Անպատժելիության դեմ պայքար

**Անպատժելիության դեմ պայքար,** պայքար, որն ուղղված է պատիժներից, կորուստներից կամ այլ բացասական հետևանքներից զերծ՝ ազատորեն գործել կարողանալու դեմ:

Անպատժելիության դեմ պայքարը մարդու իրավունքների լուրջ խախտողները պատժելուն ուղղված քրեական իրավունքն օգտագործելու ջանքերն են։ Չնայած միջազգային իրավունքով գոյություն ունի անպատժելիության դեմ նորմ, բայց այն ոչ միանշանակ է գործում։

Մարդու իրավունքների միջազգային իրավունքում անպատժելիությունը մարդու իրավունքների խախտումներ կատարողներին արդարադատության առաջ կանգնեցնելու անկարողությունն է և, որպես այդպիսին, ինքնին կազմում է զոհերի նկատմամբ արդար արդարադատության և փոխհատուցման իրավունքի մերժում:

Անպատժելիությունը հատկապես տարածված է այն երկրներում, որտեղ բացակայում է օրենքի գերակայության ավանդույթը, կամ տառապում են տարածված կոռուպցիայից, կամ պարունակում են հովանավորչության արմատացած համակարգեր, կամ որտեղ դատական համակարգը թույլ է, կամ անվտանգության ուժերի անդամները պաշտպանված են հատուկ իրավասություններով կամ տարատեսակ անձեռնմխելիություններով: Անպատժելիությունը երբեմն համարվում է պատմական հանցագործությունների ժխտման ձև, մասնավորապես հայոց ցեղասպանության ժխտում:

Անպատժելիության դեմ պայքարին է ուղղված և դրա համար պատիժ սահմանող տարատեսակ փաստաթղթերից է Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխելու և դրա համար պատժի մասին կոնվենցիան, որն ուժի մեջ է մտել 1951 թվականի հունվարի 12-ին և 2025 թվականի փետրվարի դրությամբ ունի 153 մասնակից պետություն։

## Պատմություն
1998 թվականի Հռոմի ստատուտի հիման վրա Միջազգային քրեական դատարանի (ՄՔԴ) ստեղծումը նշանակալի առաջընթաց էր զանգվածային վայրագությունների բոլոր մեղավորներին պատասխանատվության ենթարկելու ջանքերում:

Այնուամենայնիվ, օրինակ, Աֆրիկայում առաջացել է *անպատժելիության դեմ նորմի* և ՄՔԴ-ի՝ որպես դրա իրականացման ինստիտուտի նկատմամբ զգալի դիմադրություն: ՄՔԴ-ն հիմնականում գործել է Աֆրիկայում, և 2008 թվականին Սուդանի գործող նախագահ Օմար ալ-Բաշիրին մարդկության դեմ հանցագործությունների և պատերազմական հանցագործությունների մեջ մեղադրանք առաջադրելուց հետո, ինչպես առանձին աֆրիկյան պետությունների, այնպես էլ Աֆրիկյան Միության դիմադրությունը զգալիորեն աճել է:

Դատարանը 2009 թվականի մարտի 4-ին ալ-Բաշիրի նկատմամբ թեև ձերբակալման օրդեր էր տվել պատերազմական հանցագործությունների և մարդկության դեմ հանցագործությունների մեղադրանքով, սակայն որոշել էր, որ բավարար ապացույցներ չկան նրան ցեղասպանության համար քրեական հետապնդում իրականացնելու համար: Այնուամենայնիվ, 2010 թվականի հուլիսի 12-ին դատարանը երկրորդ օրդերով ցեղասպանության երեք առանձին մեղադրանքներ էր առաջադրել: Նոր օրդերը, ինչպես առաջինը, ո՛չ Սուդանի կառավարության, ո՛չ էլ ՄՔԴ-ի կողմից չի ընդունվել:  Մեղադրական եզրակացություններում չի նշվել, որ Բաշիրն անձամբ մասնակցել է նման գործողությունների. փոխարենը, ասվում է, որ նրան կարող են «քրեական պատասխանատվության ենթարկել՝ որպես անուղղակի համահեղինակ»:

Այդպիսով, «նորմերի դեմ ձեռնարկատերերի» հայեցակարգը և նորմերի դինամիկան հանգեցրել է դիմադրության զարգացման և դրսևորման, ինչպես նաև աֆրիկյան դիմադրության անպատժելիության դեմ նորմի վրա հնարավոր ազդեցության:  Աֆրիկայի դիմադրությունը ՄՔԴ-ի նկատմամբ էապես կասեցրել է անպատժելիության դեմ նորմի առաջխաղացումը, մի եզրակացություն, որը էական հետևանքներ ունի ժամանակակից դարաշրջանում զանգվածային վայրագությունների նվազեցման ավելի լայն ջանքերի համար։

## Բնութագիր. քրեական իրավունքի շրջադարձ
Քսանմեկերորդ դարի սկզբից ի վեր մարդու իրավունքների շարժումը գրեթե հոմանիշ է դարձել անպատժելիության դեմ պայքարին։ Այսօր մարդու իրավունքների պաշտպանությունը նշանակում է պաշտպանել քրեական պատասխանատվությունից այն անձանց, ովքեր խախտել են միջազգային մարդու իրավունքները կամ մարդասիրական իրավունքը։ Դա նաև նշանակում է դեմ լինել համաներման օրենքներին, որոնք կարող են խոչընդոտել նման պատասխանատվությանը։ Մեր օրերում քննադատվում է մարդու իրավունքների շրջանակներում քրեական իրավունքի այս շրջադարձը։

Դատական ​​և կիսադատական ​​մարդու իրավունքների մարմինները, միջազգային և տարածաշրջանային մարդու իրավունքների ինստիտուտները, ինչպես նաև մարդու միջազգային իրավունքների իրավունքի գիտնականները մեծ մասամբ եզրակացնում են, որ պետություններն են պատասխանատու պատերազմական հանցագործություններ, մարդկության դեմ հանցագործություններ և ցեղասպանություն, ինչպես նաև այլ «լուրջ» մարդու իրավունքների խախտումներ կատարած անձանց քրեական հետապնդման կասեցման համար: Նրանք նաև ընդհանուր առմամբ համաձայն են, որ պետության կողմից նման պարտականությունը չկատարելը կազմում է միջազգային իրավունքների խախտում, և որ որոշակի դեպքերում առանձին մեղավորներին պատժելու համար միջազգային քրեական ինստիտուտներ պետք է ստեղծել կամ օգտագործել:

Մարդու իրավունքների խախտումների համար քրեական դատավարությունների աստիճանական աճը Քեթրին Սիկկինկն անվանում է «արդարադատության կասկադ»: Մարդու իրավունքների հետապնդումները սկսվել և զարգացել են Լատինական Ամերիկայում՝ նախքան ամբողջ աշխարհում տարածվելը: Ժամանակի ընթացքում փոխվել են ինչպես պայմանագրային, այնպես էլ միջազգային սովորութային իրավունքի դատական ​​և գիտական ​​մեկնաբանությունները՝ այդ տեղաշարժը հեշտացնելու և արդարացնելու համար։ Եվ այդ շրջադարձի հետևանքները մարդու իրավունքների շարժման վրա փոխվել է. արդյունքում, քրեական հետապնդումները դարձել են իրավականորեն պարտադիր։

### Արդարադատության կասկադ
*Արդարադատության կասկադը* վերաբերում է քաղաքական առաջնորդներին անցյալում մարդու իրավունքների խախտումների համար քրեական պատասխանատվության ենթարկելու նոր համաշխարհային միտմանը՝ ներքին և միջազգային հետապնդումների միջոցով։ Ըստ Քեթրին Սիկկինկի՝ ընդամենը երեք տասնամյակում պետությունների առաջնորդները մարդու իրավունքների խախտումների համար պատասխանատվության նկատմամբ անձեռնմխելիությունից անցել են աշխարհի շատ երկրներում լայնորեն լուսաբանված դատավարությունների առարկա դառնալուն։

Նոր հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ նման դատավարությունները շարունակում են ընդլայնվել և հաճախ հանգեցնում են դատապարտումների, այդ թվում՝ որոշ բարձրաստիճան պետական ​​​​պաշտոնյաների։ Քեթրին Սիկկինկի հոդվածը ամփոփում է *արդարադատության կասկադի* ծագման և դրա ազդեցության վերաբերյալ հետազոտություններն ամբողջ աշխարհում մարդու իրավունքների պրակտիկայի վրա։ Այն ապացույցներ է ներկայացնում, որ նման հետապնդումներն ազդում են ամբողջ աշխարհում քաղաքական առաջնորդների վարքագծի վրա և ունեն ապագայում մարդու իրավունքների խախտումների նվազեցման ներուժ։

## Արդյո՞ք մարդու իրավունքները զոհին տալիս են պատժի իրավունք
Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի, Մարդու իրավունքների միջամերիկյան կոնվենցիայի մարդու իրավունքների երաշխիքները և գերմանական Գրունդգեսեցի հիմնարար իրավունքները, որոնք ձևավորվել են համապատասխան ՝ ուսումնասիրել են, թե որքանով են դրանք հանցագործության զոհերին տալիս հանցագործին պատժելու սուբյեկտիվ իրավունքներ:

Տարբեր արդարացման մոդելներ համեմատվել են իրենց մոտիվացիայի և շրջանակի առումով՝ հանցագործության զոհերի սուբյեկտիվ իրավական պահանջների ծավալն ու ձևն ուրվագծելու համար: Զոհի կողմից պատժի արդարացումը հնարավոր է հիմնելով սուբյեկտիվ իրավունքների վրա, որոնք պետությունը պարզապես միջնորդում է իր ինքնիշխան իշխանությունների միջոցով: Միջազգային քրեական դատարանի օրինակները ցույց են տալիս, որ զոհի իրավունքների համար նման նկատառումների ներուժն այնուհետև բախվում է քաղաքական և գործնական իրավական սահմանափակումների:

## Անպատժելիության օրինակներ
Հայերի ցեղասպանությունը խթանվել է հայերի նախկին կոտորածների, ինչպիսիք են 1890-ականների համիդյան կոտորածները, մեղավորների անպատժելիությամբ։  Ցեղասպանությունից հետո Սևրի պայմանագիրը պահանջում էր, որ Թուրքիան թույլ տա փախստականների վերադարձը և հնարավորություն տա նրանց վերադարձնել իրենց ունեցվածքը։ Սակայն Թուրքիան թույլ չի տվել փախստականների վերադարձը և ազգայնացրել է բոլոր հայկական ունեցվածքը։

Լոզանի պայմանագրի գաղտնի հավելվածն անձեռնմխելիություն է շնորհել հայերի ցեղասպանության մեղավորներին և վերջ դրել օսմանյան ռազմական հանցագործներին հետապնդելու ջանքերին: Հարյուր հազարավոր հայերի համակարգված սպանության համար գրեթե ոչ ոք չի հետապնդվել։  Պատմաբան Շտեֆան Իհրիգի խոսքով՝ միջամտելու և մեղավորներին պատասխանատվության չենթարկելու պատճառով ցեղասպանությունը դարձել է քսաներորդ դարի «կրկնակի առաջին մեղքը»։

## Մարդու իրավունքների սկզբունքներ
*Անպատժելիության դեմ պայքարի գործողությունների միջոցով մարդու իրավունքների պաշտպանության և խթանման սկզբունքների փոփոխված ժողովածուում*, որը ներկայացվել է ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաժողովին 2005 թվականի փետրվարի 8-ին, անպատժելիությունը սահմանում է որպես՝

Նույն փաստաթղթի առաջին սկզբունքը նշում է, որ.

Ճշմարտության իրավունքի հանձնաժողովները հաճախ ստեղծվում են այն ազգերի կողմից, որոնք դուրս են գալիս մարդու իրավունքների խախտումներով նշանավորված ժամանակաշրջաններից՝ պետական հեղաշրջումներից, ռազմական բռնապետություններից, քաղաքացիական պատերազմներից և այլն՝ անցյալի իրադարձությունների վրա լույս սփռելու համար։ Չնայած նման մեխանիզմները կարող են նպաստել հանցագործությունների վերջնական հետապնդմանը և մեղավորներին պատժելուն, դրանք հաճախ քննադատության են ենթարկվել անպատժելիությունը հավերժացնելու համար՝ թույլ տալով խախտողներին պաշտպանություն փնտրել միաժամանակ ընդունված համաներման իրավունքներով։

## Հռոմի ստատուտ
Միջազգային քրեական դատարանի Հռոմի ստատուտի (որն ընդունվել է 1998 թվականի հուլիսի 17-ին և ուժի մեջ է մտել 2002 թվականի հուլիսի 1-ին) հիմնական նպատակն է «վերջ դնել անպատժելիությանը» [...] ընդդեմ «միջազգային հանրությանը մտահոգող ամենալուրջ հանցագործությունների»:

Կանոնադրության հիման վրա ձևավորվել է մշտական հիմունքներով գործող միջազգային քրեական դատարան։ Այն իրենից ներկայացնում է իրավասուբյեկտությամբ օժտված անկախ միջազգային դատարան, որը կոչված է քրեական արդարադատություն իրականացնելու միջազգային ողջ հանրության մտահոգությունը հարուցող առավել ծանր հանցագործությունների համար պատասխանատու ֆիզիկական անձանց նկատմամբ և, ըստ էության, լրացնում է ներպետական քրեական իրավազորության մարմինների համակարգը։

Հռոմի ստատուտի 5-րդ հոդվածի համաձայն՝ Միջազգային քրեական դատարանի իրավասությունը պետք է սահմանափակված լինի ամբողջ միջազգային հանրությանը մտահոգող ամենածանր հանցագործություններով։ Դատարանը իրավասություն ունի հետևյալ հանցանքների նկատմամբ՝

* ցեղասպանություն
* մարդկության դեմ հանցագործություններ
* ռազմական հանցագործություններ
* ագրեսիա:

### Մեկնաբանություններ
Միջազգային քրեական իրավունքի գերակշռությունը՝ որպես դաժան հանցագործություններին առաջնային արձագանքի միջոց, առաջնահերթություն է տալիս անպատժելիության դեմ պայքարին որպես գերակա նպատակ: Համապատասխան «անպատժելիության դեմ նորմը» անհատ մեղավորների իրավական պատիժը սահմանում է որպես դաժանություններին իրավական արձագանքի հիմնական պահանջ: Այս անպատժելիության դեմ նորմը՝ հետապնդման և պատժի պահանջը, նաև Միջազգային քրեական դատարանի անդամ պետությունների իրավական պարտավորություն է: Սակայն անպատժելիության դեմ նորմը անպատժելիության հակառակը՝ հաշվետվողականությունը, հավասարեցնում է իրավական պատժի կիրառմանը:

Անպատժելիության այս նեղ մեկնաբանությունը սահմանափակում է պետությունների կարողությունը՝ մշակելու դաժանություններին համատեքստին հատուկ արձագանքներ՝ միաժամանակ կատարելով իրենց իրավական պարտավորությունները: Արդյունքը մասամբ բացատրություն է այն բանի, թե ինչու է միջազգային քրեական իրավունքի ապագան՝ որպես դաժանություններին առաջնային արձագանքի միջոց, կասկածելի:

Դաժան հանցագործությունների մեղավորների համար «հատուկ պատժամիջոցների» մեխանիզմը, որը Կոլումբիայի և FARC-EP ապստամբական խմբի միջև կնքված համապարփակ վերջնական համաձայնագրի մաս է կազմում, արժեքավոր օրինակ է դաժանությունների նկատմամբ ազգային արձագանքի՝ առաջարկելով նորարարական և բարդ արձագանք պետությունների՝ Հռոմի ստատուտով պատժելու իրավական պարտավորություններին: Միջազգային հանցագործությունների համագործակցող մեղավորների համար հատուկ պատժամիջոցները նախատեսված են անհատական ​​պատասխանատվություն սահմանելու համար՝ միաժամանակ տարբերվելով պատժիչ քրեական պատժամիջոցներից: Բայց արդյո՞ք այս հատուկ պատժամիջոցները համապատասխանում են Կոլումբիայի միջազգային իրավական պարտավորություններին։

## Տես նաև
* Թիմային պատասխանատվություն
* Կոռուպցիա
* Միջազգային քրեական դատարան
* Միջազգային մարդասիրական իրավունք
* Միջազգային իրավունք
* Իրական քաղաքականություն
* Իրավունքի փիլիսոփայություն
* Փոխհատուցում Հոլոքոստի զոհերին
* Հայոց ցեղասպանության ճանաչում
* Հայոց ցեղասպանության ժխտում
* Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխելու և դրա համար պատժի մասին կոնվենցիա
* Արդարացնելով ցեղասպանությունը. Գերմանիան և հայերը Բիսմարկից մինչև Հիտլեր
* Հայոց ցեղասպանության ժխտումը քրեականացնող Ֆրանսիայի Հանրապետության օրենք

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Անցումային արդարադատության միջազգային կենտրոն, Քրեական արդարադատության էջ

Կատեգորիա:Անարդարություն
Կատեգորիա:Իրավական եզրեր
Կատեգորիա:Հանցագործության կանխում
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների գործիքներ
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Կատեգորիա:Պատերազմի օրենքներ