Խաղաղության կառուցում

alt=|մինի|267x267փքս|Մարդկային խաղաղության նշան - խորհրդանշորեն ներկայացնում է խաղաղության կառուցման համալիր մոտեցումը։
**Խաղաղության կառուցում** (կամ **խաղաղաշինություն**), գործունեություն, որի նպատակն է լուծել անարդարությունը ոչ բռնի եղանակներով և վերափոխել մահացու կամ կործանարար հակամարտություն առաջացնող մշակութային և կառուցվածքային պայմանները: Այն կենտրոնանում է կառուցողական անձնական, խմբային և քաղաքական հարաբերությունների զարգացման վրա՝ էթնիկ, կրոնական, դասակարգային, ազգային և ռասայական սահմաններից դուրս: Գործընթացը ներառում է բռնության կանխարգելում, հակամարտությունների կառավարում, լուծում կամ վերափոխում, ինչպես նաև հակամարտությունից հետո հաշտեցում կամ տրավմաների բուժում՝ բռնության ցանկացած դեպքից առաջ, ընթացքում և հետո։

Որպես այդպիսին, խաղաղության կառուցումը բազմամասնագիտական միջոլորտային տեխնիկա կամ մեթոդ է, որը դառնում է ռազմավարական, երբ այն գործում է երկարաժամկետ հեռանկարում և հասարակության բոլոր մակարդակներում՝ մարդկանց միջև տեղական և համաշխարհային մակարդակներում հարաբերություններ հաստատելու և պահպանելու համար և այդպիսով ստեղծում է կայուն խաղաղություն։ Ռազմավարական խաղաղաշինական գործունեությունը անդրադառնում է բռնության արմատային կամ պոտենցիալ պատճառներին, ստեղծում է հասարակական սպասումներ հակամարտությունների խաղաղ կարգավորման համար և կայունացնում է հասարակությունը քաղաքականապես և սոցիալ-տնտեսական առումով:

Խաղաղության կառուցման մեջ ներառված մեթոդները տարբերվում են՝ կախված իրավիճակից և խաղաղության կառուցում իրականացնող սուբյեկտից: Հաջողակ խաղաղություն կուռուցման գործունեությունը ստեղծում է ինքնաբավ, կայուն խաղաղությանը նպաստող միջավայր, հաշտեցնում է հակառակորդներին, կանխում է հակամարտության վերսկսումը, ինտեգրում է քաղաքացիական հասարակությունը, ստեղծում է օրենքի գերակայության մեխանիզմներ և լուծում է կառուցվածքային և հասարակական հիմնախնդիրները: Հետազոտողներն ու մասնագետները նաև ավելի ու ավելի հաճախ են հայտնաբերում, որ խաղաղության կառուցումն առավել արդյունավետ և կայուն է, երբ այն հիմնված է խաղաղության տեղական ընկալումների և հակամարտությունը խթանող կամ հնարավոր դարձնող հիմքում ընկած դինամիկայի վրա։

## Սահմանում
Խաղաղության կառուցւոմ սահմանումը տարբերվել է՝ կախված դերակատարից․ որոշ սահմանումներ հստակեցրել են, թե որ գործողություններն են ընդգրկվում խաղաղաշինության շրջանակում, կամ սահմանափակել են խաղաղաշինությունը հետհակամարտային միջամտումներով։ Թեև խաղաղաշինությունը մեծապես պահպանվել է որպես հստակ ուղեցույցներ կամ նպատակներ չունեցող, ձևակերպումներով անորոշ հասկացություն, բոլոր սահմանումներին ընդհանուր է այն համաձայնությունը, որ մարդկային անվտանգության բարելավումը խաղաղաշինության հիմնական խնդիրն է։ Այս իմաստով խաղաղաշինությունը ներառել է կառավարության և քաղաքացիական հասարակության տարբեր դերակատարների կողմից իրականացվող լայն շրջանակի ջանքեր՝ համայնքային, ազգային և միջազգային մակարդակներում, որոնք ուղղված են բռնության արմատական պատճառների հաղթահարմանը և այն ապահովմանը, որպեսզի խաղաղ բնակչությունն ունենա վախից ազատություն (բացասական խաղաղություն), կարիքից ազատություն (դրական խաղաղություն) և նվաստացումից ազատություն՝ բռնի հակամարտությունից առաջ, դրա ընթացքում և հետո։

Թեև խաղաղաշինության բազմաթիվ նպատակներ համընկել են խաղաղարարության, խաղաղապահության և հակամարտությունների կարգավորման նպատակների հետ, այն հանդիսացել է առանձին գաղափար։ Խաղաղարարությունը ներառել է ընթացիկ հակամարտության դադարեցումը, մինչդեռ խաղաղաշինությունը իրականացվել է մինչև հակամարտության սկիզբը կամ դրա ավարտից հետո։ Խաղաղապահությունը կանխել է հակամարտությունից հետո ռազմական գործողությունների վերսկսումը, սակայն այն չի անդրադարձել բռնության հիմքում ընկած պատճառներին և չի նպատակադրել հասարակական փոփոխությունների ձևավորումը, ինչպես դա իրականացվել է խաղաղաշինության դեպքում։ Խաղաղապահությունը նաև տարբերվել է խաղաղաշինությունից նրանով, որ իրականացվել է միայն հակամարտության ավարտից հետո, այլ ոչ թե դրա սկսվելուց առաջ։ Հակամարտությունների կարգավորումը, իր հերթին, չի ներառել խաղաղաշինության որոշ բաղադրիչներ, ինչպիսիք են պետականաշինությունը և սոցիալ-տնտեսական զարգացումը։

Թեև որոշները տերմինն օգտագործել են միայն հետհակամարտային կամ հետպատերազմական համատեքստերում, մեծամասնությունը այն կիրառել է ավելի լայն իմաստով՝ հակամարտության ցանկացած փուլը նկարագրելու համար։ Մինչ հակամարտությունը վերածվել է բռնիի, կանխարգելիչ խաղաղաշինական ջանքերը, ինչպիսիք են դիվանագիտական, տնտեսական զարգացման, սոցիալական, կրթական, առողջապահական, իրավական և անվտանգության ոլորտի բարեփոխումների ծրագրերը, անդրադարձել են անկայունության և բռնության հնարավոր աղբյուրներին։ Սա նաև անվանվել է հակամարտությունների կանխարգելում։ Խաղաղաշինական ջանքերը նպատակադրել են հակամարտության հիմնական կողմերի կառավարումը, մեղմացումը, կարգավորումը և վերափոխումը՝ ինչպես պաշտոնական դիվանագիտության միջոցով, այնպես էլ քաղաքացիական հասարակության խաղաղ գործընթացների և ոչ պաշտոնական երկխոսության, բանակցությունների ու միջնորդության միջոցով։ Խաղաղաշինությունը անդրադարձել է բռնության տնտեսական, սոցիալական և քաղաքական արմատական պատճառներին և նպաստել է հաշտեցմանը՝ կանխելու կառուցվածքային և ուղղակի բռնության վերադարձը։ Խաղաղաշինական ջանքերը նպատակ են ունեցել փոխել համոզմունքները, վերաբերմունքները և վարքագիծը՝ անհատների և խմբերի միջև կարճաժամկետ և երկարաժամկետ դինամիկաները վերափոխելով դեպի ավելի կայուն և խաղաղ համակեցություն։ Խաղաղաշինությունը հանդիսացել է խաղաղությանը աջակցող փոխկապակցված ջանքերի ամբողջական համակարգի նկատմամբ կիրառվող մոտեցում։

Խաղաղության կառուցումը ավելի նոր ծագում ունեցող տերմին է, որը, ինչպես օգտագործվել է ՄԱԿ-ի խաղաղության գործողությունների հանձնաժողովի (2000) զեկույցում, սահմանում է «հակամարտության հակառակ կողմում ձեռնարկվող գործողություններ՝ խաղաղության հիմքերը վերականգնելու և այդ հիմքերի վրա այնպիսի բան կառուցելու գործիքներ տրամադրելու համար, որը պարզապես պատերազմի բացակայությունից ավելին է»։

2007 թվականին ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի քաղաքականության կոմիտեն խաղաղաշինությունը սահմանել է հետևյալ կերպ. «Խաղաղաշինությունը ներառում է մի շարք միջոցառումներ, որոնք ուղղված են հակամարտության մեջ ընկնելու կամ կրկին հայտնվելու ռիսկը նվազեցնելուն՝ ամրապնդելով ազգային կարողությունները հակամարտությունների կառավարման բոլոր մակարդակներում, և հիմք դնելով կայուն խաղաղության և կայուն զարգացման համար: Խաղաղաշինության ռազմավարությունները պետք է լինեն համահունչ և հարմարեցված տվյալ երկրի կոնկրետ կարիքներին՝ հիմնված ազգային պատասխանատվության վրա, և պետք է ներառեն վերը նշված նպատակներին հասնելուն ուղղված ուշադիր առաջնահերթ, հաջորդական և, հետևաբար, համեմատաբար նեղ գործողությունների ամբողջություն»։

Խաղաղության կառուցումը կարող է կիրառել խաղաղության և հակամարտությունների ուսումնասիրություններից ստացված գիտելիքներն ու տեսությունները։

## Պատմություն
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին 1940-ականների կեսերին, միջազգային նախաձեռնությունները, ինչպիսիք են Բրետոն-Վուդսյան համակարգի ստեղծումը և Մարշալի պլանը, ներառել են Եվրոպայում երկարաժամկետ հետկոնֆլիկտային միջամտության ծրագրեր, որոնց միջոցով Միացյալ Նահանգները և նրա դաշնակիցները նպատակ ունեին վերականգնել մայրցամաքը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավերածություններից հետո։ Այս նախաձեռնությունների ուշադրությունը կենտրոնացած է եղել *խաղաղապահության* և *խաղաղարարության* շուրջ ձևավորված նարատիվի վրա։

Նորվեգացի սոցիոլոգ Յոհան Գալթունգը «խաղաղաշինություն» տերմինը ներդրել է 1975 թվականին՝ պնդելով, որ «խաղաղությունն ունի կառուցվածք, որը տարբերվում է, գուցե նույնիսկ գերազանցում է խաղաղապահությունն ու առանձին, ժամանակավոր խաղաղարարությունը… Խաղաղության հիմքում ընկած մեխանիզմները պետք է կառուցված լինեն հենց այդ կառուցվածքի մեջ և առկա լինեն որպես պաշար, որից համակարգն ինքնին կարող է օգտվել… Ավելի կոնկրետ՝ անհրաժեշտ է գտնել այնպիսի կառուցվածքներ, որոնք վերացնում են պատերազմների պատճառները և առաջարկում են պատերազմին այլընտրանքներ այն իրավիճակներում, որտեղ պատերազմները կարող էին ծագել»։ Գալթունգի աշխատանքը շեշտը դնում է ներքևից վերև մոտեցման վրա, որը ապակենտրոնացնում է սոցիալական և տնտեսական կառուցվածքները, ինչը համարժեք է հասարակության անցման կոչի հարկադրանքի և բռնության կառուցվածքներից դեպի խաղաղության մշակույթ։

Այնուհետև, երբ Սառը պատերազմը և դրա մարման տարբեր երևույթներն ավարտվեցին (օրինակ՝ Երրորդ աշխարհի երկրների միջև քաղաքացիական պատերազմներ, «Ռեյգոնոմիկա», «Պետության վերադարձը»), ամերիկացի սոցիոլոգ Ջոն Փոլ Լեդերաչը ավելի մանրամասնել է խաղաղության կառուցման հայեցակարգը՝ 1990-ականների մի քանի հրապարակումների միջոցով, որոնք կենտրոնանում են կայուն խաղաղության գործընթաց ստեղծելու համար ժողովրդական, տեղական, ՀԿ-ների, միջազգային և այլ գործիչների ներգրավման վրա, հատկապես դժվար լուծելի մահացու հակամարտությունների դեպքերում, որտեղ նա ակտիվորեն միջնորդում էր պատերազմող կողմերի միջև։ Քաղաքական-ինստիտուցիոնալ տեսանկյունից չի պաշտպանում կառուցվածքային փոփոխությունների նույն աստիճանը, ինչ Գալթունգը։ Այնուամենայնիվ, Լեդերաչի ազդեցությունը խաղաղության կառուցման հայեցակարգային զարգացման վրա դեռևս արտացոլում է Գալթունգի «դրական խաղաղության» սկզբնական տեսլականը՝ մանրամասնելով, դասակարգելով և ընդլայնելով այն սոցիալ-մշակութային գործընթացները, որոնց միջոցով մենք անդրադառնում ենք բռնի հակամարտության ինչպես ուղղակի, այնպես էլ կառուցվածքային տարրերին։

Խաղաղության կառուցումը հետագայում ընդլայնվել է՝ ներառելով բազմաթիվ տարբեր չափումներ, ինչպիսիք են զինաթափումը, զորացրումը և վերաինտեգրումը, ինչպես նաև կառավարական, տնտեսական և քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտների վերակառուցումը։ Հայեցակարգը միջազգային հանրության շրջանում տարածվել է ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Բութրոս Բութրոս-Ղալիի 1992 թվականի «Խաղաղության օրակարգ» զեկույցի միջոցով: Զեկույցում հետհակամարտային խաղաղության կառուցումը սահմանվել է որպես «գործողություններ, որոնք ուղղված են խաղաղությունը ամրապնդելու և ամրապնդելուն ուղղված կառույցներ բացահայտելուն և աջակցելուն՝ հակամարտության կրկնությունից խուսափելու համար»:  2005 թվականի Համաշխարհային գագաթնաժողովում Միավորված Ազգերի Կազմակերպությունը սկսել է ստեղծել խաղաղության կառուցման ճարտարապետություն՝ հիմնվելով Քոֆի Անանի առաջարկների վրա։  Առաջարկը կոր է արել ստեղծել երեք կազմակերպություն՝ ՄԱԿ-ի Խաղաղության կառուցման հանձնաժողով, որը հիմնադրվել է 2005 թվականին, ՄԱԿ-ի Խաղաղության կառուցման հիմնադրամ, որը հիմնադրվել է 2006 թվականին, և ՄԱԿ-ի Խաղաղության կառուցման աջակցության գրասենյակ, որը ստեղծվել է 2005 թվականին: Այս երեք կազմակերպությունները թույլ են տալիս գլխավոր քարտուղարին համակարգել ՄԱԿ-ի խաղաղության կառուցման ջանքերը։ Ազգային կառավարությունների հետաքրքրությունը այս թեմայի նկատմամբ նույնպես աճել է՝ կապված այն մտավախությունների հետ, որ ձախողված պետությունները ծառայում են որպես հակամարտության և ծայրահեղականության օջախներ և, հետևաբար, սպառնում են միջազգային անվտանգությանը: Որոշ պետություններ սկսել են խաղաղության կառուցումը դիտարկել որպես իրենց արդիականությունը ցույց տալու միջոց։ Այնուամենայնիվ, խաղաղության կառուցողական գործունեությունը շարունակում է կազմել պետությունների բյուջեների փոքր տոկոսներ։

## Մոտեցումներ
Շատ լայն իմաստով, խաղաղության կառուցման երեք հիմնական մոտեցում կա, որոնցից յուրաքանչյուրը համապատասխանում է խաղաղության երեք հիմնական տեսակների՝ (1) *բացասական խաղաղություն* ընդդեմ (2) *դրական խաղաղության* ընդդեմ (3) *արդար խաղաղության*։ Իր հերթին, խաղաղության այս երեք տեսակները համապատասխանաբար համապատասխանում են բռնության երեք հիմնական տեսակների՝ (1) *ուղղակի [[բռնություն]]* ընդդեմ (2) *[[Կառուցվածքային բռնություն|կառուցվածքային բռնության]]* ընդդեմ (3) *[[Կառուցվածքային բռնություն|մշակութային բռնության]]*:

### Բացասական խաղաղություն․ ուղղակի բռնություն
*Բացասական խաղաղությունը* վերաբերում է ուղղակի բռնության բացակայությանը, որը վերաբերում է այն գործողություններին, որոնք անմիջական վնաս են հասցնում տվյալ սուբյեկտին կամ խմբին: Այս իմաստով, *բացասական խաղաղության կառուցումը* (ուղղված բացասական խաղաղությանը) միտումնավոր կենտրոնանում է վնասակար հակամարտությունը խթանող *ուղղակի* գործոնների լուծման վրա: Այս աշխատանքի համար «խաղաղության կառուցում» տերմինը կիրառելիս, խաղաղության կառուցողական ջանքեր մշակողների և պլանավորողների կողմից ակնհայտ փորձ է նկատվում նվազեցնել ուղղակի բռնությունը։

### Դրական խաղաղություն. կառուցվածքային բռնություն
*Դրական խաղաղությունը* վերաբերում է ինչպես ուղղակի բռնության, այնպես էլ կառուցվածքային բռնության բացակայությանը: Կառուցվածքային բռնությունը վերաբերում է այն եղանակներին, որոնցով հասարակության համակարգերն ու ինստիտուտները առաջացնում, ուժեղացնում կամ շարունակում են ուղղակի բռնությունը: Այս իմաստով, *դրական խաղաղության կառուցումը* (որը նպատակաուղղված է դրական խաղաղությանը) միտումնավոր կենտրոնանում է վնասակար հակամարտությունը խթանող կամ մեղմացնող *անուղղակի* գործոնների վրա՝ շեշտը դնելով շահագործման և ճնշման հետ կապված ինստիտուտների, քաղաքականության և քաղաքական-տնտեսական պայմանների ներգրավման վրա։

### Արդար խաղաղություն․ մշակութային բռնություն
«Արդար խաղաղություն» (կամ «արդար խաղաղություն») տերմինը վերաբերում է վերը թվարկված բռնության բոլոր երեք տեսակների՝ ուղղակի, կառուցվածքային և մշակութային բացակայությանը: Մշակութային բռնությունը վերաբերում է մշակույթի այն ասպեկտներին, որոնք կարող են օգտագործվել ուղղակի կամ կառուցվածքային բռնությունը արդարացնելու կամ օրինականացնելու համար՝ այն ձևերը, որոնցով ուղղակի կամ կառուցվածքային բռնությունը թվում կամ զգացվում է «ճիշտ»՝ համաձայն հասարակության բարոյական կառուցվածքի։ Այս իմաստով, *արդար խաղաղության կառուցումը* (ուղղված արդար խաղաղությանը) միտումնավոր համատեղում է «դրական խաղաղության կառուցման» մեթոդները (ինչպես նկարագրված է վերևում)՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով հակամարտող հատվածների և մշակույթների միջև կայուն հարաբերությունների կառուցմանը և վերափոխմանը այնպես, որ խթանվի յուրաքանչյուր մշակույթի *[[բարքեր]]ի* («ճիշտ» վարքագծի կամ պայմանների չափանիշների) և այն աստիճանի միջև ավելի մեծ համաձայնեցման միջև, որով այդ *բարքերը* կառուցված/հագեցած են ուղղակի և կառուցվածքային բռնության ձևերը կանխելու, լուծելու և բուժելու համար:

## Ինստիտուցիոնալացում
Երկարատև բռնության շրջաններից հետո խաղաղության կառուցումը հաճախ ձևավորվում է սահմանադրական համաձայնագրերի տեսքով, որոնք ուղի են հարթում նախկին պատերազմող խմբակցությունների միջև համագործակցության և հանդուրժողականության համար: Տարբեր պետություններում կիրառված տարածված մեթոդը կոնսոցիալիզմն է: Սկզբնապես քաղաքագետ Արենդ Լեյփհարտի ներկայացված կոնսոցիալիզմը կոչ է անում ժողովրդավարության իշխանության բաժանման ձևի: Այն բնութագրվում է չորս ասպեկտով՝ մեծ կոալիցիա, փոխադարձ վետո, համամասնություն և հատվածային ինքնավարություն. այն նպատակ ունի խաղաղություն ստեղծել այն հասարակություններում, որոնք մասնատվել են իրենց ներքին բաժանումների պատճառով։  Վերջնական արդյունքում, կոնսոցիալիզմը նպատակ ունի ստեղծել կայուն հասարակություն, որը կարող է գոյատևել և հաղթահարել հնարավոր տարաձայնությունները: Կոնսոցիալական համաձայնագրերի օրինակներ կարելի է տեսնել Հյուսիսային Իռլանդիայում, Բոսնիա և Հերցեգովինայում և Լիբանանում:

Էթնիկ պատկանելության կարևորությունը նվազեցնելու նպատակով կոնսոցիալիզմի քննադատները, ինչպիսիք են Բրայան Բարին, Դոնալդ Լ. Հորովիցը և որոշ չափով՝ Ռոլանդ Փարիզը, մշակել են սահմանադրական խաղաղաշինության իրենց սեփական մոդելները, որոնք հիմնված են չափավոր հասարակության գոյության վրա։

Հորովիցի կողմից պաշտպանվող կենտրոնապաշտությունը խրախուսում է բաժանված հասարակությունների քաղաքական կուսակցություններին ընդունել չափավոր քարոզարշավի հարթակ: Այլընտրանքային քվեարկության և բաշխման պահանջի միջոցով կենտրոնապաշտությունը նպատակ ունի ստեղծել մի հասարակություն, որը քվեարկում է էթնիկ կամ կրոնական պատկանելությամբ՝ թույլ տալով քաղաքացիական հարցերին գերակայություն տալ։

## Բաղադրիչներ
Խաղաղաշինության մեջ ներառված գործունեությունները տարբերվել են՝ կախված իրավիճակից և խաղաղաշինություն իրականացնող սուբյեկտից։ Հաջողակ խաղաղաշինության գործողությունները ստեղծում են ինքնաբավ, երկարատև խաղաղությանը նպաստող միջավայր, հաշտեցնում են հակառակորդներին, կանխում են հակամարտության վերսկսումը, ինտեգրում են քաղաքացիական հասարակությունը, ստեղծում են օրենքի գերակայության մեխանիզմներ և լուծում են կառուցվածքային և հասարակական հիմնախնդիրները: Այս նպատակներին հասնելու համար խաղաղաշինությունը պետք է անդրադառնա ֆունկցիոնալ կառուցվածքներին, հուզական պայմաններին և սոցիալական հոգեբանությանը, սոցիալական կայունությանը, օրենքի գերակայությանը և էթիկային, ինչպես նաև մշակութային զգայունություններին։

Նախակոնֆլիկտային խաղաղության կառուցման միջամտությունները նպատակ ունեն կանխել բռնի հակամարտության սկիզբը։ Այս ռազմավարությունները ներառում են տարբեր դերակատարներ և ոլորտներ՝ հակամարտությունը վերափոխելու համար։ Չնայած խաղաղության կառուցման սահմանումը ներառում է նախակոնֆլիկտային միջամտություններ, գործնականում խաղաղության կառուցման միջամտությունների մեծ մասը հետկոնֆլիկտային է։ Այնուամենայնիվ, խաղաղության կառուցման շատ գիտնականներ պաշտպանում են ապագայում նախակոնֆլիկտային խաղաղության կառուցման վրա ավելի մեծ ուշադրություն դարձնելը։

Խաղաղաշինության ոլորտի բազմաթիվ գիտնականների շրջանում խաղաղաշինության ձևերի դասակարգման բազմաթիվ տարբեր մոտեցումներ կան։

Բարնեթը և այլք հետհակամարտային խաղաղության կառուցումը բաժանում են երեք չափման՝ հետհակամարտային գոտու կայունացում, պետական ինստիտուտների վերականգնում և սոցիալական և տնտեսական խնդիրների լուծում: Առաջին չափման շրջանակներում գործողությունները ամրապնդում են հետհակամարտային պետության կայունությունը և խոչընդոտում նախկին մարտիկներին պատերազմ վերադառնալուն (զինաթափում, զորացրում և վերաինտեգրում կամ ԶԶՎ): Երկրորդ չափման շրջանակներում գործողությունները զարգացնում են պետության կարողությունները՝ ապահովելու հիմնական հանրային բարիքները և բարձրացնելու պետության լեգիտիմությունը: Երրորդ չափման ծրագրերը զարգացնում են հետհակամարտային հասարակության կարողությունը՝ խաղաղ ճանապարհով կառավարելու հակամարտությունները և խթանելու սոցիալ-տնտեսական զարգացումը։

Տեղական և միջազգային ուղղվածության բաղադրիչների համադրությունը երկարաժամկետ կայուն խաղաղություն կառուցելու բանալին է։ Մաք Գինտին ասում է, որ չնայած տարբեր «բնիկ» համայնքներ օգտագործում են հակամարտությունների լուծման տարբեր մեթոդներ, դրանց մեծ մասը կիսում է ստորև բերված աղյուսակում նկարագրված ընդհանուր բնութագրերը: Քանի որ բնիկ խաղաղության կառուցման գործելակերպերը ծագում են տեղական համայնքներից, դրանք հարմարեցված են տեղական համատեքստին և մշակույթին այնպես, ինչպես ընդհանրացված միջազգային խաղաղության կառուցման մոտեցումները չեն։

## Տեսություն
Ի. Ուիլյամ Զարթմանի «Հասունության տեսությունը» ներկայացնում է «հասուն պահի» հասկացությունը հակամարտության մեջ խաղաղության բանակցությունների մեկնարկի համար, որը անհրաժեշտ (բայց ոչ բավարար) պայման է, որը պետք է կատարվի, նախքան հակամարտության մեջ գտնվող կողմերը պատրաստ լինեն հավատարմորեն մասնակցել խաղաղության բանակցություններին։ Հասուն պահը պահանջում է. (1) փակուղի, որտեղ կողմերից ոչ մեկը չի կարող հաղթանակի հասնել, և հակամարտության շարունակությունը փոխադարձաբար վնասում է. (2) ելք, որտեղ կողմերը կարող են ապահովել անհրաժեշտ անվտանգությունը, որը հնարավորություն է տալիս խաղաղության բանակցություններին։

Բացի այս հատկանիշներից, Զարտմանը պնդում է, որ պատերազմող կողմերը չեն ունենա անհրաժեշտ մոտիվացիա խաղաղություն ձգտելու համար։ Այդ պատճառով հակամարտության կողմերը կամ չեն ներգրավվի խաղաղ բանակցություններում, կամ ցանկացած խաղաղություն կարճաժամկետ կլինի։ Խաղերի տեսության տեսանկյունից մոտենալով, Զարթմանը պնդում է, որ փոխադարձ ցավ պատճառող փակուղու առկայությունը և փակուղուց դուրս գալու միջոցը հակամարտությունները բանտարկյալի դիլեմայից վերածում են հավի խաղի: Հրադադարի տևականությունը կարող է կախված լինել փոխադարձ գրավիչ հնարավորության շարունակական գոյությունից և էական դժգոհությունների լուծումից։

Խաղաղության գործընթացների ներքևից վերև ուղղված տեսությունները, ինչպիսին է փոխազդեցության տեսությունը, հաշվի են առնում լրացուցիչ չափումներ, ինչպիսին է իրական մարտիկների համար ծախս-օգուտ վերլուծությունը։

## Մշակութային ժառանգության պահպանում
[մինի|[Կառլ Հաբսբուրգ-Լոթարինգեն|Կառլ ֆոն Հաբսբուրգը 2011 թվականի պատերազմի ժամանակ Լիբիայում գտնվող «Կապույտ վահան» միջազգային կազմակերպության փաստահավաք առաքելության ժամանակ՝ մշակութային արժեքները պաշտպանելու համար։]]
Այսօրվա աշխարհում խաղաղության կառուցումը նշանակում է նաև համայնքի և բնակչության տնտեսական և մշակութային հիմքերի պահպանում և պաշտպանություն: Հետևաբար, մշակույթի և մշակութային արժեքների պաշտպանությունը գնալով ավելի կարևոր է դառնում ազգային և միջազգային մակարդակներում: Միավորված Ազգերի Կազմակերպությունը, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն և «Կապույտ վահան» միջազգային կազմակերպությունը զբաղվում են մշակութային ժառանգության պաշտպանությամբ և, հետևաբար, խաղաղության կառուցմամբ: Սա վերաբերում է նաև Միավորված Ազգերի Կազմակերպության խաղաղապահ գործունեության ինտեգրմանը։

Միջազգային իրավունքում ՄԱԿ-ը և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն փորձում են կանոններ սահմանել և կիրառել։ Խոսքը ոչ թե անձի սեփականության պաշտպանության, այլ մարդկության մշակութային ժառանգության պահպանման մասին է, հատկապես պատերազմի և զինված հակամարտության դեպքում։ «Կապույտ վահան» միջազգային կազմակերպության հիմնադիր նախագահ Կառլ ֆոն Հաբսբուրգի խոսքով՝ մշակութային արժեքների ոչնչացումը նույնպես հոգեբանական պատերազմի մաս է կազմում։ Նպատակը հակառակորդի ինքնությունն է, այդ իսկ պատճառով խորհրդանշական մշակութային արժեքները դառնում են հիմնական թիրախ։ Այն նաև նախատեսված է լուծելու հատկապես զգայուն մշակութային հիշողության, աճող մշակութային բազմազանության և պետության, տարածաշրջանի կամ մունիցիպալիտետի տնտեսական հիմքի (օրինակ՝ զբոսաշրջության) խնդիրները։

## Հիմնական կազմակերպություններ
### Միջազգային կազմակերպություններ
Միավորված Ազգերի Կազմակերպությունը մասնակցում է խաղաղության կառուցման բազմաթիվ ասպեկտների՝ թե՛ 2005-2006 թվականներին ստեղծված խաղաղության կառուցման ճարտարապետության, թե՛ այլ գործակալությունների միջոցով։

* Խաղաղության կառուցման ճարտարապետություն
** ՄԱԿ-ի Խաղաղության կառուցման հանձնաժողով (ԽԿՀ), միջկառավարական խորհրդատվական մարմին որը միավորում է հիմնական դերակատարներին, հավաքագրում ռեսուրսներ, խորհրդատվություն է տրամադրում հակամարտությունից հետո խաղաղության կառուցման ռազմավարությունների վերաբերյալ և ընդգծում է այն խնդիրները, որոնք կարող են խաթարել խաղաղությունը։
** ՄԱԿ-ի Խաղաղության Հիմնադրամ (ԽՀՀ), աջակցում է խաղաղության կառուցման այն գործունեությանը, որն անմիջականորեն նպաստում է հետկոնֆլիկտային կայունացմանը և ամրապնդում է պետական և ինստիտուցիոնալ կարողությունները: ԽՀՀ ֆինանսավորումը տրամադրվում է կամ հակամարտությունից անմիջապես հետո առավելագույնը երկու տարի ժամկետով՝ խաղաղության կառուցման և վերականգնման կարիքները խթանելու համար, կամ մինչև երեք տարի ժամկետով՝ ավելի կառուցվածքային խաղաղության կառուցման գործընթաց ստեղծելու համար։
** ՄԱԿ-ի Խաղաղության աջակցության գրասենյակը, աջակցում է Խաղաղության կառուցման հանձնաժողովին ռազմավարական խորհրդատվությամբ և քաղաքականության ուղեցույցով, կառավարում է Խաղաղության կառուցման հիմնադրամը և օգնում է գլխավոր քարտուղարին համակարգել ՄԱԿ-ի գործակալությունների խաղաղության կառուցման ջանքերը։
* Այլ գործակալություններ
** ՄԱԿ-ի քաղաքական հարցերի դեպարտամենտ, հետհակամարտային խաղաղության կառուցում
** ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագիր . հակամարտությունների կանխարգելում, խաղաղության կառուցում, հակամարտությունից հետո վերականգնում
** ՅՈՒՆԵՍԿՕ, ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների խթանման և համաշխարհային քաղաքացիության միջոցով

Համաշխարհային բանկը և Արժույթի միջազգային հիմնադրամը կենտրոնանում են խաղաղության կառուցման տնտեսական և ֆինանսական ասպեկտների վրա: Համաշխարհային բանկը նպաստում է հակամարտությունից հետո վերականգնմանը և վերականգնմանը՝ օգնելով վերականգնել հասարակության սոցիալ-տնտեսական շրջանակը: Արժույթի միջազգային հիմնադրամը զբաղվում է հակամարտությունից հետո վերականգնման և խաղաղության կառուցման հարցերով՝ գործելով ակտիվների և արտադրության մակարդակի վերականգնման ուղղությամբ։

ԵՄ Եվրոպական հանձնաժողովը իր խաղաղաշինության գործունեությունը նկարագրում է որպես հակամարտությունների կանխարգելում և կառավարում, ինչպես նաև վերականգնում և վերակառուցում: Հակամարտությունների կանխարգելումը և կառավարումը ենթադրում են բռնության անխուսափելի բռնկման դադարեցում և լայն խաղաղության գործընթացի խրախուսում: Վերականգնումն ու վերակառուցումը վերաբերում են տեղական տնտեսության և ինստիտուցիոնալ կարողությունների վերականգնմանը։

### Կառավարական կազմակերպություններ
#### Ֆրանսիա

* Ֆրանսիայի պաշտպանության նախարարություն, գործողությունները ներառում են խաղաղապահ, քաղաքական և սահմանադրական գործընթացներ, ժողովրդավարացում, վարչական պետական կարողություններ, պետական ֆինանսների և հարկային քաղաքականության տեխնիկական օգնություն, ինչպես նաև անկախ լրատվամիջոցների աջակցություն։
* Ֆրանսիայի արտաքին գործերի և եվրոպական գործերի նախարարություն, աջակցում է խաղաղության ամրապնդմանը, ներառյալ զենքի էմբարգոյի պահպանման մոնիթորինգը, խաղաղապահ զորքերի տեղակայումը, ապօրինի բռնության վերացումը և ոստիկանության ու ժանդարմերիայի տեղակայումը՝ օրենքի գերակայության աջակցման համար։
* Ֆրանսիական զարգացման գործակալություն, կենտրոնանում է ճգնաժամերի կանխարգելման վրա՝ մարդասիրական գործողությունների և զարգացման միջոցով

#### Գերմանիա
* Գերմանիայի Դաշնային Արտաքին գործերի նախարարություն, աջակցում է հակամարտությունների կարգավորմանը և հակամարտությունից հետո խաղաղության կառուցմանը, ներառյալ կայուն պետական կառույցների ստեղծումը (օրենքի գերակայություն, ժողովրդավարություն, մարդու իրավունքներ և անվտանգություն) և խաղաղության ներուժի ստեղծումը քաղաքացիական հասարակության, լրատվամիջոցների, մշակութային գործերի և կրթության շրջանակներում։
* Գերմանիայի Դաշնային Պաշտպանության նախարարությունը զբաղվում է ներպետական հակամարտության հետևանքով երկրի ենթակառուցվածքների ոչնչացմամբ, անվտանգության ուժերի բարեփոխմամբ, մարտիկների զորացրմամբ, դատական համակարգի և կառավարական կառույցների վերականգնմամբ, ինչպես նաև ընտրությունների նախապատրաստմամբ։
* Գերմանիայի տնտեսական համագործակցության և զարգացման դաշնային նախարարությունը անդրադառնում է տնտեսական, սոցիալական, էկոլոգիական և քաղաքական պայմաններին, որոնք նպաստում են հակամարտությունների կառուցվածքային պատճառների վերացմանը և հակամարտությունների խաղաղ կառավարմանը։ Քննարկվող հարցերը ներառում են աղքատության կրճատումը, աղքատներին աջակցող կայուն տնտեսական աճը, լավ կառավարումը և ժողովրդավարությունը։

#### Ճապոնիա
* Արտաքին գործերի նախարարություն (ԱԳՆ), աջակցում է խաղաղության կառուցմանը։ Նպատակ ունենալով արձագանքել նախարար Տարո Ասոյի 2007 թվականի ելույթին, նախարարությունը իրականացնում է (平和構築人材育成事業) ծրագիրը՝ պատրաստելու խաղաղաշինության ոլորտում աշխատելու կարողություն ունեցող քաղաքացիական մասնագետներ Ճապոնիայից և այլ երկրներից։

#### Շվեյցարիա
* Արտաքին գործերի դաշնային դեպարտամենտ, Շվեյցարիայի դաշնային խորհրդարանի կողմից 2004 թվականին ընդունված օրինագծից հետո, որը նախանշում է քաղաքացիական խաղաղության կառուցման և մարդու իրավունքների ամրապնդման տարբեր միջոցառումներ, Արտաքին գործերի դաշնային դեպարտամենտի  մարդկային անվտանգության բաժինը պատասխանատու է եղել աշխարհում մարդկային անվտանգության խթանմանը նպաստող միջոցառումների իրականացման համար: Այն խաղաղության, մարդու իրավունքների և մարդասիրական քաղաքականության, ինչպես նաև Շվեյցարիայի միգրացիոն արտաքին քաղաքականության իրավասության կենտրոնն է։ Այս նպատակով FDFA-ն ստանում է վարկային գիծ, որը պետք է թարմացվի և հաստատվի խորհրդարանի կողմից չորս տարին մեկ (2012-2016 թվականների համար այն կազմել է 310 միլիոն շվեյցարական ֆրանկ): Դրա հիմնական խաղաղության կառուցման ծրագրերը կենտրոնանում են 1. Աֆրիկյան Մեծ լճերի տարածաշրջանի (Բուրունդի և Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն), 2. Սուդանի, Հարավային Սուդանի և Աֆրիկյան եղջյուրի, 3. Արևմտյան Աֆրիկայի և Սահելի, 4. Մերձավոր Արևելքի, 5. Նեպալի, 6. Հարավարևելյան Եվրոպայի և 7. Կոլումբիայի վրա:

#### Միացյալ Թագավորություն
* Մեծ Բրիտանիայի Արտաքին գործերի և համագործակցության գրասենյակը իրականացնում է մի շարք վերակառուցման գործողություններ, որոնք անհրաժեշտ են հակամարտությունից անմիջապես հետո։
* Մեծ Բրիտանիայի պաշտպանության նախարարությունը զբաղվում է հակամարտության հիմքում ընկած պատճառների և ժողովրդի կարիքների լուծմանն ուղղված երկարաժամկետ գործունեությամբ։
* Մեծ Բրիտանիայի միջազգային զարգացման դեպարտամենտը աշխատանքներ է տանում հակամարտությունների կանխարգելման (կարճաժամկետ գործողություններ՝ բռնի հակամարտության բռնկումը կամ կրկնությունը կանխելու համար) և խաղաղաշինության (միջնաժամկետ և երկարաժամկետ գործողություններ՝ բռնի հակամարտության հիմքում ընկած գործոնները լուծելու համար), ներառյալ՝ վերականգնման և վերականգնման ծրագրերը, անվտանգություն, անցումային արդարադատություն և հաշտեցում ապահովող պետական ինստիտուտների կառուցումը, ինչպես նաև հիմնական սոցիալական ծառայությունների մատուցումը։

#### Միացյալ Նահանգներ
[աջից|մինի|[ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալություն|USAID-ի լոգո]]

* ԱՄՆ Պետդեպարտամենտ, օգնում է հակամարտությունից հետո գտնվող պետություններին ստեղծել երկարատև խաղաղության, լավ կառավարման և կայուն զարգացման հիմքեր։
* ԱՄՆ Պաշտպանության նախարարություն, օգնում է վերակառուցմանը, ներառյալ մարդասիրական օգնությունը, հանրային առողջապահությունը, ենթակառուցվածքները, տնտեսական զարգացումը, օրենքի գերակայությունը, քաղաքացիական կառավարումը և լրատվամիջոցները, ինչպես նաև կայունացմանը, ներառյալ անվտանգության ուժերը, հաղորդակցման հմտությունները, մարդասիրական կարողությունները և տարածքային փորձագիտությունը։
* ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալություն, իրականացնում է անհապաղ միջամտություններ՝ խաղաղության գործընթացին աջակցելու համար թափ հաղորդելու համար, ներառյալ խաղաղության բանակցություններին աջակցելը, քաղաքացիների անվտանգության ամրապնդումը, հաշտեցման խթանումը և ժողովրդավարական քաղաքական գործընթացների ընդլայնումը

### Ոչ կառավարական կազմակերպություններ
* Կաթոլիկ օգնության ծառայություններ, Բալթիմորում տեղակայված կաթոլիկ մարդասիրական գործակալություն, որը տրամադրում է արտակարգ օգնություն աղետից կամ հակամարտությունից հետո և խրախուսում է երկարաժամկետ զարգացումը խաղաղության կառուցման և այլ գործունեության միջոցով։
* Խիղճ։ Հարկեր խաղաղության, այլ ոչ թե պատերազմի համար, Լոնդոնում գործող կազմակերպություն, որը խթանում է խաղաղաշինությունը որպես ռազմական անվտանգության այլընտրանք՝ Խաղաղության հարկի մասին օրինագծի և Մեծ Բրիտանիայի 1 միլիարդ ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ հակամարտությունների, կայունության և անվտանգության հիմնադրամի բարեփոխման միջոցով։
* Հաշտեցման ռեսուրսներ, Լոնդոնում գործող անկախ կազմակերպություն, որն աշխատում է հակամարտության մեջ գտնվող մարդկանց հետ՝ բռնությունը կանխելու և խաղաղություն կառուցելու համար։
* Ճգնաժամերի կառավարման նախաձեռնություն, Հելսինկիում գործող կազմակերպություն, որը աշխատում է հակամարտությունների լուծման և կայուն խաղաղության կառուցման ուղղությամբ՝ միավորելով միջազգային խաղաղարար փորձագետներին և տեղական առաջնորդներին։
* «Սերունդներ խաղաղության համար», Ամմանում տեղակայված գլոբալ ոչ առևտրային խաղաղաշինական կազմակերպություն, որը նվիրված է հակամարտությունների կայուն վերափոխմանը՝ երիտասարդության վրա կենտրոնանալով։
* IIDA Կանանց զարգացման կազմակերպություն, Սոմալիի ոչ առևտրային, քաղաքականապես անկախ, ոչ կառավարական կազմակերպություն է, որը ստեղծվել է կանանց կողմից՝ Սոմալիում խաղաղության կառուցման և կանանց իրավունքների պաշտպանության համար աշխատելու համար։
* «Փոփոխության նախաձեռնություններ».,համաշխարհային կազմակերպություն, որը նվիրված է «աշխարհի բաժանարար գծերի միջև վստահության կառուցմանը» (մշակույթի, ազգության, հավատքի և ծագման), զբաղվում է խաղաղության կառուցմամբ և ամրապնդմամբ 1946 թվականից և ներկայումս գործում է Աֆրիկայի Մեծ լճերի տարածքում,Սիերա Լեոնեում և հակամարտության այլ գոտիներում։
* Հակամարտությունների վերափոխման և խաղաղաշինության ինստիտուտ (ICP), Շվեյցարիայում հիմնված ՀԿ, որը մասնագիտացած է խաղաղաշինության, հակամարտությունների ոչ բռնի վերափոխման, միջնորդության և վերապատրաստման ոլորտներում։
* «International Alert»,Լոնդոնում գործող բարեգործական կազմակերպություն, որն աշխատում է բռնի հակամարտություններից տուժած մարդկանց հետ՝ բարելավելու նրանց խաղաղության հեռանկարները և նպաստում է խաղաղաշինության քաղաքականության և գործելակերպի ձևավորմանը և ամրապնդմանը։
* Միջազգային ճգնաժամային խումբ, Բրյուսելում գործող ոչ առևտրային կազմակերպություն, որը խորհրդատվություն է տրամադրում կառավարություններին և միջկառավարական կազմակերպություններին մահացու հակամարտությունների կանխարգելման և լուծման վերաբերյալ։
* Interpeace, Ժնևում գործող ոչ առևտրային կազմակերպություն և Միավորված Ազգերի կազմակերպության ռազմավարական գործընկեր, որը աշխատում է երկարատև խաղաղություն կառուցելու ուղղությամբ՝ հետևելով հինգ հիմնական սկզբունքների, որոնք մարդկանց դնում են խաղաղության կառուցման գործընթացի կենտրոնում։
* Հրեա-պաղեստինյան հյուրասենյակի երկխոսության խումբ, 1992 թվականից ի վեր մոդելավորում և աջակցում է հակառակորդների միջև հարաբերություններին՝ միաժամանակ ստեղծելով վավերագրական ֆիլմեր, որոնք կօգնեն ձեզ։ 2003-2007 թվականներին «Տավոնգա» ճամբարը Պաղեստինի և Իսրայելի 50 քաղաքներից հարյուրավոր մեծահասակների և երիտասարդների է բերել՝ հաջողությամբ ապրելու և շփվելու պաղեստինա-հրեական ընտանեկան խաղաղարարների ճամբարում՝ Օսեհ Շալոմ - Սանեա ալ-Սալամ
* Կարունա խաղաղաշինության կենտրոն, ԱՄՆ-ում գործող միջազգային ոչ առևտրային կազմակերպություն, որը վարում է հետկոնֆլիկտային խաղաղաշինության վերաբերյալ դասընթացներ և ծրագրեր կառավարության, զարգացման հաստատությունների, քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների և տեղական համայնքների համար։
* Անվնաս խաղաղապահ ուժեր, Բրյուսելում գործող ոչ առևտրային կազմակերպություն, որը խթանում և իրականացնում է անզեն քաղաքացիական խաղաղապահությունը՝ որպես բռնության նվազեցման և բռնի հակամարտության իրավիճակներում քաղաքացիական բնակչությանը պաշտպանելու գործիք։
* «Խաղաղության ուղիղ» (Peace Direct), Լոնդոնում գործող բարեգործական կազմակերպություն, որը ֆինանսական և վարչական աջակցություն է ցուցաբերում ժողովրդական խաղաղության կառուցման ջանքերին և բարձրացնում միջազգային իրազեկվածությունը ինչպես կոնկրետ նախագծերի, այնպես էլ ընդհանուր առմամբ ժողովրդական խաղաղության կառուցման վերաբերյալ։
* Saferworld, Մեծ Բրիտանիայում գործող անկախ միջազգային կազմակերպություն, որը զբաղվում է բռնի հակամարտությունների կանխմամբ և ավելի անվտանգ կյանք կառուցելով։
* «Ընդհանուր հողի որոնում», միջազգային կազմակերպություն, որը հիմնադրվել է 1982 թվականին և գործում է 35 երկրներում, որն օգտագործում է ապացույցների վրա հիմնված մոտեցումներ՝ համայնքների կողմից հակամարտությունների հաղթահարման ձևը փոխակերպելու և համագործակցային լուծումներ գտնելու համար։
* Երեքշաբթիի երեխաներ, Նյու Յորքում գործող կազմակերպություն, որը միավորում է Նյու Յորքի և ամբողջ աշխարհի 15-20 տարեկան դեռահասների, ովքեր ունեն «ընդհանուր կապ»՝ ընտանիքի անդամի կորուստը ահաբեկչական գործողության պատճառով: 2008 թվականին մեկնարկած «Ընդհանուր կապ» նախագիծը մինչ օրս օգնել է 15 երկրներից և տարածքներից 308 դեռահասի՝ ահաբեկչության պատճառով սիրելի մարդուն կորցնելու իրենց փորձառությունները վերածել դրական գործողությունների, որոնք կարող են օգնել նմանատիպ ողբերգության ենթարկված այլ մարդկանց: Մասնակիցները կիսում են ծրագրի տեսլականը՝ «Թող մեր անցյալը փոխի ապագան»
* UNOY Peacebuilders (Երիտասարդ խաղաղասերների միացյալ ցանց), Հաագայում տեղակայված երիտասարդ առաջնորդների և երիտասարդական կազմակերպությունների ցանց, որը նպաստում է կապակցված կազմակերպությունների խաղաղաշինության ջանքերին՝ ցանցային կապերի, տեղեկատվության փոխանակման, հետազոտությունների և դրամահավաքի միջոցով։

### Գիտահետազոտական և ակադեմիական ինստիտուտներ
* Արդարադատության և խաղաղության կառուցման կենտրոն, Արևելյան մենոնիտական համալսարանի ակադեմիական ծրագիրը, խթանում է խաղաղության կառուցումը, ստեղծագործական խնամքը, փորձառական ուսուցումը և միջմշակութային ներգրավվածությունը. ուսմունքները հիմնված են մենոնիտական քրիստոնեության վրա։
* Խաղաղության կառուցման և զարգացման կենտրոն, Ամերիկյան համալսարանի միջազգային ծառայության դպրոցի ակադեմիական կենտրոն, որը խթանում է խաղաղության կրթության, քաղաքացիական ներգրավվածության, ոչ բռնի դիմադրության, հակամարտությունների լուծման, կրոնի և խաղաղության, ինչպես նաև խաղաղության կառուցման ոլորտներում հետազոտությունների և պրակտիկայի միջմշակութային զարգացումը։
* Իռլանդական խաղաղության ինստիտուտ, խթանում է խաղաղությունն ու հաշտեցումը Իռլանդիայում և աշխատում է Իռլանդիայի հակամարտությունների կարգավորումից քաղված դասերը կիրառել այլ հակամարտությունների վրա։
* Ջոան Բ. Քրոքի անվան միջազգային խաղաղության ուսումնասիրությունների ինստիտուտ, Նոթր Դամի համալսարանի աստիճան շնորհող ինստիտուտ, որը խթանում է բռնի հակամարտությունների պատճառների և կայուն խաղաղության պայմանների վերաբերյալ հետազոտությունները, կրթությունը և իրազեկվածությունը։
* Միացյալ Նահանգների Խաղաղության Ինստիտուտ ՝ անկուսակցական դաշնային հաստատություն, որն աշխատում է աշխարհում բռնի հակամարտությունների կանխարգելման կամ դադարեցման ուղղությամբ՝ հովանավորելով հետազոտություններ և օգտագործելով դրանք գործողությունների մասին տեղեկացվածություն հաղորդելու համար։
* Խաղաղության համալսարան, Կոստա Ռիկայում գտնվող միջազգային բարձրագույն ուսումնական հաստատություն, որի նպատակն է խթանել խաղաղությունը՝ զբաղվելով դասավանդմամբ, հետազոտությամբ, վերապատրաստմամբ և խաղաղության կառուցման համար անհրաժեշտ գիտելիքների տարածմամբ։
* Swisspeace՝ Բազելի համալսարանի (Շվեյցարիա) հետ կապված գործնական կողմնորոշված խաղաղության հետազոտական ինստիտուտ, որը վերլուծում է բռնի հակամարտությունների պատճառները և մշակում դրանց խաղաղ վերափոխման ռազմավարություններ։
* CDA համագործակցային ուսուցման նախագծեր, գործողությունների հետազոտական և խորհրդատվական կազմակերպություն, որը նվիրված է խաղաղության կառուցման, զարգացման և մարդասիրական ջանքերի արդյունավետության և հաշվետվողականության բարելավմանը այն վայրերում, որտեղ համայնքները հակամարտության մեջ են։

աջից|մինի|275x275փքս|Միացյալ Նահանգների Խաղաղության Ինստիտուտի գլխավոր գրասենյակը Վաշինգտոնում

## Կանայք խաղաղաշինության մեջ
[մինի|[Նադիա Մուրադը Նոբելյան խաղաղության մրցանակի է արժանացել « սեռական բռնությունը որպես պատերազմի և զինված հակամարտության զենք օգտագործելուն վերջ դնելու ջանքերի համար»։]]
Կանայք ավանդաբար սահմանափակ դեր են խաղացել խաղաղության կառուցման գործընթացներում, չնայած նրանք հաճախ պատասխանատվություն են կրում բռնի հակամարտությունից հետո իրենց ընտանիքների հիմնական կարիքները հոգալու համար: Նրանք հատկապես հավանական է, որ ներկայացված չեն կամ թերներկայացված են բանակցություններում, քաղաքական որոշումների կայացման գործընթացում, բարձր մակարդակի քաղաքականության մշակման և դատական բարձր պաշտոններում: Շատ հասարակությունների պատրիարխալ մշակույթները խանգարում են նրանց ճանաչել այն դերը, որը կանայք կարող են խաղալ խաղաղության կառուցման գործում։ Այնուամենայնիվ, խաղաղության կառուցման շատ գիտնականներ և Միավորված Ազգերի Կազմակերպությունը ճանաչել են, որ կանայք կենսական դեր են խաղում կայուն խաղաղության երեք հենասյուների ապահովման գործում՝ տնտեսական վերականգնում և հաշտեցում, սոցիալական համախմբվածություն և զարգացում և քաղաքական լեգիտիմություն, անվտանգություն և կառավարում։

2000 թվականի հոկտեմբերին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի կողմից միաձայն ընդունվեԼ Է կանանց, խաղաղության և անվտանգության վերաբերյալ 1325 (S/RES/1325) բանաձևը ՝ 1261 (1999), 1265 (1999), 1296 (2000) և 1314 (2000) բանաձևերը հետ կանչելուց հետո: Բանաձևը ճանաչում էր զինված հակամարտության անհամաչափ և եզակի ազդեցությունը կանանց և աղջիկների վրա: Այն կոչ էր անում գենդերային հեռանկարի ընդունումը՝ հաշվի առնելով կանանց և աղջիկների հատուկ կարիքները հակամարտության, հայրենադարձության և վերաբնակեցման, վերականգնման, վերաինտեգրման և հակամարտությունից հետո վերականգնման ընթացքում։

2010 թվականին, Անվտանգության խորհրդի խնդրանքով, Գլխավոր քարտուղարը հրապարակել է խաղաղության կառուցմանը կանանց մասնակցության վերաբերյալ թարմացված զեկույց: Զեկույցում ուրվագծվում են այն մարտահրավերները, որոնց կանայք շարունակում են բախվել վերականգնման և խաղաղության կառուցման գործընթացին մասնակցելու գործում, և այս բացառման բացասական ազդեցությունը նրանց և ընդհանրապես հասարակությունների վրա: Այս մարտահրավերներին արձագանքելու համար այն առաջարկում է 7 կետից բաղկացած համապարփակ գործողությունների ծրագիր, որը կներառի յոթ պարտավորությունների ոլորտներ՝ միջնորդություն, հետկոնֆլիկտային պլանավորում, ֆինանսավորում, քաղաքացիական կարողություններ, հետկոնֆլիկտային կառավարում, օրենքի գերակայություն և տնտեսական վերականգնում: Գործողությունների ծրագիրը նպատակ ունի նպաստել կանանց, խաղաղության և անվտանգության օրակարգի առաջընթացին: Այս գործողությունների ծրագրի մոնիթորինգն ու իրականացումն այժմ համատեղ ղեկավարում են Խաղաղության կառուցման աջակցության գրասենյակը և ՄԱԿ-ի կանայք կազմակերպությունը։

Փորթերը քննարկում է կանանց առաջնորդության աճող դերը պատերազմի հակված երկրներում և դրա ազդեցությունը խաղաղության կառուցման վրա: Գիրքը գրվելու ընթացքում, բռնի հակամարտությունների հակված յոթ երկրներում կին ղեկավարներ են եղել: Լիբերիայից Էլեն Ջոնսոն-Սիրլիֆը և Չիլիից Միշել Բաչելետը իրենց համապատասխան երկրների առաջին կին ղեկավարներն էին, իսկ նախագահ Ջոնսոն-Սիրլիֆը Աֆրիկայի առաջին կին ղեկավարն էր: Երկու կանայք էլ օգտագործել են իրենց սեռը՝ օգտագործելու «մայրական խորհրդանիշի ուժը՝ այն հույսը, որ կինը կարող է լավագույնս փակել պատերազմի և բռնապետության հետևանքով իրենց հասարակությունների վրա թողած վերքերը»։

## Օրինակներ 21-րդ դարի սկզբից
ՄԱԿ-ի Խաղաղության կառուցման հանձնաժողովն աշխատում է Բուրունդիում, Կենտրոնական Աֆրիկյան Հանրապետությունում, Գվինեայում, Գվինեա-Բիսաուում, Լիբերիայում և Սիերա Լեոնեում, իսկ ՄԱԿ-ի Խաղաղության կառուցման հիմնադրամը ֆինանսավորում է ծրագրեր Բուրունդիում, Կենտրոնական Աֆրիկյան Հանրապետությունում, Չադում, Կոմորոսում, Կոտ դ'Իվուարում, Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում Գվատեմալայում, Հայիթիում, Քենիայում, Ղրղզստանում, Լիբանանում, Լիբերիայում, Նեպալում, Նիգերում, Սիերա Լեոնեում, Սոմալիում, Շրի Լանկայում, Սուդանում, Հարավային Սուդանում, Թիմոր-Լեստեյում և Ուգանդայում։

Համաշխարհային բանկի Միջազգային զարգացման ասոցիացիան պահպանում է Արևելյան Թիմորի համար նախատեսված վստահության հիմնադրամը Թիմոր-Լեստեում:Սա նպաստել է երկրում վերակառուցմանը, համայնքների հզորացմանը և տեղական ինքնակառավարմանը:

Աֆղանստանում և Իրաքում պատերազմներն ավարտելուց հետո, Միացյալ Նահանգները երկու երկրների վրա հարձակումներից հետո 104 միլիարդ դոլար է ներդրել վերականգնման և օգնության ջանքերում: Միայն Իրաքի օգնության և վերակառուցման հիմնադրամը 2003 և 2004 ֆինանսական տարիների ընթացքում ստացել է 21 միլիարդ դոլար։ Գումարը տրամադրվել է Միացյալ Նահանգների Պետդեպարտամենտից, Միացյալ Նահանգների Միջազգային զարգացման գործակալությունից և Միացյալ Նահանգների պաշտպանության նախարարությունից և ներառել է անվտանգության, առողջապահության, կրթության, սոցիալական ապահովության, կառավարման, տնտեսական աճի և մարդասիրական հարցերի ֆինանսավորում։

## Արդյունքներ
2010 թվականին կոմիտեն վերանայել է իր օրակարգում ընդգրկված առաջին չորս երկրների հետ կատարած աշխատանքը։ Պուլիցերյան ճգնաժամային լուսաբանման կենտրոնի կողմից անցկացված անկախ վերանայումը նույնպես ընդգծել է կոմիտեի վաղ շրջանի հաջողություններն ու մարտահրավերները։

## Քննադատություններ
Ջենիֆեր Հեյզենը պնդում է, որ խաղաղության կառուցման հետ կապված կան երկու հիմնական բանավեճեր, առաջինը կենտրոնանում է լիբերալ դեմոկրատական մոդելի դերի վրա խաղաղության կառուցման գործունեության նախագծման և արդյունքների չափման գործում, իսկ մյուսը կասկածի տակ է դնում երրորդ կողմի դերը խաղաղության կառուցման գործում։

Խաղաղության կառուցման գործում լիբերալ դեմոկրատական մոդելի դերի վերաբերյալ բանավեճի վերաբերյալ մի կողմը պնդում է, որ լիբերալ դեմոկրատիան ինքնին խաղաղության կառուցման գործունեության կենսունակ վերջնական նպատակ է, բայց որ դրան հասնելու համար իրականացվող գործողությունները պետք է վերանայվեն. ժողովրդավարական ընտրություններին և շուկայական տնտեսությանը շտապ անցումը կարող է խաթարել կայունությունը, իսկ անցկացված ընտրությունները կամ ընդունված տնտեսական օրենսդրությունը հաջողության անհամապատասխան չափանիշ են: Ինստիտուցիոնալ փոփոխությունները անհրաժեշտ են, և անցումները պետք է լինեն աստիճանական:

Մյուս կողմը պնդում է, որ լիբերալ ժողովրդավարությունը կարող է անբավարար կամ նույնիսկ անտեղի նպատակ լինել խաղաղության կառուցման ջանքերի համար, և որ ուշադրությունը պետք է կենտրոնացվի սոցիալական վերափոխման վրա՝ հակամարտությունների լուծման ոչ բռնի մեխանիզմներ մշակելու համար՝ անկախ դրանց ձևից։

Երրորդ կողմի դերի վերաբերյալ Դեյվիդ Չանդլերը պնդում է, որ արտաքին աջակցությունը ստեղծում է կախվածություն և խաթարում տեղական և ներքին քաղաքականությունը, այդպիսով խաթարելով ինքնավարությունը և ինքնակառավարման կարողությունը, իսկ երրորդ կողմի դերակատարների հեռանալուց հետո կառավարությունները թողնում են թույլ և կախված արտաքին օգնությունից։ Քանի որ խաղաղաշինության տրամաբանությունը հիմնված է հասարակական համոզմունքներն ու վարքագիծը փոխելու համար հաստատությունների կառուցման և ամրապնդման վրա, հաջողությունը կախված է բնակչության կողմից այդ հաստատությունների հավանությունից։ Հաստատությունների կառուցման ցանկացած երրորդ կողմի փորձ՝ առանց իրական ներքին աջակցության, կհանգեցնի դատարկ հաստատությունների, ինչը կարող է հանգեցնել այնպիսի իրավիճակի, երբ ժողովրդավարական հաստատությունները հաստատվում են նախքան ներքին քաղաքականությունը լիբերալ, ժողովրդավարական ձևով զարգանալը, և անկայուն քաղաքական կարգի։

Սևերին Օտեսերն առաջարկում է այլ մոտեցում, որը կենտրոնանում է խաղաղության կառուցման գործում առօրյա գործելակերպի դերի վրա։ Նա պնդում է, որ օտարերկրյա խաղաղության կառուցողների առօրյա գործելակերպը, սովորությունները և պատմությունները ուժեղ ազդեցություն ունեն խաղաղության կառուցման արդյունավետության վրա: Օտեսերն ընդգծում է, որ միջազգային խաղաղության կառուցողները լիովին չեն հասկանում այն հակամարտությունները, որոնք փորձում են լուծել, քանի որ հազվադեպ են տեղական առաջնորդներին ներգրավում որոշումների կայացման գործընթացում, չեն խոսում տեղական լեզուներով և բավականաչափ երկար չեն մնում արդյունավետ փոփոխությունները վերահսկելու համար: Սա որոշում կայացնողներին զրկում է խաղաղության կառուցման գործընթացի հիմնական խաղացողների հետ կապից:

Ջերեմի Վայնշտեյնը մարտահրավեր է նետում այն ենթադրությանը, որ թույլ և ձախողված պետությունները չեն կարող վերականգնվել: Նա պնդում է, որ ինքնավար վերականգնման գործընթացի միջոցով միջազգային խաղաղապահ առաքելությունները կարող են ավելորդ լինել վերականգնման համար, քանի որ ենթադրում են, որ հակամարտությունները չեն կարող լուծվել երկրի կողմից ներքին ուժերով։ Ինքնավար վերականգնումը նկարագրում է որպես «գործընթաց, որի միջոցով երկրները հասնում են երկարատև խաղաղության, բռնության համակարգված կրճատման և հետպատերազմյան քաղաքական ու տնտեսական զարգացման՝ միջազգային միջամտության բացակայության դեպքում»։ Պատերազմին իր բնականոն ընթացքը թողնելով ստեղծված խաղաղության և ինստիտուտների միջոցով ինքնավար վերականգնումը կարող է դիտվել որպես հաջողություն: Նա պնդում է, որ պատերազմը հանգեցնում է խաղաղության՝ թույլ տալով բնականաբար ավելի ուժեղ կռվող կողմին ձեռք բերել իշխանություն, այլ ոչ թե միջնորդավորված խաղաղության համաձայնագրի միջոցով, որը երկու կողմերին թողնում է դեռևս կռվելու ունակ: Երկրորդ, նա պնդում է, որ պատերազմը մրցակցություն է ապահովում հանրային բարիքների մատակարարների միջև, մինչև մեկը կարողանա վերահսկել մենաշնորհը: Նա ասում է, որ պատերազմը կարող է խթան ստեղծել բոլոր մակարդակներում ինստիտուտներ ստեղծելու համար՝ իշխանությունը համախմբելու և քաղաքացիներից ռեսուրսներ հանելու համար, միաժամանակ որոշակի իշխանություն տալով քաղաքացիներին՝ կախված նրանից, թե որքանով են ինստիտուտները կախված դրանցից հարկային եկամուտների համար:

Սակայն Կոլումբիայի համալսարանի Վիրջինիա Ֆորտնան կարծում է, որ խաղաղապահ միջամտությունները իրականում էական նշանակություն ունեն քաղաքացիական պատերազմի ավարտից հետո։ Նա պնդում է, որ ընտրության կողմնակալությունը, որտեղ հակառակորդները մատնանշում են միայն ձախողված խաղաղապահ միջամտությունները և չեն համեմատում այդ առաքելությունները այն իրավիճակների հետ, երբ միջամտություններ չեն իրականացվում, մասամբ մեղավոր է քննադատությունների համար: Ֆորտնան ասում է, որ խաղաղապահ առաքելությունները հազվադեպ են հայտնվում հեշտությամբ լուծելի իրավիճակներում, մինչդեռ դրանք ուղարկվում են ավելի դժվար, ավելի ռիսկային պատերազմից հետո իրավիճակներ, որտեղ առաքելությունները ավելի հավանական է, որ ձախողվեն, և խաղաղության համաձայնագրերը քիչ հավանական է, որ կատարվեն: Երբ որոշակի խաղաղապահ դեպքի ուսումնասիրության բոլոր գործոնները պատշաճ կերպով հաշվի են առնվում, Ֆորտնան ցույց է տալիս, որ խաղաղապահ առաքելությունները իրականում օգնում են մեծացնել քաղաքացիական պատերազմից հետո կայուն խաղաղության հնարավորությունները:

Արևելյան Թիմորի դեպքը կարելի է դիտարկել որպես հաշտեցում՝ առանց հակամարտության հիմքում ընկած դժգոհությունները լուծելու։

### Մշակութային գերիշխանության շարունակականություն
Շատ գիտնականներ պնդում են, որ խաղաղաշինությունը լիբերալ ինտերնացիոնալիզմի դրսևորում է և, հետևաբար, արևմտյան արժեքներն ու գործելակերպը պարտադրում է այլ մշակույթներին: Մակ Գինտին նշում է, որ չնայած խաղաղաշինությունը արևմտյան մշակույթի բոլոր ասպեկտները չի պրոյեկտում ստացող պետությունների վրա, այն փոխանցում է դրանցից մի քանիսը, այդ թվում՝ նեոլիբերալիզմի նման հասկացություններ, որոնք Արևմուտքը պահանջում է, որ օգնություն ստացողները ավելի ուշադիր հետևեն, քան արևմտյան երկրների մեծ մասը։ Բարնեթը նաև նշում է, որ ազատականացման և ժողովրդավարացման խթանումը կարող է խաթարել խաղաղության կառուցման գործընթացը, եթե անվտանգության և կայուն ինստիտուտների ամրապնդումը միաժամանակ չձգտվի։ Ռիչմոնդը ցույց է տվել, թե ինչպես է «լիբերալ խաղաղաշինությունը» ներկայացնում քաղաքական հանդիպում, որը կարող է հանգեցնել խաղաղության հետլիբերալ ձևի: Տեղական և միջազգային գործիչները, նորմերը, հաստատությունները և շահերը փոխգործակցում են միմյանց հետ տարբեր համատեքստերում՝ համաձայն իրենց համապատասխան ուժային հարաբերությունների և օրինական իշխանության կառուցվածքների վերաբերյալ իրենց տարբեր պատկերացումների։ Նոուլսն ու Մատիշեկը հարմարվում են խաղաղաշինության ներքին խնդրին՝ պաշտպանելով անվտանգության ուժերի օգնության (ԱՈՒՕ) ավելի լավ տեսլականը. դոնոր պետությունները/գործիչները փորձում են կառուցել արդյունավետ ընդունող երկրի անվտանգության ուժեր թույլ պետությունում, որտեղ նրանք ուշադրությունը տեղափոխում են ռազմական արդյունավետությունից (արևմտյան գերիշխանության բնորոշ մոտեցում) դեպի այնպիսի մոտեցում, որը լիազորում է տեղական ոչ ֆորմալ անվտանգության գործիչներին ստանձնել իրենց անվտանգության պատասխանատվությունը և լինել պետության ռազմավարական տեսլականի մաս: Նման մոտեցումը փորձում է շրջանցել ԱՈՒՕ-ի ներքին թերությունները՝ Արևմտյան անվտանգության ճարտարապետություն պարտադրելով այն պետությանը, որը չունի անվտանգության ոլորտի բարեփոխումների (ԱՈՒԲ) այս «օտար» ձևը աջակցելու համար անհրաժեշտ ինստիտուտները, ռեսուրսները կամ քաղաքացիական-ռազմական հարաբերությունները։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Adhikari, Monalisa. "Peacebuilding with “Chinese characteristics”? Insights from China's engagement in Myanmar's peace process." *International Studies Review* 23.4 (2021): 1699-1726.
* 
* 
* 
* Doyle, Michael W., and Nicholas Sambanis. "International peacebuilding: A theoretical and quantitative analysis." *American political science review* 94.4 (2000): 779-801. online
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Rae, James DeShaw. *Peacebuilding and Transitional Justice in East Timor* (Lynne Rienner Publishers, 2022).
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Գլոբալ քաղաքացիականություն
Կատեգորիա:Դիվանագիտություն
Կատեգորիա:Խաղաղության և հակամարտության ուսումնասիրություն
Կատեգորիա:Խաղաղություն
Կատեգորիա:Միջազգային անվտանգություն
Կատեգորիա:ՆԱՏՕ
Կատեգորիա:Պատերազմի հետևանք