Աղեղնավոր Ա

**Աղեղնավոր Ա-ն** (), ռադիոազդանշանների բարդ համալիր, որը գտնվում է Ծիր Կաթին գալակտիկայի կենտրոնում և պարունակում է գերզանգվածային սև խոռոչ։ Այն տեղակայված է Կարիճ և Աղեղնավոր համաստեղությունների միջև և թաքնված է տեսանելի լույսի ալիքներում՝ գալակտիկայի պտտվող թևերում գտնվող հսկայական տիեզերական փոշու ամպերի հետևում։ Այս փոշոտ գոտին, որը Արևի դիտակետից ծածկում է գալակտիկական կենտրոնը, նաև պատճառ է «Գերազանց Մթագնում» կոչվող երևույթի՝ գալակտիկայի պայծառ ուռուցիկ հատվածում։

Այս ռադիոաղբյուրը բաղկացած է երեք բաղադրիչից՝ գերհզոր աստղի պայթյունից առաջացած մնացորդ Աղեղնավոր Ա Արևելք, պտուտաձև կառուցվածք ունեցող Աղեղնավոր Ա Արևմուտք, և չափազանց պայծառ ու խիտ ռադիոաղբյուր Աղեղնավոր Ա աստղ, որը գտնվում է պտուտաձև կառուցվածքի կենտրոնում։ Աղեղնավոր Ա Արևելքը ամենամեծն է, Արևմուտքը՝ դրա ներսում՝ մի փոքր կենտրոնից շեղված, իսկ Ա աստղը գտնվում է Արևմուտքի կենտրոնում

## Հայտնաբերում
1933 թվականի ապրիլին ռադիոաստղագիտության հիմնադիրներից մեկը՝ Կարլ Յանսկին, հայտնաբերել է, որ ռադիոազդանշան է գալիս դեպի Ծիր Կաթինի կենտրոնը այն ուղղությունից, որտեղ գտնվում է Աղեղնավոր համաստեղությունը։ Նրա դիտարկումները չէին ընդգրկում այն հարավային սահմանը, որտեղ, ինչպես այժմ հայտնի է, գտնվում է Գալակտիկական կենտրոնը։

Ջեք Փիդինգթոնը և Հարի Մինետը Ավստրալիայի Սիդնեյ քաղաքում գտնվող Փոթս Հիլ ջրամբարի ռադիոահետազոտական կայանում կատարված դիտարկումների արդյունքում հայտնաբերել են առանձին և պայծառ ռադիոաղբյուր՝ «Աղեղնավոր-Կարիճ» ուղղությամբ։ Հետագա ուսումնասիրություններ, որոնք կատարվել են Դովեր Հեյթսում տեղակայված 24 մետրանոց (80 ֆուտ) ռադիոհեռադիտակով, թույլ են տվել այս աղբյուրը նույնացնել որպես հավանական Գալակտիկական կենտրոն, ինչն արձանագրվել է նամակում՝ հրապարակված «Բնություւն» () ամսագրում։

«Աղեղնավոր Ա» անվանումը առաջին անգամ օգտագործվել է 1954 թվականին՝ Ջոն Քրաուսի, Սյեն-Չին Կոյի և Շոն Մեթի կողմից, երբ նրանք ընդգրկել են այդ օբյեկտը ռադիոաղբյուրների ցուցակում, որը կազմվել էր Օհայոյի պետական համալսարանի ռադիոհեռադիտակով՝ 250 մեգահերց հաճախականությամբ կատարված դիտարկումների հիման վրա։ Այդ ժամանակվա ընդունված ավանդույթի համաձայն՝ ռադիոաղբյուրներին տրվում էին անուններ՝ ըստ համաստեղության և այդ համաստեղության ներսում պայծառության կարգի՝ մեծատառերով։ «Ա» տառը նշանակում էր տվյալ համաստեղության ամենապայծառ ռադիոաղբյուրը։

## Աղեղնավոր Ա Արևելք
Աղեղնավոր Ա Արևելքը գերհզոր աստղի պայթյունից (սուպերնովայից) մնացած աստղագիտական մնացորդ է, որը գտնվում է շուրջ 7 լուսատարի հեռավորության վրա Աղեղնավոր Ա աստղից, և տարածվում է մոտավորապես 27 լուսատարի տրամագծով։ Այս մնացորդը առաջացել է պայթյունից, որը տեղի է ունեցել մոտ 1,000-ից 10,000 տարի առաջ։ Թեև սկզբում այդ մարմնի դասակարգումը որպես սուպերնովայի մնացորդ վիճարկվում էր, սակայն այնտեղ արձանագրված ծանր տարրերի, մասնավորապես մանգանի և երկաթի, ինչպես նաև նիկելի և երկաթի հարաբերակցությունների բարձր արժեքները համապատասխանում են տեսական մոդելներին։

Ծանր տարրերի արտազատման գծերը ռենտգենյան ճառագայթման տիրույթում վկայում են, որ պայթյունը հնարավոր է եղել է ոչ ստանդարտ՝ Iax տիպի սուպերնովա, որը կարող է լինել իր տեսակի մեջ առաջինը, երբևէ դիտված Ծիր Կաթինում։

Աղեղնավոր Ա Արևելքի կառուցվածքը տարբերվում է դիտարկվող սպեկտրային տիրույթների միջև։ Ռադիոալիքներում ամենապայծառ հատվածները գտնվում են արտաքին եզրերին, մինչդեռ ռենտգենյան ճառագայթներում առավել պայծառ է նրա կենտրոնական հատվածը։ Այս կառուցվածքային տարբերությունները, ամենայն հավանականությամբ, պայմանավորված են սուպերնովայի մնացորդի փոխազդեցությամբ՝ գալակտիկական կենտրոնում առկա խիտ միջաստղային միջավայրի հետ։

Առանձին ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ տվյալ տարածքում հավանաբար առկա է գերծանրաբեռնված պլազմա, ինչը բնորոշ չէ աստղային պայթյունի մնացորդներին։ Սա կարող է վկայել այն մասին, որ մնացորդը զարգացել է անսովոր եղանակով՝ պայթյունից հետո անցնելով յուրահատուկ փուլեր, ինչպիսիք են՝ աղեղնավոր Ա աստղի կողմից առաջացած լիցքավորված մասնիկների իոնացումը, արագ սառեցումը կամ ջերմային փոխազդեցությունները հարակից նյութի հետ։

Կա վարկած, որ Աղեղնավոր Ա Արևելքը առաջացել է այն աստղի պայթյունից, որը չափազանց մոտ էր անցել կենտրոնական սև խոռոչին և այդ պատճառով ենթարկվել էր ձգողական սեղմման։

## Աղեղնավոր Ա Արևմուտք

Աղեղնավոր Ա Արևմուտքը նման է երեք թևանի պտուտակի՝ ինչպես մենք տեսնում ենք Երկրից։ Ուստի այն անվանում են նաև «Փոքր պտուտակ»։ Սակայն իրականում այն այդպես չի ձգվում երեք ուղղությամբ։ Այն կազմված է մի քանի փոշու և գազի ամպերից, որոնք պտտվում են և ընկնում դեպի Աղեղնավոր Ա աստղը՝ շատ մեծ արագությամբ, անգամ 1000 կիլոմետր վայրկյանում։ Այս ամպերի մակերեսը լիցքավորված է։ Այս լիցքավորման պատճառը կենտրոնում գտնվող շատ զանգվածային աստղերն են, որոնցից հայտնաբերվել է ավելի քան 100-ը։

Աղեղնավոր Ա Արևմուտքը շրջապատված է զանգվածային, խտացած մոլեկուլյար գազի պարանաձև շերտով, որը կոչվում է Գալակտիկայի կենտրոնական սկավառակ։ Արևմտյան թևի ամպի շարժումները ցույց են տալիս, որ այն նախկինում պատկանել է այդ սկավառակի խիտ ամպերին, բայց որոշ պատճառներով, հնարավոր է աստղային պայթյունի ազդեցությամբ, այն շեղվել և ընկել է ներքև։ Արևմտյան թևը պայծառ գծի նման ձգվում է հյուսիսից դեպի հարավ, սակայն այն տարածվում է նաև արևելք և երևում է որպես թույլ լույս։

Արևմտյան ծիծեռնակը, որը չի երևում պատկերում, համարվում է այդ կենտրոնական սկավառակի ներսի լիցքավորված մակերեսը։ Արևելյան թևը և խաչաձև գիծը կարծես երկու մեծ ամպեր են, նման արևմտյան թևին, բայց այլ ուղեծրում են։ Կարծիք կա, որ յուրաքանչյուրն ունի մոտ 20 արեգակնային զանգված։

Այս մեծ ամպերի մեջ կարելի է տեսնել նաև շատ փոքր ամպեր ու անցքեր։ Առավել առանձնահատուկ է Փոքր խոռոչը, որը, կարծես, առաջացել է մեծ աստղերից մեկի ուժեղ քամու ազդեցությամբ, բայց այդ աստղը դեռ չի հայտնաբերվել։

## Աղեղնավոր Ա*

Աստղագետները այժմ ունեն ապացույցներ, որ գալակտիկայի կենտրոնում կա գերզանգվածային սև խոռոչ։ Աղեղնավոր Ա* համարվում է այդ գերզանգվածային սև խոռոչի ամենահավանական գտնվելու վայրը։ Չիլիում գտնվող Հիանալի Մեծ Տեսադաշտը և Հավայան կղզիներում տեղակայված Քեկ հեռադիտակը հայտնաբերել են, որ աստղերը պտտվում են Աղեղնավոր Ա*–ի շուրջ՝ ավելի մեծ արագություններով, քան գալակտիկայի մյուս աստղերը։ Մասնավորապես՝ S2 կոչվող աստղը մոտիկ անցման ժամանակ պտտվել է շուրջը արագությամբ, որը գերազանցել է 5000 կիլոմետր վայրկյանում։

2014 թվականին գազային G2 ամպը անցել է Աղեղնավոր Ա* տարածքով և, չնայած տեսական կանխատեսումներին, չի անհետացել իրադարձությունների հորիզոնից ներս, այլ փոխարենը փշրվել է։ Սա հուշում է, որ G2–ն և ավելի վաղ նկատված G1 գազային ամպը միգուցե աստղային մնացորդներ են, որոնց ձգողական դաշտը ավելի ուժեղ է, քան սովորական գազային ամպերինը։

2019 թվականի սեպտեմբերին գիտնականները հայտնաբերել են, որ Աղեղնավոր Ա*–ը նախորդ տարվա ընթացքում նորմայից շատ ավելի արագ կլանել է մոտակա նյութերը։ Հետազոտողները ենթադրեցին, որ սա կարող է նշանակում է, որ սև խոռոչը մտնում է նոր զարգացման փուլ, կամ այն, որ Աղեղնավոր Ա*–ը հեռացրել է G2 ամպի արտաքին շերտը՝ այն անցման ժամանակ։

## Մշակութային կյանքում
* 2014 թվականի Elite: Dangerous տիեզերական սիմուլյատորային տեսախաղում խաղացողները կարող են ճանապարհորդել դեպի Աղեղնավոր Ա*, որի հետ կապված նվաճում կա խաղի Xbox One և PlayStation տարբերակներում։
* «Համայնք» հեռուստաշոուում Փիրս Հոթորնը նշում է, որ իր կարծիքով Աղեղնավոր Ա*-ն միակ սև խոռոչն է, որն արժե ուսումնասիրել։
* Սեյլոր Մուն մանգայի վերջին հատվածում «Աղեղնավոր զրո աստղը» ներկայացվում է որպես Գալակտիկայի խառնուրդի գտնվելու վայրը՝ հորինված մի առարկա, որը համարվում է Ծիր Կաթին գալակտիկայի ողջ կյանքի ծննդավայրը։

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ

* Recent Results of the MPE Infrared/Submillimeter Group 
* Galactic Center Research at MPE
* ''Nature'' report, with link to the Schödel et al. paper
* Sagittarius A East
* Kinematic and structural analysis of the Minispiral in the Galactic Center from BEAR spectro-imagery (preprint)
* Chandra Photo Album Sagittarius A
* The Galactic Center (outdated) 
* NASA Image of the Day Gallery, January 6, 2010 Into the Heart of Darkness - Chandra X-ray Observatory image.
* Sagittarius A at Constellation Guide

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աստղային երևույթներ
Կատեգորիա:Գալակտիկաներ
Կատեգորիա:Համաստեղություններ
Կատեգորիա:Ռադիոաստղագիտություն