Կարեն Ուլենբեկ

**Կարեն Կեսկուլա Ուլենբեկ** *ForMemRS* () ամերիկացի մաթեմատիկոս և ժամանակակից երկրաչափական վերլուծության հիմնադիրներից մեկը։ Նա մաթեմատիկայի պատվավոր պրոֆեսոր է Օսթինի Տեխասի համալսարանում, որտեղ վարել է *Sid W. Richardson Foundation Regents* ամբիոնը։ Նա ներկայումս Հեռանկարային հետազոտությունների ինստիտուտի վաստակավոր հրավիրյալ պրոֆեսոր և Փրինսթոնի համալսարանի այցելու ավագ գիտաշխատող։

Ուլենբեկն ընտրվել է Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամ 2007 թվականին։ Նա արժանացել է 2019 թվականի «Աբել» մրցանակի՝ «երկրաչափական մասնակի դիֆերենցիալ հավասարումների, չափիչի տեսության և ինտեգրելի համակարգերի, ինչպես նաև վերլուծության, երկրաչափության և մաթեմատիկական ֆիզիկայի վրա իր աշխատանքի հիմնարար ազդեցության համար»։ Նա առաջին և մինչ այժմ միակ կինն է, որը արժանացել է մրցանակին 2003 թվականի սկզբից ի վեր։ Նա մրցանակի կեսը նվիրաբերել է այն կազմակերպություններին, որոնք նպաստում են կանանց ավելի շատ ներգրավվածությանը մաթեմատիկայի ոլորտում։

## Կյանք և կարիերա
Ուլենբեկը ծնվել է Քլիվլենդում՝ Օհայո, ինժեներ՝ Առնոլդ Կեսկուլայի դպրոցի ուսուցչուհի և նկարիչ՝ Քերոլին Վինդելեր Կեսկուլայի ընտանիքում։ Մինչ նա երեխա էր, ընտանիքը տեղափոխվել է Նյու Ջերսի։ Ուլենբեկի օրիորդական անունը՝ Կեսկուլա, գալիս է Կեսկուլայից և նրա պապից, որը էստոնացի էր, մինչդեռ ներկայիս ազգանունը հոլանդերեն է։ Ուլենբեկը ստացել է իր Բ. Ա․ (1964) Միչիգանի համալսարանից։ Նա սկսել է իր ասպիրանտուրան Նյու Յորքի համալսարանի Կուրանտի մաթեմատիկական գիտությունների ինստիտուտում և 1965 թվականին ամուսնացել է կենսաֆիզիկոս Օլկե Ուլենբեկի հետ (ֆիզիկոս Ջորջ Յուջին Ուլենբեկի որդին)։ Երբ ամուսինը գնացել է Հարվարդ, նա տեղափոխվել է նրա հետ և վերսկսել ուսումը՝ Բրանդեյսի համալսարանում, որտեղ ստացել է մագիստրոսի կոչում (1966 թվական) և դոկտորական (1968 թվական) Ռիչարդ Պալեի ղեկավարությամբ։ Նրա դոկտորական ատենախոսությունը վերնագրված էր «Վիացիաների հաշվարկը և գլոբալ վերլուծությունը»։

MIT-ում և UC Berkeley–ում ժամանակավոր աշխատելուց հետո, երբ նա դժվարանում էր մշտական աշխատանք գտնել իր ամուսնու հետ՝ այն ժամանակ գործող «նեպոտիզմի դեմ պայքարի» կանոնների պատճառով, որոնք թույլ չէին տալիս ամուսնուն և կնոջը միաժամանակ աշխատել նույնիսկ նույն համալսարանի տարբեր ֆակուլտետներում, նա աշխատանքի է անցել որպես դասախոս։ 1971 թվականին ավարտել է Ուրբանա-շամպայնի Իլինոյսի համալսարանը։ Այնուամենայնիվ, նա չէր սիրում Ուրբանային և տեղափոխվել է Չիկագոյի Իլինոյսի համալսարան 1976 թվականին, ինչպես նաև բաժանվել է իր առաջին ամուսնուց՝ Օլկե Ուլենբեկից։ 1979-1981 թվականներին Ուլենբեկը ծառայել է AMS-ի խորհրդում՝ որպես գլխավոր անդամ։ Նա նորից տեղափոխվել է Չիկագոյի համալսարան 1983 թվականին։ 1988 թվականին ամուսնացել է մաթեմատիկոս Ռոբերտ Ֆ. Ուիլյամսի հետ, նա տեղափոխվել է Օսթինի Տեխասի համալսարան՝ որպես *Sid W. Richardson Foundation Regent* ամբիոնի սեփականատեր։ Ուլենբեկը ներկայումս Օսթինի Տեխասի համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր է,Հեռանկարային հետազոտությունների ինստիտուտի այցելու գործընկեր և Փրինսթոնի համալսարանի այցելու ավագ գիտաշխատող։

## Հետազոտություն
Ուլենբեկը երկրաչափական վերլուծության ոլորտի հիմնադիրներից մեկն է, որն օգտագործում է Դիֆերենցիալ երկրաչափություն՝ Դիֆերենցիալ հավասարումների լուծումներն ուսումնասիրելու համար և հակառակը։ Նա նաև նպաստել է տեղաբանական քվանտային դաշտի տեսությանը և ինտեգրվող համակարգերին։

1980-ականների սկզբին Ջոնաթան Սաքսի հետ միասին Ուհլենբեքը հաստատել է կանոնավորության գնահատականներ, որոնք կիրառություն են գտել հարմոնիկ քարտեզների առանձնահատկությունների և գեյջ տեսության Յանգ-Միլս-Հիգս հավասարումների համար սահուն տեղական լուծումների գոյության ուսումնասիրություններում։ Մասնավորապես, Սայմոն Դոնալդսոնը նկարագրում է նրանց համատեղ 1981 թվականի «Երկու գնդերի մինիմալ ներթափանցումների գոյությունը» հոդվածը որպես «հիմնական հոդված... որը ցույց տվեց, որ ավելի խորը վերլուծությամբ վարիացիոն փաստարկները դեռ կարող են օգտագործվել հարմոնիկ քարտեզների հավասարումների համար ընդհանուր գոյության արդյունքներ տալու համար»։ Այս գաղափարների հիման վրա Ուհլենբեքը նախաձեռնել է հիպերբոլիկ 3-բազմապոլիներում  Նվազագույն մակերևույթների մոդուլային տեսության համակարգված ուսումնասիրությունը (որը նաև կոչվում է մինիմալ ենթաբազմապոլիների տեսություն) իր 1983 թվականի «Փակ մինիմալ մակերեսները հիպերբոլիկ 3-բազմապոլիներում» հոդվածում։

Մասնավորապես, Սայմոն Դոնալդսոնը Յանգ-Միլսի երկրաչափության ուսումնասիրության մեջ նկարագրում է նրա աշխատանքը որպես հիմնարար Յանգ-Միլսի ֆունկցիոնալի հետ կապված վարիացիոն հաշվարկի վերլուծական կողմերում։ Նրա ներդրումների ավելի լայն ուսումնասիրությունը վարիացիոն հաշվարկի ոլորտում հրապարակվել է Սայմոն Դոնալդսոնի կողմից 2019 թվականի մարտի *American Mathematical Society*-ի *Notices* հանդեսում. Դոնալդսոնը նկարագրում է Ուհլենբեքի, Շինգ-Թունգ Յաուի, Ռիչարդ Շոենի և մի քանի այլոց աշխատանքները որպես զարգացնող... 

## Հասարակական աշխատանք
1991 թվականին Ուլենբեկը, Հերբերտ Կլեմենսի և Դեն Ֆրիդի հետ միասին, հիմնադրել է Փարկ Սիթիի Մաթեմատիկայի Ինստիտուտը (*PCMI*)՝  նպատակ ունենալով «միաձույլ կրթական և մասնագիտական զարգացման հնարավորություն տրամադրել մաթեմատիկայի ոլորտի լայն շրջանակից տարբեր համայնքների համար»։ Ուլենբեկը նաև համահիմնադիր է Կանայք և Մաթեմատիկա ծրագրի, որը գործում է  Հեռանկարային հետազոտությունների ինստիտուտում և նպատակ ունի «ներգրավել և պահպանել ավելի շատ կանանց մաթեմատիկայի ոլորտում»։ Բրիտանացի տեսական ֆիզիկոս և հեղինակ Ջիմ Ալ-Խալիլին նկարագրում է Ուլենբեկին որպես «օրինակելի մոդել»՝ իր աշխատանքով երիտասարդներին, մասնավորապես կանանց, մաթեմատիկայի կարիերա ընտրելու համար խրախուսելով։

## Անձնական կյանք
Ուլենբեկը ինքն իրեն նկարագրում է որպես «անտուն ընթերցող» և «անտուն մտածող», ունենալով գրքերի արկղեր դասավորված իր սեղանին Փրինստոնի  Հեռանկարային հետազոտությունների ինստիտուտում։ 2019 թվականի մարտին «Աբելի» մրցանակը ստանալուց հետո, ինստիտուտի գործընկերներին ուղղված ինքնաբուխ խոսքերով, Ուլենբեկը նշել է, որ մաթեմատիկայի ոլորտում իր ուսուցման ընթացքում աչքի ընկնող կին օրինակների բացակայության պատճառով նա փոխարենն ընտրել էր խոհարար Ջուլիա Չայլդին՝ որպես օրինակ։ «Նա գիտեր, թե ինչպես վերցնել հնդկահավը հատակից և մատուցել այն»։

## Մրցանակներ և հոնորարներ
2019 թվականի մարտին Ուլենբեկը դարձել է առաջին կինը, որը ստացել է «Աբելի» մրցանակը։ Մրցանակի հանձնաժողովը նրան ընտրել է «իր առաջամարտիկ ձեռքբերումների համար երկրաչափականՄասնակի ածանցյալներով դիֆերենցիալ հավասարումներում, չափերի տեսության և ինտեգրելի համակարգերում, և իր աշխատանքի հիմնարար ազդեցության համար վերլուծության, երկրաչափության և մաթեմատիկական ֆիզիկայի վրա»։ Մրցանակի հանձնաժողովի նախագահ Հանս Մունտե-Կաասը նշել է, որ «նրա տեսությունները հեղափոխել են մեր ըմբռնումը նվազագույն մակերևույթների վերաբերյալ, ինչպես նաև ավելի ընդհանուր նվազագույնացման խնդիրներում բարձր չափումներում»։ Նա նվիրել է իր մրցանակային գումարի կեսը երկու կազմակերպություններին՝ *EDGE* հիմնադրամին (որը հետագայում ստեղծել է Քարեն *EDGE* կրթաթոշակի ծրագիրը) և  Հեռանկարային հետազոտությունների ինստիտուտի կանայք և Մաթեմատիկա (*WAM*) ծրագրին։

Ուլենբեկը նաև նվաճել է Ազգային Գիտական Մեդալը 2000 թվականին և Լերոյ Պ. Սթիլեի մրցանակը Ամերիկյան Մաթեմատիկական Ընկերության կողմից հիմնարար ներդրումների համար մաթեմատիկական չափերի տեսության վերլուծական ասպեկտներում 2007 թվականին, «իր հիմնադիր ներդրումների համար Yang-Mills դաշտերի հեռացվող առանձնահատկությունների» 1982 թվականի հոդվածների հիման վրա։ Նա դարձել է ՄակԱրթուրի կրթաթոշակառու 1983 թվականին և ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ 1985 թվականին։ Նա ընտրվել է Ազգային գիտությունների ակադեմիայի անդամ 1986 թվականին։ Նա դարձել է Գուգենհայմի կրթաթոշակառու 2001 թվականին, Լոնդոնի մաթեմատիկական ընկերության պատվավոր անդամ 2008 թվականին և Ամերիկյան մաթեմատիկական ընկերության անդամ 2012 թվականին։

Կանանց Մաթեմատիկայի Ասոցիացիան նրան ընդգրկեց 2020 թվականի AWM կրթաթոշակառուների շարքում «իր հիմնարար և խոր ներդրումների համար ժամանակակից երկրաչափական վերլուծության մեջ, մաթեմատիկայի ոլորտում որպես ամենամեծ մաթեմատիկոսներից մեկը կարիերա կառուցելու համար, չնայած մուտքի ժամանակ կանանց առջև կանգնած խոշոր մարտահրավերներին, իր այս մարտահրավերների հաղթահարման փորձը օգտագործելու համար ապագա սերունդների կանանց համար ծրագրեր ստեղծելու և պահպանելու համար։ Կյանքի ընթացքում արգելքների հաղթահարման համար և առաջին կինն լինելու համար, ով ստացավ Աբելի մրցանակը»։

Նա եղել է Կանանց Մաթեմատիկայի Ասոցիացիայի Noether դասախոս 1988 թվականին։ 1990 թվականին նա եղել է միջազգային մաթեմատիկական կոնգրեսի գլխավոր խոսնակ, որպես միայն երկրորդ կին ( Էմմի Նյոթերից հետո), որը նման դասախոսություն է կարդացել։

Նրա այլ մրցանակների թվում են Միչիգանի համալսարանի տարվա շրջանավարտ (1984), Sigma Xi համագործակցության մրցանակ գիտության և տեխնոլոգիայի համար (1995) և պատվավոր դոկտորատներ Իլինոյսի համալսարան Ուրբանա-Շամպեյնում (2000), Օհայո պետական համալսարան (2001), Միչիգանի Համալսարան (2004), Հարվարդի համալսարան (2007) և Փրինսթոնի համալսարան (2012)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականության ցանկ
*
*
*
*
*
*
*

## Արտաքին հղումներ

*
*
*
* https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Uhlenbeck_Karen/
* https://scientificwomen.net/women/karen-uhlenbeck-130

 
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կին մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Կին մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Նյու Յորքի համալսարանի շրջանավարտներ