Մարդու տիեզերական թռիչքի ծրագրեր

**Մարդու տիեզերական թռիչքների ծրագրեր** իրականացվել են, մեկնարկել կամ պլանավորվել են տարբեր երկրների և ընկերությունների կողմից։ Մինչև 21-րդ դարը, մարդու տիեզերական թռիչքների ծրագրերը ամբողջությամբ ֆինանսավորվում էին կառավարությունների կողմից՝ կամ ռազմական, կամ քաղաքացիական տիեզերական գործակալությունների միջոցով։ 2004 թվականին մասնավոր ֆինանսավորմամբ իրականացված ՍփեյսՇիփՈւան սարքի մեկնարկով ի հայտ եկավ տիեզերական թռիչքների նոր կատեգորիա՝ առևտրային տիեզերագնացություն։ 2022 թվականի ավարտին երեք երկիր՝ (Խորհրդային Միություն/Ռուսաստան, Միացյալ Նահանգներ և Չինաստան) և մեկ մասնավոր ընկերություն՝ (Սփեյսեքս), հաջողությամբ արձակել էին մարդկանց Երկրի ուղեծիր, իսկ երկու մասնավոր ընկերություններ՝ (Սքեյլդ Քոմփոզիթս և Բլու Օրիջին) իրականացրել էին ենթաուղեծրային թռիչքներ։

Մարդու տիեզերական թռիչք համարվելու չափանիշները տարբեր են։ Միջազգային ավիացիոն ֆեդերացիա (ՄԱՖ) կազմակերպությունը տիեզերական թռիչք է համարում ցանկացած թռիչք, որը գերազանցում է 100 կմ բարձրությունը։ Միացյալ Նահանգներում պրոֆեսիոնալ, ռազմական և առևտրային տիեզերագնացներին, ովքեր անցնում են 80 կմ բարձրությունը, շնորհվում է ԱՄՆ տիեզերագնացի նշան։ Այս հոդվածում կիրառվում է ՄԱՖ-ի սահմանումը։

## Հաջողված ծրագրեր

Այս բաժնի ծրագրերը դասավորված են ըստ այն տարեթվերի, երբ իրականացվել է առաջին հաջողված մարդու թռիչքը տիեզերք։

### «Վոստոկ» ծրագիր (ԽՍՀՄ, 1956–1964)
[thumb|300px|«Վոստոկ» տիեզերանավի մոդելը՝ [կրող հրթիռի երրորդ աստիճանով]]
Վոստոկ ծրագիրը այն նախագիծն էր, որը առաջին անգամ հաջողեց տիեզերք ուղարկել մարդուն։ Սերգեյ Կորոլյովը և Կոնստանտին Ֆեոկտիստովը 1956 թվականի հունիսին սկսեցին մարդատար տիեզերանավի վերաբերյալ հետազոտությունները: Ծրագիրը ստեղծեց Վոստոկ տիեզերանավը՝ հիմնվելով Զենիթ հետախուզական արբանյակի վրա և Վոստոկ հրթիռը հիմնվելով միջմայրցամաքային հրթիռի կառուցվածքի վրա։ Մինչև «Վոստոկ» անվան առաջին հրապարակումը մամուլում, այն գաղտնի բառ էր։ 1958 թվականի օգոստոս/սեպտեմբերին ձևավորվեց բաժին, որը նվիրված էր առաջին «Վոստոկ» տիեզերանավի արտադրությանը։ Ծրագրի պաշտոնական հաստատումը (կառավարական հրամանագիրը) հետաձգվեց մինչև 1959 թվականի մայիսի 22-ը։

«Վոստոկ-1»-ը դարձավ առաջին մարդու տիեզերական թռիչքը։ Վոստոկ 3ԿԱ տիեզերանավը մեկնարկեց 1961 թվականի ապրիլի 12-ին՝ տիեզերք տանելով Խորհրդային Միության տիեզերագնաց Յուրի Գագարինին։ «Վոստոկ-1»-ի առաքելությունը առաջին դեպքն էր, երբ մարդը դուրս եկավ տիեզերք և մտավ Երկրի ուղեծիր։

Ընդամենը վեց «Վոստոկ» թռիչք է իրականացվել, այդ թվում՝ 1963 թվականի հունիսին Վոստոկ-6 առաքելությունը, որը ղեկավարվում էր Վալենտինա Տերեշկովայի կողմից՝ դառնալով տիեզերք դուրս եկած առաջին կինն աշխարհում։ Սկզբում նախատեսված էր ևս յոթ թռիչք (Վոստոկ 7–13), մինչև 1966 թվականի ապրիլը, սակայն դրանք չեղարկվեցին, իսկ բաղադրիչները օգտագործվեցին Վոսխոդ ծրագրում։

### «Մերկուրի» ծրագիր (ԱՄՆ, 1959–1963)
thumb|left|«Մերկուրի» տիեզերանավը արտակարգ իրավիճակում փրկության աշտարակով
«Մերկուրի» ծրագիրը Միացյալ Նահանգների առաջին մարդու տիեզերական թռիչքների ծրագիրն էր։ Այն իրականացվեց 1959–1963 թվականներին՝ նպատակ ունենալով մարդ ուղարկել Երկրի ուղեծիր։ Ջոն Գլենի Մերկուրի-Ատլաս 6 առաքելությունը 1962 թվականի փետրվարի 20-ին առաջինն էր, որը հասավ այս նպատակին։ Մինչ այդ Մերկուրի-Ռեդսթոն 3 առաքելությամբ առաջին ամերիկացին՝ Ալան Շեպարդը, իրականացրեց ենթաուղեծրային թռիչք։ Այս թռիչքը դարձավ առաջինը, որտեղ իրականացվեց ձեռքով կառավարվող վայրէջք՝ տիեզերագնացը մնում էր տիեզերանավի ներսում:

Նախնական պլանավորումն ու հետազոտությունները կատարվել էին Ավիացիայի ազգային խորհրդատվական կոմիտեի կողմից, իսկ ծրագիրը պաշտոնապես իրականացվում էր նորաստեղծ ՆԱՍԱ գործակալության կողմից։

Տիեզերանավի փոքր չափերի պատճառով հաճախ ասում էին, որ «Մերկուրի» տիեզերանավերը ոչ թե վարում էին, այլ «հագնում»։ 1,7 մ³ բնակելի ծավալով մոդուլը բավական էր միայն մեկ անձի համար։ Ներսում կային 120 կառավարման տարրեր՝ 55 էլեկտրական անջատիչ, 30 ապահովիչ և 35 մեխանիկական լծակ։ Տիեզերանավը նախագծվել էր Մաքսիմ Ֆաժեի և ՆԱՍԱ-ի Տիեզերական աշխատանքային խմբի կողմից։

ՆԱՍԱ-ն պատվիրեց 20 տիեզերանավ՝ համարակալված 1-ից 20։ Դրանցից հինգը՝ (№10, 12, 15, 17 և 19) չթռան։ №3 և №4 տիեզերանավերը ոչնչացան փորձնական անօդաչու թռիչքների ընթացքում։ №11 տիեզերանավը ընկավ Ատլանտյան օվկիանոսի հատակը և հայտնաբերվեց 38 տարի անց։ Որոշ տիեզերանավեր փոփոխվել էին՝ երկարատև թռիչքների կամ փորձնական գործարկումների նպատակով (օրինակ՝ 2Ա, 15Բ տարբերակներ)։ Որոշ նմուշներ փոփոխվել են անգամ երկու անգամ՝ օրինակ՝ №15 → 15Ա → 15Բ։

### Նորթ Ամերիքան X-15 (ԱՄՆ, 1954–1968)
thumb|left|X-15 թռիչքի ընթացքում
Նորթ Ամերիքան ավիեյշն ընկերության X-15 հրթիռային շարժիչով ինքնաթիռը եղել է X-շարքի փորձարարական ինքնաթիռերից մեկը, որը ստեղծվել է ԱՄՆ-ի ՌՕՈՒ-ի, ՆԱՍԱ-ի և ԱՄՆ-ի նավատորմի համար։ X-15-ը 1960-ականների սկզբին սահմանել է արագության և բարձրության ռեկորդներ՝ հասնելով տիեզերքի եզրին և հավաքելով արժեքավոր տվյալներ, որոնք օգտագործվել են ինքնաթիռերի և տիեզերանավերի նախագծման մեջ։ Այն մինչ օրս համարվում է օդանավերի մեջ ամենաբարձր արագություն զարգացրածը:

X-15 ծրագրի ընթացքում կատարվել է 13 թռիչք (որոնք կատարել են ութ օդաչուներ) հասել են ԱՄՆ-ի ՌՕՈՒ-ի տիեզերագնացության չափանիշներին՝ գերազանցելով 50 մղոն (80 կմ) բարձրությունը, ինչի շնորհիվ օդաչուները ստացել են տիեզերագնացի կարգավիճակ։ Որոշ օդաչուներ ստացել են նաև ՆԱՍԱ-ի տիեզերագնացի թևեր:

### Վոսխոդ ծրագիր (ԽՍՀՄ, 1964–1965)
Վոսխոդ ծրագիրը Խորհրդային տիեզերական ծրագիր էր։ Այն հանդիսանում էր Վոստոկ ծրագրի շարունակությունը, որտեղ օգտագործվել էին նախորդ ծրագրից մնացած բաղադրիչները։ Կատարվել են երկու առաքելություն՝ Վոսխոդ տիեզերանավով և հրթիռով։

Վոսխոդ տիեզերանավը հիմնականում եղել է փոփոխված Վոստոկ, որի վրա տեղադրվել էր պահեստային պինդ վառելիքով վերադարձման շարժիչ։ Հավելյալ քաշը հնարավոր դարձավ Ռ-7 հրթիռի կատարելագործման շնորհիվ։ Արտանետվող նստատեղը հանվել էր, և ավելացվել էին երկու կամ երեք անձնակազմի նստատեղեր՝ տեղադրված 90 աստիճանով՝ նախորդ դիրքի համեմատ։ Սակայն թռիչքի կառավարման վահանակների դիրքը չէին փոխվել, ուստի անձնակազմը ստիպված էր 90 աստիճանով շրջվել՝ գործիքները տեսնելու համար։

Եթե Վոստոկը ուղղված էր տիեզերական թռիչքների ազդեցությունը մարդու օրգանիզմի վրա ուսումնասիրելուն, ապա Վոսխոդի թռիչքներն ավելի շատ նպատակ ունեին ցուցադրական «առաջինների» հասնել։ Տիեզերագնաց Ալեքսեյ Լեոնովը Վոսխոդ 2-ի ժամանակ իրականացրեց առաջին ելքը բաց տիեզերք, որը դարձավ ծրագրի գլխավոր հաջողությունը։ Վոսխոդ 1-ը իր հերթին առաջին բազմամարդ անձնակազմով թռիչքն էր։ Այս երկու նպատակի իրագործումից հետո ծրագիրը դադարեցվեց։ Դա համընկավ ԽՍՀՄ ղեկավարության փոփոխության հետ, որը նվազեցրեց ցուցադրական թռիչքների կարիքը և թույլ տվեց կենտրոնանալ Սոյուզ ծրագրի վրա։

### Ջեմինի ծրագիր (ԱՄՆ, 1965–1966)
right|250px|Ջեմինի տիեզերանավը ուղեծրում
Ջեմինի ծրագիրը ՆԱՍԱ-ի երկրորդ մարդատար տիեզերական ծրագիրն էր։ Այն իրականացվել է 1965–1966 թվականներին՝ 10 մարդատար թռիչքով։ Ծրագրի նպատակն էր զարգացնել առաջադեմ տիեզերական տեխնիկաներ, հատկապես այն, ինչ անհրաժեշտ էր Ապոլոն ծրագրի համար, որի նպատակը մարդկանց Լուսնի վրա վայրէջքն էր։ Ջեմինի առաքելությունները ներառում էին ամերիկացիների առաջին ելքը բաց տիեզերք և նոր ուղեծրային մանևրներ, այդ թվում՝ մերձեցում և կցում։

Սկզբում Ջեմինին դիտվում էր որպես Մերկուրի ծրագրի պարզ ընդլայնում, և վաղ փուլերում կոչվում էր *Մերկուրի Մարկ II*։ Իրականում այն քիչ ընդհանրություն ուներ Մերկուրիի հետ և որոշ առումներով նույնիսկ գերազանցում էր Ապոլոնին։ Դա պայմանավորված էր ավելի ուշ մեկնարկի ամսաթվով, ինչի շնորհիվ ծրագրի նախագծողները օգտվեցին Ապոլոն ծրագրի փորձից (Ապոլոն ծրագիրը իրականում սկսել է գործարկվել Ջեմինիից շուտ)։

### Սոյուզ ծրագիր (ԽՍՀՄ/Ռուսաստան, 1967–մինչ այժմ)
thumb|left|Սոյուզ հրթիռը մեկնարկային հարթակում
Սոյուզ ծրագիրը ԽՍՀՄ-ի կողմից մեկնարկած տիեզերական ծրագիր է՝ 1967 թվականի սկզբին։ Սկզբում այն նախատեսված էր Լուսնի վայրէջքի ծրագրի շրջանակում՝ խորհրդային տիեզերագնաց ուղարկելու Լուսին։ Բոլոր փորձարարական կամ անհաջող մեկնարկները գրանցվել են Կոսմոս շարքում, իսկ Լուսնի շուրջ պտտվող տիեզերանավերի թռիչքները ստացել են Զոնդ անվանումը։ Սոյուզ տիեզերանավը և Սոյուզ հրթիռը ծրագրի հիմնական բաղադրիչներն են, և ներկայումս այն ղեկավարվում է Ռուսաստանի դաշնային տիեզերական գործակալության կողմից։

Սոյուզ տիեզերանավի հիմնական կառուցվածքը հիմք է հանդիսացել բազմաթիվ նախագծերի համար։ Սկզբնական տարբերակը նախատեսված էր Լուսին հասնելու համար՝ առանց հսկայական հրթիռի, ինչպես Սատուրն V կամ Ն1-ը, օգտագործելով բազմակի կցումներ ուղեծրում։ Այս ծրագիրը սկսել է իրականացնել գլխավոր կոնստրուկտոր Սերգեյ Պավլովիչ Կորոլյովը, որը, սակայն, չի հասցրել տեսնել տիեզերանավի թռիչքը։

Սոյուզ հրթիռները օգտագործվում են ինչպես Սոյուզ մարդատար թռիչքների, այնպես էլ Պրոգրես բեռնատար տիեզերանավերի համար, որոնք մատակարարում են Միջազգային տիեզերական կայանը։ Սոյուզ ՀՐԹԻՌԻ մեկնարկներ են իրականացվում Բայկոնուրի և Պլեսեցկի հարթակներից, իսկ 2009-ից՝ նաև Գվիանայի տիեզերական կենտրոնից՝ Ֆրանսիական Գվիանայում:

### Ապոլոն ծրագիր (ԱՄՆ, 1961–1975)
[thumb|[Լուսնային ռովեր՝ օգտագործված Ապոլոն 15–17 առաքելությունների ընթացքում]]
Ապոլոն ծրագիրը իրականացվել է ՆԱՍԱ-ի կողմից՝ 1961–1975 թվականներին՝ Լուսնի վրա վայրէջք իրականացնելու նպատակով։ 1961 թվականին ԱՄՆ նախագահ Ջոն Ֆ. Քենեդին հայտարարեց տասնամյակի ավարտից առաջ Լուսնի վրա մարդու վայրէջք կատարելու նպատակի մասին։ Դա իրականացվեց 1969 թվականի հուլիսի 20-ին՝ Ապոլոն 11 առաքելության ընթացքում, երբ Նիլ Արմսթրոնգն ու Բազ Օլդրինը վայրէջք կատարեցին Լուսնի մակերևույթին, մինչդեռ Մայքլ Քոլինզը մնում էր ուղեծրում։ Ընդամենը վեց Ապոլոն առաքելություն վայրէջք կատարեց Լուսնի վրա՝ վերջինը՝ 1972 թվականին։ Այդ վեց առաքելությունները մնում են միակ դեպքերը, երբ մարդը վայրէջք է կատարել այլ երկնային մարմինի վրա։

Ապոլոնը ՆԱՍԱ-ի կողմից իրականացված երրորդ մարդատար տիեզերական ծրագիրն էր։ Այն օգտագործում էր Ապոլոն տիեզերանավեր և Սատուրն հրթիռներ, որոնք հետագայում կիրառվել են Սքայլաբ ծրագրում և Ապոլոն–Սոյուզ համատեղ նախագծում։ Այս վերջին ծրագրերը նույնպես հաճախ ներառվում են ընդհանուր Ապոլոն շարքի մեջ։

Ծրագրի հիմնական նպատակը, ինչպես հայտարարել էր Քենեդին, իրականացվեց՝ չնայած երկու խոշոր անհաջողություններին։ Առաջինը Ապոլոն 1-ի հրդեհն էր, որի հետևանքով զոհվեցին Գաս Գրիսոմը, Էդ Ուայթը և Ռոջեր Չաֆին։ Երկրորդը Ապոլոն 13-ի պայթյունն էր, որը գրեթե հանգեցրեց անձնակազմի կորստի։ Սակայն նրանց հաջողվեց փրկվել՝ թռիչքների վերահսկման կենտրոնի աշխատակիցների բացառիկ աշխատանքի և իրենց բարձր մասնագիտական կարողությունների շնորհիվ։

### Սփեյս Շաթլ (ԱՄՆ, 1972–2011)
[thumb|Սփեյս Շաթլ ''[Սփեյս Շաթլ Դիսքավերի|Դիսքավերի*–ի մեկնարկը [[STS-120]]–ի սկզբում]]
ՆԱՍԱ–ի [[Սփեյս Շաթլ]]ը, պաշտոնապես կոչված «Տիեզերական տեղափոխումենրի համակարգ» («Space Transportation System» (STS)), Միացյալ Նահանգների մարդատար տիեզերանավերի թռիչքի ծրագիր էր, որն ավարտեց իր ծառայությունը 2011 թվականին։ Թևավոր [[Սփեյս Շաթլ|շաթլի ուղեծրային սարքը]] մեկնարկում էր ուղղահայաց՝ սովորաբար ունենալով հինգից յոթ [[տիեզերագնաց]]ներից (երբեմն՝ ութ) բաղկացած անձնակազմ և մինչև 23000 կգ բեռ դեպի [[ցածր մերձերկրյա ուղեծիր]]։ Առաքելության ավարտին շաթլը կարող էր ինքնուրույն դուրս գալ ուղեծրից (կատարելով 180 աստիճանի շրջադարձ և միացնելով իր հիմնական շարժիչները՝ արգելակելու համար) և վերադառնալ Երկրի մթնոլորտ։ Վայրէջքի ընթացքում ուղեծրային սարքը գործում էր որպես [[սավառնակ (օդանավ)|սավառնակ]] և վայրէջք էր կատարում ամբողջությամբ առանց շարժիչի՝ [[թռիչքուղի|թռիչքուղու]] վրա։

Սփեյս Շաթլը միակ թևավոր տիեզերանավն էր, որը հասել է ուղեծր և վերադարձել անձնակազմով, ինչպես նաև առաջին բազմակի օգտագործվող տիեզերանավերից մեկը, որը կատարել է մի քանի ուղեծրային թռիչք (հետագայում նրան հետևեցին [[X-37B]]–ն, [[SpaceX Dragon 1|Սփեյս Դրագոն 1]]–ը և [[SpaceX Dragon 2|Սփեյս Դրագոն 2]]–ը)։ [[Սփեյս Շաթլների առաքելությունների ցանկ|Այն իր առաքելություններով]] տեղափոխում էր մեծ բեռներ դեպի Երկրի ցածր ուղեծրեր (այդ թվում՝ [[Միջազգային տիեզերական կայան]]ին միացվող մասեր), ապահովում էր անձնակազմի փոփոխություն տիեզերակայանում և իրականացնում էր սպասարկման առաքելություններ [[Հաբլ (աստղադիտակ)|Հաբլ աստղադիտակի]] համար։ Ուղեծրային սարքը կարող էր նաև վերադարձնել [[Արհեստական արբանյակներ|արբանյակ]]ներ և այլ բեռներ Երկիր, սակայն նման կիրառությունը հազվադեպ էր։ Այնուամենայնիվ, Շաթլը օգտագործվում էր Միջազգային տիեզերական կայանից մեծ բեռներ վերադարձնելու համար, քանի որ ռուսական [[Սոյուզ (տիեզերանավ)|Սոյուզ]] տիեզերանավն ունի սահմանափակ վերադարձող տարողություն։ Յուրաքանչյուր սարք նախագծվել էր 100 մեկնարկի կամ 10 տարվա շահագործման համար։

=== Չինաստանի մարդատար տիեզերական ծրագիր (Չինաստան, 1992–մինչ այժմ) ===
[[Պատկեր:Shenzhou spacecraft assembly.jpg|thumb|ձախից|Չինաստանի [[Շենչժոու (տիեզերանավ)|Շենչժոու տիեզերանավը]]]]
Չինաստանը դարձավ առաջին ասիական երկիրը և երրորդը աշխարհում՝ ԽՍՀՄ–ից և ԱՄՆ–ից հետո, որը մարդ է ուղարկել տիեզերք։ [[Տիեզերական մրցավազք]]ի ժամանակ, որը ավարտվեց [[Ապոլոն 11]]–ի Լուսնային վայրէջքով, [[Մաո Ցզե Դուն]]ը ու [[Չժոու Էնլայ]]ը 1967 թվականի հուլիսի 14–ին որոշեցին, որ Չինաստանը չպետք է հետ մնա, և մեկնարկեցին սեփական մարդատար տիեզերական ծրագիրը՝ գաղտնի «Նախագիծ 714»-ը, որը նպատակ ուներ մինչև 1973 թվականը տիեզերք ուղարկել երկու մարդու [[Շուգուան տիեզերանավ|Շուգուան]] տիեզերանավով։ Նպատակին հասնելու համար 1971 թվականի մարտին ընտրվեցին 19 [[Ժողովրդական ազատագրական բանակի ռազմաօդային ուժեր|ՉԺՀ ՌԱՕՕ]] օդաչուներ։ «Շուգուան-1» տիեզերանավը, որը նախատեսվում էր արձակել [[Չենժեն-2Ա]] հրթիռով, նախագծվել էր երկու մարդու անձնակազմով։ Ծրագիրը պաշտոնապես չեղարկվեց 1972 թվականի մայիսի 13-ին՝ տնտեսական պատճառներով։

Երկրորդ՝ կարճատև մարդատար տիեզերական ծրագիրը հիմնված էր [[Ֆեհուեյ Շի Վենսինգ|ՖՇՎ արբանյակների]] վայրէջքի տեխնոլոգիայի հաջող իրականացման վրա։ Այս մասին հայտարարվեց մի քանի անգամ 1978 թվականին՝ որոշ մանրամասների և լուսանկարների հրապարակմամբ, սակայն հանկարծակի դադարեցվեց 1980-ին։ Կարծիք կա, որ այդ ծրագիրը ստեղծվել էր միայն քարոզչական նպատակներով և երբեք իրական արդյունք չի ունեցել:

1992 թվականին [[Չինաստանի մարդատար տիեզերական ծրագիր|Չինաստանի մարդատար տիեզերական ծրագրի]], հայտնի նաև որպես «Նախագիծ 921», շրջանակներում տրվեց թույլտվություն և ֆինանսավորում՝ երրորդ՝ հաջողված մարդատար տիեզերական ծրագրի իրականացումը սկսելու համար։ Անկախ մարդատար տիեզերական թռիչք իրականացնելու նպատակով Չինաստանը մշակեց [[Շենչժոու (տիեզերանավ)|Շենչժոու տիեզերանավը]] և [[Չենժեն-2Ֆ]] հրթիռը, ինչպես նաև կառուցեց նոր արձակման և վերահսկման համալիրներ։ Առաջին անօդաչու թռիչքը՝ *Շենչժոու 1*, արձակվեց 1999 թվականի նոյեմբերի 20-ին և վերադարձվեց հաջորդ օրը՝ նշանավորելով Չինաստանի մարդատար տիեզերական կարողության սկիզբը։ Հաջորդ մի քանի տարիներին կատարվեցին ևս երեք փորձնական թռիչքներ՝ տեխնոլոգիաների ստուգման նպատակով։ 2003 թվականի հոկտեմբերի 15-ին *Շենչժոու 5* առաքելությամբ [[Յան Լիվեյ]]ն իրականացրեց Չինաստանի առաջին մարդատար տիեզերական թռիչքը՝ տևած 21 ժամ և անվտանգ վերադարձավ [[Ներքին Մոնղոլիա]]:

=== ՍփեյսՇիփՈւան / ՍփեյսՇիփԹու (ԱՄՆ, 2004–մինչ այժմ) ===
[[Պատկեր:SpaceShipOne Flight 15P photo D Ramey Logan.jpg|300px|աջից]]
[[Virgin Galactic|Վիրջին Գալակտիկը]] [[Ռիչարդ Բրենսոն|Սըր Ռիչարդ Բրենսոնի]] [[Virgin ընկերություն|Վիրջին ընկերության]] կազմում գործող ընկերություն է, որը մշակում է մասնավոր ֆինանսավորմամբ [[SpaceShipOne|ՍփեյսՇիփՈւան]] և [[SpaceShipTwo|ՍփեյսՇիփԹու]] տիեզերանավերը՝ [[Scaled Composites|Սքեյլդ Քոմփոզիթս]] ընկերության հետ համագործակցությամբ՝ առաջարկելու [[ենթաուղեծրային թռիչք]]ներ և հետագայում [[ուղեծրային թռիչք]]ներ վճարունակ ուղևորների համար։ SpaceShipOne–ը 2004 թվականին իրականացրեց երեք փորձնական մարդատար թռիչք դեպի տիեզերք։

[[Scaled Composites-ի Առաջին մակարդակ|Առաջին մակարդակը]] [[Scaled Composites|Սքեյլդ Քոմփոզիթսի]] ենթաուղեծրային մարդատար տիեզերական թռիչքի ծրագիրն է, որն օգտագործում է [[Բազմակի օգտագործման հրթիռային համակարգ|բազմակի օգտագործման]] [[SpaceShipOne|ՍփեյսՇիփՈւանը]] և դրա արձակիչ [[White Knight|Վայթ Նայթը]]։ Նախագծողն է եղել [[Բերտ Ռութան]]ը, իսկ 20 միլիոն ԱՄՆ դոլար ֆինանսավորումը տրամադրել է [[Փոլ Ալեն]]ը։ 2004 թվականին այն իրականացրեց [[SpaceShipOne flight 15P|առաջին մասնավոր ֆինանսավորմամբ մարդատար թռիչքը]] և շահեց 10 միլիոն ԱՄՆ դոլարի [[Ansari X Prize|Անսարի X]] մրցանակը՝ առաջին ոչ պետական բազմակի օգտագործվող տիեզերանավի համար։

Ծրագրի նպատակը՝ ցածրարժեք և պարբերական տիեզերական թռիչքների տեխնոլոգիայի զարգացումն է։ Առաջին մակարդակը նախատեսված չէր ուղևորներ տեղափոխելու համար, սակայն այն հիմք է ծառայել [[տիեզերական տուրիզմ]]ի ոլորտի զարգացման համար։ [[Mojave Aerospace Ventures|Մոխավե Աերոսփեյս Վենչուրս]] ընկերությունը ստեղծվել է տեխնոլոգիայի առևտրային օգտագործումը կազմակերպելու նպատակով։ [[Virgin Galactic|Վիրջին Գալակտիկի]] հետ կնքված գործարքը հնարավորություն տվեց պարբերական տիեզերական զբոսաշրջության կազմակերպման համար՝ Առաջին մակարդակի տեխնոլոգիայի հիման վրա։

Արդյունքում ստեղծվեց [[SpaceShipTwo|ՍփեյսՇիփԹու]] մոդելը՝ [[Virgin Galactic|Վիրջին Գալակտիկի]] երկրորդ սերնդի ենթաուղեծրային տիեզերանավը։ 2010 թվականի հոկտեմբերի 10-ին առաջին՝ ՎՍՍ *Էնթերփրայզ* սարքը իրականացրեց իր առաջին անձնակազմով փորձնական թռիչքը։ 2014 թվականի հոկտեմբերին SpaceShipTwo-ն իրականացրել էր 54 փորձնական թռիչք: 2014 թվականի հոկտեմբերի 31-ին ՎՍՍ *Էնթերփրայզը* կործանվեց թռիչքի ընթացքում, ինչի հետևանքով զոհվեց մեկ օդաչու, իսկ մյուսը վիրավորվեց։ Երկրորդ տիեզերանավը՝ [[VSS Unity|ՎՍՍ Յունիթին]], իր առաջին թռիչքները իրականացրեց 2016 թվականին: ՎՍՍ Յունիթին իր [[VSS Unity VP-03|առաջին տիեզերական թռիչքը]] (ըստ ԱՄՆ սահմանման) իրականացրեց 2018 թվականի դեկտեմբերի 13-ին՝ նշանավորելով «շաթլային դադարի» ավարտը։ Երկրորդ թռիչքը կայացավ 2019 թվականի փետրվարի 22-ին։

=== Առևտրային թռիչքների ծրագիր (ԱՄՆ, 2011–մինչ այժմ) ===
[[Առևտրային թռիչքների ծրագիր]]ը տնտեսական խթանման ծրագիր է, որը ֆինանսավորում է մասնավոր ընկերությունների կողմից մարդու տիեզերական թռիչքների հետ կապված տեխնոլոգիաների զարգացման նպատակով։ 2014 թվականի սեպտեմբերին [[ՆԱՍԱ]]-ն պայմանագրեր է շնորհել [[SpaceX|Սփեյսեքսին]] և [[Բոինգ]]ին՝ կառուցելու անձնակազմով տիեզերանավեր ցածր մերձերկրյա ուղեծրում գործողությունների համար։ [[SpaceX Dragon 2|Դրագոն 2]] տիեզերանավը, որը մշակվել է Սփեյսեքսի կողմից, ընդգրկված է «հաջողված ծրագրերի» ցանկում, քանի որ այն առաջին անգամ մարդ է ուղարկել տիեզերք 2020 թվականի մայիսին։

==== Դրագոն 2 (ԱՄՆ, 2010–մինչ այժմ) ====
[[Պատկեր:The SpaceX Crew Dragon as it approached the International Space Station (iss063e021563).jpg|thumb|left|Dragon 2-ը իր առաջին անձնակազմով թռիչքի ժամանակ՝ մոտենալով ՄՏԿ-ին]]
[[SpaceX Dragon 2|Սփեյսեքս Դրագոն 2]] տիեզերանավը [[Dragon (տիեզերանավ)|Դրագոն]] բեռնատար տիեզերանավի զարգացված տարբերակն է, որը 2010 թվականից մատակարարում է [[Միջազգային տիեզերական կայան]]ը։ Այն նախատեսված է մինչև չորս տիեզերագնաց տեղափոխելու համար՝ ունի առավելագույնը մինչև յոթ տեղ: Այն ներառում է չորս կողային շարժման կառավարման համակարգի փաթեթ, որոնցից յուրաքանչյուրը բաղկացած է երկու [[SuperDraco (շարժիչ)|ՍուրերԴրակո]] շարժիչներից՝ որպես թռիչքի դադարեցման համակարգ։

Dragon 2-ի մշակման շրջանակում Սփեյսեքսը 2015 թվականի մայիսին իրականացրել է «արձակման դադարեցման» թռիչքային փորձարկում։ Մի շաբաթ տևած [[Crew Dragon Demo-1|անանձնակազմ ուղեծրային թռիչքը դեպի ՄՏԿ]] տեղի է ունեցել 2019 թվականի մարտին, իսկ [[SpaceX Dragon 2|թռիչքի ընթացքում դադարեցման փորձարկումը]] հաջողությամբ կատարվել է 2020 թվականի հունվարի 19-ին։ [[Crew Dragon Demo-2|Անձնակազմով ցուցադրական թռիչքը դեպի ՄՏԿ]] մեկնարկել է 2020 թվականի մայիսի 30-ին: Առաջին անձնակազմով աշխատանքային առաքելությունը՝ [[SpaceX Crew-1|Քրյու-1]], մեկնարկել է 2020 թվականի նոյեմբերին, և շարունակվել է վեց ամիս: Դրագոն 2-ը նաև իրականացրել է [[Inspiration4|Ինսփիրեյշն4]] առաքելությունը՝ առաջին ամբողջությամբ մասնավոր թռիչքը Երկրի ուղեծրում։

==== Սթարլայներ (ԱՄՆ, 2010–մինչ այժմ) ====
[[Պատկեր:CST-100 mock-up scene.jpg|thumbnail|right|Սթարլայների մոդելը]]
[[Սթարլայներ (տիեզերանավ)|Բոինգի Սթարլայները]] տիեզերանավ է, որը կառուցվում է [[Բոինգ]] ընկերության կողմից՝ անձնակազմ տեղափոխելու համար դեպի [[Միջազգային տիեզերական կայան]], ինչպես նաև դեպի մասնավոր տիեզերակայաններ, օրինակ՝ [[Բիգելոու առևտրային տիեզերակայան]]: Սթարլայները նախատեսված է մինչև յոթ հոգանոց անձնակազմ տեղափոխելու համար։ Այն կարող է մնալ ուղեծրում մինչև յոթ ամիս և օգտագործվել մինչև տասը առաքելության համար։

Սթարլայները կատարել է [[Boeing-ի ուղեծրային թռիչքի փորձ|անանձնակազմ թռիչքային փորձարկում]] 2019 թվականի դեկտեմբերին, սակայն չի հասել ՄՏԿ։ Նոր [[Boeing-ի ուղեծրային թռիչքի փորձ 2|առանց անձնակազմ թռիչքը]] իրականացվել է 2022 թվականի մայիսին, իսկ վերջնական [[Boeing-ի անձնակազմով թռիչքի փորձ|անձնակազմով ցուցադրական թռիչքը]]՝ սերտիֆիկացման նպատակով, անցկացվել է 2024 թվականի հունիսին։

=== Նյու Շեփարդ (ԱՄՆ, 2006–մինչ այժմ) ===
[[New Shepard|Նյու Շեփարդը]] [[բազմակի օգտագործման հրթիռային համակարգ]] է, որը կարող է իրականացնել [[ուղղահայաց մեկնարկ և վայրէջք]], [[ենթուղեծրային թռիչք|ենթուղեծրային]] անձնակազմային թռիչքներ՝ [[Blue Origin|Բլյու Օրիջին]] ընկերության կողմից, որը պատկանում է [[Amazon.com]]-ի հիմնադիր [[Ջեֆ Բեզոս]]ին։ Այն առևտրային համակարգ է՝ նախատեսված [[տիեզերական տուրիզմ]]ի համար:
Նյու Շեփարդի անունը տրվել է առաջին ամերիկացի [[տիեզերագնաց]] [[Ալան Շեպարդ]]ի պատվին:

Նյու Շեփարդի առաջին թռիչքը տեղի է ունեցել 2015 թվականի ապրիլի 29-ին՝ հասնելով 93500 մ բարձրության։ Թեպետ թռիչքային փորձարկումը հաջող էր, և պարկուճը վերադարձվել էր պարաշյուտով, հրթիռի աստիճանը չկարողացավ վայրէջք կատարել՝ հիդրավլիկ ճնշման կորստի պատճառով: Հաջորդ 12 թռիչքները (մինչև 2019 թվականի հունվար) իրականացվել են հաջող վայրէջքներով ինչպես պարկուճի, այնպես էլ հրթիռային աստիճանի համար՝ ներառյալ երկու արտակարգ դադարեցման փորձարկում։ Նյու Շեփարդը առաջին անգամ մարդ է տեղափոխել տիեզերք 2021 թվականի հուլիսի 20-ին՝ [[Blue Origin NS-16|NS-16]] առաքելությամբ։

== Հաջողված տիեզերակայանների ծրագրեր ==
(Ամսաթվերը վերաբերում են այն ժամանակահատվածներին, երբ կայանները բնակեցված են եղել անձնակազմերով։)
=== Սալյուտ տիեզերակայաններ (ԽՍՀՄ, 1971–1986) ===
[[Սալյուտ (ուղեծրակայան)|Սալյուտ]] ծրագիրը աշխարհի առաջին [[տիեզերակայան]]ի ծրագիրն էր, որն իրականացվել է [[Խորհրդային Միություն|Խորհրդային Միության]] կողմից։ Այն բաղկացած էր չորս գիտահետազոտական և երկու ռազմական տիեզերակայաններից՝ արձակված 1971–1986 թվականներին։ Երկու այլ «Սալյուտ» արձակումներ ձախողվել են։ Ծրագիրը միաժամանակ գիտական և ռազմական բնույթ ուներ՝ [[Ալմազ ծրագիր|Ալմազ]] գաղտնի կայանները ներկայացնելով որպես «Սալյուտ»։ [[Սալյուտ 1]]-ը դարձավ աշխարհի առաջին բնակեցված տիեզերակայանը։ Ծրագիրը սահմանեց մի շարք [[տիեզերական թռիչքների ռեկորդներ]]՝ ներառյալ առաքելությունների տևողության, առաջին հերթափոխային փոխանցման և բաց տիեզերքի գործողությունների ռեկորդներ։

*[[Սալյուտ 1]] | ԴՈՍ-1 (1971, 1 անձնակազմ, 1 ձախողված կցում)
*[[Սալյուտ 2]] | Ալմազ/ՕՊՍ-1 (1973, ձախողվել է մեկնարկից հետո)
*[[Սալյուտ 3]] | Ալմազ/ՕՊՍ-2 (1974, 1 անձնակազմ, 1 ձախողված կցում)
*[[Սալյուտ 4]] | ԴՈՍ-4 (1975–1976, 2 անձնակազմ)
*[[Սալյուտ 5]] | Ալմազ/ՕՊՍ-3 (1976–1977, 2 անձնակազմ, 1 ձախողված կցում)
*[[Սալյուտ 6]] | ԴՈՍ-5 (1977–1981, 16 անձնակազմ՝ 5 երկարաժամկետ, 11 կարճաժամկետ, և 1 ձախողված կցում)
*[[Սալյուտ 7]] | ԴՈՍ-6 (1982–1986, 10 անձնակազմ՝ 6 երկարաժամկետ, 4 կարճաժամկետ, և 1 ձախողված կցում)

=== Սքայլաբ (ԱՄՆ, 1973–1974) ===
[[Պատկեր:Skylab (SL-4).jpg|thumb]]
[[Սքայլաբ]]ը գործարկվել և շահագործվել է [[ՆԱՍԱ]]-ի կողմից՝ որպես [[ԱՄՆ]]-ի առաջին տիեզերակայան։ Այն պտտվել է Երկրի շուրջ 1973–1979 թվականներին՝ ներառելով լաբորատորիա, արևային աստղադիտարան և այլ համակարգեր։ Այն մեկնարկել է առանց անձնակազմի՝ փոփոխված [[Սատուրն V]] հրթիռով՝ 77090 կգ զանգվածով։ Երեք անձնակազմով առաքելությունները իրականացվել են [[Ապոլոն (տիեզերանավ)|Ապոլոն]] տիեզերանավերով՝ [[Սատուրն IԲ]] հրթիռներով։ Վերջին երկու առաքելությունների ժամանակ պահուստային Ապոլոն/Տատուրն IԲ նույնպես պատրաստ էր փրկարարական նպատակներով։

=== Միր (ԽՍՀՄ/Ռուսաստան, 1986–2001) ===
[[Պատկեր:Mir Space Station viewed from Endeavour during STS-89.jpg|thumb|left]]
*Միրը* ուղեծրում հավաքված առաջին մոդուլային տիեզերակայանն էր, աշխատել է 1986–1996 թվականներին։ Այն ավելի մեծ զանգված ուներ, քան նախորդ տիեզերանակայանները։ Մինչև 2001 թվականի մարտի 21-ը *Միրը* համարվում էր ամենամեծ [[արհեստական արբանյակ]]ը [[տիեզերք]]ում, մինչև նրան փոխարինեց [[Միջազգային տիեզերական կայան]]ը՝ *Միրի* ուղեծրային անկումից հետո։ Այն ծառայում էր որպես [[Անկշռություն|միկրոգրավիտացիոն]] [[Գիտական հետազոտություններ|հետազոտական]] [[լաբորատորիա]], որտեղ իրականացվել են [[կենսաբանություն|կենսաբանության]], [[Մարդու կենսաբանություն|մարդու կենսաբանության]], [[ֆիզիկա]]կան, [[աստղագիտություն|աստղագիտական]], [[Օդերևութաբանություն|օդերևութաբանական]] հետազոտություններ և տիեզերական համակարգերի ուսումնասիրություններ։

*Միրը* առաջին շարունակաբար բնակեցված երկարաժամկետ հետազոտական կայանն էր և սահմանեց տիեզերքում մարդու մշտական ներկայության ռեկորդ՝ 3644 օր՝ մինչև 2010 թվականի հոկտեմբերի 23-ը, երբ այն գերազանցվեց [[Միջազգային տիեզերական կայան]]ի կողմից: Այն ունի նաև մեկ անձի ամենաերկար տիեզերական առաքելության ռեկորդը՝ [[Վալերի Պոլյակով]]ի կողմից՝ 437 օր 18 ժամ 1994–1995 թվականներին։ *Միրը* ընդհանուր առմամբ բնակեցված է եղել իր 15 տարվա գոյության 12,5 տարիների ընթացքում՝ ապահովելով երեք հոգանոց անձնակազմի մշտական բնակություն և կարճաժամկետ այցելություններ։ Այն ունեցել է [[Միր կայանի առաքելությունների ցանկ|28 երկարաժամկետ առաքելություն]]։

=== Միջազգային տիեզերական կայան (ԱՄՆ, Ռուսաստան, Ճապոնիա, Եվրոպա, Կանադա, 1998–մինչ այժմ) ===
[[Միջազգային տիեզերական կայանը]] (ՄՏԿ) [[ուղեծրակայան|տիեզերական կայան]] է [[ցածր մերձերկրյա ուղեծիր|ցածր մերձերկրյա ուղեծրում]]։ Նրա առաջին բաղադրիչը ուղեծիր է դուրս բերվել 1998 թվականին, և այժմ ՄՏԿ-ն ամենամեծ արհեստական մարմինն է ուղեծրում, որը հաճախ կարելի է տեսնել Երկրից [[անզեն աչք]]ով: ՄՏԿ-ն բաղկացած է հերմետիկ մոդուլներից, արտաքին ֆերմաներից, [[արևային մարտկոց]]ներից և այլ բաղադրիչներից։ ՄՏԿ-ի բաղադրիչները ուղեծիր են դուրս բերվել ռուսական [[Պրոտոն (հրթիռ)|Պրոտոն]] և [[Սոյուզ (հրթիռ)|Սոյուզ]] հրթիռներով, ինչպես նաև ամերիկյան [[տիեզերանավ]]երով:

[[Միջազգային տիեզերական կայանի ծրագիր|ՄՏԿ-ի ծրագիրը]] համատեղ նախագիծ է հինգ տիեզերական գործակալությունների միջև՝ [[ՆԱՍԱ]], [[Ռոսկոսմոս]], [[Ճապոնիայի տիեզերական հետազոտությունների գործակալություն|ՃՏՀԳ]], [[Եվրոպական տիեզերական գործակալություն|ԵՏԳ]] և [[Կանադայի տիեզերական գործակալություն|ԿՏԳ]]: Կայանի սեփականության և օգտագործման պայմանները սահմանված են միջկառավարական պայմանագրերով և համաձայնագրերով: Կայանը բաժանված է երկու հատվածների՝ [[Ուղեծրակայանի ռուսական սեգմենտ|Ռուսական ուղեծրային հատված]] և [[Ուղեծրակայանի ամերիկյան հատված|ԱՄՆ ուղեծրային հատված]], որը կիսում են մի քանի երկրներ։ ՄՏԿ-ի ամերիկյան հատվածի ֆինանսավորումը նախատեսված է մինչև 2024 թվականը: Ռոսկոսմոսը նույնպես հաստատել է ՄՏԿ-ի շահագործման շարունակությունը մինչև 2024 թվականը, սակայն առաջարկել է հետագայում օգտագործել ռուսական հատվածի բաղադրիչները նոր ազգային տիեզերակայան կառուցելու համար, որը կոչվելու է [[Ուղեծրային բնակելի փորձարարական համալիր|ՈւԲՓՀ]]:

2022 թվականի մայիսին իրականացվել էին [[Միջազգային տիեզերական կայանի արշավախմբերի ցուցակ|66 երկարատև անձնակազմով առաքելություն]]։

=== Տյանգոնգ ծրագիր (Չինաստան, 2010–մինչ այժմ) ===
[[Պատկեր:Chinese Tiangong Space Station.jpg|thumb|Չինական Տյանգոնգ տիեզերակայանը]]

2011 թվականին Չինաստանը գործարկեց [[Տյանգոնգ 1]] թիրախային տիեզերանավը և *Շենչժոու 8* տիեզերանավը։ Երկու տիեզերանավերը 2011 թվականի նոյեմբերի 3-ին կատարեցին Չինաստանի առաջին ավտոմատ մերձեցումն ու կցումը: Մոտ ինը ամիս անց *Տյանգոնգ 1*-ը իրականացրեց առաջին մարդու կողմից կառավարվող կցումը *Շենչժոու 9* տիեզերանավի հետ, որը տեղափոխում էր Չինաստանի առաջին կին տիեզերագնացին՝ *Լյու Յանին*:

2016 թվականի սեպտեմբերին գործարկվեց *Տյանգոնգ 2*-ը՝ ավելի կատարելագործված տիեզերական լաբորատորիա։ Մի ամիս անց գործարկվեց *Շենչժոու 11* տիեզերանավը, որը կցվեց *Տյանգոնգ 2*-ին։ Երկու տիեզերագնացներ մոտ 30 օր մնացին տիեզերքում: 2017 թվականի ապրիլին Չինաստանի առաջին բեռնատար տիեզերանավը՝ *Տյանչժոու 1*, կցվեց *Տյանգոնգ 2*-ին և իրականացրեց մի քանի ուղեծրային վառելիքի լիցքավորման փորձեր:

Չինաստանի տիեզերական ծրագրի հաջորդ փուլը ներառում է սեփական մոդուլային տիեզերակայանի՝ [[Տյանգոնգ տիեզերակայան|*Տյանգոնգ*]] կառուցումը: *Տյանգոնգ*-ի առաջին մոդուլը՝ [[Տյանհե հիմնական մոդուլ|*Տյանհե*]], ուղեծիր դուրս բերվեց Չինաստանի ամենահզոր հրթիռով՝ [[Չանժեն 5Բ]]-ով 2021 թվականի ապրիլի 29-ին: Այնուհետև այն այցելել են մի քանի բեռնատար և անձնակազմով տիեզերանավեր՝ ցույց տալով Չինաստանի կարողությունը երկարատև տիեզերական ներկայության համար։

Կառուցման ավարտից հետո *Տյանգոնգը* կմտնի կիրառման և զարգացման փուլ, որը նախատեսվում է շարունակել առնվազն 10 տարի:

== Տիեզերական ծրագրեր, որոնք ներկայումս մշակման փուլում են ==
Այս բաժնի ծրագրերը տեսակավորված են ըստ դրանց մշակման սկսման տարիների։

=== Դրիմ Չեյսեր (ԱՄՆ, 2004–մինչ այժմ) ===
[[Պատկեր:Dream Chaser pre-drop tests.6.jpg|thumb|Տիեզերանավ «Դրիմ Չեյսեր»-ը՝ ՆԱՍԱ-ի [[Դրայդենի թռիչքային հետազոտությունների կենտրոն]]ում, Էդվարդսի ավիաբազայում՝ քարշի և թռիչքի փորձարկումների ժամանակ|right]]
[[Դրիմ Չեյսեր]]ը սկզբնապես նախատեսված էր որպես ամերիկյան բազմակի օգտագործման մարդատար [[ենթաուղեծրային թռիչք|ենթաուղեծրային]] և ուղեծրային թևավոր [[տիեզերանավ]], որը մշակվում էր և ֆինանսավորվում էր մասնավոր կերպով [[Sierra Nevada Corporation|Սիերա Նևադա Քորփորեյշն]] ընկերության տիեզերական ստորաբաժանման կողմից։ Այժմ այն նախատեսվում է օգտագործել որպես ավտոմատ բեռնատար տրանսպորտ [[Միջազգային տիեզերական կայան|ՄՏԿ]] մատակարարելու համար։ «Դրիմ Չեյսեր»-ը նախագծված էր մինչև յոթ տիեզերագնաց տեղափոխելու համար դեպի [[ցածր մերձերկրյա ուղեծիր|ցածր ուղեծիր]] և ետ։ Ավելի ուշ այն վերափոխվեց ավտոմատ բեռնատար հարթակի։ Այն նախատեսված էր ուղղահայաց արձակման համար [[Ատլաս V]] կրող հրթիռի վրա և հորիզոնական վայրէջքով՝ սովորական թռիչքուղիների վրա։ 2013 թվականի հոկտեմբերի 26-ին իրականացվեց առաջին սավառնակային թռիչքը։ Տիեզերանավի փորձնական ուղեծրային թռիչքը նախատեսված էր 2016 թվականի նոյեմբերի 1-ին, սակայն այդ ամսաթվին այն տեղի չունեցավ։ 2015 թվականի փետրվարի 3-ին Սիերա Նևադա Քորփորեյշնը և Գերմանիայի [[OHB System AG]]-ն հայտարարեցին «Դրիմ Չեյսերը եվրոպական կիրառման համար» (DC4EU) նախագծի նախնական փուլի ավարտի մասին:

=== Հնդկական մարդատար տիեզերական թռիչքի ծրագիր (Հնդկաստան, 2007–ներկայումս) ===
[[Հնդկական մարդատար տիեզերաթռիչքի ծրագիր]]ը ([[Հնդկական տիեզերական հետազոտությունների կազմակերպություն|ՀՏՀԿ]]) նախատեսում է մշակել և գործարկել մարդատար տիեզերանավ, որը կոչվելու է *Գագանյան*՝ [[ցածր մերձերկրյա ուղեծիր]] թռիչքներ կատարելու համար՝ ոչ շուտ քան 2025 թվականը:

=== SPICA (Դանիա, 2008–մինչ այժմ) ===
*'Կոպենհագեն Սաբօրիտալս** կազմակերպությունը հանդիսանում է սիրողական, հանրային ֆինանսավորմամբ իրականացվող մարդատար տիեզերական ծրագիր։ 2008 թվականից ի վեր կազմակերպությունը իրականացրել է հինգ տեղական արտադրության հրթիռների և երկու փորձնական տիեզերանավերի թռիչքներ։ Նրանց հայտարարված նպատակն է՝ կազմակերպության անդամներից մեկը դուրս գա տիեզերք (100&nbsp;կմ-ից բարձր), [[ենթաուղեծրային թռիչք]]ով՝ «Spica» հրթիռի վրա տեղադրված տիեզերական պարկուճով։

[[HEAT 1X Տիխո Բրահե]]ն եղել է առաջին հրթիռը և տիեզերանավը, որոնք կառուցվել են [[Կոպենհագեն Սաբօրիտալս]] կազմակերպության կողմից՝ փորձելով իրականացնել առաջին սիրողական ենթաուղեծրային մարդատար թռիչքը։ Հրթիռը բաղկացած էր HEAT-1X շարժիչից և Տիխո Բրահե տիեզերանավից:

2014 թվականին Կոպենհագեն Սաբօրիտալսը հաստատեց իրենց առաջին մարդատար հրթիռի և տիեզերանավի հիմնական կառուցվածքը։ Հրթիռը կկոչվի Spica և կունենա 12–14 մ բարձրություն՝ 950&nbsp;մմ տրամագծով։ Այն կաշխատի BPM-100 շարժիչային դասի վրա՝ օգտագործելով հեղուկ թթվածին որպես օքսիդացուցիչ և էթանոլ որպես վառելիք՝ ապահովելով 100 կիլոնյուտոն մղում։

=== Օրյոլ (Ռուսաստան, 2009–մինչ այժմ) ===
Նախկինում կոչվում էր «Հեռանկարային մարդատար տրանսպորտային համակարգ» () և «Ֆեդերացիա» ()՝ [[Օրյոլ (տիեզերանավ)|Օրյոլ]]ը նոր բազմանպատակ ռուսական տիեզերանավ է, նախատեսված ցածր ուղեծրի թռիչքների, [[Միջազգային տիեզերական կայան|ՄՏԿ]]-ի և լուսնային առաքելությունների համար։ Տիեզերանավը ներկայացվեց 2015 թվականին, արտաքինով նման էր ՆԱՍԱ-ի [[Օրիոն (տիեզերանավ)|Օրիոն]] պարկուճին և ուներ փափուկ վայրէջքի ոտքեր, նման այն ժամանակվա [[SpaceX Dragon 2|Դրագոն 2]] նախագծին։ Առաջին անօդաչու թռիչքը նախատեսված է 2024 թվականին:

=== Նյու Գլեն (ԱՄՆ, 2012–մինչ այժմ) ===
[[New Glenn|Նյու Գլենը]] ուղեծրային արձակման հրթիռ է, որը մշակում է [[Blue Origin|Բլյու Օրիջին]] ընկերությունը։ Ընկերությունը նախատեսում է առաջին թռիչքը ոչ շուտ քան 2023 թվականին: Ինչպես [[New Shepard|Նյու Շեփարդի]] դեպքում, առաջին աստիճանը նախատեսված է ուղղահայաց վայրէջքի և բազմակի օգտագործման համար։ Այն կարող է տիեզերք ուղարկել թե՛ բեռ, թե՛ մարդատար պարկուճ:

=== Սթարշիփ (ԱՄՆ, 2012–մինչ այժմ) ===
[[SpaceX Starship|Սփեյսիքսի Սթարշիփը]] [[բազմակի օգտագործման հրթիռային համակարգ|լիովին բազմակի օգտագործման]] [[գերծանր բեռնատար արձակման հրթիռ]] է, որը մշակվում է [[SpaceX|Սփեյսիքս]] ընկերության կողմից 2012 թվականից ի վեր՝ որպես ինքնաֆինանսավորվող մասնավոր տիեզերական թռիչքի ծրագիր:

Սթարշիփի երկրորդ աստիճանը նախատեսված է որպես երկարատև թռիչքի [[բեռնատար տիեզերանավ|բեռնատար]] և ուղևորատար տիեզերանավ։ 2020 և 2021 թվականներին այն փորձարկվեց առանց հրթիռի առաջին աստիճանի՝ մշակման ծրագրի շրջանակներում՝ արձակման և վայրէջքի փորձարկումների, ինչպես նաև մթնոլորտ մտնելու հետ կապված նախագծային մանրամասնությունների կատարելագործման նպատակով:

=== Իրանական մարդատար տիեզերանավի նախագիծ (Իրան, 2015–մինչ այժմ) ===
[[Իրանական մարդատար տիեզերանավ]] ծրագիրը ներկայացվել է [[Իրանի տիեզերական հետազոտությունների ինստիտուտ]]ի կողմից՝ որպես առաջարկ՝ տիեզերագնացին տիեզերք ուղարկելու նպատակով։ Նախագծի մանրամասները հրապարակվել են ինստիտուտի «Աստրոնավտ» հանդեսում՝ 2015 թվականի փետրվարին: Ինստիտուտի ղեկավարը հայտարարել էր, որ տիեզերանավը կարձակվի տիեզերք մոտ մեկ տարվա ընթացքում: Տիեզերանավը նախատեսված է մեկ տիեզերագնացի տեղափոխման համար՝ մինչև 175&nbsp;կմ բարձրություն և վերադարձ Երկիր։ Այն նախագծվել է «Դաս Ե Կավոշագար» ծածկագիր անվան տակ։ 2022 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ հավելյալ տվյալներ չեն հրապարակվել, և մարդատար արձակումներ չեն իրականացվել։

=== Արտեմիս ծրագիր (ԱՄՆ, 2017–մինչ այժմ) ===

[[Պատկեր:Artemis-Program-Patch-NoArrowhead.svg|thumb|upright]]
**Արտեմիս ծրագիրը''' ՆԱՍԱ-ի կողմից այժմ իրականացվող մարդատար տիեզերական ծրագիր է, որը իրականացվում է ԱՄՆ-ի մասնավոր տիեզերական ընկերությունների և միջազգային գործընկերների՝ ներառյալ ԵՏԳ-ի մասնակցությամբ, նպատակ ունենալով մինչև 2025 թվականը Լուսնի հարավային բևեռի շրջանում վայրէջք կատարել և հասցնել այնտեղ «առաջին կնոջը և հաջորդ տղամարդուն»։ Արտեմիս ծրագիրը հանդիսանում է առաջին քայլը՝ Լուսնի վրա անընդհատ ներկայություն հաստատելու, մասնավոր ընկերությունների համար լուսնային տնտեսության հիմքեր դնելու և հետագայում մարդկանց Մարս ուղարկելու երկարաժամկետ նպատակին հասնելու ճանապարհին։

Արտեմիս I առաքելությունը Արտեմիս ծրագրի առաջին թռիչքն էր և Սփեյս Լաունչ Սիսթեմ հրթիռի ու Օրիոն տիեզերանավի առաջին համակցված թռիչքը։ Առաքելության ընթացքում անօդաչու Օրիոն տիեզերանավը 10 օր անցկացրեց 64000 կմ հեռավոր հակադարձ ուղեծրում Լուսնի շուրջ՝ նախքան վերադարձը Երկիր:

Արտեմիս II առաքելությունը ծրագրի առաջին մարդատար թռիչքն է, որի ընթացքում նախատեսվում էր չորս տիեզերագնացների արձակում՝ 2024 թվականի մայիսին՝ ազատ վերադարձի հետագծով թռիչքով՝ մոտ 6400 կմ հեռավորությամբ Լուսնից:

Արտեմիս II-ից հետո նախատեսվում է Լունար Գեյթվեյ կայանի էներգիայի և շարժիչային մոդուլի արձակում, ինչպես նաև օգտագործվող լուսնային վայրէջքային սարքի երեք բաղադրիչների արձակում՝ տարբեր առևտրային արձակման ծառայություններ մատուցողների կողմից:

Արտեմիս III առաքելությունը նախատեսվում է, որ պետք է լինի SLS Բլոկ 1Բ հրթիռի առաջին թռիչքը և ծրագրի առաջին մարդու վայրէջքը Լուսնի վրա։ Թռիչքը նախատեսվում է իրականացնել Լուսնի հարավային բևեռի շրջանում՝ երկու տիեզերագնացների մոտ մեկշաբաթյա մնալով մակերևույթին:

### Առևտրային տիեզերական կայաններ (նախատեսված)
*Bigelow Առևտրային Տիեզերական Կայան (ԱՄՆ)․ Bigelow-ի փչովի մոդուլը միացվեց ՄՏԿ-ին 2016 թվականի ապրիլի 8-ին, որտեղ այն մնաց երկու տարվա փորձարկման ժամանակահատվածի ընթացքում։ Անկախ Bigelow առևտրային տիեզերակայանի ստեղծումը պետք է սպասի առևտրային մատչելի, մարդու տեղափոխման համար սերտիֆիկացված ուղեծրային տիեզերանավերի մշակմանը։ Առաջիններից սպասվում են Սփեյսիքսի Դրագոն 2 և Բոինգի CST-100 Սթարլայներ տիեզերանավերը 2020 թվականին:
*Ուղեծրային տեխնոլոգիաների առևտրային տիեզերական կայան (Ռուսաստան)

## Ծրագրեր, որոնք չիրականացվեցին մարդատար մեկնարկից առաջ
Այս բաժնի ծրագրերը դասավորված են ըստ այն տարիների, երբ դրանց մշակումն սկսվել է։

### Մարդը տիեզերքում ամենաշուտը (ԱՄՆ, 1957–1958)
Մարդը տիեզերքում ամենաշուտը ծրագիրը ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի նախաձեռնությունն էր՝ ամերիկացի տիեզերագնացին ուղեծիր բարձրացնելու համար։ Ծրագիրը չեղարկվեց 1958 թվականի օգոստոսին՝ ՆԱՍԱ-ի ստեղծմամբ։

### Դինա-Սոար (ԱՄՆ, 1957–1963)
X-20 Դինա-Սոար ծրագիրը ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի նախաձեռնությունն էր՝ ստեղծելու մարդատար տիեզերանավ, որը կարող էր օգտագործվել մի շարք ռազմական նպատակներով՝ հետախուզություն, ռմբակոծում, տիեզերական փրկարարական առաքելություններ, արբանյակների սպասարկում և հակառակորդի արբանյակների վնասազերծում։ Ծրագիրը գործել է 1957 թվականի հոկտեմբերի 24-ից մինչև 1963 թվականի դեկտեմբերի 10-ը և չեղարկվել է հենց այն ժամանակ, երբ տիեզերանավի կառուցումն արդեն սկսվել էր։

### Բնակեցված Ուղեծրային Զարգացումների Համակարգ (ԱՄՆ, 1962–1963)
Բնակեցված ուղեծրային զարգացումների համակարգ ծրագիրը մշակվում էր ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի Տիեզերական Համակարգերի Բաժնի կողմից։ Այն նախատեսված էր Ջեմինի նախագծի հարթակն օգտագործել որպես նոր ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի մարդատար տիեզերական ծրագրի առաջին քայլ։ Ծրագիրը ռազմական տիեզերակայանի տեսակ էր, որը նախատեսում էր օգտագործել Ջեմինի տիեզերանավերը որպես փոխադրամիջոցներ։ Ծրագիրը փաստացի փոխարինվեց 1963 թվականի դեկտեմբերին հայտարարված Բնակեցված ուղեծրային լաբորատորիայի ծրագրով։

### Խորհրդային Օրբիտալ Կայան 1 (ԽՍՀՄ, 1962–1965)
Արևմտյան անվանումը՝ «Բարձրագույն Խրուշչովյան Պատերազմական Կայան»՝ միջուկային զինված միահեծան կայան, որը մոտ հինգ անգամ մեծ էր Սալյուտ 1-ից և նույնքան ծանր, որքան Սքայլաբը։ Կայանը նախատեսված էր 6 հոգանոց անձնակազմի համար և հասել էր մոդելի պատրաստման փուլին, երբ ծրագիրը չեղարկվեց։

### Բնակեցված Ուղեծրային Լաբորատորիա (ԱՄՆ, 1963–1969)
Բնակեցված ուղեծրային լաբորատորիա ծրագիրը ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի մարդատար տիեզերական ծրագրի մի մասն էր՝ X-20 Դինա-Սոարի չեղարկումից հետո։ Այն հանրայնացվեց Դինա-Սոարի չեղարկման օրը՝ 1963 թվականի դեկտեմբերի 10-ին։ Ծրագրի նպատակը փոփոխվեց 1960-ականների կեսերին՝ դարձնելով այն տիեզերակայան, որը պետք է կիրառվեր հետախուզական նպատակներով։ Այն օգտագործում էր ՆԱՍԱ-ի Ջեմինի ծրագրի հիման վրա ստեղծված տիեզերանավ։ Ծրագիրը չեղարկվեց 1969 թվականի հունիսի 10-ին՝ առանց որևէ մարդատար թռիչքի։

### Սպիրալ ծրագիր (ԽՍՀՄ, 1965 – 1970-ականների վերջ)
Ըստ ԽՍՀՄ օդային ուժերի հնգամյա պլանի՝ Սպիրալ ծրագիրը սկսվեց 1965-ին՝ նպատակ ունենալով մշակել երկփուլ տիեզերանավային համակարգ։ Այն հանձնարարվել էր Ա․ Միկոյանի ղեկավարած ՓԿԲ-155-ին, որի ինժեներական բաժնի ղեկավարը Լոզինո Լոզինսկին էր (55 տարեկան)։ Ծրագիրը ստացավ ՍՊԻՐԱԼ անվանումը և նպատակ ուներ ԽՍՀՄ-ին պատրաստել տիեզերական պատերազմի համար:

### ՏԿՍ (ԽՍՀՄ, 1970–1991)
ՏԿՍ տիեզերանավը (ռուս.՝ Транспортный корабль снабжения) ԽՍՀՄ-ի տիեզերանավ էր՝ ստեղծված 1960-ականների վերջում՝ ռազմական Ալմազ տիեզերակայանի մատակարարման համար։ Այն նախատեսված էր թե՛ մարդատար, թե՛ անօդաչու բեռնափոխադրումների համար, սակայն երբեք չօգտագործվեց իր նախատեսված դերում՝ միայն չորս փորձնական առաքելություն իրականացվեց (որոնցից երեքը կցվեցին Սալյուտ տիեզերակայաններին)։ ՏԿՍ տիեզերանավի «Ֆունկցիոնալ Բեռնային Մոդուլը» հետագայում դարձավ մի քանի տիեզերակայանային մոդուլների հիմք, ներառյալ Միջազգային տիեզերական կայանի Զարյա մոդուլը։

### «Բուրան» ծրագիր (Խորհրդային Միություն, 1976–1993)
Խորհրդային «Բուրան» ծրագիրը բազմակի օգտագործման տիեզերանավի նախագիծ էր, որը սկսվել էր 1976 թվականին ԿԱՀԻ-ում՝ ի պատասխան ԱՄՆ-ի Սփեյս Շաթլ ծրագրին։ Այն իրականացրեց ընդամենը մեկ ուղեծրային թռիչք՝ առանց անձնակազմի: Ծրագիրը չեղարկվեց առաջին թռիչքից հետո։ Բուրանը դարձավ առաջին տիեզերանավը, որը վայրէջք կատարեց ամբողջովին ավտոմատ կերպով:

### «Շուգուան» (Չինաստան, 1968–1972)
«Շուգուան» ծրագիրը Չինաստանի առաջին մարդատար տիեզերական ծրագիրն էր, որի նպատակն էր մինչև 1973 թվականը երկու տիեզերագնաց ուղարկել տիեզերք։

### Մարդատար ՖՇՎ ծրագիր (Չինաստան, 1978–1980)
Մարդատար Ֆեհուեյ Շի Վենսինգ ծրագիրը Չինաստանի երկրորդ մարդատար տիեզերական ծրագիրն էր՝ հիմնված ՖՇՎ արբանյակների վայրէջքի տեխնոլոգիայի վրա (աշխարհում երրորդը՝ ԽՍՀՄ-ից և ԱՄՆ-ից հետո)։

### «Զենգեր» (Գերմանիա, 1985)
«Զենգեր»-ը առաջարկվող երկփուլ տիեզերանավ էր՝ առաջին փուլը հիպերձայնային օդային շարժիչով, երկրորդը՝ դելտա-թևերով։ Գերմանիայի Հիպերձայնային Ծրագիրը և նրա Զենգեր II ցուցադրական տարբերակը ստացան տիեզերանավերի զարգացման համար հիմնական ֆինանսավորումը 1980-ականների վերջում և 1990-ականների սկզբում: 1995 թվականին ծրագիրը դադարեցվեց՝ հիմնականում նախագծման բարձր ծախսերի և գործող տիեզերական հրթիռային համակարգերի հետ համեմատած արդյունավետության ցածր գնահատականի պատճառով, ինչպիսն էր, օրինակ՝ Արիան 5 հրթիռը:

### ՀՈԹՈԼ (Մեծ Բրիտանիա, 1986–1988)
ՀՈԹՈԼ (անգլ.՝ Horizontal Take-Off and Landing, «Հորիզոնական թռիչք և վայրէջք») բրիտանական տիեզերանավ, նախագծվում էր 1980-ականներին, իրենից ներկայացնում էր մեկփուլ ուղեծրային սարք, որը պետք է աշխատեր օդաային ռեակտիվ շարժիչով։ Ծրագրի մշակումը իրականացնում էր Ռոլս-Ռոյսի և Բրիթիշ Աերոսփեյսի գլխավորած կոնսորցիումը։

### «Զարյա» (Ռուսաստան, 1986–1989)
«Զարյա» տիեզերանավը ԽՍՀՄ-ի գաղտնի նախագիծ էր 1980-ականների վերջին՝ նպատակ ուներ ստեղծել մեծ, մարդատար, ուղղահայաց մեկնարկով և վայրէջքով բազմակի օգտագործման տիեզերական մոդուլ, որը պետք է փոխարիներ «Սոյուզ» տիեզերանավին։ Նախագիծը դադարեցվեց 1989 թվականին, ԽՍՀՄ փլուզումից անմիջապես առաջ։

### Ռոքվել X-30 (ԱՄՆ, 1986–1993)
Ռոքվել X-30-ը առաջադեմ տեխնոլոգիաների ցուցադրական նախագիծ էր՝ «Ազգային օդա-տիեզերական տիեզերանավ» ծրագրի շրջանակում: Այս նախագիծը ԱՄՆ-ի նախաձեռնությունն էր ստեղծել մեկփուլ ուղեծրային տիեզերանավ։ Տես նաև՝ X շարքի ինքնաթիռներ։

### «Հերմես» (ԵՏԳ, 1987–1993)
«Հերմես»-ը առաջարկվող տիեզերանավ էր, որը նախագծվում էր Ֆրանսիայի Տիեզերական Ազգային Կենտրոնի կողմից 1975 թվականին, և հետագայում՝ ԵՏԳ-ի կողմից։ Այն արտաքինով նման էր ամերիկյան Բոինգ X-20 Դինա-Սոարին և Սփեյս Շաթլին։

### ՄԱԿՍ (Ռուսաստան, 1988–1991)
ՄԱԿՍ (ռուս.՝ МАКС — «Բազմաֆունկցիոնալ Ավիատիեզերական Համակարգ») ԽՍՀՄ-ի նախագծած օդային մեկնարկով բազմակի օգտագործվող տիեզերանավային համակարգ էր։ Նախագիծը առաջարկվեց 1988-ին, սակայն չեղարկվեց 1991-ին։

### ՀՕՊԵ-X (Ճապոնիա, 1980-ականներ–2003)
ՀՕՊԵ-X-ը ճապոնական փորձնական տիեզերանավ էր, որը նախագծվել էր ՆԱՍԴԱ-ի և ՆԱԼ-ի (այժմ՝ ՃՏՀԳ) համագործակցությամբ՝ սկսած 1980-ականներից։ Այն համարվում էր Ճապոնիայի հիմնական ներդրումներից մեկը Միջազգային Տիեզերական կայանի ծրագրում՝ Ճապոնական փորձարարական մոդուլի հետ միասին։ Նախագիծը չեղարկվեց 2003 թվականին, երբ փոքր չափերով սարքի փորձնական թռիչքները արդեն հաջողությամբ իրականացվել էին։

### «Կանկո-մարու» (Ճապոնիա, 1995)
Կանկո-մարու (ճապ.՝ 観光丸ւ)՝ առաջարկվող ուղղահայաց մեկնարկ և վայրէջք ունեցող, մեկփուլ ուղեծրային բազմակի օգտագործման հրթիռային տիեզերանավային համակարգ։

### Անսարի X մրցանակ (Աշխարհ, 1996–2004)
Անսարի X մրցանակը տիեզերական մրցույթ էր, որտեղ X մրցանակ հիմնադրամը առաջարկում էր 10 միլիոն ԱՄՆ դոլար՝ առաջին ոչ պետական կազմակերպությանը, որը կկարողանար երկու շաբաթվա ընթացքում երկու անգամ տիեզերք ուղարկել բազմակի օգտագործման մարդատար տիեզերանավ։ Մրցույթին մասնակցել է 26 թիմ ամբողջ աշխարհից՝ սկսած կամավոր սիրողական խմբերից մինչև խոշոր կորպորատիվ նախագծեր։ Հաղթեց Սքեյլդ քոմփոզիթսի «Թայր Ուան» նախագիծը։ Մյուս ընկերությունները դադարեցրին աշխատանքները կամ, ինչպես ԱՌԿԱ Սփեյս Քորփորեյշնը, կենտրոնացան այլ, ավելի շուտ իրագործվող նպատակների վրա։

### Վենչուրսթար (ԱՄՆ, 1996–2001)
Վենչուրսթարը մեկփուլ ուղեծիրային բազմակի օգտագործման արձակման համակարգ էր, որը առաջարկվել էր Լոկհիդ Մարտին ընկերության կողմից և ֆինանսավորվել էր ԱՄՆ կառավարության կողմից։ Նպատակն էր փոխարինել Սփեյս Շաթլը՝ մշակելով բազմակի օգտագործվող տիեզերանավ, որը կարող էր արբանյակներ ուղարկել ուղեծիր՝ զգալիորեն ավելի ցածր ծախսերով։

### Ֆուջի (Ճապոնիա, 2001)
Ֆուջի (ճապ.՝ ふじ) պարկուճով վայրէջքի տիպի մարդատար տիեզերանավի նախագիծ էր, որը ներկայացվել էր Ճապոնիայի Ազգային Տիեզերական Զարգացման Գործակալության (ՆԱՍԴԱ) Առաջադեմ Առաքելությունների Հետազոտական Կենտրոնի կողմից 2001 թվականի դեկտեմբերին։ Ֆուջի նախագիծը ի վերջո չի իրականացվել։

### Հոփեր (ԵՏԳ, 2000)
Հոփերը Եվրոպական Տիեզերական Գործակալության առաջարկած ուղեծրային բազմակի օգտագործվող արձակման տիեզերանավի նախագիծ էր։ Այդ տիեզերանավը նախատեսված էր որպես Եվրոպայի բազմակի օգտագործվող արձակման համակարգերից մեկը, որը պետք է արբանյակներ ուղարկեր ուղեծիր մինչև 2015 թվականը՝ ցածր արժեքով։ Թռիչքներ չեն իրականացվել։

### Կլիպեր (Ռուսաստան, 2004–2007)
Կլիպեր (ռուս.՝ Клипер) մասամբ բազմակի օգտագործվող մարդատար տիեզերանավի նախագիծ էր, որը առաջարկվել էր 2000-ականների սկզբին՝ ՀՏԿ «Էներգիա»-ի կողմից։ Ֆինանսավորման բացակայության պատճառով (ԵՏԳ-ի և ՌոսԿոսմոսի կողմից) նախագիծը անժամկետ հետաձգվեց 2006 թվականին։

### Քոնսթելեյշն ծրագիր (ԱՄՆ, 2004–2010)
Քոնսթելեյշն ծրագիրը ՆԱՍԱ-ի կողմից նախաձեռնված ծրագիր էր՝ Սփեյս Շաթլի փոխարինողը դառնալու նպատակով։ Ծրագիրը նախատեսում էր մշակել նոր տիեզերանավեր և համապատասխան արձակման համակարգեր՝ տիեզերական առաքելությունների ավելի արդյունավետ իրականացման համար։ Այն հիմնականում ուղղված էր Միջազգային տիեզերական կայանի մատակարարման, Լուսնի մակերևույթին վայրէջքի և այլ առաքելությունների ապահովմանը։

Քոնսթելեյշն ծրագիրը չեղարկվեց 2010 թվականին և փոխարինվեց Արտեմիս ծրագրով, որը հիմնված է Սփեյս Լաունչ Սիսթեմ արձակման համակարգի վրա:

### XCOR Լինքս (ԱՄՆ, 2008–2016)
thumb|right
XCOR Լինքս-ը ենթաուղեծրային հորիզոնական մեկնարկ և վայրէջք իրականացնող, ռեակտիվ շարժիչով տիեզերանավ էր, որը մշակվում էր XCOR Աերոսփեյս ընկերության կողմից՝ ենթաուղեծրային տիեզերական թռիչքների շուկայի համար։ Լինքսը նախատեսված էր մեկ օդաչուի, և մեկ ուղևորի կամ փոքր բեռի տեղափոխման համար՝ մինչև 100&nbsp;կմ բարձրության վրա։ Մարկ I փորձնական տարբերակը պետք է հասներ միայն 61 կմ բարձրության, իսկ Մարկ II տարբերակը նախատեսված էր ենթաուղեծրային թռիչքների համար։

2015 թվականի սեպտեմբերի զեկույցի համաձայն՝ Լինքս տիեզերանավի առաջին թռիչքը նախատեսված էր 2016 թվականի երկրորդ եռամսյակում՝ Տեխասի Միդլենդ քաղաքից, սակայն ընկերությունը դադարեցրեց տիեզերանավի մշակումը 2016 թվականի մայիսին՝ կենտրոնանալով իր հեղուկ թթվածին/ջրածին շարժիչի տեխնոլոգիայի վրա:

### ՈւԲՓՀ (Ռուսաստան, 2009–2017)
Ուղեծրային բնակելի փորձարարական համալիրը  (ռուս.՝ Орбитальный Пилотируемый Сборочно-Экспериментальный Комплекс) առաջարկվող երրորդ սերնդի մոդուլային տիեզերակայան էր ցածր մերձերկրայա ուղեծրում։ ՈւԲՓՀ-ն սկզբում պետք է բաղկացած լիներ Միջազգային տիեզերական կայանի Ռուսական օրբիտալ հատվածի մոդուլներից՝ սկսած 2024-ից, և հետագայում պետք է ավելացվեին նոր մոդուլներ։ Ծրագիրը չեղարկվեց 2017 թվականին։

## Ամփոփում

## Տես նաև
* Մարդկային տիեզերական թռիչքներ
* Անձնակազմով տիեզերանավերի ցանկ
* Մասնավոր տիեզերական թռիչքների ընկերությունների ցանկ
* Մարդկային տիեզերական թռիչքների ցանկ
**1961-1970
**1971-1980
**1981-1990
**1991-2000
**2001-2010
**2011-2020
**2021-մինչ օրս

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կառավարվող տիեզերագնացություն