Հոնուտա սարի աղջիկը

«**Հոնուտա սարի աղջիկը**», Սերո Խանզադյանի պատմվածքներից, զետեղված է «Յոթերորդ աղբյուրը» շարքում։ Գրվել է 1955 թվականին։

## Գնահատական
Սերո Խանզադյանի պատմվածքները թեմատիկ առումով ընդգրկուն են։ Նրա պատմվածքներից շատերը հարցադրումների մասշտաբայնությամբ ու խորությամբ, փիլիսոփայական ու հոգեբանական ընդհանրացումներով և նուրբ ներթափանցումներով, գեղարվեստական լուծումներով շարունակում են Հովհաննես Թումանյանի, Ստեփան Զորյանի, Ակսել Բակունցի, Վահան Թոթովենցի պատմվածքագրության ավանդույթները՝ դրանք հարստացնելով նոր գույներով ու նրբերանգներով, մարդկային նկարագրի բացահայտման նոր մոտեցումներով։ Նա Զանգեզուրի լեռնաշխարհի մարդկանց ու բնության մասին պատմում է այդ աշխարհի արմատական, հմուտ ճանաչողությամբ։ «Սիրային» բովանդակություն ունեցող մի շարք պատմվածքներում («Հոնուտա սարի աղջիկը», «Օտար հավքը», «Այրված տունը» և այլն), Խանզադյանը արծարծում է մարդու անձնական երջանկության հարցը՝ խնդրի լուծումը տեղափոխելով հերոսների «անձնական զգացմունքների» ոլորտը։ Նա արտահայտում է այն միտքը, որ անձնական կեցության դժվարին խնդիրը ճիշտ կարող է լուծվել միայն այն դեպքում, երբ մարդը հավատրիմ է մնում իր բնական վիճակին, իր օջախին, իր հողին։

## Սյուժե
Տասներեք տարվա բացակայությունից հետո Մարութը վերադառնում է հայրենի գյուղը, որը գտնվում էր Հոնուտա սարից մի փոքր հեռու։ Մարութի մեջ արթնանում են մանկության հիշողությունները, նրան թվում է, թե դեռ երեկ էր իր և հարևանի թոռան՝ Սաթենի հետ անտառում մորի հավաքելը։ Հիշում է՝ ինչպես Սաթենը պատռեց հագուստը, ինչպես ինքն իր հագուստը տվեց Սաթենին, զայրացավ, որ անդադար լաց է լինում, իսկ Սաթենը դրան ի պատասխան կծեց նրա մատը և թե ինչպես երկուսով, նստած ծառի տակ, լաց եղան։ Ահա այս մանկական ջերմ հիշողություններով նա հասավ գյուղ։ Գյուղում նրան ոչ ոք գրեթե չճանաչեց, որը մեծ ցավ էր Մարութի համար, նրան գյուղը մի պահ  օտար թվաց։ Մարութը հասավ իր խրճիթին, նստեց նրա առաջ ու հիշեց իր համար զարհուրելի պատկերները։ Նա հիշեց իրեն տասը տարեկան հասակում, որ ապրում էին այդ խրճիթում։ Հիշեց իր մորը, որ հիվանդ պառկած էր, ու իրենց հաճախ այցելում էր գյուղի բժիշկը, իսկ նրանից հետո գալիս էր հարևան Անուշ զիզին ու խնամում մորը։ Հիշում է այն բքառատ ու ցուրտ գիշերը, երբ մայրն անգամ մի բաժակ ջուր չուզեց, այլ միայն խնդրում էր Մարութին, որ եթե ամուսնուց նամակ գա, իրեն գա հայտնի, որ կռիվը վերջացել է։ Մայրը խնդրեց նրան գնալ բժշկի և Արմենակ նախագահի ետևից։ Եվ մանուկ Մարութը, փաթաթված հոր հագուստով, ձյան բուքն անտեսելով, կատարեց մոր ցանկությունը։ Բայց երբ տուն հասավ, Անուշ զիզիին տեսավ՝ մահացած մոր կողքին նստած։ Կոկորդը սեղմվեց, վազեց դեպի մայրը։ Անուշ զիզին մայրաբար գրկեց նրան ու լաց  եղավ, լաց էր լինում նաև Սաթենը՝ Անուշ զիզիի մանկահասակ թոռնուհին։ Մարութը որբացավ, հայրը մահացել էր Կերչում, մայրը նույնպես մահացավ։ Նրա ճակատագիրը հուզում էր Անուշ զիզիին, և նա հարևանուհու մահվանից հետո դիմում է գյուղխորհրդին, իսկ նախագահը հուսադրեց, որ մի բան կանեն։ Գերեզմաններից տուն դարձան, Անուշ զիզին խնամում էր Մարութին։ Անուշ զիզին և Սաթենը Մարութին միայնակ չթողեցին ու մխիթարում, կարեկցում էին նրան։ Առավոտյան գալիս է նախագահ Արմենակը երկու գյուղացիների հետ ու հայտնում, որ Մարութին մանկատուն են տանում։ Անուշ զիզին չէր ցանկանում, որ տան ծուխը մարի, բայց ժամանակներն այնպիսին էին, որ նա այլ ճար չուներ։ Տան իրերը տեղափոխեցին Անուշ զիզիի տուն, իսկ Մարութին տարան։ Հրաժեշտին Սաթենը նրան ասաց, որ վերադառնա, որպեսզի միասին Հոնուտա սարում ծաղիկ քաղելու գնան։ Արմենակ նախագահը Մարութին ու էլի այլ երեխանների տարավ մանկատուն։ Հրաժեշտին նա գրկեց բոլորին, հուսադրեց, որ մանկատանը առավել լավ է, ոչնչի կարիք չեն ունենա, արհեստ կսովորեն։ Առավել ջերմ գրկեց նա հենց Մարութին ու ասաց, որ հայրն ու պապը պատշարողի արհեստ ունեին և լավ կլինի, որ նա էլ հոր և պապի գործը շարունակի, սովորի նրանց արհեստը։ Ասաց, որ երբեք իրենց գյուղը չմոռանա։ Անցան տարիներ, յոթ տարի դպրոց գնալուց հետո Մարութը թողեց ուսումն ու ցանկացավ հոր և պապի արհեստը սովորել։ Նրան ուղարկեցին որմնադիր Հովհաննեսի մոտ։ Հովհաննեսը հաճախ էր Մարութի մոտ պատմում իր գյուղի մասին, այնտեղ թողած ծնողների գերեզմանին այցելելու մասին։ Մի օր էլ Մարութն ասաց, որ կգնա մոր գերեզմանին ու ետ կդառնա։ Բայց Հովհաննես ասաց, որ պետք չէ էլ ետ դառնալ, քանի որ նրա տունը իր հայրենի գյուղում է։ Մարութը հակառակվեց՝ ասելով, որ բոլորը գյուղից հեռանում են, գալիս քաղաք, քանի որ ապրուստը դժվար է։ Բայց Հովհաննեսն ասաց, որ պետք չէ այդպես մտածել, ու որքան էլ դժվար է գյուղական կյանքը, չպտեք է մոռացության մատնել հայրենի գյուղը։ Անցան տարիներ, ու Մարութը դարձավ հմուտ որմնադիր։ Այս հիշողություններից վերադարձավ իրականություն ու երբ ցանկանում էր տուն մտնել, հանդիպեց Սաթենին։ Սաթենը հարցրեց նրա ով լինելը և անմիջապես ճանաչեց Մարութին։ Նրան տվեց բանալիները ու գնաց տատին հայտնելու հարևանի վերադարձի մասին։ Երբ Մարութը մտավ տուն, տեսավ խոնավության ու խավարի մեջ կորած խրճիթ, հիշեց քաղաքի իր սենյակը, որ լուսավոր ու հարմարավետ էր, մտածեց, որ այս խրճիթում ապրելը անհնար է, բայց նաև հիշեց, թե ինչպես էր իր հայրը ջանասիրության ներկում ու վերանորոգում իրենց խրճիթը։ Այդ պահին նրան այցելեց Անուշ զիզին։ Մարութը անմիջապես ճանաչեց նրան, գրկախառնվեց, կարոտն առավ։ Սկսեցին զրուցել, Մարութն ասաց, որ եկել է մոր գերեզմանին քար դնելու ու ետ դառնալու, քանի որ քաղաքում իր ապրուստն ու կացարանն ունի։ Սակայն Անուշ զիզին հորդորեց մնալ, որ հայրական տանը ծուխը չմարի։ Սաթենը Մարութի համար ակնողին պատրաստեց, որպեսզի հանգստանա։ Ամբողջ ընթացքում Մարութը աչքը չէր կտրում երիտասարդ ու գեղեցիկ Սաթենից։ Հաջորդ առավոտյան  իսկ Մարութը ճանապարհ ընկավ  դեպի մոր գերեզման։ Կեսօրին Սաթենը նրա համար ուտելիք տարավ։ Սաթենը Խաչերի աղբյուրից ջուր էր բերել ու նաև հիշեցնում էր Մարութին, թե ինչպես մանուկ հասակում իրեն գցել է ջուրը, իսկ Մարութը հիշեց, որ այդ պատճառով երեք օր Սաթենը խռով մնաց։ Սաթենը երանի էր տալիս մանկության օրերին, իսկ Մարութը հասկացավ, որ իրենց մանկությունը, հուշերը նաև Սաթենի համար են թանկ։ Մանկության հիշողությունների գիրկն ընկան, ապա երբ խոսք ընկավ այգիների մասին, Սաթենը ասաց, որ այգիները չեն կարողանում մշակել, քանի որ կանայք այլ գործերով են զբաղվում, իսկ տղամարդիկ գյուղում քիչ են մնացել, հեռանում են՝ Մարութի պես առանց ամաչելու։ Այս խոսքերը խայթեցին Մարութին, ու երկար ժամանակ նրա ականջներում Սաթենի այս խոսքերն էին։ Մտածում էր, որ Սաթենն իրեն սիրում է, այդ պատճառով չի՞ խնայում իր խոսքերում, թե՞ հակառակը։ Նա ցանկանում էր, որ Սաթենը սիրեր իրեն, թեկուզ և կշտամբեր։ Հաջորդ օրը Սաթենն էլի հաց տարավ Մարութի համար, բայց տխուր էր։ Ասաց, որ վաղը չի կարողանա բերել, որ գնալու է հանդը։ Եվ պատճառ էլ բերեց, իբրև արտերը կծղում են։ Բայց Մարութը մտահոգվեց, արդյո՞ք իսկապես արտերը կծղում են, թե՞ չի ցանկանում իրեն տեսնել։ Հաջորդ օրը Մարութը Անուշ զիզիից իմացավ, որ հանդում մնում են մինչև հնձվորների աշխատանքը ավարտվի։ Մարութը երկու օր հետո սաստիկ կարոտեց Սաթենին և Անուշ զիզիից մանգաղ վերցնելով՝ գնաց հանդը։ Սաթենը բավական սառն էր Մարութի հանդեպ։ Նա հույս էր փայփայում արժանանալ Սաթենի գոնե մեկ քաղցր հայացքին, բայց Սաթենը անհաղորդ էր։ Մարութը երկար մտածելուց հետո որոշեց, որ Անուշ զիզիին հայտնի իր զգացմունքների մասին։ Երբ Մարութը իր նպատակի մասին հայտնում է, Անուշ զիզին վշտահար ասում է, որ ինքը չի հասակացել այդ և ասում է, թե ինչու ավելի վաղ ադ մասին չի ասել իրեն։ Կնոջ ամբողջ ցավն այն էր, որ Սաթենն արդեն ուրիշի կինն էր։ Նա այդ հայտնում է Մարութին ու ասում, որ ամուսինը վատն է, մեկ ամիս առաջ հեռացել է, ու ոչ մի տեղեկություն նրա մասին չկա։ Անասելի ցավ պատճառեց լսածը Մարութին։ Այդ նաև մեծ ցավ էր Սաթենի համար, նա հանդիմանում է Մարութին երկար ժամանակ լռելու համար։ Սաթենը խռով էր աշխարհից, իր բախտից, Մարութից։ Սաթենը իր սերը ևս խոստովանեց, բայց նաև ցավում էր, որ արդեն ուրիշի կինն է և Մարութին ասում էր, որ իրեն մոռանա։ Մարութը զղջաց իր ավելի շուտ չգալու համար, նամակ չգրելու համար։ Հիմա կարող էր շենացնել հայրական տունը, բայց Սաթենն արդեն ուրիշինն էր։ Նախագահ Արմենակն ու մայրը մի կերպ համոզել էին Սաթենին ամուսնանալ, որքան էլ լաց էր եղել քողի տակ, հոժարել էր նրանց կամքին։ Մի օր էլ Մարութը ձայներ է լսում Անուշ զիզիի տանից ու տեսնում է, որ մեկը Սաթենին դեմ է տվել թթենու ծառին ու խեղդում է։ Այդ մարդը Սաթենի ամուսինն էր։ Սաթենից պահանջում էր ոսկիները, որպեսզի գնա Բաքու։ Այդ ամենը տեսնելով՝ Մարութը զայրացած գնաց, ազատեց Սաթենին ամուսնու ճիրաններից։ Կռվին խառնվում է Արմենակ նախագահը։ Արմենակն ու Մարութը կապեցին Սմբատ փեսայի ձեռքերը։ Պարզ է դառնում, որ այդքան ժամանակ Սմբատը եղել է Երևանի բերդում, նրան բռնել էին գողության պատճառով, բայց կարողացել էր փախչել բանտից։ Արմենակը նրան տանում է գյուղսովետի գրասենյակ։ Այդ դեպքից հետո Սաթենի մասին մտքերը շարունակում էին տանջել Մարութին, բայց նա այդքանից հետո հստակ որոշեց մնալ գյուղում։ Կառուցեց առվի պատը։ Անցավ ժամանակ։ Մի օր էլ երբ ինքն ու Սաթենը միասին էին, Մարութը խոստովանեց իր սերը և հայտնեց, որ ցանկանում է Սաթենին իր կինը դարձնել։ Բայց Սաթենը, որքան էլ սիրում էր Մարութին, իրեն արժանի չէր համարում նման երջանկության, բախտի։ Սաթենը մերժեց Մարութի առաջարկը։ Որից հետո Մարութի երազանքները կոտրվեցին, նա որոշեց հեռանալ քաղաք։ Սաթենը զարմացած հարցնում է, թե ուր է թողնում տունը, այգին։ Մարութը տունը ցանկանում էր շենացնել Սաթենի համար, բայց հիմա այլևս ցանկություն չուներ մնալու։ Իմանալով Մարութի հեռանալու պատճառը՝ Սաթենը կրկին խոսում է այն մասին, որ ինքը արժանի չէ Մարութին։ Բայց Մարութը, տեսնելով աղջկա վախը, հուզմունքը, հասկանում է նաև նրա սերը։ Մարութը հասկացավ, որ առանց իրեն կմեռնի Սաթենը ու ամուր բռնեց նրա ձեռքը։ Մարութը անխախտ երդում տվեց հավիտյան նրա հետ ապրելու։

## Կերպարներ
* Մարութ
* Սաթեն
* Անուշ զիզի
* Արմենակ
* որմնադիր Հովհաննես
* Սմբատ Հավերյան 

## Արտաքին հղումներ
* Հայերեն ձայնային գրքեր (աուդիոգրքեր) համացանցում․ Սերո Խանզադյան
* Նա, ով հասկացավ քարերի լեզուն. Սերո Խանզադյան-100

## Տես նաև

* Սպիտակ գառը
* Մշնառա ձորի գաղտնիքը
* Տունը (պատմվածք)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերո Խանզադյանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1955 գրքեր