Զստաղիք

**Զստաղիք** (), բարակ աղիքի վերջնահատված՝ առկա բարձր ողնաշարավորների մեծ մասի մոտ, ներառյալ կաթնասունները, սողունները, թռչունները։ Ձկների մոտ բարակ աղու բաժանումները այդքան էլ հստակ չեն, և «զստաղի» տերմինի փոխարեն գորգածում են **հետին աղի** կամ **հեռակա աղի** տերմինները։ Նրա հիմնական գործառույթը վիտամին B12-ի, լեղու մեջ առկա աղերի և մարսողական այլ արտադրանքների կլանումն է, որոնք չեն ներծծվել աղիճ աղիքի կողմից:

Զստաղիքը հաջորդում է տասներկումատնյա աղիքին և աղիճ աղիքին, իսկ կույր աղիքից բաժանված է զստակույրաղիքային (իլիոցեկալ) փականով։ Մարդկանց մոտ զստաղիքը ունի 2-4 մ երկարություն, իսկ ջրածնային ցուցիչը նորմայում գտնվում է 7-8 միջակայքում (չեզոք կամ թույլ հիմնային)։

Լատիներեն անվանումը ծագել է հունարեն εἰλεός (eileós) բառից, ինչը վերաբերում է բժշկական վիճակին, հայտնի որպես իլեուս։

## Կառուցվածք
Զստաղիքը բարակ աղիքի երրորդ և վերջնական հատվածքն է։ Այն հաջորդում է աղիճ աղիքին և վերջանում զստակույրաղիքային անկյան մոտ, որտեղ այն կապված է կույր աղու հետ զստակույրաղիքային կամ իլեոցեկալ փականով։ Զստաղիքը աղիճ աղիքի հետ միասին գտնվում է բարակ աղու միջընդերքի մեջ, որը որովայնամզի կրկնածալք է և պարունակում է բարակ աղիքը սնող արյան (միջընդերային վերին զարկերակ և երակ), ավշային անոթներ և նյարդաթելեր։

Աղիճ աղիքի և զստաղիքի միջև անատոմիական սահմանազատման գիծ չկա: Այնուամենայնիվ, նրանց միջև կան նուրբ տարբերություններ․
* Զստաղու միջընդերքում ավելի շատ է ճարպի քանակությունը, քան աղիճ աղու միջընդերքում
* Աղիճ աղու տրամագիծն ավելի փոքր է, իսկ պատերն ավելի բարակ են, ի տարբերություն զստաղու
* Զստաղու շրջանաձև ծալքերն ավելի թույլ են արտահայտված և բացակայում են նրա վերջնահատվածում
* Թեև ամբողջ մարսողական ուղին պարունակում է ավշային հանգույցի կուտակումներ, միայն զստաղիքը ունի Պեյերյան բծեր, որոնք ավշային հանգույցների կուտակումներ են և պարունակում են մեծ քանակությամբ լիմֆոցիտներ և իմուն համակարգի այլ բջիջներ։

### Հյուսվածաբանություն
Չորս շերտերը, որոնք կազմում են զստաղիքի պատը, բնորոշ են ստամոքսաղիքային համակարգի մյուս բաժիններին ևս: Ներսից դուրս հաջորդականությունն է․
* Լորձաթաղանթ, իր հերթին բաղկացած երեք թիթեղից․
** Բարձր բջիջների մեկ շերտ, որը ծածկում է օրգանի լուսանցքը: Էպիթելը, որը կազմում է լորձաթաղանթի ներքին մասը, բաղկացած է հինգ տարբեր տեսակի բջիջներից, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի սեփական գործառույթը։ Աղիքային էնտերոցիտներն ունեն միկրոթավիկներ, որոնց միջոցով մարսում և ներծծում են սննդանյութերը։ Գավաթաձև բջիջներն արտազատում են մուցին, որը խոնավեցնում է օրգանի պատերը և պաշտպանում պրոտեոլիտիկ ֆերմենտների ազդեցությունից։ Պանետի բջիջները առավել տարածված են զստաղիքի վերջնահատվածում, հայտնաբերվում են միայն աղիքային գեղձերի ստորին հատվածներում և արտազատում հակամանրէային նյութեր, ինչպիսիք են ալֆա-դեֆենսինները և լիզոզիմը։ Միկրոֆոլիկուլային բջիջները կլանում են անտիգեններին լուսանցքից և տեղափոխում դեպի լորձաթաղանթի սեփական թիթեղի լիմֆատիկ բջիջներ։ Էնտերոէնդոկրին բջիջները հորմոններ են արտազատում։
** Լորձաթաղանթի սեփական թիթեղ՝ կազմված փուխր շարակցական հյուսվածքից։ Այն պարունակում է հերմինատիվ կենտրոններ և լիմֆոիդ հյուսվածքի մեծ կուտակումներ, որոնք կոչվում են Պեյերյան բծեր, և համարվում են զստաղիքի տարբերակիչ հատկանիշները։
** Լորձաթաղանթի մկանային թիթեղ, որը կազմված է հարթ մկանաթելերի բարակ շերտից։
* Ենթալորձաային շերտը ձևավորված է խիտ չձևակերպված շարակցական հյուսվածքից, որը պարունակում է մեծ քանակությամբ արյունատար անոթներ և նյարդային բաղադրիչ, որ կոչվում է ենթալորձային հանգույց, որը հանդիսանում է աղիքային նյարդային համակարգի մի մասը:
* Մկանային թաղանթը կազմված է հարթ մկանների երկու շերտից՝ ներքին շրջանաձև և արտաքին երկայնաձիգ։ Այս երկու շերտերի միջև գտնվում է միջմկանային (**աուերբախյան**) հյուսակը, որ կազմված է նյարդային հյուսվածքից և համարվում է աղիքային նյարդային համակարգի կարևորագույն մասը։
* Շճաթաղանթը կազմված է մեզոթելից՝ տափակ բջիջների մեկ շերտ, նրա տակ գտնվող շարակցական և ճարպային հյուսվածքի տարբեր քանակություններով: Այս շերտը ներկայացնում է ընդերային որովայնամիզը և միջընդերքի հետ չունի ընդհատումներ։

 File:Gut wall.svg|Աղիքի պատի ընդհանուր կառուցվածքը. Բրուներյան գեղձերը հայտնաբերված չեն զստաղիքում, բայց հանդիսանում են տասներկումատնյա աղիքի տարբերակիչ հատկանիշ
 File:Gobletcell.jpg|Գավաթային բջիջներ զստաղիքի պատում․ կողմերից տեսանելի են էնտերոցիտները լորձաթաղանթի սեփական թիթեղի վերևում
 File:Peyer's patch (improved color).jpg|Զստաղիքի պատի լայնական կտրվածք․ երևում են Պեյերյան բծերը
File:Cross-section histology of small intestinal villi of the terminal ileum.jpg|Մարդու զստաղիքի վերջնահատվածի խաչաձև հատվածային հյուսվածքաբանության պատկերը


### Զարգացում
Բարակ աղիները զարգանում են նախնական աղիքային խողովակի միջնամասից՝ միջին աղուց։ Սաղմնային կյանքի հինգերորդ շաբաթվա ընթացքում զստաղիքը սկսում է աճել երկարությամբ շատ մեծ արագությամբ՝ ձևավորելով U-աձև ծալք, որը կոչվում է առաջնային աղիքային հանգույց. Այս հանգույցի մոտակա ծայրից զարգանում է զստաղիքը։ Հանգույցը երկարում է այնքան արագ, որ գերազանցում է որովայնի խոռոչը և դուրս է ցցվում պորտի միջով։ 10-րդ շաբաթվա ընթացքում հանգույցը հետ է քաշվում որովայնի խոռոչ: Վեցերորդ և տասներորդ շաբաթների միջև ընկած ժամանակահատվածում բարակ աղիքը պտտվում է ժամսլաքի հակառակ ուղղությամբ, եթե դիտենք սաղմի առջևից: Որովայնի խոռոչ հետ քաշվելուց հետո այն պտտվում է ևս 180 աստիճանով։ Այդ գործընթացը հետևանքով հաստ աղիքը ստանում է իրեն բնորոշ ոլորապտույտ ձևը։

Պտղի մոտ զստաղիքը միացված է պորտալարին վիտլինային ծորանով։ Մարդկանց մոտավորապես 2-4%-ի մոտ այս ծորանը չի փակվում ծնվելուց հետո առաջին յոթ շաբաթվա ընթացքում՝ թողնելով մնացորդ, որը կոչվում է Մեկելյան դիվենրտիկուլ։

## Գործառույթ
Զստաղիքի հիմնական գործառույթը վիտամին B12-ի, լեղու աղերի և մարսողական բոլոր մնացորդների կլանումն է, որոնք չէին ներծծվել աղիճ աղու կողմից: Պատը բաղկացած է ծալքերից, որոնցից յուրաքանչյուրն իր մակերեսին ունի բազմաթիվ փոքրիկ մատների նման արտափփքումներ, որոնք կոչվում են թավիկներ: Իրենց հերթին, թավիկները ծածկող էպիթելային բջիջներն էլ ավելի շատ միկրոթավիկներ ունեն: Այսպիսով, զստաղիքը չափազանց մեծ մակերես ունի ինչպես ֆերմենտային մոլեկուլների ադսորբցիայի, այնպես էլ մարսողական արտադրանքների կլանման համար: Զստաղիքի ցրված նեյրոէնդոկրին բջիջները արյան մեջ արտազատում են տարբեր հորմոններ (գաստրին, սեկրետին, խոլեցիստոկինին): Զստաղիքի բջիջները աղիքի լուսանցքի մեջ արտազատում են պրոտեոլիտիկ  և ածխաջրածնային ֆերմենտներ, որոնք պատասխանատու են սպիտակուցների և ածխաջրերի մարսողության վերջին փուլերի համար։ Այդ ֆերմենտները առկա են էպիթելային բջիջների ցիտոպլազմայում:

Թավիկները պարունակում են մեծ թվով մազանոթներ, որոնց միջոցով մարսողության վերջնանյութերը՝ ամինաթթուները և գլյուկոզան ներթափանցում են դռներակ, այնուհետև լյարդ։ Թավիկներում առկա են նաև ավշային անոթներ, որոնք կլանում են ճարպաթթուները և գլիցերինը՝ ճարպերի մարսողության վերջնանյութերը։ Շրջանաձև և երկայնական հարթ մկանների շերտերը թույլ են տալիս կերակրահյութին (որը իրենից ներկայացնում է մասամբ մարսված սննդի և ջրի խառնուրդ) շարժվել զստաղիքի միջով, օգտագործելով մկանային կծկումների ալիքները՝ պերիստալտիկան։ Մնացած կերակրահյութը մտնում է հաստ աղի:

## Կլինիկական նշանակություն
Զստաղին կարևոր դեր ունի բժշկության մեջ, քանի որ կարող է ախտահարվել մի շարք հիվանդությունների դեպքում, այդ թվում՝
* Կրոնի հիվանդություն
* Տուբերկուլոզ
* Լիմֆոմա
* Նեյրոէնդոկրին ուռուցքներ (կարցինոիդ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անատոմիա
Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Կատեգորիա:Գաստրոէնտերոլոգիա
Կատեգորիա:Մարսողական համակարգ
Կատեգորիա:Մարսողություն
Կատեգորիա:Ներզատական համակարգ
Կատեգորիա:Որովայնի խոռոչ