open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Թոփրախ կալե

**Թոփրախ կալե (Թոփրակկալե)** , գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Սպերի գավառակում։ Գտնվում էր Սպեր քաղաքի մոտ, Ճորոխ գետի ձախ ափին։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղն ուներ Թոփրախ կալե անունով հին ավերակ բերդ։ Հիմնադրվել և ծաղկել է Ռուսա Ա թագավորի օրոք (մ.թ.ա. մոտ 735-714թթ.):

1870-ական թթ. Թոփրակկալեից զգալի նյութեր է հավաքել Սեդրակ Տևկանցը (հավաքածուն հետագայում վաճառել է եվրոպական թանգարաններին)։ 1879թ. Թոփրակկալեն պեղել և հետազոտել են ամերիկացի միսիոներ Դ. Ռայնոլդսը և անգլիական փոխդեսպան Է. Կլեյտոնը, 1880թ. ամերիկացի Հ. Ռասսամը։ Հիմնականում ուշադրությունը կենտրոնացվել է այն ժամանակ դեռևս լավ պահպանված տաճարի վրա։ 1898-99թթ. Թոփրակկալեն պեղել է Կ. Ֆ. Լեհման-Հաուպտի և Վ. Բելքի ղեկավարած գերմանական արշավախումբը, 1916թ.՝ Հ.Օրբելին և Ն. Մառը, իսկ 1938թ.`ամերիկյան արշավախումբը։

Բացվել են գունավոր քարերով, շախմատաձև շարված տաճարի պատերը, ներսում՝ զոհարան։ Հայտնաբերվել են առյուծների, ցուլերի պատկերներով զարդարված և սեպագրված դեկորատիվ վահաններ, կահույքի քանդակազարդ մասեր, խճանկարների բեկորներ, կարմրափայլ ու նկարազարդ խեցեղեն, պալատականների կազմը ներկայացնող արձանագրություն, աստծո և քրմի փղոսկրե արձանիկներ ոսկե թաս, մեդալիոն, արծաթե և բրոնզե այլ զարդեր, զենքեր, կնքադրոշմներ, քանդակազարդ կապարճներ, երկաթե և բրոնզե գործիքներ (արորի և գութանի խոփեր, մանգաղներ, եղաններ և այլն), գործվածքի (նաև՝ մետաքսե) մնացորդներ, գահի մասեր  կազմող թևավոր ցուլերի բրոնզե արձանիկներ, հողի մեջ  թաղված 20-25 խոշոր կարասներվ գինու մառան և այլն։

Գտնված նյութերը պահվում են հիմնականում Բրիտանական և Բեռլինի թանգարանններում, մասամբ` Սանկտ Պետերբուրգի Էրմիտաժում։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն 

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վեքիխաս

**Վեքիխաս**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Թորթումի գավառակում կամ Մամրվանի գավառակում։ Գտնվում էր Օլթի քաղաքից 30 կմ հարավ-արևմուտք, Վեյչիխաս գետի ձախ ափին։

## Աշխարհագրություն
Տարածքը լեռնային էր։

## Բնակչություն
1878 թվականին ուներ 30 տուն՝ 120 հայ բնակչով, իսկ XX դարի սկզբին՝ 30 տուն բնակիչ։

## Տնտեսություն
Գյուղն ուներ ջրաղաց։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Վեքիխասն ուներ հայկական եկեղեցի։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ագարակ (Կարսի գավառ)

**Ագարակ**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կարսի գավառում, Տեկոր գետի ափին։

Գյուղը թուրքերի ձեռքով ամայացել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ XIX դարի վերջերին ուներ 34 տուն՝ 260 հայ բնակիչներով։ Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործություն և անասնապահությունն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Հայտնի է V և VII դդ. երկու եկեղեցիներով։ Հյուսիսային եկեղեցին (V դար) թաղածածկ դահլիճ է արևելքից արևմուտք ձգված համաչափություններով։

Երկայնական պատերին հպված կամարներին հենվել է կիսաշրջանաձև թաղը։ Պահպանվել են հյուսիսային և հարավային պատերը, արևելյան կողմում՝ եռաստիճան որմնախարիսխը և պայտաձև աբսիդը։ Բազիլիկի շուրջը ցրված բեկորների մեջ կան IV-V դդ. քառակող կոթողներ։ Նրա մոտ է Ագարակի մյուս եկեղեցին (VII դար), որը քառաբսիդ, գմբեթավոր կառուցվածք է՝ արևելյան կողմում զույգ, շեղադիր ավանդատներով։ Միմյանց անմիջականորեն հպված աբսիդների հատման կետերում տեղավորված ութանիստ ուժեղ որմնասյուների վրա բարձրանում են գմբեթակիր կամարները, որոնցով կազմված գմբեթատակ քառակուսին արտաքուստ ութանիստ թմբուկի ներքին շրջագծային հիմքին է փոխանցվում չորս մեծ և ութ փոքր տրոմպների միջոցով։ Գմբեթի կիսագունդը ներքուստ մշակված է ութ դեկորատիվ ճառագայթներով։ Աբսիդներին համապատասխանող արտաքին հնգանիստ ծավալները անմիջականորեն հպված են միմյանց։ Հուշարձանն ունի բազմաթիվ բարձրաքանդակներ (խաղողի որթագալար, վիշապի գլուխ և այլն) և X–XI դդ. արձանագրություններ։ Ագարակում պահպանվել են XV–XVII դդ. ձիարձաններ և կենցաղային մոտիվներով քանդակազարդ գերեզմանաքարեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Բաշօվաջղ

**Բաշօվաջղ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Սպերի գավառակում։ Գտնվում էր Սպեր քաղաքից 22 կմ հարավ-արևելք, Էրզրում քաղաքից 55 կմ հեռու, Ճորոխի ավազանում, Չերմես գետակ ակունքից 3-4 կմ հեռու, Շատ վտակի ափին։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 22 տուն բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում կային հին ավերակներ։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ազատ (Կարսի գավառ)

**Ազատ**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կարսի գավառում, Կարսից 8 - 9 կմ հարավ։

1907 թ.-ին ուներ 642 բնակիչ՝ հայեր և հույներ։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Գյուղն իր անունն ստացել է մոտակայքում գտնվող հորդաբուխ աղբյուրից, որը ձմռանը ցամաքելու և ամռանը բխելու պատճառով անվանել են Ազատ աղբյուր։ Ա-ի հայ բնակիչների մեծ մասը 1920 թ.-ի հայ-թուրքական պատերազմի հետևանքով հեռացել է գյուղից, ապա բնակություն հաստատել Արևելյան Հայաստանում։

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Անտառաշեն

**Անտառաշեն,** գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Լերմոնտովո համայնքում։

Գյուղը գտնվում է ծովի մակերեսից 1900 մետր բարձրության վրա, շրջապատված է կանաչազարդ անտառներով, բարձրադիր լեռներով։ Լեռներից հոսող գետը հոսում է անմիջապես գյուղի ջրամբարը, որը բնակչությանը բավարարում է ամբողջությամբ։

## Կլիմա
Գյուղի կլիմայական պայմանները բարենպաստ են. ձմեռը ցրտաշունչ է, իսկ ամառը՝ զով։

## Գյուղատնտեսություն
Գյուղացիական տնտեսության զբաղմունքը՝ հողագործություն, նախկինում զբաղվել են գազանաբուծությամբ։ Կարևոր է նշել, որ երկար տարիներ զբաղվելով գազանաբուծությամբ, տալով հանրապետությանը մեծ եկամուտներ, չեն զբաղվել հողագործությամբ, քանի որ ամբողջ տարին այն պահանջել է մարդկային նուրբ խնամք և հոգատարություն։ Տնտեսությունը միակն է եղել նույնիսկ անդրկովկասյան երկրներում, ուր արտահանվել է ոսկեփայլ մորթի։ Եթե 1937 թ. միությունը ունեցել է 25-30 գազան, ապա 1988 թ. արտահանվել է 17 000 կզաքիսի, 10 000 աղվեսի մորթի, պաշտպանելով հետագա մայրական կազմը։

## Տնտեսություն
1990 թ.-ը տնտեսությունը կանգնել է փլուզման եզրին, որը շարունակվեց մինչև 1994 թ.-ն։ Այդ օրվանից սկսած համայնքը զրկվեց գրեթե ամեն ինչից։ Երբ ամենուր կատարվում էր սեփականշնորհման գործընթացը, համայնքում այն չիրականացավ Համաձայն ՀՀ Գերագույն խորհրդի 31 հոկտեմբերի 1991 թ. որոշման։ Անտառաշենը առանձնացել է Լերմոնտովոյի գյուղական խորհրդից, դարձել ինքնուրույն։

## Բնակչություն
Անտառաշենի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լերմոնտովո համայնքի բնակավայրեր
Ալեքսանդրովկա

**Ալեքսանդրովկա**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կարսի գավառում։ Գտնվում էր Կարս քաղաքից 6-7 կմ հարավ-հարավարևմտյան հարթավայրում։ Ունեցել է երկաթուղային կայան։

Գյուղը 1878 թ.-ին հիմնադրվել է ռուս մոլականների կողմից։

XX դարի սկզբին ուներ 557 բնակիչ։

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու դաշտավարությունն էր։

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Ալիսոֆի

**Ալիսոֆի**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կարսի գավառում, Սողնալուի տեղամասում։ Գտնվում էր Կարս-Սարիղամիշ ճանապարհի վրա։

XX դարասկզբին ուներ 566 հայ, հույն և ռուս բնակիչ։

Գյուղն ուներ հեռագրատուն և փոստակայան։

Ալիսոֆիում կար մի անշուք ռուսական եկեղեցի։ Գյուղի մոտակայքում կար մի ավերված հայկական վանք։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Ալաջա (Կաղզվանի գավառ)

**Ալաջա**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կաղզվանի գավառում, Շարագյալի գավառակում։ Գտնվում էր Անի քաղաքից 2 կմ հարավ-արևմուտք, Ալաջա լեռների ստորոտում։

Ըստ ուսումնասիրողների գյուղը նախկինում եղել է Շիրակ գավառի **Առջառիճ** գյուղը։

Անիի խմելու ջրի ջրատարը սկիզբ է առնում Ալաջա գյուղից։ Գյուղում գտնվում է Առջառիճ վանքը։

1877 թ.-ին ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ ռուսական բանակը գեներալ Լազարևի գլխավորությամբ փայլուն հաղթանակ տարան թուրքական բանակի դեմ։ Դրանից հետո նրանք շարժվեցին Կարսի վրա։

1907 թ.-ին Ալաջան ուներ 176 բնակիչ։ Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն էր։

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Ալամ

**Ալամ**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կարսի գավառում` Անիի քաղաքի ավերակներից փոքր-ինչ հարավ, Ալամ լեռան ստորոտում։

Ուներ սրբատաշ քարերով կառուցված եկեղեցի։ Եկեղեցին 637 թ.-ին կառուցել են իշխան Գրիգորը և նրա կինը` Մարիամը։ Եռաբսիդ եկեղեցին ունեցել է խաչաձև հատակագիծ։ Եկեղեցու 1041 թ.-ի վիմագիր արձանագրությունում ասված է, որ գյուղը ազատվել է «թաստակ» տեսակի հարկից։

XX դարի սկզբներին ուներ 64 տուն բնակիչ։ Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն էր։

Ալամից քիչ հեռու կան հին բնակավայրի մնացորդներ, որոնք ըստ Աբիխի քաղաքի ավերակներ են։

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Աջամ-Մավրակ

**Աջամ-Մավրակ**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կարսի գավառում։ Գտնվում էր Լենինական քաղաքից 26,5 կմ հարավ–արևմուտք, Ախուրյանի աջ ափին, արգավանդ ու ջրառատ շրջանում։

1907 թվականին ուներ 572 հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ։ Գյուղում կար եկեղեցի ու վարժարան։

Աջամ-Մավրակի բնակիչների մի մասը զոհ գնաց 1920 թվականի հայ–թուրքական պատերազմի ժամանակ, իսկ մեծ մասը փրկվեց կոտորածներից և բնակություն հաստատեց Սովետական Հայաստանում։

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Արազօղլի

**Արազօղլի**, Արազգեղ, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կարսի գավառում, Անիի ավերակներից 5—6 կմ հեռավորության վրա։

1907 թ.-ին ուներ 492 հայ բնակիչ, զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Գյուղը տեղական ճանապարհով կապված էր Կարս քաղաքի հետ։ Արազօղլիում կար նախակրթական վարժարան և եկեղեցի։ Ավերվել է 1920 թ.-ի հայ-թուրքական պատերազմի ժամանակ։ Բնակիչների մի մասը փրկվել է կոտորածներից և բնակություն հաստատել Արևելյան Հայաստանում։

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Բեգլի-Ահմեդ

**Բեգլի-Ահմեդ**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կարսի գավառում։

Գյուղից 3-4 կմ հարավ-արևելք գտնվում է նույնանուն փոստային և երկաթուղային կայարանը՝ Կարս-Էրզրում խճուղու և երկաթուղու վրա։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1920 թվականի հայ-թուրքական պատերազմի ժամանակ և բնակություն հաստատել Արևելյան Հայաստանում։

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Խոտ (գյուղ)

**Խոտ**, գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Տաթև համայնքում։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Որոտան գետի ձախ կողմում՝ սարավանդի վրա, ծովի մակարդակից 1470 մ բարձրության վրա։ Հեռավորությունը Սյունիքի մարզի մարզկենտրոն Կապան քաղաքից կազմում է մոտ 69 կմ։

## Պատմություն
Ներկայիս Խոտ գյուղը հիմնվել է Հին Խոտ գյուղի տեղափոխումով։ Հին Խոտը գտնվում է ներկայիս գյուղի կողքին՝ առավել ցածրադիր վայրում։ Հին Խոտը Սյունիքի մարզի հնագույն բնակավայրերից էր։ Այն տեղակայված է Որոտանի ձախ ափի խիստ զառիթափ լեռնալանջին՝ շրջապատված այգիներով և անմատչելի ժայռերով։ 1205 թվականին Խազբակի որդի Դլեն իշխանը Խոտ գյուղը և Խոտագետի մեծ այգին նվիրում է Տաթևի վանքին, որից հետագայում վերցնում են, իսկ 1274 թվականին կրկին վերադարձվում է վանքին։

Մինչև 1993 թվականը Խոտն ուներ սահմանամերձ գյուղի կարգավիճակ։

### Պատմամշակութային հուշարձաններ

Հին գյուղի տեղում է գտնվում 1700 թվականին կառուցված «Մրգաձորի խաչ» եկեղեցին, նրա հյուսիսարևելյան մասում՝ բարձր ձորափին, գտնվում է Խոտի վանքը (V-VI դարեր)։

Գյուղի շրջակայքում կան մ.թ.ա. 2-1 հզ թվագրվող դամբարանադաշտեր, հին գերեզմանոցներ, որից մեկում պահպանված է Կարմիր եկեղեցու (XII դար) ավերակները։ Ըստ ավանդության այդ եկեղեցու զանգերը հայտնի են եղել իրենց զորավոր հնչեղությամբ և սրա հետ էլ կապում են Զանգեզուր անունը։ Ըստ մեկ այլ ավանդության՝ եկեղեցիներից մեկն էլ, հավանաբար Մրգաձորի Խաչ կոչվածը, կառուցել է Շահ-Աբասի հարեմից փախած մի կին։

## Պատկերասրահ

File:Հին Խոտ գյուղը 2 (Gor Navoyan).jpg|thumb|Հին Խոտ գյուղ
File:Հին Խոտ գյուղը (Gor Navoyan).jpg|thumb|Հին Խոտ գյուղ
File:Հին Խոտ գյուղը 1 (Gor Navoyan).jpg|thumb|Հին Խոտ գյուղ
File:Հին Խոտ գյուղը 3 (Gor Navoyan).jpg|thumb|Հին Խոտ գյուղ


## Բնակչություն
Համաձայն 2011 թվականին Հայաստանում անցկացված մարդահամարի արդյունքների՝ Խոտի մշտական բնակչությունը կազմել է 942, առկա բնակչությունը՝ 819 մարդ։ Գյուղը մշտապես բնակեցված է եղել հայերով։ Ստորև ներկայացված է Խոտ գյուղի բնակչության թվային փոփոխությունն ըստ տարիների.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, մեղվաբուծությամբ, այգեգործությամբ և դաշտավարությամբ։

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Տաթև համայնքի բնակավայրեր
Թելիկ (Կարսի գավառ)

**Թելիկ**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կարսի գավառում։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Կարախաչ (Կարսի գավառ)

**Կարախաչ**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կարսի գավառում։ 1913 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով ուներ 270 (36 ընտանիք) հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Բնակչությունը բռնությամբ տեղահանվել է 1920 թվականի հայ-թուրքական պատերազմի ժամանակ և բնակություն հաստատել Արևելյան Հայաստանում։

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, 5-րդ հատոր, էջ 295, 1979 թ

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Նովոմիխայլովկա (Կարսի գավառ)

**Նովոմիխայլովկա**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կարսի գավառում։

Կարս քաղաքից մոտ 15 կմ, Կարս գետի ձախ ափին, Կարս-Կաղզվան ճանապարհին։ Հիմնադել են ռուս աղանդավորները 1895 թ.։ XX դ. սկզբերին ուներ 69 տուն բնակիչ, զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և սայլապանությամբ։

Հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1920 թվականին տեղի ունեցած հայ-թուրքական պատերազմի ժամանակ և բնակություն հաստատել Արևելյան Հայաստանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Երկուշ

**Երկուշ**, ավան, քաղաք Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Սևերեկի գավառակում։ Գտնվում էր Եփրատի ձախ կողմում։

Քաղաքը շրջափակված էր ձիթենիներով։

## Բնակչություն
Երկուշում բնակվում էին հայեր, թուրքեր ասորիներ։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Տանձատափ (Սյունիքի մարզ)

**Տանձատափ**, գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Տաթև համայնքում։

## Անուն
Գյուղի պաշտոնական անունը Տանձատափ է։ Ռուսական կայսրության ժամանակաշրջանում հայտնի է եղել Տանազատապ անունով։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Տաթև գետի ձորակում՝ ծովի մակարդակից 1360-1380 մ բարձրության վրա։ Հեռավորությունը Սյունիքի մարզի մարզկենտրոն Կապան քաղաքից կազմում է մոտ 47 կմ, հարևան Տաթև գյուղից՝ 1,5 կմ դեպի հարավ-արևելք։

## Պատմություն
### Պատմամշակութային հուշարձաններ

Տանձատափում է XVII-XVIII դարերի Սբ. Մինաս եկեղեցին, իսկ 1,5 կմ հյուսիս՝ ձորալանջին, գտնվում է “Սրվանց Խաչ” մատուռը։

## Բնակչություն
Համաձայն 2011 թվականին Հայաստանում անցկացված մարդահամարի արդյունքների՝ Տանձատափի մշտական բնակչությունը կազմել է 88, առկա բնակչությունը՝ 85 մարդ։ Գյուղը մշտապես բնակեցված է եղել գրեթե բացառապես հայերով։

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ և երկրագործությամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում 

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Տաթև համայնքի բնակավայրեր
Կոռնիձոր

մինի|Անհայտ զինվորի արձան
**Կոռնիձոր**, գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզում  հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ։

## Աշխարհագրություն
Գորիսից մոտ 16 կմ հյուսիս-արևելք, Գորիս-Ստեփանակերտ մայրուղու աջ կողմում, ծովի մակարդակից մոտ 1190 մ բարձրության վրա։ Հեռավորությունը Կապան մարզկենտրոնից կազմում է մոտ 106 կմ։

## Պատմություն
Պատմական Սյունիքի հնագույն բնակատեղերից է Կոռնիձոր գյուղը։ Գյուղը չորս անգամ անվանափոխվել է։ Ամենահին գյուղի անվանումը եղել է Խորեա (Խորանա) կամ Խորեայ, որի անվանումը մինչ այսօր պահպանվում է։ Դա իրենից ներկայացնում է մի կիրճ, որտեղ 80-100 մետր բարձրության վրա փռված են քարանձավներ, մոտ 40 հատ։ Քարանձավը միջին չափսի է, ամեն մի քարնձավում կարող են տեղավորվել 20-25 մարդ։

### ԽՍՀՄ ժամանակաշրջան
Երկրորդ համաշխարհաին պատերազմին Խորհրդային Միության բանակի կազմում Կոռնիձորից ռազմաճակատ են մեկնել բազմաթիվ գյուղացիներ։ Գյուղի կոլտնտեսություը ռազմաջակատ է ուղարկել նաև 52000 տոննա հացահատիկ, 2800 ցենտներ միս, 350 ցենտներ բուրդ և 1750000 ռուբլի։

1949 թվականին ստալինյան բռնադատմանը ենթարկվեցին Մինաս Գյուլջհանանցի, Մուխան Զանքունցի, Սարգիս Զռահանանցի, Կոլյա Մաբաբունցի ընտանիքները և Աքսորվեցին Ալթա։ Սակայն նրանք հետո արդարացվեցին և վերադարձան գյուղ

1971 թվականին Կոռնիձորում կառուցվեց դպրոցի մի նոր շենք, որտեղ սովորում էին շուրջ 421 աշակերտ, իսկ 1973 թվականին արդեն շահագործվեց ուսուցչի տունը։ 1975 թվականին կառուցվեց մշակույթի պալատը՝ իր գրադարանային բաժանմունքով։

### Պատմամշակութային կառույցներ
մինի|250x250փքս|Կոռնիձոր գյուղատեղի

մինի|250x250փքս|Կոռնիձորի Սբ. Հովհաննես եկեղեցին և քարայր-կացարանները
Կոռնիձորի Սբ. Հովհաննես եկեղեցին XVIII-XIX դարերի կառույց է։ Կոռնիձորի շրջակայքում պահպանվել են քարայր-կացարաններ և գյուղատեղիներ։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքների՝ Կոռնիձորի մշտական բնակչությունը կազմել է 1100, առկա բնակչությունը՝ 1009 մարդ։ Գյուղը գերազանցապես բնակեցված է եղել հայերով, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Հայտնի Կոռնիձորեցիներ

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, մեղվաբուծությամբ, պտղաբուծությամբ, դաշտավարությամբ, խաղողագործությամբ, բանջարանոցային և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Հասարակական կառույցներ
Գյուղն ունի դպրոց, ակումբ, գրադարան, բուժկայան, մսուր-մանկապարտեզ։

## Արտաքին հղումներ
* kornidzor.am 
* Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Տեղ համայնքի բնակավայրեր
Ներքին Խնձորեսկ

**Ներքին Խնձորեսկ**, գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Գորիս համայնքում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ։

Գորիս քաղաքից հեռու է մոտ 13 կմ դեպի արևելք, Լորաձոր գետի ձախ ափին, ծովի մակարդակից մոտ 1160 մ բարձրության վրա։ Հեռավորությունը Կապան մարզկենտրոնից կազմում է մոտ 100 կմ։

Գյուղը հիմնադրվել է 1985 թվականին։ Ներքին Խնձորեսկ է վերանվանվել 1991 թվականի մարտի 4-ին։ Մաս է կազմել Գորիսի շրջանի, 1995 թվականից մտնում է ՀՀ Սյունիքի մարզի մեջ։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Ներքին Խնձորեսկի մշտական բնակչությունը կազմել է 276, առկա բնակչությունը՝ 189 մարդ։ Գյուղը բնակեցված է եղել հայերով, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է հացահատիկի, կերային կուլտուրաների, կարտոֆիլի և բանջարեղենի մշակությամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում 
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում 

Կատեգորիա:Գորիս համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Քարահունջ (գյուղ)

**Քարահունջ**, գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Գորիս համայնքում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ։

Գորիս քաղաքից հեռու է մոտ 1 կմ դեպի հարավ, Վարարակ գետի աջ ափին, ծովի մակարդակից 1200-1300 մ բարձրության վրա։ Հեռավորությունը Կապան մարզկենտրոնից կազմում է մոտ 77 կմ։

Նույն անվան տակ ընդգրկված է եղել Ցարական Ռուսաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում։ Խորհրդային տարիներին մասն է կազմել Հայկական ԽՍՀ Զանգեզուրի գավառի, իսկ 1930 թվականից՝ Գորիսի շրջանի։ 1995 թվականից մտնում է Հայաստանի Սյունիքի մարզի մեջ։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Քարահունջի մշտական բնակչությունը կազմել է 1365, առկա բնակչությունը՝ 1236 մարդ։ Գյուղը մշտապես բնակեցված է եղել հայերով, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, այգեգործությամբ և պտղաբուծությամբ (հայտնի է իր թթենիներով)։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Քարահունջում պահպանվել է 1675 թ.-ի Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին։ Գյուղի շրջակայքում կան ավերակ ամրոց, Լալքար գյուղատեղի և քարայր-բնակարաններ։

## Տես նաև
* Քարահունջի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Սյունիքի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում 
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում 

Կատեգորիա:Գորիս համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Քարաշեն

**Քարաշեն**, գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Տեղ համայնքում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ։

## Անուն
Գյուղի պաշտոնական անունը Քարաշեն է։ Ռուսական կայսրության ժամանակաշրջանում հայտնի է եղել Դաշքենդ անունով։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Գորիս-Ստեփանակերտ ավտոմայրուղու ձախ կողմում՝ ծովի մակարդակից մոտ 1500 մ բարձրության վրա։ Հեռավորությունը Սյունիքի մարզի մարզկենտրոն Կապան քաղաքից կազմում է մոտ 95 կմ։

## Պատմություն
### Պատմամշակութային հուշարձաններ

Քարաշենում պահպանվել են 17-րդ դարի փոքր եկեղեցի և գերեզմանոցներ, 1 կմ հյուսիս՝ Սուրբ Գևորգ եկեղեցին, իսկ շրջակայքում հայտնաբերվել են գյուղատեղիներ։ Հին Քարաշեն գյուղատեղիում է գտնվում Փոքր խաչ եկեղեցին։

## Բնակչություն
Համաձայն 2011 թվականին Հայաստանում անցկացված մարդահամարի արդյունքների՝ Քարաշենի մշտական բնակչությունը կազմել է 550, առկա բնակչությունը՝ 515 մարդ։ Գյուղը մշտապես բնակեցված է եղել հայերով, որոնց նախնիների մի մասը գաղթել է 1829 թվականին Պարսկահայաստանի Խոյի շրջանից։ Ստորև ներկայացված է Քարաշեն գյուղի բնակչության թվային փոփոխությունն ըստ տարիների.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, բանջարաբուծությամբ, ծխախոտագործությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում 

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Տեղ համայնքի բնակավայրեր
Քաշունի

**Քաշունի**, գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Տաթև համայնքում։

## Անուն
Գյուղի պաշտոնական անունը Քաշունի է։ Ռուսական կայսրության և Խորհրդային Միության ժամանակաշրջաններում հայտնի է եղել Մալդաշ անունով։ Քաշունի է վերանվանվել 1992 թվականի հունիսի 12-ին։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Որոտան գետի աջ կողմում՝ ծովի մակարդակից 1850 մ բարձրության վրա։ Հեռավորությունը Սյունիքի մարզի մարզկենտրոն Կապան քաղաքից կազմում է մոտ 42 կմ։

## Պատմություն
### Պատմամշակութային հուշարձաններ
Գյուղից արևմուտք կան գերեզմաններ և եկեղեցու ավերակների մնացորդներ։

## Բնակչություն
Բնակիչների նախնիների մեծ մասը 1920-ական թվականներին այստեղ են վերաբնակվել Տանձատափ գյուղից։ Մինչ այդ գյուղը հանդիսացել է Տանձատափի ամառանոցը։

Համաձայն 2011 թվականին Հայաստանում անցկացված մարդահամարի արդյունքների՝ Քաշունիի մշտական և առկա բնակչությունը կազմել է 11 մարդ։ Գյուղը մշտապես բնակեցված է եղել հայերով։ Ստորև ներկայացված է Քաշունի գյուղի բնակչության թվային փոփոխությունն ըստ տարիների.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, պտղաբուծությամբ և այգեգործությամբ։

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Տաթև համայնքի բնակավայրեր
Վաղատուր

**Վաղատուր**, գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ, Գորիսից մոտ 9 կմ հյուսիս, Վաղատուր գետի հովտում, ծովի մակարդակից 1550 մ բարձրության վրա։ Հեռավորությունը Կապան մարզկենտրոնից կազմում է մոտ 97 կմ։

Գյուղը Բայանդուր անվան տակ ընդգրկված է եղել Ցարական Ռուսաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում։ Խորհրդային տարիներին մասն է կազմել Հայկական ԽՍՀ Զանգեզուրի գավառի, իսկ 1930 թվականից՝ Գորիսի շրջանի։ 1995 թվականից մտնում է Հայաստանի Սյունիքի մարզի մեջ, 2016 թվականից մասն է խոշորացված Տեղ համայնքի։ Վաղատուր է վերանվանվել 1969 թվականի մայիսի 7-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Վաղատուրի մշտական բնակչությունը կազմել է 336, առկա բնակչությունը՝ 323 մարդ։ Մինչև 1918 թ. բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով։
Վաղատուրի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, պտղաբուծությամբ, բանջարաբուծությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
left|thumb|120px|Վաղատուրի եկեղեցին  
Վաղատուրն ունի երկու եկեղեցի՝ “Վաղատուրի” (հավանաբար XVII դար) և “Ժամ”։

## Տես նաև
* Վաղատուրի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Սյունիքի մարզ)

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում 
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Տեղ (գյուղ)

**Տեղ**, գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Տեղ համայնքում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծին։

## Աշխարհագրություն
Տեղ գյուղը գտնվում է Գորիս քաղաքից մոտ 12 կմ դեպի հյուսիս-արևելք՝ Գորիս-Ստեփանակերտ նախկին մայրուղու վրա, ծովի մակարդակից մոտ 1350-1400 մ բարձրության վրա։ Մարզկենտրոն Կապան քաղաքից հեռու է մոտ 101 կմ։

## Պատմություն
Ըստ պատմական վկայության, Տեղ գյուղը հիմնել է Սյունիքի թագուհի Շահանդուխտ II-ը՝ 10-րդ դարում։ Մինչ այդ, Տեղի տարածքում եղել է քարանձավային բնակատեղի, որի մոտակայքում 4-ից 5-րդ դարերում կառուցվել է Սուրբ Գևորգ եկեղեցին։ Ուշ միջնադարում Տեղը եղել է մելիքանիստ գյուղ։

Ռուսական կայսրության ժամանակաշրջանում Տեղ գյուղն ընդգրկվել է Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում։ Խորհրդային Միության տարիներին այն մասն է կազմել Խորհրդային Հայաստանի Զանգեզուրի գավառի, իսկ 1930 թվականից՝ Գորիսի շրջանի։ Հայաստանի անկախության հռչակումից հետո՝ վարչատարածքային նոր բաժանմամբ 1995 թվականից մտնում է Սյունիքի մարզի մեջ։ 2016 թվականից խոշորացված Տեղ համայնքի կենտրոնն է։

### Հայ-ադրբեջանական հակամարտություն
մինի|ձախից|Արցախյան ազատամարտի ընթացքում Տեղ գյուղում զոհվածներին նվիրված հուշարձան
#### 1988-1994 թվականներ

#### 2020-ներկա

### Պատմամշակութային հուշարձաններ

Տեղ գյուղը հարուստ է պատմամշակութային հուշարձաններով։ 2002 թվականին Հայաստանի կառավարության հաշվառվել են դրանցից 72-ը՝ ընդհանուր 18 միավոր։ Այդ հուշարձաններից են մ.թ.ա. 2-1 հազարամյակով թվագրվող Քարակալ ամրոցն ու դամբարանադաշտը, 4-ից 5-րդ դարերով թվագրվող Սուրբ Գևորգ եկեղեցին, 5-ից 6-րդ դարերով թվագրվող Սռեղցի եկեղեցին, 14-ից 15-րդ դարերով թվագրվող Կոտրաց եղցի անունով եկեղեցին, 10-ից 20-րդ դարերով թվագրվող գերեզմանոցներ, 10-ից 17-րդ դարերով թվագրվող խաչքարեր, 17-ից 19-րդ դարերով թվագրվող մելիքական ապարանքներ, 14-ից 18-րդ դարերով թվագրվող բնակելի տներ, տարբեր դարերով թվագրվող կամուրջներ, ջրաղացներ, աղբյուրներ, ձիթհաններ և այլն։


Tegh, S. Gevorg, 2014.05.11 - panoramio.jpg|Սուրբ Գևորգ եկեղեցի, 2014թ․
Tegh, Building complex Meliq-Barkhudaryan Amarath, 2014.05.11 - panoramio.jpg|Մելիք Բարխուդարյանների ապարանք, 2014թ․
Եկեղեցի «Սռեղցի»․.jpg|Սռեղցի եկեղեցի, 2019թ․
Գերեզմանոց Տեղ գյուղում.jpg|Հին գերեզմանոց, 2019թ․


## Բնակչություն
Համաձայն պատմական աղբյուրների՝ Տեղ գյուղում բնակվել են բացառապես հայեր։

Ստորև ներկայացված են Տեղ գյուղի բնակչության վիճակագրական տվյալներն ըստ տարիների․

## Տնտեսություն
Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է անասնապահությամբ, դաշտավարությամբ, պտղաբուծությամբ, կարտոֆիլի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։ Խորհրդային շրջանում լայն տարածում են ունեցել նաև ծխախոտագործությունը և ճակնդեղի մշակումը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում 

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Տեղ համայնքի բնակավայրեր
Որոտան (գյուղ, Սյունիքի մարզ)

**Որոտան**, գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Գորիս համայնքում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ։

Գորիս քաղաքից հեռու է մոտ 9 կմ դեպի հարավ-արևելք։ Գտնվում է Որոտան գետի աջ ափին` գետահովտում, բարձրությունը ծովի մակերևույթից` 750-800 մ։ Հեռավորությունը Կապան մարզկենտրոնից ճանապարհով կազմում է մոտ 79 կմ։

## Բնակչություն
Որոտանի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է պտղաբուծությամբ և այգեգործությամբ։

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում 
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գորիս համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Ալադին (Բշերիկի գավառ)

**Ալադին**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Բշերիկի գավառակում։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Զեուկ

**Զեուկ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սղերդի գավառակում։ Գտնվում էր Սղերդ քաղաքի մոտակայքում։

## Պատմություն
Բնակչության մի մասը 1895 թվականին կոտորվել է թուրքերի ձեռքով։ Ողջ մնացածները բռնի մուսուլմանացվել են։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն 
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ալիբանգի

**Ալիբանգի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Սիլվանի գավառակում։ Գտնվում էր Ֆարկին գյուղաքաղաքից 15 կմ հարավ-արևելք՝ Բաթմանսուի վտակներից մեկի ափին։

XX դարի սկզբին հայաբնակ էր և ուներ 30 տուն հայ բնակիչ։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Փիրաման

**Փիրաման**, գյուղակ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Հազրոյի գավառակում։

## Պատմություն
1895 թվականի ջարդերի ժամանակ գյուղը թուրքերի կողմից ենթարկվել է կողոպուտի և հրկիզման։ Հայ բնակչությունը կոտորվել է։

## Բնակչություն
XIX դարի վերջերին ուներ 6 տուն հայ բնակիչ։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կաթնաջուր

**Կաթնաջուր**, գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Սպիտակ համայնքում։

Գտնվում է Սպիտակ քաղաքից մոտ 10 կմ արեմուտք, ծովի մակարդակից մոտ 1720մ բարձրության վրա։ Վերանվանվել է **Կաթնաջուր** 1946 թ. ապրիլի 26-ին։

## Պատմություն
Գյուղի բնակիչները հին գյուղի ավերակների վրա բնակություն են հաստատել 1826 թվականին։ Գյուղում բնակություն հաստատած առաջին ընտանիքների մեծ մասը գաղթել էր Իրանի հայաշատ գավառներից, ինչպես նաև Մուշից, իսկ մի քանի ընտանիքներ էլ փոխադրվել էին Աշտարակից։

Կաթնաջուր գյուղն ընկած է  Փամբակի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջին, գտնվում է ծովի մակերևույթից 1715 մ բարձրության վրա։ Ունի լեռնային ռելիեֆ և չոր կլիմա։ Գյուղի կլիման ձմռանը ցրտաշունչ է, ամռանը՝ զով։

Համայնքի գյուղացիական տնտեսությունները հիմնականում զբաղվում են ցորենի, գարու, կարտոֆիլի բազմամյա խոտաբույսերի արտադրությամբ, մշակում են նաև բանջարա-բոստանային կուլտուրաներ։ Գյուղատնտեսության բնագավառում համայնքը աչքի չի ընկնում բարվոք ոռոգման ներքին ցանցով։ Անասնապահության բնագավառում հիմնականում զբաղվում են խոշոր եղջերավոր անասնապահությամբ։

Գյուղն ունի միջնակարգ դպրոց, որը կառուցվել է 2001 թ.-ին, սակայն բացակայում են մարզադահլիճը և լաբորատոր սենյակները։ Դպրոցում սովորում են 420 աշակերտ։ Համայնքն ունի մշակույթի տուն, որը չունի շենքային պայմաններ և համապատասխան գույք, որը հնարավարություն կտար կազմակերպել ազգաբնակչության հանգիստը։ Գյուղն ունի բուժ-կետ, որը գործում է տնակային պայմաններում։ Գյուղի առաջին վարժուհին եղել է օրիորդ Մանյան, որը եկել է Թիֆլիսից, ավարտել էր Գայանյան դպրոցը։

Համաշխարհային առաջին պատերազմի տարիներին գյուղացիները մտել են կամավորական ջոկատներ՝ արևմտահայության ազատագրման գործին օգնելու համար։ Արցախյան հերոսամարտին Կաթնաջուրից մասնակցել և զոհվել է Ազատամարտիկ Սողոմոն Բաբկենի Սեյրանյանը [21.11.1957]։ Նա հերոսաբար զոհվեց 22.11.1992 -ին, Լաչինի շրջանում։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Կաթնաջուրի մշտական բնակչությունը կազմել է 1536, առկա բնակչությունը՝ 1295 մարդ։ 1831 թվականից ի վեր բնակիչները հայեր են, որոնց մի մասի նախնիները 1829-1830 թթ. եկել են Մուշից, Կարսից և այլ շրջաններից։

Կաթնաջուրի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տես նաև
* Լոռու մարզ
* Կաթնաջուրի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Սպիտակ համայնքի բնակավայրեր
Սարամեջ

**Սարամեջ**, գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Սպիտակ համայնքում։

Սպիտակ քաղաքից հեռու է մոտ 5 կմ հարավ-արևմուտք։

## Պատմություն
Հիմնադրվել է 1861 թ.-ին և կոչվել *Չոթուռ*։ Բնակիչների նախնիները եկել են Մուշից։ Վերանվանվել է **Սարամեջ** 1946 թ. ապրիլի 26-ին։

Ընդամենը 200 ընտանիք ունեցող Չոթուռը Հայրենական պատերազմի տարիներին ռազմաճակատ ուղարկեց 268 երիտասարդների, որոնցից 75-ը իրենց կյանքը նահատակեցին՝ նվիրելով հայրենի տարածքներից գերմանական զավթիչներին դուրս շպրտելու մեծ գործին։

Գյուղը խիստ տուժել է 1988 թ. դեկտեմբերի 7-ի Սպիտակի երկրաշարժից։ Զոհվել է 23 մարդ, ավերվել տների 60%

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Սարամեջի մշտական բնակչությունը կազմել է 1344, առկա բնակչությունը՝ 1229 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Հիմնական մշակաբույսերն են կարտոֆիլը, կաղամբը, այլ բանջարաբույսեր, հացահատիկային՝ ցորենը, գարին, նաև անասնակերերի նպատակով ՝ կորենգան, առվույտ ու խոտաբույսեր։

1981 թ.-ից Սարամեջ գործել է Սպիտակի կարի արտադրական միավորման մասնաճյուղը։

Մինչև երկրաշարժը, խորհրդային շրջանում, երբ Սպիտակում գործում էր շաքարի գործարանը, գյուղի կոլտնտեսությունը մշակում էր շաքարի ճակնդեղ, որի հումքը հանձնվում էր գործարանին։ Անասնապահության (կովեր, ոչխարներ, այծեր, խոզեր) շնորհիվ մարդիկ հոգում են իրենց առօրյա հոգսերը։ Ծառապտուղներից են (տանձը, խնձորը, բալը, կեռասը, սալորը)։ Իսկ սարերում ու անտառներում աճում են հատապտուղներ ու տարբեր բանջարաբույսեր։

## Կրթություն և մշակույթ
1903 թվականին ավարտվել է 1901 թվականին սկսած եկեղեցու շինարարությունը, ստեղծվել է ծխական դպրոց։

Ունի միջնակարգ դպրոց, գյուղում չկա մանկապարտեզ մշակույթի տուն

## Տես նաև
* Սարամեջի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Սպիտակ համայնքի բնակավայրեր
Գետափ (գյուղ, Արագածոտնի մարզ)

**Գետափ**, գյուղ Հայաստանի Արագածոտնի մարզում, Թալինի տարածաշրջանում, Թալին քաղաքից 21 կմ արևմուտք, Երևան-Գյումրի երկաթգծի վրա, մարզկենտրոնից 71 կմ հեռավորության վրա։ Բարձրությունը ծովի մակերևույթից՝ 1315 մ։

## Բնակչություն
Գետափի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ և պտղաբուծությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղից դեպի արևմուտք՝ ձորալանջին, կա կարմիր քարից շինված հին եկեղեցի, որը տեղացիները անվանում են «Կարմիր վանք»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Հայ-թուրքական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Դավթաշեն (գյուղ)

**Դավթաշեն**, գյուղ Հայաստանի Արագածոտնի մարզում, Թալինի տարածաշրջանում, ընկած է Թալին-Աշտարակ ավտոմայրուղու վրա, մարզկենտրոնից 40 կմ հեռավորության վրա, Արագածի հարավ-արևտմյան փեշերին։ Բարձրությունը ծովի մակերևույթից` 1730 մ։

## Բնակչություն
Գյուղի նախնիները գաղթել են Սասունից 1916-1920 թվականներին։

Դավթաշենի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը ծխախոտագործություն, հացահատիկի արտադրություն, պտղաբուծությունն ու անասնապահությունն է։

## Տես նաև
* Դավթաշենի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արագածոտնի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի գյուղեր
Տրդատ Կազմող

**Տրդատ Կազմող** (ծննդյան և մահվան թթ․ անհայտ են), քանդակազարդող հայ վարպետ, խաչքարեր կազմող։ Պահպանվել է 1653-ին նրա կերտած խաչքարը, որն այժմ Սևանի վանքի Ս․ Աստվածածին եկեղեցում է։ Խաչքարն ամբողջովին քանդակազարդված է Քրիստոսի խաչելության, դրախտի տեսարաններով, Տիրամոր, Ադամի ու Եվայի, թագակիր անձանց, ավետարանիչների կենդանակերպ և այլաբանական պատկերներով, կենդանական, խաղողի ողկույզների ու բուսական այլ զարդամոտիվներով։ Խաչքարի լայն քիվին Տրդատ Կազմողի երկտող արձանագրությունն է, իր անվան հիշատակմամբ ու կերտման թվականով՝ ՌՃԲ։

Տիգրան Կազմողի այս գործն առանձնանում է բազմազան բովանդակությամբ, կերաքանդակների ու զարդերի նուրբ արվեստով։

## Գրականություն
* Բարխուդարյան Ս․, Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ և քարգործ վարպետներ, Ե․, 1963։

Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Ոզնիներ

**Ոզնիներ** (), միջատակերների կարգի ընտանիք։

Հայտնի է ոզնիների 20 տեսակ, որոնք ընդգրկվում են 2 ենթաընտանիքներում՝ առնետանման և իսկական ոզնիներ։ Վերջիններիս բնորոշ են կարճ պոչը, մեջքի փշերի առկայությունը և ենթամաշկային երկայնական ու օղակավոր մկանները, որոնց կծկումից մարմինը վերածվում է փշապատ գնդի։

Հայաստանում հանդիպում է 2 տեսակ՝ սպիտակափոր և մեծականջ ոզնիներ։

## Սովորական ոզնի
Սովորական ոզնիների (Erinaceus europaeus) մարմնի երկարությունը 20-25 սմ է, պոչինը՝ 2 - 3, 5 սմ։ Փորի մորթին գորշ է։ Առավել տարածված են նախկին Թումանյանի, Ստեփանավանի, Հոկտեմբերյանի, Աշտարակի և Աբովյանի շրջաններում, հիմնականում՝ անտառներում, այգիներում, թփուտներում, գետերի ափերին և կիսաանապատներում։ Ակտիվ են գիշերը։ Ձմռանը քուն են մտնում։ Սնվում են միջատներով և մանր ողնաշարավորներով (այդ թվում՝ օձերով)։ Օգտակար են, ոչնչացնում են վնասակար միջատներին։

## Մեծականջ ոզնի
Մեծականջ ոզնիների (Hemiechinus auritis) մարմնի երկարությունը 15 - 19 սմ է, ականջները մեծ են, փորի մորթին սպիտակ է ու փափուկ։ Կենսակերպով նման են սովորական ոզնիներին։

Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ոզնիներ
Կատեգորիա:Կաթնասունների ընտանիքներ
Արտավազ

**Արտավազ**, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում, մարզկենտրոնից 20 կմ հյուսիս-արևմուտք, Մարմարիկ գետի միջին հոսանքի ձախափնյակում։

Արտավազ է վերանվանվել 1991 թ.-ի ապրիլի 3-ին։

## Բնակչություն
Արտավազի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է դաշտավարությամբ և անասնաբուծությամբ։

## Պատմություն
Նախկինում միավորված էր Հանքավանի կաթնաանասնապահական տնտեսության հետ։ Ներկայումս ներառում է նաև Փյունիկ բնակավայրը։ Մինչև 90-ական թթ. գյուղում բնակվել են նաև թուրքեր։ Կլիման առողջարար է, ամառային հանգստի համար օգտակար։ Գյուղի դիմաց, Մարմարիկ գետի ձախ ափին կա քանդված եկեղեցի։ Մոտակայքում են Արտավազի հին վանքն ու Կարակալա և Ուլաշիկ լքված գյուղերը։ Գյուղի տարածքում են գտնվում հանգստյան տներ, ճամբարներ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Արտավազի հարավարևմտյան եզրին կա քանդված եկեղեցի։ Մոտակայքում է գտնվում “Արտավազդիկ” վանքը (VII դ.)։

## Տես նաև
* Արտավազի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Կոտայքի մարզպետարանի կայքում 
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Կոտայքի մարզպետարանի կայքում 

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Բուժական

**Բուժական**, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում, պատմական Նիգ գավառի տարածքում, մարզկենտրոնից 34 կմ հարավ-արևմուտք, Ծաղկունյաց լեռների հարավային լանջին։

## Բնակչություն
Նախնիների մի մասը 1829 թ.-ից սկսած այստեղ են գաղթել Բիթլիսից, Արծափից, Ալաշկերտից, Մուշից, Սասունից, ինչպես նաև Խոյ (քաղաք),Բասեն,Խլաթ և Սալմաստից։

Բուժականի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Աշխարհագրություն
Բուժականը տարածվել է Ծաղկունյաց լեռնաշղթայի հարավային վերջավորության պռնկին, Արա լեռան հանդիման։ Երեք կողմից անտառապատ, ծաղկափթիթ լեռներ ու բլրաշարքեր են։
alt=Բուժական գյուղը|մինի|Բուժական գյուղը|առանց

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, դաշտավարությամբ, այգեգործությամբ, մեղվաբուծությամբ և թռչնաբուծությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Բուժականից 3 կմ հյուսիս՝ անտառում գտնվում է «Թեղենյաց» վանական համալիրը (7-15 դարեր)։ 7-րդ դար «Կաթողիկե» և 10-րդ դար եկեղեցիները, արևելյան կողմում՝ «Թեղենիս» գյուղատեղին (7 դար) իր 7 դարի եկեղեցիով։

## Պատմական ակնարկ
Սովետական կարգերից առաջ տրածքը բնակեցվել է թյուրքալեզու բնակիչներով՝ նպատակ հետապնդելով հետագայում Հայոց Ծաղկունյաց լեռներում տեղակայված այդ հին հայկական բվնակավայրը ներկայացնել որպես թուրքերի կողմից ստեղծված գյուղ կամ տարածք: Օտարները՝ իրեց ոճին համաձայն, գյուղի անվանումը փոքր֊ինչ փոխելով կոչեն են Բաբաքշի (Բուժական)։ Թուրքեր  ապրում էին նաև նրա շրջակա գյուղերում, որոնց անուններնը փոխել են կոչելով Քյալաշքյանդ, Յուղաբլու, Սուսլի, Քիրաշլի, Ահմադխան և այլն։ Սա Նիգ գավառի ամենածաղկուն մասն էր՝ իր հռչակավոր վանքերով։ Բուժականից երկու-երեք կիլոմետր հյուսիս, լեռնալանջի անտառում մինչև հիմա էլ մնում է Թեղենյանց հազարամյա վանքը։ Պատերն ու գմբեթը կիսաքանդ են, բայց կանգուն մնացած սյուներն ու խոյակները ցույց են տալիս նրա վաղեմի փառքը։

## Բուժականում ծնված հայտնի անձինք
* Պավլիկ Մանուկյան                  
* Մուրադ Զաքարյան
* Հենրիկ Ավետիսյան
* Զարզանդ Դարյան

## Պատկերասրահ
## Տես նաև
* Բուժականի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ)

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Կոտայքի մարզպետարանի կայքում 
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Կոտայքի մարզպետարանի կայքում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Ագրակ (Արղանա-Մադենի գավառ)

**Ագրակ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Արղանամադենի գավառակում։ Գյուղի տեղում նախկին Ագարակ գյուղն էր, որը գտնվելիս է եղել Չորրորդ Հայք աշխարհի Մեծ Ծոփք գավառում։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Մինչև XX դարի սկիզբը գյուղում պահպանվել էր հին հայկական եկեղեցին և գերեզմանոցը։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ալքյոյ (Արղանա-Մադենի գավառ)

**Ալքյոյ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Արղանամադենի գավառակում։ Գտնվում էր Խարբերդ-Դիրաբեքիր ճանապարհի աջ կողմում, Դիարբեքիր քաղաքից 23 կմ հյուսի-արևելք։

## Աշխարհագրություն
Տարածքը հարթավայրային է։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 6 տուն բնակիչ։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն
Թեփե (Բալուի գավառ)

**Թեփե**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Բալուի գավառակում։ Գտնվում է Ուրուջա լեռան հարավ-արևմտյան կողմում։

## Աշխարհագրություն
Խմելու և ոռոգման ջուրն առատ է։ Հարուստ է կարմրախայտ ձկով։

## Պատմություն
Բնակչությունը սպանդի ենթարկվեց 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նույն ճակատագրին արժանացան Թեփեում ապաստանած Քղիից բռնագաղթված հայերը։

## Բնակչություն
1915 թվականին ուներ մոտ 500 հայ բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Թեփեն ուներ **Ս. Մինաս** (ըստ այլոց` Ս. Թովմաս) անունով եկեղեցի։ Մոտակայքում գտնվում էր 1266 թվականին կառուցված ավերված եկեղեցի և 2 ուխտավայր, որից մեկն ուներ **Ս. Լուսավորիչ** անունը։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր վարժարան։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն 

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Չելեբի Միրզա

**Չելեբի Միրզա**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Արղանամադենի գավառակում կամ Էրզրումի վիլայեթի Քղիի գավառակում։

## Պատմություն
Գյուղն ավերվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
1872-1873 թվականներին ուներ 16 տուն հայ և 18 տուն քուրդ բնակիչ։ 1909 թվականին ուներ 520 բնակիչ, որոնցից հայեր էին 105-ը։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը հողագործությունն ու անսնապահությունն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Չելեբի Միրզան ուներ **Ս. Թորոս** անունով հայկական եկեղեցի։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սերփիջա

**Սերփիջա**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Արղանամադենի գավառակում։ Գտնվում է Փերի գետի ձախ վտակներից մեկի ափին, Բալու քաղաքից 40-42 կմ հյուսիս-արևելք։ Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Տիլիմիլի

**Տիլիմիլի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Բալուի գավառակում։

## Պատմություն
Հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։ Սակավաթիվ փրկվածներն ապաստանել են տարբեր երկրներում։

## Բնակչություն
Մինչև 1915 թվականի Մեծ եղեռն բնակվում էր 36 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը այգեգործություն, հացահատիկի մշակություն, անասնապահությունն ու արհեստներն էին։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Տիլիմիլին ուներ հայկական եկեղեցի։

## Կրթություն
Եկեղեցուն կից գործում էր վարժարան։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Փորթլու

մինի|200px|Պորթլուի լողափերից

Փորթլուն (անգլերեն՝ Porthloo, կելտերեն՝ Porth Logh), Սիլլի կղզիներում գտնվող գյուղակ է։ Այն գտնվում է Սուրբ Մարիամի կղզում ՝ Հյուջ Թաունից քիչ հյուսիս։ Այն հանդիսանում է տուրիստական վայր լի հյուրանոցներով, խանութներով և ռեստորաններով։

Կատեգորիա:Սիլլի կղզիներ
Հոլի Վել

մինի|աջից|200px|Տեսարան Հոլի Վելում

Հոլի Վելը (անգլերեն՝ Holy Vale) Սիլլի կղզիների գյուղակներից է։ Այն գտնվում է Սուրբ Մարիամի կղզում։

1976 թվականին հենց այդտեղ իր հոր կողմից սպանվել է 18 ամյա Սթեֆեն Մենհենիոթը։

Կատեգորիա:Սիլլի կղզիներ