Անջատողականությունը Թուրքիայում

thumb|right|300px|
thumb|right|300px|
**Անջատողականությունը Թուրքիայում**, երևույթ, որն առաջացել է Թուրքիայի տարածքում կոմպակտ բնակվող մի շարք էթնիկ խմբերի՝ անկախ ազգային պետություններ ձևավորելու ձգտումից։

## Քրդական անջատողականություն
21-րդ դարի սկզբի դրությամբ քրդերը մնում են ամենամեծը՝ առանց սեփական պետականության։  Սևրի հաշտության պայմանագիրը Թուրքիայի և Անտանտի միջև (1920) նախատեսում էր անկախ Քրդստանի ստեղծում։ Այնուամենայնիվ, այս պայմանագիրը երբեք ուժի մեջ չի մտել և չեղյալ է հայտարարվել Լոզանի պայմանագրի ստորագրումից հետո (1923): 1920-1930-ական թվականներին քրդերը մի քանի անգամ անհաջող ապստամբել են թուրքական իշխանությունների դեմ։

1984 թվականի օգոստոսին Քրդստանի բանվորական կուսակցությունը (ՔԲԿ) պատերազմ է հայտարարել Թուրքիայի պաշտոնական իշխանություններին, որը շարունակվում է նաև այսօր: Մինչև 1999 թվականը ՔԲԿ-ն հանդես էր գալիս ամենաարմատական պահանջով՝ միասնական և անկախ Քուրդիստանի հռչակում, որը միավորում է քրդական տարածքները, որոնք այժմ մտնում են Թուրքիայի, Իրանի, Իրաքի և Սիրիայի պետական սահմանների մեջ։  

1999 թվականից ՔԲԿ-ն առաջ է քաշել քուրդ բնակչության մեծ մասին մոտ եղած հասկանալի պահանջներ, այն է՝ ինքնավարության տրամադրում, ազգային ինքնության պահպանում, քրդերի իրավունքների գործնական հավասարեցում թուրքերի հետ, ազգային դպրոցների բացում և քրդերենով հեռուստա-և ռադիոհեռարձակման ներդրում։
Պատկեր:Kurds of Central Anatolia.jpg|Քրդերը Կենտրոնական Անատոլիայում
Պատկեր:Kurdish languages map.svg|Քրդերենի տարածման քարտեզ
Պատկեր:Kurdistan of Turkey (CIA).png|Թուրքական Քուրդիստան


## Հայկական անջատողականություն
[thumb|left|320x320px|Արևմտյան Հայաստանի տարածքը: Օսմանյան կայսրության հայկական վեց նահանգներն են՝ [Վանը, Խարբերդը, Բիթլիսը, Դիարբեքիրը և Սեբաստիան։ Հայկական վեց նահանգ եզրույթն առաջին անգամ օգտագործվել է Բեռլինի կոնգրեսում 1878 թվականին]]
Թուրքիայի ժամանակակից հայերի մեծ մասը՝ ավելի քան 60 000 հայ բնակվում է Ստամբուլում և նրա արվարձաններում։ Փոքր Ասիայի բնակչությունը Ադանա-Սամսուն պայմանական գծից արևելք պատկանում է արմենոիդ ռասայի մարդաբանական տիպին: Հաշվի առնելով ծպտյալ հայերը՝ Թուրքիայի հայ բնակչության թիվը կարող է հասնել մինչև 10 միլիոնի։ Երևանի պետական համալսարանի Հայագիտության կենտրոնի աշխատակից Հայկազուն Ալվարցյանի կարծիքով՝ ստամբուլահայերի 80 տոկոսն արդեն թուրքալեզու է: Երկրում պահպանված միակ թուրքական գյուղը Վաքըֆլըն է, որը գտնվում է Հաթայի մարզում (Ալեքսանդրեթի սանջակ)։

### Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ
1555 թվականի Ամասիայի պայմանագրով Արևմտյան Հայաստանն անցել է Օսմանյան Թուրքիայի տիրապետության տակ։ Արևմտյան Հայաստանում իրավիճակը կտրուկ փոխվեց 19-րդ դարում․ հայերը, ինչպես Օսմանյան կայսրությունում բնակվող մյուս քրիստոնյա ժողովուրդները, ենթարկվել են ուժեղ հալածանքների, զրկվել կյանքի և ունեցվածքի պաշտպանության բոլոր իրավունքներից: Սակայն Կոստանդնուպոլսի Հայոց Պատրիարքարանը 1860 թվականի մայիսի 24-ին ընդունել է Ազգային սահմանադրություն, որը կոչվում էր դրույթ հայ ազգի մասին: Այն հաստատվել է Բարձր դռան կողմից 1863 թվականի մարտի 17-ին։ Դրանով Օսմանյան կառավարությունը ձգտում էր բարձրացնել Օսմանյան կայսրության հեղինակությունը Եվրոպայում, ինչը համապատասխանում էր Օսմանյան կայսրության կողմից 1856 թվականի Փարիզի պայմանագրի համաձայն ստանձնած պարտավորություններին: Հայ ազգի մասին դրույթով Հայոց պատրիարքը ճանաչվում էր որպես «ազգի գլուխ» և միջնորդ պետության օրենքների կատարման գործում: Արևմտահայերի ներքին գործերի լուծման համար ընտրվում էր Ազգային ժողով (օրենսդիր մարմին)՝ բաղկացած 140 պատգամավորից (20-ը՝ հոգևորականներից, 120-ը՝ աշխարհիկ շրջանակներից)։ Եկեղեցական գործերը լուծելու համար պատրիարքարանում պետք է գործեր հոգևոր ժողովը, իսկ քաղաքական գործերը վարելու համար՝ քաղաքական ժողովը, որոնք անհրաժեշտության դեպքում կարող էին ընդհանուր ժողով՝ համաժողով կազմել։ Պատրիարքը և այս երկու ժողովների անդամներն ընտրվում էին ընդհանուր ժողովի կողմից, որը բաղկացած էր ազգի պատվավոր անդամներից: Պատգամավորական ժողովը, որը կոչվում էր ընդհանուր ազգային ժողով, գումարվում էր երկու տարին մեկ անգամ։  

1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմը, Սան Ստեֆանոյի պայմանագիրը և Բեռլինի պայմանագիրը (1878) նոր միջավայր են ստեղծել Արևմտյան Հայաստանում։ Հայկական հարցը ճանաչվել է միջազգային խնդիր, ինչը հանգեցրել է Արևմտյան Հայաստանի հայ բնակչության նկատմամբ միջոցների ավելի խստացմանը: 1894-1896 թվականների հայկական ջարդերի հետևանքով տարբեր գնահատականներով զոհվել են 100-300 հազար արևմտահայեր։

Հայոց ցեղասպանության ժամանակ հայ բնակչությունը մեծ մասամբ դուրս է մղվել իր հայրենիքից, և այսօր Արևմտյան Հայաստանում ապրում են մեծապես ձուլված կամ ծպտյալ հայեր: 

## Տես նաև
* Հայերը Թուրքիայում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անջատողականություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքականություն