Օդագնացության թանգարան

**Բելգրադի օդագնացության թանգարան** (), թանգարան Բելգրադում, որը հիմնադրվել է 1957 թվականին՝ Ռազմաօդային ուժերի հրամանատարության կողմից։ Ներկայիս շենքը, որը նախագծել է ճարտարապետ Իվան Շտրաուսը, բացվել է հանրության համար 1989 թվականի մայիսի 21-ին։ Նույն թվականից թանգարանը տեղակայված է Բելգրադի օդանավակայանի ժամանակակից շենքում։ 2013 թվականին Սերբիայի կառավարությունը թանգարանի շենքը ճանաչել է որպես մշակութային հուշարձան։ Թանգարանի հավաքածուում առկա են փաստաթղթեր և արխիվ, որոնք ընդգրկում են ավիացիայի պատմության բոլոր ժամանակաշրջաններն ու ոլորտները, ներառում է ներքին և օտարերկրյա քաղաքացիական և ռազմական ավիացիայի ամենաներկայացուցչական հավաքածուն և համարվում է տարածաշրջանի ավիացիայի զարգացման ընդհանուր ուսումնասիրության կարևոր աղբյուր սկսած 1911 թվականից։

## Պատմություն
Թանգարանի պատմությունը սկսվում է 1957 թվականից՝ Հարավսլավիայի ռազմաօդային ուժերի հրամանատարության Պատմության հատուկ դեպարտամենտի և Հարավսլավիայի օդագնացության թանգարանի ստեղծմամբ։ Այդ դեպարտամենտի նպատակը, որը հետագայում վերանվանվել է Հարավսլավիայի օդագնացության թանգարան, հավաքել, պահպանել, ուսումնասիրել և ցուցադրել է Հարավսլավիայի ավիացիայի բոլոր ժամանակաշրջանների ցուցանմուշները սկսած տարածաշրջանում թռիչքի մասին առաջին գաղափարների ի հայտ գալուց։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվել ազգային ավիացիայի պատմության ամենավաղ շրջաններին, ավիացիայի հիմնադիրներին, ինչպես նաև Բալկանյան և Առաջին համաշխարհային պատերազմներին։

Զեմունի ռազմաօդային ուժերի հրամանատարության շենքում գործող թանգարանի բազմիցս տեղափոխումներից հետո և Բեժանիյսկայի ցամաքալեզվակի տարածքում  գտնվող «Բելգրադ»-ի հին օդանավակայանի Սպաների տան շենքում տեղակայվելուց հետո, 1968 թվականի վերջին որոշվել է թանգարանի համար հատուկ շենք կառուցել։ Ավիագնացության թանգարանի նոր շենքի կառուցման համար առաջարկված մի քանի վայրերից ընտրվել է «Բելգրադ»-ի օդանավակայանի համալիրի մաս կազմող տարածքը (այժմ՝ Բելգրադի Նիկոլա Տեսլայի անվան միջազգային օդանավակայան), որը գտնվում է օդանավակայանի մուտքի ճանապարհի աջ կողմում՝ մուտքից 200 մետր հեռավորության վրա։ Դրանով ընդգծվել է ավիացիայի և պրակտիկայի տեսության ու պատմության միջև գաղափարական կապը և ձեռք բերվեց օդանավակայանի հանրային համալիրի բովանդակության զգալի հարստացում։ Այդ վայրն ընտրվել է հաշվի առնելով ուղևորների, ենթադրաբար թանգարան այցելուների հոսքի հզորությունը, շինարարության ֆինանսական նպատակահարմարությունը, ինչպես նաև թանգարանագիտական նպատակահարմարությունը՝ հաշվի առնելով գործող օդանավակայանի միջավայրի որակական փոխկապակցվածությունը շենքի հիմնական նշանակության և բովանդակության հետ։

## Ճարտարապետություն
Օդագնացության թանգարանը կառուցվել է Նիկոլա Տեսլայի անվան օդանավակայանի համալիրի տարածքում 1969-1989 թվականներին Սարաևոյի ճարտարապետ Իվան Շտրաուսի նախագծով և բելգրադյան ինժեներ-շինարարների նախագծային լուծումների հիման վրա։ Շենքը նախագծվել է ինքնաթիռների հարուստ և եզակի հավաքածուն տեղավորելու նպատակով։ Իր գտնվելու վայրի և ճարտարապետական ​​լուծման գրավչության, ինչպես նաև ցուցադրության հարստության շնորհիվ այն բացվելուց հետո դարձել է երկրի առաջատար թանգարաններից մեկը։

Թանգարանը նախագծվել և կառուցվել է որպես շրջանաձև հատակագծով կառույց՝ ցոկոլային հարկով, առաջին հարկով, միջնահարկով, երկրորդ հարկով և պատկերասրահով։ Շենքի հայեցակարգում հստակ երևում է ներքին տարածքի բաժանումը վարչական, տեխնիկական և ցուցահանդեսային մասերի։ Յուրահատուկ պատվանդանի տեսք ունեցող կառույցի ստորին հատվածում տեղակայված են շինություններ, որոնք հանդիսանում են թանգարանի առանցքը և ապահովում նրա գործունեությունը, իսկ ցուցանմուշների ցուցադրման համար նախատեսված շինությունը նախագծված է մոնումենտալ և ներկայացուցչական։ Շտրաուսի հակումը երկրաչափական քանդակագործական ձևերի նկատմամբ կրճատվում է մինչև ամենանվազեցված ձևը՝ տեղադրված գոգավոր շրջանաձև պատվանդանի վրա։ Հենց այս տորայի ձևն է, որ թանգարանի շենքերը ճանաչելի և եզակի են դարձնում այս շրջանի հարավսլավական արվեստում։ Կառույցի առանձնահատուկ որակը կայանում է նրանում, որ օգտագործվում է թափանցիկ ապակեպատ ճակատը, որն օգնում է ապահովել թանգարանի ցուցադրության և օդանավակայանի համալիրի միջև կապը։ Ձևային գերազանց որակները և ֆունկցիոնալ պահանջների հաջող լուծումը ստեղծել են յուրահատուկ ճարտարապետության շենք, որը պատկանում է Հարավսլավիայի հետպատերազմյան շինարարության անթոլոգիական աշխատանքներին։ Ստեղծագործական այս ինքնատիպ աշխատանքի համար ճարտարապետ Շտրաուսը 1989 թվականին արժանացել է դաշնային «Պայքար» հրատարակչության մրցանակին՝ ճարտարապետության լավագույն աշխատանքի համար։ Իր ճարտարապետական ​​արժանիքների, օդանավակայանի համալիրի և Սրեմի դաշտավայրի հարակից շենքերի ու շրջակա տարածքի որակական հարաբերությունների շնորհիվ այն հանդիսանում է ժամանակակից Բելգրադի ակնառու վիզուալ խորհրդանիշը։

## Թանգարանի հավաքածու
Թանգարանի հավաքածուն ներառում է ավելի քան 200 թռչող ապարատ, որոնցից այցելուները կարող են դիտել շենքում տեղակայված 50 ապարատը և շենքի շրջակայքում գտնվող մեկ տասնյակը։ Որոշ ցուցանմուշներ գտնվում են թանգարանի պահոցում և սպասում են ռեստավրացիայի։ Դրանց թվում կարևոր տեղ է զբաղեցնում իտալական արտադրության Ֆիատ G-50 կործանիչը, որն աշխարհում միակ պահպանված օրինակն է։ Թանգարանում պահվում է Սուբոտիցայից ավիացիայի հիմնադիր Իվան Սարիչի Սարիչ 1 թռչող ապարատի ճշգրիտ պատճենը։ Իր իսկ արտադրության այդ թռչող ապարատով առաջին թռիչքը նա կատարել է 1910 թվականին։

Պատմական նշանակություն ունի Oլույ 11-ը, որն առաջին ռազմական ինքնաթիռն է, որն օգտագործվել է սերբական բանակում։ Սերբիայում արտադրված առաջին ինքնաթիռը՝ Ֆիզիր ՖՆ-ն, նույնպես ցուցադրվում է այստեղ, որն արտադրվել է Սերբիայի առաջին ինքնաթիռաշինական Իկարուս գործարանում։

Սեփական նախագծման և արտադրության ինքնաթիռների շարքում պատվավոր տեղ է զբաղեցնում Գ-2 Գալեբ-ը՝ հայրենական սերիական արտադրության առաջին օդառեակտիվ շարժիչով օդանավը, որը բացի հայրենական օդային ուժերից օգտագործվել է նաև մի շարք բարեկամ երկրների օդուժի կողմից։ Զինված ուժերի կողմից օգտագործելու ընթացքում Փարիզի Լե-Բուրժե միջազգային ավիասալոնում օդանավն արժանացել է մրցանակի՝ որպես իր դասի լավագույն ինքնաթիռ։

Բացի սեփական նախագծման և արտադրության ինքնաթիռներից, հավաքածուն ներառում է նաև մեծ թվով ինքնաթիռներ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից մի քանի երկրներից։ Դրանցից են Hawker Hurricane-ը, Supermarine Spitfire-ը, Republic P-47 Thunderbolt-ը, Як-3-ը, Ил-2 գրոհային ինքնաթիռը, Messerschmitt Bf 109-ը և այլն։ 1999 թվականին ՆԱՏՕ-ի զինված ուժերի կողմից Հարավսլավիայի ռմբակոծությունից հետո Ավիագնացության թանգարանը հավաքել է զգալի քանակությամբ ցուցանմուշներ կապված այդ իրադարձությունների հետ։ Այդ ցուցանմուշներից ամենակարևորը ամերիկյան արտադրության F-117 անտեսանելի, այսպես կոչված Գիշերային ճուռակ ռմբակոծիչի և ամերիկյան F-16 Fighting Falcon կործանիչ-ռմբակոծիչի բեկորներն են, որոնք խոցվել են Հարավսլավիայի Զինված ուժերի հակաօդային պաշտպանության գործողությունների արդյունքում։

Թանգարանում պահվում են մեծ թվով փաստաթղթեր և հոդվածներ ռազմաօդային ուժերի ստորաբաժանումների և հաստատությունների մասին։ 2017 թվականի մարտին թանգարանի հիմնադիր իրավունքները փոխանցվել են Սերբիայի Հանրապետությանը։

## Պատկերասրահ

Fizir FN.jpg|ФизирФН, առաջին զանգվածային արտադրության հարավսլավական ինքնաթիռը
Polikarpov Po 2.jpg|У-2, հայտնի խորհրդային երկնաթև ինքնաթիռը
Yu Hurricane.jpg|Hawker Hurricane-ը՝Հարավսլավիայի ռազմաօդային ուժերի նշանով


Yu Yak-3.jpg|Як-3 ինքնաթիռի միակ ամբողջական սարքավորված օրինակն աշխարհում
Bf109 messerschmitt.JPG|Messerschmitt Bf.109՝ Հարավսլավիայի ռազմաօդային ուժերի նշանով
Utva 213.jpg|UTVA 213


P-47 YU 01.jpg|Republic P-47 Thunderbolt
Belgr f84 thunderjet.JPG|Republic F-84 Thunderjet
F-86D-Yu.jpg|North American F-86 Sabre


Mig-21 yu.JPG|МиГ-21
Folland Gnat YU.jpg|Фоллэнд «Нэт» Мк.1
Airplane J-22 orao.JPG|СОКО J-22 Орао


Kraguj.jpg|Ј-20 
Ju52 Luftfahrtmuseum am Flughafen Belgrad.jpg|Junkers Ju 52 (այս նմուշը արտադրվել է Ֆրանսիայում Տուկան անունով)
Caravelle yu.JPG|Sud Aviation Caravelle


Predator MQ-1 (war trophy in Museum of Aviation, Belgrade, Serbia).jpg|MQ-1 Predator, խփվել է 1999 թվականին
F-117 canopy.jpg|Lockheed F-117 Nighthawk խցիկի լամպը, խփվել է 1999 թվականի մարտի
F-16 tail.jpg| General Dynamics F-16 Fighting Falcon ինքնաթիռի բեկորներ, խփվել է 1999 թվականին


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1957 հիմնադրումներ Սերբիայում
Կատեգորիա:1957 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:1989 կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Բելգրադի թանգարաններ
Կատեգորիա:Սերբիայի մշակույթ