Էդիթ Էնն Սթոունի

**Էդիթ Էնն Սթոունի** (, ), ֆիզիկոս, որը համարվում է առաջին կին բժիշկ-ֆիզիկոսը։ Ծնվել է Դուբլինում՝ գիտնականների հին անգլո-իռլանդական ընտանիքում։

## Վաղ մանկություն և ընտանիք
Էդիթ Սթոունին ծնվել է Դուբլին, Բալսբրիջ, Վելինգթոն Ռոուդ 40, Ջորջ Ջոնսթոն Սթոունի, ԴՊՀ, ականավոր ֆիզիկոս, ով 1891 թվականին հորինել է էլեկտրոն տերմինը որպես «էլեկտրականության հիմնական միավորի քանակի» դուստրը, և նրա կինը և զարմիկը` Մարգարեթ Սոֆիա Սթոունին։ Նրա երկու եղբայրներից մեկը՝ Ջորջ Ջերալդը, ինժեներ էր և Թագավորական ընկերության անդամ։ Նրա երկու քույրերից մեկը՝ Ֆլորենս Սթոունին, ռադիոլոգ էր։ Նրա զարմիկը Դուբլինում բնակվող ֆիզիկոս Ջորջ Ֆրենսիս Ֆիցջերալդ ԴՊՀ-ն էր (1851–1901), իսկ հորեղբայր Բինդոն Բլոդ Սթոունի ԴՊՀ-ն Դուբլինի նավահանգստի ինժեներ էր, որը հայտնի էր Դուբլինի մի շարք հիմնական կամուրջների կառուցմամբ և Քեյսայդի կառուցմամբ։

Էդիթ Սթոունին ցույց տվեց զգալի մաթեմատիկական տաղանդ և ստացավ կրթաթոշակ Քեմբրիջի Նյունհեմ քոլեջում, որտեղ 1893-ին նա առաջին անգամ ստացավ  առաջին մասի քննությունը։ Այնուամենայնիվ, նրան չշնորհեցին Քեմբրիջի համալսարանի աստիճան, քանի որ կանայք դուրս մնացին ավարտելուց մինչև 1948 թվականը։ Նյունհեմում աշխատելու ընթացքում նա ղեկավարում էր քոլեջի աստղադիտակը։ Ավելի ուշ նա ստացել է բակալավրի և մագիստրոսի կոչում Դուբլինի Թրինիթի քոլեջից այն բանից հետո, երբ նրանք ընդունել են կանանց 1904 թվականին։

Սըր Չարլզ Ալջերնոն Փարսոնսի համար գազային տուրբինի հաշվարկների և լուսարձակի նախագծման վրա կարճ ժամանակ աշխատելուց հետո նա մաթեմատիկայի դասավանդման պաշտոն է վերցրել Չելթենհեմի Կանանց քոլեջում։

## Լոնդոնի (Թագավորական Ազատ) Բժշկության դպրոց կանանց համար
Հետևելով 1876 թվականի Բժշկական ակտին, ակադեմիական հաստատությունների կողմից սեռի հիման վրա բժշկական կրթության հասանելիությունը կանխելը անօրինական էր։ Բրիտանիայում կանանց համար առաջին բժշկական դպրոցը հիմնադրվել է 1874 թվականին դոկտոր Սոֆիա Ջեքս-Բլեյքի կողմից՝ ակնկալելով այս օրենքը։ Լոնդոնի կանանց բժշկության դպրոցը արագորեն դարձավ Լոնդոնի համալսարանի մի մասը՝ կլինիկական ուսուցմամբ։ Էդիթի քույրը՝ Ֆլորենսը, դպրոցի աշակերտուհի էր, նա գերազանցությամբ ավարտեց բժշկությունը 1895 թվականին  և ստացավ իր բակալավրի կոչումը 1898 թվականին։ Միևնույն ժամանակ, Էդիթը 1899 թվականին նշանակվել է դպրոցում որպես ֆիզիկայի դասախոս։ Նրա առաջին խնդիրն էր ստեղծել ֆիզիկայի լաբորատորիա և նախագծել ֆիզիկայի դասընթացը։ Լաբորատորիան նախատեսված էր 20 ուսանողի համար, իսկ դասընթացի բովանդակությունը մաքուր ֆիզիկա էր, ինչպես պահանջում է համալսարանի կանոնակարգը; այն ներառում էր մեխանիկա, մագնիսականություն, էլեկտրականություն, օպտիկա, ձայն, ջերմություն և էներգիա։ Իր «Լանսետ մահախոսականում» նրա նախկին աշակերտուհին նշել է. «Ֆիզիկայի մասին նրա դասախոսությունները հիմնականում վերածվեցին ոչ պաշտոնական զրույցների, որոնց ընթացքում միսս Սթոունին, սովորաբար կապույտ փորվածքով, գունավոր կավիճներով գրատախտակի վրա քերծում էր՝ անհանգիստ շրջվելով, որպեսզի հարցնի. Դուք ընդունե՞լ եք իմ տեսակետը։ Նա, հավանաբար, չափազանց լավ մաթեմատիկոս էր… որպեսզի հասկանար միջին բժշկական ուսանողի դժվարությունները, բայց փորձը նրան սովորեցրել էր, թե որքան տխուր կարող են լինել դրանք»։

1901 թվականին Թագավորական ազատ հիվանդանոցը Ֆլորենսին նշանակեց բժշկական էլեկտրիկի  կես դրույքով պաշտոն։ Հաջորդ ապրիլին երկու քույրերը նոր ռենտգեն ծառայություն բացեցին էլեկտրատեխնիկայի բաժնում։Թագավորական ազատ հիվանդանոցում աշխատելու ընթացքում երկու քույրերը ակտիվորեն աջակցում էին կանանց ընտրական իրավունքի շարժմանը, թեև դեմ էին ուղղակի բռնի գործողություններին, որոնց հետ այն հետագայում կապված էր։Դպրոցում սովորելու ընթացքում նա նաև կենտրոնական դեր է խաղացել Համալսարանական կանանց բրիտանական դաշնությունում։ 1909 թվականի հոկտեմբերի 9-ի առաջին գործադիր ժողովում իր բացակայությամբ ընտրվել է գանձապահի պաշտոն, որը նա զբաղեցրել է մինչև 1915 թվականի մայիսի վերջ։ Նա ավելի ու ավելի էր ներգրավվում ֆեդերացիայի քաղաքական լոբբինգով։ 1912 թվականի հոկտեմբերի 19-ի գործադիր ժողովում նա առաջարկեց ենթահանձնաժողովի երկու անդամների անուններ՝ ապահովելու համար օրենքի ընդունումը, որը հնարավորություն կտա կանանց դառնալ փաստաբաններ, փաստաբաններ կամ խորհրդարանական գործակալներ։ Օրենսդրությունը, ի վերջո, ուժի մեջ է մտել պատերազմից հետո՝ 1919 թվականի Սեռի որակազրկման (հեռացման) օրենքի շրջանակներում։

Էդիթ Սթոունին հրաժարական տվեց դպրոցում 1915 թվականի մարտին և արձանագրվեց, որ «ափսոսանքով և ակամա փոփոխությունը ցանկալի է ֆիզիկայի դասախոսության մեջ»։ Էդիթ Սթոունիին առաջարկել են 300 ֆունտ ստեռլինգ՝ իր հրաժարականը ներկայացնելու համար։==Առաջին համաշխարհային պատերազմ==

Ե՛վ Ֆլորենսը, և՛ Էդիթն իրենց ծառայություններն առաջարկեցին Բրիտանական Կարմիր Խաչին Լոնդոնի պատերազմի գրասենյակում՝ ռադիոլոգիական ծառայություն մատուցելու՝ Եվրոպայում զորքերին աջակցելու համար, այն օրը, երբ Բրիտանիան պատերազմ հայտարարեց։ Նրանց առաջարկը մերժվել է, քանի որ նրանք կանայք էին։ Ֆլորենսը հիմնեց իր սեփական միավորը Կանանց կայսերական ծառայության լիգայի հետ և հաջորդ 6 ամիսն անցկացրեց Եվրոպայում։ Էդիթը մատակարարումներ էր կազմակերպում Լոնդոնից, որտեղ նա նաև ծառայում էր Լիգայի կոմիտեում։ Ֆլորենսը վերադարձավ Լոնդոն այն ժամանակ, երբ Էդիթը հրաժարվեց Լոնդոնի կանանց բժշկության դպրոցից։ Էդիթը կապ հաստատեց Շոտլանդիայի կանանց հիվանդանոցների հետ, կազմակերպություն, որը ձևավորվել է 1914 թվականին՝ մարտական դաշտում բժշկական աջակցություն ցուցաբերելու համար և ֆինանսավորվում է կանանց ընտրական իրավունքի շարժման կողմից։ Կազմակերպությունը համաձայնություն էր ձեռք բերել հիմնել նոր 250 մահճակալանոց վրանային հիվանդանոց Դոմեն դե Շանթելուում, Սեն-Սավին, Տրուայի (Ֆրանսիա) մոտակայքում, որը ֆինանսավորվում էր Գիրթոնի և Նյունհեմի Քեմբրիջի կանանց քոլեջների կողմից, և Էդիտի դերը դարձավ պլանավորելու և շահագործելու համար։ ռենտգեն սարքավորումներ։  Նա հիմնեց ստերեոսկոպիան՝ փամփուշտներն ու բեկորները տեղայնացնելու համար և ներկայացրեց ռենտգենյան ճառագայթների օգտագործումը գազային գանգրենա ախտորոշելու համար, ընդ որում միջաստղային գազը անհապաղ անդամահատման մանդատ է՝ գոյատևելու ցանկացած հնարավորություն տալու համար։

Հիվանդանոցը գտնվում էր ճակատային գծի մոտ, և, իր իսկ խոսքերով, մինչև 1915 թվականի սեպտեմբերին «քաղաքը տարհանվել էր, կայանը ականապատված էր, և մենք լսում էինք, թե ինչպես են ծանր հրացանները երբևէ գնում գիշերը»։ Բաժնում ամբողջությամբ կանայք էին, բացառությամբ երկու կես դրույքով տղամարդ վարորդների և նրա տեխնիկական օգնական պարոն Մալլետի։
Նրանք նշանակվեցին Corps Expeditionnaire d’Orient-ում և հրամայեցին տեղափոխվել Սերբիա։ Մարսելում «Մոսուլ» շոգենավ նստելուց հետո նրանք նոյեմբերի 3-ին հասան Սալոնիկ (ժամանակակից Հունաստանում հայտնի է որպես Սալոնիկ), որտեղ գիշերային գնացքով գնացին դեպի հյուսիս դեպի Ղևղելի (այժմ՝ Գևգելիա՝ ժամանակակից Հյուսիսային Մակեդոնիայում), Հունաստանի սահմանի սերբական կողմում։ Նրանք հիվանդանոց են հիմնել չօգտագործված մետաքսի գործարանում, որտեղ բուժել են 100 հիվանդների՝ ցրտահարությունից մինչև թոքերի և գլխի ծանր վերքեր։ Բուլղարական ուժերի կողմից կրած պարտություններից հետո Էդիթը և նրա անձնակազմը նահանջեցին Սալոնիկ մինչև 1916թ. դեկտեմբերի 6-ը։ Տասնմեկ օր անց նրանք վերահաստատեցին հիվանդանոցը ծովի ափին ցամաքեցված ցածր ճահճի վրա, իսկ 1917 թվականի Ամանորի օրը Էդիթը ստացավ լույսերը միացված են և ռենտգենյան ճառագայթներն աշխատում են։ Չնայած սարքավորումների և ռեսուրսների բացակայությանը՝ նա հիմնել է էլեկտրաթերապիայի բաժանմունք և տարբեր սարքավորումներ՝ նրանց խնամքի տակ գտնվող զինվորների մկանային վերականգնման համար։ Նա նաև օգնեց երկու բրիտանական հիվանդանոցային նավերի հետ կապված խնդիրների հետ, որոնց վրա փոթորկի ժամանակ վնասվել էին ռենտգենյան համակարգերը, և աջակցություն ցուցաբերեց Օստրովոյում գտնվող ստորաբաժանմանը (այժմ Արնիսա Վեգորիտիդա լճի վրա, նախկինում Օստրովո լիճը Հյուսիսային Հունաստանում), որը ժամանել էր։ 1916թ. սեպտեմբերին։ 1917թ. դեկտեմբերին նա ընդմիջում էր ստացել հիվանդության արձակուրդի համար և վերադարձավ մինչև հաջորդ ամառ։ Նա դիմել է Սալոնիկում բանակային ճամբարի ռադիոլոգ նշանակվելու համար, սակայն նրա պահանջը արգելափակվել է պատերազմի գրասենյակի կողմից։

1917 թվականի հոկտեմբերին նա վերադարձավ Ֆրանսիա՝ ղեկավարելու Ռոյամոնտի և Վիլլերս-Կոտերեց հիվանդանոցների ռենտգենյան բաժանմունքները։ 1918 թվականի մարտին նա ստիպված եղավ վերահսկել ճամբարի փակումը և երրորդ անգամ նահանջել, երբ Վիլլերս-Կոտերեցը գրավվեց գերմանական զորքերի կողմից։ Պատերազմի վերջին ամիսներին մարտերն սրվեցին և ծանրաբեռնվածության կտրուկ աճ նկատվեց. միայն հունիս ամսին ռենտգենյան ծանրաբեռնվածությունը հասել է 1300-ի գագաթնակետին, մասամբ ֆտորոգրաֆիայի օգտագործման ավելացման պատճառով։

Նրա մարտական ծառայությունը ճանաչվել է մի քանի երկրների կողմից, և նա պարգևատրվել է շքանշաններով Ֆրանսիայից, Սուրբ Սավայի շքանշանով Սերբիայից և Հաղթանակի և Մեծ Բրիտանիայի պատերազմի մեդալներով։

## Հետպատերազմյան և թոշակի անցնելը

Վերադառնալով Անգլիա՝ Էդիթ Սթոունին որպես ֆիզիկայի դասախոսի պաշտոն ստանձնեց Կենցաղային և սոցիալական գիտությունների բաժնում Քինգի կանանց քոլեջում, որը նա զբաղեցրեց մինչև թոշակի անցնելը 1925 թվականին։ ով տառապում էր ողնաշարի քաղցկեղով (և մահացավ 1932 թ.):

Իր թոշակի անցնելու ընթացքում նա վերսկսեց իր աշխատանքը,  առաջին գանձապահն էր մինչ պատերազմը։ Նա դարձավ Կանանց ինժեներական ընկերության ամենավաղ (և ամենահին) անդամներից մեկը և ակտիվ մասնակցություն ունեցավ կազմակերպությունում մինչև իր մահը։ Նա լայնորեն ճանապարհորդեց և 1934 թվականին նա խոսեց Ավստրալիայի համալսարանական կանանց ֆեդերացիայի հետ ճարտարագիտության ոլորտում կանանց թեմայով՝ ընդգծելով պատերազմի ժամանակ կին աշխատողների ներդրած ներդրումը։ 1936 թվականին նա հիմնադրել է Ջոնսթոնի և Ֆլորենս Սթոունիի ուսանողությունը՝ «կենսաբանական, երկրաբանական, օդերևութաբանական կամ ռադիոլոգիական գիտությունների հետազոտությունների համար, որոնք իրականացվել են նախընտրելիորեն Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում կամ Հարավային Աֆրիկայում»։ Ուսանողությունն այժմ կառավարվում է Քեմբրիջի Նյունհեմ քոլեջի կողմից և աջակցում է կլինիկական բժշկական ուսանողներին, ովքեր մեկնում են արտասահման իրենց ընտրովի շրջանի համար։ Վստահության հռչակագիրը թվագրված է 1942 թվականի փետրվարի 11-ով,  բարեգործական հիմնադրամը  գրանցվել է 1976 թվականի մարտի 25-ին(թիվ 273043)։Էդիթ Սթոունին մահացել է 1938 թվականի հունիսի 25-ին, 69 տարեկան հասակում, և մահախոսականները տպագրվել են ինչպես գիտական, այնպես էլ բժշկական մամուլում,Նշտարը, Ինժեներ կին,Անգլիայի ազգային ժամանակ թերթեր և Ավստրալիա։

## Ժառանգություն
Սթոունին հիշվում էր իր զգալի քաջությամբ և հնարամտությամբ՝ դիմակայելիս ծայրահեղ վտանգներ, և իր երևակայությամբ՝ պատերազմի ամենադժվար պայմաններում կլինիկական օգնությանը նպաստելու համար։ Որպես կանանց կրթության ուժեղ ջատագով, նա երիտասարդ շրջանավարտ կանանց հնարավորություն տվեց ժամանակ հատկացնել արտասահմանյան հետազոտություններին և մեկ այլ՝ իր ստեղծած հիմնադրամի շնորհիվ ֆիզիկոսներին բժշկական դպրոց ընդունվելու հնարավորություն։ Իր աշխատանքով և ներգրավվածությամբ Էդիթ Սթոունին հիշվեց որպես բժշկական ֆիզիկայի առաջամարտիկ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Իռլանդացի կին մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Իռլանդացի կին ֆիզիկոսներ