Ազատագրման շքանշան (Ֆրանսիա)

**Ազատագրման շքանշան** (),Ֆրանսիայի պետական ​​մրցանակ, որը սահմանել է 1940 թվականի նոյեմբերի 16-ին գեներալ Շառլ դը Գոլը՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Դիմադրության շարժման մասնակիցներին, զինվորական ստորաբաժանումներին և քաղաքացիական միավորումներին պատվելու համար: Շքանշանի անդամները հայտնի են որպես *«Ազատագրման ընկերներ»*()։

## Պատմություն
Գերմանիայի կողմից Ֆրանսիայի օկուպացիայից հետո գեներալ դը Գոլը BBC ռադիոկայանի եթերում սկսել է հայտնի «Հունիսի 18-ի կոչը»։ Այդ ամսաթիվը նշանավորել է կամավորների զորահավաքի սկիզբը, որոնք պատրաստ էին իրենց կյանքը զոհաբերել Ֆրանսիայի ազատագրման համար՝ *«պարտված և նվաստացած»*։ Այդ «հույսի մարտիկներին» հարգանքի տուրք մատուցելու համար, «Ազատ Ֆրանսիա» շարժման ղեկավարը () Շառլ դը Գոլը գիտակցում էր հատուկ պարգև ստեղծելու անհրաժեշտությունը նրանց համար, ովքեր *«աշխատում են Ֆրանսիան և կայսրությունը ազատագրելու ուղիների վրա»*։ Դը Գոլը չէր կարող Պատվո լեգեոնն օգտագործել այդ նպատակների համար, քանի որ միաբանության ամբողջ կազմակերպությունը մնացել էր Փարիզում, իսկ մարշալ Պետենը համարվում էր միաբանության ղեկավարը։

Ազատագրման շքանշանը հիմնադրվել է Բրազավիլում (Կոնգո) 1940 թվականի նոյեմբերի 16-ի թիվ 7 հրամանագրով։ Հրամանագրի սկզբնական տեքստում նշված էր, որ նոր կարգի անդամները, որոնք ունեին մեկ աստիճան, կկոչվեին *«Ազատագրման խաչակիրներ»* (), սակայն, նախքան հրամանագրի հրապարակումը «Ազատ Ֆրանսիայի պաշտոնական տեղեկագրում», փոփոխություններ են կատարվել, և «խաչակիրները» փոխարինվել են «Ազատագրման ընկերներով» ()։ Միաբանության մեծ վարպետը հիմնադիր գեներալ դը Գոլն էր։ Դրա կազմակերպչական կառուցվածքը նման էր հին ասպետական ​​միաբանություններին։ Միաբանության մեջ ընդունելությունը կատարում էր անձամբ Ազատ Ֆրանսիայի առաջնորդը։

Պրոֆեսոր Ռենե Կասինի մշակած միաբանության կանոնադրությունը հաստատվել է 1941 թվականի հունվարի 29-ի հրամանագրով։ Այն ստեղծել է Միաբանության խորհուրդ, որը բաղկացած էր նախագահից՝ «Ազատ Ֆրանսիայի» ղեկավարից, և հինգ անդամներից։

Ֆրանսիայի ազատագրմանը նպաստած օտարերկրացիներին նույնպես թույլատրվում էր միանալ միաբանությանը։ Կանոնադրությունը նաև նախատեսում էր ասպետների հեռացում միաբանությունից դատապարտելի արարքների համար։

1941 թվականի օգոստոսի 1-ի հրամանագրով սահմանվել է շքանշանի մեջ ընդունվելու արարողությունը։ Այն նույնական էր Պատվո լեգեոն ընդունվելու արարողությանը (զորքերի շքերթից առաջ), որի վրա գրված էր. *«Մենք ձեզ ճանաչում ենք որպես Ֆրանսիայի ազատագրման մեր ուղեկից՝ պատվի և հաղթանակի համար»*։ Որոշվել է, որ շքանշանի կարևորությունը հաստատելու համար, Ազատագրման շքանշանը պետք է կրվի Պատվո լեգեոնի շքանշանի անմիջապես հետևում և ռազմական մեդալից առաջ։

Պատերազմի ընթացքում միաբանության կանոնադրությունը բազմիցս փոփոխվել և պարզաբանվել է։

1945 թվականի օգոստոսի 10-ի հրամանագրով Ազատագրման շքանշանին շնորհվել է Պատվո լեգեոնի նման կարգավիճակ՝ իրավաբանական անձի կարգավիճակով և ինքնաֆինանսավորման հնարավորությամբ՝ որպես սոցիալական ապահովագրության գործակալություն շքանշանի ասպետների և «Ազատ Ֆրանսիայի» շարժման այլ մասնակիցների, ինչպես նաև նրանց այրիների և որբերի համար: Շքանշանի բյուջեն, որը Ֆրանսիայի Արդարադատության նախարարության բյուջեի մի մասն է, գտնվում է շքանշանի կանցլերի վերահսկողության ներքո: Միաբանությանը իրավունք տրվել է ընդունելու նվիրատվություններ և ժառանգություններ, որոնք մուտքագրվում էին իր բյուջե։ Նույն հրամանագրով Դիմադրության մեդալը իրավաբանորեն ենթարկվել է Ազատագրման միաբանությանը։

Միաբանության գլխավոր գրասենյակը, որը սկզբում գտնվում էր Լոնդոնում, 1943 թվականին տեղափոխվել է Ալժիր, ապա՝ Փարիզ՝ 1944 թվականի նոյեմբերի 20-ին։ 1967 թվականին միաբանության գլխավոր գրասենյակը տեղափոխվել է «Հաշմանդամների տուն» հյուրանոցի շենքերից մեկը (Լատուր-Մոբուր բուլվար, 51): Միաբանության թանգարանը, որը բացվել է 1967 թվականին, նույնպես գտնվում է գլխավոր գրասենյակում։

2012 թվականի նոյեմբերի 16-ին Ազատագրման շքանշանը կորցրել է իրավաբանական անձի կարգավիճակը, քանի որ շքանշանի գործունեությունը իրականացնելու բոլոր գործառույթները փոխանցվել են «Ազատագրման ընկեր» կոմունաների ազգային խորհրդին։

## Ասպետներ
1941-ից 1946 թվականներին միաբանության մեջ ընդունվել է 1036 ասպետ (որոնցից 271-ը՝ հետմահու), 18 ռազմական կազմավորում և 5 տարածքային ստորաբաժանում (Նանտ, Գրենոբլ, Փարիզ, Վասյոր-ան-Վերկոր և Իլ-դը-Սեն)։

1946 թվականի հունվարի 23-ի հրամանագրով կարգադրության ընդունումը փակվել է՝ «Դիմադրության նպատակներին հասնելու պատճառով»։ Ավելի ուշ, Միաբանության Մեծ Վարպետը երկու բացառություն է արել. Ուինսթոն Չերչիլը միաբանության անդամ է դարձել 1958 թվականի հունիսի 18-ին, իսկ Ջորջ VI թագավորը (հետմահու)՝ 1960 թվականի ապրիլի 2-ին։

Ազատագրման շքանշանի մեջ ընդհանուր առմամբ ընդունվել է 1061 մարդ։ Շքանշան ընդունվել է քառասունչորս օտարերկրացի։ Շքանշանի ասպետների թվում վեց կին է եղել։

Միաբանության ամենաերիտասարդ ասպետներն էին Մաթուրեն Հենրիոն (Mathurin Henriot, հետմահու), որը մահացավ տանջանքների տակ 14 տարեկանում, և Լազար Պիտկովիչը (Lazare Pytkowicz), որը միաբանության մեջ ընդունվել է 16 տարեկանում։

Ասպետները հաճախ ընդունվում էին իրենց կեղծանուններով, որոնք օգտագործվում էին Դիմադրության շարժման մեջ: Օրինակ՝ Ժան Մուլենը միաբանության մեջ ընդունվում էր «Կապրալ Մերսիե» անվամբ ( - գալանտերեայի վաճառող)։

2009 թվականի հունիսի 1-ի դրությամբ կար 50 կենդանի մնացած ասպետ, իսկ 2020 թվականի նոյեմբերի 20-ի դրությամբ՝ կար 1 կենդանի մնացած ասպետ՝ Յուբեր Ժերմենը   (), մահացել է 2021 թվականի հոկտեմբերի 12-ին։

## Հիշատակի հավերժացում
Պատերազմից ողջ է մնացել ընդամենը 700-ից մի փոքր ավելի հեծյալ։

1967 թվականին Փարիզում, միաբանության գրասենյակում, հիմնադրվել է թանգարան՝ Ազատագրման միաբանության ասպետների և Դիմադրության շարժման մասնակիցների հիշատակը հավերժացնելու համար։

Հատուկ պատիվ է մատուցվում միաբանության վերջին մահացած ասպետին, որի մարմինը թաղված է հատուկ դամբարանում՝ Մոն-Վալերիենի Ֆորտում (Սյուրեն) գտնվող Մարտական ​​Ֆրանսիայի հուշարձանի մոտ։

Ազատագրման շքանշանի մահացած ասպետների ընտանիքի անդամներն իրավունք ունեն շքանշանին նվիրված արարողություններին մասնակցելիս կրծքավանդակի աջ կողմում կրել իրենց ազգական-ասպետի շքանշանը։

Ֆրանսիայի պաշտպանության նախարար Շառլ Միլոնի 1996 թվականի փետրվարի 23-ի հրամանագրով սահմանվել են հատուկ կրծքավանդակի զարդարանք՝ Ազատագրման շքանշանով պարգևատրված զորամասերում Դիմադրության հերոսների հիշատակը հավերժացնելու համար (фуражёр, ), Այդ ստորաբաժանումների զինծառայողների համար նախատեսված շքանշանի ժապավենի գույները: Նշանները տրվում են որպես համազգեստի մաս՝ այդ ստորաբաժանումներում նրանց ծառայության ողջ ընթացքում։ 2011 թվականի ապրիլի 1-ին «Ազատագրման շքանշանի կեր» շքանշանը շնորհվել է նաև «Շառլ դը Գոլ» ավիակիր նավի անձնակազմին՝ ի հիշատակ բոլոր նրանց, ովքեր *«ծառայել են Ֆրանսիային [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ, և նրանցից առաջինը՝ գեներալ դը Գոլը»*։

## Շքանշանի մեծ վարպետ
Ազատագրման շքանշանի առաջին և միակ Մեծ վարպետը գեներալ դը Գոլն էր։ Գեներալի մահից հետո՝ 1970 թվականի նոյեմբերի 9-ին, Շքանշանի խորհուրդը որոշել է չընտրել նոր Մեծ վարպետ։

## Վարչապետի շքանշան
thumb|150px|Ֆրեդ Մուրը՝ Ազատագրման միաբանության վերջին կանցլերը
Միաբանության կանցլերը գլխավորում էր Միաբանության խորհուրդը և ծառայում էր որպես Միաբանության պատշաճ գործունեության և բոլոր անդամների կարգապահության երաշխավոր։ Նա զբաղեցնում էր 16-րդ տեղը պետական ​​​​արարողակարգի կոչումների աղյուսակում (հավասար էր Պատվո լեգեոնի մեծ կանցլերին)։ Դը Գոլի մահից հետո կանցլերը ծառայում էր որպես Միաբանության փաստացի ղեկավար։

Միաբանության խորհուրդը իր անդամներից ընտրել է կանցլեր չորս տարի ժամկետով՝ վերընտրվելու հնարավորությամբ։ Ընտրությունը հաստատել է Ֆրանսիայի նախագահը։ Միաբանության խորհուրդը իր անդամներից ընտրել է կանցլեր չորս տարի ժամկետով՝ վերընտրվելու հնարավորությամբ։ Ընտրությունը հաստատել է Ֆրանսիայի նախագահը։

Շքանշանի կանցլերի պաշտոնի գոյության ընթացքում այդ պաշտոնում ընտրվել է 8 ասպետ.
* 1941-1958 թվականներ՝ ծովակալ Ժորժ Թիերի դ'Արժենլիե
* 1958-1962 թվականներ՝ Գեներալ Ֆրանսուա Ինգոլդ
* 1962-1978 թվականներ՝ Կլոդ Էթիեր դե Բոյսլամբեր
* 1978-2002 թվականներ՝ բանակի գեներալ Ժան Սիմոն
* 2002-2006 թվականներ՝ բանակի գեներալ Ալեն դե Բուասյո
* 2006-2007 թվականներ՝ Պիեռ Մեսմեր
* 2007-2011 թվականներ՝ պրոֆեսոր Ֆրանսուա Ժակոբ
* 2011–2012 թվականներ՝ Ֆրեդ Մուր

«Ազատագրման ընկեր» Կոմունաների Ազգային Խորհրդի 2012 թվականի նոյեմբերի 16-ին ձևավորման կապակցությամբ (), Ազատագրման շքանշանի կանցլերի պաշտոնը վերացվել է, իսկ ներկայիս կանցլեր Ֆ. Մուրը նշանակվել է նորաստեղծ խորհրդի ազգային պատվիրակ։

## Միաբանության խորհուրդ
1941 թվականի հունվարի 29-ի հրամանագրով ստեղծվել է Միաբանության Խորհուրդը, որը նախագահում էր Մեծ Վարպետը: Խորհուրդը ծառայում էր որպես Մեծ Վարպետի, իսկ նրա մահից հետո՝ Միաբանության կանցլերի խորհրդատվական մարմին:

Խորհրդի գործառույթների մեջ էին մտնում Միաբանության անդամ դառնալու թեկնածուների նախնական վերանայումը, որին հաջորդում էր Մեծ վարպետի հաստատմանը ներկայացնելը: Միաբանության անդամ դառնալու գործընթացի ավարտից հետո Խորհրդին վստահվել են Միաբանության ավանդույթների պահպանման և անդամների շրջանում կարգապահության պահպանման գործառույթները: Խորհուրդը մասնակցում էր «Հունիսի 18-ի կոչը» և գեներալ դը Գոլի մահվան տարելիցի առթիվ ամենամյա արարողությունների կազմակերպմանը։

Առաջին գումարման Խորհրդում նշանակվել են հինգ անդամներ՝ 
* Թիերի դ'Արժենլյոն, 1-ին աստիճանի կապիտան, նշանակվել է միաբանության կանցլեր,
* Ֆելիքս Էբուե, Ֆրանսիական Հասարակածային Աֆրիկայի գեներալ-նահանգապետ,
* Էմանուել դ'Հարկուր (Ամադեյ դ’Օլոնդե), լեյտենանտ,
* Էդմոն Պոպիյոն, առևտրային նավատորմի ռադիոհեռագրային սպա,
* Անրի Բոկիլյար, աջուդան Օդային ուժեր։

Խորհրդի անդամների թիվը ֆիքսված չէր։ 1943 թվականի հունիսի 1-ին Միաբանության խորհուրդը ընդլայնվել է մինչև 10 անդամ, իսկ 1944 թվականին՝ մինչև 15։ Պատերազմից հետո Խորհրդի անդամների թիվը մի քանի անգամ ավելացել է՝ հասնելով 28-ի։ 2012 թվականին Խորհուրդը բաղկացած էր 16 անդամից։

2012 թվականի նոյեմբերի 16-ին Միաբանության խորհուրդը լուծարվել է, և դրա գործառույթները փոխանցվել են նորաստեղծ «Ազատագրման ընկեր» Կոմունաների ազգային խորհրդին։ Այդ ժամանակ Միաբանության բոլոր կենդանի ասպետները դարձել են «Ազատագրման ընկեր» Կոմունաների ազգային խորհրդի վարչական խորհրդի անդամներ։

## «Ազատագրման ընկեր» կոմունաների ազգային խորհուրդ
Ազատագրման շքանշանի ասպետների թվի բնական նվազման պատճառով առաջացել է շքանշանի գոյատևման հարցը բոլոր ասպետների մահից հետո։ Քանի որ շքանշանի հինգ անդամներ ժամանակի սահմանափակումներ չունեին. կոմունաներ, որոշվել է շքանշանի պահպանման ապագա պատասխանատվությունը վստահել նրանց։ 1999 թվականի մայիսի 26-ի օրենքով «Ազատագրման ուղեկից» Համայնքների Ազգային Խորհուրդը ստեղծվել է որպես իրավաբանական անձ: Օրենքը պետք է ուժի մեջ մտներ այն պահից, երբ Ազատագրման Միաբանության Խորհուրդը չկարողանար հանդիպել 15 ասպետների հետ։ Այդ պահը եկել է 2012 թվականին, և Կոմունաների Ազգային Խորհուրդը սկսել է իր գործունեությունը 2012 թվականի նոյեմբերի 16-ին։ Միաբանության խորհուրդը և գրասենյակը վերացվել են, իսկ միաբանության կանցլերը նշանակվել է Կոմունաների ազգային խորհրդի ազգային պատվիրակ։

Նոր խորհրդին տրվել են նախկին Միաբանության խորհրդի բոլոր գործառույթները, որոնցից գլխավորը Ազատագրման միաբանության և նրա ասպետների, Դիմադրության մեդալով պարգևատրվածների և Դիմադրության շարժման բոլոր մասնակիցների հիշատակի հավերժացումն ու փոխանցումն էր ապագա սերունդներին։

Խորհուրդը պատասխանատու է նաև Ազատագրման միաբանության թանգարանի գործունեության պահպանման, միաբանության արխիվների պահպանման, հիշատակի արարողությունների կազմակերպման, ինչպես նաև ասպետներին և նրանց ընտանիքներին բարոյական և նյութական աջակցություն ցուցաբերելու համար։

«Ազատագրման ընկեր» կոմունաների ազգային խորհուրդը բաղկացած է.
* Ազատագրման շքանշանով նշանակված բոլոր հինգ համայնքների քաղաքապետերը (Նանտ, Գրենոբլ, Փարիզ, Վասյե-ան-Վերկոր, Իլ-դե-Սեն),
* Ազատագրման շքանշանի բոլոր կենդանի կրողները,
* Ֆրանսիայի նախագահի 4 տարով նշանակած ազգային պատվիրակ։

Խորհուրդը համատեղ նախագահում են ազգային պատվիրակը և քաղաքապետերից մեկը, որոնք ամեն տարի փոխվում են։ Խորհուրդը գտնվում է Ֆրանսիայի արդարադատության նախարարի ղեկավարության ներքո։

2012 թվականի նոյեմբերի 14-ի հրամանագրով հաստատվել է Կոմունաների ազգային խորհրդի և դրա ենթակա հաստատությունների կանոնադրությունը: Այդ հրամանագրով նաև իրավաբանական անձի իրավունքներն ու ակտիվները Ազատագրման միաբանությունից փոխանցվել են Կոմունաների խորհրդին։

2017 թվականի ապրիլին ներդրվել է Խորհրդի պատվավոր ղեկավարի պաշտոնը՝ Կոմունաների ազգային խորհրդի պատվավոր կանցլեր «Ազատագրման ընկեր» ()։ 2017 թվականի մայիսի 4-ին այդ տիտղոսը շնորհվել է միաբանության վերջին կանցլեր Ֆրեդ Մուրին, ով 2017 թվականի հունվարին հրաժարական է տվել ազգային պատվիրակի պաշտոնից։ Ֆրեդ Մուրի մահից հետո, Դանիել Քորդիեն նշանակվել է պատվավոր կանցլեր 2017 թվականի հոկտեմբերի 23-ին, և Կորդիեի մահից հետո (2020 թվականի նոյեմբերի 20), Ազատագրման շքանշանի վերջին կենդանի մնացած ասպետը՝ Հյուբեր Ժերմենը (մահացել է 2021 թվականի հոկտեմբերի 12-ին), 2020 թվականի նոյեմբերի 25-ին նշանակվել է պատվավոր կանցլեր։

## Շքանշանի նիշեր
thumb|150px|Ժապավենի 1-ին տարբերակը
**Շքանշանի նշանը** կոչվում է *Ազատագրման խաչ* ()։ Նշանը բրոնզե է՝ ուղղանկյուն, հարթ վահանի տեսքով, 33 մմ բարձրությամբ և 30 մմ լայնությամբ: Վահանը կիսված է սրով (59 մմ երկարությամբ և 7 մմ լայնությամբ), որի բռնակը ուղղված է դեպի վեր: Դիմերեսին սրի վրա փորագրված է սև էմալով պատված լոտարինգյան խաչ: Հակառակ կողմում չորս տողանոց լատիներեն արձանագրություն է՝ «PATRIAM SERVANDO VICTORIAM TULIT» («Հայրենիքին ծառայելով՝ հաղթանակը կհասնի»): Նշանը շքանշանի ժապավենին ամրացվում է սրի բռնակի միջով անցնող ուղղանկյուն փակագծի միջոցով:

**Շքանշանի ժապավենը** մուգ կանաչ՝ սև շերտերով (սևը՝ որպես ճնշված Ֆրանսիայի համար սգի նշան, կանաչը՝ որպես ազատագրման հույսի նշան), 37 մմ լայնությամբ։ Առաջին տարբերակում 2 մմ լայնությամբ շերտերը տեղադրված էին անկյունագծով։ 1942 թվականի օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին ընդունվել է ժապավենի նոր տարբերակ՝ ուղղահայաց շերտերով. երկու լայն (5 մմ) եզրերին և երկու նեղ (1 մմ)՝ կենտրոնին ավելի մոտ, միմյանցից 15 մմ հեռավորության վրա։

**Շքանշանի շղթան** նախատեսված էր միայն Միաբանության Մեծ Վարպետ գեներալ դը Գոլի համար։ Այն պատրաստվել է 1945 թվականին և հանդիսավոր կերպով հանձնվել է Մեծ Վարպետին 1947 թվականի օգոստոսի 31-ին։ 36 սմ տրամագծով շղթան բաղկացած է ինը լայն ոսկե օղակներից և տասը Լոթարինգիայի խաչերից, որոնք պատված են կանաչ էմալով։ Շղթային ամրացված է սև էմալով պատված օվալաձև մեդալիոն (53 x 69 մմ), որը պատկերում է Միաբանության խորհրդանիշը (Ազատագրման խաչ)՝ փայլով։ Մեդալիոնը շղթային ամրացված է կիսաշրջանաձև ժապավենով, որի վրա Միաբանության կարգախոսն է՝ ծակված երկու խաչված սրերով, և բռնակները ուղղված են դեպի վեր։ Շղթայի օղակների վրա փորագրված են Ֆրանսիական կայսրության տարածքների անունները.

* Ֆրանսիական Հասարակածային Աֆրիկա - Նոր Հեբրիդյան կղզիներ
* Օվկիանիա - Գվիանա
* Սոմալի - Ռեյունյոն
* Հյուսիսային Աֆրիկա - Անտիլյան կղզիներ
* Նոր Կալեդոնիա - Կամերուն
* Հնդկաստան - Լևանտ
* Մադագասկար - Սեն Պիեռ և Միկելոն
* Ֆրանսիական Արևմտյան Աֆրիկա - Հնդկաչին
* Ֆրանսիա

Մեծ վարպետի մահից հետո շղթան տեղադրվել է Ազատագրման շքանշանի թանգարանում։

Շքանշանի առաջին տարբերանշանները պատրաստվել են Cartier ընկերության լոնդոնյան մասնաճյուղ՝ Դոմոմ Փինչես-ի կողմից։ Շքանշանի Փարիզ ժամանելուց հետո շքանշանի կրծքանշանները պատրաստվել են Փարիզի դրամահատարանում։

Ազատագրման շքանշանի նշանները պատկերված են Փարիզ և Նանտ քաղաքների զինանշաններին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*
*
*
*
*
*
*
*

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Ֆրանսիական դիմադրության շարժում