Ղազարոս Աղայան

**Ղազարոս Ստեփանի Աղայան** (), հայ գրող, մանկավարժ, հրապարակախոս։

## Կենսագրություն
Ղազարոս Աղայանը ծնվել է 1840 թվականի ապրիլի 4–ին Բոլնիս–Խաչեն (այժմ՝ Վրաստանում) հայաբնակ գյուղում։

Սկզբնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում և Շամշուլդա գյուղում՝ քահանա Տեր-Պետրոսի մոտ։ 1853 թվականին ընդունվել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը, սակայն մեկ տարի անց ինքնակամ հեռացել։ Այնուհետև իր գիտելիքները լրացրել է ինքնակրթությամբ։

Աշխատել է որպես գրաշար Թիֆլիսում, Մոսկվայում և Սանկտ Պետերբուրգում։ 1867 թվականին վերադարձել է Հարավային Կովկաս, եղել է Էջմիածնի տպարանի կառավարիչ, խմբագրել «Արարատ» ամսագիրը (1869-1870)։ Դասավանդել է Ախալցխայի, Ալեքսանդրապոլի, Երևանի, Շուշվա դպրոցներում (1870–1882), եղել Վրաստանի և Իմերեթիայի հայկական դպրոցների թեմական տեսուչ։ Աշխատել է «Փորձ» հանդեսի խմբագրությունում որպես քարտուղար, գործուն մասնակցություն ցուցաբերել «Աղբյուր» մանկական պատկերազարդ ամսագրի խմբագրմանը։

1853 թվականին Աղայանը ընդունվել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի նախավերջին դասարանը։ Քաղաքային կյանքը և առաջադիմական գաղափարները վճռական նշանակություն են ունենում նրա մտավոր զարգացման գործում։ Շուտով ապագա գրողը վերադառնում է գյուղ և փորձում իր ձեռք բերած գիտելիքներով զարգացնել շրջապատը։

1862 թվականին Աղայանը ուսումը շարունակելու և մասնագիտության մեջ կատարելագործվելու մտադրությամբ ընկերոջ հետ մեկնում է Մոսկվա՝ որտեղ հանդիպում են մեծ դժվարությունների։ 1862-1867 թվականներին աշխատում է որպես գրաշար Մոսկվայում և Պետերբուրգում:

1895 թվականին ձերբակալվել է հնչակյան կուսակցությանը պատկանելու մեղադրանքով, աքսորվել Նոր Նախիջևան, ապա՝ Ղրիմ (1898-1900)։ Այնուհետև մինչև կյանքի վերջը եղել է ցարական ժանդարմերիայի հսկողության տակ։ 1902 թվականի մայիսին տոնվել է Աղայանի գրական գործունեության 40-ամյակը։ 1905 թվականին մասնակցել է Թիֆլիսի հոկտեմբերյան ցույցին՝ ցարին տապալելու կոչ արել։

Մահացել է 1911 թվականի հունիսի 20-ին Թիֆլիսում։

### Գրական գործունեություն
Աղայանը բազմաժանր գրող է։ Առաջին տպագիր գործը եղել է «Հարկավոր է օգնել չքավորներին» բանաստեղծությունը, լույս է տեսել «Մեղու Հայաստանի» լրագրում 1862 թվականին։ «Արություն և Մանվելով» (1867) Աղայանը հիմք է դրել ինքնակենսագրական վեպի ժանրին հայ նոր գրականության մեջ։ Վեպում նա անողոք պայքար է հայտարարել խավարին ու հետամնացությանը՝ ընթանալով Աբովյանի բացած ճանապարհով։ «Երկու քույր» վիպակում արտացոլել է սոցիալական տեղաշարժերը ետռեֆորմյան հայ գյուղում, գյուղացու պայքարը հողի համար, որը նորություն էր հայ գրականության մեջ։ Վիպակում շոշափված են կնոջ հասարակական ակտիվության ու ազատ սիրո հարցերը։ Հասարակական չարիքի նախապատճառը Աղայանը համարել է սոցիալական անհավասարությունը և առաջ քաշել սեփականության արդար բաժանման խնդիրը («Բաժանություն», 1890)։ Աղայանի գեղարվեստական արձակի ուշագրավ նմուշներից է «Սերը արտաքսված» ստեղծագործությունը (1889), որտեղ դեմոկրատիզմի դիրքերից տվել է իրականության ռեալիստական պատկերը։ Մշակել է «Քյորօղլի» վիպերգությունից երեք դրվագ։ Մարդու հարաբերությունների մասին Աղայանի իդեալն ավելի ամբողջականորեն արտահայտված է «Տորք Անգեղ» պոեմում (1888), որի ատաղձը Մ. Խորենացու «Հայոց պատմության» մեջ եղած առասպելն է Տորք Անգեղի մասին։

thumb|Գերեզմանաքարը Խոջիվանքում
Աղայանը մեծ ժողովրդականություն է ձեռք բերել մանկական գրականության ասպարեզում։ Մանկական բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն՝ «Սրինգ հովվականը», լույս է տեսել 1882 թվականին, հաջորդը՝ «Բանաստեղծությունները», 1890 թվականին։ Հեքիաթներն Աղայանի ստեղծագործության մեջ մեծ կշիռ ունեն։ Նա հեքիաթը համարել է իրական աշխարհի ու կյանքի ճշմարտացի պատկերման, մանուկների դաստիարակության կարևոր միջոց, հետևողականորեն պաշտպանել չարը կռվով ոչնչացնելու սկզբունքը։ Նրա հեքիաթների հերոսներն անձնական բարօրությունը ստորադասում են հանրային երջանկության գաղափարին։ «Անահիտը» (1881) հայ հեքիաթագրության լավագույն նմուշներից է։

Աղայանը հարստացրել է մեր թարգմանական գրականությունը ռուս և արևմտաեվրոպական դասական գրողներից կատարած թարգմանություններով ու փոխադրություններով։ Նա թարգմանել է Իվան Կռիլովի, Ֆրիդրիխ Շիլլերի, Հայնրիխ Հայնեի, Լև Տոլստոյի, Ուիլյամ Շեքսպիրի գործերը։ Առանձնապես հիշատակության է արժանի Ալեքսանդր Պուշկինի «Ոսկի ձկնիկ» հեքիաթի փոխադրությունը։

Օգտագործել է Ա., Ղ. Աղ., Թոմաս, Հաբաշ, Ղ., Ղ. Ա., Վիգեն, Փրեյդում, Փրեյդուն ծածկանունները։

#### Վերնատուն

[մինի|270px|«Վերնատան» անդամները. նստած են՝ [Ավետիք Իսահակյան|Ա. Իսահակյան, Ղ. Աղայան, Հ. Թումանյան, կանգնած են՝ Լևոն Շանթ, Դերենիկ Դեմիրճյան]]
Ղազարոս Աղայանը նաև Թիֆլիսում Հովհաննես Թումանյանի կողմից ստեղծված Վերնատուն գրական խմբակի մշտական անդամներից էր։ Վերնատան մշտական անդամները շաբաթը մեկ-երկու անգամ հավաքվում էին Հովհաննես Թումանյանի տանը՝ իրար տեսնելու, զրույց անելու։ Այս հանդիպումների ընթացքում մեծ գրողները ընթերցում ու քննարկում էին համաշխարհային գրականության դասական և նոր հեղինակների գործերը, ինչպես նաև իրենց գործերն էին ներկայացնում ընդհանուր քննադատման։

### Մանկավարժական գործունեություն
Գրել է մանկավարժական–մեթոդական բազմաթիվ աշխատություններ։ Առանձնակի կարևորություն ունի նրա «Ուսումն մայրենի լեզվի» Ա, Բ, Գ, Դ տարիների համար դասագրքերը, որոնցից առաջինը շուրջ 40 տարի (1875-1916) եղել է ամենատարածված այբբենարանը հայկական դպրոցներում։

1869 թվականին «Արարատ» ամսագրի առաջին համարներում հրապարակել է «խորհրդածություն դաստիարակության վերաբերյալ» հոդվածաշար։
[270px|մինի|Ձախից աջ՝ [Գևորգ Բաշինջաղյան, Կոմիտաս, Ղազարոս Աղայան, Հովհաննես Թումանյան,Ավետիք Իսահակյան, (ներքևում) Վրթանես Փափազյան, Արշակ Չոպանյան]]
Աղայանը մասնավորապես զբաղվել է տարրական ուսուցման հարցերով և մշակել մայրենի լեզվի ուսուցման ու գրագիտության մեթոդիկա։ Հենց այդ սկզբունքներով են կազմված նրա «Արևիկ» այբբենարանը, տարրական դպրոցի չորս տարիների «Ուսումն մայրենի լեզվի» («Մայրենի լեզու» Ա, Բ, Գ, Դ) դասագրքերը, իսկ «Ուսումն մայրենի լեզվի, պատկերավոր, այբբենարան և առաջին ընթերցարան»–ը 1875–1916 թվականների միջոցում լույս է տեսել 33 անգամ, գրեթե վերահրատարակվելով ամեն տարի։ Դրանցում ներկայացված են բանաստեղծություններ, պատմվածքներ, առակներ, հեքիաթներ և այլն։

1869 թվականի մայիսից ստանձնելով «Արարատ» հանդեսի խմբագրի պաշտոնը, առաջին իսկ համարում զետեղում է «Մի քանի խոսք մեր սիրելի ազգակիցներին» առաջնորդող հոդվածը, նվիրված աշխատանքի գովքին։
Գրել է հոդվածներ ժամանակի գրեթե բոլոր պարբերականներում։ Երիտասարդ տարիներին աշխատել է որպես գրաշար, հետագայում ինքն է ղեկավարել տպարաններ։

Աշխատել է Ախլցխայում որպես ուսուցիչ, ապա հրավիրել Ալեքսանդրապոլ, որտեղ հինովին վերափոխել է ուսուցումը՝ բարելովելով այն։ Ընկերների հետ, այս տարիներին, հիմնել է Ալեքսանդրապոլի Սահականուշյան օրիորդաց դպրոցը։ 

## Ֆիլմեր
Ֆիլմեր, որոնք նկարահանվել են հիմնվելով Ղազարոս Աղայանի ստեղծագործությունների վրա
* ''Անահիտ'', Համո Բեկնազարյան (ԽՍՀՄ, 1947 թ.)

### Մուլտֆիլմեր
Մուլտֆիլմեր, որոնք նկարահանվել են Ղազարոս Աղայանի ստեղծագործությունների հիման վրա
* ''Անահիտ'', Դավիթ Սահակյանց, Լյուլյա Սահակյանց (Հայաստան, 2014 թ.)

## Աղայանի մասին

## Հիշատակ
[250px|մինի|Ղազարոս Աղայանի կիսանդրին [Ղազարոս Աղայանի անվան թիվ 63 դպրոց|№63 հիմնական դպրոցի բակում]]
:Տես նաև՝ Ղազարոս Աղայանի տուն-թանգարան, Ղազարոս Աղայանի անվան թիվ 63 դպրոց, Ղազարոս Աղայանի կիսանդրի (Երևան)։

Ղազարոս Աղայանի անունն է կրում Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանի փողոցներից մեկը, Երևանի № 63 հիմնական դպրոցը, որի բակում էլ տեղադրված է գրողի կիսանդրին։

Բոլնիս-Խաչենում գործում է գրողի տուն-թանգարանը։

## Ընտանիք
* Հայր՝ Ստեփան Աղայան 1806/1807-հոկտեմբերի 4 (), 1882)
* Մայր՝ Հռիփսիմե Հովհաննիսյան (1815/1816-հունիսի 1 (), 1876)
* Դուստր՝ Լուսիկ Սարյան (Աղայան) (հունիսի 3 () 1893-1974), նկարիչ Մարտիրոս Սարյանի (1880-1972) կինը
* Որդի՝ Մուշեղ Աղայան (նոյեմբերի 5 () 1883 կամ 1888-սեպտեմբերի 11 1966), հայտնի կոմպոզիտոր, երգիչ։
* Աղայանի ծնողներն ունեին չորս տղա և ութ աղջիկ։

## Ստեղծագործություններ

### Պոեմներ
* Տորք Անգեղ և Հայկանուշ Գեղեցիկ

### Մանկական բանաստեղծություններ
* Ամիսներ և չորս եղանակ
* Արեգակ
* Արև
* Ճախարակ
* Հիշողություն

### Հեքիաթներ և զրույցներ
* Օձամանուկ և Արևահատ
* Անտառի մանուկը
* Վաճառականի խիղճը
* Զանգի-Զրանգի
* Եղեգնուհի
* Խիզախը կամ Աներկյուղը
* Այծատուր
* Հնարագետ ջուլհակը
* Մանուկ-խան
* Ասլան-Բալա
* Քի՜չ էլ, քի՜չ էլ
* Անահիտ
* Արեգնազան կամ Կախարդական աշխարհ
* Վիշապին հաղթողը
* Հազարան Բուլբուլ
* Արևամանուկ
* Մանկական աշխարհայացք կամ Լույս ու մութ աշխարհները
* Կախարդական պատկեր

### Քյորօղլի (Արկածներ Քյորօղլու կյանքից)
* Քյորօղլին՝ կալանավոր
* Քյորօղլին՝ ջաղացպան
* Քյորօղլու թուրը

## Մատենագիտություն

* Արութիւն եւ Մանուէլ, հատ. 1–3, Թիֆլիս, 1867–1882:
* Երկու քույր, Տփղիս, 1872, 108 էջ։
* Արութիւն եւ Մանուէլ, հատ. 1–3, Թիֆլիս, 1888–1901:
*Տորք-Անգեղ եւ Հայկանուշ-Գեղեցիկ։ Հին զրոյց։ տպ. Յովհաննէս Մարտիրոսեանցի, 1888, 41 էջ։
* Բանաստեղծութիւններ, Թիֆլիս, 1890, 153 էջ։
* Երկու քույր, Թիֆլիս, 1892, 139 էջ։
* Իմ կեանքի գլխավոր դեպքերը, Թիֆլիս, 1893, 170 էջ։
* Երկու քույր, Թիֆլիս, 1916, 98 էջ։
* Հեքիաթներ, Յերեւան, 1937, 302 էջ։
* Ընտիր յերկեր, Յերեւան, 1939, 297 էջ։
* Երկերի ժողովածու, հատ. 1–4, Երևան, 1939–1950:
* Նվեր մանուկներին, Երևան, 1941, 98 էջ։
*Երկեր։ 4 հատորով. Բանաստեղծություններ։ Պատմվածքներ։ Հեքիաթներ և զրույցներ. Հ. 1: Պետհրատ, 1947, 437 էջ։
* Հեքիաթներ, Երևան, 1948, 107 էջ։
* Հեքիաթներ, Երևան, 1952, 152 էջ։
* Ընտիր երկեր, Երևան, 1956, 692 էջ։
* Անահիտ։ Երկու քույր, Երևան, 1958, 115 էջ։
* Հեքիաթներ, Երևան, 1960, 192 էջ։
* Երկու քույր։ Անահիտ, Երևան, 1962, 103 էջ։
* Երկերի ժողովածու, հատ. 1–4, Երևան, 1962–1963:
* Հեքիաթներ, Երևան, 1968, 208 էջ։
* Երկերի ժողովածու, հատ. 1–3, Երևան, 1973–1974:
* Երկեր, Երևան, 1979, 656 էջ։
* Երկեր, Երևան, 1981, 336 էջ։
* Հեքիաթներ, Երևան, 1992, 191 էջ։
* Հեքիաթներ, Երևան, 1998, 264 էջ։
* Հեքիաթներ, Երևան, 2004, 246 էջ։
*Արեգնազան։ Հեքիաթ։ Նաիրի, 2005։ 52 էջ։
* Երկեր, Երևան, 2007, 298 էջ։
* Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երևան, 2012, 400 էջ։
*Հեքիաթներ, Երևան, 2013։
* Հեքիաթներ, Երևան, 2015, 248 էջ։
* Հեքիաթներ, Երևան, 2015, 280 էջ։

## Թարգմանություններ

* Կռիլով Իվան։ Առակներ /Թարգմ.՝ Ղ. Աղայան, Ա. Խնկոյան.- Երևան։ Անտարես, 2009.- 128 էջ։
* Պուշկին Ալեքսանդր։ Հեքիաթներ /Թարգմ.՝ Ա. Խնկոյան, Ղ. Աղայան.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1959.- 146 էջ։
* Պուշկին Ալեքսանդր։ Հեքյաթներ, բանաստեղծությություններ, արձակ եջեր։ Միհատորյակ մանուկների և պատանիների համար.- Երևան։ Պետհրատ, 1937.- 209, 3 չհ. էջ։

## Գրականություն
* Ասատուր Ասատրյան, Ղազարոս Աղայան (կյանքն ու գործունեությունը), 1940, 128 էջ։
* Հրայր Մուրադյան, Ղազարոս Աղայան (կյանքը և գործը), Երևան, Հայպետհրատ, 1941, 114 էջ։
* Արսեն Տերտերյան, Հայ հայրենասեր գրողներ (երկու դիմագիծ։ 1. Հ. Թումանյանի հայրենասիրական պոեզիան։ 2. Ղ. Աղայանը և ժողովրդական հերոսությունը), Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1942, 140 էջ։
* Հայ նոր գրականության պատմություն, հատոր 3 (հատորում զետեղված է «Ղազարոս Աղայան» գլուխը, որը գրել է Ասատուր Ասատրյանը), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1964, էջ 270-326։
* Աստվածատրյան Վ., Աղայանը մանկավարժ, Երևան, 1947։
* Ավթանդիլյան Ա., Ղազարոս Աղայանի աշխարհայացքը, Երևան, 1983։ 
* Ղազարոս Աղայան (1840-1911) (Մատենագիտություն), Երևան, 1972։
* Ղազարոս Աղայանը ժամանակակիցների հուշերում, Երևան, 1967։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Քառասուն տարի» Հ. Թումանյան
* [«Ղ. Աղայանց (Քառասունամյակի օրը)» Հ. Թումանյան](http://hy.wikisource.org/wiki/Ղ._Աղայանց_(Քառասունամյակի_օրը))
* «Տխուր հիշողություն (Ղազարի մահվան տարեդարձին)» Հ. Թումանյան

Կատեգորիա:19-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Հայ մանկագիրներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Մանկագիրներ այբբենական կարգով