Ա

200px|մինի|Տառատեսակները

[մինի|312x312փքս|Երկաթագիր ձեռագիր [1171 թվական]]
**Ա, ա**, հայերեն այբուբենի առաջին տառը, ստորին բարձրացման, ըստ որոշների՝ միջին բարձրացման ետին շարքի ձայնավոր հնչույթի գրային նշանը։ Ստեղծել է Մեսրոպ Մաշտոցը 405 թվականին։ Անունն է «**այբ**»։ Որպես թվանշան նշանակել է 1, իսկ բյուրի նշանով ա = 10.000։ Թվային կարգի արժեքով նշանակում է առաջին։ Կազմված է 3 հաստ ուղղաձիգ՝ երկար և դրա աջ կողմում հավասար հեռավորությամբ կարճ ու լայն տարրերից, երկարը ստորին ծայրից՝ հորիզոնական, իսկ կարճը 2 ուղղաձիգ նուրբերով միանում է լայնին։ Ունի գրչագիր, երկաթագիր, բոլորգիր, շղագիր և նոտրգիր տառատեսակները՝ իրենց տարբեր ձևերով, որոնց մեջ պահպանվել են նրա բուն գծագրական յուրահատկությունները։

Որպես այբուբենի առաջին տառ, նշանակել է մեկ և առաջին, բյուրի նշանով (Ա)՝ հազար։ Արաբական թվանշանների ընդունումից հետո օգտագործվել է թվային կարգի արժեքով։ Այժմ գործածվում է միայն որպես դասական թվական (օր.՝ մաս Ա-մաս առաջին)։

*Ա* տառի **այբ** անունը *բ* տառի բեն անվան հետ միասին կազմավորում է հետևյալ գոյականները՝ 
:::::**այբ**ուբեն
:::::**այբ**բենարան։
* Անգրագետ մարդուն բնորոշելու համար ասում են՝
:::::Փորի մեջ մի կտոր **այբ** չկա։

* **Ա**- ն հայերենի ամենատարածված տառն է։

Յունիկոդում ներկայացված է՝
* Մեծատառ Ա ՝ U+0531
* Փոքրատառ՝ U+0561։

## Ստեղծում
Ստեղծել է Մեսրոպ Մաշտոցը 405 թվականին Եդեսիայում՝ իր հորինած այբուբենի բոլոր տառերի հետ միասին։ Կազմվել է երեք հաստ ուղղաձիգ՝ երկար և դրա աջ կողմում հավասար հեռավորության վրա գտնվող կարճ և լայն տարրերից, ուր երկարը ստորին ծայրից՝ հորիզոնական, իսկ կարճը երկու ուղղաձիգ նուրբերով միացել է լայնին։ Գրի զարգացման հետ որոշ փոփոխություններ են կրել լայնը (թեքվել է դեպի աջ, երբեմն երկարել) և ուղղաձիգ նուրբերը (ներսինը իջել է կարճի վերին մասից, դրսինը երբեմն ձուլվել է կարճին)։

Նոր գրի օգնությամբ Մեսրոպ Մաշտոցն իր աշակերտների հետ Աստվածաշնչից թարգմանել է Սողոմոնի առակները, որոնց սկիզբն է՝ «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ»։

## Ձևեր
Ունի *[[գրչագիր]]*, *[[երկաթագիր]]*, *[[բոլորագիր]]*, շղագիր և *[[նոտրգիր]]* տառատեսակները՝ իրենց տարբեր ձևերով, որոնց մեջ պահպանվել են նրա բուն գծագրական յուրահատկությունները։
* Գրչագիր Ա - ունի քառանկյունի ձև, որի զուգահեռ ուղղահայաց գծերը միացել են իրար ուղիղ նուրբերով, գրվել է ուղղահայաց և դեպի աջ թեքված, մեծ միջակ և մանր չափերով։
* Երկաթագիր կամ *գլխագիր* Ա, ստեղծվել է գրչագրի հենքից, երբ երկար ու լայն գծերը իրար են միացել ոչ թե ուղիղ, այլ կիսակոր նուրբով, գրվում է ուղղաձիգ և շատ քիչ՝ դեպի աջ թեքված, մեծ և միջակ չափերով։
* Բոլորագիր կամ *բոլորակ գիր* Ա, մարմնածիր է, առաջ է եկել գրչագրից և կազմվել է երեք հավասար, ուղղաձիգ գծերից, որոնք գրվել են կողք-կողքի և տողի վրա ստորին ծայրերից իրար միացել երկու նուրբերով, գրվել է ուղղաձիգ և թեք, մեծ, միջակ, մանր և մանրագույն չափերով։ Միջնադարում գործածվել է մի գծով, որը կոչվել է «միագիծ այբ»։
* Շղագիր կամ *շեղագիր* Ա, առաջացել է բոլորագրից։
* Նոտրգիր Ա, ստեղծվել է շղագրից։

## Արտասանություն
Հայերեն Ա հնչյունը արտասանելիս բերանը բացվում է չափավոր, շրթունքները, ծնոտները և լեզուն ընդունում են ազատ դիրք, լեզուն փռված է բերանի հատակին այնպես, որ եզրերով հպվում է ստորին ատամնաշարին, իսկ ետևի մասը, թեթևակիորեն բարձրանալով, երկու կողմից հպվում է կարծր քիմքի ու կատիկի միջնամասին։

Ժամանակակից գրական հայերենում ա-ն հնչյունափոխության չի ենթարկվում, սակայն որոշ բառերում սղվում է (կոճակ-կոճկել, ամառ-ամռան, քաղաք-քաղքենի)։ Ծառայում է որպես հոդակապ բարդ և ածանցավոր բառերի մեջ (գրարախտակ, հուշագիր, բարձրագույն)։ Ա տառը ի սկզբանե օգտագործվել է թվային և թվային կարգի արժեքներով։

## Թվային արժեք
Որպես թվանշան նշանակել է 1, իսկ բյուրի նշանով ա = 10.000։ Թվային կարգի արժեքով նշանակում է առաջին (Ա հատոր - առաջին հատոր, գլուխ Ա - գլուխ առաջին)։

## Կիրառությունը
Մեծատառ **Ա**- ն գործածվում է հոսանքի ուժի միավոր Ամպերը նշանակելու համար։

## Բրայլով ներկայացումը

## Կրկնակ գրություն
Որպես կրկնակ ձայնավոր **ա** տառը հանդիպում է հատուկ անուններում՝
* վրացական՝
:::Պ**աա**տա
:::Ս'''աա'''կաշվիլի
* էստոնական՝
:::Ս'''աա'''րեմ'''աա'''
* այլ լեզուների՝
:::Բ'''աա'''լբեկ
:::Հ'''աա'''գա
:::Մ'''աա'''ստրիխտ։
:::Ս'''աա'''րբրյուկեն

## Տես նաև
* Հայ գրերի գյուտ
* Հայկական գիր
* Մեսրոպ Մաշտոց
* Հայերեն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի* - Վենետիկ 1836
* Ի. Հարությունյան, *Հայոց գիրը* - Թիֆլիս 1892
* Հ. Տաշյան, *Ակնարկ մը հայ հնագրության վրա* - Վենետիկ 1898
* Կ. Ղաքադարյան, *Հայկական գրի սկզբնական տեսակները* - Երևան 1939
* Ա. Աբրահամյան, *Հայկական պալեոգրաֆիա* Երևան - 1948
* Հ. Աճառյան *Հայոց գրերը* - Երևան 1968
* Գ. Ջահուկյան, *Հայ բարբառագիտության ներածություն* - Երևան 1972

## Արտաքին հղումներ
* Հայերեն այբուբեն

Կատեգորիա:Հայերենի այբուբեն