Կամուրջը

«**Կամուրջը**», հայ գրող, հրապարակախոս, Հայաստանի գրողների միության անդամ Սերո Խանզադյանի պատմվածքներից, որը զետեղված է «Վարք հարանց» շարքում։ Գրվել է 1962 թվականին։

## Գնահատական
«Վարք հարանց» վերնագիրը կրող շարքի յուրաքանչյուր պատմվածք սկսվում է մերօրյա մի դրվագով, որի հոգևոր ակունքը բանահյուսական ենթաշերտերով կապվում է պատմական իրադրության հետ: Մերօրյա կերպարների (Առաքել, Հակոբ, Դետ Նավասարդ նախահայրը) նույն անուններով ապրել է Մաշտոցի ժամանակներում: Մաշտոցի կերպարը («Լույսը հնձանից», «Կամուրջը», «Վարք Մաշտոցի») պատմվածքներում մերօրյա այն հոգևոր կռվանն է, որ կամուրջ է կապում ազգային կեցության «ծայրերի»` գալիքի և ներկայի միջև: Մաշտոցի կերպարն իրական զուգորդումներում ներկայացված է կենդանի, հյութեղ, ժողովրդի կյանքով ու ճակատագրով անմիջական մտահոգվող, հեռատես, պայծառ մի դեմք, որ տեսնում է վաղվա օրը: Ահա նրա հղած պատգամը, որն իր էպիկական բովանդակությամբ խանզադյանական աշխարհի միասնականությունն է արտահայտում ամբողջության մեջ. «Ես գիր տվի ձեզ, որ լույս ունենաք ձեր տանն ու հոգում: Բայց կմարի լույսը, եթե մոռանանք սուրն ու սուր բռնելու գործը: Սուրն ու գիրը ձեզ պաշտպան, հիշեցեք»:  16 պատմվածքից կազմված շարքի առաջին չորս պատումի՝ «Լույսը հնձանից», «Կամուրջը», «Խոսում է մագաղաթի պատառիկը», «Վարք Մաշտոցի», նյութը հայոց 5-րդ դարից է: Առանցքային կերպարը Մաշտոցն է, որ հեղինակի գաղափարադրույթների ամբողջական խտացումն է, նաև շարքի պատմականությունն է ապահովում: Վերոնշյալ պատումները շաղկապված են կերպարային, սյուժետային, գաղափարական համակարգերով: Հնձանը, որ հեթանոսական բարքերի խտացումն է, կլուսավորվի Մաշտոցի գրերով և ուսմունքով («Լույսը հնձանից»), կկամրջվեն երկու
տարբեր քաղաքակրթություններ՝ հեթանոսական և քրիստոնեական («Կամուրջը»), կստեղծվի մերը, սեփականը՝ գիր, գրականություն, լեզու («Խոսում է մագաղաթի պատառիկը»), ու կհավերժվի մեր ընթացքը՝ որպես ազգ, որպես պետություն՝ ազատ, անկախ, ինքնիշխան («Վարք Մաշտոցի»): «Կամուրջ» պատմվածքում Ս. Խանզադյանը Մեսրոպ Մաշտոցին ներկայացնում է մարդկանց հետ ունեցած առօրյա հարաբերություններում` ընդգծելով նրա բարձր արժանիքները, հասարակ մարդկանց հետ շփվելու, հաղորդակցվելու պատրաստակամությունը: «Կամուրջը» նույնպես գրված է հիշողությունների հիման վրա: Այստեղ նույնպես գրողը ներկայացնում է տարբեր ժամանակաշրջաններ, որոնք արտացոլվում են տարբեր սերունդների ներկայացուցիչների կերպարներում: Գրական այս հնարքը հնարավորություն է տալիս իմաստավորելու ժամանակների կապը, անցյալ-ներկա-ապագա դիալեկտիկական միասնության մեջ հայտնաբերելու այն ընդհանուրը, որով իրար են կապվում ժամանակի շղթայի բոլոր օղակները: Դարերի, անհիշելի ժամանակների հոլովույթում միասնանում են հայի ստեղծագործ միտքը` մեսրոպյան «Այբն ու Բենը», ու շինարար ոգին` Նավասարդի կառուցած կամուրջը` որպես ժողովրդի գոյատևման խորհրդանիշներ։

## Սյուժե
Կապուտջիղի ծմակի արահետով ձորի գյուղն էր իջնում անտառապահ Նավասարդը։ Անցնում էր Կապուտջիղի ձյուներից պոկված խենթ ու խելառ Ձյունական գետը։ Գետը ջրառատ չէր, բայց մարդակուլ էր ու վտանգավոր։ Գալարվում էր գետը ձորի միջով և և կիսվում էր ձորի մեջ և գյուղը բաժանում էր երկու մասի։ Ոչ մեկը չէր համարձակվում մտնել Ձյունականի արյունախում փրփուրների մեջ, նրա խոր ստորգետնյա անդունդների մեջ։ Ձյունական գետը իր վրա կամուրջներ չէր հանդուրժում։ Միայն գյուղամիջի կամուրջն էր արդեն հազար հինգ հարյուր տարի կանգուն։ Անտառապահ Նավասարդը գնում է պահեստ դարձած եկեղեցու մոտ գտնվող կարմիր տանիքով տան բակը։ Այդ տան աղջկան էր հավանել իր որդին և նա գնացել էր այդ տուն՝ նշանախոսի։ Արագ գլուխ բերեց նշանախոսությունը, գործը գլուխ բերեց և դուրս եկավ գալիք գործերով մտազբաղ։ Անտառապահ Նավասարդը հասնում է կամրջին, որը, ասում են, Մեսրոպ Մաշտոցն ինքն է կառուցել։ Կամուրջը միակամար է, հարսնացող աղջկա մեջքի նման բարակ և աղջկա հոնքի պես կեռ ու նուրբ։  Գետը շատ է փոթորկել, մեծ քարեր բերել, բայց կամուրջը միշտ իր տեղում էր։ Հիշեց անտառապահ Նավասարդը, որ երեսուն տարի առաջ ինքն էլ է գյուղի ձախ թաղից աջ թաղ իր համար հարս տարել։ Ինքը լսել էր, որ Նավասարդ անունով իր ապուպապը ևս  առաջին հարսն է այդ կամրջով տարել իրենց տուն։ Վերևում լեռն էր, ներքևում՝ գյուղը։ Գյուղում առաջին դպրոցը բրուտ Առաքելի հնձանն էր, որտեղ ուսուցչություն էր անում Մեսրոպ Մաշտոցը։ Հնձանի դուռը բացվում է և շեմքին երևաց դետ Նավասարդը։ Նա միշտ այցի է գնում իր ուսուցչին։ Ձուկ է տանում նրա համար, ուրց ու խեժ, անտառի շուշան ու պտուղ։ Հինգ տարի սովորելուց հետո գնում և դետ է դառնում Կապուտջիղի ատամներից մեկի վրա՝ Կռվակոչի ժայռին, ուր անհիշելի ժամանակներից դետ են եղել իր պապերը։ Մոտեցող թշնամուն առաջինը նրանք են տեսել։ Մաշտոցին հայտնում է, որ երկիրը խաղաղ է։ Նաև ասում, որ սիրահարվել է գետի աջ ափին ապրող  ջրաղացպան Մամիկի դստերը։ Ասում է, որ աղջիկը համաձայն է, իսկ հայրը՝ ոչ։ Խնդրում է Մաշտոցին գնալ խնամախոսության։ Առավոտյան Մաշտոցը դուրս է գալիս գետի ձախ ափից և միջօրեին հասնում գետի աջ ափը։ Ջրաղացպան Մամիկը ակնածանքով է ընդունում սուրբ մարդուն, նրա պատվին սեղան պատրաստում և երբ լսում է այցի նպատակը ասում է, որ աղջիկը՝ Մանանը, մինուճար է և ինչպես դիմանա նրանից և ապագա թոռներից հեռու լինելը։ Նշում է, որ աղջկան կնության կտա, եթե Նավասարդը Ձյունականի վրա կամուրջ կառուցի՝ միացնելով երկու ափերը։ Մաշտոցը ասում է, որ իր համար հայտնի է Մամիկի ցանկությունը։ Դետ Նավասարդը որձաքարեր է կտրում Կապուտջիղի կողքերից, կրաքար է այրում Կռվակոչի խորշերում և տանում ներքև։ Օր եւ գիշեր կռանւ ցած չդնելով աշխատում է, հղկում քարերը, ոտնատեղեր պատրաստում Մանանի համար։ Ոչ մեկ չէր հավատում, թե կհարողի։ Միայն Մաշտոցն էր քաջալերում։ Մի տարի անցել էր և երբ բոլոր քարերը պատրաստ էին, Շիրակ աշխարհից Մեսրոպ Մաշտոցը որմնադիր վարպետներ է հրավիրում և ինքն էլ դնում կամուրջի առաջին քարը։ Եվ երբ արդեն կամուրջը պատրաստ էր, ահեղ փոթորիկ է լինում։ Գետը մեծ քարեր է բերում և հարվածում կամրջի աղեղին, բայց վերջինս ամուր էր։ Այդ ժամանակ Մաշտոցը իր դրած հիմնաքարի վրա գրում է. «Պսակ չուներ Գողթնի Ձյունականը, Մանանը պսակ դրեց վրան»։ Այդ գիշեր կամրջի վրայով անցնում է Մանանի հարսանեկան թափորը։ Մանանը հարս է դառնում։ Արդեն բազում դարեր կանգուն է կամուրջը և հազարավոր հարսանեկան թափորներ են անցել նրա վրայով։ Հիմա էլ է այդպես։ Գետի աջ ափից ջրաղացպանի աղջիկ Մանանին հարս է տանում անտառապահ Նավասարդը և մտովի վերադառնում այն ժամանակները, երբ Մաշտոցի օրհնությամբ կառուցվեց այդ կամուրջը և նրա վրայով անցավ դետ Նավասարդի և Մանանի հարսանեկան թափորը։

## Կերպարներ
* Անտառապահ Նավասարդ
* Մեսրոպ Մաշտոց
* ջրաղացպան Մամիկ
* դետ Նավասարդ
* Մանան

## Տես նաև
* Լույսը հնձանից
* Խոսում է մագաղաթի պատառիկը
* Վարք Մաշտոցի (Սերո Խանզադյան)
* Ամիրդովլաթ՝ որդի Եղիայի
* Հայրենի կարգավ

## Արտաքին հղումներ
* https://lsel65.blogspot.com/2016/11/blog-post_28.html
* https://www.youtube.com/watch?v=_4N_wYJye-k&t=256s
* https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=1415476495462932&id=953245801686006&locale=hy_AM

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերո Խանզադյանի ստեղծագործություններ