Միրա Ստուպիցա

**Միրոսլավա «Միրա» Ստուպիցա** (, ), սերբ դերասանուհի, որն առավել հայտնի է թատրոնում դերասանական գործունեությամբ, բայց նաև ծավալուն գործունեություն է ունեցել կինոյում և հեռուստատեսությունում։ Ավելի քան 60 տարի վայելել է մնայուն ժողովրդականություն, իսկ իր գործընկերների կողմից հռչակվել է որպես «դարի դերասանուհի», նա համարվում է բոլոր ժամանակների լավագույն սերբ դերասանուհիներից մեկը։

## Վաղ կյանք
Միրոսլավա Տոդորովիչը ծնվել է Գնիլանեում՝ Սերբերի, Խորվաթների և Սլովենների Թագավորությունում, սերբերի ընտանիքում` որպես Դանիցա Ստանիշիչի (Լիվնոյից) և Ռադոմիր Տոդորովիչի (Օրաշացից) առաջնեկ։ Ծնողները երկուսն էլ գիմնազիայի պրոֆեսորներ էին, ովքեր այդ ժամանակ աշխատում էին Գնջիլում։ Միրոսլավայից հետո ընտանիքում ծնվել են ևս երեք երեխա՝ երեք որդի՝ Պրեդրագը ( երկու տարեկանում մահացել է), Զորանը (երեք տարեկանում մահացել է) և Բորիվոյեն (Բորա Տոդորովիչը), ով հետագայում դարձել է հայտնի և կայացած դերասան։

## Գործունեություն
### Թատրոն
Տոդորովիչը սկսել է դերասանական գործունեությունը միջնակարգ դպրոցում ընդունվելով և ավարտելով Բելգրադի Գեղարվեստի թատրոնի դերասանական ստուդիան, որտեղ շուտով սկսել է զբաղվել պրոֆեսիոնալ դերասանությամբ, երբ 1940 թվականին Վիկտոր Ստարչիչը նկատել է նրան։ 1941 թվականին տեղափոխվել է Բելգրադի Ազգային թատրոն։ 

Միրա Ստուպիցայի վաղ կարիերան, ինչպես անձնական կյանքը, այդ ժամանակ կենտրոնացել է հայտնի և կայացած դերասան Միլիվոյ «Մավիդ» Պոպովիչի շուրջ, ում հետ ամուսնացել է 1943 թվականին։ Չորս տարվա ամուսնացած էին, երբ ծնվել է նրանց առաջնեկը` Մինան։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ և դրանից հետո նա խաղացել է Շաբաց քաղաքի (1943-1945) և Նիշի (1945-1947) թատրոններում, որից հետո վերադարձել է Բելգրադի ազգային թատրոն։

1948 թվականին Սերբական թատրոնի ներկայացուցիչ և Հարավսլավիայի դրամատիկական թատրոնի (JDP) հիմնադիրներից մեկը` Բոյան Ստուպիցան, ով պատասխանատու էր Հարավսլավիայի դրամատիկական թատրոնի ստեղծման և այն պետության ժամանակակից թատրոնի նախատիպը դարձնելու համար, Միրոսլավային հրավիրել է նորաստեղծ Հարավսլավիայի դրամատիկական թատրոն (JDP)՝ իր կարողությունները դրսևորելու( tour de force): Մնալով Հարավսլավիայի դրամատիկական թատրոնում մինչև 1970 թվականը, նա հաճախ խաղացել է այլ բեմերում. 1955-1957 թվականներին` Զագրեբում` Խորվաթիայի ազգային թատրոնում, 1957-1959 թվականներին` կրկին Հարավսլավիայի դրամատիկական թատրոնում, այնուհետև, 1959-1963 թվականներին` Բելգրադի Ազգային թատրոնում, 1963-1970 թվականներին կրին Հարավսլավիայի դրամատիկական թատրոնում, և վերջապես, 1970-1979 թվականներին` Բելգրադի Ազգային թատրոնում։ Նա հյուրախաղով հանդես է եկել Բելգրադի Atelje 212-ում, Դրամատիկական թատրոնում, Զվեզդարա թատրոնում և Տիտոգրադում Մոնտենեգրոյի ազգային թատրոնում։ 

Եվրոպայում Ստուպիցան խաղացել է որպես հրավիրված դերասանուհի։ Վիեննայում, Փարիզում և Մոսկվայում միջազգայնորեն ճանաչվել է որպես Պետրունջելա` գերազանց դերասանական խաղով ներկայացնելով Լաուրայի սպասուհուն` խորվաթ դրամատուրգ Մարին Դրժիչի «Դունդո Մարոե» բազմաթիվ բեմերում խաղացված հայտնի պիեսում։

Նրա աշխատանքը Հարավսլավիայի դրամատիկականում Բոյան Ստուպիցայի հետ և նրանց հետագա ամուսնությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել Միրայի՝ որպես դերասանուհի հասունացման վրա։ Նա հայտնի էր իր հարուստ արտահայտչությամբ, էմոցիոնալությամբ և ոգեշնչող խառնվածքով, ինչպես նաև դերասանական բազմակողմանի ընդունակություններով, ինչը նրան թույլ է տվել հավասարապես տիրապետել ինչպես դրամատիկական, այնպես էլ կատակերգական դերերին։ Այդպիսով նա հաջողությամբ կոտրել է ժանրերի միջև առկա սահմանները։ Նրա բեմադրություններից շատերը համարվում են սերբական թատրոնի ծաղկաքաղ դերեր։

Միրա Ստուպիցան, Եվրոպայում հայտնիություն բերած Պետրունջելա դերից բացի, բազմաթիվ այլ հեղինակների հայտնի ստեղծագործություններում է խաղացել։ Ինչպիսիք են` մինի|Ստուպիցան 1964 թվականին
աջից|մինի|Ստուպիցան 1966 թվականին
* Ժիվկա (Բրանիսլավ Նուշիչի «Տիկին նախարար»)
* Ժաննա դ՛ Արկ (Բեռնարդ Շոուի  «*[[Սուրբ Իոհաննա (պիես)|Սուրբ Ժոան»]]* )
* Կոլոմբե ( Ժան Անույլի «Կոլոմբե»)
* Գրուշա Վաշնաձե ( Բերտոլդ Բրեխտի «*Կովկասյան կավճով շրջանակը*»)
* Լյուսիետ (Կառլո Գոլդոնիի «Կիոջայական տուրուդմբոց»)

* կոմիսար (Վսևոլոդ Վիշնևսկի «Լավատեսական ողբերգություն»)
* Գլորիա ( Ռանկո Մարինկովիչ )
* Միրանդոլինա (Կառլո Գոլդոնիի *«Պանդոկի տիրուհին*»)
* Մելիտա (Միրոսլավ Կրլեժայի «Լեդա»)
* Սինյորա Իգնասիա  (Լուիջի Պիրանդելլոյի «Այս գիշեր իմպրովիզ ենք անելու»)
* Մերի ( Պավել Կոհուտի «Մարիամը կռվում է հրեշտակների հետ»)
* Շերուբին ( Բոմարշեի «*[[Ֆիգարոյի ամուսնությունը (օպերա)|Ֆիգարոյի ամուսնությունը»]]* )
* Լյուբիցա (Յանկո Վեսելինովիչի  «Ջիդո» )
* Գրուշենկա (Ֆյոդոր Դոստոևսկի «Կարամազով եղբայրներ»)
* Ալեքսանդրա Նեգինա (Ալեքսանդր Օստրովսկու  «Տաղանդներ և երկրպագուներ»)
* Դանիկա (Միլան Ջոկովիչի  «Լյուբավ» )
* Մադամ Սան-Ժեն ( Վիկտորիեան Սարդուի   «Մադամ Սան-Ժեն»)
* դերասանուհի (Պոլ Կլոդելի «L'Otage»/ «Պատանդը»)
* բարոնուհի Կաստելլի-Գլեմբայ ( Միրոսլավ Կռլեժայի «Պարոնայք Գլեմբայ»)
* Նաստասյա Ֆիլիպովնա (Ֆյոդոր Դոստոևսկու *[[Ապուշը|«Ապուշը»]]*)
* Ջեննի Դայվեր (Բերտրոլդ Բրեխտի «*[[Երեք գրոշանոց օպերա|Երեք գրոշանոց օպերան]]*»)
* Աննա Կարենինա (Լև Տոլստոյի «Աննա Կարենինա» )
* Լեդի Միլֆորդ ( Ֆրիդրիխ Շիլլերի «Ինտրիգ և սեր» )։ 

Միրա Ստուպիցայի վերջին դերը Ռադմիլա Վոյվոդիչի «Չեռնոգորիայի արքայադուստր Քսենիա» դրամայի արքայադուստր Քսենիայի դերն է եղել 1994 թվականին։

### Ֆիլմեր
մինի|Վերա Շեգան<br>'''Միրա Ստուպիցա'''<br>Միրա Տրաիլովիչ (դրամատուրգ, ռեժիսոր, Atelier 212 թատրոնի հիմնադիր և գեղարվեստական ղեկավար) <br>Բելգրադի ռադիոյում, 1950-ական թվականներին
Միրա Ստուպիցան թեև հիմնականում եղել է թատերական դերասանուհի, բայց մի քանի նշանավոր կինոդերեր է ստացել, հատկապես 1950-ական և 1960-ական թվականներին։ Ստուպիցայի կինոդեբյուտը եղել է 1951 թվականին Ֆեդոր Հանժեկովիչի «Բակոնյան Բռնեից» (Bakonja fra Brne) ֆիլմում, որին հաջորդել են. 
* «Պարվենուսը» (1953, ռեժիսոր՝ Բոյան Ստուպիցա)
* «Ես ավելի ուժեղ էի» (1953, Գուստավ Գավրին)
* «Ստոյան Մուտիկաշա» (1954, Ֆեդոր Հանժեկովիչ)
* «Հանկա» (1955, Սլավկո Վորկապիչ)
* «Ցանցում» (1956, Բոյան Ստուպիցա)
* «Փոքրիկ մարդը» (1957, Ժիկա Չուկուլիչ)
* «Տասնչորսերորդ օրը» (1960, Զդրավկո Վելիմիրովիչ)
* «Նպատակային մահ» (1964, Վոլֆգանգ Շտաուդտե)
* «Պատգամավորը» (1964; Ստոլե Յանկովիչ)
* «Խառնամբոխը» (1966, «Roj», Միկա Պոպովիչ)
* «Պատերազմից առաջ» (1966, «Pre rata» Վուկ Բաբիչ)
* «Արմավենիները արմավենու մեջ» (1967, Միլո Ջուկանովիչ)
* «Դելիե» (1968, Միչա Պոպովիչ)
* «Ուրիշի երկնքի արևը» (1968, Sunce tuđeg neba Միլուտին Կոսովաց)
* «Արյունոտ հեքիաթ» (1969, Բրանիմիր Թորի Յանկովիչ)
* «Նախաճաշ սատանայի հետ» (1971, *Doručak sa đavolom,* Միկա Անտիչ)
* «Ինչպես մեռնել» (1972, Միոմիր Միկի Ստամենկովիչ)
* «Աստղերը մարտիկի աչքերն են» (1972, Բրանիմիր Թորի Յանկովիչ)
* «Վրդովեցուցիչ» (1982*,* Դրագովան Յովանովիչ)։

Այսպես կոչված` արծաթե էկրանից (կինոպրոյեկցիոն էկրան) երկար բացակայությունից հետո սերբ կինոռեժիսորների երիտասարդ սերունդը կրկին հետաքրքրություն է ցուցաբերել Միրա Ստուպիցայի նկատմամբ. նա հայտնվել է երկրորդական դերերում 2006 թվականին Միրոսլավ Մոմչիլովիչի «Յոթ ու կես» ֆիլմում և 2011 թվականին՝ Սրեջան Դրագոևիչի «Շքերթը» ֆիլմում։

### Հեռուստատեսություն
Մի քանի հեռուստաֆիլմերում, նկարահանված պիեսներում և սերիալների դրվագներում նկարահանվելուց հետո նա ստանձնել է Կիկա Բիբիչի դերը՝ անգրագետ կին, ով սովորում է կարդալ *TV Bukvar* ուսումնական *սերիալում*, որը գրել է Ալեքսանդր Պոպովիչը Բելգրադի ռադիոհեռուստատեսության համար։ Եթեր հեռարձակվել է 1968-ից 1969 թվականներին, այն Ստուպիցային բերել է բացառիկ լայն ժողովրդականություն և քննադատների գովասանք՝  **Կիկա** ժողովրդական կերպարը կերտելու համար։ Շատերը հավատում էին, որ Կիկան իրական անձնավորություն է, այնքան, որ շաբաթ օրը նա մի ամբողջ էջ ուներ «Politika» սերբական օրաթերթում, որպեսզի պատասխաներ Կիկային ուղարկված նամակներին։ Նրա մյուս ուշագրավ հեռուստատեսային դերերից են մինի-սերիալներում *Sedam sekretara SKOJ-a* (1981), *Španac* (1982) և հատկապես *Priče iz fabrike* (1985) և *Otvorena vrata* (1995):

## Անձնական կյանք
[մինի|Երկրորդ ամուսինը` [Բոյան Ստուպիցա|Բոյան Ստուպիցան Սերբիայի 2005 թվականի նամականիշում]]

1943 թվականին, 19 տարեկանում, Միրա Ստուպիցան ամուսնացել է սերբ հայտնի դերասան և հայտնի փլեյբոյ Միլիվոյ «Մավիդ» Պոպովիչի (1909-1994) հետ, ով իրենից 14 տարով մեծ էր։ Նրանց հարսանիքը գերմանական կողմից օկուպացված Սերբիայում հայտնի մեդիա իրադարձություն է եղել։ Նրանք ունեցել են դուստր, որին անվանել են Ժասմինա (Մինա), սակայն շուտով բաժանվել են։ 

1948 թվականին Միրա Ստուպիցան ամուսնացել է սլովենացի թատերական ռեժիսոր Բոյան Ստուպիցայի հետ, ով սերբական թատրոնի գլխավոր ուժն էր մինչև իր մահը՝ 1970 թվականի մայիսի 22-ը։

Այրիանալուց հետո՝ 1973 թվականին նա ամուսնացել է կոմունիստ քաղաքական գործիչ Ցվիետին Միյատովիչի (1913-1993) հետ՝ մնալով նրա հետ մինչև նրա մահը՝ 1993 թվականի նոյեմբերի 15-ը։ 1980 թվականի մայիսի 15-ից մինչև 1981 թվականի մայիսի 15-ը Միյատովիչը Հարավսլավիայի Նախագահության նախագահն է եղել՝ երկրի հավաքական նախագահը՝ այդ ժամանակաշրջանում Միրա Ստուպիցային դարձնելով Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետության առաջին տիկինը։

Բացի իր հանրաճանաչ դերասան եղբորից՝ Բորա Տոդորովիչից, նրա եղբոր որդին՝ Բորայի որդին` Սրջանը, երաժիշտ է, **EKV** (Եկատերինա Վելիկայա) և  **DAK** (Disciplina Kičme, Դիսցիպլին Ա Կիչմե, թարգմ.` հիմնարար դիսցիպլին) ռոք խմբերի նախկին անդամ, ինչպես նաև 1980-ականների կեսերից սերբական կինոյի սիրված դերասան։

2015 թվականին Միրա Ստուպիցան բնակություն է հաստատել Բելգրադի Զեմուն թաղամասում գտնվող ծերանոցում։

2016 թվականի մարտի 10-ին Ստուպիցան ինսուլտ է տարել և ամիսներ անց, առանց հիվանդանոցից դուրս գալու, մահացել 2016 թվականի օգոստոսի 19-ին։

## Մրցանակներ
մինի|Միրա Ստուպիցան Սերբիայի 2023 թվականի նամականիշի վրա1949 թվականին Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետությունը Միրա Ստուպիցային արժանացրել է *Դաշնային կառավարության մրցանակին*, իսկ 1960 թվականին` *Sedmojulska nagrada-ին* (այն ժամանակ Սերբիայի ամենաբարձր պետական մրցանակը)։

Նա նաև երկու մրցանակ է շահել Նովի Սադում գտնվող *Sterijino pozorje-* ում՝ Սերբիայի ամենակարևոր թատերական փառատոնում, երեք *«Ոսկե դափնեպսակ»* մրցանակ Սարաևոյում MES-ում և *Լյուբիշա Յովանովիչի մրցանակը* Շաբացում 1986 թվականին։ 

Ստուպիցան արժանացել է ամենաբարձր թատերական մրցանակների՝ սերբական թատրոնում կյանքի վաստակի համար, այդ թվում՝ *[[Դոբրիցայի մատանի|Դոբրիցային մատանի]]* 1981 թվականին, *[[Սերբական իշխանական թատրոն|Յոակիմ Վույիչի արձանիկը]]* 1985 թվականին և կյանքի նվաճման մրցանակներ *Ստերիջինո պոզորյեում* 1984 թվականին և *Dani Zorana Radmilovića* փառատոնում 2011թվականին։ *[[Պուլայի կինոփառատոն|Պուլայի կինոփառատոնում]]* ՝ նախկին Հարավսլավիայի լավագույն կինոփառատոնում, նա արժանացել է երկու լավագույն դերասանուհու՝ 1954 թվականին ( *Stojan Mutikaša* ) և Golden Arena1966 թվականին(*Roj* ):

Նիշի *Filmski susreti-* ի դերասանական փառատոնում նա արժանացել է 1966 թվականի առաջին փառատոնին որպես լավագույն դերասանուհի ( *Ռոյջ* )։ 1969 թվականին նա և Միոդրագ Պետրովիչ Չկալյան արժանացել են մրցանակի՝ որպես տարվա լավագույն դերասանական զույգ (Stupica *TV Bukvar-ի* համար)։ 2006 թվականին նա արժանացել է մրցանակի *«Յոթ ու կես»* ֆիլմում երկրորդ պլանի լավագույն դերի համար, իսկ 2007 թվականին Պավլե Վուիսիչի մրցանակը՝ Սերբիայի ամենաբարձր կինոդերասանական մրցանակը, կինոյում իր կյանքի նվաճման համար։

2001 թվականին՝ դերասանական գործունեության 60-ամյակի առթիվ միջոցառման ժամանակ, Ստուպիցան բեմում հրապարակայնորեն կոչ է արել ստեղծել ''Վելիկա Ժանկա մրցանակ'' ( ''Մեծ Ժանկա'' )՝ ի պատիվ Ժանկա Ստոկիչի (1887-1947), որն այսօր ընդհանուր առմամբ համարվում է երբևէ եղած լավագույն թատերական սերբ դերասանուհին՝ նշելով, որ հաջողված դերասանուհիների համար համապատասխան մրցանակներ չկան, երբ նրանք չափազանց մեծ են դեբյուտանտների մրցանակների համար և դեռ շատ երիտասարդ են վաստակի համար մրցանակների համար։ 2002 թվականին հայտարարվել է, որ հաջորդ տարի կստեղծվի նոր մրցանակ՝ *[[Ժանկա Ստոկիչի մրցանակ|Ժանկա Ստոկիչի անվան մրցանակ]]*։ Միրա Ստուպիցան հռչակվել է ժյուրիի ցմահ նախագահ, և այդ ժամանակվանից մրցանակը շնորհվում է ամեն տարի։

2013 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Բելգրադի Ազգային թատրոնի թանգարանում տեղի է ունեցել *Միրա Ստուպիցա՝ դարի դերասանուհի* ցուցահանդեսը։

2000 թվականին Միրա Ստուպիցան հրատարակել է իր ինքնակենսագրությունը *Šaka soli* ( *Մի բուռ աղ* )։ Գիրքը, որը գրվել է հատուկ, գրեթե բեմական ոճով, Սերբիայում դարձել է բեսթսելլեր։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* MIRA STUPICA: ŠAKA SOLI (3): Kako je Tito zavoleo Platona, ''NIN'', 10 February 2000
* Nepoderiva, ''Glas javnosti'', 25 November 2001 

Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Կատեգորիա:Թատերական մրցանակների դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ
Կատեգորիա:Սերբ դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Սերբ դրամատուրգներ