Արցախատյացություն

**Արցախատյացություն** կամ **Արցախի և արցախահայերի դեմ ատելության խոսք,** արցախցիների (Արցախի հայերի) նկատմամբ արտահայտվող ատելություն ու խտրականություն՝ հիմնված նրանց ծագման կամ բնակության վայրի վրա։
[մինի|[Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյան]]
Այս երևույթը ձևավորվել է ներքին քաղաքական զարգացումների համատեքստում և դրսևորվել է ինչպես առօրյա խոսքում, այնպես էլ պետական, քաղաքական ու մեդիա հռետորաբանության մեջ՝ հատկապես 1990-ականներից ի վեր։ Արցախատյացության դրսևորումները սկսել են ստանալ համակարգված բնույթ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարման տարիներին և հատկապես 2023 թվականի Արցախի Հանրապետության բնակչության էթնիկ զտումներից հետո, ինչի արդյունքում արցախահայությունը դարձել է թիրախավորված խմբերից մեկը։

## Պատմական նախադրյալներ
Արցախյան ազատամարտից հետո Արցախից շատ գործիչներ ակտիվ մասնակցություն ունեցան Հայաստանի պետական կառավարման համակարգում։ Մասնավորապես, երկրի երկրորդ և երրորդ նախագահները՝ Ռոբերտ Քոչարյանը և Սերժ Սարգսյանը, ծնունդով Արցախից էին։ Նրանց կառավարման տարիներին առաջացած խնդիրներն ու կոռուպցիոն երևույթները հասարակության որոշ հատվածների կողմից սկսեցին վերագրվել ոչ միայն տվյալ ղեկավարներին, այլև ընդհանրապես արցախցիներին։

մինի|2008 թվականի հետընտրական ցույցեր Օպերայի հրապարակում
Արդեն 1990-ականների վերջին հասարակական ընկալումներում սկսեցին ձևավորվել արցախցիների վերաբերյալ բացասական կարծրատիպեր։ 2007 թվականին, ընդդիմադիր շարժումների ակտիվացման ժամանակ, առաջին անգամ հանրային հարթակներում հնչեցին ձևակերպումներ, որոնք խիստ տարանջատում էին «հայաստանցիներին» և «արցախցիներին»։ Այդ շրջանում քաղաքական հռետորաբանության մեջ տարածվեց «ղարաբաղյան կլան» արտահայտությունը, որը նպատակ ուներ ընդգծելու, թե իշխանությունը կենտրոնացած է Արցախից եկած անձանց շուրջ։ Շարունակաբար հնչում էին մեղադրանքներ՝ օրինակ՝ «Ղարաբաղցիք եկան, թալանեցին, լափեցին երկիրը»։

Ժամանակի ընթացքում «ղարաբաղյան կլան» եզրույթն ամրապնդվեց որոշ քաղաքական շրջանակների, հատկապես Լևոն Տեր-Պետրոսյանի առաջնորդած Հայ ազգային կոնգրեսի և այդ ժամանակ նրանց աջակից, ընդդիմադիր լրագրող Նիկոլ Փաշինյանի կողմից՝ որպես հարմար լոզունգ՝ արցախցի պաշտոնյաների դեմ։ Բացի դրանից, սկսեցին շրջանառվել նաև վիրավորական ու խեղաթյուրող միֆեր՝ ինչպես օրինակ «ղարաբաղցիք թուրք են» արտահայտությունը, որի միջոցով փորձ էր արվում կասկածի տակ դնել արցախցիների ազգային ինքնությունը։

Նմանատիպ թեզերը սկզբում տարածվում էին սահմանափակ շրջանակներում՝ հումորային ենթատեքստով, կատակների կամ առօրյա զրույցների միջոցով։ Սակայն տարիների ընթացքում այդ վերաբերմունքը խորացավ և սկսեց ազդեցություն ունենալ հասարակության որոշ շերտերի մտածողության վրա՝ վերածվելով համատարած կարծրատիպերի։

## Քաղաքական հռետորաբանություն
Տարիներ շարունակ արցախցիների նկատմամբ գոյություն ունեցող կարծրատիպերն ու նախապաշարումները հիմնականում տարածվում էին կենցաղային մակարդակով և հազվադեպ էին հայտնվում պետական հռետորաբանության մեջ։ Սակայն 2018 թվականի իշխանափոխությունից հետո, և հատկապես Արցախի 2020 թվականի պատերազմից ու Ադրբեջանի 2023-ի սեպտեմբերյան ագրեսիայից և հայերի էթնիկ զտումներից հետո, երբ ավելի քան 100 հազար արցախցիներ հարկադրաբար տեղափոխվեցին Հայաստան, իրավիճակը զգալիորեն փոխվեց։

Իշխող ուժի ներսում առաջացան մտավախություններ, որ այս փախստականների մեծ մասը, կորցրած լինելով իրենց տները, կարող են միանալ ընդդիմությանը և վտանգ ներկայացնել գործող իշխանության համար։ Այս պայմաններում նախկինում միայն առօրյա խոսակցության մեջ եղած հակաարցախյան վերապահումներն սկսեցին արտահայտվել նաև պետական մակարդակով։

Արդյունքում ձևավորվեց բացահայտ թշնամական խոսույթ արցախցիների նկատմամբ, որը սկսեց հնչել պաշտոնատար անձանց և իշխանամերձ գործիչների կողմից։
[մինի|ՀՀ ԱԺ նախագահ [Ալեն Սիմոնյան]]
Բացահայտ օրինակներից մեկն է Ազգային ժողովի նախագահ Ալեն Սիմոնյանի հայտարարությունը՝ 2025 թվականի փետրվարին։ Արցախի թեմայով հարցին ի պատասխան՝ նա ասել է.

ակնարկելով, թե արցախցիները բավականաչափ չեն պայքարել Ադրբեջանի դեմ։ Այս արտահայտությունը արժանացել է կտրուկ արձագանքի։ Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպանն այն որակել է որպես «տիեզերական մակարդակի անբարոյականություն և ցինիզմ»։

Մեկ այլ աղմկահարույց հայտարարություն արել է իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության պատգամավոր Գուրգեն Մելքոնյանը։ 2024 թվականին նա ասել էր, թե արցախցիները պետք է իրենց «հյուրի նման պահեն» Հայաստանում, հավելելով, որ «քսան տարի տանտեր են եղել, դրա համար երկիրն այս վիճակում է»։ Այս կերպ Մելքոնյանը արցախցիներին մեղադրում էր երկրի խնդիրների համար՝ նրանց նույնացնելով նախկին իշխանությունների հետ։ Այս հայտարարությունը ոչ միայն չդատապարտվեց կուսակցության կողմից, այլև որոշ վերլուծաբանների կողմից դիտարկվեց որպես իշխանության նպատակային քաղաքականության արտահայտություն՝ արցախատյացությունը օգտագործելով ներքաղաքական շահերի համար։

Նման հռետորաբանությամբ հանդես են եկել նաև իշխանական այլ ներկայացուցիչներ։ Թեև նրանցից ոմանք հետագայում փորձել են հարթել իրավիճակը կամ ներողություն խնդրել, այդ արտահայտությունները խորացրել են հասարակության բևեռացվածությունը։ Օրինակ՝ ԱԺ ՔՊ խմբակցության պատգամավոր Էմմա Պալյանի եղբայրը, որը նաև նրա օգնականն է, սոցիալական ցանցում գրել էր՝ «Ղարաբաղցի՞ ես, թե՞ հայ»։ Շատերի կողմից դա ընկալվեց որպես արցախցիներին հայությունից բաժանելու փորձ։ Հետագայում Պալյանը դա որակեց որպես վրիպում՝ փորձելով բացատրել, որ նկատի է ունեցել «Հայաստանի՞ց ես, թե՞ Արցախից»։

2025 թվականի ապրիլին փաստաբան Ռոման Երիցյանը հաղորդում է ներկայացրել Քննչական կոմիտե՝ կապված ֆեյսբուքյան գրառման հետ, որտեղ օգտատեր «Արսեն Արս Արշակյանը» բացահայտ ատելություն էր հայտնել արցախցիների նկատմամբ՝ «Աստված տա՝ երբեք չվերադառնաք» ձևակերպմամբ։ Չնայած իրավական բոլոր հիմքերին, վարույթ չի նախաձեռնվել։

Նույն օրերին վարչապետի աշխատակազմի ղեկավարի տեղակալ Տարոն Չախոյանը արցախցիներին անվանել է «ցույցի մատերիալ», իսկ իշխանամետ բլոգեր Ռոման Բաղդասարյանը մեղադրել է նրանց «վախի մթնոլորտ» ստեղծելու, «հարկեր թալանելու» և «նոր պատերազմ սադրելու» մեջ։

ՄԻՊ Անահիտ Մանասյանը դատապարտել է նման խոսքը՝ նշելով, որ այն խախտում է հանրային համերաշխությունը։ Իսկ Հանրային ռադիոյի տնօրենի կինը ներողություն է խնդրել իր՝ արցախցիներին ուղղված վիրավորական գրառման համար։

## Մեդիա և մեդիաարշավներ
Բացի պաշտոնյաներից, պետական ԶԼՄ-ներն ու իշխանամերձ լրատվամիջոցները ևս դեր ունեն արցախատյաց խոսքի տարածման մեջ։ Հանրային հեռուստատեսությունը, օրինակ, ընդդիմության բողոքի ակցիաների ժամանակ խախտել է լրագրողական էթիկան՝ առանձնացնելով արցախցի մասնակիցներին։ Այդ կապակցությամբ ԶԼՄ էթիկայի դիտորդ մարմինը քննադատություն է ուղղել Հանրայինին։

Իշխանության վերահսկողության տակ գտնվող «Civic.am» կայքը նույնպես աչքի է ընկնում հակաարցախյան ընդգծված մեդիաարշավով։ Նրանց նյութերում հաճախ շեշտվում է, թե ընդդիմադիր ցույցերին մասնակցում են հիմնականում արցախցիներ, որոնք իբր Ռուսաստանի նկատմամբ առանձնահատուկ համակրանք ունեն։ Նրանց հաճախ ներկայացնում են որպես օտարածին ազդեցության գործակալներ։

Իշխող կուսակցության նախկին անդամներից որոշները սոցիալական ցանցերում կազմակերպում են հարցումներ՝ օրինակ՝ արդյոք մարդիկ ցանկանում են, որ արցախցի փախստականները հեռանան Հայաստանից։ Այս հրապարակումներն ուղիղ կերպով ատելություն են սերմանում, սակայն իրավապահ մարմինները գրեթե երբեք չեն արձագանքում։ Ընդ որում, երբ իշխանության քննադատներն են հանդես գալիս նմանատիպ հռետորաբանությամբ այլ խմբերի նկատմամբ, նրանք հաճախ ենթարկվում են քրեական հետապնդման։ Այս հակասական մոտեցումը վկայում է, որ իրավապահ համակարգում գործում է ընտրովի արդարադատություն։ Արցախատյաց հռետորաբանությունը Հայաստանում վերջին տարիներին ոչ միայն ընդլայնվել է, այլ նաև խորը արմատներ է գցել պետական և քաղաքական շրջանակներում։

## Միֆեր և շրջանառվող պատմություններ
Արցախատյացության տարածմանը մեծապես նպաստել են նաև տարիների ընթացքում սոցիալական մեդիայում և որոշ լրատվամիջոցներում շրջանառվող պատմություններն ու միֆերը, որոնք արցախցիներին ներկայացրել են բացասական լույսի ներքո։ Այդ պատմությունները, թեև հիմնականում չունեն փաստացի հաստատում, դարձել են որոշ մարդկանց մեջ ձևավորված կարծրատիպերի հիմք։

Հատկապես տարածված են եղել պատմությունները՝ կապված Արցախում ծառայող հայաստանցի զինվորների հարազատների այցելությունների հետ։ Ըստ այդ պատմությունների՝ երբ մարդիկ այցելել են իրենց զավակներին կամ հարազատներին, տեղի արցախցիներից խնդրել են ջուր կամ միրգ՝ հիմնականում նուռ կամ խնձոր և, ըստ նույն պատումների, տեղացիները մերժել են իրենց՝ պատճառաբանելով, թե «դուք օտար եք»։

Արդյունքում հասարակական ընկալման մեջ ամրացել է սխալ պատկերացում, թե արցախցիները իբր առանձնանում են, չեն կիսում համահայկական միասնության արժեքը։

Այսպիսի միֆերն ու պատմությունները ժամանակի ընթացքում դարձել են հակաարցախյան քարոզչության մաս, որպեսզի հասարակության մեջ սերմանվի թշնամանք կամ պառակտում։

Բացի այդ, տարածվել են պնդումներ, թե արցախցի երիտասարդները խուսափել են ծառայել ՀՀ բանակում և միայն իրենց տարածքում են մասնակցել մարտական գործողություններին։

Արցախցիների նկատմամբ տարածվող բացասական կարծրատիպերն իշխանություններին հնարավորություն են տալիս մեղավորներ փնտրել հասարակական և պետական ձախողումների համար՝ հանրային դժգոհությունը տեղափոխելով արցախցիների վրա և հեռացնելով ուշադրությունը իրական պատասխանատուներից։

Արցախի բնակիչների դեմ ատելության խոսքի ալիքը միայն հասարակական տրամադրությունների արտահայտություն չէ՝ այն ունի հստակ քաղաքական հիմք և գործիքավորվում է իշխանության որոշ շրջանակների կողմից։

## Արտաքին ազդեցություններ
Արցախատյացության տարածումը դիտարկվում է նաև հիբրիդային պատերազմի համատեքստում։ Համարվում է, որ ադրբեջանական և թուրքական տեղեկատվական միջոցները նպաստում են հայ հասարակության պառակտմանը՝ խթանելով ներքին թշնամանքը։

2023 թվականին ադրբեջանական լրատվամիջոցներում ակտիվորեն տարածվում էին հարցազրույցներ արցախցիների հետ, որոնք «բարեկամական» էին արտահայտվում ադրբեջանցիների մասին։ Հայաստանի ԱԺ փոխնախագահ Հակոբ Արշակյանը զգուշացրել էր, որ սա տեղեկատվական սադրանք է՝ միտված հայաստանյան և արցախյան հանրությունների միջև ատելություն սերմանելուն։

## Իրավական գնահատականներ
Արցախցիների նկատմամբ ատելության խոսքը և խտրական վերաբերմունքը հակասում են ոչ միայն Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրությանը, այլև միջազգային իրավական նորմերին, որոնք արգելում են ատելության ու թշնամանքի քարոզը՝ ազգային, էթնիկ կամ այլ պատկանելիության հիմքով։

Հայաստանի մարդու իրավունքների պաշտպան Անահիտ Մանասյանը մի քանի առիթով հրապարակայնորեն նշել է, որ ցանկացած խոսույթ, որը խթանում է անհանդուրժողականություն և ատելություն՝ այդ թվում մարդու ծննդավայրի կամ բնակության վայրի հիմքով, խիստ դատապարտելի է։ Նրա ղեկավարած գրասենյակը 2024 թվականի ամռանը արձանագրել է մի շարք հրապարակումներ և հայտարարություններ, որոնք ուղղված են եղել արցախցիների դեմ՝ թե՛ լրատվամիջոցներում, թե՛ սոցիալական ցանցերում։ ՄԻՊ-ը հատուկ ընդգծել է, որ հատկապես պաշտոնատար անձինք և հանրային գործիչներ պարտավոր են զերծ մնալ նման վարքագծից և հակազդել նմանատիպ արտահայտություններին։

Հայաստանը նաև միջազգային պարտավորություններ ունի։ ՄԱԿ-ի Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների միջազգային դաշնագիրն արգելում է ազգերի միջև թշնամանք հրահրող ցանկացած խոսք կամ գործողություն։ Իսկ եվրոպական կառույցների շրջանակում ատելության խոսքի դեմ պայքարը դիտվում է որպես անդամ պետությունների հիմնարար պարտականություն։

Հայաստանի քաղաքացիական հասարակությունը և միջազգային գործընկեր կազմակերպություններն արդեն արձագանքել են խնդրին։ 2024 թվականին ՀՀ նախկին մարդու իրավունքների պաշտպան Արման Թաթոյանը և Արցախի նախկին ՄԻՊ Գեղամ Ստեփանյանը համատեղ հայտարարությամբ խստորեն դատապարտել են այն միտումը, երբ պետական իշխանության ներկայացուցիչները նպաստում են արցախցիների դեմ ուղղորդված ատելության խոսքի տարածմանը։

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի պրակտիկան ևս հստակ ցույց է տալիս, որ պետական կամ հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց կողմից ատելություն հրահրող խոսքը անթույլատրելի է։ Այդպիսի հայտարարությունները կարող են դիտվել որպես մարդու արժանապատվության և հասարակական խաղաղության խախտում։ Իսկ այն դեպքում, երբ պետությունը բավարար արձագանք չի տալիս նման գործողություններին, քաղաքացիական անձինք ունեն իրավական իրավունք՝ դիմելու միջազգային ատյաններին՝ իրենց իրավունքների պաշտպանության համար։

## Միջազգային օրինակներ
Արցախատյացությունը եզակի երևույթ չէ։ Նմանատիպ վերաբերմունքներ արձանագրվել են նաև այլ երկրներում, երբ նույն ազգի շրջանակում մարդիկ դարձել են թիրախ՝ իրենց բնակության վայրի կամ տարածաշրջանային ծագման հիմքով։

* Հունաստան, 1920-ականներ – Թուրքիայից տեղահանված հույները մերժվում էին տեղական բնակչության կողմից՝ կոչվելով «թուրքի սերունդ»։ Նրանք ենթարկվում էին թշնամական վերաբերմունքի, չնայած էթնիկորեն հույներ էին։
* Ուկրաինա, 2014 – Դոնբասից փախստականները հաճախ անվանվում էին «անջատողականներ»՝ կասկածի տակ դնելով նրանց հավատարմությունը պետությանը։
* Ռուսաստան, 1990-ականներ – Հյուսիսային Կովկասից եկած քաղաքացիները ենթարկվում էին խտրականության՝ իրենց ծագման հիմքով։

Այս օրինակները ցույց են տալիս, որ նույնիսկ մեկ ազգի ներսում, երբ բնակության հիմքով ստեղծվում են բաժանումներ, դրանք հանգեցնում են խտրականության, պառակտման և սոցիալական լարվածության խորացման։

## Քաղաքական ենթատեքստ և հետևանքներ
Իշխանությունն արցախահայ փախստականներին հաճախ ներկայացնում է որպես պատասխանատու երկրի բազմաթիվ խնդիրների համար՝ այդ կերպ շեղելով ուշադրությունը սեփական ձախողումներից։ Այսպիսի վերաբերմունքն արմատավորում է «մենք և նրանք» բաժանարար գիծը, որը քայքայում է հանրային համերաշխությունը և խորացնում ժողովրդավարական արժեքների թուլացումը։

2023-ից հետո արցախցիների ներգրավվածությունը քաղաքական բողոքներին զգալի աճել է, ինչը իշխանության համար ստեղծել է լուրջ անհանգստություն։ Որոշ վերլուծաբանների կարծիքով՝ հենց այդ պատճառով է, որ իշխող թիմը փորձում է արցախցիներին վարկաբեկել և հանրության աչքում նսեմացնել՝ նվազեցնելու նրանց ազդեցությունը ներքաղաքական գործընթացներում։

Հրապարակում անգամ հնչում են տեսակետներ, թե իշխանությունը շահագրգռված է, որ արցախցիները հեռանան Հայաստանից, որպեսզի հասարակությունն ավելի արագ հաշտվի Արցախի կորստի հետ։

2026 թվականի մարտին լայն հանրային հնչեղություն ստացավ Երևանի մետրոյում վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հնչեցրած ձևակերպումը, որով նա էթնիկ զտումների հետևանքով տեղահանված արցախցիներին պիտակավորել էր որպես «փախածներ»։ Իրավապաշտպաններն ու գիտնականները խստորեն դատապարտեցին այս հռետորաբանությունը որպես արցախահայության հավաքական թիրախավորում և արժանապատվության ոտնահարում. մասնավորապես, պատմաբան Սուրեն Մանուկյանն այդ պիտակավորումը համեմատեց ցեղասպանության սպառնալիքի տակ հայրենիքից տեղահանված վանեցիներին ու մուսալեռցիներին վիրավորելու հետ՝ հիշեցնելով, որ Արցախի շրջափակումն ու տեղահանությունը Ցեղասպանագետների միջազգային ընկերակցության կողմից որակվել են որպես ցեղասպանական գործողություններ։

## Տես նաև
* Հայատյացություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նիկոլ Փաշինյան
Կատեգորիա:Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն