Օգտագործելիություն

**Օգտագործելիություն** (՝ «հարմարավետություն և օգտագործման դյուրինություն, օգտագործման դյուրինության աստիճան»), նաև օգտագործման հարմարավետություն, օգտագործման պիտանիություն, Էրգոնոմիկա՝ տվյալ պայմաններում օգտագործողի համար հասկանալի, ուսումնասիրվող, օգտագործվող և գրավիչ լինելու հնարավորություն (ISO/IEC 25010), համակարգի, ապրանքի կամ ծառայության հատկություն, որի առկայության դեպքում կոնկրետ օգտատերը կարող է համակարգը շահագործել որոշակի պայմաններում՝ անհրաժեշտ արդյունավետությամբ և բավարարվածությամբ սահմանված նպատակներին հասնելու համար (ISO 9241-210)։

Համակարգի օգտագործման հարմարավետությունը (պիտանիությունը) չի սահմանափակվում միայն նրանով, թե որքան հեշտ է այն շահագործել։ «ISO 9241» սերիայի ստանդարտներին համապատասխան՝ այս բնութագիրը պետք է ավելի լայնորեն հասկանալ՝ հաշվի առնելով օգտատիրոջ անձնական նպատակները, համակարգի ընկալման հետ կապված նրա հույզերն ու զգացողությունները, ինչպես նաև աշխատանքից բավարարվածությունը։ Օգտագործման պիտանիությունը ապահովելու համար անհրաժեշտ հատկությունները կախված են նաև առաջադրանքից և շրջակա միջավայրից։ Օգտագործման պիտանիությունը բացարձակ հասկացություն չէ, այն կարող է տարբեր կերպ դրսևորվել շահագործման որոշակի պայմաններում։

## Օգտագործման հարմարավետության գնահատումներ
Ապրանքի օգտագործման հարմարավետությունը (պիտանիությունը) գնահատելու երկու հիմնական եղանակ կա.
* *ուղղակի գնահատում*՝ հիմնված իրական պայմաններում արտադրանքի շահագործման արդյունքում ձեռք բերված արդյունավետության և բավարարվածության վերլուծության վրա. եթե նշված պայմաններում մի համակարգն ավելի էրգոնոմիկ է, քան մյուսը, ապա գնահատումը պետք է բացահայտի դա,
* *անուղղակի գնահատում*՝ հիմնված անհատական բնութագրերի վերլուծության վրա, որոնք արտացոլում են համակարգի որոշակի հատկությունները սահմանված գործառնական պայմաններում։

Ուղղակի գնահատումը դիտարկվում է «ISO 9241-11» ստանդարտում, որը բխում է այն փաստից, որ համակարգի էրգոնոմիկան կախված է բոլոր ցուցանիշներից, ներառյալ ինչպես կազմակերպչական ցուցանիշները (օրինակ՝ աշխատանքային հմտությունները, գտնվելու վայրը կամ արտադրանքի տեսքը), այնպես էլ օգտագործողների միջև անհատական տարբերությունները, ինչպիսիք են մշակութային մակարդակը և նախասիրությունները։ Ուղղակի գնահատումը հիմնված է այն փաստի վրա, որ համակարգի էրգոնոմիկ նման լայն մոտեցումն ունի իր առավելությունները, որոնք ներառում են արտադրանքի ստեղծման ժամանակ իրական նպատակների կողմնորոշումը, որոնցից գլխավորը իրական տեխնիկական, ֆիզիկական և կազմակերպչական միջավայրում իրական առաջադրանքներ կատարող իրական օգտատերերի կարիքների բավարարումն է։

Անուղղակի գնահատումը դիտարկվում է «ISO/IEC 25010» ստանդարտում, որը նկարագրում է օգտագործման դյուրինության հետևյալ բնութագրերը․
* *համապատասխանության որոշելիություն* ()․ օգտագործողի կարողությունը՝ հասկանալու, թե արդյոք ապրանքը կամ համակարգը հարմար է իր կարիքների համար, նախնական տպավորությունների, փաստաթղթերի և տրամադրված այլ տեղեկատվության հիման վրա,
* *[[ճանաչողություն]]* ()․ համակարգի օգտագործման ուսուցման արդյունավետության, արտադրողականության և օգտագործողի բավարարվածության աստիճանը,
* *կառավարելիություն* ()․ կառավարման և վերահսկման հեշտության ապահովում,
* *օգտագործողի՝ սխալներից պաշտպանություն* ()․ որքանով է համակարգը պաշտպանում օգտագործողին սխալներից,
* *[[օգտագործողի ինտերֆեյս]]* (), այն աստիճանը, որով օգտագործողի ինտերֆեյսը բավարարում է օգտագործողին և հաճույք է պատճառում նրան փոխազդեցության գործընթացից,
* *մատչելիություն* ()․ ապրանքի կամ համակարգի օգտագործման հնարավորությունը ամենատարբեր (այդ թվում՝ սահմանափակ) հնարավորություններ ունեցող մարդկանց լայն շրջանակի կողմից։

## Օգտագործելիություն և էրգոնոմիկա
Ընդհանուր լեզվական աղբյուրների մեծ մասում էրգոնոմիկայի հայեցակարգը համընկնում է օգտագործման հարմարության (պիտանիության) հայեցակարգի հետ, օրինակ՝
*Էրգոնոմիկա* ( և ՝ «օրենք»)՝ հարմարվածություն գործածության համար (Ռուսաց լեզվի մեծ բացատրական բառարան։
*Էրգոնոմիկա*՝ պայմանների, հնարավորությունների առկայություն՝ որևէ բանից հեշտ, հաճելի, ոչ ծանր օգտվելու կամ որևէ կարիք, պահանջմունք բավարարելու համար (Ռուսաց լեզվի մեծ բացատրական բառարան)։
Խորհրդային ռազմական հանրագիտարան էրգոնոմիկան սահմանում է հետևյալ կերպ․
*Էրգոնոմիկա*՝ գործառույթների ռացիոնալ բաշխում մարդ-օպերատորի և տեխնիկական սարքերի միջև մարտական միջոցների կիրառման բոլոր փուլերում։

## Օգտագործման հարմարավետության ապահովման սկզբունքներ
Հայտնի դիզայներ Յակոբ Նիլսենն առաջարկել է 10՝ էվրիստիկայի կամ փոխազդեցության նախագծման սկզբունքների հավաքածու։

;Համակարգի կարգավիճակի տեսանելիություն
: Օգտագործողը միշտ պետք է իմանա, թե ինչ է տեղի ունենում՝ ընդունելի ժամանակահատվածում համապատասխան արձագանք ստանալով։

;Համապատասխանություն համակարգի և իրական աշխարհի միջև
: Համակարգը պետք է «խոսի օգտագործողի լեզվով»՝ օգտագործելով իր համար հասկանալի տերմինաբանությունն ու հասկացությունները, այլ ոչ թե «համակարգային կողմնորոշված» լեզուն։

;Կառավարելիություն և ազատություն օգտագործողի համար
: Օգտագործողը հաճախ սխալմամբ ընտրում է համակարգի գործառույթները և պետք է ունենա հստակ տեսանելի «վթարային ելք» համակարգի անցանկալի վիճակից, որը չի պահանջում բարդ երկխոսություններ։ Պետք է պահպանել չեղարկել (undo) և կրկնել (redo) գործառույթները։

;Հետևողականություն և ստանդարտներ
: Օգտագործողները չպետք է գուշակեն, թե արդյոք տարբեր բառեր, իրավիճակներ կամ գործողություններ նշանակում են նույն բանը։ Նաև պետք է հետևել տվյալ հարթակի համար ընդունված համաձայնագրերին։

; Սխալների կանխարգելում
: Խելացի դիզայնը, որը թույլ չի տալիս որևէ խնդրի նույնիսկ առաջանալ, ավելի լավ է, քան սխալի ամենալավ հաղորդագրությունները։ Սխալների առաջացման պայմանները պետք է վերացվեն, կամ հայտնաբերվեն և օգտագործողին նախազգուշացվեն առաջիկա խնդրի մասին։

; Ավելի լավ է ճաանաչել, քան հիշել
: Նվազագույնի հասցրեք օգտագործողի հիշողության ծանրաբեռնվածությունը ՝ բացահայտորեն ցույց տալով նրան առարկաներ, գործողություններ և ընտրություններ։ Օգտագործողը չպետք է հիշի երկխոսության մի մասում այն տեղեկատվությունը, որը նրան անհրաժեշտ կլինի մեկ այլ մասում։ Համակարգի օգտագործման հրահանգները պետք է տեսանելի կամ հեշտությամբ հասանելի լինեն ցանկացած վայրում, որտեղ հնարավոր է։

; Օգտագործման ճկունություն և արդյունավետություն
: Արագացուցիչները (հրամանի արագ կատարման գործիքներ), որոնք սկսնակը նույնիսկ չի տեսնում, հաճախ կարող են արագացնել փոխգործակցությունը էներգիայի օգտագործողի համար։ Հետևաբար, համակարգը պետք է բավարարի ինչպես անփորձ, այնպես էլ փորձառու օգտվողներին։ Դուք պետք է հնարավորություն ընձեռեք հարմարեցնել հաճախ օգտագործվող գործողությունները։

; Գեղագիտական և մինիմալիստական դիզայն
: Ինտերֆեյսը չպետք է ունենա տեղեկատվություն, որը օգտագործողը չի ցանկանում կամ կարող է անհրաժեշտ լինել հազվադեպ դեպքերում։ Երկխոսության յուրաքանչյուր ավելորդ տարր ուշադրություն է գրավում անհրաժեշտ տարրերից։

; Օգնել օգտագործողին հասկանալ և ուղղել սխալը
: Սխալի հաղորդագրությունները պետք է գրվեն պարզ լեզվով, առանց կոդերի, հստակ ձևակերպելով խնդիրը և առաջարկելով կառուցողական լուծում։

; Տեղեկանք և փաստաթղթեր
: Չնայած ավելի լավ կլիներ, եթե համակարգը օգտագործելի լիներ առանց փաստաթղթերի, այնուամենայնիվ անհրաժեշտ է տրամադրել տեղեկանք և փաստաթղթեր։ Տեղեկատվությունը պետք է լինի պարզ որոնման մեջ, համապատասխանի օգտագործողի առաջադրանքին, նկարագրի գործողությունների հատուկ հաջորդականություն և չպետք է չափազանց մեծ լինի։

## Տես նաև
* Օգտագործելիության փորձարկում
* Մարդ-համակարգիչ փոխազդեցություն
* Փոխազդեցության նախագծում
* Տեղեկատվական դիզայն
* Էրգոնոմիկա
* Մոշն դիզայն

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
Профессиональные ассоциации:
* Special Interest Group on Computer-Human Interaction (SIGCHI)
* Российское отделение ACM SIGCHI
* The Usability Professionals' Association (UPA)
Статьи:
* Качество технической документации. Часть IV — оценочные элементы удобства применения
* Удобство использования программного средства (Usability) по ГОСТ 28806-90

Կատեգորիա:Մարդ-համակարգիչ փոխազդեցություն
Կատեգորիա:Էրգոնոմիկա
Կատեգորիա:Դիզայն
Կատեգորիա:Տեխնիկական հաղորդակցություն
Կատեգորիա:Համացանց
Կատեգորիա:Արդյունաբերական դիզայն
Կատեգորիա:Ստանդարտներ
Կատեգորիա:Կիրառական գիտություններ
Կատեգորիա:Ծրագրային ապահովում
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտություններ
Կատեգորիա:Տեսական ինֆորմատիկա
Կատեգորիա:Տնտեսություն