Ռանչպարների կանչը

**«Ռանչպարների կանչը»**, Խաչիկ Դաշտենցի՝ 1984 թվականին լույս տեսած վեպը, որը 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի հայոց ազատագրության «Կարմիր աստվածների»՝ հայդուկների վիպասքն է։

### Տպագրման պատմություն
Վեպը կարճ ժամանակամիջոցում ունեցել է երկու հրատարակություն, մեկ՝ 1979 թվականին, մեկ էլ՝ 1985-ին՝ մեծ տպաքանակով․ նույն 1985-ին Մոսկվայի «Советский писатель» հրատարակչությունը Դաշտենցի այդ գրվածքը տպագրեց ռուսերեն թարգմ․՝ (Անահիտ Բայանդուր)։

### Կառուցվածք
Վեպը բաղկացած է երեք մասերից, որոնցից յուրաքանչյուրը իր հերթին բաժանված է կարճ ենթամասերի։ Երկը անվանելով վիպասք՝ հեղինակն փորձում է բացատրել ժանրային առանձնահատկությունը։ Նրա կարծիքով ներկայացված դեպքերն առասպելական բնույթ ունեն և շատերի մոտ ֆիդայիների գործած անհավանական գործերը կասկածելի են թվում։ Այդ պատճառովէ երկը ոչ թե վեպ, այլ վիպասք է անվանված։ Այսինքն, վիպական սյուժետային գործողություններին միախառնված են մի տեսակ առասպելական արարքներ։ Պետք է նկատել, որ երկում կան նաև իրական առասպելներ, ոչ իրական դեպքեր։ Վեպի բացման ազդարարը հեղինակի խոսքն է՝ «Խոսք հեղինակի» փոքրիկ նախաբանում։ Հեղինակը խոսում է վեպի ու հերոսների մասին՝ ֆիդայիների մասին նշելով․ «Այդպիսի սերունդ եղավ, այդպիսի սերունդ դժվար թե կրկնվի»։ 
Վիպասքն ունի հետաքրքիր կառուցվածք։ Ամբողջության մեջ վերցրած այն բաժանված է երեք մեծ մասերի, իսկ դրանցից յուրաքանչյուրի մեջ մտնող առանձին հատվածները ունեն տարբեր վերնագրեր։ Ըստ էության ստացվում է, որ վիպասքի առանձին վերնագրեր ու սյուժեներ ունեցող փոքրիկ պատմվածքների հավաքածու է և դրանցից յուրաքանչյուրը կարող է ներկայացվել նաև ընդհանուր վիպասանքից անկախ։ Սակայն, այս ամենով հանդերձ, հեղինակն ընտրել է գեղարվեստական մի հնարանք, որը միացնում է առանձին սյուժեներ ունեցող այս պատումները։ Իբրև կառուցվածքային առանձնահատկություն պետք է հիշատակել վիպասքի մեջ ընդհանուր սյուժեի բացակայությունը։ Այն պարզապես դառնում է մի խումբ ֆիդայիների կյանքի պատմությունը։

### Սյուժե
#### Առաջին մաս
Գործողությունների առանցքում Մախլուտոն է՝ իրական-պատմական անձ, ով կռվել է ֆիդայիների շարքերում։ Պատումն ընթանում է առաջին դեմքով։ Մախլուտոն փախչում է վարժարանից և միանում Արաբոյի ջոկատներին։ Վերջինս Բռնաշեն գավառի Կուռթեր գյուղից էր։ Արաբոն և իր ընկեր Մխո Շահենը կողոպտում էին հարուսներին և գողացածը բաժանում աղքատներին։

Մախլուտոն վստահում է Արաբոյին։ Նա երազում էր ստեղծել Տալվորիկ աշխարհը, որտեղ կմիավորվեին նաև Սասունը և Մուշը։ Բայց երազանքերը մնում են կիսատ․ Արաբոն ընկնում է զինվորի քաջարի մահով՝ անհավասար կռվի բռնվելով ավազակախմբի դեմ։

Մախլուտոն դառնում է Աղբյուր Սերոբի զինվորը։ Նա իր շուրջը հավաքել էր հայ ապստամբներին և առաջ էր տանում ֆիդայական պայքարը։ Չնայած նրան, որ ֆիդայիները իրավունք չունեին ամուսնանալ, Աղբյուր Սերոբն ամուսնացած էր։ Նրա կինը՝ Սոսեն, զինվորի համազգեստով միշտ նրա հետ էր։

Եթե Արաբոն ընկավ կռվի մեջ, ապա ամեն ինչ այլ էր Սերոբի դեպքում։ Նա դավադրաբար սպանվեց դավաճան Ավեի կողմից, ում հրամայել էր Խալիլ բեյը։ Թշնամին գլխատում է մահացած ֆիդայու մարմինը, իսկ գլուխը ցուցադրում Բաղեշի հրապարակում։

Մախլուտոն սկսում է կռվել Գևորգ Չաուշի ֆիդայիների շարքերում։ Նա սպանել էր սուլթանի նշանավոր չաուշներից մեկին, այդ պատճառով էլ բոլորը նրան կոչում էին Չաուշ։ Նա օգնում էր հասարակ ժողովրդին և քուրդ թալանչիներից ետ բերում գյուղացիներից խլվածը։ Չաուշը խախտում է ֆիդայիների կարգը և գաղտնի ամուսնանում Հեղինեի հետ։ Հերոսական կռիվներից հետո մահանում է ֆիդայուն վայել՝ կռվի ժամանակ։

Նշանավոր ֆիդայապետերից էր նաև Անդրանիկը։ Չաուշի մահից հետո նա դառնում է Մախլուտոյի հրամանատարը։ Նրան գործողությունների կենտրոնում տեսնում ենք հիմնականում գրքի երկրորդ մասում։

#### Երկրորդ մաս
Վեպի երկրորդ մասը սկսվում է Առաջին համաշխարհային պատերազմի նկարագրությամբ։ Պատերազմում էին Անդրանիկը՝ որպես առաջին գնդի հրամանատար, և Քեռին՝ չորրորդ գնդի հրամանատար։ Մախլուտոն առաջին օգնական էր Անդրանիկի հեծյալ գնդում։ Անդրանիկի համար դժվար էր հրամանատարի կոչումը։ Երբեմն նա չէր ցանկանում ենթարկվել հրամաններին։ Շուտով նրան դատի են կանչում, իսկ Մախլուտոն հեռանում է Մուշ։ Տեղեկանալով խաղաղ ժողովրդի կոտորածներին՝ Մախլուտոն կարողանում է զինված ուժեր համախմբել և մտնել Սասուն։ Նրա հետ կռվում էին երիտասարդ Հայկ Բժշկյանը, հայդուկ փեթարա Իսոն և ուրիշներ։ Վերջինս հայ որբերին հավաքագրում է՝ յուրաքանչյուրի համար վճարելով մեկ ոսկի։

Անդրանիկը իր զորքերով գալիս է Դիլիջան։ Նրա հետ էր նաև Սոսե մայրիկը։ Անդրանիկի զորքերը մշտապես անհավասար կռիվների մեջ են լինում, բայց հաջողությունը նրանց կողմից է։ Ուշագրավ է հայդուկ Ճիրոյի կռիվը․ միայնակ կռվելով՝ նա փրկում է ընկերներին և վերջին փամփուշտով վերջ տալիս կյանքին։

Անդրանիկը չի համակերպվում հաշտության պայմանագրի հետ։ Նա հակադրվում է Դրոյին, ով չի տատանվում անգամ հայրենակիցների՝ Անդրանիկի զինվորների դեմ զորք հանել։ Իհարկե, նրա զորքերը սկզբում չեն համաձայնում կռվել, բայց այդ կռիվը անխուսափելի էր։

#### Երրորդ մաս
Հեղինակը չի մոռանում ներկայացնել նաև իր մյուս հերոսների ճակատագրերը։ Այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, որ ֆիդայիներից ոմանք հեռանում են երկրից, որովհետև նոր ձևավորվախ իշխանությունները կարծես անտարբեր են նրանց նկատմամբ։ Ֆիդայիները հասարակության մեջ սկսում են պիտակվել իբրև անբարեհույս տարրեր։ Հասկանալի է, որ սա իշխանությունների գնահատականներն են նրանց։ Առանձին օրինակներով ներկայացվում են ֆիդայիների ճակատագրերը, ներկայացնում,, որ մի մասը սպանվում է, մի մասը փախչում է երկրից, բայց դրանից հետո էլ հանգիստ չեն թողնվում նրանց ընտանիքի անդամները։ Կանայք և երեխաները  աքսորվում են Սիբիր։ Այս համառոտ ակնարկից հետո միայն հեղինակը ներկայացնում է վիպասանքի գլխավոր հերոս Մախլուտոյի հետագա կյանքի պատմությունը, որը նույնպես խույս է տվել իշխանություններից և հաստատվել Ամերիկայում։ Տարիքն առած ֆիդային հանդիպում է ծերացած Անդրանիկին, որը գոյատևում էր արհեստով զբաղվելով։ Նրա խորհրդով Մախլուտոն կոշկակարանոց է բացում։ Հետաքրքիր է այն, որ այդ երկրում հաստատված նախկին հայտնի ֆիդայիները նույն ճակատագիրն ունեն։ 

1928 թվականին Անդրանիկը մահանում է Ֆրեզնոյում։ Նրա դին տեղափոխվում է Փարիզ՝ Պեր-Լաշեզ գերեզմանատուն։ Այնուհետև մի տեսակ ժամանակագրական բաց է առաջանում վիպասանքում և ներկայացվում է 1947թվականի ներգաղթյալների խմբի հետ Երևան ժամանած մի ծերունու, որը ինչպես պարզվում է հայտնի Մախլուտոն է։ Նա մի երիտասարդ շրջկոմի քարտուղարի միջնորդությամբ զբոսայգում  իբրև պահակ աշխատանքի է տեղավորվում։ Դեպքերի հետագա ընթացքն արդեն հասկանալի է դառնում։ Մահանում է զբոսայգու պահակ ծերունին և բացահայտվում է խորհրդավոր ծերունու կյանքի պատմությունը։ Պատմվում է, որ հայտնի զորավարը Հայրենականի տարիներին Սփյուռքում եղել է կամավորական ջոկատների կազմում և պայքարել ֆաշիստների դեմ։ Հուղարկավորության թափորը Երևանից ձգվում է մինչև Էջմիածին։ Ժողովուրդը արժանավայել հրաժեշտ է տալիս իր զորավարին։ Հետաքրքիր է վիպասքի վերջաբանը։  Մահանում է ալևոր ջրտուք Ֆադեն, որը մշտապես երեխաներին պատմում է ֆիդայիների պատմությունները։ Հռետորական հարց է հնչում, թե ո՞վ է այսուհետև սերունդներին պատմելու հերոս ֆիդայիների քաջագործությունները։ Այս հարցի պատասխանը Դաշտենցը թողնում է ընթերցողներին։

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1954 գրքեր
Կատեգորիա:Խաչիկ Դաշտենցի ստեղծագործություններ