Զենոն Կիտիոնացի

**Զենոն Կիտիոնացի** (, ), հին հույն փիլիսոփա, ստոիկյան փիլիսոփայական դպրոցի հիմնադիր։ Մեծ ազդեցություն է ունեցել հին հունակական և հռոմեկանան  էթիկական մտքի զարգացման վրա։  Ստոիկյան դպրոցի ներկայացուցիչներ են եղել անտիկ փիլիսոփաներ Սենեկան և Էպիկտետոսը, ինչպես նաև  Հռոմի կայսր Մարկոս Ավրելիոսը։ Զենոնի փիլիսոփայությունը նպաստել է քրիստոնեական աշխարհայացքի ձևավորմանը։ Նոր ժամանակների մի շարք մեծ փիլիսոփաներ, որոնց շարքում էին  Թոմաս Մորը, Դեկարտը և Սպինոզան, նույնպես ոգեշնչվել են Զենոնի պահպանված աշխատություններով։

## Կենսագրությունը
 	
Զենոնը ծնվել էր մ.թ.ա. 334 և 333 թվականների միջակայքում Կիտիոն հունական գաղութում, ներկայումս Կիպրոսի Լառնակա քաղաքը։ Զենոնի հայրը ծագումով փյունիկիացի վաճառական էր։ Զենոնը նույնպես զբաղվում է վաճառականությամբ մինչև 42 տարեկանը։

Երեսուն տարեկան հասակում Զենոնը սկսկում է հետաքրքրվել փիլիսոփայությամբ։ Մ.թ.ա. 312 թվականին հաճախում է Ակադեմիա և կինիկ փիլիսոփաներ Կրիտես Թեմեացու և Ստիլպոն Մեգարացու  դասախոսություններին։ Ձևավորելով սեփական հայացքները ՝ Զենոնը սկսում է ուսուցանել  Ստոա Պոյկիլեյում (նկարազարդ սյունաշար), այստեղից է ծագում նրա հիմնած փիլիսոփայական դպրոցի անունը։

Զենոնին նկարագրել են որպես հոգնատանջ և արևահամարված մի մարդու, ով հետևում էր կինիների փիլիսոփայության և վարում էր ճգնավորի կյանք։ Նման ասկետիզմը  հատուկ էր նաև ստոիկյան փիլիսոփայույթան հետևորդներին։ Երբեմն Զենոնը իրեն թույլ էր տալիս նստել արևի տակ, թուզ ուտել և գինի խմել։ Դա նրա կենցաղում ամենամեծ շռայլությունն էր։ Կինիկներից Զենոնը փոխառնում է կտրուկ խոսլեաձևը, խելագար վարքագիծը և Աթենքի մեծահարուստներինի փնովելու սովորությունը։ Նա միշտ քայլում է աղքատների և մուրացկանների բազմությունով շրջապատված և երբեմն ինքն էր գումար մուրում։

3-րդ դարի պատմաբան Դիոգենես Լայերտացին իր «Նշանավոր փիլիսոփաների կյանքը, ուսմունքն ու հայացքները» () աշխատությունում գրում է, որ Զենոնը գրեթե չուներ կին ընկերներ։ Նա նախընտրում էր տղամարդկանց և պատանիների ներկայությունը։ Նա ստիպված կին աղախին է վարձում, որպեսզի կնատյացի հաբավ ձեռք չբերի։ Հայնտի է, որ որոշ ժամանակ Զենոնը ապրել է իր աշակերտ Պերսևսի (մ.թ.ա 306-243) հետ, ով նրա սիրեկանն էր, ծառան և անձնական քարտուղարը։  Երբ Մակեդոնիայի արքա Անիգոնոս II Գոնատասը հրավիրում է Զենոնին իր մոտ որպես խորհրդականի, նա իր փոխարեն ուղարկում է Պերսևսին, ով հետագայում կարևոր տեղ է զբաղեցնում մակեդոնյան արքունիքում։

Զենոնը մահացել է մ.թ.ա 262 և 261 միջակայքում։ Զենոնի մահվան պատմությունը շարադրված է Դիոգենես Լաերտիոսի աշխատությունում։ Մի օր դպրոցից տուն վերադառնալիս Զենոնը սայթաքում և ընկնում է՝ ջարդելով ոտքի մատը։  Զենոնը ընկալում է դա որպես կանխանշան և ինքն իրեն խեղդամահ է անում։ Այդ ժամանակ նա 72 տարեկան էր։ Զենոնի մահից հետո նրան հաջորդում է նրա  աշակերտ Կլինտ Ասոսցին (մ.թ.ա 306-243), ով դառնում է տոիկյան դպրոցի առաջնորդը։

## Փիլիսոփայությունը

Զենոնի փիլիսոփայությունը իր մեջ ընդգրկում էր լոգիկան, գիտելիքի տեսությունը, ֆիզիկան  և էթիկան, վերջինը կենտրոնական տեղ էր զբաղեցնում նրա աշխարհայացքում։ Նա ուսուցանում էր, որ երջանկությունը կայանում է տիեզերքը տնօրինող  աստվածային կամքը ընկալելու և դրանով առաջնոդվելու մեջ։ Լոգիկայի և գիտելիքի տեսության ասպարեզում  նա հետևել է Անտիսթենեսի և Դիոդորոս Քրոնոսի գաղափարներին, ֆիզիկայում ՝ Հերակլիտի ուսմունքին։

Զենոնի իր մտքերը շարադրել է կոշտ, բայց ազդեցիկ հունարենով։ Նրա ամբողջական ստեղծագործությունները մեզ չեն հասել, պահպանվել են միայն առանձին հատվածներ։

### Էթիկա

right|thumb| ''Զենոնը միջնադարյան գիտնականի հագուստով «Նյուրնբերգյան քրոնիկներում»

Կինիկների նման Զենոնը ընդունում էր միակ,  եզակի և պարզ ճշմարտության գոյությունը։ Դա առաքինությունն է, որը պետք է մարդու կյանքի միակ ճշմարիտ նպատակը լինի։ Ի տարբերութուն կինիկների, Զենոնը կարծում էր, որ բարոյապես չեզոք երևույթները մարդկանց համար չպետք է արժեք լինեն։

Զենոնը քարոզում էր, որ մարդը կհաղթահարի աշխարհը այն ժամանակ, երբ  կկարողանա հաղթահարել ինքն իրեն։ Նա իր աշակերտների ուսուցանում էր ապատիայի ()  կարևորագոյն արժեքը, որը կրքերի և հուզմունքների բացակայությունում էր կայանում։ Միայն սեփական զգացմունքները և ֆիզիկական ցանկություների կառավարման ճանապարհով է հնարավոր հասնել իմաստությունը ընկալելու և դրանով առաջնորդվելու կարողությանը։ Իմաստությունը հասանելի է դառնում մտավոր վարժությունների և լիակատար կենտրոնացման շնորհիվ։ Զենոնը համարում էր, որ ստոիկյան փիլիսոփայությանը հետևող մարդը աստիճանաբար կազատվի ցավի և գայթակղությունների հանդեպ իր ունեցած կախվածություններից։
 
Զենոնը ներկայացնում է կաթեկոն () հասկացությունը, որը թարգմանվում է որպես «պատեհ գործողություններ», «տիեզերական կարգին հարիր քայլեր»,  կամ  «վայել պահելաձև»։ Այն իրենից  ներկայացնում էր բնական օրենքներին լիակատար հետևող մարդու նկարագրությունը։  Ստոիկները պետք է լինեին կաթորթոմատա՝ բանականության և իմաստության հիման վրա ձեռքբերված կաթեկոն պահելաձևում հմտացած ։

Զենոնի փիլիսոփայությունը փորձում էր հաշտեցնել հասարակական պայմանականություննրը ժխտող կինիկների և պարտքի սուր զգացում ունեցող ստոիկների  աշխարհայացքները։ Զենոնը իր հետևորդներին քարոզում է համակերպվել ճակատագրի հետ, քանի որ ինչ եղել է, դա պետք է լիներ և իմաստ չունի դժգոհել հանգամանքներից։ Ստոիզիզը հսկայական ազդեցությու է ունենալու քրիստոնեական աշխարհընկալման վրա, սակայն որոշ հետազոտողներ համարում են, որ այլ իր ուսմունքով ավելի մոտ է դաոսիզմին, վեդանտա փիլիսոփայական համակարգին և սուֆիզմին, քան քրիստոնեությանը կամ իսլամին։

Որոշ վկայությունների համաձայն Զենոնը հեղինակել էր «Պետություն» տրակտատը, որը մեզ չի հասել։ Այն գրվել էր ի նմանակում, կամ ի հակադրություն Պլատոնի հայտնի համանուն աշխատությանը։ Այն ներկայացնում էր Զենոնի պատկերացրած կատարյալ ստոիկյան հասարակությունը, որը հիմնված էր լինելու էգալիտար սկզբունքների վրա։ Զենոնի նկարագրած հասարակությունում կանայք և տղամարդիկ ապրելու էին պարզ ու ասկետիկ կյանքով։

Զենոնը մի շարք հակասական դրույնթերի հեղինակ է։  Նա պաշտպանում էր հանրակրթական համակարգի վերացումը և համարում էր, որ միայն առաքինի մարդկանց պետք է քաղաքացիության շնորհվի։ Նա կանանց և տղամարդկանց կատարյալ հավասարությունը կողմնակից էր և պաշտպանում էր  կանանց համընդհանուր պատկանելիության սկզբունքը, որը փաստացի «ազատ սիրո» քարոզ էր հանդիսանում։ Զենոնը ընդունում էր ձեռնաշարժությունը, նույնասեռականությունը  և մարմնավաճառությունը, սակայն դեմ էր դավաճանություններին և խրախուսում էր կանանց ավելի համեստ պահվածքը ։ Զենոնը համարում էր, որ իմաստուն մարդը պետք է երեխաներ ունենա և որ աստվածների տաճարները, դատարանները և փողը հարկավոր չեն ռացիոնալ սկզբունքներով առաջնորդվող հասարակության համար։  Հասարակությունը պետք է համախմբվի միայն սիրո հիման վրա։

### Ֆիզիկա

Իր «Մետաֆիզիկա» աշխատությունում Զենոնը գրում է,  որ ամբողջ տիեզերքը մի միասնական Աստված է, գերբնական բանականության աղբյուր, որի յուրաքանչյուր հատված ենթարկվում է ամբողջին։  Զենոնը Հերակլիտից փոխառնում է աստվածային և ստեղծարար կրակի մասին պատկերացումները։ Այդ կենսական ուժը գործում է ամբողջ տիեզերքում և կառավարում է պասիվ մատերիան։ Տիեզերքը իր հերթին անվերջ անցնում է ձևավորման և կործանման շրջաններով։ Առաջնային կրակը դառնում է օդ, օդը՝ ջուր, ջրի մի փոքր մասը վերափոխվում է հողի, հողը նորից դառնում  է օդ և օդը վերջում վերածվում է կրակի։

Զենոնը հավատում էր, որ մարդկանց ոգիները և տիեզեքրի միասնական ոգին նույն  կենսարար կրակի տարրերն են կազմում։ Բնության կարգն այնպիսին է, որ բարին վերջիվերջո հաղթում է, իսկ չարի առաջխաղացումը կասեցվում է։  Բացարձակ ճակատագիրն է կարգավորում  տիեզերքը և նրան հնարավոր է ազատ կամք վերագրել։

## Աշխատությունները

Դիոգենես Լայերտացին գրանցել է Զենոնի հետևյալ աշխատությունների վերնագրերը.

*Կյանքը համաձայն բնական օրենքների
*Ներքին մղումը, կամ մարդկային էությունը
*Հուզմունքների  մասին
*Պարտքի մասին
*Օրենքի մասին
*Հունական կրթությունը 
*Տեսլականի մասին
*Ամբողջ աշխարհի մասին
*Կանխանշանների մասին
*Պյութագորասի խնդիրների մասին
*Համըդհանրությունների մասին
*Ոճային բազմազանություննեի մասին
*Հոմերոսյան խնդիրները, հինգ գրքով
*Պոեզիայի ընթերցումները
*Հռետորության ձեռնարկը
*Լուծումները 
*Հերքման արվեստի երկու գրքերը 
*Կրատեսի մասին հիշողություները
*Էթիկա

Առանձին նշվել է Զենոնի «Պետություն» տրակտատի մասին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի հույն փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 4-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ստոյիկականություն
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հույն գրողներ
Կատեգորիա:Կիպրացի գրողներ
Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Հույն փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ինքնասպան փիլիսոփաներ