Հանրային պատմություն

**Հանրային պատմություն,** գործունեությունների լայն շրջանակ, որը իրականացվում է պատմության մասնագիտության մեջ որոշակի պատրաստվածություն ունեցող մարդկանց կողմից, ովքեր հիմնականում աշխատում են ակադեմիական մասնագիտացված միջավայրերից դուրս։ Հանրային պատմության գործունեությունը խորապես արմատավորված է պատմական ժառանգության պահպանության, արխիվագիտության, բանավոր պատմության, թանգարանային գործի և հարակից այլ ոլորտներում։ Այս ոլորտը Միացյալ Նահանգներում և Կանադայում 1970-ականների վերջից ի վեր   աստիճանաբար ավելի մասնագիտացված է դարձել։ Հանրային պատմության կիրառման ամենատարածված ոլորտներից են թանգարանները, պատմական տները և պատմական վայրերը, զբոսայգիները, մարտադաշտերը, արխիվները, կինո և հեռուստատեսային ընկերությունները, նոր լրատվամիջոցները, ինչպես նաև պետական կառավարման բոլոր մակարդակները։

## Սահմանում
Քանի որ այն ներառում է գործունեությունների լայն շրջանակ և իրականացվում է տարբեր միջավայրերում, հանրային պատմությունը դժվար է ենթարկել հստակ սահմանման։ Այնուամենայնիվ, իրենց հանրային պատմաբան համարող անձանց խոսույթում հաճախ ի հայտ են գալիսմի շարք հիմնական տարրեր․

* Կենտրոնացում պատմության վրա՝ ուղղված հանրությանը, այլ ոչ թե ակադեմիկոսներին կամ մասնագետներին։
* Պատմական մեթոդների կիրառում։
* Մասնագիտական չափանիշների, պատրաստվածության և գործնական գործունեության վրա շեշտադրում։
* Պատմական գիտելիքի օգտակարության ընդգծում այնպիսի կերպով, որը դուրս է գալիս զուտ ակադեմիական կամ հնագիտական նպատակների սահմաններից։
* Հանրության կապը անցյալի հետ խորացնելու և ամրապնդելու նպատակ։

Այս տարրերն արտահայտված են ԱՄՆ-ում գործող Հանրային պատմության ազգային խորհրդի՝ 1989 թ. առաքելության հայտարարության մեջ. «Խթանել պատմության օգտակարությունը հասարակության մեջ՝ մասնագիտական գործունեության միջոցով»։ Դրանք առկա են նաև 2007 թ. խորհրդի կողմից մշակված սահմանման մեջ, որտեղ ասվում է. «Հանրային պատմությունը շարժում, մեթոդաբանություն և մոտեցում է, որը խթանում է պատմության համագործակցային ուսումնասիրությունն ու կիրառումը․ դրա ներկայացուցիչները իրենց առաքելությունն են համարում իրենց մասնագիտական գիտելիքները հասարակության համար հասանելի և օգտակար դարձնել»։ Սակայն այս նախագծային սահմանումը որոշ հակազդեցություններ առաջացրեց ոլորտի մասնագետների շրջանում՝ էլեկտրոնային քննարկման հարթակում, որտեղ բարձրացվեցին հարցեր այն մասին, թե արդյոք հանրային պատմությունը միայն պրոֆեսիոնալ կամ մասնագիտորեն պատրաստված պատմաբանների գործունեությո՞ւնն է, թե՞ պատմական հեղինակության համատեղ կիսումը պետք է լինի այս ոլորտի կարևոր տարրերից մեկը։ Մյուսները նշել են, որ հանրային պատմության համար գոյություն ունեցող բազմաթիվ «հանրություններն» ավելի են բարդացնում դրա սահմանման խնդիրը։ Օրինակ՝ պատմաբան Պիտեր Նովիկը կասկածի տակ է դրել այն, թե հանրային պատմություն անվանվող շատ երևույթներ իրականում չպե՞տք է կոչվեն «մասնավոր պատմություն» (օրինակ՝ կորպորատիվ պատմությունների կամ արխիվների ստեղծումը) կամ «ժողովրդական պատմություն» (օրինակ՝ հետազոտություններ կամ ցուցադրություններ, որոնք իրականացվում են պատմագիտության ընդունված նորմերից դուրս)։ Քեթի Սթենթոնը նույնպես նշել է Հյուսիսային Ամերիկայում հանրային պատմության ավելի արմատական տարրերից մեկը, սակայն հարց է բարձրացրել. «Որքա՞ն տեղ կա առաջադեմ բաղադրիչի համար հանրային պատմության շարժման մեջ»։ Հիլդա Քինը և Փոլ Էշթոնը ևս քննարկել են հանրային պատմության տարբերությունները Մեծ Բրիտանիայում, Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում և ԱՄՆ-ում՝ հանդես գալով «պատմաբանների» և «նրանց հանրության» միջև խիստ սահմանազատման դեմ։ 2008 թ. անցկացված հարցումը, որին մասնակցել էին մոտ 4000 մասնագետներ՝ հիմնականում ԱՄՆ-ից, ցույց տվեց, որ զգալի մասը (պատասխանողների գրեթե մեկ քառորդը) որոշակի վերապահումներ ունի «հանրային պատմություն» տերմինի նկատմամբ և այն հարցի շուրջ, թե արդյոք այն կիրառելի է իրենց աշխատանքի համար։

Ընդհանուր առմամբ, նրանք, ովքեր ընդունում են հանրային պատմաբան տերմինը, ընդունում են նաև, որ այս ոլորտի սահմանները ճկուն են։ Հանրային և ակադեմիական պատմության միջև հակադրությունները չեն կարող անտեսվել, ինչը բարդացնում է այն հարցը, թե ով կարող է փոփոխել այն, ինչ մենք սահմանում ենք որպես ընդհանուր ընդունված պատմություն։ Պատմաբան Ջոն Տոշը, ով ուսումնասիրել է հանրային պատմությունը, նշում է, որ ամենաարդյունավետ քննարկումներից որոշները ծագում են բանավոր պատմությունից, որը բաղկացած է մարդկանց իրենց հիշողությունների մասին հարցազրույցներ տալիս։ Դրա սահմանումը շարունակում է ձևավորվել և մշտապես ենթակա է մշտական վերագնահատման՝ կախված այն բանից, թե ինչպես են ոլորտի մասնագետները հարաբերակցվում տարբեր լսարանների, նպատակների, ինչպես նաև քաղաքական, տնտեսական կամ մշակութային պայմանների հետ։ Օրինակ՝ պատմաբան Գայ Բեյները քննադատել է հանրային պատմության տարածված պատկերացումը՝ նշելով, որ այն բավարար չափով հաշվի չի առնում «անթիվ մտերմիկ ոլորտները, որոնցում պատմությունը գաղտնի կերպով վերապատմվում է», և եզրակացրել է, որ «պատմության մասնավոր և հանրային ձևերի միջև բարդ հարաբերությունները դեռ պետք է մանրամասն բացահայտվեն»։

## Կապակցված ոլորտներ
Հանրային պատմությունը վերաբերում է մասնագիտական և ակադեմիական ոլորտների լայն բազմազանության։ Դրանցից մի քանիսը ներառում են՝

* Կիրառական պատմություն
* Արխիվագիտություն
* Մշակութային ժառանգության կառավարում
* Թվային պատմություն
* Ժառանգության մեկնաբանություն
* Պատմական ժառանգության պահպանություն
* Պատմական հնագիտություն
* Թանգարանագիտություն
* Բանավոր պատմություն
* Հանրային հումանիտար գիտություններ
* Հանրամատչելի պատմություն

Բացի այդ, վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում ձևավորվել է գիտական ուսումնասիրության ենթաոլորտ, որը կենտրոնանում է կոլեկտիվ հիշողության և պատմության ձևավորման պատմության ու տեսության վրա։ Այս գիտական ուսումնասիրությունների ամբողջությունը նույնպես կարող է համարվել «հանրային պատմություն»։

## Պատմություն
Հանրային պատմությունն ունի բազմաթիվ նախորդող ձևեր։ Դրանք ներառում են պատմության թանգարաններ, պատմական ընկերություններ, հանրային և մասնավոր արխիվներ ու հավաքածուներ, ժառանգական և հիշատակի միություններ, պահպանության կազմակերպություններ, պատմական և մշակութային ժառանգության ծրագրեր ու բաժիններ պետական հաստատություններում, ինչպես նաև պատմության տարբեր ներկայացումներ ժողովրդական մշակույթում (օրինակ՝ պատմական գեղարվեստական գրականություն)։ Լյուդմիլա Ջորդանովան նույնպես նշել է, որ «պետությունը գտնվում է հանրային պատմության կենտրոնում»՝ կապելով հանրային պատմությունը ազգային պետության ձևավորման հետ։ (Անգլիացի աստվածաբան Ուիլյամ Փեյլին 1794 թվականին հայտարարում էր, որ «հանրային պատմությունը» իշխանության համար պայքարի մեջ ներգրավված մարդկանց «հաջողությունների և հիասթափությունների, ինչպես նաև նրանց վեճերի գրանցումն է»)։ Տասնիններորդ դարի վերջում և քսաներորդ դարի սկզբին արևմտյան համալսարաններում ձևավորվեց պատմության առանձին գիտական կարգապահություն, և դրա հետևանքով աստիճանաբար տարանջատվեցին այն գիտնականները, որոնք պատմությամբ զբաղվում էին մասնագիտական մակարդակով, և սիրողական կամ հանրային գործիչները։ Թեպետ շարունակում էին լինել կրթված պատմաբաններ, որոնք աշխատում էին հանրային միջավայրում, քսաներորդ դարի միջին տասնամյակներին մասնագիտական պատմաբանների շրջանում նկատվեց հանրության հետ ակտիվ շփումից ընդհանուր նահանջ։

1970-ական թվականների ընթացքում մի շարք քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական և պատմագրական զարգացումներ սկսեցին փոխել այս միտումը՝ միավորվելով և ձևավորելով նոր ոլորտ, որը բացահայտորեն սկսեց իրեն կոչել «հանրային պատմություն»։ 1960-ական և 1970-ական թվականների սոցիալական արդարության շարժումները խթանեցին հետաքրքրությունը ոչ գերիշխող մարդկանց և խմբերի պատմությունների նկատմամբ՝ օրինակ կանանց, աշխատավոր դասի մարդկանց, էթնիկական և ռասայական փոքրամասնությունների, այլ ոչ թե այն «մեծ մարդկանց», որոնք ավանդաբար եղել էին բազմաթիվ պատմական պատմությունների կենտրոնում։ Մեծ Բրիտանիայում այս միտումը դրսևորվեց Պատմության աշխատաժողովի շարժման միջոցով։ Շատ պատմաբաններ սկսեցին ընդունել սոցիալական պատմությունը որպես ուսումնասիրության թեմա, և նրանցից ոմանք ցանկանում էին ներգրավվել հանրային ծրագրերում՝ իրենց գիտական աշխատանքը օգտագործելով ակտիվիստական կամ հասարակությանը ուղղված ձևերով։ Միացյալ Նահանգներում պատմաբանների համար ակադեմիական աշխատատեղերի լուրջ պակասը շատերին ստիպեց մտածել համալսարանից դուրս կարիերայի մասին։ Միևնույն ժամանակ արևմտյան շատ երկրներում իրականացվում էին պետականորեն ֆինանսավորվող նախաձեռնություններ՝ սկսած ազգային տոնակատարություններից, օրինակ՝ Միացյալ Նահանգների երկուհարյուրամյակի տոնակատարությունից, մինչև բազմամշակութայնությանը նվիրված ծրագրեր Ավստրալիայում և Կանադայում։ Դրանք ուղեկցվում էին հանրության լայն հետաքրքրությամբ տոհմաբանության նկատմամբ, ժողովրդական և ընտանեկան «արմատների» որոնմամբ և պատմության հետ կապված այլ գործունեություններով։ Արդյունաբերության անկման հետևանքով բազմաթիվ արդյունաբերական վայրերում կառավարությունները սկսեցին աջակցել վերակենդանացման կամ զարգացման ծրագրերին, որոնք ավելի ու ավելի հաճախ ներառում էին տեղական պատմության և մշակույթի օգտագործումը՝ որպես գրավչություն կամ ճգնաժամային վիճակում գտնվող տարածքի «վերաբրենդավորման» հիմք։ Անհրաժեշտությունից, հետաքրքրությունից կամ երկուսից էլ ելնելով՝ պատմության մեջ բարձրագույն կրթություն ունեցող աճող թվով մարդիկ աշխատանք գտան նման ոչ ակադեմիական միջավայրերում։ Հանրային քաղաքականության որոշումները՝ օրինակ 1966 թվականին Միացյալ Նահանգներում Ազգային պատմական պահպանության մասին օրենքի ընդունումը և Կանադայի կառավարության կողմից 1970-ականներին «պատմական հետազոտող» պաշտոնը պետական ծառայության դասակարգման մեջ ավելացնելը, ինչպես նաև մշակութային զբոսաշրջության աճը և բազմաթիվ թանգարանների ու պատմական ընկերությունների ավելի մեծ մասնագիտացումը, խթանեցին այս ոլորտի զարգացումը։

ԱՄՆ-ում հանրային պատմության ոլորտի ձևավորումը կարելի է կապել Կալիֆոռնիայի համալսարանի Սանտա Բարբարա մասնաճյուղի հետ, որտեղ պատմության ֆակուլտետի անդամ Ռոբերտ Քելլին 1976 թվականին Ռոքֆելլերի հիմնադրամից դրամաշնորհ ստացավ՝ ստեղծելու մագիստրոսական ծրագիր, որը պետք է պատրաստեր երիտասարդ պատմաբանների պետական և մասնավոր հատվածներում աշխատելու համար։ «Հանրային պատմություն» գաղափարը որպես առանձին ոլորտ ձևակերպելիս Քելլին հիմնվել էր իր սեփական հարուստ փորձի վրա՝ որպես խորհրդատու և դատական գործերում փորձագետ վկա ջրային ռեսուրսների վերաբերյալ վեճերում։ 1978 թվականին Արիզոնայի Սքոթսդեյլ քաղաքում և 1979 թվականին Կալիֆոռնիայի Մոնտեսիտո քաղաքում անցկացված գիտաժողովները նպաստեցին նոր ձևավորվող ոլորտի զարգացմանը։ 1978 թվականին «Հանրային պատմաբան» մասնագիտական հանդեսի հիմնադրումը, ինչպես նաև 1979 թվականին Հանրային պատմության ազգային խորհրդի ստեղծումը ևս օգնեցին, որպեսզի համալսարաններում աշխատող հանրային ուղղվածություն ունեցող պատմաբանները և համալսարանից դուրս աշխատող առանձին մասնագետները զգան, որ իրենք կիսում են ընդհանուր առաքելություններ, փորձառություններ և մեթոդներ։

Կանադայում հանրային պատմության զարգացումը շատ առումներով անցել է նման ուղով՝ ներառելով 1970-ական թվականներին ակադեմիական ոլորտում առաջացած «աշխատանքի ճգնաժամի» փորձառությունը և կառավարության կարևոր դերը՝ որպես հանրային պատմաբանների աշխատանքի աղբյուր։ 1983 թվականին Վաթեռլոյի համալսարանում ստեղծվեց Հանրային պատմության մագիստրոսական ծրագիր (որը ներկայումս այլևս չի գործում), որին հաջորդեցին Արևմտյան Օնտարիոյի համալսարանը 1986 թվականին և Կարլթոնի համալսարանը 2002 թվականին։ Ինչպես Միացյալ Նահանգներում, այնպես էլ Կանադայում վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում պատմության և մշակութային ժառանգության նախագծերի պետական ֆինանսավորումը նվազել է, և հանրային պատմաբանները գնալով ավելի պատասխանատու են դառնում ֆինանսավորողների առաջ՝ իրենց աշխատանքի արդյունավետության համար։

Հանրային պատմությունը որպես ճանաչելի ոլորտ գոյություն ունի նաև Ավստրալիայում, իսկ ավելի փոքր չափով՝ Եվրոպայում և աշխարհի այլ վայրերում։ Լատինական Ամերիկայում հանրային պատմությունն իր ամենամեծ արտահայտությունն ունի Բրազիլիայում, որտեղ այն սերտորեն կապված է սոցիալական պատմության և բանավոր պատմության հետ։ Բրազիլիայի Հանրային պատմության ցանցը, որը ստեղծվել է 2012 թվականին, պատասխանատու է եղել հրապարակումների խթանման և ազգային ու միջազգային մասշտաբի միջոցառումների կազմակերպման համար՝ նպատակ ունենալով զարգացնել ստեղծագործական և կոսմոպոլիտ երկխոսություն։ Ինչպես Միացյալ Նահանգներում և Կանադայում, այստեղ նույնպես կան բազմաթիվ հանրային նախագծեր, որոնցում ներգրավված են պատմաբաններ և պատմության մեկնաբանություն, սակայն դրանք պարտադիր չէ, որ իրենց համար օգտագործեն «հանրային պատմություն» հատուկ անվանումը։

Հանրային պատմության միջազգային ֆեդերացիան ձևավորվել է 2010 թվականին և 2012 թվականի հունվարին դարձել է միջազգային կազմակերպություն՝ ընտրված ղեկավարող կոմիտեով։  Հանրային պատմության միջազգային ֆեդերացիան նաև հանդիսանում է Պատմական գիտությունների միջազգային կոմիտեի մշտական ներքին հանձնաժողովներից մեկը։ Ֆեդերացիայի նպատակն է ընդլայնել հանրային պատմության կիրառման և դասավանդման վերաբերյալ միջազգային փոխանակումները։ Այն նաև հանդիսանում է «Հանրային պատմություն» հանդեսի համագործակցող հիմնադիր գործընկերներից մեկը։ 2018 թվականից ֆեդերացիան հրատարակում է իր սեփական հանդեսը՝ «Միջազգային հանրային պատմություն», որը խմբագրում են Անդրեաս Էթգեսը (Մյունխենի Լյուդվիգ Մաքսիմիլիան համալսարան) և Դեյվիդ Դինը (Կարլտոնի համալսարան, Օտտավա)։

Հանրային պատմությունը շարունակում է զարգանալ և ինքն իրեն սահմանել։ Ներկայումս ԱՄՆ-ում, Կանադայում և այլ երկրներում գործում են հանրային պատմության բազմաթիվ մագիստրոսական և բակալավրիական ծրագրեր (տես ստորև ներկայացված ցանկը և հղումները)։ Այս ոլորտը բնական կապ ունի թվային պատմության հետ՝ շեշտադրելով պատմական գիտելիքի ստեղծման գործընթացում հասանելիությունն ու լայն մասնակցությունը։ Վերջին տարիներին ձևավորվել է հանրային պատմության գիտական աշխատությունների աճող շարք, ներառյալ այնպիսի աշխատություններ, որոնք ճանաչվում են Հանրային պատմության ազգային խորհրդի ամենամյա գրքի մրցանակով։ Մի շարք երկրներում իրականացվել են ուսումնասիրություններ՝ պարզելու, թե մարդիկ ինչպես են հասկանում և ինչպես են առնչվում անցյալի հետ, ինչը օգնել է հանրային պատմաբաններին ավելի լավ հասկանալ, թե ինչպես իրենց աշխատանքը կարող է առավել արդյունավետորեն կապ հաստատել լսարանի հետ։

Վերջին տարիներին շատ վայրերում հանրային ցուցադրությունների և պատմության մեկնաբանությունների շուրջ տեղի են ունեցել բարձրաձայն «պատմական պատերազմներ»(օրինակ՝ Ավստրալիայում շարունակվում են քննարկումները գաղութացման պատմության և բնիկ ժողովուրդների վերաբերյալ, մեծ արձագանք առաջացրեց Ջեք Գրենաթսթեյնի 1998 թվականին հրատարակված «Ո՞վ սպանեց կանադական պատմությունը» գիրքը, ինչպես նաև 1994 թվականին առաջացած վեճը Ազգային օդատիեզերական թանգարանի կողմից նախատեսված «Էնոլա Գեյ» ռմբակոծիչի ցուցադրության շուրջ), սակայն հանրային պատմաբանները սովորաբար նման իրավիճակները դիտում են որպես հնարավորություն՝ մասնակցելու անցյալի իմաստների շուրջ ակտիվ հանրային քննարկումների և վերլուծելու, թե մարդիկ ինչպես են ձևավորում այդ իմաստները։

Տեղական մակարդակում հավաքագրվող և հանրությանը ներկայացվող պատմության զարգացող ձևը, որը կարելի է տեսնել  «Եթե այս տունը կարողանար խոսել» և «Հումանիտար գիտությունների բեռնատար» նախագծերում, պատմության ավելի քիչ քննադատական և ակադեմիականորեն հաստատված ներկայացում է։ Այնուամենայնիվ, այն ապահովում է մասնակցություն հիմնականում տեղական մակարդակում և կարող է խթանել առօրյա կյանքի պատմության հավաքագրման նոր ձևերի առաջացումը։

## Համացանց
Պատմության գիտակարգում որոշակի պատրաստվածություն ունեցող մարդիկ վերջին տարիներին ավելի ու ավելի հաճախ են ներգրավվում հանրային պատմությանը վերաբերող գործունեության մեջ՝ համացանցում և ակադեմիական մասնագիտացված միջավայրերից դուրս։ Բլոգերը, փոդքասթերը, վլոգերը, մասնակցային հանրագիտարանները և սոցիալական ցանցերը հաճախ օգտագործվում են հանրությանը հասնելու և նրա հետ ավելի արդյունավետ կապ հաստատելու համար՝ մինչև ավելի ավանդական տպագիր ձևերով հրապարակումները, ինչպիսիք են գրքերը և տեղեկագրերը։ Մարդկանց հետաքրքրությունը սեփական ընտանեկան պատմության (կամ ծագումնաբանության) նկատմամբ մեծապես նպաստել է տեղական, տարածաշրջանային և ավելի լայն մայրցամաքային պատմության նկատմամբ հետաքրքրության վերածնմանը։ Սոցիալական ցանցերում ծագումնաբանական տվյալների և ընտանեկան պատմությունների փոխանակումը հատկապես նկատելի երևույթ է դարձել։ 2021 թվականին իրականացված լայնածավալ ուսումնասիրությունը, որը վերլուծել է պատմությանը վերաբերող թվիթերը, ուսումնասիրել է համացանցում տարածվող պատմական բովանդակությամբ հաղորդագրությունների տարբեր առանձնահատկություններ, այդ թվում՝ դրանցում հիշատակվող անձանց և երևույթների տեսակը, ժամանակային ընդգրկույթը, վերահրապարակման (ռիթվիթի) պրակտիկաները և հաղորդագրություններում ներառված լրատվամիջոցների տեսակները։

## Օրինակներ
Հանրային պատմության ազգային խորհրդի Ռոբերտ Քելլիի հիշատակի մրցանակը շնորհվում է այն անհատներին, հաստատություններին, ոչ առևտրային կամ կորպորատիվ կազմակերպություններին, որոնք նշանակալի ներդրում են ունեցել պատմությունը ակադեմիական միջավայրից դուրս սովորական մարդկանց առօրյա կյանքի համար ավելի կարևոր և հասկանալի դարձնելու գործում։ Այս մրցանակի ստացողները ներկայացնում են գիտական, պետական և հանրային նախագծերի լայն շրջանակ.

* 2020 – Մարտին Բլատ, Նորթիսթերն համալսարան
* 2017 – Լոնի Գ. Բանչ III, Աֆրոամերիկյան պատմության և մշակույթի ազգային թանգարան
* 2016 – Դոնալդ Ա. Ռիչի, ԱՄՆ Սենատի պատմական գրասենյակ
* 2015 – Ջանել Ուորեն-Ֆինդլի, Արիզոնայի պետական համալսարան
* 2014 – Մայքլ Դևայն, Հարի Ս. Թրումենի գրադարանի և թանգարանի տնօրեն
* 2012 – Լինդսի Ռիդ, «Հանրային պատմաբան» հանդեսի գլխավոր խմբագրի ղեկավար
* 2010 – Ռիչարդ Ալան Բեյքեր, Միացյալ Նահանգների Սենատի պատմական գրասենյակ
* 2008 – Ալան Ս. Նյուել, «Պատմական հետազոտությունների գործընկերներ» ընկերություն
* 2006 – Դուայթ Թ. Փիթքեյթլի, Ազգային պարկերի ծառայություն
* 2004 – Տրոնդեկ Հվեչին ժողովրդի կառավարությունն ու քաղաքացիները՝ Կլոնդայքի բնիկ առաջին ժողովուրդներ
* 2002 – Հարավային Կարոլինայի համալսարանի հանրային պատմության ծրագիր
* 2001 – Դեբրա Բերնհարդտ, Ռոբերտ Ֆ. Վագների աշխատանքային արխիվներ, Նյու Յորքի համալսարան
* 1999 – Օտիս Լ. Գրեհեմ կրտսեր, Հյուսիսային Կարոլինայի համալսարան (Վիլմինգթոն)
* 1998 – Ամերիկյան սոցիալական պատմության նախագիծ
* 1997 – Փեյջ Փաթնամ Միլլեր, Պատմության խթանման համակարգող կոմիտե (ներկայում՝ Պատմության ազգային կոալիցիա)։

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագրություն
* Andrew Hurley. *Beyond Preservation: Using Public History to Revitalize Inner Cities*  (Temple University Press; 2010) 248 pages; focus on successful projects in St. Louis and other cities.
* What is Public History? from the NCPH
* Reflections on an Idea: NCPH’s First Decade by Barbara J. Howe, Chair's Annual Address, The Public Historian, Vol. 11, No. 3 (Summer 1989), pp.&nbsp;69–85
* Public History in Canada. Special Issue, *The Public Historian,* Vol. 30, No. 1 (Winter 2009).
* Juniele R. Almeida & Marta G. O. Rovai (ed.) *Introdução à História Pública*  (Letra e Voz; 2011); first Brazilian public history handbook.
* La “Public History”: una disciplina fantasma? in Serge Noiret (ed.): "Public History. Pratiche nazionali e identità globale", *Memoria e Ricerca*, n.37, May–August 2011, pp.&nbsp;10–35. (together with " Premessa: per una Federazione Internazionale di Public History", pp.&nbsp;5–7.)
* Serge Noiret. ''Internationalizing Public History'' in *Public History Weekly* Vol. 2, No. 34 (sept. 2014)
* Irmgard Zündorf. ''Contemporary History and Public History'' in *Docupedia Zeitgeschichte*, March 16, 2017.
* Marko Demantowsky. , in *Public history and school. International perspectives*, 4–37, De Gruyter publishers: Boston/Berlin, 2018.

Կատեգորիա:Հասարակագիտություն
Կատեգորիա:Պատմագրություն
Կատեգորիա:Պատմության ենթաբաժիններ
Կատեգորիա:Սոցիալական պատմություն