Թուրքիայի կողմից քրդերի գոյության ժխտում

**Թուրքիայի կողմից քրդերի գոյության ժխտում**, Թուրքիայի Հանրապետությունը վարում է պաշտոնական քաղաքականություն, որը ժխտում է քրդերի՝ որպես առանձին էթնիկ խմբի գոյությունը։ Քրդերը, որոնք իրանական հյուսիս-արևմտյան լեզուների տարբեր բարբառներով խոսող ժողովուրդ են, պատմականորեն ժողովրդագրական մեծամասնություն են կազմել հարավարևելյան Թուրքիայում (կամ «Թուրքական Քուրդիստանում»), և նրանց անկախ ազգային նկրտումները կանգնած են ձգձգված թուրք-քրդական հակամարտության առաջնագծում: Պնդելով, որ քրդերը, ինչպես թյուրքերը, թյուրքական ժողովուրդ են, թուրքական պետական հաստատությունները չեն ճանաչում քրդերենը որպես լեզու, ինչպես նաև իրենց դիսկուրսում բաց են թողնում քրդական էթնոնիմը և «Քուրդիստան» տերմինը։ 20-րդ դարում, երբ թուրքական օրենսդրությունն արգելեց օգտագործել «քուրդ» և «քրդերեն» բառերը, բոլոր քրդերին սկսեցին անվանել **լեռնային թուրքեր** (թուրքերեն՝ Dağ Türkleri)՝ ավելի լայն փորձ անելով նրանց ներկայացնել որպես ժողովուրդ, որը ժամանակի ընթացքում կորցրել է իր թյուրքական ինքնությունը՝ խառնվելով, մասնավորապես, արաբների, հայերի և պարսիկների հետ։

## Նախապատմություն

մինի|Թուրքիայի այն շրջանները, որտեղ քրդերը մեծամասնություն էին կազմում 1992 թվականին (ըստ The World Factbook)
Հարվարդի համալսարանի տվյալներով քրդերը Թուրքիայի ամենամեծ էթնիկ փոքրամասնությունն են, որին բաժին է ընկնում երկրի բնակչության 18 %-ը։ 20-րդ դարի ընթացքում քրդերը ենթարկվել են լայնածավալ հետապնդումների, և միայն Դերսիմի ապստամբությունը 1930-ական թվականներին թուրք զինվորականների ձեռքով հանգեցրել է մոտ 13.160 խաղաղ բնակիչների մահվան։ Ժխտելով նրանց քրդական ինքնությունը՝ թուրքական կառավարությունը նույնպես ձգտում էր թուրքացնել քրդերին՝ պատրվակով, որ նրանք իրականում ձուլված թուրքեր են։

## Քրդերի թուրքացում
1975 թվականին Մահմութ Ռըշվանօղլուն, ով ինքը ռեշվան ցեղի էթնիկ քուրդ էր, հրատարակել է «Արևելքի ցեղերը և իմպերիալիզմը» գիրքը, որում նա պնդում էր, որ բոլոր քրդերը Կենտրոնական Ասիայից սերված թյուրքալեզու ժողովուրդներ են: Նա պնդում էր, որ Օսմանյան կայսրության ավարտին, ինչպես Արևելքից, այնպես էլ արևմուտքից իմպերիալիստները սկսել են «լվանալ այսօրվա քրդեր ուղեղները»՝ ստիպելով նրանց ժխտել իրենց թյուրքական ժառանգությունը. այսպես կոչված իմպերիալիստները հայտարարել են, որ քրդերը բոլորովին առանձին ժողովուրդ են և «արիական ցեղի» մաս, նախքան քրդական ազգայնականությունը տարածելը։ 1850-ական թվականներին Էրզրումում աշխատող ռուսական կայսրության հյուպատոս Ալեքսանդր Ջաբան հանդիպել է քուրդ երեց Մելա Մեհմուդ Բայազիդի հետ և խնդրել նրան համառոտ տեղեկություններ գրել քրդական գրականության, բանահյուսության և հասարակության մասին, ինչպես նաև «Շերեֆնամեն» պարսկերենից թարգմանել քրդերեն։ Ավելի ուշ Ջաբան կազմել է առաջին քրդական բառարանը, իսկ գերմանացի լեզվաբան Ֆերդինանդ Յուստին գրել է առաջին քրդական քերականությունը։ Մոտ վաթսուն տարի անց Բազիլ Նիկիտինը, ով 1915-1918 թվականներին Ուրմիայում Ռուսաստանի հյուպատոսն էր, միացել է քրդագիտության զարգացող ակադեմիական առարկային։ Վլադիմիր Մինորսկին, ով իր կարիերան սկսել է որպես ռուս դիվանագետ, սկսել է հոդվածներ գրել «Իսլամի հանրագիտարանում» քուրդ ժողովրդի և Քրդստանի մասին։ Ռըշվանօղլուն հայտնի է Մինորի հանդեպ հակակրանք արտահայտելով և հանրագիտարանները հաճախ անվանում էր «իմպերիալիզմի գործիքներ»՝ հստակ հղում անելով Մինորի ուսումնասիրություններին: Նա հաճախ էր մեղադրում Մինորսկիներին և մյուս արևելագետներին «թուրքաֆոբ» լինելու մեջ՝ ուսումնասիրելով քրդական անկախ ինքնությունը։ Մյուս կողմից, Բրիտանական կայսրությունում կային նաև դիվանագետներ և գիտնականներ, ովքեր գրում էին քրդերի մասին և բնակություն հաստատում Քրդստանում, ինչպես օրինակ Մարկ Սայքսը, Էլի Բ. Սոունը, Էդվարդ Նոելը և Սեսիլ Ջ. Էդմոնդսը, ակտիվորեն ընդգծում էիր Իրաքի քրդերին թուրք ազգից բաժանող քաղաքական և սոցիալական տարբերությունները։ Նոելը 1919 թվականին անձամբ ճանապարհորդել է Քրդստանում՝ տեսնելու, թե որքան հավատարիմ են քրդական ցեղերը ազգայնականությանը: Իր հերթին, Ռըշվանօղլուն երբեք չի հերքել իր քրդական ազգությունն ու ինքնությունը, բայց պնդել է, որ յուրաքանչյուր քուրդ թուրք է, այլ ոչ թե իրանցի, ինչպես ընդունված է հիմնական գիտական շրջանակներում։

Թուրք ազգայնական Մեհմեդ Էրենը պնդում էր, որ քրդերը, ինչպես թուրքերը, սերել են Օղուզ թուրքերից և, հետևաբար, չեն կարող համարվել բոլորովին առանձին էթնիկ խումբ: Էրենը պնդում էր, որ «քուրդ» բառը (թուրքերեն՝ Kürt) հայտնաբերվել է թյուրքական էլեգեստի արձանագրության մեջ, և որ այն հատուկ վերաբերում էր քրդերին, ինչպես նաև պնդում էր, որ «քուրդ թուրքերը» հարմար տերմին կլիներ Թուրքիայում  եղած քրդերին նկարագրելու համար։

Եվ Էրենը, և Ռըշվանօղլուն հավաքել են հին թյուրքերենից ստացված բառերը, որոնք նրանք գտել են ժամանակակից քրդական բարբառներում և զարգացրել են այն տեսությունը, որ չնայած քրդերենը ժամանակի ընթացքում ենթարկվել է իրանական և սեմական լեզուների ազդեցությանը, պահպանվել են շատ տարրեր, որոնք բնորոշ էին այսպես կոչված «քուրդ-օղուզ» լեզվին։

1971 թվականին դատարանում թուրք դատախազը, խոսելով Թուրքիայում քրդական անջատողականության խնդրի մասին, Ժողովրդական ազատագրական հեղափոխական կուսակցության/ճակատի անդամների դատավարության ժամանակ, շարունակել է հայտարարություններ անել քրդական տարբեր լեզուների և բարբառների մասին և հայտարարել, որ «կասկած չկա, որ քրդերենը թյուրքական լեզու է, ինչպես յակուտը կամ չուվաշը, պարզապես մեր ցեղակից եղբայրները դարեր շարունակ շփվել են արաբների, պարսիկների և հայերի հետ, ինչը ոչնչացրել է նրանց լեզվի մաքրությունը»։ Այս պնդումն իր բնույթով նման է այն պնդմանը, որ ժամանակակից Աֆղանստանում և Պակիստանում բնակվող պարսկալեզու հազարները թյուրքախոս ժողովուրդ են, որոնց լեզուն խիստ իրանացված է եղել, բայց պահպանել է թյուրքական որոշ տարրեր։

Գրող Զիա Գյոքալփը էթնիկ քուրդ էր, ով իրեն թուրք էր ճանաչում, նա կարևորություն չէր տալիս այն տեսությանը, որ քրդերը թյուրքական ժողովուրդ են և կարծում էր, որ թուրք լինելը ընտրության և նվիրվածության խնդիր է, այլ ոչ թե ծագման։

Էրգանիից քուրդ բժիշկ Մեհմեդ Շյուքրյու Սեքբանը, ով աշխատում էր ներկայիս Իրանի Սուլեյմանիա քաղաքում, հավանաբար առաջին մարդն էր, ով հրատարակել է մի ամբողջ գիրք, որը պնդում էր, որ բոլոր քրդերն ի սկզբանե թուրք են: Գիրքը վերնագրված էր «քրդական հարց. փոքրամասնությունների խնդիրների մասին»: Այն գրվել է ֆրանսերենով 1933 թվականին, իսկ երկու տարի անց թարգմանվել Օսմանյան թուրքերեն։ Սեքբանն ի սկզբանե քուրդ ազգայնական էր, բայց հետագայում հրաժարվել է քրդական ազգայնականությունից և սկսել ուսումնասիրություն, որում նա հայտարարել է, որ քրդերը էթնիկորեն կապված են թուրքերի հետ և առաջարկել, որ երկուսի համար էլ ավելի լավ կլինի ձևավորել միասնական քաղաքական համայնք: Նա պնդում էր, որ քրդերը գաղթել են Մերձավոր Արևելք շատ ավելի վաղ, քան մյուս թյուրքալեզու ժողովուրդները և զգալիորեն խառնվել են տեղական իրանախոս ժողովուրդների հետ, և նրանց թյուրքական Օղուզ-թուրքերեն լեզուն շատ է փոխվել այն բանից հետո, երբ նրանք հայտնվել են մարերի տիրապետության տակ: Սեքբանը հետագայում հայտարարել է, որ քրդերը մարերի անմիջական հետնորդները չեն, իսկ մարերը քուրդ չեն, և որ դրանք բոլորը քուրդ ազգայնականների դատարկ հայտարարություններ են։ Ահմեթ Արվասին, ի պաշտպանություն Սեքբանի պնդումների, ասում էր, որ քրդերն իսկապես թյուրքական ազգի մաս են կազմում, և որ ինքնության վերաբերյալ ցանկացած հայտարարություն հիմնված է օտարերկրյա իմպերիալիստների կեղծ հայտարարությունների վրա՝ թուրքերին բաժանելու համար: Նա նաև պնդել է, որ մինչև Օսմանյան կայսրության փլուզման ժամանակ քրդերն իրենց քրդեր էին անվանում՝ իմանալով, որ նրանք թյուրքական ժողովրդի մաս են կազմում։

Արվասին նաև պնդում էր, որ քրդերը մարերի, գուտիների, կորդուենների կամ մերվանիդների հետնորդներ չեն, և որ «քուրդը» որպես էթնոնիմ երբեք չի հիշատակվել այդ ժողովուրդների լեզուներում: Արվասին պնդում էր, որ «քուրդ» էթնոնիմի ստուգաբանությունը գալիս է տարբեր թյուրքական լեզուների բառերից, որոնք նշանակում են ձյուն, ինչպիսիք են՝ «քյուրթ» ղազախերեն և չուվաշերեն, «քերթ»՝ կազան-թաթարերեն, «քերթուկ» ույղուրերեն և ղրղզերեն, բոլորը նշանակում են «ձյան ձայնը, երբ դրա վրայով քայլում ես»: Արվասին նաև պնդում էր, որ «Քրդստան» տերմինը, որը ստեղծվել է սելջուկներից Ահմադ Սանջարի կողմից, նշանակում է «լեռնային երկիր, որի վրա առատ ձյուն է տեղացել»։ Նա նաև հայտարարել է, որ մինչև իմպերիալիստների՝ Օսմանյան կայսրություն գալը քրդերի և այլ թյուրքական ժողովուրդների միջև երբեք տարբերություն չի եղել, և որ «Քուրդիստան» տերմինն օգտագործվել է բոլորի կողմից՝ նշելու այն հողերը, որտեղ քրդեր են ապրել՝ առանց անջատողական կամ բացասական մտադրությունների: Նա իմպերիալիստներին մեղադրում է քրդական ազգայնականություն ստեղծելու մեջ, որը հատուկ նախագծված էր քրդերին թուրք չլինելու մեջ համոզելու, ինչպես նաև քրդական պատմությունն ու ծագումը կեղծելու համար:

Շերիֆ Ֆըրաթի «Վարտոյի և արևելյան նահանգների պատմությունը» դարձել է շատ սիրված գիրք։ Ֆըրաթը Զազա Ալևի ցեղի առաջնորդն էր՝ հորմեք ցեղի ճյուղից։ 1925 թվականին նրա ցեղի ճյուղն օգնել է ճնշել Շեյխ Սաիդի ապստամբությունը։ Ֆըրաթի գրքում հիշատակվել են պատմություններ, որոնք փոխանցվել են սերնդեսերունդ և հանդիպել են նաև ալևիական այլ ցեղերի մեջ, որտեղ ասվում է, որ բոլոր ալևիները Խորասանից են։ Ֆըրաթը գրում է, որ իր նախնիները կորցրել են իրենց թյուրքական լեզուն զազայի հետ ապրելուց հետո, որոնք նույնպես թյուրքեր էին, բայց Խորասանից Անատոլիա գաղթել են շատ ավելի վաղ։ Ֆըրաթը նաև պնդում էր, որ յուրաքանչյուր քրդական ցեղ իսկապես թյուրքական է՝ լինի դա Թուրքիայում, Իրանում, Իրաքում կամ Սիրիայում, կամ այլուր։

Այն տեսության մեջ, որ քրդերը թյուրքեր են, ամենամեծ ներդրումն է ունեցել Մ. Ֆահրեթին Քըրզըօղլուն։ Քըրզըօղլուն ծնվել է 1917 թվականին Կարսի Սուսուզ քաղաքում, ծագումով Դաղստանից է։ Նա թուրքագիտություն է սովորել Ստամբուլի համալսարանում և տարվել պանթուրքիզմով։ Իր աշխատություններում նա թիրախավորել է Արևմտյան և ռուս քրդագետներին, հատկապես Մինորսկուն, Նիկիտինին և Վիլչևսկուն, և իր կարիերայի մեծ մասը նվիրել է նրանց պնդումների հերքմանը, թե քրդերը թյուրքական ժողովուրդ չեն։ Նա պնդել է, որ արտասահմանցի քրդագետները չափազանց կողմնակալ են եղել և կեղծել են պատմությունն ու հետազոտությունները՝ քրդերին ու թուրքերին միմյանցից հեռացնելու համար։ Քըրզըօղլուն պնդում է, որ «քուրդ» բառը ծագել է հին թյուրքական «քուրթուք» կամ «քյուրթյում» բառերից, որոնք տարբեր թյուրքական լեզուներում նշանակում են ձյան մեծ կույտեր՝ նկատի ունենալով բարձր ձյունածածկ լեռները, որոնց վրա ապրում են քրդերը։ Քըրզըօղլուն պնդում է, որ բոլոր քրդական ցեղերը սերում են տարբեր ցեղերից, որոնք մտնում են Օղուզ թուրքերի յուչոկի ստորաբաժանման մեջ։

Պատմաբանները հայտնում են, որ Շարաֆ Խան Բիդլիսին նշել է, որ յուրաքանչյուր քուրդ սերում է մեկ Օղուզ ցեղից, որն ի վերջո բաժանվում է շատ ավելի փոքր ենթատեսակների։ Նրանք նաև հայտնել են, որ Շարաֆհան Բիդլիսին քրդերին հիշատակել է որպես թյուրքական ժողովրդի մաս Օղուզ կագանի ժամանակներից ի վեր «Շերեֆնամե»-ում, որը նա 1597 թվականին նվիրել է Սուլթան Մեհմեդ III-ին: Այս տեսություններում նշվում է նաև, որ կարմիր-դեղին-կանաչ գույները օգտագործվել են հեկտուրացիներից մինչև օսմաններ և կարևոր են բոլոր մյուս թյուրքական ժողովուրդների համար, որոնցից շատերը կրել են կանաչ-դեղին-կարմիր մետաքսե հագուստ: Նշվել է նաև, որ այս երեք գույներն ազգային և հոգևոր արժեք ունեն թուրքերի համար։

Զիա Գյոքալփը պնդում էր, որ մինչ արաբների շրջանում գաղթած թուրքմենական քոչվոր օղուզները պահպանում էին իրենց մշակույթն ու լեզուն, նրանք շատ ավելի հանգիստ էին քրդերի շրջանում՝ մշակութային և լեզվական մեծ նմանությունների պատճառով, և, հետևաբար, շատ ավելի հեշտ էին ձուլվում։

## 20-րդ դար
### 1920–1960 թվականներ
Քրդերին «լեռնային թուրքեր» անվանելու էվֆեմիզմը հորինել է գեներալ Աբդուլլահ Ալփդողանը և ի սկզբանե օգտագործվել է լեռներում ապրող մարդկանց նկարագրելու համար, ովքեր խոսում են ոչ թե իրենց մայրենի լեզվով, այլ թուրքական բարբառով։ 1925-1938 թվականներին Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարար Թևֆիք Ռյուշթյու Արասը պաշտպանում էր այն գաղափարը, որ քրդերը պետք է անհետանան Թուրքիայում, ինչպես հնդիկները Միացյալ Նահանգներում։ Քեմալական շարժման ժամանակ թուրքական բանակի նախկին հրամանատար Քյազըմ Քարաբեքիրն ասել է, որ Դերսիմի քրդերն իրականում ձուլված թուրքեր են եղել, և նրանց պետք է հիշեցնել նրանց թուրք լինելու մասին։ Թուրքիայի արդարադատության նախարար Մահմութ Էսաթ Բոզքուրթը հայտարարել է, որ Թուրքիայում չկա այլ ազգ, որը կարող է պահանջել իրավունքներ, բացի թուրքական ռասայից, և որ բոլոր ոչ թուրքերն իրավունք կունենան լինել միայն ծառա կամ ստրուկ:

Հետագայում «քրդեր» և «Քուրդիստան» բառերի պարզ հիշատակումն արգելվել և փոխարինվել համապատասխանաբար «Լեռնային թուրքեր» և «Արևելք» տերմիններով։ Արգելքը տարածվում էր նաև օտար լեզուներով տեքստերի վրա։ Հերքվել է, որ քուրդ ազգ երբևէ գոյություն է ունեցել. ըստ թուրքական պատմական թեզի՝ նախկինում քրդերը գաղթել են Կենտրոնական Ասիայից։ 

1920-1930-ական թվականներին առևտրականներին տուգանում էին՝ իրենց գործածած յուրաքանչյուր քրդերեն բառի համար։ Դպրոցում աշակերտներին պատժում էին, եթե նրանց մեղադրում էին քրդերեն խոսելու մեջ, իսկ 1960-ականներին թուրքերենով գիշերօթիկ դպրոցներ էին ստեղծվում՝ աշակերտներին իրենց քուրդ ազգականներից առանձնացնելու և քուրդ բնակչությանը թուրքացնելու համար:

### 1960-1980 թվականներ
«Լեռնային թուրք» տերմինը սկսել է ավելի լայնորեն օգտագործվել 1961 թվականին։ Թուրքիայի նախագահ Ջեմալ Գյուրսելը հերքել է Թուրքիայում քրդերի գոյությունը Լոնդոնում տեղի ունեցած մամուլի ասուլիսի ժամանակ և Դիարբեքիրում ունեցած ելույթի ժամանակ։ 

Գյուրսելը գրել է Մեհմեդ Շերիֆ Ֆըրաթի «Վարթոյի և արևելյան նահանգների պատմությունը» գրքի նախաբանը, որում նա շնորհակալություն է հայտնել Ֆըրաթին քրդերի թյուրքական ծագման մասին գիտական ապացույցներ տրամադրելու համար և պահանջել գիտական հետազոտություններ, որոնք կասկած չեն թողնի, որ քրդերն իրականում լեռնային թուրքեր են եղել։ Գիրքը անվճար հասանելի է դարձել համալսարանների դասախոսների, ուսանողների և լրագրողների համար, ինչպես նաև ընդունվել է ուսումնական հաստատությունների գրադարաններ։

Ջեմալ Գյուրսելը սերտորեն կապված էր նաև թուրքական մշակութային հետազոտությունների ինստիտուտի (TAKE) հետ, որը հրատարակել է մի քանի գրքեր այս թեմայով։ Բացի այդ, Գյուրսելը խրախուսում էր «թքիր քեզ քուրդ կոչողի երեսին» արտահայտության օգտագործումը։ 1971 թվականի պետական հեղաշրջումից հետո «հեղափոխական մշակույթի արևելյան օջախներ» կազմակերպության դեմ դատավարությունների ժամանակ մեղադրող կողմը պնդում էր, որ քրդերն իրականում գոյություն չունեն, իսկ նրանց լեզուն իրականում թուրքերենի բարբառն է։ 1980 թվականի պետական հեղաշրջումից հետո Զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար Քենան Էվրենը հերքել է քրդերի էթնիկ պատկանելության գոյությունը և սահմանափակել քրդերենի օգտագործումը։ 1980 թվականին «Լեռնային թուրք» տերմինը պաշտոնապես փոխարինվել է «Արևելյան թուրք» նոր էվֆեմիզմով։ 1980-ական թվականներին Քրդստանի աշխատավորական կուսակցության հայտնվելուց հետո նրա անդամներին մեղադրել են Արևելյան թուրքերին քուրդ լինելու մեջ համոզելու փորձի մեջ։

## 21-րդ դար
### Գրաքննություն ակադեմիական շրջանակներում
Թուրքիայում քրդական ուսումնասիրություններում առկա գրաքննության վերաբերյալ Իսմայիլ Բեշիքչի հիմնադրամի 2020 թվականի զեկույցում պարզվել է, որ ինչպես գրաքննությունը, այնպես էլ ինքնագրաքննությունը հաճախ օգտագործվում են քրդերի և նրանց պատմության, աշխարհագրության, մշակույթի և լեզվի մասին հոդվածներ գրելիս՝ պատժվելու վախի պատճառով: «Քրդստան» բառը նույնպես տաբու է մնում քրդերի մասին գրականության մեջ։

### Քրդական «թուրքականություն»
2021 թվականի մարտին Թուրքիայի ազգային կրթության նախարարությունը թողարկել է դպրոցական դասագիրք Դիարբեքիր նահանգի մասին, որտեղ բնակվում են քրդերի մեծ մասը, որտեղ ընդհանրապես քրդեր կամ քրդեր չեն հիշատակվում։ Նշվում է, որ Դիարբեքիր քաղաքում խոսվող լեզուն նման է թուրքական բարբառին, որով խոսում են Բաքվում։ 2021 թվականի օգոստոսին իշխանությունները Քիլիսում 17-րդ դարի մզկիթի անվանումը «քրդերի մզկիթից» փոխել են «թուրքերի մզկիթի»՝ առաջացնելով քրդական համայնքի քննադատությունը։

## Տես նաև
* Քրդատյացություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ազգայնականություն
Կատեգորիա:Թուրքական ազգայնականություն
Կատեգորիա:Ռասիզմը Թուրքիայում