Ցանցաթաղանթի կենտրոնական զարկերակի խցանում

**Ցանցաթաղանթի կենտրոնական զարկերակի խցանում** (ՑԿԶԽ), ախտաբանական վիճակ, որի դեպքում խցանվում է արյան հոսքը ցանցաթաղանթի կենտրոնական զարկերակով: Այս խցանումն ունի տարբեր պատճառներ, որոնցից ամենատարածվածը քնային զարկերակի աթերոսկլերոզն է:

## Ախտանիշներ և նշաններ
Ցանցաթաղանթի կենտրոնական զարկերակի խցանումը բնորոշվում է մեկ աչքի տեսողության անցավ և սուր կորստով։ Ակնահատակի հետազոտության (ֆունդոսկոպիա) ժամանակ հանդիպում են հետևյալ փոփոխությունները՝ «բալի կորիզի» ախտանիշ (90%) (ձևաբանական նկարագրություն, որտեղ անոթաթաղանթի բնականոն կարմիր ֆոնը հստակ ընդգծվում է անթափանց, այտուցված ցանցաթաղանթով՝ ցանցաթաղանթի կենտրոնական հատվածում), ցանցաթաղանթի անթափանցելիություն հետին բևեռում (58%), գունատություն (39%), ցանցաթաղանթի զարկերակների նեղացում (32%) և տեսողական նյարդի սկավառակի այտուց (22%)։ Հիվանդության զարգացման ուշ փուլերում կարող են նկատվել նաև վահանիկներ, էմբոլներ և տեսողական նյարդի ապաճում։

## Ախտորոշում
alt=|մինի|390x390փքս|Ցանցաթաղանթի կենտրոնական զարկերակի խցանում ունեցող բուժառուի ֆլուորեսցեինային անգիոգրաֆիա
մինի|355x355px|Ցանցաթաղանթի կենտրոնական զարկերակի խցանում ունեցող բուժառուի օկուլյար կոհերենտ տոմոգրաֆիա
Ցանցաթաղանթի կենտրոնական զարկերակի խցանման հաստատման ախտորոշիչ մեթոդներից մեկը ֆլյուորեսցեինային անգիոգրաֆիան է, որն օգտագործվում է ցանցաթաղանթի զարկերակի լցման ժամանակը գնահատելու համար՝ ծայրամասային երակային համակարգ ֆլյուորեսցեին ներկանյութի ներարկումից հետո։ Ցանաթաղանթի կենտրոնական զարկերակի խցանման դեպքում աչքում ցանցաթաղանթային զարկերակի որոշ ճյուղեր կարող են ընդհանրապես չլցվել կամ դրանց լցվելու համար պահանջվող ժամանակը կարող է երկարաձգվել, ինչը ֆլուորեսցեինային անգիոգրաֆիայի ժամանակ երևում է որպես ֆլուորեսցեինի առաջային եզրի՝ սովորականից ավելի դանդաղ շարժում ցանցաթաղանթային զարկերակի ճյուղերով դեպի ցանցաթաղանթի ծայրամասերը։ Ֆլյուորեսցեինային անգիոգրաֆիան կարող է օգտագործվել նաև խցանման մակարդակը որոշելու, ինչպես նաև այս չորս տիպերից մեկում դասակարգելու համար.

* ոչ զարկերակային ՑԿԶԽ

* ոչ զարկերակային ՑԿԶԽ՝ թարթչացանցաթաղանթային զարկերակի պահպանմամբ
* անցողիկ ոչ զարկերակային ՑԿԶԽ
* անցողիկ զարկերակային ՑԿԶԽ։

Օպտիկական կոհերենտ շերտագրությունը նույնպես կարող է կիրառվել ցանցաթաղանթի կենտրոնական զարկերակի խցանման ախտորոշումը հաստատելու համար։

## Պատճառներ
Ցանցաթաղանթի կենտրոնական զարկերակի խցանումը կարող է դասակարգվել ըստ ախտածնության՝ որպես զարկերակային կամ ոչ զարկերակային։ Ոչ զարկերակային ՑԿԶԽ-ն առավել հաճախ առաջանում է էմբոլիայի և քնային զարկերակի ամենանեղ հատվածում խցանման հետևանքով՝ քնային զարկերակում առկա վահանիկների պատճառով, ինչը հանգեցնում է ցանցաթաղանթի զարկերակի աթերոսկլերոզի։ Ոչ զարկերակային ՑԿԶԽ-ի լրացուցիչ պատճառները կարող են ներառել վասկուլիտը և քրոնիկ համակարգային աուտոիմուն հիվանդությունները։ Զարկերակային ՑԿԶԽ-ն առավել հաճախ առաջանում է հսկա բջջային արտերիտի պատճառով։ Այլ պատճառներն են՝ շերտազատվող անևրիզմաները և զարկերակային սպազմերը, ինչպես նաև որպես բարդություն՝ պացիենտի դիրքավորման հետևանքով աչքի արտաքին հատվածի սեղմումը, որը ճնշում է արյան հոսքը դեպի ցանցաթաղանթի կենտրոնական զարկերակ (օրինակ՝ ողնաշարի վիրահատությունների ժամանակ՝ փորի վրա պառկած դիրքում)։

## Մեխանիզմ
Ցանցաթաղանթային զարկերակը ճյուղավորվում է ցանցաթաղանթի կենտրոնական զարկերակի, որը միանում է տեսողական նյարդին մինչև աչք մտնելը։ Այս կենտրոնական զարկերակը սնուցում է ցանցաթաղանթը, ավելի կոնկրետ՝ ցանցաթաղանթի ներքին շերտերը և տեսողական նյարդի մակերեսը։ Կարող են հանդիպել նաև ցանցաթաղանթի զարկերակի ճյուղի խցանումը։ Ցանցաթաղանթի կենտրոնական զարկերակի խցանումը հիմնականում տեղի է ունենում էմբոլներով զարկերակի փակման պատճառով, ինչը խոչընդոտում է սննդանյութեր մատակարարել ցանցաթաղանթի մեծ մասին։ Այս էմբոլները մեծ մասամբ քնային զարկերակներից են, սակայն դեպքերի 25%-ում դա պայմանավորված է ցանցաթաղանթի զարկերակում վահանիկների կուտակմամբ։ Խցանման հաճախակի հանդիպող տեղամասը զարկերակի ամենանեղ հատվածն է, որտեղ զարկերակը ծակում անցնում է տեսողական նյարդը ծածկող կարծրենին։ Որոշ մարդիկ ունեն թարթչացանցաթաղանթային զարկերակային ճյուղեր, որոնք կարող են ներառվել կամ չներառվել խցանված հատվածում։

## Բուժում
Չնայած ռանդոմիզաված կլինիկական փորձարկումների լայնածավալ համակարգային վերլուծությունները հստակ չեն ապացուցել որևէ բուժման արդյունավետությունը ցանցաթաղանթի կենտրոնական զարկերակի խցանման համար, հաճախ կիրառվում են հետևյալ մեթոդները՝ 

* ներակնային ճնշման իջեցում,
* կենտրոնական զարկերակի լայնացում,
* օքսիգենացիայի ավելացում,
* իզովոլեմիկ հեմոդիլյուցիա,
* հակամակարդիչ թերապիա,
* թրոմբի կամ էմբոլի տեղաշարժում կամ մասնատում,
* թրոմբոլիզիս,
* հիպերբարիկ օքսիգենացիա

Ցանցաթաղանթի կենտրոնական զարկերակի խցանումով հիվանդի համար լավագույն արդյունքի հասնելու նպատակով կարևոր է հիվանդության ժամանակին հայտնաբերումը և համապատասխան մասնագետի մոտ ուղեգրումը։

## Կանխատեսում
Ժամանակի ընթացքում զարկերակի անցանելիությունը կարող է վերականգնվել, իսկ այտուցը՝ ներծծվել: Այնուամենայնիվ, տեսողական նյարդի ապաճումը հանգեցնում է տեսողության մշտական կորստի։ Նյարդային հյուսվածքի անդառնալի վնասում կարող է առաջանալ կենտրոնական զարկերակի լիակատար խցանումից մոտավորապես 15 րոպե անց, սակայն այս ժամանակահատվածը կարող է տարբեր լինել՝ կախված անհատից։ Հիվանդների երկու երրորդի մոտ տեսողության սրությունը կազմում է 20/400 (0.05), մինչդեռ վեցից միայն մեկի մոտ այն լինում է 20/40 (0.5) կամ ավելի լավ։

## Համաճարակաբանություն
Ցանցաթաղանթի կենտրոնական զարկերակի խցանման հաճախականությունն ընդհանուր բնակչության շրջանում կազմում է մոտավորապես 1 դեպք 100,000 մարդու հաշվով։ ՑԿԶԽ-ի ռիսկի գործոններն են՝

* 50-ից բարձր տարիքը
* արական սեռը
* ծխելը
* զարկերակային գերճնշումը
* տրանեքսամաթթվի օգտագործումը
* շաքարային դիաբետը
* դիսլիպիդեմիան
* ստենոկարդիան
* սրտի փականային հիվանդությունները
* անցողիկ հեմիպարեզը
* քաղցկեղը
* արյան բարձր մակարդելիությունը
* համակարգային կարմիր գայլախտը
* ուղեղանոթային և սիրտանոթային խնդիրների ընտանեկան պատմությունը։

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Ակնաբուժություն
Կատեգորիա:Աչք