Անոթային դեմենցիա

**Անոթային դեմենցիա**, դեմենցիայի տեսակ, որն առաջանում է մի քանի կաթվածների հետևանքով: Կաթվածի հետևանքով սահմանափակված արյան հոսքը նվազեցնում է թթվածնի և գլյուկոզի մատակարարումը գլխուղեղին` հանգեցնելով բջիջների վնասման և ախտահարված շրջաններում նյարդաբանական ակտիվության թուլացման: Անոթային դեմենցիայի ենթատեսակներն են ենթակեղևային անոթային դեմենցիան, բազմաինֆարկտ դեմենցիա, կաթված-կապակցված դեմենցիան և խառը դեմենցիան:

Ենթակեղևային անոթային դեմենցիան առաջանում է գլխուղեղում մանր արյունատար անոթների վնասումից: Բազմաինֆարկտ դեմենցիան առաջանում է մի քանի շարունակական փոքր կաթվածներից, որոնք ախտահարում են գլխուղեղի տարբեր շրջաններ: Կաթված-կապակցված դեմենցիան ներառում է հաջորդական փոքր կաթվածների հետևանքով առաջացող ճանաչողության ավելի աստիճանական թուլացում: Դեմենցիան կարող է առաջանալ, երբ նեյրոդեգեներատիվ և գլխուղեղաանոթային ախտաբանությունները միասին են ի հայտ գալիս, ինչպիսին հանդիպում է տարեց մարդկանց շրջանում (75 տարեկան և ավելի): Ճանաչողության նվազումը կարող է կապված լինել հաջորդական կաթվածների հետ:

ՀՄԴ-11-ը դասակարգում է անոթային դեմենցիան որպես դեմենցիա, որն առաջացել է գլխուղեղաանոթային հիվանդության հետևանքով: DSM-5-ը դասակարգում է անոթային դեմենցիան որպես կա՛մ խոշոր, կա՛մ մեղմ անոթային նեյրոդեգեներատիվ խանգարում:

## Ախտանշաններ
Անոթային դեմենցիայով հիվանդ մարդիկ ներկայանում են սուր կամ ենթասուր պրոգրեսիվող կոգնիտիվ խանգարմամբ, որը աստիճանաբար զարգանում է բազմակի կաթվածներից հետո:

Հիվանդությունը ՀՄԴ-11-ում բնութագրվում է` որպես և՛ հոգեկան, և՛ վարքագծային խանգարում: Ախտանշանները կոգնիտիվ, շարժողական և վարքագծային են և մարդկանց զգալի մասի համար նաև աֆեկտիվ: Այս փոփոխությունները սովորաբար զարգանում են 5-10 տարվա ընթացքում: Ախտանշանները սովորաբար նույնն է ինչ այլ դեմենցիաների ժամանակ, սակայն հիմնականում ներառում է կոգնիցիայի խանգարում և միջին աստիճանի հիշողության խանգարում, որոնք խոչընդոտում են առօրյա գործունեությանը, երբեմն առկա է ֆոկալ նյարդաբանական ախտանշաններ և գլխուղեղի ՀՇ կամ ՄՌՏ պատկերներում գլխեւղեղաանոթային հիվանդություններին համապատասխանող առանձնահատկությունների առկայություն:

Գլխուղեղի որոշակի հատվածներում լոկալիզացված նյարդաբանական ախտանշաններից կարող է դիտվել հեմիպարեզ, բրադիկինեզիա, հիպերռեֆլեքսիա, ներբանի տարածման ռեֆլեքսներ, ատաքսիա, պսևդոբուլբար պարալիչ, ինչպես նաև կեցվածքի խանգարումներ և կլլման դժվարություններ: Հիվանդները ունենում են կոգնիտիվ թեստերի արդյունքում ունենում են անկանոն դեֆիցիտ: Նրանք հիշողության հետազոտման ժամանակ ավելի լավ են կարողանում ազատ վերարտադրել և ավելի քիչ վերարտադրման խանգարումներ են ունենում, քան Ալցհեյմերի հիվանդությամբ հիվանդները: Ավելի ծանր ախտահարված հիվանդները կամ նրանց, ում ինսուլտի ժամանակ ախտահարվել է Վերնիկեի կամ Բրոկայի հատվածները, ապա խոսքի հետ կապված սպեցիֆիկ խանգարումներ կարող են լինել, որոնք կոչվում են դիզարթրիա և աֆազիաներ:

Մանր անոթների հիվանդության ժամանակ ճակատային բլթերը հաճախ ախտահարվում են: Հետևաբար, անոթային դեմենցիայով հիվանդ մարդիկ ճակատային բիլթը ներառող հանձնարարությունները (ինչպիսին է սահուն խոսքը) ավելի վատ են կատարում, քան Ալցհեյմերի հիվանդությամբ հիվանդները, և կարող են ունենալ ճակատային բլթի խանգարումներ` ապաթիա, աբուլիա (կամքի պակաս կամ կամազրկություն), ուշադրության, կողմնորոշման խանգարումներ և անմիզապահություն: Նրանք հակում են դեպի ավելի համառ վարքագիծ: Անոթային դեմենցիայով հիվանդ մարդիկ կարող են նաև դիմել բժծկի մտածողության ընդհանուր դանդաղմամբ և վերացական մտածողության խանգարումներ: Հիվանդության սկզբնական շրջանում ապաթիայի առկայությունը ավելի վկայում է անոթային դեմենցիայի մասին:

Հազվագյուտ գենետիկ խանգարումները, որոնք հանգեցնում են գլխուղեղում անոթային ախտահարումների ունեն այլ դրսևորումներ: Որպես կանոն, սրանք կյանքի ավելի վաղ շրջաններում են դրսևորվում և ավելի ագրեսիվ ընթացք են ունենում: Ավելին, ինֆեկցիոն հիվանդությունները, ինչպիսին սիֆիլիսն է, կարող է հանգեցնել զարկերակային վնասման, կաթվածների և գլխուղեղի բակտերիալ բորբոքման:

## Պատճառներ
մինի|400x400փքս|Անոթային դեմենցիայի ռիսկի գործոնները և կլինիկական դրսևորումները

Անոթային դեմենցիան կարող է առաջանալ իշեմիկ կամ հեմոռագիկ ինֆարկտներից հետո, երբ ախտահարվում են գլխուղեղի բազմաթիվ կենտրոններ, այդ թվում նաև առաջային ուղեղային զարկերակը սնուցող շրջանները, գագաթային բլթերը կամ գոտկային գալարը։ Հազվագյուտ դեպքերում ծովաձիու գալարում կամ թալամուսում ինֆարկտը կարող է դեմենցիայի պատճառ լինել։ Կաթվածի պատմությունը մեծացնում է դեմենցիայի զարգացման հավանականությունը շուրջ 70%-ով և վերջերս ունեցած կաթվածը մեծացնում է հավանականությունը շուրջ 120%-ով։ Գլխուղեղի անոթային ախտահարումները կարող են նաև լինել դիֆուզ ցերեբրովասկուլյար հիվանդությունների հետևանք, ինչպիսին է մանր անոթների հիվանդության:

### Ռիսկի գործոններ
Անոթային դեմենցիայի ռիսկի գործոններն են մեծ տարիքը, գերճնշումը, ծխելը, հիպերխոլեստերինեմիան, շաքարային դիաբետը, սիրտ-անոթային հիվանդությունները և ցերեբրովասկուլյար հիվանդությունները: Այլ ռիսկի գործոններն են ապրելակերպը, ազգությունը և ApoE-ε4 գենոտիպը:

Անոթային դեմենցիա կարող է երբեմն առաջանալ ուղեղային ամիլոիդային անգիոպաթիայի հետևանքով, ինչի ժամանակ ամիլոիդ բետայի ագրեգատներ են կուտակվում գլխուղեղային զարկերակների պատերում, ինչն էլ հանգեցում է անոթների մաշման և պատռման: Քանի որ ամիլոիդային ագրեգատները Ալցհայմերի հիվանդության բնութագրական նշանն է, անոթային դեմենցիան կարող է որպես հետևանք զարգանալ:

## Ախտորոշում
Կոգնիտիվ խանգարումների համար խորհուրդ տրվող հետազոտություններն են արյան քննությունը (անեմիայի, վիտամինային անբավարարության, թիրեոտոքսիկոզի, վարակի հայտնաբերման համար), կրծքավանդակի ռենտգեն հետազոտություն, ԷՍԳ կամ նեյրոպատկերավորում (ՀՇ կամ ՄՌՏ): Երբ, որպես ախտորոշիչ միջոց առկա է, կարող է կիրառվել եզակի ֆոտոնային էմիսիոն համակարգչային շերտագրությամբ (ԵՖԷՀՇ, SPECT) և պոզիտրոն էմիսիոն շերտագրությամբ (ՊԷՇ, PET) նեյրոպատկերավորում, որպեսզի հաստատվի բազմաինֆարկտ դեմենցիա ախտորոշումը` զուգահեռ կիրառելով հոգեկան վիճակի հետազոտման մեթոդներ:

Արդեն իսկ դեմենցիա ունեցող անհատների համար ԵՖԷՀՇ-ն առաջնային հետազոտությունն է, որպեսզի տարբերակվի բազմաինֆարկտ դեմենցիան Ալցհայմերի հիվանդությունից` համեմատելով հոգեկան թեստավորման արդյունքները և բժշկական պատմության վերլուծությունը:

Սքրինինգային արյան հետազոտություններն են արյան ընդհանուր քննությունը, լյարդի ֆունկցիոնալ հետազոտությունները, վահանագեղձի ֆունկցիոնալ հետազոտությունները, լիպիդային պրոֆիլը, էրիթրոցիտների նստեցման արագությունը, C ռեակտիվ սպիտակուցը, սիֆիլիսի շճաբանական հետազոտությունը, շիճուկում կալցիումի մակարդակը, սոված ժամանակ գլյուկոզի մակարդակը, միզանյութի, էլեկտրոլիտների, վիտամին B12-ի և ֆոլաթթվի մակարդակները արյան մեջ:

### Տարբերակիչ ախտորոշում
Դեմենցիոն համախտանիշները տարբերակելը կարող է մարտահրավերային լինել հաճախակի համընկնող կլինիկական դրսևորումների և հիմքում ընկած ախտաբանությունների հետևանքով: Կարող է հանդիպել խառը դեմենցիա, որը ընդգրկում է երկու տեսակի դեմենցիա միաժամանակ: Մասնավորապես, Ալցհայմերի հիվանդությունը հաճախ զուգորդվում է անոթային դեմենցիային:

Խառը դեմենցիան ախտորոշվում է, երբ հիվանդը ունի Ալցհայմերի հիվանդության և գլխուղեղանոթային հիվանդության նշաններ կա՛մ կլինիկորեն, կա՛մ իշեմիկ ախտահարումների նեյրոպատկերավորման հիման վրա:

### Ախտաբանություն
Գլխուղեղի ընդհանուր զննման ժամանակ կարող են նկատվել արյունատար անոթների զգալի ախտահարումներ և վնասումներ: Մանրադիտակային պատկերում կարող են երևալ տարբեր նյութերի (օրինակ` լիպիդների) կուտակում և մակարդված արյուն: Սպիտակ նյութը զգալի վնասված կլինի` զգալի ատրոֆիայի ենթարկված, իսկ զարկերակները կալցիֆիկացված կլինեն: Գորշ նյութում էլ կարող են միկրոինֆարկտներ լինեն, երբեմն շատ մեծ թվով:

Թեև խոշոր ուղեղային զարկերակների աթերոման է բնութագրական անոթային դեմենցիային, սակայն ավելի մանր անոթները և զարկերակներն էլ են ախտահարված լինում:

## Կանխարգելում
Վաղ հայտնաբերումը և ճշգրիտ ախտորոշումը կարևոր են, քանի որ անոթային դեմենցիան գոնե մասնակիորեն կանխարգելի է: Գլխուղեղում իշեմիկ փոփոխությունները անդարձելի են, բայց անոթային դեմենցիայով հիվանդ մարդիկ կարող են ունենալ ստաբիլության ժամանակահատվածներ կամ նույնիսկ վիճակի թեթև բարելավում դիտվի: Քանի որ կաթվածը անոթային դեմենցիայի էական բաժինն է կազմում, նպատակն է կանխարգելել նոր կաթվածները: Սա կատարվում է կաթվածի ռիսկի գործոնների նվազեցմամբ, ինչպիսիք են արյան բարձր ճնշումը, արյան մեջ լիպիդների բարձր մակարդակը, նախասրտերի շողացումը կամ շաքարային դիաբետը:

Հակագերճնշումային դեղերը կիրառվում են կանխարգելելու նախակաթվածային դեմենցիան: Այդ դեղերից են անգիոտենզին փոխակերպող ֆերմենտի արգելակիչները, միզամուղները, կալցիումական անցուղիների բլոկատորները, սիմպաթոլիտիկները, անգիոտենզինային II ընկալիչների պաշարիչները կամ ադրենոպաշարիչները:

2023 թվականին հրապարակվեց հոդված, որում նշվեց, որ ստատիններով բուժումը անարդյունավետ են բուժելու կամ կանխարգելելու կաթվածը կամ դեմենցիան այն մարդկանց մոտ, ովքեր չունեն գլխուղեղանոթային հիվանդություններ:

## Բուժում
2024 թվականի դրությամբ չկան դեղորայքներ, որոնք հատուկ օգտագործվում են անոթային դեմենցիայի կախարգելման կամ բուժման համար:

## Պրոգնոզ
Շատ հետազոտություններ են կատարվել դեմենցիայով հիվանդների ապրելիության միջին ցուցանիշը որոշելու նպատակով: Հետազոտությունները հաճախ փոքր կամ սահմանափակ են, ինչը հանգեցնում է հակասական արդյունքների ստացման: 2015 թվականի մի հետազոտությամբ պարզվեց, որ դեմենցիայի կապակցությամբ առաջին անգամ հիվանդանոց դիմելուց հետո մեկ տարվա ընթացքում մահացելիության չափանիշը երեքից չորս անգամ ավելի մեծ է, քան մնացյալ բնակչության շրջանում:  Անգամ եթե հիվանդը հոսպիտալացվել է դեմենցիայի կապակցությամբ, մահացելիության ցուցանիշը ավելի բարձր է, քան սիրտ-անոթային հիվանդությունների դեպքում: Անոթային դեմենցիան համեմատաբար ավելի վատ ապրելիության ցուցանիշ ունի, քան Ալցհայմերի հիվանդությունը. մեկ այլ 2014 թվականի հետազոտությամբ պարզվեց, որ անոթային դեմենցիայով հիվանդների պրոգնոզը ավելի վատ է, եթե հիվանդը տղամարդ է և տարեց տարիքի:

Անոթային դեմենցիան կարող է ուղղակիորեն մահվան պատճառ դառնալ ուղեղի արյունամատակարարման մահացու ընդհատման դեպքում:

## Համաճարակաբանություն
Անոթային դեմենցիան տարեցների շրջանում երկրորդ ամենատարածված դեմենցիայի ձևն է Ալցհայմերի հիվանդությունից հետո: Հիվանդության հանդիպման հաճախականությունը Արևմտյան երկրներում կազմում է 1.5%, իսկ Ճապոնիայում` 2.2%: Այն կազմում է բոլոր դեմենցիաների 50%-ը Ճապոնիայում, 20-40%-ը` Եվրոպայում և 15%-ը` Լատինական Ամերիկայում: Կաթված տարած հիվանդների 25%-ի մոտ կաթվածից հետո մեկ տարվա ընթացքում զարգանում դեմենցիա: ԱՄՆ-ում մի հետազոտությամբ պարզվել է, որ անոթային դեմենցիայի հանդիպման հաճախականությունը 71-ից մեծ տարիքային խմբում կազմել է 2.43% և մեկ այլ հետազոտությամբ էլ պարզվել էր, որ յուրաքանչյուր 5.1 տարիքային միջակայքով խմբում դեմենցիաների հանդիպման հաճախականությունը կրկնապատկվում է:

Հանդիպման հաճախականությունը առավելագույնի է հասնում կյանքի չորրորդ և վեցերորդ տասնամյակում և հիվանդների 80%-ը զարկերակային հիպերտենզիայի պատմություն ունի:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:CS1 անգլերեն աղբյուրներով էջեր (en)
Կատեգորիա:Կոգնիտիվ խախտումներ
Կատեգորիա:Հոգեկան խանգարումներ