Կապույտ տպագրություն

**Կապույտ տպագրություն** կամ **կապույտ պրինտ** (, , , ), սպիտակեղենի կամ բամբակյա գործվածքների ներկման գործընթաց, որի միջոցով ստացվում է կապույտ ֆոնի վրա սպիտակ նախշ։ Սա ռեզերվային պրինտ տեխնոլոգիա է այսպես կոչված կաղապար-մոդելներով, որոնցով գործվածքի վրա պաշտպանիչ բաղադրություն է տպվում, որից հետո կտորը ներկվում է ինդիգոյով։

Կապույտ տպագրությունը 18-րդ դարում կոչվել է նաև *ճենապակյա տպագրություն*՝ կապույտ և սպիտակ ձևավորման տարածվածության պատճառով։ Կապույտ տպագրությունը Ավստրիայում, Գերմանիայում (*Blaudruck)*, Չեխիայում *(Modrotisk)*, Սլովակիայում *(Modrotlač)* և Հունգարիայում*(Kékfestés)* ընդգրկվել է մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ներկայացուցչական ցանկում։

## Պատմություն
[մինի|Պուլսնից քաղաքի ([Սաքսոնիա, Դրեզդեն) կապույտ տպագրության ռեզերվային պրինտը որպես սեղանի ծածկոզազարդ]]

Տեքստիլ գործվածքներն ի սկզբանե ներկվել են  բացառապես պիգմենտներով։ Սրանք կպչում են մանրաթելերին՝ առանց դրանց մեջ թափանցելու։ Եգիպտական ղպտիները, ինչպես նաև Հնդկաստանում և Ճավայում Պլինիոս Ավագի ժամանակ արդեն ծանոթ էին տեքստիլի ներկման գործընթացներին՝ օգտագործելով ռեզերվային այս տեխնոլոգիան։ Քանի որ դրա նկարագրության մասին հարցերի պատասխանները չեն ստացել, գործընթացը չի կիրառվել Եվրոպայում։

Միայն 1894 թվականին է հասկացվել, երբ Առլի արքեպիսկոպոս Կեսարիուս Առլեցու գերեզմանում հայտնաբերվել է գործվածք և Պլինիոսի գրած տեքստը։ Միաժամանակ, գործընթացը Եվրոպա է հասել հոլանդական Արևելահնդկական ընկերության հետ կապված ճանապարհորդների միջոցով։ Այստեղից էլ այն տարածվել է 17-րդ դարի վերջին, այն բանից հետո, երբ 1678 թվականին Ամստերդամում չթի *Կաիկո տպագրական ընկերություն*  է հիմնվել։ Գերմանիայում պաշտպանիչ տպագրության առաջին նախագիծը կատարել է Երեմիա Նոյհոֆերը Աուգսբուրգում 1689 կամ 1690 թվականներին, և այդ տեխնիկան արագ տարածում է գտել։

Ռեզերվային ճնշումը տարածված չի եղել միջնադարյան Եվրոպայում, քանի որ լրջաբույս ներկանյութով փայտե տաք չաները կարող էին հեշտությամբ լուծել-հալեցնել մոմե և սոսնձող պահպանիչ/ռեզերվային նյութերը։ Մյուս կողմից, մաքուր ինդիգո ներկանյութով չաները հնարավոր էր օգտագործել սառը ներկման համար, իսկ ավելի լավ պաշտպանիչ նյութեր ստեղծվել են միայն 1700-ական թվականներից հետո։ Այս, այսպես կոչված, ստվարաթղթե տպագրմամբ ամենահին բաղադրատոմսը գրանցվել է 1727 թվականի հոլանդական օրագրում։

1734 թվականին Մինդեն-Ռավենսբերգում (Պրուսիայի թագավորություն) ստեղծվել է կապույտ և սպիտակ ներկերի առևտրի գիլդիա։ Հետագայում գիլդիաներ են առաջացել մինչև 19-րդ դարի սկիզբը։ Սկզբում տպագրումը կիրառել են միայն կտավից գործվածքների վրա, բայց սկսած 18-րդ դարից նաև կիսավուշե և նուրբ բամբակյա գործվածքների վրա, հատկապես կիրառվել է անկողնային սպիտակեղենի, վարագույրների և կանացի հագուստի համար։ Պատկերները ստանալու համար գծանկարչությունը սկսվել է ներդրվել 18-րդ դարից։

Մինչ արդյունաբերականացումը, հարստության հիմնական չափանիշը համարվել է թանկարժեք գործվածքներ և բարդ ասեղնագործ իրեր ունենալը, իսկ գործելը, կապույտ տպագրությունը, որը հիմնականում գյուղական բնակչության ձեռագործ աշխատանքն է եղել, համարվել է արվեստ աղքատների համար։ Նախընտրելի կապույտից բացի ներկել են նաև տարբեր գույներով. կարմիր գույնի համար ինդիգոյի փոխարեն օգտագործվել է տորոն կամ դեղին գույնի համար դեղին հափրուկ։

## Տարածվածություն
Արդյունաբերականացումը և արդյունքում ստացված մեխանիկական գլանով տպագրությունը հանգեցրել է կապույտ տպագրության արտադրամասերի մեծ մասի փակման։ Կապույտ տպագրության արդյունաբերական արտադրություն չի եղել։ Այսօր Եվրոպայում մնացել են մի քանի արհեստագործական ձեռնարկություններ, որոնք տիրապետում են մոդելների արտադրությանը և տպագրության հին մեթոդներին։
Կապույտ պրինտով արտադրողների մեծ մասը գտնվում է Գերմանիայում՝ 12 արտադրամասով։ Եվրոպայում ամենահին, դեռևս ակտիվ գծագրային նախագծերով արտադրամասը գտնվում է Ներքին Սաքսոնիայի Էյնբեկում։ Ստորին Սաքսոնիայի նախագծման այլ արտադրամասեր կան Շեյսելում և Յևերում։ Բավարիայում դեռևս գործում է արհեստագործության երկու արհեստանոցներ. *Fromholzer* ձեռքի տպագրության և ներկման ֆաբրիկան Ռումանսֆելդենում, որը գոյություն ունի 1640 թվականից, և *Henkenjohann & Sander* կապույտ տպագրության ֆիրման Բադ Այբլինգում։

Չեխիայում և Սլովակիայում կան երեք կապույտ պրինտի խանութներ, որոնք գործում են որպես ընտանեկան բիզնես, և վեցը Հունգարիայում։

Ավստրիայում կան երկու ավանդական ընկերություններ՝ *Blaudruckerei Wagner* Վագներ կապույտ տպագրության խանութ Բադ Լեոնֆելդենում (Վերին Ավստրիա, Մյուլվիերտել), և Koó Blue Printing Company կապույտ տպագրության *Koó* ընկերությունը Բուրգենլանդի Սթայնբերգ-Դորֆլում։ Գուտաուի ներկարարության թանգարանը (նաև Մյուլվիերտելում) 1982 թվականից նվիրված է լուսակրկնօրինակման գծագրության արվեստին, որով այստեղ վարպետը զբաղվել է մինչև 1968 թվականը։

## Տպագրության տեխնիկա
[մինի|Կառլ Վագները խառնում է չանի մեջ լցված [ինդիգո ներկն իր անունը կրող կապույտ տպագրության գործարանումԲադ Լեոնֆելդենում (Ավստրիա)]]

Գործվածքը նախ թրջում են, չորացնում ու հարթեցնում արդուկելով։

### Ռեզերվային ճնշում
Ռեզերվային տպագրությունը կապույտ ֆոնի վրա սպիտակ նախշ ստեղծելու գործընթացն է։ Շասսին, ստվարաթղթով լցված տուփը և մոդելները տեղադրվում են պատրաստված կտորի վրա։ Այնուհետև մոդելի վրա կիրառվում է թանաքը վանող նյութ, որը կոչվում է ստվարաթուղթ, նախագծային ստվարաթուղթ կամ ռեզերվաժ։

Գործվածքը ներկելուց առաջ ստվարաթուղթը պետք է չորանա։ Դա անելու համար գործվածքը ձգվում է չորանոցի վրա։ Ստվարաթուղթը պատրաստվում է, ի թիվս այլ բաների, արաբական խեժից, ծխախոտի սպիտակ կավից, պղնձի սուլֆատից, պղնձի ացետատից և այլ քիմիական նյութերից։ Ճշգրիտ բաղադրատոմսերը խնամքով պահպանվել են, և որոշները դարերով փոխանցվել են սենդեսերունդ։ Ներկելուց հետո ստվարաթուղթը հեռացվում է նոսրացրած ծծմբաթթվով։

Այսպիսով, սա ներկման գործընթաց է, ոչ թե տպագրության գործընթաց։ «Տպագրություն» տերմինը վերաբերում է այլընտրանքային «նեգատիվ տպագրություն» տերմինին, քանի որ տպագրական տեխնիկան, որը կրկնօրինակում է ռեզերվային տպագրությունը, ներկը տարածելու համար օգտագործում են գլանափաթեթներ, մինչդեռ կապույտ տպագրության ժամանակ պատկերի հատվածները դուրս են մնում ներկումից, չեն ներծծվում ներկով։ «Պահպանիչ» կամ ռեզերվային տերմինը վերաբերում է այն փաստին, որ ընտրված նմուշը պահպանվում է ներկելիս, այսինքն ներկի ազդեցությունից դուրս է մնում, խուսափում է։

### Ալտերնատիվ տեխնիկա
#### Ուղղակի տպագրություն

Ուղղակի տպագրության դեպքում գույնը տպվում է նախապես լվացված սպիտակ գործվածքի վրա՝ օգտագործելով տպագրական բլոկ` կաղապար, որի նախշը նշված է համապատասխան մոդելով։ Գույնը փոխանցվում է անմիջապես գործվածքի մակերեսին, այն շագանակագույն տեսք ունի։ Չորանալուց հետո նյութը տեղափոխվում է հայտածման/երևակման վանայի մեջ, որի մեջ շագանակագույն տպագրական թանաքը քիմիական ռեակցիայի ազդեցությամբ վերածվում է վառ կապույտի։ Գործվածքն այնուհետև եռացվում է, արդուկվում, և դրանից հետո այն պատրաստ է հետագա օգտագործման։

Տպագրությունը պետք է կատարվի շատ ուշադիր, քանի որ ցանկացած սխալ հնարավոր չէ ուղղել։ Այս ձեռագործ գործընթացն իրենից ներկայացնում է  բնօրինակ ռեզերվային տպագրության հետագա յուրօրինակ զարգացում և օգտագործվում է սպիտակ ֆոնի վրա կապույտ նախշ ստանալու անհրաժեշտության ժամանակ։

#### Օֆորտ տպագրություն
Որպես իմիտացիոն գործընթաց՝ կապույտ գույնի գործվածքի վրա սպիտակ նախշը կարող է տպվել նաև կաուստիկ նյութով (օֆորտ, խածագծման հետքեր ստանալով), որը նույնպես հանգեցնում է կապույտ ֆոնի վրա սպիտակ նախշի։

## Մոդելի կաղապարի պատրաստում
մինի|Կաղապարի փորագրում (1989)

Գործվածքի վրա նախշերը ստեղծվում են մոդելներ կոչվող կաղապարների միջոցով։ Նույնիսկ այսօր տպագրությունը դեռ կատարվում է ձեռքով. օգտագործվում են մասնագիտացված արհեստավորի, կաղապարի փորագրիչի կամ փայտափորագրիչի պատրաստած մոդելները։ Ի սկզբանե դրանք պատրաստվել են տոսախ փայտից, որի վրա նախշը փորագրվել է՝ օգտագործելով դուր և սայրեր։ 

19-րդ դարում օգտագործվել են նաև մոդելներ, որոնցում նախշը բաղկացած է եղել նուրբ արույրե գամերից և թիթեղներից, որոնք մուրճով խրվել են տանձի փայտի մեջ։ Կիրառվել են մետաղալարեր, որոնք մշակվել են կորզանման արդուկով այնպես, որպեսզի ստացվի, օրինակ, քառակուսի կամ աստղաձև լայնական հատույթ, որն այնուհետև կարող էր ծառայել որպես նմուշ տպված գործվածքի վրա։ Նաև համադրվել են այս երկու տեխնիկան։ Վերջում մոդելի մակերեսը հարթեցվել է` տպագրության կատարյալ արդյունք ապահովելու համար։

Մոդելի չծռմռվելը և ոչ համաչափ նախշեր առաջանալը կանխելու համար, փայտը պետք է լինի չոր, հարթ, առանց ոստիկների և ճիշտ չորացված։ Խոշոր մոդելները սոսնձվում են երեք շերտերից՝ հաճախ տանձենու փայտը համակցելով ավելի բաց գույնի լորենու փայտի հետ։ Մոդելներն ունենում են բռնակներ եզրերին կամ հետևի մասում և հաշվարկի կանթ (տպվող պատկերն այդ տեղից կրկնելու համար) յուրաքանչյուր անկյունում, որի միջոցով կաղապարը հենվում է գործվածքի վրա՝ ապահովելով տպագրվող նախշի անընդհատությունը։

## Ներկում
մինի|Գործվածքի վրա տպված են ստվարաթղթե նախշերը, այնուհետև այն ամրացվում է աստղաձև օղակի վրա և թաթախվում ներկանյութի մեջ<br>Գուտաու ներկարարության թանգարանում

Գործվածքը շերտ առ շերտ կախվում է երկաթե շրջանակներից, որոնք կոչվում են պսակ կամ աստղային օղակներ և ընկղմվում է ներկով լցված չանի մեջ, որն ունի ավելի քան 2 մետր խորություն։ Որքան շատ է այն ընկղմվում, այնքան ավելի մուգ և խիտ գույն է ստացվում։ Ինդիգոն ներկման ընթացքում դեղնականաչավուն է և միայն օդում օքսիդանալով կապույտ երանգ է ստանում։ Ներկելուց հետո գործվածքը ջրով ողողում են, եռացնում, չորացնում և հարթեցնում, նախկինում ապակյա գլանով, ներկայումս` կալանդրով, այսինքն՝ տաքացվող գլաններով։

Գույների խառնման գործընթացը և երևակման վաննան, ինչպես բոլոր գծագրերը, ձեռագործ աշխատանքներ են։ Բաղադրատոմսերը առևտրային գաղտնիքներ են, որոնք փոխանցվում են սերնդե սերունդ։

## Օգտագործում
Վուշե, կիսավուշե կամ կրետոնե գործվածքները, որոնց հյուսվածքում գունային նախշեր արված չեն, կարելի է կապույտ տպագրության միջոցով տարածքը լրացնել նախշերով։

Գույներն ու նախշերը տարբերվում են՝ կախված տարածաշրջանից, դարաշրջանից, նախատեսված օգտագործումից  և ավանդույթից։ Դեկորատիվ նախշերը ամենահին հայտնի նախշերից են։ Լայնորեն  կիրառվել են նաև ծաղկային նախշերն ու եզրագծերը։ Կերպարային նախշերից են քրիստոնեության և որսի մոտիվները։

Կապույտ պրինտը ոչ միայն օգտագործվում է սփռոցների, բարձերի ծածկոցների, վարագույրների, պատի գորգերի և այլ անհատական դեկորատիվ նպատակներով, այլև հագուստի նորաձևության մեջ, ուստի այն կարևոր տարր է սորբ սլավոնական ավանդական տարազում։ Այստեղ այն օգտագործվում է բաճկոնների, կիսաշրջազգեստների և գոգնոցների համար։ Դիմացից և հետևից  տարբեր նախշերով տպագրված գոգնոցները հատկապես հմտորեն են կատարված։

## Ճանաչումը որպես ոչ նյութական մշակութային ժառանգություն
մինի|Գուտաու ներկարարության թանգարանում մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության մեջ ընդգրկվելու ճանաչման վկայագիր

2010 թվականի մարտին Ավստրիական ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հանձնաժողովն այն ավելացրել է Ավստրիայի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ազգային ռեգիստրում՝ որպես *Բուրգենլանդի ինդիգո ձեռքի պրինտ*:

2016 թվականի դեկտեմբերին Գերմանական ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հանձնաժողովը նախագիծը ներառել է *Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության համազգային ռեգիստրում`* Ստորին Սաքսոնիայի նախագծողների խնդրանքով Էյնբեկից, Յևերից և Շեյսելից։

2018 թվականի նոյեմբերի 28-ին Մավրիկիոսում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի միջկառավարական կոմիտեի նիստում կապույտ պրինտն ավելացվել է *Մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ներկայացուցչական ցանկում`* որպես Գերմանիայի, Ավստրիայի, Սլովակիայի, Չեխիայի և Հունգարիայի ընդհանուր մշակութային արժեք։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Rose Müllers: *Blau mit weißen Blüten*. [Կապույտը սպիտակ ծաղիկներով] Geschichte und Technologie des Blaudrucks. Coppenrath, Münster 1977, ISBN 3-920192-27-3.
* Friedrich Schill: *Der Blaudruck. Seine historischen, technischen und bildnerischen Aspekte. [Կապույտ պրինտ. Նրա պատմական, տեխնիկական և գեղարվեստական ​​կողմերը]* In: *Stader Jahrbuch* 1980, S.&nbsp;105–127.
* Ottó Domonkos: *Blaudruckhandwerk in Ungarn.* Corvina, Budapest 1981.
* Martina Ladin, Wolfgang Ladin, Karl Wagner, Richard Wagner: *Blaudruck. Handwerk in unserem Ort*. [Կապույտ պրինտ. արհեստները մեր քաղաքում] Heimatverein, Bad Leonfelden 1988.
* Regina Hofmann: ''Färbepflanzen und ihre Verwendung in Österreich.'' In: ''Verhandlungen der Zoologisch-Botanischen Gesellschaft in Wien.'' [Ներկող բույսեր և դրանց օգտագործումը Ավստրիայում. Վիեննայում Կենդանաբանական-բուսաբանական տվյալների շտեմարան] zobodat. Band 129, Wien 1992, S. 227–269.
* Peter M. Bauer: *Indigo. Die Kunst des Blaudrucks. [Ինդիգո։ Գծագրերի ստեղծման արվեստ]* Mit einem Nachwort von Kurt Kaindl, Bild- und Textband, Bibliothek der Provinz, Weitra 1997, ISBN 978-3-85252-164-0.
* Georg Stark: *Blaudruck – ein altes Handwerk.* [Կապույտ պրինտ. հնագույն արհեստ]. Selbstverlag, Jever 2004.
* Brigitte Urbitsch, Uwe Hämsch (Fotos): *Das Blaudruckbuch*. Buchverlag für die Frau, Leipzig 2006, ISBN 978-3-89798-155-3.
* Angelika Überrück: *Die christlichen Motive des Blaudrucks. Spiegel der Volksfrömmigkeit vom Ende des 17. Jahrhunderts bis heute*. [Կապույտ տպագրության քրիստոնեական մոտիվները. Ժողովրդական բարեպաշտության արտացոլումը 17-րդ դարի վերջից առ այսօր.] Dissertation. Theologie Interaktiv 4, LIT Verlag Dr. W. Hopf, Berlin 2008, ISBN 978-3-8258-1502-8 (ausführliche Inhaltsbeschreibung der Dissertation [ատենախոսության բովանդակության մանրամասն նկարագրությունը]; Malte Plath, Julia Helmke: Rezension ).
* Eberhard Prinz: *Färberpflanzen. Anleitung zum Färben. Verwendung in Kultur und Medizin*. 2. überarbeitete Auflage. [Ներկիչ բույսեր. Գունավորման հրահանգներ. Օգտագործեք մշակույթի և բժշկության մեջ։ 2-րդ վերանայված հրատարակություն.] Schweizerbart, Stuttgart 2014, ISBN 978-3-510-65291-4.
* Friedemann Fegert: *Oh wie schön ist Indigo. Färber- und Blaudruckerhandwerk im Wandel der Zeit*. [Ախ, որքան գեղեցիկ է ինդիգոն։ Ներկման և կապույտ տպագրության արհեստներ դարերի ընթացքում:] edition Lichtland, Freyung 2016, ISBN 978-3-942509-53-4.
* Stefanie Kellner: ''Das blaue Wunder von Jever'' [Ջևերի կապույտ հրաշքը], in: Monumente-Magazin Oktober 2018, S.&nbsp;40–44.
* Alfred Atteneder: *UNECSO Welterbe Blaudruck in Gutau. [ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության «Blaudruck»-ը Գուտաուում:]* In: Herta Neiß und Klaus Landa (Hrsg.): *Museum und Tourismus.* Wien/Köln/Weimar, 2017, S. 197–2017.
* Wolfram und Sabine Schwieder: Future project tradition. Intangible cultural heritage in Germany. According to the UNESCO convention. [Ոչ նյութական մշակութային ժառանգությունը Գերմանիայում. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կոնվենցիայի համաձայն]. München 2021, S. 11–15.
* Christine Behrens, Elisabeth Klatte, Annerose Rathjen: *Handblaudruck in Scheeßel*, [Ձեռքի կապույտ պրինտ Scheeßel-ում], ISBN 978-3-9807741-7-8.  (գերմաներեն).

## Արտաքին հղումներ

* 
* 
* 
* Blaudruckspeicher in Scheeßel In: heimatmuseum-scheessel.de
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Ավստրիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Գերմանիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Հագուստ
Կատեգորիա:Հունգարիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Մարդկության բանավոր և ոչ նյութական ժառանգության գլուխգործոցներ
Կատեգորիա:Ոչ արդիական մասնագիտություններ
Կատեգորիա:Չեխիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Սլովակիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Տեխնոլոգիա
Կատեգորիա:Տեքստիլ արդյունաբերություն
Կատեգորիա:Քիմիական պրոցեսներ