open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հարկերի դասակարգում

***Հարկ՝*** պետական և (կամ) հասարակական կարիքների բավարարման նպատակով Հայաստանի պետական և (կամ) համայնքների բյուջեներ վճարվող պարտադիր և անհատույց գումար, որը վճարվում է հարկ վճարողների կողմից՝ Օրենսգրքով սահմանված կարգով, չափերով և ժամկետներում։

Հայաստանում կիրառվող հարկերը կարելի է դասակարգել հետևյալ կերպ.
*Անուղղակի հարկեր -անուղղակի հարկերը, ի տարբերություն ուղղակի հարկերի, սահմանվում են միջոցների շրջանառության համար, փաստացի գանձվում են վերջնական սպառողներից։ Անուղղակի հարկերը սահմանվում են ապրանքների ու ծառայությունների գների նկատմամբ, վճարվում են սպառողների կողմից և մուտքագրվում պետական բյուջե։ Այդ հարկերից են՝
#Ավելացած արժեքի հարկ
#Ակցիզային հարկ
*Ուղղակի հարկեր։ **Ուղղակի են կոչվում այն հարկերը**, որոնցով հարկվում են սուբյեկտների եկամուտները և տնօրինվող օբյեկտները։ Դրանցից են եկամտային հարկը, շահութահարկը, գույքահարկը, ժառանգության հարկը, նվիրատվության հարկը, հողի հարկը, ռեսուրսների հարկը։
#Շահութահարկ (անձնական)
#Եկամտային հարկ (անձնական)
#Գույքահարկ (իրական կամ գույքային)
#Հողի հարկ (իրական կամ գույքային)

Ընդհանրապես կան հարկերի դասակարգման այլ չափանիշներ.
* ռեպարտիցիոն (հավասարաչափ բոլոր հարկատուների համար) և քանակական (բաժնային, քվոտային, որը հաշվի էառնում վճարունակությունը)
* ամրագրված և կարգավորիչ հարկեր
* համապետական (գանձվում են կենտրոնական կառավարման մարմինների կողմից և մուտք են գործում պետական բյուջե) և տեղական հարկեր (անշարժ գույքի հարկը, տրանսպորտային հարկը և այլն, որոնք գանձվում են տեղական մարմինների կողմից), առանձնացնում են նաև ռեգիոնալ հարկեր։
* ընդհանուր նշանակության (ներառվում են երկրի պետական բյուջե) և նպատակային նշանակության հարկեր (ներառվում են հատուկ ֆոնդեր)
* կանոնավոր և միանգամյա հարկեր

## Գրականություն
* «Հարկային օրենսդրության հիմունքներ» 2003 թ., Ա. Թամազյան
* «Տնտեսագիտության տեսություն» ուսումնական ձեռնարկ, 2009 թ., Գ. Կիրակոսյան, Ի. Խլղաթյան

Կատեգորիա:Հարկեր
Զարեհ

**Զարեհ** (Զահրատ, Դարեհ; , ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ են), Ծոփքի ստրատեգոս-կառավարիչ՝ մ.թ.ա. 202-ից, թագավոր՝ մ.թ.ա. 190-մ.թ.ա. 175-ին։ Սերել է, հավանաբար, Ծոփք-Կոմմագենեի Երվանդունի արքայատոհմից։ Ոմանք նույնացնում են Արտաշես Ա-ի արամեերեն արձանագրություններում հիշատակված Զարեհի՝ Արտաշեսի հոր հետ։ Հաջորդել է Ծոփքի Քսերքսես թագավորին։ Սելևկյան Անտիոքոս III Մեծ թագավորը մ.թ.ա. 3-րդ դարի վերջին նվաճելով Երվանդյան Հայաստանի տիրույթների զգալի մասը Կոմմագենեում, Ծոփքում և Մեծ Հայքում, Ծոփքի ստրատեգոս-կառավարիչ է կարգել Զարեհին։ Հռոմի դեմ Մագնեսիայի ճակատամարտում (մ.թ.ա. 190) Անտիոքոսի պարտությունից հետո Զարեհը ապստամբել և Ծոփքը հռչակել է անկախ թագավորություն՝ դաշնակցային հարաբերություններ հաստատելով Մեծ Հայքի թագավոր Արտաշես Ա-ի հետ։ Զարեհը մասամբ իր թագավորությանն է միավորել Սելևկյանների միջամտությամբ տրոհված հայկական մերձեփրատյան հողերը։ Զարեհի անունով և պատկերով հատվել է դրամ, սակայն որոշ ուսումնասիրողներ այդ համարում են արդի կեղծիք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երվանդունիներ
Կատեգորիա:Ծոփքի արքաներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Արձան քրմապետ

**Արձան քրմապետ** (ծննդյան թվ. անհայտ&nbsp;-&nbsp;301 թ.), հայ քրմապետ 3-րդ դարի վերջում և 4-րդ դարի սկիզբում։ Ըստ պատմիչ Զենոբ Գլակի, Տարոն գավառի քրմական ուժերը (6946 մարդ) քրմապետ Արձանի և նրա որդի Դեմետրի առաջնորդությամբ, Մեծ Հայքում քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելու ժամանակ երկու անգամ ճակատամարտել են կենտրոնական իշխանության զորքերի դեմ՝ Աշտիշատի գլխավոր մեհյանը պահպանելու համար։ Տրդատ Գ Մեծ (Տրդատ Պահլավ) թագավորը ու Գրիգոր Ա Լուսավորիչը (Սուրեն Պահլավ) արյունալի պատերազմով կործանել են մեհյանը և տեղը հիմնել եկեղեցի։ Արձանը սպանվել է Անգեղտան իշխանի հետ մենամարտում։

## Տես նաև
* Կուառսի ճակատամարտ

Կատեգորիա:Հայ հեթանոս քրմեր
Արձան Արծրունի

**Արձան Արծրունի** (այլ անվամբ՝ Արջևան, Արղևան, Արզևան; ծննդյան և մահվան թթ. անհայտ), հայ առաջին թարգմանիչներից։ Աշակերտել է Մեսրոպ Մաշտոցին։ Արձան Արծրունու անվամբ հայտնի է «Հարցմունք Արձանայ և պատասխանիք Եզնկայ» գործը, որի ձեռագրերը պահվում են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում և ուրիշ ձեռագրատներում։

Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Արծրունիներ
Աղվենի եկեղեցական ժողով

**Աղվենի եկեղեցական ժողով**, կանոնադիր ժողով։ Գումարվել է 5-րդ դարի վերջին կամ 6-րդ դարի սկզբին, Աղվանից հայազգի արքա Վաչագան Գ Բարեպաշտի (480-ական թթ. վերջ – 510) նախաձեռնությամբ, Պարտավից արևմուտք ընկած թագավորական ամառանոց Աղվենում։ Իր բնույթով ժողովն աշխարհիկ-եկեղեցական էր, մասնակցել են 18 հոգևորականներ (արքեպիսկոպոսներ, եպիսկոպոսներ, երեցներ), ինչպես նաև Արցախի և Ուտիքի ավագանին, իշխաններ, ազատներ։ Հրավիրման դրդապատճառը, ինչպես ասված է ընդունված կանոնների Առաջաբանում, բազմաթիվ հակառակություններն էին աշխարհականների և հոգևորականների, ազատների և շինականների միջև, նպատակը՝ ներգործության իրավական միջոցներով դրանք հարթելը։ Ժողովն ընդունել է 21 կանոն, որոնք հայտնի են որպես «Վաչագան Աղվանից արքայի կանոնախումբ» կամ «Սահմանադրություն կանոնական Վաչագան Աղվանից արքայի»։ Աղվենի եկեղեցական ժողովի կանոնախումբը վաղ միջնադարի հայկական եկեղեցու իրավունքի կարևոր հուշարձաններից է։ Հիշատակվում է Կանոնագիրք Հայոցում և Մովսես Կաղանկատվացու «Աղվանից աշխարհի պատմության» մեջ։

Կանոնները չափազանց մերձ են Աշտիշատի 356-ի ժողովի սահմանումներին։ Դրանցից հետևում է, որ մինչ այդ ազատներն իրենց դաստակերտներից վտարում էին երեցներին, նոր երեցներ կարգում, եկեղեցիներում սեղան կանգնեցնում, նշխարներ տեղադրում, Պատարագ մատուցում առանց եպիսկոպոսի հետ համաձայնեցնելու՝ յուրացնելով վերջինիս իշխանությունը (կանոն Ի, ԻԱ), կիրակի օրերին իրենց ծառաների հետ եկեղեցի չէին գնում (կանոն ԺԹ), հանգուցյալի հոգեբաժինը չէին հանձնում եկեղեցուն (կանոն Գ), հանգուցյալի հիշատակին նվիրված Պատարագ չէին կատարում (կանոն Ե), շարունակում էին ապրել հեթանոսաբար՝ ամուսնանում էին մերձավոր ազգականների հետ, կին առնում առանց պսակի և օրհնության, առանց հիմնավոր պատճառի կնոջից ամուսնալուծվում (կանոն Ժ, ԺԱ) ևն։ Ժողովը նվազեցրել է աշխարհականներից գանձվող պտղի և տասանորդ կոչվող հարկերը։ Նրանց համար սահմանվել են նաև հոգևոր բնույթի մի շարք պարտավորիչ կանոններ. արգելվել են քրիստոնեական գաղափարներին հակասող հեթանոսական կենցաղավարության առանձին երևույթներ, հետապնդվել հոգևորականների դատապարտելի վարքը (օր. միմյանց վրա մեղք բարդելը, վանքի հասույթները հափշտակելը ևն)։

## Գրականություն
* Մովսես Կաղանկատվացի, Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի, Ե․, 1983։
* Բարխուդարյան Մ., Պատմութիւն Աղուանից, հ.1, Վաղ-պատ, 1902։
* Հովհաննիսյան Ս., Աղվենի սահմանադիր ժողովի կանոնները և նրանց աղերսը Աշտիշատի կանոնների հետ, ՊԲՀ, 1967, դ 4։
* Ակինյան Ն., Մովսէս Դասխուրանցի (կոչուած Կաղանկատուացի) եւ իր Պատմութիւն Աղուանից, Վնն., 1970։
* Կանոնագիրք Հայոց, աշխատասիր. Վ. Հակոբյանի, հ. 2, Ե., 1971, էջ 91–100։

Կատեգորիա:Հայոց եկեղեցական ժողովներ
Ջերարդ Կոյպեր

**Ջերարդ Պետեր Կոյպեր** (, ), նիդերլանդական և ամերիկյան (1933 թվականից) աստղագետ։ 1935-ից 1937 թվականները աշխատել է Հարվարդի աստղադիտարանում. Հայտնաբերել է Ուրանի արբանյակ&nbsp;-&nbsp;Միրանդան (1948), Նեպտունի արբանյակ - Ներեիդան (1949), ածխաթթու գազ Մարսի մթնոլորտում, Սատուրնի արբանյակ Տիտանի մթնոլորտը։ Հայտնի է նույնպես Պլուտոնի տրամագծի գտնելու փորձերով, համեմատելով նրա աստղադիտակով ստացված պատկերը արհեստական դիսկերի հետ։ Կազմել է Լուսնի մի քանի մանրակրկիտ լուսանկարների ատլասներ։ Գտել է բազմաթիվ կրկնակի աստղեր և Սպիտակ թզուկներ։ Նրա անունով է կոչվում քարե և սառցե մարմինների գոտին որը գտնվում է Նեպտունի ողեծրից հետո։ Չնայած այն փաստին, որ նա ապացուցում էր, որ այդպիսի գոտու առկայությունը հնարավոր չէ, նրա մահից հետո 1980 թ. ուրուգվայցի աստղագետ Խուլիո Անխել Ֆերնանդեսը գոտու հայտնաբերումից հետո, անվանեց այն Կոյպերի պատվին։ Կոյպերի պատվին անվանված են նույնպես աստերոիդ (1776 Կոյպեր) և Լուսնի, Մարսի և Մերկուրիի վրա խառնարաններ։

## Կոյպերի մրցանակ
Ամեն տարի Ամերիկյան աստղագիտական միության մոլորակային գիտությունների բաժինը հանձնում է Կոյպերի մրցանակը մոլորակագիտության բնագավառում զգալի ներդրման համար։

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Կոյպերի գոտի
* Կոյպեր (խառնարան)

Կատեգորիա:Հոլանդացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Լեյդենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Կատեգորիա:Գիտական գրողներ
Դիոդոտոս I

**Դիոդոտոս** () (± մ.թ.ա. 285 – մ.թ.ա. 239), հունա-բակտրիական թագավորության առաջին տիրակալը։

Մինչ այդ Միջին Ասիայում Սելևկյանների եպարքոս։ Մոտ մ.թ.ա. 250-ին, երբ Սելևկյան Անտիոքոս Բ թագավորը պատերազմ է սկսել Պտղոմեոս Փիլոդելփոսի հետ, Դիոդոտոսը ապստամբել է և հռչակել Բակտրիայի անկախությունը։ Հիմնել է Հունա-Բակտրիական թագավորությունը և ընդաձակել իր տիրույթները մինչև Ինդոս գետը։ Առևտրական հարաբերություններ է հաստատել Հնդկաստանի հետ։ Մահից հետո նրան հաջորդել է որդին՝ Դիոդոտոս Երկրորդը։

Կատեգորիա:Հունա-Բակտրիայի արքաներ
Ջեք Լիսաուեր

**Ջեք Ջոնաթան Լիսաուեր** (), ամերիկացի գիտնական, աշխատում է ՆԱՍԱ-ի Ամես հետազոտական կենտրոնում 1996 թվականից սկսած։ Նա մասնակցում է Կեպլեր տիեզերական աստղադիտակի ծրագրին։

## Կենսագրություն
Լիսաուերը ստացել է գիտությունների դոկտորի (PhD) աստիճան մաթեմատիկայի բնագավառում Բերքլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանում 1982 թ.։

Մինչև ՆԱՍԱ-ում աշխատանքի անցնելը, Լիսաուերն աշխատում էր որպես պրոֆեսոր (սեպտեմբեր 1993 թ.- օգոստոս 1996 թ.) և աջակցող պրոֆեսոր (հունիս 1987 թ.- օգոստոս 1993 թ.) Ստոնի Բրուք Համալսարանում։ Դրանից առաջ, նա ծառայել է որպես հետազոտող Սանտա Բարբարայի Քալիֆոռնիայի համալսարանում (հուլիս 1985 թ.- հունիս 1987 թ.) և որպես աջակցող աստղագետ Բերքլիի Քալիֆոռնիայի համալսարանում (հունվար 1985 թ.- հուլիս 1985 թ.)։

Նրա հիմնական հետազոտությունների հետաքրքրություններն են մոլորակների համակարգերը, մոլորակների շարժումը, մոլորակների օղակների համակարգերը և պրոտոմոլորակային դիսկերը։

Նա, Մարկ Շոուոլտերի հետ համատեղ, հայտնաբերել է Ուրանի արբանյակներ Կուպիդոնը և Մաբը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Լիսաուերը ՆԱՍԱ-ի կայքում 
*Լիսաուերը Հաբբլի ժառանգության կայքում

Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Դիոդոտոս (այլ կիրառումներ)

**Դիոդոտոս** կարող է վերաբերել հետևյալ անձանց.

* Դիոդոտոս I - Բակտրիայի սատրապ, այնուհետև արքա
* Դիոդոտոս II - Բակտրիայի երկրորդ արքա
* Դիոդոտոս Տրիֆոն - Սելևկյան պետքության արքա
* Դիոդոտոս Ստոյիկյան - հույն փիլիսոփա
Սպարապետ

**Սպարապետ**, սպահապետ, սպայապետ, ասպահապետ, ասպարապետ (պահլ.՝ «spah» - զորք, հեծելազոր և «pat» - պետ, գլխավոր) սպարապետության գործակալի՝ զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարի անվանումը հին և միջնադարյան Հայաստանում։ Անմիջաբար ենթարկվել է թագավորին և գործել նրա հրամանով։ Ղեկավարել է ինչպես արքունի զորաբանակը, այնպես էլ իշխանական (նախարարական) զորամասերը։ Կիլիկյան Հայաստանում սպարապետը կոչվել է նաև «գունստաբլ»։

Հայոց սպարապետներն են եղել՝

## Արշակունիների թագավորություն
* 3-րդ դար - 314 Արտավազդ Ա Մամիկոնյան
* 310 - 338 Վաչե Ա Մամիկոնյան
* 338 - 338 Անդովկ Բ Սյունի
* 338 - 350 Արտավազդ Բ Մամիկոնյան
* 350 - 365 Վարդան Ա Մամիկոնյան
* 365 - 368 Վասակ Ա Մամիկոնյան
* 368 - 376 Մուշեղ Ա Մամիկոնյան
* 376 - 377 Բատ Սահառունի
* 377 - 378 Վաչե Բ Մամիկոնյան
* 378 - 385 Մանվել Ա Մամիկոնյան
* 386 - 389 Արտաշես (Արտավազդ Գ) Մամիկոնյան 
* 389 - 415 Համազասպ Ա Մամիկոնյան

## Մարզպանական Հայաստան
* 422 - 451 Վարդան Բ Մամիկոնյան
* 481 - 485 Վահան Ա Մամիկոնյան
* 485 - 505 Վարդ Մամիկոնյան
* 6-րդ դարասկիզբ Արտավազդ Դ Մամիկոնյան
* 555 - 555 Համազասպ Բ Մամիկոնյան
* 555 - 555 Սամվել Ա Մամիկոնյան
* 555 - 571 Մանվել Բ Մամիկոնյան
* 571 - 572 Վարդան Գ Մամիկոնյան
* 572 - 593 Մուշեղ Բ Մամիկոնյան
* 594 - 595 Համազասպ Գ Մամիկոնյան
* 593 - 606 Վահան Բ Մամիկոնյան
* 606 - 611 Սմբատ Ա Մամիկոնյան
* 611 - 628 Վահան Գ Մամիկոնյան
* 628 - 634 Թեոդորոս Ռշտունի
* 634 - 636 Տիրան Ա Մամիկոնյան
* 636 - 636 Մուշեղ Գ Մամիկոնյան
* 636 - 650 Համազասպ Դ Մամիկոնյան
* 650 - 660 Մուշեղ Դ Մամիկոնյան

## Արմինիա կուսակալություն
* 661 - 685 Գրիգոր Ա Մամիկոնյան
* 706 - 709 Մուշեղ Ե Մամիկոնյան
* 709 - 744 Դավիթ Ա Մամիկոնյան
* 750 - 753 Մուշեղ Զ Մամիկոնյան
* 753 - 775 Սմբատ Է Բագրատունի
* 775 - 775 Սամվել Բ Մամիկոնյան
* 824 - 855 Սմբատ Ը Բագրատունի
* 855 - 862 Աշոտ Ա Բագրատունի
* 862 - 892 Աբաս Բագրատունի

## Տես նաև
* Մամիկոնյաններ
* Պահլավունիներ
* Գունդստաբլ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության գործակալներ
Կատեգորիա:Հայկական ազնվականական կոչումներ
Յարոսլավ Իմաստուն

**Յարոսլավ Վլադիմիրովիչ** (կամ *Յարոսլավ Իմաստուն*, մոտ 978 - 19 կամ 20 փետրվարի 1054, Վիշգորոդ), Ռոստովի իշխան (987-1010 թթ.), Նովգորոդի իշխան (1010-1034 թթ.), Կիևի մեծն իշխան (1016-1018 թթ., 1019-1054 թթ.)։

Յարոսլավ Վլադիմիրովիչը իշխան Վլադիմիր Սվյատոսլավիչի (Ռյուրիկովիչների տոհմից) և իշխանուհի Ռոգնեդա Ռոգվոլոդովնայի որդին է, Եվրոպայի շատ տիրակալների հայրը, պապը և հորեղբայրը։ Մկրտության ժամանակ ստացել է Գեորգի անունը։ Ռուսական Ուղղափառ եկեղեցին նրան համարում է բարեհավատ իշխան․ նրա հիշատակի օրը նշվում է հուլյան օրացույցի փետրվարի 20-ին։
 
Յարոսլավ Իմաստունի օրոք կազմվել է ռուսական իրավունքի առաջին հայտնի օրենքների ժողովածուն, որը պատմության մեջ մտել է որպես «Ռուսկայա Պրավդա»։

Միավորել է գրեթե բոլոր հին ռուսական հողերը։ Արշավել է Լեհաստան, լիտվական ցեղերի դեմ (1030-1040 թվականներին), ջախջախել է պեչենեգներին (1036 թ.)։ Յարոսլավ Իմաստունի օրոք Կիևյան Ռուսիայում զգալիորեն զարգացել են ֆեոդալական հարաբերությունները, Կիևում ծավալել է շինարարություն (Սուրբ Սոֆիայի տաճարը և այլն), ինչպես նաև թարգմանական գործը, զարգացել տարեգրությունը։ Յարոսլավ Իմաստունի նախաձեռնությամբ հաստատվել է առաջին ռուսական մետրոպոլիտը, որով ամրապնդվել է Կիևյան Ռուսիայի միջազգային հեղինակությունը։ Յարոսլավ Իմաստունն ազգակցական կապերի մեջ էր եվրոպական շատ կառավարողների հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կիևյան Ռուսիայի իշխաններ
Կատեգորիա:Քաղաք հիմնադրած անձինք
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Ուիլյամ Լասել

**Ուիլիամ Լասսել** (, ), բրիտանացի աստղագետ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Բոլտոնում, Լանկաշիր, Անգլիա։ Հարստություն է վաստակել որպես գարեջրագործ և ներդրել է միջոցները իր հետաքրքրության՝ աստղագիտության մեջ։ Նա կառուցել է աստղադիտարան Լիվերպուլից ոչ հեռու, որը ուներ 24-դյույմանի (60-սանտիմետրանոց) աստղադիտակ-ռեֆլեկտոր, որի համար նա կառուցել է այն ժամանակվա համար նորարարական հասարակածային կառավարում, որը թույլ էր տալիս չեզոքացնել Երկիր պտույտը և հեշտությամբ հետևել երկնային մարմիններին։ Նա ինքնուրույն էր հղկել աստղադիտակի հայելին, որի համար օգտագործում էր ինքնաշեն հղկող հաստոց։

1846 թ. նա հայտնաբերել է Տրիտոնը, Նեպտունի արբանյակներից ամենամեծը, ընդամենը 17 օր Նեպտունի գերմանացի աստղագետ Յոգան Գալլեի կողմից հայտնաբերելուց հետո։ 1848 թ. նա դարձել է Սատուրնի Հիպերիոն արբանյակի անկախ համահայտնաբերող։ 1851 թ. նա հայտնաբել է Ուրանի երկու նոր արբանյակներ՝ Արիելը և Ումբրիելը։

Երբ Վիկտորիա Թագուհին այցելեց Լիվերպուլը 1851 թ., Լասսելը միակ մարդն էր, ում հետ նա ցանկացավ անձամբ հանդիպել։

1855 թ. Լասսելը կառուցեց 48-դյույմանի (1, 2 մետրանոց) աստղադիտակ-ռեֆլեկտոր, որը նա տեղադրեց Մալթաում, քանզի այնտեղ աստրոկլիման զգալիորեն ավելի լավն էր, քան Բրիտանիայում։

1849 թ. Լասսելը ստացավ Թագավորական աստղագիտական միության ոսկե մեդալ, և 2 տարի հանդիսանում էր այդ միության նախագահը, սկսած 1870 թ.։
 
Լասսելի կարողությունը, որը մնացել էր նրա մահվանից հետո, գնահատվում էր £80,000 (որը մոտավորապես համապատասխանում է 1 միլիոն ԱՄՆ դոլարին այսօրվա փոխարժեքով հաշվարկման դեպքում)։

Նրա պատվին անվանվել են Լուսնի և Մարսի վրա խառնարաններ, և Նեպտունի մեկ օղակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի գիտնականներ
Կղեսուր

**Կղեսուրք** (Կլեյսուրի), լեռնանցք Հայկական լեռնաշխարհում, Հայկական Տավրոս լեռնաշղթայի կենտրոնական մասում, 1360 մ բարձրության վրա։ Տիգրիս գետի ավազանը կապում է Արածանիի հովտի հետ։ Կղեսուրով է անցնում Դիարբեքիր - Ռեշ - Դարխին - Դիադին - Գենչ ճանապարհը, որն ունի տեղական նշանակություն։ Կղեսուրի հյուսիսային մասում է Ոլոր բերդը։

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնանցքներ
Կատեգորիա:Լեռնանցքներ այբբենական կարգով
Գրիգոր Ա Մամիկոնյան

**Գրիգոր Մամիկոնյան** (ծննդյան թ. անհտայտ - 685), Հայոց իշխան 661-ից։ Համազասպ Մամիկոնյանի եղբայրը։ 654-ին տարվել է Դամասկոս, որպես պատանդ։ Եղբոր մահից հետո (661) վերադարձել է Հայաստան։ Գրիգոր Մամիկոնյանի օրոք Հայաստանը կիսանկախ էր՝ ձևականորեն ենթակա արաբական խալիֆայությանը։ Իր նստավայր Արուճում կառուցել է տաճար և պալատ։ Աղվանից իշխանի հետ միասին հոների թագավորի մոտ է ուղարկել Իսրայել եպիսկոպոսին, որպեսզի, նրանց քրիստոնյա դարձնելով, ձեռք բերի դաշնակից՝ խազարների դեմ, սակայն վերջնական հաջողության չի հասել։ Սպանվել է խազարների դեմ պատերազմի ժամանակ։

## Գրականություն
* Հովհաննես Դրասխանակերտցի, «Պատմութիւն Հայոց», Թ., 1912

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մամիկոնյաններ
Կատեգորիա:Հայոց իշխաններ
Բանովինա

մինի|400px|1929 թվականի Հարավսլավիայի քարտեզը
**Բանովինա**, Սերբերի, Խորվաթների և Սլովենների թագավորության (հետագայում՝ Հարավսլավիայի թագավորության) վարչատարածքային բաժանման միավոր 1929-1941 թվականներին, որի գլուխն էր բանը։

Հարավսլավիայի թագավորության բանովինաների առանձնահատկությունը այն էր, որ այդ միավորների սահմանները նախապես գծված էին այնպես, որ դրանց ազգային կազմը լինի խառը՝ անջատվողականությունից խուսափելու նպատակով։

Թագավորության կազմի մեջ էին մտնում հետևյալ բանովինաները.
# Դրավյան բանովինա
# Մերձծովյան բանովինա
# Զետյան բանովինա
# Սավյան բանովինա
# Մորավյան բանովինա
# Վրբավյան բանովինա
# Դրինյան բանովինա
# Վարդարյան բանովինա
# Դունայան բանովինա
# Խորվաթական բանովինա (1939-ից ինքնավար), ստեղծվել է 1939 թվականին Խորվաթիային որոշ ինքնավարություն տալու Գյուղացիական-դեմոկրատական կոալիցիայի և Դրագիշ Ցվետկովիչի կառավարության միջև կնքված պայմանագրի արդյունքում
# Բելգրադ

## Տես նաև
* Բանատ
* Ցվետկովիչ-Մաչեկի պայմանագիր

Կատեգորիա:Հարավսլավիայի թագավորության բանովինաներ
Կատեգորիա:Վարչական միավորներ
Բան (այլ կիրառումներ)

**Բան** կարող է նշանակել.
* Բան, վրացական այբուբենի երկրորդ տառը։
* Բան, շրջանի կամ մարզի ղեկավարի պաշտոն հարավսլավոնական ազգերի մոտ։
Հասարակած

thumb|250px|Հասարակածը նշված է կարմիր գծով
[thumb|right|200px|Բոլոր [միջօրեականները (դեղին) կիսում են գունդը երկու մասերի — այնպես ինչպես և Հասարակածը(Կապույտ): Հորիզոնականները ցույց են տրված հատվող գծերով։]]
**Հասարակած**, Երկրի մակերևույթի հետ այն հարթության հատման երևակայական գիծը, որը ուղղահայաց է նրա պտույտի առանցքին և անցնում է Երկրի կենտրոնով։ Նրա երկարությունը մոտավորապես հավասար է 40075,696 կմ։ Հասարակածը բաժանում է երկրագունդը Հյուսիսային և Հարավային կիսագնդերի և ծառայում է որպես աշխարհագրական լայնությունը հաշվելու սկիզբ։

«Հասարակած» բառը գործածվում է նաև ավելի ընդհանուր նշանակությամբ՝ երկրաչափական մարմնի համար (եռաչափ երկրաչափական մարմին), որը միաժամանակ ունի սիմետրիայի առանցք և նրան ուղղահայաց սիմետրիայի հարթություն, **հասարակածը** այդ սիմետրիայի հարթության հատման գիծն է տվյալ մարմնի մակերևույթի հետ - օրինակ, սֆերայի *հասարակածը*, կամ աստղի կամ մոլորակի *մագնիսական հասարակած*։

## Հետաքրքիր փաստեր
* Վոլֆ ակտիվ հրաբուխը, որը գտնվում է Էկվադորում գտնվում է ուղիղ հասարակածի վրա, և միաժամանակ գտնվում է և Հարավային, և Հյուսիսային կիսագնդերում։
* Բրազիլական Մակապա քաղաքը գտնվում է միաժամանակ և Հարավային, և Հյուսիսային կիսագնդերում։ Այս քաղաքում կա մարզադաշտ Estádio «Zerão», հասարակածի գիծը կիսում է այս մարզադաշտը ուղիղ դաշտի մեջտեղով։ Մարզադաշտի մոտ տեղադրված է Marco Zero-ն - հասարակածի «հուշարձանը»։
* Կոնգո գետը երկու անգամ հատում է հասարակածը։
* Հասարակածի պատվին են Էկվադորի, Հասարակածային Գվինեայի, Հասարակածային Աֆրիկայի անունները։

## Երկրներ, որոնց տարածքով անցնում է հասարակածը (զրոյական միջօրեականից սկսած)
*  Սան Տոմե և Պրինսիպի
* 
* 
* 
* 
*  Սոմալիա
* 
* 
* 
*  (առանձնահատուկ տնտեսական գոտի Բեյքերի կղզի
* 
* 
* 

## Տես նաև
* Զուգահեռական
* Միջօրեական

Կատեգորիա:Աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Զուգահեռականներ
Կատեգորիա:Աստղաչափություն
Կատեգորիա:Աշխարհագրական եզրեր
Կատեգորիա:Գեոդեզիա
Կատեգորիա:Երկնային կոորդինատային համակարգեր
Կատեգորիա:Քարտեզագրություն
Կատեգորիա:Աստղագիտություն
Կատեգորիա:Երկիր
Կատեգորիա:Նավագնացություն
Բանատ

մինի|աջից|250px|Բանատը Եվրոպայի ժամանակակից քարտեզին
**Բանատ** (, , ), Սերբիայի, Ռումինիայի և Հունգարիայի միջև բաժանված պատմական շրջան։ Երեք կողմերից Բանատի սահմանները որոշվում են գետերով. հյուսիսից Մուրեշ գետով, արևմուտքից Տիսայով և հարավից Դանուբով։ Արևելյան սահմաններն են կազմավորում Կարպատյան լեռները։ Տարածքի առումով բանատը համեմատելի է Բելգիայի հետ։

## Տես նաև
* Սերբիայի վարչական բաժանում
* Ռումինիայի վարչական բաժանում
* Հունգարիայի վարչական բաժանում

*
Կատեգորիա:Բաժանված տարածաշրջաններ
Կատեգորիա:Ռումինիայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Տրանսիլվանիա
Կատեգորիա:Սերբիայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Վոյեվոդինայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Հունգարիայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Թորոս (գյուղ)

**Թորոս** (), գյուղ Բուլղարիայի Լովեչի մարզում, մտնում է Լուկովիտ համայնքի մեջ։ Բնակչությունը՝ 1 663&nbsp;մարդ հիմնականում հայեր։

## Արտաքին հղումներ
* Գալատական բարբառ 
* Թորոս գյուղի ռադիոն և հեռուստատեսությունը
* Բնակչության վիճակագրությունը 

### Քարտեզներ
* Տեղագրությունը bgmaps.com էլեկտրոնային քարտեզին
* Տեղագրությունը emaps.bg էլեկտրոնային քարտեզին
* Տեղագրությունը Google էլեկտրոնային քարտեզին

Կատեգորիա:Հայաբնակ գյուղեր
Կատեգորիա:Լովեչի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Բուլղարահայ հասարակություն
Արևելյան թեմ (այլ կիրառումներ)

**Արևելյան թեմ** եզրը կարող է վերաբերել
* Արևելյան թեմ, Հայ առաքելական եկեղեցու թեմ ԱՄՆ-ում։
* Արևելյան թեմ, Կանադայի Ուկրաինական Ուղղափառ Եկեղեցու թեմ։
Ամրդոլու վանք

**Ամրդոլու վանք**, *Ամիրդոլ, Ամիրդոլա վանք, Ամիրդոլու վանք, Ամիրօղլու վանք, Ամիրօղլու Սուրբ Հովհաննես,  Ամլորդ, Ամլորդովանք, Ամլորդվովանք, Ամլորդվոց վանք, Ամլորդու վանք, Ամլորտվովանք, Ամլվսրդվո վանք, Ամրգոլ, Ամրդոլ, Ամրդոլավանք, Ամրդոլի վանք, Ամրդոլիվանք, Ամրտոլուվանք, Արմդոլ, Արմտոլ, Արմտոլու վանք*, վանք Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգում, Բաղեշ (Բիթլիս) քաղաքի հարավային ծայրամասում։

## Անունը
Ըստ ավանդության՝ անվանումը ստացել է վանքը նորոգած եղբայրներ Ամիրի և Դոլուի անուններից։ Սակայն իրականում վանքի նախնական անունը եղել է Ամլորդու և նվիրված է եղել սուրբ Հովհաննես Մկրտչին։ Քանի որ Հովհաննեսի մայր Եղիսաբեթը, ինչպես գրված է Ղուկասի ավետարանի 1-ին գլխում, ամուլ էր, և ծեր հասակում է ունենում Հովհաննեսին, ուստի վերջինիս անվանում էին Ամլորդի։

## Պատմություն
Հիմնադրման ժամանակն անորոշ է։ XIV դարից հիշվել են հայ եպիսկոպոսներ։ XV դարից եղել է գրչության խոշոր կենտրոն։ Նույն դարում Գրիգոր Տաթևացու աշակերտ Դանիել վարդապետը Ամրդոլու վանքում հիմնել է հոգևոր դպրոց։ Դասավանդել են կրոնագիտություն, աստվածաբանություն և տրամաբանություն։ Կրթական գործը շարունակել են Հովհաննես Համշենցին, Գրիգոր Արճիշեցին, Ներսես Մատաղը, Ներսես Բաղիշեցին, Ներսես Ամկեցին, Հովհաննես Տարոնեցին։ Բարսեղ Աղբակեցին վերծանել է վանքի մատենադարանի իմաստասիր. գրքերը, ընդարձակել դասատունը, բարեփոխել ուսումնական ծրագրերը, դասավանդվող առարկաներին ավելացրել իմաստասիրությունը, ճարտասանությունը, քերականությունը։ Դպրոցը մեծ համբավ է ձեռք բերել Ներսես Մոկացու ժամանակ։ Այստեղ սովորելու են եկել Հայաստանի տարբեր մասերից։ Ամրդոլու վանքը ծաղկում է ապրել հատկապես XVII դ. պատմիչ-գիտնական Վարդան վարդապետ Բաղիշեցու 42 տարիների արգասավոր առաջնորդության ժամանակաշրջանում։ Նրա օրոք սկսել են դասավանդել նաև հայ մատենագրություն, մանրանկարչություն, որմնանկարչություն, և վանքի դպրոցը վերածվել է համալսարանի։ Վարդան Բաղիշեցու վախճանվելուց հետո (1704) Ամրդոլու վանքի դպրոցը չի գործել։ Վանքում բարձր մակարդակի է հասել գրչության արվեստը, ձեռք են բերվել հին ձեռագրեր, որոնք նորոգվել են։ Այդտեղ են ընդօրինակվել Փավստոս Բուզանդի, Կորյունի, Ղազար Փարպեցու, Սեբեոսի, Ղևոնդ Երեցի, Ասողիկի, Արիստակես Լաստիվերցու, Թովմա Մեծոփեցու և այլոց երկերը։ Մեծ հռչակ է վայելել Ամրդոլու վանքի մեծարժեք մատենադարանը։ Պահպանվել է Վարդան Բաղիշեցու կազմած վանքի գրացուցակը։ Ամրդոլու վանքի նշանավոր սաներից են Կ. Պոլսի պատրիարք Հովհաննես Կոլոտ Բաղիշեցին, Երուսաղեմի պատրիարք Գրիգոր Շղթայակիրը և այլք։ Ամրդոլու վանքի եկեղեցում են ամփոփվել Բարսեղ վարդապետը, Վարդան վարդապետ Բաղիշեցին և այլ նվիրյալներ։ Ամրդոլու վանքն ավերվել և ամայացել է 1915-ին. ձեռագրերի մի մասը և ունեցվածքը կողոպտել են թուրքերը։

## Ճարտարապետություն
Ունեցել է երեք եկեղեցի՝ Ս. Աստվածածին, Ս. Հովհաննես, Ս. Ստեփանոս։ Համալիրի մեջ են մտել նաև մի քանի օժանդակ շինություններ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Ակինյան Ն., Բաղեշի դպրոցը, Վեն., 1952։
* 

Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական գոյություն չունեցող եկեղեցիներ
Կատեգորիա:14-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բիթլիսի մարզի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Անանիա Թարգմանիչ

**Անանիա Թարգմանիչ** (*Անանիա Սյունեցի*, *Անանիաս*, *Անանե*) (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ), V դարի առաջին հայ թարգմանիչներից, մատենագիր։

## Կենսագրություն
Աշակերտել է Մեսրոպ Մաշտոցին։ Սահակ Ա Պարթևը նրան ձեռնադրել է Սյունյաց եպիսկոպոս (ենթադրաբար՝ 415 թվականին)։ Ըստ Ստեփանոս Օրբելյանի՝ աթոռակալել է շուրջ 42 տարի՝ «պայծառացնելով Սյունյաց աթոռը»։ Մեսրոպ Մաշտոցի կենսագիր և աշակերտ Կորյունը և պատմահայր Մովսես Խորենացին որոշ տեղեկություններ են հաղորդում Անանիա Թարգմանչի մասին։ Անանիա Թարգմանիչը ուղեկցել է Մեսրոպ Մաշտոցին՝ Գողթնի առաջին քարոզչության ընթացքում, գործակցել է նրա հետ՝ Սուրբ Գիրքը թարգմանելիս և աղվանական գիրն ստեղծելիս, աղվաներեն թարգմանել որոշ կրոնական գրքեր։ Անանիա Թարգմանիչը մասնակցել է Շահապիվանի եկեղեցական ժողովին (444), իսկ Արտաշատի ժողովին (449) եպիսկոպոսական գահնամակում զբաղեցրել է առաջին տեղը։ Անանիա Թարգմանչի գրչին են պատկանում «Երանելոյն Անանիայի Հայոց վարդապետի՝ ի խորհուրդ Յովհաննու մարգարէի» և «Յաղագս Յովհաննու Մկրտչի, Անանիայի վարդապետի ասացեալ» խորագրով ճառերը՝ աստվածաբանական բովանդակությամբ, ինչպես նաև Փիլոն Ալեքսանդրացու, Իրինեոսի գործերի հայերեն թարգմանությունները։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Ստեփանոս Օրբելյան, Սյունիքի պատմություն, Ե․, 1986։
* Ալիշան Ղ․, Սիսական, Վնտ․, 1893, էջ 20, 208։
* Սարգիսյան Բ․, Անանիա Թարգմանիչն և իւր գրական գործոց նմոյշներ, Վնտ․, 1899։
* Ակինյան Ն․, Շահապիվանի ժողովին կանոնները, Վնն․, 1953, էջ 5։
* Ալեքսանյան Վ․, Անանիա եպիսկոպոս Սյունեցի, Էջմիածին, 1999, դ 3։

Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Կատեգորիա:5-րդ դարի հայ եպիսկոպոսներ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եպիսկոպոսներ
Կատեգորիա:Սյունիքի եպիսկոպոսներ
Գեղարդավանք (այլ կիրառումներ)

**Գեղարդավանք ** կարող է վերաբերել.
* Գեղարդի վանք (Այրիվանք), Հայ առաքելական եկեղեցու վանք Հայաստանի Կոտայքի մարզում,
* Գեղարդավանք, 13-րդ դարի հայկական եկեղեցի Հին Թբիլիսիում, Վրաստան,
* Գեղարդավանք, հայկական վանքային համալիր ներկայիս Ադրբեջանի տարածքում։
Անարատ հղության հայ քույրերի միաբանություն

**Անարատ հղության հայ քույրերի միաբանություն (ԱՀՀՔՄ)**, կաթոլիկ ուսումնակրթական հաստատություն։ Հիմնադրվել է 1843 թվականին, Կ.Պոլսում՝ Սրբուհի Հաջի-Անտոնյանի առաջնորդությամբ։ Պաշտոնապես վավերացվել է 1847 թվականին՝ Հայ կաթողիկե եկեղեցու կաթողիկոս-պատրիարք Անտոն Պետրոս Թ-ի (Անտոն արք. Հասունյան) կոնդակով։ Ստեղծման օրից իր հիմնական նպատակն է հռչակել հայուհիների կրթությունն ու դաստիարակությունը քրիստ. և ազգ. արժեքներով։ Մինչև 1914-ը միաբանությունը Թուրքիայի հայաբնակ վայրերում հիմնել է 30-ից ավելի օրիորդաց դպրոցներ, որբանոցներ, արհեստանոցներ, որոնք փակվել են Մեծ եղեռնի օրերին։

﻿Հայ քույրերից շատերը զոհվել են Դեյր էզ Զորի ճանապարհին։ Ողջ մնացածները շարունակել են իրենց առաքելությունը՝ պատսպարելով և խնամելով հարյուրավոր հայ որբերի՝ Կոստանդնուպոլսում, Հալեպում, Բեյրութում, Հռոմում բացված որբանոցներում։ Անարատ հղության հայ քույրերի միաբանության Մայրավանքն ու Ընծայարանը 1922-ից փոխադրվել են Հռոմ։ Միաբանությունը, իր շուրջ հարյուր միանձնուհիներով, գործում է սփյուռքի բոլոր մեծ համայնքներում, ունի դպրոցներ, մանկամսուրներ, վարժարաններ, երկսեռ որբանոցներ։ 1965-ից գործում է ԱՄՆ-ում, 1992-ից՝ Հայաստանի և Վրաստանի հայ կաթոլիկներով բնակեցված շրջաններում։ ՀՀ-ում գործում է Անարատ հղության հայ քույրերի միաբանության մասնաճյուղը՝ Տիրամայր Հայաստանի Կուսաստան անունով։ Պատասխանատուն է մեծավորուհի քույր Արուսյակ Սաճոնյանը։ 1998-ի սեպտեմբերին բացվել է Կուսաստանին կից Գյումրու Տիրամայր Հայաստանի Պողոսյան կրթական համալիրը, որտեղ ներկայումս (2000) ուսանում են 52 ծնողազուրկ և կարիքավոր երեխաներ, սովորում արհեստներ, պարապում անգլ-ի, համակարգչային և երգի խմբերում։ Շիրակի մարզի Արևիկ, Փանիկ, Լանջիկ գյուղերում, Տաշիրի (Լոռու մարզում) մի քանի դպրոցներում մայրապետները դասավանդում են կրոնի պատմություն, աշակերտուհիներին սովորեցնում կարուձև և ժանյակագործություն։ Շուրջ 800 ծնողազուրկ և կարիքավոր երեխաների համար ամեն տարի Ծաղկաձորում կազմակերպվում է ամառային ճամբար։
Կուսաստանը, նյութական աջակցություն ստանալով Պողոսյան եղբայրներից (Շվեյցարիա, Բելգիա), Ջինիշյան Հիշատակի հիմնադրամից, տեր և տիկին Բաղչյաններից (Ֆրանսիա), ԱՄՆ-ի CNEWP կազմակերպությունից, ինչպես նաև այլ անհատ բարերարներից ու հաստատություններից, բազմաթիվ բարեգործ. և կրթական ծրագրեր է իրագործում Հայաստանի և Վրաստանի հայ կաթոլիկներով բնակեցված գյուղերում։

## Գրականություն
* 
* Annuario Pontificio, Libreria Editrice Vaticana, Città del Vaticano, 2003, էջ 1463, ISBN 88-209-7422-3

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայքէջ

Կատեգորիա:Կաթոլիկ միաբանություններ
Կատեգորիա:Անարատ հղության հայ քույրերի միաբանություն
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Անիի եկեղեցական ժողով

**Անիի եկեղեցական ժողով**, եկեղեցական ժողով, որը տեղի է ունեցել միջնադարյան Հայաստանի Անի քաղաքում 1207 թվականին։ Գումարվել է Սբ․ Ծննդյան տոնի նախօրեին, Հայոց իշխան Զաքարե ամիրսպասալարի (Զաքարե Բ Մեծ Երկայնաբազուկ) նախաձեռնությամբ՝ հայկական բանակում Սբ․ Պատարագի շարժական սեղան ունենալու կամ վրանում պատարագ մատուցանելու օրինավոր արտոնություն ստանալու համար։ Հայ-վրացական միացյալ զորքում, որի գերագույն հրամանատարն էր (ամիրսպասալար) Զաքարե զորավարը, վրաց հոգևորականները հեռավոր ռազմարշավների ժամանակ, ռազմաճակատում քարաշեն եկեղեցիներ չլինելու պատճառով, Պատարագ են մատուցել վրաններում և հաղորդություն տվել վրացի զինվորներին, ինչն արգելվում էր Հայ եկեղեցու կանոնագրքով։ Վրաց հոգևորականները հայ զինվորականությանն ու հոգևորականությանը նախատել են այդ պատճառով, ինչն էլ նոր առիթ էր հայ-վրացական դավանական ու ծիսական տարբերությունների շուրջ կրքեր բորբոքելու և փոխադարձ մեղադրանքներ ներկայացնելու համար։ Իվանե և Զաքարե եղբայրները փորձել են այս կետը մի քանի այլ ծիսական անհամաձայնությունների հետ ընդունելի դարձնել Հայ եկեղեցում։ Զաքարե ամիրսպասալարն այդ նպատակով դիմել է Կիլիկյան Հայաստանի թագավոր Լևոն Բ-ին և Հռոմկլայում նստող Հայոց կաթողիկոս Հովհաննես Զ Սսեցուն։ 1204 թ.-ին Սսում գումարված եկեղեցական ժողովը (տես Սսի եկեղեցական ժողովներ) քննարկել և ընդունել է առաջարկությունը։ Դրական պատասխանի հետ միասին կաթողիկոսը Զաքարեին է ուղարկել նաև շարժական սեղան և ծիսական այլ պարագաներ։ Սակայն այդ նորամուծությանը հակադրվել են Հյուսիսային Հայաստանի վարդապետները (տես Արևելյան վարդապետներ)՝ այն դիտելով իբրև զիջում քաղկեդոնական Վրաց եկեղեցուն։ Վարդապետների դիմադրությունը կոտրելու և խնդիրը կրկին քննարկելու համար Զաքարե ամիրսպասալարը 1205 թ.-ին ժողով է հրավիրել Լոռե բերդաքաղաքում, սակայն արդյունքի չի հասել։ 1207 թ.-ի Անիի եկեղեցական ժողովը, որին, ըստ XIII դ․ պատմիչ Կիրակոս Գանձակեցու, ներկա են եղել Լոռեի ժողովի բոլոր մասնակիցները՝ Հաղպատի, Անիի, Բջնիի, Դվինի, Կարսի եպիսկոպոսները, վարդապետները, այդ թվում՝ Մխիթար Գոշը, Դավիթ Քոբայրեցին և ուրիշներ, կրկին մերժել է ծիսական այդ նորամուծությունը։ Սակայն Զաքարե ամիրսպասալարն անձնական նախաձեռնությամբ այն կիրառել է հայկական բանակում։

## Գրականություն
* Կիրակոս Գանձակեցի, Հայոց պատմություն, Ե․, 1982։
* 

Կատեգորիա:Հայոց եկեղեցական ժողովներ
Կատեգորիա:1207 իրադարձություններ
Աշտիշատի եկեղեցական ժողովներ

**Աշտիշատի եկեղեցական ժողովներ**, եկեղեցական ժողովներ, որոնք գումարվել են IV–V դարերում, Մեծ Հայքի Տարոն գավառի Աշտիշատ ավանում, դավանական, եկեղեցականոնական խնդիրների քննարկման համար։ Փավստոս Բուզանդի վկայությամբ, Աշտիշատը եկեղեցական ժողովների գլխավոր վայրն էր IV դարում։

## Առաջին ժողով

Ներսես Ա Մեծ կաթողիկոսը Կեսարիայում օծվելուց հետո հրամայել է բոլոր եպիսկոպոսներին հավաքվել Աշտիշատում, ինքն էլ գնացել է այնտեղ։ Որոշվում է կառուցել վանքեր, դպրոցներ, հիվանդանոցներ, իջևանատներ, աղքատանոցներ։Ժողովի սահմանած կանոնը հայոց թագավորին ու մեծամեծներին պատվիրում էր գթասիրտ լինել իրենց ծառաների և ստորադրյալների նկատմամբ, սիրել նրանց՝ որպես իրենց ընտանիքի անդամների, անօրինաբար և չափազանց մեծ հարկերով չնեղել հասարակ ժողովրդին։ Ծառաներին էլ պատվիրում էր հնազանդ ու հավատարիմ մնալ իրենց տերերին։ Աշտիշատի կանոններով արգելվում են հեթանոսական շատ սովորույթներ՝ բազմակնությունը, մահացածների վրա անվայելուչ լացը, հարբեցողությունը, անչափահասների ամուսնությունը, արյունակցական կապերի մեջ գտնվողների ամուսնությունը և այլն։

## Երկրորդ ժողով

Երկրորդ ժողովը գումարվել է 356-ին, Ներսես Ա Մեծ կաթողիկոսի նախաձեռնությամբ, եպիսկոպոսների և ավագ իշխանների մասնակցությամբ, Հայոց Արշակ Բ թագավորի (350–368) օրոք։ Ժողովը եղել է կանոնադիր, սահմանել կանոնական որոշումներ։ Որոշ չափով սահմանափակել է ժողովրդից գանձվող հարկերը, ամրապնդել եկեղեցու տնտեսական և քաղաքական ազդեցությունը։

## Երրորդ ժողով

Երրորդ ժողովը գումարվել է 435-ին, Սահակ Ա Պարթև կաթողիկոսի և Մեսրոպ Մաշտոցի նախաձեռնությամբ՝ Եփեսոսի Գ տիեզերական ժողովի (431) որոշումները պաշտոնապես ընդունելու, ինչպես նաև Հայաստանում տարածվող նեստորականության հետ կապված մի շարք խնդիրներ լուծելու համար։ Ըստ Կորյունի, Սահակ Ա Պարթևի և Մեսրոպ Մաշտոցի աշակերտները Եփեսոսից իրենց հետ բերել են ժողովի որոշումներն ու կանոնները, Աստվածաշնչի հայերեն թարգմանության օրինակը և ներկայացրել ժողովին։

## Գրականություն
* Գիրք թղթոց, Երուսաղեմ, 1994։
* Փավստոս Բուզանդ, Պատմություն Հայոց, Ե․, 1987։
* Մովսես Խորենացի, Պատմություն Հայոց, Ե․, 1997։
* Կորյուն, Վարք Մեսրոպ Մաշտոցի, Ե․, 1994։
* Ադոնց Ն․, Մաշտոց և նրա աշակերտները․ ըստ օտար աղբյուրների, Վնն․, 1925։
* Տեր-Մինասյան Ե․, Պատմա-բանասիրական հետազոտություններ, Ե․, 1971, էջ 331–345։

Կատեգորիա:Հայոց եկեղեցական ժողովներ
Աշտիշատի եկեղեցական ժողով (435)

**435 թվականի Աշտիշատի եկեղեցական ժողով**, Աշտիշատ ավանում հավաքված երկրորդ եկեղեցական ժողովը, որը տեղի է ունեցել 435 թվականին։

Երրորդ ժողովը գումարվել է Սահակ Ա Պարթև կաթողիկոսի և Մեսրոպ Մաշտոցի նախաձեռնությամբ՝ Եփեսոսի Գ տիեզերական ժողովի (431 թ.) որոշումները պաշտոնապես ընդունելու, ինչպես նաև Հայոց մարզպանությունում տարածվող նեստորականության հետ կապված մի շարք խնդիրներ լուծելու համար։ Ըստ Կորյունի, Սահակ Ա Պարթևի և Մեսրոպ Մաշտոցի աշակերտները Եփեսոսից իրենց հետ բերել են ժողովի որոշումներն ու կանոնները, Աստվածաշնչի հայերեն թարգմանության օրինակը և ներկայացրել ժողովին։ Ժողովը նախ ընդունել է Եփեսոսի Գ տիեզերական ժողովի դավանական որոշումներն ու վեց կանոնները, ապա զբաղվել նեստորականության խնդրով։ Եփեսոսի ժողովում բանադրված նեստորականները, Բյուզանդական կայսրությունում հալածվելով, ամրապնդվել էին Սասանյան Պարսկաստանում, որտեղ շուտով նեստորականությունը հռչակվել է Պարսից եկեղեցու պաշտոնական դավանանք։ Նեստորի կողմնակիցները եռանդուն գործունեություն են ծավալել նաև Հայոց մարզպանությունում նեստորականության հիմնադիր հայրեր համարվող Դիոդորոս Տարսոնացու և Թեոդորոս Մոպսուեստացու գրվածքները թարգմանել են հայերեն, ասորերեն, պարսկերեն և տարածել։ Մալաթիայի Ակակիոս և Եդեսիայի Ռաբուլաս եպիսկոպոսները գրով զգուշացրել են Հայոց կաթողիկոսին, եպիսկոպոսներին ու նախարարներին չընդունել հերձվածող և ﻿նեստորական վարդապետության ուսուցիչ Մոպսուեստացու գրքերը։ Մինչդեռ Կիլիկիայի եպիսկոպոսներն ամբաստանել են Ակակիոսին և Ռաբուլասին՝ նրանց այդ վարվելակերպը համարելով ոչ ճշմարիտ և անձնական վրեժխնդրությունից մղվող արարք։ 435 թ.-ի ժողովը որոշել է դիմել Կ․ Պոլսի Պրոկղ պատրիարքին և կաթողիկոսի թղթով ու Մոպսուեստացու գրվածքներով նրա մոտ ուղարկել երեցներ Ղևոնդին ու Աբելին՝ կամենալով պարզել ճշմարտությունը։ Պրոկղը նույն թվին Անտիոքի Հովհաննես պատրիարքի նամակի հետ ուղարկել է նեստորական վարդապետությունը դատապարտող և եփեսոսյան դավանությունը պաշտպանող իր պատասխան թուղթը, որն էլ ընդունել են հայերը։
Աշտիշատի 435 թ.-ի ժողովը մեծ նշանակություն է ունեցել Հայաստանում նեստորականությունը պաշտոնապես մերժելու և կյուրեղ-եփեսոսյան դավանության դիրքերի վրա կանգնելու գործում։

## Գրականություն
* Գիրք թղթոց, Երուսաղեմ, 1994։
* Փավստոս Բուզանդ, Պատմություն Հայոց, Ե․, 1987։
* Մովսես Խորենացի, Պատմություն Հայոց, Ե․, 1997։
* Կորյուն, Վարք Մեսրոպ Մաշտոցի, Ե․, 1994։
* Ադոնց Ն․, Մաշտոց և նրա աշակերտները․ ըստ օտար աղբյուրների, Վնն․, 1925։
* Տեր-Մինասյան Ե․, Պատմա-բանասիրական հետազոտություններ, Ե․, 1971, էջ 331–345։

Կատեգորիա:Հայոց եկեղեցական ժողովներ
Անվանակոչություն

**Անվանակոչություն**, խորհրդաբանական երևույթ՝ հավասարազոր օծմանը․ «Կոչումն կամ դրութիւն անուանն»։

# Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու Տերունական անշարժ տոներից՝ Հիսուս Քրիստոսի Անվանակոչության տոնը («Տօն անուանակոչութեան Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի»)։ Նշվում է հունվարի 13-ին։ Ըստ Ղուկաս ավետարանչի, մարդեղացյալ Աստվածորդուն, նրա ծննդյան 8-րդ օրը, Հովսեփն ու Մարիամ Աստվածածինը տանում են Տաճար՝ Աբրահամի և Աստծո միջև դրված ուխտի (Ծննդ․ 17․4–14) համաձայն թլփատելու։ Թլփատության ժամանակ մանկանն անվանում են Հիսուս (եբր․ բառ, որը նշանակում է փրկիչ)․ «Եվ երբ ութ օրերը լրացան, և նա թլփատվեց, նրա անունը Հիսուս դրվեց, ինչպես հրեշտակի կողմից կոչվել էր, երբ դեռ չէր հղացվել մոր որովայնում»(Ղուկ․ 2․21)։
# Նվիրական ավանդույթի համաձայն, Մկրտության ժամանակ խորհրդակատար քահանան մկրտվողին տալիս է նոր անուն, քանի որ մկրտության սուրբ ավազանից վերստին ծնվածն այլևս նոր մարդ է (հմմտ․ Հովհ․ 3․3, 5–6)։ Ինչպես ձեռնադրության և օծման ընթացքում՝ նվիրյալին, նույնպես և Մկրտության ժամանակ մկրտվողին որպես նոր անուն շնորհվում է որևէ սրբի (սրբուհու) կամ ականավոր եկեղեց-ազգ․ գործչի անունը։
# Հայ եկեղեցու հայրավանդ կանոնների համաձայն, քահանայանալ ցանկացող ընծայյալին Ձեռնադրության խորհրդի ժամանակ ձեռնադրող և սրբալույս Մյուռոնով օծող եպիսկոպոսը շնորհում է նոր անուն։ Նոր անվանակոչություն օծյալ այդ սպասավորին խորհրդաբար դարձնում է նոր անձ, նոր՝ աստվածային առաքելության տեր․ «հեռո՛ւ վանեցեք ձեզնից հին մարդուն իր նախկին կենցաղով, այն, որ ապականված է խաբեպատիր ցանկություններով․ նորոգվեցե՛ք ձեր մտքով և հոգով ու հագեք նոր մարդը, որ ստեղծված է ըստ Աստծու՝ արդարությամբ և ճշմարիտ սրբությամբ»(Եփես․ 4․22–24)։
# Հայ եկեղեցու հնավանդ կանոնների համաձայն, նորակառույց եկեղեցու «նավակատիքին», հանդիսապետ եպիսկոպոսը, եկեղեցին օծելու ժամանակ Աստծո նորակառույց տաճարն անվանակոչում է ի պատիվ որևէ սրբի (սրբուհու) կամ Տերունական որևիցե տոնի (Ս․ Գայանե, Ս․ Սարգիս, Ս․ Հարություն և այլն)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Գրիգոր Տաթեվացի, Գիրք քարոզութեան, որ կոչի Ձմեռան հատոր, ԿՊ, 1740։
* Կարգ Աստուածապաշտութեան Հայաստանեայց Ս․ եկեղեցւոյ, [ժող․], Թ․, 1907։

Կատեգորիա:Քրիստոնեություն
Անտոն Մեծ

**Անտոն Մեծ** (**Սուրբ Անտոն**) (), ճգնավոր-կրոնավոր, Հայ Առաքելական Եկեղեցու տոնելի սուրբ։ Գրիգոր Ա Լուսավորիչը, 302 թ-ին Կեսարիայից Մեծ Հայք գալով, ձեռնադրել և իր հետ բերել է նաև ազգությամբ հույն Անտոն և Կրոնիդես ճգնավորներին։
Անտոնը և Կրոնիդեսը գործել են Տարոնի Իննակնյան բարձունքի Գիսանեի մեհյանի տեղում Գրիգոր Լուսավորչի հիմնած Մշո Սուրբ Կարապետ վանքում։ Այստեղ հաստատել են միաբանական ուխտ, վանահայր նշանակել իրենց աշակերտներից Եպիփանին, որը միաժամանակ Տարոն գավառի առաջնորդ Զենոբ Գլակի տեղապահն էր։ Անտոնը և Կրոնիդեսը շուրջ 15 տարի գործել են Մշո Սուրբ Կարապետի վանքում, ապա մոտ 40 տարի ճգնել շրջակա անտառներում։

Անտոնի գերեզմանը մատնանշվում է Մշո Սուրբ Կարապետ վանքին մերձ մի մատուռում։ Հայ եկեղեցին սուրբ Անտոնի և սուրբ Կրոնիդեսի հիշատակը նշում է Խաչվերացի 5-րդ կիրակիին հաջորդող երկուշաբթի օրը, տոնելի մյուս հայ ճգնավորների հետ։ Թեև չկա նրանց նվիրված առանձին շարական, բայց Յոթը խոտաճարակներին նվիրված շարականում հիշատակվում են նաև նրանք․

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Գալուստյան Շ․, Հայազգի սուրբեր, 3 հրտ․, Ե․, 1997։

## Արտաքին հղումներ
* Սուրբ Անտոն Մեծ, Խրատներ, Էջմիածին։ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին, 2007.- 320 էջ

Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու սրբեր
Կատեգորիա:4-րդ դարի քրիստոնեական սրբեր
Կատեգորիա:4-րդ դարի հռոմեացիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցու հայրեր
Կատեգորիա:4-րդ դարի քրիստոնեական աստվածաբաններ
Ծաղվեր

**Ծաղվեր** (), քաղաքատիպ ավան (1926 թ.-ից) Վրաստանի Սամցխե-Ջավախեթի մարզի Բորժոմի մունիցիպալիտետում։ Բնակչությունը՝ 799&nbsp;մարդ (2014)։

Ծավերում է գտնվում նորակառույց Սուրբ Նինո եկեղեցին։

## Տես նաև
* Բորժոմի մունիցիպալիտետ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. XI, გვ. 301, თბ., 1987 წელი.

Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքատիպ ավաններ
Բալանթա

**Բալանթա** (), գյուղ Վրաստանի Սամցխե-Ջավախք մարզի Բորժոմի շրջանում, Ջավախքի բարձրավանդակում, Տաբածղուրի լճից հարավ-արևմուտք։ Գտնվում է Բորժոմ քաղաքից 70&nbsp;կմ հեռավորության և ծովի մակարդակից 1860 մ բարձրության վրա։

## Բնակչություն
Համաձայն 2002 թվականի տվյալների, գյուղն ուներ 161 բնակիչ, հիմնականում վրացիներ և հայեր։ 2014 թվականի տվյալներով, գյուղում ապրում էր 155 մարդ։

## Տես նաև
* Բորժոմի մունիցիպալիտետ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, გვ. 164, თბ., 1977 წელი.

Կատեգորիա:Վրաստանի հայաբնակ գյուղեր
Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքատիպ ավաններ
Գվերդիսուբան (Բորժոմի շրջան)

**Գվերդիսուբան** (), գյուղ Վրաստանի Սամցխե-Ջավախեթի մարզի Բորժոմի մունիցիպալիտետում։ Բնակչությունը՝ 34&nbsp;մարդ (2002)։

## Աշխարհագրություն
## Պատմություն

## Մշակույթ
## Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 0 մարդ։

## Տես նաև
* Բորժոմի մունիցիպալիտետ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977 წელი.

Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքատիպ ավաններ
Գվերդիսուբան (այլ կիրառումներ)

**Գվերդիսուբան** () կարող է վերաբերել.
* Գվերդիսուբան, գյուղ Վրաստանի Բորժոմի մունիցիպալիտետում։
* Գվերդիսուբան, գյուղ Վրաստանի Խաշուրի մունիցիպալիտետ։
Սուրբ Խաչ եկեղեցի (Մոսկվա)

**Մոսկվայի Սուրբ Խաչ հայկական եկեղեցի**, Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար Մոսկվայում, որը քանդվել է խորհրդային իշխանությունների կողմից 1930-ական թվականներին։

Եկեղեցու տեղը այժմ գտնվում է մեկ այլ շենք՝ Արմյանսի նրբանցք, տուն 3/5 շինություն 9 հասցեով։

## Պատմություն

Եկեղեցին կառուցված է եղել 1779 թվականին Հովհաննես Ղազարյանի (Իվան Լազարևի) հովանավորությամբ Արտոմոնովսկի նրբանցքում Կալուշկինների նախկին սեփականության տեղում, ինչից հետո նրբանցքը սկսել են կոչել «Հայկական»։ Եկեղեցու ճարտարապետն է եղել Յուրի Ֆելտենը։ 1820-ականներին եկեղեցին վերակառուցել է ճորտային ճարտարապետ Ի. Մ. Պրոստակովը, իսկ հայտնի վարպետ Իվան Վիտալին կատարել է եկեղեցու ներսի քանդակագործական աշխատանքները։ 1858 թվականին եկեղեցին կրկին վերակառուցել է ճարտարապետ Դմիտրի Կորիցկին։ 1930 թվականին խորհրդային իշխանությունների հրամանով եկեղեցին քանդել են, իսկ տեղը դպրոց կառուցել։

## Տես նաև
* Հայերը Մոսկվայում
* Ռուսաստանի հայկական վանքեր և եկեղեցիների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մոսկվայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
խ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի հայկական կորուսյալ վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Սուրբ Կարապետ եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Կարապետ** անվանումով կան հետևյալ եկեղեցիները՝
* Սուրբ Կարապետ եկեղեցի, քաղաք Աբադան (Իրան)
* Սուրբ Կարապետ եկեղեցի, քաղաք Ալմաթի (Ղազախստան)
* Սուրբ Կարապետ եկեղեցի, գյուղ Ապրակունիս (Ադրբեջան)
* Սուրբ Կարապետ եկեղեցի, եկեղեցի Վրաստանի Գանձա գյուղում,
* Սուրբ Կարապետ եկեղեցի, քաղաք Դոնի Ռոստով (Ռուսաստան)
* Սուրբ Կարապետ եկեղեցի, քաղաք Եկատերինբուրգ (Ռուսաստան)
* Սուրբ Կարապետ եկեղեցի, քաղաք Թբիլիսի (Վրաստան)
* Սուրբ Կարապետ եկեղեցի, քաղաք Լաս Վեգաս (ԱՄՆ)
* Սուրբ Կարապետ եկեղեցի, Հորդանան գետի ափ (Հորդանան)
* Սուրբ Կարապետ եկեղեցի, քաղաք Յակուտսկ (Ռուսաստան)
* Սուրբ Կարապետ եկեղեցի, գյուղ Նեսվետայ (Ռուսաստան)
* Սուրբ Կարապետ եկեղեցի, գյուղ Տաբածղուր (Վրաստան)
* Սուրբ Կարապետ եկեղեցի, եկեղեցի Հայաստանի Արմավիրի մարզի Ջանֆիդա։

## Տես նաև
* Սուրբ Հովհաննես-Կարապետ եկեղեցի
Վանդալներ

[մինի|313x313px|Վանդալները թալանում են [Հռոմը։]]
[մինի|250x250px|Վանդալների և Ալանների թագավորությունը [475 թ-ին։]]
**Վանդալներ** (, ), արևելյան գերմանների ցեղախումբ։ Սկզբում բնակվել են Սկանդինավյան թերակղզում։ Մ.թ.ա. 2-րդ-1-ին դարերում վանդալները գաղթել և հաստատվել են Բալթիկ ծովի հարավային, 3-րդ դարում՝ Դանուբ գետի ափերին։ 335-ին վերաբնակվել են Պաննոնիայում։ 5-րդ դարի սկզբին ալանների հետ շարժվել են արևմուտք, մի քանի տարվա ընթացքում ամայացրել Գալլիան և 409-ին հաստատվել Իսպանիայում։ Այնուհետև ետ մղվելով դեպի թերակղզու հարավ՝ Գեյզերիխ թագավորի (428-477) գլխավորությամբ 429-ին անցել են Ջիբրալթարը, տասը տարվա ընթացքում նվաճել (ստրուկների ու կոլոնների օգնությամբ) հռոմեական Աֆրիկա պրովինցիան (439-ին գրավել են Կարթագենը) և հիմնել իրենց թագավորությունը։ Այստեղից նրանք ավերիչ հարձակումներ են գործել Արևմտյան Միջերկրածովյան կղզիների ու ափերի վրա։ 455-ին կողոպտել ու ավերել են Հռոմը։ Հյուսիսային Աֆրիկայի մի մասում վանդալները բռնագրավել են հռոմեական մագնատների հողերը։ Հարստացած ավագանու և շարքային զինվորների միջև առաջացած տարաձայնությունների հետևանքով թուլացած վանդալների թագավորությունը 533-534-ին նվաճվել է Բյուզանդիայի կողմից։ Վանդալները այնուհետև ձուլվել են տեղական բնակչությանը։

## Պատմություն
Վանդալների գերմանական ցեղը մ.թ.ա. 3-րդ դարում Գերմանիայի ներքին մարզերից տեղափոխվում է Դանուբի շրջանը՝ Դակիա։ 4-րդ դարի սկզբին վանդալները բնակություն են հաստատում Պանոնիայում, իսկ այնուհետև հոների ճնշման տակ շարժվում են դեպի արևմուտք։ Նրանք բարբարոսական մյուս ցեղերի՝ սվեբների և ալանների հետ միասին ճեղքում են հռոմեական պաշտպանությունը Հռենոսի վրա և ներխուժում են Գալլիա, ապա անցնում Իսպանիա և մի որոշ ժամանակ անց ընդհարվում վեստգոթերի հետ։ 429 թվականին նրանք նեղուցով (արդի Ջիբլարթարով) անցնում են Հռոմեական պրովինցիա` Հյուսիսային Աֆրիկա։ Վանդալներին գլխավորում էր թագավոր Հայզերիքը, որը նվաճում է Հյուսիսային Աֆրիկայի մեծ մասը, և հռոմեական տարածքում առաջանում է ևս մի բարբարոսական պետություն` Վանդալական թագավորությունը՝ Կարթագեն մայրաքաղաքով։

## Հողազավթումներ
Վանդալները գրավում են հռոմեական ավագանու և եկեղեցու հողերն ու գույքը։ Հռոմեական հողատերերի սեփականազրկումը կատարվում է միայն արդի Թունիսի, Տրիպոլիտանայի, Լիբիայի տարածքում։

## Հայզերիքի հետագա նվաճումները
Հայզերիքը գրավում է նաև Բալեարյան կղզիներ, Կորսիկան, Սարդինիան, Սիցիլիան, իսկ 455 թվականին՝ Հռոմը։ Վանդալները այնտեղ ոչնչացնում են կուլտուրայի շատ հուշարձաններ և արվեստի ստեղծագործություններ։

## Վանդալների թագավորներ
*Գեյզերիխ` 428-477,
*Գունդերիխ` 477-484,
*Գունդամունդ` 484-496,
*Տրազիմունդ` 496-523,
*Գիլդերիխ` 523-530,
*Գելիմեր` 530-534,
*534-ին վանդալների թագավորությունը գրավեց նշանավոր բյուզանդացի զորավար Բելիսարիոսը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանական ցեղեր
Կատեգորիա:Միջնադար
Ամանորը Թուրքիայում

## amanory turqiayum
**Ամանորը Թուրքիայում** կամ **Յըլբաշի** (), Թուրքիայում բնակչության որոշ մասի կողմից ընդունվող տոներից մեկը, որն անցնում է ամեն տարվա հունվարի 1-ին։

Քանի որ Ամանորը ծագումով աշխարհիկ տոն է՝ թուրքական քաղաքացիներին չի արգելվում այն տոնել, սակայն իրենց խորհուրդ չի տրվում տոնածառ դնել կամ հրավիրել Ձմեռ Պապին։ Չնայած դրա, Ամանորի տոնածառով տոնումը Թուրքիայի բավականին տարածված է։ Առանձնապես դա վերաբերվում է խոշոր քաղաքներին երկրի արևմուտքում և հարավում՝ Ստամբուլ, Զմյուռնիա, Բուրսա, Անկարա և այլն։ Նաև թուրք հոգևոր առաջնորդները խորհուրդ չեն տալիս մուսուլմաններին խառնել Սուրբ Ծննդի խորհրդանիշերն Ամանորի խորհրդանիշերի հետ իսլամի մաքրության պահպան համար։

Կատեգորիա:Ամանորը ըստ երկրների
Կատեգորիա:Թուրքիայի մշակույթ
Դիսնոմիա

**Դիսնոմիա** ― պաշտոնական նշանակումը **(136199) Eris I Dysnomia** , գաճաճ մոլորակ Էրիսի արբանյակն է, սկզբում այն անվանվել էր՝ **S/2005 (2003 UB<sub>313</sub>) 1**: Հայտնաբերվել է 2005 թվականի սեպտեմբերի 10-ին Մայք Բրաունի և Կեկա աստղադիտարանի (Հավայի) աշխատակիցների կողմից։

Կատեգորիա:Արեգակնային համակարգ
Գաճաճ մոլորակ

Միջազգային աստղագիտական միության որոշմամբ թզուկ կամ **գաճաճ մոլորակը** երկնային մարմին է, որը՝

* պտտվում է Արեգակի շուրջ ուղեծրով,
* ունի բավարար զանգված, որպեսզի ձգողության ուժերի ազդեցության տակ պահպանվի հիդրոստատիկ հավասարակշռությունը և ունենա կլորին մոտ ձև,
* չի հանդիսանում մոլորակի արբանյակ,
* չի գերակայում իր ուղեծրի վրա (չի կարողանում մաքրել տարածությունը այլ մարմիններից)։

«Գաճաճ մոլորակ» անվանումը ընդունվել է 2006 թվականին Արեգակի շուրջ պտտվող մարմինների դասակարգման շրջանակներում։ Մարմինները, որոնք բավականին մեծ են, որպեսզի կարողանան մաքրել իրենց ուղեծրերի շրջակայքը, սահմանվել են որպես մոլորակներ, իսկ ոչ բավարար մեծ մարմինները, որոնք դեռ չեն հասնում հիդրոստատիկ հավասարակշռության, որպես Արեգակնային համակարգի փոքր մարմիններ։

Գաճաճ մոլորակները միջանկյալ դիրք են գրավում այդ երկու կատեգորիաների միջև։
Այս սահմանումը մի կողմից հավանության արժանացավ, մյուս կողմից էլ քննադատության, և մինչ այժմ վիճարկվում է որոշ գիտնականների կողմից։

Միջազգային աստղագիտական միության կողմից պաշտոնապես ընդունված են հինգ գաճաճ մոլորակներ՝ Ցերերան,Պլուտոնը, Հաումեան, Մակեմակեն և Էրիդան, սակայն ենթադրվում է, որ ամենաքիչը 40 մինչ այժմ հայտնի մարմիններ պատկանում են այս խմբին։

Գիտնականների գնահատականներով՝ կարող են հայտնաբերվել մինչև 200 գաճաճ մոլորակներ Կոյպերի գոտում և մինչև 2000 մոլորակներ՝ այս գոտուց դուրս։

## Գաճաճ մոլորակների ցանկ
ՄԱՄ-ը պաշտոնապես անվանեց երեք մարմին, որոնք անմիջապես ստացան գաճաճ մոլորակի դասակարգում&nbsp; - Ցերերան, Էրիդան և Պլուտոնը։ Ավելի ուշ գաճաճ մոլորակներ են անվանվել ևս երկու մարմին։ «Գաճաճ մոլորակ» անվանումը պետք է տարբերել «փոքր մոլորակ» անվանումից, որով անվանում են նաև աստերոիդները։

* Արժեքը Երկրի հետ համեմատված։

## Այլ թեկնածուներ
Բացի վերը նշվածներից, կան մի քանի մարմիններ, որոնք հավանաբար կարող են դասակարգվել որպես գաճաճ մոլորակներ։ Ստորև բերված աղյուսակում նշված են այն մարմինները, որոնց տրամագիծը մեծ է կամ հավանաբար մեծ է 750 կիլոմետրից՝

## Տես նաև
* Հսկա մոլորակներ
* Երկրային խմբի մոլորակներ
* Մեզոմոլորակներ
* Արեգակնային համակարգի փոքր մարմիններ
* Տրանսնեպտունային մարմիններ

## Ծանոթություններ

Կատեգորիա:Գաճաճ մոլորակներ
Կատեգորիա:Մոլորակների տեսակներ
Միմի Սարկիսյան

**Միմի Սարկիսյան** (, , Սան Ֆրանցիսկո, Կալիֆորնիա, ԱՄՆ), ազգությամբ հայ, ամերիկացի դերասանուհի։

Կինոյում խաղացել է 2 քիչ թե շատ նշանավոր դեր.

## Աղբյուր
IMDb-ում Միմի Սարկիսյանի էջ

Կատեգորիա:1951 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ
Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 18 ծնունդներ
Ռոստովի մարզ

մինի|200px|Ռոստովի մարզի դրոշը
մինի|250px|Մարզը վարչականորեն բաժանված է 43 շրջանների
**Ռոստովի մարզ** (), Ռուսաստանի դաշնության Հարավային դաշնային շրջանի կազմի մեջ մտնող վարչական միավոր։ Մարզկենտրոնն է Դոնի Ռոստով քաղաքը, որը միևնույն ժամանակ Հարավային դաշնային շրջանի կենտրոնն է։

Արևմուտքում սահմանակցում է Ուկրաինային, արևելքում՝ Կալմիկիայի Ինքնավար Հանրապետությանը, հյուսիսում՝ Վոլգոգրադի և Վորոնեժի մարզերին, իսկ հարավում՝ Կրասնոդարի և Ստավրոպոլի երկրամասերին։

Բնակչությունը 2002 թ. տվյալներով կազմում է 4,4 մլն։ Շրջանի տնտեսության մաս են կազմում երկրագործությունը, սնունդի մշակումը, ծանր արդյունաբերությունը, քարածուխը և մեքենանաշինությունը։