Եգիպտոսի էյալեթ

**Եգիպտոսի էյալեթ** (՝ «իյալաթ միսր»), ինչպես նաև հայտնի է որպես **Օսմանյան Եգիպտոս,** էյալեթ Օսմանյան կայսրությունում, որը ստեղծվել է 1517 թվականին օսմանա-մամլուքային պատերազմից հետո և գոյություն ունեցել մինչև 1867 թվականը։ Նաև Եգիպտոսում Օսմանյան ներկայության ժամանակաշրջանը, որը տևել է չորս դար՝ 16-րդ դարից մինչև 19-րդ դար: Պաշտոնապես Եգիպտոսը մնացել է Օսմանյան նահանգ մինչև 1914 թվականը, չնայած գործնականում 19-րդ դարի ընթացքում այն արդեն ավելի ինքնավար էր, իսկ 1882 թվականից դե ֆակտո ընդհանրապես ընկել է բրիտանական օկուպացիայի տակ։

Եգիպտոսը միշտ եղել է դժվար նահանգ օսմանյան սուլթանների համար՝ մասամբ շարունակվող իշխանության և մամլուքների, եգիպտական ռազմական կաստա, որը դարեր շարունակ ղեկավարում էր երկիրը, ազդեցության պատճառով: Այսպիսով, Եգիպտոսը մնացել է կիսաինքնավար մամլուքների տիրապետության տակ մինչև 1798 թվականի ֆրանսիական զորքերի արշավանքները Նապոլեոն Բոնապարտի գլխավորությամբ։ Այն բանից հետո, երբ 1801 թվականին անգլիական և թուրքական զորքերը վտարել են ֆրանսիացիներին, Մուհամմադ Ալի փաշան՝ ալբանացի զորահրամանատարը Օսմանյան սուլթանի համար Եգիպտոսում ծառայություն իրականացնելիս դավաճանել է իր տիրակալին և 1805 թվականին գրավելով գավառը հիմնել է քվազի-անկախ պետություն:

Եգիպտոսը Մուհամեդ Ալիի դինաստիայի օրոք անվանապես մնացել է Օսմանյան նահանգ։ Իրականում նա գործնականում անկախ էր և երկու անգամ կռվել էր կայսրության հետ՝ 1831-1833 թվականների պատերազմ և 1839-1841 թվականների պատերազմ։ Օսմանյան սուլթանը ստիպված էր Եգիպտոսին շնորհել ինքնավար վասալ պետության կամ խեդիվատի կարգավիճակ 1867 թվականին։ Իսմայիլ փաշան (խեդիվը 1867-1879 թվականներին) և Թաուֆիկ փաշա (խեդիվը 1879-1892 թվականներին) Եգիպտոսը կառավարել է որպես քվազի-անկախ պետություն օսմանյան տիրապետության տակ մինչև 1882 թվականի բրիտանական օկուպացիան: Այնուամենայնիվ, Եգիպտական խեդիվատ, գոյություն է ունեցել 1867-1914 թվականներին, դե յուրե մնացել է Օսմանյան նահանգ մինչև 1914 թվականի նոյեմբերի 5-ը, երբ Մեծ Բրիտանիան պաշտոնապես բռնակցել է նահանգը և ստեղծել է Եգիպտոսի սուլթանություն, որը, իհարկե, դարձել է բրիտանական պրոտեկտորատ՝ ի պատասխան Օսմանյան կայսրության անդամակցության Առաջին համաշխարհային պատերազմ կողմում Կենտրոնական տերությունների կողմից (1914 թվականի հոկտեմբեր-նոյեմբեր):

## Պատմություն
### Վաղ պատմություն
1517 թվականին Եգիպտոսը նվաճելուց հետո օսմանյան սուլթան Սելիմ I-ը լքել է երկիրը։ Մեծ վեզիր Դևշիրմե Յունուս փաշան նշանակվել է Եգիպտոսի նահանգապետ։ Սակայն շուտով սուլթանը հայտնաբերել է, որ Յունուս փաշան ստեղծել է շորթման և կաշառակերության սինդիկատ, և այդ պաշտոնը հանձնել է Հալեպի նախկին մամլուք նահանգապետին՝ Խայր բեին, որն իր ներդրումն է ունեցել Մարջ Դաբիքի ճակատամարտում Օսմանյան կայսրության հաղթանակի գործում։ 

Վաղ Օսմանյան Եգիպտոսի պատմությունը, ըստ էության, իշխանության պայքար է մամլուքների և Օսմանյան սուլթանի ներկայացուցիչների միջև: 

Գրանցամատյանը, որով հողերի զգալի մասը պատկանում էր մամլուքներին, մնացել է անփոփոխ՝ թույլ տալով մամլուքներին արագ վերականգնել իրենց մեծ ազդեցությունը։ Մամլուքների ամիրաները պետք է մնային իրենց պաշտոններում՝ որպես 12 սանջակների առաջնորդներ, որոնց բաժանված էր Եգիպտոսը. իսկ հաջորդ սուլթանի՝ Սուլեյման Մեծի օրոք, ստեղծվել են երկու պալատներ, որոնք կոչվում էին մեծ բազմոց և փոքր բազմոց, որոնցում ներկայացված էին ինչպես բանակը, այնպես էլ հոգևոր իշխանությունները՝ իրենց խորհուրդներով օգնելու փաշային։ Սուլթան Սելիմը վեց գունդ է կազմել Եգիպտոսը պաշտպանելու համար, որոնց Սուլեյմանը ավելացրել է չերքեզներից կազմված յոթերորդ գունդը։ 

1524 թվականին Եգիպտոսում ճնշվել է Օսմանյան նահանգապետ Ահմադ փաշայի ապստամբությունը։ 

1527 թվականին անցկացվել է Օսմանյան կադաստրային առաջին հետազոտությունը։ 

1558-1560 թվականներին ռուսական պատվիրակություևնը այցելել է Եգիպտոս և հյուրընկալվել Պոզնյակովին, ով (շատ առեղծվածային) Իվան Ահեղից մուշտակ և այլ նվերներ է փոխանցել Ալեքսանդրիայի ուղղափառ պատրիարք Հովակիմին և մայրավայրերին, և վերադարձել է Մոսկվայի իշխանություն՝ այս երկրի մասին տեղեկություններով: 1558-1560 թվականներին տեղի է ունեցել Ռուսաստանի պատվիրակության այցը Եգիպտոս՝ Ալեքսանդրիայի ուղղափառ պատրիարք Յոակիմին 1576 թվականին Վերին Եգիպտոսի տարածքում հաստատվել է Օսմանյան վարչակազմի ուղղակի իշխանություն։ 

Մինչ այդ Վերին Եգիպտոսի մեծ մասը գտնվում էր բեդվինյան շեյխերի փաստացի իշխանության տակ։ 1757 թվականին Եգիպտոսի կառավարիչ (շեյխ ալբալադ) է դարձել Ալի Բեյը։ Նա անխնա պայքարել է բեդվինյան ցեղերի, մամլուքների և ենիչերիների անջատողականության դեմ, իր իշխանության ներքո միավորել է Ստորին և Վերին Եգիպտոսը, վերահսկողություն հաստատել Հիջազի վրա։ 

1768 թվականի սեպտեմբերին նա ոչնչացրել է ենիչերի կորպուսը Եգիպտոսում, սկսել է ստեղծել կանոնավոր բանակ: 1768 թվականի նոյեմբերին նա խզել է վասալական հարաբերությունները Օսմանյան կայսրության հետ, վտարել է թուրք փաշային՝ սուլթանի փոխարքայությանը, դադարեցրել է տուրքերի վճարումը: 1770 թվականի հուլիսին հռչակել է Եգիպտոսի անկախությունը և ընդունել սուլթանի տիտղոսը։ 

Հիմնական խնդիրը համարելով Թուրքիայից Եգիպտական պետության անկախության վերականգնումը, ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ՝ 1771 թվականին նա ռազմական դաշինք է կնքել ռուսական նավատորմի ջոկատի հրամանատար Ա.Գ. Օրլովի հետ և ռուսական նավատորմի աջակցությամբ պատերազմ սկսել Թուրքիայի հետ։ 1771 թվականին գրավել է Դամասկոսը և Սիրիան: 

1772 թվականին բանակը ղեկավարող Մուհամմադ Բեյ Աբու Ալ-Դահաբը ապստամբել է Ալի բեյի դեմ՝ հրաժարվելով կռվել «հավատքով եղբայրների» դեմ և գնալով նավահանգստի կողմը՝ շարժվել է դեպի Կահիրե։ Ալի բեյը Կահիրեից հեռացել է ապրիլի 8-ին և փախել Սիրիա, որտեղ նրան ապաստան է տվել Զահիր Ալ-Ումարը։ 1773 թվականի փետրվարի 1-ին նա իմացել է, որ Մուհամադ Բեյ Աբու ալ-Դահաբն ինքն է իրեն հռչակել Շեյխ ալբալյադ և հավաքելով բանակը, զինելով այն ռուսների օգնությամբ, ովքեր նրան զենք ու զինամթերք էին մատակարարել, շարժվել է դեպի Կահիրե։ 1773 թվականի մայիսին Սալիհիայի մոտ (Նեղոսի դելտայի արևելյան մասում) նրան ջախջախել են ապստամբ մամլուք զորքերը։ Նա գերեվարվել է Կահիրե և 7 օր անց մահացել։

1784-1785 թվականներին Իբրահիմ Բեյը և Մուրադ Բեյը պաշտոնապես զբաղեցրել են Եգիպտոսի Օսմանյան քայմաքամի (նահանգապետերի) պաշտոնները։  Հետագայում Իբրահիմ Բեյը և Մուրադ Բեյը շարունակում էին իրականում կառավարել Եգիպտոսը, սակայն պաշտոնապես նշանակվել են նոր Օսմանյան նահանգապետեր։ 

thumb|150px|right|Մուրադ Բեյ

1786 թվականին Օսմանյան սուլթան Աբդուլ Համիդ I-ը Եգիպտոս է ուղարկել քապուդան փաշա Ջեզաիրլի Ղազի Հասան փաշային՝ հրամայելով նրան իշխանությունից հեռացնել Իբրահիմին և Մուրադին։ Ջեզաիրլի Ղազի Հասան փաշան կարողացել է կարճ ժամանակով վերականգնել Օսմանյան վերահսկողությունը Եգիպտոսի վրա։ Իսմայիլ Բեյը նշանակվել է մամլուքների նոր ռազմական առաջնորդ, իսկ շեյխ Ալ-բալադը գլխավորել է քաղաքացիական վարչությունը։ Իբրահիմ Բեյը և Մուրադ Բեյը փախել են Հարավային Եգիպտոս։ 1791 թվականին նրանք վերադարձել են Կահիրե և վերականգնել գերագույն իշխանությունը։ 

1798-1799 թվականներին ֆրանսիացիները Նապոլեոնի գլխավորությամբ ներխուժել են Եգիպտոս։ 

1801 թվականներին տեղի է ունեցել անգլիացիների ներխուժումը: 

1805 թվականին փաշա Մուհամմադ Ալին եկել է իշխանության, որը անվանականորեն ճանաչել է թուրքական սուլթանների իշխանությունը:

1807 թվականին անգլո-թուրքական պատերազմի ժամանակ Մուհամմադ Ալին ջախջախել և Եգիպտոսից վռնդել է բրիտանական 5 հազարանոց կորպուսը։

Մուհամմադ Ալիի ղեկավարությամբ Եգիպտոսը մեծապես զարգացել է։ Նա իրեն շրջապատել է ֆրանսիացիներով և, համոզվելով, որ բանակի եվրոպական կազմակերպությունը գերազանցում է թուրքականին և կարողացել է նաև որոշ չափով ծանոթանալ ֆրանսիական սովորույթներին և կարգերին, որոշել է վերակազմավորել բանակը, կառավարությունը և եգիպտական ապրելակերպը եվրոպական ոգով: Նա Եգիպտոսում բարեփոխումներ է սկսել բարեփոխիչ սուլթան Մահմուդ II-ի հետ գրեթե միաժամանակ և հասել է զգալիորեն մեծ հաջողությունների: 

Կյանքի քառասուներորդ տարում նա դժվարությամբ սովորել է կարդալ, բայց ընդհանրապես գրել չի իմացել։ Այնուամենայնիվ, նա լավ հասկացել է գիտելիքի արժեքը, լավ կրթություն է տվել իր որդիներին՝ Իբրահիմ փաշային և Սայիդ փաշային, Եգիպտոսում բացել է շատ դպրոցներ, տպարան և թերթ: Բարեփոխումներ իրականացնելիս, որոնք դժգոհություն են առաջացրել պահպանողական հպատակների շրջանում (նույնիսկ իր ընտանիքի անդամների մոտ, մասնավորապես՝ նրա թոռան՝ Աբբաս փաշայի), նա, ինչպես Ռուսաստանի կայսր Պետրոս I-ը, հաճախ գործել է չափազանց կոշտ՝ դիմելով մահապատիժների և գաղտնի սպանությունների՝ իր նպատակներին հասնելու համար։ Որպես Եգիպտոսի տիրակալի նման դաժանությունների օրինակներից պետք է նշել 1811 թվականին նրա հրամանով վեց հարյուր մամլուքների զանգվածային սպանությունը։thumb|left|Դեյվիդ Ուիլքիի դիմանկարը
thumb|left|Մուհամեդ Ալի փաշան Կահիրեի իր պալատում ընդունում է բրիտանացի դեսպաններին
[thumb|[Մուհամմադ Ալի փաշա]]

Անձնական հարաբերություններում, հատկապես եվրոպացիների հետ, Մուհամմադ Ալին փափուկ մարդու տպավորություն էր թողնում, որը խորթ չէր մարդկությանը: Շրջանառության և անձնական կյանքի պարզությունն ու մատչելիությունը, արհամարհանքը Արևելյան վարվելակարգի կոնվենցիաների նկատմամբ, որոնք նրա մեջ հիանալի կերպով համակերպվում էին իշխանության և փառասիրության հետ, տպավորել են եվրոպացիներին, ովքեր շփվում էին նրա հետ:

1823 թվականին Եգիպտոսը գրավել է Հյուսիսային Սուդանը և այն դարձրել է իր նահանգը՝ Խարթումի մայրաքաղաքով։ Եգիպտոսը վերածելով հզոր պետության, որը կարող էր զորքերով և նավատորմով աջակցել նավահանգստին, Մուհամմադ Ալին մասնակցել է հույների ապստամբության ճնշմանը, և չնայած այն հանգամանքին, որ նրա նավատորմը թուրքականի հետ միասին ջախջախվել է Նավարինի ճակատամարտում (1827), մինչև 1830 թվականը նա կարողացել է վերականգնվել: 

Դեռևս 1828-1829 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ Մուհամեդ Ալին դադարել է հարգանքի տուրք մատուցել Մահմուդ II-ին, իսկ 1831 թվականին բացահայտ ապստամբել է՝ ցանկանալով Եգիպտոսից ստեղծել անկախ ժառանգական պետություն։ Մուհամմադ Ալիի որդեգրած որդին՝ Իբրահիմ փաշան, զորքերով շարժվել է դեպի օսմանցիների ենթակայության տակ գտնվող Սիրիա և պաշարել Սեն-Ժան դ'Աքր ամրոցը։ Նրա անկմամբ ամբողջ Թուրքական Սիրիան անցել է Եգիպտական փաշայի ձեռքը։ Սուլթանը Մուհամեդ Ալիին հռչակել է ապստամբ և բանակ է ուղարկել Սիրիայի սահմաններին՝ Հուսեյն փաշայի գլխավորությամբ։ Մինչ իրականացվում էր Աքրայի պաշարումը, Իբրահիմ փաշան իր զորքերով անցել է շրջակա տարածքով, նվաճել ամբողջ միջին Պաղեստինը, իսկ Լիբանանի ցեղերը միացել են նրան՝ հույս ունենալով ազատվել թուրքական կառավարման չարաշահումից։

Դրանից հետո Իբրահիմ փաշան Գոմում և Բեյդանի անցուղու մոտ (Սիրիայի և Կիլիկիայի միջև ընկած լեռներում) ջարդել է Հուսեյն փաշայի գլուխը։ 

Սուլթանը ցրել է երկրորդ, ավելի ուժեղ բանակը՝ իր լավագույն հրամանատար Ռեշիդ փաշայի հրամանատարությամբ։ Բայց նա նույնպես ջախջախվել է Կոնիայի օրոք և գերեվարվել:

Դրանից հետո Իբրահիմ փաշան պատրաստվում էր անցնել Թուրքիայի եվրոպական կալվածքներ, սակայն Ռուսաստանի միջամտությունը փրկել է իրավիճակը։ Մուհամմադ Ալին հետ է կանչել Իբրահիմ փաշային Փոքր Ասիայից և մեղմացրել իր պահանջները: 1833 թվականին Քութայայում կնքվել է պայմանագիր, որի համաձայն Մուհամմադ Ալին ստացել է Սիրիան որպես վասալային սեփականություն և Ադանայի շրջանը՝ ժամանակավոր օգտագործման համար:

1839 թվականին Մուհամմեդ Ալին, Քութայի պայմանագիրը չկատարելով, նոր բախում է հրահրել Թուրքիայի հետ, և այս անգամ ևս այն ձախողվել է: Սուլթանի բանակը, որի մեջ էր գտնվում նաև Մոլտկեն, պարտություն է կրել Նիզիբի օրոք, իսկ թուրք ծովակալ Ահմեթ-Ֆենզին թուրքական նավատորմը հանձնել է եգիպտացիներին։ 

Մուհամմադ Ալին Մահմուդ II-ի իրավահաջորդից՝ Աբդուլ Մեջիդից, պահանջել է ժառանգական իշխանություն Եգիպտոսի, Սիրիայի, Ադանայի և Կանդիայի վրա։ Եվրոպական երկրները, այդ թվում՝ Ֆրանսիան, խաղաղության պահպանման նպատակով սուլթանին առաջարկել են այդ հարցը քննել եվրոպական կաբինետների դատերում։ Սուլթանի համաձայնությունից հետո Լոնդոնում տեղի է ունեցել հինգ առաջատար տերությունների ներկայացուցիչների համաժողով, որը շնորհել է Մուհամմադ Ալիին փոխանցել Սիրիայի հարավային մասը և Եգիպտոսում ժառանգական իշխանություն տրամադրել՝ սուլթանին անվիճելի հնազանդությունը ճանաչելու և հարգանքի տուրքը շարունակելու պայմանով: Մուհամեդ Ալին մերժել է համաժողովի որոշումը: Այնուհետև անգլո-ավստրիական միացյալ նավատորմը մոտեցել է Ալեքսանդրիային և ստիպել Մուհամմադ Ալիին ճանաչել համաժողովի արդյունքները։ Մուհամմադ Ալին պահել է միայն Եգիպտոսը և ստիպված է եղել նորից հարկ մատուցել Պորտին (1840):

1863-1879 թվականներին Եգիպտոսը ղեկավարում էր Իսմայիլ փաշան՝ ընդլայնելով Եգիպտոսի ինքնավարությունը, որը շարունակում էր համարվել Օսմանյան կայսրության մաս։  Նա իրականացրել է բարեփոխումներ, որոնք օբյեկտիվորեն նպաստել են երկրի կապիտալիստական զարգացմանը և արդյունավետ արդիականացմանը: 1866 թվականին գումարել է առաջին ներկայացուցչական հաստատությունը՝ խորհրդարանի նախնական տարբերակը՝ պատգամավորների խորհրդակցական ժողովը։ Իր ծրագրերն իրականացնելու համար դիմել է եվրոպական տերություններից փոխառությունների։  Նրանց օգնությամբ, օրինակ, կառուցվել են ավելի քան 1000 կմ երկաթուղիներ, մի քանի հազար կիլոմետր հեռագրական գծեր, Նեղոսի վրայով ավելի քան տասը կամուրջներ, տասնյակ նոր ոռոգման համակարգեր: Այնուամենայնիվ, Իսմայիլը թույլ է տվել մեկ խոշոր ֆինանսական սխալ իր հաշվարկներում։ Նա, հաշվի է առել այն ժամանակվա Եգիպտոսի հիմնական արտահանման մշակույթի՝ բամբակի շատ բարձր գնից, որը գոյություն ուներ նրա կառավարման առաջին տարիներին՝ ԱՄՆ-ում Հյուսիսի և Հարավի միջև պատերազմի պատճառով, սակայն այս պատերազմի ավարտը հանգեցրել է բամբակի գների անկմանը։ Իսմայիլը փորձել է լուծել առաջացած խնդիրները նոր վարկերի միջոցով, ինչը, ի վերջո, հանգեցրել է ինքնիշխան դեֆոլտի:

1869 թվականին Եգիպտոսում ավարտվել է Սուեզի ջրանցքի շինարարությունը։ Սկզբում բաժնետոմսերի վերահսկիչ փաթեթը պատկանում էր Եգիպտոսի կառավարիչ Իսմայիլ փաշային։ 1875 թվականին նա բաժնետոմսերը վաճառել է Մեծ Բրիտանիային։ 1880 թվականից Սուեզի ջրանցքի բաժնետոմսերը պատկանում էին անգլո-ֆրանսիական ընկերությանը։ 

1879 թվականին Արաբի փաշան մասնակցել է եգիպտացի սպաների ելույթին Եգիպտոսի նկատմամբ օտարերկրյա վերահսկողության և եգիպտական բանակում թուրքերի գերիշխանության դեմ։

1881 թվականին Եգիպտոսում սկսվել է սպաների ապստամբությունը Սուեզի ջրանցքի գոտում Անգլիայի ազդեցության դեմ: Արաբի փաշան գլխավորել է Կահիրեի կայազորի ելույթը, որը տեղի է ունեցել «Եգիպտոսը եգիպտացիների համար» կարգախոսի ներքո, ինչը հանգեցրել է խեդիվի կառավարության հրաժարականին և ազգային կառավարության ստեղծմանը, որում Արաբի փաշան ստացել է ռազմական նախարարի պաշտոնը: 1882 թվականին խեդիվ Թևֆիքի փախուստից հետո իշխանությունը փաստացի անցել է արաբ փաշայի ձեռքը։ 1882 թվականի ամռանը Արաբի փաշան ղեկավարել է եգիպտական բանակը անգլո-եգիպտական պատերազմում։ Սեպտեմբերի 13-ին նրա զորքերը ջախջախվել են, իսկ սեպտեմբերի 15-ին անգլիացիների կողմից գերեվարվել և դատապարտվել է մահապատժի։

1882-1914 թվականներին Եգիպտոսը պաշտոնապես պատկանում էր Օսմանյան կայսրությանը, բայց իրականում այն օկուպացված էր Մեծ Բրիտանիայի կողմից։ Իրականում Եգիպտոսը այս ժամանակահատվածում բրիտանական պրոտեկտորատ էր (պաշտոնապես 1914 թվականից 1922 թվականներին)՝ պահպանելով ներքին ինքնավարության շատ բարձր աստիճան և նույնիսկ ագրեսիվ պատերազմներ վարելով Սուդանի դեմ։ Օսմանյան կայսրությունից ֆորմալ կախվածությունը վերացվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկումից հետո, երբ Եգիպտոսը օրինական ճանապարհով անցել է բրիտանական պրոտեկտորատի տակ:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1517 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:16-րդ դարը Եգիպտոսում
Կատեգորիա:17-րդ դարը Եգիպտոսում
Կատեգորիա:Եգիպտոսի պատմություն
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պատմություն