Կրիպտոս

**Կրիպտոս** (), ամերիկացի քանդակագործ Ջեյմս Սանբորնի ԿՀՎ-ի գլխավոր գրասենյակի (Լենգլի, Վիրջինիա) դիմաց տեղադրված քանդակն է։ Քանդակի բացումից՝ 1990 թվականի նոյեմբերի 3-ից սկսած առ այսօր (ավելի քան 25 տարի), արձանի վրա տեղադրված գաղտնագիր տեքստի բացահայտման շուրջ քննարկումներ են գնում։ Գաղտնագիրը կարդալու վրա աշխատել են Կենտրոնական հետախուզական վարչության, Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի աշխատակիցներ և բազմաթիվ անհատներ, բայց կարողացել են կարդալ միայն երեք հատված։ Չորրորդ, այպես կոչված, Կ4 հատվածը համարվում է աշխարհի ամենահայտնի չվերծանված տեքստերից մեկը։

## Ընդհանուր տեղեկություններ
Քանդակի տեղադրման աշխատանքները սկսել են 1989 թվականին և տևել են մինչև 1990 թվականի նոյեմբերը։ Քանի որ Սանբորնը գաղտնագրության բավարար գիտելիքներ չի ունեցել, նա դիմել է Էդ Շեյդթուին, որը վերջերս էր թողել Լենգլիի գաղտնագրության կենտրոնի ղեկավարի պաշտոնը։ Քանդակի ավարտին չսպասելով` որոշ մարդիկ փորձել են մուտք գործել քանդակագործի արվեստանոց և լուսանկարել Կրիպտոսը։

Հուշարձանը կազմված է քարացած փայտից, սպիտակ կվարցից, երկաթբետոնից և պղնձից։ Կրիպտոսի հիմնական մասը ԿՀՎ նոր շտաբակայանի հյուսիսարևմտյան մասում է՝ սրճարանի բակում։ Անվանումը գալիս է հին հունարեն «գաղտնի» բառից։ Հուշարձանի առավել հայտնի մասը մեծ ուղղահայաց, գլանաձև ձեռագիր հիշեցնող, լատիներեն S տառի նման պրոֆիլով պղնձե թիթեղն է, որի վրա գտնվում է գաղտնագիրը։ Ներքևում ցրված են գրանիտի բավականին մեծ կտորներ, որոնցով շատրվան է ձևավորվում։ Գաղտնագիրը լատինական տառերից և մի քանի հարցական նշաններից է։ Գրությունը չորս մասից է։ Նշանների թիվը 865-ն է։ Պղնձե թիթեղի հաստությունը 1,3 սմ է։

Հուշարձանի արժեքը 250000 ԱՄՆ դոլլար է։

## Վերծանման փորձեր
Հուշարձանը բացումից անմիջապես հետո համընդանուր ուշադրության կենտրոնում հայտնվեց։ Ոչ միայն գաղտնագրի հայտնի մասնագետները, այլև շատ սիրող վերծանողներ սկսեցին վերծանել տեքստը։ Առաջին յոթ տարիների ընթացքում հաջողություններ չեղան, որը շատ զարմացրեց հուշարձանի հեղինակին։ Վերծանման հաջողությունը պատկանում է ԿՀՎ աշխատակից Դեվիդ Սթեյնին (), որը վերծանության վրա ծախսել էր իր անձնական ժամանակից 400 ժամ։ 1998 թվականի փետրվարին նա իր բացահայտումը ներկայացրել է ԿՀՎ աշխատակիցներին, բայց արդյունքները մամուլում չեն հրապարակվել։ Մեկուկես տարի անց Լոս Անջելեսից հայտնի վերծանող Ջեյմս Գոլոգլին աշխատելով տնային համակարգիչով և օգտագործելով իր գրած ծրագիրը կարողացել է վերծանել առաջին երեք հատվածները։ Երբ արդյունքները հայտնվել են լրատվամիջոցներում, ԿՀՎ-ն գաղտնազերծել է Սթեյնի վերլուծությունը։

## Գաղտնագրի կազմությունը

Առաջին՝ Կ1 հատվածում օգտագործված է Վիժեների ծածկագիրը։ Բանալի բառերը հնարավոր եղավ որոշել փոխարինումով, դրանք *KRYPTOS* և *PALIMPSEST* բառերն էին, սխալ բանալի բառը այս դեպքում *IQLUSION*-ն էր։ .

Կ2-ի վերծանումը իրագործվում է աջից տառի միջոցով։ Այստեղ հեղինակը խորամանկության է դիմել։ Սանբորնը նախադասությունների արանքում օգտագործել է *Х* նշանը, որը դժվարացնում է վերծանումը։ Բանալի բառերը այստեղ *KRYPTOS-ն ու *ABSCISSA*-ն էին, սխալ բանալի բառը *UNDERGRUUND*-ն էր։

Կ3 հատվածի վերծանման համար օգտագործվել մեկ այլ՝ վերադասավորման մեթոդը։ Բոլոր նշանները փոխադարձ կապի մեջ են, և կարող են վերծանվել միայն կոմպլեքսային մատրիցայի , և նրանց դիրքերը նկարագրող մաթեմատիկական մեթոդների բացահայտումից հետո։ Այստեղ էլի սխալ բանալի բառ կա, որը  *DESPARATLY*-ն է, իսկ վերջին նախադասությունը՝  *Can you see anything?* փակված է իմաստային  *Х* и *Q* փակագիծ նշաններով։

Սանբորնը Կ4 հատվածը առավել դժվար վերծանելի էր սարքել։ Կ3-ի մի ամբողջ նախադասություն ասում է, որ Կ4-ի տեքստը ստանդարտ անգլերեն չէ և պահանջում է ավելի խոր կրիպտոանալիզ։ Հնարավոր է բանալի բառերը օգնեն հատվածի վերծանմանը, բայց դրա համար կարող են նաև օգտագործվել քանդակի այլ հուշումները՝ [[Մորզեի այբուբեն]]ը քարերից մեկի վրա, [[կողմնացույց]]ը կամ փոքր շատրվանը։

Ծածկագիրը այնպես է կառուցված, որ առաջին երեք հատվածների վերծանումը չի նպաստում կամ արագացնում չորրորդի վերծանումը։

Կ1-ը հեղինակի տեքստն է՝ 

Տվյալ դեպքում  *iqlusion* բառը հատուկ սխալ է, իսկ հատվածը վերծանվում է հետևյալ կերպ՝


Կ2-ը հեռագրի տեքստ է, որտեղ և աշխարհագրական կոորդինատներ կան, և մագնիսական դաշտի տվյալներ։ Կոորդինատները տանում են հուշարձանից մի քանի հարյուր քայլ հեռու, բայց որոնումները այնտեղ ծածկագրի հետ կապված ոչինչ չեն գտել։ Վերծանված տեքստը հետևյալն է՝ 

Թարգմանությունը մոտավորապես հետևյալն է՝ 

Ավելի ուշ վերծանման արդյունքում վարկած է հայտնվել, որ Կ2-ը ավարտվում է, ոչ թե  «id by rows», այլ «id layer two» (երկրորդ մակարդակ) բառերով։ Սանբորնը այստեղ հուշում է, որ վերծանման համար հարկավոր է մեկ այլ մակարդակի վերծանման գիտելիքներ։

Կ3-ը վերաֆրազավորում է [[1922]] թվականին [[Թութանհամոն]]ի դամբարանը բացած մարդաբան [[Հովարդ Քարթեր|Հովարդ Քարտերի]] օրագրի տեքստը, որը ավարտվում էր «Can you see anything?» նախադասությամբ։

Կ4-ի վերջին 97 նշանները առայժմ չեն վերծանված։ բայց Սանբորնը հուշել է [[Նյու Յորք Թայմս]] թերթին․որ Կ4-ի 64-69 նշանները (NYPVTT) վերծանումից հետո BERLIN են դառնում։ 2014 թվականի նոյեմբերին Սանբորնը տվել է երկրորդ հուշումը՝ Կ4-ի 70-74 նշանները (MZFPK) վերծանվում են CLOCK։ Ստացված բառակապակցությունը՝  BERLIN CLOCK կարող է հիշատակել  Բեռլինի ժամացույցներ «բազմության թեորիա»-ն։ Հուշումը զուգադիպությամբ տրված է [[Բեռլինի պատ]]ի անկման 25-ամյակին։

== Հետաքրքիր փաստեր ==
* [[Միչիգան]]ից մի գործարար վաճառել է իր [[Ծրագրային ապահովման ճարտարագիտություն|ծրագրային ապահովման]] բիզնեսը միայն նրա համար, որ ժամանակ տրամադրի Կրիպտոսի վերծանմանը։
*  [[Yahoo]] խմբից 1300 մարդ օգտագործելով բազմաթիվ տարբերակներ՝ սկսած կոմպլեքսային մաթեմատիկայից և վերջացրած [[աստղաբանություն]], փորձել են համատեղ ուժերով վերծանել ծածկագիրը։
* Կրիպտոսի երկրպագու Ռենդի Թոմփսոնը ստեղծել և պահում է այս թեմատիկայի ամենատեղեկատու և ակտիվ  կայքը։ Ինքը պնդում է, որ չորս տարի է ծախսել Կ4-ի ծածկագրի վերծանման վրա։
* [[2005]] թվականին Ջեյմս Սանբորնը  հերքել է Դեն Բրաունի «թեորիան», թե Կ3-ի WW տառերը շրջված ММ տառերն են, և նշանակում են «[[Մարիամ Մագդաղենացի|Մարիա Մագդաղենացի]]».
* Ըստ Սանբորնի՝ միակ մարդը ում հետ նա կիսվել է Կ4-ի տեքստով՝ ԿՀՎ նախկին տնօրեն Ուիլիամ Ուեբսթերն է ()։ Սրա օգտին են խոսում նաև Կ3-ի վերծանված «Who knows the exact location only WW» բառերը։ 2005 թվականին Բրաունի հետ կապված պատմությունից հետո Սանբորնը հաստատել է, որ այդ տառերը վերաբերում են Ուեբսթերին, այլ ոչ Մարիա Մագդաղենացուն։ 1999 թվականին Ուեբսթերը [[New York Times]] թերթին տված հարցազրույցում ասել է, որ որոշումը հավասարաչափ ակնհայտ է և փիլիսոփայական։
* Սանբորնն ասել է, որ ինքը բոլոր անհրաժեշտ միջոցները ձեռնարկել է, և անգամ իր մահից հետո չի լինի ոչ մեկը, որ լիովին իմանա վերծանման գաղտնիքը։ Սանբորնը պնդում է, որ ինքն անգամ բացահայտման լրիվ գաղտնիքը չգիտի, բայց եթե Կրիպտոսի գաղտնիքը բացվի, ապա քանդակի արժեքն ու նշանակությունը խիստ կնվազեն։ Ըստ Սանդերսի՝ այդպես է լինում ցանկացած ստեղծագործության հետ, որը կորցնում է իր առեղծվածությունն ու գաղտնիքը։

== Տես նաև ==
* [[«Վենոնա» նախագիծ]]

== Գրականություն ==
* .
* .
* .
* .
* .

== Ծանոթագրություններ ==
.

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.nytimes.com/library/tech/99/06/biztech/articles/16code.html «CIA’s Artistic Enigma Reveals All but Final Clues»], June 16, 1999, *New York Times*
* [http://www.washingtonpost.com/wp-srv/national/daily/july99/kryptos19.htm «Cracking the Code of a CIA Sculpture»], July 19, 1999, *Washington Post*
* [http://www.ussrback.com/crypto/nsa/kryptos/cia-art-jg.htm «Gillogly Cracks CIA Art», & «The Kryptos Code Unmasked»] , 1999, *New York Times*
* [http://www.cnn.com/2005/US/06/19/cracking.the.code/index.html «Cracking the Code»], June 19, 2005, [[CNN]]
* [http://www.voynich.net/Kryptos/ Kryptos photos] by Jim Gillogly
* [http://www.elonka.com/kryptos *Kryptos'' website]
* Richard Gay’s Kryptos pages

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Գաղտնագրություն