Վելիկիե Լուկի

**Վելիկիե Լուկի** (), քաղաք (1166 թվականից) Ռուսաստանի Պսկովի մարզում։ «Ռազմական փառքի քաղաք»։ Պսկովի մարզի հարավի խոշոր բազմապրոֆիլ առևտրաարդյունաբերական և կրթական-մշակութային կենտրոն։
Քաղաքը մարզային ենթակայության է, որում գտնվում է Վելիկոլուկի շրջանի վարչական կենտրոնը, նաև Վելիկիե Լուկին ձևավորել է ինքնակառավարման համայնքային կազմավորում Վելիկիե Լուկի քաղաքը՝ քաղաքային օկրուգ կարգավիճակով։

## Պատմություն

Մեծ հնագույն բնակավայրը 9-12 դարերում ժամանակակից քաղաքից եղել է 30 կմ հեռավորության վրա։ Առաջին անգամ հիշատակվել է 1166 թվականին Նովգորոդի տարեգիրների կողմից որպես Լուկա քաղաք՝ Լովատի գետի տակ, երբ Կիևի իշխան Ռոստիսլավ I Մստիսլավիչը ժամանել էր այստեղ Նովգորոդի բոյարների հետ բանակցությունների։ Վելիկիե Լուկին հիշատակվում է Նովգորոդի № 675 (12-րդ դարի 40-60 թվականներ) և № 1005 (երկրորդ եռամսյակը կեսին 12-րդ դարում) գրվածքներում։

1211 թվականին կառուցվել է Վելիկոլուկի ամրոցը՝ Նովգորոդի և Պսկովի մատույցների պաշտպանության համար։

Զինվորական ծառայությունների համար քաղաքը վաստակել է «Նովգորդի զրահի» և «Մոսկվայի նախասիրտ» կոչումը, 1406 թվականին ստացել է Վելիկիե Լուկի անվանումը։ 1478 թվականից քաղաքը, ինչպես ամբողջ Նովգորոդի տարածքը, ենթակա էր Մոսկվայի իշխանությանը։

Լիբանանյան պատերազմի ընթացքում  Իվան Ահեղն իր խաղադրույքն արել էր այս քաղաքի վրա։ 1580 թվականին ամրոցը վերցել է Ստեֆան Բատորիայի թագավորը լեհ-լիտվական զորքերի միջոցով։ Երեք տարի անց Յամ-Զապոլի աշխարհում քաղաքը վերադարձվել է Ռուսաստանին։ Վելիկիե Լուկին մեծապես տուժել է։

1727 թվականից սկսած Նովգորոդի գուբերնիայի Վելիկոլուկի նահանգի կենտրոնը։

18-րդ դարում քաղաքի միջով անց է կացվել Բելառուսի պետական երթուղին։ 19-րդ դարի վերջին Վելիկիե Լուկիով անցնում էին փոստային մեծ ուղիներ։ 1901 թվականին քաղաքով անց է կացվել Մոսկվա - Ռժև - Ռիգա - Վինդավա երկաթուղին (Մոսկվա-Վինդավայի երկաթուղի), իսկ 1907 թվականից՝ Բոլոգոե-Պոլոցկայա երկաթուղին։

Հայրենական մեծ պատերազմում Վելիկիե Լուկին ազատագրման համար մղվող մարտերն այնքան կատաղի էին, որ քաղաքն անվանում էին «Փոքր Ստալինգրադ»։ Քաղաքում ստեղծվել է թանգարան և կառուցվել է Ալեքսանդր Մատրոսովի հուշարձանը, որն իր սխրանքն է գործել Չերնուշկի գյուղի մոտ՝ Վելիկիե Լուկիից ոչ հեռու։

1944 թվականի օգոստոսից մինչև 1957 թվականի հոկտեմբերը եղել է ՌՍՖՍՀ Վելիկոլուկի շրջանի վարչական կենտրոն։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո սկսվել է տնտեսական և ժողովրդագրական ճգնաժամը, բնակչությունը կրճատվել է գրեթե մեկ քառորդով՝ 117 հազարից մինչև 90 հազար բնակիչ (23 տոկոսով)։ 2008 թվականի հոկտեմբերին Վելիկիե Լուկկին շնորհվել է «Ռազմական փառքի քաղաք» կոչումը։

## Ստուգանաբություն
Քաղաքը 1166 թվականից մինչև 1406 թվականը կրել է Լուկի անունը, իսկ 1406 թվականից մինչև այժմ՝ Վելիկիե Լուկի։ Կան Լուկի տեղանվան ծագման մի քանի վարկածներ։

## Պաշտոնական սիմվոլիկա

Վելիկիե Լուկի զինանշանը հաստատվել է 1781 թվականի մայիսի 28-ին կայսրուհի Քեթրին II-ի կողմից և հանդիսանում է սխալ ոչ պաշտոնական զինանշան։ 18-րդ դարի սկզբում (1730) հաստատվել է Վելիկոլուցկիի դրագունյան գնդի զինանշան՝ «ոսկե վահան, կարմիր դաշտում ձեռք, որը դուրս է գալիս ամպերից և սրով կտրում սև օձին»։

## Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագիր
Վելիկիե Լուկին սահմանամերձ քաղաք է։ Մինչև Բելառուսի հետ սահմանը հեռավորությունը կազմում է 80 կմ, Լատվիայի հետ՝ 150 կմ։ Վելիկիե Լուկի քաղաքը տեղակայված է Պսկովից 250 կմ դեպի հարավ-արևելք, Լովատյան ցածրավայրի տարածքում՝ Լովատ գոտի ափերին (Իլմեն լճի ավազան)։

Լովատ գետը բաժանում է քաղաքը երկու ափի՝ Վելիկիե Լուկիի շրջանում ունենալով քսանվեց վտակ. դրանք Լազավիցա, Զոլոտովկա, Կոլոմենկա, Օզերցովսկի, Անանուն, Մուրզինկա և Սիտովկա գետերն են։ Լազավիցա գետը քաղաքի հարավային մասում և հյուսիս-արևմուտքում գտնվող Անանան առուն ծածկված են պատնեշներով՝ ձևավորելով մակերեսային, բայց լայն լճակներ ՝ ձկնաբուծարաններ։ Լովատ գետի միջին տարեկան ջրի սպառումը կազմում է 20,2 մ³/մ, արտահոսքի միջին տարեկան մոդուլը կազմում է 6,62 լ/կմ²։

### Կլիմա
Կլիման չափավոր մայրցամաքային է՝ երկարատև, ձնառատ ձմեռով (տաքացումներով), տաք և չափավոր ջերմ, հաճախ անձրևոտ ամառով։ Տարվա ընթացքում գերակշռում են հարավային քամիներ։ Քամու միջին արագությունը տարեկան կտրվածքով տատանվում է 3,2 մ/վ-ից մինչև 5,2 մ/վ ձմռանը։ Տևողությունը վեգետացիոն ժամանակահատվածում կազմում է 4,5 ամիս։ Ջեռուցման սեզոնի տևողությունը 213 օր է։ Գետի վրա սառեցման միջին տևողությունը կազմում է 100-130 օր։ Լողի սեզոնի տևողությունը (ջրի ջերմաստիճանը +17&nbsp;°C) գետի վրա կազմում է ամռան գրեթե բոլոր երեք ամիսները։

Շրջանը վերաբերում է ավելորդ խոնավացման գոտուն, քանի որ տեղումները գերազանցում են գոլորշիացմանը։ Օդի հարաբերական խոնավությունը բարձր է ամբողջ տարվա ընթացքում, հատկապես աշուն-ձմեռ ժամանակահատվածում (80-88%)։ Գարնանը և ամռանը նրա արժեքները նվազում են մինչև 70-75%։ Գարնանային վարարումների շրջանում գետն ամեն տարի հեղեղվում է 2-3 մ շերտով, տեղ-տեղ՝ մինչև 4 մ։ Քաղաքային հատվածում ճահճացած հողերի և փոքր գետի վտակների առկայությունը, գրունտային ջրերի վերելքը, հանգեցնում է գարնանային-աշնանային շրջանում սեզոնային հեղեղումների դեպքերի։





### Էկոլոգիա
Մթնոլորտն աղտոտող նյութերի արտանետումները մեկ բնակչի հաշվով 1995 թվականին կազմել է 79,7 կգ, 2000 թվականին՝ 33,8 կգ, 2005 թվականին՝ 30,4 կգ, 2009 թվականին՝ 16,4 կգ, 2009 թվականին ընդհանուր առմամբ՝ 1,6 հազար տոննա։ Ծծմբի երկօքսիդը` տարեկան միջին և առավելագույն մեկ կոնցենտրացիան ցածր է 1,0 ՍԹԿ-ից, ազոտի երկօքսիդ` տարեկան միջին 1,7 ՍԹԿ, առավելագույն մեկ անգամ 1,5 ՍԹԿ, մթնոլորտային օդի նմուշառման տեսակարար կշիռը Վելիկիե Լուկի քաղաքում ՍԹԿ-ից բարձր է 4,7%-ով։

«Ջրմուղկոյուղի» ՄՊ-ն աղտոտված կեղտաջրերը լցրել է ջրամբարներ (2009 թվական)՝ ընդհանուր առմամբ 8,9 մլն մ³, այդ թվում՝ առանց մաքրմա ՝ 1,6 մլն մ³: Ջրամատակարարման աղբյուրներից ջրի անբավարար նմուշների տոկոսը (2007 թվականին)` սանիտարաքիմիական ցուցանիշներով կազմում է՝ 87,5%, մանրէաբանական ցուցանիշներով՝ 7,7 % (ծաղկականություն > 300 աստիճան, ՔՊԿ > 60 մվ/լ ՝ Լվով գետում, ինչպես նաև ստորերկրյա ջրերում ՝ ծծմբաջրածինը՝ (H2S) 0,3 - 7,0 մգ/լ, աղի ամոնիումի (NH4) 0.8-4.0 մգ/լ, pH 7.3 - 7.9 մգ-էկվ/լ, ֆտորի, յոդի պակաս): Ջրընդունիչների վրա կատարվում է ծծմբաջրածնից ստորերկրյա ջրերի մաքրում կենսաքիմիական մեթոդով։
կենտրոն|մինի|800x800փքս|<center>Վելիկիե Լուկիի համայնապատկեր</center>

## Վարչա-քաղաքական կառուցվածք
### Տեղի ինքնակառավարման մարմիններ
Համայնքային կազմավորում «Վելիկիե Լուկի քաղաք»-ի ներկայիս կանոնադրությունն ընդունվել է Վելիկիե Լուկիի քաղաքային դումայի երրորդ գումարման կողմից 2005 թվականի հուլիսի 12-ին թիվ 57 որոշմամբ։ Ըստ կանոնադրության՝ տեղի ինքնարկառավարման մարմինների կառուցվածքը հետևյալն է՝

* Քաղաքային դումա՝ ներկայացուցչական մարմին,
* Վելիկիե Լուկի քաղաքի առաջնորդ՝ համայնքային կազմավորման առաջնորդ,
* Համայնքային կազմավորում «Վելիկիե Լուկի քաղաքի» ադմինիստրադիա՝ գործադիր-կարգադրիչ մարմին։

### Վարչական բաժանում

Պատկեր:Druzhba1 velikiye luki.jpg
Պատկեր:Panorama4 velikiye luki.jpg
Պատկեր:Фотография стоянки у ТЦ "Апельсин".jpg
Պատկեր:Hot air balloon festival Velikiye Luki, Pskov Region.jpg

աջից|մինի|Գլխավոր պլանի սխեմա

Վելիկիե Լուկիի քաղաքային օկրուգն իրենից ներկայացնում է ուրբանիզացված տարածք՝ խառը բազմահարկ թաղամասային (2-14 հարկ) և քաղաքային տնամերձ  կառուցապատմամբ մասնավոր հատվածով (այդ թվում ՝ քոթեջային տիպի), օբյեկտներով և միջտարածաշրջանային և շրջանային մակարդակի սպասարկման զարգացած ենթակառուցվածքներով։ Քաղաքը պայմանականորեն կարելի է բաժանել մի քանի միկրոշրջանների՝

* «Հյուսիսային»,
* «Հարավային»,
* «Կենտրոնական»,
* «Մերձգետյա»։

Վելիկիի Լուկիի վարչական գծի սահմանները ներառում են նաև նախկին գյուղերի հարակից ծայրամասերը (բնակավայրերը)՝

* «Ռյաբիկի»,
* «Տրոշանկի»,
* «Սամարի»,
* «Զենցի»,
* «Կուլյովո»,
* «Վեսնինսկոե»,
* «Սերգիևսկայա»,
* «Լավրինո»,
* «Գլինկա»,
* «Զյաբլիշե»,
* «Չերկովիշե»,
* «Բոժնո»։

Վելիկիե Լուկի քաղաքի ամբողջ պատմության ընթացքում փողոցային անունները փոխվել  են բազմիցս, այս պահին կան առնվազն երկու հարյուր։

աջից|մինի|300x300փքս|Վելիկիե Լուկիի քարտեզ

## Բնակչություն

2010 թվականի դրությամբ՝ ծնվածների թիվը՝ 953 մարդ, մահացածների թիվը՝ 1642 մարդ, ծնելիության ընդհանուր գործակիցը՝ 9,6 պրոմիլ, մահացության ընդհանուր գործակիցը՝ 16,6 պրոմիլ, ժամանածների թիվը՝ 761, մեկնածների թիվը՝ 1120, միգրացիոն նվազումը՝ -359 մարդ։

;Վելիկիե Լուկի քաղաքի բնակչության ազգային կազմը 2002 և 2010 մարդահամարների տվյալներով

### Զբաղվածություն
Զբաղված բնակչության բաժինը (2009 թվական)։

Տնտեսապես ակտիվ բնակչություն (2009 թ.)՝
* աշխատունակ տարիքից փոքր՝ 15,8 %,
* աշխատունակ տարիք՝ 63,8 %,
* աշխատունակ տարիքից մեծ՝ 20,4 %,
* զբաղված բնակչության քանակ՝ 37,6 %,
* նյութական արտադրության մեջ՝ 15,2 հազար մարդ,
* ոչ արդյունաբերական ոլորտի մեջ՝ 22,4 հազար մարդ։

## Տնտեսություն և ներդրումներ
### Ներդրումային ներուժ և զարգացման ռազմավարություն
* Համայնքի կրթության կազմակերպությունների կողմից իրականացվող հիմնական կապիտալում ներդրումներ (2009 թ.)՝ 2,2 մլրդ ռուբ
* Համայնքի բյուջեի միջոցների հաշվին հիմնական կապիտալում ներդրումներ՝ 48,47 մլն ռուբ
* Վելիկիե Լուկի և Պսկով քաղաքների համեմատական տեսակարար կշիռը ներդրումների (2008 թ.)՝ 52,8 % և 10,6 %:

### Կապ և հեռահաղորդակցություն
Համացանցը և հեռախոսային կապը ներկայացված են հետևյալ օպերատորներով՝
* «ՄՏՑ» (3G UMTS/HSDPA/4G LTE)
* «ՄեգաՖոն» (Yota) (3G UMTS/HSDPA/4G LTE)
* «Ռոստելեկով» (2.5G GPRS/EDGE/3G UMTS/HSDPA/4G LTE)
* «Բիլայն» (3G UMTS/HSDPA/4G LTE)
* «Պսկովյան ԳՏՍ» մասնաճյուղ («ՄեգաՖոն») (ADSL)
* «ԹՎ-կոմ» - կաբելային հեռուստաընկերություն (անալոգ, թվային), համացանց, IPTV
* «Հյուսիս-Արևմուտք ավանգարդի» մասնաճյուղ (ADSL)
* «Մարտ» (ВОЛС/Ethernet)
* «Իմպուլս ՏՎ» (Թվային հեռուստաընկերություն և համացանց)

## Ֆիլմեր և գրքեր Վելիկիե Լուկիի մասին
* 
* 
* 
* 
* 
* «Солнце на стене», 2 серии, СССР, 1970. Режиссёры: К. Худяков, Т. Татаришвили
* «Иван Великий», СССР, Мосфильм, 1987, 99 мин. Режиссёр: Гавриил Егиазаров
* 
* 
* 
* Письма из провинции. Великие Луки (телеканал «Культура», эфир 15.09.05 г.); Российский курьер. Фильм 28. Великие Луки (телеканал «Культура», эфир 14.06.06 г.)
* «Великие Луки — малый Сталинград». Док. фильм. Режиссёр: Т. Г. Киселёва. Россия, М.: «Мгновение», Минкультуры РФ, 2012. 26 րոպե

## Քույր քաղաքներ
*  ՍԵյանյոյկի, Ֆինլանդիա
*  Մաարդու, Էստոնիա
*  Պոլոցկ, Բելառուս
* Ջալալ Աբադ, Կիրգիզիա

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* Генеральный план МО «Город Великие Луки» (решение Великолукской городской Думы от 20.04.2010 № 25). — Великие Луки: «Визир», 2010.
* Положение о территориальном планировании МО «Город Великие Луки» (решение Великолукской городской Думы от 27.09.2012 № 137).
* К. Галицкий. Штурм Великих Лук // «Военно-исторический журнал», № 1, 1972, с. 45—58.
* Храмы и монастыри Великолукского уезда Псковской Епархии / Сост.: Н. В. Коломыцева, ин. Фотиния (Парфёнова). — Псков, 2011. — (Псковский паломник. Выпуск 4).
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Официальный сайт города Великие Луки 
* 
* 
* Управление образования администрации города Великие Луки
* Комитет культуры администрации города Великие Луки
* 

Կատեգորիա:1166 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Զինվորական փառքի քաղաքներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ