Ռոմանտիզմը գիտության մեջ

[thumb|upright=1.1|[Ալքիմիա|Ալքիմիկոսը հայտնաբերում է ֆոսֆորը, Ջոզեֆ Ռայթ Դերբիից, 1795 թ]]

19-րդ դարի գիտության վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել ռոմանտիզմը (, մոտավորապես 1800–1840 թթ.), ինտելեկտուալ շարժումը, որն առաջացել է Արևմտյան Եվրոպայում և հակադրվել է 18-րդ դարի վերջի Լուսավորականությանը։ Ռոմանտիզմը ընդգրկել է գիտելիքի բազմաթիվ ոլորտներ, այդ թվում՝ քաղաքականություն, արվեստ և հումանիտար գիտություններ։

Լուսավորականության ժամանակաշրջանի մեխանիկական բնափիլիսոփայությունից տարբերվելով՝ ռոմանտիզմի ժամանակաշրջանի եվրոպացի գիտնականները համարում էին, որ բնության նկատմամբ դիտարկումը ենթադրում է ինքնաճանաչողություն, և որ բնության մասին գիտելիքը «չպետք է ձեռք բերվի ուժի կիրառմամբ»։ Նրանք զգում էին, որ Լուսավորականությունը նպաստել է գիտությունների չարաշահմանը, և ձգտում էին ներդնել գիտելիքի ընդլայնման նոր ձև, որը, ըստ նրանց, ավելի օգտակար կլիներ ոչ միայն մարդկության, այլև բնության համար։

Ռոմանտիզմը առաջ քաշեց մի շարք թեմաներ․ այն խթանում էր հակառեդուկցիոնիզմը (այն համոզմունքը, որ ամբողջն ավելի արժեքավոր է, քան դրա առանձին մասերը) և իմացաբանակաան օպտիմիզմը (հավատը, որ մարդն անքակտելիորեն կապված է բնության հետ), ինչպես նաև խրախուսում էր ստեղծագործականությունը, փորձը և հանճարը։ Ռոմանտիզմը կարևորում էր նաև գիտնականի դերը գիտական հայտնագործություններում՝ հավատալով, որ բնության մասին գիտելիքի ձեռքբերումը նաև մարդու ինքնաճանաչումն է։ Հետևաբար, այդ գիտնականները մեծ նշանակություն էին տալիս բնության նկատմամբ հարգալից վերաբերմունքին։

Ռոմանտիզմն անկում է ապրել մոտ 1840 թվականին, երբ նոր շարժում՝ պոզիտիվիզմը, գրավել է ինտելեկտուալների ուշադրությունը և գոյատևել մինչև մոտ 1880 թվականը։ Ինչպես նախկինում Լուսավորականությունից հիասթափված մարդիկ էին նոր մոտեցումներ փնտրում գիտության մեջ, այդժամ մարդիկ կորցրին հետաքրքրությունը ռոմանտիզմի նկատմամբ և ձգտեցին ուսումնասիրել գիտությունն ավելի խիստ և կառուցակարգված գործընթացով։

## Ռոմանտիկ գիտությունն ընդդեմ Լուսավորության գիտություն
Լուսավորականությունն ամուր տեղ էր գտել Ֆրանսիայում 18-րդ դարի վերջին տասնամյակներում, մինչդեռ ռոմանտիկ հայացքը դեպի գիտությունը շարժում էր, որն ընդգծվածորեն զարգանում էր Մեծ Բրիտանիայում և հատկապես Գերմանիայում 19-րդ դարի առաջին կեսին ։ Երկու շարժումներն էլ նպատակ ունեին մեծացնել անհատական և մշակութային ինքնագիտակցությունը՝ ուսումնասիրելով թե՛ բնության, թե՛ մարդու ինտելեկտուալ կարողությունների սահմանները։ Սակայն ռոմանտիզմը շատ մտավորականների շրջանում ավելացրեց Լուսավորության առաջ քաշած սկզբունքների նկատմամբ աճող անբարյացակամությունը։ Ոմանք կարծում էին, որ այդ ժամանակաշրջանի մտածողների՝ ռացիոնալ մտածողության վրա դրված շեշտադրումն ու բնափիլիսոփայության թվաբանականացումը ստեղծել են չափազանց սառը մոտեցում գիտության նկատմամբ, որը ձգտում էր վերահսկել բնությունը՝ նրա հետ խաղաղ համակեցության փոխարեն։

Լուսավորյալ փիլիսոփաների կարծիքով՝ լիարժեք գիտելիքի ճանապարհը պահանջում էր ցանկացած թեմայի վերաբերյալ տեղեկատվության վերլուծություն և գիտելիքի բաժանում ենթաբաժինների, որը հայտնի է որպես ռեդուկցիոնիզմ։ Սա համարվում էր անհրաժեշտ, որպեսզի հիմնվեն անցյալի գիտելիքների վրա, ինչպիսիք են Պտղոմեոսի գիտական աշխատությունները կամ Վերածննդի դարաշրջանի մեծ մտածողների՝ Կոպեռնիկոսի, Կեպլերի և Գալիլեոյի ներդրումները։ Տարածված համոզմունք կար, որ մարդու մտավոր ուժն ինքնին բավարար է բնության յուրաքանչյուր ասպեկտը հասկանալու համար։ Լուսավորության շրջանի նշանավոր գիտնականների օրինակների թվում են Իսահակ Նյուտոնը (ֆիզիկոս և մաթեմատիկոս), Գոտֆրիդ Լեյբնիցը (փիլիսոփա և մաթեմատիկոս) և Կառլ Լիննեյը (բուսաբան և բժիշկ)։

## Ռոմանտիզմի սկզբունքներ
link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Adam_and_Eve_by_Lucas_Cranach_(I).jpg|մինի|Ադամ և Եվա․ Լուկաս Կրանախա
Ռոմանտիզմն ուներ չորս հիմնական սկզբունք՝ «մարդու և բնության սկզբնական միասնությունը Ոսկե դարում, մարդու և բնության հետագա բաժանումը և մարդկային կարողությունների մասնատումը, տիեզերքի պատմության մեկնաբանությունը մարդկային և հոգևոր իմաստով, ինչպես նաև փրկության հնարավորությունը բնության խորհմամբ» ։

Նշված Ոսկե դարը հիշատակում է հին հունական առասպելներից և լեգենդներից՝ կապված մարդկության դարաշրջանների հետ։ Ռոմանտիկ մտածողները ձգտում էին վերամիավորել մարդուն բնության հետ, այդպիսով վերականգնելով նրա բնական վիճակը 

Ռոմանտիկների համար «գիտությունը չպետք է բերի բնության և մարդու բաժանմանը»։ Նրանք հավատում էին մարդու բնածին ունակությանը՝ հասկանալու բնությունն ու նրա երևույթները, ինչպես Լուսավորյալ փիլիսոփաները, սակայն նախընտրում էին չմասնատել տեղեկատվությունը՝ չվերածելով այն անհագ գիտելիքի տենչի։ Նրանք չէին պաշտպանում այն մոտեցումը, որը կարելի է համարել բնության շահագործում։ Ռոմանտիկները Լուսավորությունը համարում էին «անզգա փորձ՝ բնությունից գիտելիք կորզելու», որը մարդուն բարձր էր դասում բնությունից՝ որպես նրա ներդաշնակ մասի։ Հակառակը, նրանք ձգտում էին «իմպրովիզացիա անել բնության վրա՝ որպես մեծ գործիքի»։ Բնության փիլիսոփայությունը հիմնված էր փաստերի դիտարկման և զգույշ փորձարկումների վրա, որը հիշեցնում էր «չմիջամտելու» մոտեցում՝ ի տարբերություն Լուսավորության հայացքի, որը համարվում էր չափազանց վերահսկող։

Ռոմանտիկների համար բնության մասին գիտելիքը ենթադրում էր հրաժարում մեխանիկական մետաֆորներից և դրանց փոխարեն՝ օրգանականների ընտրություն։ Այլ կերպ ասած, նրանք աշխարհը դիտարկում էին որպես կենդանի արարածներից բաղկացած, որոնք ունեն զգացմունքներ, այլ ոչ թե որպես օբյեկտներ, որոնք պարզապես գործառույթներ են իրականացնում։ Հեմֆրի Դևին, ռոմանտիկայի նշանավոր մտածողներից մեկը, ասել է, որ բնությունը հասկանալու համար անհրաժեշտ է «հիացմունքի, սիրո և երկրպագության վերաբերմունք․․․անձնական արձագանք»։ Նրա կարծիքով՝ գիտելիքը հասանելի է միայն այն մարդկանց, ովքեր անկեղծորեն գնահատում և հարգում են բնությունը։ Ինքնաճանաչողությունը ռոմանտիզմի կարևորագույն ասպեկտներից էր։ Սա կապված չէր այն համոզմունքի հետ, որ մարդը կարող է հասկանալ բնությունը (իր զարգացող ինտելեկտի միջոցով) և, հետևաբար, կառավարել այն, այլ ավելի շատ՝ բնության հետ համերաշխ գոյակցության միջոցով կապ հաստատելու և այն հասկանալու էմոցիոնալ գրավչությամբ։

## Կարևոր աշխատություններ ռոմանտիկ գիտության մեջ
Շատ գիտական ​​դիսցիպլիններ, որոնք զարգացել են այս շրջանում, դասակարգելով, ռոմանտիկները հավատում էին, որ տարբեր երևույթների բացատրությունները պետք է հիմնված լինեն vera causa-ի վրա (ճշմարիտ պատճառ), ինչը նշանակում էր, որ արդեն հայտնի պատճառները պետք է ստեղծեն նման ազդեցություններ այլ վայրերում։  Նմանապես, ռոմանտիզմը շատ հակառեդուկցիոնիստական էր․ նրանք հավատում էին, որ ոչ օրգանական գիտությունները  չեն գտնվում  հիերարխիայի գագաթին, այլ գտնվում են ամենացածր մակարդակում, իսկ դրանց հետևում են կենդանի գիտությունները, իսկ հոգեբանությունը՝ ամենաբարձրում։ Այս հիերարխիան արտացոլում էր ռոմանտիկ գիտության գաղափարները, երբ ողջ օրգանիզմը գերադասվում էր ոչ օրգանական նյութից։ Մարդու բանականության բարդությունը ուներ ավելի մեծ նշանակություն, քանի որ մարդկային ինտելեկտը սուրբ էր և անհրաժեշտ՝ շրջապատող բնությունն ու նրա հետ միասնությունը հասկանալու համար։

Բնության ուսումնասիրության տարբեր դիսցիպլինները, որոնք զարգացան ռոմանտիզմի միջոցով, ներառում էին՝ Շելլինգի բնափիլիսոփայություն, կոսմոլոգիա և կոսմոգոնիա, երկրի և նրա էակների զարգացման պատմություն, կենսաբանություն՝ որպես նոր գիտություն, հոգեկան վիճակների ուսումնասիրություն՝ գիտակից և անգիտակից, նորմալ և աննորմալ, փորձնական դիսցիպլիններ՝ բնության թաքնված ուժերի բացահայտման համար՝ էլեկտրաէներգիա, մագնիսականություն, գալվանիզմ և այլ կենսական ուժեր, ֆիզիոգնոմիկա, ֆրենոլոգիա, մետեորոլոգիա, հանքագիտական, «փիլիսոփայական» անատոմիա և այլ։

## Բնափիլիսոփայություն
«Բնափիլիսոփայութունում» Ֆրիդրիխ Շելլինգը ներկայացրել է իր տեսությունը մարդու և բնության միավորման անհրաժեշտության մասին։ Այս գերմանական աշխատությունն առաջին անգամ սահմանել է ռոմանտիզմի գիտական հայեցակարգը և տեսլականը բնափիլիսոփայության մասին։ Նա բնությունն անվանում էր «ազատության ճանապարհի պատմություն» և կոչ էր անում մարդու հոգու միավորմանը բնության հետ։

### Բիոլոգիա
«Նոր գիտություն՝ բիոլոգիա» տերմինն առաջին անգամ օգտագործել է Ժան Բատիստ Լամարկը 1801 թվականին, և այն ներկայացրել է որպես «անկախ գիտական կարգ, որը ծնվել է «մեխանիկական փիլիսոփայության» երկարատև էրոզիայի արդյունքում՝ տարածելով այն հասկացությունը, որ կենդանի բնության երևույթները չեն կարող հասկացվել ֆիզիկայի օրենքներով, այլ պահանջում են հատուկ բացատրություն` ad hoc»

17-րդ դարի մեխանիկայի փիլիսոփայությունը ձգտում էր բացատրել կյանքը որպես մասնակի համակարգ, որտեղ մասերը գործում կամ փոխազդում են, ինչպես մեքենայի մասերը։ Լամարկը հայտարարեց, որ կենդանի կյանքի գիտությունները պետք է առանձնացվեն ֆիզիկական գիտություններից և ձգտում էր ստեղծել ուսումնասիրության մի ոլորտ, որն առանձնանում էր ֆիզիկայի կոնցեպցիաներից, օրենքներից և սկզբունքներից։ Մեխանիզմը մերժելով, բայց լիովին չհրաժարվելով բնության մեջ տեղի ունեցող նյութական երևույթների ուսումնասիրությունը, նա կարողացավ ցույց տալ, որ «կենդանի էակներն ունեն հատուկ բնութագրեր, որոնք չեն կարող հանգեցվել այն բնութագրերի հետ, որոնք ունեն ֆիզիկական մարմինները» և որ կենդանի բնությունը *մետաֆիզիկական առարկաների համախումբ* (un ensemble d’objets métaphisiques) է։ Նա չի «բացահայտել» բիոլոգիան, այլ միավորել է արդեն գրված աշխատանքները և դրանցով կազմել է նոր գիտություն:

### Գյոթե
link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Goethe,_Farbenkreis_zur_Symbolisierung_des_menschlichen_Geistes-_und_Seelenlebens,_1809.jpg|մինի|Գյոթեի կենտրոնական օղակ
Յոհան Գյոթեի օպտիկայի հետ կապված փորձարկումներն ի հայտ են եկել նրա կողմից ռոմանտիկ գաղափարների կիրառման անմիջական հետևանքով, ինչպես նաև Նյուտոնի օպտիկայի աշխատանքի նկատմամբ դրսևորած անտեսմամբ։ Գյոթեն համարում էր, որ գույնը ոչ թե արտաքին ֆիզիկական երևույթ է, այլ մարդու ներսում տեղի ունեցող մի բան։ Նյուտոնը, սակայն, եկել էր այն եզրակացության, որ սպիտակ լույսը բոլոր գույների խառնուրդ է, բայց Գյոթեն համարում էր, որ նա իր փորձերով հերքել է այդ պնդումը։ Ուստի նա կարևորություն էր տալիս գույնը տեսնելու մարդու կարողությանը,  «մտքի փայլատակման բռնկումների» միջոցով գիտելիքներ ստանալու ունակությանը, այլ ոչ թե այն մաթեմատիկական բանաձևին, որն ի վիճակի է վերլուծելով նկարագրել այն։

### Հումբոլդտ
Ալեքսանդր Հումբոլդտը կողմնակից էր էմպիրիկ տվյալների հավաքագրմանը և գիտնականների՝ բնության ընկալման համար փորձի և քանակական գնահատականների օգտագործման անհրաժեշտությանը։ Նա ձգտում էր գտնել բնության միասնությունը, գովերգելով բնության աշխարհը՝ էսթետիկ որակներով, և բնագիտական գիտությունները նկարագրելով կրոնական տոնայնությամբ իր «Բնության ասպեկտներ» և «Կոսմոս» գրքերում։ Նա հավատում էր, որ գիտությունն ու գեղեցկությունը կարող են լրացնել միմյանց։

### Բնագիտություն
Ռոմանտիզմը մեծ դեր է խաղացել նաև բնագիտության մեջ, հատկապես կենսաբանական էվոլյուցիայի տեսության մեջ։ Նիկոլսը (2005) ուսումնասիրել է գիտության և պոեզիայի կապերն անգլախոս աշխարհում 18-րդ և 19-րդ դարերում՝ կենտրոնանալով ամերիկացի բնախույզ Ուիլյամ Բարթրամի և բրիտանացի բնախույզ Չարլզ Դարվինի աշխատանքների վրա։ Բարթրամի «Ճանապարհորդություն Հյուսիսային և Հարավային Կարոլինայում, Ջորջիայում, Արևելյան և Արևմտյան Ֆլորիդայում» (1791) գործը նկարագրում է ամերիկյան հարավի բուսականությունը, կենդանական աշխարհը և լանդշաֆտները՝ ռիթմիկությամբ և էներգիայով, ինչը դարձել է դարաշրջանի ռոմանտիկ պոետների, ինչպիսիք են Ուիլյամ Վորդսվորթը, Սամուել Թեյլոր Կոլրիջը և Ուիլյամ Բլեյքը, ոգեշնչման աղբյուր։ Դարվինի աշխատանքը, ներառյալ «Տեսակների ծագումը» (1859), նշանավորել է ռոմանտիզմի դարաշրջանի ավարտը, երբ բնությունը հաճախ օգտագործվում էր որպես ստեղծագործական ոգեշնչման աղբյուր, և հանգեցրել է ռեալիզմի զարգացմանն ու արվեստում անալոգիաների կիրառմանը։

### Մաթեմատիկա
Ալեքսանդերը (2006) պնդում է, որ 19-րդ դարում մաթեմատիկայի բնույթը փոխվեց՝ անցնելով ինտուիտիվ, հիերարխիկ և պատմողական պրակտիկայից, որն օգտագործվում էր իրական խնդիրներ լուծելու համար, դեպի տեսական մոտեցում, որտեղ գերակա էին տրամաբանությունը, խստությունը և ներքին համահունչությունը, և ոչ թե գիտության գործնական կիրառությունը։ Ծնվեցին նոր ոլորտներ, ինչպիսիք են ոչ Էվկլիդեսյան երկրաչափությունը, ստատիստիկան, ինչպես նաև խմբերի տեսությունը, բազմությունների տեսությունը և խորհրդանշական տրամաբանությունը։ Մաթեմատիկայի զարգացմանը զուգահեռ փոխվեց նաև դրա ուսումնասիրողների կերպարը։ Արվեստում, գրականությունում և երաժշտությունում հաճախ հանդիպող «տրագիկ ռոմանտիկ հանճար» կերպարը կարելի է վերագրել նաև մաթեմատիկոսներին, ինչպիսիք են Էվարիստ Գալուան (1811–1832), Նիլս Հենրիկ Աբելը (1802–1829) և Յանոշ Բոյային (1802–1860)։ Ռոմանտիկ մաթեմատիկոսների մեծագույն ներկայացուցիչը Կարլ Ֆրիդրիխ Գաուսն էր (1777–1855), որը մեծ ներդրում ունեցավ մաթեմատիկայի բազմաթիվ ճյուղերում։

### Ֆիզիկա
Քրիստենսենը (2005) ցույց է տալիս, որ Հանս Քրիստիան Էրստեդ (1777–1851) ստեղծագործությունը հիմնված է ռոմանտիզմի վրա։ Օրսթեդի կողմից էլեկտրամագնիսականության հայտնագործությունը 1820 թվականին հակադրվում էր Լուսավորության դարաշրջանի մաթեմատիկորեն հիմնավորված նյուտոնյան ֆիզիկային։ Օրսթեդը համարում էր, որ տեխնոլոգիան և գիտության գործնական կիրառությունը կապված չեն իսկական գիտական հետազոտությունների հետ։ Կանտի կողմից արված կորպուսկուլյար տեսության քննադատության, ինչպես նաև Յոհան Վիլհելմ Ռիթերի (1776–1809) հետ իր ընկերության և համագործակցության ազդեցության տակ՝ Օրսթեդը միացավ ռոմանտիկ բնափիլիսոփայությանը։ Վերջինս մերժում էր մեխանիկական սկզբունքների համընդհանուր կիրառման գաղափարը, որը հասկանալի էր մաթեմատիկայի միջոցով։ Նրա համար բնափիլիսոփայության նպատակը պետք է լիներ օգտակարությունից (utility) անկախ և  ինքնավար գործունեությունը։ Նա կիսում էր ռոմանտիկ համոզմունքը, որ հենց մարդն ու նրա փոխազդեցությունը բնության հետ պետք է լինեն բնափիլիսոփայության կենտրոնում։

### Աստղագիտություն
link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:PSM_V09_D079_Herschel_40_foot_telescope_at_slough.jpg|մինի|Հերշելի 40 ոտնաչափանոց աստղադիտակը
Աստղագետներ Ուիլյամ Հերշելը (1738–1822) և նրա քույրը՝ Կարոլինա Հերշելը (1750–1848), իրենց նվիրեցին աստղերի ուսումնասիրությանը։ Նրանք փոխեցին հասարակության պատկերացումները Արեգակնային համակարգի, Ծիր Կաթինի և տիեզերքի նշանակության մասին։

### Քիմիա
Սըր Հեմֆրի Դևին համարվում է «ամենակարևոր գիտնականը Մեծ Բրիտանիայում, ում կարելի է կոչել ռոմանտիկ»։ Նրա «քիմիական փիլիսոփայության» նոր մոտեցումը հանդիսանում էր ռոմանտիզմի սկզբունքների կիրառման օրինակ, որոնք ազդեցին քիմիայի ոլորտի վրա։ Դևին ընդգծում էր ֆիզիկական աշխարհում դիտարկվող երևույթների և փոփոխությունների «նախնական, պարզ ու սահմանափակ պատճառների» բացահայտումը և արդեն հայտնի քիմիական տարրերը, որոնք հայտնաբերել էր Լուսավորության դարաշրջանի փիլիսոփա Անտուան-Լորան Լավուազիեն։ Հետևելով ռոմանտիզմի հակառեդուկցիոնիստական մոտեցմանը՝ Դևին պնդում էր, որ առանձին բաղադրիչները չէին տալիս նյութերին իրենց բնույթը, այլ՝ դրանց հետ կապված «ուժերը»։ Այլ կերպ ասած,  առանձին տարրերը կարևոր չէին, այլ՝ այն, թե ինչպես էին նրանք միավորվում՝ առաջացնելով քիմիական ռեակցիաներ և այդպիսով լրացնելով քիմիայի էությունը։

#### Օրգանական քիմիա
19-րդ դարում օրգանական քիմիայի զարգացումը պահանջեց, որ քիմիկոսները ընդունեն բնափիլիսոփայությունից բխող գաղափարներ, որոնք փոխեցին Լավուազիեի կողմից Լուսավորության դարաշրջանում առաջ քաշված օրգանական բաղադրության մասին պատկերացումները։ Օրգանական նյութերի կառուցվածքի և սինթեզի վերաբերյալ ժամանակակից քիմիկոսների աշխատանքները ստացան կենտրոնական նշանակություն։

## Գիտության հանրաճանաչ պատկեր
Մյուս ռոմանտիկ մտածողը, որը գիտնական չէր, այլ գրող, Մերի Շելլին էր։ Նրա հայտնի «Ֆրանկենսթեյն» գիրքը ներկայացնում է ռոմանտիզմի կարևոր ասպեկտները գիտության մեջ, քանի որ այն ներառում էր հակառեդուկցիոնիզմի և բնության մանիպուլյացիայի տարրեր՝ երկու առանցքային թեմաներ, որոնք հետաքրքրում էին ռոմանտիկներին։  Այս գործով նա ընդգծում էր հասարակության դերը և պատասխանատվությունը գիտության նկատմամբ՝ աջակցելով այն ռոմանտիկ դիրքորոշմանը, որ գիտությունը կարող է վտանգավոր դառնալ, եթե մարդը չկարևորի բնությունը և միայն ձգտի այն վերահսկել։

Ջոն Քիթսի «Լամիա» պոեմում ներկայացված «սառը փիլիսոփայության» պատկերը ազդեցություն է ունեցել ինչպես Էդգար Ալան Պոյի 1829 թվականի «Գիտությանը» սոնետի, այնպես էլ Ռիչարդ Դոքինզի 1998 թվականի «Անձրևանախշի քանդումը» գրքի վրա։

## Ռոմանտիզմի անկում
Օգյուստ Կոմի պոզիտիվիզմի վերելքը 1840 թվականին նպաստեց գիտության հանդեպ ռոմանտիկ մոտեցման անկմանը։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 
* Bossi, M., and Poggi, S., ed. *Romanticism in Science: Science in Europe, 1790—1840*. Kluwer: Boston, 1994.
* Cunningham, A., and Jardine, N., ed. *Romanticism and the Sciences*. (1990). excerpt and text search
* Fulford, Tim, Debbie Lee, and Peter J. Kitson, eds. *Literature, Science and Exploration in the Romantic Era: Bodies of Knowledge* (2007) excerpt and text search
* Holmes, Richard. *The Age of Wonder: The Romantic Generation and the Discovery of the Beauty and Terror of Science* (2009) , focus on William Herschel the astronomer and Humphry Davy the chemist
* Holland, Jocelyn. *German Romanticism and Science: The Procreative Poetics of Goethe, Novalis, and Ritter* (2009) excerpt and text search
* McLane, Maureen N. *Romanticism and the Human Sciences: Poetry, Population, and the Discourse of the Species* (2006) excerpt and text search
* Murray, Christopher, ed. *Encyclopedia of the romantic era, 1760—1850* (2 vol 2004); 850 articles by experts; 1600pp
* Richardson, Alan. *British Romanticism and the Science of the Mind* (2005) excerpt and text search
* 

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Գիտության պատմություն
Կատեգորիա:Ռոմանտիզմ