open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կարագեորգի

**Գեորգի Պետրովիչ** (, ), ավելի հայտնի **Կարագեորգի** (, *Կարաջորջե*) մականունով, թուրքական լծի դեմ ուղղված 1804-1813 թվականների սերբական առաջին ապստամբության ղեկավար։ Կարագեորգի մականունը («կարա» թուրքերեն նշանակում է «սև») ստացել է մասամբ իր սև արտաքինի, մասամբ՝ ահեղ համբավի պատճառով։ Համարվում է Կարագեորգիևիչների հարստության հիմնադիր։

## Վաղ տարիներ
Կարագեորգին ծնվել է աղքատ ընտանիքում, Սերբիայի Վիշևվաց գյուղում։ Հոր անունն էր Պետար Յովանովիչ, մոր անունը՝ Մարիցա Ժիվկովիչ։ Նրա հայրը շատ հաճախ է փոխել աշխատանքի վայրը։ Մանկության տարիներին նա ստիպված է եղել աշխատել մեծահարուստ թուրքերի և սերբերի մոտ։
մինի|ձախից|Զինանշան

[մինի|Կարագեորգի հուշարձանը [Սուրբ Սավվա եկեղեցի|Սուրբ Սավվա եկեղեցու մոտ]]

## Սերբիայի առաջին ապստամբություն
1788-1790 թվականների ավստրո-թուրքական պատերազմի ժամանակ գլխավորել է սերբական կամավորական ջոկատը, որը կռվում էր ավստրիացիների կողմից։ 1804 թվականին ընտրվել է ապստամբության ղեկավար։ Հմուտ զորավար էր։ Մի շարք հաղթանակներ է տարել թուրքերի դեմ։ 1808 և 1811 թվականներին ճանաչվել է «սերբական գերագույն առաջնորդ» (ժառանգաբար)։ 1808 թվականին հիմնել է Կարագեորգիևիչների դինաստիան։ Ունեցել է ռուսական կողմնորոշում։ Ապստամբության պարտությունից հետո փախել է Ավստրիա։ 1814 թվականին անցել է Ռուսաստան։ 1817 թվականին գաղտնի վերադարձել է Սերբիա և դավադրաբար սպանվել մեկ այլ սերբ առաջնորդի՝ Միլոշ Օբրենովիչի հրամանով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Biographie de Karageorges

Կատեգորիա:1768 ծնունդներ
Կատեգորիա:1817 մահեր
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության անձինք
Կատեգորիա:Սերբ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Սերբիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Մարցին Վասիլևսկի

**Մարցին Վասիլևսկի** (, ), լեհ ֆուտբոլիստ, «Լեսթեր Սիթի» ակումբի և Լեհաստանի ազգային հավաքականի պաշտպան։

## Կարիերա
Վասիլևսկին իր կարիերան սկսել է լեհական «Շլյոնսկ» ակումբի կազմում։ 2005 թ. տեղափոխվեց լեհական «Ամիկա», իսկ հետո երբ «Ամիկա» և «Լեխ» ակումբները միավորվեցին, սկսեց խաղալ Լեխի կազմում։ 2007 թ. հունվարին սկսեց հանդես գալ բելգիական «Անդերլեխտ» ակումբի կազմում։

Վասիլևսկին սիրում է միանալ իր թիմի գրոհներին և կարողանում է հասնել հաջողության հատկապես անկյունային և տուգանային խաղարկումների ժամանակ։

2009 թ. օգոստոսի 30-ին Բելգիայի առաջնության խաղերից մեկի ժամանակ Վասիլևսկին ստանում է ոտքի բաց կոտրվածք Ակսել Վիտսելի հետ ունեցած բախման հետևանքով։ Վիտսելը հեռացվեց խաղադաշտից ու որակազրկվեց 8 խաղով։ Հաջորդ անգամ Վասիլևսկին կարողացավ դուրս գալ խաղադաշտ միայն 2010 թ. մայիսի 8-ին։

## Նվաճումներ
• Բելգիայի առաջնության հաղթող - 2011/12, 2012/13
• Բելգիայի սուպերգավաթակիր - 2012 թ.

## Հղումներ
• Մարցին Վասիլևսկին www.90minut.pl կայքում
• Մարցին Վասիլևսկին www.transfermarkt.co.uk կայքում
• Մարցին Վասիլևսկին www.national-football-teams.com կայքում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լեհ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Լեխ Պոզնանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Անդերլեխտի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լեսթեր Սիթիի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լեհաստանի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Lose Yourself to Dance

**«Lose Yourselft to Dance»**, ֆրանսիական Daft Punk դուետի և ամերիկացի երգիչ Ֆարել Վիլյամսի երգն է Daft Punk-ի «Random Access Memories» չորրորդ ստուդիական ալբոմից։ Երգը թողարկվել է 2013 թվականի օգոստոսի 13-ին Columbia լեյբլի կողմից։ Երգի հեղինակներն են Թոմա Բանգալտերն, Գի-Մանուել դե Օմեմ-Քրիստոն, Նայլ Ռոջերսը և Ֆարել Վիլյամսը։

## Տեսահոլովակ
Երգի տեսահոլովակի պրեմիերան կայացել է 2013 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Daft Punk-ի Յութուբի պաշտոնական էջում։

## Հիթ-շքերթներ
### Շաբաթական

### Տարեվերջյան

### Հավաստագրումներ

## Թողարկման պատմություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Երգի տեսահոլովակը Յութուբում

Կատեգորիա:2013 երգեր
Կատեգորիա:2013 սինգլներ
Կատեգորիա:Daft Punk երգեր
Կատեգորիա:Ֆարել Վիլյամսի երգեր
Սերժ Մեհրաբյան

**Սերժ Վահանի Մեհրաբյան** (), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրություն
1951 թվականին ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը, իսկ 1957 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1960 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։

Հեղինակ է մոնումենտալ հուշարձանների։

## Ստեղծագործություններ
* Վերածնունդ, 1969 թվական, կոփածո ալյումին (Իջևան)
* Զինվոր-շինարար, երկաթ, 1970 թվական (Պրիոզերսկ, Ղազախստան)
* Հայրենական պատերազմում զոհված զինվորների հիշատակին, ձուլածո ալյումին, 1974 թվական (Դիլիջան)
* Իջևանի «Մայր Հայաստան» արձան, 1971 թվական
* Դավիթ Անհաղթի հուշարձանը, բրոնզ, գրանիտ, 1985 թվական (Երևան)
* Գրիգոր Նարեկացու հուշարձանը, բրոնզ, 2002 թվական, (Երևան)
* Տիրամայր, բազալտ, 2004 թվական (Երևան)
* Կիմ Երիցյանի դիմաքանդակ

## Պատկերասրահ

Գրիգոր Նարեկացի (1).JPG|Գրիգոր Նարեկացու հուշարձանը Երևանում, հեղինակ՝ Սերժ Մեհրաբյան
David Anhaght (2).JPG|Դավիթ Անհաղթի հուշարձանը Երևանում, հեղինակ՝ Սերժ Մեհրաբյան
Տիրամայրը.JPG|Տիրամայր (Մայրություն), գտնվում է Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքի Զ. Անդրանիկ փողոցին հարակից տարածքում, թ. 19 պոլիկլինիկայի հարևանությամբ
Սերժ Մեհրաբյան 1.JPG|Սերժ Մեհրաբյանը Տիրամայր (Մայրություն) քանդակի մոտ, («Տիրամոր» մարմարե տարբերակը քանդակագործի արվեստանոցի առջև)
Թռչունը ափում.jpg|«Թռչունը ափում», գտնվում է Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքում
Statue of Mother Armenia in Ijevan (3).jpg|Իջևանի «Մայր Հայաստան» արձանը


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սերժ Մեհրաբյանը zarkfoundation.com կայքում

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Լորան Սիման

**Լորան Սիման** (, ), բելգիացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան, որը հանդես է գալիս Լյեժի Ստանդարտի, Բելգիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի կազմում։

## Կարիերա
2008 թ. հունիսին Սիմանը «Շարլեռուա» ակումբից տեղափոխվեց «Բրյուգգե»։ Բրյուգգեի հետ Սիմանը կնքեց պայմանագիր 3 տարի ժամկետով, բայց չխաղաց այնտեղ ու վարձավճարով 1 տարի խաղաց Կորտրեյկում։

2010 թ. հունիսի 16-ին Լորանը պայմանագիր ստորագրեց Լյեժի Ստանդարտի հետ 4 տարի ժամկետով։

## Հղումներ
• Լորան Սիմանը guardian.touch-line.com կայքում 

• Լորան Սիմանը static.belgianfootball.be կայքում

Կատեգորիա:1985 ծնունդներ
Կատեգորիա:Բելգիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բելգիացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 5 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ֆարսյեն քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլիստներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բրյուգգեի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Կորտրեյկի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Դիժոնի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տորոնտոյի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ
Ալեքսանդր Մանթաշյանի հուշարձան (Երևան)

**Ալեքսանդր Մանթաշյանի հուշարձան**, գտնվում է Երևանի կենտրոն վարչական շրջանում՝ Աբովյան փողոցում՝ Սբ. Կաթողիկե և Սբ. Աննա եկեղեցիների հարևանությամբ, տեղադրվել է 2012 թվականի ապրիլի 18-ին։

## Հեղինակներ
* Ճարտարապետ՝ ՀՀ վաստակավոր ճարտարապետ Լևոն Ղալումյան
* Քանդակագործ՝ ՀՀ վաստակավոր նկարիչ Տիգրան Արզումանյան

## Պատմություն
Մեծանուն բարերար Ալեքսանդր Մանթաշյանի արձանը տեղադրելու մասին Երևանի քաղաքապետի որոշումը կայացվել է 2011 թվականի հունիսի 20-ին։ Որոշման համար հիմք է հանդիսացել Երևանի քաղաքապետարանի գեղարվեստի խորհրդի նիստի արձանագրության դրական եզրակացությունը։

Մանթաշյանի հուշարձանի հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 2012 թվականի ապրիլի 18-ին՝ Աբովյան փողոցում՝ Սբ. Կաթողիկե և Սբ. Աննա եկեղեցիների հարևանությամբ։ Հուշարձանը հանդիսավոր կերպով բացել են ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը և Երևանի քաղաքապետ Տարոն Մարգարյանը։ Բացման խոսք են ասել դերասան Ազատ Գասպարյանը, փոխքաղաքապետ Կամո Արեյանը, արձանի հեղինակ, քանդակագործ Տիգրան Արզումանյանը։

Բացմանը ներկա են եղել Ալեքսանդր Մանթաշյանի թոռը՝ Ալեքսանդր Մանթաշյանը և ծոռը՝ Միքայել Մանթաշյանը, սփյուռքահայ գործարար ու բարերար Վահագն Հովնանյանը, արձանի ստեղծման աջակից-հովանավոր Հովիկ Հովհակիմյանը, մշակութային և քաղաքական գործիչներ և այլք։

## Պատկերասրահ

2025 Alexander Mantashyan statue, Yerevan 1.jpg
Պատկեր:Ալեքսանդր Մանթաշյան (12).JPG
Պատկեր:Ալեքսանդր Մանթաշյան (3).JPG
Պատկեր:Ալեքսանդր Մանթաշյան (4).JPG
Պատկեր:Ալեքսանդր Մանթաշյան (5).JPG
Պատկեր:Ալեքսանդր Մանթաշյան (8).JPG
Պատկեր:Ալեքսանդր Մանթաշյան11.JPG
Պատկեր:Ալեքսանդր Մանթաշյան (9).JPG
Պատկեր:Ալեքսանդր Մանթաշյան (10).JPG


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Տիգրան Արզումանյանի քանդակներ
Կատեգորիա:Լևոն Ղալումյանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:2012 քանդակներ
Շմիդտ (այլ կիրառումներ)

**Շմիդտ** ազգանուն է, որի հայտնի կրողներից են՝

* Հարիսոն Շմիդտ, ամերիկացի տիեզերագնաց-օդաչու:
* Հելմուտ Շմիդտ, Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետության պետական գործիչ։
* Յոհաննես Շմիդտ, գերմանացի լեզվաբան։
* Պյոտր Շմիդտ, ռուս հեղափոխական դեմոկրատ, ռուսական նավատորմի լեյտենանտ։
* Վիլհելմ Շմիդտ, ավստրիացի լեզվաբան և ազգագրետ։
* Օտտո Շմիդտ, խորհրդային մաթեմատիկոս, երկրաֆիզիկոս, աստղագետ։
 

## Այլ
* Շմիդտի հիպոթեզ, Արեգակնային համակարգի առաջացման կոսմոգոնիական հիպոթեզ։ Առաջարկել է Օտտո Շմիդտը։
* 1743 Շմիդտ, աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։
Հելմուտ Շմիդտ

**Հելմուտ Հայնրիխ Վալդեմար Շմիդտ**, (, , ), գերմանացի պետական գործիչ, Արևմտյան Գերմանիայի (ԳՖՀ) կանցլերը 1974-1982 թվականներին։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Համբուրգի համալսարանի տնտեսագիտական ֆակուլտետը (1949)։ 1946 թվականին դարձել է Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության (ԳՍԴԿ) անդամ։ 1953-1962 և 1965-1987 թվականներին՝ Բունդեսթագի դեպուտատ։ 1967-1969 թվականներին՝ ԳՍԴԿ բունդեսթագյան նախագահ։ ԳՍԴԿ և Ազատ դեմոկրատական կուսակցության կոալիցիոն կառավարությունում եղել է պաշտպանության (1969-1972), էկոնոմիկայի և ֆինանսների (1972-1974) նախարար, 1974-1982 թվականներին դաշնային կանցլեր։

Եղել է Արևելք-Արևմուտք առևտրատնտեսական կապերի ընդլայնման կողմնակիցներից։ Վարել է ՆԱՏՕ-ի շրջանակներում ԳՖՀ ռազմական պոտենցիալի ավելացման քաղաքականություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1918 ծնունդներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:2015 մահեր
Կատեգորիա:Գերմանիայի կանցլերներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Բեռլինի պատվավոր քաղաքացիներ
Կատեգորիա:Գերմանացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գրողներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի նախարարներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի պաշտպանության նախարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի կառավարության ղեկավարներ
Կատեգորիա:Գերմանացի հուշագիրներ
Մարիո Ստանիչ

**Մարիո Ստանիչ** (, ), նախկին հարավսլավացի, խորվաթ ֆուտբոլիստ։ Խաղացել է կիսապաշտպանի դիրքում։

## Ակումբային կարիերա
Ստանիչը կարիերան սկսել է «Ժելեզնիչար» ակումբում։ 1992 թ., Բոսնիայում պատերազմի սկսումից հետո, տեղափոխվեց Զագրեբի Դինամո։ 1993 թ. տեղափոխվեց Խիխոնի Սպորտինգ, իսկ 1 տարի անց՝ Բենֆիկա։ 1995-1997 թթ. հանդես է եկել Բրյուգգեում, որի կազմում 1995 թ. դարձավ Բելգիայի առաջնության լավագույն ռմբարկու։ 1997-2000 թթ. հանդես է եկել Պարմայի կազմում, 2000-2004 թթ.՝ Չելսիի։ 2003/04 մրցաշրջանում Ստանիչը ստացավ ծնկի լուրջ վնասվածք, որի հետևանքով ավարտեց կարիերան։ Ֆուտբոլիստը Չելսի տեղափոխվեց 2000 թ. հունիս ամսին 5.6 միլիոն ֆունտ ստերլինգի դիմաց։ 2000 թ. օգոստոսին Չելսիի կազմում անցկացրեց իր մեկնարկային հանդիպումը, երբ թիմը մրցում էր Վեսթ Հեմ Յունայթեդի հետ։ Այդ հանդիպումն ավարտվեց 4։ 2 հաշվով, իսկ Ստանիչն այդ խաղում դուբլ ձևակերպեց՝ օգնելով իր թիմին հաղթել տնային մրցավեճում։ Այդ գոլերից մեկը նա խփեց 35 յարդ հեռավորությունից։

## Ազգային հավաքականի կազմում
Խորվաթիայի ազգային հավաքականի կազմում իր մեկնարկային հանդիպումն անցկացրել է 1995 թ. սեպտեմբերին, երբ թիմը մրցում էր Էստոնիայի ազգային հավաքականի հետ։ Հանդես է եկել 1996 թ. Եվրոպայի, 1998 թ. Աշխարհի առաջնությունների ժամանակ։ 1998 թ. Աշխարհի առաջնության ժամանակ, որը կայացավ Ֆրանսիայում, Ստանիչը կարողացավ նվաճել բրոնզե մեդալ։ Աշխարհի առաջնությունների ժամանակ կարողացել է դառնալ առաջին գոլի հեղինակը իր ազգային հավաքականի կազմում, երբ թիմը մրցում էր Յամայկայի ազգային հավաքականի հետ։ Ազգային հավաքականի կազմում իր վերջին հանդիպումն անցկացրել է 2003 թ. ապրիլին։

1991 թ. Ստանիչը ևս 2 հանդիպում անցկացրել է Հարավսլավիայի ազգային հավաքականի կազմում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
• Մարիո Ստանիչը www.footballplayers.ru կայքում 

Կատեգորիա:1972 ծնունդներ
Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 12 ծնունդներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Խորվաթ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հարավսլավացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Չելսիի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Սարաևո քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլիստներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Պարմայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Դինամո Զագրեբի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ժելեզնիչարի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Սպորտինգ Խիխոնի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բենֆիկայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բրյուգգեի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Խորվաթիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ
Յոհաննես Շմիդտ

**Յոհաննես Շմիդտ** (, ), գերմանացի լեզվաբան։ Բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1865)։ Գրացի (1873 թվականից) և Բեռլինի (1876 թվականից) համալսարանների պրոֆեսոր։ Պետերբուրգի ԳԱ արտասահմանյան թղթակից անդամ (1892 թվականից)։ Աշակերտել է Ա․ Շլայխերին։ Հայտնի է հնդեվրոպական լեզուների տարածման իր ալիքների տեսությամբ, որ առաջադրել է Ա․ Շլայխերի -«տոհմածառի» սխեմայի փոխարեն։ Շմիդտը գտնում էր, որ հնդեվրոպական լեզուները փոխկապակցված են մեկից մյուսն անցնող լեզվական երևույթների ցանցով, և յուրաքանչյուր լեզու կապող օղակ է աշխարհագրականորեն հարևան լեզուների միջև։ Հնդեվրոպական հիմք լեզուն նույնպես եղել է բարբառային երևույթների մի ցանց, որի աստիճանական ծավալումով առաջացել են պատմականորեն հայտնի հնդեվրոպական լեզուները։ Այդ զարգացումը կարելի է պատկերացնել ջրի ալիքների կենտրոնից գնալով թուլացող համակենտրոն օղակների ձևով։ Շմիդտը հայերենը տեղադրել է թրակա-փռյուգական և հնդիրանական լեզուների միջև։ Նրա տեսության կարևոր սկզբունքներն ընկած են հնդեվրոպական տարածքային լեզվաբանության հիմքում։ Շմիդտը հնդեվրոպական հաշվման համակարգի ուսումնասիրությամբ գալիս է այն եզրակացության, որ հնդեվրոպացիները հարևան են եղել սեմիտներին, հետևաբար՝ նրանց նախահայրենիքը պետք է գտնված լինի Փոքր Ասիայում։ 1880-ական թվականներից հարել է երիտքերականների դպրոցին։

## Երկեր
* Zur Geschichte des indogermanischea Vokalismus, Bd 1—2, Weimar, 1871—75;
* Die Verwandtschaftsverhaltnisse der indoger- manischen Sprachen, Weimar, 1872․

## Գրականություն
* Գ․ Բ․ Ջահուկյան, Լեզվաբանության պատմություն, հատոր 1, Երևան, 1960։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բոննի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գերմանացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Ենայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հնդեվրոպագետներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գրացի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Գերմանացի բանասերներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ թղթակից անդամներ
Պյոտր Շմիդտ

**Պյոտր Պետրովիչ Շմիդտ** (, ), ռուս հեղափոխական, դեմոկրատ, Սևծովյան նավատորմի լեյտենանտ, 1905 թվականի Սևաստոպոլի ապստամբության ղեկավարներից։

Ծնվել է Օդեսայում, ազնվական, տոհմիկ ծովային սպայի ընտանիքում։ 1886 թվականին ավարտել է Պետերբուրգի ծովային ուսումնարանը։ Ծառայել է Բալթիկ ծովում, Խաղաղ օվկիանոսում, 1905 թվականից՝ Սևծովյան նավատորմում (ականակրի հրամանատար)։ Ռուսաստանում 1905-1907 թվականների հեղափոխության սկզբին Սևաստոպոլոլմ հիմնադրել է «ժողովրդի բարեկամ սպաների միությունը», ապա մասնակցել է ծովային տրանսպորտում առաջին արհմիութենական կազմակերպություններից մեկի ստեղծմանը (Օդեսա)։ 1905 թվականին ձերբակալվել է նավաստիների, բանվորների ու զինվորների միտինգներին ելույթ ունենալու և քաղաքական ցույցին մասնակցելու համար։ Բանվորները Շմիդտին ընտրել են Սևաստոպոլի Բանվորական դեպուտատների սովետի ցմահ դեպուտատ և կարողացել են ազատել տալ բանտից։ Սևաստոպոլյան ապստամբության սկզբին զինվորների սոցիալ-դեմոկրատական կազմակերպության առաջարկով Շմիդտը, դարձել է ապստամբության ղեկավար և նոյեմբերի 14 (27) թվականին ժամանել «Օչակով» հածանավ։ Նոյեմբերի 15 (28) թվականին Շմիդտը ձերբակալվել է և ապստամբության մյուս ղեկավարների հետ գնդակահարվել 1906 թվականի մարտի 6 (19)-ին։

## Գրականություն
* Избаш А․ П․, Лейтенант П․ П․ Шмидт․ Воспоминания сестры, 3 изд․, Л., 1925․

Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Վիլհելմ Շմիդտ

**Վիլհելմ Շմիդտ** (, ), ավստրիացի ազգագրագետ ու լեզվաբան, ազգագրության մեջ վիեննական կուլտուր-պատմական դպրոցի ղեկավար, կաթոլիկ քահանա։ Վիեննայի (1921 —1938) և Ֆրիբուրի (1939 թվականից) համալսարանների պրոֆեսոր։ Հարավ-Արևելյան Ասիայի, Օվկիանիայի և Ավստրալիայի լեզուների, դրանց համեմատական ուսումնասիրման ու դասակարգման մասնագետ։

1926 թվականին հրատարակել է «Երկրի լեզվաընտանիքները և լեզվաշրջանները» աշխատությունը, որտեղ, հիմք ընդունելով լեզուների հնչյունական, ձևաբանական և շարահյուսական ընդհանուր առանձնահատկությունները, առանձնացրել է տիպաբանական շրջաններ։ Լեզվաընտանիքների կազմավորումը դիտել է որպես մերձակցության և խառնման պրոցես։ Շմիդտը իր ազգագրական ուսումնասիրություններով աշխատել է հիմնավորել «նախնադարյան աստվածային հայտնության» տեսությունը և դրա վրա հիմնված՝ նախամիաստվածության տեսությունը («Աստծու գաղափարի ծագումը», հատոր 1-12, 1912-1952)։ Նախնադարյան հավատալիքների և հատկապես լեզուների մասին Շմիդտի հավաքած հարուստ նյութը գիտական զգալի արժեք ունի։ Նրա հիմնադրած միսիոներական «Անթրոպոս» (1906, «Anthropos») հանդեսը հետագայում դարձել է միջազգային գիտական օրգան։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Գ․ Պ. Ջահուկյան, Լեզվաբանության պատմություն, հ․ 2, Ե․, 1962; Токарев С․ А․, 
* «Венская школа этнографии», «Вестник истории мировой культуры», 1958, Nb 3․

Կատեգորիա:Ավստրիացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Ազգագրագետներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Գերմանացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի մարդաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի ազգագրագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի սոցիոլոգներ
Կատեգորիա:Գերմանացի պատմաբաններ
Դրամի հուշարձան (Երևան)

**Դրամի հուշարձան**, գտնվում է Երևանում` ՀՀ կենտրոնական բանկի առջև, տեղադրվել է 2008 թվականին։

## Հեղինակ
* Քանդակագործ՝ Էդուարդ Շախիկյան

## Տվյալներ
Արձանը պատկերում է երկկողմանի «Դ» տառը՝ երկու փայտիկներով, որը խորհրդանշում է հայկական դրամը։ Արձանը բրոնզից է, պատվանդանը՝ քարից։

## Պատմություն
Դրամի հուշարձանի հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 2008 թվականի նոյեմբերի 22-ին, ՀՀ կենտրոնական բանկի շենքի առջև։

Հուշարձանը բացվել է բանկային աշխատողի օրվա և Հայկական դրամի թողարկման 15-րդ տարեդարձի կապակցությամբ։

Հուշարձանի ստեղծման գաղափարը պատկանում է «Երևան» ամսագրին, որն իր առաջարկը ներկայացրել է ՀՀ կենտրոնական բանկ և բանկի համաձայնությամբ նախաձեռնել արձանը ստեղծելու աշխատանքները։

Հուշարձանի բացմանը ներկա են եղել ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը, ԿԲ նախագահ Արթուր Ջավադյանը և «Երևան» ամսագրի գլխավոր խմբագիր Իդա Մարտիրոսյանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Էդուարդ Շախիկյանի քանդակներ
Օտտո Շմիդտ

**Օտտո Յուլիևիչ Շմիդտ**, (, ի ծնե՝ **Օտտո Ֆրիդրիխ Յուլիուս Շմիդտ** , ), խորհրդային մաթեմատիկոս, երկրաֆիզիկոս, աստղագետ, Արկտիկայի հետազոտող, պետական և հասարակական գործիչ, ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1935), Ուկրաինական ԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1934), Խորհրդային Միության հերոս (1937)։

## Կենսագրություն
1913 թվականին ավարտել է Կիևի համալսարանը։ 1916 թվականից դարձել է նույն համալսարանի դոցենտ։ 1918-1921 թվականներին եղել է մի շարք ժողկոմատների կոլեգիաների անդամ, 1923-1956-ը՝ Մոսկվայի համալսարանի պրոֆեսոր, 1930-1932 թվականները՝ Արկտիկական ինստիտուտի տնօրեն, 1932-1939 թվականները՝ Հյուսիսային ծովային գլխավոր ուղու վարչության պետ, 1924-1941 թվականները՝ Սովետական մեծ հանրագիտարանի գլխավոր խմբագիր, 1939-1942 թվականները՝ ԽՍՀՄ ԳԱ փոխնախագահ։ 1937 թվականին Շմիդտի նախաձեռնությամբ կազմակերպվել է ԽՍՀՄ ԳԱ տեսական երկրաֆիզիկայի ինստիտուտը։ Մասնակցել է Պամիրյան սովետա-գերմանական առաջին արշավախմբին։ 1929-1930 թվականներին ղեկավարել է արշավախոլմբ «Գեորգի Սեդով» սառցահատով, կազմակերպել առաջին գիտահետազոտական կայանը Ֆրանց Յոզեֆի երկրում, ուսումնասիրել Կարայի ծովի հյուսիսարևելյան մասը, Հյուսիսային երկրի արմ․ ափը և հայտնաբերել մի շարք կղզիներ։ Շմիդտի արշավախումբը «Սիբիրյակով» սառցահատով, առաջին անգամ մեկ նավարկության ընթացքում, անցավ Հյուսիսային․ ծովային ուղին՝ Արխանգելսկից Խաղաղ օվկիանոս։ 1933-1934 թվականները Շմիդտը ղեկավարել է «Չելյուսկին» շոգենավով նավարկությունը, որը 1934 թվականի փետրվարի 13-ին Չուկոտի ծովում ճզմվեց սառույցներով և ընկղմվեց։ 1937 թվականին ղեկավարել է «Հյուսիսային բևեռ-1» դրեյֆող կայանի կազմակերպման օդային արշավախումբը։ 1943 թվականին Շմիդտը առաջ քաշեց Երկրի և Արեգակնային համակարգի մյուս մոլորակների առաջացման կոսմոգոնիական տեսությունը։

Եղել է նաև ԽՍՀՄ Կենտգործկոմի անդամ, ԽՍՀՄ I գումարման Գերագույն սովետի դեպուտատ։ Պարգևատրվել է Լենինի 3 շքանշանով։

Շմիդտի անվամբ են կոչվել կղզի Կարայի ծովում, հրվանդան Չուկոտի ծովի ափին։ «Անաստաս Միկոյան» սառցահատը սկզբնապես կրել Շմիդտի անունը։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1891 ծնունդներ
Կատեգորիա:1956 մահեր
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության հերոսներ
Կատեգորիա:Կիևի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի պրոֆեսորներ‎
Կատեգորիա:Խորհրդային մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Երկրաֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային աստղագետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Վիլլի Ֆեռերո

**Վիլլի Ֆեռերո** (, ), իտալացի դիրիժոր։

Յոթ տարեկանում որպես հրաշամանուկ-դիրիժոր ելույթ է ունեցել Եվրոպայի երաժշտական կենտրոններում (1913 թվականին՝ Ռուսաստանում)։ 1924 թվականին ավարտել է Վիեննայի երաժշտության և բեմական արվեստի ակադեմիան։ Բնակություն հաստատելով Միլանում՝ հանդես է եկել որպես սիմֆոնիկ և օպերային հյուրախաղորդ-դիրիժոր (գլխավորապես Իտալիայում, 1935-1936 թթ., 1951 թվականին, 1952 թվականին՝ ԽՍՀՄ-ում, 1952 թվականին նաև Երևանում՝ Հայաստանի սիմֆոնիկ նվագախմբի հետ)։ Ֆեռերոյի նվագացանկն ընդգրկել է տարբեր ոճի ստեղծագործություններ, այդ թվում՝ Անտոնին Դվորժակի, Լյուդվիգ վան Բեթհովենի, Յոհաննես Բրամսի, Պյոտր Չայկովսկու սիմֆոնիաները։

Նրա վառ անհատականությունը, դիրիժորական բացառիկ վարպետությունն առավելապես դրսևորվել են համեմատաբար փոքր, վիրտուոզային բնույթի երկերում (Դեբյուսիի «Տոնախմբություններ», Ռավելի «Բոլերո», Ռոսսինիի, Վերդիի օպերային նախերգանքները և այլն)։ Եղել է Խաղաղության համաշխարհային խորհրդի անդամ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Музыкальная энциклопедия. Гл. ред. Ю. В. Келдыш. - М.: 
* Советская энциклопедия, 1973―1982

## Արտաքին հղումներ
* Willy Ferrero  // Le Date della Storia di Ostia 

Կատեգորիա:Իտալացի դիրիժորներ
Կատեգորիա:Իտալացի երաժիշտներ
Նվենու յուղ

150px|մինի|Շշալցված նվենու յուղ
**Նվենու յուղ**, բնական եթերայուղ։ Ստացվում է նվենու տերևներից և երիտասարդ ընձյուղներից՝ ջրային գոլորշիներով թորելով։ Առավել կիրառական է գնդաձև նվենուց (Eucalyptus globulus) ստացվող յուղը, որն անգույն կամ բաց դեղնավուն հեղուկ է, ունի բնորոշ սուր հոտ և համ։ Խտությունը 915 կգ/մ³ է (15° աստիճանում)։ Նվենու յուղը օգտագործվում է բժշկության մեջ որպես հականեխիչ և հակաբորբոքային միջոց, ինչպես նաև օծանելիքի արտադրությունում։

Կատեգորիա:Եթերայուղեր
Կատեգորիա:Օծանելիքներ
Կատեգորիա:Հակաբորբոքային պրեպարատներ
Բրետանի ազատագրության ճակատ

[thumb|300px|right|[Բրետան]]
**Բրետանի ազատագրության ճակատ** (բրետ. Talbenn Diebiñ Breizh, ֆր. Front de Libération de la Bretagne), 1963 թվականին ստեղծված բրետան ժողովրդի ազգայնական կազմակերպություն, որի նպատակն է Բրետանի տարածքում սեփական անկախ պետության ստեղծումը։ Ունեցել է երկու ռազմական ճյուղ՝ Բրետանի ձախ արմատական հեղափոխական և հանրապետական բանակներ։

Կատեգորիա:Պարտիզանական շարժումներ
Կատեգորիա:Ապստամբություններ Ֆրանսիայում
Կատեգորիա:Բրետան
2-րդ քրոմոսոմ (մարդ)

thumb|125px|right|Մարդու 2-րդ քրոմոսոմի իդիոգրամման
**Մարդու երկրորդ քրոմոսոմը** մարդու 23 քրոմոսոմներից մեծությամբ երկրորդն է, 22 աուտոսոմ քրոմոսոմներից մեկը։ Քրոմոսոմը պարունակում է մոտ 242 միլիոն զույգ հիմք, որոնք կազմում են մարդու բջիջի ԴՆԹ-ի մոտ 8 %-ը։ Ներկայումս համարվում է, որ 2-րդ քրոմոսոմը պարունակում է 3080 գեն, այդ թվում հոմեոբոքսի HOXD գեների կլաստերը։

## Էվոլյուցիա
Հոմինիդների ընտանիքի բոլոր ներկայացուցիչները բացի մարդուց ունեն 24 քրոմոսոմ. մարդու մոտ քրոմոսոմների թիվը 23-ն է։ Մարդու երկրորդ քրոմոսոմը, համաձայն լայնորեն ընդունված տեսակետի, նախնիների երկու քրոմոսոմների միաձուլման արդյունք է։

left|frame|Երկու քրոմոսոմների միաձուլումից հետո մնում են բնորոշ հետքեր. թելոմերների մնացորդներ և ռուդիմենտար ցենտրոմեր

Քրոմոսոմների միաձուլումը ապացուցվում է հետևյալ փաստերով՝
*Մարդու երկրորդ քրոմոսոմին համապատասխանում է կապիկների երկու քրոմոսոմ։ Մարդուն ամենամոտ ազգակից բոնոբոն ունի 2-րդ քրոմոսոմին համարյա թե ամբողջությամբ նման ԴՆԹ, սակայն այդ ԴՆԹ-ն դասավորված է երկու քրոմոսոմներում։ Ճիշտ նույն կերպ գորիլայի և օրանգուտանի մոտ է։
*Մարդու քրոմոսոմի վրա կան ռուդիմենտար ցենտրոմերներ։ Սովորաբար քրոմոսոմն ունի միայն մեկ ցենտրոմեր, սակայն երկրորդ քրոմոսոմի երկար թևին հանդիպում են երկրորդ ցենտրոմերի մնացորդները։
*Բացի ռուդիմենտար ցենտրոմերների առկայությունից հանդիպում են նաև ռուդիմենտար թելոմերներ։ Թելոմերները սովորաբար տեղադրված են քրոմոսոմների ծայրերին, սակայն թելոմերներին բնորոշ հաջորդականություններ հանդիպում են նաև երկրորդ քրոմոսոմի միջին հատվածում։

Այսպիսով, երկրորդ քրոմոսոմում առկա են մարդու և կապկանմանների ընդհանուր նախնու առկայությունն ապացուցող փաստեր։

## Հիվանդություններ և խանգարումներ
Ստորև ներկայացված են երկրորդ քրոմոսոմի գեների հետ կապված մի շարք հիվանդություններ։

* MODY-դիաբետ, 6 տիպ - NEUROD1;
* Ալստրյոմի սինդրոմ - ALMS1;
* անախտանիշ խլություն, DFNB9 տիպի - OTOF;
* առաջնային թոքային հիպերթենզիա - BMPR2;
* առաջնային հիպերօքսալուրիա, I տիպ - AGXT;
* Արլեկինո իխտիոզ - ABCA12;
* բնածին հիպոթիրեոդիզմ - PAX8;
* երկարաշղթա 3-հիդրօքսիացիլ-KoA-դեհիդրոգենազի դեֆիցիտ - HADHA;
* Էլերս-Դանլոսի սինդրոմ, դասական և անոթային տիպեր - COL5A2 и COL3A1;
* ժառանգական ոչ պոլիպոզային կոլորեկտալ քաղցկեղ - MSH2 և MSH6;
* հեմոքրոմատոզ, 4 տիպ - SLC40A1;
* մանկական առաջնային լատերալ սկլերոզ - ALS2;
* միտոքոնդրիալ եռֆունկցիոնալ սպիտակուցի անբավարարություն - HADHA и HADHB;
* սիտոստերոլամիա - ABCG5 և ABCG8։
* Վաարդենբուրգի սինդրոմ, I և III տիպերի - PAX3;
* Օլպորտի սինդրոմ - COL4A3 և COL4A4;

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մարդկային էվոլյուցիա
Բոզաստան

**Բոզաստան ** (), գյուղ է Իրանի Գիլան նահանգի Մաչիան համայնքում։ Ըստ 2006 թվականի Իրանի մարդահամարի գյուղում 13 ընտանիք կար, բնակչությունը՝ 43&nbsp;մարդ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի գյուղեր
Չանաղչուձորի կամուրջ

**Չանաղչուձորի կամուրջ**. գտնվում է ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության տարածքում՝ Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի Շակաշեն գավառում՝ ներկայիս Թովուզի շրջանի Աղբաշլար գյուղի մոտ։

## Պատմություն
Կառուցման ստույգ ժամանակն անհայտ է, սակայն առավել հավանական է, որ դա տեղի ունեցած պետք է լիներ մինչև 11-րդ դարը։ Քանդվել է ավելի վաղ, քան 1890 թ., քանի որ ականատես Սարգիս Քամալյանը նշյալ թվականին տեսել է միայն կամրջի զույգ խելերը.

## Տես նաև
* Աշոտ Երկաթի կամուրջ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի կամուրջներ
Ավտոմատ կառավարման համակարգի կայունություն

**Ավտոմատ կառավարման համակարգի կայունություն**, ավտոմատ կառավարման համակարգի (ԱԿՀ) նորմալ ռեժիմի պահպանման հատկություն՝ տարբեր բնույթի անխուսափելի շեղումների առկայության դեպքում։

Ավտոմատ կառավարման համակարգի ռեժիմը կոչվում է կայուն, եթե մուտքի և նրա մեջ մտնող տարբեր օղակներում առաջացած փոքր շեղումների դեպքում ամբողջ համակարգի շեղումները նորմալ ռեժիմից լինում են փոքր։ Սովորական դիֆերենցիալ հավասարումներով բնութագրվող համակարգերի կայունության ճշգրիտ տեսությունն ստեղծել է ա. մ. Լյացունովը 1892 թվականին։ Հաստատուն գործակիցներով սովորական գծային դիֆերենցիալ հավասարումներով բնութագրվող գործընթացների ասիմպտոտիկ կայունության անհրաժեշտ ու բավարար պայմանն է բնութագրիչ հավասարման արմատների իրական մասերի բացասական լինելը։

Կան բնութագրիչ հավասարման արմատների իրական մասերի նշանները որոշելու տարբեր հայտանիշներ՝ առանց այդ հավասարումները լուծելու։ Այդպիսի հայտանիշներից են Ռաուս-Հուրվիցի հայտանիշը, որը նպատակահարմար է օգտագործել մինչև 4-րդ աստիճանի հավասարման արմատների հետազոտման դեպքում։ Բարձր աստիճանի հավասարումների արմատների հետազոտման ժամանակ օգտվում են Նայքվիստի և Միխայլովի հաճախային հայտանիշներից։

Ոչ գծային ավտոմատ կառավարման համակարգի կայունության խնդիրը գծայինի համեմատ ունի էական տարբերություն։

Միևնույն համակարգի տարբեր նորմալ ռեժիմներ կարող են լինել կայուն և անկայուն, այդ տեսակետից կարևոր է համակարգի բացարձակ կայուն լինելու հատկությունը։ Բացարձակ կայուն կոչվում է այն համակարգը, որի բոլոր նորմալ ռեժիմները ցանկացած սահմանափակ շեղումների նկատմամբ կայուն են։ Ժամանակակից հաշվողական տեխնիկան հնարավորություն է տալիս լուծելու ավտոմատ կառավարման համակարգի կայունության խնդիրը, օգտագործելով տարբեր ալգորիթմներ, որոնք մշակված են ժամանակակից ԷՀՄ-ների հնարավորություններին համապատասխան։ Ավելին՝ ԷՀՄ-ի միջոցով պրոցեսների կարգավորման ժամանակ պրոցեսի կայունացման խնդիրը դրված է կարգավորող օրգաններից մեկի վրա։

## Տես նաև
* Ավտոմատ կառավարման համակարգ
* Ավտոմատ կառավարման համակարգի ճշգրտություն
* Ավտոմատ կառավարման համակարգի ազդեցություն

Կատեգորիա:Կառավարման համակարգեր
Վենսան Կանդելա

**Վենսան Կանդելա** (, ), ֆրանսիացի ֆուտբոլիստ, Ֆրանսիայի հավաքականի նախկին պաշտպան։

## Նվաճումներ
• Աշխարհի առաջնության չեմպիոն՝ 1998

• Եվրոպայի առաջնության չեմպիոն՝ 2000 թ.

• Իտալիայի չեմպիոն՝ 2001 թ.

• Իտալիայի սուպերգավաթակիր՝ 2001 թ.

## Հրաժեշտի հանդիպում
2009 թ. հունիսի 5-ին Ռոմայի նախկին պաշտպան Կանդելան անցկացնում էր հրաժեշտի հանդիպում։ Իր կարիերայի լավագույն տարիներն անցկացրել է Ռոմայում, որի հետ էլ 2001 թ. նվաճել է երկրի չեմպիոնի կոչումը։ 1998 թ. Կանդելան Ֆրանսիայի հավաքականի հետ կարողացավ դառնալ աշխարհի առաջնության չեմպիոն։

Եվ այսպես 2001 թ. Ռոմայի և 1998 թ. Ֆրանսիայի կազմերը հանդիպեցին խաղադաշտում։ Տոմսերի վաճառքից ստացված ամբողջ հասույթը փոխանցվեց Աբրուցցո քաղաքում տեղի ունեցած երկրաշարժից տուժածներին։

Երկրպագուները ցնծում էին, երբ խաղադաշտում հայտնվեցին Ֆրանչեսկո Տոտտին և Զինեդին Զիդանը։

**Թիմերի կազմերը**

Ռոմա (2000/01)&nbsp;-&nbsp;Լուպատելլի, Կաֆու, Կանդելա, Ալդաիր, Պեպե, Նակատա, Տոմազզի, Դե Ռոսսի, Դելվեկկիո, Մոնտելլա, Տոտտի (թիմի ավագ)

Ֆրանսիա (1998)&nbsp;-&nbsp;Լամա, Դեսայի, Թյուրամ, Պիրես, Բլան, Դեշամ, Մակելելե, Դյուգարրի, Ջորկաեֆ, Լյամուշի, Զիդան (թիմի ավագ)

Հանդիպման Մրցավար&nbsp;-&nbsp;Ստեֆանո Ֆարինա։

Հանդիպումն ավարտվեց Ռոմայի ֆուտբոլիստների հաղթանակով՝ 5։ 3։ Ռոմայի կազմում գոլեր հեղինակեցին Մոնտելլան (2), Դելվեկկիոն, Տոմազզին, Դի Ֆրանչեսկոն։ Ֆրանսիացիների կազմում աչքի ընկան Ջորկաեֆը, Լյամուշին, Դյուգարրին։

## Հղումներ
• Վենսան Կանդելան www.burndenaces.co.uk կայքում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1973 ծնունդներ
Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բեդարյե քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 24 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մեսինայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ուդինեզեի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռոմայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի աշխարհի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Փառքի սրահների անդամներ
Երմողիա քահանայի վանք

**Երմողիա քահանայի վանք**, ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության Գոյգյոլի շրջանում, պատմական Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի Կողթ գավառում։ Գտնվում է Ազատ գյուղից 2 կմ արևմուտք՝ Սուլուկնաձորի ձախ հարավահայաց կողմում։ Կառուցված է եղել անտաշ քարով։

1891 թվականին արդեն փլված է եղել թաղածածկ տանիքը, սակայն իր տեղում է եղել դռան վերևի քարը՝ բարավորը՝ արժեքավոր արձանագրությամբ։

1987 թվականին հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանը փլատակների մեջ նկատել է միայն մի քանի տեղահան ու կոտրատված խաչքարեր։

Վանքի տարածքում հայտնաբերվել են 1174 թվականի և 12-րդ դարի խաչքարեր, ինչպես նաև 1251 և 1314 թվականների ուղղանկյունաձև տապանաքարեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Կատեգորիա:Գյոյգյոլի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Ադանան

**Ադանան**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Հայոց ձորի գավառում` Խոշաբ գետի հովտում։

1895 թվականին թուրքերի կողմից իսպառ կողոպտվեց գյուղի եկեղեցին, իսկ բնակիչները բռնի ուժով ենթարկվեցին մահմենդականացման։ Բնակիչների հիմնական զբաղվածությունը դաշտավարությունը, անասնապահությունն ու այգեգործությունն է։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Քուրդքյոյ (Մարաշի գավառ)

**Քուրդքյոյ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայի  Մարաշի գավառում։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Կիլիկիայի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ադատա

**Ադատա**, քաղաք Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայի Հալեպի նահանգի Մարաշի գավառում։ Քաղաքի մասին հիշատակում է Կոստանդին Ծիրանածինը` IX դարում կատարված Վասիլ I-ի արշավանքների կապակցությամբ։

## Տես նաև
* Կիլիկիայի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի քաղաքներ
Ադաքենդ

**Ադաքենդ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Դիադինի գավառակում` Դիադին քաղաքից մի քանի կմ հարավ։

## Անվան ստուգաբանություն
Ադաքենդ անվանումը թուրքերեն նշանակում է գյուղակղզի։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 20 տուն բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակիչների հիմնական զբաղվածությունը անասնապահությունն էր։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Շամիրամի սարավանդ

**Շամիրամի սարավանդ**, *Շամիրամ*, սարավանդ Հայաստանի Արագածոտնի մարզումում, Արագածի հարավային լանջին, Արարատյան գոգավորությունում։ Բարձրությունը 1500—1600 մ, տարածքը 222 կմ²։ Կազմված է հրաբխային ապարներից (անդեզիտաբազալտներ, տուֆեր և այլն)։ Ունի բլրաալիքավոր, մասամբ՝ տափարակ ռելիեֆ։ Մասնատված է արկղաձև հովիտներով և ձորակներով։ Զարգացած են սելավային երևույթները, ջերմային և քիմիական (կարբոնատային կեղևի գոյացում) հողմահարումը։ Կլիման չոր ցամաքային է, չափավոր ցուրտ ձմեռներով և տաք ամառներով։ Տարեկան տեղումները 300—350 մմ են։ Գերակշռում են կարբոնատային գորշ, բարձրադիր մասերում՝ լեռնային շագանակագույն հողերը։ Հարավում տարածված է կիսաանապատային, հյուսիսում՝ չոր տափաստանային բուսածածկույթը։ Արհեստական ոռոգման պայմաններում զբաղվում են այգեգործությամբ և պտղաբուծությամբ։ Առանձին տեղամասեր օգտագործվում են որպես արոտավայրեր։ Հյուսիսային մասը լեռնոտ է, հարավային՝ համեմատաբար հարթ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի սարավանդեր
Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի լեռնագրություն
Բոշաներ

[մինի|Բոշաներ՝ [19-րդ դար]]
**Բոշաներ** (ինքնանվանումը՝ ***լոմ***), Հարավային Կովկասում բնակվող գնչուների հայախոս քրիստոնյա ենթախումբ։ Առաջին անգամ Հայկական լեռնաշխարհում հայտնվել են 11-12-րդ դարերում՝ Հնդկական թերակղզուց դեպի Իրանական սարահարթ ձգվող ուղիներով, որը երեքդարյա միգրացիայի արդյունք է։

Բոշաների մեծ մասը նախկինում բնակվում էր Արևմտյան Հայաստանում (հիմնականում Սինոպ, Եվդոկիա (Թոխաթ), Կարս, Էրզրում, Օլթի և Սարիղամիշ քաղաքներում)։ 1720-ական թվականներին հիշատակվում են Երևանի Կոնդ թաղամասի բոշաները։ 1828-1829 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմներից հետո Կարապետ արքեպիսկոպոսի առաջնորդությամբ բոշաները գաղթեցին Էրզրումի վիլայեթից և բնակություն հաստատեցին Ախալքալաքում, Ախալցխայում, Ալեքսանդրապոլում, Ախթալայում, քիչ թվով նաև Երևանում։ Գերակշռում է այն կարծիքը, որ ինչպես մյուս գնչուների, այնպես էլ բոշաների նախահայրենիքը եղել է հյուսիսարևմտյան Հնդկաստանը։

Բոշաները միջահասակ են, դեղնամորթ, կլորագանգ, երկարավուն դեմքով, նեղ, ետ ընկած ճակատով, սևակն ու սևահեր։ Լեզուն (լոմավրեն)՝ ունի հնդարիական ծագում և բառապաշար, հայերենի քերականության ազդեցությամբ։ Այն դասվում է նոր հնդկական լեզվախմբում և կրել է հիմնականում հայերենի, մասամբ նաև պարսկերենի ազդեցությունը։ Բոշաներն իրենց լեզուն գործածում են հազվադեպ, երբ չեն ցանկանում, որ դիմացինը հասկանա թե ինչի մասին է խոսքը։ Այն այժմ գրեթե դուրս է եկել գործածությունից։

Նախկինում բոշաները վարում էին թափառական կյանք։ Տղամարդիկ զբաղվում էին մանր արհեստագործությամբ (մաղագործություն և այլն), երկրագործությամբ, որոշ չափով նաև անասնապահությամբ, կանայք՝ փոխանակությամբ, մանր առևտրով, գուշակությամբ և մուրալով։ Որպես փոխադրամիջոց օգտագործել են միայն էշը։ 19-րդ դարի վերջին արդեն հիմնականում կիսանստակյաց էին, իսկ ներկայումս անցել են նստակեցության։

1989 թ-ի տվյալներով Հայաստանում կար 48, իսկ Վրաստանում՝ 1,744 բոշա։ Բոշաների թաղամասեր կային Երևանում (Սարի թաղ, Քանաքեռ, Մարաշ) և Գյումրիում (Բոշի մայլա)։ Բնակվում էին նաև Նոր Խարբերդ գյուղում։ Վրաստանում բացի Ախալքալաք և Ախալցխա քաղաքներից, բոշաներ ապրում են նաև Շահումյանում (Շուլավեր) և Մառնեուլում։ Տեղեկություններ կան, որ Թուրքիայում դեռևս բնակվում են իսլամ ընդունած բոշաներ։ Հայաստանում ներկայումս շուրջ 8-9 հազար գնչու է բնակվում։

Քանի որ բոշաները գնչուական սոցիալական հիերարխիայում գրավում են ցածր դիրք, ուստի թաքցնում են իրենց ազգային ծագումը՝ հաճախ ներկայանալով որպես հայ, այդպիսով արագացնելով ձուլման գործընթացը։ Այդ իսկ պատճառով կարծիքներ կան, որ մոտ ապագայում բոշաները կարող են ամբողջովին վերանալ։

## Աղբյուրներ
* Փափազեան, Վ. (1898) Հայ-բոշաներ. Ծագումն. Ազգագրական հանդէս, 4 (2). pp.&nbsp;203–218.

Կատեգորիա:Հայաստանի ազգեր
Կատեգորիա:Վրաստանի ազգեր
Կոտմա

**Կոտմա** (ծննդյան և մահվան թվերն անհայտ են), 12-րդ դարի 2-րդ կեսի և 13-րդ դարի 1-ին քառորդի հայ գրիչ և մանրանկարիչ։

1166 թվականին Հռոմկլայում Առաքել Եպիսկոպոսի համար ընդօրինակել, նկարազարդել է Ավետարան (ձեռ. № 7347, Մատենադարան)։ Կոտմայի մյուս ձեռագրերը ստեղծվել են 1205 թվականին՝ Խարբերդում (Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության մատենադարան) և 1219 թվականին՝ Խարբերդի Բարջանճ անապատում (ձեռ. № 7734, Մատենադարան)։ Հայտնի է ևս երկու ձեռագիր՝ Կոստանդնուպոլսում և ԱՄՆ-ում (Հ. Քյուրտյանի հավաքածու)։

Կոտման գրել է «ընտիր» երկաթագրով և բոլորգրով, ձեռագրերը նկարազարդել խորաններով, լուսանցազարդերով և ավետարանիչների պատկերներով։

## Աղբյուրներ
* «Ով ով է Հայեր», կենսագրական հանրագիտարան, հատոր Ա, Երևան 2005

Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Ադ-արաս

**Ադ-արաս**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։ Գտնվում էր Խարբերդ քաղաքից հարավ՝ Եփրատի ձախ ափին, Ծոփք լճից արևմուտք։ Նշված է Կիպերտի քարտեզում (Բեռլին, 1920)։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ադարի

**Ադարի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Մալաթիայի գավառում։ Գտնվում էր Նոր Մալաթիա քաղաքից 3 կմ արևմուտք՝ հարթավայրում։

XX դարի սկզբին ուներ 150 տուն բնակիչ։ Բնակիչների հիմնական զբաղվածությունը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր։

Գյուղից 3.5 կմ հյուսիս-արևելք գտնվում է Բաբոխտու հանքային աղբյուրները։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կարապետ Բերկրեցի

[մինի|300px|«Ավարայրի ճակատամարտ», [1482 թ., Ականց անապատ, գործ Կարապետ Բերկրեցու]]
**Կարապետ Բերկրեցի** (ծննդյան և մահվան թվերն անհայտ են), 15-րդ դարի 2-րդ կեսի մանրանկարիչ։

Վասպուրականի մանրանկարչության դպրոցի ներկայացուցիչ։ Աշակերտել է Մինաս նկարչին, գործել Վասպուրականում։ Կարապետ Բերկրեցին պատկերազարդումներում (ձեռ. № 1591, 1620, 2445, 4778, 4837, 5067, 6767, 7835, բոլորը՝ Մատենադարանում), որպես հուզական-հոգեբանական գործոն, նախընտրել է թանձր գույնը, կարմիրի և կապույտի հակադրությունը, երբեմն կարմիրի բացարձակ տիրապետումով հասել է անսովոր լարվածության և դրամատիզմի։ Օգտագործել է նաև ոսկի։

## Աղբյուրներ
* «Ով ով է Հայեր», կենսագրական հանրագիտարան, հատոր Ա, Երևան 2005

Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Ֆեռիմագնիսականություն

մինի|Ֆեոմագնիսական դասավորում
**Ֆեռիմագնիսականություն**, նյութի մագնիսակարգավորված վիճակ, երբ նյութի մասնիկների մագնիսական մոմենտները կազմում են երկու կամ ավելի թվով մագնիսական ենթացանցեր, որոնցից յուրաքանչյուրի մագնիսական մոմենտներն ունեն միևնույն ուղղությունը։

Մագնիսական ենթացանցերի տարբերությունը կարող է պայմանավորված լինել ինչպես ենթացանցեր կազմող իոնների, այնպես Էլ իոնների էլեկտրոնային կառուցվածքների տարբերությամբ։ Այն նյութերը, որոնցում հաստատվել է ֆեռիմագնիսական կարգավորվածություն, անվանում են ֆեռիմագնիսական նյութեր կամ ֆեռիմագնիսներ։ Դրանց ինքնաբերական մագնիսացումը հավասար է մագնիսական ենթացանցերի մագնիսացման վեկտորների գումարին։ Ֆեռիմագնիսականությունը կարելի է դիտարկել որպես նյութի մագնիսակարգավորված վիճակի ընդհանուր դեպք։ Այդ տեսանկյունից ֆեռոմագնիսականությունը ֆեռիմագնիսականությունյան մասնավոր դեպքն է, երբ նյութը բաղկացած է ընդամենը մեկ մագնիսական ենթացանցից։ Հակաֆեռոմագնիսականությունը ֆեռիմագնիսականությունյան մասնավոր դեպքն է, երբ բոլոր ենթացանցերը բաղկացած են մեծությամբ հավասար և հակազուգահեռ մագնիսացումներով իոններից։

Ֆեռիմագնիսականությունը առաջանում է միայն որոշակի Θ ջերմաստիճանից (Կյուրիի կետ) ցածր ջերմաստիճաններում։ Որպես կանոն, ֆեռիմագնիսական վիճակի անցնելը երկրորդ կարգի ֆազային անցում է։ Ֆեռիմագնիսական վիճակի առաջացման համար անհրաժեշտ է նյութում չլրացված 3d-կամ 4f-թաղանթներով իոնների առկայություն և որոշակի առնչություն այդ թաղանթների շառավիղների և ցանցի հաստատունի միջև։ Մագնիսական ենթացանցերի առ կայությունն արտահայտվում է ֆեռիմագնիսական նյութի մագնիսական հատկությունների ջերմաստիճանային յուրօրինակ կախումով։ Т>0 տիրույթում ֆեռիմագնիսական նյութի մագնիսական ընկալունակության կախումը ջերմաստիճանից էապես տարբերվում է Կյուրի-Վեյսի օրենքից։ Մագնիսական ենթացանցերի ինքնաբերական մագնիսացման կախումը ջերմաստիճանից կարող է փոփոխվել տարբեր օրենքներով, որի հետևանքով ֆեռիմագնիսական նյութի արդյունարար ինքնաբերական մագնիսացումը փոփոխվում է ավելի բարդ օրենքով, քան ֆեռոմագնիսականինը։

«Ֆեռիմագնիսականություն» տերմինը մուծել է ֆրանսիացի ֆիզիկոս Լուի Նեելը, 1948-ին և տվել ֆեռիմագնիսական նյութերի հատ կությունների տեսական նկարագրությունը։ Նա ցույց է ավել, որ ֆեռիմագնիսական նյութերի հիմնական առանձնահատ կությունները կարելի է բացատրել մոլեկուլային դաշտի տեսության շրջանակներում։ Բարձր (Т<0) ջերմաստիճաններում այս տեսությունը համընկնում է փորձի հետ։ Ցածր ջերմաստիճանների տիրույթում ֆեռիմագնիսական նյութերի հատկություն ները բացատրվում են ֆեռիմագնիսականությունյան քվանտային տեսությամբ։ Դրա հիմքում ընկած է տարբեր մագնիսական ենթացանցերին պատ կանող իոնների միջև գործող բացասա կան փոխանակային փոխազդեցությունը, որի շնորհիվ իոնների մագնիսական մո մենտները կողմնորոշվում են միմյանց հակազուգահեռ։ Արտաքին մագնիսական դաշտի բացակայության դեպքում ֆեռի մագնիսական նմուշը տրոհվում է դոմենների։

## Գրականություն
Смоленский Г․ А․, Леманов В․ В․, Ферриты и их техническое при менение, Л․, 1975

Կատեգորիա:Մագնիսականություն
Կարապետ Սասնեցի

**Կարապետ Սասնեցի** (ծննդյան և մահվան թվերն անհայտ են), XII դարի վերջի - XIII դարի սկզբի մատենագիր, ճարտասան, Սասունի եպիսկոպոս։

Կարապետ Սասնեցին, օգտվելով Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմություն» և Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» երկերից, շարադրել է Մեսրոպ Մաշտոցի կենսագրությունը (ճառ-ներբող), որը հատկապես արժեքավոր է XII-XIII դարերի հայոց լեզվի բառապաշարն ուսումնասիրելու տեսակետից։

## Երկեր
* Ներբողեան յաղագս վարուց և մահուան Ս. Վարդապետին Մեսրոբայ, աշխատութեամբ Մեսրոպ վրդ. Տէր-Մովսէսեանի), Վաղարշապատ, 1897։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:12-րդ դարի հայ եպիսկոպոսներ
Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Կատեգորիա:Հայ պատմիչներ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եպիսկոպոսներ
Կատեգորիա:13-րդ դարի հայ եպիսկոպոսներ
Շղթայվածը (թատերգություն)

**Շղթայվածը**, Լևոն Շանթի դրամաներից, որ նա գրել է 1918 թվականին։ Բազմիցս բեմադրվել է հայ թատրոնում։

Պիեսում նոր տեսանկյունից է ներկայացված Արտավազդի առապելը։ Նաղաշը ժողովրդին քարոզում է, թե ազատությունը կբերի Շղթայվածը՝ Արտավազդը։

## Սյուժեն
Դրամայում պատկերված գործողությունները տեղի են ունենում միջնադարյան Անիում. Անիի էմիրը Մանուչէի որդին է, որն իր իշխանությանը հասել է բռնության միջոցով ու Անին համարում է իր սեփականությունը։ Նույնպիսի բռնակալ է իշխան Վահան Պահլավունին, որն էլ Անին համարում է իր սեփականությունը։ Սակայն անեցիները ելնում են նրանց դեմ և երկուսին էլ դուրս են շպրտում քաղաքից։ Հեղափոխության արդյունքում Անիում իշխանությունն անցնում է արհեստավորների ձեռքը, սակայն սպասված փոփոխությունները չեն կատարվում, քաղաքում գրեթե ամեն ինչ մնում նույնը. դարբին Ավագը, որ նախկինում բողոքում էր իշխանությունից, իրենց համարում էր էմիրի գերին, դառնալով Անիի ղեկավարներից մեկը, անճանաչելիորեն փոխվում է։ «Այժմ ե՛ս եմ է,իրը, ե՛ս եմ Անիի տերը»,- ասում է Ավագը էմիրի Հարճին, որ մնացել էր պալատում։

## Արտավազդի առասպելը
Արտավազդի առասպելը հայ մատենագիտության մեջ պահպանվել է երկու մեկնությամբ. Եզնիկ Կողբացին Արտավազդին ներկայացնում է, որպես բարի դյուզազն, որ պիտի ազատվի շղթաներից ու տիրի աշխարհին՝ բերելով ազատություն։ Մովսես Խորենացին Արտավազդին պատկերում է իբրև ավերիչ ոգի, որ ազատվելու դեպքում կավերի աշխարհը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լևոն Շանթի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Պիեսներ
Կինը (վիպակ)

**Կինը**, Լևոն Շանթի վիպակներից, որ նա գրել է 1912 թվականին։

## Սյուժեն
«Կինը» վիպակի գլխավոր կերպարները՝ երիտասարդ նկարիչ Սուրենը և բժշկուհի Մարգարիտ Ստեկնը, տարբեր խառնվածքի տեր մարդիկ են. «Աղջիկը աշխատանքի պաշտամունքով, անձնվիրությունն ու գութը կյանքի հիմք ընդունող լավատես մը, իդեալիստ մը։ Տղան՝ նիցշեական հովերով, ուժն ու ռեալիզմը կյանքի հիմք բռնած, ուրիշ ամեն բան հեգնող հոգի մը»։ 
Ստեղծագործական աշխատանքից ձանձրացած և հուսահատված երիտասարդ նկարիչը կորցնում է ստեղծագործելու բերկրանքը և հանգում մարդու ու անասունի նույնացման մտքին։ Բայց այդ հուսահատությունը երկար չի տևում. խելացի ու հմայիչ աղջկա մտերիմ զրույցների մթնոլորտում նա ազատագրվում է նիցշեական հովերից, թոթափում հոգեկան թմրությունը, ու նրա հայացքի առաջ Ստեկնի կերպարանքով նորից բարձրանում է մարդն իր անբասիր գեղեցկությամբ։ Սուրենին հիացնում են Ստեկնը ու բոլոր նրանք, ովքեր ունեն հավատ ապագայի, հավատ մարդկության, հավատ իրենց դերի, գործի և իդեալի հանդեպ։ Մարդու գեղեցկությամբ հմայված նկարիչը նորից սկսում է ստեղծագործել ինքնամոռաց հափշտակությամբ։ Ստեղծելով Ստեկնի դիմանկարը, Սուրենը ձգտում է արտահայտել՝ «տենչ մը դուրս գալու աշխարհայինեն ու մարմնեղենեն, սովորականեն ու պայմանականեն, որոնում մը ավելի տևական, ավելի մնայուն, ավելի արժեքավոր նոր բանի մը. բուռն կարոտ երազանքի ու հափշտակության»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լևոն Շանթի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Վիպակներ
Շապիտո

մինի|Բելառուսի պետական կրկեսի շապիտոն
**Շապիտո** (, բառացի՝ խոյակ, գդակ), շրջիկ կրկեսային ներկայացումների համար նախատեսված շինություն (հավաքովի)։ Սովորաբար շապիտոն բարձր կայմերից ամրակներով դեպի կողային հենակները ձգված բրեզենտե գմբեթաձև վրան է։ Ներսում հանդիսատեսների տեղերն են, տեխնիկական անհրաժեշտ հարմարանքները, անդրկուլիսյան մասը։ Շապիտոները երևան են եկել XIX դ․ 30-ական թթ․ (Ամառային կրկեսը Ելիսեյան դաշտերում, Փարիզ)։ Մեծ տարածում են գտել ԱՄՆ-ում, ապա՝ այլ երկրներում։

Կատեգորիա:Կրկես
Պաղտասար աղբար (պիես)

**Պաղտասար աղբար**, Հակոբ Պարոնյանի կատակերգություններից։ Պիեսը գրվել է 1886 թվականին Կ.Պոլսում, սակայն բեմադրվել է միայն տասը տարի անց արևելահայ թատրոնում՝ դառնալով հայ թատրոնում ամենաշատ բեմադրվող պիեսներից մեկը։

## Սյուժեն
Պաղտասար աղբարը հարուստ պոլսահայ է։ Նա դիմում է դատարան՝ ցանկանալով ամուսնալուծվել, ինչի պատճառը կնոջ՝ Անույշի դավաճանությունն է։ Սակայն Անույշը չի ցանկանում զրկվել ամուսնու հարստությունից ու դիմում է բազմաթիվ խաբեությունների։ Պաղտասար աղբարը հասկանում է, որ շուրջն ամեն ինչ կեղծիք է, սակայն որքան էլ ձգտում է, չի կարողանում ապացուցել իր ճշմարտացիությունը։

## Մեջբերումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հակոբ Պարոնյանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Պիեսներ
Խոսե Խոակին Ֆեռնանդես դե Լիսարդի

**Խոսե Խոակին Ֆեռնանդես դե Լիսարդի** (, ), մեքսիկացի գրող, ազգային արձակի հիմնադիրը։

Ֆրանսիական լուսավորության կողմնակից Ֆեռնանդես դե Լիսարդին 1812 թվականին հիմնել է «Էլ պենսադոր մեխիկանո» («El Pensador Mexicano») հանդեսը։ Հեղինակն է «Պերիկիլիո Սառնիենտո» (1830-31) լատինաամերիկյան առաջին վեպի, որտեղ տրված է գաղութային հասարակության երգիծական պատկերը, արտացոլված է Մեքսիկայի ժողովրդի ինքնագիտակցությունը։

Հրատարակել է Ժան Ժակ Ռուսոյի ոգով գրված «Կիխոտիտան և նրա զարմուհին» (1831-32) մանկավարժական վեպը և «Մեքսիկացի մտածողի առակները» (1817) ժողովածուն, «Զգայուն նեգրը» (1825) պիեսը, «Դոն Կատրին-անբանը» (հրատարակված 1832) վիպակը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մեքսիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Լրագրողներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մեքսիկացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Օրհներգերի հեղինակներ
Թեմական տեսուչ

**Թեմական տեսուչ**, արևելահայ թեմերում հայկական դպրոցները ղեկավարող անձ։ 1869 թվականին Ռուսաստանում ժող. ուսումնարանների տեսչության ստեղծումից հետո, Էջմիածնի կաթողիկոսությունը 1873 թվականի դեկտեմբերին հաստատել է թեմական տեսուչի պաշտոնը։ Յուրաքանչյուր թեմ ուներ մեկ տեսուչ, որին հաստատում էր կաթողիկոսը։ Թեմական տեսուչը ենթակա էր թեմի առաջնորդին։ Նրա տնօրինության տակ էին ազգային բոլոր դպրոցները (բացի թեմական հոգևոր դպրոցներից), կարող էր նշանակել և ազատել ուսուցիչներին, լուծել դպրոցների հոգաբարձական և ուսուցչական մարմինների միջև ծագած վեճերը, մշակել և առաջարկել ուսուցման նոր եղանակներ, կազմել դասագրքեր և այլն։ Թեմական տեսուչ են եղել հայ կրթական գործի նշանավոր դեմքեր (Ղ. Աղայան, Պ. Պռոշյան, Գ. Բարխուդարյան, Հ. Տեր-Միրաքյան, Տ. Ռաշմաճյան և ուրիշներ)։ Թեմական տեսուչի պաշտոնը վերացել է 1918 թվականին։

Կատեգորիա:Ուսումնական համակարգ