Ժողովրդավարությունը Իրաքում

**[[Ժողովրդավարություն]]ը Իրաքում**, նոր ձևավորվող գործընթաց։ Իրաքը ավելի ժողովրդավարական մոտեցում է ցուցաբերել, քան շրջակա երկրների մեծ մասը։ Իրաքը 2021 թվականի The Economist-ի ժողովրդավարության չափանիշներով ունեցել է տասից 3.51 միավոր, որը նշանակում է, որ այն համարվում է ավտորիտար։ Իրաքը 2023 թվականին V-Dem ընտրական ժողովրդավարության ինդեքսում ստացել է 0.362 միավոր՝ զբաղեցնելով 3-րդ տեղը Մերձավոր Արևելքում և 115-րդը՝ ամբողջ աշխարհում։ Բազմաթիվ պատերազմները, կոռուպցիան և քաղաքացիական ու էթնիկ կոնֆլիկտները Իրաքում դժվարացրել են կայուն ժողովրդավարություն ստեղծելու գործընթացը։ 

Համաձայն Իրաքի սահմանադրության՝ այն դաշնային խորհրդարանական ժողովրդավարական հանրապետություն է։ Այն բազմակուսակցական համակարգ է, որտեղ գործադիր իշխանությունն իրականացնում են Նախարարների խորհրդի վարչապետը (2022 թվականից՝ Մուհամմադ Շիա Ալ-Սուդանի)՝ որպես պետության գլուխ, ինչպես նաև Իրաքի նախագահը, իսկ օրենսդիր իշխանությունը պատկանում է Ներկայացուցիչների խորհրդին։ Իրաքի վարչապետը նշանակում է Նախարարների խորհուրդը։

## Պատմություն
[մինի|[Ֆեյսալ I․ Իրաքի միապետը 1921-ից մինչև 1933 թվական]]
Իրաքը պատմականորեն (մինչև 2003 թվականը) եղել է միապետների և դիկտատորների երկիր, որտեղ երբեք ժողովրդավարություն չի եղել։ 

Տարիներ շարունակ քրդերը պայքարել են ինքնավարության և Իրաքից անկախության համար, որի արդյունքը եղել է իրաք-քրդական հակամարտությունը։ 1992 թվականին քրդերը ձևավորել են իրենց սեփական կառավարությունը՝ Քուրդիստանի տարածաշրջանային կառավարություն>ը։

1831-1917 թվականների ընթացքում Իրաքը գոյատևել է Օսմանյան կայսրության լծի ներքո։ Բրիտանական կայսրությունը 1917 թվականին հաղթեց օսմաններին և սկսեց կառավարել երկիրը սկսեց կառավարել երկիրը որպես Իրաքի բրիտանական մանդատ։ Շուտով բրիտանացիները որոշեցին հրաժարվել անմիջական կառավարումից և ստեղծել միապետություն՝ Իրաքը ղեկավարելու համար՝ պահպանելով մանդատը։ 1921 թվականի մարտին Կահիրեի համաժողովում բրիտանացիները որոշում են կայացրել, որ Իրաքի կառավարման համար լավ թեկնածու կարող է լինել Ֆեյսալ I-ը՝ նրա հաշտեցնող վերաբերմունքի և Մեծ պետությունների նկատմամբ դրական դիրքորոշման, ինչպես նաև Լոուրենս Արաբացու խորհրդի հիման վրա։ Այսպիսով, Բրիտանիան Իրաքում պարտադրեց Հաշիմյան միապետությունը և սահմանեց Իրաքի տարածքային սահմանները՝ առանց հաշվի առնելու երկրի տարբեր էթնիկ և կրոնական խմբերի, մասնավորապես՝ հյուսիսում ապրող քրդերին և ասորիներին։ Արդյունքում, բրիտանական օկուպացիայի ժամանակ շիաները և քրդերը պայքարում էին անկախության համար։

1932 թվականին Բրիտանիան Իրաքի Թագավորությանը շնորհեց անկախություն։ Ֆեյսալ I-ը թագավորեց մինչև իր մահը՝ 1933 թվականը, որին հաջորդեց նրա որդին՝ Ղազի I-ը (1933–1939), իսկ հետո՝ Ղազիի որդին՝ Ֆեյսալ II-ը (1939–1958)։

1958 թվականին բրիգադային գեներալ Աբդ ալ-Քարիմ Քասիմի գլխավորությամբ տեղի է ունեցել հեղաշրջում, որը հայտնի է որպես հուլիսի 14-ի հեղափոխություն։ Այս ապստամբությունը հակաիմպերիալիստական և հակամիապետական էր և պարունակում էր ուժեղ սոցիալիստական տարրեր։ Հեղաշրջման ընթացքում սպանվել են բազմաթիվ մարդիկ, այդ թվում՝ միապետ Ֆեյսալ II-ը, արքայազն Աբդ ալ-Իլահը և Նուրի ալ-Սաիդը։ Քասիմը կառավարել է Իրաքը ռազմական վարչական կարգով և 1958 թվականին սկսել էր բռնի ճանապարհով սահմանափակել մի քանի քաղաքացիների կողմից հողերի մեծ մասնաբաժինները և հողն ուղղորդել պետությանը։ 1963 թվականի փետրվարին գնդապետ Աբդուլ Սալամ Արֆը տապալել է Քասիմի վարչակազմը՝ հեղաշրջման միջոցով։ Արֆի մահից հետո 1966 թվականին նրա փոխարեն իշխանության եկավ իր եղբայրը՝ Աբդուլ Ռահման Արֆը, որը 1968 թվականին աքսորվեց Բաաս կուսակցության կողմից։ Ահմեդ Հասան ալ-Բաքրն կուսակցության առաջին նախագահն է եղել, սակայն շարժումը աստիճանաբար անցել է Սադդամ Հուսեյնի վերահսկողության տակ, որը 1979 թվականի հուլիսին ստանձնել է նախագահի պաշտոնը։ Սադդամ Հուսեյնի կառավարումը համարվում էր բռնատիրական։ Նոր ռեժիմը արդիականացրեց գյուղատնտեսությունը՝ մեքենայացնելով այն և ստեղծելով ֆերմերային կոոպերատիվներ։ Սակայն Սադդամի ամբիցիանեով լի ծրագրերը նրան հանգեցրին բազմաթիվ հակամարտությունների, որոնք ավերեցին երկրի ենթակառուցվածքները։ Սադդամը, լինելով սուննի արաբ, Իրան-իրաքյան պատերազմի ժամանակ քիմիական զենք կիրառեց քրդերի ապստամբությունը ճնշելու համար, որի արդյունքում սպանվեցին 100,000-200,000 քրդեր։

Սառը պատերազմի ընթացքում ԱՄՆ-ը և Խորհրդային Միությունը պայքարում էին Մերձավոր Արևելքում դաշնակիցներ ձեռք բերելու համար։ Արդյունքում՝ 1972 թվականի ապրիլի 9-ին Իրաքը ԽՍՀՄ-ի հետ ստորագրեց 15 տարվա բարեկամության և համագործակցության պայմանագիր։ Պատմաբան Չարլզ Ռ. Հ. Տրիպի կարծիքով՝ այդ պայմանագիրը խախտել է Սառը պատերազմի ժամանակ ԱՄՆ-ի հովանավորությամբ Մերձավոր Արևելքում ստեղծված անվտանգության համակարգը։ Թվում էր, թե Բաղդադի ռեժիմի ցանկացած թշնամի կարող էր դառնալ ԱՄՆ-ի դաշնակից։

### Ամերիկյան օկուպացիա (2003–2011)

[մինի|[Սադդամ Հուսեյնի արձանը տապալվում է Բաղդադի Ֆիրդոսի հրապարակում 2003 թվականին]]
2003 թվականին ԱՄՆ-ի գլխավորությամբ իրականացված ներխուժումը Իրաք հեռացրել է Սադդամ Հուսեյնի վարչակազմը՝ իբրև ի սկզբանե նպատակ ունենալով վերացնել զանգվածային ոչնչացման զենքերը։ Շուտով ԱՄՆ-ն Իրաքում հայտարարեց նաև իր երկրորդ նպատակի մասին, այն է՝ ժողովրդավարության առաջխաղացումը։

2003 թվականի մայիսից մինչև 2004 թվականի հունիս ամիսը Իրաքը կառավարվել է Միացյալ Նահանգների գլխավորած ժամանակավոր կոալիցիոն իշխանության կողմից (CPA)։ որին 2003 թվականի հուլիսից օգնում էր Իրաքի Կառավարման Խորհուրդը, որը բաղկացած էր այդ իշխանության կողմից նշանակված առաջնորդներից՝ *CPA*-ի ժամանակավոր կառավարությանը խորհրդատվություն տրամադրելու համար: 2004 թվականի հունիսին Իրաքի նկատմամբ ինքնիշխանությունը կրկին ԱՄՆ-ից փոխանցվեց ժամանակավոր վարչապետ Այադ Ալավիի գլխավորած Իրաքի ժամանակավոր կառավարությանը։ 2005 թվականի հունվարին Իրաքի քաղաքացիները մասնակցեցին ընտրություններին՝ ընտրելով 275 պատգամավորներից կազմված Իրաքի անցումային կառավարության Ազգային ժողովը, որի հիմնական նպատակը նոր սահմանադրության մշակումն էր։ Նույն թվականի դեկտեմբերին տեղի ունեցան նոր ընտրություններ՝ մշտական խորհրդարանի անդամների ընտրության նպատակով։

Այս ընտրությունների արդյունքում 2006 թվականի մայիսին ձևավորվեց այսպես կոչված «Ազգային միասնության կառավարություն», ինչը փաստացի նշանակում էր կառավարություն՝ մուհասասա համակարգի հիմունքներով (Իրաքում քաղաքական իշխանության բաշխման համակարգ, որը ներդրվել է 2005 թվականին Միացյալ Նահանգների օկուպացիայի ժամանակ՝ երկրի հիմնական էթնո-կոնֆեսիոնալ խմբերից յուրաքանչյուրի համար կառավարման լիազորությունների արդար բաշխումն ապահովելու համար)։ Այս կառավարությունը ներառում էր 275 պատգամավորի համար նախատեսված խորհրդարանի չորս ամենախոշոր քաղաքական խմբակցությունները․

* Միացյալ Իրաքի Դաշինք (*UIA*)՝ (128 մանդատ)՝ ներառելով բոլոր հիմնական շիա կուսակցությունները,
* Քուրդիստանի Դաշինք (*DPAK*)՝ (53 մանդատ)՝ ներկայացնելով Իրաքյան Քրդստանի իշխող կուսակցությունները,
* Իրաքի Համաձայնության Ճակատ (*Tawafuq*)՝ (44 մանդատ)՝ կազմված սուննի արաբական կուսակցություններից,
* Իրաքի Ազգային Ցուցակ՝ (25 մանդատ)՝ աշխարհիկ կուսակցություն, որտեղ ընդգրկված էին թե սուննիներ, թե շիաներ։

Սակայն ապստամբությունների և բռնությունների ալիքը շարունակվում էր, և երկիրը շարունակում էր մնալ անկայուն վիճակում։

2008 թվականից առաջ ընկած ժամանակահատվածում Իրաքում խորհրդարանական ընտրությունները հիմնականում գնահատվում էին որպես ազատ և արդար և բարձր մասնակցությամբ, սակայն հաճախ ուղեկցվում էին բռնություններով։ Իրաքի նախագահը, որը հիմնականում չի ունեցել գործադիր իշխանություն, ընտրվել է խորհրդարանի կողմից և հաճախ գործել է որպես միջնորդ տարբեր քաղաքական խմբակցությունների միջև։

Չնայած ԱՄՆ-ի կողմից միլիարդավոր դոլարների չափեչով ծախսերի, որոնք ուղղված են եղել Իրաքում ժողովրդավարության կառուցմանը, այդ փորձը լայնորեն դիտարկվում է ձախողված, որը հաճախ անվանում են «ժողովրդավարական հիասթափություն»։ Բրաունի համալսարանի Ուոթսոնի միջազգային հետազոտությունների ինստիտուտի կողմից 2011 թվականին հրապարակված «Պատերազմի գինը» (*Costs of War*) ուսումնասիրությունն արձանագրել է, որ Իրաքում ժողովրդավարության խթանումը հենց սկզբից ունեցել է խորը թերություններ և խնդիրներ։ Արդեն 2006 թվականին պարզ նշաններ կային, որ հետսադամյան Իրաքը չի դառնալու նոր ժողովրդավարական Մերձավոր Արևելքի առանցքային կենտրոնը։ ԱՄՆ-ի զորքերի դուրսբերմանը զուգահեռ կոռուպցիան տարածված էր ողջ համակարգում։

### 2011 թվականի ցույցեր
2011 թվականին, հնարավոր անկարգությունները կանխելու նպատակով, Իրաքի վարչապետ Նուրի ալ-Մալիքին հայտարարեց, որ չի առաջադրվի երրորդ անգամ, ինչպես նաև կոչ արեց սահմանադրական մակարդակով սահմանել վարչապետի պաշտոնավարման ժամկետային սահմանափակումներ։

Սակայն, չնայած այդ հայտարարությանը,փետրվարի 12-ին մի շարք մեծ քաղաքներում հարյուրավոր ցուցարարներ դուրս էին եկել փողոցներ, այդ թվում՝ Բաղդադում և Քարբալայում։ Ցուցարարները պահանջում էին․

* առավել արդյունավետ քաղաքականություն ազգային անվտանգության ապահովման ուղղությամբ,
* կոռուպցիոն գործերի քննություն դաշնային կառույցներում,
* և կառավարական գործողություններ՝ հասարակական ծառայությունների արդար ու մատչելի դարձնելու ուղղությամբ։

Ցուցարարությունների հետևանքով մոտավորապես 45 մարդ է զոհվել, որոնցից առնվազն 29-ը փետրվարի 25-ին, որը հայտնի է դարձել որպես «Ցասման օր» (*Day of Rage*)։

### Պատերազմ «Իսլամական պետության» դեմ (2013–2017)
Իրաքի և նրա դաշնակիցների կողմից «Իսլամական պետության» դեմ մղված պատերազմը ուղեկցվել է մարդու իրավունքների բազմակի խախտումներով։ 2014 թվականի հունվարից մինչև 2015 թվականի հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում մոտ 19,000 խաղաղ բնակիչ է զոհվել Իրաքում՝ ԻՊ-ի հետ կապված բռնության հետևանքով։ 2014 թվականի հունիսի 12-ին «Իսլամական պետությունը» մոտ 1,700 օդուժի շիա կուրսանտների (զինվորական դպրոցի սաներ) է գնդակահարել Տիկրիտի մոտ գտնվող Սփեյքեր ռազմաբազայում։

Եզդիների ցեղասպանությունը, որը կազմակերպվել է ԻՊ-ի կողմից, հանգեցրել է եզդի ժողովրդի վտարման, փախուստի և փաստացի աքսորի նրանց հայրենիքից՝ Իրաքի հյուսիսից։

*Newsweek*-ի տվյալներով՝ *[[Ամնեսթի ինթերնեյշնլ|Amnesty International]]*-ը հայտնել է, որ «Իրաքի կառավարական ուժերը և ռազմամերձ խմբավորումները խոշտանգել են, կամայականորեն կալանավորել, բռնի անհետացրել և գնդակահարել են հազարավոր խաղաղ բնակիչների, ովքեր փախել են «Իսլամական պետության» իշխանությունից։

«Պատժված Դաեշի հանցագործությունների համար» վերնագրով զեկույցում նշվում է, որ Իրաքի կառավարական ուժերն ու նրանց դաշնակից ուժերը բռնի անհետացրել են հազարավոր սուննի տղամարդկանց և պատանիների։

### Բողոքի ցույցեր Իրաքում (2019)

մինի|Ցուցարարները փակել էին Ալ-Խուլանի հրապարակը 2019 թվականի հոկտեմբերին
2019 թվականին Իրաքում սկսվեցին բողոքի զանգվածային ցույցեր, որոնք ընդգրկում էին ցույցեր, երթեր, նստացույցեր և քաղաքացիական անհնազանդության տարբեր ձևեր։

Բողոքները մեկնարկել են 2019 թվականի հոկտեմբերի 1-ին, որի ամսաթիվը նախապես տարածվել էր քաղաքացիական ցուցարարների կողմից սոցիալական ցանցերում։ Բողոքի ալիքը հիմնականում տարածվել էր կենտրոնական և հարավային հատվածներում․ այն ուղղված էր կոռուպցիայի, գործազրկության, քաղաքական սեկտարիզմի, անարդյունավետ հանրային ծառայությունների և արտաքին միջամտության դեմ։ 

Շատ արագ բողոքի շարժումն ուժգնացավ՝ վերածվելով Իրաքի կառավարության տապալման պահանջի, և նույն տարվա դեկտեմբերին ստիպեց գործող կառավարությանը հրաժարական տալ։ Այդ պահի դրությամբ արդեն ավելի քան 400 ցուցարար էր սպանվել, իսկ շատերն էլ վիրավորվել էին։

Ցույցերն Իրաքում շարունակվեցին մինչև 2020 թվականի հունվարից մարտ ընկած ժամանակահատվածում, սակայն ժամանակի ընթացքում շարժումը կորցրեց իր թափը, իսկ վերջնականապես այն ընդհատվեց COVID-19 համավարակի հետևանքով սահմանված արգելափակման միջոցների պատճառով։ Այնուամենայնիվ, ցուցարարների հիմնական պահանջները՝ կառավարման բարելավում, հասանելի հանրային ծառայություններ և աշխատատեղերի ստեղծում, մեծ մասամբ չեն կատարվել։ Հանրային դժգոհության հիմքում ընկած է այն համոզումը, որ Իրաքի մեծ նավթային հարստություններից հասարակ մարդիկ ոչինչ չեն ստանում, ինչը պայմանավորված է թե՛ ներքաղաքական կոռուպցիայով, և թե՛ արտաքին ազդեցությունների հետևանքով ձևավորված անարդյունավետ կառավարմամբ։

2020 թվականին երկիրը հայտնվել էր խոր քաղաքական փակուղում, երբ քաղաքական մրցակից խմբակցությունները չէին կարողանում համաձայնության գալ նոր ղեկավարի հարցում։

Այս ամենի հետևանքով Իրաքում ամենացածր գնահատականը տրվել է «կառավարման արդյունավետությանը», որը գնահատվել է զրոյական միավորով։ Քաղաքացիական ազատությունների ոլորտում նույնպես Իրաքը ցուցադրել է երկրորդ ամենացածր արդյունքը՝ 1.18 միավոր, ինչը նվազել է 2019 թվականի 1.76 միավորից։ Այս վատ ցուցանիշները պայմանավորված են ինչպես համավարակային սահմանափակումներով (որոնք գլոբալ ազդեցություն են ունեցել քաղաքացիական իրավունքների վրա), այնպես էլ այն փաստով, որ հաճախ կիրառվել են կամայական ձերբակալություններ և խոշտանգումներ՝ կասկածյալներից (ներառյալ՝ ԻՊ և ալ-Քաիդայի անդամներ) խոստովանություններ կորզելու համար։ Մասնավորապես անվտանգության ուժերն ու զինված խմբավորումները մեղադրվել են բողոքի ցույցերը ճնշելու համար ուժեղ ճնշող մեթոդների կիրառման մեջ, ներառյալ կրակոցներ ցուցարարների վրա։

Չնայած այս ամենին, բարձր մակարդակով պահպանվում են ցուցանիշներ «քաղաքական մասնակցության» և «քաղաքական մշակույթի» ոլորտներում, ինչը պայմանավորված է շարունակվող, թեկուզ անկանոն բողոքի գործողություններով։

### 2021–2022 թվականների քաղաքական ճգնաժամը
Իրաքում 2021 թվականի հոկտեմբերի խորհրդարանական ընտրություններից հետո պահանջվեց մեկ ամբողջ տարի նոր կառավարություն ձևավորելու համար՝ դառնալով ամենաերկար քաղաքական փակուղին 2003 թվականի ԱՄՆ-ի ղեկավարած ներխուժումից ի վեր։ Կոնֆլիկտը ծագել էր շիա հոգևոր առաջնորդ Մուքթադա ալ-Սադրի կողմնակիցների՝ Սադրիստական շարժման և Իրանին աջակցող Համակարգման շրջանակի դաշինքի ղեկավար Նուրի ալ-Մալիկին միջև։

Իրաքի Ներկայացուցիչների խորհուրդը երկար ժամանակ չէր կարողանում ձևավորել կոալիցիոն կառավարություն կամ ընտրել նոր նախագահ։ Քաղաքական անկայունությունը հանգեցրել էր մի քանի բողոքի ակցիաների։ Այն համարվում էր ամենալուրջ ճգնաժամը 2017 թվականի «Իսլամական պետության» պարտությունից հետո։

Սակայն, 2022 թվականի հոկտեմբերի 27-ին, Մուհամմադ Շիա ալ-Սուդանիի կառավարությունը (Համակարգման շրջանակ դաշինքից) իվերջո հաստատվեց Ներկայացուցիչների խորհրդի կողմից։

### Ներկայիս կարգավիճակ
Ըստ 2023 թվականի V-Dem ժողովրդավարության ինդեքսների՝ ընտրական ժողովրդավարության ցուցանիշի՝ Իրաքը Մերձավոր Արևելքում զբաղեցրել է 3-րդ տեղը, իսկ համաշխարհային վարկանիշում՝ 115-րդը։

2023 թվականին Իրաքի ընտրական ժողովրդավարության ցուցանիշը կազմել է 0.362։

2022 թվականի հոկտեմբերի 27-ի դրությամբ Իրաքի վարչապետն է Մոհամմեդ Շիա ալ-Սուդանին։

## Քաղաքական մշակույթի հիմնական խնդիրներ
### Մուհասասա քաղաքական համակարգ
Վերլուծաբանների և իրաքցի ցուցարարների կարծիքով Իրաքում ժողովրդավարական քաղաքականությունը 2003 թվականից մինչև առնվազն 2020 թվականի վերջ գերիշխել է այն պարզ պատճառով, որ երկրում քաղաքական ուժերը բաշխվել են մուհասասա համակարգով։ Այս համակարգը ենթադրում է, որ կառավարական պաշտոնները բաշխվում են ըստ երկրի «էթնիկ և կրոնական խմբերի»։

Ցուցարարներն ու վերլուծաբանները պնդում են, որ այդ համակարգը հանգեցրել է ոչ արդյունավետ և կոռումպացված կառավարման։

### Քաղաքական փակուղի, ռեպրեսիաներ և ավտորիտարիզմ
[մինի|2018 թվականի Իրաքի խորհրդարանական ընտրություններ, ընտրատեղամաս [Թեհրանում (Իրան)]]
Ըստ *Economist Intelligence Unit*-ի կազմած ժողովրդավարության ինդեքսի, որը հրապարակվում է Մեծ Բրիտանիայում գործող «The Economist» հրատարակչության հետ կապված մասնավոր ձեռնարկության կողմից 2006 թվականից սկսած, Իրաքը 2006-ից մինչև 2018 թվականը դասվել է հիբրիդային ռեժիմների (քաղաքական համակարգի տեսակ է, որը հաճախ ստեղծվում է ավտորիտար ռեժիմից ժողովրդավարականի անցման արդյունքում) շարքի երկրներին՝ ստանալով 4-ից 6 միավոր՝ 0-ից 10 միավորանոց սանդղակով։ Սա նշանակում է, որ երկիրը գտնվել է «թերի ժողովրդավարություն» և «ավտորիտար ռեժիմ» դասակարգումների միջակայքում։

Սակայն 2019 թվականից մինչև առնվազն 2022 թվականը Իրաքն արդեն համարվել է ավտորիտար ռեժիմով գործող պետություն, քանի որ այդ տարիներին նրա ժողովրդավարության ընդհանուր գնահատականը եղել է 0-ից 4 միավորի սահմաններում։

Այս վարկանիշներն ու գնահատականները հիմնված են 60 ցուցանիշների վրա, որոնց պատասխանները ստացվում են կամ փորձագետների գնահատմամբ, կամ հանրային հարցումների միջոցով։

2020 թվականի տվյալներով Իրաքի ժողովրդավարության ընդհանուր միավորը կազմել է 3.62։ Քաղաքական մասնակցության վարկանիշը եղել է 6.67, իսկ ընտրական գործընթացինը՝ 5.25։ Այս բարձր միավորները կապված են եղել հարաբերականորեն ազատ և համընդհանուր ընտրությունների անցկացման հետ։

Այնուամենայնիվ, կառավարական արդյունավետության գնահատականը կազմել է 0 միավոր, քանի որ 2020 թվականի մեծ մասում երկրում իշխել է քաղաքական փակուղի, իսկ խորհրդարանական հիմնական ուժերը խոչընդոտել են ամեն տեսակի քաղաքական բարեփոխումները։

Քաղաքացիական ազատությունների վարկանիշը կազմել է 1.18 միավոր, ինչը նվազել է 2019 թվականի 1.76-ից։ Այդ ցածր միավորը պայմանավորված է եղել ինչպես համավարակով պայմանավորված սահմանափակումներով, այնպես էլ քաղաքացիների նկատմամբ կամայական ձերբակալություններով, խոշտանգումների մասին մեղադրանքներով, ինչպես նաև անվտանգության ուժերի ու զինված խմբավորումների կողմից ցուցարարների դեմ ուղղված բռնի գործողություններով։

### Մամուլի ազատություն
2019 թվականին Իրաքում անցկացված մի հարցման համաձայն, որում մասնակցել էին 100 լրագրող, պարզվել է, որ իրաքցի լրագրողների 44%-ը խուսափել է հնարավոր կոռուպցիայի վերաբերյալ նյութեր պատրաստելուց՝ քաղաքական կուսակցությունների կողմից իրենց աշխատանքի բովանդակության վերահսկման պատճառով։ Հարցվածների 10%-ը նշել է, որ իրենց լրատվամիջոցներն ուղղակի արգելել էին լուսաբանել կոռուպցիայի թեման, իսկ 6%-ը վախեցել է իշխանությունների կողմից հնարավոր հետապնդումներից։ Բացի այդ, ոչ պետական խմբավորումները նույնպես հաճախ են լրագրողների վրա հարձակվել՝ կոռուպցիայի մասին հաղորդագրությունների համար վրեժ լուծելու նպատակով։ 2003 թվականի վարչակարգի փոփոխությունից մինչև 2019 թվականը՝ Իրաքում սպանվել է 277 լրագրող և 63 մեդիա-աշխատող։

«Լրագրողներ առանց սահմանների» Մամուլի ազատության համաշխարհային ինդեքսի» միջոցով։ Իրաքի գնահատականը 2018-ից մինչև 2021 թվականը տատանվել է 43-ից 48 միավորի սահմաններում (100 միավորանոց սանդղակով), ինչը համարվել է որպես «դժվար»։ Սակայն 2022 թվականին այդ գնահատականը նվազել է մինչև 28.59, և երկիրը դասվել է ամենացածր կատեգորիայում՝ «շատ լուրջ» վիճակում գտնվող երկրների շարքում։

Հինգ հիմնական ցուցանիշներից՝ սոցիալական, քաղաքական, օրենսդրական, տնտեսական և անվտանգության, վերջին երկուսի գնահատականները 2022 թվականին եղել են հատկապես ցածր. «անվտանգություն»՝ 18.27 միավոր, իսկ «տնտեսական միջավայր»՝ 20.07։ Անվտանգության ցուցիչի վերաբերյալ կազմակերպությունը նշել է. «Իրաքում լրագրողները սպառնալիքների են ենթարկվում բոլոր կողմերից և բախվում են պետության թուլությանը, որն անկարող է պաշտպանել նրանց։ Վերջին տարիներին բազմաթիվ լրագրողներ սպանվել են զինված խմբավորումների կողմից։ Այդ սպանությունները հազվադեպ են դառնում հետաքննության առարկա։ Լրագրողների ահաբեկման նպատակով հաճախ են կիրառվում մահվան սպառնալիքներ և առևանգումներ։ Եթե նախկինում հիմնականում թիրախ էին դառնում հայտնի լրագրողները, ապա այժմ թիրախավորվում են նաև քիչ հայտնի լրագրողները»։

Լրագրողների ֆինանսավորման վերաբերյալ նշվում է. «Լրատվամիջոցների ֆինանսավորումը սերտորեն կապված է քաղաքական պատկանելության հետ։ Որքան մեծ են քաղաքական կուսակցության ռեսուրսները, այնքան ազդեցիկ է դրա հետ կապ ունեցող լրատվամիջոցը։ Շատ լրատվամիջոցներ հրաժարվել են խմբագրական անկախությունից՝ ֆինանսավորման բացակայության պատճառով կամ ուղղակի դադարեցրել են գործունեությունը»։

2020 թվականին՝ մինչև հոկտեմբեր, Իրաքում կրկին սպանվել է չորս լրագրող։ ԱՄՆ-ում հիմնված Human Rights Watch կազմակերպությունը ևս խստորեն քննադատել է Իրաքի կառավարության անգործությունը լրագրողներին և մեդիա կազմակերպություններին պաշտպանելու հարցում, որոնք պարբերաբար հաղորդում են հարձակումների կամ սպառնալիքների մասին անգամ պետական ուժերի կողմից։

### Կաշառակերություն
2008 թվականին Բաղդադում ԱՄՆ հակակոռուպցիոն համակարգողը հայտարարել է, որ բազմաթիվ իրաքցի պաշտոնյաներ կոռուպցիան համարում են լուրջ խնդիր։ Իրաքցի մեկ այլ պաշտոնյա գնահատել էր, որ 2007 թվականին պետական կոռուպցիայի չափը կազմել է մոտ 18 միլիարդ դոլար։

2019 թվականին անցկացված հարցման համաձայն՝ իրաքցիների 30%-ը նշել է, որ այն դեպքերի ավելի քան կեսում, երբ անհրաժեշտ է եղել որևէ պետական ծառայություն, իրենք ստիպված են եղել կաշառք տալ։ Հարցվածների 34%-ը կաշառք տալը համարվել է ընդունելի՝ աշխատանք կամ բարձր պաշտոն ստանալու համար։

Իսրայելա-ամերիկյան Մերձավոր Արևելքի մեդիայի և հետազոտությունների ինստիտուտը (*MEMRI*) 2020 թվականի սեպտեմբերին, վկայակոչելով *[[Նյու Յորք Թայմս|The New York Times]]*-ը, նշել է, որ Իրաքի կենտրոնական բանկը գործել է որպես «իրաքյան կոռուպցիայի կեղտաջրերի համակարգ»՝ իր ամենօրյա արտարժույթի աճուրդների միջոցով։ Այս մեխանիզմն ապահովել է, որ իրաքյան մասնավոր բանկերը հնարավորություն ստանան իրաքյան դինարը փոխանակել ամերիկյան դոլարով՝ տեղական բիզնեսի համար ներմուծում ֆինանսավորելու պատրվակով։ Շատ քաղաքական առաջնորդներ, հատկապես Իրանի հետ առնչություն ունեցողները, ստեղծել էին իրենց իսկ բանկերը՝ փողերի լվացման և կոռուպցիոն միջոցներով ձեռք բերված գումարներն Իրանի ուղղությամբ փոխանցելու նպատակով։

Այլ ուսումնասիրությունների համաձայն՝ 2020 թվականին գնահատվել է, որ իրաքցիների կողմից արտասահմանում պահվող ապօրինաբար ձեռք բերված գումարները կազմել են 125-ից 300 միլիարդ դոլար։

Կոռուպցիայի մեկ այլ օրինակ բացահայտվել է 2020 թվականին։ Ըստ տվյալների՝ Իրաքի նախկին էներգետիկայի նախարարը իբր աշխատանք է տվել 82,555 օրավարձով աշխատողների՝ մոտ 12 միլիարդ դոլարի ծախսով, սակայն այդ աշխատողները փաստացի գոյություն չեն ունեցել, և գումարը, ենթադրաբար, յուրացվել է։

2021 թվականի մայիսին Իրաքի նախագահ Բարհամ Ահմեդ Սալեհը հայտարարել է, որ ԱՄՆ-ի 2003 թվականի ներխուժումից հետո ստացված նավթային եկամուտների մոտ 15%-ը՝ ընդհանուր շուրջ 1000 միլիարդ դոլարիը, «գողացվել է» և «մաքսանենգորեն դուրս բերվել» երկրից կոռուպցիոն գործարքների արդյունքում։ Նա ներկայացրել է «Կոռուպցիոն միջոցների վերադարձման մասին» օրինագիծը Իրաքի խորհրդարան։

''Transparency International''-ը կոռուպցիան սահմանում է որպես «վստահված իշխանության չարաշահում՝ անձնական շահի համար»։ 2010 թվականին Իրաքը այդ կազմակերպության Կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսում ստացել էր 1.5 միավոր (սանդղակը՝ 0-ից 10), ինչը համարվում էր չափազանց կոռումպացված, այդ ժամանակ աշխարհի մասշտաբով Իրաքից վատ գնահատական ունեին միայն Աֆղանստանը, Մյանման և Սոմալին։

2013 թվականին Իրաքի ցուցանիշը գրեթե չէր փոխվել՝ կազմելով 16 (0-ից 100 սանդղակով)։ Մինչև 2021 թվականը ցուցանիշը բարելավվել էր՝ հասնելով 23-ի, ինչը վկայում է, որ կոռուպցիան դեռ խորն արմատավորված է հանրային ոլորտում, սակայն որոշակի առաջընթաց կա։

2022 թվականին ևս Իրաքի ցուցանիշը մնացել է 23։ Այդ արդյունքով երկիրը զիջել է աշխարհի 19 երկիր, իսկ 156 երկրում իրավիճակը գնահատվել է ավելի քիչ կոռումպացված։

## Տես նաև
* Իրաք

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ժողովրդավարություն
Կատեգորիա:Ժողովրդավարություն ըստ տեղադրության
Կատեգորիա:Իրաքի պատմություն
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի երկրներ