Մկրտիչ Ներսիսյան

**Մկրտիչ Գեղամի Ներսիսյան** (), հայ պատմաբան։ Պատմական գիտությունների դոկտոր (1946), պրոֆեսոր (1947), ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1950)։ ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1961)։

## Կենսագրություն
Մկրտիչ Գեղամի Ներսիսյանը ծնվել է 1909 թ. Աշտարակի շրջանի Փարպի գյուղում։ 1923 թվականին ավարտել է գյուղի յոթնամյա դպրոցը։ 1927 թվականին ավարտել է Երևանի Խ. Աբովյանի անվան միջնակարգ դպրոցը, իսկ 1931 թվականին Երևանի պետական համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետը։

1931-1937 թվականներին եղել է ՀԿԿ Կենտկոմին կից կուսակցության պատմության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող։ 1938-1940 թվականներին ԽՍՀՄ ԳԱ հայկական մասնաճյուղի (Արմֆան) պատմության և նյութական կուլտուրայի ինստիտուտում աշխատել է որպես ավագ գիտաշխատող, 1940-1941 թվականներին՝ տնօրեն։
մինի|Մկրտիչ Ներսիսյանի հուշատախտակը Երևանում
Թեկնածուական թեզը պաշտպանել է 1939 թվականին, դոկտորականը՝ 1946 թվականին։ 1941-1943 թվականներին մասնակցել է գերմանական ֆաշիզմի դեմ մղած Հայրենական մեծ պատերազմին, վիրավորվել Կովկասի պաշտպանության համար մղված մարտերից մեկում։

1944-1946 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտի տնօրենի տեղակալ, 1946-1950 թվականներին՝ ՀԿԿ Կենտկոմին առընթեր մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի հայկական մասնաճյուղի տնօրենի տեղակալ։

1947 թվականին նրան շնորհվել է պրոֆեսորի կոչում։ 1950 թվականին ընտրվել Է ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս և մինչև 1962 թվականը վարել է հասարակական գիտությունների գծով փոխնախագահի պաշտոնը։ 1962-1966 թվականներին եղել Է ՀԽՍՀ ԳԱ հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար, 1966-1977 թվականներին եղել է Երևանի պետական համալսարանի ռեկտոր։ 1977 թվականից մինչև կյանքի վերջը աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտում որպես հայ-ռուսական հարաբերությունների պատմության բաժնի վարիչ։

1931-1968 թվականներին Մկրտիչ Ներսիսյանը գիտական գործունեության հետ զբաղվել է նաև մանկավարժական աշխատանքով. հայ ժողովրդի պատմություն է դասավանդել Խ. Աբովյանի անվան հայկական և Վ. Բրյուսովի անվան ռուսաց և օտար լեզուների մանկավարժական ինստիտուտներում, ԵՊՀ-ում։ 1937-1941 թվականներին եղել է ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի դեկան, 1949-1954 թթ.՝ հայ ժողովրդի պատմության ամբիոնի վարիչ։

Մկրտիչ Ներսիսյանը հեղինակել է հոդվածներ, փաստաթղթերի ժողովածուներ, մենագրութուններ։

Ունի մեծ վաստակ Օսմանյան կայսրության կազմակերպած հայոց Մեծ եղեռնի պատմության լուսաբանման գործում։ Ռ. Սահակյանի հետ կազմել և խմբագրել է «Геноцид армян в османской империи» փաստաթղթերի և նյութերի ստվարածավալ ժողովածուն։

Մասնակցել է մի շարք ուսումնական ձեռնարկների և կոլեկտիվ աշխատությունների ստեղծմանը, որոնցից հիշարժան է «Հայ ժողովրդի պատմություն, հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը» (Եր., 1972, 1985 և ռուս.՝ 1980) գիրքը։ Նրա ղեկավարությամբ ու խորհրդատվությամբ պաշտպանվել է թեկնածուական ու դոկտորական ավելի քան 20 ատենախոսություն։

1958 թվականին հիմնադրել է «Պատմա-բանասիրական հանդեսը», որի անփոփոխ գլխավոր խմբագիրն էր մինչև կյանքի վերջը։ 1967 թվականին նա հիմնադրել է նաև «Բանբեր Երևանի համալսարանի» քառամսյա հանդեսը։

Մկրտիչ Ներսիսյանը եղել է Հայաստանի կոմկուսի XV, XXIV, XXVI համագումարների պատգամավոր, բազմիցս ընտրվել ՀԿԿ կենտկոմի և Երևանի քաղկոմի անդամ, ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի և ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի VII, VIII, IX գումարումների պատգամավոր։

## Գիտական ուսումնասիրություններ
Դեռևս 1930-ական թթ․ երիտասարդ պատմաբանը հրապարակեց մի շարք աշխատություններ Հայաստանի և Անդրկովկասի հեղափոխական շարժումների վերաբերյալ։ Այդ շրջանում նա լույս ընծայեց գրքեր ու հոդվածներ Ստեփան Շահումյանի, Բաքվի կոմունայի, Մայիսյան ապստամբության, 1918-1920 թթ․ Հայաստանում տիրող տնտեսական ու քաղաքական դրության մասին։ Պրոֆեսոր Կ․ Ղազարյանի հետ նա կազմեց «Առաջին մասսայական հեղափոխական շարժումները Հայաստանում» փաստաթղթերի արժեքավոր ժողովածուն (1932 թ․)։ Երկրորդ ժողովածուն ևս կազմվեց Մ․ Ներսիսյանի մասնակցությամբ՝ ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Աղասի Խանջյանի առաջաբանով, որը նվիրված է Հայաստանի առաջին կոմունիստական երիտասարդական միության՝ «Սպարտակի» պատմությանը։

Մ․ Ներսիսյանը զբաղվել է նաև XVIII և XIX դարերի պատմության խնդիրներով։ 1939 թ․ նա պաշտպանեց թեկնածուական դիսերտացիա «Նարոդնիկական խմբակները Անդրկովկասում 1870-1880 թթ․» թեմայով։ Այն լույս ընծայվեց 1940 թ․ և կարևոր խոսք էր խորհրդահայ պատմագիտության մեջ։ Հեղինակը առաջին անգամ քննության առնելով հայ նարոդնիկաության հարցը, հերքում էր այն տեսակետը, թե հեղափոխական նարոդնիկությունը օտար երևույթ է եղել Հայաստանի և Անդրկովկասի համար։ Հենվելով արխիվային և այլ աղբյուրների հարուստ տվյալների վրա, Մ․ Ներսիսյանը  ցույց տվեց, որ Անդրկովկասի հեղափոխական տարաստիճան մտավորականության մի մասը 1860-1880 թթ․ գործուն մասնակցություն ունեցավ համառուսական հեղափոխական իրադարձություններին, և որ դեմոկրատական երիտասարդ սերնդի հենց այդ թևի ներկայացուցիչներն էին, որ ընդգրկվեցին հեղափոխական նարոդնիկական շարժման մեջ։ Աշխատության մեջ բերված են հետաքրքիր տվյալներ հայ հեղափոխական նարոդնիկների կյանքի ու գործունեության, նրանց հայացքների ու ծրագրերի մասին։

Պրոֆեսոր Մ․ Ներսիսյանի գիտական աշխատությունների մեջ զգալի տեղ են զբաղեցնում Օսմանյան կայսրության դեմ ուղղված հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական շարժման պատմությանը նվիրված ուսումնասիրությունները։ Իր «Հայ ժողովրդի պայքարը թուրքական բռնապետության դեմ 1850-1870 թթ․» մենագրությունը որպես դոկտորական դիսերտացիա հաջողությամբ պաշտպանեց 1946 թ․։ Այդ ծանրակշիռ գիտական հետազոտությունը, որը լույս տեսավ 1955 թ․, աչքի է ընկնում հարցերի խորը քննությամբ։ Այստեղ հեղինակը փաստական հարուստ նյութի վրա պատկերում է արևմտահայության ծանր կացությունը XIX դարի 50-80-ական թթ․, շարադրում նրա հերոսական մաքառումը, ազատագրական շարժման ընթացքը, բացահայտում է այդ շարժման կապերը հարևան ժողովուրդների հակասուլթանական ընդվզումների հետ, հայ ազատագրական պայքարի սոցիալ-դասակարգային բովանդակությունը և շարժիչ ուժերը, արևմտյան տերությունների հետադիմական, հակահայկական դիրքորոշումը, հայ ազատագրական շարժման ռուսական կողմնորոշումը և այլ հարցեր։ Մ․ Ներսիսյանը ցույց է տվել արևմտահայ ազատագրական շարժման ինքնաբուխ, ժողովրդական-համազգային բնույթը, նրա գաղափարախոսության առաջադեմ և դեմոկրատական էությունը։ 1940-ական թթ․ ստեղծված այդ կապիտալ աշխատությունում տեղ չեն գտել այդ տարիներին տարածում գտած սոցիոլոգիզմի պատմագիտական դրույթները։ Մ․ Ներսիսյանը լուսաբանել է Ռափայել Պատկանյանի, Րաֆֆու, Գ․ Արծրունու, Գ․ Սրվանձտյանի և այլ նշանավոր գործիչների դաղափարների գնահատության հարցեր։ Պատմաբանի այս աշխատությունը խորհրդային շրջանում բարձր գնահատականի էր արժանացել ինչպես հանրապետական, այնպես էլ կենտրոնական մամուլում (ՀՍՍՀ  ԳԱԱ «Տեղեկագիր», "Вопросы истории", "Советское востоковедение")։ Մ․ Ներսիսյանի այս դիսերտացիան խորհրդահայ պատմագիտության մեջ սկիզբ դրեց արևմտահայ ազգային-ազատագրական պայքարի պատմության գիտական ուսումնասիրության գործին։

Մ․ Ներսիսյանը նաև գրել է հոդվածներ 1862 թ․ Զեյթունի ապստամբության, արևմտահայերի կոտորածների, հայ ազատագրական պայքարի հերոս Անդրանիկի և հարակից այլ հարցերի մասին։ 1965 թ․ հեղինակի «Ժողովրդական հերոսը» խորագիրը կրող հոդվածը, որտեղ առաջին անգամ խորհրդահայ պատմագիտության մեջ տրվեց ականավոր հայրենասեր, հայդուկ, տաղանդավոր զորահրամանատար Անդրանիկի կերպարը, նրա հերոսական կյանքի ու գործի հիմնավոր բնութագիրը։ Պատմաբանի գնահատականները եղել են օբյեկտիվ, գիտական։ Հեղինակը գրել է, որ ժողովրդական հերոսը ունեցել նաև վրիպումներ․ «Նա միշտ չէ, որ հստակ պատկերացում ուներ իր ժողովրդի ազատագրության ճիշտ ուղու մասին, միշտ չէ, որ ըմբռնել է բարեկամի ու հովանավորողի դիմակ հագած «մեծ տերությունների» խարդախ քաղաքականությունը։ Բայց Անդրանիկը ոչ քաղաքագետ էր և ոչ էլ դիվանագետ․․․նա մարտիկ էր, պարտիզան ու զորավար․ նրա կոչումն էր կազմակերպել զինված ելույթներ բռնակալների դեմ ու զենքի ձեռքին կռվել ժողովրդի ազատության համար։ Եվ այդ նա անում էր չգերազանցված հերոսությամբ ու վարպետությամբ»**։**

1966 թ․ Մ․ Ներսիսյանի խմբագրությամբ և նախաձեռնությամբ լույս տեսավ «Հայերի գենոցիդը Օսմանյան կայսրության մեջ» կապիտալ և շատ արժեքավոր ժողովածուն (ռուսերեն) , որտեղ ներկայացվում էր Աբդուլ Համիդի և երիտթուրքերի մասսայական կոտորածների արյունոտ քաղաքականությունը արևմտահայերի նկատմամբ։ Ժողովածուն պարունակում է արխիվային փաստաթղթեր, կարևոր պաշտոնական նյութեր, զանազան պետությունների դեսպանների, արտաքին գործեր նախարարների և այլ պետական գործիչների զեկուցագրեր, ապա կոտորածների ականատեսների՝ հայ, արաբ, թուրք, ինչպես նաև եվրոպական միսիոներների վկայություններ։ Իր չափազանց հարուստ նյութերով (հայկական, ռուսական, անգլիական, գերմանական, ֆրանսիական, իսպանական, թուրքական, արաբական և այլն), հայերի ցեղասպանությանը նվիրված այս ժողովածուն փաստագրական մի անհերքելի վկայագրություն է թուրքերի ոճրագործությունների և արևմտահայության մեծ ողբերգության մասին։ Ժողովածուն նոր լրացումներով վերահրատարկվեց 1982 թ․։

Պատմաբանի գիտական ուսումնասիրությունների մի մասն էլ նվիրված էր հայ-ռուսական պատմական կապերի և հարաբերությունների խնդրին։ 1944 թ․ լույս տեսավ «Ա․Վ․ Սուվորովը և ռուս-հայկական հարաբերությունները 1770-1790-ական թթ․» աշխատությունը, որը հետագայում՝ 1981 թ․ զգալի լրացումներով հրատարակվեց նաև ռուսերեն լեզվով։ 1956-1961 թթ․ լույս տեսավ հեղինակի «Ռուս-հայկական հարաբերությունների պատմությունից» երկհատոր հոդվածների ժողովածուն (ռուսերեն), որտեղ քննարկվում են XVIII- XIX դարերի հայ-ռուսական պատմական կապերին և քաղաքական հարաբերություններին վերաբերող մի շարք հարցեր։ Այդ թեմաներին նա անդրադարձավ նաև հետագա տարիներին՝ գրելով մի շարք հոդվածներ, որոնցում մասնավորապես լուսաբանվում են Արևելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին և այդ ակտի պատմական նշանակությունը, հայ ժողովրդի ռուսական կողմնորոշումը, Դ․Վ․ Դավիդովը Հայաստանում (1826 թ․), Երևանի ազատագրումը ռուսական բանակի կողմից 1827 թ․, հայ կամավորների և աշխարհազորականների մասնակցությունը ռուս-պարսկական 1826-1828 թթ․, ռուս-թուրքական 1828-1829 թթ․ պատերազմներին և այլն։

Մ․ Ներսիսյանը ուսումնասիրություններ ունի նաև ռուս առաջին հեղափոխականների՝ դեկաբրիստների վերաբերյալ։ 1958 թ․ հրատարակվում է «Դեկաբրիստները Հայաստանում» աշխատությունը, որի ռուսերեն թարգմանությունը լույս տեսավ 1975 թ․։ Աշխատելով «Դեկաբրիստները Հայաստանում»թեմայի վրա, Ներսիսյանը հայտնաբերում է բազում փաստաթղթեր տվյալ հարցի վերաբերյալ։  Առաջինը նա հայտնաբերեց ու հրապարակեց դեկաբրիստներ Ե․ Լաչինովի գրառումները, Դ․ Իսկրիցկու և Վ․ Վոլխովսկու նամակները Անդրկովկասի, Ի․ Բուրցովի զեկուցագրերը ռուս-թուրքական 1828-1829 թ․ պատերազմի վերաբերյալ և այլն։ Իր «Նոր տվյալներ դեկաբրիստների մասին» հոդվածում բազմաթիվ տվյալներ են բերված Ուկրաինայում ապստամբած հայտնի Չեռնիգովյան գնդի զինվորների սոցիալական ու ազգային կազմի մասին։

Գիտական արժեքավոր աշխատություն է պատմաբանի «1812 թ․ Հայրենական պատերազմը և Կովկասի ժողովուրդները», որը լույս տեսավ 1965 թ․ ռուսերեն լեզվով։ Արժեքավոր հոդվածներ է նվիրել հայ ժողովրդի XVIII դարի երկրորդ կեսի և XIX դարի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական հարցերին, հասարակական գործիչներին, գիտության ու մշակույթի նշանավոր դեմքերին։ Դրանցից են «Հայ կամավորները ռուս-թուրքական 1787-1791 թթ․ պատերազմում», «Ա․ Վ․ Սուվորովի հայ զինակիցներն ու բարեկամները», «Աբովյանի առաջին հրապարակային ելույթը»,«Առաջին հայ ուտոպիստ-սոցիալիստը» (Դ․Դ․ Ախշարումով), «Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական դրությունը 1860-1880-ական թթ․», «Արևմտահայերի ազատագրական պայքարը թուրքական դեսպոտիզմի դեմ և արևմտյան պետությունները», «Պրոֆեսոր Լեոյի պատմագիտական ժառանգությունը» հոդվածներն ու հաղորդումները։ «1812 թ․ Հայրենական պատերազմը և Կովկասի ժողովուրդները» և «Դեկաբրիստները Հայաստանում» աշխատությունների մեջ կոնկրետ դրվագներ են լուսաբանված Ռուսաստանի և Կովկասի ժողովուրդների միջև ստեղծված ռազմական համագործակցության վերաբերյալ ****։

## Մահ
Վախճանվել է 1999 թվականի հունվարի 28-ին, Երևանում և թաղվել իր ծննդավայր Փարպիում։

## Պարգևներ, մրցանակներ
1961 թվականին Մկրտիչ Ներսիսյանն արժանացել Է ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործչի կոչման։ Պարգևատրվել է Լենինի (1970), Աշխատանքային կարմիր դրոշի (1953), ժողովուրդների բարեկամության շքանշաններով (1980), և ԵՊՀ ոսկե մեդալներով։

1995 թվականին պարգևատրվել է «Մովսես Խորենացի» մեդալով (առաջինը Հայաստանում)։

## Աշխատություններ
* Առաջին մասսայական- հեղափոխական շարժումները Հայաստանում։ (Մայիսյան ապստամբություն)։ Նյութեր և փաստաթղթեր/ Կազմ. Կ. Ղազարյան, Մ. Ներսիսյան. - Եր.։ Պետհրատ. - 1932. - 462 էջ. - (ՀԿ(բ) կ ԿԿ կից կուս-պատմ. ին-տ)։
* «Դաշնակցական դրախտավայրը» կամ սովի և մահվան աշխարհը։ Եր.։ Պետհրատ. - 1932. - 58 էջ։
* Մայիսյան ապստամբությունը Հայաստանում։ Երիտ. բոլշևիկ. - 1932. - № 5. - էջ 29-42; № 6 . - էջ 51-59։
* «Սպարտակի» պատմության առթիվ. - Լենինյան ուղի. - 1932. - № 6-7. - էջ 92-98։ Դանիելյան Հ. Սպարտակը Հայաստանում. - Մ. – 1931. - Գրախոսություն։
* Նրանց չհաջողվեց ծածկել ոճիրը։ (26-ի սպանության հայտնաբերումը և Անդրկովկասի հակահեղափոխական կուսակցությունները)։ Խորհրդային. Հայաստան. - 1932. - 20 սեպտեմբերի։
* Նոյեմբերյան հեղափոխությունը Հայաստանում։ Եր.։ Կուսհրատ. - 1935. - 178 էջ։
* Սպարտակ. 1917-1920։ Հուշեր և վավերագրեր /Կազմ. Մ. Ներսիսյան, Հ. Մամիկոնյան, Ս. Ասատրյան. - Եր.։ Կուսհրատ. - 1935. - 210 էջ։ (ՀԼԿԵՄ պատմ., ժողովածու 1/ՀԿ (բ) ԿԿ-ին կից. կուս. պատմ. ին-տի կոմերիտ. պատմ. սեկցիա)։
* Положение рабочего класса в дашнакской Армении։ «Коммунист». - 1935. - 8 апреля.
* Պուշկինի Կովկաս կատարած առաջին այցը։- «Խորհրդ. Հայաստան». - 1937. - 4 փետրվարի։
* Բաքվի 26 կոմունարները։ «Խորհրդ. Հայաստան». - 1939. - 20 սեպտեմբերի։
* Крепостное право в России։ «Коммунист». - 1939. - 16 января.
* Նարոդնիկական խմբակներն Անդրկովկասում։ Եր.։ Արմֆանի հրատ. - 1940. - 120 էջ. - (ԽՍՀՄ ԳԱ հայկ. ֆիլիալ)։
* Ակադեմիկ Հ. Մանանդյանի նոր աշխատությունը. - Խորհրդ. Հայաստան. - 1940. - 26 փետրվարի։ Մանանդյան Հ. Հ., Տիգրան Բ և Հռոմը. - Եր.։ Արմֆանի հրատ. - 1940. - 230 էջ. - Գրախոսություն։
* Նարոդնիկական խմբակներն Անդրկովկասում 1870-1880 թթ.։ «Խորհրդային Հայաստան». - 1940. - 26 մարտի։
* В. И. Ленин и освобождение армянского народа։ Изв. / АрмФАН СССР. - 1940. - № 4-5. - С. 1-9.
* Предисловие.։ Брюсов В. Летопись исторических судеб армянского народа։ Ер. - 1940. - С. V-XI.
* Установление советской власти в Армении։ (Краткий исторический обзор)։ Коммунист. - 1940. - 14 ноября.
* 26 бакинских коммунаров։ Коммунист. - 1940. - 20 сентабря.
* Արխիվային մի նոր փաստաթուղթ 1812 թ. հայրենական պատերազմի մասին։ Տեղեկագիր ՍՍՌՄ ԳԱ հայկ. ֆիլիալի. - 1941. - № 5-6. - էջ 45-48.
* Դավիթ-Բեկի շարժման արձագանքները Վասպուրականում և հարևան գավառներում։ Տեղեկագիր ՍՍՌՄ ԳԱ հայկ. ֆիլիալի. - 1941. - № 5-6. - էջ 73-75.
* Հովսեփ Էմին։ Տեղեկագիր ՍՍՌՄ ԳԱ հայկ. ֆիլիալի. - 1941. - № 1. - էջ 41-60:
* Խաչատոր Աբովյանի մի պատմվածք [տպագրված «Արշալույս Արարատյան» լրագրում «Աշխարհիկ բարբառ Երևանցի հայոց» խորագրի տակ]։ «Սովետ. Հայաստան». - 1941. - 10 մայիսի։
* Новые документы о Х. Абовяне։ Коммунист. - 1941. - 11 января.
* Ա. Վ. Սուվորովը և ռուս-հայկական հարաբերությունները 1770-1790 թթ.: Տեղեկագիր ՍՍՌՄ ԳԱ հայկ. ֆիլիալ. Սերիա 1. Հաս. գիտ. - 1943. - № 2. - էջ 27-48:
* Ռուսսոյի «Հասարակական դաշինքի» հայերեն թարգմանությունը 1829 թ.: Տեղեկագիր ՍՍՌՄ ԳԱ հայկ. ֆիլիալ. Սերիա 1. Հաս. գիտ. - 1943. - № 1. - էջ 83-87:
* Հայ ժողովրդի պատմություն. Մ. 1. Հնագույն ժամանակներից մինչև XVIII դարի վերջը / Բ. Հարությունյան, Խ. Սամուելյան, Հ. Հարությունյան, Ս. Պողոսյան։ Խմբ. Մ. Գ. Ներսիսյան. - Եր.։ Արմֆանի հրատ. - 1943. - 271 էջ։
* Արխիվային նոր նյութեր 1812 թվականի հայրենական պատերազմի մասին։ Տեղեկագիր / ՀՍՍՌ ԳԱ Հաս. գիտ. - 1944. - № 3-4. - էջ 109-116.
* Սուվորովը և ռուս-հայկական հարաբերությունները 1770-1790 թթ.։ Եր.։ ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ. - 1944. - 44 էջ. - (ՀՍՍՀ ԳԱ պատմ. ին-տ)։
* Денис Давидов в Армении։ (К 160-летию со дня рождения)։ «Коммунист» [Ереван]. - 1944. - 30 июля.
* Վարդան Օձնեցու ձեռագիր աշխատությունը։ Տեղեկագիր / ՀՍՍՌ ԳԱ. Հաս. գիտ. - 1945. - № 6. - էջ 71-73.
* Առաջաբան. - Լեո. «Հայոց պատմություն» հտ. 3-ում։ Եր. - 1946. - էջ V-XI։
* Հայաստանի տնտեսական և քաղաքական դրությունը 1860-1880 թթ.: Տեղեկագիր / ՀՍՍՌ ԳԱ. Հաս. գիտ. - 1946. - № 10. - էջ 33-59:
* Լեո. Հայոց պատմություն. Հ. 3։ Խմբ. Մ. Գ. Ներսիսյան, Բ. Հարությունյան. - Եր.։ ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ. - 1946. - XI, 1120 էջ։
* Լեո. Հայոց պատմություն. Հ. 2։ Խմբ. Մ. Գ. Ներսիսյան, Բ. Ն. Առաքելյան. - Եր.։ ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ. - 1947. - XX, 764 էջ. - (ՀՍՍՌ ԳԱ պատմ. ին-տ)։
* Բաքվի հերոսական կոմունան։ «Սովետ. Հայաստան». - 1948. - № 10.- էջ 11-15։
* Ստեփան Շահումյան։ Եր.։ ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ. - 1950. - 28 էջ. - (ՀՍՍՌ քաղ. և գիտ. գիտելիքների տարածման ընկերություն)։
* Սովետական իշխանության հաստատումը Հայաստանում։ «Սովետ. գրականություն և արվեստ». - 1950. - № 11. - էջ 131-145։
* Расцвет передовой науки։ [К 8-ой годовщине Академии наук АрмССР]։ «Коммунист» [Ереван]. - 1951. - 5 декабря.
* Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը թյուրքական բռնակալության դեմ 1850-1880 թթ. և անգլո-ամերիկյան բուրժուազիան․ ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հասարակական գիտությունների - 1952. - № 11. - էջեր 51-68.
* Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին և նրա պատմական նշանակությունը. ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հասարակական գիտությունների - 1953. - № 7. - էջեր 3-14.
* Пламенный борец за коммунизм С. Г. Шаумян։ М.։ Знание. - 1954. - 30 с. - (Всесоюз. о-во по распростр. полит. и науч. знаний).
* Անդրկովկասյան ժողովուրդների պատմության ֆալսիֆիկացիան ամերիկա-անգլիական և թյուրքական ժամանակակից ռեակցիոն պատմագրության կողմից. ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հասարակական գիտությունների - 1954. - № 7. - էջեր 47-56.
* Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը թուրքական բռնապետության դեմ 1850-1870 թթ.։ Եր.։ ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ. - 1955. - 531 էջ. - (ՀՍՍՀ ԳԱ. պատմ. ին-տ)։
* Հայ ժողովրդի պատմություն (1850-1890 թթ.) (Ազգային-ազատագրական շարժումները և հասարակական-քաղաքական հոսանքները 1870-1880 թթ.։ Հայկական կոտորածները 1890-ական թթ.։ Հայաստանը IX դարի վերջին)։ «Տեղեկագիր» / ՀՍՍՀ ԳԱ. Հաս. գիտ. - 1955. - № 6. - էջ 36-48։ (Հայ ժողովրդի պատմության ձեռնարկի հ. 2-ի 6-րդ գլխի 3-5 ենթագլուխները):
* Հայ ժողովրդի պատմություն (1900-1917 թթ.)։ Հայաստանը 1905-1907 թթ. ռևոլյուցիայի տարիներին։ «Տեղեկագիր» / ՀՍՍՌ ԳԱ. Հաս. գիտ. - 1955. - № 5. - էջ 3-63։ &#91;Մի բաժին հայ ժողովրդի պատմության ձեռնարկի հտ. 2-ից&#93;։
* Новые материалты об Абовяне։ «Коммунист» [Ереван]. - 1955. - 8 октября.
* Из истории русско-армянских отношений. В 2-х кн.։ Ер.։ Изд-во АН АрмССР. - 1956. - Кн. 1. - 402 с. - (АН АрмССР. Ин-т истории).
* История армянского народа. Ч. 2. Учеб. пособие для сред. школы։ Ер.։ Изд-во АН АрмССР. - 1956. - 238 с. - (АН АрмССР. Ин-т истории).
* Խաչատուր Աբովյանի առաջին հրապարակական ելույթը. ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հասարակական գիտությունների - 1956. - № 6. - էջեր 107-112.
* Հայ ժողովրդի պատմություն. Մ. 2. Ձեռնարկ միջն. դպր. համար։ Եր.։ Հայպետուսմանկհրատ. - 1957. - 283 էջ. - (ՀՍՍՌ ԳԱ պատմ. ին-տ)։
* Հայ ժողովրդի պատմություն. Մ. 2. Ձեռնարկ միջն. դպր. համար /Մ. Գ. Ներսիսյան, Վ. Ա. Պարսամյան, Վ. Հ. Ռշտունի։ Խմբ. Մ. Գ. Ներսիսյան, Վ. Ա. Պարսամյան. - Եր.։ Հայպետուսմանկհրատ. - 1957. - 283 էջ։
* Фальсификация истории народов Закавказья в современной американо-турецкой реакционной историографии։ Труды объедин. науч. сесии АН СССР и АН Закавк. респ. по обществ. наукам. - Баку. - 1957. - С. 107-114.
* Դեկաբրիստները Հայաստանում։ Եր.։ Հայպետհրատ. - 1958. - 440 էջ։
* Բուլղար բարեկամների մոտ։ [Բուլղարական գիտ. ակադեմիայի աշխատանքներին ծանոթանալու նպատակով]։ Սովետ. Հայաստան. - 1958. - 14 դեկտեմբերի։
* Դեկաբրիստները Հայաստանում 1826-1828 թթ.․ Պատմա-բանասիրական հանդես - 1958. - № 1. - էջեր 40-64.
* Պարոն Լազյանի պատմագիտական մարզանքները. - «Պատմա-բանասիր. Հանդես» / ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1959. - № 4. - էջ 309-313։ &#91;Ստորագր. Մ. Հովհաննիսյան&#93;։ Լազյան Գ. Հայաստանը և հայ դատը հայ և ռուս հարաբերություններու լույսին տակ. - Կահիրե. - 1957. - Գրախոսություն։
* Նյութեր Հայաստանի նոր պատմության վերաբերյալ․ Վերը հրատարակված փաստաթղթում, որը ձեռագիր վիճակում պահվում է Պետական կենտրոնական Ռազմա-պատմական արխիվում /Մոսկվա/, նկարագրված են այն ռազմական գործողություննրը, որոնք տեղի ունեցան ռուսական և պարսկական զորքերի միջև 1826թ. հուլիս-հոկտեմբեր ամիսներին Փամբակի և Շորագյալի գավառներում։ Պատմա-բանասիրական հանդես - 1959. - № 4. - էջեր 288-308.
* «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1960. - № 2. - էջ 206-209։ &#91;Ստորագր. Ն. Գեղամյան&#93;։ Սմիրնով Ն. Ա. Ռուսաստանի քաղաքականությունը Կովկասում XVI-XVIII դարերում. - Մ. - 1958. - 243 էջ։ &#91;Ռուս. լեզվ.&#93;. – Գրախոսություն։
* «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1960. - № 3. - էջ 109-201։ &#91;Ստորագր. Ն. Մկրտչյան&#93;։ Րաֆիլի Մ. Ախունդով. - Մ. - 1959. - 192 էջ։ &#91;Ռուս. լեզվ.&#93;. - Գրախոսություն։
* Изв. / АН АрмССР. Обществ. науки. - 1960. - № 12. - С. 77-79. [Подпись М. Н.]։ Акопян Т. Х. История Еревана (1801-1879 гг.). - Ер. - 1959. - 672 с. [На арм. яз.]. - Գրախոսություն։
* Քաղաքացիական պատերազմը Ամերիկայում հայ պարբերական մամուլի լուսաբանությամբ։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1961. - № 2. - էջ 47-66:
* Из истории русско-армянских отношений. В 2-х кн.։ Ер.։ Изд-во АН АрмССР. - 1961. - Кн. 2. - 463 с. - (АН АрмССР. Ин-т истории).
* Զեյթունի 1862 թվականի ապստամբությունը։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1962. - № 4. - էջ 59-68:
* 1812 թվականի Հայրենական պատերազմը և հայ ժողովուրդը։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1962. - № 3. - էջ 17-30:
* Ռուս ժողովրդի պատմական հերոսամարտը։ [Բորոդինոյի ճակատամարտի 150-ամյակի առթիվ]։ Լենինյան ուղիով. - 1962. - № 9. - էջ 12-20։
* Գյուղացիական հուզումները Շիրակում 1837-1838 թվականներին․ «Պատմա-բանասիրական հանդես». / Հայկական ՍՍՌ գիտությունների ակադեմիա - 1962. - № 1. - էջեր 232-246.
* «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1963. - № 2. - էջ 243-247։ [Ստորագր. Ն. Գեղամյան]։ Սարգսյան Ե. Ղ. Օսմանյան կայսրության նվաճողական քաղաքականությունը Անդրկովկասում Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին և պատերազմի տարիներին. - Եր. - 1962. - 478 էջ։ [Ռուս. լեզվ.]։
* Դեկաբրիստներ Գ. Ւսկրիցկու և Վ. Վոլխովսկու նամակները Կովկասի մասին․ «Պատմա-բանասիրական հանդես» / Հայկական ՍՍՌ գիտությունների ակադեմիա - 1963. - № 2. - էջեր 217-235.
* Նյութեր հայկական կոտորածների մասին։ (Մեծ եղեռնի 50 տարին)։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1965. - № 1. - էջ 85-100. - Հրապարակում:
* Ժողովրդական հերոսը։ (Զորավար Անդրանիկի ծննդյան 100-ամյակի առթիվ)։ Սովետ. Հայաստան. - 1965. - 25 փետրվարի։
* Отечественная война 1812 года и народы Кавказа։ Ер.։ Изд-во АН АрмССР. - 1965. - 416 с.
* Արևմտահայերի գենոցիդը 1915 թվականին։ Պատմա-բանասիրական հանդես, 1965, № 2 . pp. 55-60.
* Геноцид - тягчайшее преступление перед человечеством։ «Правда». - 1965. - 25 апреля.
* Պրոֆ. Լեոյի պատմագիտական ժառանգությունը։ Լեո. «Երկերի ժողովածու». - Եր.։ Հայաստան. - Հ. 1. - 1966. - էջ 5-15։
* Геноцид армян в Османской империи։ Сб. документов и материалов։ Сост. М. Г. Нерсисян, Р. Г. Саакян; Предисл. М. Г. Нерсисян, с. 5-16. - Ред. М. Г. Нерсисян. - Ер.։ Изд-во АН АрмССР. - 1966. - 561с.
* Հայ առաջին ուտոպիստ-սոցիալիստը։ [Դմիտրի Ախշարումով]։ «Բանբեր Երևանի համալս.» - 1967. - № 2. - էջ 62-69։
* Մեր համալսարանը։ «Երևանի համալս.» - 1967. - № 1. - էջ 4-7։
* Вклад ученых Армении в советскую науку։ Вопросы истории науки. - Ер.։ Изд-во АН АрмССР. - 1967. - С. 31-36. - (АН АрмССР. Совет по истории естествозн. и техники).
* Դեկաբրիստ Ե. Ե. Լաչինովի նոթերը Ա. Պ. Երմոլովի դեպի Իրան կատարած ճանապարհորդության մասին (1817 թ.): «Պատմա-բանասիրական հանդես» / Հայկական ՍՍՌ գիտությունների ակադեմիա - 1967. - № 1. - էջեր 105-116. - Հրապարակում:
* Դեկաբրիստ Ի. Բուրցովը Ախալցխայի գրավման մասին։ Պատմա-բանասիրական հանդես / Հայկական ՍՍՀ գիտությունների ակադեմիա - 1968. - № 4. - էջեր 125-130. - Հրապարակում:
* Հայ մշակույթի նշանավոր կենտրոնը։ (Երևանի պետական համալսարանի 50-ամյակի առթիվ)։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1970. - № 4. - էջ 177-190:
* Մեր անվանի դասախոսները. Մ. 1։ Խմբ. Մ. Գ. Ներսիսյան. - Եր.։ Երևանի համալս. հրատ. - 1970. - 266 էջ։
* Հայ ժողովրդի պատմություն։ Հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը։ Եր. - 1972. - 595 էջ. - (Երևանի պետ. համալս.)։
* Արևելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1972. - № 1. - էջ 3-22:
* Հայ ժողովրդի պատմություն։ Հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը։ Խմբ. Մ. Գ. Ներսիսյան. - Եր. - 1972. - 595 էջ. - (Երևանի պետ. համալս.)։
* Речь депутата М. Г. Нерсисяна [по докладу «О мерах по дальнейшему улучшению охраны природы и рациональному использованию природных ресурсов» на заседании Верховного Совета СССР]։ «Известия». - 1972. - 22 сентября.
* Պայքարի և վերածնության ուղիներով։ &#91;Մեծ եղեռնի 60-ամյակի առթիվ&#93;։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1975. - № 2. - էջ 73-78։
* Декабристы в Армении։ Ер.։ Изд-во Ерев. ун-та. - 1975. - 267 с.
* Նոր տվյալներ Կովկաս աքսորված դեկաբրիստների մասին։ «Պատմա-բանասիրական հանդես». / Հայկական ՍՍՀ գիտությունների ակադեմիա - 1975. - № 4. - էջեր 39-44.
* Երևանի ազատագրումը խանական էծից (Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միացնելու 150-ամյակի առթիվ)։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», Հայկական ՍՍՀ գիտությունների ակադեմիա - 1977. - № 3. - էջեր 65-74.
* Նոր դարագլուխ հայ ժողովրդի պատմության մեջ։ (Արևելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին)։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1978. - № 3. - էջ 4-12:
* Պատմական խոշոր իրադարձություն։ (Ռուսաստանի հետ Արևելյան Հայաստանի միավորման 150-ամյակի առթիվ)։ «Սովետական Հայաստան». - 1978. - 17 մայիսի։
* "С усердием и храбростью...". Участие декабристов в боях за освобождение Армении в 1826-1829 гг.։ «Коммунист». - 1978. - 16 сентября.
* Արժեքավոր սկզբնաղբյուր Օշականի ճակատամարտի մասին։ Պատմա-բանասիրական հանդես / Հայկական ՍՍՀ գիտությունների ակադեմիա - 1978. - № 1. - էջեր 241-258.
* Հայ կամավորները 1787—1791 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմում։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», Հայկական ՍՍՀ գիտությունների ակադեմիա - 1979. - № 3. - էջեր 105-111.
* Վ. Ա. Սուվորովի հայ բարեկամներն ու զինակիցները (Մեծ զորավարի ծննդյան 250-ամյակի առթիվ)։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1980. - № 4. - էջ 45-56:
* История армянского народа։ С древнейших времен до наших дней։ Ер. - 1980. - 458 с., 9л. ил., 4 л. карт. - (Ерев. гос. ун-т).
* История армянского народа։ С древнейших времен до наших дней։ Ред. М. Г. Нерсисян. - Ер. - 1980. - 458 с., 9л. ил., 4 л. карт. - (Ерев. гос. ун-т).
* Ս. Վ. Նեչկինա։ (Ծննդյան 80-ամյակի առթիվ)։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1981. - № 1. - էջ 266-270:
* А. В. Суворов и русско-армянские отношения в 1770-1780-х годах։ Ер.։ Айастан. - 1981. - 180 с.
* Նյութեր զորավար Անդրանիկի մասին։ Պատմա-բանասիրական հանդես / Հայկական ՍՍՀ գիտությունների ակադեմիա - 1981. - № 4. - էջեր 242-248.
* Հայ ժողովրդի նոր պատմության էջերից։ [Ժողովածու]։ Եր.։ ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ. - 1982. - 406 էջ. - (ՀՍՍՀ ԳԱ պատմ. ին-տ)։
* Геноцид армян в Османской империи։ Сб. документов и материалов։ Сост. М. Г. Нерсисян, Р. Г. Саакян; Предисл. М. Г. Нерсисян, с. III-XVI. - Ред. М. Г. Нерсисян. - 2-ое доп. изд. - Ер.։ Изд-во АН АрмССР. - 1982. - XVI, 685 с.
* Декабристы и их друзья в боях за присоединение Армении к России в 1826-1829 гг.։ Из истории вековой дружбы. Сборник статей. - Ер.։ Изд-во АН АрмССР. - 1983. - С. 109-129.
* Из истории вековой дружбы. Сборник статей։ Ред. М. Г. Нерсисян. - Ер.։ Изд-во АН АрмССР. - 1983. - С. 109-129.
* Հայ ազգային-ազատագրական շարժումը օսմանյան բռնապետության դեմ և պատմության կեղծարարները։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1984. - № 3. - էջ 7-20:
* Западно-армянское национально-освободительное движение во второй половине XIX в.։ Коммунист. - 1984. - 27 июня.
* Արևմտահայության ցեղասպանությունը 1915 թվականին (Մեծ եղեռնի 70-ամյակի առթիվ). «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1985, № 2, էջ 21-32։
* Միջազգային հասարակական կարծիքը արևմտահայության ցեղասպանության մասին։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1986. - № 1. - էջ 71-84:
* Գերմանական և թրքական աղբյուրները արևմտահայության ցեղասպանության մասին։ [Հոդվածաշար]։ «Ազգային մշակույթ» (շաբաթաթերթ). - 1986. - 16, 23, 26 փետրվարի։
* Գերմանական և թուրքական աղբյուրները արևմտահայության ցեղասպանության մասին։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», Հայկական ՍՍՀ գիտությունների ակադեմիա - 1986. - № 2. - էջեր 31-40.
* Հայ ազատագրական շարժումը և հնչակյանները 1880-1890-ական թվականներին։ (Հնչակյան կուսակցության հիմնադրման 100-ամյակի առթիվ)։ «Պատմա-բանասիր. հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1987. - № 3. - էջ 25-33:
* Գ. Ա. Գալոյան։ (Ծննդյան 60-ամյակի առթիվ)։ «Պատմա-բանասիր. հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1987. - № 1. - էջ 211-214:
* Անհերքելի ապացույցներ արևմտահայության ցեղասպանության մասին։ «Զարթօնք» (Բեյրութ). - 1987. - 6 մայիսի։
* Անհերքելի փաստաթղթեր արևմտահայության ցեղասպանության մասին։ «Սովետական Հայաստան». - 1987. - № 3. - էջ 10-12։
* Օսմանյան պետության «քաղաքակրթական միսիայի» մասին։ [Պատմությունը կեղծելու փաստերի վերլուծություն]։ «Սովետական Հայաստան». - 1987. - № 12. - էջ 30-33։
* Irrefutables documenos acerca del genosidio en Armenia Occidental։ «Krunk» (Yerevan). - 1987. - № 3. - P. 14-18.
* Վերակառուցումը և սովետահայ պատմագիտությունը։ «Պատմա-բանասիր. հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1988. - № 2. - էջ 3-19:
* Հայ ազատագրական շարժումը և հնչակյանները։ Արարատ (Բեյրութ). - 1988. - № 58 (22 հունվ.), № 59 (23 հունվ.)։
* Նամակ խմբագրությանը։ &#91;Գրականագետ Ալբերտ Արիստակեսյանի «Իմ վերջին հանդիպումը Պ. Սևակի հետ» հուշագրության՝ Հայաստանի ռադիոյի աշխատակիցների կողմից թույլ տված միտումնավոր աղավաղումների առթիվ&#93; ։ «Պատմա-բանասիր. հանդես» / ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1989. - № 3. - էջ 232-234։
* Հարցազրույց Մ. Ներսիսյանի հետ։ &#91;Ակադեմիկոսի ծննդյան 80-ամյակի առթիվ ՊԲՀ-ի հարցազրույցը&#93;։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1990. - № 4. - էջ 175-184։
* «Փյունիկի» խմբագրությանը։ &#91;Նամակ պարբերականի 21. 1991թ. № 2-ում Ռ. Իշխանյանի՝ արևելագետ Գ. Ասատրյանին ուղղված «Մասնագետ, դիլետանտ» խորագիրը կրող հոդվածի առթիվ&#93;։ «Պատմա-բանասիր. հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1990. - № 4. - էջ 248-249։
* Ժողովրդական հերոսը։ [Անդրանիկ Օզանյան - 125 / Հարցազրույց Մ. Գ. Ներսիսյանի հետ]։ Լենինյան ուղիով. - 1990. - № 2. - էջ 78-82։
* Армяно-русские отношения в XVIII веке. 1760-1800 гг.։ Ред. и предисловие. М. Г. Нерсисян. Сб. документов. - Ер.։ Изд-во АН АрмССР. - Т. 4. - 1990. - 590 с.
* Неопровержимые документы։ [О геноциде армян]։ Коммунист (Ереван). - 1990. - 24 апр. - № 92.
* Հայկական հարցի և հայ կամավորների մասին (1912-1915)։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1991. - № 2. - էջ 205-215. - Հրապարակում:
* Հայերի ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում։ Կազմ.՝ Մ. Գ. Ներսիսյան, Ռ. Գ. Սահակյան. Փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու. - Եր.։ Հայաստան. - 1991. - 758 էջ։
* Հայկական հարցի արծարծումը 1912 թվականին։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1992. - № 1. - էջ 197-214. - Հրապարակում:
* Մի բանավեճ Զմյուռնիայի 1922 թվականի ողբերգության մասին։ &#91;Զմյուռնիայի հայ և հույն բնակչության ջարդերի 70-ամյակի առթիվ&#93;։ «Պատմա-բանասիր. հանդես.», ՀՍՍՀ ԳԱ. - 1992. - № 2-3. - էջ 87-92։
* Խրիմյան Հայրիկի դիմումը Նիկոլայ Երկրորդին (1907 թ.) և արխիվային այլ նյութեր Հայկական հարցի ու հայ կամավորական շարժման մասին (1912-1915 թթ.): «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՀ ԳԱԱ. - 1993. - № 1-2. - էջ 165-180:
* Հայ-ռուսական քաղաքական հարաբերությունների պատմության մի քանի հարցերի մասին։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՀ ԳԱԱ. - 1994. - № 1-2. - էջ 15-30:
* «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՀ ԳԱԱ. - 1995. - № 1. - էջ 233-235։ [Ստորագր. Մ. Գ. Հովհաննիսյան]։ Չելեպյան Ա. Զորավար Անդրանիկ և հայ հեղափոխական շարժումը. - Եր. - 720 էջ. - Գրախոսություն։
* Արևմտահայերի 1915-1916 թթ. ցեղասպանության պատմության մի քանի հարցերի շուրջը։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՀ ԳԱԱ. - 1995. - № 2. - էջ 11-20։
* Հայ ժողովրդի մեծ ողբերգությունը։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՀ ԳԱԱ. - 1995. - № 1. - էջ 7-18:
* [«Հայաստան» թերթի հիմնադրման 75-ամյակի առթիվ Մ. Գ. Ներսիսյանի ողջյունի խոսքը]։ «Հայաստան». - 1995. - 7 դեկտ. - № 121։
* Հայոց 1915-1916 թթ. ցեղասպանությունը։ Մատենագիտություն։ Խմբ. Մ. Գ. Ներսիսյան. - Եր. - 1995. - 111 էջ։
* Предисловие։ Русские источники о геноциде армян в Османской империи. 1915-1916 гг. Сборник документов и материалов / Сост. Г. А. Абраамян, Т. Г. Севан-Хачатрян. - Ер.։ Арересум - АНИ. - 1995. - Вып. 1. - С. 3-27.
*Զեյթունցիների 1895-1896 թթ. ինքնապաշտպանական հերոսամարտը։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՀ ԳԱԱ. - 1996. - № 1-2. - էջ 7-16:
* Ինչու՞ արդարացվեց ամբաստանյալը։ (Սողոմոն Թեհլիրյանի ծննդյան 100-ամյակի առթիվ)։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՀ ԳԱԱ. - 1996. - № 1-2. - էջ 12-24. - [Ստորագր. Ա. Արմենյան]։
* Քսաներորդ դարի առաջին ցեղասպանությունը։ Գիտություն. - 1996. - 24 ապր. - էջ 3-4։
* «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՀ ԳԱԱ. - 1997. - № 1. - էջ 249-252։ [Ստորագր. Մ. Ն.]։ Նասիպյան Ա. Բրիտանիա և հայկական հարցը 1915-1923. - Պեյրութ. - 1994. - 344 էջ. - Գրախոսություն։
* Արևմտահայերի կոտորածները և ռուս մտավորականությունը 1894-1896 թթ.: «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՀ ԳԱԱ. - 1997. - № 1. - էջ 15-24:
* Պատմական մեծ իրադարձություն։ [Ռուսաստանի Դաշնության և ՀՀ-ի միջև 1997 թ. օգոստոսի 29-ին Մոսկվայում կնքված «Բարեկամության, համագործակցության և փոխադարձ օգնության պայմանագրի» մասին]։ «Հայաստան». - 1997. - 13 դեկտ. - № 116։
* Նորից Օսմանյան պետության մասին։ «Հայաստանի Հանրապետություն». - 1997. - 10 հոկտ. - № 196։
* Օսմանյան պետության «քաղաքակրթական միսիայի» մասին։ &#91;Պատմությունը կեղծելու փաստերի վերլուծություն&#93;։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՀ ԳԱԱ. - 1997. - № 2. - էջ 41-58։
* Թուրքմենչայի դաշնագրի պատմական նշանակությունը։ «Գիտություն». - 1998. - 13-31 մարտի. - № 6։
* Արխիվային նյութեր Սիրիայի պատմության վերաբերյալ։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՀ ԳԱԱ. - 1998. - № 3.- էջ 205-212. - Հրապարակում:
* Մենք պիտի ընտրենք միայն ռուսական կողմնորոշման նախագահ։ «Հասկ». - 1998. - 26 փետր. - № 15։
* Մուստաֆա Քեմալ փաշան արևմտահայության 1915-1916 թթ. ցեղասպանության մասին։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՀ ԳԱԱ. - 1998. - № 3. - էջ 23-26:
* Պատմության կեղծարարները։ Հոդվածներ և հաղորդումներ / ՀՀ ԳԱԱ. Պատմ. ին-տ. - 1998. - 343 էջ, նկ. - [տեքստը՝ հայ., ռուս.]։
* Քեմալական զորքերի բարբարոսությունները Արևելյան Հայաստանում 1920 թ. վերջին և 1921 թ. սկզբներին։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՀ ԳԱԱ. - 1998. - № 1-2. - էջ 247-2576. - Հրապարակում:
* Օսմանյան պետության «քաղաքակրթական միսիայի» մասին։ &#91;Պատմությունը կեղծելու փաստերի վերլուծություն&#93;։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՀ ԳԱԱ. - 1998. - № 1-2. - էջ 27-44։
* Հարցազրույց Մ. Գ. Ներսիսյանի հետ։ &#91;ՊԲՀ-ի խմբագրության հարցազրույցը հանդեսի գլխավոր խմբագրի հետ&#93;։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՀ ԳԱԱ. - 1999. - № 1. - էջ 48-61։
* Հայկական հարցի ծագումը և մեծ տերությունները։ «Պատմա-բանասիրական հանդես», ՀՀ ԳԱԱ. - 1999. - № 1. - էջ 101:
* История на армянския народ։ София. - 1999. - 266 с., 12 с. рис.
* Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը թուրքական բռնապետության դեմ 1850-1890 թթ.։ Եր.։ Գիտություն. - 2002. - 490 էջ. – (ՀՀ ԳԱԱ)։
* Հայոց ցեղասպանության անհերքելի փաստաթղթեր։ Եր.։ Գիտություն. - 2005. - 336 էջ, 1 թ. դիմանկ. - (ՀՀ ԳԱԱ. Պատմ. ին-տ, Արևելագիտ. ին-տ)։

### Մամուլ
* Հոդվածների մատենագիտություն։

### Խմբագրական կոլեգիայի անդամ
*Խմբագրական կոլեգիա՝ [[Էդուարդ Աղայան]], [[Բաբկեն Առաքելյան]], [[Գալուստ Գալոյան]], [[Սուրեն Երեմյան]], [[Լևոն Խաչիկյան]], [[Արշավիր Հակոբյան]], [[Աշոտ Հովհաննիսյան (պատմաբան)|Աշոտ Հովհաննիսյան]], Ներսիսյան Մ. Գ.:* Հայ Ժողովրդի Պատմություն, Հ. 1.» ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտ. Երևան։ ՀԽՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1971

## Գրականություն
Սահակյան Ռուբեն, Արևմտահայ ինքնապաշտպանական կռիվները Մ. Գ. Ներսիսյանի գնահատմամբ (1890-ական թվականներին և 1915 թվին), Հանդես, 2011, գիրք 12, էջ 182-193։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմաբաններ
Կատեգորիա:ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի դեկաններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 8-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պատմաբաններ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ