Ֆենոտիպային սկրինինգ

**Ֆենոտիպային սկրինինգ,** կենսաբանական հետազոտություններում և դեղերի հայտնաբերման մեջ կիրառվող սկրինինգի տեսակ, որի նպատակն է հայտնաբերել այնպիսի նյութեր՝ ինչպիսիք են փոքր մոլեկուլները, պեպտիդները կամ ՌՆԹ-ն, որոնք ցանկալի կերպով փոփոխում են բջջի կամ ամբողջ օրգանիզմի ֆենոտիպը։

Ֆենոտիպային սքրինինգից հետո պարտադիր է իրականացնել հայտնաբերում և վավերացում՝ մոլեկուլային մեխանիզմների ուսումնասիրության միջոցով՝ բացահայտելու այն մեխանիզմները, որոնց միջոցով գործում է ֆենոտիպային գործոնը։ Ֆենոտիպային սկրինինգից հետո անհրաժեշտ է իրականացնել թիրախի հաստատում։

## Պատմական համատեքստ
Ֆենոտիպային սքրինինգը պատմականորեն հիմք է հանդիսացել նոր դեղամիջոցների հայտնաբերման համար։ Միացությունները սկրինինգի են ենթարկվում բջջային կամ կենդանական հիվանդության մոդելներում՝ հայտնաբերելու համար այն նյութերը, որոնք առաջացնում են ցանկալի ֆենոտիպային փոփոխություն։ Միայն այս միացությունների հայտնաբերումից հետո սկսվում է կենսաբանական թիրախների նույնականացման գործընթացը, որը հայտնի է որպես **թիրախի նույնականացում։** Այս ամբողջ գործնթացների համախումբը կոչվում է «դասական ֆարմակոլոգիա», «առաջընթաց ֆարմակոլոգիա» կամ «ֆենոտիպային դեղերի հայտնաբերում»։

Վերջին շրջանում ավելի տարածված է դարձել այն մոտեցումը, երբ նախապես ձևակերպվում է հիպոթեզ, որ որոշակի կենսաբանական թիրախը պետք է ազդի հիվանդության ընթացքի վրա։ Այնուհետև ուսումնասիրվում են միացություններ, որոնք կարգավորում են այդ առանձնացված թիրախի ակտիվությունը։ Հետագայում այդ միացությունները փորձարկվում են կենդանիների վրա՝ պարզելու համար, թե արդյոք ցուցաբերում են ցանկալի ազդեցություն։ Այս մոտեցումը կոչվում է «հետադարձ ֆարմակոլոգիա» կամ «թիրախակենտրոն դեղերի հայտնաբերում»։ Այնուամենայնիվ, վերջին վիճակագրական վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ գործողության նոր մեխանիզմներով առաջին սերնդի դեղամիջոցների անհամեմատ մեծ մասը ստացվել է ֆենոտիպային սկրինինգ ի միջոցով ինչը հանգեցրել է այս մեթոդի նկատմամբ հետաքրքրության վերածննդին։

## Տեսակներ
### Օրգանիզմից դուրս

Ամենապարզ ֆենոտիպային սկրինինգները կիրառում են բջջային հատկությունները և վերահսկում են մեկ պարամետր, օրինակ՝ բջջային մահը կամ որոշակի սպիտակուցի արտադրությունը։ Հաճախ կիրառվում է նաև բարձր բովանդակությամբ սկրինինգը, որի դեպքում հնարավոր է միաժամանակ վերահսկել մի քանի սպիտակուցների արտահայտման փոփոխությունները: Ներկանյութերով նշագրված բջջային բաղադրիչների բարձր բովանդակությամբ պատկերային վերլուծությունը նույնպես կարող է բացահայտել միացությունների ազդեցությունները լաբորատոր բջջային կուլտուրաներում՝ թույլ տալով տարբերակել դեղերի լայն բազմազանության ֆենոտիպային ազդեցությունները։

### Կենդանի օրգանիզմում
Ամբողջ կենդանու վրա հիմնված մոտեցումներում ֆենոտիպային սքրինինգը լավագույնս դրսևորվում է այն դեպքերում, երբ որևէ նյութ գնահատվում է հնարավոր բուժական օգտակարության տեսանկյունից՝ տարբեր պաթոլոգիական վիճակների կենդանական մոդելների վրա։ Կենդանիների վրա հիմնված համակարգերում ֆենոտիպային սքրինինգի ընթացքում օգտագործվում են մոդելային օրգանիզմներ, որպեսզի գնահատվեն փորձարկվող նյութի ազդեցությունները ամբողջական, լիարժեք ձևավորված կենսաբանական համակարգերում։ Բարձր պարունակության սքրինինգի համար օգտագործվող օրինակ օրգանիզմներ են մրգային ճանճը (*Drosophila melanogaster*), զեբրաֆիշը (*Danio rerio*) և մկները (*Mus musculus*)։  Որոշ դեպքերում «ֆենոտիպային սքրինինգ» տերմինը կիրառվում է նաև կլինիկական փորձարկումների ընթացքում անսպասելի հայտնաբերումների նկատմամբ, հատկապես այն ժամանակ, երբ փորձարկվող դեղի մոտ բացահայտվում են նոր և նախապես չկանխատեսված բուժական ազդեցություններ։

**Մոդելային օրգանիզմներում սքրինինգը** տալիս է այն առավելությունը, որ հնարավոր է ուսումնասիրել **փորձարկվող նյութերը** կամ **նպատակային թիրախների փոփոխությունները** ամբողջական, լիարժեք ձևավորված կենսաբանական համակարգերի շրջանակներում, տրամադրելով այնպիսի տեղեկատվություն, որը բջջային համակարգերում այլ կերպ հնարավոր չէ ստանալ։ Որոշ գիտնականներ պնդում են, որ բջջային համակարգերը բավարար չափով չեն կարող մոդելավորել մարդու հիվանդությունների գործընթացները, որոնք ներառում են բազմաթիվ բջջային տեսակներ տարբեր օրգան համակարգերում, և որ այսպիսի բարդությունը կարող է պատշաճ կերպով արտացոլվել միայն մոդել օրգանիզմներում։ Ֆենոտիպային սքրինինգի արդյունավետությունը օրգանիզմներում, ներառյալ կլինիկական պատահական հայտնաբերումները, համապատասխան է այս մոտեցման գաղափարին և հաստատում է այն։

## Դեղերի նոր կիրառություն
Կենդանիների վրա հիմնված ֆենոտիպային սկրինինգի մոտեցումները այնքան էլ հարմար չեն հազարավոր փոքր մոլեկուլներ պարունակող հավաքածուների ուսումնասիրության համար։ Այդ  պատճառով այս մոտեցումները ավելի արդյունավետ են արդեն հաստատված դեղերի կամ ուշ փուլում գտնվող դեղամիջոցային թեկնածուների գնահատման համար՝ դեղերի նոր նպատակային օգտագործման համար։

Մի շարք ընկերություններ, ներառյալ Melior Discovery, Phylonix և Sosei, մասնագիտացել են կենդանական հիվանդությունների մոդելներում ֆենոտիպային սկրինինգի կիրառման մեջ՝ դեղերի հաստատման նպատակով։ Բացի այդ, բազմաթիվ այլ ընկերություններ նույնպես ներգրավված են ֆենոտիպային սկրինինգի հետազոտական մոտեցումներում, ներառյալ՝ Eurofins Discovery Phenotypic Services, Evotec, Dharmacon Inc., ThermoScientific, Cellecta և Persomics։

## Համագործակցային հետազոտություն
Դեղագործական ընկերություն Eli Lilly-ն պաշտոնապես ձևակերպել է համագործակցություն բազմաթիվ երրորդ կողմերի հետ՝ նպատակ ունենալով իրականացնել ընտրված փոքր մոլեկուլների ֆենոտիպային սկրինինգ։

## Ծանոթագրություններ

## Լրացուցիչ ընթերցանություն
* 
* 

Կատեգորիա:Դեղագործություն
Կատեգորիա:Հետազոտություն