Նորովիրուս

**Նորովիրուս,** **ձմեռային փսխման հիվանդություն**, գաստրոէնտերիտի ամենատարածված պատճառ։

Վարակը բնութագրվում է անարյուն լուծով, փսխումով և ստամոքսի ցավով։   Կարող է նաև ջերմություն կամ գլխացավ առաջանալ։  Ախտանիշները սովորաբար ի հայտ են գալիս վարակվելուց 12-48 ժամ հետո, և ապաքինումը սովորաբար տեղի է ունենում մեկից երեք օրվա ընթացքում։ Բարդությունները հազվադեպ են լինում, որոնք կարող են ներառել ջրազրկում, հատկապես երիտասարդների, տարեցների և այլ առողջական խնդիրներ ունեցողների շրջանում։

Վիրուսը սովորաբար տարածվում է կղանք-բերանային ճանապարհով։ Սա կարող է լինել աղտոտված սննդի կամ ջրի միջոցով կամ անմիջական շփման միջոցով։  Այն կարող է նաև տարածվել աղտոտված մակերեսների կամ օդի միջոցով՝ վարակված անձի փսխումից։  Ռիսկի գործոններից են սննդի ոչ սանիտարական պատրաստումը և սերտ շփվելը։ Ախտորոշումը սովորաբար հիմնված է ախտանիշների վրա։  Հաստատող թեստավորումը սովորաբար հասանելի չէ, բայց կարող է իրականացվել հանրային առողջապահական գործակալությունների կողմից բռնկումների ժամանակ։

Նորովիրուսի արդյունքում տարեկան աշխարհում գրանցվում է հիվանդության մոտ 685 միլիոն դեպք և 200,000 մահ։ Այն տարածված է և՛ զարգացած, և՛ զարգացող երկրներում։  Ամենից հաճախ հիվանդանում են հինգ տարեկանից փոքրերը, և զարգացող երկրներում այս խմբում  գրանցվում է մոտ 50,000 մահ։  Նորովիրուսային վարակները ավելի հաճախ են հանդիպում ձմեռային ամիսներին։  Այն հաճախ տեղի է ունենում բռնկումների տեսքով, հատկապես նրանց շրջանում, ովքեր ապրում են մոտակա տարածքներում։  Միացյալ Նահանգներում այն սննդային թունավորման բոլոր բռնկումների մոտ կեսի պատճառն է։  Վիրուսն անվանակոչվել է ԱՄՆ-ի Օհայո նահանգի Նորվոլք քաղաքի անունով, որտեղ բռնկում է տեղի ունեցել 1968 թվականին։

## Նշաններ և ախտանիշներ
Նորովիրուսային վարակը բնութագրվում է սրտխառնոցով, փսխումով, փորլուծով, որովայնի ցավով և որոշ դեպքերում՝ համի կորստով: Մարդը սովորաբար գաստրոէնտերիտի ախտանիշներ է նշում՝ նորովիրուսի ազդեցությանը ենթարկվելուց 12-48 ժամ անց:  Կարող են առաջանալ ընդհանուր անտարբերություն, թուլություն, մկանային ցավեր, գլխացավեր և մարմնի ջերմաստիճանի աննշան բարձրացում: Հիվանդությունը սովորաբար ինքնուրույն անցնում է, իսկ ծանր հազվադեպ է լինում: Չնայած նորովիրուսը կարող է տհաճ լինել, այն սովորաբար վտանգավոր չէ, և վարակվածների մեծ մասը լիովին ապաքինվում է երկու-երեք օրվա ընթացքում:

Նորովիրուսը կարող է երկարատև տևել իմունային անբավարարություն ունեցող մարդկանց շրջանում, ինչպիսիք են ընդհանուր փոփոխական իմունային անբավարարություն ունեցողները կամ օրգանների փոխպատվաստումից հետո ճնշված իմունային համակարգ ունեցողները:  Այս վարակները կարող են լինել ախտանիշներով կամ առանց ախտանիշների:  Ծանր դեպքերում, կայուն վարակները կարող են հանգեցնել Նորովիրուսով պայմնավորված էնտերոպաթիայի, աղիքային թավիկների ատրոֆիայի և թերներծծման:

## Վիրուսաբանություն
### Փոխանցում
Նորովիրուսները փոխանցվում են անմիջապես մարդուց մարդ (բոլոր գրանցված բռնկումների 62–84%-ը) և անուղղակիորեն՝ աղտոտված ջրի և սննդի միջոցով: Փոխանցումը կարող է իրականացվել օդակաթիլային եղանակով, երբ հիվանդությամբ տառապողները փսխում են, կամ զուգարանի ջրահեռացման միջոցով, երբ առկա է փսխում կամ լուծ, վարակը կարող է առաջանալ սնունդ ուտելուց կամ փսխման վայրի մոտակայքում օդ շնչելուց հետո, նույնիսկ եթե այն մաքրվել է:  Վիրուսները շարունակում են արտազատվել ախտանիշների անհետացումից հետո, և արտազատումը կարող է հայտնաբերվել վարակվելուց շատ շաբաթներ անց:

Մասնավորապես, փսխումը արդյունավետորեն փոխանցում է վարակը հատկապես օդակաթիլային ճանապարհով: Մի դեպքում փսխման զանգվածը վարակը տարածում է ռեստորանում, ինչը ենթադրում է, որ սննդային թունավորման բազմաթիվ անհասկանալի դեպքերի աղբյուրը կարող է լինել փսխումը:  1998 թվականի դեկտեմբերին 126 մարդ ճաշում էր վեց սեղանի շուրջ և մեկ մարդ փսխեց հատակին: Անձնակազմը արագ մաքրեց սեղանը, և մարդիկ շարունակեցին ուտել: Երեք օր անց մյուսները սկսեցին հիվանդանալ և 52 մարդ հայտնեց ախտանիշների լայն շրջանակի մասին՝ ջերմությունից և սրտխառնոցից մինչև փսխում և լուծ: Պատճառը անմիջապես չպարզվեց: Հետազոտողները գծագրեցին նստատեղերի դասավորությունը, հիվանդի հետ նույն սեղանի շուրջ նստած մարդկանց ավելի քան 90%-ը հետագայում հայտնեց հիվանդանալու մասին: Կար ուղղակի կապ մյուս սեղանների շուրջ մարդկանց վարակման ռիսկի և հիվանդ մարդուն նրանց մոտ գտնվելու միջև: Հարևան սեղանի շուրջ ճաշողների ավելի քան 70%-ը հիվանդացավ, ռեստորանի մյուս կողմում գտնվող սեղանի մոտ վարակի մակարդակը դեռևս 25% էր: Բռնկումը վերագրվում էր Նորվոլքի նման վիրուսին (նորովիրուս): Հետագայում բացահայտվեցին փսխման միջոցով փոխանցման այլ դեպքեր:

Նիդեռլանդներում միջազգային սկաուտական ճամբարի ժամանակ տեղի ունեցած բռնկումներից մեկի ժամանակ գաստրոէնտերիտով յուրաքանչյուր մարդ վարակել է միջինը 14 մարդու, նախքան հիգիենայի խստացված միջոցառումների կիրառումը: Նույնիսկ այս նոր միջոցառումների ընդունումից հետո հիվանդ մարդը դեռևս վարակել է միջինը 2.1 այլ մարդու:  ԱՄՆ Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնների (CDC) կողմից Նյու Յորք նահանգում տեղի ունեցած 11 բռնկումների վերաբերյալ ուսումնասիրությունը յոթ բռնկումների դեպքում նշում է մարդուց մարդ փոխանցման կասկածելի եղանակը, երկուսում՝ սննդային, մեկում՝ ջրային և մեկում էլ՝ անհայտ: Ջրային բռնկումների աղբյուրը կարող է լինել քաղաքային ջրամատակարարման, ջրհորների, հանգստի լճերի, լողավազանների և սառցե մեքենաների ջուրը:

Խեցգետիններն ու աղցանի բաղադրիչները Նորովիրուսի բռնկումների ամենատարածված պատճառներն են։ Բավարար չափով չտաքացված խեցգետինների ընդունումը -ից ցածր՝Նորովիրուսային վարակի բարձր ռիսկ է ներկայացնում:   Բացի խեցգետնակերպերից, այլ սննդամթերքները կարող են աղտոտվել սննդի հետ աշխատողների կողմից որոնք վարակված են:

2017 թվականի մարտից մինչև օգոստոսը Կանադայի Քվեբեկ քաղաքում Նորովիրուսի բռնկում է գրանցվել, որը վարակել է ավելի քան 700 մարդու: Կանադայի Սննդի Վերահսկման Գործակալության (CFIA) կողմից անցկացված հետաքննության համաձայն՝ պատճառը սառեցված ազնվամորիներն էին, որոնք ներմուծվել էին չինական մատակարար Harbin Gaotai Food Co Ltd-ից: Կանադայի իշխանությունները հետագայում հետ կանչեցին Հարբին Գաոտայից ստացված ազնվամորու արտադրանքը:

Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնի տվյալներով՝ 2023 թվականին տասներեք զբոսանավերի վրա Նորովիրուսի դեպքերի աճ է գրանցվել, ինչը 2012 թվականից ի վեր բռնկումների ամենաբարձր ցուցանիշն է։

### Դասակարգում
Նորովիրուսները (NoV) *Caliciviridae* ընտանիքին պատկանող ՌՆԹ դրական, չթաղանթավորված վիրուսների խումբ են։   Վիրուսների տաքսոնոմիայի միջազգային կոմիտեի տվյալներով՝ Նորովիրուս ցեղն ունի մեկ տեսակ՝ Նորվոլքի վիրուս ( *Norovirus norwalkense* ):

Նորովիրուսները կարող են գենետիկորեն դասակարգվել առնվազն յոթ տարբեր գենոխմբերի (GI, GII, GIII, GIV, GV, GVI և GVII), որոնք կարող են հետագայում բաժանվել գենոտիպերի։

Սուր գաստրոէնտերիտի դեպքերում հաճախ մեկուսացված նորովիրուսները պատկանում են երկու գենոխմբերի՝ I գենոխումբը (GI) ներառում է Նորվոլկի վիրուսը, Անապատային վահանի վիրուսը և Սաութհեմփթոնի վիրուսը, և II գենոխմբը (GII), որը ներառում է Բրիստոլի վիրուսը, Լորդսդեյլի վիրուսը, Տորոնտոյի վիրուսը, Մեքսիկայի վիրուսը, Հավայան կղզիների վիրուսը և Սնոու լեռան վիրուսը:

Մարդկանց վարակող նորովիրուսների մեծ մասը պատկանում է GI և GII գենոխմբերին:  II գենոխմբի 4-րդ գենոտիպի (կրճատ՝ GII.4) կազմում գտնվող նորովիրուսները պատասխանատու են մեծահասակների շրջանում գաստրոէնտերիտի բռնկումների մեծ մասի համար և հաճախ տարածվում են ամբողջ աշխարհում:

Վերջին օրինակներից են US95/96-US շտամը, որը կապված է 1990-ականների կեսերից մինչև վերջին համաշխարհային բռնկումների հետ, Ֆարմինգտոն Հիլզի վիրուսը, որը պայմանավորված է Եվրոպայում և Միացյալ Նահանգներում 2002 և 2004 թվականների բռնկումներով, և Հանթերի վիրուսը, որը պայմանավորված է Եվրոպայի, Ճապոնիայի և Ավստրալիայի բռնկումներով։ 2006 թվականին ամբողջ աշխարհում NoV վարակի ևս մեկ մեծ աճ է գրանցվել։  Հաշվետվությունները ցույց են տվել կապ մարդու արյան խմբերի հակածինների (HBGA) արտահայտման և նորովիրուսային վարակի նկատմամբ զգայունության միջև։ Ուսումնասիրությունները ենթադրում են, որ Նորովիրուսների կապսիդը կարող է զարգացած լինել մարդու HBGA-ների ընտրողական ճնշումից։  Այնուամենայնիվ, HBGA-ները Նորովիրուսային վարակի ընկալիչներ չեն։ Կոֆակտորներ, ինչպիսիք են լեղաթթուները, կարող են նպաստել վարակին՝ այն ավելի ինտենսիվ դարձնելով։ Լեղաթթուները արտադրվում են լյարդի կողմից՝ ճարպոտ սնունդ ուտելու դեպքում, և դրանք նպաստում են լիպիդների փոխանակությանը։ Դեռևս պարզ չէ, թե Նորովիրուսի վերարտադրության ցիկլի հստակ որ փուլում են լեղաթթուները նպաստում վարակին՝ ներթափանցման, պատյանի բացման, թե՞ կապսիդի կայունության պահպանման:

MDA-5 սպիտակուցը կարող է լինել հիմնական իմունային ցուցիչը, որը հայտնաբերում է Նորովիրուսների առկայությունը:  Որոշ մարդիկ ունեն MDA-5 գենի տարածված տարբերակներ, որոնք կարող են նրանց ավելի զգայուն դարձնել Նորովիրուսային վարակի նկատմամբ:

### Կառուցվածք

Նորովիրուսի վիրուսները թաղանթազուրկ են, ունեն իկոսաեդրիկ կառուցվածք։ Կապսիդի տրամագծերը լայնորեն տարբերվում են՝ 23-ից մինչև 40 նմ տրամագծով։ Ավելի մեծ կապսիդները (38–40 նմ) ցուցաբերում են T=3 համաչափություն և կազմված են 180 VP1 սպիտակուցներից։ Փոքր կապսիդներ (23 նմ) ցույց են տալիս T=1 համաչափություն և կազմված են 60 VP1 սպիտակուցներից։  Վիրուսային մասնիկները երևում են որպես ամորֆ մակերեսային կառուցվածք, երբ դրանք տեսանելի են դառնում էլեկտրոնային մանրադիտակով։

### Գենոմ
Նորովիրուսները պարունակում են մոտավորապես 7.5 կիլոբազայից բաղկացած գծային, չհատվածավորված,  դրական-զգայուն ՌՆԹ գենոմ, որը կոդավորում է մեծ պոլիպրոտեին, որը վիրուսային 3C-անման պրոտեազի (NS6), մոտ 58~60 կԴա զանգվածով հիմնական կառուցվածքային սպիտակուցի ( VP1 ) և փոքր կապսիդային սպիտակուցի ( VP2 ) կողմից բաժանվում է վեց փոքր ոչ կառուցվածքային սպիտակուցների (NS1/2-ից մինչև NS7:

Վիրուսային կապսիդի ամենափոփոխական շրջանը P2 դոմենն է, որը պարունակում է հակածին ներկայացնող տեղամասեր և ածխաջրածին-ընկալիչ կապող շրջաններ։

### Էվոլյուցիա
1, 2, 3 և 4 խմբերը վերջին անգամ ընդհանուր ծագում ունեցել են մ.թ. 867 թվականին։  2-րդ և 4-րդ խմբերի վիրուսները վերջին անգամ ընդհանուր ծագում ունեցել են մոտավորապես մ.թ. 1443 թվականին։  Էվոլյուցիոն տեմպի մի քանի գնահատականներ են տրվել՝ տատանվելով տարեկան 8.98 × 10 −3 -ից մինչև 2.03 × 10 −3 մեկ տեղամասի համար։

Այս վիրուսի մոտ մուտացիայի գնահատված մակարդակը  բարձր է նույնիսկ այլ ՌՆԹ վիրուսների համեմատ։

Բացի այդ, ORF1-ORF2 (VP1) միացման կետում գոյություն ունի ռեկոմբինացիայի կետ։

### Վերարտադրողական ցիկլ
Վիրուսային վերարտադրությունը ցիտոպլազմային է: Հյուրընկալող բջիջ մուտք գործելը իրականացվում է ընկալիչներին կպչելու միջոցով, որը միջնորդում է էնդոցիտոզը : Դրական շղթայով ՌՆԹ վիրուսի տրանսկրիպցիան վերարտադրության մեթոդն է:  Մարդիկ և այլ կաթնասուններ ծառայում են որպես վերջնական տեր : Փոխանցման ուղիներն են կղանք-բերանայինը և աղտոտումը:

## Ախտաֆիզիոլոգիա
Երբ մարդը վարակվում է Նորովիրուսով, վիրուսը բազմանում է բարակ աղիքում:

Ծանր հիվանդությունը հազվադեպ է հանդիպում. չնայած մարդիկ հաճախ բուժվում են շտապօգնության բաժանմունքում, նրանք հազվադեպ են հոսպիտալացվում: Ախտանիշները կարող են կյանքին սպառնացող դառնալ այս խմբերի մոտ, եթե ջրազրկումը կամ էլեկտրոլիտային անհավասարակշռությունը անտեսվեն կամ չբուժվեն:

## Ախտորոշում
Նորովիրուսի կոնկրետ ախտորոշումը սովորաբար կատարվում է պոլիմերազային շղթայական ռեակցիայի (ՊՇՌ) կամ քանակական ՊՇՌ հետազոտությունների միջոցով, որոնք արդյունքներ են տալիս մի քանի ժամվա ընթացքում: Այս հետազոտությունները շատ զգայուն են և կարող են հայտնաբերել մինչև 10 վիրուսային մասնիկ:  Նորովիրուսի շտամների խառնուրդի դեմ հակամարմիններ օգտագործող ELISA թեստերը առևտրային առումով հասանելի են, բայց զուրկ են յուրահատկությունից և զգայունությունից:

## Կանխարգելում
Վարակից հետո անձեռնմխելիություն է առաջանում վիրուսի տվյալ շտամի գենոտիպի նկատմամբ, որը պաշտպանում է կրկնակի վարակից վեց ամսից մինչև երկու տարի։ Այս անձեռնմխելիությունը լիովին չի պաշտպանում վիրուսի այլ գենոտիպերով վարակվելուց։

Կանադայում Նորովիրուսը հաշվառման ենթակա հիվանդություն է։  ԱՄՆ-ում և Մեծ Բրիտանիայում այն հաշվառման ենթակա չէ։

### Ձեռքերի լվացում և ախտահանիչներ
Ձեռքերի լվացումը օճառով և ջրով արդյունավետ մեթոդ է Նորովիրուսային հարուցիչների փոխանցումը նվազեցնելու համար: Որպես լրացուցիչ միջոց կարող են օգտագործվել ալկոհոլային քսուքներ (≥62% իզոպրոպիլ սպիրտ ), բայց դրանք պակաս արդյունավետ են, քան ձեռքերի լվացումը, քանի որ Նորովիրուսը չունի լիպիդային վիրուսային թաղանթ:  Սպիրտների վրա հիմնված ձեռքի ախտահանիչները, որպես կանոն, անարդյունավետ են Նորովիրուսների դեմ՝ թաղանթազուրկ լինելու պատճառով, չնայած որոշ վիրուսային գենոտիպեր հայտնաբերվել են *in vitro* փորձարկումներում, որտեղ էթանոլը և իզոպրոպիլ սպիրտը ավելի զգայուն են: Նորովիրուսային տարբեր գենոտիպերի միջև ալկոհոլի նկատմամբ զգայունության օրինաչափությունները լայնորեն տարբերվում են, և մեկ շտամի կամ գենոտիպի վերլուծության տվյալները ներկայացուցչական չեն բոլոր Նորովիրուսների համար:   Մեկ այլ ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ սպիրտը թթվի հետ համատեղ (1% կիտրոնաթթու, օրինակ՝ 15% խտացված կիտրոնի հյութից) ստեղծել է Նորովիրուսների արդյունավետ ախտահանիչ:

Նորովիրուսի մասնիկներով մակերեսները կարող են ախտահանվել 1.5%-ից մինչև 7.5% ջրային կենցաղային սպիտակեցնող լուծույթով կամ Նորովիրուսի դեմ արդյունավետ այլ ախտահանիչներով։

### Առողջապահական հաստատություններ
Առողջապահական միջավայրերում ներհիվանդանոցային վարակների կանխարգելումը ներառում է պարբերական և վերջնական մաքրում: CO<sub>2</sub> համակարգերում չայրվող սպիրտային գոլորշիները օգտագործվում են առողջապահական միջավայրերում:

2011 թվականին CDC-ն հրապարակեց կլինիկական պրակտիկ ուղեցույց, որը վերաբերում էր առողջապահական հաստատություններում Նորովիրուսային գաստրոէնտերիտի բռնկումների կանխարգելման և վերահսկման ռազմավարություններին։ Հրապարակված գիտական ուսումնասիրությունների համակարգված վերանայման հիման վրա ուղեցույցը ներկայացնում է 51 ապացույցների վրա հիմնված առաջարկություններ, որոնք դասակարգվել են 12 կատեգորիաների՝

# հիվանդների կոհորտավորման և մեկուսացման նախազգուշական միջոցներ
# ձեռքերի հիգիենա
# հիվանդների տեղափոխում և բաժանմունքի փակում
# առողջապահության ոլորտում  սննդի հետ աշխատողներ 
# ախտորոշում
# անձնական պաշտպանիչ միջոցներ
# շրջակա միջավայրի մաքրում
# անձնակազմի արձակուրդ և քաղաքականություն
# այցելուներ
# կրթություն
# ակտիվ դեպքերի հայտնաբերում
# հաղորդակցություն և ծանուցում:

Ուղեցույցը նաև նույնականացնում է ութ բարձր առաջնահերթության առաջարկություններ և առաջարկում է մի քանի ոլորտներ, որոնք ապագայում ուսումնասիրման կարիք ունեն:

### Պատվաստանյութերի փորձարկումներ
LigoCyte-ը 2007 թվականին հայտարարեց, որ աշխատում է պատվաստանյութի վրա և սկսել է 1-ին փուլի փորձարկումները։  Այդ ժամանակվանից ի վեր ընկերությունը ձեռք է բերվել Takeda Pharmaceutical Company- ի կողմից։  2019-ի ընթացքում, երկարժեք (NoV GI.1/GII.4) միջմկանային պատվաստանյութն ավարտել է 1-ին փուլի փորձարկումները։ 2020 թվականին ավարտվել են 2-րդ փուլի փորձարկումները։ Պատվաստանյութը հիմնված է Նորովիրուսի կապսիդային սպիտակուցներից կազմված վիրուսանման մասնիկի օգտագործման վրա՝ վիրուսի արտաքին կառուցվածքը կրկնօրինակելու համար: Քանի որ այս մասնիկում ՌՆԹ չկա, այն անկարող է բազմանալ և չի կարող վարակ առաջացնել:

### Կայունությունը
Նորովիրուսը կարող է երկար ժամանակ գոյատևել մարդու օրգանիզմից դուրս՝ կախված մակերեսից և ջերմաստիճանային պայմաններից։ Այն կարող է շաբաթներ շարունակ գոյատևել կոշտ և փափուկ մակերեսների վրա, իսկ աղտոտված անշարժ ջրում՝ ամիսներ, գուցե նույնիսկ տարիներ: 2006 թվականի ուսումնասիրությունը պարզել է, որ վիրուսը մնացել է սննդի պատրաստման համար օգտագործվող մակերեսների վրա աղտոտումից յոթ օր անց:

### Հայտնաբերումը սննդի մեջ
ԱՄՆ-ի Սննդի և դեղերի վարչությունը (FDA) օգտագործում է հակադարձ տրանսկրիպցիայի միջոցով Նորովիրուսը խեցգետինների և խեցգետնակերպերի շրջանում հայտնաբերելու սովորական արձանագրություններ:

## Բուժում
Նորովիրուսային հիվանդություն ունեցող մարդկանց բուժելու համար որևէ հատուկ դեղամիջոց չկա: Բուժման նպատակն է խուսափել բարդություններից, ինչպիսիք են փսխման և լուծի ժամանակ հեղուկի կորստի պատճառով ջրազրկումը, և մեղմացնել ախտանիշները՝ օգտագործելով հակափսխեցնող և հակալուծային դեղամիջոցներ:

## Համաճարակաբանություն

Նորովիրուսը առաջացնում է սուր գաստրոէնտերիտի բոլոր դեպքերի մոտ 18%-ը ամբողջ աշխարհում: Այն համեմատաբար տարածված է զարգացած երկրներում և ցածր մահացության մակարդակ ունեցող զարգացող երկրներում (համապատասխանաբար 20% և 19%)՝ համեմատած բարձր մահացության մակարդակ ունեցող զարգացող երկրների հետ (14%): Համամասնորեն այն ավելի շատ հիվանդություն է առաջացնում համայնքի մարդկանց կամ հիվանդանոցային ամբուլատոր հիվանդների մոտ (համապատասխանաբար 24% և 20%)՝ համեմատած հիվանդանոցային հիվանդների հետ (17%), որոնց մոտ այլ պատճառներն ավելի տարածված են:

Վիրուսի տարիքը և նոր շտամների ի հայտ գալը, կարծես թե, չեն ազդում Նորովիրուսին վերագրվող գաստրոէնտերիտի համամասնության վրա։

Միացյալ Նահանգներում  Նորովիրուսի դեպքերի տարեկան մոտավոր թիվը  կազմում էր 21 միլիոն,  ինչը կազմում է 6,270 դեպք 100,000 անձի հաշվով։

Նորովիրուսը գաստրոէնտերիտով դրսևորվող համաճարակների տարածված պատճառ է զբոսանավերում: CDC-ն, իր նավերի սանիտարական ծրագրի միջոցով, գրանցում և հետազոտում է ստամոքս-աղիքային հիվանդությունների բռնկումները,որոնք հիմնականում առաջանում են Նորովիրուսից՝ զբոսանավերի վրա, որոնք ունեն ինչպես ԱՄՆ, այնպես էլ արտասահմանյան երթուղիներ։ Վարակի բռնկումը կարող է ազդել ուղևորների ավելի քան 25%-ի և անձնակազմի անդամների ավելի քիչ մասի վրա։

## Մարդու գենետիկա
Համաճարակաբանական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ տարբեր ABO(H) (արյան խումբ ) ֆենոտիպ ունեցող անհատները վարակվում են NoV շտամներով գենոտիպին բնորոշ ձևով։ GII.4-ը ներառում է գլոբալ համաճարակային շտամներ և կապվում է ավելի շատ արյան հակածինների հետ, քան մյուս գենոխմբերը:  Ենթադրվում է, որ արտադրված ABH-հակածինը գործում է որպես մարդու Նորովիրուսի ընկալիչ։ Ոչ ֆունկցիոնալ ֆուկոզիլտրանսֆերազ FUT2-ը ապահովում է բարձր պաշտպանություն ամենատարածված Նորովիրուսի շտամից՝ GII.4-ից:

FUT2 գենի ցանկացած անհեթեթ մուտացիայի հոմոզիգոտ կրողները կոչվում են *ոչ սեկրետորներ (չտարածող)*, քանի որ ABH-հակածին չի արտադրվում: Կովկասյան ցեղի մոտ 20%-ը ոչ սեկրետորներ են FUT2-ի G428A և C571T անհեթեթ մուտացիաների պատճառով և, հետևաբար, ունեն ուժեղ, չնայած ոչ բացարձակ, պաշտպանություն նորովիրուս GII.4-ից։  Ոչ սեկրետորները դեռ կարող են ABH հակածիններ արտադրել էրիթրոցիտներում, քանի որ նախորդը ձևավորվում է FUT1-ի կողմից։  Նորովիրուսի որոշ գենոտիպեր (GI.3) կարող են վարակել ոչ սեկրետորներին։

## Պատմություն
Նորովիրուսը սկզբնապես անվանվել է «Նորվոլքի գործակալ»՝ ի պատիվ ԱՄՆ-ի Նորվոլք (Օհայո) քաղաքի, որտեղ 1968 թվականի նոյեմբերին Բրոնսոնի տարրական դպրոցի երեխաների շրջանում տեղի է ունեցել սուր գաստրոէնտերիտի բռնկում: 1972 թվականին պահված մարդկային կղանքի նմուշներում էլեկտրոնային մանրադիտակը հայտնաբերել է մի վիրուս, որին տրվել է «Նորվոլքի վիրուս» անվանումը: Այդ ժամանակվանից ի վեր գրանցվել են նմանատիպ ախտանիշներով բազմաթիվ բռնկումներ: Նորվոլքի վիրուսի գենոմի կլոնավորումը և հաջորդականացումը ցույց են տվել, որ այս վիրուսներն ունեն գենոմային կազմություն, որը համապատասխանում է Caliciviridae ընտանիքին պատկանող վիրուսներին։ «Նորովիրուս» ( *Norovirus* ցեղի համար) անվանումը հաստատվել է Վիրուսների տաքսոնոմիայի միջազգային կոմիտեի (ICTV) կողմից 2002 թվականին։ Սակայն 2011 թվականին ICTV-ն հրապարակել է մամուլի հաղորդագրություն, որը խստորեն խրախուսել է լրատվամիջոցներին, ազգային առողջապահական մարմիններին և գիտական հանրությանը հիվանդության բռնկումների մասին խոսելիս օգտագործել Norwalk virus անվանումը, այլ ոչ թե Norovirus ցեղի անվանումը: Սա նաև ICTV-ի հրապարակային արձագանքն էր Ճապոնիայում բնակվող մի անհատի խնդրանքին՝ վերանվանել Նորովիրուս ցեղը՝ հաշվի առնելով Ճապոնիայում և այլուր «Նորո» ազգանունը կրող մարդկանց մոտ բացասական ասոցիացիաների հնարավոր հարցը։ Մինչև ICTV-ի այս դիրքորոշումը հրապարակվելը, ICTV-ն լայնորեն խորհրդակցել է Caliciviridae ուսումնասիրության խմբի անդամների հետ և ուշադիր քննարկել դեպքը։

Բացի «Նորվոլկի հարուցիչից» և «Նորվոլկի վիրուսից», վիրուսը անվանվել է նաև «Նորվոլկի նման վիրուս», «փոքր, կլոր կառուցվածքով վիրուսներ» (SRSV), Սպենսերի գրիպ և «Ձյունե լեռան վիրուս»։  Նորովիրուսներից առաջացած հիվանդության տարածված անվանումներից դեռևս օգտագործվում են «Ռոսկիլդեի հիվանդություն», «ձմեռային փսխման հիվանդություն», «ձմեռային փսխման միջատ», «վիրուսային գաստրոէնտերիտ» և «սուր ոչ բակտերիալ գաստրոէնտերիտ» անվանումները։

## Տես նաև
* Սուր գաստրոէնտերիտ
* Համաճարակաբանություն
* Վիրուսոլոգիա
* Վարակիչ հիվանդություններ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Norovirus (vomiting bug) NHS Նորովիրուսային ինֆեկցիաներ
* Global network and database noroviruses
* CDC Viral Gastroenteritis FAQs: Հիվանդությունների կառավարման և կանխարգելման կենտրոն 
* "Norovirus in Healthcare Facilities Fact Sheet", CDC, released December 21, 2006
* tips from CDC for cruise vacationers
* Virus Pathogen Database and Analysis Resource (ViPR): Caliciviridae 
* 3D structure of Norovirus from the EM Data Bank Եվրոպական Կենսաինֆորմատիկայի Ինստիտուտ, Մեծ Բրիտանիա
* Viralzone: Norovirus
* ICTV Report: ''Caliciviridae''

Կատեգորիա:Առողջապահություն
Կատեգորիա:Գաստրոէնտերոլոգիա
Կատեգորիա:Համաճարակաբանություն
Կատեգորիա:Հիգիենա
Կատեգորիա:Հիվանդությունների բռնկումներ
Կատեգորիա:Վարակիչ հիվանդություններ
Կատեգորիա:Վիրուսաբանություն
Կատեգորիա:Վիրուսներ
Կատեգորիա:Վիրուսների ընտանիքներ