Էնդեմիկ

[մինի|աջից|Լատիմերիա (''Latimeria chalumnae'') էնդեմիկ ձկնատեսակ, որը հանդիպում է միայն [Մադագասկարի և Կոմորյան կղզիների ափամերձ շրջաններում]]

**Էնդեմիկ**, **էնդեմ**, **բնաշխարհիկ**  (՝ «տեղական»),  բույսերի ու կենդանիների տեղական տեսակներ կամ այլ կարգաբանական միավորներ, որոնք տարածված են աշխարհագրական համեմատաբար ոչ մեծ տարածքում՝ մայրցամաքում, կղզիներում, լեռներում և ոչ մի այլ վայրում չեն հանդիպում։ Էնդեմիկները ներառում են տեսակներ, ցեղեր, ընտանիքներ կամ կենդանիների և բույսերի այլ տաքսոններ, որոնց ներկայացուցիչներն ապրում են համեմատաբար սահմանափակ տարածքում, ներկայացված են փոքր աշխարհագրական տարածքով։ Բույսերի և կենդանիների էնդեմիկ տեսակները, իրենց սահմանափակ տարածության և սահմանափակ քանակի պատճառով, հաճախ Կարմիր գրքում գրանցված են որպես հազվագյուտ կամ անհետացող տեսակներ։

## Անվան ծագումնաբանություն
Էնդեմիկ բառը ծագել է նոր լատիներեն՝ *endēmicus*, հունարեն՝ ενδήμος, *endēmos*, «բնիկ»  բառից։ *Endēmos*-ը կազմված է *en*՝ «մեջ» և *dēmos*՝ «մարդիկ» բառերից։

## Նկարագրություն
Էնդեմիկները որևէ բուսական կամ կենդանական աշխարհի յուրահատուկ բաղադրիչներն են։ Էնդեմիկներիի առաջացմանն ու զարգացմանը նպաստում են աշխարհագրական մեկուսացումը, կլիմայական պայմանները, կենսածին գործոնները  (մակաբուծություն, մրցակցություն և այլն)։ Տեսակի  (կամ ենթատեսակի) համար էնդեմիկությունը կարող է լինել խիստ սահմանափակ՝ մինչև մի քանի&nbsp;կմ² տարածքում։ Առավել հաճախ էնդեմիկները հանդիպում են կղզիներում, լեռնային շրջաններում և մեկուսացած ջրամբարներում։

Տաքսոնի այնպիսի հատկանիշը, ինչպիսին է սահմանափակ տարածքում ապրելը, կոչվում է ***էնդեմիզմ***, որը հակադրվում է *[[Կոսմոպոլիտներ (կենսաբանություն)|կոսմոպոլիտիզմին]]*։ Էնդեմիզմի զարգացմանը նպաստում է՝ աշխարհագրական մեկուսացումը, կլիմայական և էդաֆիական պայմանները, բիոտիկ գործոնները (մակաբուծություն, մրցակցություն և այլն)։ Տեսակի (կամ ենթատեսակի) համար էնդեմիզմը կարող է չափազանց սահմանափակվել փոքր տարածքով։ Օրինակ, անառողջ *Lysimachia minoricensis*-ի տարածությունը Մենորկա կղզում ընդամենը մի քանի քառակուսի կիլոմետր է։

Տարբերում են հնաբնաշխարհիկներ՝ մնացուկային անհետացող տեսակներ, և նորբնաշխարհիկներ՝ զարգացող նոր ձևեր և տեսակներ, որոնք առաջացել են վերջին շրջանում՝ մեկուսացած տարածքներում։

Օվկիանոսային կղզիները, մեկուսացված լեռնային հովիտները և ջրամբարները, մեկուսացված այլ ջրամբարներից՝ նման են կենսաբանական բնութագրերին, ամենահարուստ են էնդեմիկ ձևերով։ Մասնավորապես, տեսակների մոտ 85 %-ը էնդեմիկ է Սուրբ Հեղինե կղզու ֆլորայում, իսկ Գալապագոսյան կղզիներում՝ մինչև 97 %-ը։ Բայկալ լճի կենդանական և բուսական աշխարհը էնդեմիկ է մինչև 75 %։

Հայաստանը հարուստ է էնդեմիկ բույսերով և էնդեմիկ կենդանիներով։

## Դասակարգում
Կախված արեալից՝ առանձնացնում են․
* Ստենոէնդեմիկներ
* Եվրիէնդեմիկներ
* Ենթաէնդեմիկներ
 
Ամենահազվադեպ և ամենամեծ հետաքրքրությունը ստենոէնդեմիկներն են, որոնց տարածվածությունը սահմանափակվում է մեկ լեռնային կիրճով կամ լեռնաշղթայով կամ մի քանի նման տարածքներով նույն ֆլորիստիկական շրջանում։ Ստենոէնդեմիկների օրինակ է Մզիմթելա կարծրատերևը, որը Երկրի վրա կարելի է գտնել միայն՝ Ախցու կիրճում գտնվող Մզիմթա գետի ափին։ Ախցու կիրճն ունի ընդամենը 3 կմ երկարություն, իսկ լայնությունը (երկայնքով ներքև) մի քանի տասնյակ մետր է։

Եթե տեսակի արեալն ընդգրկում է ավելի լայն տարածք, բայց չի անցնում դրա սահմաններից, ապա այս տեսակը դասակարգվում է որպես եվրիէնդեմիկ։ Ստենոէնդեմիկները և եվրիէնդեմիկներն առաջնահերթ պաշտպանության օբյեկտներ են, քանի որ դրանք ամենահազվագյուտ և եզակի գենոֆոնդի կրողներ են։

Էնդեմիկ տեսակների մեկ այլ կատեգորիա է՝ ենթաէնդեմիկները (կամ պայմանական էնդեմիկներ), որոնք ունեն տիրույթներ, տարածվում են ուսումնասիրվող տարածաշրջանից և հարակից տարածքներում։ Օրինակ՝ լեռնային տեսակների համար այն Մեծ Կովկասի հարավային մակրոլանջն է, հարթավայրերի համար՝ հարևան վարչական միավորների տարածքը։ Այս տեսակները նույնպես արժանի են հատուկ ուշադրության՝ որպես պահպանվող օբյեկտներ։

## Պալեոէնդեմիկներ
***Պալեոենդեմիկները*** հնագույն տաքսոնների ներկայացուցիչներ են, որոնք պահպանվել են մինչ օրս՝ ավելի առաջադեմ խմբերից իրենց բնակավայրերի մեկուսացման պատճառով։

Ամենավառ պալեոէնդեմիկները Ավստրալիայի միանցքանիները (*Monotremata*) և պարկավորներն (*Metatheria*) են։ Ներկայումս Ավստրալիայի այլ բույսերի և կենդանիների բազմաթիվ տեսակների ներմուծման հետ կապված՝ էնդեմիկ բուսական և կենդանական աշխարհը դուրս է մղվում։ Օրինակ՝ ճագարների և այծերի ինտրոդուկցիան համեմատաբար մեծ վնաս է հասցրել Ավստրալիայի բնությանը։

Պալեոենդեմիաները, որոնք ամենահին խմբերի ներկայացուցիչներ են, կոչվում են կենդանի բրածոներ և մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում էվոլյուցիայի տեսության տեսանկյունից։ Բրածո ամենահայտնի կենդանիներն են կելականտ ձուկը և կտուցագլուխների կարգի սողուն (*Rhynchocephalia*) տուատարան (*Sphenodon punctatum*)։

## Նեոէնդեմիկներ
Նեոէնդեմիկներ, առաջադեմ երիտասարդ տեսակներ կամ ձևեր, որոնք առաջանում են վերջերս մեկուսացված տարածքներում։
Դրանք ներառում են Բրիտանական կղզիների, Ղրիմի, Բայկալի էնդեմիկները։ Բայկալ լճի ամենահայտնի էնդեմիկ ֆաունան բայկալյան փոկն է (*Pusa sibirica*):

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Benny Trapp Pelophylax cerigensis.jpg|մինի|Կարպատյան դոդոշ (*Pelophylax cerigensis*), Հունաստանի էնդեմիկ
Պատկեր:Orange-breasted Sunbird 2013 03 05 13 13 51 3145.jpg|Հարավային Աֆրիկայի էնդեմիկ տեսակ
Պատկեր:Galapagos Geochelone nigra porteri.jpg|մինի|Գալապագոսյան հսկա կրիա (*Chelonoidis nigra porteri*), կղզու գիգանտիզմի օրինակ
Պատկեր:Urocyon littoralis full figure.jpg|մինի|Չանել կղզու մոխրագույն աղվես (*Urocyon littoralis*), կղզու գաճաճության օրինակ
Պատկեր:Buteo galapagoensis perched.jpg|thumb|200px|Գալապագասյոն բազե, որը էնդեմիկ է մեկուսացված Գալապագոս կղզիների համար
Պատկեր:Velebitska degenija kamenjar 080509.jpg|մինի|250px| Կաղամբի ընտանիքի ամենահայտնի էնդեմիկ բույսը Խորվաթիայում
Պատկեր:Covecija ribica.jpg|մինի|250px|Եվրոպական պրոտեուս
Պատկեր:Platypus.jpg|մինի|250px|Պլատիպուսը պալեոէնդեմիզմի օրինակներից է
Պատկեր:Galápagos land iguana (4201792789).jpg|thumb|Գալապագոսյան ցամաքային իգուանան միակ էնդեմիկ տեսակն է, որը մնացել է Գալապագոսյան կղզիներում


## Տես նաև
* Էնդեմիկ բույսեր
* Էնդեմիկ կենդանիներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* Эндемизм, Эндемики // Элоквенция — Яя. — М. : Советская энциклопедия, 1957. — С. 56—57. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 49).
* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров. — М.: Изд-во Советская Энциклопедия, 1986.

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Արեալ
Կատեգորիա:Էնդեմիզմ
Կատեգորիա:Կենսաբազմազանություն
Կատեգորիա:Կենսաբանության տերմինաբանություն