Աշխարհի հոգի

[մինի|347x347փքս|[Կրեացիոնիզմ|Կրեացիոն տիեզերքի համընդհանուր համապատասխանությունների նկարազարդում, որտեղ գտնվում է Կեցության սանդուղքը (scala naturae)  և կնոջ պատկերով **Աշխարհի հոգին**, «բնության հայելու և արվեստի անբաժան պատկերը» («Integra Naturae Speculum Artisque Imago»)Ռոբերտ Ֆլադդի *Թե՛ մեծ, թե՛ փոքր տիեզերքի մետաֆիզիկական, ֆիզիկական և տեխնիկական պատմությունը* աշխատությունից 1617]]

**Աշխարհի հոգի, Համաշխարհային հոգի** կամ **Անիմա մունդի** (, , ), բնափիլիսոփայության մեջ՝ աշխարհի միակ ներքին բնույթը, որը ընկալվում է որպես Գերագույն կենդանի էակ (Աստված), որն ունի ձգտումներ, գաղափարներ և զգացմունքներ։ Շատ փիլիսոփայական ուսմունքներ, որոնք աշխարհի միասնությունը հանգեցնում էին իդեալական կամ ըմբռնելի դաշտի հավերժական կեցության, այնուամենայնիվ, ընդունում էին նաև բոլոր երևույթների մեջ ապրող *աշխարհի [[հոգի]]ն՝* որպես ենթակա սկզբունք, որը ընկալելով յուրացնում և իրականացնում է բարձրագույն իդեալական միասնությունը զգայական դաշտում և ժամանակային գործընթացում՝ հավերժորեն բնակվելով բացարձակ սկզբում։

*Աշխարհի հոգու* մասին նման տեսակետը ներկայացրել է Պլատոնը «Տիմեոս» երկում, այնուհետև դարձել է Պլատոնի և նեոպլատոնական փիլիսոփայության հիմնական կետերից մեկը։

## Ըստ Պլատոնի
«Տիմեուս» երկում (Timaeus 34b-36d) Պլատոնը հոգուն տալիս է համընդհանուր տիեզերաբանական սկզբունքի իմաստ։ Նա նկարագրում է աշխարհի հոգու ստեղծումը Դեմիուրգ աստծո (  — *«վարպետ, գիտակ, ստեղծող, ստեղծագործող արարիչ.*  — *«հող, ժողովուրդ»* +  — *«գործ, աշխատանք»*) կողմից այսպես.

Դեմիուրգը խառնեց անբաժանելի և հավերժորեն նույնական էությունը բաժանելի էության հետ՝ դրանով իսկ ստեղծելով էության երրորդ (միջին) տեսակը՝ հաղորդակից ինչպես նույնական, այնպես էլ մյուս բնույթին։ Նա ուժով «ներդաշնակեցրեց» էության այս երեք տեսակները, և ստացված ամբողջությունը բաժանեց անհրաժեշտ քանակի մասերի, ընդ որում յուրաքանչյուր մաս այսուհետ ներառում էր իրենում նույնականը, բաժանելին և էությունը։ Բաժանման գործընթացը ինքնին նկարագրվում է որպես երեք աստիճան (մոտեցումներ).

# Նախ, դեմիուրգը բաժանեց ամբողջը` օգտագործելով առաջին թվերի՝ 2 (2:4:8) և 3 (3:9:27), երկրչափական համամասնությունները (ոսկե հատում), ստացված թվերի «առաջնային» շարքը կարելի է ներկայացնել որպես 1:2:3:4:8:9:27;
# այնուհետև երկ- և եռ- ինտերվալներից յուրաքանչյուրը լրացրեց երկրաչափական և միջին թվաբանականներով (ամենափոքր ամբողջ թվերով 6:8:9:12 և այլն); այստեղից ծագեցին նոր մեկուկեսատոն (6:9, 8:12; հարաբերակցությունը համապատասխանում է կվինտայի կոնսոնանսին), գերտրետ (6:8, 9:12; համապատասխանում է կվարտային) և գերութ (9:8; համապատասխանում են ամբողջ տոներին) ինտերվալներ.
# վերջապես, նա բոլոր գերերեք ինտերվալները լցրեց գերութերով, որից հետո յուրաքանչյուր գերերեք ինտերվալում ձևավորվեց 256:243 մնացորդային ինտերվալ (կիսատոն, որը հետագայում պյութագորասականներից հայտնի է որպես լիմմա)։

Այս մաթեմատիկական գործողությունները կատարելով՝ դեմիուրգը սպառեց իր խառնուրդը մինչև վերջ։

Պլատոնը Դեմիուրգին սահմանում է որպես Միտք, որը, նայելով հավերժական հասկանալի նախատիպ-պարադիգմին, ստեղծում է աշխարհը՝ կարգի բերելով քաոսային շարժվող նյութը։ Միևնույն ժամանակ, ոչ ինքնին իդեալական նախատիպը, ոչ նյութը կախված չեն Դեմիուրգից, նա միայն կապում է դրանք իրար, սա է նրա էական տարբերությունը թեիստական կրոնների Աստծուց, ով ստեղծում է աշխարհը ոչնչից։
[մինի|500x500փքս|''Նշում''. Քանի որ Պլատոնը չի հստակեցնում, թե [տետրախորդի որ մասում է տեղադրել լիմմա, գիտնականները տարբեր կերպ են մեկնաբանել տետրախորդի քայլ առ քայլ լցնումը. նկարում ցույց են տրված 2 ամենատարածված տարբերակները՝ կիսատոն *ներքևում* և կիսատոն վերևում, որոնք տալիս են համապատասխանաբար դորիական կամ լիդիական լադերի ներդաշնակություն (ներդաշնակությունը հասկացվում էր որպես օկտավայի ձև)։ ]]Գիտական գրականության մեջ, ինչպես հին, այնպես էլ ժամանակակից, բազմիցս փորձեր են արվել վերակառուցել Պլատոնի *աշխարհի հոգու* «երաժշտամաթեմատիկան»։ Նման վերակառուցումների արդյունքում ստացված ձայնաշարքը կոչվում է Պլատոնի «տիեզերական գամմա»։ Ինտերվալների ամենահին հաշվարկը պատկանում է հելլենիստական դարաշրջանի մի անանուն հեղինակի, որին Նիկոմաքուսը (հղելով հենց Պլատոնին) կոչում է Թիմեոս Լոկրիացի։ Վերջին վերակառուցումներից մեկն առաջարկվել է Ստեֆան Հագելի կողմից։ Պլատոնի տիեզերական գամման ունի նկարում ցույց տված տեսքը։

Դեմիուրգի կողմից ստեղծված *աշխարհի հոգին* ապահովում է առկա աշխարհի հաղորդակցությունը բարձրագույն Մտքի հետ։ Սրա շնորհիվ անհատական հոգով օժտված մարդն իրենում համատեղում է խելքն ու անհրաժեշտությունը։

## Հասկացության պատմություն
Քանի որ այստեղ *Աշխարհի հոգին* նշանակված է որպես գոյություն ունեցող ամեն ինչի սկզբի երրորդ հիպոստաս (), որոշ եկեղեցական տեքստաբաններ (հատկապես Օրիգենեսը և նրա հետևորդները) այն նույնացրել են Սուրբ Երրորդության երրորդ *անձի* հետ։ Աշխարհի հոգու գաղափարը, որն անհետացել է սխոլաստիկայի ժամանակաշրջանում, առաջ է գալիս Վերածննդի և Նոր դարաշրջանի սկզբի պլատոնիստների մոտ, իսկ նորագույն ժամանակներում՝ Գյոթեի փիլիսոփայական բանաստեղծություններում և Ֆ. Շելլինգի որոշ գրվածքներում։ Մյուս կողմից, Շոպենհաուերի կույր կամքի մետաֆիզիկան և Հարթմանի անգիտակցական աշխարհաստեղծարարությունը հեռանում են պլատոնիզմից դեպի *Աշխարհի հոգու* ավելի հին տեսակետը, որը ոգեշնչել է հինդուիզմի փիլիսոփայական և միստիկական մտքերը (տես Պարամատմա, Վեդանտա, Հնդկական փիլիսոփայություն, Ուպանիշադներ)

Համաձայն այս տեսակետի՝ անհաշիվ գործող և արարող *Աշխարհի հոգին* Տիեզերքի անկախ և միասնական էությունն է, որն իրենից վեր որևէ այլ բացարձակ և իդեալական սկիզբ չի ենթադրում։ Ցանկացած նատուրալիստական մոնիզմ տրամաբանորեն հանգում է նման տեսակետի՝ անկախ զուտ մետաֆիզիկական ենթադրություններից։ Ճանաչելով եղածի իրական միասնությունը՝ անհրաժեշտ է ճանաչել այս միասնության պատճառը որպես իրական էություն։

Եվ եթե տիեզերքի մասնակի տարրերը (ատոմները) պետք է հանգեցվեն դինամիկ բնորոշման (գործող ուժերի կենտրոններ), որն իր հերթին սպառվում է ձգտման և պատկերացման հոգեկան նշաններով, ապա պետք է ընդունել, որ այդ ուժերի էական միասնությունն էլ ունի հոգեկան բնություն, կամ էլ կա *Աշխարհի հոգի*, ինչպես, ի դեպ, դրան պետք է գար հայտնի բնագետ և դարվինիստ Հեկելը։ Բայց Համաշխարհային հոգու գաղափարը, որպես ամեն ինչի անվերապահորեն անկախ և միակ էություն, անհաղթահարելի դժվարության է հանդիպում նպատակահարմար և պլանավորված համաշխարհային գործընթացի փաստի մեջ, որը ժամանակի մեջ աստիճանաբար իրականություն է դարձնում մի այնպիսի բան, որն իրականում սկզբում տրված չէր։ Ընդունելով *Աշխարհի հոգու* գոյությունը որպես միակ նախասկիզբ՝ նման ընթացքը կլիներ անվերապահորեն նորի մշտական ստեղծում կամ ոչնչից շարունակական արարում, այսինքն՝ մաքուր հրաշք։

### Ըստ Հեգելի
մինի|''Մարմնում հոգու եռակի մտապատկերում'' ըստ Ռոբերտ Ֆլադդի` «Մեծ և փոքր տիեզերքի պատմությունը» գրքի (1619)
Աշխարհի հոգին կամ բացարձակ ոգին Հեգելի փիլիսոփայության մեջ այն է, ինչի հիմքում ընկած է ամեն (իսկապես!) գոյություն ունեցողը։ Միայն նա է կարող, իր անսահմանության շնորհիվ, հասնել իր մասին իրական իմացությանը («Ճանաչիր ինքդ քեզ»)։ Ինքնաճանաչման համար *այն* պետք է դրսևորվի։ Բացարձակ Հոգու ինքնաբացահայտումը տարածության մեջ (արտաքինից) բնությունն է. ժամանակի մեջ ինքնաբացահայտումը (ներսից՝ որպես վիճակների փոփոխություն) պատմությունն է։

#### Բացարձակ ոգու բացահայտումը պատմության մեջ
Պատմությունն առաջնորդվում է ժողովրդի ոգիների հակասություններով, որոնք Բացարձակ ոգու մտքերն ու պրոյեկցիաներն են։ Երբ Բացարձակ ոգու կասկածները վերանան, նա կհանգի Իր Բացարձակ Գաղափարին, և պատմությունը կավարտվի, և կտիրի Ազատության Թագավորություն։ Ժողովուրդների միջև պատերազմներն արտահայտում են Բացարձակ Հոգու մտքերի լարված բախում։ Դրանցում Հեգելը տեսնում է դիալեկտիկական պահ՝ հակաթեզ դատողություն։

### Բացահայտման աստիճաններ
Ըստ Հեգելի, «ոգու էությունն *ազատությունն* է»։ «Հոգու փիլիսոփայություն հանրագիտարանում» Հեգելը գծագրում է այս ազատության աստիճանաբար որոշվող փուլերը, մինչև ոգին կատարի Դելփյան հրամայականը, որով Հեգելը սկսում է. «Ճանաչիր ինքդ քեզ»։ Բացարձակ Հոգու բացահայտման աստիճանները, այսինքն՝ աշխարհը որպես նրա ինքնաճանաչում ճանաչելու եռաստիճան քայլերն են.

# սուբյեկտիվ ոգի (մարդաբանություն, ֆենոմենոլոգիա, հոգեբանություն)
# օբյեկտիվ ոգի (վերացական իրավունք, բարոյականություն, էթիկա)
# բացարձակ ոգի (արվեստ, կրոն, փիլիսոփայություն)։

## Մետաֆիզիկայում և ալքիմիայում
Թեիստական մետաֆիզիկան (օրինակ՝ Սանկհյա), ինչպես նաև ալքիմիան տեղեկատվություն է տրամադրում այնպիսի հոգևոր տարրերի մասին, ինչպիսիք են հոգին և Գերագույն հոգին (Համաշխարհային հոգին)։ Աշխարհի հոգու հետագա իմացությունը հանգեցվում է երեք համաշխարհային հոգիների առանձնացման՝ ամեն կենդանի էակի սրտի Բարձրյալ Հոգի (Կշիրոդակաշայի Վիշնու), տիեզերքի ամեն նյութականի Բարձրյալ Հոգի (բրահմանդա - Գարբհոդակաշայի Վիշնու) և տիեզերքների ամեն նյութականների Բարձրյալ Հոգի (Մահա-Վիշնու կամ Կարանոդակասայի Վիշնու)։ Մյուս կողմից, ալքիմիան ավելի մոտ է անանձնական Բացարձակին` Աստծուն որպես ոգու կամ պարզապես որպես Համաշխարհային Միտքի ճանաչելուն, ինչը նշանակում է ընդունել Աստծո կամ Բրահմանի (Վիշնու) հավերժական հատկությունների միայն մի մասը։

Ինչ վերաբերում է նյութական ստեղծագործությանը, ապա Կրիշնայի ամբողջականությունը ենթադրում է երեք Վիշնուների առկայություն։

# Առաջինը՝ Մահա-Վիշնուն, ստեղծում է մեկ նյութական էներգիա, որը հայտնի է որպես մահաթ-տատտվա։
# Երկրորդը՝ Գարբոդակասայի Վիշուն, ամբողջ տիեզերքի կազմում է՝ ստեղծելու աշխարհի բազմազանությունը,
# Երրորդը՝ Կսիրոդակասաի Վիշնուն, տարածվում է որպես համատարած Գերհոգի բոլոր տիեզերքներում, յուրաքանչյուր կենդանի էակի սրտում, որը նաև հայտնի է որպես Պարամատմա։

Կյանքի նպատակը Կրիշնային ճանաչելն է, ով բնակվում է յուրաքանչյուր կենդանի էության սրտում՝ որպես Պարամատմա։

## Տես նաև
[մինի|«[Դելֆի|Դելփյան քրմուհի», Ջոն Քոլիեր, 1891. Դելփյան «ճանաչիր քեզ» հրամայականը ղեկավարում է Հեգելի` *ոգու* ողջ փիլիսոփայությունը: ]]
* Երկնային երաժշտություն
* Հոգի
* Գեա
* Պաչամամա
* Սոֆիա
* Պիթիա

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* *Шичалин Ю. А.* Душа // Античная философия. Энциклопедический словарь. М.: Прогресс-традиция, с.352-357.

; Այլ լեզուներով

* *Handschin J.* The «Timaeus» Scale // Musica Disciplina, IV (1950), pp.&nbsp;3–42.
* McClain E.G. The Pythagorean Plato. Prelude to the song itself. York Beach, Maine, 1978.
* *Barker A.* Greek Musical Writings, vol. I: The musician and his art. Cambridge, 1984 (թարգմանություններ Պլատոնից և հետազոտություններ հոդվածի թեմայի շուրջ)
* *Schlette H.R.* Weltseele. Geschichte und Hermeneutik. Frankfurt a.M., 1993.

## Արտաքին հղումներ
* THE HISTORY OF RENAISSANCE CARTOGRAPHY: INTERPRETIVE ESSAYS

Կատեգորիա:Գնոստիցիզմ
Կատեգորիա:Կրոնական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Հերմետիզմ
Կատեգորիա:Հոգևորություն
Կատեգորիա:Մետաֆիզիկայի հասկացություններ
Կատեգորիա:Պլատոնականություն