open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հալիձորի բերդ

**Հալիձորի բերդ** (Հալիձորի Սուրբ Աստվածածնի կուսանաց անապատ), հայկական ճարտարապետական համալիր Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Ողջի գետի աջ ափին։ Կառուցվել է XVII դարի 1-ին կեսին, որպես անապատ։ XVIII դ. Դավիթ Բեկն այն վերակառուցել է բերդի, որն իր անառիկ դիրքի շնորհիվ դարձել է նրա ազատագրական պայքարի գլխավոր ամրոցը և Սյունիքի հայկական իշխանության կենտրոնը։ Շրջափակված է հատակագծում անկանոն քառանկյան ձև ունեցող (տեղանքից բխող) պարսպապատով, որի հարավարևմտյան անկյունում միակ, հատակագծում շրջանաձև բուրգն է։ Մուտքերը երկուսն են՝ հարավից և հյուսիսից։ Համալիրում չափերով և տեղադրությամբ գերիշխողը եկեղեցին է (թաղածածկ դահլիճի հորինվածքով, բեմի երկու կողմում՝ ավանդատներով), որին հարավից և հյուսիսից կից են թաղածածկ, երկհարկ շինություններ (առաջին հարկերը հավանաբար գավթի դեր են կատարել)։ Ամրոցի վերակառուցման ժամանակ պաշտպանական նկատառումներով եկեղեցու և կից երկհարկ շինությունների վերին հարկի կտուրները հավասարեցվել են՝ ստացված հարթակից գրոհող թշնամուն գնդակոծելու համար։

## Ավանդություն
Այստեղ ժամանակին ամրացած է լինում Դավիթ Բեկը։ Պարսից շահի զորքերը ինչքան կռվում են, չեն կարողանում գրավել։ Շուն-Ֆրանգյուլը պարսիկներին հայտնում է գետնի տակով անցնող ջրի ճանապարհը։ Թշնամին գնում, կտրում է ջուրը։ Պաշարվածները ծարավից թուլանում են։ Մի գիշեր էլ նրանք գաղտնի ճանապարհով դուրս են գալիս բերդից։ Պարսից շահը հարձակվելով գրավում է դատարկ բերդը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Հասրաթյան Մ., Սյունիքի XVII-XVIII դարերի ճարտարապետական համալիրները, Երևան, 1973։

## Արտաքին հղումներ
*Հալիձորի բերդ՝ պատմություն կրող պատեր 

Կատեգորիա:17-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Հնագիտական վայրեր Հայաստանում
Հալիձորի ճակատամարտ

**Հալիձորի ճակատամարտ**, զինաբախում Սյունիքի հայ ազատագրական շարժման զինված ուժերի և օսմանյան բանակի ու նրան միացած մի քանի ֆեոդալների միացյալ զորքերի միջև։ Տեղի է ունեցել 1727 թվականի մարտին, Հալիձորի բերդի մոտ։

## Նախապատմություն
1726 թվականին օսմանյան 40 հազարանոց բանակը, որոնց թվում էին նաև լեզգիները, հարձակվում է Մեծ սղնախի վրա։ Սղնախի ղեկավարները կարճ ժամանակում կարողանում են համալրել իրենց ջոկատները, որից հետո տեղի է ունենում զորքերի բախումը։ Ճակատամարտը տևել է ութ օր, որում հայերը հաղթանակ են տարել։ Թուրքերը պարտությունից հետո նահանջել են դեպի Գանձակ։ Սղնախների ղեկավարները 1727 թվականի սկզբին պատվիրակություն են ուղարկում Սալյան ռուսական զորքերի հրամանատար գեներալ Դոլգորուկովին։ Պատվիրակությունը տանում էր Եկատերինա կայսրուհու նամակը, որում գրված էր, որ գեներալ Դոլգորուկովն օժանդակ զորք պետք է ուղարկի հայերին։ Սակայն հայերը մերժում են ստանում գեներալից։ Չալաբի Քյոխվայի ռուսական մայրաքաղաք երրորդ ուղևորությունն հայերի համար կրկին ապարդյուն է լինում։

## Ճակատամարտ
1726 թվականին Արևելյան Հայաստան մտած օսմանյան բանակը Երևանից սկսում է շարժվել դեպի Խոյ և Թավրիզ քաղաքները։ Այն բանից հետո, երբ օսմանցիները հաղթում են Դավիթ Բեկի առանձին ջոկատներին, նա ամրանում է իր նոր կառուցած Հալիձորի բերդում։ 1726 թվականի աշնանը օսմանցիները շարժվում են դեպի Հալիձոր և 1727 թվականին պաշարում այն։

Օսմանցիների կողմից բերդի նվաճման բազմաթիվ անհաջող փորձերից հետո՝ պաշարման վերջին օրը, նրանք ուժերը բաժանում են երեք խմբերի և տարբեր կողմերից շարժվում դեպի բերդ։ Օսմանյան զորքերի առջևից շարժվում էին վերելակ տանողները, որոնք հետևում էին դրոշակակիրներն ու թմբկահարները, իսկ նրանց հետևում շարժվում էր զորքը։ Երբ օսմանցիները հաջող կարողանում են սանդուղքները մոտեցնել պարսպին, նրանք հարձակվում են բերդի վրա։ Այս պահի մասին Ստեփանոս Շահումյանը գրել է.

Օրվա երկրորդ կեսին գրոհներն ավելի են սաստկանում, և կողմերից յուրաքանչյուրը չէր ցանկանում պարտվել։ Ստեղծված իրավիճակում բերդի հրամանատարությունը որոշում է ընդունում հակահարված տալ օսմանցիներին։ Հայերը, մարտիկներից մի քանի ջոկատ կազմելով, դուրս են գալիս բերդից և հակահարված տալիս։ Անսպասելի հարձակումից հետո օսմանցիները նահանջում են, իսկ բերդում մնացած հայ մարտիկները սկսում են հարձակվել և հետապնդել օսմանցիներին։

Հալիձորում տարած հայերի հաղթանակն ամենախոշորն էր օսմանյան բանակի դեմ տարված հերոսամարտերում։ Հայերի այս հաղթանակը փոխել է ռազմական գործողությունների ընթացքը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Ընտիր Պատմութիւն Դաւիթ Բէգին..., Վաղ-պատ, 1871։ 
* Լեո, Երկ. ժող., հ. 3, գիրք 2, Երևան, 1973։

Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժում
Կատեգորիա:Սյունիքի ազատագրական պայքար (1722-1730)
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հայաստանի ճակատամարտեր
Հալվա

**Հալվա**, հրուշակեղենի տեսակ։ Հայաստանում տնային պայմաններում պատրաստում են յուղի մեջ բոված ցորենալյուրից՝ վրան լցնելով դոշաբ, շաքարաջուր կամ մեղրաջուր։

Գործարանային եղանակով պատրաստում են յուղատու սերմերից (քունջութ, գետնանուշ, արևածաղիկ, սոյա և այլն) կամ դրանց խառնուրդներից՝ խառնելով փրփուր առաջացնող նյութերի (օճառարմատ, մատուտակ) թուրմի հետ։ Կարամելային զանգվածը թուրմի հետ հարելուց առաջացած ծակոտկեն զանգվածին ավելացնում են աղացած սերմերը, երբեմն՝ նաև համ ու բույր տվող նյութեր (վանիլին, կակաո, չամիչ և այլն)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հրուշակեղեն
Կատեգորիա:Արևելյան քաղցրավենիքներ
Կատեգորիա:Արաբական խոհանոց
Կատեգորիա:Ադրբեջանական խոհանոց
Կատեգորիա:Իրանական խոհանոց
Կատեգորիա:Բալկանյան խոհանոց
Կատեգորիա:Ասիական խոհանոց
Կատեգորիա:Բուսակերական խոհանոց
Կատեգորիա:Արևելյան խոհանոց
Հալվե

**Անմահաթուփ**, **հալվե, սապռ** կամ **ալոե** (), թաղաղուազգիների ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի, թփերի, հազվադեպ՝ ծառերի ու լիանների ցեղ։ Ընդգրկում է մոտ 500 տեսակ։ Նախկինում Հալվեն պատկանում էր  կամ  ընտանիքին։

Հայաստանում աճեցվում է Երևանի բուսաբանական այգում, Արմավիրի մարզում։ Սենյակային պայմաններում աճեցվում է Հալվե ծառանմանը (*A. arborescens*)։

## Կենսաբանական նկարագիր
Տերևները հերթադիր են, հյութալի, մսալի՝ մոմաշերտով պատած, եզրերը՝ փշոտ։ Ծաղկաբույլը ողկուզանման է կամ հուրանանման, ծաղիկները հիմնականում խողովակավոր կամ նեղ զանգակաձև են՝ կարմիր, նարնջագույն, դեղին։ Պտուղը տուփիկ է։ Բազմանում է սերմերով ու վեգետատիվ ճանապարհով։

## Նշանակություն և կիրառում
Սենյակային պայմաններում աճեցվում է ծառանման հալվե (*A. arborescens*), որն արժեքավոր դեղաբույս է։ Տերևները և թուրմը պարունակում են ֆերմենտներ, վիտամիններ, եթերայուղեր, գլիկոզիդներ։ Պատրաստուկներն օգտագործվում են ստամոքսաղիքային համակարգի, աչքի, բերանի խոռոչի բորբոքային հիվանդությունների, սակավարյունության, ճառագայթային վնասվածքների և այլ դեպքերում։

Հալվեի հյութն օժտված է բակտերիասպան և բակտերիաների աճը կասեցնող հատկություններով։ Օգտագործվում է այրվածքների, սնուցող, խոցերի, վարակված վերքերի, թարախակույտերի և այլ հիվանդությունների դեպքերում։

Հալվեն աճեցվում է Երևանի բուսաբանական այգում և Արմավիրի մարզի որոշ տնտեսություններում։

## Դասակարգում
մինի|ձախից|Բուսաբանական նկարազարդում


Պատկեր:Babosa1.jpg|*[[Aloe arborescens]]*
Պատկեր:Aloe aristata.jpg|*[[Aloe aristata]]*
Պատկեր:Köcherbaum_Köcherbaumwald_01.JPG|*[[Aloe dichotoma]]*
Պատկեր:Aloe_hereroensis_Auob_C15.JPG|*[[Aloe hereroensis]]*
Պատկեր:Aloe_parvula.JPG|*[[Aloe parvula]]*
Պատկեր:Aloe peglerae01.jpg|*[[Aloe peglerae]]*
Պատկեր:Aloe_saponaria_1.jpg|*[[Aloe maculata]]*
Պատկեր:Aloe_sophie_plant_and_flowers.jpg|*[[Aloe sophie]]*
Պատկեր:AloeSpeciosa.jpg|*[[Aloe speciosa]]*
Պատկեր:Aloe_striatula_1.jpg|*[[Aloe striatula]]*
Պատկեր:Aloe_rauhii.jpg|''Aloe rauhii


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Алоэ — статья из Большой советской энциклопедии
*Егорова Т. В. Семейство асфоделовые (Asphodelaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. / Гл. ред. А. Л. Тахтаджян. — М.։ Просвещение, 1981. — Т. 6. Цветковые растения. / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — С. 127—148. — 543 с. — 300 000 экз

## Արտաքին հղումներ
* Ալոե (հալվե)․ օգտակար և վնասակար հատկությունները
* Հալվե բույսի օգտակարությունը
* Ալոե (հալվե) - Մեդեքս

Կատեգորիա:Թաղաղուազգիներ
Հակոբ Կարնեցի

**Հակոբ Կարնեցի** (Գևորգի որդի, ), պատմիչ-ժամանակագիր, աշխարհագրագետ։ 1641 թվականին Էջմիածնում ձեռնադրվել է քահանա։

Նրա «Ժամանակագրությունը» ընդգրկում է 1662—1672 թվականներին Հայաստանում կատարված կարևոր իրադարձությունները։ Նրա «Տեղագիր Վերին Հայոց» երկը (հրատարակվել է 1903 թ., թարգմանվել է նաև ֆրանսերեն) պատմաաշխարհագրական և ազգագրական կարևոր տեղեկություններ է պարունակում Կարնո գավառի, օսմանյան բռնակալության հարկային համակարգի վերաբերյալ և այլն։ Ընդօրինակել է ձեռագրեր։ Նրան է վերագրվում «Երգ երգոցի» մի մեկնություն։

Հակոբ Կարնեցու երկերը շարադրված են բարբառային տարրերով հագեցած գրաբարով։ Հավանաբար մահացել և թաղվել է Կարինում։

## Աշխատություններ
* Յակովբ Կարնեցի, Տեղագիր Վերին Հայոց, Յիշատակարան ԺԷ դարու։ Առաջաբանը եւ ծանօթութ. Կ. Կոստանեանց, Վաղարշապատ, 1903:
* Յակոբ Կարնեցի, Տեղագիր վերին Հայոց։
* Յակոբ Կարնեցի, Ժամանակագրութիւն։

## Գրականություն
# Միքայել Մալխասյան, Հակոբ Կարնեցու «Տեղագիր Վերին Հայոց» երկը՝ որպես պատմաաշխարհագրական հետազոտությունների աղբյուր (Էրզրումի նահանգը 17-րդ դարում), Ս. Էջմիածին, 2009։ ISBN 978-9939-53-480-0

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պատմիչներ
Կատեգորիա:Հայ աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական քահանաներ
Գրիգոր Հախինյան (երգահան)

**Գրիգոր Մուշեղի Հախինյան** (), հայ կոմպոզիտոր։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1972), ժողովրդական արտիստ (1990)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիայի ստեղծագործական բաժինը (1957, դասատու՝ Գրիգոր Եղիազարյան)։ 1961-1976 թվականներին՝ Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանի, 1970 թվականից՝ Երևանի կոնսերվատորիայի դասատու (պրոֆեսոր 1989), 1974 թվականից, միաժամանակ՝ Երաժշտական հիմնադրամի հայկական բաժանմունքի վարչության նախագահ։

Գրել է օպերաներ («Լեգենդի մարդը», 1970, «Ծովինար», 1973), բալետներ («Ախթամար», 1961, «Լոռեցի Սաքոն», 1961, «Ուռենի», 1963), կանտատներ («Սայաթ-Նովա», 1963, «Հայաստան», 1983, «Մեծ հաղթանակ», 1985), օրատորիա («Թոնդրակեցիներ», 1966), 4 սիմֆոնիա (1969, 1975, 1978, 1983), ջութակի և սիմֆոնիկ նվագախմբի (1957), տրոմբոնի և սիմֆոնիկ նվագախմբի (1977), քանոնի և ժողգործիքների նվագախմբի (1987), դուդուկի և ժողգործիքների նվագախմբի (1988) կոնցերտներ, գործիքային, վոկալ երկեր, երաժշտություն կինոնկարների և դրամատիկական ներկայացումների համար։ Մշակել է ժողովրդական և աշուղական երգեր։

## Գրականություն
* Արազյան Թ., Գրիգոր Հախինյան, Երևան, 1974։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Մանկավարժներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ
Հախճապակի

250px|մինի|Իտալական հախճապակե ափսե
**Հախճապակի**, թափանցիկ կամ անթափանց ջնարակով պատած, հոծ, մանրածակոտկեն թրծազանգվածով (սովորաբար սպիտակ կավից` կաոլին) խեցեգործական կերտվածքներ։ 

Հախճապակու ստացման համար օգտագործում են նույն հումքը, ինչ՝ ճենապակու, փոխվում է միայն բաղադրամասերի հարաբերությունը և թրծման տեխնոլոգիան։ Կարծր հախճապակու համար գործածում են մեծ քանակությամբ դաշտային սպաթ, փուխրի համար՝ կիր։ Հախճապակու կարևոր բաղադրամասերից են նաև քվարցը, ավազը և հրակավը։ Հախճապակե առարկաները թրծվում են երկու անգամ. առաջինը` 1200-1280օC ջերմաստիճանում, երբ թրծվում է անոթը, երկրորդը՝ 1050-1150օC ջերմաստիճանում, ջնարակազանգվածի շերտածածկը թրծելու համար։ Հայաստանում հախճապակու արտադրության զարգացման առաջին փուլի (IX դ. 2-րդ կես - XI դ. 2-րդ կես) հիմնական կենտրոնը Դվինն էր, հախճապակե իրերի տեսականին՝ սահմանափակ (անթափանց ջնարակով և կոբալտով նկարազարդված)։ Երկրորդ փուլը հախճապակու արտադրության ծաղկման ժամանակաշրջանն է (XI դ. 2-րդ կես - XIII դ. 1-ին կես), երբ ազատվելով սելջուկյան թուրքերի լծից՝ երկիրն ապրեց տնտեսական զարգացման տևական ու խաղաղ շրջան։ Հիմնական կենտրոններն էին Դվինն ու Անի։ Պեղումներով հայտնի է հախճապակու հարուստ տեսականի (փուխր խեցիով վերադիր, միագույն ջնարակով անզարդ, բազմանիստ հարթակներով դրոշմազարդված, փխրախեցի սպիտակ ու կոբալտե զարդերով, կիսաթափանցիկ սպիտակ կարծրախեցի, շողյուն, ենթաջնարակային նկարազարդումով և այլն)։ Երրորդ փուլն ընդգրկում է մոնղոլական տիրապետության ժամանակաշրջանը (1236-ից մինչև XIV դար)։ Հիմնական կենտրոններն են՝ Անի, Ամբերդ, Գառնի և Տիկնունի։ Հախճապակու տեսականին սակավ էր (մուգ կոբալտով նկարազարդված և թափանցիկ ջնարակով պատած, բազմերանգ՝ կանաչ, կապույտ ու այլ գույներով զարդարված ու թափանցիկ ջնարակով պատած, և ողյուն խեցանոթներ)։ Մոնղոլական տիրապետությունը XIV դարում արագացրեց հայ ժողովրդի զանգվածային արտագաղթը։ Անեցիների մի հատվածը հաստատվեց Կուտինայում՝ իր հետ բերելով արհեստագործական շնորհքի գաղտնիքներն ու ավանդույթները։ Կուտինան հռչակվեց իր հախճապակու արտադրանքով և այդ մենաշնորհը պահպանեց մինչև XIX դարը։ Հայաստանում հախճապակու արտադրությունը XX դարում նոր վերելք է ապրել։ 1947 թվականին Երևանում հիմնադրվել է հախճապակու գործարան, որը թողարկում է տնտեսական ամանեղեն, դեկորատիվ իրեր և հուշանվերներ։

## Տես նաև
* Խեցեգործություն

## Գրականություն
* Ղաֆադարյան Կ., Դվին քաղաքը և նրա պեղումները, Երևան, 1952։ 
* Առաքելյան Բ., Քաղաքները և արհեստները Հայաստանում IX-XIII դդ., հ. 1-2, Երևան, 1958-64։ 
* Ժամկոչյան Ա., Միջնադարյան Հայաստանի հախճապակին IX_XIV դդ., Հայաստանի հնագիտական հուշարձանները, հ. 10, Երևան, 1981։

Կատեգորիա:Խեցեգործություն
Հակոբ Սանահնեցի

**Հակոբ Սանահնեցի** կամ **Հակոբոս Քարափնեցի** (), եկեղեցական գործիչ, դավանաբան, ժամանակագիր։ Սանահնի վանահայր, ապա՝ կաթողիկոս Պետրոս Ա Գետադարձի հակաթոռ (1037-1038) Դիոսկորոսի աշակերտը և մերձավոր գործակիցը։ 1065 թվականին Կոստանդնուպոլսում մասնակցել է հույն բարձրաստիճան կղերականների հետ դավանաբանական բանավեճին, բյուզանդական կայսր Կոստանդին Դուկասի ճնշմամբ կազմել և ստորագրել է հայ և հույն եկեղեցիների միության գիր, որը կայսրի ներկայությամբ պատռել է Հայոց արքա Գագիկ Բ Բագրատունին։ Երևանի Մատենադարանի N 9832 ձեռագրում պահպանվել են արժեքավոր հատվածներ՝ քաղված «Ի ժամանակագրութենէ Յակոբայ քահանայի», հավանաբար, Հակոբ Սանահնեցու՝ կորած պատմական երկից։ Մատթեոս Ուռհայեցին իր «Ժամանակագրություն» կազմելիս օգտագործել է Հակոբ Սանահնեցու երկը (1085 թվականին նախորդած դեպքերի նկարագրությունը), այնտեղից փոխառել բազմաթիվ փաստաթղթերի ու պաշտոնական նամակների (Հովհաննես Չմշկիկ կայսրի՝ Հայոց թագավոր Աշոտ Գ Ողորմածին, Ղևոնդ վարդապետին, Վասիլ II կայսրի՝ Հովհաննես-Սմբատ թագավորին և Հայոց կաթողիկոս Սարգիս Ա Սևանցուն առաքած) կրկնօրինակները։

## Գրականություն
* Խաչիկյան Լևոն, Հակոբ Սանահնեցի, ժամանակագիր 11-րդ դարի, - «Բանբեր Երեւանի համալսարանի», 1971, N 1, էջ 22-48։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ հոգևորականներ
Կատեգորիա:Հայ պատմիչներ
Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական վարդապետներ
Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (Թբիլիսի)

**Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (Թբիլիսի)**, հայկական առաքելական ոչնչացված եկեղեցի ներկայիս Վրաստանի մայրաքաղաք Թբիլիսիում։ Ոչնչացվել է 1937-38 թթ. ընթացքում Լավրենտի Բերյայի հրամանով այլ 11 հայկական եկեղեցիների հետ միասին։

## Տես նաև
* Հայերը Վրաստանում
* Վրաստանի հայկական տաճարների ցանկ

## Ծանոթագրություններ
*  Թբիլիսիի հայկական եկեղեցիներ - Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ

Կատեգորիա:Հայկական առաքելական գոյություն չունեցող վանքեր և եկեղեցիներ (Վրաստան)
Կատեգորիա:Հին Թբիլիսի
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թբիլիսիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ** անվանումով կան հետևյալ եկեղեցիները՝
## Հայաստան
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Բերդ (Տավուշ)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, գյուղ Բյուրավան (Արարատ)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Գյումրի (Շիրակ)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Գորիս (Սյունիք)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, գյուղ Դսեղ (Լոռի)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր եկեղեցի, քաղաք Երևան
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Երևան
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, գյուղ Հայկաձոր (Շիրակ)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, գյուղ Կողբ (Տավուշ)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, գյուղ Նորատուս (Գեղարքունիք)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, գյուղ Տաթև (Սյունիք)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, գյուղ Արևշատ (Արարատի մարզ)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք  (Երևան)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, գյուղ Նոր կյանք (Շիրակի մարզ)

## Հարևան երկրներ
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, գյուղ Բանանց, Դաշկեսան
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Բարդա, Բարդա
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Բաքու, Բաքու
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Թեհրան, Թեհրան
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Թբիլիսի, Թբիլիսի
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Կեսարիա, Կայսերի
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, գյուղ Հակոբի Շեն, Վարդաշեն
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Սպահան, Սպահան
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Ստամբուլ, Ստամբուլ
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցիի գյուղ Մաջադիա, Վրաստան
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի գյուղ Օրալ, Վրաստան

## Սփյուռք
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Ալմելո (Նիդերլանդներ)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Բելորեչենսկ (Ռուսաստան)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Բելցի (Մոլդովա)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Բինգեմթոն (ԱՄՆ)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Խարթում (Սուդան)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Կարակաս (Վենեսուելա)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Կոմոտինի (Հունաստան)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Նյու Յորք (ԱՄՆ)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Նովոռոսիյսկ (Ռուսաստան)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Շարջա (ԱՄԷ)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Սինգապուր (Սինգապուր)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, գյուղ Սոսնովկա (Ռուսաստան)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Վլադիկավկազ (Ռուսաստան)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Փասադենա (ԱՄՆ)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, քաղաք Ուլյանովսկ (Ռուսաստան)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, նախկին հայկական ծխական եկեղեցի Նովի Սադ քաղաքում (Սերբիա)։

## Տես նաև
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ վանք (այլ կիրառումներ)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ կաթողիկե եկեղեցի (այլ կիրառումներ)
Հալոֆիտներ

մինի|250px|աջից|Հալոֆիտ
**Հալոֆիտներ**, աղաբույսեր, խիստ աղակալած հողերում աճող բույսեր։ Աղակուտակիչներ են, ունեն մսալի, փայլուն, մանր տերևներ ու ընձյուղներ՝ պատված կուտիկուլայի հաստ շերտով։ Հայաստանում զբաղեցնում են մոտ 30 հազար հեկտար տարածություն և կենտրոնացած են Արարատյան դաշտում, Արմավիրի, Արարատի մարզերում։ Հալոֆիտները բաժանվում են 3 խմբի. էվհալոֆիտներ կամ իսկական հալոֆիտներ (օշաններ), որոնց բջջապլազման կայուն է աղերի բարձր պարունակության նկատմամբ։ Դրանցից են մոմիկը (բալախ), բիներցիան, օշանի և սուվեդի որոշ տեսակներ։ Կրինոհալոֆիտներն ունեն աղերի բարձր կլանողունակություն, սակայն հյուսվածքներում կուտակված աղի զգալի մասն արտամղում են տերևների հատուկ գեղձային մազիկներով (փշաքեղ, կարմրան, ֆրանկենիա և այլն)։ Գլիկոհալոֆիտներն աճում են քիչ աղոտ, հիմնականում ալկալիացած հողերում, արմատային համակարգն ունի ցածր թափանցելիություն աղերի նկատմամբ (հոտավետ օշինդր, որդանխոտ, աստղածաղիկ, անողնուց)։ Մոտ 40 հալոֆիտներ գրանցված են Հայաստանի կարմիր գրքում, իսկ անտերև ելաբույսը և բարալիկ տետրադիկլիսը ոչնչացել են։ Շատ հալոֆիտներ կիրառվում են բժշկության մեջ։

Կատեգորիա:Բույսեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Կարապետ Հախնազարյան

**Կարապետ Վարդանի Հախնազարյան** (, թաղված է Վերին Արտաշատում), հրետանու գեներալ-մայոր (1944)։

## Կենսագրություն
1930 թվականին ավարտել է բարձրագույն սպայական հրետանային դպրոցը, 1941 թվականին՝ Մ. Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիան։ Մասնակցել է Առաջին համաշխարհային պատերազմին (1917), Հայաստանում 1921 թվականի քաղաքացիական կռիվներին։ ԽՍՀՄ Հայրենական Մեծ Պատերազմի ժամանակ եղել է Բրյանսկի ռազմաճակատի 8-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրետանու հրամանատար (1941-1943), 1-ին մերձբալթյան ռազմաճակատի 43-րդ բանակի հրետանու հրամանատարի տեղակալ (1943), ապա՝ նույն բանակի 1-ին հրաձգային կորպուսի հրետանու հրամանատար (1944 թվականի հուլիս-1945 թվականի մայիս)։ Հետպատերազմյան տարիներին (մինչև զորացրվելը՝ 1953) վարել է հրամանատարական պաշտոններ։

Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ հրետանային զորքերի հայ գեներալ-մայորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Հմայակ Հախնազարյան

**Հմայակ Նիկողոսի Հախնազարյան** (), ինժեներական զորքերի գեներալ-մայոր (1944)։ Ավարտել է Լենինգրադի Ֆ. Ձերժինսկու անվ. ռազմատեխնիկական ակադեմիան (1930)։ 1918 թվականին կամավոր կռվել է հայ-թուրքական ռազմաճակատում (Իգդիր, Սարդարապատ)։ 1931-1938 թվականներին աշխատել է կարմիր բանակի հրետանային գլխավոր վարչությունում։ 1939 թվականին եղել է ԳՀԻ գլխավոր կոնստրուկտորի տեղակալ։ 1944 թվականի փետրվարից՝ գլխավոր կոնստրուկտոր։ Հետպատերազմյան տարիներին (մինչև 1954 թվականը) շարունակել է աշխատանքը ռազմական տեխնիկայի կատարելագործման բնագավառում։ Զորացրվել է 1954-ին։

Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի 2, ՀՍՍՀ Աշխատանքային կարմիր դրոշի, Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ինժեներատեխնիկական ծառայության հայ գեներալ-մայորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Սուրբ Գեորգի եկեղեցի (Սուրամ)

**Սուրբ Գեորգի**, եկեղեցի Վրաստանում։ Գտնվում է Խաշուրի մունիցիպալիտետի Սուրամ քաղաքում։

## Գրականություն
* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწრილობა, ტ. 5, თბ., 1990 წ. 

Կատեգորիա:Շիդա Քարթլիի մարզի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Վրաստանի եկեղեցիներ
Հովիկ Հախվերդյան

**Հովիկ Հովհաննեսի Հախվերդյան** (), հայ կինոռեժիսոր, Լևոն Հախվերդյանի եղբայրը, Հայաստանի պետական մրցանակակիր (1988 թ.), Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ (2006 թ.)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է ԵՊՀ (1959 թ.)։ 1959-1961 թվականներին՝ Հայֆիլմի, 1961-1971 թվականներին՝ հեռուստապետկոմի ռեժիսոր, 1971 թվականից՝ «Երևան» ստուդիայի կինոռեժիսոր։ Կինոնկարներից են «Վարդան Աճեմյան» (1972), «Հայաստանի կամերային նվագախումբ» (1973), «Վասպուրական» (1973), «Ավետիք Իսահակյան» (1975), «Գորանի» (1977), «Համո Սահյան» (1981), «Ով, Հայոց աշխարհ» (1998), «Լուսավորչի կանթեղը» (1999) վավերագրական, «Ճանապարհին» (1976), «Սերոբի ծառը» (1978, կարճամետրաժ) գեղարվեստական ֆիլմերը։ 1983 թվականից նկարահանել է «Մատենադարան» ֆիլմաշարը (I-XVIII կինոնկարները, 1983-1994 թվականներին, սցենար Հախվերդյանի և Կիմ Բակշիի)։

## Ֆիլմեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ռեժիսորներ
Կատեգորիա:1936 ծնունդներ
Կատեգորիա:2016 մահեր
Կատեգորիա:Մայիսի 13 ծնունդներ
Կատեգորիա:ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:ՀՀ պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ կինոռեժիսորներ
Հաճն

**Հաճն** (այժմ կոչվում է **Սայիմբեյլի**, ), քաղաք պատմական Լեռնային Կիլիկիայում։

## Աշխարհագրություն
Հաճնը գտնվում է ներկայիս Թուրքիայի Հանրապետության Ադանայի մարզի հյուսիսում, Սարոսի գետի վտակ Գյոկսուից 10 կմ արևմուտք՝ եռանկյունաձև բլրի վրա։ Քաղաքից արևմուտք է գտնվում Օբրուխ ձորը և համանուն գյուղը, որով հոսում է *Չաթախջուր* գետակը, և հորդանալով կագմում Հաճնի գետը (Ղ. Ալիշան, Սիսաան, էջ 164)։

## Պատմություն
Եղել է Հռոմեական (պահպանվել են մ.թ.ա. I դ. բերդի ավերակները), Բյուզանդական կայսրությունների, Կիլիկիայի հայկական պետության կազմում։ Հնուց Հաճընում բնակվող հայերը XI դ. հիմնադրել են Սուրբ Հակոբ վանքը (կանգուն է մինչև օրս)։ Կիլիկիայի հայկական թագավորության անկումից (1375 թ.) հետո մեծ թվով հայեր հաստատվել են Հաճընում։ XV դ. քաղաքը զավթել է Օսմանյան Թուրքիան։ 1915 թվականին՝ 35 հզ. բնակչություն (մոտ 30 հզ-ը՝ հայեր)։ Հայերն ունեին վեց եկեղեցի՝ կից վարժարաններով (նշանավոր էր Սահակ-Մեսրոպյանը)։ Քաղաքից դուրս, Սուրբ Հակոբ վանքում, գործել է գիշերօթիկ վարժարան։ Զբաղվել են հիմնականում արհեստներով և առևտրով։ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ Հաճընի հայերը բռնությամբ տեղահանվել և աքսորվել են Դեր Զոր, որտեղ նրանց մեծ մասը զոհվել է։ 1919 թվականին մոտ 8 հզ. հաճնցիներ վերադարձել են Ֆրանսիայի հովանավորության ներքո գտնվող հայրենի քաղաքը, սակայն ֆրանսիական կառավարությունն ամբողջ Կիլիկիան (ներառյալ Հաճընը) հանձնել է Թուրքիային։ 1920 թվականի մարտին քեմալական զորքերը պաշարել են Հաճընը, որի հայ բնակիչները դիմել են ինքնապաշտպանության (տես Հաճընի հերոսամարտ (1920))։ Կոտորածից փրկվածներն ապաստանել են տարբեր երկրներում։ Թուրքերը Հաճընը վերանվանել են Սալիմբեյլի (Հաճընի ջարդարարի անունով)։ 1958 թվականին Հայաստանում հիմնվել է Նոր Հաճն քաղաքը։

## Տես նաև
* Նոր Հաճն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի Միջերկրածովյան տարածաշրջան
Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի քաղաքներ
Հակոբ Թոխաթցի

**Հակոբ Թոխաթցի** (), տաղասաց, թարգմանիչ, գրիչ։ Աշակերտել է Հակոբ Այվաթենց Թոխաթցուն, որից տարբերվելու համար իրեն կոչել է Հակոբ Բաթակենց Թոխաթցի։

## Կենսագրություն
1593-1595 թվականներին ապրել է Օլախաց երկրի (Վալախիա) Յաշ քաղաքում, ապա հաստատվել Զամոստիե հայաշատ քաղաքում (Արևմտյան Ուկրաինա)։ Հեղինակ է «Ողբ ի վերայ Օլախաց երկրին» (գրված 1595—1596 թվականներին), «Տաղ և ողբանք ի վերայ Եվդոկիա քաղաքին» (1604) պատմական թեմայով ողբերի, քնարական բնույթի զղջական-խրատական տաղերի, գանձերի ու ներբողների, «Յակոբի Սաղմոսարան» կոչված անտիպ երկի։ Լատիներենից հայերեն է թարգմանել հնդկական ծագում ունեցող «Եօթն իմաստասիրաց պատմութիւնը» (1614, հայերեն հրատարակություն 1696), որը, խմբագրական որոշ փոփոխություններով, հրատարակվել է 9 անգամ (1-ին հրատարակությունը 1696)։ Այս գործը հայերենից թարգմանվել է նաև թուրքերեն (1803), ռուսերեն (1847), վրացերեն (XIX դ.), ֆրանսերեն (1919)։ Հակոբ Թոխաթցու գրչությամբ պահպանվել է 6 ձեռագիր (Երևանի, Վիեննայի Կայսերական և Երուսաղեմի Սուրբ Հակոբյանց վանքի մատենադարաններում)։ Բացառիկ նշանակություն ունի նրա գրչագրած «Գեռլայի տաղարանը» (Երևանի Մատենադարան, ձեռ. դ 10050), որն ամփոփում է հայ միջնադարյան պոեզիայի բազմատեսակ ստեղծագործություններ։

## Գրականություն
* Ակինյան Ն., Հակոբ Երեց Թոխաթեցի, տես նրա «Հինգ պանդուխտ տաղասացներ», Վիեննա, 1921։ 
* Ակինյան Ն., Հակոբ Թոխաթեցւո «Ողբ ի վերայ երկրին Օլախաց», տես նրա «Մատենագրական հետազոտություններ», հ. 4, Վնն., 1938։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ տաղասացներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Իոսիֆ Հախվերդով

**Իոսիֆ Նիկոլայի Հախվերդով** (), շինարարության բնագավառի գիտնական։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1958), պրոֆեսոր (1965)։ Բելառուսի գիտության վաստակավոր գործիչ (1989)։ Բելառուսի ԳԱ թղթակից անդամ (1960)։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ճակատի (*«[[Հայրենական մեծ պատերազմ (տերմին)|Հայրենական մեծ պատերազմ]]»*, 1941-1945) մասնակից։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Թբիլիսիի երկաթուղային տրանսպորտի ինժեներների ինստիտուտը (1939)։ 1961-1988 թվականներին եղել է Բելառուսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի բետոնի և երկաթբետոնի տեխնոլոգիայի ամբիոնի վարիչ։ Աշխատանքները վերաբերում են շինարարական մեխանիկայի, բետոնի խառնուրդների ռեոլոգիայի, բետոնի ամրության և ձևափոխելիության, բետոնե և երկաթբետոնե խողովակների, շինվածքների և կոնստրուկցիաների պատրաստման տեխնոլոգիայի հարցերին։ Մշակել է մեծածավալ կառույցների վերջրյա և ստորջրյա բետոնապատման, ճնշումային և անճնշում երկաթբետոնե խողովակների պատրաստման տեխնոլոգիայի մեթոդներ։

## Պարգևներ
* Կարմիր աստղի շքանշան (1943)
* «Պատվո նշան» շքանշան (1966)
* «Հայրենական պատերազմի» 2-րդ աստիճանի շքանշան (1985)
* Բելառուսի գիտության վաստակավոր գործիչ (1989)
* Բելառուսի Նախարարների Խորհրդային մրցանակ (1983)
*Ֆրանցիսկ Սկորինայի մեդալ (1997)

## Երկեր
* Неразрушающий контроль качества бетона по электропроводности // Мн., 1975.
* Теоретические основы бетоноведения // Мн., 1991.
* Технология железобетонных изделий и конструкций специального назначения // Мн., 1993.
* Раздельное бетонирование наземных и подводных инженерных сооружений // Мн., 2002.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բելառուսի գիտության վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Վրաստանի տեխնիկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:«Պատվո նշան» շքանշանի ասպետներ
Հակոբ Քռնեցի

**Հակոբ Քռնեցի** (նաև՝ **Հակոբ Թարգման**, ), XIV դարի 1-ին կեսի թարգմանիչ, ունիթորական շարժման գործիչ։ Քռնայի հայ-դոմինիկյան միաբանության անդամ։ Հովհաննես Քռնեցու աջակցությամբ 1330-40-ական թվականներին գրական բեղմնավոր գործունեություն է ծավալել Քռնայի դպրոցում, հայերեն է թարգմանել Ժիլբեր Պոռետացու, Ալբերտ Մեծի, Թովմա Աքվինացու և ուրիշների աշխատությունները։ Հակոբ Քռնեցու օգնությամբ Քռնայի վանքում գործել են Բարդուղիմեոս Բոլոնիացին, Պետրոս Արագոնացին և Հովհան Անգլիացին, որոնց աշխատությունները Հակոբ Քռնեցու (և այլոց) թարգմանությունների շնորհիվ փրկվել են կորստից։ Արդեն XIV դարի կեսից Հակոբ Քռնեցու թարգմանությունները տարածվել են հայ կրթական կենտրոններում, նպաստել կաթոլիկական եկեղեցու գաղափարախոսության դեմ մղած պայքարի հաջողությանը։ Հակոբ Քռնեցու գործունեությունը խորացրել է հայ-արևմտաեվրոպական գրական և գիտական կապերը, նպաստել հայ ընթերցողների ծանոթությանը եվրոպական փիլիսոփայական մտքի հիմնական ուղղություններին։ Հակոբ Քռնեցու թարգմանությունների բազմաթիվ գրչագրեր պահպանվում են Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում և արտասահմանյան ձեռագրատներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե քահանաներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ հոգևորականներ
Հախումի լեռնաշղթա

**Հախումի լեռնաշղթա**, Հայաստանի Տավուշի մարզում։ Սկսվում է Միափորի լեռնաշղթայից, տարածվում հյուսիս-արևելքից դեպի Կուրի դաշտավայրը։ Երկարությունը մոտ 40&nbsp;կմ է, բարձրությունը մինչև 2000 մ։ Կազմված է հրաբխածին ապարներից։ Միջին մասում զարգացել են կուեստներ։ Լանջերը ծածկված են հաճարենու անտառներով ու սոճուտներով։ Ջրբաժան է Աղստև ու Հախում գետերի միջև։

Կատեգորիա:Տավուշի մարզի լեռնաշղթաներ
Հակոբ Նետրարենց

**Հակոբ Նետրարենց**, նաև՝ Հակոբ Արծկեցի (ծ.թ. անհտ., Արծկե (Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի Բզնունիք գավառում)&nbsp;-&nbsp;1501), գրիչ, բանաստեղծ։ Նախնական կրթությունը ստացել է հոր՝ Ներսես քահանայի մոտ, ապա Արծկեի վարդապետ. դպրոցում։ Ձեռնադրվել է քահանա, կնոջ մահից հետո դարձել վարդապետ (1464)։ 1467 թվականից հիշատակվում է որպես եպիսկոպոս։ Արծկեի Սքանչելագործ Ս. Նշան վանքում ընդօրինակել է ավետարաններ ու գանձարաններ։ Հիշատակելի են Երևանի Մատենադարանի դ 5438 Գանձարանը (1491, եղբոր՝ Ղազարի աշխատակցությամբ) և դ 8761 Ավետարանը (1499, եղբորորդի Զաքարիա դպրի աշխատակցությամբ)։ Գրել է 13 չափածո երկ։ Դրանք ազգ-եկեղեցական և տերունական թեմաներով գանձեր ու տաղեր են, ոտանավոր վարքեր, եղբոր՝ Ղազարի հիշատակին նվիրված մի ողբ, ինչպես նաև վարդի ու սոխակի այլաբանական սերը, բնության զարթոնքն արտահայտող երգեր։ Իր բանաստեղծություններում օգտագործել է ակրոստիքոս ձևը։

## Գրականություն
* Ակինյան Ն., Հակոբ Նետրարենց եպ. Արծկեի, տես նրա Մատենագրական հետազոտություններ, հ. 4, Վնն., 1938։

Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Հակոբ-Գրիգոր

**Հակոբ-Գրիգոր** (իսկական անունը՝ *Հակոբ Գրիգորի Ճրճրյան*, ), թարգմանիչ, հրապարակագիր։ Ուսանել է Կոստանդնուպոլսի Պերպերյան և Կեդրոնական վարժարաններում։ Ավարտել է Լայպցիգի համալսարանի տնտեսագիտական ֆակուլտետը (1927)։ Հաստատվել է Փարիզում։ Սփյուռքահայ մամուլում հանդես է եկել հրապարակախոսական, հայագիտական և այլ գործերով։ Հայերեն է թարգմանել Էդգար Պոյի և Գյոթեի ստեղծագործություններից, Ալբերտ Էյնշտեյնի երկու աշխատություններ, գերմաներեն՝ Հակոբ Պարոնյանի «Պաղտասար աղբարը», «Մեծապատիվ մուրացկանները» (1971)։ Հակոբ-Գրիգորի ինքնուրույն գործերից են «Եթովպիո հայ եկեղեցին և հայերը» (1927), «Համազգային ուղղագրություն և հայերենի մաքրագործման հարցերը։, Պարույր Սևակի լեզվական կտակը» (1977) գրքույկները, «Ծանոթ և անծանոթ հայեր Նոյից մինչև մեր օրերը» (1974, ֆրանս., Ա. Հարենցի գրական մրցանակ 1974) գիրքը։

## Երկեր
* Երկերու հաւաքածոյ, Փարիզ, 1981։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Իսրայել Հակոբկոխյան

**Իսրայել Հակոբի Հակոբկոխյան** (), հայ խորհրդային նախկին բռնցքամարտիկ, բռնցքամարտի մարզիչ։ Սպորտի վաստակավոր վարպետ (1989)։

Ավարտել է Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտը (1983)։ Աշխարհի (1989), Բարի կամքի խաղերի (1986, 1990), Եվրոպայի (1985, 1989, 1991), ԽՍՀՄ ժողովուրդների սպարտակիադաների (1979, 1983), ԽՍՀՄ չեմպիոն (1979, 1981-83, 1989, 1991) և աշխարհի գավաթակիր (1985)։ 1980 թվականին Խորհրդային Միության հավաքական թիմի կազմում մասնակցել է Մոսկվայում կայացած ամառային օլիմպիական խաղերին։

1985 թվականին (67 կգ քաշային կարգում) և 1989 թվականին (71 կգ քաշային կարգում) ճանաչվել է աշխարհի, 1989 թվականին՝ ԽՍՀՄ լավագույն բռնցքամարտիկ։ 1989 թվականին դասվել է ԽՍՀՄ 10 լավագույն մարզիկների շարքը։ 1994 թվականից մինչ այսօր աշխատում է որպես մարզիչ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
*Հակոբկոխյանն ու Հովսեփյանը ներկայացրեցին զարգացման իրենց ծրագրերը

 

Կատեգորիա:Հայ բռնցքամարտիկներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ չեմպիոններ
Կատեգորիա:Խորհրդահայեր
Կատեգորիա:Բռնցքամարտիկներ այբբենական կարգով
Հոլովում

**Հոլովումը**, թեքական և կցական լեզուներում անունների և դերանունների փոփոխությունն է՝ ըստ հոլովների։ Հոլովման մեջ դրսևորվում են հոլովի, թվի, դասի, առկայացման (որոշյալություն), դեմքի (դերանունների դեպքում), որոշ լեզուներում՝ նաև սեռի քերականական կարգերը։

## Հոլովումը հայերենում
Հայերենում գոյականները և դերանունների մի մասը հոլովվում են տարբեր հարացույցներով։ Ըստ այդմ՝ տարբերակում են անվանական և դերանվանական հոլովումներ։ Վերջինիս եզակի և հոգնակի թվերը, ուղիղ և թեք հոլովները կազմվում են տարբեր հիմքերից։ Անվանական հոլովման մեջ բառի հիմքը կրում է միայն հնչյունային փոփոխություններ։ 
Ըստ թեքույթների բնույթի՝ հոլովման տիպերը տարբեր են. հիմքի հերթագայություններով կազմված տիպերը կոչվում են ներքին թեքման, վերջավորություններով կազմված տիպերը՝ արտաքին թեքման հոլովումներ։ Հոլովման տիպերը (հոլովումները) որոշվում են եզակի սեռական-տրական հոլովաձևերից, որոնք արևելահայերենում ունեն կազմության հետևյալ տարբերակները.
* վերջավորություններ՝ աղջկ-ա, քաղաք-ի, սիր-ո, ձի-ու, գարն-ան, կն-ոջ, օր-վա, մահ-վան, կորստ-յան, 
* հիմքի հերթագայություններ՝ հայր-հոր, դուստր-դստեր, գինի-գինու, տուն-տան, անուն-անվան։ 
Առավել տարածված են արտաքին թեքման ի, ու և ներքին թեքման՝ ո, ա հոլովումները։

Այն բառերի հոլովումը, որոնք այս կամ այն չափով շեղվում են հոլովման ընդհանուր օրինաչափություններից անվանվում են անկանոն հոլովում։ Օրինակ, գրաբարում՝ *այր, տէր, հայր, մայր, եղբայր, քոյր, կին, տիկին, աւր, տիւ, գիւղ,* ժամանակակից հայերենում՝ *սեր, աղջիկ* և այլ բառերի խոնարհումը։ Արսեն Այտընյանը, ելնելով հոլովման անկանունթյան չափից, տարբերակում է բուն զարտուղի հոլովում և կես զարտուղի հոլովում։

## Արտաքին հոլովում
Արտաքին հոլովումը հոլովման այն ձևն է, երբ բառի թեք հոլովները կազմվում են բառի վերջից համապատասխան հոլովիչների ավելացմամբ։

Հայերենի արտաքին հոլովումներն են՝ 
*«Ի» արտաքին հոլովում
*«Ու» արտաքին հոլովում
*«Ոջ» արտաքին հոլովում
*«Վա» արտաքին հոլովում
*«Ան» արտաքին հոլովում
*«Ց» արտաքին հոլովում

Հայերենում ամենաշատ բառեր ենթարկվում են **Ի** արտաքին հոլովման, որն անվանվում է *ընդհանրական հոլովում*։
## Հավասարավանկ և անհավասարավանկ հոլովում
Լատիներենում գոյականների երկրորդ հոլովման պատկանող բառերի մի մասի հոլովումը, որոնք եզակի թվի բոլոր հոլովներում ունեն վակների նույն քանակը, ինչպես՝ ուղղական, կոչական՝ frater, եղբայր, սեռական՝ fratris, տրական՝ fratri, հայցական՝ fratrem, բացառական՝ fratre:

Երբ թեք հոլովները կազմելիս նոր ձևույթների հավելումով փոխվում է բառի հիմքը և նրա վանկերի քանակը տեղի է ունենում անհավսարավանկ հոլովում։ Այսպես՝ լատիներենում երրորդ հոլովման բառերի մի մասը թեք հոլովներում մի վանկ ավել ունի ուղղականից և կոչականից։
## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Աղայան Է., «Ժամանակակից հայերենի հոլովումը և խոնարհումը», Երևան, 1967։ 
* Ջահուկյան Գ., «Ժամանակակից հայերենի հոլովական համակարգը», Երևան, 1967։

Կատեգորիա:Ձևաբանություն
Հողմածաղիկ

**Հողմածաղիկ** (), գորտնուկազգիների (հրանունկազգիներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 90 (այլ տվյալներով՝ 160 ) տեսակ, ՀՀ-ում՝ 4-5։ Աճում է Սյունիքի, Վայոց ձորի, Գեղարքունիքի և այլ մարզերում։

## Կենսաբանական նկարագիր
[thumb|left|250px|1 - ''[Anemone nemorosa*; 2 - *Anemone ranunculoides*]]

Ցողունի բարձրությունը 10-85 սմ։ Արմատամերձ տերևները թաթաձև-բաժան են, ցողունայինները՝ բլթկավոր, օղակաձև դասավորված, [[ծաղկաբույլ]]ը՝ կիսահովանոց, ծաղիկը՝ սպիտակ, դեղին, վարդագույն, պտուղը՝ բազմաընկուզիկ։

Բազմամյա [[խոտաբույսեր]] են՝ կոճղարմատով և արմատամերձ [[տերև]]ներով։ Ծաղկացողունները տերևազուրկ են, միայն ծաղկի տակ ունեն կարծես տերևների պարուրակ։ [[Ծաղկապատ]]ի թերթերը, անդրոցեյումը և գինեցեյումը անորոշ թվով մասերով, դասավորությունը պարուրաձև է։ [[Պտուղ]]ը [[բազմակուտ]] է։

== Հայաստանում ==
ՀՀ-ում՝5 տեսակ՝
*Հողմածաղիկ գորտնուկանման (*A. ranunculoides*), 
*Հողմածաղիկ կովկասյան (*A. caucasica*), 
*Հողմածաղիկ փնջավոր (*A. fasciculata*), 
*Հողմածաղիկ անհարթ (*A. impexa*)
*Հողմածաղիկ գեղեցիկ (*A. speciosa*)։

== Տարածում ==
Տարածված է [[Արագածոտն]]ի, [[Լոռի|Լոռու]], [[Տավուշ]]ի, [[Գեղարքունիք]]ի, [[Սյունիք]]ի մարզերի միջին լեռն, գոտիներում։ Աճում է անտառներում, թփուտներում, բացատներում, ենթալպյան, հազվադեպ՝ ալպյան մարգագետիններում։

== Նշանակություն ==
Դեղաբույս է։ Պարունակում է [[ալկալոիդ]]ներ, [[սապոնին]], ներկանյութ և այլն։ Պտուղը բազմընկուզիկ է։ Որոշ տեսակներ դեղաբույսեր են. Պատրաստուկներն օգտագործում են ռևմատիկ ցավերի, գլխացավի, ատամնացավի, գորտնուկի բուժման ժամանակ, նաև որպես միզամուղ, քրտնաբեր, արյան մակարդելիությունը բարձրացնող միջոց։ Տեսակների մեծ մասը թունավոր է։

== Տեսակներ ==
[[Պատկեր:Anemone sylvestris 002.JPG|մինի|Snowdrop anemone *Anemone sylvestris*]]
[[Պատկեր:Anemone lyallii 2062.JPG|մինի|*Anemone lyallii*]] 
[[Պատկեր:Anemone hupehensis var. japonica 1.jpg|մինի|Ճապոնական հողմածաղիկ (*Anemone hupehensis* var. *japonica*)]]
Ընդգրկում է մոտ 160 տեսակ։

== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
* 
* 
*Анемоне // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*Юзепчук С.В. Род 526. Ветреница — Anemone // Флора СССР. В 30 т. / Гл. ред. акад. В. Л. Комаров; Ред. тома Б. К. Шишкин. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1937. — Т. VII. — С. 236—282. — 792 + XXVI с. — 5200 экз.
*Алексеев Ю. Е. и др. Ветреница — Anemone // Травянистые растения СССР. В 2 т / Отв. ред. доктор биол. наук Работнов Т. А. — М.։ Мысль, 1971. — Т. 1. — С. 289—392. — 487 с. — 60 000 экз.

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://flower.onego.ru/lukov/anemone.html *Ветреница*, или *Анемона*] в [http://flower.onego.ru Энциклопедии декоративных садовых растений]
* [http://www.frost-burgwedel.de/index.php?seite=detail/anemonen Die Anemonen]



*'Հողմածաղիկ պսակավոր''', բազմամյա արմատապալարավոր ծաղկաբույս է․ պատկանում է հրանունկազգիների ընտանիքին։ Հայրենիքը Փոքր Ասիայի լեռներն են(այս բույսի մի քանի տեսակներ աճում են նաև )

Կատեգորիա:Հայաստանի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Հրանունկազգիներ
Հովհաննես Դամասկոսցի

**Հովհան Դամասկացի** ( Յուհաննա ադ-Դամաշկի, ,  , մոտ 675, Դամասկոս -750), բյուզանդական աստվածաբան, իմաստասեր, բանաստեղծ, հունալեզու հայրաբանության համակարգող և եզրափակող, պատկերապաշտական ուղղության հոգևոր առաջնորդ։

## Կենսագրություն
Ապրել և ստեղծագործել է Բյուզանդական կայսրության սահմաններից դուրս՝ խալիֆայության տարածքում։ Եղել է Դամասկոսի խալիֆի պալատական գիտնականը (սկզբնաղբյուրները պահպանել են նրա արաբական անունը կամ մականունը՝ Մանսուր), այնուհետև դարձել է վանական և մինչև իր կյանքի վերջն ապրել Երուսաղեմի մոտ գտնվող Սուրբ Սաբայի մենաստանում։

Հովհաննես Դամասկոսցու աստվածաբան-իմաստասիրական հայացքների ձևավորման վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել Արիստոտելի, նորպլատոնականների, մասնավորապես Դավիթ Անհաղթի փիլիսոփայական-տրամաբանական ուսմունքները և Արևելյան եկեղեցու հայրերի կրոնաիմաստասիրական վարդապետությունները։

Իր ստեղծագործություններում կարողացել է զուգակցել անտիկ և քրիստոնեական մտածելակերպի բնորոշ գծերը։ Դրա արտահայտությունն է նրա հանրագիտարանային աշխատությունը՝ «Գիտելիքի աղբյուրը»։ Թեև իմաստասիրության էության, սահմանումների հարցում հետևել է Դավիթ Անհաղթին, սակայն, ի տարբերություն վերջինիս, իմաստասիրությունը ծառայեցրել է կրոնական սկզբունքների հիմնավորմանը, այսինքն՝ հիմք դրել մտածողության սխոլաստիկական մեթոդին։ Պատկերամարտության դեմ մղված պայքարում մշակել է նյութի աստվածաբանությունը և պաշտամունքի իմաստասիրությունը։

Հովհաննես Դամասկոսցու «Դիալեկտիկա» («Տրամաբանություն») աշխատությունը թարգմանվել և օգտագործվել է որպես տրամաբանության ձեռնարկ նաև միջնադարյան Հայաստանում։ X դ. Բագարատ Մամիկոնյանը կատարել է դրա համառոտ թարգմանությունը, իսկ 13-րդ դարի Սիմեոն Պղնձավանեցին թարգմանել է ամբողջ աշխատությունը վրացերենից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բյուզանդական աստվածաբաններ
Կատեգորիա:8-րդ դարի գրողներ
Կատեգորիա:Եկեղեցու հայրեր
Կատեգորիա:Քրիստոնյա ագնոստիկներ
Կատեգորիա:Եկեղեցու ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Բյուզանդացի գրողներ
Կատեգորիա:Բյուզանդացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բյուզանդացի փիլիսոփաներ
Հաբանդ (Աղվանք)

**Հաբանդ**, գավառ Աղվանքում։ Հիշատակվում է միայն VII դարի «Աշխարհացոյց»-ում։ Ճշգրիտ տեղադրությունը հայտնի չէ։ Հավանաբար գտնվել է Ոստանի մարզպանից կամ Չողից (հետագա Դարբանդի մարզը) հարավ-արևմուտք, հարավ-արևելքում սահմանակցել Բաղասական կամ Դաշտի Բազկան նահանգին, հարավում՝ Գեղավու, թերևս նաև Շաքե նահանգներին։

Կատեգորիա:Աղվանք
Հորովել (երգի և պարի պետական համույթ)

**Հորովել**, հայ ազգագրական երգի ու պարի պետական համույթ։

## Պատմություն
Ստեղծվել է 1946 թվականին, Վանաձորում, պետական համույթ է՝ 1972 թվականից։ Գեղարվեստական ղեկավարներ՝ Վ. Կոտոյան (1972-1974), Լ. Սարգսյան (1974-90), Ս. Ռոստունի (1990-94), Է. Կրոյան (1994-97), Գ. Անանյան (1997 թվականից), գլխավոր բալետմայստեր՝ Խ. Մարգարյան (1972 թվականից)։

Երկացանկում ընդգրկված են հայ ազատագրական երգեր ու պարեր, հայ կոմպոզիտորների ստեղծագործություններ։ «Հորովել»-ի կատարողական կազմը բաղկացած է 44 հոգուց՝ 20 պարող, 12 երգիչ, 12 նվագող։ Հորովելը հանդես է եկել Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Լեհաստանում և այլուր։

Կատեգորիա:Հայկական երաժշտական խմբեր
Հոն

**Հոն** (), հոնազգիների ընտանիքի ծառերի և թփերի ցեղ։

Հայտնի է 4, Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ Հոն սովորական ()՝ տարածված է Իջևանի, Նոյեմբերյանի, Թումանյանի, Տավուշի, Զանգեզուրի անտառներում և Սյունիքի մարզի ցածրադիր մասերում։ Մշակովի հոնի լավագույն փոփոխակներ տարածված են նաև Երևանի շրջակա այգիներում (Նորք), Կոտայքի և Արագածոտնի մարզերում։

## Կենսաբանական նկարագիր
Բարձրությունը 4-8 մ է, պսակի տրամագիծը՝ 3-6 մ։ Երկարակյաց է։ Տերևները պարզ են, ամբողջական, հակադիր, ծաղիկները՝ երկսեռ, մանր՝ հավաքված հովանոցանման ծաղկաբույլերում։ Պտուղը կորիզապտուղ է, կարմիր, մսալի։

## Նշանակություն
Օգտագործվում է թարմ և վերամշակված (մուրաբա, կոմպոտ, հյութ, օղի)։ Մեղրատու է։ Փայտանյութն ամուր է, օգտագործվում է ատաղձագործության մեջ։ Ծառի կեղևը, ճյուղերը և տերևները պարունակում են աղանյութեր։
Հնագույն բժշկության մեջ որպես հակաթունային և վերքեր բուժող միջոց օգտագործում էին հոնի և դրա թփի վերգետնյա կեղևը։ Վերքի վրա դնում են բոված կեղևը և հոնի կտրատած պտուղները։
Հոնի տերևների թարմ հյութը օգտագործվում է որպես աչքի բուժիչ կաթիլներ։
Հոնի պտուղներից պատրաստված թանձր եփուկը քսում են երկու շերտ ծալած թանզիֆի վրա և գլխացավի ժամանակ դնում ճակատին, արմատներից պատրաստած եփուկը խմում ռևմատիզմի, իսկ հատապտղի կորիզներից պատրաստած եփուկը՝ փորլուծության ժամանակ։

Պտուղներն օգտագործում են իբրև տուբերկուլյոզով հիվանդների օրգանիզմը կազդուրող և դիմադրողականությունը բարձրացնող, մեջքի ցավերը հանգստացնող, հաճախակի միզաարձակաությունը կանխող և ականջների աղմուկը դադարեցնող միջոց։
Հոնի ճյուղերի կեղևը և արմատներն օգտագործվում են իբրև խինինին փոխարինող հակադողէրոցքային միջոց։
Հոնի հյութը, մուրաբան և կոմպոտները խորհուրդ է տրվում օգտագործել սակավարյունության, լյարդի հիվանդության, հոդատապի, շաքարախտի ժամանակ՝ իբրև միզամուղ և լեղամուղ միջոց։

Հոնի տերևների եփուկը և պտուղների թուրմը օգտագործում են իբրև ջերմությունն իջեցնող և միզամուղ միջոց, իսկ կեղևից պատրաստած եփուկը՝ որպես դիմադրողականությունը բարձրացնող և գրգռիչ միջոց։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հոնազգիներ
Կատեգորիա:Մեղրատու բույսեր
Հոնի

**Հոնի**, Հայնի, բերդաքաղաք Կիլիկյան Հայաստանի Ջահան գավառում (ներկայիս Յարփուզ գյուղավանից մոտ 3&nbsp;կմ հս-արլ.)։ XI դ. 2-րդ կեսին մտել է Փիլարտոս Վարաժնունու հայկական իշխանության, այնուհետև՝ Կիլիկիայի հայկական պետության մեջ։ Փորձելով կաթողիկոսական աթոռը հաստատել իր իշխանության մեջ՝ Փիլարտոս Վարաժնունին, Հայոց կաթողիկոս Գրիգոր Բ Վկայասերի (1066-1105) համաձայնությամբ, Պետրոս Ա Գետադարձի քրոջ որդի Սարգսին Հոնում ընտրել է կաթողիկոս (1076-77), որին հաջորդել է Թեոդորոս Ալախոսիկը (1077-91)։ Փիլարտոսի իշխանության անկումից հետո վերացել է նաև Հոնի կաթողիկոսությունը։ Հոնը ավերվել է օսմանյան տիրապետության ժամանակ։ Այժմ քրդաբնակ գյուղ է, որի շրջակայքում նշմարվում են հին քաղաքի ու բերդի ավերակները։

## Գրականություն
* Տեր-Ղազարյան Հ., Հայկական Կիլիկիա, Անթիլիաս, 1966։

Կատեգորիա:11-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր
Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի քաղաքներ
Հորովել

**Հորովել** (նաև՝ *հոռովել*, *գութաներգ*), հայ գյուղացու հողագործական աշխատանքի ավանդական երգը (նաև՝ հիմնական երգատեսակը), որը հնչել է գութանով վար անելիս, բանող անասուններին, ինչպես և հոտաղներին ոգևորելու, աշխատանքը թեթևացնելու ու խթանելու նպատակով։ Արտահայտել է նաև գյուղացու սոցիալական բողոքը, անձնական հույզերն ու ապրումները։

## Ծագում
Անվանումը ծագել է առավել բառից, որը նշել է երկու արտի սահմանագիծը ներկայացնող, չհերկվող հողաշերտը։ 
Գութանավորը, ձգտելով շուտ հասնել առավելին, այդ բառը միացրել է հո՜ բացականչությանը. գոյացել են հոռովել կապակցությունը և դրա կրճատ ըռավել, ռավել, ռոլ, հոռոլ, հոռոլո և այլ տարբերակները, որոնք դարձել են գութաներգին բնորոշ բացականչություններ։ Երգի կատարումն անվանել են *առավել ասել* կամ *առավել տալ*։ Հորովել անվան տակ սովորաբար հասկացվել են նաև կալի ու սայլի երգերը (տես Կալերգ), որոնք Հորովելի հետ ընդհանուր հատկանիշներ ունեցող, բայց ինքնուրույն երգատեսակներ են։

## Հորովելները
Հորովելներն աշխատանքի ընթացքում հանպատրաստից գոյացած երգեր են, սակայն հիմնված գյուղացու ավանդաբար մշակված-յուրացված խոսքային և ելևէջային պաշարի վրա։ Խոսքերի (արձակ և չափածո) հիմնական նյութը աշխատանքն է, հացը, բնությունը. մեծ տեղ է բռնում բացականչությունները և ձայնանմանեցումը, պարունակում են նաև աղոթքի ու հեթանոսական հավատալիքի տարրեր։ Մեղեդիական առումով Հորովելներն ասերգի և եղանակավոր երգեցողության սերտ զուգորդում են. նրանցում ցայտուն արտահայտվել են գեղջուկի իմպրովիզացիայի բարձր կարողությունն ու ստեղծագործ. փորձը, դրսևորվել նաև առանձին տեղավայրերի երաժշտության հատկանիշներ (հուզական արտահայտման կերպը, արտասանության ռիթմն ու ինտոնացիան, նախասիրված ելևէջները և այլն)։ Վարի բաղակազմ աշխատանքի ամեն մի օղակը, որպես կանոն, անդրադարձել է Հորովելի երաժշտության մեջ, որը խոշոր կառուցվածքի ժողովրդական հորինվածք է, բաղկացած միմյանց համադրվող ինքնուրույն (երբեմն՝ հակադրական) բաժիններից՝ նախաբան, անընդմեջ զարգացող բուն Հորովել, զարգացման բարձրակետ և վերջաբան։ Աշխատանքի ծավալից ու մասնակիցների թվից կախված՝ երգեցողությունը ընդունել է պարզ կամ բարդ ձև, երկրորդ դեպքում երևան են եկել բազմաձայնության տարրեր (զարգացած անտիֆոն, նմանակող բազմաձայնում, բազմատոն զուգահեռ երգեցողություն)։

## Օռովելա
Հորովելների հետ իրենց սոցիալական գործառույթով, իմաստային բովանդակությամբ ու երաժշտական կառուցվածքով ամենամերձավոր առնչություն ունեն Արևելյան Վրաստանում տարածված Օռովելա կոչվող երգերը (միաձայն), որոնք նույնպես միավորում են գութանի (գութնուրի), կալի (կալաուրի) և սայլի (ուռմուլի) երգեր։

## Գրականություն
* Կոմիտաս, Ժողովրդական երգեր. Ազգագրական ժող. 1, Երևան, 1931։
* Նույնի, Լոռու գութաներգը Վարդաբլուր գյուղի ոճով, տես նրա Հոդվածներ և ուսումնասիրություններ, Երևան, 1941։
* Ղանալանյան Ա., Հայ շինականի աշխատանքի երգերը, Երևան, 1937։
* Բրուտյան Մ., Հայ ժողովրդական երաժշտական ստեղծագործություն, Երևան, 1983։

## Արտաքին հղումներ
* հորովել բառը անգլերեն վիքիբառարանում։

Կատեգորիա:Գուսաններ
Կատեգորիա:Հայկական երաժշտություն
Կատեգորիա:Ժողովրդական երաժշտություն
Հռիփսիմե

**Հռիփսիմե** (), քրիստոնյա նահատակ կույս, սուրբ։ Ըստ ավանդ. պատմության՝ 37 քրիստոնյա ազնվազարմ կանայք Հռիփսիմեի գլխավորությամբ, խուսափելով Հռոմի Դիոկղետիանոս կայսեր (284-305) հալածանքներից, փախել են Մեծ Հայք և զբաղվել քրիստոնեական քարոզչությամբ։ Վաղարշապատում սրատվել են Հայոց թագավոր Տրդատ Գ Մեծի հրամանով։ Դեպքից 9 օր անց բանտից ազատված Գրիգոր Ա Լուսավորիչը թաղելով նահատակներին, Վաղարշապատի հյուսիսարևելյան կողմում կառուցել է Հռիփսիմյանց Վկայարանը կամ Հանգստարանը (տես Էջմիածնի Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցի), որի շինաքարերը «մեղքերը քավող» Տրդատը բերել է Մասիս սարից։ Գրիգոր Լուսավորիչը Հռիփսիմեին և մյուս նահատակներին դասել է սրբերի կարգը, իսկ նրանց հիշատակի օրը մտցրել եկեղեցու տոնացույցում։ Ստեփանոս Օրբելյանը գրում է, որ մինչև 13-րդ դար կաթողիկոսարանում պահվում էին Հռիփսիմեի մասունքները, որոնք Հռոմկլայի գրավման ժամանակ (1292) մամլուքները տարել են Եգիպտոս՝ որպես ավար։ Հռիփսիմեի գերեզմանը գտնվում է համանուն տաճարում։

Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու սրբեր
Կատեգորիա:4-րդ դարի քրիստոնեական սրբեր
Հռիփսիմեատիպ կառույցներ

**Հռիփսիմեատիպ կառույցներ**, եկեղեցական շենքի հայկական ճարտության VI դ. ստեղծած հորինվածք, որի բնորոշ և լավագույն օրինակը Էջմիածնի Հռիփսիմեի տաճարն է։ Հայաստանից դուրս հանդիպում են նաև Վրաստանում։ Հորինվածքն առաջացել է քառախորան կառուցվածքներից՝ անկյուններում ավելացնելով հատակագծում շրջանագծի 3/4 հատվածքով խորշեր, որոնք այս տիպի որոշիչ և պարտադիր տարրերն են։ Խորշերը մեծացնում են գմբեթատակ տարածությունը, ամրացնում գմբեթատակ քառակուսու անկյունները, ապահովում անցումը դեպի անկյունային սենյակները, ստեղծում արտահայտիչ ինտերիեր։ Հռիփսիմեատիպ կառույցներ բաժանվում են երեք խմբի՝ առանց անկյունային սենյակների, 2 և 4 սենյակներով։

Առաջինին են պատկանում ԼՂՀ Մոխրենես գ. Օխտը դռնի վանքի եկեղեցին (V-VI դդ.), Վրաստանում՝ Շուամթայի Փոքր եկեղեցին և Մցխեթի Ջվարիի նախնական շենքը (VII դ.)։ Երկսենյակ խմբի մեջ են մտնում Զորադիրի Ս. Էջմիածին (VI դ.), Այգեշատի Թարգմանչաց վանքի (VII դ.), Աղթամարի Ս. Խաչ (X դ.) եկեղեցիները։ Ամենամեծ՝ 4 սենյականոց խմբին են պատկանում Հայաստանում՝ Ավանի Ս. Հովհաննես (VI դ.), Արամուսի Ս. Նշան (VI դ. 2-րդ կես), Էջմիածնի Ս. Հռիփսիմեի տաճարը, Գառնհովիտի Ս. Գևորգ (VI-VII դդ.), Արծվաբերի Ս. Աստվածածին, Սիսիանի Ս. Գրիգոր, Արծվանիստի Ս. Աստվածածին (Քոլատակի Ս.Աստվածածին, բոլորը՝ VII դ.) և Վարագավանքի Ս. Աստվածածին (XI դ.) եկեղեցիները, Վրաստանում՝ Ջվարին՝ վերակառուցումից հետո, Աթենիի Սիոնը, Շուամթայի Մեծ և Մարթվիլիի եկեղեցիները։

Հռիփսիմեատիպ կառույցները միջնադարյան հայկական ճարտարապետության խոշոր նվաճումն են և ավանդը քրիստոնեական ճարտարապետության մեջ։

## Գրականություն
* Մարության Տ., Ավանի տաճարը և համանման հուշարձաններ, Երևան, 1976։
* Բրեչչիա Ֆրատադոկի Տ., Զորադիրի Սբ Էջմիածին եկեղեցին, Երևան, 1986։
* Thierry J.M., Les tetraconques a niches d՚angle, Բազմավեպ, 1980, դ 1-4։

Կատեգորիա:Հայկական ճարտարապետություն