Հյու Միլլեր

**Հյու Միլլեր** (, ), շոտլանդացի երկրաբան, գրող և բանահավաք։

## Կյանք և գործունեություն
Միլլերը ծնվել է Կրոմարտիում՝ Հարիետ Ռայթի (1780-1863) և Հյու Միլլերի (1754-1807)՝ ծովափնյա առևտրի նավապետի երեք զավակներից առաջինը։ Երկու ծնողներն էլ Կրոմարտիի առևտրական և արհեստավոր ընտանիքներից էին։ Նրա հայրը մահացել է 1807 թվականի նավաբեկության ժամանակ, և նրան դաստիարակել են մայրն ու հորեղբայրները։ Նա կրթություն է ստացել ծխական դպրոցում, որտեղ, ըստ տեղեկությունների, ընթերցանության հանդեպ մեծ սեր է դրսևորել: Հենց այս դպրոցում է Միլլերը վիճաբանության մեջ մտել աֆրո-կարիբյան դասընկերոջ հետ, որի ժամանակ Միլլերը դանակահարել է նրա ազդրը: Հետագայում Միլլերը հեռացվել է դպրոցից՝ դրա հետ կապ չունեցող միջադեպի պատճառով։ 17 տարեկանում նա աշակերտել է մի քարտաշի մոտ, և քարհանքերում իր աշխատանքից, ինչպես նաև մոտակայքի ափամերձ գծի երկայնքով զբոսանքներից ոգեշնչված նա սկսել է ուսումնասիրել երկրաբանություն: 1829 թվականին նա հրատարակել է բանաստեղծությունների մի հատոր, և շուտով ներգրավվել է քաղաքական և կրոնական հակասությունների մեջ՝ նախ կապված Բարեփոխումների օրինագծի հետ, այնուհետև Շոտլանդիայի եկեղեցու երկպառակության հետ, որը հանգեցրել է 1843 թվականի պառակտմանը։

1834 թվականին նա դարձել է տեղի բանկերից մեկի հաշվապահը, իսկ հաջորդ տարի հրատարակել է իր *«Տեսարաններն ու լեգենդները Շոտլանդիայի հյուսիսում»* ստեղծագործությունը: 1837 թվականին նա ամուսնացել է մանկագիր Լիդիա Մաքենզի Ֆալկոներ Ֆրեյզերի հետ։ 1840 թվականին Եկեղեցու հանրաճանաչ կուսակցությունը, որի հետ նա կապված էր, ստեղծել է *Witness* թերթը, և Միլլերն Էդինբուրգում նշանակվել է որպես խմբագիր․ պաշտոն, որը նա պահպանել է մինչև իր կյանքի վերջը: Նա ազդեցիկ գրող և խոսնակ էր վաղ շրջանի Ազատ Եկեղեցում։ 1846 թվականից Witness թերթում նրան է միացել Ջեյմս Էյթքեն Ուայլին։

Նրա երկրաբանական աշխատություններից են՝ *«Հին կարմիր ավազաքարը»* (1841), *«Արարչի ոտնահետքերը»* (1850 թ.), *«Ժայռերի վկայությունը»* (1857 թ.), *«Հանրաճանաչ երկրաբանության էսքիզ»*։ Այս գրքերից, հավանաբար, *«Հին կարմիր ավազաքարը»* ամենահայտնին է: Հին կարմիր ավազաքարը դեռ օգտագործվում է որպես տերմին՝ հավաքականորեն նկարագրելու նստվածքային ապարները, որոնք կուտակվել են Կալեդոնյան ծալքավորության արդյունքում, ուշ Սիլուրյան, Դևոնյան և Քարածխային ժամանակաշրջանի ամենավաղ շրջանում:

Միլլերը կարծում էր, որ Երկիրը ահռելի տարիք ունի, և որ այն բնակեցված է եղել բազմաթիվ տեսակներով, որոնք առաջացել և բնաջնջվել են, և որ այդ տեսակները հոմոլոգ են եղել։ Չնայած նա հավատում էր, որ տեսակների հաջորդականությունը ժամանակի ընթացքում առաջընթաց է գրանցել, նա չէր կարծում, որ ավելի ուշ տեսակները ծագել են ավելի վաղ տեսակներից: Նա հերքել է էպիկուրյան տեսությունը, ըստ որի նոր տեսակները երբեմն զարգանում են հողից, և տեսակների զարգացման Լամարկյան տեսությունը՝ ապացույցների բացակայության պատճառով։ Նա պնդում էր, որ այս ամենը ցույց է տալիս բարեգործ Արարչի անմիջական գործողությունը, ինչպես վկայում է Աստվածաշունչը․ տեսակների նմանությունները տիպերի դրսևորումներն են Աստվածային մտքում։ Նա ընդունել է Թոմաս Չալմերսի տեսակետը, որ Ծննդոցը սկսվում է երկրաբանական ժամանակաշրջանների հաշվարկմամբ և չի նշանակում, որ դրանցից յուրաքանչյուրը մի օր է։ Մեծ ջրհեղեղը Մերձավոր Արևելքի սահմանափակ անկումն էր: Երկրաբանությունը Միլլերին առաջարկել է Տեոլոգիական փաստարկի ավելի լավ տարբերակ, քան կարող էր ներկայացնել Ուիլյամ Փեյլին, և պատասխանել թերահավատների առարկություններին, ցույց տալով, որ կենդանի տեսակները չեն առաջացել պատահականորեն կամ անաչառ օրենքով։

Նրա մասին կենսագրական ակնարկում սըր Դեյվիդ Բրյուսթերը նրան ներկայացրել է որպես բացառիկ անձնավորություն և նրա մասին ասել է.

## Հիվանդություն և մահ

1856 թվականի մեծ մասը Միլլերն ունեցել է ուժեղ գլխացավեր և հոգեկան անհանգստություն, և ամենահավանական ախտորոշումը հոգեկան դեպրեսիան էր: Վիկտորիանական բժշկությունը չի օգնել։ Նա վախենում էր, որ կարող է վնասել կնոջը կամ երեխաներին իրեն հետապնդող պատրանքների պատճառով։

1856 թվականի դեկտեմբերի 23-ի լույս 24-ի գիշերը, Պորտոբելլոյի Շռաբ Մաունթի իր տանը Միլլերն ինքնասպան է լինում՝ ատրճանակով կրակելով իր կրծքին։ Այդ գիշեր նա ավարտել էր տպիչների պատճենների ստուգումը երկրաբանության և քրիստոնեության մասին իր՝ *«Ժայռերի վկայությունը»* գրքի համար: Մահից առաջ նա գրել է մի բանաստեղծություն «*Տարօրինակ, բայց իրական»* վերնագրով։ Նա մահացել է 1856 թվականի դեկտեմբերի 24-ին։

## Ժառանգություն
Թեև նա չուներ ակադեմիական վկայականներ, այսօր նա համարվում է Շոտլանդիայի վիկտորիանական դարաշրջանի ամենազդեցիկ պալեոնտոլոգներից մեկը, հատկապես գիտությունը լսարանի ավելի լայն շրջանակին հաղորդելու համար: Միլլերը բազմաթիվ նոր հայտնագործություններ է կատարել, այդ թվում՝ մի քանի սիլուրյան ծովային կարիճներ (էվրիպտերիդ դասի *Հյումիլերիան* անվանվել է նրա պատվին), և շատ դևոնյան ձկներ, ներառյալ մի քանի պլակոդերմներ (արթրոդիր *Միլերոստեուսը* նույնպես նրա պատվին է անվանվել), որոնց նկարագրել է իր հայտնի գրքերում: Նրա անունով են կոչվել նաև բրածո նոճի *Հյումիլերիտները* և պարարեպտիկ *Միլերետտան*: BP ընկերության շահագործման տակ գտնվող Հյուսիսային ծովի Միլլեր նավթահանքը կոչվել է Հյու Միլլերի անունով: Նրա պատվին է անվանվել նաև Հյու Միլլեր Փլեյսը, փողոց Էդինբուրգի Սթոքբրիջի գաղութների շրջանում:

Միլլերի կինը՝ Լիդիան, մեծ դեր է ունեցել նրա ժողովածուների որպես Witness թերթի բազմաթիվ հոդվածների և հրապարակային ելույթների գրքեր հետմահու հրատարակությունների խմբագրման և պահպանման գործում՝ այդպիսով նրա մահից ևս 50 տարի անց ձեռք բերելով ընթերցողների ավելի լայն շրջանակ: Նրա երկրորդ դուստրը՝ Հարիետ Միլլեր Դեյվիդսոնը բանաստեղծ էր, ով հոր ինքնասպանությունից հետո ամուսնացել է հոգևորականի հետ։ Նա տեղափոխվել է Ադելաիդա, որտեղ նրա ամուսինը նախարար էր, և երկու երկրներում էլ նա բանաստեղծություններ ու պատմվածքներ է հրատարակել ժուժկալության և ոգեշնչող հայրերի կողմից լքված դուստրերի մասին։

Ստերլինգի Վոլեյս հուշարձանի հերոսների սրահում տեղադրված է Հյու Միլլերի կիսանդրին։ Կրոմարտիում գտնվող նրա տունը բաց է որպես երկրաբանական թանգարան՝ մոտակա տարածքում հավաքված նմուշներով. 2008 թվականի շաբաթավերջին այդտեղ տեղի ունեցած միջոցառումը Լոնդոնի երկրաբանական հանրության երկու հարյուրամյակի տոնակատարությունների մի մասն էր։Հյու Միլլեր հետագիծը սկսվում է Կրոմարտիից մոտ 4կմ հարավ, Էթի Մեյնսի մոտ գտնվող գլխավոր ճանապարհի փոքր ավտոկայանտեղիից և ձգվում է մոտ 1 մղոն զառիթափ լանջով անտառի միջով դեպի առափնյա ափ՝ Էթի Հեյվենում, Մորե Ֆիրթ, որտեղ Միլերը սկսել է բրածոներ հավաքել: Այստեղ նա գտել է իր առաջին հանածո ամոնիտը, Ջուրասիկ ժայռերում: Ապաստարանն ի սկզբանե սաղմոնի ձկնորսական կայան է եղել և նախկին ձկնորսների հյուղակ, որը բաց է հանրության համար, ունի ցուցափեղկեր տարածքի երկրաբանության և Միլլերի բրածո հայտնագործությունների համար։

## Հիմնական աշխատություններ
* ''Scenes and legends of the north of Scotland: or, The traditional history of Cromarty'' (1834)
* ''The old red sandstone: or, New walks in an old field'' (1841)
* ''First impressions of England and its people'' (1847)
* ''The foot-prints of the Creator: or, The Asterolepis of Stromness'' (1849)
* ''My schools and schoolmasters; or, The story of my education'' (1854)
* ''The cruise of the Betsey: or, a summer ramble among the fossiliferous deposits of the Hebrides ; with Rambles of a geologist ; or, Ten thousand miles over the fossiliferous deposits of Scotland'' (1857)
* ''The testimony of the rocks; or, Geology in its bearings on the two theologies, natural and revealed'' (1857)
* old red sandstone; or, New walks in an old field. To which is appended a series of geological papers, read before the Royal Physical Society of Edinburgh'' (1858)
* of popular geology being a series of lectures delivered before the Philosophical Institution of Edinburgh'' (1859)
* ''Popular geology: a series of lectures read before the Philosophical Institution of Edinburgh, with Descriptive sketches from a geologist's portfolio'' (1859)
* ''The headship of Christ and The rights of the Christian people'' (1860)
* ''Tales and sketches'' (1862)
* ''Edinburgh and its neighbourhood, geological and historical; with the geology of the Bass rock'' (1863)
* ''Essays, historical and biographical, political, social, literary and scientific'' (1865)
* *Hugh Miller's memoir: from stonemason to geologist by Hugh Miller* (1995)
* *Hugh Miller and the controversies of Victorian science* (1996)

## Կենսագրություններ
* *The Life of Hugh Miller – A Sketch for Working Men* (1862) The Compiler (Northern Daily Express)
* Peter Bayne (1871), *The Life and Letters of Hugh Miller*, Volume 1, Volume 2
* *Life of Hugh Miller* (1880)
* *Hugh Miller – A Critical Study* (1905)
* George Rosie (1981), *Hugh Miller: Outrage and Order*, Mainstream Publishing, Edinburgh,  
* Anderson, Lyall I. (2005) "Hugh Miller: introducing palaeobotany to a wider audience", in Bowden, A.J., Burek, C.V. & Wilding, R. (eds). *History of Palaeobotany: Selected Essays*. Geological Society, London, Special Publications, **241**, 63 – 90.

## Արվեստում և գրականության մեջ
Ստյուարտ Քոնի *Հյու Միլլեր* պիեսը բեմադրվել է Նեթերբոու թատրոնում ՝ Էդինբուրգի փառատոնի Ֆրինջում 1988 թվականի օգոստոսին, իսկ գլխավոր դերում է եղել Ալեք Հեգին։ Միլլերը նաև ներկայացվել է Idlewild ֆիլմի Idea Track երգում:

## Ծանոթագրություններ
### Մեջբերումներ

### Աղբյուրներ
*

## Գրականություն
* Kerr, John (1962), *The Last Scotchman*, in Gordon, Giles and Scott-Moncrieff, Michael (eds.), *New Saltire* 3: Spring 1962, The Saltire Society, Edinburgh, pp.&nbsp;11–15.

## Արտաքին հղումներ

* 
* Hugh Miller – a brief biography by Samuel Smiles
* Discover Hugh Miller
* Hugh Miller's Old Fish Story
* ''Testimony of the Rocks'' (1857) – digital facsimile from Linda Hall Library

Կատեգորիա:Շոտլանդացի գրողներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի երկրաբաններ