Ազատություն (Միքայել Նալբանդյան)

**«Ազատություն»**, հայ բանաստեղծ Միքայել Նալբանդյանի ամենահայտնի բանաստեղծություններից մեկը, որը գրվել է 1850-ական թվականների վերջերին։ Բանաստեղծությունը գրեթե անմիջապես դարձել է հասարակական մտածողության ձևավորման կարևոր գործոն և տարածվել ինչպես արևելահայ, այնպես էլ արևմտահայ իրականության մեջ՝ ազդեցություն թողնելով ոչ միայն գրականության, այլև ազատագրական շարժումների վրա։
մինի|Միքայել Նալբանդյան

## Ստեղծման պատմություն
Բանաստեղծությունն առաջին անգամ լույս է տեսել 1859 թվականին՝ Նալբանդյանի «Հյուսիսափայլ» ամսագրում՝ որպես «Հիշատակարան» երկի մի մաս։ Այն ներկայացված չի եղել որպես առանձին ստեղծագործություն, հավանաբար, գրաքննության սահմանափակումների պատճառով։ Բանաստեղծությունը գրելիս Նալբանդյանն արդեն ազդեցություն էր կրել ազատության գաղափարի համաեվրոպական գաղափարաբանությունից, արմատավորված էր, մասնավորապես, ռուս գրականության մեջ։

Նալբանդյանը բանաստեղծությունը գրել է Մոսկվայում։

## Բովանդակություն և գաղափարներ

Բանաստեղծությունն արտահայտում է Նալբանդյանի ազատասիրական գաղափարները՝ որպես ազգային և համամարդկային պայքարի խորհուրդ։ Այն պատկերում է ազատության գաղափարը՝ որպես մարդու կյանքի բարձրագույն նպատակ, և մերժում ստրկությունը, վախկոտությունն ու այլասերվածությունը։ 

*Բանաստեղծության տեքստը․*


Ազատ աստվածն այն օրից,
Երբ հաճեցավ շունչ փչել,
Իմ հողանյութ շինվածքին
Կենդանություն պարգևել.
Ես անբարբառ մի մանուկ
Երկու ձեռքս պարզեցի,
Եվ իմ անզոր թևերով
Ազատությունն գրկեցի։

Մինչ գիշերը անհանգիստ
Օրորոցում կապկապած
Լալիս էի անդադար,
Մորս քունը խանգարած,
Խնդրում էի նորանից
Բազուկներս արձակել.
Ես այն օրից ուխտեցի
Ազատությունը սիրել։





Թոթով լեզվիս մինչ կապերը
Արձակվեցան, բացվեցան,
Մինչ ծնողքս իմ ձայնից
Խնդացին ու բերկրեցան,
Նախկին խոսքն, որ ասացի,
Չէր հայր, կամ մայր, կամ այլ ինչ.
Ազատությո՜ւն, դուրս թռավ
Իմ մանկական բերանից։

«Ազատությո՞ւն», ինձ կրկնեց
Ճակատագիրը վերևից.
«Ազատությա՞ն դու զինվոր
Կամիս գրվիլ այս օրից։
Ո՛հ, փշոտ է ճանապարհդ,
Քեզ շատ փորձանք կը սպասե.
Ազատություն սիրողին
Այս աշխարհը խիստ նեղ է»։





— Ազատությո՜ւն,— գոչեցի,—
Թող որոտա իմ գլխին
Փայլակ, կայծակ, հուր, երկաթ,
Թող դավ դնե թշնամին,
Ես մինչ ի մահ, կախաղան,
Մինչև անարգ մահու սյուն,
Պիտի գոռամ, պիտ կրկնեմ
Անդադար. ազատությո՜ւն։




## Տարածում և արձագանքներ

### Առաջին տարիներ

1859-1869 թվականներին բանաստեղծությունը տարածվել է արտատպություններով ու ձեռագրերով։ Թեպետ գրաքննությունն արգելել է Մ․ Նալբանդյանի գործերի տպագրությունը Ռուսական կայսրությունում, ստեղծագործությունը լայն տարածում է գտել Թիֆլիսում, Երևանում, Կ. Պոլսում, Նոր Նախիջևանում և այլուր։

Բանաստեղծության վաղ արտատպումներից է Հարություն Սվաճյանի «Մեղու» հանդեսի 1860 թվականի թիվ 109-ում հրատարակվածը։ Հետագայում «Եղբայրասեր» պարբերականը և «Քնար հայկական» երգարանը նույնպես տարածել են այն։

### Երգարվեստում

«Ազատությունը» ոչ միայն արտասանվել է, այլև երգվել՝ հարմարեցված հայկական ժողովրդական մեղեդիներին։ Սկզբում երգվել է ձայնագրություններով, ավելի ուշ՝ նոտայագրված։ 1890-ական թվականներին կոմպոզիտոր Քրիստափոր Կարա-Մուրզան նոտայագրել է բանաստեղծությունը։

Հայ տարբեր դպրոցների երգարաններում (Ներսիսյան դպրոց, Գևորգյան ճեմարան, Լազարյան ճեմարան, Սանասարյան վարժարան և այլն) այն մշտապես ընդգրկված է եղել որպես հայրենասիրական երգ։ Հայտնի է նաև, որ բանաստեղծությունը երգվել է գաղտնի հավաքույթներում՝ դառնալով հակացարական պայքարի խորհրդանիշ։

### Թատերական բեմում

Առաջին անգամ բեմից «Ազատություն» բանաստեղծությունը ներկայացվել է Կ. Պոլսում՝ «Առանձար Ամատունի» ներկայացման ժամանակ, որտեղ այն արտասանել է Վերգինե Գարագաշյանը։

1870-1880-ական թվականներին բանաստեղծությունն ընդգրկվել է ներկայացումների երկրորդ մասում՝ որպես հայրենասիրական միջերգ։ Հայկական բեմերում այն դարձել է խորհրդանշական ելույթ՝ պայքարի և ոգեշնչման ուղերձով։

### Արգելք և ստվերային տարածում

Նալբանդյանի մահվանից հետո բանաստեղծության տարածման դեմ հանդես են եկել ինչպես ցարական, այնպես էլ օսմանյան կառավարությունները։ Արգելված են եղել նրա նկարները, ստեղծագործությունները, անգամ երգի կատարումը։ Չնայած դրան՝ երիտասարդությունը ծածուկ արտագրել և տարածել է բանաստեղծությունը լուսանկարների, ձեռագրերի, մետաքսյա թաշկինակների և այլ ձևերով։

### Քաղաքական քարոզչություն

1880-ական թվականներից սկսած՝ «Ազատություն» բանաստեղծությունը ծառայել է որպես քաղաքական քարոզչության գործիք։ Մոսկվայի «Հայրենասերների միության» թռուցիկների վրա հաայտնվել են բանաստեղծության տողերը՝ որպես կոչ ազգին։ Նույնը արել են նաև արևմտահայ խմբակները, թատրոնների և երիտասարդական խմբերը։

## Գրական համադրություններ

Բանաստեղծությունը գրականագիտության մեջ համեմատվել է ռուս բանաստեղծներ Ալեքսանդր Օգարյովի և Միխայիլ Միխայլովի՝ ազատության մասին ստեղծագործությունների հետ։ Թեև որոշ թեմատիկ նմանություններ կան, գրականագետները միանշանակ ընդգծում են Մ․ Նալբանդյանի գործի ինքնուրույնությունը և գեղարվեստական բարձր արժանիքները։

## Ժառանգություն

### Հեղինակային ճանաչում

Միքայել Նալբանդյանն այսօր հայտնի է հանրության լայն շերտերին հենց որպես «Ազատություն» բանաստեղծության հեղինակ։ Շատ գրողներ, ինչպես օրինակ՝ Հակոբ Հակոբյանը, Րաֆֆին, Սեդրակ Տեր-Սարգսենցը, իրենց ստեղծագործություններում անդրադարձել են այս բանաստեղծությանը՝ նշելով նրա ոգեշնչող ուժը։

### Դասագրքերում և քրեստոմատիաներում

Խորհրդային շրջանից սկսած «Ազատությունը» ընդգրկվել է գրականության դասագրքերում՝ որպես ազգային բանաստեղծության չափանիշ։ Այն նաև զետեղվել է դպրոցական քրեստոմատիաներում, տարբեր երգարաններում ու ծրագրերում։

## Տես նաև

* Միքայել Նալբանդյան
* Հայ գրականություն

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

* Մատենադարանի ձեռագրեր, №8764, №3608։
* «Մեղու», Կ. Պոլիս, 1860։
* «Քնար հայկական», Մոսկվա, 1868։
* «Եղբայրասեր», Բոմբեյ, 1863։
* Հակոբյան Հ., «Երկեր», 1951։

Կատեգորիա:Միքայել Նալբանդյանի ստեղծագործություններ