Շվեյցարիայի դաշնային դատարան

**Շվեյցարիայի դաշնային դատարան** (, , , ), Շվեյցարիայի Համադաշնության Բարձրագույն դատական մարմին։ Կենտրոնակայանը 1875 թվականից գտնվում է Լոզան քաղաքում։

Շվեյցարիայի դատական համակարգը բաղկացած է երկու մակարդակից՝ դաշնային և կանտոնային: Դաշնային մակարդակում որպես առաջին ատյանի դատարաններ գործում են դաշնային քրեական դատարանը, Դաշնային վարչական դատարանը և Դաշնային արտոնագրային դատարանը, որոնք քննում են դաշնային օրենսդրությունից բխող գործերը: Կանտոնային մակարդակում գոյություն ունեն դատական համակարգ, կան ինչպես ստորին, այնպես էլ բարձրագույն դատարաններ: Տարբեր կանտոններում բարձրագույն դատարանները կարող են տարբեր կերպ կոչվել (օրինակ, դրանք կարող են լինել կանտոնական, բարձրագույն, վճռաբեկ կամ վերաքննիչ)։ Ինչպես դաշնային, այնպես էլ կանտոնային մակարդակի դատարանների ամենաբարձր ատյանը Շվեյցարիայի դաշնային դատարանն է։

## Պատմություն
Դաշնային դատարանը հիմնադրվել է 1848 թվականին Շվեյցարիայի վերականգնման ավարտից հետո, երբ նախկին համադաշնային պետությունը վերածվեց դաշնային պետության, որն ավելի ամուր միավորեց միության մեջ բոլոր կանտոնները, որոնք նախկինում մասնատվել էին Նապոլեոնյան պատերազմների արդյունքում։ Ի սկզբանե դաշնային դատարանը գործում էր ոչ մշտական հիմունքներով և ուներ խիստ սահմանափակ իրավասություն: Նա իրավունք ուներ դիտարկել միայն կանտոնների կամ նրանց և դաշնային կառավարության միջև քաղաքացիական վեճերը, քաղաքական հանցագործությունները (դավաճանություն, ապստամբություն և իշխանության բռնի զավթում) և քաղաքացիների բողոքները դաշնային կառավարության գործողությունների վերաբերյալ: Մնացած գործերը դուրս էին նրա իրավասությունից և քննվում էին կանտոնների բարձրագույն դատարանների կողմից։ Սահմանադրական իրավունքի ոլորտի վեճերին վերաբերող հարցերը լուծվել են ընդհանրապես քաղաքական մակարդակով՝ խորհրդարանի շրջանակներում։ Դատարանը բաղկացած էր տասնմեկ ժամանակավոր դատավորներից, որոնք համատեղում էին դատական գործունեությունը մեկ այլ, հիմնականում քաղաքական գործունեության հետ:

1875 թվականին Շվեյցարիայի նոր Սահմանադրությունը հաստատեց, որ Դաշնային դատարանը մշտապես գործող մարմին է, և ընդլայնվեց նաև նրա իրավասությունը։ Այս պահից նա սկսում է դիտարկել դաշնային և կանտոնային իշխանությունների միջև բոլոր իրավասությունների վեճերը, կանտոնների միջև սահմանադրական բնույթի վեճերը, կանտոնային իշխանությունների որոշումների վերաբերյալ քաղաքացիների բողոքները, որոնք խախտում են իրենց սահմանադրական իրավունքները, քաղաքացիական և քրեական գործերը, որոնք խախտում են դաշնային օրենսդրությունը: Դատարանի հիմնական խնդիրն էր ապահովել քաղաքացիների հիմնական իրավունքներն ու ազատությունները և դաշնային օրենքների միատեսակ կիրառումը:

Շվեյցարիայի ներկայիս Սահմանադրությունը հաստատեց և ամրապնդեց Դաշնային դատարանի դերը: Նա պարզաբանեց, որ այն պետության բարձրագույն դատական մարմինն է քաղաքացիական, քրեական, վարչական և սահմանադրական գործերով, որը վերահսկում է դաշնային մակարդակի ստորին դատարանների գործունեությունը:

2007 թվականի հունվարի 1-ին Դաշնային դատարանը կազմեց ապահովագրական գործերի դաշնային դատարանը, որը հետագայում վերածվեց սոցիալ-իրավական հարցերով երկու առանձին պալատների (դրանք, ինչպես նախկին դաշնային ապահովագրական դատարանը, գտնվում են Լյուցեռն քաղաքում)։

## Կազմ
Ժամանակակից Շվեյցարիայի սկզբից (1848 թվականից) դատական մարմինը բաղկացած էր տասնմեկ դատավորներից, որոնք այդ պաշտոնները զբաղեցնում էին համատեղության կարգով: Դատարանը հրավիրվել է նախագահի կողմից՝ գործերը ըստ նշանակման վայրի քննելու համար։ 1875 թվականի վերափոխումներից հետո դատավորների թիվը աստիճանաբար ավելացավ մինչև երեսուն մարդ։ Որպես կանոն, դատավորները քաղաքական կուսակցությունների անդամներ են։ 

Ներկայումս Դաշնային դատարանի կազմում կարող են լինել 35-ից 45 մշտական դատավորներ: Բացի այդ, կազմի մեջ կարող են ընդգրկվել իրենց գործունեությունը համատեղությամբ իրականացնող դատավորները: Նման դատավորների առավելագույն թիվը չպետք է գերազանցի մշտական դատավորների թվի 2/3-ը: Դատարանի ճշգրիտ թիվը և անհատական կազմը որոշվում է Դաշնային ժողովի կողմից: Դաշնային ժողովը նաև մշտական դատավորներից ընտրում է Դաշնային դատարանի նախագահին և փոխնախագահին՝ 2 տարի պաշտոնավարման ժամկետով (նրանց վերընտրությունը թույլատրվում է):

Այս պահին (2019 թվական) դատարանի նախագահը Ուլրիխ Մեյերն է (), փոխնախագահ՝ Մարթա Նիկիլ (, 2005-2007 թվականներին ղեկավարել է Սանկտ Գալենի կանտոնային դատարանը)։

## Իրավասություն
Դաշնային դատարանի՝ որպես առաջին ատյանի բացառիկ իրավասությունը դաշնային և կանտոնային իշխանությունների կամ կանտոնների միջև սահմանադրական վեճերի քննարկումն է, ինչպես նաև քաղաքացիների բողոքները ինչպես դաշնային կառավարության, այնպես էլ կանտոնների իշխանությունների կողմից թույլ տրված իրենց սահմանադրական իրավունքների խախտումների վերաբերյալ: Դատարանի հատուկ պալատները լուծում են նաև ֆեդերացիայի և կանտոնների միջև բոլոր քաղաքացիական իրավական վեճերը, ներառյալ իրավաբանական անձանց, բոլոր տեսակի ասոցիացիաների կամ քաղաքացիների հետ: Դատարանը կարող է քննության առնել ցանկացած այլ քաղաքացիական վեճ, եթե կողմերը ցանկություն են հայտնել այն ապամոնտաժել Դաշնային դատարանում, և եթե հայցի գումարը բավարարում է օրենքով սահմանված չափը: 

Դաշնային դատարանում երդվյալ ատենակալների մասնակցությամբ քննվում են դավաճանության և այլ քաղաքական հանցագործությունների, միջազգային բնույթի հանցագործությունների, դաշնային մարմինների պաշտոնատար անձանց կողմից կատարված հանցագործությունների վերաբերյալ քրեական գործեր: Դաշնային դատարանը բարձրագույն վճռաբեկ ատյանն է քաղաքացիական, քրեական և վարչական գործերով: Նա կարող է քննության առնել կանտոնային բարձրագույն դատարանների վճիռների և դատավճիռների վերաբերյալ բողոքները, եթե դրանք հակասում են Սահմանադրությանը և դաշնային օրենսդրությանը: 

Լյուցեռնում են գտնվում սոցիալ-իրավական հարցերով երկու պալատներ, որոնք քննարկում են կանտոնային դատարանների սոցիալական ապահովության որոշումների դեմ բողոքները։

### Սահմանադրական արդարադատություն
Սահմանադրական իրավասության շրջանակներում Դաշնային դատարանը թույլ է տալիս․
* քաղաքացիների բողոքները սահմանադրական իրավունքների խախտման վերաբերյալ,
* բողոքներ ներքին գործերում համայնքների ինքնավարության սկզբունքի խախտման և կանտոնների այլ երաշխիքների վերաբերյալ,
* բողոքներ պետական կամ կանտոնային պայմանագրերի խախտման վերաբերյալ,
* հասարակական իրավական վեճեր ֆեդերացիայի և կանտոնների միջև։

Ի տարբերություն սահմանադրական վերահսկողություն իրականացնող այլ դատարանների, դաշնային դատարանը նրանց համեմատ էական սահմանափակում ունի։ Նա իրավունք չունի ստուգել դաշնային խորհրդարանի կողմից ընդունված օրենքների և վավերացման ենթակա միջազգային պայմանագրերի սահմանադրականությունը, այսինքն՝ նշված իրավական ակտերը դե ֆակտո ճանաչվում են որպես Սահմանադրությանը և մարդու իրավունքների Եվրոպական կոնվենցիային համապատասխան: Նույնիսկ եթե հետագայում հայտնաբերվի դրանց հակասությունը, այդպիսի իրավական ակտերի գործողությունը չի դադարում, քանի դեռ դրանց անթույլատրելիությունը չի ճանաչվել ՄԻԵԴ-ի շրջանակներում: Միևնույն ժամանակ, հնարավոր է ստուգել դաշնային կառավարության որոշումների կամ կանտոններից որևէ մեկի իրավական ակտերի սահմանադրականությունը։ 

Այս տեսակի սահմանափակումը Շվեյցարիայի պատմական զարգացման արտացոլումն է։ Երբ 1875 թվականին ընդունվեց ժամանակակից Շվեյցարիայի երկրորդ Սահմանադրությունը, կանտոնները փորձեցին կանխել պետական իշխանության կենտրոնացումը և թույլ չտալ, որ դաշնային մարմինները չեղյալ հայտարարեն խորհրդարանի կողմից ընդունված օրենքները, քանի որ դրանցից մի քանիսը ընդունվել են հանրաքվեների միջոցով։

## Կառուցվածք
Կազմակերպորեն դաշնային դատարանը բաղկացած է հետևյալ բաժանմունքներից (պալատներից)․
* **Հանրային իրավունքի առաջին պալատ**՝ քննարկում է Սահմանադրությամբ երաշխավորված հիմնական սահմանադրական իրավունքների խախտումների վերաբերյալ բողոքները,
* **Հանրային իրավունքի երկրորդ պալատ**՝ քննում է պետական կառավարման, հարկերի, ֆինանսական շուկաների, վարչական իրավունքի և հանրային իրավունքից բխող այլ գործեր, ներառյալ այդ ոլորտներում սահմանադրական բողոքները,
* **Քաղաքացիական իրավունքի առաջին պալատ**՝ քննարկում է դաշնային և կանտոնային իշխանությունների կամ կանտոնների միջև քաղաքացիական վեճերը, ինչպես նաև սահմանադրական բողոքները պարտավորությունների իրավունքի, ապահովագրության պայմանագրերի, մտավոր սեփականության, մրցակցության, միջազգային արբիտրաժի ոլորտներում,
* **Քաղաքացիական իրավունքի երկրորդ պալատ**՝ քննում է ընտանեկան, ժառանգման, հողային և սեփականության իրավունքի, ինչպես նաև կորպորատիվ իրավունքի և սնանկության հետ կապված գործերը, ներառյալ սահմանադրական բողոքները այս բոլոր ոլորտներում,
* **Քրեական գործերով վճռաբեկ պալատ**՝ քննում է քրեական գործերով վճռաբեկ բողոքները, այդ թվում նյութական և դատավարական քրեական իրավունքի դրույթների վերաբերյալ սահմանադրական բողոքները,
* **Սոցիալ-իրավական հարցերով առաջին պալատ**՝ քննում է գործերն ու սահմանադրական բողոքները գործազրկության ապահովագրության, սոցիալական աջակցության, զինվորական ապահովագրության ոլորտներում, 
* **Սոցիալ-իրավական հարցերով երկրորդ պալատ**՝ քննում է գործեր և սահմանադրական բողոքներ առողջության ապահովագրության, ծերության, հաշմանդամության, կերակրողին կորցնելու և այլ ոլորտներում, 
* **Բողոքարկման կոմիտե**՝ քննարկում է դատարանի որոշումների դեմ վերաքննիչ բողոքները:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Официальный сайт судa 
* '''Федеральный суд Швейцарии — третья власть государства''' (официальный буклет суда)
* Экскурсия по Федеральному суду Швейцарии

Կատեգորիա:1848 հիմնադրված կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Գերագույն դատարաններ
Կատեգորիա:Դատարաններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սահմանադրական դատարաններ