Դենիել Դեննեթ

**Դենիել Քլեմենտ Դենեթ** (, ), ամերիկացի փիլիսոփա և ճանաչողական գիտնական, ում հետազոտությունները գտնվում են մտքի փիլիսոփայության, գիտության փիլիսոփայության և կենսաբանության փիլիսոփայության ոլորտներում։ Փիլիսոփայության պրոֆեսոր և Թաֆթսի համալսարանի ճանաչողական հետազոտությունների կենտրոնի համատնօրեն: Դենեթը նաև կրոնի ականավոր քննադատ է և Brights շարժման անդամ: Դենեթին անվանել են «Նոր աթեիզմի չորս ձիավորներից» մեկը՝ Ռիչարդ Դոքինսի, Սեմ Հարիսի և Քրիստոֆեր Հիչենսի հետ միասին։

## Կենսագրություն
Ծնվել է պատմաբանի ընտանիքում։ Նա փիլիսոփայության կոչում է ստացել 1963 թվականին Հարվարդում։ Այնուհետև նա գնաց Օքսֆորդի համալսարան՝ սովորելու Գիլբերտ Ռայլի մոտ, որի ղեկավարությամբ էլ ստացավ իր Ph.D. Նա աշխատել է Կալիֆորնիայի համալսարանում, իսկ 1971 թվականից դասավանդել է Թաֆթս համալսարանում։ Նա նաև դասընթացներ է դասավանդել Հարվարդում, Պիտսբուրգում, Օքսֆորդում և Փարիզի École Normale Supérieure-ում։ 2004 թվականին Ամերիկյան հումանիստական ​​ասոցիացիան նրան շնորհել է տարվա հումանիստի կոչում։ Էրազմուս մրցանակի դափնեկիր 2012 թվականին։ 2012 թվականի հունիսին Դենիել Դենեթն այցելեց Մոսկվա և դասախոսություն կարդաց Մոսկվայի պետական ​​համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետում։ Մահացել է 2024 թվականի ապրիլի 19-ին 82 տարեկանում։

## Փիլիսոփայական հայացքներ
Դենեթը ազատ կամքի վերաբերյալ համատեղելի տեսակետ ունի, սակայն նա առաջարկում է որոշումների կայացման երկփուլ մոդել՝ ի տարբերություն ազատական ​​հայացքների:

Դենեթը նշում է, որ իր փիլիսոփայական դիրքորոշումը հիմնովին քիչ է փոխվել իր Օքսֆորդի օրերից ի վեր: Նա հիմնական խնդիրը համարում է գիտակցության փիլիսոփայության ապահովումը, որը հիմք կունենա էմպիրիկ հետազոտություններում։ Իր սկզբնական ատենախոսության մեջ՝ «Բովանդակություն և գիտակցություն», նա միտքը բացատրելու խնդիրը բաժանում է բովանդակության տեսության և գիտակցության տեսության անհրաժեշտության: Հետագայում նա «The Intentional Stance» գրքում բովանդակության թեմայով էսսեների ժողովածու է կազմել և գիտակցության մասին իր տեսակետները ներկայացրել է «Consciousness Explained»-ում։

Արդեն «Csciousness Explained»-ում նկատելի է Դենետի հետաքրքրությունը էվոլյուցիայի միջոցով գիտակցության որոշ առանձնահատկությունները բացատրելու հնարավորության նկատմամբ, ինչը հետագայում դարձավ նրա աշխատանքի նկատելի մասը: Նա նաև փաստարկներ է ներկայացնում որակների գոյության դեմ՝ միաժամանակ նշելով, որ հայեցակարգն այնքան շփոթեցնող է, որ այն չի կարող ընկալվել որևէ հետևողական ձևով, և, հետևաբար, չի կարող ծառայել որպես ֆիզիկալիզմի հերքում:

1990-ականներից ի վեր Դենետի աշխատանքի մեծ մասը ուսումնասիրել է նրա վաղ գաղափարները էվոլյուցիոն տեսանկյունից. «Ազատությունը զարգանում է» փորձում է բացատրել, թե ինչպես կարելի է ազատ կամքը համադրել նատուրալիստական ​​դիրքորոշման հետ, և 2006-ի «Կտրել ուղղագրությունը» ուսումնասիրում է կրոնական պարտավորության հնարավոր ծագումը:

## Գիտակցության տեսություն
1960-ականների վերջից Դենիել Դենեթը մշակում է գիտակցության տեսությունը, որը հայտնի է որպես բազմակի նախագծերի մոդել: Այն միավորում է վերացման մատերիալիզմի, վարքագծային և ֆունկցիոնալիզմի կողմից օգտագործվող մոտեցումները: Դենեթը կարծում է, որ ողջ գիտությունը, ներառյալ գիտակցության գիտությունը, հիմնված է օբյեկտիվ դատողությունների և էմպիրիկ տվյալների վրա, որոնք անկախ են դիտորդից: Նա կոգնիտիվ նեյրոգիտության կողմնակից է և մերժում է ներդաշնակության վրա հիմնված մեթոդաբանությունը։

Գիտակցությունը ուսումնասիրելու համար Դենեթն առաջարկեց իր մեթոդաբանությունը, որը նա անվանեց հետերոֆենոմենոլոգիա։ Այս մեթոդաբանությունը հակադրվում է ավտոֆենոմենոլոգիային (ինքնախոհական փորձառությունների դիտարկումը ներդաշնակության միջոցով) և ներառում է հետազոտողին սուբյեկտիվ փորձառությունների դիտարկումը երրորդ անձի տեսանկյունից՝ օգտագործելով առարկայի կողմից ստեղծված բանավոր և գրավոր պատմվածքները (պատմությունները): Ըստ Դենեթի, հետազոտողները չպետք է վերաբերվեն այս պատմություններին որպես ներքին փորձառությունների և որակների, որոնք ներկայացված են ուղեղի հոմանկուլուսի կողմից: Նա այս պաշտոնը հեգնանքով անվանեց «Դեկարտյան թատրոն»։

Դենեթը ժխտում է ներքին «ես»-ի գոյությունը, որի արտաքին տեսքն առաջանում է մարդկանց ստեղծած նարատիվների ոչ քննադատական ​​ընդունման արդյունքում: Միևնույն ժամանակ, Դենեթը կոչ չի անում իսպառ բացառել գիտակցության հասկացությունը գիտությունից, այլ բավարար է համարում միայն «qualia» և «ֆենոմենալ գիտակցություն» հասկացությունների վերացումը դրանից։ Նա կարծում է, որ գիտակցությունը բաղկացած է բազմաթիվ տեղեկատվական հոսքերից, որոնք մրցում են միմյանց հետ ուղեղի հասանելիության համար, հասնում են նրան «քաղաքական վերահսկողության» և այդպիսով վերահսկում են մարդու վարքը: Դենեթի կողմից առաջարկված մարդկային գիտակցության բացատրությունը հիմնարար տարբերություններ չունի բարդ ռոբոտի վարքագծի բացատրությունից, որը կառավարվում է դրանում ներկառուցված ծրագրերով:

Դենեթի գիտակցության տեսությունը լայնորեն հայտնի է դարձել փիլիսոփայական գրականության մեջ, բայց չի աջակցվել փիլիսոփաների մեծ մասի կողմից, թեև այն շահել է մի շարք հետևորդների գիտակցության էմպիրիկ հետազոտողների շրջանում: Ընդհակառակը, այն ենթարկվել է լայնածավալ կոշտ քննադատության: Այսպիսով, նրա հանրահայտ «Գիտակցությունը բացատրվում է» գիրքը քննադատական ​​հետազոտողների կողմից հեգնանքով կոչվում էր «Բացատրված գիտակցությունը»: Ինչպես նշում է Անտի Ռևոնսուոն, Դենեթի տեսության հիմնական խնդիրն այն է, որ գիտակցության նկատմամբ չափազանց պարզեցված մոտեցում է, որն անտեսում է դրա այն կողմերը, որոնք առավել խորհրդավոր են և բացատրության կարիք ունեն: Հետևաբար, ըստ Revonsuo-ի, չափազանց քիչ հավանական է, որ Դենետի առաջարկած մոտեցումը երբևէ օգտագործվի գիտնականների և փիլիսոփաների կողմից՝ որպես հիմք նրանց միջև գիտակցության բնույթի և դրա ուսումնասիրման մեթոդների վերաբերյալ տարաձայնությունները հաղթահարելու համար [16]:

Քննադատների կողմից ամենաշատը քննադատության է արժանացել Դենետի կողմից որակի վերացումը: Նրանցից ոմանք կարծում են, որ եթե համակարգչային անալոգիաները բացառվեն նրա տեսությունից, ապա դա ոչնչով չի տարբերվի անցյալում մնացող վարքագծությունից[17]:

## Դերը էվոլյուցիոն բանավեճերում
Դենեթը դիտարկում է էվոլյուցիան բնական ընտրության միջոցով որպես ալգորիթմական գործընթաց, թեև նա ընդունում է, որ նույնիսկ պարզ ալգորիթմները կարող են ունենալ պատահականության մեծ աստիճան: Այս դիրքորոշումը հակասում է Սթիվեն Ջեյ Գուլդի էվոլյուցիոն փիլիսոփայությանը, ով ընդգծել է էվոլյուցիայի բազմակարծությունը, որտեղ բնական ընտրությունը բազմաթիվ գործոններից և գործընթացներից միայն մեկն է:

Դենեթի էվոլյուցիայի տեսակետը կարելի է դիտել որպես խիստ ադապտացիոնիզմ, որը համահունչ է նրա դիտավորյալ բազմությունների տեսությանը և կենսաբան Ռիչարդ Դոքինսի էվոլյուցիոն տեսակետներին: Դենեթը նույնիսկ ավելի հակված էր, քան Դոքինսը հրապարակումներում ադապտացիոնիզմը պաշտպանելուն՝ Դարվինի վտանգավոր գաղափարի մի ամբողջ գլուխ հատկացնելով Գուլդի գաղափարները քննադատելուն, ինչը արձագանք էր Սոցիոկենսաբանության և դրա էվոլյուցիայի թեմայի շուրջ Էդվարդ Ուիլսոնի և էվոլյուցիոն այլ կենսաբանների հետ Գուլդի վեճի։ հոգեբանությունը, որին նա դեմ էր Գուլդը և Լևոնտինը, և որը պաշտպանում էր Դենեթը Դոկինսի և Սթիվեն Փինքերի հետ միասին։ Սա ստեղծեց կարծիքների լուրջ տարբերություն Դենետի և Գուլդի և նրա կողմնակիցների միջև, ովքեր պնդում էին, որ Դենեթը խեղաթյուրում է Գուլդի դիրքորոշումը և այն, ինչ Գուլդը նկարագրում է որպես «դարվինյան ֆունդամենտալիզմ»:

## «Հավատքի հավատը» հայեցակարգ
Դենեթը նշել է, որ երբ դժվար է հավատալ X-ին, շատ ավելի հեշտ է հավատալ, որ դուք պարտավոր եք հավատալ X-ին: Նա սա անվանեց «հավատ հավատքին»:

«Հավատքը հավատքին» Breaking the Spell գրքի առանցքային հասկացություններից է, որին հեղինակը հատկապես մեծ ուշադրություն է դարձնում: Մարդկանց մտքերում կրոնական գաղափարների դարավոր էվոլյուցիան հանգեցրել է այն փաստի, որ շատ կրոնական հետևորդներ իրականում չեն հավատում հավատքի սկզբնական օբյեկտին, այսինքն՝ Աստծուն, այլ ավելի շուտ կրոնին որպես դոգմաների և ծեսերի մի շարք։  Նման մարդիկ խուլ են մնում փաստարկների համար ոչ այն պատճառով, որ նրանց հավատը կամ սերը Աստծո հանդեպ ուժեղ է, այլ այն պատճառով, որ նրանք վաղուց կրոնը հասկանալու պատասխանատվությունը փոխանցել են հոգևորականների ուսերին և ընդհանրապես հրաժարվել դրա վերլուծությունից։

Ըստ Դենեթի՝ Աստծո հիմնարար անճանաչելիությունը հավատքի կենտրոնական դրույթն է, և կրոնական պնդումները սիստեմատիկորեն դժվար են ընկալվում: Եվ չնայած մենք կարող ենք ապավինել հոգևորականներին, որոնք խորհուրդ կտան մեզ մեր հավատքը արտահայտելու լավագույն բառերի մասին, նրանք պնդում են, որ իրենք բավականաչափ իրավասու չեն ապացուցելու, նույնիսկ միմյանց, որ գիտեն, թե ինչ են խոսում: Այս բաները հավասարապես առեղծվածային են բոլորի համար՝ և՛ հոգևորականների, և՛ աշխարհականների համար: Ինչու՞ բոլորը դա ընդունում են որպես ինքնին: Դենեթի համար պատասխանը պարզ է՝ հավատ հավատքի մեջ:

*Շատ մարդիկ հավատում են Աստծուն: Շատ մարդիկ հավատում են առ Աստված հավատքին: Ո՞րն է տարբերությունը: Մարդիկ, ովքեր հավատում են Աստծուն, վստահ են, որ նա կա և երջանիկ են, որովհետև Աստված իրենց ունեցած ամենահիասքանչ բանն է: Մարդիկ, ովքեր, ի լրումն սրան, հավատում են առ Աստված հավատքին, վստահ են, որ Աստծո հանդեպ հավատը գոյություն ունի (որևէ մեկը կասկածո՞ւմ էր դրան), և կարծում են, որ դա լավ է, և հավատքը պետք է ակտիվորեն խրախուսվի և սերմանվի, որտեղ հնարավոր է. Աստծո մեջ ավելի տարածված էր. Մարդը պետք է հավատա Աստծուն։ Մարդը պետք է ձգտի հավատալ Աստծուն։ Մարդը պետք է անհանգստանա, արդարանա, դժգոհություն և նույնիսկ մեղքի զգացում զգա, եթե հանկարծ հասկանա, որ չի հավատում Աստծուն։ Դա սխալ է, բայց երբեմն պատահում է:*

*Միանգամայն հնարավոր է լինել աթեիստ և հավատալ Աստծուն միևնույն ժամանակ: Այդպիսի մարդն ինքը հավատացյալ չէ, բայց, այնուամենայնիվ, կարծում է, որ հավատքն առ Աստված հրաշալի հոգեբանական վիճակ է, որին պետք է ձգտել։ Մարդիկ, ովքեր հավատում են առ Աստված, փորձում են ուրիշներին գրավել հավատքի մեջ և, եթե գիտակցում են, որ իրենց հավատքը թուլանում է, ամեն ինչ անում են այն վերականգնելու համար: Դա հազվադեպ է, բայց երբեմն դեռ կան մարդիկ, ովքեր հավատում և միևնույն ժամանակ զղջում են դրա համար: Նրանք չեն հավատում իրենց սեփական հավատքին: Եթե ​​հանկարծ հասկանայի, որ հավատում եմ պոլտերգեյիստներին կամ Լոխ Նեսսի հրեշին, հավանաբար կնեղվեի...*

## Դ.Դենեթի ստեղծագործությունները անգլերենով
* *Brainstorms: Philosophical Essays on Mind and Psychology* (MIT Press 1981) (ISBN 0-262-54037-1)
* *Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting* (MIT Press 1984) — о свободе воли и детерминизме (ISBN 0-262-04077-8)
* *The Mind’s I* (Bantam, Reissue edition 1985) в соавторстве с Д. Хофштадтером ISBN 0-553-34584-2
* *Content and Consciousness* (Routledge & Kegan Paul Books Ltd; 2nd ed edition January 1986) (ISBN 0-7102-0846-4)
* *The Intentional Stance* (MIT Press; reprint edition 1989) (ISBN 0-262-54053-3)
* *Consciousness Explained* (Back Bay Books 1992) (ISBN 0-316-18066-1)
* *Darwin’s Dangerous Idea: Evolution and the Meanings of Life* (Simon & Schuster; Reprint edition 1996) (ISBN 0-684-82471-X)
* *Kinds of Minds: Towards an Understanding of Consciousness* (Basic Books 1997) (ISBN 0-465-07351-4)
* *Brainchildren: Essays on Designing Minds (Representation and Mind)* (MIT Press 1998) (ISBN 0-262-04166-9) — Сборник статей 1984—1996
* *Freedom Evolves* (Viking Press 2003) (ISBN 0-670-03186-0)
* *Sweet Dreams: Philosophical Obstacles to a Science of Consciousness (Jean Nicod Lectures)* (Bradford Books 2005) (ISBN 0-262-04225-8)
* *Breaking the Spell: Religion as a Natural Phenomenon* (Penguin Group 2006) (ISBN 0-670-03472-X)
* *Dove nascono le idee*, Di Renzo Editore, 2006, Italy
* *Neuroscience and Philosophy: Brain, Mind, and Language* (Columbia University Press 2007) (ISBN 978-0-231-14044-7) в соавторстве с Maxwell Bennett, Peter Hacker и Дж. Сёрлом
* *Science and Religion* (Oxford University Press 2010) (ISBN 0-19-973842-4) в соавторстве с Алвином Плантингой
* *Intuition Pumps And Other Tools for Thinking* (W. W. Norton & Company 2013) (ISBN 978-0-393-08206-7)
* *From Bacteria to Bach and Back: The Evolution of Minds* (W. W. Norton & Company 2017) (ISBN 978-0-393-24207-2)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Brockman, John (1995). *The Third Culture*. New York: Simon & Schuster.  (Discusses Dennett and others)
* Brook, Andrew and Don Ross (eds.) (2000). *Daniel Dennett*. New York: Cambridge University Press. 
* Dennett, Daniel C. (1997). "True Believers: The Intentional Strategy and Why it Works" in John Haugeland, ''Mind Design II: Philosophy, Psychology, Artificial Intelligence''. Massachusetts: Massachusetts Institute of Technology.  (reprint of 1981 publication).
* 
* Elton, Matthew (2003). *Dennett: Reconciling Science and Our Self-Conception*. Cambridge, UK Polity Press. 
* Hacker, P. M. S. and M. R. Bennett (2003). *Philosophical Foundations of Neuroscience*. Oxford, and Malden, Mass: Blackwell  (has an appendix devoted to a strong critique of Dennett's philosophy of mind)
* Ross, Don, Andrew Brook and David Thompson (eds.) (2000). *Dennett's Philosophy: A Comprehensive Assessment* Cambridge, Massachusetts: MIT Press. 
* Symons, John (2000). *On Dennett*. Belmont, CA: Wadsworth. 

## Արտաքին հղումներ
* 
* Դենեթ Դ․ հարցազույց
* Մոսկվայի պետական ​​համալսարանում Դենետի դասախոսության տեսագրությունը, որն անցկացվել է 2012 թվականին
* Հարցազրույց Դ.Դենեթի հետ Մոսկվայի գիտակցության հետազոտության կենտրոնում:

Կատեգորիա:21-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Աթեիստ ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աթեիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի թերահավատներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հումանիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ոչ գեղարվեստական գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի քննադատներ
Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Կրոնների քննադատներ
Կատեգորիա:Հուդայականության քննադատներ
Կատեգորիա:Մարդասերներ
Կատեգորիա:Քրիստոնեության քննադատներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ