open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Քվինտեն Մասեյս

**Քվինտեն Մասեյս**, (**Մետսեյս**, ), ), նիդերլանդացի նկարիչ, ում ստեղծագործություններում նկատվում է վաղ նիդերլանդական կերպարվեստի ավանդույթների ազդեցությունը։ Համարվում է կերպարվեստի անվերպենյան դպրոցի հիմնադիրը։ Արվեստաբաններից շատերի կարծիքով՝ Մասեյսը ձգտել է իր արվետում համակցել՝ սինթեզել իտալական Վերածննդի և նիդերլանդականի սկզբունքները։ Ստեղծագործել է ոչ միայն կրոնական թեմաներով՝ մեծադիր պատկերազարդումներ անելով եկեղեցիների խորանների համար, այլև ստեղծել է ժանրային տպավորիչ նկարներ, հաճախ՝ երգիծանքի վառ դրսևորումներով։

## Կենսագրություն
1491 թվականին ընդունվել է նկարիչների անտվերպենյան գիլդիա։ Կրել Ռոգիր վան դեր Վեյդենի, Դ.Բաուտսի, Մ. Դյուրերի ազդեցությունը։ Ճանաչվել է «Սուրբ Աննան Մարիամի, մանուկ Քրիստոսի և Հովհաննես Մկրտչի հետ» (1507-1509, Հնագույն արվեստի թանգարան, Բրյուսել), «Ողբ առ Քրիստոս» (1508-1511, Գեղեցիկ արվեստների թագավորական թանգարան. Անտվերպեն) եռանկարներով։ Մի շարք նկարներում դրսևորվել է Մասեյսի ծանոթությունը Լեոնարդո դա Վինչիի արվեստին («Տիրամայրը մանկան հետ», Ազգային թանգարան, Պոզնան, «Ծերունու դիմանկար», 1513, Ժակմար-Անդրե թանգարան, Փարիզ)։ Ձգտելով պատկերել իրական կյանքը, երբեմն բախվելով ուշ գոթական ավանդույթների հետ՝ Մասեյսը ստեղծել է ժանրային կոմպոզիցիաներ («Դրամափոխը կնոջ հետ», 1514, Լուվր, Փարիզ) և դիմանկարներ (այդ թվում՝ Էրազմ Ռոտերդամցու)։

Մասեյսն Անտվերպենում ունեցել է արվեստանոց։ Շատ աշակերտեր չի պահել (քսան տարուց ավելի ժամանակամիջոցում՝ ընդամենը չորսը)։ Իրենց հոր հետքերով են գնացել ու նկարիչներ են դարձել նաև Մասեյսի որդիները՝ Կոռնելիսն ու Յանը։

Կվինտեն Մասեյեի արվեստը զորեղ ազդեցություն է գործել տասնվեցերորդ դարի նիդերլանդական և գերմանական կերպարվեստի վրա։

## Գրականություն
* .

## Պատկերասրահ

Quinten Metsijs (1466-1530) - De nood Gods (1509-1511) - Tentoonstelling kathedraal Antwerpen 12-07-2010 15-09-6.jpg|*Աստվածների կարիք* (1509-1511)
Quentin Massys - The Virgin Enthroned - 1525 - Staatliche Museen, Berlin.jpg|Սուրբ Կույսը գահին
Quentin Matsys - A Grotesque old woman.jpg|Այլանդակ դքսուհու դիմանկարը
WLA lacma Quentin Massys and Studio.jpg|
Ill-Matched Lovers by Quentin Massys, Netherlandish, c. 1520-1525, oil on panel - National Gallery of Art, Washington - DSC09936.JPG|*Չհամապատասխանող զույգ*, ca. 1525, Արվեստի ազգային պատկերասրահ, Վաշինգտոն
Quentin Metsys - O Casamento Desigual.jpg|*Անհավասարների սեր*
Massysm Quentin — The Moneylender and his Wife — 1514.jpg|Դրամափոխն ու իր կինը
Quentin Massys-Ecce Homo-1520,Doge's Palace,Venice.jpg|Ecce Homo
Quentin Massys 002.jpg|Գերեզման իջեցնելը
Quentin Massys- Erasmus of Rotterdam.JPG|Էրազմ Ռոտերդամցու դիմանկարը
Quentin Massys - Portrait of a Man - National Gallery of Scotland.jpg|Նոտարի դիմանկար


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հոլանդացի արվեստագետներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Վերածննդի նկարիչներ
Թոմաշ Մասարիկ

**Թոմաշ Գարիգ Մասարիկ** (, ), չեխոսլովակյան քաղաքական գործիչ, փիլիսոփա։ 1882-1914 թթ.-ին՝ Պրահայի համալսարանի փիլիսոփայության պրոֆեսոր։

«Ռեալիստների», որոնք ձգտում էին Չեխիայի ինքնավարությանը Ավստրո-Հունգարիայի կազմում, լիբերալ-քաղաքական խմբի հիմնադիրներից (1889)։ 1914-1918 թվականների Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին ավստրիական ռեակցիայի, հակասեմականության դեմ և այլ ելույթներով ձեռք է բերել ժողովրդականություն, քանիցս ընտրվել է ավստրիական պառլամենտի պատգամավոր։ 1887, 1889, 1910 թվականներին այցելել է Ռուսաստան, հանդիպել Լև Տոլստոյի հետ։ 1913 թվականին հրատարակել է «Ռուսաստանը և Եվրոպան» գիրքը (հ. 1-2)։ 1914 թվականից վտարանդվել է։ 1917-1918 թվականներին եղել է Ռուսաստանում, խրախուսել է ժամանակավոր կառավարության քաղաքականությունը։ Դեմ է արտահայտվել  Հոկտեմբերյան հեղափոխությանը դիմավորել է թշնամաբար։

1918 թվականին եղել է Չեխոսլովակյան կորպուսի հակախորհրդային, ազատագրական ապստամբության կազմակերպիչներից։ 1918 թվականին վերադարձել է Պրահա, ընտրվել է Չեխոսլովակիայի Հանրապետության նախագահ։

Որպես փիլիսոփա հետևել է անգլիական և ֆրանսիական պոզիտիվիստներին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1850 ծնունդներ
Կատեգորիա:1937 մահեր
Կատեգորիա:Չեխիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Չեխ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Վիեննայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անկախության ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Չեխ հումանիստներ
Կատեգորիա:Չեխ հակակոմունիստներ
Կատեգորիա:Չեխ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Չեխ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Չեխ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Չեխ լրագրողներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի թղթակից-անդամներ
Կատեգորիա:Չեխ գիտնականներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Ալեքս Մաճավարիանի

**Ալեքս Դավիթի Մաճավարիանի** (, ), վրացի խորհրդային կոմպոզիտոր, դիրիժոր։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1958)։

## Կենսագրություն
1936 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի կոնսերվատորիան (Սարգիս Բարխուդարյանի և Պյոտր Ռյազանովի կոմպոզիցիայի դասարաններ)։ Ստեղծագործական գործունեությունն սկսել է 1935 թվականին։

1956-1957 թվականներին եղել է Վրաստանի սիմֆոնիկ նվագախմբի գեղարվեստական ղեկավար, 1962-1968 թվականներին՝ Վրաստանի կոմպոզիտորների միության վարչության նախագահ, 1962-1973 թվականներին՝ ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության քարտուղարներից։ 1939 թվականից դասավանդել է Թբիլիսիի կոնսերվատորիայում (1963 թվականից՝ պրոֆեսոր)։

Ստեղծագործություններից են՝ «Օթելլո» բալետը՝ ըստ Շեքսպիրի (1957, էկրանավորվել է 1961 թ.` «Վենետիկյան մավր» անունով), «Մայր և որդի» օպերան (1945), ջութակի և նվագախմբի կոնցերտը (1950, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1951), «Հինգ մենախոսություն» վոկալ-սիմֆոնիկ շարքը (1968, Վրացական ԽՍՀ պետական մրցանակ, 1971) և այլն։

Եղել է ԽՍՀՄ VI-VII գումարումների Գերագույն խորհրդի պատգամավոր (1962-1970)։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Վրացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Վրացի դիրիժորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Օպերային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության անդամներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Դիդուբեի պանթեոնում թաղվածներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Վրաստան)
Կատեգորիա:Վրացական ԽՍՀ Շոթա Ռուսթավելու անվան պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Վրացական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Վրացի հասարակական գործիչներ
Գժասար

**Գժասար**, լեռնագագաթ Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանի հարավարևմտյան մասում Ծռասար և Մխմաթիք լեռնաշղթաների հատման կետում։ Լեռնագագաթը գտնվում է Շահումյանի և Քաշաթաղի շրջաների վարչատարածքային բաժանման՝ արևմուտքից-արևելք 15 կմ գծի հատման վրա։ Գժասարից է սկիզբ առնում Թարթառ գետի վտակներից մեկը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության լեռներ
Կատեգորիա:Սյունիքի բարձրավանդակ
Կատեգորիա:Շահումյանի շրջանի աշխարհագրություն
Ջանգո Ռեյնհարդ

**Ջանգո Ռեյնհարդ** (), կիթառիստ և ջազմեն, կիթառային ջազի «ջազ-մանուշ» (գնչուական ջազ) ոճի հիմնադիր։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ջանգո Ռեյնհարդի մասին (ռուերեն)
* Ջանգո Ռեյնհարդ, Youtube

Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կիթառահարներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ջազմեններ
Հեբուսացիներ

**Հեբուսացիներ** (), Հուդեայի մինչհրեական բնակչությունը, որի կողմից մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում հիմնվել է Երուսաղեմ քաղաքը (նախկինում հայտնի էր որպես Սաղեմ կամ Հեբուս) և բնակեցրել այն։ Համաձայն աստվածաշնչի, ապրում էին լեռներում և Հանաանի որդի Համի տոհմից Հեբուսի ժառանգորդներն էին։ Կա տեսություն հեբուսացիների և խեթերի բարեկամական կապի վերաբերյալ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հանաան
Կատեգորիա:Հին Կտակարան
Կատեգորիա:Հին ազգեր
Սոֆի Դևոյան

**Սոֆի Արայի Դևոյան** (իսկական անունը՝ Սոֆիյա, ), հայ պարուհի, պարուսույց, դերասանուհի, ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (1984)։

## Կենսագրություն
1961-1967 թվականներին սովորել է Երևանի պարարվեստի ուսումնարանի դասական պարի բաժնում։ 1967-1990 թվականներին՝ Հայաստանի Պարի պետական անսամբլի պարուհի, մենակատար։ 1986 թվականից աշխատել է Պարի պետական համույթում՝ որպես պարուսույց։ Ելույթներ է ունեցել աշխարհի տարբեր երկրների բեմերում՝ Օլիմպիա, Գրանդ օպերա, Մետրոպոլիտեն օպերա, Կարնեգի Հոլլ և այլն։ 1993 թվականին հիմնադրել է «Սոֆի Դևոյանի «Հոգու և պարի թատրոնը»»։ 2007 թվականին մասնակցել է Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերության «Երկու աստղ» երաժշտական նախագծին։

#### Մենապարեր
* «Սուսերով պարը»
* «Շալախո»
* «Ուզունդարա»
* «Ղարաբաղի եղնիկ»
* «Սայաթ-Նովա»
* «Ադրբեջանական»
* «Խաղողի պար»
* «Գնչուական»
* «Սյուիտ»
* «Չինար ես»

## Ստեղծագործական ուղի
1999 թվականից «Պարի և հոգու թատրոն»ի հիմնադիր-ղեկավարն է։ Բեմադրել է մի քանի բեմադրություններ`
* «Կոմիտասը մեր աչքերով»
* «Ամարաս»
* «Ազնվության ակնթարթներ»
* «Ընդդիմություն»
* «Ազնավուրյան ակնթարթներ»
* «Ես հավատում եմ», սյուիտ նվիրված Փարաջանովին

Սոֆի Դևոյանի «Սամսարա» պարը՝ Լոզանի միջազգային փառատոնում արժանացել է բարձր գնահատականի։

1995 թվականին ստեղծել է նոր ոճ, որտեղ չկա զգեստ, դեմք, կան միայն ոտքեր և ձեռքեր։ Այդ ոճի մեջ արտացոլվում է հայկական մանրանկարչությունը և փիլիսոփայությունը։ 1994 թվականին ստեղծել է մշակույթի կենտրոն, որտեղ գործում են բազմաթիվ պարային խմբակներ, ինչպես նաև մանկական անսամբլներ։

Նկարահանվել է «Կամոյի վերջին սխրանքը» ֆիլմում։ 2009 թվականից համագործակցել է «Արմենիա» հեռուստաընկերության հետ, որտեղ խաղացել է մի քանի հեռուստասերիալներում` «Կյանքի գին 1, 2», «Վերադարձ», «Բախտաբեր»,«Կորած օրագիրը»:

## Հեռուստասերիալներ
* «Կյանքի գինը 1, 2»
* «Վերադարձ»
* «Բախտաբեր»
* «Խաչվող հետքեր»
* «Պահանջվում է միլիոնատեր»
* «Մամա»
* «Վենդետտա»
* «Երանի»
* «Մոռացված կանգառը»
* «Երևի»
* «Ախթամար»
* «Կորած օրագիրը»

## Պարգևներ, մրցանակներ
* ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (1972)
*Մովսես Խորենացու մեդալ (2009)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի պարարվեստի ուսումնարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Հայ պարուհիներ
Կատեգորիա:Հայ պարուսույցներ
Ղուկաս Ղուկասյան

**Ղուկաս Հովհաննեսի Ղուկասյան** (), հայ բոլշևիկ հեղափոխական, ՌՍԴԲ(բ)կ անդամ (1917)։

## Կենսագրություն
Սովորել է Երևանի տարրական և թեմական դպրոցներում։ 1919 թվականին մասնակցել է «Սպարտակ» կոմերիտական երիտասարդական կազմակերպության հիմնադրմանը։ 1920 թվականի հունվարին ընտրվել է Արմենկոմի անդամ։ Գործուն մասնակցություն է ունեցել 1920 թվականի Մայիսյան ապստամբությանը, սպանվել է Հայաստանի Հանրապետության բանակային զորքերի դեմ մարտում։

Արարատի մարզի Ղուկասավան գյուղը մինչ օրս կոչվում է Ղուկասյանի անունով։

## Պատկերասրահ

Ghukas Ghukasyan's monument, Ghukasavan (1).jpg|Ղուկաս Ղուկասյանի հուշարձան (Ղուկասավան)


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բոլշևիկներ
Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Վահան Տեր-Սարգսյան

**Վահան Տեր-Սարգսյան** (), Երևանի հինգերորդ քաղաքագլուխ։

Վահան Տեր-Սարգսյանը ծնվել է 1839 թվականին, տոհմական ազնվականի ընտանիքում։ Կրթություն է ստացել Երևանի թեմական դպրոցում։ Երկար տարիներ որպես նոտար աշխատել է Երևանի նահանգային վարչությունում։ Նվիրված աշխատանքի շնորհիվ հասել է նախ պալատական խորհրդականի, ապա՝ քաղաքային վարչության անդամի պաշտոնի։ 1896 թվականին, քաղաքագլուխ Արամ Բունիաթյանի առողջական վիճակի վատթարացման ժամանակ, ինքն էր կատարում վերջինիս լիազորությունները։ Նույն թվականի հոկտեմբերին ընտրվում է Երևանի քաղաքագլուխ և պաշտոնավարում երկու տարի՝ մինչև մահը՝ 1898 թվականի նոյեմբեր։

## Տես նաև

* Հին Երևան
* Երևանի նահանգ

## Ծանոթագրություններ
Սանասարյան վարժարան

**Սանասարյան վարժարան**, հիմնադրվել է 1881 թվականին Կարինում, Մկրտիչ Սանասարյանի միջոցներով և Կարապետ Եզյանի ջանքերով։

## Պատմություն
thumb|Սանասարյան վարժարանի աշակերտները
Սանասարյան վարժարան ընդունվել են գավառական դպրոցն ավարտած 7–11 (1892 թվականից՝ 11–12) տարեկան երեխաները։ Ունեցել է նաև գիշերօթիկ բաժին։ 1890–1891 թվականներին գործել է 9 դասարան (ուսուցման տևողությունը՝ 9 տարի)։ 1906 թվականին վարժարանին կից հիմնվել է ուսուցչանոց (երկու տարվա ծրագրով)։ 1912 թվականին Սանասարյան վարժարանը տեղափոխվել է Սեբաստիա։ Ունեցել է ուսուցողական, մանկավարժական և արհեստագիտական բաժիններ։ Ուսուցողական բաժնում դասավանդվել են մայրենի լեզու (աշխարհաբար, գրաբար), պատմություն, աշխարհագրություն, մատենագիտություն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, տաճկերեն, հանրահաշիվ, երկրաչափություն, եռանկյունաչափություն, բնագիտություն, քիմիա, տոմարակալություն և այլ առարկաներ։ Մանկավարժական բաժնի հիմնական առարկաներից են եղել մանկավարժությունը, հոգեբանությունը, տրամաբանությունը, իմաստասիրությունը, մեթոդիկան, դպրոցական առողջապահությունը։ Արհեստագիտական բաժնում սովորել են կազմարարություն, ատաղձագործություն և գավառի պահանջները բավարարող այլևայլ արհեստներ։ Վարժարանն ունեցել է լաբորատոր սարքավորումներ, գրադարան, հիվանդանոց, դեղատուն, փուռ, ներկատուն, թանգարան (որում պահվել են 94 ձեռագիր և 986 թվականին հրատարակված մի ավետարան)։ 1881–1910 թվականին Սանասարյան վարժարանում սովորել է 840 սան։ 1915 թվականին ուսուցիչների մեծ մասը նահատակվել է, իսկ վարժարանը՝ ավերվել։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի կրթօջախներ
Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Սառնարյուն կենդանիներ

300px|մինի|Մողես
**Սառնարյուն կենդանիներ**, փոփոխաջերմ կենդանիներ, պոյկիլոթերմ (հունարեն՝ ποικίλες- այլազան, բազմազան և θερμοκρασία – ջերմություն) կենդանիներ, մարմնի կայուն ջերմաստիճան չունեցող կենդանիները (բոլոր անողնաշարավորները, ողնաշարավորներից՝ ձկները, երկկենցաղները, սողունները)։ 

Սառնարյուն կենդանիների մարմնի ջերմաստիճանը հավասար է շրջապատող միջավայրի ջերմաստիճանին կամ 1–2&nbsp;°C-ով բարձր է։ Մկանային աշխատանքի ժամանակ այն բարձրանում է․ օրինակ, իշամեղուների թռիչքի ընթացքում հասնում է մինչև 44&nbsp;°C-ի (երբ օդի ջերմաստիճանը 4—8&nbsp;°C է)։ Շրջապատող միջավայրի ջերմաստիճանի բարձրացումից կամ նվազումից (որոշ օպտիմալ սահմաններից ավելի) սառնարյուն կենդանիներն անզգայանում են (անաբիոզի վիճակ) կամ ոչնչանում։ Շատ սառնարյուն կենդանիներ անզգա վիճակում են անցկացնում տարվա մեծ մասը, օրինակ, տափաստանային կրիան ակտիվ է ընդամենը 3 ամիս։ Սառնարյուն կենդանիների մարմնի ջերմաստիճանը կախված է արևի ճառագայթների և մթնոլորտային գործոնների ազդեցությունից, կենդանու գունավորումից և այլն։ Սառնարյուն կենդանիները չունեն ջերմակարգավորող ֆիզիոլոգիական մեխանիզմներ, որը պայմանավորված է կենտրոնական նյարդային համակարգի թույլ զարգացումով, նյութափոխանակության պրոցեսների ցածր մակարդակով և այլ գործոններով։

Կատեգորիա:Ջերմակարգավորում
Կատեգորիա:Կենդանաբանություն
Կատեգորիա:Կենդանիների ֆիզիոլոգիա
Սառցադաշտային ժամանակաշրջան

**Սառցադաշտային ժամանակաշրջան**, Երկրագնդի երկրաբանական պատմության համեմատաբար տևական ժամանակաշրջան, որի ընթացքում կլիմայի ընդհանուր ցրտեցման պայմաններում իրար են հաջորդել առավել ցուրտ և համեմատաբար տաք կլիմայով ժամանակահատվածներ։ Ցուրտ ժամանակահատվածներում (սառցադաշտային) տեղի են ունեցել մայրցամաքային ընդարձակ սառցապատումներ, իսկ համեմատաբար տաք ժամանակահատվածներում (միջսառցադաշւոային) մայրցամաքային սառցադաշտերի զգալի մասը հալվել է։ Սառցադաշտային ժամանակաշրջաններ եղել են ստորին պրոտերոզոյում՝ Հյուսիսային Ամերիկա, վերին ռիֆեյում՝ Աֆրիկա և Ավստրալիա, վենդում՝ Եվրոպա, Ասիա և Հյուսիսային Ամերիկա, օրդովիկում՝ Աֆրիկա, կարբոնի վերջում և պերմի սկզբում՝ Գոնդվանա մայրցամաքների վրա։ Առավել լավ է ուսումնասիրված պլեյստոցենի սառցադաշտային ժամանակաշրջանը։

Կատեգորիա:Սառցաբանություն
Կատեգորիա:Կլիմայագիտություն
Կատեգորիա:Կլիմայի պատմություն
Կատեգորիա:Երկրի երկրաբանական պատմություն
Կատեգորիա:Սառցե դարաշրջան
Մաս և ամբողջ

**Մաս և ամբողջ**, առարկաների և երևույթների կառուցվածքային կողմը բնութագրող փիլիսոփայական կատեգորիաներ, որոնց հարաբերակցության տարբեր մեկնաբանությունները ծառայում են ճանաչողական տարբեր խնդիրների։ Պարզագույն դեպքում ամբողջը մասերի (այն կազմող միատեսակ առարկաների) սոսկական գումարն է, ուստի այն վերլուծելով մասերի՝ մենք ճանաչում ենք ամբողջը և, հակառակը, ամբողջի հատկությունները կարող են փոխադրվել մասերի վրա։ Այսպիսի գումարային ամբողջից, ըստ էության հավաքականությունից, տարբերվում է բուն իմաստով ամբողջը՝ ամբողջականությունը, որն իր հատկություններով համարժեք չէ մասերին, օժտված է կառուցվածքային միասնությամբ և «վարքի» ու զարգացման ինքնուրույնությամբ. մասերը տարատեսակ են և կապված են բազմազան հարաբերություններով, դրանք կոչված են ծառայելու ամբողջին և նրանից դուրս իմաստ չունեն, ամբողջը դրանք «ենթարկում» է իրեն, կարգավորում և ուղղորդում դրանց գործունեությունը։ Այս մոդելով կարող են ներկայացվել օրգանիզմները, հասարակությունը՝ որպես տնտ. և սոցիալական օրգանիզմ և այլն։ 
Ամբողջականության կատեգորիային բացառիկ նշանակություն է տվել Ի. Կանտը՝ նպատակի վերաբերյալ իր ուսմունքում։ Հեգելը դրա հետ է կապել ինքնազարգացման դիալեկտիկական գաղափարը։ Հետագայի մի շարք ուսմունքներ (ռոմանտիզմ, «կյանքի փիլիսոփայություն», հոլիզմ, գեշտալդ հոգեբանություն են) պնդել են, թե բնագիտական՝ «մեխանիստական», «պատճառական», «վերլուծական» ճանաչողությունը կարող է ներկայացնել միայն գումարային հավաքականությունները, բայց ոչ ամբողջականությունը։ Կ. Մարքսի մեծագույն ծառայություններից է հասարակական օրգանիզմի դիտարկումը որպես ամբողջականություն, որի նկատմամբ նա առաջին անգամ կիրառեց համակարգային կառուցվածքային մոտեցում։ 
Ներկայումս պարզ է, որ խիստ ինտուիտիվ մակարդակով առանձնացված Մաս և ամբողջի հարաբերակցության տարբեր ըմբռնումները կարող են ճշգրտվել համակարգերի տեսության մեջ՝ ձևական մոդելների օգնությամբ (աես Համակարգային մոտեցում)։ Այս ճշգրտությամբ հստակ է դառնում նաև Մաս և ամբողջի հարաբերակցության տարբերությունը բազմության և տարրի, վերացականի և կոնկրետի, ընդհանուրի, հատկականի ու եզակիի ուրիշ հարակից հակասություններից։ 

Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տերմինաբանություն
Նիկոլայ Մասալիտինով

**Նիկոլայ Օսիպովիչ Մասալիտինով** (), թատերական գործիչ, դերասան, ռեժիսոր, մանկավարժ։ ԲԺՀ ժողովրդական արտիստ (1948)։

## Կենսագրություն
1907-1919 թվականներին եղել է ՄԳԹ դերասան, ուր կատարելագործվել է Կ. Ս. Ստանիսլավսկու և Վ. Ի. Նեմիրովիչ-Դանչենկոյի ղեկավարությամբ։ 1925 թվականից հաստատվել է Բուլղարիայում։ Դերերից են՝ Տարտյուֆ (Մոլիերի «Տարտյուֆ»), Մատիաս Կլաուզեն (Հաուպտմանի «Արևամուտից առաջ»)։ 1925-1944 թվականներին՝ Սոֆիայի ժողովրդական թատրոնի գլխավոր ռեժիսոր, այնուհետև՝ ռեժիսոր, 1925 թվականից գլխավորել է այդ թատրոնին կից դպրոց-ստուդիան (1948 թվականից՝ թատերական արվեստի բարձրագույն ինստիտուտ)։ Մասալիտինովը նպաստել է ռեալիզմի հաստատմանը բուլղարական բեմում։ Առաջիններից էր, որ Բուլղարիայում բեմադրել է խորհրդային դրամատուրգների գործեր (Կատաևի «Շրջանի քառակուսի մակերեսը», 1931, Կոռնեյչուկի «Պլատոն Կրեչետ», 1940 և այլն)։ Այլ բեմադրություններից են Օստրովսկու «Անօժիտը» (1937), Զիդարովի «Թագավորական ողորմություն» (1948)։ Արժանացել է Դիմիտրովյան մրցանակի (1950)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բուլղարացի թատերական գործիչներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի դերասաններ
Կատեգորիա:Բուլղարացի ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Թատրոնի դերասաններ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության թատերական ռեժիսորներ
Սմերդներ

**Սմերդներ** (), ավատատիրական կախման մեջ գտնվող գյուղացիների անվանումը Հին Ռուսիայում և սլավոնական մի քանի այլ երկրներում։ XI–XII դարերի աղբյուրներում սմերդները հիշատակված են Կիևյան Ռուսիայում, Լեհաստանում և պոլաբյան սլավոնների մոտ։

Ռուսիայում սմերդները ազատությունն աստիճանաբար կորցնող (մասամբ կամ լիովին) գյուղացիներ էին, որոնց առանձին խմբեր իրավական դրությամբ տարբերվել են։ Ի տարբերություն ստրուկների, սմերդները XI–XII դարերում ունեցել են իրենց գույքը, կատարած հանցանքի դիմաց վճարել տուգանք։ Իրավաբանորեն սմերդները լիիրավ չէին։ Սմերդների սպանությունը պատժվել է նույնպիսի տուգանքով, ինչպես խոլուցինը։ Անժառանգ սմերդների գույքը տնօրինել է իշխանը։ XII դարի սկզբից սմերդներովով բնակեցված հողերը տրվել են առանձին իշխանների՝ իբրև սեփականություն։ Ըստ XIV–XV դարերի աղբյուրների, Նովգորոդյան ու Պսկովյան երկրներում սմերդները եղել են սեփականատեր-գյուղացիներ, որոնք հողը տիրել են համայնաբար կամ անհատապես, իրավասու եղել՝ ազատորեն օտարելու իրենց հասանելի հողը։ Աակայն սմերդների անձնական ազատությունը եղել է սահմանափակ, արգելվել է սմերդների տեղափոխվելը այլ հողեր կամ ուրիշ իշխանի պատրոնության ներքո։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Մառնի ճակատամարտ

**Մառնի ճակատամրտ** 1914, խոշոր ճակատամարտ անգլո-ֆրանսիական և գերմանական զորքերի միջև, Մառն գետի մոտ, Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) ժամանակ, սեպտեմբերի 5-12-ը։ Ավարտվել է գերմանական զորքերի պարտությամբ Հելմուտ Մոլտկե Ավագի գլխավորությամբ։ Երկու կողմից ճակատամարտին մասնակցել են 116 դիվիզիա (մոտ 2 միլիոն զինվոր), ավելի քան 6.600 թնդանոթ։ Գերմանական զորքերի անհաջողության հիմնական պատճառներն էին ռազմաճակատի արևմտյան թևում ուժերի փոխհարաբերության փոփոխությունը հօգուտ Անտանտի բանակների, գերմանական հրամանատարության համար բավարար քանակությամբ պահեստային ուժերի բացակայությունը, ռուս, բանակի վճռական հարձակումը Արևելյան Պրուսիայում, որը ստիպեց գերմանական հրամանատարությանը արևմտյան ոազմաճակատից ուժեր փոխադրել արևելյան։ Գերմանական զորքերի պարտությունը ձախողեց պատերազմում շտապ հաղթանակ ձեռք բերելու գերմանական ստրատեգիական պլանը։ Մառն գետի մոտ ճակատամարտ տեղի է ունեցել նաև 1918-ին, գերմանական և Անտանտի զորքերի միջև, երբ գերմանական հիմնական ուժերը նահանջել են՝ տալով մեծ կորուստներ։

Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի ճակատամարտեր
Մաջաջ

**Մաջաջ** միջնադարյան գյուղատեղի Վանա լճի արևելյան ափին, Հայոց ձոր գավառում։ Ըստ ավանդության Հայկ նահապետը բռնակալ Բելին հաղթելուց հետո այստեղ է դադար առել և հաղթական տոնախմբություն սարքել՝ վառելով հազար խարույկ, որն անշեջ են պահել երեք օր։ Մաջաջը երկար դարեր ուխտատեղի է եղել հայերի համար։ 

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Անտոնիո Մաչադո

**Անտոնիո Մաչադո Ռուիս** (, ), իսպանացի բանաստեղծ։

Հրատարակել է «Անձկություն» (1903 թ.), «Կաստիլիայի դաշտերը» (1912 թ.), «Նոր երգեր» (1924 թ.), «Պատերազմ» (1937 թ.) ժողովածուները։ 1920-1930-ական թվականներին եղբոր՝ Մանուել Մաչադոյի հետ գրել է մի քանի չափածո պիես։ Իսպանացի ժողովրդի ազգային-հեղափոխական կռիվների (1936-1939 թթ.) սկզբից ևեթ նվիրվել է հանրապետության պաշտպանության գործին։ Ճառով հանդես է եկել գրողների միջազգային երկրորդ կոնգրեսում (1937 թ.)՝ նվիրված մշակույթի պաշտպանությանը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Անտոնիո Մաչադո․ իսպանական պոեզիա

Կատեգորիա:Իսպանացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Իսպանացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Մադրիդի Կոմպլուտենսե համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Իսպանացի գրողներ
Կատեգորիա:Իսպանացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Իսպանալեզու գրողներ
Կատեգորիա:Իսպանացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Մոդեռնիստ գրողներ
Մառիի ճակատամարտ

**Մառիի ճակատամարտ** տեղի է ունեցել 1266 թվականի օգոստոսի 23-ին, Եգիպտոսի Մամլուքների սուլթանության և Կիլիկյան Հայաստանի զորքերի միջև, Մառի կոչվող կապանում (Սև լեռների շրջան)։

## Ընթացքը
Եգիպտոսի սուլթան Զահեր Բայբարսը, օգտվելով մոնղոլական տիրակալության տրոհումից ու թուլացումից, վերանվաճեց Հյուսիսային Ասորիքը, իսկ օգոստոսին Մանսուր Կալաունին 30-հազարանոց զորաբանակով ուղարկեց Կիլիկիա։ Հեթում Ա-ն գտնվում էր Թավրիզում՝ դաշնակից մոնղոլների մոտ։ Մամլուքների դեմ դուրս եկան արքայազներ Լևոնը և Թորոսը 15-հազարանոց բանակով։ Հայկական զորքերը չկարողացան դիմադրել իրենց կրկնակի գերազանցող մամլուքներին։ Արքայազն Թորոսը զոհվեց, իսկ Լևոնը Սմբատ Սպարապետի որդու՝ Վասիլ Թաթարի հետ միասին գերեվարվեց։

## Հետևանքներ
Հեթում Ա-ն վերադարձավ և իր երկիրը հայտնաբերեց թալանված վիճակում մամլուքները թալանել և ավերել էին երկրի երեք խոշոր քաղաքները՝ Մամեստիան, Ադանան և Տարսոնը, ինչպես նաև Այաս նավահանգիստը։ Մամլուքներին քսան օր պաշարելուց հետո հաջողվեց գրավել Սիս մայրաքաղաքը, գերեվարեց շուրջ 40 հազար բնակիչ։ Հեթումը անհապաղ քայլեր ձեռնարկեց Լևոնին գերությունից ազատելու համար և որոշ տարածքային զիջումներ կատարելու դիմաց հետ վերադարձրեց գահաժառանգին։ 1269 թ. Տարսոն քաղաքում Լևոնը օծվեց թագավոր, իսկ Հեթումը ծառայության անցավ Դրազարկի վանքում որպես կրոնավոր։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Renée Grousset, *Histoires des Croisades, III*
*Կլոդ Մութաֆյան, *Le Royaume Armenien de Cilicie*
*Angus Donal Stewart, *The Armenian Kingdom and the Mamluks*

Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Կիլիկյան Հայաստանում
Կատեգորիա:1266 իրադարձություններ
Կատեգորիա:Կիլիկիայի թագավորության ճակատամարտեր
Մառամբիջի

**Մառամբիջի** (Murrumbidgee), գետ Ավստրալիայի հարավ-արևելքում, Մուրեյ գետի աջ վտակն է։ Երկարությունը 1 485 կմ է, ավազանը՝ 165 հազար կմ2։ Սկիզբ է առնում Ավստրալիական Ալպերի հյուսիսային լեռնաճյուղերից։ Գլխավոր վտակը Լակլանն է (աջից)։ Հոսքը կարգավորված է (գետի վրա կա ջրամբար և ՀԷԿ)։ Ջրի տարեկան միջին ծախսը Բալրանալդ քաղաքի մոտ 77 մ3/վրկ է։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման համար։ Անձրևային շրջանում նավարկելի է մինչև Ուոգա քաղաքը։ Չոր եղանակին երբեմն ցամաքում է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավստրալիայի գետեր
Մաորիներ

[250px|մինի|Մաորիները [հակա ծիսական պարը կատարելիս]]
**Մաորիներ**, Նոր Զելանդիայի բնիկները։ Թիվը՝ մոտ 875 300 (2021)։ Պատկանում են պոլինեզիական ռասային, նմանություններ կան մոնղոլոիդների և ավսարալոիդների հարավային ճյուղի հետ։ Խոսում են մաորիական լեզվով, մեծ մասը տիրապետում է նաև անգլերենին։ ժամանակակից Մաորիները քրիստոնյաներ են (անգլիկաններ, կաթոլիկներ, բապտիստներ են)։ XIX դարի 1-ին կեսին Մաորիների բազմաթիվ ցեղերի մեջ քայքայվել են նախնադարյան համայնական կարգերը։ Այժմյան նորզելանդացիների մեջ Մաորիները կազմում են ազգային փոքրամասնություն։ Մաորիները զբաղվում են հողագործությամբ, անասնապահությամբ, անտառային տնտեսությամբ և այլն։ XX դարում սկսվեց Մաորիներիի էթնիկական համախմբումը, որն ընթանում է անգլո-նորզելանդացիների հետ նրանց ձուլմանը զուգահեռ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նոր Զելանդիայի ազգեր
Կատեգորիա:Պոլինեզական ազգեր
Մանգանին

մինի|Մանգանինից պատրաստված ռեզիստոր
**Մանգանին**, պղնձի համաձուլվածքը 11-13, 5% մանգանի և 2, 5-3, 5% նիկելի հետ։ Ունի բարձր էլեկտրական դիմադրություն։ Մանգանինից պատրաստում են լար և ժապավեն, որոնք կիրառվում են էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության մեջ՝ առավելապես ճշգրիտ սարքերում։ Առաջին անգամ ստացվել է Գերմանիայում, 1889 թ.։

Կատեգորիա:Պղնձի համաձուլվածքներ
Կատեգորիա:Նիկելի համաձուլվածքներ
Հովհաննես Թումանյանի տուն-թանգարան (այլ կիրառումներ)

**Հովհաննես Թումանյանի տուն-թանգարան** կարող է վերաբերել Հովհաննես Թումանյանի տարբեր բնակավայրերում գտնվող տուն-թանգարաններին։

* Հովհաննես Թումանյանի տուն-թանգարան (Դսեղ)
* Հովհաննես Թումանյանի թանգարան (Երևան)
Մանգանիտ

**Մանգանիտ**, միներալ։ Քիմիական կազմը՝ γ-MnOOH։ խառնուրդների ձևով պարունակում է Si02, Fe203 և այլն։ Բյուրեղագիտական համակարգը մոնոկլինային է։ Առաջացնում է նուրբ բյուրեղային, օոլիտային, հատիկավոր ագրեգատներ, դրուզներ։ Գույնը՝ մուգ գորշից սև, փայլը՝ կիսամետաղական։ Կարծրությունը՝ 4, խտությունը՝ 4300 կգ/մ3։ Հանդիպում է նստվածքային հանքավայրերում պիրոլյուզիտի և ռոդոխրոզիտի ֆացիաների միջև, ցածր ջերմաստիճանային հիդրոթերմալ հանքավայրերում՝ բարիտի, սիդերիտի, բրաունիտի հետ։ Մանգանի կարևոր հանքանյութ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միներալներ
Կատեգորիա:Հիդրօքսիդ միներալներ
Կատեգորիա:Մանգանի միներալներ
Մագնեզիումի օքսիդ

**Մագնեզիումի օքսիդ**, MgO, անգույն բյուրեղային նյութ, խտությունը՝ 3580 կգ/մ³, հալման ջերմաստիճանը 2800&nbsp;°C, եռմանը՝ З600°С։ Ջրում քիչ է լուծվում։ Բնության մեջ հանդիպում է հազվագյուտ պերիկլազ միներալի ձևով։ Հիմնային օքսիդ է, լուծվում է թթուներում (նախօրոք շիկացրածը չի լուծվում)։ Արդյունաբերության մեջ ստանում են մագնեզիտի կամ դոլոմիտի թրծմամբ, MgSO4 ջերմային քայքայմամբ և այլ եղանակներով։ Օգտագործվում է հրակայուն նյութերի, ցեմենտի, ռետինի արդյունաբերության, ինչպես նաև բժշկության մեջ՝ ստամոքսահյութի թթվությունն իջեցնելու համար և թթուներով թունավորվելու դեպքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հիմնական օքսիդներ
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Մանիներ

**Մանիներ**, հայ Ժողովրդական քնարական երգվող քառատողեր, խաղիկներ։ Անվանումը նույն նշանակությամբ գործածական է նաև ադրբեջանական ու թուրքական ֆոլկլորում։ Երբեմն նույնացվում են վիճակի երգերի հետ։

Մանի ասեմ ու շարեմ,

Ջան, ծաղիկ, ջան, ջան, 
 
Լցնեմ տոպրակ ու կարեմ,

Զան, վիճակ, ջան, ջան,

Առնեմ գյուղե գյուղ ընկնեմ.

Սրտիս սիրածին ճարեմ։

Կատեգորիա:Հայկական արվեստ
Բերդիկ (գյուղ, Արարատի մարզ)

**Բերդիկ** (նախկին անվանումը՝ *Ախունդ Բզովանդ*), գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Արտաշատի տարածաշրջանում, Արտաշատ քաղաքից մոտ 3 կմ հյուսիս-արևելք։

Նախկինում **Ախունդ Բուզավանդ** անվան տակ ընդգրկված է եղել Երևանի նահանգի Երևանի գավառում։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1831 թվականին։ Նախկինում ունեցել է Ախուն, Բզովակ, Բզովան, Բյուզավանդ, Ախունդի անվանումները։

Գյուղն ընկած է Արարատյան հարթավայրում։ Տեղադրված է ծովի մակարդակից 860 մ բարձրության վրա։

## Կլիմա
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին։ Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26 աստիճան, իսկ առավելագույնը՝ 42 աստիճան։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վերածվել են կուլտուր ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։ Խմելու ջուրը բերվում է Գառնիից։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Բերդիկի մշտական բնակչությունը կազմել է 776, առկա բնակչությունը՝ 734 մարդ։ Մինչև 1918-1920 եղել է ադրբեջանաբնակ, այնուհետ ունեցել խառը հայ-ադրբեջանական բնակչություն։

Բերդիկի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի 254 տնտեսություն, դպրոց, բուժկետ։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտացման ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, համախառն բերքի մեծ մասը տալիս է բուսաբուծությունը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են շուրջ 200 հա։ Գյուղատնտեսական հողահանդակները ոռոգվում են, դրանք զբաղեցնում են ողջ մակերեսի 60%։ Համայնքի հողերն օգտագործվում են որպես վարելահողեր՝ զբաղեցնելով մոտ 75 հա, պտղատու և խաղողի այգիները կազմում են համապատասխանաբար 25 հա և 17 հա։ Զբաղվում են այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ, դաշտավարությամբ, բանջարաբուծությամբ։ Մշակում են ջերմասեր բանջարաբոստանային կուլտուրաներ, պտուղներ, ինչպես նաև հացահատիկ։ Զբաղվում են նաև կաթնամսատու անասնապահությամբ, մեղվաբուծությամբ։

## Ծանոթագրություններ

* Բերդիկ 

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:1831 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Մանկավարժական գիտությունների ինստիտուտ

**Մանկավարժական գիտությունների գիտահետազոտական ինստիտուտ** խորհրդային և մասամբ՝ հետխորհրդային շրջանի գիտահետազոտական հիմնարկ Հայաստանում։ Հիմնադրվել է 1932 թվականին, սկզբնապես կոչվել ՀԽՍՀ լուսժողկոմատի մանկավարժության և մանկաբանության գիտահետազուոական ինստիտուտ։ 1936 թվականին լուծարքի է ենթարկվել։ 1939 թվականին նորից բացվել է և կոչվել Դպրոցների գիտահետազոտական ինստիտուտ, 1962 թվականին վերանվանվել Հայկական ՍՍՀ լուսավորության մինիստրության մանկավարժական գիտությունների գիտահետազոտական ինստիտուտ։

Զբաղվել է մատաղ սերնդի կրթության և դաստիարակության հարցերով, հետազոտել կրթության բովանդակության, ուսուցման և դաստիարակության ձևերի, մեթոդների ու միջոցների կատարելագործման, ինչպես նաև ժողովրդական կրթության զարգացման հեռանկարներին վերաբերող խնդիրները։ Հանձնարարականներ է պատրաստել տեղական և արտասահմանյան մանկավարժական գիտության նվաճումները պրակտիկայում օգտագործելու վերաբերյալ, ուսումնասիրել և տարածել է մանկավարժական «առաջավոր» համարվող փորձը, կոորդինացրել մանկավարժական գիտության գծով տարվող գիտահետազոտական աշխատանքը, կազմակերպել մանկավարժական ընթերցումներ, գիտական համաժողովներ, սերտ կապ է պահպանել ԽՍՀՄ ՄԳԱ-ի և միութենական այլ հանրապետությունների համապատասխան ինստիտուտների հետ։ Ունեցել է 14 սեկտոր ու բաժին, շուրջ 75 գիտաշխատող (1980)։

Կատեգորիա:Հայաստանի գիտահետազոտական ինստիտուտներ
Կատեգորիա:1932 հիմնադրումներ Հայաստանում
Դաշտաքար (Արարատի մարզ)

**Դաշտաքար** (մինչև 1948 թ.` *Դաշլու*),
գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Արարատի տարածաշրջանում, Վեդի քաղաքից 3 կմ հյուսիս-արևելք, մարզկենտրոնից 19 կմ հեռավորության վրա։

## Պատմություն
Նախկինում ունեցել է Դաշլը, Դաշլի, Դաշլու, Տաշլու անվանումները։ Դաշտաքար է վերանվանվել 1968 թվականին։

Ընկած է Արարատյան դաշտի նախալեռներում, Վեդի գետի աջ ափին՝ ծովի մակարդակից 970 մ բարձրության վրա։ Երեք կողմից շրջապատված է ցածր, բուսականությամբ աղքատ լեռներով։

## Կլիմա
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3-ից -5°C։ Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26°C, իսկ առավելագույնը՝ 42°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վերածվել են կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։ Հարուստ է արտեզյան ջրավազաններով, որոնք էլ օգտագործվում են որպես խմելու ջուր։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Դաշտաքարի մշտական բնակչությունը կազմել է 485, առկա բնակչությունը՝ 458 մարդ։ Մինչև 1918-1920 թթ. բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով, այնուհետ ունեցել խառը հայ-ադրբեջանական բնակչություն։ Ներկայումս բնակվում են հայեր, որոնց նախնիների մի մասը եկել է Արևմտյան Հայաստանից` Վանից, Մուշից և Շատախից, մի մասը` 1940-1950-ական թթ. ՀԽՍՀ Մարտունու, Կամոյի և Սիսիանի շրջաններից։ Դաշտաքարի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի առկա 154 տնտեսություն, դպրոց, բուժկետ, կապի հանգույց։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտացման ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, համախառն բերքի մեծ մասը տալիս է բուսաբուծությունը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են շուրջ 277 հա։ Գյուղատնտեսական հողահանդակները ոռոգվում են։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի մոտ 70% օգտագործվում են որպես վարելահողեր՝ զբաղեցնելով մոտ 180 հա։ Պտղատու և խաղողի այգիները զբաղեցնում են համապատասխանաբար 12.5 և 11 հեկտար։ Զբաղվում են այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ, դաշտավարությամբ, բանջարաբուծությամբ։ Մշակում են ջերմասեր բանջարաբոստանային կուլտուրաներ, պտուղներ, ինչպես նաև հացահատիկ։ Արոտավայրերը կազմում են 6 հա։ Զբաղվում են նաև կաթնամսատու անասնապահությամբ, մեղվաբուծությամբ։ Պահուստային հողերը նույնպես յուրացվում են որպես այգիներ, վարելահողեր։

Արդյունաբերություն չունի։

## Ծանոթագրություններ

*  Դաշտաքար 

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Քաղաձոր (գետ)

**Քաղաձոր** (նախկինում՝ **Կաչադարա**), գետակ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Գեղի գետի ձախ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Բարգուշատի լեռների հարավային լանջերից բխող աղբյուրներից և Նոր Աստղաբերդ գյուղից 4 կմ հյուսիս-արևմուտք միանում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 8 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղի գետի վտակներ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Իսահակ Մելիք-Աղամալյան

**Իսահակ Ղահրամանի Մելիք-Աղամալյան**  (), Երևանի վեցերորդ քաղաքագլուխ։

## Կենսագրություն
Իսահակ Մելիք-Աղամալյանը ծնվել է 1858 թվականին, տոհմական ազնվական իշխան Ղահրաման Մելիք-Աղամալյանի ընտանիքում։ Կրթություն է ստացել Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանում՝ իրավագիտության ֆակուլտետում։ Բացի այդ, տիրապետել է մի քանի օտար լեզուների։ Սանկտ Պետերբուրգից վերադառնալուց հետո աշխատանքի է անցել Թիֆլիսի դատաստանական պալատում։ Երկար տարիներ որպես նոտար աշխատել է Երևանի նահանգային վարչությունում։ Նվիրված աշխատանքի շնորհիվ հասել է նախ պալատական խորհրդականի, ապա՝ քաղաքային վարչության անդամի պաշտոնի։ 1898 թվականին մահանում է քաղաքագլուխ Վահան Տեր-Սարգսյանը։ Նոյեմբերին, քառասուն տարեկան հասակում քաղաքագլուխ է ընտրվում Իսահակ Մելիք-Աղամալյանը, ով պաշտոնավարում է ավելի քան վեց տարի՝ մինչև՝ 1904 թվականի մարտը։

## Տես նաև

* Հին Երևան
* Երևանի նահանգ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1858 ծնունդներ
Կատեգորիա:1904 մահեր
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Մելիք-Աղամալյաններ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Գուժ Մանուկյան

**Գուժ Ալեքսանդրի Մանուկյան** (), հայ դերասան։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1980):

Արձակագիր, դրամատուրգ Ալեքսանդր Արաքսմանյանի որդին է։

## Կենսագրություն
1958 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի դերասանական ֆակուլտետը։ 1958-1959 թթ.՝ Կապանի դրամատիկական, 1959-1967 թթ.՝ Երևանի պատանի հանդիսատեսի, 1967 թ.-ից՝  Երևանի դրամատիկական թատրոնների դերասան։

Լավագույն անձնավորումներից են՝ Միտրոֆան (Դենիս Ֆոնվիզինի «Տհասը»), Սարո («Անուշ», ըստ Հովհաննես Թումանյանի), Պյոտր (Մաքսիմ Գորկու «Քաղքենիներ»), Բուկինգհայմ (Ուիլյամ Շեքսպիրի «Ռիչարդ III»), Բլյունչլի (Բեռնարդ Շոուի «Շոկոլադ ուտող զինվորը»), Կարանդիշև (Ալեքսանդր Օստրովսկու «Անօժիտը»), Տիգրան Մեծ (Պերճ Զեյթունցյանի «Աստվածների կանչը», ՀՀ պետական մրցանակ՝ 1981), Ալֆրեդ (Բերնարդ Շոուի «Իմ չքնաղ լեդինը»)։

Կինոյում նկարահանվում է 1964 թ.-ից։ Դերերից են՝ Մարսելին («Սգավոր ձյունը», ըստ Անրի Թրուայայի, ռեժիսոր՝ Յուրի Երզնկյան, 1978, հեռուստատեսային կինոնկար), Արմեն («Կյանքի լավագույն կեսը», ռեժիսոր՝ Ալբերտ Մկրտչյան, 1979), Գայ («Մեռիր ձիու վրա», ռեժիսոր՝ Գրիգոր Մելիք-Ավագյան, 1980)։

Գուժ Մանուկյանի դերակատարումներին բնորոշ են հոգեբանական խնդիրների պարզ, համոզիչ լուծումները։

Համագործակցել է «Արմենիա» հեռուստաընկերության հետ, նկարահանվել է «Հարազատ թշնամի» հեռուստասերիալում։

2006-2015 թթ. եղել է «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության անդամ։

### Ընտանիքը
*Հայրը ՝ Ալեքսանդր Արաքսմանյան, գրող և սցենարիստ
*Մայրը՝ Վալենտինա Արաքսամյան, դերասանուհի 
*Եղբայրը՝ Էմմանուիլ Արաքսման-Մանուկյան, դրամատուրգ, կինոքննադատ

## Ֆիլմագրություն
* 1964 - Դրժված երդում - *Հակոբ*
* 1966 - Բաքվի 26 կոմիսարները - *Գրիգորի Կորգանով*
* 1966 - Մսյո Ժակը և ուրիշները
* 1969 - Պայթյուն կեսգիշերից հետո - *Շարկո*
* 1969 - Կամուրջներ մոռացության վրայով - *Հենրիխ Զաքարյան*
* 1971 - Հեղնար աղբյուր
* 1974 - Պարգևատրում
* 1975 - Այս կանաչ, կարմիր աշխարհը
* 1976 - Ճանապարհին - *վարորդ*
* 1977 - Քարե հովիտ - *սովխոզի դիրեկտոր*
* 1977 - Նահապետ - *Ղուկաս*
* 1977 - Աշնան արև
* 1977 - Հեղկոմի նախագահը - *շտաբի տնօրեն*
* 1978 - Հուսո աստղ - *Միհրան*
* 1978 - Սգավոր ձյունը - *Մարսելին*
* 1979 - Կյանքի լավագույն կեսը - *Արմեն*
* 1979 - Մահկանացուդ կնքիր թամբին (կամ Մեռիր ձիու վրա) - *Գայ*
* 1982 - Հին օրերի երգը - *Ռուբեն*
* 1984 - Հեծյալը, որին սպասում էին - *Համազասպ*
* 1985 - Ո՞ւր ես գնում, զինվոր - *Աղվան*
* 1993 - Հին աստվածներ
* 1996 - Զայրույթի հացը

## Պարգևներ, մրցանակներ
*1980 ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ
*1981 ՀԽՍՀ Պետական մրցանակ
*1998 Մովսես Խորենացու մեդալ

## Գրականություն
*Գալստյան Ս., Գուժ Մանուկյան, Ե., 1987

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գուժ Մանուկյան
* Գուժ Մանուկյան, Երևանի դրամատիկական թատրոն

Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:ԲՀԿ անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Քաջարանց (գետ)

**Քաջարանց**, *Ցաղլու*, գետ Հայաստանի Սյունիքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Զանգեզուրի լեռների Կեռմանի լեռնանցքի արևմտյան կողմից, Սիսակապար լեռնագագաթի հարավ-արևելյան լանջերից և, հոսելով դեպի արևելք, Քաջարանից 1,5 կմ արևմուտք աջից միախառնվելով Կապուտջուղ գետին՝ գոյացնում է Ողջի գետը։ Երկարությունը՝ 10 կմ։ Ունի ձնանձրևային սնում, հորդանում է մայիսին։ Ջրահավաք ավազանը՝ 34,6 կմ²։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Ողջի գետի վտակներ
Մանեկակտրիչ հաստոց

**Մանեկակտրիչ հաստոց**, երկարացված կոնստրուկցիայի հատուկ մեքենայական ներպարուրակիչներով մանեկների պարուրակահանման մետաղահատ հաստոց։ Տարբերում են միաիլ և բազմաիլ, ավտոմատ, կիսաավտոմատ և ոչ ավտոմատ (հիմնականում միաիլ) ցիկլով աշխատող մանեկակտրիչ հաստոցներ։ Մշակված մանեկները հագցնում են ներպարուրակիչի վրա, և երբ ձողը լրացվում է, իլը ձեռքով հանում են ու ազատում մանեկներից։ Այդպիսի հաստոցների վրա պարուրակահանվող մանեկների տրամագիծը 1, 5-20 մմ է։ Կիսաավտոմատ և ավտոմատ ցիկլով աշխատող մանեկակտրիչ հաստոցները լինում են 2-, 4-, 6- և 8-իլանի։

Կատեգորիա:Հաստոցաշինություն
Օճառաձոր (գետ)

**Օճառաձոր**, գետակ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Շիկահող գետի ձախ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Շիշկերտ լեռան արևելյան լանջից և Ծավ գյուղից 3,5 կմ հյուսիս-արևմուտք միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 6 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Շիկահող գետի վտակներ
Օջախիձոր (գետ)

**Օջախիձոր**, գետակ Հայաստանի Կոտայքի մարզում, Հանքավան գետի աջ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Թուխմանուկ լեռան արևելյան լանջերից և Հանքավան գյուղից 2 կմ հյուսիս թափվում Հանքավան գետը։ Երկարությունը՝ 7 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Հանքավան գետի վտակներ
Մատուցումների տուփ

**Մատուցումների տուփ**, մետաղահատ հաստոցների բազմօղակ մեխանիզմ, նախատեսված է մատուցման փոփոխման համար։ Բաղկացած է իրանի (տուփի) մեջ տեղավորված փոխարկվող ատամնավոր փոխանցումներից։ Մատուցումների տուփի կինեմատիկայի առանձնահատկությունները հնարավորություն են տալիս դետալի մշակման ժամանակ գործիքի մատուցման շարժումը համաձայնեցնել նախապատրաստուկի նկատմամբ գործիքի այլ շարժումների հետ։

Կատեգորիա:Հաստոցաշինական դետալներ
Մարաբու

thumb|240px
**Մարաբու** (Leptoptilus), արագիլների ընտանիքի թռչունների սեռ։ Հայտնի է մարաբուի 3 տեսակ՝ աֆրիկական մարաբու, հնդկական մարաբու և ճավայական մարաբու։ Փետրազուրկ գլխով և հսկայական կտուցով խոշոր, ծանրամարմին թռչուններ են (բարձրությունը՝ 110-150 սմ, թևերի բացվածքը՝ մինչև 3 մ, կտուցը՝ 30 սմ, քաշը՝ 5-6 կգ)։ Պարանոցի առջևի մասում ունեն փետրազուրկ մսալի ելուստ (ճավայական մարաբուն չունի), որի վրա հենում են իրենց կտուցը։ Բնադրում են ծառերի, ժայռերի վրա, աֆրիկականը և հնդկականը՝ գաղութներով, ճավայականը՝ զույգերով։ Դնում են 2-4 ձու, թխսում են և՝ էգը, և՝ արուն (մոտ 1 ամիս)։ Սնվում են գլխավորապես լեշով, ինչպես նաև գորտերով, կրծողներով և միջատներով։

Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Արագիլանմաններ
Կատեգորիա:Թռչունների ցեղեր
Քառասնաջուր

**Քառասնաջուր**, գետակ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Գիժգետի աջ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Զանգեզուրի լեռներից և Ցղունի գյուղից 7 կմ արևմուտք միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 6 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Գիժգետ գետի վտակներ
Մարդ-օր

**Մարդ-օր**, աշխատաժամանակի հաշվառման միավոր։

Կատարված է համարվում, եթե աշխատողը ներկայացել է գործատեղ, անկախ այդ օրը նրա աշխատած ժամերի (լրիվ, ոչ լրիվ, արտաժամ) թվից։

Ներառում է՝
* **ա.** ձեռնարկությունում փաստացի աշխատած,
* **բ.** տվյալ ձեռնարկության կարգագրերով, բայց ձեռնարկությունից դուրս աշխատանք կատարող, ինչպես նաև գործուղված,
* **գ.** հիմնական աշխատանքում պարապուրդի պատճառով այլ աշխատատեղերում օգտագործված,
* **դ.** հանգստյան ու տոն օրերին արտաժամ աշխատողների մարդ-օրերը։

Կատեգորիա:Չափման միավորներ
Մարդ-ժամ

**Մարդ-ժամ**, աշխատաժամանակի հաշվառման միավոր։ Արտահայտում է ծախսված աշխատանքի քանակը և աշխատաժամանակի կորուստը։ Կատարված մարդ-ժամ արտադրության մեջ մեկ մարդու փաստացի աշխատած ժամերի (սահմանված և այն գերազանցող՝ արտաժամ) թիվն է՝ առանց պարապուրդների, կերակրող մայրերի աշխատանքային և ներհերթափոխային այլ ընդմիջումների, ինչպես նաև դեռահասների արտոնյալ ժամերի։

Կատեգորիա:Ժամանակի չափման միավորներ
Կատեգորիա:Մենեջմենթ
Հովհաննես Մելիք-Աղամալյան

**Հովհաննես Մելիք-Աղամալյան** (), Երևանի յոթերորդ քաղաքագլուխ, պաշտոնավարել է 2 անգամ։

## Կենսագրություն
Հովհաննես Մելիք-Աղամալյանը ծնվել է 1861 թվականին, տոհմական ազնվական Ղահրաման Մելիք-Աղամալյանի ընտանիքում։ Կրթություն է ստացել Երևանի պրոգիմնազիայում։ 18 տարեկանից անցել է պետական ծառայության, որի ընթացքում տարիներ անց հասել է պալատական խորհրդականի աստիճանի։ 1904 թվականի մարտին, փոխարինելով եղբորը, ընտրվել է Երևանի քաղաքագլուխ, պաշտոնավարելով մինչև 1910 թվականի վերջը։ 1911 թվականին նրան փոխարինում է քաղաքագլուխ Հովսեփ Տիգրանովը, որից հետո՝ 1912 թվականի փետրվարից կրկին նա վերադառնում է իր պաշտոնին։ Պաշտոնավարում է մինչև 1914 թվականի վերջը, պաշտոնը թողնում է առողջական վիճակի վատթարացման պատճառով։

## Տես նաև

* Հին Երևան
* Երևանի նահանգ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1861 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Մելիք-Աղամալյաններ
Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 2-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 3-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Ոստան (Արարատի մարզ)

**Ոստան** (նախկին անվանումը՝ *Բեջազլու*), գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Արտաշատի տարածաշրջանում, Արտաշատ քաղաքից անմիջապես հյուսիս-արևելք։ **Ոստան** է վերանվանվել 1945 թ. օգոստոսի 20-ին։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1831 թվականին։ Նախկինում ունեցել է Բաջազլու, Բեգջիղազլու, Բեկջազալու, Բեկջիվազլու անվանումները։ Ոստան է վերանվանվել 1945 թվականին։ Նախկինում մտել է Երևանի նահանգի Երևանի գավառի մեջ։

Գյուղը գտնվում է Արարատյան դաշտում՝ ծովի մակարդակից 835 մ բարձրության վրա։

## Կլիմա
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3-ից -5&nbsp;°C: Ամառը տևական է` մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը՝ 42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վերածվել են կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Ոստանի մշտական բնակչությունը կազմել է 2739, առկա բնակչությունը՝ 2621 մարդ։ Բնակիչների նախնիների մի մասը գաղթել է Խոյից և Սալմաստից 1828-1829 թթ.։ Ոստանի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Հայտնի բնակիչներ

* Սեդրակ Միսակի Սեդրակյան - Ճարտարապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարանի պրոռեկտոր, ՀՀ քաղաքացիական ծառայության 2-րդ դասի պետական խորհրդական, վաստակաշատ մանկավարժ և գիտնական։

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի 796 տնտեսություն, միջնակարգ դպրոց, գրադարան, մանկապարտեզ, բուժկետ, կապի հանգույց։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտացման ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, համախառն բերքի մեծ մասը տալիս է բուսաբուծությունը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են շուրջ 447 հա։ Համայնքի հողերի հիմնական մասն օգտագործվում են որպես վարելահողեր՝ զբաղեցնելով մոտ 200 հա։ Ունի պտղատու և խաղողի այգիներ, համապատասխանաբար կազմելով 12 հա և 20 հա։ Զբաղվում են այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ, դաշտավարությամբ, բանջարաբուծությամբ։ Մշակում են ջերմասեր բանջարաբոստանային կուլտուրաներ, ինչպես նաև հացահատիկ։ Ունի վարելահողեր (53 հա) և խոտհարքեր (22 հա)։ Զբաղվում են կաթնամսատու անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ։ Համայնքի հիմնախնդիրների մեջ կարևորվում է ոռոգման ջրի հիմնախնդիրը, գյուղամիջյան ճանապարհների վերանորոգումը։

Արդյունաբերական ձեռնարկություններից բնակավայրում առկա են մասնավոր տեքստիլ գործարան, որն արտադրում է տնական և հյուրանոցային տեքստիլ՝ անկողնային, խոհանոցային և լոգարանային պարագաներ, Արտաշատի փորձնական գործիքաշինական գործարանը, Ոստանի էլեկտրացանցեր ԲԲԸ-ը, կառուցման և շահագործման փուլում է 《Ոստան》ՍՊԸ-ն՝ ալկոհոլային խմիչքների գործարանը։

## Տես նաև
* Ոստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արարատի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան

Կատեգորիա:1831 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Մարգարտախեցիներ

250px|մինի|Սև մարգարիտը խեցու մեջ
**Մարգարտախեցիներ**, ծովային և քաղցրահամ ջրերի մարգարիտ առաջացնող երկփեղկանի փափկամորթների ընդհանուր անվանումը։ Մարգարիտն առաջանում է թիկնոցի և փեղկի միջև։ Ծովային մարգարտախեցիները կլորավուն են, տարածված Հնդկական և Խաղաղ օվկիանոսների արևադարձային ծովերում։ Որսում են մարգարտի համար։ Ճապոնիայում արհեսաականորեն բազմացնում են։ Քաղցրահամ ջրերի մարգարտախեցիները երիկամաձև են՝ տարածված բարեխառն գոտու մաքուր գետերում։ Դրանց առաջացրած մարգարիտը որակով զիջում է ծովայինին։ Մարգարտախեցիների փեղկերը ներսից ծածկված են սադափի հաստ շերտով, որն օգտագործվում է կոճակների արտադրության մեջ։

Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Փափկամարմիններ
Մասնահատում

**Մասնահատում**, ռեզեկցիա, ախտահարված օրգանի մասնակի հեռացման վիրահատություն։ Օրգանի ծայրային հատվածի հեռացումն անվանում են ծայրատում (ամպուտացիա), լրիվ հեռացումը՝ արմատահանում (էքստիրպացիա)։ Գործնական վիրաբուժությունում առավել հաճախ կատարում են ստամոքսի (քաղցկեղի, արյունահոսությամբ բարդացած խոցի, ստամոքսաելքի նեղացման ժամանակ) և բարակ ու հաստ աղիքների մասնահատումը, (վնասվածքային պատռվածքների, անանցանելիության, ուռուցքների դեպքում)։ Կատարվում է նաև վահանագեղձի, թոքերի, հոդերի մասնահատում։

Կատեգորիա:Վիրաբուժություն
Սիսավան (Արարատի մարզ)

**Սիսավան** (նախկին անվանումը՝ *Ենգիջա*),
գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Արարատի տարածաշրջանում, Վեդի քաղաքից 6-7 կմ, մարզկենտրոնից` 15 կմ հեռավորության վրա։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1831 թվականին։ Նախկինում ունեցել է Ենգիջա անվանումը։ Սիսավան է վերանվանվել 1991 թվականի ապրիլի 3-ին։

Գտնվում է Արարատյան դաշտի նախալեռնային գոտում` ծովի մակարդակից 869 մետր բարձրության վրա։

## Կլիմա
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3-ից -5&nbsp;°C։ Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը՝ 42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վերածվել են կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն
Ըստ ՀՀ 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքների՝ Սիսավանի մշտական բնակչությունը կազմել է 1841, առկա բնակչությունը՝ 1721 մարդ։ Մինչև 1918 թվականը եղել է ադրբեջանաբնակ, այնուհետ ունեցել է խառը հայ-ադրբեջանական բնակչություն` աստիճանաբար դառնալով զուտ հայաբնակ։

Սիսավանի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի 446 տնտեսություն, դպրոց, բուժկետ։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտացման ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, համախառն բերքի մեծ մասը տալիս է բուսաբուծությունը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են շուրջ 364,47 հա։ Համայնքի հողերի հիմնական մասը, եթե նախկինում օգտագործվում էին որպես վարելահողեր, ապա ներկայումս հիմնվել են պտղատու և խաղողի այգիներ, և դրանց տարածքը կազմում է մոտ 194,54 հա, իսկ վարելահողերը զբաղեցնում են մոտ 144,72 հա։ Բնակչությունն զբաղվում է այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ, դաշտավարությամբ, բանջարաբուծությամբ։ Մշակում են ջերմասեր բանջարաբոստանային, հացահատիկային, կերային կուլտուրաներ, զբաղվում են կաթնամսատու անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ։

Համայնքում կառուցված է և գործարկման եզրին է Սիսավանի գինու և կոնյակի գործարանը։
Համայնքի հիմնախնդիրների մեջ կարևորվում են մանկապարտեզի բացակայությունը, մշակույթի տան և դահլիճի վերանորոգումը, խմելու ջրագծի 3 կմ հիմնանորոգումը։

## Ծանոթագրություններ

* Սիսավան 

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:1831 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր