Երեխաների իրավունքների ուսուցում

**Երեխաների իրավունքների ուսուցում,** երեխաների իրավունքների դասավանդում ու գործնական կիրառում դպրոցներում, կրթական ծրագրերում կամ հաստատություններում, որը հիմնված է և համահունչ է ՄԱԿ-ի Երեխայի իրավունքների կոնվենցիային։ Ամբողջությամբ իրականացվելու դեպքում՝ երեխաների իրավունքների կրթության ծրագիրը ներառում է ինչպես ուսումնական ծրագիր՝ երեխաներին նրանց մարդու իրավունքները սովորեցնելու համար, այնպես էլ մի շրջանակ, որով դպրոցը գործում է այնպես, որ հարգվեն երեխաների իրավունքները։ Երեխայի իրավունքների կոնվենցիայի 29-րդ և 42-րդ հոդվածները պահանջում են, որ երեխաները տեղեկացվեն իրենց իրավունքների մասին։

Բացի Կոնվենցիայի իրավական պարտավորությունները կատարելուց՝ երեխաներին իրենց իրավունքները սովորեցնելը մի շարք առավելություններ ունի. այն բարձրացնում է նրանց ընդհանուր իրավունքների գիտակցումը, դարձնում է ավելի հարգալից ուրիշների իրավունքների նկատմամբ և հնարավորություն է տալիս նրանց գործողություններ ձեռնարկել՝ ի պաշտպանություն այլ մարդկանց իրավունքների։ Բելգիայում, Կանադայում, Անգլիայում և Նոր Զելանդիայում երեխաներին իրենց իրավունքները սովորեցնելու վաղ շրջանի ծրագրերն ապացուցել են այս փաստը։ Երեխաների իրավունքների ուսուցումն ու գործնական կիրառումը դպրոցներում՝ որպես «երեխային ազատագրելու» գաղափարախոսություն, իրականացվել է դեռևս մինչև ՄԱԿ-ի Կոնվենցիայի ստեղծումը, և այս գործելակերպն էլ օգնել է ձևավորել Կոնվենցիայի, ՄԿԳ-ի (Միջազգային կրթական գրասենյակ) և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի արժեքներն ու փիլիսոփայությունը։ Սակայն, ցավոք, այս գործելակերպերն ու պատմությունը պատշաճ կերպով չեն ճանաչվել կամ դրանց վրա հիմք չի դրվել ՄԱԿ-ի կողմից։ Սա այն պատճառներից մեկն է, թե ինչու երեխաների իրավունքները, չնայած 100 տարվա պայքարին, դեռևս դպրոցների հիմք չեն դարձել։

## Երեխաների մարդու իրավունքների ուսուցման իմաստը
Երեխաների մարդու իրավունքների ուսուցումը վերաբերում է դպրոցներում և կրթական հաստատություններում իրականացվող այն կրթությանն ու գործելակերպին, որը համահունչ է Միավորված ազգերի կազմակերպության Երեխայի իրավունքների կոնվենցիային։ Սա կրթության մի ձև է, որը լրջորեն ընդունում է այն տեսակետը, որ երեխաները մարդու իրավունքների կրողներ են, որ նրանք ինքնուրույն քաղաքացիներ են, որ դպրոցները և կրթական հաստատություններն ուսումնական համայնքներ են, որտեղ երեխաները սովորում (կամ չեն սովորում) մարդու իրավունքների և քաղաքացիության արժեքներն ու գործելակերպը։ Ավելին, երեխաներին իրենց հիմնական մարդու իրավունքների մասին կրթելը ՄԱԿ-ի Երեխայի իրավունքների կոնվենցիայի իրավական պարտավորությունն է։

Երեխաների իրավունքների կրթությունը մի ուսուցում է, որտեղ Կոնվենցիայում նկարագրված երեխայի իրավունքները դասավանդվում և գործնականում կիրառվում են առանձին դասարաններում։ Սակայն դրա առավել զարգացած ձևով՝ երեխաների իրավունքները դասավանդվում և կիրառվում են համակարգված և համապարփակ կերպով՝ բոլոր դասարաններում, ամբողջ դպրոցում և դպրոցական շրջաններում։ Լիարժեք երեխաների իրավունքների կրթության դեպքում՝ երեխաների իրավունքները պարզապես լրացում չեն որևէ առանձին առարկայի կամ դասարանի։ Դրանք ներառված են ուսումնական ծրագրերում, ուսուցման գործելակերպերում և ուսումնական նյութերում՝ բոլոր առարկաներում և դասարաններում, և հանդիսանում են դպրոցի առաքելության, վարքագծի կանոնների, քաղաքականության և գործելակերպերի հիմնաքարը****։

Լիարժեք զարգացած երեխաների իրավունքների կրթությունը նշանակում է, որ դպրոցական համայնքի բոլոր անդամները կրթություն են ստանում երեխայի իրավունքների մասին։ Կոնվենցիան ծառայում է որպես արժեքային շրջանակ դպրոցի կամ կրթական հաստատության կյանքի և գործունեության համար, ինչպես նաև դպրոցում ուսման համար ավելի դրական մթնոլորտ և մշակույթ ձևավորելու ջանքերի համար։

Երեխաների իրավունքների կրթության հիմնական համոզմունքն այն է, որ երբ երեխաները սովորում են իրենց սեփական հիմնական մարդու իրավունքների մասին, այդ ուսումը կարևոր հիմք է ծառայում մարդու իրավունքներն ավելի լայն համատեքստում հասկանալու և դրանք պաշտպանելու համար։

## Կրթությունը և ՄԱԿ-ի Երեխայի իրավունքների կոնվենցիան
ՄԱԿ-ի Երեխայի իրավունքների կոնվենցիան կարևոր նշանակություն ունի երեխաների կրթության համար։ Միավորված ազգերի կազմակերպության կողմից 1989 թվականին հաստատված այս Կոնվենցիան աշխարհի պատմության մեջ լայնորեն և ամենաարագ վավերացված միջազգային համաձայնագիրն է։ Միայն երկու երկիր՝ Միացյալ Նահանգները և Հարավային Սուդանը, դեռևս չեն վավերացրել այն։ Կոնվենցիան վավերացնելով՝ երկրները պարտավորվում են ընդունել այն սկզբունքը, որ երեխաները՝ որպես անձ, ունեն հիմնարար իրավունքներ, և պետական իշխանությունները պարտավոր են ապահովել այդ իրավունքները։ Իրավական ուժ ունեցող այս պայմանագրի պայմաններով՝ պետությունները պարտավորվում են իրենց օրենքները, քաղաքականությունն ու գործելակերպը համահունչ դարձնել Կոնվենցիայի դրույթներին, եթե ոչ անմիջապես, ապա ժամանակի ընթացքում։

Կոնվենցիան բազմաթիվ հոդվածներ ունի, որոնք վերաբերում են կրթությանը և երեխաների իրավունքների կրթությանը։ Էուգեն Վերհելենը կրթության վերաբերյալ Կոնվենցիայի դրույթները բաժանել է երեք ուղղությունների։ Առաջինը երեխայի կրթության իրավունքն է՝ հավասար հնարավորությունների հիմքով (հոդված 28)։ Սա ներառում է անվճար տարրական, ինչպես նաև մատչելի միջնակարգ և բարձրագույն կրթության իրավունքը։ Երկրորդը երեխայի իրավունքներն են կրթության ընթացքում (հոդվածներ 2, 12, 13, 14, 15 և 19)։ Սա ներառում է ոչ խտրականության, մասնակցության, բռնությունից և չարաշահումից պաշտպանության, ինչպես նաև մտքի, արտահայտման և կրոնի ազատության իրավունքը։ Երրորդը երեխայի իրավունքներն են կրթության միջոցով (հոդվածներ 29 և 42)։ Սա վերաբերում է այնպիսի կրթությանը, որի միջոցով երեխաները կարող են ճանաչել և հասկանալ իրենց իրավունքները, ինչպես նաև զարգացնել հարգանք մարդու իրավունքների, այդ թվում՝ իրենց սեփական մարդու իրավունքների նկատմամբ։

Կրթության այս երրորդ ուղղությունը երկրների և կրթական ոլորտի պատասխանատուների համար պարտավորություն է ենթադրում՝ ապահովելու երեխաների մարդու իրավունքների կրթությունը։ Կոնվենցիայի 29-րդ հոդվածը պահանջում է, որ «երեխայի կրթությունը պետք է ուղղված լինի մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների նկատմամբ հարգանքի զարգացմանը»։ Սա ենթադրում է իրավունքների ճանաչում և հասկացում։ 42-րդ հոդվածը պահանջում է, որ երկրները «պարտավորվեն Կոնվենցիայի սկզբունքները լայնորեն հայտնի դարձնել՝ համապատասխան և ակտիվ միջոցներով, ինչպես մեծերին, այնպես էլ երեխաներին»։

Գիտակցելով գիտելիքների տարածման այս պարտականությունը և դրա կարևորությունը՝ ՄԱԿ-ի Երեխայի իրավունքների կոմիտեն՝ Կոնվենցիայի իրականացման մոնիտորինգի համար պատասխանատու մարմինը, բազմիցս կոչ է արել երկրներին ներառել երեխաների իրավունքները դպրոցական ուսումնական ծրագրերում և ապահովել, որ երեխաները ճանաչեն և հասկանան իրենց իրավունքները համակարգված և համապարփակ հիմքով։

## Երեխաների մարդու իրավունքների ուսուցման արժեքը
Դպրոցներում երեխաների իրավունքների ուսուցումն արժեքավոր է, քանի որ այն կատարում է երկրների պարտավորությունը՝ հարգելու երեխայի իրավունքները և իրականացնելու Կոնվենցիայի դրույթները։ Սակայն բացի իրավական պարտավորություն կատարելուց, երեխաների իրավունքների կրթությունն արժեքավոր է հենց երեխաների համար։ Ֆելիզա Թիբբիթսը կարծում է, որ երեխաների իրավունքների կրթությունը սովորողների վրա ազդում է երեք հիմնական ձևով.

# Հիմնական տեղեկատվություն և գիտելիքներ տրամադրելով իրավունքների բնույթի և այն կոնկրետ իրավունքների մասին, որոնցով պետք է օգտվեն երեխաները։ Ակնկալվում է, որ երեխաներն իրավունքների մասին կունենան ավելի ճշգրիտ և խորը պատկերացում։
# Ձևավորելով վերաբերմունք, արժեքներ և վարքագիծ, որոնք համահունչ են իրավունքների ընկալմանը։ Ակնկալվում է, որ երեխաներն ավելի մեծ հարգանք կդրսևորեն ուրիշների իրավունքների նկատմամբ, ինչը կերևա նրանց վերաբերմունքի և վարքագծի մեջ։
# Հնարավորություն տալով երեխաներին գործողություններ ձեռնարկել՝ ի պաշտպանություն ուրիշների իրավունքների։ Թիբբիթսն այս մոտեցումը անվանում է իրավունքների կրթության «տրանսֆորմացիոն մոդել»։ Այս դեպքում երեխաներն ավելի հավանական է, որ կհակազդեն մարդու իրավունքների ոտնահարումներին։ Օրինակ կարող է լինել այն, որ նրանք կաջակցեն բուլինգի զոհ դարձած երեխային և դուրս կգան բռնարարի դեմ դպրոցի բակում։

Քեթրին Քովելի և Ռ. Բրայան Հոուի ուսումնասիրությունները հաստատում են վերը նշված ազդեցությունները։ Երեխաների իրավունքների կրթություն ստացած երեխաներն, ի տարբերություն այն երեխաների, ովքեր նման կրթություն չեն ստացել, ավելի հավանական է, որ ունենան իրավունքների մասին ճշգրիտ և չափահասին հատուկ ընկալում, կհասկանան, որ իրավունքներն ու պարտականությունները փոխկապակցված են, և կդրսևորեն սոցիալապես պատասխանատու վարքագիծ՝ ի պաշտպանություն ուրիշների իրավունքների։

## Երեխաների մարդու իրավունքների ուսուցման իրականացումը
### Վաղ շրջանի նախաձեռնություններ
Դեռևս մինչև ՄԱԿ-ի կողմից Երեխայի իրավունքների կոնվենցիայի հաստատումը, աշխարհում բազմաթիվ դպրոցներ և մանկական համայնքներ հիմնվել են երեխաների իրավունքների սկզբունքի վրա։ Դրանցից էին Յանուշ Կորչակի՝ իրավունքների վրա հիմնված Վարշավայի մանկատունը, Հոմեր Լեյնի «Փոքրիկ համագործակցությունը» (1913 թ.)՝ անչափահաս «բանտարկյալների» համար, և Ա.Ս. Նիլի «Սամերհիլ» դպրոցը (1921 թ.)։ Մոնտեսորիի, Հոմեր Լեյնի և Հարիեթ Ֆինլի Ջոնսոնի աշխատանքից ոգեշնչված՝ ուսուցիչների, մանկավարժների, սուֆրաժիստների, քաղաքական գործիչների, տեսուչների և մշակույթի գործիչների մի խումբ 1914-1937 թվականներին ստեղծեց «Նոր իդեալներ կրթության մեջ» կոչվող համաժողովների շարք։ Նրանց հիմնադիր արժեքը «երեխայի ազատագրումն» էր, և նրանք փնտրում, կիսվում և մեծարում էին դպրոցներում, բանտերում և մանկական համայնքներում իրականացվող լավագույն գործելակերպի օրինակները։ Նրանք զգալի ներդրում ունեցան «երեխայակենտրոն» տարրական դպրոցի ձևավորման մեջ։ Սա երեխայի իրավունքների մշակույթի անտեսված պատմություն է, որը պետք է տարածվի և գնահատվի՝ երեխաներին և նրանց հետ աշխատող չափահասներին զորացնելու համար։ 

ՄԱԿ-ի կողմից 1989 թվականին Երեխայի իրավունքների կոնվենցիայի հաստատումից հետո բազմաթիվ ջանքեր են գործադրվել դպրոցներում երեխաների իրավունքների կրթություն ապահովելու ուղղությամբ։ 

Այս նախաձեռնությունները հիմնականում ձեռնարկվել են առանձին դասարանների և դպրոցների մակարդակով։ Վաղ շրջանի նախաձեռնություններից մեկն իրականացվել է Բելգիայի Բրյուգգե քաղաքի տարրական դպրոցում։ Դա երեխաների իրավունքների կրթության համապարփակ նախագիծ էր, որը ներդրվել է 1990-ականների սկզբին «Դե Վրեյդագմարկտ» տարրական դպրոցում։ Այն ներառում էր 3-ից 12 տարեկան երեխաների և նպատակ ուներ կրթել նրանց Կոնվենցիայի բովանդակության մասին՝ օգտագործելով ժողովրդավարական մանկավարժություն և ապահովելով երեխաների մասնակցությունը ուսման գործընթացին։ Երեխաներին իրենց իրավունքները սովորեցնում էին տարբեր միջոցներով, ներառյալ արվեստը և պոեզիան։ Արվեստի գործողությունները ներառում էին թերթերի կոլաժներ, որոնք պատկերում էին իրավունքների խախտումների օրինակներ։ Նախատեսված էին նաև երեխաների կողմից նախաձեռնված և փոքր խմբային աշխատանքներ, դերախաղեր և խմբային քննարկումներ։ Ընտրվում էին այնպիսի գործողություններ, որոնք արդիական և հետաքրքիր էին երեխաների համար։ Օրինակ՝ փոքր երեխաները սովորում էին սննդի իրավունքի մասին՝ ստեղծելով շատ մեծ տիկնիկ՝ սննդի նկարազարդումներով։ Ավելի մեծ երեխաները մասնակցում էին քննարկումների և դերախաղերի՝ կապված որդեգրման, կրթության և ընտանիքի իրավունքների հետ։

Վաղ շրջանի մեկ այլ օրինակ էր Կանադայի Քեյփ Բրետոն քաղաքի դասարաններում 1990-ականների վերջին։ Կոնվենցիայի հիման վրա ուսումնական նյութեր էին մշակվել՝ երեխաների և նրանց ուսուցիչների համագործակցությամբ, երեք դասարանների համար։ 6-րդ դասարանի (11-ից 13 տարեկան երեխաներ) մակարդակում կրթությունը կենտրոնացած էր երեխայի իրավունքների ներկայացման վրա՝ դրանց առնչությունը յուրաքանչյուր երեխայի հետ։ Քննարկվում էին այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք էին առողջ ապրելակերպը, անձնական անվտանգությունը, ընտանիքները, թմրանյութերի օգտագործումը և որոշումների կայացումը։ Օրինակ՝ թմրանյութերից պաշտպանվելու իրենց իրավունքի մասին սովորելու համար աշակերտները դերախաղեր էին խաղում, որտեղ հանդես էին գալիս որպես երեխաներ և թմրանյութ վաճառողներ, և քննարկում էին թմրանյութեր փորձելու կամ վաճառելու ճնշմանը դիմակայելու ուղիները։ 8-րդ դասարանի (13-ից 15 տարեկան) մակարդակում շեշտը դրվում էր երեխայի համար կարևոր հարաբերությունների վրա։ Ուսումնական ծրագիրը ներառում էր սեռականությանը, անչափահասների արդարադատությանը, երեխաների նկատմամբ բռնությանը և շահագործմանը վերաբերող բաժիններ։ Օրինակ՝ աշակերտները վերլուծում էին հայտնի երգերի բառերը՝ քննարկելու համար, թե ինչպես են սեռականության իրավունքները ներկայացված երաժշտության մեջ, և լրացնում էին մուլտֆիլմեր, որոնք ներառում էին խոսքի ազատության և խտրականության դեմ պայքարի իրավունքների հակասություններ։ 12-րդ դասարանի (17-ից 19 տարեկան) ուսումնական ծրագիրն ընդլայնում էր երեխաների իրավունքների վերաբերյալ գիտելիքների շրջանակը՝ կիրառելով դրանք գլոբալ հարցերի վրա։ Դրանք ներառում էին պատերազմից տուժած երեխաների և մանկական աշխատանքի խնդիրները։ Այս մակարդակում գործողությունները ներառում էին ՄԱԿ-ի կեղծ համաժողովի անցկացում՝ նվիրված պատերազմից տուժած երեխաներին, որտեղ փոքր խմբերը պատասխանատու էին համաժողովի մասնակիցներին ներկայացնելու համար, և «քրտարտադրամասի» մասին քննարկումներ, որոնց ընթացքում խմբերը հետազոտում էին մանկական աշխատանքը և քննարկում իրենց բացահայտումները։

### Հեմփշիր, Անգլիա
----Քեյփ Բրետոնի դպրոցներում իրականացված նախաձեռնության մասին գրառումները ոգեշնչեցին լայնածավալ նախաձեռնություն Անգլիայի Հեմփշիր կոմսությունում, որը կոչվեց «Իրավունքներ, հարգանք և պատասխանատվություն» (): Այն մինչ օրս երեխաների մարդու իրավունքների կրթության ամենահայտնի և ամենահեռանկարային մոդելներից է։ Այս նախաձեռնությունը ներառում է ոչ միայն առանձին դասարաններ և դպրոցներ, այլև ամբողջ դպրոցական շրջանը։ RRR նախաձեռնությանը խթան հանդիսացավ Հեմփշիրի կրթության ոլորտի ղեկավար ադմինիստրատորների կողմից ընդհանուր արժեքային շրջանակի և դրական դպրոցական մթնոլորտի անհրաժեշտության գիտակցումը՝ կրթական արդյունքները բարելավելու համար։ Նրանց մոտիվացրել էր նաև Քեյփ Բրետոնի իրավունքների կրթության նախագծի հաջողությունը։

Քեյփ Բրետոնում ուսումնական արձակուրդից հետո Հեմփշիրի ադմինիստրատորների և ուսուցիչների մի խումբ որոշեց նախ փորձարկել, ապա գործարկել երեխաների իրավունքների կրթության իրենց սեփական մոդելը Հեմփշիրում։ Հաջող փորձնական փուլից հետո, 2004 թվականին նրանք պաշտոնապես մեկնարկեցին RRR-ը։ Դրա նպատակներն իրականացնելու համար Հեմփշիրի իշխանությունները, Կրթության նախարարության ֆինանսավորմամբ, մշակեցին իրականացման եռամյա ռազմավարական պլան։ Այն ներառում էր ուսուցիչների վերապատրաստման, ռեսուրսների մշակման և գործընթացի մոնիտորինգի դրույթներ։ Պլանը նախատեսում էր, որ նախաձեռնությունը պետք է ներդրվի մանկական, տարրական և կրտսեր դպրոցներում, այնուհետև ժամանակի ընթացքում, երբ երեխաներն անցնեին ավելի բարձր դասարաններ, այն կներդրվեր նաև միջնակարգ դպրոցներում։ Մինչև 2012 թվականը Հեմփշիրի դպրոցների մեծ մասը, տարբեր մակարդակներում, մասնակցում էր RRR ծրագրին։

RRR-ի ընդհանուր նպատակն էր բարելավել երեխաների կրթական արդյունքները՝ փոխակերպելով դպրոցի մշակույթը, կառուցելով Կոնվենցիայի վրա հիմնված ընդհանուր արժեքային շրջանակ և խթանելով Կոնվենցիային համահունչ կրթական գործելակերպ։ Իրավունքների, հարգանքի և սոցիալական պատասխանատվության մասին գիտելիքները և հասկացողությունը պետք է դառնային արժեքային շրջանակ բոլոր դպրոցական քաղաքականությունների, դասարանական պրակտիկայի, վարքագծի կանոնների, առաքելության ձևակերպումների, դպրոցական կանոնակարգերի և ուսումնական ծրագրերի համար։ Այդ շրջանակը պետք է կիրառվեր ամբողջ դպրոցում՝ բոլոր դասարաններում, բոլոր մակարդակներում, բոլոր ուսումնական ծրագրերում և դպրոցական գործելակերպերում։ Հատկապես կարևոր էր, որ համահունչ Կոնվենցիայի 12-րդ հոդվածով նկարագրված երեխաների մասնակցության իրավունքներին, վարքագծի կանոնները, կանոնակարգերն ու կարգավորումները պետք է մշակվեին երեխաների հետ համագործակցությամբ, դասավանդումը պետք է լիներ ժողովրդավարական, իսկ երեխաներին պետք է տրվեին բազմաթիվ իմաստալից հնարավորություններ՝ մասնակցելու դպրոցի գործունեության բոլոր ասպեկտներին։

### Նոր Զելանդիա
Քեյփ Բրետոնի և Հեմփշիրի նախաձեռնությունները ազդել են այլ դպրոցների, դպրոցական շրջանների և նույնիսկ երկրների զարգացումների վրա։ Առավել հավակնոտ զարգացումներից մեկը տեղի է ունեցել Նոր Զելանդիայում, որտեղ ջանքեր են գործադրվում երեխաների մարդու իրավունքների կրթությունը համազգային նախաձեռնություն դարձնելու համար։ Նախաձեռնության համար համատեքստը նպաստավոր է. մարդու իրավունքների թեման ուժեղ շեշտադրում ունի Նոր Զելանդիայի Կրթության մասին օրենքում, կրթության ազգային նպատակներում և ազգային վարչական ուղեցույցներում։ 2000-ականների սկզբին՝ երեխաների իրավունքների կրթությունը Նոր Զելանդիայի ուսումնական ծրագրերում ներառելու մասին սկզբնական քննարկումները խթանվեցին Քեյփ Բրետոնի և Հեմփշիր կոմսության նախաձեռնությունների հաջողության մասին տեղեկություններով։

Ինչպես այլուր, Նոր Զելանդիայի մանկավարժներն ու մարդու իրավունքների պաշտպանները մտահոգված էին երեխաների զգալի փոքրամասնության մոտ նկատվող ցածր առաջադիմությամբ, բուլինգով և բռնի վարքագծով։ Նաև, ինչպես այլուր, ուսուցիչներն ու ադմինիստրատորները հիասթափված էին դպրոցներում առկա բարդ պահանջներից, ընդհանուր խնդիրները լուծելու ջանքերի մասնատումից և այդ ջանքերի անբավարար արդյունքներից։ Ծանոթանալով Քեյփ Բրետոնի և Հեմփշիրի նախաձեռնությունների հաջողություններին՝ ստեղծվեց «Մարդու իրավունքները կրթության մեջ/Մանա Տիկա Տանգատա» () համագործակցային նախաձեռնությունը։ Դրա նպատակն էր երեխայի իրավունքների հիման վրա զարգացնել դրական դպրոցական մշակույթներ և բարելավել բոլոր երեխաների առաջադիմությունը՝ դպրոցներն ու վաղ մանկության կրթության կենտրոնները դարձնելով ուսումնական համայնքներ, որոնք ճանաչում, տարածում և «ապրում են» մարդու իրավունքներով ու պարտականություններով։

Այս նպատակին հասնելու համար HRiE-ն հետևում է Հեմփշիրի մոդելին՝ օգտագործելով երեխաների իրավունքները որպես համապարփակ և ինտեգրող արժեքային շրջանակ դասավանդման, ուսուցման, դպրոցի կառավարման և կազմակերպման համար։ Դպրոցական համայնքի բոլոր անդամները՝ դպրոցի ղեկավարությունը, ուսուցիչներն ու մյուս աշխատակիցները, աշակերտները, հոգաբարձուների խորհուրդների անդամները և ծնողները, սովորում են երեխաների իրավունքների և դրանց հետ կապված պարտականությունների մասին։ Նրանք գիտակցում են, որ դպրոցական համայնքի յուրաքանչյուր անդամ իրավունք ունի արժանապատիվ վերաբերմունքի և արդյունավետ կրթությանը մասնակցելու։ Աշակերտները պաշտոնապես ճանաչվում են որպես դպրոցի և երկրի քաղաքացիներ՝ հստակ իրավունքներով ու պարտականություններով։ Նրանք մասնակցում են որոշումների կայացմանը դպրոցի բոլոր մակարդակներում, իսկ իրավունքները ներառված են ուսումնական ծրագրերում, դպրոցական գործելակերպում և քաղաքականություններում։

### Նախաձեռնություններ նախադպրոցականների հետ
Երեխաների իրավունքների կրթությանն ուղղված նախաձեռնություններ իրականացվել են նաև նախադպրոցական մակարդակում։ Օրինակ՝ կանադացի մանկավարժներ Պամելա Ուոլբերգը և Մարիա Քանը երեք ամսվա ընթացքում Բրիտանական Կոլումբիայում իրենց վաղ մանկության ծրագրում երեք և չորս տարեկան երեխաների խմբի համար ներդրեցին իրավունքների կրթություն։ «Իրավունքների նախագծի» ներդրումը մեծապես պայմանավորված էր երեխաների՝ ինքնակենտրոն լինելու և իրենց հասակակիցների զգացմունքների նկատմամբ անտարբերություն դրսևորելու դիտարկումներով։ Օգտագործելով գունազարդման գիրք, որը մշակվել էր շատ փոքր երեխաներին իրենց իրավունքները սովորեցնելու համար, ուսուցիչները հույս ունեին երեխաների ուշադրությունն անհատական ցանկություններից տեղափոխել դեպի համայնքի կարիքները՝ բարձրացնելու համագործակցության, անշահախնդրության և կարեկցանքի մակարդակը։

## Երեխաների մարդու իրավունքների ուսուցման գնահատումները
Երեխաների իրավունքների ուսուցման ծրագրի ամենավաղ արձանագրված գնահատումը Բրյուգեի նախաձեռնությանն էր։ Այն ներառում էր 3-ից 12 տարեկան երեխաների, և գնահատման հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացած էր աշակերտների սոցիալական վարքագծի վրա։ Սոցիալական ընկալման բարելավումը, հարգալից վարքագիծը, ուրիշների նկատմամբ հոգատարությունը և հասարակամետ գործողությունները գրանցված հիմնական փոփոխություններն էին։ Օրինակ՝ երեխաներն ավելի շատ էին հետաքրքրվում սոցիալական արդարության և իրավունքների հետ կապված հարցերով, ինչպիսիք են խաղաղությունը, պատերազմը, անարդարությունը և սովը։ Եվ նրանք ցանկանում էին քննարկել մարգինալացված երեխաների՝ հաշմանդամություն ունեցող, հաստատություններում ապրող կամ էթնիկ փոքրամասնություններին պատկանող երեխաների իրավունքները։

Նմանատիպ արդյունքներ են արձանագրվել նաև Քեյփ Բրետոնի դպրոցներում երեխաների իրավունքների կրթության ազդեցության գնահատումների ընթացքում։ 6-րդ և 8-րդ դասարանների (12 և 14 տարեկան) աշակերտների շրջանում իրականացված գնահատումները ցույց տվեցին դասարանական մթնոլորտի, ներգրավվածության և վարքագծի բարելավում։ 6-րդ դասարանի մակարդակում տարբերություններ նկատվեցին երեխաների՝ իրավունքների ընկալման, փոքրամասնությունների երեխաներին ընդունելու, ինչպես նաև հասակակիցների և ուսուցիչների աջակցության մակարդակների ճանաչման հարցերում։ Ուսուցիչները զեկուցեցին բարելավված վարքագծի և ավելի դրական դասարանական մթնոլորտի մասին։ Բացի այդ, 8-րդ դասարանի մակարդակում իրավունքների վրա հիմնված դասարանների երեխաների մոտ աճել էր ինքնագնահատականը։ Դիտարկվել էին նաև երեխաների կողմից նախաձեռնված այնպիսի նախագծեր, ինչպիսիք արձանագրվել էին Բրյուգեում։ Օրինակ՝ մի դպրոցում, հասկանալով, որ տարածքի ոչ բոլոր երեխաներն են ապահովված սննդարար սնունդով, աշակերտները նախաձեռնեցին նախաճաշի ծրագիր՝ համագործակցություն և նվիրատվություններ ստանալով տեղական համայնքից։ Մեկ այլ դպրոցում դասարանը որոշեց աշխատել տեղական սննդի բանկում՝ օգնելու այն երեխաներին, որոնց ընտանիքները չէին կարողանում ապահովել բավարար սնունդ։

12-րդ դասարանի ուսումնական ծրագիրն օգտագործող ուսուցիչների անձնական տվյալները վկայում էին, որ իրենց աշակերտները մեծապես ներգրավված էին գործունեության մեջ, և որ բարելավվել էր նրանց գլոբալ խնդիրների, ինչպես նաև մարդու իրավունքները հարգելու կարևորության ու բարդության գիտակցումը։ Ծրագրին մասնակցած աշակերտները հարցում էին անցկացրել։ Արդյունքները ցույց էին տվել, որ նրանք երեք անգամ ավելի հավանական է, որ իրենց հասակակիցներից ավելի լավ հասկանան, որ դժվար պայմաններում գտնվող երեխաներին մարդասիրական օգնությունը մարդու հիմնարար իրավունք է։

Ամենահամապարփակ գնահատման տվյալները ստացվել են Հեմփշիրի RRR նախաձեռնությունից։ Վեց տարվա ընթացքում իրականացվել են տարեկան գնահատումներ՝ գնահատելու RRR-ի ազդեցությունները։ Դրանք ներառում էին 4-ից 14 տարեկան երեխաների։ Այն դպրոցների երեխաներն ու ուսուցիչները, որտեղ RRR-ն ամբողջությամբ իրականացվել էր, համեմատվել են ժողովրդագրորեն համարժեք այն դպրոցների հետ, որտեղ RRR ծրագիրը չի եղել։ Համեմատությունները ցույց տվեցին RRR-ի հետևյալ ազդեցությունները։ Բոլոր տարիքային խմբերում երեխաները ցուցաբերել են իրավունքների և դրանց՝ պարտականությունների հետ կապի ավելի մեծ ըմբռնում, ինքնակարգավորման, վստահության, ջանքերի և մոտիվացիայի, դպրոցում մասնակցության և ներգրավվածության, ինչպես նաև առաջադիմության բարձր մակարդակ։ Այս ճանաչողական և վերաբերմունքային փոփոխությունները արտացոլվել են վարքագծում առկա զգալի բարելավումներում։ Դասարանների ուսուցիչները և դպրոցի տնօրենները հայտնել են, որ երեխաները դարձել են ավելի հարգալից, համագործակցող, ներառական և զգայուն այլ երեխաների կարիքների նկատմամբ։ Բուլինգի դեպքերը կտրուկ նվազել են, իսկ տարաձայնությունները լուծվում էին իրավունքների դիսկուրսի միջոցով, այլ ոչ թե ֆիզիկական կամ բանավոր ագրեսիայով։

RRR դպրոցներում դասավանդելը նաև փոփոխությունների է հանգեցրել ուսուցիչների մոտ։ Դպրոցի ադմինիստրատորները նկատել են զգալի փոփոխություններ ուսուցիչների կողմից ժողովրդավարական դասավանդման և դրական դասարանական կառավարման կիրառման, ինչպես նաև աշակերտների հետ ավելի քիչ կոնֆլիկտային հարաբերությունների մեջ։ Ուսուցիչները լսում էին երեխաներին և հաշվի էին առնում նրանց տեսակետները։ Եվ որքան բարձր էր աշակերտների ներգրավվածության և մասնակցության մակարդակը, այնքան ավելի շատ ուսուցիչներ էին ձեռք բերում անձնական նվաճումների զգացում և զգալիորեն նվազում էր նրանց մոտ հուզական հյուծվածությունն ու անձնազրկումը։

RRR-ի գնահատման բոլոր դրական արդյունքներից ամենահետաքրքրականն այն էր, որ յուրաքանչյուր չափման ժամանակ ամենաանբարենպաստ պայմաններ ունեցող դպրոցը ցույց էր տվել ամենամեծ դրական փոփոխությունները։ Ներգրավվածության, վարքագծի և ակադեմիական առաջադիմության բարելավումները ուշագրավ էին և վերագրվում են այն փաստին, թե ինչպես է RRR-ը փոխակերպել դպրոցի մշակույթը։ Ապացույցները ցույց են տալիս, որ այն դպրոցները, որոնք լիովին համահունչ են Երեխայի իրավունքների կոնվենցիայի դրույթներին, կարող են թուլացնել դաստիարակության բարդ միջավայրի ազդեցությունները և օգնել փակելու անբարենպաստ պայմաններ ունեցող երեխաների և նրանց ավելի արտոնյալ հասակակիցների միջև առաջացած առաջադիմության բացը։

## Այլ գնահատումներ
Չնայած Նոր Զելանդիայի նախաձեռնության վերաբերյալ դեռևս պաշտոնական գնահատում չի հրապարակվել, սակայն անձնական պատմություններից ստացված տվյալները վկայում են, որ արդյունքները համադրելի են Հեմփշիրից ստացված տվյալներին։ Ուսուցիչները հայտնում են ուսումնական միջավայրի բարելավման և սթրեսի նվազման մասին։ «Սա ստիպում է ինձ քննադատաբար մտածել որոշ բաների մասին, որոնք անում եմ իմ դասարանում»,— ասել է մի ուսուցիչ, — «մասնավորապես՝ իմ վարքագծի կառավարման որոշ ասպեկտների մասին»։ Մյուսն էլ ընդգծել է, որ «երեխաների կողմից հիանալի արձագանք է ստացել»։

Պամելա Ուոլբերգի և Մարիա Քանի գնահատման տվյալները ցույց են տալիս, որ նրանց նախադպրոցական իրավունքների նախագիծը մեծ հաջողություն է ունեցել։ Նրանք պարզել են, որ փոքր երեխաներին Կոնվենցիայով նախատեսված իրավունքների մասին դասավանդելը՝ տարիքային առումով համապատասխան ձևով, փոխակերպել է ուսումնական միջավայրը։ Երբ դասարանական կանոնները փոխարինվել են իրավունքներով, չափահասների կողմից ավելի քիչ վերահսկողության կարիք է զգացվել, իսկ խմբակային զրույցներն անկանոն քաոսային զրույցներից վերածվել են գաղափարների հարգալից փոխանակման։ Երեխաների վարքագիծն իրար նկատմամբ զգալիորեն փոխվել է։ Նրանց փոխգործակցությունները ցույց էին տալիս իրավունքների համընդհանրության և ուրիշների իրավունքները պաշտպանելու կարևորության մասին ըմբռնում։ Եվ նույնիսկ այս շատ երիտասարդ տարիքում վիճաբանություններին փոխարինել է իրավունքների դիսկուրսը. օրինակ՝ «Դու խախտում ես իմ խաղալու իրավունքը» արտահայտությունը դարձել է խնդիրներ լուծելու արդյունավետ միջոց, որը փոխարինել է արցունքներին ու կռիվներին։ Ուոլբերգը և Քանը եզրակացնում են, որ երեխաների կողմից իրավունքների և պարտականությունների միջև փոխհարաբերության ճանաչումը տեղափոխել է նրանց ուշադրությունը «ես»-ից «մենք»-ի վրա։

## Տես նաև
* Երեխայի իրավունքներ
* Երեխայի իրավունքների կոնվենցիա
* Կրթության իրավունք

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Convention on the Rights of the Child (full text)
* Hampshire Education Authority
* Human Rights Friendly Schools Project - Amnesty International
* Human Rights in Education (New Zealand)   
* Society for Children and Youth of British Columbia

Կատեգորիա:Երեխաների իրավունքներ
Կատեգորիա:Կրթություն ըստ առարկայի