Կլիմայի փոփոխություն և երեխաներ

Գլոբալ տաքացումն ուղղակի և անուղղակի ազդեցություն է գործում երեխաների վրա։ Երեխաներն ավելի խոցելի են մարդկանց վրա կլիմայի փոփոխության ազդեցության հանդեպ, քան մեծահասակները։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը հաշվարկել է, որ գոյություն ունեցող գլոբալ հիվանդությունների 88% -ը կապված է կլիմայի փոփոխության հետ և ազդում է 5 տարեկանից փոքր երեխաների վրա։ Առողջության և կլիմայի փոփոխության վերաբերյալ Լանսետի զեկույցում երեխաները նշվել են որպես կլիմայի փոփոխության ամենածանր ազդեցության ենթարկված կատեգորիա։
մինի|Կլիմայական արտակարգ իրավիճակ
Երեխաները ֆիզիկապես ավելի խոցելի են կլիմայի փոփոխության նկատմամբ` իր բոլոր դրսևորումներով։ Կլիմայի փոփոխությունն ազդում է երեխայի ֆիզիկական առողջության և նրա բարեկեցության վրա։ Երկրների միջև և դրանց ներսում գերակայող անհավասարություններն են որոշում կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը երեխաների վրա։ Երեխաները ձայնի իրավունք կամ համապատասխան ուշադրություն չունեն կլիմայի փոփոխությանը գլոբալ արձագանքելու առումով։

Զարգացող երկրներում ապրող մարդիկ տառապում են հիվանդությունների ավելի մեծ քանակից և պակաս կարողունակ են կլիմայի փոփոխության սպառնալիքներին դիմակայելու հարցում։

## Գլոբալ տաքացման ազդեցություն երեխաների վրա
[ձախից|մինի|Կլիմայով պայմանավորված սովի փախստականների Օքսֆամ լուսանկար [Սոմալի (թերակղզի)|Սոմալի թերակղզուց]]
Երեխաները տուժում են տների ոչնչացման, սննդի անվտանգության սպառնալիքների և ընտանիքի ապրուստի միջոցների կորստի հետևանքով, որոնց հանգեցնում է կլիմայի փոփոխությունը։ Երեխաների վրա հետևանքները կարող են սրել սոցիալական և տնտեսական անհավասարությունը, զինված բախումները և առողջապահական համաճարակները։ Կլիմայի փոփոխության հետևանքները ընկնում են երկու հիմնական հարթությունների վրա. ուղղակի կամ անուղղակի, ակնթարթային կամ հետաձգված։ Երեխայի ֆիզիկական առողջության վրա ազդեցությունները ներառում են. զոհերն ու վնասվածքները, ջերմային հիվանդությունները, բնապահպանական տոքսինների ազդեցությանը ենթարկվելը, ավելի տաք ջերմաստիճանում առկա վարակիչ և այլ հիվանդությունները։

Զգալի աճ կա նաև հոգեկան առողջության և ուսման հարցերի մեջ, ինչպիսիք են՝ Հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումը (PTSD), դեպրեսիան ու անհանգստությունը, քնի խանգարումները, ճանաչողական խանգարումները և դժվարություններն ուսման մեջ։ Հաշվի առնելով Պակիստանում 2010 թվականին սննդի շրջանի վերաբերյալ այս օրինակը, 10-ից 19 տարեկան երեխաների 73% -ը ցուցաբերել է հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման բարձր մակարդակ, որտեղ տեղահանված աղջիկները մեծ ազդեցության են ենթարկվել։

Հայտնաբերված այլ ծանր դեպքերն էին նեղությունը, վիշտը և զայրույթը, ինքնության կորուստը, անօգնականության և հուսահատության զգացումը, ինքնասպանության ավելի բարձր ցուցանիշներն ու ագրեսիայի և բռնության աճը։

Ֆիզիկական հետևանքներին գումարվում են նաև այն հոգեբանական և հոգեկան առողջության ազդեցությունները, որոնք սպառնում են երեխայի բարեկեցությանը։

## Առողջություն և բարեկեցություն
Կլիմայի փոփոխության հետևանքով ծայրահեղ իրադարձությունները կարող են քանդել տներ, դպրոցներ, երեխաների խնամքի կենտրոններ և այլ կարևոր ենթակառուցվածքներ։ Հայյան թայֆունը հողին է հավասարեցրել Ֆիլիպինների Լեյտե և Սամար կղզիների ամբողջական քաղաքներ ու ավաններ։ Հայյան թայֆունից փրկված երեխաներից շատերը կորցրել են իրենց տներն ու իրերը։ 2020 թվականին Մոլավե թայֆունը ջրհեղեղների և սողանքների պատճառ է դարձել, որոնք ավերել են տները՝ վտանգելով Վիետնամում 2,5 միլիոն երեխայի։ Վիետնամում և Ֆիլիպիններում զոհվել է 9 և տեղահանվել ավելի քան մեկ միլիոն մարդ։

Կլիմայական իրադարձությունները մեծ վնաս են հասցրել կյանքին և ապրուստի միջոցներին։ Թայֆունները, փոթորկի ալիքները և այլ անկարգություններ հանգեցրել են ակտիվների և կապիտալի կորստի, ինչպես նաև ընտանիքի եկամտի անկմանը ֆերմերների, ձկնորսների, ոչ ֆորմալ հատվածի աշխատողների և փոքր բիզնեսի տերերի շրջանում։ Ավելի շատ երեխաներ ունեցող ընտանիքներն ավելի խոցելի են թանկարժեք առողջական ծախսերի նկատմամբ։ Ֆիլիպիններում «Պարմա» թայֆունի հարվածից հետո նկատվել է դպրոցից դուրս մնալու տեմպերի աճ` կապված ընտանիքի եկամուտների կորստի հետ։ Երեխաները, ովքեր շարունակում էին դպրոցը, երբեմն ստիպված էին դասի գնալ առանց սնունդ գնելու համար գումար ունենալու։ Գյուղական վայրերում ոչնչացվել են դաշտերը, այգիները, ձկնաբուծարանները, բերքը, ձկնորսական նավերը և գյուղատնտեսական սարքավորումները, իսկ անասունները կորել են՝ ազդելով ամբողջ համայնքների սննդային անվտանգության վրա։

## Բնապահպանական ազդեցություն
Երեխաները զգայուն են հիմնական բնական ռեսուրսների պակասի նկատմամբ, ինչը պայմանավորված է բնական երևույթներով՝ երաշտներով և ջրհեղեղներով։ Շուրջ 160 միլիոն երեխա է ապրում ծայրաստիճան բարձր երաշտի շրջաններում և ավելի քան 500 միլիոն մարդ բնակվում է ջրհեղեղի ծայրաստիճան մեծ հավանականության պայմաններում։ Երբ խոսքը վերաբերում է բնական իրադարձություններին, բնական աղետները հանգեցնում են ընտանիքների և երեխաների տեղահանմանը։ Այս տեղահանումն իրականացվում է ծայրահեղ եղանակային իրադարձությունների պատճառով`ֆիզիկական և հոգեկան առողջության անապահովության մակարդակի բարձրացմամբ։

Համաշխարհային առումով ըստ կլիմայի փոփոխության երեխաներին բաժին է ընկնում հիվանդությունների 88% -ը։ Յուրաքանչյուր երեխա կարիք ունի խնամողների իրենց համայնքներում։ Իրական սպառնալիքը գտնվում է անապահով տարածքներում, որոնք արդեն տառապում են շրջակա միջավայրի մարտահրավերների պաճառով։ Դրանք հանգեցնում են տարբեր հիվանդությունների, հաշմանդամության, երեխաների շրջանում մահացության բարձր մակարդակի։ 2013 թվականին Կլիմայի փոփոխության միջկառավարական հանձնաժողովը հաշվարկել է, որ գլոբալ ջերմաստիճանը 2100-ին, ամենայն հավանականությամբ, կբարձրանա մինչև 4,8&nbsp;°C, եթե ներկայիս արտանետումները շարունակեն բարձրանալ։ Կարևոր է նշել, որ օդի աղտոտիչների մշտական ազդեցությունն ազդում է ծննդյան քաշի, հղիության տարիքի փոքր չափի և վաղաժամ ծննդյան դեպքերի վրա։ Քանի որ երեխաներն ավելի շատ են ենթարկվում օդի աղտոտմանը (Օզոն, Ծծմբի օքսիդ, Ազոտի օքսիդ), նրանք հակված են տառապել ասթմայով արդյունքում մեծացնելով շնչուղիների օքսիդատիվ սթրեսը և շնչուղիների բորբոքումը ասթմատիկ երեխաների մոտ։ Օդի աղտոտվածությունն ազդում է երեխայի նեյրոզարգացման վրա։ Հենց այստեղ է գտնվում ռիսկը։

## Կլիմայի փոփոխության գործողություն երեխաների կողմից
### Դասադուլ կլիմայի համար

### Իրավական գործողություն
Հուլիանան ընդդեմ ԱՄՆ-ի դատական հայցը չեղարկվել է 2020 թվականին այն պատճառաբանությամբ, որ հայցվորները դատական հայցեր չունեն, սակայն ավելի նեղ հիմքերով նոր գործ է հարուցվել։ Երեխաների և երիտասարդների կողմից Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան բերված «Դուարտե Ագոստինյոն և ուրիշներն ընդդեմ Պորտուգալիայի և այլոց» գործով խնդրվել է 33 նահանգների մինչև 2021 թվականի մայիսը պատասխանել տեղեկատվությամբ, թե ինչպես են նրանք փորձում սահմանափակել կլիմայի փոփոխությունը։

## Կլիմայի փոփոխության մեջ երեխայի ներգրավվածություն
Կլիմայի փոփոխությունից բխող մարտահրավերներին դիմակայելը շատ կարևոր է հատկապես երեխաների վրա դրա ազդեցության հետ գործ ունենալիս։ Դրա համար կարևոր է կրթության և արվեստի վրա հիմնված մոտեցման միջոցով խնդրի թիրախավորումը և այդ ճանապարհին ծնողների ներգրավումը։

Կարևոր է կլիմայի փոփոխության ինտեգրումը ուսումնական ծրագրում։ Երբ երեխաները իմանան իրենց շրջապատող գլոբալ բնապահպանական խնդիրների գոյության և պահանջկոտ հրատապության մասին, դրանք կդառնան ավելի իրազեկ և ներգրավված աշխարհի բնապահպանական կարգավիճակի բարելավման հարցում։
աջից|մինի|Արվեստի դասից հետո երեխաները ցույց են տալիս իրենց երջանկությունը
Արվեստը երեխաներին օգնում է զարգացման տարբեր ասպեկտներում։ Խրախուսելով նրանց իմաստալից ինքնարտահայտում ունենալ ցանկացած գաղափարի, կլիմայի փոփոխության վերաբերյալ՝  նրանց առաջարկվում է միջավայր, որտեղ նրանք կայուն լուծումներ են մշակում իրենց համայնքի և աշխարհի համար։ Նշվում է, որ երբ երեխաների և նրանց ծնողների միջև ամուր կապ լինի, վերջինների կողմից հարցերի ընկալումը կարող է ազդցություն կրել նրանց երեխայի ջանքերի միջոցով։ Որքան շատ երեխաներ շփվեն կլիմայի փոփոխության խնդիրների հետ, այնքան ավելի լավ կարող է այն տեղեկացվածությունը ստեղծվել երկու կողմերի միջև։ Այսպիսով, այս ընկերական հաղորդակցական վերաբերմունքի խթանումը դրականորեն է ազդում հետագայում ծնողների ընկալման և գործողության վրա։

## Կլիմայի փոփոխության մարտահրավերների անդրադարձ երեխաների վրա
Կարևոր է իմանալ, որ երեխան խոցելի անհատ է ցանկացած խնդրի համար, կլիմայի փոփոխությունը երեխաների մեծագույն մտահոգություններից մեկն է և դրան պետք է խելամտորեն վերաբերվել։ Խորհուրդ է տրվում նրանց հիշեցնել, որ իրենք միայնակ չեն դիմագրավում այս մարտահրավերը, կիսել նրանց հոգսերն ու մտահոգությունները, բացասական հույզերը դրականների վերածել, որպեսզի նվազեցվի կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը երեխայների բարեկեցության վրա։

## Համաշխարհային նախաձեռնություններ
Մի շարք համաշխարհային նախաձեռնություններ և նախագծեր են մեկնարկել երեխաների վրա կլիմայի փոփոխության ազդեցությունն ու մարտահրավերները լուծելու համար։

## Կլիմայի փոփոխության և երեխաների երիտասարդ ակտիվիստներ
Երիտասարդական ակտիվությանը պետք է աջակցել և պաշտպանել՝ երեխաների վրա համաշխարհային կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը նվազեցնելու համար։

* Ամարիանա Քոփենի
* Զիյե Բաստիդա
* Օտըմ Պելտիե
* Շութեզկոտ Մարտինես
* Լեսին Մուտունկի
* Էլա և Քեյթլին ՄքԷվան
* Լիա Նամուգերվա
* Ռիդհաման Պանդեյ
* Իսրա Հիրսի

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երեխաներ
Կատեգորիա:Կլիմայի փոփոխություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ