open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կիլիկյան Հայաստանի պետական կարգ

250px|մինի|աջից|Կիլիկիայի հայկական թագավորություն
**Կիլիկյան Հայաստանի պետական կարգը** ձևավորվել է ավատատիրական Հայաստանի ավանդույթների հիման վրա՝ Մերձավոր Արևելքում հաստատված խաչակիր ասպետների իշխանությունների ու եվրոպական պետությունների կառավարող մարմինների ազդեցությամբ։

## Թագավորի գործառույթները
Թագավորը՝ որպես պետության գլուխ և երկրի գերագույն տեր, օժտված էր բացառիկ իրավունքներով ու առանձնաշնորհներով։ Նա իր մշտական դեսպաններն է ունեցել Հռոմում, Նեապոլում, Կոստանդնուպոլսում, Ֆրանսիայում, Անգլիայում, Եգիպտոսում, Մոնղոլիայում և այլուր։

200px|մինի|աջից|Կիլիկյան Հայաստանի թագավոր Լևոն Բ

## Արքունիքի կառուցվածքը
Թագավորության հռչակումից ի վեր պետությունը կառավարել է արքունիքը, որը բաղկացած էր 
#գործակալություններից
#վերին արքունի ատյանից
### Վերին արքունի ատյանի գործառույթները
Ատյանի նիստերին մասնակցում էին խոշոր իշխանները՝ բերդատեր պարոնները։ Վերին արքունի ատյանը խորհրդատուի իրավասություն ուներ, իսկ նիստերը վարում էր թագավորը։

Պետության ազդեցիկ գործակալություններից էր պայլությունը կամ խնամակալությունը։ 
### Պայլի գործառույթները
Պայլը թագավորի առաջին խորհրդականը և գահաժառանգի դաստիարակն էր, իսկ գահակալի անչափահասության դեպքում՝ նրա խնամակալն ու պետության կառավարիչը։ Նա պետությունը կառավարել է նաև երկրից թագավորի ժամանակավոր բացակայության ժամանակ։ 
### Սպարապետի գործառույթները
Սպարապետության գործակալը՝ սպարապետը կամ գունդստաբլը, տնօրինում էր ռազմական գործերը։ Նա թագավորի առաջին տեղակալն էր. գլխավորել է ինչպես արքունի, այնպես էլ իշխանական զորամիավորումները։ Բանակի սպառազինման և պարենավորման գծով սպարապետի տեղակալը կոչվել է մարաջախտ։

### Կանցլերի (կանցլեր) գործառույթները
Արքունի դպրապետության (քարտուղարություն) գործակալը՝ կանցլերը (կանցլեր) կամ ատենադպիրը, վարել է արտաքին գործերը, կազմել և թագավորի հետ ստորագրել է պետական հրովարտակները, շնորհագրերը։ Նա է պահել պետական կնիքը, ղեկավարել դիվանագիտական հարաբերությունները, թագավորի անունից բանակցություններ վարել օտարերկրյա պետությունների հետ։ Այդ պաշտոնը սովորաբար վարել է Սսի արքեպիսկոպոսը, երբեմն՝ օտար լեզուների գիտակ, տաղանդավոր անձ (օրնակ՝ Վահրամ Րաբունի վարդապետը)։

### Սեղանապետության գործակալի գործառույթները
Սեղանապետության գործակալն զբաղվել է արքունի տան եկամուտներով ու ծախսերով, պալատի տնտեսությամբ, համարվել է թագավորի խորհրդական և «հավատարիմն տանն արքայի»։ 
### Մաքսապետության գործակալի գործառույթները
Մաքսապետության գործակալը ղեկավարել է պետական եկամուտները, մաքսային ու տուրքային գործերը, ներքին և արտաքին առևտրական հարաբերությունները։ Նրան են ենթարկվել քաղաքների, նավահանգիստների ու մաքսատների վերակացուները և մյուս պաշտոնյաները։
Արքունիքում գործել են նաև այլ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ՝ իշխանաց իշխանը, թագադիր իշխանը, սուրհանդակապետը (պետական փոստի գործակալ) և այլն։ 
[250px|մինի|[Վարդգես Սուրենյանց «Զաբել Թագուհու վերադարձը» (1909)]]
### Թագուհու գործառույթները
Մեծ հեղինակություն է վայելել տիկնաց տիկինը՝ թագուհին։ Նա մասնակցել է արքունի և իշխան, խորհրդի նիստերին, քաղաքական մեծ դեր խաղացել հատկապես թագավորի բացակայության կամ մահվան դեպքերում։

պ
Սուրբ Երրորդություն

150px|մինի|աջից|Անդրեյ Ռուբլյով, Սուրբ Երրորդություն
**Սուրբ երրորդություն**, Աստծու եռամիասնություն, քրիստոնեական եկեղեցու ամենահիմնական դավանանքներից, ըստ որի, միակ Աստվածը գոյություն ունի երեք անձով՝ հայր Աստված, որդի Աստված և Սուրբ հոգի Աստված, և մի բնությամբ։ Անձերը տարբերվում են ծագմամբ․ հայրը անծնունդ է, որդին ծնվում է հորից, իսկ հոգին բխում է հորից։
«Սուրբ երրորդություն» տերմինը առաջադրել են 2-րդ դարի վերջի աստվածաբանները։ Սուրբ երրորդության դավանանքը սահմանվել է Նիկիայի 1-ին (325), հաստատվել Կոստանդնուպոլսի 1-ին (381) տիեզերական ժողովներում և տեղ գտել քրիստոնեության հավատո հանգանակում։ 
Քրիստոնեական եկեղեցիները տարբերվում են Սուրբ հոգու մեկնաբանման հարցում։ 11-րդ դարի կաթոլիկական եկեղեցին մտցրեց Սուրբ հոգու բխումը «և որդուց» ձևակերպումը, որը արևելյան եկեղեցիները, ինչպես և հայ եկեղեցին, չընդունեցին։ Սսի 3-րդ եկեղեցական ժողովը (1251), քննելով Սուրբ հոգու վերաբերյալ Հռոմի Իննովկենտիոս 4-րդ պապի առաջադրած դավանաբանական խնդիրները, ընդունել է «հոգին հորից է բխել և որդու միջոցով երևացել» (Կիրակոս Գանձակեցի, Հայոց Պատմություն, 1982, էջ 238) ձևակերպումը, որը, ըստ էության, մերժել է որդի աստծուց Սուրբ հոգու բխելը։ Սուրբ երրորդության խիստ իռացիոնալ ըմբռնումը սուր վեճեր է հարուցել քրիստոնեության ներսում։ Այն ռացիոնալիստական դիրքերից ժխտել են հակատրինիտականները ( - «երրորդություն»), որոնց ուսմունքը Ռեֆորմացիայի շրջանում վերածնել են հակատրինիտական բողոքականները՝ ունիտականները ( - «միասնություն»)։

Կատեգորիա:Քրիստոնեություն
Կատեգորիա:Քրիստոնեական տերմիններ
Ռուսահայ երաժշտություն

**[[Ռուսաստան]]ում** կադրերի պատրաստման կարևոր օջախներ էին Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանը, ինչպես և Մոսկվայի ու Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիաները, որտեղ սովորել են նաև հայ երաժիշտներ, երգիչներ Սոֆյա Ակիմովան, Նադեժդա Պապայանը, Բեգլար Ամիրջանյանը, Մագդալինա Գենջյանը, Արշակ Կոստանյանը, ջութակահար Հ. Նալբանդյանը և ուրիշներ։ 19-րդ դարի 2-րդ կեսին 20-րդ դարի սկզբին Քրիստափոր Կարա-Մուրզան, Ալեքսանդր Սպենդիարյանը, Մակար Եկմալյանը, Ռոմանոս Մելիքյանը, Գրիգոր Սյունին, Նիկողայոս Տիգրանյանը և ուրիշներ օգտագործել են ռուսական օպերային ստեղծագործության փորձը։ Ռուս բանաստեղծների խոսքերով վոկալ ստեղծագործություններ են գրել Գ. Գորդանյանը և Ա. Սպենդիարյանը։ Մոսկվայի հայ մշակույթի տան (1921 թ.) երաժշտական ստուդիան մեծապես նպաստել է հայ երաժշտության տարածմանը և կադրերի պատրաստմանը, այստեղ են ուսանել կոմպոզիտորներ Ալեքսանդր Հարությունյանը, Առնո Բաբաջանյանը, Եղվարդ Միրզոյանը, էդուարդ Բաղդասարյանը, Ադամ Խուդոյանը, բալետմայստերներ Մաքսիմ Մարտիրոսյանը, Ազատ Ղարիբյանը, բալետի արտիստներ Թերեզա Գրիգորյանը, Վանուշ Խանամիրյանը, երգիչներ Ս. Դավթյանը, Սերգեյ Գալստյանը և ուրիշներ։ 1910-1916 թթ. գործել է Մոսկվայի հայ խմբերգային ընկերությունը (հիմն.՝ Ե. Բաղդասարյան), 1922 թ. ստեղծվել է Հայ երաժշտական կոլեկտիվը (նախագահ՝ Գևորգ Բուդաղյան)։ 1924 թ. կազմակերպվել է լարային քառյակը (1932 թ.՝ Կոմիտասի անվան), որն իր գործունեությունը շարունակում է Երևանում։ Քառյակի հետ ելույթներ են ունեցել դաշնակահարներ Սվյատոսլավ Ռիխտերը, էմիլ Գիլելսը, կոմպոզիտոր, դաշնակահար Դմիտրի Շոստակովիչը և ուրիշներ։ Մոսկվայում են ստեղծագործել դիրիժոր Ալեքսանդր Մելիք-Փալահը, կոմպոզիտորներ Առնո Բաբաջանյանը, Միքայել Թարիվերդիևը, Դավիթ Թուխմանովը, Արամ, Կարեն և էմին Խաչատրյանևերը, Սերգեյ Բալասանյանը, էդվարդ Խադագորտյանը, Ալեքսանդր Փիրումովը, Գեորգի Գարանյանը, երգիչներ Պավել, Ռուբեն, Կարինե և Ռուզաննա Լիսիցյանները, Զարուհի Դոլուխանյանը, Սարատովի, Սվերդլովսկի օպերային թատրոններում է երգել Լ. Իսեցկին։ Ռուսաստանում են ապրել և ստեղծագործել Նադեժդա-Շողակաթ Սիմոնյանը, Ալեքսանդր Մնացականյանը, Արկադի Աղաբաբովը և ուրիշներ։ Ռուսական էստրադայի երգիչներից են Իգոր Սարուխանովը, Ռոքսանա Բաբայանը, Իրինա Օտիևան, Իրինա Ալեգրովան, Վյաչեսլավ Դոբրինինը և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Ռուսահայ երաժշտություն
Սուբստրատ (այլ կիրառումներ)

մինի|Սուբստրանտ
**Սուբստրատ** ( - հիմքում ընկած տակդիր),

# փիլիսոփայության մեջ մետաֆիզիկորեն ըմբռնված սուբստանցը, որպես երևույթների բազմազանության կրող հիմքը, մի առանձին էություն, և առհասարակ, Սուբստրատ նշանակում է որևէ երևույթի հիմքում ընկածը, օրինակ, այս իմաստով խոսում են հասարակական երևույթների և հարաբերությունների մատերիական Սուբստրատի մասին։
# Լեզվաբանության մեջ - ենթաշերտ։
# Սուբստրատ (կենսաքիմիա) - քիմիական նյութ, որը փոփոխության է ենթարկվում ֆերմենտի ներգործությամբ։ Ֆերմենտները սուբստրատների նկատմամբ ունեն, այսպես կոչված ֆերմենտային յուրահատկություն՝ ցայտուն արտահայտված խնամակցություն, այդ պատճառով ֆերմենտների անվանումների հիմքում հաճախ ընկած են Սուբստրանտների անվանումները (օրինակ, D-գլյուկոզ - 1-ֆոսֆատը գլյուկոզի և ֆոսֆատի վերածող ֆերմենտը կոչվում է D-գլյուկոզ - 1-ֆոսֆատ-ֆոսֆոհիդրոլազ)։ Բջջում Սուբստրանտի կոնցենտրացիան կարգավորող ազդեցություն կարող է ունենալ ֆերմենտի գործունեության վրա։
# Սուբստրատ (կենսաբանություն) - hիմք (առարկա կամ նյութ), որին ամրանում են «նստակյաց» կենդանիները կամ բույս, օրգանիզմները։
# Սուբստրատ (մանրէաբանություն) - սննդարար միջավայր միկրոօրգանիզմների համար։
Ստուպոր

**Ստուպոր** ( — անշարժություն), ընդարմացում, մարդու կամային գործունեության խանգարում, որն արտահայտվում է շարժողական ոլորտի արգելակմամբ, մկանային տոնուսի բարձրացմամբ։ Հոգեկան հիվանդության ախտանշան է։ Հիվանդներն անշարժ պառկում են կամ նստում, դիրքը բոլորովին չեն փոխում, չեն խոսում (մուտիգմ), երբեմն հարցերին պատասխանում են միայն միմիկայով։ Ստուպորը լինում է կատատոնիկ, պսիխոգեն, դեպրեսիվ ձևերի։ Կատատոնիկ ստուպորը ամենահաճախ հանդիպող ձևերից է։ Բնորոշվում է մկանային տոնուսի ծայրահեղ բարձրացմամբ (կատալեպսիա), որին բնորոշ են «մոմանման ճկունությունը» (երկար ժամանակ միևնույն դիրքում, առավել հաճախ «սաղմնային դիրքում» մնալը կամ դիրքի ամեն մի փոփոխության երկարատև պահպանվելը), «օդային բարձի ախտանշանը» (պառկած վիճակում գլուխը երկար ժամանակ օդում պահելը) և այլն։ Կատատոնիկ ստուպորը հանդիպում է շիզոֆրենիայի ժամանակ ու համարվում է նրա կլինիկական ձևերից մեկը։ Պսիխոգեն ստուպորը հետևանք է կյանքին վտանգ սպառնացող իրավիճակներում (երկրաշարժ, ջրհեղեղ, ռմբակոծություն և այլն) առաջացած հոգեկան սուր տրավմաների։ Արտահայտվում է հոգեշարժական ոչ երկարատև ընդարմացմամբ (այստեղից էլ «սարսափից քարացավ» ժողովրդական արտահայտությունը)։ Ուղեկցվում է վեգետատիվ խանգարումներով (պուլսի արագացում, խիստ գունատություն, քրտնարտադրություն, երբեմն լուծ և այլն)։ Հիստերիկ ստուպորը պսիխոգեն ստուպորի տարատեսակն է, որը հատուկ է հիստերիայով տառապողներին։ Զարգանում է աստիճանաբար։ Հիմնականում արտահայտվում է ընդարմացմամբ և մուտիգմով (կամային համրություն)։ Դեպրեսիվ բնորոշ է ծանր դեպրեսիվ վիճակներին։ Վ․ Հովհաննիսյան
Սարդարբուլաղի լեռնանցք

**Սարդարբուլաղի լեռնանցք**, գտնվում է Արարատ լեռնազանգվածում, Մեծ Մասիս և Փոքր Մասիս գագաթների միջև, 2727 մ բարձրության վրա։ Տեղանքը քարքարոտ է։ Այստեղ պահպանվել են կեչու մացառուտներ, կան աղբյուրներ։ Եղել է Երևանի խանության կառավարիչների՝ սարդարների ամառանոց, որից էլ առաջացել է անունը։

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնանցքներ
Սցինտիլյացիա

**Սցինտիլյացիա** ( - *առկայծում*), կարճատև (~10−4 –10−9 վրկ) լուսային բռնկում (*լյումինեսցենցման* բռնկում), որն առաջանում է սցինտիլյատորներում՝ իոնացնող ճառագայթումների ազդեցությամբ։

Սցինտիլյացիան առաջինը դիտել է անգլիացի ֆիզիկոս և քիմիկոս Ու․ Կրուկսը (Crooks, 1832-1919), 1903 թվականին՝ α-մասնիկներով ZnS-ից պատրաստված էկրանը ճառագայթելիս։ Սցինտիլյատորի (լյումինաֆորի մի տեսակ) ատոմները կամ մոլեկուլները իոնացնող ճառագայթման (լիցքավորված մասնիկների) էներգիայի հաշվին գրգռվում են և ապա, անցնելով նորմալ վիճակի, առաքում են լուսային քվանտներ, այսինքն՝ դիտվում է սցինտիլյացիայի երևույթ։ Սցինտիլյացիայի մեխանիզմը, ճառագայթման սպեկտրը և լուսարձակման տևողությունը կախված են լյումինեսցենտային նյութի տեսակից, իսկ պայծառությունը կախված է լիցքավորված մասնիկների բնույթից և այն էներգիայից, որը մասնիկը կորցնում է նյութի միջով անցնելիս (օրինակ, α-մասնիկների և պրոտոնների սցինտիլյացիան զգալիորեն պայծառ է β-մասնիկների սցինտիլյացիայից)։

Սցինտիլյացիայի յուրաքանչյուր բռնկում մի մասնիկի ազդեցության արդյունք է։ Այդ երևույթի հիման վրա են աշխատում սցինտիլյացիոն հաշվիչները, որոնք օգտագործվում են փորձարարական ֆիզիկայում՝ որպես *[[տարրական մասնիկների դետեկտորներ]]*։

Կատեգորիա:Էներգիա
Կատեգորիա:Ֆիզիկական էֆեկտներ և երևույթներ
Կատեգորիա:Լյումինեսցենցում
Կատեգորիա:Խտացված նյութի ֆիզիկա
Սուսեր

մինի|Սուսեր
**Սուսեր**, խոցող կամ խոցող-հատող սառը զենք։ Ունենում է 1 մ և ավելի երկարություն, նեղ, ուղիղ, մեկ կամ երկսայր շեղբ և տարբեր ձևերի բռնակ (էֆես)։ Երևան է եկել XVI դարի Արևմտյան Եվրոպայում, կրել են ազնվականները։ XVI —XVIII դարերին հեծելազորրի և սպայական կազմի զենքն էր։ XVIII դարից դարձել է միայն պատվավոր, շքերթային կամ մենամարտային զենք։ Ռուսական բանակում գործածվում է XVIII դարի սկզբից։ Մինչև 1917 թվականը զրահակիր հեծյալ (կիրասիրական) զորքի գեներալների և սպաների, ինչպես նաև քաղաքացիական զինովնիկների տոնական հանդերձանքի մասն էր։ Լինում են նաև մարզական սուսերներ։

Կատեգորիա:Սառը զենքեր
Կատեգորիա:Շեղբավոր զենք
Վազք

250px|մինի|աջից|Վազք
**Վազք**, տեղաշարժման եղանակ, երբ իրանը «մեկ հպվում է գետնին՝ մի ոտքով, մեկ գտնվում է օդում» (քայլքի ժամանակ մարմինը մշտական հենման կետ ունի գետնի հետ մեկ կամ զույգ ոտքով)։ Վազքը ֆիզդաստիարակության առավել տարածված և արդյունավետ համարվող միջոց է։ Թեթև աթլետիկայի հիմնական մարզաձևն է, համարվում է գրեթե բոլոր մարզաձևերի բաղկացուցիչը։

Վազքի մրցումներ անցկացվել են Հին Եգիպտոսում, Հին Հունաստանում, Ասորեստանում։ Երկար ժամանակ եղել է օլիմպիական և մյուս խաղերի միակ մարզաձևը։ Միջնադարում պարտադիր կերպով մտել է ասպետների և հոգևորականների ֆիզդաստիարակության ծրագրերի մեջ։ Պաշտոնական առաջին մրցույթները տեղի են ունեցել Անգլիայում։ Տարբերակվում են հարթ (վազքուղիներ և այլ հարթ տեղանք) և խոչընդոտներով (արհեստական, բնական արգելքների հաղթահարում, կրոս) վազք։

Դասական ձևերն են․ տղամարդկանց համար՝ կարճ տարածություն (սպրինտ, 100, 200, 400 մ), միջին տարածություն (800, 1500), երկար տարածություն (ստայերային․ 3000, 5000, 10000), մարաթոնյան վազք (42 կմ 195 մ), խոչընդոտների հաղթահարումով (110, 400 մ), ստիպլ-չեյս (3000 մ), (4x100, 4x400), կանանց համար՝ 100, 200, 400, 800, 1500 մ, խոչընդոտների հաղթահարումով (100 և 400 մ) և փոխանցումային (4x100, 4x400, 4x800 մ): Նշված ձևերը ընդգրկված են խոշոր մրցույթների և օլիմպիական խաղերի ծրագրում։

Հին Հայաստանում վազք եղել է ժողովրդական տոնախմբությունների բաղկացուցիչ մասը, մեծ տեղ է հատկացվել հատկապես Նավասարդյան խաղերում։

Կատեգորիա:Թեթև ատլետիկա
Սուպերֆոսֆատ

250px|մինի|աջից|Սուպերֆոսֆատ
**Սուպերֆոսֆատ**, առավել տարածված հանքային, ֆոսֆորական պարարտանյութ։ Հասարակ սուպերֆոսֆատը՝ կալցիումի երկհիդրոֆոսֆատի և կալցիումի սուլֆատի խառնուրդն է։ Սուպերֆոսֆատի մեջ ֆոսֆորը գտնվում է հիմնականում միատեղակալված կալցիումի ֆոսֆատի և ազատ ֆոսֆորակւսն թթվի ձևով։ Պարարտանյութը պարունակում է գիպս և այլ խառնուրդներ (երկաթի և ալյումինի ֆոսֆատներ, սիլիկահող, ֆտորի միացություններ)։ Սուպերֆոսֆատ ստանում են բնական ֆոսֆատներից (ապատիտ և ֆոսֆորիտ) կամ ապատիտային խտանյութից, դրանք մշակելով ծծմբական թթվով՝
:Ca_3(PO_4)_2+2H_2SO_4= Ca(H_2PO_4)_2+2CaSO_4։
Կրկնակի Սուպերֆոսֆատ ստանալու համար ապատիտը կամ ֆոսֆորիտը մշակում են ֆոսֆորական թթվով և ջրում լուծելի՝ կալցիումի երկհիդրոֆոսֆատ ստանում՝
:Ca_3(PO_4)_2 + 4H_3PO_4=3Ca(H_2PO_4)_2
ԽՍՀՄ արդյունաբերությունը մշակում էր սուպերֆոսֆատի մի քանի տեսակ։ Հասարակ սուպերֆոսֆատը՝ մոխրագույն փոշի է, պարունակում է 14-19,5 % բույսերին մատչելի P_2O_5։ Հատիկավորված սուպերֆոսֆատ ստանում են հասարակ (փոշենման) սուպերֆոսֆատից, խոնավացնելով այն և պտտվող թմբուկներում հատիկավորելով (2-4 մմ տրամագծով)։ Կրկնակի սուպերֆոսֆատ պարունակում է 45-48 % բույսերին մատչելի P_2O_5, քիչ քանակով գիպս, թողարկվում է գլխավորապես հատիկների ձևով։ Ամոնիակացված սուպերֆոսֆատի բաղադրության մեջ բացի 14-19,5 %  P_2O_5-ից կա նաև 1,6 %-ից ոչ պակաս ամոնիակ։ Մանգանացված սուպերֆոսֆատի մեջ՝ 1,5-2,5 % մանգան։ Բորացված սուպերֆոսֆատում՝ 0,1-0,3 % բոր։ Մոլիբդենային սուպերֆոսֆատում՝ 0,1 % մոլիբդեն։ Սուպերֆոսֆատը կիրառվում է բոլոր տիպի հողերի հիմնական, նախացանքային, ցանքակից (ավելի լավ է հատիկավոր սուպերֆոսֆատ) պարարտացման և սնուցման համար։ Հատկապես արդյունավետ է, երբ կիրառում են հիմնային և չեզոք հողերում։ Թթու հողերում պարարտանյութի ֆոսֆորական թթուն վերածվում է բույսի համար դժվարամատչելի ալյումինի և երկաթի ֆոսֆատների։ Այս դեպքում (հատկապես կրացված դաշտերում կիրառելիս)։ Սուպերֆոսֆատի ազդեցությունն ուժեղացնելու նպատակով, պարարտացնելուց առաջ, դրան խառնում են ֆոսֆորալյուր, կիր, կավիճ, բուսահող։

Կատեգորիա:Պարարտանյութեր
Կատեգորիա:Ֆոսֆատներ
Կատեգորիա:Կալցիումական միացություններ
Կատեգորիա:Քիմիական խառնուրդներ
Կատեգորիա:Հանքային պարարտանյութեր
Կատեգորիա:Անօրգանական միացություններ
Սուբդոմինանտ

200px|մինի|սուբդոմինանտ
**Սուբդոմինանտ** ( ՝ ենթամերձ և դոմինանտ), մաժոր և մինոր լադերի IV աստիճանը և այդ աստիճանի վրա կառուցված ակորդը։ Տոնիկայի մեջ լուծվելու ձգտումը համեմատաբար թույլ է, իսկ դրան հաջորդելիս առաջ է բերում լադային ձգտողականության կենտրոնի փոփոխության զգացում և դոմինանտի միջոցով հավասարակշռությունը վերականգնելու անհրաժեշտություն։ Սուբդոմինանտի դեր են կատարում նաև նույն լադերի II և VI աստիճանները։ Նշվում է Տ տառով։

Կատեգորիա:Երաժշտության տեսություն
Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Տիագո Սիլվա

**Տիագո Էմիլիանո դա Սիլվա** (, սեպտեմբերի 22, 1984, Ռիո դե Ժանեյրո, Բրազիլիա), բրազիլացի ֆուտբոլիստ, կենտրոնական պաշտպան։ Ֆրանսիական ՊՍԺ ակումբի և Բրազիլիայի ազգային հավաքականի ավագ։

## Նվաճումներ
### Ակումբային
* Բրազիլիայի գավաթի մրցանակակիր։ 2007
* Լիբերտադորեսի գավաթի եզրափակչի մասնակից։ 2008
* Իտալիայի առաջնության հաղթող։ 2010/11
* Իտալիայի սուպերգավաթի մրցանակակիր։ 2011
* Ֆրանսիայի առաջնության հաղթող։2013
* Օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիր։ 2008
### Անձնական
* Իտալիայի առաջնության լավագույն պաշտպան։2010/11

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը ՖԻՖԱ-ի կայքում 
* Վիճակագրությունը ըստ National Football Teams կայքի

Կատեգորիա:2008 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիրներ
Կատեգորիա:2012 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի արծաթե մեդալակիրներ
Կատեգորիա:2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ
Կատեգորիա:Բրազիլացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պարի Սեն-Ժերմենի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:2012 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Ֆլումինենսեի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Դինամո Մոսկվայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Չելսիի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Ակսել Վիտցել

**Ակսել Լորան Լամբեր Վիտցել** (, ), բելգիացի ֆուտբոլիստ, Դորտմունդի «Բորուսիայի» և Բելգիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի կենտրոնական կիսապաշտպան։

## Կարիերա
### Թիմային
#### Ստանդարդ
Լիեժական Ստանդարդի ակադեմիայի սանը, թիմում իր առաջին հանդիպումն անցկացրել է 2006 թվականի սեպտեմբերի 17-ին, 89-րդ րոպեին փոխարինման ելնելով Ստիվեն Դեֆուրի փոխարեն։ 2008/09 թվականին Վիտցելի դիպուկ իրացրած 11 մետրանոց հարվածը Ստանդարդին բերեց առաջնության հաղթողի տիտղոսը։

#### Բենֆիկա
2011 թվականի հուլիսի 13-ին Ակսել Վիտցելը պայմանագիր կնքեց Բենֆիկայի հետ։ Նա միանգամից ընդգրկվեց թիմի հիմնական կազմում և դարձավ անփոխարինելի ֆուտբոլիստ։ Պորտուգալիայի առաջնությունում 32 խաղում Ակսելը խփեց 3 գոլ։

#### Զենիթ
2012 թվականի սեպտեմբերի 3-ին տեղափոխվեց Զենիթ։ Պետերբուրգական թիմի կազմում իր առաջին հանդիպումն անցկացրեց սեպտեմբերի 14-ին Տերեկի հետ խաղում, որում իր թիմը պարտվեց 0։ 2 հաշվով։

Նոյեմբերի 30-ին Մոսկվայի Սպարտակի հետ խաղում Ակսելը խփեց իր առաջին գոլը և առաջին դուբլը։ Նա գոլ է հեղինակել նաև Եվրոպայի լիգայի 1/8 եզրափակչի հանդիպման ժամանակ, որը չբավականացրեց Զենիթին անցնել 1/4 եզրափակիչ։

### Հավաքականի կարիերա
Հավաքականի մինչև 17 տարեկանների հետ մեկնել է 2006 թվականի Եվրոպայի առաջնությանը։ 2008 թվականի մարտի 26-ին Մարոկկոյի հետ ընկերական խաղում անցկացրել է իր առաջին հանդիպումը և դարձել գոլի հեղինակ։ Մունդիալ 2014-ում բոլոր խաղերին մասնակցել է 90 րոպե։ Համարվում է հավաքականի առաջատար ֆուտբոլիստներից մեկը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1987 ծնունդներ
Կատեգորիա:2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ
Կատեգորիա:Բելգիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բելգիացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բենֆիկայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բորուսիա Դորտմունդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Զենիթի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մայիսի 6 ծնունդներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պրեմիեր Լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2024-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ատլետիկո Մադրիդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2020-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ժիրոնայի ֆուտբոլիստներ
Պիեռ Մարի Ռենե Վալդեկ-Ռուսո

**Պիեռ Մարի Ռենե Էռնեստ Վալդեկ-Ռուսո** (, ), ֆրանսիացի քանդակագործ և պետական գործիչ։ Մասնագիտությամբ փաստաբան։

1879-1889 թթ.՝ պատգամավորների պալատի անդամ, հարել է հանրապետականներին։ 1881 և 1883-1885 թթ.՝ ներքին գործերի նախարար։ 1884 թվականին անցկացրել է օրենք արհմիությունների օրինականացման վերաբերյալ։

Ֆրանսիայի գլխավեր շտաբի սպա Դրեյֆուսի (որին մեղադրում էին գերմանացի լրտես լինելու մեջ) գործի կապակցությամբ առաջացած քաղաքական սուր ճգնաժամի պայմաններում Վալդեկ Ռուսուն դիմել է քաղաքական մանևրի, կազմել, այսպես կոչված, հանրապետական կենտրոնացման կոալիցիոն կառավարություն (1899-1902)՝ ընդգրկելով բոլոր խմբավորումները՝ Փարիզի կոմունայի գեներալ Գ․ Գալիֆեից մինչև Միլիերանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի քանդակագործներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի վարչապետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի փաստաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Սցիֆոզոաներ

մինի|Ծաղկակաղամբ մեդուզա (''Cephea cephea'')
**Սցիֆոզոաներ**, **սցիֆnիդներ**  (), աղեխորշավորների տիպի ծովային մենակյաց կենդանիների դաս։ Աղիքային խորշը բաժանված է կենտրոնական ստամոքսի և 4 խցիկների։ Ա-ի մեծամասնությանը հատուկ է պոլիպային (անսեռ) և մեդուզային (սեռական) սերունդների հաջորդականությունը (մետագենեզ)։ Ձվից զարգացող թրթուրը (պլանուլա) ամրանում է հատակին և վերածվում պոլիպի, որը բողբոջմամբ բազմանալով առաջացնում է իր նման պոլիպներ, իսկ լայնական կիսվելով՝ սցիֆոմեդուզայի թրթուրներ, որոնք հասունանալով բազմանում են սեռական եղանակով։ Ս․ ունեն 4 կարգ՝ սկավառակամեդուզաներ, արմատաբերաններ, պսակամեդուզաներ, ստավրամեդուզաներ։ Որոշ Ս․ մաշկին հպվելիս կարող են ցավ և «այրուցքներ» առաջացնել (հայտնի են մարդկանց մահվան դեպքեր Ավստրալիայի հս․ ափերին
բնակվող խիրոդրոֆուս սեռի սցիֆոմեդուզայի թույնից)։ Հայտնի է Սցիֆոզոաների ավելի քան 200 տեսակ, տարածված Համաշխարհային օվկիանոսում, գլխավորապես բարեխառն և արևադարձային շրջաններում։

## Ծանոթագրություններ
                                          

Կատեգորիա:Աղեխորշավորներ
Սուբյեկտ և օբյեկտ

**Սուբյեկտ և օբյեկտ** ( — ենթակա,  —«առ արկանված»՝ առարկա), փիլիսոփայական կատեգորիաներ, սուբյեկտը հասարակական մարդն է՝ առանձին անհատը, հասարակական խումբը կամ մարդկությունը (մարդն առհասարակ), որքանով որ նա հանդես է գալիս որպես գործողություն կատարող ու ճանաչողության կրող, և համապատասխանաբար, իրեն առանձնացնում է արտաքին աշխարհից, գիտակցում է իր ինքնությունը (որպես ես) և իրեն հակադրում է ճանաչողության ու գործողության առարկային որպես օբյեկտի։ Իմացաբանական առումով ևս սուբյեկտը հանդես է գալիս որպես ակտիվ գործոն, որն առանձնացնում է ճանաչողության իր օբյեկտը և ճանաչողության ընթացքում վերակառուցում է այն։ Գիտության մեջ արդեն փորձնական ճանաչողությունն անպայման ենթադրում է սուբյեկտի նպատակադիր ներգործություն առարկայի վրա, իսկ տեսական ճանաչողությունն ունի կառուցիչ բնույթ, այն ենթադրում է վերացական և իդեալական օբյեկտների կառուցում, որոնք երբեմն չունեն իրենց փորձնական նախատիպը։ Սակայն գիտական ճանաչողության խնդիրն է տալ օբյեկտիվ իրականության՝ սուբյեկտից օտարված պատկերը, որի մեջ ներառված են ճանաչող առանձին անհատների անձնական տպավորություններն ու գնահատականները, դրան են ծառայում գիտության մեջ պատմականորեն մշակված գիտափորձի և տեսության կառուցման միջոցներն ու եղանակները։ Այսուհանդերձ, գիտելիքի բացարձակ օտարումը ճանաչող սուբյեկտից ընդհանրապես (դասական բնագիտության մեջ ընդունված՝ «բացարձակ բնության» իդեալը) հնարավոր չէ, և դա ցայտուն կերպով դրսևորվեց ժամանակակից գիտության մեջ (օրինակ, ֆիզիկայում՝ հարաբերականության տեսության և քվանտային մեխանիկայի մեկնաբանությունների շուրջը ծավալված բանավեճերում)։ Կան գիտելիքի բացարձակ օտարումն անհնարին դարձնող մի քանի ավելի ընդհանուր գործոններ՝ մարդու զգայական արտացոլման և մարդկային բանականության առանձնահատկությունները, մարդու աշխարհընկալման պատմամշակութային պայմանավորվածությունը և այլն։ Այս բոլոր գործոնների բերումով մարդկային ճանաչողությունը (և աշխարհի գիտական պատկերը) անխուսափելիորեն իր վրա կրում է ճանաչող սուբյեկտի կնիքը, այնպես որ բնականաբար ծագում է գիտելիքների օբյեկտիվ բովանդակությունը հիմնավորելու իմացաբանական խնդիրը։

Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն
Ադրբեջանահայ երաժշտություն

**[[Բաքու]]ն** 19-րդ դարի վերջից հայ մշակույթի կենտրոններից էր, որտեղ հայ երաժշտական կյանքում կարևոր դեր են ունեցել աշուղները։ Հայտնի աշուղներ Փարսին (15-րդ դար), Դոնին (աշուղների ուսուցիչը, 18-րդ դար), Ղազարը (19-րդ դար) երգել են թուրքերեն և մասնակցել աշուղ, մրցույթներին։ 19-րդ դարում ապրել և ստեղծագործել է աշուղ Սեյադը (Պետրոս Մադաթյան)։ 1885 թվականին Բաքվում իր երգչախմբով ելույթ է ունեցել Ք. Կարա-Մուրզան, 1886 թվականին Մ. Եկմալյանը հայկական եկեղեցում ղեկավարել է իր «Պատարագը», 1908 թվականին դասախոսություններով և համերգով ելույթ է ունեցել Կոմիտասը։ Կոմպոզիտոր Անտոն Մայիլյանի նախաձեռնությամբ և խմբագրությամբ հրատարակվել է «Թատրոն և երաժշտություն» հանդեսը (1910-1917 թվականներին)։ 1920-ական թվականներին կազմակերպել է բանվոր, առաջին երգչախմբերը, մանկական երաժշտաթատերական ստուդիան՝ հայկական և ադրբեջանական բաժանմունքներով, ելույթներ ունեցել համերգներով։ Երկար տարիներ Բաքվում է ստեղծագործել կոմպոզիտոր և խմբավար Ստեփան Դեմուրյանը ղեկավարել է բազմաթիվ դպրոցներ, երգչախմբեր, հանդես եկել համերգներով։ 1934-1938 թվականներին Բաքվի կոնսերվատորիայի տնօրենը կոմպոզիտոր Ա. Տեր-Ղեվոնդյանն էր։ Բաքվում է ապրել և ստեղծագործել կոմպոզիտոր Անդրեյ Բաբաևը։ Թառահարներից և քամանչահարներից հայտնի են Բալա Մելիքովը, Գրիգորի տղա Մելիքովը, Արսեն Յարամիշևը, Արշակ Սողոմոնովը, Վաղո Մելքումովը, Թադևոս Հարությունյանը, Սողոմոն Սեյրանյանը, Լևոն Կարախանը, Ս. Օգանեզաշվիլին և ուրիշներ։ Վերջինս հիմևադրել է Բաքվի Արևելյան երաժշտության առաջին դասընթացները (1914 թվական)։ Կոմպոզիտոր Ավանես Ավանեսյանը Բաքվում կազմակերպել և ղեկավարել է Ադրբեջանական ժողովրդական գործիքների պետական առաջին (1920 թվական), հիմնադրել կանանց ժողովրդական գործիքների (1925 թվական) նվագախմբերը, դասավանդել է երաժշտական տեխնիկումում։

Կատեգորիա:Ադրբեջանահայ երաժշտություն
Կատեգորիա:Հայերը Բաքվում
Սուզարկղ

thumb|Procédé Triger **Սուզարկղ**, կեսոն (՝ արկղ), 1․ Սուզարկղը շինարարության մեջ, պատող կոնստրուկցիա՝ ջրի տակ կամ ջրահագեցած գրունտում ջրից ազատ (դուրս է մղվում սեղմած օդով) աշխատանքային խցիկ ստեղծելու համար։ Գլխավորապես կիրառվում է հիմքերի, կամուրջների, հիդրոտեխնիկական կառույցների կառուցման ժամանակ։ Սուզարկղը սովորաբար պատրաստում են երկրի մակերեսին և գրունտի մեջ են ընկղմում սեփական զանգվածի վերսուզարկղային կառուցվածքի զանգվածի շնորհիվ՝ գրունտի մշակմանը զուգընթաց։ 2․ Սուզարկղը նավանորոգման մեջ, նորոգման կամ զննման նպատակով նավի ջրասույզ մասի մասնակի չորացման սարք։ Իրենից ներկայացնում է փայտե կամ մետաղե արկղ, որի ներսի կողմն ունի կտրվածք՝ նավի իրանի չորացվող տեղամասի շրջագծի ձևով։ 3․ Սուզարկղը ձուլման արտադրության մեջ, աղյուսից կամ երկաթբետոնից պատրաստված սարք, որը հորային կաղապարման դեպքում պատրաստվում է կաղապարի պատերը ամրացնելու և կաղապարի մեշ գրունտային ջրերի ներթափանցումը կանխարգելելու համար։ 4․ Սուզարկղ մետալուրգիայում, պողպատե տուփեր, որոնք հովացվում են նրանցում շրջանառություն կատարող ջրով։ Այս սուզարկղից են պատրաստվում հորանային վառարանների պատերը։ Դրանք կիրառվում են մարտենյան վառարաններում՝ գազի անցուղիները հովացնելու համար։ 5․ Սուզարկղը ավիացիայում, սնամեջ տուփանման լոնժերոն (ողնափայտ), որը կրում է ինքնաթիռի թևի վրա ազդող ծռման և ոլորման ճիգերը։

## Տես նաև
* Կեսոնային հիվանդություն

Կատեգորիա:Շինարարություն
Սփրինգս

**Սփրինգս** (Springs), քաղաք ՀԱՀ-ում, Տրանսվաալ նահանգում։ 121,6 հզ բնակչություն 2011։ Ունի երկաթուղային կայարան։ Վիտվատերսրանդ շրջանի ոսկու արդյունահանման կենտրոններից է։ Զարգացած է մեքենաշինությունը, մետաղամշակումը, ապակու արտադիությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հարավաֆրիկյան Հանրապետության քաղաքներ
ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության խաղողապտղագինեգործության գիտական կենտրոն

**ՀՀ Խաղողապտղագինեգործության գիտական կենտրոն** (1956-1998 թվականներին՝ Խաղողագործության, գինեգործության և պտղաբուծության ԳՀԻ, 1998-2000 թվականներին՝ Այգեպտղագինեգործության գիտական կենտրոն), կազմակերպվել է 1956 թվականին՝ Այգեգործության ու գինեգործության (1943) և Պտղաբուծության (1949) ԳՀԻ-ների հիման վրա։

## Հիմնական խնդիրներ
Հիմնական խնդիրներն են խաղողի որթի, պտղատու ծառատեսակների և հատապտղատու սորտերի շրջանացումը, գինեգործության և պահածոների արդյունաբերության՝ ըստ գոտիների տեղաբաշխումը, խաղողի, պտուղների և հատապտուղների տեսակաշարի բարելավումը, բերքատվության բարձրացումը։

## Կառուցվածք
Ունի խաղողագործության, պտղաբուծության, բույսերի ֆիզիոլոգիայի և կենսաքիմիայի, գինու և կոնյակի տեխնոլոգիայի բաժիններ, փորձարարական 2 բազա (Արմավիր, Թալին քաղաքներ) և 1 հենակետ (Մերձական գյուղ)։ Մշակվել են այգիների ագրոտեխնիկական և ֆիտոտեխնիկական, կիսաանապատային, քարքարոտ հողերի ու զառիթափ լանջերի իրացման միջոցառումներ, գինիների և պահածոների արտադրության տեխնոլոգիայի նոր եղանակներ։ Ստեղծվել են պտղատու մշակաբույսերի 59 և խաղողի 101 սորտեր, որոնցից 41-ը շրջանացվել են Հայաստանում. խաղողի՝ Ազատենի, Կարմրահյութ, Շահումյանի, Հադիսի, Տոկուն, Մուսկատ երևանյան, Արևշատ, Մեղրաբույր, Ներկառատ և այլն, տանձենու՝ Հեղինե, Լեռնային գեղեցկուհի, սերկևիլենու՝ Ալեմա, Անի, դեղձենու՝ Արմինե, Ոսկե աշուն, Գեղարդ, Այգեզարդ, Բյուրականի, Օշականի, ծիրանենու՝ Դիմա, Արագածի, Նաիրի, գետնաելակի՝ Արևիկ, Լոռի, Ոուբինե սորտերը։ Գիտական կենտրոնում մշակված տեխնոլոգիայով ՀՀ-ում թողարկվում են «Արևիկ», «Աշտարակ», «Նեկտարենի», «Արմավիրի աղանդերային», «Հայկական» գինիները։

Կատեգորիա:Գիտական կազմակերպություններ
Ջոն Սուիջերթ

**Ջոն Լեոնարդ Սուիջերթ կրտսեր** (, ), ամերիկացի տիեզերագնաց-օդաչու։

Ավարտել է Կոլորադոյի համալսարանը (1953, գիտությունների բակալավր՝ մեխանիկայի գծով), Ռենսելերի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը (1965, գիտությունների մագիստրոս՝ ավիացիոն-տիեզերական տեխնիկայի բնագավառում), Հարթֆորդի համալսարանը (1967, գիտությունների մագիստրոս վարչական գործունեության գծով)։ ԱՄՆ-ի տիեզերագնացների խմբում ընդգրկվել է 1966 թվականին։ 1970 թվականի ապրիլի 11-17-ին, Ջեյմս Լովելի և Ֆրեդ Հեյսի հետ, որպես հիմնական բլոկի օդաչու, «Ապոլլոն-13» տիեզերանավով թռիչք է կատարել դեպի Լուսին։ Վթարի պատճառով տիեզերանավը Լուսնի վրա վայրէջք չի կատարել։ Թռիչքը տևել է 142 ժ 55 ր։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի օդաչուներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հանրապետական կուսակցության անդամներ
Միխայիլ Սուսլով

**Միխայիլ Անդրեևիչ Սուսլով ** (, ), խորհրդային քաղաքական գործիչ, ԽՄԿԿ անդամ (1921), սոցիալիստական աշխատանքի կրկնակի հերոս (1962, 1972),։

## Կենսագրություն
Ծնվել է գյուղացու ընտանիքում։ 1918-1920 թվականներին աշխատել է չքավորական կոմիտեում, ավարտել է Պլեխանովի անվան ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտը, սովորել Կարմիր պրոֆեսուրայի տնտեսագիտական ինստիտուտում, դասախոսել Մոսկվայի համալսարանում, այնուհետև ակադեմիայում։ Մասնակցել է տրոցկիստական զինվորական բլոկի և ՀԱՄԿ-ում աջ թեքման դեմ պայքարին։ 1931-1934 թվականներին աշխատել է ՀԱՄԿ ԿՎՀ-ի ապարատում և Բանվորագյուղացիական տեսչության ժողկոմատում, ապա մինչև 1936 թվականը՝ ԽՍՀՄ ԺԿԽ-ին կից Սովետական վերահսկողության հանձնաժողովում։ 1937-1939 թվականներին՝ ՀԱՄԿ Ռոստովի մարզկոմի բաժնի վարիչ, քարտուղար։ 1939-1944 թվականներին ՀԿ Ստավրոպոլի երկըրկոմի առաջին քարտուղար։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Անդրկովկասյան ռազմաճակատի ՀՍ զորախմբի ռազմական խորհրդի անդամ և պարտիզանական ջոկատների Ստավրոպոլյան երկրամասային շտաբի պետ։ 1944 թվականի վերջից եղել է կուսակցության ԿԿ Լիտվական ԽՍՀ բյուրոյի նախագահը։ 1946 թվականի մարտից աշխատել է կուսակցության ԿԿ ապարատում, 1947 թվականից ԿԿ քարտուղար, միաժամանակ, 1949-1950 թվականներին՝ «Պրավդա» թերթի գլխավոր խմբագիր։ Կուսակցության 18 համագումարում 1939 թվականին ընտրվել է ՀԱՄԿ ԿՎՀ-ի անդամ, ՀԱՄԿ 18-րդ համամիութենական կոնֆերանսում, ԽՄԿԿ 1919-1920, 1922-1926 համագումարներում՝ ԽՄԿԿ ԿԿ, 1955 թվականի հուլիսից՝ ԿԿ նախագահության, 1966 թվականի ապրիլից՝ քաղբյուրոյի անդամ։ ԽՍՀՄ 1-10 գումարումների Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։ Պարգևատրվել է Լենինի 5, «Հոկտեմբերյան հեղափոխության», «Հայրենական պատերազմի» 1 աստիճանի շքանշաններով, մի շարք սոցիալիստական երկրների պարգևներով։ Թաղված է Կարմիր հրապարակում, Կրեմլի պատի տակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 8-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս աթեիստներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տնտեսագետներ
Ստավրոպոլյան բարձրավայր

**Ստավրոպոլյան բարձրավայր**, **Ստավրոպոլյան բարձրություն**  (), սարավանդաձև բարձրություն Ռուսաստանի Դաշնության Ստավրոպոլի երկրամասում, Նախակովկասի կենտրոնական մասում։ Գտնվում է Կուբան, Կումա գետերի և Կումա-Սանիչի իջվածքի միջև։

Տիրապետում են 300—600 մ բարձրությունները (առավելագույնը՝ 831 մ/՝ Ստրիժամենտ լեռ)։ Գետահովիտներով և հեղեղատներով մասնատված է սեղանաձև լեռների։ Կազմված է կավերից, ավազաքարերից և կրաքարերից։ Տափաստանները հերկված են։ Առավել բարձրադիր մասերում տարածված են անտառատափաստանները։

Ջրարբիացված է Կուբան-Եգոռլիկի համակարգով և Ստավրոպոլի մեծ ջրանցքով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի բարձրավայրեր
Սուգ

մինի|Սուգ
**Սուգ**, զգացմունքի արտաքին դրսևորում տխուր իրադարձության կամ դրա հետ կապված հիշողության առթիվ։ Դեռևս նախնադարում գոյություն են ունեցել հանգուցյալին սգալու ծիսակարգեր, որոնք կապված են եղել հիմնականում կրոնական պատկերացումներին (անդրաշխարհ, հանդերձյալ կյանք և այլն)։ Հին ժողովուրդների սովորույթների համաձայն՝ սուգը հանգուցյալի մարմնի մոտ արտահայտվել է տխուր երգերով, լացով, որոնք քրիստոնեական եկեղեցին փոխարինել է հոգեհանգստով ու մահերգերով։ Զարգացած շատ ժողովուրդների մոտ սուգը արտահայտվում է սևազգեցությամբ, ի նշան այն բանի, որ հանգուցյալին սգացողները որոշակի սահմանված ժամանակամիջոցում հրաժարվում են ուրախությունից և կենսական վայելքներից։ Հին Ատտիկայում անձնական սուգը տևել է 30 օր, իսկ Սպարտայում ավարտվել է 12-րդ օրը՝ Դեմետրին մատուցված զոհով։ Հին Հունաստանում և Արևելքի մի շարք երկրներում, իբրև սգո նշան, սափրել են գլխի մազերն ու մորուքը, Հին Հռոմում, հակառակը, թողել են երկար մորուք ու մազեր, մի շարք ժողովուրդներ էլ գլուխներին մոխիր են շաղ տվել, խոշտանգել իրենց մարմինը և այլն։ Հին Արևելքի մի շարք երկրներում սուգն ընթացել է հատուկ վարձվող լալկան կանանց ձայնակցությամբ։ Հին հույներն ու հռոմեացիները սգո նշան են համարել սև և մուգ գույները, եգիպտացիները՝ դեղինը, չինացիները՝ սպիտակը, կապույտը կամ գորշը։ Նախաքրիստոնեական Հայաստանում նույնպես հուղարկավորություններն ընթացել են սուգի ընդգծված դրսևորումներով, եղերամայրեր (եդանակամայրեր) կոչվող ողբասաց կանայք կատարել են եղերերգեր, իսկ նրանց ձայնակցել է ձայնարկու կամ լալկան կանանց խումբը՝ ողբերգական նվագի ու պարերի ուղեկցությամբ։ Հայ հին գրականության մեջ հիշատակված են սգո ծիսակարգի բազմաթիվ տարրեր (լաց, կոծ, աղաղակ, կուրծք ծեծել կամ ծվատել, հանդերձանքը պատառոտել, մերկամարմին պարել, եղերամոր գլխավորությամբ անպարկեշտ ցույցեր սարքել, մազերը փետել, մարմինը խոշտանգել և այլն)։ Հնում սգո արտառոց արտահայտություններից է եղել հատուկ սրվակներում արցունք հավաքելու և հանգուցյալի գերեզմանում զետեղելու սովորույթը։ Քրիստոնեության ընդունումից ( Ք.ա.301 թվականին) հետո եկեղեցին հատուկ կանոններով արգելել է հեթանոսական այդ սովորույթները։ Սգո շատ սովորույթներ, ենթարկվելով ընթացիկ մի շարք ձևափոխությունների, պահպանվում են նաև մեր օրերում՝ համեմատաբար զուսպ ձևերով։ Ցեղասպանությունների, արհավիրքների, աղետների, ազգ․ խոշոր գործիչների մահվան առթիվ սուգը հաճախ կրում է համաժողովրդական բնույթ, սահմանվում են սգո տարեդարձի օրեր։

Կատեգորիա:Զգացմունքներ
Սուպիլուլիումա Բ

**Սուպիլուլիումա Բ**, գահակալել է մ.թ.ա. 12-րդ դարի առաջին քառորդում։ Նրա օրոք թրակա-փռյուգիական ցեղերը Բալկանյան թերակղզուց ներխուժել են Փոքր Ասիա և կործանել Խեթական պետությունը։

Կատեգորիա:Խեթական թագավորություն
Մերի Քեյ Էշ

**Մերի Քեյ Էշ** (անգլ.` **Mary Kay Ash**, ), ամերիկացի կին գործարար,  ամերիկյան *Mary Kay* կազմակերպության տնօրեն։ 2000 թվականին  Lifetime Television Online կազմակերպությունը նրան ճանաչել է 20-րդ դարի ամենաականավոր կին գործարարը։
250px|մինի|ձախից|Մերի Քեյ կազմակերպության լոգոն
250px|մինի|ձախից|Մերի Քեյ կազմակերպության գրասենյակը Շենյանգում

## Կենսագրություն
Մերի Քեյ Էշը (Մերի Քեթլին Վագներ) ծնվել է ԱՄՆ-ի Տեխաս նահանգի Հարրիս շրջանի Հոթ Ուելս համայնքում (Hot Wells, Harris County) ։ Ավարտել է Հյուստոն քաղաքի Ռեյգանի անվան ավագ դպրոցը 1934 թվականին։ Նրա հիմնադրած *Mary Kay* դիմահարդարման պարագաների ընկերությունը 1993 թվականին տեղ է գրավել Fortune ամսագրի կազմած ԱՄՆ 500 խոշորագույն արդյունաբերական ընկերությունների ցանկում։

Մերի Քեյ Էշը մահացել է 2001 թվականի նոյեմբերի 22-ին և թաղվել է Դալասի  Sparkman-Hillcrest Memorial Park Cemetery գերեզմանատանը։

## Մշակույթում
Նրա պատվին նկարահանվել է «Մերի Քեյի կռիվը» ֆիլմը 2002 թվականին նրա մահից հետո։

## Գրքեր
Մերի Քեյ Էշը գրել է 3 գիրք։ Նրա գրքերից մեկը «Մերի Քեյ» ինքնակենսագրականն է, որը վաճավել է 1 միլիոն տպաքանակով,թարգմանվել  տարբեր լեզուներով։ Մյուս գիրքը՝ «Մարդկանց հետ աշխատելու հմտության մասին» խորագրով, որպես ուսումնական ձեռնարկ կիրառվում է Հարվարդի բիզնես դպրոցում, ձեռնարկատիրական հանրահայտ ընկերություններում։ Երրորդը՝ «Այդ ամենը կարող է լինել քոնը» գիրքը, վաճառքի հանվելու առաջին իսկ ամսում ձեռք է բերել բեսթսելլերի կարգավիճակ:։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Stefoff, Rebecca (1992) *Mary Kay Ash: Mary Kay, a Beautiful Business* Garrett Educational Corp., Ada, Okla., ISBN 1-56074-012-4, for young adult audience
* Rozakis, Laurie (1993) *Mary Kay: Cosmetics Queen* Rourke Enterprises, Vero Beach, Fla., ISBN 0-86592-040-0, for young adult audience
* Ash, Mary Kay (1994) *Mary Kay* Harper Collins Publishers, New York,ISBN 0-06-092601-5; autobiography
* Ash, Mary Kay (2003) *Miracles happen: the life and timeless principles of the founder of Mary Kay, Inc.* Quill, New York, ISBN ISBN 0-06-057461-5

## Արտաքին հղումներ
* Stefoff, Rebecca (1992) Mary Kay Ash: Mary Kay, a Beautiful Business Garrett Educational Corp., Ada, Okla., ISBN 1-56074-012-4, for young adult audience
* Rozakis, Laurie (1993) Mary Kay: Cosmetics Queen Rourke Enterprises, Vero Beach, Fla., ISBN 0-86592-040-0, for young adult audience
* Ash, Mary Kay (1984) Mary Kay on people management New York, NY, Warner Books,Inc.
* Ash, Mary Kay (1994) Mary Kay Harper Collins Publishers, New York,ISBN 0-06-092601-5; autobiography
* Ash, Mary Kay (2003) Miracles happen: the life and timeless principles of the founder of Mary Kay, Inc. Quill, New York, Harper Collins Publisher. ISBN 0-06-057461-5

Կատեգորիա:1918 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի անձինք
Կատեգորիա:2001 մահեր
Կատեգորիա:21-րդ դարի անձինք
Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի միլիարդատերեր
Կատեգորիա:Ամերիկացի ոչ գեղարվեստական գրողներ
Կատեգորիա:Մայիսի 12 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 22 մահեր
Սուբլիմացիա (հոգեբանություն)

[thumb|[Զիգմունդ Ֆրոյդ]]
**Սուբլիմացիա, սուբլիմում** (ուշ լատ․ sublimatio՝ վսեմացում, լատ․ sublimare՝ բարձրացնել), հոգեբանության մեջ, հոգեկան հուզմունքից բխող հակումների էներգիան վերափոխող և անձին հասարակական գործունեության կամ ստեղծագործական աշխատանքի մղող հոգեկան պրոցես։ Սուբլիմացիան ինքնագիտակցության մակարդակի յուրահատուկ բարձրացում է՝ բյուրեղացնելու և վսեմացնելու այն ամենը, ինչ տարբեր պատճառներով (սոցիալական ու բարոյական պահանջներ, հոգեբանական ճնշում) չի կենսագործվում մարդու վարքի և գործունեության մեջ։ Սուբլիմացիայի միջոցով վերլուծվում և նոր գնահատականի են արժանանում մարդու մտավոր, բարոյական և գեղագիտական ըմբռնումները, նոր լիցք և բովանդակություն են ստանում նրա սոցիալական այլասիրական (ալտրուիստական) ձգտումները։ Սուբլիմացիա հասկացությունը մտցրել է Զիգմունդ Ֆրոյդը (1900)։ Ֆրոյդիզմը նրա ակունքները և դրդապատճառները բացատրում է սեռական բնազդի (լիբիդո) և ինքնապաշտպանական մեխանիզմների շրջանակներում։

Սուբլիմացիան ըստ էության ինքնորոշման, ինքնավերափոխման և ինքնադաստիարակման օրինաչափ պրոցես է։ Նրա պրոբլեմներին կարևոր տեղ են հատկացնում ստեղծագործական, մանկան, սպորտի և այլ հոգեբանությունները։

Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Ժան Ֆուքե

**Ժան Ֆուքե** (, ), ֆրանսիացի նկարիչ։

## Կենսագրություն
Ֆրանսիայում Վաղ Վերածննդի հիմնադիրներից։ Մոտ 1440-1445 թվականներին ապրել է Փարիզում, 1445 թ.-ի և 1447 թ.-ի միջև այցելել Հռոմ։ 1475 թվականին հիշատակվում է որպես «արքայն նկարիչ»։ Ֆուքեի, ինչպես կրոնական («Էտյեի Շըվալիեի ժամագիրքը», 1450-1455, Կոնդե թանգարան, Շանաիյի և այլ թանգարաններ), այնպես էլ պատմական («Ֆրանսիական մեծ քրոնիկներ», Ազգային գրադարան, Փարիզ, Ջովաննի Բոկաչչոյի «Նշանավոր տղամարդկանց և կանանց կյանքը», Պետական գրադարան, Մյունխեն, երկուսն էլ՝ 1458, Հովսեպոս Փլավիոսի «Հրեական հնախոսություն», 1470-1476, Ազգային գրադարան, Փարիզ) թեմաներով գրքային մանրանկարները աչքի են ընկնում դեպքերի ռեալիստական պատկերմամբ, կոլորիտի մեղմությամբ, հեռանկարի տարրերի օգտագործմամբ։

Բնութագրման բացառիկ հավաստիությամբ են աչքի ընկնում Ֆուքեի դիմանկարները («Շառլ VII», «Կանցլեր Գ․ Ժյուվենել դեզ Յուրսեն», երկուսն էլ՝ Լուվր, Փարիզ, «Է․ Շըվալիեն Ս. Ստեփանոսի հետ», «Տիրամայրը մանկան հետ» երկպատկերի ձախ փեղկը, մոտ 1451, պետական թանգարան, Բեոլին)։

Ժան Ֆուքեն ստեղծել է նաև նրբաճաշակ կոլորիտով ու գծանկարով կրոնական թեմաներով կոմպոզիցիաներ («Տիրամայրը մանկան հետ» երկպատկերի աջ փեղկը, մոտ 1451, Գեղեցիկ արվեստների թագավորական թանգարան, Անտվերպեն, «Խաչից իջեցնելը», Ծխական եկեղեցի, Նուան)։

## Նկարներ

Jean Fouquet 006.jpg|Է․ Շըվալիեն Ս. Ստեփանոսի հետ
Jean Fouquet 005.jpg|Տիրամայրը մանկան հետ» երկպատկերի ձախ փեղկը
Prise de Jérusalem par Hérode le Grand.jpg|«Երուսաղեմի գրավումը»
Jean_Fouquet_008.jpg|Շառլ VII-ի դիմանկար


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Bibliothèque nationale de France - Jean Fouquet, Painter and Illuminator of the XVth Century (smaller English version)
* Bibliothèque nationale de France - Jean Fouquet, peintre et enlumineur du XVe siècle (full French version)

Կատեգորիա:Հյուսիսային Վերածնունդ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դիզայներներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դիմանկարիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արվեստագետներ
Վալդայան բարձրավայր

**Վալադյան բարձրավայր** (), բարձրադիր շրջան արևելա-Եվրոպական հարթավայրի հյուսիսարևմտյան մասում։ Ձգվում է ավելի քան 600 կմ երկարությամբ։ Ընդգրկում է Տիխվինի և Մեգորյան բլրաշարերը։ Ունի մորենային բլրաթմբավոր մակերևույթ։ Առավելագույն բարձրությունը 343 մ է։ Արմատական ապարները ծածկված են սառցադաշտային և ջրասառցադաշտային նստվածքներով։

Վալադյան բարձրավայրից սկիզբ են առնում Վոլգա, Արևմտյան Դվինա, Մստա և այլ գետեր։ Կան բազմաթիվ լճեր։ Խիստ ճահճապատ է։ Հարավ-արևելյան ծայրամասը Վալդայան սառցապատման սահմանն է։ Համարվում է տուրսիստական շրջան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջին ռուսական բարձրավայր
Յոհան Յոզեֆ Ֆուքս

**Յոհան Յոզեֆ Ֆուքս** (, ), ավստրիացի կոմպոզիտոր, երաժշտ․ տեսաբան, դիրիժոր և երգեհոնահար։

Աշխատել է Վիեննայում, սկզբում որպես եկեղեցեական երգեհոնահար, ապա՝ պալատական կապելմայստեր։ Բազմաթիվ ստեղծագործությունների հեղինակ է (հրատարակվել է մոտ 500), այդ թվում ավելի քան 70 մեսսա, մի քանի ռեքվիեմ, 11 օրատորիա, 18 օպերա, գործիքային երկեր (սիմֆոնիա, 7 սյուիտ նվագախմբի համար) և այլն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ավստրիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի երգեհոնահարներ
Կատեգորիա:1660 ծնունդներ
Կատեգորիա:1741 մահեր
Կատեգորիա:Փետրվարի 13 մահեր
Կատեգորիա:Ավստրիացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի դիրիժորներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի երաժշտագետներ
Կատեգորիա:Օպերային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի մանկավարժներ
Բուլղարահայ երաժշտություն

**Բուլղարահայ երաժշտություն**, Բուլղարիայի հայ համայնքի երաժիշտներ ու երգահաններ, որոնք ստեղծագործել են Բուլղարիայի տարածքում՝ զարգացնելով հայկական ազգային կամ տեղական երաժշտությունը՝ երգի, պարի և նվագակցության ասպարեզներում։

19-րդ դարի վերջից հայտնի են «Դայլայլիկ» և «Մեղեդի» (Պլովդիվ), Վահան Մանուելյանի, Բարսեղ Կանաչյանի (Վառնա), «Կոմիտաս» (Ռուսե), «Քնար», «Երևան» (Սոֆիա) և այլ երգչախմբեր։ Դիրիժոր և կոմպոզիտոր Նաթան Ամիրխանյանը Սոֆիայի օպերային թատրոնի (նաև՝ դիրիժոր), Վառնայի «Գուսլա» երաժշտական ընկերության հիմնադիրներից է, գրել է օպերաներ։ Ճանաչված են Նաև կոմպոզիտոր Սարգիս Բալթայանը, դաշնակահարուհիներ Զարուհի Սարյանը, Հերմինե Ասատուրը, Մալվինա Խաչատրյանը, ջութակահարներ Ստեփան Խանջյանը, Հայկաշոտ Աղասյանը, դիրիժոր Վիլի Կազասյանը, թավջութակահարուհի Սեդա Բալթայանը, երգչուհիներ Ալիս Բաղդասարյանը, Բեատրիս Բոյաջյանը, Մարի Գրիգորյանը և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Բուլղարահայ երաժշտություն
Սուրբ Լավրենտիոս

**Սուրբ Լավրենտիոս** (, ), գետ Հյուսիսային Ամերիկայի արևելքում։ Բուն Սուրբ Լավրենտիոս գետի երկարությունը (սկսած Օնտարիո լճից մինչև Սուրբ Լավրենտիոս ծոցը) մոտ 1200 կմ է, Մեծ լճերի համակարգի հետ (Սեն Լուի գետի ակունքներից, ԱՄՆ)՝ 3057 կմ (այլ տվյալներով՝ 3350 կմ), ավազանը՝ 1269 հազար կմ²։ Առաջացնելով էստուար՝ թափվում է Սուրբ Լավրենտիոս ծովածոցի մեջ։ 

Գլխավոր վտակներն են. Ռիշելյեն, Օտտավան, Սեն Մորիսը և Սագենեյը։ Ջրանցքներով կապվում է Հուդզոն գետի հետ։ Հովիտը գտնվում է ընդարձակ տեկտոնական իջվածքում։ Վերին հոսանքում սահման է հանդիսանում ԱՄՆ-ի և Կանադայի միջև։ Սնվում է մթնոլորտային տեղումներից, սառցակալում՝ դեկտեմբերից ապրիլ։ Օտտավայի գետաբերանի մոտ ծախսը 7800 մm³/վրկ է։ Մեծ լճերի համակարգի հետ, ԱՄՆ-ի և Կանադայի ներքին շրջանների համար ջրային ուղի է դեպի Ատլանտյան օվկիանոս։ Սուրբ Լավրենտոս գետի վրա են Կինգստոն, Կոռնուոլ, Մոնրեալ, Սորել, Թրուա Ռիվիեր, Քվեբեկ քաղաքներն ու նավահանգիստները։ Գետի վրա կան հէկեր։

Կատեգորիա:Կանադայի գետեր
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գետեր
Կատեգորիա:Սահմանային գետեր
Գրամոլություն

**Գրամոլություն, Գրաֆոմանիա** ( - «գրում եմ»,  - «կիրք, խելագարություն»), ստեղծագործելու հիվանդագին կիրք։

Գրամոլությունն առաջանում է ստեղծագործական աշխատանքի մասին ունեցած թյուր պատկերացումից, թե իբր այն թեթև և բոլորին հասու գործ է։ Այդ պատկերացումն առաջանում է նաև սեփական ստեղծագործական հնարավորությունների գերագնահատման պատճառով։ Հաճախ գրամոլությունը (որի տարրերը կարող են լինել պրոֆեսիոնալ գրողների ստեղծագործության մեջ) ծնվում է այնպիսի ազդակներից, ինչպիսիք են՝ հնչեղ անուն վաստակելը, գրական միջավայրին պատկանելը և այլն։ Ռուսական գրականության պատմության մեջ որպես գրամոլ լայն ճանաչում ստացավ Ա. Պուշկինին իր ժառանգորդը համարող, բացասական կերպար դարձած կոմս Դ. Ի. Խվոստովը, որն ինքն էր գնում իր իսկ երկերը։ Գրամոլը կարող է լինել գրական կերպար. այսպես՝ պոետներ Ա. Կ. Տոլստոյը և Ա. Մ. Ժեմչուժնիկով ու Վ. Մ. Ժեմչուժնիկով եղբայրները կերտել են Կոզմա Պրուտկովի՝ պոետ-գրամոլի բացասական կերպարը, Ավ. Իսահակյանը՝ գրամոլ Մարտինի կերպարը («Գրական նախանձ»)։

Գրամոլներին բնորոշ է իրենց քննադատաբար չգնահատելու հատկանիշը, գրական մեծության մոլուցքն ու ուրիշների կարծիքը չընդունելը։ Այստեղից էլ նրանց անսովոր ակտիվությունը, ինչ գնով էլ լինի տպագրվելու հիվանդագին ձգտումը։
## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*В. М. Блейхер, И. В. Крук. Толковый словарь психиатрических терминов . 1995.

Կատեգորիա:Գրականություն
Կատեգորիա:Հոգեբանական երևույթներ
Կատեգորիա:Գրություն
Կատեգորիա:Հոգեկան հիվանդություններ
Կատեգորիա:Ախտանիշներ
Կատեգորիա:Գրավոր հաղորդակցություն
Ջրի ծաղկում

thumb|«Ծաղկած» գետ
**Ջրի ծաղկում**, **էվտրոֆացում**, քաղցրահամ ջրային էկոհամակարգերի վերին կենսահորիզոնում կանաչ և կապտականաչ ջրիմուռների զանգվածային բազմացումը, որն առաջանում է բնական կամ մարդահարույց գործոնների ազդեցությամբ։	

Ջրի «ծաղկմանը» նպաստում է կենսածին նյութերով (ֆոսֆոր, ազոտ, օրգանական միացություններ) ջրամբարների աղտոտումը, որի հետևանքով փոխվում են ջրի գույնը, որակը, խախտվում էկոհամակարգը, վատթարանում ջրավազանի թթվածնային ռեժիմը։

## Ջրի ծաղկման տեսակներ
Ըստ ջրիմուռների կենսազանգվածի կոնցենտրացիայի՝ տարբերում են 
* թույլ (0,5-0,9 մգ/լ), 
* չափավոր (1-10 մգ/լ), 
* սաստիկ (10-100 մգ/լ)
* գերսաստիկ (100 մգ/լ-ից ավելի) ջրի «ծաղկում»

Ջրի «ծաղկման» յուրահատուկ և ինքնատիպ դրսևորումներից է Սևանա լճի հիմնախնդիրը, որը Հայաստանի համար ունի ոչ միայն էկոլոգիական, այլև սոցիալ-տնտեսական նշանակություն։ Լճում ներկայումս բուսապլանկտոնի կենսազանգվածն ավելացել է շուրջ 2 անգամ, և այն ակտիվ «ծաղկում» է։ Հիդրոէկոլոգիայի և ձկնաբանության ինստիտուտի տվյալներով (2004)՝ օրգանական նյութերի կուտակումները լճում կազմել են շուրջ 150 հզ. տ, այն դեպքում, երբ 1930-ական թվականներին այն կազմել է մոտ 25 հզ. տ։ Լճի «ծաղկման» նման տեմպերի պահպանումը մոտ ապագայում կարող է ոչ պիտանի դարձնել լճի ջուրը ոչ միայն խմելու, այլև ոռոգման և ռեկրեացիայի համար։

Մարդահարույց գործոնների բացասական ազդեցությունը սպառնում է նաև ջրամբարներին և մյուս լճերին։ Հայաստանում էկոլոգիական հիմնախնդիրների շրջանակներում կատարվում են ներքին ջրերի հսկիչ աշխատանքներ։

Կատեգորիա:Կենսաբանական գործընթացներ
Սուրբ Լավրենտիոս ծոց

**Սուրբ Լավրենտիոսի ծոց** (Gulf of Saint Lawrence), Ատլանտյան օվկիանոսի կիսափակ ծով Հյուսիսային Ամերիկայի արևելյան ափի մոտ (Կանադա)։ Նյուֆաունդլենդ և Քեյփ Բրետոն կղզիներով բաժանվում է օվկիանոսից, Կանսո, Կաբոտա և Բել Այլ նեղուցներով կապվում նրա հետ։ Մակերեսը մոտ 263 հզ կմ² է, խորությունը՝ մինչև 572 մ։ Ընդունում է Սուրբ Լավրենտիոս գետը։ Սուրբ Լավրենտիոս ծոցում են Անտիկոստի և Արքայազն էդուարդի կղզիները։ Կլիման մուսսոնային է։ Ձմռանը ջրի միջին ջերմաստիճանը — 1&nbsp;°C-ից ցածր է, ամռանը մինչև 15&nbsp;°C։ Աղիությունը հյուսիս-արևելքում մինչև 32‰ է, արևմուտքում՝ 12-15‰ հատակում՝ մոտ 35‰։ Մակընթացությունը կեսօրյա է, ալիքի բարձրությունը՝ մինչև 2 մ։ Սառցակալում է դեկտեմբերից մայիս։ Հանդիպում են սառցասարեր։ Կա նավարկություն, ձկնարդյունագործություն։ Նավահանգիստներն են Քվեբեկը, Սեթ Իլը։

Կատեգորիա:Ծոցեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ատլանտյան օվկիանոսի ծոցեր
Կատեգորիա:Կանադայի ծոցեր
Կատեգորիա:Էստուարներ
Սունգարի

**Սունգարի**, Սունխուացզյան, գետ Չինաստանի հյուսիս արևելքում, Ամուրի աջ խոշորագույն վտակը։ Երկարությունը մոտ 2000 կմ է, ավազանը՝ մոտ 524 հզ կմ²։ Սկիզբ է առնում Չանբայշան սարահարթից, հատում Արևելա-Մանջուրական լեռները, հոսում հարավ-արևելքից հյուսիս-արևմուտք, Նունցզյան վտակի միանալու տեղից դեպի հյուսիս-արևելք։ Ստորին հոսանքի շրջանում Սունգարի մեջ է թափվում Մուդանցզյան խոշոր վտակը։ Սնումը առավելապես անձրևային է, հորդացումը՝ ամռանը և գարնանը։ Ջրի միջին ծախսը գետաբերանում 2500 մ³/վրկ է։ Սառցապատվում է նոյեմբերից ապրիլ։ Նավարկելի է մինչև Գիրին քաղաքը։ Վերին հոսանքում է Ֆինմանի հէկը։ Սունգարի ափերին են Գիրին, Խարբին, Ցզյամուսի քաղաքները։

Կատեգորիա:Ամուր գետի վտակներ
Կատեգորիա:Չինաստանի գետեր