Գրենխեն

**Գրենխեն** (, ), քաղաք և համայնք Շվեյցարիայում, Զոլոթուռն կանտոնի Լեբեռն շրջանի վարչական կենտրոնը։ Ընկած է Յուրայի լեռների ստորոտին, Զոլոթուռն և Բիլ քաղաքների միջակայքում, Բեռնից մոտավորապես 25 կիլոմետր դեպի հյուսիս։ Զբաղեցնում է 26,01 քառակուսի կիլոմետր տարածք։ 2017 թվականի դեկտեմբերի տվյալներով բնակչության թվաքանակը եղել է 17,140, որի 28.7%-ը օտարերկրացիներ էին։ 1999 թվականից 2009 թվականն ընկած մեկ տասնամյակի ընթացքում բնակչության թվաքանակի փոփոխության միջին ցուցանիշը կազմել է -1.3%.: Բնակչության թվաքանակով կանտոնում զբաղեցնում է երկրորդ տեղը՝ զիջելով միայն վարչական կենտրոնին՝ Զոլոթուռնին։

## Պատմություն
Մեր թվականության մոտավորապես 1000 թվականին տեղի ֆեոդալները ամրոց են կառուցել բարձունքին, որի շուրջը բնակավայր էր ստեղծվել դրանից դեռևս երեք հարյուրամյակ առաջ։ Պատմական փաստաթղթերում բնակավայրն առաջին անգամ հիշատակվել է 1131 թվականին՝ որպես *Granechun*: Այդ անվանումը ծագել է գալլա-ռոմանական *graneca* բառից, որ նշանակում է *շտեմարանի մոտ*։

Ներկայումս Գրենխենը լայնորեն ճանաչված է ժամացույցների արտադրության շնորհիվ, որն այստեղ սկիզբ է առել ավելի քան մեկուկես դար առաջ։ Քաղաքում այսօր արդեն իրենց արտադրական ձեռնարկություններն ու գրասենյակներն ունեն ժամացույցագործության բնագավառի հետևյալ հայտնի ընկերությունները.
* Atlantic Watch Production Ltd
* Breitling SA
* Epos
* ETA SA
* Fortis Uhren AG
* Eterna SA
* Nivada
* Titoni Ltd.

Գրենխենում գործող հիշարժան և համբավավոր հաստատություններից մեկն էլ *Jura-Sternwarte Grenchen* աստղադիտարանն է։ Գրենխենցիների հպարտություններից մեկն էլ *Velodrome Suisse* ծածկած հեծանվահրապարակն է, որտեղ անց են կացվել նաև բարձրակարգ մրցումներ, ինչպես, օրինակ, հեծանվասպորտի Եվրոպայի 2015 թվականի առաջնությունը, որտեղ մինչև անգամ համաշխարհային ռեկորդ է գրանցվել։

Գրենխենը 2008 թվականին արժանացել է *Wakker Prize* մրցանակի, որը շնորհվում իր տարածքում գտնվող պատմաճարտարապետական ու մշակութային հուշարձանների պահպանությունը լավագույնս կազմակերպած բնակավայրի համայնքին։

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
Գրենխենի հին քաղաքամասն ամբողջությամբ ներառված է Շվեյցարական ժառանգության գույքացանկում

## Պատկերասրահ

Grenchen 2008 01 17 052.JPG|Քաղաքի կենտրոնը
Stadthaus-2-3.jpg|Քաղաքապետարանը
Flugplatz Grenchen Tower.jpg|Օդանավակայանը
Grenchbergtunnel Suedportal 02 10.jpg|Թունելը
Grenchen-ETA.JPG|ETA-ի գլխավոր մասնաշենքը Գրենխենում
Berufsschule grenchen.JPG|Ավագ դպրոցը
Röm.-kath. St. Eusebius Kirche, Grenchen.jpg|Կաթոլիկ եկեղեցու ներսը
Grenchen sued.jpg
Bielstrasse, Grenchen.jpg|Տեսարան քաղաքից
Aussenansicht3-2000x1125.jpg|Հեծանվասպորտի մարզապալատը՝ Velodrome Suisse-ը


## Ժողովրդագրություն
Քաղաքի բնակչության թվաքանակը պատմական ժամանակի ընթացքում կրել է հետևյալ փոփոխությունները.

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.8)
ImageSize  = width:1020 height:210
PlotArea   = height:150 left:100 bottom:50 right:100
AlignBars  = justify
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:21000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:4000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:800 start:0
PlotData=
  color:yellowgreen width:40   mark:(line,white) align:center
  bar:1796 from:start till:754 text:"754"
  bar:1850 from:start till:1581 text:"1,581"
  bar:1860 from:start till:1811 text:"1,811"
  bar:1870 from:start till:2537 text:"2,537"
  bar:1880 from:start till:3788 text:"3,788"
  bar:1888 from:start till:4505 text:"4,505"
  bar:1900 from:start till:5202 text:"5,202"
  bar:1910 from:start till:7073 text:"7,073"
  bar:1920 from:start till:9101 text:"9,101"
  bar:1930 from:start till:10397 text:"10,397"
  bar:1941 from:start till:10939 text:"10,939"
  bar:1950 from:start till:12650 text:"12,650"
  bar:1960 from:start till:18000 text:"18,000"
  bar:1970 from:start till:20051 text:"20,051"
  bar:1980 from:start till:16800 text:"16,800"
  bar:1990 from:start till:16241 text:"16,241"
  bar:2000 from:start till:15938 text:"15,938"


## Անվանի անձինք
125px|thumb|Բորիս Բանգա
125px|thumb|Վանեսա Բյուրկի, 2012
* Ֆրանց Յոզեֆ Հուգի (1791-1855) - կաթոլիկ քահանա, երկրաբան, լեռնագնաց
* Ջուզեպե Մաձինի (1805-1872) - Իտալիայի ազատագրման մարտիկ ( 1835-1836 թթ. ապաստան է գտել Գրենխենում)
* Հերման Օբրեխտ (1882-1940) - քաղաքական գործիչ
* Եփուդի Մենուին (1916-1999) - դիրիժոր, ջութակահար, Գրենխենի պատվավոր քաղաքացի
* Էռնստ Տոմկե (ծնվ․ 1939) - Swatch ժամացույցի ստեղծող
* Բորիս Բանգա (ծնվ. 1949) - քաղաքաքան գործիչ, Գրենխենի քաղաքապետ 1991–2013 թթ.
* Ալեն Օդերսեթ (ծնվ. 1968) - կոմիքսների ալբոմի հեղինակ
; Մարզիկներ
* Ռոնի Դյուրենմաթ (ծնվ. 1979) - կանոեիստ, 2004 թվական օլիմպիական խաղերի մասնակից
* Վանեսա Բյուրկի (ծնվ. 1986) - ֆուտբոլիստ, Շվեյցարիայի 2006 թվականի լավագույն ֆուտբոլիստուհի, Շվեյցարիայի կանանց ֆուտբոլի հավաքական թիմի կազմում մասնակցել է 79 միջազգային հանդիպումների

## Քույր քաղաքներ
*  Նեկարսուլմ (Գերմանիա)
*  Սելեստա (Ֆրանսիա)

## Գրականություն
* Werner Strub - Heimatbuch Grenchen | Verlag=Vogt-Schild AG | Ort=Solothurn | Jahr=1949}}
* Salome Moser - 100 Jahre sozialdemokratische Stadtammänner in Grenchen: Festschrift zum 100-Jahre-Jubiläum | Ort=Grenchen | Jahr=1999}}
* *Grenchen – Deine Stadt.* Lehrmittel 3.–4. Klasse, Schulverwaltung Grenchen 2010.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Grenchen  Պաշտոնական կայքէջ

Կատեգորիա:Զոլոթուռնի կանտոնի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի քաղաքներ