Աբ-անբար

[thumb|upright|Մալիք սարդոբ, [Ուզբեկստան]]
thumb|upright|Աբ-անբար Նաին քաղաքի կենտրոնական անապատում
[thumb|upright|Սարդոբ, [Ուզբեկստան]]
[thumb|upright|Աբ-անբար Սարդար-ի Բոզորգ [Ղազվին|Ղազվինում, Իրանի խոշորագույն սարդոբներից]]
[thumb|upright|Հաջ Ղազեմ աբ-անբարի ''Սար-դար'' [Ղազվինում, ֆրանսիացի հետազոտող Դիլաուֆոյեի նախագծով, 1800-ական թվականների կես]]
**Աբ-անբար** կամ **սարդոբ** ( *āb anbār*), տնտեսական նշանակության հիդրոտեխնիկական ճարտարապետական կառույց Թուրքիայի, Իրանի և Կենտրոնական Ասիայի որոշ տարածքներում, գետնի մեջ թաղված և քարե պահոցով ծածկված լողավազան՝ թարմ խմելու ջուր հավաքելու, պահելու համար։ Լողավազանի վերևում գտնվող պահոցը կամ ղումբազը կանխում էր ջրի զգալի գոլորշիացումը, որոշ չափով պաշտպանում փոշուց և ավազի փոթորիկներից և ստեղծում մշտական ​​ստվեր: Նման պահեստարանների ջուրը տարվա ամենաշոգ ժամանակահատվածում մնացել է սառը։ Սարդոբը ծառայում էր որպես գմբեթի կամարների տակ ստվերում հանգստանալու քնելու տեղ։ Քաղաքներում և գյուղերում սարդոբները գտնվում էին մեծ հրապարակներում և տիրակալների պալատներում։ Որպես ճարտարապետական ​​կառույց՝ սարդոբը սովորաբար կիսագնդաձև լողավազան էր՝ գետնի մեջ խորացած, պատկերասրահով կամ առանց դրա, ծածկված կիսագնդաձև գմբեթով՝ մեկ կամ մի քանի մուտքերով։
Սարդոբ եզրույթին զուգահեռ ճիշտ է կիրառել նաև քյարիզ, արիք, հաուզ, ռաբաթ բառերը։

Տերմինը բաղադրյալ բառ է՝ բաղկացած երկու արմատից՝ պարսկերեն *sard*՝ «սառը» և *âb*՝ «ջուր»։

Սարդոբը լցվում էր անձրևով և հալված ջրով, երբեմն ջրանցքների կամ առուների ջրով, հաճախ դրանք կառուցվում էին Կարիզի ստորգետնյա ջրանցքների երկայնքով։ Սարդոբները հաճախ կառուցվում էին ցամաքային առևտրային ուղիների քարավանատներում՝ հանգստի և մարդկանց ու կենդանիների ջրի կարիքները հոգալու համար։

Ղումբազը՝ սարդոբի գնդաձև գմբեթը, ծառայում էր որպես ուղենիշ և շատ մեծ հեռավորությունից լավ տեսանելի էր հարթավայրերում:

Կենտրոնական Ասիայի չոր տափաստաններում, կիսաանապատային և անապատային շրջաններում սարդոբը շատ հաճախ ջրի միակ աղբյուրն էր։ Մի շարք վայրերում առևտրային քարավանների ճանապարհները ընդհանրապես չէին կարող գոյություն ունենալ առանց երթուղու երկայնքով տեղակայված սարդոբների համակարգի։ Այս նկատառումով սարդոբաները պարբերաբար նորոգվում էին, ջրավազանները մաքրվում, իսկ անհրաժեշտության դեպքում սարդոբները պահպանվում էին զինված ջոկատների կողմից։ Չգրված սովորության համաձայն՝ սարդոբից ջուրը միշտ խմելու համար օգտագործում էին միայն եռացնելուց հետո։ Մետաքսի ճանապարհն որոշ հատվածներում իր գոյության համար պարտական է բացառապես սարդոբներին:
## Ճարտարապետություն
Սարդոբի դասական տեսքը հաուզ է՝ կիսագնդաձև լողավազան՝ ներքև տանող քարե սանդուղքով: Նախագծում՝ վերևից նայելիս հաուզը կատարյալ կլոր ձև ունի: Այս ձևը անհրաժեշտ է դրա վրա պատշաճ գմբեթ-ղումբազ կանգնեցնելու համար։ Հաուզը թաղվել է հողի խորքում, որպեսզի քաղցրահամ ջուրը բնական հոսքով լցվի ու կուտակվի այնտեղ։

Երբեմն հաուզը շրջապատվում էր նեղ պատկերասրահով։ Հնում սարդոբը համատեղում էր ջրամբարի և քարավանատան գործառույթները։ Պատկերասրահում, ղումբազի ստվերում, կարելի էր ցերեկը թաքնվել կիզիչ շոգից, ինչպես նաև գիշերել։

Հաուզը ծածկված էր կլոր գմբեթ-ղումբազով, որը սովորաբար կանոնավոր կիսագնդի տեսք ուներ։ Այնուամենայնիվ, տարբեր պատմական դարաշրջաններում և տարբեր վայրերում ղումբազները տարբերվում էին նաև ինժեներական և ճարտարապետական ​​առումներով, ըստ երևույթին բավարարելով պատվիրատուի ճաշակը կամ ճարտարապետի և շինարարի ծրագրերը:

Մեկ կամ մի քանի դուռ տանում էին դեպի սարդոբի ներս։ Երբեմն գլխավոր մուտքը հանդիսավոր մոնումենտալ հարթակ էր։ Գմբեթի վերին մասում սովորաբար լինում էր փոքր կլոր անցք, որը ծառայում էր օդափոխման և բնական լուսավորության համար։ Որոշ գմբեթներ ունեին գագաթներ՝ փոքր աղյուսե աշտարակների տեսքով։ Ուրտաչուլ տափաստանում Բուխարայի մոտ գտնվող Կարաուլբազար-սարդոբի գմբեթ-ղումբազը ներսից զարդարված է սալիկներով, որի համար սարդոբը կոչվել է «պալատ»։

## Սոգդայում
Սարդոբը շատ բարդ էր որպես ինժեներական և ճարտարապետական ​​կառույց։ Սարդոբան կառուցելիս օգտագործվել է հարուստ և բազմազան տեխնոլոգիա, որը մշակվել և փորձարկվել է դարերի փորձառնության միջոցով։

Ավարտուն սարդոբը շատ թանկարժեք կառույց էր, և դրա կառուցման վայրն էլ շատ խնամքով էր ընտրվում։ Սարդոբը սովորաբար տեղադրվում էր հարթավայրում, որտեղ հալոցքի և անձրևաջրերը հոսում էին բնական կավե մակերեսով։ Հաճախ երկար ջրանցք-խորշեր էին փորում, որոնց ցանցում հավաքված ջուրը թափում էր սարդոբի գմբեթի տակ գտնվող հաուզը։

Սարդոբա-հաուզ լողավազանը սովորաբար կիսագնդաձեւ տարա է, որը խորացած է գետնի մեջ մինչև 3-5 մետր: Հատակագծում այն ​​12-15 մետր տրամագծով շրջան է։ Հաուզի պատերի հաստությունը մինչև 1,5 մետր է։

Ջրավազանի շուրջ կառուցվել է պատկերասրահ։ Այդտեղ հանգստանում էին, ոսնվում, գիշերում և հանգստանում օրվա տապին։ Ամբողջ կառույցը ծածկված էր կիսագնդաձև գմբեթով, որը պաշտպանում էր ջուրը գոլորշիացումից և ապահովում էր խնայող ստվեր ցերեկը, քանի որ մարդիկ ամենից հաճախ անապատով ճանապարհորդում էին գիշերը, երբ անողոք կիզիչ արևը իջնում էր հորիզոնից ներքև: Պատկերասրահի մեկ կամ մի քանի մուտքեր արվել են դրսից։ Գմբեթի վերին մասում կար փոքր կլոր անցք, կամ գմբեթը պսկավում էր աշտարակով։ Օրվա ընթացքում աշտարակով գմբեթը հիանալի ուղենիշ էր անապատային հարթության վրա: Գիշերը, ենթադրաբար, աշտարակում կարող էին վառվել լույսեր՝ նավթի լամպ՝ որպես փարոս գիշերը շարժվող քարավանների և ճանապարհորդների համար:

Հաուզի, պատկերասրահի և գմբեթի կառուցման նյութը աղյուս էր, որը հատուկ և խնամքով պատրաստված էր կրակի մեջ թրծված կավից: Կավի և դրա բաղադրիչների բաղադրատոմսը և արտադրության տեխնոլոգիան հաճախ պրոֆեսիոնալ վարպետների գաղտնիքն էին: 

Սովորաբար, սարդոբի կառուցումը տևում էր 5-7 տարի՝ վարպետ-ուստայի հսկողության ներքո: Ուստան եղել է ճարտարապետ, շինարար, ամբողջ շինարարության տեխնիկական ղեկավարը։

Մեկ շենքի համար պահանջվում էր 400-600 հազար աղյուս։ Նրանց համար հատուկ կավ է արդյունահանվել Ամուդարյայի ստորին հատվածում, այդ շինանյութի ջերմակայուն, անջրանցիկ և ջերմամեկուսիչ հատկությունները հայտնի և գնահատված են եղել հնագույն ժամանակներից: Այս կավը խառնվել է հատուկ ձևով՝ ուղտի մազի ավելացմամբ։ Կաղապարված աղյուսը «տապակվում» էր արևի տակ մինչև մեկ տարի։ Եվ եթե պատրաստի աղյուսը չի ճաքել կամ չի փոխել ձևը, այն ուղարկվել է կրակով թրծվելու: Հետո դրանք կրկին խստորեն ընտրվել են ձևի և այլ որակների չափանիշներով։ Միայն խնամքով ընտրված աղյուսներն էին մատակարարվում շինարարության համար: Շաղախի ջրին խառնել են ոչխարի կաթ և ուղտի բուրդ։ Այսպես շարված հաուզի հատակն ու պատերը, շրջանաձև պատկերասրահը և գմբեթը ամուր և չափազանց դիմացկուն էին։

Հաուզը` ջրի պահեստարանը, կառուցվել է հատուկ տեխնոլոգիայի կիրառմամբ, որը բացառում էր հավաքված ջրի ֆիլտրումը և պահում այն ​​մաքուր, թափանցիկ և սառը: Լողավազանի հատակը շարված էր գանչով խառնված աղյուսներով։ Հաջորդ շերտը պատրաստված էր այրված սաքսաուլ փայտածուխից։ Մի շարք վայրերում ստորգետնյա ջուրը աղի էր, իսկ սաքսաուլյան ածուխը ծառայում էր որպես լավ զտիչ՝ մաքրելով ջուրը աղերից և այլ կեղտերից։

Ածխաշերտի վերևում կար ևս մեկը՝ պատրաստված ուղտի մազից։ Հետո հաուզի հատակը հավասարապես ծածկվում էր անասունների մորթով։ Միայն դրանից հետո նրանք վերջապես ծածկում էին հաուզի ներքին մակերեսը գանչի խառնուրդով և սկսում աղյուս շարել:

Ձմռանը և գարնանը սարդոբը կարող էր անապատում հավաքել ավելի քան 20 հազար խորանարդ մետր ջուր։
Ըստ պատմական տվյալների՝ Մավերաննահրում կար 44 սարդոբ։ Դրանցից Կարշի տափաստանում՝ 29, Միրզոչուլի տափաստաններում՝ 3-6-ը, Ֆերգանայի և Տաշքենդի շրջակայքում՝ 3-ը և Կարմանում՝ մեկական սարդոբ։ Սամարղանդից Բուխարա ճանապարհին սարդոբն ընդհանուր առմամբ միակ աղբյուրն էր, որը խմելու ջուր էր մատակարարում ճանապարհորդներին և անցնող քարավաններին։ Սարդոբները պահպանվել են Բուխարայում, Կարաուլբազարում և այլ քաղաքներում ու գյուղերում։

## 16-րդ դարի Բուխարայի խանությունում
Սարդոբների լայն շինարարություն է իրականացվել Շայբանիդ Աբդուլլախան II-ի օրոք՝ 16-րդ դարի երկրորդ կեսին։

Երկար ժամանակ իր հոր՝ Խան Իսկանդերխանի (1560-1583) անունից երկիրը ղեկավարել է Շեյբանիների տոհմից Աբդուլլահը։ Նրա մահից հետո Շեյբանիդ Աբդուլլահը պաշտոնապես հռչակվեց խան և Ուզբեկստանի պատմության մեջ հայտնի դարձավ որպես Շեյբանիդ Աբդուլլախան II (1583-1598)։

Շայբանիդ Աբդուլլախան II-ի օրոք պետության սահմանները զգալիորեն ընդլայնվեցին, տնտեսությունը կայունացավ, պայմաններ ստեղծվեցին գյուղատնտեսության, արհեստների, ներքին և արտաքին առևտրի զարգացման համար։ Նրա անունը կապված է բազմաթիվ քարավանատների և սարդոբների կառուցման հետ։

Առևտրային ճանապարհների ցանցը կապում էր նրա վերահսկողության տակ գտնվող քաղաքները հարավում՝ Աֆղանստանի, Հնդկաստանի և Իրանի առևտրային կենտրոնների հետ, հյուսիսում՝ Սիրդարյա հովտի հարուստ քաղաքները, հյուսիսում՝ Ղազախական տափաստանների և Սիբիրի քոչվորների հետ։ Սրանք մշտական ​​գործող առևտրային ճանապարհներ էին, և դրանց ժամանակավոր ճյուղերը: Ռուսաստանի հետ լայն առևտուր էր զարգացել՝ հիմնականում բամբակյա գործվածքների մասով։ Բուխարա խանության զարգացած ճանապարհային ցանցը նկարագրված է ռուս ռազմական ինժեներների կողմից։

Աբդուլլախան II-ի օրոք մեծ աշխատանք է տարվել առևտրային ճանապարհների բարելավման ուղղությամբ։ Պետությունը երաշխավորել է ողջ հանրապետությունով մեկ քարավանների տեղաշարժի անվտանգությունը։ Ֆեոդալական վերնախավին պատկանող առևտրային քարավանները սովորաբար բաղկացած էին մի քանի հարյուր ուղտերից։ Շատ օտար վաճառականներ՝ պարսիկներ, արաբներ և թուրքեր, եկել են Սամարղանդ և Բուխարա։ Բուխարայում կար վաշխառուների և հինդու վաճառականների հատուկ թաղամաս։ Բուխարայի և Սամարղանդի շուկաներ էին այցելում նաև եվրոպացի վաճառականները։

Առևտրային ուղիներ չէին կարող գոյություն ունենալ առանց սարդոբի՝ քաղցրահամ խմելու ջրի մշտական ​​պահեստարանների։ Ա. Բերնսը 19-րդ դարի կեսերին մի ճանապարհորդության ժամանակ գրի է առել մի ժողովրդական լեգենդ, ըստ որի՝ Աբդուլլախանը, ավարտելով ուխտագնացությունը Մեքքա, վերադարձել է այնտեղից՝ համոզված լինելով, որ հաճելի չէր Ալլահին: Ուստի Ալլահի բարեհաճությունը վաստակելու ակնկալիքով սկսել է իր կալվածքների բոլոր հատվածներում քարավանատներ ու սարդոբներ կառուցել։ Փաստաթղթերից մեկի համաձայն՝ նրա օրոք վերակառուցվել և վերականգնվել է 400 սարդոբ, մյուսի համաձայն՝ 1000: Սովորաբար սարդոբները կանգնեցնում էին հանգստավայրերում, իսկ ռաբաթներ կամ քարավանսարայներ՝ գիշերակացի վայրերում։ Որոշ ռաբաթներ ունեին սեփական սարդոբները։

## Գրականություն
* Жаббаров. X. Ж. Лексико-семантический аспект изучения ирригационной терминологии узбекского языка // Вестник Челябинского государственного университета. 2011. № 8 (223). Филология. Искусствоведение. Выпуск 51. С. 50 — 54.
* Семенов А. А. Шейбани-хан и завоевание империи Тимуридов // [Сталинабад]. Труды Академии наук Таджикской ССР. 1954. Том XII: Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Сборник статей. Выпуск 1.
* Массон М. Е. Проблема изучения цистерн-сардоба. Ташкент, Издание Комитета наук при Совете народных комиссаров Узбекской ССР, 1935 г. 44 с.
* Халикова Р. Рабаты и Сардоба Абдуллахана // SANAT. 2003. 1 января. Выпуск № 1.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  Рахбар Халикова. Рабаты и Сардоба Абдуллахана //San’at. 01/01/2003. Выпуск № 1 (36)
* Статья об аб-анбарах в Encyclopaedia Iranica
* Дмитрий Питиримов. Сардоба. Статья. Ташкент, Узбекистан. Апрель, 2007 год.

Կատեգորիա:Իրանական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Իրանի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Ջրամբարներ