Ջեյմս Ֆիսկ կրտսեր

**Ջեյմս Ֆիսկ կրտսեր** (, ), ամերիկացի բորսայական միջնորդ և կորպորատիվ գործադիր, որը հայտնի է նաև որպես «Մեծ Ջիմ», «Ադամանդե Ջիմ» և «Հրավառ Ջիմ»: Նա համարվել է ոսկե դարաշրջանի հարուստներից մեկը: Ֆիսկը համարվում էր Նյու Յորքի և Էրի երկաթուղու աշխատավորների կողմից սիրելի, սակայն նա վատ համբավ է ստացել 1869 թվականի Սև Ուրբաթի իր դերով, երբ նա և իր գործընկեր Ջեյ Գուլդը մտերմացան առանց կասկածելու ԱՄՆ նախագահ Ուլիսես Ս. Գրանտի հետ՝ փորձելով նախագահի լավ համբավը օգտագործել Նյու Յորքի ոսկու շուկայում դիրք հաստատելու ծրագրի համար։ 1872 թվականի հունվարի 7-ին Ֆիսկը սպանվել է Նյու Յորքում՝ իր բիզնես գործունեության հետ կապված հանգամանքների պատճառով։

## Վաղ կյանք
Ֆիսկը ծնվել է 1835 թվականին Վերմոնտ նահանգի Բենինգտոն շրջանի Փաունալ բնակավայրում։ Կարճ ժամանակ դպրոց հաճախելուց հետո՝ 1850 թվականին, նա փախել է տնից և միացել Վան Էմբերգի Մամութ կրկեսին և գազանանոցին։ Ավելի ուշ աշխատել է որպես հյուրանոցի մատուցող, իսկ վերջում անցել է հոր զբաղմունքին՝ դառնալով շրջիկ վաճառական։

## Բիզնես գործունեության սկիզբ
Ֆիսկը կիրառել է կրկեսում ձեռք բերած հմտությունները իր վաճառական գործունեության մեջ և զարգացրել է հոր բիզնեսը։ Այնուհետև նա սկսել է աշխատել որպես վաճառող Բոստոնում գործող Ջորդան Մարշ կտորեղենի ընկերությունում։

Սակայն վաճառողի դերում չհաջողելով՝ 1861 թվականին նրան ուղարկել են Վաշինգտոն՝ կառավարությանը տեքստիլ վաճառելու։ Քաղաքացիական պատերազմի տարիներին՝ բանակային պայմանագրերի հետ խելամիտ գործարքների շնորհիվ, ինչպես նաև որոշ աղբյուրների համաձայն՝ թշնամու գծից դուրս բամբակի ապօրինի փոխադրումների միջոցով (որում ներգրավված էր նաև հայրը), Ֆիսկը զգալի հարստություն է կուտակել։ Այդուհանդերձ, շուտով նա կորցրել է այդ հարստությունը՝ սպեկուլյացիայի (սպասողական առևտրի) արդյունքում։

Պատերազմի ավարտին նա կարողացել է նորից հարստանալ՝ իմանալով Փիթերսբերգի պաշարման ավարտի մասին, որը փաստացի երաշխավորում էր Հարավային համադաշնության պարտությունը։ Նա հրահանգել է իր գործակալին արագ նավով մեկնել Լոնդոն՝ մինչև լուրը հասնելը հնարավորինս շատ Հարավային պետությունների պարտատոմսեր վաճառելու նպատակով։

## Համարձակ գործարար
1864 թվականին Ֆիսկը դարձել է բորսայական միջնորդ Նյու Յորքում և աշխատանքի է անցավ երկաթուղային «թալանչի բարոն» Դանիել Դրյուի մոտ որպես նրա անունից բորսայական գնումներ կատարող գործակալ։ Նա Քորնելիուս Վանդերբիլթի դեմ պատերազմում աջակցել է Դրյուին Էրիին՝ երկաթուղու վերահսկողությունը ձեռք բերելու համար։ Այդ պայքարի արդյունքում Ֆիսկը և Ջեյ Գուլդը անդամակցել են Էրիի երկաթուղու տնօրինությանը, և որոշ ժամանակ անց՝ հմտորեն կազմակերպված գործողության միջոցով, Ֆիսկն ու Գուլդը վերահսկողություն են սահմանել երկաթուղու վրա։ Ֆիսկի և Գուլդի համագործակցությունը շարունակվել է մինչև Ֆիսկի մահը։

Ֆիսկն ու Գուլդը ֆինանսական արկածախնդրությունները հասցրել են ծայրահեղությունների. նրանց ծրագիրը ներառում էր բաց դաշինք Նյու Յորքի քաղաքական գործիչ Բոս Թվիդի հետ, օրենսդիրների մասշտաբային կաշառք և դատավորների գնում։ Նրանց ոսկու շուկան մենաշնորհելու փորձը հասել է իր գագաթնակետին ճակատագրական 1869 թվականի սեպտեմբերի 24-ին՝ Սև Ուրբաթին։ Թեև բազմաթիվ ներդրողներ լիովին կործանվել են, Ֆիսկն ու Գուլդը խուսափել են թե՛ պատժից, թե՛ լուրջ ֆինանսական վնասներից։

## Անձնական կյանք

Ֆիսկը ամուսնացել է Լյուսի Մուրի հետ 1854 թվականին՝ երբ ինքը 19 տարեկան էր, իսկ աղջիկը՝ 15։ Լյուսին որբ էր, մեծացել էր իր հորեղբոր ընտանիքում՝ Սփրինգֆիլդում (Մասաչուսեթս)։ Նա հանդուրժում էր Ֆիսկի բազմաթիվ արտամուսնական կապերը, հավանաբար այն պատճառով, որ երջանիկ էր ապրում Բոստոնում իր «մանկության ընկերուհի և անբաժան ուղեկից» Ֆանի Հարրոդի հետ։ Այնուամենայնիվ, նրանք մնում էին մտերիմ. Ֆիսկը այցելում էր նրան մի քանի շաբաթը մեկ և փորձում ամեն հնարավորություն օգտագործել ամառներն ու արձակուրդները նրա հետ անցկացնել։

Նյու Յորքում Ֆիսկի հարաբերությունները կապված էին Ջոզի Մենսֆիլդի հետ։ Մենսֆիլդը որոշ մարդկանց կողմից համարվում էր վիկտորիանական ժամանակաշրջանի կանացի գեղեցկության չափանիշներով կանացի հմայք ունեցող։ Ֆիսկը նրան բնակեցրել էր բնակարանում, որը գտնվել է Էրի երկաթուղու կենտրոնական գրասենյակից մի քանի դուռ ներքև, Արևմտյան 23-րդ փողոցում, և կառուցել էր ծածկով անցում, որը կապում էր գրասենյակի հետևի դռները նրա բնակարանի շենքի հետ։ Ֆիսկի և Մենսֆիլդի հարաբերությունները մեծ սկանդալ են առաջացրել Նյու Յորքի հասարակության մեջ։

Վերջում Մենսֆիլդը սիրահարվել էր Ֆիսկի բիզնես գործընկեր Էդուարդ Ստայլս Ստոքսին (1840–1901), որը աչքի էր ընկնում իր հմայքով։ Ստոքսը լքել էր իր կնոջն ու ընտանիքը, իսկ Մենսֆիլդը հեռացել էր Ֆիսկից։

### Մահ
Փողի հույսով՝ Մենսֆիլդը և Ստոքսը փորձել են շանտաժի ենթարկել Ֆիսկին՝ սպառնալով հրապարակել Ֆիսկի Մենսֆիլդին ուղղված նամակները, որոնցով, ըստ նրանց, ապացուցվում էին Ֆիսկի իրավական խախտումները։ Հաջորդել է իրավական և հանրային հարաբերությունների պայքար, սակայն Ֆիսկը մերժել է Մենսֆիլդին որևէ վճարում կատարել։ Ավելի ու ավելի հուսահատ և սնանկության եզրին գտնվող Ստոքսը հանդիպել է Ֆիսկին Նյու Յորքում՝ 1872 թվականի հունվարի 6-ին, Գրանդ Սենտրալ հյուրանոցում, և երկու կրակոց  է արձակել նրա ուղղությամբ՝ վնասելով ձեռքը և որովայնը։ 36 տարեկան համեմատաբար երիտասարդ Ֆիսկը մահացել է հաջորդ օրը՝ որովայնային վիրավորումը ճիշտ չորոշելու հետևանքով։ Նրա մահվան հանգամանքների պատճառով Ստոքսը ճանաչվել է գնդակահարության ենթակա անձ:

Ստոքսը արդարացվել է ինքնապաշտպանությամբ՝ ներկայացնելով անհամապատասխան մեղմացուցիչ հանգամանքների խառնուրդ։ Նա պնդել է, որ կատարած գործողության պահին հոգեկան խռովության մեջ էր։ Ֆիսկի մահը վերագրվել է բժշկական սխալի՝ այն բժիշկների կողմից, որոնք բուժել էին նրա մահացու վնասվածքը։ Ստոքսը երեք անգամ դատվել է Ֆիսկի սպանության համար։ Առաջին դատավարությունը, որի ընթացքում նրան մեղադրել են առաջին աստիճանի սպանության մեջ, ավարտվել է անորոշ քվեարկությամբ՝ շրջանառվող լուրերով, որ ժյուրիի անդամներին կաշառել են։ Երկրորդ դատավարության արդյունքում նրան ճանաչել են մեղավոր առաջին աստիճանի սպանության մեջ և դատապարտել են մահվան, սակայն վճիռը վերացվել է բողոքարկման արդյունքում։ Երրորդ դատավարությունն ավարտվեց սպանության մեղադրանքով, և Սթոքսը կրեց վեց տարվա ազատազրկման պատժից չորս տարին Սինգ Սինգ բանտում:։

Ֆիսկի մարմինը ներկայացվել է հանրությանը Գրանդ Օպերային տանը, որը նա վերահսկում էր։ Հարյուր հազարավոր մարդիկ եկել էին նրան հարգանքի տուրք մատուցելու, իսկ փողոցներում մուտք գործելու սպասողների թիվը կրկնակի անգամ գերազանցում էր ներսի այցելուներին։ Ֆիսկի կողմից Մենսֆիլդին ուղղված 39 նամակները, որոնք հրապարակվել են Նյու Յորք Հերալդում նրա մահից մեկ շաբաթ անց, բացահայտում էին սիրահար տղամարդու և կնոջ միջև անկեղծ հաղորդակցություն։

Ֆիսկը թաղվել է Վերմոնտի Բրեթլբորոյի «Պրոսպեկտ Հիլ» գերեզմանատանը։

Ֆիսկի մասին բարձր հասարակության շրջանակներում վատ էին խոսում՝ նրան մեղադրելով բարոյական թերությունների և առանձնահատուկ վարքի համար, ինչպես նաև բազմաթիվ ժամանակակից մեկնաբանների քննադատություններին, որոնք կապված էին նրա բիզնես գործարքների հետ։ Սակայն Նյու Յորքի և Էրի երկաթուղու աշխատողները նրան սիրում և ողբում էին։ Ֆիսկը հայտնի էր որպես «Կոլոնել», քանի որ ղեկավարում էր Նյու Յորքի 9-րդ ազգային պահակախումբը, թեև նրա ռազմական փորձը սահմանափակ էր և հիմնականում վերաբերում էր 1871 թվականի հուլիսի 12-ին Օրինջում տեղի ունեցած խռովությանը, որտեղ նա անմիտ պատահականորեն էր ներգրավվել։

## Ժամանակակից մշակույթում
Ֆիսկի կյանքը լայնորեն փոխվել է 1937 թվականի «The Toast of New York» կենսագրական ֆիլմում, որտեղ Ֆիսկի դերը խաղացել է Էդուարդ Առնոլդը։

«Կոլտ Հաուս Ռիվոլվերը» հանճարեղ հավաքողների շրջանում հայտնի է որպես Ջիմ Ֆիսկի մոդել կամ Ջիմ Ֆիսկի ատրճանակ, քանի որ այն օգտագործվել է Էդուարդ Ստայլս Ստոքսի (Նեդ Ստոքս) կողմից Ֆիսկի սպանության ժամանակ։

Նրա սպանության հանգամանքները ներկայացվել են CBS ռադիոյի «Crime Classics» ծրագրի 1953 թվականի հունիսի 29-ի թողարկման՝ «Կոլոնել Ջեյմս Ֆիսկի գունավոր կյանքը և հանկարծակի մահը» վերնագրով։

## Ֆիսկի ժառանգության մասին լուրերը Ֆինլանդիայում
Ֆիսկի մահից հետո Ֆինլանդիայում սկսել են շրջանառվել լուրեր, թե նա իր հսկայական ժառանգության մի մասը թողել է Ֆինլանդիայում ապրող ազգականներին։ Այս լուրերի աղբյուրը համարվում է Պորվոո քաղաքը, որտեղ տեղական թերթը՝ Borgåbladet-ը, 1872 թվականի հունիսին հաղորդում է հրապարակել։ Լուրը արագ տարածվել է  Հելսինկիում՝ այն ժամանակվա Ֆինլանդիայի Մեծ իշխանության մայրաքաղաքում, ապա նաև Տուրկուում՝ հասնելով այս քաղաքներին լրատվամիջոցների միջոցով 1872 թվականի հուլիսին։

Ֆինլանդիայում որոշ մարդիկ հավատացել են, թե իրենք Ֆիսկի ժառանգներն են և սկսել են պահանջել ժառանգության բաժին։ Այնուամենայնիվ, փորձերը չեն հաջողվել, և ժառանգության պատմությունը աստիճանաբար մոռացվել է։ Այն վերակենդանացել է 20-րդ դարի սկզբներին, երբ Սուոդեննիեմի մեկ ընտանիք վարձել է գործակալ՝ ենթադրյալ ժառանգությունը հավաքելու համար։

Ֆիսկի ժառանգության պատմությունը այսօր համարվում է այդ ժամանակաշրջանի մի քանի ժառանգական առասպելներից մեկը։ Ֆիսկին հայտնի չէ, որ Ֆինլանդիայում ունեցել է որևէ խնամակալ ազգական։

## Ծանոթագրություններ
### Մեջբերումներ

### Աղբյուրներ

* 

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1835 ծնունդներ
Կատեգորիա:1872 մահեր
Կատեգորիա:Սպանություններ
Կատեգորիա:Վերմոնտ