Նիկոլայ Կիրյուխին

**Նիկոլայ Իվանովիչ Կիրյուխին** (), խորհրդային զինվորական հրամանատար, գվարդիայի գեներալ-լեյտենանտ (1944 թվական), Խորհրդային Միության հերոս (1943 թվականի հոկտեմբերի 17-ին):

## Երիտասարդություն, հեղափոխություն, քաղաքացիական պատերազմ
Նիկոլայ Կիրյուխինը ծնվել է Մոսկվայում, դռնապահի ընտանիքում։ Ավարտել է քաղաքային երադասարանանոց ուսումնարան։ Աշխատել է գրաշար Պլեշչեևի, Ֆիլատովի և Լևենսոնի տպագրատներում։ 1913 թվականից եղել է ՌՍԴԱԿ անդամ։ 1913թ․ նոյեմբերին ձերբակալվել է և աքսորվել Տուլա, որտեղ նույնպես աշխատել է տպագրատանը։ 1914 թվականի նոյեմբերին կրկին ձերբակալվել է հեղափոխական գործունեությունը շարունակելու համար և այս անգամ աքսորվել Ենիսեյան գուբեռնիա։

Ռուսական կայսերական բանակ զորակոչվել է 1916 թվականի սեպտեմբերին, ծառայել է որպես շարքային զինվոր՝ 216-րդ պահուստային հետևակային գնդում, իսկ 1916 թվականի դեկտեմբերից՝ Պետրոգրադի մոտ գտնվող 2-րդ պահուստային գնդի գնդացրային ստորաբաժնում։ Մասնակցել է 1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությանը, ինչպես նաև հուլիսի 3-5-ի իրադարձություններին։ Ընտրվել է Պետրոգրադի աշխատավորների և զինվորների դեպուտատների սովետի անդամ։ 1917 թվականի սեպտեմբերին՝ որպես լրացուցիչ զորախմբի մաս, ուղարկվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ռումինական ռազմաճակատ, որտեղ կռվել է՝ որպես 7-րդ հրաձգային գնդի գնդացրային ջոկատի հրամանատար՝ 2-րդ հրաձգային դիվիզիայի կազմում։ 1918 թվականի փետրվարին զորացրվել է՝ ֆելդֆեբելի կոչումով։ Զորացրվելուց հետո աշխատել է Մոսկվայում՝ Կենտրոնական աշխատավորական կոոպերատիվի պահեստում՝ որպես բանվոր։

Կարմիր բանակին միացավ 1918 թվականի հունիսին։ Մասնակցել է Քաղաքացիական պատերազմին։ Ծառայությունը սկսել է որպես կարմիր բանակային Մոսկվայի 3-րդ հրաձգային գնդում, նույն տարվա օգոստոսին գնդի հետ մեկնել է Արևելյան ռազմաճակատ, կռվել է 1-ին Սիմբիրսկի հրաձգային դիվիզիայում որպես հրաձիգ և գնդացրորդ։ Սակայն շատ արագ՝ որպես նախահեղափոխական բոլշևիկ, տեղափոխվել է քաղաքական աշխատանքի և 1918 թվականի հոկտեմբերին նշանակվել է  Սիմբիրսկի 1-ին հրաձգային գնդի կոմիսար՝ 1-ին հավաքական Սիմբիրսկի Երկաթյա դիվիզիայի կազմում (որը 1918 թվականի նոյեմբերին վերանվանվել է 24-րդ Սիբիրյան Երկաթյա հրաձգային դիվիզիա)։ 1919 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ եղել է 72-րդ հրաձգային բրիգադի կոմիսարի տեղակալ։ Մասնակցել է Յարոսլավլի ապստամբության ճնշմանը, Արևելյան ռազմաճակատում՝ սպիտակ չեխերի և ծովակալ Ա. Վ. Կոլչակի զորքերի դեմ մղված մարտերին։ Դիվիզիայի հետ անցել է մարտական ուղի՝ Սիմբիրսկից մինչև Ակտյուբինսկ։

Մարտի 1920 թվականին սեփական ցանկությամբ անցել է հրամանատարական աշխատանքի նույն դիվիզիայում և ծառայել որպես վաշտի հրամանատար, հրամանատարի օգնական և գումարտակի հրամանատար 214-րդ, 213-րդ, 71-րդ և 70-րդ հրաձգային գնդերում։ 1920 թվականի ամռանը մասնակցել է խորհրդա-լեհական պատերազմին, կռվել է Մոզիրի և Լուցկի ուղղություններով, այնուհետև պայքարել է Սիմոն Վասիլևիչ Պետլյուրայի և Ստանիսլավ Նիկոդիմովիչ Բուլակ-Բալախովիչի բանդախմբերի դեմ։ Մարտերում բազմիցս աչքի է ընկել խիզախությամբ, ինչի համար պարգևատրվել է Կարմիր Դրոշի շքանշանով։ Քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում երեք անգամ վիրավորվել է, մեկ անգամ կոնտուզիա ստացել, ինչպես նաև հիվանդացել տիֆով։ Քաղաքացիական պատերազմի մասին իր հիշողությունները ամփոփված են երկու ուշագրավ աշխատություններում՝ «Ռազմական կոմիսարի օրագրից» (1928 թվական) և «Հրամանատարի օրագրից (1920 թվական))» (1930 թվական)։

## Միջպատերազմական շրջան
Միջպատերազմական շրջանում Ն. Ի. Կիրուխինը եղել է հրաձգային վաշտի հրամանատար, հրամանատարի օգնական և հրաձգային բատալյոնի հրամանատար՝ նույն 24-րդ Սիմբիրսկի Երկաթյա հրաձգային դիվիզիայում (որը այդ ժամանակ մտնում էր Ուկրաինական զինվորական շրջանի կազմի մեջ): 1924-1927 թվականներին ուսուցանել է ԲԳԿԲ -ի Մ. Վ. Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիայում: Ակադեմիան ավարտելուց հետո՝ 1927 թվականից՝ եղել է 102-րդ հրաձգային գնդի հրամանատարի օգնական՝ 34-րդ հրաձգային դիվիզիայում Պրիվոլժյան զինվորական շրջանի կազմում: 1929 թվականի մայիսից՝ 3-րդ հրաձգային գնդի հրամանատար-կոմիսար՝ 1-ին հրաձգային դիվիզիայում Պրիվոլժյան զինվորական շրջանի կազմում: 1930 թվականի հուլիսից՝  ԲԳԿԲ-ի Հրետանային վարչության 4-րդ բաժնի ղեկավար, 1932 թվականի հունիսից՝ ԲԳԿԲ-ի Գլխավոր Հրետանային վարչության Հրաձգային զինամթերքի վարչության պետի տեղակալ: 1935 թվականի հունվարից՝ 22-րդ հրաձգային դիվիզիայում 66-րդ հրաձգային գնդի հրամանատար-կոմիսար՝  Հյուսիսային Կովկասի զինվորական շրջանի կազմում, 1937 թվականի հունիսից՝ նույն զինվորական շրջանի 74-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար, 1938 թվականի փետրվարից՝ 14-րդ հրաձգային կորպուսի հրամանատար՝ Խարկովի զինվորական շրջանի կազմում, 1939 թվականի օգոստոսից՝ 55-րդ հրաձգային կորպուսի հրամանատար՝ այդ շրջանի կազմում: 1930-ական թվականներին ավարտել է բարձրագույն հրամանատարական կազմերի վերապատրաստման դասընթացները (1930 թվական), ինչպես նաև ԲԳԿԲ-ի  Մեխանիզացման և մոտոռացման Ռազմական ակադեմիային կից հրամանատարական կազմի վերապատրաստման դասընթացները (1935 թվական): 1940 թվականի հոկտեմբերից՝ դարձել է հետևակային զորքերի տեսուչ, այնուհետև՝ Մոսկվայի զինվորական շրջանի մարտական պատրաստության բաժնի ղեկավար:

## Հայրենական Մեծ Պատերազմ
Հայրենական մեծ պատերազմի սկսվելուց հետո Ն. Ի. Կիրյուխինը շարունակեց ծառայել նույն պաշտոնում։ 1941 թվականի սեպտեմբերից նա նշանակվեց 324-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար։ Այդ դիվիզիան 1941 թվականի դեկտեմբերից, լինելով Արևմտյան ճակատի 10-րդ բանակի կազմում, մասնակցել էր Տուլայի, իսկ 1942 թվականի փետրվարից՝ նույն ճակատի 16-րդ բանակի կազմում՝ Ռժև-Վյազմայի հարձակողական մարտերին։ 1942 թվականի մարտից նա ծառայում էր որպես 16-րդ բանակի հրամանատարի տեղակալ։ 1942 թվականի մարտի 13-ից ժամանակավորապես կատարում էր բանակի հրամանատարի պարտականությունները՝ փոխարինելով վիրավորված գեներալ-լեյտենանտ Կոնստանտին Ռոկոսովսկուն։ 1942 թվականի հունիսի 5-ից՝ 9-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի հրամանատար, որը Արևմտյան ճակատի 61-րդ բանակի կազմում պաշտպանական և հարձակողական մարտեր էր մղում Բելյով քաղաքի հարավ-արևմուտքում՝ պաշտպանելով Տուլայի ուղղությունը։ 1942 թվականի հոկտեմբերի 11-ից՝ Արևմտյան ճակատի 20-րդ բանակի հրամանատար։ Նոյեմբեր-դեկտեմբերին բանակը մասնակցեց երկրորդ Ռժև - Սիչևկայի հարձակողական գործողությանը (գործողություն «Մարս»), որի ընթացքում հարձակվեց Սիչևկայի ուղղությամբ, սակայն անհաջողության մատնվեց և ծանր կորուստներ կրեց։

1942 թվականի դեկտեմբերի 4-ին մարտական առաջադրանքը չկատարելու համար Ն. Ի. Կիրյուխինը ազատվեց 20-րդ բանակի հրամանատարի պաշտոնից և նշանակվեց Կալինինի ճակատի 29-րդ բանակի հրամանատարի տեղակալ։ 1943 թվականի փետրվարի 24-ից՝ 24-րդ հրաձգային կորպուսի հրամանատար։ Կորպուսը ներառված էր Կենտրոնական, այնուհետև՝ 1-ին Ուկրաինական ճակատների 60-րդ և 13-րդ բանակների կազմում։ Կորպուսի ստորաբաժանումները մասնակցեցին Կուրսկի ճակատամարտին։

Կենտրոնական ճակատի 60-րդ բանակի կազմում գործող 24-րդ հրաձգային կորպուսի հրամանատար, գեներալ-մայոր Ն. Ի. Կիրյուխինը հատկապես աչքի ընկավ Դնեպրի ճակատամարտում։ Կորպուսի ստորաբաժանումները շարժական մարտերով հատեցին Դեսնա գետը և շարունակեցին արագ առաջխաղացումը դեպի Դնեպր։ 1943 թվականի սեպտեմբերի 25-ին կորպուսն առանց դադարի հատել է Դնեպր գետը Կիևից հյուսիս գտնվող Գլեբովկա բնակավայրի շրջանում և գրավել պլացդարամ։ Հետագա մարտերում բազմաթիվ գերմանական հակահարվածները հետ էին մղվել, և գրավված տարածքը ոչ միայն պահպանվեց, այլև զգալիորեն ընդլայնվեց։

«Դնեպր գետը Կիևի հյուսիսում հաջողությամբ անցնելու, գետի արևմտյան ափին պինդ դիրքեր գրավելու և այդ ընթացքում դրսևորած խիզախության ու հերոսության համար» ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի Նախագահության 1943 թվականի հոկտեմբերի 17-ի հրամանագրով գեներալ-մայոր Նիկոլայ Իվանովիչ Կիրյուխինին շնորհվել է «Խորհրդային Միության հերոս» բարձր կոչումը՝ Լենինի շքանշանի և «Ոսկե աստղ» մեդալի հանձնմամբ։

Կորպուսը ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Ժիտոմիր-Բերդիչևյան, Ռովնո-Լուցկյան, Պրոսկուրով-Չեռնովիցյան, Լվով-Սանդոմիրյան հարձակողական գործողություններին։ 1944 թվականի հունվարի 17-ին Նիկոլայ Իվանովիչ Կիրյուխինին շնորհվել է գեներալ-լեյտենանտի կոչում։ 1944 թվականի օգոստոսի 15-ից՝ 1-ին, այնուհետև 4-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատների 38-րդ բանակի հրամանատարի տեղակալն էր։ Այս պաշտոնում նա մասնակցել է Կարպատա-Դուկլյան, Արևմտյան Կարպատյան, Մորավյան-Օստրավյան և Պրահայի համար հարձակողական գործողություններին։ Արևմտյան Կարպատյան գործողության ընթացքում Կիրյուխինը ղեկավարել է բանակի շարժական խումբը, որը մասնակցել է Նովի Սոնչ քաղաքի ազատագրմանը։

## Հետպատերազմական շրջան
Պատերազմից հետո Նիկոլայ Իվանովիչ Կիրյուխինը շարունակեց ծառայությունը՝ լինելով 38-րդ բանակի հրամանատարի տեղակալ։ 1945 թվականի ամռանը այդ բանակը տեղափոխվեց Լվովյան ռազմական շրջան։ 1946 թվականի փետրվարից մինչև 1948 թվականի նոյեմբերը Կիրյուխինը զբաղեցնում էր Պրիկարպատյան ռազմական շրջանի 13-րդ բանակի հրամանատարի տեղակալի պաշտոնը։ 1949 թվականի փետրվարից նա աշխատել է Մոսկվայի ինժեներա-տնտեսագիտական ինստիտուտում Ռազմական ամբիոնի վարիչ։ 1953 թվականի հուլիսին գեներալ-լեյտենանտ Կիրյուխինը հիվանդության պատճառով ուղարկվեց պահեստազոր։ Սակայն դրանից հետո նա ապրեց ընդամենը կես տարի։

Նա մահացել է Մոսկվայում՝ 1953 թվականի դեկտեմբերի 13-ին։ Թաղված է Մոսկվայի Նովոդևիչյան գերեզմանատանը։

## Ռազմական կոչումներ
* Գնդապետ (17.02.1936)
* Բրիգադի հրամանատար (13.02.1938)
* Դիվիզիայի հրամանատար (09.02.1939)
* Գեներալ-մայոր (04.06.1940)
* Գեներալ-լեյտենանտ (17.01.1944)

## Պարգևներ
**Խորհրդային Միության պարգևներ՝**

* «Խորհրդային Միության հերոս» կոչման «Ոսկե աստղ» մեդալ (17.10.1943, № 1815)
* Լենինի երկու շքանշան (17.10.1943, 21.02.1945)
* Կարմիր դրոշի չորս շքանշան (1921, 12.04.1942, 03.11.1944, 15.05.1951)
* Սուվորովի շքանշան, II աստիճան (23.09.1943)
* Բոգդան Խմելնիցկու շքանշան, II աստիճան (10.01.1944)
* Կարմիր աստղի շքանշան (22.02.1938)
* «Աշխատավոր-գյուղացի Կարմիր Բանակի 20 տարվա» մեդալ (1938)
* «Հաղթանակ Գերմանիայի նկատմամբ 1941–1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում» մեդալ (1945)
* «Խորհրդային բանակի և նավատորմի 30 տարվա» մեդալ (1948)

**Օտարերկրյա պարգևներ՝**

* Չեխոսլովակական «Ռազմական խաչ 1939–1945 թթ.»
* «Սպիտակ առյուծ» շքանշան, II աստիճան

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.

* *Коллектив авторов.* Великая Отечественная. Командармы. Военный биографический словарь / Под общей ред. М. Г. Вожакина. — М.; Жуковский: Кучково поле, 2005. — С. 92—93. — .

* *Коллектив авторов.* Великая Отечественная: Комдивы. Военный биографический словарь. Командиры стрелковых, горнострелковых дивизий, крымских, полярных, петрозаводских дивизий, дивизий ребольского направления, истребительных дивизий. (Ибянский — Печененко). — М.: Кучково поле, 2015. — Т. 4. — С. 199—201. — 330 экз. — .
* Орская биографическая энциклопедия. — Оренбург: ОАО «ИПК «Южный Урал», 2005. — 336 с.

## Արտաքին հղումներ
* 
* Кирюхин Николай Иванович на сайте Министерства обороны Российской Федерации
* Кирюхин Н. И.: «Харьковский биографический словарь. Генералы»
 
Կատեգորիա:Կուրսկի ճակատամարտի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ(բ) 18-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ