Մարաշի ճակատամարտ

**Մարաշի ճակատամարտ** (թուրքերեն՝ Maraş Muharebesi), որը կոչվում է նաև Մարաշի գործ, տեղի է ունեցել 1920 թվականի ձմռան սկզբին Օսմանյան կայսրության Մարաշ քաղաքը գրաված ֆրանսիական զորքերի և Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի հետ կապված թուրքական ազգային ուժերի միջև։ Այն թուրքական անկախության պատերազմի առաջին խոշոր ճակատամարտն էր, և քաղաքում երեք շաբաթ տևած մարտերը, ի վերջո, ստիպեցին ֆրանսիացիներին լքել և նահանջել Մարաշից, և հանգեցրին հայ փախստականների թուրքերի կողմից կոտորածի, որոնք նոր էին հայրենադարձվել քաղաք՝ Հայոց ցեղասպանությունից հետո։

## Նախապատմություն
1918 թվականի հոկտեմբերին Օսմանյան կայսրության դաշնակիցներին հանձնվելուց հետո Մարաշ քաղաքը հայտնվել էր բրիտանական և ֆրանսիական բանակների համատեղ օկուպացիայի տակ (վերջիններս հիմնականում կազմված էին Ֆրանսիական-Հայկական լեգեոնի հայերից): 1919 թվականի փետրվարին ֆելդմարշալ Էդմունդ Ալենբին նշանակեց մի շարք ֆրանսիացի սպաների՝ Կիլիկիայի շրջանի վարչակազմը և տասնյակ հազարավոր հայերի հայրենադարձությունը, որոնք տեղահանվել էին պատերազմի ժամանակ՝ ցեղասպանության ընթացքում: Մի քանի ամսվա ընթացքում մոտ 150,000 հայ հայրենադարձվեց, այդ թվում՝ 20,000 բնիկ Մարաշից։

Պատերազմի ավարտից հետո ամիսներին Կիլիկիան նաև վեճի առարկա դարձավ բրիտանացիների և ֆրանսիացիների միջև, որոնք երկուսն էլ ձգտում էին ազդեցություն հաստատել տարածաշրջանում։ Սակայն բրիտանական կառավարությունը գտնվում էր ուժեղ ներքին ճնշման տակ՝ դուրս բերելու և զորացրելու իր ուժերը Մերձավոր Արևելքից, և 1919 թվականի սեպտեմբերի 15-ին վարչապետ Դեյվիդ Լլոյդ Ջորջը դժկամությամբ ընդունեց վարչապետ Ժորժ Կլեմանսոյի առաջարկը՝ ֆրանսիացիներին պաշտոնապես Կիլիկիայի վերահսկողությունը ստանձնելու վերաբերյալ։ Հրամանատարության փոխանցումը տեղի ունեցավ նոյեմբերի 4-ին, սակայն ֆելդմարշալ Ֆերդինանդ Ֆոշի խոստումը՝ ամրապնդել տարածքում առկա ուժերը առնվազն 32 հետևակային գումարտակով, 20 հեծելազորային էսկադրիլիայով և 14 հրետանային մարտկոցով, չկատարվեց։ Այսպիսով, ֆրանսիական ստորաբաժանումները զրկվեցին զրահապատ մեքենաներից և օդային աջակցությունից, ինչպես նաև ավտոմատ զենքերից, ծանր հրետանուց և նույնիսկ անլար կապի սարքերից ու փոստային աղավնիներից։

Սութչու իմամի միջադեպը նույնպես նպաստեց հասարակական անկարգությունների բռնկմանը։

### Թուրքական ազգայնական շարժումներ
մինի|Մարաշ քաղաքը գտնվում էր Հալեպի վիլայեթում։
Անգլո-ֆրանսիական մրցակցությունը հանգեցրել էր Մուստաֆա Քեմալ փաշայի գլխավորությամբ Թուրքական ազգային շարժման միաձուլմանը և ամրապնդմանը: Աթաթուրքը 1919 թվականի նոյեմբերին դատապարտել էր Կիլիկիայի դաշնակիցների կողմից օկուպացիան, և նրան հավատարիմ ուժերը համառորեն պատրաստվում էին մեծ ապստամբություն սկսել Մարաշում, Այնթապում և Ուրֆայում տեղակայված նոսր տարածված ֆրանսիական ստորաբաժանումների դեմ: Մուստաֆա Քեմալը փորձառու սպաներ, այդ թվում՝ կապիտան Ալի Քըլըչը, ուղարկեց տարածաշրջանում ցեղային ստորաբաժանումներն ու չեթեների (անկանոն մարտիկներ) խմբավորումները կազմակերպելու համար։ Թուրքական ազգայնական շարժումը կարողացավ ստանալ Կիլիկիայի տեղացի մուսուլմանների աջակցությունը, ովքեր օգտվել էին գողացված հայկական կալվածքներից և չէին ցանկանում դրանք վերադարձնել սկզբնական սեփականատերերին։

Մարաշում թուրքական զորքերը կազմում էին 2500 մարդ։ Նրանցից մի քանիսը զինված էին հին որսորդական հրացաններով, իսկ մյուսները՝ մարտական ​​զենքերով։ Մարտից առաջ նրանք Մարաշի ժանդարմերիայի շենքից ձեռք բերեցին 850 հրացան, երկու գնդացիր և երկու թնդանոթ (որոնք չէին օգտագործվել մարտերի ժամանակ)։ Նրանք, ովքեր հրազեն չունեին, զինվեցին մահացած ֆրանսիացի զինվորներից ձեռք բերված հրացաններով։

1920 թվականի հունվարին ֆրանսիական մատակարարման շարասյուներն ու կապի գծերը պարբերաբար ենթարկվում էին պարտիզանների հարձակումներին, իսկ հայրենադարձված հայերը կրկին ենթարկվում էին հետապնդումների և ճնշումների՝ լքելու իրենց տները։ Ֆրանսիացիները փորձեցին հանգստացնել Մարաշի մուսուլման փոքրամասնությանը (չերքեզներ, ալևիներ, քրդեր)՝ ստեղծելով ժանդարմերիայի ստորաբաժանումներ, սակայն դա միայն համարձակեց թուրք ազգայնականներին բարձրացնել թուրքական դրոշը Մարաշի լքված բերդապատնեշին և վախեցնել այն մուսուլմաններին, ովքեր համագործակցում էին ֆրանսիացիների հետ։ Մարաշում գտնվող ֆրանսիական զորքերի մեջ կային բազմաթիվ ալժիրցիներ, ինչպես նաև վերջերս զորակոչված հայեր, և նշվում էր, որ վերջիններս, իբր, «նյարդայնացրել էին տեղի բնակչությանը՝ ֆրանսիական համազգեստով փողոցներով զբոսնելիս իրենց ամբարտավան վերաբերմունքով»։

Այս ամենը տեսնելով՝ Մարաշի ջոկատի ղեկավար կապիտան Պիեռ-Ժան Դանիել Անդրեն խնդրեց լրացուցիչ ուժեր, սակայն իր վերադասի՝ փոխգնդապետ Ժան Ֆլիե-Սենտ-Մարիի անվճռականության պատճառով նրան հրամայվեց գնալ Ադանա՝ դիվիզիայի հրամանատար, բրիգադի գեներալ Ժյուլիեն Դյուֆյեին, իրավիճակի մասին տեղեկացնելու համար։ Դյուֆյեն համաձայնվեց գեներալ Քերեթի հրամանատարությամբ լրացուցիչ մարդիկ ուղարկել Մարաշ, սակայն հունվարի 17-ին, երբ ժամանեցին ուժերը, ֆրանսիացիներն արդեն կորցրել էին նախաձեռնությունը։ Բել Փունարում և Էլ-Օղլուում մատակարարման շարասյուները հարձակման էին ենթարկվել, իսկ գումարտակի հրամանատար մայոր Կոռնելուպի գլխավորած օգնության շարասյունը դարանակալվել էր։ Հունվարի 21-ին գեներալ Քերեթը Մարաշի մուսուլման հայտնիներին կանչել էր քաղաքի հյուսիսում գտնվող զորանոցներից մեկի իր շտաբ և նրանց ներկայացրել էր հարձակումներին նրանց մեղսակից լինելու մասին վկայող ապացույցներ, ինչպես նաև պահանջել էր դադարեցնել ռազմական գործողությունները։ Երբ առաջնորդները հեռացել էին, թուրք ոստիկանապետ Արսլան Թողուզը հանել էր ատրճանակը և հինգ կրակոց էր արձակել օդ՝ ազդարարելով ապստամբության սկիզբը։

## Ճակատամարտ և պաշարում
մինի|Մարաշի ֆրանսիական կայազորի մեծ մասը կազմված էր հայերից (ինչպես օրինակ՝ վերևում պատկերված Ֆրանսիական Հայկական լեգեոնից), ալժիրցիներից և սենեգալցիներից։
Առաջին ֆրանսիական ստորաբաժանումները, որոնք հարձակման ենթարկվեցին, տեղական ժանդարմերիայի կամ պահակախմբի ուղեկցող սպաներն էին։ Մարաշի ֆրանսիական կայազորի զորքերը, որոնք բաղկացած էին ընդամենը 2000 մարդուց, բաժանված էին միմյանցից քաղաքի պաշարման ժամանակ։ Մարաշի և դիվիզիայի շտաբի միջև ուղիղ կապ գոյություն չուներ, և գեներալ Դյուֆյոն ապստամբության մասին տեղեկացվեց միայն հունվարի 31-ին, այն բանից հետո, երբ Ֆրանսիական լեգեոնի մի քանի հայեր կարողացան քողարկվել որպես մուսուլմաններ և անցնել մարտադաշտը։ Նա անմիջապես նշանակեց փոխգնդապետ Ռոբերտ Նորմանդին՝ գլխավորելու Մարաշի օգնության արշավախումբը, որը բաղկացած էր երեք հետևակային գումարտակներից և հեծելազորի կես էսկադրիլիայից, և իրականացրեց օդային հետախուզական թռիչքներ՝ հույս տալով պաշարված ֆրանսիացիներին, հայերին և ամերիկացի օգնության աշխատողներին, որոնք օգնում էին տեղի բնակչությանը։

Գնդապետ Ռոբերտ Նորմանդը իր «Լևանտի լեվանտի զինանշանի զինանշանը» գրքում պատմել է Կիլիկիայում իր արշավանքի, այդ թվում՝ Մարաշի արշավանքի մասին։ Ֆրանսիա վերադառնալուց հետո նա փայլուն կարիերա է ունեցել ֆրանսիական բանակում։ Նա ստացել է բրիգադի գեներալի կոչում՝ բանակում այդ կոչմանը հասած ամենաերիտասարդը։ Ի վերջո, նա դարձել է Ջինիի տնօրեն՝ ինժեներական կորպուսի ամենաբարձր պաշտոնյան։ Որպես այդպիսին, նա պատասխանատու էր Ֆրանսիայում Լիգն Մաժինոյի կառուցման համար։ Նա մահացել է որպես դիվիզիայի գեներալ 1932 թվականին գնացքի վթարի ժամանակ։

Փետրվարի 7-ին Նորմանի ստորաբաժանումը մարտերով մտավ քաղաք և սկսեց ծանր հրետանիով ռմբակոծել թուրքական դիրքերը։ Հաջորդ օրը նա փոխարինեց Կոռնելոպի շարասյունը, որը երկու շաբաթ պահել էր իր դիրքերը, և ճեղքեց այն՝ հասնելով գեներալ Քերեթի շտաբ։ Քերեթի զարմանքին, Նորմանը հայտնեց, որ ինքը եկել է գեներալ Դյուֆյեի հրամանով՝ սկսել Մարաշի ֆրանսիական կայազորի լիակատար տարհանումը, որին կհաջորդեն քրիստոնյա և հավատարիմ մուսուլման բնակչությունը։ Քերեթը դժկամությամբ էր կատարում նման հրամանը, բայց Նորմանը պնդում էր, որ այլևս ոչ մի լրացուցիչ ուժ կամ պաշար չի ուղարկվի։ Հաշվի առնելով սա՝ Քերեթը համաձայնվեց տարհանմանը։ Տարհանման հրամանը, հեգնանքով, եկավ հենց այն պահին, երբ թուրք ազգայնականները ձգտում էին հրադադարի. գեներալ Քերեթը հենց նոր էր սկսել բանակցություններ թուրք ներկայացուցիչ՝ դոկտոր Մուստաֆայի հետ, երբ Նորմանը նրան ասաց պատրաստվել տարհանմանը։

Փետրվարի 11-ի առավոտյան ժամը 3:00-ին Քերեթը ոչնչացրել էր մնացած զինամթերքի պահեստները և պատրաստվում էր մթության քողի տակ փախչել։ Սակայն նրանք չկարողացան դա անել, և 3000 հայ կարողացավ փախչել ֆրանսիական զորքերի հետ՝ երեքօրյա, 75 մղոն (121 կմ) երկարությամբ երթով դեպի Իսլահիե։ Փետրվարի 13-ին Իսլահիե հասնելու պահին հայ փախստականներից հազարը մահացել էին հյուծվածությունից և դաժան ցրտից։

Մարտի ընթացքում ֆրանսիական զոհերի թվում էին 160 զոհ, 280 վիրավոր, 170 անհետ կորած և 300 ծանր ցրտահարված։

### Հայերի ջարդ
Մարաշի երեքշաբաթյա պաշարումը ուղեկցվեց նաև հայ հայրենադարձների կոտորածով։ Սկզբնական հաղորդագրությունները նշում էին, որ զոհված հայերի թիվը կազմել է ոչ պակաս, քան 16,000, չնայած հետագայում այս թիվը վերանայվեց մինչև 5,000-12,000, որոնք համարվեցին շատ ավելի հավանական թվեր։ Գերմանական հիվանդանոցի վիրաբույժը հայտնել է, որ Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցու շրջակայքում գտնվող մոտ 3,000 հայ սպանվել է թուրք, քուրդ և չերքեզ գյուղացիների կողմից։

Հայերը, ինչպես նախորդ դժվարին ժամանակներում, ապաստան գտան իրենց եկեղեցիներում և դպրոցներում: Կային վեց հայ առաքելական, երեք հայ ավետարանական եկեղեցիներ և մեկ կաթոլիկ տաճար: Ոմանք, ովքեր փախել էին Սուրբ Ստեփանոսի տաճարից մինչև դրա հրդեհը, ապաստան գտան ֆրանցիսկյան վանքում, մինչդեռ մյուսները դեռ թաքնվում էին օճառի գործարանում՝ մի քանի օր գոյատևելով չոր մրգերի, թարխանայի և ձիթապտղի յուղի պաշարներով, մինչև թուրքերը հասան նրանց: Դոկտոր Մեյբլ Է. Էլիոթի գլխավորած ամերիկյան օգնության հիվանդանոցը հունվարի 22-ին կրակի տակ ընկավ: Հայ լեգեոներները փորձեցին պաշտպանություն կազմակերպել, բայց, ի վերջո, ջախջախվեցին: Բոլոր եկեղեցիները և, ի վերջո, ամբողջ հայկական թաղամասերը հրդեհվեցին: Հայերի ծանր վիճակն ավելի սրվեց, երբ ֆրանսիացիները որոշեցին նահանջել փետրվարի 10-ին: Երբ կաթոլիկ տաճարում ապաստան գտած 2000 հայերը փորձեցին հետևել նահանջին, նրանք սպանվեցին թուրքական հրացանային և գնդացիրային կրակից:

## Հետևանք
1920 թվականի փետրվարին Լոնդոնի կոնֆերանսում Դաշնակիցների Գերագույն խորհուրդը, որն այդ ժամանակ մշակում էր Օսմանյան կառավարությանը ներկայացրած խաղաղության պայմանագրի մանրամասները, զարմացած էր ֆրանսիական բանակի պարտության և Մարաշում հայերի կոտորածի մասին լուրից։ Սակայն ֆրանսիական գերագույն հրամանատարությունը հրապարակավ չնշեց, որ որևէ լուրջ բան է տեղի ունեցել։ Սակայն ներքին մակարդակով նրանք զարմացած էին թուրք ազգայնականների կողմից ձեռնարկված այս քայլից։ Ճակատամարտը և կոտորածը բուռն քննարկվեցին եվրոպական և ամերիկյան մամուլում, ինչպես նաև Անգլիայի խորհրդարանում։ Լլոյդ Ջորջը մտահոգված էր, որ գոյություն ունի Աթաթուրքի կանոնավոր բանակը՝ մեղադրելով թույլ ռազմական հետախուզությանը։ Գնդապետ Նորմանի դերը տարհանման հրաման տալու գործում, մասնավորապես, հակասություններ առաջացրեց, քանի որ գեներալ Դյուֆյեի շտաբի անդամները պնդում էին, որ տարհանման հրաման երբեք չի տրվել։ Սակայն Դյուֆյեին անհասկանալիորեն ասել էր Լևանտի բանակի ավագ հրամանատար և գեներալ Անրի Գուրոն, որ նա պետք է թողնի այդ հարցը։ Ֆրանսիացի գնդապետ Էդուար Բրեմոնը՝ օկուպացիոն գոտու գլխավոր ադմինիստրատորը, իր հուշագրություններում անդրադարձել է այդ որոշմանը.Նահանջի որոշումը մնում է առեղծված։ Այն չի կայացվել ո՛չ Բեյրութում, ո՛չ Ադանայում, այլ Մարաշում։ Կասկած չկա, որ հեռանալու հրամանը չէր տրվի, եթե Մարաշում լիներ անլար կապի սարքավորում, որը թույլ կտար անխափան կապ հաստատել Ադանայի հետ։Մի քանի տարի անց նա անկեղծորեն նշեց. «Գնդապետ Նորմանդը տարհանման հրաման չի տվել. նա է տվել այն»: Հակամարտության իր սեփական վերլուծության մեջ ամերիկացի մարդասիրական օգնության աշխատող Սթենլի Է. Քերը դուրսբերումը, ի թիվս այլ բաների, բացատրում է ֆրանսիական բանակի կողմից ստանձնած անհիմն դիրքորոշմամբ, իր զինվորներին բավարար պաշարներ չապահովելով և հետախուզական աշխատանքներ իրականացնելու անկարողությամբ։

Կոստանդնուպոլսում դաշնակիցների ռազմական ներկայացուցիչները պնդում էին, որ սպառնան Օսմանյան կառավարությանը այդ գործի համար, մինչդեռ ֆրանսիացիները միաժամանակ ուսումնասիրում էին Աթաթուրքի հետ համաձայնության հասնելու հնարավորությունը: Դաշնակիցների Գերագույն խորհուրդը քննարկում էր, թե ինչպես լավագույնս արձագանքել. ներկա պատվիրակներից մի քանիսը, այդ թվում՝ Լլոյդ-Ջորջը, պնդում էին, որ պետք է ուժեղ ճնշում գործադրել Օսմանյան կառավարության վրա՝ նոր վայրագությունները կանխելու համար: Այլ դիվանագետներ կասկածամիտ էին այդ գաղափարի նկատմամբ: Պաշտոնյաները նաև համաձայն էին, որ Օսմանյան կառավարությունը պետք է ազատի Աթաթուրքին պաշտոնից, չնայած նրանք ընդունեցին, որ նման քայլը անիրագործելի է, քանի որ Օսմանյան կառավարությունը որևէ վերահսկողություն չուներ Աթաթուրքի նկատմամբ, որը ղեկավարում էր հակաթուրքական կառավարություն Անատոլիայում: Բրիտանական ռազմական գրասենյակի առարկություններին չնայած, մարտի 10-ին վերջնական որոշում կայացվեց։ Բրիտանացի, ֆրանսիացի և իտալացի առաջնորդները համաձայնեցին թույլատրել Կոստանդնուպոլսի պաշտոնական օկուպացիան, որն իրականացվեց գեներալ Ջորջ Ֆ. Միլնի հրամանատարության տակ գտնվող ուժերի կողմից մարտի 16-ի առավոտյան։ Որոշումը կյանքի կոչվեց։

1925 թվականի ապրիլի 7-ին Մարաշը դարձավ Թուրքիայի երկու քաղաքներից մեկը, որը ստացավ թուրքական անկախության մեդալ (մյուս քաղաքը Ինեբոլուն էր)։

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:1920 Ֆրանսիայում
Կատեգորիա:1920 թվականն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Թուրքիայում