Դեյվիդ Դակո

**Դեյվիդ Դակո** (, ), կենտրոնաֆրիկյան պետական գործիչ, 1960-1966 և 1979-1981 թվականներին Կենտրոնաֆրիկյան Հանրապետության նախագահ։ Դակոն երկիրը ղեկավարել է ավտորիտար մեթոդներով՝ ձերբակալելով ընդդիմադիրներին, արգելելով կուսակցություններին և վերաշարադրելով սահմանադրությունը՝ իր իշխանությունն ուժեղացնելու համար։ Նրա կառավարման երկու շրջաններն էլ ավարտվել են ռազմական հեղաշրջմամբ։

## Վաղ կյանք և մուտք քաղաքականություն
Դեյվիդ Դակոն ծնվել է 1930 թվականի մարտի 16-ին Ֆրանսիայի միջին Կոնգոյի գաղութի հյուսիսում գտնվող Ուշյե գյուղում՝ տնկարկների գիշերային պահակախմբի ընտանիքում։ Դակոն ստացել է տարրական դպրոցական կրթություն և որոշել է դառնալ ուսուցիչ։ 1951 թվականին ավարտել է մանկավարժական ուսումնարանը և սկսել դասավանդել Բանգիի դպրոցի տարրական դասարաններում՝ Ուբանգի Շարիի գաղութի վարչական կենտրոնում։ 1955 թվականին դարձել է Կուանգայի քոլեջի տնօրեն։

Դակոն Ուբանգ Շարիի հեղինակավոր քաղաքական գործիչ Բարտել Բոգանդի զարմիկն էր։ 1990-ական թվականների սկզբի նա միացել է իր ազգականի գլխավորած «Շարժում հանուն Սև Աֆրիկայի սոցիալական զարգացման» (DSCHA) կուսակցությանը, որը հայտնի էր նաև որպես «Սև Աֆրիկայի սոցիալական զարգացման շարժում» կուսակցություն։ 1957 թվականի մարտին նա հաղթել է Ուբանգի Շարիի տարածքային ժողովի ընտրություններում Օմբելլա Մպոկո շրջանում։ Մայիսին Բոգանդայից, որպես գաղութի այն ժամանակվա կառավարական խորհրդի նախագահ, ստացել է գյուղատնտեսության, անասնաբուծության, անտառային և ջրային տնտեսության նախարարի պաշտոն։ 1958 թվականի օգոստոսին Դակոն զբաղեցրել է ներքին գործերի նախարարի պաշտոնը, իսկ դեկտեմբերին՝ գերատեսչության լիազորությունների ընդլայնումից հետո՝ ներքին գործերի, էկոնոմիկայի և առևտրի նախարարի պաշտոնը։

1959 թվականի մարտին Բոգանդան մահացել է ավիավթարից։ Իշխանության համար պայքար է սկսվել Դակոյի, վարչապետ Աբել Գումբայի և «DSNA»-ի նախագահ Էթյեն Նգունյոյի միջև։ Ֆրանսիայի և տեղի եվրոպացի գործարարների աջակցությամբ Դակոն հաղթել և զբաղեցրել է մրցակիցների պաշտոնները։ Նոյեմբերին Դակոն խուսափել է անվստահության քվեից, իսկ 1960 թվականի մայիսին հասել է իր զինակից Միշել Ադամ-Տամբուի խորհրդարանի նախագահի ընտրությանը։

## Կառավարման առաջին ժամկետ
1960 թվականի մարտի 14-ին Դակոն դարձել է երկրի նախագահ։ Պետության ղեկավարը ոչ միայն զբաղեցրել է պաշտպանության նախարարի և կնիքի պահապանի պաշտոնները, այլև պահպանել է վարչապետի պաշտոնը, որով խախտել է սահմանադրությունը։ Դակոն Ֆրանսիայի հետ պայմանավորվել Է Կենտրոնաֆրիկյան Հանրապետությանը անկախություն տրամադրելու մասին։ Այն հռչակվել է օգոստոսի 13-ին։

Նախագահն արագ դրսևորել է ավտորիտար հակումներ։ Կենտրոնական Աֆրիկայի «Ժողովրդավարական զարգացման շարժում» ընդդիմադիր կուսակցությունը՝ Գամբայի գլխավորությամբ, հաջողության է հասել 1960 թվականի սեպտեմբերին կայացած խորհրդարանական ընտրություններում։ Դակոն ստիպել է պատգամավորներին սահմանափակել սահմանադրության որոշ հոդվածների գործունեությունը, ձերբակալել Գումբային և ակտիվիստներին։ Իշխանություններն արգելել են նրա կուսակցությունը, իսկ 1962 թվականի նոյեմբերին նույն ճակատագրին են արժանացել մյուս կուսակցությունները, բացի իշխող ԺՀԿ-ից։

[thumb|ձախից|Դակոն և [Իսրայելի նախագահ Յիցխակ Բեն Ցվին]]
Տեղական էլիտաների հավատարմության համար Դեկոն կուսակցությունում ստեղծել է ղեկավար կոմիտե, որի պաշտոնները բաժանել է հանրապետության հիմնական ժողովուրդների ազնվականներին։ Նախագահին հավատարիմ համախոհները գլխավորել են այն շրջանները, որտեղ տեղի է ունեցել «աֆրիկացման» արշավը՝ եվրոպացի պաշտոնյաներին փոխարինել սևամորթներով։

1964 թվականի հունվարի 5-ին ԿԱՀ-ում տեղի է ունեցել առաջին համընդհանուր նախագահական ընտրությունները։ Լինելով միակ թեկնածուն՝ Դակոն հավաքել է ձայների 99,97%-ը։ Առանց մրցակցության են անցել նաև խորհրդարանական ընտրությունները. ԱԺԿ ցուցակը ստացել է ձայների 98,96%-ը։ Նոյեմբերին խորհրդարանն ընդունել է նոր սահմանադրությունը։ Փաստաթուղթը ընդլայնել է նախագահի իշխանությունը և լեգիտիմացրել միակուսակցական համակարգը։

Դակոն սերտորեն համագործակցել է նախկին մետրոպոլիայի հետ։ Ֆրանսիայի հետ կնքել է ռազմական, քաղաքական և տնտեսական համագործակցության պայմանագրեր։ Ռուս-աֆրիկանիստ Վասիլի Ֆիլիպովի կարծիքով՝ հանրապետությունը իրենից ներկայացնում էր Ֆրանսիայի վերահսկողության տակ գտնվող «քվազի պետություն»։ Փարիզը աջակցել է դաշնակցին նյութական միջոցներով և խորհրդականներով։ Ֆրանսիացիներն օգնել են ստեղծել հանրապետության բանակն ու ժանդարմերիան։ 1964 թվականին թուլացել է Ֆրանսիայի հետ կապը, երբ Դակոն հարաբերություններ է սկսել հաստատել ՉԺՀ-ի հետ։ Այս քայլին նախագահին դրդել են ֆինանսական խնդիրները։ Նա հույս է ունեցել մեծ անտոկոս վարկ ստանալ ՉԺՀ-ից։ Տնտեսական ճգնաժամը Դակոյին ստիպել է պայքար սկսել կոռուպցիայի դեմ և սառեցնել պաշտոնյաների աշխատավարձերը։

Դակոն փորձել է օտարերկրյա կապիտալ ներգրավել երկիր, խրախուսել մասնավոր ձեռներեցությանը։ Նախագահը տնտեսության մեջ հատուկ ուշադրություն է դարձրել ադամանդներին։ Նա ֆրանսիական ընկերություններից խլել է դրանց արդյունահանման մենաշնորհը, Բանգիում ալմաստների վերամշակման գործարան է կառուցել, թույլ է տվել երկրի բոլոր բնակիչներին ինքնուրույն թանկարժեք քարեր արդյունահանել։ Ալմաստի արտահանումից ստացված եկամուտներն աճել են, սակայն կոռուպցիան, նեպոտիզմը և հսկայական չինովնիկների վրա կատարված ծախսերը զսպել են տնտեսական աճը։

[thumb|ձախից|Դակոն և [Իսրայելի վարչապետների ցանկ|Իսրայելի վարչապետ Դավիդ բեն Գուրիոնը]]
Ռուս աֆրիկագետ Իվան Կրիվուշինը Դակոյի քաղաքականությունը համարում է «ձախողում»։ Նախագահի մոտ ստեղծվել է մարդու համբավ, որը մոռացել է հայրենի ավանդույթները հանուն եվրոպական ապրելակերպի։ Ժողովրդի աչքում նրա իշխանությունը չի տարբերվել նախկին գաղութային իշխանությունից։ Գյուղական շրջանները դժգոհել են իրենց տնտեսական գործերին պետության միջամտությունից և ձգտել են հեռանալ մայրաքաղաքի իշխանության խնամակալությունից։

1965 թվականի վերջին Դակոյի ռեժիմը թուլացել է. աշխատավարձի ուշացումները սկսել են զայրացնել պաշտոնյաներին և ուժայիններին, իսկ Ֆրանսիան դադարել է աջակցել հանրապետությանը ՉԺՀ-ի հետ կապերի պատճառով։ Իրավիճակը սրել է բանակի և ժանդարմերիայի մրցակցությունը, որին հովանավորել է նախագահը։ Դակոյի երերուն դիրքից օգտվել է նրա զարմիկը՝ գլխավոր շտաբի պետ, գնդապետ Ժան Բեդել Բոկասան։ 1966 թվականի ամանորի գիշերը սպան գլխավորել է ռազմական հեղաշրջումը. դավադիրները տապալել են և ձերբակալել Դակոյին։

## Բանտարկություն և իշխանության վերադարձ
Բոկասան Դակոյին բանտարկել է Նգարագբայի մայրաքաղաքային բանտում, որտեղ գերին քնած է եղել մերկ հողի վրա, ինչի հետևանքով հիվանդացել է ասթմայով։ Փետրվարի 1-ին Դակոյին տեղափոխել են Ռու ռազմական ճամբար։ Նրան վատ են կերակրել, արգելել են գրքեր կարդալ։ Ի պատասխան՝ Դակոն հացադուլ է հայտարարել, որից հետո նրան թույլ են տվել կարդալ։ 1969 թվականի հունիսին Դակոն դիմել է Կոնգոյի Հանրապետության ՉԺՀ դեսպանին՝ խնդրելով նյութականորեն աջակցել իր ընտանիքին։ Այս լուրը զայրացրել է Բոկասային։ Նա հարազատին վերադարձրել է բանտ և պատրաստվել է դատել «պետական անվտանգության դեմ մահափորձի» համար։ Հուլիսի 14-ին, վախենալով համաշխարհային հանրության արձագանքից, Բոկասան հանել է մեղադրանքները և Դակոյին ուղարկել Լոբայե շրջան, որտեղ վերահսկողություն է հաստատել նրա նկատմամբ։

1976 թվականի սեպտեմբերին իր իշխանության իմիջին աջակցելու համար Բոկասան Դակոյին նշանակել է խորհրդական։ Հարազատների միջև լարված հարաբերություններ են եղել։ Ասթմայով հիվանդ Դակոն ձևացրել է, թե բժշկական օգնության կարիք ունի և այդ պատրվակով փախել է Փարիզ։

1979 թվականի ապրիլին Բոկասան, այդ ժամանակ երկիրը կայսրություն հռչակելով, դաժանորեն ճնշել է երիտասարդների ելույթը՝ ընդդեմ պետության՝ ուսանողներին պարտադրելու թանկարժեք դպրոցական համազգեստ, առանց որի նրանք թույլ չեն տվել դասեր անցկացնել։ Մահացել է առնվազն հարյուր երեխա։ «Amnesty International» իրավապաշտպան կազմակերպությունը ցուցարարների նկատմամբ հաշվեհարդարի մասին զեկույց է հրապարակել։ Բոկասայի հետ Ֆրանսիայի սերտ հարաբերությունները սպառնացել են երկրի հեղինակությանը։

Դակոն համաձայնել է նախագահ Վալերի Ժիսկար դ'Էստենի վարչակազմի առաջարկին՝ մասնակցել Բոկասայի տապալմանը։ Դակոն համաձայնել է նախագահ Վալերի Ժիսկար դ'Էստենի վարչակազմի առաջարկին՝ մասնակցել Բոկասայի տապալմանը։ 1979 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Դակոն ծովային հետևակի 1-ին պարաշյուտային գնդի հարվածային խմբի հետ մեկնել է հայրենիք։ Արդեն սեպտեմբերի 20-ին երկրի մայրաքաղաքը՝ Բանգին, գտնվել է ֆրանսիացիների վերահսկողության տակ։ Մայրաքաղաքային ռադիոկայանի եթերում Դակոն հայտարարել է Բոկասայի ռեժիմի ավարտի, հանրապետության վերականգնման և որպես նրա նախագահ իր լիազորությունների վերականգնման մասին։

## Կառավարման երկրորդ ժամկետ
[thumb|ձախից|Դակոն [Կոնգոյի Հանրապետություն|Կոնգոյի Հանրապետության նամականիշի վրա]]
Իշխանության վերադառնալուց հետո Դրակոն ազատ է արձակել քաղբանտարկյալներին, ձերբակալել և դատել կայսրության նշանավոր բարձրաստիճան պաշտոնյաներին։ Որոշ ուժայիններ և պաշտոնյաներ գնդակահարվել են։ Դակոն լուծարել է կուսակցությունը և դրա հիման վրա ստեղծել Կենտրոնական Աֆրիկայի «Ժողովրդավարական միություն» կուսակցությունը։ Նախագահը Բոկասային մեղադրել է 150 դպրոցականների սպանության մեջ։ 1980 թվականի դեկտեմբերին մայրաքաղաքի դատարանը Բոկասային հեռակա կարգով դատապարտել է մահապատժի։ Դակոն անհաջող կերպով ձգտել է Բոկասայի արտահանձնմանը Կոտ դ'Իվուարից, որտեղ նա ավանակ էր։ Դակոյի իշխանության վերադառնալուց մի քանի ամիս անց Բոկասայի նախկին գվարդիականը երեք անգամ կրակել է նախագահի վրա։ Նրան փրկել է զրահաբաճկոնը։

Դակոն վերադարձել է ավտորիտարիզմ։ Նախագահը թույլ է տվել բազմակուսակցական լինել, բայց պայմանով, որ նոր կուսակցությունների կանոնադրությունները համաձայնեցվեն կառավարության հետ։ 1980 թվականի հունվարին տնտեսական խնդիրների և գործադուլների աճի պատճառով Դակոն վերացրել է աշխատողների գործադուլի իրավունքը։ Նա հանել է արգելքը մի քանի օր անց՝ համընդհանուր գործադուլի սպառնալիքի պատճառով։ Նախագահի մրցակիցներ Գումբան և Անժ-Ֆելիքս Պասսեն քննադատել են նրան ֆրանսիացիների օգնությամբ իշխանությունը զավթելու, ազգային շահերը ֆրանսիական նեոգաղութատիրության օգտին դավաճանելու համար։ Դակոն պատասխանել է բռնաճնշումներով։ 1980 թվականի մարտին նա ձերբակալել է Գումբային և արգելել նրա կուսակցությունը՝ Ուբանգի Հայրենասիրական ճակատ/Աշխատանքի կուսակցություն (UPF/PT): Բանտում են հայտնվել Պատասեն և Բանգիի գործադուլիստները։

Ձերբակալությունները չեն հաղթահարել բողոքի շարժումը։ Հունիսին մայրաքաղաքում բողոքել են աշակերտները, հոկտեմբերին՝ պաշտոնյաները։ Դակոյի ռեժիմը սրել են կռիվները։ Օգոստոսին նախագահը աշխատանքից հեռացրել է և ձերբակալել փոխնախագահ Անրի Մայդուին և վարչապետ Բեռնար Կրետյեն Այանդհոյին։ Ավելի ուշ Դրակոն զիջումների է գնացել հանրությանը. խոստացել է նոր սահմանադրություն, նախագահական ընտրություններ, Պատասեին ազատ արձակել բանտից և թույլատրել ընդդիմադիր «UPF/PT»-ի և Կենտրոնական Աֆրիկայի ժողովրդի ազատագրման ճակատի աշխատանքներին։

1981 թվականի փետրվարին կայացած հանրաքվեով բնակչությունը հաստատել է նոր սահմանադրություն։ Հանրապետությունը դարձել է նախագահական՝ բազմակուսակցական համակարգով։ Մարտին Դակոն հաղթել է նախագահական ընտրություններում. նա հավաքել է ձայների 50,23 %-ը։ Դակոյի հաղթանակի մասին լուրերի պատճառով անկարգություններ են սկսվել բանկաների և Բոսանգոայի մեջ։ Ընդդիմությունը չի ընդունել ընտրությունների արդյունքները և իշխանություններին մեղադրել է կեղծիքների մեջ։

Հեղաշրջումից հետո Ֆրանսիայի ազդեցությունը հանրապետությունում մեծացել է։ Լիբիայի Չադ ներխուժմամբ անհանգստացած նախագահը թույլ է տվել նախկին մայրաքաղաքին զինվորներ տեղակայել Բանգիում։ Ֆրանսիան վերակենդանացրել է Բուխարայի հին ռազմաբազան։ Ֆրանսիացի խորհրդականներն աշխատել են ԿԱՀ գլխավոր գերատեսչություններում։ Երկրի արտաքին անվտանգության գլխավոր տնօրինության գլխավոր գործակալ Ժան-Կլոդ Մանտյոնը գլխավորել է նախագահական գվարդիան։ Հանրապետությունում մեծ իշխանության համար սպային անվանել են «պրոկոնսուլ»։ Ֆրանսիական աջակցությունը թուլացել է, երբ 1981 թվականի մայիսին Ֆրանսիայում իշխանության է եկել Ֆրանսուա Միտտերանը։ Դակոն նոր նախագահի հետ ընդհանուր լեզու չի գտել։

1981 թվականի հուլիսին Կենտրոնական Աֆրիկյան ազգային ազատագրման շարժումը ահաբեկչություն է իրականացրել մայրաքաղաքի կինոթատրոնում։ Նույն ամսին ահաբեկչության դեմ պայքարի պատրվակով Դակոն արգելել է բոլոր ընդդիմադիր կուսակցություններին, հաստատել ռազմական դրություն։ Օգոստոսին հասարակության դժգոհությունը Դակոյին ստիպել է ընդդիմադիր շարժումները վերադարձնել քաղաքական կյանք։ Այդ ժամանակ Պատասեն մեծ ժողովրդականություն էր վայելում։ Օգոստոսի 31-ին Բանգիի բնակիչները ուրախությամբ դիմավորել է արտագաղթից վերադարձած ընդդիմադիրին։

Գլխավոր շտաբի պետ, գեներալ Անդրե Կոլինգբան օգտվել է Դակոյի թուլությունից։ Սեպտեմբերի 1-ին սպան կատարել է ռազմական հեղաշրջում․ ստիպել է Դակոյին իշխանությունը հանձնել Ազգային վերածննդի ռազմական կոմիտեին և հրաժարական տալ։ Ֆրանսիայի ԱԳՆ-ն, հղում անելով բժիշկ Դակոյին, հայտարարել է, որ նախագահը հրաժարական է տվել առողջական խնդիրների պատճառով։

## Իշխանությունը վերադարձնելու և քաղաքականությունից հեռանալու փորձեր
Նոր իշխանությունը չի հետապնդել նախկին նախագահին 90-ական թվականների սկզբին Ֆրանսիայի և ԱՄՆ-ի ճնշման տակ Կոլինգբան թույլ է տվել կուսակցությունների աշխատանքը։ Դակոն ստեղծել է ժողովրդավարության և զարգացման շարժումը և մասնակցել 1992 թվականի նախագահական ընտրություններին։ Գերագույն դատարանը չեղյալ է հայտարարել դրանց արդյունքները զանգվածային խախտումների պատճառով։ 1993 թվականի փետրվարին Դակոն գլխավորել է Հանրապետության ժամանակավոր ազգային քաղաքական խորհուրդը՝ լուծարված խորհրդարանի փոխարինումը։ 1993 թվականի փետրվարին նախագահական ընտրություններում Դակոն հավաքել է ձայների 20 %-ը և գրավել երրորդ տեղը։ Նա դարձել է ընդդիմության առաջնորդներից մեկը Պատասեի առաջին նախագահական ժամկետի ընթացքում։ 1999 թվականի ընտրություններում անհաջողությունը, երբ Դրակոն հավաքել է ձայների 11 %-ը, ստիպել է նրան ավարտել իր քաղաքական կարիերան։

2003 թվականի սեպտեմբերին Դակոն մասնակցել է Համազգային երկխոսությանը՝ ազգային հաշտեցման ֆորումին։ Այնտեղ նա ներողություն է խնդրել իր համաքաղաքացիներից իր կառավարման սխալների համար և ներողություն է խնդրել վաղեմի քաղաքական մրցակից Գումբայից բռնաճնշումների համար։

Կյանքի վերջին տարիները նախկին նախագահն անցկացրել է Բանգիում։ 2003 թվականի սեպտեմբերին ասթմայի ծանր նոպայի պատճառով բուժման նպատակով մեկնել է Ֆրանսիա։ Կամերունում միջանկյալ վայրէջքի ժամանակ Դակոն ավելի է վատացել։ Նրան հոսպիտալացրել են Յաունդեում։ Դակոն մահացել է կյանքի 74-րդ տարում՝ նոյեմբերի 20-ին, թոքային և սրտային անբավարարությունից։ Նախկին նախագահին հուղարկավորել են դեկտեմբերի 13-ին Մոկինդայում։ ԿԱՀ-ի իշխանությունները մեկամսյա սուգ են հայտարարել։

ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Քոֆի Անանը Դակոյին անվանել է «իր երկրի պատմության մեջ խոշոր քաղաքական գործիչ» և հայտարարել է, որ նախկին նախագահին «կհիշեն Կենտրոնաֆրիկյան Հանրապետության ժողովրդին իր երկարատև ծառայության համար»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1927 ծնունդներ
Կատեգորիա:1928 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի երկրների քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Կալանավորներ և ձերբակալվածներ
Կատեգորիա:Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետության վարչապետներ
Կատեգորիա:Պետության ղեկավարներ