Հավասար վարձատրություն հավասար աշխատանքի դիմաց

**Հավասար վարձատրություն հավասար աշխատանքի դիմաց**,  աշխատանքային իրավունքների հայեցակարգ, ըստ որի՝ նույն աշխատավայրում գտնվող անհատներին տրվում է հավասար վարձատրություն: Այն առավել հաճախ օգտագործվում է սեռական խտրականության համատեքստում՝ կապված գենդերային վարձատրության տարբերության հետ: Հավասար վարձատրությունը վերաբերում է վճարումների և նպաստների ամբողջ շրջանակին, ներառյալ հիմնական վարձատրությունը, աշխատավարձից դուրս վճարումները, բոնուսները և նպաստները: Որոշ երկրներ ավելի արագ են առաջ շարժվել, քան մյուսները՝ հավասար վարձատրության հարցը լուծելու հարցում:

## Վաղ պատմություն
Արդյունաբերական հեղափոխության ընթացքում վարձատրվող աշխատանքն ավելի ու ավելի ֆորմալացվել է, և կանայք հաճախ ավելի քիչ էին վարձատրվում, քան իրենց տղամարդ գործընկերները նույն աշխատանքի համար, թե՛ այն պատճառով, որ նրանք կին են, թե՛ այլ պատրվակով։ Հավասար աշխատանքի դիմաց հավասար վարձատրության սկզբունքը ծագել է ֆեմինիզմի առաջին ալիքի նույն փուլում, երբ հավասար վարձատրության վաղ ջանքերը կապված էին 19-րդ դարի արհմիութենական ակտիվիզմի հետ արդյունաբերական երկրներում: Օրինակ՝ 1830-ական թվականներին Մեծ Բրիտանիայում արհմիութենական կանանց կողմից կազմակերպված գործադուլների շարքը: Արհմիությունների ճնշումը տարբեր ազդեցություն է ունեցել, ընդ որում՝ արհմիությունները երբեմն խթանել են պահպանողականությունը։ Քերի Էշթոն Ջոնսոնը ամերիկացի սուֆրաժիստ էր, որը արդյունաբերական աշխատուժում կանանց հավասար վարձատրությունը և աշխատավարձերը կապում էր կանանց ընտրական իրավունքի հարցի հետ։ 1895 թվականին *«Չիկագո Թրիբյունը»* մեջբերել է նրա խոսքերը. «Երբ կանանց տրվի քվեարկության իրավունք, հավասար աշխատանքի դիմաց կլինի հավասար վարձատրություն»:

Մինչև կանանց ընտրական իրավունքի ձեռքբերումը, հավասար աշխատանքի համար հավասար վարձատրություն պահանջող կանայք օգտագործում էին տարբեր ռազմավարություններ՝ քաղաքային և նահանգային կառավարություններին համոզելու համար, որ իրենք արժանի են նույն վարձատրությանը, ինչ իրենց տղամարդ գործընկերները: Օրինակ՝ Նյու Յորքի կանանց ուսուցչուհիների միջբյուրոային ասոցիացիայի կանայք հաղթել են իրենց քարոզարշավում՝ 1911 թվականին հստակեցնելով իրենց նպատակները և ընդգծելով կանանց կարևոր դերը դպրոցում:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո արդյունաբերական երկրների արհմիությունները և օրենսդիր մարմինները աստիճանաբար ընդունել են հավասար աշխատանքի համար հավասար վարձատրության սկզբունքը. այս գործընթացի օրինակներից մեկը Մեծ Բրիտանիայի 1970 թվականին «Հավասար վարձատրության մասին» օրենքի ընդունումն է՝ ի պատասխան Հռոմի պայմանագրի և Ֆորդի կարի մեքենաների 1968 թվականի գործադուլի: Վերջին տարիներին եվրոպական արհմիությունները, ընդհանուր առմամբ, ճնշում են գործադրել պետությունների և գործատուների վրա՝ այս ուղղությամբ առաջընթացի հասնելու համար:

## Մարդու իրավունքների միջազգային իրավունք
Մարդու իրավունքների միջազգային իրավունքում հավասար վարձատրության մասին դրույթը 1951 թվականի Հավասար վարձատրության մասին կոնվենցիան է՝ Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության 100-րդ կոնվենցիան, որը Միավորված Ազգերի Կազմակերպության մարմին է։ Կոնվենցիան նշում է.

Հավասար աշխատանքի համար հավասար վարձատրությունը կարգավորվում է նաև Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 7-րդ հոդվածով, Եվրոպական սոցիալական խարտիայի 4-րդ հոդվածով, և Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների մասին Աֆրիկյան խարտիայի 15-րդ հոդվածով: Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության կանոնադրությունը նույնպես հռչակում է «հավասար արժեքի համար հավասար վարձատրության սկզբունքները»:

Հավասար զբաղվածության հնարավորությունների հանձնաժողովի (EEOC) չորս դրական պաշտպանությունները թույլ են տալիս հավասար աշխատանքի համար անհավասար վարձատրություն, երբ աշխատավարձերը սահմանվում են «համաձայն (i) աշխատանքային ստաժի համակարգի, (ii) արժանիքների համակարգի, (iii) համակարգի, որը չափում է եկամուտները արտադրության քանակով կամ որակով, կամ (iv) ... սեռից բացի որևէ այլ գործոնի»: Այս գործոններից մեկի պատճառով վարձատրության տարբերությունը չի խախտում կոնվենցիան:

## Իրավական իրավիճակը ըստ իրավասության
### Եվրոպական Միություն/Եվրոպական տնտեսական տարածք
Հետպատերազմյան Եվրոպայում կանանց աշխատաշուկայում մասնակցության և արևելյան և արևմտյան երկրներում հավասար աշխատանքի համար հավասար վարձատրությունը խթանող օրենսդրության բավականին կայուն միտում է նկատվել:

ԵՄ-ի անդամ որոշ երկրներ, այդ թվում՝ Ֆրանսիան, Գերմանիան և Լեհաստանը, ԵՄ-ի հիմնադրումից առաջ արդեն իսկ ամրագրել էին հավասար աշխատանքի համար հավասար վարձատրության սկզբունքն իրենց սահմանադրություններում (տե՛ս ստորև բերված աղյուսակը): Երբ 1957 թվականին հիմնադրվել էր Եվրոպական տնտեսական համայնքը, որը հետագայում դարձավ Եվրամիություն (ԵՄ), հավասար աշխատանքի համար հավասար վարձատրության սկզբունքը նշվել է որպես հիմնական սկզբունք: Հռոմի պայմանագրի 141-րդ հոդվածում ասվում է. «Յուրաքանչյուր անդամ պետություն պետք է ապահովի, որ կիրառվի տղամարդ և կին աշխատողների հավասար աշխատանքի կամ հավասար արժեք ունեցող աշխատանքի համար հավասար վարձատրության սկզբունքը»: Չնայած սոցիալապես առաջադեմ լինելուն, այս որոշումը պարտադիր չէ, որ վկայի պայմանագրի ստորագրողների շրջանում լայնորեն տարածված առաջադեմ վերաբերմունքի մասին.

ԵՏՀ օրենսդրությունը պարզաբանվել է 1975 թվականին՝ պարտադիր և ուղղակիորեն կիրառելի հավասար վարձատրության մասին 75/117/ԵՏՀ հրահանգով: Այն արգելում էր վարձատրության հետ կապված սեռի հիման վրա ցանկացած խտրականություն. այս և այլ հրահանգներ 2006 թվականին ինտեգրվել են մեկ հրահանգի մեջ (2006/54/EC):

Ազգային մակարդակում հավասար վարձատրության սկզբունքը, ընդհանուր առմամբ, լիովին արտացոլված է ԵՄ 28 անդամ պետությունների և Եվրոպական տնտեսական տարածքի (ԵՏՀ) լրացուցիչ երկրների՝ Իսլանդիայի, Լիխտենշտեյնի և Նորվեգիայի օրենսդրությունում: ԵՄ թեկնածու երկրներ Մակեդոնիան և Թուրքիան նույնպես իրենց օրենսդրությունը հարմարեցրել են ԵՄ չափանիշներին: Եվրոպական տարբեր երկրների տղամարդկանց և կանանց միջև վարձատրության հավասարությանը վերաբերող հիմնական ազգային օրենսդրությունը հետևյալն է.

#### Իսլանդիայում  2018 թվականի օրենքի թարմացվում
Իսլանդիան 2012 թվականին ներդրել է Հավասար վարձատրության ստանդարտը՝ ÍST 85:2012 (Հավասար վարձատրության կառավարման համակարգ - Պահանջներ և ուղեցույց): Ստանդարտը մշակվել է Իսլանդիայի արհմիությունների, գործատուների կոնֆեդերացիայի և կառավարության պաշտոնյաների կողմից՝ նպատակ ունենալով օգնել գործատուներին կանխել աշխատավարձի խտրականությունը և հնարավորություն տալ նրանց ստանալ հավաստագիր:

2017 թվականին Իսլանդիայի կառավարությունը որոշել է փոփոխություն կատարել 2008 թվականի «Կանանց և տղամարդկանց հավասար կարգավիճակի և հավասար իրավունքների մասին» օրենքում (#10/2008): Փոփոխությունը հավասար վարձատրության հավաստագրման մասին օրենք է և ուժի մեջ է մտել 2018 թվականի հունվարի 1-ից: Փոփոխության համաձայն՝ 25 կամ ավելի աշխատողներ վարձող ընկերություններն ու հաստատությունները տարեկան հիմունքներով պարտավոր կլինեն ստանալ իրենց հավասար վարձատրության համակարգի և դրա իրականացման հավասար վարձատրության հավաստագիր: Այս պարտադիր հավաստագրման նպատակն է կիրառել գործող օրենսդրությունը, որն արգելում է սեռի հիման վրա խտրական գործելակերպը և պահանջում է, որ նույն գործատուի համար աշխատող կանայք և տղամարդիկ ստանան հավասար աշխատավարձ և վայելեն հավասար աշխատանքային պայմաններ նույն աշխատանքների կամ հավասար արժեք ունեցող աշխատանքների համար:

### Միացյալ Նահանգներ
Դաշնային օրենք. 1963 թվականի Հավասար վարձատրության մասին օրենք և 1964 թվականի Քաղաքացիական իրավունքների մասին օրենքի VII բաժին.

20-րդ դարում կանայք կազմել են Միացյալ Նահանգների աշխատուժի մոտ մեկ քառորդը, բայց դեռևս վարձատրվում էին շատ ավելի քիչ, քան տղամարդիկ, անկախ նրանից՝ նույն աշխատանքն էր, թե այլ աշխատանք։ Որոշ նահանգներում կանանց համար գործել են տարբեր օրենքներ, ինչպիսիք են՝ գիշերը չաշխատելը և աշխատանքային ժամերի սահմանափակումը։ Կանայք սկսել են ավելի շատ գործարանային աշխատանքներ կատարել, երբ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը սկսել էր բանակ զորակոչված տղամարդկանց նրանցով փոխարինել։ Աշխատավարձի տարբերությունը շարունակել է սրվել պատերազմի ընթացքում։ Ազգային ռազմական աշխատանքի խորհուրդը քաղաքականություն է մշակել՝ տղամարդկանց ուղղակիորեն փոխարինող կանանց համար հավասար վարձատրություն ապահովել:

Միացյալ Նահանգներում հավասար վարձատրության օրենսդրության առաջին փորձը՝ HR 5056-ը՝ «Սեռի հիման վրա վարձատրության մեջ խտրականության արգելումը», ներկայացրել է Նյու Յորք նահանգի Բուֆֆալո քաղաքից կոնգրեսական Ուինիֆրեդ Ս. Սթենլին, 1944 թվականի հունիսի 19-ին: Քսան տարի անց, 1963 թվականին դաշնային կառավարության կողմից ընդունված օրենսդրությամբ անօրինական է դարձել տղամարդկանց և կանանց տարբեր աշխատավարձերի վճարումը հավասար աշխատանքի համար, որը պահանջում է հավասար հմտություններ, ջանքեր և պատասխանատվություն և կատարվում է նմանատիպ աշխատանքային պայմաններում: Հավասար վարձատրության մասին օրենքի ընդունումից մեկ տարի անց Կոնգրեսն ընդունել է 1964 թվականի քաղաքացիական իրավունքների մասին օրենքը: Այս օրենքի VII գլուխն անօրինական է դարձնում խտրականությունը՝ հիմնված անձի ռասայի, կրոնի, մաշկի գույնի կամ սեռի վրա: VII գլուխը սեռական խտրականության դեմ պայքարում է ավելի լայնորեն, քան Հավասար վարձատրության մասին օրենքը՝ տարածվելով ոչ միայն աշխատավարձի, այլև փոխհատուցման, աշխատանքային պայմանների կամ արտոնությունների վրա: Այսպիսով, Հավասար վարձատրության մասին օրենքի և VII գլխի համաձայն, գործատուն չի կարող մերժել կանանց հավասար վարձատրությունը հավասար աշխատանքի համար, մերժել կանանց տեղափոխությունները, պաշտոնի բարձրացումը կամ աշխատավարձի բարձրացումը, մանիպուլյացիաներ կատարել աշխատանքային գնահատումների միջոցով՝ կանանց աշխատավարձը նվազեցնելու համար, կամ միտումնավոր կերպով տղամարդկանց և կանանց տարանջատել աշխատատեղերում՝ ըստ նրանց սեռի:

Քանի որ Կոնգրեսը քննարկել է այս օրինագիծը «Հավասար վարձատրության մասին» օրենքի ուժի մեջ մտնելու հետ միաժամանակ, մտահոգիչ է եղել այն, թե ինչպես կփոխազդեին այս երկու օրենքները, ինչը հանգեցրել է սենատոր Բեննետի փոփոխության ընդունմանը: Այս փոփոխության մեջ ասվում է. «Այս ենթագլխի համաձայն՝ որևէ գործատուի համար սեռական խտրականություն սահմանելը չպետք է լինի անօրինական աշխատանքային պրակտիկա ... եթե նման տարբերակումը թույլատրվում է [Հավասար վարձատրության մասին» օրենքի դրույթներով»: Այս փոփոխության մեկնաբանության հետ կապված շփոթություն կար, որը թողնվել է դատարանների հայեցողությանը: Այսպիսով, ԱՄՆ դաշնային օրենքն այժմ սահմանում է, որ «գործատուները չեն կարող անհավասար աշխատավարձ վճարել տղամարդկանց և կանանց, ովքեր կատարում են էապես հավասար հմտություններ, ջանքեր և պատասխանատվություն պահանջող աշխատանքներ, որոնք կատարվում են նույն հաստատությունում նմանատիպ աշխատանքային պայմաններում»:

#### Նյու Յորք նահանգ
1944 թվականին Նյու Յորք նահանգն արգելել է սեռի հիման վրա աշխատավարձի խտրականությունը: 2019 թվականի հուլիսի 10-ին Նյու Յորքի նահանգապետ Էնդրյու Կուոմոն ստորագրել է օրենք, որը երաշխավորում է հավասար վարձատրություն հավասար աշխատանքի համար՝ անկախ սեռից: Սա հիմնված է 1944 թվականի օրենքի վրա՝ արգելելով գործատուներին հարցնել աշխատանքի թեկնածուներին նրանց նախկին աշխատավարձի մասին, որը սողանցք է ունեցել սեռի հիման վրա աշխատավարձի անհավասարության կիրառման պատմության մեջ: Կուոմոն օրենքը ստորագրել է 2019 թվականի ՖԻՖԱ- կանանց աշխարհի գավաթի ԱՄՆ-ի կանանց ֆուտբոլի ազգային հավաքականի հաղթական շքերթի հետ միաժամանակ Նյու Յորքում:

#### Վաշինգտոն նահանգ
Վաշինգտոնում նահանգապետ Էվանսը 1973 թվականին իրականացրել է վարձատրության հավասարության ուսումնասիրություն, իսկ 1977 թվականին՝ մեկ այլ ուսումնասիրության:

Արդյունքները հստակ ցույց են տվել, որ տղամարդկանց և կանանց գերակշռող աշխատատեղերը համեմատելիս գրեթե չկային համընկնում նմանատիպ աշխատատեղերի միջին ցուցանիշների միջև, և յուրաքանչյուր ոլորտում ի հայտ է եկել քսան տոկոսանոց տարբերություն։ Օրինակ՝ սննդի ծառայության աշխատողը ամսական վաստակում էր 472 դոլար, իսկ առաքման մեքենայի վարորդը՝ 792 դոլար, չնայած նրանց երկուսին էլ տրվել էր նույն քանակությամբ «միավորներ» նահանգի համեմատելի արժեքի սանդղակով։ Ցավոք, նահանգի և կին պետական աշխատողների համար, նրա հաջորդ նահանգապետ Դիքսի Լի Ռեյը չի կարողացել իրականացնել ուսումնասիրության առաջարկությունները (որոնք հստակորեն նշում էին, որ կանայք 20 տոկոսով պակաս են վաստակում, քան տղամարդիկ)։ Այսպիսով, 1981 թվականին «Ամերիկյան նահանգային, շրջանային և մունիցիպալ աշխատողների ֆեդերացիան» () սեռական խտրականության վերաբերյալ բողոք է ներկայացրել «Միացյալ Նահանգների հավասար զբաղվածության հնարավորությունների հանձնաժողով» ()՝ Վաշինգտոն նահանգի դեմ։ Շրջանային դատարանը որոշել է, որ քանի որ նահանգը ուսումնասիրություն էր անցկացրել նահանգում սեռական խտրականության վերաբերյալ, պարզել էր, որ աշխատավարձերի մեջ կան լուրջ անհավասարություններ և ոչինչ չէր ձեռնարկել այդ անհավասարությունները մեղմելու համար, սա համարվել է VII վերնագրի համաձայն խտրականություն, որը «տարածված և դիտավորյալ» էր։ Այնուհետև դատարանը հրամայել է նահանգին վճարել 1979 թվականից ի վեր ավելի քան 15,500 կանանց չվճարված աշխատավարձը՝ հիմնվելով 1983 թվականի համեմատելի արժեք ունեցող ուսումնասիրության վրա: Սա կազմել է ավելի քան 800 միլիոն դոլար։ Սակայն, ԱՄՆ իններորդ շրջանի վերաքննիչ դատարանը չեղյալ է հայտարարել այս որոշումը՝ նշելով, որ Վաշինգտոնը միշտ պահանջել է, որ իր աշխատակիցների աշխատավարձերը արտացոլեն ազատ շուկան, և խտրականությունը աշխատավարձերի անհավասարության բազմաթիվ պատճառներից մեկն է։ Դատարանը նշել է. «Պետությունը չի ստեղծել շուկայական անհավասարություն ... [և] ո՛չ օրենքը, ո՛չ էլ տրամաբանությունը ազատ շուկայի համակարգը կասկածելի ձեռնարկություն չեն համարում»։

Չնայած դատական հայցը, ի վերջո, հաջողությամբ չի պսակվել, բայց այն հանգեցրել է պետական օրենսդրության, որը բարձրացրել է պետական աշխատողների աշխատավարձը։ Այս հավասար վարձատրության քաղաքականության իրականացման ծախսերը կազմել են պետական ծառայողների ծախսերի 2.6%-ը:

#### Մինեսոտա
Մինեսոտայում նահանգը սկսել է քննարկել պաշտոնական համեմատելի արժեքի քաղաքականությունը 1970-ականների վերջին, երբ Կանանց տնտեսական կարգավիճակի խորհրդի Մինեսոտայի աշխատանքային խումբը հանձնարարել է *Hay Associates*-ին անցկացնել ուսումնասիրություն: Արդյունքներն ապշեցուցիչ էին և նման էին Վաշինգտոնի արդյունքներին (նահանգային տղամարդկանց և կանանց աշխատավարձերի միջև կար 20% տարբերություն): *Hay Associates*-ը ապացուցել է, որ «Հավասար վարձատրության մասին» օրենքի ընդունումից հետո անցած 19 տարիների ընթացքում աշխատավարձի խտրականությունը շարունակվել է և նույնիսկ աճել է 1976-ից 1981 թվականներին: Իրենց միավորային համակարգը օգտագործելով՝ նրանք նշել են, որ թեև առաքման մեքենաների վարորդներն ու մեքենագրուհիները գնահատվում էին նահանգի համար «արժեքի» միևնույն՝ 117 միավորով, առաքման մեքենաների վարորդը (տղամարդկանց գերակշռող մասնագիտություն) ստանում էր ամսական 1382 դոլար, մինչդեռ մեքենագրուհին (կանանց գերակշռող մասնագիտություն) ստանում էր ամսական 1115 դոլար:

Ուսումնասիրությունը նաև նշեց, որ կանայք խիստ թերներկայացված են կառավարչական և մասնագիտական պաշտոններում, և որ պետական աշխատատեղերը հաճախ բաժանվում են ըստ սեռի: Ուսումնասիրությունը վերջապես առաջարկել է, որ նահանգը ձեռնարկի մի քանի գործողությունների ընթացք՝

* կանանց գերիշխող աշխատատեղերի համար սահմանել համեմատելի արժեքի նկատառումներ
* գումար հատկացնել վարձատրության անհավասարությունը մեղմելու համար
* խրախուսել կանանց և փոքրամասնությունների համար դրական գործողությունները
* շարունակել վերլուծել իրավիճակը՝ այն բարելավելու համար:

Մինեսոտայի օրենսդիր մարմինն անմիջապես արձագանքել է: 1983 թվականին նահանգը հատկացրել է 21.8&nbsp;միլիոն դոլար՝ պետական ծառայողների վարձատրության անհավասարության ուղղումը սկսելու համար: 1982-ից 1993 թվականներին կանանց աշխատավարձը նահանգում աճել է 10%-ով: Ըստ «Սթար Թրիբյուն»-ի՝ 2005 թվականին Մինեսոտայի նահանգային կառավարությունում կանանց աշխատավարձը կազմել է 97 ցենտ մեկ դոլարի փոխարեն, ինչը Մինեսոտան դասում է երկրի կին պետական աշխատողների համար ամենահավասար երկրների շարքին: Հինգ տարի անց՝ 2010 թվականին, պետական զբաղվածության մեջ գտնվող կանանց համար վերջապես ապահովվել է լրիվ վարձատրության հավասարություն՝ տեղական ինքնակառավարման մարմիններում աշխատավարձի կրկնվող, սովորաբար աննշան ճշգրտումներով:

#### Լիլի Լեդբեթթերի արդար վարձատրության մասին օրենք
2009 թվականին նախագահ Օբաման ստորագրել է աշխատանքային խտրականության դեմ պայքարող ամերիկյան ակտիվիստ Լիլի Լեդբեթերի անունը ստացած՝ «Լիլի Լեդբեթերի արդար վարձատրության մասին» օրենքը, որը կանանց թույլ էր տալիս դատի տալ գործատուներին անարդար վարձատրության համար՝ անարդար վարձատրություն ստանալուց հետո մինչև 180 օրվա ընթացքում: 2016 թվականի հունվարի 29-ին նա ստորագրեց գործադիր հրամանագիր (*Executive order*), որը պարտավորեցնում էր առնվազն 100 աշխատակից ունեցող բոլոր ընկերություններին դաշնային կառավարությանը բացահայտել բոլոր աշխատողների վարձատրությունը՝ վարձատրությունը դասակարգելով ըստ ռասայի, սեռի և էթնիկ պատկանելության: Նպատակն է խրախուսել գործատուներին հավասար վարձատրություն տրամադրել հավասար աշխատանքի համար՝ թափանցիկությունը մեծացնելով:

#### Մասաչուսեթս
2016 թվականի օգոստոսին Մասաչուսեթսի նահանգապետ Չառլի Բեյքերը ստորագրել է օրինագիծ՝ արդեն իսկ գործող Մասաչուսեթսի հավասար վարձատրության մասին օրենքը բարելավելու համար: 2018 թվականի հուլիսի 1-ին ուժի մեջ է մտել այս թարմացված փոփոխությունը, որով աշխատողները պաշտպանվում են ներկայիս գործատուի կողմից իրենց նախկին աշխատավարձը վճարելու փորձերից: Նահանգապետ Բեյքերը փորձել է փոփոխություն մտցնել առկա համակարգում՝ ճանաչելով, որ իրենց համապատասխան ոլորտներում կանայք, միջինում, վաստակում էին մեկ դոլարի համար 76 ցենտ՝ նույն աշխատանքը կատարող տղամարդկանց համեմատ: Մասաչուսեթսի հավասար վարձատրության մասին թարմացված օրենքի համաձայն՝ գործատուներին արգելված է անհավասար վարձատրել այն աշխատողներին, ովքեր կատարում են նույն մակարդակի հմտություններ, ջանքեր և պատասխանատվություն պահանջող աշխատանք: Մասաչուսեթսի հավասար վարձատրության մասին օրենքը թույլ է տալիս վարձատրության տարբերություններ միայն այն դեպքում, երբ այն հիմնված է արժանիքների, աշխատանքային ստաժի, ստացված եկամտի, կրթության և գտնվելու վայրի կամ ճանապարհորդության վրա:

2018 թվականին ընդունման պահին Մասաչուսեթսի հավասար վարձատրության մասին օրենքը դարձել է Միացյալ Նահանգներում սեռերի միջև հավասար վարձատրության ամենաուժեղ պաշտպանը: Սա առաջին նահանգն է, որը դրական պաշտպանություն է տրամադրել գործատուներին՝ պայմանով, որ նրանք իրականացնեն իրենց վարձատրության պրակտիկայի ինքնաաուդիտ: Պաշտպանված լինելու համար անհրաժեշտ է ունենալ աշխատավարձի անհավասարությունը վերացնելու համար գործադրված ջանքերի ապացուցված արձանագրություն, նախքան նրանք պատասխանատվություն կկրեն խտրականության ենթարկված աշխատողի կորցրած աշխատավարձի կրկնակիի համար:

#### Պետական և տեղական օրենքներ, 2010-ականներ
Կալիֆոռնիան և Նյու Յորք քաղաքը օրենքներ են ընդունել, որոնք արգելում են գործատուներին հարցնել աշխատավարձի պատմության մասին՝ նոր աշխատանքի համար առաջարկվող աշխատավարձը որոշելու համար: Սա նպատակ ունի նվազեցնել գենդերային աշխատավարձի տարբերությունը՝ նվազեցնելով անցյալում խտրականության ազդեցությունը: ԱՄՆ շատ այլ նահանգներ 2017 թվականի մայիսի դրությամբ քննարկում էին նմանատիպ օրենքներ:

### Ավստրալիա
1948 թվականին Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը սկսել է ճանաչել հավասար աշխատանքի համար հավասար վարձատրությունը: Հավասար վարձատրության մասին կոնվենցիան հրապարակվել է 1951 թվականին Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության կողմից: Կոնվենցիան նշում է, որ այն խորհուրդ է տալիս դասակարգել աշխատանքները՝ ըստ աշխատանքի բնույթի, այլ ոչ թե ըստ այն անձի, ով կատարում է այդ աշխատանքը:

Կանայք և տղամարդիկ մասնակցել են բողոքի ցույցերի՝ կոչ անելով կառավարությանը շտկել 1951 թվականի կոնվենցիան և հավասար վարձատրությունը դարձնել օրենք նաև Ավստրալիայում: Որոշ ոլորտներում աշխատանքային գործողությունները նախադեպ են ստեղծել փոփոխությունների համար, ինչպիսին է 1968 թվականին դաշնային արբիտրաժային հանձնաժողովի կողմից հյուրանոցային աշխատողների համար հավասար վարձատրության շնորհումը՝ նախորդ տարի աշխատանքը դադարեցնելու վերաբերյալ հանդիպումներից և համակարգված գործադուլից հետո: 1969 թվականին Ավստրալասիական մսի արդյունաբերության աշխատողների միությունը հայց է ներկայացրել ACAC-ին՝ ընդդեմ Մսի և դաշնակից արհեստների ֆեդերացիայի: Աշխատողները պնդում էին յուրաքանչյուր աշխատողի համար հավասար վարձատրության անհրաժեշտությունը, և հանձնաժողովի որոշումն այն էր, որ կանայք պետք է ստանան տղամարդկանց աշխատավարձի 85 տոկոսի չափով նվազագույն աշխատավարձ: Այս որոշումը նպաստեց կանանց համար հավասար վարձատրության ապահովմանը, ովքեր աշխատում էին նույն աշխատանքում, որը ավանդաբար կատարում էին տղամարդիկ, սակայն մյուս բոլոր կանայք ստանում էին 85 տոկոսը։ 1972 թվականին որոշումը վերանայվել և սահմանվել է, որ նույն աշխատանքային վարձատրության իրավունք ունեն և՛ կանայք, և՛ տղամարդիկ, ովքեր աշխատում են նմանատիպ աշխատանքում, որն ունի նմանատիպ արժեք:

Ավստրալիայի հին կենտրոնացված աշխատավարձի սահմանման համակարգի համաձայն՝ կանանց կողմից «հավասար արժեք ունեցող աշխատանքի համար հավասար վարձատրություն» սահմանվել է 1969 թվականին։ Սեռի հիման վրա խտրականության դեմ օրենսդրական կարգավորումը սահմանվել է 1984 թվականին:

### Կանադա
Կանադայում *«հավասար վարձատրություն»* և *«վարձատրության հավասարություն»* տերմինները որոշ չափով տարբեր կերպ են օգտագործվում, քան այլ երկրներում։ Երկու տերմիններն էլ վերաբերում են հստակորեն տարբեր իրավական հասկացությունների։

* *Վարձատրության հավասարություն*  (*Pay equality*) կամ հավասար աշխատանքի համար հավասար վարձատրությունը վերաբերում է այն պահանջին, որ տղամարդիկ և կանայք նույն վարձատրվեն, եթե նույն կազմակերպությունում կատարում են նույն աշխատանքը: Օրինակ՝ կին էլեկտրիկը պետք է նույն վարձատրությունը ստանա, ինչ տղամարդ էլեկտրիկը նույն կազմակերպությունում: Թույլատրվում են ողջամիտ տարբերություններ, եթե դրանք պայմանավորված են աշխատանքային ստաժով կամ արժանիքներով:

*Վարձատրության հավասարությունն* օրենքով պահանջվում է Կանադայի 14 օրենսդրական իրավասություններից յուրաքանչյուրում (տասը նահանգ, երեք տարածք և դաշնային կառավարություն): Նշենք, որ դաշնային օրենսդրությունը վերաբերում է միայն որոշակի դաշնային կարգավորվող ոլորտներում գործող գործատուներին, ինչպիսիք են բանկերը, հեռարձակողները և ավիաընկերությունները, մի քանիսը նշելու համար: Գործատուների մեծ մասի համար համապատասխան օրենսդրությունը համապատասխան նահանգի կամ տարածքի օրենսդրությունն է:

Դաշնային կարգով կարգավորվող գործատուների համար վարձատրության հավասարությունը երաշխավորված է Կանադայի մարդու իրավունքների մասին օրենքով: Օնտարիոյում վարձատրության հավասարությունը պահանջվում է Օնտարիոյի զբաղվածության ստանդարտների մասին օրենքով: Կանադայի յուրաքանչյուր իրավասություն ունի նմանատիպ օրենսդրություն, չնայած օրենքի անվանումը կարող է տարբեր լինել։

* Ի հակադրություն, կանադական համատեքստում *հավասար վարձատրություն* (*pay equity*) նշանակում է, որ տղամարդկանց և կանանց գերակշռող համեմատելի արժեք ունեցող մասնագիտությունները պետք է նույնը վարձատրվեն, եթե նույն գործատուի մոտ են աշխատում: Կանադական *«հավասար վարձատրություն»* տերմինը ԱՄՆ-ում անվանում են «համեմատելի արժեք»: Օրինակ, եթե կազմակերպության բուժքույրերն ու էլեկտրիկները համարվում են հավասար կարևորության աշխատանքներ ունեցողներ, նրանք պետք է նույնը վարձատրվեն: Հասկացությունները տարբերակելու միջոցներից մեկն այն է, որ *վարձատրության հավասարությունը* վերաբերում է կին աշխատողների իրավունքներին որպես անհատների, մինչդեռ *հավասար վարձատրությունը*  վերաբերում է կանանց գերակշռող մասնագիտությունների իրավունքներին որպես խմբերի:

Կանադայի որոշ իրավասություններ ունեն *աշխատավարձի հավասարության մասին* օրենսդրություն, մինչդեռ մյուսները՝ ոչ, հետևաբար անհրաժեշտ է տարբերակել *հավասար աշխատավարձը* և *աշխատավարձի հավասարությունը* (*pay equity* և *pay equality*) Կանադայի օգտագործման մեջ: Օրինակ, Օնտարիոյում *աշխատավարձի հավասարությունը* (*pay equality*) երաշխավորվում է Օնտարիոյի զբաղվածության ստանդարտների մասին օրենքով, մինչդեռ *հավասար աշխատավարձը* (*pay equity*) երաշխավորվում է Օնտարիոյի աշխատավարձի հավասարության մասին օրենքով: Մյուս կողմից, երեք արևմտյան նահանգները (Բրիտանական Կոլումբիա, Ալբերտա և Սասկաչևան) ունեն *աշխատավարձի հավասարության մասին* (*pay equality*) օրենսդրություն, բայց ոչ *հավասար աշխատավարձի* (*pay equity*) օրենսդրություն: Որոշ նահանգներ (օրինակ՝ Մանիտոբա) ունեն օրենսդրություն, որը պահանջում է *հավասար աշխատավարձ* (*pay equality*) պետական հատվածի գործատուների համար, բայց ոչ մասնավոր հատվածի գործատուների համար. մինչդեռ *աշխատավարձի հավասարության մասին* *(pay equality)* օրենսդրությունը վերաբերում է բոլորին:

### Հնդկաստան
#### Սահմանադրական պաշտպանություններ
Որպես պետական քաղաքականության ուղղորդող սկզբունքների մաս, Հնդկաստանի Սահմանադրությունը՝ 39-րդ հոդվածով նախատեսում է, որ բոլոր նահանգները իդեալականորեն իրենց քաղաքականությունը ուղղորդեն տղամարդկանց և կանանց համար հավասար աշխատանքի համար հավասար վարձատրության ապահովմանը, ինչպես նաև տղամարդկանց և կանանց համար բավարար կենսապահովման միջոցների իրավունքի ապահովմանը: Չնայած այս ուղղորդող սկզբունքները որևէ դատարանի կողմից կիրառելի չեն, դրանք կարևոր են երկրի կառավարման համար, և պետությունը պարտավոր է դրանք հաշվի առնել օրենքներ ընդունելիս:

Թեև «հավասար աշխատանքի համար հավասար վարձատրությունը» հստակորեն սահմանադրական իրավունք չէ, այն Սահմանադրության մեջ ներառվել է 14, 15 և 16 հոդվածների մեկնաբանության միջոցով, որոնք երաշխավորում են օրենքի առջև հավասարությունը, խտրականությունից պաշտպանությունը և հնարավորությունների հավասարությունը պետական զբաղվածության հարցերում:

Հնդկաստանի Գերագույն դատարանը նույնպես սա հայտարարել է որպես սահմանադրական նպատակ, որը հասանելի է յուրաքանչյուր անհատի համար և կարող է իրականացվել 14-16 հոդվածներում ամրագրված նրանց հիմնարար իրավունքների կիրառման միջոցով: Գերագույն դատարանի հանրաճանաչ որոշմամբ վիճարկվել են Հնդկական ավիաուղիներi (Air India) ուղեկցորդուհիների աշխատանքի պայմանները: Աշխատանքի պայմանները պահանջում էին կանանց պարտադիր թոշակի անցնել՝ (i) 33 տարեկան դառնալուց հետո, (ii) եթե նրանք ամուսնացած էին ծառայության չորս տարվա ընթացքում, կամ (iii) առաջին հղիության դեպքում: Սակայն դատարանը չեղյալ է հայտարարել այս դրույթները և դրանք համարել կամայական և խտրական, քանի որ խախտում են Սահմանադրության 14, 15 և 16 հոդվածները:

#### Օրենսդրական պաշտպանություն
1976 թվականին ընդունվել է «Հավասար վարձատրության մասին» օրենք՝ տղամարդ և կին աշխատողներին հավասար վարձատրություն տրամադրելու և զբաղվածության ու զբաղվածության հնարավորությունների հետ կապված բոլոր հարցերում սեռի հիման վրա խտրականությունը կանխելու նպատակով: Այս օրենսդրությունը ոչ միայն կանանց իրավունք է տալիս պահանջել հավասար վարձատրություն, այլև կազմակերպության ներսում աշխատանքի ընդունման գործընթացների, աշխատանքային ուսուցման, առաջխաղացման և տեղափոխումների հետ կապված ցանկացած անհավասարություն նույնպես կարող է վիճարկվել այս օրենքի շրջանակներում:բաժին 4 և 5:

Այնուամենայնիվ, դրա շրջանակը չի տարածվում այն իրավիճակների վրա, երբ՝ (i) կինը փորձում է պահպանել կանանց հատուկ վերաբերմունք տրամադրող օրենքների պահանջները. և (ii) կնոջը հատուկ վերաբերմունք է ցուցաբերվում երեխայի ծննդյան կամ թոշակի անցնելու, ամուսնության կամ մահվան հետ կապված պայմանների և դրույթների պատճառով:բաժին 15: Ընկերությունները և անհատ գործատուները կարող են պատասխանատու լինել այս օրենքով սահմանված չափանիշները պահպանելու համար:բաժին 11:

Տարբեր դեպքերում Հնդկաստանի Գերագույն դատարանը նաև որոշել է, որ սեռի հիման վրա խտրականությունն առաջանում է միայն այն դեպքում, երբ տղամարդիկ և կանայք կատարում են նույն աշխատանքը կամ նմանատիպ բնույթի աշխատանք: Այնուամենայնիվ, այն պարզաբանում է, որ անհրաժեշտ է ճկուն մոտեցում ցուցաբերել՝ որոշելիս, թե որ տեսակի աշխատանքները կարող են նման լինել՝ հաշվի առնելով իրականում կատարված պարտականությունները որպես աշխատանքի մաս, այլ ոչ թե այն պարտականությունները, որոնք հնարավոր է կատարել:

### Թայվան
Թայվանը 2002 թվականին օրենսդրորեն ընդունել է «Աշխատանքի մեջ գենդերային հավասարության մասին» օրենքը: Այն կարգավորում է, որ գործատուն պարտավոր է նույն աշխատավարձը տրամադրել նույն աշխատանքը կատարող աշխատողներին։ Օրենքը սահմանում է, որ գործատուները չպետք է խտրականություն դրսևորեն աշխատողների նկատմամբ՝ նրանց սեռի կամ սեռական կողմնորոշման հիման վրա աշխատավարձ վճարելու դեպքում։ Աշխատողները պետք է ստանան հավասար վարձատրություն հավասար աշխատանքի կամ հավասար արժեքի համար։ Սակայն, եթե նման տարբերությունները պայմանավորված են աշխատանքային ստաժի համակարգերով, պարգևատրման և կարգապահական համակարգերով, արժանիքների համակարգերով կամ ոչ սեռական կամ ոչ սեռական կողմնորոշման գործոնների այլ արդարացված պատճառներով, վերը նշված սահմանափակումը չի կիրառվում։ Գործատուները չեն կարող ընդունել այլ աշխատողների աշխատավարձը նվազեցնելու մեթոդներ՝ նախորդ կետի դրույթը շրջանցելու համար:

## Քննադատություն
Կանանց հավասար աշխատանքի համար հավասար վարձատրության սկզբունքի քննադատությունները ներառում են դրան հասնելու համար օգտագործվող մեխանիզմների և այդ բացը չափելու մեթոդաբանության քննադատությունը: Որոշները կարծում են, որ կառավարության կողմից գենդերային վարձատրության անհավասարությունը շտկելու գործողությունները խոչընդոտում են կամավոր փոխանակման համակարգին: Նրանք պնդում են, որ հիմնարար խնդիրն այն է, որ գործատուն է աշխատանքի տերը, այլ ոչ թե կառավարությունը կամ աշխատողը: Գործատուն բանակցում է աշխատանքի շուրջ և վճարում է ըստ կատարողականի, այլ ոչ թե ըստ աշխատանքային պարտականությունների: Մյուսները պնդում են, որ տղամարդիկ ընկալվում են որպես բարձր արդյունավետություն ունեցողներ՝ հիմնվելով նույն հմտությունների վրա, որոնք կարող էր ունենալ կինը: Մասնավոր բիզնեսը չէր ցանկանա կորցնել իր լավագույն արդյունավետություն ունեցողներին՝ նրանց ավելի քիչ փոխհատուցելով, և դժվար թե կարողանա իրեն թույլ տալ ավելի բարձր վճարել իր ցածր արդյունավետություն ունեցողներին, քանի որ ընդհանուր արտադրողականությունը կնվազի:

Այնուամենայնիվ, *Անկախ կանանց ֆորումը* մեջբերում է մեկ այլ ուսումնասիրություն, որը կանխատեսում է, որ աշխատավարձի տարբերությունը հնարավոր է անհետանա, «երբ վերահսկվեն փորձը, կրթությունը և աշխատանքի տարիների քանակը»:

## Տարբերություններ

Աշխատանքի վիճակագրության բյուրոյի տվյալներն օգտագործող Վաշինգտոնի Արդար աճի կենտրոնի տվյալներով՝ տղամարդկանց կողմից գերիշխող մասնագիտությունները, որպես կանոն, ավելի լավ են վարձատրվում՝ անկախ հմտություններից կամ կրթական մակարդակից:

Օրինակ, էլեկտրիկ լինելու համար հաճախ պահանջվում է նույն մակարդակի հմտություններ և կրթություն, ինչ բուժքույր լինելու համար: Այնուամենայնիվ, էլեկտրիկները, որը տղամարդկանց գերակշռող ոլորտն է, ավելի շատ են վաստակում, քան բուժքույրերը, որը կանանց գերակշռող ոլորտն է։ Այն դեպքերում, երբ, օրինակ, էլեկտրիկը կատարում է իր աշխատանքը ծովային նավթային հարթակի հիմքից 200 ոտնաչափ բարձրության վրա, ապա վարձատրությունը պետք է ավելի բարձր լինի, քանի որ ռիսկերը նույնպես ավելի բարձր են։ Այնուամենայնիվ, սա չի բացատրում էլեկտրիկների միջին աշխատանքի միջև եղած տարբերությունը։

Հավասար արժեք ունեցող աշխատանքի համար հավասար վարձատրության քննադատությունը պատշաճ համեմատության մեխանիզմների բացակայությունն է, այն հիմնված է սուբյեկտիվ տպավորությունների վրա և ոչ թե իրական փաստերի և վիճակագրության վրա: Ինչպես նախորդ օրինակում, ԱՄՆ վիճակագրական տվյալները ստուգելով՝ մենք կարող ենք ապացուցել, որ սխալ է այն պնդումը, որ էլեկտրիկները ավելի շատ են վաստակում, քան բուժքույրերը: Վիճակագրության հիման վրա էլեկտրիկները վաստակում են մոտ 1015 դոլար շաբաթական, մինչդեռ բուժքույրերը վաստակում են մոտ 1223 դոլար շաբաթական, ուստի այս դեպքում ապացուցվում է, որ բուժքույրերը, որոնք կանանց գերակշռող ոլորտում են, ավելի շատ են վաստակում, քան էլեկտրիկները, որոնք տղամարդկանց գերակշռող ոլորտում են:

## Թափանցիկության օրենքներ
մինի|222x222փքս|Կնոջ ձեռքի ցուցանակ, որը բողոքում է, որ նույն աշխատանքի համար ինքը «նրանից» (տղամարդ գործընկեր) պակաս է վաստակում
Թափանցիկության մասին օրենքները պահանջում են, որ ընկերությունները բացահայտեն աշխատավարձերը աշխատակիցներին կամ կառավարությանը: Սա կարող է նվազեցնել գենդերային աշխատավարձի տարբերությունը՝ թույլ տալով կանանց բանակցել համարժեք վարձատրության համար (վարձատրության պատմության փոխարեն, որը կարող է արտացոլել անցյալի խտրականությունը) և ամոթանք պատճառելով գործատուներին՝ ստիպելով տղամարդկանց և կանանց հավասար վերաբերվել:

### Միացյալ Նահանգներ
Միացյալ Նահանգների մի շարք իրավասություններ ընդունել են օրենքներ, որոնք պահանջում են, որ գործատուներն աշխատանքի հայտարարություններում նշեն յուրաքանչյուր պաշտոնի համար աշխատավարձի սահմանները։

### Կոլորադո
2019 թվականին Կոլորադոյի «Հավասար վարձատրություն հավասար աշխատանքի դիմաց» օրենք է ընդունվել, որն ուժի մեջ է մտել 2021 թվականի հունվարի 21-ին: Առաջին տարվա ընթացքում, որպես նման օրենք ունեցող միակ ԱՄՆ նահանգ, ծրագրային ապահովման ինժեներ Աարոն Բատիլոսը նկատել է, որ COVID-19 համավարակի ընթացքում հեռավար աշխատանքի աճող անհրաժեշտությունը ճնշող մեծամասնությամբ բացառում է Կոլորադո նահանգը։ Նա ստեղծեց *coloradoexcluded.com* կայքը, որը պարզել է, որ հարյուրավոր ընկերություններ, այդ թվում ՝ Nike, Airbnb, Spotify և PETA, բացառում էին Կոլորադոն վարձել՝ աշխատավարձի սահմանաչափերը հրապարակելուց խուսափելու համար:

2022 թվականի հուլիսին Կոլորադոյի Աշխատանքի և զբաղվածության նախարարությունը (CDLE) զգուշացրել է Կոլորադոյում ներկայություն ունեցող ընկերություններին, որ նրանք պարտավոր են պահպանել օրենքը, հակառակ դեպքում յուրաքանչյուր խախտման դեպքում կտուգանվեն 10,000 դոլարով: CDLE-ի նախազգուշացումից հետո օրենքը շրջանցելու փորձ կատարող ընկերությունների թիվը կտրուկ նվազել է:

### Նյու Յորք
2020 թվականի դեկտեմբերին Նյու Յորք քաղաքն ընդունել է Միջազգային 1208-2018 օրենքը, որը ստորագրվել է 2021 թվականի հունվարին: Օրենքը սկզբնապես պետք է ուժի մեջ մտներ 2022 թվականի մայիսի 15-ին, սակայն հետագայում հետաձգվել է մինչև 2022 թվականի նոյեմբերի 1-ը, քանի որ բիզնեսների կողմից դիմադրության պատճառով փոփոխություններ են մտցվել, որոնք սահմանափակում էին պահանջը միայն այն աշխատատեղերով, որոնք ֆիզիկապես գտնվում են քաղաքի սահմաններում: Նահանգային օրինագիծը՝ Սենատի օրինագիծը (SB) S9427-ը, ընդունվել է 2022 թվականի հունիսի 3-ին, սակայն 2022 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ նահանգապետ Քեթի Հոչուլը դեռևս չէր ստորագրել այն:

### Վաշինգտոն
2021-2022 թվականներին ծրագրային ապահովման ինժեներ Շեր Սքարլեթը լոբբինգ է արել Վաշինգտոնի 2019 թվականի «Հավասար վարձատրության և հնարավորությունների մասին» օրենքում փոփոխություն կատարելու համար, որը նախկինում պահանջում էր գործատուներից աշխատավարձի սահմանաչափերը բացահայտել միայն պահանջի դեպքում և արգելում էր թեկնածուի աշխատավարձի պատմությունը պահանջելու պրակտիկան: SB 5761 օրենքը աշխատավարձի սահմանաչափի պահանջը ընդլայնել է Վաշինգտոնի բոլոր աշխատանքային հայտարարությունների համար: Այն ստորագրվել է 2022 թվականի մարտի 30-ին՝ ուժի մեջ մտնելով 2023 թվականի հունվարի 1-ից: Սքարլեթը կոչ է արել Նյու Յորքի և Կալիֆոռնիայի նահանգներին ընդունել նմանատիպ օրենքներ՝ Կոլորադոյի աշխատողներին աշխատանքային հայտարարություններից բացառելուն վերջ դնելու համար:

### Կալիֆոռնիա
2022 թվականի փետրվարին սենատոր Մոնիկ Լիմոնը ներկայացրել է SB 1162-ը: Այն ընդունվել է 2022 թվականի օգոստոսի 30-ին, և ստորագրվել է 2022 թվականի սեպտեմբերի 27-ին՝ ուժի մեջ մտնելով 2023 թվականի հունվարի 1-ից: Բացի այդ, 2022 թվականի փոփոխության համաձայն, 100 կամ ավելի աշխատակից ունեցող գործատուները պետք է տարեկան աշխատավարձի տվյալների հաշվետվություն ներկայացնեն Կալիֆոռնիայի արդար զբաղվածության և բնակարանային ապահովման դեպարտամենտ:

## Տես նաև
* Ապակե առաստաղ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
*Pay Equity Survey
*CNN report
*Read Congressional Research Service (CRS) Reports regarding Pay Equity
*Historic photos and records on the fight for pay equity. Walter P. Reuther Library of Labor and Urban Affairs. Wayne State University.
*"Whatever Happened to Equal Pay?" Marxist Essay
*Pay Equity Group
*"The Truth Behind Women's Wages in Mining", Jack Caldwell and Cecilia Jamasmie
*[Brandt, Mark J. “Sexism and Gender Inequality Across 57 Societies.” Psychological Science, vol. 22, no. 11, 2011, pp.&nbsp;1413–18. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/41320046.]

Կատեգորիա:Աշխատանքային իրավունք
Կատեգորիա:Կազմակերպչական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ խնդրի
Կատեգորիա:Պետական տնտեսություն
Կատեգորիա:Սեքսիզմ