Մահացու շարժիչներ (վեպ)

«**Մահացու շարժիչներ»,** գիտաֆանտաստիկ վեպ, որի հեղինակը Ֆիլիպ Ռիվն է, հրատարակել է Scholastic UK -ի կողմից  2001թվականին։ Գիրքը կենտրոնանում է ապագայի, սթիմփակ ոճով ներկայացված Լոնդոնի վրա, որն այժմ հսկայական շարժիչ է, որը պայքարում է գոյատևելու համար մի աշխարհում , որտեղ ռեսուրսները սպառվում են։

*Mortal Engines (մահացու շարժիչներ)* առաջին գիրքն է, *Mortal Engines Quartet -ում( Մահացու շարժիչների քառագրություն )*, որւ հրատարակվել է 2001-ից մինչև 2006 թվականնորին։ Այն էկրանավորվել է որպես գեղարվեստական ֆիլմ 2018 թվականին։

Գիրքը արժանացեկ է Nestlé Smarties Book Prize մրցանակին և 2003 թվականին Blue Peter Book Award մրցանակին։ Այն նաև ընդգրկվել է Whitbread Award-ի (2002), 2004 թվականի  ALA's Notable Books for Children մրցանակում  և 2020 թվականի Blue Peter Awards 20-ամյա մրցանակում։

## Ամփոփում
### Գործողութան վայր
Գիրքը  հիմնված է  ապոկալիպսիսից հետո գոյություն ունեցող մի աշխարհում ,որը ավերվել է «Վաթսուն րոպեանոց պատերազմ» կոչվող համաշխարհային բախումից, որն այնքան դաժան էր, որ առաջացրեց զանգվածային անսպասելի  ցնցումներ։Խուսափելու համար երկրաշարժներից,հրաբխային ժայթքումներից և այլ բնական վտանգներից, Նոմադների առաջնորդ Նիկոլա Քվերկուսը  ( նախկինում հայտնի էր , որպես Նիկոլաս Քուիրկը «Կվարտրետում» և երկրպարգվումկ որպես Աստված) տեղադրեց հսկայական շարժիչներ և անիվներ Լոնդոնի վրա, ինչը հնարավորություն տվեց քաղաքին ջարդել կան «ուտել» այլ  քաղաքներ, ռեսուրսներ ձեռք բերելու համար։Տեխնոլոգիան արագ տարածվեց և առաջացավ  այն,ինչը հայտնի է որպես «Քաղաքային դարվինգ»։ Չնայած այն փաստին,որ այժմ մոլորակը կայունացել է Քաղաքային դարվինգ-ը տարածվել է ողջ աշխարհում։Քանի որ գիտական առաջընթացը կանգ էր առել և մեծ մասը տեխնոլոգիական ու գիտական գիտելիքների պատերազմում անհետացել է ,Հին տեխնոլոգիան շատ արժեքավոր է համարվում և այն հավաքում են  աղբահանները և պհնագետները։ Եվրոպան, Ասիայի մի մասը, Հյուսիսային Աֆրիկան,Հարավային Ամերիկան, Ավստրալիան և Արկտիկան գերակշռում են շարժվող քաղաքների կողմից։ Մյուս կողմից,Հյուսիսային Ամերիկան - որը հաճախ կոչվում է մեռած մայրցամաք՝ պատերազմի ընթացքում տարված ավերածությունների պատճաեով և աշխարհի մնացած մաը հանդիսանում են Անտի-Շարժվող լիգայի բազան , որը փորձում էր կանխել քաղաքների շարժը ,և հետևաբար կանգնեցնռլ մոլորակի մնացած ռեսուրսների ինտենսիվ սպառումը։

Լոնդոնը վեպի հիմնական Շարծվող քաղաքն է, որը վերադարձվել է Վիկտորիական դարաշրջանի հասարակությանը։Լոնդինի հասարակությունը բաժանված է չորս հիմնական և մի քանի փոքր գիլդիաների։ Ինժիներները պատասխանատու են Լոնդոնի հոյատևման համար անհրաժեշտ մեքենաները պահպանելու համար, որոնցից շատերը հայտնաբերվում են Գրիլդիայի Պատմաբանների կողմից։ Պատմաբանները պատասխանատու են բարձր արժեքավոր, հաճախ վտանգավոր իրերի հավաքման և պահպանման համար։ Նավիգատորները պատասխանատու են Լոնդոնի ուղղությունը  ղեկավարելու և երթուղնին նախագցելու հմար։ Առրտրականները պատասխանատու են Լոնդոնի տնտեսությունը կառավաչելու համար։ Լոնդոնը պաշտոնապես ղեկավարվում է պաշտոնապես ընտրված Մայորի կողմից։Մեծ Մայորն է Մահնուս Քրոմը, ով նաև ինժիներների գիլդիայի ղեկավարն է։Ինչպես մեծամասնությունը Շարժվող քաղաքների , Լոնդոնը կառուցված է մի ծարք հարթակներ վրա։ Սա նպաստում է սոցիալական դասակարգերի համակարգինհարուստ ազնվականները քաղաքի վերևի մասում են, իսկ ստորին դասերը՝ ավելի ցածչ հարթակներում մոտ քաղաքի շարժիչներ աղմուկին և աղտոտմանը։ Սբ, Պողոսի տաճարը ՝ միակ շինությունը , որը հայտնի է, որ գոյատևել է «Վաթսուն րոպեանոց պատերազմ»-ից։

## Պատմության ընթացք
Գիրքը սկսվում է այնպիսի տեսարանով, որտեղ Շարժվող Լոնդոնը հետապնդում և բռնում է Սալթհուք անունով փոքր հանքարդյունահանող քաղաքը։ Թոմ Նաստվորթը, պատանեական տարիքի ուսանւղ-պատմաբանը, որպես պատիժ՝ տան պարտականություննորը ջնջելու համար, ուղարկվում է Լոնդոնի «Գութ», որտեղ բռնկված Շարժվող  քաղաքները կան քաղաքակրթությունները զրկվում են իրենց ռեսուրսներից։Թոմը պատահաբար հանդիպում է Պատմաբանների gild-ի ղեկավար Թադեուս Վալենթայնին՝ նրա դստեր՝ Քաթերինի հետ միասին: Սոլթհուկի բնակիչներից մեկը՝ դեռահաս Հեստեր Շոն, փորձում է սպանել Վալենթայնին, բայց Թոմը միջամտում է և հետապնդում նրան: Հեստերը բացահայտում է դեմքի խանգարված սպի և պնդում, որ այն պատճառել է Վալենթայնը, ապա փախչում Լոնդոնի ոստիկանությունից խողովակով: Երբ Թոմը Վալենթայնին հայտնում է նրա անունը, Վալենթայնը տապալում է նրան խողովակում: Թոմն ու Հեստերը ապաքինվում են Լոնդոնից դուրս՝ Թիրախի դաշտում և, վեճից հետո, սկսում են հետևել քաղաքի գծերին՝ նորից դրա վրա բարձրանալու նպատակով։

Զույգը վերջապես հասնում է մի փոքր քաղաք, որը կոչվում է Սփիդվել, որտեղ քաղաքի տերը՝ Օրմ Ռեյլենդը, թմրեցնում է նրանց և ծրագրում է վաճառել նրանց որպես ստրուկներ՝ շահույթ ստանալու համար առևտրային կենտրոնում։ Թոմն ու Հեսթերը փախչում են Ռեյլենդից և հանդիպում են բարեհամբույր օդանավի օդաչու Աննա Ֆանգին, որը նրանց ընդունում է իր օդանավում՝ «Ջենի Հանիվեր»-ում, և տանում է դեպի չեզոք թռչող քաղաք Այրհեյվեն, որտեղ նրանք կարող են ճանապարհ գտնել դեպի Լոնդոն։Այրհեյվենում նրանց վրա հարձակվում է կիբորգ «Սթոքեր» անունով Շրայքը, որին Լոնդոնի քաղաքապետ Մագնուս Քրոումը ուղարկել էր նրանց հետևից՝ սպանելու և նրանց մարմինները իրեն բերելու համար։

Թոմն ու Հեստերը փախչում են՝ գողանալով մեկ տաք օդի բալոն և անկառավարելի կերպով լողում են Որսորդական դաշտի վրայով: Հեստերը բացահայտում է, որ երբ նա երեխա էր, իր ծնողներն սպանվել են Վալենթայնի կողմից, քանի որ նրանք չէին ցանկացել հնագույն շարժիչը հանձնել: Վալենթայնը հետո վնասել է Հեստեին և թողել, որ մեռնի: Հեստերը փախել է, և Շրայքը հոգ է տարել նրա  մանկության մասին։ Թեև Շրայքը նախատեսված չէր զգացմունքներ ունենալու համար, նա հայրային կապ է զարգացրել Հեստեի հետ: Ցանկանալով վրեժ լուծել ծնողների համար, Հեստերը թողել է Շրայքին՝ չնայած նրա խնդրանքներին մնալ, և ուղևորվել է Լոնդոն: Շրայքը հետևել է նրան, հասել Լոնդոն առաջինը, բայց Կրոում ձերբակալել է նրան և օգտագործել՝ Լոնդոնի համար ավելի շատ Ստոլկերներ ստեղծելու նպատակով։

Հեստերը նկատում է, որ Լոնդոնում կառուցված հետախուզական օդանավը հետևում է նրանց և իջեցնում բալոնը Որսորդական դաշտի վրա: Հետախուզական օդանավը, որի վրա գտնվում է Շրայքը, գտնում է զույգին, և Ստոլկերը առերեսվում է նրանց հետ: Մինչ նա կարող է բացատրել, թե ինչու է ցանկանում, որ Հեստերը մահանա, երկու հաջորդող քաղաք անցնում են նրա վրայով, և Թոմն ու Հեստերը հաջողվում են մտնել դրանցից երկրորդը՝ պիրատական քաղաքը՝ Տանբրիջ Ուիլզը: Քաղաքապետը՝ Քրիսլեր Փիվին, ով ճանաչում է Հեստերին նրա Շրայքի օրերից, ազատում է Թոմին, քանի որ նա Լոնդոնի բնակիչ է, և Փիվին ցանկանում է սովորել Լոնդոնյան ազնվականի էթիկետը: Թոմը համոզում է նրան ազատել Հեստերին, և Փիվին տեղեկացնում է, որ պլանավորում է ճաշակել խորտակված Էրհևենը: Շարժվելով դրա վրա հարթ ջրերի վրա, Տանբրիջ Ուիլզը նստում է կորալների հարթավայրին և խորտակվում; ողջ մնացածները փախչում են դեպի ներսը՝ Թոմի և Հեստերի հետ: Երբ Փիվին թույլ փորձում է տիրանալ Էրհևենին, նա փրփուրում մնում է աղի լճում, և իր պիրատ ենթակայինները կրակում են նրա վրա, ապա փորձում են ձերբակալել Թոմին և Հեստերին, բայց Շրայքը միջամտում է և սպանում մնացած պիրատներին: Շրայքը Հեստերին բացատրում է, որ Կրոումը համաձայնել է նրան վերակենդանացնել Ստոլկերի նման իրենից հետո, երբ նա վերադարձրի նրա մարմինը: Հեստերը համաձայնվում է, բայց Թոմը միջամտում է՝ աչքին դանակ թափելով Շրայքին, անջատելով նրան և փրկելով նրա կյանքը։

Վալենթայնը Կրոում ուղարկվում է «գաղտնի առաքելության» համար, ինչը մեծ տհաճություն է պատճառում Քաթերինին: Հոր նկատմամբ կասկածանքով, Քաթերինը սկսում է հետաքննել Լոնդոնի իրադարձությունները՝ օգնական ունենալով Ապրենտիս ինժեներ Բևիս Փոդին, ում հետ նա ընկերանում է՝ իմանալով, որ նա տեսել է Թոմին Հեստերին հետևելու ժամանակ: Նրանք հայտնաբերում են, որ Վալենթայնը Լոնդոնի համար վերականգնել է վահանակ հնագույն ահեղ զենք՝ MEDUSA-ն, և որ Ինժեներների գիլդիան այն վերակառուցել է Սենթ Պոլսի տաճարում: Տաճարի գմբեթը բացվում է՝ բացահայտելով MEDUSA-ն, որը հետո օգտագործվում է Լոնդոնին հետևող շատ ավելի մեծ քաղաքը ոչնչացնելու համար։

Թոմը և Հեստերը փրկվում են Ֆանգի կողմից, ով բացահայտվում է որպես Ատի-Թրակցիոնիստների լիգայի գործակալ և նրանց տանում է Բաթմունխ Գոմպայի Սթիլդ Ուոլը, որը պաշտպանում է լիգայի ազգ-պետությունը: Ֆանգը կասկածում է, որ Լոնդոնը վերականգնած զենքը կօգտագործվի Սթիլդ Ուոլը ոչնչացնելու համար և զգուշացնում է լիգայի նահանգապետ Խանի մասին MEDUSA-ի մասին: Խանը կասկածանքով է մոտենում Լոնդոնի հարձակմանը, բայց Ֆանգը պնդում է, որ պետք է պայթեցնել Լոնդոնը՝ զենքը ոչնչացնելու համար: Հավատացած, որ լիգան կսպանի անմեղ մարդկանց և կատաղած՝ իր տան ոչնչացման գաղափարից, Թոմը դուրս է շպրտվում և հայտնաբերում, որ Վալենթայնը ներթափանցել է Բաթմունխ Գոմպա որպես վանական: Թոմը ահազանգ է բարձրացնում, բայց Վալենթայնը հաջողությամբ թուլացնում է լիգայի հյուսիսային օդանավերի ֆլոտը: Վալենթայնը մենամարտում է և սպանում Ֆանգին՝ կոկորդում դանակահարելով նրան, ապա փախչում է իր օդանավով՝ *13-րդ հարկի վերելակով:* Թոմը և Հեստերը վերցնում են Ջենի Հանիվերը և թռչում Լոնդոն՝ հույս ունենալով ինքնուրույն կանգնեցնել Վալենթայնին և MEDUSA-ին։

MEDUSA-ն վերջապես գործարկվելուց հետո, Կրոումը սկսում է Լոնդոնին ուղղորդել դեպի Ատի-Թրակցիոնիստների լիգայի բազան՝ Բաթմունխ Գոմպայի Սթիլդ Ուոլի ետևում, որպեսզի ոչնչացնի նրանց պաշտպանությունը և ավերի բոլոր բնակավայրերը: Վալենթայնի վերադարձից հետո Քաթերինը հասկանում է, որ MEDUSA-ն սկզբում գտնվել է Հեստերի մոր՝ Պանդորայի կողմից, և որ նա սպանել էր նրան՝ այն Լոնդոնի համար գողանալու նպատակով: Նա նաև ընդունում է, որ Քաթերինը հավանականորեն Հեստերի կիսաքույրն է: Վերանայված և զարհուրած զենքի ավերիչ ուժից, Քաթերինը և Բևիսը համագործակցում են՝ բոմբ տեղադրել MEDUSA-ի ոչնչացման համար, բայց նրանց փորձը ձախողվում է և նրանք բռնվում են։

Պատմաբանների gild-ը, որի ղեկավարն է Թոմի ղեկավարը՝ Չադլինգ Պոմերոյը, գալիս է նրանց օգնության և մղվում է Ինժեներների հետ: Քաթերինը բարձրանում է Տոփ Տիեր մինչև Սենթ Պոլսի տաճարը՝ Բևիսի կեղծած նրան իր գերի ներկայացնող կերպարանքով: Թոմն ու Հեստերը հասնում են այնտեղ, և Հեստերը փորձում է ճամփա բացել Վալենթայնի մոտ՝ վրեժ լուծելու համար իր ծնողների համար: Թոմը հարձակվում է Լոնդոնի վրայով անցնող *13-րդ հարկի Լիֆտի կողմից* և խփում այն: Բևիսը զոհվում է, երբ օդանավը crushing անում է նրան, բայց Քաթերինը կարողանում է հասնել Սենթ Պոլսի տաճարին: Տաճարի ներսում նա տեսնում է, որ Հեստերը գերված է Վալենթայնի առաջ: Երբ Վալենթայնը փորձում է սպանել նրան, Քաթերինը կանգնում է իր հոր ճանապարհին և ծանր վիրավորվում: Նա ընկնում է կլավի վրա, խափանելով MEDUSA-ի կրակման հաջորդականությունը և առաջացնելով դրա սխալումը: Վալենթայնն ու Հեստերը, կարճ ժամանակով կողմնորոշվելով իրենց տարաձայնությունները, փորձում են Քաթերինին տարնել Թոմին՝ օգնություն ստանալու համար, բայց նա մահանում է մինչ նրանք հասցնում են նրան։

Հեստերը Թոմի հետ հեռանում է օդանավով, մինչդեռ Վալենթայնը ընտրում է մնալ Լոնդոնում։ MEDUSA-ն վերջապես սխալվում է, ավերում քաղաքի մեծ մասը և սպանվում Վալենթայնը։ Հեստերը փորձում է հանգստացնել սուգած Թոմին, քանի որ նրանք թռչում են Ջենի Հանիվերով, երևի թե պատահարի միակ կենդանի մնացածն են, և ուղևորվում են դեպի Թռչունների ճանապարհները։

## Կերպարներ
Մորտալ Էնջինզ-ում որոշ կերպարներ կոչվում են ըստ Դևոնի վայրերի, որտեղ ապրում է Ռիվը, այդ թվում՝ Չադլինգ, Թամերթոն Ֆոլիոտ և Պլիմ գետը: Քառերգում Միսս Պլիմն ու Չադլինգ Պոմերոյը երկուսն էլ գտնվում են Պատմաբանների գիլդիայում, իսկ Թամերտոն Ֆոլիոտը «Այլընտրանքային» պատմաբան է: Շրայքը և Սմյուը անվանակոչված են թռչունների անուններով, իսկ Փենիրոյալը անվանակոչված է ծաղկի անունով։

* Թոմ Նաթսվերթին՝ 15-ամյա տղա, որը Երրորդ կարգի Ապրենտիս Պատմաբան է, որը անգիտակցաբար ուղեկցվում է Հեստերի հետ։
* Հեստեր Շո, 15-ամյա կարճանյարդ սպանուհի, որի ծնողները սպանվել են Վալենտայնի կողմից և որը փնտրում է վրեժ։
* Աննա Ֆանգը՝ ընկերասեր բայց մահացու ավիատոր և Անտի-Թրակցիոնիստ գործակալ, ով փրկում է Հեստերին և Թոմին ստրկության վաճառքից։
* Թադեուս Վալենթայնը՝ շքեղ և գեղեցիկ, հայտնի հնագետ և Լոնդոնի Պատմաբանների gild-ի ղեկավար, նախկինում աղբ հավաքող և Քաթերինի հայրը։
* Քաթերին Վալենթայնը՝ Թադեուս Վալենթայնի դուստրն է, ով սկսում է կասկածել իր հոր գործունեություններին։
* Բևիս Փոդը՝ Ապրենտիս ինժեներ, ով օգնում է Քաթերինին իր հետաքննություններում։
* Շրայքը (ամերիկյան տարբերակում սերիայում հայտնի է որպես Գրայք), հնագույն Ստոլքեր է, ով խնամել է Հեստերին ծնողների սպանությունից հետո և փորձում է նրան դարձնել Ստոլքեր, որպեսզի նա հավերժ լինի նրա հետ։
* Մագնուս Կրոումը՝ Լոնդոնի Լորդ Մայորն ու Ինժեներների գիլդիայի ղեկավար, ով փորձում է Լոնդոնին դարձնել աշխարհի ամենամեծ շարժական քաղաք՝ օգտագործելով MEDUSA կոչվող գաղտնի սուպրայրի։
* Քրիսլեր Փիվին՝ Տանբրիջ Ուիլզ քաղաքի մոլի պիրտի քաղաքապետը, ում Հեստերը ճանաչում էր նախքան Շրայքից հեռանալը։
* Չադլինգ Պոմերոյը՝ Պատմաբանների gild-ի տեղակալ ղեկավարն ու Թոմի չափազանց պահանջկոտ ղեկավարը, որ օգնում է Քաթերինին։

## Վերնագիր
Վերնագիրը հղում է անում Վիլիամ Շեքսպիր-ի Օթելլո ("Othello: And O you **mortall Engines**, whose rude throats / Th'immortal Jove's dread clamors, counterfet, / Farewell: Othello's Occupation's gone" – line 352)։ Նովել-ում,սա վերաբերում է այն փաստին, որ Մունիցիպալ Դարվինիզմի հասարակությունը կայուն կյանք վարելու համար նախատեսված չէ և որ քաղաքների շարժիչները իրականում մահկանացու են։

## Զարգացում
Ֆիլիպ Ռիվը նշել է, որ իր պլանները գիտաֆանտաստիկ վեպ գրելուն վերաբերվում են 1980-ականների վերջերին։

Հիմնական սկզբնական ձեռագրերը նախատեսված էին որպես մեծահասակների համար վեպ, բայց մի քանի մերժումներից հետո Scholastic UK -ը նշել է, որ կարող են հետաքրքրվել Mortal Engines ով որպես մանկական պատմությամբ։ Պատմությունը վերամշակելիս այն պարզեցվել է՝ հանելով մի քանի կերպարներ և մեծ մասի պարունակությունը, ինչպես օրինակ քաղաքի քաղաքականությունը, որը  Ֆիլիպ Ռիվ-ի կարծիքով երեխաների համար հետաքրքիր չէր լինելու։

Mortal Engines -իաշխարհը սկզբում գրվել է որպես այլընտրանքային տիեզերք, որը տեղի է ունեցել 1900-ականների սկզբին, բայց Ֆիլիպ Ռիվը  նշել է, որ պարզվեց՝ դա պահանջում է չափազանց շատ բացատրություն այն մասին, թե ինչպես և որտեղ կարող էր պատմությունը տարբեր ճանապարհ բռնել։ Նա ոգեշնչվել է սկսելու այդ ժամանակահատվածում՝ շնորհի *The War of the Worlds [[Աշխարհների պատերազմ|Աշխարհներ պատերազմ]]*։

## Գաղափարական քննադատություն
*Publisher Weekly հանդեսը գիրքը գովաբանել է, նշելով այն որպես «գերազանցելի գործ ինժեներական ոլորտում .. որն ամռն մի շրջադարձում  նոր գիտելիքներ է առաջարկում*։

## Ադապտացիա
Ֆիլմի ադապտացիան ՝պատրաստված Պիթեր Ջեկսոն-ի կողմից, հայտարարվել է 2009 թվականին։ 2016 թվականի հոկտեմբերին , Ջակսոնը  հայտարարել է, որ ֆիլմը լինելու է նրա հաջորդ նախագիծը՝ որպես պրոդյուսեր և համագրագիր, համագործակցելով երկարամյա գործընկերների՝ Ֆրան Վոլշի (նրա կինը) և Ֆիլիպա Բոյենսի հետ ։Ֆիլմը ռեժիսորել է Ջեքսոնի երկարամյա գործընկեր Քրիստիան Ռիվերը։

2020 թվականի նոյեմբերի 18-ին, երբ հարց են տվել, թե արդյոք  Mortal Engines-ը կհարմարվի հեռուստատեսության համար, Ռիվը պատասխանել է, որ, չնայած դա հաճելի կլիներ, կարծես թե այդ հավանականությունը քիչ է։

## Մնացորդ
Կրիտիկները նշել են, որ  2019 թվականի Amazon Prime Video սերիալները  *Carnival Row* ի վրա ազդեցություն է ունեցել *Mortal Engines* ( *Մահացու շարժիչների քառագրություն )*վեպերի շարքից, այլ ազդեցությունների հետ միսին։

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:Բրիտանական վեպեր
Կատեգորիա:Բրիտանական ֆենտեզի վեպեր
Կատեգորիա:Գիտաֆանտաստիկ վեպեր
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով