Ճանապարհ (վեպ)

**Ճանապարհ,**  ամերիկացի գրող Քորմակ Մաքքարթիի 2006  թվականի հետապոկալիպտիկ վեպ է։ Գիրքը մանրամասն նկարագրում  է հոր և նրա փոքրիկ որդու մի քանի ամսվա տանջալից ճանապարհորդությունը մի լանդշաֆտով, որը ավերվել է արդյունաբերական քաղաքակրթության և գրեթե ամբողջ կյանքի կողմից չճտված աղետի հետևանքով։ 2007 թվականին արժանացել է գեղարվեստական գրականության Պուլիցերյան մրցանակի և 2006 թվականին՝ Ջեյմս Բլեքի հիշատակի գեղարվեստական գրականության մրցանակի։ Գիրքը 2009 թվականին նկարահանվել է համանուն ֆիլմի համար՝ Ջոն Հիլքոթի ռեժիսորությամբ, իսկ 2024 թվականին՝ կոմիքսների տեսքով՝ Մանու Լարսենեթի նկարազարդումներով։

## Սյուժե
Հայրը և նրա փոքրիկ որդին ոտքով ճանապարհորդում են հետապոկալիպտիկ, մոխրով ծածկված Միացյալ Նահանգներով մի քանի տարի անց, երբ անորոշ ոչնչացման իրադարձությունը հանգեցրեց հասարակության փլուզման և Երկրի վրա գրեթե ամբողջ կյանքի ոչնչացմանը։ Տղայի մայրը, որը հղի էր նրանով աղետի ժամանակ, ինքնասպան է եղել նրա ծնվելուց որոշ ժամանակ անց։

Հասկանալով, որ չեն կարող գոյատևել ձմռանը հյուսիսային տարածություններում, հայրը տղային տանում է հարավ՝ գյուղական ճանապարհներով դեպի ծով, տանելով իրենց չնչին ունեցվածքը իրենց պայուսակներում և սուպերմարկետի սայլակում։ Հայրը տառապում է հազից։ Վեպի ընթացքում նա վստահեցնում է որդուն, որ նրանք «լավ տղաներ» են, ովքեր «կրակ են կրում»։ Զույգն ունի ատրճանակ, բայց ընդամենը երկու փամփուշտ։ Հայրը փորձել է սովորեցնել տղային անհրաժեշտության դեպքում զենքն օգտագործել իր վրա՝ մարդակերների ձեռքը չընկնելու համար։

Նրանք փորձում են խուսափել ճանապարհով ընթացող ավազակների խմբից, բայց ավազակներից մեկը հայտնաբերում է նրանց և առևանգում տղային։ Հայրը սպանում է ավազակին, և նրանք փախչում են ավազակի ընկերներից՝ թողնելով իրենց ունեցվածքի մեծ մասը։ Ավելի ուշ, առանձնատանը պաշարներ փնտրելիս, նրանք հայտնաբերում են փակ նկուղ, որտեղ գտնվում են մարդիկ, որոնց իրենց գերեվարողները բանտարկել են՝ նրանց մաս առ մաս ուտելու և անտառ փախչելու համար։

Մոտենալով սովամահությանը, զույգը հայտնաբերում է թաքնված բունկեր, որը լի է սննդով, հագուստով և այլ պաշարներով։ Նրանք այնտեղ մնում են մի քանի օր՝ վերականգնելով իրենց ուժերը, ապա շարունակում են իրենց ճանապարհը՝ սայլակով պաշարներ տանելով։ Նրանք հանդիպում են մի տարեց տղամարդու, ում հետ տղան պնդում  է, որ նրանք կիսեն ուտելիքը։ Ճանապարհի ավելի հեռու նրանք խուսափում են մի խմբից, որի անդամների թվում են հղի կանայք և շուտով հայտնաբերում են լքված ճամբար՝ շամփուրի վրա խորոված նորածնով։ Շուտով նրանք սպառում են պաշարները և սկսում են սովամահ լինել, նախքան  իրենց սայլակում գտնելը մի տուն, որտեղ ավելի շատ սնունդ կար տանելու համար, բայց տղամարդու վիճակը վատանում է։

Զույգը հասնում է ծով՝ հայտնաբերելով ափից դուրս եկած նավակ։ Տղամարդը լողալով հասնում է դրան և վերցնում պաշարներ, այդ թվում՝ լուսարձակող հրացան։ Մինչ տղան քնած է լողափին, նրանց սայլակն ու իրերը գողանում են։ Նրանք հետապնդում և բախվում են գողին՝ մի դժբախտ մարդու, ով միայնակ ճանապարհորդում էր։ Հայրը ստիպում է նրան մերկանալ՝ զենքի սպառնալիքով, և նրա հագուստը վերցնում է սայլի հետ միասին։ Սա անհանգստացնում է տղային, ուստի հայրը վերադառնում է և թողնում տղամարդու հագուստն ու կոշիկները ճանապարհին, բայց տղամարդը անհետացել է։

Երբ նրանք քայլում են քաղաքով դեպի ծովը, պատուհանից մի տղամարդ նետով կրակում է հոր ոտքին։ Հայրը պատասխանում է՝ կրակելով հարձակվողի վրա լուսարձակող հրացանով։ Զույգը շարժվում է դեպի հարավ՝ լողափի երկայնքով։ Հոր վիճակը վատանում է և մի քանի օր անց նա հասկանում է, որ շուտով կմահանա։ Հայրը որդուն ասում է, որ կարող է խոսել նրա հետ, երբ նա հեռանա, և որ նա պետք է շարունակի առանց նրա։ Հոր մահից հետո տղան մնում է նրա մարմնի հետ երեք օր։ Տղային մոտենում է մի տղամարդ, ում ձեռքին հրացան կար։ Տղամարդը տղային ասում է, որ ինքն ու իր կինը ունեն որդի և դուստր։ Նա համոզում է տղային, որ ինքը «լավ տղաներից» մեկն է և տղային վերցնում է իր պաշտպանության տակ։

## Զարգացում
Օփրա Ուինֆրիի հետ հարցազրույցում Մաքքարթին ասել է, որ գրքի ոգեշնչումը եկել է 2003 թվականին իր փոքրիկ որդու հետ Տեխաս նահանգի Էլ Պասո կատարած այցելության ժամանակ։ Պատկերացնելով, թե ինչ տեսք կարող է ունենալ քաղաքը հիսունից հարյուր տարի անց, նա պատկերացրել է «բլրի վրա կրակներ» և մտածել որդու մասին։ Նա նախնական նշումներ է արել։ Այնուամենայնիվ, նա վերադարձել է այդ գաղափարին միայն  մի քանի տարի անց՝ Իռլանդիայում գտնվելու ընթացքում։ Այնուհետև վեպը նրա մտքում արագ ծագել է՝ գրելու համար պահանջվել է ընդամենը վեց շաբաթ, և նա այն նվիրել է իր որդուն՝ Ջոն Ֆրենսիս Մաքքարթիին։

The Wall Street Journal-ի Ջոն Յուրգենսեի հետ հարցազրույցում Մաքքարթին նկարագրել է իր և իր եղբոր զրույցները ապոկալիպդիդի տարբեր սցենարների մասին։ Սցենարներից մեկը վերաբերում էր փրկվածների կողմից մարդակերության դիմելուն․ «Երբ ամեն ինչ վերջանում է, միակ ուտելիքը մնում է միմյանց ուտելը»։

## Ընդունելություն
«Գրական ակնարկ»-ում Սեբաստիան Շեքսպիրը գրել է․ «Մաքքարթին այն, ինչը կարող էր ծիծաղելի լինել, վերածում է լարված հոգեբանական դրամայի մի մարդու մասին, ով սպասում է բանականության եզրին։ Այն ուշագրավ է իր սրությամբ, կարեկցանքով և խորաթափանցությամբ»։ «Վիլիջի ձայն» այն անվանել է «Մաքքարթիի մինչ օրս ամենամաքուր առակը»։ «Նյու Յորքի ակնարկի գրքերի» հոդվածում հեղինակ Մայքլ Շաբոնը գովաբանել է վեպը։ Քննարկելով վեպի կապը հաստատված ժանրերի հետ, նա պնդում է, որ «Ճանապարհը» գիտաֆանտաստիկա չէ․ չնայած «արկածային պատմությունը իր ժամանակակից և էպիկական ձևերով․․․․ կառուցում է պատմությունը»,- ասում է Շաբոնը,- «վերջիվերջո, հենց որպես սարսափի քնարական էպոս է, որ «Ճանապարհը» լավագույնս հասկացվում է»։ «*Entertainment Weekly»* ամսագիրը 2008 թվականի հունիսին «Ճանապարհը» անվանել է վերջին 25 տարիների լավագույն գիրքը՝ գեղարվեստական կամ ոչ գեղարվեստական։ Ավելի ուշ ամսագիրը այն ներառեց տասնամյակի վերջի «լավագույնների» ցանկում՝ նշելով․ «Իր խնայողական արձակի շնորհիվ Մաքքարթիի 2006 թվականի հետապոկալիպտիկ ոդիսականը կարողացավ լինել և՛ սարսափելի, և՛ սրտաճմլիկ»։ 2019 թվականին վեպը զբաղեցրեց 17-րդ տեղը *The Guardian-ի* 21-րդ դարի 100 լավագույն գրքերի ցանկում։

2007 թվականի մարտի 28-ին հայտարարվեց «Ճանապարհը» որպես Օփրա Ուինֆրիի գրքային ակումբի հաջորդ վեպը ընտրելու մասին։ 2007 թվականի հունիսի 5-ին տեղի ունեցավ «Օփրա Ուինֆրիի շոու»-ի հեռուստատեսային հարցազրույցը, որը Մաքքարթիի առաջինն էր, չնայած նա նախկինում հարցազրույց էր տվել տպագիր լրատվամիջոցների համար։ Մաքքարթիի հեռուստատեսային ելույթի մասին հայտարարությունը զարմացրեց նրա հետևորդներին։ «Մի րոպե սպասեք, մինչև կարողանամ ծնոտս բարձրացնել հատակից»,- ասաց Ջոն Վեգները, Տեխասի Սան Անջելո պետական համալսարանի անգլերենի պրոֆեսոր և «Կորմակ Մաքքարթիի ամսագրի» խմբագիրը, երբ նրան տեղեկացրին հարցազրույցի մասին։ Ուինֆրիի հարցազրույցի ժամանակ Մաքքարթին պնդեց, որ իր որդին՝ Ջոն Ֆրենսիսը, նույնպես իր համահեղինակն է, քանի որ վեպում հոր և որդու միջև իրական կյանքում տեղի ունեցած զրույցների վրա։ Մաքքարթին նաև վեպը նվիրեց իր որդուն։

2019 թվականի նոյեմբերի 5-ին *BBC News-ը «Ճանապարհը» ներառեց իր* 100 ամենաոգեշնչող վեպերի ցանկում։ Չնայած տեքստում կլիմայի փոփոխության մասին հստակորեն չի նշվում, *The Guardian-ն այն ներառեց կլիմայի փոփոխության մասին հինգ լավագույն վեպերից մեկի մեջ* իսկ Ջորջ Մոնբիոն այն անվանել է «երբևէ գրված ամենակարևոր բնապահպանական գիրքը»՝ կենսոլորտից զուրկ աշխարհը պատկերելու համար։

###### Մրցանակներ և անվանակարգեր
2006 թվականին Մաքքարթին արժանացել է Ջեյմս Թեյթ Բլեքի հիշատակի մրցանակին գեղարվեստական գրականության ոլորտում և «Հավատացյալ գրքի մրցանակին» և եղել է Ազգային գրքի քննադատների շրջանակի մրցանակի եզրափակիչ հավակնորդ գեղարվեստական գրականության ոլորտում։ 2007 թվականի ապրիլի 16-ին վեպը արժանացել է 2007 թվականի Պուլիցերյան մրցանակի գեղարվեստական գրականության ոլորտում։ 2012 թվականին այն ընդգրկվել է «Ջեյմս Թեյթ Բլեքի լավագույնը» անվանակարգի կարճ ցուցակում։ 2024 թվականին այն ընդգրկվել է *The New York Times-ի*  «21-րդ դարի 100 լավագույն գրքեր» ցանկում 13-րդ տեղում։

## Էկրանավրումներ
Վեպն էկրանավորվել է ռեժիսոր Ջոն Հիլքոթը և սցենարիստ Ջոն Փենհոլի կողմից 2009 թվականի նոյեմբերի 25-ին։ Ֆիլմում գլխավոր դերերում են Վիգգո Մորտենսենը՝ որպես տղամարդ, իսկ Կոդի Սմիթ-Մակֆին՝ որպես տղա։ Արտադրությունը տեղի է ունեցել Լուիզիանայում, Օրեգոնում և Փենսիլվանիայի մի քանի վայրերում։ Ֆիլմը, ինչպես վեպը, քննադատների կողմից ընդհանուր առմամբ դրական արձագանքներ է ստացել։

2024 թվականի մարտին Դարգոն հրատարակել է «Ճանապարհը․ գրաֆիկական վեպի ադապտացիա» գիրքը՝ նկարազարդված Մանու Լարսենետի կողմից, որը լավ ընդունելության է արժանացել հանրության կողմից։ Անգլերեն  հրատարակությունը հրատարակվել է 2024 թվականի սեպտեմբերին  Abrams ComicArts-ի կողմից։

## Ծանոթագրություն