open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Երվանդ Դ Վերջին

**Երվանդ Դ Վերջին** (**Երվանդ Արշակունի**, **Օրոնտես**, ), Մեծ Հայքի արքա (Մ.թ.ա. 220-201), Երվանդունիների արքայական հարստության վերջին թագավորը Մեծ Հայքում։ Մորական կողմից Արշակունի։

## Կենսագրական տվյալներ
Երվանդ Դ Վերջինը Ստրաբոնի հիշատակած վերջին Օրոնտես թագավորն է։ Ըստ նրա Երվանդը հայտնի յոթ պարսիկներից մեկի՝ Հյուդարնեսի շառավիղն էր։

## Գահակալում
Ըստ Մովսես Խորենացու, գահակալել է 20 տարի։ Մ.թ.ա. 3-րդ դարի սկզբից հայկական միացյալ թագավորության տրոհման հետևանքով Երվանդի իշխանությունը սահմանափակվել է Մեծ Հայքի կենտրոնական և արևելյան շրջաններով։ Ըստ Մովսես Խորենացու գրի առած ավանդության Մեծ Հայքին տիրացած Վաղարշակ Արշակունու որդի՝ հայոց թագավոր Արշակի մահից հետո, հայ ավագանու նախաձեռնությամբ Մեծ Հայքի գահին նստած Երվանդ Դ-ն, Արշակի որդիներից կասկած ունենալով՝ բոլորին կոտորում է։ Այդ կոտորածից փրկվում է միայն մանկահասակ Արտաշեսը, որին իր դայակ Սմբատ Բագրատունին փախցնում է Պարթևստան։ Երվանդը օրինական թագավորական հարստության՝ Երվանդունիների տան ներկայացուցիչն էր։ Երվանդ Դ-ն վախենալով չափահաս դարձած Արտաշեսի վրեժխնդրությունից, ամեն կերպ ջանացել է նրան իր ձեռքը գցել և սպանել։ Այդ նպատակով Երվանդ Դ-ն վարկաբեկել է երիտասարդ Արտաշեսին Պարթևական տիրակալի առջև, ասելով որ Արտաշեսը ոչ թե նրանց նախնի Արշակ Քաջի ցեղից է, այլ ծագումով մար է և ոչ մի կապ չունի պարթևների հետ։ Երվանդ Դ-ի ջանքերով՝ Պարթևական վերնախավի կողմից արհամարհական ու թշնամական վերաբերմունքի արժանանալով՝ Արտաշեսը ստիպված է լինում հեռանալ Պարթևստանից ու ծառայության անցնել Սելևկյան Անտիոքոս III Մեծ-ի բանակում։ Անտիոքոս III-ը նպատակ ունենալով վերջնական վերացնել Մեծ Հայքի Երվանդունիների թագավորությունը, օգտագործում է Արտաշեսի և Երվանդ Դ-ի անձնական թշնամանքն ու պատերազմ հրահրում նրանց միջև։

## Տապալում և մահ
Մ.թ.ա. 201 թվականին, օգտվելով Երվանդ Վերջինի դեմ ծավալված դժգոհություններից, նրա տոհմից մորական կողմից սերված Արտաշեսը տապալում է նրան և հետագայում հիմք դնում Արտաշեսյան արքայատանը։ Երվանդավանի մոտ Երվանդ Դ-ի և Արտաշեսի զորաբանակների միջև տեղի ունեցած ճակատամարտում Երվանդ Դ-ի բանակը պարտվում է, իսկ Երվանդ Դ-ն զոհվում։ Բագարանը գրավելիս սպանվում է նաև Երվանդ Դ-ի եղբայր՝ քրմապետ Երվազը։ Իր գործողություններն արդարացնելու համար, Արտաշեսը շարունակում է իր տունը անվանել «Երվանդական»։

## Շինարարական աշխատանքներ Մեծ Հայքում
Նրա գահակալման տարիները նշանավորվել են շինարարական աշխատանքներով, որոնք ծավալվել են գլխավորապես Այրարատ նահանգում։ Արմավիրի մոտից Երասխի հունի հեռացման պատճառով, Երասխ և Ախուրյան գետախառնուրդների մոտ, Երվանդը հիմնել է նոր մայրաքաղաք՝ Երվանդաշատը։ Նոր մայրաքաղաքի միջնաբերդը նա բարձր պարիսպներով է շրջապատում։ Երկրի գերագույն քրմապետի պաշտոնը վարել է Երվանդի եղբայր Երվազը։ Երվանդը շրջապատվել է հունասեր վերնախավի ներկայացուցիչներով, խրախուսել հելլենիստական մշակույթը։ Արքունի դիվանի գործերը վարվել են հունարենով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երվանդունիների թագավորության արքաներ
Դավիթ Խրտյան

**Դավիթ Խրտյան** (, ), ամերիկահայ անգլիագիր գրող։

1971 - 1972 թվականներին խմբագրել է անգլերեն «Արարատ» հանդեսը, հիմնադրել է «Կիլիկիա» հրատարակչությունը։ Հեղինակ է «Հորս մահվան առթիվ և այլ բանաստեղծություններ» (1970), «Հարգանք Ադանային» (1971) ժողովածուների. գրել է նաև Վիլյամ Սարոյանի կենսամատենագիտությունը (1966)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Անգլիագիր հայ գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ հրատարակիչներ
Հայ-ադրբեջանական ռազմական բախում (մարտ, 2008)

**2008 թվականի Մարտակերտի ռազմական ընդհարումները** սկսել են մարտի 4-ին՝ ՀՀ նախագահական ընտրության ցույցերից անմիջապես հետո։ Այն 1994-ի Ղարաբաղյան պատերազմի զինադադարից ի վեր ամենաուժեղ կռիվն էր Արցախի և Ադրբեջանի զինված ուժերի միջև։ Ադրբեջանը, փորձելով օգտվել Հայաստանում հայտարարված արտակարգ դրությունից, հարձակում է գործել Արցախի զինված ուժերի դեմ։ Նույն օրը, Ադրբեջանի նախագահ՝ Իլհամ Ալիևը հայտարարել է, որ Ադրբեջանը պատրաստ է ուժով ետ առնելու ազատագրված հողերը և գնել է ռազմական պետքեր և փամփուշտներ։

## Ռազմական ընդհարումը
Մարտի 4-ին վաղ առավոտյան Ադրբեջանի զինված ուժերը հարձակում են գործել Պաշտպանության բանակի մարտական դիրքերի ուղղությամբ Լևոնարխ գյուղի մոտ, Մարտակերտում։ Հարձակվողներին կարճ ժամանակով հաջողվել է գրավել Արցախի զինված ուժերի վերահսկողության տակ գտնվող առաջնային հենակետային դիրքեր։ Սակայն մի քանի ժամից պաշտպանական բանակի ստորաբաժանումները դրանք ետ են գրավել։ Ադրբեջանցիները փախուստի են դիմել՝ թողնելով 8 դիակ և ռազմամթերք։ Հայերի կողմից վիրավորվել էին միայն երկուսը։ Ադրբեջանական կողմը հայտնել է միայն չորս զոհված զինվորի անուն, միաժամանակ պնդել, որ հայկական կողմը իբր տասներկու զոհ է տվել։

Հայաստանի նախագահ Ռոբերտ Քոչարյան իր ելույթում նշել էր, որ ռազմական ընդհարման ժամանակ Ադրբեջանը գործածել է հրետանի։ Հրետանի են գործածել և Պաշտպանության բանակը՝ դիրքերը ետ գրավելիս։

## Աղբյուրներ

## Տեսահոլովակներ
*Հայկական զորքերից քաշված տեսահոլովակ ռազմական ընդհարումներից հետո YouTube-ում։

Կատեգորիա:2008 Ադրբեջանում
Կատեգորիա:2008 Արցախում
Կատեգորիա:2008 Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական զինված ընդհարումներ
Բիլ Քլինթոն

**Բիլ Քլինթոն** (, ) Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների 42-րդ նախագահն է։ Այս պաշտոնը զբաղեցրել է հունվար 20, 1993 թվականից մինչև հունվար 20, 2001։ ԱՄՆ նախագահի պաշտոնում նա ընտրվել է Դեմոկրատական կուսակցությունից։

Մինչև նրա ծնունդը, դժբախտ պատահարի արդյունքում մահանում է նրա հայրը։ Չորս տարի անց նրա մայրը ամուսնանում է ավտոմեքենաների վաճառքով զբաղվող Ռոջեր Քլինթոնի հետ, որի ազգանունն է պաշտոնապես կրում իր որդին։
 
Վիլյամ Ջեֆերսոն Բլեյթ III ( William Jefferson Blythe III ) ծնվել է 1946 թ. օգոստոսի 19-ին Արկանզաս նահանգի Հոուպ քաղաքում։ Երեք ամիս առաջ ավտովթարից մահացել է հայրը։ Երբ Բիլը չորս տարեկան էր, մայրը ամուսնանում է Ռոջեր Քլինթոնի հետ։
Տասնհինգ տարիների ընթացքում Բիլը վերցրել է խորթ հոր ազգանունը։ Սովորել է Արկանզաս նահանգի Hot Springs քաղաքի միջնակարգ դպրոցում։ Հասել է հաջողությունների ուսման և սակսաֆոն նվագելու մեջ, ցանկանում էր դառնալ պրոֆեսիոնալ երաժիշտ։ Ուսանողական խմբի հետ մեկնել է Վաշինգտոն նախագահ Ջոն Քենեդիի հետ հանդիպման, իսկ դրանից հետո որոշել է զբաղվել քաղաքականությամբ։ Ընդունվել է Ջորջթաունի համալսարան, այն ավարտել է 1968 թ. Միջազգային հարաբերություններ մասնագիտությամբ, բակալավարի աստիճանով։ 1968 թվականին Մեծ Բրիտանիայի Օքսֆորդի համալսարանում երկու տարի ուսանելու տարիներին ստացել է Ռաուդսի (Rhodes Scholarship) անվան կրթաթոշակ։ 1973 թվականին ավարտել է համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։

Ուսումն ավարտելուց հետո Քլինթոնը մինչև 1976 թ. Դպրոցում դասավանդել է Արկանզասի համալսարանի իրավունքները։ Այնտեղ իր հայրենի նահանգում զբաղվել է քաղաքականությամբ։

* 1974 թ. Մասնակցել է ընտրություններին, որը ավարտվել է անհաջողությամբ,
* 1975 թ. ամուսնացել է իր նախկին համակուրսեցի Հիլարի Ռոդեմի հետ,
* 1980 թ. Բիլ և Հիլարի Քլինթոններին ծնվել է աղջիկ՝ Չելսին,
* 1976 թ. Քլինթոնը ընտրվել է Արկանզաս նահանգի գլխավոր փաստաբան,
* 1978 թ. ընտրվել է նահանգապետ,
* 1980 թ. ընտրական երկրորդ ժամկետում պարտվեց,
* 1982 թ. վերընտրվել է,
* 1992 թ. մասնակցել է նախագահական ընտրություններին և հաղթանակ է տանում Ջորջ Բուշ կրտսերի նկատմամբ,
* 1996 թ. Քլիթոնը նորից հաղթանակ տարավ նախագահական ընտրություններում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Time-ի վարկածով «Տարվա մարդ» ճանաչվածներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ազատության նախագահական մեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի պաշտոնյաներ
Կատեգորիա:Քաղաքական ընտանիքներ
Կատեգորիա:Եյլի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ջորջթաունի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ վիպասաններ
Կատեգորիա:Հետմահու երեխաներ
Երվանդ Գ

**Երվանդ Գ** (), Հայաստանի սատրապ մ.թ.ա. 336-331 թվականներին, այնուհետև թագավոր մինչև մ.թ.ա. IV դ. վերջը։ Երվանդ Բ–ի որդին կամ թոռը։ Սատրապի պաշտոնում հաջորդել է Դարեհին։ Մ.թ.ա. 331 թվականին հայկական զորքով Աքեմենյան բանակում մասնակցել է Գավգամելայի ճակատամարտին։ Դարեհ III–ի պարտությունից հետո Երվանդ Գ լքել է նրան, հռչակվել Հայոց թագավոր՝ վերահաստատելով մ.թ.ա. VI դ. վերջին Աքեմենյանների միջամտությամբ ընդհատված հայկական անկախ պետականությունը։ Հայկական թագավորությունն ընդգրկել է հիմնականում սատրապության տարածքը։ Նրա սահմանները անդրեփրատյան Կոմմագենե երկրից ձգվել են մինչև Կուր գետը, Արևմտյան և Արևելյան Տիգրիս գետերից՝ մինչև Պոնտոսի լեռները։ Մայրաքաղաքն էր Արմավիրը։ Պատմական վավերագրերում նշվում է, որ Ալեքսանդր Մակեդոնացին չի գրավել Հայաստանը, վկայված է, որ Մակեդոնացին Մեննոն զորավարի գլխավորությամբ զորք է ուղարկել Սպեր գավառի հանքերը գրավելու համար, սակայն նա պարտություն է կրել, հունական զորքը դուրս է շպրտվել Հայաստանից, իսկ Մեննոնը սպանվել է մարտում։ Երվանդի թագավորությունը եռանդուն մասնակցել է Առաջավոր Ասիայի քաղաքական կյանքին։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու մահից հետո Առաջավոր Ասիայում ստեղծված իրավիճակում Երվանդը համակրել է այն խմբավորման առաջնորդներին, որոնք փորձել են պահպանել մակեդոնական տիրակալության ամբողջությունը և երաշխավորել Աքեմենյաններից անկախացած պետությունների ինքնուրույնությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երվանդունիների թագավորության արքաներ
Կատեգորիա:Երվանդունիներ
Կատեգորիա:Սատրապական Հայաստանի սատրապներ
Կատեգորիա:Անաղբյուր և լրացուցիչ աղբյուրների կարիք ունեցող հոդվածներ
Մայքլ Արլեն

**Մայքլ Արլեն** (*Տիգրան Սարգսի Գույումճյան*, ), սփյուռքահայ անգլիագիր գրող։ Նրա գրական վարպետությունը բարձր են գնահատել ամերիկյան արձակի այնպիսի խոշոր դեմքեր, ինչպիսիք են Սքոթ Ֆիցջերալդը և Էռնեստ Հեմինգուեյը, ինչպես նաև՝ Վիլյամ Սարոյանը։

## Կենսագրություն
Մայքլ Արլենը ծնվել է 1895 թվականի նոյեմբերի 16–ին, Բուլղարիայի Ռուշչուկ (հիմա՝ Ռուսե) քաղաքում։ Նրա նախնիներն անեցիներ էին, որ գաղթել էին Կ. Պոլիս, այնտեղից՝ Բուլղարիա։

1913 թվականին նա մեկնում է Լոնդոն և ուսանում բժշկություն։ 1922 թվականից ընդունում է բրիտանական քաղաքացիություն։

1941 թվականից նա բնակություն է հաստատում ԱՄՆ–ում, ուր տեղափոխվել էր ընտանիքը։ Վախճանվել է 1956 թ. հունիսի 23-ին, Նյու Յորքում։

## Գրական գործունեություն
1924 թվականին լույս է տեսնում նրա «Կանաչ գլխարկը» վեպը, որը նրան բերում է համաշխարհային փառք։ Վեպն արժանանում է մի քանի հրատարակության, թարգմանվում աշխարհի տարբեր լեզուներով։ Վեպը նաև բեմադրվել է ու էկրանավորվել։

«Կանաչ գլխարկը» մի սիրո պատմություն է։ Սիրող երիտասարդները ժամանակի բարոյական կաշկանդումների պայմաններում ստիպված են լինում որոշ ժամանակով հեռանալ իրարից, բայց 11 տարի անց նրանք վերագտնում են իրար։ Վեպում պատկերված է Անգլիայի բարձրաշխարհիկ հանրության կյանքը։ Հերոսուհու բարոյական կերպարը երկար տարիներ չափանիշ էր արևմտյան երիտասարդության համար։

## Ստեղծագործությունների ցանկ
* «Լոնդոնյան արկածախնդրություն» (1920)
* «Կանաչ գլխարկը» վեպ (1924)
* «Տղամարդիկ երկար չեն սիրում կանանց» վեպ (1931)
* «Թռչող հոլանդացին» վեպ (1989)
շարունակելի

## Կարդացեք նաև
* Գ. Նժդեհ «Բաց նամակ Մայքլ Արլէնին» (https://web.archive.org/web/20101103192455/http://hhk.am/library/njdehhatyntir.pdf, էջ 461)
* Վիլյամ Սարոյան «A՝ Առլենի համար, Հայաստանի համար» (http://culture.azg.am/?lang=AR&num=2006111103)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մայքլ Արլենի դիմապատկերները  Լոնդոնի ազգային պատկերասրահում

Կատեգորիա:Անգլիագիր հայ գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի անգլիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Բուլղարացիներ հայկական սերմամբ
Էսկոպետառա

**Էսկոպետառա,** կիթառ է, որ շինվել է ձևափոխված հրացանից, որ գործածվել է իբրև խաղաղության խորհրդանիշ։ Կիթառի անունը բարդ բառ է կազմված իսպաներեն բառերից՝ *էսկոպետա* (*escopeta*՝ որսորդական հրացան) և *կիթառա* (*guitarra*՝ կիթառ)։

Էսկոպետառաները հնարել է կոլոմբիացի խաղաղության ակտիվիստ Սեզար Լոպես 2003 թ. հավագույթի մը ատեն, Էլ Նոգալ ռմբակոծումից ետք Բոգոտայում։ Նա գաղաբարը ունեցել է երբ տեսնել է զինվոր մը որ բռնել էր իր հրացանը կիթառի նման։ Առաջին էսկոպետառան շինվել է 2003 թ.՝ Վինչեստեր հրացանից և Ստրատոկաստեր էլեկտրական կիթառից։

Սեզար Լոպես սկիզբը շինել է հինգ հատ էսկոպետառա որոնց չորս հատը նվիրել է կոլոմբիացի երաժիշտի՝ Հուանես, արգենտինացի երաժիշտացի՝ Ֆիտո Պաես, ՄԱԿ-ի և Բոգոտա քաղաքի կառավարության։ Մի հատն ել հետը պահել է բայց վերջը ծախել է 17,000 ԱՄՆ դոլարի աճուրդի մը ականների դեմ։

2006 թվականին, Լոպես ստացել է 12 ավելադիր ԱԿ-47 Կոլոմբիայի խաղաղության լիազորից, որպեսզի երբ հրացանները կիթառի դարձնի, նրանք բաժնի նշանավոր երաժիշտների՝ Շակիրայի, Կառլոս Սանտանայի և Փոլ Մաքքարթնիի պես ու նաև քաղաքական անձերի Դալայ Լամայի պես։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կիթառ
Կատեգորիա:Հրացաններ
Թոուհիդի Թաբարի

**Թոուհիդի Թաբարի** (պարս. توحیدی طبری, ), պարսիկ արվեստագետ, մասնագիտացված վայելչագրության և նկարչության մեջ, այժմ բնակվում է Փարիզում։ Իրանական վայելչագիրների կազմակերպության անդամ է, ինչպես նաև UNESCO-ին կից Գեղարվեստի Միջազգային կազմակերպության, Ֆրանսիայի Արվեստագետների Տան և Իրանական Արվեստի Նախարարության Գեղարվեստի Կենտրոնի անդամ։

## Կենսագրություն
Թոուհիդի Թաբարին սկսել է վայելչագրություն սովորել 14 տարեկան հասակում (1977) Մ. Ֆերասատի և Մ. Ֆալլահի հետ իր ծննդավայր Բաբոլում։ Այնուհետև 19 տարեկանում նա ընդունվում է Թեհրանի Վայելչագրության Ինստիտուտը, որտեղ նա սովորում է վարպետներ Ամիրխանի և Քաբոլիի հետ մինչև 1988 թվականը, միաժամանակ ուսումնասիրելով գեղարվեստը, գրաֆիկան և պարսկական ավանդական արվեստները։ Թոուհիդի Թաբարին վայելչագրության մեջ Նաստալիք և Շեկաստեհ ուղղությունների մասնագետ է։ Լինելով ճանաչված միջազգային վայելչագիր, նա 1987 թվականից սկսած կազմակերպել է 50-ից ավելի անհատական ցուցահանդեսներ Ամերիկայում, Ասիայում և Իրանում, ինչպես նաև մասնակցել է 100-ից ավելի ազգային, միջազգային և կոլեկտիվ ցուցահանդեսների։

Նա բազմաթիվ փառատոների դափնեկիր է, այդ թվում՝ 
* Թեհրանի Ժամանակակից Արվեստների Թանգարանի պարգևագիր, Իրան, 1999
* Լիբանանի Գեղարվեստի Դպրոցի դիպլոմ և շքանշան, 2002
* Նախագահ Ժակ Շիրակի կողմից շնորհակալական նամակ, 2003
* Յեղղ քաղաքի Կայեբոթ շքանշան, 2004
* Զագրեբի Գեղարվեստի Ակադեմիայի պարգևագիր, 2004

## Արտաքին հղումներ
* Թոուհիդի Թաբարիի պաշտոնական կայքը 
* Իրանի վայելչագիրների Ասսոցիասիայի պաշտոնական կայք
* Փարիղում Իրանյան Մշակութային Կենտրոնի պաշտոնական կայքը 

Կատեգորիա:Պարսիկներ
Կատեգորիա:Պարսիկ գեղագիրներ
Կատեգորիա:Բաբոլ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Իրանցի գրաֆիկական դիզայներներ
Կատեգորիա:Պարսիկ նկարիչներ
Կատեգորիա:Իրանցի մանրանկարիչներ
Կատեգորիա:Իրանցի արվեստագետներ
Ռուբեն Բ

**Ռուբեն Բ** (), Կիլիկիայի Հայոց իշխան 1169 թվականին, Ռուբինյանների ազգատոհմից։ Հաջորդել է հորը՝ Թորոս Բ–ին։ Ռուբենի անչափահասության պատճառով երկիրը ղեկավարում էր Թովմաս պայլը։ Սակայն նույն թվականին գահը բռնագրավել է Թորոս Բ–ի եղբայր Մլեհը։ Թովմաս պայլը Ռուբենին փախցրել է Հռոմկլա, որտեղ շուտով մահացել է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուբինյաններ
Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի իշխաններ
Կատեգորիա:Ռուբինյան արքայատոհմի ներկայացուցիչներ
Կատեգորիա:12-րդ դարի հայեր
Կատեգորիա:Միջնադարյան երեխա կառավարիչներ
Ռուբեն Գ

**Ռուբեն Գ** (), Կիլիկիայի Հայոց իշխան 1175 թվականից։ Ռուբինյանների ազգատոհմից։ Իշխան Ստեփանեի և Հեթումյան դշխուհի Ռիթայի ավագ որդին։ Հոր եղերական վախճանից հետո մոր և կրտսեր եղբայր Լևոնի հետ դաստիարակվել և կրթվել է քեռու՝ Բակուրան իշխանի մոտ։ Գահ է բարձրացել հորեղբոր՝ Մլեհի դավադրական սպանությունից հետո։ Գահակալման սկզբին մահապատժի է ենթարկել Մլեհի դավադիրներին, զսպել որոշ իշխանների անջատամետ ձգտումները, Բյուզանդիայից ազատագրել Ադանա և Մսիս քաղաքները։ Մանուիլ I կայսեր մահից հետո Ռուբենը վերացրել է կայսրության վերջին հենակետները Դաշտային Կիլիկիայում, բյուզանդական տարրից մաքրել ծովեզերքը։ 1182 թվականին պաշարել է Հեթումյան հզոր և դեռևս կիսանկախ իշխանության կենտրոն Լաբրոնը։ Ռուբենի դեմ երկարատև պայքարում Հեթումյաններն օգնություն են խնդրել Անտիօքի դուքս Բոհեմունդից։ Վերջինս խաղաղության պայմանագիր կնքելու պատրվակով, 1185 թվականին Ռուբենին հրավիրել է Անտիոք, խարդախորեն ձերբակալել է նրան և իր զորքով ներխուժել Դաշտային Կիլիկիա։ Սակայն, հանդիպելով Ռուբենի եղբոր՝ հայկական զորաբանակի զորավար Լևոնի հակահարվածին, Բոհեմունդը նահանջել է։ 1187 թվականին Լևոնը փրկագնել է Ռուբենին, բայց վերջինս գահը կամովին հանձնել է եղբորը՝ Լևոնին, և նվիրվել կրոնին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուբինյաններ
Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի իշխաններ
Կատեգորիա:Ռուբինյան արքայատոհմի ներկայացուցիչներ
Կատեգորիա:12-րդ դարի հայեր
Կոստանդին Ա

**Կոստանդին Ա Ռուբինյան**, Ռուբինյան (), Կիլիկիայի Հայոց իշխան 1095 թ.–ից։

Ռուբեն Ա–ի որդին և հաջորդը։

Սելջուկյան թուրքերից ու բյուզանդացիներից ազատագրեց Կիլիկիայի մի շարք գավառներ, 1098 թ.–ին՝ Լեռնային Կիլիկիայում ռազմական կարևորություն ունեցող Վահկա բերդը և դարձրեց իշխանանիստ։ Օգնեց խաչակիր ասպետներին Անտիոքի, Եդեսիայի և Երուսաղեմի գրավման ժամանակ, որի համար ստացավ դքսի և մարկիզի տիտղոսներ։ Դստերը կնության տվեց Եդեսիայի կոմս Ժոսլինին (Ջոսլին) և փոխօգնության դաշինք հաստատեց նրա հետ։ Կոստանդինի շիրիմն ամփոփվել է Կաստալոն վանքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուբինյաններ
Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի իշխաններ
Կատեգորիա:11-րդ դարի հայեր
Կատեգորիա:Ռուբինյան արքայատոհմի ներկայացուցիչներ
Թորոս Ա

**Թորոս Ա** (մոտ 1070 - ոչ վաղ քան փետրվարի 17, 1129 և ոչ ուշ քան փետրվարի 16, 1130), 1100 թվականից Կիլիկիայի Հայոց իշխան։

## Թագավորության շրջան
Հաջորդել է հորը՝ Կոստանդին Ա–ին։ Գահակալման սկզբնական տարիներին հաղթել և երկրից վտարել է բյուզանդական զորքերին, միավորել է Դաշտային Կիլիկիան։ Պետության արևելյան սահմաններն ամրապնդելու նպատակով իր դուստր Արտային կնության է տվել Եդեսիայի դուքս Բալդուին II–ին և դաշնակցել նրան՝ ընդդեմ մուսուլմանական ամիրայությունների։ Թորոսը վրեժխնդիր է լինում հույն ավատատեր Մանդալ եղբայրներից, որոնք սպանել էին Գագիկ Բ-ին։ Կապադովկիայի և Կիլիկիայի սահմանի վրա զավթելով` նրանց Կնդրոսկավիս (Կիզիստրա) ամրոցը, որը գտնվում էր Տավրոսի ստորոտում` Թորոսը նրանց հրամայել է բերել իրենց կողմից սպանված հայոց թագավորի սուրն ու հագուստը։ Թորոսը և նրա հայ զորականները տեսնելով բերվածը` դառնորեն լաց են լինում։ Սրանից հետո հրամայում է խոշտանգել հույն իշխաններին։ Այդ ժամանակ Մանդալ եղբայրներից մեկն ասել է. «Դու հայ մարդ ես, և մեք հոռոմի իշխանք, զի՞նչ կամիս պատասխանի տալ հոռոմոց թագաւորին, որ դատես զհոռոմ մարդ»։ Թորոս յայնժամ սրտմտեալ Թորոս, և զոյն երեսացն այլագունեցաւ... և ասէր. «Ո՞վ էիք դուք, որ զայր հզոր և զօծեալ թագաւոր հայոց սպանանէիք և կամ զի՞նչ պատասխանի ևտուք ազգին հայոց»։ Եւ լալախառն սկսաւ չարաչար հարկանել զնա` մինչև սատակեցաւ դառնահառաչ մահուամբ։ Եւ յայնժամ գոհանայր զաստուծոյ, որ էառ զվրէժ արևանն Գագկայ հայոց արքային, վասն զի հայր հօրն նորա Ռուբեն ի զօրացն Գագկայ էր»։ Ռումի սելջուկների կողմից Կիլիկիան հաճախ էր ենթարկվում հարձակման։ Անցնելով Տավրոսը 1107 թվականին թուրքերը ներխուժում են Անարզաբա, կողոպտելով Թորոսի երկիրը և կտրելով Մարաշի հարթավայրը հասնում են մինչև Գող Վասիլի տիրույթը, մինչև Բերդուս բնակավայրը։ Հայկական զորաջոկատը հավաքելով Վասիլը` Թորոսի հետ միասին ջախջախում են թուրքերին։ Թուրքերը հաջորդ տարի կրկին ներխուժում են, բայց ջախջախվում են դաժան ճակատամարտում։ Կիլիկիա են ներխուժում երկու տարի անց, բայց այս անգամ սահմանափակվում են Անազարբայի գավառի կողոպուտով։ Նրանք հեռանում են մեծ ավարով, քանի որ Թորոսը չհամարձակվեց մեն-մենակ ելնել նրանց դեմ։ Թորոսի և Լևոնի փոխհարաբերությունները, թե ինչպիսին են եղել խաչակիրների հետ շատ սուղ են եղել։ Քեսունի իշխան Վասիլ Տղային գերելով Թորոսը` նրան տվել է Բալդուին Բուրժեցու ձեռքը, չնայած այն հանգամանքին, որ Վասիլը իր եղբայր Լևոնի փեսան էր և Գող Վասիլի հոգեզավակը, որն օգնել էր Թորոսին։ 1118 թվականին նրա եղբայր Լևոնը օգնել է Անտիոքի իշխան Ռոժերին ընդդեմ Սիրիայի էմիրների և ցուցաբերելով խիզախություն` աջակցել էր նրա հաղթանակին։ Անարզաբան գրավելով Թորոսը` այդտեղ կառուցում է մայր տաճար, վերկանգնում է հին վանքերը, կառուցում նորերը և կատարում նվիրատվություններ։ Թորոսը կրել է սեբաստոս տիտղոսը։ Կամավոր կամ հարկադրաբար Թորոսը հրաժարվում է ապստամբ հպատակի կարգավիճակից և հնազանդվում է Բյուզանդիային, որի դիմաց էլ արժանանում է սեբաստոսի տիտղոսին, ինչը նրան իրավունք է տվել կառավարելու իրավական առումով կայսրությանը պատկանող, բայց իր փաստացի սեփականությունը հանդիսացող երկիրը։ Սսի մոտ հիմնել է Դրազարկի հռչակավոր վանքը, որտեղ թաղվել է և որն այնուհետև դարձել է արքունի դամբարան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ արքաներ
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ԵՊՀ ԻՄ հոդվածներ 2023 բարելավում
Լիզա Ջերարդ

**Լիզա Ջերարդ** (անգլ.՝ **Lisa Germaine Gerrard**, ), ավստրալիացի երաժիշտ, երգչուհի և երգահան, որը հայտնի է դարձել Dead Can Dance խմբի շնորհիվ, որտեղ նա ստեղծագործել է իր իռլանդացի գործընկեր Բրենդան Փերրիի հետ միասին։

Ջերարդը ունի բավականին յուրատեսակ ձայն, որը  չափազանց մոտ է կոնտրալտոյին։

2000-ին նա արժանացել է Ոսկե Գլոբուս և Օսկար մրցանակների «Գլադիատոր» ֆիլմում իր աշխատանքի համար։ Հիմնականում իր գրած ստեղծագործությունները նա ինքն է գործիքավորում և երգում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Լիզա Ջերրարդի պաշտոնական կայքը 
* Դեդ Քան Դանսի գրադարան, հազվագյուտ առարկաների ժողովածու

Կատեգորիա:1961 ծնունդներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգչուհիներ
Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Ակորդեոնահարներ
Կատեգորիա:Կին կոմպոզիտորներ
Հայկական հողի գույնը

**«Հայկական հողի գույնը»**, Միքայել Վարդանովի վավերագրական ֆիլմը, որը նկարահանվել է 1968 թվականին։ Ֆիլմում օգտագործվել են Վարդանովի նկարած հայտնի կադրերը Սերգեյ Փարաջանովի «Նռան գույնը» ֆիլմի նկարահանումների ժամանակ։ Մարտիրոս Սարյանի վերջին և Մինաս Ավետիսյանի առաջին պատկերումն է կինոյում։

## Արտաքին հղումներ
*Հայկական հողի գույնը Parajanov.com-կայքում 

Կատեգորիա:1960-ականների ռուսերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:1968 ֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային վավերագրական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Հայկական վավերագրական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Միքայել Վարդանովի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմերի երաժշտություն ըստ Տիգրան Մանսուրյանի
Աշնանային հովվերգություն

**Աշնանային հովվերգություն**՝ վավերագրական ֆիլմ։ Ֆիլմի ռեժիսոր՝ Միքայել Վարդանով, սցենարիստ՝ Արտավազդ Փելեշյան։ Ֆիլմն արգելված էր խորհրդային ժամանակ ։

## Արտաքին հղումներ
* [Ֆիլմի [IMDB] կայքէջը]
* «Աշնանային հովվերգություն» ֆիլմին նվիրված էջ Parajanov.com կայքում

Կատեգորիա:1970-ականների ռուսերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:1971 ֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Հայերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Հայկական վավերագրական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Միքայել Վարդանովի ֆիլմեր
Փարաջանով․ Վերջին գարուն

**Փարաջանով։ Վերջին Գարուն** (1992), Միքայել Վարդանովի նկարահանած վավերագրական կինոնկար։ Այն բաղկացած է մի քանի նովելներից։ Ֆիլմում օգտագործված են Սերգեյ Փարաջանովի «Նռան գույնը» ֆիլմի նկարահանման հրապարակում Վարդանովի ստեղծած հայտնի կադրերը։ Շատերի կարծիքով ֆիլմում տեղի է ունեցել Փարաջանովի յուրահատուկ կինոլեզվի բացահայտումը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Փարաջանով։ Վերջին Գարուն» ֆիլմի մասին Parajanov.com-կայքում (անգլերեն)
* Ֆրենսիս Ֆորդ Կոպպոլան Միքայել Վարդանովի Փարաջանով։ Վերջին գարուն ֆիլմի մասին
* Հեռուստատեսային ալիք Լոս Անջելեսում Փարաջանով։ Վերջին Գարուն ֆիլմի մասին
* Մոսկվայի առաջին հեռուստատեսային ալիք «Փարաջանով։ Վերջին Գարուն» ֆիլմի մասին (ռուսերեն)

Կատեգորիա:1990-ականների ամերիկյան ֆիլմեր
Կատեգորիա:1990-ականների ռուսերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:1992 ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Հայերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Հայկական վավերագրական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Միքայել Վարդանովի ֆիլմեր
Երկրի ժամ

[270px|մինի|[Կուրիտիբա, Բրազիլիա, մարտի 27, 2010։]]
**Երկրի ժամ,** (անգլերեն՝ Earth Hour) միջազգային միջոցառում, որ խնդրում և քաջալերում է մարդկանց, համայնքներին և կազմակերպություններին, որ իրենց լույսերը և ոչ հիմնարար էլեկտրական հարմարանքները մարեն մեկ ժամով` մարտի 29-ի երեկոյան ժամը 8-ից մինչև 9-ը՝ մարդկության ուշադրությունը ուղղելու կլիմայի փոփոխության վրա և քաջալերելու էլեկտրականության և առհասարակ, էլեկտրական սարքերի խելամիտ օգտագործումը։ Նպատակ ունի նաև միջոցառման միջոցով նվազեցնել լուսային աղտոտումը։

Առաջին Երկրի ժամը անցկացվել է Ավստրալիայի Սիդնեյ քաղաքում 2007 թվականի մարտի 31֊ին, ժամը 7։30-ից մինչև 8։30։ Երկրի ժամը նվազեցրել է Սիդնեյի էլեկտրական հոսանքի սպառումը այդ ժամվա ընթացքում 2.1%--10.2%֊ով նվազել է․ մասնակցել է 2.2 միլիոն անձ։  Ակցիային միացել է նաև Գուգլ ընկերությունը,  որը որոշ երկրների համար  իր որոնիչի էջի գույնը փոխել է սպիտակից սև և էջի վրա նշել՝ «Մենք անջատել ենք լույսերը։ Այժմ ձեր հերթն է։ Երկրի ժամը»։

Սիդնեյի քաղաքի և նրա քաղաքագլխի՝ Կլովեր Մուրի աջակցությամբ, Երկրի ժամը 2008֊ին դարձել է միջազգային իրադարձություն։

## Արտաքին հղումներ
* Երկրի ժամը կայքը

Կատեգորիա:Կլիմայի փոփոխություն
Սաֆար Աբիև

[մինի|220px|Սաֆար Աբիև (ցախ) [Դոնալդ Ռամսֆելդի հետ՝ մարտի 26, 2004]]
**Սաֆար Ախունդբալա օղլու Աբիև** (ադրբեջաներեն՝ Səfər Axundbala oğlu Əbiyev, ), ադրբեջանցի գեներալ-գնդապետ և Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարն էր հոկտեմբերի 26, 1998 թվականից մինչև 2013 թվականները։ Աբիևը ավարտել է ռազմական ակադեմիան 1971 թ.՝ Բաքվում և 1981 թվականին՝ Մոսկվայում։

Սաֆար Աբիևը սպառնացել է Հայաստանին պատերազմով, եթե նա շարունակի իշխել Արցախի ազատագրված հողերի վրա՝ հայտարարելով, թե «Ադրբեջանը պատրաստ է վերադարձնել իր տարածքներն ուժային ճանապարհով»

## Նշումներ

## Այցելել նաև
* Ադրբեջանի Զինված Ուժեր

## Արտաքին հղումներ
*  Labyrinth data base

Կատեգորիա:1950 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Բաքվի բարձրագույն համազորային հրամանատարական ուսումնարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:«Մարտական ծառայությունների համար» մեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի նախարարներ
Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի գեներալներ
Լիբանանի դրոշ

**Լիբանանի դրոշ** (), 2:3 կողմերի հարաբերակցությամբ ուղղանկյուն պաստառ, որը բաղկացած է կարմիր եւ սպիտակ գույների շերտերից.: Դրոշի կենտրոնում սպիտակ շերտի վրա տեղադրված է լիբանանյան մայրու կանաչ պատկերը։ Կարմիր գույնը խորհրդանշում է անկախության համար մղված արյունը, սպիտակը՝ մաքրությունն ու խաղաղությունը։  Դրոշն ընդունվել է 1943 թվականին Լիբանանի անկախացումից անմիջապես հետո։ Ավելի ուշ՝ 1967 թվականին այն մի փոքր փոխվել է։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Լիբանանի դրոշը

Կատեգորիա:1943 դրոշներ
Կատեգորիա:Ազգային դրոշներ
Կատեգորիա:Լիբանանի պետական խորհրդանիշներ
Սոֆյա Ռոտարու

**Սոֆյա Ռոտարու** (մոլդովերեն՝ Sofia Rotaru, ուկրաիներեն՝ Софiя Ротару, ամբողջական անունը՝ *Սոֆիա Միխայլիվնա Եվդոկիմենկո-Ռոտարու*, ) մոլդովական ծագմամբ ուկրաինացի ու խորհրդային երգչուհի է, ինչպես նաև ռեժիսոր, դերասանուհի, գրող և գործարար։

## Կենսագրություն
Ծնվել է ուկրաինական Բուկովինայում որպես Սոֆիա Ռոտար (հետագայում Էդիտա Պիեխայի խորհրդով վերականգնել է նախնական ռումինական տարբերակը՝ Ռոտարու)։

Խորհրդային Ուկրաինայում ու Մոլդովայում նրան ճանաչում բերեց «Չերվոնո ռուտո» երգը (1966 թ.-ին), իսկ արդեն քսանմեկերորդ դարի առաջին տասնամյակում Ռուսաստանի ամենահայտնի երգչուհիներից մեկն էր։ Արժանացել է բազում մրցանակների ու կոչումների, այդ թվում՝ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստի կոչմանը։ Նրա երգացանկը բաղկացած է 400 երգից՝ ռուսերեն, ուկրաիներեն, ռումիներեն, լեհերեն, բուլղարերեն, սերբերեն, գերմաներեն, ֆրանսերեն, անգլերեն և իտալերեն։ Ռոտարուն ապրում է Յալթայում, Մոսկվայում, Կիևում և Բադեն-Բադենում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սոֆիա Ռոտարուի կայքը

Կատեգորիա:1947 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երաժշտական պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Խորհրդային երգչուհիներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան)
Կատեգորիա:Ռուս գործարարներ
Կատեգորիա:Ռուս դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ռուս երգչուհիներ
Կատեգորիա:Ռուս ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի փոփ-վոկալիստներ
Կատեգորիա:Փոփ երգչուհիներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 7 ծնունդներ
Պուերտոռիկոյական անկախության կուսակցություն

**Պուերտոռիկոյական անկախության կուսակցություն** (, PIP) պուերտոռիկոյական կուսակցություն, որ ձգտում է հաստատել Պուերտո Ռիկոյի անկախությունը ԱՄՆ-ից։ Պուերտո Ռիկոյում երեք գլխավոր կուսակցություններից մեկն է և իր հնությամբ երկրորդը բոլոր կուսակցություններից այդ երկրում։ Կուսակցության համակիրները սովորաբար կոչվում են «ինդեպենդենտիստաս» (*independentistas*) կամ «պիպոլոս» (*pipiolos*)։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություններ
Կատեգորիա:Պուերտո Ռիկոյի կուսակցություններ
Մամախաթուն (արքայադուստր)

**Մամախաթունը** (), եղել է Արցախի արքայադուստրը։

Հասան-Ջալալի և Մամքանի դուստրը։

Մամախաթունը ամուսնացել է խոշոր վաճառական պատրոն Ումեկի հետ, որը ծնունդով մանազկերտցի էր, Հասան-Ջալալին փեսայանալիս բնավում էր Տփղիսում և մեծ անուն ուներ Վրաց արքունիքում։ Պատրոն Ումեկի և Մամախաթունի որդին Վախթանգը դպրություն և գիտություն սիրող ազնվական է եղել՝ սերտ բարեկամությամբ կապված ժամանակի հայ մշակույթի խոշոր գործիչ Հովհաննես Երցնկացու հետ։ Գանձասարում պահպանվել է 1280 թ. ի որդու հետ այստեղ այցելած Մամախաթունի արձանագրությունը։

## Աղբյուրներ
* Բագրատ Ուլուբաբյան, Գանձասար, «Հայաստան» հրատարակչություն, Երևան, 1981

Կատեգորիա:13-րդ դարի անձինք
Կատեգորիա:Հասան-Ջալալյաններ
Քասախ (Կոտայքի մարզ)

**Քասախ**,  Հայաստան, Կոտայքի մարզ

Հիմնադրվել է 1965 թվականին՝ նախկին Ապարանի շրջանի Չամռլու գյուղի տեղահանման հաշվին։ Քասախ է վերանվանվել 1970 թվականի նոյեմբերի 11-ին։

## Ավանդություն
Երևանի սարդարի որդին որսի է գալիս այս կողմերը։ Վրան է խփում Քուչակ գյուղի ներքին հողամասում։ Լուսադեմին բաց անելով աչքերը, խանը եղնիկի մի մոլորված ձագ է տեսնում Քասաղի կողմը վազելիս։

Նստում է ձին, ընկնում նրա ետևից։ Եղնիկն իրեն գցում է մոտակա ճահճուտը։ Խանի ձին խրվում է ցեխի մեջ և ցած գցում տիրոջը։ Ծառաները ուշ երեկոյան գտնում են խանին և տանում մոտիկ գյուղը։ Երբ նրա ուշքը գլուխն է գալիս, բարկացած հրամայում է տունը մի սայլ լծել, հող ու քար լցնել ճահիճը, որ չորանա։ Շատ լծկան է խեղդվում, վար ու ցանքը մնում է, սուգ ու շիվանը երկինք է բարձրանում։ Դրանից հետո գյուղի անունը դնում են Չամռլու՝ Ցեխավան։

## Բնակչություն
Նախնիները տեղափոխվել են Ապարանի Քասախ և Զովունի գյուղերից, ինչպես նաև Ախալքալաքից և Գանձակից։

Քասախի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ, պտղաբուծությամբ, կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Հասարակական կառույցներ
Քասախում կա մեկ մանկապարտեզ, երկու միջնակարգ դպրոց, արվեստի դպրոց, սպորտդպրոց և մշակույթի տուն, ծանրամարտի մարզադպրոց։

## Արտաքին հղումներ
*Քասախ գյուղի պաշտոնական կայքը։ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Վիքիցեղեր

**Վիքիցեղեր** – վիքի սկզբունքով գործող Վիքիմեդիա Հիմնադրամի նախագիծ է, որի նպատակն է ստեղծել ամբողջական և ազատ ցեղատեսակների կատալոգ։ Այն ավելի շատ նախատեսված է գիտնականների համար, քան լայն լսարանի։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* Վիքիցեղերի համայնքի պորտալ
* Վիքիցեղերի կանոնադրություն, գրված Վեյլսի կողմից

Ցեղեր
Կուր

**Կուր գետ** (Ուտիքի, Արցախի, Գուգարքի և Թիֆլիսի բարբառներով՝ **Քուռ**, ,  - *Մտկվարի*, ), գետ Հայկական լեռնաշխարհում և Կասպից ծովի ավազանում։ Սկիզբ առնելով Կարմիր Փորակ լեռնաշղթայի հյուսիսային ստորոտներում (Կարսի մարզի Արդահանի շրջանի Գյոլեի տեղամասում, ներկայումս՝ Թուրքիայում), Կուրը հոսում է դեպի Վրաստան՝ հասնելով Ադրբեջան, որտեղ այն միանում է Արաքսին և թափվում Կասպից ծով։ Կուր գետի երկարությունը 1113 կմ է։ Կուր անվան ստուգաբանությունը  Սալմաստի հայերեն բարբառի տարբերակում «կուռ»՝«ջրի  ավազան» է նշանակում։

## Անվանում
Համաձայն ավանդության՝ Կուր գետի անունը դրել են հայոց, վրաց և աղվանից ազգերը՝ ի նշան կուռ բարեկամության։

Հին Հունական աշխարհագետներին հայտնի է եղել հունացված Kyros ձևով։ Ըստ Ստրաբոնի՝ անվանվել է ի պատիվ պարսից արքա Կյուրոս II Մեծի, որոշները կապել են Զևսի դստեր՝ Կուրի անվան հետ։

## Կուր գետի ափին գտնվող բնակավայրեր
* Մարդանեկ (Կարսի մարզ)
* Օկամ (Կարսի մարզ)
* Արդահան (Կարսի մարզ)
* Գյուլաբերդ (Կարսի մարզ)
* Ասպինձա (Վրաստան)
* Բորժոմ (Վրաստան)
* Խաշուր (Վրաստան)
* Ագարա (Վրաստան)
* Քարել (Վրաստան)
* Գորի (Վրաստան)
* Կասպի (Վրաստան)
* Ձեգվի (Վրաստան)
* Մցխեթ (Վրաստան)
* Թիֆլիս (Վրաստան)
* Ռուսթավի (Վրաստան)
* Գարդաբան (Վրաստան)
* Մինգեչաուր (Ադրբեջան)
* Եվլախ (Ադրբեջան)
* Զարդոբ (Ադրբեջան)
* Սաբիրաբադ (Ադրբեջան)
* Ալի-Բայրամլի (Ադրբեջան)
* Սալյան (Ադրբեջան)
* Նեֆթեչալա (Ադրբեջան)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Ադրբեջանի գետեր
Կատեգորիա:Վրաստանի գետեր
Կատեգորիա:Կասպից ծովի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Ասիայի միջազգային գետեր
Տիտոս Լիվիոս

**Տիտոս Լիվիոս** (, ), հռոմեացի պատմիչ։ 

## Կենսագրություն
Ծնվել է մ. թ. ա. 59 թվականին, Պատավիում (Պադովա) քաղաքում, որը հյուսիսային Իտալիայի ամենաբարգավաճ քաղաքն էր և հայտնի էր իր խիստ բարքերով։ Ոչինչ հայտնի չէ նրա նախնիների մասին։ Ենթադրվում է, որ նրա ընտանիքը սենատորական աստիճան չի ունեցել։ Նախնական ուսումը հավանաբար ստացել է հարազատ քաղաքում։ Հունարենի նրա թերի տիրապետումը և աշխարհագրության մասին նրա անորոշ արտահայտությունները հուշում են, որ նա քիչ է ճանապարհորդել և չի ուսանել Աթենքի կամ Հռոդոսի համալսարաններում։ Հռոմեական աղբյուրները հաղորդում են, որ նա ունեցել է դուստր և որդի, որի համար Լիվիոսը ոճաբանական ձեռնարկ է գրել։ Հնարավոր է, որ Պադովայում գտնված մի տապանագիր նրան է պատկանում. այն հիշատակում է Տ. Լիվիոսին, որն ուներ երկու որդի և Կասիա Պրիմա անունով կին։ 

Հայտնի չէ, թե երբ է Լիվիոսը Հռոմ տեղափոխվել և որքան ժամանակ է անցկացրել այնտեղ։ Լավ անձնական հարաբերություններ է ունեցել Օգոստոս կայսեր հետ և խրախուսել է ապագա կայսր Կլավդիոսին պատմություն գրել։ Մահացել է Պադովայում։

## Աշխատություններ
Լիվիոսի հիմնական աշխատությունը 142 գրքից բաղկացած «Հռոմի պատմությունն» է՝ հնագույն ժամանակներից մինչե իր օրերը: Հայտնի է նաև Ab urbe condita libri («Գրքեր քաղաքի հիմնադրումից») անվանումով։ Մեզ հասել են 1–10 (Հռոմի հիմնադրումից մինչև մ. թ. ա. 293) և 21–45 (երկրորդ Պունիկյան պատերազմից մինչև Մակեդոնիայի նվաճումը՝ մ. թ. ա. 218–167) գրքերը: Լիվիոսը չի հետազոտել Հռոմի պատմությունը, այլ շարադրել է այն՝ անքննադատաբար օգտագործելով հռոմեացի տարեգիրների և հույն հեղինակների նյութերը: Պատմական իրադարձությունների ընթացքը բացատրել է հասարակության բարոյական հիմքերի փոփոխությամբ: Լիվիոսի ոճը մեծապես կրել է Կիկերոնի, Էննիոսի և Վերգիլիոսի ազդեցությունը: Իր հերթին ազդել է Տակիտոսի, Լուկիանոսի և այլոց ոճի վրա: Մի ժամանակակից Լիվիոսին ծաղրել է «պադովայականության» (patavinitas) համար, որը ենթադրաբար վերաբերում է պատմիչի բարբառային և կոպիտ բառերի օգտագործելուն։

Լիվիոսը գրել է փիլիսոփայական երկխոսություններ, որոնք չեն պահպանվել։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Հռոմեական պատմիչներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի գրողներ
Կատեգորիա:Իտալացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հռոմեական ոսկեդարի գրողներ
Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով
Վարդուհի Վարդերեսյան

**Վարդուհի Կարապետի Վարդերեսյան** (), հայ մեծանուն դերասանուհի, ՀԽՍՀ և ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ։

Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ Գևորգ Աբաջյանի կինն է։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1928 թվականի մարտի 19-ին, Ռումինիայի մայրաքաղաք Բուխարեստում։ Դերասան, թատերագետ Գևորգ Աբաջյանի կինն է։ 1946 թվականին տեղափոխվել է Հայաստան։ Առաջին բեմելը եղել է Նուբարաշենի ինքնագործ թատրոնում։ 1947 թվականին ընդունվել է Լենինականի դրամատիկական թատրոնին կից ստուդիա և նույն թվականից խաղացել է թատրոնում։ 1958 թվականից տեղափոխվել է Երևանի Սունդուկյանի անվան թատրոն։ Կերտել է բազմաթիվ դերեր թատրոնում՝ Շիրվանզադեի «Պատվի համար»՝ Մարգարիտ, Չեխովի «Բալենու այգի»՝ Ռանևսկայա, Դյուրենմաթի «Ծեր տիկնոջ այցը»՝ Քլերի Ցախնասյան, Սարոյանի «Իմ սիրտը լեռներում»՝ Ջոնի, Շանթի «Հին աստվածներ»՝ Իշխանուհի և այլն։ Խաղացել է նաև արևմտահայ դերերում՝ «Պաղդասար աղբար»՝ Անույշ և այլն։ Նկարահանվել է «Պատվի համար», «Մոր սիրտը», «Ճանապարհ դեպի կրկես», «Հայրիկ», «Կարինե» և այլ ֆիլմերում։ Հայաստանի Ազգային ռադիոյի ոսկե ֆոնդում ունի ավելի քան 100 ձայնագրություն։ 1958 թվականից նկարահանվել է հեռուստաներկայացումներում, ի դեպ՝ եղել է առաջին հեռուստաներկայացման դերասանուհիներից։ 1985 թվականին հրավիրվել է Սիրիայի Հալեպ քաղաքի «Ադամյան» թատրոն, որտեղ արժանացել է ոսկե մեդալի։ Ստացել է բազմաթիվ պետական բարձրագույն պատվոգրեր, մրցանակներ, շնորհակալագրեր։ 1965 թվականին արժանացել է ՀԽՍՀ, 1988 թվականին՝ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստի կոչմանը։ 1995 թվականին պարգևատրվել է ՀՀ Մովսես Խորենացու մեդալով, 2001 թվականին՝ Երևանի պատվավոր քաղաքացու կոչումով, 2013 թվականին՝ Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանով։

### Ընտանիքը
*Ամուսինը՝ Գևորգ Աբաջյան, թատերագետ և գրականագետ
*Ավագ որդին՝ Վահրամ Աբաջյան, դիվանագետ
*Կրտսեր որդին՝ Սուրեն Աբաջյան, դաշնակահար

## Ֆիլմագրություն

## Պարգևներ և մրցանակներ
* ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1965 թվականի մարտի 11)
* ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1988)
* Ժողովուրդների բարեկամության շքանշան
* «Պատվո նշան» շքանշան (1956 թվականի հունիսի 27)
* Մովսես Խորենացու մեդալ(1995)
* ՀԽՍՀ պետական մրցանակ
* Երևանի պատվավոր քաղաքացի (2001)
* Արտավազդ մրցանակաբաշխության Վարդան Աճեմյանի և Արուս Ասրյանի անվան մրցանակ «Տիկնոջ այցելությունը» ներկայացման մեջ Կլարա Ցախանասյանի դերի համար
* Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշան (2013)
* Գյումրու պատվավոր քաղաքացի (2013)

## Գրականություն Վ. Վարդերեսյանի մասին
* Ալեքսանդր Արաքսմանյան, Վարդուհի Վարդերեսյան, Երևան, «Հայաստան», 1972, 64 էջ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Հայ թատրոնի դիցուհին
*Վարդուհի Վարդերեսյան. չերևակված կինոժապավեններ

Կատեգորիա:Խորհրդային դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ռումինիայից Հայաստան արտագաղթածներ
Նիկա Տուրբինա

**Նիկա Տուրբինա** (), ռուս բանաստեղծուհի, սկսել է բանաստեղծություններ գրել 4 տարեկանից։

Նիկա Տուրբինան ծնվել է 1974 թ. Յալթայում։ 4 Տարեկանում հիվանդացել է ասթմայով ու երբ ծնողները գիշերները հերթապահել եմ իր մոտ, նկատել են, որ հանգերով է խոսում ու սկսել են գրի առնել նրա հանգավորված խոսքերը։ Ութ տարեկանից սկսել է բանաստեղծություններ գրել։ Երկու տարում բավականին բանաստեղծություններ են կուտակվել, ու մայրը դրանցից մի քանիսը տպագրել է տվել տարբեր գրական թերթերում ու ամսագրերում, որոնք մանգամից արժանացել են սովետական մտավորականության ուշադրությանը։

1984 թվականին Եվգենի Եվտուշենկոի օժանդակությամբ և նախաբանով լույս է տեսել նրա առաջին ժողովածուն՝ «Սևագրությունը», որը նրան մեծ հանրաճանաչություն է բերում։ «Սևագրություն»-ից մեկ տարի չանցած նա Վենեցիայում արժանանում է «Ոսկե Առյուծ» մրցանակին, որին մինչ այդ ռուս գրողներից միայն Աննա Ախմատովան էր արժանացել։ 12 տարեկանում նա արդեն հանդիպել, զրուցել ու բանավիճել էր աշխարհի շատ խոշոր մտավորականների հետ։

Բայց 13 տարեկանում նա դադարեցնում է գրելը։ Հետո սկսվում է դեռահասության բարդ շրջանը։ Անվերջ դեպրեսիաներ, որոնք ավարտվում են 16 տարեկանում 76-ամյա շվեյցարացի հոգեբույժի հետ ամուսնությամբ։

Նիկան տեղափոխվում է Լոզան։ Բայց այս ամուսնությունն էլ չի փրկում նրանա հավերժ մանյակության ու մոտերքում թափառող մահվան զգացողությունից։

Շուտով նա վերադառնում է Ռուսաստան ու ընդունվում թատերական ինստիտուտ (Արմեն Ջիգարխանյանի կուրսը)։ Բայց հարբեցողության ու անվերջ բացակայությունների համար նրան հեռացնում են։ Ինստիտուտի դասախոսներից մեկը՝ Աննա Գալիչը, նրան վերցնում է իր մոտ ռեժիսորական կուրսերի։

Նիկան խոստանում է վերջ տալ հարբեցողությանը, սակայն որոշ ժամանակ անց նորից ամեն ինչ սկսվում է։

1997 թվականին ինքնասպանության փորձ է անում ու փրկվում է միայն հրաշքով ու բազմաթիվ կոտրվածքներով։

Ի վերջո նա լքում է ուսումը ու վերադառնում Յալտա, որտեղ էլ հայտնվում է հոգեբուժարանում։

Բուժման կուրս անցնելուց հետո էլի Գալիչի օգնությամբ դուրս է գալիս հոգեբուժարանից ու վերադառնում է Մոսկվա։

Զբաղվում է ժուռնալիստիկայով։ Կենտրոնական հեռուստատեսության համար հեղինակային հաղորդումների շարք է պատրաստում՝ զրույցներ մահվան մասին։ Հաղորդումը կոչվում էր «Պարտքով կյանք»։ Հետո նորից խավար ու հարբեցողություն։ Հետո նորից օպտիմիզմի պոռթկումներ ու նոր ծրագրեր ու նոր գաղափարներ։ Հետո նորից խավար ու հարբեցողություն։ Ու վերջում՝ մահ (27 տարեկան)։

Դեռ փոքր տարիքում, դեռ այն ժամանակ, երբ ինքը գրում էր, ասել էր, որ ինքը մահանալու է 27 տարեկանում ու իր բոլոր գրածներում կար մահվան սպասումը։

Մահվան պաշտոնական վարկածն է՝ ինքնասպանություն, իսկ իրեն անձամբ ճանաչողների ու այդ օրերին նրա հետ շփված մարդկանց վարկածն է՝ դժբախտ պատահարը։

Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծուհիներ
Կատեգորիա:Մահվան պատճառը վիճարկելի
Կատեգորիա:Ինքնասպան գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Վագանկովյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի կին գրողներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Սևիլյայի մետրոպոլիտեն

մինի|աջից|250px|Սեվիլլաի մետրոպոլիտենը քարտեզի վրա
**Սևիլյայի մետրոպոլիտեն** (իսպաներեն *Metro de Sevilla*)՝ թեթև մետրոպոլիտենային ցանց է, որը կառուցման մեջ է գտնվում իսպանական Սևիլյա քաղաքում և նրա մերձակա շրջաններում։

## Պատմություն

Սևիլյայում մետրոյի կառուցումը սկսվել էր 1974 թ.-ին։ Սակայն 1983 թվականին կառուցումը դադարեցվել էր, քանի որ կար պատմական արժեք ներկայացնող շինություններին վնասելու վտանգ, և բացի դրանից, քաղաքի բնակչությունը կանխատեսվածից ավելի դանդաղ էր աճում։

1999 թ.-ին մեկնարկեց մետրոյի կառուցման երկրորդ նախագիծը **Սևիլյայի Մետրոի Ընկերության** կողմից (իսպաներեն *Sociedad del Metro de Sevilla*), որը հիմնադրված էր Սևիլյայի նախկին քաղաքապետ Ալեխանդրո Ռոխաս Մարկոսի կողմից (*Alejandro Rojas Marcos*)։ Առաջին գիծը նախատեսվում էր ավարտել 2006 թվականին, բայց վերջնականապես այն կբացվի 2008 թվականի սեպտեմբերի 30-ին։

## Գծերը
Ըստ նոր նախագծի ընդգրկում է Սևիլյան և նրա մերձակայքը (1,500,000 բնակիչ) և ունի չորս գիծ.

### Գիծ 1
200px|Գիծ 1
* **Արևմուտք - Հարավ**. Մետրոպոլիտեն .
* **Տեղական ինքնավարություններ**։ Mairena del Aljarafe, San Juan, Sevilla and Dos Hermanas.
* **Երկարություն**։ 18 կմ
* **Կայարաններ**։ 22
* **Գնացքների քանակը**։ 17
* **Կառուցման սկիզբը**։ 2003 թ.-ի վերջերին
* **Կառուցման ավարտը վերջը**։ 2008 թ.-ի սեպտեմբերին.

### Գիծ 2
200px|Գիծ 2
* **Արևմուտք - Արևելք**. Մետրոպոլիտեն.
* **Երկարություն**։ 12,5 կմ.
* **Կայարաններ**։ 17.
* **Կառուցման սկիզբը**։ 2010 (մոտավոր).

### Գիծ 3
200px|Գիծ 3
* **Հյուսիս - Հարավ**. Մետրոպոլիտեն. 
* **Երկարություն**։ 11 կմ
* **Կայարաններ**։ 17.
* **Կառուցման սկիզբը**։ 2010 (մոտավոր).

### Գիծ 4
200px|Գիծ 4
* **Կիսաշրջանառվող**. վերգետնյա մակարդակի (ենթադրաբար).
* **Երկարություն**։ 15 կմ.
* **Կայարաններ**։ 19.
* **Կառուցման սկիզբը**։ 2010 (մոտավոր).

Ի տարբերություն հին նախագծի, այս մետրոն կլինի խառը՝ վերգետնյա և ստորգետնյա մակարդակների։

## Արտաքին հղումներ
* Պատմությունը, կառուցման մանրամասները և քարտեզները 
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Սևիլյայի մետրոպոլիտեն
Միկոյան ՄԻԳ-29

**Միկոյան ՄԻԳ-29** (, ՆԱՏՕ-ի անվանմամբ՝ Fulcrum), չորրորդ սերնդի թեթև ռազմաճակատային կործանիչ է, որը նախագծվել է ԽՍՀՄ օդային գերազանցության համար։ ՄԻԳ-29-ը օգտագործվում է Ռուսաստանի ռազմա-տիեզերական ուժերում, ռազմա-օդային նավատորմում և բազմաթիվ այլ երկրներում։

## Սպառազինման մեջ
*  - 16
*  - 14 ՄԻԳ-29ՍԵ և 2 ՄԻԳ-29ՈւԲ
* 
*  - 16 ՄԻԳ-29Ս և 4 ՄԻԳ-29ՈւԲ, արդիականացված 2009 թվականին.
* 
* 
*  - 12 (Հունվար 2010)
* 
** Հնդկական օդային ուժեր - 63 արդիականացված ՄԻԳ-29 «Բաազ»
** Հնդկաստանի ռազմա-ծովային օդային թև - 45 ՄԻԳ-29Կ ապսպրված (հունվար 2010)
*  - 20 ՄԻԳ-29Ա և 4 ՄԻԳ-29ՈւԲ
* 
*  - 10 ՄԻԳ-29Բ և 2 ՄԻԳ-29ՈւԲ (նոյեմբեր 2008) Ուրիշ 20 ՄԻԳ-29ՄՏ ապսպրված 2009 թվականին
*  - 19 (նոյեմբեր 2008)
*  - 40 (նոյեմբեր 2008)
*  - 36
*  - 406 (նոյեմբեր 2008) Առավել 100 ՄԻԳ-29Ս (ՍԵ արտահանման համար) և ուրիշ նոր 34 ՄԻԳ-29ՍՄՏ որոնց ապստրանքը մերժվել է Ալժիրից։
*  - 4
*  - 21 ՄԻԳ-29 ստացված, 12 ակտիվ
* 
*  - 12 ապսպրված և 11 ակտիվ (Նոյեմբեր 2008)
* 
* 
*  - 80 (Հունվար 2010)
*  - գնահատման համար
* 
* 

## Ծանոթագրություններ
Դոփյաններ

**Դոփյաններ**, Խաչենի իշխանական տան ճյուղերից։ Իշխել են Վերին Խաչենում կամ Ծարում։ Իշխանանիստն էր Ծար բերդաքաղաքը։ Հոգևոր կենտրոններից էին Դադիվանքը և Խաթրավանքը։

13-րդ դարի սկզբից Արևելյան Հայաստանի քաղաքական ու մշակութային կյանքում աչքի է ընկնում Դոփյան իշխանական տունը։ Տեղեկություններ են պահպանվել Սարգիս Զաքարյանի դստեր՝ Դոփի մասին։ Հեղինակների մի խումբ կարծում է, որ նա ամուսնացել է Ղարա Գրիգորի, մյուս մասը՝ Հասանի հետ։

1244 թվականին, ինքնագիր հիշատակարանում Գրիգոր իշխանը՝ Հասան Ա Դոփյանի և Դոփի որդին, խոսելով մոնղոլների արշավանքին իր մասնակցության մասին, գրել
է.

մինի|Դոփյանների տոհմածառը
Ըստ Բագրատ Ուլուբաբյանի, Հասանը սերում էր Հաթերքի իշխաններից. նա Վախտանգ իշխանի որդին էր և Սակռի եղբայրը։ 1182 թվականին Դադիվանքում թողած իր արձանագրությունում Վախտանգի որդի Հասանը հայտնում է, որ ինքը կառավարել է 40 տարի, ունեցել է վեց որդի, իր բերդերն ու գավառները տվել է նրանց և ինքը կնոջ՝ Մամայի հետ եկել է Դադիվանք, իր եղբայր Գրիգորի մոտ և դարձել կրոնավոր։ Այս նույն փաստը հաստատում է նաև Հասանի կնոջ՝ Լոռու Կյուրիկե Բ թագավորի դուստր Մամայի՝ Դադիվանքում 1182 թվականին թողած արձանագրությունը։ Հասանի՝ վանք մտնելուց հետո, իշխանական տան ավագությունը անցել է նրա Վախտանգ որդուն, որը կառավարել է 1182—1214 թվականներին։ Վախտանգը ունեցել է երկու որդի՝ Հասան և Տեր-Գրիգոր։ Վախտանգի կնոջ՝ Արզու խաթունի 1214 թվականի արձանագրությունից պարզվում է, որ նրանց երկու որդիներն էլ մահացել են երիտասարդ հասակում։ Աոզու խաթունն ի հիշատակ իր որդիների և ամուսնու Դադիվանքում կառուցել է եկեղեցի, որին նվիրել է գյուղեր ու ագարակներ։ Այդառթիվ թողած արձանագրությունից պարզվում է, որ Հասանը՝ Վախտանգի և Արզու խաթունի ավագ որդին, մահացել է օտարների դեմ պատերազմում, որից երեք ամիս հետո մահացել է կրտսեր որդին՝ տեր-Գրիգորը։ Այսպիսով, Հասանը Դոփի ամուսինը լինել չէր կարող, որովհետև արձանագրության բովանդակությունից պարզվում է, որ նա ամուսնացած չի եղել։ Դոփի որդի Գրիգորի 1244 թվականի հիշատակարանում հիշված Հասանը կարող էր լինել միայն Վերին Խաչենի Վախտանգ իշխանի որդին և Սակռի եզբայրը։

[մինի|[Դադիվանք]]
Դոփի ամուսին Հասանն ապրել ու գործել է 12-րդ դարի երկրորդ կեսին և 13-րդ դարի սկզբին։ Նա դեռ ապրում էր, երբ նրա եղբայր Հովհաննեսը 1204 թվականին կառուցել տվեց Խազարի վանքի եկեղեցին։ Արձանագրություններում ուշադրության է արժանի այն փաստը, որ Հովհաննեսը և Հասանը չեն հիշատակում հաթերքցիների հետ իրենց ազգակցական կապի մասին։ Հասանի արձանագրությունը թվական չունի, սակայն պարզ է, որ այն գրվել է 1204 թվականին, երբ Հովհաննեսը ավարտել է եկեղեցու կառուցումը։ Հովհաննեսի արձանագրությունում ուշագրավ է այն միտքը, որ նա վանքը իր սահմաններով եղբորն է հանձնել Հաթերքի տերերի միջնորդությամբ։ Իսկ դա նշանակում է, որ Հաթերքի Վախտանգ իշխանը պատրոնի իրավունք է ունեցել Հասանի և Հովհաննեսի նկատմամբ։ Այս միտքը հաստատում է Վախտանգի կին Արզու խաթունի 1214 թվականի թողած արձանագրությունը։ Վախտանգը մահացել է 1214 թվականին, իսկ մինչ այդ, նույն տարում մահացել էին նրա երկու որդիները՝ Հասանը և տեր-Գրիգորը։ Ժառանգորդ չունեցող Հաթերքի Վախտանգ իշխանի տիրույթները անցան Իվանեին, իսկ վերջինս դրանք տվեց իր քրոջը՝ Դոփին։ Այդ մասին կա Վարդան վարդապետի մի վկայությունը։

## Աղբյուրներ
* Գեղամ Կիրակոսյան, Դոփյան իշխանական տան ծագման հարցի շուրջ

Կատեգորիա:Դոփյաններ
Մինախաթուն

**Մինա-խաթուն** (†1298), Խաչենի իշխանադուստր, մոտ 1265 թ ամուսնացել է Սյունիքի կոմս Տարսայիճ Օրբելյանի հետ, որը Հայաստանի ամենաազդեցիկ իշխանապետերից մեկն էր, և որի տիրույթների մեջ էին մտնում ներկայիս Նախիջևանը, Վայոց ձորը և Սյունիքի մարզը։

Տարսայիճ Օրբելյանը և Մինա-խաթունը միասին կառուցել են վանքեր և հյուրանոցներ, նվիրաբերություններ է կատարել վանքերին և նպաստել այդ օջախներում հոգևոր մշակույթի զարգացմանը և բարգավաճմանը։ Ունեցել են մեկ զավակ՝ Ջալալը, և երկու դուստր՝ Ասփան և Մամքանը։ Ասփան հարսնացել է Խաչենի Դոփյաններին, իսկ Մամքանը՝ վրաց արքունիքին։

Մինա-խաթունը վախճանվել է 1298 թվականին և թաղվել է Ամաղուի Նորավանքում ամուսնու և տեգրոջ՝ Սմբատի կողքին։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Բագրատ Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը X-XVI դարերում, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան 1975, էջ 225-229։
* Ստեփանոս Օրբելյան, Պատմություն Սիսական նահանգի, գլուխ 64 (ԿԶ)։

Կատեգորիա:Հասան-Ջալալյաններ
Կատեգորիա:Օրբելյաններ
Ասփա

**Ասփա Դոփյան-Օրբելյան** (), եղել է Խաչենի իշխանուհի, պարոնուհի։

Սյունիքի իշխանաց իշխան Տարսայիճ Օրբելյանի և Մինախաթունի դուստրը, ամուսնացել է Խաչենի իշխան Գրիգոր Բ-ի հետ, որը իշխում էր Ծարում (ներկայիս Վայկունիքը)։ Ամուսինների միջև, որոնց մասին հիացմունքով են խոսում ժամանակակիցները, եղել է պաշտամունքի հասնող սեր և մեծ նվիրվածություն։

Մինչ Գրիգոր Բ-ն հեռավոր վայրերում էր՝ պատերազմների մեջ, իշխանուհի Ասփան շենացնում էր երկիրը։ Իր արդար վաստակով գնել և ծաղկել է տվել «Թարգմանչաց» անունով հայտնի Ավետարանը, որի հիշատակարանի համաձայն Ասփան «... ամենայն բարեպաշտութեամբ զարդարեալ, զարդարեաց զանազան սպասուք և շինուածիւք զեկեղեցիս Հայաստանեայց»։ Կառուցել է նաև մի կամուրջ Թարթառ գետի վրա՝ Խաթրավանքից ներքև և թողել հետևյալ արձանագրությունը.

Իշխանուհի Ասփան վախճանվել է 1331 թվականին՝ ապրելով «կարճօրյա կյանքով» և թաղվել է Խաթրավանքում՝ Դոփյանների տոհմական դամբարանում։ Իշխան Գրիգորը իր սիրելի կնոջ հանգստարանը զարդարել է ոսկով և արծաթով և եկեղեցիներին պատվիրել, որ նրա հոգու համար պատարագներ մատուցեն։

## Աղբյուրներ, նշումներ և հղումներ
* Բագրատ Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը X-XVI դարերում, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան 1975, էջ 316-320։

Կատեգորիա:Դոփյաններ
Կատեգորիա:Օրբելյաններ