Սկարա Բրեյ

**Սկարա Բրեյ** (), մեծ և լավ պահպանված նեոլիթյան բնակավայր, որը հայտնաբերվել է Մեյնլենդի արևմտյան ափին, Օրկնի, Շոտլանդիա։ Այն բաղկացած է ութ տներից և բնակեցված է եղել մոտավորապես մ.թ.ա. 3100-ից մինչև 2500 թվականը։ Այն Եվրոպայի լավագույնս պահպանված նեոլիթյան բնակավայրն է. դրա պահպանման վիճակն այնպիսին է, որ հուշարձանը ներառված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում՝ որպես Օրկնիի նեոլիթյան հուշարձանների չորս հուշարձաններից մեկը:

Նմանատիպ բնակավայր՝ ավելի մեծ, բայց ավելի քիչ պահպանված, հայտնաբերվել է 10 կիլոմետր հարավ-արևելք՝ Բարնհաուսում։

## Հայտնագործություն և բնութագրեր
Երկար ժամանակ Սկարա Բրեյը բնակավայրը թաքնված էր նստվածքային ապարների շերտի տակ, մինչև 1850 թվականին, ուժեղ ձմեռային փոթորկի հետևանքով, բլուրը մաքրվեց խոտի շերտից: Ներսում հայտնաբերվել են գյուղի հետքեր, որը բաղկացած էր մի քանի փոքրիկ, անտանիք տներից: Բլուրներում կառուցված բնակարանները թվագրվում են ուշ նեոլիթի ժամանակաշրջանին:

Բնակավայրի ուրվագիծը որոշվեց, և առաջին պեղումները սկսեց Սկալիլի հողատեր Ուիլյամ Ուոթը: 1926 թվականի մեկ այլ փոթորկից հետո Գորդոն Չայլդը պեղումներ կատարեց Սկարա Բրեյում: Շենքերը կառուցված էին մանրախիճ ավազից, որը բնականաբար քայքայվել էր օվկիանոսի կողմից: Հնագետները կարծում են, որ այս կառույցները մի ժամանակ ծածկված էին փայտե տանիքներով, որոնք ժամանակի ընթացքում փլուզվել են: Տարածքում փայտանյութի մատակարարումը սահմանափակ էր, բայց մոտակա օվկիանոսից բավարար քանակությամբ մանրախիճ ավազ կար՝ կտորները իրար միացնելու համար:

Սկարա Բրեյի բնակիչները, կարծես, պատրաստել և օգտագործել են ակոսավոր կավագործական իրեր: Տների շուրջ կառուցվել են հողե բլուրներ՝ տների բնական պաշտպանությունն ու հենարանը ապահովելու համար, իսկ տները կառուցվել են արդեն իսկ գոյություն ունեցող միջնաբլուրների վրա: Չնայած միջնաբլուրները որոշակի կայունություն են ապահովել տների համար, դրանք հիմնականում ծառայել են որպես մեկուսացում Օրկնեյի կոշտ կլիմայից: Միջինում տունը 40 քառակուսի մետր (130 ոտնաչափ) չափի էր: Յուրաքանչյուր տուն ուներ մեծ քառակուսի սենյակ՝ մեծ օջախով, որն օգտագործվում էր ջեռուցման և եփելու համար: Քանի որ կղզում քիչ ծառեր կային, Սկարա Բրեյի բնակիչները իրենց տները ծածկել են  փայտով, կետի ոսկորներով և խոտածածկով:

Տարածքում փայտանյութի պակասի պատճառով Սկարա Բրեյի բնակիչները ստիպված էին կահույք պատրաստել քարից: Բնակարաններում կար քարե կահույք, այդ թվում՝ ամանեղենի, հագուստի, նստատեղերի և սնդուկների համար նախատեսված որոշ տեսակի պահարաններ։ Բացի այդ, բնակավայրն ուներ բարդ կոյուղու համակարգ, և յուրաքանչյուր բնակարան ուներ  զուգարան։ Նմանատիպ կահույք հայտնաբերվել է յոթ տներում, որոնցից յուրաքանչյուրում նույն տեղերում տեղակայված էին մահճակալներ և որոշ տեսակի պահարաններ։ Պահարանը կանգնած էր դռան դիմացի պատին և առաջին բանն էր, որ մարդիկ տեսնում էին տուն մտնելիս։ Ութերորդ տանը պահարաններ կամ սնդուկներ չեն հայտնաբերվել, բայց այն բաժանված էր փոքր խցերի։ Այս տան պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են քարերի, ոսկորների և եղջերուի եղջյուրների բեկորներ։ Այս տունը, հավանաբար, օգտագործվել է որպես արհեստանոց՝ պարզ գործիքներ պատրաստելու համար, ինչպիսիք են ոսկրային ասեղները կամ կայծքարային կացինները:

Ռադիոածխածնային թվագրումը ցույց է տալիս, որ Սկարա Բրեն բնակեցված է եղել մ.թ.ա. 3100 թվականից մինչև մ.թ.ա. մոտ 2500 թվականի կլիմայի փոփոխությունը, երբ այն լքվել է։

Չնայած տեսանելի պահպանված շինությունները մեկ ամբողջության տպավորություն են թողնում, թվում է, թե հին կառույցներից մի քանիսը կլանվել են ծովի կողմից: Բացի այդ, մոտակայքում կան կառույցների դեռևս չուսումնասիրված մնացորդներ՝ գյուղատնտեսական դաշտերում կամ ժայռերի մոտ: Դրանց թվագրումը անհայտ է:

Սկարա Բրեյում հայտնաբերվել են մի քանի առեղծվածային փորագրված քարե գնդեր:

## Նմանատիպ հուշարձաններ Օրկնեյ կղզիներում
Նմանատիպ վայր է Ռինյո նեոլիթյան բնակավայրը Ռուսե կղզում, սակայն Ռուսեում մեշոու դամբարաններ չեն հայտնաբերվել։ Չնայած կան բազմաթիվ խցիկավոր քարակույտեր, դրանց ստեղծողները Անստեն Ուեյր ժողովուրդն է։

Օրկնիում լավ պահպանված գյուղատնտեսական բնակավայրի օրինակ է Պապա Ուեսթրեյում գտնվող Հովարի Նապը: Իր հատակագծով նման է Սկարա Բրեյին, այն թվագրվում է ավելի վաղ ժամանակաշրջանով՝ մ.թ.ա. 3500–3100 թվականներով, և համարվում է Հյուսիսային Եվրոպայում պահպանված ամենահին շինությունը:

Պատկեր:Orkney_Skara_Brae.jpg|Սկարա Բրեյի բնակավայրի պեղումները
Պատկեր:Skara_Brae_house_1_5.jpg|Տներում դարակները ցույց են տալիս, որ բնակիչներն ունեն կենցաղային պարագաներ
Պատկեր:Skara_Brae_house_7.jpg|Բնակավայրի օդային տեսարան. 7-րդ շենքը ծածկված է պաշտպանիչ թաղանթով: Հետին պլանում երևում է ժամանակակից ափագիծը


## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Historic Scotland Official Website
* Orkneyjar
* Skara Brae and its carved stone balls

Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Միացյալ Թագավորությունում
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակի հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Շոտլանդիայի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Շոտլանդիայի պատմություն