open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հայկ Ղազարյան

**Հայկ Միրզաջանի Ղազարյան** (), հայ պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր (1968), պրոֆեսոր (1971)։

## Կենսագրություն
Հայկ Ղազարյանը ծնվել է 1930 թվականի օգոստոսի 23-ին Մարտունու շրջանի Վարդենիկ գյուղում։ Հայրենական մեծ պատերազմի սկզբում՝ 1941 թվականին նրա հայրը՝ Միրզաջան Ղազարյանը, զորակոչվել է բանակ, նրա գունդը շրջապատվել է և գերի ընկել։ Պատերազմի ավարտից հետո Միրզաջան Ղազարյանը՝ որպես հայրենիքի դավաճան, աքսորվել է և մահացել այնտեղ։ Հայկ Ղազարյանը երկար տարիներ հալածվել է որպես «հայրենիքի դավաճանի որդի»։ 1946 թվականին նա ավարտել է միջնակարգ դպրոցն ու ընդունվել Հայաստանի Խ. Աբովյանի անվան պետական մանկավարճական ինստիտուտ, սովորել է գերազանցությամբ։ 1952 թվականին ավարտել է ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետը, իսկ 1957 թվականին ընդունվել է Հայկական ԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտ։ Որպես պոտմության ուսուցիչ աշխատել է Նորատուս գյուղի ու Կամո քաղաքների դպրոցներում։ 1957-1961 թվականներին եղել է Հայկական ԽՍՀ ԳԱ կրտսեր, 1961-1976 թվականներին՝ ավագ գիտաշխատող։ 1976-1989 թվականներին  եղել է ԵՊՀ ԽՍՀՄ պատմության ամբիոնի վարիչ, իսկ 1980-1984 թվականներին միաժամանակ եղել է նույն համալսարանի պատմափիլիսոփայական ֆակուլտետի դեկան։ 1990-1991 թվականներին եղել է Հայկական մանկավարժական ինստիտուտի պրոֆեսոր, 1992-1996 թվականներին՝ նույն ինստիտուտի Ռուսաստանի պատմության ամբիոնի վարիչ։

Աշխատությունները նվիրված են Արևմտյան Հայաստանի XIX դ. սոցիալ-տնտեսական կյանքի, հայ ազգային-ազատագրական շարժումների, հասարակական-քաղաքական հոսանքների պատմությանը։ «Արևմտահայերի սոցիալտնտեսական և քաղաքական կացությունը 1800-1870 թթ.» (1967) աշխատության մեջ վերլուծել է արևմտահայերի քաղաքային կյանքը, ագրարային հարաբերությունները, պայքարը ազգային սահմանադրության ընդունման համար, լուսաբանել մասնավորապես 1862 թ. Զեյթունի ապստամբության պատմությունը, նրա միջազգային արձագանքները։ «Հայ հասարակականքաղաքական շարժումները XIX դ. 50-60-ական թվականներին և Ռուսաստանը» (1979, ռուս.) աշխատության մեջ այլ հարցերի կողքին տվել է արևմտահայերի ազատագրման՝ նրանց նշած ուղիները։

## Երկեր
* Հայ ժողովրդի ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում 1890–1922 թթ., հատ. առաջին, Երևան, 2004, 2-րդ հրատ., 2007, 787 էջ։
* Հայ ժողովրդի ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում 1890–1922 թթ., հատ. երկրորդ, Երևան, 2004, 2-րդ հրատ., 2007:
* Սևրի պայմանագիրը և Միացյալ անկախ Հայաստանի հռչակումը, Երևան, 2012։
* Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը Հայաստան – Թուրքիա սահմանաբաժանման վերաբերյալ, Երևան, 2012։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հայկ Ղազարյանի էջը Hayazg.ru կայքում 

Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պատմաբաններ
Հայկական ազգային օջախ

**«Հայկական ազգային օջախ»**, **«Ազգային տուն»** (անգլ.` *"Armenian National Home"*), դիվանագիտական եզրույթ, որը շրջանառության մեջ են մտցրել դաշնակից տերությունները (Անգլիա, Ֆրանսիա և այլն) 1921 թվականի Լոնդոնի կոնֆերանսում, երբ պարզ է դառնում, որ փոփոխված հանգամանքների բերումով (թուրքական արշավանքները Հայաստան և 1920 թվականի Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի կնքում, խորհրդային իշխանության հաստատում Հայաստանում, խորհրդա-թուրքական պատերազմի վտանգ, և այլն) պետք է վերանայվեին 1920 թվականի օգոստոսի 10-ի Սևրի հաշտության պայմանագրի՝ Հայաստանին վերաբերող դրույթները։ Անտանտի տերությունների այդ քայլը թելադրված էր նաև այդ նույն օրերին քեմալական Թուրքիայի հետ նրանց անջատ բանակցություններով, որոնց նպատակն էր ի հաշիվ ազգային փոքրամասնությունների (հայեր, հույներ, արաբներ և այլն) շահերի տնտեսական արտոնություններ կորզել իրենց համար այդ երկրում։ Այդպիսով «Հայկական ազգային օջախ» անորոշ հասկացությունը գալիս էր փոխարինելու Սևրի պայմանագրում նախատեսված հայկական ազատ և անկախ պետությանը և նշանակում էր հայկական հարցի վերջնական ձախողում, ինչը իր տրամաբանական վախճանն ունեցավ Լոզանի պայմանագրում, որտեղ հիշատակություն անգամ չկար հայերի և նրանց պահանջատիրության մասին։ Կոնֆերանսում լորդ Քերզոնի այն խնդրանքին, թե պատերազմի ժամանակ «մեծ կորուստներ կրած և անչափ դաժան տառապանքների ենթարկված» արևմտահայերը արժե, որ մի «ազգային օջախ» ունենան Թուրքիայի հյուսիսարևելյան նահանգներում կամ Կիլիկիայի հարավ-արևելքում, Սիրիայի հետ սահմանագծի վրա, թուրք պատվիրակության ղեկավար Իսմեթ Ինոնյուն պատասխանում է, թե այդպիսի օջախի ստեղծումը հավասարազոր է Թուրքիայի անդամահատմանը, որին միշտ հետամուտ են եղել եվրոպական տերությունները, և այդ պատճառով էլ նա մի «պատառ իսկ» հող չի կարող գտնել իր տարածքում այդպիսի ծրագիր իրագործելու համար։

Հետագայում նույնպես, ընդհուպ մինչև 1929 թվականը, «Հայկական ազգային օջախ» եզրույթը տեղ է գտել Ազգերի լիգայի փաստաթղթերում, բայց այս անգամ արդեն «աշխարհի հզորները» այդ «ազգային օջախը» փնտրում էին ոչ թե արևմտյան Հայաստանում կամ Կիլիկիայում, այլ բուն արևելյան Հայաստանում, ՀԽՍՀ-ում, որն արդեն այդպիսի ազգային տուն էր դարձել աշխարհով մեկ սփռված հայության համար՝ նրանց ցանկությունից անկախ։

Կատեգորիա:Հայկական հարց
Հովհաննես II Կոմնենոս

**Հովհաննես Բ Կոմնենոս** gnacele pornoi 6 angam), Բյուզանդիայի կայսր 1118 թվականից։ Կոմնենոսների դինաստիայից։ Հաջորդել է Ալեքսիոս Ա Կոմնենոսին։ Նրա օրոք անցկացվել է նավատորմի բարեփոխում, վերացվել են թեմերի տորմիղները, կենտրոնացվել է կայսրության նավատորմի ղեկավարությունը։ Հովհաննես Բ -ն 1122 թվականին հաղթել է պեչենեգներին, մոտ 1124 թ.՝ սերբերին, 1129 թ.՝ հունգարներին, 1135 թ.՝ սելջուկներին։ 1137 թ. արշավել է Կիլիկիա, գերել Կիլիկիայի հայոց իշխան Լևոն Ա-ին, գրավել Անտիոքը։ 1142-1143 թթ. դարձյալ արշավել է Կիլիկիա, որտեղ սպանվել է որսի ժամանակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոմնենոսներ
Կատեգորիա:Անձինք:Ստամբուլ
Հայերի ցեղասպանության իրավաբանական և տնտեսական ասպեկտները

**Հայերի ցեղասպանության իրավաբանական և տնտեսական ասպեկտները** (իսպ.` «Aspectos Juridicos у Economicos del Genocido Armenio»), հոդվածների ժողովածու, հրատարակվել է Բուենոս Այրեսում 1984 թ., իսպաներեն։ Հրատարակիչ՝ Արգենտինահայկական պրոֆեսիոնալ խորհուրդ։

Ժողովածուն բաղկացած է երկու մասից, որոնցից յուրաքանչյուրն սկսվում է ներածականով։ Առաջին մասի (իրավական ասպեկտը) մեջ են մտել Պասկուալ Օհանյանի «Արևմտյան Հայաստանի ցեղասպանությունը աշխարհաքադաքական տեսակետից», Էստեբան Տիրատուրյանի և Դանթե Ասիլյանի «Ցեղասպանությունը կանխելու և դրա համար պատժի մասին կոնվենցիայի վերլուծությունը», Ռոբերտո Մալխասյանի «Հայերի ցեղասպանության համար թուրքական պետության միջազգային պատասխանատվությունը», Կարլոս Ֆայտի «Եկեղեցական դպրոցի փակումը» հոդվածները։ Բաժնում տեղ է գտել նաև ՄԱԿ-ի 1948 թ. Կոնվենցիայի տեքստը։

Պ. Օհանյանի հոդվածում քննության են առնվում եվրոպական տերությունների շահերը Թուրքիայում և Արևմտյան Հայաստանում, շարադրվում է Օսմանյան կայսրությունում հայերի ցեղասպանության համառոտ պատմությունը։ Հեղինակն օգտագործել է երիտթուրքերի համագումարների նյութերը, նրանց գաղափարախոսների ելույթները, Թալեաթի ստորագրած փաստաթղթերը և այլ նյութեր։ Է. Տիրատուրյանի և Դ. Ասիլյանի հոդվածներում ՄԱԿ-ի 1948 թ. Կոնվենցիայի վերլուծությանը զուգահեռ քննարկվում է *ազգային-մշակութային եղեռն* հասկացությունը, ինչպես նաև ցեղասպանության կանխման՝ միջազգային համագործակցության հնարավորությունը։ Ռ. Մալխասյանը, որպես ցեղասպանության կազմակերպիչների դեմ ներգործող միջոց, առաջարկում է տնտեսական արգելքը (էմբարգո)։

Ժողովածուի երկրորդ մասի մեջ է մտել Կարլոս Պոլատյանի «Եվրոպական շահերը Մերձավոր Արևելքում և Հայկական հարցը» հոդվածը։ Հեղինակը քննում է միջազգային տնտեսական հարաբերությունների զարգացումը XIX-XX դդ., Օսմանյան կայսրության տնտեսական վիճակը, հատկապես նրա արդյունաբերության և սոցիալական կառույցների զարգացումը, հայերի սոցիալ-տնտեսական դրությունը Թուրքիայում, Գերմանիայի, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի գաղութատիրական շահերը այդ աշխարհաշըրջանում։ Հեղինակը առանձնացնում է տնտեսական երեք գործոն, որոնք, նրա կարծիքով, թուրքական կառավարող շրջաններին դրդեցին վերջ տալ հայկական հարցին ցեղասպանության միջոցով։ Դրանք են.
#Արևմուտքի կապիտալիստ, տերությունների իմպերիալիզմի և ֆեոդ. Թուրքիայի իմպերիալիզմի միջև եղած կոնֆլիկտը։ Թուրքիան տնտեսականական, առևտրական, ֆինանսական, ռազմաքաղաքական կախման մեջ էր ընկել Արևմուտքից։ Եվ նման փոխհարաբերությունների պայմաններում շահագործման գլխավոր օբյեկտ էին դարձել հումքային պաշարները, այլ ոչ թե մարդկային աշխատանքը։ Դա կործանարար նշանակություն ունեցավ արևմտահայ էթնոսի ճակատագրի համար, 
#Մերձավոր Արևելքում, մասնավորապես՝ Արևմտյան Հայաստանում, արևմտաեվրոպական տերությունների և ԱՄՆ-ի քաղաքականությունը որոշվում էր նախ և առաջ նրանց տնտեսական շահերով, 
#տերությունները որքան շատ են շահագրգռված տնտեսապես տվյալ աշխարհաշրջանումն այնքան քիչ են նրանք պաշտպանում այդտեղ ապրող ժողովուրդների քաղաքական անկախության գաղափարը։ 

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանությանն առնչվող փաստաթղթեր
Ահմեդ Ռեֆիք Ալթընայ

**Ահմեդ Ռեֆիք Ալթընայ** (, ), թուրք պատմաբան և գրող։ 1890-ական թթ. վերջից եղել Է զինվորական ծառայության մեջ։ Առաջին աշխարհամարտի (1914-1918) սկզբին ծառայել է հետախուզությունում և հակահետախուզությունում, անմիջականորեն մասնակցել հայերին անվանարկող, շինծու փաստաթղթերի ստեղծմանը։ 1915 թվականին որոշ ժամանակ ղեկավարել է Էսքիշեհիրի հայերի տեղահանության հանձնաժողովը։ Պատերազմի վերջին գլխավորել է Արևմտյան Հայաստանում և Օսմանյան կայսրության հայաբնակ վայրերում կատարված բռնությունների (որոնք, թուրքական կառավարության պնդմամբ, իբր կատարել են հայերը) փաստերը տեղում ուսումնասիրելու նպատակով կազմված օտարերկրյա լրագրողների պատվիրակությունը։ Իր տպավորությունները շարադրել է «Երկու կոմիտե, երկու հանցագործություն» (1919) գրքում։ Չնայած որոշ հարցերի նկատմամբ աչառու վերաբերմունքին (մասնավորապես հայ ժողովրդի ողբերգության մեջ անհիմն մեղադրել է ՀՀԴ-ին), այդ գիրքը թուրքական իրականության մեջ առաջին գործն է, որտեղ հայերի տեղահանությունը և ցեղասպանությունը լուսաբանված են առարկայական և մանրամասն։

## Հայերեն հրապարակումները
* Երկու կոմիտե, երկու ոճիր։ «Գարուն», 1996, թիվ 4, էջ 41։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Osmanlı Tarihi Yazarları*, M. Orhan Bayrak, Istanbul 1982

Կատեգորիա:Թուրք պատմաբաններ
Կատեգորիա:Թուրք գրողներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան ռազմական ակադեմիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Թուրք լրագրողներ
Կատեգորիա:Պանթյուրքիստներ
Կատեգորիա:Թուրք բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ
Կատեգորիա:Թուրք ուսուցիչներ
Ալվառինջի կռիվ

**Ալվառինջի կռիվ** (1905), տեղի է ունեցել Ալվառինջ գյուղի մոտ (Մուշից հարավ-արևելք) 1905 թ. հոկտեմբերին, Գևորգ Չավուշի ֆիդայիների խմբի (11 հոգի) և թուրք զինվորների միջև։ Քուրդ Մահմուդ աղայի մատնությամբ տեղեկանալով ֆիդայիների՝ Ալվառինջում գտնվելու մասին՝ 3000-անոց թուրք-քրդական զորքը պաշարել է գյուղը։ Անհավասար կռվում զոհվել է ֆիդայիների մեծ մասը, Գևորգ Չավուշը կարողացել է փրկվել։ Գյուղ մտած զինվորները կոտորել են գյուղացիներին (130-150 հոգի)։ Այդ անհաջող մարտից հետո Գևորգ Չավուշի խումբը պառակտվել է։

Ալվառինջի կռիվն անկում ապրող հայդուկային շարժման վերջին ճիգերից էր. այնուհետև հայդուկային կռիվներ Տարոնում գրեթե չեն եղել։
## Գրականություն
* Ա-Դո, Գևորգ Չավուշ, Բեյրութ, 1972։

Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Արևմտյան Հայաստանում
Կատեգորիա:1905 իրադարձություններ
Աղթամարի կռիվ (1904)

**Աղթամարի կռիվ** (1904), զինված բախում, տեղի Է ունեցել օգոստոսին հայ ֆիդայիների (Անդրանիկի գլխավորությամբ) և թուրքական կանոնավոր զորքերի միջև։ Սասունի ապստամբությունից (1904) և Մշո դաշտում մղած մի շարք կռիվներից հետո ֆիդայիները անցել են Վասպուրական, հասել Աղթամար կղզի։ Կայացել է խորհրդակցություն, որին մասնակցել են ՀՀԴ կուսակցության Վասպուրականի պատասխանատու ներկայացուցիչներ Կոմսը և Իշխանը։ Քննարկվել է հայդուկների կրկին Տարոն վերադառնալու նպատակահարմարությունը և որոշվել է մի խումբ Գևորգ Չավուշի ղեկավարությամբ վերադարձնել Տարոն։ Թուրքերը հարձակում են ձեռնարկել և, ռումբեր արձակելով, երեք նավերով շարժվել դեպի կղզի։ Անդրանիկի կարգադրությամբ լավագույն նշանառուները դիրքավորվել են կղզու վերին մասում, հրացանակիրները՝ ներքևի, և երբ թշնամին գրեթե 1000 քայլի վրա էր, նշանառուները ռմբակոծել են նրանց։ Թուրքերը նահանջել են խուճապահար։ Կեսօրից հետո վերադարձել են նոր ուժերով, բայց հայդուկները, համատեղ կրակ բացելով, դարձյալ նրանց ստիպել են նահանջել։ Հաջորդ օրը թուրքական զորքը հարձակվել է տարբեր ուղղություններով, թնդանոթներից արձակած ռումբերը, սակայն, կղզի չեն հասել։ Ծանր կացության մեջ հայտնվելով (սպառվել էր զինապաշարը)՝ ֆիդայիները գաղտնի հեռացել են կղզուց և մեծ դժվարություններով անցել Վան։
## Գրականություն
* Մարմարյան Ա., Զոր. Անդրանիկ և իր պատերազմները, ԿՊ, 1920։

Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Արևմտյան Հայաստանում
Կատեգորիա:1904 իրադարձություններ
Ակնունի

**Էդվարդ Ակնունի** (իսկական անունը՝ Խաչատուր Մալումյան, , Մեծ Եղեռնի զոհ), հասարակական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս։ ՀՅԴ կուսակցության անդամ։

## Կենսագրություն
Նախնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրում։ Ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը (1883), հետագայում ուսումը շարունակել Ժնևում։ Աշխատակցել է «Մշակին», եղել խմբագրության քարտուղարը, Գ. Արծրունու գաղափարների ջերմ պաշտպանն ու օգնականը։ 1899 թվականին Ժնևում աշխատել է «Դրոշակի» խմբագրությունում, ուր տպագրվել է նրա «Կովկասյան խաբրիկներ» հոդվածաշարը՝ *Է. Ակնունի* ստորագրությամբ։
ձախից|մինի
Եղել Է Քրիստափոր Միքայելյանի աջակիցներից, քարոզչական մեծ աշխատանք է կատարել Եվրոպայում ի նպաստ Հայ դատի։ Եռանդուն մասնակցել է ՀՀԴ կուսակցության 1907 թ. Վիեննայի IV ընդհանուր ժողովին, որից հետո նրա ջանքերով և մասնակցությամբ Փարիզում գումարվել Է Օսմանյան կայսրության բոլոր ընդդիմադիր կազմակերպությունների խորհրդաժողով (որը և նախապատրաստեց Օսմանյան կայսրության սահմանադրության հռչակումը)։ 1908 թվականին ավելի է աշխուժացել Կ. Պոլսում նրա հասարակական, քաղաքական գործունեությունը։ 1910-1911 թվականներին քարոզչությամբ հանդես է եկել Հյուսիսային. Ամերիկայում, Եգիպտոսում, Լիբանանում, Զմյուռնիայում, Էրզրումում, որտեղ 1914 թվականի օգոստոսին մասնակցել է ՀՀԴ կուսակցության VIII ընդհանուր ժողովին)։ 1915 թվականի ապրիլի 24-ի երեկոյան ձերբակալվել ու աքսորվել է։ Սպանվել է աքսորի ճանապարհին։

## Երկեր
* Ակնունի Էդուարդ, Բողոքի ձայն, Պոսթըն, 1911, 102 էջ։
* Ակնունի Էդուարդ, Դէպի կռիւ, Ժընեւ, 1904, 275 էջ։
* Ակնունի Էդուարդ, Դէպի Երկիր, Պոսթըն, 1911, 32 էջ, Երեւան, 2002, 32 էջ։
* Ակնունի Էդուարդ, Կովկասան վէրքեր, առաջին հատ., Ժընեւ, 1903, 368 էջ։
*Մալումեան Խաչատուր, Մտքի մշակը, Թիֆլիս, 1890, 96 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության զոհեր
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Ռիչարդ Դոքմեջյան

**Ռիչարդ Հրայր Դոքմեջյան** (), քաղաքագետ (ԱՄՆ)։ Հարավային Կալիֆորնիայի համալսարանի պրոֆեսոր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Հալեպում, ուր հաճախել է հայկական դպրոց։ Բարձրագույն կրթությունը և գիտական աստիճանները ստացել է ԱՄՆ-ի համալսարաններում։ Քաղաքական գիտություններ է դասավանդել ԱՄՆ-ի համալսարաններում։ Ուսումնասիրում է Հայաստանի քաղաքական պատմությունը, հայերի ցեղասպանության, հայ քրիստոնեության պատմության հարցերը, որոնց նվիրել է մի շարք աշխատություններ, այդ թվում՝ «Իսլամը և հեղափոխությունը, ֆունդամենտալիզմը արաբական աշխարհում» (անգլ., 1985) երկը։ Մասնակցել է ցեղասպանությանը նվիրված միջազգային կոնֆերանսների, 1982 թ. Թել Ավիվում հանդես է եկել «Ցեղասպանության բնորոշումը, հայերի և հրեաների օրինակների ուսումնասիրությունը» զեկուցումով։ 1985 թվականից Դ. Զորյան ինստիտուտի տնօրենների խորհրդի անդամ է։

## Երկեր
*Determinant of Genocide։ Armenians and Lews as Case Stadies, The Armenian Genocide in Perspective (1986) ժողովածուում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկահայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Բոստոնի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ քաղաքագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ
Դրոշակ (թերթ)

**Դրոշակ** (դասական ուղղագրությամբ՝ **Դրօշակ**), պարբերական, ՀՀԴ կուսակցության պաշտոնաթերթ։ Առաջին երկու համարները լույս են տեսել 1891 թվականի մայիսին և սեպտեմբերին Թիֆլիսում, երրորդը՝ 1892 թվականին Ռումինիայում։ Այնուհետև խմբագրությունը տեղափոխվել է Ժնև, որտեղ «Դրոշակը» լույս է տեսել մինչև 1914 թվականը։ Խմբագրական աշխատանքները վարել են Ռոստոմը, Ս. Շխյանը, Հոնան Դավթյանը, Արշակ Վռամյանը. Քրիստափոր Միքայելյանը, Սիմոն Զավարյանը, Գարեգին Խաժակը, Միքայել Վարանդյանը, Էդվարդ Ակնունին, Ավետիս Ահարոնյանը և ուրիշներ։

1898 թվականին  «Դրոշակի» խմբագրության շուրջ կազմավորվել է ՀՅԴ կուսակցության արևմտյան բյուրոն։ «Դրոշակը»` որպես ամսաթերթ, վերստին հրատարակվել է 1925-33 թվականիներն  Փարիզում։ Խմբագիրներն էին Սիմոն Վրացյանը, Ա. Ջամամյանը։ 1969-85 թվականներին  որպես ՀՀԴ բյուրոյի պաշտոնաթերթ հրատարակվել է Բեյրութում՝ «Ազդակ Շաբաթօրյակ-Դրոշակ» (խմբագիրներ՝ Բաբկեն Փափազյան և Սարգիս Զեյթլյան) անունով։ 1986-96 թթ․ հրապարակվել է Աթենքում։ 1999 թվականի փետրվարին պաշտոնապես գրանցվել է Հայաստանում։ Ներկայիս «Դրոշակը» հրապարակվում է Երևանում՝ տպագիր և էլեկտրոնային տարբերակներով։ Ըստ վերջին համարի (մարտ 2021), ներկա գլխավոր խմբագիրն Արտաշես Շահբազյանն է։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Դրոշակի» կայք
* «Դրոշակը» Հայաստանի ազգային գրադարանի թվային արխիվում

Կատեգորիա:Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն
Կատեգորիա:Հայաստանի թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Պապիկ Ենիտունյան

**Պապիկ Մովսեսի Ենիտունյան** (Նորաշխարհյան), Զեյթունցի, Պապիկ իշխան, Պապիկ փաշա (1846, Զեյթուն&nbsp;-&nbsp;1886), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։ Սերում է Զեյթունի իշխանական տոհմից։ Վաղ հասակից մասնակցել է թուրքական բռնակալության դեմ ազատագրական կռիվներին։ 1870-ական թթ. ղեկավարել է Զեյթունի ապստամբությունը թուրքական լծի դեմ, բազմաթիվ ընդհարումներում պարտության մատնել թշնամուն։ 1877-78 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմն ավարտվելուց հետո թուրքական կառավարությունը խոշոր ուժեր է նետել Զեյթունի ապստամբների դեմ։ Շուրջ երկու տարի Ենիտունյանի գլխավորությամբ զեյթունցիները հետ են մղել թուրքական հարձակումները։ Ի վերջո թուրքական կառավարությունը բանակցությունների մեջ է մտել Ենիտունյանի հետ։ Փոխզիջումային պայմանագրով Ենիտունյանը ճանաչվել է Զեյթունի քաղաքագլուխ, Զեյթունը պահպանել է իր կիսանկախ գոյությունը, իսկ թուրքերն իրավունք են ստացել զորանոց կառուցել քաղաքի մոտ։ Դրանից հետո էլ Ենիտունյանը ղեկավարել է թուրքական լծի դեմ պայքարը։ Մահացել է՝ թունավորվելով թուրքերի ձեռքով։

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:Նորաշխարհյաններ
Խալիլ

**Խալիլ** (Halil), *Հալիլ փաշա Քութ* (), թուրք զինվորական գործիչ, գեներալ։ Էնվերի հորեղբայրը։ 1914 թվականին եղել է «Թեշքիլաթ-ը մահսուսայի» ղեկավարը։ 1916-18 թվականներին` 6-րդ բանակի հրամանատար (Միջագետքում)։ Լինելով «Մեծ Թուրանի» ցնորամիտ գաղափարի ջատագով՝ փորձել է այդ գաղափարն իրականացնել թյուրքալեզու ցեղերով բնակեցված տարածքները նվաճելով և հայ ժողովրդին (որպես խոչընդոտ) ոչնչացնելով։ 1918 թվականի մարտին Էնվերի եղբայր Նուրի փաշայի հետ Ատրպատականում բանակցել է մուսավաթականների հետ, ինչի արդյունքում որոշվել է, որ մուսավաթականները աջակցեն թուրքական բանակին՝ գրավելու Առանը (այժմյան Ադրբեջանի տարածքը)։

1918 թվականի մայիսի 15-ին Խալիլի զորքերը զավթել են Ալեքսանդրապոլը, այնուհետև Ատրպատականով արշավել Բաքու և, գրավելով այն (1918 թվականի սեպտեմբեր), կոտորել տեղի հայերին (շուրջ 30 հազար մարդ)։ 1920 թվականի մարտին Խալիլը, Նուրի փաշան և մուսավաթականները հրդեհել են հայկական Շուշի քաղաքը (Ղարաբաղ), կոտորել հայ բնակչության մեծ մասին (35 հազար մարդ)։

Քութն իր հուշերում նշել է, որ անձամբ սպանել է «ավելի կամ պակաս» 300000 մարդ։ 1918 թվականին Երևանում Քութը բազմաթիվ հայերի մոտ հայտարարել է. «Ես փորձում էի ոչնչացնել ողջ հայ ազգը մինչև վերջին մարդը»։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 

Կատեգորիա:Թուրք զինվորականներ
Կատեգորիա:Օսմանյան ռազմական հանցագործներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչներ
Կատեգորիա:Անձինք:Ստամբուլ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության թուրքեր
Կատեգորիա:Փաշաներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան ռազմական ակադեմիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Օսմանյան ռազմական քոլեջի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Բալկանյան պատերազմներում Օսմանյան կայսրության ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան բանակի գեներալներ
Կատեգորիա:Թուրք ազգայնականներ
Կատեգորիա:Պանթյուրքիստներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պետական ծառայողներ
Կատեգորիա:Միություն և առաջադիմություն կուսակցության քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի օսմանյան մասնակիցներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ
Կատեգորիա:Թուրք-իտալական պատերազմի օսմանյան ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան գեներալներ
Ռոբերտ Մելսոն

**Ռոբերտ Մելսոն** (, ), ամերիկյան գիտնական-քաղաքագետ։ Պարդյուի (ԱՄՆ) համալսարանի պրոֆեսոր։

## Գործունեություն
Գիտական հետազոտությունները հիմնականում վերաբերում են էթնիկական և ռասայական միջադեպերին, ներառյալ՝ ցեղասպանությանը։ «1894-1896 թթ. հայերի ջարդի տեսական ուսումնասիրությունը» (1982), «Սադրանք թե ազգայնականություն. 1915 թ. հայերի ցեղասպանության տեսական վերլուծություն» (1986), «1915 թ. հայկական ցեղասպանության պատճառների մասին» (1989) աշխատությունները նվիրված են Թուրքիայում հայերի ցեղասպանությանը։

Մելսոնը, ուսումնասիրելով հայերի ցեղասպանության պատճառները, եզրակացնում է, որ անհիմն է այն տեսակետը, ըստ որի, իբր, ցեղասպանությունը սադրել են իրենք հայերը՝ ձգտելով քայքայել Օսմանյան կայսրությունը, և դրանով իսկ դարձել մահացու սպառնալիք թուրքերի համար։ Մելսոնը ցույց է տվել, որ հայ քաղաքական կուսակցությունները համագործակցել են երիտթուրքերի հետ, որ հայերն ընդամենը ցանկացել են ունենալ ավելի լայն ինքնավարություն իրենց ներքին կյանքում, երաշխիքներ իրենց անվտանգության։ Մինչդեռ, գալով իշխանության գլուխ, երիտթուրքերը օսմանականությունը փոխակերպել են նեղ թուրքական ազգայնամոլության։ Մոլի ազգայնականներ Թալեաթը, Էնվերը և ուրիշներ ձգտում էին ստեղծել նոր կայսրություն՝ ներառելով Կովկասը և Միջին Ասիան։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) ժամանակ հայերը, Թուրքիայում մեծաքանակ քրիստոնյա ազգը, դիտվեցին որպես Թուրքիայի ավանդական թշնամու՝ Ռուսաստանի աջակիցներ։ Մելսոնի կարծիքով այս գործոններն էին պատճառը, որ հայերը դարձան երիտթուրքերի անկարողության «քավության նոխազ»։ Մելսոնը համեմատել է հայերի և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հիտլերականների կողմից իրագործված հրեաների ցեղասպանությունը, բացահայտել նրանց միջև տարբերությունները։

## Երկեր
* Theoretical Inquiry into the Armenian Massacres of 1894-96, "Comperative Studies in Society and History", 1982, v. 24, N 3
* Provocation or Nationalism։ A Theoretical Inquiry into the Armenian Genocide of 1915 In "The Armenian Genocide in Perspective", Nev Brunswick, NY, 1986

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի քաղաքագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիոլոգներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության հետազոտողներ
Բագրատ Թավաքալյան

**Բագրատ (Գևորգ) վարդապետ Թավաքալյան** (1850, Դերբենդ&nbsp;-&nbsp;1902, Բաքու), ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, հայդուկային շարժման առաջին կազմակերպիչներից։

ՀՀԴ կուսակցության անդամ։ Սովորել է Թիֆլիսի ուսուցչական սեմինարիայում, Պետերբուրգի զինվորական դպրոցում։ Թիֆլիսում մտերմացել է Գ. Արծրունու, Րաֆֆու հետ։ 1880-ական թթ. սկզբից սկսել է ազատագրական, հեղափոխական գործունեություն (Վասպուրական, Տարոն, Իգդիր)։ Գործակցել է և աջակցել հայ նշանավոր հայդուկներ Հունոյին, Սևքարեցի Սաքոյին, Նիկոլ Դումանին։ Ենթարկվել է հետապնդումների։ 1889 թ. Ալաշկերտի Սբ. Հովհաննես վանքում ձեռնադրվել է վարդապետ և շարունակել հեղափոխական գործունեությունը։ Թավաքալյանի շնորհիվ պարսկա-թուրքական սահմանի Դերիկի Սբ. Աստվածածին ավերված վանքը (որի վանահայրն էր դարձել) վերածվել է հայդուկային շարժման կարևոր հենակետի Արևմտյան Հայաստան անցնելու և ազատագրական գործունեություն ծավալելու համար։ 1898 թ-ից Թավաքալյանը հոգևոր ծառայությունը շարունակել է Ալեքսանդրապոլում և Գանձակում։

## Գրականություն
* Վրացյան Ս., Բագրատ վրդ. Թավաքալյանի նամակները, «Հայրենիք», Բոստոն, 1933, հ. 12, N 1, էջ 103-110, հ. 12, N2, էջ 98-112, 1934, հ. 12, N 3, էջ 84-95։

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Հայերի դրությունը Թուրքիայում մինչև տերությունների միջամտությունը 1895 թվականին

**Հայերի դրությունը Թուրքիայում մինչև տերությունների միջամտությունը 1895 թվականին** (ռուսերեն՝ "Положение армян в Турции до вмешательства держав в 1895 году"), Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության վիճակին (19-րդ դարի 2-րդ կես) նվիրված հայտնի գիտնականների և հասարակական գործիչների աշխատությունների ժողովածու։ Հրատարակվել է 1896 թվականին Մոսկվայում, ռուսերեն։ Նախաբանը՝ պրոֆեսոր Լ. Ա. Կամարովսկու։ ժողովածուում հրապարակված է 1895 թվականի հուլիսի 26-ին Չեստերի միտինգում Ու. Գլադստոնի արտասանած ճառը՝ Արևմտյան Հայաստանում իրադրության սրման, հայերի ջարդերի վերաբերյալ։

«Հայաստանը, հայերն ու դաշնագրերը» աշխատության մեջ բելգիացի իրավաբան Գ. Ռոլեն-Ժեկմենն ընթերցողին ծանոթացնում է հայ ժողովրդի պատմությանն ու մշակույթին, վիճակագրական տվյալներ հաղորդում արևմտյան Հայաստանի ազգային կազմի մասին, վերլուծում այնտեղ տիրող դրությունը՝ Փարիզի 1856 թվականի դաշնագրից հետո կնքված դիվանագիտական վավերագրերի հիման վրա։

Անգլիացի հասարակական գործիչ, քահանա Մ. Մաքկոլը «Անգլիայի պատասխանատվությունը Հայաստանի առջև» աշխատության մեջ քննում է Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության կացությունը, 1894-95 թթ. հայկական կոտորածների իրական պատճառները, լուսաբանում Մեծ Բրիտանիայի քաղաքականությունը հայկական հարցում։

Ամերիկյան միսիոնեի Ֆ. Դ. Գրինի «Հայկական ճգնաժամը և թուրքերի տիրապետությունը» ուսումնասիրությունը նվիրված է Սասունի 1894 թվականի կոտորածների պատճառների վերլուծությանն ու դեպքերի նկարագրությանը, հայկական հարցի լուծման հնարավոր ուղիներին։

Իռլանդացի հայտնի գիտնական Էմիլ Դիլոնի «Իրադրությունը Թուրքական Հայաստանում» հոդվածում լուսաբանվում են թուրքական իշխանությունների վերաբերմունքը քրիստոնեական փոքրամասնությունների նկատմամբ, 1894-96 թթ. հայկական կոտորածները, վերլուծվում եվրոպական տերությունների դիրքորոշումը հայկական հարցում։

Ժողովածուում տեղ է գտել նաև հայ հրապարակախոս Գ. Ա. Ջանշյանի (Տանշիև) նամակագրությունը (1894) պոլսեցի մի լրագրողի հետ՝ Օսմանյան կայսրությունում հայերի դրության մասին։

Ժողովածուն հետաքրքրությամբ ընդունվեց ռուս հասարակայնության կողմից, որը հնարավորություն ստացավ ծանոթանալ հայկական հարցին նվիրված եվրոպական հեղինակների աշխատություններին։ 

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանությանն առնչվող փաստաթղթեր
Փետրվարյան դեպքեր 1948

մինի
**Փետրվարյան դեպքեր 1948** (, , թարգ.՝ **«Փետրվար 1948»**) , Չեխոսլովակիայում Խորհրդային Միության ռազմական աջակցությունը վայելող Չեխոսլովակիայի կոմկուսի կողմից իշխանության զավթում։ Փետրվարի 20-իՆ բուրժուական կուսակցությունների ներկայացուցիչ նախարարները հրաժարական տվեցին՝ նպատակ ունենալով կառավարական ճգնաժամի շնորհիվ տապալել Կլեմենտ Գոտվալդի կառավարությունը և կազմել նոր կառավարություն՝ առանց կոմունիստների։ Նախարարներ մեծ մասը (կոմունիստներ, ձախ սոցիալ-դեմոկրատներ և անկուսակցականներ) մնացին կառավարության մեջ։ Գործարանային խորհուրդների պատգամավորների համագումարը (փետրվարի 22, Պրահա) Չեխոսլովակիայի բանվոր դասակարգի անունից պահանջեց հեռացնել կառավարությունից այսպես կոչված «հետադիմականներին» և անցկացնել հետագա հեղափոխական վերափոխություններ։ Որպես բողոքի նշան համագումարը որոշեց փետրվարի 24-ին համընդհանուր մեկժամյա գործադուլ անել։ ՉԿԿ ԿԿ կոչով ստեղծվեցին գործողության կոմիտեներ, փետրվարի 23-ին կազմվեց Ազգային ճակատի գործողության կենտրոնական կոմիտե բոլոր քաղաքական կուսակցությունների, հասարակական կազմակերպությունների և զինված ուժերի առաջավոր ներկայացուցիչներից։ Փետրվարի 25-ին նախագահ Էդվարդ Բենեշն ընդունեց նախկին կառավարության նախարարների հրաժարականը և հանձնարարեց Գոտվալդին լրացնել կառավարությունը նոր անդամներով։

Կատեգորիա:Հեղափոխություններ
Կատեգորիա:1948 իրադարձություններ
Էմիլ Դումերգ

**Էմիլ Դումերգ** (, ), ֆրանսիացի հետազոտող։
## Կենսագրություն
Էմիլ Դումերգը ծնվել է 1844 թվականի նոյեմբերի 25-ին Նիմ քաղաքում։

1917 թվականին հրատարակել է «Հայաստանը, կոտորածները և Արևելյան հարցը» աշխատությունը, որտեղ, վերլուծելով երիտթուրքերի քաղաքականությունը, հանգել է այն եզրակացության, որ 1910 թվականի ապրիլից սկսած, երբ Կիլիկիայում կոտորվել են տասնյակ հազարավոր հայեր, Թուրքիայի կառավարող շրջանները գաղտնի մշակել են հայ ժողովրդին իսպառ բնաջնջելու ծրագրեր։ Ըստ Դումերգի տվյալների՝ այդ ծրագրերն իրագործելուց առաջ բանտերից ազատվել են 30 հազար հանցագործներ։

Խոսելով արևմտահայերի համընդհանուր տեղահանության օրենքի մասին՝ Դումերգն առաջիններից էր, որ տեղահանությունը որակել է իբրև հայ ժողովրդի ոչնչացման միջոց։ Հայ ժողովրդի ողբերգության մեջ Դումերգը մեղադրել է նաև մեծ տերություններին, որոնց թողտվությունն ու անտարբեր քաղաքականությունը նպաստել են ցեղասպանությանը։ Գրքում ընդգրկված են ցեղասպանության ականատեսների վկայությունները։

Էմիլ Դումերգը մահացել է 1937 թվականի փետրվարի 14-ին Մոնտոբանում, 92 տարեկան հասակում։

## Երկեր
* L ՝ Armenia, Le massacres at n guestion (Forien), P., 1917.

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Friedrich Wilhelm Bautz: Émile Doumergue. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 1, Bautz, Hamm 1975. 2., unveränderte Auflage Hamm 1990, ISBN 3-88309-013-1, Sp. 1372–1373.

## Արտաքին հղումներ
* Jacques Barrelet: Doumergue, Emile im Historischen Lexikon der Schweiz

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտնականներ
Սոնգ Ջե Կի

** Սոնգ Ջե Կի** (հանգըլ՝ 성재기, 成在基, Սեպտեմբերի 11, 1967 - Հուլիսի 26, 2013), հարավկորեացի մարդու իրավունքների պաշտպանության, քաղաքացիական իրավունքի ակտիվիստ, լիբերալիստ և փիլիսոփա։

## Արտաքին հղումներ
* ''Suicide performance and journalist ethics News Dongah'' 
* Police continue search for missing men's rights activist yonhapnews 2013.07.27 
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 
* Seoul ‘Bridge of Life’ Attracts More Suicide Attempts korearealtime 2013.11.08 
* South Korean channel films suicide  
* In memoriam 2013:Sung Jae-ki  (France)
* Grabación de un suicidio en Corea del Sur abre el debate sobre la ética de los medios de comunicación 
* Activista Sung Jae-ki se suicidó frente a las cámaras de televisión 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1967 ծնունդներ
Կատեգորիա:2013 մահեր
Կատեգորիա:Կորեացի ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Հարավային Կորեայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ինքնասպաններ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 11 ծնունդներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով
Մերձավոր Արևելքում ամերիկյան օգնության կոմիտե

**Մերձավոր Արևելքում ամերիկյան օգնության կոմիտե, Ամերկոմ** (), ամերիկյան բարեգործական ընկերություն։ Ստեղծվել է 1918 թ., հայկական և սիրիական նպաստամատույց կոմիտեների (1915) միավորմամբ՝ Մերձավոր Արևելքի երկրների՝ պատերազմից տուժած և կարիքավոր բնակչությանը (հայեր, հույներ, ասորիներ և այլն) պարենով, հագուստով և դեղորայքով օգնելու նպատակով։

## Պատմություն
Հայաստանում և Անդրկովկասում գործել է 1919 թ. մայիսից, երբ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության հետ կնքված պայմանագրով ստանձնել է հայ որբերի խնամքն ու դաստիարակությունը պետական մանկատներում, ապաստարաններում, հիվանդանոցներում (1919 թ.՝ 75 որբանոց 20 հազար որբերով, 10 հիվանդանոց, ինչպես նաև Թուրքիայում, Հունաստանում և այլ երկրներում եղած 25 հազար որբերը)։ Ամերկոմի գործունեությունը շարունակվել է նաև խորհրդային իշխանության օրոք։

1921 թ. Հայաստանի կառավարությունը, իսկ ավելի ուշ՝ 1923 թվականին, Անդրֆեդերացիայի ժողկոմխորհը Ամերկոմի հետ կնքած հատուկ համաձայնագրերով հսկողության տակ են առել նրա գործունեությունը՝ սահմանափակելով այն բացառապես բարեգործական շրջանակներում։ Որբանոցների կրթության ու դաստիարակության վերահսկողությունն իրականացրել է լուսժողկոմատը։ Ամերկոմի ծառայողների (1922 թ.՝ 4500 հոգի) վրա տարածվել է խորհրդային աշխատանքային օրենսդրությունը, նրանք ընդգրկվել են արհմիությունների մեջ։ Հայաստանում Ամերկոմի տրամադրության տակ եղել են 7, 3 հազար դեսյատին հող, շենքեր, գույք և այլն, որոնցից օգտվել է արտոնյալ պայմաններով։

Հայաստանի ժողովրդական տնտեսության վերականգնման և ժողովրդի բարեկեցության բարելավման համեմատ Ամերկոմի գործունեությունը նվազել է (1926 թ. նրա խնամած որբերի թիվը ՀԽՍՀ-ում կազմել է 7440), իսկ 1931 թ.՝ ամբողջովին դադարեցվել։ 1923-1926 թթ. Հայաստանի կառավարությունը որբանոցներից դուրս է բերել և ինքնուրույն աշխատանքի տեղավորել ավելի քան 15 հազար մեծահասակ որբերի։ Որբերի և գաղթականների ծանր վիճակը թեթևացնելու գործում ցուցաբերած օգնության համար Ամերկոմի գործունեությունն արժանացել է խորհրդային կառավարության դրական գնահատականին։

1916-1926 թթ. Հայաստանում և Մերձավոր Արևելքի հայաբնակ վայրերում որբանոցներ է պահել և բարեգործական այլ աշխատանքներ կատարել նաև Անգլիական օգնության կոմիտեն (Անգլկոմ)։

## Գրականություն
* Մելիքսեթյան Հ. Ու., Արևմտահայերի բռնագաղթը և սփյուռքահայերի հայրենադարձությունը Սովետական Հայաստան (1915-1940 թթ.), Ե., 1975
* Hovannisian R. G., The Republic of Armenia, v. 1, Berkeley&nbsp;-&nbsp;L. A.-L, 1971
* Ավետիսյան Ս. Ռ., Մերձավոր Արևելքի Ամերիկյան նպաստամատույց կոմիտեի /Ամերկոմ/ գործունեությունը Հայաստանում 1918-1930 թթ., Եր., ՀՀ ԳԱԱ պատմ. ինստ., 2009 թ.:

Կատեգորիա:Բարեգործական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրությունում քրիստոնյաների հետապնդում
Գևորգ Փերիխանյան

**Գևորգ Մկրտչի Փերիխանյան** (նոյեմբերի 8 (21), 1900, Թիֆլիս-փետրվարի 21, 1981, Երևան), Անդրկովկասում խորհրդային ռեժիմի հաստատման աջակից, ԽՄԿԿ անդամ (1917)։

Ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը, 1923-1924 թվականներին և 1925-1930 թվականներին սովորել է Մոսկվայի Պլեխանովի անվան ժողտնտեսական ինստիտուտում։ 1916-1917 թվականներին Թիֆլիսում եղել է մարքսիստական խմբակի անդամ։ Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, 1918 թվականին Հյուսիսային Կովկասում կռվել է սպիտակգվարդիականների դեմ։ 1919-1920 թվականներին Թիֆլիսում կուսակցական քաղաքական աշխատանք է տարել աշխատավոր երիտասարդության շրջանում, որի համար ձերբակալվել և արտաքսվել է Վրաստանից։ 1920 թվականի սեպտեմբերին մասնակցել է Արևելքի ժողովուրդների I համագումարին (Բաքու), նոյեմբերին տեղափոխվելով Բաքու՝ ներգրավվել է Հայաստանում խորհրդային ռեժիմ հաստատելու համար տարվող նախապատրաստական աշխատանքներին, ապա՝ XI բանակի շարքերում մասնակցել Հայաստանի ռազմակալմանը և խորհրդայնացմանը։ 1920-1922 թվականներին եղել է Լոռի-Փամբակի գավառային, ապա Վրաստանի արտակարգ հանձնաժողովի անդամ։ 1922-1923 թվականներին՝ Վրաստանի արհմիությունների խորհրղի, 1924-1925 թվականներին Անղրերկրկոմի հրահանգիչ։ 1930 թվականից աշխատել է Անդրկովկասի մի շարք շինարարական կազմակերպություններում։ 1937 թվականից՝ Հայէներգոյի կառավարիչ, 1952 թվականից՝ Գյումուշհէկի տնօրեն, 1954 թվականից՝ Վերին Հրազդանի հէկի կասկադի տնօրեն։

Պարգևատրվել է Հոկտեմբերյան հեղափոխության, Աշխատանքային կարմիր դրոշի (2), Կարմիր աստղի շքանշաններով։

Կատեգորիա:Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 21 մահեր
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Արամայիս Մնացականյան

**Արամայիս Նավասարդի Մնացականյան** (), պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր։

Աշխատությունները հիմնականում նվիրված են Անդրկովկասում և Հայաստանում հեղափոխական շարժմանը, հայ ժողովրդի մասնակցությանը 1939-1945 թթ. երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։ «Հայ ժողովրդի ողբերգությունը ռուս և համաշխարհային հասարակական մտքի գնահատմամբ» (1965) աշխատության մեջ (հիմնականում հրապարակված նյութերի հիման վրա) ցույց է տվել ցարական ինքնակալության ու Ռուսաստանի դեմոկրատական շրջանների վերաբերմունքը հայկական հարցին և հայերի ցեղասպանությանը, համաշխարհային առաջավոր հասարակայնության արձագանքը 1890-ական թթ. և 1915-1916 թթ. Թուրքիայում կատարված իրադարձություններին։

«Վ.Ի. Լենինը և ազգային հարցի լուծումը ԽՍՀՄ-ում» (1970, ռուս.) մենագրության մեջ այլ հարցերի հետ մեկտեղ լուսաբանել է խորհրդային Ռուսաստանի ժողկոմխորհի ընդունած «Թուրքահայաստանի մասին» դեկրետի նախապատրաստման և ընդունման պատմությունը, դեկրետը համարել Հայաստանի ինքնորոշման հռչակման և հայկական ժողովրդական հանրապետության ստեղծման ակտ։

## Մատենագիտություն
* Լաուրան։ «Գարուն», 1967, № 2, էջ 35-40։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Նորշենի կռիվ (1901)

**Նորշենի կռիվ**, տեղի է ունեցել Մշո դաշտի Նորշեն գյուղում, 1901 թվականի դեկտեմբերի 22 (այլ տվյալներով՝ 23)-ին, Գևորգ Չավուշի ֆիդայիների և թուրքական զորքի միջև։ Մատնությամբ իմանալով ֆիդայիների այնտեղ գտնվելու մասին՝ թուրքական 100 հեծյալ պաշարել են գյուղը։ Ֆիդայիները թաքնվել են տներում, երբ թուրքերը մտել են գյուղի հրապարակ, դուրս գալով թաքստոցներից, շրջապատել են նրանց, սկսվել է կռիվը։ Խուճապի մատնված թուրք զինվորները, լքելով ձիերը, թաքնվել են գոմերում և պաշարվել։ Ֆիդայիները կրակ են բացել նաև թուրքերին օգնության եկած քրդերի վրա թույլ չտալով գյուղ մտնել։ Կռիվը տևել է մինչև ուշ երեկո, որից հետո ֆիդայիները, չնայած հերոսական դիմադրությանը, նահանջել են Ալվառինջ։ Թուրքերը, մտնելով գյուղ, սկսել են կոտորածն ու թալանը։

Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժում
Կատեգորիա:1901 իրադարձություններ
Փանջաբ

**Փանջաբ** (պարսկական փանջ-հինգ և աբ-ջուր, գետ), բնապատմական մարզ Հարավային Ասիայում, Հնդկաստանի և Պակիստանի տարածքում։ Գրավում է Ինդոս-Գանգեսյան հարթավայրի հյուսիսային մասը։ Արևմուտքում է Թար անապատը։

Կազմված է գլխավորապես ալյուվիալ նստվածքներից։ Ոռոգվում է Սաթլեջ, Ջելամ, Չինաբ, Ռավի և Բիաս գետերի համակարգով, որոնց միախառնումից առաջանում է Փանջնադ գետը։ Գերակշռում են 150-350 մետր բարձրությունները։ Կլիման չորային է, տաք։ Տարեկան տեղումները 150-700 մմ են։

Կուլտուրական լանդշաֆտը գրավում է տարածքի 70-90%-ը։ Խոշոր քաղաքներն են Լահորը (Պակիստան), Ամրիթսարը, Չան-դիգարհը (Հնդկաստան)։ Փենջաբը համաշխարհային քաղաքակրթության հնագույն կենտրոններից է։

1947 թվականին Փենջաբը բաժանվեց Հնդկաստանի՝ Արևելյան Փենջաբ, և Պակիստանի՝ Արևմտյան Փենջաբ, միջև։

Կատեգորիա:Հարթավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հնդկաստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Պակիստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Կատեգորիա:Բաժանված տարածաշրջաններ
Երզնկայի զինադադար (1917)

**Երզնկայի զինադադար 1917**, կնքվել է դեկտեմբերի 5-ին, Երզնկայում, առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ (1914-1918), Կովկասյան ռազմաճակատում գործող ռուսական Կովկասյան բանակի և 3-րդ թուրքական բանակի հրամանատարությունների միջև։ Զինադադարը կնքվել է համաձայն 1917 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Բրեստ-Լիտովսկում մի կողմից՝ Ռուսաստանի և մյուս կողմից՝ Գերմանիայի, Ավստրո-Հունգարիայի, Բուլղարիայի ու Թուրքիայի միջև ստորագրված զինադադարի պայմանագրի։ Կողմերը պայմանավորվել են մինչև վերջնական հաշտություն կնքելը անհապաղ դադարեցնել ռազմական գործողությունները Կովկասյան ռազմաճակատում։ Պայմանագրին կցվել է ռուսական և թուրքական զորքերի միջև սահմանագծի (դեմարկացիոն գիծ) մասին ակտը, որը հիմնականում համընկնում էր ռազմաճակատի գծին զինադադարը կնքելու պահին։ Ռուսներին անցան Արևմտյան Հայաստանում նրանց գրաված համարյա բոլոր տարածքները։ Թուրքերը Երզնկայի զինադադարով ժամանակ էին շահում։ 1918 թվականի փետրվարի կեսին, օգտվելով ռուսական ճակատի փլուզումից, նրանք խախտեցին Երզնկայի զինադադարը և ներխուժեցին արևմտյան Հայաստան և, արդեն ապրիլի կեսին զավթելով այն, շարժվեցին Արևելյան Հայաստան։ 

Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի պայմանագրեր
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքականություն
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության քաղաքականություն
Կատեգորիա:Հայաստանի առաջին հանրապետություն
Անահիտ Տեր-Մինասյան

**Անահիտ Տեր-Մինասյան** (), ֆրանսահայ պատմաբան։ Սորբոնի համալսարանի և Սոցիալական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի դասախոս։ Հայ հեղափոխական Ռուբեն Տեր-Մինասյանի հարս։ Ուսումնասիրում էր Հայաստանի, Հայկական հարցի և Անդրկովկասում ազգային հարաբերությունների պատմությունը։

## Կենսագրություն
Անահիտ Տեր-Մինասյանը (ի ծնե՝ Գևոնյան) ծնվել է Փարիզում 1929 թվականին, հայ փախստականներ Լևոն Գևոնյանի և Արմենուհի Տեր-Կարապետյանի ընտանիքում։ Նրա կրտսեր եղբայրը՝ Գեղամ Գևոնյանը (ծ․ 1942) ևս պատմաբան է։

Ավարտել է Սորբոնի համալսարանը, որտեղ սովորել է պատմություն և աշխարհագրություն։ Այնուհետև աշխատել է որպես լեկտոր Սոցիալական գիտությունների բարձրագույն դպրոցում և Փարիզի համալսարան 1-ում (Ֆր.` Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne)։ 1969 թվականին վերադարձել է Սորբոնում դասավանելու։ Ամուսնացել է հայ հեղափոխական և քաղաքական գործիչ Ռուբեն Տեր-Մինասյանի որդի Լևոնի հետ։ Ունեցել են 4 զավակ, որոնցից մեկը, Թալին Տեր-Մինասյանը, նույնպես պատմաբան է։

2015 թվականին Տեր-Մինասյանը Ֆրանսիայի նախագահի հրամանագրով ստացել է Պատվո լեգեոնի շքանշանը։

Մահացել է Ֆրենում 2019 թվականին։ 2020 թվականին հրատարակվել է Տեր-Մինասյանի ֆրանսերեն թարգմանած հատոր՝ Վահե Օշականի բանաստեղծությունների, "Onction" վերնագրով։

## Աշխատություններ
* «Հայկական հարցը» [*La Question Arménienne*] (1983, ֆրանսերեն)
* «Ազգայնականություն ու սոցիալիզմ հայ հեղափոխական շարժման մեջ (1887-1912)» [*Nationalism and Socialism in the Armenian Revolutionary Movement (1887-1912)*] (1984, անգլերեն),
* «Հայաստանի Հանրապետությունը» [*1918-1920-La République d’Arménie*] (1989, ֆրանսերեն),
* «Հայոց պատմություն» (1982, Ժ. Տետեյանի խմբագրությամբ) կոլեկտիվ աշխատության «Հայաստանը և ազգությունների զարթոնքը (1800-1914)» բաժինը։
* «Ազգ և կրոն» [*Nation et Religion*], (1981, ֆրանսերեն)
* «Խաչված պատմություններ։ Սփյուռք, Հայաստան, Անդրկովկաս» [*Histoires croisées: diaspora, Arménie, Transcaucasie*] (1997, ֆրանսերեն)
* «Սմիրնա։ Մոռացվա՞ծ քաղաքը։ Հիշատակներ մեծ օսմանյան նավահանգստի, 1830-1930» [*Smyrne, la ville oubliée?: mémoires d’un grand port ottoman, 1830-1930*], (2006, ֆրանսերեն)
* «Մեր մանկության հողերը, Հայաստանը հիշատակների, Հուրի Վարժապետյանի հետ» [*Nos terres d’enfance, l’Arménie des souvenirs, avec Houri Varjabédian*] (2010, ֆրանսերեն)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսահայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսահայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի պատմաբաններ
Ժողովուրդների մշտական ատյանի բանաձև (1984)

**Ժողովուրդների մշտական ատյանի բանաձև (1984)** հայերի ցեղասպանության մասին։ Ատյանը ստեղծվել է 1976-ին, Հռոմում՝ ժողովուրդների ինքնագիտակցության բարձրացմանը աջակցելու, համաշխարհային հասարակայնության կողմից քաղաքական որոշակի խնդիրների ընկալմանը նպաստելու, ժողովուրդներին հանուն իրենց իրավունքների պայքարի ոգեշնչելու նպատակով։ Ատյանը տարբեր երկրների ներկայացուցիչներից բաղկացած հասարակական դատարան է (հայտնի գիտնականներ, իրավաբաններ, լրագրողներ, քաղաքական և հասարակական գործիչներ) և ընդունած որոշումներն ունեն հանձնարարականի բնույթ։ 1984-ի ապրիլի 13-16-ը Փարիզում տեղի ունեցավ մշտական ատյանի նստաշրջան՝ նվիրված հայերի ցեղասպանության խնղրին։ Օրակարգը առաջարկել էին «Ազգային փոքրամասնությունների իրավունքի խումբ» (Փարիզ, Ֆրանսիա), «Մշակույթի գոյատևում» (Քեմբրիջ, ԱՄՆ), «Սպառնալիքի տակ գտնվող ժողովուրդներին օգնող ընկերակցություն» (Գյոթինգեն, ԳՖՀ) կազմակերպությունները։ Քննարկման ժամանակ լսվեցին Կալիֆոռնիայի համալսարանի պրոֆեսոր Ռիչարդ Հովհաննիսյանի (ԱՄՆ), Քեմբրիջի ինստիտուտի՝ հայկական հետազոտությունների և փաստագրության կենտրոնի տնօրեն ժիրայր Լիպարիտյանի (ԱՄՆ), պատմաբան ու գրող Քրիստոֆեր Ուոքըրի (Մեծ Բրիտանիա) և Իվ Տերնոնի (Ֆրանսիա), արևմտյան Բեռլինի համալսարանի դասախոս Թեսսա Հոֆմանի, Լուվենի կաթոլիկ համալսարանի պրոֆեսոր ժոե Վերհովենի (Բելգիա), Կալիֆոռնիայի համալսարանի պրոֆեսոր Տիգրան Գույումճյանի ելույթները, ողբերգական իրադարձությունների մի շարք ականատեսների վկայությունները։ Նստաշրջանին իր ներկայացուցիչներին ուղարկելուց Թուրքիայի հրաժարվելու պատճառով քննարկվեց «Հայկական հարց, ինը հարց և ինը պատասխան» փաստաթուղթը (Անկարայի միջազգային քաղաքականության ինստիտուտ), ինչպես նաև Անկարայի համալսարանի պրոֆեսոր Թյուրքքայա Աթաեովի գրավոր ցուցմունքները, որոնք արտահայտում էին թուրքական կառավարության դիրքորոշումը տվյալ հարցում։ 

Կատեգորիա:Ժողովուրդների մշտական ատյան
Կատեգորիա:1984
Փարոս

մինի|Փարոս Կրետե կղզում
մինի|Փարոս աշխարհի վերջում Ուշուայայում, Արգենտինա
**Փարոս** (), աշտարակային տիպի նավագնացային կողմնորոշիչ, որը ծառայում է ափերը ճանաչելու, նավի դիրքը որոշելու և նավագնացային վտանգը կանխելու համար։ Փարոսները սարքավորում են լուսաօպտիկական համակարգերով, ինչպես նաև ազդանշանման այլ տեխնիկական միջոցներով․ ձայնական (օդային կամ ստորջրյա), ռադիոտեխնիկական, ռադիոձայնային։ Փարոսի լուսաօպտիկական համակարգը բաղկացած է լույսի աղբյուրից (շիկացման էլեկտրական լամպեր, գազալուսային խողովակներ, իմպուլսային լամպեր են), օպտիկական ապարատից և լապտերային կառույցից։ Սովորաբար փարոս կառուցում են ափի դուրս ցցված մասերին, ժայռերին, խութերին կամ ծանծաղուտներին, երբեմն էլ տեղակայում են խարիսխների վրա (լողացող փարոս)։ ճշգրիտ ճանաչման համար յուրաքանչյուր փարոսին վերապահում են որոշակի բնույթի լուսային, ձայնային և ռադիոազդանշաններ։ Փարոսի գործողության հեռավորությունն է․ լուսատուներինը՝ 20- 50 կմ, ռադիոփարոսներինը՝ 30-500 կմ և ավելի, օդային ձայնային ազդանշաններով փարոսներինը՝ 5-15 կմ, հիդրոձայնայիններինը՝ մինչե 25 կմ։ Փարոսներն օգտագործվել են դեռես հին անցյալում։ Հին աշխարհի «յոթ հրաշալիքներից» է մեր թվարկությունից առաջ 283 թվականին կառուցված՝ 143 մ բարձրության Ալեքսանդրյան կամ Փարոսյան մարմարաշեն լուսատու փարոսը։

Կատեգորիա:Փարոսներ
Կատեգորիա:Հունական հայտնագործություններ
Էդուարդ Գրեյ

**Էդուարդ Գրեյ** (Grey of Fallodon, ), անգլիացի պետական գործիչ, դիվանագետ։ Դերկոմս։ 1885 թ-ից՝ պառլամենտի անդամ լիբերալ կուսակցությունից, 1905-16 թթ.` արտաքին գործերի նախարար։ Անտանտի (1907) կազմակերպիչներից։ 1914-18 թթ. առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին հայկական հարցի նոր արծարծման ժամանակ վարել է երկդիմի քաղաքականություն՝ ի վնաս հայերի պաշտպանելով Թուրքիային ընդդեմ Ռուսաստանի և փաստորեն ձախողելով հայկական բարենորոգումների ռուսական ծրագիրը։ Պատերազմի ժամանակ Անտանտի ղեկավարներից Գրեյն առաջինն էր, որ բարձրացրեց Օսմանյան կայսրության անդամահատման հարցը՝ հայտարարելով, որ եթե Թուրքիան հանդես գա Գերմանիայի կողմում, ապա «պետք է դադարի գոյություն ունենալուց»։ Գրեյի ժամանակ և նրա անմիջական մասնակցությամբ են կնքվել Օսմանյան կայսրության, այդ թվում՝ Արևմտյան Հայաստանի բաժանման վերաբերյալ գաղտնի համաձայնագրերը։ Օժանդակել է «Կապույտ գրքի» (1916) հրատարակմանը, Ջեյմս Բրայսին գրած նամակում այն բնութագրել որպես «սարսափելի վկայությունների մի հավաքածու», որը, սակայն, պետք է հրատարակվի և հետազոտվի բոլոր նրանց կողմից, ովքեր «մարդասիրական կարեկցանք ունեն իրենց սրտերում»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Անգլիացի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Ռադիոընդունիչ

[մինի|ձախից|Ռադիոլսող սարք [1922 թվական]]
[մինի|աջից|Սեղանի ռադիոընդունիչ [1961 թվական]]
[մինի|աջից|Ծովային ռադիոընդունիչ [II Համաշխարհային պատերազմի  ժամանակ]]
[մինի|ձախից|Գրպանի ռադիոընդունիչ [1990-ական թվականներ]]
**Ռադիոընդունիչ**, սարքավորում, որն ապահովում է անհրաժեշտ ռադիոազդանշանի ընդունումը, ուժեղացումը, փոխակերպումը ցածր հաճախային ազդանշանի և փոխանցումը բարձրախոսին, էլեկտրոնաճառագայթային խողովակին։ Ըստ նշանակման ռադիոընդունիչները լինում են ռադիոհաղորդման, հեռուստատեսային (տես Հեռուստացույց), կապի (տես Ռադիոկապ), ռադիոլոկացիոն (տես Ռադիոլոկացիոն կայան) և այլ տեսակների։ Հիմնական ֆունկցիաներն են․ հաճախային ընտրումը, ուժեղացումը, համուղղումը, որոնք իրականացվում են հաճախաընտրողական ռեզոնանսային շղթաներով (տատանողական համակարգեր, ծավալային ռեզոնատորներ, էլեկտրական զտիչներ) էլեկտրական տատանումների ուժեղացուցիչներով և դետեկտորով։ Ռադիոընդունիչում կատարվում է նաև ուժեղացման ավտոմատ կառավարում և հաճախականության ավտոմատ ենթալարում։ Ուժեղացումը կատարվում է կամ մինչև դետեկտորը՝ ռադիոհաճախային կամ դետեկտորից հետո՝ ցածրհաճախային ուժեղացուցիչների օգնությամբ։ Հիմնական ուժեղացումը կատարվում է ռադիոհաճախային ուժեղացուցիչներում, որտեղ միաժամանակ ապահովում է ազդանշանի ընտրումը (զտումը ռադիոազդանշաններից)։ Կախված մինչդետեկտորային ուժեղացումից տարբերում են ուղղակի ուժեղացումով (ռադիոազդանշանը ուժեղացվում է առանց հաճախականության փոխակերպման), ռեգեներատիվ (ընդունվող ռադիոազդանշանի նկատմամբ համալարված ռեզոնանսային շղթա է ներմուծվում բացասական դիմադրություն), գերռեգեներատիվ (ռադիոհաճախային ուժեղացուցիչի կոնտուրին միացվում է ընդհատվող հակադարձ կապի շղթա, որը կոնտուրում պարբերաբար առաջացնում է ինքնագրգռման տատանումներ), ֆլեքսային (միևնույն ուժեղացուցիչը միաժամանակ օգտագործվում է մինչդետեկտորային և հետդետեկտորային ուժեղացման համար), սուպերհետերոդինային (առավել տարածված է և ունի ռադիոընդունման լավագույն որակ)։ Ռադիոընդունիչի աշխատանքը բնութագրվում է զգայունությամբ (թույլ ռադիոազդանշանների ընդունման հատկությամբ), ընտրողականությամբ (անհրաժեշտ ռադիոազդանշանը օտար ռադիոհաճախային տատանումներից անջատելու հատկությամբ), կայունությամբ (առանց լրացուցիչ կարգավորումների տևական ընդունման հատկությամբ)։ Գործնականում իրագործվող զգայունությունը կախված է ռադիոազդանշանի սպեկտրի հաճախային շերտում գործող ռադիոխանգարումներից։ Ռադիոընդունիչի սահմանային զգայնությունը կախված է նրա ներքին՝ ֆլուկտուացիոն աղմուկներից։ Վերջինների խանգարիչ ազդեցությունը թուլացնելու համար օգտագործվում են ցածր աղմուկով մուտքային ուժեղացուցիչներ։ Դրանցից պարզագույնը թունելային դիոդով ռեգեներատիվ ուժեղացուցիչն է։ Ավելի լավ արդյունքներ են տալիս պարամետրական և քվանտային ուժեղացուցիչները։ 

Կատեգորիա:Տեխնիկա
Կատեգորիա:Ֆիզիկա
Օնեգինյան տուն

**Օնեգինյան տուն**, բանաստեղծական բարդ տան կառուցման կայուն ձև, որն ստեղծել է Ա. Ս. Պուշկինը իր «Եվգենի Օնեգին» չափածո վեպում (ամբողջ ստեղծագործությունը, փոքր բացառությամբ, գրված է այդ ձևով)։

Օնեգինյան տունը բաղկացած է 14 տողից՝ երեք քառատող և վերջում մեկ երկտող։ Առաջին քառատողն ունի խաչաձև հանգավորում (abab), երկրորդը՝ կից (ccdd), երրորդը՝ օղակաձև (effe) և եզրափակիչ տողերը հանգով կապվում են իրար (gg)։ Տողերն ունեն 9 կամ 8 վանկ, արական և իգական հանգերի անխախտ համակարգ։

«Мой дядя самых честных правил,
Когда не в шутку занемог,
Он уважать себя заставил
И лучше выдумать не мог.
Его пример другим наука;
Но, боже мой, какая скука
С больным сидеть и день и ночь,
Не отходя ни шагу прочь!
Какое низкое коварство
Полуживого забавлять,
Ему подушки поправлять,
Печально подносить лекарство,
Вздыхать и думать про себя:
Когда же чёрт возьмёт тебя?»


## Օնեգինյան տուն Պուշկինից հետո
Օնեգինյան տան ձևին դիմել է նաև Լերմոնտովն իր «Տամբովի գանձապետուհին» պոեմում։ Հայ պոեզիայում այդպես է գրված Լ. Շանթի «Լեռան աղջիկը» (շեղումը պուշկինյան ձևից այն է, որ բոլոր տողերն ունեն 10-ական վանկ և միայն արական հանգեր)։
Լեռնե՛ր, վե՛հ լեռներ, ձե՛զ երգել կուզեմ
Ոգևորության այս տենդերուս մեջ.
Թող ձեր ճակատը միշտ բաց, միշտ վըսե՜մ
Դառնա գործերո՛ւս իդեալն անշեջ։
Դո՛ւ լեռան աղջիկ, երգել կուզեմ քեզ, 
Եվ թող երգիս հետ դուրս թափի կըրծքես
Հոն երկա՜ր ատեն ծածկըված անհուշ
Թըրթիռը սրտիս, հույզերս անուշ։
Եվ, երնե՜կ, երգս ալ պարզ ըլլա, հստակ,
Ինչպես ամեն բան լեռներուն վրա.
Ինչպես աղբյուրը, որ դուրս կըծորա
Մամռոտ ժայռերու զով խոռոչին տակ, 
Ինչպես լեռնային երկինքը վըճիտ,
Ինչպես, լեռա՛ն կույս, թընդյունը լանջիդ։ 


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* А. С. Пушкин. «Евгений Онегин» 
* М. Ю. Лермонтов. «Тамбовская казначейша»
* Вячеслав Иванов. «Младенчество» 
* Vladimir Nabokov. «On Translating ''Eugene Onegin''»
* М. Л. Гаспаров. Русские стихи 1890-х—1925-го годов в комментариях. — М: «Высшая школа», 1993. (Параграф «Онегинская строфа»)

Կատեգորիա:Տաղաչափություն
Կատեգորիա:Ալեքսանդր Պուշկին