open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սմբատ Լպուտյան

**Սմբատ Լպուտյան** (), հայ շախմատիստ, գրոսմայստեր (1984 թ.)։ Հայաստանի քառակի չեմպիոն (1978 թ., 1980 թ., 1998 թ., 2001 թ.)։ 2006 թվականի հունիսին Լևոն Արոնյանի, Վլադիմիր Հակոբյանի, Կարեն Ասրյանի, Գաբրիել Սարգսյանի և Արտաշես Մինասյանի հետ Հայաստանի հավաքականի կազմում դարձել է Թուրինի 37-րդ համաշխարհային օլիմպիադայի հաղթող։ Այդ հաղթանակի համար նա և թիմակիցները պարգևատրվել են Մովսես Խորենացու մեդալով։
2002 թ.-ից սկսած Սմբատ Լպուտյանը Հայաստանի շախմատի ակադեմիայի հիմնադիր-նախագահն է։

2013 թ. մայիսի 5-ին ընտրվել է Երևանի ավագանու անդամ ՀՀԿ համամասնական ընտրացուցակով։

2015 թ. փետրվարի 27-ին ՀՀ Նախագահի կարգադրությամբ նշանակվել է ՀՀ Հանրային խորհրդի անդամ։

## Մարզական նվաճումները

## Պարգևներ և կոչումներ
* Մովսես Խորենացու մեդալ (2006 թ.)
* «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալ (2008 թ.)
* Հայաստանի Հանրապետության ֆիզիկական կուլտուրայի և սպորտի վաստակավոր գործիչ (2013 թ.)
* Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտի պատվավոր պրոֆեսոր։

## Վարկանիշի փոփոխության գրաֆիկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սմբատ Լպուտյանի անձնական քարտը FIDE-ի կայքում 
* Շախմատային պարտիաներ «ChessGames» կայքում 

Կատեգորիա:Փետրվարի 14 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Կատեգորիա:Հայ գրոսմայստերներ
Կատեգորիա:ՀՀ ֆիզիկական կուլտուրայի և սպորտի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Շախմատի գրոսմայստերներ
Կատեգորիա:Հայաստանի հանրային խորհրդի անդամներ
Կատեգորիա:ՖԿՀՊԻ պատվավոր պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Երևանի ավագանու 2-րդ գումարման անդամներ
Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Շախմատի Հայաստանի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Երևանի ավագանու 3-րդ գումարման անդամներ
Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաների մասնակիցներ
Գաբրիել Սարգսյան

**Գաբրիել Էդուարդի Սարգսյան** (), հայ շախմատիստ, գրոսմայստեր։ Աշխարհի թիմային ութերորդ առաջնության հաղթող (2011 թվական), շախմատային օլիմպիադաների եռակի հաղթող (2006, 2008, 2012 թվականներին) Հայաստանի հավաքականի կազմում։ 2022 թվականին դարձել է օլիմպիական փոխչեմպիոն։

## Կենսագրություն
Գաբրիել Սարգսյանը 1996 թվականին դարձել է մինչև 14 տարեկանների աշխարհի չեմպիոն։ Հայաստանի կրկնակի չեմպիոն է (2000 և 2003 թվականներին), 2006 թվականին՝ Ռեյկյավիկի և Դուբայի միջազգային մրցաշարերի հաղթող։
 
Հայաստանի հավաքականի կազմում երեք անգամ դարձել է համաշխարհային օլիմպիադայի հաղթող` 2006 թվականին՝ Թուրինում, 2008 թվականին՝ Դրեզդենում և 2012 թվականին՝ Ստամբուլում։ Առաջին հաղթանակի համար պարգևատրվել է Մովսես Խորենացու մեդալով, երկրորդի համար՝ Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար 1-ին աստիճանի մեդալով, երրորդի համար՝ Պատվո շքանշանով։

Ընդամենը շախմատային օլիմպիադաներին մասնակցել է ութ անգամ՝ բացի թիմային պարգևներից մեկ անգամ նվաճելով նաև անհատական ոսկե մեդալ (2008)։

2007 թվականին Սարգսյանը հաղթել է Զաֆրեի (Իսպանիա) մրցաշարում՝ 7 հնարավորից վաստակելով 6,5 միավոր և մեկուկես միավորով առաջ անցնելով մոտակա մրցակիցներից (Պոնոմարյով, Սաշիկիրան, Իվան Սոկոլով)։

2008 թվականի դեկտեմբերին ճանաչվել է Հայաստանի լավագույն մարզիկ։

## Տիտղոսներ
* 1996 - Աշխարհի չեմպիոն (մինչև 16 տարեկաններ)
* 1998 - Եվրոպայի չեմպիոն (մինչև 18 տարեկաններ)
* 2000 – Հայաստանի տղամարդկանց չեմպիոն
* 2003 - Հայաստանի տղամարդկանց չեմպիոն
* 2006 - Օլիմպիական չեմպիոն
* 2008 - Օլիմպիական չեմպիոն
* 2008 - Ճանաչվել է Հայաստանի լավագույն մարզիկ
* 2011 - Աշխարհի թիմային առաջնության հաղթող
* 2012 - Օլիմպիական չեմպիոն
* 2022֊Օլիմպիական փոխչեմպիոն

## Պետական պարգևներ
[250px|մինի|Գրոսմայստեր Գաբրիել Սարգսյանը [միաժամանակյա խաղաշարի ժամանակ, Երևան, 2016 թ. մայիսի 9, Մանկական այգի]]
* Մովսես Խորենացու մեդալ (2006)
* «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալ (2008)։
* Պատվո շքանշան (2012)

## Անձնական կյանք
Գաբրիել Սարգսյանն ամուսնացել է Լիանա Ավոյանի հետ, ով Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի շրջանավարտ է։ Հարսանիքը տեղի է ունեցել 2013 թվականի հունիսի 28-ին Երևանի Սուրբ Սարգիս եկեղեցում՝ Հայաստանի և Հայաստանի շախմատային ֆեդերացիա նախագահ Սերժ Սարգսյանի ներկայությամբ։ Սերժ Սարգսյանը եղել է նրանց նրանց հարսանիքի քավորը։ Նրանց որդին՝ Սարգիսը ծնվել է 2014 թվականի դեկտեմբերի 13-ին։

## Արտաքին հղումներ
* Գաբրիել Սարգսյանի անձնական քարտը FIDE-ի կայքում 
* Շախմատային պարտիաներ «ChessGames» կայքում 
* Գաբրիել Սարգսյանի դիրքը «Sport-stat.ru» կայքում 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Հայ գրոսմայստերներ
Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաների մասնակիցներ
Կատեգորիա:Շախմատի Հայաստանի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Շախմատի գրոսմայստերներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Հայաստան)
Աշոտ Անաստասյան

**Աշոտ Համլետի Անաստասյան** (), հայ շախմատիստ, գրոսմայստեր (1993), Հայաստանի ութակի չեմպիոն (1983, 1985, 1986, 1987, 1988, 1992, 1994, 2005), վեց անգամ մասնակցել է շախմատային օլիմպիադաներին (1992, 1994, 1996, 1998, 2000, 2002)։

## Մարզական նվաճումներ
1997, 2001 և 2005 թվականներին Հայաստանի հավաքականի կազմում դարձել է աշխարհի թիմային առաջնության բրոնզե մեդալակիր (իսկ 1993 թվականին պահեստային խաղատախտակի վրա դարձել է անհատական բրոնզե մեդալակիր), 1992 և 2002 թվականներին՝ համաշխարհային օլիմպիադայի բրոնզե մեդալակիր, իսկ 1999 թվականին Եվրոպայի չեմպիոն (լավագույն արդյունքը 3-րդ խաղատախտակի վրա, լավագույնը պահեստային խաղատախտակի վրա 1997 թվականի առաջնությունում, 3-րդը պահեստային խաղատախտակի վրա 2005 թվականի առաջնությունում)։ 1995 թվականին Անաստասյանը «Երևան» թիմի կազմում դարձել է Եվրոպայի ակումբային գավաթակիր։

2016 թվականի հուլիսին Գերմանիայի Դրեզդեն քաղաքում կայացած աշխարհի վետերանների թիմային առաջնությունում Հայաստանի հավաքականի կազմում (Ռաֆայել Վահանյան, Աշոտ Անաստասյան, Կարեն Մովսիսյան, Նորայր Քալանթարյան, Սերգեյ Գալդունց) դարձավ 50 տարեկանից բարձր շախմատիստների աշխարհի փոխչեմպիոն։ Հավաքականը միայն լրացուցիչ ցուցանիշներով զիջեց Գերմանիայի առաջին թիմին։

Այլ նվաճումներ.
* Պլովդիվ (Բուլղարիա, 1987)` 1-ին տեղ
* Լենինգրադ (ԽՍՀՄ, 1989)` 1-ին տեղ
* Վոսկրեսենսկ (Ռուսաստան, 1992)` 1-2-րդ տեղեր
* Մոսկվա (Ռուսաստան, 1992)` 2-4-е տեղեր
* Կատովիցե (Լեհաստան, 1993)` 1-ին տեղ
* Երևան (Հայաստան, 1994)` 1-ին տեղ
* Թեհրան (Իրան, 1998)` 1-ին տեղ
* Փարիզ (Ֆրանսիա, 1999)` 1-ին տեղ
* Բուդապեշտ (Հունգարիա, 1999)` 1-ին տեղ
* Աբու Դաբի (ՄԱԷ, 1999)` 1-3-րդ տեղեր
* Ստեփանակերտ (ԱՀ, 2004)` 3-5-րդ տեղեր
* Աբու Դաբի (ՄԱԷ, 2005)` 1-ին տեղ
* Դուբայ (ՄԱԷ, 2005)` 2-10-րդ տեղեր
* Դուբայ (ՄԱԷ, 2006)` 1-2-րդ տեղեր
* Աբու Դաբի (ՄԱԷ, 2007)` 1-2-րդ տեղեր
* Աբու Դաբի (ՄԱԷ, 2009)` 2-6-րդ տեղեր
* Դուբայ (ՄԱԷ, 2009)՝ 1-3-րդ տեղեր

## Վարկանիշի փոփոխություններ (2000-2013)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Шахматы : энциклопедический словарь / гл. ред. А. Е. Карпов. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 606. — 624 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-85270-005-3
* Чатинян Р. А. Созвездие армянских гроссмейстеров. Ереван : 2004. С 139-142

## Արտաքին հղումներ
* Աշոտ Անաստասյանի անձնական քարտը FIDE-ի կայքում
* Շախմատային պարտիաներ «ChessGames» կայքում 
* Աշոտ Անաստասյանի դիրքը «Sport-stat.ru» կայքում 

Կատեգորիա:Հայ գրոսմայստերներ
Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաների մասնակիցներ
Կատեգորիա:Շախմատի Հայաստանի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Շախմատի գրոսմայստերներ
Էդուարդ Մնացականյան

**Էդուարդ Անդրանիկի Մնացականյան** (), հայ շախմատիստ, միջազգային վարպետ (1978)։

## Կենսագրություն
Առաջին միջազգային վարպետն է Հայաստանում։ Հայաստանի հնգակի չեմպիոն (1958, 1959, 1960, 1962, 1967)։ Եղել է Հայաստանի կանանց հավաքականի մարզիչ։

1962 թ. մասնակցել է ԽՍՀՄ 30-րդ առաջնության եզրափակիչ մրցաշարին։

Հայաստանի հավաքականի կազմում վեց անգամ մասնակցել է ԽՍՀՄ ժողովուրդների Սպարտակիադաներին (1959—1983)։ Երևանում կայացած միջազգային վեց մրցաշարերի մասնակից է (1965—1984), լավագույն արդյունքը ցույց է տվել 1980 թ.՝ 5-րդ տեղ։

Լավագույն արդյունքները միջազգային այլ մրցաշարերում.
* Ստարի Սմոկովեց (1979)՝ 3-րդ տեղ
* Վառնա (1986)՝ 3-6-րդ տեղեր

ԽՍՀՄ հավաքականի կազմում երեք անգամ մասնակցել է ուսանողների աշխարհի առաջնություններին (1963, 1964, 1965)։

Վախճանվել է 2016 թ. հունվարի 18-ին։

## Վարկանիշի փոփոխության գրաֆիկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Կայացավ Էդուարդ Մնացականյանի հուշամրցաշարը 
* Էդուարդ Մնացականյան. «պետք է հետք թողնել նաև որպես մարզիչ» 
* Շախմատային պարտիաներ «ChessGames» կայքում 

Կատեգորիա:1938 ծնունդներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 6 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Կատեգորիա:Շախմատի միջազգային վարպետներ
Կատեգորիա:Հայ միջազգային վարպետներ
Կատեգորիա:2016 մահեր
Կատեգորիա:Հունվարի 18 մահեր
Կատեգորիա:Շախմատի Հայաստանի չեմպիոններ
Բռնակոթ (այլ կիրառումներ)

**Բռնակոթ**, կարող է վերաբերել՝

* Բռնակոթ - գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզում
* Բռնակոթ - գետ Հայաստանի Սյունիքի մարզում
* Բռնակոթ - գետակ Արաքսի ավազանում, Որոտանի աջակողմյան վտակը
Եղյամ

մինի|Եղյամ մետաղե ցանցի վրա
**Եղյամ**, բյուրեղային սառցե բարակ շերտ։ Առաջանում է երկրի մակերևույթի և սառը առարկաների վրա, օդի ջրային գոլորշիների սուբլիմումի հետևանքով։

Եղյամի առաջացման համար առավել բարենպաստ են պարզ առանց քամի գիշերները և այն մարմինների անհարթ մակերեսները, որոնք ունեն ցածր ջերմափոխանակություն (օրինակ՝ փայտե նստարաներ, հող և այլն)։ Թույլ քամին, որ բերում է խոնավ օդի նորանոր զանգվածներ, նպաստում է եղյամի ձևավորմանը։ Թույլ ցրտերի պայմաններում եղյամի բյուրեղներն ունեն վեցանկյուն պրիզմայի, ուժեղ ցրտերի դեպքում՝ բութ ծայրերով ասեղների տեսք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օդերևութաբանություն
Կատեգորիա:Սառույց
Թեսալիա

**Թեսալիան** () Հունաստանի 13 պերիֆերիաներից (մարզերից) մեկն է, որը գտնվում է երկրի հյուսիս-արևելքում, Եգեյան ծովի ափին։

Թեսալիան Կենտրոնական Մակեդոնիա, Արևելյան Մակեդոնիա և Թրակիա ու Արևմտյան Մակեդոնիա պերիֆերիաների հետ հաճախ են կոչում Հյուսիսային Հունաստան»։ Պերիֆերիայի կենտրոնն է Լարիսա քաղաքը։ Թեսալիայի պերիֆերիան համապատասխանում է համանուն պատմական շրջանին այս տարածքում։

## Անվանում
Անվանումը ստացել է մ. թ. ա. 
12-րդ դարում այնտեղ բնակություն հաստատած թեսալների (էոլիական ցեղ) ցեղանունից։

## Աշխարհագրություն
Թեսալիայի տարածքը՝ 14.037 քառ. կմ. է։

## Բնակչություն
Թեսալիայի բնակչությունն է 760,714 մարդ (2005)։

## Վարչական բաժանում
Թեսալիայի մարզը վարչականորեն բաժանված է 4 միավորի (նոմի)՝

* Լարիսա
* Կարդիցա
* Մագնիսիա
* Տրիկալա

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Թեսալիա
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանության աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Հունաստանի ավանդական աշխարհագրական բաժանում
Կատեգորիա:Հունաստանի վարչական բաժանում
Կատեգորիա:Հունաստանի վարչական շրջաններ
Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Ունիֆորմիտարիզմ

**Ունիֆորմիտարիզմը** (անգլերեն՝ uniformitarianism) երկրաբանության մեջ գիտա-փիլիսոփայական թեզիս է, ըստ որի անցյալում գործող բնական պրոցեսները նույն պրոցեսներն են, որոնց գործընթացին կարելի է ականատես լինել ներկայումս։ Ունիֆորմիտարիզմի մեթոդաբանական նշանակությունը հաճախ ամփոփվում է հետևյալ դարձվածքով՝ *«Ներկան անցյալի բանալին է»*։

Երկրաբանական պրոցեսներում ունիֆորմիտարիզմի կոնցեպտը սկիզբ է առնում պարսիկ փիլիսոփա և գիտնական Աբու Ալի իբն-Սինայի «Գիրք ապաքինության» աշխատությունում (1027)։ Ունիֆորմիտարիզմի տեսությունն այնուհետև ձևակերպում է ստացել 18-րդ դարի շոտլանդացի նատուրալիստների կողմից, սկսած երկրաբան Ջեյմս Հաթթոնից։ Այդ փիլիսոփայությունը զարգացրել է Ջոն Փլեյֆերը, իսկ հետագայում այն մասնավորապես ժողովրդականացվել է Չառլզ Լայելի «Երկրաբանության սկզբունքները» գրքում (1830)։ «Uniformitarianism» տերմինի հեղինակն է Վիլյամ Ուիվելը, որը նաև ստեղծել է «կատաստրոֆիզմ» (catastrophism) տերմինը։ Կատաստրոֆիզմը ունիֆորմիտարիզմի փիլիսոփայական հականիշն է, որի համաձայն Երկիրն ստեղծվել է ինչ-որ գերբնական արարչության միջոցներով և ձևավորվել է աղետալի դեպքերի հետևանքով։

Փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Գիտական տեսություններ
Կարեն Ասրյան

**Կարեն Ասրյանը** (1980, Ապրիլի 24 – 2008, Հունիսի 9 Երևան), հայ շախմատիստ, միջազգային գրոսմայստեր (1998), ԽՍՀՄ մինչև 10 տարեկանների չեմպիոն (1990), Հայաստանի չեմպիոն (1999), Եվրոպայի չեմպիոն (թիմային, 1999)։ Համաշխարհային շախմատային օլիմպիադայի բրոնզե մեդալակիր (2002), չեմպիոն (2006), աշխարհի թիմային առաջնության մրցանակակիր (2005)։

Առաջին կարգային դարձել է 6 տարեկանում, ինչը շախմատային աշխարհում համարվում է բացառիկ ցուցանիշ։ Նա աշխարհի պատանեկան առաջնությունների արծաթե և կրկնակի բրոնզե մեդալակիր էր։ 1990 թ. ԽՍՀՄ Լենինգրադ քաղաքում անցկացվող պատանիների աշխարհի առաջնության ընտրական մրցաշարում Կարենը լրացրեց վարպետության թեկնածուի նորման։ Եթե աշխարհի չեմպիոններ Կարպովը վարպետության թեկնածու է դարձել 11 տարեկանում, Կասպարովը՝ 13, ապա Կարենը վարպետության թեկնածուի կոչմանն արժանացավ 9 տարեկանում։ 1996-ի սեպտեմբերին Կարենի անհատական գործակիցը 2310 էր, իսկ ոչ լրիվ 2 տարի անց նա այն հասցրել էր 2600-ի, այսինքն վաստակել էր 290 կետ, որն արժանի էր Գինեսի ռեկորդի։ 1996 թ. Կարենը շախմատի աշխարհի չեմպիոն Գարրի Կասպարովի նախաձեռնած միջազգային մրցաշարում նվաճեց «Կասպարովի Գավաթը»։ 1998 թ․-ից նա կրում էր գրոսմայստերի տիտղոսը։ Երեք անգամ (1999, 2007, 2008) նվաճել է Հայաստանի չեմպիոնի տիտղոսը։ Հաղթել է Դուբայի «Շեյխի գավաթը» (2001), «Տիգրան Պետրոսյանի» (1996, 1997, 2004) անվան և այլ միջազգային մրցաշարերում։ Հայաստանի հավաքականի կազմում 2006 թ․-ին Թուրինում նվաճել է շախմատի համաշխարհային օլիմպիադայի չեմպիոնի տիտղոսը։ Ասրյանը համաշխարհային օլիմպիադաների (2002, 2004), աշխարհի թիմային առաջնությունների (2001, 2005) բրոնզե մեդալակիր էր, Եվրոպայի թիմային առաջնության (2007) արծաթե մեդալակիր։ 1996 թ․-ի երևանյան օլիմպիադայում 16 ամյա Կարենը իր խաղատախտակի վրա ցույց տված լավագույն արդյունքի համար արժանացել էր ոսկե մեդալի։ Կարենը բազմիցս տեղ էր զբաղեցրել աշխարհի հարյուր լավագույն շախմատիստների ցուցակում։ Այդպիսի տեղ նա ուներ նաև իր մահվան պահին, երբ նրա միջազգային վարկանիշը 2630 էր։ Կարենն իր ամենաբարձր էլոյին՝ 2646 հասել էր 2006 թ․-ին։ 2005 թ․-ին Իսրայելի Բեերշեվա քաղաքում անցկացված աշխարհի թիմային առաջնությունում իր խաղատախտակի վրա գրավել էր առաջին տեղը և արժանացել ոսկե մեդալի։ Իր մարզական ակնառու հաջողությունների համար Կարենը պարգևատրվել էր «Մովսես Խորենացի» և բազմաթիվ այլ մեդալներով։ Գործնականում լինելով անպարտելի՝ Կարենը փնտրված շախմատիստ էր թիմային մրցաշարերում։ Հայաստան, Ֆրանսիա, Ռուսաստան, Իրան․․․ ահա ոչ լրիվ ցանկն այն երկրների, որոնց ակումբները մեծագույն սիրով հրավիրում էին Կարենին խաղալու իրենց շարքերում և, որպես կանոն, այդ ելույթներն ավարտվում էին հաջողությամբ։ Չնայած իր երիտասարդ տարիքին, Կարենը արդեն նաև հմուտ մարզիչ էր։ Կյանքի վերջին ամիսներին նա կատարում էր Իրանի ազգային հավաքականի մարզչի պարտականությունները։

2008 թ․ հունիսի 9-ին Կարեն Ասրյանը հանկարծամահ եղավ ուղեղի կաթվածից։ Նա կյանքից հեռացավ որպես համաշխարհային օլիմպիադայի և Հայաստանի գործող չեմպիոն։

## Վարկանիշի փոփոխության գծապատկեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Կարեն Ասրյանի հիշատակին նվիրված կայք 
* Շախմատային պարտիաներ «ChessGames» կայքում 

Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ
Կատեգորիա:Հայ գրոսմայստերներ
Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաների մասնակիցներ
Կատեգորիա:Շախմատի Հայաստանի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Շախմատի գրոսմայստերներ
Տևտոբուրգյան անտառի ճակատամարտ

**Տևտոբուրգյան անտառի ճակատամարտ** (գերմաներեն՝ Varusschlacht - *"Վարոսի ճակատամարտ"*), ճակատամարտ միացյալ գերմանական ցեղերի և Հռոմեական կայսրության զորքերի միջև, որը վճռական նշանակություն ունեցավ Հռոմի և գերմանացիների հետագա հարաբերությունների համար և փաստորեն սկիզբ ծառայեց հռոմեացիներին՝ Գերմանիայի տարածքներից հետզհետե դուրս մղման գործում։

Ճակատամարտը տեղի ունեցավ 9 թ. սեպտեմբերի 9-ից 11-ը, Տևտոբուրգյան անտառում (ժամանակակից Գերմանիայի Ստորին Սաքսոնիա և Հյուսիսային Հռենոս-Վեստֆալիա մարզերի սահմանակից շրջանում)։ Հռոմեական զորքերի հրամանատարն էր կուսակալ Քվինտիլիոս Վարոսը, գերմանական ցեղային միության ուժերին ղեկավարում էր Հերուսկների ցեղապետ Արմինիոսը։

Դարանակալ գերմանացիներին հաջողվեց ոչնչացնել հռոմեական զորքերը (հռոմեական անձնակազմի կորուստները հասնում էին 25 հազարի) ու մեկ առ միշտ կանգնեցնել հռոմեացիների առաջխաղացումը Գերմանիայում։ Անսպասելի ու սարսափելի պարտության պատճառով Վարոսը ինքնասպանություն գործեց, իսկ գերի ընկած հռոմեացի զինվորները զանգվածորեն սպանվեցին գերմանացիների կողմից։

Տևտոբուրգյան անտառի ճակատամարտը հետագայում Գերմանիայում դարձավ ազգային հպարտությունը ոգեշնչող խորհրդանիշ և ազգայնականությունը խթանող գովերգություն։

[500px|կենտրոն|մինի|Տեսքը ''[Հերմանսդենկմալից'' (ոչ պատերազմի վայրը)]]

Կատեգորիա:Հռոմեական կայսրության ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Գերմանական հեթանոսություն
Կատեգորիա:Գերմանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Գերմանիայի ռազմական պատմություն
Ավետիք Գրիգորյան (շախմատիստ)

**Ավետիք Նիկոլայի Գրիգորյան** (), հայ շախմատիստ, գրոսմայստեր (2008), մարզիչ։ 2010 թվականի Հայաստանի չեմպիոն։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1989 թվականին Երևանում։ Նախնիները Գավառից և Պարսկաստանից են։ Շախմատ խաղալ 4 տարեկանում սովորեցրել է տատիկը։ Սերն այդ խաղի նկատմամբ փոխանցվել է պապից ու հորից։

Տարրական կրթությունը ստացել է Երևանի թիվ 51 դպրոցում, ավարտել է թիվ 59 դպրոցը։ Այնուհետև ավարտել է Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտի շախմատի բաժինը։

Շախմատի դպրոցում առաջին մարզիչը եղել է Գագիկ Սարգսյանը։ Ավետիքը մեկ տարում լրացրել է բոլոր կարգերը և 7,5 տարեկանում դարձել 1-ին կարգային շախմատիստ։ Մրցաշարերում ունեցած երկարատև անհաջողությունները Ավետիքին ստիպում են մեկ տարով թողնել շախմատը և զբաղվել ձեռնամարտով։ 12 տարեկանում նա վերադառնում է շախմատ և սկսում պարապել Արսեն Եղիազարյանի մոտ։ Արդեն մեկ տարի անց Ավետիքը Հայաստանի մինչև 14 տարեկան պատանիների առաջնությունում զբաղեցնում է 2-րդ տեղը և առաջին անգամ մասնակցում Եվրոպայի պատանիների առաջնությանը։

2002 թվականից սկսում է հաճախել Սմբատ Լպուտյանի ղեկավարած նորաբաց շախմատի ակադեմիան։ Նույն թվականին Ավետիքը նվաճում է մինչև 14 տարեկանների Եվրոպայի չեմպիոնի կոչումը։ 2004, 2006 և 2007 թվականներին Ավետիքը դառնում է Հայաստանի մինչև 18 տարեկանների չեմպիոն։ 2010 թվականին, մասնակցելով Հայաստանի մեծահասակների առաջնությանը, ավարտից մեկ տուր առաջ հռչակվում է մրցաշարի հաղթող։ Այդ հաջողության շնորհիվ նա ընդգրկվում է Հայաստանի հավաքականի կազմում և մասնակցում Խանտի Մանսիյսկում կայացած 39-րդ օլիմպիադային։ Այնտեղ անցկացնում է ընդամենը մեկ պարտիա, որում հաղթում է կոստառիկացի մրցակցին։ Հավաքականն այդ մրցաշարն ավարտում է 7-րդ տեղում։

Ավետիք Գրիգորյանը վերջին տարիներին պրոֆեսիոնալ շախմատ չի խաղում, զբաղվում է մարզչական գործունեությամբ։

## Մարզական նվաճումներ
* 2004, 2006, 2007՝ Հայաստանի մինչև 18 տարեկանների չեմպիոն
* 2006՝ Երևանի արագ շախմատի գավաթակիր
* 2006՝ Եվրոպայի արագ շախմատի առաջնություն, 2-րդ տեղ
* 2007՝ մինչև 18 տարեկանների աշխարհի առաջնություն, 4-րդ տեղ
* 2008՝ Բելգորոդի բաց մրցաշար, 2-րդ տեղ
* 2008՝ Fajr Open, Իրան, 2-րդ տեղ
* 2010՝ Հայաստանի մեծահասակների չեմպիոն
* 2010՝ Bansko Grand Chess Open-ի հաղթող
* 2011՝ «Կորսիկա Մաստերս-2011» փառատոնի շախմատային մրցաշար, Բաստիա, Կորսիկա, 3-15-րդ տեղեր

## Նախասիրություններ
Զբաղվում է քունգ ֆուով, լողով, էքստրեմալ մարզաձևերով։

## Վարկանիշի փոփոխության գրաֆիկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ավետիք Գրիգորյանի անձնական քարտը FIDE-ի կայքում 
* Շախմատային պարտիաներ «ChessGames» կայքում 

Կատեգորիա:Հայ գրոսմայստերներ
Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաների մասնակիցներ
Կատեգորիա:Շախմատի Հայաստանի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Շախմատի գրոսմայստերներ
Աբդուլահ Գյուլ

**Աբդուլահ Գյուլ** (, ), թուրք քաղաքական գործիչ, ով եղել է Թուրքիայի 11-րդ նախագահը (2007-2014)։ Գյուլը նախապես հինգ ամիս եղել է Թուրքիայի վարչապետ (2002-2003) և Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարար (2003-2007)։

Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի ընտրումը Աբդուլա Գյուլին իբրև նախագահական թեկնածու զորավոր ընդդիմություն է տեսել աշխարհիկ թուրքերի կողմից։ 2007 թվականի մայիսին, Գյուլի առաջին փորձը նախագահ լինելու խափանվել է Սահմանադրական դատարանի աշխարհական անհանգստությունը Գյուլի իսլամիստ հավատքների վրա, քանի որ իր կինը, Հայրյունիսա Գյուլը, կրում է հիջաբ, որը նշանակում է քաղաքական իսլամ։ Սակայն, 2007 թվականի պառլամենտական ընտրություններից հետո, որը հաղթել է ԱԿՊ կուսակցությունը 46.6% ձայների հարաբերակցությամբ, Գյուլ ընտրվում է նախագահ։ Գյուլը միակ թուրք առաջնորդն է, ով 2008 թվականին այցելել է Հայաստան։ Այս այցը «դավաճանություն» է կոչվել ազգայնական թուրքերի կողմից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Աբդուլա Գյուլի կայքը 

Կատեգորիա:«Իտալիայի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի մեծ խաչի ասպետներ
Կատեգորիա:Անձինք Անկարայից
Կատեգորիա:Անձինք Կեսարիայից
Կատեգորիա:Բաղնիքի շքանշանի Մեծ Խաչի ասպետներ
Կատեգորիա:Թուրք ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Թուրք սուննի մուսուլմաններ
Կատեգորիա:Թուրք տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի 20-րդ գումարման մեջլիսի պատգամավորներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի 21-րդ գումարման մեջլիսի պատգամավորներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի 22-րդ գումարման մեջլիսի պատգամավորներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի 23-րդ գումարման մեջլիսի պատգամավորներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի Արդարություն և զարգացում կուսակցության քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի նախագահներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի նախարարներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի պետնախարարներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի վարչապետներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի փոխվարչապետներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Կապադովկիայի հույներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտորներ
Վանդեա

**Վանդեա** կամ **Վանդե** (), դեպարտամենտ Ֆրանսիայի արևմտյան մասում, Լուարայի երկիր շրջանի նահանգներից մեկը։ Վարչական կենտրոնը՝ Լա Ռոշ Սյուր Իոն։ Բնակչությունը՝ 654 096 մարդ (37-րդ տեղը նահանգների մեջ, 2010 թվականի տվյալներ)

## Աշխարհագրություն
Տարածքի մակերեսը 6720 կմ² է։ Դեպարտամենտով են հոսում Սևր Նանտեզ, Սևր Նիորտեզ, Լես և Վանդեա գետերը։ Դեպարտամենտի կազմի մեջ են մտնում 2 կղզիներ՝ Նուարմուտիե և Յե, ինչպես նաև 3 մարզ, 31 կանտոն և 282 կոմունա։

### Հիմնական քաղաքներ
* Լա Ռոշ սյուր Յոն
* Լե Սաբլ դ'Օլոն
* Ֆոնտենե լե Կոնտ
* Շանտոնի

## Պատմություն
Վանդեան 83 դեպարտամենտներից առաջիններից մեկն է, որը կազմավորվել է 1790 թվականի մարտին Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության ժամանակ։ Ձևավորվել է նախկին Պուատու պրովինցիայի տարածքում։ Անվանումն առաջացել է Վանդեա գետից։ 1793 թվականին Ժակ Կատելինոյի գլխավորությամբ դեպարտամենտը դարձել է հակահեղափոխության ուժեղ օջախ։ Տվյալ ժամանակաշրջանի իրադարձությունները պատմությանը հայտնի են վանդեյան ապստամբություն անվամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Préfecture  
* Conseil général 
* Հեղափոխություն եվրոպական ձևով  

Կատեգորիա:1790 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գավառներ
Հրանտ Մելքումյան

**Հրանտ Սլավայի Մելքումյան** (), հայ շախմատիստ, գրոսմայստեր (2008) և Եվրոպայի կայծակնային շախմատի չեմպիոն (2011)։

## Շախմատային կարիերա
Հրանտ Մելքումյանը հաղթել է ICC միջազգային համացանցային շախմատային առաջնությունում։ 2006 թվականին նա նվաճելել է U18 արծաթե մեդալը «երիտասարդական միջազգային շախմատի առաջնություն»-ում։ 2009 թ. Չիգորինի հուշամրցաշարում նա կիսում է առաջինից հինգերորդ տեղերը Սերգեյ Վալկովի, Անդրեյ Ռիչագովի, Անդրեյ Դեվյատկինի և Չժոու Վեյցիի հետ։ 2010 թ. Դուբայում առաջինից ութերորդ տեղերը՝ Սերգեյ Վալկովի, Վիորել Իորդեկեսկուի, Էդուարդո Իտուրիսագայի, Գադիր Գուսեյնովի, Դավիթ Հարությունյանի, Ալեքսեյ Ալեքսանդրովի և Տորնիկե Սանկիձեի հետ։ 2011 թ. Սարաևոում Բոսնայի 41րդ միջազգային մրցարշավում երկրորդից չորրորդ տեղերը կիսել է Միրչե Պարլիդրասի և Բորկի Պրեդեովիչի հետ, Մարտունիում առաջին և երկրորդ տեղերը կիսել է Բաադուր Ջոբավայի հետ, խաղի վերջում զբաղեցրել է երկրորդ տեղը, Կորսիկայում կիսել է երրորդից 15րդ տեղերը։ 2011 թ. դեկտեմբերին Եվրոպայի շախմատային բլից առաջնությունում առաջինից երրորդ տեղերը կիսել է Ալեքսեյ Դրեևի և Ռադոսլավ Վոյտաշեկի հետ, զբաղեցնելով առաջին տեղը։ 2012 թ. հունվարին նա հաղթել է երկրորդ շախմատ960 առաջնությունը, փետրվարին կիսել է չորրորդից ութերորդ տեղերը Ալեքսանդր Խալիֆմանի, Մակսիմ Ռոդշտեյնի, Ֆաբիանո Կարուանայի և Դմիտրի Անդրեյկինի հետ 11րդ Այերֆլոտ Օփենում։ 2013 թ. առաջինից ութերորդ տեղերը կիսել է Ալեքսանդր Մայիսնեկոի, Եվգենիյ Ռոմանով, Ալեքսանդր Բելյավսկիի, Կոնստանտին Լուպուլեսկուի, Ֆրանսիսկո Վալիեխո Պոնսի, Սերգեյ Մովսիսյանի, Յան Նեպոմնյաշչիի, Ալեքսեյ Դրեևի և Եվգենի Ալեքսեևի հետ, Եվրոպայի շախմատի չեմպիոնատում։ 2014 թ. փետրվարի 21-ին Ավստրիայի Գրաց քաղաքում Հրանտ Մելքումյանը հաղթեց Գրացի միջազգային խաղատանը։ 2014 թ. հունիսին Չեխիայում հաղթեց Տեպլիցեի շախմատի առաջնությունում։ 2014 թ. հուլիսի 12-ին Մելքումյանը Իսպանիայի Բենասկե քաղաքում հաղթեց XXXIV Վիլլա դե Բենասկե միջազգային մրցարշավում։ 2014 թ. օգոստոսին հաղթեց Ռիգայի մրցարշավում 7,5/9 միավորով։

Նրա կեղծանունը ICC-ում «Pchyolka» է։

## Վարկանիշի փոփոխության գրաֆիկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հրանտ Մելքումյանի անձնական քարտը FIDE-ի կայքում 
* Շախմատային պարտիաներ «ChessGames» կայքում 

Կատեգորիա:Հայ գրոսմայստերներ
Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Կատեգորիա:Շախմատի գրոսմայստերներ
Կրեմատորի

**Կրեմատորի** (ռուսերեն՝ *Крематорий*) խորհրդային և ռուսական ճանաչված ռոք-խումբ է, որի հիմնադիրն ու ղեկավարն Արմեն Գրիգորյանն է։

## Պատմություն
Կրեմատորին հիմնվել է 1983 թ., Մոսկվայում։ Նախապես լինելով ինքնագործ ընդհատակյա դուետ, այն լայն ճանաչում է ստացել առաջին երկու մագնիտոալբոմների ձայնագրումից հետո, իսկ Մոսկվայի ռոք-լաբորատորիայի փառատոնում խումբն արժանացել է գլխավոր մրցանակին։ 1988 թ. թողարկվեց «Կոմա» ալբոմը, որն *Ավրորա* խորհրդային ամսագրի կողմից ճանաչվեց տարվա լավագույն ռոք-ալբոմներից մեկը, իսկ խումբն էլ իր համար ապահովեց ռուսական ռոքի ամենայուրահատուկ ներկայացուցիչներից մեկի համարումը։ Խումբը համերգներ է տվել աշխարհի բազմաթիվ երկրներում, 1985 և 1996 թթ.՝ նաև Երևանում։ 2008 թ. «Կրեմատորի»-ի նոր՝ «Ամստերդամ» ալբոմը հերթական հաջողությունը բերեց խմբին, իսկ համանուն երգը մի քանի շաբաթ զբաղեցրեց ռուսական ռոք-հիթ-շքերթի առաջին հորիզոնականը։ Ձայնարտադրիչների համառուսական ասսոցիացիայի կողմից ալբոմն արժանացավ *Ոսկե դիսկ* մրցանակի։

2013 թ. կայացավ "Նախագահի ճամպրուկը" ալբոմի շնորհանդեսը, որի երգերից մեկը գլխավորեց *Նաշե ռադիոյի* հիթ-շքերթը։ "Այնպիսի երգեր, ինչպիսիք են «Նախագահի ճամպրուկը», «Մերիլինը» «Արևի քաղաքը», բոլոր շանսերն ունեն «Տձև Էլզայի», «Կատմանդուի» մակարդակի հիթեր դառնալու։ Չտրվելով հարափոփոխ նորաձևությանը, «Կրեմատորի»-ն մնում է ռուսական երաժշտական բեմի ամենաաութենտիկ ռոք-համույթներից մեկը",- այսպես բնորոշվեց ալբոմը քննադատների կողմից։

2016 թ. «Անտեսանելի մարդիկ» ալբոմին հետևեց խմբի չորրորդ համաշխարհային շրջագայությունը։

Խմբի «Որսորդ» ալբոմը 2021 թ․ ճանաչվեց տարվա լավագույն ռոք-ալբոմներից մեկը ռուսական "Ռեպրոդուկտոր" պորտալի կողմից և տարվա լավագույն ալբոմներից մեկը ըստ Musecube.org պորտալում իրականացված բաց քվեարկության արդյունքների։

2023 թվականի հունիսին խումբը թողարկեց տարբեր լեզուներով թարգմանված իր լավագույն երգերի հավաքածուն՝ «The Big One» ալբոմը, ինչպես նաև "Գլոբալիս" սիմֆոնիկ նվագախմբի հետ ձայնագրած համերգը և "Քաղցր Էլվիս" ալբոմը, որոնք արժանացան մամուլի բարձր գնահատականին։

## Կազմը
Խմբի ներկայիս կազմն է.
* Արմեն Գրիգորյան (վոկալ, կիթառ),
* Միխայիլ Գուսելշչիկով (ջութակ ստեղնայիններ),
* Նիկոլայ Կորշունով (բաս),
* Անդրեյ Երմոլա (հարվածայիններ),
* Վլադիմիր Կուլիկով (կիթառ)։

## Սկավառակագրություն
### Պաշտոնական ալբոմներ

# 1983  - Винные мемуары
# 1984  - Крематорий II
# 1986  - Иллюзорный Мир
# 1988  - Кома
# 1989  - Клубника со льдом
# 1991  - Зомби
# 1994  - Танго на облаке
# 1995  - Текиловые сны
# 1996  - Микронезия
# 1996  - Гигантомания
# 1997  - Ботаника
# 2000  - Три источника
# 2002  - Мифология
# 2003  - Рок’N’Roll
# 2008  - Амстердам
# 2013 - Чемодан президента
# 2016 - Люди-невидимки
# 2021 - Охотник
# 2023 - The Big One
# 2023 - Сладкий Элвис

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռոք երաժշտություն. Արմեն Գրիգորյանի երգերը՝ վեց լեզուներով
* Զվարթ երաժշտություն… ,,Դիակիզարան,,ից. Աշոտ Գրիգորյան, Օրեր ամսագիր, 17 դեկտեմբերի, 2018 

Կատեգորիա:Ռուսական ռոք խմբեր
Մյուռոնօրհնեք

մինի|Մյուռոնի կաթսա, որի մեջ օրհնվում է մյուռոնը Հայ Առաքելական եկեղեցում յոթ տարին մեկ։
**«Մյուռոն» բառի ծագումնաբանությունը**
«Մյուռոն»-ը հունարեն բառ է, որ նշանակում է «հոտավետ յուղ» կամ «բույսից հոսող հյութ»։ Այն ծագում է հնախոսական օծել արմատից։ Իբրև այդպիսին, շատ հին ժամանակներից ի վեր, զանազան անուշահոտ համեմունքների հետ միասին, կիրառվել է ձիթենու յուղը։ Այն լայնորեն գործածել են արևելյան ազգերը, գլխավորապես հին հրեաները տոնական օրերին (ՍԱՂՄ. ԻԲ 5, ԱՄՈՎՍ Զ 6)։ Քրիստոսի ժամանակ տակավին կենսունակ էր իբրև հարգանքի նշան հյուրի գլուխը կամ ոտքերը օծելու սովորույթը (ՄԱՐԿ. ԺԴ 3, ՀՈՎՀ. ԺԲ 3)։ Ըստ Մովսես նախամարգարեի ստացած աստվածային պատգամի (ԵԼՔ Լ 23-30), Աստծո սպասավորները ձիթենու յուղը կիրարկում էին ծանրագին խնկեղենի, այլևայլ համեմունքների և ծաղիկների միախառնումով։ Սրանց մեջ ամենից ազնիվն ու պատվականը նարդոսի յուղն էր (ԵՐԳ ԵՐԳՈՑ Ա 12, ՄԱՐԿ. ԺԴ 3)։

**Բաղադրամասեր**
Սրբալույս Մյուռոնի հիմնական բաղադրիչը ձիթենու անարատ ձեթն է, որին խառնվում է բալասան, ինչպես նաև քառասուն տեսակի տարբեր հոտավետ խունկերի, ծաղիկների, անուշահոտ բույսերի արմատների, ծաղկաջրերի, յուղային հյութերի և տերևների միաշաղախված հեղուկը։ «Մաշտոց»-ի Մյուռոնօրհնության կանոնում ասվում է, թե «գլխաւոր նիւթ սրբոյ Մեռոնին համարի ձէթ ի ձիթենեաց և իւղ պալասանի»։

Բալասանը փշատենու նման մի մշտադալար ծառի կեղևից ծորող անուշահոտ հեղուկն է։ Բալասանը նախ փափկեցվում է կտավատի յուղով, որպեսզի միախառնվի ձիթենու յուղին, որովհետև եթե չփափկի, ապա կնստի Մյուռոնի կաթսայի հատակին և ընդհանուր բաղադրությանը չի հաղորդի իր զորությունը և Մյուռոնում բալասանի պակասություն կլինի։ Այնինչ կանոնում ասվում է. «Որքան շատ իցէ պալասանն, այնքան գովելի է»։ Ահա այս պատճառով էլ առանձին կաթսաների մեջ եռացնում են բալասանը կտավատի ձեթով և մյուսում՝ ձիթենու յուղը, ապա եռացրած բալասանը լցնում են ձիթենու եռացած յուղի մեջ, որպեսզի լավ եփվի և միավորվի վերջինիս հետ, և այսպես առանձին պահում մինչև Մյուռոնի օրհնության օրը։

**Մյուռոնօրհնության օր**
Առավել հին շրջանում այն տեղի էր ունենում Ավագ Հինգշաբթի։ Վերջին երկու-երեք դարերում այժմյան խմբագրությամբ կանոնակարգված «Մաշտոցները» հրահանգում են օրհնությունը կատարել Ավագ Հինգշաբթի, Հոգեգալստյան տոնին կամ էլ պատշաճավոր որևէ մեկ այլ օր։ Հաշվի առնելով, որ օրհնության ժամանակ տարբեր կողմերից մեծաթիվ ուխտավորներ են գալիս և նկատի ունենալով Արարատյան դաշտի եղանակային յուրահատկությունները և համանման մի շարք գործոններ՝ վերջին հարյուրամյակում Մյուռոնի օրհնությունը սովորաբար կատարվում է աշնանը։

**Ավագ Խորանի վրա**
Օրհնությունից քառասուն օր առաջ ձիթենու մաքուր յուղով լի կաթսան դրվում է Մայր Տաճարի բեմում և ծածկվում նրբահյուս շղարշով։ Հնում այն ծածկվում էր յոթ շարք շղարշով։ Քառասուն օր շարունակ, երեկոյան ժամերգությունից հետո, հոգևոր պաշտոն է կատարվում՝ շարականներով, աղոթքներով և սուրբգրային ընթերցվածներով։ Մյուռոնօրհնեքի  գիշերը, հսկում է կատարվում, իսկ հաջորդ օրը լինում է օրհնության հանդիսավոր շնորհաբաշխությունը։

Կատեգորիա:Կրոնական արարողություններ
Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի միջազգային ճանաչում

[մինի|upright|Ռուսական նախագահական հրամանագիր թիվ 1260 որը ճանաչում է [Աբխազիայի անկախությունը]]
[մինի|upright|Ռուսական նախագահական հրամանագիր թիվ 1261 որը ճանաչում է [Հարավային Օսիայի անկախությունը]]
[մինի|աջից|Նախագահ [Դմիտրի Մեդվեդևի հայտարարությունը որ ստորագրել է հրամանագիրներ որը ճանաչում են Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի անկախությունները ]]
Աբխազիան և Հարավային Օսիան դե ֆակտո անկախ պետություններ են։ Երկու պետությունները պահանջում են միջազգային ճանաչում իբրև միապետ պետություններ անկախ Վրաստանից որ համարում է Աբխազիան և Հարավային Օսիա իբրև դե յուրե վրացական հող որ գրավված է։ 2008 թ. օգոստոսի 26-ին իրենց պաշտոնապես ճանաչեց Ռուսաստանի Դաշնությունը, նշելով Վրաստանի հարձակումը Հարավային Օսիայի վրա և Կոսովոյի նախադեպը։ Այժմ, չորս ՄԱԿ-ի անդամներ՝ Ռուսաստանը, Նիկարագուան, Վենեսուելան և Նաուրուն ճանաչում են Աբխազիան և Հարավային Օսիան որպես անկախ պետություններ, իսկ Վանուատուն միայն Աբխազիային։ Նրանք նաև ճանաչվել են Մերձդնեստրից և Արցախից, որոնք չեն ճանաչվել ոչ մի ՄԱԿ-ի անդամից։ Այս երկրներից բացի աշխարհի բոլոր երկրները չեն ճանաչում Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի անկախությունները և համարում են այդ տարածքները լիիշխան Վրաստանի մաս։

## Պատմություն
### Աբխազիա
Օգոստոսի 21, 2008 թ., ցույց տեղի ունեցել է Սուխումում ուր ժողովուրդը կոչել է Ռուսաստանի նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևի և ռուսական խորհրդարանի ճանաչելու Աբխազիայի անկախությունը։ Աբխազիայի նախագահ Սերգեյ Բագապշ հաճախել է օգոստոսի 25, 2008-ի Ռուսաստանի խորհրդարանի նիստը և հռչակել է խորհուրդին դե ինքը վստահ կարող է ասել որ Աբխազիան և Հարավային Օսիան բնավ մաս պիտի չկազմեն Վրաստանի։

### Հարավային Օսիա
Աբխազիայի ցույցի նման, օգոստոսի 21, 2008 թ. ժողովուրդը Ցխինվալում կոչել է Մեդվեդևի և ռուսական խորհրդարանի ճանաչելու Հարավային Օսիայի անկախությունը։ Հարավային Օսիայի նախագահ Էդվարդ Կոկոյտի այցելել է Մոսկվա օգոստոսի 23, 2008 թ.-ին և Ռուսաստանի խորդհրդարանում հռչակել է որ ինչ որ վրացական ղեկավարությունը արել է Հարավային Օսիայում կարելի է կոչել Կովկասի Ստալինգրադ։

## Ճանաչում ՄԱԿ-ի երկրների կողմից
մինի|կենտրոն|650px|Աշխարհի քարտեզ, որը ցույց է տալիս Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի անկախության ճանաչումը աշխարհի երկրների կողմից։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Աբխազիա
Կատեգորիա:Հարավային Օսիա
Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Ռուս-վրացական պատերազմ
Կատեգորիա:Ռուս-վրացական հարաբերություններ
Կատեգորիա:Վրաց-աբխազական հակամարտություն
Չարլզ II Ստյուարտ

**Չարլզ II** (, անգլ.՝ , *Չարլզ Երկրորդ*) (), Անգլիայի, Շոտլանդիայի և Իռլանդիայի թագավոր (1660-1685), Ստյուարտների արքայատոհմից։

Հոր՝ Չարլզ I-ի մահապատժից հետո փախել և ապաստարան է գտել Ֆրանսիայում (1649)։ 1650 թվականին հռչակվել է Շոտլանդիայի թագավոր։ Վերադարձել է Անգլիա միապետության վերականգնումից հետո, և իր ծննդյան օրը՝ 1660 թվականի մայիսի 29-ին օծվել է թագավոր՝ վերահաստատելով Ստյուարտների իշխանությունը։

Չարլզ II-ին հաջորդել է իր եղբայրը՝ Յորքի դուքս Ջեյմս Ստյուարտը, որը գահ է բարձրացել Ջեյմս II (James II) անունով։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիայի միապետներ
Կատեգորիա:Շոտլանդիայի միապետներ
Կատեգորիա:Լոնդոն քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա
Կատեգորիա:Իռլանդիայի միապետներ
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի միապետներ
Կատեգորիա:Ուելսի արքայազններ
Կատեգորիա:Կաթոլիկ միապետներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Անգլիայի արքայազններ
Ձոնգքհա

**Ձոնգքհա** (*Բութաներեն*), Չին-տիբեթական լեզվաընտանիքի Տիբեթա-բիրմանական խմբին պատկանող լեզու, խոսվում է Բութանում և Հնդկաստանի Արևմտյան Բենգալիա նահանգում։ Բութանի պետական լեզուն է։

Լեզվական կառուցվածքով և բառապաշարով ձոնգքհան մոտ է տիբեթերենին, որը մինչև 1960-ական թվականները Բութանի դպրոցներում դասավանդվող պաշտոնական լեզուն էր։ Ձոնգքհան օգտագործում է տիբեթական գիրը։

Լեզվի ինքնանվանումը (*ձոնգքհա*) նույնիսկ քաղաքական թյուրիմացություններ է առաջացրել։ Չինաստանն այդ անվանման մեջ նկատել է առնչություն բուդդայականության հետ ընդհանրապես, և Դալայ-լամայի հետ՝ մասնավորապես, և Մայկրոսոֆտից պահանջել է հեռացնել այդ անունը (Dzongkha) իր համակարգից։ Մայկրոսոֆտն ընդառաջել է և այժմ «Dzongkha»-ի փոխարեն օգտագործում է «Tibetan - Bhutan» (*«Տիբեթերեն - Բութան»*) տարբերակը։ Լեզվաբանները, սակայն, չեն տեսնում որևէ առնչություն «ձոնգքհայի» ու Դալայ-լամայի կամ Տիբեթի անկախությունը պահանջող քաղաքական ուժերի հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բութանի լեզուներ
Կատեգորիա:Չին-տիբեթական լեզուներ
Կատեգորիա:Տիբեթա-բիրմանական լեզուներ
Վասիլի Սմիսլով

**Վասիլի Վասիլևիչ Սմիսլով** (, ), ԽՍՀՄ, հետագայում ռուս շախմատիստ, գրոսմայստեր, շախմատի աշխարհի 7-րդ չեմպիոն (1957-1958)։ ԽՍՀՄ չեմպիոն (1949)։ Եռակի Մոսկվայի չեմպիոն (1938, 1942, 1944/45)։ Համաշխարհային շախմատային օլիմպիադային իննակի հաղթող ԽՍՀՄ թիմի կազմում (1952, 1954, 1956, 1958, 1960, 1964, 1968, 1970, 1972)։

Աշխարհի առաջնության խաղերում երեք անգամ հանդիպել է Մ․ Բոտվիննիկի հետ․ 1954 թ.՝ ոչ ոքի, 1957 թ.՝ հաղթանակ, 1958 թ.՝ պարտություն։ Աշխարհի առաջնության խաղ-մրցաշարի (1948 թ., 2-րդ տեղ Մ․ Բոտվիննիկից հետո) և եզրափակիչ փուլի (1984 թ.) մասնակից։ ԽՍՀՄ հավաքականի կազմում մասնակցել է շախմատային օլիմպիադաների (1952-1972 թթ.) և Եվրոպայի առաջնությունների 1951-1973 թթ.։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

## Վարկանիշի փոփոխության գծապատկեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս շախմատիստներ
Կատեգորիա:Շախմատի աշխարհի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Շախմատի գրոսմայստերներ
Կատեգորիա:Շախմատիստներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաների մասնակիցներ
Ռիչարդ Ռայթ

**Ռիք Ռայթ** (*Ռիչարդ Վիլյամ Ռայթ, Richard William Wright*) (), ինքնուս դաշնակահար և ստեղնահար, առավել հայտնի Փինք Ֆլոյդ բրիտանական խմբում ստեղնահարի իր երկարատև գործունեությամբ։

Ռայթի ստեղնայինների հարուստ ձայնային գունապնակը խմբի երաժշտության հատկանշող գծերից էր։ Նա նաև "Time", "Echoes" և "Astronomy Domine" երգերի կատարողն էր։

Չնայած նա այդքան բեղմնավոր երգահան չէր ինչքան նրա խմբակից Ռոջեր Ուոթերս և Դեյվիդ Գիլմորն էին, նա գրել է այնպիսի դասական դարձած ալբոմների ստեղծագործությունների զգալի մասը, ինչպիսիք էին *[[Meddle]]*, *[[The Dark Side of the Moon]]* և *[[Wish You Were Here (ալբոմ)|Wish You Were Here]]*, ինչպես նաև Pink Floyd-ի վերջին տաղավարային ալբոմի՝ *[[The Division Bell]]*-ի։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Օնլայն հուշարձան

Կատեգորիա:Բրիտանացի ռոք երաժիշտներ
Կատեգորիա:Թոքի քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Ստեղնահարներ
Կատեգորիա:Փինք Ֆլոյդ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Իվան Լենդլ

**Իվան Լենդլ** (չեխ. և անգլ.՝ **Ivan Lendl**, ), չեխ թենիսիստ, պրոֆեսիոնալ թենիսի աշխարհի չեմպիոն։

Ծնվել է Չեխոսլովակիայի Օստրավա քաղաքում, թենիսիստների ընտանիքում։ Մայրը՝ Օլգան համարվում էր Չեխոսլովակիայի թիվ 2 կին թենիսիստը։ Թենիսի ասպարեզում Իվան Լենդլն սկսեց հանդես գալ Չեխոսլովակիայի դրոշի տակ, մինչ 1981 թ., երբ նա տեղափոխվեց ԱՄՆ և հետագայում ձեռք բերեց այդ երկրի քաղաքացիությունը (1992)։

1994-ին Լենդլն ավարտեց իր թենիսային կարիերան։ Այժմ բնակվում է Քոնեքթիքութի Գոշեն քաղաքում, նվիրվել է գոլֆին։

### Մյուս հայտնի թենիսիստների հետ խաղերի արդյունքները

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխ թենիսիստներ
Կատեգորիա:Օստրավա քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Պոլիգլոտներ
Գավառ (Մեծ Հայքի վարչական միավոր)

**Գավառ**, վարչա-տարածքային միավոր պատմական Հայաստանում։

Պատմականորեն Մեծ Հայքի գավառների սահմանների գոյացումը հիմնավորվում է տեղիս աշխարհագրական, քաղաքական, ենթաէթնիկական, տոհմաբանական-ժառանգական (նախարարական) սկզբունքների վրա։ «Աշխարհացույցի» համաձայն, Հայաստանի յուրաքանչյուր նահանգ («աշխարհ») վարչականորեն բաժանված էր մի շարք գավառների, որոնք հաճախ ներկայանում էին այս կամ այն նախարարական տոհմի տիրույթը, կամ էլ՝ առանձին աշխարհագրական շրջան։ Որոշ գավառներ (օրինակ՝ Տարոն կամ Կարին) երբեմն հիշատակվում են որպես «աշխարհներ» (նահանգներ)՝ հայոց պատմության մեջ իրենց նշանակության և կարևորության պատճառով։

## Մեծ Հայքի գավառները
*Ըստ «Աշխարհացույցի»։ Գավառների ցանկը ստորև ներկայացված է այբբենական կարգով։*

*(«Այժմյան խոշորագույն բնակավայրը» սյունակը տրվում է զուտ կողմնորոշման համար)։*

## Արտաքին հղումներ
Մեծ Հայքի պատմական վարչական բաժանումը 

## Աղբյուրներ
* «Աշխարհացոյց», Վենետիկ, 1865
* Թ.Խ. Հակոբյան, «Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն», Երևան, 1984
* ՀՍՀ, Երևան, 1974 - 1986
* «Türkiye karayolları haritası», İstanbul, 2006
* «Турция. Справочная карта», Москва, 1978
Վանի մարզ

**Վանի մարզ** (), Թուրքիայի նահանգներից մեկն է։ Նախքան Հայոց Ցեղասպանության, շրջանը ունեցել է մեծամասնությամբ հայկական բնակչություն։ Ներկայում բնակչության մեծամասնությունը կազմում են քրդերը։ Նահանգի վարչական կենտրոնը Վան քաղաքն է։

## Պատկերասրահ
Նահանգն այսօր՝

Castle Van in Van, Turkey.JPG
Akdamar Adası (Van, Türkiye).JPG
Hoşap Kalesi (Van, Türkiye).JPG
Airport Ferit Mele in Van, Turkey.jpg
Van train station in Van, Turkey.JPG
City of Van (view from Van Kalesi).jpg
Vancity1.jpg
Armenian Church of the Holy Cross, Akdamar Island, 2007.jpg
Akdamar Island on Lake Van with the Armenian Church of the Holy Cross and Mount Artos in the background.jpg
Çadır Dağı seen from the island of Akdamar in lake Van.jpg
Vankahvalti.jpg


## Տես նաև
* Թուրքիայի վարչական բաժանում
* Արևելյան Անատոլիա տարածաշրջան

Կատեգորիա:Թուրքական Քուրդիստան
Կատեգորիա:Վանի մարզ
Հարավային օվկիանոս

աջից||մինի|275px|Հարավային օվկիանոս
4 օվկիանոսներից՝ Խաղաղ օվկիանոս, Ատլանտյան օվկիանոս, Հնդկական օվկիանոս, Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոս, բացի երբեմն առանձնացնում են 5-րդ օվկիանոսը՝ Հարավային օվկիանոս, որը ընդգրկում է Անտարկտիդային հարող շրջանները կամ վերը նշված առաջին 3 օվկիանոսների հարավային շրջանները։ Մակերեսը կազմում է 20,327,000 քառակուսի կիլոմետր, եթե հաշվենք, որ հյուսիսային սահմանը հարավային լայնության 60 աստիճանն է:

Այս օվկիանոսն անվանվում է նաև **Անտարկտիկական** կամ **Ավստրալիական** Մեծությամբ չորրորդ օվկիանոսն է՝ իր զբաղեցրած տարածքով մեծ լինելով միայն Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսից։ Այս օվկիանոսի սահմանագծային գոտին այնտեղ է, որտեղ անտարկտիկական դեպի հյուսիս հոսող սառը ջրերը միախառնվում են մերձանտարկտիկական համեմատաբար տաք ջրերին։

Միջազգային ջրագրական կազմակերպության [International Hydrographic Organization] (IHO) ներկայացուցիչ, կոմոնդոր Ջոն Լիչի (Commodore John Leech) կարծիքով՝ վերջին շրջանում իրականացված օվկիանոսագրական հետազոտությունները բացահայտել են Հարավային ջրաշրջանառության կարևորությունը, և անհրաժեշտություն է, որ գործածվի *Հարավային օվկիանոս* եզրույթը՝ բնորոշելու համար ջրային այն մեծ տարածքը, որն ընկած է այդ ջրաշրջանառության հյուսիսային սահմանագծից դեպի հարավ։ Հարավային օվկիանոսի հարցում IHO-ի պաշտոնական տեսակետը ներկայումս վերոշարադրյալն է, քանզի 60-րդ զուգահեռականը որպես սահմանագիծ ճանաչելու վերաբերյալ տեսակետը հավանության չի արժանացել։ Ոմանք էլ իբրև բնական սահմանագիծ են ընդունում անտարկտիկական սեզոնային  տատանվող կոնվերգենցիան։

2000 թվականին Միջազգային հիդրոբանական կազմակերպությունը (International Hydrographic Organization, **IHO** ) որոշում ընդունեց համաշխարհային օվկիանոսը բաժանել հինգ օվկիանոսների՝ առանձնացնելով Հարավային օվկիանոսը Խաղաղ, Ատլանտյան և Հնդկական օվկիանոսներից։

## Գրականություն
* Gille, Sarah T. 2002. "Warming of the Southern Ocean since the 1950s": abstract, article. *[[Science (journal)|Science]]*: vol. 295 (no. 5558), pp.&nbsp;1275–1277.
* Descriptive Regional Oceanography, P. Tchernia, Pergamon Press, 1980.
* Matthias Tomczak and J. Stuart Godfrey. 2003. *Regional Oceanography: an Introduction*. (see the site )

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Oceanography Image of the Day, from the Woods Hole Oceanographic Institution
* The CIA World Factbook's  entry on the Southern Ocean
* The Fifth Ocean  from Geography.About.com
* The International Bathymetric Chart of the Southern Ocean (IBCSO) National Geophysical Data Center
* U.S. National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA): ''Limits of Oceans and Seas'' (2nd Edition), extant 1937 to 1953, with limits of ''Southern Ocean''.
* NOAA In-situ Ocean Data Viewer Plot and download ocean observations
* NOAA FAQ about the number of oceans 
* Commission for the Conservation of Antarctic Marine Living Resources

Կատեգորիա:Հարավային օվկիանոս
Կապար (այլ կիրառումներ)

**Կապարը** կարող է նշանակել.

* Կապար - քիմիական տարր
* Կապար (բույս) - կապարազգիների ընտանիքին պատկանող բույս
Կապար (բույս)

մինի
մինի
**Կորաք** *(Capparis spinosa),* կապարազգիների ընտանիքին պատկանող բույս։ Բազմամյա թուփ է (հազվադեպ՝ ծառ)։ Կարող է ունենալ փշեր։ Հայտնի է Կորաքի 250-300 տեսակ, որոնք աճում են հիմնականում արևադարձային և մերձարևադարձային գոտիների չորային շրջաններում։ Ծննդավայը միջերկրածովյան տարածաշրջանն է։ Աճում է Հայաստանում, Եվրոպայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Հնդկաստանում, Միջին Ասիայում։ Կորաք են կոչում նաև այս բույսի չծաղկած կոկոնները։ Օգտագործվում է կերակրի մեջ, ունի բուժիչ–ամրապնդող հատկություններ։

## Բույսի նկարագրությունը
Բույսն ունի շատ ճյուղեր, ձվաձև կամ կլոր մսալի, փայլուն տերևներ։ Ծաղիկները խոշոր են, սպիտակ կամ սպիտակավարդագույն, բազմաթիվ առէջներով։ Պտուղն իրենից ներկայացնում է կարմրավուն պտղամսով պատիճավոր հատապտուղ։

## Մշակումը
Կապարի մշակմամբ զբաղվում են Արևմտյան և Հարավային Եվրոպայում, Ֆիլիպիններում, Հյուսիսային Աֆրիկայում (Մարոկկո), Հյուսիսային Ամերիկայում։ Նախկին Խորհրդային Միությունում արդյունաբերվում էր վայրի կապարը (Դաղստանում)։ Հարավային Եվրոպայում var. genuina (առանց փշերի) տեսակները տալիս են 0.5 - 3.0 կգ պտուղ մեկ բույսից։

## Կերակրատեսակ
Հիմնականում օգտագործվում են առանց փշերի տեսակները։ Կոկոնները, պտուղները և ընձյուղները թթու են դնում քացախով և աղով և օգտագործում որպես համեմունք տարբեր ճաշատեսակների հետ։ Հասունացած պտուղներն ուտում են նաև հում վիճակում։

## Դեղամիջոց
Ըստ Մխիթար Հերացու՝ հայ միջնադարյան բժշկության մեջ կապարի արմատների կեղևն օգտագործում էին ստամոքսի և լյարդի հիվանդությունների ժամանակ։ Հունական ժողովրդական բժշկության մեջ կապարի արմատներից և մատաղ ճյուղերից պատրաստված թուրմն օգտագործում են իբրև դեղամիջոց ռևմատիզմի դեմ։ Դաղստանում արմատների թարմ կեղևը դնում են թարախոտ վերքերի վրա, փոշիացրած վիճակում օգտագործում են ռևմատիզմի դեմ։ Կապարի մզվածքը մտնում էր լյարդի բուժման համար նախատեսված ԼԻՎ-52 դեղամիջոցի բաղադրության մեջ։

## Կապարն Աստվածաշնչում
Հին կտակարանի Ժողովողի գրքում կապարն հիշատակվում է որպես ցանկության խորհրդանիշ՝


*Եւ ՚ի բարձունս հայեսցին, և ապշութիւն ՚ի ճանապարհին. և ծաղկեսցի՛ նշին, և թանձրասցի՛ մարախն, և տարածեսցի՛ *'կապարն**. զի գնա՛ց մարդ ՚ի տուն իւր յաւիտենից, և շո՛ւրջ եղեն կոծօղք ՚ի հրապարակս։'' (Գրաբար, Ժողովող 12-5)

''Պիտի ծաղկի նշենին, ու մորեխը պիտի բազմանայ, **կապարը*' պիտի տարածուի, որովհետև մարդը գնաց իր յաւիտենական տունը. հրապարակներում պիտի բոլորուեն նրա շուրջը լացուկոծ անողները։* (Արևելահայերեն, Ժողովող 12-5)

Ժողովողի «կապարը պիտի տարածվի» արտահայտությունը խորհրդանշում է ծերության անկարությունը, հանգուցյալի մոտ ցանկությունների բացակայությունը՝ կապարի ախորժելի սերմերն ու պտուղներն այլևս չեն կարող գրավել նրան, գրգռել նրա ախորժակը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կապարազգիներ
Միր

մինի|200px|Միռ կայանը (հունիսի 12, 1998 թ.)
մինի|180px|Միրի խորհրդանիշը
**Միր** (ռուսերեն՝ Мир), խորհրդային, ապա ռուսական ուղեծրային կայան։ «Միրը» աշխարհի առաջին երկարաժամկետ անընդմեջ բնակեցված հետազոտության կայանն էր տիեզերքում և առաջին «երրորդ սերնդի» տիեզերակայանը, որը կառուցվել է 1986-1996 թվականների ընթացքում՝ մոդուլյար կառուցվածքով։

«Միրը» գրանցել է մարդու ամենաերկար անընդմեջ ներկայությանը ռեկորդը՝ տասը տարի։ Միջազգային համագործակցության շնորհիվ «Միրը» հասանելի է եղել տարբեր երկրների տիեզերագնացների համար։ Կայանը գոյություն է ունեցել մինչև 2001 թ. մարտի 23-ը, երբ ծրագրված գործարկումից հանվել է, ապա մթնոլորտում այրվել է, իսկ բեկորեները ընկել են Խաղաղ օվկիանոսի հարավային մաս։

## Աղբյուրներ և նշումներ

## Արտաքին հղումներ
* «Միրի» օրագիր  
* Կայք պատկերներով, դիագրամներով և տեղեկություններով «Միրի» մասին 

Կատեգորիա:Տիեզերական կայաններ
Կատեգորիա:Ուղեծրակայաններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տիեզերական ծրագիր
Կերպարվեստ

մինի|Հայաստանի ամենաճանաչված քանդակներից մեկը
**Կերպարվեստ**, տարածական արվեստների մի բաժինը, որը միավորում է գեղանկարչությունը, քանդակագործությունը, գրաֆիկան, դեկորատիվ-կիրառական արվեստը։ Ի տարբերություն տարածական արվեստների ոչ պատկերային տարատեսակների, կերպարվեստը արտացոլում է իրականությունը և տարածության մեջ ստեղծում է դիտարկելի, ակներև կերպարներ։

## Կերպարվեստի առանձնահատկությունները
Կերպարվեստի ստեղծագործություններում պատկերված գործողությունը խտացած, կենտրոնացած է մեկ պահի մեջ, արտաքուստ ստատիկ է և չի զարգանում ժամանակի ու տարածության մեջ ինչպես թատերական արվեստում, պարարվեստում կամ երաժշտության մեջ, սակայն դա չի խանգարում գաղափարներ մտքեր ու ապրումներ արտահայտելուն՝ չկորցնելով մեծ արվեստի իր ուժը։

## Հայտնի հայ կերպարվեստագետներ
1920-ական թվականներին գործում էին կերպարվեստի ճանաչված վարպետներ Մարտիրոս Սարյանը, Սեդրակ Առաքելյանը, Ստեփան Աղաջանյանը, Եղիշե Թադևոսյանը, Հակոբ Կոջոյանը։ Նրանց ստեղծագործական ավանդույթների հիման վրա Հայաստանում ստեղծվեց կերպարվեստի նոր դպրոց։ Այդ գործում բացառիկ է համաշխարհային ճանաչման արժանացած Մարտիրոս Սարյանի դերը։ Մարտիրոս Սարյանը մարմնավորել է հայրենիքի գեղեցկությունը։ Նրա կտավներին բնորոշ են վառ ու ներդաշնակ գույները, որոնք կարծես ճառագում են լույս ու ջերմություն։ Կերպարվեստի զարգացման կարևոր գրավականը կադրերի պատրաստումն է։ Այդ նպատակով 1922 թվականին Երևանում բացվեց գեղարվեստի դպրոց։ 1935 թվականին կազմակերպվեց Հայաստանի կերպարվեստի թանգարանը, որն այսօր գործող Հայաստանի ազգային պատկերասրահն է։
 
Հայ քանդակագործների ավագ սերնդի ներկայացուցիչներից են Սերգեյ Մերկուրովը, Արա Սարգսյանը, Երվանդ Քոչարը։ Մերկուրովի հայտնի գործերից է 1931 թվականին Երևանում տեղադրված Ստեփան Շահումյանի հուշարձանը։ Արա Սարգսյանի գործերից է «Սահակ Պարթև և Մեսրոպ Մաշտոց» խմբաքանդակը, որը տեղադրված է Երևանի պետական համալսարանի առջև։ Երվանդ Քոչարը նկարիչ-քանդակագործ է։ Նրա ամենանշանավոր ստեղծագործությունը Սասունցի Դավթի արձանն է Երևանի երկաթուղային կայարանի հրապարակում։

Կատեգորիա:Կերպարվեստ
Կատեգորիա:Արվեստ ըստ տեսակի
Ջամմու և Քաշմիր

**Ջամմու և Քաշմիր** ( - *jammū aur kaśmīr*, անգլ.՝ Jammu and Kashmir), Հնդկաստանի նախկին նահանգներից մեկը։ Նախկինում եղել է իշխանապետություն Բրիտանական Հնդկաստանում։ Այժմ Ջամմու և Քաշմիրի տարածքը վեճի առարկա է Հնդկաստանի և Պակիստանի միջև, և երկուսն էլ տարածքային պահանջներ են ներկայացնում նահանգի նկատմամբ։

Սահմանակից է (հյուսիս-արևմուտքում) Աֆղանստանին, Չինաստանի Սինցզյան-Ույղուրյան և Տիբեթի ինքնավար շրջաններին (հյուսիսում և հյուսիս-արևելքում), Հնդկաստանի Հիմաչալ Պրադեշ և Փենջաբ նահանգներին (հարավում) և Պակիստանի Հյուսիս-արևմտյան սահմանամերձ շրջան և Փենջաբ նահանգներին (արևմուտքում)։

## Աշխարհագրություն
Նահանգի տարածքն է 222 798 քառ. կմ, որը բաժանված է երկու մասի՝ այսպես կոչված «հսկողության գծով»։ Այս ժամանակավոր սահմանի վերաբերյալ Հնդկաստանը և Պակիստանը համաձայնության են եկել 1972-ին, հնդկական վարչության տակ թողնելով նահանգի ընդհանուր տարածքի 138 992 քառ. կմ, իսկ պակիստանյան՝ 53 665 քառ. կմ։

## Բնակչություն
Ընդհանուր բնակչությունը՝ 10 070 000։ Հնդկական մասն ունի երկու պաշտոնական մայրաքաղաք՝ Ջամմու (ձմռանը) և Սրինագար (ամռանը), իսկ պակիստանյան մասի մայրաքաղաքը Մուզաֆարաբադն է։

Պաշտոնական լեզուներից մեկը հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքին պատկանող քաշմիրին (քոշուր) է։ Գրում են արաբերեն և դևանագարի այբուբենով։

## Ծանոթագրություններ

## Տեսնել նաև
* Հնդկաստանի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Kashmir'' - Քաշմիրում լույս տեսնող անգլերեն օրաթերթ 
* Ջամմու և Քաշմիրի կառավարության պաշտոնական կայքը  
* Կայք Ջամմու և Քաշմիրի մասին  
* Ջամմու և Քաշմիրի քարտեզներ 
* Ջամմու և Քաշմիրի Տուրիզմի բաժնի կայքը  

Կատեգորիա:Ջամմու և Քաշմիր
Կատեգորիա:Վիճարկելի տարածքներ Ասիայում
Կատեգորիա:1947 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Քաշմիր