Թաիլանդի պատմություն

**Թաիլանդ**` որպես մեկ անկախ պետության պատմությունը սկսվում է 1238 թվականին ստեղծված Սուխոթայ թագավորությունից։ Նրան հաջորդեց 1350 թվականին հիմնադրված Այութայայի թագավորությունը։ Թաիլանդի մշակույթը կրել է Չինաստանի և Հնդկաստանի մեծ ազդեցությունը։ Եվրոպայի հետ կապը սկսվել է 16-րդ դարում, սակայն Թաիլանդը միակ երկիրն է Հարավարևելյան Ասիայում, որը գաղութացված չէր։ Ճիշտ է, Թաիլանդը ստիպված եղավ զիջել իր հարավային երեք նահանգները բրիտանացիներին, որոնք հետագայում դարձան Մալայզիայի երեք հյուսիսային նահանգները։ Դա պայմանավորված էր Մեծ Բրիտանիայի շահերով, որը փորձում էր նվաճել Թաիլանդը։

## Թաիլանդի առաջին նահանգները
2-րդ դարում ժամանակակից Թաիլանդի տարածքը, որը բնակեցված էր մոնսներով, մտավ Ֆունանի քմերական կայսրության մեջ[1]։ 6-րդ դարի կեսերին Ֆունանի փլուզումից հետո Թաիլանդի տարածքում հայտնվեցին հինգ անկախ պետություններ, որոնցից յուրաքանչյուրը վերահսկում էր իր առևտրային ճանապարհը։ Թաիլանդի թերակղզու հարավում (և ներկայիս Մալայզիայի Կեդայի սուլթանության տարածքում) գտնվում էր Լանգկասուկայի իշխանությունը, որով անցնում էր թերակղզու ամենահարմար և ամենաերկար առևտրային ճանապարհը։ Ըստ լեգենդի, այս պետությունը առաջացել է 1-ին դարում; ըստ երևույթին, հենց այս թագավորությունն էր չինացիներն անվանել Ջիուլի (Ջիուժի), իսկ հույները՝ Կոլի։ Լանգկասուկայի իշխանությունը, հավանաբար, առաջինն էր, որ լքեց Ֆունանը, քանի որ արդեն 515 թվականին գրանցվեց Լանգկասուկա Բհագադատայի թագավորի առաջին դեսպանատան ժամանումը չինական կայսեր դատարան։ Այս իշխանությունների բարգավաճումը համեմատաբար կարճատև էր, քանի որ արդեն 8-րդ դարի երկրորդ կեսին Մալակկայի նեղուցը և Լանգկասուկիի տարածքը ընկան Ինդոնեզական Սրիվիջայա կայսրության տիրապետության տակ:.

Լանգկասուկայից հյուսիս գտնվում էր Տամբրալինգա նահանգը, որի կենտրոնը գտնվում էր ժամանակակից Նախոն Սի Թամմարատի տարածքում։ Այս իշխանությունների անունը հայտնի է 2-րդ դարի բուդդայական «Mahaniddese» հուշարձանից։ Թամբրալինգան զգալիորեն ավելի աղքատ և թույլ էր, քան իր հարևանները, և հնարավոր է, որ Ֆունանիի փլուզումից հետո այն կախվածության մեջ ընկավ նրանցից մեկից։ 7-րդ դարի երկրորդ կեսին Տամբրալինգան դարձավ Մոն նահանգի Դվարավատի վասալը, սակայն մեկ դար անց այն անցավ Սրիվիջայայի վերահսկողության տակ։.

Երրորդ իշխանությունը Ֆունանիի փլուզումից հետո առաջացել է Թաիլանդի ծոցի հյուսիս-արևմտյան մասում, հիմնականում Կրա Իսթմուսի վրա, որի կենտրոնը գտնվում է Տակոլա քաղաքում։ Այս նահանգը հայտնի է մի քանի անուններով՝ չինական աղբյուրներում այն ​​սկզբում կոչվել է Դիանսուն, հետո՝ Դունսուն, մինչդեռ տեղական աղբյուրներն այն անվանում են Պանպան։ Այս իշխանությունը դեռ գոյություն ուներ Ֆունան կայսրության կազմում՝ որպես վասալ և սոցիալ-տնտեսական առումով նրա ամենազարգացած մասն էր[4]։ Առաջին դեսպանատունը Չինաստան ուղարկվեց Պանպանի տիրակալի կողմից Վեն կայսեր օրոք (424-453), սակայն Ֆունան կայսրության փլուզումից հետո Պանպանի քաղաքական և տնտեսական գործունեությունը աստիճանաբար դանդաղեց և, հավանաբար, 635-ից շուտով, այս իշխանությունը մտավ Դվարավատի թագավորության մաս [5]:

Չորրորդ պետությունը վերոհիշյալ Դվարավատի թագավորությունն էր, որն ի սկզբանե զբաղեցնում էր Կենտրոնական Թաիլանդի տարածքը։ Դվարավատի պետությունը առաջացել է Մաեկլոնգ գետի ավազանում մոտ 1-ին դարում.

* Հարիփունջայա
* Սինգհանավատի
* Ռակտամարիտիկա

Երկիրը խճճվել էր իր հյուսիսային հարևան Հարիպունչայի հետ երկար ու անհույս պատերազմների մեջ։ Մոտավորապես 1000 թվականին վերջը եկավ։ Հաջորդ պատերազմի ժամանակ Դվարավատի մայրաքաղաքը, որը մնացել էր անպաշտպան, գրավեց Մալայական թերակղզում գտնվող Տամբրալինգայի կառավարիչ Սուջիտտան։ Երկու տարի անց Սուջիտայի որդի Սուրյավարմանը հռչակվեց Կամբոջայի թագավոր։ Դվարավատին դարձավ Կամբուջադեշի քմերական կայսրության մի մասը։

## Սուխոթայ
Սկզբում Սուխոթայի թագավորությունը Մոն հողերում քմերների (այսինքն՝ Կամբուջադեշի կայսրության) փոխարքայությունն էր։ 1238 թվականին այն գրավել են թայլանդական ցեղապետերը, և Սի Ինդրադիտիան դարձել է Թաիլանդի առաջին թագավորական դինաստիայի հիմնադիրը։

Երրորդ թագավոր Ռամխամհենգի օրոք նահանգի տարածքը զգալիորեն ավելացավ։ Նրա իշխանությունը տարածվում էր Մալայական թերակղզու մի մասի, Բիրմայի և Լաոսի վրա։ 1298 թվականին թագավորը մահացավ, և պետությունը սկսեց թուլանալ։ 1438 թվականին այն դարձավ թագավորության մի մասը, որի մայրաքաղաքն էր Այութայա։.

## Այութայա
Այութայայի կառավարիչ Ռամաթիբոդի II-ը (1491-1529) կնքեց առաջին առևտրային պայմանագիրը եվրոպական տերության՝ Պորտուգալիայի հետ, որին տրվեց ազատ առևտրի իրավունք և արտոնություններ Բենգալյան ծոցի ափին (Տենասերիմ և Մերգուի)։ Առաջին եվրոպացին, ով դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատեց Այութայա նահանգի հետ, պորտուգալացի հետախույզ Դուարտե Ֆերնանդեսն էր 1511 թվականին։

Այութայա քաղաքում բացվեց քրիստոնեական առաքելություն և կառուցվեց եկեղեցի։ Պորտուգալացիները հանդես էին գալիս որպես Այութայայի բանակի խորհրդատուներ, և նրանցից ձեռք էին բերվել հրազենի և թնդանոթներ նետելու հմտություններ։

Բիրմայի հետ երկարատև պայքարից հետո Թաիլանդը 1564-1584 թվականներին ընկավ Բիրմայի տիրապետության տակ, սակայն հետագայում վերականգնեց իր անկախությունը։
աջից|մինի|Ֆրանսիայի դեսպան Ալեքսանդր դը Շոմոնը Լուի XIV-ից ուղերձ է փոխանցում թագավոր Նարային: Ներքևի ձախ անկյունում Կոնստանտին Գերակիսը ծնկի է իջել:
1627 թվականին հույն արկածախնդիր Կոնստանտին Գերակիսը դարձավ պետության փաստացի կառավարիչը (Նարայի թագավորի կանցլերը) և նա կազմակերպեց մի քանի դեսպանատներ Ֆրանսիայի և Թաիլանդի միջև, իսկ 1687 թվականին, Թաիլանդի և անգլիական արևելյան հնդկական ընկերության միջև բախումներից հետո։ Մինչդեռ Գերակիսի դաշնակիցների՝ ֆրանսիացիների քաղաքականությունն ու ռասիստական ​​վարքագիծը գնալով ավելի քիչ տարածված էին դառնում և թաիլանդցիների դիմադրությունը հարուցում։ Երբ Նարայ թագավորը ծանր հիվանդացավ, լուրեր տարածվեցին, որ Գերակիսը մտադիր է թագաժառանգին օգտագործել որպես խամաճիկ և կառավարել ինքն իրեն։ Սա 1688 թվականին հանգեցրեց հեղաշրջման և հեղափոխության, որը գլխավորում էր թագավորի ազգականը՝ Պետրաչան։ Թագավորի բացակայության պայմաններում և առանց նրա համաձայնության Գերակիսն ու թագավորական ժառանգը մահապատժի են ենթարկվել։ Երբ թագավորն իմացավ այդ մասին, զայրացավ, բայց արդեն ուշ էր։ Ավելին, նա շատ թույլ էր, գործնականում ձերբակալված էր իր պալատում, իսկ մի քանի օր անց մահացավ։ Այս իրադարձությունները բերեցին եվրոպացիների փախուստին երկրից։ Ապստամբության առաջնորդ Պետրաչան կառավարել է Թաիլանդը 1689-1703 թվականներին և փակել երկիրը օտար զավթիչների համար։

## Թոնբուրի
1765 թվականին Այութայայի բիրմայական բանակը, Այութայա մայրաքաղաքի պաշարումից հետո, որը տևեց ավելի քան մեկ տարի, գրավեց և թալանեց այն։ Բայց բիրմացիները արագ նահանջեցին, քանի որ նրանց սկսեցին սպառնալ Չինաստանը։
մինի|400x400փքս|Թաքսինի թագադրումը Թոնբուրիում, դեկտեմբերի 28, 1767 թ
Տակսինը կարողացավ վերականգնել պետությունը ժամանակակից Թաիլանդի տարածքում՝ մայրաքաղաքը տեղափոխելով Թոնբուրի։ Բայց նա դաժան կառավարիչ էր, և 1781 թվականին նա սկսեց ցույց տալ խելագարության եզրին գտնվող կրոնական մոլեռանդության նշաններ (նա իրեն հռչակեց նոր Բուդդա և հրամայեց մտրակել նրանց, ովքեր հրաժարվում էին ճանաչել իրեն որպես Բուդդա)։ Իրավիճակում, երբ երկիրը մշտապես գտնվում էր բիրմայական հարձակման սպառնալիքի տակ, Թաքսինի գործունեությունը սուր դժգոհություն առաջացրեց իշխող վերնախավում։ 1782 թվականի մարտին մի խումբ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ՝ Տաքսինի նախկին գործընկեր Բուդդա Յոդֆա Չուլալոկեի, ապագա թագավոր Ռամա I-ի գլխավորությամբ, թագավորին խելագար հայտարարեցին և պաշտոնանկ արեցին 1782 թվականի ապրիլի 6-ին։ Տաքսինը խնդրեց իրեն թույլ տալ վանական դառնալ, բայց նրան մահապատժի ենթարկեցին։

## Ռատտանակոսին
մինի|Ռամա I, Չակրի դինաստիայի հիմնադիրը
Համաձայն 1782 թվականին հենց նոր թագադրված Ռամա I թագավորի առաջին հրամանագրի՝ Թաիլանդի մայրաքաղաքը տեղափոխվեց Բանգկոկ, որն այն ժամանակ փոքրիկ գյուղ էր։ 19-րդ դարի կեսերին Բանգկոկը դարձել էր քաղաք, բնակչությունը հասել էր 400000 մարդու, քաղաքում բնակվող հիմնական ազգը չինացիներն էին, որոնք վերջին տարիներին գաղթել էին Սիամի տարածք։ Բացի այդ, չինացիները երկրում հիմնեցին մի շարք առևտրային բնակավայրեր, որոնցից մի քանիսը հետագայում վերածվեցին փոքր քաղաքների։ Հետագայում չինացիները նույնիսկ սկսեցին վերահսկել պետության ներքին և արտաքին առևտուրը։

Չակրի դինաստիայի վաղ շրջանում Բիրմայի թագավորությունը շարունակեց ընդլայնվել դեպի Սիամ։ 1785 թվականին նա սկսեց զանգվածային ներխուժում պետություն, և Թաիլանդը դժվարությամբ էր պահպանում իր անկախությունը։ Մինչև 1820-ական թվականները, երբ բրիտանացիները ներխուժեցին Բիրմա, քիչ ուշադրություն դարձվեց սահմանների անվտանգությանը։ Արևելքում Ռամա I-ը և ավելի ուշ Ռամա III-ը (կառավարել է 1824–51) Կամբոջան դարձրին իրենց վասալը, մինչդեռ հարավում՝ Ռամա III-ը խստացրեց իր վերահսկողությունը Մալայական թերակղզու վրա գտնվող հաճախորդ պետությունների վրա։ Ռամա III-ը ճնշեց նաև հյուսիսում գտնվող Վիենտյան երիտասարդ թագավոր Չաո Անի ապստամբությունը։ 1827 թվականին Թայլանդի բանակը գրավեց և թալանեց Վիենտիանը; Մի քանի հազար լաոն գերի են ընկել, իսկ ավելի ուշ արտաքսվել Կենտրոնական Թաիլանդ։

Եվրոպացիների հետ ավելի բարեկամական հարաբերությունների սկիզբը դրեց Մագա Մոնգկուտը, ով գահ բարձրացավ 1851 թվականին։ Նրա օրոք առևտրային պայմանագրեր կնքվեցին Մեծ Բրիտանիայի (1855), Ֆրանսիայի (1858), Գերմանիայի (1862) և Ավստրո-Հունգարիայի (1868) հետ։
մինի|Չուլալոնգկորն թագավորը Նիկոլայ II-ի հետ Պետերհոֆում՝ իր առաջին Մեծ շրջագայության ժամանակ, 1897 թ.
1868 թվականի վերջում գահ բարձրացավ 15-ամյա Պարամինդրա Մագա-Չուլալոնգկորնը, ով ուներ անգլիացի կառավարչուհի։ Իր փոքրամասնության տարիներին Սիամը ղեկավարում էր արքայազն Սուրի Վոնզեն, ով լավ էր տրամադրված եվրոպացիների նկատմամբ։ Ստանձնելով կառավարությունը՝ Չուլալոնգկորնը ձգտում է Սիամին ներկայացնել եվրոպական մշակույթի սկիզբը։ 1885 թվականից Սիամը միացել է Համաշխարհային փոստային միությանը։ 1893 թվականին, սահմանների շուրջ Ֆրանսիայի հետ վեճից հետո, Սիամը ստիպված եղավ Ֆրանսիային զիջել Մեկոնգի ձախ ափին գտնվող տարածքը։

1891 թվականին ժառանգորդ Ցարևիչ Նիկոլայը այցելեց Սիամ և արժանացավ ջերմ ընդունելության սիամական թագավորի կողմից, որը 1897 թվականին այցելեց Սանկտ Պետերբուրգ, ապա այցելեց եվրոպական կարևորագույն քաղաքները (Բեռլին, Վիեննա, Փարիզ, Լոնդոն, Բրյուսել)։ 1897 թվականին Սիամում ստեղծվեց ռուսական առաքելություն՝ գործերի ժամանակավոր հավատարմատարի և գլխավոր հյուպատոսի գլխավորությամբ։ 1898 թվականին սիամական իշխաններից մեկին (Չակրաբոնգ) բերում են Սանկտ Պետերբուրգ՝ ուսման նպատակով։

1896 թվականին Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի միջև կնքվել է պայմանագիր, որի հիման վրա Սիամի ունեցվածքը բաժանվել է երեք գոտիների Մենամի տարածքում[1]։

1917 թվականին Թաիլանդ վերադարձավ Վաջիրավուդ թագավորը՝ Սիամի առաջին թագավորը, ով կրթություն ստացավ արտասահմանում։ Նա բացեց երկրում առաջին համալսարանը։ Նույն թվականին պետությունը մտավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ։ Սիամը միակ ասիական պետությունն էր, որը զորքեր ուղարկեց Արևմտյան ճակատ։

1925 թվականին Պրաջադհիպոկը դարձավ թագավոր։ Նրա օրոք դադարեցվեց պետական ​​բոլոր կառույցների աշխատանքը։

## Սահմանադրական միապետություն և ռազմական կառավարման սկիզբ
աջից|մինի|349x349փքս|Թագավոր Ռամա VII-ը ստորագրում է Թաիլանդի Սահմանադրությունը, դեկտեմբերի 10, 1932 թ
1932 թվականին Ժողովրդական կուսակցությունը (Կուոմինթանգի սիամական տարբերակը), հենվելով ռազմական շրջանակների վրա, իրականացրեց պետական ​​հեղաշրջում, որի արդյունքում Սիամում հաստատվեց սահմանադրական միապետություն։ Թագավորը գահընկեց չի արվել, այլ միայն սահմանափակվել է իր իրավունքներով։ Վարչապետ դարձավ Մանոֆակոն Նիտիթադան։ Այնուամենայնիվ, նոր խորհրդարանի աջ պատգամավորները չկարողացան իրականացնել բարեփոխումները, ինչի արդյունքում 1933 թվականին զինվորականները նոր ռազմական հեղաշրջում կատարեցին։ Երկրի նոր վարչապետ դարձավ գնդապետ Ֆահոն Ֆայուխասենան։

Հաջորդ հինգ տարիների ընթացքում Ֆախոն Ֆայուխասենան պայքարում էր իշխանությունը պահպանելու համար։ 1933 թվականի հոկտեմբերին արքայազն Բովորադեյը գլխավորեց թագավորական ապստամբությունը Ֆահոն Ֆայուհասենի կառավարության դեմ։ Մեկ շաբաթ տեւած մարտերից հետո կառավարական ուժերը ճնշեցին ապստամբությունը։ Նոր կառավարության պաշտպանության նախարարը Պլաեկ Ֆիբունսոնգխրամն էր, որի ազդեցությունը կառավարությունում ժամանակի ընթացքում մեծացավ։ 1933 թվականի դեկտեմբերին Սիամի առաջին խորհրդարանական ընտրություններից հետո Ֆախոն Ֆայուխասենը ստացավ կառավարություն կազմելու մանդատը։ Նրա կաբինետի քաղաքականությունն ուղղված էր ազգային կապիտալի ամրապնդմանը։

Թագավոր Ռամա VII Պրաջադհիպոկը հրաժարվեց գահից 1935 թվականին, իսկ նրա իրավահաջորդ Ռամա VIII-ը ձեռնպահ մնաց աբսոլուտիզմը վերականգնելու փորձերից։

Մեծ նշանակություն ունեցան օտար տերությունների հետ անհավասար պայմանագրերի չեղարկումը (1936թ.) և Սիամի մաքսային անկախության վերականգնումը։ Ֆահոն Ֆայուխասենի դիրքը լրջորեն խարխլվեց 1937 թվականին, երբ թագավորական ընտանիքի հողատարածքները շուկայականից ցածր գներով վաճառելու հետ կապված սկանդալ սկսվեց։ 1937 թվականի նոյեմբերի խորհրդարանական ընտրություններից հետո Ֆահոն Ֆայուխասենան պահպանեց վարչապետի պաշտոնը, բայց ոչ երկար։ Նրա կաբինետը ստիպված եղավ հրաժարական տալ 1938 թվականի սեպտեմբերին, իսկ 1938 թվականի նոյեմբերին տեղի ունեցան արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ, որոնց արդյունքում իշխանության եկավ Պ.Ֆիբունսոնգրամը։

## Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Թաիլանդի ռազմական իշխանությունները՝ ֆելդմարշալ Ֆիբունսոնգրամայի գլխավորությամբ, որը դարձավ բռնապետ, ուժեղացրին իրենց ազգայնական հռետորաբանությունը և անցան Ճապոնիայի կողմը։ Թաիլանդի զորքերը ներխուժեցին ֆրանսիական Հնդկաչինա։ Թաիլանդը հասել է մի շարք սահմանային տարածքների (Լաոսի տարածքներ և Կամբոջայի երկու նահանգների) անեքսիային։

Սակայն 1941 թվականի դեկտեմբերի 8-ին ճապոնական բանակը, որը գրավել էր նախկին ֆրանսիական ունեցվածքը Հարավարևելյան Ասիայում, անարգել մտավ Թաիլանդ և այնտեղից ներխուժեց Բիրմայի հողերը, որն այն ժամանակ բրիտանական գաղութ էր։

1944թ Ճապոնական ուժերը Թաիլանդում հանձնվել են 1945 թվականի օգոստոսի 15-ին Ճապոնիայի ընդհանուր հանձնման շրջանակներում։ Բրիտանական զորքերը արագ հասան երկրի տարածք, որոնց հիմնական նպատակն էր ազատագրել ողջ մնացած ռազմագերիներին։ Բրիտանացիները զարմացան՝ տեսնելով, որ ճապոնացի զինվորների զինաթափումն արդեն գրեթե ավարտվել է թայլանդական զորքերի կողմից։

1946 թվականին թագավոր Անանդա Մահիդոնը մահացավ առեղծվածային հանգամանքներում իր սեփական պալատում։ Բումիբոլ Ադուլյադեջը դարձավ թագավոր և կառավարեց 70 տարի։

## Սառը պատերազմի դարաշրջան
1948 թվականի ապրիլին, այն բանից հետո, Ֆիբունսոնգխրամը վերադարձավ իշխանության՝ որպես վարչապետ։ 1948 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Թաիլանդի բանակի գլխավոր շտաբի սպաները ձեռնարկեցին անհաջող գործողություն, որի արդյունքում ձերբակալվեցին ավելի քան հիսուն սպաներ և Պանոմյոնգի մի քանի նշանավոր կողմնակիցներ։ 1949 թվականի փետրվարի 26-ին տեղի ունեցավ ևս մեկ անհաջող փորձ, երբ Ազատ Թաիլանդի շարժման կողմնակիցները և ուսանողական ընդդիմադիրները գրավեցին Բանգկոկի Մեծ պալատը։

1949 թվականին ընդունվեց նոր սահմանադրություն, որով ստեղծվեց թագավորի կողմից նշանակված սենատ։

1957 թվականի փետրվարին բազմակուսակցական սկզբունքով անցկացվեցին խորհրդարանական ընտրություններ, որոնք հաղթեց իշխող կուսակցությունը։ Բայց բանակի շրջանակներում դժգոհությունը Ֆիբունսոնգրամի քաղաքականությունից աճում էր, և մեղադրանքներ հնչեցին ընտրակեղծիքների մեջ, ինչը ի վերջո հանգեցրեց Սարիտ Թանարատի գլխավորած ապստամբությանը և Ֆիբունսոնգրամի տապալմանը։ Որոշ գնահատականներ ենթադրում են, որ ԱՄՆ-ը ներգրավված է եղել հեղաշրջման մեջ։ Փոթ Սարասինը դարձավ վարչապետ.

1958 թվականի հունվարին, համընդհանուր ընտրություններից հետո, Թանոմ Կիտտիկաչորնը դարձավ վարչապետ, բայց 1958 թվականի հոկտեմբերի 20-ին, քանի որ կառավարությունը կրկին ապացուցեց, որ ի վիճակի չէ լուծել տնտեսական խնդիրները, Սարիթ Թանարատի կողմից իրականացվեց նոր հեղաշրջում։ Թանարատը մնաց երկրի կառավարության գլխին մինչև իր մահը՝ 1963 թ.։ Դրանից հետո Թանոմ Կիտտիկաչորնը կրկին դարձավ վարչապետ։ 1971 թվականի նոյեմբերի 17-ին նա վերացրեց սահմանադրությունը և ցրեց խորհրդարանը։ Վիետնամի պատերազմի ժամանակ Թաիլանդը աջակցում էր ամերիկյան միջամտությանը, որը հանգեցրեց հակահարձակումների կառավարության դեմ, այդ թվում՝ երկրի հարավային շրջաններից իսլամական արմատականների հետ դաշինքով։ Միևնույն ժամանակ, ամերիկյան ներկայությունը խարխլեց թայսցիների ավանդական կենսակերպը և նպաստեց հասարակության արևմտականացմանը։ Այնուամենայնիվ, Վիետնամի պատերազմում ԱՄՆ-ի պարտությունը հանգեցրեց 1973 թվականին ուսանողական բողոքի ցույցերի և երկրում ժողովրդավարացման նոր փուլի։

Զինվորականները, որոնց աջակցում էր թագավորը, Թանոմին թույլ չտվեցին զորքով ճնշել իրենց բողոքը։ 1973 թվականի հոկտեմբերին Թանոմ Կիտտիկաչորնը, նրա տեղակալ Պրապատ Չարուսաթիենը և պաշտոնանկ արված վարչապետի որդին՝ Նարոնգ Կիտտիկաչորնը ստիպված եղան հրաժարական տալ և երեք տարով փախչել երկրից։ Վարչապետ է դարձել Թամմասաթ համալսարանի ռեկտոր Սանյա Թամմասակը։ 1975 թվականի հունվարի խորհրդարանական ընտրություններից հետո նա իր պաշտոնը հանձնեց Սենի Պրամոտուին։

Վիետնամի, Լաոսի և Կամպուչիայի կոմունիստական ​​իրողությունները նպաստեցին Թաիլանդում հակակոմունիստական ​​տրամադրությունների աճին, որը գագաթնակետին հասավ 1976թ. հոկտեմբերի 6-ին Թամմասաթի ջարդով։ Ծովակալ Սանգադ Չալորյայի գլխավորած ռազմական խունտան եկավ իշխանության և վարչապետ նշանակեց փաստաբան Թանին Կրայվիչիենին։ Ընդամենը մեկ տարի անց Կրայվիչենը հեռացվեց և նրան փոխարինեց ավելի չափավոր գեներալ Քրիանգսակ Չամանանը։ Քաղաքական կայունացում և տնտեսական աճ տեղի ունեցավ Պրեմ Տինսուլոնանդայի (1980–1988) օրոք։

1979 թվականին Կամբոջա վիետնամական ներխուժումից հետո վիետնամական զորքերը բազմիցս ներխուժեցին Թաիլանդ՝ փնտրելով Կարմիր քմերներին, որոնց Թաիլանդը, ինչպես այն ժամանակվա Չինաստանը, ակտիվորեն աջակցում էր։ 1985-ից 1988 թվականներին Կամբոջա-Թայլանդական սահմանին անընդհատ բախումներ ու փոխհրաձգություններ են եղել։

.

## Ժամանակակից պատմություն
1980-ականներին Թաիլանդում զարգացավ արդյունաբերությունը։ Գործվածքները, կոշիկները և համակարգչային բաղադրիչներն առաջին անգամ դարձան արտահանման հիմնական ապրանքները՝ փոխարինելով բրնձին, կաուչուկին և թիթեղին։ Զբոսաշրջությունն  և արդյունաբերությունը ծաղկեց. Այնուամենայնիվ, երկիրը երբեք չդարձավ «ասիական վագր», ինչպես Թայվանը կամ Հարավային Կորեան։

1988 թվականի ընտրությունների արդյունքում նախկին գեներալ Չաթչայ Չունհավան դարձավ երկրի վարչապետ։ Նա հովանավորել է մի խումբ զինվորականների, որոնց պետական ​​պայմանագրերով հարստանալու հնարավորություն է տվել։ Սա զայրացրեց զինվորականների մեկ այլ խմբի՝ Սուչինդա Կրապրայունի գլխավորությամբ, որը 1991 թվականի փետրվարին հեղաշրջում կատարեց՝ Չաթչային մեղադրելով կոռուպցիայի մեջ։ Դավադիրներն իրենց անվանեցին «Ազգային խաղաղության խորհուրդ» և վարչապետի պաշտոնում առաջադրեցին Անանդ Փանյարաչունին։ 1992 թվականի մարտին տեղի ունեցան ևս մեկ համընդհանուր ընտրություններ, որից հետո հաղթած կոալիցիան վարչապետ նշանակեց հեղաշրջում իրականացնող Սուչինդա Կրապրայունին, չնայած այն հանգամանքին, որ ինքը՝ Կրապրայունը նախկինում չէր խոստացել Բհուին զբաղեցնել այդ պաշտոնը։ Սրանից հետո հարյուր հազարավոր մարդիկ դուրս էին եկել մայրաքաղաքի փողոցներ՝ բողոքելու այս նշանակման դեմ։ Բախումներ տեղի ունեցան 1992 թվականի մայիսի 17-ից 20-ը, որոնց ընթացքում հարյուրավոր մարդիկ մահացան, և թագավորի միջամտությունից հետո Կրապրյուն հրաժարական տվեց։ Վարչապետի պաշտոնում վերանշանակվել է Անանդ Փանյարաչունը.

1992 թվականի սեպտեմբերին կայացած ընտրություններում հաղթել է Դեմոկրատական ​​կուսակցությունը՝ Չուան Լիկպայի գլխավորությամբ։ Նա դարձավ վարչապետ, սակայն 1995 թվականին նա պարտվեց ընտրություններում և իր պաշտոնը զիջեց պահպանողական և տարածաշրջանային կուսակցությունների կոալիցիայի առաջնորդ Բանգհան Սինլապա-ակային։ Այնուամենայնիվ, Բանգհանին գրեթե անմիջապես մեղադրեցին կոռուպցիայի մեջ, և 1996-ին տեղի ունեցան արտահերթ ընտրություններ, որոնք հաղթեցին գեներալ Շավալիտ Յոնգչայուտը, որը ներկայացնում էր «Նոր հույս» կուսակցությունը։

1997 թվականի ասիական ճգնաժամի ժամանակ Շավալիտը չկարողացավ ձեռնարկել արդյունավետ հակաճգնաժամային միջոցներ և ստիպված եղավ հրաժարական տալ։ Չուան Լիկպայը կրկին դարձավ վարչապետ և կարողացավ համաձայնագիր կնքել ԱՄՀ-ի հետ և կայունացնել ազգային արժույթը։

2001 թվականի ընտրություններում հաղթեց Թաիլանդի «Սիրում են Թաիսաներին» կուսակցությունը, որը գլխավորում էր Թաքսին Շինավատը, ով դարձավ վարչապետ։ ԱՄՀ-ի պարտքը վաղաժամկետ մարվեց, Թաքսին Չինավատայի կուսակցությունը 2005 թվականի փետրվարի ընտրություններում ստացավ ձայների մեծամասնությունը, և նա պահպանեց վարչապետի պաշտոնը։

2004 թվականին Թաիլանդի հարավ-արևմտյան ափին ցունամին հարվածեց։ Թաիլանդում մահացել է 5000 մարդ, որոնց կեսը զբոսաշրջիկներ են։

### 2006 թվականի հեղաշրջում
2006 թվականի հունվարին Թաքսին Շինավատրա ընտանիքի անդամները վաճառեցին Chin Corporation-ի իրենց բաժնետոմսերը, սակայն այս գործարքի համար հարկեր չվճարեցին՝ օգտվելով օրենքի «սողանցքից»։ Ընդդիմադիր կուսակցություններն այն անվանեցին անբարոյականություն և դրա դեմ բողոքի զանգվածային ցույցեր կազմակերպեցին, որոնք շարունակվեցին ամիսներ շարունակ։ Թաքսինը փետրվարին արտահերթ ընտրություններ է նշանակել 2006 թվականի ապրիլին, սակայն ընդդիմությունը բոյկոտել է դրանք։ Թաիլանդի Սահմանադրական դատարանը չեղյալ է համարել ընտրությունների արդյունքները. Հաջորդ քվեարկությունը նշանակված էր 2006 թվականի հոկտեմբերին։

Բայց 2006 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Մոսկվայի ժամանակով ժամը 19:00-ին (տեղական ժամանակով 23:00-ին), համաշխարհային լրատվական գործակալությունները տեղեկատվություն տարածեցին Թաիլանդում ռազմական հեղաշրջման մասին, մինչդեռ տեղական հեռուստաալիքները գրավվեցին և դադարեցրին հեռարձակումը։

Վարչապետ Թաքսին Չինավաթան Նյու Յորքում ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի նստաշրջանում հայտարարել է երկրում արտակարգ դրություն և կոչ արել զինվորականներին դադարեցնել անօրինական զորավարժությունները։ Գրավելով կառավարական հիմնական օբյեկտները՝ պուտչիստները հայտարարեցին իրենց հավատարմության մասին թագավորին։

2007 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Թաիլանդում տեղի ունեցան ռազմական հեղաշրջումից հետո առաջին խորհրդարանական ընտրությունները, որոնցում հաղթեց Չինավաթի կողմնակից «Ժողովրդական ուժ» կուսակցությունը։. 2008 թվականի հունվարին զինվորականները իշխանությունը հանձնեցին նոր կառավարությանը՝ վարչապետ Սամաք Սունդարավեջի գլխավորությամբ, սակայն երկիրը հայտնվեց նոր ճգնաժամի մեջ։

### 2008-2009 թվականների քաղաքական ճգնաժամ
2008 թվականի օգոստոսի վերջին և սեպտեմբերի սկզբին Թաիլանդի մայրաքաղաքում տեղի ունեցան ցույցեր և բախումներ Սունդարավեջի կառավարության կողմնակիցների և հակառակորդների միջև։ 2008 թվականի սեպտեմբերի սկզբին դատարանի որոշմամբ Սամաք Սունդարավեջին հեռացնելուց և վերընտրվելուց հրաժարվելուց հետո Թաիլանդի թագավորը Սոմչայ Վոնգսավատին նշանակեց Թաիլանդի վարչապետ։ 2008 թվականի դեկտեմբերին Ներկայացուցիչների պալատը Թաիլանդի վարչապետ ընտրեց Դեմոկրատական ​​կուսակցության առաջնորդ Աբհիսիտ Վեջաջիվային։

2009 թվականի վերջին Բանգկոկի փողոցներում սկսվեցին «կարմիր վերնաշապիկների»՝ նախկին վարչապետ Թաքսին Չինավատայի կողմնակիցների զանգվածային բողոքի ցույցերը՝ պահանջելով վարչապետ Վեջաջիվայի հրաժարականը, խորհրդարանի ցրումը և արտահերթ ընտրությունները։ 2010 թվականի մարտի կեսերին բողոքի ցույցերին արդեն մասնակցել է 80-ից 100 հազար ցուցարար։ Ապրիլի 7-ին «կարմիր շապիկներին» հաջողվել է ներխուժել խորհրդարանի շենք, որից հետո Աբհիսիտ Վեջաջիվան արտակարգ դրություն է հայտարարել։ Ապրիլի 11-ին ցուցարարների, ոստիկանության և զինվորականների միջև բախումները հանգեցրին դիմակայության առաջին զոհերին։ Գրանցվել է մահվան 15 դեպք։ Երկու ամիս տեւած դիմակայությունից հետո մայիսի 19-ին բանակի ստորաբաժանումները գրավեցին ընդդիմության ճամբարը եւ ստիպեցին նրա առաջնորդներին հանձնվել։ 2010 թվականի մայիսի 25-ին Թաքսին Շինավատային հեռակա մեղադրանք է առաջադրվել ահաբեկչության մեջ։

2011 թվականի հուլիսի 3-ին Թաիլանդում տեղի ունեցան խորհրդարանական ընտրություններ, որոնց արդյունքում հաղթեց «Phua Thai» կուսակցությունը։ Նրա ղեկավարը՝ Յինգլակ Չինավաթան՝ Թաքսին Չինավատայի կրտսեր քույրը, դարձավ վարչապետ։

### 2013-2014 թվականների քաղաքական ճգնաժամ
Երեք տարվա հարաբերական կայունությունից հետո 2013 թվականի նոյեմբերին մայրաքաղաք Բանգկոկում սկսվեցին զանգվածային ժողովրդական ցույցեր՝ ընդդեմ Յինգլակ Չինավատայի կառավարության, որոնք բռնկվեցին համաներման օրինագծից, որը կարող է նպաստել վտարանդի նախկին վարչապետ Թաքսին Չինավատայի վերադարձին երկիր։ Օրինագիծն ընդունվել է 2013 թվականի նոյեմբերի 1-ին Ներկայացուցիչների պալատի կողմից, որում մեծամասնություն ուներ Ֆուա Թաի կուսակցությունը։. Սա առճակատման պատճառ դարձավ ընդդիմադիր Դեմոկրատական ​​կուսակցության և կառավարամետ «Կարմիր վերնաշապիկ» շարժման միջև։ 2013 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Թաիլանդի վարչապետ Յինգլակ Չինավաթան հայտարարեց խորհրդարանը ցրելու և արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ նշանակելու մասին։ փետրվարի 2-ի դրությամբ 2014թ.Ընտրություններն անցկացվել են, սակայն զանգվածային բողոքի ակցիաների պատճառով եւ դրանց պատճառով բազմաթիվ ընտրատեղամասեր չբացելը, 2014 թվականի մարտի 21-ին Թաիլանդի Սահմանադրական դատարանը անվավեր ճանաչեց ընտրությունների արդյունքները։. Ապրիլի 30-ին Թաիլանդի ընտրական հանձնաժողովի ներկայացուցիչը հայտարարեց վարչապետ Յինգլակ Չինավատայի հետ համաձայնության մասին՝ 2014 թվականի հուլիսի 20-ին խորհրդարանական ընտրությունները վերսկսելու վերաբերյալ։.

Մայիսի 7-ին Թաիլանդի Սահմանադրական դատարանը որոշում է կայացրել վարչապետի պաշտոնակատար Յինգլակ Չինավատային և ինը նախարարների պաշտոնից ազատելու մասին։Ազգային անվտանգության խորհրդի քարտուղար Թավին Պլիենսիրիի պաշտոնանկության հակասահմանադրականության հետ կապված 2011թ.. Նույն օրը Թաիլանդի վարչապետի ժամանակավոր պաշտոնակատար է նշանակվել Նիվատհումրոն Բունսոնփայսանը։ Սակայն անկարգություններն ու ցույցերը շարունակվեցին, երբ Ժողովրդադեմոկրատական ​​բարեփոխումների կոմիտեի ղեկավար Սուտհեպ Թաուգսուբանը մայիսի 9-ը հայտարարեց «ժողովրդական իշխանության համար վերջնական ճակատամարտի» օր՝ կոչ անելով արգելափակել Բանգկոկի բոլոր ոստիկանական մեքենաներն ու պարեկները՝ թույլ չտալու ոստիկանությանը միջամտել նրանց՝ «իշխանությունը վերադարձնելով ժողովրդին»:,և ընդդիմության առաջնորդ Աբհիսիթ Վեջաջիվան կոչ է արել իշխանություններին վեց ամսով հետաձգել հուլիսին նշանակված համընդհանուր ընտրությունները՝ քաղաքական ճգնաժամը կարգավորելու համար։.

#### 2014 թվականի ռազմական հեղաշրջում
2014 թվականի մայիսի 20-ին, առավոտյան ժամը 5-ին, բոլոր ազգային հեռուստաալիքների ուղիղ եթերում, բանակի հրամանատար գեներալ Պրայութ Չան-օչան դիմեց Թաիլանդի քաղաքացիներին՝ հայտարարելով ռազմական դրություն ամբողջ երկրում՝ «օրենքն ու կարգը պահպանելու համար» հակակառավարական ցույցերից հետո, որոնց հետևանքով զոհվեց 28 մարդ և հարյուրավոր մարդիկ վիրավորվեցին:.

Չան-օչան գլխավորում էր Խաղաղության և կարգուկանոնի ազգային խորհուրդը, որը ստեղծեցին ինքն ու զինված ուժերի և ոստիկանության բոլոր ճյուղերի հրամանատարները, իսկ ավելի ուշ ստանձնեց ռազմական կառավարության վարչապետի պաշտոնը։  Հեղաշրջման արդյունքում Թաիլանդի նախկին վարչապետ Յինգլակ Չինավաթան փախավ երկրից, պարետային ժամ և լրատվամիջոցների գրաքննություն մտավ, Սահմանադրությունը կասեցվեց, հայտնի քաղաքական գործիչներ ձերբակալվեցին, բողոքի ճամբարները ցրվեցին, իսկ Սենատը` Թաիլանդի խորհրդարանի վերին պալատը, ցրվեց։

Արդյունքում ձևավորվեց անցումային կառավարություն՝ Պրայութ Չան-օչայի գլխավորությամբ և ընդունվեց նոր Սահմանադրություն։

Հաջորդ խորհրդարանական ընտրությունները պետք է կայանային 2015թ,սակայն դրանք բազմիցս հետաձգվել են։ Ընտրությունները տեղի են ունեցել միայն 2019 թվականի մարտի 24-ին։ Ընտրություններից հետո կառավարության ղեկավարը մնաց Պրայութ Չան Օչան։

2023 թվականի մայիսին կայացած խորհրդարանական ընտրություններից հետո, 2023 թվականի օգոստոսի 22-ին Թաիլանդի վարչապետ ընտրվեց Սեթթա Թավիսինը։. Պաշտոնում ընտրվելու համար Թավիսինի «Ֆուա Թայ» կուսակցությունը, հակառակ իր խոստումների, պետք է կոալիցիայի մեջ մտներ պահպանողական կուսակցությունների հետ։, ովքեր աջակցել են զինվորականներին, ովքեր երկրում իշխանության են եկել հեղաշրջման արդյունքում 2014թ.Միևնույն ժամանակ, ավելի քան 15 տարի արտերկրում ապրելուց հետո, կոռուպցիայի մեղադրանքով հեռակա ազատազրկման դատապարտված նախկին վարչապետ Թաքսին Չինավաթան 2023 թվականի օգոստոսի 22-ին ժամանեց Թաիլանդ և բերման ենթարկվեց։.

## Նշումներ

## Գրականություն
* 

## Հղումներ
* 
* Королевство Таиланд. Справка
* История Таиланда от военного переворота 1932 года до Второй мировой войны
* Новейшая история Таиланда: от военного переворота 1973 года до кризиса 2008 года

Կատեգորիա:Ասիայի պատմություն
Կատեգորիա:Համաշխարհային պատմություն