Բեռնհարդ գործողություն

մինի|Զաքսենհաուզենի համակենտրոնացման ճամբարի կալանավորների կողմից կեղծված 5 ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ թղթադրամ (սպիտակ հնգանիշ)
**«Բեռնհարդ» գործողություն**, նացիստական Գերմանիայի կողմից բրիտանական թղթադրամներ կեղծելու ծրագիր։ Սկզբնական ծրագիրն այն էր, որ թղթադրամները թողարկվեին Մեծ Բրիտանիայի վրայով ՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ բրիտանական տնտեսության փլուզման պատճառ դառնալու համար։ Առաջին փուլը 1940 թվականի սկզբից ղեկավարել է Անվտանգության ծառայություն Օպերացիա Անդրեաս անվամբ: Բաժանմունքը հաջողությամբ վերարտադրել է բրիտանացիների օգտագործած կտորային թղթային նյութը, ստեղծել է գրեթե նույնական փորագրության սալեր և բացահայտել է ալգորիթմը, որով կազմվում էր յուրաքանչյուր թղթադրամի տառաթվային սերիական համարը։ Բաժանմունքը փակվել է 1942 թվականի սկզբին, երբ դրա ղեկավար Ալֆրեդ Նաույոկսը կորցրել է իր վերադաս սպա Ռայնհարդ Հայդրիխի համակրանքը։

Գործողությունը վերսկսվել է տարվա վերջում, նպատակը փոխվել է՝ դառնալով կեղծ գումար գերմանական հետախուզական գործողությունները ֆինանսավորելու համար։ ՍԴ-ի շրջանակներում մասնագիտացված ստորաբաժանման փոխարեն, նացիստական համակենտրոնացման ճամբարներից բանտարկյալներ էին ընտրվում և ուղարկվում Զաքսենհաուզենի համակենտրոնացման ճամբար՝ ՍՍ-ի մայոր Բեռնհարդ Կրյուգերի ղեկավարությամբ աշխատելու։ Միավորը բրիտանական թղթադրամներ էր արտադրում մինչև 1945 թվականի կեսերը, տպագրված թղթադրամների քանակի և արժեքի վերաբերյալ գնահատականները տարբեր են՝ 132.6 միլիոն ֆունտ ստեռլինգից մինչև 300 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ: Մինչև սարքի արտադրությունը դադարեցվելը, նրանք արդեն կատարելագործել էին գեղարվեստական ձևը ԱՄՆ դոլարով, չնայած թուղթը և սերիական համարները դեռևս վերլուծվում էին։ Կեղծ փողերը լվացվել են փողի և այլ ակտիվների դիմաց։ Գործողության կեղծ թղթադրամներն օգտագործվել են թուրք գործակալ Էլիեսա Բազնային՝ Ցիցերոն կոդային մականունով, վճարելու համար՝ Անկարայում բրիտանական դեսպանից բրիտանական գաղտնիքներ ստանալու նրա աշխատանքի համար, իսկ «Բեռնհարդ» գործողությունից ստացված 100,000 ֆունտ ստեռլինգն օգտագործվել է այն տեղեկատվությունը ստանալու համար, որը օգնել է ազատ արձակել իտալացի առաջնորդ Բենիտո Մուսոլինիին 1943 թվականի սեպտեմբերին Գրան Սասոյի ասպատակության ժամանակ։

1945 թվականի սկզբին ստորաբաժանումը տեղափոխվել է Ավստրիայի Մաուտհաուզեն-Գուզեն համակենտրոնացման ճամբար, այնուհետև՝ Ռեդլ-Զիպֆի թունելների շարք և վերջապես՝ Էբենսեի համակենտրոնացման ճամբար։ Գերմանական հրամանի չափազանց ճշգրիտ մեկնաբանության պատճառով բանտարկյալները չեն մահապատժի ենթարկվել ժամանելուն պես. նրանք կարճ ժամանակ անց ազատ են արձակվել ամերիկյան բանակի կողմից։ Գերմանական հրամանի չափազանց բառացի մեկնաբանության արդյունքում կալանավորները ժամանելուն պես չեն սպանվել, և նրանց շուտով ազատագրել է Ամերիկյան բանակը։ Ստորաբաժանման արտադրանքի մեծ մասը պատերազմի ավարտին նետվել է Տոպլից և Գրունդլսե լճերը, սակայն բավական քանակությամբ թղթադրամներ հայտնվել են շրջանառության մեջ, ինչի հետևանքով Անգլիայի բանկը դադարեցրել է նոր թղթադրամների թողարկումը և պատերազմից հետո ներկայացրել է նոր ձևավորում։ Գործողության հիման վրա BBC-ն ստեղծել է կատակային-դրամատիկ մինի-սերիալ՝ *Private Schulz*, ինչպես նաև 2007 թվականին նկարահանվել է գեղարվեստական ֆիլմ՝ *Կեղծարարները* (*Die Fälscher*)։

## Նախապատմություն
### Բրիտանական թղթադրամ
մինի|Բրիտանիայի վինետան, որը հայտնվել էր բրիտանական թղթադրամների վերևի ձախ անկյունում
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբում բրիտանական թղթադրամների վրա օգտագործված դիզայնը ներկայացվել է 1855 թվականին և միջանկյալ տարիների ընթացքում միայն աննշան փոփոխություններ է կրել։ Թղթերը պատրաստված են եղել սպիտակ կտորե թղթից՝ մի կողմում սև տպագրությամբ, իսկ վերին ձախ անկյունում պատկերված է եղել Թագավորական արվեստի ակադեմիայի Դանիել Մաքլայզի փորագրությունը՝ Բրիտանիան։ 5 ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ թղթադրամը, որը հայտնի է նաև որպես «Սպիտակ հնգյակ», եղել է 7 11⁄16 դյույմ × 4 11⁄16 դյույմ (195 մմ × 120 մմ) մինչդեռ 10, 20 և 50 ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ թղթադրամները չափվում էին 8 1⁄4 դյույմ × 5 1⁄4 դյույմ (210 մմ × 133 մմ)։

Թղթադրամներն ունեին շուրջ 150 մանր նշումներ, որոնք ծառայում էին որպես պաշտպանական միջոցներ կեղծիքները հայտնաբերելու համար։ Դրանք հաճախ սխալմամբ ընկալվում էին որպես տպագրական սխալներ և փոփոխվում էին թղթադրամների տարբեր թողարկումների միջև։ Յուրաքանչյուր թղթադրամ ուներ տառաթվային սերիական համար և Անգլիայի բանկի Գլխավոր դրամապահի ստորագրությունը։ Մինչև Անգլիայի բանկի կողմից որևէ թղթադրամի թողարկումը, բոլոր սերիական համարները գրանցվում էին հաշվապահական գրքերում, որպեսզի բանկը կարողանար ստուգել իր պարտավորությունները, այս համարները ստուգվում էին, երբ թղթադրամները շրջանառվում էին բանկի միջով։

Յուրաքանչյուր թղթադրամի կենտրոնում եղել է ջրանիշ, որը տարբերվել է՝ կախված արժույթի արժեքից և օգտագործված տառատեսակային և թվային շարքային նշանակումից։ Անգլիայի բանկի թանգարանի վարիչ Ջոն Քիվորթի խոսքով՝ քանի որ թղթադրամը երբեք հաջողությամբ չէր կեղծվել, Անգլիայի բանկը «մի փոքր անտարբեր էր իր թղթադրամների դիզայնի և դրանց արտադրության հարցում»։ Նա թղթադրամները նկարագրել է որպես «տեխնոլոգիապես&nbsp;... շատ պարզ»։

### Ծրագրի ծագում
1939 թվականի սեպտեմբերի 18-ի հանդիպման ժամանակ Արթուր Նեբեն առաջարկ է ներկայացրել հայտնի կեղծարարների միջոցով բրիտանական թղթադրամ կեղծելու մասին։ Կեղծված թղթադրամները՝ 30 միլիարդ ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ, այնուհետև պետք է գցվեին Մեծ Բրիտանիայի վրա՝ առաջացնելով ֆինանսական փլուզում և կորցնելով նրա համաշխարհային արժույթի կարգավիճակը։ Նեբեի վերադաս սպա Ռայնհարդ Հայդրիխին դուր է եկել ծրագիրը, բայց վստահ չի եղել, թե արդյոք պետք է օգտագործի ոստիկանական ֆայլերը հասանելի անձանց գտնելու համար։ Ռայխի պրոպագանդայի նախարար Ջոզեֆ Գեբելսը նկարագրել է այն որպես «, գրոտեսկային ծրագիր», չնայած նա տեսնում էր, որ այն ունի ներուժ։ Ծրագրի վերաբերյալ հիմնական առարկությունը ներկայացրել է Ռայխի տնտեսական հարցերով նախարար Վալտեր Ֆունկը, որը ասել է, որ այն կխախտի միջազգային իրավունքը։ Գործողության շարունակման վերջնական հաստատումը տվել է Գերմանիայի կանցլեր Ադոլֆ Հիտլերը։

Չնայած քննարկումը ենթադրաբար պետք է գաղտնի լիներ, 1939 թվականի նոյեմբերին Հունաստանում Մեծ Բրիտանիայի դեսպան Մայքլ Պալեյրեն հանդիպել է մի ռուս էմիգրանտի հետ, որը նրան մանրամասն տեղեկություններ է տրամադրել սեպտեմբերի 18-ի հանդիպման ժամանակ քննարկված ծրագրի մասին։ Էմիգրանտի զեկույցի համաձայն՝ ծրագիրը վերնագրված է որպես «Հարձակում ֆունտ ստերլինգի դեմ և նրա դիրքի ոչնչացում որպես համաշխարհային արժույթ»։ Պալեյրեթը տեղեկատվությունը հայտնել է Լոնդոնին, ով տեղեկացրել է ԱՄՆ ֆինանսների նախարարությանը և Անգլիայի բանկին։ Չնայած Բանկը գործող անվտանգության միջոցառումները բավարար է համարել, 1940 թվականին այն թողարկել է կապույտ արտակարգ 1 ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ թղթադրամ, որն ուներ մետաղական պաշտպանիչ թել, որն անցնում էր թղթի միջով։ Նաև արգելվել է ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ թղթադրամների ներմուծումը 1943 թվականի պատերազմի ողջ ընթացքում, դադարեցրել է նոր 5 ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ թղթադրամների արտադրությունը և զգուշացրել է հանրությանը կեղծ թղթադրամների վտանգի մասին։

### Անդրեաս Օպերացիա
[մինի|[Ալֆրեդ Հելմուտ Նաույոկս|Ալֆրեդ Նաույոկսը, որը վերահսկել է «Անդրեաս» գործողությունը։]]
Հիտլերի թույլտվությունը ստանալուց հետո Հայդրիխը բացել է կեղծ դրամահավաք ստորաբաժանում՝  գործառնական անվանումով։ (Օպերացիա Անդրեաս)։ Հայդրիխի ստորաբաժանումը ստեղծելու հրամանում նշված է եղել, որՍա սովորական կեղծարարություն կամ կեղծում չէ։ Սա պետք է լինի պաշտոնապես հաստատված նմուշի վերարտադրություն։ Թղթադրամները պետք է այնպիսի կատարյալ պատճեն լինեն բնօրինակից, որ անգամ ամենափորձառու թղթադրամի փորձագետները չկարողանան տարբերություն նկատել։1940 թվականի սկզբին կեղծարարական ստորաբաժանումը հիմնվել է Բեռլինում՝ Sicherheitsdienst (SD)-ի տեխնիկական բաժնի կազմում։ Այն ղեկավարել է Ալֆրեդ Նաույոկսը։ Օրական գործառնական վերահսկողությունն իրականացրել է տեխնիկական տնօրեն՝ Ալբերտ Լանգերը, որը եղել է մաթեմատիկոս և կոդեր վերծանող մասնագետ։ Զույգը խնդիրը բաժանել է երեք փուլի՝ նույնական թղթի արտադրություն, բրիտանական թղթադրամներին նույնական տպագրական թիթեղների պատրաստում և բրիտանական սերիական համարակալման համակարգի կրկնօրինակում։

Գերմանացիները որոշել են կենտրոնանալ շրջանառության մեջ ամենամեծ քանակ ունեցող 5 ֆունտ ստեռլինգանոց թղթադրամների վրա։ Բրիտանական թղթադրամների նմուշները վերլուծության համար ուղարկվել են տեխնիկական քոլեջներ, որոնք պատասխանեցին, որ դրանք կտորե թուղթ է՝ առանց ավելացված ցելյուլոզայի։ Նաուջոքսը և Լանգերը հասկացել են, որ թուղթը պետք է ձեռագործ լինի։ Առաջին նմուշների գույնը տարբերվում էր բնօրինակից՝ գերմանացիները օգտագործել էին նոր կտորներ։ Հահնեմյուլե թղթե գործարանում անցկացված փորձարկումներից հետո տեղական գործարանները օգտագործում էին այդ կտորները, ապա դրանք մաքրվում էին մինչև թղթի արտադրությունը։ Արդյունքում կեղծ և բնօրինակ թղթադրամների գույները համընկնում էին: Երբ Շպեխտհաուզենի գործարանում արտադրվել են թղթի սկզբնական նմուշները, դրանք սովորական լույսի ներքո նույնական էին բրիտանական թղթադրամներին, բայց ուլտրամանուշակագույն լույսի ներքո՝ բնօրինակների համեմատ, մռայլ տեսք ունեին։ Լանգերը ենթադրել է, որ դա պայմանավորված է թղթի պատրաստման համար օգտագործվող ջրի և թանաքի քիմիական կազմով։ Նա կրկնօրինակել է բրիտանական ջրի քիմիական հավասարակշռությունը՝ գույները համապատասխանեցնելու համար:

Տառատեսակային շարքային անվանման կոդավորված դասավորությունը խախտելու համար Լանգերը համագործակցել է բանկային փորձագետների հետ՝ ուսումնասիրելով նախորդ 20 տարիների արժույթի գրառումները՝ ճիշտ հերթականությունը վերարտադրելու համար։ «Անդրեաս» գործողության ընթացքում գրառումներ չեն պահպանվել, և հայտնի չէ, թե ինչպես են գերմանացիները նույնականացրել ճիշտ հաջորդականությունները։ Հոդվածի պատմաբան Պիտեր Բաուերը նշում է, որ հնարավոր է, որ հաջորդականությունները խզելու համար օգտագործվել են կրիպտանալիզում օգտագործվող մեթոդներից հարմարեցված մեթոդներ։ Փորագրական թիթեղների վրա աշխատող գերմանացի փորագրողները դժվարանում էին վերարտադրել Բրիտանիայի վինետը, որը նրանք անվանեցին «Արյունոտ Բրիտանիա», քանի որ դա շատ դժվար էր։ Յոթ ամիս անց կեղծարարները ավարտեցին այն, ինչը նրանք համարում էին կատարյալ պատճեն, չնայած Քենվորթին նշում է, որ կերպարի աչքերը սխալ են։

1940 թվականի վերջին Նաուոքսը հեռացվել է իր պաշտոնից, քանի որ կորցրել է Հայդրիխի համակրանքը։ Կեղծարարական ստորաբաժանումը շարունակել է գործել Լանգերի ղեկավարությամբ մինչև նրա հեռանալը 1942 թվականի սկզբին, որից հետո այն փակվեց։ Ավելի ուշ նա նշել է, որ 18 ամսվա ընթացքում ստորաբաժանումը արտադրել է մոտ 3 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ կեղծ թղթադրամներ։ Պատմաբան Էնթոնի Պիրին այդ թիվը գնահատում է 500,000 ֆունտ ստեռլինգ։ «Անդրեաս» գործողության ընթացքում արտադրված արժույթի մեծ մասը երբեք չի օգտագործվել։

## Վերածնունդը Կրյուգերի օրոք
[մինի|[ՍՍ (կազմակերպություն)|ՍՍ-ի մայոր Բեռնհարդ Կրյուգերը, պատկերված 1946 թվականին գերի ընկնելուց հետո։]]
1942 թվականի հուլիսին, ծրագրի նպատակների փոփոխություններից հետո, Ռայխսֆյուրեր Հայնրիխ Հիմլերը շարունակել է գործողությունը։ Եթե սկզբնական պլանը նպատակ ուներ Բրիտանական տնտեսության կործանումը՝ թղթադրամները Մեծ Բրիտանիայի տարածքում, Հիմլերի նոր նպատակը կեղծված փողերը օգտագործելն էր՝ Գերմանական հետախուզական գործողությունները ֆինանսավորելու համար։ Հիմլերի վերահսկողության տակ գտնվող անվտանգության ծառայությունները վատ էին ֆինանսավորվում, և կեղծված միջոցները օգտագործվել են Ռայխսբանկի ֆինանսական պակասը լրացնելու համար։

Նաույոքսին փոխարինել է ՍՍ-ի մայոր Բերնհարդ Կրյուգերը։ «Անդրեաս» գործողության կողմից ամեն օր օգտագործվող գրասենյակներում խուզարկելով՝ նա գտել է պղնձե փորագրական թիթեղները և սարքավորումները, չնայած ջրանիշներ պատրաստելու համար օգտագործվող մետաղալարե շղարշներից մի քանիսը եղել են ծռված։ Նրան հրամայվել է օգտագործել նացիստական համակենտրոնացման ճամբարներում բանտարկված հրեա բանտարկյալներին և իր ստորաբաժանումը տեղակայել Զաքսենհաուզենի 18-րդ և 19-րդ բլոկներում։

Կրյուգերը այցելել է մի քանի այլ համակենտրոնացման ճամբարներ՝ անհրաժեշտ մարդկանց հավաքելու համար, հիմնականում ընտրելով նրանց, ովքեր հմտություններ ունեին գծագրության, փորագրության, տպագրության և բանկային գործունեության մեջ։ 1942 թվականի սեպտեմբերին «Բեռնհարդ» գործողության առաջին 26 բանտարկյալները ժամանել են Զաքսենհաուզեն ևս 80-ը ժամանել են դեկտեմբերին։ Երբ Կրյուգերը հանդիպել է նրանց, նա պաշտոնական և քաղաքավարի ձևով նրանց անվանեց , այլ ոչ թե ավելի նվաստացուցիչ , որը սովորաբար օգտագործվում էր, երբ նացիստները խոսում էին հրեայի հետ։ Ավելի ուշ ընտրված բանտարկյալներից մի քանիսը հայտնել են, որ Կրյուգերը հարցազրույց է վերցրել իրենցից, և նրանց հետ վարվել է քաղաքավարի և լավ վարվելակերպով: Նա նաև բանտարկյալներին ապահովել է ծխախոտով, թերթերով, լրացուցիչ սնունդով և ռադիոյով։ Տեղի էին ունենում նաև սիրողական թատերական ներկայացումների երեկոներ, որոնք բեմադրվում էին բանտարկյալների կողմից՝ պահակների և կեղծարարների խառը լսարանով։ Կրյուգերը երաժիշտներ է տրամադրել երաժշտական համարների համար։
ձախից|մինի|Զաքսենհաուզենի համակենտրոնացման ճամբարի մուտքը, որտեղ գործել են կեղծարարները
Տպագրական սարքավորումները մատակարարվել են դեկտեմբերին, և Հանեմյուլեից սկսել են ամսական ստանալ 12,000 թերթ թղթադրամ․ այն բավականաչափ մեծ էր յուրաքանչյուր թերթիկի վրա չորս թղթադրամ տպելու համար։ Կեղծ թղթադրամների արտադրությունը սկսվել է 1943 թվականի հունվարին։ Մեկ տարի է պահանջվել, որպեսզի արտադրությունը վերադառնար «Անդրեաս» գործողության ընթացքում ձեռք բերված մակարդակին։

Գործընթացի յուրաքանչյուր փուլը վերահսկվել է բանտարկյալներից մեկի կողմից, իսկ ամենօրյա գործողությունները ղեկավարել է Օսկար Սթայնը, որը նախկինում գրասենյակի ղեկավար և հաշվապահ էր։ Երկու տասներկու ժամյա հերթափոխը ապահովում էր անընդհատ արտադրություն, որի ընթացքում աշխատել է մոտ 140 բանտարկյալ։ Տպագրված թերթիկները, որոնցից յուրաքանչյուրը պարունակել է չորս թղթադրամ, չորացվել և կտրվել են պողպատե քանոնով։ Եզրերը կոպտացվել են՝ բրիտանական թղթադրամների դեկլային ավարտը նմանակելու համար։ Գործողությունը գագաթնակետին է հասել 1943 թվականի կեսերից մինչև 1944 թվականի կեսերը, ամսական մոտավորապես 65,000 թղթադրամ էր արտադրվում վեց հարթ տպագրական մեքենաներից։

Թղթադրամները հնացնելու համար 40-ից 50 բանտարկյալներ կանգնում էին երկու շարասյունով և դրանք փոխանցում էին միմյանց՝ կուտակելով քրտինք և ընդհանուր մաշվածություն։ Բանտարկյալներից ոմանք ծալում ու վերծալում էին թղթադրամները, մյուսները ամրացնում էին անկյունները՝ ընդօրինակելով, թե ինչպես է բանկի ծառայողը հավաքում թղթադրամների կապոցները։ Բրիտանական անուններն ու հասցեները գրված են եղել հակառակ կողմում, ինչպես պատահում էր որոշ անգլիական թղթադրամների դեպքում, իսկ առջևի կողմում՝ թվեր՝ կրկնօրինակելով, թե ինչպես է բանկի գանձապահը նշում կապոցի արժեքը։ Ներմուծվեցին թղթադրամների որակի չորս աստիճաններ՝ 1-ին աստիճանը ամենաբարձր որակն էր, որը պետք է օգտագործվեր չեզոք երկրներում և նացիստական լրտեսների կողմից, 2-րդ աստիճանը պետք է օգտագործվեր համագործակիցներին վճարելու համար, 3-րդ աստիճանը նախատեսված էր Մեծ Բրիտանիա ուղարկելու համար, իսկ 4-րդ աստիճանը չափազանց թերի էր օգտագործման համար և ոչնչացվեց:

Նացիստական իշխանությունները այնքան գոհ են եղել գործողության արդյունքներից, որ տասներկու բանտարկյալներ, որոնցից երեքը հրեա էին, պարգևատրվել են «Պատերազմական վաստակի մեդալով», իսկ պահակներից վեցը՝ «Պատերազմական վաստակի խաչով», 2-րդ կարգի մեդալով։
մինի|100 ԱՄՆ դոլարանոց թղթադրամը ''(նկարում պատկերված է 1934 թվականի շարքի դիմերեսը)'' համարվում էր ավելի դժվար կեղծվող՝ ներառված բարդ գեղարվեստական ձևավորման պատճառով։
1944 թվականի մայիսին Էռնստ Կալտենբրուները՝ Ռայխի անվտանգության գլխավոր վարչության (RSHA) կազմում ընդգրկված SS-ի Օբերգրուպենֆյուրեր (գեներալ)՝ հանձնարարել է կեղծարարական բաժնին սկսել ԱՄՆ դոլարի կեղծված տարբերակների արտադրությունը։ Թղթադրամների վրա նկարազարդումներն ավելի բարդ էին, քան բրիտանական արժույթինը, և խնդիրներ էին առաջացնում կեղծարարների համար։ Նրանց առջև ծառացած լրացուցիչ մարտահրավերներից էին թղթի հետ կապված խնդիրները, որը պարունակում էր մանր մետաքսե թելեր, և փորագրված տպագրության գործընթացը, որը թղթին ավելացնում էր փոքր ակոսներ :

Բանտարկյալները հասկացան, որ եթե իրենց հաջողվի ամբողջությամբ կեղծել դոլարները, իրենց կյանքը այլևս չի պաշտպանվի իրենց կատարած աշխատանքով, ուստի նրանք հնարավորինս դանդաղեցրին իրենց առաջընթացը։ Լրագրող Լոուրենս Մալկինը, որը գրել է «Բեռնհարդ» գործողության պատմությունը, նշում է, որ բանտարկյալները սա դիտարկում էին որպես Կրյուգերի լռելյայն համաձայնությունը, քանի որ վերջինս պատերազմի առաջին գիծ էր ուղարկվելու, եթե «Բեռնհարդ» գործողությունն ավարտվեր։ 1944 թվականի օգոստոսին Սալոմոն Սմոլյանովը որը եղել է դատապարտված կեղծարար, միացել է Զաքսենհաուզենի արտադրական թիմին՝ ԱՄՆ դոլարների կեղծմանը նպաստելու համար, չնայած նա նաև օգնում էր ֆունտ ստեռլինգ թղթադրամների որակի վերահսկմանը։ Այդ ժամանակ գործողության վրա աշխատող հրեա բանտարկյալները բողոքեցին Կրյուգերին, որ ստիպված են աշխատել հանցագործի հետ, ուստի նրան տրամադրեցին իր սեփական սենյակը քնելու համար։

1944 թվականի վերջին բանտարկյալները կեղծել էին դոլարի հակառակ կողմը, իսկ 1945 թվականի հունվարին՝ նաև դիմերեսը։ Արտադրվել է 100 դոլարանոց թղթադրամի քսան նմուշ՝ առանց սերիական համարի, որի ալգորիթմը դեռևս ուսումնասիրվում էր, և ցուցադրվեց Հիմլերին և բանկային փորձագետներին։ Փորագրության և տպագրության մակարդակը համարվում էր գերազանց, չնայած օգտագործված թուղթը տեխնիկապես զիջում էր իսկական թղթադրամներին։

### Կեղծ թղթադրամների լվացում և օգտագործում
մինի|Շլոս Լաբերս ՍՍ-ի կողմից ղեկավարվող հաստատությունը, որտեղ պահվում էր գումարը
Կեղծ փողերը Զաքսենհաուզենից տեղափոխվել են Շլոս Լաբերս՝ Բոլցանոյում գտնվող ՍՍ-ի կողմից կառավարվող հաստատություն։ Այն անցկացվեց փողերի լվացման գործողության միջոցով, որը ղեկավարել է Ֆրիդրիխ Շվենդը, որը 1930-ական թվականներից ի վեր զբաղվել է անօրինական արժույթի և մաքսանենգության բիզնեսով։ Նա բանակցել է մի գործարքի շուրջ, որի համաձայն իրեն վճարվելու էր լվացված գումարի 33.3%-ը, իսկ 25%-ը տրվելու էր աշխատանքը կատարող իր գործակալներին՝ որպես նրանց և նրանց ենթագործակալներին վճար, ինչպես նաև ծախսերի համար, ինչի արդյունքում նրան մնում էր 8.3%-ը: Նա տարբեր տարածքներում հավաքագրել է այսպես կոչված «վաճառողների» և կառուցել է 50 գործակալներից ու ենթագործակալներից բաղկացած ցանց։ Նրանցից մի քանիսը հրեաներ էին, որոնք միտումնավոր էին ընտրվել, քանի որ ավելի քիչ հավանական էր, որ իշխանությունները նրանց կհամարեին նացիստների համար աշխատողներ։ Նա իր գործակալներին տեղեկացրել է, որ գումարը բռնագրավվել է օկուպացված երկրների բանկերից։

Շվենդին տրվել է երկու նպատակ՝ փոխանակել կեղծ փողերը իսկական շվեյցարական ֆրանկների կամ ԱՄՆ դոլարների հետ և օգնել հատուկ գործողությունների ֆինանսավորմանը, այդ թվում ՝ սև շուկայից զենք գնել հարավսլավացի պարտիզաններից, ապա վաճառել այն Հարավարևելյան Եվրոպայի նացիստական խմբավորումներին։ Նա նաև կազմակերպել է կեղծ թղթադրամների վճարումը թուրք գործակալ Էլիեսա Բազնային՝ Կիկերոն կոդային մականունով, Անկարայում բրիտանական դեսպանից գաղտնիքներ ստանալու նրա աշխատանքի համար։ 100,000 ֆունտ ստեռլինգ անվանական արժեքով կեղծ թղթադրամներ են օգտագործվել այն տեղեկությունները ստանալու համար, որոնք օգնել են ազատ արձակել Իտալիայի առաջնորդ Բենիտո Մուսոլինիին 1943 թվականի սեպտեմբերին Գրան Սասոյի ասպատակության ժամանակ։

## Պատերազմի վերջին փուլեր
մինի|Տոպլից լիճ, Ավստրիա, որտեղ ՍՍ-ը թափել է տպագրական սարքավորումները և արժույթի մի մասը
1945 թվականի փետրվարի վերջից մինչև մարտի սկիզբը, դաշնակից զորքերի առաջխաղացման հետ մեկտեղ, Զաքսենհաուզենում թղթադրամների արտադրությունը դադարել է։ Սարքավորումներն ու պաշարները փաթեթավորվեցին և բանտարկյալների հետ տեղափոխվեցին Ավստրիայի Մաուտհաուզեն-Գուզեն համակենտրոնացման ճամբար, որտեղ ժամանել են մարտի 12-ին։ Կարճ ժամանակ անց Կրյուգերը կազմակերպել է Ռեդլ-Զիպֆ թունելների շարքի հետագա տեղափոխումը, որտեղ նրանք պետք է վերսկսեին արտադրությունը։ Արտադրությունը վերսկսելու հրամանը շուտով չեղյալ հայտարարվեց, և բանտարկյալներին հրամայվել է ոչնչացնել իրենց մոտ եղած փողի արկղերը։ Այն, ինչ բանտարկյալները չէին այրում, բեռնատարների վրա էին դնում տպագրական սարքավորումներով և խորտակում Տոպլից և Գրունդլզե լճերում։

Մայիսի սկզբին «Բեռնհարդ» գործողությունը պաշտոնապես դադարեցվեց, և բանտարկյալները տեղափոխվել են մոտակա Էբենսեի համակենտրոնացման ճամբար։ Նրանք բաժանվել են երեք խմբի։ Հրաման է արձակվել, որ գերիները պետք է սպանվեն, բայց միայն այն ժամանակ, երբ նրանք միասին լինեն Էբենսեում։ Բեռնատարը առաջին երկու խմբերը հասցրել է ճամբար, որտեղ տղամարդիկ տեղավորվել են ճամբարի ընդհանուր բնակչությունից առանձին։ Երրորդ ճանապարհորդության ժամանակ մեքենան փչացել է, երբ արդեն վերցնում էր բանտարկյալների վերջին խումբը։ Վերջին խմբի տղամարդկանց երթով տարան ճամբար, ինչը տևեց երկու օր։ Քանի որ հրամանում նշված է եղել, որ գերիները պետք է միասին սպանվեին, առաջին երկու խմբերը պահվեցին անվտանգ վայրում՝ սպասելով իրենց ընկերներին։ Երրորդ ճանապարհորդության ուշացման և դաշնակից բանակի առաջխաղացման մոտ լինելու պատճառով, մայիսի 5-ին առաջին երկու խմբերը ազատ արձակվեցին իրենց մեկուսացումից՝ միանալով ընդհանուր բնակչությանը, իսկ նրանց ՍՍ պահակախումբը փախուստի դիմեց։ Այդ օրը կեսօրին ճամբար է ժամանել երրորդ խումբը։ Երբ պահակները իմացել են, թե ինչ էր պատահել առաջին երկու խմբերի հետ, նրանք նույնպես ազատ արձակեցին իրենց բանտարկյալներին՝ բանտի հիմնական բնակչությանը և փախան։ Ամերիկացիները հաջորդ օրը ժամանեցին և ազատագրեցին ճամբարը։

«Բեռնհարդ» գործողության ընթացքում տպագրված թղթադրամների քանակի և արժեքի գնահատականները տատանվում են ընդհանուր 132,610,945 ֆունտ ստեռլինգից (որից 10,368,445 ֆունտ ստեռլինգ ուղարկվել է RSHA կենտրոնական գրասենյակ), մինչև 300 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ (որից 125 միլիոն ֆունտ ստեռլինգը օգտագործելի թղթադրամներ էին)։

## Հետևանքներ և ժառանգություն
Կրյուգերը թաքնվեց իր տանը մինչև 1946 թվականի նոյեմբերը, հետո հանձնվել է բրիտանական իշխանություններին։ Թշնամու արժույթի կեղծումը պատերազմական հանցագործություն չէր, նրան որևէ մեղադրանք չի առաջադրվել։ Նա կալանքի տակ է մնացել մինչև 1947 թվականի սկիզբը, երբ նրան հանձնեցին ֆրանսիացիներին։ Նրանք փորձել են համոզել նրան կեղծել անձնագրեր իրենց համար, բայց նա հրաժարվել է, նրան ազատ են արձակել 1948 թվականի նոյեմբերին։ Ենթարկվել է դենացիֆիկացման գործընթացի, որի ընթացքում ցուցմունքներ ստացվեցին կեղծող բանտարկյալներից, որոնց կյանքը փրկելու համար նա պատասխանատու էր եղել։ Ավելի ուշ աշխատել է Hahnemühle թղթի ընկերությունում։

Շվենդը կարողություն է կուտակել «Բերնհարդ» օպերացիայից: Նա գերի է վերցվել ամերիկյան ուժերի կողմից 1945 թվականի հունիսին, որոնք փորձել են նրան օգտագործել Գերմանիայում հակահետախուզական ցանց՝ «Գելեն» կազմակերպություն ստեղծելու գործում։ Ցանցին խաբելու փորձ կատարելիս նրան բռնել են այնուհետև նա փախել է Պերու։ Չնայած պարբերաբար հանդես է եղել գալիս որպես Պերուի հետախուզության լրտես, նրան ձերբակալել են արժույթի մաքսանենգության և պետական գաղտնիքներ վաճառելու համար։ Երկու տարվա բանտարկությունից հետո նա արտաքսվեց Արևմտյան Գերմանիա, որտեղ 1979 թվականին դատվեց պատերազմական ժամանակ կատարված սպանության համար. նրան դատապարտեցին պայմանական ազատազրկման՝ չկանխամտածված սպանության համար։
ձախից|մինի|Ադոլֆ Բուրգերը, որը հուշագրություն է գրել իր նախկին համակենտրոնացման ճամբարի բանտարկյալի՝ «Բեռնհարդ» գործողությանը մասնակցելու մասին։
Տոպլից լիճը մի քանի լայնածավալ որոնումների վայր է եղել։ 1958 թվականին մի արշավախումբ հայտնաբերեց «Բեռնհարդ» գործողության կեղծ փողերի մի քանի դեպքեր և մի գիրք, որը մանրամասն նկարագրում էր Անգլիայի բանկի համարակալման համակարգը։ 1963 թվականին լճում մեկ սուզորդի մահվան հետևանքով՝ ում երկու ուղեկիցներից մեկը «նախկին նացիստ գաղտնի գործակալ էր, իսկ մյուսը՝ գերմանացի գործարար, որը կապ ուներ կեղծ ոսկե մետաղադրամների հետ», Ավստրիայի կառավարությունը մեկամսյա որոնողական աշխատանքներ սկսեց լճում։ Այդ ընթացքում նրանք հայտնաբերել են ևս մի քանի արկղ կեղծ թղթադրամ։ 2000 թվականին լճի հատակի ուսումնասիրության համար օգտագործվեց այն նույն սուզանավը, որը կիրառվել է Տիտանիկի մնացորդների որոնման ժամանակ։ Ուսումնասիրության ընթացքում հայտնաբերվեցին մի քանի արկղ թղթադրամներ՝ վկայությամբ Ադոլֆ Բուրգերի, նախկին մի բանտարկյալի, որը մասնակցել էր կեղծարարության գործողությանը։

Երբ բանկի մի պաշտոնյա տեսել է կեղծ թղթադրամների որակը, դրանք նկարագրել է որպես «երբևէ տեսած ամենավտանգավորները»։ Կեղծիքները հայտնաբերելու ամենավստահելի միջոցը եղել է ջրանշանը։ Պատերազմի ավարտին շրջանառության մեջ կային մոտ £15–20 միլիոն արժեքով կեղծ թղթադրամներ։ Այսքան մեծ քանակի շրջանառության պատճառով 1943 թվականի ապրիլին Անգլիայի բանկը դադարեցրել է £10 և ավելի արժեք ունեցող բոլոր թղթադրամների թողարկումը։ 1957 թվականի փետրվարին թողարկվել է նոր £5 թղթադրամ՝ երկկողմանի տպագրությամբ կապույտ թղթադրամ, որն իր անվտանգության համար «հիմք էր ընդունում գույների նրբին փոփոխություններն ու մեքենայական մանրակրկիտ փորագրությունը»։ Հետագայում նաև վերսկսվել է այլ անվանական արժեքների թողարկումը՝ £10-ը 1964 թվականի փետրվարին, £20-ը՝ 1970 թվականի հուլիսին, իսկ £50-ը՝ 1981 թվականի մարտին։

Բրիտանական բանակի հրեական բրիգադից ձևավորված *«Թիլհաս Թիզիգ Գեշեֆտեն»* փոքր խումբը կեղծ ֆունտերի մատակարարում էր ստացել Շվենդի փողերի լվացման գործակալներից մեկից՝ Յակով Լևիից։ Կեղծ թղթադրամները օգտագործվել են սարքավորումներ գնելու և տեղահանված անձանց Պաղեստին բերելու համար՝ ի հեճուկս տարածքի բրիտանական շրջափակման:

Մի քանի հիշողություններ են հրատարակվել նախկին կալանավորների կողմից, որոնց թվում են նորվեգացի Մորից Նախտշթեռնի 1949 թվականի «Falskmynter i blokk 19» (Կեղծարարները 19-րդ բլոկում) ստեղծագործությունը և Ադոլֆ Բուրգերի գերմաներեն «Des Teufels Werkstatt» (Սատանայի արվեստանոցը) գիրքը: Երկու գործերն էլ թարգմանվել են անգլերեն։ Բացի այդ, հրապարակվել են մի շարք պատմական աշխատություններ։

1981 թվականին «Շարքային Շուլցը»՝ «Բեռնհարդ» գործողության գեղարվեստական ​​տարբերակը, հեռարձակվել է BBC-ով։ Հեռուստասերիալում գլխավոր դերերում են եղել Մայքլ Էլֆիկը և Իան Ռիչարդսոնը։ 2007 թվականին Բուրգերի հուշագրությունները հիմք են հանդիսացել «Կեղծարարները» (Die Fälscher) ֆիլմի էկրանավորման համար, որը պատմում է Սալոմոն Սորովիչի՝ Սմոլյանովի և Բուրգերի կյանքի վրա հիմնված կերպարի մասին։ Ֆիլմը 80-րդ «Օսկար» մրցանակաբաշխության ժամանակ արժանացել է «Օսկար» մրցանակի՝ որպես լավագույն օտարալեզու ֆիլմ։

Անգլիայի բանկի քաղաքականությունն է բոլոր դուրսբերված թղթադրամները փոխանակել ընթացիկ արժույթով՝ թղթադրամի վրա նշված անվանական արժեքով, բացառությամբ կեղծ թղթադրամների։ «Բեռնհարդ» գործողության կեղծված թղթադրամների օրինակներ հայտնվել են աճուրդում և վաճառվել դիլերների միջոցով ավելի բարձր անվանական արժեքով, քան սկզբնական 5 ֆունտ ստեռլինգը։ Թղթադրամների օրինակներ կան նաև Բելգիայի Ազգային բանկի թանգարանում և Անգլիայի բանկի թանգարանում։ Միջազգային լրտեսական թանգարանում պահվում է «Բեռնհարդ» գործողության տպագրական ափսեի օրինակ։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
### Գրքեր

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Համացանց և և հեռուստատեսային լրատվամիջոցներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Թերթեր և ամսագրեր
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Գրականություն
* 
*  

Կատեգորիա:Գերմանիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Դրամավարկային քաղաքականություն
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևմտյան եվրոպական ռազմաճակատ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Լրտեսություն
Կատեգորիա:Կեղծիքներ
Կատեգորիա:Նացիստական Գերմանիա
Կատեգորիա:Նացիստական Գերմանիայի համակենտրոնացման ճամբարներ
Կատեգորիա:Փող
Կատեգորիա:Ֆինանսներ ԱՄՆ-ում