Հասակակիցների վիկտիմիզացիա

**«Հասակակիցների վիկտիմիզացիան»** երեխաների շրջանում այլ երեխաների ագրեսիվ վարքագծի թիրախ դառնալու փորձն է, որոնք քույրեր կամ եղբայրներ չեն և պարտադիր չէ, որ լինեն տարիքակից։

## Նախապատմություն
Զանգվածային հետաքրքրությունը հասակակիցների վիկտիմիզացիայի հարցի նկատմամբ առաջացավ 1990-ականներին՝ երբ մամուլում լուսաբանվեց աշակերտների ինքնասպանության, հասակակիցների ծեծի և դպրոցում կրակոցների, հատկապես Կոլորադոյում ողբերգության հարցը։ Սա հանգեցրեց հետազոտությունների պայթյունի, որոնք փորձում էին պարզել բուլեր-տուժող հարաբերությունները, հասկանալ թե ինչն է հանգեցնում զոհերին բացասական արդյունքների և որքանով է տարածված այս խնդիրը։ Հասակակիցների վիկտիմիզացիայի ուսումնասիրություններն իրականացվել են նաև մանկական հարաբերություններն ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրող հետազոտության համատեքստում և թե ինչպես են դրանք կապված դպրոցում շփման և ձեռքբերումների հետ։

Հետազոտությունն ապացուցել է հասակակիցների զոհաբերության խնդրահարույց բնույթը՝ բացահայտելով բազմաթիվ բացասական արդյունքներ, ինչպիսիք են ցածր ինքնագնահատականը, ցածր դպրոցական ներգրավվածությունը, դպրոցից խուսափելը, ցածր դպրոցական ձեռքբերումները և դեպրեսիան։ Հասակակիցների վիկտիմիզացիան հատկապես տարածված և վնասակար է միջին դպրոցում, քանի որ այս ընթացքում երեխաները ինքնորոշվում են՝ ստեղծելով ինքնակառավարման սխեմա և ինքնագնահատական, որոնք երկուսն էլ կազդեն նրանց ապագա չափահաս կյանքի վրա. այս պատճառով, հասակակիցների վիկտիմիզացիայի վերաբերյալ հետազոտությունների մեծ մասը կենտրոնանում է այս տարիքային խմբի վրա։ Նրանք նաև ավելի խոցելի են հասակակիցների մերժման նկատմամբ, քանի որ պատկանելության և մտերմության կարիքները կարող են հատկապես ուժեղ լինել վաղ դեռահասության շրջանում, երբ երեխաները աշխատում են իրենց հասակակիցների խմբերն ամրապնդելու համար։

Վիկտիմիզացիայի հետազոտության մեծ մասն ընդունում է սոցիալական հոգեբանություն հեռանկարը՝ ուսումնասիրելով, թե ինչպես են հասակակիցների վիկտիմիզացիայի տարբեր տեսակներ ազդում անհատի վրա և տեղի ունեցող տարբեր բացասական արդյունքների վրա։ Որոշ փորձագետներ ընդունում են սոցիալական վիկտիմիզացիա տերմինը, որպեսզի հասկանալի լինի, որ վիկտիմիզացիան կարող է լինել և՛ բանավոր, և՛ ոչ բանավոր ձևեր կամ ուղղակի կամ անուղղակի լինել։ Նրանք հիմնականում կենտրոնանում են վիկտիմիզացիայի տեսակների վրա, որոնք կարող են առաջանալ որոշակի միջավայրում մի քանի աղբյուրներից։ Անձի հոգեբաններ ուշադրություն են դարձնում վիկտիմների անհատական տարբերություններին։ Նրանք կարող են նաև ուսումնասիրել անհատներին սոցիալական համատեքստում՝ որոշելով, թե որոնք են ավելի հավանական զոհ դառնալու, օրինակ՝ նրանք, ովքեր սոցիալապես իզոլացված են։

Տեխնոլոգիաների զարգացման և երեխաներին և դեռահասներին տրվող լայն հասանելիության հետ մեկտեղ հասակակիցների վիկտիմիզացիան ավելի ու ավելի տարածված է դարձել ինտերնետի և բջջային հեռախոսների միջոցով։ Վիկտիմիզացիայի այս ձևը, որը կոչվում է կիբերհարձակում ունի ավելի լայն լսարան, համեմատած ավանդական դեմ առ դեմ բուլինգի։ Ավելի հեշտ է նաև թաքցնել ծնողներից և ուսուցիչներից։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ քանի որ վիկտիմիզացիայի այս ձևը կատարվում է ինտերնետի անանունության կամ տեքստային հաղորդագրությունների միջոցով, ահաբեկիչները ավելի հարմարավետ են զգում զոհի հանդեպ ավելի դաժան լինելիս։  Առանց դեմ առ դեմ հաղորդակցության, սոցիալական ստանդարտները դառնում են պակաս կարևոր, իսկ վարքագիծը դառնում է ավելի քիչ վերահսկված։

## Խոշոր տեսական մոտեցումներ
### Օպերատիվ սահմանումներ

Ի սկզբանե, հետազոտողները կենտրոնացած էին վիկտիմիզացիայի բացահայտ ձևերի վրա, որոնք դասակարգվում էին որպես ֆիզիկական կամ բանավոր։ Հետագայում, այնպիսի հետազոտողներ, ինչպիսիք էին Նիկի Ռ. Քրիքը պնդում էր, որ գոյություն ունի ավելի թաքնված վիկտիմիզացիա, որը նա նկատեց հիմնականում կանանց շրջանում, որը նա անվանեց հարաբերական վիկտիմիզացիա, որի ընթացքում երեխայի սոցիալական հարաբերությունների և սոցիալական դիրքի վրա կատարում հարձակում:. Այսօր, վիկտիմիզացիան հիմնականում օպերատիվորեն սահմանվում է որպես կամ գաղտնի/հարաբերական վիկտիմիզացիա կամ բացահայտ/ֆիզիկական վիկտիմիզացիա, որի դեպքում երեխային սպառնում է մարմնական վնաս կամ ենթարկվում է դրան։

### Հետազոտական մոտեցումներ և տեսություններ
Հասակակիցների վիկտիմիզացիայի ուսումնասիրությունը բխում է հետազոտության երկու հիմնական ուղղություններից, որոնք բացահայտվել են Seely, Tombari, Bennett & Dunkle (2009)ի կողմից և կոչվում է «բուլինգի շարան» և «հասակակիցների հարաբերությունների շարան»։ «Բուլինգի շղթայի» վիկտիմիզացիայի ասպեկտը կենտրոնանում է այն բանի վրա, թե ինչն է ստիպում զոհերին հեռու մնալ դպրոցից և տառապել վնասակար բացասական հետևանքներից, մինչդեռ մյուսները հարմարվում են դրանց։

## Հակասություն
Բուլինգի ասպեկտների նկատմամբ հետաքրքրությունը ծագեց 1990-ականներին՝ մամուլում ուսանողների ինքնասպանությունների, հասակակիցների ծեծի և դպրոցական կրակոցների լուսաբանման պատճառով։ Այնուամենայնիվ, նման բացասական արդյունքները հազվադեպ են։

Հասակակիցների վիկտիմիզացիայի հետևանքների հետ կապված ամենահայտնի դեպքերից մեկը 1999 թվականի Կոլումբայնի ավագ դպրոցում տեղի ունեցած դեպքն է։ Այս միջադեպի հեղինակները՝ Էրիկ Հարիսը և Դիլան Քլեբոլդը, սպանեցին 12 աշակերտի և 1 ուսուցչի, ինչպես նաև վիրավորեցին ևս 21 աշակերտի՝ նախքան ինքնասպան լինելը։ Ողբերգությունից հետո մանրամասներ ի հայտ եկան, որոնք ցույց էին տալիս, որ Հարիսը և Քլեբոլդը տարիներ շարունակ բռնության են ենթարկվել համադասարանցիների կողմից, դպրոցական պաշտոնյաների կողմից քիչ կամ առանց միջամտության։ Թեև նման իրադարձությունները հաճախակի չեն, սակայն դրանք տագնապալի վնաս են հասցնում։

Վերջերս գրանցվել է հասակակիցների զոհերի և համասեռամոլության հետ կապված միջադեպերի թվի աճ։ Մասնավորապես, նորությունները վերջերս ընդգծեցին լեսբուհի, գեյ, բիսեքսուալ և տրանսգենդեր (ԼԳԲՏ) ուսանողների բազմաթիվ դեպքեր, ովքեր ինքնասպանություն են գործել՝ ի պատասխան հասակակիցների վիկտիմազացիայի։ Նման միջադեպերից մեկը Ռութգերսի համալսարանի ուսանող 18-ամյա Թայլեր Կլեմենտիի դեպքն է, որին իր սենյակակից Դհարուն Ռավին գաղտնի տեսանկարահանել է մեկ այլ տղամարդու հետ սեռական հարաբերություն ունենալիս։ Ռավին և մեկ այլ ուսանող հեռարձակել են սեռական բնույթի տեսանյութը համացանցում։ Այս մասին իմանալուց հետո Կլեմենտին ցատկեց Ջորջ Վաշինգտոնի կամրջից։ Հաղորդագրությունները պնդում են, որ Կլեմենտին բողոք է ներկայացրել այն մասին, որ իր սենյակակիցը նախկինում նույն կերպ խախտել է իր անձնական տարածքը, բայց Կլեմենտիի սենյակակցին փոխարինելու համար որևէ քայլ չի ձեռնարկվել։

Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ լեսբուհի, գեյ կամ բիսեքսուալ (LGB) ուսանողները մեծ հավանականություն ունեն զոհ դառնալու։ ԼԳԲ անդամների կեսից ավելին բանավոր բռնության է ենթարկվել ավագ դպրոցում սովորելիս, իսկ 11%-ը ենթարկվել է ֆիզիկական բռնության՝ Դ’Աուգելի և այլոց կատարած ուսումնասիրության արդյունքում։ (2002)։ Բացասական արդյունքները, ինչպիսիք են հոգեկան առողջության հետ կապված խնդիրները և դպրոցական վատ առաջադիմությունը, կապված են ԼԳԲ-ի ուսանողների վիկտիմիզացիայի դեպքերի հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ
Կատեգորիա:Բուլինգ
Կատեգորիա:Տուժողի հոգեբանություն