open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Քևին Դան

**Քևին Դան** (անգ․՝ *Kevin Dunn* ), ամերիկացի կինոդերասան, ով սկսել է դերեր խաղալ ամերիկյան ֆիլմերում և հեռուստասերիալներում 1986 թվականից։ Խաղացել է Սպիտակ տան աշխատակիցներից մեկի դերը՝ «Դեյվ» (1993) կատակերգությունում, Սեմ Ուիթվիկիի հոր՝ Ռոնի դերը՝ «Տրանսֆորմերներում», Օսկար Գելվինի դերը Թոնի Սքոթի «Անկառավարելին» թրիլլերում, Մայոր Քեն Քուեսադայի դերը HBO-ի «Ճշմարիտ Դետեկտիվ» հեռուստասերիալում և այլն։

## Կենսագրություն
Քևին Դանը ծնվել է 1956 թվականի օգոստոսի 24-ին ԱՄՆ-ի Իլինոյս նահանգի Չիկագո քաղաքում։ 1997 թվականին ավարտել է Իլինոյսի Վեսլեյն համալսարանը։ Նրա հայրը՝ Ջոն Դանը երաժիշտ և պոետ է, իսկ մայրը՝ Մարգարեթը՝ բուժքույր։ Քևինի քույրը՝ Նորան նույնպես դերասանուհի է։

## Ֆիլմագրություն

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ
Շտաուբբախ ջրվեժ

**Շտաուբբախ ջրվեժ** (), ջրվեժ Շվեյցարիայում։ Գտնվում է Լաուտերբրուննեն քաղաքի մոտ՝ Բեռնի կանտոնում։ Բարձրությունը մոտ 300 մետր է։ Այս արդյունքով նա առաջատարն էր Շվեյցարիայում։ 2006 թվականի նոր ուսումնասիրությունների համաձայն՝ ամենաբարձր ջրվեժը համարվում է Զիրենբախի ջրվեժը ()։

Զառիթափ ժայռից իջնելով ցած՝ ջրվեժը առաջացնում է ամպեր և մշուշ։ Հատկապես գեղեցիկ է գարնանը, երբ ավարտվում է ձնհալը և սկսում անձրևային սեզոնը։ Շրջակայքում փշատերև և լայտատերև անտառներ են։

Ջրվեժով կարելի է հիանալ նաև ժայռի մեջ փորված քարանձավից։

1779 թվականին, երբ Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթեն այցելում է Լաուտերբրուննեն և տեսնում է ջրվեժը, գրում է «Ջրային ոգիների երգը» ()։

1816 թվականին Ջորջ Գորդոն Բայրոնը ջրվեժի մասին գրել է, որ այն ունի ձիու պոչի տեսք։ Խոսքը Ապոկալիպսիսի ձիու մասին է։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Bierstadt Albert Staubbach Falls Near Lauterbrunnen Switzerland.jpg|Ալբերտ Բիրշտադտ, Շտաուբբախ ջրվեժ
Պատկեր:Switzerland Grindelwald.jpg|Լյուչին գետ, որի վրա գտնվում է ջրվեժը
Պատկեր:5312 - Wengen - Staubbachfälle viewed from Wegneralpbahn.JPG|Ջրվեժի տեսքը վերևից
Պատկեր:5317 - Lauterbrunnental - View from Wegneralpbahn.JPG|Լաուտերբրուննեն քաղաքը


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի ջրվեժներ
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի ջրվեժներ
Նեգատիվ (կինոտեխնիկա)

thumb|գունավոր պոզիտիվ (A), նեգատիվ (B), մոնոխրոմ պոզիտիվ (C) և նեգատիվ (D) լուսանկար
**Սևանկար կամ նեգատիվ** ( — բացասական), սև-սպիտակ լուսանկարչության և կինոյի մեջ, պատկեր, որում լուսավորվածությունն ունի պատկերված առարկայի լուսավորվածությանը հակառակ պայծառություն։ Առարկայի լուսավոր մասերը սև են։ Լուսանկարչական սևացումը լույսի ազդեցությամբ լուսազգայուն թաղանթի վրա արծաթի մանր հատիկների առաջացման հետևանք է։

Հատիկների խտությունը, հետևաբար նաև սևացվածության աստիճանը, համեմատական է թաղանթին ընկած լույսի պայծառությանը։ Լուսանկարման պահին կինո կամ լուսանկարչական ժապավենի (թիթեղի) վրա առաջանում է առարկայի թաքնված պատկերը, որը տեսանելի են դարձնում սևանկարային պրոցեսի միջոցով։ Այն ֆիզիկաքիմիական պրոցես է, բաղկացած մի քանի փուլերից՝ սևանկարի հայտածում, ամրացում, լվացում և չորացում։ Լուսանկարչական ամրացման նպատակն է լույսի ազդեցությանը չենթարկված և արծաթի չքայքայված հալոգենիդները փոխարկել լուծելի աղերի, որոնք հեռացվում են լվացմամբ։ Սևանկարի որակը գնահատվում է սևացած մասերի օպտիկական խտությամբ, տարբեր մասերում սևացվածության աստիճանների հարաբերությամբ, մանրահատիկությամբ և այլն։ Սևանկարը սովորաբար օգտագործում են պատկերի պոզիտիվը ստանալու համար։ Որակյալ սևանկարը ապահովում է պարզ մանրամասներով և առարկայի պատկերը ճիշտ արտահայտող պոզիտիվի ստացումը։ Երբեմն, օրինակ, սպեկտրալուսաչափության մեջ, օգտագործում են ուղղակի սևանկար։ Գունավոր կինո- և լուսանկարչության մեջ․ պատկեր, որտեղ պատկերված առարկաները ներկված են ոչ թե իրական, այլ լրացնող գույներով․ կապույտը՝ դեղին, կանաչը՝ ծիրանի, կարմիրը՝ կապտականաչավուն։ Լուսանկարման պահին լուսազգայուն եռաշերտ թաղանթներում առաջանում են առարկայի երեք թաքնված պատկերները, որոնցից յուրաքանչյուրը համապատասխանում է մեկ հիմնական գույնի։ Սևանկարային պրոցեսն այս դեպքում ավելի բարդ է։ Հայտածման ընթացքում առաջանում են արծաթի հատիկներից բաղկացած պատկերներին համապատասխան պատկերներ՝ յուրաքանչյուր շերտում մեկ լրացնող գույնով։

Գունավոր սևանկարի որակը գնահատվում է տարբեր մասերի գույների հարաբերությամբ, առարկայի իրական գույների հետ նրանց համապատասխանությամբ (որպես լրացուցիչ գույներ), մանրահատիկությամբ և այլն։

Կատեգորիա:Լուսանկարչություն
Կատեգորիա:Լուսանկարչական եզրեր
Թուջ

մինի|Թուջե լապտերասյուն
**Թուջ**` երկաթի համաձուլվածք ածխածնի հետ։ Թուջի մեջ ածխածնի պարունակությունը 2,14%-ից ոչ պակաս է, ավելի պակասի դեպքում ստացվում է պողպատ։ Ածխածինը երկաթի համաձուլվածքներին հաղորդում է ամրություն, ցածրացնելով առաձգականությունը և դարձնելով այն բեկուն։ Թուջի մեջ ածխածինը կարող է պարունակվի ցեմենտիտի և գրաֆիտի տեսքով։

## Արտադրությունը
2019 թվականին թուջի համաշխարհային արտադրությունը կազմել է մոտ 900 միլիոն տոննա։ 
Թուջ արտադրող երկրների առաջին տասնյակը հետևյալն է` (քանակը միլիոն տոննաներով է)

## Տեսակները
* **Սպիտակ թուջ**, որում ամբողջ ածխածինը գտնվում է կապված վիճակում (Fe3C)
* **Մոխրագույն թուջ**, երկաթի, ծծմբի (1,2÷3,5 %) և ածխածնի համաձուլվածք է։ Այս թուջերի կազմության մեջ ամբողջ ածխածինը կամ նրա մեծ մասը գտնվում է թերթային կառուցվածքի գրաֆիտի տեսքով։
* **Բարձր ամրության թուջն** իր կազմության մեջ պարունակում է գնդաձև գրաֆիտ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուջ
Կատեգորիա:Չինական հայտնագործություններ
Կարեն Կարախանյան

**Կարեն Արմիկի Կարախանյան** *(Ղարամանյան)* (դեկտեմբերի 23, 1973, Երևան, ՀԽՍՀ - հունվարի 7, 1994, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության, գ․ Հորադիզ), ուսանող–հրետանավոր, նշանառու, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։ 1990 թվականից սովորել է Երևանի Պետական Ճարտարապետաշինարարական ինստիտուտում։ 1992 թվականին N զորամիավորման կազմում (հաշվարկի հրամանատարի տեղակալ) մասնակցել է Կապանի ինքնապաշտպանական և Ֆիզուլիի (Հորադիզ) ազատագրական մարտերին։ Ոչնչացրել է հակառակորդի զինապահեստը։ Հետմահու պարգևատրվել է ՀՀ Արիության մեդալով։

Կատեգորիա:1973 ծնունդներ
Կատեգորիա:1994 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Օննիկ Դալաքյան

**Օննիկ Առուստամի Դալաքյան** (), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրություն
Հայ քանդակագործ Օննիկ Դալաքյանը ծնվել է 1926 թվականին, Նոր-Բաշքենդում։ 1952 թվականին ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը։ 1959 թվականին՝ Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Ստեփան Դավթյան (քանդակագործ)

**Ստեփան Կոստանդինի Դավթյան** (), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրություն
Հայ քանդակագործ Ստեփան Դավթյանը ծնվել է 1912 թվականին, Բաքվում։ 1930 թվականին ավարտել է Երևանի Գեղարդ տեխնիկումը։ Դավթյանի ստեղծագործություններից են՝ «Աշխատանք», «Սերմնացանը»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ քանդակագործներ
Դեկարբօքսիլացում

thumb|upright=2|Դեկարբօքսիլացում
**Դեկարբօքսիլացում** (դե․․․+ կարբօքսիլացում), օրգանական թթուների կարբօքսիլխմբից CO_2-ի պոկում։ Կարբօքսիլացման հակադարձ ռեակցիան է։ Թթվի բնույթից կախված՝ դեկարբօքսիլացում կատարվում է տարբեր ճանապարհներով։ Ալիֆատիկ շարքի թթուները (RCOOH) նատրոնակրի ևևտ տաքացնելիս անջատում են CO_2 և առաջացնում ածխաջրածին։ Մալոնաթթվի, ցիանքացախաթթվի և դարչնաթթվի տիպի թթուները CO_2 անջատում են ուղղակի տաքացնելիս, իսկ թրթնջկաթթուն խիտ H_2SO_4-ի ազդեցությամբ դեկարբօքսիլացվում է՝ առաջացնելով CO, CO_2 և ջուր, մրջնաթթուն՝ CO_2 և ջրածին, պիրոխաղողաթթուն՝ CO_2 և քացախալդեհիդ։ Արոմատիկ թթուների դեկարբօքսիլացումը կատարվում է քինոլինի միջավայրում, պղնձի փոշու առկայությամբ տաքացնելիս։ Դեկարբօքսիլացում կատարվում է նաև ֆերմենտատիվ ճանապարհով, որը նյութափոխանակության պրոցեսի կարևոր փուլերից մեկն է։ Օրգանիզմում ամինաթթուների դեկարբօքսիլացում կատարվում է դեկարբօքսիլազ ֆերմենտի ազդեցությամբ։

Կատեգորիա:Քիմիական ռեակցիաներ
Խըռբեքի բերդ

Վարդենիկ (Գեղացկաձոր կամ Ազնվաձոր) գյուղից դեպի հարավ, երեք կիլոմետր Վարդենիս գետի ձախ ափի երկայնությամբ, խիստ ժայռապատ, մի խումբ բլուրների վրա, որոնք ընկած են հյուսիս-արևմուտքից դեպի հարավ-արևելք, կանգնած է եղել մի հզոր կիկլոպյան ամրոց, որը տեղացիները Խըռբեքի (Ավերակների) բերդ են անվանում։ Այս բերդը շրջապատված է բազմաթիվ հնագույն և միջնադարյան բնակավայրերով, դամբարաններով ու գերեզմաններով։
## Կառուցվածք
Ամրոցն ունի շուրջ 800 մետր երկարություն, լայնությունը հյուսիսային և հարավային մասերում 60-70 մետրից չի անցնում, իսկ ամրոցի կենտրոնական մասում 150 մետր է։

Այս ամրոցը շրջապատված չէ պարիսպներով։ Դրանց հետքերը երևում են միայն արևմտյան կողմից, մնացած կողմերը պարիսպներ չունեն, քանի որ այն Վարդենիս գետը շրջանցել է, և ստացվել է մի թերակղզի, որի երեք կողմերը ունեն ուղղաձիգ, ժայռապատ զառիթափ, որը իջնում է մինչև գետի հունը։
Ամրոցն իր ամբողջ երկարությամբ, նույնանման խոշոր բազալտ քարերով շարված՝ միջնապարիսպներով բաժանված է վեց անհավասար բաժանմունքների, որոնցից երեքը թերակղզու հյուսիսարևմտյան մասում են, իսկ երեքը՝ հարավում։
### Ամրոցի շրջակայքը
Ամրոցի այդպիսի կառուցվածքը միանգամայն համապատասխանում է վայրի տեղադրությանը։ Ամրոցի հյուսիսային ու հարավային բլրախմբերը գերիշխում են շրջապատի վրա։ Այդ բլրախմբերը բաժանված են մի փոքր լեռնանցքով, որտեղից եղել են մուտքեր դեպի բլուրների վրա կառուցված ամրությունները, դեպի նշված թերակղզու վրա տեղադրված բնակավայրի հիմնական մասը։ Այդ թերակղզու հյուսիսային լանջով իջնում է մի կածան դեպի Վարդենիս գետը և նրա ձախ ափում գտնվող աղբյուրը, որտեղից բերդի բնակիչները կարող էին ջուր վերցնել, եթե նույնիսկ ամրոցն ու շենը շրջապատված լինեին թշնամու կողմից։

Հարավարևելյան ամենավերջին և ամենախոշոր բաժանմունքի հյուսիսարևմտյան անկյունից ժայռապատ լանջով դեպի արևմուտք է իջնում կիկլոպյան պարիսպը և հասնում դամբարանադաշտին։ Այդ պարիսպը հավանորեն ունեցել է հատող նշանակություն։ Թշնամու ներխուժման ժամանակ ամրոցի որևէ մասում պարիսպը պիտի արգելակեր նրան՝ անցնելու ամրոցի մյուս մասերը։
### Ամրոցի ներքին կառուցվածքը
Ամրոցի բաժանմունքների գրեթե բոլոր անկյուններում եղել են աշտարակներ, թվով 12, որոնցից ութը կառուցված է արևմտյան պարսպի վրա։ Նրանք ունեն հավասար մեծություն, քառանկյունի ձև և դուրս են բերված պարսպի արտաքին երեսը։
### Պարիսպներ
Պարիսպներն ու քարաբուրգերը հիմնականում ավերված են, տեղ-տեղ հազիվ մնացել են մեկ-երկու շարքով։ Կան հատվածներ՝ 5-6 մետր բարձրությամբ։
## Պարիսպների երկարությունը
Պարիսպների լայնությունը հիմնականում երեք մետր է, սակայն պատասխանատու տեղերում ավելի լայն է։ Շարվածքը անտաշ քարերից է, առանց շաղախի օգտագործման, խոշոր քարերից, երկշարի մեջ լցված է ավելի մանր քար։

Այս ամրոցը իր կառուցմամբ և տեղադրմամբ հիշեցնում է Սևան քաղաքի մոտի Մեծեփ ամրոցը։

Փակագծի մեջ ասենք, որ ամրոցի արևմտյան կողմում, որտեղ միջնադարյան գյուղն է եղել, մի տապանաքարի վրա կարդացինք Քաֆթարլի գյուղի անունը։ Նույն անվանը հանդիպեցինք Մարտունի ավանի եկեղեցու բակում, մի այլ տապանաքարի, որի վրա գրված է, որ հանգուցյալը Քաֆթարլի գյուղից էր։

Այս ամրոցից քիչ ներքև, Վարդենիս գետի աջ ափին, ժայռերի վրա կան ժայռապատկերներ՝ հայտնաբերված Ս. Բ. Բարխուդարյանի կողմից։
## Գրականություն
*Սևանի կիկլոպյան ամրոցներ էջ 39

Կատեգորիա:Կիկլոպյան ամրոցներ
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան
Վահագն Դեմիրճօղլյան

**Վահագն Ստեփանի Դեմիրճօղլյան** (), հայ քիմիկոս, մանկավարժ, նկարիչ, քանդակագործ։

Դերենիկ Դեմիրճյանի հորեղբոր որդին։

## Կենսագրություն
Վահագն Դեմիրճօղլյանը ծնվել է 1875 թվականի ապրիլի 12 (24)-ին, Ախալքալաքում։ Սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում։ 1896 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը։ Դասավանդել է նույն դպրոցում։ Շուրջ 10 տարի հոգևոր ծառայություն է իրականացրել Արդահանում։ Վահագն Դեմիրճօղլյանը՝ (1875-1938)՝ ապագայի գիտնական, քիմիկոս-ատոմիստը, 1924 թվականից ապրել է Երևանում։ «Արժեքականությունն ըստ քիմիական տարրերի առաջացման իմ տեսության» (1914 թվական, ռուսերեն, վիմատիպ) գրքում ներկայացրել է արժեքականության էլեկտրոնային բնույթի իր տեսակետը, համաձայն որի՝ քիմիական միացություն առաջացնելու ատոմի հատկությունը պայմանավորված է իներտ գազի ատոմի նման կայուն էլեկտրոնային կոնֆիգուրացիա ձեռք բերելու հակումով։

Առաջարկել է իզոտոպիայի երևույթի մեկնաբանությունը, իզոտոպներն անվանել «տարատեսակ» կամ «Աննորմալ զարգացած» քիմիական տարրեր։ «Արժեքականությունը և ատոմների կառուցվածքը» (1926 թվական, ռուսերեն) գրքում Դեմիրճօղլյանը ամբողջացրել է արժեքականության և ատոմի կառուցվածքի մասին պատկերացումները։

Դեմիրճօղլյանը թողել է քնարական բանաստեղծությունների մի քանի տետր, զբաղվել է նկարչությամբ, իսկ քանդակներից մեկը՝ հայ արքաների մարմարե խորաքանդակը պահվում է Լուվրի թանգարանում։

## Գրականություն
* Այվազյան Հ., Վահագն Դեմիրճօղլյան (1875-1938), տես Նշանավոր ճեմարանականներ, Ս. Էջմիածին, 2005, էջ 233-241։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի սաներ
Կատեգորիա:Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով
Սուրեն Դիլբարյան

**Սուրեն Միհրանի Դիլբարյան** (), հայ քանդակագործ։

Գեղանկարիչ Ալբերտ Դիլբարյանի եղբայրն է։

## Կենսագրություն
1951 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի գեղարվեստի ակադեմիան։ 1952 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։

## Ստեղծագործություններ
Կիսանդրիներ`
* «Զ. Պալիաշվիլի»
* «Վահան Տերյան»
* «Ստեփան Շահումյան»
* «Շոթա Ռուսթավելի» դիմաքանդակ
* «Ալպինիստը»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Թբիլիսիի գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներ
Ջուլի Ուայթ

**Ջուլի Ուայթ** (անգլերեն՝ *Julie White* ), ամերիկացի դերասանուհի։ 2007 թ․-ին «Տոնի» մրցանակի դափնեկիր։

## Կյանքը և կարիերան
Ջուլի Ուայթը ծնվել է Կալիֆորնիայի Սան Դիեգո քաղաքում և մեծացել է Տեխասի Օսթին քաղաքում գտնվող ռանչոյում։ Դեռահասության տարիներին նա սկսեց հանդես գալ տեղի բեմերում, ինչից հետո տեղափոխվեց Նյու Յորք և ընդունվեց Ֆորդհեմյան համալսարան։

Ուայթը հանդես է եկել բազմաթիվ բեմադրություններում։ 1991 թվականին նա իր դեբյուտը նշեց հեռուստատեսությունում, խաղալով «Կարգ ու կանոն» սերիալի էպիզոդներից մեկում, իսկ 1993 թվականին մշտական դեր ստացավ «Գրեյսը կրակում» հեռուստասերիալում, որտեղ նկարահանվեց մինչև 1997 թվականը։ Նա առավել հայտնի դարձավ իր Ջուդի Ուիթվիկի դերով «Տրանսֆորմերներ» (2007 թ.), «Տրանսֆորմերներ։ Ֆոլլենների Վրեժը» (2009 թ.) և «Տրանսֆորմերներ։ Լուսնի Մութ Կողմը» ֆիլմերում։ Իսկ հեռուստատեսությունում նա ունեցել է մի քանի հայտնի դերեր «Հաճախորդը միշտ մահացած է» և «Կարգ ու կանոն։ Հատուկ կորպուս» հեռուստասերիալներում։

2007 թվականին Ջուլին ստացավ «Տոնի» մրցանակ «լավագույն դերասանուհի պիեսում» անվանակարգում՝ «The Little Dog Laughed» բեմադրության համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:«Թոնի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կին հնչյունավորողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Թատրոնի ամերիկացի դերասանուհիներ
Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգ

[thumb|[Ջուր|Ջրի անալիզ պեստիցիդների համար]]
**Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգ** (՝ նախազգուշացնող), շրջակա միջավայրի վիճակի վերահսկողության, որակի գնահատման, ինչպես նաև կենսամիջավայրի, էկոհամակարգերի և մարդու առողջության վրա մարդածին ու բնական գործոնների բացասական ազդեցությունների կանխատեսման և կանխարգելման, ժամանակին հայտնաբերման ու վերացման նպատակով իրականացվող կանոնավոր երկարատև դիտարկումների համակարգ։

## Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգի գործառույթներ
Մոնիտորինգի հիմնական գործառույթներն են մթնոլորտային օդի, ջրերի, բուսատեսակների և կենդանատեսակների, բնական լանդշաֆտների և այլ բաղադրամասերի վիճակի ու որակի վերահսկումը, աղտոտման հիմնական աղբյուրների հայտնաբերումը, բնական լանդշաֆտի հիմնական բաղադրամասերի որակի կանխատեսումը։

## Մոնիտորինգի տեսակներ
Մոնիտորինգը լինում է տեղական, տարածաշրջանային (երկրահամակարգային) և խոշորամասշտաբ (կենսոլորտային)։ Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգը իրականացնում են պետական և գերատեսչական տարբեր կազմակերպություններ՝ Էկոլոգոնոոսֆերային հետազոտությունների կենտրոնը, Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիտորինգի պետական ծառայությունը, Շրջակա միջավայրի վրա ներգործության մոնիտորինգի կենտրոնը և այլն։ Կատարվում է, օրինակ, անտառների մոնիտորինգ, բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մոնիտորինգ, բուսական աշխարհի մոնիտորինգ, կենդանական աշխարհի մոնիտորինգ, ջրային պաշարների մոնիտորինգ և այլն։ Մոնիտորինգային տվյալները ենթարկվում են վիճակագրական ու համեմատական վերլուծության և համապատասխան տեղեկանքների ձևով ներկայացվում են բնապահպանության նախարարության ստորաբաժանումներ, տեղեկատվավերլուծ, կենտրոն՝ շահագրգիռ կազմակերպություններին և բնակչությանը տրամադրելու համար։ Մոնիտորինգի տվյալների հիման վրա գնահատված ֆոնային ցուցանիշներն օգտագործվում են կազմակերպությունների կողմից շրջակա միջավայրն աղտոտող նյութերի սահմանային թույլատրելի արտանետումների, արտահոսքերի և սահմանային թույլատրելի կոնցենտրացիայի հաշվարկման համար։

Կատեգորիա:Բնապահպանություն
Դիահերձում

[300px|մինի|Դիահերձումը [15-րդ դարում]]
**Դիահերձում** կամ **աուտոպսիա,**  դիահատում՝ դիակի ախտաբանա-անատոմիական կամ դատաբժշկական ուսումնասիրության նպատակով։ Դիակի ախտաբան-անատոմիական ուսումնասիրմամբ զբաղվում են ախտաբան անատոմները՝ քաղաքային կամ շրջանային հիվանդանոցներին կից դիահերձարաններում, հիմնականում՝ մահվան պատճառները, հիվանդագին պրոցեսի ախտորոշումը ճշտելու կամ գիտահետազոտական նպատակներով։ Դատաբժշկական փորձաքննությունն իրագործվում է դատաքննչական մարմինների պաշտոնական որոշման համաձայն։ Դիահերձումը պարտադիր է, երբ մահը վրա է հասել հիվանդանոց ընդունվելուց հետո 2 ժամվա ընթացքում, բռնի մահվան, հանկարծամահության, նորածինների մահվան (որդեսպանություն), անհայտ դիակների, հիվանդությունն ախտորոշված չլինելու, բռնի մահվան կասկածների, սխալ բուժման, վիրահատման կամ ախտորոշման վերաբերյալ բուժանձնակազմի դեմ բողոքների դեպքում, երբ մահը տեղի է ունեցել տնային պայմաններում՝ առանց բժշկական անձնակազմի հսկողության։ Դիակի դատաբժշկական փորձաքննությունը ընթանում է 4 փուլով․ 
# դեպքի վայրում դիազննություն՝ տեղազննության ժամանակ, 
# դիակի առաջնային ուսումնասիրություն՝ դիահերձարանում, 
# դիակի կրկնակի ուսումնասիրություն, երբ մինչև հուղարկավորությունը ծագում են նոր հարցեր, 
# արտաշիրմման ենթարկված դիակի ուսումնասիրություն։ 
Դիահերձման ժամանակ պարտադիր բացում են գանգի, կրծքավանդակի և որովայնի խոռոչները, ուսումնասիրում բոլոր օրգանները, ինչպես նաև կատարում օրգանների և պարունակությունների նմուշների լրացուցիչ լաբորատորային (հյուսվածաբանական, մանրէաբանական, դատաքիմիական, քրեագիտական, ֆիզիկատեխնիկական, դեղաբանական, կենսաբանական և ռենտգենաբանական) հետազոտություններ։ Դիակի և լաբորատոր ուսումնասիրությունների հիման վրա կազմվում է արձանագրություն կամ ակտ, որի եզրակացության մասում փորձագետը պատասխանում է դատաքննչական մարմիններին հետաքրքրող բոլոր հարցերին։

Կատեգորիա:Դատական բժշկություն
Կատեգորիա:Ախտաբանական անատոմիա
Կատեգորիա:Մահ
Հուգո դե Ֆրիզ

**Հուգո դե Ֆրիզ**, *Խուլգո դե Ֆրիս* (, ), հոլանդացի բուսաբան, գենետիկ։

## Կենսագրություն
Կրթությունն ստացել է Լեյդենի համալսարանում, Հայդելբերգում և Վյուրցբուրգում։ 1878-1918 թթ.՝ Ամստերդամի համալսարանի պրոֆեսոր և բուսաբանական այգու տնօրեն։ Մշակել է բույսերի օսմոտիկ ճնշումը որոշելու մեթոդը և ցույց տվել, որ այն կախված է տվյալ ծավալում պարունակված նյութի մոլեկուլների թվից։ Աշխատանքները վերաբերում են գենետիկայի և ընտրության հարցերին։ Դե Ֆրիզը այն գիտնականներից էր, որ վերաբացահայտեց ժառանգականության վերաբերյալ Մենդելի օրենքը։

## Գրականություն
* *Lehmann Е.* Die Theorien der Oenotheraforschung. — Jena, 1922.
* Hugo de Vries. — Stuttg., 1929.
* *Stomps Th. J.* Fünfundzwanzig Jahre der Mutationstheorie. — Jena, 1931.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հոլանդացի բուսաբաններ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Լեյդենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի կենսաբաններ
Կատեգորիա:Հոլանդացի գենետիկներ
Կատեգորիա:Հայդելբերգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Գիտությունների դոկտորներ
Միջուկային ձմեռ

thumb|
**Միջուկային ձմեռ**, միջուկային զենքի մասշտաբային կիրառմամբ պատերազմի դեպքում Երկրի մակերևույթին սպասվող երկարատև համընդհանուր ցրտեցում։ Համաձայն փորձագետների հետազոտությունների և մաթեմատիկական մոդելավորման՝ միջուկային զենքի զանգվածային կիրառումից հետո անտառների, վառելանյութի պաշարների, տորֆերի և այլնի այրման հետևանքով Երկրի մակերևույթի մոտ օդի ընդհանուր ջերմաստիճանը կտրուկ կբարձրանա։ Այնուհետև պայթյունի հետևանքով մթնոլորտում կուտակված հսկայական քանակությամբ այրման արգասիքները՝ աերոզոլները, գազային խառնուրդները և միջուկային հրդեհների ծուխը, կարգելակեն արեգակնային ճառագայթման ներթափանցումը դեպի Երկրի մակերևույթ, որի հետևանքով օդի ջերմաստիճանը կտրուկ կնվազի՝ միջին հաշվով, 15°0-ով։ Կսկսվի միջուկային ձմեռ, կդադարի լուսասինթեզը, հսկայական տարածքներում կսառչեն ու կոչնչանան բուսականությունը, գյուղատնտեսական ցանքերը և վերջնականապես, կվերանա ամենայն կենդանի արարած, ու կկործանվի քաղաքակրթությունը։

Կատեգորիա:Աղետներ
Ժողովրդական նախաձեռնության հանրաքվե

Քաղաքագիտության մեջ, նախաձեռնությունը (նաեւ հայտնի է որպես ժողովրդական կամ քաղաքացիական նախաձեռնություն) դա մի միջոց է, որով որոշակի նվազագույն քանակի գրանցված ընտրողների կողմից ստորագրված միջնորդության օգնությամբ կարելի է պարտադրել, որպեսզի հանրային քվեարկություն (հանրաքվե) կազմակերպվի։

Ժողովրդական նախաձեռնությունը դա ուղիղ ժողովրդավարության մեխանիզմ է, որը թույլ է տալիս մի խումբ քաղաքացիների, ստորագրահավաքի միջոցով, գործի դնել օրենսդիր մարմինը կամ էլ ժողովրդին հանրաքվեի կանչել որևէ օրենքի առաջարկության վերաբերյալ որոշում կայացնելու համար
Ժողովրդական նախաձեռնության հանրաքվեն շատ քիչ տարածում ունի աշխարհում։

Գոյություն ունի նաև ընդհանուր կամ կիսովի նախաձեռնության հանրաքվեի գաղափարը։

Կատեգորիա:Ժողովրդավարություն
Կատեգորիա:Սահմանադրական իրավունք
Անգվիլարա Սաբացիա

**Անգվիլարա Սաբացիա** (), քաղաք Իտալիայում, Լացիո մարզի Հռոմ գավառում։ Ընկած է Հռոմից 30 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք, զբաղեցնում է 74.91 կմ² տարածք։ 2004 թվականի տվյալներով կոմունայի բնակչության թվաքանակը եղել է 16.273, բնակչության խտությունը կազմել է 217 մարդ/կմ²։ Բրաչանո լճի ափին՝ ոչ մեծ հրվանդանի վրա տեղակայված միջնադարյան կենտրոնը և լողափը Անգվիլարա Սաբացիան դարձնում են հայտնի զբոսաշրջային վայր։

Քաղաքից մոտավորապես 3 կմ արևելք ընկած է Մարտինյանո փոքրիկ հրաբխային լիճը։ Երկու լճերը և դրանց շրջակայքը հայտարարվել են տարածաշրջանային պարկ և ենթարկվում են խիստ բնապահպանական կառավարման։

Անգվիլարա Սաբացիան արվարձանային գնացքով (FR3 գիծ կամ Հռոմ-Կապրանիկա-Վիտերբո երկաթուղի) կապված է Հռոմի հետ (Ռոմա Օստիենզե և Վալե Աուրելիա կայարաններ). ուղևորությունը տևում է մոտավորապես 40 րոպե։

Սուրբ նահատակ Բլասիոս Սեբաստացին (Սան Բիաջո) համարվում է քաղաքի հովանավորը։ Քաղաքի օրը նշվում է ամեն տարի փետրվարի 3-ին։

## Տեսարժանություն
1989 թվականին Բրաչանո լճի հատակին հայտնաբերվել է նորքարիդարյան ժամանակների Լա Մարմոտա բնակավայրը, որը եղել է գործվածքեղենի պատրաստման կենտրոն:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Թոմ ԴեՍանտո

**Թոմ ԴեՍանտո** (անգլերեն՝ *Tom DeSanto*, ), ամերիկացի կինոպրոդյուսեր և սցենարիստ է։ Ծնվել է 1968 թ․ ԱՄՆ-ի Նյու Ջերսի նահանգում։ Թոմ Դեսանտոն առավել հայտնի դարձավ իր ընկեր՝ ռեժիսոր Բրայան Սինգերի հետ աշխատելով, նամանավանդ «Իքս մարդիկ» ֆիլմաշարի առաջին երկու մասերում իր ներդրումով։

ԴեՍանտոն մեծացել է ոստիկանի ընտանիքում՝ Նյու Ջերսիի Իսելին քաղաքում։ 1986 թ․-ին ավարտել է եպիսկոպոս Ջորջ Արայի անվան դպրոցը՝ Նյու Ջերսիի Էդիսոն քաղաքում, իսկ 1990 թ.-ին՝ Ռատգերյան համալսարանը։

Կինոինդուստրիայի իր առաջին տարում ԴեՍանտոն հանդիպեց և ընկերացավ ռեժիսոր Բրայան Սինգերի հետ, որը նրան իր «Bad Hat Harry» ստուդիայում տվեց արտադրական (պրոդյուսերական) աշխատանք։ Նրանք աշխատեցին այնպիսի ֆիլմերի վրա, ինչպիսիք են՝ «Ընդունակ աշակերտ» (1997), «Իքս մարդիկ» ֆիլմաշարը և այլն։

## Ֆիլմագրություն
* 1997 - Ընդունակ աշակերտ *(գործադիր պրոդյուսեր)*
* 2000 - Իքս մարդիկ *(գործադիր պրոդյուսեր)*
* 2003 - Իքս մարդիկ 2 *(գործադիր պրոդյուսեր)*
* 2005 - Ռինգերները։ Ֆանատների Տիրակալը *(գործադիր պրոդյուսեր)*
* 2007 - Տրանսֆորմերներ 
* 2009 - Տրանսֆորմերներ։ Ֆոլլենների Վրեժը
* 2009 - Crisis։ New York Under Water *(գործադիր պրոդյուսեր)*
* 2011 - Տրանսֆորմերներ։ Լուսնի Մութ Կողմը
* 2014 - Kidnapped for Christ *(գործադիր պրոդյուսեր)*
* 2014 - Տրանսֆորմերներ։ Բնաջնջման Դարաշրջանը

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*

Կատեգորիա:1968 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ռատգերսի համալսարանի շրջանավարտներ
Էդմոնդ Լեոնովիչ

**Էդմոնդ Լեոպոլդի Լեոնովիչ** (, ), լեհ ճարտարապետ-անտառաբան, Ստեփանավանի դենդրոպարկի հիմնողն ու երկար տարիներ տնօրենը։

## Կենսագրություն
Էդմոնդ Լեոպոլդի Լեոնովիչը ծնվել է 1902 թվականին թուրքական Օլթի քաղաքում լեհ կոմս Ստեցևիչ-Լեոնովիչի և ֆրանսուհի մոր ընտանիքում։ Մանկությունն ու երիտասարդ տարիներն անցել են Վրաստանում, որտեղ ռեալական դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվել է Թբիլիսիի ճանապարհների հաղորդակցության ինստիտուտը, ստացել անտառային ինժեների որակավորում։ Ավարտելուց հետո ուղարկվել է Հայաստան աշխատանքի։ 1932 թվականին հաստատվել է Ստեփանավանում և աշխատել դենդրոպարկում։ Աշխատանքային 50 տարիների ընթացքում Գյուլագարակի և Ստեփանավանի միջև ստեղծել է «Սոճուտ» դենդրոպարկը։ Աշխատել է մինչև 1984 թվականը։ Վախճանվել է 1986 թվականին։ Թաղված է դենդրոպարկի տարածքում։

## Պատկերասրահ

Dendropark stepanavan 3.jpg|Էդմոնդ Լեոնովիչի շիրիմը
File:The grave of Edmon Leonovich.jpg|thumb|Էդմոն Լեոնովիչի շիրմաքարը, 2019


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեհ անտառագետներ
Կատեգորիա:Լեհ ճարտարապետներ
Հեսսեն

**Հեսսեն** (), նահանգ Գերմանիայում, մայրաքաղաքը՝ Վիսբադեն, ամենամեծ քաղաքը՝ Մայնի Ֆրանկֆուրտ։

## Անվանում
Անվանումը ստացել է վաղ միջնադարում այստեղ բնակված հեսսեր գերմանական ցեղի անունից։

## Մշակույթ
### Կրոն
2013 թվականի Հեսենում քրիստոնյաների թիվ 40% է, մեծամասնությունը բողոքականներ են, որոնք պատկանում են Ավետարանական եկեղեցուն, իսկ 25%-ը դավանում են Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցուն։ Մյուս քրիստոնյաները կազմել են 2%։ Մնացած մեկ երկրորդը մուսուլմաններ են։

## Երթևեկություն և տրանսպորտ
Հեսսեն ունի լավագույն տրասպորտային ցանցերից մեկը Եվրոպայում։ Տրանս-Եվրոպական և Գերմանական մայրուղիներն ամենախոշորներից մեկն է Եվրոպայում։ Մայնի Ֆրանկֆուրտ օդանավակայանը Գերմանիայի խոշորագույն և Եվրոպայի երրորդ խոշորագույն օդանավակայանն է Լոնդոնի Հեաթրովից և Փարիզի Շառլ դը Գոլից հետո։

## Մահապատիժ
Հեսսենի սահմանադրությունը գրվել է 1946 թվականին, և հոդված 21-ը թույլատրում է օգտագործել մահապատիժ։ Սակայն Գերմանիայում մահապատժի օգտագործման օրենքը արգելվել է 1949 թ։ Դաշնային Grundgesetz (հիմնական օրենքով), որը փոխարինում է բոլոր պետական օրենքները, ինչպիսիք են, Հեսսենի սահմանադրությունը։

### Հանրային քննարկումներ Հեսսենում
Կան դեռ քննարկումներ Հեսսենի սահամնադրությունից 21-րդ հոդվածը հեռացնելու մասին։ Որոշ մարդիկ կարծում են որ, 21-րդ հոդվածը Հեսսենի սահմանադրությանը պետք չէ և պետք է հեռացվի քանի որ մահապատիժ չկա։

## Տես նաև
* Պորտալ:Հեսսեն
* Գերմանիա
* Գերմանիայի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հեսսենի Պաշտոնական կայք
* «Հեսսեն» Կաթոլիկ հանրագիտարանում
* Հեսսենի աշխարահգրական քարտեզ
Բիլբաո 2010 (շախմատային մրցաշար)

right|thumb|200px|La Alhóndiga (մրցաշարի անցկացման վայրը)
**Բիլբաո 2010**, «Մեծ սաղավարտի» եզրափակիչ մրցաշար, որն անցկացվել է Բիլբաո քաղաքում 2010 թ. հոկտեմբերի 9-ից 15-ը։

## Մրցաշարի կանոնները

* Ժամանակը. տրվում է 90 րոպե 40 քայլի համար և ևս 60 րոպե մինչև պարտիայի ավարտը ավելացվելով 10 վ յուրաքանչյուր քայլի համար սկսած 41-րդ քայլից։
* Միավորները.

Հաղթանակի համար - 3

Ոչ ոքի արդյունքի համար - 1

Պարտության համար - 0

## Մասնակիցներ

## Մրցափուլեր

## Մրցաշարային աղյուսակ

## Հետաքրքիր փաստեր

**Բիլբաո 2010** մրցաշարը ունի մասնակիցների ամենամեծ միջին վարկանիշը անցկացված շախմատային մրցաշարերից։

## Հղումներ

• Բիլբաո 2010 մրցաշարը Chessgames.com կայքում

Կատեգորիա:Շախմատային մրցաշարեր
Դժոխք

[thumb|alt=|Դժոխքի միջնադարայան պատկերազարդում [Hortus deliciarum  մագաղաթում (1180)]]
**Դժոխք** (գեհեն, տարտարոս) կարծեցյալ ստորերկրյա աշխարհ, պատժարան, որտեղ, ըստ կրոնական հավատալիքների, տառապում են երկրային մեղավոր հոգիները։ Նման պատկերացումներն առաջացել են հոգու անմահության և հանդերձյալ կյանքի նախնադարյան հավատալիքներից։ Հին հունական դիցաբանության համաձայն, խավարի թագավորության ամենասարսափելի մասը Տարտարոսն է, այսինքն՝ դժոխքը։

Հուդայականության մեջ դժոխքը սկզբում պատկերվել է որպես ստորերկրյա վայր, որտեղ գտնվում են մեռածների (մեղավորների և արդարների) ստվերները։ Դժոխքի այս ըմբռնումը հետագա զարգացումը գտել է քրիստոնեության մեջ։ Ըստ հայկական հեթանոսական պատկերացումների, դժոխքը յոթհարկանի է՝ յոթ տեսակ մեղքերով տառապողների համար։ Կրոնը և շահագործող դասակարգերը դժոխքը հակադրել են դրախտին, այն օգտագործել հավատացյալների գիտակցության և զգացմունքների վրա ազդելու համար, պնդելով, որ «դժոխքի բաժին» դառնում են կրոնական պատվիրանները խախտողները, տիրող հասարակական կարգերին և օրենքներին չենթարկվողները։ Դժոխքի և դրախտի մասին պատկերացումներում արտահայտվել է նաև աշխատավորների պասիվ բողոքն ընդդեմ հասարակական անարդարությունների։ Դժոխքի և դրախտի դասական նկարագրությունը տրված է Դանթե Ալիգիերիի «Աստվածային կատակերգության» մեջ։ Դժոխք բառը իրանական փոխառություն է։

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Քրիստոնեություն
Կատեգորիա:Անդրշիրիմյան աշխարհ
Կատեգորիա:Կրոնական հավատալիքներ
Կատեգորիա:Աբրահամյան դիցաբանություն
Հայաստանի Հանրապետության դատական ծառայության 1-ին դասի բարձրագույն խորհրդական

**Հայաստանի Հանրապետության դատական ծառայության 1-ին դասի բարձրագույն խորհրդական**, Հայաստանի Հանրապետության դատական դեպարտամենտում դատական ծառայության բարձրագույն պաշտոններ զբաղեցնող դատական ծառայողներին շնորհվող բարձրագույն դասային աստիճան, որը բարձր է «Հայաստանի Հանրապետության դատական ծառայության 2-րդ դասի բարձրագույն խորհրդական» դասային աստիճանից և բարձրագույն դասային աստիճանն է դատական ծառայությունում։ Աստիճանը շնորհում, դասային աստիճանն իջեցնում, ինչպես նաև դասային աստիճանից զրկում է Հայաստանի Հանրապետության Նախագահը՝ վճռաբեկ դատարանի նախագահի ներկայացմամբ։

## Հայաստանի Հանրապետության դատական ծառայության 1-ին դասի բարձրագույն խորհրդականները
Հիմնական հոդված՝ **[[Հայաստանի Հանրապետության դատական ծառայության 1-ին դասի բարձրագույն խորհրդականների ցանկը]]**

Կատեգորիա:ՀՀ բարձրագույն դասի դասային աստիճաններ
Ֆինլանդիայի տնտեսություն

[մինի|[Ֆինլանդիայի դրոշը]]
[մինի|[Նոկիայի գլխավոր գրասենյակը]]

**Ֆինլանդիայի տնտեսություն**ը բարձր է զարգացած։

## Ընդհանուր տեղեկություններ
Ֆինլանդիան զբաղեցնում է 15-րդ տեղը մեկ շնչի հաշվով նոմինալ ՀՆԱ-ով և 21-րդ տեղը մեկ շնչի հաշվով (ԳՀ) ՀՆԱ-ով՝ $36.723։ ՀՆԱ-ն 2012-ին կազմել է $247,2 միլիարդ։ Երկրի ՀՆԱ-ի 62,8%-ը տալիս է սպասարկման ոլորտը, արդյունաբերության բաժինը 29,1% է, գյուղատնտեսությանը՝2,6%։ Սպասարկման ոլորտում զբաղված է բնակչության 77,2%-ը, արդյունաբերության մեջ՝ 18,3%-ը, գյուղատնտեսության մեջ՝ 4,5%։ Գործազրկությունը 7,3 % է, միջին ամսական աշխատավարձը՝ 4675 ԱՄՆ դոլար։
 
Ըստ Doing Business-ի Ֆինլանդիան զբաղեցնում է 11-րդ տեղն աշխարհում։ Ներմուծումը փոքր-ինչ գերազանցում է արտահանումը  (այսինքն արտաքին առևտրի հաշվեկշիռը բացասական է)։ Արտահանումը  կազմել է 78,83 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։
Արտահանում է էլեկտրատեխնիկա, մեքենասարքավորումներ, տրանսպորտային միջոցներ, թուղթ, քիմիկատներ, մետաղներ։
 
Արտահանման մեջ գլխավոր առևտրային գործընկերները հետևյալ երկրներն են.
#  11.1%
#  9.9%
#  9.4%
#  6.4%
#  6.1%
#  5.1%
#  4.6%
 
Ներմուծումը կազմել է 80,34 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ Ներմուծվող հիմնական ապրանքներն են սննդամթերքը, մետաղները, նավթը և նավթամթերքը, տեքստիլ արտադրանքը, մեքենասարքավորումները։
Ներմուծման մեջ գլխավոր առևտրային գործընկերները հետևյալ երկրներն են.
#  17.8%
#  14.8%
#  13.9%
#  8.0%
#  4.4%
Պետական պարտքը կազմում է ՀՆԱ-ի 53.5%-ը։ Կրեդիտային վարկանիշը բոլոր լավագույն վարկանշային կազմակերպությունների տվյալներով ամենաբարձրն է, հեռանկարը՝ կայուն է։ Ֆինլանդիայի տնտեսության ամենազարգացած ճյուղը սպասարկման ոլորտն է.
 
## Սպասարկման ոլորտը

Սպասարկման ոլորտում հատկապես բարձր են զարգացած գիտությունը և առողջապահությունը։ Զարգացած են նաև առևտուրը, կրթությունը (անգրագիտությունը 0.0% է), սպորտը։

## Արդյունաբերությունը

Արդյունաբերությունը բարձր է զարգացած։ Հատկապես զարգացած են մեքենաշինությունը, մետաղաձուլությունը, նավաշինությունը, անտառային արդյունաբերությունը։

## Գյուղատնտեսությունը

Ֆինլանդիայի գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղը մսակաթնատու խոշոր եղջերավոր անասնապահությունն է։ Ֆինլանդիան կարագով, պանրով, յուղով, կաթով և մսով աշխարհում զբաղեցնում է առաջատար հորիզոնականներ։

## Արտաքին հղումներ
* Таблица ВВП Финляндии с 1975 по 2009  Центра статистики (Tilastokeskus) կայքում
* Бизнес и инновации на официальном сайте Министерства иностранных дел Финляндии
* Крупнейшие производители товаров в Финляндии
* Финская деревообрабатывающая промышленность под угрозой вымирания

Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի տնտեսություն
Հայաստանի Հանրապետության դատական ծառայության 1-ին դասի բարձրագույն խորհրդականների ցանկը

Ստորև ներկայացված է Հայաստանի Հանրապետության դատական ծառայության 1-ին դասի բարձրագույն խորհրդականների ցանկը։

2008-2015 թթ. դասային աստիճանը որևէ մեկին չի շնորհվել։

Կատեգորիա:ՀՀ բարձրագույն դասի դասային աստիճաններ
Կատեգորիա:ՀՀ պետական կառավարման մարմիններ
Թվային հեռուստատեսություն

**Թվային հեռուստատեսություն** (-ից), հեռուստատեսային պատկերի և ձայնի փոխանցման տեխնոլոգիա վիդիո ազդանշանի կոդվորման և թվային ալիքների ձայնային ազդանշանի միջոցով։ Ներկայիս թվային հեռուստատեսության տվյալների կոմպրեսացման հիմնական ստանդարտը MPEG-ն է։

## Ստանդարտներ
Ներկայումս գոյություն ունեեն հետևյալ ստնադարտները՝
* DVB — թվային հեռուստատեսության Եվրոպական ստանդարտը։
* ATSC — թվային հեռուստատեսության ամերիկյան ստանդարտը։
* ISDB — թվային հեռուստատեսության ճապոնական ստանդարտը։

Կատեգորիա:Հեռուստատեսության պատմություն
Կատեգորիա:Հեռուստատեսային տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Ճապոնական հայտնագործություններ
Ռոբերտո Օրսի

**Ռոբերտո Գաստոն Օրսի** (, ), ամերիկացի և մեքսիկացի սցենարիստ և կինոպրոդյուսեր։

## Կենսագրություն
Օրսին ծնվել է Մեխիկոյում։ Նրա հայրը մեքսիկացի է, իսկ մայրը՝ կուբացի, ով Ֆիդել Կաստրոյի կառավարության հաստատումից հետ, լքել էր Կուբան։ Օրսին սցենարիստ և պրոդյուսեր Ջ․ Ռ․ Օրսիի ավագ եղբայրն է։ Օրսին մեծացել է Կանադայում, Տեխասում և Լոս Անջելեսում, որտեղ էլ հանդիպել է իր ապագա ընկեր և սցենարների համահեղինակ՝ Ալեքս Կուրցմանի հետ։ Սովորել է Օսթինի Տեխասյան համալսարանում։ Ամուսնացած է նույնպես սցենարիստ և պրոդյուսեր Մելիսսա Բլեյքի հետ։

## Կարիերա
Օրսին աշխատել է *[[Աստղային փոշի]]*, *[[Զորոյի լեգենդը]]*, *[[Առաքելությունն անիրագործելի է 3]]*, *[[Տրանսֆորմերները (ֆիլմ)|Տրանսֆորմերներ]]* և *[[Կովբոյներն ընդդեմ այլմոլորակայինների]]* ֆիլմերում։ Նա Ալեքս Կուրցմանի և Ջեյ Ջեյ Աբրամսի հետ միասին հանդիսանում է «Սահման» գիտաֆանտաստիկ հեռուստասերիալի ստեղծողներից մեկը, նաև խորհրդատու պրոդյուսերը։

2007 թ․-ին *The Hollywood Reporter*-ը նրան դասեց Հոլիվուդի ամենաազդեցիկ 50 լատինամերիկացիների շարքին։

Օրսին հրավիրված էր «San Diego Comic-Con International» 2010-ին որպես առանձնահատուկ հյուր։

## Ֆիլմագրություն
* (2005) - Կղզին / The Island (սցենարիստ)
* (2005) - Զորոյի լեգենդը / The Legend of Zorro (սցենարիստ)
* (2006) - Առաքելությունն անիրագործելի է 3 / Mission։ Impossible III (սցենարիստ)
* (2007) - Տրանսֆորմերներ / Transformers (սցենարիստ)
* (2008) - Eagle Eye (պրոդյուսեր)
* (2009) - Աստղային ճանապարհ / Star Trek (սցենարիստ, գործադիր պրոդյուսեր)
* (2009) - Տրանսֆորմերներ։ Ֆոլլենների Վրեժը / Transformers։ Revenge of the Fallen (սցենարիստ)
* (2009) - Առաջարկություն / The Proposal (գործադիր պրոդյուսեր)
* (2011) - Կովբոյներն ընդդեմ այլմոլորակայինների / Cowboys & Aliens (սցենարիստ, պրոդյուսեր)
* (2012) - Մեզ նման մարդիկ / People Like Us (սցենարիստ, պրոդյուսեր)
* (2013) - Աստղային ճանապարհ։ Խավարի մեջ / Star Trek Into Darkness (սցենարիստ, պրոդյուսեր)
* (2013) - Հիմա դու ինձ տեսնում ես / Now You See Me (պրոդյուսեր)
* (2013) - Էնդերի խաղը / Ender's Game (պրոդյուսեր)
* (2014) - Նոր Սարդ Մարդը։ Բարձր Լարում / The Amazing Spider-Man 2 (սցենարիստ, գործադիր պրոդյուսեր)
* (2014) - Մատադոր (հեռուստասերիալ) / Matador (գործադիր պրոդյուսեր, 1 էպիզոդ, 2014)
* (2014) - Կարիճ (հեռուստասերիալ) / Scorpion (գործադիր պրոդյուսեր, 4 էպիզոդ, 2014)
* (2014) - *Նահանջման ստրատեգիա* / Exit Strategy (գործադիր պրոդյուսեր)
* (2016) - *Մումիա* / The Mummy (պրոդյուսեր)
* (2016) - *Աստղային ճանապարհ 3* / Star Trek 3 (ռեժիսոր, սցենարիստ)
* (2018) - *Նոր Սարդ Մարդը 3* / The Amazing Spider-Man 3 (սցենարիստ)
* (TBA) - *2012: Հոգիների պատերազմը* / 2012։ The War for Souls (սցենարիստ, պրոդյուսեր)
* (TBA) - *Անխղճորեն* / Without Remorse (պրոդյուսեր)
* (TBA) - *Վան Հելսինգ* / Van Helsing (սցենարիստ, պրոդյուսեր)
* (TBA) - *Venom* (ռեժսոր, սցենարիստ, պրոդյուսեր)
* (TBA) - *Գործադիր կոմիտե* / Secret Cabinet (գործադիր պրոդյուսեր)
* (TBA) - *Նոր Սարդ Մարդը 4* / The Amazing Spider-Man 4 (գործադիր պրոդյուսեր)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:«Ոսկե ազնվամորի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Մեքսիկացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Դեֆլեկտոր (այլ կիրառումներ)

**Դեֆլեկտոր**(  — խոտորում եմ, արտուղղում եմ),
# արտաձգիչ սարք, որը դրվում է խողովակի (հանքահորի) արտաքին ծայրամասում, հիմնականում տարբեր շինություններից, ինչպես նաև երկաթուղային վագոններից կեղտոտված օդի արտածծման համար։
# Մագնիսական կողմնացույցների շեղումները չափող և դրանք վերացնող սարք։

Կատեգորիա:Լատիներեն բառեր և արտահայտություններ
Դեֆլեգմում

**Դեֆլեգմում** ( խոնավություն), գազերի և գոլորշիների խառնուրդներից դժվարաեռ նյութերի անջատում։ Դեֆլեգմումը կատարվում է խառնուրդները եռման ցածր ջերմաստիճան ունեցող բաղադրիչներով հարստացնելու, ինչպես նաև եռման խիստ տարբեր ջերմաստիճաններ ունեցող բաղադրիչներն իրարից բաժանելու նպատակով։ Որպես միջանկյալ օղակ, օգտագործվում է նաև թորման և ռեկտիֆիկացման ժամանակ։ Դեֆլեգմումն իրականացնում են դեֆլեգմիչ սարքերում։ Դեֆլեգմիչն ուղղահայաց խողովակ է, որով վեր են բարձրանում խառնուրդի տաք գոլորշիները։ Սառչելով, ավելի բարձր եռման կետ ունեցող բաղադրիչները հեղուկանում են, խողովակի պատերով հոսում ցած։ Հանդիպելով տաք գոլորշուն՝ հեղուկն ազատվում է հեշտ եռացող խառնուրդներից և հարստանում դժվար եռացողներով։

Կատեգորիա:Քիմիական տեխնոլոգիա
Արսոլի

**Արսոլի** (), քաղաք Իտալիայում, գտնվում է Լացիո մարզի Հռոմ գավառում։
 
Բնակչությունը կազմում է 1537 մարդ, բնակչության խտությունը կազմում է 128 *մարդ/կմ<sup>2</sup>*։ Զբաղեցնում է 12 *կմ<sup>2</sup>* տարածք։ Փոստային ինդեքսը՝ 23։ Հեռախոսային կոդը՝ 00774։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Վալմոնտոնե

**Վալմոնտոնե** () քաղաք Իտալիայում, տեղակայված է Լացիո մարզի Հռոմ գավառում։

Բնակչությունը կազմում է 13&nbsp;453 մարդ (2004 թվական), խտությունը կազմում է 314 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 40 քառ. կմ տարածք։ Փոստային ինդեքս - 038, հեռախոսային կոդ - 06։

[մինի||ձախից|Տեսարան դեպի [Rainbow Magicland այգի ]]
Վալմոնտոնե քաղաքի մոտակայքւմ տեղակայված է զվարճանքների այգին՝ Rainbow Magicland-ը։

## Աշխարհագրություն
Պատմական մասը այդ քաղաքի տեղակայված է Տուֆագոննի բլրի վրա, ծովի մակարդակից 303 մետր բարձրության վրա։ Ստորգետնյա տարածքները հարուստ են ջրով և դրանք առաջացնում են աղբյուրներ, դրանից էլ առաջանում են լանդշաֆտային ծածկույթով անտառներ և հողատարածքներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Արտենա

**Արտենա** (), քաղաք Իտալիայում, գտնվում է Լացիո մարզի Հռոմ գավառում։
 
Բնակչությունը կազմում է 12419 մարդ (2004 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալներ), բնակչության խտությունը կազմում է 230,98 *մարդ/կմ<sup>2</sup>*։ Զբաղեցնում է 54 *կմ<sup>2</sup>* տարածք։ Փոստային ինդեքսը՝ 31։ Հեռախոսային կոդը՝ 00006։

Քաղաքի հովանավորն է հանդիսանում Մարիա Մագդալենան։

Քաղաքը ունի իր տոնը, որը նշվում է ամեն տարի հուլիսի 22-ին։

Պատմության մեջ Արտենան Իտալիայում նշանավոր է որպես ամենակրիմինալ բնակավայր։ 19-րդ դարի քրեական վերլուծաբան Չեզարե Լոմբորոզոն «Հանցագործ մարդը» գրքում բերում է վիճակագրություն, համաձայն որի Արտենայում վնասվածքների և սպանությունների քանակը 6 անգամ գերազանցում է ամբողջ Իտալիայի միջին ցուցանիշը, իսկ ավազակային հարձակումները՝ 30 անգամ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* http://www.artena.comnet.roma.it/

Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Դիոպսիդ

մինի|Դիոպսիդի բյուրեղ
**Դիոպսիդ**, ապար կազմող միներալ՝ սիլիկատ մոնոկլինայիև պիրօքսինևերի խմբից։ Քիմիական կազմը՝ CaMg[Si206]։ Գույնը լինում է գորշ կամ գորշականաչ։ Կարծրությունը՝ 5,5—6 է, խտությունը՝ 3270—3400 կգ/մ³։ Սովորաբար հանդիպում է գաբրոներում, դիաբազներում, դիորիտներում և այլ հրայիև ու մետամորֆային ապարներում՝ անկանոն հատիկների ձևով։ Հազվադեպ առաջացնում է խոշոր թափանցիկ կանաչ բյուրեղներ՝ բայկալիտ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միներալներ
Կատեգորիա:Մագնեզիումի միներալներ
Կատեգորիա:Կալցիումի միներալներ
Դիմակ

250px|մինի|Ճապոնակն դիմակներ
**Դիմակ** (պահլավերեն demak - կերպարանք, ձև), որևէ պատկերով (մարդու դեմք, կենդանու մռութ, դիցաբանական էակի գլուխ) խավաքարտից կամ այլ նյութերից պատրաստված՝ մարդու դեմքին հագցվող հատուկ հարմարանք։

## Պատմական ակնարկ
Դիմակները գործածվում են հնագույն ժամանակներից՝ 1․ որպես ծիսադիմակներ․ կրել են ծիսակատարությունների (պաշտամունքայինն մոգական պարեր նն) մասնակիցները։ 2․ Թաղելիս մահացածի դեմքին դրվող դիմակ։ Փայտից, կավից, ոսկուց և այլ նյութերից պատրաստված դիմակներ են հայտնաբերվել Եգիպտոսի, Կարթագենի, Նինվեի, Մեքսիկայի, Իրանի և ուրիշ երկրների հին գերեզմանոցներում։ Այդ դիմակները մեծ մասամբ անհատական են և դիմապատկերային։ 3․ Թատերական դիմակներ, օգտագործել են ղեոասաններն անտիկ Թատրոնում։ Դիմակները փոխարինել են դիմախաղին, հաղորդել տարբեր հոգեկան ապրումներ (օրինակ, դիմակի մի կողմում պատկերվում Էր տառապանք, մյուսում՝ ուրախություն)։ Դերասանի ձայնը ուժեղացնելու համար դիմակի ներսում եղել են մետաղյա ձայնադարձիկներ։ Միջին դարերում դիմակներ են օգտագործել հիստրիոնները, սկոմորոխները։ Հայ գուսաններն օգտագործել են նաև երկդեմ դիմակներ։ 16-18-րդ դարերում դիմակներ են կրել իտալական *կոմեդիա դելլ  արտեի* կատակերգական պերսոնաժները։ 
250px|մինի|Վիեննական դիմակ
Թատերական դիմակները տարածված են եղել Հնդկաստանի, 1․ Թաղման դիմակ՝ Միկենքի Ա գերեզմանոցի 4-րդ դամբարանից, ոսկի (մ․թ․ա․ 16-րդ դարի, Ազգային թանգարան, Աթենք), 2․ ծիսային դիմակ (Աֆրիկա) Թատերական դիմակներով դերասաններ․ 1․ մանրանկար 13-րդ դարի Կիլիկիայում ընդօրինակված Ավետարանից , 2․ մանրանկար 1290-ին Դրազարկում ընդօրինակված Ավետարանից, ծաղկող՝ Թորոս քահանա (երկուսն Էլ՝ Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվ․ Մատենադարանում) Ինդոնեզիայի, Ճապոնիայի և Ասիայի այլ երկրների ավանդական թատրոններում։ Երբեմն դիմակներ օգտագործվում են ժամանակակից թատրոնում (օրինակ, «Բեռլիներ անսամբլում», Բ․ Բրեիսոի «Կովկասյան կավճե շրջանակը» պիեսի ներկայացման մեջ)։ 4․ Ծպտվելու դիմակներ, որ կրում են կառնավալնևրի, դիմակահանդեսների ժամանակ։ 5․ Գիպսից կամ այլ նյութից մահացածի դեմքից հանված պատճեն։ 6․ Բժշկության ասպարեզում՝ սարք (կամ ապարատի մաս), որ դնում են հիվանդի դեմքին օրգանիզմի ընդհանուր ցավազրկման (նարկոզ) նպատակով։ 7․ Կոսմետիկայում՝ դեմքի մաշկը բուժելու կամ խնամելու եղանակներից մեկը։

Կատեգորիա:Դիմակներ
Դինամիկական ամրություն

**Դինամիկական ամրություն**, կոնստրուկցիայի և նրա տարրերի նյութի՝ դինամիկական բեռնվածքների ազդեցությանը դիմադրելու ունակությունը՝ առանց տարրերի քայքայման և նրանց ձևի Էական փուիոխության։ Պարբերաբար կրկնվող բեռնվածքների ազդեցությաև դեպքում նյութի դինամիկական ամրություն թվապես բնութագրվում է դիմացկունության սահմանով, որը լարումների տատանումների մեծ ամպլիտուդների դեպքում զգալիորեն փոքր է ստատիկական ամրության սահմանից։ Հարվածի դեպքում դինամիկական ամրությունը բնութագրվում է ամենամեծ լարումով, որին նյութը կարող է դիմանալ հարվածի փոքր ժամանակահատվածում, ինչպես նաև հարվածային ճլությամբ։

Կատեգորիա:Ֆիզիկական էֆեկտներ և երևույթներ
Դիմային նյարդ

190px|մինի|Դիմային նյարդի աշխատանքը
**Դիմային նյարդ**, գլխուղեղային 7-րդ զույգ նյարդը, սկսվում է ուղեղաբնում տեղավորված երեք կորիզներից, ապա անցնելով քունքոսկրի համապատասխան խողովակով, գանգից դուրս է գալիս և մտնում հարականջային թքագեղձի մեջ, ուր բաժանվում է բազմաթիվ ճյուղերի և նյարդավորում միմիկայի մկանները։ Նրա կազմում կան նաև ճաշակելիքի նյարդեր և ենթալեզվային ու ենթածնոտային թքագեղձերը նյարդավորող սեկրետոր նյարդաթելեր։

Կատեգորիա:Գլխուղեղային նյարդեր
Կատեգորիա:Նյարդաբանություն
Օտտո Դիլս

**Օտտո Դիլս** (, ), գերմանացի օրգանիկ-քիմիկոս։ Ավարտել է Բեռլինի համալսարանը (1899)։ Բեռլինի (1906 թվականից) և Քիլի (1916 թվականից) համալսարանների պրոֆեսոր։ 1927 թվականին մշակել է առանց ածխածնային կմախքը փոփոխելու օրգանական միացությունների դեհիդրման եղանակ՝ օգտագործելով սելենը։ Դեհիդրել է խոլէսթերինը և այլ ստերիններ։ 1928 թվականին Կ․ Աչդերի հետ հայտնաբերել է դիենային սինթեզը և այդ եղանակով ստացել բազմաթիվ օրգանական միացություններ, որի համար 1950 թվականին (Կ․ Ալդերի հետ) արժանացել է նոբելյան մրցանակի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Գերմանացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ
Կուտիներ

**Կուտիներ**, Հայկական լեռնաշխարհից դեպի արևելք, Կապուտան (Ուրմիա) լճից հարավ ընկած շրջանից մինչև Մեծ Կովկաս բնակվող ժողովուրդների ու ցեղերի լեզուներից մեզ հայտնի են լոկ Մ. թ. ա. 3-2-րդ հազարամյակներին վերաբերող առանձին հատուկ անուններ և տեղանուններ։ Սա լեզվական մի շրջան էր, որ հիմնականում տարբերվում էր խուրրի-ուրարտականից, թեև այստեղ կարող էին լինել խուրրիների առանձին խմբեր։ Այստեղ բնակվող մյուս ցեղերից ամենահարավայինները բաբելացիներին ու ասորեստանցիներին հայտնի էին կուտիներ անվամբ։

## Աղբյուրներ
* Հայ Ժողովրդի Պատմություն, էջ 149

Կատեգորիա:Հայկական ցեղեր
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան
Դիլմանի ճակատամարտ

**Դիլմանի ճակատամարտ (1915)**, տեղի է ունեցել ռուսական կայսրության և թուրքական զորքերի միջև, ապրիլի 17—18-ին, Ուրմիա լճի շրջանում, Դիլման գյուղաքաղաքի մոտ (Իրան), Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Թուրքական հրամանատարությունը Իրանի, ապա և Աֆղանստանի վրա ճնշում գործադրելու, նրանց Ռուսաստանի և Անգլիայի դեմ պատերազմի մեջ ներքաշելու նպատակով ապրիլի սկզբներին ռազմական մեծ ուժեր շարժեց դեպի թուրք-իրանական սահմանը։ Հաջողության դեպքում թուրքերը մտադիր էին գրավել Ատրպատականը, ապա Նախիջևանի վրայով շարժվել Սիսիան-Գորիս-Շուշի և դուրս գալ Գանձակ՝ կազմալուծելով Կովկասյան ռազմաճակատի թիկունքը։ Խալիլ բեյը իր հրամանատարության ներքո ունենալով 3-րդ հավաքական դիվիզիան, ոստիկանական և սահմանապահ զորախմբեր, ինչպես նաև քրդակաև հեծյալ գնդեր, 12 հրանոթ, հարձակում ձեռնարկեց Դիլմանի ուղղությամբ, որի շրջակայքում էին տեղավորված ռուսական 4-րդ կորպուսի զորամասերը գեներալ Չեռնոզուբովի հրամանատարությամբ։ Դիլմանի պաշտպանությունը ուժեղացնելու համար ռուսական, հրամանատարությունը այնտեղ ուղարկեց 5-րդ, 6-րդ Կովկասյան հրաձգային և 1-իև Սունժեն-Վլադիկավկազյան կոզակային գնդերը և գեներալ Թովմաս Նազարբեկյանին նշանակևց Դիլմանի շրջանում գործող զորամասերի ընդհանուր հրամանատար։ Մինչ ռուսական զորամասերը զբաղված էին իրենց ուժերի կենտրոնացումով, թուրքական զորքերն անցան հարձակման և գրավեցին Դիլմանը (ապրիլի 16-ին)։ Առաջինը թուրքերի հետ ընդհարվեց ռուսական բանակում գործող հայկական կամավորական ջոկատը Անդրանիկ Օզանյանի հրամանատարությամբ։ Խալիլ բեյը Անդրանիկից պահանջեց առանց կռվի ճանապարհ տալ դեպի Խոյ, բայց վճռական մերժում ստացավ։ Ապրիլի 18-ի առավոտյան թուրքերը անցան հարձակման, և սկսվեց ճակատամարտը։ Թեև ուժերը անհավասար էին (հայերը շուրջ 1300 զինվոր, թուրքերը՝ 1600 սվին), կամավորները կռվեցին հերոսաբար և դիմադրեցին՝ մինչև վրա հասած ռուսական զորքերի հետ մտան Դիլման։ Ապրիլի 19-ին ռուսական զորքերը անցան հակահարձակման, սկսվեցին թուրքական նահանջող բանակի երկարատև հետապնդումները։ Դիլմանի ճակատամարտում Անդրանիկի և նրա կամավորների քաջագործության մասին գովեստով են գրել գեներալներ Չեռնոզուբովը, Տրուխինը և ուրիշներ, իսկ գեներալ Նազարբեկյանը նշել է․ «*Դիլմանի համբավավոր ճակատամարտը շահողը զորավար Անդրանիկն էր*»։ Դիլմանի ճակատամարտում թուրքերի կրած պարտությամբ ձախողվեցին Անդրկովկաս ներխուժելու և Իրանն ու Աֆղանստանը Անտանտի դեմ հանելու գերմանաթուրքական ռազմաքաղաքական պլանները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1915 Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմում Ռուսաստանի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Իրանում
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Վանի նահանգի պատմություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պատմություն
Իվան Դիլդարյան

**Իվան Սմբատի Դիլդարյան** (), հայ Խորհրդային կինոօպերատոր։ Հայկական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1955)։

## Կենսագրություն
1929 թվականին ավարտել է Լենինգրադի Լունաչարսկու անվան կինո-ֆոտո տեխնիկումը և աշխատել «Հայֆիլմ» ստուդիայում։ Նկարահանել է 23 գեղարվեստական ֆիլմեր, այդ թվում՝ «Անահիտ» (1947), «Ամպրոպի արահետով» (1956), «Անձամբ ճանաչում եմ» (1958, ՀԽՍՀ պետական մրցանակ, 1967), «Նվագախմբի տղաները» (1960), «Ճանապարհ» (1962), «Լալվարի որսկանը» (1965), «Կրակոց սահմանի վրա» (1970, Ա․ Միրաքյանի հետ), Մարդն «Օլիմպոսից» (1974)։ ԽՄԿԿ անդամ՝ 1940 թվականից։ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։

## Ֆիլմագրություն
*1937- Վեց համազարկ (կարճամետրաժ)
*1938 - Զանգեզուր
*1939 - Մեր կոլխոզի մարդիկ
*1941 - Հայկական կինոհամերգ (կարճամետրաժ)
*1946 - Հայկական երկրորդ կինոհամերգ
*1947 - Անահիտ
*1949 - Արարատյան դաշտի աղջիկը
*1954 - Լեռնային լճի գաղտնիքը
*1955 - Ուրվականները հեռանում են լեռներից
*1956 - Հովազաձորի գերիները
*1956 - Ամպրոպի արահետով
*1957 - Անձամբ ճանաչում եմ
*1959 - Նրա երևակայությունը
*1960 - Նվագախմբի տղաները
*1960 - Պոեմ Հայաստանի մասին (վավերագրական) 
*1961 - Ճանապարհ
*1963 - Չորսը նույն մորթու մեջ (կարճամետրաժ)
*1966 - Լալվարի որսկանը
*1970 - Կրակոց սահմանի վրա 
*1974 - Կամոյի վերջին սխրանքը
*1976 - Մարդն «Օլիմպոսից»
*1976 - Եվ այնժամ դու կվերադառնաս
*1978 - Աստղային ամառ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ կինոօպերատորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ