Թեմիստոկլես

**Թեմիստոկլես** (հին հունարեն՝ Θεμιστοκλῆς, մ.թ.ա. 537-459 թվականներ), աթենական պետական գործիչ և զորավար։ Թեմիստոկլեսը հիմք դրեց Աթենքի՝ որպես ծովային տերություն կայացմանը, դրանով՝ Աթենական պետության վերելքին։ Մ.թ.ա. 493 թվականին դառնալով արքոնտ՝ նախեձեռնեց Աթենքի ծովային արվարձանի՝ Պիրևս բնակավայրի ամրակայման և այն պետության ծովային բազայի վերածելու աշխատանքները։ Մ.թ.ա. 490 թվականի Մարաթոնի ճակատամարտից հետո հանդես էր գալիս որպես մեծ նավատորմի ստեղծման ջատագով։ Վերջապես, մ.թ.ա. 483 թվականին նրան հաջողվում է համոզել աթենացիներին քաղաքի մոտակայքում գտնվող արծաթի հանքից ստացված եկամուտներն ուղղել 200 նավի կառուցմանը՝ ապագա պարսկական ներխուժմանը նախապատրաստվելու նպատակով։ Այդ նորաստեղծ նավատորմը վճռական դեր խաղաց մ.թ.ա. 480 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Սալամին կղզու մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում պարսիկներին ջախջախելու գործում։ Վճռական դեր է խաղացել պարսկական ներխուժումից տուժած Աթենքի վերականգման գործում՝ քաղաքը շրջապատելով ամուր պարսպով։ Մ.թ.ա. 471 թվականին աթենական ազնվական շրջանակների խարդավանքների պատճառով ենթարկվել է օստրակիզմի և աքսորվել Աթենքից։ Երկար դեգերումներից հետո հանգրվանել է պարսիցԱրտաքսերքսես I արքայի մոտ՝ նրանից ստանալով Փոքր Ասիայի մի շարք քաղաքների կառավարման լիազորությունը։ Մահացել է մ.թ.ա. 460 թվականին փոքր Ասիայի Մագնեսիա քաղաքում։

## Ընտանիք
Թեմիստոկլեսը ծնվել է Ֆրեարների ատտիկական դեմոսում մ․թ․ա մոտ 524 թվականին։ Նա լեոնտացի Նեոկլեսի որդին էր, որը նույնպես Ֆրեարիայից էր, որը, ըստ Պլուտարքոսի, «Աթենքում այնքան էլ նշանավոր մարդ չէր»։ Նրա մոր մասին քիչ տեղեկություններ են պահպանվել․ նրա անունը կա՛մ Էուտերպա էր, կա՛մ Աբրոտոնում, և նրա ծագման վայրը կոչվում էր Հալիկառնաս, Թրակիա կամ Ակառնանիա։ Ինչպես շատ ժամանակակիցների, այնպես էլ Թեմիստոկլեսի վաղ տարիների մասին քիչ բան է հայտնի։ Որոշ հեղինակներ հայտնում են, որ Թեմիստոկլեսը մանկության տարիներին անկառավարելի էր, ինչի պատճառով հայրը հրաժարվել է նրանից։ Պլուտարքոսը դա սուտ է համարում։ Պլուտարքոսի վկայությամբ՝ Թեմիստոկլեսը մոր ծագման պատճառով համարվում էր օտարական։ Նրա ընտանիքն ապրում էր Կինոսարգեսում՝ Աթենքի պարիսպներից դուրս գտնվող գաղթականների թաղամասում։ Սակայն նա խորամանկորեն համոզեց «ազնվածին» երեխաներին իր հետ մարզվել Կինոսարգեսում՝ այդպիսով վերացնելով «օտար և յուրային» տարբերությունը։ Պլուտարքոսը գրում է, որ Թեմիստոկլեսը դեռ մանկուց պատրաստվում էր հասարակական կյանքին։ Նրա ուսուցիչն ասել է. «Տղաս, դու չնչին մարդ չես լինի, այլ անպայման մեծ բան կլինես՝ կա՛մ բարու, կա՛մ չարի համար»։

Արքիպեից նա ունեցավ երեք որդի՝ Արքեպտոլիս, Պոլիևկտոս և Կլեոֆանտոս։ Նա ուներ նաև երկու ավագ որդի՝ Նեոկլես և Դիոկլես։ Նեոկլեսը մահացավ երիտասարդ հասակում, իսկ Դիոկլեսին որդեգրեց պապը՝ Լիսանդրոսը։ Թեմիստոկլեսն ուներ նաև բազմաթիվ դուստրեր։ Մնեսիպտոլեման (որը նրա երկրորդ ամուսնությունից էր) ամուսնացավ իր խորթ եղբոր՝ Արքեպտոլիսի հետ և դարձավ Կիբելեի քրմուհի։ Իտալիան ամուսնացավ Քիոսցի Պանթոիդեսի հետ, իսկ Սիբարիսը՝ աթենացի Նիկոմեդեսի հետ։ Թեմիստոկլեսի մահից հետո նրա քրոջ որդին՝ Ֆրասիկլեսը, գնաց Մագնեսիա և ամուսնացավ Թեմիստոկլեսի մեկ այլ դստեր՝ Նիկոմաքեի հետ։ Այնուհետև Ֆրասիկլեսը հոգ տարավ նրա քրոջ՝ Ասիայի մասին, որը տասը երեխաներից կրտսերն էր։

## Քաղաքական և ռազմական կարիերա
### Նախապատմություն
Թեմիստոկլեսը մեծացել է Աթենքում փոփոխությունների ու խռովությունների ժամանակաշրջանում։ Տիրան Պեյսիստրատոսը մահացել էր մ.թ.ա. 527 թվականին՝ իշխանությունը փոխանցելով իր որդիներին՝ Հիպարքոսին և Հիպիասին։ Հիպարքոսը սպանվեց մ.թ.ա. 514 թվականին, և ի պատասխան՝ Հիպիասը դարձավ կասկածամիտ ու սկսեց ավելի ու ավելի շատ ապավինել օտարերկրյա վարձկաններին՝ իր իշխանությունը պահպանելու համար։ Հզոր, բայց աքսորված Ալկմեոնիդների ընտանիքի առաջնորդ Կլեյսթենեսը սկսեց դավադրություն նախապատրաստել՝ Հիպիասին գահընկեց անելու և Աթենք վերադառնալու համար։ Մ.թ.ա. 510 թվականին նա համոզեց Սպարտայի թագավոր Կղեոմենես I-ին կազմակերպել Աթենքի դեմ լայնամասշտաբ հարձակում, որը հաջողությամբ տապալեց Հիպիասին։ Սակայն դրանից հետո Աթենքի մյուս ազնվական (էվպատրիդ) ընտանիքները մերժեցին Կլեյսթենեսին՝ Կղեոմենեսի աջակցությամբ արքոնտ ընտրելով Իսագորասին։ Անձնական մակարդակում Կլեյսթենեսը ցանկանում էր վերադառնալ Աթենք, բայց, ամենայն հավանականությամբ, նա նաև ցանկանում էր կանխել Աթենքի վերածումը Սպարտայի կախյալ պետության։ Շրջանցելով մյուս ազնվականներին՝ նա աթենացիներին առաջարկեց արմատական ծրագիր, որով քաղաքական իշխանությունը կփոխանցվեր ժողովրդին՝ «դեմոկրատիա»։ Աթենացիները տապալեցին Իսագորասին, հետ մղեցին Կղեոմենեսի գլխավորած սպարտական հարձակումը և հրավիրեցին Կլեյսթենեսին Աթենք՝ իր ծրագիրն իրականացնելու համար։ Դեմոկրատիայի հաստատումը արմատապես փոխեց Աթենքը. 

### Դեմոկրատիայի վաղ տարիները
Աթենքում նոր կառավարման համակարգը լայն հնարավորություններ բացեց այնպիսի մարդկանց համար, ինչպիսին էր Թեմիստոկլեսը, ովքեր նախկինում իշխանության հասանելիություն չունեին։ Բացի այդ, դեմոկրատիայի նոր հաստատությունները պահանջում էին այնպիսի հմտություններ, որոնք նախկինում նշանակություն չունեին կառավարման գործում։ Թեմիստոկլեսը պետք է ապացուցեր, որ նա վարպետ է նոր համակարգում. «նա կարողանում էր ներքին պայքար մղել, կապեր ստեղծել, իրադարձությունները հօգուտ իրեն ներկայացնել... և ամենակարևորը՝ գիտեր, թե ինչպես աչքի ընկնել»։Թեմիստոկլեսը տեղափոխվեց Կերամիկոս՝ Աթենքի համեմատաբար աղքատ շրջան։ Այս քայլը նրան ներկայացրեց որպես «ժողովրդի մարդ» և հնարավորություն տվեց ավելի հեշտորեն շփվել հասարակ քաղաքացիների հետ։ Նա սկսեց աջակիցներ հավաքել նոր իշխանություն ստացած քաղաքացիների շրջանում.

Սակայն նա նաև զգույշ էր, որպեսզի չօտարեր Աթենքի ազնվականությանը։ Առաջինը Աթենքում՝ նա սկսեց իրավունքով զբաղվել՝ այդպես պատրաստվելով հասարակական կյանքին։ Որպես փաստաբան և միջնորդ՝ հասարակ ժողովրդին ծառայելով, նա ավելի մեծ ժողովրդականություն ձեռք բերեց։
### Արքոնտ
Թեմիստոկլեսը, հավանաբար, մ.թ.ա. 494 թվականին դարձավ 30 տարեկան, ինչը նրան հնարավորություն տվեց դառնալու արքոնտ՝ Աթենքի բարձրագույն մագիստրոսներից մեկը։ Նրա ժողովրդականությունը, ըստ երևույթին, դրդեց նրան առաջադրվել այս պաշտոնում և հաջորդ տարի (մ.թ.ա. 493 թվական) նա ընտրվեց Էպոնիմոս արքոնտ՝ Աթենքի ամենաբարձր պետական պաշտոնյան։ Թեմիստոկլեսի արխքոնտությունը նշանավորվեց նրա քաղաքական կարիերայի հիմնական ուղղության ձևավորմամբ՝ Աթենքի ծովային ուժի զարգացմամբ։ Նրա ղեկավարությամբ աթենացիները սկսեցին նոր նավահանգիստ կառուցել Պիրեայում՝ փոխարինելու Փալերոնում գտնվող հին նավահանգստային կառույցները։ Չնայած նրան, որ Պիրեան Աթենքից ավելի հեռու էր, այն ուներ երեք բնական նավահանգիստ և կարող էր հեշտությամբ ամրացվել։ Քանի որ Աթենքը 5-րդ դարում պետք է դառնար ծովային մեծ ուժ, Թեմիստոկլեսի քաղաքականությունը հսկայական նշանակություն ունեցավ ոչ միայն Աթենքի, այլև ողջ Հունաստանի ապագայի համար։ Թեմիստոկլեսը, հավանաբար, առաջ էր տանում մի քաղաքականություն, որը նա համարում էր կենսական Աթենքի երկարաժամկետ զարգացման համար։ Սակայն, ինչպես ակնարկում է Պլուտարքոսը, քանի որ ծովային ուժը հիմնվում էր հասարակ քաղաքացիների (*թեթերի*) զանգվածային ներգրավման վրա որպես թիավարողներ, այս քաղաքականությունն ավելի մեծ իշխանություն էր տալիս շարքային աթենացիներին՝ այսպիսով նաև ուժեղացնելով հենց Թեմիստոկլեսի ազդեցությունը։

### Մրցակցությունը Արիստիդեսի հետ
Մարաթոնի ճակատամարտից հետո, հավանաբար մ.թ.ա. 489 թվականին, ճակատամարտի հերոս Միլտիադեսը ծանր վիրավորվեց Պարոս կղզին գրավելու անհաջող փորձի ժամանակ։ Օգտվելով նրա անգործունակությունից՝ հզոր Ալկմեոնիդների ընտանիքը կազմակերպեց նրա դատապարտումը։ Աթենական ազնվականությունը, ինչպես նաև ընդհանրապես հունական արիստոկրատիան, չէր սիրում տեսնել մեկ անձի գերիշխանությունը և նման դավադրությունները բավականին տարածված էին։ Միլտիադեսին մեղադրեցին «աթենական ժողովրդին մոլորեցնելու» մեջ և տուգանեցին մեծ գումարով, սակայն նա մահացավ իր վերքից մի քանի շաբաթ անց։ Այս դատավարությունից հետո աթենացիները որոշեցին կիրառել դեմոկրատիայի նոր մեխանիզմներից մեկը, որը Կլիսթանեսի բարեփոխումների մասն էր, բայց մինչ այդ գործնականում չէր օգտագործվել։ Դա «օստրակիզմն» էր՝ յուրաքանչյուր աթենացի կավե կտորին (օստրակոն) գրում էր այն քաղաքական գործչի անունը, ում ցանկանում էր տասը տարով աքսորել։ Հավանաբար, այս մեխանիզմը կիրառվեց Միլտիադեսի դատավարությունից հետո՝ ազնվական ընտանիքների միջև իշխանության համար պայքարը զսպելու նպատակով։ Համենայն դեպս, հաջորդ տարիներին (մ.թ.ա. 487) հայտնի ընտանիքների ղեկավարները, ներառյալ Ալկմեոնիդները, աքսորվեցին։ Այսպիսով, աթենական քաղաքական կյանքը դարձավ ավելի վտանգավոր, քանի որ ժողովրդի դժգոհությունը կարող էր հանգեցնել աքսորի։

Թեմիստոկլեսը, որի ազդեցությունը հիմնված էր աղքատների աջակցության վրա, բնականաբար փորձեց լրացնել Միլտիադեսի մահից հետո առաջացած վակուումը և այդ տասնամյակում դարձավ Աթենքի ամենաազդեցիկ քաղաքական գործիչը։ Սակայն ազնվականությունը համախմբվեց մի մարդու շուրջ, որը հետագայում պետք է դառնար Թեմիստոկլեսի գլխավոր մրցակիցը՝ Արիստիդեսը։ Արիստիդեսը ներկայացնում էր իրեն որպես Թեմիստոկլեսի հակապատկեր՝ առաքինի, ազնիվ և անխոցելի կոռուպցիայի հանդեպ։ Նրա կողմնակիցները նրան անվանում էին «արդար»։ Պլուտարքոսը ակնարկում է, որ նրանց մրցակցությունը սկսվել էր դեռևս երիտասարդ տարիքում՝ մի գեղեցիկ պատանու հանդեպ սիրո համար մղվող պայքարից. 

Այս տասնամյակում Թեմիստոկլեսը շարունակեց Աթենքի ծովային ուժի ընդլայնման քարոզչությունը։ Աթենացիները քաջ գիտակցում էին, որ պարսիկների հետաքրքրությունը Հունաստանի նկատմամբ չէր ավարտվել. Դարեհի որդին և հաջորդը՝ Քսերքսես I-ը, շարունակում էր նախապատրաստություններ տեսնել Հունաստան ներխուժելու համար։ Թեմիստոկլեսը, կարծես, հասկացել էր, որ հույները կարող էին դիմակայել միայն այն դեպքում, եթե ունենային մի նավատորմ, որը կկարողանար դիմադրել պարսկական նավատորմին։ Այս պատճառով նա փորձեց համոզել աթենացիներին ստեղծել նման նավատորմ։ Սակայն Արիստիդեսը, որպես *զեուգիտների* (վերին «*հոպլիտական*» դասի) ներկայացուցիչ, խիստ ընդդիմացավ այս քաղաքականությանը։

Մ.թ.ա. 483 թվականին Աթենքի Լավրիոնի հանքերում հայտնաբերվեց արծաթի մեծ պաշար։ Թեմիստոկլեսը առաջարկեց, որ այս հարստությունը օգտագործվի 200 տրիերմա կառուցելու համար, մինչդեռ Արիստիդեսը կարծում էր, որ այն պետք է բաշխվի աթենացիների միջև։ Թեմիստոկլեսը խուսափեց հիշատակել պարսկական սպառնալիքը՝ կարծելով, որ այն դեռ շատ հեռու է աթենացիներից և դրա փոխարեն կենտրոնացավ Աիգինայի վրա։ Այդ ժամանակ Աթենքը երկարատև պատերազմ էր մղում աիգինացիների հետ և նավատորմի ստեղծումը թույլ կտար վերջնականապես հաղթել նրանց ծովում։ Արդյունքում Թեմիստոկլեսի առաջարկն ընդունվեց, թեև որոշվեց կառուցել միայն 100 տրիերմա։ Արիստիդեսը կտրականապես հրաժարվեց աջակցել այս որոշմանը, մինչդեռ Թեմիստոկլեսը նույնպես դժգոհ էր, որ ընդամենը 100 նավ էր կառուցվելու։ Լարվածությունը երկու ճամբարների միջև շարունակվեց ձմռանը և մ.թ.ա. 482 թվականի օստրակիզմը դարձավ Թեմիստոկլեսի ու Արիստիդեսի միջև ուղղակի մրցակցություն։ Այս քվեարկությունը հաճախ նկարագրվում է որպես առաջին հանրաքվե. Արիստիդեսը աքսորվեց, իսկ Թեմիստոկլեսի քաղաքականությունը հաստատվեց։ Ավելին, երբ աթենացիները տեղեկացան պարսկական ներխուժման պատրաստությունների մասին, նրանք քվեարկեցին ավելի մեծ թվով նավեր կառուցելու օգտին, քան Թեմիստոկլեսն ի սկզբանե առաջարկել էր։ Այսպիսով, պարսկական ներխուժման նախաշեմին Թեմիստոկլեսը դարձավ Աթենքի առաջնային քաղաքական գործիչը։

### Պարսկական երկրորդ ներխուժումը Հունաստան

Մ.թ.ա. 481 թվականին հունական քաղաք-պետությունների համագումար գումարվեց, որի ընթացքում մոտ 30 պետություն համաձայնեցին դաշինք կազմել մոտալուտ պարսկական ներխուժման դեմ։ Այս դաշինքում գլխավոր դերակատարները Սպարտան և Աթենքն էին, որոնք համարվում էին պարսիկների երդվյալ թշնամիները։ Սպարտացիները պահանջեցին ցամաքային զորքերի հրամանատարությունը, իսկ Թեմիստոկլեսը փորձեց ստանձնել դաշնակից նավատորմի ղեկավարությունը, քանի որ Աթենքը կազմելու էր նավատորմի հիմնական մասը։ Սակայն Կորնթոսը, Աիգինան և մյուս ծովային պետությունները չցանկացան, որ աթենացիներն ստանձնեն այս պաշտոնը և Թեմիստոկլեսը զիջեց։ Որպես փոխզիջում, որոշվեց, որ նավատորմը պաշտոնապես պետք է ղեկավարի սպարտացի Եվրիբիադեսը, թեև ըստ Հերոդոտոսի, իրականում հրամանատարությունը փաստացի գտնվում էր Թեմիստոկլեսի ձեռքում։

Համագումարը կրկին կայացավ մ.թ.ա. 480 թվականի գարնանը։ Թեսալիայի ներկայացուցիչները առաջարկեցին դաշնակիցներին դիմակայել պարսիկներին Թեմպեի կիրճում՝ Հունաստանի հյուսիսում, որը Քսերքսեսի զորքը պետք է ստիպված լիներ անցնել։[6] 10,000 հոպլիտ ուղարկվեց՝ սպարտացի Եվենետոսի և Թեմիստոկլեսի հրամանատարությամբ։ Սակայն, երբ նրանք տեղ հասան, Մակեդոնիայի Ալեքսանդր I-ը զգուշացրեց, որ կիրճը կարելի է շրջանցել մի քանի այլ ճանապարհներով և որ պարսկական բանակը չափազանց մեծ է։[7] Այս տեղեկությունից հետո հույները նահանջեցին։ Կարճ ժամանակ անց նրանք իմացան, որ Քսերքսեսը արդեն անցել է Հելեսպոնտոսը։

Այս ձախողումից հետո Թեմիստոկլեսը մշակեց նոր ռազմավարություն։ Հարավային Հունաստան (Բեոտիա, Աթիկա և Պելոպոնես) տանող ճանապարհը անցնում էր Թերմոպիլեի նեղուցով, որը հոպլիտների փոքրաթիվ ուժերով հնարավոր էր պաշտպանել՝ չնայած պարսկական բանակի թվային առավելությանը։ Ավելին, որպեսզի պարսիկները չկարողանային շրջանցել Թերմոպիլեն ծովով, աթենական և դաշնակից նավատորմը պետք է արգելափակեր Արտեմիսիումի նեղուցը։ Սակայն Թեմպեի դեպքերից հետո անորոշ էր, թե արդյոք սպարտացիները կցանկանան կրկին դուրս գալ Պելոպոնեսից։Սպարտացիներին համոզելու համար, որ անհրաժեշտ է պաշտպանել Աթենքը, Թեմիստոկլեսը պետք է ցույց տար, որ աթենացիները պատրաստ են ամեն ինչի։ Դա նշանակում էր, որ ամբողջ աթենական նավատորմը պետք է ուղարկվեր Արտեմիսիում։ Դրա համար անհրաժեշտ էր, որ յուրաքանչյուր աշխատունակ տղամարդ մասնակցեր նավատորմի աշխատանքներին, ինչը, իր հերթին, նշանակում էր, որ Աթենքը պետք է ամբողջովին տարհանվեր։ Աթենացիներին համոզելը Թեմիստոկլեսի կարիերայի ամենամեծ ձեռքբերումներից էր։ Ինչպես նշում է պատմաբան Հոլանդը.

Նրա առաջարկները ընդունելուց հետո Թեմիստոկլեսը հրաման արձակեց, որ Աթենքի կանայք և երեխաները տեղափոխվեն Տրոյզեն, որը գտնվում էր Պելոպոնեսում և ապահով էր պարսիկների հարձակումից։[4] Այնուհետև նա մասնակցեց դաշնակիցների խորհրդաժողովին և ներկայացրեց իր ռազմավարությունը։ Քանի որ Աթենքն ամբողջությամբ ներգրավվել էր Հունաստանի պաշտպանությունում, մյուս դաշնակիցներն ընդունեցին նրա առաջարկները։

#### Արտեմիսիումի ճակատամարտ
Այսպիսով, մ.թ.ա. 480 թվականի օգոստոսին, երբ պարսկական բանակը մոտենում էր Թեսալիային, Դաշնակիցների նավատորմը ուղևորվեց Արտեմիս, իսկ Դաշնակիցների բանակը՝ Թերմոպիլե։ Թեմիստոկլեսը անձամբ ստանձնեց աթենական նավատորմի հրամանատարությունը և ուղևորվեց Արտեմիսիում։ Երբ պարսկական նավատորմը, երկարատև ուշացումից հետո, վերջապես հասավ Արտեմիսիում, Եվրիբիադեսը՝ ով, ինչպես նշում են Հերոդոտոսն ու Պլուտարքոսը, լավագույն հրամանատարը չէր, ցանկացավ նահանջել՝ առանց ճակատամարտ տալու։

Այս պահին Թեմիստոկլեսը մեծ կաշառք ստացավ տեղի բնակիչներից, որպեսզի նավատորմը մնա Արտեմիսիումում, և այդ գումարի մի մասը օգտագործեց Եվրիբիադեսին համոզելու համար, որ նա նույնպես մնա, իսկ մնացածը վերցրեց իրեն։ Դրանից հետո Թեմիստոկլեսը, կարծես թե, ըստ էության ստանձնեց Դաշնակիցների գործողությունների ղեկավարությունը Արտեմիսիում։

Երեք օր շարունակ Դաշնակիցները կարողացան դիմակայել թվապես գերազանցող պարսկական նավատորմին, սակայն ծանր կորուստներ կրեցին Այնուամենայնիվ, պարսիկների կողմից Թերմոպիլեի ճակատամարտի պարտությունը անիմաստ դարձրեց Արտեմիսիումում Դաշնակիցների ներկայությունը և նրանք ստիպված էին նահանջել։

Հերոդոտոսի փոխանցմամբ, Թեմիստոկլեսը հաղորդագրություններ էր թողնում այն վայրերում, որտեղ պարսկական նավատորմը կարող էր կանգ առնել ջրի պաշար հավաքելու համար՝ կոչ անելով պարսկական բանակի կազմում կռվող իոնացիներին անցնել Դաշնակիցների կողմը կամ գոնե վատ կռվել։ Նույնիսկ եթե այս քայլը արդյունք չտար, Թեմիստոկլեսը, ըստ ամենայնի, հույս ուներ, որ Քսերքսեսը կսկսի կասկածել իոնացիներին, այդպիսով պառակտում առաջացնելով պարսկական բանակի ներսում։

#### Սալամինի ճակատամարտ
Թերմոպիլեի ճակատամարտից հետո Բեոտիան անցավ պարսիկներին, որոնք սկսեցին առաջ շարժվել դեպի Աթենք։ Պելոպոնեսյան դաշնակիցները պատրաստվեցին պաշտպանել Կորնթոսի պարանոցը՝ այդպիսով Աթենքը թողնելով պարսիկներին։ Արտեմիսիումից դաշնակցային նավատորմը նավարկեց դեպի Սալամին կղզի, որտեղ աթենական նավերն օգնեցին Աթենքի վերջնական տարհանմանը։ Պելոպոնեսյան զորամասերը ցանկանում էին նավարկել դեպի պարանոցի ափ՝ ուժերը բանակի հետ կենտրոնացնելու համար։ Սակայն Թեմիստոկլեսը փորձեց համոզել նրանց մնալ Սալամինի նեղուցում՝ վկայակոչելով Արտեմիսիումի դասերը. «մարտը նեղ պայմաններում մեզ ձեռնտու է»։ Սպառնալով ամբողջ աթենական ժողովրդի հետ աքսորվել Սիցիլիա, նա ի վերջո համոզեց մյուս դաշնակիցներին, որոնց անվտանգությունն ի վերջո հենվում էր աթենական նավատորմի վրա, ընդունել իր ծրագիրը։ Հետևաբար Աթենքի անկումից և պարսկական նավատորմի՝ Սալամինի ափ հասնելուց հետո, դաշնակցային նավատորմը մնաց նեղուցում։ Թվում է, թե Թեմիստոկլեսը նպատակ ուներ մղել մի ճակատամարտ, որը կջախջախեր պարսկական նավատորմը և այդպիսով կերաշխավորեր Պելոպոնեսի անվտանգությունը։ 

Այս ճակատամարտը հաղթելու համար Թեմիստոկլեսն օգտագործեց խորամանկության և ապատեղեկատվության հնարամիտ մի խառնուրդ՝ հոգեբանորեն ներգոծելով Քսերքսեսի՝ ներխուժումն ավարտելու ցանկության վրա։ Քսերքսեսի գործողությունները ցույց են տալիս, որ նա ձգտում էր ավարտել Հունաստանի նվաճումը մ․թ․ա 480 թվականին և դրա համար նրան հարկավոր էր վճռական հաղթանակ դաշնակցային նավատորմի նկատմամբ։ Թեմիստոկլեսն իր ծառա Սիկիննոսին ուղարկեց Քսերքսեսի մոտ՝ մի հաղորդագրությամբ, որում հայտարարում էր, որ Թեմիստոկլեսը «արքայի կողմն է և նախընտրում է, որ ձեր գործերը հաջողվեն, ոչ թե հելլենների»։ Թեմիստոկլեսը պնդում էր, որ դաշնակցային հրամանատարները վիճում են, որ պելոպոնեսցիները պլանավորում են տարհանվել հենց այդ գիշեր և որ հաղթանակի հասնելու համար պարսիկները պետք է միայն արգելափակեն նեղուցը։ Այս խորամանկությունն իրականացնելիս թվում է, թե Թեմիստոկլեսը փորձում էր պարսկական նավատորմին գցել նեղուցը։ Հաղորդագրությունն ուներ նաև երկրորդական նպատակ. դաշնակիցների պարտության դեպքում աթենացիները կարող էին որոշ ողորմածություն ստանալ Քսերքսեսից (ցույց տալով իրենց հնազանդվելու պատրաստակամությունը)։ Ամեն դեպքում, սա հենց այն լուրն էր, որը Քսերքսեսը ցանկանում էր լսել։ Քսերքսեսն ակնհայտորեն կուլ տվեց խայծը և պարսկական նավատորմն ուղարկվեց արգելափակում իրականացնելու։ Գուցե չափազանց ինքնավստահ լինելով և դիմադրություն չսպասելով՝ պարսկական նավատորմը մտավ նեղուց։ Դաշնակցային նավատորմը պատրաստ էր մարտին։Ըստ Հերոդոտոսի, պարսկական նավատորմի մանևրներն սկսելուց հետո Արիստիդեսը Էգինայից ժամանեց դաշնակիցների ճամբար։ Արիստիդեսը հետ էր կանչվել աքսորից մյուս օստրակիզմի ենթարկված աթենացիների հետ միասին՝ Թեմիստոկլեսի հրամանով, որպեսզի Աթենքը միավորված լինի պարսիկների դեմ։ Արիստիդեսը Թեմիստոկլեսին հայտնեց, որ պարսկական նավատորմը շրջապատել է դաշնակիցներին, ինչը մեծապես ուրախացրեց Թեմիստոկլեսին, քանի որ նա այժմ գիտեր, որ պարսիկները ընկել են իր թակարդը։ Դաշնակցային հրամանատարները, կարծես թե, այս լուրն ընդունեցին առանց բողոքի, և Հոլանդը հետևաբար ենթադրում է, որ նրանք սկզբից ևեթ մասնակից են եղել Թեմիստոկլեսի խորամանկությանը։ Ամեն դեպքում, դաշնակիցները պատրաստվեցին մարտի և Թեմիստոկլեսը ճառ արտասանեց ծովային հետևակայինների առջև, նախքան նրանք կբարձրանային նավերը։ Հաջորդող ճակատամարտում նեղուցի սահմանափակ պայմանները խոչընդոտեցին շատ ավելի մեծ պարսկական նավատորմին, որը խառնվեց իրար և դաշնակիցներն օգտվեցին այդ առիթից՝ տանելու նշանավոր հաղթանակը։

Սալամինի ճակատամարտը դարձավ երկրորդ պարսկական ներխուժման և ընդհանրապես, հույն-պարսկական պատերազմների շրջադարձային կետը։ Թեև այս ճակատամարտը չկանգնեցրեց պարսկական ներխուժումը, այն փաստացիորեն փրկեց ամբողջ Հունաստանը և հնարավորություն տվեց դաշնակիցներին մ․թ․ա 479 թվականին անցնել հարձակման։ Շատ պատմաբաններ կարծում են, որ Սալամինը մարդկության պատմության ամենակարևոր ճակատամարտերից մեկն է։ Քանի որ Թեմիստոկլեսի երկարատև ջանքերը՝ խթանելու աթենական նավատորմի հզորացումը, հնարավորություն տվեցին դաշնակից նավատորմին կռվել, նրա խորամանկ ռազմավարությունը բերեց Սալամիսի ճակատամարտին։ Դժվար չէ համաձայնվել Պլուտարքոսի հետ, երբ նա ասում է, որ Թեմիստոկլեսը «...համարվում է այն մարդը, ով ամենաշատն է նպաստել Հելլասի փրկությանը»։

#### Մ.թ.ա. 480-479
Սալամինի ճակատամարտում Դաշնակիցների հաղթանակը վերջ դրեց Հունաստանին սպառնացող անմիջական վտանգին և Քսերքսեսը վերադարձավ Ասիա բանակի մի մասով՝ թողնելով իր զորավար Մարդոնիոսին՝ նվաճումն ավարտին հասցնելու նպատակով։ Մարդոնիոսը ձմեռեց Բեոտիայում և Թեսալիայում և աթենացիները կարողացան ձմռան ընթացքում վերադառնալ իրենց քաղաքը, որը պարսիկները հրկիզել և ավերել էին։ Աթենացիների և անձամբ Թեմիստոկլեսի համար ձմեռը դժվարին էր լինելու։ Պելոպոնեսցիները հրաժարվեցին Իսթմոսից հյուսիս արշավել՝ պարսկական բանակի դեմ կռվելու համար. աթենացիները փորձեցին ամոթանքով համոզել նրանց, սակայն անհաջող։

Ձմռան ընթացքում Դաշնակիցները հանդիպում ունեցան Կորնթոսում՝ իրենց հաջողությունը տոնելու և ձեռքբերումների համար մրցանակներ շնորհելու նպատակով։ Սակայն, թերևս հոգնած լինելով աթենացիների՝ Սալամիսում իրենց դերը շեշտելուց և դեպի հյուսիս արշավելու պահանջներից, Դաշնակիցները քաղաքացիական ձեռքբերման մրցանակը շնորհեցին Էգինային։ Ավելին, թեև ծովակալները բոլորը քվեարկեցին Թեմիստոկլեսի օգտին երկրորդ տեղի համար, նրանք բոլորն իրենց օգտին քվեարկեցին առաջին տեղի համար, այնպես որ ոչ ոք չստացավ անհատական ձեռքբերման մրցանակը։ Ի պատասխան, գիտակցելով աթենական նավատորմի կարևորությունն իրենց անվտանգության համար և հավանաբար փորձելով շոյել Թեմիստոկլեսի ինքնասիրությունը, սպարտացիները նրան Սպարտա բերեցին։ Այնտեղ նրան շնորհվեց հատուկ մրցանակ «իր իմաստության և խելամտության համար» և արժանացավ բարձր գովասանքի։ Ավելին, Պլուտարքոսը հաղորդում է, որ հաջորդ Օլիմպիական խաղերի ժամանակ.

Ձմռանը Աթենք վերադառնալուց հետո, Պլուտարքոսը հաղորդում է, որ երբ հունական նավատորմը ձմեռում էր Պագասայում, Թեմիստոկլեսն առաջարկ արեց քաղաքին.


#### Մ․թ․ա 479 գարուն-ամառ
Այնուամենայնիվ, ինչպես պատահում էր աթենական ժողովրդավարության շատ նշանավոր անհատների հետ, Թեմիստոկլեսի համաքաղաքացիները նախանձում էին նրա հաջողություններին և հավանաբար հոգնել էին նրա պարծենկոտությունից։ Հավանական է, որ մ․թ․ա 479 թվականի սկզբին Թեմիստոկլեսը զրկվեց իր հրամանատարությունից. փոխարենը, Քսանթիպպոսը պետք է հրամանատարեր աթենական նավատորմը, իսկ Արիստիդեսը՝ ցամաքային ուժերը։ Թեև Թեմիստոկլեսը, անկասկած, քաղաքականապես և ռազմականապես ակտիվ էր արշավանքի մնացած ժամանակահատվածում, հին աղբյուրներում ոչ մի հիշատակություն չկա նրա մ․թ․ա 479 թվականի գործունեության մասին։ Այդ տարվա ամռանը, աթենական վերջնագիրը ստանալուց հետո, պելոպոնեսցիները վերջապես համաձայնեցին բանակ հավաքել և արշավել՝ դեմ դուրս գալու Մարդոնիոսին, ով հունիսին կրկին գրավել էր Աթենքը։ Վճռական Պլատեայի ճակատամարտում Դաշնակիցները ոչնչացրին պարսկական բանակը, մինչդեռ կարծես թե նույն օրը Դաշնակիցների նավատորմը Միկալեի ճակատամարտում ոչնչացրեց պարսկական նավատորմի մնացորդները։ Այս երկվորյակ հաղթանակներն ամբողջացրին Դաշնակիցների հաղթանակը և վերջ դրեցին Հունաստանին սպառնացող պարսկական վտանգին։

### Աթենքի վերակառուցումը պարսկական ներխուժումից հետո

Անկախ նրանից, թե ինչն էր պատճառը Թեմիստոկլեսի անժողովրդականության (մ․թ․ա 479), այն ակնհայտորեն երկար չտևեց։ Թե՛ Դիոդորոսը, թե՛ Պլուտարքոսը նշում են, որ նա արագորեն վերականգնեց աթենացիների բարեհաճությունը։ Իրոք, մ․թ․ա․ 479 թվականից հետո նա, կարծես թե, վայելում էր հարաբերականորեն երկար ժողովրդականության շրջան։

Աքեմենյանների կողմից ներխուժման և Աթենքի ավերման հետևանքով, աթենացիները սկսեցին վերակառուցել իրենց քաղաքը Թեմիստոկլեսի ղեկավարությամբ մ․թ․ա․ 479 թվականի աշնանը։ Նրանք ցանկանում էին վերականգնել Աթենքի ամրությունները, սակայն սպարտացիները առարկեցին այն հիմքով, որ Իսթմոսից հյուսիս չպետք է թողնել որևէ վայր, որը պարսիկները կարող էին օգտագործել որպես ամրոց։ Թեմիստոկլեսը հորդորեց քաղաքացիներին հնարավորինս արագ կառուցել ամրությունները, այնուհետև մեկնեց Սպարտա որպես դեսպան՝ պատասխանելու սպարտացիների մեղադրանքներին։ Այնտեղ նա հավաստիացրեց նրանց, որ ոչ մի շինարարական աշխատանք չի ընթանում և հորդորեց նրանց դեսպաններ ուղարկել Աթենք՝ իրենց աչքերով տեսնելու համար։ Մինչ դեսպանները ժամանեցին, աթենացիներն արդեն ավարտել էին շինարարությունը և հետո պահեցին սպարտացի դեսպաններին, երբ նրանք բողոքեցին ամրությունների առկայության մասին։ Այսպիսի ձգձգման միջոցով Թեմիստոկլեսը աթենացիներին բավարար ժամանակ տվեց քաղաքն ամրացնելու համար և այդպիսով կանխելու ցանկացած սպարտական հարձակում, որը նպատակ ուներ խոչընդոտել Աթենքի վերաամրացմանը։ Ավելին, սպարտացիները ստիպված էին բաց թողնել Թեմիստոկլեսին՝ իրենց սեփական դեսպաններին ազատելու համար։ Սակայն այս դրվագը կարելի է դիտել որպես Թեմիստոկլեսի նկատմամբ սպարտական անվստահության սկիզբ, որը հետագայում վերադառնալու էր՝ հետապնդելու նրան։Թեմիստոկլեսն այժմ նաև վերադարձավ իր ծովային քաղաքականությանը և ավելի հավակնոտ ձեռնարկումների, որոնք կմեծացնեին իր հայրենի պետության գերիշխող դիրքը։ Նա հետագայում ընդլայնեց և ամրացրեց Պիրեոսի նավահանգստային համալիրը և «քաղաքը (Աթենքը) կապեց Պիրեոսին, իսկ ցամաքը՝ ծովին»։ Թեմիստոկլեսը հավանաբար նպատակ ուներ դարձնել Աթենքը Էգեյանի գերիշխող ծովային ուժը։ Իրոք, Աթենքը Մ․թ․ա 479 թվականին կստեղծեր Դելոսյան միությունը՝ միավորելով Էգեյան կղզիների և Իոնիայի ծովային ուժը Աթենքի ղեկավարության ներքո։ Թեմիստոկլեսը ներմուծեց հարկային արտոնություններ վաճառականների և արհեստավորների համար՝ գրավելու համար թե՛ մարդկանց, թե՛ առևտուրը դեպի քաղաք՝ Աթենքը դարձնելու մեծ առևտրային կենտրոն։ Նա նաև հրահանգեց աթենացիներին կառուցել տարեկան 20 եռաշարք նավ՝ ապահովելու համար իրենց գերիշխանության շարունակությունը ծովային հարցերում։ Պլուտարքոսը հաղորդում է, որ Թեմիստոկլեսը նաև գաղտնի առաջարկել է ոչնչացնել մյուս Դաշնակից նավատորմների ափ հանված նավերը՝ ապահովելու համար լիակատար ծովային գերիշխանություն, սակայն Արիստիդեսը և Աթենքի խորհուրդը մերժեցին այդ առաջարկը։

### Անկում և աքսոր
Պարզ երևում է, որ տասնամյակի վերջին Թեմիստոկլեսը սկսել էր թշնամիներ ձեռք բերել և դարձել էր գոռոզ. ավելին, նրա համաքաղաքացիները նախանձում էին նրա հեղինակությանն ու իշխանությանը։ Հռոդոսցի բանաստեղծ Տիմոկրեոնը նրա ամենապերճախոս թշնամիների թվում էր՝ հորինելով զրպարտիչ խմիչքի երգեր։ Միևնույն ժամանակ, սպարտացիներն ակտիվորեն աշխատում էին նրա դեմ՝ փորձելով առաջ մղել Կիմոնին (Միլտիադեսի որդուն) որպես Թեմիստոկլեսի մրցակից։ Ավելին, սպարտացի զորավար Պաուսանիասի դավաճանությունից և անպատվությունից հետո, սպարտացիները փորձեցին Թեմիստոկլեսին ներգրավել դավադրության մեջ. սակայն նա արդարացվեց այս մեղադրանքներից։ Հենց Աթենքում նա կորցրեց բարեհաճությունը՝ կառուցելով Արտեմիսի սրբավայր *Արիստոբուլե* («բարի խորհրդի») մականունով իր տան մոտ, ինչը բացահայտ հղում էր Պարսկական ներխուժումից Հունաստանը փրկելու իր սեփական դերին։ Ի վերջո, կա՛մ  մ․թ․ա 472 կա՛մ 471 թվականին, նա օստրակիզմի ենթարկվեց։ Ինքնին սա չէր նշանակում, որ Թեմիստոկլեսը որևէ սխալ բան էր արել. օստրակիզմը, Պլուտարքոսի խոսքերով, «պատիժ չէր, այլ այն նախանձի հանդարտեցման և մեղմացման միջոց, որը հաճույք է ստանում նշանավորներին նվաստացնելուց՝ արտաշնչելով իր չարությունը այս իրավազրկման մեջ»։

Թեմիստոկլեսը սկզբում գնաց ապրելու Արգոսում։ Սակայն, ընկալելով, որ այժմ նրանք ունեն հիանալի հնարավորություն Թեմիստոկլեսին վերջնականապես տապալելու, սպարտացիները կրկին մեղադրանքներ առաջ քաշեցին Թեմիստոկլեսի՝ Պաուսանիասի դավաճանության մեջ մասնակցության վերաբերյալ։ Նրանք պահանջեցին, որ նա դատվի «Հույների Կոնգրեսի» կողմից, այլ ոչ թե Աթենքում, թեև թվում է, որ ի վերջո նա իրականում կանչվել էր Աթենք՝ դատվելու համար։ Գուցե հասկանալով, որ քիչ հույս ունի այս դատավարությունից փրկվելու, Թեմիստոկլեսը փախավ, սկզբում Կերկիրա, այնուհետև՝ Ադմետոսի՝ Մոլոսիայի թագավորի մոտ։ Թեմիստոկլեսի փախուստը հավանաբար միայն ծառայեց նրա մեղադրողներին՝ համոզելու նրա մեղավորության մեջ և նա Աթենքում հայտարարվեց դավաճան, իսկ նրա գույքը ենթակա էր բռնագրավման։ Թե՛ Դիոդորոսը, թե՛ Պլուտարքոսը համարում էին, որ մեղադրանքները կեղծ էին և արվել էին միայն Թեմիստոկլեսին կործանելու նպատակով։ Սպարտացիները դեսպաններ ուղարկեցին Ադմետոսի մոտ՝ սպառնալով, որ ողջ Հունաստանը պատերազմի կգնա մոլոսների դեմ, եթե նրանք չհանձնեն Թեմիստոկլեսին։ Սակայն Ադմետոսը թույլ տվեց Թեմիստոկլեսին փախչել՝ տալով նրան մեծ գումար ոսկի՝ նրա ճանապարհածախսը հոգալու նպատակով։ Այնուհետև Թեմիստոկլեսը փախավ Հունաստանից, ակնհայտորեն երբեք չվերադառնալու համար, այսպիսով արդյունավետորեն ավարտելով իր քաղաքական կարիերան։

## Հետագա կյանքը Աքեմենյան կայսրությունում, մահը և ժառանգները

Մոլոսիայից Թեմիստոկլեսը, ըստ երևույթին, փախավ Պիդնա, որտեղից նավ նստեց դեպի Փոքր Ասիա։ Այս նավը փոթորիկի պատճառով շեղվեց ուղուց և հայտնվեց Նաքսոսում, որը աթենական նավատորմը պաշարման մեջ էր պահում։ Հուսահատորեն փորձելով խուսափել իրավական իշխանություններից, Թեմիստոկլեսը, ով ճամփորդում էր կեղծ ինքնությամբ, բացահայտեց իրեն նավապետին և ասաց, որ եթե չհասնի անվտանգ վայր, կհայտնի աթենացիներին, որ կաշառել է նավապետին՝ իրեն տանելու համար։ Ըստ Թուկիդիդեսի, ով գրել է իրադարձությունների ժամանակակիցների հիշողության շրջանում, նավը վերջապես անվտանգ հասավ Եփեսոս, որտեղ Թեմիստոկլեսն իջավ։ Պլուտարքոսը պատմում է, որ նավը խարսխեց Էոլիայի Կիմեում, իսկ Դիոդորոսը պատմում է, որ Թեմիստոկլեսը չսահմանված եղանակով հասավ Ասիա։ Դիոդորոսն ու Պլուտարքոսը հաջորդիվ պատմում են նման պատմություն, մասնավորապես, որ Թեմիստոկլեսը կարճ ժամանակով մնաց մի ծանոթի (Լիսիթեիդես կամ Նիկոգենես) մոտ, ով նաև ծանոթ էր պարսից արքա Արտաքսերքսես I-ին։ Քանի որ Թեմիստոկլեսի գլխին մրցանակ էր դրված, այս ծանոթը մշակեց ծրագիր՝ Թեմիստոկլեսին անվտանգ կերպով պարսից արքայի մոտ տեղափոխելու համար այն տեսակի ծածկված կառքով, որով ճամփորդում էին արքայի հարճերը։ Երեք ժամանակագիրներն էլ համաձայնում են, որ Թեմիստոկլեսի հաջորդ քայլը պարսից արքայի հետ կապ հաստատելն էր. Թուկիդիդեսի մոտ դա նամակով է, մինչդեռ Պլուտարքոսն ու Դիոդորոսը պատմում են արքայի հետ դեմ առ դեմ հանդիպման մասին։ Սակայն ոգին նույնն է բոլոր երեքում. Թեմիստոկլեսը ներկայանում է արքային և ձգտում է մտնել նրա ծառայության մեջ։


Թուկիդիդեսը և Պլուտարքոսը պատմում են, որ Թեմիստոկլեսը խնդրեց մեկ տարի ժամանակ՝ պարսկերեն լեզուն և սովորույթները ուսումնասիրելու համար, որից հետո նա կծառայեր արքային և Արտաքսերքսեսը համաձայնեց։ Պլուտարքոսը հաղորդում է, որ, ինչպես կարելի էր պատկերացնել, Արտաքսերքսեսը հրճվել էր, որ այդպիսի վտանգավոր և նշանավոր թշնամին եկել է իրեն ծառայելու։

Իր ճամփորդությունների ընթացքում ինչ-որ պահի Թեմիստոկլեսի կինն ու երեխաները մի ընկերոջ օգնությամբ դուրս բերվեցին Աթենքից և միացան նրան աքսորում։ Նրա ընկերները նաև կարողացան ուղարկել նրան իր ունեցվացվածքից շատ բաներ, թեև մինչև 100 տաղանդ արժողությամբ նրա ունեցվածքը բռնագրավվեց աթենացիների կողմից։ Երբ մեկ տարի անց Թեմիստոկլեսը վերադարձավ արքայի արքունիք, նա, ըստ երևույթին, անմիջապես ազդեցություն գործեց, և «նա հասավ... այնպիսի բարձր հեղինակության, որպիսին ոչ մի հույն երբևէ չէր ունեցել ո՛չ դրանից առաջ, ո՛չ հետո»։ Պլուտարքոսը պատմում է, որ «պատիվները, որոնցից նա վայելում էր, շատ ավելի բարձր էին, քան մյուս օտարականներին ցուցաբերվածները. ավելին, նա իրականում մասնակցում էր Արքայի որսերին և նրա տնային զվարճանքներին»։

Թեմիստոկլեսը խորհուրդներ էր տալիս արքային հույների հետ նրա հարաբերությունների վերաբերյալ, թեև թվում է, որ երկար ժամանակ արքան զբաղված էր կայսրության այլ վայրերում տեղի ունեցող իրադարձություններով, և այսպիսով Թեմիստոկլեսը «երկար ժամանակ ապրեց առանց անհանգստության»։ Նա նշանակվեց Փոքր Ասիայում Մեանդրոս գետի վրա գտնվող Մագնեսիա շրջանի կառավարիչ և նրան հատկացվեցին երեք քաղաքների եկամուտները՝ Մագնեսիա (տարեկան մոտ 50 տաղանդ՝ «հացի համար»), Միուս («խորտիկի համար») և Լամպսակոս («գինու համար»)։ Ըստ Պլուտարքոսի, Կիզիկոսի Նեանթեսը և Փանիասը հաղորդում են ևս երկուսի մասին՝ Պալեսկեպսիս քաղաքը («հագուստի համար») և Պերկոտե քաղաքը («անկողնու և տան կահույքի համար»), երկուսն էլ Լամպսակոսի մոտ։

### Հույն աքսորյալները Աքեմենյան կայսրությունում
Թեմիստոկլեսը այն բազմաթիվ հույն արիստոկրատներից մեկն էր, ով ապաստան գտավ Աքեմենյան կայսրությունում՝ իր հայրենիքում կրած անհաջողություններից հետո։ Այլ հայտնի վտարանդիների թվում էին Հիպպիասը, Դեմարատոսը, Գոնգիլոսը, ինչպես նաև ավելի ուշ՝ Ալկիբիադեսը։ Ընդհանուր առմամբ, Աքեմենյան թագավորները նրանց մեծահոգաբար ընդունում էին, հողեր էին հատկացնում նրանց ապրուստի համար և քաղաքներ կառավարելու հնարավորություն տալիս Փոքր Ասիայում։ Հակառակ դեպքում, որոշ Աքեմենյան սատրապներ, օրինակ՝ Արտաբազոս II-ը, ապաստան էին գտնում արևմտյան արքունիքներում։

### Առաջին դիմապատկերը թագավորական դրամներում

Դրամները Թեմիստոկլեսի ժամանակներից պահպանված միակ ժամանակակից փաստերն են։ Թեև հնադարյան դրամների վրա սովորաբար պատկերվում էին տարբեր աստվածներ կամ խորհրդանիշներ, իրական կառավարիչների առաջին դիմապատկերները հայտնվեցին միայն մ.թ.ա. 5-րդ դարում։ Թեմիստոկլեսը, հավանաբար, առաջին կառավարիչն էր, ով թողարկել է իր անձնական դիմապատկերով դրամներ, երբ դարձավ Մագնեսիայի Աքեմենյան կառավարիչ մ.թ.ա. 465–459 թվականներին։ Հնարավոր է, որ Թեմիստոկլեսը եզակի իրավիճակում էր, քանի որ կարող էր հունական աշխարհում արդեն գոյություն ունեցող անհատական դիմապատկերի գաղափարը փոխանցել Աքեմենյան դինաստիկ համակարգին։ Նա ուներ այն ուժն ու ազդեցությունը, որ իր դրամների վրա պատկերեր ինչ կամենար։ Այնուամենայնիվ, որոշ կասկածներ կան, որ նա դրամների վրա կարող էր պատկերած լինել ոչ թե ինքն իրեն, այլ Զևսին։

Թեմիստոկլեսը իր կյանքի ընթացքում կանգնեցրել է երկու արձան՝ մեկը Աթենքում, մյուսը՝ Մագնեսիայում, ինչը կարող է հաստատել այն հավանականությունը, որ նա նաև իր դրամների վրա պատկերել է սեփական դիմապատկերը։ Մագնեսիայում նրա արձանը հետագայում, 2-րդ դարում, պատկերվել է Հռոմեական կայսր Անտոնինոս Պիոսի թողարկած Մագնեսյան դրամների հակառակ կողմում։

Հետագայում, մ.թ.ա. 5-րդ դարի վերջում, Լիկիայի կառավարիչները դարձան իրենց դիմապատկերներով դրամներ թողարկող ամենաակնառու և յուրատեսակ օրինակները։ Ալեքսանդր Մակեդոնացուց սկսած, կառավարիչների դիմապատկերը դարձան դրամների ստանդարտ առանձնահատկություն։

### Մահ
Թեմիստոկլեսը մահացավ Մագնեսիայում մ.թ.ա. 459 թվականին՝ 65 տարեկանում, ըստ Թուկիդիդեսի, բնական մահով։ Սակայն, ինչպես հաճախ պատահում է, նրա մահվան շուրջ լուրեր էին շրջանառվում, ըստ որոնց՝ նա ինքնասպանություն էր գործել թույն խմելով կամ ցուլի արյուն խմելով, որպեսզի խուսափի Մեծ թագավորի հրամանից՝ պատերազմ սկսել Աթենքի դեմ։ Պլուտարքոսը պատմում է այս պատմության ամենադրամատիկ տարբերակը.



Կարծիք կա, որ նրա մահից հետո Թեմիստոկլեսի ոսկորները գաղտնի տեղափոխվել են Աթտիկա՝ ըստ իր ցանկության, քանի որ օրենքով արգելվում էր Աթենական դավաճանին Աթտիկայում թաղել։ Մագնեսիացիները նրա պատվին շքեղ դամբարան են կառուցել իրենց շուկայում, որը դեռ կանգուն էր Պլուտարքոսի ժամանակներում և շարունակում էին իրենց եկամուտներից մի մաս նվիրաբերել Թեմիստոկլեսի ընտանիքին։ Նեպոսը, մ.թ.ա. 1-ին դարում, գրել է Մագնեսիայի հրապարակում կանգնած Թեմիստոկլեսի արձանի մասին։ Այդ արձանը հայտնվում է նաև Հռոմեական կայսր Անտոնինոս Պիոսի օրոք՝ 2-րդ դարում, Մագնեսիայում հատված մետաղադրամների վրա։

### Իրավահաջորդություն և ժառանգներ

Թեմիստոկլեսի որդին՝ Արկեպտոլիսը, հոր մահից հետո դարձավ Մագնեսիայի կառավարիչ։ Նա հատում էր իր արծաթե մետաղադրամները՝ իշխելով Մագնեսիայում, և հավանաբար իր եկամուտների մի մասը շարունակում էր փոխանցել Աքեմենյաններին՝ իրենց տարածքային տիրույթը պահպանելու դիմաց։ Որոշ հեղինակներ Թեմիստոկլեսին և նրա որդուն անվանել են «հունական դինաստիա Պարսկական կայսրությունում»։

Թեմիստոկլեսը երկրորդ կնոջից ունեցել է նաև մի դուստր՝ Մնեսիպտոլեման, ում նա նշանակել է Մագնեսիայում գտնվող Դինդիմենեի տաճարի քրմուհի՝ «Աստվածների Մայր» կոչումով։ Մնեսիպտոլեման հետագայում ամուսնացել է իր խորթ եղբոր՝ Արկեպտոլիսի հետ, քանի որ նմանատիպ ամուսնությունները թույլատրված էին Աթենքում։

Թեմիստոկլեսն ուներ նաև մի քանի այլ դուստրեր՝ Նիկոմաքե, Ասիա, Իտալիա, Սյուբարիս և հնարավոր է՝ Հելլաս անուններով։ Հելլասը ամուսնացել է Պարսկաստանում ապաստանած հունացի Գոնգիլոսի հետ, որը մ.թ.ա. 400 կամ 399 թվականներին դեռևս ուներ սեփական տիրույթը Պարսկական Անատոլիայում։

Բացի Արկեպտոլիսից, Թեմիստոկլեսն ուներ ևս երեք որդի՝ Դիոկլես, Պոլիևկտոս և Կլեոփանտոս, վերջինս, հնարավոր է, եղել է Լամպսակոսի կառավարիչ։ Կլեոփանտոսի մի հետնորդ մ.թ.ա. մոտ 200 թվականին Լամպսակոսում արձանագրություն է թողել հոր պատվին, որը նույնպես Թեմիստոկլես էր կոչվում և մեծ ծառայություններ էր մատուցել քաղաքին։ Հետագայում Պավսանիասը գրել է, որ Թեմիստոկլեսի որդիները «թվով վերադարձել են Աթենք»։ Նրանք Պարթենոնում պատկեր են նվիրաբերել իրենց հոր պատվին և Ակրոպոլիսում կանգնեցրել են բրոնզե արձան՝ նվիրված Մագնեսիայի աստվածուհի Արտեմիս Լևկոֆրենեին։ Կարծիք կա, որ նրանք վերադարձել են Փոքր Ասիայից՝ ծերության տարիներին, մ.թ.ա. 412 թվականից հետո, երբ Աքեմենյանները կրկին հաստատել էին իրենց իշխանությունը հունական քաղաքների վրա։ Հավանաբար, նրանք արտաքսվել են Աքեմենյան սատրապ Տիսաֆեռնի կողմից մ.թ.ա. 412-399 թվականների միջակայքում։

Պլուտարքոսը, մ.թ. 1-ին դարում, նշել է, որ Աթենքում հանդիպել է Թեմիստոկլեսի ուղիղ հետնորդներից մեկին (նույնպես Թեմիստոկլես անունով), որը դեռևս եկամուտներ էր ստանում Փոքր Ասիայից՝ իր նախնու շնորհիվ՝ իրադարձություններից շուրջ 600 տարի անց։

## Գնահատականներ
### Բնավորություն

Հնարավոր է որոշ եզրակացություններ անել Թեմիստոկլեսի բնավորության մասին։ Նրա ամենավառ հատկանիշներից մեկը, անկասկած, հսկայական հավակնություններն էին․ «Իր ամբիցիայով նա գերազանցում էր բոլորին»։ Նա փառասեր և սնապարծ էր, անհագորեն ձգտում էր իր գործերի ճանաչմանը։ Նրա հարաբերությունն իշխանության հետ առանձնահատուկ անձնական բնույթ ուներ․ թեև անկասկած նա ցանկանում էր Աթենքի բարօրությունը, նրա բազմաթիվ քայլեր նաև անձնական շահագրգռվածության արդյունք էին։ Թեմիստոկլեսը նաև համարվել է կոռումպացված (առնվազն ժամանակակից չափանիշներով) և հայտնի էր որպես կաշառքների սիրահար։

Սակայն այս բացասական կողմերին հակադրաբար, նա ուներ ակնհայտ բնական տաղանդ և առաջնորդության բացառիկ կարողություններ։
:Թեմիստոկլեսը մարդ էր, ով ցուցաբերել է հանճարեղության ամենաանսասան նշանները․ այս առումով նա արժանի է մեր բացառիկ ու համեմատությունից դուրս հիացմունքին։ Իր բնածին կարողություններով՝ առանց կրթության ձևավորման կամ լրացուցիչ ուսումնառության, նա միաժամանակ ամենալավ դատողն էր այն հանկարծակի իրավիճակներում, որոնք քիչ կամ ընդհանրապես չեն ենթադրում խորհում, ինչպես նաև ամենատեսլական գուշակը՝ նույնիսկ ամենահեռավոր հնարավորությունների առումով։ Նա ոչ միայն գերազանց տեսաբան էր իր գործնական ոլորտում, այլև կարողանում էր օբյեկտիվ դատողություն կատարել այնպիսի հարցերում, որոնցում անձնական փորձ չուներ։ Նա նաև փայլուն կարողություն ուներ գուշակելու ապագայի թաքնված լավն ու վատը։ Ամփոփելով՝ հաշվի առնելով թե՛ նրա բնածին ունակությունների ծավալը, թե՛ այն, որ նա այդքան քիչ էր ապավինում ուսումնառությանը, պետք է ընդունել, որ այս արտասովոր մարդը գերազանցել է բոլորին՝ անմիջապես և ինտուիտիվ կերպով արտակարգ իրավիճակները հաղթահարելու կարողությամբ։

Հերոդոտոսը և Պլատոնը ներկայացնում են անեկդոտի տարբերակներ, որոնցում Թեմիստոկլեսը խելացի սարկազմով պատասխանում է մի անհայտ մարդու, ով դժգոհում էր, թե մեծ քաղաքական գործչի իր համբավը միայն Աթենքին է պարտական։

Հերոդոտոսը պատմում է, որ Ափիդնեից Տիմոդեմոսը, որը Թեմիստոկլեսի թշնամիներից էր, սակայն ոչ նշանակալի մարդ, նախանձից կուրացած՝ քննադատում էր նրան՝ պնդելով, որ սպարտացիները նրան պատվում են ոչ թե իր, այլ Աթենքի համար։ Նա շարունակ կրկնում էր այս միտքը, մինչև որ Թեմիստոկլեսն արձագանքեց․

«Ճշմարտությունն այսպիսին է․ եթե ես Բելբինա կղզուց լինեի, ես նման պատիվ չէի ստանա սպարտացիներից, ինչպես նաև դուք, պարոնայք, չնայած դուք Աթենքից եք»։

Պլատոնի տարբերակում, կշտամբողը Սերիֆոս կղզուց է, և Թեմիստոկլեսն ասում է․ 

«Ճիշտ է, եթե ես ծնված լինեի այդ փոքրիկ կղզում, ես հայտնի չէի լինի, բայց դուք նույնպես հայտնի չէիք լինի, եթե ծնված լինեիք Աթենքում»։

Թեմիստոկլեսն անկասկած խելացի էր, սակայն նաև բնածին խորամանկություն ուներ․ «նրա միտքը անսահման շարժուն ու օձանման էր»։ Նա, ըստ երևույթին, շատ շփվող էր և վայելում էր ընկերների անկեղծ նվիրվածությունը։ Ամեն դեպքում, Թեմիստոկլեսի հենց այս յուրահատուկ խառնուրդը՝ առաքինությունների և թերությունների, նրան դարձրեց այդքան ազդեցիկ քաղաքական գործիչ։

### Պատմական հեղինակություն

Թեմիստոկլեսը մահացավ խայտառակված՝ որպես դավաճան աթենացիներին․ «Հունաստանի փրկիչը» վերածվել էր ազատության թշնամու։ Սակայն նրա համբավը Աթենքում վերականգնվեց Պերիկլեսի կողմից մ.թ.ա. 450-ականներին, և այն ժամանակ, երբ Հերոդոտոսը գրում էր իր պատմությունը, Թեմիստոկլեսը կրկին համարվում էր հերոս։ Թուկիդիդեսը, ըստ ամենայնի, մեծարանքով էր վերաբերվում Թեմիստոկլեսին և իր գործերում անսովոր հաճոյախոսություններ է անում նրան։ Դիոդորոսը նույնպես լայնորեն գովաբանում է Թեմիստոկլեսին՝ նույնիսկ արդարացնելով, թե ինչու է այդքան մանրամասն անդրադառնում նրան․ «Թեմիստոկլեսի բացառիկ վաստակի մասին, նույնիսկ եթե մենք այս խոտոր քննարկման մեջ չափից դուրս երկար ենք մնացել, կարծում էինք, որ անպատշաճ կլիներ նրա մեծ կարողությունները թողնել անարձանագրելի»****։

Իրականում, Դիոդորոսը, որի պատմության մեջ տեղ են գտնում նաև Ալեքսանդր Մակեդոնացին ու Հաննիբալը, գնում է այնքան հեռու, որ ասում է, թե... 
 Պլուտարքոսը ներկայացնում է Թեմիստոկլեսին այլ տեսանկյունից՝ ավելացնելով նաև նրա բնավորության քննադատությունը։ Նա չի նվազեցնում Թեմիստոկլեսի ձեռքբերումները, բայց նաև ընդգծում է նրա թերությունները։

Նապոլեոնը, Վաթեռլոյի ճակատամարտից հետո, իր հանձնվելու նամակում համեմատել է իրեն Թեմիստոկլեսի հետ։
Նապոլեոն (հանձնվելու նամակ՝ Պրինց Փրինս Ռեգենտին)

### Քաղաքական և ռազմական ժառանգություն

Թեմիստոկլեսի կարիերայի ամենամեծ ձեռքբերումը, անկասկած, նրա դերը Քսերքսեսի ներխուժման պարտության մեջ էր։ Հակառակ բոլոր դժվարություններին՝ Հունաստանը դիմացավ, և դասական հունական մշակույթը, որը շատ կարևոր ազդեցություն ունեցավ Արևմուտքի քաղաքակրթության վրա, կարողացավ անխափան զարգանալ։ Իրեն որպես Աթենքի ռազմածովային ուժի դոկտրինայի հիմադիր և Աթենքը հունական աշխարհում գլխավոր ուժ դարձնելու միջոցով Թեմիստոկլեսը մեծ նշանակություն ունեցավ մ․թ․ա․ 5-րդ դարի Հունաստանում։ Մ.թ.ա. 478 թվականին Հելլենական դաշինքը վերականգնվեց՝ առանց Պելոպոնեսյան պետությունների՝ և ձևավորվեց Դելոսյան դաշինքը, որտեղ Աթենքը ղեկավար դեր էր խաղում։ Սա հիմնականում Աթենքի և նրա գաղութների, Էգեյան կղզիների և Իոնիական քաղաքների ծովային դաշինք էր։ Դելոսյան դաշինքը պատերազմ սկսեց Պարսկաստանի դեմ, վերջիվերջո ներխուժելով Պարսկական տարածք և դոմինավորելով Էգեյան ծովը։ Պերիկլեսի առաջնորդությամբ Դելոսյան դաշինքը վերածվեց Աթենքի կայսրության, որն Աթենքի ուժի և ազդեցության գագաթնակետն էր։ Թեմիստոկլեսը, ըստ երևույթին, նպատակաուղղված ձևով Աթենքը հակառակորդ դարձրեց Սպարտային Քսերքսեսի ներխուժումից հետո, հիմնելով այս ռազմավարությունը Աթենքի ռազմածովային ուժի վրա (հակադրելով այն Սպարտայի բանակի ուժին)։ Բախումները շարունակվեցին ամբողջ դարի ընթացքում Աթենքի և Սպարտայի միջև, քանի որ նրանք պայքարում էին, որպեսզի լինեն գլխավոր պետությունները Հունաստանում։ Վերջապես, մ.թ.ա. 431 թվականին այս լարվածությունը հանգեցրեց Պելոպոնեսյան պատերազմի, որն առաջինն էր մի շարք հակամարտությունների, որոնք կպղծեն Հունաստանը հաջորդ դարերի ընթացքում։

Դիոդորոսը հռետորական կերպով ամփոփում է Թեմիստոկլեսի ձեռքբերումները՝ նշելով.Հեղինակավոր ժամանակակից գիտնականները նաև հաստատում են այս տեսակետը՝ անվանելով Թեմիստոկլեսին որպես մի բացառիկ առաջնորդ և ռազմավար, ով կարողացավ փոխակերպել իր քաղաքը՝ իր ռազմածովային դոկտրինայի նպատակներով։

Հարավամերիկյան բույսերի *Themistoclesia* ցեղը (անվանվել է Յոհան Ֆրիդրիխ Կլոցշի կողմից՝ 1851 թվականին) անվանվել է Թեմիստոկլեսի պատվին։

## Ժամանակակից շրջան
**[[Temistocle (Porpora)|Temistocle]]* (1718), opera by Nicola Porpora
**[[Temistocle (J.C. Bach)|Temistocle]]* (1772), opera by Johann Christian Bach based on the life of Themistocles
**[[Thémistocle]]* (1785), opera by François-André Danican Philidor based on the life of Themistocles.
*In the movie *[[The 300 Spartans]]* (1962), Themistocles is portrayed by the actor Ralph Richardson.
*In the movie *[[Lawrence of Arabia (film)|Lawrence of Arabia]]* (1962), T. E. Lawrence (Peter O'Toole) quotes Francis Bacon's paraphrase of Themistocles: "I cannot fiddle, but I can make a great state from a little city."
*The film *[[300: Rise of an Empire]]* (2014) largely centers around Themistocles's (Sullivan Stapleton) command of the Greek allied fleet against the second Persian invasion of Greece.

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
### Հին աղբյուրներ

* Cornelius Nepos, ''Themistocles'' via Tertullian.org
* Diodorus Siculus, ''Biblioteca Historica'' via Perseus Project
* Herodotus, ''The Histories'' via Perseus Project
* Libanius, *Declamationes*.
* Plutarch, ''Themistocles'' via Perseus Project
* Plutarch, *Moralia*.
* Thucydides, ''History of the Peloponnesian War'' via Perseus Project

### Ժամանակակից աղբյուրներ

*
*
*
*
*.
*
*
*
*
*
* 

## Արտաքին հղումներ
*
*Livius.org, Themistocles  by Jona Lendering
*Lexicon of Greek Personal Names, Θεμιστοκλῆς

:Կատեգորիա:Հին Հունաստանի պետական գործիչներ
:Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 5-րդ դարի հույներ

Կատեգորիա:Աթենք
Կատեգորիա:Զինվորականներ
Կատեգորիա:Զորավարներ
Կատեգորիա:Հին Հունաստան
Կատեգորիա:Հին հույներ
Կատեգորիա:Հունաստան
Կատեգորիա:Հունաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 5-րդ դարի հույներ
Կատեգորիա:Պետության ղեկավարներ
Կատեգորիա:Քաղաքական գործիչներ