Ռիգա

**Ռիգա** (լատիշերեն՝ *Rīga*), Լատվիայի մայրաքաղաքը և ամենախոշոր քաղաքը։ 2012 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ Ռիգայի բնակչությունը կազմում է 699 203 մարդ, որ կազմում է երկրի ընդհանուր բնակչության մոտ մեկ երրորդը։ Հանդիսանում է Բալթյան երկրների ամենախոշոր քաղաքը, ինչպես նաև Հյուսիսային Եվրոպայի ամենամեծ քաղաքներից մեկը։

Նավահանգստային քաղաք է։ Տարածված է Ռիգայի ծովախորշի և Դաուգավա գետի գետաբերանի վրա։ Ընդհանուր մակերեսը կազմում է 307,17 կմ²։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից կազմում է 1-10 մ։

Հիմնադրվել է 1201 թվականին։ 1918 թվականից ի վեր Լատվիայի մայրաքաղաքն է։ Բնակչության մոտ 45 %-ը կազմում են լատվիացիները, 40 %-ը՝ ռուսները, կան նաև բելառուսներ՝ 4,1 %, ուկրաինացիներ՝ 3,7 %, լեհեր՝ 1,9 %։

Քաղաքի պատմական կենտրոնը՝ Հին քաղաքը, ներառված է ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։

## Անվան ծագում
*Ռիգա* անունը հիշատակվում է 1198 թվականից։ Անունը ծագում է Դաուգավա գետի նախկին վտակից (ներկայումս գոյութնուն չունի)։ Վտակի անվան հիմքում *ring-* բառն է, որ լիտվերենում հանդիպում է *ringe*, *ringis* տարբերակներով և նշանակում է *ոլորան*, *գալար*։ Այս հիմքով տեղանուններ լայնորեն տարածված են տարածաշրջանում։ Վիձեմեի լատիշների շրջանում բալթյան *ring-* արմատը հանդիպում է *rig-* տարբերակով, բայց նույն նշանակությամբ։ Ոլորանից էլ առաջացել է *Rigasupe* գետի անվանում, այսինքն` *ոլորաններով գետ*, իսկ գետի անունից էլ ծագել է քաղաքի անունը` Ռիգա։

## Պատմություն
thumb|ձախից|Ռիգան XVI դարում
### Հիմնադրում
1150 թվականից Գոթլանդի վաճառականները կանոնավոր կերպով եղել են Արևմտյան Դվինայի () հոսանքի շրջակայքում, հասել Ռիգա () գետի մոտ, որից ծագում է քաղաքի անվանումը։ Հենրիխ Լատվիացու ժամանակագրության մեջ հիշատակվում է *lacus Riga* լիճը, որը միակ ծովախորշն էր։ Ավելի ուշ գետը ցամաքել է, և ներկայումս այն տեղը, որտեղով որ հոսել է գետը, կարելի է պատկերացնել Հին քաղաքի որոշ փողոցների ուղղությունից։ Ռիգայի հիմնադրման հետագա վայրում տարբեր առաքելությամբ բազմիցս եղել են արշավախմբեր, որոնց ուղևորությունները մինչև 1201 թվականը, երբ Ալբերտ Բուքսգևդենը գերմանացի ասպետ-խաչակիրների հետ մտել է գետաբերան, անցել են ապարդյուն։

Ռիգայի ամրոցի կառուցումից հետո այն լավ ամրացված ռազմաառևտրական կենտրոն է դարձել, Լիվոնիայի քրիստոնեական ու առևտրական գլխավոր կենտրոնը։ 1211 թվականին եպիսկոպոսի ջանքերի արդյունքում հիմնադրվել է Ռիգայի մայր տաճարը։ 1225 թվականին քաղաքում ի հայտ է եկել քաղաքի կառավարչի` ֆոգտի ընտրովի պաշտոնը, իսկ 1257 թվականին Իքսկյուլ ամրոցից Ռիգա է տեղափոխվել Ռիգայի արքեպիսկոպոսոթւյան նստավայրը։ Քաղաքի համար կարևոր նշանակություն է ունեցել առևտուրը, և 1282 թվականին Ռիգան մտել է հանզայի մեջ։

### Ռիգա և Տևտոնական օրդեն
Գերմանացիների` դեպի արևելք ներթափանցման ժամանակ եպիսկոպոսները խրախուսում էին գերմանացիների բնակեցումը բնիկների շրջանում։ Ընդ որում, նրանց հատուկ սատարում էր ասպետական օրդենը. սկզբում դա Քրիստոսի զինվորների` Լիվոնիայի եղբայրությունն էր (Սուսերակիրների օրդեն), որը հետագայում միավորվել է գերմանական Տևտոնական օրդենին։ Խաչակիրների՝ Պաղեստինից վտարումից հետո Տևտոնական օրդենը սկսել է հաստատվել Արևելյան Եվրոպայում` առաջին հերթին Պրուսիայում ու Լիվոնիայում։ Տևտոնական օրդենը հզոր ու ինքնուրույն եկեղեցական կազմակերպություն էր, որը շուտով սկսել է մրցակցել Ռիգայի արքեպիսկոպոսների հետ տարածաշրջանում րր ազդեցությունն ամրապնդելու համար։ Ձևավորվել է Տևտոնական օրդենի ստորաբաժանումը՝ Լիվոնյան օրդենը լանդմայստերի գլխավորությամբ, որը հպատակվում էր Օրդենի մեծ մագիստրոսին։

Ռիգայի արքեպիսկոպոսների ու Տևտոնական օրդենի մեջ առկա հակասությունները հաճախ հանգեցրել են զինված հակամարտության։

### Ռեֆորմացիայի ժամանակաշրջան
[thumb|[Սևագլուխների տունՓորագրություն փայտի վրա, 1891 ]]
1522 թվականին Ռւգան միացել է Ռեֆորմացիայի շարժմանը, որի արդյունքում արքեպիսկոպոսների իշխանությունը սկսել է թուլանալ։ Ռիգայի վերջին արքեպիսկոպոսը եղել է Վիլհելմ Բրանդենբուրգցին։

Լիվանյան պատերազմի սկսվելուց (1588) և  Լիվոնյան համադաշնության կազմալուծումից հետո Ռիգան չի ընդունել արքեպիսկոպոսի և օրդենի որոշումը Ռեչ Պոսպոլիտային միանալու վերաբերյալ, այլ ձգտել է հասնել Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսերական ազատ քաղաքի կարգավիճակին։ Որպես ազատ քաղաք՝ Ռիգան գոյատևել է գրեթե երկու տասնամյակ։ Միայն 1581 թվականին՝ ռուսների հերթական հարձակման ժամանակ, պարզ է դարձել, որ ոչ մեկը օգնության չի գալու, և Ռիգան իր հպատակությունն է հայտնել լեհ-լիտվացի արքա Ստեֆան Բատորիին։

Լեհ-լիտվական 40-ամյա տիրակալությունը, որի ժամանակ քաղաքացիները ենթարկվել են հակառեֆորմացիայի (դա հանգեցրել է օրացուցային անկանոնությունների), ավարտվել է այն ժամանակ, երբ 1622 թվականին Ռիգան նվաճել է շվեդ արքա Գուստավ II-ը։ Շվեդական թագավոությունում Ռիգան երկրորդն է համարվել Ստոկհոլմից հետո, ինչը պայմանավորված էր այն բանով, որ Շվեդիան՝ որպես բալթյան գլխավոր տերություն, հետաքրքրված էր ռազմավարական նշանակությունուն ունեցող Ռիգայով։ Այս շրջանում քաղաքը լայն ինքնիշխանություն է ունեցել։ Ռուս-շվեդական պատերազմի ժամանակ` 1656-1658 թվականներին, Ռիգան պաշարվել է։

### Միացում Ռուսաստանին
1710 թվականի հուլիսի 4-ին (հուլիսի 15), երբ Հյուսիսային պատերազմի ժամանակ քաղաքը հերթական անգամ պաշարվել է, Ռիգան գրավվել է գեներալ Բորիս Շերեմետևի զորքերի կողմից։ Ռիգայի ու ամբողջ Լիֆլանդիայի միավորումը Ռուսաստանին ամրագրվել է Նիշտադտի համաձայնագրով (1721)։ Ռիգան դարձել է Ռուսական կայսրության Ռիգայի նահանգապետության, իսկ 1796-1918 թվականներին` Լիֆլանդիայի նահանգապետության կենտրոնը։ 19-րդ դարի վերջին Ռիգան դարձել է Ռուսաստանի կարևոր նավահանգիստներից մեկը, իսկ 1850-1900 թվականներին քաղաքի բնակչությունն ավելացել է մոտ տասն անգամ։ Չնայած ռուսական հպատակությանը` քաղաքային մշակույթը և խոշոր հողատիրությունը 19-րդ դարում մնում էր գերմանական վերնախավի ձեռքում։ Ռուսերենը քաղաքում պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ է ստացել 1891 թվականին միայն։

### 20-րդ դար
thumb|Գերմանական զորքերի ներխուժումը Ռիգա 1917 թվականի սեպտեմբերի 3-ին
thumb|ԼատվիայԻ ԽՍՀ բանակի շքերթը, մայիսի 1, 1919

1881 թվականին Ռիգայի բնակչության ավելի քան 33 %-ը իրեն համարել է մերձբալթյան գերմանացիներ, մոտ 30 %-ը՝ լատիշներ, 19 %-ը` ռուսներ, 8.5 %-ը՝ հրեաներ։ Բնակչության մի փոքր հատված էլ կազմել են լեհերը։

1914 թվականին Ռիգան եղել է Ռուսական կայսրության՝ մեծությամբ երրորդ քաղաքը (558.000 մարդ)՝ զիջելով Սանկտ Պետերբուրգին (2.1 միլիոն մարդ) ու Մոսկվային (1.7 միլիոն մարդ)։

1909-1915 թվականներին Ռիգայում արտադրվել են ռուսական առաջին ավտոմեքենաները` «Ռուսսո-Բալտ»։

Առաջին համաշխարհային պատերազմը խոչընդոտել է Ռիգայի զարգացումը։ Քաղաքը գտնվել է ռազամաճակատի գծին մոտ, այդ պատճառով ռազմական տնտեսությունն ապահովելու նպատակով մոտ 200.000 բնակիչ (աշխատողներն իրենց ընտանիքներով) գործարանների հետ էվակուացվել են Ռուսաստանի կենտրոնական հատված։ 1917 թվականի սեպտեմբերին քաղաքը գրավել են գերմանական զորքերը։

Պատերազմի ավարտից հետո` 1918 թվականի նոյեմբերի 18-ին, գերմանացիների օկուպացրած Ռիգայում հռչակվել է Լատվիայի անկախ հանրապետությունը։ 1919 թվականի ընթացքում Ռիգան՝ որպես երկրի մայրաքաղաք, ունեցել է երեք տարբեր կառավարություններ։ Հունվարի 4-ից մայիսի 21-ը գոյություն է ունեցել Լատվիայի խորհրդային սոցիալիստական հանրապետությունը։ Մերձբալթյան ռազմական ու գերմանական կամավորական կորպուսի կողմից նրա կազմալուծմանը հասնելուց հետո երկիրը ղեկավարել է Անդրիևս Նիեդրան մինչև հուլիսի 3-ի իր պաշտոնաթողությունը։ Կամավորական կորպուսի հեռանալուց հետո վերականգնվել է Կարլիս Ուլմանիսի խորհրդարանական իշխանությունը, որը կարողացել է դիմանալ նույնիսկ 1919 թվականին Բերմոնդտ-Ավալովի արևմտյան կամավորական բանակի ստորաբաժանումների հարձակմանը։

1920 թվականի օգոստոսի 11-ին Ռիգայում ստորագրվել է խորհրդա-լատվիական, իսկ 1921 թվականի մարտի 18-ին՝ խորհրդա-լեհական հաշտության պայմանագիրը։

1938 թվականին Ռիգայում հաշվվում էր 385.000 բնակիչ, որից միայն 45.000-ն ունեին գերմանական ծագում։ Երբ Գերմանիայում իշխանության են եկել նացիոնալ-սոցիալիստները, Լատվիային սպառնում էր ոչ միայն ԽՍՀՄ-ի արտաքին քաղաքականությունը` Ռուսական կայսրության նախկին տարածքները միավորելը, այլև Գերմանիայի հետաքրքրությունները Լատվիայի նկատմամբ։ 1939 թվականի օգոստոսին կնքվել է Մոլոտով-Ռիբենտրոպի պայմանագիրը, որով երկու տերությունները Մերձբալթիկան ճանաչել են Ռուսաստանի ազդեցության գոտի։ Պայմանագրի հիմքով Լատվիա են մտցվել խորհրդային սահմանափակ զորքեր։ Նախագահ Կարլիս Ուլմանիսը այս կապակցությամբ հայտարարել է. «Վերջերս կնքված պայմանագիրը .... ամրապնդում է անվտանգությունը»։ 1940 թվականի հունիսի 17-ին Ռիգայի փողոցներում հայտնվել են խորհրդային տանկեր։ Շուտով քաղաքը դարձել է Լատվիայի ԽՍՀ մայրքաղաքը։

1941 թվականի ամռանը գերմանական զորքերը ԽՍՀՄ-ի վրա հարձակման արդյունքում գրավել են Ռիգան։ 1941-1944 թվականներին Ռիգան դարձել է Լատվիայի շրջանի գլխավոր կոմիսար Օտտո-Հենրիխ Դրեքսլերի նստավայրը, ինչպես նաև Օսթլանդի ռայխկոմիսարիատի շտաբը։

Հրեական ծագում ունեցող բնակչությունը, որը 1933 թվականին հաշվվում էր 44.000 մարդ, փոխադրվել է Ռիգայի գետտո, համակենտրոնացման այլ ճամբարներ կամ սպանվել է։

1944 թվականի հոկտեմբերի 13-15-ին Մերձբալթյան 1-ին, 2-րդ և 3-րդ ճակատներում հարձակման են անցել խորհրդային բանակը, և Ռիգան ազատագրվել է գերմանական զորքերից։ 1941-1944 թվականների ընթացքում խիստ տուժել է քաղաքի պատմական կենտրոնը։

Հետպատերազմյան Լատվիայում գործել է խորհրդային երեք ճամբար գերմանացի ռազմագերիների համար՝ № 277, 317 և 350։

Հետպատերազմյան շրջանում քաղաքը տնտեսական զգալի աճ է գրանցել։ Այստեղ զարգացել են արդյունաբերության տարբեր ժյուղեր` ռադիոէլեկտրոնիկա («VEF», «Radiotehnika RRR», «Ալֆա»), մեքենաշինություն («Ռիգայի վագոնաշինական գործարան»), քիմիական, թեթև, սննդի արդյունաբերություն («Dzintars», «Laima», «Ստրաումե» և այլն), իսկ բնակչության թվաքանակն աճել է. եթե 1945 թվականին այն կազմել է 228.000 մարդ, ապա 1990 թվականին այն արդեն 909.000 էր։

1991 թվականին իր անկախությունը վերականգնելուց հետո Ռիգան դարձել է ինքնիշխան Լատվիայի Հանրապետության մայրաքաղաքը։ 2014 թվականին Ռիգան հռչակվել է Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք։
1200px|մինի|կենտրոն|Ռիգայի համայնապատկեր

## Աշխարհագրություն
Ռիգայի պատմական կենտրոնը տեղակայված է Դաուգավայի ստորին հոսանքում, իսկ հյուսիսային արվարձանները գտնվում են Ռիգայի ծոցի հարավային ափին։ Քաղաքի հարավային ու արևմտյան արվարձանները համեմատաբար քիչ են բնակեցված. այնտեղ գտնվող ճահիճները ժամանակին համարվել են քաղաքի բնական պաշտպանություն։ Սառցե վերջին դարաշրջանի ժամանակ ձևավորված լանդշաֆտը աչքի էընկնում ոչ մեծ լճերի ու գետակների առատությամբ, իսկ Հին քաղաքից հյուսիս դեռևս 19-րդ դարի վերջից տարածվում էին անմշակ հողատարածությունները` ավազե հողաթմբերով։

Ռիգայի քաղաքային շրջանի հյուսիս-արևմուտքում Ռիգան ողողվում է Բալթիկ ծովի ջրերով, արևելքում ու հյուսիս-արևելքում սահմանակցում է Ցարնիկվայի, Գարկալնեի և Ստոպինյիի շրջաններին, արևմուտքում` Մարուպեի և Բաբիտեի շրջաններին և Յուրմալա քաղաքին, իսկ հարավում՝ Սալասպիլսի, Կեկավայի, Օլաինեի շրջաններին։

### Կլիմա
Ռիգայի կլիման չափավոր ցամաքային է` տաք, խոնավ ամառներով (հուլիսին օդի միջին ջերմաստիճանը հասնում է 18,2&nbsp;°C-ի, տեղումների միջին քանակությունը` 85 մմ-ի), ձյունառատ ձմեռներով։ Ձմեռները ցուրտ չեն. փետրվարի միջին ջերմաստիճանը −3&nbsp;°C է, ձնհալ գրանցվում է ամսական մոտ 10 անգամ, սակայն հազվադեպ չեն −20&nbsp;°C-ի հասնող ցրտերը։ Ձյան ծածկույթը ձևավորվում է դեկտեմբերի վերջին և մնում մինչև մարտի սկիզբը։ Տարվա օրերի գրեթե 40 %-ը լինում է ամպամած։ Տեղումների տարեկան միջին քանակությունը 641 մմ է։ Քամու միջին արագությունը 4 մ/վ է, օդի խոնավությունը` 79.2 %:

## Վարչական բաժանում
250px|մինի|Վարչական շրջանների քարտեզ
250px|մինի|Միկոթաղամասերի քարտեզ
Ռիգան պաշտոնապես բաժանված է վարչական երեք շրջանների () և երեք արվարձանների (), որոնք իրենց հերթին բաղկացած են բազմաթիվ միկոթաղամասերից ():
* Կուրզեմի շրջան (պատկերված է կանաչ գույնով), տարածքը`79 կմ², բնակչությունը`133.505:
: *Միկրոշրջաններ*

: 1. Բոլդերայա
: 2. Դաուգավա
: 3. Ձիրցիեմս
: 4. Իլհյուցիեմս
: 5. Իմանտա
: 6. Կլեյստի
: 7. Կիպսալա
: 8. Ռիտաբուլի
: 9. Սպիլվե
: 10. Վոլերի
: 11. Զասուալուկս
: 12. Ագենսկալնս

* Զեմգալի արվարձան (մոխրագույն)։ Մակերեսը 41 կկմ², բնակչությունը 105 090 մարդ։
: *Միկրոշրջաններ*

: 13. Ատգազենե
: 14. Բեբերբեկի
: 15. Բիերինի
: 16. Բիշումույժա
: 17. Կատլականս
: 18. Մուկուպուրվս
: 19. Պլեսկոդալե
: 20. Սալաս
: 21. Շամպետերիս
: 22. Տորնյակալնս
: 23. Զիեպնիեկալնս
: 24. Զոլիտուդե

* Հյուսիսային շրջան (շագանակագույն)։ Մակերեսը՝ 77 կմ², բնակչությունը՝ 80 652 մարդ
: *Միկրոշրջաններ*։

: 25. Չիեկուրկալնս
: 26. Յաունցիեմս
: 27. Կունձինսալա
: 28. Մանգալսալա
: 29. Մեժապարկ
: 30. Միլգրավիս
: 31. Պետերսալա-Անդրեյսալա
: 32. Սարկանդաուգավա
: 33. Տրիսցիեմս
: 34. Վեցակի
: 35. Վեցդաուգավա
: 36. Վեցմիլգրավիս 

* Կենտրոնական շրջան (կարմիր)։ Մակերեսը՝ 3 կմ², բնակչությունը՝ 24 547 մարդ։ Քաղաքի սիրտն է։ Այստեղ են կենտրոնացած Ռիգայի տեսարժան վայրերը, Հին քաղաքը, թատրոններ, թանգարաններ, գործարար կենտրոններ և այլ հաստատություններ։
: *Միկրոշրջաններ*։
: 37. Հին քաղաք
: 38. Կենտրոն
* Վիձեմի արվարձան (երկնագույն)։ Մակերեսը՝ 57 կմ², բնակչությունը՝ 172 064 մարդ։ Վիձեմի արվարձանի մի մասը գտնվում է պատմական կենտրոնում։
: *Միկրոշրջաններ*

: 39. Բերգի
: 40. Բրասա
: 41. Բրեկշի
: 42. Բուկուլտի
: 43. Դրեյլինի
: 44. Յուգլա
: 45. Մեժցիեմս
: 46. Պուրվցիեմս
: 47. Սկանստե
: 48. Սուժի
: 49. Տեյկա
 
* Լատգալի արվարձան (դեղին)։ մակերեսը՝ 50 կմ², բնակչությունը՝ 193 287 մարդ։
: *Միկրոշրջաններ*

: 50. Ավոտու
: 51. Դարզցիեմս
: 52. Դարզինի
: 53. Գրիզինկալնս
: 54. Կենգարագս
: 55. Մոսկովյան ֆորշտադտ
: 56. Պլյավնիեկի
: 57. Ռումբուլա
: 58. Շկիրոտավա

## Բնակչություն

### Բնակչության շարժ
thumb|200px|Ցուցանակ Ռիգայի մուտքի մոտ
Ռիգան Մերձբալթիկայի ամենից խիտ բնակեցված քաղաքն է, սակայն 1990 թվականին բնակչության թվաքանակը կրճատվել է և շարունակում է նվազել։ Բնակչության կրճատումը հետևանք է ռուսախոս բնակչության արտագաղթի, որ տեղի է ունեցել Լատվիայի անկախության առաջին տարիներին, իսկ հետագա տարիներին շատ բնակիչներ արտագաղթել են Եվրամիության երկրներ։ Երկրում ցածր է նաև ծնելիության մակարդակը։

2017 թվականի դրությամբ վիճակագրական կենտրոնական վարչության տվյալներով քաղաքի բնակչությունը կազմել է 641.423 մարդ կամ 698.086 մարդ (ՆԳՆ, քաղաքացիության ու արտագաղթի վարչություն)։

Ստորև բերվում է քաղաքի բնակչության շարժը 1767 թվականից մինչև մեր օրերը։

**Քաղաքի բնակչության թվաքանակի գրաֆիկական պատկերը հետևյալ պատկերն ունի.**

Colors=
 id:barra value:blue
ImageSize = width:auto height:250 barincrement:40
PlotArea = left:10 bottom:50 top:30 right:0
Period = from:0 till:1000000
TimeAxis = orientation:vertical
BarData=
  bar:1767 text:1767
  bar:1800 text:1800
  bar:1840 text:1840
  bar:1867 text:1867
  bar:1881 text:1881
  bar:1897 text:1897
  bar:1913 text:1913
  bar:1920 text:1920
  bar:1925 text:1925
  bar:1935 text:1935
  bar:1939 text:1939
  bar:1941 text:1941
  bar:1945 text:1945
  bar:1950 text:1950
  bar:1955 text:1955
  bar:1959 text:1959
  bar:1965 text:1965
  bar:1970 text:1970
  bar:1975 text:1975
  bar:1979 text:1979
  bar:1987 text:1987
  bar:1989 text:1989
  bar:1990 text:1990
PlotData=
  color:barra width:10 anchor:till align:center shift:(0,5)
  bar:1767 from:0 till:19500  text:19500
  bar:1800 from:0 till:29500  text:29500
  bar:1840 from:0 till:60000  text:60000
  bar:1867 from:0 till:102590  text:102590
  bar:1881 from:0 till:169329  text:169329
  bar:1897 from:0 till:282230  text:282230
  bar:1913 from:0 till:472068  text:472068
  bar:1920 from:0 till:185137  text:185137
  bar:1925 from:0 till:337699  text:337699
  bar:1935 from:0 till:385063  text:385063
  bar:1939 from:0 till:347800  text:347800
  bar:1941 from:0 till:335200  text:335200
  bar:1945 from:0 till:228200  text:228200
  bar:1950 from:0 till:482300  text:482300
  bar:1955 from:0 till:566900  text:566900
  bar:1959 from:0 till:580423  text:580423
  bar:1965 from:0 till:665200  text:665200
  bar:1970 from:0 till:731831  text:731831
  bar:1975 from:0 till:795600  text:795600
  bar:1979 from:0 till:835475  text:835475
  bar:1987 from:0 till:900300  text:900300
  bar:1989 from:0 till:915106  text:915106
  bar:1990 from:0 till:909135  text:909135
TextData=
  pos:(195,00)
  text:Ռիգայի բնակչության թվաքանակի դինամիկան 1767-1990 թվականներին (մարդ)



Colors=
 id:barra value:blue
ImageSize = width:auto height:250 barincrement:40
PlotArea = left:20 bottom:50 top:30 right:20
Period = from:0 till:1000000
TimeAxis = orientation:vertical
BarData=
  bar:1990 text:1990
  bar:1991 text:1991
  bar:1993 text:1993
  bar:1995 text:1995
  bar:1997 text:1997
  bar:1999 text:1999
  bar:2000 text:2000
  bar:2001 text:2001
  bar:2002 text:2002
  bar:2003 text:2003
  bar:2004 text:2004
  bar:2005 text:2005
  bar:2006 text:2006
  bar:2007 text:2007
  bar:2008 text:2008
  bar:2009 text:2009
  bar:2010 text:2010
  bar:2011 text:2011
  bar:2012 text:2012
  bar:2013 text:2013
  bar:2014 text:2014
  bar:2015 text:2015
  bar:2016 text:2016
PlotData=
  color:barra width:10 anchor:till align:center shift:(0,5)
  bar:1990 from:0 till:909135 text:909135
  bar:1991 from:0 till:900455 text:900455
  bar:1993 from:0 till:863657 text:863657
  bar:1995 from:0 till:824988 text:824988
  bar:1997 from:0 till:797947 text:797947
  bar:1999 from:0 till:776008 text:776008
  bar:2000 from:0 till:764329 text:764329
  bar:2001 from:0 till:756627 text:756627
  bar:2002 from:0 till:747157 text:747157
  bar:2003 from:0 till:739232 text:739232
  bar:2004 from:0 till:735241 text:735241
  bar:2005 from:0 till:731762 text:731762
  bar:2006 from:0 till:727578 text:727578
  bar:2007 from:0 till:722485 text:722485
  bar:2008 from:0 till:717371 text:717371
  bar:2009 from:0 till:713016 text:713016
  bar:2010 from:0 till:706413 text:706413
  bar:2011 from:0 till:658640 text:658640
  bar:2012 from:0 till:649853 text:649853
  bar:2013 from:0 till:643615 text:643615
  bar:2014 from:0 till:643368 text:643368
  bar:2015 from:0 till:641007 text:641007
  bar:2016 from:0 till:639630 text:639630
TextData=
  pos:(195,00)
  text:Ռիգայի բնակչության թվաքանակի դինամիկան 1990-2016 թվականներին (մարդ)


### Բնակչության կազմ
thumb|250px|Լատիշները բնակեցումը Ռիգայի միկրոշրջաններում (%, 2011 թվականի մարդահամար)
thumb|250px|Ռուսների բնակեցումը Ռիգայի միկրոշրջաններում (%, 2011 թվականի մարդահամար)
Ռիգայում ապրում են  լատիշներ (46,3 %, 2011 թվականի մարդահամար), ռուսներ (40,2 %), բելառուսներ (3,9 %), ուկրաինացիներ (3,5 %), լեհեր (1,9 %) և այլ ազգերի ներկայացուցիչներ։

Քաղաքի բնակչության ազգային կազմը 1989, 2000 և 2011 թվականների տվյալներով, ինչպես նաև 2015 թվականի տվյալներով հետևյալ պատկերն է ունեցել։

Քաղաքացիության ու արտագաղթի վարչության գնահատականով 2017 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ Ռիգայի ազգաբնակչությունն ունեցել է հետևալ կազմը.
* լատիշներ — 308940;
* այլ — 38647;
* բելառուսներ — 25874;
* ռուսներ — 264206;
* ուկրաինացիներ — 25687;
* ազգություն չի մատնանշել — 24385;
* լեհեր — 12812;
* լատգալները չեն առանձնացվել լատիշներից
Լատվիայի հանրաքվեին (2012) Ռիգայում հաստատվածների 61,6 %-ը դեմ է արտահայտվել ռուսերենին պետական երկրորդ լեզվի կարգավիճակ տալուն («դեմ» — 74,8 %): հետաքրքիր է նշել, որ ռուսախոս բնակչությունը հիմնականում ապրում է միկրոշրջաններում, իսկ լատիշները`քաղաքի կենտրոնին մոտ շենքերում։

Ռիգայի բնակչության ազգային կազմը մայրենի լեզվի ցուցանիշով (1897).

### Լեզուներ
Բնակչության բաշխումը տանը կիրառած լեզվի ցուցանիշով (2011 թվականի մարդահամար).

Ռիգայի բնակիչների լեզվական կազմի դինամիկան 1867-1930 թվականներին, ինչպես նաև 2011 թվականին, ըստ նրանց մայրենի կամ խոսկցական լեզվի, ներկայացված է ստորև բերված աղյուսակում.

* 1881 թվականի տվյալներում լեհ և լիտվախոս բնակիչներն ընդգրկվել են այս խմբում։

## Կառավարում և քաղաքականություն
thumb|Լատվիայի Սեյմը
Ռիգայում են գտնվում Լատվիայի Հանրապետության նախագահի նստավայրը, խորհրդարանը`Սեյմը (), նախարարությունները, Գերագույն դատարանը (), դիվանագիտական շատ ներկայացուցչություններ։

Քաղաքի վարչական կազմը գործում է Ռատուշայի հրապարակի քաղաքապետարանի շենքում, որը գտնվում է Հին քաղաքում։

Քաղաքային դուման ունի 60 պատգամավոր, որոնք ընտրվում են չորս տարին մեկ։ Նրանցից է նշանակվում Ռիգայի քաղաքապետը։

2017 թվականի ընտրություններից հետո Ռիգայի դումայում ներկայացվել են հետևյալ քաղաքական ուժերը՝ «Համերաշխություն» սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը (), «Պատիվ է Ռիգային ծառայել» () կուսակցությունը - 32 մանդատ, «Լատվիական շրջանների միավորում» () և «Լատվիայի զարգացում» () - 9 մանդատ, «Նոր պահպանողական կուսակցություն» () - 9 մանդատ, «Բոլորը Լատվիային՝ հայրենիքին ու ազատությանը» () - 6 մանդատ, «Միություն» () - 4 մանդատ։ Իշխող կոալիցիա են կազմել «Համերաշխություն» և «Պատիվ է Ռիգային ծառայել» կուսակցությունները` 60-ից ստանալով 32 մանդատ (նախորդ ընտրություններում միասին ստացել են 39 մանդատ)։

## Տնտեսություն
thumb|200x200px|Ռիգայի նավահանգիստ
thumb|200x200px|Ռիգայի ֆոնդային բիրժա
Ռիգան տնտեսապես առավել զարգացած շրջան է։ Այն Լատվիայի արդյունաբերական խոշորագույն կենտրոնն է։ Քաղաքում է գործում լատվիական ընկերությունների 60 %-ը և աշխատում է աշխատունակ բնակչության 50 %-ը։ Քաղաքում առանձնանում են սննդի, ինչպես նաև փայտամշակման, տեքստիլ, քիմիական, դեղագործական արդյունաբերական ձեռնարկությունները։ Աճում են օտար ներդրումները, ինչի շնորհիվ Ռիգան դառնում է ցուցահանդեսների կազմակերպման կարևոր վայր Մերձբալթիկայում։

Լատվիայի գրեթե բոլոր խոշոր գործարանները գործում են Ռիգայում։ Դրանց թվում են նաև պետական էներգետիկ «Latvenergo», գազային «Latvijas Gāze», երկաթուղային «Latvijas dzelzceļš» ընկերությունները, փոստային պետական բաժանմունքը՝ «Latvijas Pasts», բջջային կապի օպերատորները՝ «Latvijas Mobilais Telefons» (LMT), «TELE2», «Bite Latvija» և «airBaltic» ավիաընկերությունը։

Միակ ֆոնդային բիրժան՝ «NASDAQ OMX Riga»-ն, նույնպես գտնվում է մայրաքաղաքում։ Լատվիական գրեթե բոլոր ֆինանսական կարևոր ձեռնրկությունները, այդ թվում՝ Լատվիայի բանկը, ևս կենտրոնացված են Ռիգայում։ Եվրամիությանն անդամակցությունը Լատվիային թույլ է տվել ընդլայնել առևտրական կապերը եվրոպական պետությունների` հատկապես Գերմանիայի, Շվեդիայի և Մեծ Բրիտանիայի հետ։ Ռուսաստանը մնում է Լատվիայի ավանդական առևտրական գործընկերը։

Քաղաքի եկամտի կարևոր աղբյուր է զբասաշրջությունը. զբոսաշրջիկների 90 %-ը, որոնք այցելում են Լատվիա, ուղևորվում են հենց Ռիգա։

## Մշակույթ
2010 թվականին Ռիգան ընտրվել է Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք։ Դրա կապակցությամբ ենթակառուցվածքային մի քանի ծրագրեր են իրականացվել. Գունարս Բիրկերտսի նախագծով Դաուգավայի ափին՝ Հին քաղաքի դիմաց, կառուցվել է Լատվիայի ազգային գրադարանի շենքը, համերգասրահ, որը դարձել է Լատվիայի ազգային սիմֆոնիկ նվագախմբի հիմնական բեմը։ Անդրեյսալեի էլեկտրակայանի նախկին շենքում հիմնադրվել է Ժամանակակից արվեստի թանգարանը։

### Թատրոններ
thumb|220x220px|Լատվիայի ազգային օպերա
* Լատվիայի ազգային օպերային թատրոն (): Հիմնադրման օրից (հունվար, 1919) գործում է Գերմանական թատրոնի համար կառուցված նեոդասական շենքում (1860-1863)։ Խաղացանկում օպերային դասական գործեր են, 1922 թվականից հանդես է գալիսնաև բալետային խումբ։
* Երկրի խոշորագույն թատրոններից մեկը Լատվիայի ազգային թատրոնն է, որը հիմնադրվել է 1919 թվականին և գտնվում է մի շենքում, որը եղել է Քաղաքային երկրորդ ռուսական թատրոնի շենքը։ Այն կառուցվել է Ռիգայի ռուս համայնքի նվիրաբերություններով 1902 թվականին։
* Ռիգայի ռուսական թատրոն (): Երկրի հնագույն դրամատիկական թատրոնն է։ Նրա առաջին սեզոնը կայացել է 1883 թվականին, խաղացանկի մեջ մտել են արտասահմանյան և ռուսական գործեր։
* Դայլես թատրոն ()Խ պարբերաբար ներկայանում է արտասահմանյան ժամանակակից պիեսներով։
* Լատվիական տիկնիկային թատրոն (): Հիմնականում ներկայացնում է մանկական ներկայացումներ։
* Ռիգայի նոր թատրոն (): Հիմնադրվել է երկրի` անկախություն ձեռք բերելուց հետո՝ 1992 թվականին։

### Թանգարաններ
* Լատվիայի օկուպացիայի թանգարան (): Գտնվում է 1970-ական թվականներին կառուցված շենքում։ Նվիրված է Լատվիայի պատմության այն շրջանին, երբ այն գտնվել է գերմանակն ու խորհրդային օկուպացիայում (1940-1991)։
* Արտասահմանյան արվեստի թանգարան (): Այստեղ է պահվում 16-21-րդ դարերի եվրոպական արվեստի՝ Լատվիայի խոշորագույն հավաքածուն։
* Լատվիայի գեղարվեստի ազգային թանգարան (): Նվիրված է լատվիական մշակույթին։
* Լատվիայի ռազմական թանգարան (): Ներկայացնում է բանակի հետ կապված ցուցադրություն։
* Լատվիայի հրեաների թանգարան (): ներկայանում է Ռիգայի հրեաների պատմությունը 18-րդ դարից մինչև 1941 թվականը։
* Բնագիտության լատվիական թանգարան ()
* Ռիգայի ավտոմոբիլային թանգարան (): Ներկայացնում է 20-րդ դարի սկզբի մոտ 80 ավտոմոբիլ և 100 մոտոցիկլետ ու մոպեդ։
* Ռիգայի պատմության և ծովագնացության թանգարան (): Եվրոպայի ամենահին թանգարաններից է։ Նրա մեջ է ընդգրկված Մենցենդորֆի տունը (), որը պատմական բնակելի տան ու առևտրական շենքի համադրություն է։
* Մոդեռնի թանգարան (): Նվիրված է յուգենդ ոճի ճարտարապետությանն ու դեկորատիվ-կիրառական արվեստին։

Ռիգայում ընդհանուր առմամբ գործում է 44 թանգարան և տարբեր ուղղվածությունների նմանատիպ հաստատություններ։

### Եկեղեցիներ
Ռիգան հանդիսանում է լատվիական ուղղափառ եկեղեցու երկու թեմերից մեկի կենտրոնը (Ռիգա, Դաուգավպիլս)։ Եպիսկոպոսանիստ տաճարը սուրբ Երրորդությունն է, նույնանուն ևս երկու եկեղեցի կա՝ լյութերական և ուղղափառ։ Եկեղեցիների ու տաճարների թիվն անցնում է երեսունից, դրանց թվում է նաև հետխորհրդային շրջանում կառուցված Բալթյան երկրների հայոց թեմի առաջնորդանիստ սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին։

## Քույր քաղաքներ

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Daugava a Stará Riga (3).jpg
Պատկեր:Střechy v Rize.jpg
Պատկեր:Riian vanhakaupunki.jpg
Պատկեր:Roland Riga.jpg
Պատկեր:Riga Opernhaus.jpg
Պատկեր:Riga makslas akademija academy of art.jpg
Պատկեր:Riga city council.jpg
Պատկեր:Streets of Riga.jpg
Պատկեր:Riga dom.jpg
Պատկեր:Riga War Museum.jpg
Պատկեր:Rigas pils.jpg
Պատկեր:Riga-Schloss02.jpg
Պատկեր:Riga-Schwarzhäupterhaus und Roland.jpg
Պատկեր:Riga Drei Brueder April 2005.jpg
Պատկեր:Riga_-_Strelnieku_iela_4a.JPG
Պատկեր:Riga_-_Alberta_iela_4.JPG
Պատկեր:Riga_Art_Nouveau_1.jpg
Պատկեր:Riga - Cat's House.jpg
Պատկեր:Riga - Dome Cathedral.jpg
Պատկեր:Lateral view of the Riga Nativity of Christ Orthodox Cathedral.JPG
Պատկեր:Rīgas vecā Sv. Ģertrūdes baznīca.jpg
Պատկեր:Riga-Livenplatz02.jpg
Պատկեր:Riga-Livenplatz03.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Լատվիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի նավահանգստային քաղաքներ
Կատեգորիա:1201 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ռիգա
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Լատվիայում