Գերթի Քորի

մինի|Գերտի Քորին իր ամուսնու և նոբելյան գործընկեր Կարլ Ֆերդինանդ Կորիի հետ 1947 թ.
**Գերթի Թերեզա Քորի** (), ավստրիացի-ամերիկացի կենսաքիմիկոս, որը 1947 թվականին երրորդ կինն էր, որն արժանացել է գիտության Նոբելյան մրցանակի և առաջին կինն էր, որն արժանացել է Նոբելյան մրցանակի ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության ոլորտում, «Գլիկոգենի կատալիտիկ փոխակերպման ընթացքի բացահայտման գործում» ունեցած դերի համար։

Քորին ծնվել է Պրահայում, այն ժամանակ Ավստրո-Հունգարական կայսրության Բոհեմիայի մայրաքաղաքը։ Մեծանալով այն ժամանակ, երբ կանայք մարգինալացված էին և թույլ էին տալիս քիչ կրթական հնարավորություններ, նա ընդունվեց բժշկական դպրոց, որտեղ անատոմիայի դասընթացում հանդիպեց իր ապագա ամուսնուն՝ Կարլ Ֆերդինանդ Քորիին։ 1920 թվականին ավարտելուց հետո նրանք ամուսնացան։ Եվրոպայում վատթարացող պայմանների պատճառով զույգը 1922 թվականին արտագաղթեց Միացյալ Նահանգներ։ Գերթի Քորին շարունակեց իր վաղ շրջանում հետաքրքրությունը բժշկական հետազոտությունների նկատմամբ՝ լաբորատորիայում համագործակցելով Կարլի հետ։ Նա ամուսնու հետ համահեղինակված հետազոտություններ է հրապարակել, ինչպես նաև առանձին հրապարակումներ կատարել։ Ի տարբերություն ամուսնու, նա դժվարությամբ էր ստանում հետազոտական ​​պաշտոններ, և չնչին վարձատրություն էր ստանում։ Նրա ամուսինը պնդել է շարունակել իրենց համագործակցությունը, չնայած նրան հուսահատեցրել են դա անել այն հաստատությունների կողմից, որտեղ աշխատում էր։

Ամուսնու՝ Կարլի և արգենտինացի ֆիզիոլոգ Բեռնարդո Հուսեյի հետ Գերթի Քորին 1947 թվականին ստացել է Նոբելյան մրցանակ՝ գլիկոգենի՝ գլյուկոզից պատրաստված օսլայի, մկանային հյուսվածքում կաթնաթթվի տրոհման մեխանիզմի հայտնաբերման համար, այնուհետև վերասինթեզվում է մարմնում և պահվում է որպես էներգիայի աղբյուր (հայտնի է որպես Քորի ցիկլ)։ Նրանք նաև բացահայտեցին կարևոր կատալիզացնող միացությունը՝ Քորի էսթերը։ Քորիները պատմության մեջ երրորդ ամուսնական զույգն էին, որոնք արժանացան Նոբելյան մրցանակի։ 2004 թվականին և՛ Գերտին, և՛ Կարլ Քորին նշանակվեցին Ազգային պատմական քիմիական ուղենիշ՝ ի նշան ածխաջրերի նյութափոխանակության պարզաբանման իրենց աշխատանքի։

1957 թվականին Գերթի Քորին մահացավ միելոսկլերոզի դեմ տասը տարի պայքարելուց հետո։ Մինչև կյանքի վերջ նա ակտիվ մնաց հետազոտական ​​լաբորատորիայում։ Նա իր ձեռքբերումների համար ճանաչում է ստացել բազմաթիվ մրցանակների և պատվոգրերի միջոցով։

## Վաղ կյանքը և կրթությունը
Գերթի Քորին ծնվել է որպես Գերթի Թերեզա Ռադնից հրեական ընտանիքում Պրահայում, Բոհեմիա, Ավստրո-Հունգարիա (ժամանակակից Չեխիա) 1896 թվականին։ Նրա հայրը՝ Օտտո Ռադնիցը, քիմիկոս էր, ով դարձավ շաքարավազի վերամշակման գործարանների ղեկավար՝ շաքարավազի զտման հաջող մեթոդ հորինելուց հետո։ Նրա մայրը՝ Մարթան, Ֆրանց Կաֆկայի ընկերուհին, մշակութային զարգացած կին էր։ Գերթին նախնական կրթությունը ստացել էր տանը՝ նախքան աղջիկների լիցեյ ընդունվելը, և 16 տարեկանում որոշեց, որ ցանկանում է բժիշկ դառնալ։ Հետամուտ լինելով գիտության ուսումնասիրությանը, Գերտին իմացավ, որ նա չունի լատիներեն, ֆիզիկա, քիմիա և մաթեմատիկայի նախադրյալներ։ Մեկ տարվա ընթացքում նա հասցրեց սովորել ութ տարվա լատիներեն, հինգ տարվա գիտություն և հինգ տարվա մաթեմատիկա։

Նրա հորեղբայրը՝ մանկաբուժության պրոֆեսորը, խրախուսել է նրան հաճախել բժշկական դպրոց, ուստի նա սովորել է և հանձնե համալսարանի ընդունելության քննությունը։ Նա ընդունվել է Պրահայի Karl-Ferdinands-Universität-ի բժշկական դպրոցը 1914 թվականին, ինչը անսովոր ձեռքբերում էր այն ժամանակվա կանանց համար։

## Ամուսնություն և վաղ կարիերա
Սովորելու ընթացքում նա ծանոթացել է Կարլ Քորիի հետ, ում անմիջապես գրավել է նրա հմայքը, կենսունակությունը, հումորի զգացումը և լեռնագնացության հանդեպ սերը։ Գերթին և Կարլը երկուսն էլ ընդունվել էին բժշկական դպրոց 18 տարեկանում և երկուսն էլ ավարտել էին 1920 թվականին։ Նրանք ամուսնացան նույն տարում։ Գերտին ընդունեց կաթոլիկությունը՝ հնարավորություն տալով նրան և Կարլին ամուսնանալ կաթոլիկ եկեղեցում։ Նրանք տեղափոխվեցին Վիեննա՝ Ավստրիայի մայրաքաղաք, որտեղ Գերթին անցկացրեց հաջորդ երկու տարիները Կարոլինեն մանկական հիվանդանոցում, իսկ ամուսինն աշխատեց լաբորատորիայում։ Հոսպիտալում Գերթի Քորին աշխատել է մանկաբուժության բաժանմունքում և փորձեր է անցկացրել ջերմաստիճանի կարգավորման վերաբերյալ՝ համեմատելով ջերմաստիճանը վահանաձև գեղձի բուժումից առաջ և հետո, ինչպես նաև հրապարակել է հոդվածներ արյան խանգարումների վերաբերյալ։

Կարլը զորակոչվեց ավստրիական բանակ և ծառայեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Պատերազմից հետո կյանքը դժվար էր, և Գերթիի մոտ առաջացավ չոր աչք, որը պայմանավորված էր սննդի պակասի պատճառով։ Այս խնդիրները, աճող հակասեմիտիզմի հետ միասին, նպաստեցին Քորիների՝ Եվրոպայից հեռանալու որոշմանը։

## ԱՄՆ ներգաղթ
1922թ.-ին Քորիները երկուսն էլ ներգաղթեցին Միացյալ Նահանգներ (Գերթի Կառլից վեց ամիս անց՝ պաշտոն ստանալու դժվարության պատճառով) բժշկական հետազոտություններ իրականացնելու համար, որը հետագայում դարձավ Ռոսուել Պարկի քաղցկեղի ինստիտուտ Բուֆալոյում, Նյու Յորք։ 1928 թվականին նրանք քաղաքացիություն ստացան։ Ինստիտուտի տնօրենը սպառնացել է աշխատանքից հեռացնել Գերթին, եթե նա չդադարեցնի իր ամուսնու հետ համատեղ հետազոտությունները։ Նա շարունակեց աշխատել Կարլի հետ և, այնուամենայնիվ, պահվեց ինստիտուտում****:

Թեև Քորիները հուսահատված էին Ռոսվելում միասին աշխատելուց, նրանք շարունակեցին՝ մասնագիտանալով ածխաջրերի նյութափոխանակության ուսումնասիրության մեջ։ Նրանց հատկապես հետաքրքրում էր, թե ինչպես է գլյուկոզն իրացվում մարդու օրգանիզմում և այն հորմոնները, որոնք կարգավորում են այդ գործընթացը։ Ռոսվելում գտնվելու ժամանակ նրանք հրապարակեցին հիսուն հոդված։ Յուրաքանչյուր հոդվածի գլխավոր հեղինակը նա էր, ով ամենաշատ հետազոտությունն էր արել։ Գերթի Քորին հրապարակել է տասնմեկ հոդված՝ որպես միակ հեղինակ։ 1929 թվականին նրանք առաջարկեցին տեսական ցիկլը, որը հետագայում նրանց արժանացավ Նոբելյան մրցանակի՝ Քորի ցիկլը։ Ցիկլը նկարագրում է, թե ինչպես է մարդու մարմինն օգտագործում քիմիական ռեակցիաները՝ որոշ ածխաջրեր, օրինակ՝ մկանային հյուսվածքի գլիկոգենը տրոհվում կաթնաթթվի, մինչդեռ մյուսները սինթեզում են:

## Վաշինգտոնի համալսարան
Քորիները հեռացան Ռոսվելից 1931 թվականին՝ ածխաջրերի նյութափոխանակության վերաբերյալ իրենց աշխատանքը հրապարակելուց հետո։ Մի քանի համալսարաններ Կարլին առաջարկեցին պաշտոն, սակայն հրաժարվեցին աշխատանքի ընդունել Գերթիին։ Գերթիին համալսարանական հարցազրույցներից մեկի ժամանակ տեղեկացրին, որ ամուսնական զույգի համատեղ աշխատանքը համարվում է «ոչ ամերիկյան»։ Կառլը հրաժարվեց պաշտոնից Բուֆալոյի համալսարանում, քանի որ դպրոցը թույլ չէր տալիս նրան աշխատել իր կնոջ հետ։

1931 թվականին նրանք տեղափոխվեցին Սենտ Լուիս, Միսսուրի, երբ Վաշինգտոնի համալսարանը պաշտոններ առաջարկեց և՛ Կառլին, և՛ Գերթիին, թեև Գերթիի կոչումն ու աշխատավարձը շատ ավելի ցածր էին, քան ամուսնունը։ Չնայած իր հետազոտական ​​փորձին, Գերթիին առաջարկվեց միայն գիտաշխատողի պաշտոն՝ ամուսնու ստացած աշխատավարձի մեկ տասներորդ չափով. նրան զգուշացրել են, որ նա կարող է խանգարել ամուսնու կարիերային։ Վաշինգտոնի համալսարանի ռեկտոր Արթուր Քոմփթոնը հատուկ արտոնություն է տվել Գերթիին այնտեղ պաշտոն զբաղեցնելու համար՝ անտեսելով համալսարանի նեպոտիզմի կանոնները։ Գերթին սպասեց տասներեք տարի, մինչև նա ստանար նույն աստիճանը, ինչ իր ամուսինը։ 1943 թվականին նշանակվել է գիտահետազոտական ​​կենսաբանական քիմիայի և դեղագիտության դոցենտ։ Նոբելյան մրցանակ ստանալուց ամիսներ առաջ նա ստացել է լրիվ պրոֆեսորի կոչում, պաշտոն, որը նա զբաղեցրել է մինչև իր մահը՝ 1957 թ.։

Վաշինգտոնի համալսարանում աշխատելու ժամանակ նրանք գորտի մկանների մեջ հայտնաբերեցին միջանկյալ միացություն, որը հնարավորություն տվեց քայքայել գլիկոգենը, որը կոչվում է գլյուկոզա 1-ֆոսֆատ, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես Քորի էսթեր։ Նրանք ստեղծեցին միացության կառուցվածքը, հայտնաբերեցին ֆոսֆորիլազ ֆերմենտը, որը կատալիզացնում է նրա քիմիական ձևավորումը և եզրակացրեցին, որ այս էսթերը ածխաջրածին գլիկոգենի գլյուկոզայի փոխակերպման սկզբնական քայլն է (էներգիայի պաշարները տրոհելով այն ձևի, որը կարելի է օգտագործել)։ Դա կարող է լինել նաև արյան գլյուկոզան գլիկոգենի փոխակերպման վերջին քայլը, քանի որ այն շրջելի է։ Գերթի Քորին նաև ուսումնասիրել է գլիկոգենի կուտակման հիվանդությունը՝ բացահայտելով առնվազն չորս ձև, որոնցից յուրաքանչյուրը կապված է որոշակի ֆերմենտային թերության հետ։ Նա առաջինն էր, ով ցույց տվեց, որ ֆերմենտի թերությունը կարող է մարդու գենետիկ հիվանդություն առաջացնել։

Գերթին և Կարլ Քորին համագործակցել են իրենց աշխատանքների մեծ մասի վրա, ներառյալ այն, որը 1947 թվականին արժանացել է ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության Նոբելյան մրցանակի «գլյուկոգենի կատալիտիկ փոխակերպման ընթացքի բացահայտման համար»։ Նրանք ստացան մրցանակի կեսը, մյուս կեսը՝ արգենտինացի ֆիզիոլոգ Բեռնարդո Հուսեյին «շաքարի նյութափոխանակության մեջ առաջնային հիպոֆիզային բլթի հորմոնի դերի բացահայտման համար»։ Նրանց աշխատանքն օգնեց պարզաբանել ածխաջրերի նյութափոխանակության մեխանիզմները՝ զարգացնելով շաքարների և օսլայի հետադարձելի փոխակերպման ըմբռնումը, ինչը որոշիչ նշանակություն ունեցավ դիաբետիկների բուժման համար։

## Ճանաչում և մրցանակներ
մինի|''Ազգային գիտական ​​խորհրդի անդամներ, հուլիս 1951 (Կորին երկրորդն է աջից, առաջին շարքում)''
1947 թվականին Գերթի Քորին դարձավ երրորդ կինը և առաջին ամերիկուհին, ով արժանացավ գիտության Նոբելյան մրցանակի։ Նախկինում Մարի Կյուրին ստացել էր երկուսը, իսկ Իրեն Ժոլիո-Կյուրին՝ մեկը։ Քորին առաջին կինն էր, ով արժանացավ ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության Նոբելյան մրցանակի։ 1953 թվականին նա ընտրվել է Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիայի անդամ։ Քորին Գիտությունների Ազգային Ակադեմիայի ընտրված չորրորդ կինն էր։ Նախագահ Հարրի Ս. Թրումենի կողմից նշանակվել է Ազգային գիտական ​​հիմնադրամի խորհրդի անդամ, պաշտոն, որը նա զբաղեցրել է մինչև իր մահը։

Գերթին եղել է Ամերիկյան կենսաբանական քիմիկոսների միության, ամերիկյան քիմիական ընկերության և ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամ։ Նրան և ամուսնուն համատեղ շնորհվել է Midwest Award (Ամերիկյան Քիմիական Միություն) 1946 թվականին և Squibb մրցանակը էնդոկրինոլոգիայում 1947 թվականին։ Բացի այդ, Քորին ստացել է Գարվան-Օլինի մեդալ (1948), Սենթ Լուիսի մրցանակ (1948), Շաքարի հետազոտական ​​մրցանակը (1950), Բորդենի մրցանակը (1951)։

Վաշինգտոնի համալսարանում Քորիի և նրա ամուսնու կողմից կիսված քսանհինգ քառակուսի ոտնաչափ լաբորատորիան 2004 թվականին Ամերիկյան քիմիական միության կողմից համարվել է ազգային պատմական ուղենիշ։ Քորիի և նրա ամուսնու կողմից ղեկավարվող վեց գիտնականներ արժանացել են Նոբելյան մրցանակների, ինչը գերազանցում է միայն բրիտանացի ֆիզիկոս Ջ.Ջ. Թոմսոնի ղեկավարած գիտնականների թվին։

1949 թվականին նա արժանացել է Իոտա Սիգմա Պիի ազգային պատվավոր անդամի՝ իր նշանակալի ավանդի համար։ Լուսնի վրա գտնվող Քորի խառնարանն անվանվել է նրա անունով, ինչպես նաև Վեներայի Քորի խառնարանը։ Նա ամուսնու հետ կիսում է աստղը Սենթ Լուիսի Փառքի ծառուղում։ Նա ընդգրկվել է Կանանց ազգային փառքի սրահում 1998 թվականին։
ձախից|մինի|Գլյուկոզ-1-ֆոսֆատի ճիշտ բանաձևը սխալ է ցուցադրված ԱՄՆ փոստային նամականիշի վրա
Քորինն արժանացել է ԱՄՆ փոստային ծառայության նամականիշի 2008 թվականի ապրիլին։ 41 ցենտանոց նամականիշը Associated Press-ի կողմից հաղորդվել է, որ տպագրական սխալ կա գլյուկոզ-1-ֆոսֆատի (Քորի էսթեր) քիմիական բանաձևում, սակայն, չնայած սխալին, տարածվել է։ Նրա նկարագրության մեջ ասվում է. «Կենսաքիմիկոս Գերթի Քորին (1896–1957), համագործակցելով իր ամուսնու՝ Կարլի հետ, կարևոր բացահայտումներ արեց, ներառյալ գլյուկոզի նոր ածանցյալը, որը պարզաբանեց ածխաջրերի նյութափոխանակության քայլերը և նպաստեց շաքարախտի և դիաբետի ըմբռնմանը և բուժմանը և այլ նյութափոխանակության հիվանդություններ։ 1947 թվականին զույգին շնորհվել է ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության Նոբելյան մրցանակի կեսը»։

ԱՄՆ էներգետիկայի նախարարությունը 2015/2016 թվականներին Բերքլիի լաբորատորիայում տեղադրված NERSC-8 սուպերհամակարգիչը Քորիի անունով է կոչել։ 2016 թվականի նոյեմբերին NERSC-ի Cori-ն զբաղեցրել է 5-րդ տեղը աշխարհի ամենահզոր բարձր արդյունավետությամբ համակարգիչների TOP500 ցուցակում։

Գերտին Կորիներից առավել հայտնի է, քանի որ նա համարվում է գիտության ռահվիրա կին։ Իր կյանքի ընթացքում, սակայն, նա շատ նախապաշարմունքներ ապրեց որպես կին։

## Կյանքի վերջին տարիներ
Նոբելյան մրցանակը ստանալուց անմիջապես առաջ, երբ նրանք լեռնագնացության ճամփորդության մեջ էին, Քորիները իմացան, որ Գերթի Քորին հիվանդ է միելոսկլերոզով, որը ոսկրածուծի մահացու հիվանդությամբ է։ Չարորակ հիվանդությունների ուսումնասիրման ինստիտուտում աշխատելու տարիներին Գերթին աշխատել էր ռենտգենյան ճառագայթների հետ՝ ուսումնասիրելով դրանց ազդեցությունը մարդու մարմնի վրա, ինչը կարող էր նպաստել նրա հիվանդությանը։ Նա տասը տարի պայքարել է հիվանդության դեմ՝ շարունակելով իր գիտական ​​աշխատանքը. միայն վերջին ամիսներին նա հուսահատվեց։ 1957 թվականին նա մահացել է իր տանը։ Գերթիին դիակիզեցին, իսկ մոխիրը ցրվեց։ Ավելի ուշ, նրա որդին Գերթիի և Կարլ Քորիի համար սուրբ գրություն կանգնեցրեց Միսսուրի նահանգի Սենթ Լուիս քաղաքի Բելֆոնթեյն գերեզմանատանը։

Նրան մնաց ամուսինը և միակ երեխան՝ Թոմ Քորին, ով ամուսնացավ պահպանողական ակտիվիստ Ֆիլիս Շլաֆլիի դստեր հետ։

Կարլ Քորին նորից ամուսնացավ 1960 թվականին Անն Ֆիցջերալդ-Ջոնսի հետ։ Երկուսն ավելի ուշ տեղափոխվեցին Բոստոն, որտեղ Կարլը դասավանդում էր Հարվարդի բժշկական դպրոցում։ Նա շարունակեց աշխատել այնտեղ մինչև իր մահը՝ 1984 թ.՝ 87 տարեկան հասակում։

## Տես նաև
* Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր կանանց ցանկ
* Նոբելյան մրցանակակիրների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Ավելին իմանալու համար
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Carl and Gerti Cori and Carbohydrate Metabolism from American Chemical Society National Historic Chemical Landmarks
* "Glories of the Human Mind" by Gerty Cori
* Bernardo A. Houssay Memorial to Gerty Theresa Cori
* Gerty Cori Memorabilia
* Joseph Larner, "Gerty Theresa Cori", National Academy of Sciences Biographical Memoir (1992)

Կատեգորիա:Ամերիկացի կին գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կին քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի ֆիզիոլոգներ
Կատեգորիա:Կին գիտնականներ
Կատեգորիա:Կին քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Հրեա գիտնականներ
Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի կին դափնեկիրներ