Ֆեյ-Ֆեյ Լի

**Ֆեյ-Ֆեյ Լի** (; ) չին-ամերիկացի համակարգչային գիտնական, ով հայտնի է արհեստական ​​ինտելեկտի (AI) ոլորտում իր առաջատար աշխատանքով, մասնավորապես համակարգչային տեսողության ոլորտում: Նա առավել հայտնի է ImageNet-ի՝ 2010-ականներին համակարգչային տեսողության արագ առաջընթաց ապահովող տվյալների բազայի հիմնադրմամբ։ Նա Սթենֆորդի համալսարանի Sequoia Capital համակարգչային գիտության պրոֆեսոր է և Թվիթթերի նախկին տնօրեն։ Լին Սթենֆորդի մարդակենտրոն արհեստական ​​ինտելեկտի ինստիտուտի համատնօրենն է և Սթենֆորդի տեսողության և ուսուցման լաբորատորիայի համատնօրենը:  Նա նաև աշխատել է որպես Google Cloud-ի արհեստական ​​ինտելեկտի/մեքենայական ուսուցման գլխավոր գիտնական և 2013-ից 2018 թվականներին Սթենֆորդի արհեստական ​​ինտելեկտի լաբորատորիայի տնօրեն։

2017 թվականին նա համահիմնադրել է AI4ALL-ը՝ ոչ առևտրային կազմակերպություն, որն աշխատում է արհեստական ​​բանականության ոլորտում բազմազանության և ներառման բարձրացման ուղղությամբ։ Նրա հետազոտական ​​փորձը ներառում է արհեստական ​​բանականությունը, մեքենայական ուսուցումը, խորը ուսուցումը, համակարգչային տեսողությունը և ճանաչողական նյարդաբանությունը։

2023 թվականին Լին ընդգրկվեց Թայմ-ի կողմից կազմված արհեստական ​​բանականության ոլորտի 100 ամենաազդեցիկ մարդկանց ցանկում: Նույն թվականին, արհեստական ​​բանականության ոլորտում իր ներդրման համար, նա ստացավ Ինթելի «Կյանքի ընթացքում նվաճումների նորարարության մրցանակը»: 2020 թվականին Լին ընտրվեց ԱՄՆ ճարտարագիտական ազգային ակադեմիայի, Բժշկության ազգային ակադեմիայի, և 2021 թվականին Արվեստի և գիտության ամերիկյան ակադեմիայի անդամ։

2023 թվականի օգոստոսի 3-ին հայտարարվեց, որ ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Անտոնիո Գուտերեշի կողմից  Լին նշանակվել է գիտական ​​խորհրդատվական խորհրդում։ 2024 թվականին Լին ընդգրկվեց «Ոսկե տուն» ամենաազդեցիկ ասիական A100 ցուցակում: 2024 թվականին Ֆեյ-Ֆեյ Լին 230 միլիոն դոլար հավաքեց «World Labs» անունով ստարտափի համար, որը նա և իր երեք գործընկերները հիմնադրեցին «տարածական ինտելեկտի» արհեստական ​​բանականության տեխնոլոգիա մշակելու համար, որը կարող է հասկանալ ինչպես է գործում եռաչափ ֆիզիկական աշխարհը:

## Վաղ կյանք և կրթություն
Լին ծնվել է Պեկինում, Չինաստան, 1976 թվականին և մեծացել է Չենդուում, Սիչուան նահանգում։ Երբ նա 12 տարեկան էր, հայրը արտագաղթել է Պարսիպանի, Նյու Ջերսի։ 16 տարեկանում, Լին և մայրը միացել են նրան Միացյալ Նահանգներում։ Պարսիպանիի ավագ դպրոցում սովորելու ընթացքում Լին հանգստյան օրերին աշխատել է ընտանիքի քիմմաքրման խանութում։ Նա ավարտել է Պարսիպանիի ավագ դպրոցը 1995 թվականին։ 2017 թվականին նա ընդգրկվել է Պարսիպանիի ավագ դպրոցի փառքի սրահում։

Լին սովորել է Փրինսթոնի համալսարանում, որտեղ 1999 թվականին ստացել է ֆիզիկայի բակալավրի աստիճան: Լին, «Լսողական բինաուրալ կորելոգրամային տարբերություն. Հագինսի դիխոտիկ բարձրության նոր հաշվողական մոդել» վերնագրով, իր ավարտական թեզը կատարել է էլեկտրատեխնիկայի պրոֆեսոր Բրեդլի Դիկինսոնի ղեկավարությամբ: Փրինսթոնում ուսման տարիներին Լին գրեթե ամեն շաբաթավերջին վերադառնում էր տուն՝ օգնելու ընտանիքի քիմմաքրման բիզնեսը կառավարելու։ նաև աշխատում էր որպես աման լվացող՝ ընտանիքի եկամուտը համալրելու համար:

Լին ասպիրանտուրա է ընդունվել Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտում, որտեղ 2001 թվականին ստացել է էլեկտրատեխնիկայի գիտությունների մագիստրոսի և 2005 թվականին էլեկտրատեխնիկայի փիլիսոփայության դոկտորի կոչումներ: Լին ավարտել է իր «Տեսողական ճանաչում. Հաշվողական մոդելներ և մարդկային հոգեֆիզիկա» թեմայով ատենախոսությունը՝ Պիետրո Պերոնայի հիմնական ղեկավարությամբ և Քրիստոֆ Կոխի երկրորդական ղեկավարությամբ։ Նրա ասպիրանտուրան ֆինանսավորվել է Ազգային գիտական ​​հիմնադրամի ասպիրանտական ​​հետազոտական և Փոլ և Դեյզի Սորոսի՝ նոր ամերիկացիների համար կրթաթոշակներով։

## Կարիերա և հետազոտություն
2005-ից 2006 թվականներին Լին եղել է Իլինոյսի Ուրբանա-Շամպեյն համալսարանի էլեկտրատեխնիկայի և համակարգչային ճարտարագիտության ամբիոնի ասիստենտ պրոֆեսոր, իսկ 2007-ից 2009 թվականներին՝ Փրինսթոնի համալսարանի համակարգչային գիտությունների ամբիոնի ասիստենտ պրոֆեսոր։ Նա Սթենֆորդին է միացել 2009 թվականին որպես ասիստենտ պրոֆեսոր, իսկ 2012 թվականին նշանակվել է դոցենտ՝ մշտական ​​պաշտոնով, իսկ 2018 թվականին՝ լրիվ պրոֆեսոր։ Սթենֆորդում Լին 2013-ից 2018 թվականներին եղել է Սթենֆորդի արհեստական ​​ինտելեկտի լաբորատորիայի (SAIL) տնօրեն։ Նրա հետազոտությունները կենտրոնացած են եղել համակարգչային տեսողության, խորը ուսուցման և ճանաչողական նյարդաբանության վրա՝ ունենալով ավելի քան 300 գրախոսվող հրապարակումներ։ Նա դարձել է Սթենֆորդի համալսարանական մակարդակի նախաձեռնության՝ մարդակենտրոն արհեստական ​​ինտելեկտի ինստիտուտի հիմնադիր համատնօրենը՝ Սթենֆորդի համալսարանի նախկին ռեկտոր, դոկտոր Ջոն Էչեմենդիի հետ միասին։ Ինստիտուտը համահունչ է Լիի նպատակներին՝ զարգացնել արհեստական ​​բանականության հետազոտությունները, կրթությունը, քաղաքականությունը և ճարտարագիտությունը՝ մարդու վիճակը բարելավելու համար։

2007 թվականին Փրինսթոնում սովորելու տարիներին Լին ղեկավարել է ImageNet-ի՝ արհեստական ​​բանականության մեջ օբյեկտների ճանաչման առաջխաղացման համար նախատեսված հսկայական տեսողական տվյալների բազայի մշակումը։ Նախագիծը ներառում էր ավելի քան 14 միլիոն պատկերների պիտակավորում՝ օգտագործելով Amazon Mechanical Turk-ը, և ոգեշնչել է ImageNet Large Scale Visual Recognition Challenge (ILSVRC) նախաձեռնությունը, որը խթանել է խորը ուսուցման առաջընթացը և հանգեցրել պատկերների դասակարգման կատարողականի զգալի բարելավման։ Տվյալների բազան լուծել է համակարգչային տեսողության հիմնական խոչընդոտը՝ մեքենայական ուսուցման մոդելների վերապատրաստման համար մեծ, մեկնաբանված տվյալների հավաքածուների բացակայությունը։ Այսօր ImageNet-ը համարվում է անկյունաքարային նորարարություն, որը հիմք է հանդիսանում ինքնավար տրանսպորտային միջոցների, դեմքի ճանաչման և բժշկական պատկերագրության ոլորտում առաջընթացի համար։

2017 թվականի հունվարից մինչև 2018 թվականի աշունը Սթենֆորդի համալսարանում իր արձակուրդի ընթացքում Լին միացավ Google Cloud-ին՝ որպես արհեստական ​​բանականության/մեքենայական ուսուցման գլխավոր գիտնական և փոխնախագահ։ Google-ում նրա թիմը կենտրոնացած էր արհեստական ​​բանականության տեխնոլոգիաների տարածման և բիզնեսների ու մշակողների մուտքի արգելքի նվազեցման վրա, ներառյալ AutoML-ի նման ապրանքների մշակումները:

2017 թվականի սեպտեմբերին Google-ը Պաշտպանության նախարարության հետ «Project Maven» անվամբ պայմանագիր կնքեց, որի նպատակն էր արհեստական ​​ինտելեկտի տեխնիկան օգտագործել անօդաչու սարքերի տեսախցիկներով նկարահանված պատկերները մեկնաբանելու համար։I Google-ը Project Maven-ի  աշխատանքին դեմ բողոքող աշխատակիցներին ասել է, որ իրենց դերը «ոչ հարձակողական նպատակների համար է հատկապես նախատեսված»։ 2018 թվականի հունիսին Google-ը աշխատակիցներին հայտնեց, որ չի ձգտի երկարացնել պայմանագիրը։ Ներքին էլեկտրոնային նամակներում, որոնք հետագայում արտահոսեցին լրագրողներին, Լին ոգևորություն էր հայտնում Google Cloud-ի դերի համար «Maven» նախագծում, բայց զգուշացնում էր չհիշատակել դրա արհեստական ​​բանականության բաղադրիչը՝ ասելով, որ հանրային մտքում ռազմական արհեստական ​​բանականությունը կապված է ինքնավար զենքի վտանգի հետ: Այդ արտահոսած էլեկտրոնային նամակների վերաբերյալ «The New York Times»-ի հարցին Լին պատասխանել է. «Ես հավատում եմ, որ մարդակենտրոն արհեստական ​​բանականությունը մարդկանց օգուտ կբերի դրական և բարեգործական ձևերով: Իմ սկզբունքներին դեմ է աշխատել ցանկացած նախագծի վրա, որը, իմ կարծիքով, արհեստական ​​բանականությունը զենքի վերածելն է»

2018 թվականի աշնանը Լին լքեց Google-ը և վերադարձավ Սթենֆորդի համալսարան՝ շարունակելու իր պրոֆեսորական աշխատանքը:

2024 թվականի հունվարից մինչև 2025 թվականի վերջը նա մասնակի ակադեմիական արձակուրդում է՝ կենտրոնանալու ձեռնարկատիրական նախագծերի վրա:

2024 թվականին Լին հայտարարել է, որ արհեստական ​​բանականության մասնավոր հատվածի ներդրումների և ակադեմիական ու կառավարական հետազոտությունների աջակցության միջև անհամապատասխանություն կա, և կոչ արեց տեխնոլոգիայի գիտական ​​օգտագործման և դրա ռիսկերի ուսումնասիրության համար, ավելի մեծ պետական ​​ֆինանսավորում տրամադրել։

Լին նաև հայտնի է իր ոչ առևտրային աշխատանքով՝ որպես AI4ALL ոչ առևտրային կազմակերպության համահիմնադիր և նախագահ, որի առաքելությունն է կրթել արհեստական ​​բանականության տեխնոլոգների, մտածողների և առաջնորդների հաջորդ սերնդին՝ մարդակենտրոն արհեստական ​​բանականության սկզբունքների միջոցով։ Ծրագիրը ստեղծվել է Մելինդա Ֆրենչ Գեյթսի և Ջենսեն Հուանգի հետ համատեղ:

## Ծանոթագրություններ