Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը Հունաստանում

**Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիությունը և տեղեկատվության ազատությունը (ՏԱ)** վերաբերում են պետական մարմինների կողմից պահվող տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքին, որը հայտնի է նաև որպես «իմանալու իրավունք»։ Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիությունը համարվում է ժողովրդավարական համակարգերի արդյունավետ գործունեության հիմնարար նշանակություն ունեցող գործոն, քանի որ այն բարձրացնում է կառավարությունների և պետական պաշտոնյաների հաշվետվողականությունը, խրախուսում մարդկանց մասնակցությունը և ապահովում նրանց տեղեկացված մասնակցությունը հասարակական կյանքում։ Հանրային տեղեկատվությանը մուտք գործելու իրավունքի հիմնարար նախադրյալն այն է, որ կառավարական հաստատությունների կողմից պահվող տեղեկատվությունը սկզբունքորեն հանրային է և կարող է թաքցվել միայն օրինական պատճառներով, որոնք պետք է մանրամասն շարադրվեն օրենքում: Հունաստանում տեղեկատվության հասանելիությունը սահմանադրական իրավունք է: Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը կարգավորվում է մի քանի օրենքներով 1986 թվականից ի վեր, սակայն, ըստ «Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ Հունաստան»-ի, այդ դրույթների գործնական կիրառումը բավականին թույլ է: Բացի այդ, հանրային հատվածի տեղեկատվության վերօգտագործման մասին 3448/2006 օրենքը ներդաշնակեցնում է ազգային օրենքները Եվրոպական միության 2003/98/EC դիրեկտիվի պահանջների հետ: Հունաստանում պետական պարտքի ճգնաժամով պայմանավորված՝ 2010 թվականի հուլիսին ընդունվեց օրենք, որը պահանջում էր հանրային հատվածում միջոցների բաշխման հետ կապված բոլոր որոշումները հրապարակել համացանցում:

## Օրենքով սահմանված տեղեկատվության ազատության դրույթներ
Հունական օրենսդրության համաձայն՝ բոլոր անձինք իրավունք ունեն տեղեկատվություն ստանալ օրենքին համապատասխան։ Սահմանափակումներ կարող են մտցվել միայն օրենքով սահմանված պատճառներով և այնքանով, որքանով դրանք բացարձակապես անհրաժեշտ են և արդարացված ազգային անվտանգության, կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարի, ինչպես նաև երրորդ կողմերի իրավունքների և շահերի պաշտպանության նկատառումներից ելնելով:

Տեղեկատվության մատչելիության մասին Հունաստանի օրենքը վերաբերում է վարչական փաստաթղթերին, մասնավորապես՝ միայն որոշակի տեսակի վարչական փաստաթղթերի, ինչպիսիք են՝ զեկույցները, ուսումնասիրությունները, արձանագրությունները, վիճակագրությունը, շրջաբերականները, վարչական պատասխանները, կարծիքները և բանաձևերը:

«Տեղեկատվության հասանելիության մասին» օրենքով կարգավորվող «հանրային ծառայություններ» սահմանումը ներառում է բոլոր կենտրոնական, տարածաշրջանային և տեղական ինքնակառավարման մարմինները՝ բացառությամբ գործադիր իշխանության: Օրենքը չի նշում, թե արդյոք այն վերաբերում է նաև պետական ձեռնարկություններին (պետության սեփականությանը կամ նրա կողմից վերահսկվող առևտրային կազմակերպություններ), այլ պետական մարմիններին (ներառյալ սահմանադրական, օրենսդրական և վերահսկողական մարմինները, ինչպիսիք են ընտրական հանձնաժողովը կամ տեղեկատվության հանձնակատարը, կամ պետական գործառույթ կատարող կամ պետական զգալի ֆինանսավորում ստացող մասնավոր կազմակերպություններին):

Իրավասու մարմինները պարտավոր են քննարկել հարցումները և որոշումներ կայացնել դրանց վերաբերյալ համապատասխան հատուկ դրույթներով նախատեսված ժամկետներում, հակառակ դեպքում՝ վաթսուն օրվա ընթացքում։ Եթե հարցումը չի կարող քննարկվել այս ժամկետում, իրավասու ծառայությունը պարտավոր է գրավոր տեղեկացնել շահագրգիռ կողմին՝ ուշացման պատճառը, գործի քննությամբ լիազորված պաշտոնատար անձին և նրա հեռախոսահամարը, ինչպես նաև հնարավոր բացակայող հիմնավորող փաստաթղթերը:

«Տեղեկատվության ազատության մասին» օրենքի համաձայն՝ տեղեկատվությանը հասանելիության ծախսերը սահմանափակվում են փաստաթղթերի վերարտադրման իրական ծախսերով: Տեղեկատվության հասանելիության մասին Հունաստանի օրենքի համաձայն՝ իրավասու օրենսդիր մարմինը կարող է մերժել տեղեկատվության հասանելիության իրավունքի տրամադրումը, եթե պահանջվող փաստաթղթերը վերաբերում են կառավարության քննարկումներին, կամ եթե այդ իրավունքի տրամադրումը զգալիորեն կխոչընդոտի դատական, ոստիկանական կամ ռազմական մարմինների կողմից հանցագործության կամ վարչական իրավախախտման կատարման հետաքննությանը:

«Տեղեկատվության ազատության մասին» օրենքի համաձայն՝ փաստաթղթերին մուտք գործելու մերժումը պետք է լինի պատճառաբանված և գրավոր տեղեկացվի դիմողին հարցումը ներկայացնելուց հետո մեկ ամսվա ընթացքում: Մերժման դեպքում դիմորդները կարող են դիմել ակտը տված վարչական մարմնին (բողոքարկման դիմում) կամ այն չեղյալ համարել ակտը տված մարմնի վերադաս մարմնին (հիերարխիկ բողոքարկում): Օրենքով չի նախատեսվում արտաքին բողոքարկում ներկայացնելու իրավունք անկախ վերահսկող մարմնին (օրինակ՝ տեղեկատվական հանձնաժողովին կամ օմբուդսմենին), Հունաստանի օմբուդսմենը ակտիվ դիրքորոշում է զբաղեցնում հանրային փաստաթղթերին մուտք գործելու պաշտպանության հարցում:

Ակնկալվում է, որ կամրապնդվի թափանցիկության սկզբունքը հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում, այդ թվում՝ լրատվամիջոցներում՝ հաշվի առնելով, որ Բաց կառավարման խթանման գործողությունների ծրագիրը (Հունաստանի գործողությունների ծրագիր 2014-2016) ուժի մեջ է 2014 թվականից։ Թափանցիկության սկզբունքն ամրապնդելու համար ընդունվել են տեխնիկական և ինստիտուցիոնալ փոփոխություններ, որոնք պետք է հանգեցնեն «DIAVGEIA» (Թափանցիկության օրակարգի նախաձեռնություն) նախագծի ֆունկցիոնալության բարելավմանը, պետական գնումների հրապարակմանը և հանրային փաստաթղթերի բաց, թափանցիկ և անվտանգ փոխանակմանը։ «DIAVGEIA» նախագիծը մեկնարկել է 2010 թվականի հոկտեմբերի 1-ին։ Այս «Թափանցիկության ծրագրի» նախաձեռնության շրջանակներում բոլոր պետական մարմինները պարտավոր են իրենց ակտերն ու որոշումները տեղադրել առցանց՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով ազգային անվտանգության հարցերին և անձնական զգայուն տվյալներին։ Յուրաքանչյուր փաստաթուղթ թվային ստորագրություն է ստանում և նրան տրվում է եզակի համացանցային բեռնման համար («IUN»), որը հավաստում է, որ որոշումը բեռնվել է «Թափանցիկության պորտալ»։ Վարչական բարեփոխումների և էլեկտրոնային կառավարման նախարարության վերջին օրենսդրական նախաձեռնության (օրենք 4210/2013) համաձայն՝ վարչական ակտերն ու որոշումները անվավեր են, եթե դրանք չեն հրապարակվել համացանցում:

Մասնավորապես, հանրային տեղեկատվությանը մուտք գործելու իրավունքի վերաբերյալ, Բաց կառավարումը խթանող գործողությունների ծրագրով նախատեսված նորարարությունները հետևյալն են.

* Պաշտոնական տեղեկագրում չհրապարակված օրենքները վավեր են և ուժի մեջ են մտնում միայն այն դեպքում, եթե հրապարակվում են «Թափանցիկության պորտալ»-ում։
* Վերբեռնված փաստաթուղթը գերակայություն ունի ակտի մյուս բոլոր տարբերակների (թղթային նախատիպերի) նկատմամբ:
* Ներբեռնված ակտերը կարող են օգտագործվել քաղաքացիների և այլ պետական մարմինների կողմից առանց իսկության ստուգման՝ հղում անելով միայն դրանց եզակի համարին։

## Ծանոթագրություններ


*

Կատեգորիա:Խոսքի ազատություն
Կատեգորիա:Հունաստանի իրավունք
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքները Հունաստանում
Կատեգորիա:Տեղեկատվական իրավունք