Յոլ (տոն)

**Յոլ** (,), պատմական գերմանական ժողովուրդների շրջանում ձմռան կեսի տոն, որը ներառվել է Սուրբ Ծննդյան տոնի մեջ՝ նրանց քրիստոնեացման արդյունքում: Նեոհեթանոսների և վիկկանների շրջանում այն նշում է ձմեռային արևադարձը՝ «Տարվա անիվի շաբաթներից» մեկը: Հետազոտողները Յոլի սկզբնական տոնակատարությունը կապում են Վայրի որսի, Օդին աստծո և հին անգլիական Մոդրանիտ տոնի հետ:

«Յոլ» տերմինը և դրան առնչվող բառերը դեռևս օգտագործվում են անգլերեն և սկանդինավյան լեզուներում, ինչպես նաև ֆիններեն և էստոներենում՝ Սուրբ Ծնունդը և դրան առնչվող ձմեռային տոները նկարագրելու համար: Որոշ ժամանակակից Սուրբ Ծննդյան սովորույթներ և ավանդույթներ, ինչպիսիք են Յոլի գերանը և Յոլի այծը, կարող են կապեր ունենալ ավելի հին հեթանոսական Յոլ ավանդույթների հետ:

## Բառի ծագում
Ժամանակակից անգլերեն *Yule* գոյականը ծագում է   անգլերեն&nbsp;*<span lang="ang" style="font-style:italic;">ġēol, geoh(h)ol, geh(h)ol, geóla</span>*, երբեմն՝ հոգնակի թվով: Հին անգլերեն ġēol/ġēohol և ġēola/ġēoli բառերը վերաբերում են 12-օրյա *Յոլ* տոնին (Սուրբ Ծննդյան նախօրեակ և Սուրբ Ծննդյան տոն), *ǣrra ġēola-ն* վերաբերում է տոնից առաջ ընկած ժամանակահատվածին (դեկտեմբեր), իսկ *æftera ġēola-ն* ՝ հունվարից հետո ընկած ժամանակահատվածին: Երկու բառերն էլ կապված են գոթական  ; հին սկանդինավյան, իսլանդական, ֆարյորերեն և նորվեգական նյունորսկ *ջոլ, ջոլ, ýlir,* դանիական, շվեդական և նորվեգական բոկմոլ *ջուլ* և ենթադրվում է, որ ծագում են jehwlą-ից: Այս տերմինը գոյություն ունեցել է արդյոք գերմանական լեզուներից դուրս, թե՞ ոչ, մնում է անհասկանալի, չնայած բազմաթիվ ենթադրական փորձեր են արվել գերմանական խմբից դուրս հնդեվրոպական ազգակիցներ գտնելու համար: *Yuletide* («Սուրբ Ծննդյան ժամանակ») բարդ գոյականն առաջին անգամ հիշատակվում է մոտ 1475 թվականին:

Այս բառը օգտագործվում է նախաքրիստոնեական համատեքստում, հիմնականում հին սկանդինավյան լեզվում, որտեղ այն կապված է հին սկանդինավյան աստվածությունների հետ։ Շատ այլ անունների շարքում Օդին աստվածը կոչվում է *Ջոլնիր* («Յոլ»)։ 12-րդ դարում կազմված *«Ագրիպ»* աշխատության մեջ *jól-ը* մեկնաբանվում է որպես Օդինի անուններից մեկից՝ *Jólnir-ից* ծագող, որը սերտորեն կապված է հին սկանդինավյան *jólnar-ի*՝ աստվածների պոետիկ անվան հետ։ Հին սկանդինավյան պոեզիայում բառը հանդիպում է որպես «խնջույքի» տերմին, օրինակ՝ *hugins jól* «ագռավի խնջույք»։

Հին ֆրանսերեն *jolif* (ֆրանսերեն *joli*) բառը, որը անգլերեն է փոխառվել 14-րդ դարում՝ որպես jolly, համարվում է, որ այն փոխառված է   (հին ֆրանսերեն -if վերջածանցով; համեմատեք հին ֆրանսերեն aisif «հեշտ», ժամանակակից  = fest «ծովահեն» + -if), ըստ «The Shorter Oxford Dictionary of English Etymology և մի քանի այլ ֆրանսիական ստուգաբանական բառարանների: Այնուամենայնիվ, Օքսֆորդի անգլերեն բառարանը *jolif* բառի այս բացատրությունը համարում է անհավանական: Ֆրանսերեն բառն առաջին անգամ հիշատակվում է անգլո-նորմանդական *«Estoire des Engleis*» («Անգլիացի ժողովրդի պատմություն») աշխատության մեջ, որը գրվել է Ջեֆրի Գեյմարի կողմից 1136-1140 թվականների միջև:

## Պատմություն
Յոլի մասին վկայություններ կան գերմանական ժողովուրդների վաղ պատմության մեջ. մ.թ. 5-6-րդ դարերի գոթական օրացույցում այն հանդիպում է *fruma jiuleis* ամսվա անվան մեջ, իսկ 8-րդ դարում անգլիացի պատմաբան Բեդե Սրբազանը գրել է, որ անգլոսաքսոնական օրացույցը ներառում է *geola* կամ *giuli* ամիսները, որոնք համապատասխանում են կամ ժամանակակից դեկտեմբերին, կամ հունվարին:

Հին սկանդինավյան *ýlir* ամսանունը նույնպես վկայված է, սակայն հին սկանդինավյան ժողովածուն պարունակում է նաև բազմաթիվ հղումներ այդ իրադարձությանը՝ *jól* անվան հին սկանդինավյան ձևով։ «Պոեզիայի լեզու» արձակի Էդդայի 55-րդ գլուխը տալիս է աստվածների տարբեր անուններ. դրանցից մեկը «Յոլ-էակ» է (): Այնուհետև մեջբերվում է սկալդ Էյվինդ Սկալդսմարթողից հետևյալ արտահայտությունը. «Մենք կրկին ստեղծել ենք Յոլի արարածների խնջույքը [պոեզիայի մեղրամիսը], մեր կառավարիչների գովեստը, ինչպես քարե կամուրջ»: Ավելին, Օդինի բազմաթիվ անուններից մեկը *Jólnir-ն* է, որը վերաբերում է այս իրադարձությանը:

Հյորվարդսոնի որդու՝ Հելգի մասին երգը և Հերվյորի սագան պարունակում են հեյթսթրենգ սովորույթի նկարագրությունները: Այս աղբյուրներում ավանդույթը տեղի է ունենում Սուրբ Ծննդյան նախօրեին և բաղկացած է նրանից, որ մարդիկ ձեռքերը դնում են *սոնարգյոլտր* կոչվող խոզի վրա՝ հանդիսավոր երդում տալուց առաջ: Վերջին տեքստում որոշ ձեռագրերում խոզը հստակորեն նշվում է որպես սուրբ, որ այն նվիրված է եղել Ֆրեյրին և որ այն զոհաբերվել է երդումից հետո:

Հակոն Բարիի սագայում Նորվեգիայի քրիստոնեացումը, ինչպես նաև Յոլի ձմռան կեսից Քրիստոսի Ծննդյան քրիստոնեական տոնին (դեկտեմբերի 25) վերագրում է Նորվեգիայի Հակոն I թագավորին, որը գահակալել է 934-ից 961 թվականներին։

## Ավանդույթներ
Յոլն ձմեռային տոն է: Տարվա ամենաերկար գիշերվա պատվին մեծ խնջույք է կազմակերպվել, քանի որ միջնադարյան գերմանացիները սպասել են Կաղնիների թագավորի՝ Արևի թագավորի, Կյանք Պարգևողի վերածննդին, որը տաքացնում է սառած երկիրը և կյանք արթնացնում երկար ձմռան ընթացքում նրա գրկում պահված սերմերի մեջ: Դաշտերում կրակ են վառել, իսկ բերքն ու ծառերը օրհնվել են և համեմվել սիդրով:

Երեխաները տնից տուն են գնացել՝ պոմանդերից նվերներ բերելով, որոնք դրված են եղել մշտադալար ճյուղերից և ալյուրով ցանված ցորենի ցողուններից պատրաստված զամբյուղների մեջ: Խնձորները խորհրդանշել են արևը, ճյուղերը՝ անմահությունը, ցորենի ցողունները՝ բերքը, իսկ ալյուրը՝ հաջողությունը, լույսը և կյանքը: Տները զարդարում էին ոչ միայն դրսից, այլև ներսում՝ բնության ոգիներին տոնակատարություններին մասնակցելու հրավիրելու համար: Տարվա ընթացքում դռան մոտ պահել են սալվիայի մի ճյուղ՝ որպես տան բնակիչներին բախտի մշտական հրավեր:

Ավանդաբար, հեթանոսական հիմներ են երգվել, ծառեր են օրհնվել, Սուրբ Ծննդյան գերան է այրվել, Սուրբ Ծննդյան ծառը զարդարվել է, նվերներ են փոխանակվել և համբույրներ են փոխանակվ մզամուրճի տակ։ Սուրբ Ծննդյան խոզապուխտ մատուցելու ավանդույթը սկիզբ է առել վայրի վարազի գլխին երդում տալու հեթանոսական սովորույթից։ Համարվում է, որ նման երդումը հասնում էր մինչև Ֆրեյրը՝ պտղաբերության աստվածը, որի սրբազան կենդանին Գուլինբուրստի վայրի վարազն է։

Իսլանդիայում հավատում են Յոլյան կատվին, որը հսկա է և Գրիլայի ընտանի կենդանին։ Այն պատկերվում է կրակոտ աչքերով, հսկայական, ցուլի չափ և նմանատիպ ախորժակով։ Տոնի գալուստով Յոլյան կատուն այցելում է չարաճճի երեխաներին, ծույլ մարդկանց և նրանց, ովքեր չեն պատրաստվել տոնակատարությանը։ Այն սովորաբար ուտում է ամբողջ տոնական ընթրիքը և եթե այն անհամ է լինում, կատուն կուտի տանը ապրող երեխաներին։ Նաև կարծել են, որ եթե Յոլում նոր բրդյա հագուստ չհագնեք, կատուն կուտի ծույլերին։ Հետևաբար, ընդունված է Յոլում նոր հագուստ հագնել:

## Սիմվոլիզմ
Յոլի խորհրդանիշներից են՝ Յոլի գերանը կամ երեք մոմով փոքրիկ Յոլի գերանը, մշտադալար ճյուղերը, բաղեղը, դռան վրա կախված բաղեղը, ոսկեգույն մոմեր, մեխակի բողբոջներով զարդարված մրգերով լի զամբյուղներ, եռացող էլի կաթսա, իշակաթնուկ և Սուրբ Ծննդյան կակտուս։

Ծիսական Սուրբ Ծննդյան գերանը կենտրոնական դեր է խաղում տոնակատարության մեջ: Ավանդույթի համաձայն, գերանը պետք է վերցվեր տանտիրոջ հողից կամ ընդունվեր որպես նվեր, բայց երբեք չգնվեր: Տուն բերվելով և բուխարու մեջ դնելով, այն զարդարվում էր սեզոնային կանաչեղենով, լցնում սիդր կամ գարեջուր և ցանվում ալյուրով: Գերանը այրվում էր ամբողջ գիշեր (այն վառվում էր նախորդ տարվա գերանից փայտի կտորով, որը հատուկ պահպանված էր), ապա եփվում էր հաջորդ 12 օրերի ընթացքում, ապա հանդիսավոր կերպով հեռացվում: Հացենին Սուրբ Ծննդյան գերանի համար ավանդական փայտ է: Այն սրբազան է տևտոնների համար և կապված է առասպելական Իգդրասիլ ծառի հետ:

Յոլյան լապտերը Յոլի հին խորհրդանիշ է: Այն վերականգնվել է նեոհեթանոսների կողմից 20-րդ դարի սկզբին, երբ հրապարակվել է 16-րդ դարի օրինակի լուսանկարը: Մինչ օրս հայտնաբերված կրակե կավե աշտարակային լապտերներից ամենահինը թվագրվում է Մեծ միգրացիայի ժամանակաշրջանին:

## Տես նաև
* Յոլյան կատու
* Սուրբ Ծննդյան այծ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

## Արտաքին հղումներ
* «The Broom Closet»-ի «Տարվա անիվ» շարքը՝ Յոլ (հղումը հասանելի չէ) 
* Ալեքսանդրա Կորոլյովա։ Ձմեռային տոների նվերներ։ Նոր տարի, Սուրբ Ծնունդ և Յոլ // «Միր ֆանտաստիկի», թիվ 113; հունվար 2013
* Հոդված Յոլի տոնի, ինչպես նաև «Տարվա անիվի» այլ տոների մասին 

Կատեգորիա:Ամենամյա իրադարձություններ Եվրոպայում
Կատեգորիա:Գերմանական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Գերմանական հեթանոսություն
Կատեգորիա:Դանիական մշակույթ
Կատեգորիա:Իսլանդիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Կելտական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Հեթանոսություն
Կատեգորիա:Ձմեռային տոներ
Կատեգորիա:Նոր հեթանոսություն
Կատեգորիա:Նորվեգիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Շոտլանդական մշակույթ
Կատեգորիա:Շվեդիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Սկանդինավյան դիցաբանություն
Կատեգորիա:Սուրբ ծնունդ
Կատեգորիա:Վիկկա
Կատեգորիա:Տոներ
Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի մշակույթ