Ամուսնություն (վիպակ)

«**Ամուսնություն**», հայ գրող Հրաչյա Քոչարի վիպակը։ Վիպակը ներառված է «Խաղաղության օրերը» ժողովածուում, որը հրատարակվել է 1956 թ․-ին։

## Գնահատական
«Ամուսնության» մեջ Քոչարը ավելի ընդհուպ է մոտեցել իր նախորդ վիպակների հիմնական թեմաներին՝ սովետահայ ինտելիգենցիայի կյանքին։ Հակառակ նախորդ վիպակների, Քոչարն այս վիպակում գլխավոր հերոս է դարձրել ոչ թե կազմակերպվող ինտելիգենտի տիպը, այլ արդեն կազմակերպված ինտելիգենտը, այն ինտելիգենտը, որը կանգնած է հասարակական զարգացման իմաստը թեորեապես ըմբռնելու մակարդակին։ Այդպպիսի ինտելիգենտ է ահա բանասիրական գիտությունների թեկնածու Արարատ Սուրենը։ Ի դեմս Արարատ Սուրենի Քոչարը աշխատել է պատկերացնել սովետական ներդաշնակ մարդուն, որի հասարակական պարտականությունները չեն խանգարում նրա անհատական կյանքին և ոչ էլ անհատական կյանքը խանգարում է նրա հասարակական պարտականությունների կատարմանը, այսինքն՝ նրա հասարակական ու անհատական կյանքի միջև գոյություն ունի ոչ թե  հակասություն, այլ ներդաշնակություն։ Ներդաշնակ մարդուն ներկայացնելիս, Քոչարը նախ և առաջ նկատի է ունեցել կենցաղը, նրան հանդես է բերել կենցաղի բնագավառում։ Սովորաբար կենցաղը համարվում է ամենապահպանողական բնագավառը, որը  ավելի դանդաղ է  ենթարկվում վերնաշենքի փոփոխություններին։ «Ամուսնություն» վեպում գործողությունները տեղի են ունենում մեր օրերում, հերոսները քաղաքային մտավորականության ներկայացուցիչներն են (լրագրող, հնագետ, գրականագետ, օդաչու)։ Չնայած գլխավոր հերոսի՝ զվարճաբան Արարատ Սուրենի  կերպարի թուլությանը (կերպարը չունի սոցիալական խոր նկարագիր), հոգեբանական մեղանչումներին, այնուամենայնիվ, «Ամուսնությունը» հետաքրքրական է իրականության ռոմանտիկական  ընկալման միտումով, կյանքի լուսավոր զգացողությամբ։ Գրողն այդ հատկությունները դիտում է  սոցիալական կապանքներից  ազատագրված իր հերոսների մոտ, նրանց ազատ ու համարձակ  արարքներում, հասարակության և անհատների  միջև ստեղծված  բարեկամական հարաբերություններում։

## Սյուժե
Վիպակում ներկայացվում է Արարատ Սուրենը, որն աշխատում էր մի հրատարակչությունում, որտեղ աշխատում էր նաև Արփիկը։ Առաջին իսկ հանդիպումից Սուրենը գրավում է աղջկա ուշադրությունը։ Մի օր, երբ Արփիկը հայտնում է իր հիացմունքը Սուրենի գրական աշխատանքների վերաբերյալ, Սուրենը պատասխանում է՝ ասելով, որ իր իրական «ճաշակն ու գեղեցիկի զգացողությունը» հենց Արփիկն է, քանի որ նա շատ գեղեցիկ աղջիկ է։ Այս խոսքերը շփոթեցնում և հուզում են երիտասարդ աղջկան՝ ստիպելով նրան մտածել, թե արդյոք Սուրենն անկեղծ է իր զգացմունքներում։ Սուրենը մեկնում է Մոսկվա՝ ուսումնասիրելու Միքայել Նալբանդյանի արխիվները։ Մի անգամ նա Արփիկի ներկայությամբ մեկ այլ աղջկա՝ Անիկին, պատմում է իր «երազը», որն իրականում հորինված էր։ Երբ Արփիկը փորձում է հասկանալ՝ արդյոք իր հանդեպ տածած զգացմունքները լուրջ էին, Սուրենը կատակով է պատասխանում՝ ցույց տալով, որ նա նույն կերպ է վերաբերվում բոլորին։ Սուրենի ընկերը՝ Գրիգոր Ծովյանը, փորձում էր նրան հասկացնել, որ Արփիկի հանդեպ պետք է ավելի լուրջ լինել, Սուրենը մնում է անդրդվելի՝ պնդելով, որ ինքն արդեն ձևավորված բնավորություն է և չի փոխվելու։ Գրիգոր Ծովյանի տուն գնալու ճանապարհին նա հանդիպում է Վարդուհուն, ում հետ անմիջապես սկսում է կատակել ու սիրահետել՝ չնայած քիչ առաջ տեղի ունեցած լուրջ իրադարձություններին։ Նա հեգնանքով շնորհավորում է աղջկան գիտական թեզի պաշտպանության առթիվ՝ միաժամանակ չկորցնելով առիթը նրան համբուրելու կամ նոր կատակներ հորինելու համար։ Շուտով նա հանդիպում է մի ալպինիստի՝ Վարդանին, ով պատմում է Արագածի գագաթին տեսած «կարմրավուն ձյան» մասին։ Սուրենը սկսում է ծաղրել՝ պնդելով, որ ձյունը կարմիր է թվացել միայն այն պատճառով, որ ալպինիստների ակնոցները կարմիր ապակիներ են ունեցել։ Նա այնքան համոզիչ ու սրամիտ է ձևակերպում իր «տեսությունը», որ նույնիսկ ականատեսը սկսում է տատանվել իր տեսածի հարցում։ Հասնելով Ծովյանի տուն՝ Սուրենը հայտնվում է մի ընկերական շրջապատում, որտեղ ներկա էին հնագետ Գառնիկ Կարճիկյաը, Նվարդը և Ամալյան։ Երեկոյի ընթացքում Սուրենը փորձում է պարել, բայց պարզվում է, որ նա բացարձակապես չի տիրապետում այդ արվեստին։ Նա անընդհատ տրորում է Նվարդի ոտքերը։ Երբ Կարճիկյանը, վիրավորված Սուրենի հեգնանքից, պատրաստվում է հեռանալ, Սուրենը նրան «ճանապարհում է» Պուշկինի «Հուշարձան» բանաստեղծության վերջին տողերով՝ ակնարկելով, որ հիմարների հետ վիճելն անօգուտ է։ Մնալով Նվարդի հետ՝ Սուրենը փոխում է տոնը։ Նա սկսում է գովերգել աղջկա գեղեցկությունը՝ նմանեցնելով կարկաչուն վտակի։ Երեկոյի վերջում Սուրենը վերջապես որոշում է լուրջ խոսել Նվարդի հետ։ Նա խոստովանում է, որ թեև իրենց ծանոթությունը կարճ է, բայց ինքը մտադիր է ամուսնանալ նրա հետ։ Նա կտրուկ մերժում է Սուրենին՝ ասելով, որ ժամանակ չունի նման խոսքեր լսելու և նույնիսկ ծաղրում է նրա հուզմունքը։ Սուրենը, վիրավորված ու շփոթված, լքում է սենյակը։ Նա իրեն պատկերացնում է որպես մի զորավար, ով պետք է շարունակի «պատերազմը» մինչև հաղթական ավարտը։ Սակայն հաջորդ օրը նրա ընկերը՝ Գրիգոր Ծովյանը, հայտնում է Նվարդի իրական պատասխանը, որն ավելի դաժան էր. աղջիկն ասել էր, թե «ամուսնանալու միտքն իրենից նույնքան հեռու է, որքան երկինքը՝ երկրից»։ Սուրենը փորձում է այս խոսքերն էլ հեգնանքով մեկնաբանել՝ պնդելով, թե օդաչու աղջկա համար երկինքն ամենևին էլ հեռու չէ։ Բայց ներքուստ նա խորը ցավ է զգում։ Ծովյանը տեսնում է ընկերոջ տառապանքը և փորձում է մխիթարել նրան, սակայն Սուրենը աշխատում է  ցույց չտալ, թե որքան խորն է վիրավորված։ Հետո Սուրենը փորձում է փրկություն գտնել աշխատանքի մեջ։ Նա պատրաստվում է իր զեկուցմանը Նալբանդյանի և Չերնիշևսկու մասին։ Դասախոսության ժամանակ, ամբիոնից, նա հանկարծ նկատում է Նվարդին և նրանից քիչ հեռու նստած Ամալյային։ Չնայած սկզբնական շփոթմունքին, նա արագ հավաքվում է և սկսում է խոսել Նալբանդյանի ազատատենչության մասին։ նա խոսում է այն մասին, որ մարդը չպետք է ստրուկ լինի, և որ իրական ազատությունը պայքարի մեջ է։ Արարատ Սուրենի զեկուցումն ավարտվում է մեծ հաջողությամբ և բուռն ծափահարություններով։ Դահլիճում ներկա Նվարդն ու Ամալյան մոտենում են նրան։ Սուրենը, տարվելով իր ընդդիմախոսների հետ գիտական վեճով, մի պահ կորցնում է աղջիկներին տեսադաշտից, ինչի համար հետո զղջում է՝ մտածելով, որ իր անտարբերությունը կարող էր վանել նրանց։ Սակայն քիչ անց նրանք նորից հանդիպում են հրապարակում։ Նվարդը կշտամբում է Սուրենին նախորդ օրվա անքաղաքավարի պահվածքի համար, երբ նա առանց հրաժեշտի հեռացել էր։ Նվարդը պնդում է, որ իրենց ամուսնության հարցն անհնար է, մինչդեռ Սուրենը փորձում է հասկանալ՝ արդյոք աղջկա մերժումն անկեղծ է, թե՞ ոչ։  Նվարդը, տեսնելով Սուրենի «անտարբերությունը», սկսում է տագնապել և փոխվել։ Նրանց հաջորդ հանդիպման ժամանակ աղջիկը գունատ է, հուզված և նույնիսկ ագրեսիվ։ Նա մեղադրում է Սուրենին կեղծավորության մեջ՝ չհավատալով նրա հանկարծակի դարձած սառնությանը։  Նրանք քայլում են գարնանային Երևանի փողոցներով, բարձրանում են դեպի Նորքի այգիները։ Բլրի վրա Սուրենը հիանում է Նվարդի գեղեցկությամբ։ Նա աղջկան տեսնում է որպես կատարյալ մի արձան, որի ամեն գիծը ներդաշնակ է բնությանը։ Այս պահին նա զգում է, որ իր ներաշխարհում ինչ-որ բան է փոխվել. նա այլևս չի խաղում, նա իրոք սիրում է։ Սակայն հենց այս անկեղծության պահին նա կատարում է մի ճակատագրական սխալ։ Նվարդը, փորձելով հասկանալ Սուրենի իրական դեմքը, հարցնում է, թե նա երբվանից է իրեն սիրում։ Սուրենը, ցանկանալով լինել լիովին ազնիվ և մաքրվել նախկին կեղծիքից, խոստովանում է ճշմարտությունը. նա պատմում է, որ սկզբում իր սերը պարզապես խաղ էր, թեթևսոլիկ հաշվարկ, և որ ինքը միայն «այսօրվանից» է սկսել իրապես սիրել նրան։ Այս խոստովանությունը շոկային է լինում Նվարդի համար։ Աղջիկը, ով արդեն սկսել էր հավատալ Սուրենին և բացել իր սիրտը, իրեն զգում է նվաստացած և խաբված։ Նա Սուրենին անվանում է «զգացմունքի գող» և «ճարպիկ դերասան»։ Նրա համար սիրո այս ուշացած անկեղծությունը ոչ թե փրկություն է, այլ ապացույց, որ իրենց հարաբերությունները հիմնված են եղել ստի վրա։ Չնայած Սուրենի աղաչանքներին ու երդումներին, Նվարդը հեռանում է։ Սուրենը մնում է միայնակ՝ ընկուզենու տակ։ Նա զգում է, որ կորցրեց այն, ինչը հենց նոր էր գտել։ Նա իրեն նմանեցնում է մի երեխայի, ով գեղեցիկ թռչնակ է բռնել, բայց անզգուշաբար բաց է թողել և հիմա լաց է լինում՝ նայելով մատների արանքում մնացած փետուրներին։ Ալպինիստ Վարդանը կշտամբում է նրան «կարմիր ձյան» մասին հորինած ստի համար, իսկ մի խումբ աղջիկներ ծաղրում են նրա «սիրահարված» տեսքը։ Սուրենն այլևս չի ցանկանում կատակել։ Նա տուն է հասնում ջարդված ու դատարկված։ Գիշերը, փորձելով աշխատել, նա սկսում է երկխոսել իր սեղանին դրված Միքայել Նալբանդյանի դիմանկարի հետ։ Նրան թվում է, թե Նալբանդյանը նախատում է իրեն՝ ասելով, որ չէր կարելի խաբել ազնիվ աղջկան և սիրո սուրբ զգացմունքը վերածել չար կատակի։  Սուրենը արթնանում է ծանր հոգով, բայց և այնպես սկսում է իր առօրյա աշխատանքը։ Նա նայում է լուսամուտից երևացող Արագածին և Երևանի համայնապատկերին՝ գիտակցելով, որ կյանքը շարունակվում է, բայց ինքը կրում է իր սխալի դառը դասը։ Նա հասկանում է, որ թեթև կատակով նվաճված սիրտը հնարավոր չէ պահել առանց լուրջ պատասխանատվության։ Բլրի վրա տեղի ունեցած ծանր խոսակցությունից հետո Սուրենը փորձում է գտնել Նվարդին՝ իրավիճակը շտկելու համար։ Նա գնում է օդաչուների հանրակացարան, որտեղ հանդիպում է Նվարդին։ Նա Սուրենին մեղադրում է զգացմունքների հետ խաղալու մեջ։ Նվարդը  խորհուրդ է տալիս Սուրենին հարգել ուրիշներին, որպեսզի իրեն էլ հարգեն, և հայտարարում է, որ իրենց միջև ամեն ինչ ավարտված է։ Այդ պահին ներս է մտնում մի մարմնեղ և կենսախինդ օդաչու՝ Աշոտը, ով ռուսերենով կանչում է Նվարդին։ Սուրենը տեսնում է, թե ինչպես է Նվարդը փոխվում. նա ժպտում է, հենվում օդաչուի ուսին և հեռանում՝ Սուրենին թողնելով մենակ։ Սուրենն իրեն զգում է ծիծաղելի վիճակում՝ համեմատելով իրեն Մեջնունի կամ Տրիստանի հետ, բայց միաժամանակ գիտակցելով, որ ինքը պարզապես ձախողված մի գրականագետ է, ով չկարողացավ պահել իր սերը։  Նա լքում է հանրակացարանը և քայլում է դեպի քաղաք՝ երկաթգծին զուգահեռ փոքրիկ ճանապարհով։ Սուրենը մտորում է այն մասին, թե որքան սխալ էր իր մոտեցումը՝ սերը որպես խաղ կամ թեթև կատակ ընկալելը։ Ճանապարհին մի ավտոմեքենա է կանգնում նրա մոտ, և մեքենայի միջից նրան կանչում է հենց ինքը՝ Նվարդը։ Նա հրավիրում է Սուրենին նստել մեքենան և միասին քաղաք գնալ։ Մեքենայի մեջ նա տեսնում է նույն օդաչուին, ով այս անգամ սիրալիր տեղ է բացում իր կողքին՝ Նվարդի մոտ։ Մեքենայի մեջ Սուրենը հետևում է Նվարդի և օդաչու Աշոտի զրույցին։ Երբ հասնում են քաղաքի կենտրոն, Սուրենը որոշում է մեքենայից իջնել և ճանապարհը շարունակել ոտքով։ Նա զգում է խորը ատելություն օդաչուի հանդեպ և վիրավորանք Նվարդից։ Տուն հասնելով՝ Սուրենը փակվում է իր սենյակում՝ փորձելով մոռանալ օրվա տհաճ տպավորությունները և վերադառնալ իր գիտական աշխատանքին։ Գրիգորը հայտնում է, որ կինն ու երեխաները վերադարձել են Թբիլիսիից և հրավիրում է Սուրենին իրենց տուն։ Ծովյանների տանը տիրում է տոնական և ջերմ մթնոլորտ։ Գրիգորի կինը՝ Հեղինեն  ով Սուրենի մտերիմն էր և սիրում էր նրա հետ կատակել, պատմում է մի ուշագրավ երազ։ Երազում Սուրենն ամուսնանում էր մի «երկնային հրեշտակի»՝ օդաչու կամ պարաշյուտիստ աղջկա հետ, ով սպիտակ շորերով բարձրանում էր երկինք։ Նա Գրիգորին խոստովանում է, որ այդ երազը կարծես իր կարճատև երջանկության և ձախողման պատմությունը լիներ, բայց խնդրում է ընկերոջը ոչինչ չհայտնել Հեղինեին իր և Նվարդի մասին։ Երեկոյի ընթացքում Ծովյանների տուն են գալիս նաև Գառնիկ Կարճիկյանն ու Ամալյան։ Չնայած Ամալյան փորձում է ուշադիր և քնքուշ լինել Սուրենի հանդեպ, վերջինս մնում է մտազբաղ և տխուր։ Սուրենը, վիրավորված Գառնիկ Կարճիկյանի սուր նկատողություններից, այլևս չի լռում։ Երբ Կարճիկյանը հեգնում է նրա հետաքրքրությունը Համբերդի պեղումների ժամանակ գտնված «ծաղրածուի կմախքի» հանդեպ, Սուրենը կտրուկ պատասխան է տալիս։ Նա ակնարկում է, որ այդ կմախքն իրեն հետաքրքրում է որպես Կարճիկյանի «ազգակից», ինչը վիրավորում է հնագետին և ստիպում տանտերերին միջամտել՝ վեճը հարթելու համար։ Լարվածությունը փոքր-ինչ մեղմվում է երաժշտության շնորհիվ։ Ամալյան, իսկ հետո նաև Հեղինեն ու Գրիգորը երգում են հայկական ժողովրդական և Կոմիտասյան երգեր («Կանգնե՜լ եմ, գալ չեմ կարող», «Լուսնյակ գիշեր», «Անտունի»)։ Այս երգերը Սուրենի մեջ արթնացնում են խորը թախիծ և հիշողություններ Նվարդի մասին։ Տուն վերադառնալով՝ Սուրենը որոշում է փոխել իր կյանքի ընթացքը։ Նա հիշում է Բաքվի մանկավարժական ինստիտուտից ստացված հրավերը և որոշում է մեկնել՝ թողնելով Երևանը և իր ձախողված սիրո պատմությունը։ Սուրենը նստում է սեղանի մոտ և լուսաբացին գրում է իր կյանքի թերևս ամենաանկեղծ նամակը։ Նամակում նա խոստովանում է Նվարդին, որ թեև ամեն ինչ սկսվել էր որպես թեթև կատակ ու «բանասիրական խաղ», ինքը չէր նկատել, թե ինչպես է այդ խաղը վերածվել իրական զգացմունքի։ Նա ընդունում է իր մեղքը, բայց միաժամանակ պնդում է, որ իր ներկա սերը կեղծ չէ։ Նա նաև մի կարճ տող է ավելացնում Նվարդի օդաչու ընկերոջ համար՝ շնորհակալություն հայտնում մեքնայով տուն հասցնելու համար։ Նամակը փոստարկղը նետելուց հետո Սուրենը գնացքով մեկնում է Բաքու։ Վագոնի պատուհանից նայելով հեռացող Երևանին և Արագածին՝ նա զգում է տարօրինակ մի խաղաղություն։ Նա հասկանում է, որ կյանքը գրական ստեղծագործություն չէ, որտեղ ամեն ինչ դասավորվում է հեղինակի կամքով։ Բաքվում անցկացրած երկու ամսից հետո Արարատ Սուրենը վերադառնում է Երևան։ Նա քաղաքում տեսնում է փոփոխություններ՝ նոր կառուցվող շենքեր, լայնացած փողոցներ, բայց միևնույն ժամանակ զգում է, որ քաղաքի ռիթմն ու մարդիկ մնացել են նույնը։ Նա երկար զննում է կառավարական շենքի քանդակները՝ հիանալով հայկական ճարտարապետության մանրամասներով։ Իր սենյակում նա տեսնում է կուտակված փոշին և կիսատ թողած ձեռագրերը, ինչը խորհրդանշում է այն դադարը, որն առաջացել էր նրա կյանքում։ Սուրենը գնում է «Կոմունիստ» թերթի խմբագրություն՝ հանդիպելու իր մտերիմ ընկերոջը՝ Գրիգոր Ծովյանին։ Գրիգորը նրան դիմավորում է ջերմությամբ։ Նա պատմում է, որ Գառնիկն ու Ամալյան ամուսնացել են։ Երեկոյան Սուրենը կրկին հյուրընկալվում է Ծովյանների տանը։ Հեղինեն (Գրիգորի կինը) շարունակում է իր խորհրդավոր խաղը։ Նա պատմում է իր երազի շարունակությունը, որտեղ Սուրենի հարսնացուն երկնքից իջնում է նրա մոտ, և նրանք միասին թռչում են երկինք։ Հեղինեն բացահայտ ակնարկում է, որ այդ «հարսնացուն» Նվարդն է։ Սուրենը սկզբում փորձում է ձևացնել, թե անտարբեր է, բայց Հեղինեն խոստովանում է, որ կարդացել է այն նամակը, որը Սուրենը գրել էր Նվարդին մեկնելուց առաջ։ Հեղինեն ասում է, որ Նվարդն այս ամբողջ ընթացքում հետաքրքրվել է Սուրենով, սպասել է նրա վերադարձին և նույնիսկ այդ օրը հարցրել է նրա մասին։ Նա հասկանում է, որ իր անկեղծ նամակը հասել է նպատակին, և Նվարդը ներել է նրան։ Ծովյանների տանը երեկոն շարունակվում է ջերմ մթնոլորտում։ Հեղինեն, իրեն հատուկ կատակասիրությամբ, բարձրացնում է բաժակը՝ առաջարկելով խմել Արարատի և Նվարդի կենացը։  Սուրենը  գտնում է Նալբանդյանի և Չերնիշևսկու գաղափարական կապի նոր ապացույցներ, որոնք վերջնականապես հաստատում են նրա թեզերը։ Այս հաջողությունը նրան թևեր է տալիս։ Հաջորդ օրը Սուրենը հրատարակչությունում հանդիպում է Արփիկին և Անիկին, ովքեր կատակում են նրա և Նվարդի շուրջ պտտվող լուրերի մասին։ Սուրենը ստանում է մի նամակ, որը սկզբում նրան սարսափեցնում է։ Նվարդը գրել էր, որ հավատում է նրա բացատրություններին և պատրաստ է հանդիպել, եթե Սուրենը ցանկանա։ Սակայն Սուրենի մեջ կրկին արթնանում է կասկածամտությունը։ Նա մտածում է, թե արդյոք սա Նվարդի հերթական խաղը չէ կամ վրեժխնդրության փորձ՝ օդաչու Աշոտի մասնակցությամբ։ Սուրենը նստած էր սենյակում և փորձում էր կարդալ «Քաջ զինվոր Շվեյկի արկածները», երբ հանկարծ դուռը թակում են։ Շեմքին կանգնած էր Նվարդը։ Սուրենը, շփոթված, պատասխանում է, որ կարող է «երկուսին էլ ընդունել»՝ ակնարկելով Աշոտին, բայց Նվարդը ներս է մտնում մենակ։ Նվարդը կշտամբում է Սուրենին նրա մեծամտության և Աշոտից «փախչելու» համար, բայց Սուրենը բացատրում է, որ ինքը պարզապես չի ցանկացել խանգարել։ Նա գիտակցում է, որ Նվարդի ներկայությունն ու նրա զգացմունքների անկեղծությունը նոր իմաստ են տվել ոչ միայն իր կյանքին, այլև իր գիտական աշխատանքին։ Նա այլևս չի փորձում լինել «Դոն Ժուան» կամ «զգացմունքի գող»։ Նվարդը ներկայանում է որպես հպարտ, բայց միաժամանակ նվիրված կին։ Նա չի թաքցնում, որ Սուրենի նամակն իր համար թանկ է, և որ ինքը սպասել է նրա վերադարձին։  Երբ Սուրենը հիշում է Աշոտին, Նվարդը հստակեցնում է, որ իրենց միջև միայն ընկերական և գործնական հարաբերություններ են, ինչը վերջնականապես ցրում է Սուրենի խանդի մնացորդները։ Քաղաքում սկսում են լուրեր պտտվել նրանց ամուսնության մասին։ Մարդիկ, ովքեր սովոր էին Սուրենի շատախոսությանն ու սրամտություններին, հիմա նրան տեսնում են փոխված՝ ավելի լուրջ ու կենտրոնացած։ Շրջապատում սկսում են կատակել, որ եթե մեկն ուզում է ամուսնանալ, պետք է գնա Սուրենի մոտ «դասերի»՝ սովորելու ամուսնության արվեստը։

## Կերպարներ
* Արարատ Սուրեն
* Նվարդ Պարզյան
* Գրիգոր Ծովյան
* Հեղինե
* Գառնիկ Կարճիկյան
* Ամալյա
* Արփիկ
* Անիկ
* Վարդուհի
* Վարդան
* Աշոտ
* Վիկտորիա
* Սոնիկ
* Տիգրանիկ և քույրը

## Տես նաև
* Մեծ տան զավակները
* Եղբայրները (Հրաչյա Քոչար)
* Հերոսների ծնունդը
* Ռուս մարդու տունը
* Նախօրյակին
* Բարեկամություն (Հրաչյա Քոչար)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1956 գրքեր
Կատեգորիա:Հրաչյա Քոչարի ստեղծագործություններ