Տնտեսական պլանավորում

**Տնտեսական պլանավորում** (), ռեսուրսների բաշխման մեխանիզմ՝ հիմնված սահմանափակ մաքսիմալացման խնդիրը լուծելու համար։ 

Պլանավորումը ռեսուրսների բաշխման մեխանիզմ է կազմակերպությունների միջև և կազմակերպությունների ներսում՝ ի տարբերություն շուկայական մեխանիզմի: Որպես սոցիալիզմի բաշխման մեխանիզմ, տնտեսական պլանավորումը փոխարինում է գործոնների շուկաները ռեսուրսների ուղղակի բաշխման ընթացակարգով՝ սոցիալական սեփականության կազմակերպությունների փոխկապակցված խմբի շրջանակներում, որոնք միասին կազմում են տնտեսության արտադրական ապարատը: 

Գոյություն ունեն տնտեսական պլանավորման տարբեր ձևեր, որոնք տարբերվում են իրենց կոնկրետ ընթացակարգերից և մոտեցումից կախված: Որոշումների կայացման մեջ կենտրոնացման կամ ապակենտրոնացման մակարդակը կախված է օգտագործվող պլանավորման մեխանիզմի կոնկրետ տեսակից: Բացի այդ, կարելի է տարբերակել կենտրոնացված պլանավորումը և ապակենտրոնացված պլանավորումը: Հիմնականում պլանավորման վրա հիմնված տնտեսությունը կոչվում է պլանավորված տնտեսություն: Կենտրոնացված պլանավորված տնտեսությունում ռեսուրսների բաշխումը որոշվում է արտադրության համապարփակ պլանով, որը սահմանում է արտադրանքի պահանջները: Պլանավորումը կարող է նաև ունենալ ինդիկատիվ պլանավորման ձև շուկայական տնտեսության շրջանակներում, որտեղ պետությունը կիրառում է շուկայական գործիքներ՝ անկախ ընկերություններին զարգացման նպատակներին հասնելուն դրդելու համար:

Կարելի է տարբերակել ֆիզիկական պլանավորումը և ֆինանսական պլանավորումը (կիրառվում է կառավարությունների և մասնավոր ընկերությունների կողմից կապիտալիզմում): Ֆիզիկական պլանավորումը ներառում է տնտեսական պլանավորում և համակարգում, որն իրականացվում է ապաագրեգացված ֆիզիկական միավորների տեսանկյունից, մինչդեռ ֆինանսական պլանավորումը ներառում է ֆինանսական միավորների տեսանկյունից ձևակերպված պլաններ:

## Սոցիալիզմում
Սոցիալիզմի տարբեր մոդելներում առանձնացվել են տնտեսական պլանավորման տարբեր ձևեր։ Դրանք տատանվում են ապակենտրոնացված պլանավորման համակարգերից, որոնք հիմնված են կոլեկտիվ որոշումների կայացման և ապաագրեգացված տեղեկատվության վրա, մինչև կենտրոնացված պլանավորման համակարգեր, որոնք իրականացնում են տեխնիկական փորձագետներ, որոնք օգտագործում են ագրեգացված տեղեկատվություն արտադրության պլաններ մշակելու համար։ Լիովին զարգացած սոցիալիստական ​​տնտեսությունում ինժեներներն ու տեխնիկական մասնագետները, որոնք վերահսկվում կամ նշանակվում են ժողովրդավարական եղանակով, համակարգում էին տնտեսությունը ֆիզիկական միավորների առումով՝ առանց ֆինանսական հաշվարկների անհրաժեշտության կամ օգտագործման։ Խորհրդային Միության տնտեսությունը երբեք չի հասել զարգացման այս փուլին, ուստի իր գոյության ողջ ընթացքում պլանավորել է իր տնտեսությունը ֆինանսական առումով։ Այնուամենայնիվ, մշակվել են մի շարք այլընտրանքային չափանիշներ՝ ոչ ֆինանսական տնտեսությունների կատարողականը ֆիզիկական արտադրանքի առումով գնահատելու համար (այսինքն՝ զուտ նյութական արտադրանք ընդդեմ համախառն ներքին արդյունքի)։

Ընդհանուր առմամբ, սոցիալիստական ​​տնտեսական պլանավորման տարբեր մոդելներ, ինչպիսին է արտադրության սոցիալիստական ​​եղանակը, գոյություն ունեն որպես տեսական կառուցվածքներ, որոնք լիովին չի իրականացվել որևէ տնտեսությունում, մասամբ այն պատճառով, որ դրանք կախված են համաշխարհային մասշտաբի հսկայական փոփոխություններից։ Հիմնական տնտեսագիտության և համեմատական ​​տնտեսական համակարգերի ոլորտի համատեքստում սոցիալիստական ​​պլանավորումը սովորաբար վերաբերում է խորհրդային ոճի հրամանատարական տնտեսությանը, անկախ նրանից, թե այս տնտեսական համակարգը իրականում սոցիալիզմի կամ պետական ​​կապիտալիզմի մի տեսակ էր, թե՞ երրորդ՝ ոչ սոցիալիստական ​​և ոչ կապիտալիստական ​​տեսակի համակարգ։

Սոցիալիզմի որոշ մոդելներում տնտեսական պլանավորումը ամբողջությամբ փոխարինում է շուկայական մեխանիզմը՝ ենթադրաբար դարձնելով դրամական հարաբերությունները և գնային համակարգը հնացած։ Այլ մոդելներում պլանավորումը օգտագործվում է որպես շուկաների լրացում։

### Սոցիալիստական ​​պլանավորման հայեցակարգը

Մարքսիստների սոցիալիստական ​​տնտեսական պլանավորման դասական հայեցակարգը ենթադրում էր տնտեսական համակարգ, որտեղ ապրանքներն ու ծառայությունները գնահատվում, պահանջարկվում և արտադրվում էին անմիջապես իրենց օգտագործման արժեքի համար, այլ ոչ թե արտադրվում որպես բիզնես ձեռնարկությունների կողմից շահույթի հետապնդման ենթամթերք: Օգտագործման համար արտադրության այս գաղափարը սոցիալիստական ​​տնտեսության հիմնարար ասպեկտ է: Սա ենթադրում է սոցիալական վերահսկողություն ավելցուկային արտադրանքի բաշխման նկատմամբ և իր ամենաընդարձակ տեսական ձևով՝ բնեղեն հաշվարկ՝ ֆինանսական հաշվարկի փոխարեն: Մասնավորապես, մարքսիստների համար պլանավորումը ենթադրում է ավելցուկային արտադրանքի (շահույթի) վերահսկողություն համակցված արտադրողների կողմից՝ ժողովրդավարական եղանակով: Սա տարբերվում է կապիտալիզմի շրջանակներում պլանավորումից, որը հիմնված է կապիտալի պլանավորված կուտակման վրա՝ կամ բիզնես ցիկլը կայունացնելու (երբ դա իրականացվում է կառավարությունների կողմից), կամ շահույթը մեծացնելու (երբ դա իրականացվում է ընկերությունների կողմից) համար, ի տարբերություն օգտագործման համար պլանավորված արտադրության սոցիալիստական ​​հայեցակարգի:

Տնտեսական պլանավորման վրա հիմնված նման սոցիալիստական ​​հասարակությունում պետական ​​ապարատի հիմնական գործառույթը մարդկանց նկատմամբ քաղաքական կառավարումից (օրենքների ստեղծման և կիրառման միջոցով) փոխվում է արտադրության, բաշխման և կազմակերպման տեխնիկական կառավարման: այսինքն՝ պետությունը կդառնար համակարգող տնտեսական միավոր, այլ ոչ թե քաղաքական և դասակարգային վերահսկողության մեխանիզմ և այդպիսով կդադարեր լինել պետություն մարքսիստական ​​իմաստով։

Monthly Review-ի 1949 թվականի մայիսյան համարում «Ինչո՞ւ սոցիալիզմ» վերնագրով հրապարակումում Ալբերտ Այնշտայնը գրել է.Ես համոզված եմ, որ (կապիտալիզմի) ծանր չարիքները վերացնելու միայն մեկ ճանապարհ կա, այն է՝ սոցիալիստական ​​տնտեսության ստեղծումը, որը կուղեկցվի սոցիալական նպատակներին ուղղված կրթական համակարգով։ Նման տնտեսությունում արտադրության միջոցները պատկանում են հասարակությանը և օգտագործվում են պլանավորված ձևով։ Պլանավորված տնտեսությունը, որը արտադրությունը հարմարեցնում է համայնքի կարիքներին, կբաշխի կատարվող աշխատանքը բոլոր նրանց միջև, որոնք ունակ են աշխատել և կապահովի ապրուստի միջոցներ յուրաքանչյուր տղամարդու, կնոջ և երեխայի համար։ Անհատի կրթությունը, բացի նրա բնածին կարողությունների խթանումից, կփորձի նրա մեջ զարգացնել պատասխանատվության զգացում իր մերձավորների համար՝ մեր ներկայիս հասարակությունում իշխանության և հաջողության գովաբանության փոխարեն։

#### Վարչական-հրամանատարական համակարգ
Հրամանատարական տնտեսության հասկացությունը տարբերվում է պլանային տնտեսության և տնտեսական պլանավորման հասկացություններից, հատկապես սոցիալիստների և մարքսիստների կողմից, որոնք հրամանատարական տնտեսությունները (ինչպիսին է նախկին Խորհրդային Միության տնտեսությունը) համեմատում են մեկ կապիտալիստական ​​ընկերության հետ, որը կազմակերպված է վերևից ներքև վարչական ձևով՝ հիմնված բյուրոկրատական ​​կազմակերպության վրա, որը նման է կապիտալիստական ​​կորպորացիայի տնտեսությանը։

Տնտեսական վերլուծաբանները պնդում են, որ Խորհրդային Միության տնտեսությունը իրականում ներկայացնում էր վարչական կամ հրամանատարական տնտեսություն՝ ի տարբերություն պլանային տնտեսության, քանի որ պլանավորումը գործառնական դեր չէր խաղում տնտեսության արտադրողական միավորների միջև ռեսուրսների բաշխման գործում, քանի որ իրականում բաշխման հիմնական մեխանիզմը հրամանատարության և վերահսկողության համակարգն էր։ Վարչական-հրամանատարական տնտեսություն տերմինը ձեռք է բերել ժողովրդականություն՝ որպես խորհրդային տիպի տնտեսությունների ավելի ճշգրիտ նկարագրություն:

#### Ապակենտրոնացված պլանավորում
Ապակենտրոնացված տնտեսական պլանավորումը պլանավորման գործընթաց է, որը սկսվում է օգտագործողի մակարդակից՝ ներքևից վերև տեղեկատվության հոսքով: Ապակենտրոնացված պլանավորումը հաճախ հանդես է գալիս որպես սոցիալիստական ​​ինքնակառավարման գաղափարի լրացում, հատկապես դեմոկրատ սոցիալիստների և լիբերտարիան սոցիալիստների կողմից։

Ապակենտրոնացված սոցիալիստական ​​պլանավորման մոդելների տեսական դրույթները բխում են Կարլ Կաուցկիի, Ռոզա Լյուքսեմբուրգի, Նիկոլայ Բուխարինի և Օսկար Ռ. Լանգեի մտքից: Այս մոդելը ներառում է տնտեսական որոշումների կայացում՝ հիմնված ներքևից վերև ինքնակառավարման վրա (աշխատակիցների և սպառողների կողմից)՝ առանց որևէ ուղղորդող կենտրոնական իշխանության: Սա հաճախ հակասում է ուղղափառ մարքսիզմ-լենինիզմի վարդապետությանը, որը պաշտպանում է ուղղորդող վարչական պլանավորումը, որտեղ հրահանգները փոխանցվում են բարձրագույն մարմիններից (պլանավորման գործակալություններ) գործակալներին (ձեռնարկությունների ղեկավարներ), որոնք իրենց հերթին հրամաններ են տալիս աշխատողներին։

Ապակենտրոնացված պլանավորման երկու ժամանակակից մոդելներն են մասնակցային տնտեսագիտությունը, որը մշակել է տնտեսագետ Մայքլ Ալբերտը, և բանակցային համակարգումը, որը մշակել է տնտեսագետ Փեթ Դևինը:

#### Նյութական մնացորդներ
Նյութական հաշվեկշռի պլանավորումը տնտեսական պլանավորման այն տեսակն էր, որն օգտագործվում էր խորհրդային տիպի տնտեսությունների կողմից: Այս համակարգը ի հայտ եկավ պատահական ձևով՝ Իոսիֆ Ստալինի օրոք կոլեկտիվացման արշավի ժամանակ և շեշտը դրել է արագ աճի և արդյունաբերականացման վրա: Ի վերջո, այս մեթոդը դարձավ սոցիալիզմի խորհրդային ընկալման հաստատուն մասը հետպատերազմյան շրջանում, և այլ սոցիալիստական ​​պետություններ ընդօրինակել են այն 20-րդ դարի երկրորդ կեսին: Նյութական հաշվեկշռումը ենթադրում է, որ պլանավորման գործակալությունը կատարում է առկա մուտքերի և հումքի ուսումնասիրություն և օգտագործում է հաշվեկշիռ՝ դրանք հավասարակշռելու արդյունաբերության կողմից սահմանված արտադրանքի նպատակների հետ, այդպիսով հասնելով առաջարկի և պահանջարկի հավասարակշռության: Խորհրդային Միության դեպքում այս խնդիրը դրվել է Գոսպլանի և դրա դուստր ձեռնարկությունների՝ արդյունաբերական նախարարությունների և (Խրուշչովի օրոք) տարածաշրջանային խորհրդային իշխանությունների վրա: Նախարարությունները, իրենց հերթին, բաժանվել են գլխավոր արդյունաբերական վարչությունների, որոնց ենթաարկվել են յուրաքանչյուր ձեռնարկություն:

#### Մուտք-Ելք մոդելներ
Վասիլի Լեոնտևի կողմից մշակված Մուտք-Ելք մոդելները օգտագործում են գծային ծրագրավորումը և մատրիցները՝ տնտեսությունը բաժանելով փոխկախված ոլորտների, որոնք արտադրանք են արտադրում ինչպես իրենց, այնպես էլ այլ ոլորտների համար. մեկ ոլորտում արտադրությունը կախված է մյուսից ապրանքների մուտքից։ Սեկտորների միջև ապրանքների հոսքը մոդելավորվում է Լեոնտևի փակ մոդելով, որտեղ արդյունքում ստացված արտահայտությունը ստանում է հետևյալ տեսքը՝ (I-A)X=0, որտեղ X-ն որպես փոփոխական կարող է ներկայացնել օպտիմալ վճարումը Aմատրիցում կոդավորված արտադրության յուրաքանչյուր օրինակի համար: Ավելի բարդ մեթոդները ներառում են բաց մոդելներ, որտեղ արտադրությունը բավարարում է արտաքին պահանջարկը և, ընդհանուր առմամբ, ստանում է հետևյալ տեսքը՝ X=(I-A)^{-1}D, որտեղ D-ն պահանջարկի մատրիցն է։ Սա մոդելավորման մեթոդ է, որը առաջարկվել է որոշ սոցիալիստ տնտեսագետների կողմից, ինչպիսին է Փոլ Քոքշոթը, որոնք պնդում են, որ Վիկտոր Գլուշկովի ժամանակներից ի վեր ժամանակակից համակարգչային տեխնոլոգիաների ի հայտ գալը չեզոքացնում է 20-րդ դարի տնտեսական պլանավորման փորձերի հաշվողական դժվարությունը։

## Կապիտալիզմում
### Ընկերության ներքին և ներարդյունաբերական պլանավորում
Խոշոր կորպորացիաները օգտագործում են պլանավորումը՝ իրենց ստորաբաժանումների և դուստր ձեռնարկությունների միջև ռեսուրսները ներքին բաշխելու համար: Շատ ժամանակակից ընկերություններ նաև օգտագործում են ռեգրեսիոն վերլուծություն՝ շուկայական պահանջարկը չափելու, գները կարգավորելու և մատակարարվող արտադրանքի օպտիմալ քանակները որոշելու համար: Պլանավորված հնացումը հաճախ նշվում է որպես տնտեսական պլանավորման մի ձև, որն օգտագործվում է խոշոր ընկերությունների կողմից՝ ապագա արտադրանքի պահանջարկը մեծացնելու համար՝ միտումնավոր սահմանափակելով իրենց արտադրանքի շահագործման ժամկետը, այդպիսով ստիպելով հաճախորդներին գնել փոխարինող ապրանքներ: Հետևաբար, կորպորացիաների ներքին կառուցվածքները նկարագրվել են որպես կենտրոնացված հրամանատարական տնտեսություններ, որոնք օգտագործում են և՛ պլանավորում, և՛ հիերարխիկ կազմակերպում և կառավարում:

Ջ. Բրեդֆորդ ԴեԼոնգի խոսքերով՝ արևմտյան տնտեսություններում շատ գործարքներ չեն անցնում շուկա հիշեցնող որևէ բանի միջով, այլ դրանք իրականում արժեքի շարժումներ են կորպորացիաների, ընկերությունների և գործակալությունների տարբեր ճյուղերի և ստորաբաժանումների միջև: Ավելին, տնտեսական գործունեության մեծ մասը կենտրոնացված կերպով պլանավորվում է ընկերությունների ներսում գտնվող մենեջերների կողմից՝ արտադրության պլանավորման և մարքեթինգի կառավարման տեսքով (որ սպառողական պահանջարկը գնահատվում, թիրախավորվում և ներառվում է ընկերության ընդհանուր պլանում) և արտադրության պլանավորման տեսքով:

«Նոր արդյունաբերական պետություն» աշխատության մեջ ամերիկացի տնտեսագետ Ջոն Քենեթ Գալբրեյթը նշել է, որ խոշոր ընկերությունները կառավարում են իրենց արտադրանքի և՛ գները, և՛ սպառողական պահանջարկը՝ բարդ վիճակագրական մեթոդներով: Գալբրեյթը նաև նշել է, որ տեխնոլոգիայի ավելի ու ավելի բարդ բնույթի և գիտելիքների մասնագիտացման պատճառով կառավարումը դարձել է ավելի ու ավելի մասնագիտացված և բյուրոկրատացված։ Կորպորացիաների և ընկերությունների ներքին կառուցվածքները վերափոխվել են այն բանի, ինչը նա անվանել է «տեխնոկառուցվածք»։ Դրա մասնագիտացված խմբերն ու կոմիտեները հիմնական որոշումներ կայացնողներն են, իսկ մասնագիտացված մենեջերները, տնօրենները և ֆինանսական խորհրդատուները գործում են ֆորմալ բյուրոկրատական ​​ընթացակարգերով՝ փոխարինելով անհատ ձեռնարկատիրոջ դերին և ներձեռնարկատիրական գործունեությանը։ Գալբրեյթը նշել է, որ ձեռնարկատիրական կապիտալիզմի հնացած հասկացությունը և ժողովրդավարական սոցիալիզմը (սահմանված որպես ժողովրդավարական կառավարում) անհնարին կազմակերպչական ձևեր են ժամանակակից արդյունաբերական համակարգի կառավարման համար։

Ավստրիական դպրոցի և տնտեսագիտության ինստիտուցիոնալ դպրոցի հետ կապված տնտեսագետ Ջոզեֆ Շումպետերը պնդում էր, որ տնտեսական գործունեության փոփոխվող բնույթը (մասնավորապես՝ արտադրության և կառավարման մեջ անհրաժեշտ բյուրոկրատացման և մասնագիտացման աճը) կապիտալիզմի սոցիալիզմի վերածվելու հիմնական պատճառն էր։ Գործարարի դերը ավելի ու ավելի բյուրոկրատական ​​էր դառնում, և ընկերության ներսում որոշակի գործառույթներ պահանջում էին ավելի ու ավելի մասնագիտացված գիտելիքներ, որոնք կարող էին հեշտությամբ տրամադրվել պետական ​​պաշտոնյաների կողմից պետական ​​սեփականություն հանդիսացող ձեռնարկություններում։

«Կապիտալ»-ի առաջին հատորում Կարլ Մարքսը կապիտալի կուտակման գործընթացը սահմանել է որպես կապիտալիզմի շարժման օրենքի կենտրոնական գործոն։ Աճող մասշտաբի եկամտաբերության հետևանքով առաջացած արդյունաբերական հզորության աճը հետագայում սոցիալականացնում է արտադրությունը։ Կապիտալիզմը, ի վերջո, սոցիալականացնում է աշխատանքը և արտադրությունը մինչև այն աստիճան, որ մասնավոր սեփականության և ապրանքային արտադրության ավանդական պատկերացումները դառնում են ավելի ու ավելի անբավարար հասարակության արտադրողական կարողությունների հետագա ընդլայնման համար, ինչը անհրաժեշտ է դարձնում սոցիալիստական ​​տնտեսության ի հայտ գալը, որտեղ արտադրության միջոցները սոցիալական սեփականության տակ են, իսկ ավելցուկային արժեքը վերահսկվում է աշխատուժի կողմից։ Շատ սոցիալիստներ այս միտումները, մասնավորապես կապիտալիստական ​​ընկերություններում տնտեսական պլանավորման աճող միտումը, համարում էին կապիտալիզմի աճող հնացման և այնպիսի իդեալների անկիրառելիության ապացույց, ինչպիսին է կատարյալ մրցակցությունը տնտեսության մեջ, որի հաջորդ փուլը հասարակության լայն շրջանակի տնտեսական պլանավորման կիրառումն է։

### Պետական ​​զարգացման պլանավորում
Պետական ​​զարգացման պլանավորումը կամ ազգային պլանավորումը ենթադրում է մակրոտնտեսական քաղաքականություն և ֆինանսական պլանավորում, որը կառավարություններն իրականացնում են շուկան կայունացնելու կամ շուկայական տնտեսություններում տնտեսական աճը խթանելու համար: Սա ներառում է դրամավարկային քաղաքականության, արդյունաբերական քաղաքականության և հարկաբյուջետային քաղաքականության կիրառումը՝ շուկան նպատակային արդյունքների ուղղորդելու համար: Արդյունաբերական քաղաքականությունը ներառում է կառավարության կողմից միջոցառումների ձեռնարկում, որոնք «ուղղված են տեղական ընկերությունների մրցունակության և կարողությունների բարելավմանը և կառուցվածքային վերափոխման խթանմանը»:

Ի տարբերություն սոցիալիստական ​​պլանավորման, պետական ​​զարգացման պլանավորումը չի փոխարինում շուկայական մեխանիզմը և չի վերացնում փողի օգտագործումը արտադրության մեջ: Այն վերաբերում է միայն տնտեսության ռազմավարական ոլորտներում գործող մասնավոր և պետական ​​ընկերությունների և ձգտում է համակարգել նրանց գործունեությունը անուղղակի միջոցներով և շուկայական խթաններով (օրինակ՝ հարկային արտոնություններ կամ սուբսիդիաներ):

## Աշխարհի շուրջ
Մինչ տնտեսական պլանավորումը հիմնականում կապված է սոցիալիզմի, Խորհրդային Միության և Սոցիալիստական ճամբարի հետ, մասնավորապես՝ դրա վարչական-հրամանատարական համակարգի, տնտեսության պետական ​​պլանավորումը կարող է տեղի ունենալ նաև այլ քաղաքական փիլիսոփայությունների ներքո՝ տնտեսությունը արդյունաբերականացնելու և արդիականացնելու համար: Պլանավորված տնտեսության մեկ այլ ձև գործել է Հնդկաստանում՝ Պերիթ Ռաջի դարաշրջանում՝ 1947-ից 1990 թվականներին: Սաուդյան Արաբիայի նման երկրներում անսովոր մեծ պետական ​​հատվածը նշանակում է, որ չնայած շուկա կա, կենտրոնական կառավարության պլանավորումը վերահսկում է տնտեսական ռեսուրսների մեծ մասի բաշխումը: Միացյալ Նահանգներում կառավարությունը ժամանակավորապես զավթել է տնտեսության մեծ մասը Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմների ժամանակ, ինչը հանգեցրել է հիմնականում կառավարության կողմից պլանավորված պատերազմական տնտեսության:

### Արևելյան Ասիա
Չորս ասիական վագրերի տնտեսությունների զարգացման մոդելները ներառում էին տնտեսական պլանավորման և պետական ​​ներդրումների տարբեր աստիճաններ՝ մոդելում, որը երբեմն նկարագրվում է որպես պետական ​​զարգացման կապիտալիզմ կամ Արևելյան Ասիայի մոդել։

Մալազիայի և Հարավային Կորեայի տնտեսությունները հիմնադրվել են մի շարք մակրոտնտեսական կառավարական ծրագրերի (Առաջին Մալայզիայի պլան և Հարավային Կորեայի հնգամյա պլաններ) միջոցով, որոնք արագ զարգացրել և արդյունաբերականացրել են նրանց խառը տնտեսությունները։

Սինգապուրի տնտեսությունը մասամբ հիմնված էր կառավարության տնտեսական պլանավորման վրա, որը ներառում էր ակտիվ արդյունաբերական քաղաքականություն և պետական ​​արդյունաբերության ու ազատ շուկայական տնտեսության խառնուրդ։

### Խորհրդային Միություն

Խորհրդային Միությունը առաջին ազգային տնտեսությունն էր, որը փորձել է տնտեսական պլանավորումը՝ որպես գործոնների շուկայի բաշխման փոխարինող: Խորհրդային տիպի տնտեսական պլանավորումը ձևավորվել է 1930-ական թվականներին և մեծ մասամբ մնաց անփոփոխ՝ չնայած մեղմ բարեփոխումներին մինչև Խորհրդային Միության փլուզումը: Խորհրդային տնտեսական պլանավորումը կենտրոնացված և կազմակերպված էր հիերարխիկ ձևով, որտեղ պետական ​​պլանավորման գործակալությունը, ինչպիսին է Գոսպլանը, սահմանում էր աճի նպատակային տեմպերը, իսկ Գոսնաբը բաշխում էր գործոնների մուտքերը ձեռնարկություններին և տնտեսական միավորներին ամբողջ ազգային տնտեսության մեջ: Ազգային պլանը բաժանվում էր տարբեր նախարարությունների կողմից, որոնք իրենց հերթին օգտագործում էին պլանը՝ տեղական տնտեսական միավորների համար հրահանգներ մշակելու և դրանք իրականացնելու համար: Համակարգն օգտագործում էր նյութական հաշվեկշռի պլանավորում: Տնտեսական տեղեկատվությունը, ներառյալ սպառողական պահանջարկը և ձեռնարկությունների ռեսուրսների պահանջները, ագրեգացվում էր՝ առկա ռեսուրսների պաշարներից մատակարարումը հավասարակշռելու համար, որտեղ պահանջարկը հիմնված էր առանձին տնտեսական միավորների և ձեռնարկությունների պահանջարկի վրա՝ իտերացիաների համակարգի միջոցով։

Լև Տրոցկին տնտեսական պլանավորման ամենավաղ կողմնակիցներից մեկն էր Նոր տնտեսական քաղաքականության ժամանակահատվածում: Նա կարծում էր, որ պլանավորումը և Նոր տնտեսական քաղաքականություն պետք է զարգանան խառը շրջանակներում, մինչև սոցիալիստական ​​ոլորտը աստիճանաբար չփոխարինի մասնավոր արդյունաբերությանը։ Տրոցկին պնդում էր, որ մասնագիտացումը, արտադրության կենտրոնացումը և պլանավորման կիրառումը կարող են «մոտ ապագայում բարձրացնել արդյունաբերական աճի գործակիցը ոչ միայն երկու, այլև երեք անգամ ավելի բարձր, քան պատերազմից առաջ գրանցված 6% տեմպը, և, հնարավոր է, նույնիսկ ավելի բարձր»։ Պատմաբան Շեյլա Ֆիցպատրիկի խոսքով՝ գիտական ​​​​համաձայնությունն այն էր, որ Ստալինը յուրացրել է ձախ ընդդիմության դիրքորոշումը այնպիսի հարցերում, ինչպիսիք են արդյունաբերականացումը և կոլեկտիվացումը։

Ստալինյան դարաշրջանում Խորհրդային Միության տնտեսությունը գործում էր կենտրոնացված և հիերարխիկ ձևով։ Գործընթացն օգտագործում էր ցածր մակարդակի կազմակերպություններին տրված հրահանգներ։ Այսպիսով, խորհրդային տնտեսական մոդելը հաճախ անվանում էին հրամանատարական տնտեսություն կամ կառավարվող տնտեսություն, քանի որ պլանային հրահանգները պարտադրվում էին ուղղահայաց իշխանության կառուցվածքում խթաններով, որտեղ իրական պլանավորումը քիչ ֆունկցիոնալ դեր էր խաղում ռեսուրսների բաշխման գործում։ Տեղեկատվությունը ժամանակին փոխանցելու և պահանջարկի վերաբերյալ տեղեկատվություն տարածելու դժվարությունների պատճառով որոշումների կայացման և ռեսուրսների բաշխման վարչական մեխանիզմները գերիշխող դեր էին խաղում գործոնների մուտքերի բաշխման գործում՝ ի տարբերություն պլանավորման։

Պատմաբան Ռոբերտ Վինսենթ Դանիելսը ստալինյան շրջանը համարում էր Լենինի կառավարության հետ տնտեսական պլանավորման առումով կտրուկ խզում, որտեղ պլանավորման մտածված, գիտական ​​համակարգը, որը ներառում էր Գոսպլանի նախկին մենշևիկ տնտեսագետներին, փոխարինվել էր պլանավորման շտապ տարբերակով՝ անիրատեսական նպատակներով, բյուրոկրատական ​​վատնումներով, խոչընդոտներով և պակասորդներով: Ստալինի կողմից ազգային պլանների ձևակերպումները՝ արտադրանքի ֆիզիկական քանակի առումով, Դանիելսը նույնպես վերագրում էր արդյունավետության և որակի լճացած մակարդակների աղբյուր:

### Միացյալ Թագավորություն
Արդյունավետությունը խթանելու համար երկարաժամկետ տնտեսական պլանավորման անհրաժեշտությունը Լեյբորիստական ​​կուսակցության մտածողության կենտրոնական բաղադրիչն էր մինչև 1970-ական թվականները: Պահպանողական կուսակցությունը մեծ մասամբ համաձայն էր, ինչը հանգեցրել է պատերազմից հետո կոնսենսուսի, մասնավորապես՝ հիմնական քաղաքականության վերաբերյալ լայն երկկուսակցական համաձայնության։

Երկարաժամկետ տնտեսական պլանը բրիտանական քաղաքականության մեջ հաճախ օգտագործվող արտահայտություն էր:

### Միացյալ Նահանգներ
Միացյալ Նահանգները տնտեսական պլանավորումն օգտագործել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: Դաշնային կառավարությունը գների համակարգը լրացրել է կենտրոնացված ռեսուրսների բաշխմամբ և ստեղծել է մի շարք նոր գործակալություններ՝ կարևոր տնտեսական ոլորտները կառավարելու համար, մասնավորապես՝ Սննդի վարչությունը, Վառելիքի վարչությունը, Երկաթուղային վարչությունը և Ռազմական արդյունաբերության խորհուրդը: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ տնտեսությունը ցնցող աճ է ապրել նմանատիպ պլանավորման համակարգի ներքո: Հետպատերազմյան շրջանում Միացյալ Նահանգների կառավարությունները օգտագործել են այնպիսի միջոցներ, ինչպիսին է Տնտեսական կայունացման ծրագիրը՝ տնտեսությանը անմիջականորեն միջամտելու համար՝ գներն ու աշխատավարձերը, ի թիվս այլ բաների, վերահսկելու տարբեր տնտեսական ոլորտներում:

Սառը պատերազմի սկզբից ի վեր դաշնային կառավարությունը զգալի ներդրումներ և ֆինանսավորում է ուղղել հետազոտություններին և զարգացմանը, հաճախ սկզբնապես Միացյալ Նահանգների Պաշտպանության նախարարության միջոցով: Կառավարությունը կատարում է Միացյալ Նահանգներում բոլոր ՀԶՄ-ների 50%-ը, դինամիկ պետական ​​​​ղեկավարությամբ պետական ​​​​հատվածը մշակում է այն տեխնոլոգիաների մեծ մասը, որոնք հետագայում դառնում են մասնավոր հատվածի տնտեսության հիմքը: Նոամ Չոմսկին Միացյալ Նահանգների տնտեսական մոդելը անվանել է պետական ​​​​կապիտալիզմի մի ձև: Օրինակներ են լազերային տեխնոլոգիաները, ինտերնետը, նանոտեխնոլոգիաները, հեռահաղորդակցությունը և համակարգիչները, որտեղ հիմնական հետազոտությունների և հետագա առևտրայնացման մեծ մասը ֆինանսավորվում է պետական ​​հատվածի կողմից: Սա ներառում է նաև այլ ոլորտներում, այդ թվում՝ առողջապահության և էներգետիկայի ոլորտներում հետազոտություններ, որտեղ նորարարական դեղամիջոցների մեծ մասի 75%-ը ֆինանսավորվում է Առողջապահության ազգային ինստիտուտների կողմից:

## Քննադատություն
Կենտրոնացված տնտեսական պլանավորման ամենանշանակալի քննադատությունը հնչեցրել են ավստրիացի տնտեսագետներ Ֆրիդրիխ Հայեկը և Լյուդվիգ ֆոն Միզեսը: Հայեկը պնդում էր, որ կենտրոնական պլանավորողները հնարավոր չէ, որ հավաքեն արտադրության արդյունավետ պլան մշակելու համար անհրաժեշտ տեղեկատվությունը, քանի որ նրանք չեն ենթարկվում տնտեսության մեջ տեղի ունեցող արագ փոփոխություններին որևէ կոնկրետ ժամանակի և վայրի, ուստի նրանք ծանոթ չեն այդ հանգամանքներին: Հետևաբար, պլանավորողներին անհրաժեշտ ամբողջ տեղեկատվությունը փոխանցելու գործընթացը անարդյունավետ է առանց արտադրության միջոցների գնային համակարգի: Վերը նշված ժամանակակից տեսաբաններ, ինչպիսիք են Քոթրելը և Քոքշոթը, պնդում են, որ մաթեմատիկայի և հաշվողական տեխնոլոգիաների ժամանակակից առաջընթացը «տնտեսական պլանավորման խնդիրը» դարձրել է հնացած: 1938 թվականին սոցիալիզմի իր վերլուծության մեջ Օսկար Ռ. Լանգեն անդրադարձել է այս տեսական հարցին՝ նշելով, որ պլանավորողները կարող են ստանալ իրենց անհրաժեշտ տեղեկատվության մեծ մասը՝ վերահսկելով գործարանային պաշարների մակարդակի փոփոխությունները: Գործնականում, խորհրդային տիպի պլանային տնտեսությունների տնտեսական պլանավորողները կարողացել են օգտագործել այս տեխնիկան:

Ապակենտրոնացված տնտեսական պլանավորման կողմնակիցները նույնպես քննադատել են կենտրոնացված տնտեսական պլանավորումը: Լև Տրոցկին կարծում էր, որ կենտրոնական պլանավորողները, անկախ իրենց մտավոր կարողություններից, գործում են առանց տնտեսությանը մասնակցող միլիոնավոր մարդկանց ներդրման և մասնակցության, ուստի նրանք չեն կարողանա բավականաչափ արագ արձագանքել տեղական պայմաններին՝ արդյունավետորեն համակարգելու ողջ տնտեսական գործունեությունը: Տրոցկին Դյուիի հանձնաժողովին ավելի մանրամասնորեն ներկայացրել է խորհրդային ժողովրդավարության անհրաժեշտությունը արդյունաբերականացման շրջանի հետ կապված.«Հաջողությունները շատ կարևոր են, և ես դա հաստատում եմ ամեն անգամ։ Դրանք պայմանավորված են մասնավոր սեփականության վերացմամբ և պլանային տնտեսությանը բնորոշ հնարավորություններով։ Բայց դրանք՝ չեմ կարող ճշգրիտ ասել, բայց կասեմ՝ երկու կամ երեք անգամ պակաս են, քան կարող էին լինել խորհրդային ժողովրդավարության ռեժիմի ներքո»։

Իր «Դավաճանված հեղափոխությունը. ի՞նչ է Խորհրդային Միությունը և ու՞ր է այն գնում» աշխատության մեջ Տրոցկին պնդում էր, որ Ստալինի օրոք չափազանց ավտորիտարիզմը խաթարել էր առաջին հնգամյա պլանի իրականացումը: Նա նշել էր, որ մի քանի ինժեներներ և տնտեսագետներ, որոնք ստեղծել էին պլանը, հետագայում իրենք էլ դատվել են որպես «գիտակից կործանիչներ, որոնք գործել են օտարերկրյա տերության հրահանգներով»։

## Տես նաև
* Կիբեռնետիկա
* Պլանային տնտեսություն
* Պլանային տնտեսություն
* Կազմակերպության ռեսուրսների պլանավորման համակարգ
* Միջճյուղային հաշվեկշիռ
* Խառը տնտեսություն
* Պլանային տնտեսություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տնտեսություն
Կատեգորիա:Պլանավորում
Կատեգորիա:Սոցիալիզմ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գաղափարախոսություններ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսական համակարգեր
Կատեգորիա:Տնտեսական պլանավորում
Կատեգորիա:Տնտեսական քաղաքականություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Տնտեսություններ
Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն