Ապստամբություն Վարշավայի գետտոյում

**Ապստամբություն Վարշավայի գետտոյում,** հրեաների զինված դիմադրությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում օկուպացված Լեհաստանում հրեական գետտոյի մնացորդները վերացնելու նացիստական ​​Գերմանիայի փորձին: Ապստամբությունը տևեց 1943 թվականի ապրիլի 19-ից մինչև մայիսի 16-ը և դաժանորեն ճնշվեց նացիստների կողմից։

## Նախորդ իրադարձությունները
1939 թվականի դեկտեմբերին Վարշավայում ստեղծվեց Հրեական զինվորական միությունը, որը ներառում էր աջակողմյան սիոնիստ ռևիզիոնիստներ, բեյթար ակտիվիստներ և լեհական բանակի հարյուրավոր նախկին զինվորներ։

1940 թվականի հոկտեմբերին Վարշավայի գետտոյի ստեղծումից հետո գետտոյի տարածքում շարունակել են գործել հասարակական-քաղաքական միավորումները և տարբեր կողմնորոշումների ու թվերի անօրինական կազմակերպությունները։

1942 թվականի հունվարին Լեհաստանի բանվորական կուսակցության ստեղծումից հետո ՊԺԿ Կենտկոմի լիազոր ներկայացուցիչ Յոզեֆ Լևարտովսկին և մի քանի լեհ կոմունիստներ ուղարկվեցին Վարշավայի գետտո։ Նրանք պետք է ակտիվացնեին հակաֆաշիստական ​​գործունեությունը գետտոյում և կապ հաստատեին գետտոյում գործող հակաֆաշիստական ​​ընդհատակյա հետ։ Հետագայում գետտոյում հիմնվեց թռուցիկների արտադրությունն ու տարածումը, սակայն զենքի բացակայությունը թույլ չտվեց սկսել զինված գործողություններ։

Մինչև 1942 թվականի գարուն ընկած ժամանակահատվածում ընդհատակյա կազմակերպությունների գործունեությունը տարբեր ձևեր է ունեցել (կազմակերպչական գործունեություն, տեղեկատվության հավաքում և տարածում, թռուցիկների հրապարակում, փաստաթղթերի կեղծում, գետտոյի բնակիչների համար սննդի մաքսանենգություն), բայց չի ներառում զինված դիմադրություն։

Մարտի վերջին գետտոյում տեղի ունեցավ բանվորական կուսակցությունների ներկայացուցիչների համաժողով՝ նվիրված դիմադրության համախմբման հարցերին։

Բունդը նախապատերազմական Լեհաստանի ամենահին և ամենալավ կազմակերպված երեկույթներից մեկն էր: Բունդի մարտական ​​խմբերը հակասեմական ջարդարարների դեմ գործում էին 1940 թվականից, և նրա սեփական հետախուզական ծառայությունը հաջողությամբ աշխատում էր։ Լեհ սոցիալիստների օգնությամբ Վարշավայում և գավառներում տարածվեց Բունդի լեհալեզու «Հանուն մեր և ձեր ազատության» թերթը։ Գետտոյում գտնվող Բունդի երիտասարդական բջիջը կազմում էր մոտ 200 մարդ։ Բունդը հրաժարվեց համաձայնեցնել իր գործողությունները կոմունիստների հետ, իսկ կուսակցության ներսում ուժեղ էին հակասովետական ​​տրամադրությունները։ Համաժողովում Բունդի ներկայացուցիչները հրաժարվեցին դաշինքների մեջ մտնել այլ կուսակցությունների հետ և իրենց ռազմական գաղտնիքները բացահայտել այլ կուսակցությունների և կազմակերպությունների անդամներին։

Միացյալ հակաֆաշիստական ​​դաշինքը, որը ստեղծվել է 1942 թվականի մարտին, ներառում էր Հաշոմեր Հաթզայրը, Դրորը և Պոալեյ Սիոնի երկու խմբակցությունները։ Բունդը կազմակերպեց իր զինյալ խումբը՝ «Ինքնապաշտպանություն»։ «Գեներալ սիոնիստները» նույնպես մնացին դաշինքից դուրս։

Հետագայում հակաֆաշիստական ​​դաշինքը կապեր հաստատեց այլ գետտոների հետ։

1942 թվականի մայիսին Գեստապոն գետտոյում բացահայտեց կոմունիստական ​​կազմակերպություն, ձերբակալեց և սպանեց նրա առաջնորդ Անջեյ Շմիդտին (իսկական անունը՝ Պինչաս Կարտին):

1942 թվականի հուլիսի 22-ին գերմանացիները սկսեցին «Ռայնհարդ» օպերացիան, որը սկսեց «վերաբնակեցման» անվան տակ գետտոյի բնակիչներին տեղափոխել Տրեբլինկա համակենտրոնացման ճամբար՝ ոչնչացնելու համար։ Ընդհանուր առմամբ, 1942 թվականի հուլիսի 22-ից սեպտեմբերի 12-ն ընկած ժամանակահատվածում գերմանացիները գետտոյից հեռացրել են մոտ 300 հազար մարդու։

1942 թվականի հուլիսի 23-ին տեղի ունեցավ գետտոյում գործող 16 ընդհատակյա կազմակերպությունների և քաղաքական կուսակցությունների ժողովը, որի ժամանակ Ջ.Լևարտովսկին կոչ արեց հարձակվել ոստիկանության վրա՝ ներխուժելով դարպասները և ներխուժելով անտառներ։

Ապստամբության օգտին արտահայտվեցին նաև Դրորը և Հաշոմեր Հաթզաիրը։ «Գեներալ սիոնիստները» ընդդիմանում էին ապստամբությանը (քանի որ վստահ չէին զինված ապստամբության հաջողության մեջ և կարծում էին, որ այն կհանգեցնի բազմաթիվ զոհերի) և առաջարկեցին սպասել։ Արդյունքում ընդունվեց Բունդի առաջարկը՝ սպասել և դիմել արևմտյան երկրների ղեկավարությանը օգնության խնդրանքով։ Հանդիպումից հետո ձախերը որոշել են ինքնուրույն գործել։ PPR-ը կոչ է արել «վերաբնակեցման» ցուցակագրված գետտոների բնակիչներին զինաթափել իրենց պահակներին և փախչել։

1942 թվականի օգոստոսին Վարշավայի PPR կազմակերպությունը գետտոյին հանձնեց առաջին ատրճանակը (1942 թվականի սեպտեմբերին Վարշավայի գետտոյի հրեական ոստիկանության պետ Յոզեֆ Սզերինսկին վիրավորվեց այս ատրճանակի կրակոցներից)։

1942 թվականի հոկտեմբերի 20-ին ստեղծվեց Հրեական մարտական ​​կազմակերպությունը (ŻOB)՝ Մորդեխայ Անիելևիչի գլխավորությամբ, որը ներառում էր PPR[1], Dror և Akiva[2] ակտիվիստներ։ ŻOB անդամների ընդհանուր թիվը մոտավորապես 220–500 մարդ էր:

1943 թվականի սկզբին, ըստ ժամանակակից աղբյուրների, գետտոյում մնաց մինչև 60,000 մարդ՝ 35,000 մարդ գերմանական կացության թույլտվությամբ և մոտ 25,000 մարդ առանց գերմանական փաստաթղթերի (ներառյալ այն մարդիկ, ովքեր խուսափել են գրանցումից և հայտնվել անօրինական վիճակում): Գերմանացիները կարծում էին, որ գետտոյի բնակչությունը կազմում է 56000 մարդ (հիմնվելով Յուդենրատի կողմից նրանց տրամադրված վիճակագրության վրա)։

1943-ի սկզբին գետտոյի բնակիչները տեղեկություններ ստացան, որ «դեպի արևելք տեղահանության» քողի տակ մարդկանց ուղարկում են համակենտրոնացման ճամբարներ՝ ոչնչացման։

1943 թվականի հունվարի 18-ին ապստամբներին հաջողվեց մասամբ խափանել տեղահանության երկրորդ ալիքը (8 հազար գետտոյի բնակիչների փոխարեն, որոնք պետք է տեղահանվեին ըստ գործողության պլանի, գերմանացիներին հաջողվեց արտաքսել ընդամենը 5-6 հազարի)։

## Հարաբերություններ լեհական ընդհատակյա կազմակերպությունների հետ
Գրեթե բոլոր զենքերը, որոնք ունեին գետտոյի ապստամբները ապստամբության սկզբում, ձեռք էին բերվել լեհական ընդհատակյա կազմակերպություններից, որոշ քանակություն գնվել է սև շուկայում (անկախ կամ միջնորդների միջոցով)։

### Ժեգոտա
1942 թվականի դեկտեմբերին, նախկինում գոյություն ունեցող ընդհատակյա կազմակերպության՝ Հրեաներին օգնության ժամանակավոր կոմիտեի հիման վրա, վտարանդի լեհական կառավարությունը ստեղծեց հատուկ գործակալություն՝ Żegota, որը նախատեսված էր Լեհաստանի հրեաներին օգնելու համար: Գործակալությունը ղեկավարում էր գրող Զոֆիա Կոսակ-Շչուկան, ով 1942 թվականի օգոստոսին հրապարակեց հրեաներին օգնության մասին իր հայտնի մանիֆեստը: Հրեական կողմից Ժեգոտայի ղեկավարությունը ներառում էր Ադոլֆ Բերմանը Poalei Sion կուսակցությունից:

Վարշավայի Ժեգոտան՝ Իրենա Սենդլերովայի (Սենդլեր) գլխավորությամբ, օգնեց փրկել ավելի քան 10000 հրեաների, այդ թվում՝ երկուսուկես հազար երեխաների, որոնք դուրս էին բերվել այրվող Վարշավայի գետտոյից։

### Տնային բանակ
Պատվիրակության (Լեհաստանի կառավարության աքսորյալ իշխանությունների ներկայացուցչությունը իր հայրենիքում Լեհաստանում) և Ներքին բանակի (ԱԿ) վերաբերմունքը ապստամբության նկատմամբ միանշանակ չէր։

Մի կողմից, AK-ի ղեկավարությունը թույլ տվեց օգնություն տրամադրել Վարշավայի գետտոյին. Բացի այդ, ԱԿ ակտիվիստներն իրենց նախաձեռնությամբ օգնություն են ցուցաբերել։ Միևնույն ժամանակ, AK-ն հիմնականում աջակցում էր սիոնիստական ​​ռեվիզիոնիստական ​​ŻZW կազմակերպությանը լեհ սպա, հրեա Պավել Ֆրենկելի հրամանատարությամբ (բայց օգնություն չցուցաբերեց ŻOB-ին):

* Դեռևս ապստամբության սկսվելուց առաջ՝ 1942թ. նոյեմբերին, ԱԿ-ի սպան մի խումբ հրեա հակաֆաշիստների վարժեցրեց Մոլոտովի կոկտեյլների, պայթուցիկ սարքերի և թակարդների արտադրության մեջ: AK-ի ակտիվիստները օգնել են թաքնվել անօրինական հրեաներին:
* Ապստամբության սկսվելուց հետո ԱԿ-ը զենքի, նռնակների և զինամթերքի խմբաքանակ է ուղարկել գետտո։ Այսպես, այն բանից հետո, երբ ապստամբության առաջնորդները դիմեցին Ներքին բանակին օգնության խնդրանքով, ստացվեց 1 թեթև գնդացիր, 1 ավտոմատ, 70 ատրճանակ և 50 նռնակ։
* 1943 թվականի ապրիլի 19-ին փորձ է արվել պայթեցնել գետտոյի պատը, սակայն այն անհաջող է անցել։
* 1943 թվականի մայիսի 4-ին վտարանդի լեհական կառավարության ղեկավար Վլադիսլավ Սիկորսկին Լեհաստանի ժողովրդին ուղղված ռադիոուղերձում կոչ արեց նրանց դիմադրել գերմանացիներին և օգնել նրանց զոհերին (ներառյալ հրեաներին):

Մյուս կողմից, ԱԿ-ը բավականին թերահավատորեն էր վերաբերվում հրեաների կռվելու մտադրություններին, չնայած լեհ-հրեական համագործակցության ջերմեռանդ աջակից Հենրիկ Վոլինսկու («Վացլավ») պնդմանը, որը հրեական գործերի գծով բարձրագույն հրամանատարությունում էր: Բայց AK-ի հրամանատար Ստեֆան Ռովեցկին 1943-ին զեկուցել է վտարանդի Լեհաստանի կառավարության ղեկավար Վլադիսլավ Սիկորսկուն, որ «տարբեր կոմունիստական ​​խմբերի հրեաները ԱԿ-ից զենք են խնդրում, կարծես մենք լիքն պահեստներ ունենայինք», և ավելացրեց, որ հրեաներին մի քանի ատրճանակ է տվել, թեև «վստահ չէր, որ դրանք կօգտագործվեն»:

Միայն 1943 թվականի հունվարին գետտոյում հրեաների կողմից զինված դիմադրության առաջին փորձերը համոզեցին Ռովեցկուն, որ հրեաներին տրված զենքերը չօգտագործված չեն մնա։ 1943 թվականի փետրվարին Ռովեցկին հրաման տվեց ամբողջ երկրում օգնություն ցուցաբերել գետտոյի բնակիչներին գերմանացիների դեմ զինված դիմադրության ժամանակ։ Սակայն ԱԿ հրամանատարները, որպես կանոն, սաբոտաժի են ենթարկել այս հրամանը։ Վարշավայում ŻOB-ի ներկայացուցիչ Արի Վիլները կապեր էր վարում AK-ի հետ, բայց նա ձերբակալվեց գերմանացիների կողմից 1943 թվականի մարտի 6-ին:

### Այլ կազմակերպություններ
Լեհական «Organizacja Wojskowa»-ն արդեն 40 ատրճանակ, պարկուճ և նռնակ է փոխանցել գետտո 1940 թվականին: Բացի այդ, OW ակտիվիստները մի քանի ձի են բերել գետտո՝ քաշելով սայլերը (որոնք օգտագործվում էին սպանդի համար), սնունդ մատակարարել և գետտոյի բնակիչներին տեղեկացրեցին իրադարձությունների մասին: Ապստամբության սկսվելուց հետո OW-ը գետտո տեղափոխեց ևս 2 ծանր գնդացիր, առնվազն 10 թեթև գնդացիր, 3 թեթև գնդացիր, 20 ավտոմատ, 100 ատրճանակ, 1000 ձեռքի նռնակ և զինամթերք։

Վարշավայի ժողովրդական գվարդիան կապ հաստատեց հրեական հակաֆաշիստական ​​ընդհատակյա հետ Վարշավայի գետտոյում 1942 թվականի փետրվարին, Պյոտր Կորտինը («Անդջեյ Շմիդտ») ուղարկվեց գետտո՝ նրանց հետ կապ հաստատելու համար, և GL ​​հրամանատարությունը օգնություն ցուցաբերեց PRP բաժնի, տպարանի և հրեական խմբավորման ստեղծման գործում։ Վարշավայի գետտոյում PRP կազմակերպության քարտուղար Է.Ֆոնդամինսկին եղել է ապստամբության շտաբի անդամ։ Միխալ Ռոյզենֆելդը («Միխալ Բիալի») միացել է ŻOB շտաբին PRP կոմիտեից: Գետտո են առաքվել նաև սնունդ, դեղորայք և որոշ զենքեր։ Ապստամբության սկսվելուց հետո Գ.Լ.-ն փորձեց օգնություն ցուցաբերել ապստամբներին՝ հարձակվելով գետտոյի պարագծը պահպանող պարեկների վրա, սակայն մարտական ​​խմբերը կորուստներ կրեցին.

* Այսպիսով, 1943 թվականի ապրիլի 20-ին GL խումբը Ֆ.Բարտոշկայի հրամանատարությամբ հարձակվել է գետտոյի պարագծով հսկող դիրքի վրա, նրանք ոչնչացրել են ծանր գնդացիր
* 1943 թվականի ապրիլի 29-ի գիշերը մարտական ​​գործողության ժամանակ սպանվել է Վարշավայի ժողովրդական գվարդիայի կազմակերպության ղեկավարներից մեկը՝ Էդվարդ Բոնիսլավսկին (հարձակման ենթարկված պարեկը ոչնչացվել է, սակայն կրակոցներին ի պատասխան ժամանել է ուժեղացում)։

Բացի այդ, նացիստական ​​ուժերին գործողություններին մասնակցելուց շեղելու համար մի քանի գործողություններ են ձեռնարկվել Վարշավայի այլ շրջաններում.

* Այսպես, 1943 թվականի ապրիլի 22-ի գիշերը GL-ի մարտիկները ոչնչացրեցին երկաթուղային գծերը և հրկիզեցին ռազմական գնացքի վագոնները
* 1943 թվականի ապրիլի 23-ին ԳԼ-ի մարտիկները Ֆրետա փողոցում ձեռքի նռնակներ են նետել ժանդարմներ տեղափոխող մեքենայի վրա։

Բացի այդ, Warsaw GL կազմակերպության անդամները կազմակերպել են մի քանի տասնյակ հրեաների, այդ թվում՝ երեխաների, գաղտնի տարհանումը գետտոյից.

* Այսպես, 1943 թվականի ապրիլի 29-ի գիշերը կոմունիստներ Վ.Գայիկը և Ֆ.Լենչիցկին ստորգետնյա խողովակներով առաջնորդեցին ԶՕԲ-ի 40 անդամների, որոնք տեղափոխվեցին անտառներ
* 1943 թվականի մայիսի 8-ին Վ.Գայկն ու Ֆ.Ռատեյզերը սկսեցին տարհանման երկրորդ օպերացիան, որը տևեց ավելի քան 30 ժամ։ Արդյունքում 1943 թվականի մայիսի 10-ին դուրս բերվեցին ԶՈԲ-ի ևս 34 ապստամբներ (ներառյալ ԶՕԲ-ի շտաբի անդամ Ցիվյա Լյուբետկինը)
* 1943 թվականի մայիսի 10-ին սկսվեց երրորդ գործողությունը, որը սակայն անհաջող էր՝ կոմունիստներ Ռ.Մուսելմանը և Յու. Զոլոտովը, ով վերադարձել էր գետտո՝ ստորգետնյա հաղորդակցությունների միջոցով դուրս բերելու ապստամբների մեկ այլ խմբի, սպանվել է։

«Անվտանգության կորպուս» ընդհատակյա կազմակերպությունը (Państwowy Korpus Bezpieczeństwa) զինամթերք է փոխանցել ապստամբներին։

Բացի այդ, գետտոյի ընդհատակյա մարտիկներին օգնում էին Սոցիալիստական ​​մարտական ​​կազմակերպությունը (SBO), որը գլխավորում էր Լեշեկ Ռաաբեն, և AK-ին կից երիտասարդական կազմակերպությունը՝ «Grey Ranks», որում Ալեքսանդր Կամինսկին աչքի էր ընկնում հրեաների նկատմամբ իր բարեկամական տրամադրվածությամբ:

## Ապստամբություն
մինի|300x300փքս|Երկու հիվիներ Վարշավայի գետտոյի սպանված հրեաների դիակների վրա

### Ապստամբության ընթացքը
300px|մինի|SS-ի զինվորները Վարշավայի գետտոյում ապստամբության ժամանակ
Լեհ պատմաբան Բեն Մարկը գրել է.
 *Շատ ազատագրական պատերազմներ իրենց մեջ կրեցին անխուսափելի պարտության ծիլը, բայց դրանցից ոչ մեկը չկրեց այնպիսի խորը ողբերգության դրոշմը, ինչպիսին Վարշավայի գետտոյի բնակիչների մնացորդների վերջին մարտական ​​մղումն էր, որը բռնկվեց նրանց սիրելիների գերեզմանների վրա, առանց թիկունքի, գրեթե առանց զենքի, առանց հաղթանակի աննշան հնարավորության:*
Վարշավայի գետտոյի լիկվիդացման գործողությունը սկսվել է 1943 թվականի ապրիլի 19-ի առավոտյան ժամը երեքին։ Կարծիք կա, որ գործողության մեկնարկի ամսաթիվը կապված է հրեական Պասեքի (ապրիլի 19-ի երեկոյան) տոնի կամ Հիտլերի ծննդյան օրվա (ապրիլի 20) սկզբի հետ։

Գործողության ընդհանուր ղեկավարումն իրականացրել է SS բրիգադֆյուրերը, ոստիկանության գեներալ-մայոր Յուրգեն Ստրուպը, իսկ գործողությունը ներգրավվել է ավելի քան 2000 անձնակազմ (SD սպաներ, ոստիկաններ, Վերմախտի զինվորներ և SS ստորաբաժանումներ, ներառյալ SS գումարտակը, որը բաղկացած է 337 ուկրաինացի և լատվիացի ազգայնականներից) հրետանային աջակցությամբ և զրահատեխնիկա, Նացիստներն իրենց տրամադրության տակ ունեին 82 գնդացիր և ծառայողական շներ:
300px|մինի|Գեներալ Ստրուպը՝ շրջապատված զինվորներով այրվող գետտոյի ֆոնին

Ապստամբների ընդհանուր թիվը կազմում էր մոտ 1500 մարդ։

Գետտոն շրջապատված էր մոտ 3 մ բարձրությամբ աղյուսե պատով (պատի որոշ հատվածներ մինչև 3,5 մ բարձրություն են ունեցել), տեղ-տեղ տեղադրվել են փշալարեր: Արդյունքում գերմանացիները հարձակում սկսեցին հիմնական դարպասից։

Գետտոյի բնակիչների կազմակերպված կրակին հանդիպած գերմանացիները ստիպված են եղել նահանջել մեծ կորուստներով։

Վիսբադենից զեկույցը Ստրոպային, մայիսի 1 1946 թ:

 *Ես ուժեր եմ տեղակայել գլխավոր փողոցի երկու կողմերում։ Հենց մեր ուժերն անցան հիմնական դարպասը, նրանց խոցեցին ճշգրիտ և լավ համակարգված կրակահերթը։ Նրանք կրակում էին բոլոր պատուհաններից ու նկուղներից, որ կրակողին անհնար էր տեսնել։ Կորուստների մասին հաղորդումներ են սկսվել: Զրահամեքենան բռնկվել է: Ռումբերն ու հրկիզիչ շշերը կասեցրին ցանկացած առաջխաղացում։ Մինչ մենք սկսում էինք սանրել մի բլոկը, նրանք ամրանում էին հաջորդում։ Որոշ տեղերում մեզ ստիպեցին հակաօդային զենք կիրառել։ Միայն հիմա մենք ստորգետնյա կետեր ենք հայտնաբերել։ Ստորգետնյա դիրքերը ապստամբներին հնարավորություն տվեցին մնալ անտեսանելի և թույլ տվեցին նրանց անընդհատ փոխել իրենց գտնվելու վայրը: Մեզ հաջողվեց նման մեկ դիրք գրավել միայն 2 օր հետո։ Մենք հաստատապես պարզել ենք, որ զինված են եղել ոչ միայն տղամարդիկ, այլ նաև որոշ կանայք։ Հատկապես 18-ից 30 տարեկանները: Նրանք հագած էին շալվարներ և գլխներին սաղավարտ... Այս կանանցից շատերը լիցքավորված ատրճանակներ էին թաքցնում իրենց ներքնազգեստի մեջ: Այսպիսով մարտերը շարունակվեցին մինչև գործողության ավարտը՝ տան նկուղից մինչև տանիքը...*
300px|մինի|Լուսանկարը՝ Stroop-ի ռեպորտաժից։ Բնօրինակ վերնագիր՝ «Ավազակները ցատկում են՝ գերությունից խուսափելու համար»
Ապստամբության սկսվելուց հետո ապստամբները սկսեցին ոչնչացնել հրեա համախոհներին (Վարշավայի գետտոյի հրեա ոստիկաններ, ոստիկանության տեղեկատուներ և այլ հանցակիցներ)։

Առաջին հարձակման ձախողումից հետո Ստրուպը հրամայեց ջրով լցվել կոյուղու ցանցը։

«Հրեական մարտական ​​կազմակերպություն» ստորաբաժանումները՝ Մորդեխայ Անիելևիչի գլխավորությամբ (ընդհանուր թվով մի քանի հարյուր հոգի) և «Հրեական զինվորական միություն» ստորաբաժանումը Վարշավայի գետտոյում ապստամբության մեջ ակտիվ մասնակցություն ունեցան։ Վարշավայի գետտոյի ապստամբությունը ակտիվորեն պայքարում էին ծայրահեղ ուղղափառ հրեաների կողմից՝ գլխավոր ռաբբիների լիակատար հավանությամբ:

Ապստամբության խորհրդանշական գագաթնակետը սպիտակ և կապույտ դրոշների բարձրացումն էր (հինգ տարի անց այս դրոշը դարձավ Իսրայելի պետության դրոշը) և Լեհաստանի դրոշը Մուրանովսկա փողոցի 17 շենքի տանիքին։ Մուրանովսկայի հրապարակի տարածքում «Հրեական զինվորական միության» մարտիկների հետ ապստամբությանը մասնակցել է նաև մայոր Հենրիկ Իվանսկու լեհական ԱԿ խումբը։

Հետագա օրերին գերմանացիները հրաժարվեցին ուղիղ հարձակման մարտավարությունից։ Նրանք օգտագործել են օդային ռումբեր և հրկիզողների հատուկ խմբեր՝ գետտոյի տները և ապստամբներին տապալելու համար։

1943 թվականի մայիսի 8-ին ՍՍ-ը գրավեց հրեական մարտական ​​կազմակերպության շտաբը։ Մայիսի 10-ին Սիմչա Ռոտեմի (իսկական անունը Ռատայզեր, ընդհատակյա մականունը՝ «Կազիկ») և Զիգմունտ Ֆրիդրիխի կողմից կազմակերպված և իրականացված գործողության արդյունքում 34 մարդ հեռացել է գետտոնից կոյուղու թունելներով։

Մայիսի 13-ի լույս 14-ի գիշերը խորհրդային ավիացիան ռմբակոծություններ է իրականացրել Վարշավայի թիրախների վրա։ Ռեյդը տևեց երկու ժամ՝ մոտ հարյուր տոննա հզոր պայթուցիկ և հրկիզող ռումբեր նետելով ՍՍ զորանոցների և այլ ռազմական թիրախների վրա։ Թեև հրեաների մեջ նույնպես զոհեր կային, սակայն արշավանքը նրանց ուրախություն պատճառեց։ Մի քանի վայրերում հրեաների փոքր խմբերը, օգտվելով գերմանացիների շփոթությունից, արշավանքի ժամանակ փորձել են դուրս գալ գետտոյից։ Ոմանց դա հաջողվեց։

Գերմանական ոստիկանության գումարտակը մնացել է Վարշավայի գետտոյի այրվող ավերակների վրա։ Գերմանացիները սանրեցին տարածքը, կտրեցին ջրի վերջին խողովակները, թունավորեցին բոլոր հայտնաբերված ջրամբարներն ու ջրի աղբյուրները, հորեր լցրեցին կիսափտած դիակներով, կերոսինով լցրեցին հայտնաբերված սննդի մնացորդները, պայթեցրին և փակեցին ճանապարհները: Ամեն օր նրանք լցնում էին բոլոր դիտահորերը, բայց հրեաները, ովքեր մտադիր էին կոյուղու խողովակներով փախչել գետտոյից, գիշերը փորում էին դրանք։

Մայիսի 15-ին գերմանացիները ավերեցին գետտոյի տարածքում գտնվող վերջին տները, բացառությամբ ութ շենքերի՝ գերմանական զորանոցների, հիվանդանոցի և Պավիակի բանտի։

Մայիսի 16-ին Ստրուպը պաշտոնապես հայտարարեց «մեծ գործողության» ավարտը և սկսեց դուրս բերել ուժերը։ Նույն օրը գերմանացիները Սվիետոյերսկա փողոցի 38 հասցեում հայտնաբերեցին մեծ բունկեր և գազ օգտագործելով՝ ստիպեցին այնտեղ թաքնված 60 հրեաների դուրս գալ։ Սակայն ապստամբների տարբեր խմբերի հետ բախումներ տեղի ունեցան արդեն հունիս և հուլիս ամիսներին: Հուլիսի կեսերին գերմանացիները սկսեցին սիստեմատիկորեն պայթեցնել գետտոյի ավերակները, սակայն զինված հրեաների խմբերը կրկին սողոսկեցին այն տարածք, որն ակնհայտորեն մաքրվել էր: Ուստի աշնանը գերմանացիները, սանրելով նախկին գետտոն, նորից սկսեցին պայթեցնել ավերակները։

Ապստամբների դիմադրությունը կոտրվեց մայիսի վերջին, սակայն առանձին մարտական ​​խմբեր շարունակեցին կռվել ամբողջ ամառ։ Ապստամբության գրեթե բոլոր ղեկավարները մահացել են։ Մնացած հրեաները աքսորվեցին Տրեբլինկա։

Ըստ լեհերի՝ գետտոյի տարածքից մեկուսացված կրակոցներ և կրակոցներ են լսվել մինչև 1944 թվականի Վարշավայի ապստամբությունը։

### Ապստամբության մասնակիցների և ականատեսների վկայությունները
* Ցիվիա Լյուբետկինի վկայությունը Մայքլ Բորվիցի «Ապստամբություն Վարշավայի գետտոյում» գրքում.

 *Այսպիսով, մոտ հարյուր ապստամբներ ընկան, և նրանց մեջ Մորդեխայ Անիելևիչը, նրանցից ամենալավը, ամենաիմաստունը, ամենաազնիվը, ով մնաց հանգիստ և ժպտերես ամենասարսափելի պահերին։*

* Մորդեխայ Անիելևիչի նամակից՝ ուղղված իր տեղակալ Իցհակ Ցուկերմանին, որը գտնվում էր գետտոյից դուրս.

 *Մեր ապրածը գերազանցեց մեր ամենավատ հույսերը... Գլխավորն այն է, որ կյանքիս երազանքն իրականացավ՝ ես ապրեցի տեսնելու այն օրը, երբ գետտոյի հրեաները ոտքի կանգնեցին ու պայքար մղեցին իր ողջ վեհությամբ ու փառքով։*

* Ապստամբներից Արիա Վիլները գրել է.

 *Մենք չենք պատրաստվում մեզ փրկել. Մեզանից ոչ ոք չի գոյատևի: Մենք ուզում ենք փրկել ժողովրդի պատիվը.*

* Վարշավայի գետտոյի բանտարկյալ Յոսեֆ Ռակովերի հրաշքով փրկված կտակում, որը գրվել է 1943 թվականի ապրիլի 28-ին, ապստամբների անհավասար, անձնուրաց պայքարի գագաթնակետին, գրված է.

 *Վարշավայի գետտոն մահանում է մարտում, կրակոցներով, բոցերի մեջ, բայց առանց ճիչերի։ Հրեաները սարսափից չեն գոռում...*

* Պատերազմից հետո SS Gruppenführer Յուրգեն Ստրուպը, ով ղեկավարում էր ապստամբությունը ճնշելը, մահապատժի դատապարտված բանտախցով կիսում էր ներքին բանակի բարձրաստիճան գործիչ Կազիմերժ Մոչարսկին, որին նա ցինիկորեն և անկեղծորեն պատմեց ապստամբության ճնշման բոլոր մանրամասները: 1972 թվականին Մոչարսկին հրապարակեց Ստրուպի հետ իր զրույցների բովանդակությունը «Զրույցներ դահիճի հետ» գրքում։

## Արդյունքներ
Վարշավայի գետտոների ապստամբությունը Եվրոպայի ամենամեծ զանգվածային ապստամբություններից մեկն էր նացիստների կողմից օկուպացված քաղաքներում։

Մարտերի ընթացքում սպանվել է մոտ 7 հազար գետտոյի պաշտպան, եւս 5-6 հազարը ողջ-ողջ այրվել է։ Ապստամբությունը ճնշելուց հետո գետտոյի մնացած բնակիչները (մոտ 56 հազար մարդ) ուղարկվեցին համակենտրոնացման և մահվան ճամբարներ (մեծ մասը՝ Տրեբլինկա)։ Ավելի ուշ հաշվարկներով՝ ապստամբության ընթացքում և դրանից հետո Վարշավայի գետտոյից կարողացել է փախչել մոտ 3000 մարդ։ Այն հրեաներից շատերը, ովքեր կարողացան փախչել գետտոյից, հետագայում ակտիվ մասնակցություն ունեցան 1944 թվականի Վարշավայի ապստամբությանը` ավելի քան 1000 մարդ:

Ջ.Ստրոոպի հաղորդագրության համաձայն՝ գործողության ավարտին նախորդող ժամանակահատվածում (1943թ. մայիսի 16) կորուստները կազմել են 16 սպանված և 93 վիրավոր։.

* Այս թիվը չի ներառում 1943 թվականի մայիսի 16-ից հետո տեղի ունեցած կորուստները,
* Այս թիվը չի ներառում ապստամբների կողմից սպանված հրեա համախոհներին:

Գերմանական կորուստները ապստամբների դեմ պայքարում տարբեր կերպ են գնահատվում։ Վարշավայի ընդհատակյա մամուլը գրել է 120, 300, 400, նույնիսկ 1000 սպանվածների մասին։ Ավելի ուշ, արդեն լեհական բանտում, Ստրոպը հարցաքննության ժամանակ ասաց, որ շարքերում մնացած թեթև վիրավորները ներառված չեն իր ցուցակներում, ինչպես նաև լեհական ոստիկանության կորուստները (որը, սակայն, նրա կարծիքով, առանձնապես մեծ չէր կարող լինել, քանի որ այս ոստիկանությունը չի մասնակցել գետտոյի ներսում գործողությանը): Սթրուփը պնդում էր, որ իր հաշվետվություններում չկար կորուստների միտումնավոր թաքցում։ Encyclopedia Britannica-ն գերմանական կողմի ընդհանուր կորուստները գնահատում է մի քանի հարյուր մարդ։

Լեհ հասարակության մեծամասնությունը բուռն համակրանքով հետևում էր գետտոյում տեղի ունեցող իրադարձություններին։ Լեհական ընդհատակյա մամուլը շատ է գրել հրեաների սխրանքների մասին։ Որոշ լեհեր, չափազանցված հույսերը կապելով Վարշավայի գետտոյում տեղի ունեցած մարտերի հետ, պատրաստ էին դրանցում տեսնել համազգային ապստամբության սկիզբը։ Բայց միևնույն ժամանակ լեհերի ամբոխները հավաքվեցին գետտոյի պատերի մոտ՝ նայելու այրվող փողոցներին, պատշգամբներից կախված ածխացած մարմիններին, տանիքների վրայով թռչող կենդանի ջահերին: Գերմանացիները չէին քշում նայողներին և երբեմն մատնացույց էին անում նրանց ապստամբներին, որոնք այս կամ այն ​​վայրում հայտնվել էին գետտոյի պատերից դուրս։ Երբ հրեա բանվորների խմբին հաջողվեց կաշառել գերմանացի պահակներին և անցնել Լեշնո փողոցի «արիական կողմը», լեհերը նրանց հետ քշեցին այրվող գետտո։

## Հետագա իրադարձություններ
2009 թվականի հոկտեմբերի 2-ին Վարշավայում 90 տարեկան հասակում մահացավ Վարշավայի գետտոյի ապստամբության վերջին ողջ մնացած առաջնորդ Մարեկ Էդելմանը։

2021 թվականի օգոստոսի 12-ին Իսրայելում 97 տարեկան հասակում մահացավ ապստամբության վերջին մասնակիցը՝ Լեոն Կոպելմանը։

## Հիշողություն
### Լեհաստանում
մինի|Վարշավայի գետտոյի հերոսների հուշահամալիր. Վարշավա (քանդակագործ՝ Նաթան Ռապոպորտ, ճարտարապետ՝ Լեոն Մարեկ Սուժին)

* 1948 թվականի ապրիլի 19-ին (ապստամբության հինգերորդ տարեդարձը) Վարշավայի Գետտոյի հերոսների հրապարակում բացվեց գետտոյի մարտիկների հուշարձանը, որը ստեղծվել է քանդակագործ Ն. Ռապոպորտի կողմից։
* Վարշավայի գետտոյի ապստամբության բռնկման 70-ամյակի նախօրեին՝ 2013 թվականի ապրիլի 18-ին, Լեհաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի ստորին պալատը ընդունել է բանաձեւ, որում, ի թիվս այլ բաների, ասվում է, որ անդամները «հարգանքի տուրք են մատուցում ապստամբության զոհերին և հերոսներին, որոնց քաջությունն ու անձնազոհությունը կմնան ի հիշատակ ապագայի»:

### Իսրայելում
* Յադ Վաշեմ թանգարանի տարածքում գտնվում է Վարշավայի գետտոյի հրապարակը, որտեղ գտնվում է Հիշատակի պատը։
* Վարշավայի գետտոյի ապստամբության անունով փողոցներ. «Վարշավյան գետտոյի հերոսները» (եբրայերեն՝ רחוב גיבורי גיטו ורשה) Հայֆայում и «Восстания в Варшавском гетто» (եբրայերեն՝  רחוב מרד גיטו ורשה) հարավային Թել Ավիվում։
* Ի հիշատակ հրեական գետտոյի մարտիկների, Իսրայելի շատ քաղաքների փողոցները կոչվում են «Լոհամեյ ՀաԳետաոտ» («Գետտոյի մարտիկներ») կամ «Մորդեյ ՀաԳետաոտ» («Գետտոյի ապստամբներ»): Այս փողոցների անուններում «գետտո» բառը հոգնակի թվով է հիշեցնում, որ ապստամբությունը տեղի է ունեցել ոչ միայն Վարշավայի գետտոյում, այլ նաև այլ վայրերում՝ Վիլնյուսում, Բիալիստոկում և շատ այլ վայրերում։ Կիբուց Lohamei HaGetaot-ը Հայֆայից հյուսիս, որը հիմնադրվել է Հոլոքոստը վերապրածների կողմից, դարձել է Հոլոքոստի ժամանակ զոհվածների հիշատակի կենտրոն:
* Թել Ավիվում Մորդեխայ Անիելեւիչի անունով փողոց կա։
* Նիսանի 27-ին Իսրայելում (հրեական օրացույցով ապստամբության սկիզբը) նշվում է Հոլոքոստի և հերոսության օրը (Yom HaShoah), ի հիշատակ եվրոպական հրեաների Հոլոքոստի վեց միլիոն զոհերի: Այս օրը ողջ Իսրայելում երկրոպեանոց սգո ազդանշան է հնչում։

## Տե՛ս նաև
* Վարշավայի ապստամբություն 1944 թ
* Յոմ ՀաՇոահ
* Ապստամբություններ հրեական գետտոներում
* Զայանչկաուսկաս, Վլադաս

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* В. М. Алексеев. Варшавского гетто больше не существует. М., 1998
* Холокост. § 23. Восстание в Варшавском гетто. 
* «Человечество, что остаётся» Беседа Чеслава Милоша, Марека Эдельмана, Яна Блонского и Ежи Туровича о восстании в Варшавском гетто (1993).
* 
* 
* Стихотворения Чеслава Милоша о восстании в Варшавском гетто
* *Александра Свиридова*. «Я, старый жид, Марек Эдельман…». (беседа с М. Эдельманом о восстании и варшавском гетто) Дискурс, 24 апреля 2016 года
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* «В Варшавском гетто» (Отрывок из речи генерального прокурора Израиля на процессе Эйхмана)
* 
* Гирш Глик: Гимн еврейских партизан, «Заметки по еврейской истории» № 27 21 апреля 2003 года

Կատեգորիա:Գերմանիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ Եվրոպայում
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Զանգվածային անկարգություններ
Կատեգորիա:Լեհաստանը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Ռազմական հանցագործություններ