Լատենտ աուտոիմուն դիաբետ չափահասների մոտ

**Դանդաղ հարաճող իմուն ասոցացված դիաբետ կամ լատենտ աուտոիմուն դիաբետ չափահասների մոտ (LADA-դիաբետ)**, դիաբետի տեսակ է, որը բնորոշվում է և՛ տիպ 1 (Տ1ՇԴ), և՛ տիպ 2 (Տ2ՇԴ) դիաբետին նմանվող կլինիկական նշաններով, և երբեմն կոչվում է 1,5 դիաբետ։ Այն ինչպես տիպ 1 դիաբետը, աուտոիմուն դիաբետի տեսակներից է, բայց LADA-դիաբետով հիվանդներն հաճախ ունենում են տիպ 2 դիաբետին բնորոշ ինսուլինառեզիզտենտականություն և որոշ ռիսկի գործոններ։ Հետազոտությունները ցույց են տաիս, որ LADA-դիաբետտով հիվանդներին ունեն ինսուլին արտադրող բջիջների հանդեպ որոշակի հակամարմիններ, ինչի արդյունքում ինսուլին արտադրող բջիջները դադարում են ինսուլին արտադրել, բայց ավելի դանդաղ, քան տիպ 1 շաքարային դիաբետի դեքում։ Քանի որ շատ անձանց մոտ հիվանդությունն արտահայտվում է կյանքի ավելի ուշ փուլերում, հաճախ սխալմամբ ախտորոշվում է, որպես տիպ 2 շաքարային դիաբետ։

LADA-դիաբետը կիսում է տիպ 1 և տիպ 2 շաքարային դիաբետի գենետիկական ռիսկի գործոնները, բայց գենետիկորեն տարբերվում է այս երկու դիաբետի ձևերից։ LADA-դիաբետով հիվանդների շրջանում նկատվել է ինսուլինառեզիստենտականության և աուտոիմունիտետի տարբեր աստիճանների գենետիկական և ֆենոտիպային հետերոգենություն։ Ներկայիս գիտելիքներով, LADA-դիաբետը կարող ենք նկարագրել, որպես տիպ 1 և տիպ 2 շաքարային դիաբետի հիբրիդ տարբերակ, որն ունի գենետիկական և ֆենոտիպորեն նմանություն երկուսի հետ էլ, բայց ինքնին կարող է տարբերվել աուտոիմունիտոտի և ինսուինառեզիստենտականության աստիճանով։

LADA-ի հայեցակարգն առաջին անգամ ներդրվել է 1993, թվականին, թեև Շաքարային դիաբետի ախտորոշման և դասակարգման փորձագիտական կոմիտեն մինչ օրս տերմինը չի ընդունում, փոխարենը այն ներառում է տիպ 1 շաքարային դիաբետի ստանդարտ սահմանման ներքո։

## Ախտանիշներ
Լատենտ աուտոիմուն շաքարային դիաբետի ախտանիշները նման են այլ դիաբետի ձևերի ժամանակ առաջացող ախտանիշներին՝ շատախմություն (պոլիդիպսիա, անհագ ծարավի զգացում), շատամիզություն (պոլիուրիա), հաճախամիզություն և հաճախ մշուշոտ տեսողություն։ Ի համեմատ անչափահասների մոտ հանդիխող տիպ 1 շաքարային դիաբետի, այս դեպքում ախտանիշներն ի հայտ են գալիս ավելի դանդաղ, առնվազն վեց ամսվա ընթացքում։

## Ախտորոշում
Քաղցած վիճակում արյան մեջ գլյուկոզի պարունակությունը ≥ 7.0 մմոլ/լ (126մգ/դլ), կիրառվում է, որպես ընդհանուր շաքարային դիաբետի ախտորոշման չափանիշ։ Չնայած չկան LADA-դիաբետի ախտորոշման հստակ ուզեցույցներ, այնուամենայնիվ, գործող չափորոշիչներից է այն, որ հիվանդությունը պետք է զարգանա չափահաս տարիքում, ախտորոշումից առնվազն 6 ամիս չունենա ինսուլիոթերապիայի կարիք և արյան մեջ պետք է առկա լինեն հակամարմիններ։

Ճշգրիտ ախտորոշման համար պետք է արյան մեջ որոշել գլյուտամինաթթվի դեկարբօքսիլազի (GADA) հանդեպ, ենթաստամոքսային գեղձի կղզյակային բջիջների (ICA) հանդեպ, ինսուլինի (IA-2) հանդեպ և ցինկ փոխադրիչի (ZnT8) հանդեպ հակամարմինների առկայությունը։

LADA-դիաբետով անձինք ունեն C-պեպտիդի միջին կամ ցածր մակարդակ հիվանդության հարաճմանը զուգընթաց։ Տիպ 2 շաքարային դիաբետով հիվանդները՝ ինսուլինի գերարտադրությամբ պայմանավորված, առավել խաճախ ունենում են C-պեպտիդի բարձի մակարդակ։

### Հակամարմիններ
thumb|right|Պատկերված է գլյուտամինաթթվի դեկարբօքսիլազի (GADA) հանդեպ հակամարմինը, որը սերտորեն կապված է LADA տիպ 1 շաքարային դիաբետի հետ:
Գլյուտամինաթթվի դեկարբօքսիլազի (GADA) հանդեպ, ենթաստամոքսային գեղձի կղզյակային բջիջների (ICA) հանդեպ, ինսուլինի (IA-2) հանդեպ և ցինկ փոխադրիչի (ZnT8) հանդեպ հակամարմինները բոլորն էլ ասոցացված են LADA-դիաբետի հետ։ Գլյուտամինաթթվի դեկարբօքսիլազի (GADA) հանդեպ հակամարմինները սովորաբար հայտնաբերվում են տիպ 1 շաքարային դիաբետի դեպքում։

Կղզյակային բջիջների կոմպլեմենտ կապող (ICA) աուտոհակամարմինների առկայությունը նաև օգնում է տարբերակիչ ախտորոշում անցկացնել LADA-դիաբետի և  տիպ 2 շաքարային դիաբետի միջև։ LADA-դիաբետով հիվանդները հաճախ են ICA դրական, այնինչ տիպ 2 դիաբետով հիվանդները՝ հազվադեպ։

Սովորաբար, LADA-դիաբետով հիվանդների մոտ առկա են լինում գլյուտամինաթթվի դեկարբօքսիլազի (GADA) հանդեպ հակամարմիններ, մինչդեռ տիպ 1 շաքարային դիաբետի դեպքում այդ հակամարմիններն ավելի հաճախ նկատվում են մեծահասակների, քան երեխաների շրջանում։

Բացի տիպ 1 շաքարային դիաբետի վաղ ախտորոշման համար օգտակար լինելուց, հակա-GAD հակամարմինների որոշուը օգնում է նաև LADA-ի և տիպ 2 շաքարային դիաբետի տարբերակիչ ախտորոշման համար։ Այն կարող է օգտագործվել նաև գեստացիոն դիաբետի տարբերակիչ ախտորոշման, տիպի 1 դիաբետով հիվանդի ընտանիքի անդամների մոտ ռիսկի անմիջական կանխատեսման, ինչպես նաև տիպ 1 շաքարային դիաբետի կլինիկական հարաճման կանխատեսման համար։

## Տարածվածություն
Քանի որ չկան հակամարմինների որոշման սկրինինգային հետազոտություններ, կա ռիսկ, որ LADA-դիաբետով հիվանդները կարող են ախտորոշվել, որպես տիպ 2 շաքարային դիաբետ ունեցող հիվանդներ, ինչն էլ դժվարեցնում է LADA-դիաբետի տարածվածության գնահատումը։ Համաշխարհային մասշտաբով հաշվարկվում է, որ մեծահասակների մոտ 8,5%-ն ունի շաքարային դիաբետի որևէ ձև և հաշվարկվում է, որ LADA-դիաբետը կազմում է մեծահասակների շաքարային դիաբետի բոլոր դեպքերի մոտ 3-12%-ը։

## Ռիսկի գործոններ
LADA-դիաբետի և դրա առաջացման պատճառների վերաբերյալ սահմանափակ հետազոտություններ կան։ Ինչպես տիպ 1 և տիպ 2 շաքարային դիաբետի դեպքում, LADA-ի առաջացման ռիսկը կախված է ինչպես գենետիկ, այնպես էլ շրջակա միջավայրային գործոններից։ LADA-դիաբետի դեպքում գենետիկ ռիսկի գործոնները նման են տիպ 1 շաքարային դիաբետի ռիսկի գործոններին, այսինքն՝ կախված է HLA համալիրից, սակայն LADA-դիաբետի առաջացման համար հայտնաբերվել են նաև տիպ 2 շաքարային դիաբետի հետ կապված գենետիկ տարբերակներ։ LADA-դիաբետն ունի մի շարք կենսակերպ կախյալ ռիսկի գործոններ, որոնք ընդհանուր են տիպ 2 շաքարային դիաբետի հետ։ Դրանցից են՝ ճարպակալումը, ֆիզիկապես ակտիվ չլինելը, ծխելը և քաղցր ըմպելիքների օգտագործումը, որոնք բոլորն էլ կապված են ինսուլինառեզիսիտենտականության հետ։ Մի քանի ուսումնասիրություննր ցույց են տվել, որ ճարպակալումը մեծացնում է LADA-դիաբետի առաջացման ռիսկը, իսկ մեկ ուսումնասիրություն էլ ցույց է տվել, որ ռիսկը հատկապես բարձր է, եթե ընտանիքում կա շաքարային դիաբետ ունեցող ազգական։ Ֆիզիկական ակտիվությունը նույնպես ազդում է LADA-դիաբետի առաջացման ռիսկի վրա, ավելի քիչ ֆիզիկական ակտիվությունը բարձրացնում է ռիսկը։ Մի Շվեդական հետազոտությունն էլ ցույց է տվել, որ ցածր քաշով ծնվելը, բացի տիպ 1 շաքարային դիաբետի ռիսկը մեծացնելուց, մեծացնում է LADA-դիաբետի առաջացման ռիսկը։ Չնայած ապացուցվել է, որ ծխելը մեծացնում է տիպ 2 շաքարային դիաբետի առաջացման վտանգը, իսկ սուրճի օգտագործումը նվազեցնում է այն, բայց այս երկուսի և LADA-դիաբետի առաջացման վտանգի միջև հավաստի տվյալներ դեռ չկան։ Այնուամենայնիվ, նույն բնակչության վրա կատարված երկու ուսումնասիրությունների արդյունքները, կարծես, ցույց են տալիս, որ սուրճի օգտագործումը մեծացնում է LADA-դիաբետի առաջացման ռիսկը։ LADA-դիաբետի առաջացման ռիսկը մեծացնող մթերքներից են՝ քաղցրացված ըմպելիքները և վերամշակված կարմիր միսը, իսկ յուղոտ ձկան օգտագործումն ունի հակառակ ազդեցություն։

## Վարում

Շաքարային դիաբետը քրոնիկական հիվանդություն է, ինչն էլ նշանակում է, որ այն բուժել հնարավոր չէ, բայց համապատասխան բուժման դեպքում շաքարային դիաբետի ախտանիշներն ու բարդությունները կարելի է հասցնել նվազագույնի։ Շաքարային դիաբետը հանգեցնում է արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակի  բարձրացման, որն իր հերթին կարող է հանգեցնել սրտի, արյունատար անոթների, երիկամների, աչքերի և նյարդերի վնասման։ LADA-դիաբետի վարման մասին կան սակավաթիվ ուսումնասիրություններ, ինչն, ամենայն հավանականությամբ, պայմանավորված է հիվանդության դասակարգման և ախտորոշման դժվարություններով։ Սովորաբար, LADA-դիաբետով հիվանդները ախտորոշվելուց անմիջապես հետո ինսուլիով բուժման կարիք չունեն, քանի որ սեփական ինսուլինի արտադրությունը նվազում է ավելի դանդաղ, քան տիպ 1 շաքարային դիաբետի ժամանակ, բայց ժամանակի ընթացքում ինսուլիաբուժման կարիք այնուամենայնիվ առաջանում է։ LADA-դիաբետով բոլոր հիվանդների մոտ 80%-ը, որոնք սկզբում սխալմամբ ախտորոշվել են, որպես տիպ 2 շաքարային դիաբետ ունեցողներ (ունեն հակա-GAD հակամարմիններ), 3-15 տարվա ընթացքում դառնում են ինսուլին-կախյալ (ըստ LADA-դիաբետի մասին տարբեր աղբյուրների)։

Տիպ 1 շաքարային դիաբետի/ LADA-դիաբետի բուժումը էկզոգեն ինսուլինի ներմուծումն է, որն իջեցնում է արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակը, կանխում ենթաստամոքսային գեղձի բետա բջիջների հետագա վնասումը, դիաբետի բարդությունների հավանականությունը և կանխում է դիաբետիկ կետոացիդոզի արդյունքում առաջացող մահվան հավանականությունը։ Չնայած սկզբում կարող է թվալ, որ LADA-դիաբետը արձագանքում է տիպ 2 շաքարային դիաբետի ժամանակ արվող բուժմանը (կենսակերպի փոփոխություն և դեղամիջոցներ), այնինչ այն չի կանգնեցնում կամ դանդաղեցնում բետա բջիջների վնասումն ու ոչնչացումը, և LADA-դիաբետով հիվանդներն ի վերջո դառնում են ինսուլինից կախյալ։ LADA-դիաբետով հիվանդներն ունեն ինսուլինառեզիստենտականություն, որը նման է տիպ 1 շաքարային դիաբետի երկարատև ընթացքին։ Որոշ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ LADA-դիաբետ ունեցող մարդիկ ավելի քիչ են ռեզիստետնտ ինսուլինի հանդեպ՝ համեմատած տիպ 2 շաքարային դիաբոտ ունեցողների, սակայն այլ հետազոտություններ չեն գտել որևէ տարբերություն։

2011 թվականին կատարված Cochrane-ի համակարգային վերլուծությունը ցույց է տվել, որ սուլֆանիլմիզաթթվի ածանցյալներով բուժումը չի բարելավել գլյուկոզի մակարդակն առավել, քան ինսուլինը բուժման 3, նունիսկ 12 ամիսների ընթացքում։ Այդ  նույն վերլուծությունը նունյիսկ ապացույցներ գտավ, որ սուլֆոնիլմիզաթթվի ածանցյալներով բուժումը կարող է հանգեցնել ավելի վաղ ինսուլինով բուժման անհրաժեշտության, ընդ որում դեպքերի 30%-ում ինսուլինաթերապիա պահանջվում է 2 տարի հետո։  Երբ ուսումնասիրությունների արդյունքում քաղցած վիճակում որոշել են C-պեպտիդը, ոչ մի միջամտություն դրա քանակության վրա չի ազդել։ 12 ամիս հսկողության արդյունքում վիտամին ստացող հիվանդների խմբում՝ Վիտամին D-ն ինսուլինի հետ միասին հանգեցրել է քաղցած C-պեպտիդի կայուն մակարդակի պահպանման, մինչդեռ միայն ինսուլին ստացող հիվանդների խմբում նկատվել է C-պեպտիդի քանակության նվազում։

## Պատմություն
Չնայած տիպ 1 շաքարային դիաբետը 1970-ականներից ի վեր ճանաչվել է որպես աուտոիմուն հիվանդություն, լատենտ աուտոիմուն շաքարային դիաբետի գաղափարը ի հայտ է եկել միայն 1993 թվականին, երբ այն օգտագործվել է մեծահասակների մոտ 1-ին տիպի դանդաղ հարաճող աուտոիմուն շաքարային դիաբետը նկարագրելու համար։ Սրան հետևեց այն հայեցակարգը, որ հակա-GAD աուտոհակամարմինները բնորոշ են ոչ թե տիպ 2, այլ տիպ 1 շաքարային դիաբետին։

## Ծանոթագրություններ

### Արտաքին հղումներ
*
*
*
*Haskins, Jacqueline. ''Kickass Healthy LADA: How to Thrive with Latent Autoimmune Diabetes in Adults''. Hachette Go (2023). ISBN 9780306830730.

Կատեգորիա:Շաքարախտ