Տորոն

**Տորոն** (), գունարմատ, տորոնազգիների ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի, կիսաթփերի և թփերի ցեղ։

## Կենսաբանական նկարագիր
Ցողունը քառանիստ է, հիմնականում՝ մագլցող, երբեմն՝ կանգուն, ճյուղավորվող, բարձրանում է՝ 30-200 սմ։ Տերևները նշտարաձևից էլիպսաձև են, հակադիր, ամբողջական, ունեն տերևակիցներ, որոնք հաճախ մեծանում են, և ստացվում է տերևային օրգանների օղակաձև դասավորություն։ Ծաղիկները դեղնականաչավուն են, մանր, երկսեռ, կանոնավոր, գագաթնային կամ տերևանութային կիսահովանոցներում, որոնք հիմնականում առաջացնում են բարդ հուրանաձև, երբեմն՝ ողկուզանման ծաղկաբույլեր։ Ծաղկում է հունիս-հուլիսին։ 
; Պտուղը 
Պտուղը հյութալի երկբաժան հատիկ է կամ տրոհվող տուփիկ։ Որպես դեղահումք օգտագործում են կոճղարմատն ու արմատները (պարունակում են օքսիմեթիլանթրաքինոններ և դրանց ածանցյալները, կիտրոնա-, խնձորա-, գինեթթուներ, սպիտակուցներ, շաքարներ, պեկտինային նյութեր և այլն)։

## Տարածում
Տարածված է Տավուշի, Կոտայքի, Արարատի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և այլ մարզերում։ Աճում է թփուտներում, բանջարանոցներում, ճամփեզրերին, քարքարոտ լանջերին։
Տորոնի դասը ընդգրկում է 30 տեսակ, այլ տվյալներով ավելի քան 230, աճում է Հարավային Եվրոպայում, ինչպես նաև արևադարձային երկրներ՝ Ասիայում, Ամերիկայում և Աֆրիկայում։
## Տեսակներ
Հայտնի է մոտ 60, Հայաստանում՝ 2 տեսակ՝ Տորոն ներկատու (R. tinctorum), Տորոն կոշտատերեվ (R. rigidifolia)։ 
* *Rubia alaica* Pachom.
* *Rubia angustifolia* L.
* *Rubia chinensis* Regel & Maack
* *Rubia chitralensis* Ehrend.
* *Rubia cordata* Thunb
* *Rubia cretacea* Pojark.
* *Rubia deserticola* Pojark.
* *Rubia dolichophylla* Schrenk
* *Rubia jesoensis* (Miq.) Miyabe & Miyake
* *Rubia komarovii* Pojark.
* *Rubia krascheninnikovii* Pojark.
* *Rubia laevissima* Tscherneva
* *Rubia lanceolata* Hayata
* *Rubia laxiflora* Gontsch.
* *Rubia leiocaulis* Diels
* *Rubia linii* Chao
* *Rubia margaritifera* Reiche
* *Rubia membranacea* Diels
* *Rubia pavlovii* Bajtenov & Myrz.
* *Rubia podantha* Diels
* *Rubia polyphlebia* Lo.
* *Rubia pterygocaulis* Lo.
* *Rubia rechingeri* Ehrend.
* *Rubia regelii* Pojark.
* *Rubia rezniczenkoana* Litv.
* *Rubia rigidifolia* Pojark.
* *Rubia salicifolia* Lo.
* *Rubia schugnanica* B.Fedtsch. ex Pojark.
* *Rubia syrticola* Miq.
* *Rubia tatarica* (Trevir.) F.Schmidt
* *Rubia tibetica* Hook.f.
* *Rubia transcaucasica* Grossh.
* *Rubia yunnanensis* (Franch. ex Diels) Diels
## Կիրառում և նշանակություն
Պատրաստուկներն (թուրմ, փոշի, հաբ) օգտագործում են երիկամաքարային հիվանդությունների բուժման ժամանակ։ Ներկատու Տորոնից ստանում են տորոնաներկ, որի հիմնական գունավոր բաղադրիչ մասն ալիզարինն է։ Բուրդը, զործաթելը, գործվածքն և մանրաթելը ներկելու համար Հայաստանում օգտագործվում է վաղ ժամանակներից (որտեղից նաև արտահանվել է)։ Ըստ հայկական աղբյուրների՝ լավագույն տորոնաներկ պատրաստում են 3-4 տարեկան բույսի արմատներից։ Կախված ներկման պայմաններից և օգտագորվող ժանտանյութի (օրինակ՝ ճարպաթթուներ, աղաղանյութեր, մետաղների աղեր և այլն) տեսակից՝ հումքը ներկվում է վառ կարմիր, մանուշակագույն, շագանակագույն, դեղձանիկադեղին կամ այլ գույներով։ Սինթետիկ ալիզարինի ստացումը սահմանափակեց տորոնաներկի կիրառությունը։

## Պատմություն
1736 թվականին Հովհաննես Ալթունյանը Տորոնի սերմերը գաղտնի տեղափոխել է Ֆրանսիա, որտեղ նրան հաջողվել է մշակել բույսը և խոշոր պլանտացիաներ հիմնել։ Ի պատիվ Ալթունյանի՝ ֆրանսիացիները հուշատախտակ են դրել Ավինյոնի Կելվե թանգարանում (1821), իսկ վոկլյուզցիները Նոտր-Դամ դը Դոմ ժայռի վրա կանգնեցրել են նրա բրոնզե արձանը (1846)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*''Rubia'' in the World Checklist of Rubiaceae

Կատեգորիա:Ծաղկավոր բույսեր
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր