Ֆոտոկերատիտ

**Ֆոտոկերատիտ** կամ **ուլտրամանուշակագույն կերատիտ,** աչքի ցավոտ և ախտաբանական վիճակ, որն առաջանում է ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությունից՝ բավարար պաշտպանություն չլինելու դեպքում, ինչպես բնական (օրինակ՝ ուժեղ ուղղակի կամ անդրադարձված արևի լույս), այնպես էլ արհեստական (օրինակ՝ էլեկտրական աղեղի եռակցման ժամանակ) աղբյուրներից։ Ֆոտոկերատիտը նման է եղջերաթաղանթի և շաղկապենու արևայրուքի։

Վնասվածքը հնարավոր է կանխել կրելով պաշտպանիչ միջոցներ, որոնք արգելակում են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման մեծ մասը, ինչպիսիք են համապատասխան ֆիլտրերով ակնոցները, եռակցողի սաղավարտը, բավարար ՈՒՄ պաշտպանությամբ գնահատված արևային ակնոցները կամ համապատասխան ձյան ակնոցները։ Վիճակը սովորաբար բուժվում է ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման աղբյուրից հեռացմամբ, եղջերաթաղանթների ծածկմամբ և ցավազրկման միջոցների կիրառմամբ։ Ֆոտոկերատիտը հայտնի է նաև տարբեր այլ անվանումներով, այդ թվում՝ ձյան կուրություն, աղեղնաձև աչք, եռակցողի լուսարձակ, ավազե աչքեր, եղջերաթաղանթի լուսարձակող այրվածքներ, նիֆաբլեպսիա կամ ֆոտոէլեկտրական կերատոկոնյունկտիվիտ։

## Ախտանիշներ և նշաններ
Տարածված ախտանիշներն են ցավը, ինտենսիվ արցունքահոսությունը, կոպերի թրթռոցը, պայծառ լույսից առաջացած անհարմարությունը, ինչպես նաև նեղացած բբերը։

## Պատճառներ
Ուլտրամանուշակագույն լույսի ցանկացած ինտենսիվ ազդեցություն հանգեցնում է ֆոտոկերատիտի։ 2010 թվականին Դուբլինի տեխնոլոգիական ինստիտուտի օպտոմետրիայի բաժինը հրապարակել է, որ ֆոտոկերատիտի շեմը կազմում է 0.12 Ջ/մ²։ Մինչ այդ, 1975 թվականին, ԱՄՆ Ճառագայթային առողջության բյուրոյի կենսաբանական ազդեցությունների բաժինը հրապարակել է, որ մարդու համար ֆոտոկերատիտի շեմը կազմում է 50 Ջ/մ²։ Տարածված պատճառներից է եռակցումը՝ աչքերի պատշաճ պաշտպանություն չօգտագործելու դեպքում, օրինակ՝ համապատասխան եռակցման սաղավարտի կամ եռակցման ակնոցների բացակայության ժամանակ։ Սա անվանվում է աղեղային աչք, մինչդեռ սառույցից և ձյունից արտացոլված արևի լույսի ազդեցությամբ առաջացած ֆոտոկերատիտը, հատկապես բարձրադիր վայրերում, սովորաբար կոչվում է ձնային կուրություն։ Այն կարող է առաջանալ նաև սոլյարիումի (tanning beds) օգտագործման հետևանքով՝ առանց համապատասխան պաշտպանիչ միջոցների։ Բնական աղբյուրներից են արևի պայծառ լույսը, որը անդրադառնում է ձյունից կամ սառույցից, կամ ավելի հազվադեպ՝ ծովից կամ ավազից։ Թարմ ձյունը անդրադարձնսում է ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման մոտ 80%-ը՝ համեմատած չոր ավազոտ լողափի (15%) կամ ծովային փրփուրի (25%) հետ։ Սա հատկապես լուրջ խնդիր է բևեռային շրջաններում և բարձրադիր վայրերում, քանի որ ծովի մակարդակից յուրաքանչյուր 300 մ (980 ֆուտ) բարձրացման դեպքում ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ինտենսիվությունը աճում է շուրջ 4%-ով։

## Ախտորոշում
Ֆլուորեսցեինային ներկով գունավորումը ուլտրամանուշակագույն լույսի տակ կբացահայտի եղջերաթաղանթի վնասվածքները։

## Կանխարգելում
[մինի|[Ինուիտների մշակույթ|Ինուիտների լեռնագնացության համար օգտածործվող ձյան ակնոց]]
Ֆոտոկերատիտը կանխվում է՝ օգտագործելով արևային ակնոցներ կամ աչքերի պաշտպանիչ միջոցներ, որոնք փոխանցում են տեսանելի լույսի 5–10%-ը և կլանում են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների գրեթե ամբողջ մասը։ Բացի այդ, այդ ակնոցները պետք է ունենան մեծ ոսպնյակներ և կողային վահաններ՝ պատահական լույսի ազդեցությունից խուսափելու համար։ Արևային ակնոցները պետք է միշտ կրել, նույնիսկ երբ երկինքը ամպամած է, քանի որ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները կարող են անցնել ամպերի միջով։

Ինուիտները, յուպիկները և այլ բևեռային ժողովուրդներ հազարամյակներ շարունակ ձյունային կուրությունը կանխելու համար պատրաստել են ձնային ակնոցներ՝ օգտագործելով նյութեր, ինչպիսիք են լողացող փայտը կամ կարիբու եղջյուրները։ Ակնոցները եղել են կլորավուն՝ հարմարեցված օգտագործողի դեմքին, հետևի մասում մեծ ակոսով՝ քթի համար, և թույլ են տվել լույսի փոքր քանակությամբ մուտք՝ իրենց երկարությամբ կտրված բարակ ճեղքի միջով։ Ակնոցները գլխին ամրացվել են կարիբուի ջլերից պատրաստված լարով։

Արևային ակնոցների ոսպնյակների բացակայության դեպքում արտակարգ իրավիճակներում հնարավոր է պատրաստել ժամանակավոր ոսպնյակներ՝ մուգ կտորի կամ ինքն իր վրա ծալված ժապավենի մեջ ճեղքեր կտրելով։«SAS Survival Guide»-ը խորհուրդ է տալիս աչքերի շուրջ մաշկը սևացնել փայտածխով (ինչպես արել են հին եգիպտացիները)՝ լրացուցիչ անդրադարձումը նվազեցնելու համար։

### Արկտիկական և Անտարկտիկական հետազոտողներ
Բևեռային շրջանների հետազոտողները կիրառել են տարբեր մեթոդներ և նյութեր՝ ձյունածածկ միջավայրերում ուժեղ անդրադարձից աչքերը պաշտպանելու համար։ Էդվարդ Էվանսը նշել է դեղին և նարնջագույն երանգով ակնոցների տարածվածությունը հետազոտողների շրջանում, թեև որոշները նախընտրել են կանաչը։

Չնայած կապույտ և մանուշակագույն ակնոցների առկայությանը՝ Էդվարդ Լ. Աթկինսոնը խորհուրդ է տվել, որ բոլոր ակնոցները՝ անկախ գույնից, ենթարկվեն սպեկտրոսկոպիկ փորձարկման՝ դրանց արդյունավետությունը ապահովելու համար։

Ռոբերտ Ֆալկոն Սքոթը նախընտրել է ավելի պարզ մոտեցում՝ ընտրելով կաշվից կամ փայտից պատրաստված ակնոցներ՝ նեղ ճեղքերով, որոնք կանխել են սառույցից անդրադարձած լույսի կուտակումը։ Նմանատիպ կառուցվածքային սկզբունք կիրառվել է նաև արտակարգ իրավիճակներում, օրինակ՝ երբ շվեդական արշավախումբը նավաբեկությունից հետո պատրաստել է ինքնաշեն ակնոցներ փայտից կամ մետաղալարից շրջանակներով՝ պատված շվեդական դրոշի կտորով։

Թագավորական աշխարհագրական ընկերության ճանապարհորդական ուղեցույցները ներառել են բարձրադիր շրջանների բնիկ ժողովուրդների կողմից կիրառվող մի մեթոդ, որը ենթադրել է աչքերի և քթի շուրջ մաշկի մգեցում՝ ձնային կուրության վտանգը նվազեցնելու նպատակով։ Այս մեթոդը կիրառվել է «Terra Nova»-ի հյուսիսային խմբի կողմից՝ ավանդական ակնոցների բացակայության պայմաններում։

Ձնային կուրության ազդեցությունը տարածվել է նաև կենդանիների վրա։ Արշավախմբի ձիերը նույնպես տուժել են այս վիճակից։ Լոուրենս Օութսը առաջարկել է կանխարգելիչ նպատակով ներկել ձիերի ճակատային մազերը, ինչպես նաև նրանց աչքերին տեղադրվել են ծոպեր՝ պաշտպանության համար։ Նմանապես, ձիերին տրամադրվել են կտավից պատրաստված ձնային ակնոցներ, ինչը ցույց է տալիս բևեռային հետազոտությունների ընթացքում մշակված ռազմավարությունների բազմազանությունը այս համատարած խնդրի դեմ պայքարելու համար։

## Բուժում
Ցավը կարող է ժամանակավորապես մեղմացվել հետազոտության ընթացքում կիրառվող անզգայացնող աչքի կաթիլներով, սակայն դրանք չեն օգտագործվում շարունակական բուժման համար, քանի որ աչքի անզգայացումը խանգարում է եղջերաթաղանթի ապաքինմանը և կարող է հանգեցնել եղջերաթաղանթի խոցերի առաջացման, նույնիսկ՝ աչքի կորստի։ 1900-ական թվականներին բևեռային հետազոտողները ձնային կուրությունը բուժել են՝ աչքի մեջ կոկաին կաթեցնելով։ Սառը, խոնավ կոմպրեսները աչքերի վրա և արհեստական արցունքները կարող են օգնել տեղային ախտանիշների մեղմացմանը, երբ զգացողությունը վերադառնում է։ Ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցների աչքի կաթիլները լայնորեն օգտագործվում են բորբոքումը և աչքի ցավը նվազեցնելու համար, սակայն կլինիկական փորձարկումներով դրանց արդյունավետությունը չի ապացուցվել։ Ծանր անհարմարության դեպքում նշանակվում են համակարգային ցավազրկող դեղամիջոցներ։ Ապաքինումը սովորաբար արագ է (24–72 ժամ), եթե վնասման աղբյուրը վերացվում է։ Հետագա վնասվածքներից պետք է խուսափել՝ մեկուսանալով մութ սենյակում, հեռացնելով կոնտակտային ոսպնյակները, աչքերը չտրորելը և արևային ակնոցներ կրելը մինչև ախտանիշների բարելավումը։

## Տես նաև
* Սև Աչք
* Լույսի աղտոտում

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Աչքի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Եռակցում
Կատեգորիա:Կուրություն
Կատեգորիա:Ձյուն
Կատեգորիա:Մասնագիտական հիվանդություններ