Ձիրավի ճակատամարտ

**Ձիրավի ճակատամարտ**, 371 թվականին Ձիրավի դաշտում (Այրարատ նահանգի Բագրևանդ գավառ) տեղի ունեցած ճակատամարտ հայկական զորքի, որին օժանդակում էր հռոմեական մի զորամիավորում, և պարսկական բանակի միջև, որն ավարտվել է հայերի հաղթանակով։ Հայկական զորքը ղեկավարում էին Պապ թագավորը և Մուշեղ Մամիկոնյան զորավարը։ Պարսկական զորքերը լքում են երկրի սահմանները, և Պապ թագավորը կարողանում է հաստատվել գահի վրա։ Մուշեղ Մամիկոնյանը, զարգացնելով հաջողությունը, վերանվաճում է Արշակ Բ-ի գերությունից հետո անիշխանության տարիներին Մեծ Հայքից անջատված սահմանային տարածքները՝ Ուտիք, Գուգարք, Կորճայք, Աղձնիք և այլն։

## Նախապատմություն
Ըստ Մծբինում Հովիանոսի կնքած պայմանագրի՝ Հռոմեական կայսրությունը պարտավորվում էր չմիջամտել Հայաստանի գործերին, սակայն դա դեռ չէր նշանակում, որ Հռոմը մտադրություն ուներ Հայաստանը հանձնելու Պարսկաստանին: Նրանք ցանկանում էին Հայաստանին տեսնել եթե ոչ վասալի, ապա կրտսեր դաշնակցի կարգավիճակով՝ ընդդեմ Սասանյանների:  Այդ իսկ պատճառով բյուզանդական արքունիքն Արինթեոսի գլխավորության Հայաստան է ուղարկում խոշոր բանակ։ Մինչև հռոմեացիների բանակի Հայաստան հասնելը Շապուհը փորձում էր բանակցություններ սկսել Պապի հետ։ Պատգամավորների օգնությամբ Շապուհը Պապին կշտամբում է՝ ասելով, որ նա «Հռոմեական կայսրության ձեռքին խաղալիք է դարձել»։ Շապուհը ձգտում էր պահպանել դեռևս 363 թվականի «Ամոթալի» պայմանագրում իր ունեցած կարգավիճակը, իրեն ենթարկել հայաստանը և ետ մղել հռոմեացիներին Արևելքում: Պապը, Լազիկայի անտառներում ավելի քան հինգ ամիս թաքնվելուց և կայսրությունից օգնություն չստանալուց հետո, որոշում է բանակցությունների մեջ մտել Շապուհի հետ, սակայն դա տեղի չի ունենում, որովհետև շուտով Հայաստան են գալիս հռոմեական զորքերը։ Պապը, իր սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյան օգնությամբ, կարճ ժամանակում 10 000 հոգուց բաղկացած բանակ է հավաքում, և պայքար սկսում օտար նվաճողների դեմ։

Պապի սկզբնական կարևոր գործերից են լինում անջատված նախարարությունների միավորումը։ Այդպես նրան կարճ ժամանակում հաջողվում է միացնել Ատրպատականը, Նոր Շիրականը, Հեր և Զարևանդ գավառները, Արցախը, Ուտիքը, Աղձնիքը, Շակաշենը, Փայտակարանը, Գուգարքը, Ծոփքը, Անգեղտունը և Անձիտը։ Հայաստանը ևս ուներ իր շահերը ակնկալվող պատերազմում, նա ցանկանում էր վերականգնել երկրի հաստատուն ինքնուրույնությունը: Հռոմի օգնական զորքերի ժամանելը Հայաստան ավելի է սրում Հռոմի և Պարսկաստանի միջև հարաբերությունները, և ստեղծված պայմաններում անխուսափելի է դառնում պատերազմի սկիզբը։

## Ճակատամարտ
### Տեղադրություն
Ձիրավի ճակատամարտը տեղի է ունեցել 371 թվականին հայկական և պարսկական զորաբանակների միջև Այրարատ նահանգի Բագրևանդ գավառի Ձիրավ (Ձրավ) գյուղի մերձակա դաշտում, Նպատ լեռան հյուսիսային ստորոտին՝ Արածանու գետահովտում։

### Ուժեր
[մինի|349x349px|[Մեծ Հայք|Մեծ Հայքը Պապ թագավորի օրոք]]
Հայկական զորաբանակն առաջնորդել են Պապ թագավորը, սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանը և ասպետ Սմբատ Բագրատունին։ Հայերին աջակցել է հռոմեական մի զորամաս։ Պարսկական բանակին օգնել են աղվանական և ղեկերի (լեզգիների) զորքերը՝ Ուռնայր և Շերգիր թագավորների գլխավորությամբ, ինչպես նաև հայոց գահին հավակնող Մերուժան Արծրունու ուժերը։ Ձիրավի ճակատամարտում պարսիկների կողմից մասնակցում էին նաև դավաճաններ Մերուժան Արծրունին և Վահան Մամիկոնյանը։ Խորենացին Մերուժան Արծրունու մասին ասում է.

### Բուն մարտ
Ըստ Փավստոս Բուզանդի՝ Շապուհն իր արշավանքը սկսում է 370 թվականի գարնանը՝ Ատրպատականից Հայաստան ներխուժելով։ Մուշեղ սպարապետի գլխավորությամբ հայոց զորքերը կարողանում են դիմադրել և հակահարված տալ նրանց՝ վերցնելով մեծ քանակի ավար և գերիներ։

Գարնանը պարսկական բանակը, Ատրպատականից ներխուժելով Մեծ Հայք և հասնելով Ձիրավի դաշտ, բանակել է հայկական և հռոմեական զորաճամբարի դիմաց։ Ճակատամարտը տեղի է ունեցել Նպատ լեռան մոտ՝ Ձիրավի դաշտում, ուստի այդ ճակատամարտը պատմության մեջ է մտել Ձիրավի ճակատամարտ անվամբ։ Մարտը սկսվում է վաղ առավոտյան՝ հայերի «անտրամաբանական» գործողությամբ։ Հայոց զորքի առաջևում ծանրազեն հետևակն էր, սակայն հարձակման փոխարեն այն անսպասելիորեն միջանցքներ է բացում, որոնցով հանկարծ թիկունքից առաջ է մղվում թեթևազեն հետևակը, և ինքն է մտնում կռվի մեջ, ինչն անակնկալի է բերում հակառակորդին: Սակայն շուտով թեթևազեն հետևակը նահանջում և կրկին զբաղեցնում իր տեղը ծանրազեն հետևակի հետևում: Այսպիսով խախտվում է հակառակորդ զորքերի ողջ մարտակարգը: Եվ մինչ պարսկական կողմը մտածում է` ինչպես շարունակել ճակատամարտը, հայոց թեթևազեն զորքը վերստին հայտնվում է առջևում և կրկնում հարվածը, իսկ այնուհետև Մուշեղ սպարապետը մարտի մեջ է մտցնում նաև ծանրազեն հետևակն ու հեծելազորը և արդեն բանակի ամբողջական ուժով պարտության մատնում շփոթված հակառակորդին։ Ինչպես տեղեկացնում է Մովսես Խորենացին «Հունաց և Հայոց զորքերն… զորացած, թշնամիների դիակներով ամբողջ դաշտը լցրին և մնացածներին փախցնելով, հալածեցին»:

### Հետևանք
Ձիրավի ճակատամարտից հետո Շապուհ II արքան հարկադրված է եղել հաշտության պայմանագիր ստորագրել Վաղես կայսեր հետ, ճանաչել Մեծ Հայքի անկախությունն ու Պապի գահը Հայաստանում և Վիրքի արևմտյան մասում։

## Գրականություն
* Մ. Կատվալյան, Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 6, Երևան, 1980
* Ս. Զորյան, «Պապ Թագավոր», Երևան, 1989

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Լեո «Հայոց Պատմություն» առաջին հատոր։ Երևան։ «Հայաստան» հրատարակչություն։ 1966։ էջ 477
* Հ․ Գ․ Ժամկոչյան, Ա․ Գ․ Աբրահամյան, Ս․ Տ․ Մելիք-Բախշյան, Ս․ Պ․ Պողոսյան «Հայ ժողովրդի պատմություն․ սկզբից մինչև XVIII դարի վերջ», էջ 252-253

Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Հայաստանում