Արխե

**Արխե**' (, կամ  - «սկիզբ, հիմք, ծագում; նախապատճառ, սկզբունք»), նախասոկրատյան հին հունական փիլիսոփայության մեջ՝ հիմնարար սկզբունք, առաջնային նյութ, տիեզերքը կազմող առաջնային տարր։ Արիստոտելն այս տերմինն օգտագործել է առաջին փիլիսոփաների ուսմունքները բնութագրելու համար։

* Ըստ Թալեսի *արխե* նշանակում է ջուր է (որպես «ամենաանձև» նյութ, տարր)։
* Ըստ Անաքսիմանդրոսի *արխե* նշանակում է « ապեյրոն » է ( - *անսահման կամ անորոշ*), առաջնային տարրը, որը որևէ որոշակի բան չէ, ինքնին «ոչ մի բան», բայց առաջացնում է չորս տարրեր և որոշակի իրերի մի ամբողջ աշխարհ։
* Ըստ Անաքսիմենեսի *արխե* նշանակում է «անորոշ օդ» ( - *աէր* (կամ *այրոս*) *ապեյրոն*), նախահիմք, հիմնարար սկզբունք, միևնույն ժամանակ անորոշ և որոշակի (որոշակի է սահմանվում որպես «օդ», քանի որ դա «դատարկությունն» է, որը բաժանում է իրերը, և բացի այդ, կյանքի աղբյուր, շնչառությւոն)։ Հայեցակարգն առաջացել է որպես հակասությունը բացատրելու փորձ. առաջին սկիզբը չպետք է որոշակի բան լինի, որպեսզի դրանից առաջանա *ամեն բան* (ի վերջո, տարբեր բաներ ունեն տարբեր որոշակիություններ, հաճախ միմյանց հակառակ, օրինակ՝ սառը և տաք), բայց որ ինչ-որ բանից հնարավոր լինի առաջանալ որոշակի բան, այդ ինչ-որ բանի մեջ արդեն պետք է լինի սեփական որոշակիություն։ Միլեթյան դպրոցում արխե հայեցակարգի զարգացումը (Թալես → Անաքսիմանդրոս → Անաքսիմենես) հաճախ նշվում է որպես հայեցակարգի զարգացման վառ օրինակ դիալեկտիկական եռյակի միջոցով՝ թեզ → հակաթեզ → սինթեզ (արխե որոշակի → անորոշ → և՛ որոշակի, և՛ անորոշ)։
* Ըստ Պյութագորասի *արխե* նշանակում է թիվ (որպես միանգամայն ոչ նյութական, բայց բնության մեջ կարգավորում տվող մի բան, որը հասկանելի է մաթեմատիկայում և, ինչպես կասեին ժամանակակից գիտնականները, ֆիզիկայում)։ Թվերը պյութագորասականությունում ընկալվում էին ոչ միայն որպես ինչ-որ բանի քանակական որոշակիության արտահայտություն, այլ ավելի շուտ որպես հատուկ, «աստվածային» իրականության հետ կապված մետաֆիզիկական *որակներ*։ Օրինակ, 1 թիվը ոչ միայն թվերից առաջինն է, այլ նաև չափ է, որպես այդպիսին *թվի* սկիզբը, նրա բնույթի ցուցիչը։ 2 թիվը («դիադա», «զույգ») - կիսվելու, հակադիրության, բազմակիության և այլնի բնույթի ցուցիչ։ Բնական թվերի շարքի նման ըմբռնումը զարգացում է գտնում օկուլտիզմի բազմաթիվ դպրոցներում։ Միջուկային ֆիզիկայում մոգական թվերից մեկն է։
* Ըստ Հերակլիտի *արխե* նշանակում է կրակ (որպես ամենանուրբ և «կենդանի» տարր)։ Ընդ որում, ճշմարիտ նախասկիզբը կրակի նմանվող Լոգոսն է, օրենք, որը պահում է աշխարհակարգը։
* Ըստ Պարմենիդեսի *արխե* նշանակում է ինքնին կեցությունն է, այն միասնական է և անբաժանելի. *«կեցություն կա, բայց [[չկեցություն]] չկա»*։ Ընդ որում, կեցությունը որպես այդպիսին նույնական է մտածողության հետ։
* Ըստ Անաքսագորասի *արխե* նշանակում է աշխարհի հավերժական տարրեր, «սերմեր» («հոմեոմերի» - όμοιομερή, ինչպես հետագայում դրանք անվանեց Արիստոտելը), որոնցից յուրաքանչյուրը պարունակում է ամբողջ աշխարհի ներունակությունը, մնացած բոլոր տարրերը, «ամեն ինչ խառնված է ամեն ինչի հետ»։ Բացի այդ, կա Համաշխարհային Միտք` Նուս (νοῦς), ինքնին ոչ մի բանի հետ չխառնված և ներկա «ոչ ամեն ինչում, այլ միայն որոշների մեջ»։ Միտքն ( խելք, բանականություն ) է պատճառը, թե ինչու ամեն բան միանգամից ամեն ինչ չէ, այլ միայն իրենով է որոշակի։
* Ըստ Էմպեդոկլեսի *արխեն* բազմակի է, դրանք չորս էլեմենտներն են (տարրեր)՝ Հող, Օդ, Ջուր, Կրակ և երկու շարժիչ ուժ՝ սեր և ատելություն։ Այսպիսով, չկա մեկ նախասկիզբ, իսկ աշխարհը գոյություն ունի հենց որպես էլեմենտների և ուժերի համակարգ՝ ինքնին հավերժական։
* Ըստ Դեմոկրիտեսի *արխե* նշանակում է - անսահման բազմազան ատոմներ, որոնք բաժանված են դատարկությամբ։

## Այլ իմաստով կիրառություն
«Արխե» տերմինը հին հունարենում գործածվել է իր հիմնական իմաստով՝ «սկիզբ», նախասկիզբ։ Օրինակ, որպես «ժամանակի պահ, որից սկսվում են որոշ իրադարձություններ», այս բառը օգտագործվում է Հովհաննեսի Ավետարանի սկզբում. «Սկզբում Խոսքն էր» (En arhe en o Logos): Տես նաև` Փիլոն Ալեքսանդրացի։

«Սկիզբ»՝ որպես «առաջին սկզբունք» իմաստով *արխե* բառն օգտագործել է Արիստոտելը, երբ խոսել է ապացուցման հիմքերի մասին։

## Տես նաև
* Միլեթյան դպրոց
* Ատոմիզմ
* Արքետիպ
* Ապեյրոն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բնության փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Տարրական մասնիկներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տերմինաբանություն