Օլդմեն

**Օլդմեն** (), գետ Կանադայում, որը Բոու գետին միանալով ձևավորում է Հարավային Սասկաչևան գետը։ Գետի երկարությունը 363 կմ է։ Ավազանը զբաղեցնում է 26,700 կմ² տարածք։ Ջրի միջին հոսքը կազմում է 95 մ³/վ։

Գետի ստորին հատվածում կառուցվել է ամբարտակ։ Գետի վրա գտնվող Լեթբրիջի ուղանցույցը կառուցվել է 1909 թվականին։

## Հիդրոգրաֆիա
Գետը սկիզբ է առնում Կանադայի Ալբերտա նահանգում, Ժայռոտ լեռներում, մի քանի աղբյուրներից մոտավորապես 2100 մ բարձրության վրա։ Այն հոսում է արևմուտքից արևելք՝ անցնելով Լեթբրիջով և Թաբեր քաղաքի քաղաքային այգու միջով։ Մեդիսին Հաթից 70 կմ արևմուտք, միանում է Բոու գետին՝ ձևավորելով Հարավային Սասկաչևան գետը։ Գետը, որը գտնվում է Քրոուսնեստ գետի (գլխավոր աղբյուր) ակունքից 402 կմ հեռավորության վրա, 19-րդ դարում ածխի փոխադրման կարևոր երթուղի է եղել։

Գետի տարեկան հոսքի ցիկլը սկսվում է վաղ գարնանը, երբ նախորդ ձմռանը լեռներում կուտակված ձյունը սկսում է հալվել հունիսի կեսերին հարթավայրերում և նախալեռներում: Առավելագույն հոսքը տեղի է ունենում հուլիսի սկզբին, այնուհետև այն աստիճանաբար նվազում է մինչև ամռան վերջ, երբեմն փոփոխվելով սառցադաշտերի հալման և տեղումների պատճառով։

Հարավային Ալբերտայում ոռոգման համար ջրի պահանջարկի աճը հանգեցրել է ջրամբարների, ամբարտակների և ջրանցքների լայն ցանցի կառուցմանը, որոնք կապվում են Հարավային Սասկաչևան գետի ամենամեծ վտակների՝ Օլդմենի և Բոուի հետ։ Ոռոգման համակարգը ներկայումս սպասարկում է 240,000 հեկտար տարածք։ Հիդրոմետ չափումների համաձայն՝ գետի հոսքը 1913-2003 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում նվազել է մոտ 34%-ով: Հիդրոլոգները կանխատեսում են, որ ջրառը կաճի հաջորդ 20 տարիների ընթացքում։

; Կլիմա
Օլդմեն գետի ավազանում տեղումների միջին քանակը տատանվում է տարեկան 523 մմ-ից մինչև 321 մմ՝ ժայռոտ լեռների նախալեռներում և արևելյան տափաստաններում: Ձմռանը ցերեկային միջին առավելագույն ջերմաստիճանը 1°C է, իսկ ամռանը՝ 25°C: Ջրհեղեղները տարածաշրջանում հազվադեպ են, իսկ երաշտները՝ շատ ավելի տարածված:

## Ստուգաբանություն
Գետը անվանակոչվել է ի պատիվ հնդկացիների հովանավոր ոգու՝ Երկրի արարիչ Նապիի () անունով։ Հնդիկների կրոնական դիցաբանության մեջ ավանդական էթիկական հասկացությունների ուսումնասիրության հեղինակ Ջեյ Հանսֆորդ Կ. Վեսթը () նշել է, որ գետը և դրա շրջակա լանդշաֆտը բնիկ Պիկանի ժողովրդի սկզբնական հողերն ու սրբազան կենտրոնն են եղել, որոնք բնությանը մոտեցել են «կոսմոթեիստական ​​մեկնաբանության» դիրքից, հետևաբար գետն ունի հատուկ նշանակություն հնդիկների սրբազան աշխարհագրության և «հնդկական էկոլոգիական կրոնի» մեջ. Պիկանիի համոզմունքների և կրոնական առասպելների համաձայն՝ Օլդմեն գետը մարմնավորում է «գերբնական ուժերը», ողջ կյանքի աղբյուրն ու հենասյունն է, էությունը և կրում է Ստեղծողի, Արարչի՝ Ծերունու (Ծերունի, Ավագ) անունը։ Նապիի անուններից մեկը՝ «Ծերունին» (Օլդմեն, ), դարձել է գետի անունը։

## Զարգացման պատմություն
Օլդմեն գետի ավազանը Պիկանի ժողովրդի ավանդական տարածքն է ()։ Գետի ակունքներում գտնվում է սրբազան վայր, որտեղ հնդիկները հավաքվում են կրոնական արարողությունների, պարերի և խաղերի համար: Սրբավայրը, ինչպես գետը, անվանակոչվել է Նապիի (Օլդմեն) ոգու անունով: Գետի հյուսիսում և Ֆորտ Մաքլաուդից արևմուտք գտնվում են բիզոնների արոտավայրերը, որոնք կարևոր տնտեսական ռեսուրս են Պիկանի ժողովրդի համար։

Առաջին հայտնի եվրոպացի հետազոտողը, որը հասել է Օլդմեն գետ, եղել է Պիտեր Ֆիդլերը, որը 1792-1793 թվականների ձմռանը Հադսոնբի ընկերության հետազոտական ​​արշավախմբում ծառայել է որպես հողաչափ և քարտեզագիր։ 1791-92 թվականներին Ֆիդլերը ձմեռն անցկացրել է մի խումբ բնիկների հետ՝ սովորելով նրանց լեզուն և կիսվելով նրանց կենսակերպով։ Գրեթե հինգ ամիս անցկացրել է Պիկանի հնդկացիների հետ՝ նրանց հետ շարժվելով ժայռոտ լեռների լեռնաշղթաներով։ Արշավախմբի կողմից տարածաշրջանը ուսումնասիրելուց կարճ ժամանակ անց ընկերությունը մորթեղենի առևտրականներ է ուղարկել հնդկացիների հետ առևտուր սկսելու։ 1831 թվականին պայմանագիր է կնքվել American Fur Company-ի հետ, որը կառուցել է Ֆորտ Պիգանը (հետագայում վերանվանվել է Ֆորտ Մաքենզի): Ավելի ուշ, Մոնտանայի երկու առևտրականներ՝ Ալբերտ Բ. Համիլթոնը և Ջոն Ջ. Հիլին, 1869 թվականին գետի վրա հիմնադրել են Ֆորտ Համիլթոնը, որը հայտնի է դարձել որպես «Վիսկիի Ֆորտ»: Նրանց բիզնեսը մրցակցել է HBC-ի հետ: Ֆորտ Համիլթոնում վիսկիի և հրազենի վաճառքը հանգեցրել է անկարգությունների տարածքում, և ամրոցը վերանվանվել է Ուփ-Ափ՝ որպես ամենավտանգավոր և անօրինական ամրոցներից մեկը։ 1873 թվականին ստեղծվել է Հյուսիսարևմտյան հեծյալ ոստիկանությունը՝ արևմտյան Կանադայում օրենքն ու կարգը ապահովելու և պահպանելու համար։ Դրանից հետո եվրոպացիները սկսել են բնակություն հաստատել ֆերմաներում, ագարակներում և գետից ջուր վերցնել ոռոգման համար։ Պիկանի հնդկացիները ներկայումս ապրում են գետի ափին՝ հնդկացիական արգելոցի կարգավիճակ ունեցող արգելոցում (Պիկանի 147)։

## Ֆլորա և ֆաունա
Գետը Հարավային Սասկաչևան էկոշրջանի մաս է կազմում, որը սկսվում է Ալբերտայում Բոու և Օլդման գետերի միախառնման կետից և սահմանակից է Հյուսիսային և Հարավային Սասկաչևան գետերին ու դրանց ջրհոսքերին, որոնք հոսում են արևմուտքում գտնվող Կանադական ժայռոտ լեռներից մինչև արևելքում գտնվող Պրերիները։ Գետը հոսում է ժայռերի, խոտածածկ բլուրների և սոճիների ու թփերի միջով։ Վերին ավազանում աճում են բարձրլեռնային եղևնիներ, էնգելմանի եղևնիներ և սոճիներ։ Զարգացած տարածքներում աճում են բարդիներ և մշտադալար ծառեր։ Նախալեռներում և ցածրադիր վայրերում բուսականությունը ներկայացված է կաղամախիներով և տարբեր թփերով, խոտաբույսերից աճում են սիզախոտ, շյուղախոտ և այլն։

Միջին ավազանի նախալեռներում ժամանակին թափառում էին բիզոնների երամակները։ Ներկայումս այնտեղ հանդիպում են սպիտակապոչ և սևապոչ եղջերուներ, սև արջեր, գրիզլիներ, որմզդեղներ, կզաքիսներ, լեռնային այծեր, այծքաղներ, շնագայլեր, նապաստակներ։ Ֆերմերային տնտեսությունների և ագարակների տարածքում արածում են ձիեր և խոշոր եղջերավոր անասուններ։ Գետում բնակվում են կուղբեր և ջրասամույրներ։ Թռչուններից ներկայացված են եղջերավոր արտույտներ, սրածայր մարտիկներ, բազեներ, փասիաններ և ոսկե արծիվներ, ջրլող թռչուններ։

Վերին Օլդմենի սառը ջրերում հանդիպում են լեռնային սիգը, կարմրախայտը և ցլիկաձուկը, իսկ տաք ստորին հոսանքում՝ գայլաձուկ, հյուսիսային գայլաձուկ, ոսկեաչք ծածան () և դեղին պերկես։ Գետի շրջակայքում հանդիպում են ձկնորսության համար պիտանի միջատները՝ ճպուռները, առվային ճանճերը, մորեխները և այլն։

Inclusive Date(s)- 1912-1916 (5664654623).jpg|Լեթբրիջ, 1912-1916 թթ
Oldman River at Indian Battle Park - October 2012 - panoramio (3).jpg|Օլդմեն գետ - հոկտեմբեր 2012 թվական
Oldman river-Alberta.JPG|Օլդմեն գետ - Ալբերտա
The Cave, Main Source, Old Man River, Alberta.jpg|Ալբերտա, Օլդմեն գետի վրա գտնվող քարանձավ։ 1911 թվականի բացիկ։


## Բնապահպանական խնդիրներ
Գետը հոսում է Ալբերտայի հարավ-արևմուտքում գտնվող չորային գյուղատնտեսական շրջանով։ Ջրի սպառումը զգալի է, քանի որ գրեթե 1.8 միլիոն մարդ ապավինում է Օլդմեն գետին՝ շրջանը ջրով մատակարարելու համար, իսկ գյուղացիները այն օգտագործում են նաև ոռոգման և անասնապահության համար։

Տարածաշրջանը բազմաթիվ ֆերմաների և ագարակների տունն է, որոնք աճեցման շրջանում (մայիսից օգոստոս) պահանջում են առատ ջուր։ Ժայռոտ լեռները ապահովում են գետի հոսքի մինչև 90%-ը, սակայն գետի երկայնքով շարժվող ջրի քանակը տարեցտարի և սեզոնից սեզոն տարբերվում է։ Տարածաշրջանում երաշտներ են լինում, ուստի գետի երկայնքով կառուցվել են ամբարտակներ և ջրամբարներ։ Գետն օգտագործվում է նաև էլեկտրաէներգիայի արտադրության և հանգստի համար, գետի երկայնքով հասանելի են ճամբարային տարածքներ, լողափեր, ձկնորսություն և նավարկություն։

Օլդմեն գետի ավազանի ջրի սպառումը բարձր է. գետի միջին հոսքի մինչև 70%-ը շրջակա համայնքների կողմից օգտագործվում է խմելու և գյուղատնտեսական նպատակներով: Ջուրը վերցվում է ամբարտակների, ջրամբարների և ոռոգման համակարգերի համակարգի միջոցով: Ամբարտակից ներքև գտնվող ջրանցքը ջուրը ուղղորդում է մոտակա ջրամբարներ՝ տեղական օգտագործման համար: Գետի մի քանի վտակներում գոյություն ունեն լայնածավալ ոռոգման ենթակառուցվածքներ: Ջուրը վերցվում է նաև արդյունաբերական օգտագործման և համայնքների համար, այդ թվում՝ Ֆորտ Մաքլեոդի և Լեթբրիջի համար։

Ձյան ծածկույթի նվազման և ձնհալքի վաղ շրջանի հետ մեկտեղ, սա ճնշում է գործադրում գետային համակարգի վրա և բարձրացնում ջրի ջերմաստիճանը, ինչը բացասաբար է անդրադառնում սառը ջրերի ձկների, հիմնականում՝ կարմրախայտի և սիգ ձկան (Salvelinus confluentus) վրա, քանի որ ջրի ջերմաստիճանը կարևոր է ձկների առողջության և բարեկեցության համար և կարող է մեծ ազդեցություն ունենալ պոպուլյացիայի նվազման վրա։

Ամեն տարի շատ ձկներ են մահանում ոռոգման ջրանցքներում: Ջրանցքներում բռնվելուց հետո ձուկը չի կարող վերադառնալ գետեր առանց մարդու միջամտության: Երբ աշնանը ջրանցքները չորանում են, բնապահպանական խմբերը (Trout Unlimited Canada) մոբիլիզացնում են հարյուրավոր կամավորների՝ օգնելու որսալ որքան հնարավոր է շատ ձուկ և վերադարձնել դրանք գետեր՝ շարունակելու իրենց կյանքի ցիկլը: «Փրկեք ձկներին» արշավը տևում է մոտ 10 օր հոկտեմբերին՝ Կալգարիի և ԱՄՆ սահմանի միջև գտնվող վեց ջրանցքներում։

Չնայած բնապահպանական խմբերի և բնիկ ամերիկացիների ուժեղ դիմադրությանը, 1991 թվականին Փինչեր Կրիկ քաղաքի մոտ գետի վերին հոսանքի վրա կառուցվել է ամբարտակ՝ համայնքի խմելու ջրի մատակարարումը բարելավելու և գյուղացիներին սպասարկող առկա ոռոգման համակարգը ընդլայնելու համար։ 2013 թվականի հունիսին հարավային Ալբերտայում տեղացած ուժեղ անձրևներն ու ձնհալը Բոու և Օլդման գետերի վրա ավերիչ ջրհեղեղներ են առաջացրել։ Մի քանի համայնքներ, այդ թվում՝ Լեթբրիջը, արտակարգ դրություն են հայտարարել։ Ջրհեղեղը հանգեցրել է ջրի որակի վատթարացման, այդ թվում՝ կղանքի մանրէների աճի։ Ջրի որակը, որը լավն է գետի վերին հատվածում, վատանում է հոսանքի ներքևի հատվածում։ Ջրի որակի վրա ազդում են գյուղատնտեսական, քաղաքային և արդյունաբերական հոսքաջրերը, որոնք գետ են ավելացնում մանրէային աղտոտիչներ, պարարտանյութեր և թունաքիմիկատների թափոններ: Խնդիրն ավելի է սրվում շրջակա աղբյուրների ջրի որակի անկման պատճառով։ 1966-2005 թվականներին անցկացված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել գետի ջրի որակի բարելավումներ, հավանաբար՝ ինչպես ամբարտակի կողմից ջրի հոսքի կարգավորման, այնպես էլ կեղտաջրերի մաքրման գործընթացների բարելավման շնորհիվ։

Առնվազն երկու տասնամյակ շարունակ գիտնականները գրանցել են բնական ռեսուրսների և գետերի վիճակի անկում հարավային Ալբերտայի Բոու, Օլդմեն և Հարավային Սասկաչևան գետերի ենթաավազաններում: Խոշոր ամբարտակների և հոսանքն ի վար ջրընդունիչների վրա ազդում են բնակչության աճը և հողօգտագործման ինտենսիվացումը, հոսքի զգալի կրճատումները և գետային հոսքի օրինաչափությունների փոփոխությունները։ Փիս և Օլդմեն գետերի վրա ջրամբարները և մեծածավալ շեղումները արմատապես փոխել են տարեկան հոսքերի օրինաչափությունը, որի արդյունքում ամառային հոսքերը այժմ 40-60%-ով ցածր են պատմական մակարդակից։

Արևելյան Ժայռոտ լեռների հարթ, կիսաանապատային տափաստանում ամբարտակի կառուցումից հետո ջրի մի մասը հատկացվել է հանրությանը՝ համաձայն Շրջակա միջավայրի և այգիների նախարարի՝ Օլդմեն գետի ավազանում ջրի բաշխման վերաբերյալ հրամանագրի՝ տարեկան 13.6 միլիարդ լիտր 18.5 միլիոն մարդու համար: Մոտ 14%-ը հատկացվել է այլ նպատակների համար (քաղաքային կարիքներ, հանգստի համար) և մեկ տոկոսից մի փոքր ավելին՝ արդյունաբերության, մասնավորապես՝ ածխահանքերի համար: 2020 թվականի գարնանը Ալբերտայի կառավարությունը հայտարարել է բաց հանքավայրերում (անգլ. Development Policy, CDP) ածխի հետախուզման և արդյունահանման իր քաղաքականությունը փոխելու ծրագրերի մասին, և նոր քաղաքականության շրջանակներում հանքագործները կկարողանան ջուր վերցնել գետից: Առաջարկվող ածխահանքերը կգտնվեն Ալբերտայի հարավում՝ Օլդմեն գետի ջրհավաք ավազանում, որպեսզի ջուր վերցնեն վերին հոսանքի վտակներից, որոնք նախկինում չեն տուժել արդյունաբերությունից: Առաջարկվող փոփոխությունների համաձայն՝ ջրի 80%-ը հասանելի կլինի ցանկացած օգտագործման համար, ներառյալ արդյունաբերությունը, հիմնականում ածխահանքերը։

Կալգարիի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի բնական պաշարների իրավունքի ամբիոնի վարիչ, պրոֆեսոր Նայջել Բանկսն ասել է, որ ածխահանքերը վտանգում են հարավային Ալբերտայի ոռոգվող ֆերմաները ենթարկել սելենի նման աղտոտիչների ազդեցությանը։ Քասլ, Քրոուսնեսթ և Օլդմեն գետերի վերին հոսանքների և դրանց վտակների վերաբերյալ ուսումնասիրություններ չեն իրականացվել՝ նախնական գնահատման և ջրառի ավելացմանը դիմակայելու ունակության առումով։ Ածխի արդյունահանումից ստացված սելենը կարող է բացասական ազդեցություն ունենալ ձկների վրա՝ սկսած պոպուլյացիայի աճի վրա աննշան ազդեցությունից մինչև լուրջ դեֆորմացիաներ և վերարտադրության լիակատար ձախողում։

Կառավարության որոշումը սպառնում է ոչնչացնել մի լանդշաֆտ, որը կարևոր է ոչ միայն բնիկ ժողովրդի և Ալբերտայի համայնքի համար, այլև ծառայում է որպես կարևորագույն բնակավայր գրիզլիի, կարիբուի և վտանգված շագանակագույն կարմրախայտի (լատ. Oncorhynchus clarki lewisi) համար, որոնք բնակվում են Օլդմենում և այլ գետերում։ Այս քայլին դեմ մի քանի անասնապահներ և բնիկ ժողովուրդներ դատական ​​​​հայց են ներկայացրել՝ պահանջելով չեղյալ համարել ածխի քաղաքականության որոշումը։

Օլդմեն գետի վրա և ջրամատակարարման կայաններում ջրի որակի կայաններում կանոնավոր չափումները ցույց են տվել, որ գետի բարձր մակարդակը կարող է նոսրացնել գետափերից եկող աղտոտիչները, մինչդեռ ցածր մակարդակը հանգեցնում է լուծված և մասնիկային աղտոտիչների ավելի բարձր կոնցենտրացիաների։ Ալբերտայի վերին գետերում, այդ թվում՝ Օլդման գետում, ինչպես քաղաքային, այնպես էլ գյուղական վայրերում անցկացված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ բնակիչների շրջանում բարձր մակարդակի մտահոգություն կա գետերի և այլ աղբյուրների աղտոտվածության վերաբերյալ: Հեռախոսային հարցմանը մասնակցածների ավելի քան 70%-ը նշել է, որ «շատ մտահոգված» է քիմիական կամ մանրէային աղտոտվածության պատճառով ջրհորներում, աղբյուրներում և ջրատար հորիզոններում ջրի որակի վատթարացմամբ։

2019 թվականի սեպտեմբերին Լեթբրիջի փոթորկային ջրահեռացման համակարգով գետ է արտահոսել 3500-ից 4500 լիտր նավթ։ Արտահոսքի աղբյուրը դեռևս հաստատված չէ, և թափման կամ մաքրման գործընթացի հետևանքով վայրի բնությանը վնաս հասցնելու մասին որևէ հաղորդում չի եղել։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գետեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կանադայի գետեր