Բոլեսլավ III Ծուռբերան

**Բոլեսլավ III Ծուռբերան** (լեհերեն՝ Bolesław III Krzywousty. ), Լեհ իշխան (1102 թվականից), Պիաստների դինաստիայի ներկայացուցիչ։

Բոլեսլավ III-ը արքայազն Վլադիսլավ I Գերմանի և Չեխիայի Յուդիտայի՝ Չեխիայի թագավոր Վրատիսլավ II-ի դստեր երկրորդ որդին էր։

## Պայքար գահի համար
Վլադիսլավ I Գերմանի մահից հետո Լեհաստանում իշխանության համար երկարատև պայքար ծավալվեց նրա երկու որդիների՝ Զբիգնևի և Բոլեսլավ III-ի միջև։ Այս պայքարում Բոլեսլավը հենվում էր լեհական խոշոր արիստոկրատիայի, բարձրագույն հոգևորականության և փոքր ասպետության մի մասի, ինչպես նաև Կիևյան Ռուսիայի և Հունգարիայի հետ դաշինքի վրա։ Զբիգնևը, իր հերթին, հույսը դրել է Սուրբ Հռոմեական կայսրության կայսեր, Չեխիայի իշխանի և Արևմտյան Պոմերիայի իշխանների օգնության վրա։ 1106 թվականին Զբիգնևը ջախջախվեց Բոլեսլավի կողմից և փախավ Պոմորիա։ Արդյունքում, հաղթանակը մնաց Բոլեսլավ III-ին, որը մինչև 1108 թվականը հաստատեց իր իշխանությունը Լեհական բոլոր հողերում։ Այնուամենայնիվ, Զբիգնևը օգնություն խնդրեց կայսրից, և 1109-ին Հենրիխ V-ի տասը հազարանոց բանակը ներխուժեց Լեհաստան։ Բոլեսլավ III-ին հաջողվեց ջախջախել գերմանական զորքերը Գլոգովի ճակատամարտում և վերացնել պաշարումը Վրոցլավից։ Չեխական բանակը նույնպես դուրս է մղվել երկրից։ Շուտով Բոլեսլավ III-ը կարողացավ հաշտվել Սուրբ Հռոմեական կայսրության և Չեխիայի հետ, և նա կուրացրեց իր ավագ եղբորը 1112 թվականին։
մինի|Լեհաստանի թագավոր Բոլեսլավ III

## Պոմորիայի ենթակայությունը
Կայսրության հետ կոնֆլիկտների դադարեցումը Բոլեսլավ III-ին թույլ տվեց զբաղվել Պոմորիայի ենթակայությամբ, որի վրա լեհական իշխանների իշխանությունը մեկ դար շարունակ մնաց զուտ անվանական։

Արդեն 1108 թվականին Բոլեսլավ Կրիվոստին պաշարում է պոմորյան վելուն ամրոցը։ Նրանք, ովքեր պաշտպանվում էին, համառ պայքարեցին, բայց պաշարման արդյունքում ծայրահեղության հասցվեցին, իրենց կյանքը պահպանելու խոստման ներքո, որն ապահովված էր նրանց փոխանցված Բոլեսլավի ձեռնոցով, որոշեցին վայր դնել զենքերը։ Լեհերը չկատարեցին խոստումը և ընդհատեցին բոլոր հանձնվածներին։ Կրակով և սրով նվաճված հողերում հրահանգվել է Լեհաստանի վարչակազմը։ 1113 թվականին Բոլեսլավի զորքերը գրավեցին Պոմերանյան նակլո ամրոցը և վերականգնեցին իշխանական իշխանությունը Նոտեց գետի երկայնքով գտնվող տարածքում։ Պոմորիայի ենթակայության համար պայքարի հաջորդ փուլը տեղի ունեցավ 1115-1119 թվականներին, երբ Լեհական զորքերը գրավեցին Գդանսկը և ենթարկեցին Արևելյան Պոմորիային։

Հիմնական պայքարը, սակայն, ծավալվեց Արևմտյան Պոմերանիայի (Պոմերանիա) համար՝ լեհական ամենազարգացած հողերից մեկը՝ հարուստ և ինքնավար քաղաքներով (Շչեցին, Վոլին, Կոլոբժեգ) և գերմանական ուժեղ ազդեցությամբ։ 1121 թվականին լեհական զորքերը գրավեցին Շչեցինը, իսկ 1123 թվականին գրավեցին Ռյուգեն կղզին։ Արևմտյան Պոմերանյան իշխանները ճանաչեցին Լեհաստանի գերիշխանությունը։ Կենտրոնական իշխանությունն ուժեղացնելու նպատակով Բոլեսլավ III-ը սկսեց Պոմերանյան հողերի ակտիվ քրիստոնեացումը։ Բամբերգի եպիսկոպոս Օտտոնի օգնությամբ նա 1124-1125 թվականներին քրիստոնեություն դարձրեց հեթանոսներին, որոնք դեռ կազմում էին Պոմորիայի բնակչության մեծ մասը։ 1124 թվականին Վոլինում հիմնադրվեց Պոմերանյան Եպիսկոպոսություն (հետագայում տեղափոխվեց քար՝ Պոմերանյան)։

Այնուամենայնիվ, Պոմորիեում Լեհական ազդեցությանը սպառնում էին Սուրբ Հռոմեական կայսրության հյուսիսարևելյան մասի գերմանական իշխանությունները՝ Բրանդենբուրգը, Սաքսոնիան, Մայսենը, ինչպես նաև Մագդեբուրգի արքեպիսկոպոսությունը։ 1127 թվականին նրանց ճնշման տակ Արևմտյան Պոմորիայի իշխան Վարդիսլավը ճանաչեց կայսեր գերիշխանությունը և դուրս եկավ Լեհաստանի դեմ։ Ի պատասխան՝ Բոլեսլավ III-ը միավորվեց Դանիայի հետ և 1129 թվականին լեհ-Դանիական զորքերը ներխուժեցին Արևմտյան Պոմերիայի տարածք և արագորեն ենթարկեցին իշխանությանը։ Վարտիսլավը փախավ երկրից, Օդրաի և Ռյուգենի հետևում գտնվող հողերը գնացին Դանիա, իշխանության արևելյան մասը՝ Լեհաստան։ Բոլեսլավ III-ը շեղվեց Կիևյան Ռուսիայի և Հունգարիայի իրադարձություններից, և արդյունքում 1135-ին Մերզեբուրգում կայսերական համագումարում Բոլեսլավ III-ը, չնայած նա ճանաչվեց որպես արևմտյան Պոմերանիայի Գերիշխան, բայց իր հերթին օմմաժ բերեց կայսրին իր այս կտավատի համար։

## Մասնակցություն քաղաքացիական կռիվներին Կիևյան Ռուսիայում և Հունգարիայում
Ամուսնացած լինելով Կիևի մեծ Դուքս Սվյատոպոլկ Իզյասլավիչի դստեր հետ ՝ Բոլեսլավ III-ը բազմիցս միջամտել է ռուս իշխանների կռիվներին և կռվել Վլադիմիր Մոնոմախի հետ, սակայն առանց մեծ հաջողության։ Նրա հրամանով նահանգապետ Պետրոսը գերեց պերեմիշլ իշխան Վոլոդարին, որի համար հարազատները ստիպված էին հսկայական փրկագին վճարել։ Ավելին, 1120 թվականին Վլադիմիր Մոնոմախը ռազմական օգնություն ցույց տվեց Լեհաստանի թագավորին գերմանական ազդեցության դեմ պայքարում։

Անհաջող ավարտվեց նաև Բոլեսլավի միջամտությունը Հունգարիայի ներքին հակամարտություններին։ Լեհաստանի արքայազնը պաշտպանել է Դուքս Բորիս Սոլոմոնովիչի պահանջները Բելա II կույր թագավորի դեմ։ 1132 թվականին Բոլեսլավ III-ի զորքերը Շայոյի ճակատամարտում ջախջախվեցին Բելա II -ի կողմից։ Միաժամանակ Սիլեզիա ներխուժեցին Չեխական զորքերը, որոնք դաշնակից էին Հունգարիայի թագավորին։ Բոլեսլավ III-ը ստիպված էր 1135 թվականին Բելա II-ին ճանաչել Հունգարիայի թագավոր։

## Բոլեսլավ Ռայմութի կանոնադրություն
մինի|Լեհական պետության բաժանումը 1138 թվականին Սենորիալ ճակատագիր Լեն, որը վերահսկվում է պրինցեպսի կողմից Վլադիսլավ II-ի ճակատագիր Բոլեսլավ IV-ի ճակատագիր Պարկ III-ի ճակատագիր Հենրի Սանդոմիրցի այրու ճակատագիր Սալոմե ֆոն Բերգի ճակատագիր
1138 թվականին Բոլեսլավի մահից հետո ուժի մեջ է մտել Բոլեսլավ Կրիվոուստոյի կանոնադրությունը։ Համաձայն դրա՝ Լեհական պետությունը ենթակա էր բաժանման Բոլեսլավ III-ի որդիների միջև.

# Վլադիսլավը ստացավ Սիլեզիա և Լյուբուշայի Երկիր (հավանաբար արդեն 1124-1125 թվականներին Ագնեսա ֆոն Բաբենբերգի հետ ամուսնությունից հետո)։ Որպես ավագ ժառանգ՝ նա ստացել է արքայազն արքայազնի տիտղոսը։
# Բոլեսլավը ստացել է Մազովիա Պլոցկի հետ և Արևելյան Կույավիա,
# Մեշկո-մեծ Լեհաստանի մեծ մասը Պոզնանի հետ։

Հենրին, հավանաբար, ստացել է իր ժառանգությունը՝ Սանդոմեժնիրի հողը Սանդոմեժնիրի հետ և Լյուբլինի հողը Լյուբլինի հետ Բուգի հետ՝ 1146 թվականին։ Սալոմեն՝ Բոլեսլավի այրին, ստացավ այսպես կոչված այրու բաժնեմասը՝ Լենչիցայի հողը Սերաձեի և Լենչիցայի հետ։ Նրա մահից հետո այս հողերը պետք է ներառվեին սենորական ժառանգության մեջ, որը փոխանցվում էր Պիաստների տոհմի ավագ իշխանին։ Կազիմիրը՝ Բոլեսլավի կրտսեր որդին, չի ընդգրկվել կտակում, քանի որ ծնվել է հոր մահից հետո կամ դրանից անմիջապես առաջ։ Արևմտյան Պոմերանիան, ինչպես սպիտակեղենը, ենթարկվեց սկզբունքին։

Լեհաստանը բաժանվեց առանձին իշխանությունների, որոնք անվանականորեն ենթակա էին տոհմի ավագ իշխանին, որը ստացավ Կրակովի Մեծ Դքսության տիտղոսը և, բացի իր ժառանգական հողերից, Կենտրոնական Ժառանգություն։ 1920–ին Լեհաստանը բաժանվեց երկու մասի, իսկ 1920-ին՝ երեք մասի։ 1920-ին Լեհաստանը բաժանվեց երեք մասի։ 1920-ին Լեհաստանը բաժանվեց երեք մասի։ 1920-ին Լեհաստանը բաժանվեց երեք մասի։ 1920-ին Լեհաստանը բաժանվեց երեք մասի։ Կրակովի Մեծ դքսը պետք է պատասխանատու լիներ Լեհական հողերի արտաքին քաղաքականության համար, զբաղվեր երկրի պաշտպանության կազմակերպմամբ և եկեղեցական հարցերով։ Փաստորեն, Բոլեսլավ Կրիվոուստոյի կանոնադրությունը ավելի քան 200 տարի ամրապնդեց Լեհաստանում ֆեոդալական մասնատումը և հանգեցրեց այնպիսի Լեհական տարածքների կորստին, ինչպիսիք են Սիլեզիան և Պոմորյեն։

## Ընտանիք

### Կանայք
Բոլեսլավը երկու անգամ ամուսնացած էր (նախկինում սխալմամբ հավատում էին, որ երեք անգամ)։

# Սաբիսլավա(1085/1090–1114) Ռուրիկովիչի դինաստիայից, Սվյատոպոլկ Իզյասլավիչի դուստրը։ Ամուսնությունը տեղի է ունեցել, Հավանաբար, 1103 թվականի։ Բոլեսլավը հույս ուներ Սվյատոպոլկի ռազմական օգնության վրա՝ իր եղբոր՝ Զբիգնևի դեմ պայքարում, իսկ Սվյատոպոլկը՝ օգնելու պաշտպանել իր իշխանության սահմանները Տերեբովլ իշխանների արշավանքներից։ Մինչև Սբիսլավայի մահը Բոլեսլավի և Սվյատոպոլկի միջև ձևավորվեցին բարեկամական քաղաքական հարաբերություններ։
# Սալոմա Ֆոն Բերգ (1093/1101–27 июля 1144), Հայնրիխ ֆոն Բերգ-Շելկլինգենի դուստրը՝ Բերգի Կոմսը։ Հարսանիքը տեղի է ունեցել, Հավանաբար, 1115-ի հունվարին կամ փետրվարին Լեհաստանի և Չեխիայի միջև խաղաղության ստորագրման կապակցությամբ։

### Երեխաներ Սմիսլովայի հետ ամուսնությունից

# Վլադիսլավ II աքսորյալ (1105-30 մայիսի 1159), Իշխան-իշխաններ Կրակովի իշխանի կոչումով (1139-1146), սանդոմիրի իշխան, Սիլեզիայի, Արևելյան մեծ Լեհաստանի, Կույավիայի, Արևելյան Պոմորիայի իշխան, արևմտյան Պոմորիայի սյուզերեն (1138-1146)։
# Դուստր NN (ոչ ուշ, քան 1112-1124-ից հետո) 1124 թվականին ամուսնացել է Վսեվոլոդ Դավիդովիչ Մուրոմսկու հետ, որի կնոջ մասին հայտնի է միայն, որ նա ծագումով Լեհաստանից է  Ըստ այլ աղբյուրների, նրա հայրը պալատին Սկարբիմիրն էր, ավդանների ընտանիքից։

Ավելի վաղ ենթադրվում էր, որ Սբիսլավան երեք երեխա է լույս աշխարհ բերել Բոլեսլավին։ Բացի Վլադիսլավից և դստերից, որոնց անունն անհայտ է, կար ևս մեկ որդի՝ Ստանիսլավը, որը ծնվել է մոտ 1107/1108 թվականներին, և մահացել է երիտասարդ տարիքում։

### Երախաներ Սոլոմեի հետ ամուսունթյունից

# Լեշեկը (1115/1116-օգոստոսի 26-ից մինչև 1131), հավանաբար, մահացել է մանկության տարիներին։
# Ռիկսան (1116-1155 թվականի դեկտեմբերի 25-ից հետո) 1129 թվականին ամուսնացել է Դանիայի դուքս Մագնուս ուժեղի (ապագա շվեդական կոնունգ) հետ։ 1134 թվականին նրա մահից հետո նա վերադարձավ Լեհաստան, որից հետո ամուսնացավ Նովգորոդի իշխան Վլադիմիր Վսեվոլոդովիչի (կամ Մինսկի իշխան Վոլոդար Գլեբովիչի) հետ)։ 1143 թվականից հետո ամուսնացել է Շվեդիայի կոնունգ սվերկեր Ես ավագի հետ։
# Դուստր NN (1117/1122-հետո 1132) հարսնացու կամ կին էր Կոնրադ ֆոն Պլեցկաու, Հյուսիսային Մարկ մարկգրաֆ։
# Կազիմիրը, որը պատմագրության մեջ կոչվում է ավագ (1117/1122-1131 հոկտեմբերի 19), մահացավ 9 տարեկան հասակում։
# Բոլեսլավ IV Կուդրյա (1121/1122–5 января 1173), Մազովիայի և Կույավիայի իշխան (1138-1146), Կրակովի, Գնեզնենսկի, Կալիշսկի իշխան (1146-1173) և Սանդոմիրի իշխան (1166-1173)։ 12 տարեկանում ամուսնացել է Վերխուսլավա Վսեվոլոդովնայի հետ։
# Մեշկո III Հին(1122/1125–13/14 марта 1202), մեծ Լեհաստանի իշխան (1138-1202), Կրակովսկի իշխան (1173-1177, 1190, 1199-1202), Կալիշսկի (1173-1202), Արևելյան Պոմորիայի սյուզերեն (1173-1202), Կույավսկի իշխան (1195-1198)։ 1140 թվականից ոչ ուշ նա ամուսնացավ հունգարացի Էրժեբետ-Գերտրուդայի՝ Բելա II կույրերի դստեր հետ։
# Գերտրուդ (1126/1135-1160 թվականի մայիսի 7), միանձնուհի Ցվիֆալտենի վանքում։
# Հենրիխ (մոտ. 1130– հոկտեմբերի 181166), սանդոմիրի իշխանը (1146-1166), հոր կենդանության օրոք կարևոր քաղաքական դեր չի խաղացել, մահացել է 1166 թվականին Պրուսացիների հետ ճակատամարտում ՝ առանց սերունդ թողնելու։
# Դորոնեգա-Լյուդգարդ (1128/1135–հետո 160), Բոլեսլավի մահից հետո մոր կողմից ամուսնացել է մոտ. 1141/1142 տարի Դիտրիխի համար, ստորին Սորբիայի մարկգրաֆ,ով շուտով բաժանվեց նրանից։
# Յուդիտա (1133– հուլիս 8 1171/1175) ի սկզբանե պետք է դառնար Գեզա II-ի կինը 1136 թվականին, բայց ամուսնությունը տեղի չունեցավ։ 1148 թվականին նա ամուսնացավ Օտտոն I-ի՝ Բրանդենբուրգի մարկգրաֆի հետ։
# Ագնեսշա (1137– հետո1182) մոտ. 1140/1141 տարին պետք է դառնար Վսեվոլոդ Օլգովիչի որդիներից մեկի կինը (ամուսնությունը նախատեսված էր որպես Սալոմեի Երեխաների Միության երաշխիք ռուս իշխանների հետ իշխան-իշխան Վլադիսլավ II Աքսորյալի դեմ), 1149/1151 թվականից Ամուսնացած է Մստիսլավ իի Իզյասլավիչի, Վոլինի իշխանի և Կիևի Մեծ Դքսության հետ։
# Կազիմիր II Արդար (1138–5 мая 1194), իշխան Վիսլիցկի(1166–1173), Սանդոմիրսկի (1173-1194) Կրակովսկի (1177-1194), Մազովեցկի և Կույավսկի (1186-1194)։ Համարվում էր հոր մահից հետո ծնված երեխա։

Բոլեսլավին և Սալոմեին վերագրվում էին ևս երկու դուստրեր՝ Ադելաիդան և Սոֆիան։ Ժամանակակից գիտությունը հերքում է դա։ Ադելաիդան (մ. 1114-25 մարտի ոչ ուշ, քան 1132) Ադալբերտ Բարեպաշտ կնոջն էր, Լեոպոլդ III-ի որդին ՝ Ավստրիայի մարկգրաֆը։ Սոֆիա (?-10 հոկտեմբերի, 1136), հավանաբար, Կրակովի եպիսկոպոս Մատթեոսի մայրն էր։

### Նախնիներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Arnold S., *Historia Polski do połowy XV wieku*, Warszawa 1968.
* Baranowska O., *Pomorze Zachodnie – moja mała ojczyzna*, Szczecin 2001. ISBN 83-910427-4-X.
* Balzer O., *Genealogia Piastów*, Kraków 1895.
* Czapliński W., Galos A., Korta W., *Historia Niemiec*, Wrocław 1990. ISBN 83-04-03058-6.
* Dąbrowski D., *Genealogia Mścisławowiczów*, Kraków 2008. ISBN 978-83-60448-55-7.
* Długosz J., ''Dziejów polskich ksiąg dwanaście'', T. 1, Kraków 1867.
* Fabiańczyk L., *Apostoł Pomorza*, Szczecin 2001. ISBN 83-87879-20-7.
* Gall Anonim, *Kronika polska*, Kraków 1923.
* Grodecki R., Zachorowski S., Dąbrowski J., *Dzieje Polski średniowiecznej*, T. 1, Kraków 1995. ISBN 83-7052-230-0.
* Jasienica P., *Polska Piastów*, Warszawa 2007. ISBN 978-83-7469-479-7.
* Jasiński K., *Rodowód pierwszych Piastów*, Poznań 2004. ISBN 83-7063-409-5.
* Kmąk K., ''Wojna polsko-niemiecka 1109''.
* Kollinger K., ''Ruskie posiłki dla Bolesława III Krzywoustego w 1109, śmierć Zbysławy i trwałość sojuszu polsko-ruskiego w latach 1102–1114''.
* Labuda G., *Korona i infuła. Od monarchii do poliarchii*, Kraków 1996. ISBN 83-03-03659-9.
* Lind J., ''Summary: The Russian Marriages. Dynastic and Political Coalitions During the Danish Civil War of the 1130s''.
* Maleczyński K., *Bolesław III Krzywousty*, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1975.
* *Opuscula Casimiro Tymieniecki septuagenario dedicata*, ред. А. Horst, Poznań 1959.
* Pertz G. H., ''Annalista Saxo'', в: ''Chronica et annales aevi Salici (Monumenta Germaniae Historica)'', T. 6, Hannoverae 1844.
* *Piastowie. Leksykon biograficzny*, ред. S. Szczur, K. Ożóg, Kraków 1999. ISBN 83-08-02829-2.
* „Przegląd Historyczny”, № 60 (1969).
* Rymar E., *Rodowód książąt pomorskich*, Szczecin 2005. ISBN 83-87879-50-9.
* Spórna M., Wierzbicki P., *Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego*, Kraków 2003. ISBN 83-7389-189-7.
* Szczur S., *Historia Polski – średniowiecze*, Kraków 2002. ISBN 83-08-03272-9.
* Żylińska J., *Piastówny i żony Piastów*, Warszawa 1975.
* *Полное собраніе русскихъ лѣтописей, изданное по Высочайшему повелѣнію Археографическою Коммиссіею*, T. 2, *Ипатіевская лѣтопись*, Санктпетербургъ 1843.

Կատեգորիա:Լեհաստանի թագավորներ
Կատեգորիա:Լեհաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Թագավորներ
Կատեգորիա:Լեհաստանում մահացածներ
Կատեգորիա:Լեհեր
Կատեգորիա:Լեհաստանի ղեկավարներ
Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով