Քրեյգհեդի քարանձավներ

մինի|Մուտք դեպի քարանձավ

**Քրեյգհեդի քարանձավներ** կամ **Քրեյգհեդի քարայրներ**  (**'), լայնածավալ քարանձավային համակարգ [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ-ում]], որը գտնվում է [[Թենեսի]]ում` Սվիթվոթեր և Մեդիսոնվիլ քաղաքների միջև:

Քրեյգհեդի [[քարայր]]ներում գտնվող **«Կորուսյալ ծովը»*' աշխարհի երկրորդ ամենամեծ [[Անդրսառցադաշտային լիճ|անդրսառցադաշտային]] [[ստորգետնյա լիճ]]ն է [[Նամիբիա]]յի [[Վիշապի շունչ (քարանձավ)|«Վիշապի շունչ» քարանձավից]] հետո: [[Գինեսի ռեկորդների գիրք|Գինեսի ռեկորդների գրքում]] այն գրանցվել է որպես [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգների]] ամենամեծ [[Անդրսառցադաշտային լիճ|անդրսառցադաշտային]] ստորգետնյա լիճ: Լճից բացի, քարանձավներում առատ բյուրեղացած կուտակումներ կան, որոնք կոչվում են անթոդիտներ, [[ստալակտիտներ]], [[ստալագմիտներ]], և կա մի ջրվեժ:

== Պատմություն ==
Գտնվելով [[Գրեյթ Սմոքի Մաունթիս (ազգային պարկ)|Գրեյթ Սմոքի Մաունթինս ազգային պարկի]] համանուն (Մեծ Ծխագույն լեռներ) լեռների ստորոտում, քարանձավներն անվանակոչվել են իրենց նախկին սեփականատիրոջ՝  [[Չերոկիներ|չերոկիների ցեղի]] ցեղապետ բնիկ ամերիկացի Քրեյգհեդի անունով։ Չերոկիների համար քարանձավները ծառայել են որպես իրենց հավաքների հանդիպման վայր։

[[Քաղաքացիական պատերազմը ԱՄՆ-ում|Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմի]] ժամանակ քարանձավները շահագործել են [[Ամերիկայի համադաշնային նահանգներ|Համադաշնային]] զինվորները՝ [[Կալիումի նիտրատ|սելիտրա]] ստանալու համար՝ որպես անհրաժեշտ հումք [[Սև վառոդ|վառոդի]] արտադրության համար: Քարանձավի և լճի հիմնական տարածքը նաև օգտագործվել է որպես թաքստոց *Moonshine* կաչվող [[Ինքնաթոր օղի|ինքնաթոր խմիչքներ օգտագործողների]] համար, հատկապես ԱՄՆ-ում [[Ոգելից խմիչքներն արգելող օրենք ԱՄՆ-ում|ոգելից խմիչքների արգելքի դարաշրջանում]]:

1939 թվականին հետազոտողները հայտնաբերել են [[Պլեյստոցեն|պլեյստոցեն դարաշրջանի]] [[յագուար]]ի [[Բրածո կենդանիներ|բրածո]] մնացորդներ: Հայտնագործությունը կատարած անձինք քարանձավային ուղեկցորդներ Ջեք Քայքերն ու Քլարենս Հիքսն էին, որոնք քարանձավում ուսումնասիրություններ էին կատարում իրենց ազատ ժամերին։ Նրանք իրենց գտածոյի մասին հայտնել են Սվիթվոթերից բժիշկ Վ. Ջ. Քեմերոնին և Վ. Ե. Մայքլին, ովքեր այդ ժամանակ քարանձավի սեփականատերն էին։

Սեփականատերերը ոսկորները հանձնել են Նյու Յորքի [[Ամերիկյան բնագիտական թանգարան|Բնագիտական պատմության ամերիկյան թանգարան]], որտեղ դրանք նույնականացվել են որպես շատ մեծ յագուարի և [[Վապիտի|վապիտի եղնիկի]] ոսկորներ: Թանգարանի [[ողնաշարավորներ]]ի [[Հնէաբանություն|հնէաբան]] [[Ջորջ Գեյլորդ Սիմփսոն]]ը հետագայում, 1940 թվականի մայիսին այցելել է Քրեյգհեդի քարանձավներ: Իր այցելության ընթացքում նա հայտնաբերել է յագուարի լրացուցիչ ոսկորներ և քարանձավի ցեխոտ հատակից վերցրել է մի քանի յագուարի ոտնահետքերի կաղապարներ: Նրա պեղումների և հայտնագործությունների մասին հաղորդվում է *Ամերիկյան թանգարանի նորությունների համար* նախատեսված համար 1131 (1941 թվականի օգոստոսի 6) աշխատության 1-12 էջերում: Հաշվետվությունը ներառում է ոսկորների և ոտնահետքերի լուսանկարներ: Սիմփսոնը բրածոները վերագրել է խոշոր *Panthera onca augusta* տեսակին (այդ ժամանակ Քրեյգհեդի քարանձավների մնացորդներն ամենահայտնի ենթատեսակներից էին):

1939-1940 թվականներին քարանձավում գործել է սնկաբուծական ֆերմա: Այս գործողության համար [[Գոմաղբ|անհրաժեշտ գոմաղբը]] մատակարարվել է Օգլեթորփ Ֆորտից ([[Ջորջիա]]), որտեղ ձիերի մեծ ախոռներ կային: Սնկային մարգերը գտնվում էին [[Գրեյթ Սմոքի Մաունթիս (ազգային պարկ)|Գրեյթ Սմոքի Մաունթիս]] ազգային պարկի ֆուտբոլի դաշտի չափերի հասնող Մեծ Սրահ կոչվող քարանձավի ([[Թաքալիչիի քարանձավներ]])՝ պատմական մուտքից մի քանի հարյուր ոտնաչափ հյուսիս-արևելք: 1947 թվականին քարանձավի այս նույն տարածքում կառուցվել է փայտե պարահրապարակ, և այնտեղ գործել է գիշերային ակումբ, որը հայտնի է որպես «Քավերն պանդոկ»:

Քրեյգհեդի քարանձավները 1974 թվականին ավելացվել են ԱՄՆ Ազգային պարկերի ծառայության Բնության տեսարժան վայրերի ցանկում:

== Կորուսյալ ծով ==
[[Պատկեր:LostSeaVisitorCenter.JPG|մինի|Այցելուների կենտրոն]]

Կորուսյալ ծով կոչվող լիճն առաջին անգամ հայտնաբերել է Բեն Սենդս անունով տասներեքամյա մի տղա, 1905 թվականին։ Ասում են, որ նա հաճախ էր խաղում քարանձավում, և երբ մի անգամ պատահաբար մի փոքրիկ բացվածքի հանդիպել, ներս է սողացել։ Հայտնվել է մի տարածքու, որն այնքան մեծ էր, որ նա չի կարողացել տեսնել տարածության ծայրերն իր լապտերով: Նա ցեխի գնդիկներ է պատրասել ու դրանք նետել է տարբեր ուղղություններով, լսել է ջրի ցայտքի ձայներ։  Նա վերադարձել է տուն և մարդկանց պատմել իր հայտնագործության մասին: Մարդիկ դժվարացել են հավատալ նրան։ Բենը համոզել է հորը գնալ այդ վայր իր հետ՝ ավելի խորը ուսումնասիրելու համար: Սակայն ջրի մակարդակի բարձրանալու պատճառով քարանձավի մուտքը թաքնվել է։ Այն վերագտնվել է մի քանի տարի անց տեղացի հետազոտողների կողմից։
Լճի տեսանելի մակերեսը զբաղեցնում է 1.8 [[Հեկտար|*հա*]] (240[[Մետր|*մ*]] երկարությամբ և 67[[Մետր|*մ*]]  լայնությամբ) սովորական «լցված»  տարողության ժամանակ: Քարանձավային [[Աքվալանգ|ջրասուզորդներն]] ուսումնասիրել են մի քանի սրահներ, որոնք ամբողջությամբ լցված են ջրով, սակայն քարանձավի ծայրին չեն հասնել։ Այս ուսումնասիրությունը կատարվել է 1970-ականներին։
Երկար տարիներ «Կորուսյալ ծովը» համարվել է աշխարհի ամենամեծ [[ստորգետնյա լիճ]]ը։ Այն ամենամեծն է Միացյալ Նահանգներում և մինչ օրս ճանաչվում է որպես աշխարհի երկրորդ ամենամեծ, [[Անդրսառցադաշտային լիճ|անդրսառցադաշտային]] [[ստորգետնյա լիճ]]ը` [[Նամիբիա]]յի [[Վիշապի շունչ (քարանձավ)|«Վիշապի շունչ» քարանձավից]] հետո։

Լճում անցկացվում են կոմերցիոն նավակային շրջագայություններ, և շատերի համար դա քարանձավային շրջագայության գագաթնակետն է։ Ծայրահեղ երաշտի ժամանակներում (օրինակ՝ 2007-2008 թվականներին) լիճը զգալիորեն նահանջում է։ Այդ ժամանակ շրջագայություններ կազմակերպելու համար ղեկավարությունն ընդլայնել է ոտքով անցուղին և նավամատույց տեղադրել՝ նավակային շրջագայությունները շարունակելու համար։ Խիստ երաշտի ժամանակ «Կորուսյալ ծովի» ղեկավարությունը հայտնել էր, որ լճի ջրի մակարդակը 28 ոտնաչափով իջել է իր սովորական մակարդակից։ Այդ ժամանակ այցելուները կարող էին լճի մակերևույթից վերև տեսնել քարանձավի շատ ավելի մեծ մասը։
Կորուսյալ ծովը ցուցադրվել է [[CBS|CBS-]] ի *«Ամերիկայի հրաշալիքներ»'' սերիալում:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Larry E. Matthews, Caves of Knoxville and the Great Smoky Mountains, 2008, Published by the National Speleological Society, 296 pages, . Chapter 10 - The Lost Sea, pp 181–210.

## Արտաքին հղումներ
* «Կորուսյալ ծով» կայքը
* Ջիմ Ուայեթի պատմությունը իր ստորջրյա ուսումնասիրությունների մասին
* Ֆեյսբուքում

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի աշխարհագրական օբյեկտներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Ստորգետնյա լճեր
Կատեգորիա:Քարանձավներ
Կատեգորիա:Գինեսի գրքի ռեկորդակիրներ