Ավեստական ժամանակաշրջան

**Ավեստական ժամանակաշրջան** (մ․թ․ա․ 1500- 500), իրանցիների պատմության այն շրջանն է, երբ ստեղծվել է Ավեստան։ Այն կարևոր ներդրում է ունեցել ինչպես կրոնական ոլորտում, այնպես էլ պարսկական դիցաբանության և նրա էպոսի մեջ։

Գիտնականները կարող են հուսալիորեն տարբերակել Ավեստայի երկու տարբեր շերտեր՝ Հին ավեստա և Նոր ավեստա, որոնք մեկնաբանվում են որպես ավեստերեն լեզվի և հասարակության զարգացման երկու տարբեր փուլերի պատկանող շերտեր։ Հին ավեստական հասարակությունն այն հասարակությունն է, որին պատկանում էին ինքը՝ Զրադաշտը և նրա անմիջական հետևորդները։ Նոր ավեստական հասարակությունը ավելի քիչ հստակ է ուրվագծված և արտացոլում է ավելի մեծ ժամանակաշրջան։

Ավեստանական ժամանակաշրջանի ժամանակագրական և աշխարհագրական սահմանների վերաբերյալ համաձայնության տարբեր պատկերացումներ կան։ Ինչ վերաբերում է Ավեստայի աշխարհագրական տարածությանը՝ ժամանակակից գիտնականները համաձայն են, որ այն գտնվել է Մեծ Իրանի արևելյան հատվածում։ Ինչ վերաբերում է ժամանակագրական սահմանին, ապա գիտությունը սկզբում կենտրոնացած է եղել ուշ ժամանակագրության վրա, որը Զրադաշտին վերագրում է մ.թ.ա. 6-րդ դարը: Վերջերս լայնորեն ընդունված է դարձել վաղ ժամանակագրությունը, որը նրան մի քանի դար առաջ է դասում։ Այս վաղ ժամանակագրությունը ավեստական ժամանակաշրջանը հիմնականում դասում է Աքեմենյան ժամանակաշրջանից առաջ՝ դարձնելով այն գրական աղբյուրներով հարուստ Իրանի պատմության ամենավաղ շրջանը։

## Աղբյուրներ

Ավեստական ժամանակաշրջանի հիմնական աղբյուրը Ավեստայի տեքստերն են, այսինքն՝ զրադաշտականության կանոնական տեքստերի ժողովածուն։ Ավեստայի ամբողջ նյութը կազմված է ավեստերենով՝ չհաստատված հին իրանական լեզվով: Ավեստան կազմվել և գրվել է շատ ավելի ուշ՝ միջին իրանական Սասանյան ժամանակաշրջանում զրադաշտական ծեսերի ժամանակ օգտագործված տեքստերի հավաքագրմամբ։ Այս ժամանակ ավեստերենը վաղուց դադարել էր խոսակցական լեզու լինելուց և ընդհանուր առմամբ ընդունված է, որ այդ տեքստերը որոշ ժամանակ բանավոր կերպով են փոխանցվել։ Ավեստական տարբեր տեքստերի ճշգրիտ տարիքը և ծագումը դեռևս քննարկվում է, սակայն գիտնականները կարող են հուսալիորեն տարբերակել երկու լեզվական շերտեր՝ Հին ավեստան և Նոր ավեստան։

### Հին ավեստա
Հին ավեստայի նյութը բաղկացած է գատաներից, Յասնա Հափթանգհայթից և մի շարք մանտրաներից, մասնավորապես՝ Աշեմ Վոհուից, Ահունա Վայրայից և Աիրյաման իշյայից: Ենթադրվում է, որ այս հին ավեստերեն տեքստերը ստեղծվել են իրար մոտ ժամանակաշրջաններում և պետք է սեպագրված լինեն վաղ ժամանակներում, հնարավոր է հենց Զրադաշտի հետ կապ ունենալու պատճառով։ Նրանք բոլորն էլ կենտրոնական դեր են խաղում զրադաշտականության գլխավոր ծիսակարգում՝ Յասնայում: Որոշ տեքստեր երբեմն համարվում են կեղծ Հին ավեստաներեն, մասնավորապես Ենգհե հաթամ մանտրան և Յասնա Հափթանգհայտիի որոշ հատվածներ։ Սա կարող է նշանակել, որ դրանք ծագել են Երիտասարդ Ավեստայի ժամանակաշրջանում, բայց կազմվել են այնպես, որ դրանք ավելի հին երևան։

### Նոր ավեստա
Նոր ավեստայի նյութը շատ ավելի մեծ է, բայց նաև ավելի բազմազան և կարող է արտացոլել շարադրման և փոխանցման ավելի երկար ժամանակ, որի ընթացքում տարբեր տեքստեր կարող են անընդհատ թարմացվել և վերանայվել։ Ինչ-որ ժամանակ այս գործընթացը դադարել է, այսինքն՝ սեպագրվել են նաև Երիտասարդ Ավեստանական տեքստերը և նյութը փոխանցվել է հիմնականում անփոփոխ կերպով։ Դա կարող էր տեղի ունենալ Աքեմենյան ժամանակաշրջանում պարսկախոս մոգերի կողմից, որոնք արդեն լիովին չէին տիրապետում ավեստերեն լեզվին։

Այնուամենայնիվ, որոշ նոր ավեստերեն տեքստեր համարվում են վերանայված կամ այլ կերպ փոփոխված այն բանից հետո, երբ արձանագրության հիմնական մասերն արդեն ամրագրված են եղել։ Այն կարող է ցույց տալ մարդկանց ստեղծագործություններ, որոնք չեն խոսել ավեստերեն կամ այն բանից հետո, երբ ավեստան դադարել է լինել կենդանի լեզու։ Նման վերանայման օրինակ կարելի է գտնել Արեդվի Սուրայի Անահիտային նվիրված գոյություն ունեցող Աբան Յաշթում: Անահիտան հայտնի է դարձել Աքեմենյան թագավորների օրոք և որոշ գիտնականներ պնդում են, որ Յաշթում որոշ հատվածներ կարող են ավելացվել ավելի ուշ՝ ժողովրդականության այս աճը և Մերձավոր Արևելքի ազդեցությունը արտացոլելու համար։ Հատկապես ուշ տարեթիվ հաճախ համարվում է Վենդիդադը, որը ենթադրվում է, որ ստեղվծել է խմբագրի կամ խմբագիրների այն խմբի կողմից, որոնք հավաքել են մի շարք վաղ, այժմ կորած ավեստերեն աղբյուրներ, մինչդեռ ավեստերեն լեզվին տիրապետել են միայն սահմանափակ կերպով։ Բացի նման փոփոխություններից և խմբագրումներից, գոյություն ունեցող հին և երիտասարդ ավեստերեն տեքստերը մի քանի դար շարունակ փոխանցվել են բանավոր կերպով, մինչև որ դրանք ի վերջո խմբագրվել և գրավոր ձևակերպվել են Սասանյանների ժամանակաշրջանում՝ ձևավորելով այժմյան Ավեստան։

### Զրադաշտական գրականություն
Ավեստական կանոնական տեքստերից բացի, զրադաշտականությունը պարունակում է մեծ գրականություն միջին պարսկերենով: Դրանցից ամենակարևորներն են *Բունդահիշնը*՝ զրադաշտական տիեզերագնացության ժողովածուն և «*Դենկարդը»*՝ զրադաշտականության հանրագիտարանային ձևը։ Այս տեքստերը չեն համարվում սուրբ գրություններ, սակայն դրանք պարունակում են Ավեստայի որոշ լրացուցիչ նյութեր, որոնք չկան գոյություն ունեցող ներկայիս տեքստում: Դա պայմանավորված է նրանով, որ Ավեստայի մեծ մասը կորել է Իրանի իսլամական նվաճումից և զրադաշտականության հետագա մարգինալացումից հետո։ Միջին պարսկական գրականության մեջ այս կորած տեքստերի ամփոփումներն ու հղումները լրացուցիչ աղբյուր են համարվում ավեստական ժամանակաշրջանի վերաբերյալ։

## Պատմություն
### Աշխարհագրություն

Ավեստայի Հին ավեստանական մասերը չեն պարունակում աշխարհագրական վայրերի անուններ, որոնք կարող են նույնականացվել ցանկացած աստիճանի որոշակիությամբ։Ավելի ուշ իրանական ավանդույթը Էիրյանեմ Վաեջահին բնորոշում է որպես վաղ իրանցիների տուն և Զրադաշտի ծննդավայր: Այնուամենայնիվ չկա կոնսենսուս այն մասին, թե որտեղ կարող էր գտնվել Աիրյանեմ Վայջահը կամ արդյոք դա իրական կամ դիցաբանական վայր է։ Հետևաբար Հին ավեստական հասարակությանը գտնելու փորձերը հաճախ պայմանավորված են տեքստի ենթադրյալ ժամանակագրությամբ: Վաղ ժամանակագրության կողմնակիցները Զրադաշտին և նրա հետևորդներին գտնում են Կենտրոնական Ասիայում կամ Արևելյան Իրանում, մինչդեռ ուշ ժամանակագրության կողմնակիցները երբեմն նրան տեղակայում են Արևմտյան Իրանում։

Մյուս կողմից տեքստի Նոր ավեստանական հատվածը պարունակում է մի շարք աշխարհագրական հղումներ, որոնք կարելի է նույնացնել ժամանակակից վայրերի հետ և հետևաբար թույլ է տալիս ուրվագծել ավեստական ժողովրդի աշխարհագրական հորիզոնը։ Ընդհանրապես ընդունված է, որ այս տեղանունները կենտրոնացած են Մեծ Իրանի արևելյան մասերում՝ ժամանակակից Աֆղանստանի և Տաջիկստանի երկրների տարածքում։

### Ժամանակագրություն
Ժամանակակից գիտության մեջ երկար բանավեճեր են ծավալվել ավեստական ժամանակաշրջանի ժամանակագրության՝ մասնավորապես Զրադաշտի կյանքի մասին: Թեև Նոր ավեստայի ժամանակաշրջանում Զրադաշտի և նրա համայնքի ժամանակների միջև հարաբերական ժամանակագրություն հաստատվել է որոշակիորեն, սակայն վերջին տասնամյակներում դրա բացարձակ տեղի մասին կարծիքները զգալիորեն փոխվել են: Ինչ վերաբերում է հարաբերական ժամանակագրությանը, ապա ընդհանուր առմամբ ընդունված է, որ Նոր ավեստական ժամանակաշրջանն արտացոլում է լեզվական, սոցիալական և մշակութային զգալի զարգացում` համեմատած Հին ավեստական տարբերակի հետ։ Հետևաբար գիտնականները անհրաժեշտ են համարում մի քանի դարերի ժամանակային տարբերություն այս տարբերությունները բացատրելու համար։ Օրինակ՝ Ժան Քելենսը տալիս է մոտավորապես 400 տարվա գնահատական, մինչդեռ Պրոդս Օկտոր Սկյաերվոն ենթադրում է, որ 300–500 տարիները կարող են բաժանարար հանդիսանալ Հին և Նոր ավեստաների համար։

Ինչ վերաբերում է բացարձակ ժամանակագրությանը, ապա գրականության մեջ կարելի է գտնել մոտավորապես երկու տարբեր մոտեցումներ՝ ուշ և վաղ ժամանակագրություն։ Ուշ ժամանակագրությունը հիմնված է Զրադաշտի կյանքի բավականին ճշգրիտ ամսաթվի վրա՝ նրան դասելով մ.թ.ա. վեցերորդ դարին։ Հետևաբար Նոր ավեստական ժամանակաշրջանը կարող էր արտացոլել Իրանի պատմության հելլենիստական կամ նույնիսկ վաղ պարթևական շրջանը: Այս տարեթիվը հայտնվում է Զրադաշտի կյանքի մասին հունարեն պատմվածքներում, ինչպես նաև ավելի ուշ զրադաշտական տեքստերում, ինչպիսին է Բունդահիշնը: Հետևաբար այս ժամանակագրության շուրջ քննարկումները մեծապես կենտրոնացած են եղել այս պատմությունների վավերականության վրա, երբ գիտնականներ, ինչպիսիք են Վալտեր Բրունո Հենինգը, Իլյա Գերշևիչը և Գերարդո Գնոլին, փաստարկներ են բերել հօգուտ դրա, մինչդեռ մյուսները քննադատել են դրանք։

Վաղ ժամանակագրությունը ենթադրում է ավեստական ժամանակաշրջանի շատ ավելի վաղ ժամանակաշրջան, որտեղ Զրադաշտն ապրել է մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակի երկրորդ կեսին (մ.թ.ա. 1500-1000 թվականներ), իսկ Նոր ավեստական ժամանակաշրջամը հետևաբար արտացոում է մ.թ.ա. առաջին հազարամյակի առաջին կեսը (մ.թ.ա. 1000 - 500 թվականներ)Լ Այս վաղ ժամանակագրությունը երբեմն հաստատվում է Զրադաշտի կյանքի ավելի հին թվագրմամբ, որը չնայած անհավանականորեն վաղ թվագրվում է Քսերքսեսից 6000 տարի առաջ և ենթադրում է, որ հույներն ի սկզբանե Զրադաշտին դրել են հեռավոր անցյալում։ Բացի այդ երկու խումբ փաստարկներ սովորաբար արվում են ի օգուտ վաղ ժամանակագրության: Նախ Հին ավեստանի և վաղ վեդայական շրջանի բազմաթիվ և ուժեղ զուգահեռները, որն ինքնին ենթադրվում է, որ արտացոլում է մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակի երկրորդ կեսը։ Օրինակ հին ավեստերենը և ռիգվեդայի լեզուն շատ մոտ են, ինչը վկայում է այն մասին, որ անցել է ընդամենը սահմանափակ ժամանակաշրջան, երբ նրանք բաժանվել են իրենց ընդհանուր հնդիրանական նախալեզվից։ Ավելին երկուսն էլ պատկերում են կիսաքոչվոր հովիվների հասարակությունը, չեն նշում երկաթի օգտագործման մասին, այլ հիշատակում են մարտակառքեր և կանոնավոր անասունների արշավանքներ։ Երկրորդը՝ Նոր ավեստանական տեքստերը զուրկ են որևէ նկատելի պարսկական կամ մեդիայի ազդեցությունից, ինչը ցույց է տալիս, որ դրանց մեծ մասը ստեղծվել է Աքեմենյան կայսրության ծագումից առաջ։ Արդյունքում հատկապես ավելի վերջին շրջանում գիտնականներն այժմ աջակցում են Ավեստանական շրջանի վաղ ժամանակագրությանը։

### Հնագիտության

Ժամանակակից հնագիտությունը մեծ քանակությամբ տվյալներ է հայտնաբերել Կենտրոնական Ասիայի և Մեծ Իրանի բնակավայրերի և մշակույթների վերաբերյալ Ավեստանական ժամանակաշրջանում, այսինքն՝ միջին բրոնզի դարից մինչև Աքեմենյանների ծագումը։ Սակայն այս տվյալները Ավեստայի գրական աղբյուրների հետ կապելը դժվար է։ Դա պայմանավորված է տեքստերի վերոհիշյալ անորոշությամբ, թե երբ և որտեղ են դրանք ստեղծվել: Արդյունքում որոշակի հնագիտական վայրի կամ մշակույթի ցանկացած նույնականացում Ավեստայի մասերի հետ հանգեցնում է շրջանաձև դատողությունների։ Հետևաբար ժամանակակից գիտությունը հիմնականում սահմանափակվում է Ավեստայի նյութը մեկնաբանելու համար միայն Իրանի պատմության ավելի լայն շրջանակում, մասնավորապես իրանական ցեղերի շարժը դեպի հարավ՝ եվրասիական տափաստանից դեպի հարավային Կենտրոնական Ասիա և դեպի Իրանական սարահարթ ուշ բրոնզի ժամանակաշրան և վաղ երկաթի դարում։

Հին ավեստանական նյութում տեսանելի հովվականության պատճառով այս ժամանակաշրջանի համար առաջարկվել է կապ Անդրոնովոյի մշակույթի հետ։ Ինչ վերաբերում է Նոր ավեստանի ժամանակաշրջանին, ապա Կենտրոնական Ասիայի հարավային շրջանը հետաքրքրություն է առաջացնում։ Դա պայմանավորված է հովվականից դեպի նստակյաց գյուղատնտեսական ապրելակերպի անցումով, որը մատնանշվում է հին և Նոր ավեստական ժամանակաշրջանի և ավեստացիների փոխազդեցության համար հովվական տափաստանային մշակույթների հետ, ինչը ցույց է տալիս տափաստանային շրջանների շարունակական փոխկապակցվածությունը Նոր ավեստայի ժամանակաշրջանի հետ

Բրոնզի դարաշրջանում Հարավային Կենտրոնական Ասիան բնակվել է քաղաքային քաղաքակրթության նշանավոր քաղաքակրթությամբ, որի հարավային մասում եղել են առևտրային ցանցեր: Այնուամենայնիվ մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի կեսերին տեղի է ունեցել այս տարածքի լուրջ վերափոխումներ, քաղաքային կենտրոնները փոխարինվել են ավելի փոքր բնակավայրերով և անցում է կատարվել դեպի խառը գյուղատնտեսական-հովվական տնտեսություն։ Այն սովորաբար նկատվում է տափաստանից իրանական ցեղերի գաղթի արդյունքում։ Այս համատեքստում ավեստական հասարակության միակ թեկնածուն եղել է Խորեզմի շրջանում թազաբաղյաբի մշակույթը։ Այն երբեմն կապված է Աիրյանեմ Վայեջահի գտնվելու վայրի հետ, որը զրադաշտական ավանդույթում այն անվանում է իրանցիների վաղ հայրենիք և զրադաշտական հավատքի ծննդավայր։ Մեկ այլ հնագիտական մշակույթ, որը հետաքրքրություն է առաջացրել որպես ավեստական հասարակության թեկնածու՝ Յազի մշակույթն է, որը նաև հայտնի է որպես Սայն Սեպուլչրո։ Դա պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ այն կապված է նաև տափաստանից ծագած իրանական բնակչության դեպի հարավ տարածման, գյուղատնտեսական պրակտիկաների առկայության հետ կապված Նոր ավեստական հասարակության և թաղման վայրերի բացակայության հետ, ինչը վկայում է երկնային թաղման զրադաշտական պրակտիկայի մասին։

## Մշակույթ
### Հասարակություն

#### Հին ավեստական ժամանակաշրջան

Հին ավեստանական տեքստերն արտացոլում են հովվական հասարակության հեռանկարը։ Կովը առաջնային նշանակություն է ունեցել և համարվել է սուրբ։ Բացի խոշոր եղջերավոր անասուններից տեքստերում հիշատակվում են ոչխարների և այծերի նման անասուններ։ Հիպոֆորական անունները ինչպիսիք են Վիշտասպան, Պոուրուշասպան և Հաեկատասպան (ասպա՝ «ձի») ցույց է տալիս ձիերի ունեցած արժեքը: Բացի այդ եղել են կամելոֆորական անունները, ինչպիսիք են Զարաուստրան և Ֆրահաուստրան ( ուստրա՝ «ուղտ») ցույց են տալիս երկսապատավոր ուղտի կարևորությունը, այդ կենդանին լավ հարմարված է Կենտրոնական Ասիայի տափաստանային և անապատային շրջանների ծանր պայմաններին։

Ազգակցականությունը ընկալվում է որպես համակենտրոն շրջանակներ, որոնցից ամենաներքինը ընտանիքն է (Խվաետու), որին հաջորդում է ազգը (վերեզենա) և ամենավերջում ցեղը (աիրյաման)։ Այս ազգակցական խմբերը կարող են կապված լինել աշխարհագրական տարբերությունների հետ, ընտանիքը կիսում է տունը (դեմանա), բնակավայրում ապրող տոհմը (վիս) և մի երկրում համատեղ ապրող ցեղը (դահյու)։ Կա հստակ սահմանազատում մի կողմից քրմերի և մյուս կողմից ռազմիկ-հովիվների միջև: Այնուամենայնիվ պարզ չէ, թե արդյոք հետագա խումբը հետագայում առանձնացված է եղել, թե ոչ՝ ինչպես հարակից Նոր ավեստանական և վեդական հասարակություններում։ Ոչ զրադաշտական Հին ավեստական հասարակության մեջ քրմերը ընդհանուր առմամբ անվանել են կարապան, մինչդեռ քրմապետը կոչվել է զաոտար (հոթար), մանտրաներն արտասանվել են քրմերի կողմից, որոնք կոչվել են մաորան։

Ձիավարության մասին խոսք չկա, բայց մի քանի ակնարկներ են արվում կառքերի և կառքերի մրցավազքի մասին։ Հին ավեստացիները զբաղվել են մետաղագործությամբ։ Մետաղի համար կա Հին վեդական տերմին, որը կոչվում  այաս, հին ավեստերենում այյահ տերմինի իմաստն անհայտ է, բայց այն մեկնաբանվել է որպես պղինձ/բրոնզ, որը համապատասխանում է բրոնզի դարին։

#### Նոր ավեստական ժամանակաշրջան
Նոր ավեստանական տեքստերը էապես տարբեր տեսակետ են ներկայացնում: Հասարակությունն այժմ հիմնականում նստակյաց է և բազմաթիվ հղումներ են արվում բնակավայրերին և ավելի մեծ շինություններին։ Գյուղատնտեսությունը շատ նշանավոր է և տեքստերում նշվում են այնպիսի գործողություններ, ինչպիսիք են հերկը, ոռոգումը, սերմնացանը, բերքահավաքը և սերմնահավաքը: Նշված են գարու (յավա) և ցորենի (ղանթումա) նման հացահատիկներ, Վենդիդադում մասնավորապես ասվում է՝ «ով հացահատիկ է ցանում՝ Աշա է ցանում» և այն համարժեք է «տասը հազար Ենգհե հատամ մանտրաներին»: Բացի այդ իրականացվում է խոշոր եղջերավոր անասունների, ոչխարների և այծերի լեռնային վերափոխում և ամեն սեպտեմբերին տեղի է ունեցել խնջույք, որը նման է Ալմաբթրիբին (այավրիմա՝ *քշել*), ինչից հետո անասունը ձմռանը պահել են ախոռներում։

Նոր ավեստական հասարակությունն ունի ազգակցական համակենտրոն շրջանակներ՝ ընտանիք (նմանա), ազգ (վիս) և ցեղ (զանթու)։ Հողի համար ժամկետի հետ միասին (դահյու ) դրանք կապված են Հին ավեստական աշխարհագրական տարբերությունների հետ։ Այժմ գոյություն ունի հասարակության հստակ եռակողմ բաժանումը քրմեր, ռազմիկներ և հասարակ մարդիկ։ Չնայած վեդայական հասարակության մեջ գոյություն ունեցող նույն բաժանմանը և նույն ընդհանուր տերմիններին՝ քահանաների, ռազմիկների և հասարակ մարդկանց հատուկ անունները տարբեր են, ինչը կարող է արտացոլել երկու համակարգերի անկախ զարգացում։ Ավեստայում կա մի հատված, որը նկարագրում է չորրորդ դաս, դրանք են արհեստավորները (հուիտի)։

Հասարակությունն ըստ երևույթին շատ պատերազմասեր է եղել և բազմաթիվ հղումներ են արվում քոչվոր ազգերի հետ մարտերին։ Բանակը կազմված է եղել կլանների ու ցեղերի մակարդակով։ Նրանք մարտնչել են բարձրացված դրոշակներով։ Իշխանավորները կառքեր են քշել, սովորական մարդիկ ոտքով են կռվել, իսկ մարտիկները ձիով։ Զենքերը ներառում են նիզակներ, գավազաններ և կարճ թրեր: Փոխադրման մասին խոսք չկա, իսկ ռազմական արշավները հավանաբար կազմակերպվել են միայն փոքր մասշտաբով։

Երիտասարդ ավեստական հասարակության մեջ զրադաշտականության հետ կապված մի շարք առանձնահատկություններ կան, ինչպիսիք են վնասատու կենդանինների սպանությունը, մաքրության օրենքները, շների հանդեպ հարգանքը և բարու ու չարի միջև հստակ տարանջատումը։ Մեծ շեշտ է դրվել բազմացման վրա, իսկ սեռական գործունեությունը, որը չի նպաստում այդ նպատակին ինչպիսիք են ձեռնաշարժությունը, համասեռամոլությունը և մարմնավաճառությունը, խստորեն դատապարտվել են։ Երիտասարդ ավեստական հասարակության ամենաակնառու տարրերից մեկը հարազատների ամուսնության խթանումն է եղել՝ նույնիսկ անմիջական հարազատների միջև: Թեև պարզ չէ, թե որքանով է այն կիրառվում հասարակ մարդկանց կողմից՝ ենթադրվում է, որ այս սովորույթը ինքնության կերտման գործընթացի մի մասն է, որի ժամանակ սերտ կապ ունեցող հնդիրանական խմբերի սովորույթները միտումնավոր փոփոխվել են։

### Ինքնություն
Ավեստայի ժողովուրդը հետևողականորեն օգտագործում է Արյա տերմինը որպես ինքնորոշում: Արևմտյան Իրանում նույն տերմինը հանդիպում է մ.թ.ա. 6-րդ և 5-րդ դարերում Դարեհի և Քսերքսեսի մի քանի արձանագրություններում։ Այդ արձանագրություններում Արյա բառի օգտագործումն արդեն ցույց է տալիս ավելի լայն, ընդհանուր մշակութային տարածության զգացում և ժամանակակից գիտնականները ավեստանական և հին պարսկական Արիան մեկնաբանում են որպես իրանական ինքնության արտահայտում: Արիայի այս նույնականացումը հատուկ է իրանական համատեքստին:

Մի կողմից Արյա տերմինը նույնպես հայտնվում է Հին Հնդկաստանում որպես Վեդաների ժողովրդի ինքնորոշում: Ավեստայի և Վեդայի ժողովուրդները ունեն լեզվական, սոցիալական, կրոնական և մշակութային ընդհանրություններ և պետք է որ ավելի վաղ ժամանակներում ստեղծած լինեն մեկ ժողովուրդ։ Այնուամենայնիվ չնայած ավեստական և վեդական արիայի սերտ հարևանությանը՝ պարզ չէ, թե արդյոք այս երկու ժողովուրդները շարունակական փոխազդեցություն են ունեցել, քանի որ ոչ Ավեստան, ոչ Վեդան որևէ միանշանակ հղում չեն անում մյուս խմբին:

Մյուս կողմից Ավեստայում հիշատակվում են մի շարք մարդիկ, որոնց հետ Արիաները շարունակական կապի մեջ են եղել, մասնավորապես՝ Թուրիան, Սաիրիման, Սաինուն և Դահին: Չնայած Ավեստայի Արիայի և այլ խմբերի միջև հստակ սահմանազատմանը՝ նրանք բոլորը թվում է թե եղել են իրանախոս ժողովուրդներ։ Թուրիները ավելի ուշ լեգենդների թուրանացիներն են և ասվում է, որ ապրել են Օքսուս գետից այն կողմ ինչ-որ տեղ: Մյուս կողմից՝ Սաիրիման և Դահին կապվել են սարմատների և դահայների հետ՝ լեզվական նմանությունների հիման վրա, մինչդեռ Սաինուի ինքնությունը անհայտ է։ Հետևաբար գիտնականները այս ժողովուրդներին կապում են հյուսիսային Կենտրոնական Ասիայի տափաստանային գոտում ապրող իրանախոս քոչվորների հետ։

### Կրոն
Զրադաշտական կրոնական բարեփոխումները տեղի են ունեցել հին իրանական հեթանոսության համատեքստում: Զրադաշտից առաջ իրանցի ժողովուրդների կրոնական հավատալիքների վերաբերյալ ուղղակի աղբյուրներ չկան, սակայն գիտնականները կարող են հիմնվել զրադաշտական վեճերի վրա և համեմատություններ օգտագործել Հին Հնդկաստանի վեդայական կրոնի հետ: Զրադաշտականության և վեդայական կրոնի միջև կան մի շարք նմանություններ ծիսական ոլորտում, ինչը հուշում է, որ նրանք վերադառնում են ընդհանուր հնդիրանական անցյալին։ Զրադաշտի բարեփոխումների ճշգրիտ բնույթը շարունակում է բանավեճի առարկա մնալ գիտնականների շրջանում, սակայն վաղ զրադաշտական համայնքի թշնամանքը ցույց է տալիս, որ դրանք էական են եղել։ Զրադաշտի քննադատության հիմնական թիրախը դաևաների իրանական պաշտամունքն է եղել։ Այս գերբնական էակները հայտնվում են վեդայական կրոնում, իսկ ավելի ուշ՝ հինդուիզմում որպես կանոնավոր աստվածներ և ենթադրվում է, որ նրանք ժամանակին եղել են նաև իրանական ժողովուրդների աստվածները։

#### Հին ավեստական ժամանակաշրջան
Բացի իրանական Դաևայի պաշտամունքի քննադատությունից՝ Զրադաշտի բարեփոխումները կենտրոնանում են գերագույն աստվածության շուրջ, որը կոչվում է Մազդա (*Իմաստունը*) կամ Ահուրա (*Տերը*), ինչպես նաև հիմնարար հակադրություն բարու և չարի միջև: Զրադաշտի ուսմունքը հետևաբար պարունակում է միաստվածական և դուալիստական տարրեր։ Վեդայական կրոնում չհայտնված Մազդայի ծագման վերաբերյալ կոնսենսուս չկա: Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ նա կարող է լինել Զրադաշտի կրոնական նորամուծությունը, մինչդեռ մյուսները կարծում են, որ նա ներկայացնում է վաղ իրանական նորամուծությունը, որը տարբերվում է վեդայական ավանդույթից կամ որ նա Վեդայական Վարունայի իրանական համարժեքն է։ Գատաներում արտահայտված դուալիզմը գոյություն Աշայի (*ճշմարտություն*) և Դրուջի (*խաբեություն*), ինչպես նաև Վոհու Մանահի (*լավ միտք*) և Ակա Մանահի (*վատ միտք*) միջև։ Աշան և Դրուջը համարժեքներ ունեն վեդայականությում՝ Ռտան և Դրուհը, սակայն երկու հասկացություններն էլ ավելի ակնառու և ընդլայնված դեր ունեն Զրադաշտի մտածողության մեջ։ Գատաներն օգտագործում են Ահուրա տերմինը ինչպես Մադդայի, այնպես էլ նրա հետ կապված որոշ գերբնական էակների համար։ Դեավների նման՝ Ահուրաները ևս Հին Հնդկաստանում ունեն Ասուրաների համարժեք: Հին վեդական ժամանակաշրջանում Դևաները և Ասուրաները համարվել են աստվածներ, սակայն վերջիններս դիվահարվել են ուշ վեդայական ժամանակաշրջանում, որին զուգահեռ Հին Իրանում կատարել են Դաևաների դիվահարման գործընթացը:

#### Նոր ավեստական ժամանակաշրջան
Նոր ավեստական տեքստերում արտահայտված կրոնն արդեն ցուցադրում է զրադաշտականության հետ կապված հիմնական տարրերը։ Հին ավեստանական տեքստերի դուալիզմն այժմ արտահայտվում է աստվածային ոլորտում՝ որպես հակադրություն Ահուրա Մազդայի (*Իմաստուն Տեր*) և Ահրիմանին (*չար ոգի*), որը ուղղակիորեն չի հայտնվել Գատաներում։ Այնուամենայնիվ Հին ավեստանական տեքստերից ամենավառ տարբերությունը մեծ թվով աստվածությունների առկայությունն է, որոնք կոչվել են յազատաներ (պաշտամունքի արժանի մեկը)։ Այս աստվածությունները կրոնին ավելացնում են ընդգծված բազմաստվածային տարրեր։ Այս աստվածություններից ոմանք ունեն նմանակներ վեդայական կրոնում, մինչդեռ մյուսները կարող են լինել իրանական նորարարություններ։ Չկա կոնսենսուս այն մասին, թե ինչպես և ինչու են այս աստվածությունները հայտնվում Նոր ավեստանական ժամանակաշրջանում: Մի կողմից Մերի Բոյսի նման գիտնականները կարծում են, որ սա Զրադաշտի ուսմունքի շարունակությունն է: Մյուս կողմից գիտնականները՝ ինչպիսին Իլյա Գերշևիչն է պնդում են, որ զրադաշտականությունը սինկրետիստական կրոն է, որը ձևավորվել է Զրադաշտի խիստ դուալիստական ուսմունքների միաձուլումից և բազմաստվածային իրանական համայնքների գործելաոճից, որոնք կլանվել են հավատքի տարածման հետ։

### Աշխարհայացք

Ավեստայի մարդիկ պատկերացրել են աշխարհը բաժանված յոթ շրջանների՝ Հաֆթ Քեշվարի։ Այս շրջաններից վեցը համակենտրոն կերպով տեղադրված են կենտրոնականի շուրջ, որը կոչվում է Խվանիրաուա: Այդ կենտրոնական տարածքը համարվել է ավեստացիների տունը: Այն արտահայտված է Միհր Յաշտում, որը նկարագրում է, թե ինչպես է Միհրն անցնում Հարա լեռը և ուսումնասիրում Էյրյոշայանան, այսինքն՝ Աիրիաներով բնակեցված հողերը և յոթ շրջանները։ Այսպիսով Հարա լեռը կանգնած է բնակեցված աշխարհի կենտրոնում: Նրա գագաթնակետի շուրջ պտտվում են Արևը, Լուսինը և աստղերը, իսկ առասպելական Արեդվի Սուրա Անահիտա գետը իր գագաթից հոսում է դեպի համաշխարհային օվկիանոս՝ Վուրուկաշա:

Երբ իրանցիները շփվել են Հին Մերձավոր Արևելքի քաղաքակրթությունների հետ՝ նրանց աշխարհագրական գիտելիքներն ու հեռանկարը մեծապես աճել են: Հետևաբար նրանց աշխարհայացքը ընկել է այս մյուս ժողովուրդների աշխարհայացքի ազդեցության տակ։ Օրինակ՝ Սասանյանները հաճախ օգտագործել են Երկրի քառակի բաժանումը, որը վերցվել է հույներից: Անկախ դրանից ավեստանական ժամանակաշրջանի աշխարհայացքը ընդհանուր մնացել է մինչև իսլամական շրջանը, որտեղ իրանցի գիտնականները, որոնցից է օրինակ ալ-Բիրունին միաձուլել են գնդաձև Երկրի մասին գիտելիքները յոթ շրջանների իրանական հայեցակարգի հետ։

### Էպոս

Ավեստայում կարելի է գտնել բազմաթիվ ակնարկներ վաղ իրանցիների պոեզիայի, դիցաբանության, պատմվածքների և բանահյուսության մասին: Մեծ թվով հղումներ են պարունակում մասնավորապես Աբան Յաշթ, Դրվասպ Յաշթ, Ռամ Յաշթ, Դեն Յաշթ և Զամյադ Յաշթ կերպարները, որոնք հաճախ կոչվում են առասպելական Յաշթ։ Ամենամեծ աղբյուրը  Բունդահիշն է, որը միջնադարի զրադաշտական տիեզերագնացության պահլավերեն համառոտագիրն է։

Ավեստան ներկայացնում է իրանցիների երկար պատմությունը՝ սկսած Փիշդադյանների դինաստիայից, որին հաջորդում է Կայանյանների դինաստիան: Կայանյաններից վերջինը եղել է Վիշտասպանը, որը զրադաշտականության մաս է եղել և Զրադաշտի կարևոր հովանավորը: Այս պատմությունների կարևոր մասը եղել է իրանցիների (Այրիա) պայքարը իրենց ոխերիմ թշնամիների՝ Թուրանիների (Թուրիա) դեմ: Մասնավորապես մանրամասն նկարագրված է նրանց թագավոր Աֆրասիաբը և Խվարենան ձեռք բերելու վերջին անհաջող փորձերը։ Ընդհանուր առմամբ, այս պատմությունները համարվում են հիմնականում առասպելական: Ջամշիդի, Ֆերեյդունի և Կայ Կավասի նման կերպարները ունեն համարժեքներ՝ Վեդական Յաման, Տրիտան և Կավյա Ուշաններտ և հետևաբար այստեղից հետևություն է կատարվում, որ կարելի է վերադառնալ ընդհանուր հնդիրանական ժամանակաշրջան: Անկախ դրանից որոշ տարրեր կարող են պատմական տեղեկատվություն պարունակել: Օրինակներից մեկը իրանցի ժողովուրդների ազգակցական կապի հնարավոր հիշողությունն է, որն արտահայտվել է Ֆերեյդունի երեք որդիների՝ Իրաջի (Աիրիա), Թուրի (Թուրիա) և Սալմի (Սաիրիմա) միջոցով։ Մեկ այլ օրինակ է կայանյանների պատմականությունը։ Թեև վաղ հաստատությունները հիմնականում ընդունել են նրանց պատմականությունը, սակայն այդ հարցի վերաբերյալ ավելի նոր կարծիքները մինչ օրս տատանվում են լայն սպեկտրի վրա։

Այս պատմվածքների և դրա հերոսների տարրերը ակնառու կերպով հանդիպում են իրանական շատ ավելի ուշ տեքստերում, ինչպիսիք են Բահման-նամեն, Բորզու նաման, Դարաբ նաման, Քուշ նաման, ինչպես նաև ամենահայտնին Իրանի ազգային էպոս՝ Շահնամեն: Ավեստանական շրջանի ազդեցությունը իրանական գրական ավանդույթի վրա ընդհանուր առմամբ այնքան զգալի է եղել, որ Էլթոն Լ. Դանիելը եզրակացություն է կատարել դրանց վրա՝ «Նրա պատմություններն այնքան հարուստ են, մանրամասն, համահունչ և բովանդակալից, որ դրանք ընդունվել են որպես իրական իրադարձությունների արձանագրություններ այնքան, որ նրանք գրեթե ամբողջությամբ կոլեկտիվ հիշողության մեջ փոխարինել են հին Իրանի իրական պատմությունը»։

## Տես նաև
* Ավեստա
* Վեդայական ժամանակաշրջան

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

### Մատենագրություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
*
*
*
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Իրանական հանրագիտարան՝ ավեստացիներ

Կատեգորիա:Ավեստա
Կատեգորիա:Զրադաշտականություն
Կատեգորիա:Իրանի անտիկ պատմություն
Կատեգորիա:Պատմական ժամանակաշրջաններ