Որովայնային աորտայի անևրիզմա

**Որովայնային աորտայի անևրիզմա** (**ՈԱԱ**, **AAA** կամ 3- **A**), որովայնային աորտայի տեղայնացված լայնացումը, որի տրամագիծը գերազանցում է 3 սմ-ը, կամ 50 %-ով մեծ, քան նորմայում։ Նրանք սովորաբար ոչ մի ախտանիշ չեն առաջացնում, բացի պատռման ժամանակ։ Երբեմն կարող են ցավեր լինել որովայնի, մեջքի կամ ոտքի վրա։ Խոշոր անևրիզմաները երբեմն կարող են զգալ որովայնի վրա սեղմելով։ Պատռվածքը կարող է հանգեցնել որովայնի կամ մեջքի ցավի, ցածր արյան ճնշման կամ գիտակցության կորստի և հաճախ հանգեցնում է մահվան։

ՈԱԱ-ն հաճախ հանդիպում է 50 տարեկանից բարձր տղամարդկանց,  և ընտանեկան պատմություն  մեջ ունեցող մարդկանց մոտ։ Լրացուցիչ ռիսկի գործոնները ներառում են ծխելը, բարձր արյան ճնշումը և սրտի կամ արյան անոթների այլ հիվանդությունները։ Գենետիկական նախատրամադրվածությունը բարձրացված ռիսկով ներառում է Մարֆանի համախտանիշը և Էհլերս-Դանլոսի համախտանիշը։ ՈԱԱ-ն ամենահաճախ հանդիպող աորտայի անևրիզմաների ձևերից մեկն է։ Մոտ 85%-ը հայտնաբերված է երիկամներից ներքև, իսկ մնացածը՝ երիկամների մակարդակին կամ բարձր։ Միացյալ Նահանգներում սքրինինգը և որովայնի ուլտրաձայնային հետազոտությունը խորհուրդ է տրվում 65-75 տարեկան ծխող տղամարդկանց։ Մեծ Բրիտանիայում և Շվեդիայում խորհուրդ է տրվում ուսումնասիրել 65 տարեկանից բարձր բոլոր տղամարդկանց։ Անևրիզմայի հայտնաբերումից հետո հետագա ուլտրաձայնային հետազոտությունները սովորաբար կատարվում են կանոնավոր կերպով։

Չծխելը միակ լավագույն միջոցն է հիվանդության կանխարգելման։ Մնացած կանխարգելման մեթոդները ներառում են զարկերակային բարձր ճնշման բուժումը, արյան բարձր խոլեստերինի բուժումը, և ավելորդ քաշ չհավաքելը։ Վիրահատությունը սովորաբար խորհուրդ է տրվում, երբ ՈԱԱ-ի  տրամագիծը մեծանում է > 5.5 սմ տղամարդկանց մոտ և > 5.0 սմ կանանց մոտ։ Վերականգնման այլ պատճառներ են ախտանշանների ներկայությունը և չափի արագ աճը, որը ներառում  է մեկ տարում մեկ  սանտիմետրերով ավելի։ Վերականգնումը կարող է լինել բաց վիրահատություն կամ ներանոթային անևրիզմայի վերականգնում (ՆԱԱՎ)։ Բաց վիրահատության համեմատ, ՆԱԱՎ-ը ունի ավելի ցածր  մահվան ռիսկ և ավելի կարճ ժամանակ հիվանդանոցում մնալու, սակայն ոչ միշտ կարող է  լինել բուժման տարբերակ։ Թվում է, որ դրանց միջև երկարաժամկետ արդյունքների տարբերություն չկա։ Կրկնվող միջամտությունները  հիմնականում կիրառվում են ՆԱԱՎ-ի հետ։

ՈԱԱ-ն հանդիպում է 65 տարեկանից բարձր տղամարդկանց 2-8 տոկոսի մոտ։ Կանանց դեպքերը 1/4 անգամով շատ են։ 5,5 սմ-ից պակաս աներևիզմայի չափ ունեցող մարդկանց մոտ, հաջորդ տարվա ընթացքում պատռման վտանգը 1% -ից պակաս է։ Անևրիզմայով հիվանդների շրջանում 5,5-ից մինչև 7 սմ, պատռման ռիսկը կազմում է մոտ 10%, իսկ ավելի քան 7 սմ աներևիզմ ունեցող մարդկանց համար` մոտ 33%։ Մահացությունը պատռման ժամանակ կազմում է 85%-ից մինչև 90%։ 2013 թ. Աորտայի անևրիզման հանգեցրել է 168,200 մահվան, 1990 թ.-ի 100,000-ի համեմատ։ Միացյալ Նահանգներում 2009 թ.-ին ՈԱԱ-ից մահացել է 10,000-18,000 մարդ։

## Նշաններ և ախտանիշներ
մինի|Որովայնային աորտայի անևրիզմայի տեղակայում
Անևրիզմաների ճնշող մեծամասնությունը անախտանիշ են։ Այնուամենայնիվ, քանի որ որովայնային աորտայի անևրիզման  ընդլայնվում է, այն կարող է դառնալ ցավոտ և առաջացնում է որովայնի պուլսացիոն զգացողություն  կամ ցավ կրծքավանդակում, մեջքի ստորին հատվածում և փոշտում։ Սիմպտոմատիկ անևրիզմայով պատռման ռիսկը շատ մեծ է, որը համարվում է վիրահատության ցուցում։ Բարդությունները ներառում են պատռվածք, ծայրամասային էմբոլիզացիա, սուր աորտային օկլուզիա և աորտոկավալ (աորտայի և ստորին սիներակի միջև) կամ աորտոդուոդենալ (աորտայի և տասներկումատնյա աղու միջև) խուղակ։ Ֆիզիկական հետազոտության ընթացքում նշվում է զգայուն և պուլսացիոն որովայնային զանգված։ Երիկամային կամ ընդերային զարկերակի նեղացման ժամանակ  կարող է ի հայտ գալ աղմուկ։

### Աորտայի պատռվածք
ՈԱԱ-ի պատռման նշանները և ախտանիշները կարող են նկատվել գոտկատեղում, որովայնում, մեջքում կամ աճուկային շրջանում։ Կարող է զգացվել նաև մի զանգված, որը պուլսացվում է սրտի կծկման ժամանակ։ Արյունահոսությունը կարող է հանգեցնել հիպովոլեմիկ շոկի, ցածր արյան ճնշման և արագ սրտխպոցի։ Սա կարող է հանգեցնել ուշագնացության։

ՈԱԱ- ի պատռվածքից մահացությունը հասնում է 90 տոկոսի։ Պացիենտների 65-75 տոկոսը մահանում են մինչև հիվանդանոց հասնելը, և մինչև 90 տոկոսը մահանում են, մինչև նրանք մուտք գործեն վիրահատարան։ Արյունահոսությունը կարող է լինել հետորովայնամզային կամ որովայնի խոռոչում։ Պատռվածքը կարող է նաև կապ ստեղծել  աորտայի և աղիքներ կամ ստորին սիներակի միջև։ Կողմնային էկխմիմոզը (կապտուկի առաջացում) հանդիսանում է հետորովայնամզային արյունահոսություն  և կոչվում է Գրեյ Թյորներ-ի համախտանիշ։

Աորտայի անևրիզմայի պատռումը կարող է սխալմամբ ընդունվել որպես երիկամների քարերի ցավ կամ մկանային ցավ։

## Պատճառներ
Դեգեներատիվ գործընթացների հստակ պատճառները մնում են անորոշ։ Այնուամենայնիվ, կան որոշ վարկածներ և հստակ սահմանված ռիսկի գործոններ։

* Ծխախոտ ծխելը. ավելի քան 90% -ը մարդկանց, ում մոտ զարգացել է ՈԱԱ-ն, իրենց կյանքի որոշ հատվածում նրանք ծխել են։
* Ալկոհոլ և հիպերտոնիա.  բորբոքումը, որը առաջացել է երկարատև ալկոհոլի օգտագործման և հիպերտոնիկ ազդեցության հետևանքով  առաջացնում է որովայնի այտուց, որը հանգեցնում է թութք, կերարափողի երակներ վարիկոզ լայնացում և այլ իրավիճակների, որը նույնպես համարվում է ՈԱԱ-ի պատճառ։
* Գենետիկական հետևանքները. Գենետիկական գործոնների ազդեցությունը բարձր է։ ՈԱԱ-ն 4-6 անգամ ավելի տարածված է 20-30% ռիսկի ենթարկված հիվանդների քույրերի և եղբայների մոտ։ Բարձր մակարդակի տարածվածությունը ընտանիքներում առավել  ակնհայտ է տղամարդկանց մոտ։ Հատուկ գենետիկական հիվանդությունների վերաբերյալ շատ հիպոթեզներ կան, որոնք կարող են  առաջացնել ավելի բարձր մակարդակ ՈԱԱ-ի առաջացման հիվանդ ընտանիքների տղամարդկանց շրջանում։ Ոմանք առաջարկեցին, որ ալֆա-1-ի հակատրիպսինի անբավարարության ազդեցությունը կարող է լինել շատ կարևոր, իսկ մյուս փորձարարական հետազոտությունները աջակցում են X-ին շղթայակցված մուտացիայի հիպոթեզին, ինչը բացատրում է հետերոզիգոտ կանանց հիվանդացության ցածր մակարդակը։ Գենետիկական պատճառների այլ հիպոթեզներ նույնպես ձևակերպված են։ Շարակցական հյուսվածքի խանգարումներ, ինչպիսիք են Մարֆանի համախտանիշը և Էհլերս-Դանլոսի համախտանիշը, նույնպես սերտորեն կապված են ՈԱԱ-ի հետ։ Ինչպես ռեցիդիվող պոլիխոնդրիտը և էլաստիկ պսևդոքսանտոման  կարող են առաջացնել որովայնային աորտայի անևրիզմա։
* Ատերոսկլերոզ. ՈԱԱ-ն վաղուց արդեն համարվում է, որ առաջանում աթերոսկլերոզի պատճառով, քանի որ ՈԱԱ պատերը հաճախ կրում են ատերոսկլերոզային ախտահարում։ Այնուամենայնիվ, այս վարկածը չի կարող օգտագործվել բացատրելու նախնական թերությունը և խցանման  զարգացումը, ինչը նկատվում է գործընթացում։
* ՈԱԱ- ի այլ պատճառները ներառում են վարակ, վնասվածքներ, արտերիտ և բշտային-միջային նեկրոզ։

## Ախտաֆիզիոլոգիա
մինի|''Gray's Anatomy'' գրքից պատկեր, որտեղ դեղին գծերով ցույց են տրված ՈԱԱ-ի ստորերիկամային ամենահաճախ տեղակայումները
մինի|Աորտայի անևրիզմայի 3D պատկեր
Աորտայի անևրիզմայի ամենատարածված հիստոպաթոլոգիական փոփոխությունները դիտվում են միջին և ինտիմային շերտերում։ Այդ փոփոխությունները ներառում են ճարպերի կուտակում փրփրային բջիջներում, արտաբջջային ազատ խոլեստերինի բյուրեղներ, կալցիֆիկացիա, թրոմբագոյացում, և շերտերի ուռուցքների և պատռվածքի պատճառով։ Առկա է ադվենտիցիայի բորբոքային էքսուդատ. Այնուամենայնիվ, միջին շերտի դեգրադացիան պրոտեոլիտիկ գործընթացի միջոցով կարծես թե ՈԱԱ-ի զարգացման հիմնական պաթոֆիզիոլոգիական մեխանիզմն է։ Որոշ հետազոտողներ հաղորդել են ՈԱԱ-ով մարդկանց մատրիցային մետաղոպրատինազների արտահայտման և գործունեության ավելացման մասին։ Սա հանգեցնում է էլաստինի հեռացմանը միջավայրից, որը դարձնում է աորտայի պատը ավելի զգայուն արյան ճնշման հետևանքների նկատմամբ Այլ զեկույցներում նշվում է որ գռանզիմ B-ն սերինային պրոտեազ է, որը  կարող է նպաստել աորտայի  անևրիզմայի պատռմանը` դեկորինի խոռոչի միջոցով, ինչը հանգեցնում է կոլագենի կազմավորման խաթարմանը և ադնետիցիայի պատռմանը ամրության նվազման հետևանքով։ Որովայնային աորտայում, նաև վազա-վազորումների թիվը նվազում է (համեմատած կրծքային աորտայի հետ)։ Հետևաբար, միջին շերտը պետք է հենվի հիմնականում սնուցման համար դիֆուզիայի վրա, ինչը դարձնում է ավելի զգայուն վնասվածքների նկատմամբ։

Հեմոդինամիկան ազդում է ՈԱԱ-ի զարգացման վրա, որը միտում ունի ստորերիկամային աորտային։ Ստորերիկամային աորտայի հիստոլոգիական կառուցվածքը և մեխանիկական բնութագրերը տարբերվում են կրծքային աորտային հիվանդություններից։ Տրամագիծը նվազում է արմատից մինչև աորտայի երկատման հատված իսկ ստորերկամային պատը պարունակում է էլաստինի փոքր քանակ:Հետևաբար, որովայնային աորտայի պատի մեխանիկական լարվածությունը բարձր է, քան կրծքային աորտայի պատը։ Էլաստիկությունը և առաձգականությունը նույնպես տարեցտարի նվազում են, ինչը կարող է հանգեցնել հատվածի աստիճանական ընդլայնմանը։ Ներանոթային ճնշման բարձր հիպերտոնիկ հիվանդների մոտ ներքին ճնշումը մեծապես նպաստում է պաթոլոգիական պրոցեսի առաջացմանը Համապատասխան հեմոդինամիկ պայմանները կարող են կապված լինել հատուկ ձևի ներլուսանցքային թրոմբի (ՆԼԹ)  հետ, որոնք կարող են ազդել ՈԱԱ-ի զարգացման վրա։

## Ախտորոշում
Որովայնային աորտայի անևրիզման սովորաբար ախտորոշվում է ֆիզիկական հետազոտության, որովայնի ուլտրաձայնի կամ համակարգչային տոմոգրաֆիայի միջոցով։ Պարզագույն որովայնային ռենտգենները կարող են ցույց տալ անևրիզմի ուրվագիծը, երբ նրա պատերը կալցիֆիկացված են։ Սակայն դա վերաբերում է բոլոր անևրիզմաների քանակի կեսից քչերին։ Ուլտրաձայնային սոնոգրաֆիան օգտագործվում է անևրիզմային հետազոտման և ցանկացած գոյացության չափերի որոշման համար։ Բացի այդ, հնարավոր է հայտնաբերել որովայնում ազատ հեղուկը։ Այն ոչ ինվազիվ և զգայուն է, բայց աղիներում գազի կամ գիրության առկայությունը կարող է սահմանափակել դրա օգտակարությունը։ ՀՇ մոտավորապես 100% զգայունություն է ցուցաբերում անևրիզմայի նկատմամբ և նաև օգտակար է նախավիրահատական պլանավորման համար, պարզաբանելով անատոմիան և նրա միջոցով հնարավոր է կատարել ներանոթային վերականգնում։ Եթե կասկածվում է պատռվածք, այն կարող է նաև հուսալիորեն հայտնաբերել հետորովայնամզային հեղուկը։ Անևրիզմայի դիտարկման այլընտրանքային, ավելի հաճախ օգտագործվող մեթոդներն են ՄՌՇ-ն և անգիոգրաֆիան։

Անևրիզման պատռվում է, եթե մեխանիկական լարվածությունը (տեղային առանձգականությունը) մեծացնում է պատի տեղային ամրությունը, հետևաբար, պատի գերլարվածությունը (ՊԳԼ) և պատի պատռման ռիսկը (ՊՊՌ) ավելի հավանական է, քան ՈԱԱ տրամագիծ դիտարկելու դեպքում։ Բժշկական ծրագիրը թույլ է տալիս հաշվարկել այս խանգարման ռիսկի ինդեքսները, հիմնված ստանդարտ ՀՇ-ի կլինիկական տվյալների վրա և ապահովում է հիվանդի համար ՈԱԱ-ի պատռման ռիսկի ախտորոշում։ Այս տեսակի բիոմեխանիկական մոտեցումը, ինչպես ցույց է տրված, հնարավորություն է տալիս ճշգրիտ կանխատեսել ՈԱԱ-ի պատռման վայրը։

Պատկեր:Ultrasonographic measurement of aortic diameter at the navel.svg|Աորտի չափումը որովայնային ուլտրաձայնային հետազոտություն աքսիալ հարթության մեջ աորտայի պատի արտաքին եզրերի միջև.
Պատկեր:Ultrasonography of abdominal aortic aneurysm in sagittal plane, annotated.jpg|Ուլտրաձայային հետազոտություն սագիտալ հարթություն, ցույց է տալիս առանցքային հարթության չափը (կարմիր գիծ), ինչպես նաև առավելագույն տրամագիծը (դեղին գիծ), որը նախընտրելի է։
Պատկեր:RupturedAAA.png|Միակողմանի սլաքը ցույց է տալիս ՈԱԱ-ի պատռվածքի տեղը և երկկողմանի սլաքը ցույց է տալիս թաքնված հեղուկ որովայնի խոռոչում
Պատկեր:Sagital aaa.JPG|ՀՇ սագիտտալ առանցքով ՈԱԱ-ի նկար
Պատկեր:AAA rupture risk.png|ՈԱԱ-ի պատռման ռիսկի կենսաքիմիական կանխատեսում
Պատկեր:Contrast-enhanced CT scan demonstrating abdominal aortic aneurysm.jpg|Աքսիալ ՀՇ-ն խտացված կոնտրաստով ցույց է տալիս որովայնային աորտայի անևրիզման 4,8-3,8 սմ
Պատկեր:RupturedAAAXray.png|Թույլ կոնտրաստավորված կալցիֆիկացված ՈԱԱ-ի պատը, որը երևում է ռենտգենային նկարում
Պատկեր:Abdominal aortic aneurysm.JPG|Որովայնային աորտայի անևրիզմա (3.4 սմ)
Պատկեր:AneursymCTMark.png|Աորտայի անևրիզմայի ՀՇ սկանավորումով երևացող մի փոքր մաս մնացած արյան հոսքից
Պատկեր:UOTW 35 - Ultrasound of the Week 1.webm|Ուլտրաձայնային հետազոտությունը ցույց է տալիս նախկինում վերկանգնված ՈԱԱ-ն, որը հոսում է տրանսպլանտատի շուրջ հոսքի հետ։
Պատկեր:Ultrasonography of abdominal aortic aneurysm with mural thrombus.jpg|Պատի թրոմբ ունեցող անևրիզմաի ուլտրաձայնային հետազոտություն։


### Դասակարգում

Որովայնային աորտայի անևրիզմաները սովորաբար բաժանվում են ըստ չափերի և ախտանիշների։ Անևրիզման սովորաբար սահմանվում է որպես աորտայի արտաքին տրամագիծը փոփոխված ավելի քան 3 սմ (աորտայի նորմալ տրամագիծը մոտ 2 սմ է) կամ նորմայի տրամագծից ավելի քան 50%-ով։ Եթե արտաքին տրամագիծը գերազանցում է 5.5 սմ, ապա անևրիզման համարվում է մեծ։ ՈԱԱ- ի պատռումը՝ դա կլինիկական ախտորոշումն է, որը ներառում է որովայնի ցավի տրիադա, որովայնի, մեջքի ցավ, և որովայնում պուլսացիիայի ենթարկվող զանգվածի  առկայություն։ Եթե այդ ախտանիշները առկա են, նշելով ՈԱԱ- ի պատռումը,  հնարավոր է կատարել վիրահատություն  առանց լրացուցիչ կլինիկական հետազոտությունների, բայց հաճախ ախտորոշումը հաստատվում է համակարգչային շերտագրությամբ։

Վերերիկամային աորտան սովորաբար մոտ 0,5 սմ մեծ  է, քան ստորերկամային աորտան։

## Կանխարգելում
* Թողնել ծխելը
* Հիպերտենզիայի բուժում

## Հետազոտություն
US Prevention Services Task Force-ը (USPSTF) խորհուրդ է տալիս միանգամյա որովայնային ուլտրաձայնային հետազոտություն անցկացնել որովայնային աորտայի անևրիզմայի համար` 65-75 տարեկան տղամարդկանց, ովքեր անցյալում ծխել են։ Անհասկանալի է, թե արդյոք հետազոտությունը օգտակար է այն կանանց համար, ովքեր ծխել են, և USPSTF-ն խորհուրդ է տալիս չհետազոտել կանանց, ովքեր երբեք չեն ծխել։

Մեծ Բրիտանիայի NHA-i ՈԱԱ սկրինինգ ծրագիրը հրավիրում է Անգլիայում 65 տարեկանը լրացած տղամարդկանց շրջանում հետազոտություն անցկացնել։ 65 տարեկանից ավելի տղամարդիկ կարող են դիմել հետազոտման ծրագրին։

Շվեդիայում, 65 տարեկանից բարձր բոլոր տղամարդկանց համար նախատեսված է միանգամյա հետազոտություն։ Հայտնաբերվել է, որ սա նվազեցնում է ՈԱԱ-ի մահվան ռիսկը 42% -ով, իսկ հետազոտությանների ընդհանուր քանակը կազմում է ավելի քան 200-ը։ Աորտայի անևրիզմայով ախտորոշված մոտ ազգականներին, շվեդական մասնագետները խորհուրդ են տալիս ուլտրաձայնային հետազոտություն մոտավորապես 60 տարեկանում։

Ավստրալիայում հետազոտման ուղեցույց չկա։

Կրկնակի ուլտրաձայնային հետազոտությունը պետք է կատարվի այն մարդկանց մոտ, որոնց աորտային չափը մեծ է 3,0 սմ-ից։ Այն հիվանդների, ում մոտ աորտան կազմում է սկսած 3,0-ից մինչև 3,9 սմ, նրանք պետք է հետազոտվեն ամեն երեք տարում, եթե 4.0-ից 4.4 սմ յուրաքանչյուր երկու տարում և 4,5-ից մինչև 5.4 սմ ամեն տարի։

## Վարում
Անախտանիշ ՈԱԱ-ի բուժման տարբերակները պահպանողական բուժումներ  են, հնարավոր վերականգնման մոնիտորինգը և անմիջական վերականգնումը։ ՈԱԱ-ն ունի վերականգնման երկու տարբերակ`բաց անևրիզմայի վերականգնում և էնդովասկուլյար անևրիզմների վերականգում (ԷՎԱՎ)։ Միջամտությունը հաճախ խորհուրդ է տրվում, եթե անևրիզմը աճում է ավելի քան 1 սմ-ով մեկ տարում կամ ավելի մեծ է  5,5 սմ-ից։ Վերականգնումը նույնպես նշվում է սիմպտոմատիկ անևրիզմաների համար։

### Պահպանողական
Պահպանողական բուժում է նշվում այն մարդկանց համար, որոնց վերականգնումը կապված է մահացության բարձր ռիսկի հետ, և այն հիվանդների համար, որոնց վերականգնումը հավանաբար բարելավում է երկարակեցությունը։ Պահպանողական բուժման հիմքը ծխելը դադարեցնելն է։

Վերահսկումը նշվում է փոքր անախտանիշով անևրիզմաների համար (5,5 սմ-ից պակաս), որտեղ վերականգնման ռիսկը գերազանցում է պատռման ռիսկին։ ՈԱԱ-ի տրամագծի մեծացումը մեծացնում է պատռման ռիսկը։ Դիտարկումը մինչև անևրիզմը հասել է 5,5 սմ տրամագծի` վաղ միջամտության համեմատ ավելի բարձր ռիսկ չէ։

### Դեղորայք
Ոչ մի դեղորայքային թերապիա արդյունավետ չէ աճի արագության կամ պատռվածքի աստիճանի նվազեցման համար անախտանիշ ՈԱԱ-ի դեպքում։ Այնուամենայնիվ, արյան ճնշումը և լիպիդները պետք է բուժել  նորմալ ընտաթքով։

### Վիրաբուժություն
Վերականգման շեմը տարբեր մարդկանց մոտ մի փոքր տարբերվում է` կախված ռիսկերի և օգուտների հավասարակշռությունից, հաշվի առնելով վերականգնումը և ընթացիկ դիտարկումը։ Սեփական աորտայի չափը կարող է ազդել դրա վրա, ինչպես նաև գործառնական ռիսկի ավելացում կամ կյանքի տևողության նվազեցում։ Այնուամենայնիվ, ապացույցները չեն հիմնավորում վերականգնումը, եթե չափը 4 սմ-ից 5,5 սմ է։

#### Բաց վերականգնում
Բաց բուժումը նշվում է երիտասարդ հիվանդների շրջանում, որպես պլանային ընթացակարգ կամ աճող կամ խոշոր, սիմպտոմատիկ կամ խանգարված անևրիզմա։ Աորտան պետք է սեղմված լինի վերականգնման ընթացքում, արյուն չտալով որովայնի օրգանների և ողնաշարի սեգմենտներին։ Սա կարող է հանգեցնել մի շարք բարդությունների։ Կարևոր է, որ վիրահատության   գլխավոր մասը արագ լինի, այդ պատճառով կտրվածքը սովորաբար բավականաչափ խոշոր է, հնարավորինս արագ վերականգնելու համար։ Բաց ՈԱԱ-ի վիրահատական միջամտության վերականգնումը զգալի ժամանակ է պահանջում։ Նվազագույնը մի քանի օրվա ինտենսիվ թերապիա, հիվանդանոցում շաբաթների և մի քանի ամիս մինչև ամբողջական վերականգնումը։

#### Ներանոթային վերականգնում
մինի|Էնդոպրոթեզը որովայնային աորտայի,ՀՏ, կապույտով նշվում է բնօրինակ անևրիզման
Ներանոթային վերականգնումը առաջինը գործնական դարձավ 1990-ականներին, և թեև այժմ այն համարվում է վերականգնման համար ճանաչված այլընտրանք, նրա դերը մնում է լիովին չբացահայտված։ Սա սովորաբար նշվում է տարեցների բարձր ռիսկային հիվանդների կամ հիվանդների բաց վերականգման հակացուցման համար։ Այնուամենայնիվ, էնդովասկուլյար վերականգնումը հնարավոր է միայն ՈԱԱ-ի մի մասի համար, կախված անևրիզմաի մորֆոլոգիայից։ Էնդովասկուլյար վերականգման հիմնական առավելություններն այն են, որ հետվիրահատական մահացությունը ցածր է, որ հիվանդը անցկացնում է կարճ ժամանակ ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքում, պակաս ժամանակ հիվանդանոցում, և նորմալ գործունեության վերադարձը լինում է ավելի արագ։ Էնդովասկուլյարի վերականգնման թերությունները ներառում են հիվանդանոցներում ավելի հաճախակի ստուգումների անհրաժեշտությունը և հետագա ընթացակարգերի անհրաժեշտության ավելի բարձր հավանականությունը։ Վերջին ուսումնասիրությունների համաձայն, ԷՎԱՎ- ի ընթացակարգը առողջության հետ կապված ընդհանուր գոյատևման կամ կյանքի որակի համար որևէ օգուտ չի բերում, համեմատած բաց վիրաբուժության հետ, թեև անևրիզմաի հետ կապված մահացությունը ավելի ցածր է։ Բաց բուժման ոչ ենթակա հիվանդների դեպքում, ԷՎԱՎ-ին գումարած պահպանողական բուժումը՝ որը կապված է օգուտի բացակայության հետ, մեծ քանակությամբ բարդությունների, հետագա ընթացակարգերի և ավելի բարձր ծախսերի հետ, համեմատած միայն պահպանողական բուժման հետ։ Հնարավոր է նաև հարբերական ցուցումային անևրիզմաների էվովասկուլյար բուժումը արտազստային ձևափոխումից հետո։ 2017 թ. Cochrane Review- ի պարզվել են նախնական ապացույցներ, որ առաջին ամսվա ընթացքում պատռված ՈԱԱ-ի էնդովասկուլյար և բաց վերականգնման միջև որևէ տարբերություն չկար։

### Պատռվածք
Հիվանդների մոտ ՈԱԱ-ի պատռվածքի բուժումը համարվում է անհետաձգելի վիրահատական միջամտություն։ Հնարավոր է, որ կա առավելություն վիրահատական սենյակ տեղափոխելիս հիվանդի մոտ լինի հիպոտենզիվ վիճակ և կատարվի դեհիդրատացիոն թերապիա։

## Նախատեսություն

Չնայած պատռման ռիսկի որոշման ընթացիկ ստանդարտը հիմնված է առավելագույն տրամագծի վրա, հայտնի է, որ այս շեմից (տրամագիծը  5.5 սմ) կարող է մնալ կայուն Մեկ զեկույցում ցույց տրվեց, որ պատռված ՈԱԱ-ի 10-24%-ը 5 սմ-ից պակաս տրամագիծ ունի։ Զեկուցվել է նաև, որ հայտնաբերված 473 ՈԱԱ-ի հետազոտության արդյունքում հայտնաբերվել է 118 պատռում, որոնց 13%-ը 5 սմ-ից պակաս տրամագծով։ Այս ուսումնասիրությունը ցույց է տվել նաև, որ ՈԱԱ-ի 60%-ից ավելի 5 սմ-ով (ներառյալ ՈԱԱ-ի 54%-ը 7.1-ից 10 սմ-ով) երբեք չի պատռվել։ Հետագայում հայտնաբերվեց Դարլինգի և այլոց կողմից, եթե 473 սուբյեկտների համար սահմանված առավելագույն տրամագիծը համապատասխանում էր, ապա միայն 7% (34/473) դեպքերը կպատռվեն վիրահատությունից առաջ, քանի որ տրամագիծը 5 սմ-ից պակաս է, իսկ 25% (116/473) դեպքերը, հնարավոր է, անհարկի վիրահատական գործողությունները, քանի որ այդ ՈԱԱ-ն կարող է երբեք չպատռվել։

Վերջերս հայտնաբերվել են այդ պատռվածքը գնահատելու այլընտրանքային մեթոդներ։ Այս մոտեցումների մեծ մասը ներառում է թվային ՈԱԱ-ի վերլուծություն, օգտագործելով սովորական վերջավոր տարրերի մեթոդի ձևավորման մեթոդ (ՎՏՄ)`պատերի լարվածության բաշխման որոշման համար։ Վերջին զեկույցները ցույց են տվել, որ այդ լարվածության  բաշխումները, որ ընդհանուր փոխկապակցված են  ՈԱԱ-ի երկրաչափության հետ ոչ բոլորն են առավելագույն տրամագծով։ Հայտնի է նաև, որ պատի վրա լարվածությունը ինքնաբերաբար չի սահմանում պատռվածքները, քանի որ ՈԱԱ-ն սովորաբար պատռվում է, երբ պատի լարվածությունը գերազանցում է պատի ուժը։ Պատռման գնահատականը կարող է ավելի ճիշտ լինել, եթե երկու հատկանիշն էլ հատուկ են տվյալ հիվանդին, կապված պատի ամրության հետ։ Վերջերս, պատի ուժը որոշելու ոչ ինվազիվ մեթոդը, կախված հիվանդից, հայտնաբերվել է ավելի ավանդական մոտեցումներով, ուժի որոշման հարցում, օգտագործելով այլ հետազոտողների կողմից շրջակա միջավայրի փորձարկումները ՈԱԱ-ի ռիսկիի գնահատման համար վերջերս ներկայացված որոշ մեթոդներ ներառում են; ՈԱԱ-ի պատի լարվածությունը;։ ՈԱԱ-ի ընդլայնման աստիճանը; ասիմետրայի աստիճանը; ներլուսանցքային թրոմբների ներկայություն(ՆԼԹ); պատռման պոտենցիալի ինդեքսը (ՊՊԻ); պատռման վերջնական տարրերի վերլուծության ինդեքս (ՊՎՏՎԻ); բիոմեխանիկական գործոններ` համակարգչային վերլուծության հետ համատեղ; ՆԼԹ-ի աճ; ՈԱԱ-ի երկրաչափական պարամետրեր ; ինչպես նաև մաթեմատիկական մոդելների հիման վրա ՈԱԱ-ի աճի և պատռման որոշման մեթոդ

Հետվիրահատական մահացությունը, որը արդեն իսկ պատռված ՈԱԱ-ի համար դանդաղորեն նվազել է մի քանի տասնամյակներով, սակայն մնացել է ավելի քան 40%. Այնուամենայնիվ, եթե ՈԱԱ-ն վերականգնվում է վիրահատական միջոցով մինչև պատռվելը, ապա մահացությունը զգալիորեն ցածր է; մոտավորապես 1-6%։

## Համաճարակաբանություն
ՈԱԱ-ի տարածվածությունը կախված է էթնիկական պատկանելիությունից։ Մեծ Բրիտանիայում ՈԱԱ-ն ավելի քան 65 տարեկան տղամարդկանց մոտ կազմում է մոտ 4,7%, իսկ ասիական տղամարդկանցը `0,45%։ Այն նաև ավելի քիչ տարածված է աֆրիկյան և իսպանալեզու մարդկանց մոտ։ Նրանք  չորս անգամ ավելի հաճախ են հանդիպում տղամարդկանց մոտ, քան կանանց։

Ամեն տարի Միացյալ Նահանգներում ՈԱԱ-ի պատռումից հետո տեղի է ունենում առնվազն 13.000 մահ։ Նոր դեպքերի ամենաբարձր թվաքանակը տղամարդկանց մոտ կազմում է մոտ 70 տարեկանում, 60 տարեկանում տառապող տղամարդկանց տոկոսը կազմում է 2-6։ Ծխողների շրջանում հաճախակիությունն ավելի բարձր է, քան չծխողներինը (8։1), իսկ ծխելը թողնելուց հետո ռիսկը դանդաղ է նվազում։ ԱՄՆ-ում չափահաս բնակչության շրջանում ՈԱԱ-ի հաճախականությունը կազմում է 2-4%։

ՈԱԱ-ի պատռումը  տեղի է ունենում 65 և ավելի բարձր տարիքի տղամարդկանց 1-3%-ի մոտ, մահացությունը` 70-95%։

## Պատմություն
Առաջին պատմական ՈԱԱ գրառումները վերաբերում են Հին Հռոմին 2-րդ դարում, երբ հունական վիրաբույժ Անտիլուսը փորձել է ՈԱԱ-ն բուժել, պրոքսիմալ և դիստալ լիգատուռաներով, կենտրոնական կտրվածքով և թրոմբային նյութը հեռացնելով անևրիզմայից։ Այնուամենայնիվ, ՈԱԱ-ի վիրաբուժական բուժման փորձերը անհաջող էին մինչև 1923 թվականը։ Նույն տարում Ռուդոլֆ Մատասը (որը նաև առաջարկեց էնդոանևրիզմաի գաղափարը) իրականացրեց առաջին հաջողակ աորտայի կապումը մարդու վրա։ ՈԱԱ-ի բուժման հաջողված այլ եղանակները ներառում էին պոլիէթիլենային ցելոֆանով ողնաշարի փաթաթումը, ինչը հանգեցրեց ֆիբրոզի և սահմանափակեց անևրիզմայի աճը։ Էնդովասկուլյար անևրիզմաի վերականգնումը առաջին անգամ կատարվել է 1980-ականների վերջին և տարածվել է առաջիկա տասնամյակների ընթացքում։ Էնդովասկուլյար վերականգնումը առաջին անգամ օգտագործվել է 1994 թվականին Նոթինգհեմում պատռված անևրիզման բուժելու համար։

## Հասարակություն և մշակույթ
Ֆիզիկոս Ալբերտ Էյնշտեյնը 1949 թ. վիրահատվել է որովայնային աորտայի անևրիզմայի համար, Ռուդոլֆ Նիսսենի կողմից, որը աորտան փաթաթել է պոլիէթիլենային ցելոֆանով ։ Էյնշտեյնի անևրիզմը պատռվեց 1955 թ. Ապրիլի 13-ին։ Նա հրաժարվեց վիրահատությունից, ասելով. «Ես ուզում եմ գնալ, երբ ուզում եմ։ Անհամ է արհեստականորեն կյանքը երկարացնելը։ Ես իմ բաժինն  արել եմ, ժամանակն է գնալ։ Ես դա անելու եմ էլեգանտ»։ Նա հինգ օր հետո մահացավ 76 տարեկանում։

Դերասանուհի Լյուկիլ Բոլլը մահացել է 1989 թվականի ապրիլի 26-ին, որովայնային աորտայի անևրիզմայից։ Նրա մահվան ժամանակ նա եղել է Սեդարս-Սինաի բժշկական կենտրոնում, վերականգնելով անհետաձգելի վիրահատությունից, որը կատարվել էր ընդամենը վեց օր առաջ` սրտի անբավարարության պատճառով։ Բոլլը ռիսկային խմբում  էր, քանի որ նա տասնյակ տարիներ մոլի ծխող էր։

Երաժիշտ Կոնվա Թվիթին մահացել է 1993 թ. Հունիսին, 59 տարեկան հասակում, որովայնային աորտայի անևրիզմայից, երկու ամիս առաջ` Final Touches- ի ստուդիայի վերջնական տարբերակ ալբոմի թողարկումից հետո։

Դերասան Ջորջ Սքոթը մահացել է 1999 թ.-ին` 71 տարեկանում պատռված որովայնային աորտայի անևրիզմայից։

2001 թ. նախկին նախագահի թեկնածու Բոբ Դոելը տարել է որովայնային աորտայի անևրիզմաի վիրահատություն, որի ընթացքում անոթային վիրաբույժ Քեննեթ Օուրելի գլխավորած թիմը տեղադրել է ստենտային պատվաստանյութ։

Ուրիելն ասել է, որ թիմը Y- ձևավորված խողովակ է տեղադրել Դոուի ոտքի կտրվածքով և տեղադրել այն աորտայի թուլացած մասում։ Անեևրիզման, ի վերջո, նեղանում է ստենտի շուրջ, որը շարունակում է մնալ իր տեղում մինչև Դոուի կյանքի ավարտը։

Դերասան Ռոբերտ Ջեքսը խաղացել է Տեխասի շղթայական կոտորածում «Կաշվե դեմքը» , մահացել է որովայնային աորտայի անևրիզմայից 2001 թվականի օգոստոսի 8-ին, 42 տարեկան դառնալուց մեկ օր առաջ։ Նրա հայրը մահացե է նույն հիվանդությունից, երբ Ռոբերտը երեխա էր։

Դերասան Թոմմի Ֆորդը հանկարծամահ եղավ որովայնի աորտայի անևրիզմաից 2016 թ. Հոկտեմբերին 52 տարեկան հասակում։

## Ուսումնասիրություն
### Ռիսկի գնահատում
Վերջին մի քանի տարիների ընթացքում կան շատ կոչեր այլընտրանքային մոտեցումների համար, պատռման ռիսկի գնահատման համար, և շատերը առաջարկել են, որ կենսամեխանիկական մեթադի վրա հիմնված մոտեցումը կարող է ավելի հարմար լինել, քան ներկա տրամագիծը օգտագործող մոտեցումը։ Թվային սիմուլյացիան արժեքավոր գործիք է հետազոտողների համար, որոնք հաշվարկում են պատերի մոտավոր լարվածությունները, այդպիսով բացահայտելով հատուկ անևրիզմայի պատռման պոտենցիան։ Փորձագիտական մոդելները անհրաժեշտ են այս թվային արդյունքները հաստատելու և ՈԱԱ-ի կենսամեխանիկական վարքագծի վերաբերյալ ավելի լավ պատկերացում կազմելու համար։ In vivo պայմաններում, ՈԱԱ- ն ցուցաբերում է տարբեր միջակայքեր նյութի  ամրության թույլ  հիպոքսիկ հատվածներից մինչև ավելի ուժեղ  և կալցիֆիկացված հատվածներ։

ՈԱԱ-ի ապագա աճի կանխագուշակման ուղիներ գտնելը համարվում է հետազոտության առաջնահերթությունը։

### Փորձարարական մոդելներ
Փորձարարական մոդելները այժմ կարող են արտադրվել նոր տեխնոլոգիայով, որը ներառում է նյութերի ներարկման  գործընթաց, որը օգտագործելով  նյութերի ներարկման  մեթոդ `որոշակի հիվանդի համար անատոմիկորեն ճիշտ ՈԱԱ-ի պատկեր ստեղծելու համար։ Աշխատանքը նաև կենտրոնացած էր նյութի ավելի իրատեսական անալիզների զարգացման վրա, քան in vivo-ում, և վերջերս էլ ստեղծվեց նոր սիլիկոնային ռետիններ, որը ավելի ճշգրիտ կերպով ներկայացրեց ՈԱԱ-ի նյութի տարբեր հատկությունները։ Այս ռետինե մոդելները կարող են օգտագործվել նաև տարբեր փորձարարական փորձարկումների ընթացքում, սկսած լարվածության վերլուծության միջոցով, ֆոտոսիլաստի մեթոդով, որոշելու համար, արդյոք պատռվածքի կետերը թվայնորեն համապատասխանում են փորձաքննության հետ։ Մշակվում են նոր էնդովասկուլյար սարքեր, որոնք կարող են ավելի բարդ և խճճված անատոմիան բուժել։

### Կանխարգելում և բուժում
Կենդանիների ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մեկ սպիտակուցի հեռացումը կանխում է արյան անոթների վաղ փուլում բարդությունների առաջացումը։ Մկների շտամերից ցիկլոֆիլին Ա (CypA) կոչվող ազդանշանային գենի վերացման միջոցով հետազոտողները կարողացան ամբողջական պաշտպանություն ապահովել որովայնի աորտայի անևրիզմայի դեմ։

Մեկ այլ ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ Գրանզիմ B-ը (GZMB) (սպիտակուցը, որը քայքայում է ֆերմենտը) պոտենցիալ թիրախ է որովայնային աորտայի անևրիզմայի համար։ Մկների մոդելների այս ֆերմենտի վերացումը դանդաղեցրեց անևրիզմաների առաջընթացը և բարելավեց գոյատևումը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Cochrane Peripheral Vascular Diseases Review Group 

Կատեգորիա:Տղամարդու առողջություն