Էկրանապահ

250px|thumb|
**Էկրանապահ**, համակարգչային ծրագիր կամ ներկառուցված օպերացիոն համակարգի գործառույթ, որն ավտոմատ կերպով ակտիվանում է, երբ օգտատերը անգործուն է և փոխում է էկրանի վրա պատկերը։

Էկրանապահները սկզբնապես նախագծվել են CRT մոնիտորները ֆոսֆորի այրումից պաշտպանելու համար, երբ դրանք երկար ժամանակ ցուցադրվում են ստատիկ պատկերներ։ Հետագայում դրանք օգտագործվել են նաև պլազմային և OLED էկրանների վրա՝ մատրիցայի քայքայման ռիսկը նվազեցնելու համար ։

Չնայած հեղուկ բյուրեղային էկրանների համար այրումը խնդիր չէ, էկրանապահները շարունակում են օգտագործվել գեղագիտական նպատակներով և լրացուցիչ գործառույթներ իրականացնելու համար.

*էներգախնայողություն (օրինակ՝ մոնիտորը ավտոմատ կերպով քնի ռեժիմի անցնելը).
*Անվտանգություն (համակարգի կողպում և գաղտնաբառի պահանջ՝ էկրանապահից դուրս գալիս):
Ժամանակակից էկրանապահները հաճախ ներառում են անիմացիաներ կամ ինտերակտիվ էֆեկտներ։

## Պատմություն
Այս տեխնոլոգիան օգտագործող առաջին համակարգիչների գյուտից տասնամյակներ առաջ Ռոբերտ Ա. Հայնլայնը իր «Անծանոթը տարօրինակ երկրում» (1961) վեպում օրինակ բերեց, թե ինչպես կարելի է դրանք օգտագործել in his novel *[[Stranger in a Strange Land]]* (1961)::

Նրա աթոռի դիմաց ակվարիումի քողարկված ստերեո-տեսախցիկ կար. նա այն միացրեց, գուպիներն ու տետրաները տեղը զիջեցին հայտնի Վինչել Օգաստուս Գրիվզի դեմքին։

Առաջին էկրանապահը, ենթադրաբար, IBM համակարգչի համար գրվել է Ջոն Սոչայի կողմից, ով առավել հայտնի է Norton Commander-ի ստեղծմամբ. նա նաև հորինել է էկրանապահ տերմինը։ Էկրանապահը, որը կոչվում է scrnsave, հրապարակվել է Softalk ամսագրի 1983 թվականի դեկտեմբերի համարում։ Այն պարզապես մարում էր էկրանը երեք րոպե անգործությունից հետո (միջակայք, որը կարող էր փոխվել ծրագիրը վերակազմավորելով)։

1983 թվականին Zenith Data Systems-ի գործադիր տնօրենը «էկրանապահը» ներառեց նոր Z-29 համակարգչային տերմինալի առանձնահատկությունների շարքում՝ InfoWorld-ին ասելով, որ այն «մարում է էկրանը 15 րոպե անգործունեությունից հետո՝ կանխելով նիշերի այրումը»։ Առաջին էկրանապահը, որը թույլ էր տալիս օգտատերերին փոխել ակտիվացման ժամանակը, թողարկվել է Apple-ի Lisa-ի վրա 1983 թվականին։

Atari 400-ի և 800-ի էկրանները նույնպես պատահականորեն փոխում էին էկրանապահի նման գույները, եթե դրանք մնում էին անգործուն մոտ 8 րոպե։ Սովորական օգտատերերը չէին կարողանում վերահսկել դա, չնայած ծրագրերը կարող էին։ Այս համակարգիչները, որոնք թողարկվել էին 1979 թվականին, տեխնիկապես ավելի վաղ շրջանի «էկրանապահներ» էին։ Այս համակարգիչներից առաջ 1977 թվականի Atari VCS/2600 խաղային կոնսոլի խաղերը, ինչպիսիք են Combat-ը և Breakout-ը, ներառում էին գույների ցիկլիկացում՝ խաղի պատկերների այրումը 1970-ականների հեռուստացույցների վրա կանխելու համար։ Բացի այդ, 1976 թվականի TI-30 հաշվիչի առաջին մոդելն ուներ էկրանի խնայարար, որը բաղկացած էր տասնորդական կետից, որը անցնում էր էկրանի վրայով 30 վայրկյան անգործությունից հետո: Սա հիմնականում օգտագործվում էր մարտկոցի էներգիան խնայելու համար, քանի որ TI-30 LED էկրանն ավելի էներգասպառող էր, քան ավելի ուշ LCD մոդելները: Սրանք էկրանի խնայարարների օրինակներ են ROM-ում կամ համակարգչի ներկառուցված ծրագրակազմում:

Android 4.2-ը ներկայացրեց «երազանքներ»՝ էկրանի խնայարարներ, որոնք ակտիվանում են, երբ սարքը միացված է կամ լիցքավորվում է:

2015 թվականին վան դեն Դորպելի «Իրադարձությունների լսողներ» էկրանի խնայարարը դարձավ արվեստի առաջին գործը, որը գնվել է թանգարանի (Վիեննայի կիրառական արվեստի թանգարան) կողմից՝ օգտագործելով բիթքոյն կրիպտոարժույթը:

Ժամանակակից գրաֆիկական տեխնոլոգիաները, ինչպիսիք են 3D համակարգչային գրաֆիկան, թույլ են տվել ստեղծել էկրանի խնայարարների լայն տեսականի: Իրատեսական 3D միջավայրերով էկրանի խնայարարները կարող են ծրագրավորվել և գործարկվել ժամանակակից համակարգիչների վրա:

## Ծանոթագրություններ