Կակաոյի արտադրության ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա

Կակաոյի արտադրության՝ շրջակա միջավայրի վրա ունեցած ազդեցությունը ներառում է անտառահատումը, հողի աղտոտումը և թունաքիմիկատների նկատմամբ դիմադրությունը։ Կակաոյի մեծ մասը այժմ աճեցվում է Կոտ դ'Իվուար և Գանա երկրներում։

## Նախապատմություն
Կակաոյի հատիկները մեծ պահանջարկ ունեցող սպառողական ապրանք են ամբողջ աշխարհում: Դրանք օգտագործվում են այնպիսի ապրանքների մեջ, ինչպիսիք են շոկոլադը, կոնֆետի սալիկները, խմիչքները և կակաոյի փոշին: Այնուամենայնիվ, կակաոյի մշակումը և կակաոյի հատիկների արտադրությունը չափազանց փխրուն և աշխատատար գործընթացներ են: Գործընթացը սկսվում է կակաոյի բույսից կամ Թեոբրոմա կակաոյից, որտեղ հատիկները հանվում են պատիճներից, որոնք աճում են անմիջապես կակաոյի ծառերի ճյուղերի վրա: Յուրաքանչյուր պատիճ պարունակում է մոտավորապես 30-50 հատիկ: Հատիկները հանելուց հետո դրանք պետք է անցնեն բնական խմորման և չորացման ժամանակատար գործընթացի միջով: Կակաոյի աճեցման գործընթացը կարող է վնասել շրջակա միջավայրը՝ կախված ֆերմերի գործունեությունից, ինչպես նաև սահմանափակվել հենց շրջակա միջավայրով: Կլիմայի գլոբալ փոփոխությունը, օրինակ, առաջացնում է ավելի երկար երաշտի սեզոններ, ինչը դժվարացնում է ֆերմերների համար նոր Կակաոյի ծառեր տնկելը և պահպանելը: Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության մեծ մասը գալիս է ածխաթթու գազի արտանետումներից:

## Հողագործության ընթացքը

Կակաոյի աճեցումը հնարավոր է միայն հասարակածից 15 աստիճան հյուսիս կամ հարավ: Ծառերը սկսում են բերք տալ մոտ երեք տարի անց տնկումից հետո: Կակաոյի պտուղների փոշոտումը կատարվում է փոքր ճանճերի՝ միջատների կողմից: Երբ պտուղները հասունանում են, դրանք դառնում են դեղին և հավաքվում են մաչետեի միջոցով ծառերից կտրելով: Այս մեթոդը, որը կոչվում է մաչետեի տեխնոլոգիա, կանխում է հիվանդությունների տարածումը Կակաոյի պտուղների միջև և նվազեցնում է թունաքիմիկատների օգտագործման անհրաժեշտությունը:

Կակաոյի պտուղները կարող են աճել ինչպես ցածր, այնպես էլ բարձր ճյուղերի վրա: Հավաքելուց հետո դրանք բացում են, և կակաոյի հատիկները դուրս են բերվում պատիճներից: Այնուհետև հատիկները տարածում են՝ սովորաբար բանանի տերևների միջև, և թողնում մի քանի օր ֆերմենտացիայի համար:

Այնուհետև սերմերը թողնում են արևի տակ չորանալու ևս մի քանի օր: Չորանալուց հետո դրանք հավաքում են, տեղադրում պարկերի մեջ և ուղարկում հավաքման կետեր: Այնտեղից Կակաոյի հատիկները տեղափոխվում են աշխարհի տարբեր երկրներ, որտեղ դրանք վերամշակվում են վերջնական արտադրանքի մեջ, օրինակ՝ շոկոլադի:

## Շրջակա միջավայրի ազդեցությունը
### Արևի տակ աճեցվող կակաո
Կակաոյի ֆերմաները սովորաբար փոքր, ընտանիքի սեփականություն հանդիսացող և կառավարող բիզնեսներ են: Աշխարհում կա մոտ 4.5 միլիոն Կակաոյի ֆերմա: Կակաոյի արտադրության մեծ մասը կենտրոնացած է Կոտ դ’Իվուարում և Գանայում: Գանայում Կակաոն կազմում է երկրի արտահանման 64%-ը:

Ավանդական կակաոյի ֆերմաները սովորաբար տնկվում են ստվերում՝ այլ ծառերի և բույսերի կողքին, հատկապես արևադարձային խոնավ անտառների տարածքներում: Կակաոյի հատիկների աճեցումը երկար գործընթաց է, և բազմաթիվ գործոններ կարող են ազդել բերքատվության վրա:

Կակաոյի ֆերմաները դժվարանում են բավարարել շոկոլադի աճող պահանջարկը: Կան կանխատեսումներ, որ 2050 թվականին շոկոլադի պահանջարկը կրկնակի կաճի: Այս պահանջարկին համապատասխանելու համար ֆերմերները սկսել են օգտագործել անհամաչափ և բնապահպանական տեսանկյունից ոչ կայուն մեթոդներ: Աշխարհում աճեցվող կակաոյի մոտ 90%-ը գալիս է փոքր ընտանեկան ֆերմաներից:

Քանի որ Կակաոյի հատիկների գները շատ ցածր են, ֆերմերները փորձում են ավելացնել իրենց բերքատվությունը փոքր տարածքներում, ինչը հանգեցնում է հողի ինտենսիվ օգտագործմանը, արևի տակ աճեցման և երբեմն՝ մանկական աշխատանքի ներգրավմանը:

Որոշ ֆերմերներ սկսել են իրենց բույսերը տեղափոխել ուղղակի արևի տակ: Այս մեթոդը տալիս է ավելի շատ բերք, բայց ցածր որակով: Առանց ստվերի աճող կակաոյի ծառերը հակված են ավելացնել ավելորդ մոլախոտեր, ինչպես նաև դառնում են ավելի խոցելի կախարդի ավելների և այլ հիվանդությունների նկատմամբ:

Եթե բերքը ենթարկվում է վնասատուների հարձակման, ֆերմերները սկսում են օգտագործել մեծ քանակությամբ թունաքիմիկատներ, ինչը վնասում է հողը և մարդկանց առողջությունը: Չափից շատ թունաքիմիկատների կիրառումը կարող է առաջացնել մոլախոտերի և միջատների դիմադրություն, ինչը երկարաժամկետ կտրվածքով ավելի մեծ խնդիրներ է ստեղծում բերքի համար:

Արևի տակ աճեցվող Կակաոյի արտադրությունը հաճախ պահանջում է անտառների հատում, ինչը հանգեցնում է անտառահատման և կենսամիջավայրի կորստի:

### Անտառահատում
Կակաոյի ֆերմերությունը նույնպես նպաստում է խոնավ անտառների և հին աճած անտառների հատմանը: Այս անտառներում հողը մաքրելով՝ ֆերմերները նվազեցնում են կենսաբազմազանությունը և խախտում տարբեր օրգանիզմների միջև բնական փոխհարաբերությունները, որոնք ապրում են տվյալ տարածքում։ Շատ կենդանիների կենսամիջավայրեր ոչնչացվում են, և բուսական տեսակների բազմազանությունը կտրուկ նվազում է:

Սննդարար նյութերը սկսում են արտահոսել հողից՝ վատ ոռոգման և անբավարար հողապաշտպանության պատճառով, ինչը կարող է ուժեղացնել հողի էրոզիան: Որքան ինտենսիվ է ֆերմերային գործունեությունը, այնքան ավելի վնասակար է էկոհամակարգի համար: Կակաոյի ֆերմերությունը վերածվում է կործանարար շրջանի, քանի որ ֆերմերները սպառում են հողի պաշարները և ստիպված են հատել ավելի շատ անտառներ՝ նոր հողեր ստանալու համար: Այս բոլոր գործընթացները լարվածության տակ են դնում կակաոյի ծառերը և նվազեցնում բերքատվությունը, ինչը հակառակ ազդեցությունն է ունենում, քան ֆերմերները ակնկալում էին:

Գանայում և այլ Կակաո արտադրող երկրներում կառավարությունը հայտարարել է որոշ անտառներ պահպանվող գոտիներ՝ նկատելով անձրևային անտառների կործանումը: Սակայն, քանի որ թարմ հողերի պակաս կա կակաոյի ծառեր տնկելու համար, որոշ ֆերմերներ սկսել են անօրինական կերպով հատել այս պաշտպանված անտառների տարածքները: Հաշվարկվել է, որ մոտ 50%-ը այդ պաշտպանված անտառներից արդեն հատվել է:

2017 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Mighty Earth ՀԿ-ն հրապարակեց զեկույց, որտեղ փաստաթղթավորեց, որ Cargill, Olam International և Barry Callebaut ընկերությունները գնում են անօրինական Կակաո՝ աճեցված ազգային պարկերում և պաշտպանված անտառներում՝ բավարարելու Mars, Hershey's, Nestlé, Mondelez, Lindt և Ferrero խոշոր շոկոլադ արտադրող ընկերությունների պահանջարկը:

Զեկույցում մեղադրվում էին այդ ընկերությունները՝ շիմպանզեների, փղերի և այլ վայրի կենդանիների կենսամիջավայրերը վտանգելու մեջ՝ անտառահատման հետ կապված կակաո գնելով: Կակաոյի արտադրության հետևանքով Փղոսկրե Ափի 23 պաշտպանված տարածքներից 7-ը գրեթե ամբողջությամբ վերածվել են Կակաոյիդաշտերի:

Cargill, Olam International և Barry Callebaut ընկերություններին ծանուցվել է Mighty Earth-ի հետաքննության մասին, սակայն նրանք չհերքեցին, որ իրենց ընկերությունները Կակաո են մատակարարում պաշտպանված տարածքներից Կոտ դ’Իվուարում։

## Առաջարկվող լուծումներ
Կակաոյի ֆերմերությունը կարող է վերադառնալ իր կայուն արմատներին տարբեր ծրագրերի և կազմակերպությունների միջոցով, ինչպիսիք են World Cocoa Foundation, Rainforest Alliance, Roundtable for a Sustainable Cocoa Economy, ինչպես նաև տարածաշրջանային ՀԿ-ների՝ Conservation Alliance, IITA և Solidaridad գործողությունների շնորհիվ: Այս կազմակերպությունները իրականացնում են կրթական ծրագրեր և օգնում ֆերմերներին գտնելու էկոլոգիապես և տնտեսապես կայուն ռեսուրսներ՝ իրենց գործունեությունը շարունակելու համար:

Որոշ ծրագրեր, որպես վերջին միջոց, աջակցում են ֆերմերներին բիոցիդներ ստանալու հարցում՝ որպես վտանգավոր թունաքիմիկատներին այլընտրանք: Այլ ծրագրեր խթանում են ճիշտ ոռոգման, պարարտացման, հողերի արդյունավետ կառավարման և խառը մշակաբույսերի (intercropping) օգտագործման պրակտիկաները: Վերջինս ենթադրում է Կակաոյի ծառերի շուրջ այլ պտղատու ծառերի կամ մշակաբույսերի տնկում, ինչը նպաստում է հողի առողջության պահպանմանը և էկոհամակարգի վերականգնմանը:

Որոշ ֆերմերներ այրում են հին, խմորման ենթարկված պտուղները և դրանք օգտագործում որպես պարարտանյութ՝ հողի սնուցման համար:

Անտառահատման դադարեցման համար առաջարկվում է ֆերմերներին վերատնկել Կակաոյի ծառերը արդեն օգտագործվող հողերում՝ կիրառելով վերը նշված կայուն գյուղատնտեսական մեթոդները:

### Ստվերում աճեցված կակաո
Կակաոյի պտուղները զարգացել են աճելու համար ստվերավոր՝ կենսաբազմազան խոնավ անտառի ծածկի տակ։ Արդեն առաջարկվել է, որ կակաոի ֆերմերները վերադառնան բնօրինակ և բնական գյուղատնտեսական մեթոդներին՝ աճեցնելով կակաոն բնական ծառածածկի մեջ և առանց արդեն գոյություն ունեցող ծառերը կտրելու։ Երբ տարածքը արդեն մաքրվել է, այլընտրանքային հնարավորություն կա։ Ծառեր, հատկապես պտղատու ծառեր տնկելը այգում և դրա շուրջը օգնում է կակաոյի գործվածքների աճին։ Այս ծառերը կարող են տրամադրել ստվեր կակաոյի բույսերին և լինել շրջակա միջավայրի համար թթվածնի վերականգնման աղբյուր։ Բացի այդ, կակաոն բարձր ծառերի տակ տնկելը պաշտպանում է ավելի փխրուն կակաոները ուղիղ արևից, ինչը մեծապես երկարացնում է դրանց արտադրողականությունը և դարձնում կակաոյի ծառը պակաս խոցելի հիվանդությունների նկատմամբ։ Տվյալ կարգով տնկելու ևս մեկ օգուտ է՝ նոր կենսաբառարանների ավելացումը թռչունների և միջատների համար։ Եթե ստվերային ծառերը պտղատու են, սա կարող է նաև ավելացնել ֆերմերի եկամուտը։ Այնուամենայնիվ, նման ստվերային ծածկույթի պարզեցումը կարող է սպառնալ կենսաբազմազանությանը։ Այդ պատճառով ստվերային կառուցվածքների բարդությունը պահպանելը շատ կարևոր է կենսաբազմազանության կորուստների դեմ պայքարելու համար։

Ստվերային ծառերը օրգանիկ նյութեր են վերադարձնում հողին՝ ընկած տերևների և փտած ճյուղերի միջոցով։ Այս ծառերի տրամադրած ստվերը նաև օգնում է պահպանել հողը խոնավ չոր եղանակներին, ինչը հանգեցնում է ավելի քիչ վնասակար ոռոգման մեթոդների կիրառմանը։ Ստվերային ծառերը կբարձրացնեն ներծծման մակարդակը և կհակազդեն հողի էռոզիային։ Քանի որ ստվերը խոչընդոտում է մոլախոտելի աճին, ֆերմերները կարող են ավելի քիչ կամ ընդհանրապես չօգտագործել դեղամիջոցներ, ինչը կարող է նվազեցնել «Կախարդի ավելներ» հիվանդության տարածումը այս բերքերում։ Ստվերում աճող կակաոյի բույսերը նպաստում են շրջակա միջավայրի կենսաբազմազանությանը՝ թույլ տալով բնական բնակչությունների և կենսաբառարանների բարգավաճում։ Վերջապես, ստվերն անհանգստացնող է նաև կակաոյի հին աճի բույսերի արտադրողականությունը պահպանելու և երկարացնելու համար։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Anim-Kwapong, G. J., Frimpong, E. B. (2004) Vulnerability and Adaptation Assessment Under the Netherlands Climate Change Studies Assistance Programme Phase 2 (NCCSAP2): Vulnerability of agriculture to climate change- impact of climate change on cocoa production. Ghana, Cocoa Research Institute of Ghana.
* Asase, A., Ofori-Frimpong, K., Ekpe, P.K. (2009). Fa. African Journal of Ecology, 48(2), 338–346.
* Bentley, J.W., Boa, E., Stonehouse, J. (2004). Neighbor Trees: Shade, Intercropping and Cacao in Ecuador. Human Ecology, 32(2), 241–270.
*
*Bisseleua, D.H.B., Missoup, A.D., Vidal, S. (2009). Biodiversity Conservation, Ecosystem 	Functioning, and Economic Incentives under Cocoa Agroforestry Intensification. Conservation Biology, 23(5), 1176–1184.
*England, P. (1993). Forest Protection and the Rights of Cocoa Farmers in Western Ghana. Journal of African Law, 37(2), 164–176.
*The European Chocolate and Cocoa Industry. (n.d.). Cocoa Farming: an Overview. https://web.archive.org/web/20131229002738/http://www.cocoafarming.org.uk/cocoa_farming_bw_v8_uk.pdf
*Gyimah-Brempong, K., Konadu Apraku, K. (1987). Structural Change in Supply Response of Ghanaian Cocoa Production: 1933–1983. The Journal of Developing Areas, 22(1), 59–70.
*Padwick, N. (2010). Fair Farming. Farmers Weekly, 152(9), 88–89.
*Piasentin, F., Klare-Repnik, L. (2004). Gro-Cocoa: Global Research on Cocoa. https://web.archive.org/web/20100706222044/http://www.cabi.org/Uploads/File/Gro%20Cocoa%20pdfs/gro-cocoa5.pdf
*Rice, R.A., Greenburg, R. (2000). Cacao Cultivation and the Conservation of Biological Diversity. Ambio, 29(3), 167–173.
*
*Styles, R. (21 January 2011). Green Business: Divine. http://www.theecologist.org/green_green_living/green_business/736265/green_business_divine.html
*World Cocoa Foundation. (n.d.) Sustainability Principles and Goals. https://web.archive.org/web/20120216033534/http://www.worldcocoafoundation.org/sustainability-principles-and-goals/
* Profile on Roundtable for a Sustainable Cocoa Economy. http://shapingsustainablemarkets.iied.org/roundtable-sustainable-cocoa-economy