Եզդիների հալածանքներ

[աջից|մինի|300x300փքս|[Սինջարի շրջան|Սինջարից եզդի փախստական երեխաները Նևրուզ ճամբարում, Ալ-Մալիքիա շրջան, 2014 թվականի օգոստոս, Սինջարի կոտորածից հետո:]]
[մինի|300x300փքս|Սինջարի լեռներում գտնվող եզդիների [Մամ Ռաշան սրբավայրի ավերակները՝ «Իսլամական պետության» կողմից դրա ոչնչացումից հետո:]]
**Եզդիների հալածանքները**  () շարունակվում են առնվազն 637 թվականից ի վեր: Եզդիները էնդոգամ և հիմնականում կուրմանջի լեզվով խոսող փոքրամասնություն են, Քուրդիստանի բնիկ, որոնք նույնպես հալածվել են, երբ հետևել են Ադավիային՝ եզդիական կրոնի նախորդին, որը պատմականորեն համարվել է «սատանայի պաշտամունք» Աբրահամյան կրոնների հետևորդների շրջանում, հիմնականում մուսուլմանների շրջանում, և մինչ օրս որոշների կողմից, մասնավորապես իսլամական ծայրահեղականների կողմից, նկարագրվում է որպես այդպիսին: Եզդիները հալածվել են շրջակա մուսուլմանական պետական կազմավորումների և խմբերի կողմից միջնադարից ի վեր, մասնավորապես [մեջբերում անհրաժեշտ է] օսմանցիների, հարևան մուսուլման արաբական և քրդական ցեղերի և իշխանությունների կողմից: 2014 թվականին ISIS-ի կողմից հազարավոր եզդիների Սինջարի կոտորածից հետո, որը սկիզբ դրեց եզդիների էթնիկ, մշակութային և կրոնական ցեղասպանությանը Իրաքում, եզդիները դեռևս խտրականության են ենթարկվում Իրաքի կառավարության և Քուրդիստանի տարածաշրջանային կառավարության կողմից:

## Վաղ հալածանքներ
10-րդ դարում որոշ քրդական ցեղերի իսլամացումից հետո, նրանք միացան Հաքքարի լեռներում եզդիների հալածանքներին: Իրենց կրոնի պատճառով մուսուլման քրդերը հատուկ դաժանությամբ հալածում և հարձակվում էին եզդիների վրա: Երբեմն, այս կոտորածների ժամանակ, մուսուլման քրդերը փորձում էին ստիպել եզդիներին իսլամ ընդունել: 19-րդ դարում մուսուլման քրդերի և թուրքերի կողմից իրականացված կոտորածները գրեթե ոչնչացրին եզդի բնակչությանը:

### 13- րդ դար
1254 թվականին Շեյխ Ադիի մեծ զարմիկ ալ-Հասան բին Ադին և նրա 200 կողմնակիցները մահապատժի ենթարկվեցին Բադր ալ-Դին Լուլուի կողմից, ով քուրդ էր, որը իսլամ էր ընդունել և Մոսուլի Զանգիդ կառավարիչ։ Այնուհետև Լալիշում գտնվող Շեյխ Ադիի դամբարանը պղծվեց։

### 15- րդ դար
1415 թվականին շաֆիական աստվածաբան Իզ ադ-Դին ալ Հուլվանին, սինդի ցեղի սուննի քրդերի և Հիշն Քայֆայի տիրակալի ռազմական աջակցությամբ, հարձակվեց Լալիշի վրա և այրեց տաճարը։ Եզդիները հետագայում վերակառուցեցին իրենց տաճարը և Շեյխ Ադիի դամբարանը:
[մինի|Իրաքյան [Քրդստանի լեռնաշղթա|Քրդստանում գտնվող Գելի Ալի Բեգի ջրվեժը անվանակոչվել է եզդիների առաջնորդ Ալի Բեգի անունով, ով 1832 թվականին սպանվել է Ռավանդուզի քուրդ արքայազն Մուհամմադ փաշայի կողմից:]]

### 16- րդ դար
1585 թվականին Սինջար լեռներում բնակվող եզդիների վրա հարձակվեցին Բոհտանից եկած սյուննի քրդերը:

### 19- րդ դար
1832 թվականին մոտ 70,000 եզդի սպանվեց սուննի քրդական իշխաններ Բեդիր Խան Բեգի և Ռավանդուզի Մուհամմադ փաշայի կողմից: 1843 թվականին իր հետազոտական ​​ճանապարհորդությունների ժամանակ ռուս ճանապարհորդ և արևելագետ Իլյա Բերեզինը նշել է, որ 7000 եզդի սպանվել է Ռավանդիզցի քրդերի կողմից Մոսուլի մոտ գտնվող Նինվեի բլուրներում՝ իր ժամանումից կարճ ժամանակ առաջ: Բազմաթիվ պատմական աղբյուրների համաձայն, Բեդիր Խանի կոտորածները այսօր կարելի է դասակարգել որպես ցեղասպանություն:

1831 թվականին Մուհամմադ փաշան կոտորեց Քելեք գյուղի բնակիչներին: Այնուհետև նա շարժվեց դեպի հյուսիս և հարձակվեց ամբողջ եզդիներով բնակեցված նախալեռնային տարածքի վրա, որը գտնվում էր Մոսուլից արևելք: Որոշ եզդիների հաջողվեց ապաստան գտնել հարևան անտառներում և լեռնային ամրոցներում, իսկ նրանցից մի քանիսին հաջողվեց փախչել հեռավոր վայրեր:
[մինի|Շեյխանից շատ եզդիներ, որոնք փախել էին քրդերից, բայց չէին կարողանում անցնել [Տիգրիս|Տիգրիս գետը, հավաքվեցին Կոյունջիկի մեծ բլրի վրա, որտեղ նրանց հալածեցին և սպանեցին Մուհամմադ փաշայի մարդիկ:]]
1832 թվականին Մուհամմադ փաշան և իր զորքերը կոտորած իրականացրին եզդիների դեմ Խաթարայում: Հետագայում նրանք հարձակվեցին Շեխանի եզդիների վրա և սպանեցին նրանցից շատերին: Մեկ այլ փորձով նա և իր զորքերը գրավեցին ավելի քան 300 եզդիական գյուղեր: Էմիրը առևանգեց ավելի քան 10,000 եզդիների և ուղարկեց Ռավանդիզ՝ նրանց վերջնագիր տալով ընդունել իսլամ կամ սպանվել: Նրանց մեծ մասը դարձավ իսլամ, իսկ նրանք, ովքեր հրաժարվեցին իսլամ ընդունել, սպանվեցին:

In 11832 թվականին Բեդիր Խան Բեգը և իր զորքերը կոտորած իրականացրին եզդիների դեմ Շեխանում: Նրա մարդիկ գրեթե սպանեցին Շեխանի ամբողջ եզդի բնակչությանը: Որոշ եզդիներ փորձեցին փախչել Սինջար 125 : Երբ նրանք փորձեցին փախչել դեպի Սինջար, նրանցից շատերը խեղդվեցին Տիգրիս գետում: Նրանք, ովքեր չէին կարողանում լողալ, սպանվեցին: Մոտ 12,000 եզդի սպանվեց Տիգրիս գետի ափին Բեդիր Խան Բեգի մարդկանց կողմից: Եզդի կանայք և երեխաներ նույնպես առևանգվել են:1833 թվականին Աքրա շրջանում բնակվող եզդիները կրկին հարձակման ենթարկվեցին Մուհամմադ փաշայի և նրա զինվորների կողմից: Հանցագործները Մեծ Զաբում սպանեցին 500 եզդիի: Այնուհետև Մուհամմադ փաշան և նրա զորքերը հարձակվեցին Սինջարում բնակվող եզդիների վրա և սպանեցին նրանցից շատերին:

1844 թվականին Բեդիր Խան Բեգը և նրա մարդիկ կոտորած իրականացրին Թուր Աբդին շրջանում բնակվող եզդիների դեմ: Նրա մարդիկ նաև գերի վերցրին բազմաթիվ եզդիների և ստիպեցին նրանց իսլամ ընդունել: Յոթ եզդիական գյուղերի բնակիչները բոլորը ստիպեցին իսլամ ընդունել:
[ձախից|մինի|Մեջտեղի նկարում կարող եք տեսնել Ալի Բեգ II-ին (եզդիների առաջնորդ Ալի Բեգի թոռը և [Թահսին Սայիդ Ալի Բեկ|Թահսին Սաիդի պապը):]]
Շատ եզդիներ նույնպես պաշտպանվեցին հարձակումներից։ Նույնը արեց նաև Ալի բեգը՝ Շեյխանի եզդիների առաջնորդը։ Եզդիների առաջնորդ Ալի բեգը մոբիլիզացրեց իր ուժերը՝ Մուհամմադ փաշային հակազդելու համար, ով մոբիլիզացրեց շրջակա լեռներում ապրող քրդական ցեղերին՝ եզդիների դեմ հարձակում սկսելու համար։ Ալի բեգի զորքերը թվաքանակով զիջում էին, և նա գերի ընկավ ու սպանվեց Մուհամմադ փաշայի կողմից:

### Ուշ 19- րդ դար
1849 թվականին Ստրատֆորդ Քենինգի և սըր Օսթին Հենրի Լեյարդի բազմակի միջամտությունների միջոցով օսմանցիները եզդիներին որոշակի իրավական կարգավիճակ շնորհելուց հետո, նրանք 1890 կամ 1892 թվականին Մոսուլից ուղարկեցին իրենց օսմանյան զորավար Օմար Վահբի փաշային (որը հետագայում եզդիների հիշատակին հայտնի դարձավ որպես «Ֆերիք փաշա») Շեյխանի եզդիների մոտ և կրկին եզդիներին վերջնագիր տվեցին՝ իսլամ ընդունելու համար։ Երբ եզդիները հրաժարվեցին, Սինջարի և Շեյխանի տարածքները գրավվեցին, և բնակիչների շրջանում տեղի ունեցավ ևս մեկ կոտորած։ Օսմանյան կառավարիչները մոբիլիզացրին Համիդիե հեծելազորը, որը հետագայում հիմնադրվեց 1891 թվականին, եզդիների դեմ գործողություններ ձեռնարկելու համար։ Համիդիե հեծելազորը հարձակվեց բազմաթիվ եզդիական գյուղերի վրա, և բնակիչները սպանվեցին։ Բաշիքա և Բահզանի եզդիական գյուղերը նույնպես ասպատակության ենթարկվեցին, և բազմաթիվ եզդիական տաճարներ ավերվեցին։ Եզդի Միր Ալի Բեգը գերի վերցվեց և պահվեց Կաստամոնուում։ Եզդիների կենտրոնական սրբավայր Լալիշը վերածվեց Ղուրանի դպրոցի։ Այս վիճակը տևեց տասներկու տարի, մինչև եզդիները կարողացան վերագրավել իրենց գլխավոր սրբավայր Լալիշը։

## 20- րդ դար
Հայերի ցեղասպանության ժամանակ շատ եզդիներ սպանվել են։ Համիդիե հեծելազորի կողմից: Ազիզ Թամոյանի խոսքով՝ մինչև 300,000 եզդի սպանվել է հայերի հետ, իսկ մյուսները փախել են Հարավային Կովկաս:

Շատ եզդիներ ապաստան են գտել Հայաստանում՝ փախչելով քրդերից և թուրքերից: Չնայած այն հանգամանքին, որ եզդիները հայերի ցեղասպանության ժամանակ Սինջարի լեռներում օսմաններից թաքցրել են 20,000 քրիստոնյաների: 127–128  եզդիները խտրականության են ենթարկվել Հայաստանում: Եզդի երեխաները հակված էին թաքցնել իրենց ինքնությունը դպրոցներում, որպեսզի խտրականության չենթարկվեն: Ավելին, «եզդի» տերմինը հաճախ օգտագործվում է ոչ եզդիների կողմից որպես վիրավորանք:

Արբելլա Բեթ-Շլիմոնի խոսքով՝ 1935 թվականին Իրաքի բանակը հարձակվել է տասնմեկ եզդիական գյուղերի վրա, Սինջարում ռազմական դրություն է մտցրել, ապա բազմաթիվ եզդի բանտարկյալների դատապարտել է մահվան կամ երկարատև ազատազրկման, քանի որ նրանք դիմադրել են պարտադիր զորակոչին:

## 21- րդ դար
21-րդ դարում եզդիները Իրաքի պատերազմի ժամանակ բախվել են ապստամբների թիրախային բռնության, այդ թվում՝ 2007 թվականի ապրիլին տեղի ունեցած կոտորածի, որի հետևանքով զոհվել է 23 մարդ, Քահթանիայի ռմբակոծությունների հետևանքով զոհվել է 796 մարդ, և եզդի ընտանիքի կոտորածի (2008թ.), որի հետևանքով զոհվել է յոթ մարդ։ Սինջարի դիմադրության ստորաբաժանումները (YBŞ) ստեղծվել են այս հարձակումներից հետո եզդիներին պաշտպանելու համար:
[մինի|Եզդիների ցեղասպանության հիշատակի միջոցառում 2014 թվականի օգոստոսի 3-ին [Թուրքիա|Թուրքիայի քրդաբնակ Դիարբեքիր քաղաքում (2015):]]
Եզդիների ցեղասպանությունը, որը սկսվեց 2014 թվականի Սինջարի կոտորածով, հանգեցրեց եզդիների արտաքսմանը, փախուստին և փաստացի աքսորին Սինջարում գտնվող իրենց նախնիների հողերից: Հազարավոր եզդի կանայք և աղջիկներ հարկադրվել են սեռական ստրկության սուննի ֆունդամենտալիստական ​​մեծամասնություն կազմող արաբական ահաբեկչական խմբավորման կողմից, և հազարավոր եզդի տղամարդիկ սպանվել են: Հինգ հազար եզդի քաղաքացիական անձինք սպանվել են Հյուսիսային Իրաքում ԻԼԻՊ-ի կողմից իրականացվող այսպես կոչված «հարկադիր դավանափոխության արշավի» ընթացքում: Ցեղասպանությունը սկսվել է Քրդստանի կառավարական զորքերի փեշմերգայի նահանջից հետո, որը եզդիներին թողել է անպաշտպան: Փեշմերգայի նահանջի պատճառներից մեկն էր շարքերում գտնվող սուննիների անկամությունը՝ կռվել մուսուլման հայրենակիցների դեմ՝ եզդիների պաշտպանության համար: ԻԼԻՊ-ի կողմից եզդիների նկատմամբ հալածանքները գրավեցին միջազգային ուշադրությունը և հանգեցրին Իրաքում Ամերիկայի գլխավորությամբ մեկ այլ միջամտության, որը սկսվեց ԱՄՆ-ի կողմից ԻԼԻՊ-ի դեմ ուղղված ավիահարվածներով: Քրդստանի աշխատավորական կուսակցությունը, Ժողովրդական պաշտպանության ջոկատները և Սիրիական ռազմական խորհրդի մարտիկները այնուհետև բացեցին մարդասիրական միջանցք դեպի Սինջար լեռներ:

2016 թվականից ի վեր Սիրիայում բազմաթիվ եզդիներ փախել են Աֆրինի շրջանից դեպի Հյուսիսային և Արևելյան Սիրիայի աշխարհիկ ինքնավար վարչակազմի համեմատաբար անվտանգ տարածք՝ Թուրքիայի կողմից աջակցվող Սիրիական ազգային բանակի կողմից, որը մեծամասամբ սուննի աշխարհազորային է, հալածանքներից վախենալու պատճառով:

### Կուրդստան համայնք
Human Rights Watch-ի զեկույցի համաձաֆդյն՝ քրդական իշխանությունները կիրառել են կոշտ մարտավարություն եզդիների նկատմամբ և մեղադրվել են երկու եզդի տղամարդկանց առևանգելու և ծեծելու մեջ, որոնք պատկանում էին «Բարեփոխումների և առաջընթացի եզդիական շարժմանը», որոնք քննադատել էին իշխանությունների գործողությունները: Քրդական իշխանությունները նրանց առևանգելուց հետո նրանց երկու տարբերակ են տվել՝ կամ ընդունել, որ քրդեր են, կամ խոստովանել, որ «ահաբեկիչներ» են: Բացի այդ, քուրդ սպաները հարցրել են, թե որ լեզվով են խոսում: Երբ եզդիները պատասխանել են «եզդի», նրանց լրացուցիչ խոշտանգումների են ենթարկել:

Սադամի անկումից հետո եզդիների մեծամասնությամբ բնակեցված տարածքներում նույնպես որոշ ժողովրդագրական փոփոխություններ են տեղի ունեցել: Շեյխանի տարածքում, որը համարվում է եզդիների պատմական ամրոց, քրդական իշխանությունները, ենթադրաբար, բնակեցրել են սուննի քրդերի՝ ամրապնդելու իրենց պնդումը, որ այն պետք է ներառվի Քուրդիստանի շրջանի կազմում: Ժամանակակից ժամանակներում Քուրդիստանի շրջանը մեղադրվում է եզդիների ավանդական բնակավայրերը զավթելու մեջ:

Եզդի ակտիվիստների հաղորդագրությունների համաձայն՝ 2003-ից 2012 թվականներին մոտ 30 եզդի կանայք և աղջիկներ առևանգվել և հարկադրաբար ամուսնացել են Ասայիշի անդամների հետ:

## Գաղափարական հիմքը
Եզդիների բոլոր կոտորածները կատարվել են մուսուլմանական կողմից [մեջբերում անհրաժեշտ է]: Իրենց պատմության ընթացքում եզդիները հիմնականում գտնվել են իրենց մուսուլման հարևանների ճնշման տակ, ինչը երբեմն հանգեցրել է բռնության և կոտորածների։

Քուրդ մուֆթիները եզդիների հալածանքներին տվել են կրոնական բնույթ և նաև օրինականացրել են այն։ Բացի այդ, քուրդ մոլլաները, ինչպիսին է Մահմուդ Բայազիդին, եզդիներին համարում էին անհավատներ:

## Եզդիների տեսակեսը նրանց հալածանքների վերաբերյալ
Հալածանքների մասին հիշելը եզդիների ինքնության կենտրոնական մասն է կազմում: Եզդիները խոսում են իրենց պատմության ընթացքում իրենց նկատմամբ իրականացված 74 ցեղասպանությունների մասին և այդ ցեղասպանությունները անվանում են «Ֆարման»: 72 ֆարման թիվը կարելի է ստանալ եզդիների բանավոր ավանդույթներից և ժողովրդական երգերից: «Ֆարման» պարսկերեն նշանակում էր «հրամանագիր» և վերաբերում էր Օսմանյան կառավարության կողմից եզդիների դեմ ուղղված հրամանագրերին, որոնք այնքան շատ էին, որ եզդիները սկսեցին բառը մեկնաբանել որպես ցեղասպանություն նշանակող: Վերջին թիվը 74 թիվն է և նշանակում է եզդիների ցեղասպանությունը ԻՊ ահաբեկիչների կողմից:

## Տես նաև
* Եզդիներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եզդիներ
Կատեգորիա:Մշակութային ձուլում
Կատեգորիա:Ցեղասպանություն
Կատեգորիա:Քրդեր
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության ջարդեր