Պրիմախին

**Պրիմախին,** դեղամիջոց, որն օգտագործվում է մալարիայի կանխարգելման և բուժման, ինչպես նաև՝ *պնևմոցիստային* թոքաբորբի բուժման համար։ Այն հիմնականում օգտագործվում է Plasmodium vivax-ով և Plasmodium ovale-ով հարուցված մալարիայի բուժման ժամանակ՝ այլ պրեպարատների հետ զուգակցված, ինչպես նաև կանխարգելման նպատակով, եթե մնացած տարբերակները հնարավոր չէ կիրառել։ Պրիմախինը համարվում է պնևմոցիստային թոքաբորբի բուժման այլընտրանքային տարբերակ՝ կլինդամիցինի հետ զուգակցված։ Օգտագործվում է պերօրալ։

Ընդհանուր կողմնակի ազդեցություններն են՝ սրտխառնոցը, փսխումը և ստամոքսի կծկանքանման ցավերը։ Խորհուրդ չի տրվում նշանակել պրիմախին գլյուկոզ-6-ֆոսֆատ դեհիդրոգենազայի պակասուրդով (Գ6ՖԴՊ) մարդկանց, քանի որ կա էրիթրոցիտների քայքայման վտանգ։ Հղիության ընթացքում խորհուրդ է տրվում խուսափել պրիմախինի կիրառումից։ Այն կարելի է օգտագործել կրծքով կերակրման ժամանակ, երբ հայտնի է, որ երեխան չունի գլյուկոզ-6-ֆոսֆատ դեհիդրոգենազայի պակասուրդ։ Ազդեցության մեխանիզմն ամբողջությամբ պարզաբանված չէ, սակայն գտնում են, որ այն վնասում է մալարիայի պլազմոդիումի ԴՆԹ-ն։

Պրիմախինն առաջին անգամ արտադրվել է 1946 թվականին։ Այն ներառված է Առողջապահության Համաշխարհային Կազմակերպության (ԱՀԿ) հիմնական դեղամիջոցների ցանկում, որպես առավել արդյունավետ և անվտանգ դեղամիջոց, որն անհրաժեշտ է առողջապահության համակարգին։ Այն հասանելի է որպես ընդհանուր դեղամիջոց։ Զարգացող երկրներում մեծաքանակ ծախսերը կազմում են օրական 0.04–0.11 ԱՄՆ դոլար։ ԱՄՆ-ում բուժման ստանդարտ կուրսի արժեքը կազմում է 50-100 ԱՄՆ դոլար։

## Բժշկական ցուցումներ
### Մալարիա
Պրիմախինը հիմնականում օգտագործվում է *Plasmodium vivax*-ով և *Plasmodium ovale*-ով հարուցված մալարիայի ռեցիդիվը (ախտադարձ) կանխելու նպատակով։ Այն օրգանիզմից հեռացնում է հիպնոզոիտներին («քնած» ձևեր), որոնք մակաբուծում են լյարդում (լյարդային փուլ) և հետագայում անցնում արյան հուն։ Եթե հաստատված է, որ վարակը հարուցված է Pl. vivax-ով կամ Pl. ovale-ով և չի նշանակվել պրիմախին, ապա մեծ է ախտադարձի հավանականությունը շաբաթների կամ ամիսների ընթացքում (երբեմն տարիների)։ Խինինի և պրիմախինի համատեղ կիրառման դեպքում, որոնցից յուրաքանչյուրը արդյունավետ կերպով նպաստում է արյան մաքրմանը Pl. vivax-ից, ունենում ենք ավելի լավ արդյունք, քանի որ մեծանում է պրիմախինի ազդեցությունը։

Ըստ 2016 թվականի տվյալների՝ հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնի կողմից առաջարկվել է օգտագործել պրիմախինը էնդեմիկ գոտիներ այցելելուց առաջ (բարձր է Pl. vivax-ով հիվանդացության մակարդակը)՝ առաջնային կանխարգելման նպատակով, ինպես նաև ուղևորությունից հետո՝ վերջնական կանխարգելման նպատակով (հակաախտադարձային բուժում)։

Մեկ դեղաչափ պրիմախինը կարող է արագ և ուժեղ կերպով սպանել Pl. falciparum-ի և Pl. vivax-ի արյան մեջ գտնվող գամետոցիտներին (5-րդ փուլ), ինպես նաև Pl. vivax-ի արյան մեջ գտնվող տրոֆոզոիտներին, սակայն չունի ազդեցություն Pl. falciparum-ի տրոֆոզոիտների վրա։ Քանի որ այն հանգեցնում է գամետոցիտների ոչնչացմանը՝ Առողջապահության Համաշխարհային Կազմակերպությունն (ԱՀԿ) առաջարկում է այն օգտագործել որպես Pl. falciparum-ի դեմ պայքարի միջոց և այդ կերպ նվազեցնել վարակի տարածումը։

### Պնևմոցիստային թոքաբորբ
Պրիմախինն օգտագործվում է նաև պնևմոցիստային թոքաբորբի, սնկային վարակի դեպքում, որը հաճախ է հանդիպում ՁԻԱՀ-ով հիվանդ մարդկանց շրջանում և ավելի հազվադեպ՝ իմունոճնշիչ (իմունոսուպրեսիվ) դեղորայքներ օգտագործողների մոտ։ Պնևմոցիստային թոքաբորբի արդյունավետ բուժման նպատակով պրիմախինը համակցում են կլինդամիցինի հետ։

### Հատուկ խմբեր
Պրիմախինի ազդեցությունը 65 և ավելի բարձր տարիքով անձանց շրջանում լայնորեն չի ուսումնասիրվել, հետևաբար չենք կարող ասել, կարիք կա դեղաչափի փոփոխման, թե՝ ոչ։

Պրիմախինը խորհուրդ չի տրվում նշանակել Գ6ՖԴՊ-ով անձանց, քանի որ կա ծանր ռեակցիայի առաջացման վտանգ, որը կարող է հանգեցնել հեմոլիտիկ սակավարյունության։ Այնուամենայնիվ, ԱՀԿ-ի կողմից առաջարկվում է սահմանել պրիմախինի մեկանգամյա օգտագործման այնպիսի դեղաչափ (0.25 մգ/կգ), որն անվտանգ կլինի նույնիսկ Գ6ՖԴՊ-ով անձանց համար, որպեսզի հնարավոր լինի կանխարգելել Pl. falciparum-ի կողմից մալարիայի փոխանցումը։

Հղիության ժամանակ հակացուցված է պրիմախինի օգտագործումը, քանի որ պտղի մոտ գլյուկոզ-6-ֆոսֆատ դեհիդրոգենազայի մակարդակը դեռևս անհայտ է։

Պրիմախինով գերդոզավորումը կարող է հանգեցնել արյան բջիջների մակարդակի զգալի նվազեցման, հետևաբար ագրանուլոցիտոզի ռիսկի դեպքում պետք է խուսափել նրա կիրառումից, ինչպես նաև այնպիսի հիվանդությունների դեպքում, ինպիսին է ռևմատոիդ արթրիտը, համակարգային կարմիր գայլախտը և նվազեցնել այն դեղամիջոցների ընդունումը, որոնք նույնպես հանգեցնում են արյան բջիջների մակարդակի նվազեցմանը։

## Կողմնակի երևույթներ
Պրիմախինի օգտագործման հիմնական կողմնակի ազդեցություններն են՝ սրտխառնոցը, փսխումն ու ստամոքսի կծկանքանման ցավը։

Պրիմախինի կիրառումը ցիտոքրոմ b5 ռեդուկտազայի անբավարարությամբ մարդկանց մոտ բերում է մեթհեմոգլոբինեմիայի առաջացման, որի ժամանակ, ի տարբերություն նորմայի, արյունը սկսում է ավելի քիչ քանակությամբ թթվածին տեղափոխել։

Գերդոզավորումը կարող է նվազեցնել արյան տարբեր բջիջների ֆունկցիոնալ հնարավորությունները․ հանգեցնել էրիթրոցիտների կորստի, մեթհեմոգլոբինեմիայի առաջացման և լեյկոցիտների կորստի։

Գլյուկոզ-6-ֆոսֆատ դեհիդրոգենազայի պակասուրդով մարդկանց մոտ պրիմախինի կիրառումը կարող է առաջացնել հեմոլիտիկ սակավարյունություն։

## Դեղագիտություն
### Ազդեցության մեխանիզմ
Պրիմախինի կիրառումը *P. vivax-*ի և *P. ovale-*ի լյարդային փուլում համարվում է մահացու, ինչպես նաև *P. vivax-*ի արյան փուլում՝ շնորհիվ բջջի օքսիդատիվ վնասման։ Սակայն ազդեցության մեխանիզմը մինչև վերջ պարզ չէ։

### Ֆարմակոկինետիկա
Պրիմախինը լավ ներծծվում է աղիներից և լայնորեն տարածվում օրգանիզմում՝ առանց էրիթրոցիտներում կուտակվելու։ Պրիմախինի ընդունումը սննդի կամ թուրինջի հյութի հետ մեծացնում է նրա պերօրալ կենսամատչելիությունը։ Արյան մեջ շրջանառող պրիմախինի 20%-ը գտնվում է սպիտակուցի հետ կապված վիճակում։ Այն ընտրողաբար կապվում է սուր փուլի սպիտակուց օրոսոմուկոիդի հետ։ Ընդունումից 6 ժամ անց պրիմախինը լյարդի ֆերմենտների ազդեցությամբ արագ վերածվում է կարբօքսիպրիմախինի, որը չունի հակամալարիային ակտիվություն։ Երիկամային արտազատման է ենթարկվում պրեպարատի սկզբնական քանակության 4%-ից պակասը։

## Քիմիա
Պրիմախինը համարվում է պամախինի անալոգ, որը 8-ամինոխինոլոնների դասին պատկանող առաջին պատրաստուկն է. այդպիսի պատրաստուկ է նաև Տաֆենոխինը։

## Պատմություն
Պրիմախինն առաջին անգամ ստեղծել է Ռոբերտ Էլդերֆիլդը՝ Կոլումբիայի համալսարանից, 1940-ականներին, որի նպատակը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հակամալարիային պատրաստուկների ստեղծմամբ զինվորներին պաշտպանելն ու բուժելն էր Խաղաղօվկիանոսյան ճակատում։

## Հասարակություն և մշակույթ
Պրիմախինը ներառված է ԱՀԿ-ի կողմից առաջարկվող հիմնական դեղամիջոցների ցանկում, որպես առողջապահության համակարգին առավել անհրաժեշտ դեղամիջոց։

Այն ընդհանուր դեղամիջոց է, որը հասանելի է ամբողջ աշխարհում հետևյալ վաճառքային անուններով՝ Jasoprim, Malirid, Neo-Quipenyl, Pimaquin, Pmq, Primachina, Primacin, Primaquina, Primaquine, Primaquine diphosphate, Primaquine Phosphate և Remaquin։

## Հետազոտություն
Պրիմախինի կիրառումը կենդանիների մոտ Շագասի հիվանդության դեպքում եղել է չորս անգամ ավելի արդյունավետ, քան նիֆուրտիմոքսով ստանդարտ բուժումը։

## Հոմանիշներ
* SN-13272

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հիմնական դեղեր
Կատեգորիա:Խինոլիններ
Կատեգորիա:Հակամալարիային դեղեր