Վիշապի ատամներ (դիցաբանություն)

[աջից|մինի|''[Կադմոս (առասպելական հերոս)|Կադմոսը վիշապի ատամները ցանելիս*, Մաքսֆիլդ Փերիշ, 1908 թ.]]
*'Վիշապի ատամներ*' (, *օդոնտես (տոու) դրակոնոս* ), [[Հունական դիցաբանություն|հունական առասպելաբանությունում]] նշանակալից դեր ունեն [[Փյունիկիա|փյունիկյան]] արքայազն [[Կադմոս (առասպելական հերոս)|Կադմոսի]] լեգենդներում և [[Յասոն]]ի [[ոսկե գեղմ]]ը փնտրելու մեջ։ Երկու դեպքում էլ [[Վիշապ (գերբնական էակ)|վիշապները]] ներկա են և կրակ են շնչում։ Նրանց ատամների տեղը բուսնում են լիակատար զինված մարտիկներ։

== Առասպելներ ==
=== Կադմոս և սպարտոիներ ===
Գրագիտություն և քաղաքակրթություն բերող [[Կադմոս (առասպելական հերոս)|Կադմոսը]] սպանում է սուրբ վիշապին, որը պահպանում էր [[Արես]]ի աղբյուրը։ Ըստ Կեղծ-[[Ապոլոդորոս Աթենացի|Ապոլոդորոս Աթոնացու]] «Բիբլիոտեկա» (*Bibliotheca)* [[Հունական դիցաբանություն|հունական առասպելների]] և [[Հերոսների պաշտամունքը Հին Հունաստանում|հերոսական լեգենդների]] համառոտագրքի՝ [[Աթենաս|Աթենան]] Կադմոսին տալիս է վիշապի ատամների կեսը՝ խորհուրդ տալով ցանել դրանք։ Երբ նա դա անում է, ակոսներից ծնվում են կատաղի զինված մարդիկ, որոնք հայտնի էին Սպարտոի անունով ( [[Հին հունարեն|հին հուն.]] ՝ Σπαρτοί, բառացի թարգմանություն՝ «ցանել [մարդիկ]», σπείρω, *speírō*, «ցանել»)։ Կադմոսը նրանց մեջ քար է նետում, քանի որ վախենում էր նրանցից, իսկ նրանք, կարծելով, որ քարը նետել է իրենցից մեկը, կռվում են միմյանց հետ այնքան, մինչև մնում են նրանցից միայն հինգը՝ [[Էխիոն (դիցաբանություն)|Էխիոնը]] ( [[Պենթեուս (դիցաբանություն)|Պենթեուսի]] ապագա հայրը), [[Ուդեուս (դիցաբանություն)|Ուդեուսը]], [[Քթոնիուս (դիցաբանություն)|Քթոնիուսը]], [[Հիպերենոր (դիցաբանություն)|Հիպերենորը]] և [[Պելորուս (դիցաբանություն)|Պելորուսը]] . Այս հինգն օգնում են Կադմոսին հիմնել [[Թեբե (Հունաստան)|Թեբե քաղաքը]] (որի [[ակրոպոլիս]]ն ի սկզբանե կոչվել է նրա անունով` Կադմեիա  (Καδμεία)), սակայն Կադմոսն ութ տարի ստիպված էր Արեսի ստրուկը լինել՝ վիշապին սպանելու մեղքը քավելու համար։ Դրանից հետո Կադմոսին կնության են տալիս [[Հարմոնիա (դիցաբանություն)|Հարմոնիային]]` [[Աֆրոդիտե]]ի և [[Արես]]ի դստերը։ Նրանց հարսանիքին ներկա են լինում [[Օլիմպոսի աստվածներ|Օլիմպոսի բոլոր աստվածները]]։

Այնուամենայնիվ, ըստ [[Հելանիկոս Լեսբոսացի|Հելլանիկուս]] [[Լեսբոս]]ացու` վիշապի ատամներից առաջացել են միայն հինգ սպարտոիներ՝ բաց թողնելով նրանց միջև տեղի ունեցած ճակատամարտը։ Ըստ Հելլանիկուսի վարկածի` [[Զևս]]ը ստիպված էր միջամտել Կադմոսին փրկելու Արեսի զայրույթից, որը ցանկանում էր սպանել նրան։ Հետագայում սպարոիներից Էխիոնն ամուսնանում է Կադմոսի դստեր՝ [[Ագավիե (դիցաբանություն)|Ագավիեի]] հետ, և նրանց որդի Պենթեոսը փոխարինում է Կադմոսին որպես թագավոր։

=== Յասոն ===
[[Պատկեր:Hendrick_Goltzius_Cadmus_Statens_Museum_for_Kunst_1183.jpg|մինի|«[[Կադմոս (առասպելական հերոս)|Կադմոսը]] սպանում է վիշապին», հեղինակ` [[Հենդրիկ Գոլցիուս]], [[Դանիայի ազգային պատկերասրահ]], մոտ 1573-1617 թվականներ]]
Նույն կերպ, [[Կողքիս|Կոլխիայի]] թագավոր Այետեսը (Αἰήτης) [[արգոնավորդներ]]ի առաջնորդ [[Յասոն]]ին մարտահրավեր է նետում. [[ոսկե գեղմ]]ը ստանալու համար [[Աթենաս|Աթենքի]] մոտ վիշապի ատամներ ցանել։

Սկզբում Յասոնը պետք է միայնակ սանձահարեր բոց արտաժայթքող և պղնձե կճղակներ ունեցող ցուլերին, հերկեր ռազմի աստված [[Արես]]ի դաշտը ([[Արեոպագոս]]) կրակ շնչող այդ հսկայական ցուլերով, որից հետո հերկած հողի չորս ակրը ցաներ [[Աթենաս]]ից ստացած վիշապի ատամների կեսով, որոնք հողի մեջ ընկնելով վերածվելու էին ռազմիկների բանակի, և, ի վերջ, պետք է կտրեր զինված մարդկանց այդ բերքը` նախքան նրանք կսպանեին իրեն։

Յասոնը [[Մեդեա]]յից նախապես ստացած խորհրդով քար է նետում ատամներից ծնված ռազմիկների խմբի մեջ։ Ռազմիկները սկսում են կռվել` կարծելով, թե իրենցից մեկն էր քար նետել։ Նրանք կռվելով սպանում են միմյանց՝ Յայսոնից բացի ոչ մեկը ողջ չի մնում։ Այնուհետ Մեդեան իր դեղաբույսերի օգնությամբ քնեցնում է ոսկե գեղմի պահապան մշտարթուն վիշապին, իսկ նրա սիրելին` Յասոնը, այսպիսով կարողանում է առևանգել ոսկե գեղմը։

== Փոխաբերական կիրառություններ ==
Կադմոսի և Յասոնի դասական լեգենդներից առաջացել է «վիշապի ատամներ ցանել» արտահայտությունը։ Սա օգտագործվում է որպես [[փոխաբերություն]]՝ նկատի ունենալով մի բան անելը, որն ունի վեճեր հրահրելու ազդեցություն։ Շվեդերենում առասպելը «*draksådd*» ( *վիշապ-սերմ* ) [[Դարձվածք|բառի]] աղբյուրն է՝ ապականիչ գաղափարներ կամ ավելի լայն իմաստով՝ սարսափելի հետևանքներով գործողություններ տարածելու իմաստով։

[[Ջոն Միլթոն]]ը հղում է անում առասպելին իր *«Արեոպագիտիկա. ելույթ գրաքննությունից մամուլի ազատության մասին՝ ուղղված Անգլիայի խորհրդարանին»* տրակտատում։



== Պատկերասրահ ==
<gallery mode="packed" heights="150">
Պատկեր:Workshop_of_Peter_Paul_Rubens_002.jpg|«Կադմուսը վիշապի ատամները ցանելիս»<br>հեղինակ` *Պիտեր Պաուլ Ռուբենս (17-րդ դար)*
Պատկեր:Cadmus_Sows_the_Dragon's_Teeth_Which_Turn_into_Armed_Men_LACMA_M.83.119.7.jpg|«Կադմուսը ցանում է վիշապի ատամները, որոնք վերածվում են զինված մարդկանց»<br>հեղինակ` *Հենդրիկ Գոլցիուս, (1615 թվական)* 
Պատկեր:Jason_and_the_Golden_Fleece_11_Jason_ploughing_the_earth_and_sowing_the_dragon_'s_teeth_PK-T-1977,_PK-T-1976.tiff|«Յասոնը և ոսկե գեղմը 11. Յասունը հերկում է հողը և ցանում վիշապի ատամները»<br>*հեղ.` Լեոնարդ Թիրի (մոտ 1500-1550)* 
</gallery>

== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
* Bibliotheca (Pseudo-Apollodorus), *The Library* with an English Translation by Sir James George Frazer, F.B.A., F.R.S. in 2 Volumes, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press; London, England, William Heinemann Ltd. 1921. ISBN 0-674-99135-4. [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0022 Online version at the Perseus Digital Library.] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0021 Greek text available from the same website].
* Gantz, Timothy, *Early Greek Myth: A Guide to Literary and Artistic Sources*, Johns Hopkins University Press, 1996, Two volumes:  (Vol. 1),  (Vol. 2).
*[[Պավսանիաս|Pausanias]], *Description of Greece* with an English Translation by W. H. S. Jones, Litt.D., and H. A. Ormerod, M.A., in 4 Volumes. Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press; London, England, William Heinemann Ltd. 1918. . [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0160 Online version at the Perseus Digital Library]
*Pausanias, *Graeciae Descriptio.* *3 vols*. Leipzig, Teubner. 1903. [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0159 Greek text available at the Perseus Digital Library].
* Smith, William; *Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology'', London, England (1873). "Sparti".

Կատեգորիա:Գերբնական լեգենդներ
Կատեգորիա:Դիցաբանական արխետիպեր
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանության առարկաներ
Կատեգորիա:Վիշապներ