open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Շառլ-Օգյուստեն Կուլոն

**Շառլ-Օգյուստեն Կուլոն** (, ), ֆրանսիացի ֆիզիկոս։ Փարիզի ԳԱ անդամ (1781)։ Հետազոտել է մազերի, մետաքսաթելերի (1777) և մետաղալարերի (1784) ոլորումը և ձևակերպել այդ երևույթի օրենքները։ Հնարել է ոլորակշեռքը, որը հետագայում կիրառել է կետային էլեկտրական լիցքերի և մագնիսական բևեռների փոխազդեցությունը ուսումնասիրելու համար (Կուլոնի օրենք)։ 1781 թվականին նկարագրել է սահքի և ճոճման շփման վերաբերյալ կատարած փորձերը, ձևակերպել չոր շփման օրենքները։ Ցույց է տվել, որ էլեկտրական լիցքերը բաշխվում են հաղորդիչի մակերևույթով, մուծել է մագնիսական մոմենտի և լիցքերի բևեռացման հասկացությունները։ Կուլոնի փորձարարական աշխատանքները կարևոր նշանակություն են ունեցել էլեկտրամագնիսական երևույթների տեսության ստեղծման համար։ Նրա անունով է կոչվում էլեկտրականության քանակի միավորը (կուլոն)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Փարիզի ԳԱ անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի զինվորական սպաներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկոսներ
Կուլտիվատոր

thumb|Տրակտորին կցված կուլտիվատոր
**Կուլտիվատոր**, հողի մակերևութային շերտը փխրեցնող, մոլախոտերը ոչնչացնող և հողը պարարտացնող սարք։ Ըստ օգտագործման բնույթի կուլտիվատորները կարող են լինել ցելային (հողի համատարած մշակման համար), միջշարքային տարածությունների մշակման (միջշարքերում փխրեցնում են հողը, քաղհանում մոլախոտերը), ունիվերսալ (օգտագործվում է հողի համատարած և միջշարքերի մշակման համար), բուսասնիչ (միջշարքերը մշակող և միաժամանակ պարարտացնող)։ Կան կցվող և կախվող (տրակտորի վրա հավաքվող) տիպի կուլտիվատորներ։

Աշխատանքային օրգաններն են՝ թաթիկները, թմբավորող օրգանները, սնուցող դանակները, ասեղնավոր սկավառակները։ Քաղհանող թաթիկները կարող են լինել սլաքաձև կամ միակողմանի կտրող (ածելի), հարթ կտրող (հողը մշակում են մինչև 6 սմ), ունիվերսալ (մինչև 10-12 սմ խորությամբ), փխրեցնող (12-22 սմ խորությամբ)։ Համարյա բոլոր կուլտիվատորների աշխատանքային օրգանները շրջանակին միանում են ծխնիաձև։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական տեխնիկա
Կուլտիվացում

**Կուլտիվացում** (ուշ լատ` *cultiva [կուլտիվա] - մշակում եմ*), մշակված հողի փխրեցումը ( առանց շրջելու) մոլախոտերի ոչնչացման հետ միասին։ Կուլտիվացմման շնորհիվ բարելավվում է հողի օդային և ջրային ռեժիմը, ուժեղացվում դրա միկրոօրգանիզմների գործունեությունը, ապահովվում են առավել նպաստավոր պայմաններ մշակովի բույսերի սերմերի համաչափ ծլման, աճման և զարգացման համար։ Կուլտիվացումը հողի մակերևույթին ստեղծում է փուխր շերտ, որը արգելակում է մազանոթներով խոնավության վեր բարձրանալուն և ինտենսիվ գոլորշացմանը, հարթեցնում է վարած հողը։ Կուլտիվացումը մոլախոտերի դեմ պայքարելու արդյունավետ միջոց է։ Փխրեցումը կատարվում է կուլտիվատորներով։ Կուլտիվացումը լինում է համատարած, երբ մշակվում է դաշտի ողջ մակերեսը, և միջշարքային, երբ փխրեցվում են միայն միջշարքերը։ Համատարածը կիրառվում է աշնանավարը և ցելը մշակելիս։ Աշնանավարը մշակում են վաղ գարնանը, որպեսզի փխրեցվի ձմռան ընթացքում ամրացած հողի շերտը, ուժեղացվի աերացիան, արագացվի հողի տաքացումը ու ոչնչանան մոլախոտերի ծիլերը։ Գարնան նախացանքային կուլտիվացումը կատարվում է ակոս հանելուց մի քանի օր հետո, որպեսզի մոլախոտերի ծիլերը ոչնչացվեն և փուխր հողի տակ նպաստավոր պայմաններ ստեղծվեն սերմերի աճի համար։ Մոլախոտերի դեմ պայքարելու համար ուշ գարնանացան կուլտուրաների աշնանավարը փխրեցնում են 2-3 անգամ։ Կուլտիվացումը մեծ նշանակություն ունի հատկապես երաշտի ենթակա շրջաններում, որտեղ հողը շրջելիս խոնավության մեծ կորուստ է նկատվում։ Հողի մակերևույթը լավ հարթեցնելու և խոնավությունը պահպանելու նպատակով, փխրեցնելուն զուգընթաց, այն տափանում են։ Ցելի առաջին կուլտիվացում գարնանը կատարում են մեծ խորությամբ (10-12 սմ), հաջորդների խորությունն աստիճանաբար կրճատում են մինչև 6-8 սմ։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Հողագիտություն
Աննա Աբամելիք-Լազարևա

Իշխանուհի **Աննա Դավթի Աբամելիք-Լազարյան** (ամուսնական ազգանունը՝ Աբամելիք-Բարատինսկայա, , ), ռուսահայ թարգմանչուհի, իշխան Դավիթ Աբամելիքի դուստրը, Աբամելիք-Լազարյանների ազնվական տոհմից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1814 թվականի ապրիլի 15-ին Սանկտ Պետերբուրգում, Դավիթ Աբամելիքի և Մարթա Լազարյանի իշխանական ընտանիքում։ Եղել է Պետերբուրգի առաջին գեղեցկուհին, նշանակվել է կայսրուհու նաժիշտ։ Ամուսնանալով Կազանի նահանգապետ Իրակլի Բարատինսկու (բանաստեղծ Եվգենի Բարատինսկու եղբոր) հետ՝ տեղափոխվել է Կազան։

## Թարգմանություններ
Հայերենից և ռուսերենից բացի կատարելապես տիրապետել է անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն լեզուներին։ Այդ լեզուներով թարգմանել և Եվրոպայում հրատարակել է Ալեքսանդր Պուշկինի, Միխայիլ Լերմոնտովի, Ալեքսեյ Տոլստոյի, Նիկոլայ Նեկրասովի, Ֆեոդոր Տյուտչևի ստեղծագործությունները։

Եվրոպական գրողներից ռուսերեն է թարգմանել Հայնրիխ Հայնեի, Ֆրիդրիխ Շիլլերի, Թոմաս Մորի և Գյոթեի առանձին գործերը։ Մտերիմ էր Ալեքսանդր Պուշկինի հետ, որը նրան բանաստեղծություն է ձոնել։

## Աննա Աբամելիք-Լազարյանը արվեստում
Նրան նկարել են գեղանկարիչներ Ալեքսանդր Բրյուլովը, Օսոկինը, բանաստեղծություններ են ձոնել Պուշկինը, Լերմոնտովը, Իվան Մյատլևը, Պյոտր Վյազեմսկին, նրա մասին հիացական տողեր է գրել գերմանացի ճանապարհորդ Ֆրիդրիխ Գագերնը։

Աննա Աբամելիք-Լազարյանը մահացել է 1889 թվականի նոյեմբերի 25-ին, Սանկտ-Պետերբուրգում։

## Պատկերասրահ

A.D. Abamelik-Lazareva.jpg|Աննա Աբամելիք-Լազարևան (1830-ական թթ․)
A.D. Abamelik.jpg|Աննա Աբամելիք-Բարատինսկայա, հեղինակ՝ Ալեքսանդր Բրյուլով (1830-ական թթ․)
Abamelek Anna.jpg|Աննա Դավիդովնա Բարատինսկայա, անհայտ հեղինակ (1830-ական թթ․)
Anna Abamelek 2.jpg|Ա․Դ․ Աբամելեքը Զարեմայի հագուստով, անհայտ նկարիչ, (1831 2.)
Anna Abamelek1.jpg|Աննա Դավիդովնա Բարատինսկայա, անհայտ հեղինակ (1850-ական թթ․)
Anna Abamelek.jpg|Աննա Աբամելեք, հեղինակ՝ Աֆանասի Օրլով (1856 թ․)
Anna Abamelek2.jpg|Աննա Աբամելեք, հեղինակ՝ Աֆանասի Օրլով (1856 թ․)
Anna Abamelek Baratynskay.jpg|Աննա Աբամելեք-Բարատինսկայա (1860-ական թթ․)


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբամելիքներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Լազարյաններ
Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ռուսահայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Դավիթ Աբամելիք

**Դավիթ Սիմեոնի Աբամելիք** (), հայ ազնվական Ռուսական կայսրությունում, ռուսական բանակի գեներալ-մայոր (1818)։

Աբամելիքների ազնվական տոհմից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1774 թվականի մարտի 10-ին, հայ ազնվական Սիմեոն Աբամելիքի ընտանիքում։ Իվան Աբամելիքի կրտսեր եղբայրն է։

Մասնակցել է Նապոլեոն I-ի դեմ 1805-1807 թվականների, ինչպես նաև՝ Հայրենական պատերազմին (1812), պարգևատրվել Սուրբ Աննայի առաջին աստիճանի ադամանդակուռ շքանշանով։

Դավիթ Աբամելիքը մոտ էր ժամանակի ռուսական առաջադեմ գործիչներին։

## Ընտանիք
* Եղբայր - Ալեքսանդր Սիմեոնի Աբամելիք (1811-1816)
* Եղբայր - Պետրոս Սիմեոնի Աբամելիք (1809-1816)
* Կին - Մարթա Հովակիմի Լազարյան (1788-1844), երեխաներ՝
:* Աննա (1814-1889)
:* Սիմեոն (1815-1888)
::* Սիմեոն (1857-1916) 
:* Եկատերինա (ծ. 1817)
:* Մարիա (1819-1821)
:* Հովակիմ (1819-1885), отставной поручик
:* Սոֆյա (1822-1889)
:* Արտեմ (1823-1885)

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ
* Աբամելիք Լազարև, ռուսերեն

Կատեգորիա:Աբամելիքներ
Կատեգորիա:Հայ ազնվականներ
Կատեգորիա:Ռուսահայ գեներալներ
Սիմեոն Սիմեոնի Աբամելիք-Լազարև

**Սիմեոն Սիմեոնի Աբամելիք-Լազարյան** (մինչ 1873 թվականը՝ **Սիմեոն Աբամելիք**, ), հայ իշխան Ռուսական կայսրությունում, հնագետ, երկրաբան, խոշոր կալվածատեր և ռուսական արդյունաբերող։ Լազարյան ճեմարանի խնամակալ և պատվավոր հոգաբարձու, Ռուսական աշխարհագրական ընկերության անդամ։ Ռուսական կայսրության ամենահարուստ մարդկանցից մեկը։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1857 թվականի նոյեմբերի 24-ին Մոսկվայում, Աբամելիքների ազնվական ընտանիքում՝ իշխան Սիմեոն Աբամելիքի և Լազարյանների հայ ազնվական տոհմի ներկայացուցիչ՝ իշխանուհի Եղիսաբեթ Աբամելիք-Լազարյանի (օրիորդական ազգանունը՝ Լազարյան) ընտանիքում։ Ուսանել և ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանի պատմա-բանասիրական ֆակուլտետը։

Եղել է Լազարյան ճեմարանի խնամակալ և պատվավոր հոգաբարձու, Ռուսական աշխարհագրական ընկերության անդամ։ Քաղաքացիական հայացքներով միապետական էր։

### Հնագիտական գործունեություն
1882 թվականին մասնակցել է Պալմիրայի պեղումներին և հայտնաբերել «Պալմիրյան տարիֆ» կոչված երկլեզվյան (արամեերեն և հունարեն) նշանավոր արձանագրությունը, որը գիտության մեջ մտավ որպես սեմական վիմագրության ամենախոշոր հուշարձանը։ Պեղումների արդյունքներն ամփոփված են նրա «Պալմիրա» (1884) գրքում։ Մերձավոր արևելքում իր երկրորդ ուղևորության ժամանակ (1895) Աբամելիք-Լազարևը Պաղեստինի անդրհորդանանյան մասում ուսումնասիրել է հունա-հռոմեական անտիկ հուշարձանների ավերակները և 1897 թվականին գրել «Ջերաշ» աշխատությունը։

### Երկրաբանական գործունեություն
Հետազոտել է Սիցիլիայի, Կովկասի ծծմբի հանքերը։

### Արդյունաբերական գործունեություն
Սիմեոն Աբամելիք-Լազարևը խոշոր կալվածատեր էր և արդյունաբերող։ Ուրալում ունեցել է երկաթամշակման գործարաններ։

## Աբամելիք-Լազարևների հայտնի դղյակները
Իտալիայի մայրաքաղաք Հռոմում է գտնվում Սիմեոն Աբամելիք-Լազարևի «Վիլլա Աբամելիք» դղյակը, որը նախկինում ԽՍՀՄ-ի սեփականությունն էր։

Մահացել է 1916 թվականի հոկտեմբերի 2-ին Կիսլովոդսկում, թաղվել Սանկտ Պետերբուրգի հայկական գերեզմանոցում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Джераш, СПБ, 1897
* Вопрос о недрах и развитие горной промышленности с 1808 по 1908гг., СПБ, 1910.

Կատեգորիա:Լազարյաններ
Կատեգորիա:Ռուսահայ գործարարներ
Կատեգորիա:Ռուսահայ հնագետներ
Աբամելիքներ

**Աբամելիքներ**, հայկական իշխանական տոհմ Ռուսաստանում և Վրաստանում 17-20-րդ դարերի նշանավոր իշխանական տոհմերից։ Նրանցից սերել են գիտության, ռազմական գործի, մշակույթի և այլ ոլորտների բազմաթիվ հանրահայտ դեմքեր։

Աբամելիքները, Լազարյանների հետ ազգակցական կապեր հաստատելով (Խաչատուր Լազարյանի դուստր Եղիսաբեթն ամուսնացել է Սիմեոն Դավթի Աբամելիքի հետ), 1873 թվականից կրել են Աբամելիք-Լազարյաններ (Աբամելիք-Լազարևներ) ազգանունը։ Տոհմի առավել հայտնի ներկայացուցիչներից Սիմեոն Սիմեոնի Աբամելիք-Լազարևը (1857-1916) նշանավոր հնագետ էր, երկրաբան, կալվածատեր և արդյունաբերող (ունեցել է երկաթի ձուլման գործարաններ Ուրալում)։ Եղել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանի խնամակալ և պատվավոր հոգաբարձու։ Հռոմում նրա «Վիլլա Աբամելիք» դղյակն այժմ Ռուսաստանի սեփականությունն է։

Ռուսաստանի կայսրը Աբամելիք-Լազարյաններին 1850 թվականին շնորհել է ազնվականի կոչում և զինանշան։

Աննա Դավթի Աբամելիք-Լազարևան (ամուսնական ազգանունը՝ Բարատինսկայա) թարգմանչուհի էր։ Անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն է թարգմանել և Եվրոպայում հրատարակել Ալեքսանդր Պուշկինի, Միխայիլ Լերմոնտովի, Ֆեոդոր Տյուտչևի, Ալեքսեյ Տոլստոյի, Նիկոլայ Նեկրասովի ստեղծագործություններից։ Ռուսերեն է թարգմանել Հայնրիխ Հայնեի, Ֆրիդրիխ Շիլլերի և ուրիշների գործերից։ Մտերիմ էր Ալեքսանդր Պուշկինի հետ և ծանոթ՝ նրա շրջապատին։

Իվան (1768-1829) և Դավիթ (1774-1833) Սիմեոնի, Սողոմոն Հովսեփի (1853-1911) Աբամելիքները, Արտեմ (1823-1885) և Սիմեոն (1815-1888) Դավթի Աբամելիք-Լազարևները եղել են ռուսական բանակի գեներալներ։

## Տես նաև
* Լազարյաններ

## Արտաքին հղումներ
* Աբամելիքների մասին Հայկական Հանրագիտարանում

Կատեգորիա:Գերդաստաններ
Կատեգորիա:Աբամելիքներ
Կատեգորիա:Անձինք ըստ ազգակցական կապի
Դեկտեմբերի 26

**Դեկտեմբերի 26**, տարվա 360-րդ (նահանջ տարիներին՝ 361-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 5 օր։

## Դեպքեր

## Ծնունդներ
* 1879՝ Արմեն Տիգրանյան, հայ երգահան (վ․ 1950)
* 1905՝ Մարիո Վարլիեն, ավստրո-հունգարացի ֆուտբոլիստ, հենակետային կիսապաշտպան։ Զբաղվել է նաև մարզչական կարիերայով
*1909՝ Հրանտ Բատիկյան, հայ գենետիկ, կենսաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (մ. 1983)
* 1963՝ Լարս Ուլրիխ, ամերիկացի թմբկահար, պրոդյուսեր և արտիստ
* 1982՝ Արթուր Գաբրիելյան, ռուսաստանցի հայ շախմատիստ, գրոսմայստեր
* 1990՝ Դենիս Չերիշև, ռուս ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան
*1992՝ Ջեյդ Թրիուոլ, Little Mix բրիտանական երաժշտական խմբի անդամ

## Մահեր
* 1890 - Հենրիխ Շլիման, գերմանացի գործարար և հնագետ
* 1896 - Էմիլ Դյուբուա Ռեյմոն, գերմանացի Ֆիզիոլոգ և փիլիսոփա, Բեռլինի ԳԱ անդամ (1851) և համալսարանի պրոֆեսոր (1855 թվականից)
*1972 - Հարի Թրումեն, ԱՄՆ-ի 33-րդ նախագահը (ծ. 1884)
*1977 - Հովարդ Հոուքս, ամերիկացի նշանավոր կինոռեժիսոր, սցենարիստ և պրոդյուսեր (ծ. 1896)
* 2006 - Ջերալդ Ֆորդ, ԱՄՆ-ի 38–րդ նախագահ (ծ. 1913)
*2010 - Կիմ Երիցյան, թատրոնի և կինոյի հայ նշանավոր դերասան (ծ. 1930)
*2013 - Հենրիկ Ազատյան, հայ քաղաքական և պետական գործիչ
*2014 - Կարեն Ջանգիրով, հայ դերասան, ՀՀ վաստակավոր արտիստ (ծ․ 1948)

## Տոներ
* 424՝ Հայ Ազնվականության տոն. այս օրը հայոց կաթողիկոս Սահակը պարսկական արքունի դիվանում հայտնաբերեց Գահնամակը
Լյուդվիկ Լազարուս Զամենհոֆ

**Լյուդվիկ Լազարուս** (Ludwik Lejzer, Ludwik Łazarz) Զամեհոֆ (), լեհ ակնաբույժ, բանասեր և Էսպերանտո լեզվի ստեղծողը, որն աշխարհի ամենատարածված կառուցված լեզուն է։

Ըստ իր կենսագիրների՝ Ա. Զակրզևսկու և Ե. Վայզենֆելդի, Զամենհոֆի հարազատ լեզուներն էին լեհերենը՝ բնակավայրի լեզուն, և իր ծնողների լեզուները՝ ռուսերենն ու իդիշը, սակայն նրա հայրը գերմաներենի ուսուցիչ էր, և այդ պատճառով սրան էլ էր ազատ տիրապետում։ Ավելի ուշ նա սովորեց ֆրանսերեն, լատիներեն, հունարեն, եբրայերեն և անգլերեն, նաև հետաքրքրություն ուներ իտալերենի, իսպաներենի և լիտվերենի նկատմամբ։

Ծնվել է Բելոստոկում դեկտեմբերի 15(27)-ին 1859 թ.։ Սովորել է Վարշավայում, Մոսկվայում, Վիեննայում։ Ստեղծել և 1887 թ. հրատարակել է միջազգային լեզու էսպերանտոյի նախագիծը՝ նպատակադրվելով այն ծառայեցնել ժողովուրդների փոխըմբռնմանը։ Հետագայում լույս է ընծայել էսպերանտոյի բառարաններ, քրեստոմատիաներ, էսպերանտո լեզվով իր ստեղծագործությունները, թարգմանություններ համաշխարհային դասականների գեղարվեստական գործերից։ Մահացել է Վարշավայում ապրիլի 14(27)-ին 1917 թվականին։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի որոշմամբ 1959—1960 թթ. նշվել է Զամենհոֆի ծննդյան 100-ամյակը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  (Էսպերանտո)

Կատեգորիա:Լեհ լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Լեհ ակնաբույժներ
Կատեգորիա:Էսպերանտիստներ
Կատեգորիա:Լեզու ստեղծողներ
Կատեգորիա:Պոլիգլոտներ
Կատեգորիա:Էսպերանտո
Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի կոմանդորներ
Կատեգորիա:Լեհ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Լեհ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Լեհ բժիշկներ
Կատեգորիա:Լեհ գիտնականներ
Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի սպաներ
Կատեգորիա:Գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Աստվածաշնչի թարգմանիչներ
Ջերալդ Ֆորդ

**Ջերալդ Ֆորդ** (, ), Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների 38-րդ նախագահն է։ Այս պաշտոնը զբաղեցրել է օգոստոս 9, 1974 թվականից մինչև հունվար 20, 1977։ Բացի այս նա եղել է 40-րդ փոխնախագահը Ռիչարդ Նիքսոնի նախագահության ժամանակ 1973 թվականից մինչև 1974 թվականը։ Նա առաջին մարդն էր, ով համաձայն ԱՄՆ սահմանադրության 25-րդ կետի նշանակվեց փոխնախագահ, նախկինում այս պաշտոնից հրաժարված Սպիրո Էնգրյուի փոխարեն։ Դառնալով նախագահ Ռիչարդ Նիքսոնի հրաժարականից հետո՝ նա դարձավ առաջին նախագահը, ով չի ընտրվել ոչ նախագահ, ոչ էլ փոխնախագահ։ Մինչև փոխնախագահ նշանակվելը Ֆորդը եղել է ԱՄՆ ներկայացուցիչների պալատի անդամ՝ ընտրված լինելով Միչիգանում։

Որպես ԱՄՆ նախագահ, Ֆորդը ստորագրեց Հելսինկիի եզրափակիչ ակտը, որի նպատակը Սառը պատերազմը մեղմացնելն էր։ Ինն ամիս նրա նախագահ դառնալուց հետո Հյուսիսային Վիետնամի ուժերը նվաճեցին հարավային Վիետնամը և ԱՄՆ-ի մասնակցությունը Վիետնամի պատերազմին, ըստ էության, ավարտվեց. ամերիկյան զորքերը լքեցին Վիետնամը։ 

Ֆորդի կառավարման ժամանակ տնտեսությունը ամենավատ վիճակում էր վերջին չորս տասնամյակի ընթացքում, Մեծ ճգնաժամից հետո, ինչը բերեց գնաճի և գործազրկության։ Նրա ամենահակասական գործողություններից մեկն այն էր, որ նա ներում շնորհեց Ռիչարդ Նիքսոնին Վոթերգեյթի սկանդալից հետո։ Ֆորդը նաև իր կառավարման տարիներին մեծացրեց կոնգրեսի դերը արտաքին քաղաքականության բնագավառում։ 1976 թվականի նախագահական ընտրություններից առաջ Ֆորդը Հանրապետական կուսակցությունից առաջադրվեց՝ հաղթելով Կալիֆոռնիայի նահանգապետ Ռոնալդ Ռեյգանին։ Սակայն նա պարտվեց նախագահական ընտրություններում դեմոկրատ,  Ջեորջիայի նախկին նահանգապետ Ջիմի Քարտերին նոյեմբերի 2-ին։

Իր նախագահությունից հետո Ֆորդը ակտիվ մնաց Հանրապետական կուսակցությունում։ Շարունակական առողջական խնդիրներից հետո նա մահացավ իր տանը 2006 թվականի դեկտեմբերի 26-ին։ Ֆորդը դարձավ ամենաերկարակյաց ԱՄՆ նախագահը՝ ապրելով 93 տարի և 165 օր։ Ֆորդը նաև ամենակարճ պաշտոնավարած նախագահն է, ով չի մահացել իր պաշտոնավարման տարիներին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հանրապետական կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի փոխնախագահներ
Կատեգորիա:Ազատության նախագահական մեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Եյլի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Միչիգանի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ անգլիական սերմամբ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի փաստաբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երկարակյացներ
Unua Libro

|մինի|աջից|''Unua Libro'' (Առաջին հրատարակություն, 1887, ռուսերեն)
մինի
մինի
մինի
մինի
մինի
**Unua Libro** (*Առաջին Գիրք*)՝ էսպերանտո միջազգային լեզուն մեկնաբանող առաջին տպագրությունն էր (որն այն ժամանակ կոչվում էր *Lingvo Internacia*, «միջազգային լեզու»)։ Գիրքը առաջին անգամ տպագրվել է ռուսերեն 1887 թ. հուլիս 26-ին Վարշավայում՝ Բժիշկ Լ. Լ. Զամենհոֆի՝ էսպերանտոյի ստեղծողի, կողմից։ Հաջորդող մի քանի տարիների ընթացքում դուրս եկան նոր հրատարակություններ ռուսերեն, եբրայերեն, լեհերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն և անգլերեն լեզուներով։ Այս բուկլետում ընդգրկված էին Հայր Մերը, մեջբերումներ աստվածաշնչից, մի նամակ, բանաստեղծություններ, քերականության տասնվեց կանոնները և 900 արմատից բաղկացած բառային կազմ։ Զամենհոֆը հայտարարել էր որ «միջազգային լեզուն, ազգային լեզուների նման, հանրային սեփականություն է»։ Այս աշխատությունը Զամենհոֆը ստորագրել էր «Doktoro Esperanto» («*Բժիշկ Էսպերանտո*») կեղծանունով, և էսպերանտո անվանումը կապվեց լեզվին, որը էսպերանտո լեզվով նշանակում է՝ «հույս ունեցող»։

## Տես նաև
* Proto Esperanto
* Dua Libro

## Արտաքին հղումներ
* *Dr. Esperanto's International Language: Introduction and Complete Grammar* ("Unua Libro" -ի անգլերեն թարգմանությոոնը, R. H. Geoghegan, 1889) գրքի ցանցային HTML տարբերակը՝ http://www.genekeyes.com/Dr_Esperanto.html 

Կատեգորիա:Էսպերանտո
Կատեգորիա:Էսպերանտոյի պատմություն
Կատեգորիա:Տպագրություն
Կատեգորիա:1887 գրքեր
Կատեգորիա:1887 ոչ գեղարվեստական գրքեր
Իսպանիայի դրոշ

[մինի|300px|[Իսպանիայի դրոշի կառուցվածքը։]]
**Իսպանիայի դրոշը** իրենից ներկայացնում է երեք հորիզոնական շերտեր ունեցող ուղղանկյուն պաստառ, կարմիր, դեղին, և կարմիր գույներով (վերևից ներքև), դեղին շերտի բարձրությունը երկու անգամ գերազանցում է յուրաքանչյուր կարմիր շերտի բարձրությունը։ Դրոշի լայնքը և երկայնքը *2։3* հարաբերակցությունով է։

## Լեգենդ
Այս դրոշի գույների խորհրդանշական նշանակությունը լեգենդը կապում է նրա ծագման հետ։ Ըստ ավանդության՝ Արագոնի թագավորներից մեկը ցանկացավ ունենալ սեփական դրոշը։ Ուսումնասիրելով դրոշների բազմաթիվ նախագծեր, նա կանգ առավ հարթ ոսկե պաստառին։ Այնուհետև նա հրամայեց բերել կենդանական թարմ արյուն, երկու մատները թաթախեց արյան մեջ, և անցկացրեց դեղին պաստառի վրա․ արդյունքում ստացվեց երկու կարմիր շերտ։

## Պատմություն
Իսպանիայի դրոշն իր ներկա տեսքով գոյություն ունի 1785 թվականից, երբ թագավոր Կառլոս III Բուրբոնը իսպանական ռազմանավերին հրամայեց օգտագործել նշաններ, որոնք թույլ էին տալիս այլ պետությունների նավերը տարբերել․ սպիտակը Իսպանիայի ծովային թագավորական դրոշակն է՝ Բուրբոնների տան գերբով զարդարված։ Այդ օրվանից կարմիր և դեղին գույները ավանդաբար ասոցացվում են Իսպանիայի հետ, չնայած որպես պետական գույներ նրանք ընդունվել են 1927 թվականին։

1931 թվականին հռչակվեց հանրապետություն և ընդունվեց նոր դրոշ, որն իրենից ներկայացնում էր ուղղանկյուն պաստառ՝ երեք հավասարամեծ շերտերով՝ կարմիր, դեղին և ծիրանագույն։ Սակայն 1939 թվականին գեներալ Ֆրանսիսկո Ֆրանկոյի ռազմական ապստամբությունը վերջնականապես վերջ դրեց հանրապետությանը, և դեղին-կարմիր դրոշը, որը ձևականորեն հաստատվել էր 1936 թվականին, քաղաքացիական պատերազմի ավարտից հետո վերականգնվեց։

Ժամանակակից զինանշանային տարբերակով դրոշը պաշտոնապես ընդունվել է 1981 թվականի դեկտեմբերի 19-ին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1978 դրոշներ
Կատեգորիա:1981 դրոշներ
Կատեգորիա:Ազգային դրոշներ
Կատեգորիա:Դրոշներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Իսպանիայի պետական խորհրդանիշեր
Միջնադարյան Հայաստան

**Միջնադարյան Հայաստան**, Հայաստանի պատմության ժամանակաշրջան, որը պայմանականորեն տևում է արաբական նվաճումներից մինչև 17-րդ դար։

## Սկզբնաղբյուրներ
Հայ ժողովրդի 9-17 դարերի պատմության սկզբնաղբյուները բազմապիսի ու բազմաթիվ են, և դրանցում իրենց մեծ տեղն ունեն հայրենական պատմագիրները։ Հիշյալ դարերում ասպարեզ են դուրս եկել մի քանի տասնյակ հայ պատմիչներ, որոնցից ոմանք շարադրել են իրենց ժամանակի, ոմանք էլ մի քանի հարյուրամյակների պատմությունը։ Որպես պատմության ուսումնասիրության աղբյուր արժեքավոր է նաև իրավաբանական և գեղարվեստական գրականությունը։

Կարևոր աղբյուրներ են նաև արխիվային փաստաթղթերը, վիմագրական արձանագրությունները, ձեռագիր հիշատակարանները և մատենագիրների թողած համառոտ տարեգրությունները։ Կարապետ Եզյանի, Վարդան Պարսամյանի և Աշոտ Աբրահամյանի հրատարակած արխիվային փաստաթղթերը՝ իրենց առաջաբաններով և ծանոթագրություններով, լույս են սփռում 17-18-րդ դարերի հայ-արևմտաեվրոպական հարաբերությունների և հայ-ռուսական հարաբերությունների, հայկական ազատագրական շարժումների պատմության վրա, իսկ Հակոբ Փափազյանի թարգմանած և հրատարակած պարսկական փաստաթղթերը հարուստ նյութ են տալիս Արևելյան Հայաստանի տնտեսական և սոցիալական հարաբերությունների պատմության ուսումնասիրության համար։ Արևելյան Հայաստանի տնտեսական կյանքի և հողային հարաբերությունների պատմության ուսումնասիրության համար առանձնապես արժեքավոր է Սիմեոն Երևանցու Ջամբռ խորագրով աշխատությունը։

## Հիմնական իրադարձություններ
*Հայաստանի նվաճումը արաբների կողմից և արաբական տիրապետության հաստատումը։
*Բագրատունյան թագավորության հիմնադրում ու թագավորության անկումը։
*Թոնդրակյան և Պավլիկյան աղանդավորական շարժումները Հայաստանում
*Զաքարյանների իշխանության հաստատումը Հայաստանի արևելյան նահանգներում և Սելջուկյան արշավանքները։
*Կիլիկիայի Հայկական Թագավորության ստեղծումն ու անկումը։
*Հայաստանի բաժանումը Օսմանյան Թուրքիայի և Սեֆյան Պարսկաստանի միջև։

Կատեգորիա:Միջնադարյան Հայաստան
Լինդոն Բ. Ջոնսոն

**Լինդոն Բեյնս Ջոնսոն** (, ), Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների 36-րդ նախագահն է։ Այս պաշտոնը զբաղեցրել է նոյեմբեր 22, 1963 թվականից մինչև հունվար 20, 1969։

## Կյանքը եւ գործունեությունը
Ծնվել է ֆերմերի ընտանիքում։ 1930-ից զբաղվել է ուսուցչությամբ։ 1939—1948-ին եղել է ներկայացուցիչների պալատի անդամ, 1949—61-ին՝ սենատոր (Տեխասի նահանգից)։1961-ից՝ ԱՄՆ-ի
փոխպրեզիդենտ, պրեզիդենտ Ջ․ Քենեդիի սպանությունից (1963-ի նոյեմբեր) հետո՝ պրեզիդենտ (վերընտրվել է 1964-ին)։ Սերտորեն կապված էր Տեխասի ֆինանս, և նավթային մագնատների հետ։

## Նախագահության շրջան
Ջոնսոնի պրեզիդենտության շրջանում ամեր․ իմպերիալիզմը սանձազերծել է պատերազմ Վիետնամում, ինտերվենցիա Դոմինիկյան Հանրապետությունում, պաշտպանել Իսրայելի ագրեսիան Մերձավոր Արևելքում։ Երկրի ներսում մեծապես սրվել են սոցիալական և ռասայական կոնֆլիկտները։ Նման պայմաններում Ջոնսոնը 1968-ին հարկադրված հրաժարվել է նոր ընտրությունների համար իր թեկնածության առաջադրումից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի նախագահներ
Կատեգորիա:Time-ի վարկածով «Տարվա մարդ» ճանաչվածներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:Ազատության նախագահական մեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հակակոմունիստներ
Կատեգորիա:Աֆրոամերիկացիների իրավունքների շարժման ակտիվիստներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Պետության ղեկավարներ
Մարդին

մինի|276x276փքս|Հին քաղաք Մարդին
**Մարդին** (, հայտնի է նաև որպես Մարդա, Մարդե, Մարդե բերդ, Մարդես, Մարդիս, Մարտին, Մերդին, Մերթին, Մերիտ, Մերտ, Մերտին), քաղաք, բերդաքաղաք Թուրքիայի հարավարևելյան հատվածում։ Վերին (Հայոց) Միջագետքի հին բերդաքաղաքներից էր։ Գտնվում էր Եդեսիա և Մծբին քաղաքների միջև, բարձր և ապառաժոտ լեռան զառիվայր լանջին։

## Աշխարհագրություն
Շրջապատված էր հաստ պարիսպներով և աշտարակներով։ Հարավից շրջապատված էր լեռնային վեմերով։ Տները շինված էին լեռան դարավանդների վրա։ Ջուրն աղի էր, խմում էին անձրևաջուր։ Օդը առողջարար։

## Պատմություն
Հիշատակված է հայ միջնադարյան աղբյուրներում։ Օսմանյան տիրապետության շրջանում կոչվել է նաև Մերդին։

Քյաթիբ Չելեբին լեռան վրա «ապակու հանքեր» էր տեղադրել։ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ Մարդինից տարագրվել է 4663 հայ, իսկ քաղաքի մոտ գտնվող Ռաս էլ Այն (Րասուլ Այն) փոքրիկ բնակավայրում թուրքերը դաժանորեն կոտորել են 90000 հայերի։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբներին ուներ 1000 տուն, դարի վերջին՝ մոտ 20000 բնակիչ, որից 7230 հայեր, 1914 թ՝ 25000 բնակիչ, որից 1500 հայեր, մնացածը՝ թուրքեր, ասորիներ, քրդեր, արաբներ և այլք։

## Տնտեսություն
Հայերն զբաղվում էին արհեստներով (հատկապես պղնձագործությամբ) և առևտրով։ Քաղաքի շրջակայքում մշակում էին բամբակ, իսկ քաղաքում սրանից պատրաստում էին բեհեզ և այլ գործվածքներ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ուներ երկու եկեղեցի, մզկիթներ, դպրոց։ Հայկական եկեղեցին եպիսկոպոսանիստ էր։ Այստեղ կային հրապարակներ, բաղնիքներ, իջևանատներ, ջրհորներ։ Հնում ավելի բազմամարդ և շքեղ էր։

Պահպանվել են մի շարք հնություններ, որոնց թվում Մարդինի անառիկ բերդը՝ իր աշտարակ դիտարանով, որը գտնվում էր լեռան վրա և ուներ քաղաքին կապող արհեստական սանդղավոր ճանապարհ։ Վերևում՝ բերդի ներսում, կային ցանքատարածություն և աղբյուր։ Բերդապահների թիվը 19-րդ դարի սկզբին հասնում Էր 500-ի։ Քաղաքից դուրս կար մենաստան։

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Ասիայի կաթոլիկ նստավայրեր
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցանկ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Թուրքիայում
Կատեգորիա:Քրդաբնակ տարածաշրջաններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի ասորական համայնքներ
Կատեգորիա:Մարդինի նահանգի շրջաններ
Կատեգորիա:Տուր Աբդին
Կատեգորիա:Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր
Կատեգորիա:Մարդինի մարզի բնակավայրեր
Արզաշկուն

**Արզաշկուն** կամ **Արզաշկու**, քաղաք Վանի թագավորությունում։ Տեղադրության հարցում ուսումնասիրողները տարակարծիք են։ Ա․ Աեյսը և Գ․ Մասպերոն տեղադրում են Վանա լճի և Մանազկերտի միջև, Բորիս Պիոտրովսկին այնտեղ որոշում է այժմյան Դիադինի շրջանում, ոմանք նույնացնում են Արծկե կամ Արճեշ քաղաքների հետ։

Առաջին անգամ հիշատակվում է Ասորեստանի թագավոր Սալմանասար III-ի արձանագրություններում՝ որպես Արամե ուրարտացու «արքայական քաղաք»։ Գահակալման 3-րդ տարում (մ.թ.ա. 857 կամ 856) Սալմանասար III արշավել է Ալզի (Աղձնիք) և Էնզիտե (Անձիտ) «երկրները», անցնելով Արծանիա (Արածանի) գետը՝ մտել է Սուխմուի և Դայաենի (Տայք) «երկրները», շարժվել է Ուրարտու։ Արամե թագավորը խուսափել է ճակատամարտից և հեռացել Ադդուրի լեռները։ Մ.թ.ա. 840 թվականին Սալմանասար III-ի զորքերը գրավել են Արզաշկուն, բնակչությանը ոչնչացրել, կողոպտել և հրի մատնել քաղաքը։ Քաղաքի գրավման տեսարանը Սալմանասար III քանդակել է Բալավաթյան դարպասներին։ Սարդուրի Ա-ն մայրաքաղաքը տեղափոխել է Տուշպա-Վան։

Ներկայումս կարծիքներ կան այն մասին, որ Արզաշկուն հավանաբար Պտղեմեոսի (մ.թ. 2-րդ դար) «Ասիայի երրորդ քարտեզում» նշված՝ Արամալի կամ Արմաիիրա (Արմավիր) քաղաքի հյուսիսային հարևանությամբ՝ Արագած լեռան ստորոտին, Քասախ գետի ափին գտնվող Աուզակա[նա] կամ Ավշական բնակավայրն է /ներկայիս Օշական գյուղի մոտ պեղված Ուրարտական հնավայր/:

Կատեգորիա:Վանի թագավորության քաղաքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի նախկին բնակավայրեր
Դավիթ IV Շինարար

**Դավիթ Դ Շինարարը**, նաև ճանաչված որպես **Դավիթ II** (, ), վրաց Բագրատունիների դինաստիայից Վրաստանի թագավոր էր 1089 թվականից մինչև իր մահը 1125 թվականին։

Օգտագործելով սելջուկյան պետության քայքայումն ու խաչակրաց արշավանքները՝ պայքարել է հարևան մուսուլմանական ամիրայությունների դեմ։ Ստեղծել է ուժեղ և մարտունակ բանակ։ 1104 թվականին իր տիրույթներն է միացրել Կախեթն ու Հերեթը։ 1121 թվականին Դիդգորի ճակատամարտում պարտության է մատնել սելջուկ–թուրքական միրայությունների միացյալ զորքին։ 1122 թվականին ազատագրել է Տփղիսը և հռչակել մայրաքաղաք։ 1123 թվականին ստեղծել է ամիրսպասալարի պաշտոնը։ Հենվելով քաղաքային առևտրա–արհեստավորական խավերի ու մշտական բանակի վրա՝ Դավիթ Շինարարը հաղթանակել է խոշոր ֆեոդալների կենտրոնախույս նկրտումները, եկեղեցին ենթարկել պետությանը։ Զբաղվել է ավերված շրջանների վերաշինությամբ, հետևել գիտության զարգացմանը, որի համար կոչվել է «Շինարար»։ Դավիթ Շինարարի ռազմական հաջողությունները նպաստել են հայերի ազատագրական պայքարին։ 1123 թվականին Անիի ավագանին քաղաքը հանձնել է Դավիթ Շինարարին։ Բազմաթիվ հայեր գաղթել են Հյուսիսային Հայաստան և Վրաստան։ Միաժամանակ հայ ֆեոդալները, հատակապես Զաքարյանները, Մամիկոնյանները, Արծրունիները իրենց զորամասերով միացել են վրաց բանակին։ Դավիթ Շինարարը ձգտել է հարթել հայ–վրացական կրոնական տարաձայնությունները, հովանավորել է հայ եկեղեցուն և բնակչությանը։ Դավիթ Շինարարի անձնական խորհրդատուներից էր ժամանակի նշանավոր գիտնական Հովհաննես Սարկավագը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Բագրատիոնիներ
Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Վրացի բանաստեղծներ
Օրբելիներ

**Օրբելիներ**, իշխանական տոհմ Հայաստանում և Վրաստանում։ Օրբելիները բարձր դիրք են զբաղեցրել վրացական արքունիքում, վարել թագադիր ասպետի, սպարապետի և այլ պաշտոններ։

Ձգտելով պետական բարձրագույն իշխանության՝ ամիրսպասալար Իվանե Օրբելին 1177- 1178 թվականներին, թագաժառանգ Դեմնային (Դեմետրե) գահին բազմեցնելու պատրվակով, գլխավորել է վրացական ավատատիրական տների ապստամբությունը՝ Գեորգի III թագավորի դեմ։ Սակայն վերջինիս հաջողվել է ղփչաղների աջակցությամբ ջլատել ապստամբների զինված ուժերը, մեկուսացնել Իվանեին, ձերբակալել և կուրացնել նրան։ Իվանեի եղբայր Լիպարիտը, ով ռազմական օգնության խնդրանքով ներկայացել էր սելջուկյան Ելտկուզ Աթաբեկին, այնուհետև հաստատվել է Գանձակում։ Գեորգի III թագավորի մահից (1184) հետո, Լիպարիտի որդիներից մեկը՝ Իվանեն, վերադարձել է Գուգարք, Թամար թագուհուց ետ ստացել Օրբելիների տիրույթների մի փոքր մասը և Օրբեթ ամրոցը։ Լիպարիտի մյուս որդին՝ Էլիկումը, հաստատվել է Նախճավանում։ Դրանով Օրբելյանների տոհմը բաժանվել է երկու ճյուղի (վրաց Օրբելիների և հայ Օրբելյանների)։

## Տես նաև
* Օրբելյաններ
* Օրբելի եղբայրներ

Կատեգորիա:Մամիկոնյաններ
Կատեգորիա:Օրբելիներ
Գանձակ

**Գանձակ** (, ), Ադրբեջանի Հանրապետության մեծությամբ երկրորդ քաղաքը, պատմական Հայաստանի Ուտիք նահանգում։ 

## Պատմություն
9-րդ դարի վերջից մինչև 12-րդ դարը Գանձակում հաստատվել էր Աղվանից կաթողիկոսության աթոռը։ 11-րդ դարի կեսին Գանձակին տիրել է արաբական Շադդադյան տոհմի ճյուղերից մեկը։ 1088 թվականին Շադդադյան Փատլունից Գանձակը գրավել և աթաբեկության կենտրոն է դարձրել սելջուկյան զորապետ Բուղան։ Սելջուկյան թուրքերի տիրապետության հաստատումից հետո Գանձակում ծաղկում է նաև մուսուլման ժողովուրդների մշակույթը, հատկապես գրականությունը։ 12-րդ դարի 2-րդ կեսին Գանձակի աթաբեկությունը թուլացել է, դարձել հարկատու Վրաց թագավորությանը։ 13-րդ դարի սկզբին Գանձակը հիշատակվում է որպես բազմամարդ և ամուր քաղաք։ 1236 թվականին թաթար–մոնղոլները կործանել են ընդդիմացող Գանձակի պարիսպները և կոտորել բնակիչներին. քաղաքը ամայացել է։
Գանձակում են ծնվել, կրթվել կամ գործել Հովհաննես Սարկավագը, Կիրակոս Գանձակեցին և միջնադարյան մշակույթի ուրիշ գործիչներ։

### Հայ-թաթարական կռիվներ
## Վարչական բաժանում

1905 թվականի հունվարի դրությամբ Գանձակում կար ավելի քան 8 հազար տուն, իսկ քաղաքը անմիջապես բաժանված էր երկու մասերի՝ հայկական և թուրքական։ Քաղաքի երկու մասում կային բազմաթիվ թաղամասեր, որոնք ունեցել են իրենց ինժեներա-պլանային համարները։ Սակայն, հայերը անվանում էին թաղամասերը Հայաստանի տարբեր աշխարհագրական անվանումներով։

### Հայկական մաս
Գանձակի **հայկական մասում** (Գանձակ գետի աջ ափը) գտնվում էին հետևյալ թաղամասերը՝
* Եկեղեցական
* Շուշեցոց (կամ Ղարաբաղցոց)
* Բանանցոց
* Գետաշենցոց
* Աջիշենցոց
* Սուլուքեցոց
* Նուխիեցոց
Այդ թաղամասերի ազգաբնակչական կազմը ձևավորված էր Պարսկաստանի հայերից, Ջիվանշիրի գավառից (Նախատատաց&nbsp;-&nbsp;Բեգում Սարով, Էրքեջ, Կարաչինար, Ներքիշեն, Հայ Պարիս և այլ), Գանձակի գավառից գյուղերից (Ոսկանապատ&nbsp;-&nbsp;Զուռնաբադ, Հարցհանգիստ&nbsp;-&nbsp;Չովդար, Վարդաշեն&nbsp;-&nbsp;Միրզիկ, Քարհատ&nbsp;-&nbsp; Դաշկեսան, Աբլիա, Կիրանց, Խաչակապ&nbsp;-&nbsp;Ղուշչու, Բարսում, Նուկզար, Փիփ, Խաչիսար&nbsp;-&nbsp;Չարդախլու, Ղարադաղլու և այլ վայրերից)։

### Թուրքական մաս
Քաղաքի այսպես կոչված **թուրքական մասում** (Գանձակ գետի ձախ ափը) կային հայկական թաղամասեր՝
* Նորաշեն (Ենի Երևան)
* Այգեստան (Բաղմանլար)
* Փոքր Այգեստան (Բալա Բաղման)
* Չայլուի (Չայլեցոց)
* Երևանյան (Երևանցոց)
* Սլոբոդկա, երկաթուղային կայարանի շրջանը։
Այդ թուրքական մասում կար նաև պարսկական թաղամաս։ Այն գտնվում էր պարսկական շուկայի (այժմ թուրքական շուկայի) և շահաբասյան քարվանսարայի շրջանում։ Ռուսական թաղամասը գտնվում էր Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու ռուսական ռազմական վանքի և Սլոբոդկա թաղամասի շրջանում։

Թուրքերը Գանձակում անմիջապես թուրքական թաղամաս չունեին (բնակվում էին Այգեստան, Փոքր Այգեստան, Չայլեցոց, Երևանցոց և Սլոբոդկա թաղամասերում)։

## Բնակչություն

## Քույր-քաղաքներ

## Տես նաև
* Գանձակի ինքնապաշտպանություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Գանձակի պատմություն
Կատեգորիա:Հայերը Գանձակում
Հենրի Աղայան

**Հենրի Ծատուրի Աղայան** (), հայ գիտնական և հասարակական գործիչ։ Կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1981), պրոֆեսոր (1982)։ Ռուսաստանում սպորտային գործունեության ֆիզիոլոգիայի հիմնադիրը։ Հենրի Աղայանը բժշկագիտության միջազգային ակադեմիայի իսկական անդամ է և Ռուսաստանի հայերի միության նախագահության անդամ։

ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս Ծատուր Աղայանի որդին է։

## Կենսագրություն
1962 թվականին ավարտել է Մոսկվայի էներգետիկական ինստիտուտը։ 1962-1983 թթ.աշխատել է ՌԴ ԲԳԱ Բնականոն և ախտաբանական ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտում,
1983 թվականից՝ ՌԴ ԲԳԱ և ՌԴ պետական սպորտկոմիտեի միջճյուղային լաբորատորիայի հիմնադիր-վարիչ։ «Միջազգային մարդասիրական հիմնադրամ» (1992 թվականից) կազմակերպության հիմնադիրներից, Բժշկական գիտությունների միջազգային ակադեմիայի (1997), Ռուսաստանի հայերի միության (2000), Հայերի համաշխարհային կոնգրեսի գլխավոր խորհրդի (2003) անդամ, «Կիբեռնետիկա» գիտական խորհրդի սպորտային բժշկակենսաբանության կիբեռնետիկայի հանձնաժողովի և «Արմկոնտակտ» մոսկովյան ընկերակցության նախագահ։

## Գործունեություն
Աշխատանքները վերաբերում են արտաքին միջավայրի տարբեր (նաև ծայրահեղ պայմաններում)՝ մարդու գործունեության հոգեշարժ, ակտիվության ձևավորման բժշկակենսաբանական մեխանիզմներին, մարդու ֆունկցիոնալ վիճակի անընդհատ ստուգման ու գործունեության ղեկավարման նոր եղանակների և էլեկտրոնային հաշվողական համալիրների մշակմանը։ Մարդու օրգանիզմը վերականգնելու, նախնական վիճակի բերելու մեթոդիկայի ստեղծումը հսկայական նշանակություն ունի առաջին հերթին «էքստրեմալ» մասնագիտությունների տեր մարդկանց (մարզիկներ, օդանավակայանի օպերատորներ և այլն) համար։ 
Մասնակցել է 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժի հետևանքների վերացման աշխատանքներին, ղեկավարել է Լենինականի բժշկական ծառայությունը։
1990-ական թթ. սկզբից Հենրի Աղայանի հասարակական գործունեությունը կապված է Ղարաբաղի խնդրի և Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման հետ։ 1992 թվականին Աղայանը հիմնեց Հայագիտության մարդասիրական հիմնադրամ, որը կրում է նրա հոր՝ պատմաբան, ակադեմիկոս Ծատուր Աղայանի անունը։ Հիմնադրամի նպատակն է նյութական և գիտական օգնություն ցույց տալ Ղարաբաղի խնդրով և Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման հարցերով զբաղվող անձանց ու կազմակերպություններին։ 1995 թվականին Մոսկվայում Հայոց ցեղասպանության 80-ամյակին նվիրված միջազգային գիտաժողովի անցկացման նպատակով հիմնադրամը մշակեց դրա նախապատրաստման եռամյա (1993-1995 թթ.) ծրագիր։ «Ցեղասպանությունը մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն է» գիտաժողովի ծրագրի գլխավոր օղակը 1992 թվականին Աղայանի հիմնած Քաղաքագիտության և միջազգային իրավունքի գիտահետազոտական հատուկ ինստիտուտն է հայտնի իրավաբան-միջազգայնագետ, պրոֆեսոր Յուրի Բարսեղովի գլխավորությամբ։

Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործում ներդրած խոշոր ավանդի համար ՀՀ առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը ՀՀ քաղաքացիություն շնորհեց Հենրի Աղայանին և Շառլ Ազնավուրին։

## Երկեր
*Квантовая модель системной организации целенаправленной деятельности человека, Е., 1991

## Ծանոթագրություններ

## Հղումներ
ԱԿԱԴԵՄԻԿՈՍ ՀԵՆՐԻ ԱՂԱՅԱՆԸ 70 ՏԱՐԵԿԱՆ Է - Ազգ օրաթերթ

Կատեգորիա:1937 ծնունդներ
Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ
Կատեգորիա:Հայ կենսաբաններ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հունիսի 26 ծնունդներ
Բաբկեն Ներսիսյան

**Բաբկեն Պողոսի Ներսիսյան** (), հայ թատրոնի անվանի դերասան, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ։ Թբիլիսիում ծնված, Պ. Ադամյանի անվան հայկական թատրոնում իր դերասանական կյանքի ուղին սկսած տաղանդավոր դերասանը իր ստեղծագործական կյանքը շարունակել է Երևանի Գ. Սունդուկյանի անվան թատրոնում՝ մինչև իր մահկանացուն կնքելը։

## Կենսագրություն
Բաբկեն Ներսիսյանի ծնողները՝ Պողոսը և Եղիսաբեթը, եղել են մշեցիներ, հետագայում հաստատվել են Թբիլիսիում, որտեղ էլ 1917 թվականին ծնվել է Բաբկենը։ 17 տարեկանում ընդունվում է Թիֆլիսի Պատանի հանդիսատեսի թատրոն։

Հետագայում Վարդան Աճեմյանը նրան հրավիրում է Հայաստան։ 1955 թվականին Թիֆլիսի Հայ դրամայից նա տեղափոխվում է Գ. Սունդուկյանի անվան թատրոն։

1957 թվականից նկարահանվել է կինոյում։ Եղել է Հայկական ԽՍՀ կինեմատոգրաֆիստների միության անդամ։

Բաբկեն Ներսիսյանի որդին՝ Տիգրան Ներսիսյանը, նույնպես դերասան է։

## Դերեր թատրոնում
* Համբո՝ «Գիքոր»
* Գոշ՝ «Գոշ»
* Վաչագան՝ «Անահիտ»
* Արսեն՝ «Արսեն»
* Ֆերդինանդ՝ «Սեր և խարդավանք»
* Քաջ Նազար՝ «Քաջ Նազար»
* Աբիսողոմ աղա՝ «Մեծապատիվ մուրացկաններ»
* Պեպո՝ «Պեպո»
* Միքայել՝ «Էլի մեկ զոհ»
* Օսեփ՝ «Քանդած օջախ»
* Բեն-Ալեքսանդր՝ «Իմ սիրտը լեռներում է»
* Արա Գեղեցիկ՝ «Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ»
* Գևորգ՝ «Նույն հարկի տակ»
* Տիգրան՝ «Վերջին մեխակներ»
* Պեպինո՝ «Շաբաթ, կիրակի, երկուշաբթի» (1964 թվական)
* Միքայել՝ «Քաոս»

## Ֆիլմագրություն
* 1973 - Քաոս - *Մարութխանյան*
* 1973 - Կամոյի վերջին սխրանքը - *Ծատուրյան*
* 1968 - Սարոյան եղբայրներ - *Սուրմելյան*
* 1964 - Մսյո Ժակը և ուրիշները - *մսյո Բարդուղ*
* 1960 - Հյուսիսային ծիածան - *Աբբաս Միրզա*
* 1960 - Սայաթ-Նովա - *Սայաթ-Նովա* գլխավոր դեր
* 1959 - Թռիչք անդունդի վրայով - *Բալյան*
* 1957 - Ում է ժպտում կյանքը - *Բաբլոև*

## Հիշատակ
[մինի|[Բաբկեն Ներսիսյանի հուշասյուն]]
Բաբկեն Ներսիսյանի ծննդյան 100-ամյակի կապակցության 2018 թվականին Երևանի Աբովյան 21 հասցեում բացվել է Բաբկեն Ներսիսյանի հուշասյունը, «Մեծանուն հայեր» շարքում շրջանառության մեջ է դրվել Բաբկեն Ներսիսյանի ծննդյան 100-ամյակին նվիրված նամականիշը։

## Գրականություն Բաբկեն Ներսիսյանի մասին
* Բաբկեն Ներսիսյան։ Դերասանի կյանքն ու բեմական ստեղծագործությունը / Ս. Հարությունյան։ Խմբ.՝ Ա. Հունանյան։ ՀԹԸ, 1970
* ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Բաբկեն Ներսիսյան / Կազմ.՝ Ա. Ասլամազյան։ Գ. Սունդուկյանի անվ. ակադ. թատրոն, 1978
* Բաբկեն Ներսիսյան։ Կյանքն ու ստեղծագործական գործունեությունը։ Կարծիքներ, ասույթներ / Կազմ.՝ Ն. Բաղդասարյան։ Խմբ.՝ Ա. Ա. Գևորգյան։ ՀԹԸ, 1986

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Բաբկեն Ներսիսյան 
* Բաբկեն Ներսիսյան - Շողակաթ հեռուտաընկերություն

Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Թատերական գործիչներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Խորհրդային դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Պետականություն չունեցող ազգ

**Պետականություն չունեցող ազգ** կամ **պետականազուրկ ազգը** քաղաքական տերմին է, որպես տարբեր էթնիկական խմբերով ազգ։ Ասպիսով՝  առանձին ազգային պետություն հանդիսացողը պետական կազմավորման իրավունք ունի։ Քանի որ գոյություն չունեն որոշակի խմբի ազգ հանդիսանալու օբյեկտիվ չափանիշներ, տերմինի օգտագործումը քաղաքական է և վիճելի։ Սովորաբար այն օգտագործվում է որևէ պետությունից անջատողական շարժման կողմից։ Հաճախ անջատման կողմնակիցները գերպետության մեջ կայսրություն են տեսնում, իսկ կառավարության ձևը՝ իմպերիալիստական։ Այդպիսի հզոր պետությունները հիմնականում ժխտում են բազմազգային պետության սկզբունքը, հատկապես երբ էթնիկական խմբերից մեկը անկախություն է պահանջում։

Ոչ բոլոր էթնիկական խմբերն են իրենց պետականությունից զուրկ համարում, նույնիսկ երբ սրանք առանձին ազգեր են կազմում։ Պետությունները տարբեր աստիճանի ճանաչում են մանրամասնություն կազմող էթնիկ խմբերը և ազգությունները։

Ճանաչելով մշակությանի և լեզվական իրավունքները թույլատրվում է որոշակի ինքնավարություն, տալիս է իրավունքներ, իշխանություն, կրոնական և այլ ազատություններ։ Օրինակ՝ Եվրոպական Խորհուրդը 1992 թ. ստեղծել է **«Տարածքային կամ Մանրամասնության Լեզուների Եվրոպական Խարտիան»** խորհուրդը, որպեսզի պաշտպանի   մշակութային, կրոնական և լեզվական իրավունքները։

## Օրինակներ
Վիճարկվող պետություն չունեցող երկիրներն են.
Ռոհինգյա,
Քուրդիստան,
Կատալան Երկրներ,
Բասկերի Երկիր,
Ֆլանդրիա,
Գալիցիա,
Շոտլանդիա,
Ուելս,
Կոռնուել,
Բրետան,
Քվեբեք,
և շատ ուրիշներ։

Նույնիսկ Արցախի Հանրապետությունը չունի լիակատար անկախություն։  Զարմանալի է, բայց Հայաստանի կողմից  ճանաչված չէ որպես առանձին պետություն։

## Տես նաև
* Անկախություն
* Ինքնորոշում
* Ակտիվ ինքնավարության և անջատողական շարժումների ցանկ
* Տարածքային կամ Մանրամասնության Լեզուների Եվրոպական Խարտիա

## Արտաքին հղումներ.
* պետություն չունեցող ազգերի քարտեզ 
* Եվրոպական ազգային մանրամասնություններ 
* Ազգային, էթնիկական, կրոնական և լեզվային մանրամասնություններին պատկանող անձանց իրավունքների հռչակագիր
* MónDivers  Պետականություն չունեցող ազգերին, մարդկային իրավունքներին, փոքրամանություններին և շրջակա միջավայրին նվիրված ցանցային ամսագիր Կատալան կամ (Վալենսերեն լեզվով)։

Կատեգորիա:Պետականություն
Կատեգորիա:Քաղաքագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Քաղաքական աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Քաղաքականություն
Ալժիր (քաղաք)

**Ալժիր** կամ **Էլ-Ջազաիր**, Ալժիրի մայրաքաղաքը, նավահանգիստ Միջերկրական ծովի ափին, միջազգային օդակայան։

## Պատմություն
Հիմնադրվել է X դարում՝ հռոմեական Իկոզիում փոքրիկ հռոմեական  նավահանգստի ավերակների տեղում և կոչվել *Ալ-Ջազաիր* (արաբերեն բառացի՝ «կղզիներ». քաղաքը սկզբնապես տեղավորված էր չորս կղզու վրա։

Մշակույթի օջախներից են՝ համալսարանը (1879), թանգարանները (գեղեցիկ արվեստների, անտիկ մշակույթի, ազգագրական), ազգային գրադարանը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:944 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ալժիրի քաղաքներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Ալժիրում
Պաշտոնական լեզու

**Պաշտոնական լեզուն** լեզու է, որին տրված է հատուկ օրինական կարգավիճակ որևէ պետությունում, երկրում կամ միջազգային կազմակերպության մեջ։ Պետության պաշտոնական լեզուն հաճախ նաև կոչվում է **պետական լեզու**։

## Երկրի պաշտոնական լեզու
Երկրի պաշտոնական լեզուն առաջին հերթին այդ երկրի սահմանադրության լեզուն է և սովորաբար այդ երկրի օրենսդրական մարմնի կողմից օգտագործվող լեզուն, սակայն որոշ երկրների օրենքները պահանջում են կառավարական փաստաթղթերի թողարկումը նաև այլ լեզուներով։

Պաշտոնական լեզուն երբեմն տարբերվում է դասավանդման լեզվից, և հետևաբար այս երկուսը միմյանց փոխարինելի չեն։

### Պաշտոնապես ճանաչված փոքրամասնության լեզուներ
Անհրաժեշտ է զանազանել պաշտոնական լեզուն *պաշտոնապես ճանաչված փոքրամասնության լեզուներից*, որոնք երկրում ազգային փոքրամասնությունների կողմից օգտագործվող և օրենսդրությամբ ճանաչված լեզուներն են։ Այս լեզուները կարող են օգտագործվել գործավարության, ինչպես նաև՝ դպրոցական դասավանդման համար (օրինակ՝ ռուսերենը Էստոնիայում)։

* **2 պաշտոնական լեզու**՝ Կանադա, Ֆինլանդիա, Իռլանդիա, Բելառուս, Աֆղանստան, Հայիթի...
* **3 պաշտոնական լեզու**՝ Բելգիա, Պարագվայ, ...
* **4 պաշտոնական լեզու**՝ Շվեյցարիա, Սինգապուր, ...

## Քաղաքական հարցեր
Որոշ երկրներում տարբեր լեզուների օգտագործումը տարբեր կոնտեքստներում հանդիսանում է թեժ քաղաքական խնդիր։ Արդի պատմության մեջ սա հատկապես բնորոշ է նախկին ԽՍՀՄ տարածքում նորանկախ պետություններում ռուսերենի կարգավիճակին։

## Տես նաև
* Գրական լեզու
* Ազգային լեզու

{ՀՍՀ|հատոր=9|էջ=240}}
Կատեգորիա:Քաղաքականություն
Կատեգորիա:Լեզու
Կատեգորիա:Լեզվային քաղաքականություն
Մարտի 13

**Մարտի 13**, տարվա 72-րդ (նահանջ տարիներին՝ 73-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 293 օր։

## Դեպքեր
* 1908` Վարարեց Գետառ գետը՝ մեծ վնասներ գործելով Երևանում։
* 1989՝ Միջուկային Հետազոտությունների Եվրոպական Կազմակերպության աշխատակից Թիմ Բեռներս-Լին հայտնաբերեց Համաշխարհային սարդոստայնը (WWW)։

## Ծնունդներ
* 1886 - Միքայել Թումանյան, հայ բուսաբույծ
* 1897 - Եղիշե Չարենց, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ և քննադատ (վ. 1937)
* 1900 - Յորգոս Սեֆերիս, հույն նշանավոր բանաստեղծ
* 1913 - Սերգեյ Միխալկով, ռուս գրող
* 1913 - Պարույր Ջոթյան, հայ արձակագիր, թարգմանիչ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (մ. 1954)
* 1955 - Բրունո Կոնտի, իտալացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան և գլխավոր մարզիչ
* 1967 - Անդրես Էսկոբար, կոլումբիացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան, որի մահվան պատճառ դարձավ ինքնագոլը
* 1974 - Մարտա Յանդովա, գերմանական Դի Հեփի ռոք-խմբի երգչուհի
* 1992 - Կայա Սկոդելարիո, բրիտանացի դերասանուհի։
* 1994 - Ժերար Դելոֆեու, Իսպանացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող

## Մահեր
* 1955 - Արտաշես Աբեղյան, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական–քաղաքական գործիչ։
* 1959 - Աշոտ Տեր-Մկրտչյան, մաթեմատիկոս
* 1971 - Սերգո Զաքարիաձե, վրացի սովետական դերասան, ԽՍՀՄ Ժողովրդական արտիստ
* 1993 - Սասուն Գրիգորյան, հայ ճարտարապետ

## Տոներ
*Փղի օր

## Ծանոթագրություններ
Մարտի 23

**Մարտի 23**, տարվա 82-րդ (նահանջ տարիներին՝ 83-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 283 օր։

## Դեպքեր
* 1801 - Սանկտ-Պետերբուրգում սպանվում է Պավել I ցարը
* 1891 - Անգլիայում առաջին անգամ ֆուտբոլային դարբասի համար օգտագործվում է ցանց
* 1919 - Միլանում լրագրող Բենիտո Մուսոլինին հիմնում է իր ֆաշիստական քաղաքական շարժումը
* 1956 - Պակիստանը դառնում է առաջին իսլամական երկիրը
* 1994 - Սիբիրում վթարի է ենթարկվում Airbus A310 ինքնաթիռը, որի հրամանատարը ղեկը հանձնել էր իր անչափահաս որդուն, զոհվում է 75 մարդ
* 2001 - Խաղաղ օվկիանոսի հարավում, Ֆիջի կղզիների մոտ ընկնելով խորտակվում է «Միր» տիեզերակայանը

## Ծնունդներ
* 1769 - Ուիլյամ Սմիթ անգլ. երկրաբան և քարտեզագիր (մ. 1839)
* 1869 - Գալուստ Գյուլբենկյան գործարար, բարերար (մ. 1955)
* 1874 - Տիգրան Փոլատ, հայ գեղանկարիչ, գրաֆիկ
* 1910 - Ակիրա Կուրոսավա, ճապոնացի նշանավոր ռեժիսոր (մ. 1998)
* 1914 - Արթուր Սողոմոնյան, հայ սովետական մեխանիկ
* 1933 - Գուստավո Ջանիոնի, իտալացի ֆուտբոլիստ
* 1953 - Չաքա Խան ամեր. երգչուհի-երգահան
* 1963 - Միչել, Իսպանացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան
* 1970 - Ջաննի Ինֆանտինո, ՖԻՖԱ-ի 9-րդ նախագահ
* 1973 - Ջեյսոն Քիդ ամեր. բասկետբոլիստ
* 1978 - Վալտեր Սամուել արգենտ. ֆուտբոլիստ
* 1982 - Գոհար Հովհաննիսյան, հայ երգչուհի
* 1990 - Յորքի արքայադուստր Եվգենյա, Յորքի արքայազն Էնդրյուի դուստրը և Եղիսաբեթ II-ի թոռնուհին

## Մահեր
աջից|120px
* 1842 - Ստենդալ Stendhal ֆրանս. գրող (* 1783)
* 1898՝ Տիգրան Չուխաճյան, հայ կոմպոզիտոր, դիրիժոր (ծն. 1837)
* 1923 - Հովհաննես Թումանյան, գրող ու բանաստեղծ (* 1869)
* 1927 - Պյոտր Մելիքիշվիլի, խորհրդային քիմիկոս
* 1948 - Նիկոլայ Բերդյաև,ռուս փիլիսոփա, սոցիոլոգ
* 1953 - Օսկար Լուտս էստ. գրող և դրամատուրգ (* 1887)
* 1992 - Ֆրիդրիխ ֆոն Հայեկ ավստրիացի տնտեսագետ (* 1899)
* 2009 - Ղուկաս Չուբարյան, հայ քանդակագործ (* 1923, Երևան)
* 2011 - Էլիզաբեթ Թեյլոր անգլ. դերասանուհի (* 1932)
* 2013 - Բորիս Բերեզովսկի ռուս գործարար, մաթեմատիկոս (* 1946)
* 2016 - Գեղամ Գրիգորյան, օպերային երգիչ

## Տոներ
* Օդերևութաբանության համաշխարհային օր
* Բոլիվիա - Ծովի օր
* Զամբիա - Աֆրիկայի օր
* Հունգարիա և Լեհաստան՝ Հունգարա-լեհական բարեկամության օր
Սեպտեմբերի 21

**Սեպտեմբերի 21**, տարվա 264-րդ (նահանջ տարիներին՝ 265-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 101 օր։

## Դեպքեր
* 1934՝ թայֆունը հարվածում է Հոնսյու կղզուն, զոհվում է 3 036 մարդ։
* 1942 - Ուկրաինայի Դունաևցի քաղաքում նացիստներն սպանում են 2 558 հրեա։
* ՄԱԿ անդամ դարձած երկրները՝
* 1965 - Գամբիա, Մալդիվներ, Սինգապուր
* 1971 - Բահրեյն, Բութան, Կատար
* 1971 - Սեյշելյան կղզիներ

### Անկախություն ձեռք բերած երկրներ
* 1964 - Մալթա
* 1991 - Բելիզ
* 1991 - Հայաստան

## Ծնունդներ
*1791 - Իշտվան Սեչենյի, հունգարացի քաղաքական գործիչ, գրող, տնտեսագետ (մ. 1860)
*1840 - Մուրադ V, Օսմանյան սուլթան (մ. 1904)
* 1842 - Աբդուլ Համիդ II, Օսմանյան սուլթան (մ. 1918)
* 1853 - Հեյկե Կամերլինգ Օնես, հոլանդացի ֆիզիկոս, Նոբելյան մրցանակակիր (մ. 1926)
* 1866 - Հերբերտ Ուելս, անգլ. լրագրող, պատմաբան, գրող (մ. 1946)
*1924 - Համիլկար Կաբրալ,Կանաչ հրվանդանի կղզիների ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ
*1947 - Սթիվեն Քինգ, ամերիկացի գրող և դրամատուրգ
* 1950 - Բիլ Մյուրեյ, ամերիկացի դերասան, դրամատուրգ արտադրող
*1950 - Էդուարդ Շախիկյան, հայ քանդակագործ, երգիչ
* 1951 - Ասլան Մասխադով, Չեչենական հանրապետության 3-րդ նախագահը (մ. 2005)։
* 1971 - Լյուկ Ուիլսոն, ամերիկացի դերասան, սցենարիստ, պրոդյուսեր, ռեժիսոր
* 1978 - Սուրեն Թադևոսյան, հայ կինոօպերատոր
* 1980 - Ռոբերտ Հոֆման, ամերիկացի դերասան, պարուսույց
* 1983 - Սթիվեն Յան, ազգությամբ կորեացի, ամերիկյան դերասան, հնչյունավորող

## Մահեր
աջից|100px
* մ.թ.ա. 19 - Վերգիլիուս, հռոմեացի բանաստեղծ (ծն.մ.թ.ա. 70)
* 1558 - Կառլոս V, Սրբազան Հռոմեական կայսրություն-ի կայսր (ծն. 1500)
* 1576 - Ջերոլամո Կարդանո, իտալացի մաթեմատիկոս, ֆիզիկոս, աստղաբախշ (ծն. 1501)
* 1832 - Վալտեր Սքոթ՝ շոտլանդացի գրող, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծն. 1771)
* 1860 - Արթուր Շոպենհաուեր, գերմանացի փիլիսոփա և գրող (ծն. 1788)
* 1974 - Ուոլտեր Բրենան, ամերիկացի դերասան և երգիչ (ծն. 1894)
* 1982 - Հովհաննես Բաղրամյան, զորահրամանատար (ծն. 1897)
* 2009 - Արևշատ Ավագյան,հայ քանդակագործ, նկարիչ

## Տոներ
### Միջազգային
* Խաղաղության միջազգային օր
* Ալցհայմերի հիվանդության մասին տեղեկատվության տարածման միջազգային օր
* Ռուսների միասնականության համաշխարհային օր
### Ազգային
* Բելիզ՝ Անկախության օր (Մեծ Բրիտանիայից՝ 1981 թ.)
* Բրազիլիա՝ Ծառատունկի օր
* Հայաստան՝ Անկախության օր
* Մալթա՝ Անկախության օր
Դեկտեմբերի 22

**Դեկտեմբերի 22**, տարվա 356-րդ (նահանջ տարիներին՝ 357-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 9 օր։

## Դեպքեր
* 1800 - Պավել I ստորագրում է Վրաստանը Ռուսաստանին միացնելու մանիֆեստը։

## Ծնունդներ
*1858 - Ջակոմո Պուչչինի, իտալացի մեծանուն երգահան (մ. 1924)
*1882 - Արսեն Տերտերյան, հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս, ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (մ. 1953)
*1915 - Մարո Մարգարյան, հայ բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի
*1983 - Նատալի Պեշալա,ֆրանսիացի գեղասահորդ
*1989 - Զավեն Բադոյան,հայ ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան

## Մահեր
*1941 - Հակոբ Հովհաննիսյան, հայ կենսաքիմիկոս, քիմիական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, Երևանի պետական համալսարանի ռեկտոր (ծ. 1875)
*1972 - Մկրտիչ Արմեն, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծ. 1906)։
*2014 - Ջո Քոքեր,բլյուզ և ռոք ժանրերում կատարող անգլիացի երգիչ

## Պետական տոներ
*      ` Էներգետիկայի օր
Դեկտեմբերի 28

**Դեկտեմբերի 28**, տարվա 362-րդ (նահանջ տարիներին՝ 363-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 3 օր։

## Դեպքեր
* 1920` Դեկրետ հողի ազգայնացման մասին Խորհրդային Հայաստանում

## Ծնունդներ
* 1908 - Արսեն Հովհաննիսյան, հայ բանաստեղծ (վ. 1945)։
* 1915 - Սարգիս Աբրահամյան, հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (վ. 1969)։
* 1958 - Արտակ Ղուլյան, հայ ճարտարապետ։

## Մահեր
* 1895 - Հովհաննես Հյունքյարպեյենտյան, բառարանագիր (ծ. 1818):
*1928 - Գեորգի Յակուլով, ազգությամբ հայ, ռուս նկարիչ, արվեստի տեսաբան (ծ. 1884):
*1948 - Հակոբ Գյուրջյան, հայ նշանավոր քանդակագործ (ծ. 1881):
*2002 - Տիգրան Նաղդալյան, հայ լրագրող (ծ. 1966):
*2014 - Վահան Հովհաննեսյան, հայ քաղաքական գործիչ, Հայ Հեղափոխական Դաշնակցության անդամ (ծ. 1956)։