Ալեքսանդր V (Մակեդոնիայի թագավոր)

**Ալեքսանդր V** (), Մակեդոնիայի թագավոր մ.թ.ա. 297-294  թվականներին:

Ալեքսանդրը ծնվել է Մակեդոնիայի թագավոր Կասանդրոսի և Փիլիպոս II-ի դստեր՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու քրոջ՝ Թեսաղոնիկեի ընտանիքում։ Ալեքսանդրը անչափահաս է եղել հոր և ավագ եղբոր մահվան ժամանակ։ Նրանց մայրը՝ Թեսաղոնիկեն, դարձել է Ալեքսանդրի և նրա ավագ եղբոր՝ Անտիպատրոս I-ի խնամակալը։ Չափահաս դառնալուց կարճ ժամանակ անց Անտիպատրոսը սպանել է Թեսաղոնիկեին և աքսորել է եղբորը։ Ալեքսանդր V-ը ստիպված է եղել օգնություն խնդրել իր հարևաններից՝ Էպիրուսի թագավոր Պյուռոսից և զորավար Դեմետրիոս Պոլիորկետեսից։ Չնայած նրանք օգնել են վտարել Անտիպատրոսին, Ալեքսանդրին գահին նստեցնելու փոխարեն, նրանք իրականացրել են իրենց իշխանական նկրտումները Մակեդոնիայի հաշվին։ Պիրոսը ստացել է արևմտյան Մակեդոնիայի տարածքների մի մասը, իսկ Դեմետրիոսը դարձել է Մակեդոնիայի թագավոր։ Ալեքսանդր V-ը սպանվել է Դեմետրիոս Պոլիորկետեսի հրամանով։

## Ծագումը
Ալեքսանդրը ծնվել է ոչ շուտ, քան մ.թ.ա. 313 թվականը՝ Մակեդոնիայի թագավոր Կասանդրոսի և Փիլիպոս II-ի՝ Թեսաղոնիկեի դստեր ընտանիքում: Նա Մակեդոնիայի թագավորի երեք որդիներից մեկն էր։ Ալեքսանդրի ավագ եղբայրը՝ Փիլիպոսը, գահ է բարձրացել Կասանդրոսի մահից հետո՝ մ.թ.ա. 297 թվականին։ Չնայած իր երիտասարդ տարիքին (նա գահ բարձրանալու պահին հազիվ էր հասել չափահասության), Փիլիպոս IV-ը մահացել է տուբերկուլոզից մ.թ.ա. 297 թվականի աշնանը՝ հոր մահից չորս ամիս անց:

Ըստ Պավսանիայի և Պլուտարքոսի, Ալեքսանդրը երկու եղբայրներից կրտսերն էր՝ Պորփյուր ավագը։ Ըստ Է. Քարնիի մեկ այլ տարբերակի՝ Անտիպատրոսը և Ալեքսանդրը երկվորյակներ էին։ Հետագա զարգացումները, ըստ Կ. Յու. Բելոխի, ենթադրում են Անտիպատրոսի ավագությունը: Պատմաբանը նաև նշել է, որ հին հունական ավանդույթը ենթադրում էր տղաներին անվանակոչել իրենց պապերի պատվին, հիմնականում՝ ավելի ազդեցիկի։ Կասանդրոսի առաջին որդուն անվանակոչել են Թեսաղոնիկեի հոր՝ Մակեդոնիայի թագավոր Փիլիպոս II-ի անունով։ Երկրորդին անվանակոչել են նրա պապիկ Անտիպատրոսի անունով, որը Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքների ժամանակ փաստացի կառավարել է Մակեդոնիան մոտ 15 տարի և բարի համբավ է թողել։ Հետևաբար, Ալեքսանդրը կարող էր լինել երրորդ որդին, որին անվանակոչել են լեգենդար Ալեքսանդր Մակեդոնացու անունով: Դ. Օգդենը, որը քննարկել է այս փաստարկը, նշել է, որ Ալեքսանդրի համբավն այդ ժամանակ այնքան մեծ էր, որ Կասանդրոսը կարող էր շեղվել երեխաների համար անուն ընտրելու դարավոր ավանդույթից և իր երկրորդ, այլ ոչ թե երրորդ որդուն անվանել Ալեքսանդր:

## Թագավորման տարիներ
Փիլիպոսի մահից հետո անչափահաս Ալեքսանդրը և նրա եղբայր Անտիպատրոսը դարձան մակեդոնացի թագավորների համագահակալներ: Հարցը, թե արդյոք եղբայրները համագահակալներ էին, թե՞ դա պետության աշխարհագրական բաժանում էր երկու մասի, մնում է բաց: Ա. Ս. Շոֆմանի ենթադրության համաձայն՝ Անտիպատրոս I-ը վերահսկողություն է ստացել պետության արևելյան մասի, իսկ Ալեքսանդր V-ը՝ արևմտյան մասի նկատմամբ: Երիտասարդ թագավորների գահակալության ընթացքում Անտիպատրոս I-ի և Ալեքսանդր V-ի մոր՝ Թեսաղոնիկեի դերը նույնպես վիճելի է: Ռ. Մ. Էրինգտոնը նշել է, որ հին աղբյուրները Թեսաղոնիկեին ռեգենտ չեն անվանում, բայց ենթադրում են նման կարգավիճակ: Պատմաբանը շեշտել է, որ ռեգենտի օրոք կառավարելու անկարող երկու թագավորների միջև իշխանության բաշխումը, չնայած անսովոր տեսք ունի, կրկնում է Մակեդոնական կայսրությունում մ.թ.ա. 323 թվականից հետո ստեղծված իրավիճակը: Ալեքսանդր Մակեդոնացու մահից հետո մանուկ Ալեքսանդրը և անգործունակ Փիլիպոս III Արհիդեոսը դարձել են պաշտոնական թագավորներ, որոնց համար խնամակալ է նշանակվել զորավար Պերդիկան: Հնարավոր է, որ Թեսաղոնիկեը իր որդիների խնամակալն է եղել հնարավոր է, որ նրա պահանջները՝ իր սեփական իշխանությանը անվերապահորեն հնազանդվելու, հանգեցրին թագավորական արքունիքի պառակտման: Մեկ այլ տարբերակի համաձայն՝ նա ձգտում էր ապահովել գահը իր կրտսեր և ավելի սիրելի որդի Ալեքսանդր V-ի համար՝ ի վնաս Անտիպատրոսի:

Երիտասարդ թագավորները դինաստիական ամուսնություններ են կնքել ժամանակի ամենաազդեցիկ կառավարիչների դուստրերի հետ։ Անտիպատրոս I-ը ամուսնացել է թրակիայի թագավոր Լիսիմաքոսի դստեր՝ Եվրիդիկեի հետ, իսկ Ալեքսանդր V-ը՝ եգիպտացի թագավոր Պտղոմեոսի դստեր՝ Լիսանդրայի հետ, սակայն ամուսնությունը անզավակ էր: Մակեդոնիայի, Թրակիայի և Եգիպտոսի միջև այս եռակի դաշինքի մանրամասները անհայտ են։ Հնարավոր է, որ հարսանիքը տեղի է ունեցել Կասանդրոսի կենդանության օրոք։ Սակայն, հոր մահվան պահին Ալեքսանդր V-ի երիտասարդ տարիքը հիմք է տալիս այն թվագրելու մ.թ.ա. 297 թվականից հետո ընկած ժամանակահատվածին:

## Աքսոր․ Իշխանության վերադարձ․ Մահ

Հուստինոսի և Պավսանիայի վկայությամբ՝ Անտիպատրոս I-ը սպանել է մորը չափահաս դառնալուց կարճ ժամանակ անց, քանի որ կասկածում էր, որ նա ավելի շատ սիրում էր է իր եղբորը: Թեսաղոնիկեն անարդյունք պաըքարում էր էր որդու կյանքի համար՝ «թախանձում էր նրան վկայելով մոր կուրծքը, որը նրան կերակրել էր»։ Մակեդոնացիները այս հանցագործությունը ընկալում էին ծանր, քանի որ Թեսաղոնիկեն Անտիպատրոս I-ին չէր դավաճանել: Պլուտարքոսի վկայությամբ՝ Ալեքսանդր V-ը աքսորվել է: Է. Քիրնին նշել է, որ իշխանության համար պայքարի և քաղաքական դրդապատճառների տեսանկյունից՝ Թեսաղոնիկեի սպանությունը, որին հաջորդել է նրա համագահակալ եղբոր աքսորը, ռացիոնալ չի թվում։ Այս հիմքով պատմաբանը ենթադրել է, որ սպանությունը պլանավորված չի եղել, և կարող էր տեղի ունենալ ընտանեկան վեճի արդյունքում, երբ Անտիպատրոս I-ը աֆեկտի մեջ էր:

Ալեքսանդր V-ը օգնության համար դիմել է Էպիրուսի թագավոր Պյուռոսին և զորավար Դեմետրիոս Պոլիորկետեսին: Դ. Գրեյնջերը նշել է, որ Ալեքսանդր V-ը կարող էր նաև օգնության համար դիմել իր աներոջը՝ Պտղոմեոսին, սակայն Եգիպտոսի և Մակեդոնիայի աշխարհագրական հեռավորության պատճառով նա չի կարողացել կամ չի ցանկացել օգնության հասնել նրան: Պյուռոսը և իր բանակը ներխուժել են Մակեդոնիա, որից հետո նա տարածքային զիջումներ է պահանջել Ալեքսանդր V-ից: Պլուտարքոսի վկայությամբ՝ Էպիրոսի թագավորը գրավել է Մակեդոնիայի Պարավեան և Տիմփեան, ինչպես նաև Մակեդոնիայի վերահսկողության տակ գտնվող Ամբրակիան, Ակարնանիան և Ամֆիլոխիան, որտեղ նա տեղադրել է իր կայազորները, որից հետո նա «վերցրել է իր մնացած կալվածքները Անտիպատրոսից», որոնք նա վերադարձրել է Ալեքսանդր V-ին:

Դեմետրիոս Պոլիորկետեսը Մակեդոնիա ժամանել է այն ժամանակ, երբ Ալեքսանդր V-ը այլևս նրա օգնության կարիքը չուներ: Նրանց հանդիպումը տեղի է ունեցել Պիերիայի Դիոն քաղաքում: Հավակնոտ Դեմետրիոսի բանակի Մակեդոնիայում ներկայությունը վախեցրել է երիտասարդ Ալեքսանդր V-ին: Արտաքուստ նա Դեմետրիոս Պոլիորկետեսին համապատասխան պատիվներ է ցուցաբերել, բայց երկու թագավորների միջև փոխադարձ կասկածներ են առաջացել: Հին ավանդության համաձայն՝ Դեմետրիոսին տեղեկացրել են, որ Ալեքսանդր V-ը ցանկանում է սպանել իրեն: Արդյունքում, Լարիսայում մի խնջույքի ժամանակ Դեմետրիոսը հրամայել է իր թիկնապահներին սպանել թագավորին: Պլուտարքոսի խոսքերով՝ Ալեքսանդրին մոտ կանգնած մակեդոնացիներից մեկը մահվան մահճում ասել է, որ Դեմետրիոսը նրանցից ընդամենը մեկ օրով է առաջ անցել: Այսպիսով, ըստ Պավսանիայի, պարզվել է, որ «Ալեքսանդրը Դեմետրիոսի մեջ մարդասպան էր գտել, այլ ոչ թե դաշնակից»: Հուստինոսը, ընդհակառակը, կարծում էր, որ Ալեքսանդր V-ի կանխարգելիչ սպանության ամբողջ պատմությունը, որը դավադրություն էր կազմակերպել Դեմետրիոսին վերացնելու համար, Դեմետրիոսի հորինածն էր: Մակեդոնիայի գահը ստանձնելուց առաջ նոր թագավորը ստիպված էր բացատրել իր նախորդի մահը՝ ընդհանուր ռազմական ժողովում:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
### Աղբյուրներ
* 
* 
* 

### Հետազոտություններ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 3-րդ դարի մահեր
Կատեգորիա:Մակեդոնացի թագավորներ
Կատեգորիա:Պետության սպանված ղեկավարներ
Կատեգորիա:Սպանված թագավորական ընտանիքի անդամներ
Կատեգորիա:Սպանված միապետներ