Գրաբարի հոլովման համակարգը

Գրաբարում հոլովվում են գոյականը, ածականը, դերանունը, թվականը, ինչպես նաև մի քանի դերբայներ։

## Հոլովներ
Գրաբարն ունի վեց հոլով` ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական։

Գրաբարի քերականության մեջ այս հոլովների համար գործածվել են այլ անուններ ևս, օրինակ` ուղղական հոլովը կոչվել է նաև անվանական, սեռականը՝ ստացական, հայրենի, տրականը՝ թղթական, պատվիրական, հայցականը՝ հարցական, խնդրական, աղերսական, կրողական, բացառականը՝ սկզբնական, առողական, գործիականը՝ առաքական (բացառականի հետ միասին), ցուցական և այլն։

Գրաբարի քերականերից ոմանք առանձնացնում են ևս չորս հոլով՝ պատմական, պարառական, ներգոյական ու կոչական։ Դրանցից երեքը նախդրավոր կապակցություններ են. պատմական հոլովը կազմվում է *զ* նախդրով ու բացառական հոլովով. այն արտահայտում է վերաբերության իմաստ, օրինակ՝ պատմական հոլովաձևով դրված բառը ցույց է տալիս այն անձը կամ առարկան, որի մասին խոսվում է։ Պարառական հոլովը, որ կոչվում է նաև *արտագոյական, շրջայական*, կազմվում է *զ* նախդրով ու գործիական հոլովով, օրինակ՝ *զտամբ* - *տան շուրջ*։ Ներգոյականը հոլովը կազմվում է *ի* նախդրով ու տրական կամ հայցական հոլովներով։ Կոչական հոլովն արտահայտվում էր ուղղական հոլովի ու *ո՛վ* ձայնարկության հարադրումով, օրինակ՝ *ո՛վ մարդ*։

Հոլովը՝ որպես քերականական կարգ, հանդես է գալիս քերականական ձևի ու բովանդակության միասնությամբ, այդ պատճառով էլ այն որոշելիս պետք է նկատի ունենալ ձևաիմաստային հատկանիշները։ Այս պատկերացմամբ մոտենալով խնդրին՝ չի կարելի հիշյալ չորս «հոլովները» ընդունել որպես առանձին հոլովաձևեր։ Դրանք համարվում են նախդիրների (*զ, ի*) կիրառության առանձին դեպքեր։

## Հոլովման բնույթ
Գրաբարում անունները հոլովվելիս ստանում են զանազան մասնիկներ՝ հոլովիչներ (բացառություն են կազմում մի շարք դերանուններ, որոնք ենթարկվում են դերանվանական հոլովման)։ Գրաբարի հոլովիչները հինգն են՝ *Ա, Ե, Ի, Ո, ՈՒ*։ Հոլովիչներից բացի՝ հոլովների ձևավորմանը մասնակցում են որոշ հոլովակերտներ։ Եզակի սեռական ու տրական հոլովներում հոլովակերտ մասնիկները՝ *ն, ջ, նջ*, հանդիպում են սահմանափակ թվով բառերում (օրինակ՝ *այր - առն, տէր - տեառն, գիւղ - գեղջ, կին - կնոջ, տիւ - տուընջեան* և այլն), տրականում՝ նաև *ում* (օրինակ՝ *հին - հնում, նոր - նորում, աջ - աջում* և այլն)։ Եզակի բացառականում հանդես է գալիս *է* հոլովակերտը, եզակի գործիականում՝ *ւ, վ, բ* հոլովակերտները։ Հոգնակի ուղղականում գործածվում է *ք*, սեռականում, տրականում ու բացառականում՝ *ց*, հայցականում՝ *ս* հոլովակերտը։ Հոգնակի գործիականում պահպանվում է եզակի գործիականի հոլովակերտը, որին ավելանում է *ք*։

### Ներքին և արտաքին հոլովում
Ըստ հոլովիչների տեղադրման՝ բառերը երկու բնույթի փոփոխության են ենթարկվում՝ ներդրական ու վերջադրական։

*Արտաքին կամ վերջադրական հոլովման* դեպքում հոլովիչը բառին ավելանում է վերջից՝ առանց խախտելու նրա ամբողջականությունը, օրինակ՝ *տիտան - տիտանայ, ծով - ծովու, արքայ - արքայի* և այլն։

*Ներքին կամ ներդրական հոլովման* ժամանակ հոլովիչը հանդես է գալիս բառի կազմում՝ դրվելով արմատի, իսկ ածանցավոր բառերի դեպքում՝ ածանցի վերջին բաղաձայնից առաջ։ Օրինակ՝ *դուստր - դստեր, աստղ - աստեղ, գագաթն - գագաթան, որդն - որդան* և այլն։

Գրաբարն ունի վեց արտաքին (*Ա, Ի, Ո, Ու, Ի-Ա, Ո-Ա*) ու երեք ներքին (*Ա, Ե, Ի-Ա*) հոլովումներ։

Գրաբարում մի շարք բառեր ենթարկվում են անկանոն կամ զարտուղի հոլովման։ Այդ դեպքում բառերի հոլովումը շեզվում է հոլովման ընդհանուր կանոններից։

### Պարզ և խառը հոլովում
Գրաբարում բառի հոլովմանը կարող են մասնակցել մեկ կամ երկու հոլովիչներ։ Ըստ այդմ՝ առանձնացնում են պարզ և խառը հոլովումներ։

*Պարզ հոլովումն* արտահայտվում է մեկ հոլովիչով, որը հանդես է գալիս եզակի ու հոգնակի թվերի բոլոր թեք հոլովներում, օրինակ՝ *շարժումն* - եզ. սեռ. - *շարժման*, եզ. բաց. - *ի շարժմանէ*, եզ. գործ. - *շարժմամբ*, հոգն. սեռ. - *շարժմանց*, հոգն. բաց. - *ի շարժմանց*, հոգն. գործ. - *շարժմամբք* և այլն։

*Խառը հոլովման* ժամանակ բառի թեքմանը մասնակցում են երկու հոլովիչներ, որոնցից մեկը հանդես է գալիս եզակի թվի սեռական, տրական ու բացառական հոլովներում, երկրորդը՝ եզակի գործիականում ու հոգնակի թվի բոլոր թեք հոլովներում, օրինակ՝ *անձն* - եզ. սեռ. - *անձին*, (եզ. բաց. - *յանձնէ*), եզ. գործ. - *անձամբ*, հոգն. սեռ. - *անձանց*, հոգն. բաց. - *յանձանց*, հոգն. գործ. - *անձամբք* և այլն։

Գրաբարն ունի հինգ պարզ (*Ա (*Ա* արտաքին և *Ա* ներքին), Ե, Ի, Ու, Ո*) և երկու խառը (*Ի-Ա (*Ի-Ա* արտաքին և *Ի-Ա* ներքին), Ո-Ա*) հոլովումներ։

## Հոլովների կազմություն
### Ուղղական հոլով
Եզակի ուղղականը բառի ուղիղ ձևն է, չունի հոլովիչ կամ հոլովակերտ, օրինակ՝ *տիտան, աղեղն, դուստր, ծով, պատանի* և այլն։

Հոգնակի ուղղականը կազմվում է եզակի ուղղականից՝ *ք* հոլովակերտի (*մարդ* բառի համար՝ *իկ*) ավելացումով, օրինակ՝ *տիտանք, ծովք, պատանիք* և այլն։ Ներքին հոլովման ենթարկվող բառերի հոգնակի ուղղականում բառի կազմում հանդես են գալիս *ա, ե, ի* ձայնավորներից մեկը կամ *ու* երկբարբառային ձայնավորը, օրինակ՝ *դստերք, աղեղունք, անձինք, մասունք* և այլն։
### Սեռական հոլով
Եզակի սեռականը կազմվում է եզակի ուղղականից՝ համապատասխան հոլովիչների (մի քանի բառերի դեպքում՝ նաև հոլովակերտների) ավելացումով, օրինակ՝ *տիտան - տիտանայ, աղեղն - աղեղան, դուստր - դստեր, ծով - ծովու, անձն - անձին* և այլն։

Հոգնակի սեռականը կազմվում է եզակի սեռականից՝ *ց* հոլովակերտի հավելումով, օրինակ՝ *տիտանայ - տիտանաց, աղեղան - աղեղանց, դստեր - դստերց, ծովու - ծովուց* և այլն։ Խառը հոլովումների դեպքում հոգնակի սեռականում հանդես է գալիս երկրորդ հոլովիչը, օրինակ՝ *անձն* - եզ. սեռ. - *անձին*, հոգն. սեռ. - *անձանց*, *պատանի* - եզ. սեռ. - *պատանւոյ*, հոգն. սեռ. - *պատանեաց* և այլն։
### Տրական հոլով
Եզակի տրականը կազմվում է եզակի սեռականի նման՝ որոշ տարբերություններով. մի քանի բառերի եզակի տրականը կազմվում է *ում* մասնիկով, օրինակ՝ *հին - հնում, նոր - նորում* և այլն։ Որոշ բառեր եզակի տրականում երկրորդաբար ունենում են *ջ* հոլովակերտ, օրինակ՝ *տեղի* - եզ. սեռ. - *տեղւոյ*, եզ. տր. - *տեղւոյ* կամ *տեղւոջ*, *տարի* - եզ. սեռ. - *տարւոյ*, եզ. տր. - *տարւոյ* կամ *տարւոջ* և այլն։

Հոգնակի տրականը կազմվում է հոգնակի սեռականի նման։

### Հայցական հոլով
Եզակի հայցականը կազմվում է եզակի ուղղականից, հոգնակի հայցականը՝ հոգնակի ուղղականից, որի *ք* հոլովակերտը փոխարինվում է *ս* հոլովակերտով։ Եթե բառը գործածվում է որոշյալ առմամբ, ապա բառի սկզբից ավելանում է *զ* նախդիրը։ Օրինակ՝ *զտիտան - զտիտանս, զաղեղն - զաղեղունս, զծով - զծովս, զդուստր - զդստերս, զպատանի - զպատանիս* և այլն։

### Բացառական հոլով
Եզակի բացառականը կազմվում է եզակի տրականից՝ *է* հոլովակերտով. սկզբից ունենում է *ի* նախդիր, որը ձայնավորից առաջ վերածվում է *յ*-ի և արտասանվում է *հ*։ Օրինակ՝ *յաղեղանէ, ի դստերէ, ի ծովէ, ի սահմանէ, յանձնէ* և այլն։ *Ա* արտաքին, *Ո* պարզ և *Ո-Ա* խառը հոլովման պատկանող բառերը *է* հոլովակերտ չեն ստանում, օրինակ՝ *ի տիտանայ, ի գետոյ, ի պատանւոյ* և այլն։ *Ո* հոլովման պատկանող այն բառերը, որոնք եզակի տրականում ստանում են *ջ* կամ *ում* հոլովակերտ, եզակի բացառականում ստանում են *է* հոլովակերտ, օրինակ՝ *առաջին - առաջնում - յառաջնմէ, տարի - տարւոջ - ի տարւոջէ* և այլն։

Հոգնակի բացառականը կազմվում է հոգնակի տրականից՝ սկզբից ստանալով *ի* նախդիրը, օրինակ՝ *ի տիտանաց, յաղեղանց, ի դստերց, ի ծովուց, ի պատանեաց* և այլն։

### Գործիական հոլով
Եզակի գործիականը կազմվում է եզակի սեռականից՝ համապատասխան հոլովակերտներ մասնիկներով։ Խառն հոլովման դեպքում հոլովիչը փոխվում է։

*Ա* և *Ի* հոլովիչներից հետո դրվում է *Ւ (ւ)* հոլովակերտ, օրինակ՝ *տիտանաւ, սահմանաւ, փայտիւ, սրտիւ* և այլն։

*Բ* հոլովակերտը դրվում է բաղաձայնով վերջացող հիմքերի վրա, օրինակ՝ *դստերբ, աւուրբ, անձամբ, աղեղամբ, հիմամբ, մասամբ* և այլն։

*Ու* հոլովիչից հետո հոլովակերտ չի ավելանում, օրինակ՝ *ծովու, փոքու, աղուեսու* և այլն։

Հոգնակի գործիականը կազմվում է եզակի գործիականից՝ *ք* հոլովակերտի հավելումով, օրինակ՝ *տիտանաւք, սահմանաւք, փայտիւք, դստերբք, աւուրբք, անձամբք, աղեղամբք, ծավուք* և այլն։

## Պարզ հոլովումներ
### ''Ա'' արտաքին հոլովում
Բոլոր թեք հոլովներում բառի վերջում ավելանում է *Ա* հոլովիչ, որից հետո դրվում է *յ* ձայնորդը, որը, սակայն, չի արտասանվում, իսկ հոլովակերտից առաջ դուրս է ընկնում։ Եզակի բացառականը *է* հոլովակերտ չի ստանում, իսկ եզակի գործիականն ստանում է *ւ* հոլովակերտ։ Ներգոյական հոլովի իմաստն արտահայտվում է եզակի և հոգնակի հայցականի միջոցով։ Օրինակ՝ 

*Ա* պարզ վերջադրական հոլովման են ենթարկվում՝
*Հատուկ անունների մեծ մասը (հոլովվում են միայն եզակի թվով), օրինակ՝ *Անակ, Անահիտ (Անահտայ), Ապիրատ, Արամ, Արշակ, Բէլ, Երասխ, Երուանդ, Հայկ, Մեսրոպ, Սահակ, Վարդան, Տիգրան, Տիրան, Տրդատ* և այլն։
*Մի շարք անեզական հատուկ անուներ, օրինակ՝ *Ալանք (Ալանաց), Գամիրք, Ծոփք, Մարք (Մարաց), Միջագետք, Մոկք, Վիրք, Տաշիրք, Քուշանք* և այլն։
*Հունական *աս, էս, էոս, էաս, իոս, ոս* հնչյունակապակցություններով վերջացող հատուկ անուններ, օրինակ՝ *Ղուկաս, Անդրէաս, Տիմոթէոս, Աքիլլէս, Հերակլէս, Տիբերիոս, Հոմերոս* և այլն։ Թեք հոլովներում այդ բառերի *աս, ոս, ս* մասրն ընկնում են, իսկ բառավերջում մնացած *է*-ն և *ի*-ն դառնում են *ե*, օրինակ՝ *Անդրէաս - Անդրեայ, Հերակլէս - Հերակլեայ* և այլն։
**Է*-ով վերջացող մի քանի հատուկ անուններ (*Ա* հոլովիչից առաջ *է*-ն վերածվում է *ե*-ի), օրինակ՝ *Գայիանէ, Հեղինէ, Հռիփսիմէ, Մանէ, Վահէ* և այլն։
**Ա*-ով և *իա*-ով վերջացող հատուկ անունները, օրինակ՝ *Աննա, Ասիա, Գալիլիա, Եղիա, Կեսարիա, Մակեդոնիա, Շաղիտա, Սամարիա* և այլն։

### ''Ա'' ներքին հոլովում
Բոլոր թեք հոլովներում բառի կազմում հանդես է գալիս *Ա* հոլովիչը։ Եզակի բացառականն ունենում է *է* հոլովակերտ, եզակի գործիականը՝ *բ*, որից առաջ *ն* բաղաձայնն առնմանության օրենքով վերածվում է *մ*-ի։ Հոգնակի ուղղականում բառի կազմում հանդես է գալիս *ու* երկբարբառային ձայնավորը, և բառը վերջանում է *ունք*-ով, օրինակ՝ *սկզբունք, մասունք, գագաթունք* և այլն։ Մի քանի բառերում հանդես է գալիս *ա* ձայնավորը (օրինակ՝ *անուանք, կողմանք, ջերմանք, սերմանք* և այլն)։

Ա ներքին հոլովման են պատկանում՝
**Ն*-ով և նրան նախորդող մի այլ բաղաձայնով վերջացող բառերի մի մասը, օրինակ՝ *ակն, աղեղն, ամառն, ասեղն, բուրգն, գագաթն, գեղարդն, դիակն, դուռն, եղեռն, եղէգն, երկն, թիթեղն, լիսեռն, խուռն, ծիծառն, կայծակն, ձմեռն, ձուկն, մատուռն, մուկն, նուռն, շուրթն, ոսպն, որդն, ուլն, ունկն, ռունգն, սկիզբն, փայլակն* և այլն։
*Այն բառերը, որոնք ունեն *ումն* վերջածանցը, օրինակ՝ *ազդումն, անկումն, դեգերումն, երդումն, երևումն, խոստումն, խոտորումն, կոչումն, հարցումն, շարժումն* և այլն։
*Այն բառերը, որոնք վերջում ունեն *մն*, օրինակ՝ *այծեամն, եղեամն, կողմն, կոտիմն, հիմն, որոմն, ջերմն, սերմն* և այլն։
**Ուն*-ով վերջացող մի շարք բառեր, օրինակ՝ *անուն, ձեղուն, շուն, տուն*։
**Իկ* և *ուկ* փոքրացուցիչ-փաղաքշական ածանց ունեցող (որոշ բառերում ածանցը չի գիտակցվում) մի շարք բառեր, օրինակ՝ *աղջիկ, անդրանիկ, խցիկ, ծաղիկ, մանուկ, մասնիկ, փոքրիկ*, ինչպես նաև մի շարք հատուկ անուններ, օրինակ՝ *Աստղիկ, Ձուիկ, Յուսիկ, Սաթէնիկ* և այլն։
**Ութիւն* վերջածանց ունեցող բառերը, օրինակ՝ *բազմութիւն, իմաստութիւն, մեծութիւն, կազմութիւն, քաջութիւն* և այլն։
*Այն բառերը, որոնք վերջանում են *-իւն*-ով, օրինակ՝ *անկիւն, արիւն, կորիւն, ձիւն, մրջիւն, սիւն*։

Այս բառերի նմանությանմբ հոլովվում են՝
**Ունդ, ուստ, ուրդ* վերջածանց ունեցող մի շարք բառեր, օրինակ՝ *ծնունդ, սերունդ, գալուստ, կորուստ, փախուստ, ժողովուրդ, խորհուրդ, հանգիստ* և այլն։
*Ձևական ընդհանրություններ չունեցող մի քանի այլ բառեր, օրինակ՝ *տեսիլ, ամիս, տիւ* և այլն։

### ''Ե'' պարզ հոլովում
Բոլոր թեք հոլովներում բառի վերջին բաղաձայնից առաջ հանդես է գալիս *Ե* հոլովիչը։ Հոգնակի թվում այս հոլովման պատկանող որոշ բառերում զուգահեռաբար գործածվում է նաև *Ա* հոլովիչը, որը, սակայն, դրվում է *Ե* հոլովիչով հոլովված ձևերի վրա։ Եզակի բացառականն ստանում է *Է* հոլովակերտ, գործիականը՝ *բ*։ Հոգնակի ուղղականում բառի վերջին բաղաձայնից առաջ հանդես է գալիս *ե* ձայնավորը։

*Ե* պարզ հոլովման ենթարկվում են՝
**Ր*-ով կամ *Ղ*-ով և նրան նախորդող բաղաձայնով վերջացող բառերը, օրինակ՝ *անգղ, աստղ, ազդր, արկղ, դուստր, եզր, լիտր, կայսր, կոճղ, համր, ոսկր, ուստր, սկուտեղ, վագր, վաղր, տարր* և այլն։
**Իւր (եւր)*-ով վերջացող մի քանի բառեր՝ *ալիւր (ալեւր), աղբիւր (աղբեւր), եղջիւր (եղջեւր), աղտիւր (աղտեւր)* կամ *եղտիւր*։

### ''Ի'' պարզ հոլովում
Թեք հոլովներում հանդես է գալիս *Ի* հոլովիչը։ Եզակի բացառականն ունենում է *է* հոլովակերտը, որից առաջ *Ի* հոլովիչը, շեշտակորույս լինելով, ընկնում է։ Եզակի գործիականն ունենում է *ւ* հոլովակերտը։

*Ի* պարզ հոլովման ենթարկվում են՝
*Ձևաիմատային ընդհանրություն չունեցող մի շարք բառեր, օրինակ՝ *ախտ, ահ, ահեղ, ամբողջ, այծ, այտ, ատաղձ, արօտ, բախտ, բան, բանտ, բառ, բարդ, բոյլ, բարձ, գոյժ, դատ, երթ, երկիւղ, խիղճ, ծայր, ծանօթ, ծնօտ, կայծ, կայթ, կարօտ, կերպ, հանդէս, հարց, հաց, հպարտ, հօտ, ձայն, ճառ, ճառագայթ, նետ, նժոյգ, ողորկ, ոստայն, պատուհաս, պատրաստ, պերճ, ջահ, սիրտ, սրահ, վախ, վեհ, վտանգ, տող, տօն, փայլ, փայտ, փաստ, քայլ* և այլն։
*Այն բառերը, որոնք վերջում ունեն հետևյալ հնչյունակապակցությունները՝
***Այ* - *արքայ, երախայ (երեխայ), ընծայ, լումայ, ծառայ, կասկարայ, ճայ, շղթայ, պողոտայ, սկայ կամ հսկայ, վկայ, փեսայ, փիլիսոփայ, քուրայ* և այլն։
***Եայ* - *աշտեայ, մետաքսեայ, պաշտոնեայ, փախստեայ* և այլն։
***Ոյ, ածոյ* - *գոյ, երեկոյ, կոփածոյ, կռածոյ, ձուլածոյ* և այլն։
***Եան* - *ատեան, մատեան, յոբելեան, պատեան, վայրկեան* և այլն։
***Ոյթ* - *երևոյթ, ծածկոյթ, սովորոյթ* և այլն։
***Է* - *ափսէ, հալուէ, հիւղէ կամ հիւլէ, րոպէ* և այլն։
***Եստ* - *գովեստ, համեստ, ուտեստ, պահեստ* և այլն։
***Աստ* - *զգաստ, իմաստ, նպաստ* և այլն։
*Այսպես նաև որոշ բացառություններով՝ *ոյտ, ոյց, ուտ* հնչյունակապակցություններով վերջացող բառերը, օրինակ՝ *կոյտ, պտոյտ, հանգոյց, բրուտ, օգուտ* և այլն։
*Մի շարք հատուկ անուններ, օրինակ՝ *Մովսէս, Ներսէս, Հերովդէս, Մատթէոս, Պետրոս, Սարգիս, Մակաբէ, Վաչէ* և այլն։
*Մի շարք անեզական բառեր, օրինակ՝ *ագոյցք, անէծք, առանցք, ասք, արևելք, արևմուտք, գնացք, խօսք, կուրծք, հաղբք, հմայք, ցնորք, Աղուանք, Կասպք, Պարսք* և այլն։
### ''Ո'' պարզ հոլովում
Բոլոր թեք հոլովներում հանդես է գալիս *Ո* հոլովիչը։ Եզակի բացառականը հոլովակերտ չի ստանում։ Եզակի գործիականն ունենում է *վ* հոլովակերտը։

*Ո* հոլովման ենթարկվում են՝
*Մի շարք բառեր, օրինակ՝ *աթոռ, ախոռ, ածուխ, աղանդ, աղբ, աղիւս, ամբար, ամիճ, ամուլ, ամպ, անուր, արդար, արծաթ, արմատ, արջառ, արտ, աւազ, բերան, բոյն, բոյս, բոց, գետ, գետին, գէշ, գին, գինձ, գիր, գլուխ, գոգ, գոմ, գործ, գուբ, դուր, երազ, երգ, երդ, երէ, երկաթ, էշ, թել, թեւ, թեփ, թիւ, թուխ, թուղթ, թուք, թոք, ժողով, իլ, իւղ, լոյս, լուր, խմոր, խոտ, խոր, ծառ, ծեր, ծուխ, կաւ, կեղեւ, կիր, կշիռ, կողով, հին, հող, հողմ, հով, հոտ, հուր, ձող, ձոր, ձորձ, ճաշ, մարդ, մարմին, մէջ, մոխիր, մոմ, մորթ, մրուր, յոյս, ներկ, նոր, շուք, ողբ, ոճ, ոստ, որթ, որս, ուս, պղինձ, պտուղ, ջուր, սէր, սուգ, սուր, տապ, տարափ, տերև, տունկ, տօթ, ցեց, ցօղ, փետուր, փոր, փուշ, քոս, քուղ* և այլն։
*Այն բառերը, որոնք ունեն հետևյալ վերջածանցները՝
***Ային* - *ամառային, աշխարհային, դաշտային, լեռնային, ձմերային կամ ձմեռնային, մարդկային* և այլն։
***Ուած* - *առեղծուած, դիպուած, զանգուած, կալուած, հայեցուած, մանուած, յօդուած, շինուած* և այլն։
***Ուն* - *անասուն, ասուն, գիտուն, զեռուն, թռչուն, հասուն, սողուն, ցօղուն* և այլն։
***Ցի* - *հելլենացի, քաղդէացի, քանանացի, Կողբացի, Խորենացի, Փարպեցի* և այլն։
**Ի* ձայնավորով վերջացող միավանկ բառերը, օրինակ՝ *թի, լի, ձի* և այլն, և երկվանկ *երի, ոսկի, որդի, ոգի* բառերը
*Անորոշ դերբայը, որը հոլովվում է միայն եզակի թվով, օրինակ՝ *ասելոյ, երթալոյ, զարմանալոյ, հասանելոյ, տեսանելոյ* և այլն։
*Չեզոք և կրավորական սեռի բայերի անցյալ դերբայը, օրինակ՝ *զարմացեալ - զարմացելոյ, մնացեալ - մնացելոյ, գնացեալ - գնացելոյ, մտեալ - մտելոյ, ասացեալ - ասացելոյ, սիրեցեալ - սիրեցելոյ* և այլն։
*Մի շարք հատուկ անուններ, օրինակ՝ *Կարին, Շապուհ, Սանատրուկ, Տարօն, Վռամշապուհ* և այլն։
*Մի շարք անեզական բառեր, օրինակ՝ *դժոխք, կոչունք, կուռք, հունձք, պահք, տիք*, ինչպես նաև անեզական հատուկ անուններ՝ *Հայք, Հոռոմք, Վայք, Տայք*։
### ''Ու'' պարզ հոլովում
Բառի թեքումը կատարվում է *Ու* հոլովիչով։ Եզակի բացառականն ստանում է *է* հոլովակերտ։ Եզակի զարդիականը որևէ հոլովակերտ չի ստանում և ձևով նման է լինում սեռականին. տարբերությունը կարելի է որոշել նախադասության մեջ։

*Ու* պարզ հոլովման ենթարկվում են՝
*Մի շարք բառեր՝ *այգ, առաւօտ, արդ, արև, գանձ, դաս, դար, զարդ, զէն, ժամ, ծակ, ծով, ճակատ, նախանձ, շաբաթ, ուրբաթ, պար, սակաւ, սպաս, վրէժ, քէն* և այլն։
*Կենդանի և թռչուն նշանակող որոշ բառեր՝ *ագռաւ, աղուէս, առիւծ, արջ, գրաստ, ինծ* կամ *ինձ, կաքաւ, հաւ, ձագ, որթ (հորթ), ուլ, ուղտ, ցուլ* և այլն։
*Մի քանի հատուկ անուներ, օրինակ՝ *Աբրահամ, Խոսրով, Ղուկաս, Յոհան, Յովհաննէս, Յովսէփ, Յորդանան, Մարիամ, Սոկրատէս* և այլն։
*Սակավաթիվ անեզական բառեր, օրինակ՝ *աղունք, բարք, պարտք, վարք։
**Ր*-ով և նախընթաց բաղաձայնով վերջացող հետևյալ բառերը` *ասր, թանձր, ծաղր, ծանր, կարծր, մանր, մեղր, փոքր, քաղցր*։ Այս բառերի հոլովման ժամանակ եզակի թեք հոլովներում և հոգնակիի բոլոր հոլովներում *ր*-ն ընկնում է։ Հոգնակի թվի բոլոր հոլովներում հոլովակերտ մասնիկներից առաջ հանդես է գալիս *ն* ձայնորդը, օրինակ`


== Խառը հոլովումներ ==
=== *Ի-Ա* արտաքին հոլովում ===
Բառի հոլովմանը մասնակցում են *Ի* և *Ա* հոլովիչները` առաջինը` մինչև եզակի գործիականը, երկրորդը` եզակի գործիականում ու հոգնակի թվի բոլոր թեք հոլովներում։ Եզակի բացառականում հանդես է գալիս *է* հոլովակերտը, որից առաջ *Ի* հոլովիչը, շեշտակորույս լինելով, սղվում է։ Եզակի գործիականում բառն ստանում է *ւ* հոլովակերտը։


*Ի-Ա* արտաքին հոլովման ենթարկվում են`
*Մի շարք գոյականներ ու ածականներ, օրինակ` *ագահ, ազատ, աղքատ, ամ, ամպրոպ, աշխարհ, բազում, բևեռ, գազան, գարշապար, գաւազան, գաւառ, գերեզման, գուսան, դաժան, դաշտ, դև, դպիր, երախան, երիտասարդ, երկիր, իր, լաւ, խաւար, կարգ, հագագ, հզօր, հրաման, ճանապարհ, ճարտար, մեծ, նախարար, նահանգ, նուազ, շպետ, ոսոխ, չար, պայծառ, պատկեր, պարկ, պարտէզ, սագ, սահման, սէգ, վախճան, վահան, վայրագ, վէմ, վիշապ, տէգ, տխմար, տկար, փապար, փարթամ, փիղ, քաջ, քիլ, օտար, օրիորդ* և այլն։
*Այն գոյականներն ու ածականները, որոնք վերջանում են հետևյալ հնչյունակապակցություններով`
**Ակ - *ագարակ, աթոռակ, ախորժակ, աղաղակ, աղիւսակ, ամբարտակ, աշտարակ, ասպատակ, աւազակ, բաժակ, բանակ, գիսակ, դանակ, դաստակ, դաստիարակ, երակ, զաւակ, լծակ, կտակ, կրակ, ճաշակ, պսակ, օրինակ* և այլն։
**Ական - *անապատական, հանդիսական, շինական, փախստական* և այլն։
**Ածու - *ակնածու, ձեռնածու, նուագածու* և այլն։
**Անակ - *աշտանակ, արգանակ, ժամանակ, յաղթանակ* և այլն։
**Արան - *գանձարան, գելարան, դատարան, պահարան* և այլն։
**Ացու - *ապականացու, մահկանացու, պիտանացու* և այլն։
**Եակ - *դայեակ, դղեակ, մանեակ, որդեակ, սենեակ* և այլն։
**Եղ - *զօրեղ, հիւթեղ, ուժեղ* և այլն։
**Եղէն - *բոցեղէն, հողեղէն, հրեղէն, ոսկեղէն* և այլն։
**Իկ - *կապիկ, կօշիկ, մրրիկ, շապիկ* և այլն։
**Իչ - *բրիչ, գործիչ, գրիչ, կարգիչ* և այլն։
**Որդ - *անդէորդ, կշռորդ, ճանապարհորդ, որսորդ* և այլն։
**Ոց - *գելոց, խայթոց, փողոց* և այլն։
**Ու - *արու, եղջերու, լեզու, մեղու* և այլն։
**Ուկ - *աղմուկ, բազուկ, գեղջուկ, ճամուկ, մտրուկ, ստրուկ, վհուկ, տզրուկ*։
**Պան - *դռնապան, զանգապան, պահապան, պարտիզպան* և այլն։
**Ստան - *այգեստան, բուրաստան, շահաստան* և այլն։
**Իոր կամ աւոր - *աղանդաւոր, աղեղնաւոր, գեղմնաւոր, դատաւոր, զինուոր, շնչաւոր, ուղևոր, չքաւոր, սպասաւոր* և այլն։
*Մի շարք անեզական բառեր` *արտասուք, խելք, կամք, կառք, կեանք, միտք, փառք*, նույնպես և *-անք* բաղադրյալ մասնիկ ունեցողները` *աղաչանք, բաղձանք, զարդարանք, զարմանք, զբօսանք, լլկանք, կալանք, հալածանք, հանգամանք, հոսանք, մեծարանք, յանցանք, յարգանք, պատրանք, պարսաւանք, պերճանք* և այլն։
=== *Ի-Ա* ներքին հոլովում ===
Բառի հոլովմանը մասնակցում են *Ի* և *Ա* հոլովիչները, որոնք դրվում են բառի վերջին ձայնավորից առաջ։ *Ի* հոլովիչը հանդես է գալիս մինչև եզակի գործիականը, իսկ դրանից սկսած` գործում է *Ա* հոլովիչը։ Եզակի բացառականում հանդես է գալիս *է* հոլովակերտը, եզակի գործաիականում` *բ* հոլովակերտը։ Հոգնակի ուղղականում բառի վերջին *ն* բաղաձայնից առաջ հանդես են գալիս *ի* կամ *ու* հնչյունները։


*Ի-Ա* ներքին հոլովման ենթարկվում են *ն*-ով և նախընթաց բաղաձայնով վերջացող մի շարք բառեր` *ազն (սերունդ, ցեղ), ազն (ազնվական), առն, ափն, բեռն, բուռն, գառն, դաշն, դառն, դոխն, եզն, եղն, թոռն, լեառն, խաշն, կաթն, կամն, կառափն, հարսն, մասն, նեռն, ողն, սառն, տոռն*։
=== *Ո-Ա* խառն հոլովում ===
Բառի հոլովման ժամանակ եզակի թվում մինչև գործիականը հանդես է գալիս *Ո* հոլովիչը, իսկ եզակի գործիականում ու հոգնակի թվի բոլոր թեք հոլովներում` *Ա* հոլովիչը։ Եզակի բացառականը սովորաբար *է* հոլովակերտ չի ստանում, իսկ եզակի գործիականում հանդես է գալիս *ւ* հոլովակերտ մասնիկը։


*Ո-Ա* խառն հոլովման ենթարկվում են` 
**Ի* ձայնավորով վերջացող բազմավանկ բառերը, օրինակ` *այգի, աղաւնի, աղօրի, ամեհի, ամուրի, այրի, անդրի, ապակի, առաքինի, բարի, գարի, գերի, գօտի, եղևնի, թշնամի, կատաղի, կենդանի, հագնի, մարի, մորթի, մորի, յուռթի, ոզնի, պատասխանի, փոշի* և այլն։
*Այն բառերը, որոնք ունեն հետևյալ վերջածանցները`
**Անի - *գեղանի, լեզուանի, հովանի, պիտանի* և այլն։
**Ենի - *աղուեսենի, արմաւենի, զմռնենի, թզենի, հայրենի, վայրենի, վարդենի* և այլն։
**Ոտի - *զազրոտի, ցնցոտի* և այլն։
**Ուհի - *տիրուհի, քրմուհի, Սմբատուհի, Տաճատուհի* և այլն։
**Ունի - *արքունի, ծերունի*։
**Ունի* մասնիկով վերջավորվող հատուկ անունները, օրինակ` *Արշակունի, Արծրունի, Բագրատունի, Մանդակունի* և այլն։
*Մի շարք անեզական բառեր, օրինակ` *անդրավարտիք, արգասիք, բաղանիք, երախտիք, ընթրիք, ժանիք, կարիք, կարծիք, կեղծիք, հարսանիք, չարիք, օձիք* և այլն։

== Անկանոն հոլովում ==
Գրաբարում անկանոն կամ զարտուղի են համարվում *հայր, մայր, եղբայր, այր, տէր, քոյր, կին, տիկին, աւր, տիւ, գիւղ* բառերի հոլովումը, քանի որ դրանք կատարվում են ընդհանուր կանոններից որոշակի շեղումներով։ ՀԱյ քերականության մեջ փորձեր են արվել այս բառերը ևս բաշխել ըստ առանձին հոլովումների։ Օրինակ` Արսեն Բագրատունին *այր, տէր, հայր, մայր, եղբայր, կին* բառերը համարում է առաջին հոլովման (*Ա* հոլովում), *քույր* բառը` երկրորդ հոլովման (*Ե* հոլովում), *գիւղ* բառը` երրորդ հոլովման (*Ի* հոլովում), *աւր* բառը` հինգերորդ հոլովման (*Ու* հոլովում)։

*Այր* բառի եզակի սեռական, տրական ու բացառական հոլովներում հոլովիչի դեր է կատարում արմատական ձայնավորը։ Եզակի գործիական ու հոգնակի թվի թեք հոլովներում բառին ավելանում է *Ա* հոլովիչը։ Եզակի թվի թեք և հոգնակի թվի բոլոր հոլովներում *յ* հնչյունը սղվում է, իսկ *ր* հնչյունը *Ն* հոլովակերտ մասնիկի մոտ վերածվում է *ռ*-ի։


*Տէր* բառը կազմությամբ բարդ է. այն կազմված է *տի* (մեծ, բարձրաստիճան) և *այր* արմատներից, որտեղ *ի* ձայնավորը սղվել է, իսկ *այ* երկբարբառը միայն եզակի ուղղականում պարզվելով վերածվել է *է*-ի։



*Տէր* բառի օրինակով են հոլովվում նաև այն բարդ բառերը, որոնց վերջին բաղադրիչը *տէր*-ն է, օրինակ` *տանուտէր - տանուտեառն, պարտատէր - պարտատեառն* և այլն։



*Մայր, եղբայր* բառերը հոլովվում են *հայր* բառի նման, սակայն առանց հոգնակի թվի հոլովների երկրորդ ձևերի։





Սրանց նման են հոլովվում նաև բարդվածները, օրինակ` *նախահայր, նախամայր, հօրեղբայր* և այլն։

*Քոյր* բառի թեք հոլովներում *ոյ* երկբարբառին փոխարինում է *Ե* հոլովիչը։






*Գիւղ* բառի եզակի սեռական, տրական ու սրանից կազմված բացառական հոլովներում հանդես է գալիս *ջ* մասնիկը, բացառականում ավելանում է *է* հոլովակերտը։ Եզակի թվի սեռական, տրական ու բացառական հոլովները ներդրական բնույթ ունեն, որտեղ *իւ* երկբարբառը փոխարինվում է *ե* հնչյունով։ Եզակի գործիականում ու հոգնակի թվի թեք հոլովներում բառի վերջում ավելանում է *Ի'' հոլովիչը, որից հետո հանդես են գալիս հոլովակերտ մասնիկները։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*Ա. Աբրահամյան, Գրաբարի ձեռնարկ, Երևան, 1976։
*Մ. Աբեղյան, Գրաբարի քերականություն, Երևան, 1936։
*Է. Աղայան, Գրաբարի քերականություն, հ. 1, գիրք Ա, Երևան, 1964։
*Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, մ. 1-2, Երևան, 1940-1951։
*Վ. Առաքելյան, Գրաբարի հոլովումը և խոնարհումը, Երևան, 1945
*Հ. Ավետիսյան, Ռ. Ղազարյան, Գրաբարի ձեռնարկ, Երևան, 1978։
*Ս. Ղազարյան, Գրաբարի ձեռնարկ, Երևան, 1951։
*Պ. Շարաբխանյան, Գրաբարի դասընթաց, Երևան, 1974։
*Ստ. Մալխասյանց, Գրաբարի հոլովումը, խոնարհումը և նախդիրները, 2-րդ հրատ., Թիֆլիս, 1910։
*Գ. Ջահուկյան, Հին հայերենի հոլովման սիստեմը և նրա ծագումը, Երևան, 1959։
*Գ. Ջահուկյան, Գրաբարի քերականության պատմություն, Երևան, 1974։

Կատեգորիա:Հայոց լեզվի պատմություն