Հապալաս

**Հապալասենի**, բազմամյա ծաղկավոր բույսերի տարածված խումբ՝ կապույտ կամ մանուշակագույն պտուղներով։ Այն դասվում է *Cyanococcus* բաժնին՝ որպես *[[Հապալասենի սովորական|Vaccinium]]* ցեղի մաս։  Vaccinium-ը ներառում է նաև լոռամրգին և Մադեյրա հապալասը։ Առևտրային հապալասը՝ ինչպես վայրի (ցածրաթուփ), այնպես էլ մշակված (բարձրաթուփ), արմատներով Հյուսիսային Ամերիկայից է։ Բարձրաթուփ հապալասի սորտերը Եվրոպա են հասել 1930-ականներին։
thumb|right|Հապալասի պտղի հասունության տարբեր փուլեր. IG- անհաս կանաչ, GP- կանաչ-վարդագույն, BP-կապույտ-վարդագույն և R-հասած.

Հապալասենին բավականին տարածված թուփ է, որի չափը կարող է տատանվել 10 սանտիմետրից մինչև 4 մետր։ Հապալասի արդյունաբերական արտադրության մեջ փոքր, սիսեռի չափի հատապտուղներով տեսակները, որոնք աճում են ցածր աճող թփերի վրա, հայտնի են որպես «ցածրաթուփ հապալաս» (հոմանիշը՝ «վայրի հապալաս»), մինչդեռ ավելի մեծ հատապտուղներ ունեցող տեսակները, որոնք աճում են ավելի բարձրահասակ թփերի վրա, հայտնի են որպես «բարձրաթուփ հապալաս»։ Կանադան ցածրահասակ հապալասի առաջատար արտադրողն է, մինչդեռ Միացյալ Նահանգները արտադրում է բարձրահասակ հապալասի համաշխարհային ծավալի շուրջ 40%-ը։ Վերջերս հապալասի արդյունաբերությունը սկսել է զարգանալ նաև Հայաստանում։

## Մշակման ծագումը և պատմությունը
thumb|Մշակված հապալասի թփի ծաղիկներ։
thumb|Թարմ հապալաս։
Vaccinium ցեղի տեսակները հիմնականում ներկայացված են Հյուսիսային Ամերիկայում, Եվրոպայում և Ասիայում։ Մի շարք առևտրային առումով մատչելի տեսակներ գալիս են Հյուսիսային Ամերիկայից, մասամբ՝ Ատլանտիկական Կանադայից և Միացյալ Նահանգների հյուսիսարևելյան հատվածներից։ Կանադայի բնիկ ժողովուրդները հազարամյակներ շարունակ օգտագործել են վայրի հապալաս։ Բարձրաթուփ հապալասն առաջին անգամ աճեցվել Է Նյու Ջերսիում 20-րդ դարի սկզբին։

Հյուսիսային Ամերիկայից հապալասի բնիկ տեսակները արդյունաբերական մասշտաբով աճեցվում են Ավստրալիայի հարավային կիսագնդում, Նոր Զելանդիայում և Հարավային Ամերիկայի երկրներում։ Կոլումբիական կամ Անդյան հապալասը՝ Vaccinium meridionale-ը, վայրի է և լայնորեն հասանելի է տեղական շուկայում։

## Բնութագիր
Կանադայում վայրի բնության մեջ աճում են հապալասի հինգ տեսակներ, այդ թվում՝ Vaccinium myrtilloides, Vaccinium angustifolium և Vaccinium corymbosum, որոնք աճում են անտառում կամ ճահիճների մոտ։ Վայրի հապալասը չի տնկվում ֆերմերների կողմից, այլ աճեցվում է հատապտուղների դաշտերում, որոնք նման են անապատների։ Վայրի հապալասը բազմանում է խաչաձև փոշոտման միջոցով, յուրաքանչյուր սերմից ստացվում է տարբեր գենետիկ կազմով բույս, որը նույն տեսակների մոտ առաջացնում է աճի, արտադրողականության, գույնի, տերևների բնութագրերի, հիվանդությունների դեմ կայունության, բույրի և պտղի այլ բնութագրերի տարբերություններ։ Մայր բույսն առաջացնում է ստորգետնյա ցողուններ՝ կոճղարմատներ, որոնք առաջացնում են ցանց։ Ծաղիկներիև տերևի բողբոջները զարգանում են բույսի ցողունների երկայնքով ընդհատումներով, յուրաքանչյուր ծաղկի բողբոջ առաջացնում է 5-6 ծաղիկ, որոնք ի վերջո վերածվում են պտուղների։ Վայրի հապալասը նախընտրում է հողի թթվային միջավայր՝ 4,2-5,2 pH-ով և չափավոր խոնավությամբ։ Ցածրաթուփ հապալասի պտղատվությունը կախված է փոշոտման աստիճանից, կլոնի գենետիկայից, հողի բերրիությունից, ջրի առկայությունից, միջատների տարածվածությունից, բույսերի հիվանդությունների տարածվածությունից և այլն։ Վայրի հասուն հապալասի միջին զանգվածը 0,3 գ է։

Բարձրաթուփ հապալասը նախընտրում է ավազոտ կամ ավազակավ հողերը, ունի մակերեսային արմատային համակարգ և հեշտությամբ է կլանում պարարտանյութերը։ Բարձրաթուփ հապալասի տերևները կարող են լինել ինչպես թափվող, այնպես էլ մշտադալար, ձվաձևից մինչև նշտարաձև, 1-8 սմ երկարությամբ և 0,5-3,5 սմ լայնությամբ։ Ծաղիկները զանգակաձև են, սպիտակ, գունատ վարդագույն կամ կարմիր, երբեմն՝ կանաչավուն երանգով։

Պտուղը 5-16 մմ տրամագծով հատապտուղ է, որը վերջում լայնանում է։ Սկզբում պտուղը գունատ կանաչավուն է, ապա կարմրավուն մանուշակագույն և վերջապես հավասարաչափ կապույտ, երբ հասունանում է։ Դրանք ծածկված են փոշիավոր էպիկուտիկուլյար մոմի պաշտպանիչ շերտով։ Երբ պտուղները հասունանում են, դրանք սովորաբար ունեն քաղցր համ՝ փոփոխական թթվայնությամբ։ Հապալասի թփերը սովորաբար պտուղ են տալիս աճող սեզոնի կեսին. պտղաբերության ժամանակը կախված է տեղային պայմաններից, ինչպիսիք են կլիման, բարձրությունը և լայնությունը, ուստի հյուսիսային կիսագնդում բերքատվության ժամանակը կարող է տարբեր լինել՝ մայիսից օգոստոս։

## Տեսակներ

*** (բարձրաթուփ հապալաս)
**Vaccinium boreale* (հյուսիսային հապալաս)
**Vaccinium caesariense* (Նյու Ջերսիի հապալաս)
**Vaccinium corymbosum* (հյուսիսային բարձրաթուփ հապալաս)
**Vaccinium darrowii* (մտադալար հապալաս)
**Vaccinium elliottii* (հապալաս *Էլիոթ*)
**Vaccinium formosum* (հարավային հապալաս)
**Vaccinium fuscatum* (սև բարձրաթուփ հապալաս)
**Vaccinium hirsutum* (մազմզուկավոր հապալաս)
**Vaccinium myrsinites* (փայլուն հապալաս)
**Vaccinium myrtilloides* (թավշյա տերևային կամ կանադական հապալաս)
**Vaccinium pallidum* (չորահողային հապալաս)
**Vaccinium simulatum* (բարձրլեռնային բարձրաթուփ հապալաս)
**Vaccinium tenellum* (հարավային հապալաս)
**Vaccinium virgatum* (նապաստակի աչք)


File: Wild Blueberry in autumn foliage.JPG|Վայրի հապալաս աշնանային սաղարթում, հոկտեմբեր, Փայլոթ լեռ, Հյուսիսային Կարոլինա
File:Maturing blueberry.jpg|Հասունացող հապալա «Պոլյարիս» (*Vaccinium corymbosum*)
File:Vaccinium fruits.JPG|Հապալասների հավաքածու․ նշված են  հատապտուղներին բնորոշ չափերը՝ սանտիմետրերով։.


Ցածրաթուփ տեսակներից են *V. angustifolium*, *V. boreale*, *V. mytilloides*, *V. pallidum*, and *V. angustifolium* × *V. corymbosum։*

## Օգտագործում խոհանոցում
մինի|Հապալասով կարկանդակ
Հապալասը վաճառվում է թարմ կամ վերամշակվում է որպես առանձին արագ սառեցված միրգ, խյուս, հյութ:Դրանք նաև կարող են օգտագործվել տարբեր սպառողական ապրանքների մեջ, ինչպիսիք են դոնդողները, մուրաբաները, կարկանդակները, կեքսերը, մաֆինները, տարբեր նախուտեստները, նրբաբլիթները կամ չոր նախաճաշերի հավելումները։

Հապալասի ջեմը պատրաստվում է հապալասով, շաքարով, ջրով և մրգային պեկտինով։

Հապալասի գինին պատրաստվում է հատապտուղների պտղամսից և կեղևից, որոնք խմորվում են, այնուհետև հասունանում։ Սովորաբար օգտագործվում են ցածրաթուփ տեսակները։

### Սննդանյութեր

Հապալասը բաղկացած է 14% ածխաջրերից, 0,7% սպիտակուցներից, 0,3% ճարպերից և 84% ջրից (աղյուսակ)։ Դրանք պարունակում են միկրոտարրերի փոքր քանակություն՝ չափավոր մակարդակներով (համեմատած համապատասխան ամենօրյա պահանջների հետ) անհրաժեշտ սննդային հանքանյութ մանգան, վիտամին C, վիտամին K և դիետիկ մանրաթելեր (աղյուսակ)։ Ընդհանուր առմամբ, հապալասի սննդային պարունակությունը կազմում է օրական պահանջի ցածր տոկոսը (աղյուսակ)։ 100 գրամ չափաբաժինը ապահովում է համեմատաբար փոքր քանակությամբ սննդային էներգիա՝ 240 կիլոՋոուլ (57 կկալ)։

### Ֆիտոքիմիկատներ
Հապալասը պարունակում է անտոցիաններ, այլ ֆենոլներ և տարբեր ֆիտոքիմիկատներ, որոնց կենսաբանական ազդեցությունները դեռ ուսումնասիրվում են։ Պոլիֆենոլների վերաբերյալ ուսումնասիրությունների մեծ մասն իրականացվել է հապալասի բարձրաթուփ սորտերի (V. corymbosum) օգտագործմամբ, մինչդեռ ցածրաթուփ (վայրի) հապալասի (V. angustifolium) պոլիֆենոլների և անտոցիանների պարունակությունը գերազանցում է բարձրաթուփ սորտերի մեջ հայտնաբերված արժեքներին։

File:Vaccinium fruit.JPG|Հապալասի կտրվածք, որը ցույց է տալիս, թե ինչպես սառչելուց և հետո հալվելուց հետո պտղի անտոցիանները կարող են ներթափանցել վնասված բջիջներ՝ գունավորելով դրանց մարմինը։
File:Anthocyanidine.svg|Անտոցիանինների (ապահովում են հապալասի կապույտ գունավորումը) կառուցվածքը։


## Մշակում
մինի|Հապալասի բերքը աճման շրջանում։
Հապալասը կարելի է հավաքել կիսաքաղցր կամ վայրի թփերից։

Սովորաբար վայրի հապալասի գույնը, ի տարբերություն մշակովի բարձրաթուփի, ունի ավելի ինտենսիվ գույն։ Վայրի տերմինն ընդունվել է որպես շուկայավարման տերմին՝ ցածրաթուփ հապալասի վերահսկվող տեղական տնկիների բերքի համար։ Թփերը կտրվում կամ այրվում են երկու տարին մեկ, ուշադրություն են դարձնում նաև վնասատուների դեմ պայքարին։

Հապալասի շատ բարձրաթուփ սորտեր կան, որոնք առանձնանում են բազմազանությամբ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի յուրովի հատկություններ։ «Նապաստակի աչք» տեսակը գալիս է Հյուսիսային Ամերիկայից, 21-րդ դարում դրա հիմնական արտադրողը Թեքսաս նահանգն է։

Հապալասի հաջող մշակումը հողի pH-ի թթվայնության չափերին ուշադրություն է պահանջում։

Հապալասի թփերը հաճախ լրացուցիչ պարարտացման կարիք ունեն, սակայն ազոտով ավելորդ պարարտացումը կարող է վնասել բույսերի առողջությանը, ինչի մասին վկայում են տերևների վրա տեսանելի այրվածքները՝ հարուցված ազոտով։

### Աճման շրջաններ
thumb|Բարձրաթուփ հապալասի աճման շրջանները (2008 թվականի տվյալներով)

Հապալասիարտադրության մեծ մասը բաժին է ընկնում ԱՄՆ-ին․ ծավալներով աչքի են ընկնում Բրիտանական Կոլումբիան, Մերիլենդը, Արևմտյան Օրեգոնը, Միչիգանը, Նյու Ջերսին, Հյուսիսային Կարոլինան և Վաշինգտոնը։ Պերուն, Իսպանիան և Մեքսիկան նույնպես զգալի արտադրական ծավալներ են ապահովում՝ սկսած 2018 թվականից։

#### ԱՄՆ
2018 թվականին Օրեգոնում արտադրվել է ամենաշատ մշակված հապալասը՝ 59 միլիոն գրամ։ 2017-ին խոշոր արտադրողներ են եղել՝ ըստ նվազման կարգի Ջորջիան, Միչիգանը, Նյու Ջերսին, Կալիֆոռնիան և Հյուսիսային Կարոլինան։

Նյու Ջերսի նահանգի Համոնթոն քաղաքը հավակնում է լինել «հապալասի մայրաքաղաքը», քանի որ Նյու Ջերսիում աճեցված հապալասի ավելի քան 80%-ը գալիս է այս քաղաքից։ Ամեն տարի քաղաքում անցկացվում է մեծ փառատոն, որին հավաքվում են հազարավոր մարդիկ։

Մենը հայտնի է իր վայրի հապալասով, սակայն նահանգի ցածրաթուփ (վայրի) և բարձրաթուփ հապալասները միասին կազմում են Հյուսիսային Ամերիկայում աճեցված արտադրանքի միայն 10%-ը։ Մոտ 44,000 հեկտար մշակվում է ֆերմերների կողմից, սակայն տարեկան բերք է հավաքվում այդ տարածքների միայն կեսից՝ էտման մեթոդների տարբերությունների պատճառով։ Վայրի հապալասը Մենի պաշտոնական պտուղն է։

#### Կանադա
[thumb|Wild blueberry fields in [Nova Scotia, Canada]]

Վայրի և մշակված հապալասի Կանադական արտադրությունը 2015 թվականին կազմել է 166,000 տոննա՝ 262 միլիոն դոլար արժողությամբ, ինչը երկրում արտադրված ամենամեծ պտղատու բերքն է եղել և կազմել է մրգերի արդյունաբերության ամբողջ արժեքի 29%-ը։

Բրիտանական Կոլումբիան Կանադայում աճեցված հապալասի ամենամեծ արտադրողն է եղել՝ 2015 թվականին հավաքելով 70,000 տոննա, ինչը հապալասի աշխարհի ամենամեծ արտադրությունն է եղել՝ ըստ տարածաշրջանի։

Ատլանտիկական Կանադային բաժին է ընկնում Հյուսիսային Ամերիկայում վայրի թփերի տարեկան արտադրության ընդհանուր ծավալի մոտավորապես կեսը, իսկ 2015-ին ամենամեծ ծավալը եղել է Նյու Բրանսուիկում, 2016-ին ծավալն աճել է։ Նոր Շոտլանդիան, Փրինս Էդվարդ կղզին և Քվեբեկը նույնպես խոշոր արտադրողներ են։ Նոր Շոտլանդիան վայրի հապալասը ճանաչում է որպես իր պաշտոնական նահանգսային հատապտուղ, Իսկ Նոր Շոտլանդիայի Օքսֆորդ քաղաքը հայտնի է որպես Կանադայում «վայրի հապալասի մայրաքաղաք»։

Քվեբեկը նույնպես վայրի հապալասի արտադրության խոշոր կենտորն է։ Միջին հաշվով, Քվեբեկի վայրի հապալասի 80%-ը հավաքվում է ֆերմերային տնտեսություններում (21 միլիոն գրամ), մնացած 20%-ը հավաքվում է հանրային անտառներից (5 միլիոն գրամ)։ Քվեբեկում վայրի հապալասի բերքի մոտ 95%-ը սառեցվում է նահանգից արտահանման համար։[thumb|right|170px|''[Vaccinium meridionale*, a wild species found in the Andes]]

==== Եվրոպա ====
Բարձրաթուփ հապալասն առաջին անգամ ներմուծվել է [[Գերմանիա]], [[Շվեդիա]] և [[Նիդերլանդներ|Նիդեռլանդներ]] 1930-ականներին և այդ ժամանակից ի վեր տարածվել Է Եվրոպայի շատ այլ երկրներում։ V. corymbosum տեսակը [[Ռումինիա]]յում սկսել է մշակվել միայն 2018-ից և այդ ժամանակաշրջանից ի վեր վաճառքը արագորեն աճել է։ 2018 թվականի դրությամբ այն մնում է համեմատաբար անձեռնմխելի՝ [[վնասատու]]ների և [[Բույսերի հիվանդություններ|հիվանդությունների]] տեսանկյունից։

==== Հարավային կիսագունդ ====
Հարավային կիսագնդում [[Բրազիլիա]]ն, [[Չիլի]]ն, [[Արգենտինա]]ն, [[Պերու]]ն, [[Ուրուգվայ]]ը, [[Նոր Զելանդիա]]ն, [[Ավստրալիա]]ն, [[Հարավային Աֆրիկա]]ն և [[Զիմբաբվե]]ն հապալաս են աճեցնում արդյունաբերական մասշտաբներով։

Բրազիլիայում հապալասն արտադրվում է Ռիո Գրանդե դու Սուլ, [[Սանտա Կատարինա]], [[Պարանա (նահանգ)|Պարանա]], [[Սան Պաուլո]]ւ և Մինաս Ջերայս նահանգներում։ Հապալասը առաջին անգամ [[Ավստրալիա]] է հասել 1950-ականներին, սակայն փորձն անհաջող է եղել։ 1970-ականների սկզբին Վիկտորիա նահանգի գյուղատնտեսության նախարարությունը սերմեր է ներմուծել ԱՄՆ-ից, և սկսվել են բուծման փորձարկումները։ Աշխատանքները շարունակվել են  1970-ականների կեսերց, երբ ստեղծվել է *Ավստրալիայի հապալաս արտադրողների ասոցիացիան*։

=== Վնասատուներ և հիվանդություններ ===
==== Հիվանդություններ ====
2018 թվականի դրությամբ V. corymbosum-ը համեմատաբար անձեռնմխելի է մնում [[Ռումինիա]]յում՝ վնասատուների և հիվանդությունների տեսանկյունից, ներառյալ Phytophthora cinnamomi-ն, Monilinia vaccinii-corymbosi-ն, Botryosphaeria corticis-ն, Godronia cassandrae-ն, Phomopsis sp.-ն, Botrytis cinerea-ն, Naohidemyces vaccinii-ն, Microsphaera penicillata var․ vaccinii-ն։ Տարածված են տարբեր վիրուսային հիվանդություններ։

==== Վնասատուների վերահսկում ====
===== Պեստիցիդներ =====
[[Դուստ]]ը սկսել են օգտագործել 1939 թ.-ին հայտնաբերվելուց անմիջապես հետո, և մի քանի տարի անց՝ 1940-ականների կեսերին, հյուսիսային Ամերիկայում դրա օգտագործման վերաբերյալ հետազոտություններ են սկսվել։

Քանի որ «վայրի»-ն շուկայական տերմին է, որը սովորաբար օգտագործվում է բոլոր ցածրաթուփ հապալասների համար, դա չի նշանակում, որ նման հապալասը [[թունաքիմիկատներ]]ից զերծ է։

Միջատասպանների օգտագործման և ազդեցության եղանակները պետք է տարբեր լինեն, որպեսզի խուսափեն ինվազիվ Drosophila suzukii վնասատուի կողմից դիմադրության զարգացումից։.

Որոշ միջատասպաններ կարող են արդյունավետ չլինել՝ վնասելով նաև վնասատուների բնական թշնամիներին։ Օրինակ, illinoia pepperi-ի վերամշակումը կարող է նվազեցնել նրա [[գիշատիչներ]]ի պոպուլյացիան։ Rhagoletis mendax-ի համար [[կաոլինիտ]]ը նվազեցրել է նաև Diachasma alloeum-ի [[պարազիտոիդ]]ի արդյունավետությունը։ Գիշատիչ վնասատու Harpalus erraticus-ը ավելի մեծ ընտրողականություն ունի միջատասպանների նկատմամբ։

===== Համաշխարհային կարանտին =====
Rhagoletis mendax-ը [[Բույսերի կարանտինային վնասատուներ և հիվանդություններ|բույսերի կարանտինային վնասատու]] է աշխարհի որոշ երկրների բուսասանիտարական ռեժիմներում։

== Արտադրություն ==


2021 թվականին հապալասի համաշխարհային արտադրությունը (ցածրաթուփը և բարձրաթուփը միասին) կազմել է 1,1 միլիոն [[տոննա]], [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ն առաջատար է՝ համաշխարհային արտադրության 32%-ով, [[Պերու]]ն՝ 20%-ով և [[Կանադա]]ն՝ 13%-ով (աղյուսակ)։

2019-ին Կանադան վայրի հապալասի ամենամեծ արտադրողն է եղել, հիմնականում [[Քվեբեկ]]ում և [[Ատլանտիկական Կանադա|Ատլանտյան նահանգներում]], սակայն 2017 թվականից ի վեր Կանադայի վայրի հապալասի արտադրությունը նվազել է՝ ավելի շահութաբեր աճեցված բարձրաթուփ հապալասի արտադրությանն անցման պատճառով։ Բրիտանական Կոլումբիան 2019 թվականին արտադրել է կանադական բարձրաթուփ հապալասի բերքի 93%-ը։

== Ծանոթագրություններ ==


== Լրացուցիչ գրականություն ==
*Retamales, J. B., Hancock, J. F. (2012). *Blueberries* (Crop Production Science in Horticulture). CABI. 
*
*Wright, Virginia (2011). *The Wild Blueberry Book*. Down East Books. .

== Արտաքին հղումներ ==
*[http://extension.umaine.edu/blueberries/factsheets/production/wild-blueberry-culture-in-maine Wild Blueberry Culture in Maine, by David E. Yarborough, University of Maine, February 2015] 
*[https://njaes.rutgers.edu/blueberry-bulletin/ *The Blueberry Bulletin'']

Կատեգորիա:Թփեր
Կատեգորիա:Ծաղկավոր բույսեր
Կատեգորիա:Հատապտուղներ
Կատեգորիա:Մրգեր