Պաշտպանության պետական կոմիտե

**Պաշտպանության պետական ​​կոմիտե (ԳՕԿՕ, ԳԿՕ** արտակարգ բարձրագույն պետական ​​կառավարման մարմին է, որն ուներ ԽՍՀՄ-ում լիարժեք ռազմական, քաղաքական և տնտեսական հզորություն, ստեղծված Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին։

Խորհրդային Միությունում Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի ստեղծումը դրական նշանակություն ունեցավ՝ ռազմաճակատի դժվարին պայմաններում՝ պատերազմի առաջին օրերից, ցույց տվեց ԽՍՀՄ ղեկավարության ուժն ու վճռականությունը զավթիչների դեմ պայքարում։ Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի հիմնական նպատակն էր պետությունն ու երկիրը վերածել վտանգավոր թշնամուն դիմակայելու և հաղթանակի հասնելու ունակ ռազմական ուժի։

Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի որոշումները պարտադիր էին բոլոր քաղաքացիների, կազմակերպությունների և պետական ​​կառավարման մարմինների համար։ Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեն ղեկավարում էր Ի.Վ.Ստալինը, ով նաև զբաղեցնում էր Համամիութենական կոմկուսի (բոլշևիկների) կենտրոնական կոմիտեի գլխավոր քարտուղարի և ԽՍՀՄ ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի նախագահի պաշտոնները: Այնուհետև նա ստանձնեց Գերագույն գլխավոր հրամանատարի շտաբի (1941 թվականի հուլիսի 10-ից) և ԽՍՀՄ պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարիատի (1941 թվականի հուլիսի 19-ից) նախագահի պաշտոնը։

Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեն վերացվել է 1945 թվականի սեպտեմբերի 4-ին՝ կապված պատերազմի ավարտի և երկրում արտակարգ դրության ավարտի հետ, և նրա բոլոր գործերը փոխանցվել են ԽՍՀՄ ժողովրդական կոմիսարների խորհրդին։

## Կրթություն
Պաշտպանության պետական ​​կոմիտե ստեղծելու քաղաքական ղեկավարության որոշումը նախապես ձևակերպվել է որպես Համամիութենական կոմկուսի (բոլշևիկների) Կենտկոմի քաղբյուրոյի «Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի ստեղծման մասին» թիվ 136 որոշումը։ Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեն ստեղծվել է 1941 թվականի հունիսի 30-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության, ԽՍՀՄ ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի և Համամիութենական կոմունիստական ​​կուսակցության (բոլշևիկների) Կենտկոմի համատեղ որոշմամբ։ Պաշտպանության պետական ​​կոմիտե ստեղծելու անհրաժեշտությունը՝ որպես բարձրագույն ղեկավար մարմին, դրդված էր ստեղծված արտակարգ դրության և ԽՍՀՄ ժողովուրդների բոլոր ուժերը արագորեն մոբիլիզացնելու նպատակով՝ դավաճանաբար հարձակված մեր հայրենիքի վրա թշնամուն հետ մղելու և ճակատում ստեղծված ծանր իրավիճակից, որը պահանջում էր երկրի ղեկավարության առավելագույն կենտրոնացում։

Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի ստեղծման գաղափարը առաջ է քաշվել 1941 թվականի հունիսի 29-ին Կրեմլում Վ. Մ. Մոլոտովի հետ հանդիպման ժամանակ, որտեղ ներկա էին նաև Լ. Պ. Բերիան, Գ. Մ. Մալենկովը, Կ. Ե. Վորոշիլովը, Ա. Ի. Միկոյանը և Ն. Ա. Ոզնեսենսկին: Կեսօրին հանդիպման մասնակիցները գնացին Բլիժնյայա դաչա, որտեղ Ստալինի հետ համատեղ պարտականությունները բաշխվեցին պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի անդամների միջև։

Այստեղ էր, որ ձևակերպվեց Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի ստեղծման մասին որոշումը։ Բանաձևի ձեռագիր տարբերակը պահպանվել է Կենտկոմի քաղբյուրոյի ժողովածուներում։ Փաստաթուղթը ներկայումս գտնվում է Ռուսաստանի պատմամշակութային ժառանգության պետական ​​արխիվի (ՌԳԱՍՊԻ) հավաքածուներում:

## Գործառույթներ
Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեն պատերազմի ընթացքում վերահսկում էր ռազմական և տնտեսական բոլոր հարցերը։ Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի ստեղծումը նպատակ ուներ արագորեն հաղթահարել կենտրոնական և մարզերում կառավարական մարմինների շփոթությունն ու գերատեսչական բնույթը և կենտրոնացնել պետական ​​գործունեության բոլոր կարևորագույն խնդիրները մեկ օպերատիվ կենտրոնում։ Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեն ի սկզբանե ստեղծվել է որպես արտակարգ իրավիճակների մարմին, որը ստացել է ԽՍՀՄ-ում լիարժեք լիազորություններ։ Նրա հրահանգները պարտադիր էին խորհրդային, տնտեսական, կուսակցական, կոմսոմոլիական և ռազմական ցանկացած մարմնի, ինչպես նաև ԽՍՀՄ բոլոր քաղաքացիների համար։ Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեն էր, որը որոշում էր պատերազմի ժամանակ երկրի տնտեսական զարգացման բոլոր ծրագրերը և ամենօրյա ռեժիմով վերահսկում դրանց իրականացումը։ Պաշտպանությա պետական կոմիտեի ցանկացած փաստաթուղթ օրենքի ուժ ուներ։

Ռազմական գործողությունների ղեկավարումն իրականացնում էր Գերագույն հրամանատարության շտաբը իր գործադիր մարմնի՝ Գլխավոր շտաբի միջոցով։

## Կազմը
1941 թվականի հունիսի 30-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության, Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի և Համամիութենական կոմունիստական ​​կուսակցության (բոլշևիկների) Կենտկոմի համատեղ որոշմամբ ստեղծվեց Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեն, որը բաղկացած էր.

* Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի նախագահ - Ի.Վ.Ստալին
* Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի նախագահի տեղակալ Վ.Մ.Մոլոտով
* Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի անդամներ՝ Կ.Ե.Վորոշիլով, Գ.Մ.Մալենկով, Լ.Պ.Բերիա։

Հետագայում պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի կազմը մի քանի անգամ փոխվեց.

* 1942 թվականի փետրվարի 3-ին ՊԿԿ անդամներ են նշանակվել Ն. Ա. Վոզնեսենսկին (այն ժամանակ ԽՍՀՄ Պետպլանի նախագահ) և Ա. ի. Միկոյանը։
* 1942-ի փետրվարի 20 - ին Լ. Մ. Կագանովիչը-ը ներկայացվեց ԳԿՕ-ի կազմում
* 1944 թվականի մայիսի 16-ին Լ. Պ. Բերիան նշանակվել է պետական կոմիտեի նախագահի տեղակալ:
* 1944 թվականի նոյեմբերի 21-ին ԳԿՈ-ի անդամ Կ. Ե.Վորոշիլովի փոխարեն նշանակվել է Ն. Ա. Բուլգանինը։

1941 թվականի հոկտեմբերի 22-ին Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեն ընդունեց թիվ 830 որոշումը քաղաքային պաշտպանության կոմիտեների (GorKO) ստեղծման մասին, որում ասվում էր, որ ԳորԿՕ-ները ստեղծվել են «բոլոր քաղաքացիական և ռազմական ուժերը կենտրոնացնելու և ճակատի անմիջական հետևի տարածքը ներկայացնող հարակից տարածքներում ամենախիստ կարգուկանոն հաստատելու շահերից ելնելով»: ԳորԿՕ-ները պետք է համակարգեին քաղաքացիական և ռազմական իշխանությունների աշխատանքը՝ ի հայտ եկած խնդիրները լուծելու համար: Նրանց թվում էին խորհրդային և կուսակցական մարմինների ներկայացուցիչներ, ՆԿՎԴ-ի և ռազմական հրամանատարության ղեկավարներ։ Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի մարմինները գործել են միաժամանակ և իշխանության և կառավարման սահմանադրական մարմինների միջոցով։ 1941 թվականի հոկտեմբերի 23-ին ստեղծվեց Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի խորհուրդը։

## Որոշումներ
Ստորև ներկայացնում ենք Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի որոշ (ոչ բոլորը) հրամաններն ու հրամանները:

GKO-ի առաջին հրամանագիրը («Կրասնոյե Սորմովո գործարանում T-34 միջին տանկերի արտադրության կազմակերպման մասին») տրվել է 1941 թվականի հուլիսի 1-ին, վերջինը (թիվ 9971 «Արդյունաբերությունից ընդունված և ԽՍՀՄ Ժողովրդական Կոմիտասի 4-ի բազաներում տեղակայված թերի զինամթերքի մնացորդների վճարման մասին»:, 1945։ Հրամանագրերի համարակալումը շարունակական է մնացել։

Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի կողմից իր աշխատանքի ընթացքում ընդունված 9971 հրամաններից և հրամաններից 44 փաստաթուղթը ներկայումս գաղտնի պահվում է (19 փաստաթուղթ վերաբերում է քիմիական զենքի արտադրությանը և 17 փաստաթուղթ՝ նվիրված Գերմանիայից սարքավորումների դուրսբերմանը)։

ԳԿՕ-ի հրամանագրերի մեծ մասը ստորագրել է Ի.Վ.Ստալինը կամ վավերացված է կնիքով, իսկ մի մասը՝ նրա տեղակալ Մոլոտովը և ԳԿՕ անդամներ Միկոյանն ու Բերիան։

Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեն չուներ իր սեփական ապարատը (այն չուներ իր քարտուղարությունը՝ համապատասխան ժողովրդական կոմիսարիատներում և վարչություններում, իսկ թղթաբանությունն իրականացնում էր Համամիութենական Կոմկուսի Կենտկոմի հատուկ սեկտորը (բոլշևիկներ)։

ԳԿՕ-ի հրամանագրերի ճնշող մեծամասնությունը նշվել է «Գաղտնի», «Հույժ գաղտնի», «Հույժ գաղտնի/հատուկ կարևորության» (ընդհանուր առմամբ 57 փաստաթուղթ) կամ «Հույժ գաղտնի/հատուկ թղթապանակ» (ընդհանուր 7 փաստաթուղթ) [նշումները՝ «s», «ss», «ss/ov», «ss/op» և «G»՝ դեկրետ 1-ից հետո, բայց որոշները հրապարակվել են 1-ից հետո 10/19/41 «Մոսկվայում պաշարման դրություն մտցնելու մասին»): ԳԿՕ-ի հրամանագրերի թիվն ըստ տարիների արտացոլում է երկրի բարձրագույն ղեկավար կառույցների գործունեության ակտիվացման գործընթացը. 1941 թվականի առաջին վեց ամիսներին ընդունվել են 1087 հրամաններ, 1942 թվականին՝ 1592, 1943 թվականին՝ 2396, իսկ առաջին 119 ամսում՝ 2711։

Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի որոշումների բացարձակ մեծամասնությունը վերաբերել է պատերազմին առնչվող հարցերին.

* բնակչության և արդյունաբերության տարհանում (Հայրենական մեծ պատերազմի առաջին շրջանում),
* արդյունաբերության մոբիլիզացիա, զենքի և զինամթերքի արտադրություն.
* պահակային ստորաբաժանումների ձևավորում,
* զենքի և զինամթերքի նոր տեսակների ընդունում,
* գրավված զենքի և զինամթերքի հետ աշխատելը,
* տեխնոլոգիայի և արդյունաբերական սարքավորումների գրավված նմուշների ուսումնասիրություն և արտահանում ԽՍՀՄ. հատուցումներ (պատերազմի վերջին փուլում)
* ռազմական գործողությունների կազմակերպում, զենքի բաշխում և այլն;
* լիազորված պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի ներկայացուցիչների նշանակումը
* «ուրանի վրա աշխատանքի» մեկնարկի մասին (միջուկային զենքի ստեղծում);
* կառուցվածքային փոփոխություններ հենց ԳԿՕ-ում:

## Կառուցվածք
Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեն ներառում էր մի քանի կառուցվածքային ստորաբաժանումներ։ Իր գոյության ընթացքում Կոմիտեի կառուցվածքը մի քանի անգամ փոխվել է՝ նպատակ ունենալով առավելագույնի հասցնել կառավարման արդյունավետությունը և հարմարվել ներկա պայմաններին։

Ամենակարևոր ստորաբաժանումը Օպերատիվ բյուրոն էր, որը ստեղծվել է 1942 թվականի դեկտեմբերի 8-ին պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի թիվ 2615 որոշմամբ։ Բյուրոյի կազմում ընդգրկված էին Վ.Մ.Մոլոտովը, Լ.Պ.Բերիան, Գ.Մ.Մալենկովը և Ա.Ի.Միկոյանը։ Այս ստորաբաժանման խնդիրներն ի սկզբանե ներառում էին պաշտպանական արդյունաբերության բոլոր ժողովրդական կոմիսարիատների, կապի ժողովրդական կոմիսարիատների, գունավոր մետալուրգիայի, էլեկտրակայանների, նավթի, ածխի և քիմիական արդյունաբերության ընթացիկ աշխատանքի վերահսկումն ու մոնիտորինգը, ինչպես նաև արդյունաբերության արտադրության և մատակարարման ամեն ինչի պլանների պատրաստում և իրականացում: 1944 թվականի մայիսի 19-ին ընդունվեց թիվ 5931 որոշումը, որը զգալիորեն ընդլայնեց բյուրոյի գործառույթները. այժմ նրա խնդիրները ներառում էին պաշտպանական արդյունաբերության, տրանսպորտի, մետալուրգիայի ժողովրդական կոմիսարիատների, արդյունաբերության և էլեկտրակայանների կարևորագույն ոլորտների ժողովրդական կոմիսարիատների մոնիտորինգ և վերահսկողություն. Նաև այդ պահից բանակի մատակարարման պատասխանատուն օպերատիվ բյուրոն էր, ի վերջո, որոշմամբ վերացված տրանսպորտային կոմիտեի պարտականությունները:

Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի մյուս կարևոր ստորաբաժանումներն էին.

* ՊՊԿ մշտական ​​կոմիսարների խումբը և ՊՊԿ մշտական ​​հանձնաժողովները ռազմաճակատներում,
* Տարհանման հանձնաժողով - (ձևավորվել է 1942 թ. հունիսի 22-ին պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի թիվ 1922 որոշմամբ),
* Հատուկ հանձնաժողով (զբաղվել է հատուցումների հարցերով). 1941 թվականի սեպտեմբերի 26-ին պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի թիվ 715 որոշմամբ այս կոմիտեին կից կազմակերպվել է Բնակչության տարհանման տնօրինությունը,
* Գավաթների հանձնաժողով (ստեղծվել է 1941թ. դեկտեմբերին, իսկ 1943թ. ապրիլի 5-ին, թիվ 3123 ss որոշմամբ, վերափոխվել է գավաթների կոմիտեի),
* Երկաթուղիների բեռնաթափման կոմիտեն ստեղծվել է 1941 թվականի դեկտեմբերի 25-ին ՊՊԿ N 1066 ss որոշմամբ,
* 1942 թվականի սեպտեմբերի 14-ին ԳԿՕ N 1279 որոշմամբ այն վերածվեց GKO-ին կից Տրանսպորտային կոմիտեի, որը գոյություն ունեցավ մինչև 1944 թվականի մայիսի 19-ը, որից հետո ԳԿՕ N 5931 որոշմամբ տրանսպորտային կոմիտեն վերացավ և նրա գործառույթները փոխանցվեցին ԳԿՕ-ի գործառնությունների բյուրոյին,
* Էվակուացիոն կոմիտե (ստեղծվել է 1941 թ. հոկտեմբերի 25-ին Պետական ​​պաշտպանության կոմիտեի թիվ 834 որոշմամբ, լուծարվել է 1941 թ. դեկտեմբերի 25-ին պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի թիվ 1066 սս որոշմամբ):
* Ռադարային խորհուրդը ստեղծվել է 1943 թվականի հուլիսի 4-ին Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի թիվ 3686 ss հրամանագրով և բաղկացած է եղել՝ Մալենկով (նախագահ), Արխիպով, Բերգ, Գոլովանով, Գորոխով, Դանիլով, Կաբանով, Կոբզարև, Ստոգով, Տերենտև, Ուչեր, Շախուրին, Շչուկինՙ
* Հատուկ կոմիտե - ստեղծված 1945 թվականի օգոստոսի 20-ին, որը զբաղվում էր միջուկային զենքի ստեղծման հարցերով։ Հատուկ կոմիտեի շրջանակներում նույն օրը՝ 1945 թվականի օգոստոսի 20-ին, ստեղծվեց ԽՍՀՄ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդին (ՊԿԽ) կից առաջին գլխավոր տնօրինությունը, որը կարճ ժամանակում զբաղված էր արդյունաբերության նոր ճյուղի ստեղծմամբ։

Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեին առընթեր երեք հիմնական տնօրինությունների համակարգը ստեղծվել է արդյունաբերության հիմնովին նոր ճյուղերի հետպատերազմյան զարգացման ակնկալիքով և գոյություն է ունեցել շատ ավելի երկար, քան ինքը՝ կոմիտեն։ Այս համակարգը խորհրդային տնտեսության ռեսուրսների զգալի մասն ուղղում էր միջուկային ոլորտի, ռադիոտեղորոշիչ արդյունաբերության և տիեզերական ոլորտի զարգացմանը։ Միևնույն ժամանակ, գլխավոր տնօրինությունները ոչ միայն լուծում էին երկրի պաշտպանունակության բարձրացման խնդիրները, այլև վկայում էին իրենց ղեկավարների կարևորության մասին։ Այսպիսով, ստեղծվելուց հետո մի քանի տարի, գաղտնիության նկատառումներից ելնելով, ՊԳՀ-ն իր կազմի և աշխատանքի արդյունքների մասին որևէ տեղեկություն չի տրամադրել ԽՄԿԿ Կենտկոմի նախագահությունից բացի այլ մարմինների։

Տեղական մակարդակում ամենահրատապ առաջադրանքները իրականացնելու համար գործում էր ԽՍՀՄ պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի ներկայացուցիչների ինստիտուտ՝ նշանակված անձին տրվել է ՊՊԿ-ի մանդատ, որով նա մեկնել է կատարելու իրեն հանձնարարված առաջադրանքը։ Այս փաստաթղթի ներկայացմամբ ցանկացած տեղական մարմնի ղեկավար կամ աշխատակից պարտավոր էր կատարել մանդատը կրողից ստացված բոլոր հանձնարարականները։ Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի լիազոր ներկայացուցիչը զեկուցել և անձնական պատասխանատվություն է կրել իրեն հանձնարարված առաջադրանքի կատարման համար՝ անմիջականորեն պաշտպանության պետական ​​կոմիտեին։

## Կազմալուծում
Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեն լուծարվել է ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1945 թվականի սեպտեմբերի 4-ի հրամանագրով՝ որպես ռազմական գործողությունների մասնակից:

## Արխիվ
ՊԵԿ-ի փաստաթղթերը լուծարվելուց հետո փոխանցվել են Համամիութենական կոմկուսի (բոլշևիկներ) Կենտկոմի արխիվ, քանի որ ՊՊԿ-ն չունի իր քարտուղարությունը, իսկ գրասենյակային հարցերն իրականացնում էր Համամիութենական կոմկուսի (բոլշևիկներ) Կենտկոմի հատուկ սեկտորը: 1995 թվականին (Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահի 1994 թվականի սեպտեմբերի 22-ի և 1994 թվականի նոյեմբերի 21-ի հրամանի և հանձնարարականի համաձայն) փաստաթղթերը փոխանցվել են Ռուսաստանի Հասարակական-քաղաքական պատմության պետական ​​արխիվ (ՌԳԱՍՊԻ)։

ԽՍՀՄ պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի հիմնադրամի նյութերը (ծածկագիր 644) հավաքված են չորս արխիվային գույքագրում.

* Գույքագրում 1. Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի (ՊԿԿ) 1941-1945 թվականների հրամանագրերի և հրամանների պատճենները՝ 436 պահեստային միավոր:
* Գույքագրում 2. Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի (ՊԿԿ) որոշումներ և հրամաններ (բնօրինակներ) 1941-1945 թվականների համար՝ 525 պահեստային միավոր։
* Գույքագրում 3. Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի (ՊԿԿ) օպերատիվ բյուրոյի նիստերի արձանագրություններ (պատճեններ) 1943-1945 թվականների համար՝ 7 պահեստային միավոր։
* Գույքագրում 4. Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեի (ԳԿՕ) անդամ Գ.Մ.-ի 1941-1945 թթ:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Постановления и распоряжения Государственного Комитета Обороны.
* Государственный комитет обороны СССР. Постановления и деятельность. 1941—1945 гг. Аннотированный каталог. В 2-х тт. Т. 1: 1941—1943. — М.: Политическая энциклопедия, 2015. — 1222 с. — (Серия «Труды РГАСПИ»).
* Государственный комитет обороны СССР. Постановления и деятельность. 1941—1945 гг. Аннотированный каталог. В 2-х тт. Т. 2: 1944—1945. — М.: Политическая энциклопедия, 2015. — 1342 с. — (Серия «Труды РГАСПИ»).
* 
* 
* *Девятов С. В., Шефов А. Н., Юрьев Ю. В.* Ближняя дача Сталина. Опыт исторического путеводителя. / Под ред. Ю. В. Сигачёва. — М.: Kremlin Multimedia, 2011. — 536 с., илл.
* Кризисный орган власти / Интервью директора Российского государственного архива социально-политической истории (РГАСПИ) А. К. Сорокина // Историк, 2016, № 7—8.
* *Лазарев С. Е.* Государственный комитет обороны // Российская историческая энциклопедия в 18 томах / Глав. ред. А. О. Чубарьян. Т. 5. — М.: ОЛМА Медиа Групп, 2017. — С. 221—222.