Հանցագործներ, զոհեր և ականատեսներ

[մինի|Օսմանյան զինվորները (հանցագործները) հայ խաղաղ բնակիչներին (զոհերին) [Խարբերդ|Խարբերդով տանում են մոտակա Մեզիրեի ( Էլազիգ) բանտ, 1915 թվականի ապրիլ, Հայոց ցեղասպանության ժամանակ։ Լուսանկարում կարելի է տեսնել նաև անցորդներին։]]
[մինի|Այս լուսանկարում, որը ցույց է տալիս [Քիթցինգեն|Քիթցինգենից հրեաների տեղահանությունը, հրեա զոհերը պատկերված են տեղացի ոչ հրեա անցորդների և ոստիկանների (հանցագործների) հետ։]]
Ցեղասպանության ուսումնասիրություններում «**հանցագործներ, զոհեր և ականատեսներ**» շարունակաբար զարգացող տիպաբանության դասակարգում, նպատակ ունի դասակարգել ցեղասպանության մասնակիցներին և ականատեսներին։ Տիպաբանությունն առաջին անգամ առաջարկել է Ռաուլ Հիլբերգը 1992 թվականին հրատարակված *«Հանցագործներ, զոհեր, ականատեսներ։ Հրեական աղետ 1933–1945»* գրքում։ Մարդաբան Ալեքսանդր Հինթոնը այս տեսության մշակումը համարել է այն գործընթացի մի մաս, որն առաջ է բերել հասարակական անհանդուրժողականություն զանգվածային բռնության հանդեպ՝ անվանելով այն «սառը պատերազմի հետճաշակ շրջանում մարդու իրավունքների նոր ռեժիմի տարածում, որը պահանջում էր արձագանքել ոճրագործություններին և պատասխանատվության ենթարկել մեղավորներին»։ Եռյակը նաև օգտագործվում է ցեղասպանության հոգեբանության ուսումնասիրության մեջ։ Այն դարձել է ցեղասպանության վերաբերյալ գիտական աշխատանքի հիմնական տարր, որի արդյունքում հետագա հետազոտողները կատարելագործել են այն և կիրառել այն նոր ոլորտներում։

Հոլոքոստի նման ոճրագործությունների սկզբնական վերլուծությունները այս իրադարձությունները քննարկել են պարզապես որպես հանցագործների կողմից զոհերի նկատմամբ բռնություն։ Գիտնականները «ականատեսների» կատեգորիան ավելացրել են՝ ներառելով այն մարդկանց, ովքեր ազդեցություն են ունենում զանգվածային բռնության վրա և տուժում են դրանից, բայց ովքեր հստակորեն չեն հանդիսանում հանցագործներ կամ զոհեր։ Նույնիսկ այս լրացուցիչ բարդության պայմաններում, ցեղասպանության հետազոտությունների մեծ մասը կենտրոնանում է հանցագործների վրա, մասամբ այն պատճառով, որ նրանց վարքագծի ապացույցները ամենամատչելի են գիտնականների համար։ Չնայած բռնության մեջ ականատեսների դերի վերաբերյալ հետազոտությունները թվագրվում են քսաներորդ դարի կեսերին, ցեղասպանության մեջ նրանց դերի վերաբերյալ հետազոտությունները ավելի վերջերս են արվել։

Որոշ հետազոտողներ ընդլայնում են եռյակը և այն իրավիճակները, որոնց նկատմամբ կիրառվում է այս հայեցակարգը։ Օրինակ՝ Յան Գրոսը առաջարկել է դասակարգմանը ավելացնել օգնականներին և շահառուներին։ Հանցագործների, զոհերի և ականատեսների ձևաչափն այժմ կիրառվում է նաև այլ ոլորտներում, օրինակ՝ կիբերբուլինգի (հետապնդում ինտերնետում) և համալսարաններում սեռական բռնության դեպքերի վերլուծության մեջ։ Ականատեսի էֆեկտի և ականատեսի միջամտության ուսումնասիրությունները զգալիորեն համընկնում են հանցագործների, զոհերի և ականատեսների եռյակի ուսումնասիրությունների հետ։

## Հանցագործներ
Թեև կարող է պարզ թվալ, թե ով կարող է լինել «հանցագործը» ոճրագործության կամ բռնության ակտի ժամանակ, դրա կոնկրետ սահմանումը օգնում է ընդգծել, թե ինչու են մասնագետները զգուշացնում ոճրագործությունը որպես բարու և չարի միջև պարզ պայքար գնահատելուց։ Ռոբերտ Մ. Էրենրայխն ու Թիմ Քոուլը, շարունակելով Ռաուլ Հիլբերգի նախորդ աշխատանքները, ներկայացրել են հատուկ «նախադրյալներ», որոնք անհրաժեշտ են «հանցագործ-զոհ-ականատես» եռյակ տիպաբանությունն արդյունավետորեն կիրառելու համար։ Նրանք նաև ընդունում են, որ հանցագործները ամենաշատ ուսումնասիրված կատեգորիան են, քանի որ հանցագործներն են թողնում ամենաշատ ապացույցները։ Էրենրայխի և Քոուլի ներկայացված հանցագործի սահմանումն ու այդ նախադրյալների կիրառումը լայնորեն վկայակոչում են այլ հետազոտողներ։ Նրանց չորս նախապայմանները ներառում են հետևյալը՝

# Հանցագործները ամենամեծ իշխանությունն ունեն այն տարածքում, որտեղ տեղի է ունենում հակամարտությունը։ Իշխանությունից բացի, նրանք պետք է ունենան «օրինականություն, լիազորություն և վերահսկողություն տվյալ տարածաշրջանում»։
# Հակամարտություն, որը Էրենրայխը և Քոուլը նկարագրում են որպես «Տարածաշրջանի բնակչության մեջ պետք է գոյություն ունենա իրական կամ արհեստական սթրես, որը հանցագործները կարող են շահագործել [իրենց բռնությանը աջակցություն ցուցաբերելու համար]»:
# պատասխանատվությունը բարդում են որևէ կոնկրետ խմբի վրա։ Այդ խումբը «կառուցված» է, այսինքն՝ այն բնական կերպով գոյություն չունի, և այդ խմբում ներառված անձինք իրենք կարող են չհամարել, որ պատկանում են միևնույն խմբին։ Նույնիսկ կարող է լինել, որ առկա փաստերը հակասում են այն պնդմանը, թե այդ անձինք իսկապես կազմում են միատարր, մյուսներից տարբերվող միավոր։ Էրենրայխն ու Քոուլը ընդգծում են, որ հենց այս իշխանության շնորհիվ հանցագործներն ունեն էթնիկական ինքնությունը թելադրելու հնարավորություն, «այս բնորոշումները հնարավորություն են տալիս հանցագործներին թելադրել էթնիկական պատկանելիությունը»։
# Հանցագործի, զոհի և ականատեսի խմբավորումներն ավարտվում են, երբ ավարտվում է բռնության գործողությունը(ները)։

Զանգվածային ոճրագործության ծանրությունը հաճախ կապված է նրա հետ, թե որքան արագ են հանցագործները նույնականացնում իրենց զոհերին և դիմում զանգվածային բռնության։ Ռուանդայի ցեղասպանությունը որպես օրինակ օգտագործելով՝ Էրենրայխը և Քոուլը նշում են. «Ոչնչացման արագ տեմպը նախընտրելի է հանցագործ խմբի համար, քանի որ այն ամենաքիչ ժամանակն է տրամադրում և, հետևաբար, ամենաքիչ արձագանքման տարբերակները զոհի խմբի համար»։

## Զոհեր
Հանցագործների կողմից զոհերի նկատմամբ կիրառվող բռնության մի մասն այն է, որ հանցագործներն այս կերպ են սահմանում իրենց զոհերի ինքնությունը։ Սեփական ինքնության ձևակերպման զոհերի եղանակները մերժելով և զոհերի ու մնացած բնակչության միջև արհեստական սահմաններ ստեղծելով՝ հանցագործները զոհերին ընդգրկում են մի խմբում, որի մաս նրանք իրենցից չէին համարում, և միաժամանակ բաժանում են նրանց այն խմբերից, որոնց նախկինում պատկանում էին։ Նույնիսկ այն դեպքերում, երբ զոհերը չեն սպանվում զանգվածային բռնության հետևանքով, այս «այլ լինելը» նրանց վտանգի տակ է դնում այլ ձևերի վերացման, ինչպիսիք են մշակութային ցեղասպանությունը կամ հարկադիր ասիմիլյացիան։ Այս եղանակներով զոհերի խումբը կարող է վերացվել, նույնիսկ եթե խմբի անդամները կենդանի մնան, ինչն ինքնին համապատասխանում է ցեղասպանության մի քանի սահմանումների։

## Ականատեսներ
Հետազոտողների մեծ մասը ընդունում է, որ «ականատեսի» դերը հանցագործ-զոհ-ականատես եռյակի ամենաբարդն ու դինամիկն է։ Ջորջիա Դոնան Ռուանդայի ցեղասպանության մասին իր 2018 թվականի հետազոտության մեջ բացատրում է ականատեսների կատեգորիան որպես մարդիկ, ովքեր «ոչ մասնակցում են բռնության գործողությանը, ոչ էլ փախչում են դրանից»։ Ընդգծում է ականատեսի դերի ճկունությունը՝ նշելով.«[Դերերի] միջև սահմանները հաճախ պարզ չեն, մշուշոտ են և կարող են փոխվել ժամանակի և տարածության ընթացքում։ Թեև որոշ ինքնություններ կարող են ընկալվել որպես ականատեսային վարքագծով բնորոշվող, կարևոր է հիշել, որ ականատես լինելը վարքագիծ է, ոչ թե ամրագրված ինքնություն, և, հետևաբար, մարդու՝ որպես ականատեսի կարգավիճակը կարող է փոփոխվել՝ կախված անձնական հանգամանքներից կամ կամքից»։Հետևաբար, անձը կարող է տեղափոխվել հանցագործի, զոհի և ականատեսի դերերի միջև։ Ավելին, նրանց որպես ականատեսի վարքագիծը կարող է ազդվել հանցագործի կամ զոհի դերեր անցնելու հարաբերական վտանգից կամ անվտանգությունից։ Էրենրայխը և Քոուլը բացատրում են, որ ականատեսները հնարավորություն ունեն «աջակցելու [կամ] խուսափելու հանցագործ խմբին» և ազդելու հանցագործների և բռնի իրադարձության վրա՝ «բացահայտ (օրինակ՝ խնդրագրեր կամ հասարակական կարծիքի դրսևորումներ) կամ գաղտնի (օրինակ՝ դիմադրություն) գործողությունների միջոցով»: Նրանք նաև նշում են, որ ցեղասպանության դեպքում ականատեսները բացառվում են ոչնչացման համար նախատեսված էթնիկ խմբից: Վերջապես, ականատեսները նույնպես կարող են օգտվել զոհերի խմբի ոչնչացումից՝ ձեռք բերելով զոհերից բռնագրավված գույքը։ Հետևաբար, ականատեսները մնում են այս եռյակի ամենաբարդ կատեգորիաներից մեկը։

## Տես նաև

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Ցեղասպանություն