Ռուսական հարվածներ ուկրաինական ենթակառուցվածքներին (2022-ից մինչ օրս)

Ռուսաստանը իր ներխուժման շրջանակներում հրթիռային և անօդաչու սարքերի հարվածներ է հասցրել Ուկրաինա էներգետիկայի դեմ։ 2022 թվականից հարվածները թիրախավորել են մարտի դաշտից դուրս գտնվող քաղաքացիական տարածքները, հատկապես կարևոր ուժային ենթակառուցվածքները, ինչը համարվում է ռազմական հանցագործություն։ 2024 թվականի կեսերին երկիրն ուներ նախապատերազմյան էլեկտրաէներգիայի արտադրության հզորությունների միայն մեկ երրորդը, իսկ գազամատակարարման և կենտրոնացված ջերմամատակարարման որոշ համակարգեր շարքից հանվել էին։

2022 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Ռուսաստանը 84 թևավոր հրթիռներից և 24 պարեկող անօդաչու թռչող սարքերից բաղկացած ալիքով հարձակվել է էլեկտրացանցերի վրա ամբողջ Ուկրաինայում, ներառյալ Կիևում։ Հետագա հարվածները հասցրվել են ուկրաինական ենթակառուցվածքներին՝ սպանելով ու վիրավորելով շատերին և լրջորեն ազդելով էներգիայի բաշխման վրա: ըստ Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկիի, նոյեմբերի 19-ին երկրի էլեկտրացանցերի գրեթե կեսը շարքից դուրս է եկել, իսկ 10 միլիոն ուկրաինացիներ մնացել են առանց էլեկտրականության։ Դեկտեմբերի կեսերին Ռուսաստանը ավելի քան 1000 հրթիռ և անօդաչու թռչող սարք է արձակել Ուկրաինայի էներգետիկ ցանցի ուղղությամբ։

Ցուրտ ձմռան ամիսներին ուկրաինացիներին էլեկտրաէներգիայից և ջեռուցումից միտումնավոր զրկելը երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր երկրի առողջության դեմ ուղղված ամենամեծ հարձակումն է։ Էլեկտրակայանների վրա հարձակումները մեծ տնտեսական և գործնական ծախսեր են պատճառել Ուկրաինային։ Մեծ Բրիտանիայի պաշտպանության նախարարությունը հայտարարել է, որ հարվածները նպատակ են ունեցել բարոյալքել բնակչությանը և ստիպել Ուկրաինայի ղեկավարությանը կապիտուլյացիայի ենթարկել։

Հարվածները դատապարտել են արևմտյան խմբավորումները, Եվրոպական հանձնաժողովը դրանք որակել է որպես «բարբարոսություն», իսկ ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղար Ենս Սթոլթենբերգը դրանք անվանել է «սարսափելի և քաոսայիյն»։ Նախագահ Զելենսկին հարվածները որակել է որպես «բացարձակ չարիք» և «ահաբեկչություն»։ Միջազգային քրեական դատարանը (ՄՔԴ) մեղադրել է չորս ռուս պաշտոնյաների ռազմական հանցագործությունների համար՝ կապված քաղաքացիական ենթակառուցվածքների վրա հարձակումների հետ, այդ թվում՝ պաշտպանության նախկին նախարար Սերգեյ Շոյգուին և Գլխավոր շտաբի պետ Վալերի Գերասիմովին։

## Նախապատմություն
ձախից|մինի|Հրթիռային հարված Կիևի հեռուստաաշտարակին, 2022 թվականի մարտի 1։
Պատերազմի առաջին շաբաթներին Ռուսաստանը ռմբակոծել է ինչպես տեղեկատվական ենթակառուցվածքին, այնպես էլ վառելիքի օբյեկտները։ 2022 թվականի փետրվարի վերջին Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարությունը հավաստիացրել է, որ իր զորքերը չեն թիրախավորում ուկրաինական քաղաքները, այլ որ իր գործողությունները սահմանափակվում են ուկրաինական ռազմական ենթակառուցվածքի վրա հարվածներով և նպատակ ունենք որպեսզի դրանք դառնան անգործունակ։ Նախարարությունը պնդել է, որ խաղաղ բնակչությանը սպառնացող վտանգներ չկան։ Դրանից հետո ամիսներ շարունակ Ռուսաստանը շարունակել է հարվածներ հասցնել ուկրաինական ենթակառուցվածքներին, ինչպիսիք են երկաթուղիները, վառելիքի պահեստները և կամուրջները՝ խոչընդոտելով զենքի առաքումը առաջնագիծ։

Հոկտեմբերի 6-ին ուկրաինացի զինվորականները հայտնել են, որ ընդհանուր առմամբ ռուսական ուժերի կողմից գործարկվել է 86 Շահեդ 136 կամիկաձե անօդաչու թռչող սարք, իսկ սեպտեմբերի 30-ից հոկտեմբերի 6-ը ուկրաինական ուժերը ոչնչացրել են այդ ժամանակահատվածում արձակված 46-ից 24-ը։

Ուկրաինայի հետախուզության գլխավոր վարչության տվյալներով՝ ռուսական զորքերը Կրեմլից հրաման են ստացել նախապատրաստվել հոկտեմբերի 2-ին և 3-ին Ուկրաինայի քաղաքացիական ենթակառուցվածքներին զանգվածային հրթիռային հարվածներին։

## Ժամանակացույց
### 2022 թվականի սեպտեմբեր
Ռուսական ուժերը սեպտեմբերի 14-ին մինչև ութ թևավոր հրթիռներով հարվածել են Կրիվի Ռիգի մատույցներում գտնվող Կարաչուն ամբարտակին՝ վնասելով դարպասները, հիդրո-մեխանիկական սարքավորումները, կռունկը և վարչական շենքերը և առաջացնելով Ինհուլեց գետի ափերից դուրս գալ։ Վերլուծաբաններն ասում են, որ նման հարձակումները նպատակ են ունեցել ճնշել ուկրաինական բնակչության դիմադրությունը, և այս մեկը հատուկ փորձել է վնասել ուկրաինական պոնտոնային կամուրջները։ Մոտ 112 տուն ջրի տակ է անցել, և քաղաքային երկու ռայոններում տարհանվել է մինչև վնասը չեզոքացվելը։

### 2022 թվականի հոկտեմբեր
#### Հոկտեմբերի 10
մինի|Ուկրաինայի քաղաքներին հոկտեմբերի 10-ի հրթիռային հարվածների քարտեզ
[մինի|Հրդեհներ Կիևի [Ջերմաֆիկացում|համակցված ջերմաէլեկտրակայանում 2022 թվականի հոկտեմբերի 10-ին ռուսական հրթիռային հարվածներից հետո]]
2022 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Ռուսաստանը հարձակվել է Ուկրաինայի վրա 84 թևավոր հրթիռներով և 24 պարեկող անօդաչու թռչող սարքերով: Ռուսական հրթիռները հարվածներ են հասցրել Ուկրաինայի 14 շրջաններին, որոնց թիրախը եղել է մայրաքաղաք Կիևը: Պայթյուններ են գրանցվել Լվովում, Տերնոպիլում և Ժիտոմիրում, Դնեպրը և Կրեմենչուգը և Խարկովը։ Հրթիռները թիրախավորել են հիմնական էներգետիկ ենթակառուցվածքները և ռազմական հրամանատարական օբյեկտները, սակայն հրթիռները հարվածել են նաև քաղաքացիական տարածքներին, ներառյալ համալսարանը և մանկական խաղահրապարակը Կիևում։ Ուկրաինայի էներգետիկայի նախարար Գերման Գալուշչենկոն հայտարարել է, որ հարձակումների հետևանքով վնասվել է Ուկրաինայի էներգետիկ ենթակառուցվածքների մոտ 30%-ը։ Ukrenergo-ն հայտնել է, որ որոշ քաղաքներում և բնակավայրերում էլեկտրամատակարարման ընդհատումներ են եղել։

Կիևի քաղաքապետ Վիտալի Կլիչկոն հայտնել է, որ մի քանի պայթյուններ են տեղի ունեցել Շևչենկովսկի և Սոլոմյանսկի շրջանում: Ներքին գործերի նախարարության ղեկավարի խորհրդական Անտոն Հերաշչենկոն ասել է, որ հրթիռներից մեկը խոցվել է Միխայլո Հրուշևսկու հուշարձանի մոտ։ Ժամը 8։18-ի սահմաններում հրթիռը հարվածել է Կիևի ապակե կամրջին։

Պայթյունները վնասել են Կիևի կենտրոնական երկաթուղային կայարանը, սակայն կայանը շարունակել է աշխատել։ Մետրոյի գնացքները դադարեցրել են աշխատանքը, իսկ Կիևի մետրոյի ստորգետնյա թունելները դարձել են քաղաքացիների ապաստարաններ։

Հարվածները վնասել են Ուկրաինայի մշակութային և կրթական շենքերը, այդ թվում՝ Կիևի Տարաս Շևչենկոյի անվան ազգային համալսարանը, Խանենկոյի թանգարանը, Տարաս Շևչենկոյի ազգային թանգարանը և մի շարք այլ թանգարաններ։
[մինի|Բնակելի շենք [Զապորիժիա|Զապորոժժիայում գործադուլից հետո]]
Զապորոժժիա քաղաքում ավերվել է բնակելի շենք, վնասվել է մանկապարտեզը։

Լվովի էներգետիկ օբյեկտներին հրթիռային հարվածների արդյունքում քաղաքը հոսանքազրկվել է։ Տաք ջուրը դադարել է հոսել նաև բազմաբնակարան շենքերում։

Երեք հարված է հասցվել Խարկովի էլեկտրացանցին: Որոշ շրջաններում անջատվել է ջուրն ու էլեկտրականությունը։

Դնեպրի կենտրոնում հայտնաբերվել են քաղաքի ծայրամասում գտնվող արդյունաբերական վայրում սպանված մարդկանց դիեր։

Գործադուլներ են իրականացվել Խմելնիցկիի և Ժիտոմիրի, ինչպես նաև Իվանո-Ֆրանկովսկի, Տերնոպոլի, Սումիի և Պոլտավայի շրջաններում։ Պոլտավայում խափանվել է էլեկտրաէներգիայի և ջրի մատակարարումը, իսկ տարածաշրջանում հոսանքազրկումներ են եղել։

#### Հոկտեմբերի 11–31
մինի|Կիևին ռուսական հրթիռային հարվածների հետևանքով խաղաղ բնակիչներ են զոհվել և մեքենաներ ոչնչացվել, 10 հոկտեմբերի 2022թ
Հոկտեմբերի 11-ին Կիևում հրթիռային հարվածների հետևանքով զոհվել է 7 մարդ, վիրավորվել՝ 49-ը։ Կիևի մետրոյի ստորգետնյա կայանների մեծ մասը շարունակում էր գործել որպես ռումբերի ապաստարաններ։ Հրդեհներ են բռնկվել վեց մեքենաներում, վնասվել է ավելի քան 15 ավտոմեքենա։

Հոկտեմբերի 14-ին Samsung Electronics-ը հաստատել է, որ իր ուկրաինական մասնաճյուղը փոքր վնաս է կրել, երբ հրթիռը պայթել է Լվա Տոլստոհո փողոցի 101 աշտարակի գրասենյակի մոտ, զոհեր և վիրավորներ չեն եղել։ Ռուսական հրթիռը վնասել է Կիևում Գերմանիայի հյուպատոսությունը, շենքի դատարկ լինելու պատճառով զոհեր չեն գրանցվել։

Հոկտեմբերի 17-ին Կիևում անօդաչու թռչող սարքի հարձակման հետևանքով չորս խաղաղ բնակիչ է զոհվել։ Զապորոժժիայի շրջանում հինգ մարդ է զոհվել, ութը վիրավորվել են։

Հոկտեմբերի 18-ին ուկրաինական ենթակառուցվածքներին հրթիռային հարվածների ալիքը առաջացրել է հոսանքազրկումներ՝ 1162 քաղաքներում և գյուղերում: Նախագահ Զելենսկին ասել է, որ Ուկրաինայի էլեկտրակայանների 30%-ը չի գործում։

Հոկտեմբերի 22-ին Ռուսաստանը 33 թևավոր հրթիռ է արձակել Ուկրաինայի էլեկտրացանցերի դեմ։ Ուկրաինայի ռազմաօդային ուժերի հրամանատարությունը հայտնել է, որ 18 հրթիռը խոցվել է։ Ukrenergo-ն հայտարարել է, որ «վնասի մասշտաբները համեմատելի են կամ կարող են գերազանցել հոկտեմբերի 10-12-ի հարձակման հետևանքները»: Հրթիռային հարվածների հետևանքով հոսանքազրկվել է 1,5 միլիոն ուկրաինացի։

Հոկտեմբերի 27-ին հրթիռային հարվածներն էլ ավելի նվազեցրին երկրի էներգետիկ հզորությունը, ինչը հանգեցրել է Կիևի, Ժիտոմիրի և Չենսկիի և հյուսիսային Չեռնիգովի շրջանների հոսանքազրկման ժամկետների երկարացմանը։

Հոկտեմբերի 31-ին Ուկրաինայի էներգահամակարգին հերթական զանգվածային հրթիռային հարվածի հետևանքով կիևցիների մոտ 80 տոկոսը մնացել է առանց ջրագծի։

### 2022 թվականի նոյեմբեր
մինի|Հրդեհ Կիևի մարզի ենթակառուցվածքում
Նոյեմբերի 15-ին ռուսական ուժերը արձակել են 100 հրթիռ և անօդաչու թռչող սարք՝ ուղղված Ուկրաինայի էներգետիկ ենթակառուցվածքին։ Նախագահ Զելենսկին ասել է, որ ուկրաինական հակաօդային պաշտպանությունը խոցել է մոտ 70-ը։ Սև ծովից արձակվել են 3M-54 Կալիբր հրթիռներ։

Նոյեմբերի 17-ին Ռուսաստանը մի շարք հրթիռային հարվածներ է հասցրել ուկրաինական գազի արդյունահանման օբյեկտներին և Պիվդենմաշ հրթիռային գործարանին։ Պայթյուններ են գրանցվել Կիևում, Օդեսայում, Զապորոժժիայում և Խարկովում։
մինի|Արբանյակային գիշերային սենսորային տեսարան Ուկրաինայի և շրջակայքի 2022 թվականի նոյեմբերի 24-ի գիշերը, որը ցույց է տալիս էլեկտրաէներգիայի անջատումը
Նոյեմբերի 23-ին Ուկրաինայի զինված ուժերը հայտնել են, որ ռուսական 70 հրթիռներից մոտ 51-ը որսացել են հակաօդային պաշտպանության կողմից։ Կիևի քաղաքապետ Վիտալի Կլիչկոն ասել է, որ Կիև արձակված 31 հրթիռներից մոտ 21-ը խոցվել են։ Հրթիռները թիրախավորել են քաղաքացիական էներգետիկ ենթակառուցվածքները, ինչպես նաև հարվածել են բնակելի թաղամասերին և հիվանդանոցներին՝ սպանելով առնվազն վեց մարդու: Հրթիռներից մեկը խոցել է Վիլնյանսկի հիվանդանոցի ծննդատանը, ինչի հետևանքով մահացել է նորածին երեխա։ Էլեկտրական ցանցերի վրա հարձակումների պատճառով հարևան Մոլդովայի կեսից ավելին զրկվել է էլեկտրաէներգիայից։

### 2022 թվականի դեկտեմբեր
Դեկտեմբերի 5-ին Ուկրաինայի վարչապետ Դենիս Շմիհալը հայտարարել է, որ ռուսական հրթիռները հարձակվել են Կիևի, Վիննիստիայի և Օդեսայի շրջանների էներգետիկ օբյեկտների վրա, ինչը դադարեցրել է Օդեսայի ջրամատակարարումը: Նիկոլաևում էլեկտրամատակարարման ընդհատումների պատճառով տուժել են հարակից շրջանները։ Զապորոժյեում հրթիռակոծության հետևանքով զոհվել է առնվազն երկու մարդ, ևս երեքը վիրավորվել են, այդ թվում՝ մեկ երեխա։

Դեկտեմբերի 10-ին Ուկրաինայի յոթ շրջաններ հարձակման են ենթարկվել «Շահեդ» կամիկաձե անօդաչու թռչող սարքերով, որոնք վնասել են Օդեսայի էլեկտրացանցը՝ առանց էլեկտրականության թողնելով 1,5 միլիոն բնակչ։ Չնայած էլեկտրաէներգիայի վերականգնմանը՝ շուրջ 300,000 մարդ մնացել է առանց էլեկտրականության։

Դեկտեմբերի 16-ին Ռուսաստանը ավելի քան 70 հրթիռ է արձակել՝ ուղղված ուկրաինական ենթակառուցվածքներին։ Կրիվի Ռիհում երեք մարդ է զոհվել այն բանից հետո, երբ մեկ հրթիռը հարվածել է բնակելի թաղամասին: Ուկրաինայի էներգետիկայի նախարար Գերման Գալուշչենկոն հայտարարել է, որ հարձակման են ենթարկվել ինը էլեկտրակայաններ, որոնք առաջացրել են էներգիայի պակասի: Փակվել է նաև Կիևի մետրոն։

Դեկտեմբերի 19-ին, տեղական ժամանակով ժամը 02:00-ի սահմաններում, ռուսական անօդաչու թռչող սարքերի ալիքը՝ ինքնապայթեցման լիցքերով, Կիևում և Ուկրաինայի այլ քաղաքներում հարձակվել է կրիտիկական ենթակառուցվածքների օբյեկտների վրա: Ukrenergo էլեկտրացանցային համալիրի օպերատորը հայտնել է, որ չնայած դրանց մեծ մասը խոցվել են զենիթային հրթիռներով, մի քանի էներգետիկ օբյեկտներ տուժել են։

Դեկտեմբերի 29-ին Ուկրաինայի զինված ուժերը հայտարարել են, որ ռուսական 69 հրթիռներից 54-ը որսացել են, այդ թվում՝ 16-ը Կիևի, 21-ը՝ Օդեսայի ուղղությամբ։ Առնվազն երեք խաղաղ բնակիչ վիրավորվել է Կիևում։

Դեկտեմբերի 31-ին Ռուսաստանը հրթիռային հարվածներ է հասցրել Ուկրաինային, ինչի հետևանքով զոհվել է մեկ և վիրավորվել առնվազն մեկ տասնյակը, այդ թվում՝ օտարերկրյա լրագրող: Ուկրաինայի բանակի ղեկավար Վալերի Զալուժնին ասել է, որ 20 հրթիռներից 12-ը խոցվել են հակաօդային պաշտպանության կողմից, սակայն որոշ հռթիռներ վնաս են հասցրել Կիևի հյուրանոցին և մեկուսի տանը: Ուկրաինայի պաշտոնյաները դատապարտել են բնակելի թաղամասերի թիրախավորումը։

### 2023 թվականի հունվար
2023 թվականի հունվարի 1-ին ռուսական հրթիռային և անօդաչու թռչող սարքերի հարվածները վնասել են ենթակառուցվածքները Սումիում, Խմելնիցկիում, Զապրոիժժիայում և Խերսոնում: Հարձակումների հետևանքով զոհվել է առնվազն երկու մարդ։

Հունվարի 14-ին ռուսական հրթիռները հարվածել են Կիևի կարևոր ենթակառուցվածքին, սակայն զոհեր չեն գրանցվել։ Երկրորդ ալիքը եղել է ժամեր անց, երբ երկու S-300 հրթիռներ խոցել են Խարկովում կարևոր էներգետիկ ենթակառուցվածք։

Դնեպրում Իքս-22 թևավոր հրթիռով խոցվել է բազմահարկ բնակելի շենք, ինչի հետևանքով շենքի մի մասը փլուզվել է: Հարվածի հետևանքով զոհվել է 46 մարդ և շատերը վիրավորվել են։ Հունվարի 17-ին որոնողափրկարարական աշխատանքները դադարեցվել են
[մինի|Ռուսական հրթիռային հարձակման հետևանքները [Կոնստանտինովկա (քաղաք, Ուկրաինա)|Կոստանտինովկայում, 28 հունվարի 2023 թվական]]
Հունվարի 26-ին, մեկ օր անց, երբ Ուկրաինան ապահովել է ԱՄՆ-ի և Գերմանիայի հետ մարտական տանկերի մատակարարման համաձայնությունը, Ռուսաստանը գիշերը անօդաչու թռչող սարքերով հարձակում է գործել, որին հաջորդել են մի շարք հրթիռային հարվածներ ենթակառուցվածքների ուղղությամբ: Գերագույն գլխավոր հրամանատար Վալերի Զալուժնին հաստատել է, որ Կիևում հրթիռային հարվածից 55-ամյա տղամարդ է զոհվել և երկուսը վիրավորվել։ Նա նաև հայտնել է, որ 55 հրթիռներից 47-ը խոցվել է։ Ուկրաինական DTEK էներգետիկ ընկերությունը հայտարարել է, որ Օդեսայի և Վիննիցայի շրջաններում էլեկտրական ենթակայանները անջատվել են, և վթարի են ենթարկվել էներգետիկ կարևոր ենթակառուցվածքները։ Կիևի քաղաքապետ Վիտալի Կլիչկոն հայտնել է, որ 11 շրջաններում զոհվել է 11 մարդ, վնասվել է 35 շենք։

### 2023 թվականի փետրվար
Փետրվարի 10-ին Ուկրաինայի ռազմաօդային ուժերի հրամանատարը հայտնել է, որ արձակված ռուսական 71 հրթիռներից 61-ը խոցվել են։ «Ուկրեներգո»-ն հայտնել է, որ Ուկրաինայի բոլոր հատվածներում հարվածներ են հասցվել բարձր լարման օբյեկտներին, ինչի հետևանքով էլեկտրամատակարարումը խափանցվել է։ Հիմնականում գործարկվելով Սև ծովից՝ այս հարձակումը դիտվում էր որպես Ուկրաինայի հարավային հակաօդային պաշտպանության հետաքննություն՝ ապագա հարձակման նախապատրաստման համար։

Փետրվարի 11-ին ռուսական ուժերը գործարկել են անօդաչուների հերթական ալիք՝ ուղղված Ուկրաինայի էներգետիկ ենթակառուցվածքին։

Փետրվարի 16-ին Ուկրաինայի զինված ուժերը հայտնել են, որ Ուկրաինայի ուղղությամբ արձակվել է 41 ռուսական հրթիռ, որից 16-ը խոցվել է։ Հարվածները ներառել են Խ-22 հականավային հրթիռներ, որոնք Ուկրաինան չի կարող որսալ։

### 2023 թվականի մարտ
Մարտի 9-ին Ռուսաստանը Ուկրաինայի վրա արձակել է մոտ 81 հրթիռ։ Ուկրաինացի զինվորականները հայտնել են, որ 34 հրթիռ է խոցվել, ինչը սովորականից ցածր է, քանի որ Ռուսաստանը անցել է նոր տեխնոլոգիաների։ Ռուսաստանը հայտարարել է, որ «զանգվածային պատասխան հարված» է հասցրել որպես փոխհատուցումՌուսաստանի Բրյանսկի մարզում ենթադրյալ արշավանքից հետո: Տուժել են Կիևը, Օդեսան և Խարկովը, ինչի հետևանքով Կիևի խաղաղ բնակիչների 40%-ը մնացել է առանց ջերմության, իսկ Օդեսայում անջատվել է էլեկտրաէներգիան։ Առնվազն հինգ մարդ է զոհվել Լվովի մարզի Զոլոչիվ քաղաքում, մեկ խաղաղ բնակիչ՝ Դնեպրի շրջանում։ Հարձակումը կրկին խափանել է Զապորոժիեի ատոմակայանի էլեկտրամատակարարումը՝ ստիպելով այն անցնել վթարային դիզելային գեներատորների: ՄԱԳԱՏԷ-ի ղեկավար Ռաֆայել Գրոսին ասել է. «ամեն անգամ մենք զառեր ենք գլորում: Եվ եթե մենք թույլ տանք, որ դա անընդհատ շարունակվի, ապա մի օր բախտը կթողնի մեզ»։

### 2023 թվականի ապրիլ
2023 թվականի ապրիլի սկզբին, այն բանից հետո, ինչ կոչվում էր ինժեներների և գործընկերների «տիտանական աշխատանք» էլեկտրամատակարարումը վերականգնելու հարցում, էներգետիկայի նախարար Հերման Հալուշչենկոն հայտարարել է Ուկրաինայի էներգակիրների արտահանումը վերսկսելու մասին։ «Ուկրէներգո»-ն հայտնել է, որ Ուկրաինայի բոլոր ջերմային և հիդրոէլեկտրակայանները վնասվել են Ռուսաստանի վեցամսյա արշավի հետևանքով, ավելի քան 1200 հրթիռներ են արձակվել նրա էներգետիկ օբյեկտների վրա։

Ռազմական ներկայացուցչի խոսքով՝ ապրիլի 22-ին ռուսական հարձակումների հետևանքով վնասվել է Կառլիվկայի էլեկտրակայանը, ինչի հետևանքով դադարեցվել է Դոնեցկի մարզի 67 բնակավայրերի ջրամատակարարումը։

Ապրիլի 28-ին ռուսական թհրթիռների հետևանքով զոհվել է առնվազն 19 մարդ։ Այս հարձակման ժամանակ արձակվել է 23 հրթիռ, իսկ ուկրաինացի պաշտոնյաների պնդմամբ՝ 21-ը խոցվել է ուկրաինացի զինվորականների կողմից։ Մեկ հրթիռ հարվածել է Ումանի բնակելի շենքին, ինչի հետևանքով զոհվել է առնվազն 17 մարդ։ Խոցված հրթիռի բեկորները հարվածել են Դնեպրի արվարձաններից մեկին, ինչի հետևանքով մահացել է մայրն ու նրա երեք տարեկան դուստրը։

Մեծ Բրիտանիայի պաշտպանության նախարարությունը հրապարակել է հետախուզական թարմացում՝ ասելով, որ ապրիլյան ռուսական հարվածների հետևանքով վնասված օբյեկտները «մատնանշում են Ուկրաինայի էլեկտրական ցանցի թիրախավորումից հնարավոր շեղումը», փոխարենը կենտրոնանալով Ուկրաինայի ռազմական և նյութատեխնիկական կենտրոնների վրա։

### 2023 թվականի մայիս
Մայիսին Ռուսաստանը մեկ ամսվա ընթացքում իրականացրել է 20 խորը համակցված հարձակում հրթիռների և անօդաչու թռչող սարքերի կիրառմամբ, որոնք աննախադեպ են մասշտաբներով և կենտրոնացած են Կիև քաղաքի վրա։ Արշավը բացատրվում էր Ռուսաստանի ցանկությամբ՝ շեղել ուկրաինական զորքերը սպասվող հակահարձակումից և չեզոքացնել Ուկրաինայի կատարելագործված հակաօդային պաշտպանության համակարգը։ The Kyiv Independent-ը վերլուծել է ուկրաինացի զինվորականների տվյալները և հաշվել 560 հրթիռներ և անօդաչու թռչող սարքեր, որոնք Ռուսաստանի կառավարության համար արժեցել են մոտ 1,7 միլիարդ դոլար, որոնց գրեթե 90 տոկոսը ոչնչացվել է ուկրաինական ՀՕՊ-ի կողմից:

Մայիսի 1-ին, ըստ ուկրաինական պնդումների, ռուսական հարձակման ժամանակ 18 հրթիռներից 15-ը որսացել են Ուկրաինայի հակաօդային պաշտպանության ուժերը։ Հարձակման հետևանքով վիրավորվել է 34 խաղաղ բնակիչ։ Ռուս պաշտոնյաները պնդում էին, որ այն վնասել է երկաթուղային ենթակառուցվածքը և զինամթերքի պահեստը, ինչը կարծես թե հաստատվել է Պավլոգրադում բռնկված հրդեհի սոցիալական ցանցերի տեսանյութերով: Դնեպրի շրջանային խորհրդի ղեկավար Նիկոլայ Լուկաշուկը հայտարարել է, որ հարձակման ժամանակ վնասվել կամ ավերվել է արդյունաբերական գոտի, 19 բազմաբնակարան շենք և 25 տուն։
[մինի|Բնակելի շենք [Կրիվոյ Ռոգ|Կրիվի Ռիհում ՝ 2023 թվականի հունիսի 13-ի գիշերը ռուսական հրթիռային հարձակումից հետո]]
Մայիսի 13-ին Ուկրաինայի արևմուտքում գտնվող Խմելնիցկի քաղաքում հզոր պայթյուն է տեղի ունեցել։ Ռուսաստանը պնդում էր, որ հարվածել է զինամթերքի արտաքսման և անգարի, մինչդեռ Ուկրաինան հաստատեց, որ թիրախները «կարևոր ենթակառուցվածք» են: Հարձակման հետևանքով տուժել է 21 մարդ, ինչպես նաև վնասվել են քաղաքացիական տներ, դպրոցներ, հիվանդանոցներ, մշակութային հաստատություններ, վարչական շենքեր և արտադրական օբյեկտներ։ Մայիսի 13-ին Տերնոպոլում ռուսական հրթիռային հարձակման հետևանքով վնասվել են պահեստներ և վիրավորվել երկու մարդ։ Տերնոփին եղել է ուկրաինական էլեկտրոնային երաժշտության «Տվորչի» դուետի հայրենի քաղաքը, որը ցնցվել է Եվրատեսիլ 2023 երգի մրցույթում նրանց ելույթից առաջ և ելույթի ժամանակ։

Մայիսի 25-ին հրթիռային և անօդաչու թռչող սարքերից հարվածներ են հասցվել Կիևին, Դնեպրին և Խարկովին: Ուկրաինայի իշխանությունները հայտարարել են, որ խոցել են Ռուսաստանի կողմից արձակված 17 հրթիռ և 31 անօդաչու թռչող սարք: Դնեպրի բժշկական կլինիկայի վրա հրթիռային հարվածի հետևանքով զոհվել է առնվազն 2 մարդ, առնվազն 30-ը վիրավորվել են, այդ թվում՝ երեք և վեց տարեկան երկու տղա: Բացի այդ, երկու անգամ տուժել է Խարկովի նավթաբազան, իսկ Կիևում առգրավված անօդաչուի բեկորները վնասել են բնակելի տունը եւ մի քանի ավտոմեքենա։ Ուկրաինան պնդում է, որ ոչնչացրել է արձակված 17 հրթիռներից 10-ը և 31 հարվածային անօդաչու թռչող սարքերից 23-ը։

Մայիսի 30-ին Վլադիմիր Պուտինը հայտարարել է, որ Կիևում Ուկրաինայի հետախուզության գլխավոր վարչության  շտաբը ոչնչացվել է ռուսական ավիահարվածի հետևանքով։

### 2023 թվականի հունիս
[մինի|Հացահատիկի գործարքից Ռուսաստանի դուրս գալուց հետո Ռուսաստանը մի շարք հարձակումներ է իրականացրել [Միկոլայիվ|Նիկոլաևի և Ուկրաինայի այլ նավահանգստային քաղաքների վրա:]]
2023 թվականի հունիսի 6-ին քանդվել է Կախովի ամբարտակը՝ խոշոր ջրակարգավորիչ կառույց և հիդրոէլեկտրակայան Ուկրաինայի հարավում։ Վթարը առաջացրել է աղետալի ջրհեղեղներ, որոնք ազդել են հոսանքն ի վար բնակավայրերի վրա, հսկայական բնապահպանական վնաս պատճառել և հանգեցրել կախովի ջրամբարի (որը պարունակում էր 18 խորանարդ կիլոմետր ջուր) սպառմանը, ինչը, հնարավոր է, հանգեցրել է հարյուր հազարավոր մարդկանց ջրամատակարարման դադարեցմանը և բերրի գյուղատնտեսական հողերի մեծ տարածքների ոռոգմանը, ինչպես նաև ռիսկի մեծացմանը արդեն վտանգված Զապորոժիեի ատոմակայանի համար: Վթարի հետևանքով զոհվել է ավելի քան 100 մարդ։

Հարավաֆրիկյան Հանրապետության նախագահ Սիրիլ Ռամաֆոսան հայտարարել է, որ աֆրիկյան երկրների ղեկավարները հանդես են եկել Ուկրաինայում խաղաղության նոր նախաձեռնությամբ: Հունիսին Աֆրիկայի պատվիրակությունը, ներառյալ Հարավային Աֆրիկայի, Եգիպտոսի, Սենեգալի, Կոնգո-Բրազավիլի, Կոմորների, Զամբիայի և Ուգանդայի ներկայացուցիչներ, այցելել են Ուկրաինա և Ռուսաստան։

Հունիսի 20-ի վաղ առավոտյան Ռուսաստանի կողմից 35 իրանական «Շահեդ» անօդաչու թռչող սարքեր են արձակվել հիմնականում Կիևի, բայց նաև Լևի ուղղությամբ: Հարվածել են որոշ կարևոր ենթակառուցվածքների։

### 2023 թվականի հուլիս
2023 թվականի հուլիսի 17-ին Վլադիմիր Պուտինը հայտարարել է, որ Ռուսաստանը դուրս է եկել գործարքից, որը թույլ է տալիս Ուկրաինային հացահատիկ արտահանել Սև ծովով, չնայած պատերազմի ժամանակ շրջափակմանը։ Հացահատիկի գործարքից դուրս գալուց հետո Ռուսաստանը մի շարք հարձակումներ է իրականացրել Ուկրաինայի նավահանգստային Օդեսա, Միկոլայև և Չորնոմորսկ քաղաքների վրա։ Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարությունը հայտարարել է, որ հարվածները պատասխան են 2023 թվականին Ղրիմի կամրջի պայթյունի համար, սակայն Ուկրաինան հայտարարել է, որ Ռուսաստանը հարձակվում է քաղաքացիական ենթակառուցվածքների վրա, որոնք կապված են հացահատիկի արտահանման հետ։

### 2023 թվականի սեպտեմբեր
մինի|Ջրհեղեղ Խերսոնում Կախովկա ամբարտակի ոչնչացումից մեկ օր անց
Սեպտեմբերի 21-ի առավոտյան Ռուսաստանը զանգվածային ալիքային հարձակում է գործել Ուկրաինայի մի քանի շրջանների վրա, ինչի հետևանքով զոհվել է 2 և վիրավորվել առնվազն 26 մարդ, հարվածներ է հասցրվել բնակելի շենքին, հյուրանոցին, պահեստներին, հանրակացարանին, վառելիքի և սպասարկման կայաններին։ Ուկրաինայի էլեկտրացանցային օպերատոր «Ուկրեներգո»-ն հայտարարել է, որ առավոտյան ռուսական ռմբակոծությունը եղել է վեց ամսվա ընթացքում առաջին խոշոր հարձակումը՝ էներգետիկ ենթակառուցվածքների վրա և դա առաջացրել է մասնակի անջատումներ Ռիվնեի, Ժիտոմիրի, Կիևի, Դնեպրոպետրովսկի և Խարկովի մարզերում։
մինի|Դնեպրի հրշեջ վարչությունը ռուսական հրթիռակոծությունից հետո 2023 թվականի մայիսի 22-ին

### 2023 թվականի հոկտեմբեր
Հոկտեմբերի 21-ին ռուսական S-300 հրթիռը հարվածել է Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Նովի Կորոտիչ քաղաքի փոստային բաժանմունքին՝ Ուկրաինա Ռուսաստանի ներխուժման ժամանակ: Զոհվել է 8 մարդ, ևս 15-ը՝ վիրավորվել, բոլորն էլ փոստի աշխատակիցներ։

### 2023 թվականի դեկտեմբեր
Ըստ ուկրաինացի զինվորականների՝ Ռուսաստանը օգտագործել է 158 հրթիռ և անօդաչու թռչող սարք՝ 2023 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Ուկրաինա «լիամասշտաբ ներխուժման սկզբից ի վեր ամենամեծ հարվածը» հասցնելու համար։ Առնվազն 26 մարդ զոհվել է, 120-ը՝ վիրավորվել։

Կիևում ահաբեկչությունների հետևանքով 50 մարդ վիրավորվել է, 3-ը՝ զոհվել: Ավելի քան 250 հազար մարդ մնացել է առանց էլեկտրականության:

### 2024 թվականի ապրիլ
Ապրիլի 11-ին ռուսական հարվածները գիշերը հարձակման արդյունքում ոչնչացրել են Կիևի մարզի Տրիպիլսկա ՋԷԿ-ը։

## Տուժած այլ երկրներ
### Մոլդովա
Մոլդովայի փոխվարչապետ Նիկու Պոպեսկուն հայտարարել է, որ հոկտեմբերի 10-ին Սև ծովից Ուկրաինայի դեմ արձակված ռուսական երեք հրթիռներ հատել են Մոլդովայի օդային տարածքը։ Նա դատապարտել է այս իրադարձությունը «ամենաուժեղ կերպով» և այն անվանել միջազգային իրավունքի խախտում։ Պոպեսկուն նաև հավելել է, որ բացատրություններ տալու համար կանչվել է Մոլդովայում Ռուսաստանի դեսպան Օլեգ Վասնեցովը։

Մոլդովայի փոխվարչապետ Նիկու Պոպեսկուն հայտարարել է, որ հոկտեմբերի 10-ին Սև ծովից Ուկրաինայի դեմ արձակված ռուսական երեք հրթիռներ հատել են Մոլդովայի օդային տարածքը։ Նա դատապարտել է այս իրադարձությունը «ամենաուժեղ կերպով» և այն անվանել միջազգային իրավունքի խախտում։ Պոպեսկուն նաև հավելել է, որ բացատրություններ տալու համար կանչվել է Մոլդովայում Ռուսաստանի դեսպան Օլեգ Վասնեցովը։

Դեկտեմբերի 5-ին հերթական հրթիռն ընկել է Մոլդովայի տարածք։ Մոլդովայի ներքին գործերի նախարարությունը հայտարարել է, որ այն հայտնաբերվել է Մոլդովայի սահմանային ոստիկանության կողմից Բրիչենի քաղաքին մոտ գտնվող պտղատու այգում: Դրա շնորհիվ պարեկությունն ուժեղացել է, և զգոնության մակարդակը բարձրացել է Բրիչենի և Օկնիցա շրջաններում։ Ռազմական փորձագետ Ալեքսեյ Լեոնկովն ասաց, որ ինչպես Լեհաստանում ընկած հրթիռը, այնպես էլ այս հրթիռը եղել է С-300 հրթիռային համակարգից։

Հունվարի 14-ին Մոլդովայի սահմանային ոստիկանությունը հրթիռի բեկորներ է հայտնաբերել Բրիչենի շրջանի Լարգա քաղաքում։ Մոլդովան նաև հայտարարել է, որ իր օդային տարածքը կրկին խախտվել է հունվարի 14-ի հարձակումների ժամանակ։

2024 թվականի փետրվարի 11-ին Էտուլիա գյուղում հայտնաբերվել են ռուսական անօդաչու թռչող սարքի բեկորներ։ Ենթադրվում էր, որ այն կործանվել է Մոլդովայում՝ Ուկրաինայի հակաօդային պաշտպանության ուժերի կողմից փակվելուց հետո։ Ավելի վաղ փետրվարի 9-ի լույս 10-ի գիշերը ռուսական անօդաչու սարքերով հարձակում էր տեղի ունեցել ուկրաինական Իզմայիլ շրջանի վրա։ Փետրվարի 17-ին Էտուլիա Նուայում կրկին հայտնաբերվել են ռուսական անօդաչու թռչող սարքի բեկորներ։ Դա կրկին տեղի ունեցավ ապրիլի 4-ին, երբ ռուսական անօդաչու թռչող սարքի բեկորները կրկին հայտնաբերվեցին Էտուլիայի մոտ՝ նախորդ գիշեր անօդաչու սարքերով Ուկրաինայի դեմ ռուսական հարձակման հետևանքով։

### Լեհաստան
Նոյեմբերի 15-ին հրթիռը հարվածել է Լեհաստանի տարածքին Ուկրաինայի հետ սահմանի մոտ գտնվող Պրժևոդով գյուղի վրա, ինչի հետևանքով երկու խաղաղ բնակիչ է զոհվել հացահատիկի չորանոցում։ Այդ պահին օդում եղել է առնվազն 50 հրթիռ: Ուկրաինայի ռազմաօդային ուժերի ներկայացուցչի խոսքով՝ ռուսական 20 հրթիռներից 15-ը խոցվել են։ Ուկրաինան 2-ական կալանիչ հրթիռ է արձակել յուրաքանչյուր եկող ռուսական հրթիռի վրա։ Մամուլի խոսնակ Յուրի Իգնատը հարցազրույցի ժամանակ ասել է. «Այսպիսով, մենք կարող ենք ենթադրել, որ մեր կողմից արձակվել է առնվազն 30 հրթիռ»։ Սա եղել է առաջին դեպքն, երբ հրթիռը հարվածել է ՆԱՏՕ-ի տարածքին Ուկրաինա ռուսական ներխուժման ժամանակ։ Որոշվել է, որ հրթիռը, հավանաբար, արձակվել է Ուկրաինայի կողմից՝ որպես իրենց հակաօդային պաշտպանության համակարգի մաս՝ ի պատասխան շարունակվող հրթիռային հարվածների, թեև Լեհաստանի և ՆԱՏՕ-ի հետաքննությունը շարունակվում է։

2024 թվականի հունվարի 2-ին Լեհաստանը գործարկել է իր F-16 մարտավարական ավիացիան՝ իր օդային տարածքը պաշտպանելու համար։

### Ռումինիա
2023 թվականի օգոստոսի 4-ին Ուկրաինան հայտնել է, որ ռուսական «Շահիդ» անօդաչու թռչող սարքերը, որոնք ուղղված են եղել Դանուբի նավահանգիստներին, պայթել են հարևան Ռումինիայի տարածքում։ Ռումինիայի իշխանությունները հայտարարել են, որ միջադեպը «ուղղակի ռազմական սպառնալիքներ չի առաջացրել Ռումինիայի ազգային տարածքի կամ տարածքային ջրերի համար»։ Սեպտեմբերի 6-ին Ռումինիայի կառավարությունը հաստատել է Դանուբի ափին անօդաչու թռչող սարքի մնացորդների հայտնաբերումը: Սեպտեմբերի 7-ին ՆԱՏՕ-ն իր աջակցությունը հայտնեց Ռումինիային և հայտարարեց Սև ծովում ՆԱՏՕ-ի ներկայության ուժեղացման մասին՝ ի պատասխան ռուսական օդային հարձակումների։

### Բելառուս
2022 թվականի դեկտեմբերի 29-ի հրթիռային հարվածների ալիքից հետո հաղորդվել է, որ ուկրաինական S-300 հակաօդային պաշտպանության հրթիռը խոցվել է Բելառուսի իշխանությունների կողմից այն բանից հետո, երբ այն թռել է դեպի Բելառուս։ Այն վթարի է ենթարկվել Հարբախա գյուղի մոտ։ Երկու կողմերն էլ կատարվածն ընդունել են որպես դժբախտ պատահար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս-ուկրաինական պատերազմ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ներխուժումն Ուկրաինա (2022)