Թել Ավիվի գեղարվեստի թանգարան

**Թել Ավիվի գեղարվեստի թանգարան** ( *Muzeon Tel Aviv Leomanut*),  Թել Ավիվում գտնվող արվեստի թանգարան։ Համարվում է Իսրայելի ամենամեծ և ամենակարևոր արվեստի թանգարաններից մեկը։ Թանգարանի ցուցադրությունը ներկայացված է Իսրայելի արվեստ, ժամանակակից արվեստ, լուսանկարչություն, նկարչություն, գրաֆիկա, դիզայն, ճարտարապետություն, 16-19-րդ դարերի արվեստ բաժիններում։ Բացի հիմնական ցուցադրության հատվածից, թանգարանն ունի քանդակների այգի և երիտասարդական բաժին։ Իր գոյության առաջին տարիներին թանգարանը գործել է «Դիզենգոֆի տանը», որտեղ 1948 թվականին ընդունվել է Իսրայելի անկախության հռչակագիրը։

## Պատմություն
Հիմնադրվել է 1932 թվականին, այն շենքում, որտեղ ապրել է Թել Ավիվի առաջին քաղաքապետ Մեիր Դիզենգոֆը։ Դիզենգոֆը հաստատել է Խորհրդատվական խորհրդի կազմը, որի մեջ ընդգրկված են եղել Ռեուվեն Ռուբինը, Արիե Ալուիլը, Բատյա Լիշանսկին և Հաիմ Գլիսբերգը։

Քաղաքի համար նոր թանգարանի նշանակությունը Դիզենգոֆը նկարագրել է իր ելույթում՝

Թանգարանը, որտեղ ներկայացվեցին իսրայելցի և օտարազգի արվեստագետների ստեղծագործությունները, դարձավ ակտիվ երիտասարդ քաղաքի մշակութային կենտրոն։ 1948 թվականի մայիսի 14-ին այս շենքում հայտարարվեց Իսրայելի պետության ստեղծման հռչակագիրը։

Դիզենգոֆի տանը Թել Ավիվի գեղարվեստի թանգարանի հաջողությունը և դրա հավաքածուի ընդլայնումը ավելի մեծ ցուցահանդեսային սրահների ստեղծման անհրաժեշտություն առաջ բերեցին։ 1959 թվականին Շվերոտ Տարսատում բացվեց Հելենա Ռուբինշտեյնի տաղավարը։ Երբ 1971 թվականին Շաուլ-Հա-Մելեխ բուլվարում բացվեց թանգարանի հիմնական շենքը, ցուցադրությունը տեղաբաշխվեց երկու շենքերում։

1938 թվականին թանգարանի հիմնական շենքում ստեղծվել է թեմատիկ գրադարան, որը ներառում է մոտ 50000 գիրք, 140 պարբերական և 7000 լուսանկար, որոնք վերաբերում են արվեստի տարբեր ոլորտներին։ 1988 թվականին բացվել է Յոզեֆ և Ռեբեկա Մեյերհոֆների Արվեստի կրթության կենտրոնը։ 1999 թվականին ցուցահանդեսային տարածքն ընդարձակվել է թանգարանի արևմտյան մասում կառուցված նոր պատկերասրահի հաշվին, հիմնադրվել է Լոլա Բիր Էբներ քանդակների այգին։

Թանգարանի ընդլայնումը հանգեցրեց ցուցահանդեսների մակարդակի և ծավալների ընդարձակման և համակողմանի մշակութային գործունեության, այդ թվում` թանգարանում դասական երաժշտության և ջազ համերգների կազմակերպում, ֆիլմերի  ցուցադրություն, դասախոսությունների, մանկական ներկայացումների  կազմակերպում։

## Թանգարանային համալիր
Թանգարանային համալիրը բաղկացած է մի քանի շինություններից`գլխավոր մասնաշենք, որը ներառում է Շաուլ Հա-Մելեխի պողոտայի նոր թևաշենքը, Ելենա Ռուբինշտեյնի տաղավարը Հաբիմա թատրոնի հարևանությամբ և Դիզենգոֆ փողոցում գտնվող կրթական կենտրոնը։

### Գլխավոր մասնաշենք
1971 թվականին թանգարանի տնօրեն դոկտոր Հաիմ Գամզուն ավարտել է Շաուլ Հա-Մելեխի պողոտայի վրա գտնվող թանգարանի հիմնական շենքի կառուցումը, Բեյթ-Արիել գրադարանի և Թել Ավիվի շրջանային դատարանի հարևանությամբ։ Թանգարանի հիմնական շենքը նախագծել է ճարտարապետ Դան Էյթանի և Ցիխակա Յաշարի կողմից։ Այս նախագծի համար նրանք արժանացել են Ռիխտերի մրցանակի։
### Նոր բաժին
thumb|250px| Թանգարանի նոր մասնաշենքի հանդիսավոր բացում, 2011 թ., նոյեմբերի 1-ին
2002 թվականին մրցույթ է հայտարարվել քանդակի այգու հարակից թանգարանի նոր արևմտյան թևաշենքի նախագծման համար։ Մրցույթում հաղթել է Պրեսթոն Սքոթ Կոենի նախագիծը։

Այս նախագծի համաձայն նոր թևաշենքի կառուցման արժեքը կազմել է 45 միլիոն դոլար։ Այդ նպատակով ներգրավվել են տարբեր դոտացիաներ, որոնցից ամենակարևորը Սամմի Օֆերի և նրա կնոջ կողմից  տրամադրված 20 միլիոն շեկելն էր։ Օֆերն իր միջոցները ներդրել է իր և իր կնոջ անունից։ Այնուամենայնիվ, հանրային ընդդիմության բազմաթիվ բողոքների պատճառով, որոնք պահանջում էին փոխել թանգարանի անունը, Օֆերը չեղյալ է համարել դոտացիան, և դրամահավաքը շարունակվել է։

2007 թվականի փետրվարին տեղեկացվել էր, որ նոր թևաշենքի կառուցման համար հովանավոր-ամուսիններ Պոլ և Գերտա Ամիրները տրամադրել են 10 միլիոն ԱՄՆ դոլար։
2011 թվականի հոկտեմբերին ավարտվել է լուսային կասկադով նոր թևաշենքի կառուցումը՝ շրջապատված տաս ցուցահանդեսային տաղավարներով, որոնցից յուրաքանչյուրը նվիրված է առանձին թեմայի։ Շենքը հանրության համար բացվել է 2011 թվականի նոյեմբերի 2-ին։

Ծրագրի արժեքը կազմել է մոտ 225 միլիոն դոլար։ Հիմնական մասը (140 միլիոն դոլար) ֆինանսավորվել է հովանավորների կողմից, մնացածը՝ 85 միլիոն դոլար, հատկացվել է Թել Ավիվի քաղաքապետարանի կողմից։

Թանգարանի հինգ հարկանի շենքը ներդաշնակորեն ներառում է գորշ բետոնից կառուցված ճարտարապետական համալիրի մեջ։ Թանգարանի կենտրոնական տաղավարը լուսավորվում է բնական լույսով, որը ներս է սողոսկում թափանցիկ առաստաղի միջով և տարածվում սպիտակ պատերի վրա։
մինի|Թել Ավիվի գեղարվեստի թանգարան, 2013 թ.
մինի|Թել Ավիվի գեղարվեստի թանգարան, 2013 թ.
### Թանգարանի մասնաճյուղեր
Ելենա Ռուբինշտեյնի տաղավարը, որը բացվել է 1959 թվականին Հաբիմա թատրոնի հարևանությամբ, հանդիսանում է թանգարանի մասնաճյուղ և նվիրված է ժամանակակից արվեստին։ Մասնաճյուղի կուրատորը` տիկին Էլեն Գինտոնը, նկարիչ Դեյվիդ Հինգտոնի կինն է և ներկայացնում է բազմաթիվ երիտասարդ ժամանակակից իսրայելցի նկարիչների շահերը, օգնում նրանց կազմակերպելու ցուցահանդեսներ։

### «Մեյերհոֆ» կրթական կենտրոն
Արվեստի բնագավառի «Մեյերհոֆ» կրթության կենտրոնը գտնվում է Դուբնով փողոցում։ Կենտրոնը կազմակերպում է արվեստի դասընթացներ երեխաների, դեռահասների, ուսուցիչների և մեծահասակների համար։ Կենտրոնն ունի դիդակտիկ ցուցահանդեսներ և կազմակերպում է էքսկուրսիաներ դպրոցականների համար։

## Մշտական հավաքածու
Թանգարանի հավաքածուն ներկայացնում է 20-րդ դարի առաջին կեսի և ժամանակակից արվեստի մեծ շարժումների մի շարք առաջատար արվեստագետների՝ ֆովիզմ, գերմանական էքսպրեսիոնիզմ, կուբիզմ, ֆուտուրիզմ, ռուսական կոնստրուկտիվիզմ, Դե ստիլ շարժում և սյուրռեալիզմ, ֆրանսիական արվեստ, Փարիզի դպրոցի իմպրեսիոնիստներ և պոստիմպրեսիոնիստներ, ներառյալ Խայիմ Սուտինի ստեղծագործությունները, Պաբլո Պիկասոյի կապույտ և նեո-դասական ժամանակաշրջանից մինչև իր ուշ ժամանակահատվածի էական գործեր, Ալբեր Գլեզի, Ժան Մետցենժեի կուբիստական նկարները, Ժակ Լիպշիցի մի քանի քանդակներ և Խոան Միրոյի սյուրռեալիստական ստեղծագործություններ։

1989 թվականին ամերիկացի փոփ արտիստ Ռոյ Լիխտենշտայնը թանգարանի համար ստեղծեց հսկայական երկպանել որմնանկար, որը գտնվում է մուտքի նախասրահում։

Հավաքածուն ներառում է մի շարք գլուխգործոցներ, այդ թվում`1916 թվականին ավստրիացի նկարիչ Գուստավ Կլիմտի ստեղծած *Friedericke Maria Beer*-ը,  1914 թվականին Վասիլի Կանդինսկու ստեղծած «Անանուն իմպրովիզացիան»։

1950 թվականին նվիրաբերված Փեգիի Գուգենհայմ հավաքածուն ներառում է աբստրակտ ու սյուրռեալիստական արվեստագետների 36 աշխատանքներ, այդ թվում`Ջեքսոն Պոլլոքի, Ուիլյամ Բազիոտիսի և Ռիչարդ Պուզետ-Դարտի ստեղծագործությունները և սյուրռեալիստներ Իվ Տանգիի, Ռոբերտո Մատտայի և Անդրե Մասսոնի աշխատանքներից։

Քանդակներ ցուցադրված են մուտքի մոտ և քանդակի ներքին այգում։

## Պատկերասրահ

'Boat', Galilee basalt sculpture by Emanuel Hatzofe, 2003, Tel Aviv Museum of Art, Tel Aviv, Israel.jpg|«Նավակ», գալիլեյան բազալտ
Buky Schwartz Mosquito.JPG|**Բակի Շվարց**, «Մոծակ»
Kadishman tlv1.jpg|**Մենաշե Կադիշման**, «Քանդակ», Լոլա Բիր Էբներ քանդակների այգի
Maurycy Gottlieb - Jews Praying in the Synagogue on Yom Kippur.jpg| **Մաուրիկի Գոտլիբ**, «Աղոթք Յոմ Կիպուրի օրը սինագոգում»
Gustav Klimt 051.jpg|**[[Գուստավ Կլիմտ]]**, «Մարի Բեերի դիմանկարը»
Dov Feigin-animal 1958.jpg|**Դոմ Ֆեյգին**, «Կենդանի»
Sheep Danziger002.jpg|**Ցիխակ Դանցիգեր**, «Նեգևյան ոչխարներ»


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Թել Ավիվի գեղարվեստի թանգարանի պաշտոնական կայք
* אלי ערמון אזולאי ודניאל ראוכוורגר. «מוזיאון ת"א על פרשת דרכים», **הארץ**, 29 ביולי 2011
* ניצן דבי. «פתרון דיור לעיצוב», **כלכליסט**, 4 בספטמבר 2011
* 2011 ,22 ,בספטמבר ,**Xnet** ,«מיכאל יעקובסון. «הבניין החדש של מוזיאון תל אביב לאמנות
* 2011 ,28 ,באוקטובר ,**Xnet** ,«מיכאל יעקובסון. «על אגף הספרייה בבניין המוזיאון החדש
* אסתי אהרונוביץ, אלי ערמון אזולאי. «הזרם האקטיביסטי», **הארץ**, 9 בספטמבר 2011
* אסתר זנדברג. «איזה בזבוז מפואר», **הארץ**, 3 בנובמבר  2011
* זיוה שטרנהל. «הבשורה האדריכלית של מוזיאון תל אביב», **הארץ**, 17 באוקטובר  2012
* אלי ערמון אזולאי. «האילו שינויים מתכננת סוזן לנדאו למוזיאון תל אביב», **הארץ**, 2 בנובמבר  2012

Կատեգորիա:1932 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:Թել Ավիվի թանգարաններ
Կատեգորիա:Ժամանակակից արվեստի թանգարաններ
Կատեգորիա:Իսրայելի գեղարվեստական թանգարաններ