրան վերահսկողություն սահմանել իր նավթի փոխադրման համար օգտագործվող երկաթուղիների նկատմամբ։ Standard Oil-ը ստիպում էր երկաթուղիներին բացառապես սպասարկել իր բիզնեսը և իջեցնել իրենց գները, հակառակ դեպքում սպառնում էր դադարեցնել բոլոր գործարքները տվյալ երկաթուղային ընկերության հետ։ Այս դեպքում երկկողմանի մենաշնորհը արագորեն վերածվեց ուղղահայաց ինտեգրման կառուցվածքի, որտեղ Standard Oil-ը դարձավ և՛ մենաշնորհատեր, և՛ մոնոպսոնիստ։

Տնտեսագիտական տեսության մեջ երկկողմանի մենաշնորհային շուկայում գինը սկզբնապես համարվում էր անորոշ։ Սա պայմանավորված է նրանով, որ վերջնական գինը ձևավորվում է գնորդների և վաճառողների միջև տեղի ունեցող բանակցային գործընթացի արդյունքում։ Գնորդների և վաճառողների հարաբերական բանակցային ուժը նվազեցնում է այս անորոշությունը՝ հանգեցնելով սահմանափակ լուծման։ Վերին սահմանը այն գինն է, որը կհաստատվեր, եթե վաճառողը բանակցային ուժ չունենար, իսկ ստորին սահմանը այն գինն է, որը կհաստատվեր, եթե գնորդը բանակցային ուժ չունենար։ Եթե շուկայի գինը սահմանված է այս միջակայքում, շուկան համարվում է երկկողմանի մենաշնորհ։

Տնտեսագիտական տեսությունը ենթադրում է, որ երկկողմանի մենաշնորհ ունեցող շուկան կարող է համեմատաբար պակաս արդյունավետ լինել, քան բազմաթիվ գնորդներով և վաճառողներով տիպիկ շուկան։ Այս դեպքում ապրանքների քանակը նույնպես համեմատաբար ցածր է, քան բազմաթիվ վաճառողներ ունեցող շուկայում։ Դիտարկենք ֆիքսված մարժինալ ծախսերի դեպքը։ Ենթադրենք գնորդի արժեքը $2 կամ $4 է։ Բազմաթիվ վաճառողների մրցակցությունը կարող է հանգեցնել $2-ից ցածր գնի և առևտրի արդյունավետ մակարդակի։ Ի հակադրություն, եթե կա միայն մեկ վաճառող, նա կընտրի ապրանքները առավելագույն՝ $4 գնով առաջարկել՝ շահույթն առավելագույնի հասցնելու համար։ Այս դեպքում գնորդի իրական արժեքը ժամանակի կեսը կլինի $2, և ոչ մի առևտուր տեղի չի ունենա։ Սա ցույց է տալիս մեկ մատակարարի անարդյունավետությունը՝ մի քանի մատակարարների համեմատ։

## Պատմություն
Երկկողմանի մենաշնորհի մասին գրականությունն ունի երկար ավանդույթ միկրոտնտեսագիտության մեջ, իսկ հաճախ հիշատակվող երկակի մարժինալիզացիայի խնդիրը սկիզբ է առել Սպենգլերի 1950 թվականի աշխատությունից։

Երկկողմանի մենաշնորհի հայեցակարգը զգալի տեղ ունի տնտեսագիտական տեսության պատմության մեջ։ Այն ներդրվել է բրիտանացի նշանավոր տնտեսագետ Ջոան Ռոբինսոնի կողմից 1920-ականներին։ Ռոբինսոնը, ով 20-րդ դարի ամենաազդեցիկ տնտեսագետներից էր, կարևոր ներդրումներ է կատարել ոչ կատարյալ մրցակցային շուկաների և մենաշնորհի տեսության ուսումնասիրության մեջ։

Հենց 1933 թվականին Ջոան Ռոբինսոնն իր «Անկատար մրցակցության տնտեսագիտությունը» () գրքում մտցրեց «մոնոպսոնիա» տերմինը՝ նկարագրելու համար գնորդի մոնոպսոնային ուժը, որը հնարավորություն է տալիս դիմադրել վաճառողին։ Այս գիրքը զգալիորեն հարստացրեց մենաշնորհի և ոչ կատարյալ մրցակցային շուկաների տնտեսագիտական տեսությունը։

## Մոդել
Երկկողմանի մենաշնորհը հաճախ դիտարկվում է որպես աշխատանքային շուկայի մոդել, որտեղ առաջարկի կողմը ներկայացված է արհմիության, իսկ պահանջարկի կողմը՝ մենաշնորհատիրոջ կողմից։ Քանի որ երկու կողմերն էլ ունեն մենաշնորհային ուժ, զբաղվածության հավասարակշռված մակարդակն ավելի ցածր է լինում, քան մրցակցային շուկայում։ Սակայն, հավասարակշռված աշխատավարձը կարող է տատանվել՝ կախված կողմերի բանակցային հմտություններից։ Արհմիությունները, որպես կանոն, ձգտում են բարձր աշխատավարձերի, իսկ մենաշնորհատերերը՝ ցածր, ինչը մոդելի արդյունքներն անորոշ է դարձնում։ Երբ պահանջարկի կողմը տիրապետում է բանակցային ամբողջ ուժին, մենք գործ ունենք երկկողմանի մենաշնորհին նման իրավիճակի հետ (ինչպես ցույց է տրված գրաֆիկի m կետում)։ Այս դեպքում Pm գինն ավելի ցածր է, քան մենաշնորհային (PM) կամ կատարյալ մրցակցային շուկայի (Ppc) գինը։ Հակառակ դեպքում, եթե բանակցային ուժն առաջարկի կողմինն է, մենաշնորհային ընկերությունը նվազեցնում է իր վաճառքները Qm-ից մինչև QM՝ ավելի բարձր գներ և շահույթ ստանալու համար։ Սակայն, երբ երկու կողմերը հավասարապես են կիսում բանակցային ուժը, կարող է համատեղ շահույթը առավելագույնի հասցվել։ Դա հնարավոր է դավադրության կամ նույնիսկ ուղղահայաց ինտեգրման միջոցով, եթե երկու ընկերությունները միաձուլվեն։ Այս սցենարում երկու կողմերն էլ կկարողանան հասնել կատարյալ մրցակցային շուկայի արտադրանքի համապատասխան մակարդակին (C)։ Այնուամենայնիվ, երկկողմանի մենաշնորհը հաճախ հանգեցնում է ավելի վատ արդյունքների երկու ընկերությունների համար՝ բերելով շատ ցածր քանակի (Q BM), որը վաճառվում է համեմատաբար ցածր գնով (P BM)։

Նման շուկաներում և՛ գնորդները, և՛ վաճառողները ունեն բանակցային դիրքեր և հնարավորություններ, ինչը դժվարացնում է շուկայական գների և վաճառքի ծավալների հստակ որոշումը։ Շուկայում վերջնական գործարքի գինը և ծավալը կախված են երկու կողմերի ուժերի հավասարակշռությունից։

Չնայած առևտրային կողմերը ընդհանուր շահ ունեն համաձայնության հասնելու մեջ, կոնֆլիկտներ կարող են առաջանալ համաձայնագրի կոնկրետ պայմանների շուրջ։ Սա կարելի է համեմատել այն իրավիճակի հետ, երբ երկու թիմեր ձգտում են պահպանել լավ աշխատանքային հարաբերություններ, բայց տարաձայնում են սահմանափակ ռեսուրսների բաշխման հարցում։

Եթե արհմիությունը զգալի բանակցային ուժ չունի, ապա երկու ընկերություններն էլ հայտնվում են «բանտարկյալի երկընտրանքի» խաղի մեջ՝ անկախ արհմիության բանակցային կարողության տարբեր պարամետրերից։ Սակայն, իրականում, եթե արհմիության բանակցային ուժը չափազանց ուժեղ չէ, ուղղահայաց կապված ընկերությունները կարող են համատեղ պարտավորվել արդյունավետ բանակցային օրակարգի։ Սա կարող է օգնել համակարգել ավելի ցածր գծային գները ուղղահայաց շղթայի երկայնքով՝ միաժամանակ պահպանելով շահութաբերությունը։ Այդպիսով նրանք լուծում են երկակի մարժինալիզացիայի խնդիրը և ավելացնում ընդհանուր շահույթը։

## Օրինակներ
Ըստ Նեշի սակարկային խաղերի տեսության՝ շուկայական գները և արտադրության ծավալը կվերահսկվեն այնպիսի ուժերի կողմից, ինչպիսին է գնորդի և վաճառողի բանակցային ուժը, ընդ որում վերջնական գինը կհաստատվի երկու կողմերի առավելագույն շահույթի կետերի միջև։ Այն դեպքերում, երբ երկու կողմերի համար էլ անցման ծախսերը անընդունելիորեն մեծ են, սովորաբար կիրառվում է երկկողմանի մենաշնորհի մոդելը։

* **Աշխատաշուկայի օրինակ.** Աշխատանքային արհմիությունը (որը աշխատուժի մենաշնորհային մատակարար է) գործարանային քաղաքում բախվում է մեկ գործատուի հետ (որը աշխատանքի մոնոպսոնիստ է)։
* **ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի և Huntington Ingalls Industries-ի օրինակ.** ԱՄՆ ռազմածովային ուժերը Միացյալ Նահանգներում միակ գնորդն են ատոմային էներգիայով աշխատող ավիակիրների համար, իսկ Huntington Ingalls Industries-ը միակ վաճառողն է, քանի որ ԱՄՆ պաշտպանության նախարարությունը լիցենզիա է տրամադրել միայն Huntington Ingalls Industries-ին։

* **Գորշ ածխի (լիգնիտ) հանքերի և էլեկտրակայանների օրինակ.** Գորշ ածխի (լիգնիտ) հանքերը և լիգնիտով աշխատող էլեկտրակայանները երկկողմանի մենաշնորհ են, քանի որ լիգնիտի տեղափոխման ծախսերը արգելում են հեռահար փոխադրումները։ Այդ իսկ պատճառով էլեկտրակայանները գտնվում են լիգնիտի հանքերի կողքին և հանդիսանում են լիգնիտի միակ գնորդը։

## Սահմանափակումներ
Երկկողմանի մենաշնորհը ունի մի քանի սահմանափակումներ, որոնք պետք է հաշվի առնել այս շուկայական կառուցվածքի ազդեցությունները վերլուծելիս։

* Երկկողմանի մենաշնորհը պահանջում է հատուկ և եզակի շուկայական կառուցվածք՝ ընդամենը մեկ մատակարարով և մեկ գնորդով, ինչը սովորաբար չի դիտվում արդյունաբերության մեծ մասում։
* Երկկողմանի մենաշնորհի մոդելում արված կատարյալ տեղեկատվության և ռացիոնալ վարքի ենթադրությունները կարող են չհամապատասխանել իրական աշխարհի սցենարներին։
* Շուկաների դինամիկ և զարգացող բնույթը նշանակում է, որ մասնակիցների թիվը և պայմանները կարող են արագորեն փոխվել՝ հանգեցնելով արդյունքների, որոնք կարող են շեղվել երկկողմանի մենաշնորհի ենթադրություններից։
* Երկկողմանի մենաշնորհի արդյունքները կարող են անկանխատեսելի լինել, քանի որ ուժերի հավասարակշռությունը կարող է տեղաշարժվել՝ կախված կոնկրետ հանգամանքներից, ինչը դժվարացնում է ճշգրիտ կանխատեսումներ կատարելը։

## Տես նաև
* Մենաշնորհ
* Մոնոպսոնիա

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:Միկրոէկոնոմիկա
Կատեգորիա:Մրցակցություն
Կատեգորիա:Շուկաներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Ֆինանսներ