Անօֆթալմիա

**Անօֆթալմիա** (, «առանց աչքի»), մեկ կամ երկու աչքերի բացակայություն։ Ակնակապիճից բացակայում են և՛ ակնագունդըը, և՛ ակնային հյուսվածքը։ Աչքի բացակայությունը հանգեցնում է ակնակապիճի ոսկրային կառուցվածքի փոքրացման, կարճ կոպերի, միջկոպային ճեղքի կրճատման։ Անօֆթալմիա կարող է առաջանալ գենետիկական մուտացիաների, քրոմոսոմային աբեռացիաների և նախածննդյան (պրենատալ) շրջանում փոփոխությունների արդյունքում։ Անօֆթալմիան չափազանց հազվագյուտ հիվանդություն է և հիմնականում պայմանավորված է գենետիկական անոմալիաներով։ Այն կարող է նաև զուգակցվել այլ համախտանիշներ հետ։

## Դասակարգում
Անօֆթալմիայի 3 դաս կա՝

* **Առաջնային անօֆթալմիա,** աչքի հյուսվածքի լիակատար բացակայություն, գլխուղեղի՝ աչքը կազմավորող հատվածի անբավարարության պատճառով։
* **Երկրորդային անօֆթալմիա,** աչքը սկսում է զարգանալ, ապա ինչ-ինչ պատճառներով զարգացումը կանգ է առնում։ Մնում է աչքի մնացորդային հյուսվածք կամ չափազանց փոքր աչքեր, որոնք հնարավոր է տեսնել միայն ուշադիր զննման ժամանակ։
* **Դեգեներատիվ անօֆթալմիա,** երբ աչքը սկսել է ձևավորվել, ապա դեգեներացվել է։ Սրա պատճառներից մեկը աչքի արյան մատակարարման բացակայությունն է։

## Ասոցիացիաներ
մինի|260x260փքս|(a) Երկկողմանի անօֆթալմիա, (b) Բիլատերալ միկրօֆթալմիա,(c) Միակողմանի անօֆթալմիա՝ խեցիով (աջ աչք)։Կան մի քանի վիճակներ, որոնք կապված են անօֆթալմիայի հետ։ Դրանք ներառում են՝

* Պատաուի համախտանիշ
* Լենցի համախտանիշ
* Գոլդենհեր-Գորլինի համախտանիշ
* Վաարդենբուրգի համախտանիշ։

Այս հիվանդություններից բացի, միայն մեկ աչքում անօֆթալմիան կապված է մյուս աչքում բարդությունների հետ։

## Պատճառներ
### SOX2
Անօֆթալմիայի ամենատարածված գենետիկական պատճառը SOX2 գենի մուտացիան է: Այն՝ կապվելով ԴՆԹ-ի որոշակի հատվածների հետ, կարգավորում է այլ գեների ակտիվությունը: Sox2 անօֆթալմիայի համախտանիշը առաջանում է Sox2 գենի մուտացիայից, որը թույլ չի տալիս նրան արտադրել Sox2 սպիտակուց։ Առանց այս Sox2 սպիտակուցի, աչքի զարգացման համար կարևոր գեների ակտիվությունը խաթարվում է: Sox2 անօֆթալմիան ունի աուտոսոմ-դոմինանտ ժառանգում, սակայն Sox2 անօֆթալմիա ունեցող հիվանդների մեծ մասն իրենց ընտանեկան պատմության մեջ առաջինն է, որ ունի այս մուտացիան։ Սա կոչվում է սաղմնային գծի (germline) մոզաիցիզմ։ Կան Sox2–ի անօֆթալմիա առաջացնող առնվազն 33 մուտացիաներ: Այս գեների մուտացիաներից մի քանիսը հանգեցնում են Sox2 սպիտակուցի չձևավորմանը, մինչդեռ մյուս մուտացիաները առաջացնում են այս սպիտակուցի ոչ ֆունկցիոնալ տարբերակ:

### RBP4
RBP4 ասոցիացվում է անօֆթալմիայի աուտոսոմ-դոմինանտ ձևի հետ։ Անօֆթալմիայի այս ձևն ունի փոփոխական թափանցելիություն և եզակի մայրական ժառանգում, որը կապված է հղիության հետ: Հիվանդությունը առաջանում է միայն այն դեպքում, երբ մայրը և պտուղը երկուսն էլ կրում են RBP4 գենի մուտացիա, որը նախապատրաստում է պտղին վիտամին A-ի անբավարարության՝ անօֆթալմիայի շրջակա միջավայրի ռիսկի գործոն: Եթե վիտամին A-ի անբավարարությունը առաջանում է աչքի զարգացման առաջին մի քանի ամիսների ընթացքում, դա կարող է հանգեցնել անօֆթալմիայի: Կլինիկական հետազոտությունները ընթացքի մեջ են:

### Ազդող այլ գեներ
SOX2-ը և RBP4-ը միակ գեները չեն, որոնք կարող են անօֆթալմիա առաջացնել: Այլ կարևոր գեներից են OTX2-ը, CHX10-ը և RAX-ը: Այս գեներից յուրաքանչյուրը կարևոր դեր է խաղում ցանցաթաղանթի արտահայտման մեջ: Նրանց մուտացիաները կարող են առաջացնել ցանցաթաղանթի տարբերակման ձախողում։ OTX2-ն ժառանգվում է  դոմինանտ ձևով։ Մուտացիայի հետևանքները տարբերվում են ծանրությամբ և կարող են ներառել միկրօֆթալմիա: BMP4-ը կապված է անօֆթալմիայի հետ, ինչպես նաև առաջացնում է կարճատեսություն և միկրօֆթալմիա: Այն ժառանգվում էդոմինանտ ձևով։ PRR12-ի հապլո–անբավարարությունը նույնպես հայտնի է որպես անօֆթալմիա՝ այլ անոմալիաների հետ միասին։

### Միջավայրի ազդեցությունը
Շրջակա միջավայրի բազմաթիվ պայմաններ նույնպես առաջացնում են անօֆթալմիա: Միջավայրի պատճառների վերաբերյալ ամենամեծ ապացույցը եղել են ուսումնասիրությունները, երբ երեխաները  հղիության ընթացքում ձեռք բերված վարակներ են ունեցել: Այս վարակները սովորաբար վիրուսային են: Անօֆթալմիա կարող են առաջացնել մի քանի հայտնի հարուցիչներ՝ տոքսոպլազմա, կարմրախտ և գրիպի վիրուսի որոշակի շտամներ։ Անօֆթալմիային հանգեցրած շրջակա միջավայրի այլ պայմաններն են մոր մոտ  վիտամին-A ի անբավարարությունը, հղիության ընթացքում ռենտգենյան ճառագայթների ազդեցությունը, ալկոհոլի չարաշահումը և թալիդոմիդի ազդեցությունը։

### 14–րդ քրոմոսոմ
Հայտնի է, որ երբեմն անօֆթալմիայի պատճառ է հանդիսանում 14-րդ քրոմոսոմի միջբջջային դելեցիան: Քրոմոսոմի այս հատվածի դելեցիան նաև բերում է փոքր լեզվի, բարձր կամարաձև քիմքի, զարգացման և աճի հետամնացության և հիպոթիրեոզի հետ: Դելեցիացիայի ենթարկված հատվածը q22.1-q22.3 հատվածն է: Սա հաստատում է այն փաստը, որ 14-րդ քրոմոսոմի 22-րդ հատվածը ազդում է աչքի զարգացման վրա։

## Պրենատալ ախտորոշում
### Ուլտրաձայնային հետազոտություններ
Ուլտրաձայնային հետազոտությունը օգտագործվում է հղիության ընթացքում անօֆթալմիայի ախտորոշման համար, սակայն դժվար է այն ախտորոշել մինչև երկրորդ եռամսյակը: Այս եղանակով անօֆթալմիան հայտնաբերելու ամենավաղ ժամանակը մոտավորապես 20 շաբաթականն է։

### Ամնիոցենտեզ
Նախածննդյան շրջանում անօֆթալմիան հնարավոր է ախտորոշել ամնիոցենտեզով, սակայն այն կարող է ճիշտ արդյունք չցուցադրել: Ամնիոցենտեզը կարող է ախտորոշել անօֆթալմիան միայն քրոմոսոմային անոմալիաների առկայության դեպքում: Քրոմոսոմային անոմալիաները անօֆթալմիաների դեպքերի միայն փոքրամասնությունն են կազմում։

## Հետծննդաբերական ախտորոշում
### ՄՌՇ/ՀՇ
ՄՌՇ և ՀՇ հետազոտությունները օգտագործվում են ուղեղի և ակնակապիճների սկանավորման համար: Ռենտգենաբանները սա օգտագործում են ակնագնդի ներքին կառուցվածքները, տեսողական նյարդը և ակնագնդի արտաքին մկանները, ինչպես նաև ուղեղի անատոմիան գնահատելու համար։

### Զննում
Բժիշկները կարող են զննել երեխային և տալ ճիշտ ախտորոշում: Ոմանք կատարում են մոլեկուլային գենային թեստեր՝ պարզելու համար, թե արդյոք պատճառը կապված է գեների մուտացիաների հետ։

Գենային թեստավորումը կարող է ներառել քրոմոսոմային միկրոշարքերի վերլուծություն, մեկ գենի կամ բազմագենային թեստավորում: Գենոմային թեստավորումը, ներառյալ էկզոմի հաջորդականացումը, գենոմի հաջորդականացումը և միտոքոնդրիալ հաջորդականացումը, կարող է դիտարկվել, եթե մեկ գենի թեստավորումը չի հաստատում մոլեկուլային ախտորոշումը:

## Բուժում
### Աչքի պրոթեզ
Ներկայումս նոր աչք զարգացնելու միջոցով տեսողության վերականգնողական բուժում չկա: Այնուամենայնիվ, կան կոսմետիկ տարբերակներ, որպեսզի աչքի բացակայությունը այդքան էլ նկատելի չլինի: Սովորաբար երեխան պետք է դիմի ակնաբույժի՝ աչքի մեջ կոնֆորմերներ տեղադրելու համար: Կոնֆորմերները պատրաստված են թափանցիկ պլաստիկից և տեղադրվում են խոռոչի մեջ՝ խոռոչի աճը և լայնացումը խթանելու համար: Երեխայի դեմքի աճի և զարգացման հետ մեկտեղ կոնֆորմերը պետք է փոխվի: Անօֆթալմիայի դեպքում կարող են անհրաժեշտ լինել նաև լայնացնող սարքեր՝ առկա խոռոչը լայնացնելու համար: Կյանքի առաջին երկու տարիների ընթացքում դրանք փոխվում են մի քանի շաբաթը մեկ: Դրանից հետո ակնակապճում կարելի է տեղադրել ներկված պրոթեզային աչք։ Պրոթեզային աչքը կարելի է մաքրել մանկական օճառով և ջրով: Պետք է խուսափել սպիրտի օգտագործումից, քանի որ այն կարող է վնասել պրոթեզային աչքը: Երեխաները պետք է պարբերաբար ստուգվեն՝ համոզվելու համար, որ չափսը համապատասխանում։

2016 թվականին հրապարակված Cochrane Review-ում հարց էր բարձրացվել, թե արդյոք պրոթեզային աչքի պատրաստման համար օգտագործվող նյութը էական է։ Պրոթեզային աչքերը կարող են պատրաստվել երկու տեսակի նյութերից՝ ծակոտկեն կամ ոչ ծակոտկեն: Եթե նյութը ծակոտկեն է, ապա արհեստական ​​աչքը ինտեգրվում է մարմնի մեջ, քանի որ նոր արյան անոթները կարող են աճել նյութի մեջ: Եթե նյութը ոչ ծակոտկեն է, ապա արհեստական ​​աչքը մնում է մարմնի մնացած հյուսվածքից առանձին: Երեք ուսումնասիրություններ գնահատելուց հետո, վերանայումը եզրակացրեց, որ բավարար ապացույցներ չկան եզրակացնելու համար, թե որ նյութն է ավելի լավը:

### Կոսմետիկ վիրահատություն
Եթե ակնակապիճի լայնացման համարհամապատասխան միջոցներ չձեռնարկվեն, կարող են ի հայտ գալ բազմաթիվ ֆիզիկական դեֆորմացիաներ: Կարևոր է, որ եթե այդ դեֆորմացիաները ի հայտ գան, վիրահատությունը կատարվի կյանքի առնվազն առաջին երկու տարիների ընթացքում: Շատ մարդիկ նաև իրականացնում են վերին կոպի պտոզի վիրահատություն և ստորին կոպի ձգում: Այս վիրահատությունները կարող են վերականգնել շրջակա կառուցվածքների, օրինակ՝ կոպի, գործառույթը՝ հնարավորինս լավ տեսք ստանալու համար: Սա ավելի տարածված է այն մարդկանց մոտ, ովքեր ունեն դեգեներատիվ անօֆթալմիա։

Անօֆթալմիան առկա է յուրաքանչյուր 100,000 ծնունդներից 3-ի մոտ։ Անօֆթալմիայի շատ դեպքեր հանդիպում են նաև միկրօֆթալմիայի հետ միասին: Մեծ Բրիտանիայում վերջերս անցկացված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ անօֆթալմիան և միկրօֆթալմիան միասին միջինում հանդիպում են յուրաքանչյուր 10,000 ծնունդից 1-ի մոտ։ Միացյալ Նահանգներում անօֆթալմիայի/միկրօֆթալմիայի տարեկան ցուցանիշը կազմում է մոտ 780 ծնված երեխա/տարի և օգտագործելով Անգլիական ազգային հիվանդանոցի դրվագների վիճակագրությունը, նրանք հաշվարկել են անօֆթալմիայի, միկրօֆթալմիայի և աչքի/արցունքային ապարատի բնածին արատների տարեկան հաճախականությունը 1999-ից 2011 թվականներին: Այս ուսումնասիրության համաձայն՝ բնածին անօֆթալմիայի հաճախականությունը տատանվում էր 2.4-ից (95% վստահության միջակայք 1.3-ից 4.0) 100 000 նորածնի հաշվով 1999 թվականին մինչև 0.4 (0-ից 1.3) 2011 թվականին: Այն ծնողները, որոնք արդեն ունեն անօֆթալմիա ունեցող երեխա, ունեն անօֆթալմիայով ևս մեկ երեխա ունենալու 1/8 հավանականություն։ Անօֆթալմիայի բոլոր դեպքերի մոտավորապես 2/3-ը որոշվում են գենետիկական հիմքի վրա: Անօֆթալմիան բնածին կուրության առաջատար պատճառներից մեկն է և կազմում է երեխաների կուրության 3-11%-ը։ Անօֆթալմիան և միկրօֆթալմիան միասին կազմում են պլաստիկ վիրաբուժության և աչքի պրոթեզների վերականգնողական վիրաբուժական դեպքերի 1.7-1.8%-ը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* MAPS – Support group for parents with anophthalmic and microphthalmic children
* International Children's Anophthalmia and Microphthalmia Network (ICAN)
* Microphthalmia Anophthalmia & Coloboma Support (MACS) – Charity offering support and information for people affected by microphthalmia, anophthalmia, and coloboma
* National Eye Institute (NEI) – Resources
* GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on anophthalmia / microphthalmia
* NCBI/Molecular diagnosis of anophthalmia / microphthalmia

Կատեգորիա:Ակնաբուժություն
Կատեգորիա:Աչքի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Բնածին արատներ
Կատեգորիա:Գենետիկ հիվանդություններ և խանգարումներ