Կալոտիպիա

[thumb|280px|Մոսկվայի [Կրեմլի կալոտիպը, նկարված Ռոջեր Ֆենտոնի կողմից, 1852 թվականին]] 
**Կալոտիպիա** (  «գեղեցիկ»» և  «դրոշմ»), արծաթի յոդիդով ներծծված թղթի օգտագործման վրա հիմնված վաղ լուսանկարչական գործընթաց: Այս տեխնոլոգիան դարձել է պատմության մեջ առաջին նեգատիվ-պոզիտիվ գործընթացը, որը թույլ է տվել պոզիտիվ պատկերները վերարտադրել թղթի վրա՝ բնօրինակ նեգատիվ պատկերից: Այս լուսանկարչական գործընթացի արտոնագիրն ստացել է դրա գյուտարար Ուիլյամ Հենրի Ֆոքս Տալբոտը 1841 թվականի փետրվարի 8-ին: Կալոտիպը կոչվում է նաև **տալբոտիպ**՝ գործընթացի գյուտարարի անունով։

## Տեխնոլոգիայի նկարագրություն
Տալբոտը ֆոտոգրամներ ստեղծելու իր առաջին փորձերը սկսել է 1834 թվականին՝ օգտագործելով արծաթի նիտրատով պատված թուղթ, որի լուսազգայունությունը հայտնի է 18-րդ դարից: Ավելի ուշ նա նիտրատը փոխարինել է արծաթի քլորիդով, որը նույնպես մգանում է ստացված լուսակայմանը համաչափ: Այս դեպքում, թղթի վրա դրված առարկաների «լուսագենիկ նախշը» զարգացել է անմիջապես լույսի ազդեցության տակ, ինչը պահանջում է երկարատև պահաժամ: Տեխնոլոգիան հայտնի էր դեռևս 1802 թվականից՝ Համֆրի Դեյվիի և Թոմաս Վեջվուդի կողմից դրա գյուտից հետո, բայց Տալբոտը առաջինն էր, ով սովորեց, թե ինչպես ֆիքսել լուսանկարը, որը նախկինում մթնել էր լույսի հետագա ազդեցության տակ: Նա առաջարկել է լուսանկարը մշակել ծովի աղի լուծույթում, որը հեռացնում էր լուսազգայուն հալոգենիդների մնացորդները: Հետագայում գիտնականը հայտնաբերել է, որ կալիումի յոդիդն ավելի արդյունավետ է որպես ֆիքսատոր: 
thumb|200px|Պատուհանի թղթային նեգատիվ լուսանկար, նկարված Տալբոտի կողմից 1835 թվականին thumb|200px|Տալբոտի լուսանկարի պոզիտիվը՝ «Լեկոկ աբբայության պատուհանը» Սովորական տեսախցիկ-օբսկուրայով նկարահանումները, ի տարբերություն կոնտակտային ֆոտոգրամների, ստացան թերլուսավորված նեգատիվներ՝ գործընթացի ցածր լուսազգայունության պատճառով: Տալբոտը կառուցեց ինքնաշեն մանրանկարչական տեսախցիկ՝ մեկ դյույմ (25.4 մմ) լայնությամբ քառակուսի շրջանակով պատուհանով: Սարքի ավելի բարձր լուսային արդյունավետությունը, որը գյուտարարի կինը անվանել էր «մկան թակարդ», հնարավորություն տվեց լուսանկարներ անել 1835 թվականի օգոստոսի 20-ին: Առաջին լուսանկարը Լեկոկ աբբայության մի սենյակի ցանցկեն պատուհան էր, որը պատկանում էր գիտնականի ընտանիքին: Հաջորդ մի քանի տարիները Տալբոտը զբաղված էր այլ փորձերով՝ հրաժարվելով լուսային նկարչության հետ կապված իր փորձերից։ Նա շարունակել է զարգացնել տեխնոլոգիան Ֆրանսուա Արագոյի՝ Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայում դագերոտիպիայի մասին զեկույցից և գյուտը գնահատելու հանձնաժողովի ստեղծումից կարճ ժամանակ անց: Արդեն հունվարի 31-ին Տալբոտը փորձեց առաջ անցնել Լուի Դագերից՝ Լոնդոնի թագավորական ընկերությանը ներկայացնելով իր փորձերի մանրամասն նկարագրությունը: Ռուսաստանում դրանք հայտնի դարձան դագերոտիպից երեք ամիս առաջ՝ շնորհիվ Ջոզեֆ Համելի զեկույցի, որը կազմվել էր Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայում 1839 թվականի մայիսի 24-ին:

Սակայն, դագերոտիպիայի համեմատ, Տալբոտի մեթոդը չափազանց ցածր լուսազգայունություն ուներ և հիմնականում հարմար էր լուսագրեր ստանալու և նկարներ պատճենելու համար: Առաջխաղացումը տեղի ունեցավ հետագա հետազոտությունների ընթացքում, երբ գիտնականը հայտնաբերեց անտեսանելի թաքնված պատկերի քիմիական հայտածիչները : Արդյունքում, խցիկ օբսկուրայում լուսակայման ժամանակը կես ժամից կրճատվեց մինչև մեկ կամ երկու րոպե՝ պայծառ արևի լույսի ներքո, այս պարամետրով հավասարվելով ֆրանսիական տեխնոլոգիային։ Նոր գործընթացը կոչվեց կալոտիպ, և դրա նկարագրությունը հրապարակվեց 1841 թվականին: Տալբոտի առաջնահերթությունը կասկածի տակ դրեց Հիպոլիտ Բայարդը, ով 1839 թվականին ստացել է արծաթի յոդիդով պատված թղթի վրա առաջին լուսանկարները: Սակայն այս գործընթացը տարածում չստացավ՝  իր տեղը զիջելով դագերոտիպիային և կալոտիպիային։ Տալբոտի տեխնոլոգիան բաղկացած էր մի քանի փուլից. նախ մշակվում էր բարձրորակ գրենական թղթի թերթիկ, որի վրա վրձնով քսվում էր արծաթի նիտրատի, ապա արծաթի յոդիդի լուծույթ։ Դրան հաջորդեց «գալոարգենտոնիտրատով» (արծաթի գալոնիտրատ) զգայունացումը, որը բաղկացած էր արծաթի նիտրատի և գալային և քացախաթթվի  խառնուրդից:

Արդյունքում ստացված լույսի զգայունությունը զգալիորեն ավելի բարձր էր, քան Դագերի թիթեղներինը, ինչը պահանջում էր ավելի կարճ պահաժամ։ Թերթիկը խցիկ-օբսկուրա սարքին ենթարկելուց հետո, գալոարգենտոնիտրիլով կրկնակի մշակման արդյունքում թույլ թաքնված պատկերը ուժեղանում է՝ դառնալով տեսանելի: Գործընթացն ավարտվել է այն կալիումի բրոմիդի լուծույթում ֆիքսելով, որի փոխարեն, 1843 թվականից, Տալբոտը սկսել է օգտագործել հիպոսուլֆիտ, որը նրան որպես ֆիքսատոր խորհուրդ էր տվել Ջոն Հերշելը: Կալոտիպի տարածմանը խոչընդոտում էին արտոնագրերը, որոնցով Տալբոտը պաշտպանում էր իր գործընթացի յուրաքանչյուր կատարելագործումը՝ խստորեն ճնշելով տեխնոլոգիան առանց գյուտարարի թույլտվության օգտագործելու փորձերը: Գործընթացը ֆրանսիականին այլընտրանք դարձավ միայն մի քանի վայրերում՝ իր հայրենիքում և Գերմանիայի Մայնի Ֆրանկֆուրտում, որտեղ աշխատում էր Տալբոտի ուսանող Է. Թանները: 1847 թվականին կալոտիպան հասավ նաև Ֆրանսիա, որտեղ գնահատվեց դրա հարմարավետությունը բացօթյա լուսանկարչության համար: Գործընթացն առավել լայն տարածում գտավ 1840 և 1850-ականներին:

Դագերոտիպի համեմատ, կալոտիպի առավելությունը կիսաթափանցիկ նեգատիվից կոնտակտային տպագրության միջոցով դրական պատկերներ վերարտադրելու հնարավորությունն էր: Ժամանակակից պատկերասրահների տերերը պոզիտիվներ ստանալու այս տեխնոլոգիան անվանում են **աղի լուսանկարների տպագրություն** կամ **աղի թղթի վրա տպագրություն**: Աղային տպագրությունների վրա պատկերը ուղիղ է, ոչ թե հայելային, ինչպես դագերոտիպերի վրա, որոնք հասանելի են մեկ օրինակով: Կալոտիպերի թղթե հիմքը թույլ էր տալիս լուսանկարչական ալբոմները հրատարակել փոքր տպաքանակով, ինչը անհնար էր դագերոտիպերի դեպքում: Տալբոտը նաև առաջինն էր, որ մշակեց նեգատիվները մեծացնելու և դրանք օպտիկապես տպելու մեթոդ՝ օգտագործելով հատուկ նախագծված տեսախցիկ՝ լուսանկարչական խոշորացույցի նախատիպը: Նույն սկզբունքն օգտագործվել է «արևային մանրադիտակի» ստեղծման համար, որը թույլ է տալիս կալոտիպի մեթոդով չորս հարյուր անգամ մեծացնել ամենափոքր օբյեկտները: Նրանք փորձեցին քողարկել նեգատիվների մանրաթելային կառուցվածքը՝ որպես հիմք օգտագործելով չոր մոմե թուղթ, որի համար սովորական թերթիկը թրջեցին հալված մեղրամոմով: Սակայն նեգատիվ-պոզիտիվ գործընթացը լայն տարածում գտավ միայն թաց կոլոդիոնային գործընթացի գյուտից հետո, որի դեպքում լուսազգայուն շերտը լցվում էր ապակե հիմքի վրա: Տալբոտին երբեմն սխալմամբ անվանում են մշակման գյուտարար, որն իրականում առաջին անգամ հայտնաբերվել է 1820-ական թվականներին Նյեպսի կողմից, ապա հաջողությամբ օգտագործվել է Դագերի կողմից: Տալբոտի արժանիքը պատկեր ստանալու երկփուլ մեթոդի հայեցակարգի ստեղծումն է, որը թույլ է տալիս լուսանկարների վերարտադրություն և մինչ օրս գերիշխող է անալոգային լուսանկարչության մեջ:.

## Տես նաև
* Դեյվիդ Օկտավիուս Հիլ
* Անտուան Կլոդե
* Լուիս Քերոլն ու լուսանկարչական արվեստը

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* История возникновения фотографии: Фокс Тальбот
* 
* 

Կատեգորիա:1842 հայտնություններ
Կատեգորիա:Բրիտանական հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Լուսանկարչություն
Կատեգորիա:Լուսաքիմիա