Նեապոլ

**Նեապոլ** (, , բառացի՝ *նոր քաղաք*, , , ), քաղաք Իտալիայում, Կամպանիայի շրջանի և Նեապոլ գավառի վարչական կենտրոնը։ Տեղակայված է Նեապոլիտանյան ծովածոցի ափին։

Նեապոլն Իտալիայի՝ մեծությամբ երրորդ քաղաքն է (Հռոմից ու Միլանից հետո) և Հարավային Իտալիայի ամենամեծ քաղաքը՝ շուրջ մեկ միլիոն բնակչությամբ (արվարձանների հետ՝ շուրջ երեք միլիոն)։ Տրանսպորտային խոշոր հանգույց է (միջազգային օդանավակայան, նավահանգիստ)։ Պաշտոնական լեզուն իտալերենն է, որից բացի գործածալան են նաև նեապոլիտաներենը։ Քաղաքի հովանավորն է Սուրբ Յանուարին, որի հիշատակի օրը՝ սեպտեմբերի 19-ը, նշվում է քաղաքի տոնը։

Քաղաքը տեղակայված է սեյսմավտանգ գոտում (քաղաքի պատմական հատվածը տեղակայված է Վեզուվի արևմտյան լանջին)։ Վեզուվի վերջին ժայթքումը տեղի է ունեցել 1944 թվականին։ Իսկ վերջին աղետալի երկրաշարժը Նեապոլում տեղի է ունեցել 1980 թվականին։

## Աշխարհագրություն
Նեապոլից արևելք գտնվում են Պոմպեյը և Հերկուլանումը՝ Նեապոլի ծոցի ափին գտնվող հին քաղաքներ, որոնք ավերվել են 79-ին Վեզուվի ժայթքումից։ Մոխիրը թաղեց այս քաղաքները և պահպանեց դրանք մինչ օրս անփոփոխ։ Ամեն տարի այս տարածքում պեղումներ են անցկացվում, որոնք հնագետներին նոր հայտնագործություններ են բերում։ Նոյեմբերի սկզբին պեղումների վայրերը հասանելի են բոլորին։ Հայտնաբերված բոլոր իրերը խնամքով վերականգնվում և ցուցադրվում են Նեապոլի ազգային հնագիտական թանգարանում։

Նեապոլից 40 կմ հյուսիս գտնվում է Թագավորական պալատը Կազերտայում, որը ամենամեծերից մեկն է Եվրոպայում։

## Պատմություն
Նեապոլը հիմնել են հույն վերաբնակիչները մ.թ.ա. 8-րդ դարում։ Նեապոլը կոչվում է Պարթենոպա (անունն առասպելական ազդանշանի սարենից) IV դարում։  Մ.թ.ա. Նեապոլի Պարտենոպան ավերվել է իտալացիների կողմից, բայց շուտով նրա կողքին առաջացել է նոր քաղաք, որը ստացել է հունական Նեապոլիս անվանումը [3]:  Դրանից հետո այն մտավ Հռոմեական հանրապետություն, իսկ հետո ՝ Հռոմեական կայսրություն։

476 թվականին Կաստել դել Օվո ամրոցում իր տապալումից հետո բանտարկվեց Արևմտյան Հռոմեական կայսրության վերջին կայսր Ռոմուլուս Ավգուստուլոսը։

6-րդ դարում Նեապոլը գրավվեց բյուզանդացիների կողմից Հուստինիանոս I կայսեր Հռոմեական կայսրությունը վերստեղծելու փորձի ժամանակ։

638-1137 թվականներին այն իրականում անկախ Նեապոլի դքսության մայրաքաղաքն էր, մինչև գրավվեց նորմանացիների կողմից։  1139 թվականին Ռոջեր II թագավորը միացավ Սիցիլիայի թագավորությանը [4]:

Նեապոլի համալսարանը հիմնադրվել է 1224 թվականին։

1266-ին քաղաքը Սիցիլիայի ամբողջ թագավորության հետ միասին տեղափոխվեց Անջուի Հռոմի Պապ Կառլոս I- ը, որը մայրաքաղաքը տեղափոխեց Պալերմոյից Նեապոլ։

1284 թ.-ին թագավորությունը բաժանվեց երկու մասի, որոնցից յուրաքանչյուրը պահանջներ ներկայացրեց «Սիցիլիայի թագավորություն» կոչվելու իրավունքի համար։

17-րդ դարում Նեապոլն ուներ 300 հազար բնակիչ և Փարիզից հետո Եվրոպայի երկրորդ քաղաքն էր։ Այն հայտնի էր Սան Կառլոյի թատրոնով - այն ժամանակ աշխարհում ամենամեծը։

1504-ից քաղաքը պատկանում էր Իսպանիային և հանդիսանում էր Հաբսբուրգների հիմնական ռազմական հենակետը Վալուիսի դեմ պայքարում։

1647 թվականին քաղաքում տեղի ունեցավ ժողովրդական խոշոր ապստամբություն՝ Մազանիելոյի ղեկավարությամբ։

Իսպանական իրավահաջորդության պատերազմի ժամանակ այն անցավ Ավստրիայի տիրապետության տակ։ 1734-ին գրավվեց Բուրբոնների կողմից, իսկ 1799-ի հունվարին՝ Նապոլեոնի կողմից, որից հետո քաղաքում հռչակվեց Պարթենոպայի հանրապետությունը, որն իր հերթին ընկավ նույն տարվա հունիս-հուլիս ամիսներին ։

1805 թվականին Վեզուվի ժայթքման պատճառով ավերվեց քաղաքի զգալի մասը, զոհվեց շուրջ 26 հազար մարդ։

1806-1815 թվականներին Նեապոլը Ֆրանսիայից կախված Նեապոլի թագավորության մայրաքաղաքն էր, իսկ 1815 թվականից՝ երկու Սիցիլիայի թագավորությունը։ 1860 թվականի սեպտեմբերին Գ. Գարիբալդիի [6] հեղափոխական բանակը մտավ քաղաք, որից հետո հանրաքվեի արդյունքում հայտարարվեց թագավորության ավարտը և Իտալիայի պետության հիմնադրումը։

1942-1943 թվականներին քաղաքը ենթարկվեց ամերիկյան ինտենսիվ ռմբակոծությունների։  Արշավանքների ընթացքում սպանվեց շուրջ 1900 մարդ։ Արդյունաբերական օբյեկտներից բացի ոչնչացվել են կայարանը, նավահանգիստը, օպերային թատրոնը, եկեղեցիները և բազմաթիվ բնակելի շենքեր։ 1943-ի սեպտեմբերին գերմանական զորքերի կողմից գրավված քաղաքում ապստամբություն սկսվեց, որի արդյունքում 1943-ի հոկտեմբերի սկզբին Նեապոլն անցավ դաշնակիցների վերահսկողության տակ։

Ժամանակակից Նեապոլը կապված է նաև Կամորայի և կոռուպցիայի հետ։  2007-2008 թվականներին քաղաքը դժվարություններ ունեցավ աղբահանության և թափոնների վերամշակման հետ կապված, այդ իսկ պատճառով այսպես կոչված «Աղբի ճգնաժամ»։

## Տրանսպորտ
Ժամանակակից Նեապոլը խիտ բնակեցված քաղաք է՝ միջազգային օդանավակայան, ծովային նավահանգիստ և մետրո։  Նեապոլիտանական մետրոյի թիվ 1 կենտրոնական գիծը ժամանակակից արվեստի հանրային ստորգետնյա թանգարանի նմուշն է։  Մետրոյի 25 կայարանների զարդարանքն ավարտվել է 2005 թվականին։

Եվրոպայում մետրոյի ամենագեղեցիկ կայարանը գտնվում է Նեապոլում և նախագծվել է ճարտարապետներ Մասիմիլիանո Ֆուկասասի և Դորիան Մադրելիի կողմից։ Կայանը հագեցած է Մամ նախագծի շրջանակներում (Մետրո թանգարան) և հիշեցնում է «զբոսանք տարածության մեջ»։

## Սպորտ
Քաղաքում է գտնվում «Նապոլի» ֆուտբոլային ակումբը, Ա Սերիայի կրկնակի դափնեկիր, Իտալիայի գավաթի վեցակի դափնեկիր ու 1988-1989 թվականների ՈՒԵՖԱ-ի գավաթակիր։

## Չհաջողված ուղենիշ
1880 թվականին հանդիսավորությամբ բացվեց ճոպանուղին դեպի Վեզուվի խառնարան։ Այդ առիթով կոմպոզիտոր Լուիջի Դենզան գրել է հայտնի նեապոլիտանական Funiculì, Funiculà երգը։  Երգը շատ արագ համբավ ձեռք բերեց, այս օրերին մնում է հանրաճանաչ և մնալու է հանրաճանաչ, ինչը չի կարելի ասել ճոպանուղու մասին։ 1906, 1911, 1929 և վերջապես 1944թ. մարտին Վեզուվի ժայթքումները վերջ տվեցին դրա գործունեությանը։

## Հետաքրքիր փաստեր
* Նեապոլը համարվում է պիցցայի, ավելի ճիշտ՝ նրա մի տեսակի (տեղական անվանումը՝ ) հայրենիքը, որ հայտնի է 19-րդ դարի 80-ական թվականներից և պատրաստվում է մինչ այժմ։ Դասական են համարվում նեապոլիտանական պիցցայի երկու տարբերակներ ()՝ «Մարինարա» (, սխտորով, առանց պանրի) և «Մարգերիտա» (, պանրով ու ռեհանով, առանց սխտորի)։
thumb|right|500 px|Նեապոլիտանական ծովածոց
* Նեապոլի հին անվամբ կոչվել է (11) Պաթենոպե աստերոիդը, որ հայտնաբերվել է Նեապոլում 1850 թվականի մայիսի 11-ին իտալացի աստղագետ Անիբալե դե Գասպարիսի կողմից։

## Քույր քաղաքներ

## Պատկերասրահ

Պատկեր:NapoliMaschioAngioinoDaSanMartino.jpg|Կաստել Նուովո
Պատկեր:Print del Castel dell'Ovo, Napoli - foto di Augusto De Luca.jpg|Կաստել դել Օվո, Աուգոստո դը Լուկա
Պատկեր:NapoliSanFrancescoDaPaolaFacciata.jpg|Պլեբիսցիտի հրապարակ
Պատկեր:Facciata Duomo di Napoli - BW 2013-05-16.jpg|Սուրբ Յանուարիի տաճար
Պատկեր:Piazza del Plebiscito - Augusto De Luca.jpg|Պլեբիսցիտի հրապարակ (հատված), Աուգոստո դը Լուկա


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Panorama of Naples by Google Earth
* Լուսանկարներ 

Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Իտալիայում
Կատեգորիա:Իտալիայի համալսարանական քաղաքներ
Կատեգորիա:Նավահանգստային քաղաքներ
Կատեգորիա:Միջերկրական ծովի նավահանգիստներ