Ստրկության պատմություն

**Ստրկության պատմություն,** ընդգրկում է հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը բազմաթիվ ժողովուրդներ, քաղաքակրթություններ և հասարակություններ, ստրկության պրակտիկան գոյություն է ունեցել բազմաթիվ մշակույթներում. ստրուկների սոցիալական, տնտեսական և իրավական կարգավիճակ, ստրկության համակարգը մեծապես տարբերվում էր տարբեր դարաշրջաններում և տարբեր տարածաշրջաններում:

Արտադրական արդյունավետության հասնելու համար աշխատանքի բաժանումը կենսական նշանակություն ունի: Նման բաժանում կազմակերպելիս ծանր (առաջին հերթին ֆիզիկական) աշխատանքը ոչ այդքան գերադասելի է։ Հասարակության զարգացման որոշակի փուլում (երբ տեխնոլոգիայի զարգացումը ապահովել է ավելի շատ արտադրանք, քան անհրաժեշտ է եղել կյանքը պահպանելու համար), ռազմագերիներին, որոնց նախկինում սպանել են, սկսեցին ստիպել տքնաջան աշխատանք կատարել տիրոջ համար։ Ազատությունից զրկված ու անձի սեփականության վերածված մարդիկ դարձան ստրուկներ։

### Նախնադարյան հասարակություն
[thumb|Ստրուկը երեխային հանձնում է մոր ձեռքը։ Պատկերում [Հին Հունաստան|հին հունական լեկիթոսի վրա, մ.թ.ա. 5-րդ դար: ե.]]
[thumb|[Գուստավ Բուլանժեր, *«Ստրուկների շուկան»*]]
Ստրկությունը ի սկզբանե չի արտացոլվել մարդկության մշակույթում: Ստրկության մասին առաջին տեղեկությունները հանդիպում են սեմական ցեղերի կողմից Շումերի գրավման ժամանակաշրջանում։ Այստեղ խոսվում է գերեվարված մարդկանց հպատակության և տիրոջը ենթարկվելու մասին։ Միջագետքում ստրկատիրական պետությունների գոյության մասին ամենահին տվյալները վերաբերում են մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի սկզբին։ Դատելով այս դարաշրջանի փաստաթղթերից՝ դրանք եղել են շատ փոքր պետական կազմավորումներ՝ թագավորների գլխավորությամբ։ Անկախությունը կորցրած մելիքությունները ղեկավարվում էին ստրկատիրական ազնվականության բարձրագույն ներկայացուցիչների կողմից, որոնք կրում էին հնագույն կիսաքահանայական տիտղոսը՝ «ենսի»։ Այս հնագույն ստրկատիրական պետությունների տնտեսական հիմքը երկրի հողային ֆոնդն էր՝ կենտրոնացված պետության ձեռքում։ Համայնքային հողերը, որոնք մշակվում էին ազատ գյուղացիների կողմից, համարվում էին պետության սեփականությունը, և նրանց բնակչությունը պարտավոր էր կատարել բոլոր տեսակի տուրքերը՝ հօգուտ վերջիններիս։

Ըստ ժամանակակից պատկերացումների՝ նախնադարյան շրջանում ստրկությունը սկզբում իսպառ բացակայում էր, ի հայտ գալուց հետո զանգվածային բնույթ չէր կրում։ Սրա պատճառը արտադրության կազմակերպվածության ցածր մակարդակն էր, իսկ սկզբնական շրջանում՝ սննդի և կյանքի համար անհրաժեշտ պարագաների ձեռքբերումը, որի դեպքում մարդը չէր կարող ավելին արտադրել, քան անհրաժեշտ էր իր կյանքը պահպանելու համար։ Նման պայմաններում որևէ մեկին ստրկության վերածելը անիմաստ էր, քանի որ ստրուկը ոչ մի օգուտ չէր բերում տիրոջը։ Այս ընթացքում, փաստորեն, ստրուկներ, որպես այդպիսին, չեն եղել, այլ եղել են միայն պատերազմում գերիներ։ Հին ժամանակներից գերին համարվում էր նրան գրավողի սեփականությունը։ Ստրուկները վաճառքի միջոցով անցնում էին մի տիրոջից մյուսին, և գնումը ստրուկներ ձեռք բերելու ամենատարածված միջոցն էր: Այս պրակտիկան, որը ծագել էր պարզունակ հասարակության մեջ, հիմք հանդիսացավ ստրկատիրության զարգացման համար, քանի որ այն առաջ բերեց մեկ այլ անձի սեփականության հնարավորության գաղափարը:

Միջցեղային պատերազմներում տղամարդ գերիներին, որպես կանոն, կամ ընդհանրապես չէին տանում, կամ սպանում էին (այն վայրերում, որտեղ մարդակերությունը տարածված էր, նրանց ուտում էին), կամ ընդունում էին հաղթական ցեղի մեջ։ Իհարկե, կային բացառություններ, երբ գերի ընկած տղամարդկանց կենդանի էին թողնում և ստիպում աշխատել կամ օգտագործել որպես փոխանակում, բայց դա մեծ տարածվածություն չուներ: Կարող էին բացառություն լինել այն ստրուկները, որոնք համարվում էին արժեքավոր իրենց կարողությունների և հմտությունների պատճառով: Գերության մեջ հայտնված կանայք ավելի մեծ հետաքրքրություն էին ներկայացնում ինչպես երեխաների ծնելու և սեռական շահագործման, այնպես էլ տնային աշխատանքներ կատարելու համար։ Ավելին, շատ ավելի հեշտ էր երաշխավորել կանանց ենթակայությունը քան տղամարդկանցը` որպես ֆիզիկապես ավելի թույլ էակների։

### Ստրկության զարգացումը
Ստրկությունը ծագեց և տարածվեց հիմնականում այն հասարակություններում, որոնք անցում կատարեցին գյուղատնտեսական արտադրության: Մի կողմից այս արտադրությունը, հատկապես պարզունակ տեխնոլոգիայով, պահանջում էր աշխատուժի վրա զգալի ծախսեր, մյուս կողմից՝ աշխատողը կարող էր զգալիորեն ավելացնել արտադրանքի ծավալը։ Ստրկական աշխատանքի օգտագործումը տնտեսապես արդարացվեց և, բնականաբար, լայն տարածում գտավ։ Որից հետո ձևավորվեց ստրկատիրական համակարգը, այն ընդգրկեց հնագույն ժամանակներից մինչև 18-րդ դարը, իսկ որոշ տեղերում՝ ավելի երկար ժամանակահատված:

Այս համակարգում ստրուկները կազմում էին հատուկ դաս, որում սովորաբար առանձնացնում էին անձնական կամ տնային ստրուկների կատեգորիան։ Տնային ստրուկները միշտ տանն էին, իսկ մյուսներն աշխատում էին տնից դուրս՝ դաշտում, շինարարության, անասունների խնամքի վրա և այլն։ Տնային ստրուկների կարգավիճակը նկատելիորեն ավելի լավն էր. նրանք անձամբ ծանոթ էին տիրոջը, քիչ թե շատ սովորական կյանքով էին ապրում և որոշ չափով էլ համարվում էին նրա ընտանիքի անդամը։ Մյուս ստրուկների կարգավիճակը, որոնք անձամբ տիրոջը քիչ էին ճանաչում, հաճախ գրեթե ոչնչով չէր տարբերվում ընտանի կենդանիներից, իսկ երբեմն էլ ավելի վատ վիճակում էին գտնվում։ Մեծ թվով ստրուկների ենթարկեցնելու անհրաժեշտությունը հանգեցրեց ստրուկների սեփականության իրավունքի  իրավական աջակցության առաջացմանը: Բացի այն, որ սեփականատերն ինքը սովորաբար ուներ աշխատողներ, որոնց խնդիրն էր վերահսկել ստրուկներին, օրենքները ևս դաժանորեն հալածում էին ստրուկներին, ովքեր փորձում էին փախչել տիրոջից կամ ապստամբել: Նման ստրուկներին պատժելու համար լայնորեն կիրառվում էին ամենադաժան միջոցները։ Չնայած դրան` փախուստներն ու ստրուկների ընդվզումները չէին նվազում։

Հասարակության մշակույթն ու կրթությունը զարգանալուն զուգահեռ` տնային ստրուկների մեջ առաջացավ մեկ այլ արտոնյալ դաս՝ ստրուկներ, որոնց արժեքը որոշվում էր գիտության և արվեստի մեջ  ցուցաբերած գիտելիքների և կարողությունների: Կային ստրուկ դերասաններ, ուսուցիչներ և դաստիարակներ, թարգմանիչներ և գրագիրներ: Հաճախ նման ստրուկների կրթական մակարդակն ու կարողությունները զգալիորեն գերազանցում էին իրենց տերերի կրթական մակարդակը, ինչը, սակայն, միշտ չէ, որ հեշտացնում էր նրանց կյանքը։

Ստրուկների դիրքը աստիճանաբար, շատ երկար էվոլյուցիայի միջոցով, փոխվեց դեպի լավը: Սեփական տնտեսական շահի համար տերերը սկսեցին խնայողաբար վերաբերվել ստրուկներին և մեղմացնել նրանց ճակատագիրը. դա պայմանավորված էր նաև անվտանգության նկատառումներով, հատկապես, երբ ստրուկները սկսեցին թվով գերազանցել բնակչության ազատ դասերին: Ստրուկների նկատմամբ վերաբերմունքի փոփոխությունը սկզբում արտացոլվել է կրոնական պատվիրաններում և սովորույթներում, իսկ հետո՝ գրավոր օրենքներում (օրենքը սկզբում պաշտպանության տակ է առել ընտանի կենդանիներին, իսկ հետո միայն՝ ստրուկներին)։ Չի խոսվում ստրուկների և ազատ մարդկանց իրավունքների հավասարեցման մասին. նույն հանցագործության համար ստրուկը պատժվում էր անհամեմատ ավելի խիստ, քան ազատ մարդը, ստրուկը չէր կարող բողոքել դատարանում հանցագործության մասին, չէր կարող ունենալ սեփականություն կամ ամուսնանալ. Ինչպես նախկինում, տերը կարող էր նրան վաճառել, բռնության ենթարկել և այլն։ Սակայն ստրուկին սպանել կամ անդամահատել այլևս չէր կարող։ Ստեղծվեցին կանոններ, որոնք կարգավորում էին ստրուկի ազատ արձակումը, ստրուկի պաշտոնը, որը հղիացել էր իր տիրոջից և նրա երեխայի դիրքը. որոշ դեպքերում սովորույթը կամ օրենքը ստրուկին իրավունք էր տալիս փոխել իր տիրոջը:

### Անցումը ստրկությունից ավատատիրությանը, ստրկության հիմքերը միջնադարյան Եվրոպայում
[մինի|Աֆրիկացին [Բենոցո Գոցոլիի «Մոգերի ճանապարհորդությունը» որմնանկարի մի հատվածում Մոգերի մատուռից Պալացցո Մեդիչի Ռիկարդիում, 1459 թ]]
[մինի|«Չերքեզի ստրուկը», քանդակ [Ռաֆայել Մոնտիի, 1851 թ]]
Ստրկության ինստիտուտը կարող էր կործանվել միայն տնտեսության արմատական փոփոխության միջոցով, ինչին նպաստեց հենց ստրկությունը՝ ազդելով սոցիալական կազմակերպման վրա։ Պարզունակ հասարակության մեջ ստրկության հայտնվելն արդեն իսկ համարվում էր առաջընթաց, առնվազն նրա համար, որ դադարեցվեց ռազմագերիների սպանությունը: Ստրուկների թվի ավելացման հետ մեկտեղ մեծանում էր նրանց մասնագիտացումը տարբեր ոլորտներում, ի հայտ էին գալիս տնտեսական նոր ծառայություններ, որոնք զգալիորեն բարելավում էին հումքի ստացման և վերամշակման տեխնոլոգիան։ Ստրուկների կատարած աշխատանքի նկատմամբ հսկողության անհրաժեշտությունը ստիպում էր նրանց պահել միասին նույն տարածքում, և կենտրոնացնելով նրանց աշխատանքը` ստանալ ավելի մեծ օգուտ։

Այնուամենայնիվ, այս օգուտը ժամանակի ընթացքում սկսեց նվազել։ Եկավ մի պահ, երբ ստրկական աշխատանքի հետ մեկտեղ արտադրությունը դադարեց աճել, չնայած այն հանգամանքին, որ ստրուկի պահման ծախսերը անընդհատ բարձրանում էին: Արդյունահանման և վերամշակման տեխնոլոգիան, հաշվի առնելով կրթության պակասը, որն անխուսափելի է ստրուկների դեպքում, չէր կարող զարգանալ որոշակի սահմաններից այն կողմ: Պատժի վախով պարտադրված աշխատանքն ինքնին անհաջող և անարդյունավետ է. ստրուկները նույնիսկ ֆիզիկական ուժի կեսը չէին ներդնում աշխատանքի համար: Այս ամենը խարխլեց ստրկության ինստիտուտը։ Տնտեսական նոր հարաբերությունները ստեղծեցին ճորտատիրական նոր ինստիտուտ՝ առաջացնելով անազատ գյուղացիների նոր դաս՝ կապված հողի հետ և դրված հողատիրոջ իշխանության տակ (անձնական կախվածություն, հողային կախվածություն), ովքեր, չնայած իրենց իրավունքների սահմանափակումներին, արդեն սեփականատիրոջ սեփականությունը չէին համարվում։ Ստրկական աշխատանքի օգտագործման մասշտաբները նվազեցին, իսկ ստրկատիրական ֆերմերների դասը վերացավ։ Եվրոպայում ստրկությունը մնաց հիմնականում կենցաղային տարբերակով, և գոյությունը պահեց ողջ միջնադարի ընթացքում: Սկանդինավյան վիկինգները զբաղվում էին ստրուկների գերեվարությամբ և ստրկավաճառությամբ։ Իտալացի վաճառականները (ջենովացիներ և վենետիկցիներ), որոնք առևտրային կետեր ունեին Սև և Ազովի ծովերում, թաթար-մոնղոլներից գնում էին ստրուկներ (սլավոններ, չերքեզներ) և վաճառում  Միջերկրական ծովի ավազանի երկրներին, ինչպես մուսուլման, այնպես էլ քրիստոնյա։

1350 թվականից Եվրոպայում ստրուկների առևտուրը զգալի մեծացավ, և դրանց ծագումը նախկինում գերիշխող սարացիներից փոխվեց: Սլավոնական ծագում ունեցող ստրուկները հիշատակվել են 14-րդ դարից ի վեր Իտալիայի, Իսպանիայի և հարավային Ֆրանսիայի որոշ քաղաքների նոտարական փաստաթղթերում (հատկապես Ռուսիլյոնում ): Գործարքների առավելագույն քանակը կնքվել է 15-րդ դարում, և այս ժամանակահատվածում Ռուսիլյոնի ստրուկների մեջ ամենամեծ խումբը (ավելի քան 22%) կազմում էին ռուս ստրուկները: Ռուսիլյոնում ստրուկներին ձեռք էին բերում հիմնականում գյուղական աշխատանքի համար։ Տեղական իշխանությունները օրենքներ ընդունեցին և միջոցներ ձեռնարկեցին փախուստի դիմած ստրուկներին բռնելու համար (մասնավորապես, հարևան պետություններից պահանջում էին արտահանձնում) և նրանց հնազանդության մեջ պահելու նպատակով, որի համար շղթաներով կապում էին: 15-րդ դարի երկրորդ կեսին մի նորույթ հայտնվեց. ստրկատերերը վարձակալում էին ռուս  բուժքույրերին, նրանցով շահույթ ստանալու նպատակով։ Ստրուկների երեխաներին հանձնում էին մանկատներ կամ վաճառում շուկայում։ Արժեք ունեին միայն երիտասարդ և ուժեղ ստրուկները. 35 տարեկան ստրուկը համարվում էր ծեր։

Խաչակրաց արշավանքներից հետո եվրոպական երկրներում հայտնվեցին աֆրիկացի ստրուկները, որոնք քիչ խմբաքանակներով հայտնվեցին այնտեղ հիմնականում Մաղրիբի երկրներից, այնուհետև` Օսմանյան կայսրությունից:

Իսպանիայում մուսուլմանների հետ մշտական առևտրային հարաբերությունների պատճառով շարունակվում էր ստրկավաճառությունը։ Իսպանիայից բացի` միջնադարում ստրկավաճառության շուկաներ կային Իտալիայում, հիմնականում Հռոմում, որտեղ վենետիկցիները ստրուկներ էին գնում մուսուլմաններին վերավաճառելու նպատակով:

Հյուսիսային Սևծովյան տարածաշրջանի ջենովական գաղութները ստրուկների հիմնական մատակարարն էին Իտալիային և Իսպանիային։ Ջենովացիները նաև ստրուկներ էին վաճառում Եգիպտոսին, որն էլ դարձավ մամլուքների ռազմական հզորության հիմքը: 13-րդ դարում Ջենովայում չերքեզները կազմում էին արևելքից տեղափոխված ստրուկների 45%-ը, լազերը ՝ 17%, բուլղարները ՝ 12%, ռուսները՝ 5%-ը։ Արևելյան (սևծովյան) ստրուկները ավելի շատ էին, քան «Սարացիները»: Շատերը անգամ մանուկ հասակում էին ստրկանում։ Կովկասյան ցեղերը, սովից դրդված, հաճախ ջենովացիներին վաճառում էին փոքր երեխաներին, որոնք դեռ ի վիճակի չէին աշխատելու։ Ստրուկ տղաներին ձեռք էին բերում տանտիրուհիներին տնային գործերում օգնելու համար, իսկ վարպետներին՝ որպես աշակերտ վարպետանոցում օգնելու համար։ Եգիպտոսում երիատասարդ տղաների պահանջարկը ավելի մեծ էր, որտեղ նրանք օգտագործվում էին որպես մարտիկներ: Ստրկուհիները ավելի թանկ էին, քան տղամարդիկ:

### Ստրկությունը Արևմտյան Ասիայի միջնադարյան պետություններում
[thumb|13-րդ դարի ստրուկների շուկա [Եմենում]]
Հարավային Իրաքի տնտեսությունը հիմնված էր աֆրիկյան ստրուկների կատարած աշխատանքի վրա մինչև Զանջի ապստամբությունը: Ստորին Իրաքում Արևելյան Աֆրիկայի ստրուկ աշխատուժը, որը հայտնի էր որպես «Զանջ», օգտագործվում էր հարավային Միջագետքի ոռոգման ցանցի պահպանման և զարգացման չափազանց ծանր աշխատանքի համար, որն ապահովում էր տարածաշրջանի գյուղատնտեսության բարձր արտադրողականությունը: Արևելյան Աֆրիկայի ստրուկների մեծ համակենտրոնացումը և նրանց գոյության ծանր պայմանները թույլ տվեցին խարիջիներին Զանջը վերածել իրենց կազմակերպած ապստամբության հարվածային ուժի, որը հայտնի է որպես Զանջի ապստամբություն (869–883): Ապստամբության արդյունքում Զանջիներին հաջողվեց իրենց վերահսկողությունը հաստատել ամբողջ Ներքին Իրաքի վրա և նույնիսկ ստեղծել իրենց ոստիկանական ուժերը։ Հսկայական ջանքերի արդյունքում Աբբասյան խալիֆաներին հաջողվեց ճնշել այս ապստամբությունը։ Սակայն դրանից հետո իրաքցիները սկսեցին խուսափել Արևելյան Աֆրիկայից դեպի Իրաք ստրուկների զանգվածային ներմուծումից։ Հարկ է նշել, որ միևնույն ժամանակ իրաքցիները չկարողացան գտնել Զանջին արդյունավետ փոխարինող, ինչի հետևանքով Ստորին Միջագետքի բարդ ջրահեռացման ցանցը լիովին քայքայվեց, ինչը հանգեցրեց սոցիալ-էկոլոգիական աղետի: Բնակելի տարածքի մակերեսը նվազեց մոտ 6%-ով։ Բնակչությունը բախվեց իր նախորդ 5000 տարիների համեմատ ամենացածր կարգավիճակին։ Ստորին Միջագետքը, որը եղել է խալիֆայության ամբարը Օմայյաների օրոք, վերածվում է անապատներով շրջապատված ճահիճների։

Սակայն կա ևս մեկ տեսակետ ( Լև Գումիլյով), որի համաձայն արաբական հողերի մշակման փորձերը Հարավային Միջագետքում մ.թ. 7-9-րդ դդ. ի սկզբանե արդարացված չեն եղել տնտեսական տեսակետից, քանի որ հողում պարունակվող աղի բյուրեղները քայքայել են հողը, և դրանք մշակելու Զինջի փորձերը պարզապես անարդյունավետ են եղել: Իսկ Միջագետքի վերամշակման համակարգը շատ ավելի վաղ՝ Նոր դարաշրջանի սկզբին, անկում էր ապրել՝ բաբելոնյան Նաբուգոդոնոսորի և Նաբոնիդի թագավորների օրոք, և Զինջների ապստամբությունը պարզապես նպաստեց Բաղդադի խալիֆայության վերջնական կործանմանը։

Ստրկական աշխատանքն ու ստրուկների առևտուրը  կազմում էին միջնադարյան Ասիայի երկրների տնտեսության կարևոր մասը, որոնցից են եղել քոչվորների կողմից ստեղծած Ոսկե հորդան, Ղրիմի խանությունը և Օսմանյան Թուրքիան: Մոնղոլ-թաթարները ստրուկներ են վաճառել ինչպես մուսուլման, այնպես էլ իտալացի առևտրականներին։ Ստրկավաճառության ուղիներից ամենամեծը ձգվում էր Ազովի Տանա քաղաքից մինչև Դամիետա։ Ստրուկների հիմնական շուկան Կեֆա քաղաքում էր։ Ղրիմի զորքերի կողմից Լեհ-Լիտվական պետությունում և Հյուսիսային Կովկասում գերեվարված ստրուկները հիմնականում վաճառվել են Արևմտյան Ասիայի երկրներին: Կենտրոնական Եվրոպայի վրա ևս կատարված խոշոր հարձակումների արդյունքում մինչև հազար ռազմագերիներ վաճառվել են որպես ստրուկ: Ղրիմի շուկաներում վաճառված ստրուկների ընդհանուր թիվը գնահատվել է երեք միլիոն մարդ: Թուրքիայի կողմից գրավված քրիստոնեական քաղաքներում յուրաքանչյուր չորրորդ տղան ընտանիքից հեռացվել է, նրանք ստիպված ընդունել են իսլամ և դարձել սուլթանի ստրուկը։ Ենիչերների պահակախումբը և սուլթանի վարչակազմը համալրվել են ստրուկներով։ Ստրուկները կազմել են սուլթանի և թուրք բարձրաստիճան պաշտոնյաների հարեմները։

### Ստրկությունը նոր ժամանակներում
thumb|Ջոզեֆ Սվեյն «Աֆրիկայի արևմտյան ափերի մոտ ստրկավաճառները գերիներին տեղափոխում են նավի վրա», 19-րդ դար:
thumb|Ֆրենսիս Մեյնել - «Ստրուկները նավի պահոցում», 1846 թ.
Ստրկությունը, որը Եվրոպայում գրեթե ամենուր փոխարինվել էր ճորտատիրությամբ, նոր լույսի ներքո վերականգնվեց 17-րդ դարում՝ հայտնագործությունների դարաշրջանի սկզբից հետո։ Եվրոպացիների կողմից գաղութացված տարածքներում ամենուր մեծ մասշտաբներով զարգանում էր գյուղատնտեսական արտադրությունը, որը պահանջում էր մեծ թվով աշխատուժ։  Միևնույն ժամանակ, գաղութներում կենցաղային և արտադրական պայմանները նման են եղել հին ժամանակներում գոյություն ունեցողներին. չմշակված հողերի ահռելի տարածքներ, բնակչության ցածր խտություն, ամենապարզ գործիքների և տարրական տեխնոլոգիաների լայնածավալ կիրառում հողագործության մեջ։ Շատ վայրերում, հատկապես Ամերիկայում, պարզապես բանվորներ գտնելու հնար չկար. տեղացիները ցանկություն չեն ունեցել աշխատելու եկվորների համար, վերաբնակիչները նույնպես մտադիր չեն եղել աշխատել պլանտացիաներում: Միևնույն ժամանակ սպիտակամորթ եվրոպացիների կողմից հնարավոր դարձավ բավականին հեշտությամբ Աֆրիկայից ձեռք բերել գործնականում անսահմանափակ թվով աշխատողներ՝ բռնելով և ստրկացնելով բնիկ աֆրիկացիներին:  Աֆրիկյան ժողովուրդները հիմնականում գտնվում էին ցեղային համակարգի կամ պետականաշինության սկզբնական փուլում, նրանց տեխնոլոգիական մակարդակը թույլ չէր տալիս դիմադրել եվրոպացիներին, ովքեր ունեին տեխնիկա և հրազեն։ Մյուս կողմից, նրանք ստրկությանը արդեն ծանոթ էին մինչև եվրոպացիների գալը, որոնք ստրուկներին համարում էին շահավետ առևտրի ապրանքներից մեկը։

1512 թվականի դեկտեմբերի 27-ին Իսպանիայի կառավարությունն արգելեց գաղութներում ամերիկյան հնդկացիներին օգտագործել որպես ստրուկ, բայց միևնույն ժամանակ թույլատրեց ստրուկների ներմուծումը Աֆրիկայից Նոր աշխարհ: Աֆրիկյան ստրուկների օգտագործումը շատ ձեռնտու էր հողատիրոջ համար։ Նախ, սևամորթները ավելի լավ են հարմարվում շոգ կլիմայական պայմաններում, կարող են կատարել ավելի շատ ծանր ֆիզիկական աշխատանք, քան սպիտակամորթ եվրոպացիները կամ հնդիկները, երկրորդը, հեռու գտնվելով սեփական բնակավայրերից, գաղափար չունենալով, թե ինչպես վերադառնալ տուն, նրանք ավելի քիչ են հակված փախչելու: Այսպիսով, վերսկսվեց ստրուկների աշխատանքի օգտագործումը և սկսվեց անդրատլանտյան զանգվածային ստրկավաճառությունը, որը ծաղկեց մինչև 19-րդ դարը: Աֆրիկացիներին գերի էին վերցնում իրենց հայրենի հողերում (սովորաբար հենց աֆրիկացիների կողմից), բեռնվում էին նավերի վրա և ուղարկվում իրենց նպատակակետերը։ Ստրուկների մի մասը հայտնվում էր մետրոպոլիայում, մինչդեռ մեծամասնությունը ուղարկվում էր գաղութներ` հիմնականում ամերիկյան: Այնտեղ նրանք օգտագործվում էին գյուղատնտեսական աշխատանքների համար՝ հիմնականում պլանտացիաներում։ Միացյալ Նահանգների հարավային նահանգներում բամբակի և շաքարեղեգի պլանտացիաներից ստացվող շահույթի աճը ստիպեց միջոցներ ձեռնարկել ստրկության ինստիտուտը պաշտպանելու և ստրուկներին ենթակա դիրքում պահելու համար:

Գաղութներում ստրուկների աշխատանքի կիրառման մասշտաբները շատ մեծ էին։ Նույնիսկ օրենքով արգելքից հետո ստրկավաճառությունը երկար ժամանակ գոյությունը պահեց անօրինական կերպով։ 20-րդ դարի կեսերին ամերիկյան մայրցամաքի գրեթե ողջ սևամորթ բնակչությունը ժամանակին Աֆրիկայից տարված ստրուկների ժառանգներն են եղել: Ընդհանուր առմամբ, մոտ 13 միլիոն աֆրիկացի ստրուկներ են տեղափոխվել Ատլանտյան օվկիանոսով, որոնց ճնշող մեծամասնությունը (ավելի քան 95%) հայտնվել է Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայում: Մոտ կես միլիոն մարդ հայտնվեց սկզբում բրիտանական գաղութների, իսկ հետո Միացյալ Նահանգների տարածքում։ Միջին հաշվով, գերեվարված 3-5 ստրուկներից միայն մեկն է տեղափոխվել պլանտացիա, իսկ մնացածը մահացել են գերեվարման և տեղափոխման ժամանակ։ Հետազոտողները նշել են, որ աֆրիկյան ստրկավաճառության արդյունքում մահացել է մինչև 80 միլիոն մարդ։

Միևնույն ժամանակ Եվրոպայում ծանր աշխատանքի դատապարտված հանցագործներին սկսեցին ուղարկել գաղութներ և վաճառել ստրկության։ «Սպիտակ ստրուկները» հիմնականում իռլանդացիներ են եղել, որոնք գերի են ընկել բրիտանացիների կողմից Իռլանդիայի գրավման ժամանակ: Վտարանդիների և ազատ գաղութարարների միջև միջանկյալ դիրք էին զբաղեցնում «ծառայության վաճառվածները» ( ). նրանք վաճառեցին իրենց ազատությունը գաղութներ տեղափոխվելու և այնտեղ նորից «աշխատելու» իրավունքի համար:

### Ստրկության վերացումը Ամերիկա մայրցամաքում
1801 թվականին Սեն-Դոմինգում ստրկությունը վերացավ Հաիթիի հեղափոխության (1791–1804) արդյունքում, որը պատմության մեջ ստրուկների միակ հաջողված ապստամբությունն էր։

Միացյալ Նահանգներում  հյուսիսային և  հարավային ստրկատիրական նահանգների միջև աճող լարվածությունը հանգեցրեցՔաղաքացիական պատերազմի, որի ընթացքում միլիոնավոր ստրուկներ ազատ արձակվեցին: Պատերազմից հետո առաջին օրերին (Հարավի վերակառուցման ժամանակ, 1865–1877), հարավցիների անվստահության ազդեցության տակ Միացյալ Նահանգների կառավարությունը սևամորթներին խրախուսում էր ակտիվորեն մասնակցել ընտրություններին և կառավարությանը։ 1877 թվականին հարավում ռազմական դրության ավարտին (այսպես կոչված՝ 1877 թվականի փոխզիջում) սպիտակամորթներին հնարավորություն տրվեց իրականացնել ինքնակառավարում` լիարժեք իրավունքներով։ Նախ և առաջ բացառվեց սևամորթների մասնակցությունը դատական և վարչական գործունեությանը։ Ռասայական օրենքների վերջնական վերացումը տեղի ունեցավ 1960-ականներին` սևամորթների իրավունքների համար պայքարի ժամանակ: Չնայած այն հանգամանքին, որ Սահմանադրության 13-րդ փոփոխությունը մտցվել է դեռ 1865 թվականին, միայն 2013 թվականին այն վավերացվել է վերջին նահանգի՝ Միսիսիպիի կողմից։

Ամենաուշը սևամորթներ ստրուկները ազատ են արձակվել Բրազիլիայում, որտեղ գերակշռում էին պորտուգալացիների և հնդիկների խառնամուսնությունները: 1872 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ կար 3,787,000 սպիտակամորթ, 1,954,000 սևամորթ, 3,382,000 մեստիզո և 387,000 հնդիկ; Մոտ 1,5 միլիոն սևամորթ ստրուկ կար: Ստրկության վերացմանն ուղղված առաջին քայլը 1850 թվականին ստրուկների ներմուծման արգելքն էր։ 1866 թվականին վանքերին և որոշ հաստատություններին պատկանող ստրուկները ազատ են արձակվում։ 1871 թվականին Բրազիլիայում ծնված ստրուկների բոլոր երեխաները ազատ են հայտարարվում։ Բոլոր պետական և կայսերական ստրուկները ազատվում են և ստեղծվում է հատուկ հիմնադրամ` տարեկան որոշակի թվով ստրուկների փրկագնման համար։ 1885 թվականին 60 տարեկանից բարձր բոլոր ստրուկներն ազատ են արձակվում։ Միայն 1888 թվականին տեղի ունեցավ ստրուկների ամբողջական ազատագրումը: Այս միջոցը ծառայեց որպես հեղափոխության պատճառներից մեկը, որը տապալվեց կայսր Դոն Պեդրո II-ի կողմից:
Պատկեր:Marché aux Negres by Johann Moritz Rugendas.jpg|Ստրուկների շուկա Ռիո դե Ժանեյրոյում . Ժան-Բատիստ Դեբրեի վիմագիր. 1830-ական թթ
Պատկեր:Cartaz de 1888 comemorativo a Abolição da Escravidão no Brasil.jpg|1888 Բրազիլական պաստառ՝ ստրկության վերացման համար
Պատկեր:Slavetreatment.jpg|Ստրուկ Գորդոնը ԱՄՆ-ում` բազմակի հարվածներից առաջացած սպիերով
Պատկեր:USA(confederate)P45-100Dollars-1862-counterfeit f.jpg|100 CSA դոլար, որտեղ պատկերված են սև ստրուկները պլանտացիայի վրա: Ռիչմոնդ, 1862 թվական


### Ստրկության դեմ պայքարը Աֆրիկայում և Ասիայում

Եվրոպական երկրները, վերացնելով ստրկությունը իրենց գաղութներում, այս կամ այն կերպ փորձել են նույն արդյունքին հասնել ասիական և աֆրիկյան բոլոր իսլամադավան երկրներում։ 1846 թվականին օսմանյան սուլթան Աբդուլմեքիդ I-ը իր ֆիրմաներից մեկում հայտարարեց ստրկավաճառությունը՝ «դեմ է կրոնի և արդարության օրենքներին», արդեն1857-58 թվականներին երկու ֆիրմաներ արգելեցին ստրկավաճառությունը Օսմանյան կայսրությունում։ 1889 թվականին Օսմանյան կայսրությունը ազատ է հայտարարել բոլոր ստրուկներին, որոնց տերերը չեն կարողացել ապացուցել, որ նրանք օրինականորեն պահվում են։ Ի վերջո, 1890 թվականին հայտարարգիր է հրապարակվել, որով նահանգների նահանգապետերին հրամայվում է խստորեն ապահովել սևամորթների մաքսանենգության դադարեցումը։ Ստրկությունն ամենաերկար գոյությունը պահել է Օսմանյան կայսրության ծայրամասային շրջաններում (Բեյրութ, Միջագետք): Դրան վերջապես վերջ դրեց միայն 1908 թվականի երիտթուրքական հեղափոխությունը։

1877 թվականին բրիտանական կառավարության և եգիպտացի Խեդիվ Իսմայիլ փաշայի միջև կնքվեց պայմանագիր, որը 1884 թվականից արգելում էր ստրուկների (սևերի և հաբեշների) վաճառքը ընտանիքից ընտանիք։ Ե՛վ դրսից ստրուկների ներմուծումը, և՛ Եգիպտոսում արդեն գոյություն ունեցող ստրուկների վերավաճառքը այլ տերերին, խիստ վերահսկողության շնորհիվ, գրեթե անհնարին դարձավ։

19-րդ դարի վերջում կային երեք հիմնական ստրկատիրական կենտրոններ, որոնք ստրուկներ էին մատակարարում Մարոկկոյին, Արաբիային, Եգիպտոսին, Պարսկաստանին և Թուրքիային՝ Սուդան, Նեղոս գետի ավազանից մինչև Մեծ լճերը և Աֆրիկայի արևելյան ափը` Նյասա լճից հարավ։ Սուդանից արտահանվող ստրուկների թիվը հասնում էր տարեկան 10000-ի։ Նյասա լճի տարածքում ստրուկների առևտրի շրջանառությունը կազմում էր տարեկան ավելի քան 20,000, որոնք ուղարկվում էին հիմնականում Զանզիբար: 19-րդ դարի առաջին կեսին Զանզիբարում և Պեմբա կղզում հայտնվեցին մեխակի և կոկոսի ընդարձակ պլանտացիաներ՝ օգտագործելով աֆրիկյան ստրուկների աշխատուժը։ Զանզիբարի սուլթանության արաբ ստրկավաճառները նաև ստրուկներ էին արտահանում Աֆրիկայից Արաբիա, Պարսից ծոցի երկրներ, Պարսկաստան, Հնդկաստան, Ռեյունիոն կղզիներ, Մավրիկիոս, Մադագասկար, Կոմորներ և Սեյշելներ։ Զանզիբարի ավազափերը հաճախ լցված են եղել ստրուկների դիակներով, որոնք նետվել են ստրկավաճառների նավատորմից մինչև նավահանգիստ մտնելը՝ մաքսատուրք վճարելուց խուսափելու համար, եթե ստրուկները հիվանդ են եղել և պիտանի չէին վաճառքի համար։

1873 թվականին բրիտանացիների ճնշման ներքո Զանզիբարի սուլթան Սեյիդ Բարղաշը արգելեց ստրկավաճառությունը, փակեց կղզու ստրուկների շուկան, սակայն ստրկությունը Զանզիբարում վերացավ միայն 1897 թվականին:

Դեռևս 1885 թվականին տեղեկություններ են ստացվել Զամբեզի գետի ավազանում ստրուկների առևտրի և ազատ արտահանման մասին Դելգադո հրվանդանի և Դելագոա ծոցի միջև ընկած ափի երկայնքով, որը պաշտոնապես Պորտուգալիայի պրոտեկտորատն էր։

Աֆրիկյան ցեղերի առաջնորդները վաճառում էին իրենց ցեղակիցներին արաբ ստրկավաճառներին, հատկապես 12-14 տարեկան տղաներն ու աղջիկները մեծ պահանջարկ ունեն թուրքական և արաբական հարեմների համար:

Բրիտանական ռազմանավերը սկսեցին Կարմիր ծովի և Պարսից ծոցի ափերին որոնել և գրավել ստրուկների նավահանգիստները, սակայն Աֆրիկայի անմատչելի ռելիեֆի պատճառով չկարողացան շարունակել որոնումները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների պատմություն
Կատեգորիա:Մշակույթի պատմություն
Կատեգորիա:Պատմություն
Կատեգորիա:Սոցիալական պատմություն
Կատեգորիա:Ստրկություն
Կատեգորիա:Տնտեսական պատմություն