Զենքի տիրապետում

[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gun_section_in_Stans_Merry_Mart_Wenatchee.jpg|մինի|Զենքի խանութ Վենաչիում, [Վաշինգտոն (նահանգ)|Վաշինգտոն, ԱՄՆ]]
[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proarms_Armory_gun_shop_in_Prague.jpg|մինի|Զենքի խանութ [Պրահա|Պրահայում, Չեխիա]]2018 թվականին «Փոքր զենքերի հետազոտությունը» հաղորդել է, որ աշխարհում տարածված է ավելի քան մեկ միլիարդ փոքր զենք, որից 857 միլիոնը (մոտ 85 տոկոսը) գտնվում է քաղաքացիական անձանց ձեռքում։ Հարցման մեջ նշվում է, որ ԱՄՆ քաղաքացիական անձինք կազմում են քաղաքացիական անձանց կողմից պահվող հրազենի համաշխարհային ընդհանուր ծավալի մոտավորապես 393 միլիոնը (մոտ 46 տոկոսը), կամ մոտ 120.5 հրազեն յուրաքանչյուր 100 ամերիկացի բնակչի համար։

1994-ից 2023 թվականներին զենքի տիրապետումը Ամերիկայում աճել է 28%-ով։ 2023 թվականին ԱՄՆ-ում վաճառվել է մոտ 16.7 միլիոն հրազեն։ 2024 թվականի առաջին չորս ամիսներին վաճառվել է մոտ 5.5 միլիոն հրազեն, միջինը ամսական մոտ 1.3 միլիոն։ Ամերիկացի զենքի սեփականատերերի մոտ 72%-ը նշում է, որ զենքը հիմնականում պաշտպանության համար է տիրապետում։

Աշխարհի զինված ուժերը վերահսկում են համաշխարհային փոքր զենքի մոտ 133 միլիոնը (մոտավորապես 13 տոկոսը), որից ավելի քան 43 տոկոսը պատկանում է երկու երկրների՝ Ռուսաստանին (30.3 միլիոն) և Չինաստանին (27.5 միլիոն): Իրավապահ մարմինները վերահսկում են համաշխարհային փոքր զենքի մոտ 23 միլիոնը (մոտ 2 տոկոսը): Զենքի տիրապետումը պաշտպանված իրավունք է այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են Միացյալ Նահանգները և Եմենը:

## Քաղաքացիների կողմից պահվող հրազենի համաշխարհային բաշխումը
Հետևյալ տվյալները վերցված են «Փոքր զենքերի հետազոտությունից»:

## Կապը խաղաղ ժամանակներում բռնության մակարդակի հետ

Որոշ ուսումնասիրություններ ենթադրում են, որ զենքի տիրապետման բարձր մակարդակը կապված է սպանությունների ավելի բարձր մակարդակի հետ, չնայած Գարի Քլեքը պնդում է, որ ամենաբարձր որակի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ զենքի տիրապետումը չի մեծացնում սպանությունների մակարդակը։ Զենքի տիրապետման բարձր մակարդակը կապված է նաև ինքնասպանությունների ավելի բարձր մակարդակի հետ և պատահական հրազենային մահացությունների ավելի բարձր մակարդակի հետ։ Անօրինական զենքի առկայությունը, բայց ոչ օրինական զենքի, կապված է բռնի հանցագործությունների ավելի բարձր մակարդակի հետ։

Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Միջտարածաշրջանային Հանցագործության և Արդարադատության Հետազոտական Ինստիտուտ (ՄԱԿՄՀ և ԱՀԻ)-ի հետազոտողների կողմից 2001 թվականին անցկացված միջազգային ուսումնասիրությունը ուսումնասիրել է տնային տնտեսություններում զենքի տիրապետման և ընդհանուր սպանության, ընդհանուր ինքնասպանության, ինչպես նաև զենքով սպանության և զենքով ինքնասպանության մակարդակի միջև կապը 21 երկրներում։ Հայտնաբերվել են տնային տնտեսություններում զենքի տիրապետման և զենքով ինքնասպանությունների մակարդակի, ինչպես նաև կին զոհերի մասնակցությամբ զենքով սպանությունների մակարդակի միջև նշանակալի փոխկապակցվածություններ։ Չեն հայտնաբերվել նշանակալի փոխկապակցվածություններ սպանությունների և ինքնասպանությունների ընդհանուր մակարդակի, ինչպես նաև տղամարդ զոհերի մասնակցությամբ զենքով սպանությունների մակարդակի միջև։ Այս ուսումնասիրությունը քննադատվել է բարձր եկամուտ ունեցող երկրները (ինչպես Միացյալ Նահանգները) միջին եկամուտ ունեցող երկրների (ինչպես Էստոնիան) հետ համատեղելու համար։ Եթե միջին եկամուտ ունեցող երկրները բացառվեն վերլուծությունից, ապա զենքի տիրապետման և սպանության միջև ուժեղ կապ է ի հայտ գալիս: Այնուամենայնիվ, Հեմենվեյի ուսումնասիրությունը նույնպես քննադատության է ենթարկվել ի պատասխան: Երբ Միացյալ Նահանգները հանվում է որպես բացառություն և ուսումնասիրության մեջ օգտագործվում է զենքի տիրապետման գերակա փոխարինողը (հրազենային ինքնասպանությունների տոկոսը բոլոր ինքնասպանությունների համեմատ), կապը դադարում է նշանակալի լինելուց: Զենքի տիրապետման և սպանությունների մակարդակի միջև կապը տարբեր երկրներում կախված է ԱՄՆ-ի ներառումից: Կանադայում անցկացված ուսումնասիրությունները, որոնք ուսումնասիրել են զենքի տիրապետման մակարդակները ըստ նահանգների, որևէ կապ չեն հայտնաբերել նահանգների ինքնասպանությունների ընդհանուր մակարդակի հետ: Կանադայում զենքի վերահսկողության օրենսդրության և սպանությունների մակարդակի վրա դրա հետ կապված ազդեցության ուսումնասիրությամբ անցկացված 2011 թվականի ուսումնասիրությունը չի հայտնաբերել սպանությունների մակարդակի էական նվազում օրենսդրության արդյունքում: Նոր Զելանդիայում անցկացված դեպք-վերահսկողության ուսումնասիրությունը, որը ուսումնասիրել է տնային տնտեսություններում զենքի տիրապետումը և ինքնասպանությունների ռիսկը, որևէ էական կապ չի հայտնաբերել:

## Քարտեզներ








## Պատկերասրահ

Պատկեր:3_pistols_and_a_silencer_in_a_glass_case.JPG|3 ատրճանակ և մեկ խլացուցիչ ապակե ցուցափեղկում
Պատկեր:Lisboa_DSCF1068_(11268294635).jpg|lառանց|մինի|Զենքի խանութ Լիսաբոնում, Պորտուգալիա
Պատկեր:Range_shooter.jpg||առանց|մինի|Մարդը հրաձգարանում



## Ծանոթագրություններ


## Գրականություն
* 
* *The Washington Post* article (June 2018) https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2018/06/19/there-are-more-guns-than-people-in-the-united-states-according-to-a-new-study-of-global-firearm-ownership/?noredirect=on
* *Time* article (June 2018) https://web.archive.org/web/20180622212521/http://time.com/5315400/gun-ownership-america/
* *The New York Times* (June 2018) https://www.nytimes.com/aponline/2018/06/18/world/ap-un-united-nations-small-arms.html
* *The Guardian* article (June 2018) https://www.theguardian.com/global-development/2018/jun/18/civilians-own-85-per-cent-of-world-1-billion-firearms-survey-reveals
* *Newsweek* article (June 2018) http://www.newsweek.com/americans-have-40-percent-worlds-guns-despite-being-four-percent-population-984773
* *The Star Tribune* article (June 2018) http://www.startribune.com/new-survey-over-1-billion-small-arms-in-world-up-from-2007/485837431/ 
* *The Associated Press* article (June 2018) https://www.apnews.com/a78eda0c92ac46ea803c9e0c45480d3f
* Reuters article (June 2018) https://www.reuters.com/article/us-usa-guns/americans-own-nearly-half-worlds-guns-in-civilian-hands-survey-idUSKBN1JE220
* *New York Daily News* article (June 2018) http://www.nydailynews.com/news/ny-metro-us-more-guns-than-people-20180619-story.html

Կատեգորիա:Հրազեն
Կատեգորիա:Մահ