Գոյ և չգոյ

**«Գոյ և չգոյ»**, Ֆենոմոնոլոգիական գոյաբանության էսսե ենթավերնագրով, Ժան-Պոլ Սարտրի գլխավոր փիլիսոփայական գործն է՝ հրատարակված 1943 թվականին։ Այն ներկայացնում է Ժան-Պոլ Սարտրի առաջին փիլիսոփայության արդյունքը՝ կենտրոնացած անհատի վրա, որի մասին խոսվում է Էգոյի անդրանցիկությունը գործի մեջ:

## Պատմական համատեքստ
Տեքստը, որի բազմաթիվ մետահոգեբանական զարգացումներ կան Տարօրինակ պատերազմի նոթատետրերի մեջ, խմբագրվել է գերմանական զավթման ընթացքում և մեծամասամբ Սեն-ժերմենյան թաղամասում գտնվող Կաֆե դը Ֆլորի առաջին հարկի մի սրահում։ Ի դեպ, գրքի երկու էջերը հիշատակում են «սրճարանի տղայի գոյությունը»՝ վկայակոչելով էսսեի գրելու վայրը։ Սրճարանի այդ սրահը այդ ժամանակահատվածում այցելում էր նաև Սիմոն դը Բովուարը, քանի որ այն ավելի լավ էր ջեռուցված, քան հարևան սրճարանների սրահները։ Ժան-Մարկ-Մույին հայտնում է այն միտքը, որ Սարտրը ճշտորեն նախաձեռնում է գոյի և չգոյի գրելը, զավթման ընթացքում, ոչ  թե որպես իր առաջին գրվածքների պարզ ճշգրտում, այլ որպես աշխարում արմատացած ազատությունն ընկալելու պարտավորություն, փիլիսոփայական ակտ։ Շարունակությունը խոստացած էր, Էգզիստենցիալիստական բարոյոկանություն վերնագրով, որը երբեք չէր գրել, եթե դա Սիմոն դը Բովուարի Երկիմաստության բարոյականութան համար աշխատությունը չէ, կամ Սարտրի մահից հետո լույս տեսած Բարոյականության համար տետրերում։

## Գրքի բովանդակությունը

* ներածություն
* առաջին մաս
* երկրորդ մաս
* չորրորդ մաս
* եզրակացություն

## Ռեզյումե
Գոյը միայն գոյ ստեղծել կիմանար, իսկ սերունդների հերթափոխում ներգրավված մարդը իրենից միայն «գոյ» կստեղծեր։ Եթե այս հարցն է դրվում, ուրեմն մարդը պետք է իրեն դիտարկի միասնության մեջ և դուրս գա գոյից և հետևաբար մեղմացնում է գոյի լինելու հորինվածքը։ Միևնուն ժամանակ «մարդկային իրականությանը»  տրված չէ ոչնչացնել գոյություն ունեցող մեծ քանակությամբ գոյերին։ Միևնույն ժամանակ մարդը կարող է փոփոխել այդ գոյի հետ ունեցած հարաբերությունը և մի առանձնահատուկ գոյություն ունեցողի հանել շարքից։ Ըստ Սարտրի, «մարդկային իրականության համար իրեն մեկուսացնող չգոյին արգելափակելու հնարավորությանը, Դեկարտը,  ըստ  ստոիկների, ազատություն անունն է տվել»։ Առաջին գլխում արծարծված այդ ազատությունը ուզում է լինել ես-ի համար հիմնական արտահայտումը։ Այնուամենայնիվ, եսի համար, որն այն չէ, ինչ կա և այն է, ինչ չկա, ազատությունը արմատապես դրված է ինքնաճանաչողականի ձևի վրա։ Ժամանակին, բայց նաև այլոց նվիրված մյուս գլուխները մեզ ցույց են տալիս, որ իրականության մեջ՝ թեմայի վերլուծություն լինելուց հեռու, ինչպես  այլոց հետ ամեն տեսակ հարաբերությունից զրկված գոյ, ընդհակառակը, սարտրական թեման միշտ իրավիճակի մեջ է հասկացվում, սկսվելով անցյալից և ձգվելով դեպի ապագա։ Այս վերլուծությունը խորացված է Սիմոն դը Բովուարի Պե՞տք է այրել Սադին-ի մեջ, որը գրել է Սարտրի աշխատության առաջին ընթերցումից հետո։

## Վերլուծություն
Ազատ ընտրության ազատությունը, աթեիստ էգզիստենցիալիզմի հետևանքը և պատասխանատվության պատճառը։ Սարտրը տարբերակում է մտցնում «ես-ի համար գոյի» (իր գոյությունն ու ազատությունը գիտակցող մարդը)  և «ես-ի մեջ եղած գոյի» (կենդանիները, բնությունը, իրենց չգիտակցող առարկաները ) միջև։ Նա «չար հավատ» է անվանում իր ազատությունը թաքցնող մարդու վարքը։ Սա պատմական հայացք է դեպի մարդը;Այն մարդը, որը միաժամանակ ազատ է և ինքն իր տերը, որը սահմանվում է այդ երրորդության սպեկտրում, որում նա մի սկզբունք է դնում գոյաբանության վերաբերյալ, որը զարգանում է «ես»-ի առաջին դիրքից, ինչպես բացարձակ ազատությունը, որի միջոցով նա առաջ է տանում գոյի իր ֆենոմենոլոգիան։ Հենց այս գաղափարի մեջ է իր գրվածքի կարողությունն ու ծագումը, այսինքն՝ «մարդը դատապարտված է ազատ լինելու», ընտրելու առանց պատճառի և ցանկացած պատճառից առաջ, և նա եզրակացնում է, որ «մարդը անօգուտ չարչարանք է»;

## Հետագա սերունդների վերաբերմունք
Գոյը և չգոյը, ըստ 1999-ի՝ Ֆնակի և Լը Մոնդ ամսագրի կատարված հարցման, դասվել է  XX դարի 100 լավագույն գրքերի 13-րդ տեղում։ Սարտրի երկրորդ փիլիսոփայությունը, անցնելով անհատից հասարակությանը, երևում է «Տետրեր բարոյագիտության համար»-ում և շարունակվում է «Դիալեկտիկական պատճառի քննադատություն»-ում։ Վերջին տարիներին այսպիսի ընթերցանությունը ավելի ու ավելի հարաբերական է դարձել։

## Գրականություն

* Francis Jeanson, Le problème moral et la pensée de Sartre, qui peut se voir comme un excellent résumé au format 1/5 de l'être et néant.
* Colette Audry, Sartre et la réalité humaine, Seghers, 1966. Sans doute un des meilleurs exposés du premier Sartre.
* Annick Stevens, Conscience et liberté. Une explication de L'être et le néant de Sartre, L'Atinoir, coll. Université populaire, 2023. Un commentaire qui suit le texte de Sartre pas à pas.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիական գրքեր
Կատեգորիա:Ֆենոմենոլոգիա
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գրականություն
Կատեգորիա:Ֆրանսիական գրականություն
Կատեգորիա:Էքզիստենցիալիզմ
Կատեգորիա:1943 ոչ գեղարվեստական գրքեր