Սիա Ճըցին

**Սիա Ճըցին** (,), չինացի պատմաբան և գրականության տեսաբան։ Նպաստել է ժամանակակից չինական գրականության ներկայացմանը արևմտյան աշխարհ՝ տարածելով 1960-ականներին մեծ ճանաչում չունեցող գրողների ստեղծագործությունները։ Այսօր Սիա Ճըցինը համարվում է չինական գրականության կարևորագույն գրաքննադատներից մեկը։

## Կենսագրություն
### Գործունեություն
Սիա Ճըցինը ծնվել է 1921 թվականին Շանհայում։ Հայրը բանկի աշխատող էր, մինչ 1949 թվականին Կոմունիստները եկան իշխանության։ 1942 թվականին ավարտել է Խուծիան (Hujiang) համալսարանի անգլիական գրականության բաժինը։ 1946 թվականին Պեկինի համալսարանում դասավանդելուց հետո, 1947 թվականին տեղափոխվում է ԱՄՆ, որտեղ գլխավորել է Յելի համալսարանի անգլերենի բաժանմունքը։ Նա գրել է իր ատենախոսությունը ռեալիստ պոետ Ջորջ Քրաբի մասին, իսկ դոկտորի աստիճանը ստացել է 1951 թվականին։ 1961 թվականին միացել է Կոլումբիայի համալսարանին և այնտեղ դասավանդե չինական գրականություն մինչև իր թոշակի անցնելը (1991 թվական)։ Նրա աշխատանքի շնորհիվ Կոլումբիայի համալսարանը դարձել է «արևմտյան ակադեմիայի չինական գրականության լավագույն հաստատություններից մեկը»։ 2006թ.-ին ընդունվել է Չինական ակադեմիա (Academia Sinica) 85 տարեկան հասակում՝ դառնալով հաստատության ամենատարեց աշխատակիցը։ Սիան կատակով ասել է, որ այս փորձառությունն իրեն ստիպել է զգալ այն, ինչ զգում է «նորահարսը»։

### Ընտանիք
Սիա Ճըցին 1969 թվականին ամուսնացել է Դելա Ուանի (Della Wang) հետ։ Ունեցել է երկու աղջիկ (Ջոյս Մքքլեյն և Նատալի Սիա), մի տղա (Մին Սիա), չորս թոռ։

Սիա Ճըցինն ունեցել է եղբայր (Tsi-an Hsia), ով չին գրաքննադատ էր և Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության պատմության գիտնական։ Ունեցել է նաև քույր (Yu-ying Hsia)։

### Մահ
Սիա Ճըցինը մահացել է 2013 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Նյու Յորքում, 92 տարեկանում, սակայն հոգեհանգիստը կազմակերպվել է 2014 թվականի հունվարի 18-ին։

## Կրթություն և ժառանգություն
### Ժամանակակից չինական գրականության ներկայացուցիչը անգլիախոս աշխարհում
Սիա Ճըցինը համարվում է «1960-ականներից ի վեր չինական գեղարվեստական գրականության ամենաազդեցիկ քննադատը», նրա աշխատությունները դարձել են չինական գրականության ուսումնասիրության կարևոր մասը։ 1961 թվականին «Ժամանակակից չինական գեղարվեստական գրականության պատմությունը» հրատարակելով՝ Սիա Ճըցինը ներկայացրել է ժամանակակից չինական գրականությունը Արևմուտքին՝ «վերլուծելով և ի ցույց դնելով առաջին անգլերեն թարգմանություններն այն գրողների, ովքեր այժմ լայնորեն ճանաչված են», սրանով իսկ հիմք դնելով «ժամանակակից չինական գրականությունը որպես ակադեմիական առարկա անգլիախոս աշխարհում։

### Ավանդ դասական չինական գեղարվեստական գրականության ուսումնասիրության մեջ
Լինելով գրականագետ Սիա Ճըցինը մեծ դեր է ունեցել դասական չինական գեղարվեստական գրականության ժամանակակից ըմբռնման ձևավորման գործում։ «Դասական չինական վեպը», որն առաջին անգամ հրատարակվել է 1968 թվականին և մի քանի անգամ վերահրատարակվել, ներածություն է արևմտյան ընթերցողների համար ծանոթանալու Մին և Ցին դինաստիաների վեց վեպերի հետ, որոնք Սիան համարում էր ամենաբարձր արժեք (*Romance of the Three Kingdoms*; *Water Margin*; *Journey to the West*; *Jin Ping Mei* (*Golden Lotus*); *The Scholars*; and *Dream of the Red Chamber*)։ Այս վեց վեպերի իր վերլուծության միջոցով Սիան բացահայտում է չինական գեղարվեստական գրականության «մեծ ավանդույթի» էությունը

Քննադատ Էնդրյու Հ. Պլաքսն ասում է, որ «վեց դասական վեպեր» տերմինը «20-րդ դարի նորագիտություն» է, որը  կարծես թե ընդհանուր կիրառություն է ստացել Սիա Ճըցինի քննադատական գրությունների շնորհիվ։

### Նորովի բացահայտում և ցուցադրում ոչ հայտնի ժամանակակից չինացի գրողներին
Սիան հատկապես հմուտ էր ոչ հայտնի գրողներին (Shen Congwen, Qian Zhongshu, or Eileen Chang) վերագտնելու և ցուցադրելու մեջ։ Ճան Այլինի մասին գրում է. «Ժամանակակից չինական գրականության մեջ Ճան Այլինը ոչ միայն չինական լավագույն և ամենակարևոր դեմքերից է, այլ նաև նրա կարճ պատմվածքները վավերական համեմատություններ են և որոշ առումներով գերազանցում են անգլերեն լեզվով գրող ժամանակակից շատ հայտնի կին գրողների աշխատանքներին (Katherine Mansfield, Katherine Anne Porter, Eudora Welty, Carson McCullers)։ Թեև Ճան Այլինի հաջողությունն անմիջապես եղավ չինալեզու աշխարհում, միայն 1960-ականներին և «Չինական ժամանակակից գեղարվեստական գրականության պատմության» հրապարակումից հետո նա հայտնի դարձավ արևմտյան աշխարհում։

### Սիա Ճըցին և Ճան Այլին
Սիան ուսումնասիրել է բազում չինացի հեղինակների, բայց հատկապես հավանել է Այլին Ճանի ստեղծագործությունները։ 1957 թվականին հրապարակել է Այլին Ճանի ամբողջական ուսումնասիրությունը թայվանական գրական ամսագրում, որը խմբագրել էր Սիայի եղբայրը, այսպես էլ սկսվել է Ճանի ուսումնասիրությունը։ 1981թվականին Սիայի առաջարկով Ճան Այլինը ցանկություն է հայտնել թարգմանելու Հան Բանգկինի «Շանհայի երգող աղջիկները» երգը, որը պետք է հրատարակվեր Կոլումբիայի համալսարանի հրատարակչության կողմից։ Չնայած մեկ տարի անց Ճանը մտափոխվեց, այս թարգմանությունը ի վերջո հրատարակվեց 2005 թվականին՝ շնորհիվ Սիայի և Ջոզեֆ Լաուի։ 1998 թվականին Սիան հրապարակել է իր նամակագրությունը Ճան Այլինի հետ՝ նպաստելով Ճան Այլինի անվան հայտնիությանը։ Բնօրինակ նամակներն այժմ Հարավային Կալիֆորնիայի համալսարանում են։

### Տպագրված աշխատանքներ
Իր երկու հիմնական աշխատություններից բացի («Ժամանակակից չինական գեղարվեստական գրականության պատմությունը» և «Դասական չինական վեպը»), Սիան նաև հրապարակել է բազմաթիվ հոդվածներ՝ սկսած XIX դարի գրական մշակույթի և վեպերի («Ծաղիկները հայելու մեջ») ժամանակակից քննադատությամբ, ընտանեկան սիրավեպի (端木 蕻良), կրքի և կյանքի երկխոսության (牡丹 亭) բացահայտմամբ։

## Քննադատություն
Չնայած չինական գրականության վերաբերյալ իր աշխատանքներին, Սիան հաճախ քննադատվում էր իր «արևմտամետ, հակակոմունիստական դիրքորոշման, ինչպես նաև իր նոր քննադատական չափանիշների համար»։ Սիան չէր կիսում չեխ գրաքննադատ Յարոսլավ Պրուսեկի կարծիքը Լու Սյունի վերաբերյալ, ինչպես նաև չինական գրականագիտության մեթոդոլոգիայի և գաղափարախոսության շուրջ։ Լեո Օու-ֆան Լին պնդում էր, որ Պրուսեկի «Ժամանակակից չինական գեղարվեստական գրականության պատմության» ակնարկը և Սիայի արձագանքը «կարելի է դիտարկել որպես կարգապահության մեթոդաբանական հիմք»։ Պրուսեկը մեղադրում է Սիային «քաղաքական կողմնակալության և «օբյեկտիվ ճշմարտության» ըմբռնման ձախողման համար, ինչը ևս արվում է ի օգուտ «գիտական շահերի»։ Սիայի «հերքումը» ուղղակիորեն վիճարկում է Պրուսեկի «գիտական» մեթոդաբանությունը, որտեղ նա Սիային մեղադրում է «դիտավորյալ մոլորության» մեջ, այսինքն՝ հեղինակի մտադրությունը շփոթում է տեքստի բովանդակության հետ։

### Ավելի քիչ տեսական աշխատանք
Դեյվիդ Դեր-Վեյ Վանգի Սիայի «Ժամանակակից չինական գեղարվեստական գրականության պատմություն» գրքի երրորդ հրատարակության ներածությունը մեկնաբանում է Սիայի մոտեցումը գրական քննադատությանը։ «Ժամանակակից չինական գեղարվեստական գրականության պատմություն» գրքի դեպքում Վանգը պնդում է, որ այս ծավալուն աշխատությունը մնում է արդիական, թեև այն շատ ավելի քիչ տեսական է, քան արևմտյան գրական տեքստերի իր գործընկերներինը։ Վանգը նկատում է, որ Սիայի գրաքննադատությունը վիճահարույց էր մայրցամաքային Չինաստանում՝ արևմտյան գրականության հանդեպ թշնամանքի պատճառով։

### Ազգայնական չինացիների կողմից դիտված ոչ հայրենասիրական գրական քննադատություն
Սիայն իր «Հիացմունք Չինաստանով» էսսեում  գրում է՝ «արևմտյան ժամանակակից հեղինակները գրական տեխնիկա են օգտագործում արդիականությունը քննադատելու համար՝ առաջ բերելով հավաքական հիասթափություն։ Այնուամենայնիվ, ժամանակակից չին հեղինակները աշխատում են պատմականորեն պարտադրված սահմանափակումների պայմաններում, քանի որ նրանք սահմանափակվում են չինական հասարակությամբ, ոչ թե մարդկային հասարակությամբ առհասարակ»։ Լեո Ու-Ֆան Լին բացատրում է, որ շատ ազգայնական չինացիներ այս տեսակետը համարում են ոչ հայրենասիրական։

## Աշխատանքներ
### Գրքեր
**鸡窗集* (Աքաղաղը պատուհանի մոտ) (1964),
**中国现代小说史* (Չին ժամանակակից գեղարվեստական գրականության պատմություն) (1961),
**中国古典小说*  (Դասական չինական վեպ. քննադատություն) (1968),
**爱情社会小说* (Սեր, հասարակություն ու վեպ) (1970),
**二十世纪中国小说选*  (20-րդ դարի չինական պատմվածքներ) (1971),
*文学的前途 (Գրականության ապագան) (1974),
**夏济安日记* (Սիա Ճըցինի օրագիրը (1946)), հրատարակված՝ 1975 թվականին,
**人的文学* (Մարդկային գրականություն) (1977),
**新文学的传统* (Չինական գրականություն։ Նոր ավանդույթ) (1979),
**中国现代中短篇小说* (Ժամանակակից չինական պատմվածքներ և վեպեր, 1919–1949) (1981),
**印象的组合* (Տպավորությունների համակարգ) (1982)։

### Անգլերեն հոդվածներ
* "To What Fyn Lyve I Thus? – Society and Self in Chinese Short Story" (1962)
* "Comparative Approaches to Water Margin" (1962)
* "Residual Feminity: Women in Chinese Communist Fiction" (1963)
* "Love and Compassion in *Dream of the Red Chamber*" (1963)
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գրաքննադատներ