Մենաշնորհի պատմություն

Մոնոպոլիա բառի նշանակությունը գալիս է հունարենից և կազմված է երկու բաղադրիչից՝ «մոնո», որը նշանակում է «մեկ» կամ «միակ», և «պոլեին», որը նշանակում է «վաճառել»։ Այս բառը մեկնաբանվել է որպես պետական կողմից երաշխավորված բացառիկ իրավական իրավունք վաճառքի վրա, որը սովորաբար ապահովվում էր արտոնագրով կամ լիցենզիայով։ Տասնյոթերորդ դարում մոնոպոլիան Էդուարդ Քոքի կողմից սահմանվել է որպես «թագավորի կողմից որևէ անհատի կամ ընկերության նկատմամբ արտոնություն՝ որևէ բանի միանձնյա գնում, վաճառք, արտադրություն, մշակում կամ օգտագործում իրականացնելու համար, որի արդյունքում որևէ անձի կամ ընկերության կարող է սահմանափակվել այն ազատությունը կամ իրավունքները, որոնք նախկինում ունեցել էին»։ Տասնութերորդ դարում Սեմյուել Ջոնսոնի կողմից առաջարկվեցլ է մեկ այլ սահմանում՝ «բացառիկ արտոնություն որևէ բան վաճառելու համար»։ Ժամանակի ընթացքում մոնոպոլիան սկսել է ընկալվել որպես տնտեսական իշխանության մասնավոր կուտակում կամ որպես սուբյեկտ, որը շուկայում ունի ամբողջական կամ գրեթե ամբողջական վերահսկողություն։

## Անգլիա
Մոնոպոլիաները հասարակական նշանակություն են ստացել առաջին անգամ տասնյոթերորդ դարի սկզբին՝ Անգլիայում, Եղիսաբեթ I թագուհու և Ջեյմս I թագավորի օրոք, երբ նրանք սկսել են մոնոպոլիական լիցենզիաներ վաճառել՝ իրենց հարստացման նպատակով։ Արդյունքում որոշ ոլորտներում նկատվել է գների զգալի աճ, որը ուղեկցվել է մնացած մատակարարների արտադրությունը արգելելու փորձերով՝ հաճախ խիստ պատիժներով արտոնագրի խախտման համար։ Թագավորական կողմից մոնոպոլիական արտոնություններ շնորհելու արդյունավետության շուրջ երկար վեճեր են ծավալվել, և ի վերջո, այդ գործընթացում իրենց ներդրումն են ունեցել նաև Darcy v. Allen գործը և Էդուարդ Քոքը, ինչի արդյունքում թագավորական արտոնությունների տրամադրումը խստորեն սահմանափակվել է։ Քննարկվել են սոցիալական բարեկեցության նվազման անցանկալի հետևանքները, և սկսել ձևավորվել մոնոպոլիաների վերաբերյալ նոր տեսություն։

## Ամերիկայի գաղութներ
Թեև բրիտանական օրենքի մեծ մասը գաղութներում օգտագործվել է նույնությամբ, մոնոպոլիաների վերաբերյալ մասը Ամերիկայում հստակ ձևակերպված չի եղել, ուստի տնտեսական զարգացման համար արտոնագրերի նոր հատուկ տարբերակներ և արտոնագրերի տրամադրման սահմանափակումներ սահմանվել են։ Օրինակ 1641 թվականի Մասաչուսեթս նահանգի *Liberty* իրավական փաստաթուղթը, որը հայտարարում էր, որ մոնոպոլիաները անընդունելի են, բացառությամբ նոր հայտնագործությունների, որոնք շահավետ են երկրի համար։ Երբ Ամերիկյան գաղութների ղեկավարները սկսել են օրենքների փոփոխություններ մտցնել կանոնադրությունների տեսքով, և Բրիտանիայի հետ հարաբերությունները շարունակել են վատթարանալ, Անգլիայի մատակարարների վրա մոնոպոլիաների մշտական կիրարկումը դարձել է ամերիկացիների դժգոհության անմիջական պատճառ։ Երբ Անգլիան ընդունել է մի շարք օրենքներ, որոնք թույլ են տվել տարբեր ոլորտների տեղական վաճառականներին մենաշնորհով վաճառք իրականացնել բրիտանական գաղութներում, սկսել են առաջանալ սև շուկաներ, ուղեկցված բողոքի ակցիաներով։ Լայնորեն հայտնի է Բոստոնի բողոքը՝ *Բոստոնյան թեյի խնջույքը* (Boston Tea Party), որը արձագանք է եղել հարկերի բարձրացմանը․ դրա հիմնական թիրախը բրիտանական կառավարությունն է եղել և *East India Company* ընկերությունը, որը թեյի ներմուծման մենաշնորհ է ունեցել։ Ամերիկացիների՝ արտաքին շուկաներում մրցակցելու հնարավորությունները վարկաբեկելու շարունակական փորձերը և այդ մրցակցությանը առնչվող օգուտների վերահսկումը հանգել են Ամերիկյան հեղափոխությանը և Միացյալ Նահանգների ձևավորմանը։

## Փոստարդյունաբերական մենաշնորհ
Հզոր մասնավոր մենաշնորհային կորպորացիաների ձևավորման գործընթացը, որոնք համապատասխանում են ժամանակակից մոնոպոլիայի սահմանմանը՝ իրենց տնտեսական դիրքով և շուկայում ունեցած ուժով, հիմնականում կապված է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների 19-րդ դարի երկրորդ կեսի և 20-րդ դարի հետ։ Եթե նախկինում հասարակական մտահոգությունները վերաբերում էին պետության կողմից տրված մենաշնորհներին, ապա այժմ դրանք փոխակերպվել են մասնավոր մենաշնորհների վախի։ Այնպիսի հսկայական տնտեսվարող սուբյեկտներ, ինչպիսիք էին Standard Oil-ը կամ Carnegie Steel Company-ն, այնքան ազդեցիկ են դարձել շուկայում, որ ամերիկյան կառավարությունը ստիպված է եղել մշակել հակամենաշնորհային նոր օրենսդրություն՝ հասարակական բարեկեցության նվազումը կանխելու համար։

Դարաշրջանի ամենակարևոր օրենքներն են եղել՝

* **Sherman Antitrust Act**-ը՝ 1890 թվականին
* **Clayton Antitrust Act**-ը՝ 1914 թվականին։

Շատ սահմանադրություններ փոփոխվել են՝ համապատասխանեցնելու մենաշնորհների ժամանակակից պահանջներին։ Օրինակ՝ Մինեսոտայի սահմանադրությունը 1888 թվականին հայտարարել է․

«Ցանկացած անձանց միավորում՝ որպես անհատներ կամ ընկերությունների անդամներ կամ պաշտոնյաներ՝ նպատակը ունենալով մենաշնորհել այս նահանգի սննդամթերքի շուկաները կամ խոչընդոտել ու սահմանափակել դրանց ազատությունը, համարվում է քրեական դավադրություն և պատժվում է այնպես, ինչպես օրենքով սահմանվում է։»

Այս ժամանակաշրջանում մենաշնորհներն ու կառավարության հակամենաշնորհային օրենքները վերանայվել և տարածվել են ամբողջ աշխարհում, հատկապես գլոբալիզացիայի գործընթացի ընթացքում։ Այսօր ընկերությունները մշտապես վերահսկվում են՝ արդյոք հետևում են հակամենաշնորհային միջոցներին, քանի որ ժամանակակից ընդլայնված տնտեսական տեսությունը ապացուցել է, որ չկառավարվող մենաշնորհը նվազեցնում է հասարակական բարեկեցությունը։

## Տես նաև
*Մենաշնորհային մրցակցություն
* Մենաշնորհների հիմնական գաղափարներ
* <bdi></bdi>Մենաշնորհ
* Դուոպոլիա
* <bdi></bdi>Մոնոպսոնիա
* Երկկողմանի մենաշնորհ
* <bdi></bdi>Օլիգոպոլիա
* <bdi></bdi>Շերմանի օրենք

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկայի գաղութներ
Կատեգորիա:Անգլիա
Կատեգորիա:Արդյունաբերական մենաշնորհ
Կատեգորիա:Մենաշնորհ
Կատեգորիա:Մոնոպոլիա