Մրջնաթթու

**Մրջնաթթու** (միջազգային անվանումը՝ **մեթանաթթու**), սահմանային թթուների հոմոլոգիական շարքի առաջին անդամն է, պարզագույն միահիմն կարբոնաթթու։ Գրանցված է որպես սննդամթերքի հավելում՝ **E236** նշանակությամբ։

Բանաձևը՝  {HCOOH}։

## Անվանում
Մրջնաթթուն իր անունը ստացել է այն պատճառով, որ առաջին անգամ հայտնաբերվել է մրջյուններում (17-րդ դարում), օրինակ *Formica rufa* կարմիր անտառային մրջյունի գեղձի արտաթորանքում։ Մրջնաթթուն պարունակվում է մրջյունների խայթիչ արտաթորանքներում, եղինծում և եղևնու փշատերևում։ Այստեղից էլ առաջացել է նրա  անվանումը, դրա համար էլ մրջնաթթվի աղերն անվանում են ֆորմիատներ։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Սուր հոտով, անգույն հեղուկ է, խտությունը՝ 1212,6 կգ/մ³, հալման ջերմաստիճանը՝ 8,25&nbsp;°C, եռմանը՝ 100,7&nbsp;°C։ Անսահմանափակ քանակով լուծվում է ջրում և սպիրտում։ Ջրի հետ առաջացնում է ազեոտրոպ խառնուրդ (77,4% մրջնաթթու, եռման ջերմաստիճանը՝ 107,2&nbsp;°C)։ Ամենաուժեղ ճարպաթթուն է, մաշկի վրա առաջացնում է այրվածք։ Ունի կարբոնաթթուներին բնորոշ քիմիական հատկություններ։ Մրջնաթթվի աղերը և էսթերները կոչվում են ֆորմիատներ։ Վերականգնիչ է, տալիս է «արծաթահայելու» ռեակցիան։


մինի|Մրջնաթթու

## Ստացում
Արդյունաբերության մեջ մրջնաթթուն ստացվում է բարձր ճնշման և ջերմաստիճանի պայմաններում ածխածնի (II) օքսիդի ու կալիումի հիդրօքսիդի փոխազդեցությամբ։ Ստանում են նաև մեթանի կատալիտիկ օքսիդացմամբ, Н20 + С0 սինթեզով և հիմնականում NaOH-ի և CO-ի փոխազդեցությամբ (120- 150°С, 6-8 մթն, առաջանում է նատրիումի ֆորմիատ, որից մրջնաթթու անջատվում են ծծմբական թթվով).

\mathrm{KOH + CO \longrightarrow HCOOK} *կալիումի ֆորմիատ*

*Կալիումի ֆորմիատից ազատ թթուն դուրս է մղվում ավելի ուժեղ հանքային թթվով.

\mathrm{2 \ HCOOK + H_2SO_4 \longrightarrow 2 \ HCOOH + K_2SO_4}

*Մեթանի կատալիտիկ օքսիդացումով.

350px|կենտրոն|Մրջնաթթվի ստացումը մեթանի կատալիտիկ օքսիդացումով

## Քիմիական հատկություններ
Ի տարբերություն մյուս կարբոնաթթուների, միջին ուժեղության թթու է, որը պայմանավորված է կարբօքսիլային խմբին միացած ջրածնի ատոմի փոքր էլեկտրադրական ինդուկցիայով։ Մրջնաթթուն մտնում է կարբոնաթթուներին բնորոշ ռեակցիաների մեջ, միաժամանակ օժտված է որոշ յուրահատկություններով, որոնք պայմանավորված են ածխաջրածնային ռադիկալի բացակայությամբ։ Մրջնաթթուն հեշտությամբ օքսիդանում է առաջացնելով ածխաթթու գազ և ջուր.

\mathrm{2 \ HCOOH + O_2 \longrightarrow 2 \ CO_2 + 2 \ H_2O}

Սննդարդյունաբերության մեջ մրջնաթթվի այդ հատկությունը օգտագործում են նիկել կատալիզատորի ստացման համար, որը, մասնավորապես կիրառվում է ճարպերի հիդրոգենման ժամանակ. 
\mathrm{ (HCOO)_2Ni \longrightarrow Ni + 2CO_2 + H_2}

Սուլեմայի լուծույթը տաքացնելիս, որը թթվեցրած է մրջնաթթվի լուծույթով, սկզբում սուլեման վերականգնվելով վերածվում է կալոմելի, ապա մետաղական սնդիկի՝

\mathrm{HCOOH + 2HgCl_2 \longrightarrow Hg_2Cl_2 + CO_2 + 2HCl}

\mathrm{HCOOH + Hg_2Cl_2 \longrightarrow 2Hg + 2HCl + CO_2}
Մրջնաթթվի սնդիկային աղերը տաքացնելիս սնդիկը վերականգնվում է մինչև ազատ մետաղ, իսկ ածխածնի կեսը օքսիդանալով առաջացնում է ածխաթթու գազ՝

\mathrm{ (HCOO)_2Hg \longrightarrow Hg + HCOOH + CO_2}

Խիտ ծծմբական թթվով ազդելիս մրջնաթթուն քայքայվում է ածխածնի մոնօքսիդի և ջրի՝

\mathrm{ HCOOH \longrightarrow CO + H_2O}

## Կիրառություն
Սննդարդյունաբերության մեջ մրջնաթթվի այդ հատկությունը օգտագործում են նիկել կատալիզատորի ստացման համար, որը, մասնավորապես կիրառվում է ճարպերի հիդրոգենման ժամանակ։

Մրջնաթթու կիրառվում է օրգանական սինթեզում, արծնիչային ներկման, կաշվի վերամշակման, մրգահյութերի պահածոյացման, սարքավորումների ախտահանման համար։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Օրգանական քիմիայի դասընթաց, Բ. Ա. Պավլով, Ա. Պ. Տերենտև
* *Ameisensäure, Formiate, Diglykol-bis–chlorformiat*. VCH, Weinh, ISBN 3-527-28529-6.
* *Ausgewählte C-H-O Radikale. Ameisensäure. Essigsäure. Oxalsäure (Gmelin Handbook of Inorganic and Organometallic Chemistry - 8th edition ELEM C TL C LFG 4)*. Springer Verlag, ISBN 3-540-93283-6.
* Gundula Jänsch-Kaiser und Dieter Behrens։ *Ameisensäure und Erdalkalihydroxide*. DECHEMA Gesellschaft für Chemische Technik und Biotechnologie e.V., ISBN 3-926959-00-2.

## Արտաքին հղումներ
* Carbon monoxide as reagent in the formylation of aromatic compounds .
* International Chemical Safety Card 0485.
* NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards.
* ChemSub Online (Formic acid).
* Formic Acid Use in Beekeeping: Handbook and Manual of Treatments.

Կատեգորիա:Կարբոնաթթուներ
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ