Ռուսաստանում կետերի որսի պատմություն

Այս հոդվածը ուսումնասիրում է **Ռուսաստանում կետերի որսի պատմությունը** որպես համաշխարհային պելագիկ առևտրի մի մաս, որը կետերի որսն է բաց օվկիանոսում՝ կետի ճարպի, մսի և դիակի այլ մասերի (ներառյալ լյարդը և էնդոկրին գեղձերը, որոնք արտադրում են վիտամիններ և հորմոններ, այդ թվում՝ ինսուլին) օգտագործման համար: Ծովային կետերի որսը կազմակերպելու փորձեր են արվել մի քանի անգամ 1723-1904 թվականներին, սակայն առաջադրանքը հաջողությամբ ավարտվել է միայն 1930-ական թվականներին ԽՍՀՄ-ում: Առևտրի ծաղկման շրջանը հասել է 1950-ականների երկրորդ կեսին և 1960-ական թվականներին, երբ միաժամանակ գործել են խորհրդային կետորսական հինգ նավատորմեր, և մինչև 1964 թվականը Կուրիլյան կղզիներում գործել են անշարժ կետորսական բազաներ: Նավատորմերի թիվը սկսել է նվազել Համաշխարհային օվկիանոսում կետերի պոպուլյացիայի նվազման հետ մեկտեղ՝ 1970-ական թվականներից ի վեր: 1987 թվականից ի վեր ԽՍՀՄ-ն հեռահար կետերի որս չի իրականացրել: Ժամանակակից Ռուսաստանում ափամերձ մոխրագույն կետերի որսը Չուկոտկայի ինքնավար շրջանում իրականացվում է որպես բնիկների առևտրի մաս՝ ՄԿՀ քվոտաներով: Բացի այդ, բելուգաների փոքր քանակություն որսացվել է Ձկնորսության դաշնային գործակալության կողմից տրված թույլտվությունների համաձայն: 2022 թվականից ի վեր Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում արգելք է դրվել արդյունաբերական և ափամերձ կետերի որսի վրա: Սակայն սա չի վերաբերում բնիկների քվոտաներով ոչ առևտրային որսին: ՄԿՀ-ն շարունակում է Ռուսաստանից ստանալ Չուկոտկայի համայնքների կողմից որսված կետերի վերաբերյալ զեկույցներ (2024 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ, վերջին հասանելի տվյալները 2023 թվականի համար են):

## Նախահեղափոխական շրջան
ԽՍՀՄ ձկնորսական արդյունաբերության նավատորմի կապիտան-տնօրեն Ա. Ն. Սոլյանիկիի մեջբերած տվյալների համաձայն՝ ներկայիս Ռուսաստանի տարածքում Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի ափին կետերի որսի մասին առաջին տեղեկությունները վերաբերում են 9-րդ դարին։ Ափամերձ ձկնորսության կենտրոնը Կոլա բնակավայրն էր։ 1723 թվականին կայսր Պետրոս I-ը անձնական հրամանագրով հիմնադրել է «Կոլայի կետերի որսորդական ընկերությունը», որը հագեցած էր Արխանգելսկում կառուցված հինգ նավերով։ Վարձու հոլանդացիները ծառայում էին որպես հրամանատարներ և հարպունահարներ։ Ձեռնարկությունը հաջողությամբ չի պսակվել. կետորսական նավերից մեկը խորտակվել է Արխանգելսկից անցնելիս։ Իր գոյության չորս տարիների ընթացքում «Կոլա» կետորսական ընկերությունը հայտնել է 4 կետ և 5 սպիտակ արջ որսալու մասին. եկամուտը կազմել է 17 հազար ռուբլի՝ 87 հազար ծախսերով։ Կետորսական արդյունաբերություն կազմակերպելու հետագա փորձերը նույնպես անհաջող էին. 1805 թվականին անգլիական նավատորմի կողմից Սպիտակծովյան ընկերության բազայի և դրա նավերի ոչնչացումից հետո ռուսական կետորսությունը Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսում ընդմիշտ դադարել է գոյություն ունենալ։

Ձեռնարկությունը հաջողությամբ չի պսակվել. կետորսական նավերից մեկը խորտակվել է Արխանգելսկից անցնելիս։ Իր գոյության չորս տարիների ընթացքում «Կոլա» կետորսական ընկերությունը հայտնել է 4 կետ և 5 սպիտակ արջ որսալու մասին. եկամուտը կազմել է 17 հազար ռուբլի՝ 87 հազար ծախսերով։ Կետորսական արդյունաբերություն կազմակերպելու հետագա փորձերը նույնպես անհաջող էին. 1805 թվականին անգլիական նավատորմի Սպիտակծովյան ընկերության բազայի և դրա նավերի ոչնչացնելուց հետո ռուսական կետորսությունը Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսում ընդմիշտ դադարեցլ է գոյություն ունենալուց։

1799 թվականին հիմնադրված Ռուս-ամերիկյան ընկերությունը, բացի կուղբերի և մորթեղենի որսից, զբաղվում էր նաև կետորսությամբ: Յուրաքանչյուր սպանված կետի համար ընկերությունը տեղի բնակչությանը վճարում էր 25 ռուբլի, մինչդեռ կետորսական արդյունաբերությունից ստացված արտադրանքի արժեքը կազմում էր մոտ 15-20 հազար ռուբլի: Աստիճանաբար ընկերության ղեկավարությունը կետերի որսը զրոյի է հասցրել՝ ամբողջ ուշադրությունը կենտրոնացնելով կուղբերի և մորթեղենի որսի վրա: Օխոտկի ծովում ծառայած ռուս ռազմածովային սպա Զբիշևսկին հայտնել է, որ ամերիկացի կետորսները 1847-1861 թվականներին ռուսական ջրերում որսված կետերից ստացել են 130 միլիոն դոլարի արտադրանք: Այդ ժամանակ ճարպի գինը կազմում էր 30-40 դոլար մեկ բարելի համար և 70 ցենտ մեկ ֆունտ կետոսկրի համար: Օխոտսկի ծովում տարեկան ձկնորսությամբ էր զբաղվում առնվազն հարյուր օտարերկրյա նավ, որոնցից յուրաքանչյուրը սեզոնին ստանում էր առնվազն 1000 բարել ճարպ և ​​առնվազն 9600 ֆունտ բալեն: Կետերի արտադրանքի հիմնական շուկան Հոնոլուլուի նավահանգիստն էր:

Ռուսաստանում ժամանակակից կետորսության սկիզբը սկսվում է 1850 թվականից, այդ ժամանակ հիմնադրվել է  ռուս-ֆիննական ընկերությունը: 1864 թվականից ի վեր հաջողությամբ գործում էր Վլադիվոստոկի վաճառական Օ. Վ. Լինդհոլմի նմանատիպ ձեռնարկությունը, որը հիմնադրել էր օճառի գործարան: 1890-ական թվականներին Հեռավոր Արևելքում հայտնվել են առաջին գոլորշու կետորսական նավերը՝ «Գենադի Նևելսկոյ», «Նիկոլայ» և «Գեորգի», որոնք հատուկ կառուցվել էին Նորվեգիայում այդ նպատակով: 1903 թվականին կոմս Գ. Գ. Քեյսերլինգի և ընկերության «Խաղաղօվկիանոսյան կետորսության և ձկնորսության բաժնետիրական ընկերությունն ունեցել է լողացող կետերի բազա՝ «Միխայիլը», որի բեռնունակությունը կազմում էր 5000 տոննա: Սակայն 1904 թվականին ռուսական կետորսական նավերը գրավվել են ճապոնացիների կողմից:

Հետագա տարիներին Հեռավոր Արևելքի ջրերում կետերի որսը իրականացնում էին օտարերկրյա ընկերությունները: Կետերի որսը նրանց համար շատ եկամտաբեր գործունեություն էր: Ն. Վ. Սլյունինի խոսքով՝ 1889 թվականին Պրիմորսյան մարզի, որի մեջ էր մտնում նաև Կամչատկայի ափերը, արդյունահանվել է 1,280,000 ռուբլի արժողությամբ կետի յուղ և բալեն: Այս առևտուրը նպաստել է կետերի գիշատիչ ոչնչացմանը՝ առանց որևէ եկամուտ բերելու գանձարան: Երկու տասնամյակ անց Կամչատկայի մարզի նահանգապետ, Պետական ​​խորհրդական Ն. Վ. Մոնոմախովը իր 1912-1913 թվականների զեկույցում նշել է, որ «կետերի և ծովացուլերի առևտուրը ամեն տարի զգալիորեն նվազում է ամերիկացիների կողմից այդ կենդանիների ոչնչացման պատճառով, որոնց տարեկան կանոնավոր տեղաշարժերը մեր տարածքային ջրերում հյուսիսից հարավ և հետ են ընթանում»:

## Քրիստենսենի կոնցեսիոն
thumb|left|Լարս Քրիստենսենը 1934 թվականին

1923 թվականի մայիսի 22-ին Մոսկվայում կոնցեսիոն պայմանագիր է կնքվել նորվեգացի ձեռնարկատեր Կ. Քրիստենսենի (բևեռախույզ Լարս Քրիստենսենի հայրը) հետ, որին իրավունք է տրվել որսալ բոլոր տեսակի կետերը ՌՍՖՍՀ հյուսիսային ափերի երկայնքով 12 մղոնանոց գոտում՝ Սերդցե-Կամեն հրվանդանի հյուսիսային ծայրից մինչև Լոպատկա հրվանդան։ Կոնցեսիոն ժամկետը սահմանվել է 15 տարի 5 ամիս՝ մինչև 1938 թվականի հունվարը։

Քրիստենսենի «Վեգա» ընկերությունը ձկնորսությունը սկսել է 1925 թվականին։ Այն իրականացվում էր Կամչատկայի արևելյան ափին, հիմնականում Մորժովայա և Գլուբոկայա ծոցերի տարածքներում։ Նավատորմի մեջ մտնում էին 4 կետորս և «Կոմոդորեն I» լողացող բազան՝ 9000 տոննա ծանրաբեռնվածությամբ։ Հունիսից հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում սպանվել է 286 կետ, մինչդեռ ձկնորսական ծրագիրը նախատեսված էր 800 կենդանու որսալու համար։ Ընդհանուր առմամբ ստացվել է 1582 տոննա ճարպ, որի արժեքը այդ ժամանակ կազմել է 200 հազար դոլար։

Նավատորմի նավերը կառավարվում էին միջազգային անձնակազմերով, այդ թվում՝ սևամորթներով և էսկիմոսներով, որոնք օգտագործվում էին որպես աշխատուժ։ 1925 թվականին նավատորմի անձնակազմը կազմում էր 120 մարդ։ «Վեգա»-ն պարտավոր էր ընդունել ԽՍՀՄ քաղաքացիների՝ կետերի որսի և կետերի մշակման ոլորտում մարզվելու համար։ 1926 թվականին, երբ ընկերության նավերը Մեքսիկայից ժամանեցին Պետրոպավլովսկ-Կամչատկի, նավ է ուղարկվել Կամչատկայի բնակիչների մի խումբ՝ ընդհանուր առմամբ 10 մարդ։

1926 թվականի ընթացքում «Վեգան» որսաց 284 կետ, որոնցից 110-ը սպանվել են Կոմանդորյան կղզիների մոտ։ Այդ տարի կետորսական նավատորմը բաղկացած էր վեց նավից՝ «Կոմոդորեն I» բազայից և հինգ կետորսական նավից։ Ըստ նավատորմի վարչակազմի՝ արտադրական ծրագիրը չի կատարվել։ Սակայն Կամչատկայի նահանգային հեղափոխական կոմիտեն կարծում էր, որ այս տեղեկատվությունը սխալ է, քանի որ «*...գործարանը ամբողջ մրցաշրջանն աշխատել է առանց ընդհատումների՝ ամբողջ հզորությամբ։ Հաճախ պատահում էր, որ կետերի մշակման անհնարինության պատճառով միայն կետի ճարպը և այլ հատկապես արժեքավոր մասերն էին կտրվում մշակման համար։ Մնացածը՝ միսը, ոսկորները և այլն, նետվում էին, մինչդեռ գործարանը նախատեսված էր կենդանու 100% օգտագործման համար… Հաճախ էր պատահում, որ օրական սպանվում էր մինչև 10 կետ։ Առավելագույն թողունակությունը նախատեսված է 5-6 կետի համար…*»։

1927 թվականին «Վեգա»-ն կետորսություն էր իրականացնում Կամչատկայի ափերի մոտ՝ «Կոմոդորեն I» լողացող բազայի և «Անադիր» ու «Սելինա» կետորսական նավերի նավատորմի հետ միասին։ Հուլիսի կեսերից մինչև հոկտեմբերի վերջը որսացվել է 283 կետ, և ստացվել մոտ 2600 տոննա կետի յուղ՝ 40,4 հազար ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ։ «Վեգա»-ի գործունեությունը դադարեցվել է հոկտեմբերի 13-ին՝ Գլխավոր կոնցեսիոն կոմիտեի որոշմամբ, ընկերության կողմից կոնցեսիոն հարկը վճարելու անկարողության պատճառով։ «Վեգա»-ն լողացող բազան և երկու կետորսական նավերը վաճառել է «Արգենտինա դե Պեսկա»-ին 1 միլիոն 450 հազար նորվեգական կրոնով։

## Խորհրդային կետորսության կազմակերպումը
### 1920-ականների երկրորդ կեսի նախագծեր
1926 թվականին Կոմանդորյան մորթեղենի առևտրի ղեկավար Կ. Կուլագինը առաջարկեց կետի դիակների վերամշակման ափամերձ գործարան ստեղծելու նախագիծ: Նրա կարծիքով, Կոմանդորյան կղզիների հետագա տնտեսական զարգացումը չէր կարող ապահովվել միայն մորթեղենի առևտրով: Կղզու ավելցուկային աշխատուժը կարող էր օգտագործվել կետորսության ոլորտում: Սա կհանգեցներ կղզիներ պահածոյացված մսի և աղացած տավարի մսի ներմուծումից հրաժարվելուն և դրանք կետի մսով փոխարինելուն: Ավելցուկային կետի միսը կարող էր արտահանվել Ճապոնիա, ինչպես նաև հումք ապահովել տեղական ձեռնարկությունների համար, մասնավորապես՝ Վլադիվոստոկի օճառի գործարանի համար, որն աշխատում էր ներմուծված հումքով: Սա նաև հնարավորություն կտար արկտիկական աղվեսներին կետի մսով կերակրել, ինչը թույլ կտար աղ տալ կամ պահպանել այդ նպատակով օգտագործվող կարմիր ձկները:

Առաջարկվում էր խոզի ճարպի հալեցման գործարանում ստեղծել պահածոյացման բաժին՝ սեզոնին 300 հազար տարա արտադրողականությամբ։ Սա հնարավորություն կտար տարեկան ստանալ առնվազն 30 հազար ռուբլի շահույթ։ Նորվեգացի Օ. Պաուստը կարծում էր, որ նման գործարանը՝ երկու կետորսական նավով, կարող է տարեկան որսալ առնվազն 150 կետ։ Նրա հաշվարկներով՝ մեկ մշակված կետը բերում էր մոտ 1700 ռուբլի եկամուտ։ Ամբողջ կետ օգտագործող ափամերձ գործարանի սեզոնային եկամուտը կարող էր գերազանցել 375 հազար ռուբլին։ Պաուստը գործարանի կառուցման արժեքը գնահատել է 1,160 հազար նորվեգական կրոն, որը ներառում էր կետորսների, 6 խոզի ճարպի հալեցման կաթսաների, 3 գոլորշու ճախարակների և այլնի գնման ծախսերը։

### «Ալեուտ» կետորսական նավատորմ
Խորհրդային կետորսության գործնական կազմակերպումը սկսվել է 1930 թվականին՝ «ԱԿՕ»՝ Կամչատկայի բաժնետիրական ընկերության կողմից։ Նախատեսվում էր կահավորել լողացող կետորսական բազա և գնել 4 կետորսական նավ, որոնց համար հատկացվել է 1,400,000 ռուբլի արտարժույթ։ Այդ գումարով ԱՄՆ-ում գնվել է երկհարկանի չոր բեռնատար նավ՝ «Գլեն Ռիջը», որը կառուցվել է 1919 թվականին և անվանվել է «Ալեուտ»։ Այն ուներ 115 մետր երկարություն, 16 մետր լայնություն և 10,573 տոննա ջրատարողություն։ Նորվեգիայից պատվիրվել են նաև մասնագիտացված կետորսական նավեր։ Գլեն Ռիջ։

1930 թվականի սկզբին կապիտան Ա. Ի. Դուդնիկը ուղարկվեց Բալթիմոր՝ շոգենավը ընդունելու համար։ Մարտին «Ալեուտ» նավը ժամանել է Օսլո, սակայն նորվեգական կետորսական լոբբին, վախենալով մրցակցությունից, թույլ չի տվել այն վերանորոգել։ Հաջորդ տարվա ընթացքում Կրոնշտադտի նավահանգստում աշխատանքներ են տարվել նավը նորվեգական գծագրերի և նախագծերի հիման վրա վերակառուցելու համար։ Տեղադրվել են ճարպի հալեցման կաթսաներ և բաժանիչներ, երեք շոգե սղոց և թեք սահուղի՝ որսացված կետերը կտրող տախտակամածի վրա տեղափոխելու համար։ «Ալեուտ» նավի վրա տեղադրված սահուղին 5 մ լայնություն, 17 մ երկարություն և 45 աստիճանի թեքության անկյուն ուներ։ Կար 13 գոլորշու ճախարակ՝ յուրաքանչյուրը 5 տոննա բարձրացման հզորությամբ։ Կետերի դիակները բարձրացվում էին երկու գոլորշու ճախարակներով՝ 30 տոննա բարձրացման հզորությամբ և մեկով՝ 15 տոննա բարձրացման հզորությամբ։ Կետերը կարող էին կտրատվել երկու հարթակների վրա՝ առաջամասի և ետևի, որոնք միացված էին հատուկ միջանցքով։ Նավի գլխավոր էլեկտրակայանը ներառում էր երեք գոլորշու կաթսա և մխոցային գոլորշու շարժիչ, որը շարժում էր 4-թևանի պտուտակ։ Լրիվ արագությունը 9,5 հանգույց էր։ Գլխավոր կաթսաները աշխատում էին ածուխով, որի ընդհանուր մատակարարումը հասնում էր 3813 տոննայի։

1932 թվականի հունիսի 28-ին կապիտան Լ. Ի. Բուրխարդտի հրամանատարությամբ «Ալեուտ» նավը մեկնել է Լենինգրադից իր առաջին ճանապարհորդության համար։ Անձնակազմը բաղկացած էր 126 մարդուց։ Քիլի ջրանցքում նրան են միացել երեք կետորսական նավեր (Trudfront, Entuziast և Avangard), որոնք կառուցվել էին Տյոնսբերգի նորվեգական նավաշինարանում։ Կետորսական նավերը 37,8 մ երկարություն ունեին, 538 տոննա ջրատարողություն, հագեցած էին հարպունային թնդանոթներով և գոլորշու ճախարակներով և զարգացնում էին 12,5 հանգույց արագություն։

Առևտուրը սկսվել է տեղափոխման ժամանակ. 1932 թվականի հոկտեմբերի 25-ին առաջին երկու կետերը որսացվել են Ռևիլյագիգեդո տարածքում։ Վլադիվոստոկ գնալու ճանապարհին նավատորմը որսացել է ևս 20 կետ, իսկ 1933 թվականի փետրվարի 27-ին այն ժամանել է նավահանգիստ, որտեղ կապիտան-տնօրեն Ա. Ի. Դուդնիկը ստանձնեցլ է «Ալեուտ» նավի հրամանատարությունը։ Առաջին ձկնորսական սեզոնի ընթացքում որսացվել է 203 կետ։ 1935 թվականին Ալեուտյան նավատորմի որսի ծավալը հասավ տարեկան 500 կետի։

Շուտով Ալեուտյան նավատորմը տեղափոխվել է Հեռավոր Արևելքի ծովային ձկնորսական գործարան։ Չորրորդ հնգամյա պլանի (1943-1947) ձկնորսության արդյունաբերության զարգացման ծրագրերը ներառում էին կետորսության ընդլայնումը և այն ԱԿՕ-ի կազմում առանձին արտադրության բաժանելը։ Սակայն Հայրենական մեծ պատերազմը խանգարել է այս ծրագրերին։ 1956-1958 թվականներին՝ Վլադիվոստոկում ձմեռային ժամանակահատվածում, Ալեուտյան նավը արդիականացվել է Հեռավոր Արևելքի ծովային գործարանի կողմից, որից հետո կետորսական բազան գործել է ևս տասը տարի։ 1957 թվականին Ալեուտյան նավատորմը իր հաջողությունների համար պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով։ 1967 թվականին, լիակատար մաշվածության պատճառով, նավատորմը դուրս է բերվել շահագործումից։

### Երկրորդ Հեռավոր Արևելքի կետորսական նավատորմը
Երկրորդ Հեռավոր Արևելքի կետորսական նավատորմը կազմակերպվել է 1947 թվականին։ Այն ներառում էր 15 կետորսական նավ, որոնք վերածվել էին ռազմական ականազերծող նավերի, և երեք ափամերձ կետորսական գործարաններ՝ «Պոդգորնի» Պարամուշիր կղզում, «Սկալիստի» Սիմուշիր կղզում և «Կասատկա» Իտուրուպ կղզում։ Կետորսական նավերը կետեր էին որսում Կուրիլյան լեռնաշղթայի երկայնքով և դրանք տեղափոխում ափամերձ բազաներ՝ վերամշակման համար։ Նավատորմը չի ունեցել մանևրելու հնարավորություն և իր գործունեությունը սահմանափակում էր կետորսական նավերի գործողության շառավղով։ Իր գագաթնակետին նավատորմն ունեցել է 22 կետորսական նավ և հինգ ափամերձ բազա։ Նավատորմը գոյություն է ունեցել մինչև 1964 թվականը, որից հետո կետորսական գործարանները փակվել են, իսկ կետորսական նավերը դուրս են բերվել շահագործումից։

## Խորհրդային Անտարկտիդական կետորսություն
### «Սլավա» կետորսական նավատորմ
Որպես փոխհատուցում, ԽՍՀՄ-ն Գերմանիայից ստացել է կետորսական նավատորմ՝ «*Wikinger-*ի կետերի բազան», որը ներառում էր 15 փոքր կետեր որսորդական նավ (այլ աղբյուրների համաձայն՝ կար 8): «Վիկինգերը» կառուցվել է 1929 թվականին Անգլիայում նորվեգական «Քրիստենսեն» ընկերության համար, բայց Գերմանիայի կողմից ձեռք է բերվել 1938 թվականին: Մայր նավն ունեցել է հինգ տախտակամած, 28,000 տոննա ջրատարողություն, 150 մ երկարություն, 22 մ լայնություն և 12 հանգույց արագություն: Կետերի բազայի անձնակազմը կազմում էր 350 մարդ: Փոքր կետորսական նավերն ունեցել են մոտ 500 տոննա ջրատարողություն, 35 մարդից բաղկացած անձնակազմ և կարող էին զարգացնել մինչև 14,5 հանգույց արագություն (ածխով աշխատող գոլորշու շարժիչներ, ավելի ուշ՝ մազութ): Բազան և նավատորմը կոչվում էին «Սլավա», կետորսական նավերը նշանակվում էին նավատորմի անունով և համարով:

1946 թվականին «Սլավա» կետորսական նավատորմը մեկնել է իր առաջին անտարկտիկական արշավախմբին, որը առաջինն էր Ռուսաստանի ձկնորսական նավատորմի պատմության մեջ։ Նավատորմի հրամանատարն էր Վ. Ի. Վորոնինը, «Սիբիրյակով և Չելյուսկին» նավի վետերան։ Հիմնական մասնագետները վարձու նորվեգացիներ էին՝ հարպունավորներ, գեր խոհարարներ և կետեր որսացողներ։ 1947 թվականի հունվարի 28-ին «Սլավա» նավատորմը (կետորս «Սլավա-4», հարպունավոր Օլսեն, նորվեգացի) որսաց իր առաջին կետը՝ 20 մետր երկարությամբ լողակավոր կետ։ Երրորդ ձկնորսական սեզոնից սկսած՝ «Սլավա»-ի վրա աշխատում էին միայն խորհրդային մասնագետներ, որոնց մի փոքր մասը հավաքագրվում էր Հեռավոր Արևելքում, մնացածը՝ մարզվում անմիջապես ճանապարհորդությունների ընթացքում։ Նավատորմի հիմնական բազան Օդեսան էր. թարմ պաշարները, ջուրը և վառելիքը սովորաբար տեղափոխվում էին Քեյփթաուն, իսկ ավելի ուշ՝ Մոնտեվիդեո։ Առաջին ճանապարհորդության ընթացքում որսացվել է 384 կետ, երկրորդում՝ 820, իսկ երրորդում՝ որսը գերազանցել է հազարը։ 17-րդ ճանապարհորդությունը ռեկորդային էր՝ ավելի քան 2000 կետ։ 11-րդ ճանապարհորդությունից սկսած՝ օգտագործվել է որոնողական ուղղաթիռ։ 1947-1959 թվականներին նավատորմի կապիտան-ղեկավարը Ա. Ն. Սոլյանիկն էր։

ԽՍՀՄ ղեկավարությունը խոշոր հեռավորությունների վրա կետորսությունը համարում էր տնտեսական վերականգնման կարևոր հենարան. կետի ճարպն օգտագործվում էր սննդի, կաշվի, օճառի և այլ արդյունաբերություններում: Ա. Ն. Սոլյանիկի խոսքերով՝ «Սլավա»-ի մեկ ճանապարհորդությունը այս առումով փոխարինել է ավելի քան 2 միլիոն ոչխարի մորթին: Կաշվի ճարպն օգտագործվում էր տեքստիլ և քիմիական արդյունաբերություններում, կաշվի սպերմատոզոիդները և սաթը՝ օծանելիքի և կոսմետոլոգիայի մեջ: Կաշվի մսից պատրաստվում էին երշիկներ, պահածոյացված մթերքներ, սպիտակուցային կոնցենտրատներ, լյարդից՝ վիտամիններ, դեղորայք, մասնավորապես՝ ինսուլին: Կենդանիների և թռչունների կերին ավելացվում էին կերային ալյուր և գոլորշիացված արգանակի կոնցենտրատներ: Փորձեր արվել են կաշվի արդյունաբերության մեջ օգտագործել կոշիկի ներբանների արտադրության համար: «Սլավա»-ի մեկ ճանապարհորդությունը 1950-ականների սկզբին բերել է ավելի քան 80 միլիոն ռուբլի շահույթ:

1956 թվականին ԽՍՀՄ-ն մշակել է «Միրնի» տիպի դիզելային-էլեկտրական կետորսական նավեր (Նախագիծ 393): Դրանց ջրատարողությունը կազմում էր 1270 տոննա, երկարությունը՝ 63,6 մետր, իսկ լայնությունը՝ 9,5 մետր: Պողպատե կորպուսը թույլ էր տալիս դրանց աշխատել բարակ սառույցի մեջ: Կետորսի անձնակազմը բաղկացած էր 31 մարդուց: Չորս դիզելային գեներատորները, որոնցից յուրաքանչյուրը 900 ձիաուժ հզորությամբ էր, թույլ էին տալիս նրանց հասնել առավելագույն 17,2 հանգույց արագության: Նախագծի համաձայն՝ էլեկտրակայանը երկլիսեռ էր, բայց սերիական նավերն ունեցել են միայն մեկ պտուտակ: Այժմ կետերը, նույնիսկ ամենաաղմկոտները՝ սեյ կետերը և մինկե կետերը, լիովին հասանելի էին որսի համար։

Ավելի ժամանակակից նավատորմերի շահագործման հանձնման կապակցությամբ «Սլավան» 1966 թվականին տեղափոխվել է Հեռավոր Արևելք: 1971 թվականին այն վաճառվել է Ճապոնիային:

### Խորհրդային կետորսական նավատորմերը 1950-1980-ական թվականներին
1959 թվականի աշնանը շահագործման է հանձնվել նոր անտարկտիկական կետորսական նավատորմ՝ «Խորհրդային Ուկրաինա»-ն։ Այն ամբողջությամբ ստեղծվել էր խորհրդային նախագծողների և նավաշինարարների կողմից։ Մայր նավը կառուցվել էր Նիկոլաևի նավաշինարանում, ունեցել է 44,900 տոննա ջրատարողություն, 217,5 մ երկարություն և 520 մարդուց բաղկացած անձնակազմ։ Բազան ուղեկցում էին նոր «Միրնի» տիպի կետորսական նավեր՝ դիզելային-էլեկտրական շարժիչային համակարգերով, ընդհանուր առմամբ 20 հատ։ Համապատասխան նավատորմի մաս կազմող կետորսները անվանակոչվում էին նույն տառով սկսվող բառերով։ Մինչև 1965 թվականը նավատորմի կապիտան-ղեկավարը Ա. Ն. Սոլյանիկն էր։

1961 թվականին «Սովետսկայա Ուկրաինա»-ի քույր նավը՝ «Սովետսկայա Ռոսիա» կետորսական բազան, շահագործման է հանձնվել և նշանակվել  Վլադիվոստոկի նավահանգստում: Նավատորմում ընդգրկված էին 20 կետորս և մեկ հետազոտական ​​նավ: Սինգապուրը դարձել է նավատորմի մշտական ​​կանգառի նավահանգիստը: Բազան նախատեսված էր գործել Համաշխարհային օվկիանոսի ցանկացած լայնության վրա: Կետորսական բազայի արտադրողականությունը թույլ էր տալիս օրական մշակել 75 կետ՝ ավելի քան 4 հազար տոննա ընդհանուր քաշով, արտադրել 1000 տոննա ճարպ և ​​200 տոննա կետի ալյուր՝ հումքի 100% օգտագործմամբ: «Սովետսկայա Ուկրաինա» և «Սովետսկայա Ռոսիա» կետերորսական բազաները աշխարհի ամենահզորներն էին:

1963 թվականին շահագործման են հանձնվել ԳՖՀ-ում կառուցված «Վլադիվոստոկ» և «Դալնի Վոստոկ» կետերորսական բազաները, որոնք ավելի փոքր տոննաժով (26,500 տոննա) էին: Դրանք գործում էին Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիսային մասում: Յուրաքանչյուր կետորսական նավի հատկացվել էր 12 կետորսական նավ։ Ձկնորսության միջև ընկած ժամանակահատվածում կետորսական նավերն օգտագործվում էին ձկան հումք ստանալու և վերամշակելու համար, որի համար դրանք հագեցած էին համապատասխան սարքավորումներով։

ՌՍՖՍՀ Նախարարների խորհրդի 1959 թվականի մարտի 30-ի որոշմամբ Կալինինգրադում կազմակերպվել է «Յուրի Դոլգորուկի» նավատորմը։ Այն ներառում էր «Յուրի Դոլգորուկի» կետորսական բազան և Նոսենկոյի անվան Նիկոլաևի նավաշինարանի կողմից կառուցված 17 «Միրնի» տիպի կետորսական նավեր։ Մոնտեվիդեոն դարձել է նավատորմի հիմնական մատակարարման բազան։

«Յուրի Դոլգորուկի» կետորսական բազան կառուցվել և ջուրն է իջեցվել 1926 թվականին Համբուրգում՝ «Blohm & Voss» ընկերության կողմից՝ որպես «Համբուրգ» բեռնա-ուղևորատար նավ։ 1945 թվականի ապրիլին «Համբուրգը» խորտակվել է, բարձրացվել 1950 թվականի սեպտեմբերին և հանձնվել Անտվերպեն (Բելգիա)՝ վերանորոգման, ապա՝ ԳԴՀ՝ Վարնեմյունդե նավահանգստի «Վարնովերֆ» ձեռնարկությունում։ Նավը, որը վերակառուցվել էր կետորսական բազայի՝ նոր անվամբ, ջուրն էր իջեցվել 1960 թվականի մարտին և ժամանել Բալթիյսկի նավահանգիստ, որտեղ հունիսի 20-ին նավի վրա բարձրացվել էր խորհրդային դրոշը: «Յուրի Դոլգորուկի»-ն ուներ 207,4 մ երկարություն, 24 մ լայնություն, 19,37 մ ազատ ափ, 12,05 մ խորություն և մոտ 30,000 տոննա ջրատարողություն: Անձնակազմի համար կար 521 տեղ: Գոլորշու տուրբինային էլեկտրակայանը ապահովում էր 20 հանգույցի արագություն, ինչը այն դարձնում էր ԽՍՀՄ-ում ամենաարագ կետորսական բազան: Նավատորմը (մայր նավ և 18 կետորս) իր առաջին արշավախմբին մեկնել էր 1960 թվականի նոյեմբերի 16-ին: Դեռևս 1959 թվականին կետորսները կատարել էին այսպես կոչված «զրոյական» ճանապարհորդություն՝ պաշարներ վերցնելով Սլավայի կետորսական բազայից:

1960 թվականից ի վեր «Յուրի Դոլգորուկի» նավատորմը 15 արշավախումբ է անցկացրել Անտարկտիդա՝ կետորսություն իրականացնելով Ատլանտյան, Հնդկական և Խաղաղ օվկիանոսների հարավային բևեռային ջրերի բոլոր ձկնորսական տարածքներում, կատարելով մի քանի շրջաբևեռային ճանապարհորդություններ՝ հատելով օրվա գիծը և մտնելով Անտարկտիկական շրջան։ 1965 թվականից ի վեր ձկնորսության սեզոնը սահմանափակվել է դեկտեմբերի 1-ից մարտի 1-ը ժամանակահատվածով։ «Յուրի Դոլգորուկի» նավը լուծարվել է 1975 թվականին՝ կետերի պոպուլյացիայի նվազման և շատ կետերի որսորդական նավատորմերի արտադրողականության նվազման պատճառով։ «Սովետսկայա Ռոսիա», «Վլադիվոստոկ» և «Դալնի Վոստոկ» կետերի որսորդական բազաները վերազինվել են ձուկ ընդունելու և վերամշակելու համար։ Որոշ կետերի որսորդական նավեր վերափոխվել են ռազմական նպատակների (Նախագիծ 393Ա), բայց դրանց մեծ մասը ջարդոն է դարձել։

1970-ականների վերջին կետերի որսի պայմանները զգալիորեն վատթարացել են կետերի թվաքանակի կտրուկ անկման պատճառով: Հետևաբար, 1982 թվականին Միջազգային կետորսության հանձնաժողովը (ՄԿՀ) կետերի որսի մորատորիում ընդունել է, որը ուժի մեջ է մտել 1986 թվականին: Երկրների մեծ մասը կողմ էր դրան, բացառությամբ Ճապոնիայի, Նորվեգիայի, Իսլանդիայի, ԽՍՀՄ-ի և Ֆարերյան կղզիների: Սակայն ԽՍՀՄ-ն փաստացի դադարեցրել է կետերի որսը 1987 թվականին, երբ «Սովետսկայա Ուկրաինան» վերադարձել է իր վերջին ճանապարհորդությունից: 1995 թվականին այն վաճառվել է որպես ջարդոն Թուրքիային: «Սովետսկայա Ռոսիան» 1980-ականների վերջից օգտագործվել էր պոլլոկի որսի և վերամշակման համար, իսկ 1997 թվականին, անշահավետության պատճառով, այն որպես ջարդոն վաճառվել է Հնդկաստանին:

## Արդյունքներ
Ընդամենը 25 տարվա կետորսության ընթացքում՝ 1947-ից 1972 թվականներին, խորհրդային կետորսական նավատորմերը որսացել են մոտ 125,000 խոշոր բեղավոր կետեր և կաշալոտ կետեր: Մեծ Խորհրդային Հանրագիտարանը հաղորդում է, որ ԽՍՀՄ-ին բաժին է ընկել աշխարհում որսված կետերի 43%-ը (Ճապոնիա՝ 41%): Միայն Յուրի Դոլգորուկիի նավատորմը որսացել է 22 տեսակի 58,000 կետ: Այլ աղբյուրների համաձայն՝ 1947-1972 թվականներին որսացվել է ավելի քան 193 հազար կետ, այդ թվում՝ 59,136 կետ «Սլավա»-ի կողմից, 37,727 կետ «Սովետսկայա Ուկրաինա»-ի կողմից (1959–1972 թվականներին), 42,311 կետ «Յուրի Դոլգորուկի»-ի կողմից (1960 թվականից ի վեր) և 53,874 կետ «Սովետսկայա Ռոսիա»-ի կողմից (1961 թվականից ի վեր):

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո արևմտյան հրապարակումները բացահայտել են փաստեր խորհրդային կետորսական նավատորմերի կողմից կետորսության կանոնների խախտումների մասին: Օրինակ, ըստ Վ. Մորելի, կետորսները որսացել են բոլոր կետերը, որոնց հանդիպել են առանց բացառության, և ոչ միայն նրանք, որոնք ընդգրկված են եղել Միջազգային կետորսական հանձնաժողովի քվոտաներով: Միջազգային կետորսական հանձնաժողովին ուղղված խորհրդային զեկույցները կեղծվել են, այդ թվում՝ ՊԱԿ-ի մասնակցությամբ: Օրինակ՝ 1960-ականների սկզբին Անտարկտիդայի ջրերում սպանված 48 հազար կետերի փոխարեն, Միջազգային կետորսական հանձնաժողովին տեղեկացվել է ընդամենը 2710 կետի մասին: Նմանատիպ տեղեկատվություն է տրամադրվում ժամանակակից ռուսական ուսումնասիրություններում:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Фетисов А. Т. Китобои. — Хабаровск: Дальгиз, 1939. — 104 с.
* Зенкович Б. А. Киты и китобойный промысел в дальневосточных морях. — М.; Л.: Пищепромиздат, 1939. — 60 с.
* *Зенкович Б. А.* Вокруг света за китами. 2-е изд., доп., перер. — М.: Географгиз, 1954. — 408 с.
* Слава. Записки советских китобоев. — Одесса: Одесское областное изд., 1952. — 320 с.
* *Соляник А. Н.* Четыре похода в Антарктику. — М.: Правда, 1950. — 32 с.
* *Соляник А. Н.* Под созвездием Южного креста. Серия: «Прочти, товарищ.» — М.: Знание, 1960. — 80 с.
* *Шистер Е. Л.* В Антарктику за китами. — М.: Госкультпросветиздат, 1948. — 72 с.
* *Шлямин Б. А.* Плавание в Антарктику. — Л.: Гидрометеоиздат, 1953. — 98 с.
* Вахов А. А. Трагедия капитана Лигова: Первая книга трилогии Китобои. — Магадан: Обл. изд., 1955. — 405 с.

## Արտաքին հղումներ
* Խորհրդային կետորսական նավատորմի պատմությունը
* Գավրիլով Ս. Վ. Կամչատկայի բաժնետիրական ընկերության առաջին տրանսպորտային և ձկնորսական նավերը
* Հոդվածը՝ Սերգեյ Գավրիլովի, KGARF-ի նավային էլեկտրակայանների ամբիոնի դոցենտի
* Կալինինգրադի մարզի պետական ​​արխիվ։ «Յուրի Դոլգորուկի» անտարկտիկական կետորսական նավատորմ՝ ստեղծման 50-ամյակի առթիվ։
* «Յուրի Դոլգորուկի». Կալինինգրադի ծովային ձկնորսական նավահանգիստ
* Տնային ձկնորսության ինտերնետային թանգարան
* Ֆալերիստիկա։ Խորհրդային կետորսություն
* Ե. Չերնի։ Խորհրդային կետորսության գաղտնիքները
* Կետորսական նավերի ցանկ
* Ջոզեֆ Բերենսոն։ Կետորսներ և կետորսներ
* Սովետական ​​Անտարկտիդայի ձկնորսություն
* 
* 393A նախագծի փոքր հետախուզական նավեր

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ
Կատեգորիա:Կետանմաններ
Կատեգորիա:Կետորսություն
Կատեգորիա:Որսորդություն