Սոյուզ ծրագիր

**Սոյուզ ծրագիրը** (, որը նշանակում է «Միություն») մարդատար տիեզերական թռիչքների ծրագիր է, որը սկսվել է Խորհրդային Միությունում 1960-ականների սկզբին։ «Սոյուզ» տիեզերանավը սկզբնապես մշակվել էր Լուսնի վայրէջքի ծրագրի շրջանակում՝ նպատակ ունենալով ԽՍՀՄ տիեզերագնացին հասցնել Լուսնի մակերես: Այն ԽՍՀՄ-ի մարդատար տիեզերական երրորդ ծրագիրն էր՝ հաջորդելով Վոստոկ (1961–1963) և Վոսխոդ (1964–1965) ծրագրերին:

Ծրագիրն ընդգրկում է Սոյուզ տիեզերանավը և Սոյուզ հրթիռը և ներկայումս գտնվում է ՌոսԿոսմոսի պատասխանատվության ներքո: 2011 թվականին Սփեյս Շաթլ-ի ծրագրի կասեցումից հետո, «Սոյուզ»-ը միակ միջոցն էր, որով մարդիկ կարող էին հասնել Միջազգային տիեզերական կայան (ՄՏԿ), մինչև 2020 թվականի մայիսի 30-ը, երբ Crew Dragon տիեզերանավը թռավ դեպի ՄՏԿ՝ տիեզերագնացներով:

## Սոյուզ հրթիռ
[thumb|upright|[Սոյուզ ՏՄԱ-13-ը մեկնարկում է Գագարինի մեկնարկային հարթակից՝ Բայկոնուր տիեզերակայանից 2008 թվականին]]
thumb|upright|Սոյուզ հրթիռը մեկնարկային հարթակում

Սոյուզ ծրագրում օգտագործվող մեկանգամյա կրող հրթիռները արտադրվում են Պրոգրես պետական գիտահետազոտական և արտադրական հրթիռա-տիեզերական կենտրոնում (РКБ-Прогресс)՝ Ռուսաստանի Սամարա քաղաքում։ Բացի Սոյուզ ծրագրում օգտագործվելուց՝ որպես մարդատար Սոյուզ տիեզերանավի մեկնարկային հրթիռ, Սոյուզ կրող հրթիռները այժմ օգտագործվում են նաև Պրոգրես բեռնատար տիեզերանավերը Միջազգային տիեզերական կայան ուղարկելու համար, ինչպես նաև առևտրային մեկնարկների ժամանակ՝ որոնք իրականացվում են РКБ-Прогресс-ի և Starsem ընկերության կողմից։ Ներկայում Սոյուզ հրթիռները մեկնարկում են Բայկոնուր տիեզերակայանից՝ Ղազախստանում, և Պլեսեցկի տիեզերակայանից՝ Ռուսաստանի հյուսիս-արևմուտքում։ 2011 թվականից Սոյուզ հրթիռների մեկնարկներ իրականացվում են նաև Գվիանայի տիեզերական կենտրոնից՝ Ֆրանսիական Գվիանայում: Տիեզերակայանի նոր Սոյուզ մեկնարկային համալիրում Սոյուզ հրթիռների մեկնարկները կատարվում են 2011 թվականի հոկտեմբերի 21-ից: 2019 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ Գվիանայի տիեզերական կենտրոնից կատարվել են 19 Սոյուզի մեկնարկներ, բոլորը հաջող են եղել: 

Սոյուզ հրթիռային ընտանիքը տիեզերական թռիչքների պատմության մեջ ամենահուսալի և ամենաշատ օգտագործվող մեկնարկային համակարգերից է։ Այն գործարկման մեջ է գրեթե վեց տասնամյակ՝ սկզբնապես մշակված լինելով Խորհրդային Միությունում և ներկայումս շահագործվում է Ռուսաստանի կողմից։ Սոյուզ հրթիռները կարևոր դեր են խաղացել ինչպես մարդատար, այնպես էլ անօդաչու տիեզերական առաքելություններում՝ տեղափոխելով անձնակազմեր Միջազգային տիեզերական կայան և արձակելով արբանյակներ ու գիտական բեռներ:

## Սոյուզ տիեզերանավ

Սոյուզ տիեզերանավի հիմնական կառուցվածքը դարձել է բազմաթիվ նախագծերի հիմք, որոնցից շատերը երբեք չեն իրականացվել։ Նրա ամենավաղ տարբերակը նախատեսված էր դեպի Լուսին ուղևորվելու համար՝ առանց մեծ կրող հրթիռի, ինչպիսիք էին Սատուրն V-ն կամ խորհրդային Ն-1-ը։ Այս տիեզերանավի նախագծը, ինչպես և բոլոր վաղ քաղաքացիական տիեզերագնացության նախագծերը, մշակվել են խորհրդային գլխավոր կոնստրուկտոր Սերգեյ Պավլովիչ Կորոլյովի ղեկավարությամբ, որը չհասցրեց տեսնել տիեզերանավի առաջին թռիչքը։ Խորհրդային շրջանում տիեզերանավի հիման վրա մի քանի ռազմական նախագծեր էին մշակվել, թեև դրանք երբեք չիրականացվեցին։

Սոյուզ տիեզերանավը բաղկացած է երեք հիմնական մասից (առջևից դեպի հետ).
* գնդաձև ուղեծրային մոդուլ
* փոքր աերոդինամիկ իջեցման մոդուլ
* գլանաձև սպասարկման մոդուլ՝ արևային վահանակներով

Գոյություն են ունեցել Սոյուզ տիեզերանավի բազմաթիվ տարբերակներ, դրանք են՝  
* Սևեր՝ վաղ մարդատար տիեզերանավի առաջարկ՝ Վոստոկը փոխարինելու համար (1959)  
** Լ1-1960՝ Լուսնին շուրջ թռչելու համար նախատեսված մարդատար տիեզերանավի նախագիծ (1960)՝ որը զարգացավ Սոյուզ-Ա ձևավորման մեջ  
** Լ4-1960՝ Լուսնային ուղեծրում պտտվող տիեզերանավի նախագիծ (1960)  
** Լ1-1962՝ Լուսնային թռիչքի տիեզերանավի նախագիծ (1962)՝ որը հանգեցրեց Սոյուզի սկզբնական նախագծին  
** ՕՍ-1962՝ տիեզերակայանի նախագիծ (1962)  
* Սոյուզ-Ա՝ 7Կ-9Կ-11Կ Լուսնային համալիրի նախագիծ (1963)  
** Soyuz 7Կ մարդատար տիեզերանավի նախագիծ՝ չեղարկվել է 1964-ին՝ ԼԿ-1-ի օգտին  
** Soyuz 9Կ առաջարկվող ուղեծրային քարշակ՝ չեղարկվել է 1964-ին՝ Սոյուզ 7Կ-ի և Սոյուզ Պ-ի չեղարկումից հետո  
** Soyuz 11Կ առաջարկվող վառելիքային տանկեր՝ չեղարկվել է 1964-ին՝ Սոյուզ 7Կ-ի և Սոյուզ Պ-ի չեղարկումից հետո  
* Լ3-1963՝ մարդատար լուսնային վայրէջքի տիեզերանավի նախագիծ (1963)  
* Լ4-1963՝ մարդատար լուսնային ուղեծրակայանի նախագիծ՝ փոփոխված 7Կ (1963)  
* Սոյուզ 7Կ-ՕԿ (1967–1970)  
** Սոյուզ 7Կ-Լ1՝ Զոնդ (1967–1970)  
** Soyuz 7Կ-Լ3՝ ԼՕԿ (1971–1972)  
** Սոյուզ 7Կ-OKS (1971)՝ հայտնի նաև որպես 7ԿՏ-ՕԿ  
* Սոյուզ 7Կ-Տ կամ «փոխադրող» (1973–1981)  
** Սոյուզ 7Կ-Տ-ԱՖ (1973)՝ 7Կ-Տ փոփոխված տարբերակ՝ Օրիոն-2 աստղադիտակով տիեզերակայանի թռիչքների համար  
** Սոյուզ 7Կ-Տ/Ա9 (1974–1978)՝ 7Կ-Տ-ի փոփոխված տարբերակ՝ ռազմական Ալմազ տիեզերակայանների թռիչքների համար  
* Սոյուզ 7Կ-ՏՄ (1974–1976)  
** 7Կ-ՄՖ6 (1976)՝ 7Կ-ՏՄ-ի փոփոխված տարբերակ՝ ՄԿՖ-6 տեսախցիկով տիեզերակայանի թռիչքների համար  
* Սոյուզ-Տ (1976–1986)  
* Զարյա՝ նախատեսված «Սուպեր-Սոյուզ»՝ Սոյուզը և Պրոգրեսը փոխարինելու համար (1985)  
** Ալֆա փրկարար տիեզերանավ՝ Զարյայի հիման վրա մշակված փրկարար տիեզերանավ (1995)՝ չեղարկվել է փոփոխված Սոյուզ ՏՄ-ի օգտին  
** Մեծ Սոյուզ՝ Սոյուզ իջեցման մոդուլի խոշորացված տարբերակ (2008)  
* Սոյուզ-ՏՄ (1986–2003)  
* Սոյուզ ՏՄԱ (2003–2012)  
* Սոյուզ-ԱԿՏՍ (2006)  
* Սոյուզ ՏՄԱ-Մ (2010–2016)  
* Սոյուզ ՄՍ (2016-ից մինչ օրս)  
* Ռազմական Սոյուզ (Պ, ՊՊԿ, Ռ, 7Կ-VI Զվեզդա և ՕԻՍ)  
** Սոյուզ Պ մարդատար արբանյակների որսման տիեզերանավի նախագիծ (1962)՝ չեղարկվել է 1964-ին՝ Իստրեբիտել սպուտնիկով ծրագրի օգտին  
** Սոյուզ Ռ հրամանատար-հետախուզական տիեզերանավի նախագիծ (1962)՝ չեղարկվել է 1966-ին և փոխարինվել Ալմազով  
*** thumb|Սոյուզ ՄՍ տիեզերանավն ու դրա Սոյուզ ՖԳ հրթիռը|351x351px Սոյուզ 7Կ-ՏԿ փոխադրող տիեզերանավի նախագիծ՝ տիեզերագնացներին ռազմական Սոյուզ Ռ կայաններ հասցնելու համար (1966)՝ չեղարկվել է 1970-ին՝ ՏԿՍ տիեզերանավի օգտին  
** Սոյուզ PPK՝ Սոյուզ Պ-ի վերանայված տարբերակ (1964)  
** Սոյուզ 7Կ-VI Զվեզդա՝ տիեզերակայանի նախագիծ (1964)  
** Սոյուզ-VI՝ մարդատար մարտական տիեզերանավի նախագիծ՝ չեղարկվել է 1965-ին  
** Սոյուզ ՕԻՍ (1967)  
*** Սոյուզ ՕԲ-VI՝ տիեզերակայանի նախագիծ (1967)  
*** Սոյուզ 7Կ-Ս՝ ռազմական տրանսպորտային տիեզերանավի նախագիծ (1974)  
*** Սոյուզ 7Կ-ՍՏ՝ Սոյուզ Տ և ՏՄ տիպերի հայեցակարգ (1974)

## Ածանցյալ նախագծեր
Զոնդ տիեզերանավը նախագծվել էր անձնակազմով Լուսնի շուրջ թռիչքի համար, սակայն երբեք չհասավ բավարար անվտանգության մակարդակի իրականացման համար։ Զոնդ-5-ը 1968 թվականի սեպտեմբերին պտտվեց Լուսնին շուրջը՝ իր խցիկում ուներ երկու կրիա և այլ օրգանիզմներ և ապահով վերադարձավ Երկիր, թեև մուտքը մթնոլորտ՝ հավանաբար մահացու կլիներ մարդկանց համար։  

Պրոգրես շարքի ավտոմատ բեռնատար տիեզերանավերը՝ Սալյուտ, Միր և ՄՏԿ ծրագրերի համար, օգտագործում են Սոյուզ տիեզերանավի շարժիչային հատվածը, ուղեծրային մոդուլը, ավտոմատ նավարկության համակարգը, կցման մեխանիզմը և ընդհանուր դասավորությունը, սակայն չունեն Երկիր վերադարձման հնարավորություն։  

Թեև ոչ ուղղակի ածանցյալ, չինական Շենչժոու տիեզերանավը հետևում է Սոյուզի սկզբնական նախագծային ձևանմուշին:

## Սոյուզ մարդատար թռիչքներ
  
* ԽՍՀՄ մարդատար տիեզերական առաքելությունները սկսվել են 1961 թվականին և ավարտվել 1991-ին՝ Խորհրդային Միության լուծարումից հետո։  
* Ռուսական մարդատար տիեզերական առաքելությունները սկսվել են 1991-ին և շարունակվում են մինչ օրս։ Սոյուզ մարդատար տիեզերանավերը միակ տիեզերանավերն էին, որոնք այցելում էին Միջազգային տիեզերական կայան՝ սկսած 2011-ից՝ Սփեյս Շաթլ ծրագրի դադարեցումից հետո, մինչև Crew Dragon Demo-2-ի մեկնարկը՝ 2020 թվականի մայիսի 30-ին: Միջազգային տիեզերական կայանին միշտ կցված է մնում առնվազն մեկ Սոյուզ տիեզերանավ՝ որպես արտակարգ իրավիճակներում անձնակազմի տարհանման միջոց:

## Սոյուզի անօդաչու թռիչքներ

# Կոսմոս-133 - արձակման ձախողում
# Կոսմոս-140 - մթնոլորտ մտնելիս վնասվածք
# Կոսմոս-186
# Կոսմոս-188
# Կոսմոս-212
# Կոսմոս-213
# Կոսմոս-238
# Սոյուզ 2 - չհաջողված կցում
# Կոսմոս-379
# Կոսմոս-396
# Կոսմոս-434
# Կոսմոս-496
# Կոսմոս-573
# Կոսմոս-613
# Կոսմոս-638
# Կոսմոս-656
# Կոսմոս-670
# Կոսմոս-672
# Կոսմոս-772 - մասնակի ձախողում
# Սոյուզ 20
# Կոսմոս-869
# Կոսմոս-1001
# Կոսմոս-1074
# Սոյուզ 34
# Սոյուզ Տ-1
# Սոյուզ ՏՄ-1
# Սոյուզ ՄՍ-14
# Սոյուզ ՄՍ-23

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Soyuz TMA-3 launch.jpg|Սոյուզ ՏՄԱ-3-ի արձակումը
Պատկեր:Soyuz 19 (Apollo Soyuz Test Project) spacecraft.jpg|Սոյուզ 19-ը դիտված Ապոլոնից Ապոլոն-Սոյուզ թռիչքի ժամանակ, 1975 թվականի հուլիս
Պատկեր:Expedition 42 Soyuz TMA-14M Landing (201503120102HQ).jpg|Սոյուզ ՏՄԱ-14Մ-ի վայրէջք
Պատկեր:ISS-43 Soyuz TMA 16M approaches the ISS (a).jpg|Սոյուզ ՏՄԱ-16Մ մոտենում է ՄՏԿ-ին


## Տես նաև
*Շենչժոու, չինական տիեզերանավ, ստեղծվել է Սոյուզի նախագծի ազդեցության տակ
*Սփեյս Շաթլ
*Բուրան (տիեզերանավ)
*Տիեզերական թռիչքների պատահարների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1963 հիմնադրումներ ԽՍՀՄ-ում
Կատեգորիա:Կառավարվող տիեզերագնացություն
Կատեգորիա:Սոյուզ ծրագիր
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տիեզերական ծրագիր