Խորվաթիայի տնտեսություն

**[[Խորվաթիա]]յի [[տնտեսություն]]ը** Եվրամիության անդամ պետության զարգացած տնտեսությունն է և ՀՆԱ-ի չափով աշխարհում 82-րդ տնտեսությունն է ըստ ՊՄԳ-ի(2022 թվականի դրությամբ)։ Միացյալ Հարավսլավիայի Հանրապետությունում Խորվաթիան արդյունաբերական զարգացման և մեկ շնչին ընկնող արտադրանքի ծավալով երկրորդ տեղում է եղել Սլովենիայից հետո։ Խորվաթիայի տնտեսությունը հիմնված է եղել հանքարդյունաբերության (բոքսիտ, նավթ, ածուխ), նավագնացության և զբոսաշրջության արդյունաբերության վրա։ Անկախ Խորվաթիայի Հանրապետության ձևավորումը և դրան հաջորդած քաղաքացիական պատերազմը անցյալ դարի 90-ականներին առաջ բերեցին տնտեսական զարգացման մակարդակի կտրուկ անկում և հիպերինֆլյացիա։ Մինչև 1996 թվականը երկրի տնտեսությունը կարելի է համարել պատերազմական տնտեսություն՝ պետական ծախսերի 40%-ը հատկացվել է երկրի պաշտպանությանը։ Միայն այս տարվանից հետո, երբ տնտեսական անկումը հասել է 46%-ի, արձանագրվել է անընդհատ աճող տնտեսության վերականգնում։

## Ընդհանուր բնութագիր
Մինչև 1991 թվականի Հարավսլավիայի լուծարումը Խորվաթիան Սլովենիայից հետո երկրորդ ամենահաջող և զարգացած տնտեսություն ունեցող երկրներից մեկն է եղել և մեկ շնչին բաժին ընկնող սպառումը նույնիսկ մեկ երրորդով ավելի բարձր էր, քան մնացած Հարավսլավիան։

Ըստ պետության կառավարիչների երկրի՝ անդամակցությունը Հյուսիսատլանտյան դաշինքին (ՆԱՏՕ) կհանգեցնի տնտեսական բեկման, երկիր կներգրավի օտարերկրյա ներդրողներին և թույլ կտա արտահանման զգալի աճ; Երկիրը ՆԱՏՕ-ի անդամ է դարձել 2009 թվականին։

1993 թվականին՝ պատերազմից հետո, Խորվաթիան սկսել է դանդաղ տնտեսական վերականգնում։ 1993 թվականի հունվարին երկիրը միացել է Արժույթի միջազգային հիմնադրամին (ԱՄՀ), իսկ ապրիլին դարձել է Վերակառուցման և զարգացման միջազգային բանկի անդամ։ Խորվաթիայի ներգրավվածությունը Բոսնիական պատերազմին (1992–1995) բարդացրել է նրա հարաբերությունները Համաշխարհային բանկի հետ, սակայն դրանից հետո դրանք որոշակիորեն բարելավվել են։ 1993 թվականի վերջին կառավարությունը ընկերությունների մեծ մասը փոխանցել է մասնավոր սեփականությանը։

Խորվաթիայում նավաշինության արդյունաբերության վերականգնումը եղել է տնտեսական անցման հետաքրքիր հաջողություններից մեկը, երբ 1998 թվականի առաջին կիսամյակում արտադրանքի աճը հասել է ավելի քան 20%-ի՝ երկիրը դարձնելով Եվրոպայի առաջատար նավաշինողներից մեկը։

Շնորհիվ այն բանի, որ Խորվաթիան նավթի և գազի փոքր հանքավայրեր ունի, երկիրը մեծապես կախված է վառելիքի ներմուծումից։ Խորվաթիան ունի 11 հիդրոէլեկտրակայան և 8 ջերմաէլեկտրակայան։ Էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը ներկայումս աճում է շատ ավելի դանդաղ, քան ՀՆԱ-ն։

Ուղղակի օտարերկրյա ներդրումները Խորվաթիայի տնտեսությունում 1991 թվականի անկախացումից ի վեր հասել են 17,6 միլիարդ եվրոյի (27,95 միլիարդ դոլար), բայց դա հիմնականում տեղի է ունեցել միաձուլումների և ձեռքբերումների տեսքով շահութաբեր ոլորտներում՝ բանկային, նավթային, հեռահաղորդակցության ոլորտներում։ Անկախության պատերազմի և 90-ականների ազգայնական քաղաքականության պատճառով Խորվաթիան կորցրել է օտարերկրյա ներդրումների առաջին խոշոր ալիքը, որը հասել է Արևելյան Եվրոպայի երկրներ։

Ձեռնարկությունները, չնայած պետական վերահսկողությանը, կարող էին հեշտությամբ ինքնուրույն որոշումներ կայացնել բիզնես քաղաքականության մեջ, ներառյալ ներդրումները, և նույնիսկ խրախուսվում էր մրցակցությունը այլ ձեռնարկությունների հետ։

Ներկայումս Խորվաթիայի հիմնական արդյունաբերություններն են՝ գյուղատնտեսությունը, սննդի արտադրությունը, տեքստիլ, փայտանյութ, մետաղների մշակումը, քիմիական և նավթային արդյունաբերությունը, նավաշինությունը և զբոսաշրջությունը։

Ներկայումս տնտեսության հիմքը սպասարկման ոլորտն է, որի ներդրումը ՀՆԱ-ում կազմում է 67%։ 2007 թվականին ՀՆԱ-ն կազմել է 275,5 միլիարդ խորվաթական կունա կամ 12,400 միլիարդ ԱՄՆ դոլարից մի փոքր ավելի, ինչը գերազանցում է այնպիսի ԵՄ երկրներին, ինչպիսիք են Ռումինիան, Լատվիան, Լիտվան և Լեհաստանը։ Գնողունակության համարժեքության դեպքում Խորվաթիայի ՀՆԱ-ն կազմում է մոտավորապես 16400 ԱՄՆ դոլար կամ 2007 թվականի ԵՄ միջինի 54,2%-ը։

### Արժույթ և բանկեր
Մինչև 2023 թվականի հունվարի 1-ը Խորվաթիայի ազգային արժույթը եղել է խորվաթական կունան։ 1994 թվականին իր ներդրումից ի վեր կունան համեմատաբար կայուն է եղել դոլարի նկատմամբ։ 2023 թվականի հունվարի 1-ին Խորվաթիան միացել է Եվրոգոտին (միևնույն ժամանակ Շենգենյան գոտուն միանալով՝ դառնալով 20-րդ երկիրը, որն ընդունել է միասնական եվրո արժույթը)։

### Գյուղատնտեսություն, ձկնորսություն, անտառային տնտեսություն և սննդի վերամշակում
Ընդհանուր 3,18 մլն ՀՍ գյուղատնտեսական նշանակության հողերից 63,5%-ը զբաղեցնում է գյուղատնտեսությունը, մնացածը արոտավայր է։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի 80,4%-ը մասնավոր է, ինչը զգալի ազդեցություն ունի Խորվաթիայի տնտեսության վրա։

Խորվաթիան արտադրում է աշխարհահռչակ սննդամթերքներ ինչպիսիք են՝ «slavonski kulen» (հայտնի *սլավոնական [[սալյամի]]*), «dalmatinski pršut» ( դալմատերեն ապխտած խոզապուխտ ), «istarski pršut» (իստրական ապխտած խոզապուխտ) և «paški sir»:

Խորվաթիայում ձկան վերամշակման 18 գործարան կա։ Ձկների և խեցեմորթների աճեցումը գնալով ավելի է կարևորվում։ 1998 թվականին քաղցրահամ ջրերի ձկներից արտադրությունը կազմել է մոտավորապես 5800 տոննա, իսկ ծովային ձկներից՝ մոտավորապես 1500 տոննա։

Սննդամթերքի, խմիչքների և ծխախոտի արտադրությունը կազմում է Խորվաթիայի համախառն ներքին արդյունքի 20,6%-ը։

### Տրանսպորտ
Խորվաթիայում ճանապարհների երկարությունը 2941 կմ է։ Դրանցից 1313,8 կմ-ը մայրուղիներ են (autocesta)։ Խորվաթիան 2018 թվականին 19-րդն է աշխարհում ճանապարհների որակով համաշխարհային մրցունակության ինդեքսում, որը ամեն տարի կազմվում է Համաշխարհային տնտեսական ֆորումի փորձագետների կողմից։ Աշխարհի բոլոր հետկոմունիստական երկրների մեջ զբաղեցնում է ամենաբարձր տեղը։

### էներգետիկա
Խորվաթիայի ապացուցված էներգակիրների ընդհանուր պաշարները գնահատվում են 0,05 միլիարդ տուտ (ածխային համարժեքով), այդ թվում՝ 29,7 %-ը՝ հում նավթ, 64,1 %-ը՝ բնական գազ և 6,2 %-ը՝ ածուխ։ Երկրի էներգետիկ կախվածությունը էներգակիրների ներմուծումից բնութագրվում է Eurostat-ի տվյալների համաձայն հետևյալ կորերով՝
կենտրոն|մինի|600x600փքս|EES EAEC, Խորվաթիայի էներգետիկ կախվածությունը, 1990-2019 թվականներին:
Երկրի վառելիքաէներգետիկ հաշվեկշռի 2019 թվականի առանձնահատկությունները պատկերված են ստորև բերված աղյուսակի տվյալներով։ Առաջնային էներգիայի արտադրությունը կազմում է մոտ 44,0 մլն տոննա մատ (նավթի համարժեք), այդ թվում՝ բնական գազը՝ 14,7 մլն մատ կամ 33,5%; հում նավթ և նավթամթերք՝ 7,1 մլն տո կամ 16,1%; վերականգնվող աղբյուրներ և կենսավառելիք՝ 22,1 մլն ոտ կամ 50,2% և չվերականգնվող թափոններ՝ մոտ 0,1 մլն ոտ կամ 0,3%։

Երկիրը էլեկտրաէներգիայի զուտ ներկրող երկիր է։ Խորվաթիայի էլեկտրաէներգետիկ համալիրը 2019 թվականի վերջին (Եվրոստատի տվյալները 2021 թվականի հունվարի 27-ի և փետրվարի 3-ի դրությամբ) բնութագրվում է հետևյալ ցուցանիշներով` Էլեկտրակայանների տեղադրված հզորությունը՝ 4712 ՄՎտ։ Էլեկտրաէներգիայի համախառն արտադրությունը՝ 12760 մլն. կՎտժ է։ 
մինի|528x528փքս|EES EAEC. 2019 թվականին Խորվաթիայում արտադրող աղբյուրների տեղադրված հզորության կառուցվածքը։|կենտրոն
մինի|528x528փքս|EES EAEC. Էլեկտրաէներգիայի համախառն արտադրության կառուցվածքը Խորվաթիայում 2019 թվականի համար, տոկոս|կենտրոն
### Արդյունաբերություն
Խորվաթիայի արդյունաբերական հատվածը արագորեն փոխվում է, ինչպես և ամբողջ Խորվաթիայի տնտեսությունը։ Այս հատվածի ամբողջական ազդեցությունը և ռազմավարական վերակազմավորումն ակնհայտ են շատ ոլորտներում։ Մասնավորապես՝ սեփականաշնորհում, արտահանման ուժեղացում դեպի արևմտյան շուկաներ, նոր ապրանքների մշակում և նորարարությունների կիրառում առկա ապրանքների և արտադրական գործընթացներում, որակի մակարդակի և ստանդարտների բարձրացում, շրջակա միջավայրի պաշտպանության համար պայմանների ստեղծում, ծախսերի արդյունավետության հասնելու և այլն։

Արդյունաբերությունը ներկայումս կազմում է Խորվաթիայի ՀՆԱ-ի մոտավորապես 20%-ը, որը մոտ է Եվրամիության մակարդակին։ Արդյունաբերական ապրանքներին բաժին է ընկնում Խորվաթիայի ընդհանուր արտահանման 97%-ը։

Խորվաթիայի հիմնական արդյունաբերությունները՝

* Դեղագործական արդյունաբերություն։ Խորվաթիայի առաջատար դեղագործական ընկերությունը *Pliva*-ն է (այն նաև առաջին տեղն է զբաղեցնում Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայում վաճառքի ծավալներով)։ Ընկերության բաժնետոմսերը ցուցակված են Լոնդոնի ֆոնդային բորսայում։ Դեկտեմբերին 2000 թվականին *Pliva*-ն ձեռք է բերել Pharmascience UK-ը, որին պատկանում է Dominion Pharma-ն։ *Pliva*-ն արտադրում է ագրոքիմիական, կոսմետիկ և անձնական խնամքի միջոցներ, սննդամթերք և խմիչքներ, ինչպես նաև բժշկական և անասնաբուժական արտադրանք։
* Քիմիական և նավթային արդյունաբերությունը ներկայացվում է *INA* ընկերության կողմից։ INA-ն ինտեգրված պետական ընկերություն է, որը զբաղվում է տարբեր գործունեությամբ։ INA-ն գազամատակարարման մենաշնորհ ունի և ունի երկու նավթավերամշակման գործարաններ երկրում (Ռիեկա և Սիսակ), ինչպես նաև ուսումնասիրում է նավթի հանքերը։ INA-ն ապահովում է երկրի ազգային տնտեսության հում նավթի կարիքների երկու երրորդը Անգոլայում, Եգիպտոսում և Ռուսաստանում իր արդյունահանվող հանքավայրերից։ INA -ն ապահովում է բնական գազի կարիքների մեկ երրորդը։
* Ծանր արդյունաբերությունը ներառում է մետալուրգիական և պողպատի գլանման գործարաններ, ինժեներական գործարաններ, հիդրոէլեկտրակայաններ, նավաշինական գործարաններ, ցեմենտի և երկաթբետոնե արտադրատեսակների գործարաններ։
* Ավտոմոբիլային արդյունաբերություն

### Առևտուր
Խորվաթիայի տնտեսվարող սուբյեկտների գրեթե 50%-ը ներգրավված է բաշխիչ առևտրով։ Այս գործունեության մեջ աշխատում է ընդհանուր աշխատուժի 15%-ը և արտադրում է Խորվաթիայի ՀՆԱ-ի մոտավորապես 10%-ը, ինչը այս ոլորտը չափազանց կարևոր է դարձնում ողջ երկրի տնտեսության համար։ 1998 թվականին այս արդյունաբերության ձեռք բերած ընդհանուր եկամուտը կազմել է 19 միլիարդ դոլար։

### Միջազգային առևտուր
2017 թվականին Խորվաթիայի արտահանումը կազմել է 8,16 մլրդ ԱՄՆ դոլար, ներմուծումը` 14,5 մլրդ ԱՄՆ դոլար, արտաքին առևտրի բացասական հաշվեկշիռը՝ 6,35 մլրդ ԱՄՆ դոլար։

Հիմնական արտահանվող ապրանքները եղել են՝ դեղեր, նավթամթերք, մեքենաներ և սարքավորումներ, պահեստամասեր, գյուղատնտեսական ապրանքներ (ներառյալ ծխախոտ և ալկոհոլային խմիչքներ), առաջատար գնորդներն են՝ Գերմանիա (1,33 միլիարդ դոլար), Իտալիա (1,08 միլիարդ դոլար), Սլովենիա (0,817 միլիարդ դոլար), Բոսնիա և Հերցեգովինա (0,744 միլիարդ դոլար) և Ավստրիա (0,559 միլիարդ դոլար)։

Հիմնական ներմուծվող ապրանքներն են՝ ավտոմեքենաներ, նավթամթերք, դեղամիջոցներ, մեքենաներ և սարքավորումներ, ածուխ, սպառողական ապրանքներ, հիմնական մատակարարները՝ Գերմանիա (2,85 միլիարդ դոլար), Իտալիա (2 միլիարդ դոլար), Սլովենիա (1,36 միլիարդ դոլար), Հունգարիա (0,936 միլիարդ դոլար) և Ավստրիա (0,901 միլիարդ դոլար)։

## Բնակչության եկամուտ
Կեյտցի ինդեքսը (երկրում նվազագույն և միջին աշխատավարձերի հարաբերակցությունը) Խորվաթիայում 2018 թվականի դրությամբ (միջին 8420 կունա և նվազագույնը 3439 կունա) կազմում է մոտ 40,8%։ 2020 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմել է 4062,51 կունա՝ 543,35 եվրո (համախառն), և 3250,01 կունա՝ 434,68 եվրո (մաքուր)։ 2021 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմել է 4250 կունա՝ 562,04 եվրո (համախառն), և 3400 կունա՝ 449,44 եվրո (մաքուր)։ 2022 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմել է 4687,50 կունա՝ 623,42 եվրո (համախառն), իսկ 3750 կունա՝ 499,22 եվրո (մաքուր), Կեյտցի ինդեքսը՝ 48,78%: 2023 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմել է 700 եվրո (համախառն) և 560 եվրո (մաքուր)։ Խորվաթիայի աշխատանքի նախարարության տվյալներով՝ 2023 թվականի հոկտեմբերին մոտ 21,000 խորվաթներ ստացել են նվազագույն աշխատավարձ, իսկ ընդհանուր առմամբ 96,650 մարդ ստացել է 800 եվրոյից ցածր աշխատավարձ։ 2023 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ Խորվաթիայում միջին աշխատավարձը կազմել է 1620 եվրո (համախառն) և 1191 եվրո (մաքուր)։ 2024 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմում է 840 եվրո (համախառն) և 677 եվրո (մաքուր)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Խորվաթիայի ազգային բանկ
* Խորվաթիայի տնտեսական պալատ
* Մեկ բնակչի հաշվով ՀՆԱ-ն տատանվել է մեկից մինչև վեց անդամ ԵՄ 27 անդամ երկրներում
* Խորվաթիայի կողմից կիրառվող սակագները, որոնք նախատեսված են ITC-ի '''շուկա մուտք գործելու քարտեզով''', մաքսային սակագների և շուկայի պահանջների առցանց տվյալների բազա։

Կատեգորիա:Եվրոպական միության տնտեսություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի տնտեսություններ
Կատեգորիա:Եվրոպայի տնտեսություններ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Խորվաթիա
Կատեգորիա:Խորվաթիայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն