Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Սամարղանդ)

**Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, Սամարղանդ** քաղաքում գտնվող կրոնական կառույց։ Պատկանում է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Ռուսաստանի և Նոր Նախիջևանի հայոց թեմին, գտնվում է Ուզբեկստանում։ Համակարգում է Սամարղանդում բնակվող առաքելական ուզբեկահայության հոգևոր կյանքը, որ կառուցվել է 1903 թվականին տեղի հայ բնակչության միջոցներով։ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու անդրանիկ առաջնորդը եղել է Ռուբեն քահանա Բեկգուլյանցը։

## Պատմություն
Առաջին հայ վերաբնակիչները ժամանակակից Ուզբեկստանի տարածքում հայտնվեցին դեռ 15-րդ դարում Լենկթեմուրի օրոք, ով իր նվաճած Հայաստանից արհեստավորներ տեղափոխեց Սամարղանդ։ Սակայն հայ վերաբնակիչների թվի աճի համար ավելի մեծ նշանակություն ունեցավ 19-րդ դարում Կենտրոնական Ասիայի միացումը Ռուսաստանին։

### Ռուսական կայսրություն
մինի|253x253пкс|Դեան Սուբոտիչ

1897-ին, երբ բուն Սամարղանդում ապրում էր ընդամենը 149 հայ՝ 123 տղամարդ և 26 կին, այս փոքրիկ գաղութի ներկայացուցիչները դիմել են շրջանի զինվորական կառավարչին՝ քաղաքում աղոթատեղի բացելու խնդրանքով։ Խնդրանքը ընդունմվեց, 1898 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Գեւորգ քահանա Զախարյանցը համապատասխան թույլտվություն ստացավ։
Ծխականները քիչ էին, ուստի աղոթատունը գտնվում էր հատուկ վարձակալած սենյակում։ Սակայն շատ շուտով հայերը որոշեցին կառուցել իրենց շենքը և այդ նպատակով ընտրեցին հեղինակավոր հոգաբարձուների խորհուրդ։ Բայց, առաջին հերթին, անհրաժեշտ էր ստանալ եկեղեցու իշխանությունների համաձայնությունը։ Սամարղանդցիները նամակագրության մեջ են մտել Աստրախանի հայոց թեմական կոնսիստորիայի ղեկավարության հետ, որը 1894 թվականից ենթակա էր Ասիական Ռուսաստանի բոլոր եկեղեցիներին։

Սակայն, չնայած այն հանգամանքին, որ կոնսիստորիան արագորեն տվել է իր համաձայնությունը և ընդունել համապատասխան որոշում, սամարղանդցիները շատ երկար սպասել են Աստրախանի թեմի գրավոր ապացույցներին։ Դեռ մինչ այս հիմնարար փաստաթուղթը ստանալը, եռանդուն և հաստատակամ քահանա Ռուբեն Բեկգուլյանցը, ով փոխարինեց իր նախորդին՝ Զախարյանցին, որպես հայերի հոգևոր հովիվ, խնդրանքով դիմեց տեղի իշխանություններին։ Արդեն 1903 թվականի մայիսի 19-ին Սամարղանդի քաղաքային տնտեսական վարչակազմը համաձայնեց անհրաժեշտ հողամասը վաճառել հայերին։ Մի քանի օրվա ընթացքում համապատասխան փաստաթղթերը հասել են Տաշքենդ՝ Թուրքեստանի երկրամասի գեներալ-նահանգապետի հաստատման համար։ Փաստաթղթերի թվում էր Սամարղանդի շրջանի ռազմական նահանգապետի զեկույցը.

Հունիսի 28-ին Թուրքեստանի գլխավոր նահանգապետը  դրական որոշում է կայացրել, ինչի մասին նույն օրը զեկուցվել է Սամարղանդի շրջանի ռազմական նահանգապետին։ Այսպիսով, արդեն 1903 թվականի հուլիսին հոգաբարձուների խորհուրդը ստացավ բոլոր անհրաժեշտ փաստաթղթերը թե՛ Սամարղանդի, թե՛ Տաշքենդի իշխանություններից։ Աստրախանից հասավ նաև երկար սպասված թուղթը։ Հայ համայնքը մեծ ոգեւորությամբ է ձեռնարկել իր աղոթատան շինարարությունը։

1903 թվականի վերջին շենքը կանգնեցվեց, և Հայ առաքելական եկեղեցու ծխականները հնարավորություն ունեցան աղոթելու իրենց իսկ ձեռքով կառուցված շենքում։ Այս աղոթատան առաջին քահանան եղել է Ռուբեն Բեկգուլյանցը, ով ամենամեծ ներդրումն է ունեցել նախագծի իրականացման գործում։ 1905 թվականի օգոստոսի 1-ին կայսր Նիկոլայ II-ը հրամանագիր է արձակել, որի երրորդ պարբերությունում ասվում է.

Փաստաթուղթը վերաբերում էր նաեւ ասիական Ռուսաստանի եկեղեցիներին։ Օգտվելով այս հրամանագրից՝ Սամարղանդի հայ համայնքն անմիջապես սկսեց դպրոց կառուցել, որը շուտով ընդունեց իր առաջին աշակերտներին։ Համաձայն 1906 թվականի պաշտոնական վիճակագրական հաշվետվության՝ հայկական ծխական դպրոցում արդեն սովորում էին 26 տղա և 30 աղջիկ։ Սակայն հայերի ուրախությունը մթագնում էր Կովկասում տեղի ունեցած ողբերգական իրադարձությունները, որոնք ազդեցին նաեւ Սամարղանդի սփյուռքի կյանքի վրա։ 1906 թվականի հենց սկզբին համայնքը, ի դեմս իր հովվի, դիմեց քաղաքային տնտեսության վարչությանը՝ գնված հողամասի դիմաց վճարումը հետաձգելու խնդրանքով։ Հայերի խնդրանքը բավարարվեց և աջակցություն գտավ Սամարղանդի ռազմական կառավարչի կողմից։ Ընդամենը պահանջվում էր այս փաստաթղթերը լեգիտիմացնել մարզային իշխանությունների ստորագրությամբ։ Սակայն Սախարովը, որն այն ժամանակ ժամանակավոր պաշտոնակատար էր, հայերի խնդրանքը համոզիչ չհամարեց։ Սակայն շուտով այս գեներալը հեռացվեց զբաղեցրած պաշտոնից։ Առանց հապաղելու, գարնան առաջին օրերին քահանա Բեկգուլյանցը նույն խնդրանքով մեկնում է Տաշքենդ՝ շրջանի նոր ղեկավար Դ.Ի. Սուբոտիչի մոտ:

1903 թվականին Սամարղանդի հայկական ընկերությունը, ցանկանալով պաշտամունքի տուն կառուցել,շրջանի ղեկավար գեներալ-լեյտենանտ Իվանովի թույլտվությամբ, քաղաքից 3000 ռուբլով հողատարածք է գնել՝ տասը տարի մաս-մաս վճարելով։ Ընկերությունն արդեն երկու ներդրում է կատարել 1904 և 1905 թվականների համար՝ 600 ռուբլու չափով։

Գեներալ Սուբոտիչը, նախկինում լինելով Անդրկասպյան տարածաշրջանի ղեկավարը, հնարավորություն է ունեցել ծանոթանալ հայ հասարակության հետ և օգնել Աշխաբադի և Կրասնովոդսկի հայերին «իրենց եկեղեցական և կրթական կարիքները բավարարելու հարցում»։ Ռ. Բեկգուլյանցը տեղյակ էր նաև, որ գեներալ Դ.Ի. Սուբոտիչը շատ լավ վերաբերմունք ուներ հայերի նկատմամբ և կայացրեց հետևյալ որոշումը․

Արդեն մարտի կեսերին Սամարղանդի հայերը ստացան վճարումը հետաձգելու ցանկալի որոշումը մինչև 1910 թվականը։ Որոշ ժամանակ անց համայնքը զգալիորեն ավելացել է, ամրապնդվել է նաև բնակչության ֆինանսական վիճակը։ Այս հանգամանքները հնարավորություն են տվել սովորական պաշտամունքի տունը վերածել իսկական եկեղեցու․ ավելացվել է զանգակատուն, կանգնեցվել է նոր խորան, կատարվել են անհրաժեշտ վերանորոգումներ։

### Խորհրդային ժամանակաշրջան
Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին և ծխական դպրոցը շարունակել են գործել խորհրդային տարիներին. այստեղ տեղի են ունեցել մկրտություններ և հարսանիքներ, մատուցվել են հանգուցյալների հոգեհանգստի արարողություններ, նշվել են բոլոր եկեղեցական տոները, երեխաներին սովորեցրել են հայոց պատմություն և մշակույթ։ Պահպանված գծագրերը պատկերացում են տալիս, թե ինչ տեսք ուներ Սամարղանդի այս անկյունը 1930-ական թվականներին։

Այս եկեղեցու պատմությանն առնչվող վերջին փաստաթուղթը պահպանվել է տեղի արխիվում։ Այն պատկանում է Սամարղանդի քաղաքային խորհրդին և թվագրվում է 1939 թվականի օգոստոսի 1-ով։ Այս արձանագրությունը համարակալված է 33-ով, ինչը որոշակի ասոցիացիա է առաջացնում. հենց այս տարիքում է խաչվել Հիսուս Քրիստոսը: 33 թիվը ճակատագրական է դարձել Սամարղանդի տաճարի համար։ Հետաքրքիր է ծանոթանալ խորհրդային իշխանությունների՝ իր անտրամաբանականությամբ եզակի այս արձանագրությանը.

### Անկախ Ուզբեկստան
Նախկին հայկական եկեղեցու շենքն ունեցել է բազմաթիվ տերեր և ցուցանակներ՝ այստեղ տեղակայված կազմակերպությունների անուններով։ Սակայն երբեմնի հզոր կայսրությունը փլուզվեց: Ուզբեկստանը, ինչպես իր կազմում գտնվող մյուս հանրապետությունները, ձեռք բերեց ինքնիշխանություն և ազգային անկախություն։

Այն ժամանակ Սամարղանդի շրջանում ապրում էր բավականին նշանակալից հայկական սփյուռք, որը կազմում էր ավելի քան 10 հազար մարդ։ Եվ հետևաբար, «Լույս» («Երկիր») ազգային մշակութային կենտրոնի ստեղծումը հրատապ էր և անհրաժեշտ։ Հենց այդ ժամանակ էր, որ խորհրդի անդամների մոտ միտք առաջացավ եկեղեցու շենքը վերադարձնել հավատացյալներին։ Սակայն երկար ժամանակ աթեիստական ​​քարոզչության և կրոնական գործունեության արգելման ընթացքում Կենտրոնական Ասիայի հայկական սփյուռքը հիմնականում կորցրել է իր ազգային արմատները: Այս կապակցությամբ «Լույսի» վարչությունը դիմել է Վազգեն Ա կաթողիկոսին՝ Սամարղանդ հոգեւորականներ գործուղելու հնարավորության խնդրանքով։ Խնդրանքը հարգվեց և արդեն 1991 թվականի գարնանը այստեղ ժամանեցին Էջմիածնի երկու բանագնացներ՝ Տեր-Արտակ և Տեր-Ավետիս քահանաները։ Նրանք մկրտեցին երեխաներին, կատարեցին հարսանեկան արարողություններ, թաղման արարողություններ, նշեցին կրոնական տոները, տեղի հայերին ծանոթացրին Հայ Առաքելական եկեղեցու կանոններին։
Կեսդարյա ընդմիջումից հետո հոգեւոր հայրերի հետ շփումը նպաստեց սամարղանդցիների ծանոթացմանը պատմական հայրենիքի կյանքին ու ավանդույթներին։ Միևնույն ժամանակ զանգվածային գիտակցության մեջ տիրեցին մտքերը սեփական եկեղեցու վերածննդի մասին։ Վազգեն Ա կաթողիկոսը մշտական ​​ծառայության համար Սամարղանդ է ուղարկել նոր քահանա՝ Սերովպե վարդապետին։

Սամարղանդի հայ համայնքը դիմել է իշխանություններին՝ եկեղեցու նախկին շենքը ծխականներին վերադարձնելու խնդրանքով։ Այս խնդրանքը բավարարվեց։ Տաճարի վերականգնմանը նպաստել են հարյուրավոր սամարղանդցի հայրենասերներ՝ օգնել գումարով, շինանյութով, մեքենաներով։ Ոմանք աշխատում էին հենց տեղում, մյուսները քարոզում էին այդ գաղափարը և լուսաբանում եկեղեցու վերակառուցման փուլերը թերթերով, ռադիոյով և հեռուստատեսությամբ, իսկ մյուսներն օգնում էին անհրաժեշտ խորհուրդներով:
Դա բոլոր առումներով բարդ գործընթաց էր, որը պահանջում էր հսկայական ֆիզիկական և նյութական ծախսեր։ Եվ երբ գործին է միանում տաշքենդցի հայտնի ձեռներեց, ազգությամբ սամարղանդցի Արթուր Մարտիրոսյանը, Հայկական մշակութային կենտրոնի խորհրդի անդամները վստահություն են ձեռք բերում, որ եկեղեցին կվերածնվի։

Ավելի քան երկու տարի է պահանջվել մատուռը վերակառուցելու և զանգակատուն ավելացնելու, զարդարելու և շրջակա տարածքը բարեկարգելու համար: Բյուրեղապակյա ջահեր են բերել Երեւանից, զանգերի հավաքածու՝ Վորոնեժից։ Սամարղանդի գործարաններից մեկում հարյուր կիլոգրամանոց բրոնզե խաչ են ձուլել։ Տաճարի ինտերիերը նախագծել են տեղացի նկարիչներ Պավել Առաքելյանը և Անատոլի Պոլյանցևը։ Շինարարության ընթացքում եկեղեցական կանոններին համապատասխանելու համար Տեր-Գրիգոր քահանան (Արմեն Մարկոսյան) ժամանեց Սամարղանդ՝ փոխարինելով այլ թեմ տեղափոխված Սերովպե վարդապետին։ Քաղաքը պատրաստվում էր հանդիսավոր միջոցառմանը։ Նախկին երաժիշտ Տեր Գրիգոր Մարկոսյանը կարճ ժամանակում կարողացավ ստեղծել հայկական տաճարի եկեղեցական երգչախումբ։

1995 թվականի մայիսի 23-ին զանգակատան վրա խաչ են տեղադրում, զանգեր են կախում։
Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու օծման եւ բացման հանդիսավոր արարողությունը տեղի ունեցավ 1995 թվականի օգոստոսի 20-ին։ Հայաստանը Սամարղանդ է ուղարկել 70 հոգուց բաղկացած հատուկ պատվիրակություն՝ արքեպիսկոպոս Ներսես Պոզապոլյանի գլխավորությամբ։ Դրանում ընդգրկված էին ԱԳ փոխնախարար Վարդան Օսկանյանն ու մշակույթի փոխնախարար Միքայել Ստամբոլցյանը, ԳԱԱ փոխնախագահ ակադեմիկոս Գագիկ Սարգսյանը, Հայաստանի կոմպոզիտորների միության նախագահ Ռոբերտ Ամիրխանյանը, Երևանի համալսարանի ռեկտոր Ռադիկ Մարտիրոսյանը, Էջմիածնից ժամանած հոգեւորականներ, ներկայացուցիչներ։

Տոնակատարություններին իրենց ներկայացուցիչներն են ուղարկել Ռուսաստանի, Ղազախստանի, Թուրքմենստանի, Բալթյան երկրների և Ուզբեկստանի քաղաքների (Տաշքենդ, Անդիջան, Բուխարա, Կոկանդ և Ջիզախ) հայ համայնքները։ Սամարղանդում գրանցվեց ողջ Կենտրոնական Ասիայի միակ տաճարը։ Այդ ժամանակվանից մինչ օրս Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին դարձել է տարածաշրջանի հայության հոգեւոր օջախը։

## Ներկա վիճակ
1995 թվականի օգոստոսին Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին վերաբացվել է Արթուր Մարտունիկի Մարտիրոսյանի օժանդակությամբ։

## Հասցե
*Մահմուդ Կոշգարի փողոց, տուն 70, Սամարղանդ, Ուզբեկստան
*Հեռ․՝ + 998 (91) 133-43-41

## Պատկերասրահ

St. Mary Church in Samarkand 23-56.JPG
St. Mary Church in Samarkand 10-26.JPG
St. Mary Church in Samarkand 23-58.JPG
armchurchDSC00549.jpg


## Տես նաև
Հայկական վանքերի և եկեղեցիների ցանկ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Ուզբեկահայ առաքելական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սամարղանդի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:ՎՀ/թեմա 2