Կրոնական խտրականություն

**Կրոնական խտրականությունը** անձի կամ անձանց խմբի նկատմամբ կողմնակալ վերաբերմունք է՝ պայմանավորված նրանց կրոնական պատկանելությամբ կամ ի ծնե ժառանգած կրոնով։ Սա ներառում է այն դեպքերը, երբ տարբեր կրոնների, եկեղեցական ուղղությունների կամ ոչ կրոնական աշխարհայացքի հետևորդները իրենց համոզմունքների պատճառով ենթարկվում են անարդար վերաբերմունքի՝ թե՛ օրենքի մակարդակով, թե՛ հիմնարկային միջավայրում, օրինակ՝ աշխատանքի ընդունման կամ բնակարան ստանալու ժամանակ։

Կրոնական խտրականությունը կամ կողմնակալ վերաբերմունքը կապված է կրոնական հալածանքի հետ, որի ծայրահեղ դրսևորումներից են այն դեպքերը, երբ մարդիկ մահապատժի են ենթարկվել իրենց հավատքի համար, որը համարվել է հերետիկոսական։ Այն օրենքները, որոնք նախատեսում են միայն մեղմ պատիժներ, դիտարկվում են որպես կրոնական հալածանքի կամ կրոնական խտրականության համեմատաբար մեղմ ձևեր։ Վերջին տարիներին կիրառվում են նաև «կրոնապաշտական խտրականություն» (religism) և «կրոնական կողմնակալություն» (religionism) եզրույթները, սակայն «կրոնական խտրականություն» ձևակերպումը շարունակում է մնալ առավել գործածվող։

Նույնիսկ այն հասարակություններում, որտեղ հավատքի ազատությունը սահմանադրական իրավունք է, փոքրամասնություն կազմող կրոնների հետևորդները երբեմն բարձրաձայնում են իրենց մտահոգությունները իրենց նկատմամբ կրոնական խտրականության վերաբերյալ։ Ինչ վերաբերում է իրավական քաղաքականությանը, ապա այն դեպքերը, որոնք ընկալվում են որպես կրոնական խտրականություն, կարող են լինել օրենքով կարգավորվող հասարակական այլ ոլորտների կողմից կրոնական ոլորտին միջամտության արդյունք։

## Պատմություն
### Անտիկ շրջան
Հրեաները ենթարկվել են կրոնական խտրականության Հռոմեական կայսրությունում։ Անկումային եղավ հրեաների արտաքսումը Երուսաղեմից և քաղաքի հետագա հեթանոսացումը կայսր Հադրիանոսի (117–138 թթ.) կառավարման ժամանակ, ինչը հանգեցրեց հրեական սփյուռքի ձևավորմանը։

Քրիստոնյաների նկատմամբ հալածանքները Հռոմեական կայսրությունում լայն տարածում ունեին։ Քրիստոնեությունը սպառնում էր Հռոմեական կայսրության բազմաստվածության կարգին՝ իր ավետարանչական քարոզչության կարևորության պատճառով։ Ներոնյան հալածանքների ժամանակ Հռոմը սկսեց խտրական վերաբերմունք ցուցաբերել միաստվածների նկատմամբ, որոնք հրաժարվում էին երկրպագել հռոմեական աստվածներին: Ներոնը քրիստոնյաներին մեղադրեց Հռոմի մեծ հրդեհի մեջ (մ.թ. 64 թ.): Դեցիոսի, Վալերիանոսի և Դիոկղետիանոսի հալածանքների ընթացքում քրիստոնյաներին սպանում էին՝ գազանների առաջ նետելով, վանքերը քանդվում էին, քահանաները բանտարկվում էին, իսկ Սուրբ Գրքերը բռնագրավվում։

Քրիստոնյաների նկատմամբ կրոնական խտրականությունը ավարտվեց Միլանի հրովարտակով (313 թ.), իսկ Սալոնիկի հրովարտակով (380 թ.) քրիստոնեությունը հռչակվեց կայսրության պաշտոնական կրոնը։ 5-րդ դարում քրիստոնեությունը դարձավ Եվրոպայում գերիշխող կրոն և հակառակ դիրքորոշում որդեգրեց՝ խտրական վերաբերմունք ցուցաբերելով հեթանոսների, հերետիկոսների և հրեաների նկատմամբ։

### Միջնադար
աջից|մինի|Հրեաների արտաքսումները Եվրոպայից 1100-1600 թվականներին
Միջնադարյան Եվրոպայում հակասեմականությունը լայնորեն տարածված էր։ Քրիստոնյաները կեղծ մեղադրանքներ հնչեցրին հրեաների նկատմամբ՝ մեղադրելով նրանց աստվածասպանության, արյունահեղության և ջրհորների թունավորման մեջ, նրանց ենթարկելով արտաքսումների, բռնի կրոնափոխության և պարտադիր քարոզներին մասնակցության։ Պապական մարզում հրեաները ստիպված էին բնակվել աղքատ և առանձնացված թաղամասերում, որոնք կոչվում էին գետտոներ։ Պատմաբանները նշում են, որ հրեաների նկատմամբ կրոնական խտրականությունն ուժեղանում էր Եվրոպայում տնտեսական և կլիմայական ցնցումների ժամանակ, օրինակ, երբ նրանց մեղադրում էին Սև մահվան պատճառ դառնալու մեջ։

Իսլամի ոսկեդարում բազմաթիվ հրեական, քրիստոնեական, զրադաշտական և հեթանոսական երկրներ անցան մահմեդականների տիրապետության տակ։ Սուրբ Գրքի հետևորդներ համարվող հրեաները, քրիստոնյաները և մանդայեցիները, որոնք ապրում էին մահմեդականների տիրապետության ներքո, դարձան զիմմիներ՝ մահմեդականներից սոցիալական կարգավիճակով ավելի ցածր խավ։ Չնայած շարիաթի օրենքը զիմմիին տալիս էր կրոնական ազատություն, նրանք կրոնական խտրականության էին ենթարկվում որպես երկրորդ կարգի քաղաքացիներ և ստիպված էին վճարել ջիզիեի հարկը: Նրանք չէին կարող կրոնափոխ անել մահմեդականներին, ամուսնանալ մահմեդականների հետ (զիմմի տղամարդկանց դեպքում), առանց թույլտվության կառուցել կամ վերանորոգել եկեղեցիներ և սինագոգներ, կատարել կրոնական ծեսեր, ինչպիսիք են եկեղեցու զանգերը հնչեցնելը, զենք կրելը կամ ձիեր ու ուղտեր վարելը: Այս խտրական օրենքները պատճառ դարձան, որ շատ քրիստոնյաներ հայտնվեցին աղքատության ու ստրկության մեջ։

Խաչակրաց Առաջին արշավանքի (1096 թ.) ժամանակ քրիստոնյա ասպետները վերանվաճեցին Սուրբ Երկիրը մահմեդականների տրապետությունից՝ Երուսաղեմում ոչնչացնելով մահմեդականների և հրեաների մեծ մասին։ Սա հանգեցրեց կաթոլիկ Խաչակրաց պետությունների, առաջին հերթին Երուսաղեմի թագավորության ստեղծմանը։ Այս թագավորություններում հրեաները, մահմեդականները և ուղղափառ քրիստոնյաները իրավունքներ չունեին և համարվում էին խաչակիրների սեփականությունը:

### Նոր շրջան
աջից|մինի|Բողոքական քաղաքական ծաղրանկար, որը ծաղրում է Դրագոնադներին Ֆրանսիայում
Նոր շրջանի սկզբին Եվրոպական շատ երկրներում կրոնական բախում էր տեղի ունենում կաթոլիկների և բողոքականների միջև։ Նոր ժամանակների սկզբին Բրիտանիայում 1548 թ. «Միավորման ակտը» պարտադրեց Անգլիայի եկեղեցուն՝ ծիսակատարությունների ժամանակ օգտագործել միայն «Ընդհանուր աղոթագիրքը»։ Քանի որ հակամարտությունը շարունակվեց մինչև 19-րդ դարը, ընդունվեցին միատեսակության ևս մի քանի որոշումներ։ Նոր ժամանակների սկզբին, երբ Լյուդովիկոս XIV-ի օրոք կաթոլիկությունը դարձավ միակ պարտադիր կրոնը Ֆրանսիայում, հուգենոտները ստիպված եղան զանգվածաբար լքել երկիրը։

Իռլանդիայում 1652 թվականի կարգավորման մասին օրենքը արգելում էր կաթոլիկներին զբաղեցնել պետական պաշտոնների մեծ մասը և նրանցից առգրավում էր մեծ հողատարածքներ, որոնց զգալի մասը փոխանցվում էր բողոքական բնակիչներին:

Նոր շրջանի վերջին՝ Օսմանյան կայսրության անկման շրջանում, հատկապես Թուրքական մեծ պատերազմից հետո (1683), կրոնական փոքրամասնությունների նկատմամբ խտրականությունը սրվեց: Եկեղեցիների ավերումը և տեղի քրիստոնեական համայնքների արտաքսումը սովորական երևույթներ էին դարձել։ Օսմանյան Ալբանիայում հանդուրժողականության քաղաքականությունը մերժվեց՝ հօգուտ իսլամացման միջոցով Ալբանիայի կաթոլիկ բնակչության թվի կրճատման։

Հակասեմականությունը Ռուսական կայսրությունում տարածված էր, քանի որ այդ ժամանակ կայսերական Ռուսաստանն ուներ աշխարհի ամենամեծ հրեական բնակչությունը: Հրեական բնակչությունը ենթարկվում էր խտրական օրենքների, Հրեաները ենթարկվում էին խտրական օրենքների, ինչպիսիք են Մայիսյան օրենքները (1882 թ.), որոնք սահմանափակում էին նրանց որոշ վայրերում գտնվելը, աշխատանքի անցնելը, գործարքներ կատարելը, դպրոցներ հաճախելը և քաղաքական պաշտոններ զբաղեցնելը։ Նրանք նաև հաճախակի հակահրեական խռովությունների թիրախ էին դառնում, որոնք կոչվում էին պոգրոմներ:

## Ասիա
### [[Պակիստան]]
Կրոնական խտրականությունը Պակիստանում լուրջ խնդիր է: Արձանագրվել են խտրականության մի քանի դեպքեր, որոնցից մի քանիսը աջակցություն են ստացել հենց պետության կողմից։  Սահմանադրորեն ամրագրված խտրականության պայմաններում Պակիստանում ոչ-մահմեդականները չեն կարող դառնալ վարչապետ կամ նախագահ, նույնիսկ եթե նրանք Պակիստանի քաղաքացիներ են։ Քննադատների կարծիքով՝ Blasphemy Law-ն (Պակիստանի աստվածահայհոյության օրենքը) դեպքերի ճնշող մեծամասնությունում կիրառվում է կրոնական փոքրամասնություններին հետապնդելու և անձնական հաշիվներ մաքրելու նպատակով: Ահմադիյա շարժման հետևորդ մահմեդականները ենթարկվել են զգալի հալածանքների և երբեմն պաշտոնապես համարվում են «ոչ մահմեդականներ»։

### [[Չինաստան]]
Ույղուրները Չինաստանում բնակվող էթնիկ և կրոնական փոքրամասնություններ են։ Նրանց ինքնությունը հիմնված է իսլամական կրոնի վրա և արմատները ձգվում են մինչև  նախկին Արևելյան Թուրքեստան։ Նրանք ապրում են Սինծիան ինքնավար մարզում, որը գտնվում է երկրի արևմուտքում։ Այս խումբը Չինաստանի կառավարության կողմից հետապնդվում է՝ որպես ազգային անվտանգության և ինքնության ենթադրյալ սպառնալիք։ Չինաստանի կառավարությունը կարծում է, որ ույղուրներն ունեն անջատողական, ծայրահեղական և ահաբեկչական հայացքներ: Վերջինս ճամբարներում կալանավորել է մոտ մեկ միլիոն ույղուրների։ Ըստ Չինաստանի կառավարության՝ այս ճամբարները ստեղծվել են փոքրամասնություն կազմող մահմեդականներին կրթելու և ծայրահեղականության բացասական հետևանքներին ծանոթացնելու համար։ Այդ ճամբարներում կալանավորվածներին պատժում են։ Ույղուրների նկատմամբ վերաբերմունքը խախտում է նրանց մարդու իրավունքները, քանի որ նրանք բռնի կերպով, անորոշ ժամանակով ուղարկվում են ճամբարներ։ Ույղուրների նկատմամբ խտրականությունը դրսևորվում է տարբեր ձևերով։ Ակնհայտ սահմանափակումներից մեկը հասարակական վայրերում գլխաշոր կամ կրոնական հագուստ կրելու արգելքն է։ Նախապատրաստական ճամբարները ծառայում են Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության գաղափարախոսությանը համապատասխանող համոզմունքներ սերմանելու համար: Չինաստանում բռնության և ճնշման ենթարկված որոշ ույղուրներ, որոնք փնտրում էին ապաստան, վերաբնակվել են աշխարհի տարբեր մասերում։ 2021 թվականի հունիսին տեղեկություններ են ստացվել, որ ույղուրները ձերբակալվում են նույնիսկ Չինաստանի սահմաններից դուրս։ Չինաստանի և ԱՄԷ-ի միջև դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումից հետո Դուբայում բնակվող ույղուրները ենթարկվեցին ձերբակալությունների, երկարատև կալանքի և Չինաստան արտաքսման: Չինաստանը իբրև թե պահանջել է արտաքսել ույղուրներին երեք արաբական երկրներից, այդ թվում՝ Միացյալ Արաբական Էմիրություններից։ Պեկինի գլոբալ  ազդեցությունը նույնիսկ հանգեցրել է արտերկրում բնակվող ույղուր մահմեդականների նկատմամբ կրոնական խտրականության ընդլայնմանը։

### [[Հնդկաստան]]
Թեև Հնդկաստանի Սահմանադրությունն արգելում է կրոնական  խտրականությունը, Հնդկաստանում խտրականությունը և կրոնական բռնությունը հաճախակի հանդիպող երևույթներ են, երբեմն նույնիսկ կառավարության մասնակցությամբ։ Օրինակ՝ դալիթները, որոնք հինդուիզմի, սիկհականության կամ բուդդայականության հետևորդներ չեն, չունեն գրանցված կաստաների մասին օրենքների իրավունք, ուստի դալիթ քրիստոնյաներն ու մահմեդականները ի տարբերություն իրենց ազգակիցների չեն ստանում քաղաքական ներկայացուցչություն և կրթություն, սոցիալական աջակցություն և ատելության պատճառով կատարված հանցագործություններից պաշտպանություն։ Դալիթները, որոնք երկրպագում են նույն աստվածներին, ինչ հինդուիստները, նախկինում համարվում էին այլ կրոնի հետևորդներ, և 20-րդ դարի սկզբին արդիական էր «Նա հինդուիստ է, թե՞ պարիա։» հարցը։

## Միջին Արևելք
### [[Ալժիր]]
Ուխտադրժությունը և կրոնափոխությունը Ալժիրում օրենքով պատժելի են։ Պատահում է, որ քրիստոնեություն դավանող անձիք ենթարկվում են ազատազրկման։

### [[Եգիպտոս]]
Ուխտադրժությունը, կրոնափոխությունը և փոքրամասնություն կազմող քրիստոնյաների նկատմամբ բռնությունը տարածված են։ Ղպտի քրիստոնյաները բազմաթիվ խոչընդոտների են բախվում ղպտի եկեղեցիների կառուցման և վերանորոգման գործում:

### [[Իրաք]]
Իրաքում բնակվող քրիստոնյա ասորիները 1980-ականների Սադամ Հուսեյնի արաբականացման քաղաքականությունից ի վեր ենթարկվել են խտրականության։

### [[Մարոկկո]]
Մորոկկոյի օրենքով ուխտադրժումն ու կրոնափոխությունը պատժելի են։ Իսլամից հրաժարված անձինք ենթարկվում են ազատազրկման:

### [[Իրան]]
Իրանի ժամանակակից պատմության ընթացքում էթնիկ և կրոնական փոքրամասնությունները ենթարկվել են կրոնական խտրականության։ Քանի որ Իրանի բնակչության մեծամասնությունը իսլամի շիա ճյուղի հետևորդ է, այդ երկրի պաշտոնական և ոչ պաշտոնական օրենքների մեծ մասը շիա ճյուղի ազդեցության տակ է: 1979 թվականի հեղափոխությունից առաջ Իրանում գործում էին օրենքներ, որոնք կրոնական փոքրամասնություններին թույլ էին տալիս մասնակցել ընտրություններին, ունենալ ներկայացուցիչներ խորհրդարանում և նույնիսկ հասնել կառավարության ամենաբարձր պաշտոններին։ 1979 թվականի հեղափոխությունից հետո կրոնական փոքրամասնություններին վերաբերող օրենքները փոխվեցին։ Իրանի գործող Սահմանադրության մեջ միայն քրիստոնեության, հուդայականության, զրադաշտականության և սուննիների հետևորդներն իրավունք ունեն իրենց կրոնական ծեսերը մասնավոր անցկացնել, բայց իրավունք չունեն քարոզել և տարածել իրենց կրոնը հասարակական վայրերում (կրոնափոխություն):

Բացի այդ, Իրանի Սահմանադրությունը չի ճանաչում այլ կրոնական փոքրամասնություններ, ինչպիսիք են Բահայի հետևորդները, բուդդայականները, հինդուիստները և աթեիստները։ Այս դավանանքների հետևորդները իրավունք չունեն արտահայտելու իրենց համոզմունքները, բայց նրանք զրկված են տարբեր իրավունքներից, այդ թվում ՝ պետական և Ոչ պետական պաշտոններ զբաղեցնելու իրավունքից և այլն:

Իրանում գործող կրոնափոխության մասին օրենքների համաձայն՝ ոչ մի մահմեդական իրավունք չունի փոխել իր կրոնը, իսկ կրոնի փոփոխության դեպքում նա կարող է պատժվել բանտարկությամբ և մահապատժով: 1979 թվականի իսլամական հեղափոխությունից հետո և մինչև 2023 թվականը երկրում կարևոր քաղաքական ու անվտանգության պաշտոններում նշանակվեցին  շիա ճյուղի հետևորդները:

ՄԱԿ-ի Իրանի հարցերով զեկուցող Ջավիդ Ռահմանը ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 77-րդ նստաշրջանում քննադատել Է Իրանում մարդու իրավունքների խախտումները: Նա Իրանի կառավարությանը մեղադրել է երկրում էթնիկ և կրոնական փոքրամասնությունների իրավունքները մշտապես անտեսելու և նրանց տարբեր դատական գործերում ներքաշելու մեջ: Այս զեկույցում նա պահանջել է ազատ արձակել աղանդավորներին և ճանաչել Իրանում կրոնական և քաղաքական փոքրամասնությունների իրավունքները:

Մարդաբան և «Սահմանից սահման» գրքի (գիրք Իրանում էթնիկ և կրոնական փոքրամասնությունների վիճակի մասին) հեղինակ Կամիլ Ահմադին և իր գործընկերները կարծում են, որ երկրի օրենքներում էթնիկ եւ կրոնական փոքրամասնությունների նկատմամբ օրենսդրական խտրականությունը պետք է վերացվի:

Տնտեսական տեսանկյունից սուննիներով բնակեցված գյուղական վայրերում բացակայում են կարևոր ենթակառուցվածքները: Համարվում է, որ երկրի ենթակառուցվածքի օբյեկտների մեծ մասը կենտրոնացած է կենտրոնական նահանգներում։ Մշակութային առումով որոշ էթնիկ և կրոնական փոքրամասնություններ կարծում են, որ բախվում են տարածաշրջանային փառատոների և համաժողովների անցկացման սահմանափակումների: Ազգային և տեղական ԶԼՄ-ները չեն լուսաբանում և չեն ներկայացնում այդ տարածաշրջանների մշակույթն ու ավանդույթներն այնպես, ինչպես, ըստ բնակչության, նրանք արժանի են, և չեն տրամադրում մեդիա ծառայություններ՝ կապված տարբեր կրոնական խմբերի տեղական և տարածաշրջանային մշակույթի հետ։ Բելուջների մեծ մասը, ինչպես նաև որոշ քրդեր ունեն կրոնական կողմնորոշում, որը տարբերվում է պետության պաշտոնական կրոնից: Այս խմբերը կարծում են, որ պետական պաշտոնյաների կրոնական հայացքները հանգեցնում են բնիկ ժողովուրդների քաղաքական, մշակութային, սոցիալական և տնտեսական ճնշումների:

## Արևմտյան երկրներ
### ԱՄՆ
Միացյալ Նահանգների պատմության մեջ կրոնական խտրականությունը սկիզբ է առնում եվրոպացի առաջին բողոքական վերաբնակիչներից, որոնք հիմնականում անգլիացի պուրիտաններ էին, և հաստատվել էին Հյուսիսային Ամերիկայում Բրիտանական գաղութացման շրջանում (16-րդ դար)։ Այս խտրականությունը ուղղված էր ինչպես բնիկ ամերիկացիների, այնպես էլ ոչ բողոքական եվրոպացի կաթոլիկ վերաբնակիչների դեմ։

1979 թվականին այս հարցի շուրջ խորհրդակցությունների ընթացքում ԱՄՆ քաղաքացիական իրավունքների հանձնաժողովը սահմանեց կրոնական խտրականություն կապված ԱՄՆ Սահմանադրության տասնչորսերորդ կետի փոփոխությամբ երաշխավորված քաղաքացիական իրավունքների հետ: Եթե կրոնական քաղաքացիական ազատություններ՝ օրինակ՝ կրոն ունենալու կամ չունենալու իրավունքը, անհրաժեշտ են կրոնի ազատության համար (ԱՄՆ Սահմանադրության Առաջին կետի փոփոխությամբ), ապա կրոնական խտրականություն է տեղի ունենում այն դեպքում, երբ ինչ-որ մեկին զրկում են «օրենքների հավասար պաշտպանության, օրենքների առջև կարգավիճակի հավասարության, արդարադատության իրականացման հավասար վերաբերմունքի, ինչպես նաև աշխատանքի, կրթության, բնակարանային, հասարակական ծառայությունների և հարմարությունների, և հանրային տեղերում հավասար հնարավորությունների և հասանելիության» իրավունքից, միայն այն պատճառով, որ նա օգտվում է իր կրոնական ազատությունից։

### Կանադա
Կանադայում 1995-1998 թվականներին Նյուֆաունդլենդ նահանգն ուներ միայն քրիստոնեական դպրոցներ (դրանք են՝ հիսունական, հռոմեական կաթոլիկ, յոթերորդ օրվա ադվենտիստական և միջկրոնական (Անգլիկան, Փրկության բանակ և Միացյալ) եկեղեցիները): Հանրային աջակցությամբ եկեղեցական դպրոցներ ստեղծելու իրավունք տրվեց միայն որոշ քրիստոնեական եկեղեցական դավանանքների, այսպիսով հարկերը օգտագործվեցին ընտրված քրիստոնեական դավանանքներին օժանդակելու համար։ Եկեղեցական դպրոցները կարող էին նաև մերժել ուսանողի կամ որակյալ ուսուցչի ընդունումը բացառապես կրոնական նկատառումներից ելնելով: Քվեբեկում գոյություն ուներ երկու դպրոցական համակարգ ՝ բողոքական և հռոմեական կաթոլիկ, բայց, ըստ երևույթին, այս համակարգը կփոխարինվի երկու աշխարհիկ դպրոցական համակարգերով՝ ֆրանսիական և անգլիական։

Նախքան Համադաշնության ձևավորումը Օնտարիոյում գործում էր դպրոցական կրթության երկու համակարգ: Բրիտանական Հյուսիսային Ամերիկայի մասին օրենքը (1867) գավառներին կրթության ոլորտում իրավասություն է շնորհել։  Բրիտանական Հյուսիսային Ամերիկայի մասին օրենքի 93-րդ հոդվածը սահմանադրական պաշտպանություն տրամադրեց կրոնական դպրոցներին, որոնք օրենսդրության մեջ գոյություն ունեին Համադաշնության կազմավորման պահին: Հանրակրթական դպրոցների նման, կաթոլիկ դպրոցներն ամբողջությամբ ֆինանսավորվում են մանկապարտեզից մինչև 12-րդ դասարան: Այնուամենայնիվ, վերջին տասնամյակների խորը ժողովրդագրական փոփոխությունները Օնտարիո նահանգը դարձրել են բազմամշակութային, բազմառասա և բազմակրոն հասարակություն: Այն միտքը, որ մի կրոնական խումբ ունի պետական բյուջեից ֆինանսավորվող դպրոցներ ունենալու արտոնություն, հաճախ չի ընդունվում բազմակարծիք, բազմամշակույթ, աշխարհիկ հասարակության մեջ: Չնայած ճիշտ է նաև, որ այն մարդիկ, ովքեր իրենց երեխաներին ուղարկում են այդ դպրոցներ, ունեն մի փաստաթուղթ, որը իրենց հարկային գումարները ուղղում է այդ դպրոցական համակարգին:

Կանադայի Trinity Western (TWU) կրոնական համալսարանը ներկայումս կանգնած է իրավական և ԼԳԲՏ համայնքի ներկայացուցիչների մարտահրավերի առջև՝ մասնավոր համալսարանում ուսանողներին կրթելու իր ազատության համար՝ հավատարիմ մնալով որոշակի «կրոնական արժեքներ»-ի, ինչպիսիք են այլոց նկատմամբ խտրականության ազատությունը, ներառյալ ուսանողներից պահանջելը ստորագրել կուսության երդումը և զրկել ԼԳԲՏ ուսանողներին նույն իրավունքներից, ինչ տարասեռ ուսանողներին է հատուկ: Համալսարանը նմանատիպ խնդրի առաջ կանգնեց 2001 թվականին (Trinity Western University V. British Columbia College of Teachers), երբ Կանադայի Գերագույն դատարանը որոշեց, որ TWU-ն իրավունք ունի դասավանդելու մասնագիտական առարկաներ։

2019 թվականի հունիսի 16-ին Քվեբեկ նահանգն արգելել է ղեկավար պաշտոններ զբաղեցնող պետական ծառայողներին կրել տեսանելի կրոնական խորհրդանշաններ։ Օրենսդրությունն ընդունվել է չեզոքությունը խթանելու նպատակով։ Վարչապետ Թրյուդոն պնդում է, որ արգելքը հակասում է կանադացի ժողովրդի հիմնարար իրավունքներին:

### Եվրոպական Միություն
Եվրոպական խորհրդի արդարադատության դատարանը կրոնական խտրականությունը գնահատելիս կիրառում է պաշտոնական հավասարության և նյութական հավասարության մոտեցումները:

#### Գերմանիա
մինի|Հրեաների էմանսիպացիա Եվրոպայում
Գերմանիայում սայենտոլոգները (կրոնական աղանդավորներ) ենթարկվում են հատուկ քաղաքական և տնտեսական սահմանափակումների: Նրանց արգելվում է անդամակցել մի շարք խոշոր քաղաքական կուսակցություններին, և ընկերություններն ու այլ գործատուներ օգտագործում են այսպես կոչված «աղանդների զտիչներ», որպեսզի պարզեն հնարավոր բիզնես գործընկերոջ կամ աշխատակցի կապը այդ կազմակերպության հետ։ 2007-ի վերջին Գերմանիայի ներքին և արտաքին գործերի նախարարները սկսեցին գործընթաց, որի նպատակն էր արգելել սայենտոլոգիան, բայց մեկ տարի անց նրանք հրաժարվեցին նախաձեռնությունից ՝ իրավական հիմքերը համարելով անբավարար: Չնայած դրան, հարցումները ցույց են տալիս, որ գերմանացիների մեծամասնությունը կողմ է սայենտոլոգիայի ամբողջական արգելքին: ԱՄՆ կառավարությունը բազմիցս մտահոգություն է հայտնել անհատ սայենտոլոգների նկատմամբ խտրականության գործադրման վերաբերյալ:

#### Հունաստան
Հունաստանում, 19-րդ դարում Մահմեդական Օսմանյան կայսրությունից անկախանալուց ի վեր, Հույն ուղղափառ եկեղեցին արտոնյալ կարգավիճակ ստացավ, և կրոնական առումով պաշտոնապես ճանաչված են միայն հունական ուղղափառ եկեղեցին, Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցին, որոշ բողոքական եկեղեցիներ, հուդայականությունը և Իսլամը: Մահմեդական փոքրամասնությունը պնդում է, որ Հունաստանը տևականորեն և կանոնավոր կերպով խտրական վերաբերմունք է ցուցաբերում մահմեդականների նկատմամբ:

Վերջերս Անգլիա Ռասկին համալսարանի պրոֆեսոր Նիկ Դրայդակիսը փորձնական ոլորտային ուսումնասիրություն է անցկացրել՝ Աթենքում կրոնական պատկանելության և աշխատանքի ընդունման կողմնակալության վերաբերյալ: Գնահատվել են երեք կրոնական փոքրամասնությունների (հիսունականներ, ավետարանականներ և Եհովայի վկաներ) աշխատաշուկայի արդյունքները (մասնագիտության հասանելիություն, սկզբնական աշխատավարձ և պատասխան զանգ աշխատավայրից)։  Արդյունքները ցույց են տալիս, որ կրոնական փոքրամասնությունները բախվում են աշխատանքի ընդունման հետ կապված խտրականության: Ավելին, կրոնական փոքրամասնությունները բախվում են ավելի մեծ սահմանափակումների, երբ հասանելիությունը տրվում է հեղինակավոր մասնագիտություններին՝ համեմատած պակաս հեղինակավոր մասնագիտությունների հետ: Մասնագիտության մատչելիության և սկզբնական աշխատավարձի նկատմամբ կողմնակալությունն ամենաբարձրն է կրոնական փոքրամասնությունների կանանց նկատմամբ: Բոլոր դեպքերում առավել մեծ կողմնակալությանն են բախվում Եհովայի վկաները․ կին գործատուները Եհովայի վկաներին առաջարկում են զգալիորեն ցածր սկզբնական աշխատավարձ, քան տղամարդ գործատուները։

### Մեքսիկա
Մեքսիկայում մարդու իրավունքների կանոնադրության վերաբերյալ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի զեկույցի համաձայն՝ «որոշ տեղական պաշտոնյաներ ոտնահարում են կրոնական ազատությունը, հատկապես երկրի հարավում»: Չիապասի շրջանում հակամարտություն կա մայաների կաթոլիկների/սինկրետիստների և ավետարանական բողոքականների միջև:

### Միացյալ Թագավորություն
Որպես Միացյալ Թագավորության մաս, Հյուսիսային Իռլանդիայի խտրականությանը վերաբերող պատմությունը հարուստ է՝ ուղղված կաթոլիկների (ազգայնականների) և բողոքականների կրոնական և քաղաքական պատկանելությանը։ Կաթոլիկների նկատմամբ մասամբ խտրականության հիմքում ընկած էր այն, որ նրանք հավատարիմ չէին պետությանը: 1935 թվականի մարտի 19-ի ելույթում Բեյսիլ Բրուկը (Հյուսիսային Իռլանդիայի վարչապետ (1943-1963)) այսպես է խոսել կրոնական պատկանելության հիման վրա աշխատանքի ընդունման հարցի վերաբերյալ. «Ես խորհուրդ եմ տալիս լոյալիստներին (հավատարիմերին) աշխատանքի չընդունել կաթոլիկների, որոնց 99 տոկոսը հավատարիմ չէ»: 1934 թվականի նոյեմբերին Հյուսիսային Իռլանդիայի վարչապետ Ջեյմս Քրեյգը հայտարարեց, որ իր վարչակազմը «բողոքական կառավարություն է բողոքական ժողովրդի համար»։ Հյուսիսային Իռլանդիայում կրոնական խտրականությունը, ըստ երևույթին, տեղի է ունեցել այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են բնակարանների բաշխումը, աշխատանքի ընդունումը, ընտրական իրավունքները, պետական նպաստները և ջերիմենդերինգը (կամ ընտրական սահմանների խտրական սահմանագծում)՝ ընտրությունների արդյունքներն ապահովելու համար։

1951 թվականին Հյուսիսային Իռլանդիայի կառավարությունում 1095 նշանակումների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ ազգայնականները (կազմում են բնակչության 34%-ը) ստացել են տեղական ինքնակառավարման մարմիններում պաշտոնների միայն 11,8%-ը՝ Բորոյի, կոմսությունների, քաղաքային և գյուղական շրջանների խորհուրդներում։ Համակարգը, որը հայտնի է որպես «բազմակի քվեարկություն», թույլ տվեց անշարժ գույքի սեփականատերերին ընտրություններում մի քանի ձայն տալ: Բազմակի քվեարկությունը չեղյալ հայտարարվեց Մեծ Բրիտանիայում 1948 թվականին, բայց ուժի մեջ մնաց Հյուսիսային Իռլանդիայում մինչև 1969 թվականը: Հյուսիսային Իռլանդիայի քաղաքացիական իրավունքների ասոցիացիան (NICRA) հիմնադրվել է 1967 թվականին: Ասոցիացիայի մի քանի պահանջներ վերաբերում էին «մեկ մարդ՝ մեկ ձայն» սկզբունքին, ջերիմենդերինգի և կրոնական հիմքով խտրականության վերացմանը:

## Տես նաև
* Հակասեմականություն
* Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքներ
* Աթեոֆոբիա
* Իսլամաֆոբիա
* Հրեաների հալածանքներ
* Աշխարհականություն

## Նշումեր


## Ծանոթագրություններ
* Stokes, DaShanne. (In Press) ''Legalized Segregation and the Denial of Religious Freedom'' 
* Stokes, DaShanne. (2001). "Sage, Sweetgrass, and the First Amendment." *The Chronicle of Higher Education*. 18 May 2001, sec. 2: B16.
* U.S. Commission on Civil Rights, 1979: *Religious discrimination. A neglected issue. A consultation sponsored by the United States Commission on Civil Rights, Washington D.C., 9–10 April 1979*

Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Քրիստոնեություն
Կատեգորիա:Իսլամ և բռնություն
Կատեգորիա:Բուդդայականություն
Կատեգորիա:Հուդայականության վեճեր
Կատեգորիա:Սուննիներ
Կատեգորիա:Շարիաթ