open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մնացորդային դեֆորմացիա

**Մնացորդային դեֆորմացիա**, դեֆորմացիայի այն մասը, որը պահպանվում է արտաքին ուժերի ներգործությունը վերացնելուց հետո։ Մնացորդային դեֆորմացիան ի հայտ է գալիս այն դեպքում, երբ դեֆորմացիայի հետևանքով առաջացող լարումները գերազանցում են մարմնի առաձգականության սահմանը։ Ուժի ազդեցությամբ՝ առանց նյութի հոծության մակրոսկոպիկ խախտումների առաջացող մնացորդային դեֆորմացիան կոչվում է պլաստիկ դեֆորմացիա։ Որոշակի պայմաններում բազմակի բեռնավորումից առաջացող մնացորդային դեֆորմացիաները կուտակվում են և հանգեցնում կոնստրուկցիայի քայքայմանը։ Մնացորդային դեֆորմացիայի օգտագործման վրա են հիմնված կռումը, քարշումը, գլոցումը և տեխնոլոգիական այլ պրոցեսներ։

Կատեգորիա:Դեֆորմացիա
Եղիա Մնջոյան

**Եղիա Լևոնի Մնջոյան** (), հայ սովետական քիմիկոս-կենսաբան։ Կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1973)։

Արմենակ Մնջոյանի եղբայրը։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի համալսարանի քիմիական ֆակուլտետը (1945)։ 1945-1966 թվականներին աշխատել է խաղողագործության, գինեգործության և պտղաբուծության ԳՀԻ-ում, 1970 թվականից ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի գիտության և բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների բաժնի վարիչն է, 1984-1993 թվականներին՝ Երևանի կոնյակի գործարանի հիմնախնդրային լաբորատորիայի վարիչ։ ԽՄԿԿ անդամ 1945 թվականից։

Մնջոյանի գիտական աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են գինու և կոնյակի քիմիայի ու տեխնոլոգիայի հարցերին։ Մշակել է կոնյակի սպիրտի թորման գիտական հիմունքները և կաղնու փայտի օգտագործման նոր տեխնոլոգիական եղանակներ։

## Պարգևներ
* Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քիմիկոսներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ քիմիայի ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ կենսաբաններ
Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ
Վիտաուտաս Մոնտվիլա

**Վիտաուտաս Միքոլասովիչ Մոնտվիլա** (, ), լիտվացի խորհրդային բանաստեղծ։

1906 թվականից ապրել է Լիտվայում։ 1924 թվականին երիտասարդական հակապատերազմական կազմակերպությանը մասնակցելու համար բանտարկվել է։ Ավարտել է Մարիամպոլի ուսուցչական սեմինարիան (1928), սովորել Կաունասի համալսարանում (1928)։ Բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն (1925) արգելվել է գրաքննության կողմից․ 1933 թվականին հրատարակել է «Անօթևան գիշերներ»-ը (համանուն կինոնկար, 1966)։ 1940 թվականից հետո բանաստեղծն ակտիվորեն մասնակցել է Սովետական Լիտվայի հասարակական-քաղաքական կյանքին։ 1940 թվականին լույս է տեսել նրա «Լայնարձակ երկրի վրա» ժողովածուն, 1941 թվականին՝ «Պսակ Սովետական Լիտվային» չափածո շարքը։ 
Գնդակահարվել է ֆաշիստների կողմից։

Կատեգորիա:Լիտվացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 4 ծնունդներ
Կատեգորիա:1902 ծնունդներ
Կատեգորիա:Չիկագո քաղաքում ծնվածներ‎
Կատեգորիա:Հուլիսի 19 մահեր
Կատեգորիա:1941 մահեր
Կատեգորիա:Կաունաս քաղաքում մահացածներ‎
Կատեգորիա:Լիտվացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Գնդակահարվածներ
Կարպիս Ճանճիկյան

մինի|Կարպիս Ճանճիկյանի և Միսաք Մեծարենցի գերեզմանները Կ․Պոլսի Բալըքլի գերեզմանատանը
**Կարպիս Ճանճիկյան** (), հայ բանաստեղծ։

Սովորել է Կ. Պոլսի Սահակ-Նունյան, իտալական և Կեդրոնական վարժարաններում՝ ընդհատումներով։ Աշակերտական տարիներին խմբագրել է «Արաքս» խմորատիպ հանդեսը։ Հյուծախտը ստիպում է հեռանալ դպրոցից 1943 թվականին։ 1942 թվականին հրատարակել է (Հայկազուն Գալուստյանի հետ) թուրքերեն բանաստեղծությունների «Պալքըս» գրքույկը։ Հայերեն բանաստեղծությունները լույս են տեսնում մամուլում, Բագրատ Թևյանի «Պատկեր»-ում՝ առաջինը 1939 թվականին, Արաքս Սողոմոն ծածկանունով։ Հետագա տարիներին՝ Ավետիս Ալիքսանյանի «Պատկեր» պարբերականում, «Նոր օր» շաբաթաթերթում և «Ժամանակ» օրաթերթում։ Մահվանից հետո նրա մի շարք անտիպ բանաստեղծություններ լույս են տեսել «Այսօր», «Ճառագայթ» շաբաթաթերթերում և «Ժամանակ» օրաթերթում։

1950 թվականին լույս է տեսել հայերեն բանաստեղծությունների ժողովածու («Օրէ օր»)։ 1990 թվականին Ռուբեն Մաշոյանի խմբագրությամբ Ստամբուլում հրատարակվել է «Կարպիս Ճանճիկյանի հետքերով» գիրքը, որը պարունակում է Կարպիս Ճանճիկյանի հայերեն և թուրքերն անտիպ և լույս տեսած բոլոր գործերը, ինչպես նաև՝ թուրքերեն բանաստեղծությունների հայերեն թարգմանությունները։

## Երկեր
* Սփյուռքահայ բանաստեղծություն (ժող.), Երևան, 1981։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, 2007, էջ 6։

Կատեգորիա:Պոլսահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Մշակույթ (հրատարակություն)

մինի|Պարբերականի վերջին՝ 10-րդ համարի շապիկը
**«Մշակույթ»**, երիտասարդական գրական հրատարակություն։ Լույս է տեսել 1935—1937 թվականներին (10 համար), Փարիզում։ Խմբագիր-հրատարակիչներ՝ Ա․ Սեմա (Գ․ Աթմաճյան), Պ․ Զարոյան։ Ունենալով հակաֆաշիստական ուղղություն՝ անդրադարձել է գրականության ժողովրդայնության հարցերին, գաղութահայության ճակատագրին ու հայրենադարձությանը (Սեմայի «Սև ու ճերմակ» հրապարակախոսական ակնարկաշարը)։ Զգալի տեղ է հատկացրել արվեստի և մշակույթի խնդիրներին, տպագրել թարգմանություններ (Բոդլեր, Կիպլինգ, Զեգերս, Բրեխտ և ուրիշներ)։ Պարբերականին աշխատակցել են Վ․ Շուշանյանը, Բ․ Թոփալյանը, Զ․ Որբունին, Մ․ Աթմաճյանը, Հրանտ Բալույանը, Ա․ Տատրյանը, Գ․ Քերեսթեճյանը և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Հրատարակչություններ
Problem (երգ, Արիանա Գրանդե)

«**Problem**», ամերիկացի երգչուհի Արիանա Գրանդեի երգն է, համագործակցությամբ ավստրալիացի ռեփեր Իգի Ազալիայի հետ։ Երգը թողարկվել է 2014 թվականի ապրիլի 28-ին, որպես Արիանա Գրանդեի «My Everything» կոչվող երկրորդ ստուդիական ալբոմի առաջին սինգլ։ Երգը գրվել է Մաքս Մարտինի, Սավան Կոտեչայի, Իլյա Սալմանզադեի, Իգի Ազալիայի և Արիանա Գրանդեի կողմից։

Երգը իր թողարկման առաջին շաբաթում վաճառվել է 438,000 օրինակով։

## Տեսահոլովակ
[thumb|left|170px|Տեսահոլովակում նկարահանվել է նաև ռեփեր [Բիգ Շոնը]]
2014 թվականի ապրիլի 10-ին նկարահանվել է երգի բառերով հոլովակը, որի պերմիերան կայացել է Արիանա Գրանդեի VEVO ալիքում ապրիլի 30-ին, 2014։ Բառերով հոլովակը, որում նկարահանվել են Արիանա Գրանդեն և Իգի Ազալիան, սև-սպիտակ գույների մեջ է։

Երգի պաշտոնական տեսահոլովակը, որի ռեժիսորն է The Young Astronauts-ը, նկարահանվել է 2014 թվականի ապրիլի 29-ին։ Մեկ ամիս անց՝ մայիսի 30-ին, Արիանա Գրանդեի VEVO ալիքում կայանում է տեսահոլովակի պրեմիերան։ Բացի երգի կատարողներ՝ Արիանայից և Իգի Ազալիայից, տեսահոլովակի մի քանի կադրում նկարահանվել է նաև ամերիկացի ռեփեր Բիգ Շոնը։

Երգի բառերը հոլովակը առաջադրվել է «Լավագույն բառերով հոլովակ» մրցանակին MTV Video Music Awards 2014 մրցանակաբաշխությունում սակայն չի հաղթել։ Երգի պաշտոնական տեսահոլովակը նույն մրցանակաբաշխությունում առաջադրվել է «Լավագույն համագործակցություն», «Կնոջ լավագույն տեսահոլովակ» և «Լավագույն փոփ տեսահոլովակ» մրցանակներին, սակայն հաղթել է միայն վերջինում։ Դա նաև Արիանա Գրանդեի առաջին հաղթանակն էր MTV Video Music Awards մրցանակաբաշխությունում։

## Երգացանկ
* **CD սինգլ**
# «Problem» - 3։14
# «Problem» (Dawin Remix) - 3։25
# «Problem» (Noodles & Devastator Remix) - 3։12
# «Problem» (Kassiano Remix) - 4։21

* **Թվային ներբեռնում**
# «Problem» – 3։14

* **Թվային ներբեռնում - ալտերնատիվ տարբերակ**
# «Problem» (Իգի Ազալիայի և Ջեյ Բալվինի մասնակցությամբ) - 3։13

* **Թվային ներբեռնում - ռեմիքսների սինգլ**
# «Problem» (Dawin Remix) - 3։25
# «Problem» (Noodles & Devastator Remix) - 3։12
# «Problem» (Kassiano Remix) - 4։21

## Հիթ-շքերթներ

### Շաբաթական հիթ-շերթներ

### Տարեվերջյան հիթ-շքերթներ

## Հավաստագրումներ

|-
!scope="col" colspan="3"| Սթրիմինգ
|-

}}

## Թողարկման պատմություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Երգի տեսահոլովակը YouTube-ում

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:2014 երգեր
Կատեգորիա:2014 սինգլներ
Կատեգորիա:Irish Singles Chart գլխավորած սինգլներ
Կատեգորիա:UK Singles Chart գլխավորած սինգլներ
Կատեգորիա:Արիանա Գրանդեի երգեր
Կատեգորիա:Իգի Ազալիայի երգեր
Բեռնարդ Լոու Մոնտգոմերի

**Բեռնարդ Լոու Մոնտգոմերի** (, ), բրիտանական ռազմական գործիչ, ֆելդմարշալ (1944), դերկոմս (1946)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է ռազմական ակադեմիա (1908)։ Մասնակցել է Առաջին համաշխարհային պատերազմին (1914-1918)։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ եղել է անգլիական 8-րդ բանակի (գործել է Հյուսիսային Աֆրիկայում), Նորմանդիայում ափ իջած դաշնակիցների բանակախմբի, ապա 21-րդ բանակախմբի (գործել է Բելգիայում, Նիդերլանդներում և Հյուսիսային Գերմանիայում) հրամանատար։ 1945 թվականին բրիտանական օկուպացիոն զորքերի հրամանատարն էր Գերմանիայում, 1951-1958 թվականներին՝ Եվրոպայում ՆԱՏՕ-ի զինված ուժերի հրամանատարի առաջին տեղակալը։ Պարգևատրվել է բրիտանական բոլոր բարձրագույն շքանշաններով, նաև արտասահմանյան (այդ թվում խորհրդային՝ «Հաղթանակի» և Սուվորովի I աստիճանի) շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Անգլիացի զինվորականներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 17 ծնունդներ
Կատեգորիա:1887 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մարտի 24 մահեր
Կատեգորիա:1976 մահեր
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Բաղնիքի շքանշանի Մեծ Խաչի ասպետներ
Կատեգորիա:Սանդհերստի Թագավորական ռազմական ակադեմիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Բաղնիքի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Մշակույթ (տարեգիրք)

**«Մշակույթ»**, ազգագրական տարեգիրք։ «Մշակույթ» գրատան հրատարակություն։ Լույս է տեսել 1948 թվականին, Ստամբուլում։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Թ․ Ազատեան։ Տպագրել է հայագիտական, պատմագիտական հոդվածներ, դրվագներ Դանիել Վարուժանի, Երվանդ Օտյանի, Հակոբ Պարոնյանի կյանքից, նրանց անտիպ նամակները, ինչպես նաև Կոմիտասի, Սիամանթոյի, Ռ․ Սևակի ձեռագրերը։ Անդրադարձել է Գրիգոր Զոհրապի, Հ․ Ասատուրի և ուրիշների նամակներին ու գրագրություններին։

Կատեգորիա:1948 գրքեր
Մշակութային շերտ

մինի
**Մշակութային շերտ**, կուլտուրական շերտ, որոշակի ժամանակաշրջանի բնորոշ մշակութային հուշարձաններ կամ դրանց հետքերը պարունակող հողաշերտի պայմանական անվանումը հնագիտության մեջ։ Հնավայրերը հաճախ ունենում են մի քանի մշակութային շերտեր, որոնք սովորաբար խառնված են լինում։ Մշակութային շերտերի որոշելն ու տարբերակելը (շերտագրություն) հնագիտական պեղումների կարևորագույն խնդիրն է, քանի որ գերազանցապես շերտագրությամբ է որոշվում պեղվող հնավայրի մշակույթի պատմական զարգացման հաջորդականությունն ու ժամանակագրությունը։

Կատեգորիա:Հնագիտություն
Մշուշ

[260px|մինի|[Թեհրան քաղաքը մշուշի մեջ]]
**Մշուշ**․ օդի մթագնում նրանում կախված վիճակում գտնվող պինդ մասնիկների (ծուխ, այրուք, փոշի) առկայությունից։ Մշուշը նվազեցնում է տեսանելիությունը մինչև 1 կմ, իսկ մեծ ինտենսիվության ժամանակ՝ մինչև հարյուրավոր ու տասնյակ մետրեր։ Մշուշը նկատվում է տափաստաններում, անապատներում և այն շրջաններում, որտեղ տափաստաններից ու անապատներից թափանցում են օդային զանգվածներ։ Ուժեղ մշուշը ուղեկցում է խորշակին։ Մեծ քաղաքների վրա մշուշ է դիտվում օդը ծխով ու փոշով աղտոտվելիս։

Կատեգորիա:Մթնոլորտային երևույթներ
Մշտադալար բույսեր

մինի|Մշտադալար փշատերև ծառ

**Մշտադալար բույսեր**, ամբողջ տարին կանաչ տերևներով պատված բույսեր։ Մշտադալար բույսերի տերևաթափը, ինչպես նաև նոր տերևների առաջացումը տեղի են ունենում աստիճանաբար կամ պարբերաբար (յուրաքանչյուր տերև կարող է ապրել մինչև մի քանի տարի)։ Կազմում են արևադարձային երկրների բույսերի մեծամասնությունը, շատ են նաև մերձարևադարձային շրջաններում (դափնի, նվենի, դափնեվարդ, ձիթենի, մագնոլիա, թզենի, նոճի, ցիտրուսներ, որոշ կաղնիներ և այլն)։ Բարեխառն և ցուրտ գոտիներում մշտադալար բույսեր են փշատերև ծառերը (սոճի, եղևնի, եղևին և այլն), մի շարք կիսաթփեր (ցաքի, հապալասենի, լոռամրգի) և որոշ խոտաբույսեր։ Արևադարձային և մերձարևադարձային շրջաններում մշտադալար բույսերի ֆոտոսինթեզն ընթանում է ամբողջ տարին, իսկ բարեխառն գոտում ձմռանն ընդհատվում է, նվազագույնի է հասնում գոլորշիացումը, տերևներում օսլայի փոխարեն գոյանում են շաքարներ կամ յուղ, որոնք կանխում՝ են բջիջների սառեցումը, բարձրացնում ցրտադիմացկունությունը։ Մշտադալար բույսերը պետք է տարբերել ձմռականաչ բույսերից, որոնց տերևները ձմեռելուց հետո չորանում են և փոխարինվում նորերով։

Կատեգորիա:Բույսեր
Մոդ թագուհու երկիր

**Մոդ թագուհու երկիր** (Queen Maud Land), Արևելյան Անտարկտիդայի մաս, արևմտյան երկայնության 20°-ի և արևելյան երկայնության 45°-ի միջև։ Իրենից ներկայացնում է դեպի հարավ բարձրացող (ավելի քան 3500 մ) հզոր սառցադաշտային ծածկույթի մակերևույթ։ Առափնյա շրջանում առանձին լեռնաշղթաներ և գագաթներ բարձրանում են սառցադաշտի մակերեսից ավելի քան 3000 մ։ Ափերը ողողվում են Լազարևի, Ռիսեր-Լարսենի և Տիեզերագնացների ծովերով։ Գործում են ԽՍՀՄ, ՀԱՀ, Ճապոնիայի գիտական կայանները։ Մոդ թագուհու երկիրը հայտնագործել է Ռիսեր-Լարսենի ղեկավարած նորվեգական արշավախումբը՝ 1930 թվականին և կոչել նորվեգական թագուհու անունով։

Կատեգորիա:Անտարկտիդա
Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մոնիտորինգ

**Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մոնիտորինգ**, բնության հատուկ պահպանվող տարածքներում բուսական և կենդանական օրգանիզմների, դրանց աճելաու ապրելավայրերի, Էկոհամակարգերի, պատմամշակութային հուշարձանների վիճակի և որակի վերահսկողության ամբողջության գնահատման, բացասական ազդեցությունների կանխատեսման ու կանխարգելման, ժամանակին հայտնաբերման և վերացման նպատակով իրականացվող երկարատև դիտարկումների համակարգ։

Մոնիտորինգի արդյունքներն օգտագործվում են բնության հատուկ պահպանվող տարածքների կայուն կառավարման համար։ Մոնիտորինգի հիմքը պարբերաբար իրականացվող գույքագրումն է. տարածքներում ուսումնասիրվում են՝

# բուսական և կենդանական չափանմուշային, հազվագյուտ, մնացուկային տեսակները, դրանց էկոհամակարգերը,
# ողնաշարավոր կենդանիները, դրանց բնադրավայրերը, տեղաշարժի ուղիները, բարձրակարգ բույսերը, դրանց աճելավայրերը,
# Կարմիր գրքում գրանցված բույսերն ու կենդանիները, դրանց համակեցությունները և պոպուլացիաները,
# տնտեսապես արժեքավոր բույսերը և արդյունագործական նշանակություն ունեցող կենդանիները,
# բուսական և կենդանական համակեցությունների գերիշխող տեսակները,
# ջրային պաշարները,
# մթնոլորտի, հողերի, մակերևութային ջրերի աղտոտիչները,
# բնության հուշարձանները,
# օրենսդրությամբ սահմանված կարգի ապահովումը։
Մոնիտորինգն իրականացնում է ՀՀ բնապահպանության նախարարության կենսառեսուրսների կառավարման գործակալությունը։

Կատեգորիա:Բնապահպանություն
Սանասուն

**Սանասուն**, *Սասուն, Դավթի բերդ, Քաղկիկ*, բերդ Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգի Սասուն գավառում, Կուս (Բոզրկան) և Կապաս գետերի միախառնման մոտ, Ծովասարի հարավային ստորոտին գտնվող ապառաժոտ բլրի գագաթին։ Շուրջ 20—25 մ բարձրությամբ ամրակուռ բերդապարիսպները եռանկյունաձև ձգվում են բլրի գագաթի շուրջը։ Պատերը շարված են կարմրագույն խոշոր քարերով։ Բերդի հիմքը միակտոր ժայռ է, որի մեջ փորված խոր անձավները ծառայել են որպես ախոռ և մթերանոցներ։ Արաբ նվաճողների դեմ ազատագրական կռիվների ժամանակ Սանասունը եղել է սասունցիների կարևոր և անառիկ ռազմակայաններից։ XII—IV դարերում բերդը գրավել և ավերել են թաթար-մոնղոլական նվաճողները։ Այնուհետև գրավոր աղբյուրներում Սանասունի մասին տեղեկություններ չեն հանդիպում։ Ենթադրվում է, որ այն վերջնականապես ավերել են օսմանյան նվաճողները։

Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)
Կատեգորիա:Աղձնիքի բնակավայրեր
Սանացիա

**Սանացիա** (լատիներեն Sanatio — բուժում, առողջացում, sano — բուժում եմ), միջոցառումների համակարգ (նոր բաժնետոմսերի թողարկման կրճատում և դրանց փոխանակում մեծ թվով հին բաժնետոմսերով, վերջիններիս անվանական արժեքի իջեցում, սուբսիդիաների, վարկերի, արտոնյալ փոխառությունների տրամադրում, հարկային արտոնություն և այլն), որ սովորաբար բաժնետիրական ընկերությունների ձև ունեցող ձեռնարկությունների սնանկացումը կանխելու կամ մրցունակությունը բարձրացնելու նպատակով իրականացնում են իրենք՝ ձեռնարկությունները կամ ֆինանսապես հզոր բանկերը, ընկերությունները, պետությունը։

Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Ֆրեդերիկ Սանգեր

**Ֆրեդերիկ Սանգեր** (, ), անգլիացի կենսաքիմիկոս, Նոբելյան մրցանակի կրկնակի դափնեկիր (1958, 1980)։ Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ (1954)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Քեմբրիջի համալսարանը (1939), 1951 թվականից նույն համալսարանի մոլեկուլային կենսաբանության լաբորատորիայի սպիտակուցների քիմիայի բաժնի ղեկավարն է։ Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են սպիտակուցների և նուկլեինաթթուների կառուցվածքների բացահայտմանը։ Առաջինն է պարզել ինսուլինի առաջնային կառուցվածքը՝ մոլեկուլում ամինաթթուների հերթականությունը (նոբելյան մրցանակ, 1958 թվական)։ Դեզօքսիռիբոնուկլեինաթթվի (ԴՆԹ) առաջնային կառուցվածքի վերծանման նոր, բացառիկ արդյունավետ մեթոդի ստեղծման համար երկրորդ անգամ է արժանացել նոբելյան մրցանակի (1980 թվականին, Բերգի և Ջիլբերտի հետ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի կենսաքիմիկոսներ
Կատեգորիա:Քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի բազմակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Անգլիացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Մշկայծյամ

մինի

**Մշկայծյամ** (Moschus moschiferus), մշկայծյամների ընտանիքի երկսմբակավոր կաթնասուն կենդանի։ Մարմնի երկարությունը մինչև 1 մ է, մնդավի բարձրությունը՝ 70 սմ, քաշը՝ 17 կգ։ Ետին վերջավորությունները երկար են առջևիններից։ Գլուխը փոքր է, ականջները՝ մեծ, եղջյուրներ չունի։ Արուները վերին ծնոտում ունեն երկար ժանիքներ, որոնք կախվում են կզակից ցած։ Պոչը կարճ է։ Արուները փորի վրա ունեն մուշկ արտադրող հատուկ գեղձ։ Մորթին բաց դարչնագույնից մուգ դարչնագույն է, սպիտակ բծերով։ Տարածված է Ասիայում (Ալթայ, Արևելյաև Սիբիր, Հեռավոր Արևելք, Արևելյան Չինաստան, Արևելյան Տիբեթ)։ Ապրում է քարքարոտ լեռնային տայգաներում։ Սնվում է բուսականությամբ, առավելապես ծառերի քարաքոսներով։ Էգը ծնում է 1—2 ձագ։ Արդյունագործական նշանակությունը սահմանափակ է։ Որսում են մուշկի համար, որն օգտագործվում է օծանելիքի արդյունաբերության մեջ։

Կատեգորիա:Որոճողներ
Կատեգորիա:Ասիայի կաթնասուններ
Մոգար

մինի

**Մոգար** (Setaria italica subssp․ mocharicum Al), իտալական կորեկախոտ, չումիզա, դաշտավլուկազգիների ընտանիքի միամյա բույս։ Արմատային համակարգը փնջաձև է, թափանցում է մինչև 1,0 մ․ Ցողունի բարձրությունը 50-150 սմ է, ծաղկաբույլը՝ հասկանման հուրան, սև, դեղին, սպիտակ։ 1000 հատիկի կշիռը՝ 1,5-3,0գ։ Մոգարն օգտագործվում է կերի և պարենի համար։ Մշակվում է մերձարևադարձային և բարեխառն գոտու երկրներում։ Վայրի վիճակում աճում է Ասիայում։

Մոգարի հատիկները ծլում են 8—10&nbsp;°C-ում, ծիլերը տուժում են -2°-3&nbsp;°C սառնամանիքներից։ Չորադիմացկուն է։ Նպաստավոր պայմաններում հնձվում է երկու անգամ։ 100 կգ կանաչ զանգվածը համապատասխանում է 17, խոտը՝ 55 կերային միավորի։ 
Բերքատվությունը՝ 200—250 ց/հա։ Տարածված սորտերն են՝ Դնեպրոպետրովսկի 11, Օմսկի 10 և այլն։

Կատեգորիա:Հացազգիներ
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Սանգիբարան

**Սանգիբարան**, հայաբնակ գյուղ Իրանի Փերիա գավառի Գորջի գավառակում։ Հիմնադրվել է 17-րդ դարի սկզբին՝ Շահ Աբբասի կազմակերպած բռնագաղթի ժամանակ։ Առաջին բնակիչները, ըստ ավանդության, եկել են Նախճավան գավառի Արցխա գյուղից։ 1971 թվականին ուներ 1392 հայ բնակիչ (121 տուն)։ Զբաղվում են այգեգործությամբ, ցորենի մշակությամբ, անասնապահությամբ, արհեստներով (հատկապես ոսկերչությամբ), առևտրով։ Գյուղում կան եկեղեցի (Ս․ Հովհաննես, կառուցված 1844 թվականին), դպրոց (կառուցված 1928 թվականին), գրադարան (Պողոս-Անդրեասյան), հիվանդանոց (կառուցված 1955 թվականին), 6 ջրաղաց։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի գյուղեր
Տիգրան Մնացականով

**Տիգրան Սերգեյի Մնացականով** (), հայ խորհրդային բժիշկ, թերապևտ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1940), պրոֆեսոր (1940)։ Ուզբեկական ԽՍՀ գիտությունների վաստակավոր գործիչ (1943)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Բաքվի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը (1925)։ Աշխատել է Սամարղանդի բժշկական ինստիտուտի ֆակուլտետային թերապիայի ամբիոնում (1940 թվականից՝ վարիչ), միաժամանակ տնօրենի տեղակալ գիտա-ուսումնական մասի գծով։ 1949-1968 թվականներին եղել է Երևանի բժշկական ինստիտուտի ֆակուլտետային թերապիայի ամբիոնի վարիչ։ Գիտական աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են շնչառական, սիրտ-անոթային, ստամոքսա-աղիքային համակարգերի, ներզատիչ գեղձերի և երիկամների ախտաբանությանը։ Զբաղվել է ՀԽՍՀ կուրորտային վայրերի ուսումնասիրությամբ, Ջերմուկ առողջարանի հիմնադիրներից է։ Մնացականովն եղել է ՀԽՍՀ IV և V գումարումների Գերագույն խորհրդի դեպուտատ, ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի առողջապահության հանձնաժողովի նախագահ (1956-1963), ՀԽՍՀ թերապևտների, էնդոկրինոլոգների գիտական ընկերության նախագահ։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Լենինի, Աշխատանքային կարմիր դրոշի և «Պատվո նշան» շքանշաններով։

## Երկեր
* Անհետաձգելի թերապևտիկ հիվանդություններ, 2-րդ վերամշակված լրացուցիչ հրատարակություն, Երևան, 1969 (համահեղինակ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ թերապևտներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Սանգինա

300px|մինի|Սանգինայով կանացի դիմանկար, անհայտ հեղինակ,1525 թվական
**Սանգինա** (,  - վառ կարմիր), տարբեր երանգների կարմրաշագանակագույն մատիտներ (առանց պատյանի)։ Բնական և արհեստական սանգինաները բաղկացած են կաոլինից և երկաթի օքսիդներից։ Սանգինայի տեխնիկան հայտնի է Վերածննդի դարաշրջանից (Լեոնարդո դա Վինչի, Ռաֆայել և ուրիշներ), մեծ տարածում է գտել 18-րդ դարում։ Սանգինայով ստվերագծում և նրբագծում են։

Կատեգորիա:Նկարչական նյութեր
Կատեգորիա:Գեղանկարչական տեխնիկաներ
Սև կատու

«**Սև կատու**», գրական-երգիծական պատկերազարդ շաբաթաթերթ։ Լույս է տեսել 1912-1913 թվականներին, Կոստանդնուպոլսում։ Խմբագրապետ՝ Օտյան, արտոնատեր՝ Գալֆայան։

«Կատուների վեհաժողովը» այլաբանական թերթոնում (N2, 1912) բոլշևիկյան գաղափարախոսության դիրքերից քննադատել է եվրոպական դիվանագիտության դիրքը հայոց հարցում։ Ծաղրել է հայոց պատրիարքարանի գործունեությունը հասարակական կյանքում, պոլսահայ մամուլի՝ Թուրքիայի քաղաքական կացության փոփոխության հետ հույսեր կապող ներկայացուցիչներին։ Շաբաթաթերթի թիրախն են եղել երիտասարդության շրջանում առկա ենթադրյալ օտարամոլությունը և այլ «վատ բարքեր»։ Պարբերականում հիմնականում տեղ են գտել Օտյանի երգիծական գործերը։ Աշխատակցել են Ակայանը, Ա․ Անտոնյանը, Թեքեյանը, Պարսամյանը, Կյուրճյանը։

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական երգիծական պարբերականներ
Հրաչ Սաֆարյան

**Հրաչ Սրապի Սաֆարյան** (), հայ բանաստեղծ։

## Կենսագրություն
Հրաչ Սաֆարյանը ծնվել է Հրազդանի Գյումուշ գյուղում 1930 թվականին եղեռնի ճիրաններից փրկված ընտանիքում։

Ունեցել է ծանր մանկություն ու պատանեկություն։ Ստացել է տնտեսագիտական կրթություն։

Սաֆարյանի թողած փոքր գրական ժառանգությունը լի է փիլիսոփայությամբ, հուզականությամբ։ Նրա բանաստեղծություններում կարոտ կա օտար երկրում թողած հայրենի տան, հողի հանդեպ, որոնք հնչում են իր ծննդավայրում, փոքրիկ Գյումուշ գյուղում ապրող նրա ազգականների շուրթերից։ Նրա կարճատև կյանքը հնարավորություն չտվեց բացահայտվելու, սակայն նա թողեց մի քանի տասնյակ բանաստեղծություն, որոնք առանձնանում են իրենց հուզականությամբ, պարզությամբ և խոհականությամբ։
*«Հայրենիքիս»
*«Հորս»
*«Մորս»
*«Եղբորս»
*«Կոմիտասին»
*«Քեզ հետ»
*«Քարե աղբյուր»
*«Առվակ»

## Ստեղծագործություններ
**Մորս**

Մա΄յր, իմ հույսն ես, մտքիս լույսը մշտավառ, 
Քանի դու կաս, կյանքս ջահ է հրավառ, 
Մա΄յր, դու հին ես, դու իմ նորն ես, մայր տաճար, 
Մա΄յր, միշտ կապրե΄ս, ինձ չթողնես որբ, անճար։

Քո գոգնոցը սեղանն է իմ մանկության, 
Սուրբ ձեռքերդ մոմ են եղել ինձ համար։ 
Մա΄յր, միշտ ներող որդուդ, միշտ օրհնող, 
Մա΄յր, դու աչք ես, միշտ քո որդուն որոնող։

Արարիչ ես որդուդ մանուկ մտքերին, 
Նրա գիրքն ես, մինչև հանձնես գրքերին։ 
Մա΄յր անարատ, սերդ սահման չի տեսել, 
Տիեզերք մայր, բյուր անգամ ես դու լացել։

Մա΄յր, չլացես, մատաղ քո թաց աչքերին, 
Խինդն ուղեկից քեզ, որդուդ, ամենքին։ 
Մա΄յր, իմ հույսն ես, մարդ մնալուս ճիշտ ճամփան։ 
Դու Մասիսն ես՝ իմ մտքերին հանգրվան։

**Կարոտ**

Ու՞ր գնացիք մանկության հրաշալի իմ օրեր, 
Ա˜խ, դուք կորաք հավիտյան, ձեզնից շատ եմ խռովել…

Կարոտել եմ գնացած իմ մանկության օրերին, 
Դեպի աղբյուրը տանող նեղ, ոլորուն այն ճամփին։ 
Արևին են կարոտել, այն մեծ, կլոր արևին, 
Գիշեր, ցերեկ աղմկող ջրաղացին մեր ձորի, 
ՈՒ ջրաղաց գնացող սայլերին եմ կարոտել։ 
Կարոտել եմ հին Զանգվին, ընկերներիս լողացող, 
Կարոտել եմ մեր այգու զույգ խնձորի ծառերին։ 
Թանից կարագ հավաքող մորս ձեռքն եմ կարոտել։ 
Հաղթանդամ ու ժպտադեմ, ես իմ հորն եմ կարոտել։ 
ՈՒ միշտ ցածից ինձ նայող իմ եղբորն եմ կարոտել։ 
Այդ կարոտն է, որ գլխիս սպիտակ արտ է ցանել, 
Ամեն կարոտ ճակատիս մի ակոս է դրոշմել, 
Այդ կարոտներն հին ու սուրբ սրտիս խորքերն են մտել։

Ու՞ր գնացիք մանկության հրաշալի իմ օրեր, 
Ա˜խ, դուք կորաք հավիտյան, ձեզնից շատ եմ խռովել…

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 16 ծնունդներ
Կատեգորիա:1930 ծնունդներ
Կատեգորիա:Կարենիս գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:1978 մահեր
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ
Ֆիլհելեններ

**Ֆիլհելեններ** (; բառացի՝ հույնի բարեկամ), հունասերներ, լայն իմաստով՝ XVIII դարի վերջին և XIX դարի սկզբին թուրքական լծի դեմ հույն ժողովրդի ազատագրական պայքարին այս կամ այն կերպ օգնող կամ համակրող Եվրոպայի և Ամերիկայի հասարակայնության ներկայացուցիչներ, նեղ իմաստով՝ 1821-1829 թվականների հունական ազգային ազատագրական հեղափոխության անմիջական մասնակից օտարերկրացիներ։

Հունաստանում կռվող հազարավոր կամավորների մեջ կային սերբեր, բուլղարներ, չեռնոգորցիներ, լեհեր, իտալացիներ, ռուսներ։

## Գրականություն
* That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence
* Phillips W.A. «The war of Greek independance 1821 to 1833», London 1897.
* Stella Ghervas, « Le philhellénisme d’inspiration conservatrice en Europe et en Russie », in Peuples, Etats et nations dans le Sud-Est de l’Europe, (Bucarest, Ed. Anima, 2004.)
* Stella Ghervas, « Le philhellénisme russe : union d’amour ou d’intérêt? », in Regards sur le philhellénisme, (Genève, Mission permanente de la Grèce auprès de l’ONU, 2008).
* Stella Ghervas, Réinventer la tradition. Alexandre Stourdza et l'Europe de la Sainte-Alliance, (Paris, Honoré Champion, 2008). ISBN 978-2-7453-1669-1

Կատեգորիա:Ֆիլհելեններ
Վազգեն Մնացականյան

**Վազգեն Միքայելի Մնացականյան** (), հայ խորհրդային գրականագետ, քննադատ։ Բանասիրական գիտությունների թեկնածու (1962)։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1949 թվականից։ Հանդես է եկել նաև Վազգեն Դարբնի գրական անունով։

## Կենսագրություն
Վազգեն Մնացականյանը ծնվել է 1915 թվականին, Ադրբեջանական ԽՍՀ Խանլարի շրջանի Գետաշեն գյուղում։ 1933 թվականին ավարտել է Կիրովաբադի մանկավարժական տեխնիկումը և մինչև 1935 թվականը որպես հայոց լեզվի ուսուցիչ աշխատել է հայրենի գյուղում։ 1939 թվականին ավարտել է Լենինգրադի օտար լեզուների ինստիտուտի ֆրանսերենի ֆակուլտետը։ Ապա սովորել է նույն ինստիտուտի ասպիրանտուրայում։ 1941-1945 թվականներին ծառայել է Կարմիր բանակում, մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1946-1947 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ արտաքին գործերի նախարարությունում, 1947-1948 թվականներին՝ Արտասահմանյան երկրների հետ բարեկամության և մշակութային կապի հայկական ընկերությունում։ 1953-1958 թվականներին աշխատել է Հայաստանի գրողների միությունում որպես ավագ խորհրդական։ 1948-1953 թվականներին եղել է «Գրական թերթ»-ի, 1958-1961 թվականներին՝ «Սովետական գրականություն» ամսագրի խմբագիրը։ 1962 թվականին «Գեղամ Սարյան» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 1971 թվականից եղել է ՀԽՍՀ ԳԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի տնօրենի տեղակալ։ Մնացականյանի ուսումնասիրությունների ասպարեզը սովետահայ գրականության արդիական խնդիրներն են։ 1958 թվականին տպագրվել է նրա «Գրական հարցեր» գիրքը։ «Գեղամ Սարյանի պոեզիան» (1963, ռուսական հրատարակչություն «Գեղամ Սարյան», 1964) աշխատությամբ Մնացականյանն արժեքավորել է բանաստեղծի գրական վաստակը։ Հրատարակել է «Ժամանակի հետ» (1968), «Տարիներ և ճակատագրեր» (1978), «Քննադատի աշխարհը» (1981) քննադատական, գրականագիտական հոդվածների ժողովածուները։ Երևանի Գաբրիել Սունդուկյանի անվան թատրոնը 1975 թվականին բեմադրել է նրա «Նյուրնբերգյան վերջաբան» դրաման (հեղինակակից Հրաչիա Ղափլանյան)։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Կարմիր աստղի 2 շքանշանով։

## Երկեր
* Գրական հարցեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1958, 286 էջ։
* Գեղամ Սարյանի պոեզիան, Երևան, 1963, 259 էջ։
* Ժամանակի հետ (քննադատական հոդվածներ), Երևան, 1968, 411 էջ։
* Իլիկ Մուկուչը (հեքիաթ), Երևան, «Հայաստան», 1972, 30 էջ։
* Տարիներ և ճակատագրեր, Երևան, «Սովետական գրող», 1978, 375 էջ։

## Թարգմանություններ

* Ադամովիչ Ա․, Գրանին Դ․ Բլոկադային գիրք․- Երևան։ Հայաստան, 1989․-667, 5 չհ․ էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ քննադատներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Ֆիլմ (թերթ)

**«Ֆիլմ»**, Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության կինեմատոգրաֆիայի պետական կոմիտեի կողմից տպագրված տասնօրյա թերթ։

ԱՍռաջին անգամ լույս է տեսել 1969 թվականին, Երևանում, խմբագիր՝ Ռ․ Մաթոսյան։

Պրոպագանդել է հայ և խորհրդային կինոյի հաջողությունները համամիութենական և միջազգային փառատոներում։ «Երկխոսություն երրորդի համար», «Վարք մեծաց», «Ռեժիսոր, օպերատոր, սցենարիստ» մշտական խորագրերի տակ ներկայացվել են սովետա հայ նշանավոր արվեստագետների նկատառումներն ու տեսակետները տվյալ ժամանակի հայկական կինոյի, նրա զարգացման հեռանկարների մասին։

Թերթում հանդես են եկել նաև խորհրդային կինոյի ճանաչված գործիչներ Նիկիտա Միխալկովը, Ստանիսլավ Ռոստոցկին, Յուրի Իվանի Սեմյոնովը, Գ․ Ռայշը, Վ․ Նյադյոնովան և ուրիշներ։ Տպագրել է կինոսցենարներ։

Կատեգորիա:Հայաստանի շաբաթաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ շաբաթաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ֆիլմ (այլ կիրառումներ)

**Ֆիլմ** անվանումը կարող է վերաբերվել հետևալներին

* Ֆիլմ - կինոնկար, կինո, կինոֆիլմ, մուլտֆիլմ՝ կինոարվեստի արտադրանք
* Ֆիլմ (թերթ) - Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունում տպագրված թերթ
Ֆիկոէրիթրին

**Ֆիկոէրիթրին** (հուն. φύχος - ջրիմուռ և ερυθροξ - կարմիր), ֆիկոբիլինների խմբի կարմիր պիգմենտներ։

Պարունակվում են կարմիր և կապտականաչ ջրիմուռներում։ Կատարում են լուսահավաք «անտենա»-ի դեր և ապահովում իրենց կլանած արևի էներգիայի փոխանցումը ֆոտոքիմիապես ակտիվ քլորոֆիլ a-ին։

## Արտաքին հղումներ
* R-ֆիկոէրիթրինի մասին տեխնիկական ինֆորմացիա
* Phycoerythrin at the US National Library of Medicine Medical Subject Headings (MeSH)

Կատեգորիա:Ֆոտոսինթեզ
Կատեգորիա:Ջրիմուռներ
Կատեգորիա:Կապտականաչ ջրիմուռներ
Ավիացիոն հրետանային կայանք

[մինի|300px|[Տու-95ՄՍ ինքնաթիռի պոչամասի ԱՀԿ, երկու ԱՄ-23 ավիահրանոթներով]]
**Ավիացիոն հրետանային կայանք** (ԱՀԿ), բարդ կառուցվածքային համակարգ է, որը գտնվում է թռչող սարքերի վրա, նախատեսված է օդային մարտում կրակային միջոցների (ավիահրանոթ, գնդացիր), էֆեկտիվ կիրառումով հակառակորդի օդուժի, թեթև զրահավորված տեխնիկայի և կենդանի ուժի ոչնչացման համար։ Մի ԱՀԿ-ն կարող է բաղկացած լինել մինչև 4 ավիահրանոթներից։

## Դասակարգում
[մինի|200px|[ՄԻ-24Վ ուղղաթիռի առաջամասի շարժական ԱՀԿ]]
ԱՀԿ-երը լինում են
* անշարժ
* շարժական
և կախված իրենց դիրքից դասակարգվում են երեք հիմնական խմբի՝
* ներկառուցված ֆյուզելյաժային,
* ներկառուցված թևային
* կախովի։
Կործանիչ և ռմբակոծիչ-կործանիչ ինքնաթիռները հիմնականում զինված են անշարժ ԱՀԿ-ներով։ Անշարժ ԱՀԿ կարող են տեղադրվել նաև ռազմական ուղղաթիռների վրա։ Անշարժ ԱՀԿ-երի նշանառությունը կատարվում է թռչող սարքերի մանյովրի շնորհիվ։ Շարժական ԱՀԿ-ները թույլ են տալիս կրակային միջոցների տեղաշարժումը թռչող սարքերի նկատմամբ, որոշակի անկյան տակ։ Շարժական ԱՀԿ-ները լինում են մեկ կամ երկու հարթության մեջ նշանառվող՝ սեկտորային և կիսասֆերիկ նշանառության։ Թռչող սարքերի առաջամասի և պոչամասի ԱՀԿ-ները հիմնականում լինում են սեկտորային նշանառության, իսկ ֆլուզելյաժային ԱՀԿ-ները կիսասֆերիկ նշանառության։ Ըստ կիրառվող կրակային միջոցների, ԱՀԿ-ները լինում են զինված ավիահրանոթներով կամ խոշոր տրամաչափի գնդացիրներով, որոշ դեպքերում ուղղաթիռների վրա տեղադրվում են նաև ավտոմատ նռնականետերով զինված ԱՀԿ-ներ։ մինի|200px|ՄԻ-24Պ ուղղաթիռի առաջամասի ներկառուցված ֆյուզելյաժային, անշարժ ԱՀԿմինի|ձախից|250px|Ամերիկյան ԱՀ-64 «Ապաչ» ուղղաթիռի առաջամասի կախովի, շարժական ԱՀԿ

## Կառուցվածք
Ավիացիոն հրետանային կայանքը բաղկացած է շրջանակից, նշանառության համակարգից, զինամթերքի սնուցման համակարգից և կրակի ղեկավարման համակարգից։ *Շրջանակը* ուժային կառուցվածք է, որը ամրակցում է ԱՀԿ-ն թռչող սարքերին։ Շրջանակը բաղկացած է հաստոցից, ամրացման հանգույցներից, հետհարվածի մեղմիչից։ *Նշանառության համակարգը* բաղկացած է ապահամաձայնեցման չափիչից և կրակային միջոցների շարժման շարժաբերից, որը ապահովում է նրա շարժումը թռչող սարքերի նկատմամբ՝ ըստ նշանոցի։ Ապահամաձայնեցման չափիչի մեջ մտնում են նշանոցի անկյունային դիրքը հսկող տվիչը և հրազենի անկյունային դիրքը հսկող ընդունիչը։ Եթե նշանակետի և հրազենի անկյունային դիրքերը համաձայնեցված չեն լինում, ապա ապահամաձայնեցման չափիչի ազդակներով շարժաբերին հրաման է տրվում շրջել հրազենը նշանակետին համապատասխան ուղղության։ *Զինամթերքի սնուցման համակարգը* բաղկացած է, արկերի կամ փամփուշտների արկղից, սնուցման ճկափողերից և պարկուճա-հանգուցային հեռացման հավաքարանից։ *Կրակի ղեկավարման համակարգը* նախատեսված է կրակելու և կրակը դադարեցնելու, սեփական թռչող սարքին անցանկալի կրակից պահպանման, հրազենի վերալիցքավորման համար և զինամթերքի տնտեսման համար (կրակի դադարեցում ապահամաձայնեցման չափիչի միջոցով)։ Ներկայումս ԱՀԿ-երի կրակի ղեկավարման և մյուս համակարգերում լայնորեն կիրառվում են համակարգչային տեխնոլոգիաները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավիացիա
Կատեգորիա:Հրազեն
Ֆիկոմիցետ

**Ֆիկոմիցետ** (Phycomycetes), ստորակարգ սնկերի դաս։

Սովորաբար ունեն զարգացած, բազմակորիզ, ոչ բջջային սնկամարմին։ Հայտնի է շուրջ 800 տեսակ։ Բազմացումը սեռական է՝ գամետներով և անսեռ սպորներով։ Ըստ սեռական պրոցեսի ձևի ֆիկոմիցետները բաժանվում են 2 ենթադասի՝ օռմիցետներ և զիգոմիցետներ, որոնք հաճախ ինքնուրույն դասեր են համարվում։ Մարմնի և սեռական օրգանների կազմությամբ ֆիկոմիցետները հիշեցնում են կանաչ ջրիմուռներին։

Սակայն հնարավոր է, որ այդ նմանությունն արտաքին է, կոնվերգենցիայի արդյունք, և ֆիկոմիցետները ծագել են արքիմիցետ սնկերից։ Երբեմն ֆիկոմիցետները և արքիմիցետները միավորում են մեկ ստորակարգ սնկերի դասում։ Ֆիկոմիցետների մեծամասնությունը սապրոֆիտ է և ապրում է ջրում, ավելի բարձր կազմակերպվածները հարմարվել են ցամաքային կենսակերպին։

Որոշ ֆիկոմիցետներ բույսերի, կենդանիների և մարդու մակաբույծներ են։

Կատեգորիա:Մակաբույծ սնկեր
Ֆիկոցիան

**Ֆիկոցիաններ** կամ **Ֆիկոցիանիններ** (հուն. φύχος - ջրիմուռ և χναυός - կարմիր), ֆիկոբիլինների խմբի կապույտ պիգմենտներ (ֆիկոցիանին և ալլոֆիկոցիանին), պարունակվում են կապտականաչ և կարմիր ջրիմուռներում։

Ալլոֆիկոցիանինը ֆիկոցիանինի և ֆիկոէրիթրինների կլանած լույսը փոխանցում է քլորոֆիլին։

Ֆիկոցիանին С-ն սովորաբար լինում է ցիանոբակտերիաների մետ, որոնք ապրում են տաք աղբյուրներում, քանի որ այն պահպանում է մինչև 70°С հաստատունություն, ունենում է համապատասխան սպեկտրոսկոպիկ բնութագրեր 20°С և 70&nbsp;°C ջերմաստիճաններում։

## Գրականություն
* Barsanti, L., & et al. (2008). Oddities and Curiosities in the Algal World. Media, 353-391.

Կատեգորիա:Ֆոտոսինթեզ
Քշիշտոֆ Զանուսի

**Քշիշտոֆ Պիոս Զանուսի** (, ), լեհ ռեժիսոր։ Նաև հաջողությամբ հանդես է գալիս որպես թատրոնի և օպերայի ռեժիսոր, գրող, կինոսցենարիստ, զբաղվում է մանկավարժական գործունեությամբ։

## Գործունեություն
Ուսում է առել Վարշավայի համալսարանում՝ ֆիզիկա, և Կրակովի Յագելոնյան համալսարանում՝ փիլիսոփայություն։

1958 թ.-ից նկարահանել է սիրողական ֆիլմեր, որոնք տարբեր մրցանակների են արժանացել։ 1966 թ-ին ավարտել է Լոձի կինոդպրոցը՝ ռեժիսորի մասնագիտությամբ։ Դիպլոմային աշխատանքը՝ «Գավառաբնակի մահը» (1966), նրան բերեց լայն ճանաչում և Վենետիկի ու Մանհայմի կինոփառատոների մրցանակները։

Բազմաթիվ վավերագրական և հեռուստատեսային ֆիլմերի հեղինակ է։ 1969 թ-ին իր առաջին լիամետրաժ՝ «Բյուրեղի կառուցվածքը» ֆիլմից հետո գրավել է իր կայուն տեղը լեհական կինոյում։ Զանուսիի արվեստը խիստ ռացիոնալ է և սառը. այդ արտահայտչամիջոցներով նա ուսումնասիրում է լեհական մտավորականության կենցաղն ու բարքերը, բարձրացնում բարդ գոյաբանական խնդիրներ։

1970-ականների սկզբից Զանուսին եղել է լեհական կինոյի ամենաաշխույժ ռեժիսորներից մեկը, ով տարեկան մեկ-երկու ֆիլմ է նկարահանել։ Կինոարվեստի տեսանկյունից հատկապես ուշագրավ են «Ընտանեկան կյանք» (1971), «Հրավառություն» (1972), «Եռամսյակային հաշվեկշիռ» (1974), «Խաքի գույներ» (1976), «Պարույր» (1978), «Հաստատուն գործոն» (1980), «Հրամայական» (1982), «Խաղաղ տարվա արևը» (1984), «Տիրապետություն» (1989), «Քառատրոփ արշավ» (1995) կինոնկարները։

Վենետիկի, Կաննի և մի շարք այլ կինոփառատոների դափնեկիր է։

Բազմիցս (2005, 2010, 2013) այցելել է Հայաստան, վարպետության դասեր է անցկացրել «Ոսկե ծիրան» կինոփառատոնի շրջանակներում։ 2005 թ. նույն կինոփառատոնի շրջանակներում արժանացել է «Փարաջանովյան թալերի»՝ համաշխարհային կինոյում ունեցած մեծ վաստակի և ներդրման համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կինոգործիչներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Լեհ ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ոսկե ծիրան
Կատեգորիա:1939 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունիսի 17 ծնունդներ
Կատեգորիա:Կրակովի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լեհ սցենարիստներ
Կատեգորիա:Լեհ կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Լեհ արվեստագետներ
Կատեգորիա:Լեհ գրողներ
Գիլյերմո Վարելա

**Գիլյե՛րմո Վարե՛լա Օլիվե՛րա** (, , ծնվ. 1993 թ. մարտի 24, Մոնտեվիդեո, Ուրուգվայ), ուրուգվայցի ֆուտբոլիստ, անգլիական «Մանչեսթեր Յունայթեդ» ակումբի աջ պաշտպան։

## Ֆուտբոլային կարիերա
Ուրուգվայական «Պենյարոլ» ակումբի սաներից է։ «Աուրինեգրոսների» (բռց.՝ սևաոսկեգույններ) կազմում դեբյուտը կայացել է 2011 թ. հունիսի 5-ին Մոնտեվիդեոյի «Ռասինգ» ակումբի դեմ խաղում (0։1)՝ փոխարինման դուրս գալով 67-րդ րոպեին։ Ֆուտբոլային կարիերան սկսել է հենց «Պենարոլ» ակումբի կազմում, դեբյուտային խաղում խաղադաշտ է դուրս եկել Ուրուգվայի առաջնության վերջին տուրում «Ռասինգ»-ի հետ խաղում 2011 թվականի Հուլիսի 5-ին։

2013 թվականի հունիսի 7-ին պաշտոնապես հայտարարվեց նրա տեղափոխությունը անգլիական «Մանչեսթեր Յունայթեդ»։ Հունիսի 11-ին նա ակումբի հետ կնքեց հնգամյա պայմանագիր։

Ուրուգվայի երիտասարդական հավաքականի կազմում 2013 թվականին զբաղեցրել է 3-րդ տեղը Հարավային Ամերիկայի առաջնությունում և դարձել աշխարհի առաջնության երկրորդ մրցանակակիր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1993 ծնունդներ
Կատեգորիա:2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ
Կատեգորիա:Այնտրախտ Ֆրանկֆուրտի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մանչեսթեր Յունայթեդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մարտի 24 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ուրուգվայցի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆլամենգոյի ֆուտբոլիստներ
Մոնացիտ

**Մոնացիտ** (գերմաներեն Monazit, հունարեն μονάζω — ապրում եմ միայնակ), միներալ, հազվագյուտ տարրերի՝ հիմնականում ցերիումի խմբի, ֆոսֆատ։ Քիմ․ կազմը՝ Ce, La․․․ [PO_4]։ Հաճախ պարունակում է տարբեր խառնուրդներ, որոնցից կարևոր են՝ ThO_2 (մինչև 10% և ավելի), UO_2 (մինչև 6,6%), ZrO_2, CaO, ինչպես նաև SiO_2, SO_3։ Բյուրեղագիտական համակարգը մոնոկլինային է։ Առաջացնում է թերթավոր, երբեմն հաստ աղյուսաձև բյուրեղներ, անկանոն հատիկներ, հատիկավոր զանգվածներ։ Սովորաբար ուժեղ ռադիոակտիվ է․ Գույնը՝ դեղինից, դեղնականաչից մինչև շագանակագույն, կարմրագորշ։ Կարծրությունը՝ 5—5,5, խտությունը՝ 4900—5500 կգ³։ Մոնացիտի հանքավայրերը հիմնականում կապված են գրանիտների, պեգմատիտների, սակավ՝ ալկալիական գրանիտներում, սիենիտներում հիդրոթերմալ կարբոնատային երակների հետ։ Արդյունահանվում է գլխավորապես գետային և ծովային ցրոններից (օրինակ, Հնդկաստանում, Շրի Լանկայում, Բրազիլիայում)։ Հումք է ցերիում և թորիում ստանալու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միներալներ
Մոնումենտ

մինի|Մայր Հայաստան արձանը Մոնումենտում
**Մոնումենտ** (, *moneo* — հիշեցնում եմ), քանդակագործության և ճարտարապետության մեջ՝ պատմական խոշոր իրադարձության, հասարակական նշանավոր գործչի պատվին կանգնեցված մեծ չափերի հուշարձան։ Մոնումենտ հաճախ ճարտարապետական անսամբլի գաղափարական և ծավալատարածական միջավայրի դոմինանտն է։ Երբեմն կառուցվում է ճարտարապետական-քանդակագործական համալիրի տեսքով։

Կատեգորիա:Հուշարձաններ
Բեն Էյմոս

**Բե՛նջամին Փոլ Է՛յմոս** (, ), առավել հայտնի որպես **Բեն Է՛յմոս** (), անգլիացի ֆուտբոլիստ, անգլիական «Մանչեսթեր Յունայթեդ» ակումբի դարպասապահ։

Էյմոսը սկսել է իր ֆուտբոլային կարիերան «Կրյու Ալեքսանդրի» պատանեկան ակադեմիայում, սակայն ընդունվել է «Մանչեսթեր Յունայթեդ» 11 տարեկանում։ «Յունայթեդի» պատանիների կազմում նա առաջին անգամ դաշտ է դուրս եկել 2005 թվականի հոկտեմբերի 8-ին՝ դարպասում փոխարինելով Ռոն-Ռոբերտ Ցիլլերին։ Հոկտեմբերի 29-ին Բենը մեկ ամսով վարձակալվեց «Պիտերբորոյի» կողմից, բայց միայն մեկ խաղ անցկացրեց «Բարնսլիի» դեմ, որում «Պիտերբորոն» պարտվեց 1-2 հաշվով։ 2010 թվականի հունվարին Էյմոսը ուղևորվեց նորվեգական «Մոլդե», որտեղ հանդես եկավ 10 խաղերում՝ բաց թողնելով 4 գնդակ։ 2010 թվականի մայիսի 19-ին Սըր Ալեքս Ֆերգյուսոնը հայտարարեց, որ ակումբից հեռանում է Բեն Ֆոսթերը և 2010/11 մրցաշրջանում պատանի Էյմոսը կլինի թիմի երրորդ դարպասապահը։

2005-2006 թվականների մրցաշրջանում Բենը կանոնավոր կերպով մնում էր ակումբի պատանեկան թիմի պահեստայինների նստարանին, իսկ հաջորդ 2006-2007 թվականների մրցաշրջանում՝ պրոֆեսիոնալ պայմանագիրը կնքելուց հետո նա դարձավ «Յունայթեդի» պատանեկան թիմի հիմնական դարպասապահը։

Էյմոսի դեբյուտը «Յունայթեդի» հիմնական կազմում տեղի ունեցավ 2008 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Լիգայի Գավաթի 3-րդ փուլում «Միդլսբրոյի» դեմ խաղում, որում Ֆերգյուսոնի թիմը հաղթեց 3-1 հաշվով։ 2008 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Բենը հիմնական կազմի հետ գնաց Ճապոնիա՝ աշխարհի ակումբային առաջնությանը մասնակցելու, քանի որ Բեն Ֆոստերը մարզման ժամանակ վնասվածք ստացավ։

Հոկտեմբերի 29-ին Բենը մեկ ամսով վարձակալվեց «Պիտերբորոյի» կողմից, բայց միայն մեկ խաղ անցկացրեց «Բարնսլիի» դեմ, որում «Պիտերբորոն» պարտվեց 1-2 հաշվով։ 2010 թվականի հունվարին Էյմոսը ուղևորվեց նորվեգական «Մելդե», որտեղ հանդես եկավ 10 խաղերում, բաց թողնելով ընդամենը 4 գնդակ։

2010 թվականի մայիսի 19-ին Ալեքս Ֆերգյուսոնը հայտարարեց, որ ակումբից հեռանում է Բեն Ֆոստերը և 2010-2011 թվականների մրցաշրջանում պատանի Էյմոսը կլինի թիմի երրորդ դարպասապահը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բոլթոն Ուոնդերերսի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Կարդիֆ Սիթիի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Կրու Ալեքսանդրայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հալլ Սիթիի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մանչեսթեր Յունայթեդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլուոլի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ուիգան Ատլետիկի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Չառլտոն Ատլետիկի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ
Կատեգորիա:Օլդհեմ Ատլետիկի ֆուտբոլիստներ
Մոնթեսումա I

**Մոնտեսումա I** (), ացտեկների առաջնորդ 1440 թվականից։ Ացտեկների տլատոանիի՝ Ուիլիցիլիպուտլի (1395-1414 թթ.) և Միախվակսիխվիտլի որդին էր։

Ացտեկներին է ենթարկել Կենտրոնական Ամերիկայի մյուս հնդկացիներին և գլխավորել այդ ցեղերի միությունը (կենտրոնը Տենոչտիտլանն էր, այժմ՝ Մեխիկո)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ացտեկներ
Մոնտե-Կարլոյի մեթոդ

**Մոնտե-Կարլոյի մեթոդ**, վիճակագրական փորձարկումների մեթոդ, հաշվողական մաթեմատիկայի մեթոդ, որը հենվում է պատահական մեծությունների և պրոցեսների մոդելավորման և փնտրվող մեծությունների վիճակագրական գնահատականների կառուցման վրա։ Մոնտե-Կարլոյի մեթոդի կիրառման առաջին և պարզագույն դեպքը л թվի մոտավոր հաշվումն է (Բյուֆֆոն, 1777)։ Ընդունված է, որ Մոնտե-Կարլոյի մեթոդը սկզբնավորվել է 1944 թվականին՝ ատոմային ռեակտորների, ինչպես նաև ատոմային ռումբի ստեղծման աշխատանքների մաթեմատիկական ապահովման կապակցությամբ (Զ․ Նեյման, Ս․ Ուլամ, է․ Ֆերմի)։ Մոնտե-Կարլոյի մեթոդը բուռն թափով սկսեց զարգանալ էլեկտրոնային հաշվողական մեքենաների (ԷՀՄ) երևան գալուց հետո և սկզբում կիրառվում էր ճառագայթման տեղափոխման ու նեյտրոնային ֆիզիկայի բարդ խնդիրների (որոնց նկատմամբ դասական թվային մեթոդները կիրառելի չէին) լուծման համար։ Այնուհետև այն սկսեց կիրառվել նաև խաղերի տեսության, մասսայական սպասարկման և այլ խնդիրների լուծման համար։ Խնդիրը Մոնտե-Կարլոյի մեթոդով լուծելու համար նախ կառուցում են խնդրի հավանականական մոդելը՝ ներկայացնում են որոնվող մեծությունները, օրինակ՝ բազմաչափ ինտեգրալը, պատահական պրոցեսի ֆունկցիոնալի մաթեմատիկայի սպասման տեսքով, որը հետագայում մոդելավորում են ԷՀՄ-ով։ Լավ հայտնի են նաև 2 սեռի ինտեգրալ հավասարումների, հանրահաշվական հավասարումների, էլիպսական եզրային խնդիրների լուծման, օպերատորների սեփական արժեքների գնահատման հավանականական մոդելները։

Կատեգորիա:Թվային մեթոդներ
Կատեգորիա:Վիճակագրական մեխանիկա
Կատեգորիա:Մաթեմատիկական վիճակագրություն
Մոնթեսումա II

**Մոնթեսումա II** (), ացտեկների կառավարիչ 1503 թվականից։

Իսպանացի նվաճողները, մտնելով Տենոչտիտլան, գերել են Մոնտեսումա II-ին, որը հնդկացիներին կոչ է արել ենթարկվել իսպանացիներին, ինչի համար ապստամբած ցեղակիցներն սպանել են Մոնտեսումա II-ին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ացտեկներ
Մոնտմորիլլոնիտ

մինի|Մոնտորիլլոնիտի նմուշ
**Մոնտմորիլլոնիտ** (Ֆրանսիայի Մոնտմորիլլոն (*Montmorillon*) հանքավայրի անունով), կավային միներալ շերտավոր սիլիկատների ենթադասից։ Քիմիական կազմը փոփոխական է՝ (Ca, Na) (Mg, Al, Fe2 (Si, А1)4О10 (OH)2*nHaO։ Մոնտմորիլլոնիտի ստրուկտուրան աչքի է ընկնում շերտիկների համաչափ կազմությամբ և նրանց միջև եղած զգալի տարածությամբ։ Առաջացնում է խիտ կավային զանգվածներ։ Բյուրեղագիտական համակարգը մոնոկլինային է։ Բյուրեղները սակավ են և երևում են լքիայն էլեկտրոնային մանրադիտակի օգնությամբ։ Սովորաբար հանդիպում է անկանոն թերթիկների ձևով։ Գույնը՝ սպիտակ, վարդագույն, կապտագորշ, կարմիր, կանաչավուն (կախված է խառնուրդներից)։ Կարծրությունը՝ 1—2 (չոր դեպքում), խտությունը՝ 2000—3000 կգ/U3 (պայմանավորված է հիդրատացման աստիճանով)։ Թրջելիս խիստ փքվում է, քանի որ ջուրը թափանցում է ստրուկտուրայի շերտիկների միջանկյալ տարածությունները։ Մոնտմորիլլոնիտ առաջանում է նստվածքային և մետամորֆային ապարներում, հողերում, հրաբխածին գոյացումների ստորջրյա փոփոխության ընթացքում։ Բենթոնիաների գլխավոր բաղադրամասն է։ Օգտագործվում է որպես ադսորբենտ (ադսորբցող նյութ) հորատային լուծույթներում, խեցեգործության բնագավառում, թղթի, ռետինի, ներկերի, օճառի արտադրության մեջ։

Կատեգորիա:Հանքանյութեր
Կատեգորիա:Նատրիումի միներալներ
Ենոք Մկրտումյան

**Ենոք Ալավերդու Մկրտումյան** (), Կարմիր բանակի կողմից Հայաստանի Հանրապետության օկուպացիայի կողմնակից և երկրում խորհրդային կարգերի հաստատման աջակից, որի համար գնդակահարվել է Հայաստանի կառավարության կողմից։

Ենոք Մկրտումյանը 1917 թվականին անդամագրվել է Կոմունիստական կուսակցությանը։ Հեղափոխական գործունեության մեջ ներգրավվել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում սովորելու տարիներից։ 1917-1919 թվականներին խորհրդային կարգերի հաստատմանն ուղղված գործունեություն է իրականացրել Էրզրումի ռազմաճակատի հայ զինվորների շրջանում, ապա՝ Վրաստանում։ Աշխատակցել է Թիֆլիսի «Պայքար» և Բաքվի «Կոմունիստ» խորհրդային գաղափարախոսությունը կրող թերթերին։ Ձերբակալվել է Վրաստանի մենշևիկյան իշխանության կողմից և արտաքսվել Հայաստան։ Այստեղ Ե. Մկրտումյանը ստանձնել է Քրդևան գյուղի բոլշևիկյան կազմակերպության ղեկավարությունը և իրականացրել հակապետական գործունեւոյթուն։ 1920 թվականի ապրիլին ընտրվել է Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության կենտկոմի կովկասյան բյուրոյի Դիլիջանի գավառային կազմակերպության կոմիտեի կազմում։ 1920 թվականի մայիսին ձերբակալվել և տեղափոխվել է Դիլիջանի բանտ։ Բանտից փախչելով նշանակալի մասնակցություն է ունեցել Իջևանում 1920 թվականի Մայիսյան ապստամբության նախապատրաստմանը՝ նպատակ ունենալով ոչնչացնել Հայաստանի Հանրապետությունը։ Իր հակապետական գործունեության համար գնդակահարվել է։

1935 թվականին ԽՍՀՄ իշխանությունների կողմից Ենոք Մկրտումյանի անունով է անվանակոչվել Իջևանի շրջանի Քրդևան գյուղը՝ ստանալով Ենոքավան անունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Հայ կոմունիստներ
Կատեգորիա:Գնդակահարվածներ
Մոնցոնիտ

մինի|Մոնցոնիտ
**Մոնցոնիտ** (Տիրոլի (Իտալիա) Մոնցոնի (*Monzoni*) լեռան անվամբ), բյուրեղային խորքային մագմատիկ ապար։ Կազմված է մոտավորապես հավասար քանակությամբ կալիում-նատրիումական դաշտային սպաթից (հիմնականում՝ օրթոկլազ) ու պլագիոկլազից (հաճախ՝ լաբրադոր, սակավ՝ անդեզին) և գունավոր միներալներից (մինչև 35%)՝ ավգիտ, ամֆիբոլ, բիոտիտ։ Մոնցոնիտ միջանկյալ դիրք է գրավում սիենիտի և գաբբրոյի միջև, որի համար ստացել է նաև գաբբրո-սիենիտ անունը։ Սովորաբար օժտված է մոնցոնիտային ստրուկտուրայով։ Օգտագործվում է որպես շինանյութ։ Լայն տարածում ունեն Իտալիայում, Նորվեգիայում և այլուր։

Հայաստանում տարածված են Մեղրու պլուտոնում, Փամբակի լեռնազանգվածում և այլուր։

Կատեգորիա:Մագմատիկ ապարներ
Հովհաննես Ծովիկյան

**Հովհաննես Ծովիկյան** (), հայ գրական-մշակութային գործիչ։

Կրթությունն ստացել է Խարբերդի Եփրատ քոլեջում։ 1900 թվականին մեկնել է ԱՄՆ, սովորել Հարվարդի համալսարանում։ Ունեցել է գրական-մշակութային գործունեություն։ Աշխատակցել է ամերիկահայ մի շարք պարբերականների («Հայաստանի կոչնակ», «Պայքար» և այլն)։ Առանձին գրքով լույս է տեսել նրա «Յո՞ երթաս, ամերիկահայություն» աշխատությունը։ Եղիշեի «Պատմութիւն Վարդանանց պատերազմին» երկը գրաբարից թարգմանել է աշխարհաբար։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ մշակութային գործիչներ
Բնօգտագործում

**Բնօգտագործում**, ներառում է մի քանի հասկացություն․

* Բնական պաշարների և բնական պայմանների օգտագործման և պահպանման ձևերի համախումբ։ Ներառում է՝ բնական պաշարների պահպանումը, վերականգնումը, վերարտադրումը կամ վերամշակումը, կյանքի բնական պայմանների օգտագործումը և պահպանումը, բնական համակարգերի էկոլոգիական հավասարակշռության պահպանումը, վերականգնումը և բարելավումը։
* Հասարակության նյութական և մշակութային կարիքների բավարարման նպատակով բնական պաշարների և պայմանների օգտագործումը հասարակական-արտադրական գործընթացում։
* Երկրի աշխարհագրական թաղանթի վրա մարդահարույց գործոնների համախումբը։	
* Գիտական ուղղություն, որն ուսումնասիրում է բնական պաշարների արդյունավետ օգտագործման (տվյալ պատմական պահին) ընդհանուր սկզբունքները։

Բնօգտագործման հիմքը բնական պաշարների, կյանքի բնական պաշարների, կյանքի բնական պայմանների և հասարակության սոցիալ-տնտեսական զարգացման փոխհարաբերություններն են։ Բնօգտագործումը, որպես գիտական համալիր ճյուղ, ընդգրկում է բնական, հասարակական և տեխնիկական գիտությունների տարրեր (այդ թվում բնության պահպանությունն իր բաժիններով՝ մթնոլորտի, հողի, ջրի, շրջակա միջավայրի պահպանությամբ, էկոլոգիան, բնօգտագործման տնտեսագիտությունը և այլն)։ Բնօգտագործումը, որպես գիտական ուղղություն, ուսումնասիրվում է ինչպես էկոլոգիայի ու աշխարհագրության, այնպես էլ ֆիզիկայի, քիմիայի, կենսաբանության և ճարտարագիտության մեջ։

Տարբերում են *արդյունավետ բնօգտագործում* (բնական պաշարներն օգտագործվում են անմնացորդ՝ նվազագույն վնաս հասցնելով բնական միջավայրին) և *անարդյունավետ բնօգտագործում* (բնական պաշարներն օգտագործվում են մասամբ՝ էապես վնասելով բնական միջավայրը՝ խախտելով էկոհամակարգերի հավասարակշռությունը)։

ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքով (1998) կարգավորվում են բնական պաշարների օգտագործման և շրջակա միջավայրի պահպանության քաղաքացիաիրավական հարաբերությունները։ Բնական պաշարների արդյունավետ օգտագործումն ու բնության պահպանությունը վերահսկում է ՀՀ բնապահպանության նախարարությունը։

Կատեգորիա:Բնական պաշարներ