Հայիթյան վոուդու

**Հայիթյան վոուդու,** աֆրիկյան սփյուռքի կրոն, որը ձևավորվել է Հայիթիում 16-րդ և 19-րդ դարերում։ Այն առաջացել է Արևմտյան և Կենտրոնական Աֆրիկայի մի շարք ավանդական կրոնների և կաթոլիկության սինկրետիզմի արդյունքում։ Կրոնը չունի վերահսկող կենտրոնական իշխանություն, և մեծ բազմազանություն կա հետևորդների շրջանում, որոնք հայտնի են որպես վոուդուիստներ (Vodouists), վոուդուիզանտներ (Vodouisants) կամ սերվիտյորներ (Serviteurs)։
[աջից|մինի|Վոուդու պարագաներ վաճառք  [Պորտ-օ-Պրենս|Պորտ-օ-Պրենսում, Հայիթի]]

Վոուդուն սովորեցնում է գերագույն, տրանսցենդենտալ աստվածության՝ Բոնդյեի գոյության մասին, որի ներքո գտնվում են Լոա ոգիները։ Վերջիններս, հիմնականում ծագելով Արևմտյան և Կենտրոնական Աֆրիկայի ավանդական աստվածություններից, նույնացվում են կաթոլիկ սրբերի հետ։ Լոաները բաժանվում են տարբեր խմբերի՝ *նանշոններ* («ազգեր»), որոնցից ամենահայտնիներն են *Ռադան* և *Պետվոն*, որոնց շուրջ կան բազմաթիվ առասպելներ և պատմություններ։ Այս աստվածաբանությունը համարվում է և՛ միաստվածային, և՛ բազմաստվածային։ Վոուդուի հետևորդները Լոաներին սովորաբար պաշտում են *ունֆոում* (տաճար), որը ղեկավարում է *ունգան* (քահանա) կամ *մանբոն* (կին քահանան)։ Վոուդուն կարող է նաև իրականացվել ընտանեկան շրջանակներում, կամ գաղտնի հասարակություններում, ինչպես *Բիզանգոն*։ Կենտրոնական ծեսերից մեկում մասնակիցները թմբկահարում, երգում և պարում են՝ խրախուսելով Լոաներին մտնել նրանցից մեկի մարմնի մեջ և այդպես հաղորդակցվել։ Լոաներին և մահացածների ոգիներին մատուցվող նվերների շարքում են մրգերը, թունդ խմիչքները և զոհաբերված կենդանիները։ Լոաների ուղերձները հասկանալու համար կիրառվում են գուշակության տարբեր ձևեր։ Բուժիչ ծեսերի, բուսական դեղամիջոցների և թալիսմանների պատրաստումը նույնպես կարևոր դեր են խաղում։

Վոուդուն աֆրո-հաիթյան համայնքներում ձևավորվել է Անդրատլանտյան ստրկավաճառության տարիներին՝ 16-րդից 19-րդ դարերում։ Նրա կառուցվածքը ծնվել է Արևմտյան և Կենտրոնական Աֆրիկայից (Կոնգո, Ֆոն, Յորուբա) ավանդական կրոնների միաձուլումից։ Այս կրոնական համակարգը կլանել է Ֆրանսիայի գաղութարարների մշակութային ազդեցությունները Սեն-Դոմինգում՝ հատկապես Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցու և մասոնության տարրերը։ Բազմաթիվ վուդուիստներ մասնակցել է 1791–1801 թթ․ Հայիթյան հեղափոխությանը, որն ավարտվել է ֆրանսիական գաղութային իշխանության տապալմամբ, ստրկության վերացմամբ և Սեն-Դոմինգի Հաիթի Հանրապետության վերափոխմամբ։ Հեղափոխությունից հետո Վոուդուն դարձավ Հայիթիի գերիշխող կրոնը։ 20-րդ դարում աճող էմիգրացիան տարածել է Վոուդուն արտասահմանում։ Դարի վերջին Վոուդուն ավելի սերտ կապեր է հաստատել Արևմտյան Աֆրիկայի և Ամերիկայի հարակից ավանդույթների հետ։ Միևնույն ժամանակ *Նեգրիտյուդ* շարժումից ազդված որոշ վուդուիստներ փորձել են վերացնել կաթոլիկ ազդեցությունները։

Հայիթիի բնակիչների մեծ մասը դավանում է և՛ Վոուդու, և՛ կաթոլիկություն՝ առանց որևէ հակասության երկու կրոնների միջև: Վոուդուիստական փոքր համայնքներ գոյություն ունեն նաև Կուբայի և Միացյալ Նահանգների հայիթական սփյուռքի շրջանում: Ինչպես Հայիթիում, այնպես էլ արտերկրում, Վոուդուն տարածվել է իր աֆրո-հայիթական ծագումից այն կողմ, և կրոնը դավանում են տարբեր ազգությունների անձինք: Իր պատմության ընթացքում բազմաթիվ քննադատությունների ենթարկվելով՝ Վոուդուն նկարագրվել է որպես աշխարհի ամենաանհասկացված կրոններից մեկը:

## Նկարագրություն
Վոուդուն կրոն է: Գիտնականները այն բնութագրում են որպես աֆրո-հաիթյան կրոն և Հաիթիի «ազգային կրոն»,։ Կրոնի հիմնական կառուցվածքը ծագում է Արևմտյան և Կենտրոնական Աֆրիկայի ավանդական կրոններից, որոնք Հայիթի էին բերվել 16–19-րդ դարերում՝ ստրկացված աֆրիկացիների կողմից։ Դրանցից ամենամեծ ազդեցություններն են ունեցել և բակոնգո ժողովուրդների հավատալիքները։ Կղզում այս աֆրիկյան կրոնները միախառնվել են եվրոպական ծագմամբ ավանդույթների հետ, ինչպիսիք են կաթոլիկությունը և ազատական մասնոականությունը, և 18-րդ դարի կեսերին ձևավորվել է Վոուդուն։ Տարբեր ազդեցությունները միավորելով՝ Վոուդուն հաճախ նկարագրվում է որպես սինկրետիզմի, կամ կրեոլիզացիայի արդյունք, կամ որպես սիմբիոզմ։

Հայիթում ձևավորված Վոուդուն ներկայացնում էր «նոր կրոն», «կրեոլիզացված Նոր աշխարհի համակարգ», որը բազմաթիվ առումներով տարբերվում էր աֆրիկյան ավանդական կրոններից։ Գիտնական Լեսլի Դեսմանգլսը այն անվանել է «Աֆրիկյան ծագում ունեցող ավանդույթ», Ինա Ջ․ Ֆանդրիխը այն անվանել է «նեոաֆրիկյան կրոն», Մարկել Թիլեֆորսը այն անվանել է «աֆրո-լատինաամերիկյան կրոն»։ Մի շարք այլ աֆրիկյան սփյուռքյան կրոններ, որոնք տարածված են Ամերիկայում, ձևավորվել են նույնատիպ կերպով, և, Արևմտյան Աֆրիկայի ավանդական կրոններից ծագում ունենալով, Վոդուն բնորոշվել է որպես Կուբայի Սանթերիայի և Բրազիլիայի Կանդոմբլեի «քույր կրոն»։

Վոուդուն չունի կենտրոնացված իշխանություն, չունի միակ առաջնորդ և չունի ձևավորված դոկտրին։ Այդ իսկ պատճառով այն չունի ուղղափառություն և միասնական ծիսակարգԴարերի ընթացքում ձևավորվելով՝ այն ժամանակի ընթացքում փոխվել է։ Այն տարբերակվում է ինչպես տարածաշրջանային, այնպես էլ տեղական մակարդակներում՝ ներառյալ տարբերությունները Հաիթիում և հաիթյան սփյուռքում, ինչպես նաև տարբեր համայնքների միջև։

## Դեմոգրաֆիա
Վոուդուն Հայիթիի հիմնական կրոնն է։ Հայիթցիների մեծ մասը միաժամանակ դավանում է և՛ Վոդու, և՛ հռոմեական կաթոլիկություն։ Հաճախ հնչող մի կատակ Հայիթիի մասին ասում է, թե կղզու բնակչության 85%-ը կաթոլիկ է, 15%-ը՝ պրոտեստանտ, և 100%-ը՝ Վոուդուի հետևորդ։ 

Վոուդու դավանողների ճշգրիտ թիվը Հայիթիում դժվար է որոշել, հիմնականում որովհետև երկրում երբեք ճշգրիտ մարդահամար չի անցկացվել։ Օրինակ՝ երկրի միջին և բարձր խավերի շրջանում շատերը հրապարակայնորեն քննադատում են Վոդուն, սակայն գաղտնի կերպով դավանում են այն։

Վոուդուիստները կրոնի մասին սովորում են ծեսերին մասնակցելով, իսկ երեխաները սովորում են մեծերի օրինակով։ Վոուդուն նպատակ չունի քարոզել իր գաղափարախոսությունը։ Այնուամենայնիվ, կրոնը տարածվել է Հաիթից դուրս․ հեղափոխության տարիներին շատ հայիթցիներ տեղափոխվել են Լուիզիանա, որտեղ իրենց նրանք նպաստել է Լուիզիանայի Վոուդուի ձևավորմանը։ Հետագայում Վոուդուն տարածվել է նաև Կարիբյան այլ երկրներում՝ Դոմինիկյան Հանրապետությունում, Կուբայում, և Պուերտո Ռիկոյում, ինչպես նաև Արևմուտքի երկրներում՝ Ֆրանսիայում, Կանադայում և ԱՄՆ-ում։

## Արտաքին հղումներ
* Կենդանի Վոուդու։ Ձայնագրություն և տեքստ ։ Փետրվարի 4, 2010թ.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անիմիզմ
Կատեգորիա:Աշխարհի կրոններ
Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Հայիթի
Կատեգորիա:Մոգություն