ՏԿՍ (տիեզերանավ)

ՏԿՍ տիեզերանավի կտրվածք։ Մանրամասները ենթադրական են։ Լայն սև գիծը ուրվագծում է տիեզերանավի ճնշման տակ գտնվող խցիկները։ Թունելը (խաչաձև) միացնում է ՖԲՄ-ն և ՎԱ տիեզերանավը։|մինի
**ՏԿՍ տիեզերանավը** (, բառացի՝ «Տրանսպորտային մատակարարման տիեզերանավ»; ԳՀՀՎ ինդեքս 11Ֆ72) խորհրդային տիեզերանավային համակարգ էր, մշակված 1960-ականների վերջում՝ ռազմական *[[Ալմազ ծրագիր|Ալմազ]]* տիեզերակայանների մատակարարումն իրականացնելու համար, նախատեսված էր տեղափոխել անձնակազմ, բեռ և վառելիք: Այն բաղկացած էր իրար միացված, բայց ինքնուրույն աշխատունակ երկու մասերից՝ ՎԱ տիեզերանավ, փոքր անջատվող ապարատ՝ անձնակազմի մեկնարկի և վերադարձի համար, և Ֆունկցիոնալ բեռնային մոդուլ (ՖԲՄ), որը ուներ բեռների տեղակայման տարածք, կցման հանգույց և հիմնական ուղեծրային մանևրումների շարժիչներ։ Երբ ՎԱ-ն վերադառնում էր Երկիր, ՖԲՄ-ն կարող էր մնալ կայանին կցված։

Թեև տիեզերանավը նախագծված էր թե՛ անձնակազմով և թե՛ անօդաչու թռիչքների համար, ՏԿՍ-ը երբեք գործառնական կիրառության մեջ չմտավ։ Մեկնարկել են միայն չորս փորձնական թռիչքներ, որոնցից երեքը կցվել են քաղաքացիական *[[Սալյուտ (ուղեծրակայան)|Սալյուտ]]* կայաններին։ Համակարգի ամենաերկարատև ժառանգությունը դարձավ նրա ՖԲՄ մոդուլի կառուցվածքը, որը հիմք հանդիսացավ հետագա *[[Միր]]* և Միջազգային տիեզերական կայանի մոդուլների համար։

## Կառուցվածք
[thumb|ՏԿՍ տիեզերանավի մոդել։ Ձախից գլանաձև [Ֆունկցիոնալ բեռնային մոդուլը՝ արևային վահանակներով։ Մեջտեղում է ՎԱ տիեզերանավը՝ վերադարձի կոնաձև ապարատով և երկար քթային հատվածում տեղակայված ուղեծրային շարժիչներով։ Առջից աջ կողմում տեղադրված է վթարային փրկարար համակարգը, որը պետք է ամրացվեր ՎԱ-ի քթային հատվածի վերևում մեկնարկի ժամանակ և հեռացվեր հաջող մեկնարկից հետո։]]
ՏԿՍ-ը նախագծվել է Վլադիմիր Չելոմեյի (ՎԱ տիեզերանավ) և Վ․Ն․ Բուգայցկու (ՖԲՄ բլոկ) ղեկավարությամբ՝ որպես Սոյուզ տիեզերանավին այլընտրանք՝ *[[Ալմազ ծրագիր|Ալմազ]]* կայանների սպասարկման համար, արձակվող Պրոտոն հրթիռով։ Մշակումը սկսվել էր 1965-ին, սակայն մինչ առաջին ՏԿՍ թռիչքը 1977-ին՝ *Ալմազ* ծրագիրը արդեն դադարեցվում էր։

ՎԱ տիեզերանավի չորս փորձնական թռիչքներ իրականացվել են առանց ՖԲՄ-ի՝ կառուցվածքը վավերացնելու համար, որոնցում յուրաքանչյուր մեկնարկում գնում էին զույգ աստիճանավորված ապարատներ։ Մեկ թռիչքի ժամանակ հրթիռը պայթել է՝ ոչնչացնելով ստորին ապարատը, մինչդեռ վերին ապարատը հաջողությամբ կիրառել է իր վթարային փրկարար համակարգը։ Կատարվել են նաև ՏԿՍ-ի (ՎԱ + ՖԲՄ) ամբողջական չորս մեկնարկներ՝ մեկը որպես համակարգի փորձ, ևս երեքը՝ Սալյուտ կայաններին բեռ հասցնելու և կցման համար:

ՖԲՄ-ն կարող էր արձակվել նաև ինքնուրույն՝ որպես անկախ, անօդաչու բեռնային մոդուլ, ինչի արդյունքում այն հարմարեցվեց հետագա տիեզերակայանային մոդուլների հիմք հանդիսանալու համար: ՎԱ ապարատը նույնպես դիտարկվել է «Ալմազ ԱՊՈՍ» գաղափարի համար, ըստ որի՝ անձնակազմը մեկնարկելու էր՝ միացված Ալմազի հիմնական բլոկին՝ ՎԱ տիեզերանավի ներսում։

### ՏԿՍ ՎԱ

ՎԱ-ն փոքր վերադարձի ապարատ էր՝ ստացված Չելոմեյի ավելի վաղ ԼԿ-1 Լուսնի շրջապտույտի և ԼԿ-700 լուսնային ապարատների նախագծերից։ Այն նման էր Ապոլոն տիեզերանավի հրամանատար մոդուլին, բայց մոտ 30%-ով փոքր էր։ Ճնշում պահպանող ապարատը ուներ սեփական կենսապահովման համակարգ, շարժիչներ, ուղեծրից իջեցման շարժիչ, անկման պարաշյուտներ և փափուկ վայրէջքի շարժիչներ։ Այն կարող էր ինքնուրույն աշխատել մինչև 31 ժամ և սովորաբար վերադառնում էր երկու պտույտից հետո։ Բացի երեք հոգանոց անձնակազմից, ՎԱ-ն կարող էր վերադարձնել մինչև 50 կգ բեռ՝ հիմնականում լուսանկարման և տեսանկարման վերադարձելի կապսուլներ։ Սովորականից տարբերվում էր այն, որ կցման անցուղին գտնվում էր հետին մասում՝ անձնակազմին ստիպելով անցնել ջերմակայուն վերադարձի վահանի բացվածքով։ Թեև լայնորեն փորձարկված էր, ՎԱ-ն երբեք անձնակազմ չի փոխադրել։

### ՏԿՍ ՖԲՄ

ՖԲՄ-ն տրամադրում էր բեռնային տարածք, կցման հանգույց և հիմնական ուղեծրային մանևրային շարժիչներ։ Անձնակազմը մուտք էր գործում ՎԱ-ից՝ կարճ թունելով։ Հետին մասում գտնվում էր Ալմազ կայանին ձեռքով կցում կատարելու համար նախատեսված ղեկավարման վահանակ՝ դիտակետով։ Նախատեսվող գործառնական թռիչքներում ՖԲՄ-ն պետք է տեղափոխեր նաև լուսանկարման և տեսանկարման վերադարձելի կապսուլներ, որոնք ամրացվելու էին միացման հանգույցի մոտ և փոխանցվելու ՎԱ ապարատին՝ Երկիր վերադարձի համար։

## Մանրամասներ
[thumb|[ՎԱ տիեզերանավ|ՏԿՍ ՎԱ վերադարձի տիեզերանավ՝ Կոսմոս 1443-ի մաս]]

## Թռիչքներ
### ՎԱ տիեզերանավի փորձնական թռիչքներ

Կատարվել են չորս թռիչք՝ ութ ՎԱ տիեզերանավեր առանց ՖԲՄ մոդուլի՝ ՏԿՍ տիեզերանավի արագ նախագծման համար:
* 1976 թվականի դեկտեմբերի 15-ին՝ երկու ՎԱ տիեզերանավեր Կոսմոս 881 և Կոսմոս 882 համատեղ ուղեծրի փորձ, վերադարձ նույն օրը
* ՎԱ #009Լ/Պ և ՎԱ #009Պ/Պ՝ արձակվել 1977-08-04: Հրթիռի անսարքություն՝ թռիչքից 40 վայրկյան հետո. ՎԱ #009Լ/Պ ոչնչացվել է, ՎԱ #009Պ/Պ փրկվել է Պրոտոնի փրկարար համակարգով և անվտանգ վայրէջք կատարել
* 1978 թվականի մարտի 30-ին՝ երկու ՎԱ տիեզերանավերի Կոսմոս 997 և Կոսմոս 998 համատեղ մեկնարկ, առանձին վերադարձ
* 1979 թվականի մայիսի 23-ին՝ երկու ՎԱ տիեզերանավերի Կոսմոս 1100 և Կոսմոս 1101 համատեղ մեկնարկ, առանձին վերադարձ

### ՏԿՍ-1 (Կոսմոս 929)
Կոսմոս 929-ը առաջին «ամբողջական» ՏԿՍ տիեզերանավի թռիչքն էր (ՎԱ + ՖԲՄ), արձակվել է 1977 թվականի հուլիսի 17-ին փորձարկում, նախատեսված չէր Սալյուտ կայանի հետ կցման համար։: VA կապսուլը վերադարձել է Երկիր 1977-08-16։ ՖԲՄ-ն իջեցվել է ուղեծրից 1978-02-02-ին:

### ՏԿՍ-2 (Kosmos 1267)

1981 թվականի ապրիլի 25-ին ՏԿՍ-2 արձակվել է անօդաչու՝ որպես Կոսմոս 1267, առաջին ՖԲՄ, որը կցվել է տիեզերակայանին։ ՎԱ ապարատի առանձնացումից և վայրէջքից հետո՝ 1981 թվականի մայիսի 24, ՖԲՄ-ն միացել է Սալյուտ 6-ին կցված։ Այն մնացել է կայանի կազմում, մինչև 1982 թվականի հուլիսի 29-ը, երբ երկուսն էլ իջեցվել են ուղեծրից և ոչնչացվել։

### ՏԿՍ-3 (Կոսմոս 1443)
1983 թվականի մարտի 2-ին ՏԿՍ-3 արձակվել է անօդաչու՝ որպես Կոսմոս 1443։ Այս անգամ ՎԱ-ն մնացել է միացված և առաջին «ամբողջական» ՏԿՍ-ը կցվել է Սալյուտ 7-ին երկու օր մեկնարկից հետո: ՏԿՍ-3-ը անջատվել է կայանից 1983 թվականի օգոստոսի 14-ին։ ՖԲՄ-ն և ՎԱ ապարատը տարանջատվել են և ՎԱ-ն շարունակել է ինքնավար թռիչք 4 օր, ապա ՎԱ ապարատը հաջող վայրէջք է կատարել 1983 թվականի օգոստոսի 23-ին՝ 100&nbsp;կմ հարավ-արևելք Արալսկից և վերադարձրել է 350&nbsp;կգ նյութ: ՖԲՄ-ն ինքնուրույն իջեցվել է ուղեծրից 1983 թվականի սեպտեմբերի 19-ին։

### ՏԿՍ-4 (Կոսմոս 1686)
thumb|Վերջին թռիչքի ՏԿՍ տիեզերանավը՝ Կոսմոս 1686, ցույց տրված Սալյուտ 7 կայանին միացված: ՎԱ ապարատը տեսանելի է ներքևի ձախ կողմում: ՎԱ-ի "քթային հատվածը", որը պետք էր պարունակեր ուղեծրից իջեցման շարժիչները, փոխարինվել է հեռադիտարկման սարքերով
ՏԿՍ-4 արձակվել է անօդաչու՝ որպես Կոսմոս 1686 1985 թվականի սեպտեմբերի 27-ին։ ՎԱ ապարատից հանվել էին վայրէջքի համակարգերը, միջավայրի կառավարման սարքները, նստատեղերը և անձնակազմի կառավարման վահանակները և փոխարինվել գիտական սարքավորումներով, ներառյալ բարձր լուծաչափի տեսախցիկ, ինֆրակարմիր աստղադիտակ և ''Օզոն'' սպեկտրոմետր։ Այն հաջող միացել է Սալյուտ 7-ին։

«Զինվորական» երկարատև անձնակազմ Սալյուտ 7 ԵՕ-4-ը, հրամանատար Վլադիմիր Վասյուտին, Վիկտոր Սավինիխ, և Ալեկսանդր Վոլկով, ժամանել են նույն ամսում՝ ՏԿՍ-4-ի սարքավորումները փորձարկելու համար։ Վայսուտինը շուտով հիվանդացել է, ստիպելով արշավախմբի վաղ վերադարձ 1985 թվականի նոյեմբերի 21-ին, կարճացնելով ՏԿՍ ծրագրի պլանավորված աշխատանքը։ Սոյուզ Տ-15 անձնակազմը վերադարձել է Սալյուտ 7 1986 թվականի մայիսին՝ ավարտելու որոշ փորձարկումներ և տեղափոխելու սարքավորումներ նոր Միր տիեզերակայան:

Սալյուտ 7-ը մանևրել է ավելի բարձր ուղեծիր հաջորդ ՏԿՍ թռիչքների և Բուրան մաքոքի սպասելու համար։ Թռիչքները չեն իրականացվել, և Սալյուտ 7-ը և Կոսմոս 1686-ը միասին իջեցվել են ուղեծրից 1991 թվականի փետրվարի 7-ին, այրվելով Արգենտինայի վրա։

## Հետագա օգտագործում
*Ալմազ* ծրագրի ավարտից հետո, ԿԲ Սալյուտը, որը մշակել էր ՖԲՄ-ն, սկսեց վերաօգտագործել մնացած տիեզերանավերը այլ նախագծերում։ Դրանցից մի քանիսը օգտագործվել են որպես՝ *[[Քվանտ-1]]* մոդուլը հասցնելու համար *[[Միր]]* տիեզերակայան 1987-ի մարտին, մյուսը կազմել է ''Պոլյուս'' տիեզերանավի միջուկը, որը կորցվեց Էներգիա հրթիռի առաջին մեկնարկի ժամանակ նույն թվականի մայիսին։ Ապա մի քանի մոդուլներ հարմարեցվել են որպես *Միր* կայանի մշտական մոդուլներ, ներառյալ *[[Քվանտ-2]]* (1989), *[[Կրիստալ]]* (1990), *[[Սպեկտր]]* (1995), և *[[Պրիրոդա]]* (1996)։ ՆԱՍԱ-ի ֆինանսավորումը ապահովել է *[[Զարյա (ՄՏԿ մոդուլ)|Զարյաի]]* նախապատրաստումը և մեկնարկը 1998-ին՝ որպես Միջազգային տիեզերական կայանի առաջին մոդուլ, մինչդեռ *Զարյաի* պահուստային տարբերակը վերջնականացվեց և արձակվեց որպես *[[Նաուկա (ՄՏԿ մոդուլ)|Նաուկա]]* 2021-ին:

2010-ականներին, Էքսկալիբուր Ալմազ մասնավոր տիեզերական թռիչքների ընկերությունը ձեռք բերեց երկու ՖԲՄ ՎԱ տիեզերանավ՝ նպատակ ունենալով վերածել դրանք ցածրարժեք բեռնատար վերադարձվող սարքերի: Ծրագիրը երբեք իրականություն չդարձավ, և ընկերությունը վաճառեց իր սարքավորումների մեծ մասը։ Մեկ տիեզերանավ աճուրդում վաճառվեց 2014-ին՝ 1 միլիոն Եվրոյով, մինչդեռ մյուսը, ըստ հաղորդումների, հեռացվել է ընկերության կենտրոնից անհայտ ուղղությամբ: Մնացած սարքավորումները նախատեսված են եղել կրթական ցուցադրության համար:

## Ներկայացվող սարքավորումներ
Որոշ ՎԱ ապարատներ ցուցադրվում են թանգարաններում կամ պահեստներում:

Հայտնի գտնվելու վայրերը ներառում են՝
* #103/1 – Տիեզերագնացության թանգարան
* #103/2 – Էքսկալիբուր Ալմազ
* #103/4 – Սմիթսոնյան ինստիտուտ
* #009A/2 – Էքսկալիբուր Ալմազ
* #009/2 – ԳԱՄ Մաշինոստրոյենիյա
* #009/3 – Էքսկալիբուր Ալմազ
* #? – Միջազգային Տիեզերական Համալսարան, Ստրասբուրգ
* #? – Եվպատորիա
* #? – ԳՀՄ Էներգոմաշ
* #? – Խրունիչևի անվան Պետական տիեզերական գիտահետազոտական և արտադրական կենտրոն
* #? – Վլադիմիր Չելոմեյի անվան վարժարան, Ղազախստան

## Պատկերասրահ
ՏԿՍ հիմքով և հետագա տիեզերանավեր ու մոդուլներ

Պատկեր:Kosmos-1686 drawing.png|Կոսմոս 1686 իր ՎԱ տիեզերանավի հետ
Պատկեր:Polyus cutaway.png|*Պոլյուս* կայանի կտրվածք պատկերը
Պատկեր:Kvant module and FSM drawing.png|*Քվանտ-1* իր ուղեծրային հարթակով
Պատկեր:Kvant-2 - Mir module.png|*Քվանտ-2* մոդուլի կտրվածք պատկերը
Պատկեր:Kristall - Mir module.png|*Կրիստալ* մոդուլի կտրվածք պատկերը
Պատկեր:Spektr - Mir module.png|*Սպեկտր* մոդուլի կտրվածք պատկերը
Պատկեր:Priroda - Mir module.png|*Պրիրոդա* մոդուլի կտրվածք պատկերը
Պատկեր:Zarya from STS-88.jpg|*Զարյա* ՄՏԿ մոդուլը
Պատկեր:MLM - ISS module.jpg|''Նաուկա'' ՄՏԿ մոդուլը


## Տես նաև
* Մեծ Ջեմինի – ԱՄՆ առաջարկված համարժեք ՏԿՍ-ին տիեզերանավին
* Բնակեցված ուղեծրային լաբորատորիա – ԱՄՆ օդուժի նախագիծ՝ համարժեք *Ալմազ* տիեզերակայանին

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* RussianSpaceWeb.com: OPS-4 space station

## Արտաքին հղումներ
* TKS at Encyclopedia Astronautica
* http://www.russianspaceweb.com/tks.html

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տիեզերական ծրագիր
Կատեգորիա:Տիեզերանավեր