Հորմուզի նեղուցի ճգնաժամ (2026)

**2026 թվականի Հորմուզի նեղուցի ճգնաժամը** շարունակվող աշխարհաքաղաքական և տնտեսական խաթարում է, որը կենտրոնացած է Հորմուզի նեղուցի՝ համաշխարհային էներգետիկ առևտրի համար կենսական նշանակություն ունեցող ծովային անցակետի շուրջ։ Ճգնաժամը սկսվել է 2026 թվականի փետրվարի 28-ին՝ Իրանի դեմ Միացյալ Նահանգների և Իսրայելի համատեղ ռազմական հարվածներից հետո, որոնք ներառել են Իրանի գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեիի սպանությունը։ Ի պատասխան՝ Իրանը հրթիռներով և անօդաչու թռչող սարքերով պատասխան հարվածներ է հասցրել Իսրայելի տարածքի և Պարսից ծոցի երկրներում տեղակայված ԱՄՆ ռազմաբազաների ուղղությամբ, մինչդեռ Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսը (ԻՀՊԿ) տարածել է նախազգուշացումներ՝ արգելելով նավերի անցումը նեղուցով, ինչը հանգեցրել է նավագնացության փաստացի դադարեցմանը։

Նախազգուշացումները և նավերի դեմ հետագա հարձակումները հանգեցրել են ծովային տարանցման կտրուկ անկման. լցանավերի երթևեկությունը սկզբում նվազել է մոտավորապես 70%-ով, և ավելի քան 150 նավ խարիսխ է նետել նեղուցից դուրս՝ ռիսկերից խուսափելու նպատակով, իսկ շուտով երթևեկությունը հասել է գրեթե զրոյական մակարդակի։ Այս խափանումն ազդել է նավթի համաշխարհային օրական մատակարարման մոտ 20%-ի և հեղուկացված բնական գազի (ՀԲԳ) զգալի ծավալների վրա՝ դրդելով բեռնափոխադրող խոշոր ընկերություններին դադարեցնել գործունեությունը տվյալ տարածքում: Նավթի և գազի գները կտրուկ աճել են. «Brent» տեսակի հում նավթի արժեքը բարձրացել է մինչև 13%-ով՝ հասնելով 82 ԱՄՆ դոլարի մեկ բարելի դիմաց, ինչը տեղի է ունեցել մատակարարումների երկարատև պակասորդի մտավախությունների ֆոնին, որը կարող է գները հասցնել մինչև 100 դոլարի՝ մեկ բարելի դիմաց:

## Նախապատմություն
Իրանի, Միացյալ Նահանգների և Իսրայելի միջև լարվածությունը 2026 թվականին ընդառաջ սրվել է, ինչը բխել է Ժնևում ձախողված միջուկային բանակցություններից և 2025 թվականին տեղի ունեցած նախորդող 12-օրյա օդային հակամարտությունից: Ի պատասխան սպառնալիքների՝ Իրանն ազդարարել է Հորմուզի նեղուցում հնարավոր խափանումների մասին՝ ներառյալ ամսվա սկզբին որպես նախազգուշացում նեղուցի ժամանակավոր մասնակի փակումը: Նեղուցն իր ամենանեղ հատվածում ունի 21 մղոն (34 կմ) լայնություն՝ ձևավորելով ծովային անցուղի Իրանի և Օմանի միջև։ Նրա երկու միակողմանի ծովային ուղիներն ապահովում են օրական շուրջ 20 միլիոն բարել նավթի տարանցումը, ինչը կազմում է ծովային ճանապարհով իրականացվող նավթի համաշխարհային առևտրի մոտ 20%-ը, հիմնականում այնպիսի արտադրողներից, ինչպիսիք են Սաուդյան Արաբիան, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, Իրաքը և Քաթարը։ 2024 թվականին նեղուցով հում նավթի և կոնդենսատների բեռնափոխադրումների մոտ 84%-ն ուղղվել է դեպի ասիական շուկաներ:

Փետրվարի 15-ից 20-ն ընկած ժամանակահատվածում Իրանը նորմալ ցուցանիշի համեմատ 3 անգամ ավելացրել է նավթի արտահանումը և կրճատել նավթի պաշարները՝ խափանումների ռիսկը նվազեցնելու նպատակով, իսկ Սաուդյան Արաբիան ձեռնարկել է համանման քայլեր:

Հարվածներին նախորդող օրերին նեղուցով անցնող նավերի համար պատերազմական ռիսկի ապահովագրավճարներն աճել են՝ յուրաքանչյուր տարանցման համար նավի ապահովագրական արժեքի 0,125%-ից հասնելով 0,2%-ից մինչև 0,4%-ի։ Շատ խոշոր նավթատարների դեպքում սա կազմում է քառորդ միլիոն դոլարի աճ։

## Իրավիճակի սրում
2026 թվականի փետրվարի 28-ին Միացյալ Նահանգները և Իսրայելը «Էպիկական ցասում» (Epic Fury) գործողության շրջանակներում համակարգված ավիահարվածներ են իրականացրել Իրանի դեմ՝ թիրախավորելով ռազմական հաստատությունները, միջուկային կայանները և ղեկավարությանը, ինչը հանգեցրել է Ալի Խամենեիի մահվանը։ Ի պատասխան՝ Իրանը հրթիռային տեղատարափով հարվածել է Իսրայելի քաղաքներին և Պարսից ծոցում (այդ թվում՝ ԱՄԷ-ում, Քաթարում և Բահրեյնում) տեղակայված ԱՄՆ ռազմաբազաներին, ինչը մարդկային զոհերի և ենթակառուցվածքների վնասների պատճառ է դարձել։ Հակամարտությունը տարածվել է նաև Լիբանան, որտեղ Իրանի աջակցությունը վայելող «Հեզբոլլահ» խմբավորումը հրթիռներ է արձակել Իսրայելի ուղղությամբ, ինչն էլ հրահրել է Իսրայելի պատասխան հարվածները։

## Նեղուցի փակում
Հարվածներից ժամեր անց ԻՀՊԿ-ն ԳԲՀ (VHF) ռադիոկապի միջոցով նախազգուշացումներ է փոխանցել նեղուցում գտնվող նավերին՝ հայտարարելով, որ ոչ մի նավի թույլ չի տրվելու անցնել; Թեև փակումը իրավաբանորեն պարտադիր ուժ չունի, քանի որ Իրանը պաշտոնապես շրջափակում չի հայտարարել, ռազմական և արդյունաբերական աղբյուրները նշում են, որ անվտանգությունը հնարավոր չէ երաշխավորել, և մի շարք նավեր մնացել են նավահանգիստներում կամ հետ են վերադարձել: Սպառնալիքները հանգեցրել են մասնակի փակման, ընդ որում, նավերի հետագծման տվյալները նախ ցույց են տվել երթևեկության 70% նվազում:

2026 թվականի մարտի 2-ին ԻՀՊԿ-ի բարձրաստիճան պաշտոնյան պաշտոնապես հաստատել է, որ նեղուցը փակվել է՝ հետագայում սպառնալով նեղուցով անցնող ցանկացած նավի:

Մարտի 2-ի կեսգիշերից անմիջապես հետո նեղուցում ոչ մի լցանավ ավտոմատ նույնականացման համակարգի ազդանշաններ չի հեռարձակել՝ վկայելով ցածր երթևեկության կամ դրա բացակայության մասին։, սակայն դա հիմնված է եղել անարժանահավատ տվյալների և արբանյակային նավագնացության սարքերի վրա: Մարտի 5-ի համար պաշտպանության և փոխհատուցման ապահովագրությունը չեղարկվել է, ինչի հետևանքով նեղուցից օգտվելու տնտեսական ռիսկը նավատերերի համար չափազանց մեծ է դարձել։ Նեղուցը հայտարարվել է բարձր ռիսկային գոտի՝ անձնակազմի անդամների համար ապահովելով հավելավճար և աշխատանքից հրաժարվելու իրավունք։ Նեղուցը տեխնիկապես բաց է մնացել, սակայն փաստացի փակ է եղել: Մարտի 4-ին ԻՀՊԿ-ն պնդել է նեղուցի նկատմամբ ամբողջական վերահսկողություն սահմանելու մասին:

## Հետևանքներ
Փետրվարի 28-ի ուշ երեկոյան ելքային երթևեկությունը ծանրաբեռնված է եղել, մինչդեռ մուտքային երթևեկությունը՝ նոսր:

Նեղուցի մոտակայքում առնվազն երեք լցանավ հարվածի է ենթարկվել, այդ թվում՝ մեկը Օմանի ափերի մոտ, որը հրկիզվել է։ Առնվազն 17 նավթատար շարունակել են երթևեկել նեղուցով: Մարտի 1-ին և 2-ին նեղուցում ոչ մի նավ չի հայտնվել
 
Բեռնարկղային փոխադրումներ իրականացնող խոշոր ընկերությունները, ներառյալ Maersk-ը և Hapag-Lloyd-ը, դադարեցրել են տարանցումները նեղուցով և հարակից երթուղիներով, ինչպիսին է Կարմիր ծովը, քանի որ հութիների կողմից վերահսկվող Եմենը 2026 թվականի փետրվարի 28-ին հայտարարել է, որ նրանք վերսկսելու են իրենց հարձակումները Իսրայելի և Կարմիր ծովում գտնվող առևտրային նավերի վրա: Սա ստիպել է Սուեզի ջրանցքով երթևեկությունը վերահղել Աֆրիկայի Բարեհուսո հրվանդանի շուրջը, ինչը շաբաթներ է ավելացրել տարանցման ժամանակին և մեծացրել է ծախսերը։ Ճգնաժամը խաթարել է էներգակիրների համաշխարհային մատակարարումները և արգելափակել է լցանավերը Պարսից ծոցում: 

Նավթի գները կտրուկ աճել են, ընդ որում, սկզբնական շրջանում «Brent» տեսակի հում նավթի արժեքը բարձրացել է 10-13%-ով, իսկ վերլուծաբանները կանխատեսել են գների հնարավոր աճ մինչև 100 դոլար մեկ բարելի դիմաց կամ ավելի, եթե խափանումները պահպանվեն: Բնական գազի գները նույնպես կտրուկ աճել են Եվրոպայում: ՕՊԵԿ+-ը խոստացել է արդյունահանումն ավելացնել օրական 206,000 բարելով՝ պակասորդը մեղմելու նպատակով: Խափանումները գնաճի և տնտեսական անկման մտահոգություններ են առաջացրել նավթ ներկրող երկրներում:

Այնպիսի հաստատությունների վերլուծաբաններ, ինչպիսիք են Barclays-ը և Goldman Sachs-ը, ընդգծել են նավթի կայուն բարձր գների ռիսկերը, եթե նեղուցի սահմանափակումները պահպանվեն ավելի երկար ժամանակահատվածում:

Զբոսանավերը կրճատել են գործունեությունը Պարսից ծոցում և դադարել են օգտվել նեղուցից:

Մարտի 3-ին Bloomberg-ը հաղորդել է, որ Իրաքը սկսել է դադարեցնել գործառնությունները Ռումայլա նավթահանքում՝ պահեստավորման տարածքի պակասի պատճառով, քանի որ լցանավերը չեն կարողացել դուրս գալ նեղուցից:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2026 Իրանում
Կատեգորիա:2026 միջազգային հարաբերություններում
Կատեգորիա:Իրան-ԱՄՆ հարաբերություններ