Իռլանդիայի վարչապետ

**Իռլանդիայի վարչապետ** կամ **Տիշեկ** (, ), վարչապետը կամ կառավարության ղեկավարը, պետության քաղաքականությունը որոշող անձը, նշանակվում է հանրապետության նախագահի կողմից, Էրյախտասի ստորին պալատի (խորհրդարանի) ներկայացմամբ և պետք է իր պաշտոնում մնալու համար պահպանի մեծամասնության աջակցությունը Դոյլ Էրենում։

Տիշեկ (*taoiseach*) բառը իռլանդերենից թարգմանաբար նշանակում է «առաջնորդ», այն ընդունվել է 1937 թվականի Իռլանդիայի Սահմանադրության մեջ որպես «կառավարության ղեկավարի կամ վարչապետի» կոչում։ Տիշեկը Իռլանդիայի կառավարության ղեկավարի պաշտոնի պաշտոնական անունն է անգլերեն և իռլանդերեն, և այն չի օգտագործվում այլ երկրների վարչապետներին վերաբերելու համար (որոնք իռլանդերենում կոչվում են *Príomh Aire*): Իռլանդական *An Taoiseach* ձևը երբեմն անգլերենում օգտագործվում է **Taoiseach**-ի փոխարեն: Իռլանդիայի սահմաններից դուրս ընդունված է այդ պաշտոնը նշանակել որպես Իռլանդիայի վարչապետ.

Գործող վարչապետը Սայմոն Հարիսն է՝ «Ֆինե Գել» կուսակցության առաջնորդը, ով պաշտոնը ստանձնել է 2024 թվականի ապրիլի 9-ին Լեո Վարադկարի հրաժարականից և «Ֆիաննա ֆայլ»-ի, «Ֆինե Գել»-ի և «Կանաչ» կուսակցության միջև կոալիցիոն համաձայնագրի շրջանակներում նախատեսված ռոտացիայից հետո։ Վարադկարն այդ պաշտոնը զբաղեցրել է 2022 թվականի դեկտեմբերից, իսկ փոխվարչապետ Միխոլ Մարտինը այդ պաշտոնը զբաղեցրել է 2020 թվականի հունիսից մինչև 2022 թվականի դեկտեմբերը՝ այդ համաձայնագրի շրջանակներում: 2024 թվականի ապրիլի 8-ին Վարադկարը նախագահին դիմում է ներկայացրել վարչապետի պաշտոնից իր հրաժարականի մասին։ 2024 թվականի ապրիլի 9-ին Դոյլ Էրենը ձայների 88 կողմ, 69 դեմ մեծամասնությամբ հաստատել է Սայմոն Հարիսին վարչապետի պաշտոնում։ Դարձել է Իռլանդիայի պատմության մեջ ամենաերիտասարդ վարչապետը։

## Ակնարկ
Իռլանդիայի Սահմանադրության համաձայն՝ Տիշեկը առաջադրվել է Իռլանդիայի խորհրդարանի ստորին պալատի ձայների պարզ մեծամասնությամբ՝ նրա անդամների թվից։ Այնուհետև նախագահը ստորագրում է թեկնածուի նշանակման մասին հրամանագիրը՝ առանց առաջարկվող թեկնածությունը մերժելու հնարավորության: Այդ իսկ պատճառով հաճախ ասում են, որ Տիշեկը «ընտրվել է» Դոյլ Էրենի կողմից։

Եթե Տիշեկը կորցնի մեծամասնության աջակցությունը Դոյլ Էրենում, ապա կամ հրաժարական է տալիս, կամ համոզում է նախագահին լուծարել ստորին պալատը։ Նախագահը կարող է հրաժարվել լուծարումից և, ըստ էության, ստիպել Տիշեկին հրաժարական տալ. մինչ օրս ոչ մի նախագահ չի օգտվել այդ արտոնությունից, թեև այս տարբերակը ծագել է 1944 և 1994 թվականներին, այնուհետև երկու անգամ՝ 1982 թվականին: Տիշեկը կարող է կորցնել աջակցությունը Դոյլ Էրենին անվստահության քվեի ընդունման արդյունքում կամ անուղղակիորեն պատգամավորների վստահության քվեի օգտին քվեարկելուց հրաժարվելու պատճառով, կամ, որպես այլընտրանք, ստորին պալատը կարող է դեմ քվեարկել կառավարության բյուջեի նախագծին: Հրաժարականի դեպքում Տիշեկը շարունակում է կատարել իր պարտականություններն ու գործառույթները մինչև իրավահաջորդի նշանակումը։

Տիշեկը նշանակում է կառավարության մնացած անդամներին, որոնք այնուհետև, Դոյլ Էրենի համաձայնությամբ, հաստատվում են նախագահի կողմից։ Տիշեկը կարող է նաև խորհուրդ տալ նախագահին հեռացնել կաբինետի նախարարներին, ընդ որում նախագահը պետք է հետևի համաձայնագրի վերաբերյալ իր առաջարկությանը: Տիշեկը պատասխանատու է նաև Իռլանդիայի խորհրդարանի վերին պալատի՝ Սենադ Էրենի 60 անդամներից 11-ի նշանակման համար:

Տիշեկի դեպարտամենտ (, ), պետական դեպարտամենտ, որն աջակցում և խորհուրդ է տալիս Տիշեկին իր պարտականությունները կատարելիս։

### Աշխատանքի վարձատրություն
2018 թվականի հոկտեմբերի 1-ից Տիշեկի բազային աշխատավարձը կազմում է 94 535 եվրո, լրացուցիչ հավելավճարը՝ 104 601 եվրո, ընդհանուր՝ 199 136 եվրո։ 2011 թվականին Տիշեկի աշխատավարձը կրճատվել է 214 187 եվրոյից մինչև 200 000 եվրո, իսկ 2013 թվականին՝ 185 350 եվրո։

### Նստավայր
Տիշեկը պաշտոնական նստավայր չունի։ 2008-ին հաղորդեցս, որ Ստյուարդս Լոջ ֆերմայում, Ֆենիքս-Պարկի հարևանությամբ (Դուբլին), կդառնա Իռլանդիայի վարչապետի պաշտոնական նստավայրը, սակայն պաշտոնական հայտարարություններ և գործողություններ չեն եղել։ 11-րդ Տիշեկ Բերտի Ահերնը (1997-2008) չի օգտագործել Ստյուարդս Լոջը որպես բնակավայր, իսկ նրա իրավահաջորդը՝ Բրայան Քոուանը (2008-2011), օգտագործել է այն «ժամանակ առ ժամանակ»։

## Պատմություն
### Ծագում և ստուգաբանություն
Տիշեկ և տոնիշտե բառերը (*Tánaiste*, փոխվարչապետ, փոխվարչապետ) իռլանդական են և ունեն հնագույն ծագում: Չնայած Իռլանդիայի Սահմանադրության մեջ տիշեկը նկարագրվում է որպես «կառավարության ղեկավար կամ վարչապետ», նրա բառացի թարգմանությունը առաջնորդ կամ լիդեր։ Չնայած 1937 թվականին այդ անունները ներդրած Իմոն դե Վալերան ոչ ֆաշիստ էր, ոչ էլ բռնապետ, երբեմն նշվում էր, որ նա անունը նմանեցնում է ժամանակի ֆաշիստական բռնապետների աշխատանքի վերնագրերին, ինչպիսիք են ֆյուրերը (Հիտլեր), դուչեն (Մուսոլինի) և կաուդիլոն (Ֆրանկո)։ Իռլանդերենում տոնիշտե բառը նշանակում է «առաջնորդի ժառանգ» և կապված է գելական ժառանգության համակարգի հետ, որի համաձայն առաջնորդը իր կյանքի ընթացքում նշանակում է իրավահաջորդ:

Շոտլանդական գելական լեզվով *tîiseach*-ը թարգմանվում է որպես կլանի ղեկավար, և երկու բառերն էլ ի սկզբանե նման իմաստներ ունեին Շոտլանդիայի և Իռլանդիայի գելական լեզուներում։ Տիշեկ բառը նման ծագում և իմաստ ունի ուելսերենի հետ tywysog բառը (ներկայիս իմաստը՝ իշխան)։ Ենթադրվում է, որ երկուսն էլ, ի վերջո, բխում են պրակելտ *towissākos*-ից («առաջնորդ, լիդեր»):

Taoiseach-ի հոգնակի թիվը taoisigh է()։

Չնայած իռլանդական An Taoiseach ձևը երբեմն անգլերենում օգտագործվում է «Taoiseach»-ի փոխարեն, Իռլանդիայի Սահմանադրության անգլալեզու տարբերակն ասում է, որ նա «կկոչվի ... Taoiseach»։

### Վերնագրի վեճ
1937 թվականին, երբ Դոյլը քննարկում էր Իռլանդիայի Սահմանադրության նախագիծը, ընդդիմադիր քաղաքական գործիչ Ֆրենկ Մակդերմոտը առաջարկեց փոփոխություն՝ Սահմանադրության անգլերեն տեքստում «Taoiseach» բառը փոխարինել «Prime Minister» բառով՝ պահպանելով իռլանդական անունը միայն Իռլանդերեն տեքստում: Նախաձեռնողն իր առաջարկը պատճառաբանել է ճիշտ արտասանության համար բառի բարդությամբ և իռլանդական Հյուսիսի բնակչությանը օտարելու դժկամությամբ։ Գործադիր խորհրդի նախագահ Իմոն դե Վալերան դեմ է արտահայտվել։ Առաջարկվող փոփոխությունը քվեարկության արդյունքում մերժվել է։

### Ներկայիս իրավիճակ
thumb|Տիշեկի դեպարտամենտ և կառավարական շենքեր, Մերիոն փողոց, Դուբլին
Տիշեկի ներկայիս դիրքը հաստատվել է Իռլանդիայի 1937 թվականի Սահմանադրությամբ և հանդիսանում է ամենաազդեցիկ դերը իռլանդական քաղաքականության մեջ։ Այս պաշտոնը փոխարինեց 1922-1937 թվականներին Իռլանդիայի ազատ պետության գործադիր խորհրդի նախագահի պաշտոնին:

Տիշեկի և Գործադիր խորհրդի նախագահի դիրքորոշումները տարբեր էին։ Իռլանդիայի ազատ պետության Սահմանադրության համաձայն, վերջինս օժտված էր զգալիորեն ավելի քիչ լիազորություններով և հիմնականում կառավարության նախագահն էր: Օրինակ՝ Գործադիր խորհրդի նախագահը սեփական նախաձեռնությամբ չէր կարող պաշտոնանկ անել գործընկեր նախարարին։ Փոխարենը, Գործադիր խորհուրդը պետք է լուծարվեր և ամբողջությամբ վերափոխվեր՝ անդամին հեռացնելու համար: Գործադիր խորհրդի նախագահը նույնպես իրավունք չուներ խորհուրդ տալ գեներալ նահանգապետին լուծարել ստորին պալատը:

Ի տարբերություն Գործադիր խորհրդի նախագահի՝ Տիշեկը, որի պաշտոնը ստեղծվել է 1937 թվականին, շատ ավելի կարևոր դեր է խաղում։ Նա իրավունք ունի նախագահին խորհուրդ տալ ազատել նախարարներին և լուծարել խորհրդարանը իր հայեցողությամբ, ընդ որում նախագահը գրեթե միշտ պարտավոր է հետևել Տիշեկի առաջարկություններին՝ համաձայն կոնվենցիայի։ Քանի որ Տիշեկը կառավարության ղեկավարն է և կարող է իր հայեցողությամբ ազատել նախարարներին, օրենքով կամ Սահմանադրությամբ սահմանված լիազորություններից շատերը, որոնք պետք է իրականացվեն կառավարության կողմից որպես կոլեկտիվ մարմին, իրականում իրականացվում են Տիշեկի կամքով: Կառավարությունը գրեթե միշտ աջակցում է իր ղեկավարին կարևոր որոշումներ կայացնելիս, և շատ դեպքերում հաճախ այդ որոշումը պարզապես պաշտոնականացնում է արդեն իսկ հայտարարվելուց հետո հաջորդ նիստում: Այնուամենայնիվ, թղթի վրա կոլեկտիվ որոշումներ կայացնելու անհրաժեշտությունը երաշխիք է Տիշեկի կողմից ընդունված անխոհեմ որոշման դեմ։

Պատմականորեն, կոալիցիոն կառավարության ձևավորման դեպքում Տիշեկը կոալիցիայի ամենամեծ կուսակցության առաջնորդն էր։ Դրանից միակ բացառությունը Ջոն Կոստելլոն էր, ով, չլինելով իր կուսակցության առաջնորդը, համաձայնեց ղեկավարել կառավարությունը, քանի որ մյուս կուսակցությունները հրաժարվեցին ընդունել այն ժամանակվա ղեկավար Ֆինե գալ Ռիչարդ Մուլքահիին որպես Տիշեկ։ 2010 թվականին Բրայան Քոուանը, համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամից հետո պետական ծախսերի խիստ ոչ պոպուլյար կրճատման պայմաններում, պահպանեց իր դիրքը որպես Տիշեկ մինչև նոր ընտրություններ, բայց Ֆիաննա ֆայլի ղեկավարի պաշտոնը զիջեց Միխոլ Մարտինին (ով հրաժարական տվեց՝ բողոքելով այն բանի դեմ, թե ինչպես է Քոուանը արձագանքել ճգնաժամին):

## Պաշտոնատար անձանց ցուցակ

### Ժամանակացույց

ImageSize = width:1000 height:auto barincrement:15
PlotArea = top:15 bottom:30 right:20 left:20
AlignBars = early

DateFormat = yyyy
Period = from:1922 till:2035
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1922

Colors =
  id:canvas   value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:SF  value:green
  id:NP  value:skyblue
  id:CG  value:darkblue
  id:FF  value:drabgreen
  id:FG  value:oceanblue

Backgroundcolors = canvas:canvas

BarData =
  bar:WCosgrave
  bar:Valera2
  bar:Costello
  bar:Valera3
  bar:Costello2
  bar:Valera4
  bar:Lemass
  bar:Lynch
  bar:LCosgrave
  bar:Lynch2
  bar:Haughey
  bar:FitzGerald
  bar:Haughey2
  bar:FitzGerald2
  bar:Haughey3
  bar:Reynolds
  bar:Bruton
  bar:Ahern
  bar:Cowen
  bar:Kenny
  bar:Varadkar
  bar:Martin
  bar:Varadkar2
  bar:Harris

PlotData=
  width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-2) anchor:till
  bar:WCosgrave from:1922 till:1932 color:CG text:"Ուիլյամ Թոմաս Կոսգրեյվ"
  bar:Valera2 from:1932 till:1948 color:FF text:"Իմոն դե Վալերա"
  bar:Costello from:1948 till:1951 color:FG text:"Ջոն Կոստելլո"
  bar:Valera3 from:1951 till:1954 color:FF text:"Իմոն դե Վալերա"
  bar:Costello2 from:1954 till:1957 color:FG text:"Ջոն Կոստելլո"
  bar:Valera4 from:1957 till:1959 color:FF text:"Իմոն դե Վալերա"
  bar:Lemass from:1959 till:1966 color:FF text:"Շոն Լեմաս"
  bar:Lynch from:1966 till:1973 color:FF text:"Ջեք Լինչ"
  bar:LCosgrave from:1973 till:1977 color:FG text:"Լիամ Կոսգրեյվ"
  bar:Lynch2 from:1977 till:1979 color:FF text:"Ջեք Լինչ"
  bar:Haughey from:1979 till:1981 color:FF text:"Չարլզ Հոգի"
  bar:FitzGerald from:1981 till:1982 color:FG text:"Գարեթ Ֆիցջերալդ"
  bar:Haughey2 from:1982 till:1982 color:FF text:"Չարլզ Հոգի"
  bar:FitzGerald2 from:1982 till:1987 color:FG text:"Գարեթ Ֆիցջերալդ"
  bar:Haughey3 from:1987 till:1992 color:FF text:"Չարլզ Հոգի"
  bar:Reynolds from:1992 till:1994 color:FF text:"Ալբերտ Ռեյնոլդս" 
  bar:Bruton from:1994 till:1997 color:FG text:"Ջոն Բրաթոն"
  bar:Ahern from:1997 till:2008 color:FF text:"Պատրիկ Ահերն"
  bar:Cowen from:2008 till:2011 color:FF text:"Բրայան Քոուեն"
  bar:Kenny from:2011 till:2017 color:FG text:"Էնդա Քեննի" 
  bar:Varadkar from:2017 till:2020 color:FG text:"Լեո Վարադկար"
  bar:Martin from:2020 till:2022 color:FF text:"Միխոլ Մարտին"
  bar:Varadkar2 from:2022 till:2024 color:FG text:"Լեո Վարադկար"
  bar:Harris from:2024 till:2024 color:FG text:"Սայմոն Հարիս"


## Նշումներ


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
; Որոշ նախկին վարչապետների և Գործադիր խորհրդի նախագահների կենսագրություններ:
* Tim Pat Coogan, *Éamon de Valera*
* John Horgan, *Seán Lemass*
* Brian Farrell, *Seán Lemass*
* T. P. O’Mahony, *Jack Lynch: A Biography*
* T. Ryle Dwyer, *Nice Fellow: A Biography of Jack Lynch*
* Stephen Collins, *The Cosgrave legacy*
* Garret FitzGerald, *All in a Life*
* Garret FitzGerald, *«Just Garret: Tales from the Political Frontline»*
* Raymond Smith, *Garret: The Enigma*
* T. Ryle Dwyer, *Short Fellow: A Biography of Charles Haughey*
* Martin Mansergh, *Spirit of the Nation: The Collected Speeches of Haughey*
* Joe Joyce & Peter Murtagh *The Boss: Charles Haughey in Government*
* Tim Ryan, *Albert Reynolds: The Longford Leader*
* Albert Reynolds, *My Autobiography* (Reviewed here)
* Bertie Ahern, *My Autobiography* (Reviewed here)

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Իռլանդիայի վարչապետներ