Իրանի գյուղատնտեսություն

մինի|Բրնձի դաշտ Բանդպիում, Հյուսիսային Իրան
Իրանի ընդհանուր մակերեսի մոտավորապես մեկ երրորդը հարմար է գյուղատնտեսական հողերի համար, սակայն աղքատ հողի և շատ տարածքներում ջրի բավարար բաշխման բացակայության պատճառով դրա մեծ մասը չի մշակվում։ Ընդհանուր հողատարածքի միայն 12%-ն է մշակվում (վարելահողեր, պտղատու այգիներ և խաղողի այգիներ), սակայն մշակվող տարածքի մեկ երրորդից պակասն է ոռոգվում, մնացածը կազմում են ցամաքային գյուղատնտեսությանը։ Գյուղատնտեսական արտադրանքի 92 տոկոսը կախված է ջրից։ Երկրի արևմտյան և հյուսիս-արևմտյան հատվածներն ունեն առավել բերրի հողեր։ Իրանի պարենային անվտանգության ինդեքսը կազմում է շուրջ 96 տոկոս։

Ընդհանուր հողատարածքի 3%-ն օգտագործվում է արածեցման և մանր կերերի արտադրության համար։ Արածեցման մեծ մասը կատարվում է հիմնականում կիսաչոր արոտավայրերում՝ լեռնային շրջաններում և Կենտրոնական Իրանի խոշոր անապատները («Դաշտ») շրջապատող տարածքներում։

Ոչ գյուղատնտեսական մակերեսը ներկայացնում է Իրանի ընդհանուր տարածքի 53%-ը, հետևյալ կերպ՝

** Երկրի 39%-ը ծածկված է անապատներով, աղուտներով («քավիրներ») և մերկ ժայռոտ լեռներով, որոնք պիտանի չեն գյուղատնտեսական նպատակներով։
** Իրանի ընդհանուր մակերեսի լրացուցիչ 7%-ը ծածկված է անտառներով։
** Իսկ 7%-ը ծածկում են քաղաքները, գյուղերը, արդյունաբերական տարածքները և ճանապարհները։

20-րդ դարի վերջին գյուղատնտեսական գործունեությունը կազմել է Իրանի համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) մոտ մեկ հինգերորդը և աշխատուժի համադրելի մասնաբաժինն էր զբաղված։ Ֆերմերային տնտեսությունների մեծ մասը փոքր են՝ 25 ակրից (10 հեկտարից) պակաս և տնտեսապես կենսունակ չեն, ինչը նպաստել է քաղաքներ լայնածավալ միգրացիային։ Բացի ջրի սակավությունից և աղքատ հողատարածքներից, սերմերը ցածր որակի են, իսկ գյուղատնտեսական տեխնիկան հնացած է։

Այս բոլոր գործոնները նպաստել են գյուղական վայրերում բերքի ցածր բերքատվությանը և աղքատությանը։ 1979 թվականի հեղափոխությունից հետո գյուղատնտեսության շատ աշխատողներ պահանջել են իրենց սեփականության իրավունքները և բռնի կերպով գրավել մասնավոր սեփականություն հանդիսացող խոշոր ֆերմաները, որտեղ նրանք աշխատում էին։ Այս իրավիճակից ծագած իրավական վեճերը չլուծված մնացին մինչև 1980-ական թվականները, և շատ սեփականատերեր հետաձգեցին խոշոր կապիտալ ներդրումներ կատարելը, որոնք կբարելավեին գյուղացիական տնտեսությունների արտադրողականությունը ՝ ավելի վատթարացնելով արտադրությունը։ 1990-ականների ընթացքում առաջադեմ կառավարության ջանքերն ու խթանները, այնուամենայնիվ, փոքր-ինչ բարելավել են գյուղատնտեսության արտադրողականությունը՝ օգնելով Իրանին իր նպատակին հասնելու՝ վերականգնելու ազգային ինքնաբավությունը սննդի արտադրության մեջ։

## Հողօգտագործում և ոռոգում
մինի|495x495փքս|Հողօգտագործումն Իրանում
Աշխարհում տեղումների տարեկան միջին քանակը 800 մմ է, բայց Իրանում դրանք ընդամենը 220 մմ են։ Ընդհանուր առմամբ, Իրանի հողն այնքան էլ հարմար չէ լայնածավալ գյուղատնտեսության համար։ Մշակվում է երկրի ընդհանուր տարածքի մոտ 1,636,000 կմ2-ի մոտ 12 տոկոսը:Այնուամենայնիվ, մշակվող հողերի 63%-ը չի օգտագործվում, իսկ գոյություն ունեցող ֆերմերային տնտեսությունների 185,000 կմ2-ն օգտագործվում է 50-60%-ով։

Իրանում օգտագործվում է ինչպես ոռոգելի, այնպես էլ անձրևային Գյուղատնտեսություն։ 2005 թվականին մշակվել է մոտ 13,05 մլն հա հողատարածք, որից 50,45% - ը հատկացվել է ոռոգելի հողագործությանը, իսկ մնացած 49,55% - ը տրամադրվել է հողագործական համակարգին։ 2013 թվականի դրությամբ ոռոգվող մշակվող հողատարածքների ծավալն աճել է մինչև 8 միլիոն հեկտար, մինչդեռ 10 միլիոն հեկտարը մնում է չջրազրկված։

## Գյուղատնտեսական մշակաբույսեր և բույսեր
մինի|300x300փքս|Իրանի հիմնական մշակաբույսերի քարտեզը, մոտ 1978 թվական:
մինի|Բրնձի դաշտ Ամոլայում
Երկրի տարբեր մասերում ջերմաստիճանի տատանումների լայն շրջանակը և կլիմայական գոտիների բազմազանությունը հնարավորություն են տալիս մշակել տարբեր մշակաբույսեր, այդ թվում՝ հացահատիկային մշակաբույսեր (ցորեն, գարի, բրինձ և եգիպտացորեն), մրգեր (խուրմա, թուզ, նուռ, սեխ և խաղող), բանջարեղեն, բամբակ, շաքարի ճակնդեղ, շաքարեղեգ և պիստակ (աշխարհի ամենամեծ արտադրողը՝ 2005 թվականին համաշխարհային արտադրանքի 40%-ով), ընկույզ, ձիթապտուղ, համեմունքներ, օրինակ՝ զաֆրան (աշխարհում ամենամեծ արտադրողը)։ Մշակվում է չամիչ (աշխարհի երրորդ ամենամեծ արտադրողը և երկրորդ արտահանողը), թեյ, ծխախոտ, բերբերիս (աշխարհի ամենամեծ արտադրողը) և բուժիչ դեղաբույսեր։ Իրանում աճեցվում է ավելի քան 2000 բուսատեսակ, որոնցից միայն 100-ն է օգտագործվում դեղագործական արդյունաբերության մեջ։ Իրանի բնական բուսական աշխարհի տարածքը չորս անգամ գերազանցում է Եվրոպային։

Ցորենը, բրինձը և գարին երկրի հիմնական գյուղատնտեսական մշակաբույսերն են։  Իրանի հացահատիկի ոլորտը խիստ կանոնակարգված է։  Արտադրողները սուբսիդիաներ են ստանում հումքի ծախսերը ծածկելու համար, ինչպիսիք են պարարտանյութերը և թունաքիմիկատները, ինչպես նաև իրենց մշակաբույսերի գների երաշխավորված աջակցությունը։

**Ցորեն:** 2007 թվականին Իրանն արտահանել է մոտ 600,000 տոննա ցորեն (15 միլիոն տոննա արտադրությունից)։ 2008 թվականին, երաշտի հետևանքով, Իրանը ներմուծել է մոտ 7 միլիոն տոննա ցորեն։

**Բրինձ:** Իրանում բրնձի ընդհանուր արտադրությունը կազմում է տարեկան 2,2 միլիոն տոննա, մինչդեռ տարեկան սպառումը կազմում է մոտ երեք միլիոն տոննա (2008 թվականին)։ Իրանը 2008 թվականին ԱՄԷ-ից, Պակիստանից և Ուրուգվայից ներմուծել է մոտ 630 հազար տոննա բրինձ՝ 271 միլիոն դոլար արժողությամբ և 1,4 միլիոն տոննա բրինձ՝ 2009 թվականին՝ 800 միլիոն դոլարի չափով։ Իրան բրնձի ներմուծումը 2010 թվականին նվազել է 40%-ով։ Իրանն ունի 3800 բրնձի աղացման միավոր (2009 թվականի տվյալով)։ Իրանում բրնձի միջին սպառումը մեկ շնչի հաշվով կազմում է 45,5կգ, ինչը իրանցիներին դարձնում է բրնձի սպառողների 13-րդ հորիզոնականը աշխարհու։ Բրինձն առավելապես արտադրվում է հյուսիսային Իրանում։ Բրինձը երկար տարիներ մշակվել է Իրանի Մազանդարանում և Գիլան նահանգում։ Հյուսիսային նահանգում ինդիկա բրնձի բազմաթիվ տեսակներ, այդ թվում՝ Թարոմ, Գերդեհ, Հաշեմի, Հասանի, Նեդա և Ղարիբ, բուծվել են ֆերմերների կողմից։

**Շաքարավազ:** 2008 թվականին Իրանը ամբողջ երկրում ունեցել է 400,000 տոննայից մինչև 600,000 տոննա շաքարի պակաս։ Վերջին մի քանի տարիների ընթացքում շաքարավազ արտադրող ընկերությունները տուժել են էժան շաքարավազի զանգվածային ներմուծումից, ինչը 2008 թվականին հանգեցրել է շաքարի արդյունաբերության արտադրության կարողությունների 50%-ով անկմանը։ Ներմուծման մաքսատուրքերի բացակայությունը եղել է շաքարավազի ներքին արդյունաբերության այս ձևով տուժելու հիմնական պատճառը։

**Պիստակ:** Իրանը աշխարհի խոշորագույն պիստակ արտադրողն ու արտահանողն է, որին հաջորդում են ԱՄՆ-ը և Թուրքիան։ Նավթից և գորգերից հետո պիստակը Իրանի ամենամեծ արտահանումն է։ 2008 թվականինարտահանվել է մոտ 200,000 տոննա 840 միլիոն դոլարով։ Ավելի քան 350,000 մարդ իր ապրուստը վաստակում է ընկույզից, նրանց մեծ մասը ապրում է հարավ-արևելքում գտնվող անապատային օազիսների ընդարձակ պուրակներում։ Իրանի մասնաբաժինը պիստակի համաշխարհային շուկայում 2010 թվականին հասել է 50 տոկոսի։

**Զաֆրան:** Զաֆրանը մշակվում է երկրի շատ շրջաններում, հյուսիս-արևելքում գտնվող Հյուսիսային Խորասան, Խորասան Ռազավի և Հարավային Խորասան նահանգներն ունեն արտադրության ամենաբարձր տեսակարար կշիռը։ Իրանի զաֆրանն արտահանվում է Արաբական Միացյալ Էմիրություններ, Իսպանիա, Ճապոնիա, Թուրքմենստան, Ֆրանսիա, Իտալիա և ԱՄՆ։ Հյուսիսարևելյան Խորասան Ռազավի նահանգը 2010 թվականին արտահանել է 57 տոննա զաֆրան՝ 156,5 միլիոն դոլար արժողությամբ 41 երկիր։

**Թե:** Թեյի արտադրությունը 2007 թվականին աճել է մինչև 190,000 տոննայի 2004 թվականի 130,000 տոննայի փոխարեն։ Տարեկան 75000 տոննա թեյ է ներկրվում Իրան (2008 թվական)։

**Այգեգործություն:** Չորրորդ պլանի ավարտին (2005-10 թվականներին) արտադրվել է շուրջ 19 մլն տոննա պտուղ-բանջարեղեն։

**Մրգեր:** 2008 թվականին Իրանն արտահանել է ավելի քան 35,000 տոննա ցիտրուսային մրգեր՝ 20,8 միլիոն դոլար արժողությամբ 36 երկիր։ Իրանը հատապտուղների և կորիզավոր մրգերի, հատկապես նռան, արմավի, թուզի և կեռասի խոշորագույն արտադրողներից է աշխարհում։

## Անասնաբուծություն
աջից|մինի|Իրանցի հովիվները քշում են իրենց ոչխարները։ Հյուսիս-արևմտյան Իրան, Ձմեռ 2008 թվական
Երկրի անասնագլխաքանակից ամենաշատը ոչխարներն են, որին հաջորդում են այծերը, խոշոր եղջերավոր անասունները, էշերը, ձիերը, ընտանի գոմեշները և ջորիները։ Թռչնաբուծությունը տարածված է ձվի և մսի արտադրության համար։ Այն ոլորտներից մեկը, որտեղ արտադրական ենթակառուցվածքները զարգանում են արագ տեմպերով, թռչնաբուծությունն է ։  Ներկայումս արդյունաբերության տեսքը ենթարկվել է արմատական փոփոխությունների, որոնց շնորհիվ մատակարարման ամբողջ շղթան կարող է իրականացվել երկրի ներսում։

Անասնաբուծության արտադրությունն աճել է վերջին երեք տարիների ընթացքում՝ հասնելով 11,3 միլիոն տոննայի 2008 թվականին՝ 2007 թվականի 10,6 միլիոն տոննայի փոխարեն, իսկ 2006 թվականին՝ 9,9 միլիոն տոննայի։ Մսի վերամշակման հզորությունը կազմում է 400000 տոննա և 140 արտադրական միավոր (2009 թվականի տվյալններով)։ 2008 թվականին մեկ շնչի հաշվով մսի սպառումը կազմել է 26&nbsp;կգ.:

## Ձկնորսություն
Մուտքը դեպի Կասպից ծով, Պարսից ծոց, Օմանի ծոց և բազմաթիվ գետերի ավազաններ Իրանին հնարավորություն է տալիս զարգացնելու հիանալի ձկնորսություն։ Կառավարությունը առևտրային ձկնորսության վերահսկողությունը ստանձնեց 1952 թվականին։ Պետական պատկանող մեկ ձեռնարկություն՝ Հյուսիսային Շիլաթ ընկերությունը, հիմնադրվել է 1952 թվականին, իսկ երկրորդը՝ Հարավային Շիլաթ ընկերությունը, հիմնադրվել է 1961 թվականին։ Վերջին տարիներին ապօրինի և արտասեզոնային ձկնորսությունը, արդյունաբերական և գյուղատնտեսական աղտոտող նյութերի արտանետումը, մերձկասպյան ափամերձ այլ երկրների կողմից գերձկնորսությունը և այլ անբարենպաստ պայմանները վտանգել են Կասպից ծովի ձկնային պաշարները։ 1990 թվականից մինչև 2004 թվականը Իրանի ընդհանուր տարեկան որսը Կասպից ծովում 98,000 տոննայից նվազել է մինչև 32,533 տոննա, այդ թվում՝ 463 տոննա թառափ, որը տալիս է բարձրորակ խավիար։

Իրանն ունի 1786 կիլոմետր ափամերձ գիծ Պարսից և Օմանի ծոցում։ Այս հարավային ջրերը հարուստ են ձկներով և այլ ծովային ռեսուրսներով։ 2004 թվականին հարավային ափերի որսը կազմել է 299,000 տոննա։ Սա 1976 թվականից ի վեր միջին տարեկան 12,6 տոկոս աճ էր։ Հարավային որսը կամ ուղղակիորեն օգտագործվում է տնային տնտեսությունների և ռեստորանների կողմից, կամ մշակվում և պահպանվում է արդյունաբերության կողմից։ Ձկնաբուծության ենթակառուցվածքի ընդլայնումը երկրին հնարավորություն են տվել տարեկան մոտ 700,000 տոննա ձուկ հավաքել հարավային ջրերից։ Այնուամենայնիվ, նավթի արդյունաբերության և այլ ձեռնարկությունների կողմից աղտոտվածության աճը լուրջ վտանգ է ներկայացնում այս տարածքի ձկնորսական արդյունաբերության համար։

Հեղափոխությունից հետո մեծ ուշադրություն է դարձվել ներքին ջրերից ձուկ արտադրելուն։ 1976 թվականից մինչև 2004 թվականը պետական և մասնավոր հատվածների կողմից ցամաքային ջրերից ստացված միացյալ ծավալը 1100 տոննայից հասել է 110175 տոննայի։

Երկրում մինչև 2008 թվականի վերջը արտադրվել է մոտ 692,000 տոննա ջրային կենդանիներ, որից 236,000 տոննան բուծվել է, իսկ մնացածը՝ ծովից։ Իրանում մեկ շնչին ընկնող ծովամթերքի սպառումը հասել է 8,5 կգ-ից մինչչ 2009 թվականի մարտին 10կգ -ի։

Իրանական խավիարի արտահանումը մինչև 2009 թվականի մարտը հասել է $22 միլիոնի։ Իրանը խավիարի խոշորագույն արտադրողն ու արտահանողն է աշխարհում՝ տարեկան արտահանելով ավելի քան 300 տոննա։

## Անտառային տնտեսություն
2005 թվականին Իրանի անտառային տարածքը կազմել է մոտ 11 միլիոն հեկտար՝ երկրի մակերեսի մոտավորապես 7 տոկոսը։ Համապատասխան տեղումներն ու բարենպաստ կլիման Կասպից ծովի տարածաշրջանում ստեղծել են 1,5 մլն հեկտար խիտ անտառ։ Մնացածը բաշխված է արևմտյան անտառների (3,6 մլն հեկտար), հարավային անտառների (434,000 հա), անապատային անտառների (620,000 հեկտար) և այլ վայրերում ցրված անտառների միջև։ Բնական պաշարների դեպարտամենտի վերահսկմամբ՝ 2004 թվականին Կասպիական անտառները արտադրել են 820,000 խորանարդ մետր փայտանյութ, որի ավելի քան 90 տոկոսը արդյունաբերական օգտագործման համար է։ Ամենամեծ և արժեքավոր անտառային տարածքները գտնվում են Կասպից ծովի տարածաշրջանում և Էլբուրզ լեռների հյուսիսային լանջերում, որտեղ անտառներից շատերը կոմերցիոն շահագործվող են և ներառում են և՛ կարծր և՛ փափուկ փայտանյութեր։ Չնայած անտառներն ու արոտավայրերը պետականացված են, իսկ անտառապատ հողերի 12 տոկոսը անվանականորեն պաշտպանված է, մասնավոր հատվածի կողմից անտառների ոչնչացումը սովորական է։ Անտառների սահմանափակ տարածքները, սխալ կառավարումը և ոչնչացումը ստիպել են Իրանին ներկրել փայտանյութ։ Բացի այդ, անտառային հրդեհները տարեկան ոչնչացնում են 20000 հա անտառային տարած։ 1954-2004 թվականներին Իրանի անտառային հողերի մոտ 41 տոկոսը կորել է։ Իրանի շրջակա միջավայրի վարչության նախկին տնօրենի խոսքով, անտառային տարածքների ոչնչացման տեմպերը կազմում են տարեկան 100 հազար հեկտար։

## Պատմություն
Իրանում գյուղատնտեսությունը երկար պատմություն և ավանդույթ ունի։ Մ.թ.ա. 10000 թվականին այծի ամենավաղ ընտելացումը տեղի է ունեցել Իրանի բարձրավանդակում։ Մ.թ.ա. 5000 թվականին Իրանում գինին արդեն խմորվել է ևմ.թ. 7-րդ դարում առաջին անգամ հողմաղացը հայտնագործվել է հենց Պարսկաստանում։

Դեղձը առաջին անգամ Եվրոպա են հասել Պարսկաստանից, ինչպես ցույց է տալիս նրանց լատինական անվանումը՝ persica: Ինչպես և կակաչները, որոնք նույնպես առաջին անգամ մշակվել են Հին Պարսկաստանում  ինչպես նաև սպանախը։ Սպանախ բառն ինքնին առաջացել է պարսկերեն «اسفناج Esfenaj» բառից։ Չինացիներն այն անվանել են «պարսկական խոտ» դեռ 647 թվականին։ Մ.թ.ա. 400 թվականին Պարսկաստանում օգտագործել են մի պաղպաղակի ձև, և ըստ բազմաթիվ աղբյուրների, դա եղել է թխվածքաբլիթի նախատիպը։

5-րդ դարում Պարսկաստանը նույնիսկ ընտելացված հավի Եվրոպա ներմուծման աղբյուրն էր։ Մ.թ.ա. հինգերորդ դարի կեսերի բանաստեղծ Կրատինուսը (ըստ ավելի ուշ հույն գրողի՝ «Աթենեուսի») օրինակ հավին անվանում է «պարսկական զարթուցիչ»։ Արիստոֆանեսի «Թռչունները» կատակերգության մեջ (մ.թ.ա. 414 թվական) հավը կոչվում է «Մեդիական թռչուն», ինչը մատնանշում է նրա ներմուծումը Պարսկաստանից։

Քյարիզները, որն օգտագործվել է գյուղատնտեսության մեջ ոռոգման համար, պարսկական ավանդույթի ամենանշանակալից և հաջող ձեռքբերումներից է։ Քյարիզները գործածվել են հազարամյակներ առաջ և այժմ էլ օգտագործվում են ժամանակակից Իրանում։

Բամբակի արտադրության և արտահանման վերելքը Իրանը դարձրեց իսլամական խալիֆայության ամենահարուստ շրջանը իններորդ և տասներորդ դարերում։ Այնուամենայնիվ, տասնմեկերորդ դարում ցածր ջերմաստիճանի պատճառով Իրանի տպավորիչ գյուղատնտեսական տնտեսությունը անկում ապրեց՝ վերջ դնելով երկրի գերիշխանությանը։

### Ժամանակակից դարաշրջան
Իրանում ժամանակակից գյուղատնտեսությունը սկիզբ է առել 1820-ական թվականներից, երբ Ամիր Քաբիրը՝ Նասեր ալ-Դին Շահի գլխավոր նախարարը և Իրանում բարեփոխումների և մոդեռնիզմի խորհրդանիշը, մի շարք փոփոխություններ կատարեց ավանդական գյուղատնտեսական համակարգում։ Նման փոփոխությունները ներառում էին փոփոխված սերմերի ներմուծումը և այլ երկրների հետ համագործակցության պայմանագրերի կնքումը։ Առաջին գյուղատնտեսական դպրոցը հիմնադրվել է մոտ հարյուր տարի առաջ, իսկ Գյուղատնտեսական բանկը հիմնադրվել է 1933 թվականին։ Գյուղատնտեսության նախարարությունը ներկայումս վերահսկում և իրականացնում է գյուղատնտեսության ոլորտում կառավարության քաղաքականությունը։

Իրանի 162,2 միլիոն հեկտար հողերից մոտավորապես 19 միլիոն հեկտարը գյուղատնտեսական նշանակության հողեր են։ Սա կազմում է երկրի հողատարածքի 12%-ը։ Իրանում գյուղատնտեսության ոլորտը ներկայումս կազմում է ՀՆԱ-ի 13,9%-ը, իսկ գյուղատնտեսական ապրանքները կազմում են Իրանի ոչ նավթային արտահանման մոտ 30%-ը։

Գյուղատնտեսության ոլորտն Իրանում բախվում է մի շարք մարտահրավերների, որոնցից երկուսը ամենակարևորն են՝ ցածր տեղումները և նավթային եկամուտների տատանումների ազդեցությունը։ Զարմանալի չէ, որ գյուղատնտեսական արտադրությունն ուղղակիորեն կապված է տեղումների քանակի հետ։ Իրանի շրջանների մեծ մասի համեմատաբար չոր կլիման ջրի հասանելիությունը դարձնում է արտադրության կենսական գործոն։ Օրինակ, 2007 թվականին տեղի ունեցած երաշտը վնասել է գյուղատնտեսական արտադրանքը և նվազեցրել է այն մինչև ՀՆԱ-ի 9,3%-ը։

Մյուս ազդեցիկ գործոնը նավթից ստացվող եկամուտներն են։ Պատմականորեն, նավթի բարձր գների և դրա հետևանքով նավթադոլարների անսպասելի աճի ժամանակաշրջաններում ներմուծումն արագորեն արագանում է սպառման գրեթե բոլոր կատեգորիաներում, ներառյալ գյուղատնտեսական ապրանքները։ Սա իր հերթին հանգեցնում է ներքին արտադրության խափանումների և գյուղատնտեսության ոլորտին վնասելուն։ 1973 թվականից հետո նավթի գների աճից հետո գյուղատնտեսական ապրանքների ներմուծումը նույնպես կտրուկ աճել է և զգալի վնաս հասցրել ներքին արտադրությանը։ 1970-1976 թվականներին գյուղատնտեսական ապրանքների ներմուծումն աճել է տարեկան 35%-ով։ Այս փորձը կրկնվել է վերջին մի քանի տարիներին, երբ նավթի գները մեկ բարելի դիմաց 100 դոլարից կամ ավելի էին։ Գյուղատնտեսական ապրանքների ներմուծումն աճել է արագ տեմպերով, և օտարերկրյա ապրանքներն այժմ կազմում են տնային տնտեսությունների սպառման զամբյուղի զգալի մասը։ Վերջին մի քանի տարիների ընթացքում Իրանում գյուղատնտեսական ապրանքների գների զգալի աճ է գրանցվել։ Դա պայմանավորված է ինչպես ներքին պահանջարկի աճով, այնպես էլ ապրանքների համաշխարհային գների աճով։

Իրանի կառավարությունն աջակցում է գյուղատնտեսության ոլորտին մի շարք առումներով։ Ինչպես շատ այլ երկրներ, գյուղատնտեսության ոլորտը մեծապես սուբսիդավորվում է Իրանի կառավարության կողմից ։ Կառավարությունը յուրաքանչյուր տարի երաշխավորում է ֆերմերներից ցորենի գնումը նախապես մասնագիտացված գնով՝ շուկայական գների սեզոնայնությունից պաշտպանելու համար։ Կառավարությունը նաև սուբսիդիաների լայն շրջանակ է վճարում արտադրության մեթոդների բարելավման, պարարտանյութերի և թունաքիմիկատների օգտագործման և գյուղատնտեսական հետազոտությունների համար։ Այնուամենայնիվ, գյուղատնտեսության ոլորտում արդյունավետությունը բարելավելու զգալի հնարավորություններ դեռ կան։ Օրինակ, գյուղացիական տնտեսությունների միայն 10%-ն է համալրված ժամանակակից ոռոգման հարմարություններով, իսկ մնացածը դեռևս մշակվում են հին մեթոդներով։

Գյուղատնտեսական արտադրանքի շուկայական մեխանիզմն առանձնապես զարգացած չէ՝ հաշվի առնելով գյուղատնտեսության ոլորտի ավանդական բնույթը և շուկայական գների վրա կառավարության բազմաթիվ միջամտությունները։ Շուկան հիմնականում բաղկացած է մեծ թվով մանրածախ առևտրականներից, որոնք բերքը գնում են ֆերմերներից փոքր քանակությամբ և բերում շուկայի խոշոր առևտրականներին, որը ժամանակակից շուկաների նախորդող համակարգն է։ Շուկայի արդյունավետությունն ու թափանցիկությունը բարելավելու նպատակով Իրանի կառավարությունը վերջին յոթ տարիների ընթացքում թույլատրել է գյուղատնտեսական ապրանքների առևտուրը Իրանի ապրանքային բորսայում։ Այնուամենայնիվ, հաշվի առնելով գյուղմթերքների գների անմիջական ազդեցությունը մարդկանց առօրյա կյանքի և բարեկեցության վրա, կառավարությունն ակտիվորեն միջամտում է շուկայում՝ սահմանելով գներ, մեծ քանակությամբ ապրանքներ ներմուծելով, որոշակի ապրանքներ սուբսիդավորելով և սահմանափակելով արտահանումը ներքին պահանջարկը ապահովելու համար։

Սուբսիդիաների բարեփոխման ծրագրի իրականացմամբ շատ փորձագետներ հուսով են, որ ոչ միայն կառավարության միջամտությունը և գյուղմթերքների գների խեղումները կկրճատվեն, այլև գյուղատնտեսության ոլորտում հիմնարար վերակառուցում տեղի կունենա։ Կառավարությունը այս ծրագրի շրջանակներում վերջերս քառապատկել է հացի գները։ Բացի այդ, մի շարք այլ ապրանքների գնագոյացումը, որը նախկինում արվում էր կառավարության կողմից, այժմ պետք է թողնվի շուկայական մեխանիզմին։ Ավելի կարևոր է, որ վառելիքի, ջրի և էլեկտրաէներգիայի գները զգալիորեն թանկացել են։ Կառավարությունը դեռևս պահպանել է գյուղատնտեսության գներն ամենացածրը՝ համեմատած կենցաղային և արդյունաբերական սպառողների հետ։ Այնուամենայնիվ, գյուղատնտեսության ոլորտում ոռոգումից մինչև բերքահավաքի անարդյունավետության բարձր մակարդակը ակնկալվում է հիմնովին բարեփոխել։

Իրանի գյուղատնտեսության ոլորտը, ըստ երևույթին, թերզարգացած է և ներդրումների և աճի հսկայական ներուժ ունի ՝ շնորհիվ իր զարմանալիորեն բազմազան կլիմայի, տեղական և տարածաշրջանային շատ բարձր պահանջարկի և կրթված աշխատուժի, որն ընդգրկում է ավելի քան 100,000 մարդ այս ոլորտում։ Գյուղատնտեսության նախկին նախարարի խոսքով ՝ Իրանում անապատներն ընդլայնվում են, Հարավային Ալբորզը և Արևելյան Զագրոսը կդառնան ոչ պիտանի կյանքի համար, և մարդիկ ստիպված կլինեն գաղթել։ Իրանի 75 միլիոն բնակիչներից 45 միլիոնը կհայտնվեն անորոշ պայմաններում։

## Ագրոբիզնես
մինի|250x250փքս|Թեյի ֆերմա լահիջանում բերքահավաքի ժամանակ, Հյուսիսային Իրան:
Այն բանից հետո, երբ 1960-ական թվականներին Իրանը գրեթե ամբողջությամբ ապահովված էր գյուղատնտեսությամբ, 1979 թվականին այն հասավ այն մակարդակին, երբ պարենի 65 տոկոսը պետք է ներմուծվեր։Արտադրողականության նվազման պատճառ է դարձել ժամանակակից պարարտանյութերի օգտագործումը, որոնք ակամայից այրել են իրանական բերրի հողը ։  Հողային բարեփոխումների չլուծված խնդիրները, ավելորդ բերք աճեցնելու համար տնտեսական խթանների բացակայությունը և շահույթի ցածր ցուցանիշները միասին հանգեցրին նրան, որ ավելի շատ ֆերմերներ տեղափոխվեն քաղաքներ։

1979 թվականից առևտրային գյուղատնտեսությունը փոխարինել է կենսապահովման գյուղատնտեսությանը որպես գյուղատնտեսական արտադրության գերիշխող եղանակ։ 1979 թվականի հեղափոխությունը ձգտել է ապահովել սննդամթերքի ինքնաբավությունը՝ որպես Արևմուտքից տնտեսական կախվածության նվազման իր ընդհանուր նպատակի մի մաս։ Հացահատիկի և այլ հիմնական ապրանքների համար պետական բարձր սուբսիդիաները և կառավարական քվոտաներին համապատասխանող ֆերմերների կարճաժամկետ վարկերի և հարկային արտոնությունների ընդլայնումը նախատեսված էր նոր ռեժիմի կողմից՝ խթանելու ինքնաբավությունը։ Սակայն 1987 թվականի սկզբին Իրանը իրականում ավելի շատ կախված էր գյուղատնտեսական ապրանքների ներմուծումից, քան 1970-ականներին։

1997 թվականին Իրանի գյուղատնտեսության ոլորտում արտադրանքի համախառն արժեքը հասել է 25 միլիարդ դոլարի։ 2000 թվականին Շինարարական ջիհադի կազմակերպությունը և գյուղատնտեսության նախարարությունը միավորվել են ազգային օրենսդրությամբ՝ ձևավորելով Գ''յուղատնտեսական Ջիհադի Նախարարությունը''։

1999-2000 թվականների երաշտը հանգեցրել է ՀՆԱ-ի ընդհանուր ծավալի մոտ 4,4% անկմանը և հանգեցրել ոչ նավթային արտահանման կրճատմանը, սննդամթերքի ներմուծման ավելացմանը և գնաճի։ 2003 թվականին Իրանի ոչ նավթային արտահանման մեկ քառորդը կապված է եղել գյուղատնտեսության հետ։ 2004 թվականի գյուղատնտեսական բորսան սկսել է երկրում գյուղատնտեսական ապրանքների և հարակից ապրանքների առևտուրը։ 2004 թվականին Իրանի գյուղատնտեսության ոլորտին բաժին է ընկել ՀՆԱ-ի 11 տոկոսը, իսկ այնտեղ զբաղված էր աշխատուժի մեկ երրորդը։

Գյուղատնտեսության համար պիտանի 123580 քառակուսի կիլոմետր հողատարածքից օգտվելով՝ գյուղատնտեսության ոլորտը Իրանի տնտեսության հիմնական ներդրողներից մեկն է։ Այն կազմում է Իրանի ՀՆԱ-ի գրեթե 13%-ը, զբաղված բնակչության 20%-ը, ոչ նավթային արտահանման 23%-ը, ներքին սպառման սննդամթերքի 82%-ը և սննդի վերամշակման արդյունաբերության մեջ օգտագործվող հումքի 90%-ը (2008 թվականի տվյալներով)։

### Կենտրոնացված տարածքներ
աջից|մինի|250x250փքս|Իրանցի ձկնորսները Մազանդարանի ծովի ափին:
Գյուղատնտեսության հիմնական ուղղություններն են՝

* Գյուղատնտեսության և ագրոարդյունաբերական ծրագրերում ներդրումների համար ֆինանսավորում և ցածր տոկոսադրույքով վարկեր։
* Պարենային ազգային պահանջների ապահովման գործում ինքնաբավության ապահովում.
* Սննդի վերամշակման, փաթեթավորման և ոռոգման ոլորտներում ագրոարդյունաբերական նախագծերի բյուջեներ։
* Գյուղատնտեսական տեխնիկայի և սարքավորումների տրամադրում` շեշտը դնելով տեղական արտադրության վրա` արտաքին պայմանագրերում տեխնոլոգիաների փոխանցումը պարտադիր կետ դարձնելով։ Արտաքին վարկերն ու ներդրումները ագրո հատվածում 2008 թվականին գերազանցել են 500 միլիոն դոլարը։
* Պետական վարկերի հատկացում և ֆինանսավորում ագրոարդյունաբերական ծրագրերի համար։

### Ագրոհամալիրներ
2009 թվականին 700 գյուղատնտեսական համալիրներ էին կառուցվում ամբողջ երկրում 60,000 հեկտար հողատարածքների վրա։ Այս համալիրներում կառուցված են հավի ֆերմաներ, անասնաբուծական, ձկնաբուծական լողավազաններ և ջերմոցներ։

### Մեխանիզացված գյուղատնտեսություն
Իրանում մեքենայացված գյուղատնտեսությունը դանդաղ, բայց կայուն աճ է ունեցել։ Թավրիզի և Արաքի արդյունաբերական օբյեկտները Իրանի խոշորագույն արտադրողներն են գյուղատնտեսության ոլորտի մեքենաների և սարքավորումների համար։ Ոլորտում օգտագործվում է 12000 կոմբայն և 300000 տրակտոր (2007թվականի տվյալներով)։ Թավրիզի տրակտորաշինական ընկերությունը, որը ունի գրեթե 10,000 աշխատող։ Տարեկան արտադրում է 30000 տրակտոր, որոնց մեծ մասն արտահանվում է։ Իրանը 2008 թվականին հայտարարեց ոռոգման և գյուղատնտեսական տեխնիկայի ոլորտում ինքնաբավության մասին։ 2021 թվականի դրությամբ Իրանի գյուղատնտեսության մեքենայացման գործակիցը մեկ հեկտարի համար հասել է 1,65 ձիաուժ։

## Արտադրություն և սպառում
Երկրում կա սննդի արդյունաբերության 22000 միավոր (2009 թվականին)։ Այս ագրեգատների հզորությունը նախաիսլամական հեղափոխության դարաշրջանի 8 միլիոն տոննայի փոխարեն աճել է մինչև 60 միլիոն տոննա։ 2008 թվականին գյուղատնտեսական արտադրանքը կազմել է 108 միլիոն տոննա, ինչը վկայում է 2007 թվականի համեմատ 20 միլիոն տոննա աճի մասին։

### Արտադրություն
Իրանի կառավարության քաղաքականությունը նպատակաուղղված է սննդամթերքի արտադրության մեջ ինքնաբավության հասնելու, և մինչև 2007 թվականը Իրանը հասել է 96 տոկոս ինքնաբավության *հիմնական* գյուղատնտեսական արտադրանքներում։ Սակայն սննդամթերքի պահպանման, վերամշակման, շուկայավարման և սպառման մեջ վատնումը շարունակում է մտահոգիչ մնալ երկրի համար (որոշ աղբյուրների համաձայն՝ արտադրության 30%-ը)։

Ստորև ներկայացված է Իրանի արտադրանքը, որը ներկայացված է ըստ 2007 թվականի խոշորագույն արտադրողների համաշխարհային վարկանիշի՝

Հետևյալ դիրքերը Իրանում ամենակարևոր գյուղատնտեսական ապրանքներն են, որոնք թվարկված են ըստ իրենց Միջազգային ԱՄՆ դոլարի արժեքի

#### 2018 թվականի տվյալներ
* Իրանը եղել է 13-րդ ցորենի համաշխարհային խոշորագույն արտադրողը (14,5 մլն տոննա).
* Իրանը արտադրել է 8,1 մլն տոննա շաքարեղեգ, որն օգտագործվում է շաքարավազի և էթանոլի արտադրության համար,
* Այն աշխարհում լոլիկի 6-րդ խոշոր արտադրողը (6,5 մլն տոննա),
* Կարտոֆիլի 13-րդ խոշորագույն արտադրողն աշխարհում (5,3 մլն տոննա),
* Շաքարի ճակնդեղի 13-րդ խոշորագույն արտադրողն աշխարհում (4,9 մլն տոննա), որը ծառայում է շաքարավազի և էթանոլի արտադրությանը,
* Աշխարհում ձմերուկի 2-րդ խոշոր արտադրողը (4,1 մլն տոննա)՝ զիջելով միայն Չինաստանին,
* Գարի արտադրող 16-րդ ամենախոշոր երկիրը (2,8 մլն տոննա),
* Խնձորի 5-րդ խոշորագույն արտադրողն աշխարհում (2,5 մլն տոննա),
* Սոխ արտադրող 5-րդ երկիրը (2,4 մլն տոննա),
* Վարունգի / թթու վարունգի (2,2 մլն տոննա) 2-րդ խոշորագույն արտադրողն աշխարհում՝ զիջելով միայն Չինաստանին,
* Խաղողի 10-րդ խոշոր արտադրողն է աշխարհում (2 մլն տոննա),
* Նարնջի 10-րդ խոշորագույն արտադրողն էր աշխարհում (1,8 մլն տոննա),
* Սեխի 3-րդ խոշորագույն արտադրողն աշխարհում (1,7 մլն տոննա)՝ զիջելով միայն Չինաստանին և Թուրքիային,
* Խուրմայի 3-րդ խոշորագույն արտադրողն աշխարհում (1,2 մլն տոննա)՝ զիջելով միայն Եգիպտոսին և Սաուդյան Արաբիային,
* Սմբուկ արտադրող աշխարհում 5-րդն երկիրն է (666 հազար տոննա),
* Դեղձ արտադրող ամենախոշոր 7-րդ արտադրողն աշխարհում (645 հազար տոննա),
* Պիստակի համաշխարհային խոշորագույն արտադրողն է (551 հազար տոննա)
* Ընկույզի 3-րդ խոշոր արտադրողն աշխարհում (409 հազար տոննա)՝ զիջելով միայն Չինաստանին և ԱՄՆ-ին,
* Ծիրանի համաշխարհային 3-րդ խոշոր արտադրողը (342 հազար տոննա)՝ զիջելով միայն Թուրքիային և Ուզբեկստանին.
* Սալորի 5-րդ խոշորագույն արտադրողն է (313 հազար տոննա),
* Կիվիի (266 հազար տոննա) 4-րդ խոշորագույն արտադրողն աշխարհում՝ պարտվելով Չինաստանին, Իտալիային և Նոր Զելանդիային,
* Նուշ արտադրող 3-րդն խոշոր երկիրը (139 հազար տոննա)՝ զիջելով միայն ԱՄՆ-ին և Իսպանիային,
* Թեյի 8-րդ խոշոր արտադրողնաշխարհւոմ (109 հազար տոննա),
* Սերկևիլի 4-րդ խոշոր արտադրողն (76 հազար տոննա)՝ պարտվելով Ուզբեկստանին, Թուրքիային և Չինաստանին,
* Արտադրել է 2 մլն տոննա բրինձ,
* Արտադրել է 1,3 մլն տոննա եգիպտացորեն,
* Արտադրել է 525 հազար տոննա հազար և եղերդիկ,
* Արտադրվել է 465 հազար տոննա մանդարին,
* Արտադրել է 445 հազար տոննա կիտրոն,
* Արտադրել է 337 հազար տոննա գազար .
* Արտադրվել է 285 հազար տոննա լոբի,
* Արտադրել է 221 հազար տոննա սիսեռ,
* Արտադրել է 210 հազար տոննա սոյա,
* Արտադրվել է 154 հազար տոննա դդում,
* Արտադրվել է 153 հազար տոննա տանձ,
* Արտադրվել է 137 հազար տոննա բալ

## Արտահանումներ
մինի|Ամոլայում բրնձի արտահանման և առևտրի իրանական տերմինալ
Գյուղատնտեսական արտահանումը 2004-2005 թվականներին կազմել է 1,2 միլիարդ դոլար, իսկ 2007-2008 թվականներին՝ 2,6 միլիարդ դոլար։ Գյուղատնտեսական հիմնական արտահանումները ներառում են թարմ և չոր մրգեր, ընկույզներ, կենդանիների մորթ, վերամշակված մթերքներ, խավիար և համեմունքներ։ Պիստակը, չամիչը, խուրմա և զաֆրանը արժեքի տեսանկյունից առաջին չորս արտահանվող ապրանքներն են։ Տարեկան արտահանվում է մոտ 8 մլն տոննա գյուղմթերք (2008 թվականին)։ Սակայն Իրանի Կենտրոնական բանկի տվյալներով՝ 2008 թվականին արտահանվել է ընդամենը 3,2 միլիոն տոննա «գյուղատնտեսական արտադրանք»՝ 3,2 միլիարդ դոլար ընդհանուր արժեքով, «որը նախորդ տարվա համեմատ աճել է 6,1 տոկոսով»։ Գյուղատնտեսական և պարենային ապրանքների արտահանումը 2012-13 թվականներին, որն ավարտվել է մարտի 21-ին, կազմել է 5,2 մլրդ դոլար։

### Սննդամթերք
Իրանի սննդի արդյունաբերության մեջ ընդհանուր առմամբ աշխատում է 12 198 ձեռնարկություն կամ արդյունաբերական հատվածի բոլոր ձեռնարկությունների 12%-ը։ Ոլորտում աշխատում է նաև մոտավորապես 328,000 մարդ կամ արդյունաբերության ոլորտի ողջ աշխատուժի 16,1%-ը։ Իրանը 2007 թվականին արտահանել է 736 միլիոն դոլարի պարենամթերք, իսկ 2010 թվականին՝ 1 միլիարդ դոլարի (~ 600,000 տոննա)։ Զովացուցիչ ըմպելիքները, հանքային ջուրը, թխվածքաբլիթը, շոկոլադը, հրուշակեղենը, ուտելի յուղը, կաթնամթերքը, կոնսերվացված մթերքները և մրգերը, ջեմն ու դոնդողը, մակարոնեղենը, մրգային հյութն ու խմորիչը արտահանվել են՝ Իրաք, Աֆղանստան, Թուրքմենստան, Տաջիկստան և Կենտրոնական Ասիայի այլ երկրներ արտահանվող հիմնական ապրանքներից։, Ռուսաստան, Ուկրաինա, Բելառուս, Պակիստան, Սաուդյան Արաբիա, Քուվեյթ, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ, Կատար, Օման, Սիրիա, Գերմանիա, Իսպանիա, Նիդեռլանդներ, Ֆրանսիա, Կանադա, Վենեսուելա, Ճապոնիա, Հարավային Կորեա և Թուրքիա։

## Կառավարության քաղաքականություն
Տեսականորեն Իրանի գյուղատնտեսական քաղաքականությունը նպատակ ունի աջակցել ֆերմերներին և խրախուսել ռազմավարական նշանակություն ունեցող մշակաբույսերի արտադրությունը։ Քաղաքականությունը երկակի է՝ նախ՝ որոշակի մշակաբույսեր ձեռք բերել երաշխավորված գներով և երկրորդ՝ խրախուսել կոնկրետ մշակաբույսերի արտադրությունը գյուղացիական տնտեսությունների սուբսիդավորման միջոցով։ Գյուղացիական տնտեսություններից երաշխավորված գներով գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ձեռքբերման քաղաքականությունը գործի է դրվել 1989 թվականի բերքահավաքային տարում։ Միջին հաշվով, երաշխավորված գները վերջին 15 տարիների ընթացքում աճել են գնաճի տեմպերով։ Հիմնական մշակաբույսերի համար սուբսիդավորման անհատական մակարդակները, սակայն, տարեկան տարբեր են։

1990-ականներին և 2000-ականների սկզբին կառավարության գյուղատնտեսական պլանավորումը միայն աննշան հաջողություն է ունեցել։ Ըստ կառավարության տվյալների, 1990-ականների ընթացքում, որը համընկնել է Իսլամական Հանրապետության առաջին երկու տնտեսական ծրագրերի հետ, իրականացվել է այդ ծրագրերով նախատեսված գյուղատնտեսության արդիականացման միայն 40,5 տոկոսը, և իրականացվել է կառավարության և մասնավոր հատվածի ֆինանսական պարտավորությունների միայն 40,2 տոկոսը։

Քանի որ ցորենը համարվում է Իրանի ռազմավարական առումով ամենակարևոր բերքը, այն ստացել է ամենամեծ սուբսիդիաները, և դրա արտադրությունը 1990 թվականից մինչև 2005 թվականը աճել է ամենաարագ տեմպերով։ 2003 թվականից մինչև 2004 թվականը ցորենի սուբսիդիաներն աճել են 17,2 տոկոսով՝ հասնելով 1,5 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի ռեկորդային ցուցանիշի։ 1981-2004 թվականներին ցորենով մշակվող տարածքը մնացել է կայուն՝ 5 միլիոն հեկտար, սակայն ցորենի արտադրությունը 5,7 միլիոնից հասել է ավելի քան 11 միլիոն տոննայի։

1990 թվականից սկսած կառավարությունն ընդլայնել է իր գյուղատնտեսության աջակցության ծրագրերը՝ ներառելով հիմնական գյուղատնտեսական մշակաբույսերի գնման երաշխավորված գին, սուբսիդիաներ, բարենպաստ տոկոսադրույքներ, պետական ներդրումներ և բարենպաստ արտաքին առևտրային քաղաքականություն։ Հիմնականում ներքին գյուղատնտեսությանը պետական աջակցության պատճառով 1989-2003 թվականներին ցորենի, շաքարավազի և կարմիր մսի ներմուծման ծավալները նվազել են համապատասխանաբար 77,7 տոկոսով, 39,6 տոկոսով և 88,2 տոկոսով։ Միաժամանակ, գյուղատնտեսության արտահանման արժեքը 1989 թվականին 461,5 միլիոն ԱՄՆ դոլարից 2004 թվականին աճել է մինչև 1,7 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ Այնուամենայնիվ, նույն ժամանակահատվածում սննդամթերքի և կենդանի կենդանիների ընդհանուր ներմուծումը 1,37 միլիարդ ԱՄՆ դոլարից աճել է մինչև 2,65 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։

### Ներմուծում
Նախկինում Իրանի մասնավոր հատվածը ապահովել է երկիր հացահատիկային և յուղային մշակաբույսերի ներմուծման հիմնական մասը, սակայն 2012 թվականից ի վեր կառավարությունն ակտիվացրել է իր գործունեությունը Պետական Առևտրային Կորպորացիայի միջոցով։ Այլ նշանավոր հաստատություններ են Անասնաբուծության Լոգիստիկ Ընկերությունը և Հացահատիկի Առևտրի Պետական Գործակալությունը։

Մահմուդ Ահմադինեժադի նախագահության ընթացքում 2005-2013 թվականներին գյուղատնտեսական ապրանքների ներմուծումն արագորեն ավելացել է և հասել 13,214 միլիարդ դոլարի, մինչդեռ գյուղատնտեսական ապրանքների ներմուծումը 2004 թվականին կազմել է 3,5 միլիարդ դոլար։

2015 թվականի դրությամբ Իրանը եղել է ցորենի, գարու և բրնձի աշխարհի առաջատար չորս գնորդների շարքում է և շաքարի հումքի 10 խոշորագույն ներմուծողներից մեկը։ Ներկրված ցորենի մի մասը վերավաճառվել է Իրանի կառավարության ֆերմերային գնումների սխեմային շահույթով ցորենի և գարու ներմուծման մաքսատուրքերի բացակայության պատճառով, այդպիսով արհեստականորեն ավելացնելով ներմուծումը ներքին արտադրության հաշվին։

### Արդյունաբերության ստանդարտներ
Իրանը ստորագրել է երկկողմ արձանագրություններ, որոնք ստանդարտներ են սահմանում ներմուծվող գյուղատնտեսական արտադրանքի բազմաթիվ տեսակների, այդ թվում՝ մսի և ցորենի համար։ Արձանագրությունները սովորաբար քննարկվում են յուրաքանչյուր երկրում առանձին։

Իրանի մաքսատունը և Իրանի անասնաբուժական կազմակերպությունը ներմուծվող պարենային ապրանքների, այդ թվում՝ կաթնամթերքի հսկողություն իրականացնող մարմիններն են։

Մսի ներմուծման համար անհրաժեշտ է գրավոր թույլտվություն Առևտրի և Գյուղատնտեսական Ջիհադի նախարարություններից։ Իրանի կառավարությունը պնդում է շիա հոգևորականների ներկայությունը և անասնաբուժական կազմակերպության ստուգումները անասնաբուծության ցանկացած սպանդի ժամանակ։

2002 թվականին ստեղծված *«Codex» սննդամթերքի հանձնաժողովը* պատասխանատու է ստանդարտների, որակի և առողջապահական կանոնակարգերի սահմանման և մշակման համար։

### Բույսերի պաշտպանության կազմակերպություն
Բույսերի պաշտպանության կազմակերպությունը պատասխանատու է բոլոր տեսակի բույսերի և դրանց մասերի արտահանման և ներմուծման լիցենզիաների տրամադրման համար՝ ներառյալ սոխուկները, կտրոնները, արմատները, պտուղները, տնկիները և սերմերը, ինչպես նաև լիցենզիաների տրամադրումը, որոնք ունեն բացառապես տեխնիկական բնույթ՝ բոլոր տեսակի թունաքիմիկատների, թունաքիմիկատների և բուսական հորմոնների ներմուծման, արտահանման, արտադրության, փոխակերպման և փաթեթավորման համար։

### Հետազոտություն և զարգացում
2005 թվականին Իրանի առաջին գենետիկորեն ձևափոխված (GM) բրինձը հաստատվել է ազգային իշխանությունների կողմից և կոմերցիոնորեն աճեցվում է մարդկանց սպառման համար։ Բացի ԳՁ բրնձից, Իրանը լաբորատորիայում արտադրել է մի քանի ԳՄ բույսեր, օրինակ՝ միջատներին դիմացկուն եգիպտացորեն; բամբակ, կարտոֆիլ և շաքարի ճակնդեղ, թունաքիմիկատների դիմացկուն կանոլա, աղիության և երաշտի դեմ դիմացկուն ցորենը, ինչպես նաև հիվանդություններից դիմացկուն եգիպտացորենը և ցորենը։ Այնուամենայնիվ, չնայած գենետիկորեն մոդիֆիկացված սննդամթերքի և բիոտեխնոլոգիական արտադրանքի արտադրության կառավարության սահմանափակումների շուրջ հակասություններին, Իրանը տարեկան 5 միլիարդ դոլարի գենետիկորեն ձևափոխված մշակաբույսեր է ներմուծում թուլացած օրենքների պատճառով (2015)։

Իրանում գյուղատնտեսական ոլորտներում տարբեր շարունակական հետազոտություններ կան, որոնք հիմնականում կենտրոնացած են տեղական խնդիրների և պահանջների վրա։ Իրանը նաև ունի շատ կենտրոնացված և ինտենսիվ նանոտեխնոլոգիաների հետազոտական ծրագիր գյուղատնտեսական կիրառությունների համար։

## Կլիմայի փոփոխության հետևանքները
Կլիմայի փոփոխության հետևանքները Իրանի գյուղատնտեսության համար արդեն ակնհայտ են։ 2002 թվականից ի վեր գյուղատնտեսության ոլորտի մասնաբաժինը ՀՆԱ-ի ընդհանուր ծավալում նվազել է ավելի քան 9%-ով։ ներկայումս ցորենը Իրանում աճեցվող հիմնական մշակաբույսն է, քանի որ այն կազմում է գյուղատնտեսական արտադրանքի ընդհանուր արտադրության մոտ 67%-ը։ Չնայած ներկայիս բերքը համեմատաբար կայուն է, Մազենդերանի, Խուզեստանի և Արևելյան Ադրբեջանի շրջաններում կատարված մոդելավորումը ցույց է տալիս, թե ինչպես ջերմաստիճանի բարձրացումը և տեղումների նվազումը կարող են նվազեցնել բերքատվությունը։ Այս երեք նահանգներին բաժին է ընկնում Իրանում ցորենի արտադրության մոտավորապես 20%-ը, բայց բոլորն էլ ունեն բոլորովին այլ երկրաբանական և կլիմայական առանձնահատկություններ։ Սիմուլյացիաները ցույց տվեցին, որ Մազենդերանի և Խուզեստանի ավելի տաք շրջանները հատկապես ենթակա են կլիմայի փոփոխության, համապատասխանաբար 7-45% և 7-54% եկամտաբերության նվազմամբ։ Արևելյան Ադրբեջանի ավելի ցուրտ նահանգը միակն էր, որը պոտենցիալ ավելացրել է բերքատվությունը կլիմայի վերահաս փոփոխության պատճառով (0-16%-ով)։

Եվս մեկ խնդիր, որը կապված է Իրանի գյուղատնտեսության հետ, ջրի օգտագործման արդյունավետությունն է։ Ջրի մատչելիության նվազման հետևանքները կարող են կարևոր նշանակություն ունենալ այս հատվածի համար, որը ներկայումս կազմում է ջրի սպառման մոտավորապես 90%-ը։ Պատմականորեն դա արդեն խնդիր է դարձել, երբ 90-ականների վերջին երաշտները հանգեցրել են ավելի քան 10 միլիարդ դոլարի գյուղատնտեսական խոշոր կորուստների։ Հաշվի առնելով, որ ուսումնասիրությունները կանխատեսում են տարեկան 35% տեղումների հավանական նվազում, գյուղատնտեսության համար մատչելի ջրի պաշարները կարող են զգալիորեն նվազել։ Սա հատկապես խնդրահարույց է գյուղատնտեսության ոլորտում ջրի անբավարար արտադրողականության պատճառով, որը ներկայումս կազմում է մոտ 33%։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
; Միջազգային կազմակերպություններ

* Համաշխարհային բանկի զեկույցը Իրանի գյուղատնտեսության մասին (1994)
* - AՊԳԿ-Իրանի գյուղատնտեսության ոլորտի Վիճակագրություն 
** Իրանական գյուղատնտեսական արտադրանքի համեմատությունը մնացած աշխարհի հետ ՄԱԿ-ի ՊԳԿ-ում
** Իրանի ձկնորսության վիճակագրությունը 2003 թվականին 
** Իրանում պարարտանյութերի օգտագործման վիճակագրությունը ՊԳԿ կայքում

; Կառավարության կայքեր

* Իրանի գյուղատնտեսական ջիհադի նախարարություն 
* Գյուղատնտեսության և հողերի ռացիոնալ օգտագործման վարչություն
* Տարեկան ակնարկներ-- Իրանի Կենտրոնական բանկի հաշվետվությունները, ներառյալ Իրանում գյուղատնտեսության վիճակագրությունը և սուբսիդավորվող գների ցուցակները։
* 

; Մասնագիտացված հաշվետվություններ
* Հակիրճ տեղեկատվություն Իրանի գյուղատնտեսության մասին (2008)
* Իրանի ագրոբիզնեսի մասին զեկույց (50-page, 2010-report)
* Չորացրած վերամշակված սնունդ Իրանում (50-page, 2010-report)

; Հոդվածներ
* Ձկնորսության ժամանակացույցը իրանական ջրերում
* Iran/Economy/fisheries/Iran fisheris1.shtm Իրանի Ձկնորսություն

; Ընդհանուր
* Գյուղատնտեսությունն Իրանում - Encyclopædia Iranica
* Իրանական ջրերի բացառիկ տնտեսական գոտի
* Ա նտառային պետական ծառայություն
* Իրանի հողագետների միություն
* Կենսատեխնոլոգիաների ուսումնասիրման կենտրոն, Թեհրան 
* Իրանի գյուղատնտեսական գիտական տեղեկատվության և փաստաթղթավորման Կենտրոն

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Իրան
Կատեգորիա:Իրանի տնտեսություն