Պիեռ Բեյլ

**Պիեռ Բեյլ** ( , ), ֆրանսիացի փիլիսոփա, հեղինակ և բառարանագիր։ Նա առավել հայտնի է իր «Պատմական և քննադատական» բառարանով, որի հրատարակությունը սկսվել է 1697 թվականին։ Գրքի առավել վիճելի գաղափարներից շատերը թաքնված են  ծավալուն տողատակերում, կամ դրանք տեղ են գտել անվիճելի թեմաներով հոդվածների մեջ։ Բեյլը սովորաբար համարվում է 18-րդ դարի կեսերի հանրագիտարանագետների  նախակարապետը։

Հուգենոտ Բեյլը փախել է Հոլանդիայի Հանրապետություն 1681 թվականին ՝ Ֆրանսիայում կրոնական հալածանքների պատճառով։ Բեյլը կրոնական հանդուրժողականության նշանավոր ջատագով էր, և նրա  փիլիսոփայությունը զգալի ազդեցություն է ունեցել եվրոպական Լուսավորության դարաշրջանի հետագա աճի և զարգացման վրա։ Լայբնիցի թեոդիցիությունը ձևավորվել է ի պատասխան Բեյլի։

## Կենսագրություն
Բեյլը ծնվել է Կառլա-լե-Կոմտում (հետագայում նրա պատվին վերանվանվել է Կառլա-Բեյլ), Ֆրանսիայի Արյեժ գավառի Պամիե քաղաքի մոտ։ Նա կրթություն է ստացել կալվինիստ (բողոքական)  հոր կողմից, այնուհետև ուսումը  շարունակել է Պույլաուրենսի ակադեմիայում։ 1669 թվականին Բեյլը  ընդունվել է  Թուլուզի ճիզվիտական (Հիսուսի միաբանություն)  քոլեջ և մեկ ամիս անց դարձել է  կաթոլիկ։ Տասնյոթ ամիս հետո նա ետ է  վերադարձել բողոքական գաղափարախոսությանը  և փախել   Ժնև, որտեղ ծանոթացել  է  Ռենե Դեկարտի ուսմունքներին։ Հետագայում նա վերադարձել  է Ֆրանսիա և մեկնել Փարիզ, որտեղ մի քանի տարի աշխատել է Բել անունով որպես դաստիարակ տարբեր ընտանիքների համար։ 1675 թվականին նշանակվել է Սեդանի բողոքական ակադեմիայի փիլիսոփայության ամբիոնի ղեկավար։ 1681 թվականին Սեդանի համալսարանը ճնշվել է  կառավարության կողմից՝ բողոքականների դեմ գործողություններ իրականացնելու պատճառով։

Այդ իրադարձությունից անմիջապես առաջ Բեյլը փախել էր Հոլանդիայի Հանրապետություն, որտեղ նա գրեթե անմիջապես նշանակվել էր  փիլիսոփայության և պատմության պրոֆեսոր Ռոտերդամի École Illustre-ում։ Նա երկար տարիներ դասավանդել է, բայց քոլեջում ներքին վեճի մեջ ներքաշվելու արդյունքում զրկվել է ամբիոնից 1693 թվականին։

Բեյլը մնացել է  Ռոտերդամում մինչև իր մահը՝ 1706 թվականի դեկտեմբերի 28-ը։ Նրան թաղել են Ռոտերդամում՝ «Վալոնյան եկեղեցում», որտեղ յոթ տարի անց  թաղվել է  նաև Պիեռ Ժյուրիեն։ 1922 թվականին այս եկեղեցու քանդումից հետո գերեզմանները տեղափոխվել են  Ռոտերդամի Կրոսվեյկի ընդհանուր գերեզմանատուն։

## Ստեղծագործություններ
Ռոտերդամում Պիեռ Բեյլը 1682 թվականին հրատարակել է  իր հայտնի  «Pensées sur la comète» աշխատությունը, ինչպես նաև կալվինիզմի պատմության վերաբերյալ Լուի Մայմբուրգի ստեղծագործության քննադատությունը։ Այս քննադատության արդյունքում ձեռք բերված համբավը առաջացրել է Պիեռ Ժյուրիեի՝ Բեյլի կալվինիստ գործընկերոջ նախանձը, ով նույն թեմայով գիրք էր գրել։

1684-ից 1687 թվականներին Բեյլը հրատարակել է իր Nouvelles de la republic des lettres գրաքննադատությունը։ 1686 թվականին Բեյլը հրատարակել է «Փիլիսոփայական մեկնաբանության» առաջին երկու հատորները, որոնք քարոզում էին հանդուրժողականություն կրոնական հարցերում։  Այս երկուսին 1687 և 1688 թվականների ընթացքում  հաջորդել են  երրորդ և չորրորդ հատորները։

1690 թվականին Ժյուրիեն հրատարակել  է  «Avis important aux refugiés» աշխատությունը, որտեղ նա մեծ թշնամանքով քննադանել  է Բեյլին։ Աշխատանքը  կորցնելուց հետո Բեյլը զբաղվել է  իր հսկայական  «Պատմական և քննադատական» բառարանի կազմամբ, որը փաստորեն համարվում է առաջին հանրագիտարաններից մեկը, որտեղ հստակորեն նշված է օգտագործված տերմինների և գաղափարների ծագումնաբանությունը։ Բառարանում Բեյլն արտահայտել է այն  տեսակետը, որ շատ բան, ինչը համարվում է «ճշմարտություն», իրականում պարզապես սուբյեկտիվ  կարծիք է։ Բառարանը հրատարակվելուց հետո մի քանի սերունդ համարվել է  որպես գիտական կարևոր աշխատություն։

Վոլտերը իր  «Poème sur le désastre de Lisbonne» պոեմի նախերգանքում, Բեյլին անվանել  է «երբևէ ապրած ամենամեծ բարբառագետը»։

Բեյլի  բազմահատոր «Պատմական և քննադատական»  բառարանը իր  գլուխգործոցն էր։ Բառարանը Ամերիկայի նախագահ Թոմաս Ջեֆերսոնի կողմից ճանաչվել է  որպես Կոնգրեսի գրադարանի առաջին հավաքածուն կազմող հարյուր հիմնական տեքստերից մեկը։

### Հանդուրժողականության վերաբերյալ տեսություններ
Պիեռ Բեյլը կրոնական հանդուրժողականության վերաբերյալ իր  գաղափարները ներկայացրել է «Dictionnaire historique et critique» և «Commentaire Philosophique» աշխատությունների մեջ։ Բեյլը մերժել է սուրբ գրության օգտագործումը բռնություններն արդարացնելու նպատակով։ Նա հանդուրժողականությունը վտանգ չէր համարում պետության համար, այլ ընդհակառակը.

«Կրոնական բազմազանությունը վնասում է պետությանը այն դեպքում, երբ ամեն մի ուղղություն փորձում է հալածանքի մեթոդներով ջախջախել և ոչնչացնել մյուս ուղղությանը։ Մի խոսքով, բոլոր չարությունները բխում են ոչ թե հանդուրժողականությունից, այլ նրա բացակայությունից»":

### Սկեպտիցիզմ
Ռիչարդ Պոպկինը առաջ է քաշել այն տեսակետը, որ Պիեռ Բեյլը սկեպտիցիստ էր, ով օգտագործում էր >  բառարանը՝ քննադատելու բոլոր նախկինում հայտնի տեսությունները և փիլիսոփայությունները։ Բեյլի կարծիքով՝ մարդիկ իրենց էությամբ ի վիճակի չեն հասնելու ճշմարիտ գիտելիքի։ Բեյլը քննադատում էր բազմաթիվ ազդեցիկ ռացիոնալիստների, ինչպիսիք են Ռենե Դեկարտը, Թոմաս Հոբսը, Բենեդիկտ Սպինոզան, Նիկոլաս Մալեբրանշը և Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը, ինչպես նաև էմպիրիկներին, ինչպիսիք են Ջոն Լոկը և Իսահակ Նյուտոնը։

## Ժառանգություն և պատիվներ
*1906 թվականին նրա պատվին արձան է  կանգնեցվել  Պամիեում, la reparation d'un long oubli («երկար անտեսման փոխհատուցում»)։
*1959 թվականին Ռոտերդամում փողոց է անվանակոչվել նրա անունով։
*2012 թվականին նստարան (Պոլ Քոքսի կողմից)՝ հարգանքի տուրք մատուցելու Բեյլին՝ անդրադառնալու Բեյլի և Էրազմուսի միջև (հիպոթետիկ) փիլիսոփայական մտքերի փոխանակմանը։

## Ընտրված աշխատանքներ
*Pensées Diverses sur l'Occasion de la Comète, (1682) թարգմանվել է  Ռոբերտ Ք. Բարթլետի կողմից, SUNY Press.
*«Dictionnaire Historique et Critique» (1695–1697; 1702, ընդլայնված; լավագույնը՝ P. des Maizeaux, 4 vols., 1740)
*Œuvres diverses, 5 հատոր, Հաագա, 1727–31; Հիլդեսհայմ։ Գեորգ Օլմս, 1964–68:
*Ընտրանքներ անգլերենով. Պիեռ Բեյլ (Ռիչարդ Հ. Պոպկինի թարգմանություն), Պատմական և քննադատական բառարան – Ընտրանքներ, Ինդիանապոլիս. Հեքեթ, 1991թ. ISBN 978-0-87220-103-3:

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 

## Գրականություն
* Sally Jenkinson, (dir.), *Bayle: Political Writings*, Cambridge UK: Cambridge University Press, 2000.
* Sally Jenkinson, Reflections on Pierre Bayle and Elizabeth Labrousse, and their Huguenot critique of intolerance, Proc. Huguenot Soc., 27: 325–334, 2000.
* Elisabeth Labrousse, *Pierre Bayle*, La Haye: Martinus Nijhoff, 1963–4 (2 volumes). 
* Elisabeth Labrousse, *Bayle*, translated by Denys Potts, Oxford: Oxford University Press, 1983.
* Thomas M. Lennon, *Reading Bayle*, Toronto: University of Toronto Press, 1999.
* Todd Ryan, *Pierre Bayle's Cartesian Metaphysics: Rediscovering Early Modern Philosophy*, New York: Routledge, 2009.

## Արտաքին հղումներ
*The New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge
*Contains the exchanges between Bayle and Leibniz, slightly modified for easier reading
* The Correspondence of Pierre Bayle  in EMLO

Կատեգորիա:17-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:17-րդ դարի ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:17-րդ դարի ֆրանսիացիներ
Կատեգորիա:18-րդ դարի ֆրանսիացիներ
Կատեգորիա:Լուսավորության դարաշրջան
Կատեգորիա:Հուգենոտներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի աստվածաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրաքննադատներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կալվինիստներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի փիլիսոփաներ