Դիմադրելու իրավունք

[մինի|Հիշատակման հուշարձան [Հարավսլավիայի պարտիզաններ|Հարավսլավիայի պարտիզաններին Սերբիայում՝ «դիմադրության ինտուիտիվ օրինակ»։]]
**Դիմադրելու իրավունք**, գրեթե համընդհանուր ճանաչում ունեցող մարդու իրավունք, թեև նրա ծավալը և բովանդակությունը վիճելի են։ Դիմադրելու իրավունքը՝ կախված նրանից, թե ինչպես է այն սահմանվում, կարող է արտահայտվել քաղաքացիական անհնազանդության կամ զինված դիմադրության ձևով՝ բռնապետական կառավարության կամ օկուպացիայի դեմ. սակայն արդյո՞ք այն տարածվում է նաև ոչ բռնապետական կառավարությունների վրա՝ մնում է վիճարկվող։ Թեև նշանավոր իրավաբան Հերշ Լաուտերպախտը դիմադրելու իրավունքը անվանել է մարդու գերագույն իրավունք, այդ իրավունքի դիրքը միջազգային մարդու իրավունքների իրավունքում մնում է անորոշ և հազվադեպ է քննարկվում։ Քառասուներկու պետություններ իրենց սահմանադրությամբ հստակ ճանաչում են դիմադրելու իրավունքը, ինչպես նաև Աֆրիկյան քարտեզը Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների վերաբերյալ։

## Պատմություն
Ըստ փիլիսոփա Հայներ Բիլեֆելդտի՝ «Դիմադրության օրինականության հարցը՝ ներառյալ բռնի դիմադրությունը, հաստատված իշխանության դեմ, նույնքան հին է, որքան քաղաքական ու սոցիալական մտածողությունը»։ Դիմադրելու իրավունքը ամրագրված է միջազգային իրավունքի ամենահին տարբերակներում և տարբեր փիլիսոփայական ավանդույթներում։ Դիմադրելու իրավունքի աջակցություն կարելի է գտնել հին հունական բռնապետասպանության դոկտրինայում, որը ներառվել է հռոմեական իրավունքում, ինչպես նաև Հեբրայական Աստվածաշնչի գաղափարներում, մահմեդական աշխարհում ջիհադի մեջ, չինական դինաստիկ քաղաքական փիլիսոփայության «Երկնքի մանդատ»-ում և Սահարայից հարավ ընկած Աֆրիկայի բանավոր ավանդույթներում։

Պատմականորեն արևմտյան մտածողները տարբերություն էին դնում բռնապետների և տիրանների միջև՝ դիմադրությունն արդարացնելով միայն վերջինների դեմ, քանի որ նրանք ոչ միայն չունեին ժողովրդական լեգիտիմություն, այլև խախտում էին հիմնարար իրավունքները։ Մի քանի մտածողներ՝ այդ թվում Կանտը և Հոբսը, բացարձակապես մերժում էին դիմադրելու իրավունքի գոյությունը։ Ջոն Լոքը այն ընդունում էր միայն որպես միջոց՝ սեփականությունը պաշտպանելու համար։ Կարծիքները տարբեր են՝ արդյոք դիմադրելու իրավունքը սահմանափակվո՞ւմ է միայն գործող կարգի վերականգնումով կամ սահմանադրական կարգի պաշտպանության հարցով, թե՞ դուրս է գալիս այդ շրջանակներից։ Մարքսիստները գնացին նույնիսկ ավելի հեռու, քան Ֆրանսիական հեղափոխության հեղինակները՝ հաստատված կարգը փոխելու համար դիմադրության գաղափարն առաջ քաշելով։ Մաո Ցզե Դուն ասել էր. «Ճիշտ է ապստամբել ռեակցիոնների դեմ»։

Թեև միջազգային իրավունքի ամենանշանավոր իրավաբաններից Հերշ Լաուտերպախտը դիմադրելու իրավունքը անվանել է մարդու գերագույն իրավունք, այն միջազգային մարդու իրավունքների իրավունքում ունի թույլ և հազվադեպ քննարկվող դիրք։ ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների պաշտպանների հատուկ զեկուցողի մանդատը բացառում է բոլոր նրանց, ովքեր չեն գործում բացառապես խաղաղ միջոցներով՝ անկախ իրավունքների խախտման չափից։ Ըստ Շեննոնբրուկ Մերֆիի՝ դիմադրելու իրավունքի նկատմամբ հարգանքի պակասը հակասում է այն իրականությանը, որ հենց ՄԱԿ-ը և մարդու իրավունքների ողջ համակարգը գոյություն չէին ունենա, եթե դրանց պաշտպանները ժամանակին չդիմեին ուժի կիրառման՝ Առանցքի ուժեր դեմ։ Բացի այդ, Մերֆին պնդում է, որ այս կանոնը անարդար է ամենածանր իրավիճակներում հայտնված մարդու իրավունքների պաշտպանների նկատմամբ, իսկ դրա հետևանքը «բերում է աբսուրդ իրավիճակի, երբ միջազգային մարդու իրավունքների իրավունքը փաստորեն լքում է այն մարդկանց մեծամասնությանը, ովքեր բախվում են զանգվածային կամ ծանր խախտումների»։

1964 թվականին Նելսոն Մանդելան արդարացրեց բռնության կիրառումը ապարտհեյդի դեմ պայքարում՝ իր «Ես պատրաստ եմ մեռնել» ճառում։ Քաղաքական փիլիսոփա Գվիլիմ Դեյվիդ Բլանտի խոսքով՝ «Դիմադրելու իրավունքը մարդու իրավունքների քաղաքական ընկալման անհրաժեշտ բաղադրիչն է»։ Առանց դրա, իրավունքները պարզապես արտոնություններ կլինեին, մինչդեռ դիմադրելու իրավունքը տալիս է «մարդու իրավունքների խախտումների վերջնական լուծման միջոց»։

## Դեպքեր
### Դիմադրությունն ընդդեմ ահաբեկչության
Ազգային ազատագրական շարժումները, որոնք օգտագործել են բռնություն՝ ինչպես եղել է Ալժիրում, Պաղեստինում և Իռլանդիայում, հաճախ ստացել են հակասական արձագանքներ՝ մի կողմից դատապարտվելով որպես ահաբեկչություն, իսկ մյուս կողմից ներկայացվելով որպես պայքարի անհրաժեշտ միջոց՝ ճնշման դեմ դիմադրություն ցուցաբերելու համար։ Քաղաքական տեսաբան Քրիստոֆեր Ֆինլեյը գրել է մի գիրք՝ հիմնված արդար պատերազմի տեսության վրա, որտեղ ձևակերպում է, թե երբ է իր կարծիքով զինված դիմադրությունն արդարացված։ Մի կոնկրետ օրինակ է պաղեստինցիների՝ իսրայելական օկուպացիայի դեմ դիմադրելու իրավունքը, որը Իսրայելի կողմից չի ճանաչվում։

#### Հակաահաբեկչություն և դիմադրություն
Հատկապես 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներից հետո պետությունների հակաահաբեկչական ռազմավարություններն ընդգրկեցին բազմաթիվ կազմակերպությունների ահաբեկչական ճանաչելը, անգամ այն դեպքում, երբ այդ կազմակերպությունները կարող էին դիտարկվել որպես միջազգային սկզբունքների համաձայն՝ դիմադրելու լեգիտիմ իրավունք ունեցող խմբեր։ Հատկապես, երբ պետությունները ահաբեկչական են հռչակում այն կազմակերպություններին, որոնք իրենց դեմ են հանդես գալիս, դա լուրջ վտանգ է ստեղծում դիմադրության իրավունքի մերժման համար։ Մարկ Մյուլլեր ՔյուՍին նշում է Միացյալ Թագավորության «2000 թ. ահաբեկչության մասին օրենքը», որպես մի իրավական ակտ, որը կարող է ներառել ցանկացած ոչ պետական կազմակերպություն, որը իրականացնում է զինված պայքար, և որն ընդհանրապես բացառություններ չի նախատեսում ինքնորոշման օրինական իրականացման կամ ոչ ժողովրդավար ու ճնշող վարչակարգի դեմ պայքարի համար։ Որպեսզի խուսափել իրավական տարբեր շրջանակների բախումից՝ որոնք տարբեր կերպ են գնահատում նույն գործողությունը, Գեորգ Գեսկը առաջարկում է, որ հակաահաբեկչական օրենքները կենտրոնանան ակնհայտորեն քրեական գործողությունների վրա՝ անկախ դրանց պատճառներից, իսկ բռնային դիմադրությունը՝ իբրև արձագանք ենթադրյալ անարդար պետության դեմ, չպետք է դիտարկվի որպես ահաբեկչություն, եթե դա ապացուցված չէ։

### Համաշխարհային աղքատություն և անարդարություն
Թեև քաղաքական տեսաբանները քննարկել են, թե ինչ պարտավորություններ ունեն հարուստները համաշխարհային աղքատության և անարդարության պայմաններում, ավելի քիչ ուշադրություն է դարձվել այն հարցին, թե ի՞նչ իրավունքներ ունեն այդ անարդարության զոհերը արդարություն հաստատելու համար։ Քաղաքական տեսաբան Սայմոն Քեյնի կարծիքով՝ ճնշվածները իրավունք ունեն դիմադրելու համաշխարհային անարդարությանը՝ «իրականացնելով այնպիսի գործողություններ, որոնք փոխում են այդ անարդարությունը հարատևող սոցիալական, տնտեսական և քաղաքական կառուցվածքները՝ ապագայում ավելի մեծ արդարություն հաստատելու նպատակով»։ «Անհրաժեշտության սկզբունքի» հիման վրա Քեյնը պնդում է, որ որոշ մարդիկ ունեն ուղղակի գործողության դիմելու իրավունք՝ անմիջապես իրենց կենսամակարդակը բարելավելու համար։ Նրա նշած օրինակներից են՝ սահմանային հսկողությունը շրջանցելը, կենսական սննդամթերքի, դեղորայքի կամ էներգիայի գողությունը, երբ դրանք իրենց համար անհասանելի են, ինչպես նաև մտավոր սեփականության իրավունքի խախտումը։ Դիմադրության երկրորդ տեսակը վերաբերում է համաշխարհային անարդար համակարգերը փոխելու փորձերին՝ ավելի մեծ արդարություն ապահովելու նպատակով․ օրինակներ են՝ հողազավթումները, շրջափակումներ և խոչընդոտումներ՝ շրջակա միջավայրը պաշտպանելու նպատակով, սաբոտաժ, պարտքի վճարումից հրաժարում, անկարգություններ և ապստամբություններ, ինչպես Հաիթիի հեղափոխությունը կամ հակագաղութատիրական պատերազմները։ Բլանտը պնդում է, որ Գլոբալ Հարավի աղքատները իրավունք ունեն դիմադրելու իրենց վիճակին՝ ներգաղթելով Գլոբալ Հյուսիս, անգամ եթե դա հակասում է օրենքին․ նա դա համեմատում է ստրուկների դիմադրության իրավունքին՝ փախուստի միջոցով։

## Իրավական դրույթներ
Դիմադրելու իրավունքի մասին միասնական և միջազգային իրավական սահմանում գոյություն չունի։ Տոնի Հոնորեի տեսությանը հղումով՝ Մերֆին առաջարկում է, որ «դիմադրելու իրավունքը» որոշակի պայմաններում գործողություններ իրականացնելու իրավունք է՝ ուղղված սոցիալական, քաղաքական կամ տնտեսական փոփոխությունների հասնելուն, ներառյալ որոշ դեպքերում այնպիսի արարքների իրականացումը, որոնք սովորաբար կդիտվեին անօրինական։ Այս իրավունքը կարող է իրականացվել անհատապես կամ հավաքական կերպով, ընդգրկում է ինչպես համակարգի տապալման նպատակ, այնպես էլ ավելի սահմանափակ նպատակներ և ընդգրկում է բոլոր անօրինական գործողությունները՝ քաղաքացիական անհնազանդությունից մինչև բռնի դիմադրություն։ Այս իրավունքը կախված է նրանից, թե արդյոք այն անհրաժեշտ և համաչափ է մարդու իրավունքների միջազգային իրավունքի հետ համատեղելի նպատակի հասնելու համար և չի կարող արդարացնել այլ անձանց իրավունքների խախտումը։

### Միջազգային իրավունք
Միջազգային իրավունքում դիմադրելու իրավունքը սերտորեն կապված է ինքնորոշման սկզբունքի հետ։ Ընդհանուր առմամբ ընդունված է, որ ինքնորոշման իրավունքն առաջանում է գաղութային գերիշխանության, օկուպացիայի կամ ռասիստական ռեժիմների պարագայում, որոնք բնակչության մի հատվածից զրկում են քաղաքական մասնակցության հնարավորությունից։ Միջազգային իրավունքի համաձայն՝ պետությունները չեն կարող ուժ կիրառել ինքնորոշման օրինական իրացման դեմ, իսկ նրանք, ովքեր ձգտում են ինքնորոշման, կարող են դիմել ռազմական ուժի, եթե գոյություն չունի իրենց նպատակին հասնելու այլ ճանապարհ։ Ֆայեզ Սայեղը դիմադրելու իրավունքը ածանցում է ՄԱԿ-ի կանոնադրության՝ ագրեսիայի դեմ ազգային ինքնապաշտպանության հիմնարար իրավունքի ճանաչումից։ Կանոնադրությանը հղումով՝ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 1970 թվականի թիվ 2625 բանաձևը հստակորեն հաստատում է այն իրավունքը, որով ժողովուրդները կարող են դիմադրել օտար գերիշխանությանը, տիրապետությանը և շահագործմանը։ Այս հիմքով բազմաթիվ գիտնականներ պնդում են, որ դիմադրելու իրավունքը գոյություն ունի միջազգային սովորութային իրավունքներում՝ երբ խնդիրը ինքնորոշման իրավունքն է։

Որոշ գիտնականներ պնդում են, որ բռնաճնշումներին դիմադրելու իրավունքը ենթադրվում է Մարդու իրավունքների միջազգային փաթեթում։ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի նախաբանում նշվում է. «եթե մարդը չպետք է հարկադրված լինի դիմելու ապստամբության՝ որպես վերջին միջոց՝ բռնապետության և ճնշման դեմ, ապա մարդու իրավունքները պետք է պաշտպանվեն օրենքի գերակայությամբ»։ Սակայն հռչակագրի մշակողները մտադրված էին բացառել դիմադրելու իրավունքը։ Եվրոպական և Ամերիկայի միջմայրցամաքային մարդու իրավունքների տարածաշրջանային պայմանագրերը չեն ներառում դիմադրելու իրավունքը։

Աֆրիկյան մարդու և ժողովուրդների իրավունքների խարտիայի 20-րդ հոդվածի 2-րդ կետը նշում է, որ «գաղութացված կամ ճնշման ենթարկված ժողովուրդները» ունեն իրավունք «ազատվելու գերիշխանության կապանքներից՝ կիրառելով միջազգային հանրության կողմից ճանաչված ցանկացած միջոց»։ Այլ մարդու իրավունքների պայմանագրերում նման դրույթ չկա։ Մերֆին ենթադրում է, որ օտար ներխուժումից և օկուպացիայից բացի, «այս իրավունքը կարող են ունենալ այն ժողովուրդները, որոնք ենթարկվում են զանգվածային խախտումների, որոնք համարժեք են մարդկության դեմ հանցագործություններին կամ ցեղասպանությանը, պետական հեղաշրջումների կամ այլ հակասահմանադրական իշխանության»։ Արաբական Մարդու իրավունքների խարտիայի վերանայված՝ 2004 թվականի տարբերակը, ի տարբերություն 1994 թվականի նախորդի, անսահմանափակ ձևով ճանաչում է «օտար օկուպացիային դիմադրելու իրավունքը»։

### Սահմանադրություններ
մինի|Սահմանադրական դիմադրության իրավունքը ըստ երկրների՝ մուգ կարմիրով՝ ներկայումս ուժի մեջ գտնվող, բաց կարմիրով՝ նախկինում ուժի մեջ եղած։
Դիմադրելու իրավունքը ճանաչվել է Մագնա Քարտայով, և հանդիսանում է Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ՝ 1791 թվականին ընդունված Մարդու և քաղաքացու իրավունքների հռչակագրի առանցքային դրույթներից մեկը։ Այս դրույթը ներառված է նաև Ֆրանսիայի 1958 թվականի սահմանադրության նախաբանում։ 2012 թվականի դրությամբ՝ 42 երկիր իրենց սահմանադրության մեջ ճանաչում են դիմադրելու իրավունք, իսկ ևս երեք երկիր նախկինում էին ճանաչում այդ իրավունքը։ Այս երկրներից շատերը գտնվում են Լատինական Ամերիկայում, Արևմտյան Եվրոպայում կամ Աֆրիկայում։ Այս սահմանադրական դրույթների մեծ մասը ընդունվել են չորս հիմնական ալիքներով՝ «հեղափոխական հանրապետական, փոստֆաշիստական, հետգաղութային և հետխորհրդային»։ Լատինական Ամերիկայում այս դրույթները սովորաբար ընդունվել են ռազմական հեղաշրջումներից հետո, մինչդեռ այլ տարածաշրջաններում դրանք դիտվել են որպես կանխատեսող քայլ՝ ժողովրդավարության նահանջի դեմ։

Սահմանադրական դիմադրության իրավունքի փիլիսոփայական հիմքերը տարբեր են․ որոշ դեպքերում այն հիմնված է բնական իրավունքի վրա, մյուսներում՝ քաղաքացիների պարտավորության՝ արձագանքելու սահմանադրական իշխանության անօրինական զավթմանն, իսկ երրորդ խմբում պետության՝ անհատական իրավունքների մեջ միջամտելու դեմ ուղղված գործողությունների իրավունքի վրա։ Տարբերություններ կան նաև այն հարցում, թե արդյոք դիմադրելու իրավունքը դիտվում է որպես քաղաքացու ընտրովի հնարավորություն, թե պարտականություն։ Օրենքները տարբերվում են ծավալով․ որոշ երկրներ այդ իրավունքը տրամադրում են միայն անօրինական հեղաշրջումների կամ օտար ագրեսիայի դեմ, իսկ մյուսները ավելի լայն կիրառություն ունեն՝ ներառելով նաև մարդու իրավունքների խախտումները կամ այլ տեսակ ճնշումները։

Հեղափոխական կառավարությունների կողմից սահմանադրորեն ամրագրված դիմադրության իրավունքը հետագայում կարող է օգտագործվել հենց այդ ռեժիմների ընդդիմախոսների կողմից։ Օրինակ՝ 1953 թվականին Ֆիդել Կաստրոն ձերբակալվել էր Մոնկադայի զորանոցի վրա հարձակման համար։ Իր պաշտպանական ճառում՝ «Պատմությունը ինձ կարդարացնի», նա հղում էր անում «ընդունված համընդհանուր սկզբունքի» և Կուբայի սահմանադրությամբ ամրագրված դիմադրելու իրավունքին։

Դիմադրության իրավունքը, որը սահմանված է Գերմանիայի Հիմնական օրենքի (Grundgesetz) 20-րդ հոդվածի 4-րդ կետով, հանդիսանում է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության լիբերալ-դեմոկրատական հիմքային կարգի մի մաս և համարվում է հիմնական իրավունքին համարժեք իրավունք։ Այս դրույթը ներմուծվել է 1968 թվականի Գերմանիայի արտակարգ դրության ակտերի շրջանակներում և թույլ է տալիս ցանկացած գերմանացու դիմադրել այն անձանց, ովքեր փորձում են վերացնել սահմանադրական սկզբունքները (Հոդվածներ 1-20 GG), երբ այլ միջոց այլևս չկա։ Առավելապես այն ուղղված է հենց սահմանադրական ինստիտուտների դեմ, երբ նրանք քաղաքական որոշումների միջոցով փորձում են վերացնել գործող սահմանադրական կարգը։ Սա հիմնված է այն գիտակցման վրա, որ սահմանադրական ինստիտուտները նույնպես կարող են գործել հակասահմանադրական կերպով, եթե անգամ գործում են օրենքի հիման վրա (ինչպես օրինակ՝ նացիստական իշխանության հաստատումը 1933 թվականի Լիազորությունների ակտով)։

Դիմադրության իրավունքը պատմականորեն զարգացած հասկացություն է, որը հաղթահարում է աբսոլյուտիստական կամ իրավաբանական պոզիտիվիզմի պատկերացումները, ըստ որոնց՝ պետության գործողությունները երբեք սխալ չեն կարող լինել՝ «թագավորը չի կարող սխալվել» սկզբունքի համաձայն։ Դիմադրության իրավունքը նաև արդարացնում է ցանկացած կատարած հանցանք կամ այլ իրավունքների խախտում, սակայն դիմադրողը պարտավոր է օգտագործել ամենաթեթև միջոցները, եթե դրանք իր համար հնարավոր են։ Այսպիսի սահմանադրական կարգավորումը լայնորեն տարածված չէ աշխարհում։

2021 թվականին Իտալիայի Կասացիոն դատարանը (Վճռաբեկ դատարանը) արդարացրեց երկու միգրանտի՝ Vos Thalassa գործով, ովքեր 2018 թվականի հուլիսին բողոքել էին՝ ընդդիմանալով իրենց Լիբիա վերադարձնելուն՝ նշելով, որ այնտեղ սպառնում են խոշտանգումներ և վատ վերաբերմունք։ Դատարանը եզրակացրեց, որ նրանց դիմադրությունը արդարացված էր մարդու իրավունքների պաշտպանության հիմքով։

## Հղումներ

## Աղբյուրներ

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Լրացուցիչ ընթերցանություն
* 
* 
*