Գեղասահքի պատմություն

**Գեղասահքի պատմությունը** սկսվել է երկու կողերով երկաթյա չմուշկների հայտագործումից հետո։ Միայն այդպիսի չմուշկներն են թույլ տվել ազատ մանևրել սառույցի վրա: Գեղասահքն իր ժամանակակից ձևը ստացել է հեռուստատեսության ի հայտ գալուց հետո:

## Սառցե չմուշկների հայտնագործություն (նախապատմական ժամանակներ)

Արագ չմուշկասահքի ակունքները գալիս են հեռավոր անցյալից, առաջին թվագրումները վերաբերում են բրոնզի դարին (մ.թ.ա. 4-րդ վերջ - 1-ին հազարամյակի սկիզբ), դրա մասին վկայում են հնագիտական գտածոները՝ ոսկրային չմուշկները, որոնք պատրաստված են եղել խոշոր եղջերավոր կենդանիների վերջույթների ֆալանգներից: Նմանատիպ գտածոներ հայտնաբերվել են եվրոպական շատ երկրներում, իսկ ամենահին «խորխոսափորները» հայտնաբերվել են Օդեսայի մոտ գտնվող Հարավային Բագի ափերին: Նույնիսկ նման պարզունակ նմուշները արագության մեջ առավելություն էին տալիս ճանապարհորդին կամ որսորդին, բայց դեռևս լիովին հարմար չէին գեղասահքի համար:

## Ծագում (16-19-րդ դարեր)
[մինի|«Սուրբ Լիդվինա, ընկած սառույցի վրա» ( [1498 ): Հետին պլանում երևում է մի ոտքի վրա չմուշկով սահող տղա, այսինքն՝ այդ ժամանակներում արդեն հայտնի են եղել սրածայր երկաթե չմուշկները։]]
Գեղասահքի առաջացումը որպես սպորտ կապված է այն ժամանակների հետ, երբ չմուշկները սկսեցին պատրաստել ոչ թե ոսկորից, այլ երկաթից: Ըստ հետազոտությունների՝ այն առաջին անգամ պատրաստել են Հոլանդիայում ՝ 12-14 -րդ դարերում։ Ի սկզբանե գեղասահքը սառույցի վրա տարբեր կերպարներ նկարելու հմտության մրցակցություն էր՝ միաժամանակ գեղեցիկ կեցվածք պահպանելով։

Գեղասահքի առաջին սպորտային ակումբները հայտնվել են 18-րդ դարում Բրիտանական կայսրությունում՝ Էդինբուրգում (1742 թվական): Հենց այնտեղ էլ մշակվել է մրցումներում կիրառվող ֆիգուրների ցանկը, ինչպես նաև առաջին պաշտոնական մրցույթի կանոնները։ Հրետանային լեյտենանտ Ռոբերտ Ջոնսը իր «Տրակտատ չմշկասահքի մասին» հրատարակության մեջ (1772 թվական), նկարագրել է բոլոր այդ ժամանակ հայտնի հիմնական ֆիգուրները:

Եվրոպայից գեղասահքը տարածվեց դեպի ԱՄՆ և Կանադա, որտեղ հսկայական զարգացում ապրեց։ Այստեղ ստեղծվեցին գեղասահքի բազմաթիվ ակումբներ, սեփական տեխնոլոգիական դպրոցներ, մշակվեցին չմուշկների նոր մոդելներ։ 19-րդ դարի կեսերին գրեթե բոլոր ֆիգուրները հայտնի են եղել և դրանց կատարման հիմնական տեխնիկան արդեն կիրառվել է գեղասահքում, ինչի մասին վկայում են Գլազգոյի չմշկասահքի ակումբի նախագահ Դ. Անդերսոնի «Սահքի արվեստը» գրքերը, և Խ․ Վանդերվելի ու Մաքսվել Ուիթմանի աշխատությունները լոնդոնյան գեղասահքի մասին։ Այս գրքերը պարունակում են բոլոր ութնյակների, եռյակների, կեռիկների և գեղասահքի այլ պարզ մանևրների մասին նկարագրություններ:
մինի|Ջեքսոն Հեյնս
Այն ժամանակ գեղասահքը ներկայացվում էր «անգլիական» պրիմ  ոճով։ Ամերիկացի պարող և գեղասահորդ Ջեքսոն Հեյնսը (մեկ այլ տառադարձությամբ՝ Հայնց, 1840-1875), համադրելով իր երկու մասնագիտությունները, ստացավ չմուշկներով սահելու իր ոճը՝ գեղասահք երաժշտության ներքո, պարային շարժումներ և «թռիչքներ» սառույցի վրա: Չմուշկները, որոնք ժապավեններով ամրացված են եղել կոշիկներին հաճախ չեն դիմացել սահորդի քաշի ծանրությանը, և Ջեքսոն Հեյնսը առաջիններից էր, ով դրանք ամուր կապեց կոշիկներին։ Դա թույլ էր տալիս սահքի ժամանակ չմուշկներին չկոտրվել։ Սակայն այս ոճը չընդունվեց պուրիտանական Ամերիկայում, և 1860-ականներին նա հյուրախաղերով մեկնեց Եվրոպա։ Շրջագայությունը Եվրոպայում մեծ հաջողություն ունեցավ, ինչի առթիվ Նիկոլայ Պանին-Կոլոմենկինը գրել է.
[աջից|մինի|246x246px|Գեղասահորդներ [1908|(1908 թվական)]]

## Առաջին առաջնություններ (19-րդ դարի վերջ)
Չմշկորդների առաջին համագումարում 1871 թվական գեղասահքը ճանաչվել է որպես մարզաձև։

1882 թվականին Վիեննայում կայացել են գեղասահքի Եվրոպայի առաջին պաշտոնական մրցումները: Ի սկզբանե, ինչպես նշել է Ա. Ն. Միշին «դրանք մի տեսակ կուլիսային մրցույթներ են եղել», քանի որ նրանց մասնակցել են ընդամենը մի քանի մարզիկներ։

Բայց մրցակցության նկատմամբ մոտեցումը փոխվեց այն բանից հետո, երբ աշխարհի լավագույն գեղասահորդները հրավիրվեցին մասնակցելու 1890 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում անցկացվող մրցումներին, որոնք նվիրված են եղել Յուսուպովի այգում գտնվող սահադաշտի 25-ամյակին: Ներկա են գտնվել ԱՄՆ-ի չեմպիոն Լ. Ռուբինշտեյնը, Գերմանիայի չեմպիոն Ֆ. Կայզերը, Շվեդիայի, Ավստրիայի, Ֆինլանդիայի, Անգլիայի, Հոլանդիայի, Շվեցարիայի, Նորվեգիայի լավագույն գեղասահորդները: Մրցումները ձեռք բերեցին «աշխարհի ոչ պաշտոնական առաջնության կարգավիճակ», այս մրցումների հաղթողը բոլոր տեսակի ծրագրերում դարձավ «Սանկտ Պետերբուրգի սահադաշտի սիրահարների ընկերության» պատվավոր անդամ։

Հաջորդ տարի 1891 թվականին Համբուրգում կայացավ տղամարդկանց մենասահքում Եվրոպայի առաջին առաջնությունը, որում հաղթող ճանաչվեց գերմանացի գեղասահորդ Օսկար Ուլիգը։

Բայց Սանկտ Պետերբուրգի մրցումներում տեղի ունեցած գեղասահքի միջազգային մասշտաբի և ներուժի ցուցադրումը նմանը չուներ: Ուստի 1892 թվականին ստեղծվում է Չմշկորդների միջազգային միությունը (ISU), որը պետք է ղեկավարեր միջազգային մրցումների կազմակերպումը։

4 տարի անց  1896 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում կայանում է գեղասահքի աշխարհի առաջին առաջնությունը, որում հաղթող է ճանաչվում Գերմանական կայսրության ներկայացուցիչ Գիլբերտ Ֆուքսը։ 1903 թվականին Սանկտ Պետերբուրգի ծննդյան 200-ամյակի առթիվ  «Չմուշկներով սահելու սիրահարների Սանկտ Պետերբուրգյան միությանը» տրվեց հնարավություն կազմակերպելու աշխարհի 8-րդ առաջնությունը։ Առաջին տեղը նվաճեց շվեդ Ուլրիխ Սալխովը, երկրորդ տեղը՝ Նիկոլայ Պանին-Կոլոմենկինը։

Հեյնսի չմուշկներն ունեին կլորացված ծայրեր (ԽՍՀՄ-ում նման չմուշկները հայտնի են եղել "Ձյունանուշներ" անունով), Սալխովի չմուշկները ատամնավոր են եղել, իսկ Պանինինի չմուշկներում կային սուր ծայրեր, որենք նմանեցրել են եղել կողմնացույցի ասեղի։

Գեղասահքի առաջին մրցումներն անցկացվել են միայն տղամարդկանց համար, կին գեղասահորդները աշխարհի առաջնություններին մասնակցելու հնարավորություն են ստացել միայն 10 տարի անց: 1901 թվականին հասարակության ճնշման տակ, Չմշկորդների միջազգային միությունը  բացառության կարգով թույլ է տվել անգլիացի կին Մեջ Սայերսին տղամարդկանց հետ միասին մասնակցել մրցումներին։

## Զարգացում (1900-1960 թվականներ)
մինի|280x280px|Գերմանացի գեղասահորդներ, 1928 թվական
Պաշտոնապես աշխարհի առաջին առաջնությունը միայն կանանց համար տեղի է ունեցել 1906 թվականի հունվարի վերջին՝ Դավոսում (Շվեյցարիա)։ Կանոներն ու ֆիգուրները կանանց և տղամարդկանց դեպքում նույն են եղել, սակայն կանանց գեղասահքը անմիջապես գրավում է բոլորի ուշադրությունը իր գեղարվեստական բարձր որակի, պլաստիկայի և երաժշտականության շնորհիվ:

Զույգերով գեղասահքը հայտնվեց անմիջապես այն բանից հետո, երբ Հայնսը ցույց տվեց, թե ինչպես կարելի է պարել սառույցի վրա, արդեն 1897 թվականին այն ընդունվեց  որպես սպորտ։ Բայց պաշտոնապես առաջին մրցումները տեղի են ունեցել միայն 1908 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում։ Գերմանացի գեղասահորդներ Աննա Հյուբլերի և Հայնրիխ Բուրգերի զույգը առաջինն է պատմության մեջ մտել, որպես զուգասահքի առաջին օլիմպիական չեմպիոններ։
thumb|203x203px|Գեղասահորդներ, 1964 թվական

Նախապատերազմյան գեղասահորդներից ամենատիտղոսավոր մենակատարն է համարվել Սոնյա Հենին (Նորվեգիա)։ Փայլուն պատրաստված և՛ որպես չմշկորդ, և՛ որպես պարուհի, Սոնյան կանանց գեղասահքը հասցրեց նոր բարձունքների։ Այդ ժամանակ նրա  ցուցադրած համարները անհասանելի և բարդ են եղել շատերի համար, դրանք ավելի շուտ նման են եղել բալետի։ Զարմանալի չէ, որ նա շահեց տասը աշխարհի առաջնության մրցանակ և երեք օլիմպիական խաղերի մեդալ՝ նախքան պրոֆեսիոնալ դառնալը: Տղամարդկանցից ամենամեծ բարձունքների է հասել ավստրիացի Կառլ Շեֆերը։

1920-1930-ական թվականներին զույգային գեղասահքում պայքար էր մղվում «աճպարարների» և «ոչ աճպարարների» միջև։ Առաջինները աչքի ընկան տպավորիչ, թեև ոչ բարդ հնարքների կատարմամբ, կնոջից չէր պահանջվում չմուշկներով սահելու հատուկ ունակություն կամ աջակցություն սահքին, իսկ երկրորդները ցուցադրել են զույգային միասնակական։ Ի վերջո, առաջատար տեղը զբաղեցրել են «ոչ աճպարարները»։
աջից|մինի|279x279px|Պար սառույցի վրա, 1966 թվական
Պատերազմից առաջ ցատկերը համարվել են «բարձրագույն աերոբատիկա», որը հասանելի չէր բոլորին։ Նույնիսկ համաշխարհային մակարդակի գեղասահորդները սառույցի վրա միայն երկու-երեք ցատկ են կատարել։ 1948 թվականին Դիկ Բաթթոնը հեղափոխություն արեց՝ ներկայացնելով անհատական գեղասահքի ոճը՝ հագեցած ցատկերով։ Այդ ժամանակից ի վեր ցատկերը հաստատվել են գեղասահորդների  «զինանոցում»։

Սառույցների վրա պարը ծագել է 1930-ական թվականներին Մեծ Բրիտանիայում, այնուհետև տարածվել աշխարհով մեկ։ 1952 թվականին սպորտային պարերը ներառվել են աշխարհի և Եվրոպայի առաջնությունների ծրագրերում։ Առաջին 10 տարիների ընթացքում բրիտանացի գեղասահորդները հաղթել են բոլոր խոշոր միջազգային մրցումներում։ Սառույցների վրա պարը ձմեռային օլիմպիական խաղերի ծրագրում ընդգրկվել է 1976 թվականից:

## Ծաղկում (1960-2000 թվականներ)

1961 թվականին տեղի ունեցած ավիավթարի արդյունքում մահանում են ԱՄՆ-ի գեղասահքի հավաքականի ողջ թիմը։ Սրանով վերջ է դրվում ԱՄՆ-ում գեղասահքի գերիշխանությանը:

Սառույցի վրա պարելու արվեստը կատարելագործել են չեխ քույր և եղբայր Եվա Ռոմանովան ու Պավել Ռոմանը։ Նրանք նախընտրել են պարել լատինաամերիկյան բուռն ռիթմերի ներքո, նրանց պարերն այդ ժամանակ արհամարհանքի են արժանացել, սակայն նրանք կարողացել են պաշտպանել իրենց ստեղծագործական հայացքները՝ դառնալով աշխարհի քառակի չեմպիոններ (1962-1965 թվականներ)։

Հեռուստատեսության ի հայտ գալը նման մի պարադոքս է առաջացնում։ Պարտադիր կանոնները դառնում են չափազանց ձանձրալի, իսկ հեռուստատեսային աշխատողները նախընտրում են ցույց տալ անհատական ոճային ծրագրեր, որոնք հաճելի են հանդիսատեսներին։ Ազատ ծրագրերով գեղասահորդները հսկայական առավելություն են ստանում պարտադիր  կանոններով սահող մարզիկների նկատմաբ, նրանք սկսում են ստանալ միավորների 60%-ը։ Դրանով պայմանավորված տեղծվում է նոր մրցանակ՝ «հանրության սիրելիներին»։ Այս մրցանակին արժանացածներից է Բեատրիս Շուբան։ 1968 թվականին պարտադիր կանոններով սահողներին տրվող միավորները իջնում են 50%-ով: 1972 թվականին առաջարկվում է ստեղծել կարճ ծրագրով սահողների կարգավիճակ, ավելացնելով նրանց միավորնրը ևս 20%-ով: 1990 թվականին պարտադիր կանոններով սահող, կարճ և ազատ ծրագրերով սահողները գնահատվել են արդեն 20:30:50 տոկոսային հարաբերությամբ: 1991 թվականինպարտադիր կանոնները վերջնականապես վերացվում են։

Ծրագրերի բազմանանությունը սրընթաց աճ է գրանցում․ Բելուսովան և Պրոտոպոպովը ցուցադրում են տոդեսի նոր տարբերակներ, Ռոդնինա Ուլանովան կատարում է դեպի հետ ցատկելու անսովոր համարներ: Ստանդարտ ելույթ էր դարձել եռակի թռիչքները։ 1988 թվականին Կուրտ Բրաունինգը կատարել է առաջին քառակի ցատկը, որը կոչվել է տուլուպ։

Զուգասահքի գրեթե ամբողջ պատվանդանը զբաղեցրել են ԽՍՀՄ-ի երկրները և Ռուսաստանը․ Բելոուսովա-Պրոտոպոպներ, Ռոդնինա-Ուլանով/Զայցև, Վալովա-Վասիլև, Գորդեև-Գրինկով, Բերեժնայա-Սիխարուլիձե... Պարերում ևս ԽՍՀՄ-ը հավասարը չուներ.Պախոմովի-Գորշկով, Լինիչուկ-Կարպոնոսով և Բեստեմյանովա-Բուկին։ ԽՍՀՄ-ի սահորդները ստանում էին բազմաթիվ առաջին տեղեր:

Կանանց գեղասահքում Յուտա Մյուլլերի «Պարասահքի կանոններ» դպրոցը (ԳԴՀ), տվել է այնպիսի մարզիկներ, ինչպիսիք են Զայֆերտը, Պետչը և Վիտտը։ 1990-ական թվականերին իրենց դիրքերը որոշ ժամանակով հետ վերադարձրեցին ԱՄՆ-ի սահորդները։ Տղամարդկանց շրջանում ամենաշատ չեմպիոնական տիտղոսները նվաճել են ԱՄՆ-ում և Կանադայում՝ Համիլթոն, Օրսեր, Բոյտանո, Բրաունինգ, Ստոյկո։ Հետխորհրդային տարիներին հաջողությունների հասած մարզիչ Ալեքսեյ Միշինին, պատրաստել է այնպիսի մարզիկների, ինչպիսիք են Ուրմանով, Յագուդին և Պլյուշչենկոն։

## Արդիականություն (2000-ականներից մինչ օրս)
[մինի|195x195px|Ըստ մրցավար Ս. Բիանկետի. այնպիսի ելույթների ժամանակը, ինչպիսին էր «Չապլին»-ը[Ելենա Բերեժնայա|Բերեժենայա-Սիխարուլիձե զույգի ներկայացմամբ, ցավոք, անցել է]]
Երբ մարզիկների ուժերը հավասար են եղել, մեդալի ճակատագիրը որոշվել է մեկ կամ երկու մրցավարների սուբյեկտիվ որոշման հիման վրա։ Նման իրավիճակում հաճախակի են եղել դավադրությունները։ Դրանցից մեկը հայտնաբերվել է Ձմեռային Օլիմպիական խաղեր 2002-ի ժամանակ (Սոլթ Լեյք Սիթի)։ Սա խթան հանդիսացավ Չմշկորդների միջազգային միության  դատավորության համակարգի առաջացման համար: Արդյունքում մի կողմից վերջ դրվեց «ընդհատումներով» սահքին ամբողջ սահադաշտի միջով, քանի որ նույնիսկ կարճ սահքերը մարզիկը փորձում էր վերածել փոքր քայլերի, ինչի հեշտացնում էր սահքը։ Մյուս կողմից վերացվեց կրկնօրիկնակումը, քանի որ տարբեր մասնակիցների ծրագրերը սկսել էին ավելի ու ավելի նմանվել միմյանց։ Մարզիկները նախընտրում են կատարել ոչ թե գեղեցիկ և անսովոր հնարքներ, այլ նրանք, որոնց համար ավելի շատ միավորներ են տալիս:

Նոր գնահատման համակարգում  կային ոչ պաշտոնական ռեկորդներ, 2000-ական թվականներին այդ համակարգ մշակվեց և հավասարակշռվեց։

Տղամարդկանց գեղասահքում առաջին տեղերը գրավեցին Եվգենի Պլյուշչենկոն, Ստեֆան Լամբիելը և Բրիան Ժուբերը։ 2010 թվականի օլիմպիադային սենսացիոն կերպով հաղթեց ամերիկացի Էվան Լայսաչեկը։ Կանանցից՝ Իրինա Սլուցկայան, Միկի Անդոն, Կիմ Յոնգը և Մաո Ասադան։ Զուգասահքում արժանի հաղթանակներ են ստացել Տոտմյանինա-Մարինի զույգը, չինացի Պան Ցին-Տուն Ցզյան, Շեն Սյուե-Չժաօ Խունբո զույգերը և Սավչենկո-Շոլկով միջազգային զույգը։ Վերջին ժամանակների պարային զույգերից ամենատիտղոսավորը ՝ Վերտյու-Մոիր զույգն էր։

Չնայած այն հանգամանքին, որ այսօր սպորտի շատ տեսակներ պրոֆեսիոնալալիզացվել են, Չմշկորդների միջազգային միությունը դեռ պահպանում է սիրողական մրցակցային գեղասահքի կարգավիճակը: Աշխարհի առաջնությունում և Օլիմպիական խաղերում պրոֆեսիոնալների ելույթներն արգելվում է: 2010 թվականին Պլյուշչենկոն որակազրկվել է պրոֆեսիոնալիզմի համար։

2010-ական թվականներին գեղասահորդները արդեն տիրապետել են քառակի թռիչքների տեխնիկային:Յունիորկա Ալեքսանդրա Տրուսովան կանանց շրջանում առաջինն է կատարել երեք անգամ քառակի թռիչք։ Գնահատման համակարգը հավասարակշռվել է այնպես, որ ելույթի գեղարվեստկան բաղադրիչի գնահատականները գծային աճեն, իսկ տեխնիկական բաղադրիչինը՝ քառակուսի աստիճանով: Սոտնիկովա-Քիմ մրցակցության ժամանակ (Օլիմպիադա-2014) գնահատականը որոշվեց միայն ըստ ցուցադրած տեխնիկայի, քանի որ նրանցից ոչ մեկը քառակի թռիչք չէր կատարել, չնայած այն հանգամանքին, որ երկուսն էլ արժանի էին արվեստի առավելագույն գնահատականին։ Տղամարդկանց գեղասահքի դեպքում, ով ունակ է կատարել 6 քառակի թռիչք մեկ ելույթի ժամանակ, ուներ հաղթելու այնպիսի շանսեր, որին անհնար էր հասնել որևէ արտիստիզմի միջոցով։ 2018 թվականին քառակի թռիչքների գնահատականները զգալիորեն իջեցվեցին, իսկ եռակի թռիչքների գնահատականները ՝ ավելի քիչ:

## Սինխրոն գեղասահք
Սինխրոն գեղասահքը գեղասահքի նորագույն տեսակն է: Իր ժամանակակից տեսքով այն հայտնվել է 60-ական թվականներին ԱՄՆ-ում, չնայած խմբակային սահքերի գաղափարը հայտնվել էր շատ ավելի վաղ: Օրինակ, Ռուսաստանում սահքի խմբակային մրցումներ (զույգեր, քառյակներ, ութնյակներ) անցկացվել են դեռևս անցյալ դարի 20-ականների կեսերին, բայց հետո այս տեսակը տարածում չստացավ։ ԱՄՆ-ում այս մարզաձևը սկսեց զարգանալ որպես հանդիսատեսի համար ժամանցի միջոց հոկեյի խաղերի ընդմիջումների ժամանակ։ Պարզվեց, որ սինքրոն սինխրոն շատ աշխույժ և հետաքրքիր մարզաձև է:

Սինխրոն գեղասահքի առաջին պաշտոնական մրցումները տեղի են ունեցել 1976 թվականին ԱՄՆ Միչիգան նահանգի Էն Արբոր քաղաքում: 1994 թվականին Չմշկորդների միջազգային միությունը (ISU) պաշտոնապես ճանաչեց սինխրոն գեղասահքը որպես գեղասահքի հինգերորդ տեսակ: 1996 թվականին ԱՄՆ-ի Բոստոն քաղաքում անցկացվել է սինխրոն գեղասահքի աշխարհի առաջին առաջնությունը։ Մրցումների արդյունքում առաջատար դիրքեր են զբաղեցրել  Շվեդիայի և Ֆինլանդիայի թիմերը։ Այս մարզաձևը ամենատարածվածն է Կանադայում, ԱՄՆ-ում, Շվեդիայում, Ֆինլանդիայում, Մեծ բրիտանիայում և Ֆրանսիայում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղասահք
Կատեգորիա:Ձմեռային սպորտաձևեր
Կատեգորիա:Սպորտի պատմություն