Հին քաղաք (Ռիգա)

**Հին քաղաք** (), Ռիգայի հնագույն մասը՝ Դաուգավա գետի աջ ափին։ Հայտնի է իր տաճարներով, պատմական շինություններով։ Սահմանափակված է Նոյեմբերի 11-ի, Հունվարի 13-ի, Կրիշյանիս Վալդեմարի փողոցով ու Ասպազիյաս ու Զիգֆրիդ Աննա Մեյերովիցայի անվան զբոսայգիներով։ Մակերեսը 438,3 հա է (1 083 ակր)։

1967 թվականին Հին քաղաքը ստացել է պահպանվող տարածքի կարգավիճակ, իսկ 1983 թվականից քաղաք-հուշարձան։ 1997 թվականին Ռիգայի պատմական կենտրոնը (Հին քաղաք) ընդգրկվել է ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկի մեջ։

## Պատմություն
Ճարտարապետ Վիլհելմ Նեյմանի կարծիքով 1201 թվականին եպիսկոպոս Ալբերտ Բուքսգևդենի հիմնադրած հին Ռիգան գտնվել է ժամանակակից Շկյունյու և Կալկյու թողոցների խաչմերուկում։ Այստեղ են գտնվել Ռիգայի գլխավոր եկեղեցին՝ Սուրբ Պետրոսի տաճարը, օրդենի ամրոցը, եպիսկոպոսի նստավայրը, հնարավոր է, քաղաքային շուկան։ Այստեղ են խաչվել քաղաքի գլխավոր փողոցները։ Աստիճանաբար քաղաքն իր մեջ է ներառել շրջակա տարածքները՝ լիվերի գյուղը, նոր շուկայի տարածքը, արվարձանները։ Քաղաքի տարածքի ձևավորումը իր շրջակա ամրոցներով ավարտվել է 13-րդ դարի վերջին։

1936 թվականին լատվիացի պատմաբան Յանիս Ստրաուբերգսը վարկած է առաջ քաշել այն մասին, որ հին Ռիգան ունեցել է երկու կենտրոն` լիվերի բնակավայրը, որը, հնարավոր է գտնվել է Ռիձինիի ափի ծովախորշի մոտ, և լիվերի՝ Դաուգավայի ափին գտնվող տարածքը (ներկայումս՝ Ռիգայի մայր տաճարի շրջակայք)։ Հիմնական ճանապարհը, հնարավոր է, անցել է ներկայիս Սմիլշու, Շկյունյու և Մարստալյու փողոցներով։ Ալբերտ եպիսկոպոսի օրոք շինարարությունն ընթացել է արդեն ազատ տարածքներում։

1961 թվականին Ռիգայի ծագման մասին իր աշխատությունն է հրապարակել Ֆ. Բեբիբգհոֆենը, որը փաստարկումներ է ներկայացրել ի պաշտպանություն Նեյմանի միակենտրոն վարկածի (Ռիգայի փողոցներ, այնտեղ գտնվող շինություններ)։

Արտահայտված կարծիքները պետք է հիմնավորեին Ռիգայի գերմանական (Նեյման, Բենինգհոֆ) կամ բալթյան (Ստրաուբերգ) ծագման մասին։

Ռիգայի՝ 13-րդ դարի պատմությունը նկարագրված է Հենրիխ Լիտվացու կողմից։ Արդեն 1211 թվականին Ալբերտ եպիսկոպոսը սկսել է նոր նստավայրի կառուցումը։ 1215 թվականի հրդեհը ոչնչացրել է Ռիգայի զգալի մասը` ներառյալ եպիսկոպոսի հին նստավայրը և քաղաքային տաճարը։ 1297 թվականին օրդենի ամրոցն ավերվել է այն գրաված ռիգացիների կողմից, սակայն 1330 թվականին օրդենին հաջողվել է իր իշխանությունը վերականգնել Ռիգայում. օրդենի նոր ամրոցը կառուցվել է քաղաքի հյուսիսարևմտյան մասում։

14-րդ դարի սկզբին նոր տարածք` Դաուգավայի ափ է տեղափոխվել քաղաքային շուկան։ 1330-ական թվականներին նրա կողքին կառուցվել է Ռիգայի ռատուշան, իսկ նրա դիմաց` Նոր տունը (հետագայում հայտնի է եղել որպես Սևագլուխների տուն)։ Ռատուշայի հրապարակը եղել է քաղաքի հասարակական կյանքի կենտրոնը. այստեղ են հայտարարվել որոշումներ, ընդունվել երդման արարողություններ, անցկացվել հանդիսավոր միջոցառումներ, մրցաշարեր, թատերականացված ներկայացումներ։

Քաղաքացիների մեծ մասը վարել է բնատնտեսություն։
thumb|Հին Ռիգան Ռիգայի քարտեզին

1293 թվականին ընդունվել է շինարարական առաջին ծրագիրը, որում մասնավորապես նշվել է շինությունների առավելագույն չափը (բարձրությունը` 15 մ, լայնությունը`8 մ), պահանջվել է տների կառուցումը ուղղագիծ փողոցներով, ամբողջովին արգելվել է փայտանյութի կիրառությունը տների շինարարության մեջ։

15-րդ դարի սկզբին Ռիգան տիպիկ հանզայական քաղաք է եղել։ 1500 թվականի 393 հողամասերում կառուցվել է 353 բնակելի տուն, մնացածը զբաղեցրել են առևտրական շինությունները։ Քաղաքի տների մեկ երրորդը կառուցվել է քարից։

Ռիգա գետը, որը Հին քաղաքով անցել է Մեյստարու-Կալեյու-Մինստերեյաս փողոցների գծով, աստիճանաբար անհետացել է քաղաքից այնտեղ լցված կենցաղային աղբի պատճառով, չնայած գետի հունի մաքրման աշխատանքներ են ձեռնարկվել։ 17-րդ դարում, երբ կառուցվել են քաղաքային ամրությունները, գետի վերին հոսանքը շրջապատել են հողապատնեշով։ 1860 թվականի վերջին քաղաքային պատնեշները քանդել են և գետն անցկացրել ստորգետնյա ջրանցք, որը տանում է Դաուգավա։ Մինչև 19-րդ դարը գոյատևած ջրանցքի ուղղությամբ է անցնում ներկայիս Ռիձենես փողոցը։ Ներկայումս Լիվերի հրապարակում ալիքավոր սալիկներով և հատուկ ընտրված բուսականությամբ ոճավորվել է անհետացած գետի հունը։

1903 թվականի մշակվել է Հին քաղաքի վերապլանավորման նախագիծը` թելադրված տնտեսական նոր հարաբերությունների պահանջներով։ Նախատեսվել է ուղղել ու ընդարձակել փողոցները, կառուցել վարչական, ֆինանսական ու այլ շինություններ, որոնք կհանգեցնեին պատմական շենքերի քանդմանը։ Այդ ծրագիրը մասամբ իրագործվել է։

Հին քաղաքի թաղամասերի վերակառուցումը շարունակվել է 1920-1941 թվականներին։

Հին քաղաքը խիստ տուժել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ 1941-1944 թվականներին ավերվել է Հին քաղաքի շինությունների մեկ երրորդը։ Կորուստների սուր զգացողությունն արտահայտվել է Հին Ռիգայի՝ որպես հին կինոյի համեմատական ընկալումով։

## Ճարտարապետություն
Միջնադարյան այլ քաղաքների նման Ռիգան ունեցել է պաշտպանական մի քանի գոտի։ Պաշտպանական առաջին պատերը կառուցվել են 1206-1207 թվականներին։ Փարիզի հաշտության պայմանագրի (1856) համաձայն՝ Ռիգայի ամրոցային պաշտպանությունները, այդ թվում` ամրոցային պատերը պետք է քանդվեին։ Պատերի հատվածներ են պահպանվել Մորստալյու փողոցում, իսկ 1960 թվականին պատի ոչ մեծ հատված վերականգնվել է Յանովա պալատում` Տորնյա և Տրոկշինո փողոցների միջև։

16-րդ դարում, երբ սկսվել է կիրառվել հրանոթային զենքը, քաղաքի շրջակայքի քարե պատերը կորցրել են իրենց նշանակությունը, քանի որ դրանք կարող էին քանդվել խոշոր տրամաչափի զենքերից։ Այդ պատճառով 16-րդ դարի կեսին քաղաքը սկսել են ամրացնել` արտաքին կողմից հողաթմբեր ձևավորելով։ Այդ հողաթմբերի բարձրությունը հասնում է 8-11 մ-ի։ Ամրությունների միջև առաջացել են եռանկյուն կղզյակներ, որոնք լրացուցիչ ամրությունների դեր են կատարել։ Փայտե կամրջակները դրանք կապել են երկու ափերին, դրանցով ճանապարհը հասնում է քաղաքային դարպասների մոտ։

14-րդ դարին են վերաբերում ամրոցային աշտարակներին առնչվող առաջին հիշատակությունները, որոնց թիվն աստիճանաբար հասել է 27-ի։ Ներկայումս նրանցից մի քանիսն են պահպանվել խիստ քանդված վիճակում։ Սուրբ հոգու աշտարակը ներառված է Օրդենի նոր ամրոցում, Աղջկա աշտարակը կառուցվել է Արսենալի շենքի մոտ։ Տրոկշինո փողոցում պահպանվել են Ռամերի աշտարակից հատվածներ, լավ պահպանվել է Վառոդի աշտարակը։ Ամրոցային պատերից մեր օրեր են հասել միայն Շվեդական դարպասները։

Հին քաղաքի շենքերը շատ բազմազան են իրենց ճարտարապետությամբ, որի ընդհանուր ոճը միջնադարյան շունչ ունի։ Կան գոթական ոճով կառուցված շինություններ` Սուրբ Պետրոսի եկեղեցին, Սուրբ Հակոբի եկեղեցին, Երեք եղբայր համալիրը, մաներիզմի, բարոկկո ոճով շենքեր, ռեֆորմիստական եկեղեցին, կլասիկ ոճի օրինակներ (Արսենալ), էկլեկտիկ շենքեր (բիրժա), մոդեռն ոճով (Կատուներով տուն, Դետմանի տուն, «Hotel Neiburgs»` նախատեսված Ռիգայի լատիշական համայնքի համար։ Վերջին տարիներին ի հայտ են եկել ժամանակակից ոճով շենքեր, որոնք հաճախ են քննարկվում հասարակական շրջանակներում։

Միջպատերազմյան շրջանում Հին քաղաքում կառուցվել են մասշտաբային մի քանի շենքեր` Կենտրոնական հանրախանութը, Ֆինանսների նախարարությունը, Ռազմական թանգարանը։ Քանդվել են Ռիգայի մայր տաճարի հարակից շինությունը, Ալբերտի հրապարակի կառույցները։

1000px|մինի|կենտրոն|Հին Ռիգայի համայնապատկեր

### Թանգարաններ
* Ռազմական թանգարան
* Ռիգայի պատմության և ծովագնացության թանգարան
* Սպորտի լատվիական թանգարան
* Լատվիայի լուսանկարչության թանգարան
* Ռիգայի ամրոց
* Լատվիայի պատմության ազգային թանգարան
* Արտասահմանյան արվեստի թանգարան
* Դեկորատիվ-կիրառական արվեստի թանգարան
* Լատվիայի օկուպացիայի թանգարան
* Լատվիական ճարտարապետության թանգարան
* Ռիգայի կինոթանգարան

## Ճարտարապետներ
17-րդ դարի վերջին Ռիգան նշանավորվել է Ռուպերտ Բինդենշուի նախագծերով։

Ռիգայի խոշորագույն ճարտարապետը 18-րդ դարում եղել է Քրիստոֆ Հաբերլանդը։ Նրա նախագծով կառուցված շենքերը` բյուրգերական կլասիցիզմ ոճով, մինչ օրս ճանաչելի են ու համարվում են քաղաքի փողոցների զարդարանքը։

Քաղաքային նոր շենքերի մասշտաբային պլանավորումը եղել է Ռիգայի՝ որպես ամրոցի կարգավիճակի հռչակումից հետո (1856)։ Այն մշակվել է Յոհան Ֆելսկոյի ու Օտտո Դիտցեի ղեկավարությամբ։

1850-ական թվականներին, երբ ճարտարապետության մեջ իշխող է դարձել էկլեկտիկ ոճը, Ռիգայի հասարակական առաջին շենքերի կառուցման համար Սանկտ Պետերբուրգից հրավիրվել են ճարտարապետներ Հարալդ Բոսսեն (Harald Julius Bosse, 1812—1894 և Կառլ Բեյնեն (Karl Beyne, 1815—1858): Ավելի ուշ նրանց են միացել Հենրիխ Շեելը (Heinrich Karl Scheel, 1829—1909), Լյուդվիգ Բոնշտեդտը (Ludwig Franz Karl Bohnstedt, 1822—1885) և Ռոբերտ Պֆլուգը (Robert August Pflug, 1832—1885):

1862 թվականին բացված Պոլիտեխնիկումը սկսել է պատրաստել նաև ճարտարապետներ։ Այն ավարտած լատիշ առաջին ճարտարապետներից է եղել Կոնստանդին Պեկշենսը։ Ավելի ուշ Պեկշենսի նախագծային գրասենյակում է ծնվել լատիշական ավանդական ոճի համադրումը նոր ճարտարապետական ոճերին, որը ստացել է *յուգենդ ոճ* անվանումը։ Նրա ներկայացուցիչներից են Էյժեն Լաուբեն, Ալեքսանդր Վանագսը։

Ռիգայում ավելի քան 70 շինություն կառուցվել է Յանիս Բաումանիսի նախագծերով։

Միջպատերազմյան շրջանի (1920-1940) Ռիգայի նշանավոր ճարտարապետ-նկարիչներից է եղել Սերգեյ Անտոնովը։

Խորհրդային ժամանակաշրջանում հին Ռիգայում մի շարք շինություններ կառուցվել են Օսվալդ Տիլմանիսի նախագծերով։

## Պատկերասրահ

Riga johanneskirche 133731389.jpg|
Image:House of Blackheads at Dusk 3, Riga, Latvia - Diliff.jpg|
Image:Barracas de Jacob, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 01.JPG|
Image:Official Residence of the President of Latvia, May 2024.jpg|
Image:Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg|
Image:Vistas desde la iglesia de San Pedro, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 11.JPG|
File:Historic Centre of Riga-112610.jpg|


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Генрих Латвийский. Хроника Ливонии. Под ред. С. А. Аннинского. М-Л. 1938.
* *Эргле З., Циелава С.* О чём рассказывают дома и улицы Старой Риги. Рига: Лиесма, 1971
* *Васильев Ю. М.* Рига, памятники зодчества. Рига, «Лиесма», 1971. 285 с.
* *Neumann W.* Der Stadtplan als geschichtliche Urkunde. Mitteilungen aus der livländischen Geschichte. XXI, 1911
* *Benninghoven F.* Rigas Entstehung und frühhansische Kaufmann. Norg- und osteuropäische Geschichtsstundien. Bd. 3. Hamburg, 1961.

Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռիգայի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Լատվիայում