Պուբարխե

**Պուբարխե,** սեռական հասունացման ժամանակ ցայլքի հատվածում մազածածկույթի առաջացում։ Սեռական հասունացման ժամանակ ի հայտ եկող վաղ ախտանիշներից մեկն է (սեռահասունացման երկրորդ նշանը՝ կանանց մոտ թելարխեից հետո և տղամարդկանց մոտ գոնադարխեից հետո)։ Սեռական հասունացման վաղ փուլը, որը հայտնի է որպես ադրենարխե, բնութագրվում է հետևյալ նշաններով՝ սեռական օրգանների մազերի աճ, թևատակում մազերի առկայություն, մեծահասակների ապոկրին գեղձերից առաջացած մարմնի հոտ, ակնե և մազերի ու մաշկի յուղոտության բարձրացում: Երեխաների և դեռահասների առողջության հանրագիտարանը, ըստ Տանների սանդղակի երկրորդ փուլի, որը համապատասխանում է սեռական օրգանների մազերի աճին, պուբարխեն սահմանում է որպես սեռական օրգանների մազերի աճ՝ որը տեղի է ունենում կանանց մոտ միջինում 11.6 տարեկան հասակում (9.3–13.9 տարեկան) և տղամարդկանց մոտ 12.6 տարեկանում (10.7–14.5 տարեկան): Այն նաև նկարագրում է, որ պուբարխեն դրսևորում է առնանդամի կամ սեռական շուրթերի վրա՝ փափուկ, բարակ, ուղիղ մազերի ձևավորմամբ։ Սեռական հասունության փուլերի ամբողջական նկարագրությանը աղյուսակ 1-ում։

Ուսումնասիրություններ են անցկացրել հասկանալու համար, թե արդյոք թելարխեն սեռական հասունացման սկիզբն է միայն կրծքագեղձերի զարգացմամբ, և պուբարխեն սեռական հասունացման սկիզբն է միայն սեռական օրգանների վրա մազերի զարգացմամբ, որը ներկայացնում է իրական սեռական հասունացման զարգացումը: Այն դիտարկողական, երկայնական կոհորտային ուսումնասիրություն է: Հետազոտության կոհորտը սահմանափակվել էր սևամորթ և սպիտակամորթ աղջիկների խմբերով, որոնք տասը տարի շարունակ զննվել են յուրաքանչյուր տարի: Ուսումնասիրության արդյունքում եզրակացվել է, որ պուբարխեն կարող է ներկայացվել որպես իրական սեռական հասունացում։

## Գնահատում
մինի|Դեռահասության շրջան։ Տղամարդու սեռական օրգանների և սեռական մազածածկույթի փուլերը ըստ Տանների
մինի|Սեռական հասունացման շրջանում կանանց սեռական օրգանների և սեռական մազածածկույթի փուլերը
Տանների սանդղակը ոսկե ստանդարտ է սեռական հասունացման աստիճանի որոշման համար: Կլինիկական պայմաններում այս սանդղակը հիմնականում օգտագործվում է բժիշկների, բուժքույրերի կամ այլ որակավորված առողջապահական ծառայություններ մատուցողների կողմից՝ որպես ֆիզիկական զննման բաղկացուցիչ մաս՝ երեխաների և դեռահասների մոտ սեռական հասունացման փուլը գնահատելու համար, սակայն որոշ դեպքերում սեռական հասունացման փուլը կարող է ինքնուրույն գնահատվել։

## Միջին տարիք
Պուբարխեի սկսվելու միջին տարիքը տատանվում է պայմանավորված բազմաթիվ գործոններով՝ շրջակա միջավայրի ազդեցություն, սնունդ, քաշ, ռասա և էթնիկ պատկանելություն, ինչպես նաև աշխարհագրական դիրք։ Ադրենարխեի հետևանքով առաջացած առաջին (և հաճախ անցողիկ) սեռական մազածածկույթը կարող է հայտնվել 10-ից 12 տարեկանում՝ պուբարխեի սկզբում։

### Շրջակա միջավայրի ազդեցություն
մինի|ԴԴՏ-ն և դրա նյութափոխանակության արգասիք ԴԴԵ-ն
Դեռահասների զարգացման վրա ազդող բազմաթիվ գործոններից մեկը շրջակա միջավայրի քիմիական թույներն են: 1970-ականների սկզբին ավելի քան 4000 մարդ պատահաբար ենթարկվել է պոլիբրոմացված բիֆենիլների ազդեցությանը։ Անցկացվել է հետազոտություն երեխա ունեցող կանանց շրջանում, որոնք հղիության շրջանում ենթարկվել են թույների ազդեցությանը, և այդ կանանց աղջիկների մոտ դաշտանային ցիկլը սկսվել է 11.6 տարեկանում, համեմատած այն աղջիկների հետ, որոնց մոտ դաշտանային ցիկլը սկսվել է 12.2-12.6 տարեկանում։ Առօրյա կյանքում մարդիկ ենթարկվում են տարբեր տեսակի թունաքիմիկատների ազդեցությանը, որոնց մեծ մասը վնասակար է ներզատական համակարգի համար: 1970-ականներին Միացյալ Նահանգներում արգելվել է դիքլորդիֆենիլտրիքլորէթանի և նրա նյութափոխանակության արգասիք դիքլորդիֆենիլ դիքլորէթանի կիրառումը, սակայն աշխարհի տարբեր երկրներ դեռևս օգտագործում են այդ թունաքիմիկատները։

### Աշխարհագրական դիրք և սննդային կարիքներ
Աշխարհագրական դիրքը և գոտիները նույնպես դեր են խաղում պուբարխեի դրսևորման ժամանակի վրա: Նիգերիայի տարբեր գոտիներում անցկացված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ հյուսիսարևելյան, հյուսիսարևմտյան և հարավարևմտյան շրջանների տղամարդկանց պուբարխեն ավելի վաղ է սկսվել, քան հարավարևելյան շրջանների տղամարդկանց մոտ, մինչդեռ Նիգերիայի հարավարևելյան շրջաններում կանանց պուբարխեն ուշացել է։ Այս շրջաններում հաշվի են առնվել նաև սոցիալ-տնտեսական դասերը: Նրանք պարզել են, որ ավելի բարձր տնտեսական կարգավիճակ ունեցողների մոտ վաղաժամ կամ վաղ սեռական հասունացման ռիսկը ավելի բարձր է կապված սննդի հեշտ հասանելիության հետ: Սնունդը կենսական կարևոր նշանակություն ունի դեռահասների զարգացման համար: Սննդային հավելումները՝ կալցիումը և վիտամինները (Վիտամին Դ-Ն) չեն բավարարվում ոսկրերի աճի համար, ինչը կարող է հանգեցնել աճի դանդաղմանը։ 2010 թվականի ամերիկացիների համար նախատեսված սննդային ուղեցույցներում նշվում է, որ 9-13 տարեկան աղջիկները պետք է օրական օգտագործեն 1400-2200 կալորիա, մինչդեռ 14-18 տարեկան աղջիկները՝ 1800-2400 կալորիա։

## Վաղաժամ պուբարխե
Վաղաժամ պուբարխեն վերաբերում է սեռական օրգանների շրջանում մազերի առաջացմանը՝ մինչև 8 տարեկան կանանց մոտ և մինչև 9 տարեկան տղամարդկանց մոտ։ Վաղ սկսվող սեռական հասունացումը «անավարտ, մասնակի կամ դիսոցացված վաղաժամ պուբարխե» նշաններից մեկն է, որ անավարտ սեռական հասունացումը վերաբերում է երկրորդային սեռական հատկանիշների վաղ զարգացմանը, ինչպիսիք են՝ վաղաժամ թելարխեն կամ վաղ սկսվող պուբարխեն։ Վաղաժամ ադրենարխեն օրգանիզմի կողմից նորմայում արտադրվող ստերոիդների քանակի ավելացումն է, որը վաղաժամ պուբարխեի ամենատարածված պատճառն է։ Վաղաժամ սեռական հասունացումը կապված է ադրենարխեի փուլում արտադրվող անդրոգենների մակարդակի հետ, որի դեպքում դեհիդրոէպիանդրոստերոն սուլֆատը կազմում է 40-130մկգ /դլ։

Այնուամենայնիվ, վաղաժամ պուբարխեն կարող է առաջանալ նաև ադրենարխեից անկախ: Վաղաժամ պուբարխեն դասակարգվում է երկու հիմնական խմբերի՝ իսկական վաղաժամ պուբարխե, որը ներառում է լրիվ և կենտրոնական վաղաժամ պուբարխեն և ոչ լրիվ պուբարխե, որն ունի երեք ենթաբազմություն՝ վաղաժամ թելարխե, վաղաժամ պուբարխե և մեկուսացված դաշտան։ Երբ բացառում են ադրենարխեն, մակերիկամների անդրոգենների արտադրության աճը, կենտրոնական սեռական հասունացումը և բոլոր հիվանդություն առաջացնող պայմանները՝ մեկուսացված վաղաժամ պուբարխե տերմինն օգտագործվում է սեռական հասունացման այլ հորմոնալ կամ ֆիզիկական փոփոխությունների բացակայության դեպքում՝ վաղ տարիքում սեռական հասունացման մազերի անհասկանալի զարգացումը նկարագրելու համար: Վաղաժամ պուբարխեն ախտորոշելիս պետք է հաշվի առնել նաև վաղաժամ պուբարխեի առաջացման այլ հնարավոր ցուցանիշները, ինչպիսիք են՝ հիպերանդրոգենեմիան (արյան մեջ անդրոգենների բարձր մակարդակ) և արականացումը:

Վաղաժամ պուբարխեն նաև հորմոնների և պուբարխեի հետ կապված այլ հիվանդությունների ախտանիշ է, ներառյալ պոլիկիստոզ ձվարանների համախտանիշը, դասական և ոչ դասական բնածին մակերիկամային հիպերպլազիան։

### Կլինիկական հետազոտություն
Երբ հայտնաբերվում է վաղաժամ պուբարխե, կլինիկական հետազոտությունը հիմնականում ներառում է օրգանիզմում անդրոգենների մակարդակի բարձրացմանը վկայող նշանների գնահատումը, ինչպես նաև մարմնի ընդհանուր աճը և ոսկրային տարիքը: Եթե այս գործոնները նորմալ են, ապա սա համարվում է «պարզ վաղաժամ պուբարխե», և խորհուրդ է տրվում վերահսկել դրա զարգացումը՝ վաղաժամ սեռական հասունացումը և դեռահասների պոլիկիստոզ ձվարանների համախտանիշը տարբերակելու համար: Եթե այս գործոնները, մասնավորապես մարմնի աճը և ոսկրային տարիքը, աճում են սովորականից ավելի արագ, կարող են նշանակվել տարբեր հորմոնային թեստեր: Այս թեստերը են՝ տեստոստերոնը, 17-OH-ը, դեհիդրոէպիանդրոստերոն սուլֆատը և Synacthen թեստը։

### Բուժում
Գիտնականները կարծում էին, որ վաղաժամ պուբարխեն էական ազդեցություն չունի օրգանիզմի վրա, և դա արտացոլվում է վաղաժամ պուբարխեի բուժման վերաբերյալ գիտական կոնսենսուսի բացակայությամբ։ Այնուամենայնիվ, այժմ կլինիկորեն ապացուցված է, որ այն կարող է նախորդել նյութափոխանակության համախտանիշին, որը դեռահասության շրջանում ձվարանների անդրոգենների ավելցուկի և հիպերինսուլինեմիայի կլինիկական պատճառ է։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ վաղաժամ պուբարխե և ցածր քաշ ունեցող կանայք մեծահասակ տարիքում ավելի ցածր հասակ են ունեցել՝ վաղաժամ պուբարխեի և սեռական հասունացման ավելի կարճ տևողության պատճառով։ Այս կանանց մոտ մետֆորմինի թերապիայի վերաբերյալ շարունակական ուսումնասիրություններ են իրականացվում՝ վերջնական հասակը բարելավելու նպատակով։ Մետֆորմինի օգտագործումը կլինիկորեն ապացուցված է, որ կանխում է ձվարանների հիպերանդրոգենիզմի զարգացումը վաղաժամ պուբարխե ունեցող կանանց մոտ։ Պատահականացված վերահսկիչ փորձարկումն ուսումնասիրել է մետֆորմին օրական 850 մգ-ի կիրառումը 12 ամիսների ընթացքումի, այն համեմատելով պլացեբոյի հետ։ Արդյունքները ցույց են տալիս, որ ինսուլինի նկատմամբ զգայունության, շիճուկային անդրոգենների, լիպիդների, ընդհանուր և ընդերային ճարպային զանգվածի վերաբերյալ բոլոր շեղումները վերացել են 6 ամսվա ընթացքում։ Բուժված խմբի տվյալները կրկին շարունակել են շեղվել նորմայից։ Հետագայում կոհորտային ուսումնասիրությունը կրկնել է այս արդյունքները։

## Ուշացած պուբարխե
Ուշացած պուբարխեն կարող է պայմանավորված լինել բազմաթիվ գործոններով: Սա կարող է ներառել հորմոնների անբավարարություն, բժշկական կամ գենետիկական խնդիրներ (օրինակ՝ Տերների համախտանիշ, հիպոգոնադոտրոպ հիպոգոնադիզմ) և քիմիական նյութեր, որոնք խանգարում են օրգանիզմում հորմոնների արտադրությանը: Երիտասարդ տղամարդկանց մոտ ֆերմենտների ֆունկցիայի վրա ազդող գենետիկ տարբերությունները կարող են ազդել մեզի միջոցով ստերոիդների արտազատման վրա: Սա իր հերթին կարող է ազդել սեռական օրգանների շրջանում մազերի զարգացման վրա։ Երիտասարդ կանանց մոտ կրծքագեղձերի և սեռական օրգանների մազերի զարգացումը կարող է տեղի ունենալ տարբեր ժամանակներում: Ոմանց մոտ կրծքագեղձերի զարգացումը կարող է նկատվել սեռական օրգանների մազերի աճը սկսվելուց առաջ և հակառակը: Հետևաբար, որոշելու համար, թե արդյոք սեռական հասունացման ուշացումը առողջական խնդիր է, թե ոչ, կարևոր է ուշադրություն դարձնել սեռական հասունացման նշաններին և դրա զարգացման հստակ ժամկետներին: Ուշացած սեռական հասունացման հիմքում ընկած պատճառի որոշումը կարող է իրականացվել հակամարմինների, կարիոտիպի և հորմոնների մակարդակի (օրինակ՝ կորտիզոլի, թիրեոտրոպ հորմոնի ) որոշման հատուկ թեստերի միջոցով։

### Մակերիկամային անբավարարություն
մինի|Մակերիկամ
Մակերիկամային անբավարարությունը կյանքին սպառնացող բժշկական վիճակ է, որի դեպքում վնասվում է մակերիկամը։ Սա հանգեցնում է հորմոնների, այդ թվում՝ գլյուկոկորտիկոիդների և միներալկորտիկոիդների, անբավարար արտադրությանը։ Այս տեսակի հորմոնները կարևոր են օրգանիզմի բազմաթիվ գործառույթների կարգավորման համար, և մակերիկամների կողմից արտադրվող այս հորմոնների անբավարար մակարդակի դեպքում կարող է առաջանալ առաջնային մակերիկամային անբավարարության։ Այս բժշկական վիճակով երիտասարդների մոտ կարելի է ակնկալել ուշացած սեռական հասունացում՝ սեռական օրգանների մազերի աճին նպաստող հորմոնների բացակայության պատճառով։ Հետևաբար, եթե առկա են մակերիկամային անբավարարության նշաններ և ախտանիշներ, ինչպիսիք են հոգնածությունը, թուլությունը, որովայնի ցավը կամ աուտոիմունային հիվանդության պատմությունը, մակերիկամային անբավարարությունը պետք է հաշվի առնել որպես ուշացած սեռական հասունացման հիմքում ընկած պատճառ։

### Տերների համախտանիշ
Տերների համախտանիշը գենետիկ հիվանդություն է, որն ազդում է նյարդերի ու ուղեղի վրա և կարող է հանգեցնել որոշակի ֆիզիկական և կլինիկական առանձնահատկությունների, ինչպիսիք են՝ որոշակի հիվանդությունների ավելի մեծ հավանականությունը, կարճ հասակը կամ ոչ նորմալ սրտի բաբախյունը։ Տերների համախտանիշ ունեցող որոշ անհատների մոտ սեռական օրգանների շրջանում մազերի նշանները և աճը երբեմն կարող են ուշանալ կամ նույնիսկ բացակայել: Սա հատկապես վերաբերում է Տերների համախտանիշով այն կանանց, ովքեր ունեն ձվարանների պաշարի անբավարարություն: Դրա հնարավոր բացատրություններից մեկն այն է, որ ձվարանները կարևոր են մակերիկամների կողմից դեհիդրոէպիանդրոստերոնի կարգավորման համար։ Դեհիդրոէպիանդրոստերոնի դերը տարբեր անդրոգենների վերափոխումն է, որոնք կարևոր դեր են խաղում սեռական հասունացման ընթացքում: Հետևաբար, անդրոգենների անհրաժեշտ մակարդակներին հասնելու համար կարող են անհրաժեշտ լինել անդրոգենների շատ ավելի բարձր մակարդակներ՝ համեմատած այն ձվարանների հետ՝ որոնք ճիշտ են գործում։

### Հիպոգոնադոտրոպ հիպոգոնադիզմ
Եվ տղամարդկանց, և կանանց մոտ սեռական հասունացման ուշացման մեկ այլ կարևոր պատճառ է հիպոգոնադոտրոպ հիպոգոնադիզմը, որի դեպքում տղամարդու և կնոջ սեռական օրգանները կամ ընդհանրապես չեն արտադրում սեռական հորմոններ կամ շատ քիչ են արտադրում։ Սա դեռահասների մոտ ժամանակավոր վիճակ է, որը սովորաբար առաջանում է տարբեր սթրեսներից, հիվանդություններից, ինչպիսիք են՝ ասթման, խոցային կոլիտը և մանգաղաբջջային սակավարյունությունը: Մասնավորապես տղամարդկանց մոտ այս վիճակը կհանգեցնի տեստոստերոնի ցածր մակարդակի: Իսկ տեստոստերոնի ցածր մակարդակը կարող է բարձրացնել այլ հորմոնների մակարդակը՝ լյուտեինացնող հորմոնի, ֆոլիկուլախթանիչ հորմոնի և գոնադոտրոպին ռիլիզինգ հորմոնի։ Հիպոգոնադոտրոպ հիպոգոնադիզմն ավելի տարածված է կանանց մոտ, այն սովորաբար զարգանում է այնպիսի պայմաններում, ինչպիսիք են անորեքսիան կամ ծանր ֆիզիկական վարժությունների կատարումը։ Այս իրավիճակները կարող են նպաստել մարմնի ճարպի նվազմանը, ինչպես նաև էստրոգենի արտադրության և սեկրեցիայի նվազմանը, ինչը կհանգեցնի պուբարխեր ուշացմանը, և դրա հետ մեկտեղ՝ սեռական հասունացման ուշացմանը: Հիպոգոնադոտրոպ հիպոգոնադիզմի պատճառ կարող են դառնալ նաև ձվարանների պաշարի անբավարարությունը և ձվարանների աուտոիմուն հիվանդությունները: Անկախ նրանից, թե հիպոգոնադոտրոպ հիպոգոնադիզմը ձեռքբերովի է, թե բնածին, և տղամարդկանց և կանանց մոտ միշտ կարևոր է անցկացնել մանրամասն ընտանեկան և սոցիալական պատմություն:

### Բուժում
Ուշացած պուբարխեի բուժման համար հստակեցված ընթացակարգերի կամ ուղեցույցներ տրամադրող երկրորդական աղբյուրների բացակայության պատճառով իրականացրել են բազմաթիվ ուսումնասիրություններ տղամարդկանց և կանանց մոտ լավագույնս ազդող բանաձևեր գտնելու համար: Սեռական հասունացման և աճի կոնստիտուցիոնալ ուշացումով ախտորոշված տղամարդկանց մոտ սեռական հասունացումը սկսելու համար օգտագործվում է ցածր դեղաչափերով տեստոստերոնի կարճատև կուրս։ Աճի կոնստիտուցիոնալ ուշացում ախտորոշված կանանց շրջանում սեռական հասունացումը սկսելու համար օգտագործվում է էստրոգենի կարճատև կուրս՝ ցածր դեղաչափերով։ Տեստոստերոնը հասանելի է բերանային կամ միջմկանային ներարկման միջոցով, որտեղ միջմկանային ներարկումը նախընտրելի տարբերակ է, քանի որ տեստոստերոնի բերանացի ընդունումը ունի լյարդի թունավորման կողմնակի ազդեցություններ: Էստրոգենը հասանելի է բերանային և միջմկանային ներարկման տարբերակներով. սակայն, բերանացի էստրոգենի ընդունումը նախընտրելի տարբերակ է։ Բուժումը սկսելուց և դրանից հետո դեռահասը պետք է գտնվի հսկողության տակ՝ սեռական հասունացման զարգացման համար, որը ներառում է կրծքագեղձերի զարգացումը կանանց մոտ և ամորձիների մեծացումը տղամարդկանց մոտ։

Հիպոգոնադոտրոպ հիպոգոնադիզմի համար բուժման ուղեցույց կամ ստանդարտ բուժում չկա, սակայն ստորև բերված աղյուսակը *(աղյուսակ 2)* ցույց է տալիս առկա բուժման տարբեր դեղաչափերը, ինչպես նաև սկզբնական և մեծահասակների համար նախատեսված դեղաչափերը։ Էստրոգենի և պրոգեստերոնի դեղաչափը, որը հայտնի է նաև որպես բերանային հակաբեղմնավորիչ կամ հորմոնալ հակաբեղմնավորիչ, չպետք է օգտագործվի սեռական հասունացում առաջացնելու համար: Տեստոստերոնի ենթամաշկային և բերանային դեղաչափը նույնպես նախընտրելի չէ տղամարդկանց մոտ սեռական հասունացում առաջացնելու համար:

Տերների համախտանիշով հիվանդների շրջանում բուժման դեղաչափերը տարբեր են։ Սկզբնական դեղաչափը մեծ մասամբ մեծահասակների դեղաչափի մի փոքր մասն է, բայց դա կարող է նույնպես տարբեր լինել։ Կանանց շրջանում սկսվում են ցածր դեղաչափերով և աստիճանաբար տիտրվում տարիների ընթացքում։ Բերանային դեղաչափերը նախընտրելի չեն, քանի որ դրանք առաջացնում են առաջին անցման նյութափոխանակության ռիսկ, որն ազդում է լյարդի նորմալ գործառույթի վրա։ Էստրոգենը նախընտրելի է ընդունել ենթամաշկային, օրինակ՝ պլաստիրը։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ Տերների համախտանիշով այն կանայք, որոնք օգտագործում էին էստրոգենի ենթամաշկային դեղաչափեր, նրանց ոսկրերում բարելավվել էր հանքային նյութի պարունակությունը և արգանդի զարգացումը։

## Տես նաև
* Արական սեռական հորմոններ
* Էստրոգեններ

## Ծանոթագրություն

Կատեգորիա:Անդրոլոգիա
Կատեգորիա:Գինեկոլոգիա
Կատեգորիա:Սեռական առողջություն