Ապստամբություն

[աջից|մինի|300x300փքս|« [Դեկաբրիստների ապստամբությունը ». Նկարիչ Վասիլի Պերով]]
**Ապստամբություն** (քաղաքագիտություն), հասարակական խմբերի կամ դասակարգերի բացահայտ և սովորաբար բռնի ընդվզում կառավարության դեմ։

Ապստամբությունը բնութագրվում է կազմակերպվածության բավարար մակարդակով, ծրագրերում և կարգախոսներում արդարացված նպատակների առկայությամբ։ Հաջողության դեպքում ապստամբությունը կարող է ավարտվել հեղաշրջմամբ կամ հեղափոխությամբ և դրանով իսկ հանգեցնել կառավարման ձևի և քաղաքական համակարգի հիմնարար փոփոխությունների։ Ապստամբություններն ուսումնասիրվում են պատմության, քաղաքագիտության, սոցիոլոգիայի, իրավունքի և փիլիսոփայության ոլորտներում։ Իրավական տեսանկյունից ապստամբությունը որոշ դեպքերում կարելի է համարել որպես դիմադրության արդարացված միջոց բնական իրավունքի մոտեցման տեսանկյունից, սակայն ապստամբություններին մասնակցելն արգելված է պետությունների մեծ մասի դրական օրենքով։

## Ընդհանուր բնութագրեր
Ապստամբությունը հասկացվում է որպես հասարակական խմբերի կամ դասակարգերի բացահայտ և սովորաբար բռնի գործողություն քաղաքական իշխանության դեմ պետություններում և այլ քաղաքական միավորներում։ Ապստամբությունը դիտվում է որպես քաղաքական գործողության տեսակ, որպես քաղաքական կոնֆլիկտի ձև, որպես իշխանության համար պայքարի ձև, որի ժամանակ գոյություն ունեցող կարգը, ի թիվս այլ բաների, սպառնում է բռնությամբ։

Ապստամբությունը արմատական գործողություն է, որն իրականացվում է արտակարգ իրավիճակներում, երբ ապստամբները կարծում են, որ այլ ընտրություն չկա: Որպես քաղաքական հակամարտություն, ապստամբությունը դուրս է գալիս օրենքի սահմաններից, ներառում է ագրեսիվ մեթոդներ և կարող է հանգեցնել քաղաքական բռնության: Որպես քաղաքական գործողության ձև՝ ապստամբությունը բնութագրվում է կազմակերպվածության բավարար մակարդակով, ծրագրերում և կարգախոսներում հիմնավորված նպատակների առկայությամբ։ Որպես կանոն, ապստամբություն է կոչվում այն գործողությունը, որը չի հանգեցնում քաղաքական համակարգի փոփոխության։ Եթե հաջողվի, ապա ապստամբությունը կարող է ավարտվել հեղաշրջմամբ կամ հեղափոխությամբ և դրանով իսկ հանգեցնել կառավարման ձևի և քաղաքական համակարգի հիմնարար փոփոխությունների: Որպես կանոն, ապստամբությունը չի ներառում էական պահանջներ քաղաքական իրավունքների և սոցիալական կարգավիճակի ոլորտում, այլ սահմանափակվում է իշխանությունը փոխելու և որոշակի սոցիալական խմբերի համար առավելություններ ձեռք բերելու գործով։

Ապստամբությունները հաճախ տեղի են ունենում ինքնաբուխ և որոշ դեպքերում չեն տարբերվում հեղափոխություններից, հեղաշրջումներից կամ քաղաքացիական պատերազմներից։ Ապստամբությունը կարելի է համարել երկարաժամկետ հակամարտություն, որի կողմերն են իշխանությունն ու ընդդիմությունը, և որը ներառում է զինված առճակատում։ Իշխանությունների հետ զինված դիմակայությունը, որը կրում է տեղական բնույթ, որտեղ ապստամբների ռազմական ուժը զգալիորեն զիջում է իշխանությունների ռազմական ուժին, կարող է լինել ահաբեկչական գործողությունների կամ պարտիզանական պատերազմի ձևեր։ Ավելի մեծ դեպքերում իշխանությունները կարող են հակառակորդներին ճանաչել որպես լիիրավ պատերազմող կողմեր, իսկ հակամարտությունը վերածվում է քաղաքացիական պատերազմի:

## Պատճառներ
Ապստամբության բացատրությունները որպես կատաղի քաղաքական հակամարտություն դիտարկվում են հարաբերական դեպրիվիացիայի տեսությանը և ռացիոնալ գործողության մի խումբ տեսություններին համահունչ։ Առաջին դեպքում ապստամբության պատճառները կապված են հիասթափության կամ դժգոհության հետ, ինչը հանգեցնում է զայրույթի, երկրորդ դեպքում ենթադրվում է, որ ապստամբների գործողությունները որոշվում են ռացիոնալ հաշվարկով և ուղղված են շահույթին։

## Ապստամբություն և այլ քաղաքական գործընթացներ
Ապստամբություն հասկացությունը հաճախ սահմանվում է՝ այն տարբերելով քաղաքական գործողությունների այլ տեսակներից: Ընդվզումը սովորաբար տարբերվում է հեղափոխությունից և ռեֆորմից: Ապստամբության և հեղափոխության հիմնական տարբերությունն այն է, որ հեղափոխությունը նպատակ ունի արմատապես վերափոխել հասարակության ուժային կառուցվածքը, արմատապես փոխելով նրա քաղաքական համակարգը, մինչդեռ ապստամբության նպատակը հաճախ սահմանափակվում է իշխանափոխությամբ կամ կենտրոնացած. կոնկրետ սահմանափակ նպատակ, խնդիր կամ տարածք: Ապստամբությունը կարող է նպատակ ունենալ փոխել քաղաքական կուրսը, քաղաքական գործիչները և նույնիսկ ինստիտուտները, բայց ուղղակիորեն չի ազդում հասարակական կառույցների, նորմերի և արժեքների վրա, որոնք առնչվում են որպես ամբողջություն:

Բացի հեղափոխությունից և բարեփոխումներից, ապստամբությունը սովորաբար տարբերվում է նաև խռովությունից, ապստամբությունից և պուտչից։ Խռովությունը տարբերվում է ապստամբությունից՝ նպատակասլացության, նվազագույն կազմակերպվածության և վերահսկելիության բացակայությամբ և սպառվում է առանձին կառավարության գործողություններին դիմադրությամբ: Ապստամբությունը նախապատրաստվում է մարդկանց որոշակի խմբի կողմից՝ ավելի սահմանափակ թվով մասնակիցների, քան խռովության ժամանակ (սովորաբար ապստամբության առանցքը կազմում են բանակի կամ անվտանգության այլ ուժերի ներկայացուցիչներ, որոնց միանում են որոշակի հատվածներ): Պուտչը դավադիրների փոքր խմբի նախաձեռնած պետական հեղաշրջման փորձ է:

Ըստ դասակարգման մեկի՝ ապստամբությունը (տարբերվում է հեղափոխությունից) կարող է ունենալ զանգվածային ապստամբության, էլիտար ապստամբության և ռազմական ապստամբության ձևերը։

## Ապստամբության իրավունք
Ապստամբության իրավունքի քաղաքական և իրավական հիմնավորումը, որպես ճնշման և բռնակալության դեմ դիմադրության վերջին միջոց, պարունակվում է ինչպես արևմտյան, այնպես էլ արևելյան (չինական և իսլամական) իրավական ավանդույթներում: Արևմտյան ավանդույթում ապստամբությունների արդարացման մասին բանավեճը սկիզբ է առել Պլատոնից: Ապստամբության իրավունքի հայեցակարգը զգալի զարգացում է գտել Լուսավորության դարաշրջանում Լոքի և Մոնտեսքյեի բնական իրավունքի ուսմունքի և սոցիալական պայմանագրի տեսության շրջանակներում: Միևնույն ժամանակ Ջեֆերսոնը կարծել է, որ ժողովուրդն ունի ապստամբության իրավունք՝ նկատի ունենալով որոշակի իրավիճակներում կոնկրետ խնդիրների հետ կապված իշխանության համակարգում աննշան փոփոխություններ: Կանտը, ընդհակառակը, մերժել է նման իրավունքը։ 20-րդ և 21-րդ դարերում ապստամբության իրավունքի համատեքստում քաղաքական և իրավական բանավեճերը վերաբերում էին ազատագրական շարժումների և ահաբեկչության տարբերությանը:

Ապստամբության իրավունքը արտացոլված է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրում, ինչպես նաև ժամանակակից եվրոպական շատ պետությունների և ԱՄՆ նահանգների մեծ մասի սահմանադրական ակտերում: Միևնույն ժամանակ, ապստամբության իրավունքի իրացումը հակասում է նահանգների մեծ մասի քրեական և սահմանադրական օրենսդրությանը, ներառյալ Միացյալ Նահանգները, որն արգելում է սահմանադրական համակարգի բռնի փոփոխությունները։ Այս հակասությունն արտացոլում է բնական և դրական իրավունքի տարբերությունը:

Ինչպես նշում է իրավապատմաբան Ի. Իսաևը, Բրոքհաուսի և Էֆրոնի բառարանում ապստամբության սահմանումը ենթադրում է պատիժ, սակայն ընդվզումը որոշ չափով բնութագրվում է դրականորեն՝ որպես ընդունելի գործողություն՝ ուղղված ժողովրդի վրա «ապօրինի տիրապետության» դեմ:

## Ապստամբություններ պատմության մեջ
Մարդկության պատմության ընթացքում ապստամբություններ են տեղի ունեցել ամենուր: Ամենահայտնի ապստամբություններից է Սպարտակի ապստամբությունը՝ հնության ամենամեծ ստրուկների ապստամբությունը: Պատմության մեջ ամենաարյունալի ապստամբությունը 19-րդ դարում Չինաստանի հարավում տեղի ունեցած Տայպինյան ապստամբությունն է, որը խլել է առնվազն 20 միլիոն մարդու կյանք:

Անտիկ ժամանակաշրջանում համարվել է, որ բռնությամբ ուղեկցվող «ապստամբություն» և «խռովություն» կարող են գործել միայն օտարներն ու ստրուկները։ Ստրուկների ապստամբությունները Հին Հունաստանում և Հին Հռոմում ուղղված էին ապստամբների շահույթին կամ ազատությանը և ուղղված չէին ստրկության կամ գոյություն ունեցող կարգերի դեմ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Красинский В. В.* Идеология восстания в истории политико-правовых учений // Политика и общество. 2005. № 6. С. 19-29
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Ակտիվիզմ
Կատեգորիա:Ապստամբություն
Կատեգորիա:Բողոքի ձևեր
Կատեգորիա:Դիմադրության շարժում
Կատեգորիա:Խաղաղության և հակամարտության ուսումնասիրություն
Կատեգորիա:Կոնֆլիկտ
Կատեգորիա:Հանցագործություններ
Կատեգորիա:Հասարակություն
Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Միջազգային հարաբերություններ
Կատեգորիա:Պատերազմի պատճառներ
Կատեգորիա:Պատերազմներ ըստ տեսակի
Կատեգորիա:Ռազմական մարտավարություն
Կատեգորիա:Ռազմական ռազմավարություն
Կատեգորիա:Քաղաքագիտության տեսություններ
Կատեգորիա:Քաղաքագիտություն
Կատեգորիա:Քաղաքականություն