open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Վանի թագավորության քաղաքներ

**Վանի թագավորության քաղաքներ**. Երկրագործության, անասնապահության, արհեստների ու առևտրի աննախընթաց զարգացման, երկրի սահմանների ընդլայնման, ավարառության, ռազմատուգանքների, ստրկական էժան աշխատանքի կիրառման շնորհիվ, պետական կենտրոնացված իշխանության հզորացման պայմաններում սկսվեց Վանի թագավորության արքաների քաղաքաշինական բուռն գործունեությունը։ Մ.թ.ա 9-րդ դարի վերջին և 8-րդ դարի առաջին քառորդում մեկը մյուսի ետևից հանդես եկան ուրարտական նորանոր քաղաքներ։ Այս շրջանից սկսած Վանի թագավորության սեպագիր արձանագրությունները բազմաթիվ տեղեկություններ են հաղորդում հարյուրավոր բնակավայրերի կառուցման մասին, որոնք բոլորն էլ քաղաքներ են անվանվում։ Սակայն հնագիտական աշխատանքներից պարզվել է, որ քաղաք կոչվածներից շատերը պարզապես ռազմական նպատակներով կառուցված բերդ-շեներ էին և իսկական իմաստով քաղաքներ չդարձան։ Սրանց թիվն իրոք հարյուրների էր հասնում՝ սփռված լինելով թագավորության ամբողջ տարածքով՝ Մալաթիայից մինչև Թավրիզ։ Բավական է նշել, որ միայն Վանա լճի շրջակայքում և Մշո դաշտում 50-60 այդպիսի քաղաքներ և քաղաքային ավաններ կային։ Մյուս կողմից, Հին Ալևելքի այդ հզոր, աշխարհակալ պետությունը չէր կարող գոյություն ունենալ առանց խոշոր քաղաքների՝ երկրի վարչատնտեսական և ռազմական իսկական կենտրոնների։

## Քաղաքների ցանկը

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Հայ ժողովրդի պատմություն, էջ 351։ Հեղինակներ՝ Ժ. Պ. Աղայան, Բ. Ն. Առաքելյան, Գ. Ա. Գալոյան, Ս. Տ. Երեմյան, Լ. Ս. Խաչիկյան, Ա. Մ. Հակոբյան, Ա. Գ. Հովհաննիսյան, Մ. Գ. Ներսիսյան

Կատեգորիա:Վանի թագավորության քաղաքներ
Դիվերտիսմենտ

200px|մինի|Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտի հուշարձանը
200px|մինի|Արամ Խաչատրյանի հուշարձանը
**Դիվերտիսմենտ** (— զվարճալիք), թատրոնում XVII — XVIII դարերում՝ դրամատիկ (նաև օպերային կամ բալետային) ներկայացման բովանդակությանը անմիջապես չառնչվող, ներդրված կամ եզրափակիչ մաս՝ բաղկացած զվարճալի բնույթի պարերից, երգերից, կատակային տեսարաններից։ XIX դ․ 1970-ական թվականներին դիվերտիսմենտն առանձնացել է որպես Էստրադային թատրոնների և բալագանների ինքնուրույն համերգային ծրագիր։ 

Երաժշտության մեջ դիվերտիսմենտը սկզբում եղել է թեթև բնույթի բազմամաս (4-10) գործիքային ստեղծագործություն։

Դիվերտիսմենտները հորինվել են գործիքային տարբեր կազմերի համար՝ պարունակելով սոնատի, սյուիտի հատկանիշներ։ Դիվերտիսմենտներ կան Հայդնի, Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտի և այլոց ստեղծագործություններում։ XIX դարի սակավ բացառություններով (Շուբերտ Ֆրանց, «Հունգարական դիվերտիսմենտ», 4 ձեռքով դաշնամուրի համար) Դիվերտիսմենտ վերածվել է պոպուրիին նմանվող սալոնային երաժշտության ժանրի։ XX դարի «Դիվերտիսմենտ» տերմինը կիրառվում է որպես բալետի համարներից կազմված սյուիտ (օրինակ, Ա․ Խաչատրյանի «Գայանե» բալետից)։ Երբեմն ստեղծվում են XVIII դարի Դիվերտիսմենտի ոճավորված տիպի գործեր։

Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Կատեգորիա:Իտալերեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Երաժշտական ոճեր
Դոնեցկի ածխային ավազան

frameless|աջից
**Դոնեցկի ածխային ավազան** (, ), ածուխի հանքավայր, ձևավորված թետիսային ծովածոցերում և գետաբերաններում։ Գտնվում է Ուկրաինայի Դոնեցկի, Վորոշիլովգրադի, Խարկովի, Դնեպրոպետրովսկի, Սումայի, Չեռնիգովի ն ՌԴ Ռոստովի մարզերի տարածքում։

Զբաղեցնում է մոտ 60 հազար կմ² տարածություն։ Բնակչության խտությունը 1 կմ² վրա 144 մարդ է (1970)։ Խոշոր քաղաքներն են՝ Դոնեցկ, Վորոշիլովգրադ, Մակենկա, Գոռլովկա, Կրամատորսկ, Կադինկա, Կոնստանտինովկա, Շախտի և ալն։ Դոնեցկի ածխային ավազանի ընդերքը հարուստ է նաև ուրիշ օգտակար հանածոներով (սնդիկ, ծարիր, բնական այրվող գազ, քարաղ, գիպս, կավիճ, ցեմենտի հումք, հրակայուև կավեր և այլն), որոնց բազայի և բերվող երկաթահանքի հիման վրա զարգացել են արդյունաբերության բազմաթիվ ճյուղեր (մետալուրգիական, մեքենաշինական, լեռնային, քիմիական, շինանյութերի ն այլն)։

Կատեգորիա:Ածխային ավազաններ
Իսահակ Դովլաթյան

**Իսահակ Իվանի Դովլաթյան** (Հովհաննեսի) (), հեղափոխական, կուսակցական գործիչ։ ԽՄԿԿ անդամ 1906 թվականից։

1920 - 1923 թվականներին եղել է Հայաստանի ներքին գործերի ժողկոմ, 1923-1928 թվականներին՝ Ադրբեջանի ԽՍՀ ԲԳՏ ժողկոմի տեղակալ, 1928 - 1929 թվականներին՝ ԱԿ(բ) կ ԿՎՀ-ի կոլեգիայի պատասխանատու քարտուղար, հետագայում՝ Ադրբեջանի ԽՍՀ ժողկոմսովետին կից գլխավոր արբիտր։ Դովլաթյան ընտրվել է Ադրբեջանի կոմկուսի ԿԿ-ի անդամ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Հայ կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Վանի թագավորության արքունական տնտեսությունները

380px|մինի|Սարդուրիի էողած արձանագրությունը
** Վանի թագավորության արքունական տնտեսությունները **, Վանի թագավորության արքունական տնտեսությունները հիմնվել են ըստ երևույթին ավելի հուռթի, արգավանդ, ոռոգման համար անհրաժեշտ ջրային պաշարներով ապահովված տարածքներում։ Այդ տնտեսություններում զբաղվել են հիմնականում հացահատիկային և բանջարաբոստանային կուլտուրաներով, այգեգործությամբ, խաղեղագործությամբ, վերամշակել երկրագործական ու այգիների մթերքները։ Լայնորեն տարածվախ է եղել նաև անասնապահությունը։

## Սեփականության Գլխավորը
Թագավորը սեփականատերն էր զգալի թվով կալվածքների և ցանքատարածքների։ Նրա անունով կոչվում էին ոչ միայն վարչա-տնտեսական կենտրոնները այլև արքունական տնտեսություննները, հովիտները, խաղողի այգիները։ Այսպես Մենուայի անունով հայտնի են Մենուախինիլի վարչա-տնտեսական կենտրոնը Արաքս մեյր գետի աջ ափին՝ Այրարատյան դաշտում և Մենուայի հովիտը՝ Արածանիի վերին հոսանքում ( Մանազկերտի մոտակայքում), Արգիշտիի անունով՝ Արգիշտիխինիլի երկու հովիտներ՝ Արաքսի ձախ ափին (Հին և Նոր Արմավիրների տեղում) և Արճեշի շրջանում, Արգիշտիունա ամրոցը Այադու մարզում՝ Վանա լճի մոտակայքում։ Ռուսա Ա-ի անունով՝ Ռուսախինիլի մայրաքաղաքը՝ Թոփրա-կալե, Ռուսա Բ-ի անունով Ռուսայի հովիտը՝ Հրազդան գետի աջափնյա մասում՝ Կարմիր Բլուրի և Էջմիածինի միջև ընկած տտարածքներում։

## Երկրորդական սեփականատերեր
Բացի թագավորից սեփականատեր էին նաև թագավորական ընտանքի անդամները՝ եղբայրները, քույրերը՝ մի խոսքով՝ «արքայական տոհմի սերմը», որի թիվը հասնում էր հարյուրների։
Ըստ Սարգոն Բ-ի հաղորդման Ռուսա Ա-ի «տոհմի սերմը»՝ (Լուվրի աղյուսակ) կազմում էր 260 մարդ։ 
Արքայական տոհնմ ուներ իր առանձին բնակատեղիները։

Հայտնի է նաև «Շամիրամի ջրանցքին» հարող վայրերից մեկում գցված խաղողի այգիներն, որը Մենուան նվիրել էր դստերը՝ Թարիրիային և նրա անունով էլ կոչվում է՝ «Թարիրիախինիլի»։

## Արտաքին հղումներ
* Ուրարտուի պեղումներ

## Աղբյուրներ
* Հայ ժողովրդի պատմություն

Կատեգորիա:Վանի թագավորության տնտեսություն
Վատերզոյ

**Վատերզոյ** (նիդերլանդերեն waterzooi՝ water «ջուր» և zooien «եփել»), դասական բելգիական ապուր, Ֆլանդրիայի ազգային ուտեստ։ Հաճախ օգտագործվում է նաև Gentse Waterzooi անվանումը (գենտական վատերզոյ), որը ցույց է տալիս ուտեստի ծագման վայրը։

## Բաղադրամասեր
Օրիգինալ բաղադրատոմսը ներառում է ձուկ (viszooitje), բայց մեր ժամանակներում ավելի հայտնի է հավի մսով բաղադրատոմսը (kippenwaterzooi)։ Ավելի ճիշտ թեորեմ է այն փաստը, որ Գենտայի գետերը ավելի կեղտոտվել էին և ձկները պակասել էին։

Ուրիշ լրացնող բաղադրամասեր են գազարը, սոխը, կարտոֆիլը, նեխուրի արմատը կամ մաղադանոսը, սոխը, համեմունքները (չաման, դափնու տերև, եղեսպակ)։ Դրան զուգահեռ արդեն ձողաձև կտրտած բանջարեղենները և մաքրած կարտոֆիլը եփում ենք ձկից կամ մսից առանձին։ Ամենավերջում ապուրը համեմում են ձվի դեղնուցով և կրեմ-ֆրեշով, երբե նաև ավելացնում են չորահաց։
225px|մինի|ձախից|Վատերզոյ կարտոֆիլով
Վատերզոյը մատուցել ավելի լավ է տաք վիճակում, սպիտակ հացի կտորներով և կարագով։

Կատեգորիա:Ապուրներ
Կատեգորիա:Ֆլամանդական խոհանոց
Կատեգորիա:Հոլանդական խոհանոց
Կատեգորիա:Բելգիական խոհանոց
Յարոսլավ Դոմբրովսկի

**Յարոսլավ Դոմբրովսկի** (, ), լեհ հեղափոխական, 1871 թվականի Փարիզի կոմունայի զինվորական գործիչներից։

1855 թվականից ծառայել է ռուսական բանակում, 1859-1861 թվականներին սովորել է գլխավոր շտաբի ակադեմիայում (Պետերբուրգ)։ Ղեկավարել է 1863-1864 թվականների լեհական ազատագրական ապստամբությունը նախապատրաստող կազմակերպության («կարմիրների» կուսակցության) ձախ թևը։ Դոմբրովսկիի լեհական և ռուսական, հեղափոխականների սերտ դաշինքի և համատեղ գործողությունների կողմնակից էր։ 1862 թվականին ձերբակալվել է, 1864 թվականին փախել բանտից և 1865 թվականից բնակություն հաստատել Փարիզում։ Մասնակցել է Փարիզի կոմունային՝ սկզբում որպես ռազմաճակատի պատասխանատու հատվածների հրամանատար, ապա՝ զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար։ Զոհվել է վերսալցիների դեմ մղված մարտում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեհ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Լեհ ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի զորավարներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի սոցիալիստներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գեներալներ
Դոմեններ

250px|մինի
**Դոմեններ** (—տիրապետություն, տիրույթ),
# ֆեռոմագնիսական դոմեններ (ինքնաբերաբար մագնիսացած տիրույթներ), ֆեռոմագնիսական նյութի ծավալի առանձին փոքր տիրույթներ (սովորաբար 10^{-3}-10^{-2} սմ կարգի գծային չափերով), որոնք Կյուրիի կետից ցածր ջերմաստիճանում մագնիսացած են մինչև հագեցում։ Արտաքին մագնիսական դաշտի բացակայությամբ դոմենների մագնիսացման վեկտորներն այնպիսի ուղղություն ունեն, որ ֆեռոմագնիսական նմուշի արդյունարար մագնիսացումը սովորաբար զրո է։ Արտաքին դաշտի ազդեցությամբ տեղի է ունենում դոմենների վերադասավորում և վերախմբավորում, և նմուշը մագնիսանում է որոշակի ուղղությամբ։ Դոմենների առաջացումը պայմանավորված է էլեկտրոնների փոխանակային փոխազդեցության, ինչպես նաև էլեկտրոնների սպինների մագնիսական փոխազդեցության հետ կապված ապամագնիսացման ուժերով։ Գոյություն ունեն դոմենային կառուցվածքի հետազոտման տարբեր մեթոդներ (օրինակ, մագնիսաօպտիկական)։
# Սեգնետոէլեկտրական դոմեններ, ինքնաբերաբար բևեռացած տիրույթներ (10^5-10^3 սմ կարգի լայնական չափերով)։ Հարևան դոմեններում բևեռացման վեկտորների ուղղությունները տարբեր են, իսկ մեծությունները` նույնը։ Դրանց միջև գոյություն ունեն 10^{-7} սմ (երբեմն մինչև 10^{-5} սմ) լայնությամբ անցումային տիրույթներ։
# Դոմեններ են առաջանում նաև N-տիպի վոլտամպերային բնութագիր ունեցող կիսահաղորդիչում՝ արտաքին, բավական ուժեղ էլեկտրական դաշտի ազդեցությամբ։ Դրանք տարբեր տեսակարար դիմադրությամբ և էլեկտրական դաշտի տարբեր լարվածությամբ տիրույթներ են։

## Տես նաև
* Մագնիսականություն
* Ֆեռոմագնիսականություն
* Սեգնետաէլեկտրիկներ

Կատեգորիա:Պինդ մարմնի ֆիզիկա
Կատեգորիա:Մագնիսականություն
Դիկտիոկաուլոզներ

**Դիկտիոկաուլոզներ**, խոտակեր կենդանիների ինվազիոն հիվանդություններ։ Հարուցիչները *Dictyocaulidae* ընտանիքի կլոր որդերն են։ Տարածված են ամենուր և մեծ վնաս են հասցնում անասնապահությանը։ Կենդանիները վարակվում են արոտավայրերում՝ կերի ու ջրի հետ կլանելով ինվազիոն թրթուրներ։ Թրթուրներն աղիքներով թափանցում են միջընդերային ավշային հանգույցները, մաշկափոխվում են և արյան հոսքով հասնում ալվեոլները ու բրոնխները՝ առաջացնելով բորբոքումներ։ Վարակի առաջին օրերին ևկատվում է ախորժակի անկում, լույծ, իսկ երկու շաբաթ հետո սկսվում է հազ, քթահոսություն, վերջավորությունների, միջծնոտային ու ենթակրծքային հատվածների այտուց։ Դանդաղում է մատղաշների աճը, նրանք հյուծվում են, ջերմությունը բարձրանում է մինչև 40°, բարդությունների դեպքում՝ անկում (մինչև 40%)։ Բուժումը, դիտրազին, լոքսուրան, ցիազիդ (ենթամաշկային ներարկում), յոդի ջրային լուծույթ (ներշնչափողային ներարկում), ալյումինի յոդիտ (աերոզոլային ևղանակ)։ Կանխարգելումը, արոտավայրերի հերթափոխում, անապահով հոտի կամ նախիրի ճիճվաթափում։

Կատեգորիա:Անսանաբուժություն
Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննություն

**Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննություն**, պետական պարտադիր գործունեություն, որի հիմնական նպատակն է կանխորոշել, կանխարգելել կամ նվազագույնի հասցնել նախատեսվող գործունեության վնասակար ազդեցությունը շրջակա միջավայրի, մարդու առողջության, տնտեսական և սոցիալական բնականոն զարգացման վրա։ Փորձաքննությունն իրականացվում է՝ ելնելով առողջ ու բնականոն ապրելու և ստեղծագործելու համար բարենպաստ շրջակա միջավայր ունենալու մարդու իրավունքից, բնական պաշարների արդյունավետ, խելամիտ օգտագործման պահանջներից, էկոհամակարգերի հավասարակշռության ու կենսաբազմազանության պահպանման անհրաժեշտությունից։ Այն հենվում է գիտական հիմնավորվածության, օրինականության և որոշումների ընդունման հրապարակայնության սկզբունքների վրա։

## Փորձաքննության խնդիրներ
Փորձաքննության խնդիրներն են՝
* նախատեսվող գործունեության հնարավորության և նպատակահարմարության վերլուծությունը (հաշվի առնելով էկոլոգիական բոլոր սահմանափակումները),
* շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող գործունեության հնարավոր ազդեցության և վտանգավորության աստիճանի գնահատումը,
* շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող գործունեության հնարավոր էկոլոգիական ազդեցության աստիճանի, հետևանքների վերլուծման ամբողջականության և ստույգության, այդ հետևանքների կանխարգելման, վերացման կամ նվազեցման համար նախատեսված միջոցառումների բավարարության ստուգումը, ինչպես շահագործման և իրականացման գործընթացում, այնպես էլ արտակարգ իրավիճակների ժամանակ,
* բնական պաշարների արդյունավետ, թույլատրելի օգտագործման ապահովումը,
* շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ազդեցություն ունեցող ցանկացած գործողության արգելումը,
* հասարակության ներգրավումը և մասնակցությունը փորձաքննության բոլոր փուլերում։

Շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող գործունեության ազդեցության փորձաքննության իրավական, տնտեսական և կազմակերպական հիմունքները կարգավորվում են «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության մասին» ՀՀ օիենքով (1995)։

Կատեգորիա:Բնապահպանություն
Ալեքսանդր Դիմշից

**Ալեքսանդր Լվովիչ Դիմշից** (,  ), ռուս խորհրդային գրականագետ, քննադատ, հասարակական գործիչ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ԳԴՏ արվեստի ակադեմիայի թղթակից անդամ։

1928 թվականից հրատարակել է գրականագիտական աշխատություններ՝ նվիրված սոցիալիստական ռեալիզմի տեսության, մարքսիստական գեղագիտության, խորհրդային բազմազգ գրականության, ինչպես նաև արտասահմանյան (հատկապես գերմանական) գրականության հարցերին։

Ուսումնասիրություններ է գրել բանաստեղծներ Սայաթ-Նովայի, Հովհաննես Թումանյանի, Ավետիք Իսահակյանի, Համո Սահյանի, նկարիչներ Մարտիրոս Սարյանի, Երվանդ Քոչարի ստեղծագործությունների մասին։ Պարգևատրվել է «Հայրենական պատերազմի» 2-րդ աստիճանի, Կարմիր աստղի երկու և «Պատվո նշան» շքանշաններով։

Մահացել է 1975 թվականի հունվարի 31-ին Մոսկվայում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ռուս գրականագետներ
Կատեգորիա:Ռուս թատերական քննադատներ
Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս քննադատներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրականագետներ
Դիօքսան

300px|մինի|աջից
300px|մինի|դիօքսիդ
**Դիօքսան** (1,4-դիօքսան, դիէթիլենդիօքսիդ), ցիկլավոր եթեր։ Անգույն հեղուկ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 11,8&nbsp;°C, եռմանը 101,3&nbsp;°C, խտությունը՝ 1033,75 կգ/մ³։ Խառնվում է ջրի, սպիրտի, եթերի հետ։ Ջրի հետ առաջացնում է 87,8&nbsp;°C-ում եռացող ազեոտրոպ խառնուրդ (81,6% դիօքսիդ)։ Հատկություններով նման է ալիֆատիկ եթերներին, կայուն է թթուների, ալկալիների, նատրիումի և ամոնիակի նկատմամբ։ Դիօքսիդի արտադրության մեջ ստանում են, օրինակ, էթիլենգլիկոլը թորելով ծծմբական թթվի հետ. 2HOCH_2OH\to O(CH_2)_2OCH_2CH_2+2H_2O:

Դիօքսիդում լավ լուծվում են ացետիլթաղանթանյութը, խեժերը, կաուչուկը, ճարպերը։ Դիօքսանը թունավոր է. թույլատրելի խտությունը օդում՝ 0,01մգ/լ։

Կատեգորիա:Տոքսիններ
Կատեգորիա:Լուծիչներ
Կատեգորիա:Թթվածնավոր հետերոցիկլային միացություններ
Բռնապետ (այլ կիրառումներ)

[մինի|[Խորհրդային միություն|Խորհրդային Միության առաջնորդ Իոսիֆ Ստալինը Թեհրանի համաժողովի ժամանակ (նոյեմբերի 28, 1943)]]

**Բռնապետ**, **դիկտատոր**, (, dicto — թելադրել, կարգադրել),

# Հին Իտալիայի լատինական մի շարք քաղաքներում անսահմանափակ լիազորություններով ամեն տարի ընտրված կառավարիչ և Լատինական միության ղեկավար։
# Հին Հռոմի հանրապետության շրջանում երկիրն արտաքին վտանգից կամ ներքին երկպառակությունից դուրս բերելու նպատակով նշանակված՝ արտակարգ լիազորություններ ունեցող պաշտոնատար անձ (մագիստրոսու)։ Դիկտատոր նշանակվում էին սկզբում միայն պատրիկներ, իսկ մեր թվարկությունից առաջ 356 թվականից՝ նաև պլեբեյներ։ Մեր թվարկությունից առաջ 44 թվականին դիկտատորի պաշտոնը վերացվել Է։

Կատեգորիա:Ազգային և էթնիկ առաջնորդման կոչումներ
Ռիո դե Ժանեյրոյի ճոպանուղի

**Ռիո դե Ժանեյրոյի ճոպանուղին**, հայտնի որպես **Sugarloaf Cable Car** (), ճոպանուղի է Ռիո դե Ժանեյրոյում՝ Բրազիլիայում։ Անցնելով Պրայիա վերմելհայի և Քաղցրատերև լեռան, նա կանգնում է Մորրո դա ուրկա, որը գտնվում է ճանապարհի վրա, և հասնում է լեռան գագաթին։

Ճոպանուղին նախագծվել է Օգուստո Ֆեռեյռա Ռամոսի կողմից 1908 թվական, ով օգտագործել է Ռիոյի վերին խավի հայտնի նշաններն ու ֆիգուրները։ Բացվել է 1912 թվականին, որը թվով երրորդ ճոպանուղին էր աշխարհում։ 1972 թվականին մեքենաները նորացվել էին, քանակը 22-ից հասցվելով 75-ի, և 1979 թվականին այն օգտագործվեց Ջեյմս Բոնդի ֆիլմում(*[[Moonraker (film)|Moonraker]]*)։ Այժմ այն օգտագործվում է զբոսաշրջության համար և օրական ընդունում է 2,500 այցելու։ Մեքենաները շրջում են 30 րոպեն մեկ, առավոտյան 8։00-ից 22։00-ն։

## Պատմություն
մինի|ձախից
մինի|ձախից
Ծրագրումը, տեխնիկական և ինժեներական զարգացումը ղեկավարվեց Օգուստո Ռամոսի կողմից։ Ռամոսը պետք է վերցներ բարձր խավի հայտնի պարսոնաժներին։ Այստեղ էին ընդգրկված Էդուարդո Գուինլեսը և Ռայմունդո Օտտոնի դե Կաստրո Մայան, ովքեր մեծ դեր ունեին այս քաղաքի հետաքրքրությունների ստեղծման համար, և օգնեցին իրականացնելու էլեկտրական ճոպանի համակարգը։ Երբ էլեկտրական մեքենան ստեղծված էր, աշխարհում կար ընդամենը 2 նմանատիպ մեքենաներ՝ մեկը Մոնտե Ուլիայում, Իսպանիա, 280 մետր երկարությամբ՝ ստեղծված 1907 թվականին, մյուսը Ուետտերհորնում, Շվեցարիայում, 560 մետր երկարությամբ՝ պատրաստված 1908 թվականին։

Ռիո դե Ժանեյրոյի Ճոպանուղին բացվել է հոկտեմբերի 27-ին, 1912 թվականի։ Ճոպանուղու պորտուգալերեն անվանումը եկել է բառային նմանությունից էլեկտրական մեքենայի և Ճոպանների նմանությունից քաղաքում։ Գլխավորված Օգոիուստո Ռամոսի կողմից, սա կառավարվում էր «Companhia Caminho Aéreo Pão de Açúcar»-ի կողմից։

Առաջին մեքենան պատրաստված էր փայտից և օգտագործվել էր 60 տարի։ Նախկինում, էլեկտրական մեքենան կանգնում էր Ուրկայում։ Բայց մի վթարից հետո, երբ 22 անձ մահացան, կանգառը փոխվեց։ Օգուստո Գոնսալեզը, օգնելով տուժածներին շտապ օգնության մեքենաներով փրկելով 12 կանանց և աղջիկների, 6 տղամարդկանց և 3 երեխաների, որը տևեց 10 ժամ։
1972 թվականի հոկտեմբերին, երկրորդ ճոպան էր ավելացվել, որը ավելի լավն էր, քան նոր մեքենաները, որոնք 22-ից հասան 75-ի։ Ծառայության աշխատակիցների մեջ էին ընդգրկված Ջոն Ֆիլզերալդ Քենեդին, Լեչ Վալեսան և այլք։ Ճոպանուղին պատրաստվում էր Ջեմս Բոնդի ֆիլմին, որտեղ բրիտանական ագենտ Բոնդը (007) ճոպանուղու մեջտեղում մարտնչում է Ջոուսի (Jaws) դեմ
: Հունվարի 18-ին 1983 թվականի ճոպանուղին ձգվեց մինչև լեռան գագաթը։ 2007 թվականին Հարյուրամյակի կապակցությամբ Գուգլ ընկերությունը նշեց հատուկ դուդլով, որը երևաց Բրազիլիայում։

## Ֆունկցիա
մինի
Մեքենաները գնում են ամեն 30 րոպեն մեկ, 8։00-ից 22։00-ն։ Նրանցից ամեն մեկում տեղավորվում է 65 մարդ։

Գծի առաջին մասը, սկզբից մինչև Մորրո դա Ուրկա, ունի 600 մետր հեռավորություն, 6մ/վ առավելագույն արագությամբ։ Մորրո դա Ուրկան գտնվում է 220.066 մետր բարձրության վրա։ Այն ունի բար, սրճարան, հուշանվերների խանութ և երեխաների խաղասրահ։ Երկրորդ մասը, Մորրո դա Ուրկայից մինչև լեռան գագաթը, ունի 850 մետր հեռավորություն, 10 մ/վ առավելագույն արագությամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*   

Կատեգորիա:Ճոպանուղիներ
Կատեգորիա:Տրանսպորտը Ռիոյում
Վանի թագավորության մասնավոր տնտեսությունները

**Վանի թագավորության մասնավոր տնտեսություններ**, ազնվական դասի մասնավոր տնտեսություններ, ինչպես արքայական տոհմի ներկայացուցիչների, այդպես էլ զինվորների ու ծառայողների։ Ըստ երևույթին, այդպիսի տնտեսությունների մասին է ակնարկում ուրարտական արձանագրություններից մեկը, ըստ որ թագավորը «... բաց թողեց նետը այստեղից՝ Գիլուլարանիի անտառի առջևից, մինչև Իշպիլինիի, Բատուի որդու, այգին, 950 կանգուն»։

Հավանաբար, մասնավոր տնտեսություններ են ունեցել նաև ուրարտական բանակի բազմաթիվ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, ետե չասենք զինվորական դասը ընդհանրապես։ Բոլորովին էլ պատահական չէ, որ պատերազմների ընթացքում ձեռք բերված ռազմագերիների որոշ մասը, ինչպես հայտնի է, թագավորի համաձայնությամբ, բաժին է հասել զիվորներին։ Բացի դրանից, ռազմագերիներ են վերցրել նաև հենց իրենք՝ զինվորները, երբ թագավորը լքել է նվաճված երկիրը։ Պետական բարձրաստիճան ծառայողները, անկասկած, հնարավորություննոր ունեցած կլինեն ստրուկներ ձեռք բերել նաև առևտրի միջոցով։ Հիշյալ մասնավոր տնտեսությունները ևս պետք է հիմնված լինեն ռազմագերիների կամ ստրուկների շահագործման վրա։

## Տես նաև
*Վանի թագավորություն

## Աղբյուրներ
* Հայ ժողովրդի պատմություն

Կատեգորիա:Վանի թագավորության տնտեսություն
Դինամո (համամիութենական խորհուրդ)

**«Դինամո»**, ֆիզիկական կուլտուրայի և սպորտի համամիութենական Վլադիմիր Իլիչ Լենինի շքանշանակիր ընկերության հայկական հանրապետական խորհուրդ։ Հիմնվել է 1925 թվականի դեկտեմբերի 20-ին, Երևանում։ Կազմակերպիչներն էիև Հ․ Գարգալոյանը, Հ․ Սիմոնյանը, Գ․ Ալիխանյանը, Ա․ Ստեփանյանը։ 1931 թվականի հոկտեմբերին տեղի է ունեցել «Դինամո»-ի անդրանիկ սպարտակիադան։ 1932-1941 թվականներին «Դինամոն» լույս է ընծայել «Սովետական Հայաստանի դինամոյական» ամսագիրը, աճող սերնդի ֆիզիկական դաստիարակության ամրապնդման համար ներդրել ՊԱՊ համա–լիր նոր մարզաձևը։ 1935 թվականին կազմակերպվել է «Պատանի դինամոյական» կոլեկտիվը։ 1976 թվականի տվյալներով այնտեղ ընդգրկված է 5000 պատանի։ 1930-1940-ական թվականներ Հայաստանում սպորտի զարգացմանը նպաստեցին դինամոյականներ, աշխարհի և ԽՍՀՄ ռեկորդսմեններ ու չեմպիոններ Ս․ Համբարձումյանը, Ռ․ Մանուկյանը (ծանր աթլետիկա), Գ․ Իսրայելյանը, Է․ Արիսաակեսյանը (բռնցքամարտ), Ս․ Վարդանյանը, Ա․ Կարապետյանը, Ա․ Նազարյանը (ըմբշամարտ), Վ․ Վասիլյան, Ա․ Սոկրյուկովը (լող), 1940-1970 թվականներին՝ աշխարհի, Եվրոպայի և ԽՍՄ չեմպիոններ ու մրցանակակիրներ հնգամարտիկ Ի․ Նովիկովը, Ն․ Մուշեղյանը (ազատ ոճի ըմբշամարտ), Վ․ Հովսեփյանը (թեթև աթլետիկա), Կ․ Բոսաանջյանը (հրաձգություն), Վ․ Զախարենկոն (հնգամարտ), Կ․ Սարոյանը, Ս․ Դուրյանը (բռնցքամարտ), Ս․ Քոչարյանը, Վ․ Կուվշինկինը, Դ․ Համբարձումյանը (ջրացատկ), Վ․ Հարությունյանը (դասական ըմբշամարտ), Է․ Անտոնյանը, Գ․ Վարդանյանը, Բ․ Բուռնազյանը (սեղանի թենիս), Ն․ Ավետիսյանը (հեծանվային սպորտ), Ա․ Կարագյանը (սուսերամարտ), Գ․ Թորոսյանը, Ռ․ Հովհաննիսյանը, Գ․ Մովսիսյանը, Ա․ Մելքոնյանը (ծանր աթլետիկա)։ Սեղանի թենիսի տղամարդկանց թիմը 1973 թվականին նվաճել է ԽՍՀՄ գավաթը։ «Դինամո»-ում զբաղվում են սպորտի 22 ձևով։ 1955-1975 թվականներին «Դինամոն» պատրաստել է ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր 3 վարպետ, միջազգային կարգի 15 վարպետ, ԽՍՀՄ սպորտի 293 վարպետ, ԽՍՀՄ վաստակավոր 5 վարպետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր 45 մարզիչ, աշխարհի՝ 8, Եվրոպայի 13 չեմպիոններ ու մրցանակակիրներ և ԽՍՀՄ 134 չեմպիոև։ «Դինամոն» ունի մարզադահլիճներ, խաղահրապարակներ, լողավազաններ, հրաձգարաններ և այլ կառույցներ, որտեղ անցկացվում են համամիութենական ու միջազգային մրցումներ։ 1973 թվականին «Դինամո»-ի կենտրոնական խորհրդի նախաձեռնությամբ Երևանում բացվել է ջրացատկի մանկապատանեկան առաջին դպրոցը։

Կատեգորիա:Սպորտային կազմակերպություններ
Ուիլյամ Էդուարդ Բերգհարթ Դյուբուա

**Ուիլյամ Էդուարդ Բերգհարթ Դյուբուա** (), նաև՝ **Դյու Բոյս** (), ամերիկացի գրող, պատմաբան, սոցիոլոգ։ Ժամանակակից սևամորթ գրականության հիմնադիրներից մեկը ԱՄՆ-ում։ 1895 թ. ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան։ Աշխատել է որպես պատմության և տնտեսագիտության պրոֆեսոր, սոցիոլոգիայի ֆակուլտետի դեկան Ատլանտայի համալսարանում։

1961 թ. տեղափոխվել է Գանա, եղել է աֆրիկյան հանրագիտարանի քարտուղարության նախագահ։ «Մանսարտի փորձությունը» (1957), «Մանսարտը դպրոց է կառուցում» (1959), «Սև բոց» (1961) եռերգությունում պատկերել է աֆրոամերիկացիների պայքարն ընդդեմ ռասայական խտրականության։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի իրավապաշտպաններ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի խմբագիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հրատարակիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիալական աշխատողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիալիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիոլոգներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Աֆրոամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Աֆրոամերիկացիների իրավունքների շարժման ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Գանացի գրողներ
Կատեգորիա:Գանացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ինքնակենսագիրներ
Կատեգորիա:Հայդելբերգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Սոցիալական աշխատողներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Ալեքսանդր Դոլուխանյան

**Ալեքսանդր Պողոսի Դոլուխանյան ** (), հայ խորհրդային կոմպոզիտոր և դաշնակահար։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1958)։

## Կենսագրություն
1932 թվականին ավարտել է Լենինգրադի կոնսերվատորիան, 1937-1940 թվականներից և 1941-1946 թվականներին դասավանդել է Երևանի կոնսերվատորիայում։ 1946 թվականից բնակվել է Մոսկվայում։ Դոլուխանյանի ստեղծագործության մեջ մեծ տեղ են գրավում երգերն ու ռոմանսները։ Հանրահայտ են Դոլուխանյանի «Երևանյան գիշերները», «Փոստատարի երգը» և այլն։ Մշակել է հայ, ինչպես և այլ ազգերի ժողովրդական երգեր։ Գրել է «Սևաստոպոլի հերոսները» (1948), «Լենինի ուղիով» (1963) կանտատները, «Տոնական սիմֆոնիա» (1950), «Հայկական կապրիչիո» (1952), դաշնամուրի և նվագախմբի 2 կոնցերտ (1947, 1954), «Գեղեցկության մրցույթ» օպերետը (բեմ․ 1967, Մոսկվայի օպերետի թատրոն) և այլ գործեր։

## Ընտանիք
* Եղբայր՝ Մարկ Պավլովիչ Դոլուխանով (1907-1975), էլեկտրոտեխնիկ, Սանկ Պետերբուրգի էլեկտրոտեխնիկական համալսարանի պրոֆեսոր
** Զարմիկ՝ Պավել Մարկովիչ Դոլուխանով, հնագետ, հնագրագետ
* Առաջին կին՝ Զարուհի Դոլուխանովա, օպերային երգչուհի
* Երկրորդ կին՝ Կալերիա Նիկոլաևնա Դոլուխանյան (ծննդյան անունը՝ Տրուբնիկովա, 1926-?), ջերմատեխնիկ Նիկոլայ Տրուբնիկովի դուստրը։ Որդի՝ Նիկոլայ (1961)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավտոճանապարհային վթարներից զոհվածներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ արվեստագետներ
Կատեգորիա:Հայ դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ռուս կոմպոզիտորներ
Հայասայի էթնիկական կազմ

**Հայասա երկրի էթնիկական կազմի և լեզկի խնդիրը։**       
Մեզ հասած տվյալները Հայասա երկրի էթնիկական կազմի և լեզվի մասին այնքան կցկտուր են, որ առայժմ դժվար է որոշակի կարծիք կազմել այդ մասին։           
## Լեզվի ծագում
Գերիշխող կարծիքն այն է, որ Հայասա-Ազզի երկրի բնակիչները պատկանում էին խուրրիական ցեղերին։ Սակայն բացահայտվում են այնպիսի փաստեր, որոնք կարող են մեկնաբանվել հօգուտ հայասացիների լեզվի հնդեվրոպական ծագման Իր ժամանակին իբրև վարկած հայտնված այս տեսակետը հետագայում զարգացվեց Գևորգ Ջահուկյանի կողմից։ Հայասայի լեզվից մեզ հասած սակավաթիվ տվյալների (հայասական անձնանունների ու տեղանունների) վերլուծությունը բերեց նրան այն եզրակացության, որ հայասական լեզուն պատկանում է հնդեվրոպական հին անատոլիական լեզուների խեթական-նեսիական (ավելի ճիշտ՝ խեթա-լոլվիական) խմբին, կամ որ այն թերևս ինքնուրույն հին անատոլիական լեզու է։ Այս տվյալների լույսի տակ փորձ է արվում պարզելու հայասական բաղադրատարրի բնույթը հայոց լեզվի մեջ։ Նա նույնիսկ ենթադրում է «հայասա-իշոլվական բարբառների մնացորդների» առկայությունը ուրարտերենում և հայերենում։         
Այնուհանդերձ անհրաժեշտ է նշել, որ եթե *Hayasa* անունը հիմք է դարձել հայ ժողովրդի ինքնանվան և նրա կողմից զբաղեցրած երկրի անվան, ապա այդ նույնը չի կարելի ասել հայասերեն լեզվի մասին։ Այդ լեզուն կարող է դիտվել թերևս որպես ձևավորվող հայերեն լեզվի հնագոլյն շերտերից մեկը, բայց ոչ նրա հիմքը, որովհետև, ինչպես կտեսնենք առաջիկայում, հայոց լեզվի հիմքը դարձավ մ. թ, ա. XII դարից Հայկական լեռնաշխարհ թափանցած թրակա-փռյուգական լեզվախմբին պատկանող արիմ-արմենների լեզուն։ 
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայասա
Աշելյան մշակույթ

մինի|Ստորին Հին Քարի դարի շրջանի գործիք
**Աշելյան մշակույթ,** ստորին պալեոլիթի մշակույթ, որը տարածված է եղել ժամանակակից Սենտ-Աշել քաղաքի տարածքում։ Այստեղ առաջին անգամ քարե գործիքներ են գտնվել։ Հանդիսանալով ստորին պալեոլիթի շելյան փուլի անմիջական շարունակությունն ու զարգացումը, և ժամանակագրական տեսակետից համապատասխանելով մինգելյան սառցակալման ու մինդել-ռիսյան միջսառցային ժամանակաշրջանին, աշելյան մշակույթը մի նոր, ավելի բարձր աստիճան էր մեր նախնիների պատմության մեջ։ Սատանի-դարի, Արեգունի բլրի, Հարավային բլրի, Հրազդան գետի միջին հոսանքում, Արզնու դարավանդի` Ճատկերանի, Աշիրաբադի, Նռնունիսի (Նուռնուս), Լուսավանի (Չարենցավան), Ջրաբերի և այլ վայրերի ստորին պալեոլիթյան կայանները, որոնք արտակարգ հարուստ էին վանակատի արտազեղումներով, տվել են համեմատաբար զարգացած ու բազմապիսի քարե գործիքների բնորոշ հավաքածուներ։ Վերոհիշյալ բոլոր կայաններում գործիքների շելյան տիպերին փոխարինելու են գալիս ավելի հմտորեն, խնամքով պատրաստված և զգալիորեն կատարելագործված գործիքներ։ Աշխատանքի հիմնական գործիքը մնում է ձեռքի հատիչը, որը, սակայն, փոքրանում է, ստանում բարակ (անհետացած) կրունկ, ճշգրիտ նշաձև, ձվածիր, սկավառակաձև կամ եռանկյունի ուրվագիծ, բեկոտման տեխնիկայով մշակված հարթ մակերես։ Նրա կտրող պրոֆիլային կողերն արդեն ոչ թե զիգզագաձև են, այլ ուղիղ և սուր։ Մանրակրկիտ ու նուրբ մշակման շնորհիվ աշելյան հատիչը ստանում է նաև կտրելու հատկություն։ Այս բոլոր հանգամանքները վկայում են գործիքներ պատրաստելու տեխնիկայի զգալի առաջընթացի, վանակատի, կայծքարի հատկություններին խորամուխ լինելու, վարպետի ձեռքի առավել հմտության մասին։ Ձեռքի հատիչը ստորին պալեոլիթի ամենաբնորոշ ու տիպական գործիքն է, որն առանձնապես լայն տարածում է ստանում աշելյան շրջանում։

Աշելյան հատիչներին զուգընթաց կատարելագործվում են նաև ցլեպներից ու մանր կտորներից պատրաստված, այսպես կոչված, կլեկտոնյան և լեվալուայան տիպի գործիքները, սրածայրը, քերիչը, քերթիչը, կտրող դանակը, գայլիկոնը, սկավառակաձև գործիքները, որոնք օգտագործվել են կենցաղում, փայտի ու մորթու մշակման համար։ Ձեռքի հատիչից սրանք տարբերվում են պարզ մշակությամբ։

Աշելյան գործիքները, բացի վանակատից, պատրաստված են նաեւ դիաբազից և դացիտից։ Դրանց վրա, հատկապես բանող եզրերում, կատարված է նաև հետագա լրացուցիչ մշակում (հարդարում)։ Ուշ աշելյան շրջանում հանդիպում են շատ խնամքով մշակված գործիքներ, որոնք ունեն ուղիղ, ճշգրիտ ուրվագծեր

## Աղբյուրներ
* Հայ Ժողովրդի Պատմություն, Երևան, հատոր 1, 1971, էջ 70

Կատեգորիա:Ստորին պալեոլիթ
Կատեգորիա:Եվրոպայի հնագիտական մշակույթներ
Հին քարի դարի ուշ շրջանի կայաններ

**Վերին պալեոլիթի կայանները**, վերին պալեոլիթի մշակույթն ընդգրկում է մոտավորապես մ. թ. ա. 40.000—12.000 թվականների միջև ընկած ժամանակաշրջանը, որ մասամբ համապատասխանում է սառցային երևույթների զարգացման վյուրմյան փուլին։
## Վյուրման փուլը Հայաստանում
Պլեյստոցենի վյուրմյան փուլը, չնայած սառցային ծածկույթի փոքր չափերին, բնորոշվում է բացառիկ դաժան կլիմայով։ Ժամանակակից տունդրայի նման աղքատ բուսականության գոտին ընդգրկում է երկրի կենտրոնական գոտիները։ Հայաստանում վյուրմյան ժամանակին է պատկանում Սևանա լճի ավազանի ֆաունան` ցուլը, հյուսիսային եղջերուն և բևեռային ֆաունայի այլ ներկայացուցիչները։ Չորրորդական ժամանակի վերջին և ժամանակակից շրջանի (հոլոցենի) սկզբին են պատկանում Երևան քաղաքից 7 կմ հարավ գտնված ազնիվ եղջերուի, եղջերուի, էշի, ձիու ոսկորները, ինչպես նաև մար­դու գանգը։
## Վերին պալեոլիթի դարաշրջանը Հայկական լեռնաշխարհում
Վերին պալեոլիթի դարաշրջանում Հայկական լեռնաշխարհի նախաբնիկները հասնում են տնտեսական, մշակութային և հասարակական զարգացման մի աստիճանի, որը նախնադարյան հասարակության պատմության առավել կարևոր փուլերից մեկն է։ Ներկայումս Հայկական լեռնաշխարհում հայտնի են այդ ժամանակաշրջանի բազմաթիվ կայաններ Արտին լեռան ստորոտներում (Սատանի դար, Արեգունի և Հարավային բլուրներ), Հրազդանի միջին հոսանքում (Արզնի, Նոնոլնիս, Տաճարաբակ, Ճապկերան), Հրազդանի շրջանի (Ջրա­բեր, Ֆանտան, Լուսավան և այլն), ինչպես նաև Աղինի շրջանի Զորաշեն, Բա­լինի շրջանի Սարունչի և Մաստարա գյուղերի սահմաններում, որտեղ քարայ­րային կայաններ կան։ Հրազդանի միջին հոսանքի վերին պալեոլիթյան գորքները հայտնաբերվել են գետի ավելի ուշ դարավանդի վրա, աշելյան և մուստյերյան կայաններից առանձին։ Ակներև է, որ բնակատեղիի ընտրությունն այս շրջանում կապված է եղել այլ հանգամանքների հետ, քանի որ վյուրմյան դարավանդների տեսքը գնալով մոտենում էր այժմեականին։

Նշված կայանների սահմաններում հայտնաբերված են ուշ պալեոլիթյան շրջանի գործիքների բազմաթիվ բնորոշ կոմպլեքսներ, որոնք իրենց նախորդներից տարբերվում են ոչ միայն մշակման տեխնիկական կատարելությամբ, ձևերով ու չափերով, այլև գործիքների զգալի տարբերակմամբ։ Այժմ յուրաքանչյուր գործիք հարմարեցված է աշխատանքային հատուկ պրոցեսի` փայտի, ոսկրի, մորթու մշակմանը, որսի, ձկնորսության և այլ զբաղմունքների համար։

## Աշխատանքային գործիքները վերին պալեոլիթի շրջանում
Վերին պալեոլիթի նոր տիպի գործիքները մեծ չեն, պատրաստված են պրիզմայաձև միջուկից անջատված բարակ շեղբերից, ունեն բազմազան ձևեր, շատ սուր բանող եզրեր, մակերեսի մանրակրկիտ երկակի հարդարում, ամրացված են փայտե կամ ոսկրե կոթերին ու բռնակներին։ Մուստյերյան շրջանի երկու հաստատուն գործիքի (սրածայր և քերիչ) փոխարեն այժմ մարդն իր տրամադրության տակ ունի օբսիդիանե և դացիտե մասնագիտացված և կատարելագործված գործիքների ամբողջ հավաքածու, որն օգտագործվում էր բարդացող տնտեսության զանազան ճյուղերում։

## Գրականություն
Հայ ժողովրդի պատմություն

Կատեգորիա:Վերին պալեոլիթ
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան
Դիվանագիտական աստիճաններ

**Դիվանագիտական աստիճան**, արտասահմանում գտնվող դիվանագիտական ներկայացուցիչներին և տվյալ երկրի արտաքին գործերի նախարարության ապարատի աշխատակիցներին տրվող կոչում։ Մինչև Վիեննայի կոնգրեսը (1815) դիվանագիտական աստիճանների միասնական համակարգ չի եղել։ Վիեննայի կոնգրեսում սահմանվեց դիվանագիտական աստիճանների հետևյալ համակարգը դեսպան (նրան հավասարվել են պապական լեգատներն ու նունցիաները), դեսպանորդ (նրան հավասարվել են պապական ինտերնունցիաները), գործերի հավատարմատար։ Ախենի արձանագրությամբ (1818) սահմանվեց նաև չորրորդ՝ նախարար ռեզիդենտի (ըստ ավագության՝ դեսպանորդից հետո 3-րդ) աստիճանը (այժմ չի գործածվում)։

Դիվանագիտական հարաբերություններում պետությունների հետ հավասարության սկզբունք հաստատելու նպատակով դիվանագիտական ներկայացուցիչները անվանվեցին լիազոր ներկայացուցիչներ։ Միջազգային հարաբերություններում նոր սկզբունքի հաստատումից հետո դիվանագիտական հարաբերություններում ընդունվեցին հանրաճանաչ միջազգային աստիճաններ։

Կատեգորիա:Դիվանագիտական աստիճաններ
Գուրզ

[մինի|Գնդիկավոր գլխով գուրզ ([Բրուքլինի թանգարան)]]
**Գուրզ**, հնագույն զենք։ Սկզբում՝ քարե գլխով և փայտե կոթով, հետագայում՝ մետաղյա զանգվածեղ գլխով և կոթով։ Գուրզերը եղել են գնդաձև, տանձաձև, սկավառակաձև, ելուստավոր, ատամնավոր և այլն։ Հայաստանում քարե գլխով գուրզը ի հայտ է եկել դեռևս նոր քարի դարում (գտնվել մասնավորապես Շենգավիթում)։ Մետաղյա գուրզը երևացել է բրոնզի դարում և հայտնաբերվել է Կամոյում, Լճաշենում, Ստեփանավանում, Հաղարծինում։ «Սասունցի Դավիթ» էպոսում հաճախ է խոսվում գուրզի գործածության մասին։ Որոշ ժողովուրդների մոտ գուրզը եղել է ոչ այնքան զենք, որքան իշխանության խորհրդանիշ (օրինակ, մինչև 19-րդ դար ուկրաինացիների և լեհական հետմանների մոտ)։

Կատեգորիա:Զենք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սառը զենքեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Անտիկ զենք
Կատեգորիա:Միջնադարի զինատեսակներ
Դոժ

250px|մինի|աջից|Երթ վենետիկյան դոժում

**Դոժ** (, -ից-առաջնորդ), Վենետիկի (7-18-րդ դարերում) և Ջենովայի (14-18-րդ դարերում) հանրապետությունների ղեկավարը։ Վենետիկում դոժին ընտրել է ավագանին՝ բազմաստիճան ընտրությունների միջոցով։ Պաշտոնը եղել է ցմահ, սկզբնական շրջանում ունեցել է մեծ իշխանություն։ Առանձին դոժերի՝ իշխանությունը ժառանգական դարձնելու փորձերից հետո, Վենետիկի օլիգարխիան 12-14-րդ դարերի ընթացքում աստիճանաբար սկսեց սահմանափակել նրանց դերը։ Ջենովայում դոժի պաշտոնը ցմահ է հայտարարվել 1339 թվականին։ Սակայն 1528 թվականին այդ ժամկետը սահմանափակվել է 2 տարով։

## Վենետիկյան դոժ

Դոժի տիտղոսը Վենետիկի հանրապետությունում գոյատևել է տասը դարից ավել։ Սկիզբ է առել 697 թվականին, այն ժամանակ դեռ Վենետիկը պատկանում էր Բյուզանդիային։ Վենետիկի առաջին դոժը եղել է Պաուլո Լուչիո Անաֆեստոն։
Դոժերը ընտրվում էին ցմահ՝ Վենետիկի ամենահարուստ մարդկանց կողմից։ Մինչ 1032 թվականը դոժերը ունեին անսահմանափակ իշխանություն։

## Ջենովայի դոժ
Դոժի տիտղոս էր կրում նաև Ջենովայի հանրապետության կառավարիչը։ Դոժ տիտղոսը Ջենովայում սկզբնավորվել է 1339 թվականին։ 1384 թվականից մինչև 1515 թվականը Ջենովայի ամենապատվավոր քաղաքացիները զբաղեցնում էին դոժի պաշտոն։ Տիտղոսը դադարել է Ջենովայում և Վենետիկում Նապոլեոն Բոնապարտի նվաճումների ժամանակաշրջանում։

Կատեգորիա:Իտալիայի ղեկավարներ
Կատեգորիա:Տիտղոսներ
Կատեգորիա:Պաշտոններ
Կատեգորիա:Ազնվական տիտղոսներ
Կատեգորիա:Ազգային և էթնիկ առաջնորդման կոչումներ
Դիտավորություն

**Դիտավորություն**, մեղքի ձև, երբ հանցագործը գիտակցել է հանրության համար վտանգավոր իր գործողության կամ անգործության բնույթը, նախատեսել և ցանկացել դրա հետևանքները կամ գիտակցաբար թույլ տվել այդպիսի հետևանքների առաջացում։ Տարբերում են դիտավորության երկու տեսակ՝ ուղղակի և անուղղակի։ 
*Ուղղակի դիտավորության դեպքում անձը նախատեսում և ցանկանում է վտանգավոր հետևանքների առաջացումը։ 
*Անուղղակի դիտավուրության դեպքում, նախատեսելով հանրության համար վտանգավոր հետևանքների ևնարավորությունը, անձը չի ցանկացել, սակայն թույլ է տվել դրանց առաջացումը։

Դիտավորություն նախատեսում է նաև քաղաքացիական օրենսդրությունը։ Հին և միջնադարյան հայ իրավունքում դիտավորություն իմաստով օգտագործվել է «կամայություն» հասկացությունը։

Կատեգորիա:Քրեական իրավունք
Կատեգորիա:Իրավաբանական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Քաղաքացիական իրավունք
ՀՀ Առողջապահության նախարարության շրջակա միջավայրի հիգիենայի և կանխարգելիչ թունաբանության ԳՀԻ

**ՀՀ Առողջապահության նախարարության շրջակա միջավայրի հիգիենայի և կանխարգելիչ թունաբանության ԳՀԻ** (ՀՀ առողջապահության նախարարության (1971-1992 թվականներին՝ ԽՍՀՄ առողջապահության նախարարության թունաքիմիկատների, պոլիմերների, պլաստմասսաների և հանքային պարարտանյութերի հիգիենայի և թունաբանության ՀամԳՀԻ մասնաճյուղ)), գիտահետազոտական ինստիտուտ Հայաստանում։ Կազմավորվել է ճառագայթակենսաբանության բաժանմունքի պեստիցիդների հիգիենայի ու թունաբանության լաբորատորիայի (1968) հիման վրա։

## Հիմնական խնդիրներ
Հիմնական խնդիրներն են քիմիական նյութերով շրջակա միջավայրի աղտոտման և դրա հետ կապված ազգաբնակչության առողջական վիճակի բաիելավման, առողջապահական պետական համալիր միջոցառումների կազմակերպումը, պեստիցիդների, բույսերի աճման խթանիչների, հանքային պարարտանյութերի և պոլիմերների օգտագործման հիգիենային գնահատումը։ Մշակվել են պեստիցիդների, բույսերի աճման խթանիչների, հանքային պարարտանյութերի և պոլիմերների հետ առնչվող անձանց թունավորումների կանխարգելման, սննդամթերքի ու պոլիմերների մեջ թունավոր նյութերի և վնասակար խառնուրդների թույլատրելի քանակների փորձաքննության, չնչին քանակությամբ քիմիական նյութերի հայտնաբերման եղանակներ։ Ստեղծվել է նաև տարերային և զանգվածային աղետների (մասնավորապես երկրաշարժի) ժամանակ բնակչության հակահամաճարակային անվտանգության ապահովման համակարգ։

Կատեգորիա:Հայաստանի կազմակերպություններ
Դարբին (թերթ)

**«Դարբին»**, շաբաթաթերթ։ Հրատարակվել է 1911 թվականին, Թիֆլիսում։ Խմբագիր-հրատարակիչներ՝ Գևորգ Տեր-Ղևոնդյան, Աստղիկ Երիցյան։

Լուսաբանել է դպրոցական և մանկավարժական կյանքը, տպագրել գիտական, մասնավորապես, քաղաքատնտեսական նյութեր։ Թարգմանաբար լույս է ընծայել եվրոպական գրողների երկերից, հաղորդել լուրեր միջազգային իրադրության մասին։ Ունեցել է ֆելիետոնների, երգիծական մանրապատումների և հայտարարությունների բաժիններ։

Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական գիտական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական տնտեսական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Դիսպերս համակարգեր

**Դիսպերս համակարգեր**, երկու կամ ավելի ֆազերից բաղկացած համակարգեր, որոնցում ֆազերից մեկը կամ մի քանիսը խիստ մանրացված՝ դիսպերսված են։ Դիսպերս համակարգերում ֆազերի բաժանման մակերևույթները չափազանց մեծ են։ Ֆազերից մեկը՝ դիսպերս միջավայրը, ունի անընդհատ կառուցվածք։ Դիսպերսված ֆազը բաշխված է միջավայրում մանր բյուրեղների, կտորների, կաթիլների կամ բշտիկների ձևով։ Չափազանց մեծ միջֆազային մակերևույթների առկայության պատճառով դիսպերս համակարգեր ունեն ազատ էներգիայի ավելցուկ, քիմիապես ակտիվ են, լավ կլանիչներ (ադսորբենտներ) են և, սովորաբար, թերմոդինամիկորեն անկայուն։ Ըստ դիսպերսման աստիճանի, տարբերում են կոպիտ և նուրբ դիսպերս համակարգեր։ Կոլոիդ լուծույթները նուրբ դիսպերս համակարգեր են, որոնցում մասնիկների մեծությունը 10−4—10−7 սանտիմետր է։ Սահմանային դեպքում, երբ մասնիկների մեծությունը մոլեկուլների մեծության կարգի է, դիսպերս համակարգերն իսկական կամ մոլեկուլային լուծույթներ են։ Ըստ ֆազերի ագրեգատային վիճակների, դիսպերս համակարգերը ութ տեսակ են։ Եթե դիսպերս միջավայրը հեղուկ է կամ գազ, ապա դիսպերսված մասնիկները գտնվում են անընդհատ շարժման մեջ։ Դիսպերս համակարգերում ֆազերի բաժանումը (սեդիմենտացիան) արդյունք է ծանրության ուժի ազդեցության, մասնիկները հաղթահարում են դիֆուզիայի ուժերը և անջատվում դիսպերս միջավայրից։ Որքան մասնիկները փոքր են, այնքան ավելի է դիֆուզիայի ազդեցությունը և դժվար՝ ֆազերի բաժանումը։ Այդ պատճառով նուրբ դիսպերս համակարգերը (օրինակ, կոլոիդ լուծույթները) կայուն են։ Նման դեպքում բաժանումը իրար կպչելու միջոցով մասնիկների մեծացման հետնանք Է։ Երբեմն դիսպերսված մասնիկները (կաթիլները, բշտիկները) աջացնում են ցանց-կմախք, և դիսպերս համակարգերը ձեռք են բերում պինդ նյութը հիշեցնող մեխանիկական հատկություններ (օրինակ, ժելեները, կաուչուկը)։ Դիսպերս համակարգերը չափազանց տարածված են բնության մեջ, տեխնիկայում և կենցաղում․ ծուխը, ամպերը, լեռնային ապարները, բուսական ու կենդանական հյուսվածքները, բետոնը, յուղաներկը, կենցաղային աերոզոլերը, լվացող միջոցների և սննդանյութերի մեծ մասը դիսպերս համակարգեր են։

Կատեգորիա:Կոլոիդային քիմիա
Հակոբ Դոնաբեդով

**Հակոբ Տիգրանի Դոնաբեդով ** (), խորհրդային երկրաֆիզիկոս։ Երկրաբանա-հանքաբանական գիտությունների դոկտոր (1943)։

## Կենսագրություն
Հակոբ Դոնաբեդովը ծնվել է 1910 թվականին Թուրքիայի Ունիե քաղաքում։ 1934 թվականին ավարտել է Լենինգրադի լեռնային ինստիտուտը։ 1959 թվականից աշխատել է Մոսկվայում՝ Այրվող օգտակար հանածոների երկրաբանության և շահագործման ինստիտուտում։

Զբաղվել է Դոնեցկի ածխային ավազանի, Խորհրդային Միության հարավի, այդ թվում նաև Խորհրդային Հայաստանի տարածքի խորքային կառուցվածքի երկրաֆիզիկական մեթոդների ուսումնասիրմամբ, ապարների ֆիզիկական հատկանիշների տարածաշրջանային փոփոխությունների, երկրաֆիզիկական դաշտերի ու երկրակեղնի ժամանակակից շարժումների փոխհարաբերության ն օգտակար հանածոների (հատկապես նավթի և գազի) հանքավայրերի տարածման օրինաչափությունների հետազոտման հարցերով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ երկրաֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Երկրաբանա-հանքաբանական գիտությունների դոկտորներ
Դամալախարաբա

**Դամալախարաբա** ( - Թազախարաբա), հայաբնակ գյուղ Վրաստանի Քվեմո Քարթլիի մարզի Ծալկայի շրջանում, Ծալկայից 20 կմ հյուսիս։ Գտնվում է Թրիալեթի լեռնաշղթայի հարավային լանջին, ծովի մակարդակից 1818 մ բարձրության վրա։

## Բնակչություն և տնտեսություն
Համաձայն 2002 թվականի տվյալների, գյուղն ուներ 137 բնակիչ, հիմնականում հայեր, իսկ 2014 թվականին գյուղում արդեն ապրում էր 47 մարդ, ովքեր զբաղվում էին հացահատիկային բույսերի և կարտոֆիլի մշակությամբ, ինչպես նաև անասնապահությամբ։ Գյուղն ուներ տարրական դպրոց։

## Անվանումը
Դամալա, վրացերենից թարգմանաբար նշանակում է «թաքնված», իսկ` խարաբա բառը թուրքերենից թարգմանվում է որպես «քանդված»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ծալկայի շրջան
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր
Դիոնիսի

**Դիոնիսի** (), ռուս նկարիչ։

Աշխատել է Մոսկվայում և Միջին Ռուսաստանի մենաստաններում։ Գործերի մեծ մասը չի պահպանվել։
Դիոնիսի սրբապատկերներին և որմնանկարներին բնորոշ են նուրբ բներանգն ու գծանկարը, վայելչակազմ, ձգված ֆիգուրները, հանդիսավորությունն ու դեկորատիվությունը («Օդիգիտրիայի աստվածամայրը», 1482, «Խաչելություն», 1500, երկուսն էլ՝ Տրետյակովյան պատկերասրահում)։

Ֆերոպոնտի մենաստանում (ք․ Կիրիլովի մոտ) Դիոնոսի և որդիների կատարած որմնանկարները ռուսական միջնադարյան մոնումենտալ արվեստի կատարյալ նմուշներից են։

Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ
Դիվանագիտական ներկայացուցչություն

[մինի|[Հայաստանում ԱՄՆ-ի դեսպանատուն|ԱՄՆ դեսպանատունը Երևանում]]

**Դիվանագիտական ներկայացչություն**, պետության արտաքին հարաբերությունների արտասահմանում գործող մարմին, հիմնադրվում է շահագրգռված պետությունների միջև դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու համար, ղեկավարում է դեսպանը, դեսպանորդը կամ գործերի հավատարմատարը։ Դիվանագիտական ներկայացչության նպատակն իր պետությունն ու նրա շահերը տվյալ երկրում ներկայացնելն Է, մեկնած երկրի հետ բանակցություններ վարելն ու օրենքով թույլատրելի կարգով այդ պետության իրադարձությունների, տնտեսական ու քաղաքական վիճակի մասին սեփական պետությանը տեղեկություններ հաղորդելը։

Կատեգորիա:Դիվանագիտություն
Կատեգորիա:Դիվանագիտական իրավունք
Արտին լեռան պալեոլիթյան կայաններ

**Արտին լեռան պալեոլիթյան կայաններ,** աշխատանքի առաջին պրիմիտիվ գործիքները պատրաստելուց տասնյակ հազարամյակներ առաջ մարդն օգտագործել է փայտե մահակ և սուր եզրեր ունեցող անմշակ, կոպիտ քարե բեկորներ։ ժամանակի ընթացքում հետզհետե մարդն սկսում է ջարդել ու բեկոտել քարերը, հարմարավետ օգտագործման համար։ Այդ եղանակով պատրաստված կոպիտ, նախնական քարե գործիքները նույնիսկ դժվար է տարբերել բնական կայծքարի ու վանակատի (հրաբխային ապակու) ելունդներից և կոշկոռներից, որոնք չափազանց հարմար էին գործիքներ պատրաստելու համար։

Հազարամյակների ընթացքում մարդը կուտակում է քարե գործիքներ պատրաստելու, մշակելու, օգտագործելու փորձ, հանդես են գալիս հարմար ձևավորում ունեցող առաջին գործիքները, որոնք, ըստ երևույթին, օգտագործելիս է եղել պիթեկանթրոպը։ Մարդու աշխատանքային առաջին գործիքները չափազանց պարզունակ, միատարր ու միօրինակ էին, դրանց զարգացումն ու տարբերակումն ընթանում էր վերին աստիճանի դանդաղ և, այնուամենայնիվ, ստորին պալեոլիթի երեք ժամանակագրական հատվածները (մինչշելյան, շելյան, աշելյան) բնորոշվում են վերոհիշյալ քարե գործիքների մշակման ձևերով ու տեխնիկայով, ինչպես և մարդուն շրջապատող արտաքին միջավայրում բնակլիմայական, բուսական և կենդանական աշխարհում կատարված փոփոխություններով։

## Աղբյուրներ
* С. Сардорян, Палеолит в Армении, Ереван; 1954, նույնի Նախնադարյան հասարակությունը Հայաստանում, Երևան, 1967, էջ 39։
* Ս․ Սարդարյան, Հայ Ժողովրդի Պատմություն, էջ 67

Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան
Կատեգորիա:Հնագիտական վայրեր Հայաստանում
Վլադիմիր Դիկուշին

**Վլադիմիր Իվանովիչ Դիկուշին** (, ), խորհրդային մեքենագետ, ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1953), սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1969)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Բաումանի անվան բարձրագույն տեխնիկական ուսումնարանը (1928 թվականին)։ Դիկուշինի ղեկավարությամբ ստեղծվել է ավտոմատ գծերում պտտման մարմինների մշակման հաստոցների (հատուկ՝ նորմալացված ֆունկցիոնալ հանգույցներով և տիպային) ագրեգատավորման համակարգ։ ԽՍՀՄ պետական մրցանակների (1941-1951 թվականներին) դափնեկիր է։ Պարգևատրվել է Լենինի 3 շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Дикушин В․ И․, «Вестник АН СССР», 1954, No․ 4․

Կատեգորիա:Խորհրդային մեքենագետներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական տեխնիկական համալսարանի շրջանավարտներ
Գաբրիել Եփրոյան

**Գաբրիել Հարությունի Եփրոյան** (), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրություն
1952 թվականին ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը, 1960 թվականին՝ Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1952 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։

## Ստեղծագործություններ
* Լևոն Օրբելու կիսանդրի (Երևան)
* «Նոր կյանքի շեմին»
* «Խոստովանություն»
* «Թռիչք»
* «Կոսմոս»
* «Լուսիկ Լիսինյան»

## Պատկերասրահ

Լևոն Օրբելու հուշարձանը.jpg|Լևոն Օրբելու կիսանդրին համանուն ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտի շենքի առջև


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Դաշնակցային պատերազմ

մինի|Հռոմեական համադաշնության քարտեզը մ.թ.ա. 100 թվականին՝ Դաշնակցային պատերազմի նախօրեին
**Դաշնակցային պատերազմ** (), Հռոմի դեմ դաշնակիցների՝ իտալիկների ապստամբությունը  մեր թվարկությունից առաջ 90—88 թվականներին։ Դաշնակիցները ապստամբեցին հռոմեական քաղաքացիության իրավունք նվաճելու համար։ Հռոմեացիները մի քանի պարտություններից հետո, մեր թվարկությունից առաջ 90 թվականին ստիպված օրենք հրատարակեցին՝ ճանաչելով հավատարիմ դաշնակիցների իրավունքը։ Դա պառակտեց շարժումը և հասցրեց նրա պարտությանը։

Այնուամենայնիվ, պատերազմի շնորհիվ դաշնակիցներն ստացան քաղաքացիության իրավունք։ Դաշնակցային պատերազմը նպաստել է Իտալիայի տարբեր մասերի տնտեսական մերձեցմանը և լատինականացմանը։

Կատեգորիա:Հին Հռոմի պատերազմներ
Դիմիտր Դիմով

**Դիմիտր Դիմով** (, ), բուլղարացի գրող։

Բուլղարիայի գրողների միության նախագահ (1964-1966)։

## Ստեղծագործություններ
1938 թվականին հրատարակել է «Պորուչիկ Բենցը» վեպը՝ համակված արևմտա-եվրոպական մոդեռնիզմի հովերով։ Հոգեբանական վերլուծության վարպետությամբ աչքի է ընկնում «Դատապարտված հոգիներ» (1945) վեպը, որտեղ ներկացվում է ճիզվիտական օրդենի դավադիր գործունեությունը Իսպանիայում՝ քաղաքացիական կռիվների օրերին։ Նրա «Ծխախոտ» (1951 արժանացել է Դիմիտրովյան մրցանակի, 1952) վեպ-էպոպեան պատկերում է Բուլղարիան մինչև սոցիալիստական ճամբարի մաս կազմելը։ Գրել է պիեսներ՝ «Անցյալով կանայք» (1959), «Հանցավորը» (1961), «Կարճատև դադար Արքո Իրիսում» (1963)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բուլղարացի գրողներ
Կատեգորիա:Անասնաբույժներ
Կատեգորիա:Սոֆիայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի դրամատուրգներ
Ժիրայր Զորթյան

**Ժիրայր Համբարձումի Զորթյան** (), հայ գեղանկարիչ, քանդակագործ, թատերական նկարիչ։

## Կենսագրություն
Ժիրայր Զորթյանը ծնվել է 1911 թվականին Քյութահյայում, հայ ընտանիքում։ Նկարչական տաղանդը նրա մոտ ի հայտ է եկել դեռևս երեք տարեկան հասակից։ Եղեռնից մազապուրծ՝ ինը տարեկանում ծնողների հետ հասնում է Պադուա, Իտալիա՝ սպասելով Միացյալ Նահանգներից ստացվող վիզային։ Այս ժամանակաշրջանում հայրը նրան տանում է Եվրոպական տարբեր քաղաքներ, ծանոթացնում արվեստի հրաշագեղ գործերի։ Տասնմեկ տարեկան էր, երբ ընտանիքը հաստատվում է ԱՄՆ Կոնեկտիկուտ նահանգի Նյու Հեյվեն քաղաքում։ Ավարտում է Եյլի համալսարանը և ստանում Վինչեսթեր կրթաթոշակ՝ 1.5 տարի ուսանելու Հռոմի ամերիկյան ակադեմիայում։

Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Ամերիկայի մի շարք քաղաքներում։
* Փասադենայի արվեստի թանգարան, 1953 թվական, Pacific Ocean Park, 1964
* Լոս Անջելեսի համայնքային փառատոն, Պոմոնա, 1969 թվական, հրավիրված նկարիչ անհատական ցուցահանդեսով 
* Տղամարդկանց կոմիտեի կողմից հովանավորված փորագրություն, Փասադենայի արվեստի թանգարան

## Ստեղծագործություններ
* «Փոթորիկից հետո»
* «Ապրածները»
* «Իմացության պատմությունը»
* «Թափոր Մեքսիկայում»

## Ընտանիք
* Կինը՝ Դեբնի
* Երեխաներ՝ Բերրի, Թոբի, Սեյբուրն, Ալան, Ալիս

## Մատենագրություն
* Onnig Avedissian, Peintres et sculpteurs Armeniens, Le Caire, 1959.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  Ժիրայր Զորթյանի մասին askart.com կայքում
* Artist's Website
* Zorthian Ranch
* At Zorthian Ranch, a Return to Bohemia 

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ում օսմանյան ներգաղթյալներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ գեղանկարիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Հայ թատերական նկարիչներ
Կատեգորիա:Քյութահյա քաղաքում ծնվածներ