Վիքիբանավեճ

[մինի|280x280px|[Վիքիպեդիա:Խմբագրական պատերազմ|Վիքիպեդիայում խմբագրական պատերազմը պատկերող գրաֆիկահեղինակ` չեխ նկարազարդող Պավել Ռեյզենաուեր]]

**Վիքիբանավեճ**, Վիքիպեդիայի հարթակում վիքիպեդիստների բանավեճ, հակամարտություն կամ հակասություն, որոնք ծագում են կամավոր խմբագիրների միջև, որոնք անհամաձայնություն են հայտնում հոդվածի բովանդակության, Վիքիպեդիայի ներքին գործերի կամ ենթադրյալ չարաշահումների վերաբերյալ: Վեճերը հաճախ դրսևորվում են հոդվածում կրկնվող մրցակցային փոփոխություններից, որոնք հայտնի են որպես «խմբագրական պատերազմներ», երբ փոքր փոփոխություններ կատարելու փոխարեն խմբագրումները հիմնականում «հետ են շրջվում»: Բանավեճերը կարող են վերաճել դրա լուծման ջանքերի և օրենքի կիրառման:

Բանավեճերը խրախուսվում են քննարկել քննարկման էջերում (հոդվածի քննարկման էջում կամ մասնակցի քննարկման էջում), բայց կարող են անմիջապես հանգեցնել խմբագրման արգելափակման, և որոշ խմբագիրներ պարզապես «խուսափում են» կոնֆլիկտից, հատկապես, եթե չգիտեն, թե ինչպես պաշտպանել իրենց խմբագրումները Վիքիպեդիայի բարդ համակարգերի շրջանակներում։

*Հակամարտության* վաղ, բայց մշտական աղբյուր է «սեփականատիրական խմբագրումը», երբ խմբագիրը, որը կարող է հոդված սկսել, թույլ չտա մյուս խմբագիրներին փոփոխություններ կատարել «իր հոդվածի» բովանդակության կամ լեզվի մեջ։ Շատ արդիական հակամարտություններ ծավալվում են վիճելի թեմաների շուրջ հոդվածներում, որոնք հաճախ ներառում են երկու արմատացած հակադիր տեսանկյուններ, որոնք արտացոլում են հասարակության մեջ առկա բանավեճերն ու հակամարտությունները՝ հիմնված էթնիկ, քաղաքական, կրոնական և գիտական տարբերությունների վրա։

Վեճերի լուծման ջանքերը տարիների ընթացքում փոխվել են։ Անգլերեն Վիքիպեդիայում, ինչպես նաև Հայերեն Վիքիում հոդվածի բովանդակության վեճերի համար, 2024 թվականի դրությամբ, խմբագիրներն ամենից հաճախ դիմում են մեկնաբանության խնդրանքներին, ինչպես նաև մասնագիտացված քննարկման միջոցներին, ինչպիսին է հոդվածը ջնջման առաջադրելը։ Օգտատիրոջ ենթադրյալ չարաշահումների դեպքում որոշ Վիքիպեդիաներ վերջնական խոսքի համար ապավինում են Արբիտրաժային կոմիտեներին։

Վիքիպեդիայում վեճերը, խմբագրի վարքագիծը և համագործակցությունը վաղուց ակադեմիական հետազոտությունների առարկա են դարձել: Օրինակ, Անգլերեն Վիքիպեդիայում 2023 թվականի վերանայումը բացահայտել է 217 հոդված՝ մասնակիցների նպատակների, փոխազդեցությունների և համագործակցության գործընթացների վերաբերյալ, որոնք բացահայտել են 34 ուսումնասիրություն՝ «հակամարտության պատճառների և ազդեցության, հակամարտությունների լուծման մեխանիզմների, ինչպես նաև հակամարտության կամ վիճահարույց հոդվածների չափման և կանխատեսման» վերաբերյալ: Վերանայումն ուսումնասիրել է խմբագիրների համակարգման բազմաթիվ ուսումնասիրություններ, մասնավորապես՝ քննարկման էջերում, ինչպես նաև ալգորիթմական կառավարման՝ բոտերի միջոցով Վիքիպեդիայի քաղաքականությունը կիրառելով: Վերանայումը պարզել է, որ հետազոտական ուշադրությունը գագաթնակետին է հասել 2012 թվականին, իսկ ընդհանուր առմամբ Վիքիպեդիայում խմբագրումը գագաթնակետին է հասել 2007 թվականին:

## Բանավեճերի բացահայտում
Որպես բաց համագործակցային գրավոր նախագիծ, ի սկզբանե Վիքիպեդիան ենթադրել էր անհամաձայնություններ մասնակիցների միջև։ Այն կետը, թե երբ են անհամաձայնությունները վերածվում վեճերի և հակամարտությունների, միանշանակ սահմանված չէ Վիքիպեդիայի համայնքների և դրանք ուսումնասիրող գիտնականների կողմից։ 
մինի|Վիճարկվող խմբագրումների վիզուալիզացիա՝ օգտագործելով Contropedia հարթակը
Հոդվածների բովանդակության շուրջ հաճախ հակասություններ են առաջանում խմբագիրների միջև, ինչը կարող է հանգեցնել խմբագրական պատերազմների:62:  

Խմբագրական պատերազմը վիճարկվող հոդվածի վերաբերյալ հակասական տեսակետներ ներկայացնող խմբագրումների մշտական ​​փոխանակում է: 62  կամ կայքի քաղաքականության սահմանմամբ՝ «երբ էջի բովանդակության վերաբերյալ անհամաձայնություն ունեցող խմբագիրները բազմիցս անտեսում են միմյանց խմբագրումները»: Վիքիպեդիայում խմբագրական պատերազմներն արգելված են, և խմբագիրներին խորհուրդ է տրվում համաձայնության հասնել քննարկումների միջոցով, սակայն վարչական միջամտություն կարող է կիրառվել, եթե հակամարտությունը լուծելուն ուղղված քննարկումը անարդյունք է:

Ընդհանուր առմամբ, խմբագրական պատերազմները հրահրվում են խիստ վիճահարույց բովանդակության առկայությամբ, ինչպիսիք են աբորտը կամ իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտությունը, բայց կարող են առաջանալ նաև այլ վիճելի հարցերի պատճառով, ինչպիսիք են նկարիչ Ֆրենսիս Բեկոնի քաղաքացիությունը: 2020 թվականի ուսումնասիրության համաձայն՝ ամենաերկար խմբագրական պատերազմը, որը տեղի է ունեցել 20 օգտատերերի միջև 105 անգամ, 2008 թվականին տեղի ունեցած Թուրքիայի առաջին նախագահ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի կենսագրության շուրջ ծավալված պայքարն է եղել:

Հետազոտողները նաև մշակել են «Contropedia» անվամբ վերլուծական հարթակ՝ երկարատև խմբագրական վեճերը, ինչպիսին է գլոբալ տաքացումը, դիտարկելու և չափելու համար:

Խմբագրական պատերազմները կարող են սահմանվել և հայտնաբերվել հետ շրջումների և հետ շրջումները փոխադարձելու տեսանկյունից: 2004 թվականին համայնքը ներդրել է *երեք հետ շրջման կանոնը*, որը քննարկվել է հետագա գիտական ուսումնասիրություններում: Ըստ որոշ տեղեկությունների, կանոնը կիսով չափ կրճատել է հետ շրջումների դեպքերը: Խմբագրական վեճերը բացահայտելու համար գիտնականները փորձել են նաև օգտագործել հոդվածների վերանայումների քանակը, խմբագիրների միջև ջնջումների մակարդակը կամ վիճահարույց հոդվածների վրա տեղադրված պիտակը: Օրինակ, մինչև 2020 թվականի կեսերը քննարկման էջում եղել են վեճի պիտակի 7425 դեպքերի վերաբերյալ խորը վեճեր: 2012 թվականին Յասերին և այլք վեճերը բացահայտել են օրինաչափության ճանաչման ալգորիթմի միջոցով և փորձարկել այն՝ հոդվածի մարդկային գնահատականների համեմատ: Լեզվական չափանիշներից խուսափելով՝ նրանք նշել են, որ իրենց մեթոդը «հնարավոր է դարձնում ինչպես միջմշակութային համեմատությունները, այնպես էլ միջլեզվային ստուգումներն ու վավերացումը»:  Համապատասխանաբար, 2014 թվականին Յասերին ղեկավարել է մեկ այլ թիմ՝ 10 Վիքիպեդիաներում, այդ թվում՝ արաբերենում, եբրայերենում և հունգարերենում, ամենավիճահարույց հոդվածները բացահայտելու համար:

Հետագա հետազոտություններում օգտագործվել են այլ մեթոդներ, անգամ առանց հետ շրջումների և ջնջելու օրինաչափությունների: 2021 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ «կոնֆլիկտային քննարկումները» նույնականացնելու ճշգրտությունը 80% է՝ ըստ կառուցվածքային առանձնահատկությունների, ինչպիսիք են երկու խմբագիրների փոխադարձ մեկնաբանությունները (ABA օրինաչափություն), նախքան երրորդ անձի որևէ ներդրում կատարելը: Այլ առանձնահատկություններից են արտահայտությունների և դերանունների օգտագործումը, որոնք նշում են քաղաքավարության կամ համագործակցության մակարդակը: Դե Կոկը և Վլաչոսը վեճերը դասակարգել են բնական լեզվի մշակման (NLP) մոդելով, որը կատարելագործվել է առանձնահատկությունների վրա հիմնված մոդելների համեմատ:

Շատ վեճեր կենտրոնանում են խմբակրական նյութի բովանդակության ջնջման վրա, որը կարելի է դիտարկել որպես մի տեսակ հսկողություն: Ֆրանսիական և իսպանական ապագաղութայնացման դեպքերի նման ցանցային հսկողության համեմատական ​​ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ ավելի ակտիվ խմբագիրներն ավելի քիչ ջնջումներ են ունենում և, կարծես, գործում են մրցակից ճամբարներում:

## Վեճերի ազդեցություն
Վեճերը լայնորեն դիտվում են որպես Վիքիպեդիայի համայնքի համար ծանր բեռ՝ առանց օգտակար գիտելիքներով կոնտենտի ավելացման, և որպես մրցակցային և կոնֆլիկտային մշակույթի ստեղծում, որը կապված է ավանդական տղամարդկային գենդերային դերերի հետ։ Հետազոտությունները կենտրոնացել են վեճերի անքաղաքավարության վրա, որոնք կարող են դիպչել անձի արժանապատվությանը, «խախտել անձնական սահմանները» և նվազեցնել կամավորականությունը։  Ասում են, որ արմատացած խմբագրական կոնֆլիկտները նվազեցնում են Վիքիպեդիայի հոդվածների որակը և ենթադրյալ չեզոքությունը։

Երբեմն, կուլիսներում տեղի ունեցող վեճը կարող է բացասական լրատվամիջոցների ուշադրություն գրավել որպես Վիքիպեդիայի կանոնակարգի հակասություն։ Օրինակ՝ 2019 թվականին Վիքիպեդիա հիմնադրամի կողմից օգտատիրոջ խմբագրման արգելափակումից հետո, լրատվամիջոցներում լուսաբանվել են ներքին բանավեճը և անգլերեն Վիքիպեդիայի 21 ադմինիստրատորների հրաժարականը։  Այնուամենայնիվ, Վիքիպեդիայի ղեկավարությունը պաշտպանել է հակառակորդական խմբագրումը որպես համագործակցության կարևոր գործոն, և գիտնականները պնդում են, որ խմբագիրների միջև լավ կառավարվող վեճը կարող է օգուտ բերել հանրագիտարանին։ Վիճահարույց թեմաները նույնպես կարող են գրավել խմբագիրներին, ինչպես պարզվել է 2017 թվականին Գերմանական Վիքիպեդիային ծանոթ մարդկանց հետ անցկացված լաբորատոր փորձի արդյունքում։

## Վեճերի առանձնահատկություններ
Քանի որ քաղաքավարությունը Վիքիպեդիայի հիմնական սկզբունքն է, օգտատերերի վիճելը հաճախ բնութագրվում են որպես անքաղաքավարություն։ 120 քննարկման էջերում վեճերի ուսումնասիրության համաձայն՝ ընդհանուր առմամբ «Վիքիպեդիաները չեն երկարաձգում հակամարտությունները»։ Ամենատարածված անքաղաքավարությունը արհամարհանքն է, ծաղրը կամ նվաստացումը, որին հաջորդում է «սուր քննադատությունը»։ Ըստ ուսումնասիրությունների արդյունքների՝ անքաղաքավարի մեկնաբանությունները որևէ արձագանք չեն ստանում դեպքերի երկու հինգերորդում։ Անկախ թեմայից, բացահայտ արձագանքները բաժանվել են. անքաղաքավարի վարքագծի վերաբերյալ արձագանքների 37 տոկոսը պաշտպանողական է եղել, ինչպիսիք են՝ բացատրություններ տալը կամ քննադատի մտահոգության վերաբերյալ տեղեկատվություն խնդրելը։ Այնուամենայնիվ, դեպքերի 53.5 տոկոսում մարդիկ վիրավորական են արձագանքել։  Նմանատիպ ուսումնասիրության համաձայն՝ անձնական հարձակումներին պատասխանել է 26%-ը, ընդ որում՝ անմիջապես։

Խմբագիրները կիրառում են հակահարվածի մի շարք մարտավարություններ՝ վիրավորանքներից մինչև թեմայից շեղում, հակափաստարկներ և հերքումներ: Առավել որակյալ հերքումները «կապված են ավելի կառուցողական արդյունքների հետ»:  Համակարգման մարտավարությունը ներառում է հարցեր տալը, տեղեկատվություն տրամադրելը, համատեքստի տրամադրումը, փոխզիջում առաջարկելը, գիտելիքների պակասի խոստովանումը կամ ընդունումը:  Հարգալից ձևակերպումները նվազեցնում են հակամարտությունը, ինչպիսիք են «ի դեպ» արտահայտությամբ խուսափողական պատասխանները, փոխզիջման պատրաստակամության մասին նախազգուշացումը:

Խմբագրական վեճերի ժամանակ Վիքիպեդիայի օգտատերերը, ինչպես պարզվել է, ընդունում են հինգ խոսակցական դերեր

# ճարտարապետ (քննարկման կառուցվածքի)
# բովանդակության փորձագետ
# մոդերատոր/կազմակերպիչ
# քաղաքականության մասնագետ
# խոսքի վարպետ:

Խմբագրման վրա կենտրոնացած բովանդակության փորձագետի և խոսքի վարպետի դերերը, որպես կանոն, ավելի հաջողված են, քան հայեցակարգային, կազմակերպչական դերերը, ինչպիսին է քաղաքականության մասնագետը: Իրոք, երբ խմբագիրներն ընդհանուր բովանդակության վեճի՝ «վիքի-իրավաբանի» միջամտությամբ բարձրացնում են Վիքիպեդիայի քաղաքականությունը, նրանք հակված են սրել խմբագրական հակամարտությունը:  Այնուամենայնիվ, հետազոտողները պարզել են, որ Վիքիպեդիայի քաղաքականությանը, ինչպիսին է *[[Վիքիպեդիա:Նշանակալիություն|Նշանակալիությունը]]*, մեջբերելը, օգնում է լուծել հոդվածների ջնջման վերաբերյալ վեճերը:

Խմբագրման վեճերը կարող են անցնել որոշակի փուլերով կամ կյանքի ցիկլ ունենալ, ինչպես ցույց տվեց Դեյվիդ Մոուտսը Ֆուկուսիմայի միջուկային վթարի մասին գրելու սկզբնական շրջանում աղբյուրների օգտագործման համար:

## Ջնջման վեճեր
մինի|Գրաֆիկ, որը ցույց է տալիս «Ջնջման ենթակա հոդվածների» (AfD)  նվազումը 2017 թվականին հոդվածների ստեղծման սահմանափակումներից հետո: Y առանցքը լոգարիթմական մասշտաբ է, իսկ ճիշտ միավորները՝ «գլխավոր անվանատարածքում ջնջված էջերն են»:
Հոդվածների և հանրագիտարանային բովանդակության այլ տեսակների (օրինակ՝ կատեգորիաների և ցուցակների) ջնջման վերաբերյալ անհամաձայնությունները կառավարվում են քննարկման կառուցվածքների միջոցով: Հատկանշական է, որ Վիքիպեդիայում (անգլերեն) 2004 թվականից ի վեր եղել է ավելի քան 400,000 «Ջնջման ենթակա հոդվածների» (AfD) քննարկում, չնայած 2017 թվականին Վիքիպեդիայի հոդվածների ստեղծման սահմանափակումից հետո ջնջման ներկայացված հոդվածների քանակը նվազել է:

2018 թվականի դրությամբ, բանավեճերի մոտավորապես 64 տոկոսն ավարտվել է հոդվածի ջնջմամբ, իսկ 24 տոկոսը՝ հոդվածի պահպանմամբ, ինչը շատ ավելի ցածր է, քան Վիքիպեդիայի վաղ տարիներին։ Գրեթե բոլոր քննարկումները «փակվում» են Վիքիպեդիայի ադմինիստրատորի կողմից։ 2019 թվականին հետազոտողներ Մեյֆիլդը և Բլեքը ստեղծել են NLP մոդել՝ ջնջման ենթակա հոդվածների արդյունքները կանխատեսելու համար: Նախորդ հետազոտությունների հետ համահունչ՝ նրանք պարզել են, որ առաջին «քվեարկությունը» (այսինքն՝ մեկնաբանությունը) կարող է առաջացնել «ամբոխի էֆեկտ» և կանխատեսել արդյունքներ բազայինից 20 կամ ավելի տոկոսով։

Ջնջման վերաբերյալ վեճերը տարբեր են լեզվական Վիքիպեդիաներում: Անգլերեն Վիքիպեդիայում AfD-ի մեկնաբանությունների մոտ 20 տոկոսը հիմնավորում է իրենց դիրքորոշումը Վիքի քաղաքականությամբ, համեմատած գերմաներեն և թուրքերեն Վիքիպեդիայում այդ ցուցանիշը 3 տոկոսից պակաս է:  Վիքիպեդիայի երկարարամյա օգտատերերը մեծ դեր են խաղում ջնջման վերաբերյալ վեճերում: Չնայած AfD քննարկումներում արտահայտվել է ավելի քան 160,000 օգտատեր, բանավեճերի մեկնաբանությունների կեսից ավելին արվել է ընդամենը 1,218 օգտատիրոջ կողմից: Վետերան խմբագիրների այս գերակշռումը ժամանակի ընթացքում ավելացել է:

## Վիճելի թեմաներ
[մինի|Քննարկման էջի ծանուցումը կարող է սահմանափակել խմբագիրներին, որոնք կապված են [Արաբա-իսրայելական հակամարտություն|արաբա-իսրայելական հակամարտության հետ, որը նշված է որպես վիճելի թեմա։]]
Անգլերենում և մի շարք այլ Վիքիպեդիաներում Արբիտրաժային կոմիտեն (ArbCom) զբաղվում է բազմազան դժվար լուծելի վեճերով, այդ թվում՝ խմբագիրների միջև կոնֆլիկտներով, որոնք խմբագրում են նույն թեմայի շրջանակներում բազմաթիվ հոդվածներ: Կոմիտեն ինքն է նման իրավիճակը սահմանում որպես «վիճելի թեմա», և նրա պատժամիջոցները կարող են լայնորեն կիրառվել այդ թեմայով բոլոր հոդվածների նկատմամբ: Վիճելի թեմաների շրջանակներում վեճերը հետազոտության առանձին ոլորտ են, որոնցից մի մասը հիմնված է ArbCom-ի գործերի, իսկ մյուսները՝ քանակական փոփոխականների վրա:

Որոշ թեմաներ, ինչպիսիք են աբորտը և կլիմայի փոփոխությունը, անխուսափելիորեն բևեռացնող են թվում, չնայած խմբագրական հակամարտության մակարդակը կարող է չհամապատասխանել հանրային քննարկման աստիճանին: Բացի այդ, թեման կարող է վիճելի լինել Վիքիպեդիայի լեզուներից մեկում, իսկ մյուսում՝ ոչ:  2014 թվականի ուսումնասիրությունը *[[Իսրայել]]ը, [[Ադոլֆ Հիտլեր]]ը, [[Հոլոքոստ]]ըև [[Աստված]]ը* ճանաչել է որպես 10 լեզուներով ամենաշատ քննարկվող հոդվածներ:

Պարզվել է, որ խմբագիրները վիճելի հոդվածների և թեմաների շուրջ մրցակցային ճամբարներում են դիրքավորվում:  Հակառակ Վիքիպեդիայի քաղաքականությանը, պարզ չէ, թե որքանով են նման խմբագիրները համակարգվում Վիքիպեդիայի հարթակից դուրս: Խմբագիրների ակնհայտ համակարգումը կարելի է հայտնաբերել դիսկուրսի վերլուծության միջոցով, ինչպիսին է 2020 թվականին 1206 վիճելի հոդվածների ուսումնասիրությունը, որը պարզել է, որ «վիքիպեդիայի վիճելի հոդվածները, կարծես, հստակորեն տարանջատվում են ընկերների (նրանց, ովքեր տվյալ թեմայի վերաբերյալ նույն կարծիքն ունեն) և թշնամիների»:  Միևնույն ժամանակ, վիքիպեդիստները կարող են բարձրացնել իրենց հեղինակությունը հաջող խմբագրման միջոցով, ինչը կարող է ազդել այլ խմբագիրների վրա՝ վիճելի թեմայի վերաբերյալ նման մտածողություն ունեցող մոտեցումներ ցուցաբերելու համար: Ամենահեղինակավոր խմբագիրները հակված են ծավալուն բովանդակությամբ ներդրումների և ավելի քիչ են ներգրավված վեճերում:

5414 խմբագիրների էջերի վերլուծության արդյունքում առանձնացվել են երկու տեսակի մրցակից ճամբարներ՝ նրանք, որոնց տեսակետները հակված էին ընդգրկվելու, և նրանք, որոնք հակված էին պահպանելու դրանք։ Խմբագրման պատերազմում «հաղթողները» ավելի հակված էին հակառակորդ խմբագիրներին արգելափակելուն,  խմբագրումները չեղարկելուն, մրցակից վիքիհղումները հեռացնելուն, Վիքիպեդիայի քաղաքականությունը մեջբերելուն, նաև անհարգալից վերաբերմունք ցուցաբերել, ակտիվ լինել Արբիտրաժային կոմիտեի գործընթացներում և հատկապես վերահսկողություն իրականացնել մեջբերված հղումների նկատմամբ։ Հետազոտողները զարմանք են հայտնել, որ Վիքիպեդիայի քաղաքականությունը, որը մշակված էր հավասարակշռված տեսակետներ ապահովելու համար, փոխարենը օգտագործվել է վիճելի հոդվածներում տեսակետներից մեկին նախապատվություն տալու համար։

Ֆրանսերեն Վիքիպեդիայում երկու վիճելի թեմաներ՝ «Թուրինի պատանքը» և «Զիգմունդ Ֆրոյդը», դիտարկելով՝ հետազոտողները նկատել են խմբագիրների հակասական կարծիքներից ուշադրության շեղում դեպի հանրագիտարանային աղբյուրների (օրինակ՝ դրանք գիտական են) և գործընկեր խմբագիրների (օրինակ՝ կարդացե՞լ են արդյոք աղբյուրները) շուրջ նրանց անհամաձայնությունները։ Խմբագիրների վեճը ընթանում էր հակառակորդական, այլ ոչ թե համագործակցային ձևերով՝ Վիքիպեդիայից դուրս անձնական, ոչ հանրագիտարանային նպատակների, ինչպիսիք են կրոնական պարտավորությունները։ Ֆրոյդի դեպքում խմբագիրների միջև պառակտումը կարելի էր բացատրել նրանց մրցակցող իմացաբանությունների տեսանկյունից։ Այնուամենայնիվ, վիքիուսումնասիրության հեղինակների կարծիքով, «Թուրինի պատանք» հոդվածը խոցելի էր երկկողմանիության մետա-սխալականության նկատմամբ, քանի որ կրոնական Վիքիպեդիայի օգտատերերի «համառությունը» «կարող է պարզապես նպատակ ունենալ թույլ տալ այլ հավատացյալներին շարունակել դա անել՝ պատկերելով փաստարկային պաշտպանության հնարավոր գծեր, որոնք իսկապես անվերջ են թվում»:

Երկու հետգաղութային թեմաների՝ Ալժիրն ընդդեմ Ֆրանսիայի և Մեծ Կոլումբիան ընդդեմ Իսպանիայի, ուսումնասիրության մեջ գիտնականները պարզել են, որ ամենաակտիվ, ենթադրաբար հեղինակավոր խմբագիրներն ամենաքիչն են ենթարկվել իրենց գրված խմբագրումների ջնջումների։ Ավելին, ապացույցները ցույց են տալիս, որ ավելի քիչ ջնջումների են բախվել նրանք, ովքեր օգտագործում են քննարկման էջերը, ինչպես խորհուրդ է տրվում Վիքիպեդիայի քաղաքականության մեջ։ Ամենաշատ վիքիպեդիստներ ունեցող երկու խմբերը՝ Ֆրանսիան և Մեծ Կոլումբիան, ավելի հակված էին ջնջել իրենց ենթադրյալ ընդդիմության հոդվածները՝ համապատասխանաբար Ալժիրից և Իսպանիայից։

## Վեճի լուծում
մինի|Միջնորդության կոմիտեի լոգո
Հիմնադրումից կարճ ժամանակ անց Վիքիպեդիան բովանդակության վերաբերյալ վեճերը լուծելու և դրանք վարելու հնարավորություն է ստեղծել։ Ինչպես խմբագրման վեճերը դժվար է ճշգրիտ սահմանել, այնպես էլ գիտնականները տարաձայնություններ են ունեցել վեճերը լուծելու ժամկետները որոշելու հարցում։ Յասերին և այլք հոդվածները դասակարգել են վեճի երեք մակարդակների.

# կոնսենսուս
# «ժամանակավոր կոնսենսուսների հաջորդականություն»
# «անվերջ պատերազմներ»։

Բովանդակության վերաբերյալ անհամաձայնությունների համար Վիքիպեդիան փորձարկել է մի շարք մեխանիզմներ: Պարզվել է, որ փորձառու խմբագիրները նվազեցնում են հետ շրջումները՝ հղում անելով Վիքիպեդիայի քաղաքականությանը, մասնավորապես հիմնավորելով՝ «Չեզոք տեսակետ» (ՉԵՀ), «Կոնսենսուսի» և «Բնօրինակ հետազոտություն չկա» սկզբունքներով: Խմբագրման հետ կապված անհամաձայնությունները կարող են լուծվել փաստարկների, փոխզիջման և նախկինում նման քննարկումների հղման միջոցով: 2024 թվականից սկսած՝ խմբագիրները կարող են վեճերի լուծմանը դիմել երրորդ կողմի կարծիք խնդրելով, ինչը ոչ պաշտոնական միջոցառում է, որը նախատեսված է երկու խմբագիրների միջև անհամաձայնության դեպքում:

Եթե վեճը մնում է չլուծված, մեկ այլ միջոց է վեճերի լուծման հայտարարությունների տախտակը (DRN):  DRN մոտեցումը չի առաջարկում պաշտոնական ավարտ կամ պարտավորեցնող փոխզիջում, սակայն շատ գործեր մերժվում են այլ ուղիներ չընտրելու պատճառով, ուստի այն դարձել է պակաս օգտակար:  2020 թվականի կեսերի դրությամբ 2520 DRN գործերից 237-ը հաջողությամբ լուծվել են, 149-ը՝ ձախողվել, իսկ 2134-ը (85%) փակվել են առանց արդյունքի:

Ավելին, խմբագիրները կարող են բովանդակության վերաբերյալ անհամաձայնություններ ներկայացնել մեկնաբանությունների խնդրանքների (RfC) համակարգ: Այս հարցումները, որոնք անմասն խմբագիրներին շրջանառվում են բոտի կողմից, օգտվում են RfC-ի յուրահատուկ կառուցվածքից և 30-օրյա վերջնաժամկետի սահմանումից:  Յոթ տարվա ընթացքում (անգլերեն) Վիքիպեդիան ունեցել է մեկնաբանությունների քննարկման ավելի քան 7300 հարցում: RfC քննարկումները հաճախ փակվում են բովանդակության վեճի վերաբերյալ Վիքիպեդիայի ոճով «համաձայնությամբ»: Այնուամենայնիվ, դրանց զգալի մասը «հնանում է», քանի որ դրանք անտեսում են փորձառու խմբագիրները, կամ, ընդհակառակը, RfC-ները ծանրաբեռնված են մեկնաբանություններով և չափազանց բարդ կամ հակասական են փակվելու համար:

Անցյալում բովանդակության հետ կապված վեճերի չլուծման դեպքում խմբագիրները կարող էին դիմել միջնորդական կոմիտեի պաշտոնական միջնորդությանը, որը դադարեցվել է 2018 թվականին անգործության պատճառով: Վեճերի լուծումը տրամադրվել է նաև ոչ ֆորմալ խմբերի կողմից, ինչպիսին է «Mediation Cabal»: 2010 թվականի ուսումնասիրությունը, որին մեջբերում են անում Ռենը և այլք, պարզել է, որ «մեդիատորները կարող են փոխել կոնֆլիկտային խմբագիրների միջև տեքստային քննարկումների ընթացքը (օրինակ՝ որոշ հայտարարությունների վրայից գծիկ քաշելով), պարզաբանել անորոշությունները, տարբերակել անձնական և բովանդակային փաստարկները և ցույց տալ խմբագիրներին, թե ինչպես կարծիքների փոխանակումը դարձնել ավելի կառուցողական: Նրանք կարող են նաև օգնել կառավարել ժամանակային բացակները (այսինքն՝ երբ կողմերից մեկը անհասանելի է, մյուս կողմը կարող է սխալ վերագրումներ կատարել) և նվազեցնել խմբագիրների միջև իրավասության տարբերությունները»:

Խմբագրի վարքագծի հարցերի համար, 2003 թվականին Ջիմմի Ուելսը ստեղծել է Արբիտրաժային կոմիտեն (ArbCom), որը վարքագծի վեճերի պարտադիր լուծման գերակա մարմին է: ArbCom-ի գործերը կառուցված են պաշտոնական, չնայած որոշումների կայացման գործում այն ​​հակված է ճկուն և ոչ պաշտոնական լինելուն: 2004 թվականից մինչև 2020 թվականը ArbCom-ին ներկայացվել է ավելի քան 500 բողոք: ArbCom-ը ուսումնասիրում է չարաշահումների ապացույցները, բայց դրա որոշումները քննադատվել են սոցիալապես ավելի արդյունավետ կողմերին նախապատվություն տալու համար:

## Վիքիպեդիայում վեճերի պատմություն

Վիքիպեդիայի շուրջ առաջին լայնածավալ վեճերից մեկը գովազդի շուրջ ներքին վեճն էր, որը սկսվել էր Լարի Սանգերի և իսպանացի խմբագիրների տարաձայնություններից, ինչը հանգեցրել է իսպաներեն Վիքիպեդիայի 2002 թվականի ճեղքման։ Խմբագրական պատերազմը հանգեցրել է նույն խմբագրի կողմից երեք անգամ կրկնվող հետ շրջման արգելքի կանոնին։ 2005-2006 թվականներին վիքիպեդիստները քննարկում էին, թե արդյոք պետք է ցուցադրել ''Jyllands-Posten-ի'' Մուհամմադի ծաղրանկարների վիճահարույց պատկերները։  Ներքին հարցերում վաղ վեճերի թվում էր 2006 թվականի վիքիպեդիստի անձնական էջի հետ կապված վեճը, որը մասամբ լուծվել է օգտատերերի անձնական էջերում Մասնակցային կաղապարներ տեղադրելով և մասամբ՝ Ջիմի Ուելսի ադմինային գործողություններով։

Միևնույն ժամանակ, իր ստեղծման առաջին տասնամյակում Վիքիպեդիան ստեղծել է բանավեճերի լուծման մեխանիզմներ, այդ թվում՝ Արբիտրաժային կոմիտե, և կատարելագործել է վեճերի կառավարման և դրանց նվազեցման քաղաքականությունը: Երկրորդ տասնամյակում Վիքիպեդիա հիմնադրամը սկսել է ֆինանսավորել վեճերի վերաբերյալ հետազոտություններ և հետևել դրանց: Վիքիպեդիայի վեճերի լուծման որոշ ջանքեր դադարեցվել են: Վիքիպեդիայի բոլոր կազմակերպությունների համար նախատեսված վարքագծի համընդհանուր կանոնագիրք է մշակվել ամենաաղաղակող գործողությունները զսպելու համար, որոնցից մի քանիսը կարող են առաջանալ խմբագրական բանավեճերից:

## Գրականություն
* Lih, Andrew (2009). *The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia*. Hyperion. .

## Ծանոթագրություններ

### Կայքեր
* 

Կատեգորիա:Մարդ-համակարգիչ փոխազդեցություն
Կատեգորիա:Վիքիպեդիայի պատմություն