Չեռնոգորիայի տնտեսություն

Չեռնոգորիան դասակարգվում է որպես անցումային տնտեսություն ունեցող երկիր։ Պետությունը վերականգնվում է Հարավսլավիայի պատերազմների հետևանքներից, Հարավսլավիայի փլուզման հետևանքով առաջացած արդյունաբերական անկումից և ՄԱԿ-ի տնտեսական պատժամիջոցներից։ Վերջին երեք տասնամյակների ընթացքում զբոսաշրջությունը դարձել է Չեռնոգորիայի տնտեսության հիմնական հատվածը։

## Պատմություն
### Վաղ շրջան
Արդյունաբերականացումը երկրում, որն այն ժամանակ դեռ Չեռնոգորիայի իշխանություն էր, սկսվել է միայն 20-րդ դարի սկզբին։ Սրա պատճառը բնակչության սակավությունն էր, օգտակար հանածոների մեծ հանքավայրերի բացակայությունը, թույլ ենթակառուցվածքները։ Այնուամենայնիվ, տնտեսական ուշացումը դրական հետևանք է ունեցել։ Չեռնոգորիայի էկոլոգիան չի ախտոտվել արդյունաբերական թափոններով։ Առաջին գործարանները երկրում բացվել են 20-րդ դարի առաջին տասնամյակում։ Այնուամենայնիվ, արդյունաբերական աճը ընդհատվել է Բալկանյան, Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմներով։ Համաշխարհային պատերազմների ընդմիջման ժամանակ գյուղատնտեսությունը պահպանել է իր գերիշխող դիրքը ազգային տնտեսության մեջ։

### Հարավսլավիայի կազմում
Տնտեսական արագ աճը սկսվել է միայն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ Չեռնոգորիան դարձել է Հարավսլավիայի մի մասը։ Երկիրն ապրել է արագ ուրբանիզացիայի և արդյունաբերականացման շրջան։ Արդյունաբերական ոլորտը հիմնված է եղել էլեկտրաէներգիայի, երկաթի և պողպատի արտադրության, ածխի արդյունահանման վրա, իսկ 1980-ականների վերջին զարգացել է միջազգային նավագնացությունը և հատկապես զբոսաշրջությունը։

### 1991 թվականից հետո
Հարավսլավիայի փլուզումից հետո նախկինում ապահով շուկաների և սպառողների կորուստը հանգեցրել է արդյունաբերական անկման, քանի որ արտադրությունն ընկել է և 1989 թվականին սկսված սեփականաշնորհման ծրագիրը ընդհատվեց։ Հարավսլավիայի շուկայի փլուզումը և ՄԱԿ-ի տնտեսական պատժամիջոցների կիրառումը 1992 թվականի մայիսին Չեռնոգորիայում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր ամենամեծ տնտեսական և ֆինանսական ճգնաժամի պատճառ են դարձել։ 1993 թվականին չեռնոգորցիների 2/3-ն ապրել է աղքատության շեմից ցածր։ ՄԱԿ-ի պատժամիջոցների սահմանումից ֆինանսական կորուստները կազմում են մոտավորապես 6,39 մլրդ դոլար։ Այս շրջանը նշանավորվել է հիպերինֆլյացիայով, որը դարձել է մարդկության պատմության մեջ երկրորդ վատթարագույնը (3 մլն տոկոս 1994 թվականի հունվարին)։

Իր աշխարհագրական դիրքի առանձնահատկությունների պատճառով (Չեռնոգորիան ունի ելք դեպի Ադրիատիկ ծով և ջրային սահման Ալբանիայի հետ Սկադար լճի երկայնքով), երկիրը դարձել է մաքսանենգների գործունեության կենտրոն։ Չեռնոգորիայում արտադրությունը գրեթե ամբողջությամբ դադարեցվել է, և հանրապետությունում հիմնական տնտեսական գործունեությունը կենտրոնացել է առաջին անհրաժեշտության ապրանքների մաքսանենգության շուրջ, որոնց գները կտրուկ աճել են։ Սա դարձավ դե ֆակտո օրինականացված պրակտիկա և շարունակվել է տարիներ շարունակ։

### Սերբիայի հետ միությունից դուրս գալը
1997 թվականին Միլո Ջուկանովիչը գլխավորել է Չեռնոգորիայի սոցիալիստների դեմոկրատական ​​կուսակցությունը և սկսել է վարել Սերբիայից անջատվելու քաղաքականություն։ Չեռնոգորիայի կառավարությունը գնաճի դեմ պայքարի պատրվակով հավանություն է տվել գերմանական մարկի և սերբական դինարի՝ որպես վճարման միջոց միաժամանակ շրջանառությանը։ 2000 թվականին մարկը հաստատվեց որպես Չեռնոգորիայի միակ արժույթ, իսկ 2002 թվականին հանրապետությունն անցավ եվրոյի։ Բացի այդ, Մոնտենեգրոյի կառավարությունը պահանջել է, որ դաշնային կառավարությունն իրեն փոխանցի Չեռնոգորիայի ողջ տնտեսական իշխանությունը։ Այս ամենը հանգեցրել է Սերբիա և Չեռնոգորիայի ձևավորմանը՝ երկու հանրապետությունների համադաշնություն, որտեղ Չեռնոգորիայի կառավարությունը զգալիորեն ավելի մեծ տնտեսական ազատություն ստացավ։

Դրան հաջորդել են սեփականաշնորհումը, օրենսդրական բարեփոխումները և ԱԱՀ-ի ներդրումը։ Կառավարությունը ներկայացրել է տնտեսական զարգացման միջնաժամկետ ծրագիր։ Չնայած ձեռնարկված միջոցառումներին, այդ ընթացքում հանրապետությունում կենսամակարդակը կտրուկ չի փոխվել։ Չեռնոգորիայի կառավարությունը՝ Ջուկանովիչի գլխավորությամբ, դանդաղ զարգացման համար մեղադրել է Սերբիային։ Նրանց փաստարկներն այն էին, որ Սերբիայում արտաքին պարտքը մեկ երրորդով ավելի է, քան Չեռնոգորիայում, իսկ գործազրկությունը Չեռնոգորիայում շատ ավելի ցածր է։ Բացի այդ, Սերբիայի կառավարության և Հաագայի տրիբունալի միջև ընթացող դատավարությունները, ինչպես նաև Կոսովոյի չլուծված հարցը նվազեցրին Չեռնոգորիայի գրավչությունը ներդրողների համար և խոչընդոտեցին նրա անդամակցությունը ԵՄ-ին և ՆԱՏՕ-ին։

2006 թվականի մայիսի 21-ին տեղի է ունեցել հանրաքվե, որով Չեռնոգորիան անկախացավ։

### Անկախության շրջան
Անկախությունից հետո Չեռնոգորիան շարունակել է իր տնտեսությունը վերակենտրոնացնել զբոսաշրջային գործունեության վրա՝ նպատակ ունենալով դառնալ էլիտար հանգստավայր և մտնել Եվրամիություն։ Աշխատանքներ են արվել զբոսաշրջության ոլորտում օտարերկրյա ներդրումներ ներգրավելու, ինչպես նաև ենթակառուցվածքների զարգացման ուղղությամբ, առանց որոնց անհնար է զբոսաշրջության զարգացումը։

2006-2007 թվականներին Չեռնոգորիայում անշարժ գույքի պահանջարկի բում է եղել։ Շատ եվրոպացիներ, այդ թվում՝ ռուսներ, անշարժ գույք են գնել երկրի ափին։ 2008 թվականին Չեռնոգորիան մեկ շնչի հաշվով ավելի շատ ներդրումներ է ստացել, քան եվրոպական ցանկացած այլ երկիր։ Վերջին տարիներին Չեռնոգորիան ցույց է տվել աճի շատ բարձր տեմպեր։ Սակայն ֆինանսական ճգնաժամը հանգեցրել է տնտեսական աճի անկման և նույնիսկ ռեցեսիայի, ներդրումները նվազեցին, հանգստացողների թիվը պակասեց, և արդյունաբերությունը նույնպես լուրջ դժվարություններ է ունեցել։

#### Արդյունաբերություն
Ավանդաբար, Մոնտենեգրոյի տնտեսության հիմքը կազմում են սև մետալուրգիանի (կենտրոնը՝ Նիկշիչ), ալյումինի արտադրությունը (Պոդգորիցա), էլեկտրաարդյունաբերությունը (Ցետինե), կաուչուկի, քիմիական արդյունաբերությունը և առանցքակալների արտադրությունը (Կոտոր), տեքստիլ արդյունաբերությունը (Բիելո Պոլե), նավաշինությունը և նավերի վերանորոգում (Բիջելա, Բար), թեթև և սննդի արդյունաբերություն (Նիկշիչ, Բար), փայտամշակում (Ռոզաջե, Բերանե, Պլյևլյա, Նիկշիչ)։ Ամենակարևոր օգտակար հանածոներն են բոքսիտը, երկաթի հանքաքարը և ածուխը։ Հիմնական արդյունաբերական գործունեությունը կապված է ծխախոտի մշակության, աղի արդյունահանման և ալյումինի արտադրության հետ։

#### Գյուղատնտեսություն
Չեռնոգորիայի կլիմայական պայմանները նպաստում են գյուղատնտեսության զարգացմանը։ Այստեղ աճեցնում են հացահատիկային կուլտուրաներ, մրգերի լայն տեսականի (ցիտրուսային մրգեր, խաղող, թուզ և այլն), բանջարեղեն և ծխախոտ։ Երկրում զարգացած է անասնապահությունը և մսի ու կաթնամթերքի արտադրությունը։ Էկոլոգիապես մաքուր հողերը թույլ են տալիս արտադրել բարձրորակ բնական արտադրանք։

#### Զբոսաշրջություն
աջից|մինի|392x392փքս|Կոտոր
1980-ականների վերջից Մոնտենեգրոն դարձել է ամառային և ձմեռային զբոսաշրջության կենտրոն։ Շատ տարածված են միջազգային հանգստավայրերը Հերցեգ Նովի, Բուդվա , Բեչիչի, Պետրովաց քաղաքներում, ինչպես նաև պատմական և բնական տեսարժան վայրեր։ Պետական քաղաքականությունն ուղղված է զբոսաշրջության ոլորտի համակողմանի զարգացմանը, նրան առաջնահերթություն է տրվում արդյունաբերության և գյուղատնտեսության նկատմամբ։ Այդ մասին է վկայում, մասնավորապես, Չեռնոգորիայի «էկոլոգիական պետություն» հռչակումը։

#### Ֆինանսներ
Չեռնոգորիան միակողմանիորեն ներմուծել է եվրոն որպես ազգային արժույթ։ Սակայն, չլինելով եվրոգոտու անդամ, երկիրն իրավունք չունի եվրո թողարկել և ստիպված է բավարարվել դրսից (մասնավորապես՝ օտարերկրյա զբոսաշրջիկներից) եկող միջոցներով։ Այս պայմաններում երկրի Կենտրոնական բանկը ստիպված է հետևել ԵԿԲ քաղաքականությանը։

Պոդգորիցայում գտնվում է Չեռնոգորիայի ֆոնդային բորսան։

#### Միջազգային առևտուր
Արտաքին առևտրի ծավալը 2014 թվականին կազմել է 2806 մլն դոլար։ Չեռնոգորիայի արտաքին առևտրի աշխարհագրական բաշխումը (2014 թվականի դրությամբ)՝

* ԵՄ երկրներ՝ 44,0% (1238 մլն դոլար)։
* Ռուսաստան ՝ 0,3% (10 մլն դոլար)
* Չինաստան՝ 6,4% (179 միլիոն դոլար)
* Թուրքիա ՝ 2.0% (55 մլն դոլար)
* Ամերիկաներ՝1,9% (53 միլիոն դոլար)
* Աֆրիկյան երկրներ՝ 0,15% (0,5 մլն դոլար)

#### Տրանսպորտ
Չեռնոգորիայի տարածքով են անցնում մի շարք անդրեվրոպական մայրուղիներ՝ E65, E80, E762, E763 և E851։ Երկիրն ունի 6 օդանավակայան, որոնցից 2-ը միջազգային են (Պոդգորիցա, Տիվատ)։ Մայրաքաղաքը երկաթուղով միացված է Բելգրադին և Շկոդերին։

#### Աշխատանքային ռեսուրսներ և զբաղվածություն
Ամենամեծ խնդիրը (ինչպես Եվրոպայի մյուս դեռևս համեմատաբար աղքատ երկրներում՝ Ռուսաստան, Ուկրաինա, Բելառուս և այլն) աշխատունակ աշխատուժի տարեցտարի ավելացող պակասն է և թոշակառուների թվի աճը՝ ծնելիության ցածր մակարդակի և բարձր արտագաղթի պատճառով։ Աճող ժողովրդագրական ճգնաժամով հատկապես բարդ իրավիճակ է նկատվում Եվրոպայի և Ասիայի շատ զարգացող երկրներում՝ Չեռնոգորիա, Մոլդովա, Բելառուս, Ուկրաինա, Ռուսաստան, Չինաստան, Թաիլանդ և այլն։ Այս երկրներում ենթակա է զարգացած երկրներին բնորոշ ժողովրդագրական սովորական ճգնաժամին։ լրացուցիչ գործոնների նկատմամբ։ Այն սրվում է աշխատունակ բնակչության պաշտոնապես աշխատող մասնաբաժնի էլ ավելի մեծ նվազմամբ՝ պայմանավորված հսկայական ոչ ֆորմալ, ստվերային տնտեսությամբ, ծնելիության էլ ավելի ցածր մակարդակով, էլ ավելի մեծ գործազրկությամբ և կենսաթոշակառուների էլ ավելի մեծ աճով՝ առողջ տարիքի սակավության պատճառով։ ակտիվ աշխատանքային կյանքի. Եվ երիտասարդ, տնտեսապես ակտիվ և աշխատունակ բնակչության ակտիվ արտագաղթին զուգընթաց աշխարհի ավելի հարուստ երկրներ, դա հանգեցնում է երկրի տնտեսական աճի դանդաղմանը, և որպես հետևանք՝ աշխատավարձի աճի դանդաղմանը։ և երկրում կենսամակարդակը, որն իր հերթին դանդաղեցնում է զարգացող երկրների կենսամակարդակի մոտեցումը զարգացած երկրների կենսամակարդակի նկատմամբ։ Եվրոպայի և Ասիայի հարուստ զարգացած երկրները հաճախ լուծում են ժողովրդագրական ճգնաժամի խնդիրը՝ պարզապես ավելացնելով ավելի շատ օտարերկրյա աշխատուժի ներմուծման քվոտաները, մինչդեռ աղքատ, տնտեսապես ոչ գրավիչ և հմուտ և ոչ հմուտ օտարերկրյա աշխատուժի համար, զարգացող երկրները չեն կարող իրենց թույլ տալ։ Որպես օրինակ, Չեռնոգորիայի տնտեսությունը կարող է բախվել շատ քննարկված խնդրի հետ:. Չեռնոգորիան կարող է ավելի արագ ծերանալ, քան նրա բնակչությունը հարստանում է, ինչը կարող է հանգեցնել Չեռնոգորիայի կենսամակարդակի դանդաղ աճի և աշխատավարձերի ավելի դանդաղ մերձեցման Ասիայի այլ զարգացած և հարուստ տնտեսությունների հետ։

## Բնակչության եկամուտ
2013 թվականից ի վեր նվազագույն աշխատավարձը կազմել է 288,05 եվրո (համախառն) և 193 եվրո (մաքուր)։ 2018 թվականի նոյեմբերի դրությամբ Չեռնոգորիայում միջին աշխատավարձը կազմել է 769 եվրո (863,79 դոլար, համախառն) և 512 եվրո (575,11 դոլար, զուտ)։ 2019 թվականի հուլիսի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը (մաքուր) աճել է 15%-ով և կազմում է 222 եվրո։ Ըստ Կեյթսի ինդեքսի(երկրի նվազագույն և միջին աշխատավարձի հարաբերակցությունը) Չեռնոգորիայում 2013 թվականին նվազագույն աշխատավարձը մինչև 193 եվրո բարձրացնելուց հետո կազմել է 40,3%, սակայն 2019 թվականին այն նվազել է մինչև 38%։ Կեյթսի ինդեքսը աճել է 2019 թվականի հուլիսի 1-ից և կազմում է (միջին €512 և նվազագույնը €222): 2021 թվականի մայիսի դրությամբ Չեռնոգորիայում միջին աշխատավարձը կազմել է 792 եվրո (938,84 դոլար, համախառն) և 530 եվրո (628,26 դոլար, զուտ)։ 2021 թվականի հուլիսի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը եղել է (մաքուր) 250 եվրո։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի տնտեսություններ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Չեռնոգորիա
Կատեգորիա:Չեռնոգորիայի տնտեսություն