Շահր ի Սուխտե

**Շահր ի Սուխտեն** (որը նշանակում է «Այրված քաղաք»), թվագրվում է մոտ. Ք.ա. 3550-2300 թվականներ, նաև գրված՝ *Շահր ի Սուխտե* և *Շահր-ի Սոխտա*, եղել է բրոնզե դարի խոշոր քաղաքային բնակավայրի հնագիտական վայր, որը կապված է եղել Հելմանդի մշակույթի հետ։ Այն գտնվել է Իրանի հարավ-արևելյան մասում՝ Սիստան և Բելուջիստան նահանգում, Հելմանդ գետի ափին, Զահեդան-Զաբոլ ճանապարհի մոտ։ 2014 թվականիհունիսին այն ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։

Քաղաքի անսպասելի վերելքի և անկման պատճառները դեռևս մնացել են առեղծվածային։ Քաղաքից հայտնաբերված արտեֆակտները ցույց են տվել տարօրինակ անհամապատասխանություն ժամանակի հարևան քաղաքակրթությունների հետ, և ենթադրվել է, որ Շահր ի Սուխտեն կարող է ի վերջո տրամադրել նախապատմական Իրանից արևելք գտնվող քաղաքակրթության կոնկրետ ապացույցներ, որն անկախ է եղել հին Միջագետքից։

## Հնագիտություն
Վայրը հայտնաբերվել և ուսումնասիրվել է Աուրել Շտեյնի կողմից 1900-ական թվականների սկզբին։

1967 թվականից սկսած վայրը պեղվել է Իտալական աֆրիկյան և արևելյան ինստիտուտի (IsIAO) թիմի կողմից՝ Մաուրիցիո Տոսիի ղեկավարությամբ։ Այդ աշխատանքները շարունակվել են մինչև 1978 թվականը։ Ընդմիջումից հետո, 1997 թվականին, վայրում աշխատանքները վերսկսվել են Իրանի մշակութային ժառանգության և զբոսաշրջության կազմակերպության թիմի կողմից՝ Ս.Մ.Ս. Սաջջադիի ղեկավարությամբ։ Նոր հայտնագործությունները ժամանակ առ ժամանակ հաղորդվել են։

Տարածքը նախատեսված է եղել 151 հեկտար մակերես զբաղեցնելու, սակայն այժմ դրա չափը հաստատվել է 200 հեկտար։ Կառուցապատված առավելագույն տարածքը եղել է մոտ 120 հեկտար։ Շահր ի Սուխտեն եղել է աշխարհի ամենամեծ քաղաքներից մեկը քաղաքային դարաշրջանի արշալույսին։ Այն գտնվել է ներկայիս Լուտ անապատի արևելյան եզրին մոտ, որը Երկրի ամենատաք վայրերից մեկն է։ Հին ժամանակներում կլիման եղել է շատ ավելի բարենպաստ, երբ Համուն լիճը, որի մոտ գտնվել է քաղաքը, եղել է շատ ավելի մեծ, և տարածքում եղել են բազմաթիվ ճահճուտներ։ Բացի այդ, Դահան-է Ղոլամանը (Ք.ա. 550-330 թվականների)՝ Աքեմենյան խոշոր կենտրոն և հնագիտական վայր, գտնվել է ընդամենը 50 կմ դեպի հյուսիս-արևելք։

Շահր ի Սուխտեի հարավ-արևմտյան մասում գտնվել է ընդարձակ գերեզմանոց՝ 25 հեկտար մակերեսով։ Այն պարունակել է 25,000-ից 40,000 հին գերեզմաններ։

Բնակավայրը հայտնվել է մոտավորապես Ք.ա. 3550 թվականին։ Ըստ Մասսիմո Վիդալեի 2021 թվականի դասախոսության, քաղաքն ունեցել է քաղաքակրթության չորս փուլ և երեք անգամ այրվել է նախքան լքվելը։ Այս լքումը, որը նախկինում իտալական հնագիտական առաքելության կողմից համարվել է տեղի ունեցած մոտ Ք.ա. 1800 թվականին, սակայն հետազոտությունները, հիմնված մոտակա **Թափփեհ Գրազիանի** վայրում կալիբրացված ռադիոածխածնային նմուշների վրա, իտալացի և իրանցի հնագետների առաքելության կողմից՝ Բարբարա Հելվինգի և Հասան Ֆազելի Նաշլիի ղեկավարությամբ, ցույց են տվել, որ վայրը լքվել է մոտ Ք.ա. 2350 թվականին։ Այս լքումը այժմ համարվում է տեղի ունեցած մոտ Ք.ա. 2300 թվականին, և նոր ժամանակագրական ու շերտագրական հաջորդականությունը Շահր-ի Սոխտայի ավելի ուշ պեղումներում (2018-2019 թվականներ), հրապարակված 2022 թվականին, հիմնված 26, 33, 35 և 36 տարածքների վրա, հետևյալն է։

## Առաջին շրջան
Առաջին շրջանի ընթացքում (մոտ Ք.ա. 3550-3000 թվականներ), Շահր ի Սուխտեն արդեն ցույց է տվել սերտ կապեր հարավային Թուրքմենստանի վայրերի, Աֆղանստանի Կանդահարի տարածաշրջանի, Քուեթայի հովտի և Իրանի Բամպուրի հովտի հետ։ Բացի այդ, կապեր են եղել նաև Խուզեստանի և Ֆարսի պրոտո-էլամյան քաղաքների հետ։

Այս ժամանակաշրջանի խեցեղենը, 10-րդ, 9-րդ և 8-րդ փուլերում, սովորաբար ցուցաբերել է թեթև մածուկի գույներ իրանի համար և հարուստ զարդանախշեր, որոնք շատ նման են եղել Մունդիգակ III-ի և արևելյան Բելուջիստանի (հատկապես Քուեթայի հովտի) խեցեղենի վրա գտնված զարդանախշերին, և ունեցել է Նամազգա III խեցեղենի նման զարդարանքի առանձնահատկություններ։ Նաև այս ժամանակաշրջանում հայտնվել է *Մոխրագույն գծավոր-փայլեցված խեցեղենը*, նույնը, ինչ Թեփե Յահյա IVC-ում (մոտ Ք.ա. 3400-3000 թվականներ) և Թեփե Յահյա IVB6-ում, և առկա են եղել բազմագույն Նալ խեցեղենի բեկորներ։

Մոտավորապես Ք.ա. 3000 թվականին, Շահր-ի Սոխտայի բրուտները վերարտադրել են հեռավոր Թուրքմենստանի խեցեղենի ոճերը, որը գտնվել է 750 կմ հյուսիսում, և այլ խեցեղեն է ներմուծվել պակիստանյան Քեչ-Մակրան—իրանական Բելուջիստան տարածքից, որը գտնվել է մոտ 400-500 կմ հարավում, և խեցեղեն է ներմուծվել նաև Աֆղանստանի Մունդիգակի (Կանդահար) տարածաշրջանից, որը գտնվել է մոտ 400 կմ արևելքում։

7-րդ փուլի վերջում, մոտ Ք.ա. 3000 թվականին, քաղաքի մեծ մասը ոչնչացվել է հրդեհի պատճառով. հատկապես Արևելյան բնակելի տարածքը և Կենտրոնական թաղամասերը ցույց են տվել «սենյակներ այրված սվաղով, լցված մոխրով և տանիքի գերանների այրված մնացորդներով»։

## Երկրորդ շրջան
Երկրորդ շրջանի ընթացքում (մոտ Ք.ա. 3000-2600 թվականներ), Շահր ի Սուխտեն նաև կապի մեջ է եղել Ինդոսի հովտի նախա-Հարապպյան կենտրոնների հետ, և շարունակվել են կապերը Բամպուրի հովտի հետ։ Այս շրջանի 6-րդ փուլի ընթացքում բնակավայրը վերակառուցվել է, թեև որոշ ոչնչացված տներ չեն վերակառուցվել։ Էնրիկո Ասկալոնեի վերջին պեղումները Շահր-ի Սոխտայի 33-րդ տարածքում ցույց են տվել, որ այսպես կոչված «Ճարտարապետի տունը» և Արևելյան շենքը պատկանել են ռադիոածխածնային թվագրմամբ Ք.ա. 3000-2850 թվականների շերտին։

«Դատարանների տուն» կոչվող շենքի ավերակները հնագետ Ասկալոնեի կողմից ռադիոածխածնային թվագրվել են Ք.ա. 2850-2620 թվականների, և հաջորդ 2-րդ շերտը նրա կողմից դիտարկվել է որպես «ինքնակամ բնակեցում» 33-րդ տարածքում, որը նա ռադիոածխածնային թվագրել է Ք.ա. 2620-2600 թվականների։ Սակայն, ըստ հնագետ Սաջջադիի, Շահր-ի Սոխտայի ողջ տարածքն այս շրջանում հասել է գրեթե 80 հեկտարի։ Հավանական է թվացել, որ կապերը Մունդիգակի հետ սերտ են եղել այս շրջանում, և լազուրիտը Շահր-ի Սոխտա է հասել Բադախշանի հանքերից՝ անցնելով Մունդիգակի միջով, և երկու բնակավայրերի հարաբերությունները գիտնականներին հնարավորություն են տվել խոսել Հելմանդյան քաղաքակրթության մասին։

Այս շրջանը, 6-րդ և 5-րդ փուլերում, ներկայացրել է զգալի զարգացման ժամանակաշրջան թե՛ քաղաքի չափերի, թե՛ խեցեգործական տեխնոլոգիայի առումով, քանի որ այս շրջանում օգտագործված ավելի նուրբ հումքը և թրծման առաջադեմ տեխնիկան հանգեցրել են ավելի խիտ մածուկով խեցեղենի և բրուտագործական իրերի, որոնք նման են եղել Բամպուր III-IV-ում գտնվածներին, սակայն այս շրջանում արտադրված և/կամ ներմուծված խեցեղենի մեծ մասը եղել է դեղնավուն և մոխրագույն իրեր՝ շագանակագույն և սև զարդանախշերով։ 4-րդ փուլում քաղաքում տեղի է ունեցել փոփոխություն՝ կառուցվել են մեծ շենքեր հզոր շրջապատող պատերով, խեցեղենը կորցրել է նկարազարդ զարդարանքը և դարձել է ստանդարտացված, իսկ թաղումները ցույց են տվել սոցիալ-տնտեսական տարբերություններ բնակչության մեջ, սակայն նախկինում Միջագետքից և արևմտյան Իրանից ներմուծված ապրանքներն անհետացել են այս փուլի վերջում։

## Երրորդ շրջան

 
Երրորդ շրջանի 3-րդ և 2-րդ փուլերում (մոտ Ք.ա. 2600-2400 թվականներին), շարունակվել է մեծ շենքերի կառուցումը հզոր շրջապատող պատերով, խեցեղենը կորցրել է II շրջանի նկարազարդ զարդարանքը և դարձել է ստանդարտացված, իսկ թաղումները շարունակել են ցույց տալ սոցիալ-տնտեսական տարբերություններ բնակչության մեջ։ Կապերը և առևտուրը Մունդիգակի, Բամպուրի և Ինդոսի քաղաքակրթության քաղաքների հետ շարունակվել են։ «33-րդ շենքը», որը նույնպես պատկանել է Շահր-ի Սոխտայի 33-րդ տարածքին (գտնվել է Կենտրոնական թաղամասերի և Հուշարձանային տարածքի միջև), Էնրիկո Ասկալոնեի թիմի կողմից ռադիոածխածնային թվագրվել է Ք.ա. 2600-2450 թվականների։

Մյուս կողմից, հնագետներ Ժարիժը, Դիդիեն և Քիվրոնը համարել են, որ Շահր-ի Սոխտայի I, II և III շրջանները հնագիտական կապեր են ունեցել Մունդիգակի III և IV շրջանների հետ։

Երրորդ շրջանի 3-րդ փուլում խեցեղենի արտադրությունն ունեցել է ձևեր և պատկերված մոտիվներ, որոնք զգալիորեն տարբերվել են նախորդ շրջանների խեցեղենի առանձնահատկություններից, և այս շրջանի սկզբում խեցեղենի վրա սկզբնապես գտնված պարզ զարդարանքի մոտիվները դարձել են ավելի մշակված, և մոխրագույն մածուկով սև զարդարանքով խեցեղենը, նման Բամպուր IV-ում և Թեփե Յահյա IV-ում գտնվածներին, դարձել է ավելի տարածված, իսկ այս շրջանի վերջում հայտնվել են նաև բարակ իրանով փոքր չզարդարված թասեր։

Գերեզմանոցներում հայտնաբերվել է առատ բազմագույն խեցեղեն, ակնհայտորեն օգտագործված կրոնական ծեսերում, և նման խեցեղեն է գտնվել նաև Պակիստանի Բելուջիստանի Նալում։ Հիմնվելով այս փաստի վրա, որոշ գիտնականներ եզրակացրել են, որ բազմագույն խեցեղենը Շահր-ի Սոխտայում ներմուծված է եղել, սակայն մյուսները, ինչպես օրինակ Մուգավերոն (2008), առաջարկել են, որ այս խեցեղենը տեղական է, քանի որ այս տիպի արտադրություն կարելի է գտնել Շահր-ի Սոխտայի մոտակա վայրերում՝ Թեփե Դաշում և Թեփե Ռուդ-է Բիյաբանում, որոնք համապատասխանաբար գտնվել են Շահր-ի Սոխտայից 3 կմ և 30 կմ հարավ։

## Չորրորդ շրջան

Չորրորդ շրջանը (մոտ Ք.ա. 2400-2300 թվականներ) հայտնի է դարձել «Այրված պալատի» կամ «Այրված շենքի» պեղումներով, և հնագետները համարել են, որ այս շրջանում Շահր-ի Սոխտան կապեր է ունեցել գրեթե բացառապես Բամպուրի հովտի և Կանդահարի տարածքի հետ, ինչը հաստատվել է Բամպուր V և VI-ին բնորոշ խեցեղենով։ 1972 թվականին քաղաքի արևմտյան թաղամասերում հայտնաբերվել են վերամշակման արհեստանոցներ՝ կայծքարի, լազուրիտի և փիրուզի մեծ կուտակումներով, այս վայրերը համարվել են եզակի տարածաշրջանում։ Մյուս կողմից, Էնրիկո Ասկալոնեն իր վերջին պեղումներում հայտնաբերել է լքման փուլ Շահր-ի Սոխտայի 33-րդ տարածքում, որը ռադիոածխածնային թվագրվել է Ք.ա. 2450-2350 թվականների։ Այնուամենայնիվ, այս փուլը վերջերս հնագետ Մասսիմո Վիդալեի կողմից դիտարկվել է որպես Շահր-ի Սոխտայի ողջ բնակավայրի առատորեն զարգացած քաղաքային բնակեցման վերջին շրջան։

Իրանցի հնագետներ Ս.Մ.Ս. Սաջջադին և Հոսեին Մորադին պեղումների սեզոնի ընթացքում (2014-15 թվակակններ) գտել են կիսասյուների համակարգ Շահր-ի Սոխտայի IV շրջանի 26-րդ տարածքի երկու շենքերի միջև երկար անցուղում, և Մասսիմո Վիդալեն համարել է, որ այն «լիովին պալատական» համալիրի մաս է կազմել՝ շատ նման կիսասյուներով, ինչպիսիք Մեհրգարհում տարիներ առաջ հայտնաբերել է ֆրանսիական առաքելությունը, որոնք թվագրել են մոտ Ք.ա. 2500 թվականով։

## 5-րդ շրջան
Մյուս կողմից, Ասկալոնեն իր դասախոսության մեջ ժամանակագրական գրաֆիկում ընդունել է, որ Ք.ա. 2350-2200 թվականները միջև լքումից հետո «Այրված շենքը» Շահր-ի Սոխտայում բնակեցված է եղել 5-րդ շրջանում (մոտ Ք.ա. 2100-2000 թվականներին)՝ հիմնվելով հնագետ Ռաֆֆաելե Բիշիոնեի կողմից 1979 թվականին ներկայացված կալիբրացված ռադիոածխածնային թվագրումների վրա, սակայն սա կարող է լինել նախորդ քաղաքային բնակեցման եզակի պահպանում, քանի որ Մասսիմո Վիդալեն նշել է, որ «քաղաքային համակարգը» չի անցել Ք.ա. 2350 թվականից։ Մ. Տոսին և Ռ. Բիշիոնեն, ովքեր տարիներ առաջ պեղել են այս «Այրված շենքը», համարել են, որ այն «ոչնչացվել է կործանարար հրդեհում» մոտ Ք.ա. 2000 թվականին։

## Քաղաքի տարածքները

Շահր ի Սուխտեի տարածքը բաժանվել է հինգ հիմնական հատվածների, ինչպես նշել է հնագետ Ս.Մ.Ս. Սաջջադին՝
 
1. **Արևելյան բնակելի տարածքը**, որը գտնվել է վայրի ամենաբարձր կետում։ I շրջանին պատկանող որոշ խեցեղեն է հայտնաբերվել այս Արևելյան բնակելի տարածքի պեղումներում՝ Այրված շենքից հյուսիս։
 
2. **Մեծ կենտրոնական տարածքը** կամ **Կենտրոնական թաղամասերը**, որոնք արևմտյան, հարավային և արևելյան տարածքներից առանձնացվել են խորը իջվածքներով։ Այս Կենտրոնական թաղամասերում կա մի վայր, որը հայտնի է որպես «Կարասների տուն», որտեղ այլ խեցեղենի թվում հայտնաբերվել է Կոթ Դիջյան կարաս։ 
 
3. **Արհեստավորների թաղամասերը**, որոնք գտնվել են վայրի հյուսիս-արևմտյան մասում։
 
4. **Հուշարձանային տարածքը**, որը գտնվել է Արհեստավորների թաղամասերից արևելք՝ մի քանի բարձր բլուրներով, որոնք ներկայացրել են տարբեր ճարտարապետական շենքեր։ Խեցեղենի որոշ վառարաններ են հայտնաբերվել վայրի հյուսիս-արևմտյան մասում՝ Հուշարձանային տարածքի մոտ և շուրջը, սակայն անոթների մեծ մասն արտադրվել է քաղաքից դուրս։
 
5. **Գերեզմանոցի տարածքը**, որը նաև կոչվել է **Շահր-ի Սոխտայի գերեզմանոց**, որը զբաղեցրել է վայրի հարավ-արևմտյան մասը՝ ծածկելով գրեթե 25 հեկտար։ Գերեզմանների գնահատված թիվը տատանվել է 25,000-ից 40,000-ի միջև, և թաղումների մեծ մասը թվագրվել է առաջին և երկրորդ շրջաններով, թեև որոշ այլ սակավաթիվ թաղումներ պատկանել են հաջորդ երկու շրջաններին։

## Գտածոներ

*Հնավայրում հայտնաբերված կավե գավաթը, որը թվագրվում է մ.թ.ա. 3178 թվական, պատկերում է այն, ինչը որոշ հնագետներ համարում են ամենավաղ հայտնի անիմացիան, և այդ թվագրումը հուշարձանը դասում է I ժամանակաշրջանին՝ Շահր ի Սուխտեհ մշակույթի զարգացման և ծաղկման ամենավաղ շրջանին։
*Ամենավաղ հայտնի արհեստական աչքը հայտնաբերվել է հնագետների կողմից 2006 թվականի դեկտեմբերին կնոջ թաղման վայրում։ Այն ունի կիսագնդաձև տեսք և ավելի քան 2.5 սմ (1 դյույմ) տրամագիծ։ Կազմված է շատ թեթև նյութից, հավանաբար բիտումի մածուկից։ Արհեստական աչքի մակերեսը պատված է ոսկու բարակ շերտով՝ փորագրված կենտրոնական շրջանով (ներկայացնող ծիածանաթաղանթը) և արևի ճառագայթների նման ոսկե գծերով։ Կինը, որի մնացորդները հայտնաբերվել են արհեստական աչքի հետ միասին, եղել է 1.82 մ բարձրության (6 ոտնաչափ)՝ զգալիորեն ավելի բարձրահասակ, քան իր ժամանակի տիպիկ կանայք։ Աչքի երկու կողմերում փոքրիկ անցքեր են փորված, որոնց միջով անցկացվել է ոսկե թել՝ աչքագունդը տեղում պահելու համար։ Քանի որ մանրադիտակային հետազոտությունը ցույց է տվել, որ աչքի խոռոչում առկա են ոսկե թելի հստակ հետքեր, աչքագունդը պետք է որ կրվել է նրա կյանքի ընթացքում։ Կնոջ կմախքը թվագրվում է մ.թ.ա. 2900-2800 թվականներ։
*Երբևէ հայտնաբերված ամենահին ամբողջական սեղանի խաղը՝ 4 տարբեր զառերով և 27 երկրաչափական խաղաքարերով, գտնվել է այս հնավայրի հնագիտական պեղումների ժամանակ։ Այս խաղն առանձնահատուկ է նրանով, որ այն քսան վանդականի խաղի ամենավաղ հայտնի օրինակն է ամբողջական հավաքածուով։ Սա այն դարձնում է անգնահատելի աղբյուր սեղանի խաղերի պատմությունը և էվոլյուցիան հասկանալու համար՝ հնարավոր է վերաձևելով դրանց պատմությունը։ Առաջին անգամ խաղատախտակը վերակառուցվել և ներկայացվել է հին կանոններով, որոնք ավելի հավանական է, որ կիրառվել են այդ ժամանակաշրջանում։
*Հնավայրում հայտնաբերված մարդկային գանգը վկայում է ուղեղի վիրահատության պրակտիկայի մասին։
*2014 թվականի դեկտեմբերի 29-ին հնավայրում հայտնաբերվել է եզակի մարմարե գավաթ։
*2015 թվականի հունվարին հնավայրում հայտնաբերվել է բրոնզե դարաշրջանի նկարազարդ կաշվե իր։

### Հանրային առողջության բացահայտում
Պալեոպարազիտոլոգիական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ պեղված տարածքներում բնակվող հին բնակիչները վարակված են եղել *Physaloptera* ցեղի նեմատոդներով, ինչը հազվադեպ մակաբուծային դեպք է։

## Հարաբերությունը այլ վաղ մշակույթի հետ
Շահր-ի Սոխտա քաղաքակրթությունը ծաղկել է մ.թ.ա. 3200-2350 թվականներին, և հնարավոր է համընկել է Ինդոս հովտի մեծ քաղաքակրթության առաջին փուլի հետ։ Շահր-ի Սոխտայի III և IV ժամանակաշրջանները և Մունդիգակի IV ժամանակաշրջանի վերջին մասը ժամանակակից են Հասուն Հարապպայի 3A-ին և Հասուն Հարապպայի 3B-ի մի մասին։

Շահդադը մեկ այլ ընդարձակ հնավայր է, որը պեղվում է և կապված է այս մշակույթի հետ։ Սիստանի ավազանում՝ Աֆղանստանի և Պակիստանի միջև ընկած անապատային տարածքում, փաստագրվել է բրոնզե դարի շուրջ 900 հնավայր։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*F. H. Andrewa, Painted Neolithic Pottery in Sistan discovered by Sir Aurel Stein, The Burlington Magazine, vol. 47, pp.&nbsp;304–308, 1925
*Vidale, Massimo etal., "Materiality of two vessels in Southern Turkmenian style from Shahr-i Sokhta (Sistan, Iran, c. 3100-2900 BC)", Pathways through Arslantepe. Essays in Honour of Marcella Frangipane, hrsg. v. Balossi Restelli, Francesca, pp.&nbsp;701–711, 2020

## Արտաքին հղումներ

* Elamite clay tablet unearthed in mysterious Burnt City - Tehran Times - December 24, 2021
* Shahr-e Sukhteh, CHN
* Burnt City Inhabitants Used Teeth for Basket Weaving, CHN
* World's Oldest Backgammon Set found at the Burnt City

Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Իրան
Կատեգորիա:Իրանական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Իրանի հնագիտական վայրեր
Կատեգորիա:Իրանի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Իրանի պատմություն
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Իրանում
Կատեգորիա:Հին Մերձավոր Արևելք