open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սուրեն Ազիզյան

**Սուրեն Խաչատուրի Ազիզյան** (), հայ նկարիչ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի (*«[[Հայրենական մեծ պատերազմ (տերմին)|Հայրենական մեծ պատերազմ]]»*, 1941-1945) մասնակից։

Նկարիչ Խաչատուր Ազիզյանի հայրն է։

## Կենսագրություն
1937-1941 թվականներին սովորել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանում։ Պատերազմի ժամանակ Ազիզյանը մասնակցել է Կալինինյան, Առաջին Մերձբալթյան և Լենինգրադյան ռազմաճակատներում, երեք անգամ ծանր վիրավորվել է, կորցրել ոտքը և 1945 թվականի մարտի 7-ից հենակներ է կրել։ 1951 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ինստիտուտը։

Ստեղծել է ռեալիստական ուղղվածության գործեր՝

Կոմպոզիցիաներ՝
* «Միքայել Նալբանդյան» (1954)
* «Աղջիկը ծառի ստվերում» (1957)
* «Կարբիդագործը» (1958)
* «Ելի՛ր...» (1961)

Դիմանկարներ`
* «Պետրոս Դուրյան» (1956)
* «Սիպիլ. Զապել Ասատուր» (1960)
Բնանկարներ`
* «Կաղամբի դաշտը» (1962)
* «Երեք ծառ» (1964)
* «Աշտարակ» (1977)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի Գեղարվեստի ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Ցոլակ Ազիզյան

**Ցոլակ Լևոնի Ազիզյան** (), հայ նկարիչ, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1961)։

## Կենսագրություն
1930-1934 թվականներին սովորել է Լենինգրադի գեղարվեստի ակադեմիայում, 1934-1942 թվականներին և 1945 թվականից դասավանդել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանում։ 1940 թվականից եղել է Հայաստանի նկարիչների միության անդամ։

## Ստեղծագործական ուղի
Հեղինակ է կոմպոզիցիաների, բնանկարների, դիմանկարների։
* «Արաբների ներխուժումը», էսքիզ, 1939
* «Բնանկար. Գետակի մոտ», 1951
* «ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստուհի Ռ. Վարդանյանի դիմանկարը», 1951
* «Արարատյան դաշտը», 1953
* «Ուսանողուհու դիմանկար», 1959
* «Վ. Վարդանյանի դիմանկարները», 1949
* «Վերջ.1945 թ., մայիս, Բեռլին» 1970
* «Ուռենիներ»
* «Քարեր»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Ստերոիդներ

մինի|Տեստոստերոն
**Ստերոիդներ**, օրգանական միացությունների դաս, ցիկլոպենտանապերհիդրաֆենանտրենի ածանցյալները (ընդհանուր բանաձևը՝

Քիմիական բնույթով դասվում են բնական միացությունների՝ իզոպրենոիդների շարքը։

Լայնորեն տարածված են բուսական և կենդանական աշխարհում։ Ստերոիդների մեծ մասն աստիճանաբար «մասնագիտացել» է որպես կենսաբանական կարգավորիչներ՝ հորմոններ։ Գրեթե բոլոր ստերոիդներ օրգանական լուծիչներում լավ (ջրում՝ համեմատաբար վատ) լուծվող, օպտիկապես ակտիվ բյուրեղներ են։ Ըստ մոլեկուլի քիմիական կառուցվածքի և ֆիզիոլոգիական ազդեցության մեխանիզմի տարբերում են․

# ստերիններ, 
# D խմբի վիտամիններ, մասնակցում են Ca-ի փոխանակությանը և ողնաշարավորների կմախքի կազմավորմանը։ 
# Լեղասպիրտներ և լեղաթթուներ․ պարունակում են համապատասխանաբար հիդրօքսիլ և կարբօքսիլ խմբեր ունեցող կողմնային շղթաներ, նպաստում են ողնաշարավորների աղիքներում սննդի մարսման պրոցեսին։ 
# Ստերոիդային սապոնինների և գլիկոալկալոիդների ագլիկոններ (գենիններ)՝ ազոտ չպարունակող ոչ ածխաջրային մնացորդներ, որոնց ներկայացուցիչներն են դիոսգենինը (II, Х=Օ) և սոլասոդինը (II, X=NH)։2 խմբերն էլ բնորոշ են շուշանազգիներին և այլ բույսերին ու գլիկոզիդների ձեով ունեն մակերևութային ակտիվ, հեմոլիտիկ հատկություններ։ 
# Ստերոիդային ալկալոիդներմոդիֆիկացված ստերոիդային կմախքով․ C27 ալկալոիդները խթանում են միջաձիգ զոլավոր մկանների կծկումը, բուսական C21 ալկալոիդներն ունեն բակտերիան ամեոբասպան հատկություն, իսկ երկկենցաղների գեղձերից սատցվող C21 ալկալոիդները ուժեղ թունավոր ազդեցություն ունեն սրտի և կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա։ 
# Սրտի գենիններ․ դրանցում կողմնային շղթաները չհագեցած հնգանդամանի (С23-կ արդենոլիդնևր) կամ վեցանդամանի (C24֊բուֆադիենոլիդներ) լակտոնային ցիկլերի ձեվով են։ Արագացնում են սրտամկանի կծկումը, սրտի բջիջների թաղանթում ադենոզին եոֆոսֆատազ ֆերմենտի (ԱԵՖ) ազդեցությունը ճնշելու միջոցով։ 
# Ստերոիդային սեռական հորմոններ և դրանց փոխարկումների արգասիքներ, պայմանավորում են կենդանիների և մարդու սեռական համակարգի զարգացումն ու ֆունկցիաները։ Դրանցից են ւցրոգեսաերոնը, անդրոգենները և էաորոգենները։ 
# Մակերիկամի կեղևի հորմոնները՝ կորաիկոաոերոիղներ (R=COCH2OH)։ Իրենց հատկություններով Ստերոիդներին մոտ են որոշ եռտերպենային անտիբիոտիկներ (ֆուզիդաթթու, ցեֆալոսպորին) և այլ եռտերպեններ։ Ստերոիդները կենսասինթեզելու հատկությամբ օժտված են բարձրակարգ ողնաշարավորները։ Պրոգեստերոնի ածանցյալները միջատների մի շարք տեսակների համար քիմիական պաշտպանության միջոց են։

Ստերոիդների քիմիան, կենսաքիմիան և ֆիզիոլոգիական ակտիվությունը լայնորեն ուսումնասիրվում են՝ կապված բժշկության, անասնաբուժության և անասնաբուծության մեջ դրանց կարևոր նշանակության հետ։ Յուրացված են բնական հումքից ստերոիդային հորմոնների արդյունաբերական սինթեզի քիմիական և մանրէաբանական մեթոդները։ Մեծ նշանակություն է ստանում նաև «արհեստական» ստերոիդային հորմոնների սինթեզը։

Կատեգորիա:Ստերոիդներ
Ստերջություն

մինի|Ստերջության պատճառները
մինի|աջից|Բեղմնավորման պահը

**Ստերջություն**, ամլություն, չբերություն, անպտուղամուսնություն, հասուն օրգանիզմի սերունդ տալու աննդունակությունը։ Ստերջություն մարդ ու անպտուղ է համարվում այն ամուսնությունը, որի դեպքում ամուսնական կյանքի 2—3 տարում, առանց հակաբեզմնավորիչ միջոցների օգտագործման, հղիություն տեղի չի ունենում։ Ստերջությունյան պատճառների 60%֊ը կնոջ, 40%֊ը տղամարդկանց օրգանիզմում առաջացած ախտաբանական փոփոխություններն են։

Տարբերում են բացարձակ ստերջություն, երբ կնոջ կամ տղամարդու օրգանիզմում ախտաբանական պրոցեսները խորն են, անդարձելի, և հարաբերական ստերջություն, երբ պատճառները հնարավոր է վերացել։ Կանանց ստերջություն լինում է առաջնային, երբ կինը ոչ մի հղիություն չի ունեցել և երկրորդային՝ ստերջությունի հայտ է եկել ծննդաբերությունից կամ աբորտից հետո։ Կնոջ ստերջությունյան հիմնական պատճառները սեռական օրգանների անատոմիական (առավել հաճախ՝ արգանդափողերի կպումներ առաջացնող բորբոքային հիվանդությունները) և ֆունկցիոնալ (ձվարանների, վահանագեղձի, հիպոֆիզի և ներզատիչ այլ գեղձերի հիվանդությունների ու զարգացման արատների հետևանքով առաջացած նյարդահումորալ խանգարումները) փոփոխություններն են։

Կարևոր է նաև հոգեկան տարբեր գործոնների ազդեցությունը, որը կարող է հանգեցնել ձվազատման խանգարումների և արգանդափողերի սպազմի։ Տղամարդու ստերջությունյան հիմնական պատճառը սերմի ոչ լիարժեքությունն է, որն առաջանում է սերմնագոյացման (սպերմատոգենեզի) խանգարումների կամ սերմնատար ուղիների փոփոխությունների հետեանքով։ Հազվադեպ լինում է սեռական անկարության և զարգացման արատների դեպքում։ Ստերջության ախտորոշման համար կինը և տղամարդը պետք է ենթարկվեն բժշկի մանրակրկիտ հետազոտության, այդ նպատակով կանանց կոնսուլտացիաներում գործում են ստերջության, ամուսնության և ընտանիքի հարցերը կարգավորող հատուկ կաբինետներ։

Բուժումը պատճառի վերացում, ներծծող, դեղորայքային, հորմոնային և ֆիզիոթերապետիկ պրոցեդուրներ։ Կպումային պրոցեսների առկայության և արգանդափողերի անանցանելիության դեպքում, երբ 3—4 տարվա պահպանողական բուժումն անարդյունավետ է, վիրահատություն։

Կատեգորիա:Վերարտադրողական համակարգի խանգարումներ
Կատեգորիա:Բազմացում
Խորեն Ստեփանե

**Խորեն Ստեփան** (Ստեփան Ստեփանյան) Հարությունի (), հայ մանկավարժ, խմբագիր, հասարակական քաղաքական գործիչ, բանաստեղծ։

## Կենսագրություն
Խորեն Ստեփանեն ծնվել է Թիֆլիսում։ Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում սովորելուց հետո, 1858 թվականին ավարտել է Լազարյան ճեմարանը, 1862 թվականին՝ Մոսկվայի համալսարանի պատմալեզվաբանական ֆակուլտետը։

1872 թվականին ձեռնադրվել է կուսակրոն քահանա, 1880 թվականին՝ ծայրագույն վարդապետ, 1894 թվականին՝ եպիսկոպոս։ 1882 թվականին նշանակվել է Ախալցխայի և Ախալքալաքի առաջնորդական փոխանորդ, 1887 թվականին՝ Սանկտ Պետերբուրգի և Մոսկվայի հայոց հոգևոր հովիվ, 1895 թվականին՝ Աստրախանի թեմի առաջնորդական փոխանորդ, 1896 թվականին՝ Ղրիմի Ս. Խաչ վանքի վանահայր։ 1862 թվականին վերադարձել է Թիֆլիս, զբաղվել մանկավարժությամբ։

Հիմնել է Մարիամյան օրիորդաց դպրոցը և Հավլաբարի առաջին երկսեռ դպրոցը (1869)։ 1864 թվականի նոյեմբերից հրատարակել է «Հայկական աշխարհի կռունկ» ամսագիրը (1866-ից՝ «Հայկական աշխարհ»)։

1871 թվականին, ձեռնադրվելով վարդապետ, դասավանդել է Վաղարշապատի վանական ժառանգավորաց և ծխական դպրոցներում։
1872 թվականին եղել է Երևանի թեմական դպրոցի վերատեսուչ, 1873-1877 թվականներին աշխատել Շուշիում, Թիֆլիսում և Բաքվում։ 1878-1880 թվականներին դասավանդել է Գևորգյան ճեմարանում, խմբագրել «Արարատ» հանդեսը։
1880-ին գործուղվել է Եվրոպա՝ հմտանալու մանկավարժության ասպարեզում։ Շուրջ մեկամյա ուսումնառությունից հետո նշանակվել է Ախալցխայի և Ախալքալաքի առաջնորդական փոխանորդ և հայկական դըպրոցների տեսուչ, խմբագրել «Մանկավարժանոց» պարբերականը։ 1887-1895 թվականներին աշխատել է Մոսկվայում, Պետերբուրգում, Վաղարշապատում, Աստրախանում։ Ցարական իշխանությունների հրահանգով
1895-1900 թվականներին Ստեփան մեկուսացվել է հրատարակչական գործունեությունից և ուղարկվել Նոր Նախիջեանի Ստեփան»աչ վանքը, որի հրատարակություններից ստացած եկամուտը տրամադրել է Կիլիկիայի և Վանի հայկական նորաբաց դպրոցներին։

Ստեփանեն զբաղվել է նաև գրական-բանասիրական գործունեությամբ, գրել բանաստեղծություններ («Հյուսիսափայլում» տպագրվել են «Իշխան Բագրատունի» գրական կեղծանունով), կատարել թարգմանություններ, փոխադրություններ։ Հատկապես արժեքավոր է Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» Ստեփանի կատարած աշխարհաբար թարգմանությունը (նրա ընդարձակ ծանոթագրություններով տպագրվել է 1889 թվականին)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական վարդապետներ
Քևին Գրոսկրոյց

**Քևին Գրոսկրոյց** (, ), գերմանացի ֆուտբոլիստ, նոմինալ ձախ կիսապաշտպան և ձախ պաշտպան, որը խաղում է Բորուսիա Դորտմունդ ակումբում և Գերմանիայի հավաքականում։

## Նվաճումներ
[thumb|Գրոսկրոյցը [Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն|Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 2014-ի եզրափակչից հետո|ձախից]]
### Ակումբային
;Բորուսիա Դորտմունդ
* Բունդեսլիգա՝ 2010-1, 2011-12
* Գերմանիայի գավաթ՝ 2011-12 (եզրափակիչ՝ 2013–14)
* Գերմանիայի սուպերգավաթ՝ 2013
* ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգա եզրափակիչ՝ 2012-13

### Միջազգային
;Գերմանիա
*Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն՝ 2014

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1988 ծնունդներ
Կատեգորիա:Բորուսիա Դորտմունդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գալաթասարայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գերմանացի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 19 ծնունդներ
Կատեգորիա:Շտուտգարտի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի աշխարհի չեմպիոններ
Ֆյոն

[thumb|[Միստրալ (քամի)|Միստրալի արդյունքում ձևավորված խցանի ծառ]]
**Ֆյոն**, լեռներից փչող տաք ու չոր պոռթկուն քամի։ Արագությունը երբեմն հասնում է զգալի չափերի։ Առաջանում է լեռնաշղթայի տարբեր լանջերին օդի ջերմաստիճանի և ճնշման մեծ տարբերության հետևանքով։ Լեռնաշղթայի մթնոլորտային բարձր ճնշում ունեցող լանջից օդը բարձրանում է վեր և ուղղվում հակառակ՝ դեպի ցածր ճնշում ունեցող լանջը։ Բարձրանալիս օդի ջերմաստիճանը հողմակողմ լանջին, մինչև խտացման մակարդակին հասնելը, յուրաքանչյուր 100 մ-ում նվազում է 1&nbsp;°C-ով, իսկ ավելի բարձր՝ 0,5-0,6&nbsp;°C-ով։ Հողմահակառակ լանջով իջնելիս օդի ջերմաստիճանը յուրաքանչյուր 100 մ-ում բարձրանում է 1&nbsp;°C-ով և դառնում է ավելի տաք ու չոր։ Ֆյոնային քամիները հիմնականում դիտվում են գարնանն ու ձմռանը և, որպես կանոն, ուղեկցվում են օդի խոնավության խիստ անկումով և ջերմաստիճանի բարձրացմամբ։ Ձմռանը խոնավության մեծ պակասորդ ունեցող տաք ֆյոնը, իջնելով ձնածածկ լանջն ի վար, առաջացնում է ձյան արագ հալք և գոլորշացում, որի պատճառով այդ քամին հաճախ անվանում են ձյուն «խճռող»։ Հայաստանում ֆյոնը բնորոշ է Աղստևի հովտին, Սևանա լճի ավազանին և Զանգեզուրի տարածաշրջանին։ Եղել են դեպքեր, երբ մի քանի ժամվա ընթացքում ֆյոնի հետևանքով օդի ջերմաստիճանը բարձրացել է 15-20&nbsp;°C-ով։ Երկրագնդի տարբեր շրջաններում ֆյոնը տարբեր անվանումներ ունի. ԱՄՆ-ի ժայռոտ լեռներում կոչվում է չինուկ, Չիլիական Անդերում՝ պուելչե, Արգենտինյան Անդերում՝ զոնդա, Սումատրա կղզում՝ բոխորակ, Աֆղանստանից Թուրանի դաշտավայրը իջնող ֆյոնը՝ աֆղանացի, Միջերկրական ծովի հարավում՝ սիրոկկո ևն։

Կատեգորիա:Քամիներ
Գալարափող

**Գալարափող** կամ **վալդհոռն** (գերմաներեն waldhorn - բառացի՝ անտառային եղջերափող), փողային մունդշտուկավոր երաժշտական գործիք։ Ծագել է որսորդական եղջերափողից։ Երկար, նեղ, օղակաձև կորացված փողն ավարտվում է կոնաձև փողալայնուկով։ Մունդշտուկը խորն է և նեղ, ձագարաձև։ Հնագույն վալդհոռնները մեխանիզմ չունեին և հնարավորություն էին տալիս արտաբերելու միայն բնական հնչյունաշարի տոները, յուրաքանչյուր տոնայնությամբ նվագելիս կիրառում էին առանձին գործիք։ 19-րդ դարի 2-րդ քառորդից տարածում են գտել քրոմատիկ վալդհոռնները, որոնցում գործիքի փողը երկարացվում է կափույրիկների միջոցով միացվող փողիկներով։

Ժամանակակից գալարափողերը պատրաստվում են ֆա լարվածքի, հազվադեպ՝ սի բեմոլ։ Ֆա լարվածքի գալարափողի նվագամասը գրի է առնվում ջութակի բանալիում՝ ռեալ հնչողությունից կվինտա բարձր, հնչունածավալն է՝ կոնտրօկտավի սի-ից մինչև երկրորդ օկտավի ֆա-ն։ Գալարափողի տեմբրը առնական է և բանաստեղծական։ Գալարափողը մտնում է սիմֆոնիկ նվագախմբի կազմի մեջ (4-ից մինչև 6-8 և ավելի գործիք), ինչպես և կամերային անսամբլներում։ Կիրառվում է նաև որպես մենակատարող գործիք։

Կատեգորիա:Փողային երաժշտական գործիքներ
Լուկաս Մոուրա

**Լուկաս Ռոդրիգես Մոուրա դա Սիլվա** (, ), բրազիլացի ֆուտբոլիստ, հարձակողական ոճի կիսապաշտպան։ Տոտտենհեմ Հոտսպուրի և Բրազիլիայի ազգային հավաքականի ֆուտբոլիստ։

## Նվաճումներ
##### Սան-Պաուլո
* Սան-Պաուլոյի գավաթի մրցանակակիր (մ. 21)։ 2010
* Ատլանտիկի գավաթի մրցանակակիր (մ. 19)։ 2010
* Հարավամերիկական գավաթի մրցանակակիր։ 2012

##### [[Պարի Սեն-Ժերմեն]]
* Ֆրանսիայի առաջնության հաղթող։ 2012/13, 2013/14
* Ֆրանսիայի սուպերգավաթի մրցանակակիր։ 013
* Ֆրանսիական առաջնության գավաթի մրցանակակիր։ 2013/14

##### [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիա]]
* Ռոկայի գավաթի մրցանակակիր
* Ամառային օլիմիական խաղերի արծաթե մեդալակիր։ 2012
* Կոնֆեդերացիայի գավաթի մրցանակակիր։ 2013

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պրոֆիլը soccerway.com կայքում
* Լուկաս Մոուրայի թվիթերյան էջը

Կատեգորիա:1992 ծնունդներ
Կատեգորիա:2012 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի արծաթե մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Բրազիլացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պարի Սեն-Ժերմենի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 13 ծնունդներ
Կատեգորիա:Տոտտենհեմ Հոտսպուրի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Սան Պաուլուի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Կորինտիանսի ֆուտբոլիստներ
Արտարժույթային ինտերվենցիա

**Արտարժույթային ինտերվենցիա**, իր կամ օտար երկրի վալյուտայի կուրսի վրա ազդելու նպատակով պետության միջամտությունը (կենտրոնական բանկի, գանձատան միջոցով) արժույթի շուկայում կատարվող գործառնություններին։ Լայն մասշտաբի արժութային գործառնություն է, որն իրականացվում է որոշակի, սովորաբար կարճ ժամանակահատվածում արտասահմանյան արժույթ, ոսկի գնելու կամ վաճառելու ուղիով։

Կատեգորիա:Բանկային գործ
Տեսանելիություն

**Տեսանելիություն** մթնոլորտային, մթնոլորտում տեսանելիության հեռավորություն, դիտողից այս կամ այն պղտորության օդային շերտով բաժանված առարկաները տեսնելու հնարավորություն։ Տարբերում են ցերեկային, մթնշաղային, գիշերային, նաև լուսատուների և սեփական լույսից զուրկ մարմինների մթնոլորտային տեսանելիություններ։ Բնութագրվում է տեսանելիության հեռավորությամբ, դա այն հեռավորությունն է, որից սկսած՝ առարկան մթնոլորտի օդի պղտորության պատճառով դառնում է աչքի համար ոչ նշմարելի։ Օդում գտնվող փոշու հատիկները, ջրի մանրատար կաթիլներն ու բյուրեղները, ցրելով լույսը, տեսանելիությունը նվազեցնում են մինչև մի քանի կմ, երբեմն՝ մի քանի տասնյակ մ (մառախուղի, տեղումների, փոթորիկների, մրրկափոշու և այլ դեպքերում)։

Հայաստանում մթնոլորտային տեսնելիության առավելագույն արժեքներ դիտվում են հիմնականում ձմռանը՝ արկտիկական օդային զանգվածների թափանցումից հետո, նվազագույն արժեքներ՝ ամառային ամիսներին՝ կապված արևադարձային օդային զանգվածների ներթափանցման հետ, որոնք անապատային շրջաններից բերում են մեծ քանակությամբ փոշի, հատկապես Արարատյան դաշտում դիտվում է մթնոլորտային տեսնելիության նվազում։

Կատեգորիա:Բնաշխարհ
Ճառագայթային ռեժիմ

[250px|մինի|աջից|[Արեգակ]]
**Ճառագայթային ռեժիմ**, կլիմայի բաղկացուցիչ մաս, տվյալ աշխարհագրական վայրում Արեգակի ճառագայթային էներգիայի մուտքի ու ելքի առանձնահատկություն։ Որոշվում է արեգակնային ճառագայթային էներգիայի այն մասով, որ երկրի մակերևույթ է հասնում Արեգակից ուղիղ ճառագայթմամբ՝ 0,3-4 միկրոն երկարության ալիքի սահմաններում, արեգակնային ճառագայթային էներգիայի մյուս մասն էլ երկրի մակերևույթ է հասնում մթնոլորտում ցրվելուց հետո (ցրված ճառագայթում)։

## Ուղիղ ճառագայթում
Ուղիղ ճառագայթման ուժգնությունը առավելագույնին է հասնում Արեգակի՝ հորիզոնից ամենաբարձր դիրքում գտնվելու պահին՝ մաքուր մթնոլորտի պայմաններում։ Հայաստանի տարածքում այն տարվա ընթացքում ուղղահայաց մակերևույթի համար *12264 ՄՋ/մ<sup>2</sup>* է։ Ուղիղ և ցրված ճառագայթների գումարը՝ գումարային ճառագայթումը, ամենաքիչը (768 ՄՋ/մ2) դիտվում է նոյեմբեր-հունվարին, ամենաշատը (2180 ՄՋ/մ2)՝ հունիս-օգոստոսին։

## Արդյունարար ճառագայթում
Հաշվեկշռի հիմնական տարրերից է արդյունարար ճառագայթումը, որը երկրագնդի և մթնոլորտի հանդիպակաց ճառագայթային էներգիայի տարբերությունն է։ Դրական հաշվեկշռի դեպքում երկրի մակերևույթը ստանում է ջերմություն, տաքանում են օդն ու հողը, և կատարվում է գոլորշացում, բացասականի դեպքում երկրի մակերևույթից անջատվող ջերմության հետևանքով տեղի են ունենում հողի ու օդի սառեցում և ցրտահարություն։ Մթնոլորտի խոնավությունը և ամպամածությունը խիստ նվազեցնում են արդյունարար ճառագայթումը։ Մասնավորապես դրանով են բացատրվում ցրտահարությունները պարզկա գիշերներին (գարնանը և աշնանը)։

Հայաստանում ճառագայթման տարեկան հաշվեկշիռը դրական է, սակայն լեռնային ռելիեֆի պատճառով, սկսած մոտ 3200 մ բարձրությունից, այն դառնում է բացասական։

Կատեգորիա:Կլիմա
Վաղարշակուպոլիս

**Վաղարշակուպոլիս** (նաև՝ Աբառնե, Ավառնե, Ավառնա, Ջերմուկ, ), հնագույն քաղաք Մեծ Հայքի Ծոփք աշխարհում, Ծովք լճից հարավ, Եփրատի ձախ կողմում։

## Պատմություն
Քաղաքը նույնացվում է Խեթական արձանագրություններում հիշատակվող Ավառնայի (Ավարնա) հետ։ Հնուց ի վեր հայտնի է եղել իր բուժիչ և տաք ջրերով։ Վաղարշակուպոլիս է կոչվել 4-րդ դարի վերջից, երբ Բյուզանդիայի կայսր Թեոդոսիոս Ա Մեծը (379-395) այն շնորհել է Մեծ Հայքի արքա Պապի կրտսեր որդուն՝ Վաղարշակին։ Քաղաքը համապատասխանում է օսմանյան Դիարբեքիրի նահանգի Ջերմիկի գավառակի Ջերմուկ քաղաքին, որը եղել է ավան, բերդ, գյուղաքաղաք։

## Անվան ստուգաբանություն
Բնակավայրի անվանումը առաջացել է գյուղից 2-3 կմ հեռու բխող տաք հանքային աղբյուրներից։ Աղբյուրների մոտ կար բաղնիք։

## Կառույցներ
Միջին դարերում բնակավայրն ուներ Ջերմիկ անունով բերդ, որի պատճառով համարվում էր բերդավան։

## Բնակչություն
XIX դարի սկզբին ուներ 1000 տուն բնակիչ, որի մի մասը հայեր էին։ XX դարի սկզբին ուներ 1500 տուն բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը այգեգործություն, երկրագործություն և արհեստներն էր։ Զբաղվում էին դարբնությամբ, կոշկակարությամբ, տավագործությամբ և ջրաղացպանությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ջերմուկն ուներ 2 եկեղեցի, որից մեկը կոչվում էր **Ս. Աբդլմսեհ**։ Գյուղի մերձակա լեռան գագաթին գտնվում է Ջերմիկ բերդը։ Բերդի ավերակները հասանելի էին մինչև 1986 թվականը։

## Կրթություն
Քաղաքում գործում էր 2 վարժարան` արական` 50 աշակերտով և իգական` 21 աշակերտուհիներով։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Ծոփքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի փոքր քաղաքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր
Արջնագռավ

մինի|Արջնագռավ
**Արջնագռավ** (), ագռավների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, քիչ տարածված։
մինի|Արջնագռավի տարածվածությունը երկրագնդի վրա

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 64 սանտիմետր է, թևերի բացվածքը՝ 120-150 սանտիմետր, կենդանի զանգվածը՝ 798-1560 գրամ։ Սև, փայլուն փետրածածկով խոշոր թռչուն է։ Կտուցը հաստ է, երկար, պոչը՝ երկար՝ բութ սրված։

## Կենսակերպ
Արջնագռավները հաճախ հանդիպում են փոքր խմբերով, սակայն բնադրում են մեկուսացած զույգերով՝ ժայռապատերին։ Ճարպիկ թռիչքի ընթացքում, թևերը պարբերաբար փակելով, արագ պտույտներ է գործում՝ կողքից կողք և, վայր ընկնելու տպավորություն թողնելով՝ կարճ տարածություն անցնելուց հետո նորից պարզում է թևերը։ Ձայնը հեռու տարածվող կոպիտ կռռոց է։ Լայնորեն տարածված է լեռներում։

## Սննդառություն
Սնվում է անողնաշարավորներով, մանր ողնաշարավորներով, լեշերով։

## Բնադրում
Հարսանեկան զույգերը պահպանվում են ողջ կյանքի ընթացքում։ Գարնանային թռիչքային խաղերը (արուների հետապնդումը էգին) նկատվում են դեռևս փետրվարի սկզբից մարտի ընթացքում։ Բների նորոգումը կամ նորերի կառուցումն ավարտվում է փետրվարի կեսերին։ Բույնը գավաթաձև է, ծավալուն՝ ճյուղերից, երբեմն՝ մետաղալարերից, ցամքարը՝ բրդե լաթերից։ Բնադրում է ժայռաքիվերին, երբեմն՝ էլեկտրասյուների հենակներին։

## Սերունդը
մինի|Արջնագռավի ձվերի տեսքը
Ձվերը բներում հայտնվում են փետրվարի կեսերից, լրիվ քանակով՝ մարտի ընթացքում։ Դնում է 49 մմ տրամագծով, բաց կապույտ՝ մուգ կանաչից սևավուն վրձնախազերով ու գծիկներով 4-6 ձու։ Թխսակալում է հիմնականում էգը՝ 19-21 օր։ Ձագերը բներում հայտնվում են մարտի 2-րդ տասնօրյակին, զանգվածաբար՝ մայիս-հունիսին։ Մայիսի առաջին կեսին նորելուկ ձագերի կողքին գրանցվում են հասուն, թռիչքի պատրաստ ձագեր։ Հունիսի վերջին նույնպիսի ձագեր են գրանցվում Խոսրովի անտառ արգելոցում։ Թռիչքին տիրապետող երիտասարդ ձագերը հայտնվում են հուլիսի 2-րդ տասնօրյակից։ Հաճախ թռիչքային խաղեր են նկատվում սովորական հողմավար բազեի հետ, համատեղ թռիչքի է դիմում սպիտակագլուխ անգղերի խմբում (սրանց հայտնաբերած լեշից օգտվելու համար)։

Օգտակար է որպես բնական սանիտար, սակայն վերջին տասնամյակում, տարածքների սեփականաշնորհումից հետո, դաշտերում լեշերի գոյությունը խիստ նվազել է, որը արջնագռավի թվաքանակի կրճատման պատճառ կարող է դառնալ։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Կատեգորիա:Ագռավներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Նեղտերևի

**Նեղտերև** (), ապուզանազգիների (իշախուտազգիներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 20 տեսակ։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|
Ցողունն ուղղաձիգ է, երբեմն՝ թույլ ճյուղավորվող՝ ծածկված խիտ տերևներով, բարձրություն՝ 50-150 սմ։ Տերևները նստադիր են, նշատարաձև, ամբողջաեզր, մուգ կանաչ, ստորին մասում՝ գորշակապտավուն։ Ծաղկաբույլը ողկուզանման է, ծաղիկները՝ բաց մանուշակագույն, վարդագույն կամ ծիրանագույն, երբեմն՝ սպիտակ։ Ծաղկում է հունիս-օգոստոսին։ Պտուղը քառափեղկ, պատիճանման տուփիկ է։ Սերմերը փուփուլավոր են։

## Հայաստանում
Հայաստանում՝ 3 տեսակ՝
* Նեղտերև նեղատերև (*C.angustifolium*),
* Նեղտերև Ստևենի (*C. stevenii*),
* Նեղտերև Դոդոնի (*C.dodonaei*)։

## Տարածում
Տարածված է Գեղարքունիքի, Լոռու, Վայոց ձորի, Սյունիքի և այլ մարզերում։ Աճում է անտառի բացատներում, մարգագետիններում, խոնավ վայրերում, առվակների ափերին և այլն (վերին լեռն, գոտուց մինչև ենթալպյանը)։

## Տաքսոնոմիա
Դասը մտնում է *Onagroideae* ենթաընտանիքի, *Onagraceae* ընտանիքի և *Myrtales* կարգի մեջ։

## Տեսակներ
մինի|
մինի|
Դասը ընդգրկում է 14 տեսակ։
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Նշանակություն
Դեղաբույս է. պարունակում է ասկորբինաթթու, կարոտին (A-նախավիտամին), աղաղանյութեր։ Պատրաստուկներն օգտագործում են որպես կապող, արյունահոսությունը դադարեցնող, վերքամոքիչ միջոց։ Տերևներից և արմատներից պատրաստում են աղցաններ և այլն։ Մեղրատու է։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Bleeker, Walter; Schmitz, Ulf & Ristow, Michael (2007)։ Interspecific hybridisation between alien and native plant species in Germany and its consequences for native biodiversity. Biological Conservation 137(2)։ 248-253. doi:10.1016/j.biocon.2007.02.004 (HTML abstract, appendix reserved for subscribers)
* Steenkamp, V; Gouws, M.C; Gulumian, M; Elgorashi, E.E. & van Stade, J. (2006)։ Studies on antibacterial, anti-inflammatory and antioxidant activity of herbal remedies used in the treatment of benign prostatic hyperplasia and prostatitis. Journal of Ethnopharmacology 103(1)։ 71-75. doi:10.1016/j.jep.2005.07.007 PDF fulltext

## Արտաքին հղումներ
* Botánica sistemática
* Smithsonian Institution: clasificación de ''Epilobium''

Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Իշախուտազգիներ
Կատեգորիա:Ծառեր
Սևավիզ քարաթռչնակ

Սևավիզ քարաթռչնակ (Oenanthe finschii), կեռնեխների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, տարածված։

## Մարմնի կառուցվածքը
Մարմնի երկարությունը 14 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 25-27 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 17-30 գ։ Պոչի սև շերտը միջին լայնության է, եզրային փետուրները՝ նեղ, սպիտակ ծայրերով։ Արուն վերևից ու ներքևից աղոտ սպիտակ է, դեմքի և կոկորդի սև հատվածները միաձուլվում են թևի սև հատվածին։ Էգը վերևից դարչնագույն-մոխրագույն է, ունկընկալը՝ նարնջագույն երանգով, թևի թափահարող փետուրները՝ բաց գույնի երիզներով, մարմինը ներքևից աղոտ սպիտակ է։

## Արուների տարբերությունը
Արուներն այլ քարաթռչնակների արուներից տարբերվում են բաց գույնի մեջքով, կոկորդն ու թևերը միաձուլող սև հատվածով։ Էգերն այլ քարաթռչնակների էգերից տարբերվում են պոչի նախշի, նարնջագույն ունկընկալի և մարմնի ներքևի աղոտ սպիտակի համադրությամբ։ Նստում է փոքր թփուտների ծայրերին կամ քարերին։ Բնակվում է թփուտածածկ կիսաանապատներում, քարքարոտ լեռնալանջերին։

## Սննդառություն
Սնվում է անողնաշարավորներով, սերմերով։

## Բազմացումը
Գարնանային ամենավաղ վերադարձը՝ մարտի 1-ին տասնօրյակին։ Բնադրագույգերը ձևավորում են ապրիլին։ Արուն հարսանեկան խաղերը ցուցադրում է՝ պոչը՝ հովհարանման, թևերը լայն բացած, անընդմեջ սուլոցներ ու մեղմ սրնգային ձայներ է արձակում և մեղմ ու սահուն վայրէջք կատարում քարերի կատարին։ Բույնը գավաթաձև է՝ մանր ճյուղերից, խոտաբույսերից, պատրաստում է էգը։ Բնադրում է գետնին՝ ոչ խորը փորվածքներում, քարերի արանքում։ Ձվերը բներում հայտնվում են ապրիլի 1-ին տասնօրյակից հուլիսի սկիզբը, որը հավանաբար կապված է բնադրման հետ։ Դնում է 20 մմ տրամագծով, բաց կապույտ՝ կարմիր-դարչնագույն պտերով 4-6 ձու։ Թռիչքին տիրապետող ձագերը գրանցվում են հունիս-հուլիսին։ Դաշտային պայմաններում սևավիզ քարաթռչնակն (հատկապես՝ արուն) անզգույշ է։ Էգը թխսակալման ընթացքում թաքնված է, նրա գործողությունները մշտապես գտնվում են արուի հսկողության տակ։

Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Անտիցիկլոն

մինի|ձախից|Չիլիի անտիցիկլոն
մինի|Հավայան անտիցիկլոն
**Անտիցիկլոն** ( - «հակա» և ցիկլոն), մթնոլորտային բարձր ճնշման մարզ ներքնոլորտում։ Անտիցիկլոնը բնութագրվում է օդի շրջանաձև շարժումով. Հյուսիսային կիսագնդում՝ ժամացույցի սլաքի ընթացքի, Հարավային կիսագնդում՝ ժամացույցի սլաքի ընթացքին հակառակ ուղղությամբ։ Անտիցիկլոնը հորիզոնական ուղղությամբ տարածվում է մինչև մի քանի հզ. կմ, ուղղահայաց՝ մինչև ներքնոլորտի վերին սահմանը։ Ամենաբարձր ճնշումը կենտրոնում է՝ 1025-1040 մբ (առանձին դեպքերում՝ մինչև 1070 Փ). Իսկ Դեպի ծայրամասեր նվազում է։ Քարտեզների վրա արտահայտվում է համակենտրոն փակ իզոբարներով։ Ա. առաջանում է Երկրի մակերևույթին մոտ և աստիճանաբար տարածվում ավելի մեծ հորիզոններ։ Առանձնացնում են ցածր և բարձր անտիցիկլոններ։ Ցածր անտիցիկլոնը տարածվում է մինչև 2-3 կմ բարձրություններ, բարձրն ընդգրկում է ամբողջ ներքնոլորտը և հաճախ հասնում է վերնոլորտ։ Զարգացման սկզբում անտիցիկլոնը լինում է ցածր, շարժվում է 30- 40 կմ/ժ միջին արագությամբ։ Բարձր անտիցիկլոնը դանդաղաշարժ է։ Վերին շերտերում քամին անտիցիկլոնում փչում է իզոհիպերի երկայնքով, իսկ մերձերկրյա շերտերում թեքվում է մինչև 30 և ավելի աստիճան՝ դեպի ցածր ճնշումը. տեղի է ունենում օդի հոսք կենտրոնից դեպի ծայրամաս, որի հետևանքով էլ Անտիցիկլոնում առաջանում են վարընթաց հոսանքներ։ Անտիցիկլոնի կենարար մասում դիտվում են թույլ քամիներ, որոնք ծայրամասերում ուժեղանում են։ Անտիցիկլոնի ժամանակ մեծ մասամբ դիտվում է պարզ և չոր եղանակ։ Հայաստանի տարածքի եղանակային ռեժիմի վրա անտիցիկլոններն ազդում են (46 %-ով) առավելապես ձմռանը, երբ տարածք են թափանցում սիբիրական անտիցիկլոնի ճյուղերը և պարզ անամպ եղանակին, ձնածածկույթի դեպքում, առաջացնում սառնամանիքներ (մինչև -42&nbsp;°C, հաշվարկայինը՝ -46&nbsp;°C, Պաղակն գ., Շիրակի մարզ), որոնց հետևանքով Հայկական լեռնաշխարհում առաջանում է տեղական բարձր ճնշման դաշտ։ Ամռանը անտիցիկլոններում դիտվում են բարձր ջերմաստիճաններ, լինում են երաշտներ՝. Դիտվում են նաև հյուսիս-արևմուտքից (Կարսի Անտիցիկլոն) և արևմուտքից թափանցող Անտիցիկլոններ։ Հայաստանի տարածքում Անտիցիկլոնի տևողությունը երբեմն մինչև 1 ամիս է։

Կատեգորիա:Քամիներ
Ձյուն

300px|մինի|Թարմ ձնափաթիլներ
300px|մինի|Ձյունապատ անտառ Շիպկայի լեռնանցքում /Բուլղարիա/
300px|մինի|Ձնահյուս
300px|մինի|Չիկագոն 2011 թ. ձնաբքից հետո
300px|մինի|Ալպերում
**<span lang="ru" dir="ltr">Ձյուն</span>**, պինդ մթնոլորտային տեղում փաթիլների տեսքով։ Փաթիլներն ունենում են հիմնականում վեցանկյուն կամ վեցաթև 
աստղանման սառցային բյուրեղների տեսք՝ թերթիկավոր (միջին տրամագիծը՝ 0,3-1,9 մմ) և ձողաձև՝ (0,5-0,8 մմ)։ Անհողմ եղանակին մոտ 0 C-ի դեպքում ձնափաթիլները (զանգվածը՝ 0,0001-0,5գ), միանալով, խոշորանում են, ունենում մինչև մի քանի սմ տրամագիծ և առաջացնում ձնածածկույթ, որը ժամանակի ընթացքում փոփոխությունների է ենթարկվում։ Ձյունը Հայաստանի լեռնային շրջաններում տեղում է հոկտեմբեր-մայիսին, Արարատյան դաշտում՝ նոյեմբերի 2-րդ կեսից մարտին, Արագածի և Մասիսների վրա (3230 մետրից բարձր)՝ գրեթե ամբողջ տարին (ամռանը՝ խառը տեղումների ձևով)։

Երկրագնդի վրա, բարձրադիր լեռնային գոտիների հետ մեկտեղ, հավերժական ձնածածկույթով են պատված հսկայական տարածքներ հյուսիսային և հարավային բևեռների շրջաններում։

## Ձյունը Հայաստանում
Հայաստանում ձյունը կազմում է տարեկան տեղումների 10-70 %-ը, ընդ որում, ըստ տեղի բարձրության, տոկոսը մեծանում է, Արարատյան դաշտում՝ 6-10%, միջին բարձրություններում (մինչև 2000 մ)՝ 10-20 %, 2000-3000 մ բարձրություններում՝ 20-30%, ավելի բարձր՝ 50-70 %։ 
Ցածրադիր շրջաններում ձյան տեղումներով օրերի թիվը տարեկան 20-25 է, Երևանում՝ 22, միջին բարձրություններում 25-40, 2000-2500 մետր բարձրություններում՝ 40-70, Արագած բլկ- ում՝ 126։ 
Ձյունը մաքրում է օդը, կանոնավորում հողի խոնավությունը, պաշտպանում աշնանացան մշակաբույսերը և ընդհանրապես նպաստում, որ կենդանիներն ու բույսերը կարողանան դիմակայել ձմռան սառնամանիքներին։

## Գրականություն
* 
* Известия Императорского Исторического Общества. Том XXV. 1889. С-Петербург.
* Kenneth G. Libbrecht: *Wie Schneekristalle entstehen*, Spektrum der Wissenschaft, 2008 (Februar), S. 36ff.
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եղանակ
Կատեգորիա:Ձյուն
Արտարժույթային հանցագործություններ

**Արտարժույթային հանցագործություններ**, խորհրդային քրեական իրավունքում ԽՍՀՄ արժութային մենաշնորհի դեմ ուղղված հանցագործություններ։ Ենթադրաբար դրսևորվել է խորհրդային կամ արտասահմանյան արժույթների (խորհրդային գանձարանային տոմսեր, բանկային տոմսեր, օտարերկրյա դրամ, հատված ոսկեդրամ կամ ջարդոն ոսկի, պլատին, պլատինի խմբի մետաղներ, դրանց հանքանյութեր, ազնիվ մետաղներից պատրաստված զարդեր և այլն) գործառնությունների կանոնների խախտմամբ (փոխանակություն, արտադրություն, վճարման ընդունում, սահմանի վրայով փոխադրում և այլն) և շահ ստանալու նպատակով դրանց վերավաճառմամբ։

Արտարժույթային հանցագործությունների համար նախատեսվել է ազատազրկում 3—8 տարի ժամկետով, գույքի բռնագրավումով կամ առանց բռնագրավման, վալյուտային արժեքների ու արժեթղթերի բռնագրավմամբ, և աքսոր 2—5 տարի ժամկետով կամ առանց աքսորի։ Եթե արարքը կատարվել էր որպես արհեստ կամ խոշոր չափերով, կամ նախկինում նման հանցագործության համար դատապարտված անձի կողմից, նախատեսվում էր ազատազրկում 5—15 տարի ժամկետով, գույքի բռնագրավմամբ և 2—5 տարի աքսորով կամ առանց աքսորի։

Առանձնապես ծանրացնող հանգամանքների դեպքում անձը կարող էր դատապարտվել մահապատժի։

Կատեգորիա:Քրեական իրավունք
Կատեգորիա:Խորհրդային դարձվածքներ
Վայրկենաչափ

մինի|Վայրկենաչափ
**Վայրկենաչափ**, վայրկյանի տասնորդական մասերի ճշտությամբ ժամանակը չափելու սարք։ Տարբերում են գրպանի, ձեռքի, սեղանի և վահանային **վայրկենաչափեր**։ Ինչպես և ժամացույցներում, վայրկենաչափերում կա ժամանակը հաշվելու հիմնական վայրկենաչափ մեխանիկական, էլեկտրական կամ էլեկտրոնային հարմարանք, իսկ բացի այդ՝ գործարկելու, կանգնեցնելու և սլաքները (կամ թվանշանները) զրոյի բերելու հատուկ հարմարանք։ Առավել ճշգրիտները (սխալանքը 1 մկվրկ է) էլեկտրոնային վայրկենաչափերն են, որոնք հանդերձված են քվարցային գեներատորով։ Վայրկենաչափները կիրառվում են արդյունաբերության մեջ, սպորտում և այլուր։

Կատեգորիա:Ժամացույցներ
Կատեգորիա:Չափիչ սարքեր
Լեռնահովտային քամիներ

250px|մինի|աջից|Լեռնահովտային քամիների սխեման
**Լեռնահովտային քամիներ**, տեղական քամիներ, փչում են ցերեկը՝ հովիտներով ու լեռնալանջերով դեպի լեռները (հովտային քամի), երեկոյան՝ հակառակ ուղղությամբ (լեռնային քամի)։ Օդային հոսանքների նման շրջանառությունը հետևանք է օրվա ընթացքում շրջակա լեռների ու հարթավայրերի անհավասարաչափ տաքանալու և սառչելու։

## Լեռնահովտային քամիները Հայաստանում
Հայաստանում դիտվում են գրեթե ամենուրեք, հատկապես ամռանը՝ պարզկա եղանակին։ Լավ արտահայտված են Արարատյան գոգավորությունում, դիտվում են ամբողջ տարվա ընթացքում, ուժեղանում հունիս-սեպտեմբերին. արագությունը՝ 3-ից 15-20 մ/վ։ 
Հովտային քամին սկսվում է առավոտյան, կեսօրին արագությունը հասնում է առավելագույն արժեքին։ Երեկոյան (մոտավորապես ժ. 18-19-ին) սկսվում է լեռն, քամին, ժ. 22-23-ին հասնում է առավելագույն արագության։ 
Երևանում Լեռնային քամիները սկսվում են մայրամուտից առաջ՝ ժ. 16-17-ին, ամռանը դրանց շնորհիվ գիշերները լինում են համեմատաբար զով, և մեծանում է օդի ջերմաստիճանի օրական տատանման լայնույթը։ 
Լեռնային քամիները Սևանի ավազանում հաճախ զուգակցվում են լճային բրիզների հետ։ Լեռնային քամիները դեպի լեռներ շարժվելիս իրենց հետ տանում են ջրային գոլորշի, որը հասնելով որոշ բարձրության, խտանում է և նպաստում ամպերի առաջացմանը։

Կատեգորիա:Քամիներ
Սևանի բեղաձուկ

**Սևանի բեղաձուկ** կամ **սևանի բեղլու** (), ծածանաձկների ընտանիքին պատկանող միջին չափի ձուկ, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Տարածվածություն
Հայաստանում տարածված է միայն Սևանա լճում և նրա մեջ թափվող գետերում։ Առաջացնում է լճային, լճագետային և գետային պոպուլացիաներ, որոնք իրարից հիմնականում տարբերվում են իրենց բնակվելու և բազմանալու վայրով։ Տեսակը Սևանա լճի ավազանից դուրս չի հանդիպում։

## Նկարագրություն
Մարմինը գլանաձև է, երկարությունը՝ 15-18 (երբեմն մինչև 30) սմ, զանգվածը՝ 500 գ։ Կիսալուսնաձև կտրվածքով ստորին բերանի անկյուններում և վերին շրթունքի վրա կան մեկական զույգ կարճ բեղիկներ։ Խռիկային առէջները կարճ են՝ բահանման ծայրով։ Պոչային լողակը մկրատաձև է։ Թեփուկները կողագծում 54-72 հատ են։ Մեջքային լողակում կա 12 ճառագայթ, հետնալողակում՝ 8։ Մեջքային լողակի վերջին չճյուղավորված ճառագայթը հաստացած է և կրում է համեմատաբար թույլ զարգացած մանր ատամիկներ։ Ալանային ատամները եռաշարք են, երբեմն՝ երկշարք։ Ընդհանուր գունավորումը դեղնամոխրավուն է։ Մեջքը մոխրագույն է կամ մոխրականաչ, կողքերը՝ մոխրադեղնականաչավուն՝ ոսկեգույն նրբերանգով։ Փորիկը սպիտակ է, դեղնավուն կամ մոխրասպիտակավուն։ Մարմնի վրա ցրված են բազմաթիվ մանր պտեր, որոնք խոշոր առանձնյակների մոտ կարող են ի հայտ չգալ։ Մեջքային և պոչային լողակները մոխրագույն կամ գորշանարնջագույն են, կրծքայինները՝ նարնջագույն կամ նարնջամոխրագույն, իսկ փորային լողակները և հետնալողակը՝ մարմնագույն։ Աչքի ծիածանաթաղանթը ոսկեգույն է կամ դեղնավուն։

## Բազմացում
Սեռահասուն է դառնում 3-4 տարեկանում, երբեմն՝ ավելի ուշ։ Բազմանում է հունիս-օգոստոսին՝ ջրի 14-18&nbsp;°C ջերմաստիճանային պայմաններում։ Ձվադրում է բաժիններով՝ 1 տարվա ընթացքում 2-3 անգամ։ Բեղունությունը կարող է հասնել մինչև 26,5 հազար նարնջագույն է կամ դեղնավուն ձկնկիթի։ Հանդիպում է վտառներով։ Վարում է մերձհատակային կենսակերպ։

## Սննդառություն
Սնվում է միջատներով ու նրանց թրթուրներով, խեցգետնակերպներով, փափկամարմիններով, ձկնկիթով, երբեմն՝ բույսերով։ Ունեցել է արդյունաբերական նշանակություն, այժմ որսն արգելված է։

## Պահպանություն
Խոցելի, տեղային տարածվածությամբ և կրճատվող թվաքանակով էնդեմիկ տեսակ է, որը գրանցված էր նախկին ԽՍՀՄ-ի Կարմիր գրքում։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Նախկինում բազմաքանակ տեսակ էր, որն ուներ արդյունագործական նշանակություն։ Տարեկան որսը չէր գերազանցում 20-25 տոննայից։ Ներկայումս պոպուլյացիայի և հատկապես լճային բիոտիպի թվաքանակը խիստ կրճատվել է։

Վտանգման հիմնական գործոններն են լճային բիոտիպի հիմնական ապրելավայրերի և ձվադրավայրերի չորացումը, լճի մակարդակի իջեցումը, հիմնական ձվադրային գետերի ջրի աղտոտումը, ձվադրման ժամանակ ոռոգման նպատակով ջրերի օգտագործումը, ինչպես նաև լճում, ձվադրային գետերում և գետային ձևի բնակեցման վայրերում որսագողությունը։

Արհեստական բազմացում չի կատարվել, իսկ արհեստական վերարտադրության մեթոդները մշակված չեն։ 1981 թվականից որսը Սևանա լճում արգելված է։ Պահպանվում է «Սևան» ազգային պարկում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ծածանակերպեր
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Ծածանազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Վալոններ

մինի|Վալոնների դրոշը
**Վալոններ** (ֆր. Wallons, վալոն. Walons), ռոմանական լեզվական խմբի ժողովուրդ, ինչպես գերմանալեզու ֆլամանդացիները, այնպես էլ վալոնները Բելգիայի բնիկ ժողովուրդն են։ Կազմում են Բելգիայի բնակչության մոտ մեկ երրորդը։ Բնակվում են Էնո, Նամյուր, Լյեժ և Լյուքսեմբուրգ նահանգներում, ինչպես նաև Ֆրանսիայի հյուսիս-արևելքում (Նոր և Արդեններ դեպարտամենտներում)։ Ընդհանուր թիվը՝ 3.500.000 մարդ։ Նրանք խոսում են ֆրանսերեն և վալոներեն։ Հավատացյալները կաթոլիկ են: Վալոնների համայնքներ կան նաև Ֆրանսիայում և ԱՄՆ-ում։

## Պատմություն
Վալոնները ռոմանականացված կելտական բելգերի հետնորդներ են, որոնք ավելի ուշ գերմանական (ֆրանկական) ազդեցություն տակ ընկան։ Ժամանակակից վալոնների համար ամենամոտ ազգը ֆրանսիացիներն են։ XVI-XIX դարերում վալոնների մեծ մասը գիտակցաբար անցավ ստանդարտ ֆրանսերեն լեզվին՝ նրա ավելի բարձր կարգավիճակի պատճառով, սակայն միևնույն ժամանակ պահպանեց իր անկախ մշակութային ինքնագիտակցությունը, որը պայմանավորված էր այլ պետության տարածքում բնակվելով։

## Տես նաև
* Ֆրանկո-ֆլամանդական կոնֆլիկտը Բելգիայում
* Ֆլամանդացիներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բելգիայի ազգեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի ազգեր
Կատեգորիա:Ռոմանական ազգեր
Չոր մերձարևադարձային կլիմա

**Չոր մերձարևադարձային կլիմա**, Հայաստանում ձևավորվում է հյուսիսարևելյան և հարավարևելյան շրջաններում՝ 700-900 մ բարձրություններում։ Ձմեռը կարճատև է, մեղմ՝ ոչ հաստատուն ձնածածկույթով։ Հունվարին օդի միջին ջերմաստիճանը 1-ից -1&nbsp;°C է, նվազագույնը՝ -25&nbsp;°C: Գարունը տաք է ու կարճատև, օդի միջին ջերմաստիճանը՝ 0-15&nbsp;°C, ցրտահարություններ դիտվում են ապրիլ-մայիսին, ապրիլին՝ նաև խորշակներ։ Ամառը տևական է, գերակշռում են շոգ, չոր եղանակները։ Հուլիս-օգոստոսին օդի միջին ջերմաստիճանը 24-26&nbsp;°C է, առավելագույնը՝ 41&nbsp;°C: Աշունը տևական է, մեղմ՝ տաք ու չոր եղանակների գերակշռությամբ, հոկտեմբեր-նոյեմբերին՝ թխպամած և անձրևոտ։ Անսառնամանիք ժամանակաշրջանը 230-250 օր է, 0&nbsp;°C-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը՝ 4300-4800&nbsp;°C, տեղումների քանակը՝ 300-350 մմ. Լանդշաֆտը չոր տափաստանային է։ Պայմանները բարենպաստ են ջերմասեր բույսերի և ծառատեսակների մշակման համար։

Կատեգորիա:Կլիմա
Ագրոկլիմայական պաշարներ

**Ագրոկլիմայական պաշարներ**, գյուղատնտեսական արտադրությանը նպաստող և անմիջապես մասնակցող կլիմայական գործոններ՝ լույս, ջերմություն, խոնավություն, որոնք վերականգնվող են, և ըստ դրանց քանակ, հարաբերությունների՝ տարբեր աշխարհագրական գոտիներում կիրառվում են գյուղատնտեսության վարման տարբեր համակարգեր, շրջանացվում գյուղատնտեսական մշակաբույսերի սորտերը, կենդանիների ցեղերը և այլն։ Ագրոկլիմայական պաշարների կարևոր բաղադրիչներից մեկը լուսասինթեզի ակտիվ (ուղիղ և ցրված) ճառագայթների ամբողջությունն է (ԼԱՃԱ), որի քանակը հասարակածից բևեռներ (Հայաստանում՝ նախալեռներից դեպի բարձրլեռնական գոտի) նվագում է։ Վեգետացիայի շրջանում այն փոփոխվում է 6-ից (Արարատյան դաշտ) 24 կկալ/սմ2 (բարձրլեռնական գոտի)։ Հաջորդ բաղադրիչը 10°C-ից բարձր ջերմաստիճաններով վեգետացիայի շրջանի տևողությունը և այդ ընթացքում կուտակվող >10°C ջերմաստիճանների գումարն է, որն ուղիղ կապի մեջ է ԼԱՃԱ-ի և հակադարձ՝ մթնոլորտի խոնավացման հետ։ Հայաստանում այդ ժամանակահատվածը տևում է 10-250 օր, և կուտակվում 140-4500°C: Ստորին գոտիներում, որտեղ ջերմաստիճանների գումարը մեծ է 3000°C-ից, ամեն տարի աշնանացան ցորենի բերքահավաքից հետո կարելի է ստանալ 2-րդ բերք։ Ջերմային պաշարներով է պայմանավորված նաև մշակաբույսերի տարածման վերին սահմանը, որը Հայաստանում հասնում է 1400-2400 մ բարձրություններ (խաղողի համար՝ 1400 մ, պտղաբուծության՝ 2100 մ, հացահատիկի՝ 2200 մ)։ Երրորդ կարևոր բաղադրիչը մթնոլորտի խոնավացումն է, այսինքն՝ տեղումների քանակի հարաբերությունը գոլորշունակությանը (խոնավացման գործակիցը)։ Եթե դա փոքր է 1-ից, ուրեմն Երաշտի հավանականությունը մեծ է, դաշտերը պետք է ոռոգվեն։ Հայաստանի երկրագործ, շրշանների մեծ մասն ունի ոռոգման կարիք։

Կատեգորիա:Կլիմայագիտություն
Վաղարշապատի դպրոց

**Վաղարշապատի դպրոց** (վարդապետարան), հայալեզու առաջին դպրոցը, հիմնվել է գրերի գյուտից հետո, Վաղարշապատում։ Դասավանդել են Մեսրոպ Մաշտոցն ու Սահակ Պարթևը։ Սկզբնական շրջանում դասավանդվել են Սուրբ գիրքը, վարքաբանություն և եռյակ գիտություններ (քերականություն, ճարտասանություն, դիալեկտիկա), հետագայում նաև աստղաբաշխություն, բարոյագիտական, թվաբանական և այլ առարկաներ (հունական բարձրագույն դպրոցի օրինակով)։ Պատրաստել է ուսուցիչներ, քարոզիչներ և եկեղեցական գործիչներ։ Գոյատևել է մինչև 510-ը։ Վաղարշապատի դպրոցի վրա է դրված եղել Հայաստանում կրթության կազմակերպման ու ծավալման գործը։ Սաներից են եղել Հովհան Եկեղեցացին, Հովսեփ Պաղնացին, Տիրայր Խորենացին, Թաթիկ Բասենցին, Դանան Եկեղեցացին, ինչպես նաև Եզնիկ Կողբացին, Ղևոնդ Վանանդեցին, Կորյուն Սքանչելին, Երեմիան, Մովսես Խորենացին, Վարդան Մամիկոնյանը, Տաճատ Գնթունին, Ներսեհ Քաջբերունին և ուրիշներ։ Դպրոցն ունեցել է մատենադարան (հիմնվել է 428 թվականին)։ 

1441 թվականին կաթողիկոսարանը վերստին Վաղարշապատում հաստատվելուց հետո, դպրոցը վերաբացվել է։ 1874 թվականին նրա հիմքի վրա ստեղծվել է Գևորգյան ճեմարանը։

## Գրականություն
* Ալպոյաճյան Ա․, Պատմություն հայ դպրոցի, հ․ 1, Կահիրե, 1946
* Մովսիսյան Ա․, Ուրվագծեր հայ դպրոցի և մանկավարժության պատմության, Ե․, 1958

Կատեգորիա:Վաղ միջնադարի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Զարգացած միջնադարի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Ուշ միջնադարի հայկական դպրոցներ
Մարգարտախոտ

**Մարգարտախոտ** (), դաշտավլուկազգիների (հացազգիներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 80 (այլ տվյալներով՝ 90) տեսակ։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|Բուսաբանական նկարագիր
Արմատային համակարգը հզոր է, ցողունը՝ կանգուն, բարձր.՝ 30-60 սմ։ Տերևները նեղ գծաձև են, վերին մասում՝ նոսր թավոտ։ Ծաղկաբույլը ողկուզանման, թեքված հուրան է, հասկիկները՝ փոքրաթիվ, կարմրավուն երանգով։ Ծաղկում է հունիս-հուլիսին։ Պտուղը սերմնապտուղ է։

## Հայաստանում
ՀՀ-ում՝ 5 տեսակ՝ 
*մարգարտախոտ հակված (M. nutans), 
*մարգարտախոտ բարձր (M. altissima), 
*մարգարտախոտ ատրոպատանյան (M. atropatana), 
*մարգարտախոտ պարսկական (M. persica),
* մարգարտախոտ տրանսիլվանական (M. transsilvanica) 
* մարգարտախոտ ղրիմյան (M. taurica)։

## Տարածում
Տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում։ Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիների անտառներում, թփուտներում, գետափերին, կիրճերում և ագրոցենոզներում։

## Նշանակություն
Մարգարտախոտի բոլոր տեսակները բավարար որակի կերաբույսեր են. պարունակում են մեծ քանակությամբ պրոտեիններ, ճարպեր, վիտամիններ և այլն։

## Դասակարգում
մինի|աջից|մարգարտախոտ հակված

մինի|մարգարտախոտ բարձր
### Տեսակներ
*Melica* դաս ընդգրկում մոտ 80 տեսակ։ Ներքևում բերված է որոշ տեսակների ցանկը ըստ *[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]]* տվյալների 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Հոմանիշներ
Ըստ GRIN տվյալների դասին համապատասխանում են հետևյալ հոմանիշները.
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Черепанов С. К.* Сосудистые растения России и сопредельных государств. — СПб.։ Мир и семья, 1995. — С. 729—730.
* Травянистые растения СССР. Т. 1. — М.։ Мысль, 1971. — С. 236.

## Արտաքին հղումներ
*Jepson Manual Treatment
*USDA Plants Profile
*Genus treatment 

Կատեգորիա:Խոտազգիներ
Գոլորշացում

thumb|right|280px
**Գոլորշացում**, հեղուկ կամ պինդ վիճակից ջրի անցումը գազային վիճակի՝ գոլորշու։ Բնական պայմաններում գոլորշացումը ցամաքի և ջրի մակերևույթից մթնոլորտին խոնավություն հաղորդելու միակ ձևն է և կազմում է ջրի շրջապտույտի հիմնական բաղադրիչը։ Պինդ մարմինների գոլորշացումը կոչվում է **սուբլիմում**։
մինի|Գոլորշացում
Գոլորշացման սաստկության վրա ազդում են օդի ջերմաստիճանը, գոլորշունակ մակերևույթը, օդում ջրային գոլորշու պարունակությունը, քամու ուժգնությունը և այլն։ Հայաստանում տարեկան տեղումների 620 մմ-ից մոտ 410 մմ գոլորշանում է, 210 մմ մակերևութային հոսքն է։ Սևանա լճի մակերևույթից տարեկան գոլորշանում է միջին հաշվով 1000 մմ ջուր, իսկ լճամերձ հողատարածքից՝ մոտ 350 մմ։ Արարատյան դաշտում ջրից գոլորշացումը 1200-1400 մմ է, իսկ հողից՝ 400 մմ։ Ըստ բարձրության՝ գոլորշացման մեծությունը նվազում է, 3000 մ բարձրներում՝ մոտ 200 մմ գոլորշացման առավելագույն արժեքները դիտվում են ամռանը։

## Ընդհանուր տեղեկություններ
Մոլեկուլների ջերմային շարժման հետևանքով գոլորշացում տեղի է ունենում ցանկացած ջերմաստիճանում․ գոլորշացման արագությունը մեծանում է ջերմաստիճանի, այսինքն՝ մոլեկուլների ջերմային շարժման ինտենսիվության աճին զուգընթաց։ Մեկուսացված տարածության մեջ (փակ անոթում) տվյալ ջերմաստիճանում գոլորշացումը շարունակվում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ հեղուկից (կամ պինդ մարմնից) ազատ ծավալը չի լցվել հագեցած գոլորշիով։ Հագեցած գոլորշու ճնշումը կախված է միայն ջերմաստիճանից և վերջինիս բարձրացման զուգընթաց մեծանում է։

Հագեցած գոլորշու ճնշման և ջերմաստիճանի կապը պատկերող կորը կոչվում է գոլորշացման հավասարակշռության կոր։ Եթե հեղուկի միկրոխոռոչներում պարունակվող հագեցած գոլորշու ճնշումը հավասարվում կամ գերազանցում է գազային փուլի ճնշումը, ապա գոլորշացումը անցնում է եռման։ Եռման առավելագույն ջերմաստիճանը տվյալ նյութի կրիտիկական ջերմաստիճանն Է։ Կրիտիկական ջերմաստիճանով և ճնշումով է որոշվում կրիտիկական կետը՝ գոլորշացման հավասարակշռության կորի վերջնական կետը։ Այդ կետից վեր երկու փուլերի՝ հեղուկի և գոլորշու հավասարակշռությունը անհնար է։ Գոլորշացման ժամանակ հեղուկից պոկվող մոլեկուլը պետք է հաղթահարի մյուս մոլեկուլների ձգողության ուժը։ Այդ ուժի, ինչպես նաև արտաքին ճնշման դեմ կատարած աշխատանքի (մոլեկուլների ջերմային շարժման կինետիկ էներգիայի հաշվին) հետևանքով հեղուկը սառչում է։ Ուստի, նյութը հաստատուն ջերմաստիճանում գոլորշացնելու համար նրա զանգվածի յուրաքանչյուր միավորին պետք է հաղորդել ջերմության որոշակի քանակություն, որը կոչվում է գոլորշիացման ջերմություն։ Տեղակի գոլորշացման գազային միջավայրում, օրինակ՝ օդում, ավելի դանդաղ է ընթանում, քան վակուումում, քանի որ գազի մոլեկուլների հետ բախման ևետևանքով գոլորշու մոլեկուլների մի մասը վերադառնում է հեղուկ (կոնդենսացում)։ գոլորշացումը ընկած է շոգեէներգետիկայի, սառնարանային և այլ սարքավորումների աշխատանքի և նյութերի չորացման բոլոր պրոցեսների հիմքում։

Կատեգորիա:Բնական երևույթներ
Կատեգորիա:Փուլային անցումներ
Կատեգորիա:Ջերմադինամիկա
Կատեգորիա:Ֆիզիկական էֆեկտներ և երևույթներ
Ագրոկլիմայական ցուցանիշներ

**Ագրոկլիմայական ցուցանիշներ**, մշակաբույսերի աճի, զարգացման և բերքատվության համար անհրաժեշտ կլիմայական գործոնները բնութագրող քանակ, մեծություններ։ Ագրոկլիմայական ցուցանիշներ են բույսի վեգետացիայի շրջանը, լույսի քանակը (գնահատվում է ուղիղ և ցրված ճառագայթման գումարով), ջերմաապահովվածությունը (10&nbsp;°C-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարով), խոնավաապահովվածությունը (արտահայտվում է տեղումների քանակով, հողի խոնավության պաշաղներով, խոնավացման գործակցով), ձմեռող մշակաբույսերի համար՝ վտանգավոր ցրտերի բացակայությունը և այլ գործոններ։ Ագրոկլիմայական ցուցանիշների մեծությամբ գնահատվում է բերքի բարենպաստության աստիճանը և որոշվում բույսի պահանջների ցուցանիշների հետ համադրելով, օրինակ՝ Արարատյան դաշտի պայմաններում խաղողի միջահաս սորտերի հասունացման համար պահանջվում է 10&nbsp;°C-ից բարձր 3400-3500&nbsp;°C ակտիվ ջերմաստիճանների գումար, իսկ առկա է 3900-4100&nbsp;°C: Բույսի ջրի պահանջը վեգետացիայի ընթացքում 800-900 մմ է, սակայն տեղումների քանակը հասնում է 150-200 մմ։ Ձմռանը չթաղված խաղողի որթը դիմանում է -17-ից -18&nbsp;°C ջերմաստիճանի պայմաններում, այստեղ այն -19-ից -21&nbsp;°C է (որը պատահում է 10 տարիներից 5-ում)։ Խաղողի որթի բողբոջները բացվում են ապրիլի 15-20-ին, այդ ժամանակ բացասական ջերմաստիճանների հավանականությունը 30-50% է։ Այսպիսով՝ խաղողի միջահաս սորտերի հասունացումն այստեղ ապահովված է ջերմաստիճանների գումարով, սակայն խոնավաապահովվածությունը 15-20% է (պահանջվում է ինտենսիվ ոռոգում), ինչպես նաև միջոցառումներ վաղ բացված բողբոջները ցրտահարություններից (միջին հաշվով՝ 2 տարին մեկ) պաշտպանելու համար։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Կլիմա
Վախճանաբանություն

[մինի|[Վիկտոր Վասնեցով - «Ապոկալիպսիսի չորս հեծյալները»]]
**Վախճանաբանություն**, **էսխատոլոգիա** (հունարեն վերջին, վախճանական և լոգիա /գիտություն/), կրոնական ուսմունք աշխարհի և մարդու վախճանական ճակատագրի մասին։ Տարբերակվում է անհատական վախճանաբանություն (ուսմունք առանձին մարդկային հոգու հանդերձյալ կյանքի մասին, ձևավորվել է հատկապես Հին Եգիպտոսում) և համաշխարհային վախճանաբանություն (ուսմունք տիեզերքի և պատմության նպատակի, վախճանի և այն մասին, թե ինչ է հաջորդելու այդ վախճանին, ձևավորվել է հուդայականության շրջանակներում)։ Հուդայական կրոնը պատմությունը իմաստավորել է խորհրդապաշտորեն՝ որպես անհատ Աստծու կամքով կառավարվող բանական պրոցես, որը «գալիք աշխարհում» պետք է հաղթահարի ինքն իրեն։ Քրիստոնեական վախճանաբանության վրա ազդել են զրադաշտականությունը, հին եգիպտական կրոնը, հուդայականությունը և առանձնապես մեսիայի գաղափարը։ Քրիստոնեական վախճանաբանության գլխավոր բովանդակությունը կազմում են նեռի, Քրիստոսի երկրորդ գալստյան, աշխարհի վերջին ահեղ դատաստանի մասին պատկերացումները։ Վախճանաբանության ֆունկցիաները, մոտիվները և թեմաները մասամբ ժառանգել է ուտոպիայի գաղափարախոսությունը։

Կատեգորիա:Քրիստոնեական տերմիններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տեսություններ
Կատեգորիա: Աստվածաբանություն
Սև ամուր

300px|մինի|Սև ամուր
**Սև ամուր** (), ծածանաձկների ընտանիքի ձուկ։ Հայաստան առաջին անգամ ներմուծվել է 20-րդ դարի վերջին տասնամյակում։ Երբեմն հանդիպում է Մեծամոր գետում ու նրա ջրերով սնվող ջրանցքներում, որտեղ պատահականորեն ներթափանցում է ձկնային տնտեսություններից։ Նախընտրում է դանդաղահոս և տղմոտ կամ ավազոտ հատակ ունեցող խոր գետերն ու լճերը։ Խոշոր ձուկ է։ Մարմինն իլիկաձև է, երկարությունը՝ 40-45 (երբեմն՝ մինչև 65) սմ, զանգվածը՝ 8 կգ և ավելի։ Որովայնի վրա ողնուցը բացակայում է։ Դունչը բութ է, բերանը՝ կիսաստորին։ Աչքերը փոքր են։ Թեփուկները համեմատաբար խոշոր են, կողագծում՝ 39-42 հատ։ Կլանային ատամները մեծ են՝ լայն ծամող պսակով, միաշարք կամ երկշարք։ Պոչային լողակի կտրվածքը միջին խորության է։ Մեջքային լողակը և հետնալողակը կարճ են՝ համապատասխանաբար՝ 9-11 և 10-11 ճառագայթով։ Մեջքը և գլխի վերին մասը գրեթե սև են, կողքերը՝ մի փոքր ավելի բաց գույնի։ Փորիկը մոխրասպիտակավուն է՝ թույլ արծաթավուն նրբերանգով, լողակները՝ մուգ մոխրագույն։ Սեռահասուն է դառնում 5-10 տարեկանում՝ կախված միջավայրի պայմաններից։ Ձկնկիթը պելագիալ է, շատ խոշոր ու թափանցիկ։ Սնվում է փափկամարմիններով, ջրային միջատներով և խեցգետնակերպներով։ Միսն ունի բարձր համային արժեքներ, սակայն ՀՀ կարպային տնտեսություններում լայն տարածում չունի և աճեցվում է ժամանակ առ ժամանակ։

Կատեգորիա:Հայաստանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Ծածանակերպեր