Հ․ Ռ․ Խ․ (վիպակ)

«**Հ. Ռ. Խ.**» (, «հեղափոխական ռազմական խորհուրդ», «революционный военный совет»), Արկադի Գայդարի երկրորդ վիպակը (որոշ հրատարակություններում այն կոչվում է պատմվածքը), երեխաերի համար գրված նրա առաջին ստեղծագործությունը։ Ստեղծագործության հիմքում դրված են հեղինակի դիտարկումները Ուկրաինայում 1919 թվականին։

## Սյուժե
Ուկրաինայում ծավալվում է հեղափոխությունը և քաղաքացիական պատերազմը։ Վերադառնում է Դիմկայի հորեղբայրը՝ Գոլովենը։ Դիմկան հասկանում է, որ նա հեռացել է Կարմիր բանակից։ Դիմկայի հայրը գտնվում է Պետրոգրադում և չի կարող օգնել իր հարազատներին։ Դիմկան գտնում է Գոլովենի թաքցրած հրացան, և Գոլովենի հաշվեհարդարից նրան փրկում է անցնող կարմիր հեծյալ ջոկատի հրամանատարը։ Դիմկան ծանոթանում է իր հասակակից, թափառաշրջիկ Ժիգանի հետ, որը եկել էր հաց ուտելու իր կնքահայր Օնուֆրիխի մոտ։ Նա իր նոր ընկերոջ հետ քննարկում է տնից փախչելու հնարավորությունը, քանի որ նրա պատճառով Գոլովենը ահաբեկում է ընտանիքին։

Տղաները սնունդ են հավաքում իրենց արշավի համար։ Նրանք իրենց թաքստոցի մոտ գտնվող գոմում գտնում են ծանր վիրավորված անծանոթի, և Դիմկան ճանաչում է իրեն հաշվեհարդարից փրկած հրամանատարին։ Տղաները օգնում են անծանոթին, Դիմկան քահանայից յոդ է ստանում նրա վերքերը մշակելու  համար։ Դիմկան ցանկանում է գնալ Պետրոգրադ՝ հոր մոտ, հրամանատարը խոստանում է նրա համար անցագիր գրել։ Քահանան գնում է Դիմկայի մոր մոտ, խաբեությունը բացվահայտում է, կասկածներ են արթնանում Գոլովենի մոտ։ Նա հետևում է տղաներին, բայց Ժիգանին հաջողվում է փախչել։ Ժիգանից տեղեկանալով, որ կարմիրները քաղաքում են, վիրավոր հրամանատարը նրան փոխանցում է գրություն՝ «Հ․ Ռ․ Խ․»։ Ժիգանը շտապում է քաղաք՝ երկու անգամ բախվելով զինված «կանաչների» հետ։ Ջոկատներից մեկում Գոլովենն է։

Ժիգանը հասնում է կարմիրների շտաբ, նրանք անմիջապես ջոկատ են ուղարկում հրամանատարին փրկելու համար։ Այդ ժամանակ «կանաչները» Գոլովենի հետ միասին խուզարկում են ցախանոցը, Դիմկան հրաժարվում է լքել հրամանատարին։ Հայտնվող կարմիրները ցրում են «կանաչներին»։ Կարմիրները Դիմկայի ընտանիքին ուղարկում են Պետրոգրադ, իսկ Ժիգանին տրամադրում են զինանշանի կնիքով փաստաթուղթ, որում ասվում է, որ նա «տարր է, որն ապացուցել է իր հեղափոխականությունը»։

## Ստեղծման պատմություն
Հավանաբար, «Հ. Ռ. Խ.» վիպակի ստեղծման գաղափարը Գայդարի մոտ ծնվել է դեռ բանակում ծառայելու ժամանակ։ Գրողի առաջին՝ «Պարտությունների և հաղթանակների օրերին» վիպակի ձեռագրում գտնվել է մի փոքրիկ հատված, որը գրեթե սկզբնական տարբերակով ընդգրկվել է նոր ստեղծագործության մեջ։ Իսկ պատմվածքն ավարտվել է Լենինգրադում մոտավորապես 1924 թվականի վերջին-1925 թվականի սկզբին։

Առաջին հրատարակությունը տեղի է ունեցել 1925 թվականին Լենինգրադի «Զվեզդա» ամսագրի երկրորդ համարի էջերում։ Այդ հրատարակությունում կրճատված ստեղծագործության ժանրը խմբագիրների կամքով դարձել է պատմվածքը։ Երկրորդ անգամ պատմվածքը հրատարակվել է Պերմի տեղական «Զվեզդա» թերթում 1926 թվականի ապրիլին։ 1926 թվականի փետրվարի 24-ին Գայդարը «Պերմկնիգի» խմբագրական-հրատարակչական բաժնի հետ կնքել է պայմանագիր, որում նշվել է․

Այնուհետև Գայդարն իր պատմվածքն առաջարկել է պետական հրատարակչությանը, և այն լույս է տեսել որպես առանձին գիրք 1926 թվականի հունիսին (իսկ հետո՝ 1930 թվականին)՝ տեքստի աղավաղմամբ։ Գայդարը վրդովվել է խմբագրության կամայականությունից և զայրացած նամակ է գրել «Պրավդա» թերթի խմբագրությանը (հրատարակվել է 1926 թվականի հուլիսի 16-ին)․

Վերջին հրապարակումից հետո սկսվեց աշխատանքը հենց երեխաներին ուղղված պատմվածքի վրա։ Գայդարի ուղղած ստեղծագործության տեքստը լույս է տեսել 1934 թվականին Դետգիզում և դրանից հետո  ոչ մի անգամ չի խմբագրվել։

Ի սկզբանե Գայդարը վիպակը գրել է ոչ թե մանուկ ընթերցողի, այլ մեծահասակի համար, ինչի մասին խոսում են և բնագրի շատ դրվագներ, և գրողի ընկերների դիտողությունը․

## Վիպակի նշանակությունը Գայդարի ստեղծագործության մեջ
Գայդարի գրական գործունեության մեջ «Հ․ Ռ․ Խ» պատմվածքը կարևոր դեր է խաղացել, ինչը հասկանում էր ինքը՝ հեղինակը։ Այս ստեղծագործության հետ սկսել է ձևավորվել գրողին հատուկ գեղարվեստական լեզու՝ պատանի ընթերցողի հետ շփվելու համար, ինչը թույլ է տվել արձագանք գտնել նրանց սրտերում։

«Հ․ Ռ․ Խ»-ում հեղինակի կողմից առաջին անգամ օգտագործվել է կաղապար, որը հետագայում կրկնվել է նրա գրեթե բոլոր ստեղծագործություններում։ Գլխավոր հերոսը՝ տղան (որպես տարբերակ, ընկերներ-տղաներ), օգնում է մեծահասակներին (առավել հաճախ զինվորական համազգեստով), հաղթահարում է վախը, բախվում մահվան հետ։ Նա «կարմիրների» կողմն է։ Պատմվածքի իրադարձությունները կապված են դարաշրջանի գլխավոր իրադարձությունների հետ՝ հեղափոխություն, քաղաքացիական պատերազմ, կոլեկտիվացում, ինդուստրացում, ապագա պատերազմի նախապատրաստում։

## Էկրանավորում
Վիպակի հիման վրա նկարահանվել է «Ասք կազակ Գոլոտայի մասին» (, 1937) գեղարվեստական ֆիլմը։ Ռեժիսոր Ա. Զ. Մորոզի կողմից բեմադրվել է նաև «Հ․ Ռ․ Խ․» գեղարվեստական ֆիլմը, որը Էկրան Է բարձրացել 1977 թվականի հունվարի 1-ին.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1926 գրքեր
Կատեգորիա:Արկադի Գայդարի ստեղծագործություններ