Vale (բրազիլական ընկերություն)

**Vale S. A.** (), **«Ва́ли С. А.»,** բրազիլական հանքարդյունաբերական ընկերություն, աշխարհի խոշորագույններից մեկը։ Այն երկաթի հանքաքարի և նիկելի աշխարհի առաջատար արտադրողն է, որի հիմնական արտադրական օբյեկտները գտնվում են բրազիլական Մինաս Ժերայս և Պարա նահանգներում։ Այն նաև գործունեություն է ծավալում Կանադայում, Ինդոնեզիայում և Օմանում։ Հիմնադրվել է 1942 թվականին որպես պետական ​​ընկերություն, այն սեփականաշնորհվել է 1997 թվականին։

## Պատմություն
Բրազիլիան աշխարհի առաջատար երկրներից մեկն է երկաթի հանքաքարի պաշարներով, որոնք գնահատվում են 50 միլիարդ տոննա: Հանքաքարի արդյունահանումը սկսվել է պորտուգալական տիրապետության ժամանակ, սակայն մեծածավալ արդյունահանումը և պողպատի արտադրությունը սկսվել են միայն 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո բրազիլական սև մետաղների արտահանումը ձեռք է բերել համաշխարհային նշանակություն։

Itabira Iron Ore Company Ltd («Իտաբիրա երկաթի հանքաքարի ընկերություն») հիմնադրել է 1911 թվականի մարտի 31-ին սըր Էռնեստ Կասելը։ Ընկերությունը ձեռք է բերել «Երկաթե լեռը», հարակից հողատարածքը և անավարտ Մինաս-Վիտորիա երկաթուղու (ավարտվել է 1936 թվականին) բաժնետոմսերի 52%-ը։ Երկաթե լեռը բաղկացած է հեմատիտից, որը պարունակում է մինչև 69% մաքուր երկաթ: Նախատեսվում էր Վիտորիա նավահանգստից տեղափոխել պողպատաձուլության համար նախատեսված կոքսը և արտահանել պատրաստի արտադրանքը նավահանգիստ: Սակայն Բրազիլիայի կառավարությունը դանդաղեցրել է օտարերկրյա ընկերությանը զարգացման թույլտվություն տրամադրելը, և հանքաքարի արդյունահանումը սկսվել է միայն 1940 թվականին, երբ ակտիվները անցել են բրազիլական մի ընկերության ձեռքը: Այս ընկերությունը գոյատևել է ընդամենը երկու տարի՝ տեղափոխելով մոտավորապես 100,000 տոննա հանքաքար: ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի ճնշման տակ հանքավայրը բռնագրավվել Բրազիլիայի կառավարության օգտին։

«Companhia Vale do Rio Doce-ն (CVRD, «Վալե դու Ռիո Դոսեի ընկերություն», Ռիո Դոսե Վելիի ընկերություն) հիմնադրվել է 1942 թվականին («Վարգասի դարաշրջանում»)՝ Իտաբիրա երկաթի հանքաքարի ընկերության ակտիվների հիման վրա, այդ թվում՝ Մինաս Ժերայս նահանգի Իտաբիրա նահանգում գտնվող «երկաթե լեռան» հիման վրա։ Կառավարությունը տիրապետում էր ընկերության բաժնետոմսերի 80%-ին, որը աստիճանաբար նվազել է մինչև 53%: 1953 թվականին հանքաքարի արտահանումը հասել է 1.5 միլիոն տոննայի, իսկ 10 տարի անց՝ 7 միլիոն տոննայի: 1969 թվականին մեկնարկել է երկաթի հանքաքարի գնդիկների արտադրությունը: Ամերիկյան բանկերը մեծ դեր են խաղացել ընկերության ֆինանսավորման գործում։ 1962 թվականին համաձայնագիր է կնքվել ճապոնական պողպատ արտադրողների կոնսորցիումի, իսկ ավելի ուշ՝ այլ երկրների հետ։

1960-ական թվականներին Ամազոնում հայտնաբերվել են երկաթի հանքաքարի մեծ պաշարներ, և CVRD-ն (U.S. Steel-ի հետ համագործակցությամբ) ստանձնել է դրանց մշակումը, ինչի համար արժանացել է միջազգային հանրության քննադատությանը։ Մինչև 1981 թվականը Բրազիլիայի կառավարությունը 3.62 միլիարդ դոլար էր ծախսել Ամազոնում հանքարդյունաբերական ենթակառուցվածքների զարգացման վրա, իսկ Կարախաս (պորտ.՝ Carajás) շրջանում հանքարդյունաբերությունը սկսվել է 1978 թվականին։ Այդ տարի CVRD-ն կազմում էր երկաթի հանքաքարի համաշխարհային առևտրի 18.3%-ը: 1990 թվականին ընկերությունը Fortune ամսագրի 500 խոշորագույն ընկերությունների ցանկում զբաղեցնում էր 294-րդ տեղը, իսկ հանքարդյունաբերական ընկերությունների շարքում այն ​​եկամտի առումով հինգերորդն էր և զուտ շահույթի առումով առաջինը (2.944 միլիարդ դոլար)։

Ամազոնում ալյումինի հանքավայրերի մշակման համար անհրաժեշտ էր էլեկտրակայանի կառուցում: Այս և այլ նախագծեր ֆինանսավորելու համար ընկերությունը դիմել է լրացուցիչ բաժնետոմսերի թողարկմանը, և կառավարության բաժնեմասը սկսել է նվազել: CVRD-ն վարկեր է ստացել ճապոնական ընկերություններից, Համաշխարհային բանկից, Եվրոպական տնտեսական համայնքից և ԱՄՆ առևտրային բանկերից: 1986 թվականին ԽՍՀՄ-ի հետ կնքվել է ֆերոհամաձուլվածքների մատակարարման պայմանագիր։

1997 թվականին ընկերությունը սեփականաշնորհվել է, որի ամենամեծ բաժնեմասը (16.3%) անցել է բրազիլական Companhia Siderúrgica Nacional պողպատաձուլական ընկերությանը։ 2000-2001 թվականներին CVRD-ն հետ գնել է իր բաժնետոմսերի փաթեթը՝ փոխարենը ստանալով Companhia Siderúrgica Nacional-ի CVRD-ի պատկանող բաժնետոմսերը։ 2006-2009 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում CVRD-ն վաճառել է իր բաժնեմասը մեկ այլ բրազիլական պողպատաձուլական ընկերությունում՝ Usiminas-ում, այդպիսով դուրս գալով պողպատաձուլական բիզնեսից և կենտրոնանալով հանքաքարի արդյունահանման և տեղափոխման վրա։ Այդ ոլորտում մի քանի նշանակալի ձեռքբերումներ են եղել, ինչպիսիք են՝ Caemi-ն 2000–2006 թվականներին, Sociomex-ը (2000 թվական), Samitri (2000, երկաթի հանքաքարի գնդիկների արտադրող), Ferteco (2001, Բրազիլիայի երրորդ խոշորագույն երկաթի հանքաքար արտադրողը), Rio Verde Mineracao (2006), Minerações Brasileiras Reunidas S.A. (MBR, աշխարհում զբաղեցնում է 4-րդ տեղը երկաթի հանքաքարի արտադրությամբ. 2007 թվականին CVRD-ն գրեթե լիակատար վերահսկողություն էր ձեռք բերել ընկերության նկատմամբ, սակայն, 2015 թվականին բաժնետոմսերի 36.4%-ը վաճառվել է)։ 2006 թվականին կանադական նիկելի արդյունահանման Inco ընկերությունը, որը հետագայում վերանվանվել է Vale Canada Limited, ձեռք է բերվել 19 միլիարդ դոլարով։ Ընկերությունը գործում է ոչ միայն կանադական Օնտարիո նահանգում, այլև Ինդոնեզիայում և Խաղաղ օվկիանոսի Նոր Կալեդոնիա կղզում։ Ձեռքբերումը CVRD-ին դարձրել է աշխարհի երկրորդ խոշորագույն հանքարդյունաբերական ընկերությունը։

2007 թվականին Companhia Vale do Rio Doce անունը կրճատվել է և դարձել Vale։ 2011 թվականին Vale-ը վաճառել է բոքսիտ (ալյումինի արտադրության համար հումք) արդյունահանող Mineração Rio do Norte (MRN) ընկերության իր բաժնեմասի մի մասը։ 2015 թվականի հոկտեմբերին բանակցություններ վարվել են մնացած 40% բաժնետոմսերի վաճառքի համար, սակայն համաձայնության չեն հասել։

thumb|Բենտո Ռոդրիգես գյուղը, որը ջրհեղեղի է ենթարկվել ամբարտակի փլուզման հետևանքով (Մինաս Ժերայս, Բրազիլիա)
2015 թվականի նոյեմբերի 5-ին Բրազիլիայի Մարիանա քաղաքում փլուզվել է Samarco-ին (BHP Billiton-ի և Vale-ի համատեղ ձեռնարկություն) պատկանող պոչամբարը, որի հետևանքով զոհվել է 19 մարդ և մեծ քանակությամբ թունավոր թափոններ թափվել են Ռիո Դոչե գետը։ Սա դարձել է Բրազիլիայի պատմության մեջ ամենամեծ բնապահպանական աղետը։ 2016 թվականի մարտի 2-ին BHP Billiton-ը համաձայնել է փոխհատուցում վճարել պատճառված վնասի համար, և Samarco-ի գործունեությունը ժամանակավորապես դադարեցվել է։ Փոխհատուցման գումարը կարող է տատանվել 1.55 միլիարդից մինչև 5.1 միլիարդ դոլարի սահմաններում։ Երեք ընկերություններ՝ BHP Billiton-ը, Vale-ը և նրանց համատեղ ձեռնարկություն Samarco Mineracao-ն, պարտավորվել են մինչև 2030 թվականը այդ գումարը ծախսել մաքրման աշխատանքների վրա: Միջոցները կհատկացներ յոթ անդամից բաղկացած տնօրենների խորհուրդը՝ յուրաքանչյուր ընկերությունից երկուական, իսկ մեկը՝ Բրազիլիայի կառավարության կողմից նշանակված։

Պարարտանյութերի արտադրության ակտիվների մեծ մասը 2017 թվականին վաճառվել է ամերիկյան The Mosaic Company-ին 2.5 միլիարդ դոլարով։

2019 թվականի հունվարի 25-ին նմանատիպ աղետ տեղի է ունեցել Բրազիլիայի Մինաս Ժերայս նահանգի Բրումադինիու քաղաքի երկաթի հանքի պոչամբարում։ Դրա հետևանքով զոհվել է 248 մարդ, իսկ 22-ը անհետ կորած էին համարվում։ Ընկերությունը 2019 թվականին կրել է 7.4 միլիարդ դոլարի և 2020 թվականին 5.25 միլիարդ դոլարի վնաս (տուգանքներ, մաքրման ծախսեր, հանքի գործունեության կասեցումներ և ընկերության դեմ հարուցված դատական ​​​​հայցերի հետ կապված ակտիվների սառեցում)։

## Գործունեություն
Ընկերության հիմնական բաժիններն են երկաթի հանքաքարը, գունավոր մետաղները և այլ արտադրանք: Հանքարդյունաբերական գործողությունները գտնվում են Բրազիլիայում, Կանադայում և Ինդոնեզիայում: Բացի հանքերից, ընկերությունը տիրապետում է մի շարք ենթակառուցվածքային ակտիվների, այդ թվում՝ երկաթուղիների, նավահանգիստների, էլեկտրակայանների, առևտրային նավեր և մետաղագործական գործարանների։

Ընկերության 2024 թվականի եկամուտը կազմել է 38.1 միլիարդ դոլար, որտեղ ամենամեծ վաճառքի շուկաներն են եղել Չինաստանը (51%), Բրազիլիան (9%), Ճապոնիան (8%), Գերմանիան (4%) և Միացյալ Նահանգները (3%): Ընկերությունը վաճառել է 260 միլիոն տոննա երկաթի հանքաքար, 38.3 միլիոն տոննա երկաթի հանքաքարի գնդիկներ, 155 հազար տոննա նիկել և 327 հազար տոննա պղինձ։

### Երկաթի հանքաքար
Բաժինը ներառում է Բրազիլիայի երեք հանքավայր՝ հյուսիս (Պարա նահանգ), հարավ-արևելք և հարավ (Մինաս Ժերայս նահանգ): Ընկերությունը տիրապետում է աշխարհի երկու խոշորագույն երկաթի հանքավայրերի՝ Սերրա Նորտեի *(Serra Norte Mining Complex)* հանքարդյունաբերական համալիրին և Կարախաս Սերրա Սուլ-ի *(Carajas Serra Sul S11D Project)*։ Ընկերությունն ունի երկաթի հանքաքարի գրանուլացման 10 գործարան Բրազիլիայում և ևս երկուսը՝ Օմանում։ Երկաթի հանքաքարի արդյունահանումը, երկաթի հանքաքարի գնդիկների արտադրությունը և ֆեռոհամահալվածքների արտադրությունը 2024 թվականին ապահովել են 31.4 միլիարդ դոլարի եկամուտ, որը կազմում է ընկերության եկամտի մոտավորապես 83%-ը։ Հիմնական սպառողը Չինաստանն է (62%), Ասիան՝ ամբողջությամբ՝ 78%, Եվրոպան՝ 5%, Բրազիլիան՝ 11% և Մերձավոր Արևելքը՝ 3%։ Հանքաքարի ընդհանուր պաշարները գնահատվում են 12.1 միլիարդ տոննա, որից ապացուցված պաշարները կազմում են 3.73 միլիարդ տոննա։

### Գունավոր մետաղներ
Վեյլ Քանադա Լիմիթեդը, որը Կանադայի դուստր ձեռնարկություն է, արտադրում է գունավոր մետաղներ: Նիկելի արդյունահանումը տեղի է ունենում Կանադայում, ինչպես նաև Բրազիլիայի Պարա նահանգում և Ինդոնեզիայում: Ընկերությունը տիրապետում է կամ ունի շահագրգռվածություն հարստացման գործարաններում Կանադայում, Միացյալ Թագավորությունում և Ճապոնիայում: Պղինձը արդյունահանվում է Բրազիլիայում (Պարա) և Ինդոնեզիայում, ինչպես նաև Կանադայում՝ որպես նիկելի արդյունահանման ենթամթերք: Կոբալտը և թանկարժեք մետաղները, որոնք նիկելի հարստացման ենթամթերքներ են, արդյունահանվում են Կանադայում։ Գունավոր մետաղները կազմել են Vale-ի եկամտի 17%-ը 2024 թվականին (6.6 միլիարդ դոլար). նիկելի վաճառքի 44%-ը բաժին է ընկել Հյուսիսային Ամերիկային, 29%-ը՝ Եվրոպային և 27%-ը՝ Ասիային: Նիկելի հանքաքարի պաշարները գնահատվում են 349 միլիոն տոննա, որից 164 միլիոն տոննան ապացուցված է, հանքաքարի պարունակությունը՝ 1.5% նիկել, պղնձի հանքաքարի պաշարները գնահատվում են 1.1 միլիարդ տոննա, որից 281 միլիոն տոննան ապացուցված է, հանքաքարի պարունակությունը՝ 0.72% պղինձ։

thumb|MS Ore Brasil-ը՝ աշխարհի խոշորագույն բեռնափոխադրող ընկերություններից մեկը

### Այլ
Այդ բաժինը ներառում է ենթակառուցվածքային ակտիվներ: Vale S.A.-ն երկաթուղային գծերի սեփականատեր է Բրազիլիայում, Ինդոնեզիայում, Արգենտինայում, Մալավիում, Մոզամբիկում, Պարագվայում, Կանադայում, Մալայզիայում և Օմանում: Ընկերությունը նաև մի շարք նավահանգիստների սեփականատեր է Բրազիլիայում, Արգենտինայում, Կանադայում, Օմանում, Ինդոնեզիայում, Մալայզիայում և Նոր Կալեդոնիայում: 2015 թվականի դրությամբ Vale S.A.-ն ուներ 18 նավ (ներառյալ MS Ore Brasil-ը, MV Vale Rio de Janeiro-ն և Vale Italia-ն, որոնք աշխարհի խոշորագույն բեռնատարներից են), և ևս 27-ը վարձակալված են երկարաժամկետ պայմանագրերով: Բրազիլիան ունի երեք մեծ և չորս փոքր հիդրոէլեկտրակայաններ, ինչպես նաև կան էլեկտրակայաններ Կանադայում և Ինդոնեզիայում։

Vale-ը 2024 թվականի Forbes Global 2000-ի աշխարհի խոշորագույն հանրային ընկերությունների ցանկում զբաղեցրել է 181-րդ տեղը։

## Սեփականատերեր և կառավարում
1997 թվականի սեփականաշնորհումից հետո Բրազիլիայի կառավարությունը պահպանել է 12 «ոսկե բաժնետոմսեր», ինչը նրան տվել է վետոյի իրավունք որոշակի հարցերի վերաբերյալ, ինչպիսիք են անվանափոխությունը կամ գլխավոր գրասենյակի տեղափոխումը: 2025 թվականի փետրվարի դրությամբ խոշոր բաժնետերերն էին՝
* PREVI ՝  Caixa de Previdência dos Funcionários do Banco do Brasil (Բրազիլիայի բանկի աշխատակիցների կենսաթոշակային հիմնադրամ)՝ 9.3%,
* BlackRock ՝ 6,8 %,
* Mitsui & Co.՝ 6,7 %։

Բաժնետերերի ժողովը ընտրում է տնօրենների խորհրդի 11 անդամ և 11 տեղակալ։ Տնօրեններն ընտրվում են երկու տարի ժամկետով՝ վերընտրվելու իրավունքով. գլխավոր գործադիր տնօրենը (CEO) չի կարող լինել տնօրենների խորհրդի նախագահ։

* Դանիել Անդրե Ստիլերը (ծնված 1965 թվականին) տնօրենների խորհրդի նախագահն է 2021 թվականից։
* Գուստավո Դուարտե Պիմենտա (ծնված 1978) - գլխավոր գործադիր տնօրեն 2024 թվականից։

## Քննադատություն
2003 թվականին Բրազիլիայի իշխանությունները CVRD-ին տուգանեցին 3.5 միլիոն դոլարով՝ Մինաս Ժերայսում երկաթուղային վթարից հետո թունավոր քիմիական նյութերի արտահոսքի համար: 2008 թվականի հուլիսին Vale-ին տուգանել են ևս 3 միլիոն դոլարով՝ բոքսիտի արդյունահանման համար մաքրված փայտանյութի անօրինական վաճառքի համար։

2012 թվականին Vale-ը Public Eye-ից բացասական մրցանակ ստացել է շրջակա միջավայրի և մարդու իրավունքների նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունքի համար: Կազմակերպության կայքում տեղադրված 90,000 ձայներից 25,000-ը տրվեց Vale-ին՝ Ամազոնի անձրևային անտառի կենտրոնում Բելու-Մոնտի հիդրոէլեկտրակայանի ամբարտակի կառուցմանը իր մասնակցության համար, որը կործանարար հետևանքներ է ունեցել եզակի էկոհամակարգի և տեղական ցեղերի համար: Ընկերությունն ինքը նույն կայքում նշել է, որ նախագծում ունի ընդամենը 9% բաժնեմաս, և որ մեղադրանքները և՛ լուրջ են, և՛ անհիմն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Vale Արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողովի կայքում

Կատեգորիա:1942 հիմնադրված ընկերություններ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի ընկերություններ