open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մանես

**Մանես** (Manes), չեխ նկարիչների ընտանիք։

մինի|աջից|Անտոնին Մանես

## Անտոնին Մանես [[1784]]-[[1843]])
Բնանկարիչ, գեղանկարչության ազգային դպրոցի հիմնադիրներից։ 1800-ական թվականների սկզբին սովորել է Պրահայի գեղարվեստի ակադեմիայում, որտեղ դասավանդել է 1836 թվականից։ Կրել է կլասիցիզմի և ռոմանտիզմի ազդեցությունը։ Գործերից Է՝ «Գրադչանիի տեսարանը» (1821, Քաղաքային թանգարան, Պրահա)։

## Որդին՝ [[Յոզեֆ Մանես]] ([[1820]]-[[1871]])
մինի|աջից|Յոսեֆ Մանես
1835-1845 թվականներին սովորել է Պրահայի, 1843-1848 թվականներին՝ Մյունխենի Գեղարվեստի ակադեմիաներում։ Սկզբնական շրջանում կրել է նազովրեցիների ազդեցությունը։ Մասնակցել է 1848 թվականի Պրահայի ապստամբությանը։ Ստեղծել է դիմանկարներ, բնանկարներ, նկարազարդել գրքեր. նշանավոր է Պրահայի ռատուշայի ժամացույցի թվատախտակի չեխ գյուղացու հերոսականացված, մոնումենտալ պատկերը (յուղաներկ, 1864-1866, այժմ՝ Քաղաքային թանգարանում)։

### Եղբայրը՝ Կվիդո Մանես ([[1828]]-[[1880]])
մինի|ձախից|Կվիդո Մանես
1838-1851 թվականներին սովորել է Պրահայի գեղարվեստի ակադեմիայում, 1868-1870 թվականներին՝ Դյուսելդորֆում։ Ստեղծել է քաղաքացիների կենցաղը և երեխաների կյանքը պատկերող նկարներ։ 

Կատեգորիա:Գերդաստաններ
Կատեգորիա:Չեխ նկարիչներ
Մարմնամարզություն

220px|մինի|Կանանց սպորտային մարմնամարզության աշխարհի առաջնության ժամանակ (2014)
**Մարմնամարզություն** ( [gymnastike], от  [gymnazo]՝ մարզվել, պարապել, այլ տարբերակով՝  [gymnos]՝ մերկ), տղամարդկանց և կանանց կողմից կիրառվող սպորտաձև, որը պահանջում է հավասարակշռություն, ուժ, ճկունություն, տոկունություն և հսկողություն։ Մարմնամարզության ժամանակ շարժումները նպաստում են ձեռքերի, ոտքերի, ուսերի, մեջքի, կրծքավանդակի և որովայնի մկանների զարգացմանը։ Զգոնությունը, հստակությունը, խիզախությունը, ինքնավստահություն և ինքնակարգավորումը մտավոր հատկություններ են, որոնք կարող են մշակվել նաև մարմնամարզության միջոցով։ Մարմնամարզությունը ծագել է վարժություններից, որոնք անում էին հին հույները երբ ձի էին բարձրանում կամ իջնում դրանցից, ինչպես նաև կրկեսային վարժություններից։

Մրցակցային մարմնամարզական միջոցառումների մեծ մասը կազմակերպում է Մազրմամարզության Միջազգային Ֆեդերացիան (FIG)։ Յուրաքանչյուր պետություն ունի իր ազգային կառավարման մարմինը (BIW), որը FIG-ի մասնաճյուղն է։

Մարմնամարզությունները տեսակներն են՝ հիմնական մարմնամարզությունները (ներառյալ հիգիենիկ և աթլետիկական), արտադրական մարմնամարզությունը, կիրառական մարմնամարզությունը, սպորտային մարմնամարզությունը, գեղարվեստական մարմնամարզությունն և ակրոբատիկան։

Կան առողջապահական մարմնամարզությունների մի քանի տեսակներ․
* Մարմնամարզական մարմնամարզություն — օգտագործվում է գործունեության պահպանման և ամրապնդման համար,
* Ռիթմիկ մարմնամարզություն — տարատեսակ առողջարանային մարմնամարզություններ։ Ռիթմիկ մարմնամարզության կարևոր բաղկացուցիչ մասը երաժշտության առկայությունն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամառային օլիմպիական մարզաձևեր
Կատեգորիա:Մարմնամարզություն
Ջամբատիստա Մարինո

**Մարինո Ջամբատիստա** (, ), իտալացի բանաստեղծ։

Նրա անունով է բարոկկո պոեզիայի ուղղություններից մեկը՝ մարինիզմը, որը տարածում է գտել 17-րդ դարի իտալական գրականության մեջ։ Մարինոյի աշխարհազգացողության մեջ հեդոնիգմը զուգակցվում է ամենայն գոյի անցավորության և տիեզերքի աններդաշնակության պատկերացման հետ։ Նրա ամենանշանավոր գործը ութնյակներով գրված «Ադոնիս» (1623, 20 երգ) պոեմն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Իտալացի գրողներ
Կատեգորիա:Իտալացի դրամատուրգներ
Վհուկների խրախճանքը (Գոյա)

**«Վհուկների խրախճանքը»** (), իսպանացի նկարիչ Ֆրանցիսկո Գոյայի գեղանկարն է, որը ստեղծվել է 1819-1823 թվականներին՝ «Խուլի տանը»։ Սա այն 14 նկարներից մեկն է, որը հետագայում փոխադրվեց կտավի վրա և այժմ պահպանվում է Մադրիդի Պրադո թանգարանում։ Համաձայն Գոյայի ընկեր Անտոնիո Բրուգադայի գույքագրման՝ նկարը սկզբում գտնվում էր «Խուլի տան» առաջին հարկի պաննոյի վրա, որը գրավում էր մուտքի դռնից ձախ գտնվող պատի ամբողջ տարածքը։ Մյուս «Մռայլ նկարներից» կտավի վրա է անցկացվել Սալվադոր Մարտինես Կուբելսի կողմից, ֆրանսիացի բանկիր Էմիլ դ'Էռլանգերի խնդրանքով՝ 1787 թվականի Համաշխարհային ցուցահանդեսին ներկայացնելու համար։ Աշխատանքը գնորդների ուշադրությանը չարժանացավ և այդ պատճառով 1881 թվականին նվիրվեց Պրադո թանգարանին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* BOZAL, Valeriano, *Francisco Goya, vida y obra*, (2 vols.) Madrid, Tf. Editores, 2005. ISBN 84-96209-39-3.
* GLENDINNING, Nigel, *Francisco de Goya*, Madrid, Cuadernos de Historia 16 (col. «El arte y sus creadores», nº 30), 1993, pág. 145.
* Батикль Ж. Гойя։ Легенда и жизнь. М., Астрель, АСТ, 2006.

Կատեգորիա:Ֆրանցիսկո Գոյայի նկարներ
Կատեգորիա:1823 նկարներ
Կատեգորիա:Պրադո թանգարանի նկարներ
Մարկոմաններ

[285px|մինի|[Հռոմեական կայսրությունը Հադրիանոսի գահակալման տարիներին (117–138), որտեղ Դանուբի վերին հոսանքում տեղակայված են մարկոմանները]]

**Մարկոմաններ**, հին գերմանական ցեղ։ Մ. թ. ա. I հազարամյակի 2-րդ կեսին բնակվել են այժմյան Սաքսոնիայի և Թյուրինգիայի տարածքում։ Մ. թ. ա. II դարի վերջին և առաջին դարի սկզբին շարժվել են դեպի Մայնի միջին և վերին շրջանները։ Մ. թ. ա. 8-րդ դարում, Հյուսիսային Գերմանիան հռոմեացիների գրավելուց հետո, մարկոմանները վերաբնակվել են այժմյան Չեխիայի տարածքում և մտել Մարոբոդի գլխավորած ցեղային միավորման մեջ։ Մ. թ. ա. 17-րդ դարում մարկոմանները նահանջեցին դեպի Դանուբ։ I-II դարերում մարկոմանները և կվադները Դանուբի սահմաններում մշտապես սպառնում էին հռոմեացիներին, որի հետևանքով 166-180-ին ծագեց Մարկոմանյան պատերազմը։ IV դարից մարկոմանները մասնակցեցին ժողովուրդների մեծ գաղթին։ V դարի վերջին բնակություն հաստատեցին Բավարիայում։

Կատեգորիա:Անհետացած ազգեր
Կատեգորիա:Գերմանական ցեղեր
Մարկովնիկովի կանոն

**Մարկովնիկովի կանոն**, ասիմետրիկ օլեֆիններին հալոգենաջրածինների կամ ջրի միացման կարգը որոշող օրինաչափություն․ ջրածնի ատոմը միանում է ածխածնի առավել հիդրոգենացված ատոմին, իսկ հալոգենի ատոմը կամ հիդրօքսիլ խումբը՝ քիչ հիդրոգենացված ատոմին (Վ․ Մարկովնիկով, 1869)։ Ըստ ժամանակակից պատկերացման միացման այդպիսի կողմնորոշումը պայմանավորված է միացնող նյութերի մոլեկուլներում էլեկտրոնային խտության բաշխմամբ և առաջացող միջանկյալ կարբոնիում իոնի կայունությամբ։ Զուգորդված կրկնակի կապեր և էլեկտրաբացասական խումբ պարունակող միացություններին էլեկտրաև նուկլեաֆիլ նյութերի միացումը տեղի է ունենում հակառակ Մարկովնիկովի կանոնի։ Այդ բացատրվում է էլեկտրոնային խտության տեղաշարժով դեպի էլեկտրաբացասական ատոմը։ Մարկովնիկովի կանոնը խախտվում է նաև գերօքսիդների առկայությամբ օլեֆիններին HBr միանալիս (Կարաշի էֆեկտ)։ Միացման դիրքորոշումը կանխատեսելու համար անհրաժեշտ է բազմակողմանիորեն հաշվի առնել մոլեկուլների էլեկտրոնային և տարածական գործոնները։
շրջափակել|կենտրոն

Կատեգորիա:Քիմիական օրենքներ
Կատեգորիա:Օրգանական քիմիա
Հոսքի էներգիայի մարիչ

**Հոսքի էներգիայի մարիչ** ջրահարներում կամ ջրնետ կառույցներից հետո՝ բիեֆի ներքին հատակի ամրակապումների սահմաններում կառուցվող հարմարանք՝ ջրի ավելցուկային կինետիկ էներգիայի մարման, հոսքի արագությունների փոքրացման և վերաբաշխման համար։ Տարբերում են հոսքի էներգիայի մարիչի մի քանի տեսակներ, ջրահար հորի կամ պատի տեսքով կառուցված մարիչների սարքավորումներում օգտագործվում է ջրածածկ հիդրափիկական թռիչքի երևույթը, իսկ ցցանքային մարիչները ջրի հոսքը մասնատում են տարբեր ուղղություններով առանձին շիթերի։ Ստորին բիեֆի հունի լայնությամբ կենտրոնացված հոսքի տարածման լավագույն պայմաններ ստեղծելու համար կիրառվում են մարիչ-տարածիչներ և ջրահար շեմքեր։ Հոսքի մեծ արագությունների դեպքում մրրիկների առաջացման և ճնշումների բաբախման հետևանքով հոսքի էներգիայի մարիչի մակերևույթի վրա կարող են առաջանալ տեղային կավիտացիոն քայքայումներ, ուստի մարիչները կառուցվում են մեծ ամրության նյութերից, օրինակ, երկաթբետոնից։
Մարկշեյդերական գործ

մինի|աջից
**Մարկշեյդերական գործ**, հանքային գիտության բաժին, որն օգտագործում է երկրի մակերևույթի վրա և հանքափորվածքներում կատարված տարածական-երկրաչափական չափումների տվյալները տեխնիկական խնդիրների լուծման համար՝ օգտակար հանածոների հանքավայրերի հետախուզման և շահագործման ժամանակ, ինչպես նաև լեռնաշինարարական աշխատանքներ կատարելիս։ Աշխատանքները կատարվում են Մարկշեյդերական գործիքներով։ Մարկշեյդերական գործը լեռնահանքային արդյունաբերության բոլոր Էտապների անբաժանելի մասն է։ Մարկշեյդերական աշխատանքներն իրականացնում է Մարկշեյդերական ծառայությունը, որը մտնում է հանքային ձեռնարկության կամ կազմակերպության մեջ։ Հանքավայրերի մանրամասն հետախուզության ժամանակ այդ ծառայության խնդիրն է հենացանցի կառուցումը, երկրի մակերեույթի, բոլոր գործող հանքափորվածքների, բնական և արհեստական մերկացումների հանույթը։ Հանքային ձեռնարկությունների նախագծման դեպքում մարկեյդակները մասնակցում են նախագծա-որոնողական աշխատանքներին, հանքային ձեռնարկությունների սահմանների և հանքավայրերի մշակման համակարգի նախագծմանը, շենքերի և կառույցների տեղաբաշխմանը և այլն։ Հանքային ձեռնարկությունների շինարարություն կատարելիս Մարկշեյդերական ծառայությունը իրականացնում է հենակետերի ցանցի կառուցումը և շինարարության նախագծի երկրաչափական տարրերի փոխադրումը տեղանք։ Հանքավայրը շահագործելուլ դեպքում Մարկշեյդերական ծառայությունը արձանագրում է հանքային ձեռնարկության արտադրական պրոցեսի դինամիկան և կազմում հանքային գրաֆիկական փաստագրման գծագրերը, հանքափորվածքների առաջանցմանը զուգընթաց ճշգրտում է հանքավայրերի տեղադրման պայմանները, օգտակար հանածոյի որակը, մարմինների ձևը, ներփակող ապարների հատկությունները։ Հանքային ձեռնարկության լուծարքի կամ գործունեության դադարի դեպքում Մարկշեյդերական ծառայությունը որոշում է օգտակար հանածոյի հանույթի լրիվությունը և լրացնում հանքային գրաֆիկական փաստագրման գծագրերը՝ տվյալ ժամանակին համապատասխան։ 

Կատեգորիա:Գեոդեզիա
Գուլիելմո Մարկոնի

**Գուլիելմո Մարկոնի** (, ), իտալացի ռադիոտեխնիկ, ձեռնարկատեր։

Զբաղվել է ֆիզիկայով։ 1896 թվականի հունիսին ներկայացրել է «Էլեկտրական իմպուլսների ու ազդանշանների հաղորդման և դրա ապարատների կատարելագործման» հայտ, իսկ 1897 թվականին ստացել անգլիական արտոնագիր։ 1897 թվականին կազմակերպել է խոշոր բաժնետիրական ընկերություն («Մարկոնի К°»), որտեղ աշխատելու է հրավիրել շատ նշանավոր գիտնականների և ինժեներների։ 1901 թվականին Մարկոմանին իրականացրել է ռադիոկապ՝ Ատլանտյան օվկիանոսի վրայով։ Արժանացել է նոբելյան մրցանակի (1909)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Իտալացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Իտալացի գործարարներ
Կատեգորիա:Իտալացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա
Զանգեզուրի բազմակամարածալք

**Զանգեզուրի բազմակամարածալք**, գտնվում է Հայաստանի հարավում, Կապանի բազմակամարածալքից բաժանվում է Խուստուփ-Գիրաթաղի տեկտոնական բեկվածքով։ Տարբեր ուղղություններով, խզումնային խախտումներով (Տաշտունի, Խուստուփ-Գիրաթաղի, Գեղիի և այլն) կոտրատված, փոքր կամարածալքերով (Գեղիի և այլն) ու գոգածալքերով (Արամազդի, Քաջարանի և այլն) տեկտոնական կառուցվածք է՝ կազմված պալեոզոյան փոխակերպային, նստվածքային խիստ ծալքավորված և դրանց վրա տեղադրված պալեոգենի հրաբխածին ապարներից։ Հյուսիս-արևելյան թևը կտրվում է Խուստուփ-Գիրաթաղի տեկտոնական բեկվածքով, իսկ դեպի հյուսիս-արևմուտք և հարավ-արևելք Զանգեզուրի բազմակամարածալքը խորասուզվում է նստվածքային ապարների տակ։ Զանգեզուրի բազմակամարածալքում նստվածքային և հրաբխածին ապարների մեջ ներդրված է Մեղրու պլուտոնը՝ կազմված գրանոդիորիտներից, գրանիտոիդներից, քվարցային դիորիտներից և այլն։ Զանգեզուրի բազմակամարածալքում են Քաջարանի, Ագարակի, Դաստակերտի պղինձ-մոլիբդենային հանքավայրերը, կան հանքային ջրերի պաշարներ։ Զանգեզուրի բազմակամարածալքը երկրաշարժաակտիվ է։

Կատեգորիա:Հայաստանի երկրաբանություն
Ժակ Մարիտեն

**Ժակ Մարիտեն** (, ), ֆրանսիացի իդեալիստ փիլիսոփա, նեոթոմիզմի ներկայացուցիչ։ Եղել է Ա. Բերգսոնի աշակերտը։ 1906 թվականին ընդունել է կաթոլիկություն։ 1914 թվականից՝ մի շարք երկրների ինստիտուտների և համալսարանների պրոֆեսոր։ Միջնադարյան աշխարհըմբռնմանը վերադառնալը Մարիտենը համարում էր հավատի (Մ. նյութեր), մտքի (Ռ. Գեկարտ) և զգացմունքի (Ժ. Ժ. Ռուսո) ոլորտում իր կարծիքով նոր ժամանակի սուբյեկտիվիզմի առաջացրած բարոյական ու սոցիալական քաոսը հաղթահարելու ուղի։ Մարիտենը «քրիստոնեական դեմոկրատիայի» և «հումանիզմի» դիրքերից քննադատել է արդի կապիտալիզմը և բուրժուական դեմոկրատիան, ժխտել է հասարակության սոցիալական վերափոխումը։ Հայտնի է նաև արվեստի և մանկավարժության վերաբերյալ աշխատություններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հայդելբերգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Տղամարդ ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի իրավապաշտաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի աստվածաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բնապահպաններ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Էդ Օ'Բրայեն

**Էդվարդ Ջոն Օ’Բրայեն** (, ), բրիտանացի երաժիշտ, Radiohead խմբի կիթառահարը։ Բացի այդ, Օ’Բրայենը Radiohead խմբի մշտական բեք-վոկալիստն է, ինչպես համերգներում, այնպես էլ ստուդիայում։ Rolling Stone ամսագիրը նրան է հատկացրել բոլոր ժամանակների 100 լավագույն կիթառիստների ցանկի 59-րդ հորիզոնականը։

## Դերը Ռադիոհեդի կազմում
Բացի կիթառ նվագելը Օ’Բրայենը կարևոր դեր է խաղում տարբեր էլեկտրոնային էֆֆեկտների ստացման գործում, ինչը Radiohead խմբի երգերում կարևորագույն դեր է խաղում (օրինակ, «միջամտությունները», որոնցով ավարտվում է «Karma Police» երգը)։ Օ’Բրայենը նաև հարվածայինների վրա նվագելու դասեր է ստացել, ինչը կարելի է լսել «There There» երգում (ալբոմ՝ Hail to the Thief)։ Երբ սոլո-կիթառիստ Ջոննի Գրինվուդը նվագում է որևէ այլ գործիքի վրա Օ’Բրայենը կատարում է նաև նրա ֆունկցիաները։

## Այլ
1999 թվականին Օ’Բրայենը մասնակցել է հեռուստատեսային BBC Eureka Street մինի-սերիալի սաունդթրեքի ձայնագրմանը։ 2003 թվականին նա նվագել է բրիտանական ալտերնատիվ Asian Dub Foundation խմբի Enemy of the Enemy ալբոմի երեք երգերում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Radiohead-ի պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Բրիտանացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի ռոք երաժիշտներ
Կատեգորիա:Մանչեսթերի համալսարանի շրջանավարտներ
Ներըմբռնում

[մինի|Ուղեղի ֆրենոլոգիական քարտեզագրում. [Գանգագուշակություն|ֆրենոլոգիան (գանգագուշակություն) մտավոր գործառույթները ուղեղի որոշակի մասերի հետ փոխկապակցելու առաջին փորձերից էր]]
**Ներըմբռնում** (*ինտուիցիա,* , թարգմանաբար նշանակում է ուշադիր նայում եմ, ուսումնասիրում եմ), իրերը, երևույթները, գաղափարները անմիջական (արտաքին կամ ներքին) հայեցողության միջոցով հասկանալու, ըմբռնելու իմացական գործընթացը, որի ընթացքում նախնական, տրամաբանական կշռադատության և ապացուցման կարիք չի զգացվում։

## Ներըմբռնման նկարագիրը
Դա խնդրի լուծման վայրկենական հայտնագործումն է։ Ներըմբռնման մեխանիզմը ըմբռնողականության մեխանիզմն է՝ մի տարբերությամբ. եթե ըմբռնողականությունը պահանջում է մտային պատկերների հետ աշխատել, ներըմբռնումը ակնթարթորեն ընկալում է իրադրությունը լուծման հետ միասին և ամբողջապես՝ որպես մի պատկեր։

Ներըմբռնումը տրամաբանական մտածողությունից տարբերվում է նրանով, որ խնդրի լուծման այսպիսի գործընթացը զուգահեռ է, իսկ տրամաբանականը՝ հաջորդական։ Դրա համար էլ ներըմբռնումը անհամեմատ ավելի արագ է աշխատում։

Հասկանալի է, որ ոչ բոլորն են օժտված ներըմբռնմամբ։ Վաղուց ի վեր համարվել է, որ ներըմբռնումը հատուկ է միայն ընտրյալներին, և մինչ օրս շատերը այդպես էլ կարծում են։ Մյուսները, ընդհակառակը, համոզված են, որ ներըմբռնմամբ օժտված է ցանկացած մարդ, սակայն մարդիկ տարբեր ձևերով են դրանից օգտվում։

## Տեսակներ
Առանձնացնում են ներըմբռնման երկու հիմնական տեսակ՝
* զգայական ներըմբռնում, իմացության օբյեկտները զգայարանների միջոցով անմիջականորեն ընկալելիս, ստացված հստակ ըմբռնումն է, իմաստավորված ընկալումը, որն ապահովող մտածական գործընթացները ու ապերցեպցիան չեն գիտակցվում,
* ինտելեկտուալ (բանական), որն արդեն զուտ ներհոգեկան գործընթաց է և ընթանում է առանց իմացության օբյեկտների անմիջական արտաքին ընկալման։

Ներըմբռնման այս տեսակի բնորոշ տարբերակներից է գիտակցության «փայլատակումը» կամ «մտաճառագայթումը», որը երբեմն դիտվում է ստեղծագործական գործընթացում։ Ինտուիտիվ իմացության գործընթացում չեն գիտակցվում արտացոլող երևույթների շատ առանձնահատկություններ և այն մտավոր գործողությունները, որոնց շնորհիվ ստացվում է գիտակցվող արդյունքը։

Որպես հոգեկան գործընթաց՝ ներըմբռնումը հոգեկանի ենթագիտակցական մակարդակում կազմավորված իմացական արդյունքների (մտքերի, մտապատկերների զուգորդությունների) անցումն է գիտակցության ոլորտը։ Այն դեպքերում, երբ ներըմբռնումը հանդես է գալիս որպես խնդրահարույց իրադրությունները հաղթահարելու, կռահումներ ու կանխատեսումներ կատարելու երևույթ, սերտորեն կապված է լինում երևակայության հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 

Կատեգորիա:Գոյաբանություն
Կատեգորիա:Հոգեբանական հասկացություններ
Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Մետաֆիզիկայի հասկացություններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տերմինաբանություն
Ֆերդինանդ Մարկոս

**Ֆերդինանդ Էմանուել Էդրալին Մարկոս** (*Ferdinand Emmanuel Edralin Marcos*, ), ֆիլիպինցի քաղաքական գործիչ, փաստաբան։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939-1945) ժամանակ մասնակցել է Կայսերական Ճապոնիայի դեմ մարտերին։ 1965 թվականին ազգայնականների կուսակցությունից ընտրվել է նախագահ, 1969 թվականին՝ վերընտրվել։ Մարկոսի կառավարությունն իրականացրել է արտաքին քաղաքականության մեջ ԱՄՆ-ից կախվածությունը թուլացնելու միջոցառումներ։ 1972 թվականից, օպոզիցիայի դեմ պայքարելու նպատակով, ռազմական դրություն մտցնելուց հետո, իր ձեռքն է վերցրել օրենսդիր և գործադիր (1973-ից՝ նաև վարչապետ) իշխանությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆիլիպինների նախագահներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ֆիլիպինցի հակակոմունիստներ
Կատեգորիա:Բրոնզե աստղի մեդալակիրներ (ԱՄՆ)
Կատեգորիա:Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Պետության ղեկավարներ
Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա
Սվետոզար Մարկովիչ

**Սվետոզար Մարկովիչ** (, ), սերբ հեղափոխական դեմոկրատ։ Մասնակցել է Ռուսաստանի հեղափոխական շարժմանը, 1-ին Ինտերնացիոնալի ռուս սեկցիայի գործունեությանը։ Հրատարակել է Բալկաններում առաջին սոցիալիստական թերթը («Ռադենիկ», 1871-1872)։

Մարկովիչի աշխարհայացքի վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել ռուս հեղափոխական դեմոկրատների (հատկապես Նիկոլայ Չեռնիշևսկու) գաղափարները։ Մարկովիչի հայացքների հիմքը մատերիալիզմն է, որին, սակայն, բնորոշ են մարդաբանական մատերիալիզմի որոշ սահմանափակություններ։ Հասարակական երևույթների ըմբռնման հարցում իդեալիստ էր։ Ենթադրում էր, որ անցումը սոցիալիզմին հնարավոր է կիսանահապետականի (գերդաստանի) միջոցով։ Պատմության զարգացման շարժիչ է համարել ժողովրդին, դեմոկրատական հանրապետության հաստատումը կապել է գյուղացիական հեղափոխության հետ։ Մարկովիչը սկզբնավորել է Սերբիայի մատերիալիստական գեղագիտությունը և քննադատական ռեալիզմը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերբիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Սերբ գրողներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սերբ լրագրողներ
Կատեգորիա:Սերբ պատմաբաններ
Մարզպան

**Մարզպան**, (պահլավերեն՝ marzpan-կուսակալ), Սասանյան Իրանի գերիշխանությանը ենթակա վարչական միավորի՝ մարզպանության կառավարիչը, արքայից արքայի տեղապահը։ Հայ Արշակունի արքայատան անկումից (428) և Մարզպանական Հայաստանի ստեղծումից հետո Սասանյան արքունիքը 5-7-րդ դարեր Հայոց մարզպաններ են նշանակվել թե՝ պարսիկ վերակացուներ, թե՝ հայ իշխաններ։

Հայերը մարզպանին անվանել են նաև «Տանուտեր Հայոց»։ Մարզպանի պաշտոն են վարել Տաշիր-Ձորագետի Կյուրիկյան թագավորների վասալները՝ Դսեղի Մամիկոնյանները, որոնց տոհմում «Մարզպան-մարծպանը» դառնում է նույնիսկ անձնանուն։

Կատեգորիա:Հայոց մարզպաններ
Անդրեյ Մարկով

**Անդրեյ Անդրեևիչ Մարկով** (, ), ռուս մաթեմատիկոս։ Պետերբուրգի Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս (1890)։ 1886 թվականից՝ Պետերբուրգի համալսարանի պրոֆեսոր։

Ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանը (1878)։ Մարկովի աշխատանքները վերաբերում են թվերի տեսությանը, հավանականությունների տեսությանը, մաթեմատիկական անալիզին։ Մարկովի «Դրական որոշիչի բինար քառակուսային ձևերի մասին» աշխատանքը (1880 թվական) տեսության այդ բնագավառի հետագա հետազոտությունների հիմք ծառայեց։ Մաթեմատիկական անալիզի բնագավառում Մարկովի աշխատանքները վերաբերում են անընդհատ կոտորակների տեսությանը, ինտեգրալների սահմանային արժեքների ուսումնասիրությանը, շարքերի զուգամիտության լավացման հարցերին և լավագույն մոտավորությունների տեսությանը։ Հավանականությունների տեսությունում Մարկովն առաջին անգամ տվել է հիմնական սահմանային թեորեմի լրիվ և խիստ ապացույցը բավական ընդհանուր պայմանների դեպքում։ Հետագա աշխատանքներում Մարկովն ուսումնասիրել է կախյալ փորձերի հաջորդականություններ և դրանց հետ կապված պատահական մեծությունների գումարներ (այսպես կոչված, Մարկովյան շղթաներ)։ Նրա այս աշխատանքներով սկիզբ դրվեց հավանականական մարկովյան պրոցեսների արդի տեսությանը։ Մարկովն զբաղվել է հավանականությունների տեսության զանազան կիրառություններով և, մասնավորապես, տվել նվազագույն քառակուսիների մեթոդի հավանականական հիմնավորումը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Թվերի տեսության մասնագետներ
Կատեգորիա:Հավանականությունների տեսության մասնագետներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուս աթեիստներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:Ռուս մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Թեղուտի պղինձ-մոլիբդենային հանքավայր

մինի|Թեղուտի հանքը՝ ուղղաթիռից **Թեղուտի պղինձ-մոլիբդենային հանքավայր**, հանքավայր Հայաստանի Լոռու մարզում՝ Ալավերդի քաղաքից 32&nbsp;կմ արևելք՝ Թեղուտ գյուղի շրջակայքում։ Հայտնի է 1976 թվականից, հետախուզվել է 1979-1990 թվականներին։ Երկրաբանական կառուցվածքում մասնակցում են մեզոզոյան Շնող-Կողբ մագմայական զանգվածի պլագիո-գրանիտային, քվարց-դիորիտային և մոնցոնիտային ներժայթուք ապարները, դրանց հետ կապված երակային առաջացումները, որոնք հատում են հրաբխանստվածքային առաջացումները։ Հանքավայրը շտոկվերկային է, հանքայնացումը՝ երակիկացանավոր՝ կազմված վերին՝ օքսիդացած, միջին՝ երկրորդային սուլֆիդային հարստացման, և ստորին՝ սուլֆիդային գոտիներից։ Հանքանյութը կազմված է հիմնականում խալկոպիրիտ, մոլիբդենիտ, խալկոզին, կովելին և բորնիտ միներալներից։ Հիմնական արդյունաբերական պաշարները կենտրոնացած են 100&nbsp;մ հաստության միջին գոտում։ Հետախուզված արդյունաբերական պաշարները կազմում են՝ հանքաքար՝ 459, 23 միլիոն տ, պղինձ՝ 1630, 2 հզ․ տ, մոլիբդեն՝ 99, 11 հզ․ տ։ 2005 թվականից հանքավայրը վերահետախուզում և վերագնահատում է «Արմինիըն Քափըր Փրոգրամ» ընկերությունը։

Հանքավայրը շտոկվերկային է, հանքայնացումը՝ երակիկացանավոր, կազմված վերին՝ օքսիդացած, միջին՝ երկրորդային սուլֆիդային հարստացման և ստորին՝ սուլֆիդային գոտիներից։ Հանքանյութը կազմված է հիմնականում խալկոպիրիտ, մոլիբդենիտ, խալկոզին, կովելին և բորնիտ մինարալներից։ Հիմնական արդյունաբերական պաշարները կենտրոնացած են 100 մ հաստության միջին գոտում։ Հետախուզված արդյունաբերական պաշարները կազմում են՝ հանքաքար՝ 459,23 միլիոն տ, 1630,2 հզ. տ, մոլիբդեն՝ 99,11 հզ. տ։ 2005 թ.-ից հանքավայրը վերահետախուզում է վերագնահատում է «Արմենիան քափր փրոգրամ» (ACP, Էյ-Սի-Փի) ընկերությունը։

Թեղուտի հանքավայրի ամբողջ տարածքն անտառածածկ է, ինչը և նպաստում է ջրային հոսքի բնական ձևավորմանը և դրա պահպանմանը։ Այդ տարածքը կարող է դիտարկվել որպես ջրագոյացման գոտի, որի շնորհիվ ձևավորվող ջրային հոսքը հանդիսանում է տարածաշրջանի խմելու և ոռոգման աղբյուր։ Մասնավորապես, Թեղուտի հանքավայրի անտառածածկ տարածքը հանդիսանում է Շնող գետի ջրհավաք ավազանի ջրագոյացման գոտի։

## Շահագործման դադարեցում
2017 թվականին հանքավայրը զրկվել է դանիական ֆինանսավորումից։ 2018 թվականին շահագործող ընկերությունն իրեն բանկրոտ է ճանաչել և հանքավայրի շահագործումը դադարեցվել է՝ պայմանավորված, այդ թվում, պոչամբարի կառուցման ընթացքում թույլ տված սխալների հետեւանքով պոչամբարի փլուզման վտանգով։

## Էկոլոգիա
Հանքավայրի բացումը բնապահպանական հանրույթի կողմից արժանացել է սուր քննադատության։ Շահագործումը ուղեկցվել է ցույցերով և բողոքի ակցիաներով։ Բնապահպանների հիմնական մտահոգության պատճառը հանքավայրի տարածքում անտառահատումներն են և պոչանքների արտանետումները Շնող գետ։

Հանքի շահագործման պահից ի վեր տարածքում հատվել է ավելի քան 200 հա անտառ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի հանքավայրեր
Գեորգի Մարկով

**Գեորգի Մոկեևիչ Մարկով** (, ), ռուս խորհրդային գրող, հասարակական գործիչ, «Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս» (1974), ԽՄԿԿ անդամ (1946)։

Սովորել է Տոմսկի համալսարանում (1930-1932 թթ.)։ Հայտնի է Մարկովի «Ստրոգովներ» պատմավեպը։ «Երկրի աղը», «Հայր և որդի» վեպերը Սիբիրի «սոցիալիստական վերակառուցման մասին»։ «Սիբիր» վեպը պատկերում է մինչ հոկտեմբերյան ժամանակների «ռուսաստանյան իրականությունը»։ Մարկովը հեղինակ է նաև վիպակների, պատմվածքների ու ակնարկների։ Գրականության հարցերին վերաբերող նրա հոդվածներն ու ելույթներն ամփոփված են «Կյանքը։ Գրականությունը։ Գրողը» (1971) գրքում։ 1980 թվականին լույս տեսավ Մարկովի հրապարակախոսական հոդվածների ժողովածուն («Պատանեկությունը»)։ Մարկովը 1956 թվականից ԽՍՀՄ ԳՄ վարչության քարտուղար է, 1971 թվականից՝ 1-ին քարտուղարը։ Նրա գրքերը թարգմանված են մի շարք լեզուներով։ 1966-1971 թվականներին եղել է ԽՄԿԿ Կենտրոնական վերստուգիչ հանձնաժողովի անդամ, 1971 թվականից՝ ԽՄԿԿ Կենտկոմի անդամ։ ԽՍՀՄ VII-X գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։ Լենինյան մրցանակ (1976)։

Պարգևատրվել է Լենինի 2, Հոկտեմբերյան հեղափոխության և այլ շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 27-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 11-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 8-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Տրոեկուրովյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Թեղուտի փիրուզի հանքավայր

**Թեղուտի փիրուզի հանքավայր**, հանքավայր Հայաստանի Լոռու մարզում՝ Թեղուտ գյուղի շրջակայքում։ Հայտնաբերվել է 1974 թվականին։ Տեղադրված է Շնող-Կողբ մագմայական զանգվածի մերձհպումային մասում։ Հանքայնացումը ջրաջերմային լուծույթներից փոխակերպված գրանոդիորիտների մեջ է՝ ավելի քան 100 մ/³-ներում՝ 0, 1-3&nbsp;մ երկարության երակիկների, անկանոն զանգվածների, ոլոռահատիկների, պալարների, մանր ցանի ձևերով ու նրբաթաղանթ քսուքների տեսքով։ Պատահում են նաև բեկորացված (փիրուզային հանքամայր) և սարդոստայնանման առաջացումներ։ Հանքամարմիններում փիրուզի պարունակությունը 100-250 գ/մ³ է։ Փիրուզի հիմնական զանգվածը կենտրոնացած է հանքանյութի՝ որակով տարբեր տեղամասերում։ Բարձրորակ փիրուզի ելքը 0, 22-18, 6% է։ Առավել բարձրորակ է արևելյան տեղամասի հանքանյութը։ Արդյունահանված ցածրորակ փիրուզն ազնվացնում են, արհեստականորեն բարելավում են գույնը և խտությունը։ Հանքավայրի հիմնական պաշարներն արդյունահանվել են, ներկայումս իրականացվում է փոքրածավալ հանույթ։

Կատեգորիա:Հայաստանի հանքավայրեր
Մարկովյան պրոցեսներ

մինի|աջից|Մարկովյան պրոցես
**Մարկովյան պրոցեսներ**, պատահական պրոցեսների առավել կարևոր դասերից մեկը, ուսումնասիրվում է մի համակարգ, որը ժամանակի ընթացքում ենթարկվում է պատահական փոփոխությունների, ընդ որում՝ ժամանակի յուրաքանչյուր t պահին այն գտնվում է հնարավոր վիճակների Ω բազմությանը պատկանող որևէ F_t վիճակում։ Պրոցեսն անվանում են մարկովյան՝ ռուս մաթեմատիկոս Անդրեյ Մարկովի անունով, եթե ժամանակի F_{t0}-ից մեծ պահերին համակարգի՝ այս կամ այն վիճակում գտնվելու հավանականությունը լիովին որոշվում է F_{t0} վիճակով, և կախված չէ այն բանից, թե ինչպիսի վիճակներում է գտնվել համակարգը t_0-ին նախորդող պահերին։ Մարկովյան պրոցեսները բնորոշվում է **P (s, x, է, Г)** անցման ֆունկցիայով, որը ցույց է տալիս, որ համակարգը ժամանակի s պահին գտնվելով x վիճակում, ժամանակի t պահին P հավանականությամբ կգտնվի վիճակների **Г** բազմության վրա։ 
Եթե ժամանակի պահերի բազմությունը ամբողջ թվերն են, ապա Մարկովյան պրոցեսներն անվանում են Մարկովի շղթա, և եթե Ω-ն վերջավոր է կամ հաշվելի, ապա Մարկովի շղթան բնութագրվում է P_n=(P_{ij}^{(n)})^N_{ij}=1 մատրիցով (N-ը համակարգի հնարավոր վիճակների քանակն է)․ (P_{ij}^{(n)}) -ը հավանականությունն է այն բանի, որ եթե ժամանակի n–րդ պահին համակարգը գտնվել է i-րդ վիճակում, ապա հաջորդ՝ (n+1)-րդ պահին կգտնվի j-րդ վիճակում։ Մարկովյան պրոցեսների օրինակ է բրոունյան շարժումը՝ փոքր մասնիկի պատահական դեգերումները հեղուկում՝ մոլեկուլների հարվածների հետևանքով, եթե մասնիկի իներցիան հաշվի չի առնվում։

Կատեգորիա:Ֆիզիկա
Մարման դեկրեմենտ

**Մարման դեկրեմենտ**, մարման լոգարիթմական դեկրեմենւո (<լատ․ decrementum — փոքրացում, նվազում), գծային համակարգերում տատանումների մարման քանակական բնութագիր։ Մարման դեկրեմենտի կապը մարման ցուցչի (a) և պարբերության (T) հետ արտահայտվում է ɗ = aT առնչությամբ։ Մարման դեկրեմենտի մեծությունը հակադարձ է տատանումների այն թվին, որոնց ընթացքում ամպլիտուդը նվագում է е անգամ։ Մարման դեկրեմենտի բնորոշ արքներն են․ ձայնային տատանողական համակարգինը՝ 0,1, էլեկտրական տատանողական համակարգինը՝ t0,02—0,05, կամերտոնինը՝ 0, 001։

Կատեգորիա:Լոգարիթմներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկական մեծություններ
Հակոբ Մարկոսյան

**Հակոբ Արտաշեսի Մարկոսյան** (), հայ խորհրդային ֆիզիոլոգ և մանկավարժ։ ՌԽՖՍՀ ՄԳԱ իսկական անդամ (1965), ԽՍՀՄ ՄԳԱ իսկական անդամ (1968)։ ԽՄԿԿ անդամ 1938 թվականից։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Մոսկվայի Վ. Ի. Լենինի անվան մանկավարժական ինստիտուտը (1934)։ Մանկավարժական գործունեությունն սկսել է Լենինականում (1923-1930), գիտամանկավարժականը՝ Մոսկվայի բուհերում (1937-1942), 1942-1948 թվականներին եղել է Բուժհրատի խմբագիր, ապա՝ տնօրեն, 1949 թվականից՝ ՌԽՖՍՀ, ապա՝ ԽՍՀՄ ՄԳԱ ֆիզիկական դաստիարակության և դպրոցական հիգիենայի, 1968-1972 թվականներին՝ տարիքային ֆիզիոլոգիայի և ֆիզիկական դաստիարակության ինստիտուտի տնօրեն։

Մարկոսյանը մշակել է կենտրոնական նյարդային համակարգի ֆիզիոլոգիայի հարցերը, մասնավորապես ֆիզիոլոգիական ակտիվ նյութերի ազդեցությունը գլխուղեղի կեղևի դրդման և արյան պայմանառեֆլեկտոր փոփոխությունների (մակարդման) վրա։ Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի, «Պատվո նշան» շքանշաններով։

## Երկեր
* Учебник нормальной физиологии, М., 1949.
* И. П. Павлова в области кровообращения и пищеварения, М.,1955.
* Нервная регуляция свертывания крови, М., 1966.
* Физиология, М., 1971.
* Физиология тромбоцитов, Л., 1970.
* Вопросы возрастной физиологии, М.: Просвещение, 1974.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ֆիզիոլոգներ
Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Դասագրքերի հեղինակներ
Թեժլեռան նեֆելինային սիենիտների հանքավայր

**Թեժլեռան նեֆելինային սիենիտների հանքավայր**, հանքավայր ՀՀ Կոտայքի և Լոռու մարզերի սահմանագլխին՝ Փամբակի լեռնաշղթայի կենտրոնական մասում։ Հայտնաբերվել է 1932 թվականին, ուսումնասիրվել 1950 թվականին։ Մագմայական հանքավայր է՝ առաջացած վերին էոցեն-օլիգոցենում, բաղկացած է խոշոր (45&nbsp;կմ²) կալիում-ալկալիական օղակային ներժայթուքից և հրաբխային ապարներով եզրավորված կենտրոնական զանգվածից։ Al2O3-ի ալկալիների մեծ պարունակությամբ նեֆելինային սիենիտները Al-ի, հազվագյուտ տարրերի (Rb, Cs, Li, Be, Nb և այլն), սոդայի, պոտաշի և կալցիումի մոնոսիլիկատի հումք են։ Գործնական նշանակություն ունեն 21, 5-23, 5% Al2O3 պարունակող կեղծ լեյցիտային նեֆելինային սիենիտները, որոնք ձգվում են կենտրոնական ապարազանգվածում․ երկարությունը՝ 1, 3-3 կմ, լայնությունը՝ 100-200 մ։ Հանքանյութի կարևոր բաղադրիչներն են՝ Al2O3 (22, 6%), K2O (8, 85%), Na2O (4, 36%)։

Կատեգորիա:Հայաստանի հանքավայրեր
Թումանյանի հրակայուն կաոլինային ապարների հանքավայր

**Թումանյանի հրակայուն կաոլինային ապարների հանքավայր**, հանքավայր ՀՀ Լոռու մարզում՝ Թումանյան քաղաքից 3,5 կմ հյուսիս՝ Քոբայր երկաթուղային կայարանի ճանապարհին։

Հայտնաբերվել է 1934 թվականին, շահագործվել 1939 թվականից՝ բաց եղանակով։ Երկրաբանական կառուցվածքում մասնակցում են միջին էոցենի հրաբխածին-նստվածքային տուֆեր, տուֆափշրաքարեր և անդեզիտային պորֆիրիտներ։ Հրակայուն կավերի առաջացումը կապված է գրանոդիորիտային և դիորիտային ներժայթուքների ջրաջերմային փոփոխման (կաոլինացման) հետ։ Հանքավայրի արդյունավետ շերտը ձգվում է տեկտոնական խախտման ուղղությամբ։ Անհամասեռ միներալային կազմում մասնակցում են կաոլինիտ, սերիցիտ, պիրոֆիլիտ, քվարց, ալունիտ, քլորիտ, պիրիտ, երկաթի հիդրօքսիդ և այլն։

Հանքանյութն օգտագործվում է խեցեգործության, տեխնիկական ու տնտեսական ճենապակու, հախճապակու, շինանյութերի արտադրության մեջ։

Ինտենսիվ հիդրոթերմալ պրոցեսների հետևանքով ապարները ենթարկվել էին խիստ փոփոխության (հիմնականում կաոլինացման) և դարձել հրակայուն։ Հանքանյութի արդյունավետ շերտը (երկարությունը՝ մոտ 30 կմ) ձգվում էր տեկտոնական խախտման ուղղությամբ։ Հրակայուն կավերի հետախուզված պաշարները կազմում են 3630000։

Կատեգորիա:Հայաստանի հանքավայրեր
Լավա

**Լավա** ( թափվել, փլուզվել), հրաբխային ժայթքումների ժամանակ մագմայական օջախներից Երկրի մակերևույթ արտավիժած սիլիկատային հրահեղուկ զանգված, որը սառչելուց հետո վերածվում է մագմայի։

## Բաղադրիչներ
Հիմնական բաղադրիչներն են Si-ի, Al-ի, Fe-ի, Mg-ի, Mn-ի, Ca-ի, Na-ի և K-ի օքսիդները։ Պարունակում է նաև գազեր ու ջրային գոլորշիներ, որոնք լավայի սառչելու ժամանակ ցնդում կամ գոլորշանում են։ Լավան շարժվում է ռելիեֆի ցածրադիր մասերով՝ 1, 5-2, 5&nbsp;կմ/ժ, բազալտայինը՝ 20-25&nbsp;կմ/ժ արագությամբ։ Լրիվ սառեցումը տևում է երկար տարիներ։ Լավան սառչելով՝ շրջափակվում է կարծր կեղևով, որն աստիճանաբար հաստանում է։

## Քիմիական կազմ
[thumb|right|[Արենալ հրաբուխը, Կոստա Ռիկա]]
Ըստ քիմիական կազմի՝ առանձնացնում են
* թթվային (մածուցիկ, դժվարահոս, արագ սառչող, սիլիկահողի 70-75% պարունակությամբ),
* հիմնային (արագահոս, ուշ սառչող, սիլիկահողի 44-52% պարունակությամբ) լավաներ։

*Թթվային լավաներ* են ռիոլիտը, վանակատը, պեռլիտը, դացիտը և այլն։

*Հիմնային լավաների* ամենատարածված տեսակը բազալտն է, որն առաջացրել է մի քանի տասնյակ&nbsp;կմ² երկարության հոսքեր և, հաճախ, հարյուրավոր&nbsp;կմ2 տարածքով լավային ծածկոցներ։ Սառած լավաների մակերևույթները լինում են զանգվածաբեկորային, սյունաձև, ալիքաձև, ճոպանաձև, ժապավենաձև, գնդաձև և այլն։

## Հայկական լեռնաշխարհում
Հայկական լեռնաշխարհի ավելի քան 1/3-ը ծածկված է տարբեր կազմերի ու հասակների լավային հոսքերով ու ծածկոցներով։ Առանձնապես լավ են պահպանված վերին պլիոցեն-անթրոպոգենի լավաները։ Բազալտային կազմի հիմնային լավաներով են ծածկված Կարսի, Ախալքալաքի, Աշոցքի, Քանաքեռի, Եռաբլրի և այլ սարահարթեր։ Ալիքաձև լավային ծածկոցներն ու դրանցից սկսվող լավաները տարածված են Ախուրյանի, Ձորագետի, Հրազդանի, Ազատի հովիտներում։ Անդեզիտային, դացիտային կազմի թթվային լավաները բնորոշ են Հայկական Պար, Գեղամա, Վարդենիսի, Զանգեզուրի լեռնաշղթաներին, Սիփան, Արարատ, Արագած լեռնազանգվածներին։

Լավաներն օգտագործվում են արդյունաբերության տարբեր բնագավառներում և որպես շինանյութ, իսկ բնական վիճակում մթնոլորտային տեղումների ամբարման շտեմարաններ են։

Կատեգորիա:Հիդրոդինամիկա
Կատեգորիա:Հրաբխագիտություն
Կատեգորիա:Մագմատիկ ապարներ
Մարմինների անկում

մինի|աջից
մինի|աջից
**Մարմինների անկում**, մարմինների շարժումը Երկրի ձգողության դաշտում՝ առանց սկզբնական արագության։ Այդ շարժման վրա, ձգողության ուժից բացի, ազդում են նաև Երկրի օրական պտույտն իր առանցքի շուրջը և օդի դիմադրության ուժը։

## Ազատ անկում
Երկրի շառավղի համեմատությամբ փոքր հ բարձրությունից անկման դեպքում, երբ կարելի է օդի դիմադրությունն անտեսել, իսկ ձգողության ուժը համարել հաստատուն, շարժումը կոչվում է ազատ անկում։ Այդ դեպքում հ բարձրությունից ընկնող մարմնի վերջնական արագությունը որոշվում է

:v(t)=-gt+v_{0}\,

բանաձևով, որտեղ v0-ն սկզբնական արագությունն է (մ/վ), g-ն՝ ազատ անկման արագացումը, t-ն՝ ժամանակը։

Երկրի օրական պտույտի հետևանքով մարմինների անկման ժամանակ առաջանում են իներցիայի փոխադրական (կենտրոնախույս) ուժը, որը ձգողության ուժի հետ տալիս է ծանրության ուժը, և իներցիայի Կորիոլիսի ուժը, որի պատճառով մարմինների անկման հետագիծը ուղղաձիգից շեղվում է դեպի արևելյան (100 *մ* բարձրությունից անկման դեպքում մոտ 1 *սմ*)։ Օդի դիմադրությունը կարող է էապես ազդել մարմինների անկման բնույթի վրա։ Ոչ շատ մեծ արագությունների (գործնականորեն՝ մինչև 300 մ/վրկ կարգի) դեպքում օդի դիմադրության ուժը համեմատական է արագության քառակուսուն՝ R=kv2, որտեղ k-ն դիմադրության գործակիցն է, որը կախված է մարմնի ձևից, օդի խտությունից ու, այսպես կոչված, միդելային հատվածքի մակերեսից։ 

Կատեգորիա:Դինամիկա
Կատեգորիա:Գրավիտացիա
Քոլին Գրինվուդ

**Քոլին Չարլզ Գրինվուդ** (, , Մեծ Բրիտանիա), բրիտանական Radiohead ռոք-խմբի բաս-կիթառահար, նույն խմբի սոլո-կիթառահար Ջոննի Գրինվուդի ավագ եղբայրը։

## Կենսագրություն
Գրինվուդի երաժշտական ճաշակի վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել նրա ավագ քույր Սյուզնը նրան ընտելացրել է The Fall, Magazine և Joy Division խմբերին։ 12 տարեկան հասակում Գրինվուդը ծանոթացել է Թոմ Յորքի հետ, որը նույն դպրոցում էր սովորում (Աբինգդոն՝ Օքսֆորդշիր)։ Նույն դպրոցն էին հաճախում նաև Էդ Օ՛Բրայենը և Ֆիլ Սելուեյը։ 15 տարեկանում Գրինվուդը գնեց իր առաջին կիթառը և սկսեց կիթառի դասեր պարապել։ Խմբին ամենավերջում միացավ Ջոննի Գրինվուդը՝ Քոլինի կրտսեր եղբայրը։ Radiohead-ի կազմում (խումբն այն ժամանակ կոչում էր On A Friday) Գրինվուդը դարձավ բաս-կիթառահար։

Գրինվուդ Քեմբրիջում (Փիթերհաուս քոլեջում) անգլիական և ամերիկյան գրականություն էր սովորում, միաժամանակ քոլեջում հետաքրքրաշարժ միջոցառումներ կազմակերպելով։ Գրինվուդի շնորհիվ On A Friday-ն կարողացավ մի քանի անգամ ելույթ ունենալ Քեմբրիջում։ Ավելի ուշ Գրինվուդն աշխատում էր երաժշտական խանութում։ Մի անգամ, խանութ է մտնում ագենտ EMI Քեյթ Ուոզենքրոֆթը և Գրինվուդը նրան է փոխանցում խմբի դեմո-ձայնասկավառակը։ Շուտով EMI-ն Radiohead-ի հետ պայմանագիր է ստորագրում։

Գրինվուդը սովորաբար կիրառում էր Fender Precision Bass կիթառներ։ Բացի բասից նա նվագում է նաև ստեղնաշարային գործիքներ, սինթեզատոր և որոշ հարվածային գործիքներ։ Գրինվուդի խոսքերով իր նվագելու ոճի վրա մեծ ազդեցություն են թողել Բիլլ Ուիզեռսը և Կյորտիս Մեյֆիլդը. ««Dollars and Cents»՝ սա Կյորտիս Մեյֆիլդն է… Կյորտիս՝ Բաս-կիթառի աստված, այո։»։

## Այլ նախագծեր
1997 թվականին Գրինվուդը մասնակցել է Քեմբրիջի համալսարանի հատուկ ակցիային, որի նպատակն էր փոխել մարդկանց կարծիքը Քեմբրիջի մասին, այն մասով, որ այն հասանելի չէ սովորական դպրոցականների համար։ Քոլինը լուսանկարվում էր ուսանողների հետ։
2003 թվականին Գրինվուդը մասնակցեց Ջոննի Գրինվուդի Bodysong դեբյուտային սոլո-ալբոմի ձայնագրություններին։
Քոլինը հետաքրքրվում է լուսանկարչությամբ, նրա լուսանկարները հաճախ հայտնվում են խմբի օֆիցիալ էջում։

## Անձնական կյանք
1998 թվականի դեկտեմբերին Գրինվուդն ամուսնացել է ամերիկացի բանաստեղծուհի Մոլլի ՄաքԳրեննի հետ։ Նրանք երեք որդի ունեն՝ Ջեսսին, Ասան և Հենրին։ Ավագ որդին 11 տարեկան է։ Ընտանիքն ապրում է Օքսֆորդում։

## Ծանոթագրություններ

## Նշումներ
# ↑ Dream Weavers, Rolling Stone, 16 հոկտեմբերի 1997 թ.
# ↑ Transistor Act Hot Press, 16 հունիսի 2007 թ.
# ↑ The Searchers։ Radiohead’s unquiet revolution, The New Yorker, 20 և 27 օգոստոսի 2001 թ.
# ↑ Music-Lab, հարցազրույց Քոլին Գրինվուդի հետ
# ↑ Class Notes 2000, Skidmore Scope Magazine (1 August 2000). Ստուգված է 16 հունիսի 2007.
# ↑ Klosterman, Chuck. Fitter Happier։ Radiohead Return, Spin (1 June 2003). Ստուգված է 17 հունիսի 2007.
# ↑ Giving Back From The Bassline, Mail & Guardian (1 February 2013). Ստուգված է 1 փետրվարի 2013.
## Հղումներ
Radiohead խմբի պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Բրիտանացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:1969 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունիսի 26 ծնունդներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի բաս կիթառահարներ
Կատեգորիա:Ալտերնատիվ ռոք երաժիշտներ
Կատեգորիա:Էլեկտրական երաժշտության ժանրի երաժիշտներ
Լիճք (հանքային ջուր)

**Լիճք**, ածխաթթվական, հիդրոկարբոնատ-քլորիդային, նատրիում-մագնեզիում-կալցիումական, ցածր ջերմաստիճանի հանքային ջուր՝ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի Լիճք գյուղի մոտ։ Առաջանում է բազալտային անդեզիտներով ծածկված պլիոցենի լճագետային նստվածքներում, հարստանում է փոխակերպային ածխաթթվական գազով։ Երկրի մակերևույթ է դուրս գալիս հորատանցքերով։ Հանքայնացումը 5, 1 գ/լ է, CO2-ի պարունակությունը՝ 1, 5 գ/լ, շահագործման պաշարները՝ 2713 մ³/օր։

## Քիմիական կազմ
Լիճք հանքային ջրի քիմիական կազմն է՝

CO21․5 M 5.1 \tfrac{HCO_3 56 C 144}{(Na+K)56Mg22Ca 22} T15°C

Պարունակում է նաև Fe, Mn, I, Br, F և այլ միկրոտարրեր։

## Ջրաբուժական հատկություններ
Ջրաբուժական հատկություններով նման է «Եսենտուկի» № 4 (ՌԴ), «Հանքավան» և «Սևան» հանքային ջրերին։ 
Օգտագործվում է ստամոքսաղիքային քրոնիկական, միզուղիների և այլ հիվանդությունների, նյութափոխանակության խանգարումների դեպքերում։

Կատեգորիա:Հանքային ջրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի հանքային ջրեր
Լիճքվազ-թեյի ոսկու հանքավայր

**Լիճքվազ-թեյի ոսկու հանքավայր**, հանքավայր ՀՀ Սյունիքի մարզում։ Ջրաջերմային, միջին ջերմաստիճանի, չափավոր խորությունների ոսկի-բազմամետաղային հանքավայր է։ Առանձնացնում են Լիճքվազի ու Թեյի տեղամասերը։

## Նկարագրություն
Հայտնաբերվել է 1961 թվականին։ Երկրաբանական կառուցվածքում առկա են էոցենի պորֆիրիտներ և նրանց հատող գրանոդիորիտներ ու քվարցային դիորիտներ։ Հանքամարմինները ներկայացված են երակային ու երակիկացանային շերտերով։ Հանքանյութը կազմված է պիրիտային, պիրիտ-խալկոպիրիտային, բազմամետաղային և արսենապիրիտային միներալներից։ Ոսկեբեր են բոլոր տիպերը։ Հանքանյութում բնածին ոսկին մանրադիտակային մեծության հատիկների ձևով է։ Հանքանյութը պարունակում է նաև ցինկ, կապար, արծաթ, բիսմութ, սելեն, թելուր և կադմիում։ Հանքավայրից հյուսիս-արևելք հայտնաբերվել է նույն միներալային կազմով ու ծագումնաբանական առանձնահատկություններով Տերտերասարի հանքավայրը, որը Լիճքվազ֊Թեյի հանքավայրի հետ համատեղ շահագործում է «Սիփան-1» ընկերությունը։ Հանքանյութը մշակվում է Այգեձորի հանքահարստացուցիչ ֆաբրիկայում։ Ապրանքային արտադրանքը ոսկի-արծաթային խտանյութն է։

Կատեգորիա:Հանքավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի ոսկու հանքավայրեր
Լճային նստվածքներ

**Լճային նստվածքներ**, հազարամյակների ընթացքում լճերի հատակին առաջացած հորիզոնական դասավորությամբ վիթխարի շերտեր՝ կազմված մեխանիկական (խիճ, կոպիճ, ավազ, կավ), քիմիական (անօրգանական միացություններ) և օրգանական (դիատոմիտներ՝ դիատոմային ջրիմուռների մեռած օրգանիզմների խեցիների կուտակներ, սապրոպելներ՝ «նեխած տիղմ») գոյացություններից, որոնց մուտքը լիճ կատարվում է գետերի միջոցով, օդից և ջրում ապրող օրգանիզմների մնացորդներից։ Լճային նստվածքները բազմատեսակ են․ հաճախ այդ նստվածքներում հանդիպում են արժեքավոր հանքեր՝ աղ, երկաթ (երկաթի հիդրօքսիդը, կուտակվելով, առաջացնում է «լճային երկաթ») և այլն։

## Տեսակներ
Տարբերում են քաղցրահամ և աղի լճերի նստվածքներ։ Քաղցրահամ լճերում նստվածքները կուտակվում են ցայտուն արտահայտված շերտայնությամբ՝ մանրահատիկ և խոշորահատիկ, որից ելնելով՝ կարելի է հաշվել լճային նստվածքների նստեցման հասակը, տարիքը և արագությունը։ Հզոր բուսածածկույթի դեպքում լճերը հաճախ վերածվում են տորֆաճահիճների։

Սևանա լճի ֆիզիկաքիմիական և կենսաբանական շարժընթացները, «ջրհավաք ավազան-լիճ» փոխկապակցված բացասական փոփոխությունները, միջին և հատակային ջրաշերտերում առաջացած անօդակյաց պայմանները նպաստել են լճի «ծերացմանը»։ Լիճն սկսել է «ծաղկել» կապտականաչ ջրիմուռներով՝ առաջացնելով օրգանական նստվածքներ։

Կատեգորիա:Գեոմորֆոլոգիա
Կատեգորիա:Նստվածքներ
Լոռի (հանքային ջուր)

**Լոռի**, ածխաթթվական, հիդրոկարբոնատ-սուլֆատային, նատրիում-մագնեզիումական, ցածր ջերմաստիճանի հանքային ջուր՝ Հայաստանի Լոռու մարզի Գուգարք գյուղի մոտ։ Առաջանում է լայնակի գոգածալքային տեկտոնական իջվածքում՝ բազալտային անդեզիտների ստվարաշերտում։ Հանքայնացումը 3, 6-4, 8 գ/լ է, CՕ2-ի պարունակությունը՝ 1, 6 գ/լ, շահագործման պաշարները՝ ավելի քան 2 հզ․ մ³/օր։

## Քիմիական կազմ
Լոռի հանքային ջրի քիմիական կազմն է՝

CO21․6 M 4.8 \tfrac{HCO_3 45 SO_4 33Cl22}{(Na+K) 56Mg27Ca17} T15.4&nbsp;°C

Պարունակում է նաև Fe, Mn, B, F, Br և այլ միկրոտարրեր։

## Ջրաբուժական հատկություններ
Լոռի հանքային ջուրը՝ որպես բուժից հանքային ջուր, լայնորեն կիրառվում է «Վանաձոր Արմենիա» առողջարան (www.vanadzorarmenia.am) բուժական պրոցեդուրաներում։ Օգտագործվում է լեղապարկի, ենթաստամոքսային գեղձի, աղեստամոքսային, նյարդային և այլ հիվանդությունների բուժման ժամանակ։ «Վանաձոր Արմենիա» առողջարանում Լոռի բուժական հանքային ջրի հիմքով գործում են հիդրոմերսող վաննաներ, ցնցուղ "Շարկո", փակ լողավազան։ Լոռի հանքային ջրի առավելապես բուժիչ հատկությունները դրսևորվում են առողջարանի մի շարք այլ բուժական պրոցեդուրաների հետ համադրության մեջ, ինչպիսիք են ցեխաբուժությունը և ֆիզիոթերապիան։

Ջրաբուժական հատկություններով նման է Պյատիգորսկի (ՌԴ) «Տաք Նարզան» հանքային ջրին։

## Շշալցում
Շշալցվում է Վանաձորի ոչ ալկոհոլային խմիչքների գործարանում։

Կատեգորիա:Հանքային ջրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի հանքային ջրեր
Հրանտ Մանվելյան

**Հրանտ Լևոնի Մանվելյան** (), հայ խորհրդային ռեժիսոր և դերասան։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1960)։

## Կենսագրություն
1953 թվականին ավարտել է Մոսկվայի Լունաչարսկու անվան թատերական ինստիտուտի ռեժիսորական ֆակուլտետը։ 1931-1963 թվականներին աշխատել է Գյումրիի, Կիրովականի, Սուխումի քաղաքային, Հոկտեմբերյանի, Դիլիջանի, Նոյեմբերյանի, Էջմիածնի, Արթիկի, Արտաշատի, Կամոյի և այլ շրջանային թատրոններում։ 1963 թվականից աշխատել է Արտաշատի շրջանային թատրոնում։ Լավագույն դերերից են՝ Սուրեն (Շիրվանզադեի «Պատվի համար»), Շմազա (Ալեքսանդր Օստրովսկու «Անմեղ մեղավորներ»), Արթուր («Բոռը», ըստ Վոյնիչի), բեմադրություններից (շուրջ 250)՝ Մ. Գորկու «Վերջինները», Գոգոլի «Ռևիզորը», Վոյնիչի «Բոռը»։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Հրանտ Մանվելյան 
*Հրանտ Մանվելյան 

Կատեգորիա:Հայ ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Ֆիլ Սելուեյ

**Ֆիլիպ Ջեյմս Սելուեյ** (անգլերեն՝ *Philip James Selway*; ծնվ.՝ 1967, մայիսի 23, Աբինգդոն, Օքսֆորդշիր, Մեծ Բրիտանիա), բրիտանական Ռադիոհեդ ռոք-խմբի թմբկահար։

## Ռադիոհեդ
Խմբում իր հիմնական պարտականությունները կատարելու հետ մեկտեղ, Ֆիլը երբեմն Ռադիոհեդի համերգների ժամանակ ելույթ է ունենում, որպես բեք-վոկալիստ, հատկապես There There երգում։ Նաև զբաղվում է հարվածային մեքենաների ծրագրավորմամբ, սկսած Kid A ալբոմից։ Ֆիլը Ռադիոհեդ խմբի տարիքով ամենամեծ անդամն է։ Մինչև Ռադիոհեդի հաջողված խումբ դառնալը նա անգլերեն և պատմություն էր դասավանդում Ջոն Մուրսի անվան Լիվերպուլյան համալսարանում, իսկ ավելի վաղ համատեղում էր սեսիոն երաժշտի և ուսուցչի աշխատանքները։ Ֆիլը հարվածային գործիքներ նվագել սովորել է Լոնդոնի Drumtech դպրոցում խմբի մեկ այլ անդամ Էդ Օ'Բրայենի հետ։ 2008 թվականին Gigwise նրան դասեց 26-րդ հորիզոնականում բոլոր ժամանակների լավագույն թմբկահարների ցանկում։

## Կողմնակի նախագծեր
2005 թվականին Ֆիլը ելույթ էր ունենում Dive Dive խմբի հետ, ինչպես նաև Ջոննի Գրինվուդի և վոկալիստ Ջարվիս Կոկերի հետ «Հարրի Փոթեր և հրդեհի գավաթ» ֆիլմում խաղացել է «Weird Sisters» խմբի անդամի դերը։ Նա նաև մասնակցել է Նիլ Ֆիննի «7 Worlds Collide» ալբոմի ձայնագրմանը։

## Անձնական կյանք
Ֆիլը ծնվել է Աբինգդոնում, Օքսֆորդշիր, Մեծ Բրիտանիա։ Ունի կին՝ Քեյթ, և երեք որդի՝ Լեո, Ջեյմի և Պատրիկ (որոնց նվիրված են Kid A, Amnesiac և Hail to the Thief ալբոմները համապատասխանաբար)։

## Սկավառակագրություն
* Familial (2010)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռադիոհեդի պաշտոնական կայք 
* The Phillovers

Կատեգորիա:Բրիտանացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:1967 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 23 ծնունդներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի ռոք երաժիշտներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Մարանդ

**Մարանդ** (), քաղաք Իրանում, Արևելյան Ադրբեջան օսթանում, Մարանդ շահրեստանի կենտրոնը։ Գտնվում է Թավրիզից մոտ 60 կմ հյուսիս-արևմուտք, Ուրմիա լճից հյուսիս-արևելք։ Բնակչությունը վերջին մարդահամարի տվյալներով կազմել է ։

## Բնակչություն
Բնակչությունը 2016 թվականի մարդահամարի տվյալներով կազմում էր 130 825 մարդ, որոնք կազմում էին 40 275 տնտեսություն։ Մարանդը Արևելյան Ադրբեջանի բնակչությամբ երրորդ ամենախոշոր քաղաքն է օսթանի վարչական կենտրոն Թավրիզից և Մարաղայից հետո։ Քաղաքի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում բերված է աղյուսակում ստորև.

Մարանդը հիմնականում բնակեցված է իրանական ադրբեջանցիներով, ովքեր խոսում են ադրբեջաներեն։

## Պատմություն
Նախկինում Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Բաքրան գավառում։ Եղել է վերջինիս կենտրոնը։ Ենթադրվում է, որ գավառը կոչվել է նաև Մարանդ անունով։ Հայոց Արշակունիների անկումից (428) հետո Մարանդն եղել է Ատրպատականի կազմում։ Որպես քաղաք առաջին անգամ հիշատակվում է Սեբեոսի կողմից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վասպուրականի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արևելյան Ադրբեջան նահանգի քաղաքներ
Մարաղայի աստղադիտարան (Իրան)

**Մարաղայի աստղադիտարան**, հիմնադրվել է XIII դարի 2-րդ կեսին, Մարաղա քաղաքում (Իրանի հյուսիս-արեմուտքում), գործել է շուրջ հարյուր տարի։ Այդտեղ աշխատում էին տարբեր երկրների մի քանի տասնյակ գիտնականներ։ Աստղադիտարանում տեղակայված էին դիտման ու չափման 10 խոշոր գործիքներ, որոնք աչքի էին ընկնում իրենց մեծությամբ, յուրատիպ կառուցվածքով և այդ ժամանակների համար չգերազանցված ճշգրտությամբ։ Ուներ հարուստ գրադարան (շուրջ 40000 ձեռագիր)։ Հանրագիտակ և պետական գործիչ Նասրեդդին Թուսիի ղեկավարությամբ այստեղ թարգմանվել են կամ մեկնաբանվել հունական աստղագիտությանն ու հարակից գիտություններին վերաբերող կարևորագույն երկեր (Էվկլիդեսի, Արքիմեդի, Պտղոմեոսի և ուրիշների), գրվել ինքնուրույն աշխատություններ՝ աստղագիտության ու երկրաչափության վերաբերյալ։ Մարաղայի աստղադիտարանում, դիտողական նյութի հիման վրա, կազմվել են մոլորակների շարժման ու աստղերի դիրքերի ցուցակներ։ Հրատարակվել են 256 քաղաքների աշխարհագրական կոորդինատները և եռանկյունաչափական ֆունկցիաների վեցանիշ աղյուսակներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աստղադիտարաններ Իրանում
Կատեգորիա:Աստղագիտության պատմություն
ա
Կատեգորիա:Իրանական հայտնագործություններ