Ազատություն (մարմնավորում)

**Ազատություն**, հաճախ ներկայացվում է անձնավորումների միջոցով, որոնք սովորաբար պատկերվել են կնոջ կերպարով՝ որպես դասական աստվածուհի: Օրինակներից են Մարիանը՝ Ֆրանսիայի Հանրապետությունը ներկայացնող ազգային անձնավորում, որը խորհրդանշել է ազատություն, հավասարություն, եղբայրություն արժեքները, և կին Ազատությունը, որը պատկերվել է արվեստի գործերում, ինչպես նաև 1793 թվականից սկսած Միացյալ Նահանգների մետաղադրամների վրա և բազմաթիվ այլ պատկերումներում: Այս պատկերումները ծագել են հին հռոմեական մետաղադրամների վրա պատկերված հռոմեական դիցաբանության աստվածուհի Լիբերտասից, ինչպես նաև Վերածննդի շրջանից սկսած զարգացումների հետևանքով: Հոլանդական Կույսը համարվել է առաջիններից մեկը, որն այդ գաղափարը ներկայացրել է՝ ազատության սյունին կցելով Փռյուգյան գլխարկ, չնայած որ այն չի օգտագործել Փռյուգյան գլխարկի ձևով, որը դարձել է ավանդական: 1886 թվականի Ազատության արձանը Ֆրեդերիկ Օգյուստ Բարտոլդիի կողմից ստեղծված հայտնի արվեստի գործ է, որը նվիրատվություն էր Ֆրանսիայից Միացյալ Նահանգներին:

## Հին Հռոմ

Հին հռոմեական աստվածուհի Լիբերտասը պաշտվել է մ․թ․ա 218-201 թվականներին՝ Երկրորդ Պունիկյան պատերազմի ժամանակ, երբ նրա համար Հռոմի Ավենտինի բլրի վրա կառուցվել է տաճար՝ Տիբերիոս Գրաքխոսի հոր կողմից: Մ․թ․ա 58 թվականին, որպես հստակ քաղաքական շարժում, Պուբլիուս Կլոդիուս Փուլխերը Մարկոս Թուլիոս Կիկերոնի տների մոտ, որոնք նախապես քանդվել են, նրա համար կառուցել է տաճար: Երբ Լիբերտասը մետաղադրամների հակառակ կողմում պատկերվել է որպես կանգնած կերպար, նա սովորաբար ձեռքերում պահել, բայց երբեք չի հագել պիլեուս՝ փափուկ գլխարկ, որը խորհրդանշել է նախկին ստրուկներին ազատություն տալը: Նա նաև պահել է մի սյուն, որն օգտագործվում էր «ազատականություն» արարողության ժամանակ: 18-րդ դարում պիլեուսը վերածվել է Փռյուգյան գլխարկի, որը պահել են անգլախոս ազատական անձնավորումները, և այնուհետև կրել են Մարիանը ու այլ 19-րդ դարի կերպարներ որպես «ազատության գլխարկ»:

Լիբերտասը կարևորվել է Հռոմեական Հանրապետության ժամանակ, և որոշ չափով անհարմար կերպով ընդունվել է կայսրության կողմից. այն չի դիտվել որպես բնական իրավունք, այլ որպես շնորհվող իրավունք որոշ մարդկանց համար՝ ըստ հռոմեական օրենքի: Նրա պիլեուսի խորհրդանիշը հայտնվել է մարտի 15-ի մետաղադրամում, որը թողարկվել էր Հուլիոս Կեսարի սպանողների՝ Հռոմեական Հանրապետության պաշտպանների կողմից, երկու դագաղների միջև, որի վրա գրված էր «EID MAR» (Eidibus Martiis - Մարտյան իդեր):

## Վաղ ժամանակակից շրջան
Միջնադարյան հանրապետությունները՝ հիմնականում Իտալիան, մեծապես արժեքավորել են իրենց ազատությունը և հաճախ են օգտագործել այդ բառը, սակայն շատ քիչ ուղիղ անձնավորումներում են ներկայացրել։ Մեկ բացառություն է ներկայացրեմ մի պատկեր, որում միայն ազատության գլխարկն է՝ երկու դաշույնների միջև։ Այն հիմնված էր Հուլիոս Կեսարի սպանողների մետաղադրամների պատճենի վրա և հայտնվել է Լորենցինո դե Մեդիչիի կողմից հատված մեդալում՝ ի հիշատակ 1547 թվականին իր զարմիկ Ալեսանդրո դե Մեդիչիի՝ Ֆլորենցիայի դուքսի սպանության։ Ազատությունը ներկայացված էր նաև սիմվոլիկ էմբլեմատիկ գրքերում, սովորաբար գլխարկով․ ամենահայտնին եղել է 1611 թվականի՝ Չեզարե Ռիպայի «Iconologia» հրատարակությունում, որտեղ ազատության գլխարկը ցույց է տալիս ձողի վրա։

Ազգայնականության և նոր պետությունների առաջացման հետ շատ ազգայնական պատկերագրություններում ազատության տարրը կարևոր դեր է ունեցել՝ գագաթնակետին հասնելով Ազատության արձանով։ Շոտլանդացի Ջեյմս Թոմսոնի 1734 թվականի երկար պոեմը՝ «Ազատություն»-ը, ներկայացնում է ազատության աստվածուհու միալար մենախոսությունը, որտեղ նա՝ «Բրիտանական ազատության» կերպարով, նկարագրել է իր ճանապարհորդությունները հին աշխարհով մեկ, ապա անգլիական և բրիտանական պատմության միջով, մինչև 1688 թվականի Պանծալի հեղափոխության լուծումը հաստատում է նրա դիրքը այդտեղ։ Թոմսոնն է գրել նաև «<bdi>Կառավարի՛ր, Բրիտանիա</bdi>» երգի բառերը, և այս երկու կերպարները հաճախ միավորվել են որպես «Բրիտանական ազատության» անձնավորում։

1750-ական թվականներին Սըր Ջորջ Բոուզի՝  Նյուքասլ ափոն Թայնի մերձակայքում գտնվող Գիբսայդ կալվածքում, կառուցվել է մեծ հուշարձան, որն ի սկզբանե կոչվել է «Բրիտանական ազատության սյուն», այժմ սովորաբար հայտնի է որպես պարզապես «Ազատության սյուն»՝ արտահայտելով նրա Վիգեր քաղաքական հայացքները։ Այն տեղադրված է բլրի գագաթին։ Ինքնին սյունը բարձրությամբ գերազանցում է Լոնդոնի Նելսոնի սյանը, իսկ գագաթին կանգնած է ոսկեջրած բրոնզե կին կերպար՝ ձողի վրա ազատության գլխարկը պահած։ Այլ պատկերներում նա ներկայացվել է նստած՝ այն ձևով, ինչին մարդիկ արդեն սովոր էին բրիտանական պղնձե մետաղադրամներից, որոնց վրա Բրիտանիան առաջին անգամ հայտնվել է 1672 թվականին՝ վահանով, բայց ազատության ձողը (liberty pole) ձեռքին՝ փոխարենը իր սովորական եռաժանին (տրիդենտի)։Հյուսիսային Ամերիկյան Անկախության պատերազմի նախաշեմին Բրիտանիայի և Ազատության միաձուլված այս անձնավորումը գրավիչ էր ամերիկացի գաղութաբնակների համար, որոնք պայքարել են բրիտանական քաղաքացիական ամբողջական իրավունքների համար։ 1770 թվականից որոշ ամերիկյան թերթեր նրան ընդունել են որպես իրենց նշանաբանի մաս։ Երբ պատերազմը սկսվել է, «Բրիտանիա» տարրը արագորեն անհետացել է, բայց դասական տեսքով «Ազատությունը» շարունակել է գրավել, և երբեմն պարզապես անվանվել «Ամերիկա»։ 1790-ական թվականներին՝ գրականության մեջ մի քանի տասնամյակ հանդես գալուց հետո, «Կոլումբիա» անունը տարածվել է որպես այդ կերպարի անվանում։ Նրա դերը ամրապնդվել է 1798 թվականի «Hail, Columbia» հանրաճանաչ երգի միջոցով։

Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ արդեն ձևավորված էր ժամանակակից անձնավորումների տիպը, և 1792 թվականից ֆրանսիական կերպարը սկսել է կոչվել Մարիան։ Ի տարբերություն իր նախորդների՝ նա սովորաբար կրել է Փռյուգյան գլխարկը հենց գլխին, այլ ոչ թե փայտին կամ նիզակին ամրացված։ 1793 թվականին Փարիզի Աստվածամոր տաճարը ժամանակավորապես դարձել է «Բանականի տաճար», և որոշ խորանների վրա կարճ ժամանակով «Ազատության աստվածուհին» փոխարինել է Մարիամ Աստվածածնին։Ֆրանսիայի Մեծ կնիքը, որը դրվել է օրենքների պաշտոնական օրինակների վրա, 1792 թվականից պատկերել է Մարիանին՝ Փռյուգյան ազատության գլխարկով։ Սակայն արդեն հաջորդ տարի նրան փոխարինել է Հերակլեսը՝ Ժակ-Լուի Դավիդի ոճով։ Նապոլեոնի կոնսուլության ժամանակաշրջանի կնիքի վրա պատկերված էր կանգնած Ազատություն՝ ձեռքին փայտի վրա ամրացված ֆասցես և ազատության գլխարկ, որին մինչ այդ փոխարինել է Նապոլեոնի գլուխը։ Ազատությունը 1848 թվականին՝ Ֆրանսիական երկրորդ կայսրության ժամանակ, վերադարձել է կնիքին՝ Ժակ-Ժան Բարեի նախագծով։ Նա պատկերված է նստած՝ շրջապատված գյուղատնտեսության և արդյունաբերության խորհրդանիշներով, ծնկներին՝ ֆասցես, գլխին՝ շողացող յոթ ճառագայթով պսակ, ղեկին հենված։ Ֆրանսիական երկրորդ կայսրության ժամանակ մի պահ այս խորհրդանիշը վերացել էր, սակայն 1848 թվականից մինչ մեր օրերը մի տարբերակ օգտագործվել է Ֆրանսիական երրորդ կայսրության և հետագա բոլոր հանրապետությունների կողմից։ Շողացող պսակը, որը Հին Հռոմում երբեք չէր օգտագործվել Լիբերտասի անձնավորումներում (այլ՝ Անհաղթ Արև աստծո կամ որոշ կայսրերի), Ֆրեդերիկ Օգյուստ Բարտոլդին ընտրել է Ազատության արձանի համար։ Այս արձանի գաղափարը ծագել է 1860-ական թվականներին՝ Ֆրանսիայի երկրորդ կայսրության օրոք, երբ Ազատությունը այլևս չի հայտնվել կնիքներում կամ պաշտոնական պատկերագրությունում։ Հռոմեական արվեստում այն կոչվել է *gubernaculum* և սովորաբար պատկանել Ֆորտունային՝ «Ճակատագրի տիկնոջը», խորհրդանշելով փոփոխական կյանքի նկատմամբ նրա վերահսկողությունը։

Բացի այս վեհատեսիլ անձնավորումներից, բոլոր այլ կերպարները շատ հաճախ հայտնվել են քաղաքական կարիկատուրաներում, որոնք տվյալ ժամանակաշրջանում մեծ ժողովրդականություն են վայելել տարբեր երկրներում։ Նապոլեոնյան պատերազմները հատկապես հարուստ էին բոլոր կողմերից տարածված քաղաքական ծաղրանկարներով։

19-րդ դարում տարբեր ազգային անձնավորումներ ստացել են այս կերպարը՝ երբեմն կրելով ազատության գլխարկ։ Օրինակ՝ Հոլանդական կույսը (*Dutch Maiden*), որին ուղեկցում էր *Leo Belgicus*-ը, դարձել է Բատավյան Հանրապետության (ձևավորվել է Նիդերլանդներ ներխուժած ֆրանսիացիների կողմից) պաշտոնական խորհրդանիշը։

## Անձնավորումները Միացյալ Նահանգներում
Միացյալ Նահանգներում «Ազատության» խորհրդանիշը հաճախ պատկերվել է որպես հնգաթև աստղ, որը պատկերված էր ամերիկյան դրոշի վրա և սովորաբար պահվել է բարձրացրած ձեռքում: Մյուս ձեռքում կարող էր լինել թուր, որն ուղղված է դեպի ներքև: Ամերիկացիներին ծանոթ պատկերները ներառում են հետևյալը.

* Ազատության արձանը (ազատությունը, որը լուսավորում է աշխարհը), դրա պատճենները և պատկերը ԱՄՆ-ի բազմաթիվ փոստային նամականիշների և մետաղադրամների վրա
* Բազմաթիվ անվանական արժեքներով ամերիկյան մետաղադրամներ ցույց են տվել ազատությունը ինչպես կիսանդրու տեսքով, այնպես էլ որպես լրիվ չափի գործիչ
* Նյու Յորք և Նյու Ջերսի նահանգների դրոշներ (տարբեր ցուցանակների և պետական սեփականություն հանդիսացող իրերի հետ՝ Նյու Ջերսի նահանգի զինանշանով)
* ԱՄՆ Կապիտոլիումի գմբեթին՝ որպես Ազատություն
* Ջորջիա նահանգի Կապիտոլիումի գմբեթին՝ որպես Միսս Ազատություն
* Տեխաս նահանգի Կապիտոլիումի գմբեթին
* Վիսկոնսին նահանգի Կապիտոլիումի գմբեթը պատկերված է որպես Վիսկոնսին
* Ինդիանա նահանգի Ֆորտ Ուեյն քաղաքում գտնվող Ալլեն շրջանի դատարանի շենքի գմբեթին
* Նյու Ջերսի նահանգի Հաքենսակ քաղաքի Բերգեն շրջանի դատարանի շենքի գմբեթին
* Յորքթաունի Հաղթանակի հուշարձանի գագաթին Յորքթաունի ճակատամարտում, Վիրջինիա նահանգի Յորքթաուն քաղաքի մոտակայքում
* Ինչպես Միության արժույթի, այնպես էլ Կոնֆեդերացիայի արժույթի վրա

20-րդ դարի առաջին տասնամյակների ընթացքում Ազատությունը հիմնականում փոխարինել է Կոլումբիային, որը 19-րդ դարի ընթացքում լայնորեն օգտագործվել է որպես ԱՄՆ ազգային խորհրդանիշ։


File:20 Dollars gold coin of the United States of America.jpg|Ազատության աստվածուհին պատկերված է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների 20 դոլար անվանական արժեքով «երկգլխանի արծիվ» բարձրաքանդակ մետաղադրամի վրա, որի դիզայնը մշակել է Օգաստես Սենթ-Գոդենսը
File:Liberty $50 Obverse.png|Ամերիկյան Ոսկե արծվի դիմերեսը՝ ներկայիս արտադրության ոսկու ձուլակտորներով մետաղադրամներ, որոնք մշակվել են «Saint-Gaudens» ընկերության կողմից
File:Liberty_$1_Obverse.png|Ամերիկյան «Արծաթե արծիվ» մետաղադրամի դիմերեսը, ներկայումս թողարկված ձուլակտոր արծաթե մետաղադրամը, որը նախագծվել է Ադոլֆ Ա. Վայնմանի կողմից


File:1943D Mercury Dime obverse.jpg|«Երիտասարդ Ազատության Պատկեր»՝ թևավոր գլխարկով, Ազատության մետաղադրամի դիմերեսին, որը (սխալմամբ) հայտնի է դարձել որպես «Mercury dime» մետաղադրամ, որը մշակվել է Վայնմանի կողմից և 1916-1945 թվականներին թողարկվել ԱՄՆ-ում
File:1879S Morgan Dollar NGC MS67plus Obverse.png|Ազատությունը պատկերված է Փռուգյան գլխարկով Մորգանի արծաթե դոլարի առջևի մասում, որը նախագծել է Ջորջ Մորգանը
File:1986 US Liberty Half Dollar Coin.tif|Աշխարհը լուսավորող ազատությունը պատկերված է 1986 թվականին Ազատության արձանի 100-ամյակի առթիվ թողարկված կես դոլար արժողությամբ հուշադրամի դիմերեսին


## Տես նաև
* Ազատության արձան (Ռիգա)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Higham, John (1990). "Indian Princess and Roman Goddess: The First Female Symbols of America", *Proceedings of the American Antiquarian Society*. 100: 50–51, JSTOR or PDF
* Sear, David, *Roman Coins and Their Values, Volume 2*, 46-48, 49-51, 2002, Spink & Son, Ltd, 9781912667239, google books
* Warner, Marina, *Monuments and Maidens: The Allegory of the Female Form*, 2000, University of California Press, 9780520227330, Google Books

## Արտաքին հղումներ
* Texas Memorial Museum
* Texas Statue
* Bee county courthouse in Texas
* Another article on Beeville courthouse
* Mackinac Island

Կատեգորիա:ԱՄՆ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պետական խորհրդանիշեր
Կատեգորիա:Ազատության խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Ազգային խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Աստվածուհիներ
Կատեգորիա:Արվեստի ժանրեր
Կատեգորիա:Եվրոպական աստվածուհիներ
Կատեգորիա:Հնդկաստան
Կատեգորիա:Հոգևորություն
Կատեգորիա:Հռոմեական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Հռոմեական դիցարանի աստվածուհիներ
Կատեգորիա:Նեոդասականություն