«Իսլամական պետության» կողմից մշակութային ժառանգության ոչնչացում

2014 թվականից ի վեր «Իսլամական պետությունը» (ԻՊ կամ ԻԼԻՊ) աննախադեպ մասշտաբով մշակութային ժառանգություն է ոչնչացրել, հիմնականում Իրաքում և Սիրիայում, ինչպես նաև Լիբիայում: Այս հարձակումների և ավերածությունների թիրախում են եղել տարբեր հին և միջնադարյան արտեֆակտներ, թանգարաններ, գրադարաններ և պաշտամունքի վայրեր, ինչպես նաև մարդկության պատմության համար կարևոր այլ վայրեր: 2014 թվականի հունիսից մինչև 2015 թվականի փետրվարը «Իսլամական պետության» սալաֆի ջիհադիստները միայն Մոսուլում թալանել և ոչնչացրել են առնվազն 28 պատմական կրոնական շինություն։ Այս ավերածությունների ընթացքում թալանված արժեքավոր իրերից շատերն օգտագործվել են ԻՊ-ի տնտեսությունը խթանելու համար։

Հին Միջագետքի նշանակալի վայրերից բացի, ԻԼԻՊ-ը հատկապես աղետալի վնաս է հասցրել Իրաքի քրիստոնեական ժառանգությանը: Այն նաև ոչնչացրել է իսլամական վայրեր, որոնք հայտարարել է, որ հակասում են իր գաղափարախոսության մեջ թույլատրելիին:

## Մոտիվացիա
ԻՊ-ն մշակութային ժառանգության վայրերի ոչնչացումը արդարացնում է իր սալաֆիզմով, որն, ըստ իր հետևորդների, «մեծ նշանակություն է տալիս թաուհիդի (մոնոթեիզմի) հաստատմանը» և «շիրքի (բազմաաստվածության) վերացմանը»։ Այսպիսով, պատմական և մշակութային ժառանգության վայրերի ոչնչացման համար կա գաղափարախոսական հիմք։ ԻՊ-ն Պալմիրա և Նիմրուդ վայրերում իր գործողությունները սուննի իսլամական ավանդույթին համապատասխան է համարում։

Բացի ոչնչացման գաղափարախոսական ասպեկտներից՝ պատմական վայրերի ոչնչացման համար կան նաև այլ, ավելի գործնական պատճառներ: Աշխարհի ուշադրությունը գրավելը հեշտությամբ է իրականացվում նման վայրերի ոչնչացման միջոցով՝ հաշվի առնելով լրատվամիջոցների լայնածավալ լուսաբանումը և միջազգային դատապարտումը: Պատմական ավերակների ոչնչացումը նաև թույլ է տալիս ԻՊ-ին մաքրել ամեն ինչ և սկսել նորից՝ որևէ հետք չթողնելով նախորդ մշակույթի կամ քաղաքակրթության վրա: Այն նաև իդեալական հարթակ է ստեղծում խմբի համար՝ հաստատելով իր ինքնությունը և իր հետքը թողնելով պատմության մեջ: Չնայած ծայրահեղ ավերածությունները ցույց տվող պատկերներին, ԻՊ-ը նաև օգտագործում է թալանված հնությունները՝ իր գործունեությունը ֆինանսավորելու համար։ Չնայած ՄԱԿ-ի կողմից 2011 թվականից ի վեր Սիրիայից թալանված արտեֆակտների առևտրի արգելքին՝ խումբը մաքսանենգ ճանապարհով այդ արտեֆակտները դուրս է բերում Մերձավոր Արևելքից և տեղափոխում Եվրոպայի և Հյուսիսային Ամերիկայի հնաոճ իրերի սև շուկաներ։

## Ավերված ժառանգություն
մինի|Մոսուլում գտնվող Հովնա մարգարեի (Նաբի Յունուս) մզկիթը, լուսանկարը՝ 1999 թվականին: Այն ավերվել է ԻՊ-ի կողմից 2014 թվականին:

### Մզկիթներ և սրբավայրեր
2014 թվականին լրատվամիջոցները հաղորդել են ԻՊ-ի կողմից գրավված տարածքներում սուննի և շիա կրոնական կառույցների պատկանող բազմաթիվ կրոնական շենքերի ոչնչացման մասին։ Դրանց թվում են եղել Իբն ալ-Աթիրի դամբարանը, Մոսուլի Իմամ Աբբասի մզկիթը, Շեյխ Ջավադ ալ-Սադիք մզկիթը, Սեյիդ Ար-Մամութ Բաբայի դամբարանը, Համու ալ-Քադու մզկիթը, Նահատակների մզկիթը, Սաադ Իբն Աքիլի դամբարանը Թալ Աֆարում, սուֆիական Ահմեդ ալ-Ռիֆայի դամբարանը և Մահլաբիա շրջանում Շեյխ Իբրահիմի դամբարանը։

Մոսուլում ԻՊ-ն նաև թիրախավորել է մի քանի դամբարաններ, որոնց վրա կառուցված սրբավայրեր են եղել: 2014 թվականի հուլիսին ԻՊ-ը պայթուցիկներով ոչնչացրել է Դանիել մարգարեի դամբարաններից մեկը և Հովնա մարգարեի դամբարանն ու մզկիթը, ինչպես նաև Ջիրջիս (Գեորգի) մարգարեի դամբարանը։ Նույն ամսին ԻՊ-ն նաև ոչնչացրել է Մոսուլում գտնվող Իմամ Ավն Ալ-Դինի 13-րդ դարի դամբարանը, որը 13-րդ դարի մոնղոլական ներխուժումից հետո փրկված քիչ կառույցներից մեկն է: Ոչնչացումը հիմնականում իրականացվել է պայթուցիկներով, սակայն որոշ դեպքերում օգտագործվել են բուլդոզերներ։

2014 թվականի սեպտեմբերի 24-ին Տիկրիտում պայթեցվել է Ալ-Արբաին մզկիթը, որը պարունակել է Ումարի դարաշրջանի քառասուն դամբարաններ։ Շենքում նաև երկու սրբավայր է եղել՝ մեկը նվիրված Սիթ Նաֆիսային, իսկ մյուսը՝ Ամր իբն Ջունդաբ ալ-Ղաֆարիին։

2015 թվականի փետրվարի 26-ին ԻՊ-ն պայթեցրել է Մոսուլի կենտրոնում գտնվող 12-րդ դարի Կանաչ մզկիթը։

2015 թվականի մարտին ԻՊ-ն բուլդոզերով հողին է հավասարեցրել Մոսուլի Համու ալ-Քադու մզկիթը, որը կառուցվել է 1880 թվականին: Համու ալ-Քադու մզկիթում է գտնվել Ալա-ալ-դին Իբն Աբդուլ Քադիր Գիլանիի ավելի վաղ դամբարանը: Նույն թվականին ԻՊ-ը հրամայել է հեռացնել Մոսուլի մզկիթներից բոլոր դեկորատիվ տարրերն ու որմնանկարները, նույնիսկ նրանք, որոնք պարունակել են Ղուրանի հատվածներ և հիշատակել են Ալլահին։ Նրանք ԻՊ-ի կողմից նկարագրվել են որպես «սխալ ստեղծագործական ձև, որը հակասում է շարիաթի հիմունքներին»։ Մոսուլում այդ հրամանին հակառակվող առնվազն մեկ իմամ է սպանվել։ 
[մինի|[Ան-Նուրի մզկիթ|Ալ-Նուրիի Մեծ մզկիթի թեքված մինարեթը՝ 2013 թվականին: Ավերվել է ԻՊ-ի կողմից 2017 թվականի հունիսի 22-ին՝ Մոսուլի ճակատամարտի ժամանակ:]]
2016 թվականին ԻՊ-ն ոչնչացրել է Անահի մինարեթը Ալ Անբար նահանգում, որը թվագրվում է Աբբասյան խալիֆայության ժամանակաշրջանին։ Մինարեթը վերակառուցվել է միայն 2013 թվականին՝ 2006 թվականին Իրաքի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ անհայտ հանցագործի կողմից ոչնչացվելուց հետո։

2017 թվականին ԻՊ-ը ոչնչացրել է Ալ-Նուրիի Մեծ մզկիթը և դրա թեք մինարեթը։ Սա այն մզկիթն է եղել, որտեղ ԻՊ-ի առաջնորդ Աբու Բաքր ալ-Բաղդադին երեք տարի առաջ հայտարարել է «Իսլամական պետության» խալիֆայության ստեղծման մասին։ ԻՊ-ն պնդել է, որ մզկիթը ռմբակոծվել է ԻՊ-ի դեմ պայքարող համատեղ ուժերի կողմից, սակայն տեսանյութերի վերլուծությունը ցույց է տվել, որ մզկիթը ոչնչացվել է ԻՊ-ի կողմից կատարված հարձակումների հետևանքով։

### Եկեղեցիներ և վանքեր

2014 թվականի հունիսին հաղորդվել է, որ ԻՊ-ի տարրերին հրահանգվել է ոչնչացնել Մոսուլի բոլոր եկեղեցիները։ Այդ ժամանակվանից ի վեր քաղաքի եկեղեցիների մեծ մասը ոչնչացվել է։

* Աստվածածնի եկեղեցին ավերվել է մի քանի ինքնաշեն պայթուցիկ սարքերով 2014 թվականի հուլիսին։
* Դեյր Մար Էլիա վանքը, որը Իրաքի ամենահին վանքն է, քանդվել է 2014 թվականի օգոստոսի վերջից մինչև սեպտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում։ Ավերածությունների մասին չի հաղորդվել մինչև 2016 թվականի հունվարը։
* 20-րդ դարի սկզբին կառուցված Ալ-Թահիրա եկեղեցին, հնարավոր է, պայթեցվել է 2015 թվականի փետրվարի սկզբին։
* Իրաքի կառավարության պաշտոնյա Դուրեիդ Հիքմաթ Թոբիայի խոսքով՝ Սուրբ Մարգարիտայի եկեղեցին, որը 10-րդ դարի քաղդեական կաթոլիկ եկեղեցի է, ավերվել է 2015 թվականի մարտի 9-ին։ Մոտակա գերեզմանատունը նույնպես բուլդոզերով քանդվել է։
* Մեկ այլ եկեղեցի, որը, ըստ որոշ տեղեկությունների, «հազարավոր տարեկան» էր, պայթեցվել է 2015 թվականի հուլիսին։ Քրդական աղբյուրների համաձայն, եկեղեցու ավերման ժամանակ պատահաբար զոհվել է չորս երեխա։
* Սաա Քադիմա եկեղեցին, որը կառուցվել է 1872 թվականին, պայթեցվել է 2016 թվականի ապրիլին։

ձախից|մինի|Մոսուլի Սաա Քադիմա եկեղեցին, որը պայթեցվել է 2016 թվականի ապրիլին
ԻՊ-ը նաև պայթեցրել կամ քանդել է մի շարք այլ եկեղեցիներ Իրաքի կամ Սիրիայի այլ վայրերում: Սիրիայի Դեր Զոր քաղաքում գտնվող Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիր եկեղեցին պայթեցվել է ԻՊ-ի զինյալների կողմից 2014 թվականի սեպտեմբերի 21-ին։

2014 թվականի սեպտեմբերի 24-ին ԻՊ-ի զինյալները ինքնաշեն պայթուցիկ սարքերով ոչնչացրել են Տիկրիտում Արևելքի ասորական եկեղեցուն պատկանող 7-րդ դարի Կանաչ եկեղեցին (հայտնի է նաև որպես Սուրբ Ահոդամահ եկեղեցի)։

Իրաքի Բախդիդա քաղաքի մոտ գտնվող Խիդր Իլյասի Մար Բեհնամի վանքը ոչնչացվել է ԻՊ-ի կողմից ՝2015 թվականի մարտին։

Ըստ հաղորդագրությունների՝ 2015 թվականի մայիսի 4-ին՝ Զատկի կիրակի օրը (ապրիլի 5-ին) ԻՊ-ն ոչնչացրել է ասորական քրիստոնեական Աստվածածնի եկեղեցին, որը գտնվել է Սիրիայի Թել Նասրի քաղաքում: «Երբ քրդական ժողովրդական պաշտպանության ջոկատների և տեղի ասորի մարտիկների «համատեղ ուժերը» փորձում էին մտնել քաղաք»՝ ԻՊ-ն պայթեցրել է պայթուցիկ նյութերը՝ ոչնչացնելով եկեղեցու մնացորդները։ ԻՊ-ը վերահսկել է եկեղեցին 2015 թվականի մարտի 7-ից։

2015 թվականի օգոստոսի 21-ին Հոմսի նահանգի Ալ-Քարյաթեյնի մոտ գտնվող Սուրբ Էլիան պատմական վանքը ոչնչացվել է ԻՊ-ի կողմից։

### Հին և միջնադարյան վայրեր

2014 թվականի մայիսին ԻՊ անդամները ջարդուփշուր են արել Թել Աջաջայում գտնվող 3000-ամյա նեոասորական արձանը։ Հետագա հաղորդագրությունները ցույց են տվել, որ Թել Աջաջայում (Սադդիկաննի) գտնվող արտեֆակտների ավելի քան 40%-ը թալանվել է ԻՊ-ի կողմից։

Թալ Աֆար ամրոցի որոշ հատվածներ պայթեցվել են ԻՊ-ի կողմից 2014 թվականի դեկտեմբերին՝ պատճառելով մեծ վնասներ։

2015 թվականի հունվարին, ըստ հաղորդումների, ԻՊ-ը ոչնչացրել է Նինվեի պատի մեծ մասը, որը գտնվում է Մոսուլի ալ-Թահրիր թաղամասում։ Պատերի այլ մասեր, այդ թվում՝ Մաշկա և Ադադ դարպասները, պայթեցվել են 2016 թվականի ապրիլին։

Սիրիայի Ռաքքա քաղաքում ԻՊ-ն հրապարակավ հրամայել է բուլդոզերով քանդել մ.թ.ա. 8-րդ դարի ասորական դարպասի առյուծի հսկայական քանդակը։ Մեկ այլ առյուծի արձան նույնպես ոչնչացվել է։ Երկու արձաններն էլ ծագում են Արսլան Թաշ հնագիտական վայրից։ Ոչնչացման մասին հրապարակվել է ԻՊ-ի «Դաբիկ» ամսագրում։ Կորած արձանների թվում են Մուլլա Ուսման ալ-Մավսիլիի, սափորը կրող կնոջ և Աբու Թամմամի արձանները։

2015 թվականի փետրվարի 26-ին ԻԼԻՊ-ը տեսանյութ է հրապարակել, որում ցուցադրվել է Մոսուլի թանգարանում տարբեր հին արտեֆակտների ոչնչացումը։ Վնասված արտեֆակտները ծագում են ասորական դարաշրջանից և Հատրա հին քաղաքից։ Տեսանյութում, մասնավորապես, երևում է Ներգալ դարպասի աջ կողմից գրանիտե լամասուի արձանի վնասումը ամորտիզատորով: Պնդվել է, որ թանգարանում գտնվող մի քանի այլ վնասված իրեր նույնպես պատճեններ են եղել, սակայն դա հետագայում հերքել է Իրաքի մշակույթի նախարար Ադել Շարշաբը՝ ասելով. «Մոսուլի թանգարանում եղել են բազմաթիվ հին արտեֆակտներ՝ մեծ ու փոքր: Դրանցից ոչ մեկը չի տեղափոխվել Բաղդադում գտնվող Իրաքի ազգային թանգարան: Այսպիսով, Մոսուլում ոչնչացված բոլոր արտեֆակտները բնօրինակ են, բացառությամբ գիպսից պատրաստված չորս կտորների»։
[ձախից|մինի|[Աշուրնասիրպալ II-ի պալատը Նիմրուդում, լուսանկարը՝ 2007 թվականին: ԻՊ-ը բուլդոզերով քանդել և ավերել է քաղաքը 2015 թվականի մարտին:]]
2015 թվականի մարտի 5-ին, ըստ տեղեկությունների, ԻԼԻՊ-ը սկսել է Նիմրուդի՝ մ.թ.ա. 13-րդ դարի ասորական քաղաքի քանդումը։ Տեղական պալատը բուլդոզերով քանդվել է, մինչդեռ Աշուրնասիրպալ II-ի պալատի դարպասների մոտ գտնվող լամասու արձանները ջարդվել են։ 2015 թվականի ապրիլին հրապարակվել է Նիմրուդի ավերումը ցույց տվող տեսանյութ։ Երբ քաղաքը կառավարական ուժերը վերադարձրին իրենց վերահսկողությանը, Նիմրուդի պեղված գոտու 90%-ը, այդ թվում՝ Աշուրբանիպալ II-ի պալատը, զիգգուրատը և դրա Լամասու արձանները, ամբողջությամբ ավերվել էին։ Քաղաքի ավերումից ի վեր Սմիթսոնյան ինստիտուտի կողմից ֆինանսավորվող Նիմրուդի փրկարարական նախագիծը երկու մրցաշրջան աշխատել է տեղում՝ տեղացի իրաքցի հնագետներին վերապատրաստելու և մնացորդները պաշտպանելու և պահպանելու համար։ Մինչ օրս նախագիծը մեծապես հաջողությամբ է ավարտվել մնացած արտեֆակտների և բարձրաքանդակների փաստաթղթավորման և հավաքագրման գործում. վերականգնման ծրագրերը նույնպես մշակման փուլում են։

2015 թվականի մարտի 7-ին քրդական աղբյուրները հայտնել են, որ ԻՊ-ն սկսել է բուլդոզերով քանդել Հատրան, որը գտնվում էր ավերման սպառնալիքի տակ, այն բանից հետո, երբ ԻՊ-ը գրավել էր հարակից տարածքը: Հաջորդ օրը ԻՊ-ը Դուր-Շարուկինում հարձակվել է քրդական փեշմերգայի ուժերի վրա, հայտնում է Մոսուլի քուրդ պաշտոնյա Սաիդ Մամուզինին։ Վնասի մեծ մասը պատճառվել է փեշմերգայի ուժերի կողմից, որոնք փորձել են ռազմականացնել ԻՊ-ի դեմ տարածքը։

Իրաքի զբոսաշրջության և հնությունների նախարարությունը նույն օրը սկսել է հարակից հետաքննությունը։ 2015 թվականի ապրիլի 8-ին Իրաքի զբոսաշրջության նախարարությունը հայտնել է, որ ԻՊ-ն ոչնչացրել է Մոսուլի 12-րդ դարի Բաշ Թապիա ամրոցի մնացորդները։ 2015 թվականի հուլիսի սկզբին Իրաքի 10,000 հնագիտական վայրերի 20%-ը գտնվել է ԻՊ-ի վերահսկողության տակ։

2015 թվականին վնասվել է Նինվեի թևավոր ցլի դեմքը։

#### Պալմիրա

ԻՊ-ի կողմից Պալմիրայի գրավմանը նախապատրաստվելով՝ հնագետները մոտակա թանգարանից հանել են հարյուրավոր արտեֆակտներ։ Սիրիայում Պալմիրայի գրավումից հետո, ըստ տեղեկությունների, ԻՊ-ն մտադիր չի եղել քանդել քաղաքի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ընդգրկված տարածքը (միաժամանակ մտադիր էր ոչնչացնել «բազմաստվածություն» համարվող ցանկացած արձան)։ 2015 թվականի մայիսի 27-ին ԻՊ-ն հրապարակել է 87 վայրկյան տևողությամբ տեսանյութ, որտեղ ցուցադրվել են ակնհայտորեն չվնասված հին սյունաշարերի, Բելի տաճարի և Հռոմեական թատրոնի մասերը։ 2015 թվականի հունիսին ԻՊ-ի հետ կապված հաշիվները տեսանյութ են հրապարակել, որտեղ պատկերված է եղել, թե ինչպես են իր անդամները ամֆիթատրոնում մահապատժի ենթարկում քսանհինգ գերի ընկած սիրիացի զինվորների, որոնց հետևում են հարյուրավոր տեղացի քաղաքացիական տղամարդիկ, որոնք, ըստ տեղեկությունների, ստիպված են եղել ուղղակի դիտել այդ ամենը։ Սակայն, 2015 թվականի հունիսի 27-ին ԻՊ-ը քանդել է Պալմիրայում գտնվող Ալ-լաթ առյուծի հին արձանը։ (Այն ժամանակվանից ի վեր այն վերականգնվել է և պահվում է Դամասկոսի թանգարանում, մինչև որ պարզվի, որ արձանը կարող է անվտանգ կերպով վերադարձվել Պալմիրա): Պալմիրայից մի քանի այլ արձաններ, որոնք, ըստ որոշ տեղեկությունների, առգրավվել էին մաքսանենգից, նույնպես ոչնչացվել են ԻՊ-ի կողմից։ Օգոստոսին ԻՊ-ն սպանել է Խալեդ ալ-Ասաադին՝ հնագետ և Պալմիրայի փորձագետ, այն բանի համար, որ չի հայտնել նրանց ԻՊ-ից պաշտպանելու համար թաքցված արտեֆակտների տեղը։ 2015 թվականի օգոստոսի 23-ին հաղորդվել է, որ ԻՊ-ը պայթեցրել է 1-ին դարի Բալշամինի տաճարը։ 2015 թվականի օգոստոսի 30-ին ԻՊ-ը պայթուցիկներով քանդել է Բելի տաճարը: Կարճ ժամանակ անց արված տեղանքի արբանյակային լուսանկարները ցույց են տվել, որ գրեթե ոչինչ չի մնացել։

Համաձայն ASOR սիրիական ժառանգության նախաձեռնության կողմից 2015 թվականի սեպտեմբերի 3-ին հրապարակված զեկույցի՝ ԻՊ-ն հունիսի վերջից ի վեր երկու փուլով ոչնչացրել է նաև Պալմիրայի յոթ հին աշտարակ-դամբարաններ։ Ավերածությունների վերջին փուլը տեղի է ունեցել 2015 թվականի օգոստոսի 27-ից սեպտեմբերի 2-ը ընկած ժամանակահատվածում, ներառյալ մ.թ. 2-րդ դարի Էլահբելի աշտարակի ոչնչացումը, որը կոչվում է «Պալմիրայի առանձնահատուկ թաղման հուշարձանների ամենաակնառու օրինակը»։ Ավելի վաղ ոչնչացվել են նաև Յամլիկուի և Ատենատենի հին դամբարանները։ Հոկտեմբերին պայթեցվել է նաև Հուշարձանային կամարը։

Երբ Պալմիրան 2016 թվականի մարտին Սիրիայի կառավարական ուժերի կողմից վերագրավվել է՝ նահանջող ԻՊ-ի զինյալները պայթեցրել են 13-րդ դարի Պալմիրայի ամրոցի որոշ հատվածներ։

ԻՊ-ն շարունակել է նաև պարթևական/հռոմեական Դուրա-Եվրոպոս քաղաքի թալանն ու ավերումը, որը սկսվել է կողոպտիչների կողմից՝ Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ։ «Անապատի Պոմպեյ» մականունով քաղաքը առանձնահատուկ հնագիտական նշանակություն է ունեցել։

2017 թվականի հունվարին Պալմիրայի 2016 թվականի դեկտեմբերին վերագրավումից հետո զինյալների կողմից երկրորդ օկուպացիայի ժամանակ, հաղորդվել է, որ ԻՊ-ն ոչնչացրել է հռոմեական ամֆիթատրոնի ճակատային մասը, ինչպես նաև տետրապիլոնը։ 

2019 թվականի հունվարի 1-ին հաղորդվել է, որ Սիրիայի իշխանությունները հայտնաբերել են հռոմեական դարաշրջանի երկու թաղման կիսանդրիներ, որոնք մաքսանենգ ճանապարհով տեղափոխվել են Պալմիրայից՝ Ալ-Սուխնա գյուղական վայրում գտնվող ԻՊ-ի լքված վայրից։

#### Հատրա
Հատրան հին քաղաք է եղել Իրաքի Նինվե նահանգում և Ալ-Ջազիրա շրջանում։ Մեծ ամրացված քաղաք և առաջին արաբական թագավորության մայրաքաղաքը, որը հետագայում դարձել է պարսկական ենթակա պետություն։ Հատրան դիմակայել է հռոմեացիների ներխուժումներին մ.թ. 116 և 198 թվականներին՝ շնորհիվ իր բարձր, հաստ պատերի, որոնք ամրացված են եղել աշտարակներով։ Մոտավորապես 240 թվականին քաղաքը ընկել է Շապուր I-ի (գահակալել է մոտ 240–272 թվականներին) ձեռքը, որը պարսկական Սասանյան դինաստիայի կառավարիչն է եղել և ավերել է այն։ Քաղաքի վերաբերյալ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի նկարագրության մեջ նշվում է, որ «քաղաքի մնացորդները, մասնավորապես տաճարները, որտեղ հելլենիստական և հռոմեական ճարտարապետությունը միաձուլվում է արևելյան դեկորատիվ առանձնահատկությունների հետ, վկայում են նրա քաղաքակրթության մեծության մասին»։ Քաղաքը գտնվում է Բաղդադից 290 կմ հյուսիս-արևմուտք և Մոսուլից 110 կմ հարավ-արևմուտք ընկած տարածքում։

2015 թվականի մարտի 7-ին տարբեր աղբյուրներ, այդ թվում՝ իրաքցի պաշտոնյաները, հայտնել են, որ ԻՊ-ն սկսել է քանդել Հատրայի ավերակները։ Հաջորդ ամիս ԻՊ-ի կողմից հրապարակված տեսանյութում երևում էր հուշարձանների ոչնչացումը։ Հին քաղաքը վերականգնվել է Ժողովրդական զորահավաք ուժերի կողմից 2017 թվականի ապրիլի 26-ին։ Չնայած Հատրայի տաճարների մեծ մասը համեմատաբար անվնաս է եղել, այնուամենայնիվ դրանց ներքին սուրբ գրություններն ու արվեստը ջարդվել և թալանվել են ԻՊ-ի ուժերի կողմից։

### Գրադարաններ
ԻՊ-ն տարբեր վայրերից  գրքերի և թղթերի հավաքածուներ է այրել կամ գողացել է, այդ թվում՝ Մոսուլի կենտրոնական գրադարանից (որը նրանք լցրել են պայթուցիկներով և այրել, Մոսուլի համալսարանի գրադարանից, սուննի մուսուլմանների գրադարանից, Դոմինիկյան հայրերի 265-ամյա լատինական եկեղեցիից և վանքից, ինչպես նաև Մոսուլի թանգարանային գրադարանից: Որոշ ոչնչացված կամ գողացված աշխատանքներ թվագրվում են մ.թ.ա. 3000 թվականին և ներառում են «20-րդ դարի սկզբի իրաքյան թերթեր, Օսմանյան կայսրության քարտեզներ և գրքեր, ինչպես նաև Մոսուլի մոտ 100 հաստատող ընտանիքների կողմից նվիրաբերված գրքերի հավաքածուներ»: Հայտարարված նպատակն է եղել ոչնչացնել բոլոր ոչ իսլամական գրքերը։

## Պատասխան
2014 թվականի սեպտեմբերի 22-ին ԱՄՆ պետքարտուղար Ջոն Քերին հայտարարել է, որ Պետդեպարտամենտը համագործակցել է Արևելքի ամերիկյան դպրոցների մշակութային ժառանգության նախաձեռնությունների հետ՝ «Իրաքում և Սիրիայում մշակութային ժառանգության վայրերի վիճակը և դրանց սպառնացող վտանգները համապարփակ ձևով փաստաթղթավորելու, ինչպես նաև դրանց վերականգնման, պահպանման և պաշտպանության ապագա կարիքները գնահատելու համար»։ 2014 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի զինված հակամարտության դեպքում մշակութային արժեքների պաշտպանության կոմիտեն իններորդ հանդիպման ժամանակ դատապարտել է «մշակութային արժեքների դեմ կրկնվող և միտումնավոր հարձակումները... մասնավորապես՝ Սիրիայի Արաբական Հանրապետությունում և Իրաքի Հանրապետությունում»։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր տնօրեն Իրինա Բոկովան Մոսուլում տեղի ունեցած ավերածությունները անվանել է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 2199 բանաձևի խախտում, իսկ Նիմրուդի ավերումը՝ պատերազմական հանցագործություն։

Իրաքի նախկին վարչապետ Նուրի ալ-Մալիքին հայտնել է, որ տեղական խորհրդարանական զբոսաշրջության և հնությունների կոմիտեն «բողոքներ է ներկայացրել ՄԱԿ-ին՝ ԻՊ-ի բոլոր հանցագործություններն ու չարաշահումները դատապարտելու համար»։ 2015 թվականի մայիսի 28-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան միաձայն ընդունել է Գերմանիայի և Իրաքի նախաձեռնությամբ և ՄԱԿ-ի 91 անդամ պետությունների կողմից հովանավորվող բանաձև, որում նշվել է, որ ԻՊ-ի կողմից մշակութային ժառանգության ոչնչացումը կարող է համարվել պատերազմական հանցագործություն և կոչ է արել միջազգային միջոցներ ձեռնարկել նման գործողությունները դադարեցնելու համար, որոնք այն որակել են որպես «պատերազմի մարտավարություն»։

2015 թվականի օգոստոսին Պալմիրայի տաճարի ավերումից հետո, Թվային հնագիտության ինստիտուտը (ԹՀԻ) հայտարարել է պատմական վայրերի և արտեֆակտների թվային գրանցամատյան ստեղծելու ծրագրերի մասին, որոնք սպառնում են ԻՊ-ի առաջխաղացմանը։ Այս նպատակին հասնելու համար ԹՀԻ-ն, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հետ համագործակցությամբ, հայտնել է, որ Մերձավոր Արևելքի գործընկերներին 5000 3D տեսախցիկ կտեղակայի՝ տեղական ավերակների և մասունքների 3D սկանավորումներ կատարելու համար։ 2016 թվականի ապրիլի 18-ին, ԹՀԻ-ի կողմից ստեղծված Հուշարձանային կամարի մեկ երրորդ մասշտաբի 3D տպիչով տպագրված մոդելն է բացվել Լոնդոնի Տրաֆալգարյան հրապարակում Լոնդոնի այն ժամանակվա քաղաքապետ Բորիս Ջոնսոնի կողմից, հետո այն՝ 2016-ից 2020 թվականներին ցուցադրվել է Նյու Յորքում, Դուբայում, Ֆլորենցիայում (G7 գագաթնաժողովի համար), Արոնայում (Իտալիա), Վաշինգտոնում, Ժնևում, Բեռնում և Լյուքսեմբուրգում։

Չեխիայի ազգային թանգարանի գլխավոր տնօրեն Միխալ Լուկեշը 2017 թվականի հունիսին ստորագրել է համաձայնագիր, որով հաստատությունը պարտավորվել է օգնել Սիրիային փրկել, պահպանել և պաշտպանել պատերազմի հետևանքով վնասված մշակութային և պատմական ժառանգության մեծ մասը, այդ թվում՝ Պալմիրայի հնագույն վայրը։ Նա հանդիպել է Մաամուն Աբդուլքարիմի հետ և քննարկել աշխատանքների ծրագրերը, որոնք տևել են մինչև 2019 թվականը։

2017 թվականի հունիսին Համաշխարհային հուշարձանների հիմնադրամը (WMF) հայտարարել է սիրիա-հորդանանական սահմանի մոտ գտնվող սիրիացի փախստականներին ավանդական քարե որմնադրությանը սովորեցնելու համար 500,000 ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ ծրագրի մեկնարկի մասին: Նպատակն է նրանց սովորեցնել զարգացնել այնպիսի հմտություններ, որոնք անհրաժեշտ են Սիրիայում խաղաղության հաստատումից հետո Սիրիայում քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում վնասված կամ ավերված մշակութային ժառանգության վայրերի վերականգնմանը նպաստելու համար։

Տարիներ շարունակ խոշոր վերակառուցման գաղափարները հանդիպել են Պալմիրայի՝ որպես զբոսաշրջային վայր կրկին օգտագործելու վերաբերյալ էթիկական մտահոգություններին՝ հաշվի առնելով վերջերս այնտեղ տեղի ունեցած բռնությունները և դրա տեղը Պալմիրայի պատմության մեջ, ինչպես նաև այն մասին բանավեճերը, թե որ երկրներն ու կազմակերպությունները պետք է ներգրավվեն վերակառուցման գործընթացում։ Սիրիայի հնագիտության պաշտպանության ասոցիացիան (APSA) դեմ է արտահայտվել արագ վերակառուցմանը՝ պնդելով, որ դա կամրապնդի սիրիական ռեժիմը, որը մեղադրվում է սիրիացի քաղաքացիների զանգվածային սպանությունների մեջ։ 

Փոքր վերականգնումներն արդեն սկսվել են. Պալմիրայում մահացած տղամարդու և կնոջ՝ ԻՊ-ի կողմից վնասված և ապականված կիսանդրիները Պալմիրայից տարվել են Բեյրութ՝ Հռոմ ուղարկելու համար։ Իտալացի մասնագետները վերականգնել են դիմանկարները՝ օգտագործելով 3D տեխնոլոգիա՝ խեժային պրոթեզներ տպելու համար, որոնք պատվել են քարե փոշու հաստ շերտով՝ բնօրինակ քարի հետ միաձուլվելու համար. պրոթեզները ամրացվել են կիսանդրիների վնասված դեմքերին՝ ուժեղ մագնիսների միջոցով։ Վերականգնված կտորները այժմ վերադարձել են Սիրիա։ Աբդուլքարիմն ասել է, որ կիսանդրիների վերականգնումը «առաջին իրական, տեսանելի դրական քայլն է, որը միջազգային հանրությունը ձեռնարկել է սիրիական ժառանգությունը պաշտպանելու համար»։

Այնուամենայնիվ, «Արդարադատության համար պարգևատրում» ծրագիրը մինչև 5 միլիոն դոլար է առաջարկում այն տեղեկատվության համար, որը կարող է խափանել ԻՊ-ի կողմից նավթի և հնությունների վաճառքը և/կամ առևտուրը։

2021 թվականին հայտարարվել է, որ Ռուսաստանի պետական Էրմիտաժ թանգարանը, համագործակցելով ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի և Սիրիայի հնությունների և թանգարանների վարչության հետ, կվերականգնի Պալմիրայի սկզբնական հուշարձանային կամարը։

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագրություն
* 

## Առընթեր գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* ԻՊ-ի ոչնչացրած և վնասած վայրերը, սեպտեմբերի 1, 2015, National Geographic
* ԻՊ-ն և հնությունների ապօրինի շրջանառությունը. ՀԴԲ-ն զգուշացնում է դիլերներին և հավաքորդներին ահաբեկչական ավարի մասին

Կատեգորիա:ԻԼԻՊ
Կատեգորիա:Իրաքի մշակույթ
Կատեգորիա:Լիբիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Մշակութային ժառանգություն
Կատեգորիա:Մուսուլմանների կողմից ավերված եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Ռազմական հանցագործություններ
Կատեգորիա:Սիրիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Վանդալություն
Կատեգորիա:Քաղաքական և մշակութային մաքրագործում