Մարդկային դիակների հեռացում

[մինի|391x391փքս|[Արտաշես I թագավորի հուղարկավորությունընկարիչ՝ Ջուզեպե Կանելլա  (1788-1847)]]

**Մարդկային դիակների հեռացում**, մահացած մարդու մնացորդների հետ գործ ունենալու պրակտիկա և գործընթաց, որի արդյունքում մարմինը վերջնական հանգրվան է գտնում: Դիակների հեռացման մեթոդները տարբեր են լինում, և դրանք կարող են իրականացվել հաշվի առնվել այն փաստը, որ փափուկ հյուսվածքները համեմատաբար արագ են քայքայվում, իսկ կմախքը որոշակի պայմաններում կարող է հազարավոր տարիներ անփոփոխ մնալ:

Կիրառվում են մարդու դիակների հեռացման մի քանի մեթոդներ։ 

* Հուղարկավորություն, արարողություն, որն ավարտվում է հողում թաղելու միջոցով մահացածի մարմնի վերջնական հեռացմամբ: Այդ գործընթացում հաճախ նշանակալի տեղ ունի հոգևորությունը՝ մահացածների համար հոգեհանգստի արարողություն անցկացնելու ցանկությունը, և կարող է խիստ ծիսականացված լինել:

* Դիակիզում, որը հնուց կիրառել են հռոմեացիները, հույները, հինդուները և որոշ մայաներ։ 
* Թաղում, որը կիրառել են չինացիները, ճապոնացիները, բալիացիները, հրեաները, քրիստոնյաները և մուսուլմանները, ինչպես նաև որոշ մայաներ։ 
* Մումիֆիկացիա, դիահերձման մի տեսակ, որը կիրառել են հին եգիպտացիները։
* Կախովի դագաղներով թաղում օդում (Sky burial), Չինաստանում, Հարավային Ամերիկայում, Հարավ-Արևելյան Ասիայում։ Այս հեռացման ձևի տիբեթական ինքնանվանումը թարգմանվում է որպես՝ «թռչուններին ողորմություն տալ» կամ «լեռ տանել»։ Այս սովորույթը կարող է նաև անվանվել «երկնային թաղում»։
* «Լռության աշտարակ», այսպես կոչված աղյուսե շինություն՝ մահացած մարդու մարմինները գիշատիչ կենդանիների՝ հատկապես անգղների բաժին դարձնելու նպատակով, որը կիրառել են տիբեթցի բուդդիստները, որոշ մոնղոլներ և զրադաշտականներ։
* Կրիոնիկա, կիսավերջնական հեռացման դեռևս հազվադեպ և նորարարական մեթոդ, որի դեպքում մարդկային մնացորդները հեղուկ ազոտով ցածր ջերմաստիճանում սառեցվումն են (սովորաբար -196 °C կամ -320.8 °F կամ 77.1 K) և պահպանվում՝ հույսով, որ ապագայում հնարավոր կլինի վերակենդանացնել կամ հարություն տալ։ Ենթադրվում է, որ սա գրեթե վերջնականին մոտ տարբերակ է, չնայած այն դեռևս չի կիրառվում։
Զանգվածային մահերի դեպքերում, ինչպիսին լինում են պատերազմներում և բնական աղետների դեպքում, կամ երբ դիակների հեռացման միջոցները սահմանափակ են, ավելի մեծ առաջնահերթություն է տրվում ըստ տեղի, հնարավորության և անհրաժեշտության գործնական կիրառական մեթոդներին:

## Տարածված օրինական մեթոդներ
[մինի|[Նորատուսի գերեզմանատուն|Նորատուսի մեծ գերեզմանատունմիջնադարյան հայկական գերեզմանատում Նորատուսում (Հայաստան)]]

Որոշ մշակույթներում մահացածներին տեղադրում են տարբեր տեսակի դամբարաններում՝ կամ առանձին, կամ դամբարաններ պարունակող հատուկ հողատարածքներում: Գերեզմանոցում թաղումը հուղարկավորության տարածված տեսակներից մեկն է: Որոշ վայրերում թաղումները անիրագործելի են, քանի որ ստորգետնյա ջրերի մակարդակը չափազանց բարձր է. հետևաբար, դամբարանները տեղադրվում են գետնից վերև, ինչպես դա տեղի է ունենում ԱՄՆ-ի Լուիզիանա նահանգի Նոր Օռլեանում:  Այլ վայրերում գերեզմանի համար առանձին շենք սովորաբար նախատեսված է սոցիալապես հայտնի և հարուստ մարդկանց համար. դրանք մեծ, վերգետնյա գերեզմաններ են և կոչվում են դամբարաններ: Սոցիալապես հայտնի մարդիկ երբեմն արտոնություն ունեին իրենց դիակները պահելու եկեղեցական դամբարաններում: Սակայն հետագայում դա հաճախ արգելվել է հիգիենայի օրենքներով: Թաղումը միշտ չէ, որ մշտական է: Որոշ տարածքներում թաղման վայրերն անհրաժեշտ է լինում վերօգտագործել սահմանափակ տարածքի պատճառով: Այս տարածքներում մահացածների մարմինը առանձնացվում է կմախքից, ոսկորները հանվում են. հանելուց հետո դրանք կարող են տեղադրվել դամբարանում:

### Հողին հանձնում
Հողին հանձնելը սովորաբար իրականացվում է փոս կամ խրամատ փորելով, մահացածին և իրերը դրա մեջ դնելով և այն ծածկելով։ Մարդիկ մահացածներին թաղում են ավելի քան 100,000 տարի։ Հնուց ի վեր թաղման սովորույթներն ու ծեսերը տարբերվել են մշակույթից մշակույթ և մինչ օրս էլ տարբերվում են։  Թաղումը հաճախ դիտվում է որպես մահացածների նկատմամբ հարգանքի դրսևորում։ Այն օգտագործվել է քայքայման հոտը կանխելու, ընտանիքի անդամներին սփոփելու և նրանց սիրելիների քայքայմանն ականատես չլինելու համար։

### Դիակիզում
[մինի|Զիմմերինգի դիակիզարանի էլեկտրական վառարանները<br>([Ավստրիա), 2017 թվական]]

Դիակիզումը, որին հաջորդում է մոխրի թաղումը կամ ցրումը, նույնպես մարդկային մնացորդների հեռացման հաստատված ձև է. դա դիակի հեռացման սովորական տարբերակն է եղել Հին Հռոմում (ինչպես նաև գերեզմանաթումբը՝ կույտերով ծածկված գերեզմանները, որոնք հայտնաբերվել են նաև Հունաստանում, մասնավորապես Մոնաստիրակիի Կարամեյկոս գերեզմանատանը): Վիկինգներին երբեմն դիակիզել են իրենց երկար նավերում, որից հետո այդ վայրի տեղում տեղադրվել է ուղղաձիգ կանգնեցված քարեր՝ մենհիր:

Քսաներորդ դարի երկրորդ կեսից ի վեր, որոշ կրոնական խմբերի առարկություններին հակառակ, դիակիզումը գնալով ավելի տարածված է դարձել: Հրեական օրենքով (*, Հալախա*) արգելվում է դիակիզումը՝ հավատալով, որ դիակիզված անձի հոգին չի կարողանա գտնել իր վերջնական հանգիստը: Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցին այն արգելել է երկար տարիներ, բայց 1963 թվականից ի վեր եկեղեցին թույլատրել է դիակիզումը, եթե դա չի արվում մարմնական հարության նկատմամբ անհավատությունն արտահայտելու համար: Եկեղեցին նշում է, որ դիակիզված մնացորդները պետք է կամ թաղվեն, կամ շիրիմվեն. այն թույլ չի տալիս դիակիզված մնացորդները ցրել կամ պահել տանը: Եկեղեցին «մոխրի թաղման ծեսով» նախատեսում է, որ դիակիզված մնացորդները պետք է «հարգալից կերպով վերադարձվեն հողին»:
[մինի|Ուոքինգի կրեմատորիումի [կոլումբարիում, Անգլիա, 2018 թվական]]
Շատ կաթոլիկ գերեզմանատներ այժմ ունեն կոլումբարիումի խորշեր՝ դիակիզված մնացորդների աճյունասափորների զետեղարաններ, կամ հատուկ հատվածներ՝ այդ մնացորդների համար: Բողոքականության որոշ դավանանքներ թույլատրում են դիակիզումը, իսկ ավելի պահպանողական դավանանքները՝ սովորաբար՝ ոչ: Առաքելական և Արևելյան ուղղափառ եկեղեցին, նաև իսլամը արգելում են դիակիզումը: 

Հինդուների, ջայնիստների, սիկհերի և բուդդայական որոշ աղանդների շրջանում, ինչպես Ճապոնիայում հանդիպողները, դիակիզումը տարածված է։  Այս վերջնական կարգը աշխարհի համար ժամանակակից է դարձել 1870-ական թվականներին՝ որպես թաղման այլընտրանք։ Իտալացի պրոֆեսոր Լյուդովիկո Բրունետին 1873 թվականին ներկայացրել է առաջին հուսալի դիակիզման խցիկը։  

Առաջին բարոնետ Սըր Հենրի Թոմփսոնը հիմնադրել է Մեծ Բրիտանիայի դիակիզման ընկերությունը։ Ֆրենսիս Ջուլիուս Լեմոյնը բացել է Ամերիկայի առաջին դիակիզարանը, որը հայտնի է որպես Լեմոյնի դիակիզարան Վաշինգտոն քաղաքում (Փենսիլվանիա)։ Եվրոպայի առաջին դիակիզարանները բացվել են համապատասխանաբար Անգլիայի Ուոքինգում  և Գերմանիայի Գոթայում։ 

Ուիլյամ Քրիստոֆեր Մակդոնալդը 1901 թվականին ֆինանսավորել է Կանադայի առաջին դիակիզարանը Մաունթ Ռոյալ գերեզմանատանը։ Այն կառուցվել է սըր Էնդրյու Թեյլորի կողմից։  Ավստրալիայի առաջին դիակիզարանը նույն թվականին գործել է Ադելաիդայի Արևմտյան Թերաս գերեզմանատանը։ Այն ներկայացրել են դոկտոր Ռոբերտ Թրեյսի Ուայլդը և Ջոն Լանգդոն Փարսոնսը։  Վելինգտոնի քաղաքային խորհրդի Կարորի գերեզմանատունը ներկայացրել է Նոր Զելանդիայի առաջին դիակիզարանը, երբ ութ տարի անց բացել է իր Կարորի դիակիզարանը։  Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների ազգային դիակիզման ծառայություններ մատուցող Neptune Society-ն հիմնադրվել է Ֆլորիդա նահանգի Պլանտեյշն քաղաքում 1973 թվականին, բայց հիմնադրվել է տասներկու տարի անց։ Դրա քույր ընկերությունները՝ *Trident Society* և *National Cremation Society* դիակեզարանները բացվել են նաև 1973 թվականին։

### Ողջ-ողջ որմնաշարում
[մինի|308x308փքս|[Մարոկկո|Մարոկկոացի սերիական մարդասպան Հաջի Մոհամմեդ Մեսֆևիին որմնաշարումով մահապատժի ենթարկելու նկարազարդումը 1906 թվականի թերթում]]

Որմնաշարում կամ կենդանի պատնեշում (Immurement, բառացի՝ պատի մեջ դնել), մարդու կենդանի թաղում պատի մեջ: Այն պատժի կամ զոհաբերության ձև է, երբ մարդուն փակում են պատերի արանքում կամ անելանելի խորշում՝ թողնելով մահանա: Հայկական բանահյուսության մեջ կան հիշատակումներ, որ ամուր կառույցներ (օրինակ՝ կամուրջներ) ունենալու համար պատերի մեջ զոհաբերություններ են արվել, ինչը համարվում էր «պահապան» ստեղծելու ծես: Օրինակ, վրացական լեգենդը Սուրամի բերդի մասին վրացական լեգենդը, որի հիման վրա Սերգեյ Փարաջանովը նկարահանել է «Սուրամի բերդի լեգենդը» ֆիլմը, որտեղ բերդի պատերը կանգուն պահելու համար անհրաժեշտ էր պատի մեջ կենդանի որմնափակել մի երիտասարդի:

### Դամբարանային թաղում
Վերգետնյա քարարկղային դամբարանները կամ կոթողային դամբարանները դիակների հեռացման հիմնական ձևերից է։ Դամբարանը, ընդհանուր առմամբ, ցանկացած կառուցվածքայինորեն փակ թաղման տարածք կամ թաղման խցիկ է, տարբեր չափերի: Կոթողային դամբարանը կարող է համարվել դամբարանի տեսակ, որի ներսում գտնվում է գերեզմանը: Ամենահայտնի թաղման վայրերից մեկը Թաջ Մահալն է, որը գտնվում է Հնդկաստանի Ագրա քաղաքում: Թաջ Մահալը կառուցվել է կայսր Շահ Ջահանի կողմից՝ իր կնոջ՝ կայսրուհի Մումթազ Մահալի հիշատակին: Նրանց երկուսի մարմիններն էլ թաղված են այս շենքում։

## Ավելի քիչ տարածված լեգալ մեթոդներ
### Երկնային թաղում
ձախից|մինի|Երկնային թաղում Տիբեթում<br>2009 թվական

Երկնային թաղումը թույլ է տալիս, որ դիակներն անգղներն բզկտեն բաց տարածքներում կամ հատուկ կառուցված բարձր աշտարակների վրա՝ մարդու տեսադաշտից հեռու: 

Երկնային թաղումներին կարող են հաջորդել մնացած կմախքների ավտոմատ այրումները կամ ոսկորները կարող են պահվել կամ թաղվել, ինչպես դա արել են բնիկ ամերիկացիների որոշ խմբեր նախապատմական ժամանակներում: 

Երկնային թաղումները կիրառել են հին պարսիկները, տիբեթցիները և որոշ բնիկ ամերիկացիները նախապատմական ժամանակներում:  Մասնավորապես, մակերեսային ակտիվ շերտի պայմանները, ինչպես նաև վառելափայտի բացակայությունից ելնելով տիբեթցիները ստիպված են եղել կիրառել *ջհատոր* կամ «թռչուններին ողորմություն տալը»: 

### Լռության աշտարան
[մինի|Երկնքի տակ թաղման գծապատկեր, «[Լռության աշտարակներ», որոնք զրադաշտականներն (պարսեր) օգտագործել են մեռելներին մարմինները հեռացնելու համար]]

Մումբայի և Կարաչիի զրադաշտականները դիակների համար կառուցել են «Լռության աշտարակներ», որտեղ տեղադրված դիակներին թռչունները կարող էին բզկտել և նպաստել արագ քայքայմանը։ Երկնային թաղումները կարող են օգուտ բերել շրջակա միջավայրին, քանի որ դրանք չեն աղտոտում օդը, և մարմնի քայքայումը բավականին արագ է տեղի ունենում՝ համեմատած այլ տեսակի հեռացման մեթոդների հետ:

Մարմինը մսից անջատելը (Exposures), որը կարող է լինել երկնային թաղման մի ձև, այն է, երբ դիակը մաքրվում է իր մսից՝ թողնվում են միայն ոսկորները: Ոսկորները կարող են կամ դիակիզվել, կամ թաղվել ամբողջությամբ, ինչպես ընդունված է վերը նշված տարբերակներում։

### Թաղում ծովում
[մինի|Թաղում ծովում ԱՄՆ ''Enterprise'' [ավիակիրից 2004 թվականին]]

«Ծովում թաղումը» հին ժամանակներում նշանակել է դիակը դիտավորյալ օվկիանոս նետելը՝ նախապես փաթաթված և կապված ծանրություններով, համոզվելու համար, որ այն կխորտակվի: Դա տարածված պրակտիկա է եղել նավատորմերում և ծովագնացություն իրականացնող երկրներում. Անգլիկանհուղարկավորության արարողության հատուկ ձևեր են ավելացվել *Ընդհանուր աղոթքի գրքում* այն ընդգրկելու համար: Այսօրվա լեզվով «ծովում թաղումը» կարող է նաև վերաբերել մոխիրը օվկիանոսում ցրելուն, մինչդեռ «ամբողջ մարմնի թաղումը ծովում» վերաբերում է ամբողջ չնեխած մարմնի օվկիանոսում մեծ խորություններում դնելուն:  Օրենքները տարբերվում են ըստ իրավասությունների:

Հայեցակարգը կարող է նաև ներառել նավակի վրա թաղումը, որը ծովում թաղման մի ձև է, որի դեպքում դիակը տեղադրվում է նավակի վրա և բաց է թողնվում ազատ նավարկման;

### Կոմպոստացում
Մարդկային դիակների կոմպոստացման գործընթացը, որը կոչվում է նաև բնական օրգանական քայքայում (NOR-natural organic reduction) կամ տերռամացիա,  օրգանական նյութը վերածում է *հողի բարելավիչի*, որը անճանաչելի է դառնում որպես մարդու մարմնի մնացորդներ: Այն իրականացվում է մարմինը փայտի թեփերի խառնուրդի մեջ դնելով, ինչը թույլ է տալիս ջերմասեր մանրէներին քայքայել մարմինը:  Միացյալ Նահանգներում մարդկային մարմնի կոմպոստացումը օրինականացվել է վեց նահանգներում՝ Վաշինգտոն,  Կոլորադո,  Վերմոնտ (2023 թվականի հունվարի 1-ից),  Օրեգոն,  Կալիֆոռնիա (2027 թվականին),   և Նյու Յորք:  Վաշինգտոն նահանգի Քենթ քաղաքում գտնվող առաջին նման կոմպոստացման կենտրոնը մարմիններ ընդունել սկսել է 2020 թվականի դեկտեմբերին:  Այն զարգացել է Սիեթլից (Վաշինգտոն նահանգ) ճարտարապետ Կատրինա Սփեյդի ձևակերպած ավելի վաղ շրջանի կոմպոստացման գաղափարից՝ որպես «Քաղաքային մահվան նախագիծ»։

### Հեղուկացում
Հեղուկացումը (Dissolution) ենթադրում է մարմնի քայքայումը լուծման միջոցով, օրինակ՝ թթուների կամ հիմնային լուծույթի ազդեցությամբ, որին հաջորդում է հեղուկի տեսքով հեռացումը։

Հատուկ մեթոդ է մարմնի հեռացման ալկալային հիդրոլիզը (նաև կոչվում է ռեսոմացիա): Կողմնակիցները պնդում են, որ այս գործընթացն ավելի էկոլոգիապես մաքուր է,  քան թե՛ դիակիզումը, թե՛ հուղարկավորությունը՝ համապատասխանաբար վերջինների CO2 արտանետումների և դիահերձման զմռսման հեղուկների պատճառով: Մյուս կողմից, հակառակորդներից շատերն անարաժանապատիվ են համարում հեղուկացման ճանապարհով «կոյուղու մեջ թափված» լինելու գաղափարը: 

### Թաղման ծառ
Թաղման ծառն օգտագործվում է դիակները կամ դագաղները պահելու համար։ Դրանք տարածված են եղել բալիացիների, նագա ժողովրդի, որոշ աբորիգեն ավստրալացիների, սիուքսի և Հյուսիսային Ամերիկայի այլ առաջին ազգերի շրջանում։ 

### Այլ, ավելի քիչ տարածված մեթոդներ
[մինի|[Հետաքննությունների դաշնային բյուրո|Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի գործակալների վերապատրաստումը *մարդկային դիակների ֆերմայում*]]

* Դիակի նվիրաբերում ուսումնասիրության համար, դիահերձումից հետո մարմնի նվիրաբերում, սովորաբար, բժշկական հաստատությանը, որտեղ այն ենթարկվում է հերձման և ուսումնասիրության: Նման դիակներն ի թիվս այլ ուսումնասիրությունների, օգտագործվում են նաև այնպիսի փորձարկումների համար, որոնք կարող էին մահացու լինել ողջ մարդու հետ փորձարկումներում, ինչպիսիք են քրաշ-թեստ՝ վթարային փորձարկումները: Վերջում աճյունները սովորաբար դիակիզվում են:
** Դիակների ֆերմա, գիտահետազոտական հաստատություն, որը ներառում է նմանատիպ մեթոդ, որի դեպքում մարմինը չի դիահերձվում, այլ թողնվում է քայքայվելու՝ քայքայման գործընթացն ուսումնասիրելու համար։
* Թաղում տեզերքում, մարդկային մնացորդների տիեզերք ուղարկելն է Երկրի գեոկենտրոն ուղեծիր կամ երկիրց դուրս մարմինների վրա, ինչպիսին է Լուսինը, կամ ավելի հեռու՝ տիեզերական տարածություն:
* Որոշ ավանդույթներում, օրինակ՝ իսպանական թագավորական ընտանիքի և Երկրորդ տաճարի հուդայականության ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. 516 – մ.թ. 70) կիրառվող ավանդույթներում   փափուկ հյուսվածքները թողնվել են փտել տասնամյակների ընթացքում, որից հետո միայն ոսկորները թաղվել են։
* Ադամանդի սինթեզ, որի դեպքում մարմնի մնացորդները վերածվում են ադամանդների։ Դիակիզված մարդու, նաև կենդանու մնացորդներից ստացված մասնիկային կամ գազային տեսքով ածխածինը զտվում է ավանդական զտման տեխնիկայով։ Այնուհետև ածխածինը և այլ տարրերը մաքրվում և գրաֆիտացվում են, օրինակ՝ հալոգենային մաքրման տեխնիկայով։ Ստացվում է ադամանդ, որն այլ կերպ անվանում են հիշատակի ադամանդ կամ դիակիզման ադամանդ։

## Պահպանման մեթոդներ
[մինի|[Խուլիա Պաստրանա|Խուլիա Պասրտանայից պատրաստված խրտվիլակի ցուցադրություն1862 թվական]]

Որոշ դեպքերում փորձ է արվում պահպանել մարմնի մի մասը կամ ամբողջը: Այս մեթոդներից են.

* Զմռսում
* Կրիոպահպանում կամ կրիոկոնսերվացիա, գործընթաց, որի ընթացքում կենսաբանական նյութը՝ բջիջները, հյուսվածքները կամ օրգանները, սառեցվում են հեղուկ ազոտի միջոցով ցածր ջերմաստիճաններում (սովորաբար -80 °C (-112 °F) կամ -196 °C (-321 °F)), այդպիով բջջային ցանկացած նյութափոխանակություն, որը կարող է վնաս հասցնել տվյալ կենսաբանական նյութին, արդյունավետորեն դադարեցվում է: Նպատակը հետագայում մարդուն վերակենդանացնելն է կամ նմուշների բանկ ստեղծելը:
* Մումիֆիկացիա։ Առավել հայտնի օրինակները Հին Եգիպտոսում են։
* Տաքսիդերմիա կամ խրտվիլակացում, մարդու մարմինը պահպանելու չափազանց հազվագյուտ ձև: Հայտնի պատմական օրինակներից են անտառային մարդու՝ սան ցեղից *[[Բանիոլես|Բանիոլեսի]] նեգրը* և շոուներում ներկայացվող մորուսավոր կինը՝ Խուլիա Պաստրանան:
* Պլաստինացում. դիահերձված (զմռսված) մարմինը պատրաստվում է դիսեկցիայի կամ կտրատման միջոցով, և հեղուկները փոխարինվում են սինթետիկ խեժով իներտ պլաստիկով՝ բժշկական ուսանողների անատոմիական ուսումնասիրության կամ թանգարաններում ցուցադրման համար: Այս տեխնիկան առաջին անգամ ներդրել է Պլաստինացման ինստիտուտում գերմանացի անատոմ Գյունթեր ֆոն Հագենսը:

Հնագիտական կամ բժշկական հետաքրքրություն ներկայացնող մարդկային մնացորդները հաճախ պահվում են թանգարաններում և մասնավոր հավաքածուներում: Այս պրակտիկան վիճահարույց է: Միացյալ Նահանգներում բնիկ ամերիկացիների դեպքում մնացորդների և դրանց հետ կապված առարկաների պահպանումը կարգավորվում է NAGPRA-ի 1990 թվականի օրենքով:

## Նախապատրաստում հեռացման համար
Տարբեր կրոններ և մշակույթներ ունեն տարբեր հուղարկավորության ծեսեր, որոնք ուղեկցում են դիակի թաղմանը: Որոշները պահանջում են, որ մարմնի բոլոր մասերը թաղվեն միասին: Եթե դիահերձում է իրականացվել, մարմնի հեռացված մասերը կարվում են մարմնին, որպեսզի դրանք թաղվեն դիակի մնացած մասի հետ:

Երբ մարմինը հնարավոր չէ անհապաղ թաղել, այն սովորաբար պահվում է դիահերձարանում: Երբ դա հնարավոր չէ, օրինակ՝ մարտադաշտում, օգտագործվում են դիակների պարկեր: Արևմտյան աշխարհում մարմնի բալզամումը նախապատրաստման ստանդարտ մասն է կազմում: Սա նախատեսված է դիակը ժամանակավորապես պահպանելու համար հուղարկավորության ողջ ընթացքում:

### Մումիֆիկացիա
[մինի|«Տակաբուտի» [Եգիպտական մումիաների ցանկ (թագավորական)|եգիպտական մումիա մ.թ.ա. 7-րդ դարից]]

Մումիֆիկացիան մարմինների չորացումն ու օրգանների հեռացումն է: Ամենահայտնի մասնագետները հին եգիպտացիներն էին: Այդ նպատակով մարդկանց մարմինները զմռսվել են խեժերի միջոցով, և օրգանները հանվել ու տեղադրվել են տարաների մեջ: Այնուհետև մարմինները փաթաթվում են վիրակապերով և տեղադրվում դամբարաններում՝ օրգաններով լի տարաների հետ միասին:  Շատ ազնվականների և բարձրաստիճան պաշտոնյաների դիակները զմռսվել և պահվել են շքեղ սարկոֆագներում՝ իրենց հուղարկավորության դամբարաններում: Փարավոնների զմռսված դիակները պահվել են բուրգերում կամ Թագավորների հովտում։

Այնուամենայնիվ, Չիլիի Չինչորոյի մումիաները մինչ օրս համարվում են Երկրի վրա ամենահին մումիաները: Չինչորոյի մումիֆիկացման գործընթացը ներառում էր ինչպես սև մումիայի, այնպես էլ կարմիր մումիայի տեխնիկան։ Եգիպտոսում հայտնաբերված ամենավաղ մումիան թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 3000 թվականին,  մինչդեռ ամենահին, նպատակային արհեստականորեն պահպանված Չինչորոյի մումիան թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 5050 թվականին։

## Իրավական կարգավորում
Շատ իրավասություններ ընդունել են մարդկային մարմինների հեռացման վերաբերյալ կանոնակարգեր: Չնայած մահացած ընտանիքի անդամի թաղումը կարող է լիովին օրինական լինել, օրենքը կարող է սահմանափակել այն վայրերը, որտեղ թույլատրվում է այս գործունեությունը, որոշ դեպքերում հստակորեն սահմանափակելով թաղումները որոշակի, լիցենզավորված հաստատությունների կողմից վերահսկվող գույքով: Ավելին, շատ վայրերում մարմնի պատշաճ կերպով չհեռացումը հանցագործություն է: Որոշ վայրերում նաև հանցագործություն է մահվան մասին չհայտնելը և մարմնի հեռացման մասին չհայտնելը:

## Հիվանդ կամ նեկրոզային մարմնի մասեր
Որոշակի վիճակներ, ինչպիսին է նեկրոզը, կարող են մարմնի այնպիսի մասերի, ինչպիսիք են վերջույթները կամ ներքին օրգանները, մահանալ՝ առանց անհատի մահվան պատճառ դառնալու: Նման դեպքերում մարմնի մասերը սովորաբար չեն հուղարկավորվում: Մեռած հյուսվածքի վիրաբուժական հեռացումը սովորաբար անհրաժեշտ է գանգրենոզ վարակը կանխելու համար: Վիրաբուժական եղանակով հեռացված (օրինակ, ամպուտացիան) մարմնի մասերը սովորաբար հեռացվում են որպես բժշկական թափոններ, եթե դրանք անհրաժեշտ չէ պահպանել մշակութային պատճառներով, ինչպես նկարագրված է հոդվածում:

Եվ հակառակը, նվիրաբերված օրգանները կամ հյուսվածքները կարող են շարունակել ապրել (օրինակ, երիկամի, սրտի և այլ օրգանների փոխպատվաստման շնորհիվ) անհատի մահից հետո երկար ժամանակ։

## Քրեական վերացում
Որոշ դեպքերում դիակը թաղվում է այնպես, որ կանխվի, խոչընդոտվի կամ ուշանա դիակի հայտնաբերումը, դիակի նույնականացումը կամ դիահերձումը։ Նման դեպքերում մահացածը համարվում է անհետ կորած անձ, քանի դեռ դիակը չի նույնականացվել, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ մահացած լինելու հավանականությունն այնքան մեծ է, որ անձը կարող է պաշտոնապես մահացած հայտարարվել։

Սա հաճախ տեղի է ունենում սպանության կամ ինքնասպանության շրջանակներում: Այլ դեպքերում, անձը, ով չի մտադրվել մահ պատճառել, կարող է վախենալ մահվան հետևանքներից (օրինակ՝ ակամա սպանությունից կամ դժբախտ պատահարից ) և կարող է փորձել կանխել դիակի հայտնաբերումը: Սա կարող է սրել մահվան հետ կապված ցանկացած իրավական հետևանքներ:

Մահը կամ մահվան պատճառը թաքցնելու այլ դրդապատճառներից են ապահովագրական խարդախությունը կամ մահացածի կենսաթոշակը ստանալու ցանկությունը: Անհատը կարող է ինքնասպան լինել այնպես, որ թաքցնի մահվան պատճառը՝ թույլ տալով կյանքի ապահովագրության պոլիսի շահառուներին գանձել պոլիսից:

Գեղարվեստական և իրական քրեական գործերում հանդիպող քրեական մեթոդներից են.

* Ավանդական մեթոդների անօրինական կիրառում, սովորաբար թաղում այնպիսի վայրում, որը քիչ հավանական է ուշադրություն գրավելու համար, կամ ջրի մեջ նետելով հեռացում։ Օրինակ՝ 1930-ականներին Քլիվլենդի սպանությունների շարքը, որը հայտնի է Քլիվլենդի «արսափելի մսաագործ» անվամբ:
* Հեղուկայնացումը կիրառվել է Ջեֆրի Դամերը՝ ջարդելով կամ լուծելով կմախքը։
* Կանիբալիզմ (օրինակ՝ Ջեֆրի Դամեր և Էրիկ Գիլենֆյադեր)։
* Մանրացնելով մանր կտորների՝ բնության մեջ դեն նետելու, կոյուղու միջոցով դեն նետելու կամ որպես պարարտանյութ օգտագործելու համար
* Եփել (օգտագործում են Ֆուտոշի Մացունագան և Դենիս Նիլսենը)
* Բետոնի մեջ թաղում (օրինակ՝ Ջունկո Ֆուրուտայի և Օնտարիո նահանգի Թորնհիլ քաղաքի վաշխառու Քուանգ Լուի սպանությունը, որը գտնվել է Օնտարիո լճում բետոնով լի պողպատե տակառի մեջ թաղված) 
* Թաքցնել աղբանոցում կամ աղբավայրում (օրինակ՝ Դեյվիդ Սթեքի սպանությունը)
* Կենդանիների կերակուր դարձնել (օրինակ՝ խոզերի կամ մսակեր միջատների, օգտագործվել է Թեդ Բանդին և Ռոբերտ Փիքթոնը)
* Մարմինը թողնել այնպիսի տարածքում, որտեղ այն կարող է զգալիորեն քայքայվել մինչև դրա հայտնաբերումը, եթե ընդհանրապես հայտնաբերվի, օրինակ՝ հեռավոր տարածքում (օրինակ՝ Արևմտյան Մեսայի սպանություններ), քարանձավում, լքված ջրհորում, լքված հանքում կամ անտեսված կամ վտանգավոր երրորդ կողմի սեփականությունում (հայտնի է որպես աղբանոց)։ Երբեմն այն թողնվում է հեշտությամբ հայտնաբերվող, բայց ճանապարհից դուրս գտնվող վայրում՝ մարդասպանի ինքնությունը թաքցնելու համար (օրինակ՝ Բրուքլինի Ֆաունթին պողոտայում)։
* Անանցանելի կամ կործանարար բնական աղետի մեջ ընկնելը, ինչպիսիք են հրաբուխը, շարժվող ավազը կամ ճեղքը
* Արդյունաբերական գործընթացով ոչնչացում, ինչպիսիք են մեքենաները, քիմիական լոգանքները, հալված մետաղը կամ ջարդոնված մեքենան
* Մարմնի օրինական վերացման համակարգում ներդրում (օրինակ՝ դիահերձարան, թաղման բյուրո, գերեզմանատուն, դիակիզարան, թաղման խարույկ, դիակների նվիրաբերություն) կամ սպանություններ առողջապահական հաստատությունում (օրինակ՝ Անն Արբոր հիվանդանոցի սպանություններ և բժիշկ X-ի սպանությունները):
* Այրվում է, հաճախ շենքում (օրինակ՝ ինչպես Քլինթոն պողոտայի հինգերորդ փողոցում):
* Կենդանու մսի փոխարեն քողարկել (օրինակ՝ մսագործարան, սննդի թափոններ, սնունդ, ինչպես արել է Քեթրին Նայթը):
* Կցում հեռավոր վայր մեկնող տրանսպորտային միջոցին։
* Մահվան հանգամանքների վերաբերյալ կեղծ ապացույցներ ստեղծել և քննիչներին թույլ տալ վերացնել դիակը, հնարավոր է՝ թաքցնելով ինքնությունը։
* Անժամկետ պահպանում (օրինակ՝ սառցախցիկում կամ սառնարանում, ինչպես Փոլ Մարշալ Ջոնսոն կրտսերի սպանության դեպքում):

### Գետը նետելով հեռացում
[մինի|Հնդկաստանի [Վարանասի շրջան, Գանգեսի ձախ ափ, որտեղ տեղի է ունենում «Ջալ Պրավա» արարողություն․ այրված մարմմինների մնացորդները հանձնվում են գետին]]

Դիակիզումը հինդուիստական վերջնական տնօրինման ավանդական ձև է, որը տեղի է ունենում Անտյեստի ծեսերի ժամանակ։ Սակայն որոշ հանգամանքներում դիակիզումը թույլատրելի չէ, ուստի փոխարենը կիրառվում է «Ջալ Պրավա»՝ մարմինը գետը նետելը։  Սա այլ բնական թաղման մեթոդների նման էկոլոգիապես մաքուր պրակտիկա է։ Հինդուիզմում սուրբ գետ է Գանգեսը և կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում կրոնի հուղարկավորության ավանդույթներում, հատկապես Վարանասի շրջանում: 

Ջալ Պրավայի են ենթարվում չամուսնացած մահացած  աղջիկները, վարակիչ հիվանդությունից մահացածները, օձի խայթոցից մահացածները, 5 տարեկանից փոքր երեխաները, սուրբ տղամարդիկ, հղի կանայք և ինքնասպանություն գործած մարդիկ: Շատ աղքատներին նույնպես չեն դիակիզում փայտի արժեքի պատճառով: Եթե ​​ընտանիքը չի կարողանում բավարար փայտ ծախսել ամբողջ մարմինը այրելու համար, մարմնի մնացած մասերը, որոնք չեն այրվել կրակի մեջ, թափվում են Գանգես գետում:

Ուտար Պրադեշի կառավարությունն արգելել է գետը նետելու այս պրակտիկան, այն բանից հետո, երբ COVID-19 համավարակի ժամանակ Գանգեսը աղտոտող հարյուրավոր քայքայվող մարմիններ են հայտնաբերվել։

## Տես նաև
* Եղբայրական գերեզման
* Արտաշիրմում
* Կրեմլի պատի գերեզմանատուն
*Անհաղթների գերեզման
*Պանթեոն
*Երևանի բիայնական դամբարան
*Ոսկրատուն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:Թաղում
Կատեգորիա:Թափոնների մշակման տեխնոլոգիա
Կատեգորիա:Կրոն և մահ
Կատեգորիա:Հուղարկավորության սովորույթներ
Կատեգորիա:Մահ
Կատեգորիա:Մահվան իրավական ասպեկտներ
Կատեգորիա:Մշակութային կոնվենցիաներ
Կատեգորիա:Սգո ծառայությունների ոլորտ
Կատեգորիա:Քրիստոնեություն և մահ
Կատեգորիա:Թափոնների կառավարում