Սիլվիա Էրլ

**Սիլվիա Էլիս Էրլ** (, ), ամերիկացի ծովային կենսաբան, օվկիանոսագետ, հետազոտող, հեղինակ և դասախոս։ Նա 1998 թվականից հանդիսանում է National Geographic Explorer at Large-ի (նախկին Explorer in Residence) հետազոտող։ Էրլը ԱՄՆ-ի Օվկիանոսների և մթնոլորտի ազգային վարչության առաջին կին գլխավոր գիտնականն է եղել և *[[Թայմ|Time Magazine]]-*ի կողմից ճանաչվել է որպես մոլորակի առաջին հերոս 1998 թվականին։

«Օվկիանոսի երեցները» խմբի անդամ է, որը նվիրված է օվկիանոսի և նրա վայրի բնության պաշտպանությանը։

Էրլը մեծ հանրայնություն է ձեռք բերել, երբ նա նկարահանվել է Նեթֆլիքսի *[[Ծովագնացություն|«Ծովահենություն»]]* (2021) ֆիլմում, այն բրիտանացի կինոռեժիսոր Ալի Թաբրիզիի վավերագրական ֆիլմն է։

Էրլը սնվում է բուսակերների դիետայով։ Նա նկարագրում է գիշատիչ ձկների քիմիական կուտակումը, խոշոր ձկների պոպուլյացիայի 90%-ով սպառումը և իր սննդային որոշման մեջ նշում է օվկիանոսների առողջությունը։ Նաև նա նկարագրում է ծովամթերքի արդյունաբերությունը որպես «գործարանային նավեր, որոնք հավաքում են ձուկը և մնացած ամեն ինչ իրենց ճանապարհին։ Դա նման է բուլդոզերների օգտագործմանը երգեցիկ թռչուններին սպանության համար…»։

Կալիֆոռնիայում Good Food Conference-ի քննարկման ժամանակ Էրլը նախազգուշացրել է ձկան պաշարների անհետացման մասին և որ թեև ափամերձ մարդկանց սննդակարգը դարեր շարունակ ներառել է ծովամթերք, առևտրային ձկնորսությունն այլևս իմաստ չունի։ Որպես լուծում, նա խրախուսում է անցումը բույսերի վրա հիմնված դիետաներին։

## Վաղ կյանք և կրթություն
Էրլը ծնվել է 1935 թվականին Գրինվիչ Թաունշիփի Գիբսթաուն հատվածում՝ (Գլոսթեր շրջան, Նյու Ջերսի) Էլիս Ֆրեյս (Ռիչի) Էրլի և Լյուիս Ռիդ Էրլի ընտանիքում։ Նրա երկու ծնողներն էլ ոգևորված են եղել և աջակցել են իրենց դստեր վաղ հետաքրքրությունները բնական աշխարհում։ Էրլի մանկության տարիներին ընտանիքը տեղափոխվել է Ֆլորիդայի արևմտյան ափին գտնվող Դանեդին։ Էրլը ստացել է դոցենտի կոչում Սանկտ Պետերբուրգի կրտսեր քոլեջում (1952), գիտության բակալավրի աստիճան Ֆլորիդայի պետական համալսարանից (1955), գիտության մագիստրոսի կոչում (1956) և ֆիկոլոգիայի դոկտորի աստիճան (1966) Դյուկի համալսարանից։

Սիլվիա Էրլի կյանքի աշխատանքը ձևավորվել է անմիջապես Ռեյչել Կարսոնի կողմից, ում տաղանդի մասին նա պատմում է Քարսոնի 1951 թվականի բեսթսելլերի 2018 թվականի հրատարակության ներածությունում՝ «Ծովը մեր շուրջը»։

«Ինձ համար ամենաուշագրավն այն է, ինչ նա պատկերացնում էր։ Նրա գրվածքներն այնքան զգայուն են ձկների, թռչունների և այլ կենդանիների զգացմունքների նկատմամբ, որ նա կարող էր իրեն դնել նրանց տեղը՝ օդով կամ ջրով սահելով՝ սահելով օվկիանոսի մակերեսի վրայով և հատակով։ Նա փոխանցել է այն զգացումը, որ նա կենդանի օվկիանոս է…»։

## Կարիերա
Էրլը Ռեդքլիֆի ինստիտուտի գիտնական է եղել (1967–1969): Էրլը Հարվարդի համալսարանի գիտաշխատող է եղել (1967–1981): 1966 թվականին Էրլը մեկ տարի անցկացրել է որպես գիտաշխատող Հարվարդում, այնուհետև վերադարձել Ֆլորիդա որպես Քեյփ Հեյզ ծովային լաբորատորիայի ռեզիդենտ տնօրեն։

Էրլը Բերքլիի համալսարանի գիտաշխատող է եղել (1969–1981): 1969 թվականին նա դիմել է միանալու Tektite Project-ին, որը Վիրջինյան կղզիների ափերի մոտ ծովի մակերևույթից հիսուն ոտնաչափ ցածր է, որը գիտնականներին թույլ է տալիս մինչև մի քանի շաբաթ ապրել սուզվելով իրենց ուսումնասիրության տարածքում։ Թեև նա ավելի քան 1000 հետազոտական ժամ է անցկացրել ջրի տակ՝ Էրլին մերժել են ծրագրից։ Հաջորդ տարի նա ընտրվել է գլխավորելու Տեքտիտե II-ում ջրային ավիաուղիների առաջին անգամ ստեղծված կանանց ամբողջական թիմը։

Էրլը Կալիֆոռնիայի Գիտությունների ակադեմիայի ֆիկոլոգիայի համադիրն է (1979–1986): 1979 թվականին նա բաց օվկիանոսում JIM կոստյումով սուզվել է Օահուի մոտ գտնվող օվկիանոսի հատակը։ Նա սահմանել է սուզման կանանց ռեկորդը՝ 381 մետր, որը դեռ պահպանվում է մինչ օրս։ 1979 թվականին նա նաև սկսել է իր պաշտոնավարությունը որպես Կալիֆոռնիայի գիտությունների ակադեմիայի ֆիկոլոգիայի կուրատոր, որտեղ նա ծառայել է մինչև 1986 թվականը։

1980-1984 թվականներին նա աշխատել է Օվկիանոսների և մթնոլորտի ազգային խորհրդատվական կոմիտեում։

1982 թվականին նա և հետագայում իր ամուսինը՝ Գրեհեմ Հոքսը ինժեներ և սուզվող սարքերի դիզայներ, հիմնել են Deep Ocean Engineering-ը՝ նախագծելու, շահագործելու, աջակցելու և պիլոտային և ռոբոտացված ստորջրյա համակարգերի վերաբերյալ։ 1985 թվականին Deep Ocean Engineering թիմը նախագծել և կառուցել է *Deep Rover* հետազոտական սուզանավը, որն աշխատում է մինչև 1000 մետր խորության վրա։ Մինչև 1986 թվականը *Deep Rover-ը* փորձարկվել է և Էրլը միացել է թիմին, որը նավավարել է Բահամյան կղզիների Լի Սթոքինգ կղզու մոտ։

Էրլը լքել է ընկերությունը 1990 թվականին՝ որպես գլխավոր գիտնական Ազգային օվկիանոսային և մթնոլորտային վարչությունում աշխատելու համար, որտեղ նա մնացել է մինչև 1992 թվականը։ Նա առաջին կինն է եղել, որը զբաղեցրել է այդ պաշտոնը։ Այս պաշտոնի ընթացքում, հաշվի առնելով նավթի արտահոսքի ազդեցության վերաբերյալ իր փորձը՝ Էրլին կոչ է արվել ղեկավարել մի քանի հետազոտական ուղևորություններ Պարսից ծոցի պատերազմի ժամանակ 1991 թվականին՝ Իրաքի կողմից Քուվեյթի նավթահորերի ոչնչացման հետևանքով շրջակա միջավայրի վնասը պարզելու համար։

1992 թվականին Էրլը հիմնադրել է Deep Ocean Exploration and Research-ը (DOER Marine)՝ ծովային ճարտարագիտության հետագա առաջխաղացման համար։ Ընկերությունը, որն այժմ ղեկավարում է Էրլի դուստրը՝ Էլիզաբեթը նախագծում, կառուցում և շահագործում է օվկիանոսային միջավայրերի համար սարքավորումներ։

1998 թվականին Էրլը ստացել է National Geographic Explorer-ի տիտղոսը Residence-ում և այժմ կրում է «Explorer at Large» տիտղոսը։ Նրան երբեմն անվանում են «Ձերդ խորություն» կամ «Թառափի գեներալ»։

1998-ից 2002 թվականներին նա ղեկավարել է Sustainable Seas Expeditions-ը, որը հնգամյա ծրագիր է, որը հովանավորվում է National Geographic Society-ի կողմից և ֆինանսավորվում է Ռիչարդ և Ռոդա Գոլդման հիմնադրամի կողմից՝ Միացյալ Նահանգների Ազգային ծովային ապաստարանը ուսումնասիրելու համար։ Այս ընթացքում Էրլը եղել է Sustainable Seas Expeditions-ի ղեկավարը, Տեխասի A&M-Corpus Christi-ի Մեքսիկական ծոցի հետազոտությունների ինստիտուտի խորհրդի նախագահ, ինչպես նաև Google Earth-ում օվկիանոսի խորհրդատվական խորհրդի նախագահ։ Նա նաև տրամադրել է DeepWorker 2000 սուզվող սարքը, որն օգտագործվում է ձկների տեսակների քանակականացման համար, ինչպես նաև Stellwagen բանկի Ազգային ծովային արգելավայրում օգտագործվող տիեզերական ռեսուրսների համար։

2001 թվականին Էրլը ստացել է Ազգային պարկերի պահպանության ասոցիացիայի Ռոբին Ուինքսի մրցանակը ազգային պարկերի մասին հանրային ըմբռնումը բարձրացնելու համար։

Նա հիմնադրել է Mission Blue-ն (նաև հայտնի է որպես Sylvia Earle Alliance, Deep Search Foundation և Deep Search) 2009 թվականին։

2009 թվականին նա նաև ստացել է մեկ միլիոն դոլար արժողությամբ TED մրցանակը, որը նրան թույլ է տվել շարունակել օվկիանոսների պաշտպանության իր աշխատանքը։

Հաշվի առնելով Exxon Valdez-ի և Mega Borg-ի նավթի արտահոսքի հետ կապված իր նախկին փորձը՝ Էրլին կանչել են խորհրդակցելու 2010 թվականին Մեքսիկական ծոցում Deepwater Horizon աղետի ժամանակ։ Այդ տարվա ընթացքում նա նաև 14 րոպեանոց ելույթ է ունեցել 3500 պատվիրակների և ՄԱԿ-ի դեսպանների առջև Հաագայում ՄԱԿ-ի միջազգային մոդել համաժողովում։

2012 թվականի հուլիսին Էրլը գլխավորել է արշավախումբը դեպի NOAA-ի Aquarius ստորջրյա լաբորատորիա, որը գտնվում է Ֆլորիդայի Քի Լարգոյի մոտ։ Արշավախումբը, որը կոչվում էր «Տոնում ենք ծովի տակ ապրելու 50-ամյակը», ոգեկոչում էր Ժակ Կուստոյի Conshelf I նախագծի հիսունամյակը և ուսումնասիրում կորալային խութերը և օվկիանոսի առողջությունը։ Մարկ Պատերսոնը Էրլի հետ միասին գլխավորել է արշավախումբը։ Նրանց ջրագնացների թիմը ներառել է նաև ստորջրյա կինոռեժիսոր ԴիՋեյ Ռոլերին և օվկիանոսագետ Դեյլ Սթոքսին։

2012 թվականի սեպտեմբերի 17-ից սկսվող շաբաթում Էրլը հանդես է եկել «Շերմանի ծովածոց» ամենօրյա մուլտֆիլմում՝ «Aquarius» ստորջրյա լաբորատորիայի փակման հարցը քննարկելու համար։

2013 թվականի մայիսին ԱՄՆ 2013 թվականի Գիտության դափնեկիրների ակտը (HR 1891, 113-րդ Կոնգրես) ներկայացվել է Կոնգրեսին։ Մեկնաբաններից մեկը Էրլին ցուցակագրել է որպես գիտության դափնեկիր պաշտոնի հավանական թեկնածու, եթե ակտն ընդունվի։

2018 թվականի հունվարին Սիեթլի ակվարիումը շնորհել է իր անդրանիկ կյանքի նվաճումների մրցանակը Էրլին և նրա պատվին վերանվանվել Սիեթլի ակվարիումի մեդալը։ Ակվարիումի առաջին Կյանքի նվաճումների մրցանակը շնորհվել է Էրլին։

Mission Blue-ում իր աշխատանքին զուգահեռ նա նաև ծառայել է մի քանի խորհուրդներում, այդ թվում՝ Ծովային պահպանության ինստիտուտում։

TED-ի աջակցությամբ նա գործարկել է Mission Blue-ն, որի նպատակն է ստեղծել ծովային պահպանվող տարածքներ (կոչվում են «Հույսի կետեր») ամբողջ աշխարհում։ Mission Blue-ի տեսլականն է հասնել օվկիանոսի 30% պաշտպանությանը մինչև 2030 թվականը և ավելի քան երկու հարյուր կազմակերպություններ աջակցել են նրանց այս առաքելության մեջ մինչ օրս (2019)։ Այս աջակիցները տատանվում են խոշոր, համաշխարհային ընկերություններից մինչև փոքր՝ պատվիրված հետազոտական թիմեր։

Mission Blue-ի և նրա գործընկերների հետ Էրլը ղեկավարել է արշավախմբեր դեպի Հույսի կետեր ամբողջ աշխարհում։ Կազմակերպությունը շարունակել է զարգանալ Էրլի աշխատանքով և նրա թիմի օգնությամբ։ 2020 թվականի դրությամբ Mission Blue-ն ստեղծել է 122 Հույսի կետեր ամբողջ աշխարհում։ Անցյալ արշավախմբերը ներառում են Կուբան 2009 թվականին, Բելիզը 2010 թվականի հունվարին, Գալապագոս կղզիները 2010 թվականի ապրիլին, Կոստա Ռիկան և Կենտրոնական Ամերիկայի գլխամասը 2014 թվականի սկզբին և Հարավային Աֆրիկայի ափը՝ 2014 թվականի վերջին։ Աշխարհագրական տեղեկատվության StoryMaps-ի շարքը հասանելի է ESRI-ի ArcGIS-ի միջոցով, որը մանրամասնորեն ներկայացնում է Mission Blue հույսի կետերի օրինակներն ամբողջ աշխարհում, այդ թվում՝ 1 Տրիբուգա Գուլֆի հույսի կետ, 2 փոքրիկ Կայմանյան երկու հույսի կետ և 3 Գալապագոսյան ազգային պարկի հետազոտումը։ 2014 թվականի օգոստոսին թողարկվել էNetflix-ի բացառիկ վավերագրական ֆիլմը՝ «Կապույտ առաքելություն» վերնագրով։ Այն կենտրոնանում է Էրլի կյանքի և կարիերայի վրա՝ որպես նրա Mission Blue արշավ ստեղծելու ծովային պահպանվող տարածքների գլոբալ ցանց։

2016 թվականին Էրլը հայտնվել է *«Պլանկտոնները կառավարում են աշխարհը»* ֆիլմում, որը համընկել է*[[Սպունգ Բոբը 3D|Սպունգ Բոբի ֆիլմի հետ:]]* Ֆիլմը ցուցադրվել է Սանտա Բարբարայի Արլինգթոն թատրոնում։

2019 թվականի «Կալիֆոռնիայի ծովային լեռները Սիլվիա Էրլի նորագույն «հույսի կետերն են»» հոդվածում, որը ներկայացված է Hakai ամսագրում՝ «Հույսի կետերը» նկարագրվում են որպես «օվկիանոսի առողջության համար կարևոր տարածքներ՝ ցանկացած պատճառներով՝ տեսակների առատություն կամ բազմազանություն, եզակի բնակավայր կամ էկոհամակարգ կամ համայնքի համար նշանակալի մշակութային կամ տնտեսական արժեք»։ Ծովային լեռները նկարագրվում են նաև որպես հանքարդյունաբերական ընկերությունների համար ստորջրյա թանկարժեք մետաղներ փնտրող ուղղություններ։

2020 թվականի հունվարին Aurora Expeditions-ը հայտարարել է, որ իրենց երկրորդ նավը կոչվելու է «The Sylvia Earle»՝ ծովային կենսաբանի անունով։

Էրլը 30X30 շարժման կողմնակիցներից մեկն է, որի նպատակն է պաշտպանել ծովային ջրերի 30%-ը մինչև 2030 թվականը, ինչը զգալի աճ կլինի ընդամենը 6%-ից (2021 թվականի դրությամբ)։

Նա աջակցում է էկոցիդի հանցագործության ներդրմանը Միջազգային քրեական դատարան՝ հայտարարելով, որ *«Կա իրական գործ հարուցելու կարիք միջազգային քրեական դատարանում էկոցիդի ճանաչման իրավունքը ցեղասպանության հետ մեկտեղ։* *Մեր գոյությունը եզրի վրա է»*։

## Ձեռքբերումներ և մրցանակներ
* 1970՝ ԱՄՆ ներքին գործերի նախարարության պահպանության ծառայության մրցանակ և Los Angeles Times-ի տարվա կին
* 1976՝ NOGI մրցանակ գիտության համար
* 1980՝ Explorers Club Lowell Thomas մրցանակ
* 1981՝ Նիդեռլանդների արքայազնի կողմից ձեռնադրվել է որպես Ոսկե տապանի շքանշանի ասպետ
* 1986` սահմանել է կանանց ռեկորդը մենասուզման խորության համար և ընդհանուր ռեկորդը հավասարել է Գրեհեմ Հոքսի հետ
* 1990՝ Կին աշխարհագրագետների միության ոսկե մեդալ
* 1991՝ Ամերիկյան ակադեմիայի նվաճումների ոսկե ափսե մրցանակ
* 1996՝ Լինդբերգի հիմնադրամի մրցանակ, Հետախույզների ակումբի մեդալ և Զոնտա միջազգային պատվավոր անդամ
* 1997՝ SeaKeeper մրցանակ The International SeaKeepers Society-ի կողմից
* 1998՝ ՄԱԿ-ի գլոբալ 500 դափնեկիր և Վայրի բնության ազգային ֆեդերացիայի տարվա պահապան
* 2000՝ Կանանց ազգային փառքի սրահ, Կոնգրեսի գրադարանի կենդանի լեգենդ, Կանանց սուզորդների փառքի սրահ
* 2001՝ Ռոբին Ուինքս մրցանակ ազգային պարկերի մասին հանրային ըմբռնման բարելավման համար
* 2004՝ International Banksia մրցանակ, Ռիչարդ Հոփերի օրվա հուշամեդալ Ֆիլադելֆիայի Գիտությունների ակադեմիայից և Բարնարդ քոլեջի մեդալ
* 2005՝ Ջոն Պ՝ ՄակԳովերնի գիտության և հասարակության մրցանակ Սիգմա Քսիից
* 2009՝ Artiglio մրցանակ (Premio Artiglio 2009) և TED մրցանակ
* 2009՝ Ազգային Օդուբոն ընկերության հեղինակավոր Ռեյչել Քարսոն մրցանակը, առաջնակարգ մրցանակ, որը մեծարում է ականավոր ամերիկացի կին բնապահպաններին։
* 2010՝ Ռոյ Չապմեն Էնդրյուսի անվանի հետազոտող մրցանակը Ռոյ Չապմեն Էնդրյուսի ընկերության կողմից Բելոյթում, Վաշինգտոն։
* 2010՝ Կարլ Սագանի մրցանակ գիտության հանրային ըմբռնման համար
* 2011՝ Սմիթ քոլեջի պատվավոր դոկտորի կոչում և մեկնարկային ելույթ Ուորեն Ուիլսոն քոլեջում, Պատվո շքանշան Դոմինիկյան Հանրապետությունից
* 2013՝ Նելսոն Մանդելայի Մետրոպոլիտեն համալսարանի պատվավոր դոկտորի կոչում և Հաբարդի մեդալ՝ National Geographic Society-ի բարձրագույն պարգևը, «հետախուզման, բացահայտման և հետազոտության մեջ առանձնանալու համար»
* 2014՝ Ուոլթեր Քրոնքայթ մրցանակ, ՄԱԿ-ի կյանքի նվաճումների մրցանակ (Երկրի չեմպիոններ), Տարվա գլամուր կին և առաջին կինը, ով նշվել է Explorers Club-ի հարգանքի տուրքի արարողության ժամանակ
* 2017՝ Ռեյչել Կարսոնի մրցանակ, Լյուիս Թոմաս մրցանակ։
* 2017՝ «Կատարյալ աշխարհ» հիմնադրամի մրցանակ «Տարվա բնապահպան 2017» և «Փխրուն ռնգեղջյուր» մրցանակ
* 2018՝ Seattle Aquarium Lifetime Achievement մրցանակ
* 2018՝ Աստուրիայի արքայադուստր Կոնկորդի մրցանակ (Կոնկորդիա)
* 2018՝ Էդինբուրգի համալսարանի գիտությունների դոկտոր
* 2020՝ Aurora Expeditions-ը հայտարարել է, որ իրենց արշավային նավը կոչվելու է *Sylvia Earle*
* 2023՝ Ստիբից-Վիլսոնի մրցանակ Ամերիկյան Համակարգիչների և ռոբոտաշինության թանգարանից

## Հրապարակումներ
Էրլը հեղինակել է ավելի քան 150 հրապարակումներ։
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Co-author (2011)․ *The Protection and Management of the Sargasso Sea: The golden floating rainforest of the Atlantic Ocean՝ Summary Science and Supporting Evidence Case՝ *Sargasso Sea Alliance.
* Earle, Sylvia (2012)․ *The Sweet Spot in Time՝ Why the Ocean Matters to Everyone, Everywhere*՝ Virginia Quarterly Review, Fall.
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* National Geographic-ում պրոֆիլը
* Սիլվիա Էրլը Literati.net-ում 
* Ծանոթացեք գորտին կամ որդին կամ ձկանը, ասում է Սիլվիա Էրլը, SeniorWomenWeb-ում
* Սիլվիա Էրլի հարցազրույցը Impactmania-ի կողմից
* 
* TED մրցանակի ցանկություն՝ Սիլվիա Էրլի TED մրցանակը ցանկանում է պաշտպանել մեր օվկիանոսները (TED2009)

### Տեսահոլովակներ
* 
* 
* 
 
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի կանայք
Կատեգորիա:Ամերիկացի բնապահպաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բուսաբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի օվկիանոսագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կին գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Էդինբուրգի համալսարանի պատվավոր դոկտորներ
Կատեգորիա:Կին ճանապարհորդներ