Դեբրեցենի ռազմագործողություն

**Դեբրեցենի ռազմագործողություն**, Խորհրդային զորքերի հարավային թևի հարձակողական գործողություն Արևելյան ռազմաճակատում 1944 թվականի վերջին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: Այն իրականացվել է 2-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատի ուժերի կողմից 1944 թվականի հոկտեմբերի 6-ից մինչև հոկտեմբերի 28-ը՝ նպատակ ունենալով հաղթել գերմանական «Հարավ» բանակային խմբին և օգնել Ուկրաինական 4-րդ ճակատին՝ հաղթելու թշնամու արևելակարպատական խմբին: Հարձակման հիմնական ուղղություն է ընտրվել հունգարական մեծ Դեբրեցեն քաղաքը։

## Գործողություն
1944 թվականի Դեբրեցենի ռազմագործողությունը հարձակողական գործողություն էր 2-րդ Ուկրաինական ճակատի զորքերի կողմից Հայրենական մեծ պատերազմում, որն իրականացվել է հոկտեմբերի 6-28-ը Հունգարիայի և Ռումինիայի տարածքում։

### Ընդհանուր իրավիճակ. Գործողության հայեցակարգ
Յաշի և Քիշնևի մոտ գերմանական զորքերի ջախջախումից հետո 2-րդ Ուկրաինական ճակատի զորքերը (Խորհրդային ​​Միության մարշալ Ռ. Յա. Մալինովսկի)՝ կազմված 40-րդ, 7-րդ գվարդիականներից, 27-րդ, 53-րդ, 46-րդ միացյալ զինատեսակներից, 6-րդ տանկային գվարդիաներից, 5-րդ օդային բանակ, երկու հեծելազորային մեքենայացված խմբեր (*KMGГ*), ինչպես նաև 1-ին և 4-րդ ռումինական բանակները, շարունակելով հարձակումը, 1944-ի սեպտեմբերի վերջին - հոկտեմբերի սկզբին նրանց ձախ թեւը հասավ Հարավսլավիայի տարածք և ռումինա-հունգարական սահման: Նրանց ռազմաճակատի ընդհանուր երկարությունը հասնում էր 800 կմ-ի։ 2-րդ Ուկրաինական ճակատին (*2УФ*) հակադրվեց Հարավ բանակային խումբը (հրամանատար, գեներալ-գնդապետ Յոհաննես Ֆրիսներ), որը ներառում էր 8-րդ և 6-րդ գերմանական, 2-րդ և 3-րդ հունգարական բանակները և բանակային *F* խմբի երեք դիվիզիաներ:

Գերագույն հրամանատարության շտաբի պլանի համաձայն՝ խորհրդա-գերմանական ճակատի հարավային թևի հետագա հարձակման հիմնական նպատակը Հունգարիային առաջին հերթին պատերազմից հանելն էր։ Այս առաջադրանքի լուծումը նա հանձնարարեց 2-րդ ուկրաինական ճակատին, որի զորքերը ղեկավարում էր Խորհրդային Միության մարշալ Ռ. Յա. Մալինովսկին։ Ռազմաճակատում ընդգրկված էին 40-րդ, 7-րդ գվարդիաները, 27-րդ, 53-րդ և 46-րդ բանակները, 6-րդ գվարդիական տանկային և 5-րդ օդային բանակները, 2 հեծելազորային մեքենայացված խումբ, 18-րդ տանկային կորպուսը, ռումինական 1-ին և 4-րդ բանակները, Տուդոր Վլադիմիրեսկուի և Կամավորական կորպուսը: Այս խումբը ներառում էր՝ 40 հրաձգային դիվիզիա, 17 հետևակային դիվիզիա, 2 ամրացված տարածք, 3 տանկ, 2 մեքենայացված և 3 հեծելազորային կորպուս, 750 տանկ և ինքնագնաց հերտանային կայանք, ավելի քան 10200 հրացաններ և ականանետեր, 1100 ինքնաթիռ։

Ճակատի հրամանատարի որոշման համաձայն՝ հիմնական հարձակումը ծրագրվում էր իրականացնել նրա գծի կենտրոնում՝ Դեբրեցենի ուղղությամբ, գեներալ-լեյտենանտ Ի.Մ.
Ա.Գ.Կրավչենկոյի և գեներալ-լեյտենանտ Ի.Ա.Պլիևի հեծելազորային-մեքենայացված խումբը (ԿՄԳ) (2 հեծելազոր և 1 մեքենայացված կորպուս):
Աջ թևի երկու բանակ՝ գեներալ-լեյտենանտ Ֆ.Ֆ.Ժմաչենկոյի 40-րդը և գեներալ-գնդապետ Մ.Ս. Շումիլովի 7-րդ գվարդիային հանձնարարվել է հարձակում իրականացնել Դեժի ընդհանուր ուղղությամբ։ Գնդապետ գեներալ Ս.Գ.Տրոֆիմենկոյի 27-րդ բանակին, Ռումինիայի 4-րդ բանակի կորպուսի գեներալ Գ.Ավրամեսկուն և գեներալ-լեյտենանտ Ս.Ի.Գորշկովի հեծելազորային մեքենայացված խումբը (1 տանկ և 1 հեծելազոր) պետք է վերահսկողության տակ վերցնեին Կլուժի շրջանը, որից հետո նրանք առաջ շարժվեին Զալաուի և Սատու Մարեի ուղղությամբ։ 46-րդ բանակի` գեներալ-լեյտենանտ Ի. Տ. Շլեմինի գլխավորությամբ, և ռումինական 1-ին բանակի` կորպուսի գեներալ Վ. Աթանասիուի գլխավորությամբ, որը գործում էր ձախ թեւում, խնդիրն էր զարգացնել հարձակումը Հարավսլավիայի տարածքում և գրավել Տիսա գետի կամուրջները։
Ճակատի զորքերին առաջադրանք էր տրվել թշնամուն հաղթել Կլուժի, Օրադեայի, Դեբրեցենի շրջանում և հարձակողական գործողություններ զարգացնել դեպի հյուսիս՝ Նիրեգիհազա, Չոպի ուղղությամբ, օգնել 4-րդ ուկրաինական ճակատին՝ ջախջախել թշնամու արևելյան Կարպատյան խմբին և գրավել Ուժհորոդ, Մուկաչևո շրջանը:

Գործողության պլանի համաձայն՝ հիմնական հարձակումն իրականացվել է կենտրոնում՝ 53-րդ և 6-րդ գվարդիականների տանկային բանակների ուժերով, գեներալ-լեյտենանտ Ի.Ա. Պլիևի ԿՄԳ-ն և 1-ին ռումինական բանակը Օրադեայից հարավ և Արադից հյուսիս-արևմուտք գտնվող տարածքից Դեբրեցենի ուղղությամբ:

Ռազմաճակատի աջ թևի զորքերը՝ 40-րդ և 7-րդ գվարդիական բանակները, պետք է առաջ շարժվեին Սուրդուկի ընդհանուր ուղղությամբ. 27-րդ բանակին 4-րդ ռումինական բանակի հետ հրամայվեց գրավել Կլուժի շրջանը, իսկ գեներալ-լեյտենանտ Ս.Ի.Գորշկովը՝ Սատու-Մարեյ և Կարեյ քաղաքաների ազատագրումը։ Ճակատի հիմնական ուժերի առաջխաղացմանը հարավից աջակցում էր 46-րդ բանակը, որի խնդիրն էր թշնամուց մաքրել Հարավսլավիայի տարածքը Տիսա գետից արեւելք և գրավել կամուրջները նրա աջ ափին Սեգեդ, Սենտա և Վեչե քաղաքների մոտ:

Օդից զորքերի գործողություններին աջակցում էր 5-րդ օդային բանակի ավիացիան, որն իր օպերատիվ հսկողության տակ ուներ Ռումինիայի 1-ին ավիացիոն կորպուսը։ Դեբրեցենի գործողության նախօրեին, դեռևս սեպտեմբերի երկրորդ կեսին, Գերագույն հրամանատարության շտաբի հրամանով հեռահար ավիացիան հարվածներ է հասցրել Հունգարիայի տարածքում գտնվող հիմնական երկաթուղային հանգույցներին և այլ կարևոր թիրախներին, ներառյալ Բուդապեշտը, Դեբրեցենը, Միսկոլցը և Սատու Մարեն: Հարձակումը սկսվել է հոկտեմբերի 6-ին կարճատև, բայց հզոր հրետանային և օդային պատրաստությամբ։ 53-րդ բանակի և գեներալ-լեյտենանտ Ի.Ա. Պլիևի ԿՄԳ ստորաբաժանումները ոչ միայն հաջողությամբ ճեղքեցին հակառակորդի պաշտպանությունը, այլև 3 օրվա ընթացքում առաջ շարժվեցին մինչև 100 կմ դեպի հյուսիս՝ հասնելով Կարչագի շրջան: Հոկտեմբերի 8-ին նրանք անցան Տիսզան և գրավեցին նրա աջ ափի մի շարք կամուրջներ։ Միաժամանակ 6-րդ գվարդիական տանկային բանակի սկզբնապես անհաջող կորպուսը սկսեց շարժվել դեպի հյուսիս։ Ավիացիայի 5-րդ օդային բանակը, գեներալ-գնդապետ Ս.Կ. Գորյունովը մեծ օգնություն է ցույց տվել առաջ շարժվող զորքերին։ Չնայած հաճախակի մառախուղներին և անձրևներին, նրա ստորաբաժանումներն իրականացրել են ավելի քան 1300 թռիչք։

Հարձակման սկզբում խորհրդային զորքերը գերազանցում էին թշնամուն՝ մարդկային ուժերով մոտ՝ 3 անգամ, հրազենով՝ 1,8 անգամ, ականանետներում՝ 4 անգամ, տանկերում՝ 3 անգամ, ինքնագնաց հրետանային կայանքով՝ 1,3 անգամ, իսկ ինքնաթիռներով՝ 3 անգամ։

## Գործողության ընթացք

Հարձակումը սկսվեց 1944 թվականի հոկտեմբերի 6-ին կարճատև, բայց հզոր հրետանու և օդային հրետակոծությամբ։ 53-րդ բանակը և գեներալ Պլիևի ԿՄԳ-ն առաջին օրը ճեղքեցին պաշտպանության հիմնական գիծը և հարձակման երրորդ օրվա վերջում առաջ շարժվեցին մինչև 100 կմ դեպի հյուսիս։ 6-րդ գվարդիայի գործողությունները Տանկային բանակը, որն ուժեղացված էր հրաձգային կորպուսով, ավելի քիչ հաջողակ էր: Նրան չհաջողվեց անմիջապես վերահսկել Օրադեա քաղաքը: Նրան օգնելու համար բերվեցին KMГ գեներալ Պլիևի հիմնական ուժերը, որը հարձակվեց Օրադայի վրա հյուսիս-արևմուտքից: Այս զորավարժության արդյունքում քաղաքը գրավվեց հոկտեմբերի 12-ին: Այս պահին 2-րդ ուկրաինական ճակատի զորքերը ջախջախեցին հակառակորդին Դեբրեցենի և Սեգեդի ուղղություններով, մաքրեցին հունգարական Տիսա գետի ձախ ափը Դեբրեցենից հարավ, ազատագրեցին Սեգեդ քաղաքը և գրավեցին Կլուժ քաղաքը աջ կողմում: Առաջ շարժվելով Սատու Մարե, Չոպի ուղղությամբ, նրանք աջակցեցին 4-րդ ուկրաինական ճակատի զորքերի հարձակմանը Կարպատներում։

Հիմնական հարձակման ուղղությամբ հաջող հարձակման արդյունքում թշնամու խումբը Օրադեա Մարեի և Դեբրեցենի տարածքներում շրջապատվեց արևմուտքից, ինչը, իր հերթին, շրջափակման սպառնալիք ստեղծեց գերմանական 8-րդ և 6-րդ բանակների, հունգարական 1-ին և 2-րդ բանակների համար, որոնք գործում էին Կարպատներում և Տրանսիլվանիայում: Դրա հետ կապված՝ հակառակորդի հրամանատարությունը որոշել է նրանց դուրս բերել գրավյալ գծերից։ Այս խնդրի հաջող լուծման ամենակարեւոր պայմանը Օրադեա Մարեի ուժեղ պահպանումն էր և Դեբրեցենի մոտեցումները։ Հենց այստեղ են կենտրոնացել պաշտպանության հիմնական ուժերը, կենտրոնացել են այլ տարածքներից ժամանող լրացուցիչ ուժերն ու ռեսուրսները։ Արդեն հոկտեմբերի 8-ին գերմանական 3-րդ Պանցերային դիվիզիան ուժեղ հակագրոհ է ձեռնարկել Կարչագի շրջանից։ Հոկտեմբերի 18-ին մարտի են բերվել 24-րդ տանկային դիվիզիան և 4-րդ ՍՍ մոտոհրաձգային դիվիզիան։ Մյուս կողմից, միաժամանակ ուժեղացվում էր 2-րդ ուկրաինական ռազմաճակատի հիմնական հարվածային խումբը, որը զորավարժությունից հետո ներառում էր գեներալ-լեյտենանտ Ս. Ի. Գորշկովի հեծելազորային մեքենայացված խումբը և 7-րդ գվարդիական բանակը։

Չնայած այն հանգամանքին, որ 13 գերմանական և հունգարական դիվիզիաներ, այդ թվում՝ 5 տանկային, գործում էին Օրադեա Մարե և Դեբրեցեն շրջաններում, խորհրդային զորքերը հաղթահարեցին իրենց դիմադրությունը և հոկտեմբերի 12-ին գրավեցին Օրադեա Մարեն, իսկ հոկտեմբերի 20-ին՝ Դեբրեցենը: Հոկտեմբերի 21-ին Նյուրեգիհազան և իր առաջադեմ ստորաբաժանումներով հասավ Տիսա գետ՝ կտրելով հունգարական 1-ին, 2-րդ և գերմանական 8-րդ բանակների փախուստի ուղիները։ Շրջափակման վտանգը վերացնելու համար հակառակորդի հրամանատարությունը երեք բանակային կորպուսի և մեկ տանկային կորպուսի ուժերով անցել է երկու հակագրոհի, ինչի արդյունքում ԿՄԳ-ի կապը խզվել է։ Հոկտեմբերի 27-ին այն լքեց Նիրեգիհազան և միացավ ռազմաճակատի հիմնական ուժերին։ Այդ ժամանակ 53-րդ դիվիզիաները և 7-րդ գվարդիական բանակի ուժերի մի մասը հասան Տիսսա՝ Պոլգարից Սոլնոկ ընկած տարածքում։

Աջ թևում 40-րդ, 4-րդ ռումինական և 27-րդ բանակները հոկտեմբերի 20-ի վերջում առաջ շարժվեցին 110–120 կմ, իսկ 5 օր անց հատեցին ռումինա-հունգարական սահմանը։ 46-րդ բանակը նույնպես զգալի հաջողությունների հասավ՝ հարձակում իրականացնելով ձախ թեւում, հաղթահարելով հարավսլավա-հունգարական սահմանը և ազատագրելով Բաջա և Սոմբոր քաղաքները։ Այսպիսով, 2-րդ ուկրաինական ռազմաճակատի զորքերը, հաղթահարելով գերմանական և հունգարական ստորաբաժանումների կատաղի դիմադրությունը, աջ թևով մոտեցան Տիսային, կենտրոնական հատվածով հասան գետի արևելյան ափ և այն անցան ձախ թեւով և գրավեցին մի մեծ կամուրջ։

Դրանով ավարտվեց Դեբրեցենի գործողությունը։ Գործողության ընթացքում Կարմիր բանակի խմբավորումները ռումինական բանակների հետ համատեղ առաջ են անցել 130–275 կմ՝ ազատագրելով Տրանսիլվանիայի հյուսիսային մասը և Հունգարիայի տարածքի մեկ երրորդը, որտեղ ապրում էր երկրի բնակչության մոտ մեկ քառորդը։ Նրանք լուրջ վնաս հասցրեցին բանակային խմբի հարավին, ջախջախեցին նրա 10 դիվիզիա, գերեվարեցին ավելի քան 42,000 մարդու, ոչնչացրեցին զգալի քանակությամբ զենք և զինտեխնիկա և բարենպաստ պայմաններ ստեղծեցին Բուդապեշտի ուղղությամբ հարձակողական գործողությունների զարգացման համար։ Տրանսիլվանական Ալպերի գծում իրավիճակը վերականգնելու գերմանական հրամանատարության ծրագրերը խափանվեցին, և նա ստիպված եղավ իր զորքերը դուրս բերել հունգարական հարթավայր։ Միևնույն ժամանակ, ռազմաճակատի մարդկային կորուստները եղել են՝ անդառնալի՝ 19713 և սանիտարական՝ 64297 մարդ։

Հարձակվողներին մեծ օգնություն է ցուցաբերել ավիացիան։ Զարգացնելով հարձակողական գործողությունը՝ ռազմաճակատի զորքերը հոկտեմբերի 20-ին գրավեցին Դեբրեցենը։ Հոկտեմբերի 22 ԿՄԳ գեներալ Պլիևը գրավեց Նիրեգիհազա քաղաքը, իսկ առաջադեմ ստորաբաժանումները հասան Տիսա, կտրելով հակառակորդի Կլուժ-Սեգեդ խմբի (1-ին և 2-րդ հունգարական և 8-րդ գերմանական բանակների) նահանջի ուղին: Շրջափակումից խուսափելու համար հակառակորդը երեք բանակային կորպուսի և մեկ տանկային կորպուսի ուժերով հակահարձակման անցավ ԿՄԳ-ի եզրերին և կտրեց նրա հաղորդակցությունը Նիրեգիհազայից հարավ: Հնգօրյա ծանր մարտերից հետո խորհրդային զորքերը հոկտեմբերի 27-ին լքեցին Նիրեգիհազան և միացան ռազմաճակատի հիմնական ուժերին։ Հոկտեմբերի վերջին ռազմաճակատի զորքերը աջ թևով շրջապատել էին թշնամուն Նյուրեգիհազա շրջանում և հասել էին կենտրոնի Տիսա գետը և գրավեց կամրջի ծայրը նրա աջ ափին, և ձախ թևի զորքերը առաջ շարժվեցին դեպի Տիսա և Դանուբ գետերի միջև ընկած տարածքը դեպի Բուդապեշտ:

Հոկտեմբերի 28-ին ճակատին հանձնարարվեց նախապատրաստվել Բուդապեշտի գործողությանը։ 23-օրյա հարձակման ընթացքում 2-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատի զորքերը ծանր պարտություն են կրել հարավային բանակային խմբին, աջ թեւով առաջ են շարժվել 230-275 կմ, կենտրոնում և ձախ թեւում՝ 130-150 կմ և բարենպաստ պայմաններ են ստեղծել Բուդապեշտի շրջանում հակառակորդի ջախջախման համար։

## Արդյունքներ
Գործողության արդյունքում 2-րդ Ուկրաինական ճակատի զորքերը ջախջախեցին «Հարավ» բանակային խումբը, ռազմաճակատի տարբեր հատվածներում առաջխաղացվեցին 130-ից 275 կմ հեռավորության վրա և գրավեցին գետի օպերատիվ կամուրջը Սոլնոկ քաղաքից հարավ:

Խորհրդային տվյալների համաձայն՝ հոկտեմբերի 6-ից նոյեմբերի 6-ը սպանվել է 100000 գերմանա-հունգարացի զինվոր, 42160-ը գերվել է, 1038 տանկ և ինքնագնաց հրետանային կայանք ոչնչացվել կամ առգրավվել է, իսկ 802 ինքնաթիռ ոչնչացվել կամ առգրավվել է։

Դեբրեցենի գործողության ամենակարևոր արդյունքը գերմանացի օկուպանտներից Տիսայի գրեթե ողջ ձախ ափի (տարածքի 29%-ը և Հունգարիայի բնակչության մոտ 25%-ը) և Հյուսիսային Տրանսիլվանիայի ազատագրումն էր։ Խորհրդային զորքերի մուտքը Կենտրոնական Դանուբի հարթավայր և Դեբրեցենի գրավումը մեծ ազդեցություն ունեցավ Հունգարիայի քաղաքական իրավիճակի վրա։ Կարմիր բանակի կողմից օկուպացված Դեբրեցենում հակաֆաշիստները համեմատաբար դեմոկրատական ​​հիմունքներով ստեղծեցին Հունգարիայի Ժամանակավոր Ազգային ժողովը որպես ժամանակավոր խորհրդարան, որը ստեղծեց Գերմանիայի պատերազմական կառավարությունը:

Դեբրեցենի գործողության բնորոշ առանձնահատկությունն այն էր, որ դրա ընթացքում հնարավոր եղավ կազմակերպել և հաջողությամբ իրականացնել երկու ճակատների միջև օպերատիվ-ռազմավարական փոխգործակցությունը։

Դեբրեցենի ազատագրման ժամանակ զինվորական հատկանիշների և անձնակազմի հերոսության համար 24 ստորաբաժանումների և կազմավորումների համար տրվել է «Դեբրեցեն», 13-ը՝ «Սեգեդ», 10-ը՝ «Կլուժ» պատվանունները։

## Գրականություն
* 
* Освободительная миссия Советских Вооруженных Сил во второй мировой войне. Изд. 2-е. М., 1974; Освобождение Юго-Восточной и Центральной Европы войсками 2-го и 3-го Украинских фронтов (1944—1945). М., 1970;
* М и н а с я н М. М. Освобождение народов Юго-Восточной Европы. Боевые действия Красной Армии на территории Румынии, Болгарии, Венгрии и Югославии в 1944—1945 гг. М., 1967;
* Будапешт — Вена — Прага. М., 1965. М. М. Малахов.
* Frieser, Karl-Heinz; Schmider, Klaus; Schönherr, Klaus; Schreiber, Gerhard; Ungváry, Kristián; Wegner, Bernd (2007). Die Ostfront 1943/44 — Der Krieg im Osten und an den Nebenfronten [The Eastern Front 1943—1944: The War in the East and on the Neighbouring Fronts]. Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg [Germany and the Second World War] (in German). VIII. München: Deutsche Verlags-Anstalt. ISBN 978-3-421-06235-2.
*

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Դեբրեցենի հարձակողական գործողություն (6 — 28 հոկտեմբերի 1944) ՌԴ ՊՆ կայքում
* Դեբրեցենի ռազմագործողություն

Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Հունգարիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Ռումինիայի ճակատամարտեր