Ջամիլ Սիդկի ալ-Զահավի

**Ջամիլ Սիդկի ալ-Զահավի** (, ) իրաքցի ականավոր բանաստեղծ և փիլիսոփա էր։ Նա համարվում է արաբական աշխարհի մեծագույն ժամանակակից բանաստեղծներից մեկը և հայտնի էր կանանց իրավունքների պաշտպանությամբ։

Ծնված Բաղդադում՝ քրդական ծագում ունեցող ընտանիքում, նա կրթություն է ստացել արաբերեն թարգմանված գրքերով, քանի որ տիրապետում էր տարբեր լեզուների։ Նա ծառայել է տարբեր օսմանյան վարչակազմերում և փիլիսոփայություն է դասավանդել տարբեր շրջաններում։ Նկարագրվելով որպես լիբերալ մտածող և «ագնոստիկ», նա հակասական էր արևմտյան գիտությունների, մտքերի, մոդեռնիզմի և ազգային ազատության հարմարեցման, ինչպես նաև կանանց իրավունքների վերաբերյալ իր դիրքորոշման համար։ Ալ-Զահավին համարվում է իրաքցի առաջատար նեոդասական բանաստեղծների եռյակից մեկը՝ ալ-Ռուսաֆիի և ալ-Ջավահիրիի հետ միասին:

## Վաղ կյանք և կրթություն
Ջամիլ Սիդկի ալ-Զահավին ծնվել է 1863 թվականի հունիսի 18-ին Բաղդադում: Նրա հայրը Իրաքի մուֆթի էր և գիտնական Բաբան տոհմի անդամ: Նրա ծնողները բաժանվեցին երեխաների ծնվելուց անմիջապես հետո, և երեխաների մայրը վերադարձավ իր ընտանիքի մոտ՝ իր հետ տանելով երեխաներին: Նրա հայրը, որը կողմ էր Ջամիլի խելքին և արագ բնավորությանը, որոշեց տղային ինքը մեծացնել: Հայրը նրան պոեզիա էր սովորեցրել շատ փոքր տարիքից և խրախուսել էր նրան զարգացնել հետաքրքրասեր միտք։

Մեծանալով Օսմանյան Բաղդադում, որտեղ նա սկզբում դաստիարակություն էր ստացել քութթաբում (Ղուրանի դպրոց), նա պաշտոնական կրթություն չի ստացել. փոխարենը հայրը վարձել է մասնավոր դասատուների՝ նրան գիտություն, հռետորաբանություն և քերականություն սովորեցնելու համար: Հնարավոր է, որ նա որոշակի պաշտոնական կրթություն է ստացել իրավագիտության, տրամաբանության, աստղագիտության և մեկնաբանության ոլորտներում, չնայած մանրամասները թերի են: Այնուամենայնիվ, պարզ է, որ նա հիմնականում ինքնուս է եղել՝ օգտագործելով գրքեր, մասնավորապես գիտության և փիլիսոփայության վերաբերյալ եվրոպական աշխատությունների թարգմանություններ: Հոր միջոցով նա մասնակցել է Բաղդադի գրական ընկերությանը՝ մասնակցելով տարբեր թեմաների քննարկման համար կազմակերպված մաջալիներին (գրական էլիտայի հասարակական հավաքույթներ): Նրա կրթության ոչ պաշտոնական բնույթը, զուգորդված բանավեճային ընկերություններին վաղ ծանոթության հետ, նպաստել է բանավեճի հանդեպ նրա սիրո և հետաքրքրասեր վերաբերմունքի ձևավորմանը։

1896 թվականին նա հրավիրվել է Կոստանդնուպոլիս: 1896-1898 թվականներին նա հաստատվել է այդտեղ, բայց կայսերական հրամանագրով նաև մեկնել է Եմեն՝ բարեփոխումներ իրականացնելու համար նախատեսված պատվիրակության կազմում: Ստամբուլում նա նշանակվել է իսլամական ուսումնասիրությունների պրոֆեսոր Մալիքիական դպրոցում և արաբական գրականության պրոֆեսոր Ստամբուլի համալսարանում։ Այս ժամանակահատվածում նա շփվել է թուրքական գրական ընկերության հետ և շփվել այն թուրք բանաստեղծների հետ, ովքեր փորձարկում էին ժամանակակից պոեզիան և ձգտում էին ազատագրել իրենց ստեղծագործությունները չափի և հանգի սահմանափակումներից: Նա նաև հնարավորություն է ունեցել կարդալու Շեքսպիրի և արևմտյան պոեզիայի ստեղծագործությունների արաբերեն թարգմանություններ: Այս հանդիպումները նրան ծանոթացրին ժամանակակից պոեզիայի և դրա դերի մասին նոր գաղափարների հետ, որոնք հետագայում ազդեցին նրա աշխատանքի վրա՝ թե՛ ձևի, թե՛ թեմայի ընտրության առումով։

Ալ-Զահավին կարճ ժամանակով վերադարձավ Բաղդադ, բայց սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ը նրան աքսորեց իր բացահայտ հայացքների համար և մոտ 1908 թվականին ստիպված եղավ վերադառնալ Ստամբուլ։ Ստամբուլում նա աշխատել է Միություն և առաջադիմություն կոմիտեում (ՄԱԿ), որը հայտնի է նաև որպես «Երիտասարդ թուրքեր», որտեղ հանդիպել է Միություն շարժման ականավոր անդամների հետ: Այդ ժամանակ ձևավորված հարաբերությունների շնորհիվ նա խիստ քաղաքականացավ և իր ողջ կյանքի ընթացքում հավատարիմ մնաց սոցիալական բարեփոխումներին: Այդ նպատակով նա պարբերաբար հոդվածներ էր գրում Իրաքի և Ստամբուլի տարբեր հրատարակություններում։

## Գործունեություն
Բաղդադ վերադառնալուց հետո նա զբաղեցրել է բազմաթիվ կառավարական պաշտոններ՝ որպես Բաղդադի կրթական խորհրդի անդամ, որտեղ նա պաշտպանում էր կանանց կրթությունը, և որպես Բաղդադի միակ թերթի՝ «ալ-Զավրայի» խմբագիր։ Նա նշանակվել է Բաղդադի համալսարանի իրավունքի պրոֆեսոր, բայց նրա պաշտոնավարումը կարճատև էր: Կանանց ազատագրման վերաբերյալ վիճահարույց հոդվածը, որը կոչ էր անում կանանց հրաժարվել քողից և կոչ էր անում բարեփոխումներ կատարել գործող ամուսնալուծության օրենքներում, առաջացրեց հանրային դժգոհություն, որի արդյունքում նրա տունը մեկ շաբաթ շարունակ ամբոխի կողմից ենթարկվեց ամբոխի հարձակման: Հանրությանը հանգստացնելու համար ալ-Զահավին 1910 թվականին ազատվեց իր ակադեմիական պաշտոնից: Այս միջադեպից հետո նա փախավ Իրաքից և նախ բնակվեց Եգիպտոսում, ապա՝ Թուրքիայում;

Նրա վերջին վերադարձը Բաղդադ տեղի ունեցավ բրիտանական մանդատի ձևավորումից հետո՝ 1920 թվականին։ Իրաքի անկախացումից հետո՝ 1921 թվականին, նա երկու անգամ ընտրվեց խորհրդարանի անդամ և նշանակվեց վերին պալատում (1925–29)։ Ազատ ժամանակ նրան կարելի էր գտնել Բաղդադի մշակութային սրճարաններում, որտեղ նա ակտիվորեն մասնակցում էր բանաստեղծների և գրական գործիչների հետ վեճերի։

Իր կարիերայի ընթացքում ալ-Զահավին քննադատում էր վահաբականներին՝ բարեփոխական կրոնական շարժմանը, որը հիմք հանդիսացավ Սաուդյան Արաբիայի թագավորության համար: Նա դատապարտում էր նրանց պնդումները, որ միայն իրենք են իսկական մուսուլմաններ՝ իրենց արմատական ​​գործողությունների պատճառով: Ալ--Զահավին նաև հայտնի էր կանանց իրավունքների թեմային անդրադառնալով՝ քննադատելով քող կրելը, տարեց տղամարդկանց կողմից դեռահաս աղջիկների հետ ամուսնանալու սովորությունը, առանց նախնական ծանոթության հարկադիր ամուսնությունը, բազմակնությունը և տղամարդկանց արտոնությունները։

Նա արաբական աշխարհի առաջատար գրողներից մեկն էր, որը հրատարակվել է Բեյրութի, Կահիրեի և Բաղդադի առաջավոր թերթերում և ամսագրերում: Նկարագրելով իր կյանքը իր բանաստեղծությունների ժողովածուում՝ նա գրել է. «Մանկությանս տարիներին ինձ համարում էին էքսցենտրիկ՝ իմ անսովոր ժեստերի պատճառով. երիտասարդությանս տարիներին՝ անօգնական՝ իմ եռանդուն բնույթի, լրջության պակասի և չափազանց խաղասիրության պատճառով. միջին տարիքում՝ բռնապետությանը դիմադրելու համար քաջարի, իսկ ծերությանս տարիներին՝ հավատուրաց, քանի որ ես առաջ էի քաշում իմ փիլիսոփայական հայացքները»։

Նա կառչած էր պոեզիայի պարզության և ավանդական բանաստեղծներին զբաղեցնող արհեստականությունից ու կեղծ ինքնահավանությունից խուսափելու իր սկզբունքներին: Նա նաև շեշտում էր պոեզիայի կարևորությունը որպես սոցիալական մեկնաբանության միջոց: Սակայն նրա ստեղծագործությունները գրական քննադատության արժանացան Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո ընկած ժամանակահատվածում, երբ ազգայնականության ալիքը սկսեց ազդել արվեստի վրա։ Այս ժամանակ նրա անկեղծ լեզուն և արձականման չափածո ստեղծագործությունները սկսեցին թվալ պարզունակ և հնացած։ Ավելին, դատարկ չափածոյի նրա օգտագործումը, որը միշտ փորձարարական էր, սկսեց թվալ միամիտ և անփույթ։ Չնայած նա կորցրեց քննադատների համակրանքը, նա մնաց ժողովրդի շրջանում ժողովրդականություն վայելող՝ որպես հռետոր իր տաղանդի և իր գրվածքների մատչելիության շնորհիվ։

Ազմա ալ-Զահավիի քույրը՝ Ասմա ալ-Զահավին, հիմնադիրն էր վիճահարույց Կանանց զարթոնքի ակումբի, որը կենտրոնացած էր անգրագետ աղջիկների կրթության, որբ աղջիկներին օգնելու, բարեգործական միջոցառումների, կրթաթոշակների հովանավորման և առողջապահական կլինիկաների կառավարման վրա։

## Ալ-Զահավի սրճարան
մինի|Ալ-Զահավի սրճարանի արտաքին տեսքը 2023 թվականի դրությամբ
Մի պատմության համաձայն՝ ալ-Զահավին մի անգամ Իրաքի նախկին վարչապետ Նուրի ալ-Սաիդի կողմից հրավիրվել է մի պարզ սրճարան, որը կոչվել է «ալ-Ամինի սրճարան»՝ այդ ժամանակ համեստ տարածքների բացակայության պատճառով։ Ալ-Զահավին սիրել է սրճարանը և սկսել է այն դարձնել իր հիմնական այցելության վայրը։ Սրճարանը արագորեն դարձել է գրողների և մտածողների որջ։ Սրճարանը հետագայում վերանվանվել է «Ալ-Զահավի սրճարան»՝ բանաստեղծի անունով։ Սրճարանը դարձել է ալ-Զահավիի և ալ-Ռուսաֆիի միջև «գրական մարտերի» թատերաբեմ՝ մի քանի թեմաների շուրջ բուռն քննարկումների պատճառով։[19] Չնայած այն հանգամանքին, որ երկուսն էլ համաձայն էին կանանց իրավունքների հարցում։ Ալ-Ռուսաֆին մի անգամ այդ մարտերից մեկին հրավիրել էր մի երիտասարդ ալ-Ջավահիրիի, որին երիտասարդ բանաստեղծը բախվել էր ալ-Զահավիի կասկածներին աշխարհ արարչի վերաբերյալ։ Ի պատասխան, ալ-Զահավին ագրեսիվ կերպով հակադրվեց ալ-Ջավահիրիին հորը «կապիկ» անվանելու համար, որին ալ-Ջավահիրին, ըստ լուրերի, պատասխանել էր. «Ես ասացի, որ նրա ծնողները կապիկներ էին»։

## Հետագա կյանք և մահ
thumb|Ալ-Զահավիի հուղարկավորությունը 1936 թվականին։ Հետին պլանում կարելի է տեսնել Մարուֆ ալ-Ռուսաֆիին նստած։
Ալ-Զահավին իր կյանքի վերջին տարիներն անցկացրեց մեկուսացված հանրային գրական մշակութային շարժումից, որի ձևավորմանը նպաստել էր։ Նա մեկուսացված էր իր տանը՝ իր հետևորդների և ընկերների հետ, որոնք այցելում էին նրան։ Սա նրան չխանգարեց իր բանաստեղծական կարիերայից հեռու մնալուն, քանի որ նա մնաց բանաստեղծ, որին շատերը գալիս էին լսելու՝ նախընտրելիորեն իր ժողովրդական հանրային կերպարի և հռետորական տաղանդի շնորհիվ։ Կյանքի վերջում նա մեծապես մեկուսացվեց նոր գրական էլիտայի կողմից։ 1930-ականներին, իր քաղաքական հայացքների պատճառով, ալ-Զահավին նույնպես մարգինալացվեց քաղաքական իշխանությունների կողմից։ Նա դառնացած էր իր հետ վարվելակերպից և իրեն ներկայացնում էր որպես «սխալ հասկացված բանաստեղծ/փիլիսոփա՝ մշտապես վիրավորված եսով»։

Ալ-Զահավին մահացավ 1936 թվականին։ Նրան թաղեցին շքեղ հանդիսավորությամբ՝ ալ-Ադհամիայի ալ-Խայզուրան գերեզմանատան մուտքի մոտ։ Նրա գերեզմանի և նրա եղբորորդու՝ շեյխ Ամջադ ալ-Զահավիի գերեզմանի վրա, որը թաղված էր մոտակայքում, սենյակ կառուցվեց։ Հեգնական է, որ Ամջադը չմասնակցեց հորեղբոր հուղարկավորությանը, քանի որ նա ատում էր իրաքցի բանաստեղծին։

## Ստեղծագործություն
Ալ-Զահավին բանաստեղծություններ է գրել արաբերեն, պարսկերեն, թուրքերեն և քրդերեն լեզուներով։ Նրա որոշ ստեղծագործություններ, ինչպիսիք են «Իսկական արշալույսը հերքելով նրանց, ովքեր ժխտում են միջնորդության որոնումը» և «Սրբերի հրաշքները» (1905), թարգմանվել են անգլերեն, բայց նա ինքը երբեք որևէ եվրոպական լեզու չի սովորել։ Եգիպտացի գրող Տահա Հուսեյնը նրա մասին ասել է. «Զահավին ոչ միայն արաբերենի կամ Իրաքի բանաստեղծն էր, այլև Եգիպտոսի և այլ երկրների բանաստեղծը... նա մտքի բանաստեղծ էր... այս դարաշրջանի Մաարրին... բայց նա այն Մաարրին է, որը կապվեց Եվրոպայի հետ և գիտելիքն օգտագործեց որպես զենք»։

Անգլիացի գրող Գերտրուդ Բելը ներկա էր 1921 թվականին կայացած ընթրիքին, երբ ալ-Զահավին կարդաց Ֆեյսալ իբն Հուսեյնին նվիրված օդան։ Բելը գրում է․

Ալ-Զահավին առաջին քուրդ բանաստեղծն էր, որը ներկայացրեց «շիր մուսալը» (դատարկ չափածո, առանց հանգի, առանց հանգի կամ կազմված տարբեր հանգերից) և այս ձևի եռանդուն կողմնակիցն էր՝ պնդելով, որ այն ազատում է բանաստեղծներին կենտրոնանալու իրենց գաղափարները արտահայտելու վրա, այլ ոչ թե հանգավոր բառի կամ արտահայտության որոնման մեջ խրված լինելու վրա: Նրա փիլիսոփայությունն ու ոճը նրան դարձրին արաբական աշխարհի վաղ ժամանակակից բանաստեղծներից մեկը, և նա գովաբանվեց որպես այդպիսին Օսմանյան դարաշրջանում։

Նա նաև հրատարակել է մի շարք աշխատություններ աստղագիտության թեմայով, այդ թվում՝ «Տիեզերքը», «Ձգողականությունը և դրա բացատրությունը», «Ընդհանուր հակակրանքը» և «Բնական և աստղագիտական ​​երևույթները», որոնք բացատրում էին տեսություններ, որոնք, ի վերջո, ապացուցվեցին որպես հիմնարարորեն թերի։

Նրա աշխատությունների շարքում է «Թահրա ֆիլ Ջահիմը» (Ապստամբություն դժոխքում), որը ցույց է տալիս ալ-Զահավիի ազդեցությունը իտալացի բանաստեղծ Դանթեից, դժոխքը պատկերում է որպես գիտնականների, բանաստեղծների և փիլիսոփաների բնակեցված, որոնք ապստամբում են, մարում կրակը և ձերբակալում դժոխքի պահապաններին։

## Ծանոթագրություններ

### Աղբյուրներ
* 
* 
* 
* 

## Գրականություն
* Al-Rashudi, *Abd al-Hamid, al-Zahawi: Dirasat wa-Nusus* [al-Zahawi: Studies and Texts], Beirut, Matbaʿat al-Hayat, 1966
* Sami Zubaida, "Iraqi Memoirs of Ottomans and Arabs: Maʿruf al-Rusafi and Jamil Sidqi al-Zahawi," in: Ozdalga, Elisabeth, Ozervarli, Sait, and Tansug, Feryal (eds), *Istanbul as Seen from a Distance*,  Istanbul, Swedish Research Institute, 2011, pp 193–202\

Կատեգորիա:19-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի արաբներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արաբներ
Կատեգորիա:Իրաքցի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Իրաքցի գրողներ
Կատեգորիա:Քուրդ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Քուրդ նթարգմանիչներ