Ջիբութիի տնտեսություն

**Ջիբութիի տնտեսությունը** մեծապես բխում է Կարմիր ծովում նրա ռազմավարական դիրքից։ Ջիբութին հիմնականում ամայի է, գյուղատնտեսության և արդյունաբերության ոլորտներում փոքր զարգացումով։ Երկիրն ունի կոշտ կլիմա, հիմնականում ոչ որակավորում ունեցող աշխատուժ և սահմանափակ բնական ռեսուրսներ։ Երկրի կարևորագույն տնտեսական ակտիվը նրա ռազմավարական դիրքն է, որը միացնում է Կարմիր ծովը և Ադենի ծոցը։ Ջիբութիի տնտեսությունը հիմնված է ծառայությունների ոլորտի վրա, որը ծառայություններ է մատուցում ինչպես տարածաշրջանի տարանցիկ նավահանգստի, այնպես էլ միջազգային փոխադրման և լիցքավորման կենտրոնի համար։

1991 թվականից մինչև 1994 թվականը Ջիբութիում տեղի է ունեցել քաղաքացիական պատերազմ, որը կործանարար ազդեցություն է ունեցել տնտեսության վրա։ Այդ ժամանակից ի վեր երկիրը շահել է քաղաքական կայունությունից։ Վերջին տարիներին Ջիբութին նկատել է մակրոտնտեսական կայունության զգալի բարելավում, որի տարեկան համախառն ներքին արդյունքը 2003 թվականից ի վեր բարելավվել է միջինը ավելի քան 3 տոկոսով։ Դա տեղի է ունեցել մեկ տասնամյակ բացասական կամ ցածր աճից հետո և բացատրվում է պետական ֆինանսավորման բարելավմանն ուղղված բյուջետային ճշգրտմամբ, նավահանգիստների կառավարման բարեփոխումներով և օտարերկրյա ներդրումներով։

Չնայած վերջին շրջանում համեստ և կայուն տնտեսական աճին, Ջիբութին բախվում է բազմաթիվ տնտեսական խնդիրների, մասնավորապես՝ աշխատատեղերի ստեղծման և աղքատության կրճատման հետ։ Բնակչության 2,5 տոկոս աճի միջին տարեկան տեմպով տնտեսությունը չի կարող էապես նպաստել մեկ շնչի հաշվով ազգային եկամտի աճին։ Գործազրկության մակարդակը չափազանց բարձր է, ըստ որոշ գնահատականների, այն հասնում է գրեթե 60 տոկոսի և համատարած աղքատության հիմնական պատճառն է։ Վերջին տարիներին երկրի կախվածությունը չինական ներդրումներից և պարտքից նույնպես մեծ ուշադրության առարկա է դարձել։

Համաշխարհային բանկի 2020 թվականի զեկույցի համաձայն՝ Ջիբութին 190 տնտեսությունների շարքում զբաղեցրել է 112-րդ հորիզոնականը՝ ըստ բիզնեսի վարման դյուրինության։

## Տնտեսական ցուցանիշներ
աջից|մինի|250x250փքս|Ավտոբուսը երթևեկում է Ջիբութի քաղաքի կենտրոնական շուկայով:
1990-ականներին զինված հակամարտություն և տնտեսական դժվարություններ ապրելուց հետո Ջիբութին վերջին տարիներին կայուն տնտեսական աճ է ապրում ՝ շնորհիվ հարաբերական քաղաքական կայունության և մակրոտնտեսական վերակառուցման ոլորտում ձեռքբերումների։

Բյուջեի ճշգրտման միջոցառումները ներառում էին Հանրային ծառայության անձնակազմի կրճատում, կենսաթոշակային բարեփոխումների իրականացում, որը զգալիորեն ամրապնդեց համակարգի ֆինանսական հիմքը և պետական ծախսերով զբաղվող հաստատությունների ամրապնդում։ 2003-ից 2005 թվականներին իրական ՀՆԱ-ի տարեկան աճը 2000-ականների կեսերին կազմել է միջինը 3,1 տոկոս, ինչը պայմանավորված է ծառայությունների ոլորտում լավ կատարողականությամբ և բարձր սպառմամբ, իսկ 2019-ին հասել է 7,8 տոկոսի։

Չնայած տնտեսական աճին, երկիրը շարունակում է պայքարել բարձր գործազրկության դեմ։ Պաշտոնական տվյալներով գործազրկության մակարդակը կազմում է 10 տոկոսից մի փոքր ավելի, սակայն միջազգային գնահատականներով այն ավելի մոտ է 60 տոկոսին։ Բացի այդ, դիզելային վառելիքի արտադրած էլեկտրաէներգիայի կախվածությունը և առաջին անհրաժեշտության ապրանքներ ներմուծելու անհրաժեշտությունը, ինչպիսիք են սննդամթերքը և ջուրը, սովորական սպառողներին խոցելի են դարձնում։

Ջիբութիի համախառն ներքին արդյունքն աճել է միջինը տարեկան ավելի քան 6 տոկոսով՝ 1985 թվականին 341 միլիոն ԱՄՆ դոլարից հասնելով 3,3 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի 2019 թվականին։

Ցածր հարկային եկամուտները և պետական ենթակառուցվածքների վրա կատարվող մեծ ծախսերը պատճառ են դարձել, որ Ջիբութին պայքարում է բյուջեի դեֆիցիտի դեմ։ Բացի այդ, երկրի պետական պարտքը կտրուկ աճել է՝ 2015 թվականին ՀՆԱ- ի 50,2 տոկոսից մինչև 2020 թվականին սպասվող 72,9 տոկոսը։

## Վճարային հաշվեկշիռ
Ջիբութիի առևտրային հաշվեկշիռը բնութագրվում է զգալի դեֆիցիտով։ Դա պայմանավորված է երկրի ներմուծման հսկայական անհրաժեշտությամբ և արտահանման նեղ բազայով։ Չնայած Ջիբութին ծառայությունների ոլորտում զգալի ավելցուկ ունի, ավելցուկը պակաս էր, քան առևտրի դեֆիցիտը։ Արդյունքում, Ջիբութին ձևավորեց առևտրային հաշվեկշռի բարձր դեֆիցիտ, որը 2019 թվականին հասավ 130 միլիարդ ջիբության Ֆրանկի գագաթնակետին։

## Տարածաշրջանային իրավիճակ
Ադենի ծոցի և Կարմիր ծովի միջև տեղակայված առաջնային նավագնացության գծի վրա՝ Ջիբութին զգալի ռազմավարական արժեք ունի միջազգային առևտրի և նավագնացության ոլորտում։ Ջիբութի նավահանգստի հարմարությունները կարևոր են ծովային փոխադրող ընկերությունների համար՝ վառելիքի բունկերավորման և լիցքավորման համար։ Նրա տրանսպորտային միջոցներն օգտագործվում են դեպի ծով ելք չունեցող աֆրիկյան մի քանի երկրներ իրենց ապրանքների վերաարտահանման համար։ Ջիբութին այս առևտրից ստանում է տարանցիկ հարկեր և նավահանգստային վճարներ, որոնք կազմում են պետական եկամուտների հիմնական մասը։ Սոմալիի ափերի մոտ Ադենի ծոցը պարեկող ծովահենների սպառնալիքները՝ խոշոր բեռնատար նավեր, նավթ և քիմիական տանկերներ գրավելու մտադրություններով, ավելի մեծ պետությունների համար, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ը, Ֆրանսիան և Ճապոնիան, անհրաժեշտություն են ստեղծել լոգիստիկ բազաներ տեղադրելու համար։ կամ ռազմական ճամբարներ, որտեղից նրանք կարող են պաշտպանել իրենց բեռները ծովահենությունից։

Ջիբութիի նավահանգիստը գործում է որպես ֆրանսիական փոքր ռազմածովային հաստատություն, և Միացյալ Նահանգները նաև հարյուրավոր զորքեր են տեղակայել Ջիբութի Camp Lemonnier-ում՝ իր միակ աֆրիկյան բազայում՝ տարածաշրջանում ահաբեկչությանը հակազդելու համար։

2010 թվականից ի վեր Չինաստանը դարձել է Ջիբութիի համար կարևոր առևտրային և ռազմական գործընկեր՝ ներառելով նրան Աֆրիկյան ճանապարհների և գոտիների նախաձեռնության մեջ՝ Եթովպիային և Դորալեհ նավահանգստի երկաթուղային կապի կառուցման միջոցով։ 2017 թվականին այն նաև սկսեց գործել դե Դորալեհ նավահանգստի մոտ գտնվող մեծ ռազմածովային բազան, որը ծառայում է որպես Չինաստանի պատմության մեջ առաջին արտասահմանյան ռազմական բազան։ 2009 թվականին Չինաստանը շրջանցեց ԱՄՆ-ին՝ դառնալով Ջիբութիի խոշորագույն առևտրային գործընկերը։ Ջիբութիի պարտքի 57-70 տոկոսը կազմում են չինական վարկերը։

Չինական ազդեցությունը Ջիբութիում, հատկապես նրա ռազմական բազայի և ֆինանսական պարտքի շնորհիվ, վերջին տարիներին քննադատության է ենթարկվել որպես ներկայիս քաղաքական ռեժիմի կայունության համար ավելի ձեռնտու, քան ամբողջ երկրի համար։

## Մակրոտնտեսական միտում
1980-2017 թվականների տնտեսական գործունեության հիմնական ցուցանիշները՝

### Covid-19-ի ազդեցությունը
Չնայած այն հանգամանքին, որ COVID-19 համաճարակը չի ազդել Ջիբութիի տնտեսության վրա այնքան, որքան այլ երկրներում։ Տնտեությունը տուժել է Առևտրի համաշխարհային անկման և Դորալե նավահանգստով փոխադրումների կրճատման հետևանքներից։ ՀՆԱ-ի իրական աճը 2020 թվականին նվազել է մինչև 1,4 տոկոս՝ 2019 թվականի 7,8 տոկոսից։ Համաճարակը նաև նպաստել է ներդրումների կտրուկ դանդաղեցմանը, որոնք 2020 թվականին աճել են ՀՆԱ-ի ընդամենը 10,3 տոկոսով՝ 2019 թվականի 26,3 տոկոս աճի համեմատ, ինչպես նաև ծառայությունների ոլորտում ավելացված արժեքի ավելացմանը, որը 2020 թվականին աճել է համեստ 2 տոկոսով՝ 2019 թվականի 8,2 տոկոս աճից հետո։

## Ներդրումային միջավայր
### Նախապատմություն
մինի|Եվրոպական թաղամաս, Ջիբութի քաղաք
Ջիբութիի տնտեսությունը հիմնված է ծառայությունների ոլորտի վրա, որը կապված է երկրի ռազմավարական դիրքի և Աֆրիկյան եղջյուրում ազատ առևտրի գոտու կարգավիճակի հետ։ Ջիբութիի բնակիչների երկու երրորդը բնակվում է մայրաքաղաքում, իսկ բնակչության մնացած մասը հիմնականում քոչվոր անասնապահներ են։  Քիչ տեղումները սահմանափակում են մրգերի և բանջարեղենի արտադրությունը, և սննդամթերքի մեծ մասը պետք է ներմուծվի։  Կառավարությունը ծառայություններ է մատուցում ինչպես տարածաշրջանի տարանցիկ նավահանգստի, այնպես էլ միջազգային փոխադրման և լիցքավորման կենտրոնի համար։ Ջիբութին ունի փոքր բնական պաշարներ և թույլ արդյունաբերություն։ Այս բոլոր գործոնները պայմանավորում են նրա ուժեղ կախվածությունը արտասահմանյան օգնությունից՝ վճարային հաշվեկշիռը պահպանելու և զարգացման ծրագրերը ֆինանսավորելու համար։

Գործազրկության 60% մակարդակը շարունակում է մնալ լուրջ խնդիր։ Գնաճը, սակայն, մտահոգության տեղիք չի տալիս Ֆրանկի և ԱՄՆ դոլարի ֆիքսված կապի պատճառով։ Վերջին յոթ տարիների ընթացքում մեկ շնչի հաշվով սպառումը նվազել է մոտ 35%-ով՝ տնտեսական անկման, քաղաքացիական պատերազմի և բնակչության աճի բարձր տեմպերի պատճառով։ Բախվելով բազմաթիվ տնտեսական դժվարությունների ՝ կառավարությունը բախվել է երկարաժամկետ արտաքին պարտքի պարտքի հետ և դժվարությամբ է կատարում օգնություն տրամադրող օտարերկրյա դոնորների պահանջները։

Համաձայն 2018 թվականի ֆինանսական ռիսկերի գնահատման՝ երկիրը տուժել է կոռուպցիայի աճից և միջազգային կառավարման ու թափանցիկության ցուցանիշների անկումից, աճող պարտքից և Եթովպիայից և Չինաստանից՝ համապատասխանաբար առևտրի և ՕՈՒՆ-ի նկատմամբ չափազանց մեծ կախվածությունից։

### Հասանելիություն օտարերկրյա ներդրումների համար
Պաշտոնապես Ջիբութիի կառավարությունը ողջունում է բոլոր օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները։ Ջիբութիի ակտիվները ներառում են ռազմավարական աշխարհագրական դիրք, բաց առևտրի ռեժիմ, կայուն արժույթ, զգալի հարկային արտոնություններ և այլ խթաններ։ Ներդրումների հնարավոր ոլորտները ներառում են Ջիբութիի նավահանգիստը և հեռահաղորդակցության ոլորտները։ Նախագահ Իսմայիլ Օմար Գուելեհը, որն առաջին անգամ ընտրվել է 1999 թվականին, իր կառավարության առաջնահերթություններն անվանել է սեփականաշնորհումը, տնտեսական բարեփոխումները և օտարերկրյա ներդրումների ավելացումը։ Նախագահը խոստացել է դիմել միջազգային մասնավոր հատվածի օգնությանը՝ երկրի ենթակառուցվածքները զարգացնելու համար

Ջիբութիում չկան հիմնական օրենքներ, որոնք կարող են խոչընդոտել օտարերկրյա ներդրումների մուտքին։ Սկզբունքորեն երկրում գոյություն չունի ներդրումների ստուգում կամ այլ խտրական մեխանիզմներ։ Այնուամենայնիվ՝ երկրում օտարերկրյա ներդրումների համար կան մի շարք խոչընդոտներ։ Օրինակ՝ որոշ ոլորտներ, հատկապես կոմունալ ծառայությունները պետական ​​սեփականություն են և որոշ հատվածներ ներկայումս բաց չեն ներդրողների համար։ 2017 թվականին ընդունվել է օրենք, որը կառավարությանը իրավունք է տալիս միակողմանիորեն փոփոխել կամ դադարեցնել օտարերկրյա ընկերությունների հետ պայմանագրերը։ Վերջերս Ջիբութիի և Արժույթի միջազգային հիմնադրամի կողմից ստորագրված կառուցվածքային վերակառուցման համաձայնագրի պայմանները նախատեսում են կիսապետական և պետական մենաշնորհների ավելի լայն մասնավորեցում։ Ջիբութիում արտոնագրային օրենքներ չկան։

Բացի այդ մտահոգություններ կան օրենքի գերակայության, դատարանների անկախության և երկրներում ներդրումների պաշտպանության ազդեցության վրա։ Freedom House-ի զեկույցում, օրինակ նշվում է Դուբայում տեղակայված DP World նավահանգստային օպերատորի դեպքը, որը 2012 թվականից ներքաշված է եղել Ջիբութիի հետ իրավական պայքարի մեջ՝ «երբ Ջիբութին վաճառել է իր կոնցեսիայի մի մասը չինական Դորալեհի կոնտեյներային ընկերությանը, որը պատկանում է DP World-ի մրցակցին և սկզբնական կոնցեսիոն գործընկերոջը»։

2018 թվականին Ջիբութին բռնագրավել է DP World-ի նավահանգստային ակտիվները, սակայն ազգայնացումը անօրինական համարելով՝ Լոնդոնի Միջազգային արբիտրաժային դատարանը 2019 թվականին Ջիբութիին հանձնարարել է վերականգնել DP World-ի կոնցեսիոն իրավունքներն ու առավելությունները։ Հետագայում երկիրը մերժեց որոշումը և խնդրեց Ջիբութիի բարձրագույն դատարանին՝ միակողմանիորեն չեղյալ համարել LCIA որոշումը։

Santander-ի զեկույցում եզրակացություն է արվել, որ չնայած Ջիբութիի ռազմավարական կարևորությանը՝ ՕՈՒՆ-ի ներհոսքին դեպի երկիր խոչընդոտում են «միջակ կառավարումը, կոռուպցիան, հուսալի դատական համակարգի բացակայությունը, տարածաշրջանում անկայուն աշխարհաքաղաքական իրավիճակը, թույլ դիվերսիֆիկացված տնտեսությունը՝ արտաքին ցնցումների նկատմամբ ցածր դիմադրողականությամբ և փխրուն էկոհամակարգը, որը ենթակա է բնապահպանական ճգնաժամի»։

Ինչպես աֆրիկյան երկրների մեծ մասում` լիցենզիաների և թույլտվությունների հասանելիությունը դժվար է ոչ այնքան օրենքով, որքան վարչական ընթացակարգերով։ Ջիբութիում վարչական գործընթացը բնութագրվում է որպես «ցիկլային կախվածությաn» ձև։ Օրինակ` Ֆինանսների նախարարությունը լիցենզիա է տալիս միայն այն դեպքում, եթե ներդրողն ունի հաստատված ներդրումային վիզա, մինչդեռ ներքին գործերի նախարարությունը ներդրումային վիզա է տալիս միայն լիցենզավորված ձեռնարկությանը։ Ջիբութիի կառավարությունն ավելի ու ավելի է գիտակցում ներդրումային գործընթացը հեշտացնելու համար միասնական կենտրոնի ստեղծման կարևորությունը։

### Սեռ
2015 թվականի մայիսին Չուկրի Ջիբահը՝ Կանանց և ընտանիքի դեպարտամենտի գենդերային գծով տնօրենը, մեկնարկել է SIHA (Ռազմավարական նախաձեռնություն Աֆրիկայի եղջյուրի համար) նախագիծը, որը նախատեսված է աջակցելու և ամրապնդելու Ջիբութիում կանանց տնտեսական կարողություններին, որը ֆինանսավորվում է Եվրոպական միության 28 միլիոն ջիբության ֆրանկ դրամաշնորհի միջոցով։

## Ոլորտներ
### Առևտուր
աջից|մինի|Դուբայի իսլամական բանկի մասնաճյուղը Ջիբութի քաղաքում
Ջիբութիի տարանցիկ տարածաշրջանից արտահանվող հիմնական ապրանքներն են սուրճը, աղը, կաշիները, չորացրած հատիկները, հացահատիկները, գյուղատնտեսական այլ ապրանքներ, կավիճը և մոմը։ Ջիբութին ինքը քիչ արտահանումներ ունի և նրա ներմուծման մեծ մասը գալիս է Ֆրանսիայից։ Ներմուծման մեծ մասը սպառվում է Ջիբութիում, իսկ մնացած մասը գնում է Եթովպիա և Սոմալի։ Ջիբութիի անբարենպաստ առևտրային հաշվեկշիռը մասամբ փոխհատուցվում է անտեսանելի եկամուտներով, ինչպիսիք են տարանցման հարկերը և նավահանգստային տուրքերը։ 1999 թվականին Ջիբութիից ԱՄՆ արտահանումը կազմել է 26,7 միլիոն դոլար, մինչդեռ Ջիբութիից ԱՄՆ ներմուծումը 1 միլիոն դոլարից պակաս է եղել։ Ջիբութի քաղաքն ունի հանրապետությունում մեկ ասֆալտապատ օդանավակայան։

### Զբոսաշրջություն
2013 թվականին 63,000 օտարերկրյա զբոսաշրջիկ է այցելել Ջիբութի, Ջիբութի քաղաքը այցելուների հիմնական զբոսաշրջային վայրն է, զբոսաշրջությունից եկամուտները 2013 թվականին նվազել են 43 միլիոն ԱՄՆ դոլարով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ջիբութիի առևտրի վերջին տվյալները ՄՏԿ առևտրային քարտեզի վրա
* Ռիչարդ Լաբել,, Ջիբութիի ՏՀՏ ռազմավարությունը և գործողությունների ծրագիրը, 28 May 2003
* Աֆրիկյան զարգացման բանկ, Ջիբութի, երկրի ռազմավարության մասին փաստաթուղթ ՝ ուղղված կոնկրետ արդյունքներին, 2007-2010թթ.", October 2007
* Դրամական փոխանցումների ոչ ֆորմալ համակարգ և արժութային խորհրդի ավտոմատ մեխանիզմ. փոխլրացում, թե հակասություն Հավալայի Ջիբութի տեղափոխման գործը

Կատեգորիա:Աֆրիկայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Ջիբութի