Շվեդիայի բանկ

**Շվեդիայի բանկ** կամ **Ռիկսբանկ** (), Շվեդիայի Կենտրոնական բանկ է։ Հիմնադրվել է 1668 թվականին, այն աշխարհի ամենահին գոյատևած կենտրոնական բանկն է և երրորդ ամենահին բանկը, որն անընդհատ գործում է։ Մինչև 20-րդ դարը այն նաև միակ պետական կենտրոնական բանկն էր Ռուսական կայսրությունից դուրս։

## Ստուգաբանություն
Շվեդերեն *Ռիկսբանկ* բառի առաջին մասը՝ *riks*, առաջացել է շվեդական *rike* բառից, որը անգլերեն նշանակում է թագավորություն, կայսրություն կամ ազգ։ Այսպիսով, բանկի անվան բառացի անգլերեն թարգմանությունը կարող է լինել Շվեդիայի *Realm's Bank*։ Բանկը, սակայն, իր անունը չի թարգմանում անգլերեն, այլ օգտագործում է իր շվեդական անունը՝ *Ռիկսբանկ*, նաև անգլերեն հաղորդակցության մեջ։

## Պատմություն
Ռիկսբանկը սկսել է գործել 1668 թվականին։ Նախկինում Շվեդիային սպասարկում էր Ստոկհոլմյան Բանկոն (հայտնի է նաև որպես Պալմստրուխի բանկ), որը հիմնադրվել էր Յոհան Պալմստրուխի կողմից 1656 թվականին։ Չնայած բանկը մասնավոր էր, սակայն թագավորն էր ընտրել դրա կառավարումը. Փալմստրուկին ուղղված նամակում, նա թույլտվություն է տվել դրա գործունեությանը համաձայն սահմանված կանոնակարգերի։ Սակայն Ստոկհոլմյան Բանկոն փլուզվել է առանց անհրաժեշտ գրավի չափից շատ թղթադրամների թողարկման արդյունքում։ Պալմստրուխը, որը համարվում էր բանկի վնասների պատասխանատուն, դատապարտվել է մահվան, սակայն հետագայում ներողամտություն է ստացել։ 1668 թվականի սեպտեմբերի 17-ին բանկ գործելու Պալմստրուխի արտոնությունը փոխանցվել է *Riksens Ständers* բանկին և ղեկավարվել է այդ օրվա խորհրդարանի հովանու ներքո։ Ստոկհոլմ Բանկո-ի ձախողման պատճառով նոր բանկը կառավարվում էր Ռիկսդագի կալվածքների անմիջական հսկողության ներքո՝ թագավորի միջամտությունը կանխելու համար։ Երբ 1866 թվականին հիմնադրվեց նոր Ռիկսդագ-ը, բանկի անունը փոխվեց Շվեդիայի Ռիկսբանկ։

Ստոկհոլմյան Բանկոյից ստացած դասը քաղելով՝ Ռիկսբանկ-ին թույլ չի տրվել թողարկել թղթադրամներ։ Այնուամենայնիվ, 1701 թվականին թույլտվություն է տրվել թողարկել այսպես կոչված «վարկային նշումներ»։ 18-րդ դարի կեսերից որոշ ժամանակ սկսել են հայտնվել կեղծ թղթադրամներ, որոնք լուրջ խնդիրներ են առաջացրել։ Կեղծիքները կանխելու համար որոշվել է, որ Ռիկսբանկը պետք է արտադրի իր սեփական թուղթը թղթադրամների համար, իսկ Ստոկհոլմի ծայրամասում գտնվող Թումբա քաղաքում հիմնվել է Թումբա Բրուկ գործարանը։

Մի քանի տարի անց ստեղծվել են առաջին առևտրային բանկերը, որոնց թույլատրվել է նաև թղթադրամներ թողարկել։ Բանկային թղթադրամները ներկայացնում էին բանկին առանց տոկոսների վճարման պահանջի և այդպիսով բանկերի համար դարձել էին եկամտի զգալի աղբյուր։ Այնուամենայնիվ, բոլոր թողարկված թղթադրամների արժեքը ծածկելու համար պահանջվում էր գրավ՝ ավանդի տեսքով Ռիկսբանկում։ 

19-րդ դարում Ռիկսբանկը պահպանում էր գերիշխող դիրքը որպես վարկային հաստատություն և թղթադրամներ թողարկող։ Բանկը նաև ղեկավարում էր ազգային առևտրային գործարքները, ինչպես նաև շարունակում էր վարկ տրամադրել լայն հանրությանը։ Առաջին մասնաճյուղը բացվել է 1824 թվականին, որին հաջորդել են դուստր մասնաճյուղերը, որոնք բացվել են յուրաքանչյուր կոմսությունում (*län*)։ Կենտրոնական բանկի ներկայիս գործունեությունը տարբերվում է 19-րդ դարի գործունեությունից։ Օրինակ՝ տոկոսադրույքի հետ կապված գործունեություն չի իրականացվել։

Ռիկսբանկ-ի` որպես կենտրոնական բանկի դիրքը սկիզբ է առել 1897 թվականից, երբ Ռիկսբանկի առաջին ակտն ընդունվել է միևնույն օրենքի հետ, որը Ռիկսբանկ-ին տրվել է թղթադրամներ թողարկելու բացառիկ իրավունք։ Այս հեղինակային իրավունքը եզրափակում է իր դերն ու նշանակությունը ժամանակակից իմաստով դրամավարկային քաղաքականության մեջ, քանի որ թղթադրամներ թողարկելու բացառիկ իրավունքը պայման էԴրամավարկային քաղաքականություն վարելիս և արժույթի արժեքը պաշտպանելիս։ Որոշման հետևում բազմիցս պահանջներ էին դրվել, որ մասնավոր բանկերը դադարեցնեն թղթադրամների թողարկումը, քանի որ համարվում էր, որ դրանից բխող շահույթը պետք է բաժին հասնի հանրությանը։

Շվեդական արժույթը ապահովված էր ոսկով, և թղթային վկայագրերը կարող էին փոխանակվել ոսկե մետաղադրամներով մինչև 1931 թվականը, երբ մասնագիտացված ժամանակավոր օրենքը բանկը ազատեց այդ պարտավորությունից։ Այս օրենքը թարմացվում էր ամեն տարի, մինչև 1975-ին վավերացվել է նոր սահմանադրությունը, որը բանկը բաժանել է կառավարությունից առանձին կազմակերպության, որը պարտավոր չէր նշումներ փոխանակել ոսկու հետ։

1992 թվականի նոյեմբերին շվեդական կրոնի ֆիքսված փոխարժեքի ռեժիմը փլուզվել է։ Մի քանի ամիս անց՝ 1993 թվականի հունվարին, Ռիկսբանկի կառավարման խորհուրդը մշակել է դրամավարկային քաղաքականության նոր ռեժիմ՝ հիմնված լողացող փոխարժեքի և գնաճի թիրախի վրա։ Այս քաղաքականությունների վրա մեծապես ազդել է Կանադայի բանկի աջակցությունը, որն ուներ գնաճը վերահսկելու նախկին մեծ  փորձ, մինչդեռ նման փոքր բաց տնտեսություն էր, որը խիստ ենթակա է արտարժույթի փոխարժեքի տատանումների։

1991-ից 1993 թվականներին Շվեդիան ապրել է իր ամենաուժեղ անկումը 1930-ականներից ի վեր, որը կոչվում էր «շվեդական բանկային փրկություն»։ Այն ստիպել է գնաճը իջնել մինչև շուրջ 2%, իսկ գնաճը շարունակել է ցածր մնալ 1990-ականների վերջին ուժեղ աճի հետագա տարիներին։

2000-ականների ընթացքում գործառնական և վարչական ստորաբաժանումները կրճատվել են քաղաքականության ստորաբաժանումների՝ Ֆինանսական կայունության և դրամավարկային քաղաքականության վարչության անունից։ Փոփոխվող ժամանակների ուղղակի հետևանքն այն էր, որ Ռիկսբանկ-ը փակել է իր բոլոր մասնաճյուղերը Շվեդիայում և մետաղադրամների և թղթադրամների կառավարումը հանձնել է մասնավոր ընկերության։ Այսօր քաղաքականության ստորաբաժանումները կենտրոնական բանկի առանցքն են, և նրանք աշխատում են բանկի 350 լրիվ դրույքով հաստիքների մոտ կեսը։

## Կարգախոս
Բանկի կարգախոսն է *Hinc robur et securitas*, որը լատիներեն նշանակում է «Այստեղ ուժ և անվտանգություն»։

## Շվեդիայի բանկ մրցանակը տնտեսագիտության ոլորտում Ալֆրեդ Նոբելի հիշատակին
1968 թվականին իր երրորդ հարյուրամյակից հետո բանկը սահմանել է Շվեդիայի բանկի ամենամյա մրցանակը տնտեսագիտության ոլորտում՝ ի հիշատակ Ալֆրեդ Նոբելի, որը շնորհվել է Նոբելյան մրցանակներով Ստոկհոլմում կայանալիք մրցանակաբաշխության արարողության ժամանակ, դեկտեմբերի 10-ին՝ Ալֆրեդ Նոբելի մահվան տարելիցին։

## Դրամավարկային քաղաքականության նորարարական նախաձեռնություններ
Ռիկսբանկը կենտրոնական բանկերի շրջանում նորարարության համբավ ունի՝ շնորհիվ այնպիսի քաղաքականության, ինչպիսին են.

### Բացասական տոկոսադրույքներ
2009 թվականի հուլիսի 2-ին շվեդական Ռիկսբանկն աշխարհում առաջին կենտրոնական բանկն էր, որը կիրառել է բացասական տոկոսադրույք, երբ նվազեցրեց իր ռեպո տոկոսադրույքը (այն տոկոսադրույքը, որով Կենտրոնական բանկը կարճաժամկետ փող է տալիս առևտրային բանկերին արժեթղթերի դիմաց) մինչև 0,25%։ Դա հանգեցրել է նրան, որ դրա կապակցված մեկ գիշերվա ավանդի տոկոսադրույքը (առևտրային բանկերը ստանում են տոկոսադրույքներ Կենտրոնական բանկին մեկ գիշերում փող դնելու համար) իջեցվել է մինչև -0,25%, մինչդեռ մեկ գիշերվա վարկավորման տոկոսադրույքը (կենտրոնական բանկը առևտրային բանկերից մեկ գիշերվա վարկավորման համար գանձում է տոկոսադրույքը) իջեցվել է մինչև 0,75%։ Դա արվել է 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամի հետևանքով առաջացած տնտեսական դանդաղմանը դիմակայելու համար։ Բանկի փոխկառավարիչ Լարս Է. Օ. Սվենսոնը հայտարարել է, որ ինքը նախընտրել է ռեպո տոկոսադրույքի իջեցում մինչև 0,00%, քանի որ դա «կհանգեցնի ավելի լավ հավասարակշռված դրամավարկային քաղաքականության՝ ավելի ցածր գործազրկություն և ռեսուրսների ավելի մեծ օգտագործում՝ առանց գնաճի նպատակային ցուցանիշից շատ շեղվելու»։ Շվեդական քայլը դեպի բացասական զեղչային տոկոսադրույքը մեծ հետաքրքրությամբ հետևել են ամբողջ աշխարհի կենտրոնական բանկերին։

2014 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Ռիկսբանկը նվազեցրել է իր ռեպո տոկոսադրույքը մինչև 0,00%, ինչպես 2009 թվականի հուլիսին պաշտպանել է փոխնահանգապետ Սվենսոնը, փոխկապակցված ավանդների տոկոսադրույքը հասցնելով −0,75%, մինչդեռ վարկավորման տոկոսադրույքը մնաց 0,75%։

2015 թվականի փետրվարի 12-ին բանկը կրկին իջեցրել է ռեպո տոկոսադրույքը մինչև −0,10%։ Միևնույն ժամանակ Ռիկսբանկը հայտարարել է, որ կգնի պետական պարտատոմսեր 30 միլիարդ SEK-ով, և որ, հավանաբար, կհետևեն լրացուցիչ միջոցներ։ Ավանդի տոկոսադրույքը իջեցվել է մինչև −0,85%, իսկ վարկավորման տոկոսադրույքը մինչև 0,65%։

2015 թվականի մարտի 18-ին Ռիկսբանկը էլ ավելի է նվազեցրել ռեպո տոկոսադրույքը՝ մինչև −0,25%։ Միևնույն ժամանակ բանկը հայտարարել է, որ գնում է 30 միլիարդ *SEK* (3,4 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, 3,2 միլիարդ եվրո) պետական պարտատոմսեր՝ կանխելու համար արժեվորվող կրոնը կանխելու գնաճի աճը։ 2012 թվականի վերջից Շվեդիայում գնաճը զրոյին մոտ է եղել, իսկ փետրվարին այն եղել է 0,1 տոկոսի մակարդակում՝ 2,0 տոկոս թիրախից շատ ցածր, և այս քայլերի նպատակը գնաճը խթանելն էր։ Բանկը հայտարարել է, որ մտադիր է տոկոսադրույքը պահել −0,25% մակարդակում։ «առնվազն մինչեւ 2016 թվականի երկրորդ կեսը»։ Ավանդի տոկոսադրույքը արդյունքում իջեցվել է մինչև −1,00%, իսկ վարկավորման տոկոսադրույքը մինչև 0,50%։

Ռիկսբանկը, հետևաբար, իջեցրել է փոխարժեքը ևս երկու անգամ, առաջինը 2015 թվականի հուլիսի 8-ին իջել է 0,10 տոկոսային կետով՝ մինչև −0,35, իսկ ամենավերջին՝ 2016 թվականի փետրվարի 17-ին, այն նվազել է ևս 0,15 կետով՝ մինչև −0,50։ Ավանդների և վարկավորման ուղեկցող տոկոսադրույքներն այժմ համապատասխանաբար կազմում են −1,25 և 0,25։

### E-krona
Շվեդիայի բնակչության կողմից կանխիկ դրամի օգտագործման բնական անկմանը հանդիպելով, Ռիկսբանկը առաջինն է կենտրոնական բանկի թվային արժույթի՝ *e-krona-*ի ներդրման գաղափարի առաջ։ Նման արժույթը կունենա նույն հատկությունները, ինչ կանխիկ գումարը, բայց թվային տեսքով։ 2016 թվականի նոյեմբերին բանկը հայտարարել է հավակնոտ հետազոտական ծրագրի մասին՝ օգնելու բանկին որոշել, թե արդյոք պետք է սկսի *e-krona-*ի թողարկումը։ Բանկը հրապարակել է իր առաջին միջանկյալ զեկույցը 2017 թվականի սեպտեմբերին, որտեղ ասվում էր, որ «*e-krona-ի* ներդրման համար լուրջ խոչընդոտներ չեն հայտնաբերվել»։

Հայտարարությունից հետո Ռիկսբանկի էլեկտրոնային կրոններ վաճառող խաբեբաները հեռախոսազանգերի միջոցով թիրախավորել են որոշ սպառողների, թեև 2021 թվականի վերջի դրությամբ Ռիկսբանկը դեռևս չի որոշել՝ կթողարկի՞ *e-krona*։

## Շվեդական այլ բանկեր
### Առաջին տեղակալներ
* Կարլ Լանգենսկիոլդ, 1901–1912 թվականներ
* Վիկտոր Մոլ, 1912–1929 թվականներ
* Իվար Ռութ, 1929 թվական
*Քերստին Յոխնիկի, 2012-2019 թվականներ
*Սեսիլիա Քինգսլի, 2019-2022 թվականներ
*Աննա Բրեման, 2022-

### Կառավարիչներ
* Իվար Ռոթ, 1929–1948 թվականներ 
* Կլաս Բյոկ, 1948–1951 թվականներ
* Մատս Լեմնե, 1951–1955 թվականներ
* Փար Օսբրինկ, 1955–1973 թվականներ
* Քրիստեն Ուիքման, 1973–1976 թվականներ
* Կարլ Հենրիկ Նորդլենդեր, 1976–1979 թվականներ
* Լարս Վոհլին, 1979–1982 թվականներ
* Բենգթ Դենիս, 1982–1993 թվականներ
* Ուրբան Բեքսթրյոմ, 1993 – 2002 թվականի դեկտեմբերի 31
* Լարս Հեյկենսթեն, 2003 թվականի հունվարի 1 – 2005 թվականի դեկտեմբերի 31
* Ստեֆան Ինգվես, 2006 թվականի հունվարի 1 – 2022 թվականի դեկտեմբերի 31
* Էրիկ Թեդին, 2023 թվականի հունվարի 1

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Official website of Sveriges Ռիկսբանկ 
* Historical Monetary Statistics of Sweden 1668–2008 published by the Ռիկսբանկ

Կատեգորիա:Բանկեր
Կատեգորիա:Կենտրոնական բանկեր
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակ
Կատեգորիա:Շվեդիա
Կատեգորիա:Շվեդիայի կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Շվեդիայի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի պետական կառուցվածք
Կատեգորիա:Շվեդիայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Ստոկհոլմ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտության բնագավառում Նոբելյան մրցանակ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտության բնագավառում Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ