M-Pesa

«**M-Pesa**» (**M** բջջայինի համար, **Pesa**-ն՝ փողի համար սուահիլի լեզվով) բջջային հեռախոսի վրա հիմնված դրամական փոխանցումների, վճարումների և միկրոֆինանսավորման ծառայություն, որը գործարկվել է 2007 թվականին Քենիայում բջջային ցանցի ամենամեծ օպերատորների՝ «Vodafone»-ի և «Safaricom»-ի կողմից։ Դրանից հետո այն ընդլայնվել է Տանզանիայում, Մոզամբիկում, ԿԺԴՀ-ում, Լեսոթոյում, Գանաում, Եգիպտոսում, Աֆղանստանում, Հարավային Աֆրիկայում և Եթովպիայում։ Հնդկաստանում, Ռումինիայում և Ալբանիայում ներդրումը դադարեցվել է շուկայից ցածր ներգրավման պատճառով։ M-PESA-ն օգտատերերին թույլ է տալիս ավանդներ դնել, հանել, գումար փոխանցել, վճարել ապրանքների և ծառայությունների համար («Lipa na M-PESA», սուահիլի՝ «Վճարիր M-PESA»-ով), ստանալ հասանելիություն վարկերին և խնայողություններին, ու այդ բոլորը շարժական սարքի միջոցով։

Ծառայությունը թույլ է տալիս օգտատերերին գումար ներդնել իրենց բջջային հեռախոսներում պահված հաշվին, PIN-ով ապահովված SMS հաղորդագրություններ ուղարկել այլ օգտվողներին, այդ թվում՝ ապրանքներ և ծառայություններ վաճառողներին, և ավանդները մարել սովորական գումարով։ Ծառայությունից օգտվելով գումար ուղարկելու և հանելու համար օգտվողներից գանձվում է վճար։

M-PESA-ն առանց մասնաճյուղերի բանկային ծառայություն է։ M-PESA-ի հաճախորդները կարող են գումար ավանդադրել և կանխիկացնել գործակալների ցանցից, որը ներառում է խոսելաժամանակի վերավաճառողներ և մանրածախ առևտրի կետեր, որոնք գործում են որպես բանկային գործակալ։

M-PESA-ն արագ տարածվեց և մինչև 2010 թվականը դարձավ զարգացող աշխարհում բջջային հեռախոսների վրա հիմնված ամենահաջող ֆինանսական ծառայությունը։ Մինչև 2012 թվականը Քենիայում գրանցվել էր մոտ 17 միլիոն M-PESA ակտիվ հաշիվներ։ Մինչև 2016 թվականի հունիսը Տանզանիայում «Vodacom»-ի կողմից բացվել էր ընդհանուր առմամբ 7 միլիոն M-PESA հաշիվ։ Ծառայությունը գովեստի է արժանացել միլիոնավոր մարդկանց պաշտոնական ֆինանսական համակարգ մուտք գործելու և հիմնականում կանխիկ միջոցների վրա հիմնված հասարակություններում հանցագործությունը նվազեցնելու համար։  Այնուամենայնիվ, M-PESA ծառայության գրեթե մենաշնորհային մատակարարները երբեմն քննադատվում են այն բարձր գնի համար, որ ծառայությունը պարտադրում է իր հաճախ աղքատ օգտատերերին։

## Պատմություն

«Safaricom»-ը և «Vodafone»-ը գործարկել են M-PESA բջջային վճարումների համակարգը, որը նպատակաուղղված է  կանխավճարով բջջային կապի բաժանորդներին վրա, որոնք չունեին բանկային համակարգի հասանելիություն, այն գործարկվել է Քենիայի 2005 թվականի հոկտեմբերին փորձնական հիմունքներով։ Այն մեկնարկել է որպես պետական/մասնավոր հատվածի նախաձեռնություն այն բանից հետո, երբ «Vodafone»-ը միջոցներ շահեց Ֆինանսական խորացման մարտահրավեր հիմնադրամից, որը հիմնադրվել է Մեծ Բրիտանիայի կառավարության Միջազգային զարգացման դեպարտամենտի կողմից՝ մասնավոր հատվածի ընկերություններին խրախուսելու նորարարական ծրագրեր ձեռնարկել զարգացող երկրներում ֆինանսական ծառայությունների մատուցումը խորացնելու համար։ տնտեսագիտություն։

Պիլոտային ծրագրի սկզբնական խոչընդոտը գործակալների վստահությունը ձեռք բերելն ու նրանց խրախուսելը գումար կանխիկացնելու և գործակալներին վերապատրաստելու համար։ Այնուամենայնիվ, երբ «Vodafone»-ը ներկայացրեց M-PESA-ի միջոցով խոսելաժամանակ գնելու հնարավորությունը, գործարքների ծավալն արագորեն աճեց։ M-PESA-ի միջոցով գնված ցանկացած խոսելաժամանակի համար առաջարկվել է 5% զեղչ, ինչը արդյունավետ խթան է։ Մինչև 2006 թվականի մարտի 1-ը համակարգի միջոցով փոխանցվել էր 50,7 մլն Քենիայի շիլլինգ։ Պիլոտային ծրագրի հաջող շահագործումը հիմնական բաղադրիչն էր «Vodafone»-ի և «Safaricom»-ի՝ արտադրանքն ամբողջությամբ ընդունելու որոշման մեջ։ Պիլոտային ծրագրից ստացված փորձը օգնեց հաստատել ծառայության շուկայական կարիքը և թեև այն հիմնականում պտտվում էր «Faulu» բանկի հաճախորդների համար վարկերի մարումների և վճարումների դյուրացման շուրջ, այն նաև փորձարկեց այնպիսի առանձնահատկություններ, ինչպիսիք են խոսելաժամանակի գնումը և ազգային փոխանցումը։ Ամբողջական առևտրային գործարկումը սկսվել է 2007 թվականի մարտին։

Շուկայի լուսանկարը ցույց տվեց, որ Քենիայում մարդկանց միայն փոքր տոկոսն է օգտվում ավանդական բանկային ծառայություններից։ Եղել են բանկային եկամուտների ցածր մակարդակ, բարձր բանկային վճարումներ և գանձումներ, ծառայությունների մեծ մասը աշխարհագրական առումով անհասանելի էր Քենիայի գյուղական բնակավայրերին։ Հատկանշական է, որ բջջային կապի ներթափանցման բարձր մակարդակն ակնհայտ էր ամբողջ երկրում՝ դարձնելով բջջային վճարումների ընդունումը ավանդական բանկային ուղիների կենսունակ այլընտրանք։ 2005 թվականին CBS-ի կողմից անցկացված հարցման համաձայն, Քենիան այն ժամանակ ուներ ավելի քան 5,970,600 մարդ, որոնք աշխատում էին ոչ ֆորմալ հատվածում։ Այս ոչ ֆորմալ հատվածը կազմում էր 98 տոկոսը։

2002 թվականին «Gamos»-ի և Համագործակցության հեռահաղորդակցության կազմակերպության հետազոտողները, որոնք ֆինանսավորվում են Մեծ Բրիտանիայի Միջազգային զարգացման դեպարտամենտի (DFID) կողմից, փաստեցին, որ Ուգանդայում, Բոտսվանայում և Գանայում մարդիկ օգտագործում էին եթերաժամանակը որպես դրամական փոխանցումների պրոքսի սերվեր։ Քենիացիները եթերաժամանակ էին փոխանցում իրենց հարազատներին կամ ընկերներին, որոնք օգտագործում էին կամ վերավաճառում էին դրանք։ «Gamos»-ի հետազոտողները մոտեցան MCel-ին Մոզամբիկում, և 2004-ին MCel-ը ներկայացրեց առաջին թույլատրված եթերաժամանակի վարկային փոխանակումը, որը նախընթաց քայլ էր դեպի M-PESA։ Գաղափարը քննարկվել է Աֆրիկայի հանձնաժողովի կողմից և DFID-ը հետազոտողներին ծանոթացրել են «Vodafone»-ի հետ, որը քննարկում էր միկրոֆինանսների և բեք օֆիսի բանկինգի աջակցությունը բջջային հեռախոսներով։ Ս. Բատչելորը (Gamos) և Ն. հյուգեսը (Vodafone CSR) քննարկեցին, թե ինչպես կարելի է դրամական փոխանցումների համակարգ ստեղծել Քենիայում։ DFID-ը փոփոխեց «Vodafone»-ին իր դրամաշնորհի տեխնիկական առաջադրանքը, և փորձնական գործունեությունը սկսվեց 2005 թվականին։ «Safaricom»-ը գործարկել է բջջային հեռախոսների վրա հիմնված վճարումների և դրամական փոխանցումների նոր ծառայություն, որը հայտնի է որպես M-PESA։

Արտադրանքի մշակման սկզբնական աշխատանքը տրվել է արտադրանքի և տեխնոլոգիաների զարգացման ընկերությանը, որը հայտնի է որպես «Sagentia»։ Զարգացման և երկրորդ գծի աջակցության պարտականությունները փոխանցվեցին IBM-ին 2009 թվականի սեպտեմբերին, որտեղ տեղափոխվեց սկզբնական «Sagentia» թիմի մեծ մասը։ Եռամյա միգրացիայի ծրագրից հետո դեպի նոր տեխնոլոգիական փաթեթ՝ 2017 թվականի փետրվարի 26-ից IBM-ի պարտականությունները բոլոր շուկաներում փոխանցվել են «Huawei»-ին։

### Հայեցակարգ

M-PESA-ի սկզբնական հայեցակարգն էր ստեղծել մի ծառայություն, որը միկրոֆինանսական վարկառուներին թույլ կտա հարմարավետորեն ստանալ և մարել վարկերը՝ օգտագործելով «Safaricom» եթերի ժամանակի վերավաճառողների ցանցը։ Սա միկրոֆինանսական հաստատություններին (ՄՖՀ-ներին) հնարավորություն կտա իրենց օգտագործողներին առաջարկել ավելի մրցունակ վարկերի տոկոսադրույքներ, քանի որ ծախսերն ավելի ցածր են, քան կանխիկ գործարքների դեպքում։ Ծառայության օգտատերերը կշահեն՝ եթե նրանց ավելի հեշտ լինի հետևել իրենց ֆինանսներին։ Երբ ծառայությունը փորձնական գործարկվեց, հաճախորդներն ընդունեցին ծառայությունը մի շարք այլընտրանքային օգտագործման համար, և բարդություններ առաջացան «Faulu»-ի՝ գործընկեր MFI-ի հետ։ Այլ կողմերի հետ քննարկման ժամանակ M-PESA-ն կրկին կենտրոնացավ և գործարկվեց այլ արժեքային առաջարկով, տրանսֆերտներ ուղարկելով երկրի ամբողջ տարածքում և կատարելով վճարումներ։

## Ծառայություններ

M-PESA-ն շահագործվում է «Safaricom»-ի և «Vodacom»-ի կողմից՝ բջջային ցանցի օպերատորներ (MNO), որոնք դասակարգված չեն որպես ավանդներ ընդունող հաստատություններ, ինչպիսիք են բանկերը։ M-PESA-ի հաճախորդները կարող են ավանդադրել և հանել արժույթը գործակալների ցանցից, որը ներառում է խոսելաժամանակի վերավաճառողներ և մանրածախ առևտրի կետեր, որոնք գործում են որպես բանկային գործակալ։ Ծառայությունն իր օգտատերերին հնարավորություն է տալիս՝
* ավանդադրել և հանել տեղական արժույթը
* արժույթներ փոխանցել այլ օգտվողներին
* վճարել հաշիվները
* գնել եթերաժամանակ
* խնայել արժույթը վիրտուալ հաշվում (Mshwari, սուահիլի՝ «հանգիստ») 
* փոխանցել արժույթներ ծառայության և որոշ շուկաներում, ինչպիսիք են Քենիան, բանկային հաշվի միջև
* պարտքով գումար վերցնել՝ գործարքն ավարտելու համար, երբ կանխիկ գումար չկա (Ֆուլիզա, սուահիլի՝ «փողով լցված»)

Քենիայի բանկերի հետ համագործակցությունն առաջարկում է ընդլայնված բանկային ծառայություններ, ինչպիսիք են տոկոսաբեր հաշիվները, վարկերը և ապահովագրությունը։

M-PESA-ի ինտերֆեյսի տեխնոլոգիան տարբերվում է Քենիայի «Safaricom»-ի և Տանզանիայի «Vodacom»-ի միջև, թեև հիմքում ընկած հարթակը նույնն է։ Թեև «Safaricom»-ն օգտագործում է SIM գործիքակազմը (STK)՝ ծառայություն մուտք գործելու համար հեռախոսի ընտրացանկերը տրամադրելու համար, «Vodacom»-ը հիմնականում հենվում է USSD-ի վրա՝ օգտատերերին մենյու տրամադրելու համար, բայց նաև աջակցում է STK-ին։

## Արժեքը, գործարքի վճարները, վիճակագրություն
Գործարքի գանձումները կախված են փոխանցվող գումարի չափից և ստացողը ծառայության գրանցված օգտատեր լինելուց։ Փաստացի արժեքը ֆիքսված գումար է գործարքների չափերի տվյալ շրջանակի համար. Օրինակ, «Safaricom»-ը գանձում է մինչև 66 շիլինգ (0,6 ԱՄՆ դոլար) չգրանցված օգտատիրոջ գործարքի համար, որը կազմում է 10 շիլինգից մինչև 500 շիլինգ (0,92-4,56 ԱՄՆ դոլար)։  Գրանցված օգտատերերի համար վճարը կազմում է 27 շիլինգ (0,25 ԱՄՆ դոլար) կամ 5,4%-ից մինչև 27% նույն գումարի համար։ Ամենաբարձր փոխանցման համար՝ 50,001–70,000 շիլինգ, գրանցված օգտվողին փոխանցման վճարը կազմում է 110 շիլինգ (1 ԱՄՆ դոլար) կամ 0,16–0,22 %: Առավելագույն գումարը, որը կարող է փոխանցվել համակարգի չգրանցված օգտվողին, 35,000 շիլինգն է (319,23 ԱՄՆ դոլար), 275 շիլինգ (2,51 ԱՄՆ դոլար) կամ 0,8% կոմիսիոն վճարով։ Գանձվում են նաև կանխիկացման վճարներ։ 10 շիլինգ (0,09 ԱՄՆ դոլար) գանձում՝ 50–ից 100 շիլինգ կանխիկացման կամ 10%–ից մինչև 20%, և մինչև 330 շիլինգ (3,01 ԱՄՆ դոլար) 50,001–ից 70,000 շիլինգ կանխիկացման համար կամ 0,47% մինչև 0,66%։

2015 թվականին հրապարակված հոդվածում Անյա Բենգելսթորֆը վկայակոչում է Քենիայի Կենտրոնական բանկը, երբ նա նշում է, որ 2014 ֆինանսական տարում փոխանցվել է 1 միլիարդ Շվեյցարական ֆրանկ՝ 268 միլիոն Շվեյցարական ֆրանկ շահույթով, ինչը մոտ է տեղափոխված գումարի 27%-ին։ 2016 թվականին M-PESA-ն օրական տեղափոխել է 15 միլիարդ շիլինգ (147776845,14 ԱՄՆ դոլար)՝ 41 միլիարդ շիլինգ եկամուտով։ 2017 թվականին 6,869 միլիարդ շիլինգ տեղափոխվել է «Safaricoms»-ի սեփական տարեկան հաշվետվության թվի համաձայն՝ 55 միլիարդ շիլինգ եկամուտով։ Արդյունքում Safaricom-ի շահույթի հարաբերակցությունը փոխանցված ընդհանուր գումարին կազմում է շուրջ 1 %։

## Ազդեցությունը Քենիայում աղքատության վրա
«Financial Sector Deepening Kenya»-ի և «Bill & Melinda Gates Foundation»-ի աջակցությամբ Թավնեթ Սուրին Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտից և Ուիլյամ Ջեքը Ջորջթաունի համալսարանից պատրաստել են մի շարք փաստաթղթեր, որոնք բարձրացնում են M-PESA-ի առավելությունները։ Մասնավորապես, «Science»-ում հրապարակված նրանց 2016 թվականի հոդվածը ազդեցություն է թողել զարգացման միջազգային հանրության համար։ Թերթի շատ մեջբերված արդյունքն այն էր, որ «M-PESA-ի հասանելիությունը ավելացրեց մեկ շնչի հաշվով սպառման մակարդակը և աղքատությունից դուրս բերեց 194000 տնային տնտեսություն կամ Քենիայի տնային տնտեսությունների 2 %-ը»։ Համաշխարհային զարգացման ինստիտուտները, որոնք կենտրոնանում են ֆինանսական տեխնոլոգիաների զարգացման ներուժի վրա, հաճախ նշում են M-PESA-ն որպես հաջողության մեծ պատմություն այս առումով՝ վկայակոչելով աղքատության կրճատման պահանջը և հղում կատարելով Սուրիի և Ջեքի 2016 թվականի հրապարակված հոդվածին։ «Ֆինանսավորում հանուն զարգացման» զեկույցում ՄԱԿ-ը գրում է՝ «Ֆինանսների թվայնացումը նոր հնարավորություններ է ընձեռում ավելի մեծ ֆինանսական ներառման և 2030 թվականի Կայուն զարգացման օրակարգին և սոցիալական զարգացման նպատակների իրականացմանը համապատասխանեցնելու համար։ Քենիայում բջջային փողի ընդլայնումը երկրի տնային տնտեսությունների երկու տոկոսը բարձրացրեց աղքատության շեմից»։

Այնուամենայնիվ, աղքատության կրճատման գործում M-PESA-ի դերի վերաբերյալ այս եզրակացությունները վիճարկվեցին 2019 թվականի հոդվածում, որտեղ ասվում էր, որ «Սուրիի և Ջեքի աշխատանքը պարունակում է այնքան լուրջ սխալներ, բացթողումներ, տրամաբանական անհամապատասխանություններ և թերի մեթոդաբանություն, որ իրականում ճիշտ է ասել. որ նրանք օգնել են ստեղծել հիմնականում կեղծ պատմություն ֆինանսական տեղնոլոգիաների արդյունաբերության՝ Աֆրիկայում (և այլուր) աղքատության կրճատմանը և կայուն զարգացմանը նպաստելու ունակության մասին»։

## Շուկաներ
### Քենիա

M-PESA-ն առաջին անգամ գործարկվել է քենիական «Safaricom» բջջային ցանցի օպերատորի կողմից, որտեղ «Vodafone»-ը տեխնիկապես փոքրամասնության բաժնետեր է (40%), 2007 թվականի մարտին։ M-PESA-ն արագորեն գրավեց շուկայական զգալի մասնաբաժինը կանխիկ փոխանցումների համար և 2011 թվականի դեկտեմբերին միայն Քենիայում աճեց մինչև 17 միլիոն բաժանորդ։

Ծառայության աճը ստիպեց պաշտոնական բանկային հաստատություններին ուշադրություն դարձնել նոր ձեռնարկությանը։ 2008 թվականի դեկտեմբերին մի խումբ բանկեր, ըստ տեղեկությունների, լոբբինգ են իրականացրել Քենիայի ֆինանսների նախարարի մոտ՝ M-PESA-ի աուդիտի համար՝ փորձելով գոնե դանդաղեցնել ծառայության աճը։ Այս հնարքը ձախողվեց, քանի որ աուդիտը պարզեց, որ ծառայությունն ամուր է։ Այս պահին Բանկային ակտը հիմք չէր տալիս կարգավորելու ոչ բանկերի կողմից առաջարկվող ապրանքները, որոնցից M-PESA-ն այդպիսի շատ հաջող արտադրանքներից մեկն էր։ 2014 թվականի նոյեմբերի դրությամբ M-PESA գործարքները 2014 թվականի 11 ամիսների համար գնահատվել են 2,1 տրլն շիլինգ, ինչը 28% աճ է 2013 թվականի համեմատ և երկրի ՀՆԱ-ի գրեթե կեսը։

2014 թվականի նոյեմբերի 19-ին «Safaricom»-ը գործարկեց Անդրոիդի ուղեկից հավելվածը՝ «Safaricom M-Ledger» իր M-Pesa օգտատերերի համար։ Հավելվածը հասանելի է միայն Android-ում, սակայն ներկայումս այն աջակցվում է iOS սարքերի կողմից։ Հավելվածը M-PESA-ի օգտատերերին տալիս է պատմական պատկերացում իրենց բոլոր գործարքների վերաբերյալ։ Շատ այլ ընկերությունների բիզնես մոդելներ հիմնվում են Քենիայի M-PESA համակարգի վրա, ինչպիսիք են «M-kopa»-ն և «Sportpesa»-ն։

2018 թվականի փետրվարի 23-ին հաղորդվեց, որ Google Play խանութը սկսել է վճարումներ կատարել հավելվածների համար Քենիայի M-PESA ծառայության միջոցով։ 2019 թվականի հունվարի 8-ին «Safaricom»-ը գործարկեց «Fuliza»-ն՝ M-PESA օվերդրաֆտային հաստատությունը։

### Տանզանիա
M-PESA-ն գործարկվել է Տանզանիայում «Vodacom»-ի կողմից 2008 թվականին, սակայն հաճախորդներ գրավելու նրա սկզբնական կարողությունը չհամապատասխանեց սպասելիքներին։ 2010 թվականին Միջազգային Ֆինանսական Կորպորացիան հրապարակեց զեկույց, որն ավելի խորությամբ ուսումնասիրեց այս հարցերից շատերը և վերլուծեց ռազմավարական փոփոխությունները, որոնք «Vodacom»-ը իրականացրել է իրենց շուկայական դիրքը բարելավելու համար։ 2013 թվականի մայիսի դրությամբ M-PESA-ն Տանզանիայում ուներ հինգ միլիոն բաժանորդ։

### Աֆղանստան
2008 թվականին «Vodafone»-ը համագործակցում էր Աֆղանստանի հիմնական բջջային օպերատոր Ռոշանի հետ՝ M-PESA ծառայության տեղական ապրանքանիշը տրամադրելու համար։ Երբ ծառայությունը գործարկվեց, այն սկզբում օգտագործվում էր ոստիկանների աշխատավարձերը վճարելու համար, որոնք մրցունակ էին թալիբների վաստակածի հետ։ Արտադրանքի թողարկումից անմիջապես հետո Աֆղանստանի ազգային ոստիկանությունը պարզեց, որ նախորդ կանխիկ մոդելի համաձայն՝ իրենց աշխատուժի 10%-ը ուրվական ոստիկաններ էին, որոնք գոյություն չունեին. նրանց աշխատավարձերը գրպանվել էին ուրիշների կողմից։ Նոր համակարգում շտկվելիս շատ ոստիկաններ կարծում էին, որ բարձրացում են ստացել կամ սխալ է եղել, քանի որ նրանց աշխատավարձերը զգալիորեն բարձրացել են։ Ազգային ոստիկանությունը պարզել է, որ նախկին մոդելով վճարումներ կատարելիս այնքան շատ է կոռուպցիան, որ ոստիկանները չգիտեին իրենց իրական աշխատավարձը։ Ծառայությունն այնքան հաջողակ էր, որ այն ընդլայնվեց՝ ներառելով սահմանափակ առևտրական վճարումներ, գործընկերների միջև փոխանցումներ, վարկերի տրամադրում և վճարումներ։

### Հարավային Աֆրիկա
2010 թվականի սեպտեմբերին «Vodacom»-ը և «Nedbank»-ը հայտարարեցին ծառայության մեկնարկի մասին Հարավային Աֆրիկայում, որտեղ, ըստ հաշվարկների, ավելի քան 13 միլիոն «տնտեսապես ակտիվ» մարդ կա առանց բանկային հաշվի։ M-PESA-ն դանդաղորեն հաստատվել է Հարավային Աֆրիկայի շուկայում, ի հակադրություն «Vodacom»-ի կանխատեսումների, ըստ որ հաջորդ երեք տարիներին նա կգրանցի 10 միլիոն օգտատեր։ Մինչև 2011 թվականի մայիսին այն գրանցել էր մոտ 100000 հաճախորդ։ M-PESA-ի կատարողականի և նրա իրական կատարողականի ակնկալիքների միջև եղած բացը մասամբ կարող է վերագրվել Քենիայի և Հարավային Աֆրիկայի շուկաների միջև եղած տարբերություններին, ներառյալ յուրաքանչյուր երկրում M-PESA-ի գործարկման պահին բանկային կանոնակարգերը։ Ըստ «MoneyWeb»-ի՝ հարավաֆրիկյան ներդրումային կայքի, «Հաճախորդների գրանցման և վաճառակետերի ձեռքբերման հետ կապված կոշտ կարգավորիչ միջավայրը նույնպես բարդացրեց ընկերության խնդիրները, քանի որ տեղական կանոնակարգերն ավելի խիստ են՝ համեմատած մեր աֆրիկյան գործընկերների հետ։ Կրթության և արտադրանքի ըմբռնման բացակայությունը նույնպես խոչընդոտեց արտադրանքի սկզբնական թողարկման ջանքերին»։ 2011 թվականի հունիսին «Vodacom»-ը և «Nedbank»-ը սկսեցին M-PESA-ի դիրքավորումը վերափոխելու արշավ՝ ուղղված արտադրանքը պոտենցիալ հաճախորդներին, ովքեր ունեն ավելի բարձր կենսամակարդակի չափորոշիչներ (LSM) քան նախապես թիրախավորված էին։

Չնայած ջանքերին, ինչպես 2015 թվականի մարտին, M-PESA-ն դեռևս պայքարում էր իր հաճախորդների բազան մեծացնելու համար։ Հարավային Աֆրիկան զիջում է Տանզանիայից և Քենիայից մոտ 1 միլիոն բաժանորդով։ Սա զարմանալի չէ, քանի որ Հարավային Աֆրիկան հայտնի է նրանով, որ աշխարհում առաջ է անցել ֆինանսական հաստատություններից՝ հասունության և տեխնոլոգիական նորարարության առումով։ Ըստ «Genesis Analytics»-ի՝ հարավաֆրիկացիների 70%-ը օգտվում է բանկային ծառայություններից, այսինքն՝ նրանք ունեն առնվազն մեկ բանկային հաշիվ հաստատված ֆինանսական հաստատությունում, որն ունի իրենց բանկային պրոդուկտները, որոնք ուղղակիորեն մրցակցում են M-PESA առաջարկի հետ։

### Հնդկաստան
M-PESA-ն գործարկվել է Հնդկաստանում որպես սերտ համագործակցություն «ICICI» բանկի հետ 2011 թվականի նոյեմբերին։ Բանկի զարգացումը սկսվել է դեռևս 2008 թվականին։ «Vodafone India»-ն համագործակցում է ինչպես «ICICI»-ի, այնպես էլ «ICICI» բանկի հետ, որը գործարկել է M-Pesa-ն 2013 թվականի ապրիլի 18-ին։ «Vodafone»-ը նախատեսում էր այս ծառայությունը ներդնել ամբողջ Հնդկաստանում։ Օգտագործողը պետք է գրանցվեր այս ծառայության համար, գրանցումն անվճար էր, և M-PESA գործարքի համար գանձվում էին վճարներ դրամական փոխանցումների ծառայությունների համար, իսկ DTH և Կանխավճարային վերալիցքավորումները կարող էին կատարվել M-PESA-ի միջոցով անվճար։

M-PESA-ն փակվել է 2019 թվականի հուլիսի 15-ից՝ ոլորտում կարգավորող սահմանափակումների և սթրեսի պատճառով, իսկ «Vodafone»-ը 2019 թվականի հոկտեմբերի 1-ին զիջեց իր PPI լիցենզիան։

### Եվրոպա
2014 թվականի մարտին M-PESA-ն ընդլայնվեց Ռումինիայում՝ միաժամանակ նշելով, որ այն կարող է շարունակել ընդլայնվել Արևելյան Եվրոպայի այլ երկրներում, քանի որ այնտեղ շատ մարդիկ ունեն բջջային հեռախոսներ, բայց չունեն ավանդական բանկային հաշիվներ։ 2014 թվականի մայիսի դրությամբ, սակայն, քիչ հավանական էր համարվում, որ ծառայությունը շուտով կընդլայնվի դեպի Արևմտյան Եվրոպա։ 2017 թվականի դեկտեմբերին «Vodafone»-ը փակեց իր M-PESA արտադրանքը Ռումինիայում։

2015 թվականի մայիսին M-PESA-ն գործարկվել է նաև Ալբանիայում։ Այն փակվել է 2017 թվականի հուլիսի 14-ին։

### Այլ շուկաներ
M-PESA-ն ընդլայնվել է Մոզամբիկում, Լեսոթոյում և Եգիպտոսում 2013 թվականի մայիսին, հունիսին և հուլիսին համապատասխանաբար։ Երկրների ամբողջական ցանկը, որտեղ ներկայումս գործում է M-PESA-ն, կարելի է գտնել M-Pesa-ի կայքում։

## Կանոնակարգ և KYC կանոններ
M-PESA-ն ձգտել է ներգրավել Քենիայի կարգավորող մարմիններին և նրանց տեղեկություններ տրամադրել գործընթացի վերաբերյալ։ M-PESA-ն նաև դիմեց միջազգային կարգավորող մարմիններին, ինչպիսիք են Միացյալ Թագավորության Ֆինանսական Վարքագծի Մարմինը (FCA) և վճարային քարտերի արդյունաբերությանը՝ հասկանալու, թե ինչպես լավագույնս պաշտպանել հաճախորդների տեղեկատվությունը և պահպանել միջազգայնորեն ճանաչված լավագույն փորձը։

Իմանալով ձեր հաճախորդի (Know your customer՝ KYC) պահանջները, պարտավորություններ են դնում ապագա հաճախորդների և բանկերի վրա՝ հավաքելու հաճախորդների նույնականացման փաստաթղթերը, այնուհետև այդ փաստաթղթերը բանկերի կողմից ստուգելու համար։ Քենիայի կառավարությունը թողարկում է ազգային ինքնության քարտեր, որոնք M-PESA-ն օգտագործել է իրենց բիզնես գործընթացներում՝ իրենց KYC պահանջները բավարարելու համար։

M-PESA-ն «հատուկ» լիցենզիա ստացավ կարգավորող մարմիններից՝ չնայած կարգավորիչների մտահոգություններին ոչ մասնաճյուղային բանկային գործունեության վերաբերյալ, որը ավելացնում է ֆինանսական անկայունության ներկայիս վիճակը։

## Երրորդ կողմի ինտեգրում
«Safaricom»-ը թողարկել է M-PESA նոր պլատֆորմը, որը կոչվում է M-PESA G2՝ զարգացման գործընկերների համար բազմակողմանի ինտեգրման հնարավորություններ առաջարկելու հնարավորությամբ։

Հաճախորդից բիզնես և բիզնեսից հաճախորդ հատկացումները API-ի միջոցով հասանելի որոշ գործառույթներ են։

## Քննադատություն
M-PESA ծառայության գրեթե մենաշնորհային մատակարարները երբեմն քննադատվում են այն բարձր գնի համար, որ ծառայությունը պարտադրում է իր հաճախ աղքատ օգտատերերին։ Բիլ և Մելինդա Գեյթսների հիմնադրամը 2013 թվականին նախազգուշացրեց, որ մրցակցության բացակայությունը կարող է բարձրացնել բջջային դրամական ծառայությունների հաճախորդների գները և որպես բացասական օրինակ օգտագործել է Քենիայում գործող M-PESA-ն։ Ըստ Հիմնադրամի՝ 1,50 դոլարի փոխանցումն այն ժամանակ արժեր 0,30 դոլար, մինչդեռ նույն մատակարարը դրա միայն մեկ տասներորդն էր գանձել հարևան Տանզանիայում, որտեղ այն ավելի մեծ մրցակցության էր ենթարկվում։ ԱՄՆ ՄԶԳ-ի կողմից հովանավորվող ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ աղքատ, անկիրթ հաճախորդները, որոնք հաճախ վատ տեսողություն են ունեցել, M-PESA-ի շրջանակներում անարդար գործողությունների թիրախ են դարձել։ Նրանք թանկարժեք բաժանորդագրություններ ունեին ռինգ-հնչյունների և նմանատիպ անհարկի ծառայությունների համար, որոնց վրա դրված էր անթափանց գնագոյացում, և այդպիսով չէին հասկանում, թե ինչու են իրենց M-PESA ավանդները այդքան արագ սպառվում։ Եթե նրանք այդպես վարվեին, նրանք հաճախ չէին կարողանում հրաժարվել այդ ծառայություններից առանց օգնության։ Հեղինակները եզրակացրել են, որ M-PESA-ից շահում են ոչ թե Քենիայի մարգինալացված մարդիկ, այլ հիմնականում «Safaricom»-ը։ Նման եզրահանգման է եկել զարգացման տնտեսագետ Ալան Գիբսոնը «Financial Sector Deepening Trust Kenya»-ի (FSD Kenya) կողմից 2016 թվականին Քենիայի FSD-ի 10-ամյակի կապակցությամբ պատվիրված ուսումնասիրության մեջ։ Նա գրել է, որ բիզնեսին տրվող վարկերը չեն բարելավվել M-PESA-ի շնորհիվ, և որ գյուղատնտեսության ոլորտի վարկերը նույնիսկ նվազել են։ Իր շատ բարեկամական հարցման մեջ նա եկավ եզրակացության, որ ֆինանսական հատվածը մեծ օգուտ է քաղել M-PESA-ի ընդլայնումից, մինչդեռ մարդկանց կենսապայմանները նկատելիորեն չեն բարելավվել։

Միլֆորդ Բեյթմանը և այլոք նույնիսկ եզրակացնել, որ M-PESA-ի ընդլայնումը հանգեցրեց Քենիայի տնտեսական զարգացման հետաձգմանը։ Նրանք ախտորոշում են Սուրիի և Ջեքի կողմից շատ մեջբերված թղթի լուրջ թույլ կողմերը, որոնք դրական ազդեցություն են ունեցել աղքատության վրա, քանի որ M-PESA-ն կին հաճախորդներին հնարավորություն է ընձեռել դուրս գալ կենսապահովման գյուղատնտեսությունից դեպի միկրո ձեռնարկություններ կամ փոքրածավալ առևտրային գործունեություն։ Ենթադրյալ թույլ կողմերը ներառում են բիզնեսի ձախողումները վերլուծության մեջ ներառելու ձախողումը և մրցակիցներից դուրս մնալը։ Բեյթմանը և մնացածը M-Pesa-ն անվանել են արդյունահանող գործունեություն, որով մեծ շահույթ է գոյանում փոքր մասշտաբով վճարումների հարկումից, որն անվճար կլիներ, եթե փոխարենը օգտագործվեր կանխիկ վճարման տարբերակը։ Քանի որ այդ շահույթի մեծ մասը ուղարկվում է արտասահման «Safaricom»-ի օտարերկրյա բաժնետերերին, տեղական ծախսերի հզորությունը և պահանջարկը նվազում են, և դրա հետ մեկտեղ՝ տեղական ձեռնարկությունների զարգացման ներուժը։

Քենիան չունի տվյալների պաշտպանության օրենք, որը «Safaricom»-ին հնարավորություն է տալիս բավականին ազատորեն օգտագործել իր բաժանորդների զգայուն տվյալները։ Տվյալների սկանդալը ի հայտ եկավ 2019 թվականին, երբ «Safaricom»-ին դատի տվեցին դատարանում մոտ 11,5 միլիոն բաժանորդների տվյալների գաղտնիության ենթադրյալ խախտման համար, ովքեր օգտագործել էին իրենց «Safaricom» համարները սպորտային խաղադրույքների համար։ Տվյալներն իբր առաջարկվել են սև շուկայում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* Morawczynski, O. (2008). "Surviving in the 'Dual System': How M-PESA is Fostering Urban-to-Rural Remittances in a Kenyan Slum" HCC8 Conference. Pretoria, South Africa.
* Omwansa, T. (2009). "M-Pesa: Progress and Prospects" innovations / Mobile World Congress 2009. Pg 107-123. (PDF)

## Արտաքին հղումներ
* «M-Pesa»-ն Քենիայում
* «Mpesa» API-ի փաստաթղթեր

Կատեգորիա:Բանկեր
Կատեգորիա:Էլեկտրոնային առևտուր
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Քենիա