Վարշավայի պատմություն

**Վարշավայի պատմությունն** անխզելիորեն կապված է Լեհաստանի պատմության հետ: Առաջին ամրացված բնակավայրերը հայտնվեցին ներկայիս Վարշավայի տարածքում 9-րդ դարում, քաղաքի պատմությունը կենտրոնացած էր այն տարածքի շուրջ, որն այժմ կոչվում է Հին քաղաք:

Իր պատմության ընթացքում քաղաքը ենթարկվել է մի շարք համաճարակների, ներխուժումների և ռազմական մարտերի, ավերիչ հրդեհների, ինչպես նաև ենթակա է եղել հետագա ընդլայնման արգելքի։  Վարշավայի համար ամենադժվար փորձություններն էին Շվեդիայի ներխուժումը (1655-1660), Հյուսիսային պատերազմը (1702, 1704, 1705), Լեհաստանի իրավահաջորդության պատերազմը, Վարշավայի մատինները (1794), Պրահայի փոթորիկը (1794), Լեհական ապստամբություն (1830, 1863), Առաջին համաշխարհային պատերազմ, Վարշավայի պաշտպանություն (1939) և դրա ընթացքում օդային ռմբակոծությունները, Վարշավայի գետտոյի ապստամբությունը, Վարշավայի ապստամբությունը (1944) ՝ հետագա կրճատմամբ գրեթե ամբողջությամբ քաղաքը ավերվել է գերմանական օկուպանտների կողմից։

Քաղաքը նաև այլ կարևոր, բայց պակաս կործանարար իրադարձությունների վայր էր: Այստեղ ընտրվեցին Լեհաստանի թագավորները, հավաքվեց Լեհաստանի խորհրդարանը (Սեյմը), և լեհերը 1920 թվականին Վարշավայի ճակատամարտի ժամանակ ջախջախեցին բոլշևիկներին։

## Վաղ պատմություն
Ժամանակակից Վարշավայի զբաղեցրած տարածքը բնակեցված է եղել առնվազն 1400 տարի։ Որոշ հնագիտական ​​գտածոներ վերաբերում են Լուսատյան մշակույթին:

Վարշավայի տեղում առաջին ամրացված բնակավայրերը համարվում են Բրոդնո (9-րդ կամ 10-րդ դար), Կամիոնը (11-րդ դար) և Յազդովը (12-րդ կամ 13-րդ դար):

Բրոդնոն փոքր բնակավայր էր ժամանակակից Վարշավայի հյուսիս-արևելքում, որը ավերվել է մոտ 1040 թվականին տեղի մազովյան դուքսերից մեկի՝ Միեսլավի ապստամբության ժամանակ։ Կամիոնը հիմնադրվել է մոտ 1065 թվականին Վարշավա-Արևմտյան երկաթուղային կայարանի մոտ (Կամիոնեկ թաղամաս), Յազդովը ՝ մինչև 1250 թվականը ներկայիս Սեյմի շենքի մոտ: Յազդովը ավերվել է երկու անգամ՝ 1262 թվականին լիտվացիների և 1281 թվականին Պլոկյան դուքս Բոլեսլավ II-ի Մասովիայի կողմից։ Յազդովից 3,5 կմ հյուսիս գտնվող ձկնորսական գյուղի տեղում, դուքս Բոլեսլավ II-ը հիմնեց Վարշովա բնակավայրը։ Չերսկի դուքս Կոնրադ II-ը՝ Բոլեսլավի եղբայրն ու իրավահաջորդը, կառուցել է փայտե եկեղեցի, որը հետագայում ավերվել է լիտվացիների կողմից։ Այս վայրում Կոնրադը հրամայեց կառուցել աղյուսե եկեղեցի, որը կոչվել է Սուրբ Հովհաննես Մկրտչի անունով և հետագայում դարձել տաճար:

Առաջին պատմական փաստաթուղթը, որը հավաստում է Վարվաշայի գոյություն, թվագրվուվ է 1313 թվականով: Քաղաքի տարիքի մասին ավելի հավաստի տեղեկություններ են պարունակում Տևտոնական օրդենի դեմ դատական ​​գործը, որն անցկացվել է Վարշավայի Սուրբ Հովհաննես տաճարում 1339 թվականին։

14-րդ դարի սկզբին Վարշավան դարձավ Մազովյան իշխանների նստավայրերից մեկը՝ 1413 թվականին դառնալով Մազովիայի մայրաքաղաքը (Մազովիայի իշխան Յանուշ)։ Վարշավայի տնտեսությունը 14-րդ դարում հիմնված էր արհեստների և առևտրի վրա։ Քաղաքաբնակներն իրենց ազգային կազմով միատարր էին, բայց նրանց ֆինանսական դրության մեջ  կար մեծ տարբերություն։

Այս ժամանակ Վարշավայում ապրում էր մոտ 4500 մարդ։ 15-րդ դարում քաղաքը սկսեց ընդարձակվել՝ հյուսիսային քաղաքի պարսպի հետևում հայտնվեց մի բնակավայր, որը կոչվում էր Նոր քաղաք՝ ի տարբերություն արդեն գոյություն ունեցող բնակավայրի՝ Հին քաղաքի։ Այս երկու քաղաքային բնակավայրերն ունեին իրենց քաղաքային կանոնադրությունները և կառավարությունները: Նոր քաղաքի նպատակն էր կարգավորել նոր վերաբնակիչների (հիմնականում հրեաների) տեղաբաշխումը, որոնց արգելված էր հաստատվել Հին քաղաքում:

1515 թվականին ռուս-լիտվական պատերազմի ժամանակ ռուսական բանակը հավանաբար այրել է հին Վարշավայի մեծ մասը. Աճող սոցիալական և ֆինանսական տարբերակումը հանգեցրեց 1525 թվականին Վարշավայի աղքատների առաջին ապստամբությանը՝ ընդդեմ քաղաքների հարուստ դասի, ովքեր նույնպես ունեին իշխանություններ: Այս ապստամբության արդյունքում այսպես կոչված երրորդ իշխանությունն ընդունվեց ազնվականության կողմից ձևավորված քաղաքային իշխանությունների՝ քաղաքային խորհրդի և արքունիքի մեջ։ Այսպիսով, սոցիալական ազատագրության համար Վարշավայի բնակիչների պայքարի սկիզբը սկսվում է 1525 թվականին: 

Տեղական իշխանական դինաստիայի վերացման հետ մեկտեղ Վարշավան ընդգրկվեց Լեհաստանի Թագավորության կազմում 1526 թվականին (կա վարկած, որ վերջին մազովյան արքայազն Յանուշ III-ը թունավորվել է լեհ թագուհի Բոնա Սֆորցայի՝ Սիգիզմունդ I-ի կնոջ հրամանով):

## 1526—1700
1529 թվականին Լեհաստանի Սեյմն առաջին անգամ հավաքվեց Վարշավայում, իսկ 1569 թվականից Սեյմը հավաքվեց Վարշավայում՝ դեպքերի ճնշող մեծամասնությամբ: Այս պատճառով իտալացի ճարտարապետ Ջովաննի դի Կվադրոն վերակառուցեց Թագավորական ամրոցը՝ տալով նրան Վերածննդի ոճ։ Մազովիայի միացումը լեհական պետությանը հանգեցրեց քաղաքի բուռն տնտեսական զարգացմանը, ինչի մասին վկայում է Վարշավայի բնակչության աճը. այն ժամանակ այնտեղ ապրում էր 20000 մարդ՝ մեկ դար առաջվա 4500-ի դիմաց:

1572 թվականին մահացավ Յագելոնյան դինաստիայի վերջին ներկայացուցիչ Սիգիզմունդ II Օգոստոսը։ 1573 թվականի Լեհաստանի Սեյմում որոշվեց, որ այսուհետ լեհ թագավորները կընտրվեն լեհ ազնվականության կողմից։ Հենց այնտեղ ընդունվեց Վարշավայի Համադաշնության ակտը, որը սահմանեց կրոնական հանդուրժողականության հիմքերը Լեհ-Լիտվական Համագործակցությունում։  Առաջին «ազատ ընտրությունները» (լեհերեն՝ wolna elekcja) տեղի են ունեցել 1573 թվականի ապրիլ-մայիսին Կամիենում (այսօրվա Կամիոնեկ թաղամաս, այսօրվա Վշոդնյա երկաթուղային կայարանի մոտ): Հաջորդ ընտրությունները, ընդամենը 2 տարի անց (1575 թվականին, երբ թագավոր դարձավ Ստեֆան Բատորին), տեղի ունեցան Վարշավայի մեկ այլ արվարձանում՝ Վիելկա Վոլայում (ներկայիս քաղաքից արևմուտք, Վոլյա թաղ): 

Լեհ-լիտվական համագործակցության երկու մայրաքաղաքների՝ Կրակովի և Վիլնյուսի միջև կենտրոնական դիրքի և շվեդների կողմից մշտապես վտանգված Գդանսկի բավականին մոտ գտնվելու պատճառով Վարշավան դարձավ Լեհ-Լիտվական Համագործակցության և միևնույն ժամանակ Լեհաստանի մայրաքաղաքը՝ 1596 թվականին, երբ Սիգիզմունդ III-ը իր արքունիքով Կրակովից տեղափոխվեց այստեղ: Թագավորին այս որոշման դրդել է Կրակովի Վավելում տեղի ունեցած հրդեհը: Թագավորական ճարտարապետ Սանտա Գուչին սկսեց Բարոկկո ոճով Վարշավայի ամրոցի վերակառուցումը, ուստի թագավորն այնտեղ մշտապես չէր ապրում, բայց 1611 թվականից մշտապես բնակություն հաստատեց այնտեղ։ Լեհաստանի գլխավոր քաղաքներից մեկից երկրի մայրաքաղաքի վերածվելու ժամանակ Վարշավայի բնակչությունը արդեն կազմում էր 14000 մարդ։ Հին քաղաքի պատերի ներսում կար 169 տուն; Քաղաքի պարիսպներից դուրս նրանց թիվը հասնում էր 204 տան, իսկ արվարձաններում կար ավելի քան 320 տուն[1]։ 1576 թվականին կառուցվեց Վիստուլայի վրայով առաջին մշտական ​​կամուրջը, սակայն 1603 թվականին այն ավերվեց գետի սառցե ծածկի պատճառով և մինչև 1775 թվականը Վարշավայի և Պրագայի միջև մշտական ​​կապի երթուղի չկար Վիստուլայի աջ ափին։

Հետագա տարիներին քաղաքն աճեց դեպի արվարձաններ։ Ազնվականության ներկայացուցիչները հիմնեցին մի քանի օրինական անկախ շրջաններ, որտեղ կառավարում էին իրենց իսկ օրենքներով։ Նման տարածքները կոչվում էին ժյուրիդիկա (լեհ.՝ jurydyka) և բնակեցված էին արհեստավորներով և վաճառականներով: Այդ «իրավական մարմիններից» էր Պրահան, որը քաղաքի կարգավիճակ ստացավ 1648 թվականին։ Նրանց անկախության գագաթնակետը հասավ Վարշավայի վերականգնման շրջանում՝ շվեդական ներխուժումից հետո, որը մեծ վնաս էր հասցրել քաղաքին: Երեք անգամ 1655-ից 1658 թվականներին Վարշավան պաշարվեց և երեք անգամ գրավվեց և թալանվեց շվեդական, Բրանդենբուրգի և Տրանսիլվանիայի զորքերի կողմից: Նրանք՝ հիմնականում շվեդները, յուրացրել են մեծ թվով արժեքավոր գրքեր, նկարներ, քանդակներ և արվեստի այլ առարկաներ։ Վարշավայի Հին քաղաքի և Նոր քաղաքի 17-րդ դարի կեսերի ճարտարապետությունը գոյատևել է մինչև նացիստների ներխուժումը: Շենքերը հիմնականում ուշ Վերածննդի ոճով էին, իսկ գոթական կառույցները չեն տուժել 1607 թվականի հրդեհից: 17-րդ և 18-րդ դարերի սկզբին, հզոր ազնվականության ժամանակաշրջանում, Վարշավայի շրջակայքում մեծացել են բարոկկո ոճի բազմաթիվ բնակավայրեր: 1677 թվականին թագավոր Յան III Սոբեսկին հրամայեց կառուցել իր բարոկկո նստավայրը՝ Վիլանովում՝ գյուղ Հին քաղաքից 10 կմ հարավ։

## 1700—1795
Թագավոր Յան III Սոբեսկիի մահից հետո մի շարք քաղաքական հետևանքներ հանգեցրին պետության իշխանության անկման՝ եվրոպական մյուս տերությունների համեմատությամբ։ 1697 թվականին ընտրված նոր թագավորը՝ սաքսոնական ընտրիչ Ֆրեդերիկ Օգոստոսը, ստացել է Օգոստոս II անունը։ Նոր միապետին ավելի շատ մտահոգում էր իր հայրենիքի՝ Սաքսոնիայի ճակատագիրը, քան Լեհաստանը։ Միևնույն ժամանակ լեհ ազնվականները սկսեցին պայքարել լեհական թագի հետ իրենց իրավունքների բարձրացման համար՝ թքած ունենալով 17-րդ դարում նվաճած թագավորության դիրքերի պահպանման վրա։ Բացի այդ, Ռուսաստանի (Պետրոս I) և Շվեդիայի (Կարլոս XII) հարևան տերությունների կառավարիչները աստիճանաբար ընդլայնեցին իրենց սահմանները՝ ամրապնդելով իրենց իշխանությունը։ 1700 թվականին այս երկու պետությունների միջև սկսվեց Հյուսիսային պատերազմը. Օգոստոս II-ը շտապ կերպով միացավ Պետրոս I-ի կողմին: Ապակենտրոնացված Լեհական Թագավորությունը ուժ չուներ դառնալու այս պատերազմում գլխավոր խաղացողը և, հետևաբար, դարձավ երկու կառավարիչների միջև մարտադաշտերից մեկը: Վարշավան մի քանի անգամ պաշարվել է, առաջինը 1702 թվականին շվեդական զորքերի կողմից: Քաղաքը բավականին տուժեց շվեդական պաշարումից: Շվեդների ճնշման ներքո 1704 թվականի հունիսին լեհական ազնվականությունը գահընկեց արեց Օգոստոս II-ին և Վիելկա Վոլայի շրջանում ընտրեց նոր թագավոր՝ Պոզնանի շվեդամետ վոյևոդ Ստանիսլավ Լեշչինսկուն:  Շուտով պատերազմի ալիքը շրջվեց և 1704 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Օգոստոս II-ը սաքսոնական բանակի օգնությամբ 5-օրյա ծանր հրետանային ռմբակոծությունից հետո նորից գրավեց Վարշավան: Օգոստոսը ևս մեկ անգամ կորցրեց Վարշավան 1705 թվականի հուլիսի 31-ի ճակատամարտում կրած պարտությունից հետո, որը տեղի ունեցավ ժամանակակից Վարշավայի Զախոդնիա երկաթուղային կայարանի և Վիելկա Վոլայի միջև, որտեղ 2000 շվեդներ ջախջախեցին լեհ-լիտվական-սաքսոնական բանակի 10000 զինվորներին:  Միայն դրանից հետո Ստանիսլավ Լեշչինսկին կարողացավ պաշտոնապես թագադրել իրեն, ինչը նա արեց նույն թվականի հոկտեմբերին։ 1707 թվականին Օգոստոս II-ի և Կառլոս XII-ի միջև կնքված խաղաղության համաձայնագրի համաձայն, ռուսական զորքերը գրավեցին Վարշավան: Երկու ամսից նրանք լքեցին քաղաքը: Հյուսիսային պատերազմի ընթացքում մի քանի անգամ Վարշավան ենթարկվել է ներդրումների: Լեշչինսկին կառավարեց մինչև 1709 թվականը, մինչև Ռուսաստանը Պոլտավայում հաղթեց շվեդներին՝ ստիպելով շվեդական բանակին լքել Լեհաստանը։ Շվեդների այս նույն պարտության արդյունքում Օգոստոս II-ը կրկին դարձավ Լեհաստանի թագավոր: 1713 թվականից սկսած ռուսական և սաքսոնական զորքերը պարբերաբար կանգ են առնում Վարշավայում՝ հանդես գալով որպես օկուպանտ։ Ի լրումն պատերազմի աղետների, Վարշավան ապրեց համաճարակ (1708), ջրհեղեղ (1713) և բերքի ձախողում։.

Օգոստոս II-ը մահացավ 1733 թվականի փետրվարին։ Սեպտեմբերին լեհ ազնվականությունը կրկին թագավոր ընտրեց Ստանիսլավ Լեշչինսկուն, բայց նա չհամապատասխանեց Ավստրիայի և Ռուսաստանի քաղաքական շահերին, ինչը մեկ ամիս անց սեյմին ստիպեց թագավոր ընտրել Օգոստոս II-ի որդուն՝ Օգոստոս III-ին։ Շվեդիայի և Ֆրանսիայի կողմից աջակցվող Լեշչինսկու ճամբարի և Ռուսաստանի և Ավստրիայի աջակցությամբ Օգոստոս III-ի կողմնակիցների միջև շահերի բախումը հանգեցրեց Լեհաստանի իրավահաջորդության պատերազմին, որտեղ Լեհաստանը հանդես եկավ միայն որպես մարտադաշտ: Վարշավան կրկին օկուպացված էր։ Ռազմական գործողությունների արդյունքում Օգոստոս III-ը մնաց թագավոր, իսկ Լեշչինսկին փախավ Ֆրանսիա։ Չնայած պետության քաղաքական անզորությանը, սաքսոնական շրջանը Վարշավայի համար զարգացման ժամանակաշրջան էր: Սաքսոնական թագավորները գրավեցին բազմաթիվ գերմանացի ճարտարապետների, ովքեր վերակառուցեցին Վարշավան Դրեզդենի ոճով: 1747 թվականին Վարշավայում հիմնել են Զալուսկի գրադարանը՝  Յոզեֆ Անջեյ և Անջեյ Ստանիսլավ Զալուսկիներ եղբայրների կողմից։ Այն մտահղացվել է որպես Լեհաստանի առաջին հանրային գրադարան և այն ժամանակվա աշխարհի ամենամեծ գրադարաններից մեկն էր: Ամբողջ Եվրոպայում կար ընդամենը 2-3 գրադարան, որոնք կարող էին համեմատվել դրա հետ իրենց հավաքածուների հսկայականությամբ։ Սկզբում գրադարանը պարունակում էր մոտ 200000 անուն, որոնց թիվը 1780-ական թվականներին հասավ 400000-ի: Բացի գրքերից, դրանք ներառում էին քարտեզներ, փաստաթղթեր, արվեստի առարկաների հավաքածուներ, գիտական ​​գործիքներ և բուսական և կենդանական աշխարհի նմուշներ։

1740 թվականին կաթոլիկ քահանա Ստանիսլավ Կոնարսկին հիմնել է Collegium Nobilium համալսարանը՝ ազնվականների որդիների համար, որը համարվում է ներկայիս Վարշավայի համալսարանի նախորդը։ 1742 թվականին ստեղծվեց Քաղաքային կոմիտե, որը պատասխանատու էր մայթերի և կոյուղու կառուցման համար։ Բայց Վարշավայի ամբողջ քաղաքային տարածքի մեծ մասը ենթակա չէր քաղաքային իշխանությանը: Միայն 1760-ականներին ամբողջ Վարշավան անցավ մեկ վարչակազմի վերահսկողության տակ՝ շնորհիվ քաղաքի ապագա նախագահ Յան Դեկերտի (Լեհաստանում խոշոր քաղաքների վարչակազմերի ղեկավարներին նախագահներ էին անվանում)։. Այս ժամանակ Վարշավան բաժանված էր 7 վարչական շրջանների: 

1764 թվականին ընտրվել է ռուսամետ թագավոր Ստանիսլավ Ավգուստ Պոնիատովսկին։ Լեհաստանը փաստացի գտնվում էր ռուսական պրոտեկտորատի տակ: 1772 թվականին տեղի ունեցավ Լեհ-Լիտվական Համագործակցության Առաջին բաժանումը։ Լեհ պատմաբանները համաձայն են, որ այս իրադարձությունը խթան հանդիսացավ լեհ ազնվականության արթնացման համար՝ ստիպելով նրանց մտածել իրենց պետության ապագայի մասին։ Բարեփոխական տրամադրությունների շնորհիվ լուսավորականության գաղափարները մեծ ազդեցություն ունեցան Լեհաստանի հետագա զարգացման հարցում։  1765 թվականին թագավորը հիմնադրել է Կադետների կորպուսը՝ Վարշավայում առաջին աշխարհիկ դպրոցը (չնայած իր անվանը, այն կապ չուներ ռազմական գործերի հետ):  1773 թվականին ստեղծվեց աշխարհի առաջին կրթության նախարարությունը՝ Հանրային կրթության հանձնաժողովը (Komisja Edukacji Narodowej): 1775 թվականին Վիստուլայի վրայով կառուցվել է նոր կամուրջ, որը գոյություն է ունեցել մինչև 1794 թվականը։

Այս դարձավ Վարշավայի զարգացման նոր փուլ: Քաղաքը տեսավ աճող քաղաքական ակտիվություն, առաջադեմ գաղափարների տարածում և քաղաքական և տնտեսական փոփոխություններ, որոնք բոլորն էլ մեծ ազդեցություն ունեցան Վարշավայի զարգացման վրա, որի ճարտարապետությունը սկսեց արտացոլել ժամանակակից ձգտումներն ու միտումները: Աճեցին գործարանների ու բանվորների թիվը, աճեցին վաճառականների, արդյունաբերողների ու ֆինանսիստների քաղաքային շերտերը: Միաժամանակ տեղի ունեցավ գյուղացիների լայնածավալ գաղթ դեպի Վարշավա: 1792 թվականին Վարշավան ուներ 115000 բնակչություն, մինչդեռ 1754 թվականին ուներ ընդամենը 24000 բնակիչ: Այս փոփոխությունները հանգեցրին շինարարության բուռն զարգացմանը։ Ազնվականների նոր բնակավայրերն աճեցին, միջին խավը ձեռք բերեց սեփական տները:

1791 թվականի ապրիլի 18-ին ընդունվեց Սահմանադրությունը. այն իրավունքներ էր շնորհում քաղաքացիներին, քաղաքը միավորում էր մեկ վարչական միավորի, վերացնում էր քաղաքը շրջանների բաժանող իրավասությունը և լայն լիազորություններ տալիս տեղական իշխանություններին։ 1791 թվականի ապրիլի 21-ին նոր կանոնադրությունը գրանցվեց քաղաքային գրքերում։ 1991 թվականից, այսինքն՝ այս իրադարձության երկու հարյուրամյակից սկսած, Վարշավայի տեղական իշխանությունները ապրիլի 21-ին նշում են Վարշավայի օրը։ Հաղթական Տարգովիցայի Համադաշնությունը հանգեցրեց Քառամյա պառլամենտի աշխատանքի կործանմանը, Լեհաստանի երկրորդ բաժանմանը (1793-ին, առաջինը տեղի ունեցավ 1772-ին) և ծանր տնտեսական իրավիճակին, այն չկարողացավ ճնշել Վարշավայի ազատության ձգտումը։

1793 թվականի հունվարի 23-ին Պրուսիան և Ռուսաստանը կատարեցին Լեհաստանի երկրորդ բաժանումը։ Պրուսիան գրավեց Գդանսկը, Տորունը, Մեծ Լեհաստանը և Մազովիան, իսկ Ռուսաստանը գրավեց Լիտվայի և Բելառուսի մեծ մասը, գրեթե ամբողջ Վոլինը և Պոդոլիան։ Լեհերը կռվեցին, բայց պարտվեցին, քառամյա սեյմի բարեփոխումները չեղյալ հայտարարվեցին, իսկ մնացած Լեհաստանը դարձավ խամաճիկ պետություն։ 1794 թվականին Թադեուշ Կոսյուշկոն գլխավորեց զանգվածային ժողովրդական ապստամբությունը, որն ավարտվեց պարտությամբ։ Լեհաստանի երրորդ մասնատումը, որին մասնակցում էր Ավստրիան, տեղի ունեցավ 1795 թվականի հոկտեմբերի 24-ին: Սրանից հետո Լեհաստանը որպես անկախ պետություն անհետացավ Եվրոպայի քարտեզից։

## 1795—1914
Վարշավան մնաց Լեհաստանի Թագավորության մայրաքաղաքը որպես Լեհ-Լիտվական Համագործակցության Համադաշնության՝ Լեհաստանի և Լիտվայի միության մաս, մինչև 1795 թվականը, երբ այն գրավվեց Պրուսիայի թագավորության կողմից։ 1806 թվականին Նապոլեոնի բանակի կողմից ազատագրված Վարշավան դարձավ Վարշավայի նորաստեղծ դքսության մայրաքաղաքը։ 1815 թվականին Վիեննայի կոնգրեսից հետո Վարշավան դարձավ Լեհաստանի Կոնգրեսի կենտրոնը՝ սահմանադրական միապետություն՝ Ռուսաստանի կայսրության հետ անձնական միության մեջ։ Այս ժամանակահատվածում, համեմատաբար ազատական ​​ռուս կայսր Ալեքսանդր I-ի օրոք, Վարշավայում կառուցվել է Թագավորական համալսարանը (1816 թվական)։ 1818 թվականին քաղաքի հին շուկայի քաղաքապետարանը քանդվեց, քանի որ այն շատ փոքր էր դարձել քաղաքի համար։ Քաղաքի իշխանությունները տեղափոխվեցին Յաբլոնովսկու պալատ (Բոլշոյի թատրոն), որտեղ մնացին մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը։

Ռուսների կողմից Լեհաստանի սահմանադրության կրկնակի խախտումներից հետո (հատկապես Ալեքսանդր I-ի մահից հետո, երբ հետադիմական Նիկոլայ I-ը ստանձնեց իշխանությունը), 1830 թվականի նոյեմբերին բռնկվեց ապստամբություն։ Այն սկսվեց Բելվեդերեի վրա՝ լեհական բանակի գլխավոր հրամանատար և թագավորի դե ֆակտո փոխարքա մեծ դուքս Կոնստանտին Պավլովիչի նստավայրի վրա հարձակմամբ։ 1830-ի ապստամբությունը հանգեցրել է լեհ-ռուսական պատերազմին (1831), որի ամենամեծ ճակատամարտը տեղի է ունեցել 1831 թվականի փետրվարի 25-ին Հռոչովում, գյուղում, որն այժմ գտնվում է Պրահայի շրջանի հյուսիսային մասում։ Լեհական բանակի պարտությունից հետո Լեհաստանի թագավորությունը լուծարվեց և բաժանվեց գավառների։ Կայսրը Վարշավայում հիմնեց ռազմական վարչակազմ։ Սեյմը և լեհական բանակը լուծարվեցին, իսկ համալսարանը փակվեց։

Երկաթուղիների աճը Վարշավան դարձրեց կարևոր երկաթուղային հանգույց։ Ճանապարհները բացվել են դեպի Վիեննա (Վարշավա-Վիեննա երկաթուղի, 1848), Սանկտ Պետերբուրգ (Սանկտ Պետերբուրգ-Վարշավա երկաթուղի, 1862), Բիդգոշչ (1862), Տերեսպոլ (Վարշավա-Տերեսպոլի երկաթուղի, 1867), Կովել (Վիստուլա երկաթուղի, 1873):   1864 թվականին քարե հենարանների վրա կառուցվել է առաջին երկաթյա ճանապարհային կամուրջը: 1875 և 1908 թվականներին կառուցվել են երկու երկաթուղային կամուրջներ։ Այն այդ ժամանակ Եվրոպայի ամենաժամանակակից կամուրջներից մեկն էր: 1862 թվականին համալսարանը վերաբացվեց, իսկ 1898 թվականին հիմնադրվեց Նիկոլայ II ինստիտուտը։

Վարշավան ծաղկում է ապրել 19-րդ դարի վերջին նահանգապետ Սոկրատ Ստարինկևիչի (1875–1892) օրոք, որը ծնունդով ռուս գեներալ էր, որը նշանակվել էր ցար Ալեքսանդր III-ի կողմից։ Ստարինկևիչի օրոք Վարշավայում բացվեցին առաջին ջրամատակարարման և կոյուղու համակարգերը, որոնք նախագծվել և կառուցվել են անգլիացի ինժեներ Ուիլյամ Լինդլիի և նրա որդու՝ Ուիլյամ Հերլին Լինդլիի կողմից: Ստարինկևիչը հիմնադրել է նաև Բրոդնոյի գերեզմանատունը (1884), որը եվրոպական ամենամեծ գերեզմանոցներից մեկն է։

1904 թվականին կառուցվել է առաջին էլեկտրակայանը։ Քաղաքում տեղադրվել են էլեկտրական լույսեր, իսկ առաջին տրամվայի երթուղին բացվել է 1908 թվականին։ 1914 թվականին բացվեց Ստանիսլավ Պոնիատովսկի կամուրջը։

1897 թվականի մարդահամարի տվյալներով Վարշավայում ապրում էին 60,5% լեհեր, 34,9% հրեաներ և 3,8% ռուսներ։

## Առաջին համաշխարհային պատերազմ
1915 թվականի օգոստոսի 1-ին գերմանական զորքերը մտան Վարշավա։ Նահանջող ռուսական զորքերը ոչնչացրեցին քաղաքի բոլոր կամուրջները, այդ թվում՝ Պոնիատովսկի կամուրջը, որը բացվել էր 18 ամիս առաջ, գործարաններից հանեցին տեխնիկան, ինչն ավելի էր բարդացնում իրավիճակը Վարշավայում։

Գերմանական իշխանությունները՝ գեներալ Հանս ֆոն Բեսելերի գլխավորությամբ, Ռուսաստանի դեմ պատերազմի ժամանակ լեհական աջակցության կարիք ունեին, ուստի նրանք փորձում էին լեհերի հանդեպ բարյացակամ երևալ։ Օրինակ, նրանք նորից ներդրեցին լեհերենով դասավանդելու իրավունքը, իսկ 1915 թվականին բացեցին Տեխնիկական համալսարանը, Վարշավայի տնտեսագիտական ​​դպրոցը և Վարշավայի կենսագիտության համալսարանը։

Այնուամենայնիվ, քաղաքաշինության համար ամենակարևոր որոշումը Պրագան Վարշավայի մեջ ներառելն էր: Ռուսական իշխանությունները Վարշավային թույլ չտվեցին ընդարձակվել, քանի որ արգելված էր անցնել քաղաքը շրջապատող ամրոցների կրկնակի գիծը։

1918 թվականի աշնանը Գերմանիայում սկսվեց Նոյեմբերյան հեղափոխությունը։ Նոյեմբերի 8-ին Գերմանիայի իշխանությունները լքեցին Վարշավան։ Նոյեմբերի 10-ին Յոզեֆ Պիլսուդսկին ժամանել է Վարշավա։ Նոյեմբերի 11-ին Ռեգենտի խորհուրդը նրան տվեց ամբողջ ռազմական իշխանությունը, իսկ նոյեմբերի 14-ին՝ ամբողջ քաղաքացիական իշխանությունը։ Ուստի 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ը նշվում է որպես Լեհաստանի անկախության սկիզբ։ Վարշավան դարձավ Լեհաստանի մայրաքաղաքը։

## 1918—1939
Անկախության առաջին տարիները չափազանց դժվար էին Լեհաստանի համար՝ քաոս, հիպերինֆլյացիա և Խորհրդա-Լեհական պատերազմ, որի շրջադարձային կետն էր Վարշավայի հայտնի ճակատամարտը, որն ըստ էության կանխորոշեց պատերազմի ելքը և թույլ տվեց Լեհաստանին պահպանել իր անկախությունը:

## Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Առաջին ռումբերը Վարշավայի վրա ընկան արդեն 1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ին: Ցավոք, քաղաքացիական և ռազմական վարչակազմի ամենակարևոր ներկայացուցիչները (բանակի գլխավոր հրամանատար մարշալ Էդվարդ Ռիձ-Շմիգլիի հետ միասին) փախան Ռումինիա և իրենց հետ  տարան քաղաքի պաշտպանության համար նախատեսված տեխնիկայի և զինամթերքի մեծ մասը։ Քաոսը դադարեցնելու համար Նախագահ Ստարժինսկին գրավեց ամբողջական քաղաքացիական իշխանությունը, թեև իրավունք չուներ դա անելու. ամբողջ ժամանակ նա բարձր էր պահում ժողովրդի տրամադրությունը ռադիոյի ելույթներում: Սեպտեմբերի 9-ին գերմանական տանկերը հարավ-արևմուտքից ներխուժեցին Վարշավա, սակայն պաշտպաններին (մեծ թվով քաղաքացիական կամավորներով) հաջողվեց կանգնեցնել նրանց Օչոտայի շրջանում։ Սեպտեմբերի 13-ին Վարշավայի շուրջ գերմանական օղակը փակվեց։ Իրավիճակն ավելի բարդացավ այն լուրով, որ սեպտեմբերի 17-ին Խորհրդային Միությունը ներխուժեց Արևելյան Լեհաստան։ Սեպտեմբերի 17-ին այրվել է թագավորական ամրոցը, իսկ սեպտեմբերի 23-ին՝ էլեկտրակայանը: Սեպտեմբերի 27-ին Վարշավան կապիտուլյացիայի ենթարկվեց, իսկ հոկտեմբերի 1-ին գերմանացիները մտան քաղաք։ 1939 թվականի սեպտեմբերին սպանվել է մոտավորապես 31000 մարդ (այդ թվում՝ 25000 խաղաղ բնակիչ), 46000-ը՝ վիրավորվել (այդ թվում՝ 20000 խաղաղ բնակիչ)։ Ավերվել է շենքերի 10%-ը։ Հոկտեմբերի 27-ին գերմանացիները ձերբակալեցին նախագահ Ստեֆան Ստարժինսկուն և ուղարկեցին Դախաու համակենտրոնացման ճամբար, որտեղ նա մահացավ 1943 կամ 1944 թվականներին։ (ճշգրիտ ամսաթիվը անհայտ է):

Բարբարոսա գործողության սկզբից Լեհաստանի մայրաքաղաքը բազմիցս ռմբակոծվել է խորհրդային ավիացիայի կողմից։ Խորհրդային առաջին արշավանքները օկուպացված Վարշավայի վրա տեղի ունեցան 1941 թվականի հունիսի վերջին:  Հետագայում խորհրդային ավիացիան ևս մի քանի անգամ ռմբակոծեց Վարշավան՝ 1942 թվականի ամռանը և 1943 թվականի մայիսին իրականացված օդային հարձակումների հետևանքով ամենամեծ կորուստներով և ավերածություններով։ Հարձակումների թիրախը գերմանական ռազմական օբյեկտներն ու կապի կենտրոններն էին։ Այնուամենայնիվ, բազմիցս խորհրդային  ​​ռումբերն ընկել են խիտ բնակեցված բնակելի տարածքների վրա (ներառյալ Վարշավայի գետտոն): Օդային ռմբակոծությունների արդյունքում առնվազն 1000 Վարսովցիներ սպանվեցին, ևս մի քանի հազարը վիրավորվեցին, մի քանի հարյուր շինություններ քանդվեցին կամ վնասվեցին։

Երբ 1943 թվականի ապրիլի 19-ին հրաման եղավ ոչնչացնել Վարշավայի գետտոն որպես Հիտլերի «Վերջնական լուծման» մաս, հրեա զինյալները ապստամբություն սկսեցին Վարշավայի գետտոյում։ Չնայած զենքի և քանակի ուժեղ գերազանցությանը, գետտոն գոյատևեց գրեթե մեկ ամիս: Երբ մարտերն ավարտվեցին, գրեթե բոլոր փրկվածները սպանվեցին, միայն մի քանիսին հաջողվեց փախչել կամ թաքնվել։

1944 թվականի հուլիսին Կարմիր բանակը թափանցել էր Լեհաստանի խորքերը և հետապնդում էր գերմանացիներին դեպի Վարշավա։ Իմանալով, որ Իոսիֆ Ստալինը թշնամաբար է վերաբերվում անկախ Լեհաստանի գաղափարին, Լոնդոնի վտարանդի լեհական կառավարությունը հրամայեց ընդհատակյա ներքին բանակին (AK) փորձել Վարշավայի վերահսկողությունը գերմանացիներից խլել, քանի դեռ Կարմիր բանակը կարող էր: Այսպիսով, 1944 թվականի օգոստոսի 1-ին, երբ Կարմիր բանակը մոտեցավ քաղաքին, սկսվեց Վարշավայի ապստամբությունը։ Զինված պայքարը տեւեց 63 օր՝ մինչեւ հոկտեմբերի 2-ը։ Ի վերջո, հայրենի բանակի մարտիկները և նրանց օգնած խաղաղ բնակիչները ստիպված եղան կապիտուլյացիայի ենթարկել: Նացիստները փաստացի ավերեցին Վարշավան:

## Խորհրդային ​​Վարշավա
1945 թվականին ռմբակոծություններից, ապստամբություններից, կռիվներից և տների քանդումից հետո Վարշավայի մեծ մասը ավերակ էր։ Գոթական ճարտարապետության մնացորդների կողքին փլատակների տակից դուրս են եկել Կոնգրեսի Լեհաստանի ժամանակաշրջանի հոյակապ շենքերի ավերակները և նախապատերազմյան շինարարության երկաթբետոնե մասունքները։ 

1945 թվականի հունվարի 17-ին խորհրդային զորքերը մտան Վարշավայի ձախ մասը և 1945 թվականի փետրվարի 1-ին հռչակեցին Լեհաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը (փաստացի հռչակումը տեղի ունեցավ Լյուբլինում 1944 թվականի հուլիսի 22-ին): Միաժամանակ ստեղծվեց Կապիտալ շինարարության բյուրոն։ Բյուրոյում աշխատած ճարտարապետները, հետևելով ֆունկցիոնալիզմի գաղափարներին և կոմունիստական ​​ռեժիմի աջակցությամբ, որոշեցին նորացնել Վարշավան ժամանակակից ոճով, ընդարձակ բաց տարածքներով։ Նրանք քանդեցին գոյություն ունեցող բազմաթիվ շենքեր և շինություններ, որոնք հնարավոր էր վերականգնել։ Սակայն նրանց ոչ բոլոր գաղափարներն են հնչել։ 1953 թվականին Հին քաղաքը և Թագավորական երթուղին վերակառուցվեցին այնպես, ինչպես պատերազմից առաջ (շատ նկարիչների, այդ թվում՝ Կանալետոյի բազմաթիվ նկարների օգնությամբ)։ Մյուս կողմից, «բնիկ» բնակիչների բացակայության պատճառով տներում բնակվում էին «հասարակ մարդիկ», որոնք հաճախ պատշաճ կերպով չէին պահպանում տները։ Կառավարությունը չձեռնարկեց թագավորական ամրոցի համալիր և թանկարժեք վերակառուցումը։ Գրեթե ամբողջ ունեցվածքը պետականացվեց։ Հին քաղաքի վերականգնումը համաշխարհային մասշտաբով ձեռքբերում է: 1980 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն բարձր գնահատեց այդ ջանքերը և Հին քաղաքը ներառեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում:

Նոր Վարշավայի խորհրդանիշներն են.

* Վարշավա W-Z երթուղի («Trasa W-Z») Հին քաղաքի տակ (1949)
* MDM (Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa — Մարշալկովսկի բնակելի տարածք) բնակելի համալիր (1952)

* Մշակույթի և գիտության պալատը (PKiN, 1955) ստալինյան ճարտարապետության օրինակ է, այն ժամանակ Եվրոպայի երկրորդ ամենաբարձր շենքը:
* Տասնամյակի մարզադաշտ (1955)։

MDM-ի և PKiN-ի կառուցումը պահանջում էր գոյություն ունեցող շենքերի քանդում: Քանդումը, սակայն, ստեղծեց Եվրոպայի լավագույն փողոցային հատակագծերից մեկը՝ ի լրումն ճանապարհների վատ վիճակի և վատ պլանավորված խաչմերուկների:

1951 թվականին Վարշավան կրկին զգալիորեն ընդլայնվեց՝ լուծելով բնակարանների պակասը. 118 կմ²-ից մինչև 411 կմ²: 1957 թվականին Ռեմբերտոի շրջանը միացվեց մեծ Վարշավային։. Համակցված տարածքներում քաղաքային իշխանությունները հրամայել են կառուցել հիմնականում խոշոր հավաքովի շենքեր, որոնք բնորոշ են Արևելյան բլոկի քաղաքներին:

Խորհրդային ներկայությունը, որը խորհրդանշում էր Մշակույթի և գիտության պալատը, շատ հակասական էր: Ստալինիզմը Լեհաստանում շարունակվեց մինչև 1956 թվականը, ինչպես ԽՍՀՄ-ում։ Մոսկվայում ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարի ժամանակ հանկարծամահ է եղել Լեհաստանի կոմունիստական ​​կուսակցության (PZPR) առաջնորդ (առաջին քարտուղար) Բոլեսլավ Բիերուտը։ Արդեն հոկտեմբերին նոր առաջին քարտուղար Վլադիսլավ Գոմուլկան PKiN-ի դիմաց հրապարակում անցկացված հանրահավաքում իր ելույթում աջակցեց ռեժիմի ազատականացմանը (այսպես կոչված «հալեցումը»): Սկզբում Գոմուլկան մեծ ժողովրդականություն էր վայելում, քանի որ նրան նույնպես դրեցին ստալինյան բանտերում, իսկ երբ նա ստանձնեց ՊԶՊՌ-ի ղեկավարի պաշտոնը, շատ բան խոստացավ, բայց նրա ժողովրդականությունը բավականին արագ անցավ։ Գոմուլկան աստիճանաբար խստացրեց ռեժիմը։ Գոմուլկան աստիճանաբար խստացրեց ռեժիմը։ 1968 թվականի հունվարին նա արգելեց «Ձիադի»՝ Միցկևիչի դասական դրամայի արտադրությունը, որը լի էր հակառուսական ակնարկներով։ Դա «դառնության վերջին կաթիլն» էր. հետո ուսանողները դուրս եկան Վարշավայի փողոցներ և հավաքվեցին Միցկևիչի հուշարձանի մոտ՝ ի նշան գրաքննության դեմ բողոքի։ Ցույցերը տարածվեցին ողջ երկրով մեկ, իսկ ցուցարարները ձերբակալվեցին ոստիկանների կողմից: Այս անգամ բանվորները չաջակցեցին ուսանողներին, բայց երկու տարի անց, երբ 1970 թվականի դեկտեմբերին բանակը կրակ բացեց ցուցարարների վրա Գդանսկում, Գդինիայում և Շչեցինում, երկու սոցիալական խմբերը համագործակցեցին, և դա օգնեց վերջ դնել Գոմուլկային։

Գոմուլկային փոխարինեց Էդվարդ Գիերեկը։ Մոխրագույն Գոմուլկայի համեմատ Գիերեկը ավելի հաջող կառավարեց։ Պաշտոնը ստանձնելուց հետո Գիերեկը համաձայնեց վերականգնել Թագավորական ամրոցը։ Գոմուլկան մինչև կյանքի վերջ դեմ էր այս գաղափարին, քանի որ համոզված էր, որ ամրոցը բուրժուազիայի և ֆեոդալիզմի խորհրդանիշն է։ Վերականգնումը սկսվել է 1971 թվականին և ավարտվել 1974 թվականին. նույն թվականին ավարտվել է Լազիենկովսկա երթուղու (Trasa Łazienkowska) վերակառուցումը։ Երթուղին և կամուրջը, որը կապում է Վարշավա-Արևմուտք երկաթուղային կայարանի տարածքը Գրոխով կալվածքի հետ, աջ ափի լայն փողոց (Պրահա), կոչվել է Միացյալ Նահանգների պողոտա։ Գիերեկի մյուս կարևոր ներդրումներն են՝ Վարշավայի կենտրոնական կայարանը (1975, այժմ Վարշավայի ամենամեծ կայանը) և լայն երկերթևեկելի Վարշավա-Կատովիցե ճանապարհը, որը մինչ այժմ կոչվում է «Գիերեկի» (այն փաստը, որ ինքը՝ Գիերեկը ծնվել է Վարշավայում, շատ էր։ կարևոր է նպատակակետ ընտրելու հարցում):  Սակայն Գիերեկի ժամանակների բարգավաճումը հիմնված էր շատ փխրուն հիմքի վրա. Գիերեկը շատ վարկեր էր վերցրել արտերկրից և չգիտեր, թե ինչպես դրանք արդյունավետ կառավարել, ուստի ժամանակ առ ժամանակ կրկնվում էին ճգնաժամերը և աշխատանքային անկարգությունները: Առաջինը, ավելի լուրջը, 1976 թվականին էր, երբ Ռադոմից և Ուրսուսից աշխատողները գործադուլ էին անում: Վերջինս արեւմուտքից սահմանակից էր Վարշավային, որտեղ գտնվում էր տրակտորների մեծ գործարանը։ Որպես պատիժ՝ Ուրսուսը ներառվել է Վարշավայում՝ որպես Օչոտա շրջանի մի մաս, Վարշավայի տարածքն ավելացել է 10 քառակուսի կիլոմետրով (3,9 մ²):

1980 թվականների ճգնաժամի և ռազմական դրության դժվարին ժամանակաշրջանում Հովհաննես Պողոս II-ի այցերը հայրենիք 1979 և 1983 թվականներին աջակցություն ցուցաբերեցին սկսվող Համերաշխության շարժմանը և նպաստեցին երկրում հակակոմունիստական ​​եռանդի աճին:  1979 թվականին, Հռոմի պապ ընտրվելուց մեկ տարի էլ չանցած, Հովհաննես Պողոսը պատարագ մատուցեց Վարշավայի Հաղթանակի հրապարակում և ավարտեց իր քարոզը Լեհաստանի «երեսը թարմացնելու» կոչով:  Թող ձեր Հոգին իջնի: Թող Քո Հոգին իջնի և նորոգի երկրի երեսը: Այս հողը: Այս խոսքերը շատ իմաստալից էին Լեհաստանի քաղաքացիների համար, ովքեր դրանք ընկալեցին որպես ժողովրդավարական փոփոխությունների խթան։

1989 թվականի փետրվարից մինչև ապրիլ Լեհաստանի կառավարության և «Համերաշխության» ներկայացուցիչները կլոր սեղանի շուրջ բանակցություններ են վարել Վարշավայի Փոխարքայական պալատում (Նախագահական պալատ): Արդյունքը եղավ կառավարության համաձայնությունը հունիսի 4-ին նախատեսված Սեյմի ընտրություններին «Համերաշխության» մասնակցությանը։ «Համերաշխությունը» ստացել է այն բոլոր տեղերը, որոնց կարող էր հավակնել կլոր սեղանի անցկացման պայմանավորվածության համաձայն։ Սա մեծ փոփոխությունների սկիզբ էր ողջ Եվրոպայի համար։

Քաղաքական վերափոխումից հետո Սեյմն ընդունեց օրենք, որը վերականգնեց Վարշավայի քաղաքային կառավարությունը (1990 թվականի մայիսի 18):

## Նորագույն ժամանակներ
1995 թվականին բացվեց Վարշավայի մետրոն։ Շինարարությունը սկսվել է 1983 թվականին։

2002 թվականին Վեսոլան ընդգրկվեց Վարշավայում, և Լեհաստանի մայրաքաղաքը կրկին ընդարձակվեց ևս 22,6 քառակուսի կիլոմետրով (8,7 մ²): 2004 թվականին Եվրամիությանը Լեհաստանի անդամակցությունից հետո Վարշավան իր պատմության մեջ ամենամեծ տնտեսական բումն է ապրել։

Տնտեսության զարգացման մեկ այլ կարևոր խթան հանդիսացավ 2012 թվականին Լեհաստանում և Ուկրաինայում կայացած ֆուտբոլի Եվրոպայի առաջնությունը։ Վարշավան ընդունել է 5 հանդիպում, այդ թվում՝ առաջնության մեկնարկային հանդիպումը։

## Տե՛ս նաև
* Վարշավայի պաշտպանություն (1939)
* Վարշավայի համակենտրոնացման ճամբար
* Վարշավայի ապստամբություն (1944)
* Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպություն

## Ծանոթագրություններ



## Գրականություն
**18-19-րդ դարերի գրականություն**

* 
* 

**20-րդ դարի գրականություն**

* 
* 

Կատեգորիա:Լեհաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Պատմություն ըստ քաղաքի
Կատեգորիա:Վարշավա