Անվադողերի վերամշակում

**Անվադողերի վերամշակում** կամ **ռետինի վերամշակում**, թափոն անվադողերի վերամշակման գործընթաց, որոնք այլևս պիտանի չեն տրանսպորտային միջոցների վրա օգտագործման համար մաշվածության կամ անդառնալի վնասի պատճառով: Այս անվադողերը թափոնների առաջացման լուրջ աղբյուր են՝ արտադրված մեծ ծավալի, անվադողերի դիմացկունության և անվադողի էկոլոգիապես խնդրահարույց բաղադրիչների պատճառով։

Քանի որ անվադողերը շատ դիմացկուն են և չեն քայքայվում, դրանք կարող են արժեքավոր տարածք զբաղեցնել աղբավայրերում։ Եթե թափոն անվադողերը սխալ կառավարվեն, դրանք կարող են ռետինե աղտոտում առաջացնել: 1990 թվականին գնահատվել է, որ Միացյալ Նահանգներում պահեստավորված է ավելի քան 1 միլիարդ ջարդոն անվադող: 2015 թվականի դրությամբ պահեստավորված է մնացել ընդամենը 67 միլիոն անվադող։ 1994-2010 թվականներին Եվրամիությունը վերամշակված անվադողերի քանակը տարեկան թափոնների 25%-ից մեծացրել է մինչև գրեթե 95%, ընդ որում, կյանքի ավարտին հասած անվադողերի մոտավորապես կեսն օգտագործվում է էներգիայի համար, հիմնականում ցեմենտի արտադրության մեջ։

Պիրոլիզը և վուլկանացումը կարող են նպաստել վերամշակմանը: Բացի որպես վառելիք օգտագործելուց, անվադողերի հիմնական վերջնական օգտագործումը մնում է աղացած կաուչուկի փշրանքները։ 2017 թվականին ԱՄՆ-ում իրենց հիմնական օգտագործումից հանված անվադողերի 13%-ը վաճառվել է օգտագործված անվադողերի շուկայում: Ջարդոնից դուրս բերված անվադողերի 43%-ը այրվել է որպես անվադողերից ստացված վառելիք, որտեղ ցեմենտի արտադրությունը ամենամեծ օգտագործողն է, ևս 25%-ը օգտագործվել է աղացած կաուչուկ պատրաստելու համար, 8%-ը՝ քաղաքացիական ճարտարագիտական նախագծերում, 17%-ը՝ աղբավայրերում, իսկ 8%-ը՝ այլ նպատակներով։ Աշխարհում անվադողերի «գերեզմանոցները» տարածված բնապահպանական վտանգ են, որոնք ուղեկցվում են զգալի աղտոտիչներով և այլ մարտահրավերներով: Օրինակ՝ Քուվեյթի Սուլայբիա անվադողերի գերեզմանոցում բազմիցս տեղի են ունեցել խիստ թունավոր հրդեհներ։

## Անվադողի կյանքի ցիկլ
Անվադողի կյանքի ցիկլը կարելի է ներկայացնել հետևյալ փուլերով՝

# Արտադրանքի մշակումները և նորարարությունները, ինչպիսիք են բարելավված միացությունները և կամբերային անվադողերի ձևավորումը, մեծացնում են անվադողերի կյանքի տևողությունը, ավելացնում փոխարինման քանակը, սպառողների անվտանգությունը և նվազեցնում անվադողերի թափոնները։
# Ճիշտ արտադրությունը և մատակարարման որակը նվազեցնում են արտադրության ընթացքում թափոնները։
# Մանրածախ վաճառողների միջոցով ուղղակի բաշխումը կրճատում է պահեստավորման ժամանակը և ապահովում է, որ հաճախորդներին բացատրվի ապրանքների կյանքի տևողությունը և անվտանգությունը։
# Սպառողների օգտագործման և սպասարկման ընտրությունները, ինչպիսիք են անվադողերի պտույտը և հավասարեցումը, ազդում են անվադողերի մաշվածության և շահագործման անվտանգության վրա։
# Արտադրողներն ու մանրածախ վաճառողները սահմանում են անվադողերի վերադարձման, վերականգնման և փոխարինման քաղաքականություն՝ անվադողերից առաջացող թափոնները նվազեցնելու և պատասխանատվություն կրելու անվադողը «գերեզման տանելու» կամ վերակենդանացնելու համար։
# Անվադողերի վերամշակումը՝ մշակելով ռազմավարություններ, որոնք այրում կամ վերամշակում են թափոնները նոր արտադրանքի մեջ, ստեղծում է կենսունակ բիզնեսներ և իրականացնում է պետական քաղաքականությունը։

## Աղբավայրից հեռացում
Անվադողերի առկայությունը աղբավայրերում ցանկալի չէ դրանց մեծ ծավալի և 75% դատարկ տարածության պատճառով։ Անվադողերը կարող են որսալ մեթան գազեր, ինչը հանգեցնում է դրանց լողուն դառնալուն կամ մակերեսին փուչիկների առաջացմանը։ Այս «փուչիկների» ազդեցությունը կարող է վնասել աղբավայրի ծածկույթները, որոնք տեղադրվել են աղբավայրի աղտոտիչները տեղական մակերեսային և ստորգետնյա ջրերի աղտոտումը կանխելու համար։ ԵՄ աղբավայրերի վերաբերյալ դիրեկտիվն արգելում է օգտագործված անվադողերի աղբավայրում թափելը։

Մանրացված անվադողերն այժմ օգտագործվում են աղբավայրերում՝ փոխարինելով այլ շինարարական նյութերին։ Դրանք կիրառվում են որպես թեթև հետլիցք գազի օդափոխության համակարգերում, աղբաջրերի հավաքման համակարգերում և գործառնական մեկուսիչ շերտերում։ Մաշված անվադողերի օգտագործումը որպես հետլիցք և ծածկող նյութ նաև ավելի ծախսարդյունավետ է, քանի որ անվադողերը կարող են մանրացվել անմիջապես տեղանքում՝ փոխանակ այլ լցանյութեր տեղափոխելու»

## Պաշարներ և օրինական թափոններ

Անվադողերի կուտակումները մեծ ռիսկ են ստեղծում առողջության և անվտանգության համար: Անվադողերի հրդեհները կարող են հեշտությամբ առաջանալ, այրվել երկար ժամանակով՝ մինչև մեկ ամիս, և նաև զգալի աղտոտում են օդը և հողը: Վերամշակումը օգնում է նվազեցնել պահեստում գտնվող անվադողերի քանակը: Առողջության համար լրացուցիչ ռիսկ է հանդիսանում անվադողերի կույտերը, որոնք ապաստան են տալիս վնասատուներին և բազմացման վայր՝ մոծակների համար, որոնք կարող են հիվանդություններ տարածել: Անվադողերի անօրինական թափումը աղտոտում է կիրճերը, անտառները, անապատները և դատարկ տարածքները, ինչը շատ նահանգների դրդել է ընդունել անվադողերի թափոնների վերաբերյալ կանոնակարգեր, որոնք պահանջում են պատշաճ կառավարում: Անվադողերի համաներման օրվա միջոցառումները, որոնց ընթացքում համայնքի անդամները կարող են անվճար հանձնել սահմանափակ քանակությամբ անվադողեր, կարող են ֆինանսավորվել պետական անվադողերի թափոնների ծրագրերի կողմից՝ օգնելով նվազեցնել անվադողերի անօրինական թափումը և ոչ պատշաճ պահպանումը:

Անվադողերի պահեստավորումը և վերամշակումը երբեմն կապված են անօրինական գործունեության և շրջակա միջավայրի վերաբերյալ իրազեկվածության պակասի հետ։

## Օգտագործում
Անվադողերը կարող են վերածվել տարբեր արտադրանքների, այդ թվում՝ տաք ասֆալտբետոնի, սովորաբար որպես ռետինե փշուրի ձևափոխիչ (Crumb Rubber Modifier - CRM) և վերամշակված ասֆալտե ծածկույթի (RAP): Դրանք օգտագործվում են նաև որպես լցանյութ պորտլանդցեմենտից պատրաստված բետոնի մեջ։ Ջանքեր են գործադրվել վերամշակված անվադողերը որպես նոր անվադողերի հումք օգտագործելու համար, սակայն նման անվադողերը կարող են ներառել վերամշակված նյութեր ոչ ավելի, քան 5% քաշով, և վերամշակված նյութեր պարունակող անվադողերը զիջում են նոր անվադողերին, Բացի այդ, վերամշակված նյութ պարունակող անվադողերը զիջում են նորերին՝ ունենալով պրոտեկտորի ավելի կարճ կյանք և ավելի թույլ կառչողականություն ճանապարհին։ Անվադողերը նաև կտրվել և օգտագործվել են այգու մարգագետիններում որպես կեղևի ցանքածածկ՝ ջուրը պահելու և մոլախոտերի աճը կանխելու համար։ Որոշ «կանաչ» շենքեր, թե՛ մասնավոր, թե՛ հանրային, կառուցվել են հին անվադողերից։

Պիրոլիզը կարող է օգտագործվել անվադողերը վառելիքային գազի, յուղերի, պինդ մնացորդի (ածխի) և ցածրորակ ածխածնի սևի վերամշակման համար, որոնք չեն կարող օգտագործվել անվադողերի արտադրության մեջ: Առաջարկվել է պիրոլիզի մեթոդ, որը արտադրում է ակտիվացված ածուխ և բարձրորակ ածխածնի սև։

### Ցեմենտի արտադրություն

Հին անվադողերը կարող են օգտագործվել որպես այլընտրանքային վառելիք Պորտլանդ ցեմենտի արտադրության մեջ, որը բետոնի հիմնական բաղադրիչն է: Ամբողջական անվադողերը սովորաբար ներմուծվում են ցեմենտի թրծավառարաններ՝ դրանք գլորելով նախատաքացվող վառարանի վերին ծայրից կամ նետելով երկար «թաց» վառարանի մեջտեղում գտնվող անցքի միջով: Երկու դեպքում էլ գազի բարձր ջերմաստիճանը (1000-1200 °C) առաջացնում է անվադողի գրեթե ակնթարթային, ամբողջական և անծուխ այրում: Որպես այլընտրանք՝ անվադողերը կտրատվում են 5-10 մմ չափի կտորների, որոնց տեսքով դրանք կարող են ներարկվել նախակալցինացման այրման խցիկ: Քանի որ ցեմենտի արտադրության մեջ պահանջվում է երկաթի որոշակի քանակություն, պողպատե գոտիներ ունեցող անվադողերի երկաթի պարունակությունը օգտակար է այս գործընթացի համար։

### Անվադողերից ստացված արտադրանք

Անվադողերը կարող են վերաօգտագործվել բազմաթիվ եղանակներով, թեև օգտագործված անվադողերի մեծ մասն այրվում է դրանց էներգետիկ արժեքի համար: ԱՄՆ Շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործակալության (EPA) վկայակոչված 2003 թվականի զեկույցում նշվում է, որ շուկաներ («թե՛ վերամշակման, թե՛ օգտակար կիրառման համար») գոյություն են ունեցել մաշված անվադողերի 80,4%-ի համար, ինչը կազմում է տարեկան մոտ 233 միլիոն անվադող:

Անվադողերի թափոններից ստացված նոր արտադրանքը առաջացնում է ավելի մեծ տնտեսական ակտիվություն, քան այրումը կամ այլ ցածր բազմապատկիչ արտադրությունը, միաժամանակ նվազեցնելով թափոնների հոսքը՝ առանց վերամշակման գործողություններից ավելորդ աղտոտում և արտանետումներ առաջացնելու:

*Արհեստական խութերը կառուցվում են խմբերով իրար միացված անվադողերի միջոցով: Կան որոշակի վիճաբանություններ այն մասին, թե որքանով են անվադողերը արդյունավետ որպես արհեստական խութերի համակարգ. օրինակ՝ Օսբորնի խութերի նախագիծը, որը դարձել է բնապահպանական մղձավանջ, որի շտկման համար կպահանջվեն միլիոնավոր դոլարներ:
*Անվադողերի դրոշմման և կտրման գործընթացն օգտագործվում է որոշ հագուստի պարագաների, օրինակ՝ սանդալների արտադրության մեջ: Այն կիրառվում է նաև որպես ճանապարհի ստորին հիմք՝ իրար միացնելով կտրված կողապատերը, ինչի արդյունքում ձևավորվում է ճկուն ցանց:
*Պողպատաձուլական գործարանները կարող են անվադողերն օգտագործել որպես ածխածնի աղբյուր՝ պողպատի արտադրության մեջ փոխարինելով ածուխին կամ կոքսին։
*Անվադողերը հաճախ վերամշակվում են բասկետբոլի դաշտերում և նոր կոշիկների արտադրության համար։

### Կրիոգեն վերամշակում

Օգտագործված անվադողերի վերամշակման պիրոլիզի մեթոդը տեխնիկա է, որի ընթացքում ամբողջական կամ մանրացված անվադողերը տաքացվում են թթվածնազուրկ մթնոլորտ պարունակող ռեակտորային տարայի մեջ: Ռեակտորում ռետինը փափկվում է, որից հետո ռետինե պոլիմերները քայքայվում են ավելի փոքր մոլեկուլների: Այս ավելի փոքր մոլեկուլները, ի վերջո, գոլորշիանում են և դուրս են գալիս ռեակտորից: Այս գոլորշիները կարող են անմիջապես այրվել՝ էներգիա արտադրելու համար կամ խտացվել յուղոտ տեսակի հեղուկի մեջ, որը սովորաբար օգտագործվում է որպես վառելիք: Որոշ մոլեկուլներ չափազանց փոքր են խտանալու համար: Դրանք մնում են որպես գազ, որը կարող է այրվել որպես վառելիք: Անվադողի մաս կազմող հանքանյութերը, որոնք կազմում են մոտ 40% քաշով, հեռացվում են որպես պինդ մոխիր: Ճիշտ կատարման դեպքում *անվադողերի պիրոլիզի* գործընթացը մաքուր գործողություն է և առաջացնում է քիչ արտանետումներ կամ թափոններ. սակայն, փաստաթղթավորված են մտահոգություններ անավարտ այրման պատճառով օդի աղտոտման վերաբերյալ, ինչպես դա տեղի է ունենում անվադողերի հրդեհների դեպքում։Գազային, հեղուկ և պինդ նյութերի հատկությունները որոշվում են օգտագործվող հումքի տեսակով և գործընթացի պայմաններով: Օրինակ՝ ամբողջական անվադողերը պարունակում են մանրաթելեր և պողպատ: Մանրացված անվադողերից հեռացվում է պողպատի մեծ մասը, իսկ երբեմն՝ մանրաթելերի մեծ մասը: Գործընթացները կարող են լինել կամ խմբաքանակային, կամ շարունակական: Ռետինի քայքայման համար անհրաժեշտ էներգիան ներառում է ուղղակիորեն այրվող վառելիքի (օրինակ՝ գազային վառարան), էլեկտրական ինդուկցիայի (օրինակ՝ էլեկտրականորեն տաքացվող վառարան) կամ միկրոալիքային վառարանների (օրինակ՝ միկրոալիքային վառարան) օգտագործումը: Երբեմն քայքայումը արագացնելու համար օգտագործվում է կատալիզատոր: Հումքի և գործընթացի ընտրությունը կարող է ազդել պատրաստի արտադրանքի արժեքի վրա:

### Կրիոգեն վերամշակում
Անվադողերը կարող են սառեցվել կրիոգենների կամ գերսառը հեղուկների միջոցով, այնուհետև քայքայվել և վերածվել «փշրանքների» կոչվող նյութի, որը կարող է օգտագործվել ասֆալտապատ ճանապարհային ծածկույթներում, գյուղատնտեսական խողովակներում և բեռնատարների մահճակալների ծածկերում։

### Վերաօգտագործում

Բացի հին անվադողերը վերամշակելուց, հին անվադողը կարող է նորով օգտագործվել։

Հին անվադողերը երբեմն վերածվում են ճոճանակի՝ խաղալու համար։ Այս նորարարական կիրառությունը հնարավորություն է տալիս հեշտությամբ գտնել նոր նպատակ այն հին անվադողերի համար, որոնք այլևս պիտանի չեն ճանապարհային շահագործման համար։

Օգտագործված անվադողերը նաև օգտագործվում են որպես մարզասարքեր մարզական ծրագրերի համար, ինչպիսին է ամերիկյան ֆուտբոլը։ Արագության և ճարպկության զարգացման դասական վարժություններից մեկը «Վազք անվադողերի վրայով» (Tire Run) վարժությունն է, որտեղ անվադողերը շարվում են կողք կողքի՝ զիգզագաձև նախշով (ձախ կողմի յուրաքանչյուր անվադողը մի քանի մատնաչափ առաջ է աջ կողմի անվադողից): Այնուհետև մարզիկները վազում են անվադողերի միջով՝ քայլելով յուրաքանչյուր անվադողի կենտրոնում: Այս վարժությունը ստիպում է մարզիկներին ոտքերը սովորականից ավելի բարձր բարձրացնել գետնից՝ սայթաքելուց խուսափելու համար։ Այլ մարզական կիրառությունները ներառում են անվադողերի շրջումը (սովորաբար օգտագործվում են տրակտորի կամ մեծ բեռնատարների անվադողեր) կամ կարդիո մարզումները՝ անվադողին ծանր մուրճով բազմակի հարվածներ հասցնելու միջոցով։

Վերաօգտագործվող անվադողերը կարող են կիրառվել նաև որպես մատչելի այլընտրանքային շինանյութ՝ խտացված հողով ջերմային զանգվածով բնակարանների հիմնակմախքի կառուցման համար։  Սա օգտակար է արտադրության տարբեր մակարդակներում, ինչպիսին է, օրինակ, անհատական կայուն բնակարանաշինությունը։

Անվադողերի դասավորված շերտերը հաճախ օգտագործվում են որպես պատնեշներ ավտոմրցարշավների ուղիներում: Սա մեթոդ է, որը թույլ է տալիս բախման ժամանակ ցրել կինետիկ էներգիան ավելի երկար ժամանակահատվածում՝ համեմատած ավելի պակաս առաձգական նյութերի հետ, ինչպիսիք են բետոնե կամ պողպատե պատերը։

Շատ անասնապահներ հին տրակտորի անվադողերը վերօգտագործում են որպես ջրհորներ իրենց անասունների համար՝ դրանք տեղադրելով բնական աղբյուրների վրա կամ դրանց մեջ հոսող ջուր մղելով։ Այս անվադողերը պարունակում են ջուրը և թույլ են տալիս, որ այն կուտակվի անասունների համար՝ առանց ֆերմերի կողմից որևէ լրացուցիչ միջամտության։

նվադողերի վերաօգտագործումը որպես առաձգական հիմք բազմապատիկ նպատակների համար, ինչպիսիք են գովազդային վահանակների (թե՛ անշարժ, թե՛ ճոճվող) ամրացումը։ Այս կիրառումը դեռևս գտնվում է մշակման և նախատիպի ստեղծման փուլում։

#### Ռետինե կղմինդրե տանիքներ
Ռետինե կղմինդրով տանիքները սովորաբար պատրաստվում են 95% վերամշակված նյութից՝ ստացված տարբեր աղբյուրներից, այդ թվում՝ վերամշակված անվադողերից: Դրանք երկու անգամ ավելի երկար են ծառայում, քան ասֆալտե կղմինդրը, բայց մոտ երկու անգամ ավելի թանկ են, քան ասֆալտը: Դրանք ավելի անաղմուկ են, քան տանիքների մեծ մասը, դիմացկուն են կարկտահարությանը և բարձր քամու դիմադրողականություն ունեն, եթե ռետինե կղմինդրի առջևի եզրին կա ակոսավոր միացում։

## Բնապահպանական մտահոգություններ
Ծանր մետաղների և այլ աղտոտիչների պարունակության պատճառով անվադողերը տոքսինների՝ դեպի ստորգետնյա ջրեր արտահոսքի (լվացման) վտանգ են ներկայացնում, երբ տեղադրվում են խոնավ հողերում։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ շատ քիչ արտահոսք է տեղի ունենում, երբ մանրացված անվադողերն օգտագործվում են որպես թեթև լցանյութ․ այնուամենայնիվ, այս նյութի օգտագործման վրա սահմանափակումներ են դրվել։ Յուրաքանչյուր տեղանք պետք է անհատապես գնահատվի՝ որոշելու համար, թե արդյոք այս արտադրանքը համապատասխանում է տվյալ պայմաններին։

Ինչպես ստորգետնյա ջրերի մակարդակից բարձր, այնպես էլ դրանից ցածր կիրառությունների դեպքում ապացույցների գերակշիռ մասը ցույց է տալիս, որ TDA-ն (անվադողերից ստացված լցանյութը կամ մանրացված անվադողերը) չի հանգեցնի խմելու ջրի առաջնային ստանդարտների գերազանցմանը մետաղների մասով: Ավելին, քիչ հավանական է, որ TDA-ն բարձրացնի առաջնային ստանդարտներ ունեցող մետաղների մակարդակը բնականում առկա ֆոնային մակարդակներից բարձր։

## Տես նաև
* Վուլկանացում
* Թափոնների կառավարում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Giant microwave turns plastic back to oil, New Scientist, 2007-06-26

Կատեգորիա:Աղբ
Կատեգորիա:Ռետին