Սեռականության իրավունք

**Սեռական կյանքի իրավունք** ներառում է սեփական սեռականությունը արտահայտելու և սեռական կողմնորոշման հիման վրա խտրականությունից զերծ լինելու իրավունքը: Չնայած այն հավասարապես կիրառելի է նաև հետերոսեքսուալության համար, այն նաև ներառում է տարբեր սեռական կողմնորոշում ունեցող անձանց, այդ թվում՝ լեսբուհիների, գեյերի, անսեռ և բիսեքսուալ անձանց, մարդու իրավունքները և այդ իրավունքների պաշտպանությունը, ինչպես նաև յուրաքանչյուր անձի պատկանող իրավունքների անօտարելի բնույթը:

Սեռական կյանքի իրավունքը հստակորեն չի ամրագրված մարդու իրավունքների միջազգային օրենսդրությունում, փոխարենն այն ամրագրված է  մարդու իրավունքների մի շարք միջազգային փաստաթղթերում, այդ թվում՝ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրում, քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրում, տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրում։

## Սահմանում
Սեռականության իրավունքը դժվար է սահմանել, քանի որ այն ընդգրկում է մարդու իրավունքների միջազգային օրենքի շրջանակներում տարբեր իրավունքներ։

Քեմբրիջի բառարանը սեռական կողմնորոշումը սահմանում է որպես «անձի սեռական կամ ռոմանտիկ ձգողության փաստ մեկ կամ ավելի սեռի անձանց նկատմամբ»։

Անձնական դերանունները օգտագործվում են անհատի կերպարը որոշելու համար։ Իգական սեռի համար այն սովորաբար օգտագործվում է որպես she/her (նրա)։ Արական սեռի համար այն սովորաբար օգտագործվում է որպես He/Him (նրա)։

Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը (ՄԻՀՀ) և Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը (ՔՔԻՄԴ) երաշխավորում են սեռական կողմնորոշման հիման վրա խտրականությունից ազատություն։ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 2-րդ հոդվածը սահմանում է խտրականության արգելքը, որը նշում է․«Յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի օգտվելու այս Հռչակագրում ամրագրված բոլոր իրավունքներից և ազատություններից՝ առանց որևէ խտրականության, ինչպիսիք են ռասան, մաշկի գույնը, սեռը, լեզուն, կրոնը, քաղաքական կամ այլ կարծիքը, ազգային կամ սոցիալական ծագումը, գույքը, ծնունդը կամ այլ կարգավիճակը։ Ավելին, որևէ տարբերակում չպետք է կատարվի այն երկրի կամ տարածքի քաղաքական, իրավական կամ միջազգային կարգավիճակի հիման վրա, որին պատկանում է անձը, անկախ լինի այն, թե՝ ոչ, լինի խնամակալության տակ, թե ինքնակառավարվող, թե՝ ինքնիշխանության որևէ այլ սահմանափակման տակ գտնվող»։Սեռական կողմնորոշումը կարող է 2-րդ հոդվածում մեկնաբանվել որպես «այլ կարգավիճակ» կամ որպես «սեռի» տակ ընկնող։ ՔՔԻՄԴ-ում 2-րդ հոդվածը սահմանում է խտրականության դեմ նմանատիպ դրույթ.«Սույն Դաշնագրի յուրաքանչյուր մասնակից պետություն պարտավորվում է հարգել և ապահովել իր տարածքում և իր իրավասության ներքո գտնվող բոլոր անձանց համար սույն Դաշնագրում ճանաչված իրավունքները՝ առանց որևէ խտրականության, ինչպիսիք են ռասան, մաշկի գույնը, սեռը, լեզուն, կրոնը, քաղաքական կամ այլ կարծիքը, ազգային կամ սոցիալական ծագումը, գույքը, ծնունդը կամ այլ կարգավիճակը»։«Տունենն ընդդեմ Ավստրալիայի» գործով ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների կոմիտեն (ՄԱԿՄԻԽ) պարզել է, որ ՔՔԻՄԴ-ի 2-րդ հոդվածում «սեռի» հղումը ներառում է սեռական կողմնորոշումը, այդպիսով սեռական կողմնորոշումը դարձնելով արգելված հիմք ՔՔԻՄԴ-ի իրավունքներից օգտվելիս տարբերակման համար։

Խտրականությունից զերծ մնալու իրավունքը սեռականության իրավունքի հիմքն է, բայց այն սերտորեն կապված է մարդու այլ հիմնարար իրավունքների իրականացման և պաշտպանության հետ։

## Նախապատմություն
Տարբեր սեռական կողմնորոշում ունեցող մարդիկ պատմականորեն խտրականության են ենթարկվել և շարունակում են մնալ «խոցելի» խումբ ժամանակակից հասարակությունում: Տարբեր սեռական կողմնորոշում ունեցող մարդկանց առջև ծառացած խտրականության ձևերից են կյանքի իրավունքի, աշխատանքի իրավունքի և անձնական կյանքի գաղտնիության իրավունքի մերժումը, անձնական և ընտանեկան հարաբերությունների չճանաչումը, մարդկային արժանապատվության նկատմամբ հարձակումները, անձնական անվտանգության նկատմամբ հարձակումները, խոշտանգումներից ազատ լինելու իրավունքի խախտումները, տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների, այդ թվում՝ բնակարանային, առողջապահական և կրթական հասանելիության հարցում խտրականությունը, ինչպես նաև հարկադիր լռությունն ու անուշադրությունը։

Վաթսունյոթ երկիր ունի օրենքներ, որոնք մեծահասակների միջև համաձայնեցված նույնասեռ սեռական հարաբերությունները դարձնում են քրեական հանցագործություն, իսկ յոթ երկիր (կամ դրանց մի մասը)՝ Իրանը, Սաուդյան Արաբիան, Եմենը, Մավրիտանիան, Նիգերիայի տասներկու հյուսիսային նահանգները և հարավային Սոմալին, մահապատիժ են կիրառում համաձայնեցված նույնասեռ սեռական հարաբերությունների համար։

Սեռականության իրավունքը համեմատաբար վերջերս է դարձել միջազգային մտահոգության առարկա, և սեռականության կարգավորումը ավանդաբար գտնվում է ազգային պետության իրավասության ներքո։ Այսօր բազմաթիվ միջազգային ոչ կառավարական և միջկառավարական կազմակերպություններ զբաղվում են տարբեր սեռական կողմնորոշում ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանությամբ, քանի որ ավելի ու ավելի է ճանաչվում, որ սեռական կողմնորոշման հիման վրա խտրականությունը լայն տարածում ունի և մարդու իրավունքների անընդունելի խախտում է։

## Բռնության ակտեր
ԼԳԲՏ անձանց նկատմամբ բռնության գործողությունները հաճախ հատկապես դաժան են՝ համեմատած այլ կողմնակալության վրա հիմնված հանցագործությունների հետ և ներառում են սպանություն, առևանգում, ծեծ, բռնաբարություն և հոգեբանական բռնություն, այդ թվում՝ սպառնալիքներ, հարկադրանք և կամայական ազատազրկում։

Ոչ ավանդական սեռական կողմնորոշում ունեցող անձանց նկատմամբ բռնության օրինակները չափազանց շատ են այստեղ թվարկելու համար, և դրանք տեղի են ունենում աշխարհի բոլոր մասերում: Հատկապես անհանգստացնող օրինակ է 2012 թվականի մարտին Թաիլանդում տասնհինգ լեսբուհիների սեռական բռնությունն ու սպանությունը: Այս դեպքում երկու լեսբուհի զույգ սպանվել են տղամարդկանց կողմից, ովքեր դեմ էին նրանց հարաբերություններին և ամաչում էին, քանի որ չէին կարողացել համոզել կանանց հետերոսեքսուալ հարաբերությունների մեջ մտնել իրենց հետ։

Մեկ այլ անհանգստացնող դեպքում, որը տեղի է ունեցել 2017 թվականին Բրազիլիայի մի եկեղեցում, 13-ամյա լեսբուհի աղջիկը սեռական բռնության զոհ է դարձել՝ իր եպիսկոպոսին խոստովանելով իր սեռական կողմնորոշումը: Այնուհետև եպիսկոպոսը սկսել է յուղով օծել աղջկան՝ «գեյերի բուժման» պատրվակով, ինչի հետևանքով երիտասարդ աղջիկը տրավմա է ստացել և հոգեբանական խնամքի կարիք է ունեցել։

Մեկ այլ դեպքում, 16-ամյա դեռահաս Նեքս Բենեդիկտը մահացած էր գտնվել իր սեփական տանը: Նեքս Բենեդիկտը օգտագործում էր «նրանք» դերանունները՝ իր սեռական կողմնորոշումը հասկանալու և իրեն իրականում արտահայտելու համար: Դպրոցում շատ այլ դեռահասներ ծաղրում և ծաղրում էին նրան դերանունների համար: Բանը հասավ այն աստիճանի, որ Բենեդիկտին ծեծի ենթարկեցին. նա մահացավ հաջորդ օրը։

Հաճախ տարբեր սեռական կողմնորոշում ունեցող մարդկանց նկատմամբ բռնության գործողությունները կատարվում են զոհի սեփական ընտանիքի կողմից: Զիմբաբվեի դեպքում 18-ամյա Թինա Մաչիդան լեսբուհի լինելու տարիներին բազմիցս բռնաբարվել է, ինչը կազմակերպել էր նրա սեփական ընտանիքը՝ նրան համասեռամոլությունից «նորմալացնելու» փորձով։
մինի|Լեսբուհիների հպարտության դրոշ
Այս դեպքերում, ինչպես ոչ ավանդական սեռական կողմնորոշում ունեցող անձանց նկատմամբ բռնության շատ այլ դեպքերում, պետական իրավապահ մարմինները մեղսակից են մարդու իրավունքների խախտումներին, քանի որ չեն հետապնդում մեղավորներին։

## Գաղտնիության իրավունքի խախտում
Անձնական կյանքի իրավունքը պաշտպանված ազատություն է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրով  և Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրով, որը արտացոլում է «տարածված, եթե ոչ համընդհանուր, մարդկային կարիքը՝ զբաղվել որոշակի գործունեությամբ՝ ներքին ոլորտում՝ արտաքին միջամտությունից զերծ»։

«Դա անելու կարողությունը հիմնարար նշանակություն ունի անձի համար»։ Ինտիմ հարաբերությունները, լինեն դրանք նույն կամ տարբեր սեռի երկու անձանց միջև, անձնական կյանքի անձեռնմխելիության իրավունքով նախատեսված գործողությունների շարքում են։ Անձնական կյանքի անձեռնմխելիության իրավունքը տարածվում է ոչ միայն տանը ձեր գործողությունների, այլև ձեր բժշկական գրառումների, ձեր սեռական զուգընկերների և ձեր սեռական կարգավիճակի վրա։

Մի շարք դեպքերում, համասեռամոլ հարաբերությունների քրեականացումը հաջողությամբ պնդվել է որպես անձնական կյանքի անձեռնմխելիության իրավունքի խախտում, այդ թվում՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի և ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների կոմիտեի որոշումներում։

Չափահասների միջև կամավոր հարաբերությունների, այդ թվում՝ սեռական ինքնության վերաբերյալ որոշումներ կայացնելու ազատությունը՝ առանց պետության միջամտության, մարդու հիմնարար իրավունքն է։ Տարբեր սեռական կողմնորոշում ունեցող մարդկանց միջև հարաբերությունների արգելքը սեռականության իրավունքի և անձնական կյանքի անձեռնմխելիության իրավունքի խախտում է։
մինի

## Խոսքի, հավաքների և միավորումների ազատություն
Յուրաքանչյուր ոք, իր անհատական ինքնավարության ուժով, ունի խոսքի ազատության, հավաքների և ուրիշների հետ միավորվելու իրավունք: Խոսքի ազատությունը մարդու իրավունք է, որը պաշտպանված է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 19-րդ հոդվածով և Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 19-րդ հոդվածով, ինչպես նաև հավաքների ազատության իրավունքը, որը պաշտպանված է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 20-րդ հոդվածով և Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 21-րդ հոդվածով:

ԼԳԲՏ անձինք խտրականության են ենթարկվում իրենց իրավունքները պաշտպանելու և խթանելու կարողության առումով: Նահանգային կառավարությունները հաճախ արգելում են գեյ շքերթները, խաղաղ ցույցերը և ԼԳԲՏ իրավունքների պաշտպանությանը նպաստող այլ միջոցառումները։ 2011 թվականին Սերբիայում արգելվեցին գեյ հպարտության երթերը, իսկ Մոսկվայում անցկացված մեկ այլ երթ ցրվեց ոստիկանության կողմից, որը ձերբակալեց գեյերի իրավունքների պաշտպանության երեսուն առաջատար ակտիվիստների։

Շատերը օգտագործում են դերանուններ, որոնք, նրանց կարծիքով, համապատասխանում են իրենց սեռական կողմնորոշմանը: Կանանց մասին խոսելիս նրանք սովորաբար օգտագործում են «նա/նրան», իսկ տղամարդկանց մասին խոսելիս՝ «նա/նրան»: Այսօր մարդիկ օգտագործում են «նրանք/նրանց»-ը՝ ցույց տալու համար, որ այդպես են վարվում: Կան նաև տարբեր դերանուններ, որոնք մարդիկ օգտագործում են իրենց սեռական կողմնորոշումը ցույց տալու համար։

## Յոգյակարտայի սկզբունքներ
2005 թվականին քսանինը փորձագետներ սկսեցին մշակել «Յոգյակարտայի սկզբունքները՝ սեռական կողմնորոշման և գենդերային ինքնության վերաբերյալ միջազգային մարդու իրավունքների կիրառման վերաբերյալ» փաստաթուղթը։ Փաստաթղթում ներկայացված էին տարբեր սեռական կողմնորոշում ունեցող անձանց և տրանսգենդեր անձանց նկատմամբ մարդու իրավունքների խախտումների օրինակներ, նման փորձառությունների նկատմամբ միջազգային մարդու իրավունքների կիրառումը և նման փորձառությունների հետ կապված պետությունների պարտավորությունների բնույթը։

Սկզբունքները կարելի է լայնորեն բաժանել հետևյալ կատեգորիաների՝

* 1-3-րդ սկզբունքները սահմանում են մարդու իրավունքների համընդհանրությունը և դրանց կիրառումը բոլոր անձանց նկատմամբ։
* 4-11-րդ սկզբունքները վերաբերում են կյանքի, բռնությունից և խոշտանգումներից ազատության, անձնական կյանքի անձեռնմխելիության, արդարադատությանը հասանելիության և կամայական կալանքից ազատության հիմնարար իրավունքներին։
* 12-18-րդ սկզբունքները սահմանում են խտրականության արգելքը տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների ոլորտում, ներառյալ զբաղվածությունը, բնակարանը, սոցիալական ապահովագրությունը, կրթությունը և առողջապահությունը։
* 19-21-րդ սկզբունքները ընդգծում են խոսքի, ինքնության և սեռականության ազատության կարևորությունը՝ առանց պետության միջամտության, ներառյալ խաղաղ հավաքների իրավունքը։
* 22-րդ և 23-րդ սկզբունքները սահմանում են սեռական կողմնորոշման հիման վրա հետապնդումներից ապաստան խնդրելու իրավունքը։
* 24-26-րդ սկզբունքները սահմանում են ընտանեկան, մշակութային կյանքին և հասարակական գործերին մասնակցելու իրավունքը։
* 27-րդ սկզբունքը սահմանում է մարդու իրավունքները խթանելու և պաշտպանելու իրավունքը՝ առանց սեռական կողմնորոշման հիման վրա խտրականության։
* 28-րդ և 29-րդ սկզբունքները շեշտում էին մարդու իրավունքները խախտողներին պատասխանատվության ենթարկելու և իրավունքների խախտումների ենթարկվածների համար փոխհատուցում ապահովելու կարևորությունը։

Յոգյակարտայի սկզբունքները մեղմ իրավունքի գործիք են և, հետևաբար, պարտադիր չեն։ Այնուամենայնիվ, դրանք կարևոր չափանիշ են պետությունների համար՝ տարբեր սեռական կողմնորոշում ունեցող անհատների իրավունքները պաշտպանելու իրենց պարտավորության հարցում։

## [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|Միավորված Ազգերի Կազմակերպություն]]
2011 թվականի հունիսի 17-ին ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհուրդը մարդու իրավունքների, սեռական կողմնորոշման և գենդերային ինքնության վերաբերյալ բանաձևով, որն ընդունվել է 23 կողմ, 19 դեմ և 3 ձեռնպահ ձայների հարաբերակցությամբ, պատվիրել է ուսումնասիրություն՝ մարդկանց նկատմամբ խտրական օրենքները և բռնության գործողությունները փաստաթղթավորելու համար՝ հիմնված նրանց սեռական կողմնորոշման և գենդերային ինքնության վրա:

2011 թվականի բանաձևը նպատակ ուներ լույս սփռել այն բանի վրա, թե ինչպես կարելի է օգտագործել  մարդու միջազգային իրավունքները՝ ոչ ավանդական սեռական կողմնորոշում ունեցող մարդկանց նկատմամբ բռնության և խտրականության դրսևորումները կանխելու համար։

2011 թվականի դեկտեմբերի 15-ին ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակը հրապարակեց ԼԳԲՏ անձանց մարդու իրավունքների վերաբերյալ առաջին զեկույցը:

Զեկույցում արվել են հետևյալ առաջարկությունները: Նման բռնության դեպքերը կանխելու համար Միավորված Ազգերի Կազմակերպության անդամ պետություններին խորհուրդ է տրվում՝

* Անհապաղ հետաքննել ԼԳԲՏ անձանց նկատմամբ սպանությունների և լուրջ բռնության դեպքերի մասին բոլոր հաղորդագրությունները, անկախ նրանից՝ դրանք կատարվել են մասնավոր կամ հանրային վայրերում, պետական կամ ոչ պետական գործիչների կողմից, ապահովելով նման խախտումների համար հաշվետվողականությունը և ստեղծելով նման միջադեպերի մասին հաղորդման մեխանիզմներ։
* Ձեռնարկել միջոցներ՝ կանխելու խոշտանգումները և դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի այլ ձևերը, ապահովելու նման խախտումների համար հաշվետվողականությունը և ստեղծելու հաշվետվողականության մեխանիզմներ։
* Չեղարկել այն օրենքները, որոնք քրեականացնում են համասեռամոլությունը, նույնասեռ սեռական վարքագիծը և այլ քրեական օրենքներ, որոնք մարդկանց կալանավորում են իրենց սեռականության հիման վրա, և վերացնել մահապատիժը նույնասեռ հարաբերություններում համաձայնեցված սեռական հարաբերությունների հետ կապված հանցագործությունների համար։
* Ընդունել համապարփակ հակախտրական օրենսդրություն՝ ապահովելով, որ սեռական կողմնորոշման հիման վրա խտրականության դեմ պայքարը լինի մարդու իրավունքների ազգային մարմինների պարտականությունը։
* Ապահովել, որ խոսքի, միավորումների և խաղաղ հավաքների ազատությունն ապահով կերպով իրականացվի՝ առանց սեռական կողմնորոշման կամ գենդերային ինքնության հիման վրա խտրականության։
* Կիրառել համապատասխան ուսումնական ծրագրեր իրավապահ մարմինների աշխատակիցների համար և աջակցել հանրային տեղեկատվական արշավներին՝ լայն հանրության շրջանում և դպրոցներում հոմոֆոբիայի և տրանսֆոբիայի դեմ պայքարելու համար։
* Խթանել տրանսգենդեր անձանց նախընտրելի սեռի իրավական ճանաչումը։

Միավորված Ազգերի Կազմակերպությունը դեռևս որևէ հետագա գործողություն չի ձեռնարկել, չնայած սեռական կողմնորոշման և գենդերային ինքնության վերաբերյալ առաջարկվող հռչակագիրը 2008 թվականին ներկայացվել է Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Գլխավոր ասամբլեային: Գլխավոր ասամբլեան պաշտոնապես չի ընդունել այդ հռչակագիրը և այն բաց է մնում ստորագրողների համար:

## Ծանոթագրություն


### Աղբյուրներ
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Amnesty International USA: LGBT legal status around the world
* Office of the High Commissioner for Human Rights
* *[https://www.icj.org/themes/sexual-orientation-and-gender-identity/ Sexual Orientation and Gender Identity in International Human Rights Law]* International Commission of Jurists.

Կատեգորիա:ԼԳԲՏ
Կատեգորիա:ԼԳԲՏ իրավունքներ
Կատեգորիա:Խոսքի ազատություն
Կատեգորիա:Խտրականություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու սեռականություն
Կատեգորիա:Սեքսոլոգիա
Կատեգորիա:Սեքսուալություն