Տուլայի պաշտպանական գործողություն

**Տուլայի պաշտպանական գործողություն** (), Բրյանսկի ռազմաճակատի զորքերի ճակատային պաշտպանական գործողություն (հրամանատար Անդրեյ Երյոմենկո), իսկ նոյեմբերի 11-ից՝ ռազմաճակատի ցրումից հետո, Արևմտյան ռազմաճակատի ձախ թևի զորքերի պաշտպանական գործողությունը (հրամանատար Գեորգի Ժուկով), որն իրականացվել է 1941 թվականի հոկտեմբերի 24-ից դեկտեմբերի 5-ն ընկած ժամանակահատվածում։ Գործողությունը կարևոր դեր խաղաց Մոսկվայի հարավային մատույցներում առաջնագծի կայունացման գործում՝ գերմանական ստորաբաժանումներին զրկելով նախաձեռնությունից և պայմաններ ստեղծելով խորհրդային հակահարձակման համար։

Գործողության հաջողության մեջ առաջնային նշանակություն ունեցավ Տուլայի հերոսական պաշտպանությունը, որը դիմակայեց գերմանական զորքերի հարձակումներին, գրեթե ամբողջությամբ շրջապատված լինելով և ճնշեց թշնամու երկու բանակ, ներառյալ մեկ տանկային բանակ:

## Նախապատմություն

Օրյոլ-Բրյանսկ պաշտպանական գործողության ձախողումից հետո Բրյանսկի ռազմաճակատի զորքերը, խուսափելով կաթսայում շրջաձակումից և ավերածություններից, կարողացան նահանջել նոր գծեր գերմանական 2-րդ բանակային խմբի (գնդապետ գեներալ Հայնց Գուդերյան) և 2-րդ դաշտային բանակի (Գեներալ Վոնելլս) հարձակումների ներքո: Ըստ պատմաբան Ա.Վ.Իսաևի, 2-րդ տանկային խմբի հրամանատար Գուդերյանի կողմից իրականացված գործողության բնորոշ առանձնահատկությունն էր «խորքային բեկման նկատմամբ ուշադրությունը և շրջաձակված բանակները ոչնչացնելու առաջադրանքի լիովին անընդունելի անտեսումը»: Խորհրդային զորքերը զանգվածաբար դուրս եկան շրջափակումից ամբողջ կազմավորումներով՝ ապաշրջափակման հարձակումների բացակայության դեպքում, ինչը թույլ տվեց շտաբին վերականգնել ռազմաճակատը՝ պահեստազորից և ռազմաճակատի այլ հատվածներից ավելի քիչ ուժեր ծախսելով: Այսպիսով, Մոսկվան հարավից շրջապատելու «Թայֆուն» գործողության սկզբնական պլանը ճշգրտվեց. գերմանական հարձակումն այս ուղղությամբ հետաձգվեց 17 օրով, և հակառակորդ խորհրդային զորքերի արագ ջախջախման փոխարեն գերմանական խմբավորումն իր ռազմաճակատի դիմաց ստացավ խիստ նոսրացած, բայց նահանջող խորհրդային բանակներ և հապճեպ նախապատրաստեց պաշտպանական գծերը Մոժայսկի տարածքում: Բնակչության օգնությամբ Տուլա քաղաքի շուրջ երեք պաշտպանական գիծ ստեղծվեց։

Հոկտեմբերի 8-ին Ղազախստանից Տուլա է ժամանել 238-րդ հրաձգային դիվիզիան՝ քաղաքը պաշտպանելու համար։ Միևնույն ժամանակ, Տուլայից սկսվեց աշխատողների, ինժեներական և տեխնիկական անձնակազմի և սարքավորումների տարհանումը պաշտպանական գործարաններից և այլ արդյունաբերական ձեռնարկություններից։

Արդեն հոկտեմբերի 14-ին, այն բանից հետո, երբ գերմանական զորքերը գրավեցին Կալուգան, 238-րդ հրաձգային դիվիզիան տեղափոխվեց Ալեքսին քաղաքի տարածք՝ այն պաշտպանելու և Մոսկվա-Տուլա ճանապարհի բեկումը կանխելու համար: 238-րդ հրաձգային դիվիզիայի մեկնելուց հետո Տուլայում մնացին 732-րդ հակաօդային հրետանային և 171-րդ կործանիչ ավիացիոն հակաօդային պաշտպանության գնդերը, ինչպես նաև ՆԿՎԴ զորքերի 69-րդ բրիգադի 156-րդ գունդը՝ ծածկելով պաշտպանական կայանները:

Հոկտեմբերի 20-ին Հեռավոր Արևելյան ռազմաճակատի հրամանատարությանը հրամայվեց 112-րդ տանկային և 239-րդ հրաձգային դիվիզիաները ուղարկել արևմուտք: Հարավարևմտյան ճակատի հրամանատարությունը հրաման է ստացել 2-րդ հեծելազորային կորպուսը (Պ.Ա. Բելով) ուղարկել Տուլայի շրջան։

thumb|Տուլայի քաղաքային պաշտպանության կոմիտեի անդամներ՝ Ն.Ի.Չմուտով, Վ.Գ.Ժավորոնկով (նախագահ), Ա.Կ.Մելնիկով, Վ.Ն.Սուխոդոլսկի
Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի հրամանով հոկտեմբերի 22-ին ստեղծվել է Տուլայի քաղաքային պաշտպանության կոմիտեն (նախագահ - մարզային կուսակցական կոմիտեի քարտուղար Վ. Գ. Ժավորոնկով, Ն. Ի. Չմուտով - շրջանային գործկոմի նախագահ, Վ. Ն. Սուխոդոլսկի - ՆԿՎԴ շրջանային վարչության պետ և գնդապետ Ա. Կ. Մելնիկով՝ քաղաքի հրամանատար): Քաղաքի պաշտպանության կոմիտեին ամբողջությամբ վերապահվեց քաղաքի պաշտպանության պատասխանատվությունը։ Հոկտեմբերի 23-ին քաղաքային պաշտպանության կոմիտեն որոշեց մարտական ​​գումարտակներից ձևավորել Տուլայի բանվորական գունդը՝ բաղկացած 1500 հոգուց։ Քաղաքի մոտեցումները համալրվել են հակատանկային խրամատներով և փշալարե պատնեշներով, իսկ փողոցներում նախապատրաստվել են փողոցային մարտերին՝ կանգնեցվել են բարիկադներ, տեղադրվել են հակատանկային ոզնիներ և հակատանկային խոչընդոտներ։ Ականապատվել են մայրուղիների ամենավտանգավոր հատվածները։

1941 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Բրյանսկի ռազմաճակատը ներառում էր 3-րդ, 13-րդ և 50-րդ համակցված զինուժերը, որոնք գրավեցին Բելյով-Մցենսկ-Պոնիրի-Ֆատեժ-Լգով գիծը: 13-րդ բանակը, դուրս գալով շրջապատից հոկտեմբերի 22-ին, իր շարքերում ընդգրկեց գեներալ-մայոր Երմակովի օպերատիվ խմբին և գրավեց Ֆատեժ-Լգով գիծը։ Հաջորդ օրը 3-րդ բանակի ստորաբաժանումները, որոնք գրավել էին Պոնիրիից հարավ գիծը, և 50-րդ բանակի ստորաբաժանումները, որոնք զբաղեցնում էին Ուպա գետի գետաբերանից մինչև Սնեժեդ գետի գետաբերան գիծը, դուրս եկան շրջապատից։ Հոկտեմբերի 25-ին 50-րդ բանակն իր շարքերն է ընդունել նաև ցրված 26-րդ բանակի մարտական ​​պատրաստ ստորաբաժանումներին։

Տուլայի պաշտպանությունը և դրա նկատմամբ մոտեցումները վստահվել են 50-րդ բանակին (գեներալ-մայոր Ա. Ն. Երմակով, նոյեմբերի 22-ից՝ գեներալ-լեյտենանտ Ի. Վ. Բոլդին)։ Այդ նպատակով, Բրյանսկի ռազմաճակատի հրամանատարության հրամանով, 50-րդ բանակը դուրս բերեց իր զորքերը Ուպա գետի գետաբերանից - Մցենսկի գծից դեպի Բոգուչարովո-Պլավսկ գիծ, ​​որի օկուպացիայի հաշվարկային ամսաթիվը հոկտեմբերի 30-ն էր:

Հոկտեմբերի 22-ին գեներալ-լեյտենանտ Գ.Բրեյթը նշանակվել է 24-րդ մոտոհրաձգային կորպուսի գերմանական 3-րդ տանկային դիվիզիայի հրամանատար (փոխարինում է Վ. Մոդելին, ով դարձել է 41-րդ մոտոհրաձգային կորպուսի հրամանատար)։ Հաջորդ օրը հարձակումը շարունակելու համար նրա նախաձեռնությամբ ստեղծվեց մարտական ​​խումբ գնդապետ Գ. Էբերբախի (3-րդ տանկային դիվիզիայի տանկային բրիգադի հրամանատար) ենթակայությամբ, որին ենթարկվեցին 3-րդ դիվիզիայի տանկերը և 4-րդ տանկային դիվիզիայի 35-րդ տանկային գնդի մնացորդները (Գեներալ-մայոր Վ. ֆոն Լանգենկենսկը հարձակվել էին Մ. ֆոն Լանգենսկի մոտ), 4-րդ տանկային բրիգադը (գնդապետ Մ. Ե. Կատուկով)։ 4-րդ տանկային դիվիզիայի և «Մեծ Գերմանիա» գնդի մոտոհրաձգային ստորաբաժանումները մնացին Մցենսկի տարածքում՝ որպես ճնշող խումբ.


File:At Tula defense lines.jpg|Պաշտպանական գծերում, 1941 թվական
File:Barricades on Kommunarov street.jpg|Բարիկադներ Տուլայի Կոմունարով փողոցում (այժմ՝ Լենինի պողոտա).
File:Defenders of Tula ready to fight.jpg|Քաղաքի պաշտպանները պատրաստ են մարտի. Տուլա, Սովետսկայա և Կոմունարով փողոցների խաչմերուկ (այժմ՝ Լենինի պողոտա).

центр|

## Կողմերի ուժեր
«Թայֆուն» գործողությունը շարունակելու համար բանակային խմբավորման կենտրոնի հրամանատարությունը (ֆելդմարշալ Ֆեդոր ֆոն Բոկ) տեղակայեց աջակողմյան 2-րդ տանկային բանակը (գնդապետ Հայնց Գուդերյան) և 2-րդ դաշտային բանակը (գնդապետ գեներալ Մ. ֆոն Վեյխս):

Նրանց հակառակորդ խորհրդային ուժերը ներառում էին.

* 50-րդ բանակ (գեներալ-մայոր Ա. Ն. Էրմակով, նոյեմբերի 22-ից՝ գեներալ-լեյտենանտ Ի. Վ. Բոլդին)
* 154-րդ հրաձգային դիվիզիա (գեներալ-մայոր Յա. Ս. Ֆոկանով; 1200 մարդ հոկտեմբերի 16-ին)
* 217-րդ հրաձգային դիվիզիա (գնդապետ Վ.Պ. Շլեգել; 1600 մարդ հոկտեմբերի 20-ին)
* 258-րդ հրաձգային դիվիզիա (գնդապետ Մ.Ա. Սիյազով)
* 260-րդ հրաձգային դիվիզիա (գնդապետ Վ.Դ. Խոխլով; 200 մարդ հոկտեմբերի 16-ին)
* 279-րդ հրաձգային դիվիզիա (գնդապետ Պ. Գ. Շելուդկո; 1500 մարդ հոկտեմբերի 16-ին)
* 290-րդ հրաձգային դիվիզիա (գնդապետ Ն. Վ. Ռյակին; 1524 մարդ հոկտեմբերի 20-ի դրությամբ)
* 299-րդ հրաձգային դիվիզիա (գնդապետ I. F. Seregin; 400 մարդ հոկտեմբերի 16-ին)
* 413-րդ հրաձգային դիվիզիա (գեներալ-մայոր Ա. Դ. Տերեշկով)
* 41-րդ հեծելազորային դիվիզիա (բրիգադի հրամանատար Պ. Մ. Դավիդով)
* 31-րդ հեծելազորային դիվիզիա (գնդապետ Յա. Ն. Պիվնև)
* 11-րդ տանկային բրիգադ (գնդապետ Պ. Մ. Արման)
* 32-րդ տանկային բրիգադ (գնդապետ Ի. Ի. Յուշչուկ; 5 KB-1, 7 T-34, 22 T-60 և 960 հոգուց բաղկացած մոտոհրաձգային գումարտակ)
* 108-րդ տանկային դիվիզիա (գնդապետ Ս. Ա. Իվանով; 3 KB-1, 7 T-34, 23 թեթեւ տանկ հոկտեմբերի 16-ի դրությամբ)
* Հատկապես կարևոր արդյունաբերական ձեռնարկությունների պաշտպանության ՆԿՎԴ զորքերի 69-րդ բրիգադ (գնդապետ Ա.Կ. Մելնիկով)
* 156-րդ ՆԿՎԴ գունդ (մայոր Ս. Ֆ. Զուբկով, Տուլա)
* 180-րդ ՆԿՎԴ գունդ (Ստալինոգորսկ)
* 115-րդ առանձին գումարտակ (Ալեքսին)
* ՆԿՎԴ զորքերի 34-րդ մոտոհրաձգային գունդ (փոխգնդապետ Ի. Ի. Պիյաշև; ժամանակավոր ենթակայությամբ)
* Տուլայի բանվորական գունդ (մայոր Ա.Պ. Գորշկով, Տուլա)
* ՀՕՊ 732-րդ հակաօդային հրետանային գունդ (փոխգնդապետ Մ. Տ. Բոնդարենկո)
* մի շարք հրետանային, ինժեներական և այլ ստորաբաժանումներ
մինի|447-րդ ՌԳԿ գնդի հրամանատարությունը 1941 թվականի դեկտեմբերին
* 49-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Ի. Գ. Զախարկին)
* 2-րդ հեծելազորային կորպուս (գեներալ-մայոր Պ. Ա. Բելով)
* 112-րդ տանկային բրիգադ (գնդապետ Ա. Լ. Գետման)
* 340-րդ հրաձգային դիվիզիա (գնդապետ Ս. Ս. Մարտիրոսյան, բանակի մաս 1941 թ. դեկտեմբերի 1-ից)
* 3-րդ բանակ (գեներալ-մայոր Ջ. Գ. Քրեյզեր)
* Տուլայի կայազորային և միլիցիայի ստորաբաժանումները
* Թիվ 13 զրահապատ գնացք
* Թիվ 16 զրահապատ գնացք
* Գերագույն հրամանատարության ռեզերվի 447-րդ հրետանային գունդ (գնդապետ Ա. Ա. Մավրին)
* 702-րդ հակատանկային գունդ (7 37 մմ ատրճանակ)
* թիկունքից կամ այլ ճակատներից տեղափոխված առանձին ստորաբաժանումներ և կազմավորումներ.
* 9-րդ տանկային բրիգադ (փոխգնդապետ Ի. Ֆ. Կիրիչենկո; 7 KB-1, 20 T-34, 28 T-40 1941 թվականի հոկտեմբերի 28-ի դրությամբ)
* 173-րդ հրաձգային դիվիզիա (գնդապետ Ա. Վ. Բոգդանով)
* 129-րդ հրաձգային դիվիզիա (գնդապետ Ա.Վ. Գլադկով)
* 238-րդ հրաձգային դիվիզիա (գնդապետ Գ.Պ. Կորոտկով)
* 239-րդ հրաձգային դիվիզիա (գնդապետ Գ. Օ. Մարտիրոսյան)
* 34-րդ գվարդիական հրթիռային հրետանային դիվիզիա (կապիտան Ֆրանցև)
* 84-րդ ռազմածովային հրաձգային բրիգադ (գնդապետ Վ. Ա. Մոլև)
Շրջափակումից դուրս եկած 20-րդ բանակի ստորաբաժանումները սակավաթիվ էին:
 Հոկտեմբերի 16-ին 217-րդ (300 մարդ), 299-րդ (400 մարդ), 279-րդ (1500 մարդ), 260-րդ (200 մարդ) և 154-րդ (1200 մարդ) հրաձգային դիվիզիաները լքել էին 50-րդ բանակը: Ըստ Անդրեյ Երյոմենկոյի հաղորդագրության, մինչև 1941 թվականի հոկտեմբերի 20-ը, 217-րդ հրաձգային դիվիզիայից 1600 մարդ, 290-ից 1524 հոգի և 154-ից երկու ամբողջ գունդ հրետանիով հասել են Բելյովի տարածք: Ստորաբաժանումների ամբողջականությունը գնահատելու համար կարելի է նշել հոկտեմբերի 1-ին 217-րդ հրաձգային դիվիզիայի հզորությունը՝ 11953 մարդ, 279-րդ դիվիզիան մինչև թայֆունի մեկնարկը կազմում էր 7964 մարդ: Ընդհանուր առմամբ, 50-րդ բանակի 217-րդ, 290-րդ, 299-րդ, 154-րդ և 258-րդ հրաձգային դիվիզիաները հասել են Բելյովի հատված: 1941 թվականի հոկտեմբերի 10-ին շրջափակումից դուրս գալու ժամանակ զոհվել է 50-րդ բանակի հրամանատար, գեներալ-մայոր Միխաիլ Պետրովը: Բանակը ղեկավարում էր գեներալ-մայոր Ա.Ն.Երմակովը։

Խորհրդային զորքերին օգնում էին պարտիզանները, հոկտեմբերին Տուլայի շրջանում գործում էին 31 պարտիզանական վաշտ և 73 դիվերսիոն խումբ.

## Գործողության ընթացք
### Ելք դեպի Տուլայի ծայրամաս

Ակնկալելով, որ Խորհրդային 50-րդ բանակի նահանջող ստորաբաժանումները և կազմավորումները կհասնեն նոր պաշտպանական գծերի մինչև հոկտեմբերի 30-ի նախատեսված ամսաթիվը, հոկտեմբերի 24-ին, գերմանական զորքերը հարձակում սկսեցին Օրել-Տուլա մայրուղու երկայնքով, և արդեն հոկտեմբերի 29-ին առաջադեմ ստորաբաժանումները մոտեցան Տուլային:

1941 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Տուլա տանող մայրուղու խիտ պատնեշը շրջանցելու համար գնդապետ Գ. Էբերբախի մարտական ​​խումբը հատեց Զուշա գետը մայրուղու հյուսիսում և տանկերն ու հրետանին տեղափոխելով մյուս ափ, սկսեց առաջ շարժվել դեպի Պլավսկ՝ հասնելով պաշտպանողների թիկունքին։ Այսպիսով, 3-րդ տանկային դիվիզիայի հրամանատար Գ.Բրայթը ստիպեց 50-րդ բանակի զորքերին նահանջել հյուսիս-արևելյան ուղղությամբ՝ Տուլա։

Նույն օրը Բելև-Սնեժեդ գետաբերանից հիմնական հարձակումը Տուլայի ուղղությամբ իրականացվել է 2-րդ տանկային բանակի ստորաբաժանումների կողմից։ Առաջին էշելոնում հարձակվել է 24-րդ մոտոհրաձգային կորպուսը (Տանկային զորքերի գեներալ Լ. ֆոն Շվեպենբուրգ), իսկ երկրորդում՝ 47-րդ մոտոհրաձգային կորպուսը (Տանկային զորքերի գեներալ Ջ. Լեմելսեն)։ Միաժամանակ Բելյով-Տուլա-Ալեքսին ուղղությամբ հարձակվել են 43-րդ (հետևակի գեներալ Գ. Հայնրիչի) և 53-րդ (հետևակի գեներալ Կ. Վայզենբերգեր) բանակային կորպուսները։

Հոկտեմբերի 26-ին Էբերբախի խմբի գերմանական տանկերը Պլավսկի տարածքում հանդիպեցին 108-րդ տանկային դիվիզիայի ստորաբաժանումներին (3 KB-1, 7 T-34, 23 թեթեւ տանկ հոկտեմբերի 16-ին) Բրյանսկի «կաթսայից» փրկված։ Անցնելով մայրուղու պատնեշից հյուսիս գտնվող գետը, 3-րդ տանկային դիվիզիան ստիպեց Պլավսկի պաշտպաններին նահանջել Տուլայի մարտական ​​հատվածի դիրքերը, որոնք պատրաստվել էին հոկտեմբերի սկզբից:

Հոկտեմբերի 27-ին Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի որոշմամբ Տուլայի բանվորական գունդը (ձախ կողմում) և 156-րդ ՆԿՎԴ գունդը (աջ կողմում) ուղարկվեցին Տուլան ծածկելու Օրլովսկոյե մայրուղուց՝ 732-րդ ՀՕՊ գնդի հակաօդային հրետանու աջակցությամբ: Բանվորական գնդից ձախ՝ Վորոնեժի մայրուղու վրա, պաշտպանության էր պատրաստվում 260-րդ հրաձգային դիվիզիան (200 հոգի), իսկ Օդոևսկոե մայրուղու վրա՝ ոստիկանական գումարտակ։ Քաղաքի հյուսիսային ծայրամասում տեղակայված էր Գլխավոր հրամանատարական ռեզերվի 447-րդ հրետանային գունդը, զինագործարանի գծերին՝ թիվ 16 զրահագնացքը, իսկ հարավային ծայրամասում՝ 702-րդ հակատանկային գունդը (յոթ 37 միլիմետրանոց հրացաններ)։

Հոկտեմբերի 29-ին Յասնայա Պոլյանայի շրջանի պաշտպանական գիծ է ուղարկվել 290-րդ հրաձգային դիվիզիան։ Հոկտեմբերի 30-ի գիշերը, երբ գերմանական տանկերը առաջ շարժվեցին, այն լքեց իր դիրքերը և նահանջեց դեպի Նիժնիե Պրիսադի կայան՝ Տուլայից 18 կմ հյուսիս-արևելք։ Միևնույն ժամանակ, 31-րդ հեծելազորային դիվիզիան դուրս եկավ Կոսայա Գորայից, և նրա նոր վայրը դարձավ 50-րդ բանակի շտաբի տարածքը (Տուլայից 12 կմ հյուսիս-արևելք): Այսպիսով, Յասնայա Պոլյանան, մետալուրգիական կոմբինատը, Կոսայա Գորա գյուղը, Իվանովսկիե Դաչին և Նովո-Բասովո գյուղը գրավվեցին թշնամու կողմից առանց դիմադրության։

1941 թվականի հոկտեմբերի 29-ին ստեղծվեց Տուլա քաղաքի հարավային մարտական ​​բաժինը, մայոր Ի. Յա. Կրավչենկոն նշանակվել է նրա ղեկավար։ Նրա տրամադրության տակ են փոխանցվել Տուլայում առկա բոլոր ստորաբաժանումները, ինչպես նաև 290-րդ հրաձգային դիվիզիայի մնացորդները, որոնք Տուլա էին մտել Յասնայա Պոլյանայից։

Հոկտեմբերի 30-ից նոյեմբերի 1-ը երկու տանկային դիվիզիա (մոտ 100 տանկ առաջին էշելոնում) և մեկ թշնամու հետևակային բրիգադը փորձեցին գրավել Տուլան՝ իրենց հիմնական հարձակումները կատարելով Օրլովսկոյե մայրուղու, Ռոգոժինսկի բնակավայրի և Վորոնեժի մայրուղու վրա: Այս պահին 50-րդ բանակի զորքերի միայն մի մասին էր հաջողվել նահանջել Տուլա։ Հատկապես կարևոր արդյունաբերական ձեռնարկությունների պաշտպանության 69-րդ NKVD բրիգադը (156-րդ գունդ) և բրիգադին ենթակա կայազորային ստորաբաժանումները (ՀՕՊ 732-րդ հակաօդային հրետանային գունդ) և միլիցիայի (Տուլայի բանվորական գունդ) հրամանատարության ներքո: Կրավչենկոն ընդունեց առաջին հարվածը և կարողացավ պահել պաշտպանությունը մինչև ուժեղացումների ժամանումը։ Հոկտեմբերի 30-ի երեկոյան Տուլա է ժամանել 32-րդ տանկային բրիգադը (5 KV-1, 7 T-34, 22 T-60 և մոտոհրաձգային գումարտակ՝ 960 հոգուց), իսկ հոկտեմբերի 31-ին՝ 34-րդ գվարդիական հրթիռային հրետանային դիվիզիան (կապիտան Ֆրանցև): Հոկտեմբերի 31-ին քաղաք են ժամանել նաև 154-րդ և 217-րդ հրաձգային դիվիզիաների մնացորդները, որոնք փրկվել էին շրջապատումից։

Մարտերը կատաղի էին, բայց քաղաքը գրավելու փորձն անմիջապես ձախողվեց։ Խորհրդային տվյալների համաձայն, հոկտեմբերի 30-ին Տուլայի պաշտպանները հետ են մղել 4 տանկային հարձակում (20-50 տանկ և վաշտից մոտոհրաձգային գումարտակ), հոկտեմբերի 31-ին՝ ևս 3 գրոհ, իսկ նոյեմբերի 1-ին ևս 2 տանկային գրոհ, ինչպես նաև բազմաթիվ գրոհներ ռազմաճակատի առանձին հատվածների վրա 3-5 տանկային խմբերով և մինչև հետևակային վաշտ։ Եռօրյա մարտերի ընթացքում ոչնչացվել է 38 տանկ, զոհվել հակառակորդի մինչև 500 զինվոր և սպա։ Խորհրդային զորքերի կորուստները եղել են՝ 3 ոչնչացված տանկ, 3 հրացան, 4 ծանր գնդացիր, 5 հակատանկային հրացան, 84 սպանված և 212 վիրավոր։ 1941 թվականի նոյեմբերի 1-ին, ժամը 16:00-ին, Տուլայի պաշտպաններին համալրման մոտենալու կապակցությամբ, Հարավային մարտական ​​հատվածը ցրվեց և տեղափոխվեց 154-րդ հրաձգային դիվիզիա։

Միևնույն ժամանակ, հոկտեմբերի 31-ին Հեռավոր Արևելքից 50-րդ բանակի տրամադրության տակ ժամանեց 413-րդ հրաձգային դիվիզիան (գեներալ-մայոր Ա. Դ. Տերեշկով), որը պաշտպանական դիրքեր գրավեց Տուլայի հարավային մոտեցումների վրա, Դեդիլովոյի շրջանում։

Նոյեմբերի 2-ին գերմանական 2-րդ և 4-րդ դաշտային բանակների ստորաբաժանումները հասան Տուլայի շրջան, բայց նրանք նույնպես չկարողացան շրջել ալիքը, քանի որ նրանց դիմավորեցին 194-րդ և 238-րդ հրաձգային դիվիզիաների ստորաբաժանումները, ինչպես նաև 258-րդ հրաձգային դիվիզիայի մնացորդները, որոնք փրկվել էին շրջափակումից: Ճակատային հարձակումները դարձան երկարատև և անարդյունավետ, և Տուլան գրավելու փորձերը՝ շրջանցելով մոտեցող Վերմախտի հետևակային ստորաբաժանումները, նույնպես ձախողվեցին: Շրջափակումից դուրս եկած 50-րդ բանակի ստորաբաժանումների մնացորդների միջամտության շնորհիվ Տուլայի շրջանում իրավիճակը կայունացավ։ Միաժամանակ 3-րդ բանակի ստորաբաժանումները (գեներալ-մայոր Յա. Գ. Կրեյզեր) նահանջեցին դեպի արևելք՝ Եֆրեմով քաղաք։

File:85-mm air defense gun crews of 732th Anti-Aircraft Regiment.jpg|Պաշտպանական գծում 732-րդ զենիթահրետանային գնդի 6-րդ մարտկոցի 85 մմ 52-Կ զենիթային զենքի անձնակազմը։
File:Destroyed Sd.Kfz.11 in Rogozhensky (Tula).jpg|Վնասված կիսաթրթուրավոր քարշակ տրակտոր *Sd.Kfz.11* Ռագոժին բնակավայրում (Տուլա).


## Տուլան շրջապատելու առաջին մանևր

1941 թվականի նոյեմբերին Ի. Ի. Յուշչուկը նշանակվեց Տուլայի կայազորի պետ [16]։

Հաջողության հասնել չհաջողվեց, 2-րդ տանկային բանակի հրամանատարությունը որոշեց շրջանցել քաղաքը հարավ-արևելքից և արևելքից Դեդիլովոյի, Ստալինոգորսկի, Վենևի և Կաշիրայի ընդհանուր ուղղությամբ: Այնուամենայնիվ, գերմանական հարձակումը դադարեցվեց Դեդիլովոյի շրջանում, քանի որ նոյեմբերի 7-ին 50-րդ բանակի ստորաբաժանումները Տուլայի շրջանից և 3-րդ բանակը Տեպլիեի շրջանից հակահարձակման անցան առաջխաղացող խմբի եզրերում:

Նոյեմբերի 10-ին 43-րդ բանակային կորպուսը հարձակում սկսեց Ալեքսինից հարավ՝ նպատակ ունենալով հասնել 50-րդ բանակի հաղորդակցություններին և ստիպել նրան լքել Տուլան: Սակայն Տուլայի պաշտպանները ետ մղեցին նաև այս հարձակումը։

Մտադիր լինելով ճեղքել 49-րդ բանակի պաշտպանության աջ եզրը (գեներալ-լեյտենանտ Ի. Գ. Զախարկին) Սերպուխովից հյուսիս-արևմուտք (Ուգոդսկի գործարանի տարածք), 4-րդ դաշտային բանակի հրամանատար, ֆելդմարշալ Գ. ֆոն Կլյուգեն, 12-րդ բանակային կորպուսը (հետեւակային գեներալ Վալտեր Շրոտ) կենտրոնացրեց անտառում։ Սակայն նոյեմբերի 11-ից ստիպված եղավ պաշտպանվել 2-րդ հեծելազորային կորպուսի (գեներալ-մայոր Պ. Ա. Բելով), 112-րդ տանկային դիվիզիայի (գնդապետ Ա. Լ. Գետման) և 49-րդ բանակի 415-րդ հրաձգային դիվիզիայի դեմ, որոնք անցել էին հակահարձակման։ 49-րդ բանակի ստորաբաժանումները Սերպուխովի շրջանից Պրոտվա գետի երկայնքով հակահարձակման են անցել գերմանական 4-րդ բանակի թևի դեմ։ Ճեղքումը կանխելու համար արգելոցից այս տարածք են տեղափոխել երկու հետեւակային դիվիզիա եւ մեկ տանկային դիվիզիա։ Ու թեև հակագրոհը ճակատում էական փոփոխությունների չհանգեցրեց, այն թույլ չտվեց 4-րդ դաշտային բանակի աջակողմյան ստորաբաժանումներին օգտագործել Տուլայի և Մոսկվայի ուղղություններով հարվածներ հասցնելու համար։ Նոյեմբերի 17-ին գերմանական ստորաբաժանումները ստիպված եղան անցնել պաշտպանական գործողությունների՝ 49-րդ և 50-րդ բանակների հարձակումների ներքո։

Այսպիսով, նոյեմբերի առաջին կեսին Վերմախտի ձեռնարկած նոր փորձերը՝ հարավից ճակատային գրոհով գրավելու, ինչպես նաև այն հյուսիսից շրջանցելու Տուլան, հետ մղվեցին խորհրդային զորքերի կողմից՝ քաղաքի ողջ բնակչության ակտիվ մասնակցությամբ։

### Երկրորդ ընդհանուր գրոհ
### Հյուսիս-արևելյան ուղղություն
Նոյեմբերի 18-ին 2-րդ տանկային բանակը, 10-օրյա վերախմբավորումից հետո, վերսկսեց հարձակումը։ Չնայած Խորհրդային 50-րդ բանակի կողմից իր անձնակազմի կորուստները փոխարինելու բոլոր ջանքերին, գերմանական զորքերը, այնուամենայնիվ, առավելություն ունեին, մասնավորապես, թվաքանակով այն 3,2:1 էր, հրետանային առումով՝ 3,2:1, տանկերով՝ 3:1։ Ճեղքելով 50-րդ բանակի պաշտպանությունը՝ գերմանական զորքերը՝ բաղկացած չորս տանկային դիվիզիայից, երեք մոտոհրաձգային դիվիզիայից, հինգ հետևակային դիվիզիայից և «Մեծ Գերմանիա» մոտոհրաձգային գնդից (գնդապետ Վալտեր Հորնլայն) շտապեցին Տուլայի շուրջը հարավ-արևելքից դեպի Կաշիրա և Կոլոմնա: Արևմտյան ռազմաճակատի 50-րդ բանակի ձախ և Հարավարևմտյան ռազմաճակատի 3-րդ բանակի աջ թևի միջև առաջացել է մինչև 50 կմ։ Այդ բացը փակելու համար շտաբը իր ռեզերվներից Ստալինոգորսկի շրջան ուղարկեց 239-րդ հրաձգային դիվիզիան (գնդապետ Գ. Օ. Մարտիրոսյան), որն իր ակտիվ գործողություններով բարելավեց ընդհանուր իրավիճակը, բայց ինքն էլ հայտնվեց շրջափակման մեջ։

Նոյեմբերի 18-ի վերջին գերմանական զորքերը գրավեցին Դեդիլովոն, որտեղ պաշտպանվում էին 413-րդ հրաձգային դիվիզիան և 299-րդ հրաձգային դիվիզիայի մնացորդները. նոյեմբերի 21-ին, ժամը 16:00-ին, Էբերբախի գերմանական տանկային խումբը մտավ Ուզլովայա և գրավեց այն, 25-ին գրավվել է Ստալինոգորսկը։ Այն բանից հետո, երբ Կարմիր բանակը լքեց Ստալինոգորսկը, գերմանական տանկային ստորաբաժանումների կողմից Վենևի, Կաշիրայի և Զարայսկի տարածքներ խորը ճեղքման վտանգ կար։

Արևմտյան ճակատի հրամանատարության որոշմամբ ստեղծվել է Վենևսկու մարտական ​​սեկտորը, որը բաղկացած է 413-րդ, 173-րդ (գնդապետ Ա. Վ. Բոգդանով) և 129-րդ (գնդապետ Ա. Վ. Գլադկով) հրաձգային դիվիզիաներից, 31-րդ հեծելազորային դիվիզիայից (գնդապետ Յա. Ն. տանկային դիվիզիա 1, տանկային ստորաբաժանումներ (10) և տանկային ստորաբաժանումներից (10), 125-րդ տանկային գումարտակ)։ Վենև քաղաքը և նրա մերձակայքը պաշտպանվում էին 173-րդ հրաձգային դիվիզիայի գնդի և տանկային երկու բրիգադների կողմից։

Նոյեմբերի 24-ին գերմանական 17-րդ տանկային դիվիզիան (գնդապետ Ռուդոլֆ-Էդուարդ Լիխտ) արևելքից շրջանցեց քաղաքը՝ ստիպելով նրա պաշտպաններին նահանջել հյուսիս։ Այնուամենայնիվ, Կաշիրայի ուղղությամբ հաջողությունը զարգացնելու համար գերմանական հրամանատարությունը չկարողացավ հատկացնել բավականաչափ մեծ ուժեր. զորքերը կապվեցին Կարմիր բանակի ստորաբաժանումների պաշտպանության կողմից Տուլայի, Վենևի և այլ բնակեցված տարածքներում և ձգվեցին ճակատի երկայնքով ավելի քան 350 կմ: Հետևաբար, միայն 17-րդ տանկային դիվիզիան սկսեց գրոհը Կաշիրայի վրա, որի առաջապահ ջոկատը նոյեմբերի 25-ին ներխուժեց քաղաքի հարավային ծայրամասեր, որտեղ այն կանգնեցրեց մայոր Ա.Պ. Սմիրնովի հակաօդային հրետանային դիվիզիան և 173-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները: Ճակատային ռազմական խորհրդի որոշմամբ 2-րդ հեծելազորային կորպուսը և 112-րդ տանկային դիվիզիան շտապ դուրս են բերվել Սերպուխովի շրջանում մարտից և հարկադիր երթով տեղափոխվել Կաշիրայի շրջան։ Հպատակեցնելով 173-րդ հրաձգային և 112-րդ տանկային դիվիզիաները, նոյեմբերի 27-ին կորպուսը 9-րդ տանկային բրիգադի (փոխգնդապետ Ի. Ֆ. Կիրիչենկո) հետ միասին, ռազմաճակատի ավիացիայի և Մոսկվայի հակաօդային պաշտպանության գոտու աջակցությամբ, անցավ հակահարձակման և մինչև նոյեմբերի 30-ը հետ մղեց գերմանական 17-րդ տանկային դիվիզիայի գրոհները Մորդվեսի տարածքում։ Հակահարձակմանը մասնակցել են նաև գվարդիական ականանետային գունդը և 35-րդ և 127-րդ առանձին տանկային գումարտակները։

Տուլան հայտնվեց արևելքից խորը շրջափակման մեջ:

### Հյուսիսային ուղղություն
4-րդ դաշտային բանակի աջ թևին և 4-րդ տանկային խմբին հանձնարարվել էր հարվածներ հասցնել Սերպուխովի, Լոպասնիայի, Պոդոլսկի ուղղությամբ՝ Սերպուխովից հյուսիս-արևմուտք ընկած պաշտպանվող խորհրդային ստորաբաժանումները շրջապատելու և ոչնչացնելու նպատակով: Նոյեմբերի 27-ին 43-րդ բանակային կորպուսը գրոհ է ձեռնարկել Ալեքսինի շրջանից 50-րդ բանակի աջ թևում՝ Տուլայից հյուսիս։ Հակահարձակումը դեպի արևմուտք իրականացրեց Վերմախտի 2-րդ տանկային բանակը 24-րդ մոտոհրաձգային կորպուսի երկու տանկային դիվիզիաների ուժերով՝ Տուլայից 25 կմ հյուսիս գտնվող Կոստրովի շրջանում միանալու առաջադրանքով։ Դեկտեմբերի 3-ի օրվա վերջում Ռևյակինոյի տարածքում 24-րդ մոտոհրաձգային կորպուսի գերմանական ստորաբաժանումները գրավեցին Սերպուխով-Տուլա մայրուղին և երկաթուղին՝ կտրելով 50-րդ բանակի հաղորդակցությունը։

Շրջանակն ապաշրջափակելու համար դեկտեմբերի 4-ին Լապտևոյից հարավ գտնվող տարածքից 340-րդ հրաձգային դիվիզիայի (գնդապետ Ս. Ս. Մարտիրոսյան) և 112-րդ տանկային դիվիզիայի ուժերը հակահարձակման են անցել 24-րդ մոտոհրաձգային կորպուսի թևում։ Քաղաքի պաշտպանները միաժամանակ հարձակվել են հարավից։ Արդյունքում առաջացող գերմանական ստորաբաժանումները ստիպված եղան կանգ առնել, իսկ 43-րդ բանակային կորպուսի գրոհն ընդհանրապես հաջողություն չունեցավ։

Դեկտեմբերի 5-ին 350 կմ ճակատով ցրված 2-րդ տանկային բանակը հրաման ստացավ անցնել պաշտպանության։ Սպառելով իրենց հարձակողական հնարավորությունները՝ 2-րդ տանկային բանակի ստորաբաժանումները սկսեցին նահանջել Տուլայի հյուսիս-արևելքում ձևավորված վտանգավոր ակնառու կետից մինչև Տուլա-Ուզլովայա երկաթուղու գիծ՝ Դոն գետը:

Այս ուղղությամբ Տուլային վերջնական հարվածը հասցվել է 296-րդ հետևակային դիվիզիայի «Եղնիկի գլուխ» () զորքերի կողմից դեկտեմբերի 7-ի գիշերը: Հարձակումը Տուլայի արևմտյան ծայրամասերի վրա Մասլովո գյուղից մինչև արվարձանային «Մյասնովո» սովխոզը հետ է մղվել, հակառակորդի 521-րդ հետևակային գումարտակը կրել է ծանր կորուստներ:

### Արևելյան և հարավ-արևելյան ուղղություններ
Արևելքից հարվածային խմբին օգնելու համար գերմանական 2-րդ տանկային  բանակն իր ուժերի մի մասով (47-րդ մոտոհրաձգային կորպուս) հարձակվեց Սկոպինի, Միխայլովի, Ռյազանի և Կոլոմնայի վրա՝ բեկման սպառնալիք ստեղծելով Մոսկվան ԽՍՀՄ կենտրոնական և արևելյան շրջանների հետ կապող հիմնական հաղորդակցությունների համար: Նոյեմբերի 25-ին գերմանական 18-րդ տանկային դիվիզիայի ստորաբաժանումները գրավեցին Սկոպին քաղաքը և առաջ շարժվեցին դեպի Ռյաժսկ։ Գտնվելով Արևմտյան և Հարավ-Արևմտյան ճակատների հանգույցում, այս տարածքը մնաց մերկացված: Այստեղ ուղարկված պահեստային 10-րդ բանակի դիվիզիաները ճանապարհին էին, ուստի Ռյազան տանող ճանապարհը փաստացի բաց էր։ Դրա հետ կապված Ռյաժսկում բեռնաթափվեցին Վոլգայի ռազմական օկրուգից Մոսկվա 84-րդ ռազմածովային հրաձգային բրիգադի (գնդապետ Վ. Ա. Մոլև) ստորաբաժանումները և ուղարկվեցին Սկոպին քաղաքը վերագրավելու։ Նոյեմբերի 22-ին, Ռյաժսկից 20 կմ հյուսիս-արևմուտք, 84-րդ ծովային հրաձգային բրիգադը, հաղթելով 15-րդ գերմանական մոտոհրաձգային գնդին (գնդապետ Վալտեր Վեսել) և 29-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի մասերին (գեներալ-մայոր Մաքս Ֆրեմերի) վերականգնեց իրավիճակը և ազատագրեց Սկոպինի ստորաբաժանումները նոյեմբերի 10-ին:

Մյուս հատվածներում 47-րդ մոտոհրաձգային կորպուսը նույնպես չի կարողացել էական արդյունքների հասնել։ Գերմանական հարձակումը Ռյազանի վրա կասեցվել է Զախարովո գյուղի մոտ, իսկ Կոլոմնայում՝ Զարայսկից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա։ Ռյազանի շրջանի Զախարովո գյուղը (Ռյազանից 40 կմ հարավ-արևմուտք) «Կենտրոն» բանակային  խմբի հարձակման ամենաարևելյան կետն էր։ Այնուամենայնիվ, որոշ տեղեկությունների համաձայն, գերմանացի դիվերսանտների առանձին ջոկատներին, որոնց խնդիրն էր պայթեցնել Մոսկվա-Ռյազան երկաթուղին, կարողացել են հասնել Ռիբնոյե և Լուխովիցի, որտեղ դրանք ոչնչացվել են տեղի բնակիչների կողմից:

Դեկտեմբերի 5-ին Վերմախտի 2-րդ դաշտային բանակի ձախակողմյան ստորաբաժանումները գրավեցին Ելեցը։

## Խորհրդային ավիացիան Տուլայի պաշտպանության ժամանակ
Տուլայի մատույցներում կռվի ժամանակ զորքերին օգնելու համար ներգրավվել են Արևմտյան և Բրյանսկի ճակատների ռազմաօդային ուժերը, Մոսկվայի ռազմական օկրուգի և Մոսկվայի հակաօդային պաշտպանության գոտու ռազմաօդային ուժերի ստորաբաժանումներն ու կազմավորումները, ինչպես նաև ավիացիոն խմբերը, որոնք ղեկավարել են գեներալներ Գ.Պ. Կրավչենկոն և Ա.Ա. Դեմիդովը։

Խորհրդային ավիացիան ակտիվորեն աջակցում էր Տուլան պաշտպանող Բրյանսկի և Արևմտյան ռազմաճակատների զորքերին։ 20 օրվա ընթացքում իրականացվել է 3750 օդանավերի թռիչք, որոնցից ավելի քան 50%-ը՝ Տուլայի ուղղությամբ զորքերի անմիջական աջակցության համար։ Օդային մարտերն աչքի էին ընկնում բացառիկ համառությամբ։ Գերմանացիները դիմադրում էին։

Շատ ակտիվ էին գերմանական զորքերի կործանիչները և հակաօդային հրետանին։ Խորհրդային ավիացիան այդ մարտերում կորցրեց մեծ թվով ինքնաթիռներ և անձնակազմ։ Այսպիսով, եթե նոյեմբերի 6-ին 13-րդ և 50-րդ բանակների ռազմաօդային ուժերը, 61-րդ խառը ավիացիոն դիվիզիան, Բրյանսկի ռազմաօդային ուժերի 6-րդ առանձին հետախուզական ջոկատը և 6-րդ պահեստային ավիացիոն խումբը ունեին 42 սպասարկվող և 28 անսարք ավիացիոն մեքենա, սպասարկող միայն 2 ինքնաթիռներ, ապա նոյեմբերի 10-ին միայն սպասարկման համար նախատեսված էր 28 ինքնաթիռ այս կազմավորումներում և ստորաբաժանումներում, և 35-ը պահանջում էր վերանորոգում։

Որոշ ավիացիոն գնդերում կային ընդամենը մի քանի սպասարկվող ինքնաթիռներ։ Պահեստային 6-րդ ավիացիոն խմբում ծառայության մեջ է մնացել միայն մեկ սպասարկող Յակ-1 կործանիչ։ Նման իրավիճակ էր նաև ավիացիոն մյուս գնդերում։ Ցամաքային զորքերի և ավիացիայի ակտիվ գործողությունների արդյունքում նացիստական ​​զորքերի հարձակումը դադարեցվեց նոյեմբերի սկզբին։

## Տուլայի պաշտպանական արդյունաբերություն
Չնայած Տուլայի ձեռնարկությունների մեծ մասի տարհանմանը երկրի արևելյան շրջաններ, քաղաքը շարունակեց արտադրել հրացաններ, գնդացիրներ և ականանետեր, ինչպես նաև վերանորոգել հրացաններ և տանկեր:


File:Repair of the Soviet tank at Tula factory.jpg|T-26 թեթեւ տանկի վերանորոգում Տուլայի «Շտամպ» գործարանում քաղաքի պաշարման օրերին
File:Repair of the Soviet F-22 76 mm gun.jpg|Խորհրդային 76 մմ դիվիզիոնային *Ф-22* թնդանոթի վերանորոգում Տուլայի պաշտպանության օրերին


## Կողմերի կորուստներ

Ռազմական գործողությունների արդյունքում գերմանական զորքերը մեծ սոցիալ-տնտեսական վնաս են հասցրել Տուլայի շրջանին. շրջանի 25 շրջաններում այրվել է 19164 կոլտնտեսություն, ամբողջությամբ այրվել և ավերվել է 316 գյուղ, Էպիֆան, Վենև, Բոգորոդիցկ և Չեռն քաղաքները, 29 շրջանի դպրոց գրեթե ամբողջությամբ ավերվել է։ Տեղի են ունեցել զանգվածային գնդակահարություններ և տեղի բնակչության տարբեր ձևերով բնաջնջումներ։

Տուլայի շրջանի օկուպացիայի երկու ամիսների ընթացքում Տուլայի պարտիզանները ոչնչացրել են մոտ 1500 թշնամու զինվոր և սպա, 15 տանկ, մեկ ինքնաթիռ, 150 մեքենա և 100 սայլ զինամթերքով, 45 մոտոցիկլետ, վեց հրացան, մեկ ականանետային մարտկոց և 18 կիլոմետր հեռախոսային մալուխ։ Նրանք ռելսերից դուրս են բերել երկու ռազմական գնացք, գրավել են երեք լոկոմոտիվ և 350 վագոն, որոնցում եղել է 130 մեքենա, 70 մոտոցիկլետ, մեծ քանակությամբ գնդացիրներ, ականներ, զինամթերք և սննդամթերք։ Մասնավորապես, Խորհրդային Միության ինը պարտիզան հերոսներից մեկը՝ Ա.Պ. Չեկալինը, եղել է Տուլայի մարզում գործող պարտիզանական ջոկատի կազմում, Տուլայի բնակիչ Է. Ի. Օսիպենկոն պարգևատրվել է «Հայրենական պատերազմի կուսակցական» 1-ին աստիճանի № 1 մեդալով։

## Հետևանքներ
1941 թվականի հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին 43 օր շարունակ Տուլա քաղաքի առանցքային ռազմավարական պաշտպանական կետը կիսով չափ շրջապատված էր՝ ենթարկվելով հրետանային և ականանետային գնդակոծությունների, Լուֆթվաֆեի օդային հարձակումների և տանկային գրոհների։ Այնուամենայնիվ, Մոսկվայի հարավային մատույցներում առաջնագիծը կայունացել էր։ Տուլա քաղաքը պահելը ապահովեց Արևմտյան ճակատի ձախ թևի կայունությունը՝ դուրս քաշելով Վերմախտի 4-րդ դաշտային բանակի բոլոր ուժերը և խաթարելով 2-րդ տանկային բանակի՝ Մոսկվան արևելքից շրջանցելու պլանները։ Նոյեմբերի 18-ից դեկտեմբերի 5-ը գերմանական զորքերի երկրորդ ընդհանուր հարձակման ժամանակ, չնայած որոշակի հաջողություններին, նրանք նույնպես չկարողացան ճեղքել դեպի Մոսկվա հարավային ուղղությամբ և կատարել իրենց առաջադրված խնդիրները։

Այսպիսով, 1941 թվականի հոկտեմբերին իրականացված «Թայֆուն» գործողության գլխավոր նպատակը չիրագործվեց՝ Մոսկվան չվերցվեց, և խորհրդային զորքերի դիմադրությունը չկոտրվեց։ Ըստ պատմաբան Ա.Վ.Իսաևի, Վյազմայի և Բրյանսկի մերձակայքում գտնվող երեք խորհրդային ճակատներից զորքերի շրջափակումից հետո Մոսկվայի առաջխաղացման դանդաղման հիմնական պատճառները խորհրդային հրամանատարության արդյունավետ հակաքայլերն էին։ Միևնույն ժամանակ, Ա.Վ. Իսաևը շեշտում է, որ անբարենպաստ բնական գործոնների մասին գերմանացի պատմաբանների և հուշագրողների կողմից հաճախ արտահայտված վարկածները չպետք է համարվեն Մոսկվայի վրա հարձակման դանդաղեցման հիմնական պատճառը: Մասնավորապես, անանցանելի ճանապարհները չխանգարեցին Էբերբախի մարտական ​​խմբին 6 օրում հասնել Զուշա գետ (Մցենսկի հյուսիս) մինչև Տուլայի ծայրամասեր։

Այն բանից հետո, երբ 1941 թվականի դեկտեմբերի 6-ին Տուլայի ուղղությամբ գերմանական զորքերի գործունեությունը մարվեց, խորհրդային զորքերը, ստանալով համալրումներ, անցան հակահարձակման։ Սկսվեց Տուլայի հարձակողական գործողությունը, որի արդյունքում վերջնականապես վերացավ հարավից Մոսկվան շրջանցելու սպառնալիքը, իսկ Տուլայի ուղղությամբ գերմանական խումբը ջախջախվեց։

## Հիշատակ

Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ իր հերոսական պաշտպանության և ազգային տնտեսության զարգացման գործում ունեցած հաջողությունների համար Տուլան 1966 թվականի դեկտեմբերի 3-ին պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով: 1976 թվականի դեկտեմբերի 7-ին՝ քաղաքի հերոսական պաշտպանության ժամանակ Տուլայի պաշտպանների ցուցաբերած խիզախության և տոկունության համար քաղաքին տրվել է «Հերոս քաղաք» պատվավոր կոչում և «Ոսկե աստղ» մեդալ։

Տուլայի փողոցներում կանգնեցվել են ռազմական փառքի հուշարձաններ՝ Տ-34 տանկ, ՀՕՊ, հակատանկային հրացան, հաուբից, Կատյուշա։ Տուլա քաղաքի պաշտպանության առաջնագիծը և մարտական ​​վայրերը նշված են հուշատախտակներով։ Քաղաքի հարավային մասում՝ Հաղթանակի հրապարակում, կա Տուլայի պաշտպանների հուշարձան՝ անմար կրակով։

## Կարծիքներ

## Գրականություն
### Ուսումնասիրություններ և փաստաթղթերի ժողովածուներ

* Битва за Тулу. Сборник документов и материалов, 4 издание, Тула, 1969
* *Лепёхин А. Н.* Сражение за Тулу. — Тула, 2012. — 600 с.
* *Лепёхин А. Н.* Великая Отечественная война на территории Тульской области: сборник документов / А. Н. Лепёхин. — Тула, 2014. — 351 с.
* *Климов И. Д.* Героическая оборона Тулы. (Оборонительная операция войск 50-й армии, октябрь—декабрь 1941 года). : 1961
* История второй мировой войны. 1939—1945. Т. 4. М., 1975, с. 101, 107—108
* Разгром немецко-фашистских войск под Москвой, М., 1964;
* 
* *Апарин Ю. В.* На тульском направлении / Ю. Апарин. — Тула: [б.и.], 2011 (Щекин. типография). — 103 с.
* *Апарин Ю. В.* Без срока давности / Ю. В. Апарин. — Тула: [б.и.], 2005. — 91 с.
* *Круглов А. И.* Отстоявшие Тулу красноармейцы повторили подвиг русских ратников Куликова поля. // Военно-исторический журнал. — 2002. — № 10. — С.2-4.
* 

### Հուշագրություններ
* Они защищали Тулу. Воспоминания и очерки, 2 издание. — Тула, 1965.
* 
* *Горшков А.* Первый бой / А. Горшков // Здравствуй, Тула!: [лит. сб.]. — Тула, 2006. — С. 90-94.
* *Белов П.* Конногвардейцы громили врага / П. Белов // Здравствуй, Тула!: [лит. сб.]. — Тула, 2006. — С. 99-107
* *Болдин И.* Пульс фронтовой жизни / И. Болдин // Здравствуй, Тула!: [лит. сб.]. — Тула, 2006. — С. 95-98
* *[[Боть В. И.]]* Героическая оборона Тулы / В. И. Боть // Голоса из бессмертия: письма с фронта, воспоминания, даты. — Тула, 2005. — С. 371—377. — То же: Изд. 2-е, испр. и доп. — Тула, 2005. — С. 215—226. — То же: Изд. 3-е, доп. — Тула, 2006. — С. 221—232.
* От Чебоксар до Кенигсберга: Эпизоды боевого пути 324-й Верхнеднепров. Краснознам. стрелковой дивизии / Н. В. Радаев, П. С. Моглов, 140 с. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1988.
* 

### Հրապարակախոսություն
* *Нуриев Д. 3.* Провал операции «Тайфун». Изд. 2-е. — М., 1972, с. 121—143
* *Брежнев Л. И.* Выдающийся подвиг защитников Тулы. — М., 1977
* *Eлькин А. А.* 50 дней мужества. — Тула, 1976
* *Mалыгин А. Н.* Рабочая Тула сражается. — М., 1974
* 
* *Введенская В. Г.* Богородицкие были — 2: исторический альманах / В. Г. Введенская. — Тула: Гриф и К, 2013. — 361 с.
### Փաստաթղթեր
* 413 стрелковая дивизия на 31.10.1941-28.02.1943 гг. Фонд 413 стрелковая дивизия. Опись 1. Дело 2.
* Акт комиссии академии наук СССР о немецко — фашистских злодеяниях в Ясной поляне. 27 декабря 1941. ЦГАОР СССР, ф. 7021, оп. 47, д. 371, лл. 15-18.
* Докладная записка тульского горисполкома облисполкому об ущербе, причиненном немецко — фашистскими захватчиками городскому хозяйству и учреждениям Тулы. Не ранее 1 января 1942. ТОПА, ф. 3039, оп. 1, д. 7, лл. 108—118.
* Из доклада тульской областной комиссии по учету ущерба, нанесенного немецко-фашистскими захватчиками колхозам, государственным, кооперативным и общественным предприятиям, учреждениям и организациям тульской области, в чрезвычайную государственную комиссию по установлению и расследованию злодеяний немецко-фашистских захватчиков. 1944. ЦГАОР СССР, ф. 7021, оп. 47, д. 375, лл. 1 — 21.
* Указ о присвоении городу Туле звания Город Герой. 3 декабря 1966.
* Хранить вечно. Документы 4-го отдела. — Тула: Гриф и К, 2008
* Языком документов: к 67-й годовщине обороны Тулы // Тула. — 2008. — 4 дек. — С. 19.
### Ֆիլմեր
* Տուլայի սահման
* Տուլայի ուղղությամբ (1941)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1941 Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ճակատամարտեր