Տեքստիլ վերամշակում

**Տեքստիլ վերամշակում**, մանրաթելի, մանվածքի կամ գործվածքի վերականգնման և նյութը նոր, օգտակար արտադրանքի վերածելու գործընթաց։ Տեքստիլ թափոնները բաժանվում են կենցաղային և հետսպառողական թափոնների և դասակարգվում են հինգ տարբեր կատեգորիաների, որոնք ստացվում են բուրգային մոդելից։ Տեքստիլը կարող է կամ վերօգտագործվել, կամ մեխանիկորեն/քիմիապես վերամշակվել։

Վերջին տարիներին մի շարք երկրներում նոր կանոնակարգերի պատճառով տեղաշարժ է նկատվել դեպի տեքստիլ վերամշակում։ Ի պատասխան, ընկերությունները մշակում են արտադրանք ինչպես սպառողական թափոններից, այնպես էլ վերամշակված նյութերից, օրինակ՝ պլաստիկից: Ակադեմիական ուսումնասիրությունների արդյունքները ցույց են տվել, որ տեքստիլի վերօգտագործումը և վերամշակումն ավելի առավելություններ ունեն, քան այրումը և աղբավայրերում թողնելը։

## Թափոններ
Տարեկան արտադրվում է ավելի քան 100 միլիարդ հագուստ, որոնց մեծ մասը հայտնվում է այրման վառարաններում կամ աղբավայրերում: EPA-ն հայտնել է, որ միայն 2018 թվականին առաջացել է 17 միլիոն տոննա տեքստիլ քաղաքային պինդ թափոն (ՔՊԹ): Նորաձևության արդյունաբերությունը, անկասկած, երկրորդ ամենամեծ աղտոտողներից մեկն է նավթարդյունաբերությունից հետո։ Տեքստիլ վերամշակումը նվազեցնում է աղբավայրերի տարածքը, ստեղծում է ավելի քիչ աղտոտվածություն և նվազեցնում է էլեկտրաէներգիայի և ջրի սպառումը: Տեքստիլի վերամշակման մեջ օգտագործվող նյութերի մեծ մասը կարելի է բաժանել երկու կատեգորիայի՝ սպառումից առաջ և սպառումից հետո թափոններ։

### Նախասպառող
Նախասպառողական թափոնները ներառում են տեքստիլ, մանրաթելային և բամբակյա արդյունաբերություններից ստացված երկրորդային նյութեր։ Այս արտադրանքը վերաօգտագործվում է այլ ոլորտներում, օրինակ՝ կահույքի, ներքնակների, կոշտ թելի, տնաշինության, ավտոմոբիլային, թղթի և հագուստի արտադրության համար։

Նախասպառող կարող է նաև վերաբերել ավելորդ կամ մնացորդային հագուստի, որը մանրածախ առևտրականները չեն կարողացել վաճառել սպառողներին: Այս մնացորդային հագուստը այնուհետև վերաօգտագործվում է և օգտագործվում է նոր հագուստ ստեղծելու համար՝ միաժամանակ պահպանելով շրջակա միջավայրի համար կայունությունը։

### Հետսպառող
Հետսպառողական թափոնները բաղկացած են տեքստիլ հագուստից և կենցաղային իրերից, որոնք դեն են նետվել իրենց տերերի կողմից: Այս տեքստիլ իրերը սովորաբար դեն են նետվում, քանի որ վնասված են, մաշված կամ հնացած: Սակայն Միացյալ Նահանգներում հետսպառողական թափոնների 85%-ը հայտնաբերվում է աղբավայրերում։ Մնացած հետսպառողական թափոնները կարող են փոխանցվել երկրորդական ապրանքների մանրածախ վաճառողներին՝ վերավաճառքի կամ տեքստիլ վերամշակման համար նախատեսված պահեստներ փոխանցելու համար։

### Շրջանաձևության իրականացում
Ստանդարտների և տեխնոլոգիաների ազգային ինստիտուտի կողմից կազմակերպվող աշխատաժողովները անվճար հասանելի են NIST.SP.1500-207 ձևաչափով, որոնք ներառում են տեքստիլ թափոնների հոսքի շրջանաձևության ապագան հասկանալու համար անհրաժեշտ սահմանումների և տվյալների ձևակերպման մարտահրավերները։

## Կատեգորիաներ
Տեքստիլները դասակարգվում են կատեգորիաների՝ համաձայն բուրգի մոդելի, որը կազմակերպում է տեքստիլները՝ ըստ դրանց որակի և օգտագործելիության: Այս կատեգորիաների տեղադրումները որոշում են, թե որ գործընթացներն են օգտագործվում տեքստիլը վերամշակելու կամ վերօգտագործելու համար: Այդպիսի կատեգորիաներն են՝ օգտագործված հագուստի շուկաների համար նախատեսված տեքստիլ, վերամշակման, սրբման և փայլեցման համար նախատեսված տեքստիլ, աղբավայրեր և այրման գործարաններ ուղարկված տեքստիլ և ադամանդներ:

### Ադամանդներ
Ադամանդները ավելի հին են, բայց ավելի նորաձև հագուստի առարկաներ են, որոնք պատկանում են բարձրակարգ, հայտնի ապրանքանիշերի։ Ադամանդները կազմում են վերամշակված տեքստիլի 1-2%-ը։ Ադամանդ համարվող հագուստի և աքսեսուարների թվում են կուտյուրը, Harley Davidson-ը, Levi's-ը, Ralph Lauren-ը և շքեղ մանրաթելերը (օրինակ՝ քաշմիրը)։ Այս երկրորդական հագուստի իրերը մեծ պահանջարկ ունեն և կարող են վաճառվել առցանց, մանրածախ կամ վինտաժ խանութներում։

### Աղբավայր և այրում
Վերամշակված տեքստիլ արտադրանքի մոտ 7%-ը կամ այրվում է, կամ էլ նետվում է աղբավայր։ Աղբավայրերում հայտնվող տեքստիլ արտադրանքը ոչ մի արժեք չունի և չի կարող վերաօգտագործվել. այս գործընթացը թանկ է և հնարավորության դեպքում դրանից խուսափում են։ Տեքստիլ նյութերը կարող են նաև այրվել՝ էլեկտրական էներգիա ստանալու համար։ Այս պրակտիկան ավելի տարածված է Եվրոպայում, քան Միացյալ Նահանգներում, քանի որ եվրոպական կաթսայատների համակարգերն ունեն ավելի բարձր հնարավորություններ, քան ամերիկյան կաթսայատների համակարգերը։ Չնայած կոշտ կենցաղային թափոնների (ԿԿԹ) այրումը դեռևս հնարավոր չէ Միացյալ Նահանգներում, ԿԿԹ-ի երկու երրորդից ավելին այրվում է այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են Դանիան, Ճապոնիան և Շվեյցարիան։ ԿԿԹ այրման էներգետիկ արժեքը կալորիաների առումով համեմատելի է նավթի հետ, սակայն այս գործընթացին կան խոչընդոտներ։ Այդ խոչընդոտներից են այրման արդյունավետության բարձրացումը և այրման վնասակար կողմնակի արտադրանքի կրճատումը:

### Սրբող և փայլեցնող կտորներ
Օգտագործված տեքստիլի մոտ 17%-ը դասակարգվում է որպես սրբելու և փայլեցնելու գործվածքների կատեգորիա։ Այս տեքստիլները համարվում են ոչ կրելի և հետո օգտագործվում են սրբելու և փայլեցնելու կտորներ պատրաստելու համար։ Մաքրող և փայլեցնող կտորները կարող են պատրաստվել օլեոֆիլ և հիդրոֆիլ մանրաթելերի համադրությունից, որոնք հաճախ օգտակար են արդյունաբերական կիրառման մեջ։ Այս կտորները պատրաստելու համար սովորաբար օգտագործվում են տեքստիլներ, ինչպիսիք են մարզաշապիկները՝ դրանց բնականորեն ներծծող բամբակյա մանրաթելերի շնորհիվ։

### Նոր ապրանքների վերածում
Տեքստիլ թափոնների 29%-ը վերափոխվում է նոր արտադրանքի, եթե համարվում է անօգտագործելի։ Օգտագործելիությունը կախված է նրանից, թե արդյոք տեքստիլները բծավորված են կամ պատռված այն աստիճան, որ այլևս հնարավոր չէ վերանորոգել։ Շոդդին և մունգոն վերամշակման գործընթացի երկու հիմնական արդյունքներն են։

Շոդդին ենթադրում է հին նյութերից նոր թելային արտադրանքների ստեղծում և տեքստիլի վերամշակման ամենահին օրինակներից մեկն է։ Անորակ մանվածքի խոշորագույն արտադրողներից մեկը Հյուսիսային Հնդկաստանի Պանիպատն է, որն ունի ավելի քան 300 գործարան։ Պանիպատում անորակ նյութերի մեծ մասն օգտագործվում է գործած վերմակներ պատրաստելու համար, որը կազմում է աղետներից տուժած համայնքներին տրամադրվող վերմակների ավելի քան 90%-ը։

Մունգոն հորինվել է անորակ եղանակով և վերաբերում է տեքստիլ կտրվածքների օգտագործմանը՝ բուրդ պատրաստելու համար: Այս բուրդը արտահանվում է եվրոպական երկրներ, որոնց ավելի զով կլիման և դյուրավառության կանոնակարգերը հանգեցնում են մունգոյի ավելի մեծ կարիքի։

Շոդդին և մունգոն կարող են օգտագործվել ինչպես բարձր, այնպես էլ ցածր որակի արտադրանքների համար։ Այս վերամշակված թելերը օգտագործվել են քաշմիրե սվիտերներում, ինչպես նաև կահույքի, ավտոմեքենաների և բռնցքամարտի պարկերի լցոնման համար։

### Օգտագործված հագուստի շուկաներ
Տեքստիլի 48%-ը տեսակավորվում է օգտագործված հագուստի շուկաների կատեգորիայում։ Արևմտյան երկրներն օգտագործված տեքստիլ են արտահանում զարգացող երկրներ կամ աղետներից տուժած երկրներին օգնություն ցուցաբերելու համար։ Զարգացող երկրներում Արևմուտքից եկող օգտագործված տեքստիլը շատ բարձր է գնահատվում, քանի որ այն հաճախ ավելի մատչելի է, քան տեղական տեքստիլը։ Արևմուտքից եկող օգտագործված տեքստիլը վաճառվում է նաև ավելի զարգացած երկրների ցածր և միջին խավերին, որոնց եկամուտը բավարար չէ ավելի թանկ՝ տեղական տեքստիլ գնելու համար։ Քանի որ տեքստիլ արտահանումը գլոբալ արդյունաբերություն է, արտահանողները պետք է տեղյակ լինեն տարբեր երկրներում գործող տարբեր առևտրային կանոնակարգերի և սահմանափակումների մասին։

## Մշակում
### Վերօգտագործում
Տեքստիլի վերօգտագործումը նախընտրելի մշակման մեթոդ է, քանի որ այն երկարացնում է սկզբնական արտադրանքի կյանքի տևողությունը։ Վերօգտագործումը տեղի է ունենում, երբ տեքստիլի սեփականատերերը վարձակալում, փոխանակում, փոխառում են ապրանքներ՝ օգտագործելով երկրորդական խանութներ, ավտոտնակների վաճառք, առցանց/լու շուկաներ կամ բարեգործական կազմակերպություններ։ Տեքստիլը վերաօգտագործելիս այն երբեմն փոփոխվում է կտրելու և կարելու միջոցով, կամ ներկերով, կարկատանքներով և այլ տեքստիլներով զարդարելու միջոցով՝ DIY կոչվող գործընթացով։

### Վերամշակում

#### Մեխանիկական
Մեխանիկական մշակումը վերամշակման մեթոդ է, որի դեպքում տեքստիլ գործվածքը քայքայվում է, մինչդեռ մանրաթելերը դեռևս պահպանվում են։ Մանրացված լինելուց հետո այս մանրաթելերը կարող են մանվել՝ նոր գործվածքներ ստեղծելու համար։ Սա տեքստիլ նյութերի վերամշակման ամենատարածված տեխնիկան է և հատկապես լավ մշակված գործընթաց է բամբակյա գործվածքների համար։ Մեխանիկական մշակման արձանագրությունները կարող են տարբերվել՝ կախված նյութից, ուստի գործընթացը սկսելուց առաջ անհրաժեշտ է նաև տեսակավորման մի քանի մակարդակ։

Տեքստիլները պետք է առանձնացվեն գործվածքի կազմի և գույնի համաձայն՝ նյութերի կրկնակի ներկումից և սպիտակեցումից խուսափելու համար։ Տեսակավորելուց հետո տեքստիլ նյութերը կարող են մանրացվել, լվանալ և բաժանվել ավելի փոքր մանրաթելերի։ Այնուհետև այս առանձին մանրաթելերը դասավորվում են միմյանց հետ՝ մի գործընթացում, որը հայտնի է որպես գզրարություն՝ միասին մանելու նախապատրաստման համար: Որոշ մանրաթելեր, այդ թվում՝ բամբակը, պետք է մանվեն կրող մանրաթելի հետ միասին՝ ավելի բարձր որակը պահպանելու համար։ Այս մանրաթելերը սովորաբար բամբակ, օրգանական բամբակ կամ պոլիեսթեր են: Երբ մանրաթելերը մանվում են նոր մանվածքի մեջ, դրանք կարող են օգտագործվել նոր տեքստիլ նյութեր ստեղծելու համար: Այս գործընթացը գործում է որպես վերամշակման կիսափակ ցիկլ: Նյութի վերամշակման քանակը կախված է մանրաթելերի որակից, որը նվազում է մեխանիկական մշակման յուրաքանչյուր ցիկլի հետ։

Մեխանիկական մշակումը կարող է կիրառվել նաև տեքստիլից բացի այլ նյութերի հետ։ Դրա տարածված օրինակ է պոլիեսթերը: Պոլիեսթերի դեպքում վերամշակված նյութերը պոլիէթիլեն տերեֆտալատից պատրաստված պլաստիկ շշեր են։ Նմանապես տեքստիլի նման, պլաստմասսաները տեսակավորվում են ըստ գույնի և տեսակի, երբ դրանք հասնում են վերամշակման կենտրոններ։ Այնուհետև պլաստիկը մանրացվում և լվանում են՝ քայքայելու և աղտոտիչները հեռացնելու համար։ Չորացրած պլաստիկի մնացորդները ձուլվում են պոլիէթիլեն տերեֆտալատի գնդիկների մեջ, այնուհետև ենթարկվում են էքստրուզիայի՝ նոր մանրաթելեր ստեղծելու համար, որոնք կարող են օգտագործվել նոր տեքստիլներ ստեղծելու համար։

#### Քիմիական
Քիմիական մշակումը տեղի է ունենում, երբ տեքստիլի վերօգտագործումը անհնար է։ Այս գործընթացը դեռ լայնորեն կիրառված չէ, բայց կան ընկերություններ, որոնք ուսումնասիրում և ներմուծում են քիմիական վերամշակումը։ Հիմնական փոքրածավալ արտադրության կայաններն են Eco Circle-ը, Worn Again-ը, Evrnu-ն և Ioncell-ը։

Քիմիական վերամշակումը կիրառվում է սինթետիկ մանրաթելերի վրա, ինչպիսիք են պոլիէթիլեն տերեֆտալատը։ Այս սինթետիկ մանրաթելերը կարող են քայքայվել՝ մանրաթելեր, մանվածք և տեքստիլ նյութեր ստեղծելու համար։ Պոլիէթիլեն տերեֆտալատի դեպքում սկզբնական նյութերը նախ քայքայվում են մինչև մոլեկուլային մակարդակ՝ օգտագործելով քիմիական նյութեր, որոնք նպաստում են գլիկոլիզին, մեթանոլիզին, հիդրոլիզին և/կամ ամոնոլիզին։ Այս դեպոլիմերացման գործողությունը նաև հեռացնում է աղտոտիչները սկզբնական նյութից, ինչպիսիք են ներկանյութերը և անցանկալի մանրաթելերը։ Այստեղից նյութը պոլիմերացվում է և օգտագործվում է տեքստիլ արտադրանք արտադրելու համար։

Վերամշակման մեխանիկական մեթոդից տարբերվող, քիմիական վերամշակումը արտադրում է բարձրորակ մանրաթելեր, որոնք նման են օգտագործված սկզբնական մանրաթելին։ Հետևաբար, քիմիական գործընթացի արդյունքը պահելու համար նոր մանրաթելեր անհրաժեշտ չեն։ Այլ նյութերի, ինչպիսիք են նեյլոնը և ցելյուլոզային մանրաթելերը, համար օգտագործվում են տարբեր քիմիական նյութեր և գործընթացներ, բայց գործընթացի ընդհանուր կառուցվածքը նույնն է։

## Վերամշակված նյութերից պատրաստված տեքստիլներ
Շատ ընկերություններ իրենց արտադրանքը մշակում են վերամշակված հետսպառողական տեքստիլ թափոնների, ինչպես նաև այլ վերամշակված նյութերի, ինչպիսիք են պլաստմասսան, համադրությունից։ Սա կարելի է անել նաև հագուստից բացի այլ տեքստիլների համար։

Վերամշակված տեքստիլի կիրառման ոլորտում ավելի առաջադեմ մեկ կոնկրետ տարածաշրջան Սկանդինավիան է, որը ստեղծել է հիմնական շուկայական արտադրանք։ Շվեդիայում այնպիսի ընկերություններ, ինչպիսիք են Lindex-ը և H&M-ը, իրենց նոր հագուստի գծերում ներառում են նախասպառողական և հետսպառողական թափոնների մանրաթելեր։

## Զարգացում
### Վերամշակված տեքստիլի անցում
Մի քանի երկրներում ներդրվել են տեքստիլ արդյունաբերության նոր կանոնակարգեր, որոնք նպաստում են վերամշակված նյութերի օգտագործմանը: 2022 թվականի մարտի 30-ին Եվրոպական հանձնաժողովը հրապարակեց ԵՄ ռազմավարությունը կայուն և շրջանառու տեքստիլի համար, որը ներկայացնում է ԵՄ գործողությունների ծրագիրը՝ տեքստիլ արդյունաբերության մեջ ավելի լավ կայունության և կարգավորման հասնելու համար։ Եվրոպական հանձնաժողովի 2030 թվականի նպատակն է խրախուսել սպառողներին ներդրումներ կատարել բարձրորակ արտադրանքի մեջ՝ արագ նորաձևության փոխարեն, և ապահովել, որ բոլոր տեքստիլ արտադրանքները լինեն դիմացկուն, անկախ նրանից՝ վերամշակված նյութերից են, թե ոչ։ ԵՄ ռազմավարությունը ներառում է գերարտադրության կարգավորումը, արտադրության ընթացքում միկրոպլաստիկների արտանետումների կրճատումը և ԵՄ արտադրողի ընդլայնված պատասխանատվության կիրառումը՝ արտադրողների կայուն գործունեությունն ապահովելու համար։

Սպառողների փոփոխվող սպասումներին ի պատասխան, տեքստիլ վերամշակման ընկերություններում ներդրումներն աճել են՝ տեքստիլ արդյունաբերության մեջ ավելի լավ կայունության հասնելու համար։ Inditex-ի և Բիլ Գեյթսի Breakthrough Energy Ventures-ը 2022 թվականի հուլիսին ներդրումներ է կատարել Circ ստարտափ վերամշակման ընկերությունում, որը արտոնագրել է օգտագործված մանրաթելերի վերափոխման նոր տեխնոլոգիաներ։ 2021 թվականի հուլիսին H&M-ը և Adidas-ը ներդրումներ են կատարել քիմիական վերամշակման Infinited Fiber Company (IFC) ընկերությունում, որն արտադրում է վերամշակված մանրաթել, որը նման է բամբակին և կենսաքայքայվող է։ Goldman Sachs-ը 2022 թվականի հունիսին ներդրում է կատարել մեխանիկորեն վերամշակված բամբակ արտադրող Recover Textile Systems ընկերությունում։

Շատ շքեղ նորաձևության ապրանքանիշեր հրապարակայնորեն ցուցադրում են իրենց ներդրումները կայուն զարգացման մոտեցումներում՝ ընդհանուր նպատակով անցնել շրջանաձև համակարգերին և իրենց հավաքածուներում օգտագործել վերափոխված և/կամ կենսաքայքայվող նյութեր։

### Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցություն
Տեքստիլի վերամշակման և վերօգտագործման գործընթացները տեքստիլի վերամշակման ամենաէկոլոգիապես մաքուր մեթոդներն են, մինչդեռ այրումը և աղբավայրերում տեղադրումը համարվում են ամենաքիչ բնապահպանական մեթոդները։ Երբ համեմատում ենք տեքստիլի վերօգտագործումը տեքստիլի վերամշակման հետ, տեքստիլի վերօգտագործումն ավելի առավելություն է։ Շվեդական ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ տեքստիլ թափոնների յուրաքանչյուր տոննայի համար տեքստիլի վերօգտագործումը կարող է խնայել 8 տոննա CO₂ գլոբալ տաքացման պոտենցիալի (ԳՏՊ) և 164 ԳՋ էներգիայի սպառում։ Համեմատության համար՝ տեքստիլի վերամշակումը խնայում է 5.6 տոննա CO₂՝ գլոբալ տաքացման պոտենցիալի (ԳՏՊ) առումով, և 116 ԳՋ էներգիայի օգտագործում։

Կան մի քանի իրավիճակներ, երբ վերամշակումը և կրկնակի օգտագործումը կարող են այնքան արդյունավետ չլինել։ Օրինակ՝ վերամշակման դեպքում օգուտները կարող են նվազել, եթե փոխարինման մակարդակը համեմատաբար ցածր է, եթե վերամշակման գործընթացը աշխատում է հանածո վառելիքով, կամ եթե այն արտադրական գործընթացները, որոնցից խուսափում են, արդեն բավական մաքուր են։ Նաև կրկնակի օգտագործման դեպքում տրանսպորտի շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունը կարող է գերազանցել արտադրությունից խուսափելու դրական կողմերը, եթե կրկնակի օգտագործվող իրի օգտագործման ժամանակը զգալիորեն երկարացված չէ։ Այս իրավիճակները պետք է հաշվի առնել, երբ առաջարկվում, նախագծվում և իրականացվում են տեքստիլի վերամշակման և կրկնակի օգտագործման նոր գործընթացներ։.

## Ծանոթագրություններ

24. https://www.greenamerica.org/unraveling-fashion-industry/what-really-happens-unwanted-clothes