Բո Բրամել

**Ջորջ Բրայան «Բո» Բրամել** (, ), Անգլիայի Ռեգենտության շրջանի կարևոր անձնավորություն, երկար տարիներ համարվում էր բրիտանացի տղամարդկանց նորաձևության գլխավոր չափանիշը։ Մի ժամանակ նա ռեգենտ արքայազնի՝ ապագա թագավոր Ջորջ IV-ի մտերիմ ընկերն էր, սակայն նրանց միջև վեճից հետո, երբ Բրամելն ընկավ պարտքերի մեջ, նա ստիպված էր ապաստան գտնել Ֆրանսիայում։ Վերջիվերջո նա մահացավ Կան քաղաքում՝ նեյրոսիֆիլիսի բարդություններից։

Հետագայում Բրամելը հիշվում էր որպես դենդիի ամենահայտնի և լավագույն օրինակներից մեկը, և նրա վարքագծի ու սրամիտ արտահայտությունների շուրջ ձևավորվեց մի ամբողջ գրականություն, որը պահպանվել է մինչև այսօր։ Նրա անունը մինչ այժմ կապված է ոճի և գեղեցիկ արտաքինի հետ և օգտագործվում է տարբեր ժամանակակից ապրանքների համար՝ դրանց բարձր որակը ընդգծելու նպատակով:

## Կենսագրություն

Բրամելը ծնվել է Լոնդոնի Դաունինգ Սթրիթում՝ լինելով Ուիլյամ Բրամելի (մահ. 1795) կրտսեր որդին։ Նրա հայրը վարչապետ Լորդ Նորթի անձնական քարտուղարն էր, իսկ մայրը՝ Մերին (ծննդյան ազգանունը՝ Ռիչարդսոն), որը Վիճակախաղի գրասենյակի պահապանի դուստրն էր։

Լորդ Նորթը բարձր էր գնահատում Ուիլյամ Բրամելին և նրա համար ապահովել էր մի շարք պաշտոններ, այդ թվում՝ այն պաշտոնները, որոնք նա զբաղեցնում էր իր մահվան պահին՝ Լոնդոնում և Միդլսեքսում չբնակեցված տների հարկերի գանձող, շրջիկ վաճառականների և մանր առևտրականների գրասենյակի վերահսկիչ, ինչպես նաև Չելսիի հիվանդանոցի կենսաթոշակառու զինվորների գործակալ և գանձապահ։ Այս պաշտոնները Ուիլյամին տարեկան բերում էին մոտ 2500 ֆունտ եկամուտ։ Քաղաքականությունից հեռանալուց հետո Ուիլյամը գնել էր Դոնինգթոն Գրով կալվածքը Բերկշիրում և 1788 թվականին ծառայել էր որպես Բերկշիրի բարձր շերիֆ։ Ուիլյամը մեկ այլ Ուիլյամ Բրամելի որդին էր (մահ. 1770), որը ծառայել էր որպես սպասավոր Լինքոլնշիրի քաղաքական գործիչ Չարլզ Մենսոնի մոտ։ Ավագ Ուիլյամ Բրամելը համարվում էր «հիանալի ծառա» և, չնայած իր համեստ ծագմանը, հովանավորության և հաջողության շնորհիվ որոշակի հաջողությունների էր հասել։ Նա զբաղվել էր նաև բիզնեսով՝ որպես քաղցրավենիքի վաճառող Բերի փողոցում, «մի տարածքում, որը հայտնի էր բարձրակարգ հասարակաց տներով», և ընտանիքի տան մի քանի սենյակներ վարձով էր տալիս բնակության համար։ Պետական գործիչ Չարլզ Ջենկինսոնը՝ Լիվերպուլի առաջին կոմսը, որոշ ժամանակ ապրել էր այնտեղ և օգնել էր երիտասարդ Ուիլյամին գանձապետարանում գրասենյակային պաշտոն ստանալ, ինչը հետագայում հիմք էր դարձել նրա հաջող կարիերայի համար։

Ընտանիքը արդեն հասել էր միջին դասի կարգավիճակի, սակայն Ուիլյամ Բրամելը ցանկանում էր, որ իր որդի Ջորջը դառնա ջենթլմեն, և նրան այդ գիտակցությամբ էին դաստիարակում։ Կարծիք կար (հնարավոր է՝ հենց Բրամելների կողմից տարածված), որ Ուիլյամ Բրամելը Ուելսի արքայազն Ֆրեդերիկի ապօրինի ժառանգներից էր։

Բրամելը կրթություն ստացավ Իթըն քոլեջում և դեռ երիտասարդ տարիքում իր ազդեցությունն ունեցավ նորաձևության վրա, երբ ոչ միայն արդիականացրեց սպիտակ վզկապը, որը «Իթընի տղայի» խորհրդանիշն էր, այլ նաև դրա վրա ավելացրեց ոսկե ճարմանդ։

Այնուհետև նա ընդունվեց Օքսֆորդի համալսարան, որտեղ իր օրինակով այնպես արեց, որ բամբակյա գուլպաներն ու մաշված տեսք ունեցող վզկապները դուրս գան նորաձևությունից։ 1793 թվականին, երբ նա սովորում էր Օրիել քոլեջում, մասնակցեց կանցլերի մրցանակին՝ լատիներեն բանաստեղծության համար, և զբաղեցրեց երկրորդ տեղը՝ զիջելով Էդվարդ Քոպլսթոնին, որը հետագայում դարձավ այդ քոլեջի ռեկտորը։ Նա համալսարանը լքեց ընդամենը մեկ տարի անց՝ 16 տարեկան հասակում։

### Զինվորական կարիերա

1794 թվականի հունիսին Բրամելը միացավ 10-րդ թեթև դրագունների գնդին (որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես Տասներորդ Թագավորական հուսարներ)՝ կրտսեր սպայի կոչումով, որը սպայական ամենացածր աստիճանն էր։ Շուտով նա ձիու հարվածից քիթը կոտրեց։ 1795 թվականին մահացավ նրա հայրը, և այդ ժամանակ Բրամելը արդեն հասել էր լեյտենանտի կոչման։ Հայրը նրան թողել էր մոտ 30,000 ֆունտ ժառանգություն։ Թեև սովորաբար դա մեծ գումար էր համարվում, այն բավարար չէր Ուելսի արքայազնի անձնական գնդում ծառայող երիտասարդ սպայի ծախսերը հոգալու համար։ Այդ գնդի սպաներից շատերը ազնվական տիտղոսների և հողերի ժառանգներ էին և, ինչպես ասում էին, «իրենց կալվածքները կրում էին իրենց մեջքին՝ երբեմն նույնիսկ դեռևս նախքան հայրական հողերը ժառանգելը»։ Ցանկացած ռազմական գնդի սպաներից պահանջվում էր սեփական միջոցներով ձեռք բերել իրենց ձիերը և համազգեստները, ինչպես նաև վճարել ընդհանուր ճաշարանի ծախսերը։ Սակայն հատկապես 10-րդ գունդը հայտնի էր իր համազգեստների չափազանց բարդ և գրեթե անվերջ տարբերակներով։ Նրանց ճաշարանի ծախսերն էլ անսովոր բարձր էին, քանի որ գունդը հաճախ կազմակերպում էր ճոխ խնջույքներ և զվարճանքներ։

Մինչ այդ երիտասարդ սպայի համար Բրամելը գրեթե «զարմանալի քայլերով» գրավեց գունդը՝ գրավելով արքայազնի ուշադրությունն ու հիացմունքը։

1797 թվականին, երբ նրա գունդը Լոնդոնից ուղարկվեց Մանչեսթեր, նա անմիջապես հրաժարվեց իր սպայական պաշտոնից՝ պատճառաբանելով քաղաքի վատ համբավը, անշուք միջավայրը և մշակույթի ու քաղաքավարության պակասը։

### Լոնդոնյան հասարակության մեջ

Թեև նա արդեն քաղաքացիական անձ էր, Բրամելի ընկերությունը և ազդեցությունը արքայազնի վրա շարունակվում էր։ Նա դարձավ նորաձևության հայտնի կերպար և ընդունեց հագնվելու մի ոճ, որը հրաժարվում էր չափազանց շքեղ հագուստից՝ նախընտրելով զուսպ, բայց կատարյալ ձևով կարված և մարմնին հարմարեցված հագուստ։ Սա այն շրջանն էր, որը Եվրոպայում հայտնի դարձավ որպես «Տղամարդկանց մեծ հրաժարում»։ Նրա ամենօրյա հագուստը նման էր իր ժամանակի այլ ջենթլմենների հագուստին՝ հիմնված մուգ բաճկոնների և ամբողջ երկարությամբ տաբատների վրա (ոչ թե ծնկից վեր բրիջների և գուլպաների)։ Ասում են, որ հենց այդ ժամանակ Բրամելը և նրա դերձակը՝ Ջոնաթան Մայերը (որն աշխատում էր Կոնդյուտ փողոցում և հետագայում հայտնի դարձավ որպես Մեյեր և Մորտիմեր), որը նաև ծառայում էր ռեգենտ արքայազնին, միասին ստեղծեցին այն տաբատը, որը հետագայում դարձավ ժամանակակից տաբատի նախատիպը։ Ասվում է, որ Բրամելը այն ներկայացրեց Լոնդոնի բարձր հասարակությանը, և այն մինչ օրս մնացել է ջենթլմենի դասական հագուստի մաս։ Ամենից առավել Բրամելը նախընտրում էր անթերի մաքուր վերնաշապիկի կտորը և բարդ ձևով կապած վզկապը։ Վզկապ կապելու այս ձևը հաճախ նկարագրվում է որպես Բրամելի գլխավոր նորարարություններից մեկը։

Բրամելը տուն վերցրեց Մեյֆեյրում գտնվող Չեսթերֆիլդ փողոցում, և որոշ ժամանակ կարողացավ խուսափել գիշերային խաղամոլությունից ու մյուս շռայլություններից, որոնք հաճախակի էին այդպիսի բարձր հասարակության շրջանակներում։ Այնուամենայնիվ, նա երբեք չէր տնտեսում իր հագուստի վրա։ Երբ նրան հարցրին, թե որքան գումար է անհրաժեշտ միայնակ տղամարդու հագուստի համար, ասում են, որ նա պատասխանել է․ «Դե, որոշակի տնտեսությամբ, կարծում եմ, կարելի է գլուխ հանել մոտ 800 ֆունտով», այն ժամանակ, երբ արհեստավորի միջին տարեկան աշխատավարձը մոտ 52 ֆունտ էր։ Բացի այդ, նա պնդում էր, որ օրական հինգ ժամ է ծախսում հագնվելու վրա և խորհուրդ էր տալիս կոշիկները փայլեցնել շամպայնով։ Հագուստի նկատմամբ այսպիսի ուշադրությունը, զուգորդված նրա հանգիստ և սրամիտ վարքագծով, կոչվում էր դենդիիզմ։

Բրամելը կիրառեց ձևերի ներդաշնակության և գույների հակադրության սկզբունքները այնքան հաջող կերպով, որ բարձր հասարակության տղամարդիկ սկսեցին նրա կարծիքը հարցնել իրենց հագուստի վերաբերյալ։

Նրա անձնական սովորությունները՝ ինչպիսիք են ատամների մանրակրկիտ խնամքը, սափրվելը և ամենօրյա լոգանք ընդունելը, ազդեցություն թողեցին բարձր հասարակության՝ վերին շերտը կազմող մարդկանց վրա, որոնք սկսեցին նույն կերպ վարվել։ Մեծ տպավորության տակ՝ արքայազնը ժամերով անցկացնում էր Բրամելի հանդերձարանում, դիտելով իր ընկերոջ՝ առավոտյան  երկար խնամքի ընթացքը։

1811 թվականի հունիսին նա հանդիսավոր հյուրերի թվում էր Քարթլթոն Հաուսի տոնակատարությանը, որը կազմակերպվել էր Ռեգենտության շրջանի մեկնարկը նշելու համար։   

### Կրիկետ
Իթընում սովորելու տարիներին Բրամելը խաղացել է դպրոցի առաջին կազմում, թեև պատմվում է, որ մի անգամ վախեցրել է մի ուսուցչի՝ հայտարարելով, որ կարծում է, որ կրիկետը «հիմար բան է»։ Այնուհանդերձ, 1807 թվականին նա մասնակցել է Հեմփշիրի թիմի մեկ խաղին Լորդս Օլդ Գրաունդում՝ մրցելով Անգլիայի առաջին կազմի դեմ։ Այդ խաղում Բրամելը հաշիվ գրանցեց՝ 23 և 3 միավոր, ինչի արդյունքում նրա կարիերայի միջին հարվածային ցուցանիշը դարձավ 13.00։

### Անկում

Բրամելի հարուստ ընկերները ազդեցին նրա վրա․ նա սկսեց ծախսել և խաղալ այնպես, կարծես իր կարողությունը նույնքան մեծ է, որքան նրանցը։ Ժամանակի ընթացքում նրա համար մի փոքր դժվար էր պահպանել իր ապրելակերպը, սակայն հասարակությունում իր տեսանելի դիրքը թույլ էր տալիս իրեն ստանալ վարկային գիծ։ Այս իրավիճակը փոխվեց 1813 թվականի հուլիսին՝ Վատիերի մասնավոր ակումբում Բրումելի, լորդ Ալվանլիի, Հենրի Միլդմեյի և Հենրի Պիերպոնտի համատեղ կազմակերպած դիմակահանդեսի ժամանակ։ Այս չորսն էլ, հնարավոր է, գլխավոր դերակատարներն էին Վատիերի ակումբում, որը Լորդ Բայրոնը կոչել էր «Դենդի ակումբ»։ Ռեգենտ արքայազնը ողջունեց Ալվանլիին և Փիրփոնթին, սակայն անտեսեց Բրամելին ու Միլդմեյնին՝ երկար նայելով նրանց դեմքերին առանց խոսելու։ Սա առաջացրեց Բրամելի արձագանքը. «Ալվանլի՛, ո՞վ է քո այդ չաղլիկ ընկերը»։

Այս դեպքը դարձավ վերջին կտրուկ ընդհարումը Բրամելի և Ռեգենտի միջև, որը սկսվել էր 1811 թվականին, երբ արքայազնը դարձավ ռեգենտ և սկսեց հեռանալ իր բոլոր հին ընկերներից՝ Վիգերից։ Այդուհանդեձ, Բրամելը դարձավ յուրօրինակ բացառություն, զարգացավ առանց հովանավորի, ազդեց նորաձևության վրա, և նրա հետ փորձում էր բարեկամություն պահպանել հասարակության մեծ մասը։

### Վաղ տարիներ հիվանդություն և մահ
1816 թվականին, Բրամելը կուտակելով հազարավոր ֆունտերի պարտքեր, փախավ Ֆրանսիա՝  պարտապանների բանտից խուսափելու համար։ Որոշ աղբյուրների գնահատմամբ, այդ ժամանակ նրա պարտքերը հասնում էին մինչև 600,000 ֆունտ ստերլինգի։ Սովորաբար Բրամելի խաղային պարտքերը, որոնք համարվում էին «պատվով պարտքեր», վճարվում էին անմիջապես։ Միակ բացառությունը նրա վերջին խաղադրույքն էր, որը 1815 թվականի մարտին գրանցվել էր Ուայթս ակումբի խաղադրույքների գրքում և նշվել էր «չվճարված, 1816 թվականի հունվարի 20»։  Ակնհայտ էր, որ նա ի զորու չէր զսպել ծախսելու և խաղալու իր մոլուցքը, և նման ապրելակերպը այլևս հնարավոր չէր պահպանել։ Բրամելը հետագայում մեկուսացավ իր հասարակական շրջանակից և շուտով ապաստան գտավ Ֆրանսիայում։

Նա կյանքի մնացած մասը անցկացրեց Ֆրանսիայում՝ արտաքսման մեջ, տասը տարի բնակվելով Կալեում առանց պաշտոնական անձնագրի, մինչ որ 1830 թվականին՝ Լորդ Ալվանլիի և Բեֆորտի դքսի ազդեցությամբ, ստացավ պաշտոն Կան քաղաքում գտնվող հյուպատոսարանում։ Այս պաշտոնը նրան տրամադրեց փոքր կենսաթոշակ, որը հնարավորություն տվեց նոր կյանք սկսելու Ֆրանսիայում։ Սակայն դա տևեց ընդամենը երկու տարի, քանի որ Արտաքին գործերի վարչությունը հենց Բրամելի առաջարկով փակեց հյուպատոսարանը։ Նա հույս ուներ, որ դա հնարավորություն կտա նրան նշանակվել ավելի բարձր պաշտոնում և կրկին որոշակի ազդեցություն ձեռք բերել, բայց նոր պաշտոն չհայտնվեց, ինչը ճակատագրական եղավ նրա համար։

Արագորեն սպառելով իր փողերը և դառնալով ավելի ու ավելի անփույթ իր հագուկապի մեջ՝ 1835 թվականին Բրամելը ստիպված եղավ մտնել պարտքատերերի բանտ Կալեում՝ իր երկար չվճարված պարտքերի պատճառով։ Միայն նրա անգլիական ընկերների բարեգործական միջամտության շնորհիվ նրան հաջողվեց ազատ արձակվել նույն տարվա վերջին։ 1840 թվականին Բրամելը մահացավ 61 տարեկան հասակում՝ ծայրահեղ աղքատության մեջ և սիֆիլիսից առաջացած թուլամտությամբ տառապելիս, Կան քաղաքի սահմանին գտնվող Բարի փրկիչը հոգեբուժարանում։ Նա հուղարկավորվեց Բողոքական գերեզմանատանը, Կան, Ֆրանսիա։

## Արվեստում
### Գեղարվեստական հուշահամալիրներ

Բրամելի վաղ նկարներից ՝ նրա մեծ եղբոր՝ Ուիլյամի հետ, պատկերված է Ջոշուա Ռեյնոլդսի 1781 թվականի կտավում, որը կոչվում է «Բրամելի բոբիկ մազերով երեխաները» և այժմ գտնվում է Քենվուդ Հաուս-ի հավաքածուում։ Ծաղրանկարիչ Ռիչարդ Դայթոնը ջրաներկով պատկերել է Բրամելին դենդիզմի իր հայտնի բարձունքի պահին, ինչը 1805 թվականին հիմք դարձավ  մի հանրաճանաչ տպագրության համար։ Երկու դար անց՝ 2002 թվականին, հենց այդ պատկերն էլ ծառայեց որպես մոդել Իրենա Սեդլեցկայայի կողմից Բրամելի արձանի մոդելավորման համար, որը տեղադրվեց Ջերմին փողոցում։ Արձանի դիմային կողմի հուշատախտակին գրված են նրա սեփական խոսքերը․ «Իսկապես նրբագեղ լինելու համար պետք է աննկատ մնալ»։ Պիկադիլլիի մյուս կողմում՝ Չեսթերֆիլդ փողոցում գտնվող Բրամելի նախկին տունը 1984 թվականից նշված է կապույտ հուշատախտակով, իսկ 2013 թվականին ևս մեկ հուշատախտակ տեղադրվեց՝ նրա անունը հիշատակելու համար որպես Մելթոն Մոուբրեյի որսորդական և ճաշկերույթի ակումբի անդամ։

### Բրամելիանա
Գրականությունում Բրամելը պատկերվել է շատ ավելի լայնորեն։ Նա հազիվ էր լքել Անգլիան, երբ դարձավ ծաղրանկարային կերպար՝ խորամանկ Բելլերի դերում, «Վեց շաբաթ Լոնգսում, ուշացած բնակչի կողմից» (1817) պիկարեսկային վեպում, որը այժմ վերագրվում է Իթըն Սթենարդ Բարրեթին։ Այստեղ նրան վերագրվում են հումորային արտահայտություններ, օրինակ՝ նա դատապարտել է բանջարեղենի օգտագործումը և, երբ նրան հարցրել են, արդյոք փորձե՞լ է երբևէ, պատասխանել է․ «Օ, այո, հիշում եմ, մի անգամ էտեցի ոլոռ»։ Նրա սրամիտ արտահայտությունների և նրան վերագրվող անեկդոտների հավաքածուն՝ Բրամելիանան, բազմիցս վերաթողարկվել է հաջորդ տասնամյակներում։ Այն սկսվել է իր ուղեկցի «չաղլիկ ընկերը» ինքնությունը հարցնելու պատմությամբ, և ընդգրկել է նաև նրա «Մի անգամ ոլոռ եմ կերել» արտահայտությունը։ Ուիլյամ Հեզլիթը 1828 թվականին Բրամելիանա վերնագիրը հրապարակեց իր քննադատական էսսեում, մեջբերելով այդ պատմություններից որոշները և կրկնելով ուրիշներ, որոնք նախորդ տպագրություններում չկային։ Դենդիզմը նույնպես ենթարկվել է քննադատության՝ Ջորջ Ռոբերտ Ուայթեն Բաքսթեր-ի ծաղրանկարային էսսեում՝ «Կիդդիզմ», որը հրապարակվել է հումորային հանդեսներում 1832 թվականից սկսած և ավարտվում է ծաղրանկարային աֆորիզմների հավաքածուով, որոնք ներկայացված են որպես նոր Բրամելիանա։ Նման ինքնակեղծ աֆորիզմներ Ֆրանսիայում հրապարակել է Օնորե դե Բալզակը ՝ Տրակտատ նրբագեղ ապրելակերպի մասին (1830) հոդվածների շարքում։ Ենթադրվում է, որ այդ մտքերը ծագել են Բրամելի հետ Բոլոնիայում հանդիպման ժամանակ, ոչ թե Կալեում, և արտացոլում են նրա տեսակետը «նրբագեղ կյանքի» մասին։

### Գրական պատկերումներ
Բրամելը երկար անդրադարձով ներկայացված է«Հարիեթ Ուիլսոնի  հուշերը, գրված իր կողմից» (1825) գրքում՝ որպես Հարիեթ Ուիլսոնի ընկերուհու՝ Ջուլիայի նախկին երկրպագու։ «Կարճ ասած,- գրում է նա,- նրա հագուկապի մասին սկզբունքները գերազանց էին։ Բացի այդ, նա ոչ անգրագետ էր, ոչ էլ անպիտան։ Նա ուներ նաև յուրօրինակ, մի փոքր չոր հումորի զգացում, թեև դա հազիվ թե կարելի էր իսկական սրամտություն անվանել. իրականում նա գրեթե երբեք այնպիսի բան չէր ասում, որը արժեր կրկնել։ Սակայն նրա ցուցադրական պահվածքն ու փոքրիկ անհեթեթությունները պահի համար զվարճալի էին։ Այն ժամանակ դարձավ նորաձևություն Բրամելի ընկերությանը ձգտելը, և դա բավական էր, որ շատ մարդիկ փնտրեին նրա շրջապատը, նույնիսկ եթե իրականում դրա կարիքը չէին զգում։ Իսկ շատերն էլ ուզում էին նրա հետ լավ հարաբերություններ ունենալ պարզապես վախից, որովհետև բոլորը նրան ճանաչում էին որպես սառնասիրտ, անսիրտ և ծաղրական մարդ»։

Հետագայում ևս երկու գիրք նվիրվեցին Բրամելին՝ որպես յուրատեսակ պաշտամունքային կերպար։ Անգլիայում լույս տեսավ կապիտան Ջեսսիի երկհատոր «Ջորջ Բրամելի կյանքը» (1844) աշխատությունը՝ նրա մասին գրված առաջին կենսագրականը։ Ֆրանսիայում էլ հրատարակվեց Ժյուլ Ամեդե Բարբե դ’ Օրեվիլիի ազդեցիկ էսսեն՝ «Դենդիիզմի և Ջորջ Բրամելի մասին» (1845), որտեղ հեղինակը փորձում է դենդիիզմի էությունը սահմանել՝ ուսումնասիրելով Բրամելի կյանքը և հայացքները։ Իր էսսեի ընթացքում Բարբե դ’Օրեվիլին քննադատում է անգլիական փորձերը Բրամելին գեղարվեստական գրականության մեջ ներկայացնելու համար․ «Բրամելի կյանքի ընթացքում երկու հայտնի հեղինակներ իրենց ձեռքը վերցրին գրիչը՝ սրած մինչև նրբագույն ծայրեր և թաթախված մուշկի բույրով չինական թանաքի մեջ, որպեսզի կապույտ երանգով, արծաթե եզրերով թղթի վրա գրեն մի քանի թեթև սահող տողեր, որոնցում հազիվ կարելի է նկատել Բրամելի կերպարի մի ակնարկ»։ Նա նկատի ուներ այն ժամանակ նորաձև դարձած վեպերի երկու օրինակ, որոնք հայտնի էին որպես «նորաձև հասարակության վեպեր» (երբեմն կոչվում էին նաև «արծաթե պատառաքաղի վեպեր»), որոնցից ավելի քան հաարը պետք է գրվեին հաջորդ երկու տասնամյակների ընթացքում։

Բրամելի կերպարը հիմք է հանդիսացել նաև գրականության մեջ հորինված դենդիների կերպարներ ստեղծելու համար։ Այդպիսի օրինակներից մեկը Թոմաս Հենրի Լիստերի «Գրանբի» (1826) վեպի հերոսն է՝ Թրեբեքը, որը հրաժարվում է դենդիիզմից, երբ հայտնաբերում է, որ իր ստեղծած ձևով կարած ժիլետը հագել է «կոկիկ հագնված մի աշակերտ»։ Էդվարդ Բուլվեր-Լիտոնի 1828 թվականի «Փելհեմ» վեպում գլխավոր հերոսը Կալեում հանդիպում է պարոն Ռուսելթոնին, որը դառնում է նրա դենդիական կենսակերպի ներշնչանքը։ Ռուսելթոնի կերպարը ստեղծված է Բրամելի օրինակով, և նրան են վերագրվում Բրամելի մասին շրջանառվող բազմաթիվ պատմություններից մի քանիսը, օրինակ՝ այն, որ նա երեք դերձակ էր պահանջել իր ձեռնոցները պատրաստելու համար, ինչպես նաև նրա հագուստի վերաբերյալ հայտնի վիրավորական արտահայտությունը. «Սա՞ ես վերարկու անվանում»։

Բրամելը իր իսկ անունով հանդես է գալիս որպես կերպար Արթուր Կոնան Դոյլի 1896 թվականի պատմական վեպում՝ «Ռոդնի Սթոուն»։ Այստեղ գլխավոր հերոսի հորեղբայրը՝ Չարլզ Տրեգելիսը, Լոնդոնի նորաձև հասարակության կենտրոնական դեմքն է, մինչև որ վերջապես Բրամելը նրան դուրս է մղում այդ դիրքից։ Թրեջիլսի հետագա մահը՝ հոգեկան ծանր ապրումներից ու նվաստացումներից, ծառայում է որպես աստվածային միջամտություն, քանի որ այդ կերպ վերջ է դրվում Ռոդնի Սթոունի ընտանիքի աղքատությանը։

Ռեգենտության շրջանի սիրավեպերի մի շարք վեպերի հեղինակ Ջորջետ Հեյերը Բրամելին ներառել է որպես կերպար իր 1935 թվականի «Անդիմադրելի դենդի» վեպում։ Հետագայում այս ժանրի այլ հեղինակների ստեղծագործություններում նույնպես նա հիշատակվում է կամ հանդես է գալիս որպես երկրորդական կերպար։ Ավելին՝ վերջերս Բրամելը դարձել է դետեկտիվ-հերոս Կալիֆոռնիացի գրող Ռոզմարի Սթիվենսի պատմական դետեկտիվների շարքում, որը սկսվում է 2000 թվականին լույս տեսած «Մահը արծաթե սկուտեղի վրա» գրքով։ Այդ պատմությունները գրված են այնպես, ասես պատմվում են հենց հերոսի կողմից։ Նրա կերպարի մեկ այլ ամերիկյան վերաիմաստավորում է հանդիսանում Սեսիլիա Ռայանի 2012 թվականի «Դերձակը» հոմոէրոտիկ նովելը։

### Բեմ և կինո
ԱՄՆ-ում Բրամելի կյանքը բեմականացվել է 1890 թվականին ներկայացված չորս գործողությունից բաղկացած պիեսում, որի հեղինակը Քլայդ Ֆիչն էր, իսկ Բրամելի դերում հանդես էր գալիս Ռիչարդ Մենսֆիլդը։ Հետագայում այդ պիեսի հիման վրա ստեղծվեց նաև 1924 թվականի «Բո Բրամել» ֆիլմը՝ Ջոն Բերիմորի և Մերի Ասթորի մասնակցությամբ։ Նրա մասին գրված մեկ այլ պիեսի հեղինակ էր Բերտրամ Պ. Մեթյուսը։ Այն հիմնականում հիշվում է այն պատճառով, որ դրա համար ուղեկցող երաժշտություն էր գրել Էդվարդ Էլգերը։ Երբ պիեսը բեմադրվեց Բիրմինգհեմի Թագավորական թատրոնում 1928 թվականի նոյեմբերին, առաջին ներկայացման ժամանակ նվագախումբը ղեկավարեց հենց ինքը՝ Էլգերը։ Բացի մինուետից, Էլգերի այդ նվագախմբային ստեղծագործությունը հետագայում անհետացավ, և ձեռագիրը մինչ այսօր չի հայտնաբերվել։ Բրամելի կյանքի վերջին տարիներն էլ դարձել են Ռոն Հաթչինսոնի 2001 թվականի երկխոսական պիեսի՝ «Բոն» (սկզբում կոչվում էր «Բո Բրամել») գործողության հիմքը։ Պիեսը, Մեծ Բրիտանիայում ազգային շրջագայությունից հետո, մեկ ամիս ներկայացվել է Լոնդոնի Հայմարքեթի Թագավորական թատրոնում, որտեղ Բրամելի դերը խաղում էր Փիթեր Բոուլզը։

Ավելի վաղ ստեղծված ֆիլմերից էր Ամերիկայի Վիտագր ընկերության 1913 թվականի տասը րոպեանոց ֆիլմը, որը հիմնված էր Բութ Թարկինգթոնի պատմվածքի վրա։ Նույն թվականին Էդիսոնի ընկերությունը նկարահանեց նաև կարճ կատակերգական ֆիլմ՝ «Բո Բրամելն ու նրա հարսնացուն» վերնագրով։ 1937 թվականին «Լյուքս Ռադիո թատրոն» հաղորդաշարի շրջանակում ներկայացվեց ռադիոդրամա, որտեղ Բրամելի դերը կատարում էր Ռոբերտ Մոնթգոմերին։ 1954 թվականին նկարահանվեց ևս մեկ ֆիլմ՝ «Բո Բրամել», որտեղ գլխավոր դերում հանդես էր գալիս Ստյուարտ Գրեյնջերը, Ուելսի արքայազնի դերում՝ Փիթեր Ուստինովը, իսկ Լեդի Պատրիսիա Բելհեմի դերում՝ Էլիզաբեթ Թեյլորը։ Կային նաև երկու հեռուստատեսային դրամաներ՝ գերմանական վաթսուն րոպեանոց «Այսպես էր պարոն Բրամելը» (Հարավգերմանական ռադիո, 1967) և բրիտանական «Բո Բրամել․ Այս հմայիչ մարդը» (2006)։

1931 թվականին ստեղծվեց նաև ֆրանսիական երեք գործողությունից բաղկացած օպերետա՝ «Բրամել», որի երաժշտությունը գրել էր Ռեյնալդո Հանը, իսկ լիբրետոն՝ Ռիպն ու Ռոբերտ Դյոդոնեն։ Այս ստեղծագործությունում Բրամելը ներկայացված է որպես գլխավոր կերպար՝ գյուղական սիրավեպի հորինված պատմության մեջ, որը հետագա տարիներին ժամանակ առ ժամանակ բեմադրվում էր։ Ավելի ուշ այն նաև հեռարձակվել է Ռադիո-Լիլի կողմից (1963)։

## Ոճի երաշխիք

Բրամելի անունը սկսեց կապվել ոճի և գեղեցիկ արտաքինի հետ, և այդ պատճառով այն օգտագործվեց տարբեր ապրանքների անվանումներում կամ հիշատակվեց երգերում ու բանաստեղծություններում։ Օրինակներից մեկը «Բո Բրամելյան շագանակագույն» ներկի գույնն էր, որը 1931 թվականին օգտագործվում էր բացառապես Օլդսմոբիլ ավտոմեքենաների վրա։ 1934 թվականին Լայոնել դը Ռոթշիլդի կողմից ստեղծված ռոդոդենդրոնի նոր հիբրիդային տեսակն անվանվեց Բրամելի պատվին։ 1928 թվականին Իլինոյսի Ժամացույցների ընկերությունը թողարկեց ժամացույցների մի քանի «Բո Բրամել» ոճեր, իսկ 1948 թվականին Լե Կուլտր ընկերությունը շուկա հանեց «Բո Բրամել» ժամացույցը՝ մինիմալիստական ձևավորմամբ և առանց թվանշանների։

Թոմաս Սթերնս Էլիոթի «Բաստոֆեր Ջոնս․ քաղաքում շրջող կատուն» բանաստեղծությունում նրան կոչում են «կատուների Բրամել», ինչը հղում է Բրամելի հայտնիությանը։ Այդ նույն ակնարկը օգտագործվել է նաև Էնդրյու Լլոյդ Ուեբերի «Կատուներ» մյուզիքլում (1981), որը հիմնված է Էլիոթի «Ծեր Փոսամի գործնական կատուների գիրքը» (1939) ստեղծագործության վրա։ Բրամելի մասին ակնարկներ հանդիպում են նաև տարբեր երգերի բառերում, օրինակ՝ «Ինձ պետք է միայն այդ աղջիկը» երգում՝ 1959 թվականի «Ջիփսի» մյուզիքլից, «Առանց ժպիտի երբեք լիովին հագնված չես» երգում՝ «Էննի» մյուզիքլից (1977), ինչպես նաև Բիլի Ջոելի 1980 թվականի հայտնի երգում՝ «Ինձ համար այն դեռ ռոք-ն-ռոլ է»։

Բրամելի անունը օգտագործել են նաև տարբեր երաժշտական խմբեր։ Առաջիններից մեկը Զաք Ուայթի ղեկավարած ջազային պարային խումբն էր՝ «Զաք Ուայթը և իր «Չոկոլադե Բո Բրամելները»», որը հյուրախաղերով հանդես էր գալիս 1924-ից մինչև 1935 թվականները։ 1960-ականներին հայտնվեցին նաև ռոք խմբեր, որոնք կրում էին նրա անունը։ Դրանցից էին Սան Ֆրանցիսկոյից «Բո Բրամելները» խումբը, ինչպես նաև «Բո Բրամել Էսկվայրն ու նրա ազնվական մարդիկ» խումբը, որն այդպես էր անվանել հարավաֆրիկյան ծագումով Մայքլ Բուշը իր անգլիական խմբի համար։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Barbey d'Aurevilly, Jules. *On Dandyism and George Brummell*, 1845
*Campbell, Kathleen. *Beau Brummell*. London: Hammond, 1948
*Jesse, Captain William. *The Life of Beau Brummell*. Published in two volumes. Available at Google Books, vol. 1 and vol. 2
*Kelly, Ian. *Beau Brummell: The Ultimate Dandy*. Hodder & Stoughton, 2005
*Lewis, Melville. *Beau Brummell: His Life and Letters*. New York: Doran, 1925
*Moers, Ellen. *The Dandy: Brummell to Beerbohm*. London: Secker and Warburg, 1960
*Nicolay, Claire. *Origins and Reception of Regency Dandyism: Brummell to Baudelaire*. Ph.D. diss., Loyola U of Chicago, 1998
*Wharton, Grace and Philip. *Wits and Beaux of Society*. New York: Harper and Brothers, 1861

Կատեգորիա:19-րդ դարի բրիտանացիներ
Կատեգորիա:Անձինք նորաձևությունում