open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Նիկիտա Կարա Մուրզա

**Նիկիտա (Մկրտիչ) Մարգարի Կարա Մուրզա** (), հայ մշակութային գործիչ, թարգմանիչ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կարասուբազար (այժմ՝ Բելոգորսկ, Ղրիմ) քաղաքում։ Ականավոր կոմպոզիտոր Քրիստափոր Կարա-Մուրզայի եղբայրն է։ Նախնական կրթությունը ստացել է տեղի ծխական դպրոցում։ Միջոցներ չունենալով կրթությունը շարունակելու սկսում է օգնել բազմանդամ ընտանիքին, կատարելով զանազան աշխատանքներ։ 17 տարեկանում գնում է Սիմֆերոպոլ և դառնում գրաշար։ 1880-1882 թվականներին ծառայում է բանակում։ 1883 թվականին մեկնում է Թիֆլիս, եղբոր՝ Քրիստափոր Կարա-Մուրզայի մոտ։ Ինչպես խոտովանել է ինքը, նրա վրա ցնցող տպավորություն է թողնում մեծ վիպասան Րաֆֆու համաժողովրդական թաղումը։ Դա առիթ է դառնում, որպեսզի նա իրեն ամբողջովին նվիրի թարգմանությանը, հատկապես Րաֆֆու երկերի թարգմանությանը։

Նրա թարգմանությամբ ռուսերեն մի քանի հրատարակություն է ունեցել Րաֆֆու «Ջալալեդդինը», «Ոսկի աքաղաղը», «Խենթը» և այլ գործեր։ Բացի այդ նա ռուսերեն է թարգմանել նաև Ղազարոս Աղայանի «Անահիտ», Շիրվանզադեի «Քաոս», «Ցավագարը» և այլ հայ հեղինակների երկեր։

Նիկիտա Կարա Մուրզան Թիֆլիսում ծանոթացել է Մաքսիմ Գորկուն և մտերմական կապեր հաստատել նրա հետ։ Կյանքի վերջին տարները ապրել է Մոսկվայում, որտեղ էլ մահացել է։ Թաղվել է Նովոդևիչի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1858 ծնունդներ
Կատեգորիա:1937 մահեր
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ մշակութային գործիչներ
Կատեգորիա:Հայերենից ռուսերեն թարգմանիչներ
Լևոն Կարագյոզյան

**Լևոն Հայկազի Կարագյոզյան (Ղարագյոզյան)** (), հայ դրամատուրգ, կինոսցենարիստ, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1949 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1945 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Երևանում։ 1939 թվականին ավարտել է Երևանի Կ. Մարքսի անվան պոլիտեխնիկական ինստիտուտի քիմիկո-տեխնոլոգիական ֆակուլտետը, 1958 թվականին՝ Մոսկվայի Մ. Գորկու անվան գրականության ինստիտուտի գրական բարձրագույն դասընթացները։ 1940-1952 թվականներին աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում որպես գլխավոր ինժեներ։ 1971-1976 թվականներին եղել է Հայաստանի գրողների միության վարչության քարտուղարը։

Գրել է «Այս աստղերը մերն են» (Գրիգոր Տեր-Գրիգորյանի հեղինակակցությամբ, Բեմադրել է Գ. Սունդուկյանի անվան թատրոնը, 1950 թվականին), «Վերածնունդ» (հեղինակակից Գրիգոր Տեր-Գրիգորյան, բեմադրել են ժողովրդական թատրոնները, 1950), «Սպիտակազգեստ կինը» (1960), «Կովկասի դարպասները» (հեղինակակից Միքայել Շաթիրյան, բեմադրել է Կիրովականի թատրոնը, 1975), «Կայծակի հարվածը» (բեմադրել է Երևանի դրամատիկական թատրոնը, 1975), «Երաշխավորություն» (բեմադրել է Լենինականի Մռավյանի անվան թատրոնը, 1977) պիեսները, «Սուզված նավը» և «Արևին հավասար» կինովիպակները։

Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է «Պատվի համար» (1956), «Թռիչք անդունդի վրայով» (1959), «Տերտերի ուխտը» (1965), «Կարինե» (1967) կինոնկարները։

Ռուսերեն լույս են տեսել նրա «Այս աստղերը մերն են» (հեղինակակից Գրիգոր Տեր-Գրիգորյան) դրաման (Մոսկվա, 1951) և «Արևին հավասար» պիեսների և վիպակների ժողովածուն։ Մահացել է Երևանում։

## Երկերի մատենագրություն
* Այս աստղերը մերն են (պիես, հեղինակակից Գրիգոր Տեր-Գրիգորյան), Երևան, Պետհրատ, 1949, 79 էջ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Լևոն Կարագյոզյան 

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Հայ կինոսցենարիստներ
Ոստիկ Կարակոզյան

**Ոստիկ Կարակոզյան** (), հայ արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1956 թվականից։

Ծնվել է Բաքվում։ Ավարտել է Բաքվի Մ. Ֆ. Ախունդովի անվան լեզուների ինստիտուտի գերմաներենի բաժինը։ Որպես գերմաներենի ուսուցիչ երկար տարիներ աշխատել է Բաքվի թիվ 152 հայկական միջնակարգ դպրոցում։ Ապա աշխատել է Բաքվի ռադիոյի խմբագրությունում։ Կյանքի վերջին տարիներին եղել է «Գրական Ադրբեջան» հանդեսի պոեզիայի բաժնի վարիչը։ Մահացել է Բաքվում։

## Ո. Կարակոզյանի երկերի մատենագիտություն
* Տիգրան (վիպակ), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1955, 155 էջ։
* Թորգոմի ընտանիքը (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 261 էջ։
* Բաքու-Կամբեյ (վիպակ), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1960, 141 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Սահակ Կիրակոսյան

**Սահակ Կիրակոսյան** (), հայ լրագրող, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1947 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1919 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Ալաշկերտի գավառի Երիցու գյուղում։ 1914 թվականին ընտանիքով գաղթել է Հարավային Կովկաս և բնակություն հաստատել Թիֆլիսում։ Այստեղ բանվորություն է արել Զարդարյանի կաշեգործարանում, ապա՝ Քյոռօղլյանների տեքստիլ ֆաբրիկայում։

Նրա առաջին հոդվածները տպագրվել են Թիֆլիսում լույս տեսնող «Կարմիր աստղ» և «Մարտակոչ» թերթերում։ 1926 թվականին ավարտել է Երևանի համալսարանի իրավատնտեսագիտական ֆակուլտետը։ 1931-1933 թվականներին սովորել է Մոսկվայի կարմիր պրոֆեսուրայի գրականության և արվեստի ինստիտուտում։ Աշխատել է «Խորհրդային Հայաստան» թերթում, կուսհրատում (խմբագիր, ապա՝ տնօրեն), Հայպետհրատում (գեղարվեստական գրականության խմբագրության բաժնի վարիչ)։ Երկար տարիներ դասախոսել է Երևանի բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում։ 1947 թվականին դիսերտացիա է պաշտպանել (Նաիրի Զարյանի ստեղծագործության մասին) և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ Մահացել է Երևանում։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Գրիգոր Կուլօղլյան

**Գրիգոր Կուլօղլյան** (), հայ գրականագետ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1938 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքում։ 1918-1919 թվականներին սովորել է Թիֆլիսի գիմնազիայում։ 1919 թվականին փոխադրվել է Երևան և ապրել ամերիկյան որբանոցում։ 1923 թվականին ավարտել է Երևանի Մյասնիկյանի անվան երկրորդ աստիճանի թիվ 1 դպրոցը։ 1923-1926 թվականներին սովորել է Երևանի համալսարանի գյուղատնտեսական ֆակուլտետում։ 1926-1927 թվականներին ուսուցչություն է արել Մեղրիում։ 1927 թվականին վերընդունվել է համալսարան, այս անգամ ընտրելով պատմագրական ֆակուլտետը, որն ավարտել է 1931 թվականին։ 1934-1935 թվականներին բաժնի վարիչ է եղել «Խորհրդային Հայաստան» թերթում։ 1939 թվականից դասախոսել է Երևանի համալսարանում։

«Պսակ» ժողովածուում (Երևան, 1947) զետեղված են նրա «Միքայել Նալբանդյան», «Հովհաննես Թումանյանի «Անուշը» Դերժավինի թարգմանությամբ», «Պատվի համարը» Գ. Սունդուկյանի անվան պետական թատրոնում» և «Ստ. Զորյանի «Մի կյանքի պատմության» մասին» հոդվածները։

1941-1942 թվականներին ծառայել է Կարմիր բանակում, մասնակցել Հայրենական մեծ պատերազմին։ Զոհվել է 1942 թվականին, Տուլայի մոտ տեղի ունեցած մարտերից մեկում։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Ղևոնդ Կոմունի

**Ղևոնդ Կոմունի** (*Ղևոնդ Խաչատուրի Մելքոնյան*, ), հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, ԽՍՀՄ գրողների միութան անդամ 1934 թ.-ից։ ԽՄԿԿ անդամ 1930 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1909 թ.-ին, Արևմտյան Հայաստանի Կարսի մարզի Աջամ-Մավրակ գյուղում։ 1918 թ.-ին գաղթել է Ալեքսանդրապոլ (այժմ՝ Գյումրի)։ Աշխատել է Լենինականի տեքստիլ կոմբինատում։ 1930 թ.-ին ավարտել է Լենինականի բանֆակը։ 1930-1931 թթ.-ին սովորել է Մոսկվայի կինեմատոգրաֆիայի ինստիտուտի սցենարական ֆակուլտետում։ 1931-1932 թթ.-ին աշխատել է Լենինականի «Բանվոր» և «Մանածագործ» թերթերի խմբագրություններում։ 1933 թ.-ին եղել է Ախտայի (այժմ՝ Հրազդան) շրջանային թերթի խմբագիրը։ 1938 թ.-ին ավարտել է Մոսկվայի «Պրավդայի» անվան կոմունիստական ժուռնալիստիկայի ինստիտուտը։ 1938-1941 թթ.-ին աշխատել է «Սովետական Հայաստան» թերթում որպես բաժնի վարիչ, ապա խմբագրի տեղակալ։ 1941-1945 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում։ 1946 թ.-ից աշխատել է Հայպետհրատում որպես մանկապատանեկան գրականության խմբագրության վարիչ։ Մահացել է Մոսկվայում, թաղվել է Երևանում։

## Ղ. Կոմունու երկերի մատենագրություն
* Խնդություն (բանաստեղծություններ), Ե., Պետհրատ, 1932, 40 էջ։
* Սահմանի վրա, Ե., Պետհրատ, 1938, 10 էջ։
* Հայրենիք (բանաստեղծություններ), Ե., Պետհրատ, 1939, 70 էջ։
* Այգաբաց (բանաստեղծություններ), Ե., Հայպետհրատ, 1945, 82 էջ։
* Արյունոտ կոհակներ, Ե., Հայպետհրատ, 1947, 88 էջ։
* Նա փնտրում է զավակին, Ե., Հայպետհրատ, 1948, 155 էջ։
* Ախուրյան (վիպակ), Ե., Հայպետհրատ, 1952, 299 էջ։
* Մանկապարտեզ, Ե., Հայպետհրատ, 1952, 20 էջ։
* Բանաստեղծություններ և վիպակներ, Ե., Հայպետհրատ, 1953, 640 էջ։
* Վիպակներ, Ե., Հայպետհրատ, 1959, 460 էջ։
* Նա փնտրում է զավակին, Ե., «Հայաստան», 1968, 184 էջ։
* Բանաստեղծություններ, Ե., «Հայաստան», 1975, 72 էջ։

## Թարգմանություններ (ռուսերենից)

* Վոյնիչ Է., Բոռ (վեպ), Ե., Հայպետհրատ, 1947, 306 էջ։
* Մարշակ Ս., Դպրոցական, հիշիր, Ե., Հայպետհրատ, 1948, 26 էջ։
* Բարտո Ա., Զվենիգորոդ, Ե., Հայպետհրատ, 1950, 32 էջ։
* Լիկստանով Ի., Պստիկը (թարգմանության հեղինակակից Մկրտիչ Արմեն), Ե., Հայպետհրատ, 1950, 364 էջ։
* Տոլստոյ Ա., Ոսկե բանալին կամ Բուրատինոյի արկածները, Ե., Հայպետհրատ, 1955, 108 էջ։
* Վոյնիչ Է., Բոռ (վեպ), Ե., Հայպետհրատ, 1960, 363 էջ։
* Տոլստոյ Ա., Ոսկե բանալին կամ Բուրատինոյի արկածները, Ե., «Հայաստան», 1964, 96 էջ։
* Տոլստոյ Ա., Ոսկե բանալին կամ Բուրատինոյի արկածները, Ե., «Սովետական գրող», 1978, 132 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1909 ծնունդներ
Կատեգորիա:1953 մահեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում թաղվածներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Հակոբ Հմայակի Հակոբյան

**Հակոբ Հմայակի Հակոբյան** (), հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյոթեագիտական վայմարյան ընկերության անդամ (1978), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1973)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Ոսկեվազ (այժմ՝ Արագածոտնի մարզ) գյուղում։ 1940 թվականին ավարտել է Երևանի օտար լեզուների ինստիտուտի գերմաներեն բաժինը։ 1941-1945 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում, մասնակցել Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1945-1946 թվականներին եվրոպական գրականություն է դասավանդել Երևանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտում։ 1954-1960 թվականներին հայոց լեզու և գրականություն է դասավանդել ՀԽՍՀ Աշտարակի շրջանի Եղվարդ գյուղի միջնակարգ դպրոցում։ 1962-1968 թվականներին տեսուչ է եղել ՀԽՍՀ լուսավորության մինիստրությունում։ 1969-1985 թվականներին խմբագիր է եղել ՀՍՍՀ ԳԱ նախագահությանն առընթեր հրատարակչական-խմբագրական խորհրդում։ Մահացել է Երևանում, թաղվել է հայրենի Ոսկեվազ գյուղում։

## Երկերի մատենագրություն
* Միջօրե (բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1958, 68 էջ։

### Թարգմանություններ (գերմաներենից)

* Գերմանական նորավեպեր (XIX դար).- Երևան։ ԵՊՀ հրատ, 1984.- 471 էջ.- (Ուսանողի գրադարան)։ 
* Գյոթե Յոհան Վոլֆգանգ։ Իմ կյանքից։ Բանաստեղծություն և ճշմարտություն.- Երևան։ ԵՊՀ հրատ., 1985.- 832 էջ։
* Գյոթե Յոհան Վոլֆգանգ։ Տորքվատո Տասսո։ Դրամա.- Երևան։ Սովետական գրող, 1981.- 182 էջ։
* Էքերման։ Զրույցներ Գյոթեի հետ։ Նրա կյանքի վերջին տարիներին 1823-1832.- Երևան։ ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1975.- 753 էջ.- (Գրական հուշարձաններ)։ 
* Լեսսինգ Գոտհոլդ Էֆրաիմ։ Դրամաներ.- Երևան։ Հայաստան, 1970.- 494 էջ։
* Շիլլեր Յոհան։ Պատմական դրամաներ.- Երևան։ ԵՊՀ հրատ., 1982.- 848 էջ.- (Ուսանողի գրադարան)։ 
* Շիլլեր Յոհան։ Վալլենշտայն։ Դրամատիկական պոեմ.- Երևան։ ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1977.- 449 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գերմաներենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Միքայել Հակոբյան

**Միքայել Նավասարդի Հակոբյան** (), հայ արձակագիր, լրագրող, պատմական գիտությունների թեկնածու, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1969 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1948 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է ՀԽՍՀ Ղափանի շրջանի Արծվանիկ գյուղում։ 1943-1945 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում, մասնակցել Հայրենական մեծ պատերազմին։ Զորացրվելուց հետո եղել է «Ավանգարդ» թերթի սեփական թղթակիցը Զանգեզուրում։ 1947-1949 թվականներին գրական աշխատող, ապա պատասխանատու քարուղար էր Ղափանի «Պղնձի համար» թերթում։ 1954 թվականին ավարտել է Երևանի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ժուռնալիստիկայի բաժինը։ 1952-1954 թվականներին ուսանելու տարիներին, եղել է «Սովետական ուսանողություն» թերթի խմբագիրը։ 1955-1957 թվականներին աշխատել է «Ավանգարդի» խմբագրությունում որպես բաժնի վարիչ, պատասխանատու քարտուղար, խմբագրի տեղակալ։ 1957-1959 թվականներին «Առողջապահություն» ամսագրի պատասխանատու քարտուղարն էր։ 1959-1961 թվականներին սովորել է ՀԽՍՀ ԳԱ ասպիրանտուրայում։ 1962-1965 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ ԳԱ «Տեղեկագիր հասարակական գիտությունների» ամսագրի պատասխանատու քարտուղարը, 1965-1966 թվականներին՝ «Սովետական Հայաստան» օրաթերթի պատասխանատու քարտուղարը, 1966-1969 թվականներին՝ Հայկական սովետական հանրագիտարանի պատասխանատու քարտուղարը, ապա ավագ գիտխմբագիր, 1969-1973 թվականներին՝ ՀԽՍՀ ԳԱ «Լրաբեր հասարակական գիտությունների» ամսագրի պատասխանատու քարտուղարը։ 1973-1983 թվականներին ավագ գիտաշխատող է եղել ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտում։ 1974 թվականին «Գրիգոր Մսերյանը և նրա Մետերոա հանդեսը հայ լուսավորական-դեմոկրատական շարժման մեջ» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել պատմական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։

Ռուսերեն լույս է տեսել նրա «Օր առանց մայրամուտի» գիրքը (Երևան, 1974)։

Պարգևատրվել է Կարմիր աստղի շքանշանով (1945)։ Մահացել է Երևանում։

## Երկեր
* Անհետ կորած մարդիկ, վավերագրական երկ, 1964։
* Որդու վերադարձը, վավերագրական երկ, 1968։
* Օր առանց մայրամուտի, Երևան, 1974։
* Բաբախող սրտեր, վավերագրական երկ, 1981։
* Կոմիսարը, վավերագրական երկ, 1982։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Սիմեոն Հակոբյան

**Սիմեոն Հարությունի Հակոբյան** (), հայ գրականագետ, պրոֆեսոր (1929), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Ելիզավետպոլ (Գանձակ) քաղաքում։ 1899 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը, ապա 1902-1907 թվականներին բարձրագույն կրթություն ստացել Շվեյցարիայում։ Եղել է եվրոպական մի շարք երկրներում։ 1922-1924 թվականներին, Վիեննայում և Բեռլինում նրա խմբագրությամբ լույս է տեսել «Արեգ» գիտա-գրական հանդեսը։ 1924 թվականից արտասահմանյան գրականություն է դասավանդել Երևանի համալսարանում։ 1929 թվականից համալսարանի արտասահմանյան գրականության ամբիոնի վարիչն էր, 1931-1938 թվականներին՝ պատմագրական ֆակուլտետի դեկանը։ Անհիմն բռնադատվել է, գնդակահարվել, հետագայում արդարացվել։ Մահացել է 1942 թվականին։

## Երկեր
* Շիրվանզադե. գրական քննադատական ուսումնասիրություն, Թիֆլիս, 1911։
* Արփիար Արփիարյան, Վիեննա, 1922, 64 էջ։
* Հերանուշ Արշակյան, Վիեննա, 1922, 84 էջ։
* Պետրոս Դուրյան, Վիեննա, 1922, 187 էջ։
* Ռոմեն Ռոլան։ Հանրի Բարբյուս, Վիեննա, 1922, 64 էջ։
* Ստեփան Ցվայգ։ Անդրեաս Լացկո, Բեռլին, 1923, 36 էջ։
* Վահան Տերյան, Բեռլին, 1923, 64 էջ։
* Եղիշե Չարենց, Վիեննա, 1924, 78 էջ։
* Արևմտյան Եվրոպայի գրականության պատմություն (հեղինակակից Հովհաննես Մամիկոնյան), Վաղարշապատ, 1933-1936։
* Եվրոպական գրականության պատմության գլխավոր էջերը, Ե., Պետհրատ, 1936, մաս 1, 404 էջ, մաս 2, 328 էջ։
* Լեսինգ, Երևան, Պետհրատ, 1937, 52 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Պեր Լաշեզ

**Պեր Լաշեզ** (. պաշտոնական անունը՝ , «Արևելյան գերեզմանատուն»), Փարիզի ամենամեծ և ամենահայտնի գերեզմանատունը։

## Անվան ստուգաբանություն
Լյուդովիկոս 14–րդ թագավորը իր խոստովանահորը՝ Ֆրանսուա դը Էստ դե Լա Շեզին նվիրեց Մոն–Լուի կալվածքը։ Մոտ 100 տարի անց քաղաքապետարանը այդ հողերը տրամադրեց գերեզմանատանը, իսկ քանի որ սենյոր դը Լա Շեզին տնավարի Պեռ Լաշեզ, այսինքն Հայրիկ Լաշեզ էին անվանում, այդ անվանումն էլ հետո անցավ գերեզմանատանը։

## Հայտնի անձինք
Պեր Լաշեզի գերեզմանատանը իրենց վերջին հանգրվանն են գտել Մոլիերը, Ժան դը Լաֆոնտենը, Օսկար Ուայլդը, Օնորե դը Բալզակը, Անրի Ռենիեն, Ժորժ Բիզեն, Ֆրեդերիկ Շոպենը, Ջիմ Մորիսոնը, Իվ Մոնտանը, Մարիա Կալլասը, Ամեդեո Մոդիլիանին, Էդիթ Պիաֆը, Մարսել Պրուստը և ուրիշներ։

Հայերից այնտեղ թաղված են հասարակական գործիչներ և գրողներ՝ Գրիգոր Օտյանը, Մինաս Չերազը, Ռուբեն Տեր-Մինասյանը և ուրիշներ։ Մինչև 2000 թվականը թաղված է եղել նաև Անդրանիկ Օզանյանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Փարիզի գերեզմանատներ
Կատեգորիա:Փարիզի տեսարժան վայրեր
Խաչաձև կազմարկիչ

**Cross compiler**-ը (միջկոմպիլյատորը) կոմպիլյատոր է, որը ստեղծում է կատարվող կոդ այնպիսի պլատֆորմի համար, որը տարբեր է այն պլատֆորմից, որի վրա աշխատում է այդ կոմպիլյատորը։ Միջկոմպիլյատորի գործիքներն օգտագործվում են ներդրվող համակարգերի կատարվող կոդեր գեներացնելու համար։ Այն օգտագործվում է այնպիսի պլատֆորմների համար, որոնք չեն կարող ապահովել այս գործողությունների իրականացումը (օր․ միկրոկոնտրոլերները)։ Օրինակ կարող է հանդիսանալ MinGW (GCC -mno-cygwin ընտրանքով)։

## Արտաքին հղումներ
* Cross compiling with GCC  

Կատեգորիա:Խաչաձև կազմարկիչներ
Ինքնավար հանրապետություն

**Ինքնավար հանրապետություն**, պետական ինքնավարության տեսակ, վարչատարածքային բաժանման ձև մի շարք երկրներում։

## Ինքնավար անրապետություններ
Ինքնավար հանրապետության կարգավիճակ ունեն

*  Ադրբեջանի կազմում՝
** Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն
*  Վրաստանի կազմում՝
** Աբխազիայի Ինքնավար Հանրապետություն (դե յուրե)
** Աջարիայի ինքնավար հանրապետություն
*  Ուկրաինայի/Ռուսաստանի կազմում՝
** Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետություն

## Նշումներ

Կատեգորիա:Վարչական միավորներ
Կատեգորիա:Էթնիկությունը քաղաքականությունում
Կատեգորիա:Հանրապետություններ
Կանչ (թերթ, Երևան)

**Կանչ** (նախկին՝ *«Պիոներ Կանչ»*), եռօրյա թերթ նախկին Խորհրդային Հայաստանում։ Հանդիսացել է ՀԼԿԵՄ Կենտկոմի և Լենինի անվան պիոներական կազմակերպության հանրապետական խորհրդի օրգանը։ Լույս է տեսել 1925 թվականի հունիսի 4-ից (1941-1945 թվականներին ընդհատվել է), Երևանում։ Առաջին յոթ համարը տպագրվել է *«Պիոներ ղեկ»* անունով, ապա մինչև 1990 թվականը եղել է *«Պիոներ կանչ»,* ապա՝ *«Կանչ»*։  Խմբագիրներ՝ Հ․ Միրզոյան, Վ․ Շահումյան, Մ․ Հարենց, Ս․ Սարգսյան, Գ․ Ալեքյան, Ա․ Թադևոսյան, Ս․ Մնացականյան, Ժ․ Մադոյան, Հ․ Խաչատրյան, Ռ․ Աբալյան, Ղ․ Հայրապետյան, Վ․ Պետրոսյան, Վ․ Քալանթարյան, Մ․ Զոհրաբյան (1981 թվականից)։

Առաջին տարիներին կարևոր դեր է կատարել խորհրդային գաղափարախոսության քարոզման, երեխաների կոմունիստական դաստիարակության, և այսպես կոչված՝ «անգրագիտության դեմ պայքարի» ասպարեզներում։ Լուսաբանել է հանրապետության պիոներական դրուժինաների գործունեությունը, աջակցել նրանց նախաձեռնություններին։ Թերթի կոչով կազմակերպվել են ծառատնկումներ, զոհված մարտիկների հիշատակին ստեղծվել զբոսայգիներ և պուրակներ։ Պատմել է աշխարհի մանուկների առօրյայի, կապիտալիստական երկրների «մատաղ սերնդի դժվարին մանկության» մասին։ Խմբագրությանը կից գործել է բնության պահպանության շտաբ։ Ունեցել է պատանի ստեղծագործողների ստուդիա, ուր գրական մկրտություն են ստացել Սիլվա Կապուտիկյանը, Հովհաննես Հովհաննիսյանը, Վահագն Դավթյանը և ուրիշներ։

Լուսաբանել է գիտության ու մշակույթի նորություններ, տպագրել մարզական լուրեր։ Թերթն ունի նաև հրատարակչություն, որը գրքեր է պատրաստում տպագրման։

## Թերթի հիմն
1985 թվականին՝ թերթի 60-ամյակին, մանկական երգչախմբի և սիմֆոնիկ նվագախմբի համար գրվել է թերթի հիմնը՝ «Գարունների թմբկահարը», խոսք՝ Նանսեն Միքայելյանի, կոմպոզիտոր՝ Նուբար Ասլանյան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական մանկական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Ուելս

**Ուելս** (վալլիերեն՝ Cymru, կարդ. ˈkəmrɨ, անգլերեն՝ Wales), Միացյալ Թագավորության չորս կարևոր վարչա-դիվանագիտական մասերից մեկը, անցյալում կելտական անկախ թագավորությունների խառնարան էր։ Զբաղեցնում է Ունլս թերակղզին և Անգլսի կղզին։ Ուելսը գտնվում է Մեծ Բրիտանիայի հարավ-արևմուտքում, արևելքում սահմանակցում է անգլիական Չեշիր, Շրոփշիր, Հերեֆորդշիր և Գլոսթերշիր կոմսությունների հետ, մնացած երեք կողմերից շրջապատված է ծովով՝ հարավում դա Բրիսթոլյան ջրանցքն է (Սևերնի գետաբերանը), հարավ-արևմուտքում Սուրբ Գևորգի նեղուցն է, հյուսիսում և արևմուտքում Իռլանդական ծովն է, իսկ հյուսիս-արևելքում Դի գետի գետաբերանն է։
[thumb|left|[Ուելսի խորհրդարան առաջին նախարար Մարկ Դրեյքֆորդ; 2021 թվականի մայիս]]

## Արդյունաբերություն
Ուելսը Մեծ Բրիտանիայի կարևոր ինդուստրիալ և սև մետալուրգիայի գլխավոր շրջանն է։ Զարգացումը կապված է քարածխային ավազանի հետ։ Հիմնական ճյուղերն են քարածխի արդյունահանումը, սև և գունավոր մետալուրգիան, նավթավերամշակումը, նավթաքիմիական, քիմական արդյունաբերությունը և մեքենաշինությունը։

## Պատմություն
Զբաղվում են անասնապահությամբ և բուսաբուծությամբ։ Հնում Ուելսի տարածքում բնակվել են կելտական ցեղեր։ 13-րդ դարում Ուելսը նվաճել է Անգլիան (մինչև 1536 թվականը՝ ինքնավար իշխանություն)։ 1301 թվականից Անգլիայում գահի ժառանգորդները կրում են «Ուելսի արքայազն» տիտղոսը։
## Վարչական բաժանում

Կատեգորիա:Ուելս
Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորություն
Կատեգորիա:Անգլիախոս երկրներ և տարածքներ
Կատեգորիա:Կղզի պետություններ
Գևորգ Հատիտյան

**Գևորգ Նազարի Հատիտյան** (), հայ գրականագետ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1956 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Սիրիայի Հալեպ քաղաքում։ 1940 թվականին ավարտել է տեղի Կրթասիրաց վարժարանը։ Աշխատակցել է «Զարթոնք», «Արարատ» օրաթերթերին, «Հայ գիր», «Ծիածան», «Կայծ» գրական ամսագրերին։ 1946 թվականին ներգաղթել է Հայաստան և բնակություն հաստատել Լենինական քաղաքում։ 1952 թվականին ավարտել է Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի լեզվագրական ֆակուլտետը։ 1963 թվականից ֆրանսերեն է դասավանդել Լենինականի միջնակարգ դպրոցներում։ Կյանքի վերջին տարիներին հայ գրականություն է դասավանդել Լենինականի Մ. Նալբանդյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտում։ 1959 թվականին «Արագած» ալմանախում տպագրվել է Դանիել Վարուժանին նվիրված նրա ընդարձակ ուսումնասիրությունը։ Մահացել է Լենինականում։

## Գ. Հատիտյանի երկերի մատենագրություն
* Ռուբեն Սևակ (գրաքննադատական վերլուծության փորձ), Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 87 էջ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Սիրիայից Հայաստան արտագաղթածներ
Աշոտ Հայրապետյան

**Աշոտ Մկրտչի Հայրապետյան** (), հայ թատերագետ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1939 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Թիֆլիսում։ 1925 թվականին ավարտել է տեղի 76-րդ դպրոցը, 1938 թվականին Թիֆլիսի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, 1939 թվականին՝ նույն համալսարանի պատմության ֆակուլտետը (հեռակա)։ 1925-1928 թվականներին ուսուցչություն է արել Գորիսի շրջանի Խնձորեսկ և Քարաշեն գյուղերում։ 1928-1938 թվականներին եղել է Թիֆլիսի 93-րդ դպրոցի տնօրենը։ Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1930-1960 թվականներին մանկավարժական աշխատանքին զուգընթաց աշխատել է Թբիլիսիի «Պրոլետար», հետագայում՝ «Սովետական Վրաստան» թերթի խմբագրությունում որպես բաժնի վարիչ, պատասխանատու քարտուղար և խմբագրի տեղակալ։ 1960-1964 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ Հոկտեմբերյան հեղափոխության և սոցշինարարության պետական կենտրոնական արխիվի պետ, ապա «Բանբեր Հայաստանի արխիվների» հանդեսի պատասխանատու քարտուղարը, 1966-1975 թվականներին՝ «Սովետական գրականություն» ամսագրի պատասխանատու քարտուղարը։ Ա. Հայրապետյանի առաջին բանաստեղծությունը լույս է տեսել 1923 թվականին, «Կարմիր ծիլեր» ամսագրում։ Մահացել է Երևանում։

## Ա. Հայրապետյանի երկերի մատենագրությունը
* Հայրենասիրության թեման հայ գրականության մեջ V-XX դարերում, Ջաուջիկաու, 1944, 64 էջ։
* Ծերուն Թորգոմյան, գրական գործունեության 40-ամյակի առթիվ, Թբիլիսի, Սախելգամի, 1956։
* Գրական և թատերական դեմքեր, Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1958, 120 էջ։
* Իսահակ Ալիխանյան։ Մամուլի և հուշագրերի գնահատմամբ, Երևան, Հայկական թատերական ընկերություն, 1958, 112 էջ։
* Փառապանծ ուղի (Թբիլիսիի պետական հայկական թատրոնի 100-ամյակի առթիվ), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1958, 152 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ թատերագետներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Հովհաննես Հարությունյան (այլ կիրառումներ)

**Հովհաննես Հարությունյան** կարող է վերաբերել՝

* Հովհաննես Հարությունյան - 2006-2011 թթ. Հայաստանի պետական կառավարման ակադեմիայի ռեկտոր։
* Հովհաննես Հարությունյան - հայ ֆուտբոլիստ։
* Հովհաննես Հարությունյան - 1948-ին ծնված հայ թարգմանիչ։ Թարգմանել է չեխերենից և սլովակերենից։
* Հովհաննես Հարությունյան - 1950-ին ծնված հայ նկարիչ։
* Հովհաննես Հարությունյան - խորհրդային հունա-հռոմեական ոճի ըմբիշ, մարզիչ։
* Տես նաև Հարությունյան
Ջին (այլ կիրառումներ)

**Ջին** կարող է վերաբերել՝

* Ջին (խմիչք) - թունդ ոգելիչ խմիչք։
* Ջին (առասպելական ոգի) - երևակայական էակ, որը մարմնավորված է Ղուրանում և արևելյան հեքիաթներում։
Բուֆերի գերլցման պաշտպանություն

__TOC__

**Բուֆերի գերլցման պաշտպանությունը** (անգլերեն՝ *Buffer overflow protection*) հղվում է տարբեր մեթոդների վրա, որոնք ծրագրի իրականացման ժամանակ օգտագործվում են կատարվող ծրագրերի անվտանգությունը բարելավելու համար, անմիջապես հայտնաբերելով ստեկում փոփոխականներին հատկացված հիշողության բուֆերի գերլցումը։ Գոյություն ունեն բուֆերային հիշող սարքի գերլցման պաշտպանության մի քանի իրականացումներ։

Այս հոդվածը նվիրված է ստեկի գերլցմանը․ նման պաշտպանություն գոյություն ունի նաև heap-ի գերլցման դեպքում։

## Աշխատանքի սկզբունքը

Բուֆերի գերլցման պաշտպանությունը փոփոխում է տվյալների կազմակերպումը ֆունկցիայի կանչի ստեկում, ներառելով “canary” արժեքը, որը ոչնչանալիս, ցույց է տալիս, որ հիշողության մեջ նրան նախորդող բուֆերը գերլցված է եղել։

## Canaries

**Canaries** կամ **canary** բառերը հայտնի արժեքներ են, որոնք տեղադրվում են ստեկում բուֆերի և ղեկավարման տվյալների միջև բուֆերի գերլցումները վերահսկելու նպատակով։ Երբ բուֆերը գերլցվում է, canary-ն է առաջին վնասվող տվյալը և canary տվյալի ստուգման ձախողումը գերլցման ազդանշան է, որն այնուհետև կարելի է ֆիքսել, օրինակ, չեղյալ համարելով վնասված տվյալները։

Canary տերմինը կապված է ածխահանքերում դեղձանիկների օգտագործման պատմության հետ։ Լինելով ավելի զգայուն թունավոր գազերի նկատմամբ, քան հանքագործները, նրանք ապահովում են կենսաբանական զգուշացման համակարգ։

Օգտագործվում են երեք տեսակի canary-ներ՝ **Terminator**, **Random** և **Random XOR**։ StackGuard-ի ընթացիկ տարբերակները ապահովում են այս երեք տեսակները, մինչ ProPolice-ն ապահովում է միայն **Terminator**-ը և **Random** canary-ները։

## Տես նաև
* PaX

Կատեգորիա:Տեղեկատվական անվտանգություն
Էդվարդ Գիբբոն

**Էդվարդ Գիբբոն** (, ), անգլիացի պատմաբան։

Հեղինակել է Հռոմեական կայսրության անկման և կործանման պատմությունը աշխատությունը, որը բազմիցս վերահրատարակվել է և թարգմանվել բազմաթիվ լեզուներով։ Սկզբնաղբյուրների ուսումնասիրության հիման վրա շարադրել է հռոմեական կայսրության և Բյուզանդիայի պատմությունը II դ. վերջից մինչև 1453 թվականը։ 
Գիբբոնի աշխատության առաջին երեք հատորներն ընդգրկում են մինչև Արևմտահռոմեական կայսրության անկումն ընկած ժամանակաշրջանը (476 թ.), մնացած հատորները նվիրված են Բյուզանդական (Արևելահռոմեական) կայսրության պատմությանը։ Հեղինակը այդ պատմությունը դիտարկում է XVIII դարի լուսավորիչների փիլիսոփայական գողափարների տեսանկյունից՝ Հռոմեական կայսրության անկումը կապելով կայսրերի կամայականության և բռնության, բյուրոկրատիայի ուժեղացման, բանակում կարգապահության թուլացման հետ։ Նրա կարծիքով կայսրության անկմանը նպաստել է նաև քրիստոնեության տարածումը, որը սպանել է հայրենասիրական և քաղաքացիական ոգին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:18-րդ դարի անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Կրոնների քննադատներ
Կատեգորիա:Քրիստոնեության քննադատներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Բրաբիոն

**Բրաբիոն** կամ **ազատուկ** ( ), շքանարգիզազգիների ընտանիքի (Agave) բազմամյա բույս։ Բրաբիոնի ցողունի բարձրությունը մոտ 45 սմ է, որը վերջանում է սպիտակ և բուրումնավետ ծաղիկների ողկույզով։ Գոյություն ունի 12 տեսակ։ Օգտագործվում է օծանելիքի արտադրությունում։

## Անվանումը տարբեր երկրներում
Բրաբիոնի լատինական tuberosa անվանումը ծագել է ծաղկի արմատային կառուցվածքից ելնելով՝ tuber նշանակում է պալար։ Մեքսիկայում, որը համարվում է բրաբիոնի հայրենիքը, ծաղկի անուն է «Օհմեզուչետլ», որը նշանակում է «ոսկրե ծաղիկ»։ Արևելա-հնդկական անվանումն է՝ «Ռաթքիրանի» (գիշերային ծաղիկ), հինդիյով «Rajnigandha» (գիշերային բույր), հարավային Հնդկաստանում՝ «Sugandaraja» (բույրի արքա)։ Սինգապուրում այն կոչվում է «Xinxiao», որը նշանակում է՝ «այն, ինչի վրա հանգստանում են գիշերային թիթեռները»։ Պարսկաստանում բրաբիոնի անվանումն է «Միրիամ», որը նաև տարածված կանացի անուն է։

## Օգտագործում
Օգտագործվում է օծանելիքի արտադրությունում՝ բուրումնավետ յուղեր և ծխաձողիկներ, օծանելիք ստանալու համար։ Բրաբիոնի բուրումնավետ մեկ լիտր յուղ ստանալու համար օգտագործվում է մեկ տոննա ծաղիկ, որի պատճառով էլ համարվում է ամենաթանկ յուղերից մեկը։ Վիկտորիական ժամանակաշրջանում համարվել է թաղման ծաղիկ, իսկ Հավայան կղզիներում բրաբիոնի ծաղիկներով հյուսում են ավանդական ծաղկեփնջերը։

## Հայկական ավանդապատում
Ըստ հայկական ավանդության Բյուրակն (Բինգյոլ) լեռան գագաթին է աճում կախարդական Բրաբիոն ծաղիկը, որը գտնողին երջանկություն է պարգևում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* "Цветоводство" - 1981 г. - №5. 

Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Շքանարգիզազգիներ
Կատեգորիա:Սենյակային բույսեր
Բրաբիոն Նոտար Պալատեցի

**Բրաբիոն Նոտար Պալատեցի** կամ *Բրաբիոն գրագրուհի* (), հայ գրչուհի, մանկավարժ։

Բրաբիոն գրագրուհին հեղինակ է բազմաթիվ ընդօրինակությունների, որոնց մեծ մասը կատարել է Պալատի Ս. Հրեշտակապետ եկեղեցու դպրատանը։ Նրա ընդօրինակություններից պահպանվել են տասնյոթ ձեռագիր, որոնցից ութը Մատենադարանում, մնացածը ցրված են տարբեր երկրներում։ Բրաբիոնը առաջին հայ կինն է, որ զբաղվել է տպագրական գործով, այն զուգակցելով մանկավարժության և գրչագրության հետ։ Եղբոր՝ Մատթեոս դպիրի հետ երկար տարիներ գործակցել է և դասավանդել իրենց տանը բացված երկսեռ դպրոցում։ Քույր և եղբայր թաղված են Էդիրնե-քափույի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1750 ծնունդներ
Կատեգորիա:1835 մահեր
Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Կատեգորիա:Հայ տպագրիչներ
Բրաբիոն (այլ կիրառումներ)

**Բրաբիոն**, կարող է վերաբերել՝
* Բրաբիոն - հայկական կանացի անձնանուն
* Բրաբիոն - (լատ. Polianthes tuberosa) - շքանարգիզազգիների ընտանիքի (Agave) բազմամյա բույս
* Բրաբիոն Նոտար Պալատեցի - 18-19-րդ դարերի հայ գրչուհի, մանկավարժ
Մեսրոպյան ծխական երկդասյան դպրոց

**Բաքվի հայկական Մեսրոպյան ծխական երկդասյան դպրոց**, հիմնվել է 1869 թվականին՝ տեղի հայ բնակչության և Շամախու թեմի հոգևոր տեսուչ Անդրեաս եպիսկոպոսի ջանքերով։ Դպրոցի հոգաբարձության անդամ Ջ. Մելիքյանը հինգսենյականոց իր սեփական տունը երկու տարով անվճար տրամադրել է դպրոցին։

Դպրոցում դասավանդվել են կրոնագիտություն, հայոց և ռուսաց լեզուներ, ազգային պատմություն, թվաբանություն, հայոց և ռուսաց լեզուների վայելչագրություն։

1873 թվականին ունեցել է 4 ուսուցիչ, 89 աշակերտ, 1884-1885 ուստարում՝ 170 աշակերտ։ 1885 թվականի մարտի 5-ին փակվել է։ Վերաբացվել է 1886 թվականի սեպտեմբերին։ 1888-1889 ուստարում դպրոցը եղել է երկդասյան՝ ունենալով 138 աշակերտ և 7 ուսուցիչ։ 1896 թվականին դարձյալ փակվել է։ Վերաբացվել է 1906 թվականին։ 1911-1912 թվականներին եղել է արական 6-ամյա դպրոց։

1914 թվականին ունեցել է 8 ուսուցիչ և 237 աշակերտ։ 1916-1917 թվականներին դեռևս գործել է։

## Գրականություն
* «Արարատ», 1869, Բ, էջ 43։
* «Արարատ», 1876, Ա, էջ 34։
* «Արարատ», 1878, ԺԲ, էջ 455։
* «Մեղու Հայաստանի», 1885, թիվ 20։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Բաքվի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Հայկական ծխական դպրոցներ
Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Ցարական Ռուսաստանի տիրապետության ներքո գործած հայկական դպրոցներ
Հռիփսիմյան օրիորդաց դպրոց (Բաքու)

**Բաքվի հայկական Հռիփսիմյան օրիորդաց միջնակարգ դպրոց**, Հայ աղջիկների համար բացված ամենահին դպրոցներից է։ Հիմնվել է 1869-ի հունիսի 14-ին, մի փաստաթղթի համաձայն 1870-ին։ Պահվել է Բաքվի մարդասիրական ընկերության հաշվին։

1872-ին ունեցել է նախապատրաստական և առաջին դասարաններ, որոնցում միասին սովորել են 36 հայ աղջիկներ։ Նախապատրաստականում անցել են հայոց լեզվի ընթերցանություն և վայելչագրություն, քրիստոնեական վարդապետություն, ռուսաց լեզվի ընթերցանություն և վայելչագրություն, թվաբանության առաջին մասը, ձեռագործություն և երգեցողություն։

Առաջին դասարանում անցել են հայերենի քերականություն, թարգմանություն գրաբարից աշխարհաբար, քրիստոնեական վարդապետություն և սրբազան պատմություն, ազգային պատմություն, ռուսաց լեզվի ընթերցանություն, թարգմանություն և վայելչագրություն, ռուսաց լեզվով՝ թվաբանություն, աշխարհագրություն և բնական գիտություն, ձեռագործություն և երգեցողություն։

1885-ին փակվել է։ Վերաբացվել է 1886-ի սեպտեմբերին՝ Բաքվի մարդասիրական ընկերության շենքում, մնալով երկդասյան իգական դպրոց։

1888-89 ուստարում ունեցել է 137 աշակերտուհի։ Ըստ սոցիալական դրության նրանք բաժանվել են այսպես. հոգևորականների աղջիկներ՝ 6, ազնվականների՝ 7, աստիճանավորների (ծառայողների)՝ 10, վաճառականների՝ 73, արհեստավորների՝ 50, երկրագործների՝ 3։ Թոշակ են վճարել 89, անվճար են սովորել 48 հոգի։ Փոխադրվել են հաջորդ դասարաններ՝ 87, մնացել են 43 հոգի։

1896-ի երկրորդ փակումից առաջ ունեցել է 250 աշակերտուհի։

Վերաբացվել է 1906-ին։ 1908-09 ուստարում եղել է իգական երկդասյան դպրոց, որտեղ սովորել են 368 հայ աղջիկներ։ 1911-12 ուստարում դարձել է յոթամյա դպրոց, սակայն աշակերտուհիների թիվը նվազել է, իջնելով 287-ի։ 1914-ին, աշակերտուհիների թիվը նկատելիորեն աճել է, հասնելով 399-ի (ուսուցիչներ՝ 14)։ 1917-ին գործել է որպես իգական միջնակարգ դպրոց։

Դպրոցն ունեցել է մանկավարժական ուղղություն։

## Գրականություն
* «Մեղու Հայաստանի», 1869, թիվ 26։ 
* «Մեղու Հայաստանի», 1885, թիվ 20։ 
* «Արարատ», 1876, Ա, էջ 34։ 
* «Արարատ», 1878, ԺԲ, էջ 455։ 
* «Արարատ», 1917, թիվ 2, էջ 92 և 620։

## Տես նաև
* Բաքու

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1869 հիմնադրումներ Ռուսական կայսրությունում
Կատեգորիա:Բաքվի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Հայկական օրիորդաց դպրոցներ
Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Ցարական Ռուսաստանի տիրապետության ներքո գործած հայկական դպրոցներ
Ռուսեթ Հովհաննիսյան

**Ռուսեթ Հովհաննեսի Հովհաննիսյան** (), հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (1848), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1965), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1949 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Վանի նահանգի Արտամետ գյուղում։ Մանկուց զրկվել է ծնողներից։ 1918-1925 թվականներին եղել է Երևանի մանկատներում։ 1926 թվականին ավարտել է Երևանի Ալ. Մյասնիկյանի անվան երկրորդ աստիճանի դպրոցը, 1930 թվականին՝ Երևանի պետական համալսարանի պատմագրական ֆակուլտետը։ Այնուհետև սովորել է ասպիրանտուրայում (Լենինգրադ)։ 1936-1971 թվականներին, առանց ընդմիջման, ռուս գրականություն է դասավանդել Երևանի համալսարանում։ Միաժամանակ 1948-1949 թվականներին բաժնի վարիչ էր ՀԿԿ Կենտկոմում։ 1949-1951 թվականներին եղել է համալսարանի պրոռեկտորը, 1941 թվականից՝ ռուս գրականության ամբիոնի վարիչը։

1940 թվականին «Բելինսկին որպես Գոգոլի քննադատ» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան 1947 թվականին «Ռուս գրականությունը հայ հասարակական մտքի գնահատմամբ» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։

Ռուսերեն լույս է տեսել նրա «Ռուս գրականությունը հայ հասարակական մտքի գնահատմամբ» գիրքը (Երևան, 1952)։

Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։ ԽՄԿԿ անդամ 1941 թվականից։

Մահացել է Երևանում։

## Ռ. Հովհաննիսյանի երկերի մատենագրություն
* Նյութեր ռուսաց գրականությունն ուսումնասիրողների համար, պրակ Ա, Երևանի մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակչություն, 1939, 62 էջ։
* Նյութեր ռուսաց գրականությունն ուսումնասիրողների համար, պրակ Բ, Երևան, Երևանի մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակչություն, 1939, 62 էջ։
* Լերմոնտովի կյանքը և գրական ստեղծագործությունը, Երևան, Պետհրատ, 1941, 192 էջ։
* Բելինսկին որպես Գոգոյի քննադատ, Երևան, 1941, 120 էջ։
* Հայրենիքը և ռուս գրականությունը, Երևան, Հայպետհրատ, 1942, 165 էջ։
* Վ. Գ. Բելինսկու կյանքն ու քննադատական գործունեությունը, Երևան, Հայպետհրատ, 1948, 106 էջ։
* Ռուս մեծ բանաստեղծ Ա. Ս. Պուշկինը, Երևան, ՀԽՍՀ ԳԱ, 1949, 44 էջ։
* Ռուս գրականությունը հայ հասարակական մտքի գնահատմամբ, Երևան, Երևանի պետական համալսարանի հրատարակչություն, 1949, 406 էջ։
* Ա. Պ. Չեխով (կենսագրական ակնարկ), Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 47 էջ։
* Գորկին որպես պրոլետարական գրականության հիմնադիր, Երևան, «Գիտելիք», 1956, 40 էջ։
* Ռուս գրականության ուրվագծեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 497 էջ։
* Լև Տոլստոյը և հայ գրական կյանքը, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 139 էջ։
* Ի. Ա. Գոնչարով, Երևան, Երևանի պետական համալսարանի հրատարակչություն, 1964, 45 էջ։
* Գրականությունը և երիտասարդության կոմունիստական դաստիարակությունը, Երևան, «Գիտելիք», 1965, 23 էջ։

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ
* Ռուսեթ Հովհաննիսյանին նվիրված Արմեն Մերուժանյանի «Ազնիվ դասախոսն ու գրականագետը» հոդվածը «Ազգ» օրաթերթի 2007-ի սեպտեմբերի 12-ի համարում

Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Լավաթերա եռամսյա

**Լավաթերա եռամսյա** (լատ․՝ Lavatera trimestris), միամյա ծաղկադեկորատիվ բույս։ Բարձրությունը հասնում է 1 մետրի։ Ծաղիկները սպիտակ են կամ վարդագույն։ Պատկանում է տուղտազգիների ընտանիքին։ Տերևները կոթունավոր են, հերթադիր, անկյունավոր-սրտանման, ատամնաեզր։ Հայրենիքը Իսպանիան է։ Ծաղկում է հուլիսից մինչև սեպտեմբեր։ Ունի ցածրաճ այլատեսակ, որի ծաղիկները կարմրավարդագույն են։

## Մշակումը
Սերմերը ապրիլին ցանում են սառը ջերմոցներում կամ մայիսին՝ անմիջպես բաց գրունտում։ Բարձրահասակ սորտերը տնկում են բույսը բույսից 40, իսկ ցածրաճ սորտերը՝ 30 սմ հեռավորության վրա։

Հողի նկատմամբ պահանջկոտ չէ։ Լավ է աճում տաք, արևոտ պայմաններում։ Պահանջկոտ չէ նաև խոնավության նկատմամբ։

Մշակվում է Արևմտյան և Կենտրոնական Եվրոպայում, Միջերկրական ծովի ավազանում, նախկին ԽՍՀՄ-ում։ Հայաստանում հազվադեպ է հանդիպում։

## Օգտագործումը
Լավաթերան բարձր դեկորատիվ ծաղկատեսակ է։ Երբեմն անվանում են «**պարտիզային վարդ**»։ Կան տեսակներ, որոնք աչքի են ընկնում նաև գեղեցիկ տերևներով։ Օգտագործվում է միքսբորդերներում, ծաղկային օջախներում, եզրաշերտերում և որպես սոլիտեր։

Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում որպես թելատու (ցողունային) և ներկատու բույս։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Միամյա բույսեր
Կատեգորիա:Տուղտազգիներ
Բաքվի հայկական միջնակարգ հոգևոր դպրոց

**Բաքվի հայկական միջնակարգ հոգևոր դպրոց**, հիմնվել է 1877 թվականին՝ Բաքվի մարդասիրական ընկերության կողմից՝ կաթողիկոսի հատուկ կոնդակով։ Դպրոցի ստեղծման գաղափարը և առաջին տնօրենը եղել է հայ անվանի մանկավարժ, «Հայկական աշխարհ» ամսագրի խմբագիր Խորեն Ստեփանեն։

Առաջին տարում դպրոցն ունեցել է 20 աշակերտ։ Ըստ արխիվային փաստաթղթերի՝ 1878 թվականի կեսերին Խ. Ստեփանեն ետ է կանչվել Էջմիածին, որից հետո դպրոցի մասին տեղեկություններ չկան։

Ենթադրվում է, որ դպրոցը կարող է միացած լինել Բաքվի հայկական Մեսրոպյան ծխական դպրոցին։

## Տես նաև
* Բաքու
* Խորեն Ստեփանե

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բաքվի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Հայկական հոգևոր դպրոցներ
Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Ցարական Ռուսաստանի տիրապետության ներքո գործած հայկական դպրոցներ
Դանդուռ

**Դանդուռ** (**Portuláca**), դանդուռազգիների ընտանիքին պատկանող միամյա խոտաբույս։

## Նկարագրություն
Բույսն ունի մազարմատների խիտ ցանցով պատված առանցքային արմատ։ Արմատը կարմրավուն է։ Սերմերը սև են, մանր և փայլուն։

Դանդուռի ցողունները մերկ են, մսալի, գետնատարած, հիմքից ճյուղավոր։ Տերևները հերթադիր են, երկարավուն, բութ, հիմքում նեղացած, մսալի։ Ծաղիկները տերևանոթներում աճում են փնջերով։ Բաժակի մասերը մսալի են, բութ ողնուցով։ Պսակաթերթերը վառ դեղին են, կլորավուն, մոտավորապես 10 մմ երկարությամբ։ Ծաղկում է մայիս-սեպտեմբերին։ Օգտագործում են սննդի մեջ (աղցան, մարինադ և այլն)։
thumb|left|220px|Դանդուռի թթու

## Քիմիական բաղադրություն
Պարունակում է նորադրենալին։ Տերևները պարունակում են վիտամիններ, ամբողջ բույսը՝ E վիտամին, իսկ արմատը՝ գլյուկոզիդներ, միկրոտարրեր։

## Բժշկության մեջ
Բժշկության մեջ օգտագործվել են դանդուռի վերգետնյա մասը և սերմերը։

Հայկական ավանդական բժշկության մեջ դանդուռն օգտագործել են սեռական թուլության (իմպոտետություն), արևահարության, մարսողական ուղիների ուռուցքների, միզուղիների բորբոքումների, լյարդի, սրտի և ստամոքսի բորբոքային հիվանդությունների, թոքաբորբերի, հազի, լուծի, ականջի բորբոքային ուռուցքների, գլխի թեփոտության և միզապարկի խոցերի բուժման համար։

## Տեսակներ
* Դանդուռ սովորական
* Դանդուռ խոշորածաղիկ (*Portulaca grandiflora*)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դանդուռազգիներ
Կատեգորիա:Միամյա բույսեր
Անմեռուկ

**Անմեռուկ** (), չորաբույս, աստղածաղկազգիների (բարդածաղկավորներ) ընտանիքի խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 10, ՀՀ-ում՝ 4 տեսակ՝ , , , ։ Տարածված է բոլոր մարզերում։ Աճում է չոր, քարքարոտ վայրերում։

## Ձևաբանություն
Ցողունը կանգուն Է, գորշավուն թավով, բարձրությունը՝ 30-40 սմ.։ Տերևները էլիպսաձև-գծաձև են կամ գծաձև։ Ծաղկաբույլը զամբյուղ է, ծաղիկները՝ վարդագույն, հազվադեպ՝ սպիտակ։ Ծաղկում է հունիս-օգոստոսին։ Պտուղը փուփուլավոր սերմ է։

## Քիմիական կազմ
Պարունակում է դաբաղող նյութեր, խեժեր, եթերայուղ, կարոտին, ասկորբինաթթու, ալկալոիդի հետքեր, ֆիտոստերիններ և այլ նյութեր։

## Բուժական ազդեցություն
Ունի անոթալայնիչ, արյան բարձր ճնշումն իջեցնող, սրտի ռիթմը կարգավորող, արյունը մակարդող, վերքերն ամոքող, հյուսվածքների վերականգնումն արագացնող, արյան մեջ շաքարի քանակը կարգավորող ազդեցություն։

Կիրառվում է հիպերտոնիկ հիվանդության թեթև ձևերի, ստամոքսի և տասներկումատնյա աղու խոցային հիվանդության, սրտխառնոցի, արյունահոսությունների, պալարախտի, շաքարախտի, վերքերի, այրվածքների, խուղակների բուժման համար։

## Կիրառման եղանակներ
Պատրաստել 30 գ չոր հումքը՝ մեկ թեյի բաժակ եռման ջրում թրմելով։ Խմել 1-2 ճաշի գդալ, օրական 4-5 անգամ, ուտելուց առաջ։ Ջրաթուրմը կիրառվում է վերքերի, այրվածքների, խուղակների դեպքում։ Սրունքի, երակների վարիկոզ լայնացման դեպքում ոտքերն ընկղմել այդ ջրաթուրմով լցված ամանի մեջ և պահել 20-30 րոպե։

Ժողովրդական բժշկությունն առաջարկում է բույսի յուղային քսուքը, որն օգտակար է վնասված հյուսվածքների արագ վերականգնման համար։ Այն պատրաստվում է կարագով՝ 1:10 հարաբերությամբ։ Ավելացնել նաև մեղր։ Խորհուրդ է տրվում օգտագործել վերքերի ժամանակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բարդածաղկավորներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Բաքվի Գրիգոր Լուսավորչի անվան դպրոց

**Բաքվի Գրիգոր Լուսավորչի անվան դպրոց**, Բաքվի հայերը 1864 թվականին բացել են Գրիգոր Լուսավորչի անվան ուսումնարան։ Ունեցել է երկու դասարան, որտեղ դասավանդվել է նաև ֆրանսերեն։ Պահվել է Բաքվի մարդասիրական օգնության հաշվին։

Հետագա տասնամյակների փաստաթղթերում այս դպրոցը չի հիշատակվում։ Հայտնի է միայն, որ 1906-07 ուստարում Բաքվում նորից գործել է Գրիգոր Լուսավորչի անվան միդասյան արական դպրոց։

## Տես նաև
* Բաքու

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* «Մեղու Հայաստանի», 1866, թիվ 25։
* «Մեղու Հայաստանի», 1867, թիվ 15։

Կատեգորիա:Բաքվի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Ցարական Ռուսաստանի տիրապետության ներքո գործած հայկական դպրոցներ
Տուղտավարդ վարդագույն

**Տուղտավարդ վարդագույն** (), տուղտազգիներին պատկանող բույս։ Հայրենիքը Փոքր Ասիան է։

Ծաղիկներն աչքի են ընկնում զանազան նրբերանգներով՝ սպիտակ, վարդագույն, կարմիր, դեղին և մանուշակագույն։ Այս գույները ներկայացված են մաքուր նրբերանգներով կամ ներդաշնակ զուգակցումներով։

## Մշակում
Մշակում են հիմնականում վարդագույն տուղտավարդի խիտ լիաթերթիկ ծաղիկներ ունեցող սորտերը։ Ծաղկում է հուլիս-օգոստոսին։ Սերմերը մայիսին ցանում են բաց գրունտում կամ սառը ջերմոցում։ Երբ առաջանում են մի քանի տերևներ, սերմնաբույսերը վերատնկում են ջերմոցի մարգերում, բույսը բույսից 20 սանտիմետր հեռավորության վրա։ Օգոստոսին բույսերը դաշտ են տեղափոխում և տնկում մշտական տեղերում՝ 40-60 սմ հեռավորության վրա։ Բույսերը լավ են ձմեռում միայն չոր ջրաթափանց և օդաթափանց ավազակավային հողերում։ Լուսասեր է և բավականին ջերմասեր։ Պահանջկոտ չէ խոնավության նկատմամբ, սակայն Արարատյան դաշտի պայմաններում առատ ոռոգում է պահանջում։

## Օգտագործում
Աչքի է ընկնում ոչ միայն բարձր դեկորատիվությամբ, այլ նաև ունի բուժիչ նշանակություն։

Բժշկության բնագավառում օգտագործվում է շնչառական օրգանների զանազան հիվանդություններ բուժելու համար։ Տերևներում 90-ից 160 միլիգրամ/տոկոս C վիտամին կա։ Բույսն ունի անտիբիոտիկ հատկություն։ Բուժիչ նշանակություն ունի նաև արմատներում պարունակող լորձունքը։ Ծաղիկները մուգ կարմիր պիգմենտ են պարունակում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Դեկորատիվ բույսեր
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Տուղտազգիներ
Հրկեզ

**Հրկեզ** (**Սիրական Սարգսի Ալոյան**, ), հայ գուսան, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1938-ից։

Ծնվել է Երանոս (այժմ՝ Գեղարքունիքի մարզ) գյուղում։ Հորինել է խոհախրատական, հայրենասիրական բազմաթիվ երգեր։ Նրա ճանաչում գտած երգերից են «Արբեցություն», «Հայրենիք», «Սիրելիք, ես գիտեմ»։ Մահացել է հայրենի Երանոս գյուղում։

## ՀՐԿԵԶ
*Հրկեզը XX  դարի առաջին տասնամյակների  մեր այն սակավաթիվ աշուղներից  է, որոնք շարունակեցին ստեղծագործել նաև սովետական իշխանության տարիներին:*

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1876 ծնունդներ
Կատեգորիա:1943 մահեր
Կատեգորիա:Երանոս (Գեղարքունիքի մարզ) գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ գուսաններ
Կատեգորիա:Ստեղծագործական կեղծանուններ
Բանականություն

մինի|Առողջ բանականություն

**Բանականությունը** ասոցացվում է մտածելու և ճանաչողության հետ և ներառում է ինտելեկտի գործածումը։ Տրամաբանության ոլորտն ուսումնասիրում է այն ուղիները, որոնցով մարդիկ կարող են օգտագործել ֆորմալ բանականությունը՝ տրամաբանական փաստարկներ ստեղծելու համար։ Բանականությունը կարող է բաժանվել տրամաբանական բանականության տարբեր ձևերի՝ դեդուկտիվ, ինդուկտիվ  և աբդուկտիվ բանականություն։ Արիստոտելը բաժանել է տրամաբանական դիսկուրսիվ բանականությունը  և ինտուիտիվ բանականությունը։ Ինտուիտիվ բանականությունում ինտուիցիայի միջոցով դատողությունների գործընթացը, որքան էլ որ հաստատված լինի, կարող է հակվել դեպի անձնականը և սուբյեկտիվորեն անթափանցը։ Որոշ սոցիալական և քաղաքական իրավիճակներում տրամաբանական և ինտուիտիվ տրամաբանական բանականությունները կարող են բախվել, մինչդեռ այլ համատեքստում նրանք դիտվում են որպես փոխլրացնող, այլ ոչ թե իրար հակազդող։ Օրինակ, մաթեմատիկայի մեջ ինտուիցիոն բանականությունը հաճախ անհրաժեշտ է ստեղծագործական գործընթացների համար ՝ փոխլրացնելու և պաշտոնական ապացույցի հասնելու հետ, որը կարծես թե ամենադժվարն է ֆորմալ բանականության հիմնավորման առաջադրանքներից։

Բանականությունը, ինչպես սովորությունը կամ ինտուիցիան, այն ուղիներից մեկն է, որով մտածողությունը տեղափոխվում է մեկ գաղափարից հարակից գաղափար։ Օրինակ, բանականությունը այն միջոցն է, որով ռացիոնալ անհատները հասկանում են զգայական տեղեկատվությունը իրենց միջավայրից, կամ կոնցեպտուալիզացնում են վերացական երկատություններ, ինչպիսիք են պատճառն ու հետևանքը, ճշմարտությունն ու կեղծիքը, կամ գաղափարները բարու կամ չարի հասկացությունների վերաբերյալ։ Բանականությունը, որպես գործադիր որոշումների կայացման մաս, նույնպես սերտորեն կապակցվում է ինքնագիտակցաբար փոխվելու ունակության հետ՝ նպատակների, համոզմունքների, վերաբերմունքի, ավանդույթների և համակարգերի, հետևաբար՝ ազատության և ինքնորոշման կարողության հետ։

Ի տարբերություն «բանականության» օգտագործման՝ որպես վերացական գոյական, բանականությունը այն նկատառումն է որը կամ բացատրում կամ արդարացնում է իրադարձությունները, երևույթները կամ վարքագիծը։ Բնականակությունը արդարացնում է որոշումները և պատճառաբանում անհատների գործողությունները (վարքը)։

## Գրականություն
* П.А. Сорокун. Основы психологии։ Псков, ПГПУ, 2005 

Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Միտք
Կատեգորիա:Մետաֆիզիկայի հասկացություններ
Կատեգորիա:Մայրցամաքային փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Գոյաբանություն
Ֆիզիկայի հայկական հանդես

**Ֆիզիկայի հայկական  հանդես** (անգլերեն՝ *Armenian Journal of Physics*), մի վերանայված ֆիզիկայի գիտական էլեկտրոնային և ազատ մատչելիությամբ եռամսյա հանդես է, որը լույս է տեսնում 2008 թվականից։ Հրատարակիչն է Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիան, և այն հրատարակվում է միայն առցանց։ Այն ընդունում է բնօրինակ ներդրումներ, վերանայող հոդվածներ, կարճ հաղորդակցություններ, ասուլիսի արձանագրություններ, համակարգչային ծրագրեր, ասպիրանտուրայի թեզերի կարճ պարունակություններ, ինչպես նաև այլ գիտական տեղեկատվություն տեսական, փորձառական, և կիրառական ֆիզիկայում և էլեկտրոնիկայում, որոնք գրվել են անգլերենով, և կարող են լինել աշխարհի որևէ երկրից։

Հոդվածները ընդունվելուց հետո անմիջապես տեղադրվում են համացանցում։ Հոդվածները մատչելի են բոլորին՝ անվճար, հնարավորինս տարածված ունկնդիրներին հասանելի լինելու համար։ Հանդեսի կայքը նաև օգտագործում է համացանցը՝ տեղադրելու դինամիկ, բացմագույն գրաֆիկներ և հղումներ ներքին և արտաքին աղբյուրների։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ գիտական ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայաստանի հանդեսներ
Հայկական մաթեմատիկական հանդես

**Հայկական մաթեմատիկական հանդեսը** (անգլերեն՝ *Armenian Journal of Mathematics*) մի վերանայված մաթեմատիկայի գիտական էլեկտրական և ազատ մատչելիությամբ հանդես է, որը լույս է տեսնում 2008 թվականից։ Այն հրատարակվում է Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի կողմից՝ միայն առցանց։ Հանդեսը հրատարակում է բնօրինակ ներդրումներ, ինչպես նաև վերանայող հոդվածներ, կարճ հաղորդակցություններ, թեզեր և այլ առարկաներ որոնք պարունակում են մանրամասն արդյունքների բացատրություն, ապացույցներ, թվային փորձեր և օրինակներ։ Նրա նպատակներից մեկը Հայաստանի մաթեմատիկական հետազոտության առաջադիմության արտացոլումը, և միջազգային ֆորումի ստեղծումն է՝ խթանելու նրա հետագա զարգացումներին։

Հոդվածները ընդունվելուց հետո անմիջապես տեղադրվում են համացանցում։ Բոլոր հոդվածները մատչելի են անվճար հնարավորինս ունկնդիրներին հասանելի լինելու համար։

## Տես նաև
*ՀՀ ԳԱԱ Մաթեմատիկայի ինստիտուտ

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ գիտական ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական գիտական պարբերականներ