Ալտաիր

**Ալտաիր** (անգլ․՝ Altair), Արծիվ համաստեղության ամենապայծառ աստղն է և գիշերային երկնքի ամենապայծառ տասներկուերորդ աստղը։ Այն ունի Բայերյան անվանակարգությունը՝ Alpha Aquilae, որը լատինականացված է **α Aquilae** անվանումից, հապավումը` **Alpha Aql** կամ **α Aql**: Ալտաիրը A տիպի հիմնական հաջորդականության աստղ է՝ 0,77 տեսանելի աստղային մեծությամբ, և ամառային եռանկյունու աստղագուշակության գագաթներից մեկն է, իսկ մյուս երկու գագաթները նշվում են Դենեբով և Վեգայով։ Այն գտնվում է Արեգակից 16,7 լուսատարի (5,1 պարսեկ) հեռավորության վրա։ Ալտաիրը ներկայումս գտնվում է G-ամպի մեջ՝ մոտակա միջաստղային ամպի, գազի և փոշու կուտակման մեջ։

Ալտաիրը պտտվում է արագ՝ հասարակածում մոտավորապես 286 կմ/վ արագությամբ։ Սա աստղի տրոհման 400 կմ/վ արագության զգալի մասն է։ Palomar Testbed Interferometer-ի հետ ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ Ալտաիրը գնդաձև չէ, այլ բևեռներում հարթեցված է իր պտտման բարձր արագության պատճառով։ Այլ ինտերֆերոմետրիկ հետազոտություններ բազմաթիվ աստղադիտակներով, որոնք գործում են ինֆրակարմիր ճառագայթներով, պատկերել և հաստատել են այս երևույթը։

## Անվանում

α Ալվիլիա (լատիներե)՝ Alpha Aquilae) աստղի Բայերյան անվանումն է։ Ավանդական Ալտաիր անունը օգտագործվել է միջնադարից։ Այն արաբերեն «النسر الطائر Al-Nisr Al-Ṭa'ir» արտահայտության հապավումն է՝ «թռչող արծիվ»։

2016 թվականին Միջազգային աստղագիտական միությունը) կազմակերպել է աշխատանքային խումբ աստղերի անունների վերաբերյալ (WGSN)՝ աստղերի ճիշտ անունները ցուցակավորելու և ստանդարտացնելու համար։ WGSN-ի 2016 թվականի հուլիսի  առաջին տեղեկագիրը ներառել է WGSN-ի կողմից հաստատված աստղերի անունների առաջին երկու խմբաքանակների աղյուսակը, որի մեջ ներառվել է Ալտաիր աստղը։ Այն այժմ մուտքագրված է ՄԱՄ աստղերի անունների ցուցակում։

## Ֆիզիկական բնութագիր

b Ակվիլիայի և g Ակվիլիայի հետ միասին Ալտաիրը կազմում է աստղերի հայտնի շարքը, որը երբեմն կոչվում է Ակվիլայի ընտանիք կամ Ակվիլայի առանցք։

Ալտաիրը A տիպի հիմնական հաջորդականության աստղ է, որի զանգվածը Արեգակի զանգվածի մոտ 1,8 անգամն է, իսկ պայծառությունը՝ Արեգակի պայծառության 11 անգամը : Ենթադրվում է, որ այն երիտասարդ աստղ է, որը մոտ է զրոյական տարիքի հիմնական հաջորդականությանը` մոտ 100 միլիոն տարեկան, թեև նախկին գնահատականները ապացուցում էին, որ մոտ մեկ միլիարդ տարեկան է։ Ալտաիրը պտտվում է արագ, պտտման ժամանակահատվածը ութ ժամից պակաս է։ Համեմատության համար նշենք, որ Արեգակի հասարակածը ամբողջական պտույտ է կատարում 25 օրից մի փոքր ավելի, սակայն Ալտաիրի պտույտը նման է Յուպիտերի և Սատուրնի պտույտին և մի փոքր ավելի արագ է։ Ինչպես և այդ երկու մոլորակները, նրա արագ պտույտը աստղի փռվածության պատճառ է դառնում. նրա հասարակածային տրամագիծը ավելի քան 20 տոկոսով մեծ է բևեռային տրամագծից։

1999-ին արբանյակային չափումները, որոնք կատարվել են Wide Field Infrared Explorer-ի միջոցով, ցույց են տվել, որ Ալտաիրի պայծառությունը փոքր-ինչ տատանվում է՝ տատանվելով ընդամենը մի քանի հազարերորդական մեծության մի քանի տարբեր ժամանակահատվածներով՝ 2 ժամից պակաս։ Արդյունքում 2005 թվականին այն ճանաչվեց որպես Դելտա Սկուտի փոփոխական աստղ։ Նրա լույսի կորը կարող է մոտավոր հաշվարկվել՝ գումարելով մի շարք սինուսային ալիքներ՝ 0,8-ից 1,5 ժամ տատանվող ժամանակահատվածներով։ Այն աստղային պսակների ռենտգենյան ճառագայթման թույլ աղբյուր է, որի արտանետման ամենաակտիվ աղբյուրները գտնվում են աստղի հասարակածի մոտ։ Այս ակտիվությունը կարող է պայմանավորված լինել ավելի սառը հասարակածում ձևավորվող կոնվեկցիոն բջիջներով։

### Պտույտ

Ալտաիրի անկյունային տրամագիծը չափվել է ինտերֆերոմետրիկ եղանակով Ռ. Հենբերի Բրաունի և  նրա գործընկերների կողմից  Նարաբրի աստղադիտարանում 1960-ականներին։ Նրանք գտել են 3 միլիարկվայրկյան տրամագիծ : Չնայած Հանբուրի Բրաունը հասկացավ, որ Ալտաիրը ռոտացիոն եղանակով հարթեցվելու է, նրանք անբավարար տվյալներ ունեին՝ փորձնականորեն դիտարկելու նրա փռվածությունը։ Ավելի ուշ՝ 1999 և 2000 թվականներին, օգտագործելով Palomar Testbed Interferometer-ի ինֆրակարմիր ինտերֆերոմետրիկ չափումները, պարզվեց, որ Ալտաիրը հարթեցվել է։ Այս աշխատանքը հրատարակվել է Գ․ Տ․ վան Բելլի, Դավիդ Քիարդիի և նրանց համահեղինակների կողմից 2001 թվականին։

Տեսությունը կանխատեսում է, որ Ալտաիրի արագ պտույտի շնորհիվ նրա մակերեսի ձգողականությունը և արդյունավետ ջերմաստիճանը պետք է ավելի ցածր լինեն հասարակածում՝ դարձնելով հասարակածը բևեռներից ավելի քիչ լուսավոր։ Այս երևույթը, որը հայտնի է որպես ձգողականության մթագնում կամ վոն Զեյփելի էֆեկտ, հաստատվել է Ալտաիրի համար 2001 թվականին Navy Precision Optical Interferometer-ի կողմից կատարված չափումների միջոցով և վերլուծվել Օհիշիի կողմից 2004 թվականին և Պետերսոնի կողմից 2006 թվականին։ Նաև Ա. Դոմիչանո դե Սոուզան 2005 թվականին ստուգեց ձգողականության մթագնումը՝ օգտագործելով Palomar-ի և Navy-ի ինտերֆերոմետրերի չափումները, ինչպես նաև շատ մեծ աստղադիտակում VINCI գործիքի կողմից կատարված նոր չափումները։

Ալտաիրը այն քիչ աստղերից է, որոնք ունեն ուղիղ պատկեր։ 2006 և 2007 թվականներին J. D. Monnier-ը և նրա գործընկերները ստեղծեցին Ալտաիրի մակերեսի պատկերը 2006 թվականի ինֆրակարմիր դիտարկումներից, որոնք արվել են MIRC գործիքով CHARA զանգվածային ինտերֆերոմետրի վրա։ Սա առաջին դեպքն էր, երբ պատկերված էր հիմնական հաջորդականության որևէ աստղի մակերես, բացի Արեգակից։ Կեղծ գույնի պատկերը հրապարակվել է 2007 թվականին։ Աստղի հասարակածային շառավիղը գնահատվել է 2,03 արեգակնային շառավիղ, իսկ բևեռային շառավիղը՝ 1,63 արեգակնային շառավիղ, ինչը բևեռից հասարակած աստղային շառավիղից 25%-ով ավել է։ Բևեռային առանցքը մոտ 60°-ով թեքված է դեպի Երկրի տեսադաշտը։

## Ստուգաբանություն, դիցաբանություն և մշակույթ

«Al Nesr Al Tair» տերմինը հայտնվել է «Al Achsasi al Mouakket»-ի ցուցակում, որը լատիներեն թարգմանվել է որպես «Vultur Volans»: Այս անունը արաբները կիրառել են Ալտաիրի, β Ակվիլայի և γ Ակվիլայի աստղանիշի վրա և հավանաբար վերաբերում է հին բաբելոնացիներին և շումերներին, ովքեր Ալտաիրին անվանում էին «արծվի աստղ»։ Օգտագործվել է նաև Աթաիր ուղղագրությունը։ Անգլիայի և Արևմտյան Եվրոպայի միջնադարյան աստղալաբները Ալթերին և Վեգային պատկերել են որպես թռչուններ։

Վիկտորիայի Կուրի ժողովուրդը նաև ճանաչում էր Ալտաիրին որպես բունջիլ՝ սեպապոչ արծիվ, իսկ β և γ Ակվիլաները նրա երկու կանայք են՝ սև կարապները։ Մյուրեյ գետի շրջակայքի բնակիչները աստղին ճանաչում էին որպես Տոտեյգիլ։ Մյուրեյ գետը ձևավորվեց այն ժամանակ, երբ որսորդ Տոտյերգիլը նիզակահարեց Օտջութին՝ հսկա Մյուրեյ ձողաձուկին, որը վիրավորվելուց հետո մի ուղի բացեց հարավային Ավստրալիայում, նախքան երկինք մտնելը՝ որպես Դելֆինի համաստեղություն։

Չինական դիցաբանության մեջ Ալտաիրից, β Ակվիլիայից և γ Ակվիլիայից կազմված աստերիզմը հայտնի է որպես Հե Գու(河鼓; հայերեն՝ «գետի թմբուկ»)։ Ալտաիրի չինարեն անվանումն այսպիսով Հե Գու Էր է (河鼓二;  հայերեն՝ «գետի թմբուկ երկու», որը նշանակում է «գետի մոտ թմբուկի երկրորդ աստղ»)։ Այնուամենայնիվ, Ալտաիրն ավելի հայտնի է իր այլ անուններով. Qiān Niú Xīng (牵牛星 / 牽牛星) կամ Niú Láng Xīng (牛郎星), թարգմանված որպես կովերի աստղ։ Այս անունները ակնարկ են սիրո պատմության՝ «Կովը և ջուլհակ աղջիկը», որտեղ Նիուլանգը (ներկայացնում է Ալտաիրը) և նրա երկու երեխաները (ի դեմս β Ակվիլիայի և γ Ակվիլիայի) բաժանված են համապատասխանաբար իրենց կնոջից և մորից՝ Ժինուից, Ծիր Կաթինով։ Նրանց թույլատրվում է հանդիպել միայն տարին մեկ անգամ, երբ կաչաղակները կամուրջ են կազմում՝ թույլ տալու նրանց անցնել Ծիր Կաթինով։

Արևմտյան աստղագուշակության մեջ աստղը չարագուշակ էր՝ վտանգ նախանշելով սողուններից։

Այս աստղը «Bugis» նավի նավաստիների կողմից նավարկության համար օգտագործվող աստերիզմներից մեկն է, որը կոչվում է «bintoéng timoro», որը նշանակում է «արևելյան աստղ»։

Ճապոնացի գիտնականների խումբը 1983 թվականին ռադիոազդանշան է ուղարկել Ալտաիր՝ այլմոլորակային կյանքի հետ կապ հաստատելու հույսով։

NASA-ն 2007 թվականի դեկտեմբերի 13-ին հայտարարեց Ալտաիրը որպես Լուսնի մակերեսային մուտքի մոդուլի (ԼՄՄՄ) անվանում։ Ռուսական արտադրության «Beriev Be-200 Altair» հիդրոինքնաթիռը նույնպես անվանվել է աստղի պատվին։

## Տեսանելի ուղեկից աստղեր
Այս պայծառ աստղը, որն առաջիններից մեկն է, ունի WDS 19508+0852A բազմակի աստղանիշ և ունի մի քանի թույլ տեսանելի ուղեկից աստղեր՝ WDS 19508+0852B, C, D, E, F և G: Սրանցից բոլորը շատ ավելի հեռու են, քան Ալտաիրը, և ֆիզիկապես կապված չեն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Star with Midriff Bulge Eyed by Astronomers, JPL press release, July 25, 2001.
* Spectrum of Altair
* Imaging the Surface of Altair, University of Michigan news release detailing the CHARA array direct imaging of the stellar surface in 2007.
* PIA04204: Altair, NASA. Image of Altair from the Palomar Testbed Interferometer.
* Altair, *SolStation*.
* Secrets of Sun-like star probed, *BBC News*, June 1, 2007.
* Astronomers Capture First Images of the Surface Features of Altair , *Astromart.com*
* Image of Altair from Aladin.

Կատեգորիա:Աստղագիտություն
Կատեգորիա:Աստղային համակարգեր
Կատեգորիա:Աստղեր
Կատեգորիա:Փոփոխական աստղեր