Մալիի պատմություն

Այս հոդվածի մեջ նկարագրվում է **Մալիի պատմությունը**։

Ժամանակակից Մալիի տարածքը մոտ 7000 տարի առաջ՝ նեոլիթի ենթահեղեղային շրջանում (Asselaran Homo) բնակեցված է եղել նեգրոիդ ռասայի ժողովուրդներով։ Նրանք որսորդներ, ձկնորսներ և անասնապահներ էին։ Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակից սկսած նրանք սկսել են զբաղվել գյուղատնտեսությամբ, այդ թվում՝ այն տարածքներում, որոնք այժմ անապատային և կիսաանապատային են։

## Միջնադար
Էրք Ինե Սականեից հայտնաբերված գանգերը պատկանում էին Աֆալու-մեհտոիդ ռասային։ 

Մեր թվարկության 3-րդ դարից սկսած՝ ժամանակակից Մալիի տարածքում գոյություն ունեին երեք հաջորդական կայսրություններ՝ Գանա (3-11-րդ դարեր), Մալի (13-15-րդ դարեր) և Սոնգհայ (15-16-րդ դարեր): 11-րդ դարի վերջին Գանան նվաճվեց Ալ-Մորավիների կողմից, և սկսվեց տեղի բնակչության իսլամացումը: 16-րդ դարի վերջին մարոկկացի սուլթան Ահմադ ալ-Մանսուրը նվաճեց Սոնգհայի կայսրությունը: 17-րդ դարում ի հայտ եկան երկու Բամբարա նահանգներ. նրանք կռվեցին միմյանց դեմ, իսկ 19-րդ դարի սկզբին միավորվեցին՝ պայքարելու Տուկուլյորների դեմ։ 

19-րդ դարի կեսերին Տուկուլյորները ենթարկեցին ժամանակակից Մալիի հարավում գտնվող բոլոր տարածքները: 1878-ից մինչև 1898 թվականը ժամանակակից Մալիի տարածքի մի մասը կազմում էր Սամորի Տուրեի կողմից հիմնադրված Վասուլուի կայսրության մի մասը:

## Գաղութային ժամանակաշրջան
19-րդ դարի երկրորդ կեսին սկսվեց Ֆրանսիայի գաղութային ընդլայնումը դեպի ներկայիս Մալիի տարածք։ Ֆրանսիան պատերազմ սկսեց տուկուլյորների դեմ՝ շահագործելով այդ ժամանակ գերիշխող ժողովրդի և իրենց ենթակա բամբարա, ֆուլանի և այլ ժողովուրդների միջև թշնամանքը։ 20-րդ դարի սկզբին ժամանակակից Մալիի գրեթե ամբողջ տարածքը գտնվում էր Ֆրանսիայի վերահսկողության տակ։

1932 թվականին ստեղծվեց «Նիգերի գրասենյակ» ընկերությունը՝ Նիգեր գետի հովտում բրնձի և բամբակի մշակման համար հողեր մշակելու համար։ Կառուցվեցին ոռոգման ջրանցքներ, երկաթուղիներ և ճանապարհներ։

1945 թվականին Մալին (Ֆրանսիական Սուդան) դարձավ Ֆրանսիայի արտասահմանյան տարածք։ Ստեղծվեցին տեղական ընտրովի մարմիններ, տեղի բնակիչները ստացան ֆրանսիական քաղաքացիություն, և թույլատրվեց քաղաքական կուսակցությունների և այլ կազմակերպությունների գործունեությունը։ 1958 թվականին այն ստացավ ինքնավար հանրապետության կարգավիճակ Ֆրանսիական համայնքի կազմում։

## Անկախություն
1960 թվականի սեպտեմբերին Ֆրանսիան անկախություն շնորհեց Մալիի Հանրապետությանը։

1960-ից 1968 թվականներին երկիրը կառավարում էր Սուդանի միության կուսակցության ղեկավար Մոդիբո Կեյտան։ Նա սերտ հարաբերություններ հաստատեց ԽՍՀՄ-ի և ընդհանրապես սոցիալիստական ​​երկրների հետ և ներքին քաղաքականության նպատակ հռչակեց մալիական առանձնահատկություններով սոցիալիզմի կառուցումը։

1962 թվականին Մալիի իշխող և միակ կուսակցությունը մարքսիզմ-լենինիզմը հայտարարեց իր գաղափարախոսական հիմք։ Երկրի տնտեսական վիճակը կտրուկ վատացավ։ Արտահանման արտադրությունը նվազեց, և պետական ​​հատվածի ձեռնարկությունների մեծ մասը դարձավ անշահավետ։ Պետական ​​ապարատի պահպանումը ծախսում էր պետական ​​բյուջեի 80%-ը։ Աշխատողների վիճակը վատացավ։ Կառավարության և կուսակցության ներսում տարաձայնություններ առաջացան. ձախերը պահանջում էին կոմունիստական ​​ուղու շարունակություն, մինչդեռ չափավորները պահանջում էին անշահավետ պետական ​​ձեռնարկությունների մասնավորեցում, արտաքին առևտրի մենաշնորհի վերացում, արևմտյան կապիտալի ներգրավում և կապիտալիստական ​​երկրների հետ տնտեսական կապերի ընդլայնում։

1962-ից 1964 թվականներին Մալիի հյուսիսում մոլեգնեց տուարեգների ապստամբությունը։

1968 թվականի նոյեմբերին Մոդիբո Կեյտային տապալեց լեյտենանտ (հետագայում՝ փոխգնդապետ) Մուսա Տրաորեի գլխավորած զինվորականների խումբը, որը կողմնակից էր ավելի պրագմատիկ մոտեցման՝ շարունակելով հույսը դնել սոցիալիստական ​​երկրների վրա, բայց նաև ակտիվորեն համագործակցելով արևմտյան երկրների հետ։

1979 թվականին Տրաորեն հիմնադրեց իր սեփական կուսակցությունը՝ Մալիի ժողովրդի դեմոկրատական ​​միությունը (ՄԱԴՄ), ներկայացրեց նոր սահմանադրություն (ի տարբերություն նախորդ 1960 թվականի սահմանադրության, որն այժմ երաշխավորում էր ձեռնարկատիրական ազատություն և մասնավոր սեփականության իրավունք) և անցկացրեց խորհրդարանական և նախագահական ընտրություններ, որոնց արդյունքում նա ընտրվեց նախագահ։

1991 թվականի մարտին նախագահ Տրաորեն տապալվեց փոխգնդապետ Ամադու Տուրեի կողմից ռազմական հեղաշրջման արդյունքում։ Խորհրդարանը լուծարվեց, ՄԱԴՄ-ն արգելվեց, և ներդրվեց բազմակուսակցական համակարգ։

Նախագահական ընտրությունները տեղի ունեցան 1992 թվականի ապրիլին։ Հաղթանակը տարավ Ալֆա Ումար Կոնարեն՝ Աֆրիկյան համերաշխության և արդարադատության կուսակցության առաջնորդը։ Նա ցուցադրաբար կանգնեցրեց հուշարձան Մոդիբո Կեյտայի պատվին և Մուսա Տրաորեին (և նրա կնոջը) դատապարտեց ցմահ բանտարկության։

2002 թվականին անցկացվեցին ևս մեկ նախագահական ընտրություններ։ Ամադու Տումանի Տուրեն հաղթեց առաջին փուլում (ստանալով ձայների 64.35%-ը, մինչդեռ նրա գլխավոր մրցակից Սումաիլա Սիսեն ստացավ ընդամենը 35.65%) և դարձավ պետության ղեկավար՝ փոխարինելով Կոնարեին։ Նա վերընտրվեց ևս մեկ ժամկետով 2007 թվականին։

2012 թվականի հունվարին երկրի հյուսիսում գտնվող տուարեգները կրկին ապստամբեցին։ Մարտի 22-ին կապիտան Ամադու Սանոգոյի գլխավորած զինվորականները մեղադրեցին նախագահին տուարեգների ապստամբությունը չճնշելու մեջ և պետական ​​հեղաշրջում կազմակերպեցին։ Մալիում ռազմական հեղաշրջումից հետո Ազավադի ազատագրման ազգային շարժումը (MNLA) ավելի ակտիվացրեց իր գործողությունները, գրավեց Ազավադի պատմական մայրաքաղաք Տիմբուկտուն և Մալիի Ազավադի ամբողջ տարածքը, հայտարարեց միակողմանի հրադադար՝ կապված Ազավադի ազատագրման նպատակին հասնելու հետ, և 2012 թվականի ապրիլի 6-ին հռչակեց Ազավադի անկախ պետությունը: Մալիի ԷԿՕՎԱՍ-ի կողմից պատժամիջոցներ սահմանելուց հետո, 2012 թվականի ապրիլի 7-ին զինվորականները համաձայնեցին սկսել իշխանությունը Ազգային ժողովի ղեկավար Դ. Տրաորեին փոխանցելու գործընթացը, ինչպես պահանջվում է 1992 թվականի սահմանադրությամբ: 2012 թվականի ապրիլի 8-ին պաշտոնանկ արված նախագահ Ամադու Տումանի Տուրեն պաշտոնապես հայտարարեց իր հրաժարականի մասին.: 2012 թվականի ապրիլի 12-ին Ազգային ժողովի ղեկավար Դիոնկունդա Տրաորեն երդվեց որպես Մալիի ժամանակավոր նախագահ.: Մայիսի 1-ին տապալված նախագահ Ամադու Տումանի Տուրեին հավատարիմ զինվորականները փորձեցին հակահեղաշրջում, սակայն այն ճնշվեց։

Ազավադի անկախության հռչակումից կարճ ժամանակ անց լարվածությունը սրվեց անջատողական (չափավոր) և իսլամիստական ​​(արմատական) ապստամբական խմբավորումների միջև, և հունիսի 8-ին նրանց միջև զինված բախումներ սկսվեցին: 2012 թվականի հունիսի վերջին «Անսար Էդին» արմատական ​​խմբավորումը վերահսկողություն հաստատեց Գաո և Տիմբուկտու քաղաքների նկատմամբ (նախկինում վերահսկվում էին «չափավորների» կողմից) և սկսեց ոչնչացնել հին դամբարաններ և նույնիսկ մզկիթներ.:

2012 թվականի դեկտեմբերի 20-ին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը հաստատեց 2085 բանաձևը, որը լիազորեց Մալիում միջազգային աջակցության առաքելության (AFISMA) տեղակայումը: Առաքելության նպատակներից մեկը հայտարարվեց երկրի հյուսիսում կառավարության իշխանության վերականգնումը: Խորհուրդը նաև կոչ արեց բոլոր երկրներին աջակցություն ցուցաբերել «Մալիի պաշտպանության և անվտանգության ուժերին՝ համաձայն իրենց ներքին կարիքների, Մալիի պետության իշխանությունը վերականգնելու նպատակով ամբողջ ազգային տարածքում»։ Զինված հակամարտությունը բարդացավ Մալիի կառավարության բանակի կողմից տուարեգների քաղաքացիական բնակչության կոտորածով և բռնաբարությամբ, որը հիմնականում կազմված էր սևամորթներից, ինչը հաստատել է Մալիի կառավարության դաշնակից Ֆրանսիայի պաշտպանության նախարարը։

2013 թվականի հունվարի կեսերին արմատական ​​իսլամիստական ​​խմբավորումների զինյալները հարձակում սկսեցին երկրի հարավում։ Հունվարի 10-ին նրանք գրավեցին Կոնա քաղաքը։ Սակայն, հունվարի 11-ին տեղեկատվություն ստացվեց, որ կառավարական ուժերը հետ են մղել իսլամիստական ​​հարձակումը և գրավել Կոնան ինչը մեծ մասամբ նպաստել է Ֆրանսիայի ակտիվ ռազմական աջակցությունը։ Մալիի բանակին աջակցել են նաև այլ աֆրիկյան երկրներից ժամանած զորքերը, և 2013 թվականի հունիսին գրեթե ամբողջ երկիրը անցել է պաշտոնական իշխանությունների վերահսկողության տակ։

2013 թվականի հունիսին Բուրկինա Ֆասոյի մայրաքաղաքում նախագահ Բլեզ Կոմպաորեի միջնորդությամբ սկսվեցին Մալիի իշխանությունների և տուարեգ ապստամբների միջև բանակցություններ: Հունիսի 18-ին համաձայնագիր կնքվեց, որը նախատեսում էր անհապաղ հրադադար, զինված խմբավորումների զինաթափում և պետության ամբողջականություն (տուարեգները կդադարեցնեին Ազավադի անկախությունը Մալիից պահանջելը): Կողմերը որոշեցին ստեղծել բանակի չորս և տուարեգների չորս ներկայացուցիչներից բաղկացած կոմիտե, որը կորոշեր համաձայնագրի պայմանները և կհետևեր դրա իրականացմանը: Ընտրություններից հետո 60 օրվա ընթացքում պետք է սկսվեր երկխոսություն տարածաշրջանի վարչական և տարածքային կառուցվածքի վերաբերյալ: Համաձայնագրի երաշխավորը միջազգային հանրությունն էր, որը բաղկացած էր ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի, Եվրամիության, ԷԿՕՎԱՍ-ի և Աֆրիկյան միության ներկայացուցչից։ Նախագահական ընտրությունները տեղի ունեցան 2013 թվականի հուլիս-օգոստոս ամիսներին, որոնցում հաղթեց Իբրահիմ Բուբաքար Կեյտան: Սակայն 2013 թվականի նոյեմբերին տուարեգների հետ հրադադարը խզվեց Կիդալ քաղաքում բախումներից հետո։

2015 թվականի հունիսի 20-ին Ազավադի արաբական շարժման բարձրաստիճան պաշտոնյա Սիդի Բրահիմ Սիդատին Ազավադի ազատագրման ազգային շարժման կոալիցիայի համակարգող խորհրդի անունից խաղաղության համաձայնագիր ստորագրեց Մալիի կառավարության հետ՝ զինված հակամարտությունը լուծելու համար։

Սակայն այս խաղաղության համաձայնագիրը երբեք չիրականացվեց: Միևնույն ժամանակ, «Ալ-Մուրաբիթուն» իսլամիստական ​​խմբավորման առաջնորդ Ադնան Աբու Վալիդ ալ-Սահրավին հավատարմության երդում տվեց Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետությանը: 2015 թվականի մարտ և նոյեմբեր ամիսներին «Ալ-Մուրաբիթուն» զինյալները հարձակվեցին Բամակոյի հյուրանոցի և ռեստորանի վրա: Այս հարձակումների հետևանքով զոհվեց 25 մարդ, այդ թվում՝ 16 օտարերկրացի: 2017 թվականի հունվարին «Ալ-Մուրաբիթունա» մահապարտ ահաբեկիչը մեքենա պայթեցրեց Գաոյի ռազմական ճամբարում՝ սպանելով 77 մարդու և վիրավորելով ևս 120-ին: 2017 թվականի մարտին «Ալ-Մուրաբիթունան» միավորվեց այլ խմբավորումների հետ՝ ստեղծելով նոր կազմակերպություն՝ «Ջամաաթ Նուսրաթ ալ-Իսլամ վալ-Մուսլիմին», որը դարձավ «Ալ-Քաիդայի» մասնաճյուղ Մալիում։

2014 թվականից ի վեր ֆրանսիական զորքերը Մալիում գործում են «Բարխանե» գործողության շրջանակներում: Նրանց օգնում էին Եվրամիության այլ երկրներ և ՄԱԿ-ի խաղաղապահները: 2020 թվականի վերջին երկրում տեղակայվել էր ընդհանուր առմամբ 13,600 օտարերկրյա զորք: Այնուամենայնիվ, իսլամիստների դեմ մարտերի հիմնական ծանրությունը ընկավ ֆրանսիացիների վրա: Չնայած միջազգային ռազմական կոնտինգենտի ճնշող տեխնիկական գերազանցությանը, այն չկարողացավ հաղթել իսլամիստներին: Մալիում միայն 2020 թվականի առաջին վեց ամիսներին իսլամիստների հետ մարտերում զոհվել է 1,800 մարդ, ավելին, քան ամբողջ 2019 թվականին: Ֆրանսիական զինվորականները չափազանց ժողովրդական չէին, համարվում էին օկուպացիոն բանակ:
մինի|27-րդ լեռնային հետևակային բրիգադի ֆրանսիացի զինվորները խուզարկում են մալիացիներին Գաո շրջանում, 2017 թվականի հունիս:

Կեյտան կրկին հաղթեց 2018 թվականի օգոստոսին կայացած նախագահական ընտրություններում:

2020 թվականի հունիսի 5-ին Բամակոյի փողոցներում սկսվեցին ցույցեր՝ պահանջելով նախագահ Կեյտայի հրաժարականը: 2020 թվականի օգոստոսի 18-ին ապստամբ զինվորները պետական ​​հեղաշրջման ժամանակ ձերբակալեցին նախագահ և վարչապետ Բուբու Սիսեին: Նախագահ Կեյտան հայտարարեց իր հրաժարականի մասին և լուծարեց Ազգային ժողովը։ Նրան տարան Կաթիի ռազմական բազա, որտեղ նա հեռուստատեսությամբ կարդաց իր հրաժարականի մասին հայտարարությունը, ապա մեկնեց ԱՄԷ։ Գնդապետ Ասիմի Գոյտայի գլխավորած Ժողովրդի փրկության ազգային կոմիտեն (CNSP) զավթեց իշխանությունը և կոչ արեց երկրում քաղաքական վերափոխումների, որոնք կհանգեցնեին ընդհանուր ընտրությունների։ Նրանք նաև հայտարարեցին սահմանների փակման և պարետային ժամի մասին։

Օգոստոսի 20-ին Արևմտյան Աֆրիկայի պետությունների տնտեսական համայնքը (ECWAS) կասեցրեց Մալիի անդամակցությունը կազմակերպությանը և առևտրային և ֆինանսական էմբարգո սահմանեց երկրի նկատմամբ՝ պահանջելով քաղաքացիական անցում։ Սեպտեմբերի 21-ին  Ժողովրդի փրկության ազգային կոմիտեն հայտարարեց նախկին պաշտպանության նախարար Բա Ն'Դաուին 18-ամսյա անցումային շրջանի ժամանակավոր նախագահ նշանակելու մասին (Ասիմի Գոյտան դարձավ փոխնախագահ)։

2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Բա Ն'Դաուն Մոկտար Ուանեին նշանակեց Մալիի ժամանակավոր վարչապետ։

2021 թվականի մայիսի 24-ին Մալիի զինվորականները նոր հեղաշրջում կազմակերպեցին գնդապետ Ասիմի Գոյտի գլխավորությամբ։ Դրա պատճառը նախագահի և վարչապետի հրաժարումն էր անցումային կառավարության մեջ ներառել գնդապետներ Մոդիբո Կոնեին և Սադիո Կամարային, որոնք ակտիվ մասնակիցներ էին 2020 թվականի ռազմական հեղաշրջմանը։

Այս պահին Վագներ խմբից մինչև 1000 ռուս վարձկաններ արդեն Մալիում էին, ինչը հնարավորություն էր տալիս վերջ դնել Մալիի բանակի կախվածությանը եվրոպական ռազմական աջակցությունից։ 2022 թվականի փետրվարի 4-ին հազարավոր մալիացիներ դուրս եկան փողոցներ՝ բողոքելու երկրում ֆրանսիական զորքերի ներկայության դեմ։ Նրանք ծածանեցին ռուսական դրոշներ և այրեցին Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնի լուսանկարները։ Երկու շաբաթ անց Մակրոնը հայտարարեց ֆրանսիական զորքերի Մալիից դուրսբերման մասին։

2024 թվականին Մալին, Բուրկինա Ֆասոն և Նիգերը կազմեցին Սահելի պետությունների կոնֆեդերացիան։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Ваккури Юха.* Цивилизации долины Нигера / Под ред. Л. Е. Куббеля. — М.: Прогресс, 1988. — 168 с. 
* *Новиков С. С., [[Урсу Дмитрий Павлович|Урсу Д. П.]]* История Мали в новое и новейшее время. — М.: Наука, 1994. — 286 с.
* 

Կատեգորիա:Աֆրիկայի պատմություն
Կատեգորիա:Աֆրիկայի պատմություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Մալի