Կոսովոյի ազգային տարազ

**Կոսովոյի ազգային տարազ**, Կոսովոյի ազգաբնակչության ազգային հագուստ, որի ավանդույթները գալիս են դեռևս Իլիրիայի դարաշրջանից։
Հագուստը ժամանակին համընթաց կրել է որոշակի փոփոխություններ, սակայն իլիրիական հիմքը հիմնականում պահպանվել է։ Նյութերը և ավանդական ձևերը, որոնցով այս հագուստը պատրաստվել է պատմության ընթացքում, առանձնապես չի փոխվել։ Հագուստի ստեղծման համար կիրառվող գործիքը կոսովերեն կոչվում են *vegjë* կամ *vek*, որը ջուլհակի հաստոց է։ Տարազային համալիրում ամենախրհրդանշականը կարմիր գույնն է։

## Պատմություն

Ալբանական ավանդական տարազների 140 տեսակների մեջ *Պոդգուրը* (*Veshja e Podgurit*) տարբերվում է իր բազմազանությամբ և ազդեցություն է թողնում մնացած բոլոր տարածաշրջաններում։ Այս տարազը պատկանել է Իլիրիայի և Ալբանիայի շրջանների ազգաբնակչության մեծամասնությանը։ Հագուստի իրերը բաղկացած են տղամարդկանց և կանանց վերնաշապիկներից, որոնք լայն թեւքերով են, կոճկված նեղ օձիքով և տղամարդկանց ավանդական սպիտակ գլխարկից, որը կոչվում է *պլիս*, հագել են կաշվե *մոկասիններ* կամ *օպինգա*։ 

Ըստ Պրիշտինայի թանգարանի հնագետների՝ Պոդգուրի հագուստը թվագրվում է մ.թ.ա 5-րդ և 4-րդ դարերով։ Սակայն այս տարազի վերափոխումները տեղի են ունեցել տարբեր սոցիալական և մշակութային իրավիճակների, տեխնիկական գյուտերի, ինչպես նաև էթնիկ խմբերի միջև տարբեր փոխանակումների պատճառով։ Դաշտային հետազոտություններից զեկուցվել է, որ 19-րդ դարում և 20-րդ դարի առաջին երկու տասնամյակներում կանացի հագուստը կրել է մորֆոլոգիական փոփոխություններ։ 19-րդ դարում կանայք մազերը հյուսում էին։ Նրանք նաև կրում էին կարմիր կիսագնդաձև գլխարկներ, որոնք զարդարված էին մանր ոսկեդրամներով։ Գլխարկի պսակի շուրջը կիպ ժանյակ էին կապում, որը 60 սմ երկարություն ուներ։ Կապվում էր այնպես, որ նրանց մազերը չերևան։

**Մարհաման** կտորի տեսակ է, որը կրում էին պարանոցի և կզակի երկայնքով, բայց մարհամայի ասեղնագործ քղանցքը ընկած էր աջ ուսի երկայնքով, և այն կոչվում էր *մասդորջա*։ Վերնաշապիկը մինչև ոտքը երկարություն ուներ, իսկ թևերը՝ երկար ու լայն, մոտավորապես 35 սմ, ասեղնագործված էր։ *Shtjellakët*-ը (*pështjellakët*, *mbështjellakët*), գոգնոց էր,երկար ու նեղ լայնությամբ, ամուր կտորից, երկրաչափական մոտիվներով, օրինակ՝ կացին կամ շրջան։ 

**Մոկասինները** պատրաստվում էին խոշոր եղջերավոր անասունների կաշվից և հյուսում ոչխարի մաշկից պատրաստված թելերով։ Դրանք կոչվում էին *գոգիշտե* մոկասիններ։ Որպես գոտի նրանք կրում էին բրդյա կտոր, որը կոչվում էր *shokë*, գործում էին ջուլհակի միջոցով։ Այն ուներ 3 սմ լայնություն, ասեղնագործված էր։ Գույները տարբեր էին՝ կարմիր, կանաչ, դեղին, սև։ 

Հարուստ ընտանիքների երեխաների հագուստները կարում և գործում էին դերձակները։ Սեռական հասունացումից սկսած մանկական հագուստն ավելի տարբեր է դառնում։ Այս տարիքում տղաները սկսում են կրել *պլիս*, կրում էին շարֆեր և *թիրք*՝ ավանդական սպիտակ բրդյա տաբատ։ Ամուսնության տարիքում տղաները կրում էին թիրք (որը միշտ սպիտակ էր), պլիս և ժիլետներ։ Այնուամենայնիվ, մանկական հագուստն ընդհանրապես առանձնանում է իր պարզությամբ։ Այն բաղկացած է մինչև ծնկները հասնող վերնաշապիկից, որը պատրաստված է սպիտակ գործվածքից, համակցված *shokë*-ի հետ, որը շագանակագույն էր։ Երեխաների կողմից *shokë* կրելը շատ հազվադեպ էր. այն կրում էին միայն այն տարիներին, երբ ամուրի էին և ցանկանում էին տպավորություն թողնել կանանց վրա իրենց սոցիալական շրջապատում։

Երիտասարդների հագուստում ավելի հաճախ գերակշռում էին սպիտակ և սև գույները, վերնահագուստը՝ բլեյզերը (մինչև գոտկատեղ հասնող սպորտային գունավոր բաճկոն,պիջակ)լինում էր կարմիր, դեղին, կանաչ և շագանակագույն գույներով։ Ցուրտ եղանակին երիտասարդները կրում էին նաև գլխարկի որոշակի տեսակ, որը կոչվում էր *կապուլաս*։ Այն պատրաստված էր բրդյա թելերից։ Այն գանգաձեւ էր և ծածկում էին գլխի և դեմքի բոլոր մասերը, բացի աչքերից և քթից։ Բլեյզերները նույնպես պատանիների հագուստի մի մասն էին և պատրաստված էին սուտանից, որը նման էր մեծահասակների տարազին։ Տղաների մազերը հասնում էին մինչև ուսերը։ Նախքան դերձակների կողմից զգեստները կարելը, մոդելները նախ ձևում էին Պեչում։ Դա արվում էր տարին մեկ անգամ՝ աշնանը կամ ձմռանը։

## Տղամարդու տարազ
Տղամարդկանց հագուստն այն ժամանակ գեղեցկության խորհրդանիշն էր։ Այս հագուստը ներառում է վերնաշապիկ, թոլինատ, որը երկար կիսավարտիք էր, շարֆ և թիրքե։ Մեծահասակների հագուստի մեջ կային տարբերություններ՝ ելնելով նրանց դիրքից։ Փեսացուի հագուստն ամենախորհրդանշականն էր։ Տարազը կառուցված է կյանքի նոր փուլ սկսելու խորհրդանշական իմաստով։ Պոդգուրի տղամարդիկ կրում էին սպիտակ կիսագնդաձև *պլիս*։ Դրա հետ կար նաև սպիտակ գործվածքից կարված շարֆ, որը բաղկացած էր տարբեր գույների մի քանի հորիզոնական *shokë*։ Այս շարֆը պտտվում էր պլիսների շուրջը և ծածկում նրանց գլխի և ականջների մի մասը։ Շարֆեր կրում էին ավելի մեծ տարիքի տղամարդիկ՝ մոտ քառասուն տարեկան։ 

Տղամարդկանց վերնաշապիկները կոչվում էին «շագանակագույն շապիկներ», քանի որ դրանք պատրաստված էին շագանակագույն գույնի հորիզոնական *shokë*-ից։ «Շագանակագույն շապիկներ» այսօր հազվադեպ են հանդիպում, բացառությամբ լեռնային շրջանների։ *Բլեյզերը* այն հագուստն է, որը կրում էին վերնաշապիկների վրա։ Թևերի, օձիքի և թեւերի միջև ընկած հատվածը սև շերտով է։ Սուտանից կարված ժիլետը կամ *ջամադանին* լայնաթև էր և երկարությամբ հասնում էր մինչև գոտկատեղը, օձիք չուներ։ Այն կոճկված էր ճարմանդով։ Ժիլետը կրկնակի էր, սև գույնի։ Ցուրտ եղանակին նրանք կրում էին բլեյզերի մի տեսակ, որը կոչվում էր *միտանի* և պատրաստված էր սուտան կտորից։ Այն կրում էին ժիլետի կամ *ղամադանիի* վրայից։ Այն ուներ երկար թեւեր, բայց օձիք չուներ։ Սև ժապավենը ծածկում էր թևերի, պարանոցի և արմունկների հատվածները։ Միտանին թեւատակերից մինչև արմունկները բացվածք ուներ։

Ձախ մասում կարված էր մի փոքրիկ գրպան, որտեղ տղամարդիկ պահում էին իրենց սիգարները։ Միտանին կրում էին նաև երիտասարդները, բայց այն ավելի պարզ էր, քան տղամարդկանց միտանին։ 

Պոդգուրի տղամարդկանց ավանդական հագուստներից առավելապես հայտնի է *խուրդիան*, որը երիտասարդ տղաների հագուստի տեսակն է, խորհրդանշում է հպարտությունը։ Այն պատրաստված էր սուտանից։ Այն ուներ երկար և կիպ թևեր, բաց կրծքավանդակը, մինչև գոտկատեղը, իսկ մեջքին՝ ազատ հատված։ Խուրդիայից բացի կա նաև ջափանզիջա, որը հովիվների հագուստ էր։ Սակայն այն կրում էին նաև ուրիշները վատ եղանակի կամ երկար ճանապարհորդությունների դեպքում։ Գիշերային ժամերին այն նաև օգտագործվում էր որպես ծածկոց։ Այն պատրաստված էր սպիտակ սուտանից՝ սև գծերով, ինչպես նաև անթև էր, երկարությունը՝ մինչև ոտքը,լայնությունը այնպիսին էր, որ ձևավորում էր կոնաձև մոդել։ Գոտու երկայնքով կարմիր *shokë* էին կրում։ Նրա երկարությունը պետք է այնքան լիներ, որպեսզի 5 անգամ փաթաթվեր գոտկատեղին։ *Թելինաթը* կամ երկար կիսավարտիքները պատրաստված են եղել կտավից, որից էլ առաջացել է նրանց անվանումը։ Հետագայում այս երկար կիսավարտիքները նույնպես գործվածվում էին ջուլհակի հաստոցի միջոցով։

Գուլպաները, որ հագնում էին, ոչխարի բրդից էին և հասնում էին ոտքի ծայրից մինչև կրունկը, երբեմն մինչև ծնկները։ Որոշ մարդիկ նախկինում կրում էին մի տեսակ կարճ գուլպաներ, որոնք կոչվում էին *meste*: Դրանք պատրաստվում էին ցլի բրդից և կաշվից, մինչդեռ մոկասինները ոչխարի կաշվից։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո մոկասինները պատրաստված էին բամբակի թելերից։ Օպինգայի փոխարեն նրանց անվանում էին *յուրնեկ*։ Տղամարդիկ ժամանակին կրում էին բազմաթիվ աքսեսուարներ, օրինակ՝ մատանիներ,  *qystek të sahatit* կամ այլ կերպ հայտնի որպես գրպանի ժամացույցներ և այլն։ Զենքը նույնպես կարելի է համարել տղամարդկանց աքսեսուարների մաս, և ատրճանակը ամենատարածվածն էր։ 

Պարզությունն այն է, ինչը բնութագրում է ծերերի հագուկապը։ Նրանց հագուստի ամենակարևոր տարրը *Գոջուֆին* էր, որը ժիլետի տեսակ էր և պատրաստված էր գառան մորթուց։ Այն ուներ անթև ձևավորում և երբեմն հասնում էր մինչև ծնկները։ Դրանք փոխում էին ըստ եղանակի։

## Գրականություն
*Halimi-Statovci, Drita (2009). Veshjet Shqiptare të Kosovës. Pristina: Instituti Albanologjik i Prishtinës. ISBN 9789951411844.
*Xhemaj, Ukë Dr. (2003). Etnokultura shqiptare në Podgur. Pristina: Instituti Albanologjik i Prishtinës.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոսովոյի մշակույթ
Կատեգորիա:Տարազ ըստ ազգի