open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Գնթունիներ

**Գնթունիներ**, հայ նախարարական տոհմ։ 

## Պատմություն
Ըստ Մովսես Խորենացու, Գնթունիների նախարարությունը հաստատել է Հայոց ավանդական թագավոր Վաղարշակը՝ Հայաստանում բնակված քանանական ցեղի սերնդից, Ձեռես իշխանին կարգելով արքունիքի զգեստավորման գործակալ։ Քանիդաս տոհմապետի գլխավորությամբ քանանացիների ներգաղթի և Հայաստանում բնակություն հաստատելու մասին տեղեկացնում են նաև Պրոկոպիոս Կեսարացին և Ստեփանոս Տարոնեցին։

Ներսես Լամբրոնացին Գնթունիներին անվանում է քանանեդացիներ։ Սահակյան գահնամակում Գնթունիները դասվել են 21-րդ տեղում։ Հայոց բանակին տվել են 300 հեծյալ։ Մովսես Խորենացին հիշատակում է Գնթունիների նահապետ Զորային, Ղազար Փարպեցին՝ Վարդանանց պատերազմում նահատակված Տաճատ իշխանին, Վահանանց կողմնակից Վառգոշին։ Գնթունիները հայ մատենագրության մեջ հետագա դարերում հիշվում են որպես հմուտ զինվորականներ։

Սմբատ Ա թագավորի ժամանակ(890-914) Հովհաննես Դրասխանակերտցին Գնթունիներից հիշատակում է Հասան իշխանին՝ որպես արքունի տան ամրոցի՝ Կարսի պահակազորի հրամանատար, իսկ Աշոտ Բ Երկաթ թագավորի ժամանակ (914-929)՝ Աշոտ և Վասակ իշխաններին՝ որպես Գուգարք նահանգի վերակացուներ և նրա Շամշուլդե գլխավոր ամրոցի բերդապահներ։ Գնթունիների նախարարական տիրույթի մասին տեղեկությունները կցկտուր են։ Տրդատ Գ թագավորը իր հունական արձանագրության մեջ հիշատակել է Գնթունիների իշխաններից մեկին՝ Նիգ գավառում կալվածք պարգևելու առիթով։ Այս, ինչպես նաև Ապարանում, Քասաղ գետի ափին, մի հին եկեղեցու ավերակներում պահպանված Գնթունիների իշխան Գրիգորի արձանագրության հիման վրա ենթադրվում է, որ Նիգ գավառը եղել է Գնթունիների կալվածքը։ Բնակվել են Գեղամա լճի հյուսիսային եզերքին։

## Գնթունիների տոհմածառ
Ստորև ներկայացված է Գնթունիների իշխանական տան տոհմածառը։ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գնթունիներ
Ամատունիներ

**Ամատունիներ**, հայ նախարարական հնագույն տոհմ Վասպուրական նահանգի Արտազ գավառում։ Հայոց արքունիքում գրավում էին 15-րդ գահը, վարում էին հազարապետության պաշտոնը։ Զորանամակում Ամատունիների զորաբաժինը չի հիշատակվում։ Ըստ Մովսես Խորենացու, Ամատունիները ծագումով հրեա էին՝ սերված ոմն Մանուե նախահորից, և նրանց սկզբնական հայրենիքը Պարսկաստանի Ահմատանի կողմերում էր։ Հայաստան գալով՝ Արտաշես թագավորից ստացան գյուղեր ու դաստակերտներ և կոչվեցին Ամատունիներ։ IV դարի վերջերին հիշատակվում է Պարգև Ամատունի իշխանի անունը, որը համագործակցելով Շավարշ Կամսարականի հետ, փորձում էր պարսից գերությունից ազատել Հայաստանի Խոսրով Դ թագավորին։ Այդ փորձի ձախողումից հետո Սասանյան Արտաշիր թագավորը Ամատունիներին և Կամսարականներին հայրենական գահից իջեցրեց կրտսեր նախարարների կարգը։ 450-451 և 481-484–ին հայ ազգային–ազատագրական պատերազմներում Ամատունիներից մարտնչում էին Վահան, Առանձար, Առնակ և Քաջաջ իշխանները։ V դարում Ամատունիներից Վահան իշխանը իր ուսուցիչ Մեսրոպ Մաշտոցի դին Էջմիածնից տեղափոխում է Օշական՝ նրա գերեզմանի վրա կառուցում կենտրոնագմբեթ եկեղեցի–դամբարան։ 789-ին, արաբական հալածանքներից խույս տալով, շուրջ 12000 հայ գյուղացիներ Համամ Ամատունու և նրա հայր Շապուհի գլխավորությամբ անցնում են Բյուզանդիայի տիրապետության սահմաններում գտնվող Խաղտիք երկրամասը և բնակվում այնտեղ։ Վերջին դարերում Ամատունիների շառավիղները բնակվել են Վրաստանում և ներկայիս Արագածոտնի մարզի Օշական գյուղում։

Ամատունիների շառավիղի հետնորդները մեծ մասամբ աչքի են ընկել մտավոր բարձր հատկանիշերով ու կազմակերպչական ունակություններով։ Միայն Օշական գյուղում հիշվող անուններ են Սահակ վարդապետ Ամատունին, Վազգեն Քահանան, մանկավարժներ Աշխարհիկ և Իշխան Ամատունիները, հայտնի բժիշկ Մարտին, տնտեսագետ Վարդան Ամատունիները։ Լրագրող, ռադիոժուռնալիստ Լևոն Ամատունին։ Հանրապետությունում հայտնի է, ԽՍՀՄ, ապա Հայաստանի ժուռնալիստների միության անդամ լրագրող-լուսանկարիչ Վահան Ամատունու անունը։ Դժբախտաբար այս անձանց մեծամասնությունը հեռացել են կյանքից, մյուսները տեղափոխվել բնակության այլ վայրեր ու հայտնի այս գյուղում իրական Ամատունիների շառավիղից քիչ մարդ է մնացել։

## Ամատունիների տոհմածառը
Տոհմածառը հրատարակվել է 1996 թվականին, «Ռուսական կայսրության ազնվական տոհմերը» («дварянские роди русские импери») գրքում (հատոր 4)։ Ստորև ներկայացված է Թիֆլիսում հիմնադրված իշխանական (հաստատված Ռուսկական կայսրության կողմից) և Օշականում բնակվող Ամատունիների տոհմածառը (միայն Նիկոդիմոսինը)։

                                                                      

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Նիկոդիմոս Եսայու Ամատունու մասին

Կատեգորիա:Ամատունիներ
Վաղարշակ Ա

**Վաղարշակ Ա**  (մ.թ.ա. 256-225), Արշակունյաց հարստության հիմնադիրը Պարթևստանում։ Հայոց պատմիչները Վաղարշակին համարում են Պարթևաց Արշակունի հիմնադիր թագավոր Արշակ Մեծի եղբայրը (մ.թ.ա. 248/247 – մոտ մ.թ.ա. 211)։ Վերջինիս օգնությամբ 31 տարի գահակալելով Հայաստանում՝ Վաղարշակ Ա-ն մայրաքաղաքն ու գահանիստը դարձրել է Մծբինը։

## Վաղարշակ Ա-ն ըստ Մովսես Խորենացու
Ըստ Մովսես Խորենացու Վաղարշակ Ա-ն գահակալել է 22 տարի։

Մովսես Խորենացին Վաղարշակին է վերագրում վարչական, քաղաքական, ռազմական, տնտեսական և մշակութային բազմաթիվ բարենորոգումներ։ Վաղարշակ Ա-ի կառավարման ժամանակ իր տերության կազմի մեջ էին մտնում նաև Ատրպատականը և Հյուսիսային Միջագետքը։

Վաղարշակ Ա-ն պատերազմել և հաղթել է Փոքր Ասիայի թագավորներից մեկին՝ Մորփյուղիկեսին։

Վաղարշակի կարգադրությամբ ասորի քուրմ Մար Աբաս Կատինան Նինվեից բերել է Հայոց հին պատմությունը և բաբելոնյան աղբյուրների հիման վրա գրել իր «Հայոց Պատմությունը»։

## Հակասությունները Վաղարշակ Ա-ի շուրջ
Ըստ Սեբեոսի Արշակ Մեծի որդիներն էին՝ Արշակ Փոքրը և Վաղարշակը, առաջինը թագավորում է Մծբինում, իսկ Վաղարշակը՝ Մեծ Հայքում։ Ըստ Միքայել Չամչյանի գահակալել է 22 տարի՝ մ.թ.ա. 147 - մ.թ.ա. 122 թվականներին։ Վաղարշակի պատմականությունը կասկածի է ենթարկվել 19-րդ 2-րդ կեսից և շարունակում է մնալ գիտնականների տարակարծությունների ու վեճերի առարկա։ Ուսումնասիրողներից ոմանք Վաղարշակին փորձել են նույնացնել Տրդատ Ա–ի հետ, իսկ Հակոբ Մանանդյանը՝ Վաղարշ Բ-ի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Հատոր 5, Ցուցակ 1, Էջ 31-32
* Միքայէլ Չամչեանց, Պատմութիւն Հայոց։ Ի սկզբանէ աշխարհի մինչև ցամ Տեառն 1784։ Հտ. Ա, Վենէտիկ, 1784։ 
* «Պատմություն Հայոց», Մովսես Խորենացի, 1968.
* «Հայաստանը և Առաջին Արշակունիները» Լևոն Շահինյան, 1993.

Կատեգորիա:Արշակունիներ
Գնունիներ

**Գնունիներ**, նախարարական տոհմ հին և միջնադարյան Հայաստանում։ Ըստ Մովսես Խորենացու՝ սերել են Սենեքերիմի որդի Արդամոզանից, իսկ Վաղարշակ թագավորի օրոք նրանց նահապետը Գինը դարձել է նախարար։

Գնունիների նախարարությունը Հայոց արքունիքում՝ գահնամակում, գրավել է 17-րդ գահը։ Զորանամակում նրանք տալիս էին 500 հեծյալ։ Գնունիների ժառանգական հայրենիքն ընդգրկել է Առբերանի գավառը, Աղիովիտ և Արճիշակովիտ գավառների մեծ մասը, որը հայ մատենագրության մեջ երբեմն հիշատակվում է «Գնունյաց երկիր» անունով։ Գնունիների կալվածներ են ունեցել նաև Այրարատի Շիրակ գավառում։

Ըստ Փավստոս Բյուզանդի, Գնունիները Արշակ Բ թագավորի ժամանակ վարել են հայոց հազարապետության գործակալությունը։ Գնունիների տոհմը տվել է եկեղեցական և քաղաքական գործիչներ։ Կեսարիա ուղևորվելիս Հուսիկ կաթողիկոսին ուղեկցել է Աբա Գնունին, իսկ Ներսես Պարթևին՝ Մանեճ Գնունին։

Մեծ Հայքի 387 թվականի բաժանումից հետո Գնունիների նախարար Ատատը հեռացել է բյուզանդական կողմը, և տոհմը ժամանակավորապես զրկել է իր տիրութներից։ Գնունիները մասնակցել են 5-րդ դարի ազատագրական պատերազմներին։

Իշխան Մժեժ Գնունին 513-548 թվականներին եղել է Հայաստանի մարզպան։ Գնունիների տոհմից նույնանուն մի այլ իշխան 629-635 թվականին եղել է Հայաստանի բյուզանդական մասի կառավարիչ և կրել «Հայոց իշխան» տիտղոսը։

Գնունիների Վահան իշխանի գլխավորությամբ մասնակցել են 774-775 թվականներին Հայաստանում Արաբական խալիֆայության դեմ ծավալված ապստամբությանը։ Դաշնակցելով Արծրունիներին՝ Գնունիները կամեցել են վանել իրենց տիրույթների նկատմամբ եղած արաբական սպառնալիքը։ Հիշյալ ապստամբության պարտությունից հետո նեղվելով հարևան ամիրայություններից՝ Գնունիները դիմել են Աշոտ Մսակերի օգնությանը։ Վերջինս Գնունիների տոհմը գաղթեցրել է Տայք, իսկ Գնունիների տիրույթներն տիրացել է արաբական *Ութմանիկ* ցեղը։

Վասպուրականում մնացած Գնունիները 850–ական թվականներին օժանդակել են Արծրունիներին ՝ ընդդեմ խալիֆայության զորապետներ Յուսուփի և Բուղայի։ Հետագայում Գնունիները էական դեր չեն ունեցել քաղաքական կյանքում։

Կատեգորիա:Գնունիներ
Բերկրի

left|250px|thumb| Սուրբ Ստեփանոս վանքը
left|250px|thumb| Գեղատեսիլ ջրվեժ քաղաք մտնելուց առաջ

**Բերկրի**, քաղաք Վասպուրական նահանգի Առբերանի գավառում։ Գնունիների նախարարական տիրույթն էր։

Այժմ՝ գյուղաքաղաք Թուրքիայի Վանի մարզում, Վան քաղաքից 75 կմ. հյուսիս-արևելք, Բերկրի գետի ափին։ 1930-ական թվականներին վերանվանված է թուրքական կառավարության կողմից, այժմյան անունն է Մուրադիե։

## Պատմություն
1915 թվականին Բերկրում ապրել է 16 964 հայ, որոնք կազմել են քաղաքի բնակչության 70%-ը։ Քաղաքի տեղաբնիկները՝ հայերը, որոնք մինչ 1915 թվականը կազմում էին տարածքի բնակչության մեծամասնությունը, սպանվել, իսկ մի մասն էլ արտաքսվել են Հայոց ցեղասպանության ժամանակ։

Բերկրիում է գտնվում Սուրբ Ստեփանոս վանքը (պահպանվել է կիսավեր վիճակում)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի փոքր քաղաքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վանի մարզ
Կատեգորիա:Վասպուրականի բնակավայրեր
Խորխոռունիներ

**Խորխոռունիներ**, Խոռխորունիներ, Խոռխորունիք, նախարարական տոհմ հին Հայաստանում։ Տոհմական «հայրենիքը» (կալվածքը) եղել է Տուրուբերան նահանգի Խորխոռունիք գավառը։ Մովսես Խորենացու մոտ պահպանված ավանդական պատմությունը Խորխոռունիների նահապետ ու անվանադիրը համարում է Հայկ Նահապետի Խոռ որդին։ Ըստ նույն պատմության, Վաղարշակ թագավորը Խորխոռունիներին հանձնարարեց Հայոց Արշակունիների թիկնազորության գործակալությունը, որը նրանք վարեցին մինչև Արշակունի արքայատան անկումը (428)։

Հետագայում Խորխոռունիների իշխանները ավանդական իրավունքով շարունակել են կրել «Հայոց մաղխազ» պատվավոր տիտղոսը։ Հայոց զորաբանակին Խորխոռունիները մասնակցել են 1000 հեծյալով։ Ըստ «Ներսեսի վարք»-ում պահպանված Գահնամակի, Խորխոռունիները ունեցել են չորս տոհմաճյուղ։ Մովսես Խորենացին Խորխոռունիներից հիշատակում է Սուրեն իշխանին, որը 380–ականի վերջին Վահան Առավեղյանի ու Աշխադար Դիմաքսյանի համագործակցությամբ հափշտակեց բյուզանդական մասի Հայոց թագավոր Արշակ Գ–ի գանձերը և անցավ պարսկական մասի Հայաստանում թագավորող Խոսրով Դ–ի տիրապետության ներքո։ 
Ղազար Փարպեցին վկայում է, որ Արտաշատի 449 թվականի ժողովում Պարսից Հազկերտ արքայի՝ հայերի դավանափոխության մասին հրովարտակի մերժողական պատասխանին Խորխոռունիներից մասնակցում էր Վրիվ մաղխազը։ Նույն պատմիչը տեղեկացնում է, որ Վարդանանց պատերազմում Գադիշո Խորխոռունին կռվել է Վասակ Սյունու, Խորեն Խորխոռունին՝ Վարդան Մամիկոնյանի կողմում։

Պարսից դեմ Խաղխաղի ճակատամարտում Խորեն Խորխոռունին գլխավորել է հայկական բանակի ձախ, իսկ Ավարայրի ճակատամարտում՝ աջ թևը։ Վերջին ճակատամարտում հերոսաբար նահատակված Խորեն Խորխոռունուն հայ եկեղեցին դասել է սրբերի շարքը։ Սեբեոսը VI դ. վերջին Խորխոռունիներից հիշատակում է Ատատ և Թեոդոս, իսկ VII դ. 1-ին կեսին՝ Վահան իշխանին։ X դ. հիշվում են Խորխոռունի իշխաններ Սարգիսը և Արտավազդը։

## Գրականություն
* Ոսկյան Հ., Ուսումնասիրություններ հայ նախարարություններու մասին, Վեն., 1955։

Կատեգորիա:Խորխոռունիներ
Ռուբեն Ա

**Ռուբեն Ա** ()՝ Կիլիկիայի Հայոց իշխան (1080-1095), Ռուբինյանների հարստության հիմնադիրը։ 

## Կենսագրություն
Որոշ հայ պատմիչների համաձայն, նա ազգակից էր Արծրունիներին և Բագրատունիներին, սակայն այդ ենթադրյալ ազգակցությունը գիտականորեն ճշտված չի։

1080-ին ապստամբել է Բյուզանդիայի դեմ և Լեռնային Կիլիկիայում ստեղծել անկախ իշխանապետություն, որը հետագայում հայկական գերիշխան պետության (Կիլիկիայի Հայոց Թագավորության) հիմքը հանդիսացավ։

Ռուբենի գահը ժառանգեց իր որդին՝ Կոստանդինը։ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուբինյաններ
Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի իշխաններ
Կատեգորիա:11-րդ դարի հայեր
Կատեգորիա:Ռուբինյան արքայատոհմի ներկայացուցիչներ
Որդունիներ

**Որդունիներ**, նախարարական տոհմ Հին Հայաստանում։ Ըստ Մովսես Խորենացու բերած ավանդության, սերել են Հայկ նահապետի Մանավազ որդուց։ Փավստոս Բյուզանդը Որդունիներին համարել է մեծ նախարարներ, գավառների ու աշխարհների տերեր։ Նրանց տոհմական կալվածը եղել է Այրարատ նահանգի Բասեն գավառը, իշխանանիստ կենտրոնը՝ Բասենի Որդորու գյուղը։ Հայոց Վաղարշակ թագավորը գահակալության սկզբում վերահաստատել է Որդունիների ժառանգական իրավունքը հիշյալ կալվածի վրա և տոհմը կոչել նահապետություն։ Որդունիները Հայոց զորաբանակին տրամադրել են 700 զորական։ 

Խոսրով Գ Կոտակի թագավորության ժամանակ արյունահեղ կռիվներ են սկսվել Որդունիների, Բզնունիների և Մանավազյանների միջև, որոնք չեն դադարել անգամ թագավորի միջամտությամբ։ Թագավորը Հայոց սպարապետ Վաչե Մամիկոնյանին հրամայել է ոչնչացնել նրանց, որի հետևանքով այդ տոհմերը դադարել են գոյություն ունենալուց։ Որդունիների տիրույթները դարձել են Բասենի եպիսկոպոսի սեփականություն։

Կատեգորիա:Որդունիներ
Մանավազյաններ

**Մանավազյաններ**, նախարարական տոհմ Արշակունյաց Հայաստանում։ Մանավազյանների ժառանգական կալվածքն էր Հարքի գավառը՝ Մանավազակերտ կենտրոնով։  Ըստ ավանդության, Մանավազյանները կոչվել են Հայկ Նահապետի որդի՝ Մանավազի անունով։ Ըստ քրիստոնեական պատմագրությունում ընդունված վարկածի, 330-ական թվականներին Մանավազյանները անհաշտ կռիվներ են մղել իրենց ազգակից իշխանական տոհմերի՝ Բզնունիների ու Որդունիների դեմ։  Չկարողանալով հաշտեցնել կռվող կողմերին՝ Խոսրով Գ Կոտակ թագավորի հրամանով սպարապետ Վաչե Մամիկոնյանը ոչնչացրել է նրանց և բռնագրավել տիրույթները։ Հարք գավառը տրվել է Աղբիանոսյանների եպիսկոպոսական տոհմին։

Կատեգորիա:Մանավազյաններ
Կատեգորիա:Հայկական նախարարական տներ
Սլկունիներ

**Սլկունիներ**, նախարարական տոհմ Մեծ Հայքում։ Մովսես Խորենացին տոհմի հիմնադիր ու անվանադիրն է համարում Սլաք նահապետին, որը Հայկ Նահապետի սերնդներից էր։

Սլկունիների տոհմական կալվածքն է եղել Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի Տարոն գավառը։ Արշակունյաց թագավորության ժամանակ Սլկունիներին հանձնարարվել է Տավրոսի կապանների հսկողությունը և որսապետության գործը։ Ըստ Սահակյան Գահնամակի, Սլկունիները զբաղեցրել են 48-րդ «բարձը», իսկ ըստ Զորանամակի, Հայոց զորաբանակին տվել են 300 հեծյալ մարտիկ։

4-րդ դարի սկզբին Սլկունիների նահապետ Սղուկը ապստամբել է Տրդատ Գ Մեծ արքայի դեմ և ամրացրել իր Ողական բերդում։ Արքայի հրամանով Մամիկոնյանները գրավել են Ողականը և կոտորել Սլկունիներին։ Այդ ծառայության դիմաց արքունի հրովարտակով Սլկունիների կալվածները շնորհվել են Մամիկոնյաններին, իսկ Ողականը դարձել է Հայոց սպարապետի իշխանանիստն ու զորակայանը։ Սլկունիների շառավիղներից հիշատակվում են Գինդ եպիսկոպոսը (4-րդ դարի կես), որին Ներսես Ա Մեծ կաթողիկոսը կարգել էր վանահայր, և Այրուկ իշխանը (5-րդ դարի կես), որը կռվել է Վարդանանց կողմից։ Հետագա աղբյուրներում Սլկունիների մասին տեղեկություններ չեն հանդիպում, թեև ներկայիս Հայաստանում ևս կան Սլկունի ազգանունը կրողներ։

Կատեգորիա:Սլկունիներ
1169

Հանդիսանում է 12-րդ դարի յոթերորդ տասնամյակի՝ 1160-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1168 և 1170 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր
* Ռուբեն Բ, Կիլիկիայի Հայոց իշխան (ծննդյան թիվը անհայտ)

## Ծանոթագրություններ
1145

Հանդիսանում է 12-րդ դարի հինգերորդ տասնամյակի՝ 1140-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1144 և 1146 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր
* Աբաս Կյուրիկյան, Լոռու թագավոր (1090-1145)

## Ծանոթագրություններ
1184

Հանդիսանում է 12-րդ դարի իններորդ տասնամյակի՝ 1180-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1183 և 1185 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր
* Գեորգի III - Վրաց թագավոր, իշխել է 1156-1184 թթ.

## Ծանոթագրություններ
Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետություն

**Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետություն**, **ՀՍՖՀ** (սերբախորվաթերեն՝ *Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija*, սլովեներեն՝ *Socialistična federativna republika Jugoslavija*, մակեդոներեն՝ *Социјалистичка Федеративна Република Југославија*)՝ նախկին պետություն Բալկանյան թերակղզու հյուսիսարևմտյան մասում։ Գոյատևել է 1946 թվականից մինչև 1992-ը (1946-1963 թթ. կոչվել է *Հարավսլավիայի Ֆեդերատիվ Ժողովրդական Հանրապետություն*)։

Կազմված էր 6 սոցիալիստական հանրապետություններից (Սերբիայի կազմի մեջ էին մտնում նաև 2 սոցիալիստական ինքնավար երկրամաս)։ Լուծարքի ենթարկվելուց հետո Հարավսլավիայի տարածքում ստեղծվեցին հետևյալ անկախ պետությունները՝ Բոսնիա, Խորվաթիա, Մակեդոնիա, Չեռնոգորիա, Սերբիա և Սլովենիա։

## Նախկին ՀՍՖՀ վարչական կազմը
* Բոսնիա և Հերցեգովինա (հանրապետություն, վարչական կենտրոնը՝ Սարաևո)
* Խորվաթիա (հանրապետություն, վարչական կենտրոնը՝ Զագրեբ)
* Մակեդոնիա (հանրապետություն, վարչական կենտրոնը՝ Սկոպյե)
* Չեռնոգորիա (հանրապետություն, վարչական կենտրոնը՝ Տիտոգրադ)
* Սերբիա (հանրապետություն, վարչական կենտրոնը՝ Բելգրադ)
** Կոսովո (երկրամաս, վարչական կենտրոնը՝ Պրիշտինա)
** Վոյեվոդինա (երկրամաս, վարչական կենտրոնը՝ Նովի Սադ)
* Սլովենիա (հանրապետություն, վարչական կենտրոնը՝ Լյուբլյանա)

Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմական երկրներ
Կատեգորիա:1943 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կիլիկյան Հայաստան (այլ կիրառումներ)

**Կիլիկյան Հայաստան**, կարող է վերաբերել.

* Կիլիկիայի հայկական իշխանություն, հայկական պետություն Կիլիկյան Հայաստանում 1080-1198 թվականներին։
* Կիլիկիայի հայկական թագավորություն, հայկական պետություն Կիլիկյան Հայաստանում 1198-1375 թվականներին։
Կիլիկիա (այլ կիրառումներ)

**Կիլիկիա** անվանումն են կրում՝

* Կիլիկիա՝ պատմաաշխարհագրական շրջան Փոքր Ասիայի հարավարևելյան մասում։
* Կիլիկիայի հայկական իշխանություն՝ միջնադարյան հայկական իշխանություն Կիլիկիայի տարածքում (1080-1198 թթ.)։
* Կիլիկիայի հայկական թագավորություն՝ միջնադարյան հայ ավատատիրական տերություն Կիլիկիայի տարածքում (1198-1375 թթ.)։
* Կիլիկիայի հայկական հանրապետություն՝ հայկական անկախ հանրապետություն Կիլիկիայի տարածքում (1920 թ.):
* Կիլիկիա թաղամաս՝ Երևան քաղաքի կազմում։
* Կիլիկիա (նավ)՝ առագաստանավ, որը հանդիսանում է ճշգրիտ կրկնօրինակ Կիլիկյան Հայաստանի նավի։
* Կիլիկիա ՖԱ՝ ֆուտբոլային ակումբ Հայաստանի պրեմիեր–լիգայում
* Կիլիկիա (գործարան)՝ գարեջրի գործարան Հայաստանում։
* Կիլիկիա՝ գարեջրի անվանատեսակ։
* Կիլիկիա հանդես, որը լույս է տեսել 1861-1875 թթ Կոստանդնուպոլսում։

## Տես նաև
* Կիլիկյան Հայաստան (այլ կիրառումներ)
Թյուրքական լեզվախումբ

[մինի|250px|Շրջաններ [Եվրասիայում ուր խոսվում է թյուրքական լեզուներ։]]
Ոչ միատարր, ընդհանուր ծագում ունեցող լեզվաճյուղ ալթայան լեզվաընտանիքում։

Բաժանվում է մի շարք խմբերի։ Թյուրքական լեզվաճյուղի կենդանի լեզուներով խոսողների ընդհանուր թվաքանակն է 250 միլիոն մարդ։

Թյուրքական լեզվախմբին պատկանող մեռյալ լեզուներից են՝

* Խազարերենը
* Հին ույղուրերենը
* Հոներենը
* Ղփչաղերենը
* Չագատայերենը
* Պեչենեգերենը
* Պոլովեցերենը
* Վոլգայի բուլղարերենը
* Օղուզերենը
* Օսմանական թուրքերենը

## Դասակարգում

Թյուրքական լեզվախմբի դասակարգումը տարակարծիքների առարկա է լեզվաբանությունում։ Ամենաընդունված և ավանդական դասակարգումն է թյուրքական և մոնղոլական լեզվախմբերի միավորումը մեկ ընդհանուր լեզվաընտանիքի մեջ (ալթայան լեզվաընտանիք)։

## Արտաքին հղումներ
* Թյուրքական լեզուներին նվիրված գրականության ցուցակ   
* Թյուրքական լեզուների դասակարգումը Eurasica.ru կայքում  

Կատեգորիա:Լեզուներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թյուրքական լեզուներ
Կատեգորիա:Ալթայան լեզուներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի լեզուներ
Ֆիզուլիի շրջան

**Վարանդայի շրջանը** (), Ադրբեջանի վարչատարածքային միավոր, որի արևմտյան մասը մինչև 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմը փաստացի հանդիսացել է Արցախի Հանրապետության մաս և ներառված է եղել Հադրութի շրջանում։ Շրջանի տարածքը ադրբեջանի զինված ուժերի կողմից ժամանակավոր օկուպացված է։

## Պատմություն
Ֆիզուլիի շրջանը համապատասխանում է պատմական Հայաստանի Արցախ նահանգի Հարճլանք գավառին ու Մյուս Հաբանդ գավառի մի մասին։

1603 թվականից մինչև 1828 թվականը եղել է Պարսկաստանի կողմից պաշտոնապես ճանաչված հայկական ինքնիշխան Դիզակի մելիքության կազմում։ 1828 թվականին Ռուսաստանի և Պարսկաստանի միջև ստորագրված Թուրքմենչայի պայմանագրի հիման վրա, Արևելյան Հայաստանի մի շարք այլ տարածքների հետ, միացվել է Ռուսական Կայսրությանը։ Այստեղ է հիմնվել ռուսական ռազմակայան՝ Կարյագինո անունով, որի շուրջ ստեգծվել էր համանուն բնակավայր (բնակիչները ռուսներ, հայեր և թաթարներ էին)։ 1921 թվականին բռնակցվել է Խորհրդային Ադրբեջանին։ 1930 թվականի օգոստոսի 8-ին Ադրբեջանական ԽՍՀ հրամանագրով Կարյագինոն վերանվանվել է «Ֆիզուլի»։

Շրջանի մեծ մասը (արևմտյան) ազատագրված է Արցախի պաշտպանության զինյալ ուժերի կողմից 1993 թվականի օգոստոսի 23-ին։ Այժմ այն կրկին Արցախի (ԼՂՀ) Հադրութի շրջանի մաս է կազմում։

ադրբեջանի կողմից ժամանակավոր օկուպացված տարածքը, շուտով կմիավորվի մայր Արցախին։

## Տես նաև
*  Հադրութի շրջան

Կատեգորիա:Ֆիզուլիի շրջան
Ցար

[մինի|[Վիկտոր Վասնեցով․ «Ցար Իվան Ահեղ», 1897]]
**Ցար** (լատ․՝ Caesar – կեսար, հռոմեական կայսրերի տիտղոս), միապետների նախկին պաշտոնական անվանումը (տիտղոս) Ռուսաստանում և Բուլղարիայում։ Ռուսաստանում առաջինը Ցարի տիտղոս ընդունել է Իվան IV Ահեղը, 1547 թվականին։ 1721 թվականից ռուս ցարերն ընդունել են կայսրի տիտղոս։ Բուլղարիայում միապետները ցարի տիտղոսը կրել են 19–րդ դարի վերջից մինչև ժողովրդական հանրապետության հռչակումը 1946 թվականին։

Կատեգորիա:Միապետներ ըստ տիտղոսի
Կատեգորիա:Թագավորական տիտղոսներ
Կատեգորիա:Ազգային և էթնիկ առաջնորդման կոչումներ
Մահմուդ I

**Մահմուդ I** (, , )՝ Օսմանյան կայսրության սուլթան 1730 - 1754 թթ.։

Վարել է պատերազմներ Պարսկաստանի, Ավստրիայի և Ռուսաստանի հետ։ Պարսկաստանի հետ վարած իր պատերազմները հիմնականում անհաջող էին, և նա ստիպված էր Պարսկաստանին զիջել սուլթանական Թուրքիայի կողմից 1720-ականներին գրաված տարածքները, այդ թվում՝ Արևելյան Հայաստանի որոշ շրջանները (Երևան և Նախիջևան)։ Ավստրիական ճակատում օսմանցիներն ավելի հաջողակ էին և նրանց հաջողվեց վերագրավել հյուսիսային Սերբիան՝ Բելգրադի հետ միասին։

Կատեգորիա:Օսմանյան արքայատոհմ
Կատեգորիա:18-րդ դարի օսմանյան սուլթաններ
Կատեգորիա:Անձինք:Ստամբուլ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության թուրքեր
Կատեգորիա:Երկու սուրբ մզկիթների պահապան
Կատեգորիա:Անձինք Կոստանդնուպոլսից
Կատեգորիա:Թուրք բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Անձինք Էդիրնեից
Դասական երաժշտություն

[right|thumb|326px|Հայտնի կոմպոզիտորներ (ձախից աջ):<br>''վերևի շարքում'' — [Անտոնիո Վիվալդի, Յոհան Սեբաստիան Բախ, Գեորգ Ֆրիդրիխ Հենդել, Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ, Լյուդվիգ վան Բեթհովեն; *երկրորդ շարքում* — Ջոակինո Ռոսսինի, Ֆելիքս Մենդելսոն, Ֆրեդերիկ Շոպեն, Ռիխարդ Վագներ, Ջուզեպպե Վերդի; *երրորդ շարքում* — Յոհան Շտրաուս, Յոհաննես Բրամս, Ժորժ Բիզե, Պյոտր Չայկովսկի, Անտոնին Դվորժակ; *ներքևի շարքում* — Էդվարդ Գրիգ, Էդուարդ Էլգար, Սերգեյ Ռախմանինով, Ջորջ Գերշվին, Արամ Խաչատրյան.]]
**Դասական երաժշտություն**, երաժշտական ոճ՝ ձևավորված Եվրոպայի եկեղեցական և աշխարհիկ երաժշտությունից 6-րդ դարից մինչև մեր ժամանակներն ընկած ժամանակաշրջանում։ Այս ուղղության կենտրոնական դրույթները հստակեցվել են 1550թ. մինչև 1900թ. ընկած ժամանակահատվածում։

«Դասական» եզրույթը չի գործածվել մինչև 19-րդ դարի սկիզբը, ինչի հետ կապված փորձ է արվում Բախից մինչև Բեթհովեն ընկած ժամանակաշրջանը անվանել «ոսկեդար»։ Առաջին անգամ այն հայտնվել է անգլերենի օքսֆորդյան բառարանում 1836 թ։ Շատ երաժշտագետներ «դասական» եզրույթի կիրառումը 19-րդ դարի վերջերից մինչև մեր ժամանակները գրվող մեյնսթրիմ և ավանգարդ երաժշտության վերաբերյալ համարում են անճիշտ, կիրառելու դեպքում ավելացնելով «այսպես կոչված» բառերը։

"Classical music" («Դասական երաժշտություն») եզրույթի ամենավաղ կիրառությունն արձանագրվել է անգլերենի օքսֆորդյան բառարանի 1829 թվականի հրատարակության մեջ։

## Գրականություն
* Copland, Aaron (1957) *What to Listen for in Music*; rev. ed. McGraw-Hill. (paperback).
* Gray, Anne; (2007) *The World of Women in Classical Music*, Wordworld Publications.  (Paperback)
* Grout, Donald Jay; Palisca, Claude V. (1996) *A History of Western Music*, Fifth edition. W.W. Norton & Company.  (hardcover).
* Hanning, Barbara Russano; Grout, Donald Jay (1998 rev. 2009) *Concise History of Western Music*. W.W. Norton & Company.  (hardcover).
* Johnson, Julian (2002) *Who Needs Classical Music?: cultural choice and musical value*. Oxford University Press. .
* Kamien, Roger (2008) *Music: an appreciation*; 6th brief ed. McGraw-Hill 
* Lihoreau, Tim; Fry, Stephen (2004) *Stephen Fry's Incomplete and Utter History of Classical Music*. Boxtree. 
* Scholes, Percy Alfred; Arnold, Denis (1988) *The New Oxford Companion to Music*. Oxford University Press.  (paperback).
* Schick, Kyle (2012). "Improvisation: Performer as Co-composer", Musical Offerings: Vol. 3: No. 1, Article 3.
* Sorce Keller, Marcello (2011) *What Makes Music European. Looking Beyond Sound*. Latham, New Jersey: Scarecrow Press.
* Taruskin, Richard (2005, rev. paperback version 2009) *Oxford History of Western Music*. Oxford University Press (US).  (Hardback),  (Paperback)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Historical classical recordings from the British Library Sound Archive 
* Chronological list of recorded classical composers
* Music World , timeline, composers, instruments

Կատեգորիա:Երաժշտական ոճեր
Կատեգորիա:Դասական երաժշտություն
Օսման I

**Օսման Գազի բեն Էրթուրգրուլ** ( *Օսման Գազի* կամ *Օսման Բեյ* կամ *Օսման Ալպ*, ), հաճախ թարգմանվում է **Օտման** կամ **Օտոման** կամ **Ատման** (բյուզանդական հունարենով Άτμαν) և մականունը "Kara" ( "մութ" թուրքերեն), Օսմանյան թուրքերի առաջնորդ և Օսմանյան տոհմի հիմնադիր, ով հիմնադրել և ղեկավարել է Օսմանյան կայսրությունը։ Երկիրը եղել է փոքր նահանգ (*beylik*) Օսմանի կյանքի ժամանակ, ով այն վերածեց մեծ կայսրության, որը դարձավ աշխարհի հզորագույն կայսրություններից մեկը մյուս վեց դարերի ընթացքում։ Այն գոյատևեց մինչև սուլթանության անկումը 1922 թվականին, որից հետո հիմնադրվեց Թուրքիան 1923 թվականին, իսկ Օսմանյան խալիֆայությունը վերացավ 1924 թվականին։

Օսմանը իր տարածաշրջանը անկախ հռչակեց Իկոնիայի սուլթանությունից 1299 թվականի հուլիսի 27-ին և իրեն հռչակեց Կայի ժողովրդի Խան։ Օսմանյան նահանգը Անատոլիայի շատ թյուրքական նահանգներից մեկն էր, որոնք սելջուկների անկումից հետո գրավեցին օսմանցիները։ Արևելքից շատ մուսուլմաններ միացան օսմանին՝ փախչելով մոնղոլական արշավանքներից, ինչից հետո Օսմանի ուժը արագ տեմպերով աճը։ Քանի որ Բյուզանդական կայսրությունը թուլացել էր, Օսմանյան կայսրությունը գրավեց նրա տեղը։

## Օսմանի անվան վերաբերյալ վարկածներ
Օսմանյան կայսրության դասական ժամանակաշրջանում հավատում էին, որ Օսման I-ը անվանվել է Օսման իբն Աֆֆանի պատվին, ով եղել է երրորդ Ռաժաբ խալիֆը և մուսուլմանների մարգարե Մուհամմադի Սահաբը։ Սակայն որոշ պատմաբաններ գտնում են, որ Օսմանի անունը եղել է «Ատման»։ Այս ենթադրությունը հիմնված է բյուզանդական պատմիչ Գեորգ Պաչիմերես գործերի վրա, ով Օսման I-ի ժամանակակիցն է։

Շատերը գտնում են, որ ոչ Օսման I-ի նախնիները ունեին իսլամական անուններ, ոչ իր հորեղբայրները, եղբայրները և ազգականները։ Լինելով քոչվորներ՝ նրա նախնիները իսլամական մշակույթից շատ քիչ բան գիտեին։ Համաձայն հանրահայտ առածի, Օսմանը առաջին անգամ տեսել է Ղուրանը Շեյխ Էդեբալիի տանը, ում աղջկա հետ նա ամուսնացել է ավելի ուշ։ Օսմանի ավագ որդու և ժառանգորդի անումը եղել է Օրհան, որը նույնպես հին թուրքական անուն է։ Օսմանի առաջին իսլամական անունով ազգականը եղել է նրա որդի Ալադինը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օսմանյան արքայատոհմ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության թուրքեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Թյուրք կառավարիչներ
Փաշթո

**Փուշթուն** (*پښتو*‎) (երբեմն կոչվում է «աֆղաներեն») հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի հնդիրանական ճյուղի իրանական ենթաճյուղի արևելյան խմբին պատկանող լեզու։ Հիմնականում տարածված է Աֆղանստանի և Պակիստանի տարածքում։ Փուշթուն Աֆղանստանի երկու պետական լեզուներից մեկն է՝ դարի լեզվի հետ միասին։

## Փուշթուի տարածման սահմաններ
Արևմուտքում փուշթուի տարածման սահմանը, Հերիռուդ և Ռուդե-Ջամ գետերի խառնարանից սկսած, ձգվում է դեպի հարավ՝ աֆղանա-իրանական սահմանի երկարությամբ, մինչև Հիլմենդ գետի ափերը։ Այստեղից սահմանը շրջվում է արևելք՝ դեպի Կանդագար։ Կանդագարից հարավ սահմանը արևելքից շրջանցում է Ռեգիստան անապատը և Աֆղանստանի ու Պակիստանի սահմանները կտրել-անցնելով՝ ուղղվում է դեպի Քվետտա, որտեղից էլ շրջվում է դեպի արևելք՝ Ինդոս գետի հովիտը։ Ապա աֆղաներենի տարածման սահմանը բարձրանում է հյուսիս՝ Ինդոս գետի աջ ափի երկայնքով։ Քաբուլ և Ինդոս գետերի խառնարանից դեպի հյուսիս այս սահմանը հյուսիսից և արևելքից ներառում է Բուհիր, Սվաթ, Դիր և Բաջաուր շրջանները, իսկ Չիտրալից հարավ կտրում-անցնում է Պակիստանի և Աֆղանստանի միջև սահմանը, որտեղից հետևում է դեպի Քաբուլ։ Աֆղաներենի տարածման շրջանի հյուսիսային սահմանը Քաբուլից արևմուտք շրջանցում է Խազարեջաթյան սարահարթը, Քուհի-Բաբա լեռնաշղթան, Հերիռուդի վերին հասանքը և Հերաթից արևմուտք ընկած շրջանում դուրս է գալիս իրանա-աֆղանական սահման։ Բացի այս տարածքներից փուշթուն աննշան տարածված է նաև Աֆղանստանի այլ շրջաններում, Ամուդարիայի ձախ ափին և այլ վայրերում։

## Փուշթուի բարբառային բաժանումը
Աֆղանական ցեղերը խոսում են բազմաթիվ տարածքային և ցեղային բարբառներով, որոնք մինչ օրս էլ համարյա ուսումնասիրված չեն։ Այդ բարբառները ընդունված է բաժանել երկու մեծ խմբի կամ ճյուղի՝
# **Արևմտյան կամ կանդագարյան**
# **Արևելյան կամ փեշավարյան**
Այդ բաժանման հիմքը արևմտաաֆղանական **"Ժ"-**ի, **"Շ"**-ի օրինաչափ համապատասխանությունն է արևելաաֆղանական** "Գ"-**ի, **"Խ"-**ի։ Օրինակ կանդագարյան **"փաշթո"(փուշթու),** **"թիժա"(քար)** բառերին համապատասխանում են փեշավարյան **"փախթո", "թիգա"** բառերը։ Սրա հիման վրա երբեմն արևմտյան բարբառները կոչում են **փաշթո** տիպի, իսկ արևելյան բարբառները՝ **փախթո** տիպի բարբառներ։ Այս բաժանումը սակայն շատ հարաբերական է, կան շատ միջանկյալ բարբառներ, որոնք որոշ հատկանիշներով մոտ են կանդագարյան խմբին, իսկ որոշ հատկանիշներով էլ՝ փեշավարյան խմբին։

## Տես նաև

* Աֆղաներեն առաջին գրավոր հուշարձաններ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աֆղանստանի լեզուներ
Կատեգորիա:Պակիստանի լեզուներ
Կարաիմերեն

**Կարաիմերեն**՝ ալթայան լեզուների ընտանիքի թյուրքական լեզվախմբի ղփչաղական ճյուղին պատկանող լեզու։ Կարաիմերեն խոսողների թիվը՝ մոտ 3.500, հիմնականում՝ Լիտվայում և Ղրիմում։ Լիտվայի և Ղրիմի կարաիմերենը բարբառային զգալի տարբերություններ ունեն։

Կարաիմերենը մոտ է Ղրիմի թաթարերենին, առաջացել է Ղրիմում՝ Անատոլիայից Ղրիմ գաղթած սեֆարդ հրեաների միջև, որոնք տեղում ենթարկվել են լեզվական ձուլման և որոնց լեզուն Ղրիմի թաթարերենի բարբառներից զգալի ազդեցություն է կրել։ Կարաիմերենում, ի տարբերություն Ղրիմի թաթարերենի, նշանավոր տեղ են գրավում եբրայերենից և լադինոյից փոխառված բազմաթիվ բառեր։ Այսօր կարաիմերեն խոսում են կարաիմները (թյուրքալեզու հրեաներ)՝ Ղրիմի որոշ մասերում և Լիտվայի երեք շրջաններում։ Միջավայրի ազդեցությամբ (մշակութային և լեզվական ձուլում) ներկայումս կարաիմերենը անհետացող լեզուների շարքում է գտնվում։

## Այբուբեն
Լիտվայի կարաիմներն օգտագործում են լատինական գրի լիտվական տարատեսակը։ Ղրիմի կարաիմերենը հիմնված է կիրիլիցայի վրա (ռուսերենից փոխառված)։

### Ղրիմի կարաիմերենի այբուբենը
Аа Бб Вв Гг Гъ гъ Дд Дж дж Ее Жж Зз Ии Йй Кк Къ къ Лл Мм Нн Нъ нъ Оо  Пп Рр Сс Тт Уу  Фф Хх Хъ хъ Цц Чч Шш Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թյուրքական լեզուներ
Կատեգորիա:Հրեական լեզուներ
Կատեգորիա:Մեռնող լեզուներ
Ապահունիներ

**Ապահունիներ**, հայկական նախարարական տոհմ Մեծ Հայքում։ Նրանց ժառանգական կալվածքն էր՝ Տուրուբերան աշխարհի Ապահունիք գավառը։ Ուրարտական արձանագրություններում հիշատակվում են «Աբայենի» անունով։

Մովսես Խորենացին Ապահունիներին համարում է Հայկից սերված, որոնց նախարարական իրավունքը հաստատել էր Վաղարշակ Ա թագավորը։ Ապահունիները ներկայացրած զորաքանակը 1000 ձիավոր էր։ Նրանք այն սակավաթիվ նախարարություններից էին, որոնք արքունիքում զբաղեցնում էին երկու բարձ։ Ըստ Մովսես Խորենացու նրանք զբաղեցնում էին 26-րդ բարձը, Ըստ «Ներսեսի Վարք»-ի՝ 63-րդը, իսկ ըստ Սահակ Պարթևի՝ 11-րդ և 13-րդ բարձերը։ Մեծ Հայքում քրիստոնեության հաստատումից հետո Ապահունիները ունեին առանձին եպիսկոպոսություն։ Ապահունիները, ի դեմս Մանեճ իշխանի, Վարդանանց պատերազմում գործակցում էին Վասակ Սյունուն։

Սեբեոսը Ապահունիներից հիշատակում է Մանվել, Արտավազդ, Վստամ և Հմայակ իշխաններին, որոնք 6-րդ դարի վերջերին պարսկական բանակում կռվում էին քուշանների դեմ։ 6-րդ դարից հետո, մի շարք նախարարությունների նման, Ապահունիների քաղաքական դերը Մեծ Հայքում նվազեց։

## Տես նաև
* Գրիգոր Ա. Ապահունի (19-20-րդ դարեր), թղթակից։
* Եզնիկ Ապահունի (1843-1913), մշակութային գործիչ։
* Քրիստափոր Բ Ապահունի, Ամենայն հայոց կաթողիկոս 628–630 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ապահունիներ
Օսերեն

**Օսերենը** (օսերեն՝ **ирон æвзаг, իրոն ը̆վզագ** կամ **иронау, իրոնաւ**) *օսեթերեն*, օսերի լեզուն, պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի հնդարիական ճյուղի իրանական ենթաճյուղի հյուսիսարևելյան խմբին։ Օսերենը Հյուսիսային Օսիայի և Հարավային Օսիայի Ինքնավար Մարզի հիմնական բնակչության՝ օսերի լեզուն է։ Ներկայումս օսերենով խոսում է մոտ 500,000 մարդ։ Օսերենը բաժանվում է երկու հիմնական բարբառների՝ իրոնական և դիգորյան։ Օսերի մեծ մասը խոսում է իրոնական բարբառով։ Այն ընկած է գրական օսերենի հիմքում, որի զարգացման գործում մեծ դեր է խաղացել օս բանաստեղծ և հասարակական գործիչ Կոստա Խեթագուրովի ստեղծագործությունը։

## Օսական այբուբեն
Օսական լեզվով գրերը գոյություն ունեն XVIII դարի վերջից։ Նախապես օսական գիրը ստեղծվեց միսիոներական նպատակներով (օսերի շրջանում քրիստոնեության տարածման), և նրա հիմքում ընկան եկեղեցա-սլավոնական տառերը։ Միայն հետագայում օսական այբուբենի հիմքում ընկան ռուսական քաղաքացիական տառերը։ 1923-1938 թթ. Օսիայում օգտվում էին լատինական հիմք ունեցող այբուբենից։ 1938 թ. Հյուսիսային Օսիայում լատինական հիմքով այբուբենը փոխարինվեց ռուսական հիմքով այբուբենով, որը գործածվում է ցայսօր։ Ռուսերենում բացակայող օսական հնչյունների համար օգտագործվում է տառերի համակցումը։ 1939 թ. Հարավային Օսիայում լատինական հիմքով օսական այբուբենը փոխարինվեց վրացական հիմք ունեցող այբուբենով (մխեդրուլի)։ Հարավային Օսիայում գործածվում է նաև ռուսական հիմքով այբուբենը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրաստանի լեզուներ
Պարույր Սևակ․ Զուտ սովետական սպանություն

**Պարույր Սևակ. Զուտ սովետական սպանություն**, երկհատորյա գիրք։ Հեղինակն է Սերգեյ Գալոյանը։ Հեղինակը ուսումնասիրում է հայ սիրված բանաստեղծ Պարույր Սևակի կյանքը և մահվան հանգամանքները՝ հիմնվելով տարբեր փաստաթղթերի, արխիվային նյութերի, նամակների և կենսագրական գրքերի վրա։

Գրքի առաջին հատորը լույս է տեսել 2007 թ. հունվարին, իսկ երկրորդ հատորը՝ օգոստոսին։

Սևակի մահվան կապակցությամբ Գալոյանի հիմնական վարկածը հետևյալն է.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սպանություն... բայց ինչո՞ւ միայն սովետական - Ազգ օրաթերթ 

Կատեգորիա:2007 գրքեր
Կատեգորիա:Պարույր Սևակ
Տ-72

**Տ-72**-ը () խորհրդային արտադրության հիմնական մարտական տանկ։

## Ընդհանուր բնութագիր
Նախագծման աշխատանքները սկսվել են դեռևս 1967 թվականին, սակայն արտադրությունը սկսվել է 1973 թվականին։ Արտադրությունը կազմակերպվել է Նիժնի Տագիլի ՈՒրալվագոնզավոդ գործարանում։ Գլխավոր կոնստրուկտորն է Վ. Ն. Վենեդիկտովը։ Տ-72 տանկը սկզբնական հատվածում արտահանվել է Վարշավայի Պայմանագրի կազմակերպության երկրներ, Հարավսլավիա, Ֆինլանդիա, Իրան, Իրաք և Հնդկաստան հետագայում նաև այլ երկրներ։

## Մարտավարատեխնիկական տվյալներ
Տ-72 տանկի երկարությունը կազմում է 6.86 մ (թնդանոթով 9.53 մ), լայնությունը՝ 3.46 մ, իսկ բարձրությունը՝ 2.19 մ։ Այս տանկը բավականին ծանր է. նրա քաշը կազմում է ավելի քան 41 տ։ Տ-72 տանկն ունի 125 մմ-անոց թնդանոթ։ Տանկի ամենավերին հատվածում տեղադրված է 7.62 և 12.7 մմ-անոց գնդացիրներ։ Տ-72 տանկը սնուցվում է 780 ձիաուժ հզորությամբ V-46 դիզելային շարժիչով՝ զարգացնելով 60 կմ/ժ արագություն, տանկի վառելիքի պաշարը կազմում է 500 կմ։ Տ-72 տանկը պողպատե զրահապատված է։ Այն պաշտպանում է փոքր զենքերից և հրետանային արկերից։ Տ-72 տանկը կարող է կրակել որոշակի անկյան տակ։ Տանկն արձակում է ցանկացած ստանդարտ 125 մմ-անոց արկեր։ Տ-72 տանկը մեկ րոպեում արձակում է մի քանի արկեր։ Կրակի առավելագույն հեռավորությունը կազմում է շուրջ 5 կմ։ Տ-72 տանկը խոցում է նաև շարժվող տրանսպորտային միջոցներ։

## Համեմատություն Տ-55, Տ-62, Տ-64, Տ-80 և Տ-90 տանկերի հետ

## Տ-72 տանկը Հայաստանի Զինված ուժերում
2012 թվականի Հայաստանի և Ռուսաստանի մինչև կնքվեց պայմանագիր, որի համաձայն Հայաստանը Ռուսաստանից պետք է գներ Տ-72 տանկեր։ Տանկերի մատակարարման գործընթացը տեղի ունեցավ 2013 թվականին։ Այսպիսով Ռուսաստանը Հայաստանի զինված ուժերին  մատակարարեց 35 միավոր Տ-72 տանկ, որոնք մինչ այդ օգտագործվել են ռուսաստանյան զինված ուժերում։ «Զենքի համաշխարհային առևտրի վերլուծության կենտրոնի» գնահատմամբ՝ հայկական կողմը գնել է տանկերը մոտավորապես 50 մլն ԱՄՆ դոլարով (1,4 մլն դոլար մեկ միավորի համար)։ Հայկական զինված ուժերի տանկային սպառազինության հիմնական մասը հենց Տ-72 տանկերն են՝ 530-540 միավոր տանկ (ներառյալ Պաշտպանության բանակը)։

## Սպառազինություն
մինի|աջից|500px|Տ-72 տանկ ունեցող երկրներ

* 144 հատ 
* 325 հատ
* 50 հատ
* 446 հատ
* 80 հատ
* 211 հատ
* որոշ քանակություն
* 650 հատ
* 480 հատ
* 120 հատ
* 505 հատ
* որոշ քանակություն
* 100 հատ
* 50 հատ
* 305 հատ
*  հատ
*  հատ
* 1950 հատ 
* 30 հատ
* 300 հատ
* 150 հատ
* 31 հատ
* 40 հատ
* 50 հատ
* 50 հատ
* 12 հատ
*  հատ
* 30 հատ
* 42 հատ
* 8900 հատ
* որոշ քանակություն
* 30 հատ
* 70 հատ
* 92 հատ
* 150 հատ
* 100 հատ
* 30 հատ
* 70 հատ
* 600 հատ
* 110 հատ

### Կամզակերպություններ և Չճանաչված երկրներ
մինի|աջից|300px|Տ-72 տանկ
* 310-376 հատ
* 40 հատ
* 20 հատ
* 75 հատ
*23px Իսլամական Պետություն որոշ քանակություն

### Նախկին Օպերատորներ
*
* 
* 
* 
* 
*

## Տես նաև
* Տ-55
* Տ-62
* Տ-64
* Տ-80
* Տ-90
* Աբրամս Մ1
* Մերկավա

## Պատկերասրահ

Upgraded T-72 04.jpg
Upgraded T-72 02.jpg
Upgraded T-72 03.jpg
T-72M2 002.jpg
T-72M2 009.jpg
T-72M4 CZ-Lesany-2.jpg
T-72M4 CZ-Lesany-3.jpg


## Աղբյուրներ
* T-72 Main battle tank 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տանկեր
Կատեգորիա:Հիմնական մարտական տանկեր
Կատեգորիա:Տանկեր այբբենական կարգով
Աբու-Սաիդ

**Աբու–Սաիդ** (Բուսաիդ, Ապուսաիտ, Ապուսատ, ծննդյան և մահվան թթ. անհայտ), XII դարի ասորի բժիշկ և հնագետ։ Ապրել է Կիլիկյան Հայաստանում։

Հեղինակ է մարդակազմության վերաբերյալ մի անտիպ երկի, որը բաղկացած է 19 գլուխներից և կրում է «Յաղագս կազմութեան մարդոյ» խորագիրը։ Աշխատությունը XVII դարում խմբագրել է Ասար Սեբաստացին։ Աբու–Սաիդի այս երկը հայտնի է նաև համառոտ խմբագրությամբ, բաժանված 16 գլուխների և խորագրված՝ «Քաղուածոյ յաղագս կազմութեան մարդոյ»։ Աբու–Սաիդը հայագետ էր, ենթադրում են, որ մարդակազմության վերաբերյալ աշխատությունը շարադրել է հայերեն։ Մտերիմ էր Ներսես Շնորհալու հետ։

## Տես նաև
* Ժողովածու (723)

## Ծանոթագրություններ



## Գրականություն
* 
* 
* 
*

Կատեգորիա:Ասորի բժիշկներ
Ասար Սեբաստացի

**Ասար Սեբաստացի** (), XVII դարի հայ գիտնական, բժիշկ։

Գրել է «Գիրք բժշկական արհեստի» ընդարձակ բժշկարանը (Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. №№ 413, 7749 և այլն)։ Աշխատության ձեռագիր օրինակների միջև կան խմբագրական տարբերություններ։ Այն բաղկացած է 140 գլուխներից, խմբագրություն է օտարազգի և հայ բժիշկների գործերից, բայց ունի ինքնուրույն երկի արժեք և եղել է գործնական բժշկության ձեռնարկ։ Ասար Սեբաստացին խմբագրել ու վերամշակել է Աբու–Սաիդ-ի «Մարդակազմություն»ը։

Ասար Սեբաստացուն է վերագրվում «Դուռն որ ցուցանէ զպատճառներն» խորագրով բժշկական անանուն բնագիրը։ Հեղինակ է նաև տոմարական աղյուսակների (լուսնացույց, ամսացույց և այլն)։ Հիշատակվում է նաև որպես տաղասաց։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ տաղասացներ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ
Բլեզ Պասկալ

**Բլեզ Պասկալ** (, ), ֆրանսիացի մաթեմատիկոս, ֆիզիկոս, փիլիսոփա և գրող։ Հիդրոստատիկայի հիմնական օրենքի հեղինակը։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Ֆրանսիայի հարավում գտնվող Օվերն գավառի Կլերմոն-Ֆերան քաղաքում 1623 թ. հունիսի 19-ին։ Հայրը՝ Էտյեն Պասկալը եղել է հարկային տեսչության նախագահ և նույնպես հետաքրքվում էր մաթեմատիկայով և գիտություններով։ Ունեցել է երկու քույր՝ Ժակլին և Ժիլբերտա անուններով։ Մայրը Օվերնի սենեշալի դուստրն էր և մահացել է, երբ Բլեզը երեք տարեկան էր։
1631 թ. Պասկալների ընտանիքը տեղափոխվում է Փարիզ, իսկ 1640 թ. հունվարին այնտեղից՝ Ռուան։ 
Ռուանում Պասկալի առանց այդ էլ վատ առողջությունը գնալով ավելի է վատանում։ Չնայած դրան, նա շարունակում է աշխատել։ Այստեղ նա իր հոր հաշվապահական աշխատանքներին օգնելու ժամանակ ստեղծում է գումարումներ կատարող սարք՝ պասկալինա։
1658 թվականից սկսած Պասկալի առողջությունը կտրուկ վատանում է։ Մեր օրերի տվյալներով, իր ամբողջ կյանքի ընթացքում Պասկալն ունեցել է մի շարք հիվանդություններ՝ ուղեղի քաղցկեղ, աղիքային տուբերկուլյոզ, ռևմատիզմ։

Բլեզ Պասկալը մահացել է 1662 թ. օգոստոսի 19-ին։

## Ժառանգությունը
[մինի|աջից|[Օգյուստեն Պաժու (1730—1809), Պասկալ, Լուվր]]
Պասկալի գիտական ձեռքբերումների, հայտնագործությունների պատվին իրենց անուններն են ստացել ճնշման միավորը  Միավորների Միջազգային Համակարգում, շվեյցարացի գիտնական Նիքլաուս Ուիրթի Pascal ծրագրավորման լեզուն, հիդրոստատիկայի կարևոր սկզբունք համարվող Պասկալի օրենքը և Պասկալի եռանկյունին։
* Բլեզ Պասկալի պատվին իր անունն է ստացել նաև (4500) Պասկալ աստերոիդը։

Մաթեմատիկայում Պասկալի ամենախոշոր ներդրումը հավանականության տեսության զարգացումն է։

Գրականության ասպարեզում Պասկալը համարվում է Ֆրանսիական Դասական Շրջանի ամենակարևոր հեղինակներից մեկը, և առայսօր էլ նրա գրածները կարդում են որպես ֆրանսիական արձակի ամենամեծ վարպետի գործեր։

## Հայերեն թարգմանություններ
Բլեզ Պասկալի գլխավոր աշխատությունը՝ «Մտքերը» ֆրանսերենից թարգմանել և ծանոթագրել է Արուս Բոյաջյանը, գիրքը լույս է տեսել 2003 թվականին՝ «Սարգիս Խաչենց» հրատարակչության կողմից, առաջաբանը գրել է Սերգեյ Ստեփանյանը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Բլեզ Պասկալը դասարան․ամ կայքում 

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:17-րդ դարի ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Անձինք թղթադրամների վրա
Կատեգորիա:17-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի աստվածաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հավանականությունների տեսության մասնագետներ
Հակոբ Շահեն-Ջրպետյան

**Շահան Ջրպետյան**, Շահան Հակոբ Սարգսի (), հայ լեզվաբան։

## Կենսագրություն
Սկզբնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում։ 1787 թվականից ճանապարհորդել է Կիլիկիայում, Ասորիքում, այցելել Երուսաղեմ։ 1789 թվականին եղել է Հռոմում, ապա՝ Ֆլորենցիայում, Լիվոռնոյում, ապրել է Ջենովայում։ 1798 թվականին անձնական ծանոթություն է հաստատել Նապոլեոն Բոնապարտի հետ, նրա հրավերով բնակություն է հաստատել Ֆրանսիայում և աշխատանքի նշանակվել Փարիզի արքունական մատենադարանում։ Նույն տարում Փարիզի Արևելյան կենդանի լեզուների բարձրագույն դպրոցում հիմնադրել է հայոց լեզվի ամբիոն, 1799-1801 թվականներին դասավանդել հայոց լեզու, 1811-1826 թվականներին վերջնականապես սկզբնավորել հայոց լեզվի և հայագիտական առարկաների դասավանդումը նույն դպրոցում, որտեղ հայագիտության մեջ առաջին քայլերն են կատարել ապագա նշանավոր հայագետներ Պ․ Ֆլորիվալը, Ժ․ Ա․ Սեն Մարտենը և ուրիշներ։ 1826 թվականին հրավիրվել է Թիֆլիս, մի քանի տարի դասավանդել Ներսիսյան դպրոցում, ապա իր հիմնադրած մասնավոր դպրոցում։

Շահան Ջրպետյանը եղել է Բարձրագույն կարգադրություն Ռուսաստանում գտնվող հայոց լուսավորչական եկեղեցու կառավարության մասին «Կանոնադրության» ստեղծողներից։ 1812 թվականին Փարիզում ֆրանսերեն ու հայերեն տեքստերով, ծանոթագրություններով և առաջաբանով Շահան Ջրպետյան լույս է ընծայել Մատթեոս Ուռհայեցու «Պատմութիւն»-ից երկու հատված, 1824 թվականին՝ հունարեն, գրաբար և ֆրանսերեն տեքստերով «Քերականութիւն Դիոնէսիոսի Թրակացւոյ․․․» («Մեմուար դը լա Սոսիետե դը լինգուիստիք դը Պարի», «Мёmoire de la Sociёtё de linguistique de Paris», առանձին գրքով՝ 1830) աշխատությունը՝ տեքստաբանական ուսումնասիրությամբ և ծանոթագրություններով, 1829 թվականին՝ Ներսես Շնորհալու «Ողբ Եդեսիոյ» պոեմը։ Շահան Ջրպետյան արևելյան կենդանի լեզուների դպրոցում հայոց լեզու ուսուցանելու համար գրել և հրատարակել է «Քերականութիւն Արամեան լեզուի» (1823, ֆրանսերեն վերնագիրը՝ «Հայոց լեզվի քերականություն») դասագիրքը։ Ըստ Շահան Ջրպետյանի գրաբարը եղել է մեկուսացած լեզու, զերծ է մնացել այլ լեզուների ազդեցությունից, խառնուրդից։ Շահան Ջրպետյանը նկարագրել է հայոց լեզվի զարգացման ընթացքը, նրա պատմության վաղ շրջանի համար տարբերակել վեց հիմնական բարբառ (արարատցի, կորդուացի, աղուանցի, գուգարացի, փոքրհայեցի, պարսկահայեցի), իսկ ավելի ուշ շրջանի համար (14-րդ դար)՝ 30 բարբառ, որոնք անվանել է գավառականք կամ ռամկականք։ Բուն քերականությունը բաժանել է բառագիտության (ձևաբանությունը՝ խոսքի մասերով), շարահյուսության, լեզվաբանության (ուղղագրական, կետադրական, ստուգաբանական, բարբառագիտական, տաղաչափական և այլ հարցեր) բաժինների։ Չնայած Շահան Ջրպետյանի լեզվաբանական հայացքները մեծ մասամբ սխալ են, ստուգաբանությունները հիմնված են պատահական նմանությունների վրա և գիտական առանձին արժեք չեն ներկայացնում, այնուամենայնիվ նա որոշակի դրական դեր է կատարել Եվրոպայում հայոց լեզուն ուսումնասիրելու և հայագիտությունը բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում որպես առանձին գիտական առարկա դասավանդելու գործում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Հակոբ Ղրիմեցի

**Հակոբ Ղրիմեցի** (), տոմարագետ, փիլիսոփա, րաբունապետ, երաժիշտ, քերական, մեկնիչ։

## Կենսագրություն
Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում, ապա տեղափոխվել Երզնկյան դպրոց, որն ավարտելուց հետո դասասաց ուսուցիչ է կարգվել նույն դպրոցում։ 1389 թվականին աշակերտների հետ ձեռագիր է ընդօրինակել, որոշ գործեր մեկնել–պարզաբանել ձեռագրերի լուսանցքներում կամ համառոտել՝ հեշտ և դյուրընբռնելի դարձնելու նպատակով։ Միաժամանակ դասավանդել է տոմարագիտություն։ Իր դասախոսությունները գրի է առել և կազմել տոմարագիտության ձեռնարկ, որը նախորդ իմաստասերներից ու գիտնականներից մեխանիկորեն քաղված աշխատանք չէր, այլ առարկայի համակարգված և դյուրամատչելի շարադրանք։ 1410 թվականին տեղափոխվել է Վանա լճի հյուսիսում գտնվող Մեծոփա վանքի նորաբաց դպրոցը՝ որպես րաբունապետ և դասավանդել իմաստասիրություն և տոմարագիտություն։ 1416 թվականին Հակոբ Ղրիմեցին կարգավորել է տոմարի խախտված դասագիրքը, ապա գրել «Մեկնութիւն Տոմարի» աշխատությունը։ «Մեկնության» սկզբում Հակոբ Ղրիմեցին հիմնավորել է տոմարը ուսանելու համար քառյակ գիտությունների ուսուցման անհրաժեշտությունը։ Իր տեսություններից մի քանիսը հիմնավորել է ՝ ելնելով լուսնի փուլերի սեփական դիտարկումից։ Հակոբ Ղրիմեցին դասավանդել է նաև գրչության արվեստ և երաժշտություն։ Երաժշտությունը Ղրիմեցին դիտում է որպես գիտելիքի և արվեստի ձև, ընդունում գործիքային երաժշտության ինքնուրույնությունն ու գեղագիտական նշանակությունը երգեցողականի համեմատ։ Դասվել է միջնադարյան հայ նշանավոր գիտնական–վարդապետների շարքը։

## Երկեր
* Տոմարագիտական աշխատություններ, Երևան, 1987։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Էյնաթյան Ջ. Ա., Հակոբ Ղրիմեցին և իր տիեզերագիտական հայացքները. - «Բնագիտության և տեխնիկայի պատմությունից». Գիտական աշխատությունների ժողովածու, 1987, № 8, էջ 43-51։

Կատեգորիա:Հայ տոմարագետներ
Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ
Կատեգորիա:Հայ արվեստագետներ
Կատեգորիա:Հայ քերականներ
Դիվանագիտական ներկայացուցչությունների ցանկ Հայաստանում

մինի|682x682px|Դիվանագիտական ներկայացուցչություններ Հայաստանում|կենտրոն
Այս էջը ներկայացնում է Հայաստանում գտնվող **դեսպանատները և հյուպատոսարանները**։ Ընդամենը 41 օտարերկրյա դեսպանություն կա Հայաստանում։

#### Դեսպանություններ Երևանում
մինի|Օտարերկրյա պետությունների դիվանագիտական ներկայացուցչությունները Երևանում|756x756փքս

#### Ներկայացուցչություններ Երևանում
* 
* 
*
* 
* 

#### Հյուպատոսարաններ Գյումրիում
* 
* 
* 
* 
* 

#### Հյուպատոսարան  Վանաձորում
* 

#### Հյուպատոսարան Եղեգնաձորում
* 

#### Պատվավոր հյուպատոսարաններ Երևանում

#### Դեսպանություններ կբացվեն Երևանում
*
*

## Նշումներ
* Հայաստանի Արտաքին Գործերի Նախարարություն

## Այցելել նաև
* Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչություններ

Կատեգորիա:Երկրների ցանկեր
Կատեգորիա:Հայաստանի արտաքին հարաբերություններ
Կատեգորիա:Ցանկեր:Հայաստան
Ռուբեն Զարդարյան

**Ռուբեն Զարդարյան** (), արևմտահայ նշանավոր գրող, թարգմանիչ, խմբագիր, հասարակական, քաղաքական գործիչ։

## Կենսագրություն
Ռուբեն Զարդարյանը ծնվել է Սևերեկի գավառի Սևերեկ գյուղաքաղաքում։ Երկու տարեկան հասակում ծնողների հետ տեղափոխվել է Խարբերդ, որտեղ ստացել է կրթությունը, սովորել նախ ազգային վարժարանում, Ամերիկյան դպրոցում, ապա աշակերտել է Թլկատինցուն։ 1892-1903 թթ. ուսուցիչ է եղել Մեզիրեի ազգային Կեդրոնական վարժարանում։ 1903-1904 թթ. ձերբակալվել է քաղաքական գործունեության համար։ 1905-1908 թթ. բնակվել է Բուլղարիայի Պլովդիվ քաղաքում, որտեղ խմբագրել է «Ռազմիկ» թերթը։ 1908 թ. երիտթուրքերի հեղաշրջումից հետո վերադարձել է Կ.Պոլիս։

Եղել է Հայոց Մեծ Եղեռնի զոհ։ Ձերբակալվել է, ուղարկվել Այաշ, Կոնիա, Հալեպ, որտեղ և զոհվել է։

## Ստեղծագործություններ
[մինի|ձախից|[Անդրանիկ Օզանյան և Ռուբեն Զարդարյան]]
1909 թ. հիմնել է «Ազատամարտ» օրաթերթը։ Գրական ասպարեզ է մտել 1890-ականների սկզբներից, Խարբերդից աշխատակցելով պոլսահայ թերթերին՝ «Ծաղիկ», «Մասիս», «Արևելյան մամուլ» և այլն։

1910 թ. լույս է տեսել Ռուբեն Զարդարյանի «Ցայգալոյս» գիրքը, որը 1912 թ. ֆրանսերեն հրատարակվել է Փարիզում։ Ռուբեն Զարդարյանը գրել է չափածո ու արձակ բանաստեղծություններ, նորավեպեր («Սեւ հաւը կանչեց», «Նահանջ», «Ապրելու համար», «Տան սէրը», «Սարերու տղան», «Զղջումը»), հեքիաթներ, լեգենդներ, գրականագիտական հոդվածներ։ Կազմել և հրատարակել է «Մեղրագետ» ընթերցարանը (6 գիրք)։ Թարգմանել է Մաքսիմ Գորկու, Վ. Կորոլենկոյի, Է. Վերհառնի, Պերսի Շելլիի, Վիկտոր Հյուգոյի, Օսկար Ուայլդի, Անատոլ Ֆրանսի երկերից։

## Երկեր
* Ցայգալոյս, Կ. Պոլիս, 1910, 236 էջ։
* Ամբողջական էջեր, Փարիզ, 1930, 215 էջ։ 
* Ցայգալոյս, Վենետիկ, 1945, 100 էջ։ 
* Ցայգալոյս, Վենետիկ, 1959, 104 էջ։ 
* Ցայգալույս, Երևան, 1959, 598 էջ։
* Ցայգալոյս, Պէյրութ, 1977, 447 էջ։
* Ցայգալոյս, Վենետիկ, 1983, 108 էջ։
* Ցայգալոյս, Անթիլիաս, 1994, 448 էջ։
* Ընտրանի, Երևան, 2014, 200 էջ։
* Յօդուածներ, Իսթանպուլ, 2015, 199 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:19-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Թուրքիայում սպանված լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության զոհեր
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության անձինք
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության կրթական գործիչներ