Ռազմական հակամարտություն

thumb|Արցախյան ազատամարտ․ Առաջին Արցախյան պատերազմ․ հայ կամավորականները. 1994թ.։
thumb|Արցախյան ազատամարտ․ Առաջին Արցախյան պատերազմ․ 1988-1994թթ․։
thumb|<center>Ջիհադ–մոբիլի պայթեցումը Իրաքի պատերազմի ժամանակ<br>2005 թվականի ապրիլ։
[thumb|<center>Ռուսաստանի ՀՕՊ–ի համալիրը կրակային դիրքում՝ «Խմեյմիմ» օդանավակայանում<br> ([Սիրիա, 2015 թվական)]]
[thumb|<center>Ամերիկյան մարտական ուղղաթիռը կրակային հարված է հասցնում աֆղանցի խռովարարներին<br> ([Աֆղանստան, 2008 թվական)]]

**Ռազմական բախում**՝ ռազմական բռնության միջոցով միջպետական և ներպետական հակասությունների լուծման բոլոր տեսակների հավաքական անվանումը, որը ներառում է ռազմական դիմակայության բոլոր տեսակները, որոնք հետապնդում են հասարակական-քաղաքական նպատակներ

## Էություն
Որպես կանոն, *ռազմական բախում* գիտական եզրույթի՝ գիտատերմինի ներքո հասկացվում է յուրաքանչյուր և ցանկացած ռազմական գործողություն, ռազմական գործունեություն, որը ուղեկցվում է զինված ուժերի կազմակերպված գործի դրմամբ։ Այդպիսով՝ *ռազմական բախման* լայն սահմանման ներքո հայտնվում են հետևյալները
 
ա․ համաշխարհային կամ գլոբալ պատերազմները,

բ․ տեղային կամ լոկալ պատերազմները,

գ․ տարածաշրջանային կամ ռեգիոնալ պատերազմները,

դ․ սովորական պատերազմները,

ե․ զինված բախումները,

զ․ ռազմական բռնության ակցիաները կամ ռազմական բռնության միջոցառումները,

է․ ռազմական միջադեպերը,

ը․ այլ ռազմական բախումները։

## Բնորոշում
Գործնականում յուրաքանչյուր *ռազմական բախում* հանդիսանում է իրեն նախորդած քաղաքական կամ, առավել ևս՝ միջպետական որևէ բախման առավել սուր փուլը։
Ուստի և *ռազմական բախումները* չեն ծագում սպոնտան կերպով, այլ հանդիսանում են այն սոցիալական լարման բացառիկ արտահայտությունը, որն առաջանում է հետևյալ տարատեսակ հակասությունների հետևանքով՝ տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական, հոգևոր և այլք։

Այդ լույսի ներքո *ռազմական բախումները* բնութագրվում են հետևյալ հանգամանքներով՝

ա․ իրենց խնդիրներով,

բ․ այդ խնդիրների լուծման միջոցներով,

գ․ տարածական–ժամանակային սահմաններով,

դ․ զինված պայքարի ձևերով,

ե․ ռազմական ուժի կիրառման եղանակներով։

Արդիական *ռազմական բախումները* աչքի են ընկնում հետևյալ բնութագրիչներով․

ա․ ռազմական ուժի և ոչ ռազմական մեթոդների կոորդինացված, այսինքն՝ համակարգված կիրառմամբ,

բ․ ռազմական տեխնիկայի գործադրման զանգվածայնությամբ,

գ․ տեղեկատվական հակամարտության էական դերով,

դ․ անմիջական ռազմական գործողություններին նախապատրաստվելու ոչ մեծ ժամանակամիջոցով

ե․ կառավարման բարձր օպերատիվությամբ։

## Եզրաբանություն՝ տերմինալոգիա և դասակարգում՝ կլասիֆիկացիա
Ժնևի չորրորդ կոնվենցիայում, ընդունված 1949 թվականին և նրան կից Լրացուցիչ Արձանագրություններում, ընդունված 1977 թվականին, «*ռազմական բախում*» գիտական եզրույթը օգտագործվում է «պատերազմ» եզրույթին զուգահեռ, որի հետևանքով հետագայում Միջազգային մարդասիրական իրավունքը, և ընդհանրապես միջազգային իրավունքը սկսեցին այդ երկու հասկացությունները կիրառել որպես հոմանիշներ։

Լայն առումով «ռազմական բախում» հասկացության հիման վրա XX դարի խոշոր ֆրանսիական ռազմական տեսաբան Անդրե Բոֆրը՝ André Beaufre տվել է ռազմական ստրատեգիայի՝ ՙռազմական ռազմավարության՚ իր սահմանումը և այդտեղից բխող մի հայեցակարգ, որով լուծվում են քաղաքական խնդիրները ռազմական միջոցներով, ի հայտ է բերվում դրանց փոխպայմանավորվածությունը, ընդ որում՝ հատուկ ուշադրություն է հատկացվում ռազմավարական մտահղացմանը՝ իր դինամիկայի, այսինքն՝ հարաշարժի մեջ։

Ըստ Ռուսաստանի Դաշնության Զինված ուժերի Գլխավոր Շտաբի պետ, բանակի գեներալ Վալերի Վասիլյևիչ Գերասիմովի՝ արդի ժամանակաշրջանում թե՛ միջազգային, թե՛ ռուսական ազգային պաշտոնական փաստաթղթերում բացակայում է «պատերազմ» հասկացության որոշակի սահմանումը

Ռազմական փորձագետները, մասնավորապես, ռուսական ռազմական փորձագետները առաջարկում են դասակարգել *ռազմական բախում* ընդհանրացնող գիտաեզրույթը՝ ըստ երկու հիմնական տիպի․

# *[[Պատերազմ]]* — պետության զինված ուժերի կողմից ռազմական գործողությունների վարման ձև, որի նպատակն է ենթարկեցնել հակառակորդին այս կամ այն պատերազմող կողմի քաղաքական ղեկավարության կամքին։ Ընդ որում՝ հակամարտող կողմերը սահմանափակված չեն սոսկ ռազմական ուժի կիրառմամբ։ Քաղաքագետները կիրառում են «դասական պատերազմ» հասկացությունը։

# *Զինված բախում* — պետությունների կամ դրանց ներսի սոցիալական հանրությունների միջև զինված հակամարտության տեսակ, որի նպատակն է լուծել տնտեսական, քաղաքական և այլ հակասություններ, յուրաքանչյուր կողմից ռազմական ուժի սահմանափակ կիրառմամբ։

*Զինված բախում* հասկացությանը՝ խորհրդային և ռուսական ռազմական փորձագետների կողմից տրվող սահմանումը շատ բանով համընկնում է «ցածր ինտենսիվության բախում» () հասկացությանը, որը կիրառվում էր ԱՄՆ–ում մինև 1993 թվականը, երբ այդ տերմինը Ամերիկյան ռազմական կանոնադրություններում փոխարինվեց «պատերազմից տարբերվող ռազմական օպերացիաներ» տերմինով,

«Ցածր ինտենսիվության բախում» տերմինը և նրա հոմանիշները՝ «փոքր պատերազմ»,  «լոկալ պատերազմ», «նոր պատերազմ» կիրառվում են նշելու համար այն զինված բախումները մի կողմից ուժեղ պետությունների, իսկ մյուս կողմից՝ թույլ պետությունների միջև, որպեսզի տարբերեն ավանդական բնույթի պատերազմների ձևերը, որոնք մղվում են երկու ինքնիշխան պետությունների միջև։

Ըստ ռուսական ռազմական փորձագետ Կալիստրատովի՝ Калистратов,  *ռազմական բախումների* գործնական տիպաբանությունը կարելի է ներկայացնել հետևյալ կերպով․

## Աշխարհում ընթացող ռազմական բախումների քարտեզ
Ռազմական բախումների մեկ այլ դասակարգում էլ կատարվում է ըստ դրանցում զոհված մարդկանց թվաքանակի։

Ըստ այդմ Ռազմական բախումները կարելի է դասակարգել չորս տիպի․

ա․ Մեծ պատերազմներ, , 10․000–ից ավելի մահեր՝ ընթացիկ կամ անցած օրացույցային տարվա մեջ,

բ․ Պատերազմներ, , 1․000–9․999 մահեր՝ ընթացիկ կամ անցած օրացույցային տարվա մեջ,

գ․ Փոքր բախումներ, , 100–999 մահեր՝ ընթացիկ կամ անցած օրացույցային տարվա մեջ,

դ․ Փոխհրաձգություններ և ընդհարումներ, , 10–99 մահեր՝ ընթացիկ կամ անցած օրացույցային տարվա մեջ։

thumb|600px|upright=2|<center>Շարունակվող ռազմական բախումները, 2020թ․ մայիսի դրությամբ։</center>
----

## Արցախյան պատերազմը՝ աշխարհում ընթացող ռազմական հակամարտությունների շարքում
Հաշվի առնելով ռազմական հակամարտությունների կամ բախումների դասակարգման ներկայումս առկա մոտեցումները, Արցախյան ազատագրական պատերազմը կարելի է դիտարկել որպես ռազմական հակամարտությունների մի շարք, սերիա, որը բաղկացած է արդեն իսկ կայացած հինգ ռազմական բախումներից և կանխատեսվող առնվազն վեցերորդ ռազմական բախումից։

ա․ Առաջին Արցախյան պատերազմ․ 1988-1994թթ․։ Զոհերի թվաքանակով այս ռազմական բախումը դասվում է **Մեծ պատերազմների** շարքին։ Տարբեր տվյալների ուսումնասիրությունը և մինչ այժմ կատարված հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Առաջին Արցախյան Ազատագրական պատերազմի ընթացքում՝ 1988-1994թթ․ զոհվել է մոտ 36․000 զինված անձ։ Ընդ որում՝ հայկական կողմի կորուստները կազմել են առավելագույնը՝ 6․000, իսկ ադրբեջանական կողմինը՝ 30․000, այսինքն՝ 5 անգամ ավելի։ Մասնավորապես, հայկական կողմից այդ պատերազմի ընթացքում տարբեր տեղեկություններով զոհվել է պատերազմին մասնակցող 5,856–6,000 զինված անձ՝ կամավորական և զինծառայող։ Այնինչ ադրբեջանական կողմից, տարբեր տվյալներով՝ զոհվել է 11․557–ից մինչև 30․000 զինված անձ, այդ թվում՝ աֆղանական և պակիստանյան, ռուսական և ուկրաինական, չեչենական և թուրքական վարձկաններ և ահաբեկիչներ։ Արևմտյան երկրների և ռուսաստանցի հետազոտողների տվյալներով ադրբեջանական կողմի զինված անձանց կորուստներն ավելի մեծ են՝ 25,000–30,000, ինչը բնականաբար առավել մոտ է ճշմարտությանը, քանզի ադրբեջանական կողմը, նախ՝ ներկայացնում է միայն 1991-1994 թթ․ տեղեկությունները, իսկ այնուհետև՝ սովորաբար աշխատում է գրեթե կրկնակի կամ եռակի նվազեցնել իր կորուստների իրակական քանակությունը։

բ․ «Սողացող» հայ–ադրբեջանական պատերազմ․ 1994 մայիսի 12 – 2016 ապրիլի 1։ Զոհերի թվաքանակով այս ռազմական բախումը դասվում է սովորական **Պատերազմների** շարքին։

գ․ Արցախյան Քառօրյա պատերազմ․ 2016 ապրիլի 2–5։ Զոհերի թվաքանակով այս ռազմական բախումը դասվում է փոքր բախումների կամ փոքր պատերազմների շարքին։

դ․ Հիբրիդային պատերազմ․ 2016 ապրիլի 6–ից մինչև 2020 թ․ Տավուշի հուլիսյան ընդհարումներ։ Զոհերի թվաքանակով այս ռազմական բախումը ևս դասվում է սովորական պատերազմների շարքին։

ե․ 2020 թ․ Տավուշի հուլիսյան հայ–ադրբեջանական ընդհարումներ։ Զոհերի թվաքանակով, եթե առկա տվյալների տարբերությունները դիտարկենք, ապա այս ռազմական բախումը կարող է դասվել կա՛մ փոքր պատերազմների շարքին, կա՛մ, նույնիսկ՝ սովորական պատերազմների շարքին։

զ․ 2020 թ․ հավանական «կայծակնային» պատերազմ։

## Կենսագործում
Լայն առումով «Ռազմական բախման» որոշ նախանշաններ կարելի է տեսնել համաշխարհային ռազմական պատմության զանազան իրադարձություններում։ Բայց առաջին անգամ, կամ առաջիններից մեկը լինելով, մարդկության նորագույն պատմության մեջ լայն առումով «Ռազմական բախումը» հայեցակարգային տեսակետից՝ որպես ազգային ռազմավարության սկզբունք և միաժամանակ որպես պետության ռազմաքաղաքական դոկտրին՝ վարդապետություն, ամրագրելու փորձ կատարվել է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների 35-րդ նախագահ Ջոն Ֆիցջերալդ Քեննեդու կողմից (ԱՄՆ–ի նախագահի պաշտոնում ծառայել է 1961 թ. հունվարի 20-ից մինչև 1963 թ. նոյեմբերի 22-ը)։ Դա կատարվել է Քեննեդու կառավարության կողմից ԱՄՆ–ում գործի դրված «Ճկուն հակազդման ռազմավարության» մեջ։ Վերջինս փոխարինել է մինչ այդ ԱՄՆ–ում ուժի մեջ եղած «Զանգվածային փոխհարվածի դոկտրինային»։ Քեննեդու և նրան հաջորդած և այդ քաղաքականությունը շարունակած ԱՄՆ–ի մյուս նախագահների վարչակազմերի գործողությունների տրամաբանությունը, որը ի թիվս այլոց՝ հետևողականորեն իրականացնում էր Քեննեդու և նրա հաջորդ նախագահի՝ Լինդոն Ջոնսոնի կառավարություններում Պաշտպանության նախարարի պաշտոնում ծառայած Ռոբերտ Սթրեյնջ Մաքնամարան, կարելի է հանգեցնել հետևյա թեզիսին․

Անգլերեն բնագրով՝

Լայն առումով «ռազմական բախման» վարման նոր ձևերի և եղանակների որոնմանը խթանող գործոն է հանդիսացել այսպես կոչված միջուկային պարիտետը՝ վերը նշված գլոբալ հակամարտ ուժերի՝ ԱՄՆ–ԽՍՀՄ, ռազմավարական դիսպոզիցիայում։ Երկու կողմերի ձեռքում *[[ultima ratio]]*–ի առկայությունը՝ այսպես կոչված միջուկային տրիադայի կամ հրթիռա–միջուկային զինանոցի տեսքով, հատկապես Ամերիկյան կողմին, որպես մարդասիրական, քրիստոնեական քաղաքակրթության կրողի և պաշտպանողի, մղել է որոնելու հիմնախնդիրների լուծման ռազմական մեթոդների այլընտրանքային ուղիներ, միաժամանակ հրաժարվելով՝ նոր տեխնոլոգիական հիմքի վրա Համաշխարհային պատերազմների կրկնման պրակտիկայից։

## Համարժեքներ
Տվյալ հասկացության առավել մոտ անգլերեն համարժեքը պետք է համարել անգլերեն հոգնակի թվով ՙհոսթայլիթիզ՚՝ «hostilities» և եզակի թվով՝ ՙհոսթայլիթի՚ տերմինը, «hostility».

## Գրականություն
# Angstrom, Jan ; Widen, J.J. Contemporary Military Theory: The Dynamics of War. (անգլերեն) — N.Y.: Routledge, 2014. — P. 35 — 214 p. — ISBN 978-0-415-64304-7.
# Բ․ Բենսոնի հոդվածը՝ անգլերեն բնագրով։ Benson B., The Evolution of the Army Doctrine for Success in the 21st century․ Հրատարակիչ՝ Military Review հանդես։ Հրատ․ տարեթիվ՝ 2012։ Ամիս՝ March-April․ Էջք՝ 2-12։
# Բ․ Բենսոնի հոդվածի արխիվացված տարբերակը՝ 2017-02-17։
# Hostilities. // Military Law Lexicon. (անգլերեն) — Universal Law Publishing, 2006. — P. 103-104 — 237 p. — ISBN 81-7534-573-X.
# Բրոուն Նևիլ, Միջուկային զսպման գործիքը։ Պաշտպանական հետազոտությունների Բրիտանական թագավորական ինստիտուտ, Լոնդոն, ապրիլ 1972թ․, էջ 57 — 168։ Անգլերեն բնագրով՝ Brown, Neville. European Security, 1972-1980. (անգլերեն). — L.: Royal United Services Institute for Defence Studies, April 1972. — P. 57 — 168 p.
# Թոմաս դե Վաալ․ Սև այգի․ Հայաստանը և Ադրբեջանը խաղաղության և պատերազմի միջով։ Նյու Յորք, Նյու–Յորքի համալսարանի հրատարակչություն, 2003 թվական։ Անգլերեն բնագրով՝ Thomas de Waal (2003). Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War. New York: New York University Press. ISBN 0-8147-1945-7.
# Պ․Կալմիկով։ Калмыков П., Теория и практика предотвращения военных конфликтов современности․ Բնագիրը՝ ռուսերեն։ Հրատարակությունը՝ ՙВласть՚ հանդես։ Հրատ․ տարեթիվը՝ 2007։ Համար 4, էջք՝ 75-77։
# Բանակային ժողովածու։ Ռուսերեն բնագրով՝ Армейский сборник։ Հեղինակ՝ Ա․ Կալիստրատով։ Պատերազմ և արդիականություն։ Калистратов А., Война и современность․ Հրատարակման տարեթիվ՝ 2017, 07, 5։
# Ռուսական ռազմական հանրագիտարան՝ Բնագրով՝ Военная энциклопедия․ Հոդված՝ Конфликт военный։ Ռազմական բախում։ Պատասխանատու խմբագիր՝ Սերգեև Իգոր Դմիտրիևիչ, Сергеев, Игорь Дмитриевич։ Հրատարակման վայր՝ Մոսկվա, Москва, Հրատարակիչ՝ Ռազմական հրատարակչություն, Военное издательство, հրատ․ տարեթիվ՝ 1999, հատոր՝ 4, էջ 165, միջազգային գրահրատարակչական գրանցման կոդը՝ isbn 5-203-01876-6։
# Սմուլսկի Ս․Վ․, Ռազմական բախման նույնականացումը․ մեթոդաբանական և տեսական կողմնորոշիչներ։ Ռուսերեն բնագրով՝ Смульский С. В., Идентификация военного конфликта (методологические и теоретические ориентиры)․ Հրատարակիչ՝ Պոլիս՝ Полис, հանդես։ Հրատ․ տարեթիվ՝ 1995թ․։ Համար՝ 4, էջ՝ 158։
# Հեղինակ՝ Մագրուպով Ի․Ռ․, ռուսերեն բնագրով՝ Магрупов И. Р.։ Վերնագիր՝ Ռազմական բախումների հասկացությունը և բնույթը։ Понятие и характеристика военных конфликтов․ Հրատարակչություն՝ Новая наука: Опыт, традиции, инновации․ Հանդես։ Տարեթիվ՝ 2017, հատոր՝ 1, համար՝ 2, էջք՝ 45-48։
# Հանրագիտարանային հոդված՝ Конфликт военный․ Խորհրդային ռազմական հանրագիտարան, Советская военная энциклопедия․ Հրատ․ վայր՝ Մոսկվա, Москва, Հրատարակիչ՝ ԽՍՀՄ ՊՆ Ռազմական հրատարակչություն, Военное издательство Министерства обороны Союза СССР, 1979 թ․, հատոր՝ 4, էջ՝ 331։
# Ռազմական բախում։ Военный конфликт․ Քաղաքացիական պաշտպանություն։ Гражданская защита. Հանրագիտարան՝ քառահատոր։ Энциклопедия в 4-х томах․ Խմբագրությամբ՝ Վլադիմիր Անդրեյևիչ Պուչկովի։ Под. ред. Пучков, Владимир Андреевич․ Հրատ․ վայր՝ Մոսկվա, Москва, հրատարակիչ՝ Ռուսաստանի ԱԻՆ՝ Արտակարգ իրավիճակների նախարարություն, издательство, МЧС России, տարեթիվ՝ 2015, հատոր՝ 1, էջ՝ 232։ Էջաքանակը՝ 666, միջազգային գրահատարակչական գրանցման կոդը՝ isbn 978-5-93790-127-3։
# Ռուսական ռազմական հանրագիտարան՝ Բնագրով՝ Военная энциклопедия․ Հոդված՝ Конфликт военный։ Ռազմական բախում։ Պատասխանատու խմբագիր՝ Սերգեև Իգոր Դմիտրիևիչ, Сергеев, Игорь Дмитриевич։ Հրատարակման վայր՝ Մոսկվա, Москва, Հրատարակիչ՝ Ռազմական հրատարակչություն, Военное издательство, հրատ․ տարեթիվ՝ 1999, հատոր՝ 4, էջ 165, միջազգային գրահրատարակչական գրանցման կոդը՝ isbn 5-203-01876-6։
# Տե՛ս Ռուսական ռազմական հանրագիտարան՝ ութ հատորով։ Չորրորդ հատորում՝ Իգոր Ռոդիոնովի հոդվածը։ Էջք՝ 165-166, ՙՌազմական բախում՚։ isbn 5-203-00298-3, տպաքանակը՝ 3000, Չորրորդ հատորի էջաքանակը՝ 616։ Военная энциклопедия в 8-ми томах (2-е издание), Москва, Военное издательство, 1999, Том 4. статья «Конфликт военный», Родионов, Игорь Николаевич․
# «Классическая война». С. Е. Кургинян. Суть Времени 2012 № 1. 24.10.2012
# Անհամաչափությունը զինված հակամարտություններում։ Մասն Ա։ Ռուսերեն բնագրով՝ Асимметрия в вооруженном противоборстве (часть 1), վեբկայք՝ website www.belvpo.com, հրատարակիչ՝ Информационный сайт «Военно-политическое обозрение», մուտքի տարեթիվ՝ 2017-04-08։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պատերազմ
Կատեգորիա:Քաղաքականություն
Կատեգորիա:Գիտություն