Հայյան թայֆուն

**Հայյան թայֆուն** (, , Ֆիլիպիններում հայտնի է նաև Յոլանդա անվանումով), արևադարձային ցիկլոններից «ամենաուժեղներից» մեկը, որը հայտնի է մետեոդիտարկումների ընթացքում։ Այն ծագում է առել Ֆիլիպիններում և հարևան պետություններում 2013 թվականին։ Սա 30-րդ փոթորիկն է, որը ստացել է անվանում և 30-րդ թայֆունն է ու 5-րդ սուպեր-թայֆունը 2013 թվականին թվականի խաղաղօվկիանոսյան հատվածում։ Այն բերել է բազում ավերվածություններ ֆիլիպինյան Լեյտա նահանգում և Սամար կղզում, տուժածների և մահացների թիվը բնակչության մեջ հասավ մի քանի հազարի։

Նախնական հաշվարկով ֆինանսական կորուստների թիվը ըստ NDRRMC-ի կազմում է նվազագույնը 237 միլիոն դոլար։ Այդ հաշվարկը արվել է նոյեմբերի 17-ի դրությամբ, իսկ անկախ տնտեսագետների հաշվարկով այն կարող է հասնել մինչ 14 մլրդ․ դոլարի։ Չինաստանում կորուստները կազմում են մոտ 848 մլն․ դոլար։

5700 մարդկանց մահվան թիվը պաշտոնապես հաստատվել է։ Նույն ժամանակ Ֆիլիպինների նախագահը հայտնել է, որ դեռ պատրաստ չի գնահատել մահացածների և ավիրվածությունների քանակը, պատճառը հանդիսանում է կապի միջոցների բացակայությունը, էլեկտրաէներգիայի և տրանսպորտի խնդիրը երկրի բազմաթիվ շրջաններում։

ՄԱԿ-ի տվյալներով տուժել են ավելի քան 11 մլն․ մարդ, որոնց մեծամասնությունը Ֆիլիպինների բնակիչ են։ Նրանց մեծամասնությունը զրկվել է բնակության վայրից, իսկ 530 հազարը տարհանվել է։ Վիետնամում տարհանվել է 600 հազար մարդ։ Թայֆունն ավերել է ավելի քան 585 000 տուն և 588 000 տանն էլ վնաս է պատճառել։

## Մետեոպատմություն
Նոյեմբերի 2-ին ամերիկյան թայֆունների նախազգուշացման ռազմածովային կենտրոնը (Joint Typhoon Warning Center, JTWC) սկսեց համատարած ցածր ճնշտման տարածքի մոնիթորինգը, որը տեղակայված է Պոնպեյից 425 կմ դեպի հարավ-արևելք, այն հանդիսանում է Միկրոնեզիայի Ֆեդերատիվ Նահահանգներ պետության շրջանում։ Արտաքին միջավայրի տվյալների համաձայն, մոտակա 72 ժամերի ընթացքում պետք է գոյանար արևադարձային ցիկլոն։
 
Ճապոնիայի մետեորոլոգիական գործակալությունը նոյեմբերի 3-ի վաղ առավոտյան դասակարգեց թայֆունը իբրև արևադարձային ճգնաժամ։ Այնուհետ JTWC-ը տվեց նրան նույն դասակարգումը, դա տեղի ունեցավ արևադարձային փոթորկի ծանուցումից քիչ ավելի ուշ։

Ցիկլոնի հետագա ուժգնավումը բերեց նրան, որ այն ստացավ սեփական անվանումը՝ Հայյան (, հայերեն՝ «մրրկահավ»), դա տեղի ունեցավ նոյեմբերի 4-ին UTC ժամային գոտիով ժամը 0։00-ին։ Նոյեմբերի 5-ի դրությամբ JTWC-ն նույնպես դասակարգեց այն իբրև թայֆուն, ճապոնական գործակալությունը արեց նույնը 18 ժամ անց։ Այդ նույն ժամանակ JTWC-ին հաջողվեց գրանցել քամու ուժգնությունը ցիկլոնի ներսում՝ 195 կմ/ժ, դա հանդիսանում է մեկ րոպեի ընթացքում չափման միջին արագությունը։

## Ֆիլիպիններ
thumb|280 px|Տակլոբան քաղաքը փոթորկից հետո, 2013 թ. նոյեմբերի 24-ի լուսանկար
Նոյեմբերի 6-ին, այն բանից հետո, երբ Հայյանը ընկավ Ֆիլիպինների պատասխանատվության գոտի, PAGASA-ին սահմանեց նոր PSWS (փոթորիկների նախազգուշացում) աստիճան, որից 4 ամենացածր մակարդակների նվազագունը տրվեց Վասայի և Մինդանա շրջաններին։ Փոթորկի մոտենալուն համատեղ ծանուցումներ տրվեցին նաև Լուսոնում, վտանգի աստիճանը աճեց արևելյան շրջաններում։ Նոյեմբերի 7-ի դրությամբ տրվեց առավելագույն վտանգի աստիճանը՝ PSWS #4, Բիլիրան, Արևելյան Սամար, Լեյտա, հյուսիսային Սեբու, Սամար և Արևմտյան Լեյտա շրջաններին, քամու արագությունը համապատասխանում էր սպասվածին, այն ավելի քան 185 կմ/ժ արագություն ուներ։ Հաջորդ օրը նույն նախազգուշացումը տրվեց ևս մի քանի շրջանների, այդ թվում նաև Լուսոնի հարավային մասերում։

Իշխանությունները մտցրեցին առավելագույն պատրաստության աստիճան ոստիկանների համար Բեկիլյան շրջանում։ Սամար և Լեյտա մարզերում չեղարկվեցին դասընթացները դպրոցներում և սկսվեց ազգաբնակչության համատարած տարհանումը այն շրջաններից, որոնք կարող էին տուժեին սողանքների և ջրհեղեղներից։ Որոշ մարզեր որոնք սպառնում էր թայֆունը, նախօրոք տուժել էին երկրաշարժերից։ Նախագահը խնդրեց զինվորականներին տրամադրել ինքնաթիռներ և ուղղաթիռներ այն շրջաններին, որոնց սպառնում էր փոթորիկը։ Քանզի Հայյանը շարժվում էր բավականին արագ, PAGASA-ն տվեց երկրի 80 մարզերից 60-ին վտանգի տարբեր աստիճան։

## Վիետնամ
Նոյեմբերի 9-ին թայֆունը մոտեցավ Վիետնամին, կոնխորոշված արագությունը կազմում էր 120-130 կմ/ժ, քամու արագությունը՝ 185 կմ/ժ։ 200 հազար մարդ տարհանվել են երկրի կենտրոնական շրջաններից։ Հանրակրթական դպրոցներում դասընթացները դադարեցվել էր։ Քիչ բնակեցված առափնյա տարածքներից բնակչությանը տեղափոխեցին առավել ապահով վայրեր։ Կատարվել է 170 հազար զինծառայողների մոբիլիզացում։ Մինչ Հայյանը, կենտրոնական Վիետնամը տուժել էր Wutip և Nari թայֆուններից, բայց Հայյանը սպասվում էր նվազագույնը կրկնակի ուժեղ և ավելի ավերիչ։

Թայֆունի հասնելուն պես, արդեն իսկ, տարհանվել էր 600 հազար բնակիչ, սակայն որոշ շրջաններում թայֆունի մասին ծանուցումը տրվել էր ավելի շատ ուշ։ Չեղարկվել էին հարյուրավոր ավիաթռիչքներ։

## Ներխուժում
### Ֆիլիպիններ

Սուրիգաո քաղաքում (Հյուսիսային Մինդանաոյի ամենահյուսիսային մասը) 12 ժամվա ընթացքում գրանցվել է 280մմ տեղումներ։

Առաջիններից մեկը, ով «դիմավորեց» Հայյանին Արևելյան Սամարի քաղաքապետարանն էր՝ 2013 թվականի նոյեմբերի 7-ին ժամը 20։45-ին՝ ըստ Գրինվիչի։ Նախնական տվյալներով քամու արագությունը պետք է տատանվեր 147-195 մղոն/ժամ սահմաններում Այնուհետև Հայյանը ներխուժեց Վիսայա շրջան։ Շատ վայրերում գրանցվեցին փոթորիկային ալիքներ։ Ըստ PAGASA-ի տվյալներով՝ Լեյտե և Սամար կղզիներում, ալիքների բարձրությունը հասնում էր 5-6 մետրի։

NDRRMC-ն նոյեմբերի 10-ին հաստատեց զոհերի թիվը՝ 151 մարդ։ Ընդ որում Սամարի իշխանությունները հայտնում էին 300 զոհերի մասին։

Տակլոբան քաղաքում (Լեյտե, մոտ 200.000 բնակիչ) 5 մետրանոց ալիքի արդյունքում քանդվեց քաղաքային օդանավակայանի տերմինալը, որն գտնվում էր անմիջապես ափին. պահպանվեց միայն ВПП Եղել են նաև 4-4.5 մետր բարձրությամբ ալիքներ, որոնք զանգվածային վնաս հասցրին։ Հատկապես տուժեցին Տակլոբանի արևելյան շրջանները. ափամերձ շինություններն ամբողջությամբ ջրի տակ անցան։ Ջրով ծածկվեցին նահանգի արևելյան այն շրջանները, որոնք ափից գտնվում էին 1կմ հեռավորության վրա։ Զոհերի նախնական տվյալներն են՝ Տակլոբանում ավելի քան 1000 մարդ, Սամարում՝ հարյուրավոր մարդիկ Լեյտե նահանգի մոտ 70-80 %-ը կործանվեց, նահանգապետը հայտարարեց, որ զոհերի թիվը կարող է գերազանցել 10.000-ը։ Փիլիպինների Կարմիր Խաչի հաղորդմամբ ` նոյեմբերի 9-ի դրությամբ (2013) նահանգում զոհերի թիվը հասել է 1200-ի։ Սամար նահանգի արևմտյան ափը ամենաքիչը տուժեց։ Սամար և Լեյտե նահանգներից շատ ընտանիքներ կորցրեցին իրենց հարազատներին։ Զոհերի մեջ կան նաև շատ երեխաներ։ Տրանսպորտային կապը Տակլոբան քաղաքի հետ խափանվեց։

Չնայած քամու չափազանց բարձր արագությանը` մարդկային զոհերի և ավերակների հիմնական պատճառը փոթորկային ալիքները դարձան։ Առավելապես տուժեցին Սամարի և Լեյտի արձելյան ափերը, Տակլոբան քաղաքի մի մասը և ցածր տեղակայված բնակավայրերը։ Ֆիլիպինների ներքին գործերի նախարար Մար Ռոխասը հայտարարեց, որ պահանջվող փրկարական գործողությունները շատ բարդ են։ Ափին մոտակա մինչև 1 կմ տարածքներում գրեթե ոչ մի շինություն կանգուն չէր մնացել, որոշ մասեր ամբողջովին մնացել էին աղբի մեջ։ Ալիքների հետևանքով առաջացած ավերածությունները հավասարազոր էին ցունամիի թողած հետևանքներին։ Լրագրողները Տակլոբան քաղաքում իրավիճակը բնութագրում էին «ապոկալիպտիկ», քաղաքը գրեթե ամբողջապես ավերվել էր։

### Չինաստան
Թայֆունը հասավ մինչև Հայնան նահանգը, որտեղ նույնպես մեծ ավերածություններ գործեց, նահանգում մահացավ 6 մարդ։ Առավել տուժեցին Qionghai (琼海) տարածքը, որտեղ 20 գյուղերի մոտ 3500 մարդ տարհանվեցին։ Ըստ աղբյուրներից մեկի պատճառած ուղղակի վնասը գնահատվում է 4.9 միլիարդ յուան (մոտ 803 միլիոն ԱՄՆ դոլար)։ Գուանսի-Չժուական նահանգում ուժեղ անձրևներ տեղաց մինչև 380 մմ քանակով և քամու արագությունը հասավ մինչև 100կմ/ժ։ Մոտ 1.2 միլիոն մարդ տուժեց, ավելի քան 26 000 տարահանվեցին։ Գուանսիում փոթորկի պատճառած վնասը գնահատավեց 275 միլիոն յուան (մոտ 45 միլիոն դոլլար)։ Մոտ 900 տուն և 25 000 հա ցանքատարածքներ ոչնչացվեց, տուժեցին 8000-ից ավելի տներ։

### Վիետնամ
Վիետնամում թայֆունի հետևանքով ուժեղ տեղատարափ անձրևներ տեղացին, ինչպիսիք բնորոշ են հասարակածային մրրիկին։ Հայտարարվել էր 14 մահացածների և 81 վիրավորների մասին։

## Հետևանքներ
### Ֆիլիպիններ
Տակլոբանում թայֆունից հետո կատարվում էր զանգվածային թալան, այդ թվում այն մեքենաների որոնք հասցնում էին միջազգային օգնությունը, խանութների և առևտրի կենտրոնների։ Վառելիքի պաշարների պահեստը գտնվում է 200 սպաների պաշտպանության ներքո։ Երկրի նախագահը դիտարկում էր պարեկային ժամի գործածումը։

Նոյեմբերի 11-ին № 682 հրամանով երկրում մտցվեց ազգային աղետի ռեժիմ։ Տուժած շրջաններում բացակայում էր ջրային և էլեկտրաէներգիայի մատակարարումը, չկային նաև խմելու ջուր և դեղամիջոցներ։

### Միջազգային արձագանք
Ֆիլիպինների օգնություն առաջարկեցին և օգնեցին ՄԱԿ-ի որոշ երկրներ, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ն, Կանադան, Իսրայելը, Մեծ Բրիտանիան, Հոնկոնգը, Ճապոնիան, Ռուսաստանը և Հյուսիսային Կորեան։

## Լուսանկարներ

Tacloban Typhoon Haiyan 2013-11-13.jpg|քանդված տուն Տակլոբանում
Typhoon Haiyan viewed from International Space Station.jpg|փոթորկի տեսքը տիեզերքից
Displaced Filipino and international personnel prepare for takeoff inside a U.S. Air Force C-17 Globemaster III aircraft assigned to the 535th Airlift Squadron for transport to Manila from Tacloban Air Base 131115-M-UY543-258.jpg|աղետից տուժած բնակիչների տարհանում ԱՄՆ-ի զինված ուժերի ինքնաթիռով
U.S. Sailors pass containers of fresh water to load onto helicopters on the aircraft carrier USS George Washington (CVN 73) during Operation Damayan in the Philippine Sea Nov. 16, 2013 131116-N-XN177-147.jpg|ամերիկացի զինվորները ջուր իջեցնելիս
131116-N-TE278-896 GIPORLOS, Republic of the Philippines (Nov. 16, 2013) Naval Aircrewman (Tactical Helicopter) 2nd Class Jason Rimando, from Torrance, Calif., foreground, waves goodbye to Filipino civilians 131116-N-TE278-896.jpg|աղետից տուժած տարածք
Filipinos express their gratitude after dozens of bags of rice were offloaded.jpg|սննդամթերքի օգնություն ստացած ֆիլիպինցիներ


## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ

* Digital Typhoon: Typhoon 201330 (HAIYAN) — General Information (Pressure and Track Charts) 
* 
* NASA Satellites Track Typhoon Haiyan’s Second Landfall and Flood Potential  // ՆԱՍԱ, նոյեմբերի 9, 2013 
* Tropical Cyclone Information of TY 1330 (Haiyan)  from the Japan Meteorological Agency
* Typhoon 201330 (HAIYAN) - General Information (Pressure and Track Charts) from Digital Typhoon

Կատեգորիա:Խաղաղ օվկիանոս