Շպայեր

**Շպայեր**(), քաղաք Ռայնլանդ Պֆալց երկրամասում։ Ունի մոտ 50000 բնակիչ։ Գտնվում է Հռենոս գետի կողքին, Լուդվիգսխաֆենից և Մանհայմից 25 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Քաղաքը հիմնադրել են հռոմեացիները։ Գերմանիայի հնագույն քաղաքներից է։ Առաջին հայտնի անուններն էին Noviomagus և Civitas Nemetum: Մոտ 500 թվականին Շպայեր անունը առաջին անգամ հայտնվել է գրավոր փաստաթղթերում։ Քաղաքի անունը կարող է ծագած լինել Աշկենազներ հրեական անվանումից և նրա տարբերակներից։ Շպայեր քաղաքում գտնվում է Շպայերի տաճարը, մի շարք եկեղեցիներ և Altpörtel-ը (հին դարպաս)։ Տաճարում, բարձր խորանի ներքո, ութ Սուրբ Հռոմի կայսրերի և գերմանական թագավորների դամբարաններն են։

## Պատմություն
### Ժամանակագրություն
* Մ.թ.ա. 10 թվականին հիմնադրվել է առաջին հռոմեական ռազմական ճամբարը (տեղակայված է քաղաքապետարանի և եպիսկոպոսական պալատի միջև)։
* Ք.հ. 150 թվականին քաղաքը որպես Noviomagus հայտնվում է հունական աշխարհագրագետ Կլավդիոս Պտղոմեոսի աշխարհագրական քարտեզի վրա։
* 346 թվականին առաջին անգամ ձեռնադրվում է քաղաքի եպիսկոպոսը։
* 4-րդ դարում, Շպայերը հայտնվում է Պևինգերյան քարտեզի վրա։
* 1030 թվականին Կայսր Կոնրադ II-ը սկսում է Շպայերի տաճարի շինարարությունը, որն այսօր ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության վայրերից է։
* 1084 թվականին, Շպայերում ստեղծվում է առաջին հրեական համայնքը։
* 1349 թվականին վերացել է Շպայերի հրեական համայնքը։
* 1635 թվականին Ֆրանսիայի մարշալ Urbain de Maillé-Brézé-ը, Ժակ Նոմպար դե Կոմոնտը, La Force-ի հետ միասին, նվաճում են Հեյդելբերգն ու Շպայերը։
* 1689 թվականին քաղաքին մեծ վնաս են հասցրել ֆրանսիական զորքերը։
* 1792-1814 թվականներին Շպայերը գտնվում էր ֆրանսիական իրավասության տակ։
* 1816 թվականին Շպայերը դառնում է Պալատինատի և Բավարիայի Ռայն շրջանի կառավարության նստավայրը (հետագայում կոչվում է Բավարիայի Պալատինատ), և այդպես շարունակվում է մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը։
* 1947 թվականին հիմնադրվեց վարչական գիտությունների պետական ակադեմիան։
* 1990 թվականին Շպայերը նշում է իր 2000-ամյակը։

## Տեսարժան վայրեր
մինի|աջից|Շպայերի տաճար
* Շպայերի տաճար
* Altpörtel- հին դարպաս
* Gedächtniskirche - հուշարձան եկեղեցի
* Հրեական բակ - Միջնադարյան սինագոգի մնացորդները
* Տեխնիկայի թանգարան
* Պատմական թանգարան

## Ղեկավարներ
* Philipp Lichtenberger (1855-1918) (1904–1911)
* Ernst Hertrich (1911–1914) (Առաջին լիազորապետը)
* Otto Moericke (1880-1965) (1917–1919)
* Karl Leiling (1919–1943)
* Rudolf Trampler (1898-1974) (1943–1945)
* Karl Leiling (1945–1946)
* Hans Hettinger (1946)
* Paul Schaefer (1946–1949)
* Paulus Skopp (1905-1999) (1949–1969)
* Christian Roßkopf (ծնվել է 1930 թվականին) (1969–1995)
* Werner Schineller (ծնվել է 1948 թվականին) (1995–2010)
* Hansjörg Eger (ծնվել է 1964 թվականին) (2011 թվականից հետո)

## Քույր քաղաքներ

## Նշանավոր բնիկներ
### 1900 թվականից հետո ծնվածները
մինի|աջից|Carl Jakob Adolf Christian Gerhardt
մինի|աջից|Wilhelm Meyer մոտ 1895 թվական
մինի|աջից|Anselm Feuerbach Self-portrait 1873 թվական
* Samuel of Speyer (1096-ից հետո-անհայտ)
* Judah ben Samuel of Regensburg (1140-1217), գրագիր և փիլիսոփա
* Julian of Speyer (Մինչև 1225-1250), միջնադարյան երգչախմբի վարպետ, կոմպոզիտոր և բանաստեղծ
* Gabriel Biel (1415-1495), փիլիսոփա
* Dietrich Gresemund (1477-1512), հեղինակ
* Egon VIII of Fürstenberg-Heiligenberg (1588-1635)
* Johann Joachim Becher (1635-1682), գերմանացի բժիշկ, ալքիմիկոս, քիմիայի պրեկուրսոր, գիտնական
* Moritz Georg Weidmann (1658-1693), հրատարակիչ և գրավաճառ
* Adolf von Dalberg (1678-1737), Ֆուլդի իշխանը
* Simha of Speyer (13-րդ դար)
* Philipp Hieronymus Brinckmann (1709-1760), նկարիչ
* Johann Martin Bernatz (1802-1878), նկարիչ
* Anselm Feuerbach (1829–1880), գերմանացի նկարիչ
* Carl Jakob Adolf Christian Gerhardt (1832–1902), գերմանացի բժիշկ
* Henry Villard (1835–1900), լրագրող
* Hermann von Stengel (1837-1919), Բավարիայի վարչության պաշտոնյա
* Wilhelm Meyer (1845-1917), դասական բանասեր, գրադարանավար
* Karl Heinrich Emil Becker (1879-1940), հրետանու գեներալ
* Hans Purrmann (1880-1966), նկարիչ, գրաֆիկական նկարիչ, արվեստի գրող և կոլեկցիոներ
* Hermann Detzner (1882-1970), Schutztruppe- ի ղեկավարը
* Karl-Adolf Hollidt (1891-1985), բանակի սպա (Generaloberst) և պատերազմական հանցագործ
* George Waldbott (1898–1982), բժիշկ

### 1900 թվականից հետո ծնվածներ
* Jakob Brendel (1907-1964), ըմբիշ
* Karl Haas (1913–2005), Գերմանա-ամերիկյան երաժշտական մանկավարժ և ռադիոհաղորդավար
* Helmut Bantz (1921-2004), մարմնամարզիկ
* Alfred Cahn (1922-2016), գերմանացի երաժիշտ և կոմպոզիտոր
* Edgar E. Stern (ծնվել է 1926), կլինիկական սոցիալական աշխատող և «The Peppermint Train` ճանապարհորդություն դեպի գերմանա-հրեական մանկություն» գրքի հեղինակ
* Gabriel Kney (ծնվել է 1929)
* Jürgen Brecht (ծնվել է 1940), սուսերամարտիկ
* Gerhard Vollmer (ծնվել է 1943), ֆիզիկոս և փիլիսոփա
* Jürgen Creutzmann (ծնվել է 1945), քաղաքական գործիչ
* Hans-Joachim Lang (ծնվել է 1951), լրագրող, գերմանացի, պատմաբան և պատվավոր պրոֆեսոր
* Axel Schimpf (ծնվել է 1952), գերմանական նավատորմի փոխոստիկանապետ
* Eberhard Bosslet (ծնվել է 1953), դերասան
* Kay Friedmann] (ծնվել է 1963), ֆուտբոլիստ
* Markus Kranz (ծնվել է 1969), ֆուտբոլիստ
* Christoph Bechmann (ծնվել է 1971), գերմանական դաշտային հոկեյի խաղացող
* Anke Vondung (ծնվել է 1972), օպերային երգչուհի
* Ralf Schmitt (ծնվել է 1977), ֆուտբոլիստ
* Simone Weiler (ծնվել է 1978), լողորդ
* Jochen Kühner (ծնվել է 1980), թիավար
* Martin Kühner (ծնվել է 1980), թիավար
* Matthias Langkamp (ծնվել է 1984), ֆուտբոլիստ
* Christian Reif (ծնվել է 1984), երկար ցատկորդ
* David McCray (ծնվել է 1986), բասկետբոլիստ
* Florian Krebs (ծնվել է 1988), ֆուտբոլիստ
* Sebastian Langkamp (ծնվել է 1988), ֆուտբոլիստ
* Jonas Marz (ծնվել է 1989), ֆուտբոլիստ
* Gianluca Korte (ծնվել է 1990), ֆուտբոլիստ
* Raffael Korte (ծնվել է 1990), ֆուտբոլիստ
* Lars Stindl (ծնվել է 1988), գերմանացի ֆուտբոլիստ
* Elias Harris (ծնվել է 1989), գերմանացի միջազգային բասկետբոլիստ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* speyer.de  the town website (partly in English)
* museum.speyer.de  Historical Museum of the Palatinate 
* dom-speyer.de website of Speyer Cathedral 
* Model Map of Medieval Speyer
* Speyer, its cathedral and the library of its chapter 
* Technical (Transport) Museum
* www.speyer.de: living history in past times 
* www.speyer-tour.de: Guided tours through Speyer
* City overview and photos 

Կատեգորիա:150 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ