Լռելու իրավունք

**Լռելու իրավունք** (), ցանկացած անձի իրավունքը՝ իրավապահ մարմինների կամ դատարանի պաշտոնյաների հարցերին պատասխանելուց հրաժարումը երաշխավորող սկզբունք։ Այն տարածված է աշխարհի շատ իրավական համակարգերում։

Այս իրավունքը ներառում է մի շարք հարցեր, որոնք կենտրոնացած են մեղադրյալի կամ պաշտպանյալի իրավունքի վրա՝ հրաժարվելու մեկնաբանություն կամ պատասխան տալուց, երբ հարցեր են տրվում դատարանում դատական ​​գործընթացներից առաջ կամ դրա ընթացքում: Իրավունքը կարող է ներառել այն դրույթը, որ դատավորը չի կարող բացասական եզրակացություններ անել մեղադրյալի՝ դատավարությունից, լսումներից կամ որևէ այլ դատական ​​գործընթացից առաջ կամ դրա ընթացքում հարցերին պատասխանելուց հրաժարվելու վերաբերյալ: Այս իրավունքը կազմում է մեղադրյալի իրավունքների միայն մի փոքր մասը որպես ամբողջություն։

Լռելու իրավունքի ծագումը վերագրվում է սըր Էդվարդ Քոքին։ 17-րդ դարի վերջին այն ամրագրվել է Անգլիայի իրավունքում՝ որպես այդ դատարաններում թագավորական ինկվիզիցիայի չափազանցություններին արձագանք: Միացյալ Նահանգներում կասկածյալներին լռելու իրենց իրավունքի և այդ իրավունքից հրաժարվելու հետևանքների մասին տեղեկացնելը Միրանդայի նախազգուշացման կարևոր մասն է կազմում:

## Պատմություն
thumb|upright|Անգլիացի դատավոր սըր Էդվարդ Կոկի դիմանկարը
Չնայած լռելու իրավունքը համարվում է արդար դատաքննության հիմնարար սկզբունք, դրա պատմությունն ու հիմքերը ամբողջությամբ պարզ չեն։ Լատիներեն հայտնի սկզբունքը՝ *ոչ ոք պարտավոր չէ ինքն իրեն մեղադրել* () դարձել է կրոնական ու քաղաքական հակառակորդների կարգախոսը, որոնք ենթարկվում էին հետապնդման 16-րդ դարի Անգլիայի Աստղային պալատում և Բարձր հանձնաժողովում։ Այդ դատարանների առաջ կանգնած անձինք ստիպված էին տալիս հատուկ երդում (), համաձայն որի նրանք պարտավոր էին ճշմարտացի պատասխանել իրենց տրվելիք հարցերին՝ առանց իմանալու, թե ինչի մեջ են մեղադրվում։ Այսպիսով, մեղադրյալները ստիպված էին ընտրել կա՛մ սուտ երդում տալով կատարել մահացու մեղքը, կա՛մ դատարանի նկատմամբ անպատվելության համար ենթարկվել խիստ պատժի, կամ խախտել «բնական» ինքնապաշտպանության սկզբունքը՝ ճշմարտությունն ասելով։

Սըր Էդվարդ Քոքի՝ եկեղեցական դատարանների և այդ երդման դեմ հանդես գալը համարվում է լռելու իրավունքի ձևավորման սկիզբը։ Նրա որոշմամբ, ըստ որի ընդհանուր իրավունքի դատարանները կարող էին արգելք դնել նման երդումների վրա, և նրա հիմնավորումներով, որ այդ երդումները հակասում էին ընդհանուր իրավունքին (նրա **Reports** և **Institutes** աշխատություններում), Քոքը ճակատագրական հարված Է հասցրել Բարձր հանձնաժողովին։

17-րդ դարի վերջի խորհրդարանական հեղափոխություններից հետո, ըստ որոշ պատմաբանների, լռելու իրավունքը ամրապնդվել է օրենքում որպես հակազդեցություն թագավորական ինկվիզիցիաների գերազանցություններին։ Աստղային պալատի և Բարձր հանձնաժողովի դատավարական ընթացակարգերի մերժումը, ինչպես նշում է ամերիկացի իրավաբան Ջոն Հենրի Վիգմորը, հանգեցրել է այն սկզբունքի ձևավորմանը, որ «ոչ ոք պարտավոր չէ ինքն իրեն վկայություն տալ, անկախ մեղադրանքի բնույթից կամ դատարանի տեսակից»։ Սա ընդլայնվել է Անգլիայի Ստյուարտների վերականգնման շրջանում (1660-ից հետո), ընդգրկելով ոչ միայն մեղադրյալներին, այլև սովորական վկաներին։

Այնուամենայնիվ, Անգլիայի դատարաններում որոշ ժամանակ լռելու իրավունքը գործնականում միշտ չէ, որ ապահովված էր։ Իրավաբանական օգնությանը սահմանափակ հասանելիություն, ապացուցման չափանիշների փոփոխականություն և լուռ մեղադրյալների հանդեպ անվստահություն ունեցող համակարգի պայմաններում լռող մեղադրյալները հաճախ դիտարկվում էին որպես մեղավոր և դատապարտվում։ Այնուամենայնիվ, լռելու իրավունքը շարունակում էր համարվել որպես մեղադրյալի հիմնական իրավունք, և վերջին մի քանի դարերի ընթացքում դարձել է ընդունված պրակտիկա։ Անգլիայում, մեղադրյալների դատավարական հարցաքննությունը (ոչ թե նախաքննության փուլում) ամբողջությամբ վերացել է միայն 18-րդ դարում, իսկ 19-րդ դարում մեղադրյալներին նույնիսկ թույլ չէր տրվում վկայել երդմամբ, նույնիսկ եթե իրենք էին ցանկանում դա անել․ սա ևս ընկալվում է որպես արձագանք նախկին դատարանների անհավասար պրակտիկային։

Բրիտանական կայսրության նախկին երկրներում (օրինակ՝ Ազգերի համագործակցություն, ԱՄՆ, Իռլանդիա) լռելու իրավունքը պահպանվել է որպես Անգլիայից ժառանգված ընդհանուր իրավունքի սկզբունք, չնայած ներկայումս այն լիարժեքորեն չի կիրառվում Անգլիայում և Ուելսում։ Այստեղ լռելը կարող է գնահատվել որպես մեղավորության նշան։ Սակայն Շոտլանդիայի իրավական համակարգը, որն ամբողջությամբ անկախ է և ոչ անգլիական ծագում ունի, մինչ օրս լիարժեք պաշտպանում է լռելու իրավունքը։

ԱՄՆ-ում այս իրավունքը գոյություն ուներ դեռևս Ամերիկյան հեղափոխությունից առաջ։ Այն համարվում էր պետության կամայական գործողություններից պաշտպանելու ամենակարևոր երաշխիքներից մեկը և ամրագրվել է Սահմանադրության Հինգերորդ փոփոխությունում՝ *իրավական ընթացակարգ* եզրույթով, որն առաջին անգամ հիշատակվել է Էդուարդ III-ի 1354 թվականի օրենքում և պարունակում է նմանատիպ ձևակերպումներ։

Լռելու իրավունքը տարածվել է նաև Բրիտանական կայսրության այլ երկրներում։ Այդ իրավունքի ձևավորման և գործարկման երկու ուղիները՝ ամրագրված սահմանադրության միջոցով (ինչպես ԱՄՆ-ում) կամ օրենսդրական ակտերով (ինչպես Համագործակցության երկրներում), այսօր դիտվում են, օրինակ, Նոր Զելանդիայում, որտեղ ոստիկանները պարտավոր են նախազգուշացնել կալանավորված անձանց, որ նրանք պարտավոր չեն պատասխանել հարցերին, սակայն ասվածը կարող է օգտագործվել դատարանում։ Ոստիկանները նաև պետք է պարզեն՝ արդյոք ձերբակալվածները հասկանում են իրենց իրավունքները։ Իրավունքների բացակայության կամ չփարատման պարագայում քրեական դատավարությունը կարող է վտանգվել։ Թեև ձևակերպումը տարբեր է ԱՄՆ-ի *Miranda warning*-ից, նպատակը նույնն է՝ ժառանգված իրավական սկզբունքը։ Ավստրալիայում, օրինակ, ոստիկանության կալանավորման ժամանակ տրված ցուցմունքները դատարանում ընդունվում են միայն, եթե կան համապատասխան ապացույցներ՝ ձայնային կամ տեսանյութային։ Ավստրալացի ոստիկաններն օգտագործում են կրծքանշան տեսախցիկներ՝ ամեն հարցաքննություն արձանագրելու համար։

Ինչպես ԱՄՆ-ում, որոշ Համագործակցության երկրներում նույնպես մեղադրյալները կարող են օգտվել փաստաբանի ներկայությունից հարցաքննության ժամանակ։ Միացյալ Թագավորությունում օրենքները փոխվել են՝ ենթադրյալ մեղադրյալներին տեղեկացնելով, որ ունեն լռելու իրավունք, բայց նաև զգուշացնելով, որ այն, ինչ իրենք լռությամբ չեն հայտնել հարցաքննության ժամանակ, բայց կփորձեն օգտագործել դատարանում, կարող է վնասել իրենց պաշտպանությանը։ Այլ կերպ ասած, որոշ դեպքերում դատարանը կարող է ենթադրություններ անել։ Փաստաբանի իրավունքը, որը ամրագրվել է ԱՄՆ-ում հեղափոխությունից հետո, հնարավորությունէ  տվել մեղադրյալներին լռել, բայց միաժամանակ ունենալ իրավական պաշտպանություն։ 19-րդ դարում ժամանակակից ոստիկանության ձևավորումը բացել է նախաքննության լռելու իրավունքի հարցը։ *Bram v. United States* գործը նախադեպ է դարձել, որից հետո լռելու իրավունքը ընդլայնվել է նախաքննության փուլում, իսկ *Miranda v. Arizona* (1966) գործով հաստատվել է ԱՄՆ-ում և այլուր Միրանդայի նախազգուշացման պրակտիկան։

Թեև սկզբում այդ իրավունքը օտար էր ինկվիզիցիոն արդարադատությանը, այն 20-րդ դարի ընթացքում որոշ ձևով տարածվել է նաև մայրցամաքային Եվրոպայում՝ միջազգային իրավունքի զարգացման շնորհիվ, որն ընդլայնել է համընդհանուր պաշտպանության և արդար դատավարության երաշխիքները։

## Միջազգային օրինակներ
Լռելու իրավունքի մասին նախազգուշացումներ են տրվում աշխարհի մոտավորապես 108 երկրներում։

### Հայաստան
Հայաստանի Հանրապետությունում լռելու իրավունքը ամրագրված է Սահմանադրության 65–րդ հոդվածում, որի համաձայն՝ ոչ ոք պարտավոր չէ ցուցմունք տալ իր, ամուսնու, մերձավոր ազգականների վերաբերյալ։ Իր վերաբերյալ ցուցմունք տալու պարտականությունից ազատ լինելու իրավունքը քրեական դատավարությունում անձի իրավունքների պաշտպանության գործուն երաշխիքներից է։

### Ավստրալիա
Ավստրալիան լռելու իրավունքի համար սահմանադրական պաշտպանություն չունի, սակայն այն լայնորեն ճանաչվում է նահանգային և դաշնային հանցագործությունների մասին օրենքներով և օրենսգրքերով, և դատարանները դիտում են որպես կարևոր ընդհանուր իրավունք և ինքնամեղադրանքի դեմ արտոնության մի մաս։ Ընդհանուր առմամբ, Ավստրալիայում քրեական հանցագործության մեջ կասկածվող անձինք իրավունք ունեն հրաժարվել դատավարությունից առաջ ոստիկանության տրված հարցերին պատասխանելուց և դատավարության ժամանակ ցուցմունք տալուց։ Որպես ընդհանուր կանոն, դատավորները չեն կարող ատենակալներին ուղղորդել մեղադրյալի լռությունից բացասական եզրակացություններ անելու (Petty v R), սակայն կան բացառություններ, մասնավորապես այն դեպքերում, որոնք ամբողջությամբ հիմնված են հանգամանքային ապացույցների վրա, որոնց վերաբերյալ մեղադրյալը կարող է ցուցմունք տալ միայն (Weissensteiner v R)։ Այս բացառությունը Վիկտորիայում վերացվել է 2015 թվականի Ատենակալների ուղղորդման մասին օրենքի 42-րդ և 44-րդ հոդվածներով։ Իրավունքը չի տարածվում կորպորացիաների վրա (EPA v Caltex)։

Ավստրալիայում լռելու իրավունքը բխում է ընդհանուր իրավունքի ուղեկից կանոնից։ Հիմնական դիրքորոշումն այն է, որ մեղադրյալի մեղավորության վերաբերյալ բացասական եզրակացություն չի կարող արվել, եթե նա չի պատասխանում ոստիկանության հարցերին: Չնայած սա ընդհանուր իրավունքի դիրքորոշում է, այն ամրապնդվում է տարբեր օրենսդրական դրույթներով: Որոշ հետաքննություններ, օրինակ՝ Կոռուպցիայի դեմ պայքարի անկախ հանձնաժողովի հետաքննությունները, կարող են զրկել այդ իրավունքից:

### Կանադա
Կանադայում լռելու իրավունքը պաշտպանված է ընդհանուր իրավունքի խոստովանության կանոնով, ինչպես նաև Կանադայի իրավունքների և ազատությունների խարտիայի 7-րդ և 11(գ) բաժիններով: Մեղադրյալը չի կարող հարկադրվել որպես վկա իր դեմ քրեական վարույթում, ուստի միայն ոստիկանությանը տված կամավոր հայտարարություններն են ընդունելի որպես ապացույց: Մինչև մեղադրյալին իրավաբանական խորհրդատվություն ստանալու իր իրավունքի մասին տեղեկացնելը, ոստիկանությանը տված ցանկացած հայտարարություն համարվում է ակամա հարկադրված և անընդունելի է որպես ապացույց: Պաշտպան ունենալու իրավունքի մասին տեղեկացվելուց հետո մեղադրյալը կարող է ընտրել կամավոր պատասխանել հարցերին, և այդ հայտարարությունները կլինեն ընդունելի:

Լռելու այս իրավունքները գոյություն ունեն միայն այն դեպքում, երբ կասկածյալը գիտակցաբար գործ ունի իշխանության ներկայացուցիչի հետ: Երբ կասկածյալը չգիտի, որ գործ ունի ոստիկանության հետ, ինչպես, օրինակ, գաղտնի գործողության դեպքում, այս պաշտպանությունները գոյություն չունեն, եթե իշխանության ներկայացուցիչը ակտիվորեն չի պահանջում հայտարարություն: Գաղտնի գործողությունների ընթացքում ոստիկանության աշխատակիցներին տված հայտարարությունները գրեթե միշտ համապատասխանում են խոստովանության կանոնին, եթե ոստիկանության վարքագիծը չի համարվել այնքան անպարկեշտ, որ կարող է «ցնցել համայնքը»: Այնուամենայնիվ, 7-րդ բաժնի իրավունքները կարող են դեռևս ներգրավվել ցուցմունքի ստացման դեպքում, որից հետո դատարանը կարող է ընդունել հայտարարությունը միայն այն դեպքում, եթե համոզված լինի, որ այն չի վարկաբեկի արդարադատության իրականացումը:

Խարտիայի համաձայն՝ ձերբակալված անձն իրավունք ունի.

* անհապաղ տեղեկացվել դրա պատճառների մասին,
* առանց ուշացման վարձել և հրահանգել փաստաբանի և տեղեկացվել այդ իրավունքի մասին,
* կալանքի վավերականությունը որոշվել հաբեաս կորպուսի միջոցով և ազատ արձակվել, եթե կալանքը օրինական չէ:

Կանադական խարտիայի նախազգուշացումն ասում է (տարբերվում է ոստիկանական ծառայությունից կախված). «Դուք ձերբակալված եք __________ (մեղադրանքի) համար. հասկանո՞ւմ եք: Դուք իրավունք ունեք անհապաղ վարձել և հրահանգել փաստաբանի: Մենք ձեզ կտրամադրենք անվճար հեռախոսային փաստաբանի ուղեգրման ծառայություն, եթե դուք չունեք ձեր սեփական փաստաբանը: Ձեր ասած ամեն ինչ կարող է և կօգտագործվի դատարանում որպես ապացույց: Հասկանո՞ւմ եք: Կցանկանայի՞ք խոսել փաստաբանի հետ»:

Ավելի մանրամասն տարբերակը.

Ես ձեզ ձերբակալում եմ (մեղադրանքի համար): Իմ պարտականությունն է ձեզ տեղեկացնել, որ դուք իրավունք ունեք անհապաղ վարձել և հրահանգել փաստաբանի: Կարող եք զանգահարել ցանկացած փաստաբանի: Հասանելի է 24-ժամյա հեռախոսային ծառայություն, որը տրամադրում է իրավաբանական օգնության հերթապահ փաստաբան, որը կարող է ձեզ իրավաբանական խորհրդատվություն տրամադրել անձամբ: Այս խորհրդատվությունը տրամադրվում է անվճար, և փաստաբանը կարող է ձեզ բացատրել իրավաբանական օգնության ծրագիրը: Եթե ցանկանում եք կապվել իրավաբանական օգնության հերթապահ փաստաբանի հետ, կարող եմ ձեզ տրամադրել հեռախոսահամար: Հասկանո՞ւմ եք: Ցանկանո՞ւմ եք զանգահարել փաստաբան: Դուք պարտավոր չեք որևէ բան ասել, բայց ձեր ասած ամեն ինչ կարող է ներկայացվել դատարանում որպես ապացույց:

Խարտիայի 14-րդ բաժինը նաև սահմանում է, որ պետք է տրամադրվի թարգմանիչ, որպեսզի անձը կարողանա հասկանալ իր դեմ վարույթը: Թարգմանչի այս իրավունքը տարածվում է նաև խուլերի վրա: Քվեբեկում Խարտիայի նախազգուշացումը ընթերցվում է կանադական ֆրանսերենով: Նյու Բրանսուիկում և Օտտավայում նախազգուշացումը ընթերցվում է կա՛մ անգլերեն, կա՛մ ֆրանսերեն, և ոստիկանը պարտավոր է հարցնել անձի նախընտրելի լեզուն՝ նախազգուշացումը տալուց առաջ: Կանադայի մնացած մասում Խարտիայի նախազգուշացումը ընթերցվում է կանադական անգլերենով:

Մինչ Խարտիայի 10բ բաժինը երաշխավորում է իրավաբանական խորհրդատվություն ստանալու իրավունքը, կանադական օրենսդրությունը միայն 18 տարեկանից փոքր քրեական կասկածյալներին իրավունք է տալիս ունենալ փաստաբան իրականում ներկա ամբողջ հարցաքննության ընթացքում: Երբ չափահաս կասկածյալը պնդում է իր փաստաբան ունենալու իրավունքը, ոստիկանությունը պարտավոր է հետաձգել ապացույցներ ձեռք բերելու փորձերը, մինչև կասկածյալը չունենա իրավաբանական խորհրդատվության հետ կապվելու բավարար հնարավորություն: Այնուամենայնիվ, այդ հնարավորությունն սպառվելուց հետո, մինչև հարցաքննության ավարտը հետագա հասանելիության երաշխիք չկա: Բացի այդ, նույնիսկ եթե կասկածյալը ուղղակիորեն հայտարարում է լռելու իր որոշման մասին, ոստիկանությունը կարող է շարունակել հարցաքննությունը: Նման պնդումից հետո ստացված ապացույցների ավտոմատ բացառում չկա, սակայն դա կարող է խախտել խոստովանության կանոնը, եթե դատարանը պարզի, որ այն հիմնավոր կասկածներ է առաջացրել այն մասին, թե արդյոք խոստովանությունը ստացվել է «ճնշող պայմաններում», որոշում, որը կայացվում է ապացույցների ամբողջականության հիման վրա։

Կանադայում լռելու իրավունքի վերաբերյալ առաջատար գործը Ռ. ընդդեմ Սինգհի գործն է, որտեղ ոստիկանական կալանքի տակ գտնվող անձը 18 անգամ օգտվել է լռելու իրավունքից, սակայն անընդհատ հարցաքննվել է։ 5-4 մեծամասնությամբ Կանադայի Գերագույն դատարանը որոշել է, որ 7-րդ բաժնի համաձայն՝ ոստիկանությանը լրացուցիչ իրավունք չկա դադարեցնել կասկածյալի հարցաքննությունը լռելու իրավունքի կիրառումից հետո։ Սակայն դատարանն ընդունել է, որ մեղադրյալի՝ լռելու իրավունքի կիրառումից հետո ոստիկանության կրկնակի հարցաքննությունները կասկածներ են առաջացնում խոստովանության կանոնի համաձայն հետագա ապացույցների ընդունելիության վերաբերյալ, չնայած որ գործով դա չէր։ Գերագույն դատարանի մեկ այլ գործ՝ Ռ. ընդդեմ Հոջսոնի, պարզաբանել է, որ լռելու իրավունքը վերաբերում է միայն պետությանը և չի կարող օգտագործվել մասնավոր անձանց տված խոստովանությունները բացառելու համար։

Չնայած մեղադրյալն իրավունք ունի լռելու և չի կարող հարկադրվել ցուցմունք տալ իր դեմ, երբ մեղադրյալը ազատորեն ընտրում է վերցնել վկայի տեղը և ցուցմունք տալ, լռելու իրավունք այլևս չկա և ընդհանուր սահմանափակում այն ​​մասին, թե ինչ տեսակի հարցերին կարող են նրանք պարտավոր լինել պատասխանել: Կանադայի իրավունքների և ազատությունների խարտիայի 13-րդ բաժինը երաշխավորում է, որ վկաները չեն կարող ունենալ որևէ մեղադրական ապացույց, որը նրանք տվել են որպես ցուցմունք, որն օգտագործվել է իրենց դեմ առանձին դատավարություններում: Փաստորեն, անձը կարող է հարկադրվել տալ ակամա ինքնամեղադրական ցուցմունք, բայց միայն այն դեպքում, երբ այդ ապացույցը պետք է օգտագործվի երրորդ կողմի դեմ:

Անցյալում, դեպքերի մեծ մասում, բացառությամբ որոշակի սեռական հանցագործությունների կամ այն ​​դեպքերի, երբ զոհերը երեխաներ էին, ամուսինները չէին կարող հարկադրվել ցուցմունք տալ միմյանց դեմ: Այնուամենայնիվ, C-32 օրինագծից՝ Զոհերի իրավունքների մասին օրենքից հետո, դա այլևս այդպես չէ: Ամուսինները պահպանում են արտոնություն պահանջելու և ամուսնության ընթացքում հաղորդակցության վերաբերյալ հարցերին հրաժարվելու իրավունքը:

### Չինաստան
Լռելու իրավունքը Չինաստանում օրենքով չի երաշխավորվում: Քրեական դատավարության օրենսգրքի 93-րդ հոդվածը սահմանում է, որ «Հանցագործության մեջ կասկածվողը պարտավոր է ճշմարտացիորեն պատասխանել քննիչների հարցերին, սակայն նա իրավունք ունի հրաժարվել գործի հետ կապ չունեցող ցանկացած հարցի պատասխանելուց»: Սակայն Քրեական դատավարության օրենքում 1996 թվականին կատարված փոփոխություններից հետո 52-րդ հոդվածը սահմանում է, որ «Խստիվ արգելվում է խոստովանություն կորզել խոշտանգումների միջոցով, ապացույցներ հավաքել սպառնալիքի, գայթակղության, խաբեության կամ այլ անօրինական միջոցներով կամ հարկադրել որևէ մեկին ինքնամեղադրանք կատարել»: 2012 թվականին օրենքը նույնպես վերափոխվել է՝ ներառելով մարդու իրավունքները պաշտպանող կետեր: Չինաստանը ճանաչել է ինքնամեղադրանքից խուսափելու իրավունքը, և հարկադրաբար խոստովանություններն արգելվում են օրենքով: Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 1998 թվականի ստորագրումը նույնպես երաշխավորում է չինացի քաղաքացիներին ինքնամեղադրանքից խուսափելու իրավունքը, սակայն պայմանագիրը չի վավերացվել Չինաստանում:

### Եվրոպական Միություն
Եվրոպական Միության շրջանակներում Միության բոլոր պետությունների օրենքների ներդաշնակեցման աստիճանական գործընթացը հանգեցրել է իրավունքների ընդհանուր նամակի ընդունմանը, որը կկիրառվի Եվրոպական Միության բոլոր անդամների համար: Համաձայնեցված օրենքը, որը հայտնի է նաև որպես Ռեդինգի իրավունքներ, որը կրում է ԵՄ արդարադատության հանձնակատար Վիվիան Ռեդինգի անունը, ով առաջարկել և բանակցել է այդ միջոցառումը ամբողջ Եվրոպական Միությունում օրենք դառնալու համար, կնշանակի, որ Եվրոպական Միությունում կասկածյալները կալանավորվելուց հետո կստանան «Իրավունքների նամակ, որտեղ թվարկված են նրանց հիմնական իրավունքները քրեական դատավարության ընթացքում»:

Եվրոպական օրենսդրությունը ապահովում է, որ քրեական հանցագործության մեջ կասկածվող անձինք ստանան բավարար տեղեկատվություն իրենց հիմնական իրավունքների մասին քրեական դատավարության ընթացքում: Դրանք են՝ փաստաբան ունենալու իրավունքը, մեղադրանքի մասին տեղեկացված լինելու իրավունքը, դատավարության լեզուն չհասկանացող անձանց համար թարգմանության և թարգմանության իրավունքը, լռելու և ձերբակալությունից հետո անհապաղ դատարան ներկայանալու իրավունքը:

Մասնավորապես, օրենքը ներառում է հինգ նորարարություն.

Կասկածյալները ձերբակալությունից հետո կտեղեկացվեն իրենց իրավունքների մասին։
Նրանց կտրամադրվի «իրավունքների մասին նամակ», որտեղ գրավոր կնշվեն նրանց իրավունքները։
Իրավունքների մասին նամակը կլինի հեշտ հասկանալի՝ առանց իրավական տերմինաբանության։
Այն կտրամադրվի կասկածյալին հասկանալի լեզվով։
Այն կպարունակի անձի իրավունքների վերաբերյալ գործնական մանրամասներ։

Այս իրավունքները ներառված են իրավունքների նամակում՝ Ռեդինգի իրավունքներում, որը տպագիր փաստաթուղթ է, որը տրվում է կասկածյալներին նրանց կալանքից հետո և հարցաքննությունից առաջ: Եվրոպական Միության օրենքը, որն առաջարկել է Եվրոպական հանձնաժողովը 2010 թվականի հուլիսին, ընդունել են Եվրոպական խորհրդարանը և Խորհորդը 2011 թվականի դեկտեմբերին: Եվրոպական Միության հրահանգը պաշտոնապես հրապարակվել է 2012 թվականի հունիսի 1-ին Եվրոպական Միության պաշտոնական տեղեկագրում՝ L 142, 2012 թվականի հունիսի 1-ին: Այն ամբողջ Եվրոպական Միությունում սկսել է գործել 2014 թվականի հունիսի 2-ին:

### Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիա
Լռելու իրավունքի հասկացությունը հատուկ չի հիշատակվում Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայում, սակայն Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը որոշել է, որ
 Ոստիկանական հարցաքննության ժամանակ լռելու իրավունքը և ինքնաքննադատությունից խուսափելու արտոնությունը ընդհանուր առմամբ ճանաչված միջազգային չափանիշներ են, որոնք ընկած են 6-րդ հոդվածի համաձայն արդար դատավարության գաղափարի հիմքում։


### Ֆրանսիա
Ֆրանսիայում ոստիկանական կալանքի տակ գտնվող յուրաքանչյուր անձ պետք է տեղեկացվի կալանքի առավելագույն տևողության և մի շարք իրավունքների մասին՝ իրեն հասկանալի լեզվով։ Այդ իրավունքների թվում են՝ ազգականին կամ գործատուին կալանքի մասին նախազգուշացնելու, բժշկի մոտ զննում խնդրելու և գործը փաստաբանի հետ քննարկելու հնարավորությունը։

Ֆրանսիայի քրեական դատավարության օրենսգիրքը (հոդված L116) պարտադիր է համարում, որ քննիչ դատավորը, երբ լսում է կասկածյալին, պետք է զգուշացնի նրան, որ նա իրավունք ունի լռել, հայտարարություն անել կամ պատասխանել հարցերին։ Անձը, որի դեմ կասկածներ կան, օրինականորեն չի կարող հարցաքննվել որպես սովորական վկա։

Դատավարության ժամանակ մեղադրյալին կարող են ստիպել հայտարարություն անել։ Այնուամենայնիվ, օրենսգիրքը նաև արգելում է կասկածյալին երդմամբ լսելը. այսպիսով, կասկածյալը կարող է ասել այն, ինչ համարում է իր պաշտպանության համար հարմար՝ առանց վախենալու սուտ վկայություն տալու համար պատժից։ Այս արգելքը տարածվում է կասկածյալի ամուսնու և նրա մերձավոր ընտանիքի անդամների վրա (արգելքի այս երկարաձգումը կարող է չեղյալ համարվել, եթե և՛ մեղադրանքի կողմը, և՛ պաշտպանության կողմը համաձայն են հրաժարմանը)։

2011 թվականի ապրիլի 15-ից ոստիկանությունում պահվող ցանկացած անձ ունի նոր իրավունքներ.

* Անձին անմիջապես տեղեկացնում են ոստիկանության աշխատակցի միջոցով՝ իրեն հասկանալի լեզվով, որ (հոդված 3),
** նա իրավունք ունի դիմել փաստաբանի օգնությանը (Քրեական դատավարության օրենսգրքի 63-3-1-ից մինչև 63-4-3):
** նա իրավունք ունի, իր ինքնության վերաբերյալ հարցերին պատասխանելուց հետո, պատասխանել այլ հարցերի կամ լռել։
* Կալանավորման սկզբից անձը կարող է դիմել փաստաբանի օգնությանը (հոդված 6),
* Փաստաբանի հետ զրույցը պետք է մնա գաղտնի (հոդված 7),
* Փաստաբանն իրավունք ունի ծանոթանալու ընթացակարգին վերաբերող որոշ փաստաթղթերի և ներկա գտնվելու կասկածյալի ցանկացած հարցաքննության (հոդված 8):

Մեղադրանքի տակ գտնվող վկաները (կամ նրանք, որոնք նշված են որպես կասկածյալներ), չեն կարող լսվել երդմամբ, և, հետևաբար, ռիսկի չեն դիմում կեղծ ցուցմունք տալու համար: Նման վկաները պետք է ստանան փաստաբանի օգնություն և պետք է տեղեկացվեն այդ իրավունքի մասին: Դատարանի մոտ բերված կասկածյալները պետք է տեղեկացվեն լռելու, հայտարարություններ անելու կամ հարցերին պատասխանելու իրենց իրավունքի մասին:

### Իսրայել
Իսրայելում, համաձայն 1996 թվականի Քրեական դատավարության մասին օրենքի (իրավապահ մարմին՝ ձերբակալություններ) 28-րդ (կալանավորվածի փաստարկների լսում) և 31-րդ (կալանավորվածի իրավունքների բացատրություն) հոդվածների, կասկածյալին հարցաքննող/կալանավորող ոստիկանը պետք է նախապես պատշաճ կերպով զգուշացնի նրան, որ նա պարտավոր չէ ասել որևէ բան, որը կարող է մեղադրել նրան, և որ նրա ասած ցանկացած բան կարող է օգտագործվել նրա դեմ: Իսրայելի օրենսդրության համաձայն, լռելու իրավունքի իրականացումը կարող է համարվել լրացուցիչ ապացույց շատ դեպքերում, և այս փաստը նույնպես պետք է բացատրվի կասկածյալին: Բացի այդ, ոստիկանը պետք է տեղեկացնի կասկածյալին, որ նա իրավունք ունի տեղեկացնել ընտանիքի անդամին կամ ծանոթին և փաստաբանին իր ձերբակալման, փաստաբան ունենալու իր իրավունքի և այն ժամկետի մասին, որը նա կարող է պահել մինչև ազատ արձակվելը կամ դատավորի մոտ բերելը:

### Նոր Զելանդիա
Նոր Զելանդիայում ձերբակալված անձանց՝ հայտարարություն չանելու և այդ իրավունքի մասին տեղեկացված լինելու իրավունքը ամրագրված է 1990 թվականի Իրավունքների մասին օրենքում, ինչպես նաև ավելի մանրամասն արտացոլված է այն ժամանակվա գլխավոր դատավոր Սիան Էլիասի՝ 2006 թվականին հրապարակած ոստիկանության հարցաքննության վերաբերյալ աշխատանքում: Ընդհանուր իրավունքի համաձայն՝ առաջատար գործը *Թեյլորն ընդդեմ Նոր Զելանդիայի թռչնաբուծության խորհրդի* գործն է, որտեղ դատավոր Քուքը նշել է. «Սկզբնական կետը ... [այն է], եթե խորհրդարանի օրենքը չի սահմանում կամ թույլատրում հակառակ պարտականություն սահմանել, յուրաքանչյուր քաղաքացի ընդհանուր առմամբ իրավունք ունի հրաժարվել ցանկացած անձի, այդ թվում՝ պաշտոնատար անձի հարցերին պատասխանելուց»:

Զգուշացման պարտավորությունը ծագում է, երբ

* կասկածյալը կալանքի տակ է,
* երբ ոստիկանությունն ունի բավարար ապացույցներ՝ կարծելու, որ անձը հանցագործություն է կատարել,
* երբ կալանավորված է, օրինակ՝ խուզարկության օրենսդրական կամ ընդհանուր իրավունքի լիազորությունների կատարման կամ ալկոհոլի ազդեցության տակ մեքենա վարելու հետաքննությունների կատարման համար,
* օրենքով կամ դատական նախադեպով սահմանված այլ իրավիճակներում:

Մեծահասակներին տրված զգուշացումը հետևյալն է.

### Ռուսաստանի Դաշնություն
Ռուսաստանի Սահմանադրության 51 հոդվածի 1-ին կետը յուրաքանչյուրին իրավունք է տալիս չվկայել ո՛չ իր, ո՛չ էլ իր ամուսնու և մերձավոր ազգականների դեմ: Քանի որ հարցաքննվող անձի հայեցողությանն է թողնվում այն հարցը, թե արդյոք որևէ հարցի պատասխանը կհանգեցներ (ինքնա)մեղադրանքի, թե ոչ, այս կետը թույլ է տալիս լռել ցանկացած պահի:

### Միացյալ Թագավորություն
լռելու իրավունքը տարբեր է՝ կախված նրանից, թե Մեծ Բրիտանիայի որ իրավասության մեջ է հարցաքննվում կասկածյալը: Անգլիայում և Ուելսում հնարավոր է մեղադրյալի լռությունից բացասական եզրակացություն անել հարցաքննության ժամանակ: Նույնը վերաբերում է նաև Հյուսիսային Իռլանդիային՝ համաձայն 1988 թվականի քրեական ապացույցների (Հյուսիսային Իռլանդիա) որոշման, սակայն Շոտլանդիայում որևէ բացասական եզրակացություն չի կարող արվել՝ համաձայն Շոտլանդիայի օրենսդրության:

#### Անգլիա և Ուելս
լռելու իրավունքը երկար պատմություն ունի Անգլիայում և Ուելսում, որն առաջին անգամ ամրագրվել է Դատավորների կանոններում 1912 թվականին: Քրեական դատավարության մեջ մեղադրյալն ունի ընտրություն՝ ցուցմունք տալ, թե ոչ դատավարության ընթացքում: Ավելին, չկա ոստիկանությանը նրանց հետաքննություններին օգնելու ընդհանուր պարտականություն:

Ընդհանուր իրավունքում, և մասնավորապես 1994 թվականի Քրեական արդարադատության և հասարակական կարգի մասին օրենքի ընդունումից հետո, բացասական եզրակացություններ կարող են արվել որոշակի հանգամանքներում, երբ մեղադրյալը.

* չի նշում որևէ փաստ, որի վրա հետագայում հիմնվում է և որը տվյալ պահին եղած հանգամանքներում մեղադրյալից կարելի էր ողջամտորեն ակնկալել նշել.
* չի տալիս ցուցմունք դատավարության ժամանակ կամ չի պատասխանում որևէ հարցի.
* ձերբակալության ժամանակ չի ներկայացնում իր անձի, հագուստի կամ կոշիկի վրա, իր տիրապետության տակ կամ ձերբակալման վայրում գտնվող առարկաների, նյութերի կամ հետքերի վերաբերյալ տեղեկություններ. կամ
* ձերբակալության ժամանակ չի ներկայացնում իր ներկայությունը որևէ վայրում:

Կարող է չլինել դատապարտում, որը հիմնված է բացառապես լռելու վրա: Երբ լռությունից կարելի է եզրակացություններ անել, դատարանը պետք է ժյուրիին ուղղորդի լռությունից պատշաճ կերպով եզրակացություններ անելու սահմանների վերաբերյալ։

Լուրջ խարդախությունների դեմ պայքարի գրասենյակը լռելու իրավունքը սահմանափակել է 1987 թվականի Քրեական արդարադատության մասին օրենքի 2-րդ բաժնի ուժով։ Այդ իրավունքը սահմանափակվել է նաև ահաբեկչական հանցագործությունների մեջ մեղադրվողների համար։

Մեծ Բրիտանիան ունի արևմտյան աշխարհի ամենախիստ բանալիների բացահայտման օրենքներից մի քանիսը։ 2000 թվականի քննչական լիազորությունների կարգավորման մասին օրենքի (RIPA) 49-րդ և 53-րդ բաժինների համաձայն՝ գաղտնագրված տվյալների բանալին չբացահայտելը, երբ պահանջվում է, հանցագործություն է (երկու տարվա ազատազրկմամբ կամ հինգ տարվա ազատազրկմամբ՝ երեխաների նկատմամբ սեռական բռնության դեպքերի դեպքում)։ 2000 թվականի ահաբեկչության մասին օրենքի 7-րդ հավելվածն օգտագործվել է այն մարդկանց դատապարտելու համար, որոնք հրաժարվել են մաքսային ծառայությանը բացահայտել իրենց գաղտնաբառը։

#### Հյուսիսային Իռլանդիա
1988 թվականի քրեական ապացույցների (Հյուսիսային Իռլանդիա) հրամանը նախատեսում էր բացասական եզրակացություններ անել հանցագործության մեջ մեղադրանք առաջադրելուց առաջ որևէ բան չնշելու համար: 2009/2087 քրեական դատավարության (փոփոխության) կանոնները, որոնք ուժի մեջ են մտել 2009 թվականի հոկտեմբերի 5-ին և փոխարինել են 2005 թվականի քրեական դատավարության կանոններին, 24-րդ կետը նախատեսում է մեղադրանքից հետո հարցաքննություն: Սա կարող է կիրառվել կասկածյալին հանցագործության մեջ մեղադրանք առաջադրելուց հետո փաստեր չնշելու համար։

Հյուսիսային Իռլանդիայում արտակարգ իրավիճակների օրենսդրության շրջանակը ներառում է լռելու իրավունքի սահմանափակումներ, ոստիկանության ընդլայնած կալանքի լիազորություններ և ձերբակալման պահին կասկածյալի իրավախորհրդատու ունենալու իրավունքի սահմանափակումներ, որոնք բոլորը կարող են ազդել կասկածյալի արդար դատաքննության իրավունքի վրա: Ջոն Մյուրեյ ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործում Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը հայտարարել է, որ արդար դատաքննության երաշխիքը ներառում է ամբողջ իրավական գործընթացը՝ ձերբակալման պահից մինչև դատապարտումը: Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը սահմանափակ համատեքստում անդրադարձել է այս հարցին Մյուրեյ ընդդեմ Միացյալ Թագավորության (1996 թ․) գործում։ «Ոստիկանության կողմից հարցաքննության առաջին 48 ժամվա ընթացքում փաստաբանի հետ կապը մերժելը, այն իրավիճակում, երբ պաշտպանության իրավունքը կարող է անդառնալիորեն խախտվել, անկախ նման մերժման հիմնավորումից, անհամատեղելի է մեղադրյալի 6-րդ հոդվածով սահմանված իրավունքների հետ»։

#### Շոտլանդիա
Շոտլանդական օրենսդրությամբ լռելու իրավունքը ամրագրված է 2016 թվականի Քրեական արդարադատության օրենքի 34-րդ հոդվածով: Նախկինում լռելու իրավունքը, ինչպես Շոտլանդիայի քրեական օրենսդրության մեծ մասը, պահպանվում էր ընդհանուր իրավունքի շրջանակներում։

Այս կանոնից միակ բացառությունն այն է, որ անձը պարտավոր է, պահանջվելուց հետո, նշել իր անունը, հասցեն, ծննդյան ամսաթիվը, ծննդյան վայրը (այնքան մանրամասն, որքան ոստիկանը անհրաժեշտ կամ նպատակահարմար է համարում անձի ինքնությունը պարզելու նպատակով) և քաղաքացիությունը: Անձնական տվյալներ տրամադրելու պահանջը գոյություն ունի նաև Շոտլանդական օրենսդրությամբ՝ 1995 թվականի Քրեական դատավարության օրենքի 13-րդ հոդվածի համաձայն, որը սահմանում է, որ հանցագործություն կատարելու մեջ կասկածվող կամ ականատես լինելու մեջ կասկածվող անձը պարտավոր է վերոնշյալ տվյալները տրամադրել ոստիկանին, երբ պահանջվի դա անել: 13-րդ հոդվածով նշված տվյալները չտրամադրելը քրեական հանցագործություն է:

Մեղադրյալի լռությունից որևէ բացասական եզրակացություն չի կարող արվել, երբ նրան հարցաքննում են նախազգուշացման ներքո:

### Միացյալ Նահանգներ
Միացյալ Նահանգների Սահմանադրության հինգերորդ փոփոխությունը սահմանում է, որ ոչ ոք չի կարող որևէ քրեական գործով հարկադրվել վկայություն տալ իր դեմ: Դատավարության ժամանակ մեղադրյալի կողմը չի կարող ո՛չ մեղադրյալին կանչել որպես վկա, ո՛չ էլ մեկնաբանել մեղադրյալի կողմից վկայություն չտալու վերաբերյալ: Վկայություն տալը, թե ոչ, բացառապես մեղադրյալի արտոնությունն է, չնայած մեղադրյալներին սկզբում ընդհանրապես թույլատրված չէր վկայություն տալ իրենց անունից: 1864 թվականի հատկացումների մասին օրենքը թույլ էր տալիս մեղադրյալներին դա անել՝ միաժամանակ վերացնելով ռասայական սահմանափակումները, իսկ 1987 թվականի Գերագույն դատարանի *Ռոք ընդդեմ Արկանզաս* գործը սահմանել է սահմանադրական «վկա կանգնելու իրավունք»:

Օրինական կալանքի կամ ձերբակալության համատեքստից դուրս անձը պարտավոր չէ պատասխանել ոստիկանության որևէ հարցի: Վկան կամ դատավարության կողմը կարող է պնդել լռելու հինգերորդ փոփոխության իրավունքը քաղաքացիական դատավարության ժամանակ, չնայած կան հնարավոր հետևանքներ այդ իրավունքն օգտագործող դատավարության կողմերի համար: Միայն այն դեպքում, երբ պետությունը պաշտոնական դատավարության ընթացքում նրան անձեռնմխելիություն է շնորհում իր դեմ օգտագործված ցուցմունքներից բխող որևէ ցուցմունք կամ ապացույց ստանալուց, անձը կարող է ստիպված լինել պատասխանել այս իրավունքի պնդման հիման վրա: Եթե ոստիկանությունը կալանավորում է (կամ ձերբակալում) անձի, նրանք պետք է տեղեկացնեն նրան, որ նա իրավունք ունի լռել և փաստաբան ունենալու իրավունք, այլ իրավունքների շարքում (սա հայտնի է որպես Միրանդայի նախազգուշացում): Եթե կալանավորված անձը կիրառում է այս իրավունքները, բոլոր հարցաքննությունները պետք է դադարեցվեն, և սովորաբար մեղադրյալի կողմից այս կանոնը խախտող ոչինչ չի կարող ընդունվել նրա դեմ դատավարության ժամանակ:

2013 թվականի հունիսի 17-ին ԱՄՆ Գերագույն դատարանը *Սալինասն ընդդեմ Տեխասի* գործով որոշել է, որ ձերբակալվելուց առաջ անձը պետք է հատուկ կիրառի Հինգերորդ փոփոխության «լռել» իրավունքը, հակառակ դեպքում ընտրողական լռությունը կարող է կիրառվել նրա դեմ դատարանում:

#### Ռազմական արդարադատության միասնական կանոնագիրք
Միացյալ Նահանգների զինված ուժերի անդամները ենթարկվում են Ռազմական արդարադատության միասնական կանոնագրքին։ Ռազմական արդարադատության միասնական կանոնագրքի համաձայն՝ երդվյալ զինծառայողները, անկախ նրանից՝ զորակոչիկ են, թե զինվորական, ունեն լռելու իրավունք, որը սահմանվել է *Միրանդան ընդդեմ Արիզոնայի* գործով որոշումից 16 տարի առաջ։  Ռազմական արդարադատության միասնական կանոնագրքի 31-րդ հոդվածում հարկադիր ինքնամեղադրանքի դեմ նշանակալի պաշտպանություն կա, սակայն այն որոշ չափով տարբերվում է Միրանդան նախազգուշացումից և, ըստ էության, ապահովում է ավելի մեծ պաշտպանություն։ Սա Միացյալ Նահանգներում քաղաքացիական և ռազմական արդարադատության միջև եղած տարբերություններից մեկն է, և շատ այլ երկրներ ունեն նմանատիպ հետևանքային կանոններ ռազմական արդարադատության և քաղաքացիական արդարադատության վերաբերյալ։

## Տես նաև
* Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների միջազգային դաշնագիր
* Միրանդայի նախազգուշացում
* Անմեղության կանխավարկած

## Ծանոթագրություններ

## Ընթերցանության նյութեր
* 

## Արտաքին հղումներ
* Don't Talk to the Police — lecture by law professor James Joseph Duane of the Regent University School of Law and Officer George Bruch from the Virginia Beach police department.

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի իրավունք
Կատեգորիա:Իրավական եզրեր
Կատեգորիա:Իրավական հաղորդակցություն
Կատեգորիա:Իրավունք
Կատեգորիա:Լռություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ խնդրի
Կատեգորիա:Սահմանադրական իրավունք
Կատեգորիա:Սահմանադրություններ
Կատեգորիա:Քրեական դատավարական իրավունք
Կատեգորիա:Քրեական իրավունք