Հասարակական բարիք

**Հասարակական բարիք**, **սոցիալական բարիք** կամ **կոլեկտիվ բարիք**, տնտեսագիտության մեջ ապրանք, արտադրանք կամ ծառայություն, որը և՛ ոչ բացառելի է, և՛ ոչ մրցակցային, որը սովորաբար տրամադրում է պետությունը և ֆինանսավորում է հարկերի միջոցով։ Մի անձի կողմից դրա օգտագործումը ոչ միայն չի խոչընդոտում մյուսների հասանելիությունը, այլև չի նվազեցնում դրա քանակը, այնպես որ այն կարող են միաժամանակ օգտագործել մի քանի մարդ։ Սա տարբերվում է ընդհանուր բարիքից, օրինակ՝ օվկիանոսներում վայրի ձկնապաշարներից, որոնք ոչ բացառելի են, բայց որոշ չափով մրցակցային․ եթե չափից շատ ձուկ որսան, պաշարները կսպառվեն, և մյուսների համար հասանելիությունը կսահմանափակվի։ Հասարակական բարիքը պետք է արժեքավոր լինի մեկից ավելի օգտագործողների համար, հակառակ դեպքում դրա միաժամանակյա հասանելիությունը մի քանի անձանց համար տնտեսապես նշանակություն չէր ունենա։

Կապիտալ միջոցները կարող են օգտագործվել Հասարակական բարիքներ կամ ծառայություններ ստեղծելու համար, որոնք *«…սովորաբար տրամադրվում են լայն մասշտաբով բազմաթիվ սպառողների»*։ Նույնպես, արտադրական միջոցների կիրառումը Հասարակական բարիքներ արտադրելու համար կարող է հանգեցնել նոր արտադրական միջոցների ստեղծման։ Որոշ դեպքերում Հասարակական բարիքները կամ ծառայությունները համարվում են *«…անբավարար շահութաբեր մասնավոր հատվածի կողմից տրամադրվելու համար… և, պետական ապահովման բացակայության պայմաններում, դրանք կարտադրվեին համեմատաբար փոքր քանակով կամ գուցե ընդհանրապես չէին արտադրվի»*։

Հասարակական բարիքների օրինակներն են՝ գիտելիքը, պաշտոնական վիճակագրությունը, ազգային անվտանգությունը, ընդհանուր լեզուները, օրենքի հարկադրումը, ռադիոյի եթերային հեռարձակումը, ջրհեղեղների վերահսկման համակարգերը, նավարկության օգնության միջոցները և փողոցային լուսավորությունը։ Ամբողջ աշխարհում տարածված կոլեկտիվ բարիքները կարող են կոչվել գլոբալ Հասարակական բարիքներ։ Դրանք ներառում են տպագիր գրականությունը, ինչպես նաև մեդիա, նկարներ և տեսանյութեր։ Օրինակ, գիտելիքը կարող է համաշխարհային մասշտաբով տարածվել։ Տղամարդկանց, կանանց և երիտասարդության առողջապահական իրազեկման, բնապահպանական խնդիրների և կենսաբազմազանության պահպանման վերաբերյալ տեղեկությունը համընդհանուր գիտելիք է, որին յուրաքանչյուր անձ կարող է ազատ հասանելիություն ունենալ՝ առանց մյուսներին զրկելու այդ հնարավորությունից։ Նույնպես, արդի պատմության փոխանակումն ու մեկնաբանությունը մշակութային բառապաշարի միջոցով (հատկապես՝ պաշտպանված մշակութային ժառանգության օբյեկտների և հուշարձանների մասին) ևս գիտելիքի աղբյուր է, որին մարդիկ կարող են ազատորեն հասնել։

Հասարակական բարիքների խնդիրները հաճախ կապված են «անտոմս ուղևորի էֆեկտ» խնդրի հետ, երբ մարդիկ, որոնք չեն վճարում տվյալ բարիքի համար, շարունակում են օգտվել դրանից։ Այս պարագայում բարիքը կարող է քիչ արտադրվել, չափից շատ օգտագործվել կամ վատանալ։ Հասարակական բարիքները կարող են նաև ենթարկվել հասանելիության սահմանափակումների և այդ դեպքում դիտարկվել որպես ակումբային բարիքներ։ Բացառման մեխանիզմների օրինակներ են վճարովի ճանապարհները, տրանսպորտային գերբեռնվածության վճարները և վճարովի հեռուստատեսությունը՝ կոդավորված ազդանշանով, որը կարող է ապակոդավորվել միայն վճարող բաժանորդների կողմից։

Գրականության մեջ կան քննարկումներ Հասարակական բարիքի սահմանման, տնտեսության մեջ դրանց խնդիրների կարևորության չափման և լուծումների հայտնաբերման շուրջ։

## Ակադեմիական գրականություն
Փոլ Ա. Սեմյուելսոնը սովորաբար համարվում է այն տնտեսագետը, ով մաթեմատիկական ձևակերպման մեջ ներկայացրել է Հասարակական բարիքների արդի տեսությունը՝ հիմնվելով Վիքսելլի և Լինդալի նախորդ աշխատանքների վրա։ Իր դասական 1954 թվականի *«Հասարակական ծախսերի մաքուր տեսություն» («The Pure Theory of Public Expenditure»)* հոդվածում, նա Հասարակական բարիքը կամ ինչպես ինքն է այն անվանել «կոլեկտիվ սպառման բարիք», սահմանում է հետևյալ կերպ․Բարիքներ, որոնք բոլորն օգտագործում են ընդհանուր հիմքով այն իմաստով, որ յուրաքանչյուր անհատի կողմից այդ բարիքի սպառումը որևէ բան չի հանում մյուս անհատի կողմից նույն բարիքի սպառումից։Տարբեր պայմաններում և ենթադրությունների ներքո Հասարակական բարիքների արդյունավետ ապահովման համար առաջարկվել են բազմաթիվ մեխանիզմներ։

### Լինդալի հարկ
Լինդալի հարկը  հարկատեսակի մի տեսակ է, որը առաջ է քաշել շվեդ տնտեսագետ Էրիկ Լինդալը 1919 թվականին։ Նրա գաղափարն այն էր, որ Հասարակական բարիքների տրամադրման համար հարկերը պետք է գանձել անհատներից՝ ըստ այն սահմանային օգուտի, որը նրանք ստանում են այդ բարիքից։ Հասարակական բարիքները ծախսատար են, և ի վերջո ինչ-որ մեկը պետք է վճարի դրանց արժեքը։ Դժվար է որոշել, թե յուրաքանչյուր մարդ որքան պետք է վճարի, ուստի Լինդալը մշակեց մի տեսություն, թե ինչպես պետք է կարգավորվի Հասարակական ծառայությունների և ենթակառուցվածքների ծախսերի բաշխումը։ Նրա պնդմամբ՝ մարդիկ պետք է վճարեն Հասարակական բարիքների համար՝ ըստ այն չափի, որքանով նրանք օգտվում են այդ բարիքներից։ Որքան ավելի մեծ է անձի ստացած օգուտը, այնքան ավելի բարձր է նրա վճարած գումարը։ Մարդիկ ավելի պատրաստակամ են վճարել այն բարիքների համար, որոնք նրանք բարձր են գնահատում։ Հասարակական բարիքների ֆինանսավորման համար հարկեր են անհրաժեշտ, և մարդիկ պատրաստ են կրել այդ հարկերի բեռը։ Բացի այդ, այս տեսությունը հիմնվում է մարդկանց պատրաստակամության վրա՝ վճարելու Հասարակական բարիքների դիմաց։ Քանի որ Լինդալի գաղափարի համաձայն Հասարակական բարիքները ֆինանսավորվում են հարկերի միջոցով, այն կազմակերպության հիմնական պարտականությունը, որը պետք է մատուցի այս ծառայություններն ու մատակարարի այս ապրանքները, դրվում է պետության վրա։

### Վիքրի–Կլարկ–Գրոուս մեխանիզմ
Վիքրի–Կլարկ–Գրոուս մեխանիզմները (VCG) Հասարակական բարիքների ֆինանսավորման ամենաշատ ուսումնասիրված մեթոդներից են։ VCG-ն ընդգրկում է նմանատիպ մեխանիզմների լայն դաս, սակայն հետազոտությունների մեծ մասը կենտրոնացած է *Կլարկի պիվոտ կանոնի* վրա, որը ապահովում է, որ բոլոր անհատները վճարում են Հասարակական բարիքի համար, և մեխանիզմը լինում է անհատապես ընդունելի յուրաքանչյուր մասնակցի համար։

VCG մեխանիզմի հիմնական խնդիրը նրանում է, որ այն յուրաքանչյուր մասնակցից պահանջում է շատ մեծ քանակի տեղեկատվություն։ Մասնակիցները միշտ չէ, որ ունեն հստակ պատկերացում իրենց օգտակարության ֆունկցիայի մասին՝ տարբեր ֆինանսավորման մակարդակների դեպքում։ Սա հակադրվում է այլ մեխանիզմներին, որոնք պահանջում են միայն մեկ թվով ներդրումային պատրաստակամության հայտարարում։ Այս և մի շարք այլ պատճառներով, VCG մեխանիզմները գործնականում լայնորեն չեն կիրառվել։ Այնուամենայնիվ, հնարավոր է, որ դրանք օգտագործվեն այն միջավայրերում, որտեղ մասնակիցները բավականին իրազեկ և փորձառու են։

### Քվադրատային ֆինանսավորում
Քվադրատային ֆինանսավորումը (QF) Հասարակական բարիքների ֆինանսավորման ամենանորարար մեխանիզմներից մեկն է։ Քվադրատային քվեարկության գաղափարը Բութերինը, Հիցիգը և Վեյլը վերածեցին Հասարակական բարիքների ֆինանսավորման մեխանիզմի, որը այժմ հայտնի է որպես քվադրատային ֆինանսավորում։

Քվադրատային ֆինանսավորումը տեսականորեն մոտ է Վիքրի–Կլարկ–Գրոուս (VCG) մեխանիզմին և, ինչպես VCG-ն, պահանջում է սուբսիդիա՝ խթանների համատեղելիությունը  և արդյունավետությունը ապահովելու համար։ Երկու մեխանիզմներն էլ խոցելի են մասնակիցների միջև դավադրության  և *sybil* հարձակումների նկատմամբ (երբ մեկ անձ ներկայանում է որպես բազմաթիվ կեղծ մասնակիցներ)։

Սակայն՝ ի տարբերություն VCG-ի, QF-ում ներդրողները պետք է ներկայացնեն միայն մեկ թիվ՝ իրենց անձնական ներդրումը։ Հասարակական բարիքի ընդհանուր ֆինանսավորումը հաշվվում է որպես բոլոր մասնակիցների ներդրումների քառակուսի արմատների գումարի քառակուսի։ Վիճակագրորեն ապացուցված է, որ միշտ առաջանում է դեֆիցիտ, որը պետք է լրացնի մեխանիզմի կազմակերպիչը։

Դավադրությունը նվազեցնելու մեկ հնարք է նույնացնել այն ներդրողների խմբերը, որոնք, ամենայն հավանականությամբ, կգործեն համաձայնեցված կերպով, և նվազեցնել սուբսիդիան նրանց նախընտրած նախագծերի համար։

### Ապահովագրական պայմանագրերAssurance contracts
Ապահովագրական պայմանագրերը, որոնք առաջին անգամ առաջարկել են Բանիոլին և Լիպմանը 1989 թվականին, նախատեսում են, որ յուրաքանչյուր ֆինանսավորող համաձայնում է ներդնել որոշակի գումար Հասարակական բարիքի համար՝ պայմանով, որ ընդհանուր հավաքված գումարը բավարար լինի այդ բարիքը արտադրելու համար։ Եթե բոլորն էլ չեն համաձայնում պայմաններին կամ գումարը բավարար չէ, ապա նախագծի վրա գումար չի ծախսվում։ Նվիրատուները կարող են վստահ լինել, որ իրենց գումարը կծախսվի միայն այն դեպքում, եթե Հասարակական բարիքի համար բավարար աջակցություն լինի։ Այս մեխանիզմը հատկապես լավ է գործում փոքր, հեշտ նույնականացվող խմբերում, հատկապես երբ գործողությունը կարող է կրկնվել։

Մի շարք բազմամարդ ֆինանսավորման հարթակներ, ինչպիսիք են *[[Kickstarter|Kickstarter-ը]]* և *IndieGoGo-ն*, կիրառել են ապահովագրական պայմանագրեր տարբեր նախագծերի ֆինանսավորման համար (թեև ոչ բոլորն են Հասարակական բարիքներ)։ Ապահովագրական պայմանագրերը կարող են կիրառվել ոչ միայն ֆինանսական, այլև ոչ-ֆինանսական համակարգման նպատակով․ օրինակ՝ *Free State Project* նախաձեռնությունը ձեռք բերեց 20,000 անձանց փոխադարձ պարտավորություններ՝ տեղափոխվելու Նյու Հեմփշիր՝ նահանգի քաղաքականության վրա ազդեցություն գործելու նպատակով։

Ալեքս Տաբարրոկը առաջարկել է փոփոխություն՝ *գերակա ապահովագրական պայմանագրեր* (dominant assurance contracts), որոնց դեպքում մեխանիզմի կազմակերպիչը յուրաքանչյուր ներդրողին վերադարձնում է ոչ միայն իր ներդրած գումարը, այլ նաև մի ֆիքսված բոնուս, եթե պայմանագիրը չի իրականանում։

Օրինակ՝ եթե ընդհանուր նվիրատվությունները բավարար չեն նախագծի համար, կազմակերպիչը կարող է բոլոր ներդրողներին վերադարձնել իրենց գումարը և հավելյալ 5 դոլար։ Եթե պայմանագրի ձախողման հնարավորություն կա, վերադարձի բոնուսը խրախուսում է մարդկանց մասնակցել, ինչը մեծացնում է «բոլորը վճարում են» հավասարակշռության հավանականությունը։ Թերությունն այն է, որ որոշ դեպքերում (օրինակ՝ պայմանագրի ձախողման դեպքում) կազմակերպիչը պետք է վճարի մասնակիցներին, ինչը հաճախ հանդիպող խնդիր է նման մեխանիզմներում։

Զուբրիցկասը առաջարկել է գերակա ապահովագրական պայմանագրերի պարզ փոփոխություն, որի դեպքում վերադարձի բոնուսը համաչափ է նվիրատվության չափին․ այս մոտեցումը խրախուսում է ավելի մեծ ներդրումներ՝ ի տարբերություն Տաբարրոկի առաջարկած ֆիքսված բոնուսի։ Կան նաև բազմաթիվ այլ տարբերակներ պայմանական նվիրատվությունների գաղափարի վրա՝ Պայմանական ներդրումների մեխանիզմ (*Conditional Contributions Mechanism*)՝ թույլ է տալիս նվիրատուներին կատարել տարբեր չափերի պարտավորություններ՝ պայմանով, որ ընդհանուր հավաքված գումարը բավարար լինի, Երկընտրանքային պայմանական ներդրումների մեխանիզմ (*Binary Conditional Contributions Mechanism*)՝ նվիրատուները կարող են պայմանավորել իրենց ներդրումը ֆինանսավորողների եզակի թվով, Street Performer Protocol՝ ներառում է ժամանակով սահմանափակված ֆինանսավորման պարտավորություններ։

### Վիճակախաղեր
Պատմականորեն, վիճակախաղերը հաճախ օգտագործվել են Հասարակական բարիքների ֆինանսավորման միջոց։ Մորգանը առաջինն էր, ով սկսեց վիճակախաղերի որպես Հասարակական բարիքների ֆինանսավորման մեխանիզմի պաշտոնական ուսումնասիրությունը։ Այդ ժամանակից ի վեր վիճակախաղերը ենթարկվել են լայնածավալ տեսական և փորձարարական հետազոտությունների։ Իրենց պատմական հաջողությունների հետ համատեղ՝ վիճակախաղերը խոստումնալից բազմամարդ ֆինանսավորման մեխանիզմ են։

Մեխանիզմը գործում է հետևյալ կերպ՝ օգտագործվում է արտաքին ֆինանսավորման աղբյուր՝ վիճակախաղի մրցանակը տրամադրելու համար։ Անհատ «նվիրատուները» գնում են վիճակախաղի տոմսեր՝ դրամական մրցանակ շահելու հնարավորության դիմաց՝ իմանալով, որ տոմսերի վաճառքից ստացված գումարը կուղղվի Հասարակական բարիքի ֆինանսավորմանը։ Հաղթողը պատահականորեն ընտրվում է տոմսերի միջից և ստանում է ամբողջ մրցանակը։ Տոմսերի վաճառքից ստացված բոլոր եկամուտները ծախսվում են Հասարակական բարիքի վրա։

Ինչպես մյուս մեխանիզմների դեպքում, այստեղ ևս անհրաժեշտ են սուբսիդիաներ՝ վիճակախաղի մրցանակի տեսքով, որպեսզի համակարգը գործի։ Կատարված ուսումնասիրություններով ապացուցվել է, որ ալտրուիստ նվիրատուները կարող են ավելի շատ միջոցներ ստեղծել Հասարակական բարիքի համար՝ ուղղակի տոմսեր գնելու փոխարեն մրցանակային ֆոնդին նվիրատվություն անելով։

Վիճակախաղերը համարվում են արդյունավետ Հասարակական բարիքների ֆինանսավորման մեխանիզմներ և ֆինանսավորման մակարդակը մոտենում է օպտիմալին, երբ մրցանակի չափը մեծանում է։ Սակայն, շատ մեծ բնակչության պարագայում, վիճակախաղի մեխանիզմով ստացվող ներդրումները մոտենում են կամավոր ներդրումների մակարդակին և ի վերջո պետք է նվազեն մինչև զրո։

### Ոչ շահութաբեր կազմակերպությունների ազդեցություն
Հասարակական բարիքների ապահովումն, ավելի հաճախ հանդիսանում է կառավարության գործունեության մի մաս։ Իր *«Հասարակական բարիքների տեսություններ ոչ առևտրային ոլորտում»* գրքի ներածական բաժնում Բրյուս Ռ․ Կինգման նշել է․Վայսբրոդի մոդելում ոչ առևտրային կազմակերպությունները բավարարում են այն Հասարակական բարիքների պահանջարկը, որը մնում է անբավարարված կառավարության կողմից։ Կառավարությունը բավարարում է միջին ընտրողի պահանջարկը և, հետևաբար, Հասարակական բարիքը տրամադրում է ավելի ցածր մակարդակով, քան այն քաղաքացիները կցանկանային, ովքեր ունեն պահանջարկի մակարդակ միջին ընտրողից բարձր։ Հասարակական բարիքի այս անբավարարված պահանջարկը լրացվում է ոչ առևտրային կազմակերպությունների միջոցով։ Այս ոչ առևտրային կազմակերպությունները ֆինանսավորվում են այն քաղաքացիների նվիրատվություններով, ովքեր ցանկանում են բարձրացնել Հասարակական բարիքի արտադրության մակարդակը։

## Տերմինաբանություն և բարիքների տեսակներ
* *Չմրցակցայինություն (Non-rivalrous)՝* հասանելի է բոլորին, և մեկի կողմից օգտագործումը չի նվազեցնում դրա հասանելիությունը մյուսների համար։
* *Չբացառելիություն (Non-excludability)՝* անհնար է որևէ մեկին բացառել տվյալ բարիքի օգտագործումից։ Վճարային պատնեշները, անդամագրությունները և դարպասները տարածված միջոցներ են բացառելիություն ստեղծելու համար։
* *Մաքուր Հասարակական բարիք (Pure public good)***՝** եթե բարիքն ունի երկու հատկանիշները՝ և՛ չմրցակցայինություն, և՛ չբացառելիություն, այն համարվում է մաքուր Հասարակական բարիք։ Մաքուր Հասարակական բարիքները հազվադեպ են հանդիպում։
* *Ոչ մաքուր Հասարակական բարիք (Impure public good)***՝** բարիքներ, որոնք բավարարում են Հասարակական բարիքի երկու պայմանները (չմրցակցայինություն և չբացառելիություն) միայն որոշ չափով կամ միայն որոշ ժամանակ։ Օրինակ՝ կիբերանվտանգության որոշ ասպեկտներ, ինչպես՝ սպառնալիքների վերաբերյալ տեղեկատվության և խոցելիությունների մասին տվյալների փոխանակում, կիբերհարձակումներին կոլեկտիվ արձագանք, ընտրությունների ամբողջականություն և կենսական ենթակառուցվածքների պաշտպանություն, ունեն ոչ մաքուր Հասարակական բարիքի հատկանիշներ։
* ''Մասնավոր բարիք (Private good)''**՝** հակառակն է Հասարակական բարիքի, այս հատկությունները չունի։ Օրինակ՝ հացի մի գունդ մասնավոր բարիք է։ Դրա սեփականատերը կարող է բացառել մյուսներին օգտագործելուց և այն սպառվելուց հետո այլևս հնարավոր չէ օգտագործել։
* *Ընդհանուր ռեսուրս (Common-pool resource)***՝** բարիք, որը մրցակցային է, բայց ոչ բացառելի։ Նման բարիքները նմանատիպ խնդիրներ են առաջացնում, ինչ Հասարակական բարիքները։ Այստեղ «Հասարակական բարիքների խնդրի» հայելային տարբերակը «ընդհանուր հարստության ողբերգությունն» է, երբ անսահմանափակ հասանելիությունը կարող է բերել գերսպառման և ռեսուրսի սպառման։ Օրինակ՝ խորը ծովային ձկնորսության սահմանափակումները դժվար է վերահսկել և այդ պատճառով աշխարհի ձկնապաշարները կարելի է դիտարկել որպես ոչ բացառելի, բայց վերջավոր և նվազող ռեսուրս։
* *Ակումբային բարիք (Club good)***՝**  բարիքներ, որոնք բացառելի են, բայց չմրցակցային, օրինակ՝ մասնավոր պուրակները։
* *Խառը բարիք (Mixed good)***՝** վերջնական բարիքներ, որոնք բնույթով մասնավոր են, բայց արտադրվում են սպառողի կողմից՝ օգտագործելով և՛ մասնավոր, և՛ Հասարակական բարիքների մուտքեր։ Նման բարիքից յուրաքանչյուր անձի ստացած օգուտը կարող է կախված լինել մյուսների սպառումից, ինչպես, օրինակ, գերբեռնված ճանապարհի կամ գերբեռնված ազգային պուրակի դեպքում

### Հասարակական բարիքները նույնականացնելու մարտահրավերներ
Չբացառելիության սահմանումը ասում է, որ անհնար է բացառել մարդկանց բարիքի օգտագործումից։ Ներկայիս տեխնոլոգիաները թույլ են տալիս ռադիո կամ հեռուստահաղորդումները կոդավորել այնպես, որ նրանք, ովքեր չունեն հատուկ դեկոդեր, չեն կարող դիտել կամ լսել դրանք։

Շատ տեղեկատվական բարիքներ ունեն Հասարակական բարիքների հատկանիշներ։ Օրինակ, բանաստեղծությունը կարող են կարդալ բազմաթիվ մարդիկ՝ առանց մյուսների սպառումը նվազեցնելու, այս իմաստով այն չմրցակցային է։ Նույն կերպ, արտոնագրերում պարունակվող տեղեկությունը կարող է օգտագործվել ցանկացած կողմի կողմից՝ առանց մյուսների սպառում նվազեցնելու։ Պաշտոնական վիճակագրությունը նույնպես օրինակ է Հասարակական տեղեկատվական բարիքի՝ այն ստեղծվում է ոչ բացառելի լինելու համար։

Սակայն ստեղծագործական աշխատանքները որոշ պայմաններում կարող են լինել բացառելի․ օրինակ՝ բանաստեղծության հեղինակն իրեն թույլ չի տալիս այն հրապարակել և բաժանել մյուսներին։ Քոփիրայթները և արտոնագրերը խրախուսում են ոչ մրցակցային բարիքների ստեղծումը՝ տրամադրելով ժամանակավոր մոնոպոլիա կամ, Հասարակական բարիքների տերմինաբանությամբ, ապահովելով օրենքով սահմանված բացառելիություն սահմանափակ ժամանակով։ Հասարակական բարիքների համար «գործարարի կորցրած եկամուտը» սահմանման մաս չէ․ Հասարակական բարիքը այն բարիքն է, որի սպառումը չի նվազեցնում մյուսների սպառումը։ Հասարակական բարիքները հաճախ պարունակում են նաև մասնավոր բաղադրիչներ, ինչը դժվարեցնում է պարզեցված սահմանումը՝ ինչն է մասնավոր, և ինչն՝ Հասարակական։ Օրինակ, համայնքային ֆուտբոլային մարզադաշտը կարելի է համարել Հասարակական բարիք, բայց խաղալու համար հարկավոր է ունենալ սեփական կոշիկներն ու գնդակը, ինչպես նաև վճարել վարձավճար՝ տարածք զբաղեցնելու համար։ Սա խառը դեպքում է՝ Հասարակական և մասնավոր բարիքի միջև։

Տնտեսագետների մեջ բանավեճ կա այն մասին, արդյոք գոյություն ունի «Հասարակական բարիքների» առանձին կատեգորիա։ Սթիվեն Շավելը առաջարկել է․Երբ պրոֆեսիոնալ տնտեսագետները խոսում են Հասարակական բարիքների մասին, նրանք չեն ենթադրում, որ գոյություն ունի ընդհանուր կատեգորիա, որը կիսում է նույն տնտեսական հատկանիշները և կունենա նույն թերությունները․ կա անսահման շարք հատուկ խնդիրների (մեկը գերզատական, մյուսը անբավարար արտադրություն և այլն), յուրաքանչյուրին հատուկ լուծում, որը չի բխում տեսությունից, այլ կախված է տեղային փորձարարական գործոններից։Սովորական սխալ հասկացվածություն կա, որ Հասարակական բարիքները ստեղծվում են միայն Հասարակական հատվածի կողմից։ Մինչև այս մոտեցումը հաճախ ճիշտ է, այն միշտ չէ, որ այդպես է։ Հասարակական բարիքները կարող են բնականաբար առկա լինել, կամ դրանք կարող են ստեղծվել մասնավոր անձանց, ընկերությունների կամ ոչ-պետական խմբերի կողմից, ինչը կոչվում է *կոլեկտիվ գործողություն* (collective action)։

Հասարակական բարիքի տեսական հասկացությունը աշխարհագրական տարածքը չի տարբերակում՝ անկախ նրանից, թե որտեղ է այն ստեղծվում կամ օգտագործվում։ Սակայն որոշ տեսաբաններ, ինչպես Ինգե Կաուլը, օգտագործում են «գլոբալ Հասարակական բարիք» տերմինը՝ Հասարակական բարիքի համար, որը չմրցակցային է և չբացառելի ողջ աշխարհում, համեմատած այն Հասարակական բարիքի հետ, որը գոյություն ունի միայն մեկ երկրի տարածքում։ Գիտելիքը հաճախ բերվում է գլոբալ Հասարակական բարիքի օրինակ, ինչպես նաև համընդհանուր կոլեկտիվ ռեսուրսների (knowledge commons) օրինակ։
Գրաֆիկորեն՝ չմրցակցությունը նշանակում է, որ եթե մի քանի անհատների համար գոյություն ունի Հասարակական բարիքի պահանջարկի կոր, ապա անձնական պահանջարկների կորերը հաշվում են ուղղահայաց գումարման միջոցով՝ ստանալով Հասարակական բարիքի համակցված պահանջարկը։ Սա տարբերվում է մասնավոր բարիքի համակցված պահանջարկը ստանալու մեթոդից, որտեղ անձնական պահանջարկները գումարվում են հորիզոնական կերպով։

Որոշ հեղինակներ «Հասարակական բարիք» տերմինը կիրառում են միայն չբացառելի՝ մաքուր Հասարակական բարիքների համար, իսկ բացառելի Հասարակական բարիքները անվանում են «ակումբային բարիքներ»։

### Թվային Հասարակական բարիքներ
Թվային Հասարակական բարիքներին դասվում են՝ ծրագրային ապահովում, տվյալների հավաքածուներ, ԱԲ մոդելներ, ստանդարտներ և բովանդակություն, որոնք բաց են աղբյուրային ձևաչափով։ «Թվային Հասարակական բարիք» տերմինը առաջին անգամ հանդիպում է 2017 թ․ ապրիլին, երբ Նիկոլաս Գրուեն հրապարակեց *Building the Public Goods of the Twenty-First Century* հոդվածը։ Տերմինը տարածում է գտել այն ժամանակ, երբ նոր տեխնոլոգիաների ներուժը մարդկանց ծառայություններ մատուցելու և լայն մասշտաբով կիրառելու հարցում սկսել է ավելի լայն ճանաչում ունենալ։

Թվային տեխնոլոգիաները նաև ճանաչվել են՝ որպես հաստատություններ, ոչ-կառավարական կազմակերպություններ և մասնավոր հատվածի ընկերություններ կարող են օգտագործել՝ Կայուն զարգացման նպատակների հասնելու միջոց։

Միավորված Ազգերի Գլխավոր քարտուղարի «Թվային համագործակցության ճանապարհային քարտեզում» թվային Հասարակական բարիքը սահմանվում է հետևյալ կերպ․ «Բաց աղբյուրային ծրագրային ապահովում, բաց տվյալներ, բաց ԱԲ մոդելներ, բաց ստանդարտներ և բաց բովանդակություն, որոնք պահպանում են գաղտնիությունը և համապատասխան օրենքներին ու լավագույն փորձերին, չեն վնասում և աջակցում են SDGs-ի իրականացմանը»։

## Օրնակներ

* Հրավառություններ
* Մաքուր օդ և այլ շրջակա միջավայրի բարիքներ
* Տեղեկատվական բարիքներ, օրինակ՝ պաշտոնական վիճակագրություն
* Ազատ և բաց ծրագրային ապահովում
* Հեղինակություն
* Հասարակական հեռուստատեսություն
* Ռադիո
* Գյուտեր
* Կոլեկտիվ իմունիտետ
* Վիքիպեդիա
* Ազգային պաշտպանության համակարգ
* Հրդեհային ծառայություն
* Ջրհեղեղից պաշտպանություն
* Փողոցային լուսավորություն

### Դասակարգման մարտահրավերներ
* Որոշ բարիքներ, ինչպես օրինակ՝ որբ դեղերը (orphan drugs), պահանջում են հատուկ պետական խթանումներ՝ արտադրության համար, սակայն դրանք չեն դասվում Հասարակական բարիքների շարքին, քանի որ չեն բավարարում վերոհիշյալ պայմանները՝ չբացառելիություն և չմրցակցայինություն։
* Օրենքի պահպանումը, փողոցները, գրադարանները, թանգարանները և կրթությունը հաճախ սխալմամբ դասվում են Հասարակական բարիքների շարքին, սակայն տնտեսական տեսանկյունից դրանք տեխնիկապես դասվում են կարծր Հասարակական բարիքների (quasi-public goods) շարքին, քանի որ հնարավոր է բացառել որոշ օգտվողների, բայց միաժամանակ դրանք պահպանում են Հասարակական բարիքների որոշ հատկանիշներ։
* Փարոսների ապահովումը սովորաբար նշվում է որպես Հասարակական բարիքի ստանդարտ օրինակ, քանի որ դժվար է բացառել նավերին օգտագործելուց և մեկ նավի օգտագործումը չի նվազեցնում մյուսների համար հասանելիությունը, այսինքն՝ Փարոսները չմրցակցային են։ Սակայն Ռոնալդ Կոուզը փաստել է, որ քանի որ փարոսի առավելագույն օգուտը տրամադրվում է կոնկրետ նավահանգիստներ օգտագործող նավերին, փարոսի սպասարկման ծախսերը կարելի է շահավետ համադրել նավահանգստի վճարների հետ, ինչը բավական է իրական փարոսների ֆինանսավորման համար (Ronald Coase, *The Lighthouse in Economics*, 1974)։
* Տեխնոլոգիական առաջընթացը կարող է ստեղծել նոր Հասարակական բարիքներ։ Մեզ համար ամենահեշտ օրինակներն են փողոցային լուսարձակները, որոնք համեմատաբար նոր հայտնագործություններ են պատմական չափանիշներով։ Մեկ մարդու օգտակարությունը դրանցից չի նվազեցնում մյուսների օգտակարությունը, և առայժմ անհնարին է անհատներին առանձին գանձել՝ օգտագործած լույսի չափով։
* Պաշտոնական վիճակագրությունը ևս մեկ օրինակ է։ Կառավարության կարողությունը հավաքելու, մշակելու և տրամադրելու բարձրորակ տեղեկատվություն՝ բոլոր մակարդակներում որոշումների ընդունումը ուղղորդելու համար, շատ զարգացել է տեխնոլոգիական առաջընթացի շնորհիվ։
* Մյուս կողմից, Հասարակական բարիքի կարգավիճակը կարող է փոփոխվել ժամանակի ընթացքում։ Տեխնոլոգիական առաջընթացը կարող է լուրջ ազդեցություն ունենալ ավանդական Հասարակական բարիքների բացառելիության վրա․ օրինակ՝ կոդավորումը թույլ է տալիս հեռարձակողներին վաճառել անհատական հասանելիություն իրենց ծրագրերին։ Էլեկտրոնային ճանապարհային վճարների (electronic road pricing) ծախսերը զգալիորեն նվազել են, ինչը հնարավորություն է տալիս իրական օգտագործման հիման վրա մանրամասն հաշվարկներ կատարել։

Հասարակական բարիքները միայն մարդկանց համար չեն սահմանափակվում․ դրանք նաև ուսումնասիրության առարկա են կենսաբանության մեջ՝ համագործակցության ուսումնասիրության տեսանկյունից։

## Անտոմս ուղևորի խնդիր

Անտոմս ուղևորի խնդիրն անկախ որոշումների ընդունման հիմնական խնդիրներից մեկն է**՝** երբ որոշ անհատներ կամ կազմակերպություններ օգտվում են հասարակական բարիքներից առանց ակտիվ մասնակցության կամ ֆինանսական ներդրման։ Օրինակ, որոշ ընկերություններ կարող են չմասնակցել մի լոբբիի, որը նպատակ ունի ազդել կառավարության քաղաքականությունների վրա՝ արդյունաբերությանը օգուտ բերելու համար, ենթադրելով, որ բավարար մասնակիցներ կան, և դրական արդյունքը կհասցնի նրանց առանց իրենց մասնակցության։

Անվճար ուղևորի խնդիրն նաև հանդիսանում է շուկայի ձախողման ձև, երբ անհատների շահի համար իրականացվող շուկայական վարքը չի ապահովում տնտեսական արդյունավետ արդյունքներ։ Հասարակական բարիքների արտադրությունը ստեղծում է կայուն դրական էքստերնալ ազդեցություններ, որոնք չեն փոխհատուցվում։ Եթե մասնավոր կազմակերպությունները չեն ստանում իրենց ստեղծած Հասարակական բարիքի բոլոր օգուտները, նրանց կամքը կամ խթանը այն ինքնուրույն արտադրելու համար կարող է բավարար չլինել։ Գործարարները և սպառողները կարող են օգտվել Հասարակական բարիքներից առանց նպաստելու դրանց ստեղծմանը՝ սա կոչվում է անտոմս ուղևորի խնդիր, կամ երբեմն՝ «հեշտ ուղևոր» խնդիր։

Եթե չափազանց շատ սպառողներ որոշեն անվճար օգտվել, մասնավոր ծախսերը գերազանցում են մասնավոր օգուտները, և շուկայի միջոցով բարիքը կամ ծառայությունը տրամադրելու խթանը կորում է։ Արդյունքում շուկան չի կարող ապահովել անհրաժեշտ բարիք կամ ծառայություն։

Անվճար ուղևորի խնդիրն ենթադրում է *հոմո էկոնոմիկուս (Homo economicus) ընկալումը*՝ մարդը դիտարկվում է որպես մաքուր ռացիոնալ և մաքուր ինքնակենտրոն, դիտարկելով միայն այն օգուտներն ու ծախսերը, որոնք անմիջական ազդեցություն ունեն իրեն վրա։ Հասարակական բարիքները նման անձին խթանում են դառնալ անվճար ուղևոր։

Օրինակ՝ ազգային պաշտպանության ոլորտը՝ մաքուր Հասարակական բարիքի ստանդարտ օրինակ։ Հոմո էկոնոմիկուսը կմտածի, արդյոք հարկ է ավել աշխատանք ներդնել երկրի պաշտպանությանը։ Անհատի համար այդ ջանքերի օգուտները շատ փոքր կլինեն, քանի որ դրանք բաշխվում են միլիոնավոր մարդկանց մեջ։ Բացի այդ, կա մեծ հավանականություն վնասվել կամ զոհվել ծառայության ընթացքում։ Իսկ անվճար ուղևորը գիտի, որ չի կարող բացառվել ազգային պաշտպանության օգուտներից, անկախ իր մասնակցությունից և անհնար է այդ օգուտները բաժանել անհատներին առանձին։ Նման անձն ինքնակամ ոչինչ չի անի, եթե չլինի որևէ ներքին հաճույք կամ նյութական պարգև (օրինակ՝ կառավարության վճար՝ կամավոր բանակի կամ վարձկանների դեպքում)։

Անվճար ուղևորի խնդիրն ավելի բարդ է, քան սկզբում կարծվել էր**։** Երբ չբացառելիությունը հանգեցնում է իրական սահմանային արժեքը վճարելու ձախողման (ընդհանրապես կոչվում է «պահանջարկի բացահայտման խնդիր»), դա հանգեցնում է նաև եկամուտների ճիշտ մակարդակների ստեղծման բացակայությանը, քանի որ տնային տնտեսությունները չեն հրաժարվի արժեքավոր ազատ ժամանակից, եթե չեն կարող անհատապես ավելացնել բարիքը։ Սա նշանակում է, որ Հասարակական բարիքների համար, որոնք չունեն ուժեղ հատուկ շահերի աջակցություն, անբավարար տրամադրում կա, քանի որ ծախս-եկամուտ վերլուծությունը կատարվում է սխալ եկամուտների մակարդակներում, և բոլոր չստեղծված եկամուտները հնարավոր կլիներ օգտագործել Հասարակական բարիքի վրա, անկախ ընդհանուր հավասարակշռության դիտարկումներից։

Տեղեկատվական բարիքների դեպքում նոր արտադրանքի հեղինակը կարող է օգուտ բերել ամբողջ հասարակությանը, սակայն գրեթե ոչ ոք չի պատրաստի վճարել, եթե կարող է անվճար օգտվել դրա արդյունքներից։ Տեղեկատվական բարիքների բնութագրի շնորհիվ՝ չբացառելիությունն ու գրեթե զրոյական կրկնվող ծախսերը դժվարացնում են կոմոդիտիզացիան և երբեմն չեն ապահովում արդյունավետությունը նույնիսկ նեոկլասիկ տնտեսական տեսանկյունից։

## Արդյունավետ արտադրության մակարդակներ
Հասարակության մեջ Հասարակական բարիքի սոցիալական օպտիմալ տրամադրումը տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ Հասարակական բարիքի սահմանային արժեքների գումարը (միջին գնահատականները՝ բոլոր անհատների համար) հավասար է Հասարակական բարիքը արտադրելու սահմանային ծախսերին։ Այս սահմանային արժեքները պաշտոնապես արտահայտվում են որպես սահմանային փոխարինման արագություններ որոշակի անձնական բարիքի նկատմամբ, իսկ սահմանային ծախսերը ներկայացնում են սահմանային վերածման արագություն, որը ցույց է տալիս, թե որքան անձնական բարիք է անհրաժեշտ արտադրել Հասարակական բարիքի մեկ հավելյալ միավորի համար։ Սա տարբերվում է մասնավոր բարիքների սոցիալական օպտիմալության պայմանից, որտեղ յուրաքանչյուր սպառողի գնահատականը համեմատվում է բարիքի սահմանային արտադրության ծախսի հետ։

Օրինակ՝ պատկերացնենք երկու սպառող ունեցող համայնք, որտեղ կառավարությունը դիտարկում է Հասարակական զբոսայգի կառուցելու հնարավորությունը։ Մեկ մարդ պատրաստ է վճարել մինչեւ $200, իսկ մյուսը՝ մինչեւ $100։ Երկու անհատների ընդհանուր արժեքը՝ $300։ Եթե այգու արտադրության արժեքը $225 է, այն տալիս է $75 ավելորդ արժեք, քանի որ համայնքը գնահատում է ծառայությունները $300, բայց դրանց արտադրության ծախսը միայն $225 է։

Դասական Հասարակական բարիքների տեսությունը արդյունավետությունը սահմանում է ամբողջական տեղեկատվության իդեալական պայմաններում, ինչն առաջին անգամ նշվել է Վիքսելի կողմից (1896)։ Սեմուելսոնը ընդգծել է, որ այս մոտեցումը առաջացնում է խնդիրներ Հասարակական բարիքների արդյունավետ տրամադրման և Լինդալ հարկերի հաշվարկի համար, քանի որ անհատները ունակ են թերագնահատել իրենց շահագրգռվածությունը Հասարակական բարիքների նկատմամբ։ Հետագա աշխատանքները՝ հատկապես մեխանիզմների նախագծման և Հասարակական ֆինանսների տեսության ոլորտում, ցույց են տվել, թե ինչպես կարելի է իրականում որոշել արժեքներն ու ծախսերը նվազագույն տեղեկատվության պայմաններում, օգտագործելով մեխանիզմներ, օրինակ՝ Վիքրի–Կլարկ–Գրոուս մեխանիզմը։ Այս ուսումնասիրությունները համարվում են ժամանակակից տնտեսական տեսության հիմքում գտնվող հասարակական և Հասարակական բարիքների խնդիրների խորքային վերլուծության արդյունք։

## Տեղական հասարակական բարիք
Վերոհիշյալ քննարկումներում Հասարակական բարիքների հիմանական տեսությունը սկսվում է այն իրավիճակներից, որտեղ Հասարակական բարիքի մակարդակը (օրինակ՝ օդի որակը) բոլորի համար հավասար է։ Սակայն բազմաթիվ կարևոր իրավիճակներում օգուտների և ծախսերի բաշխումը այնքան պարզ չէ։ Օրինակ՝ երբ աշխատավայրում մարդիկ պահպանում են գրասենյակը մաքուր կամ բնակիչները հսկում են հարակից տարածքը հանցավորության նշանների համար, այդ ջանքերի օգուտները որոշ մարդկանց (նրանց համայնքի բնակիչներին) հասնում են ավելի շատ, քան մյուսներին։ Այսպիսի հարակցված տարածքների կառուցվածքը հաճախ մոդելավորվում է որպես ցանց։ Եթե տարածքները ամբողջությամբ առանձնացված են, այսինքն՝ չհարակցվող, ստանդարտ մոդելն է Տիբուտի մոդելը (Tiebout model)։

Տեղական Հասարակական բարիքի օրինակ է՝ ավտոբուսային ծառայությունը, որը կարող է օգուտ բերել ոչ միայն համայնքի բնակիչներին, այլև ուրիշներին։ Օրինակ՝ եթե դուք համալսարանի ուսանող եք և այցելում եք ընկերոջը, ով սովորում է այլ քաղաքում, որտեղ գործում է ավտոբուսային ծառայություն, դուք նույնպես օգտվում եք այդ ծառայությունից՝ ինչպես քաղաքի բնակիչներն։ Այն նաև ստեղծում է օգուտների և ծախսերի հարաբերակցություն։ Օգտվողը շահույթ է ստանում, քանի որ ստիպված չի երկար քայլել իր նախատեսած վայր հասնելու համար, փոխարենը վերցնում է ավտոբուս։ Մյուսները կարող են նախընտրել քայլել, ուստի նրանք չեն դառնում ավտոմոբիլային արտանետումների և խցանման խնդիրների մաս։

2019 թվականին տնտեսագետները մշակեցին տեղական Հասարակական բարիքների տեսությունը՝ գերածված համայնքներով կամ ցանցերում գործող Հասարակական բարիքներ։ Այն վերաբերում է ինչպես արդյունավետ տրամադրմանը, այնպես էլ ոչ-համագործակցային հավասարակշռությունում կամավոր տրամադրվող չափին։ Սոցիալականորեն արդյունավետ տրամադրման դեպքում, ցանցերը, որոնք ավելի խիտ կամ սերտ կապված են և որտեղ մարդիկ ավելի շատ օգուտ կարող են ստանալ միմյանցից, ունեն ավելի մեծ հնարավորություններ բարելավել ոչ արդյունավետ ներկա վիճակը։ Մյուս կողմից, կամավոր տրամադրումը սովորաբար պակաս է արդյունավետ մակարդակից, և հավասարակշռության արդյունքները հաճախ ընդգրկում են ուժեղ մասնագիտացում․ մի քանի անհատներ մեծապես մասնակցում են, իսկ նրանց հարևանները անվճար օգտվում են այդ ներդրումներից։

## Սեփականություն
Տնտեսական տեսաբաններ, ինչպիսիք են Օլիվեր Հարթը, ընդգծել են, որ սեփականությունը կարևոր է ներդրումային խթանների համար, երբ պայմանագրերը ոչ լիակատար են։ Անհատական պայմանագրերի ոչ լրիվ պարադիգման (incomplete contracting paradigm) կիրառվել է նաև Հասարակական բարիքների համար Բեսլիի և Ղաթակի կողմից (2001)։ Նրանք ուսումնասիրել են իրավիճակ, որտեղ կառավարությունը և ոչ կառավարական կազմակերպությունը (NGO) կարող են կատարել ներդրումներ Հասարակական բարիքի տրամադրման համար։ Բեսլին և Ղաթակը փաստում են, որ *այն կողմը, ով ունի Հասարակական բարիքի ավելի բարձր գնահատական*, պետք է լինի սեփականատերը, անկախ նրանից, թե՛ պետությունը, թե՛ Ոչ պետական կազմակերոպություններն ունեն ավելի լավ ներդրումային տեխնոլոգիա։ Սա տարբերվում է մասնավոր բարիքների դեպքից, որը ուսումնասիրել է Հարթը (1995), որտեղ սեփականությունը պետք է պատկանի այն կողմին, որը ունի ավելի լավ ներդրումային տեխնոլոգիա։ Ավելին, ապացուցվել է, որ ներդրումային տեխնոլոգիան կարող է կարևոր լինել նաև Հասարակական բարիքի դեպքում, երբ կողմերից մեկը անհրաժեշտ է կամ երբ պետության և ոչ պետական կազմակերպությունների միջև հարաբերությունների լարվածություններ։ Հալոնեն-Ակատվիժուկա և Պաֆիլիսը (2020) ցույց են տվել, որ Բեսլիի և Ղաթակի արդյունքները կայուն չեն, եթե կողմերը ունեն երկարաժամկետ հարաբերություններ և միմյանց հետ բազմիցս փոխազդում են։ Եվ ավելին, Շմիցը (2021) ցույց է տվել, որ երբ կողմերը ունեն անձնային տեղեկատվություն իրենց Հասարակական բարիքի գնահատականների մասին, ներդրումային տեխնոլոգիան կարող է լինել օպտիմալ սեփականության կառուցվածքը որոշող կարևոր գործոն։

## Տես նաև
* Մրցակցային սեփականություն

## Ծանոթագրություններ

* 

### Գրականություն
* 

## Հավելյալ գրականություն
* Acoella, Nicola (2006), ‘*Distributive issues in the provision and use of global public goods*’, in: ‘*Studi economici*’, 88(1): 23–42.
* 
* 
* Zittrain, Jonathan, *The Future of the Internet: And How to Stop It*. 2008
* Lessig, Lawrence, *Code 2.0*, Chapter 7, What Things Regulate

## Արտաքին հղումներ
*''Public Goods: A Brief Introduction'', by The Linux Information Project (LINFO)
*
*Global Public Goods – analysis from Global Policy Forum
*''The Nature of Public Goods''
*Hardin, Russell, "The Free Rider Problem", The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2013 Edition), Edward N. Zalta (ed.)

Կատեգորիա:Միկրոէկոնոմիկա
Կատեգորիա:Պետական տնտեսություն
Կատեգորիա:Սպառման տեսություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն