Կիլաուեա (հրաբուխ)

**Կիլաուեա** (, ), գործող հրաբուխ Խաղաղ օվկիանոսի Հավայի կղզում (Հավայան կղզիներ)։ Բարձրությունը՝ 1247 մ։ Կիլաուեան վահանաձև է, զառիկող լանջերով։ Հրաբխի վերին մասը վերջանում Է 4,5 կմ տրամագիծ և ավելի քան 230 մ խորություն ունեցող կալդերայով։ Վերջին նշանավոր ժայթքումները տեղի են ունեցել 1952 թվականին, 1954 թվականին և 1955 թվականին։ Հրաբուխը ինտենսիվ փուլում է եղել 2011 թվականի մարտի 6-ին։

## Նկարագրություն
thumb|Հրաբխի նոր ակտիվացման փուլը (20 դեկտեմբեր 2020)
thumb|Ժայթքում 1993 թ.
Գտնվում է ավելի բարձր Մաունա Լոա հրաբխից հարավարևելք (գրեթե լանջին)։ Առանձին հրաբուխ է, քանի որ ունի ինքնուրույն մագմատիկ պալատ (որտեղ ծագում է հրաբուխը, կուտակվում են գազեր ու բարձր ճնշում մագման վերև մղելու համար)։

Կիլաուեայի բարձրությունը ծովի մակարդակից 1247 մ է, նրա ստորոտը գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի հատակին՝ 5,5 կմ խորության վրա։

Իրենից ներկայացնում է «վահան հրաբուխ» խառնարանով։ Խառնարանի երկարությունը 4 կմ է, լայնությունը`3,2 կմ, իսկ արևմտյան եզրին` 120 մ խորությամբ։ Հիմնական ապարներն են օլիվինային բազալտ, տոլեյիտ, խարամ և հրաբխային մոխիր։

Հրաբխային վահանը ձգվում է արևելքից արևմուտք երկու հիմնական ճեղքվածքային գոտիների երկայնքով, որոնք տարածվում են գագաթային կալդերայից դեպի արևելք և հարավարևմուտք։ Ճեղքվածքային  գոտիները մակերևույթում նշվում են ճաքերով, խարամի կոներով և ցողացիր կոներով։ Ճեղքման գոտիների երկայնքով կան տաք աղբյուրներ, ջրային գոլորշիների արտանետում և բնածին ծծմբի հանքավայրեր։

Այն ունի բազմաթիվ կողմնային խառնարաններ և մի քանի խարամի և մոխրի կոն, որոնցից լավա է հոսում։ Արևելյան ճեղքման գոտու երկայնքով 14 մղանցքային խառնարաններ են ցրված՝ հիմնական խառնարանից 16 կմ հեռավորության վրա։ Դրանցից ամենամեծն ու խորը Մակաոպու-հի խառնարանն է։

### Ամենախոշոր խառնարանները (ճեղքվածքի երկայնքով, արևմուտքից արևելք)
* Հալեմաումաու, ակտիվ խառնարան է Կենտրոնական գլխավոր խառնարանի հարավարևմտյան եզրին հարող հրաբխի վերին մասում, միջին տրամագիծը` 0,9 կմ, և մինչև 130 մ խորություն։
* Կիլաուեա-Իկի, (փոքր Կիլաուեա) կողային խառնարան է, որը տարածվում է հրաբխի վերին մասում գտնվող հիմնական մագմա ալիքից, 1 կմ երկարությամբ, 0,7 կմ լայնությամբ, 1959 թ.-ին տեղի ունեցած ուժեղ ժայթքումից հետո սկսեց սառչել։
* Մաունա Ուլու, այժմ հովացված Հարավային խառնարանը, որը նկատվում է մոխրագույն կոնով, գործում էր 1969-1974 թվականներին։
* Մակաոպու-հի, 1.7 կմ երկարությամբ և 300 մ խորությամբ հովացված արևելյան խառնարան է։
* Նապաու, սառեցված հյուսիսարևելյան  խառնարան է, որն առաջացել է 1922 թվականին
* Կապոհո, խառնարան կղզու արևելքում, որի ներսում կա թարմ անձրևային լիճ
*Պու- o, ակտիվ հյուսիսարևելյան խառնարան է` մշտական լավային լճով, որը ձևավորվել է 1983 թվականին
(2018-ի հունիսին արտաքին լավայի հոսքերով ավերված Գրին-լեյք լիճը)

## Պատմություն
Կիլաուեան Հավայան հրաբուխներից ամենաերիտասարդն է և Երկրագնդի ամենաակտիվ գործող հրաբուխներից մեկը։
Ներկայիս Կիլաուեա հրաբխի խառնարանը գոյացել է 1470-1510 թվականների ժայթքումների արանքում։ Այդ ժամանակվանից սկսվեց պայթյունի ու ժայթքումների մի շրջան, որը տևեց մոտ 300 տարի, որի ընթացքում խառնարանից լավայի աղբյուրները հասան 600 մետրի բարձրության և դուրս մղված նյութերի հսկայական ծավալները գագաթի շուրջ կազմել են մինչև 11 մետր հաստությամբ տեֆրա(օդ նետված մասսան, որը հետագայում նստել է լանջերին)։ 1790-ին տեղի ունեցել ուժեղ զգալի ժայթքում ` (մի քանի հարյուրից մինչև մի քանի հազար) մարդկային զոհերով։ 1823-ի ժայթքումով սկսվեց էֆուզիվ ժայթքումների նոր շրջան, որը շարունակվում է մինչ օրս, կենտրոնական կալդերայից լավային հոսքերով  և հարավարևմտյան և արևելյան ճեղքման գոտիներից։

Կիլաուեայի փաստագրված զգալի ժայթքումներն, ըստ տարիների.
 
* 1750 (ըստ ականատեսների)
* 1790
* 1823
* 1832
* 1840
* 1868
* 1877
* 1884—1885
* 1894
* 1918—1919
* 1921—1924
* 1927—1931
* 1934
* 1952
* 1954—1955
* 1957
* 1959—1965
* 1969—1974
* 1983—2018 (խառնարան Պու-օ) և 2008—2018 (խառնարան Հալեմաումաու)
* с 20 декабря 2020

1750-1955 թվականներին ժայթքել է 3,29 կմ³ հրաբխային նյութ, որը լեռան հարավային լանջին առաջացրել է քարքարոտ Կաու անապատը։

1955 թվականին (փետրվարի 28 - մայիսի 26) խառնարանից ժայթքած լավան հոսել է  32-45 կմ հեռավորության վրա։ Ըստ Գ. Մակդոնալդի, ժայթքումը եղել է երեք փուլով, որոնցից յուրաքանչյուրին նախորդում էին բազմաթիվ երկրաշարժեր և ստորգետնյա դղրդյուն։ Արտամղված լավայի քանակը կազմել է մոտ 110,000,000 մ³:

1959-ի օգոստոս-դեկտեմբեր ամիսներին Կիլաուեա-Իկի խառնարանից տեղի ունեցավ խոշոր ժայթքում, որի ժամանակ լավայի  և մոխրի արտամղված սյունի բարձրությունը հասել է 580 մետրի։

### Վերջին ժայթքումներ
thumb|Պու-օ խառնարան, 1983 թվականի հունվար
thumb|Լավային հոսքեր 2018 թվականի մայիսից-օգոստոս
Հրաբուխը կրկին արթնացավ 1983 թ.-ի հունվարի 3-ին. Ստեղծվեցին Պու-օ ( լավային լճով կենտրոնում) և Կուպայանահայի ծխացող խարամային կոներ։ Այդ ժամանակվանից մինչ 2018 թվականի սեպտեմբերի 4-ը հրաբուխը ժայթքել է  տարբեր աստիճանի ուժգնությամբ։

2008-ի մարտի 19-ին բացվեց Հալեմաումաու խառնարանը, որի մեջ առաջացավ լավային լիճ։

Հրաբուխը նոր գործունեության փուլ է մտել 2011 թվականի մարտի 6-ին, երբ Պու -օ  կոնը պայթեց և մասամբ փլվեց։

2018-ի մայիսի սկզբին հրաբխի «ճեղքվածքային գոտու» արևելյան մասի երկայնքով սկսվեցին մի շարք ժայթքումներ։ Հրաբխային ակտիվությանը նախորդել և ուղեկցել են երկրաշարժերն ու լավային լճի մակարդակի բարձրացումը Հալեմաումաու խառնարանում։ 2018-ի սեպտեմբերին լավայի հոսքերն ավարտվեցին։ Այդ ընթացքում կղզու մակերեսն ավելացել է 520 ակր-ով (2.1 կմ²)

2018-ին ժայթքման ակտիվացման հակիրճ ժամանակագրություն
* Մայիսի 4 - երկրաշարժը հասնում է 6,9 բալ ուժգնության։ Հավայան նահանգի իշխանությունները հայտարարում են Լեյլանի Էսթեյթս բնակավայրի տարհանման մասին։
* Մայիսի 5 - Հավայի նահանգապետ Դեյվիդ Իգը ժայթքումից տուժած Պունա-ի շրջանը հայտարարեց բնական աղետի գոտի։
* Մայիսի 17 - Հալեմաումաու խառնարանների պատերի փլուզումից մոխրի կույտը (լավայի լճի մակարդակի իջեցման պատճառով) բարձրացավ 9,1 կմ բարձրության վրա։
:
* Մայիսի 19 - ճեղքերի երկայնքով ժայթքումը շարունակվում է։
*Հունիսի 2 - Կապոհո գյուղը լիովին ավերվել է լավայի կողմից։
* Հունիսի 7 - Հավայի կղզու քաղաքապետը ասաց, որ Պունայի տարածքում շուրջ 600 տուն տուժել է լավայի հոսքից։
* Սեպտեմբերի 22 - Հավայան հրաբխային ազգային պարկը կրկին բացվում է զբոսաշրջիկների համար, չնայած հրաբխային բռնկումներից հետո որոշ ճանապարհներ ամբողջությամբ ավերվել էին լավայի կողմից։
* 2019-ի օգոստոսին USGS հրաբխային աստղադիտարանի մասնագետները հայտարարեցին, որ հրաբխի մեկ այլ խոշոր ժայթքում կարող է հանգեցնել հզոր պայթյունի, քանի որ նրա մղանցքում առաջացել են մի քանի լճակներ, որոնք շարունակում են արագորեն մեծանալ։
* 2020 թվականի դեկտեմբերի 20-ին ԱՄՆ երկրաբանական ծառայությունը գրանցեց Կիլաուեայի նոր ժայթքում Հալեմաումաու խառնարանում։

## Դիցաբանություն
Կիլաուեան Հավայական առասպելներում և բանավոր լեգենդներում համարվում է հրաբուխների հավայական  Պելե աստվածուհու բնակատեղը։
Կիլաուեա հրաբխի վրա որոշ լավային կազմավորումներ կոչվել են նրա անունով։
* «Պելեի արցունքները» լավայի փոքր կաթիլներ են, որոնք արագորեն սառչում են օդում։
* «Պելեի մազերը»  լավային  մանրաթելերի առաջացումը քամու ազդեցությամբ։
* «Պելեի ջրիմուռները» լավային փուչիկների պատերի սառեցման արդյունք են, որոնք առաջանում են, երբ լավան հոսում է օվկիանոս։

Պատկեր:Book-Hawaii-Vtorov-peletears.jpg|Պելեի արցունքները
Պատկեր:Book-Hawaii-Vtorov-pele-tears.jpg|Պելեի արցունքները Կիլաուեայի վրա
Պատկեր:University Students Join NASA on Trip to Hawaiian Volcano (20338949922).jpg|Պելեի մազերը
Պատկեր:Limu o Pele Hawaii.jpg|Պելեի ջրիմուռները


## Տես նաև
* Հավայան կղզիներ
* Հավայան հրաբուխներ ազգային այգի ԱՄՆ-ում
* Մաունա Լոա
* Մաունա Կեա

## Պատկերասրահ

'Kilauea by Day', oil on canvas painting by Titian Ramsay Peale, 1842.jpg|«Կիլաուեան ցերեկը»: Նկ. Տիցիան Պիլ, 1842թ. 
Jules Tavernier - 'Kilauea Caldera', oil on canvas, 1885.jpg|«Կիլաուեաի խառնարանը»: Նկ. Ժյուլ Տավերնե, 1885թ.
Limu o Pele.jpg| Լավան, որ լցվում է օվկիանոս, 2006 թ
Book-hawaii-vtorov-150.jpg|Տեսարան ծխացող Պու-օ և Հալեմաումաու խառնարանների, 2012
Book-hawaii-vtorov-108.jpg|Կիլաուեա-Իկի, սառած խառնարան, 2012
Book-Hawaii-Vtorov-210.jpg|Խառնարան Հալեմաումաու, հունիս 2017
USGS Kīlauea multimediaFile-1938.jpg|Լավային հոսքերից հրդեհված անտառ, մայիսի 3, 2018
USGS Lava on Makamae Street.jpg|thumb|Լավային հոսք Լեյլանի-Էսթեյթս մայիսի 6, 2018
Kīlauea Volcano - Dark Ash Plume Rising from Overlook Crater - May 15, 2018.jpg|Խառնարան Հալեմաումաու, մայիսի 15, 2018
USGS Kīlauea multimediaFile-2062.jpg|Լավային հոսք, մայիսի 19, 2018
Aerial view of Kīlauea’s summit on July 13, 2018.jpg|thumb|Կալդերային խոռոչ,մայիսի 13, 2018


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* 
* Текущие фото вулкана  на сайте USGS.
* 
* Global Volcanism Program 
* Изображение вулкана в режиме On-line 
* Фоторепортаж 
* The Geothermal Collection by the University of Hawaii at Manoa
* Hawaiian Volcano Observatory's Kīlauea website 
* Hawaiian Volcano Observatory's Kīlauea eruption update website (updated daily)
* Live webcam of Halema`uma`u Crater 
* Littoral lava fountains at ocean entry 18 and 21 Aug 2008
* Kilauea Visitor Center
* Video footage of the March 2011 Kamoamoa Fissure Eruption and the collapse of Puʻu ʻŌʻō crater

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հրաբուխներ
Կատեգորիա:Ակտիվ հրաբուխներ
Կատեգորիա:Հավայան կղզիներ
Կատեգորիա:Հրաբուխներ այբբենական կարգով