Կլինիկական լաբորատոր ախտորոշում

**Կլինիկական լաբորատոր ախտորոշում**, բժշկական հետազոտության մեթոդ, որն իրականացվում է հիվանդությունների հայտնաբերման, ախտորոշման կամ հիվանդության բուժման ընթացքը որոշելու, ախտորոշելու կամ վերահսկելու համար: Կլինիկական լաբորատոր ախտորոշումները, ինչպիսիք են` ախտորոշիչ պատկերում, գենետիկական ախտորոշում, կենսաքիմիական, իմունոլոգիական, մանրէաբանական և մոլեկուլային ախտորոշման հետ կապված նաև բջջաբանական վերլուծություն, սովորաբար կատարվում են բժշկական հաստատություններում:

## Հետազոտության տեսակներ
### Ըստ նպատակի
Բժշկական հետազոտությունները կարելի է դասակարգել ըստ իրենց նպատակների՝ ախտորոշում, սքրինինգ և մոնիտորինգ:

#### Ախտորոշում
[մինի|Թոքերի [սցինտիգրաֆիա` թոքերի քաղցկեղի գնահատման համար]]
Ախտորոշիչ հետազոտությունը ընթացակարգ է, որը կատարվում է հիվանդության առկայության հաստատման կամ տվյալ անձի մոտ որևէ հիվանդության առկայության կասկածի դեպքում, սովորաբար ախտանիշները հայտնելուց հետո կամ այլ բժշկական հետազոտությունների արդյունքների հիման վրա: Այն նաև ներառում է հետմահու ախտորոշում:

Ախտորոշիչ հետազոտությունների օրինակներից են`

* Միջուկային բժշկություն, որը կիրառվում է ուռուցքային հիվանդությունների ախտորոշման համար, օրինակ` լիմֆոմա:
* Շաքարային դիաբետի կասկածով մարդու արյան մեջ գկյուկոզի քանակի չափում ' միզակապությունից կամ հաճախամիզությունից հետո:
* Արյան ընդհանուր հետազոտություն, բարձր ջերմություն ունեցող մարդու մոտ՝ բակտերիալ վարակների ախտորոշման համար:
* Էլեկտրասրտագրության (ԷՍԳ) ցուցանիշների մոնիտորինգ, հիվանդի մոտ կրծքավանդակի շրջանում ցավով պայմանավորված սրտի ռիթմի խախտումների ախտորոշում կամ հայտնաբերում:

#### Սքրինինգ
Սքրինինգը դասվում է բժշկական որևէ հետազոտության կամ հետազոտությունների շարքին, որոնք օգտագործվում են մարդկանց որոշակի խմբի, ինչպիսիք են` բնակչություն, ընտանիք կամ աշխատուժ, ռիսկային խմբի անձանց մոտ հիվանդության առկայությունը հայտնաբերելու կամ կանխատեսելու համար: Սքրինինգ կարող է իրականացվել հիվանդության տարածվածության մոնիտորինգի, համաճարակաբանության կառավարման, կանխարգելման, ինչպես նաև խիստ վիճակագրական նպատակներով:

Սքրինինգի օրինակներից են նորածնի արյան մեջ ԹՏՀ-ի մակարդակի չափումը, որպես բնածին հիպոթիրեոզի համար նորածինների սքրինինգի մաս, թոքի քաղցկեղի ստուգում չծխող մարդկանց մոտ, որոնք ենթարկվում են ծխախոտի ծխի երկրորդային ազդեցությանը չկարգավորված աշխատանքային միջավայրում, ինչպես նաև ՊԱՊ թեստ՝ արգանդի վզիկի քաղցկեղի կանխարգելման կամ վաղ հայտնաբերման համար:

#### Մոնիթորինգ (մշտադիտարկում)
Որոշ բժշկական հետազոտությունների ընթացքում կիրառվում են հատուկ սարքեր, բուժման կամ ախտորոշման ընթացքը վերահսկելու համար:

### Ըստ մեթոդի
Լաբորատոր հետազոտության մեթոդների մեծ մասը կարելի է դասել հետևյալ լայն խմբերից մեկում`

* Հիվանդի արտքին զննում, որոնք կարող են լուսանկարվել կամ ձայնագրվել:
* Անամնեզ, որը ստացվում է բժշկական հետազոտության ընթացքում հետազոտվող անձի կամ նրա հարազատների հարցման արդյունքում:
* Ֆիզիկական զննում, որի ժամանակ հետազոտվում է հիվանդի մարմինը՝ հիվանդության նշաններ կամ ախտանիշներ հայտնաբերելու նպատակով։
* Ռենտգենոլոգիական հետազոտություն, որի ժամանակ հետազոտվող օբյեկտի պատկերը կազմելու համար կիրառվում են ռենտգեն ճառագայթներ: Այս մեթոդի կիրառման  ժամանակ հաճախ ներառում են կոնտրաստային նյութի ներարկում:
* *In vivo* հետազոտություն, որն իրականացվում է կենդանի օրգանիզմում, օրինակ`
** Կերակրափողի մանոմետրիա
մինի|Բժշկական վերահսկողության
** Ախտորոշիչ կամ պաթոգեն նյութի ներդրում և կենդանի օրգանիզմի պատասխան ռեակցիայի գնահատում, ինչպես` ՄԱՆՏՈՒ 2 ՏԵ (Տուբերկուլին) փորձ, մաշկային Պրիկ թեստ, դեղորայքի սուբլինգվալ և մաշկային փորձ, սննդային ալերգենների փորձ, աերոալերգենների փորձ, գլյուտեն անտանելիություն
* *In vitro* հետազոտություն, որն ուսումնասիրում է հյուսվածքի կամ կենսաբանական հեղուկների նմուշը` լաբորատորիայում մինի|Արյան ընդհանուր և կենսաքիմիական վերլուծության համար երակային արյան նմուշառման ընթացակարգ
** Մանրէաբանություն (կուլտուրայի անջատում), որը ուսումնասիրում է ախտածին՝ ինֆեկցիոն հիվանդություններ առաջացնող մանրէները, դրանց կառուցվածքը, կենսակերպը ուղղված է պաթոգեն բակտերիաների հայտնաբերմանը
** Կենսազննում
** Գենետիկական ախտորոշում
** Արյան շաքարի մակարդակ
** Լյարդի ֆունկցիոնալ  հետազոտություն
** Ca-ի պարունակությունը արյան մեջ
** Արյան մեջ էլեկտրոլիտների, օրինակ՝ նատրիումի, կալիումի, կրեատինինի և միզանյութի ստուգում
** ԷՆԱ (էրիթրոցիտների նստեցման արագություն)
** Պրոթրոմբինային ժամանակ (ինդեքս և ՄՆՀ/INR)
** Կրեատինին օրվա մեզում
** Թիրեոտրոպ հորմոն
** Գլիկոզիլացված հեմոգլոբին (HbA1C)
** Ինսուլին ռեզիստենտություն
** Բջջաբանական հետազոտություն

### Ըստ նմուշի գտնվելու վայրի
*In vitro* հետազոտությունը դասակարգվում է ըստ լաբորատոր նմուշի գտնվելու վայրի՝ ներառյալ

* Արյան ընդհանուր հետազոտություն
* Մեզի ընդհանուր հետազոտություն (մեզի ձևավոր տարրերի քանակի որոշում)
* Կոպրոգրամմա (կղանքի հետազոտություն)
* Միկրոկենսաբանական հետազոտություն

## Ճշգրտություն և հուսալիություն
* Լաբորատորիայում հետազոտվող նյութի շտրիխ-կոդավորման տեխնոլոգիայով աշխատող ծրագրային համալիր սարքավորումները հնարավորություն են տալիս ավտոմատացնել աշխատանքի ողջ գործընթացը՝ սկսած նմուշների գրանցումից մինչև լաբորատոր հետազոտությունների արդյունքների տպում, ինչը երաշխավորում է բարձր ճշգրտություն և հուսալիություն:
* Թեստի հուսալիությունը դրա վերարտադրելիությունն է, երբ կրկնվում է նույն նմուշի վրա: Ոչ ճշգրիտ հետազոտությունը տալիս է շատ տարբեր արդյունքներ, երբ բազմիցս չափվում է: Ճշգրտությունը վերահսկվում է լաբորատորիայում՝ օգտագործելով հսկիչ նյութ:

## Ախտորոշում և քանակական գնահատում
Ֆիզիկական զննման ընթացքում կատարվող հետազոտությունները սովորաբար ուղղված են ախտանիշի կամ նշանների հայտնաբերմանը, և այդ դեպքերում ախտանիշ կամ որևէ նշան հայտնաբերող հետազոթությունը նշվում է որպես դրական «թեստ», իսկ ախտանիշի կամ նշանի բացակայությունը նշող հետազոտությունը նշվում է որպես բացասական «թեստ», ինչպես ավելի մանրամասն նկարագրված է ստորև: Թիրախային նյութի, բջիջների տեսակի կամ այլ կոնկրետ միավորի քանակական գնահատումը դասական պրոցես է, օրինակ` արյան ընդհանուր կամ կենսաքիմական հետազոթություն:

Արյան հետազոտության քանակական գնահատումը համեմատաբար լավ է սահմանված, օրինակ` տրված է զանգվածային կոնցենտրացիայի մեջ, մինչդեռ այլ հետազոտությունների մեծ մասը նույնպես կարող են լինել նաև քանակական գնահատական, թեև ավելի քիչ սահմանված, օրինակ՝ «շատ գունատ» լինելը, այլ ոչ թե «մի փոքր գունատ»: Նմանապես, ճառագայթային պատկերները հյուսվածքների ռետնգեն թափանցելիության տեխնիկապես քանակական գնահատումներ են:

Հատկապես հիվանդության պատմության հավաքագրման ժամանակ այն հարցերը, որոնք վերաբերում են մարդու մասնագիտությանը կամ սոցիալական կյանքին, կարող են դրական կամ բացասական գնահատվել տարբեր ռիսկի գործոնների առկայության համար, կամ դրանք կարող են դիտվել որպես «ուղղակի» կամ սուբյեկտիվ նկարագրություն, թեև վերջիններս կարող են լինել առնվազն կլինիկապես նույնքան կարևոր:

### Դրական կամ բացասական արդյունք
Սուբյեկտի կամ որևէ ախտահարված բջիջի հետազոտության արդյունքը կարող է լինել դրական կամ բացասական, որը որևէ կապ չունի վատ կանխատեսման հետ, այլ ավելի շուտ նշանակում է, որ հետազոթությունը աշխատել է, թե ոչ, և որոշակի պարամետր, որը գնահատվել է` առկա է, թե ոչ: Օրինակ, կրծքագեղձի քաղցկեղի բացասական սքրինինգը նշանակում է, որ կրծքագեղձում քաղցկեղային բջիջներ չեն հայտնաբերվել (ինչը իրականում շատ դրական է հիվանդի համար):

Լաբորատոր հետազոտությունների դրական կամ բացասական արդյունքները, թույլ են տալիս կիրառել Բայեսյան հավանականությունը և հաշվարկել լաբորատոր ախտորոշիչ հետազոտությնուների ճշգրտության ցուցանիշները, ինչպիսիք են` զգայունություն կամ սենսիտիվություն, առանձնահատկություններ, հավանականության հարաբերակցություն և ախտորոշիչ հավանականությունների հարաբերակցություն:

Այս ցուցանիշները սովորաբար օգտագործվում են ախտորոշիչ մեթոդների ճշգրտության համակարգված ակնարկներում և ախտորոշիչ ճշգրտության հետազոթությունների կրկնակի վերլուծությունների ժամանակ:

### Շարունակական արժեքներ
Այն լաբորատոր հետազոտությունները, որոնց արդյունքները շարունակական արժեքներ են, օրինակ` արյան ցուցանիշների մեծ մասը, կարելի է մեկնաբանել այնպես, ինչպես կա կամ վերածել երկակի տվյալների՝ սահմանելով միջին սահմանային արժեք, ընդ որում, տվյալ հետազոտության արդյունքները կնշվեն որպես դրական կամ բացասական՝ կախված նրանից, թե ավելի բարձր կամ ավելի ցածր է ստացված միջին արժեքի շեմից։

## Արդյունքների մեկնաբանում
Եթե ​​հայտնաբերվում է պաթոգնոմիկ նշան կամ ախտանիշ, թիրախային վիճակը գրեթե անկասկած առկա է, և եթե որևէ ակնառու նշան կամ ախտանիշ չի հայտնաբերվել, թիրախային վիճակը գրեթե անկասկած բացակայում է:

Պաթոլոգիական որևէ նշանի կամ ախտանիշի հայտնաբերման դեպքում մեծ է հավանականությունը, որ առկա է ախտաբանական պրոցես: Այնուամենայնիվ, իրական կյանքում լաբորատոր ախտորոշիչ հետազոթությունների արդյունքները կարող են սոբյեկտիվ բնույթ կրել, ուստի որևէ օտար մարմնի կամ ախտաբանական պրոցեսի հայտնաբերման հավանականությունը երբեք 100% կամ 0% չէ:

Ախտորոշիչ հետազոտությունների մեծ մասը հիմնականում օգտագործում է ռեֆերանսային խումբ՝ կատարողական տվյալները հաստատելու համար, ինչպիսիք են կանխատեսելի արդյունքներ, հավանականության գործակիցները և հարաբերական ռիսկերը: Լաբորատոր հետազոտությունների մոնիթորինգը թույլ է տալիս համեմատել, հիվանդի նախորդ հետազոտությունների արդյունքները, որը հետագայում կարող է ախտորոշիչ դեր ունենալ:

## Ռիսկեր
Որոշ կլինիկական հետազոտման ընթացակարգեր համարվում են ռիսկային, և նույնիսկ պահանջում են ընդհանուր անզգայացում, օրինակ` մեդիաստինոսկոպիա:

Այլ կլինիկական հետազոթություններ, ինչպիսիք են` արյան ընդհանուր հետազոտություն կամ ՊԱՊ թեստ, ուղղակի վտանգ չեն ներկայացնում: Կլինիկական ախտորոշիչ հետազոտությունների ընթացքում կարող են ձևավորվել նաև անուղղակի ռիսկի խմբեր, ինչպիսին է`սթրես, հետազոտության ժամանակ:

## Ցուցումներ
Յուրաքանչյուր կլինիկոլաբորատոր հետազոտություն ունի ցուցումներ և հակացուցումներ: Հետազոտման ցուցում է համարվում`անհայտ էթիոլոգիայի ցավ, բորբոքային պրոցեսների ախտորոշում, արյունահոսություն և այլն, որոնք բավարար պատճառ են հանդիսանում հետագա հետազոտությունների համար: Հակացուցումը, ենթադրում է հիմնավոր բժշկական պատճառ է որևէ հետազոտություն չկատարելու համար: Օրինակ, միջին տարիքի մարդու համար կարող է նշանակվել արյան ընդհանուր խոլեսթերինի մակարդակի հետազոտություն (բժշկական տեսանկյունից հիմնավորված): Այնուամենայնիվ, եթե նույն լաբորատոր հետազոտությունը այդ անձը կատարել է վերջերս, ապա նախորդ հետազոտության արդյունքի առկայությունը համարվում է հարաբերական հակացուցում, կրկնակի հետազոտման համար (այն չկատարելու բժշկական հիմնավոր պատճառ):

Տեղեկատվական կողմնակալությունը համարվում է կոգնիտիվ կողմնակալություն, որը ստիպում է բժիշկներին կամ բուժաշխատողներին կատարել որոշակի հետազոտություններ` լրացուցիչ տեղեկությունների համար, որը նրանք չեն ակնկալում ստանալ կամ մտադիր չեն օգտագործել որոշում կայացնելիս: Յուրաքանչյուր կլինիկոլաբորատոր հետազոտություն պատահական չէ և հետևաբար հետապնդում է հստակ տեղեկություն հետագա ախտորոշման կամ բուժման համար: Օրինակ, սքրինինգային մամոգրաֆիան ցուցված չէ (բժշկական տեսանկյունից նպատակահարմար չէ) մահացող կնոջ համար, քանի որ նույնիսկ կրծքագեղձի քաղցկեղի հայտնաբերման դեպքում նա կմահանա նախքան քաղցկեղի ցանկացած բուժում սկսելը:

Պարզ ասած՝ մարդու համար որևէ հետազոտության ցուցումը մեծապես կախված է տվյալ անձի համար դրա իրական օգուտից: Տարբեր կլինիկական լաբորատոր հետազոտություններ կատարվում են, երբ դրա օգուտը գերազանցում է ակնկալվող ռիսկերը: Հարաբերական օգուտը կարելի է գնահատել հետևյալ կերպ b_n = \Delta p \times r_i \times ( b_i - h_i ) - h_t

որտեղ

* *b<sub>n</sub>* հարաբերական օգուտն է
* *Λp* բացարձակ տարբերությունն է այն պայմանների հավանականության միջև (օրինակ՝ հիվանդություն) նախքան հետազոտումը և անմիջապես հետո, որոնք ակնկալվում է, որ հետազոտությունը կհասնի: Նման բացարձակ տարբերության հիմնական գործոնը հենց հետազոթուտյան հզորությունն է, որը կարելի է նկարագրել, որպես զգայունության, առանձնահատկության կամ հավանականության հարաբերակցությամբ:
* *r<sub>i</sub>* այն ցուցանիշն է, որը ակնկալում է հավանականան տարբերություններ, որոնք կհանգեցնեն միջամտությունների փոփոխությունների (օրինակ՝ «բուժման բացակայություն»-ից «ցածր դեղաչափով բուժման» փոփոխություն): Օրինակ, եթե կլինիկոլաբորատոր հետազոտության միակ ակնկալվող ազդեցությունը մեկ հիվանդության հավանականության բարձրացումն է մյուսի նկատմամբ, բայց երկու հիվանդություններն էլ պահանջում են նույն բուժումը (կամ ոչ մեկը չի կարող բուժվել), ապա այս գործոնը շատ ցածր է, և հետազոտությունը, հավանաբար, որևէ արժեք չունի անձի համար:
* *b<sub>i</sub>* միջամտությունների փոփոխությունների օգտակար գործողության ցուցանիշ
* *h<sub>i</sub>* միջամտությունների փոփոխությունների վնասն է մարդու համար, ինչպիսիք են` բուժման կողմնակի ազդեցություններ
* *h<sub>t</sub>* վնասակար գործողության ցուցանիշ

Որոշ լրացուցիչ գործոններ, որոնք ազդում են կլինիկոլաբորատոր հետազոտություններ անցկացնելու որոշման վրա, ներառում են` հետազոտության արժեք, լրացուցիչ հետազոտությունների հնարավոր անհրաժեշտություն, հնարավոր առաջնային միջամտություններ (օրինակ` որովայնի պալպացիա, որը կարող է առաջացնել աղիքային ակտիվություն, որի ձայները խանգարում են հետագա որովայնի աուսկուլտացիային), հետազոտման համար անհրաժեշտ ժամանակ կամ այլ գործնական կամ ադմինիստրատիվ ասպեկտներ։ Լաբորատոր ախտորոշման հետազոտությունների շնորհիվ բժիշկները ձեռք են բերում ճշգրիտ ու հուսալի տվյալներ՝ հիվանդությունների ախտորոշման, բուժման մոտեցումների մշակման և հիվանդի ընդհանուր վիճակի մոնիտորինգի համար:

## Հիվանդի ակնկալիքներ
Բացի վերը նշված կլինիկական լաբորատոր հետազոտությունների բնույթի վերաբերյալ նկատառումներից, այլ իրողություններ ևս կարող են հիվանդների մոտ թյուր պատկերացումների և չարդարացված ակնկալիքների պատճառ դառնալ: Նման իրողությունների թվին դասվում են` բազմաթիվ լաբորատորիաներ, որոնք ունեն տարբեր «նորմալ» ռեֆերենտային տիրույթներ, որի արդյունքում ստացվում են մի փոքր տարբեր արժեքներ` կրկնակի լաբորատոր հետազոտման ժամանակ: «Նորմալը» որոշվում է սպեկտրով, որը բաղկացած է բնակչության կլինիկոլաբորատոր հետազոտությունների արդյունքում ստացված միջին թվաբանական արժեքով, այլ ոչ թե "ռացիոնալ, գիտականորեն հիմնավորված, ֆիզիոլոգիական սկզբունքներով": Երբեմն տարբեր կլինիկոլաբորատոր հետազոտություններ կիրառվում են, որևէ պաթոլոգիա բացահայտելու ակնկալիքով, որը բժիշկին կտա տեղեկություն տվյալ վիճակի բնույթի մասին: Երբեմն նման հետազոտություններ ենթակա են մարդկային սխալ մեկնաբանության և կարող են ցույց տալ «պատահական ուռուցքներ», որոնց մեծ մասը բարորակ են, երբեք չեն առաջացնում ախտանիշներ և հետագա բուժում չեն պահանջում, մինչդեռ մի խումբ բժիշկներ մշակում են ուղեցույցներ, հիմնվելով որոշ հանգամանքներին, թե երբ է կարիք լինում ուռուցքների ախտորոշման և բուժման:

## Հաշվետվության և գնահատման ստանդարտ
The QUADAS-2 տարբերակը հասանելի է:

## Տես նաև
* Արյան միջավայր
* Արյան ընդհանուր հետազոտություն
* Արյան բիոքիմիական քննություն
* Ախտանիշ
* Ախտորոշագիտություն
* Արգանդի վզիկի սքրինինգ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականության ցանկ
* 

Կատեգորիա:Ախտաբանություն
Կատեգորիա:Ախտանիշներ և նշաններ
Կատեգորիա:Ախտորոշագիտություն
Կատեգորիա:Արյան հիվանդություններ
Կատեգորիա:Արյան ձևավոր տարրեր
Կատեգորիա:Բակտերիալ հիվանդություններ
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Բժշկություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Գինեկոլոգիական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Զննման կատեգորիաներ
Կատեգորիա:Լաբորատորիաներ
Կատեգորիա:Հիվանդություններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հիվանդություններ ըստ օրգան համակարգերի
Կատեգորիա:Հիվանդություններ և խանգարումներ ըստ համակարգի
Կատեգորիա:Մանրէաբանություն
Կատեգորիա:Ուռուցքային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Վիրուսաբանություն
Կատեգորիա:Վիրուսային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Ֆիզիոլոգիա