Խնապատ

300px|մինի|աջից|Արցախի Հանրապետության քարտեզը, որտեղ մուգ շագանակագույնով պատկերված են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները, իսկ մարմնագույնով՝ Արցախի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ
**Խնապատ** (նախկինում **Խանաբադ**) գյուղ է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանում, հանրապետության արևելյան հատվածում, Ասկերան շրջկենտրոնից գտնվում է 3 կմ հեռավորության վրա, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից` 19 կմ հեռավորության վրա։

## Անվան ծագում
Արցախի բնականուններում *-ապատ* եզրով բաղադրված են` Խնապատ, Կուսապատ, Ղազարապատ նաև Մուշկապատ բնականունները։ Հատկանշելի  է, որ այդ եզրով բաղադրված անվանումներում -ապատ արմատը դրսևորվել է  իր նախնական` ջրային տարածք մինչտեղանվանական նշանակությունը և բնակության վայր ընդլայնված տեղանվանական իմաստը։ Իր նախնական իմաստով ապատ-ն առկայացած է Խնապատ բնականվան մեջ։ Այն, որ բնականվան իմաստն աղերսվում է ջրային տարածքին, հավաստում են պատմաաշխարհագրական տեղեկությունները։ Սլավա Սարգսյանը, թե տեղում կատարած ուսումնասիրությունների և թե արխիվային նյութերի տվյալների հիման վրա փաստում է, որ նախկինում՝ 9-17-րդ դարերում, գյուղն անվանվում էր *Ջրվեր* նաև *Ջրհոր*։ Բանահավաք Լևոն Հարությունյանն էլ նշում է, որ գյուղի հին ու հայալեզու անունն է Ջրավեր կազմված ջուր և վայր բաղադրիչներից։ Իսկ Խնապատը Խոնապատի աղավաղված տարբերակն է համարում։ *Խոն-ը* մեկնաբանում է ցած, ներքև, դաշտային, տափաստանային նշանակություններով, այսինքն` ցածրում գտնվող։ Եվ նշում, որ Խնապատը ջրային տարածք, ջրարառատ բնակավայր նշանակություն ուներ։ Ու ապատ արմատն իր նախնական իմաստով է վկայվել այդ բնականվան մեջ։ Նշենք,որ Խնապատ-ը թուրքական տիրապետության մի կարճ ճամանակաշրջանում վերանվանվել էր` *Թեզխարաբ*, ապա 1962թ. անվանադրվել *Ոսկեվազ*, իբրև լրացյալ անուններ առաջարկվել էին Այգեձոր և Մրգաշատ անունները։ Տրված անուններից և ոչ մեկը չամրակայվեց հանրային գիտակցության մեջ, ու նորից գյուղը վերանվանվեց Խնապատ։ Այս դեպքում կարծում ենք` իրավացի է Լ. Հարությունյանը, որ Խնապատ և Ջրավեր անունները իմաստային առումով նույնական է համարում։

Ըստ լեզվաբանական բացատրության ապատն ունի բնակեցված, բարեկարգված իմաստը, նշանակում է նաև բնակատեղ, քաղաք, շեն, ավան, խանը աղավաղված է և տեղանունների ծագման սկզբունքներից ելնելով կարելի է ասել, որ խանի փոխարեն պետք է լիներ *խաս* այսինքն Խասապատ կամ Խսապատ որը ստուգաբանվում է սուրբ բնակավայր իմաստով։ Մակար Բարխատունյանց 19-րդ դարում տեղեկություններ է թողել Խնապատ գյուղի մասին.

Նշված տեղեկությունը վերաբերվում է Վերին Խնապատին, ներկայիս Երեշեն գյուղին։

## Աշխարհագրություն
Համայնքը լեռնային է, ունի 1815,74 հեկտար տարածք, որից 959.4 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 714,75 հա անտառային հողեր։ Գյուղամիջով հոսող միակ գետը, որը սկիզբ է առնում Վ. Ղլիջբաղ տեղավայրից և ոչ վաղ անցյալում հասնում էր մինչև Կարկառ գետը, հանդիսանալով նրա ձախակողմյան վտակներից մեկը, ներկայումս սակավաջուր է և հիմնականում գործում է անձրևների և ձնհալի շրջանում։ Կլիմայի ձևավորման վրա ազդող հիմնական գործոներն են` նրա տարածքի աշխարհագրական լայնությունը, դրա հետ կապված արեգակի բարձրությունը, որն Արցախում կազմում է 73-74 աստիճան ամռանը և 27-28 աստիճան ձմռանը։

Գյուղի կիմայի վրա առավել ներգործուն ազդեցություն են թողնում հատկապես Կուր-Արաքսյան միջագետի հարթավայրային չոր մերձարևադարձային և Հայկական լերնաշխարհի չոր ու ցուրտ օդային հոսանքները։ Ջերմաստիճանի վրա ազդում են նաև լանջերի ու հովիտների դիրքը, քամիների ուղղությունը։ Տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է +16 աստիճան։

Համայնքի տարածքում առկա են կավի (շահագործվում էր), հանքային պաշարներ։

Նշենք, որ գյուղի տարածքի միջին բարձրությունը ծովի մակարդակից մոտ 600 մետր է, ընդ որում նախալեռները իջնում են մինչև 400-500 մ։ Տարածքը գտնվում է չոր մերձարևադարձային կլիմայական գոտում, սակայն հատկապես բնորոշ են բարեխառը կլիմայական պայմանները։

## Պատմություն
Խնապատ գյուղը զբաղեցնում է Արցախի նահանգի Խաչեն գավառի հարավարևելյան Մյուս Հաբանդ (Վարանդա) գավառին սահմանամերձ մի հատվածը։ Գյուղի տարածքը հիմնականում ցածր և միջին բարձրության լեռներ են, որոնք  իրարից բաժանվում են ձորերով և գետահովիտներով։ 
Գյուղի տարածքի արևմտյան սահմանը Բոզդաղի շարունակությունը կազմող Բիլա Խութ անտառապատ լեռնաբազուկն է (ավելի քան 3 կմ երկարությամբ), որը ձգվում է հարավ-արևելք-հյուսիս-արևմուտք ուղղությամբ։ Լեռնազանգվածի ամենաբարձրադիր գագաթը Բիլա Խութն է ծովի մակերևույթից շուրջ 1200 մ բարձրությամբ։ Դրան հետևում են Սարե խաչ (1175), Շեգունց (1145,5)  և Հացոտ (968.1) բարձունքները։ Գյուղից հյուսիս գրեթե արևելք-արևմուտք ուղղությամբ ձգվում է Քարեն կլոխ (Քարագլուխ) արևելահայաց կողմից անտառազուրկ, 1.5 կմ երկարությամբ լեռնաբազուկը Կարմիր քերծ կամ Չոպոխ բարձունքով, որի համաձայն Ելիզավետպոլի նահանգի 1904 թվականին քարտեզի կազմում է 3360 ֆուտ։

### Բնակչությունը 1186 թվականի տվյալներով.

### Բնակչությունը 1912 թվականի տվյալներով.

### Գյուղը Հայրենական Մեծ պատերազմի տարիներին
Հայրենական Մեծ պատերազմին մասնակցել են 45 000 արցախցիներ, որոնցից 250 խնապատցիներ էին։ 
1968 թվականին խնապատցի հերոսների պատվին հուշակոթող կանգնեցվեց գյուղի հարավարևելյան բարձունքին։

### Գյուղն Արցախյան պատերազմի տարիներին
1996 թվականին նախընտրական քարոզչության շրջանակներում ԼՂՀ նախագահ թեկնածու Ռ. Քոչարյան Խնապատում լինելով ասաց հետևյալը.

Իսկ Զորի Բալայանը 2002 թվականի նոյեմբերի 9-ին լինելով Խնապատում նշեց.

### Արցախյան շարժման և ազատամարտի տարիներին զոհված խնապատցիներ
# Շահրամանյան Հայրապետ Սուլեյմանի (1926-1988)
# Մելքումյան Սամվել Բեյբուդի 
# Սարգսյան Վերա Գրիգորի
# Հովսեփյան Սիրանուշ Խաչատուրի
# Բեգլարյան Լուսինե Սերոժայի
# Ասրյան Սերոժա Արտեմի
# Մելքումյան Ալյոշա Արսենի
# Խաչատրյան Ռադիկ Դանիելի
# Բաղրյան Սեդա Բագիրի
# Ծատրըան Սուրիկ Գուրգենի
# Մելքումյան Աշոտ Երվանդի
# Մելքումյան Պավել Բոգդանի
# Բաբայան Աշոտ Արմենի
# Հայրապետյան Սերգեյ Չյարքյազի

## Բնակչություն
Խնապատ  համայնքի  բնակչության  թվաքանակը  կազմում  է  1042 մարդ, կա 240 տնտեսություն։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Սովետական տարիներին կոլտնտեսությունը զբաղվել է անասնապահությամբ, խաղողագործությամբ, հացահատիկային կուլտուրաների մշակությամբ, շերամապահությամբ։

Խնապատ համայնքում 2015 թվականի դրությամբ կար 240 տնտեսություն։ Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ` անասնապահությամբ և հողագործությամբ, կան նաև տարբեր պետական համակարգերի աշխատողներ։

Ջրամատակարարումն իրականացնում է պետության կողմից` կենտրոնացված ինքնահոս եղանակով, համակարգը սնվում է 1 ակունքից։ Համայնքի տարածքում առկա է թվով 3 աղբյուրներ` Կղատեղ, Կաթնաղբյուր և Խաչեն։ Համայնքի տարածքով անցնում է Իվանյան-Ասկերան և Խնապատ ջրաղացներ ոռոգման ջրատարները։
Գյուղի տարածքը հարուստ է աղբյուրներով։ Հիշատակության են արժանի Կիղատեղ, Ճիրվաճուր,Ղազար և Շուղուն/Թևուն աղբյուրները, Սիյամանց աղբյուրը։ Համայնքում գործում են առևտրի 3 օբյեկտներ։

## Օգտակար հանածոներ
Համայնքի տարածքում առկա են կավի (շահագործվում էր) հանքային պաշարներ։

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
մինի|Խաչքար, Խնապատ
Խնապատի տարածքում և շրջակայքում կան բազմաթիվ հուշարձաններ` միջնադարյան գյուղատեղիներ, եկեղեցիներ, գերեզմանատներ և խաչքարեր և այլն, որոնք յուրովի լույս են սփռում գյուղի պատմության մշուշապատ էջերի վրա։ Սակայն, Խաչեն և Կարկառ գետերի միջնամասում գտնվող այս բնակավայրը հայտնի է նաև հնագիտական մեծարժեք հուշարձաններով, որոնք հիմք են տալիս գյուղի  պատմությունը վերագրելու շատ ավելի վաղ ժամանակների։ 
1990 թվականին գյուղի արևելյան եզրամասում հայտնաբերվել են հազվադեպ գտածոներ, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 11-9-րդ դարերին։ Գյուղի տարածքում զգալի են միջնադարյան պատմական կոթողները։ Գյուղի ամենահին թվակիր հուշարձանը Ցեց քար Խաչքարն է (13-րդ դար)։

Կան պատմամշակութային հուշարձաններ` գյուղատեղի Ջրավեր (12-17-րդ դարեր) գերեզմանոց Նահատակ քարանձավ-սրբատեղի (17-րդ դարեր) Մեծ նան միջնադար, Սբ Ատվածածին եկեղեցի (19-րդ դար), մատուռ 1224 թվականին, գյուղատեղի Երեշեն (18-20-րդ դարեր), գյուղատեղի Վ. Ղլիջբար, Խնապատ գյուղից 3 կմ արևմուտք (12-20-րդ դարեր), գերեզմանոց (19-20-րդ դարեր), հաշվառկված է 42 հուշարձան։

Կան նաև կարաններ, որոնցից են Ըշեղանց, Ճիրվիճրի, Շեգունց, և Իծատանը։

## Հասարարակական կառույցներ
1979 թվականի դրությամբ ունեցել է միջնակարգ դպրոց, ակումբ, գրադարան, կինո, փոստի բաժանմունք, կենցաղսպասարկման տաղավար։

2010 թվականին համայնքում գործում էր գյուղապետարան, մշակույթի տուն, Ասկերանի  մանկական  երաժշտական  դպրոց,  բուժկետ, միջնակարգ դպրոց, որտեղ սովորում են 117 աշակերտներ, ունի 1 պետական մանկապարտեզ, որտեղ հաճախում են 30 երեխաներ։

## Տրանսպորտ
Համայնքային ենթակայության ճանապարհներն ասֆալտապատ են, Խճից և կոպճից, չմշակված կապակցող նյութերից։ Տրանսպորտային կապը կարգավորված  է։  Ուղևորափոխադրումներն իրականացվում են *Խնապատ-Ստեփանակերտ-Խնապատ* թիվ 119 միջշրջանային կանոնավոր ավտոբուսային երթուղիներով։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Խնապատի համայնապատկեր.jpg|Խնապատի համայնապատկեր
Պատկեր:Խնապատ,Բնապատկեր.jpg|Խնապատ,Բնապատկեր
Պատկեր:Գյուղի տեսարան.jpg|Գյուղի տեսարան
Պատկեր:Բնապատկեր,Խնապատ.jpg|Բնապատկեր,Խնապատ
Պատկեր:Խնապատ գյուղի տեսարաններից.jpg|Խնապատ գյուղի տեսարաններից
Պատկեր:Խնապատի գյուղապետարան,բուժկետ.jpg|Խնապատի գյուղապետարան,բուժկետ
Պատկեր:Խնապատի խաղահրապարակ.jpg|Խնապատի խաղահրապարակ
Պատկեր:Եկեղեցի Խնապատում.jpg|Եկեղեցի Խնապատում
Պատկեր:Դպրոց Խնապատում.jpg|Դպրոց Խնապատում
Պատկեր:Աղբյուր, Խնապատ.jpg|Աղբյուր, Խնապատ
Պատկեր:Աղբյուր Խնապատում.jpg|Խնապատ գյուղի աղբյուր 
Պատկեր:Մեծ հայրենականին նվիրված հուշարձան.jpg|Մեծ հայրենականին նվիրված հուշարձան
Պատկեր:Ն.Ստեպանյանի հուշարձան,Խնապատ.jpg|Ն.Ստեպանյանի հուշարձան,Խնապատ


## Տես նաև
* Խնապատի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Ասկերանի շրջան)

## Աղբյուրներ
* Հ. Ղահրամանյան Տեղեկատու Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի Երևան Ճարտարագետ 2015, էջ 53-54
* ՀՊՊԿԱ,Ֆ. 57, ց.1.,գ.3,թ.113
* ԼՂՀ պետական արխիվ, ֆ. 1,ց.1,գ.17

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասկերանի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Խնապատ