open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կարմիր ցին

**Կարմիր ցին** (), ճուռակների ընտանիքի թռչուն, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Պատահական չվահյուր է։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 60-66 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 175-195 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 900-1400 գ։ Ճարպիկ է, բարեկազմ թևերով, պոչը՝ մկրատաձև խորը կտրվածքով։ Գլուխը սպիտակավուն է, մարմինը և պոչը՝ շիկակարմրավուն։ Թռչելիս ակնառու են թևավերևի բաց գույնի լայն շերտը և թևատակի առաջնային փետուրների խոշոր սպիտակ հատվածը։ Երիտասարդն ավելի մուգ է՝ ավելի ցայտուն խայտերով ու զոլերով։ Պոչի կտրվածքը խորը չէ, վերևից ավելի բաց գույնի է։

## Կենսակերպ
Թռիչքն աշխույժ է, պոչը՝ մշտապես ոլորածածան։ Սահասավառնում է ուղիղ պարզած թևերով։ Բնակվում է լեռնատափաստաններում, գետահովիտներում։ Սնվում է միջատներով, այլ մանր կենդանիներով, լեշերով, մկնակերպ կրծողներով։ Որպես չվահյուր՝ Հայաստանում նկատվել է Երևանի շրջակայքում, Ապարանի ջրամբարի հարակից տարածքներում, Շիրակի մարգում (Մարալիկ գյուղի ծայրամասում)։ Աշնանային չուն նկատվում է հոկտեմբերի առաջին կեսին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Արևմտյան Եվրոպայում, Թուրքիայում, Իրանում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Ռուսաստանում, Բելառուսում, Ուկրաինայում, Մոլդովայում և Կովկասում (բացի Վրաստանից)։

Հայաստանի սահմաններում բնադրման դեպքեր հավաստիորեն հայտնաբերված չեն։ Հավանաբար, բնադրում է Հայաստանի հյուսիսարևելյան մասում` Ղարաբաղի բարձրավանդակի մնացորդային անտառներում։ 1949 թվականի մայիսի 11-ին՝ չուի ժամանակ, Երևանի շրջակայքում բռնվել է մեկ առանձնյակ։

## Պահպանություն
Հայաստանում համարվում է անհետացող տեսակ։ Գրանցված էր նախկին ԽՍՀՄ Կարմիր գրքում։ Ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Տեսակը մշտապես եղել է հազվագյուտ։

Գրանցված է CITES-ի Հավելված 2-ում։

## Պատկերասրահ

Milvus milvus Jura.jpg
Milvus milvus (2011-04-17 Switzerland Kanton Schaffhausen Gennersbrunn 2).jpg
2011-04-17 14-15-44 Switzerland Kanton Schaffhausen Gennersbrunn.jpg
2011-04-03 15-49-40 Switzerland Kanton Zürich Mett-Oberschlatt.jpg
Feusisberg - Etzel 2010-10-21 15-30-02.jpg
Milvus milvus MHNT.ZOO.2010.11.80.15.jpg |Museum specimen 


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ճուռակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Հազվագյուտ տեսակներ
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Ծիծառակտցարներ

**Ծիծառակտցարներ** (), քարադրանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։ Հայտնի 115, Հայաստանում՝ 2 տեսակ՝ տնային ծիծառակտցար, մարգագետնային ծիծառակտցար։ Աչքի են ընկնում երկար, ծայրը սուր թևերով, պոչի մկրատաձև կտրվածքով, բերանի լայն բացվածքով։ Զոհին որսում են թռիչքի ընթացքում՝ ի տարբերություն այլ կտցարների։

## Պատկերասրահ
 
Small_pranticole.jpg
Indian_Courser_(Cursorius_coromandelicus)_at_Bharatpur_I_IMG_5437.jpg


Կատեգորիա:Քարադրանմաններ
Իբն Ռուստա

**Իբն Ռուստա** (պարսկ.` احمد ابن رسته اصفهانی, ), 9-րդ դարի երկրորդ կեսի և 10-րդ դարի սկզբի պարսիկ աշխարհագրագետ։ Ծագումով՝ պարսիկ։ Գրել է «Թանկարժեք մանյակների մատյան»-ը («Ալ Ալաք ալ-Նաֆիսա») աշխատությունը, որտեղ կարևոր տեղեկություններ կան Միջին և Մերձավոր Արևելքի երկրների վերաբերյալ։ Որոշ տեղեկություններ է հաղորդում նաև 9-րդ դարի Հայաստանի աշխարհագրության և տնտեսական կյանքի մասին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պարսիկ աշխարհագրագետեր
Կատեգորիա:Պարսիկ գրողներ
Բարսեղ Ռոստոմյանի լուսանկարչական տուն

**Բարսեղ Ռոստոմյանի լուսանկարչական տուն**, 19-րդ դարի վերջին - 20-րդ դարի սկզբին Բաքվում գործող լուսանկարչական տներից մեկը։

Գտնվել է Կրիվայա փողոցում՝ Գաջիբեկովի տանը Պարապետում։ Լուսանկարչատան ղեկավարը եղել է Բարսեղ Համբարձումի Ռոստոմյանը, որի եղբայր Դավիթ Համբարձումի Ռոստոմյանը նույնպես հանրաճանաչ լուսանկարիչ էր Բաքվում։

Ռոստոմյանն ազգությամբ հայ էր՝ Բաքվում գործող ազգությամբ հայ բազմաթիվ լուսանկարիչներից մեկը։

## Պատկերներ

File:Barsegh-Rostomyan-photo01.jpg
File:Barsegh-Rostomyan-photo02.jpg
File:Barsegh-Rostomyan-photo03.jpg
File:Barsegh-Rostomyan-photo04.jpg


File:Barsegh-Rostomyan-photo05.jpg
File:Barsegh-Rostomyan-photo06.jpg
File:Barsegh-Rostomyan-photo07.jpg
File:Barsegh-Rostomyan-photo08.jpg


## Արտաքին հղումներ
*Фотоателье дореволюционные (Баку) 
* ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԴԱԴԱՅԱՆ - ՀԱՅԵՐԸ ԵՎ ԲԱՔՈՒՆ (1850-ական թթ. - 1920 թ.), Երևան 2006, ISBN 99941-961-6-2

Կատեգորիա:Ադրբեջանահայ լուսանկարչական տներ
Կատեգորիա:Բաքվի հայկական շենքեր և կառույցներ
Ծղրիդներ

**Ծղրիդներ** (, հայտնի է նաև մորեխ անվանմամբ), ուղղաթևերի կարգի միջատների վերնաընտանիք։ Նախկինում միավորված էին 1 ընտանիքում, ներկայումս՝ 2՝ իսկական ծղրիդների (Tettigoniidea) և թիթեղածղրիդների կամ տերևածղրիդների (Planeroptera)։ Հայտնի է 7 հազար, Հայաստանում՝ 42 տեսակ, որոնցից 4-ը՝ շերտավոր թիթեղապոչը (Zeptophyes trivitata), կովկասյան կոնուսապոչը (Euconocercuscauca- sicus), հայկական ֆիտոդրիմադուզան (Phytodrymadusa armeniaca), հայկական ցատկողը (Montana armeniaca) բնաշխարհիկներ են։

## Կառուցվածք
Գլուխը ձվաձև է, բերանը՝ կրծող տիպի, բեղիկները՝ թելանման՝ բաղկացած մինչև 200 հատվածից (երբեմն՝ մարմնից կրկնակի երկար)։ Առջևի սրունքների վրա ունեն լսողության օրգան, արուների վերնաթևերին կա ձայնային ապարատ։ Հետին ոտքերը խիստ զարգացած են, ցատկող։ Առաջնակուրծքը ոտքերի արանքում է, ունի տարբեր մեծության 2 ելուստ։ Առաջնամեջքը հարթ է, երբեմն՝ կնճռոտ, ծածկում է փորի առաջին հատվածը։ Էգերի փորը վերջանում է թրաձև, նետաձև կամ ուղիղ ձվադիրով (որի վրա կան բազմաթիվ ատամիկներ) և կազմված է 3 զույգ փեղկերից։ Ձվադրում են հողում, բույսերի վրա, առանց ձվապարկի՝ մեկական, երբեմն՝ մի քանի հատ միևնույն փոսիկում։ Զարգացման փուլը տևում է 1 տարի (ձու, թրթուր, հասուն)։ Ձմեռում են ձվի փուլում։ Թրթուրները ձվերից դուրս են գալիս գարնանը, ապա զարգանում 1-2 ամսում՝ 5-6 անգամ մաշկափոխվելով։ Սեռահասունացման ընթացքում բնորոշ ճռռոցներ են արձակում։

## Տարածվածությունը Հայաստանում
Ապրում են անտառի եզրերին, քարերի տակ, քարանձավներում և այլն։ Մեծ մասամբ բուսակեր են, որոշ տեսակներ սնվում են և′ բույսերով, և′ կենդանիներ կերերով, կան նաև գիշատիչներ։ Հայաստանում 25 տեսակ ծղրիդներ (օրինակ՝ Շելկովնիկովի, կանաչ, կովկասյան և այլն) լուրջ վնաս են հասցնում բանջարանոցային, հացահատիկային և տեխնիկական բույսերին։ Լայնացած բրադիպորուսը, թամբանման և տափաստանային սագաները գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Պատկերասրահ
 
Кузнечик.jpg|Երգող ծղրիդ
Pink_katydid_New_York.jpg|Վարդագույն ծղրիդ
Phricta_aberrans_3.JPG
Warzenbeißer_(Decticus_verrucivorus)_m_02_(HS).jpg
Leaf_grasshopper_kerala.jpg
Tettigonia_virdissima_nymph_on_Phleum_pratense.jpg


Կատեգորիա:Միջատներ
Չերվարո

մինի|աջից
** Չերվարո ** (), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Լացիո շրջանում՝ Ֆրոզինոնե պրովինցիայում։

Բնակչությունը կազմում է 7121 մարդ (2004), բնակչության խտությունը՝ 181 մարդ/կմ²։ Տարածքը կազմում է 39 կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 03044։ Հեռախոսային կոդ՝ 0776։

Կոմունայի հովանավորներն են Ամենասուրբ Աստվածածինը, տոնը նշվում է ամեն տարի սեպտեմբերի 8-ին, և առաջին նահատակ Ստեփանոս Նախավկան, տոնը նշվում է  դեկտեմբերի 26-ին։

## Արտաքին հղումներ
* Официальный сайт населённого пункта 

Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Ալդեանուևա դե Բարբառոյա

**Ալդեանուևա դե Բարբառոյա** () մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, մտնում է Տոլեդո նահանգի մեջ, ինչպես նաև Կաստիլիյա Լա Մանչա ինքնավար մարզի մեջ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Լա Խարա։ Տարածքը 92 կմ² է։ Պրովինցիայի վարչական շրջանից հեռու է 118 կմ։

## Ժողովրդագրություն
Բնակչությունը 664 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Դավիթ Ռոստոմյանի լուսանկարչական տուն

**Դավիթ Ռոստոմյանի լուսանկարչական տունը** 19-րդ դարի վերջին - 20-րդ դարի սկզբին Բաքվում գործող լուսանկարչական տներից մեկը։

Գտնվել է Կոլյուբակինսակայա փողոցում՝ Տեր-Հովհաննեսյանի տանը ու այդ շրջանում կոչվում էր «Դավիթ Ռոստոմյան. Բաքվի Կենտրոնական Լուսանկարչատուն»։ Հեռախոսը՝ 668։ Լուսանկարչատան ղեկավարը եղել է Բարսեղ Համբարձումի Ռոստոմյանը, ով բազմաթիվ պետական մարմինների կողմից պատվերների արդյունքում համարվում էր Պարսից շահի պալատական լուսանկարիչ։ Լափափոխ շրջանակի վրա նշվում էր. «Դավիթ Ռոստոմյան. Իր Գերազանցություն Պարսից Շահի պալատական լուսանկարիչ»։

Ռոստոմյանը ազգությամբ հայ էր՝ Բաքվում գործող ազգությամբ հայ բազմաթիվ լուսանկարիչներից մեկը։ Նրա եղբայր Բարսեղ Համբարձումի Ռոստոմյանը նույնպես հանրաճանաչ լուսանկարիչ էր Բաքվում։

## Պատմություն
Դավիթ Ռոստոմյանը Բաքու է տեղափոխվել Նուխի քաղաքից 1893 թ.-ին՝ հիմնելով իր լուսանկարչական տունը Մարիինսկայա ու Տորգովայա փողոցների խաչմերուկում՝ երկհարկանի առանձնատանը։ Առաջին հարկում աշխատում էին Դավիթի ենթակաները։ Լուսանկարչատանը ընդունում էին պատվերներ, դիմանկարներ էին անում, ընտանեկան լուսանկարներ, վինետկաներ։ Գինը համարվում էր բավական բարձր։ Վերևի հարկում 6 մեծ սենյակներում ապրում էր Դավիթ Ռոստոմյանը, որտեղ և ընդունում էր առավել նշանավոր պատվիրատուներին ու ստեղծում էր նրանց լուսանկարները։

Դավիթ Ռոստոմյանը չափազանց կարճահասակ էր ու ուներ մեծ փոր։ Երբեք ամուսնացած չի եղել։ Հանդիսանում էր պարսկահպատակ ու մտերիմ հարաբերությունների մեջ էր Պարսկաստանի հյուպատոսի հետ։

Իր մոտ ծառայության մեջ էին գտնվում 6-7 երիտասարդ աղջիկ՝ չափազանց գրավիչ արտաքինով։ Մի օր նրանք դաժան կատակ են կազմակերպել ծեր լուսանկարչի համար։ Դավիթ Ռոստոմյանը ուներ սովորություն գինի խմել արծաթազոծ եղջյուրից։ Աղջիկները փոխում են ծերունու եզջյուրը՝ տալով նրան վերջնամասում ծակ ունեցող մեկը։ Հերթական երեկույթի ժամանակ նրանք բացել են անցքը ու գինին թափվել է ծերունու տաբատին։ Զգեստը փոխելու ընթացքում նրանք լուսանկարել են Ռոստոմյանին կիսամերկ՝ երիտասարդ աղջիկներով շրջապատված։ Այդ օրվանից երբ ծերունին բարկանում էր աղջիկների վրա, նրանք սպառնում էին հրապարակել լուսանկարը, ինչը սթափեցնում էր Ռոստոմյանին։

## Պատկերներ

File:Davit-Rostomyan-photo01.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo02.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo03.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo04.jpg


File:Davit-Rostomyan-photo05.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo06.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo07.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo08.jpg


File:Davit-Rostomyan-photo09.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo10.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo11.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo12.jpg


File:Davit-Rostomyan-photo13.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo14.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo15.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo16.jpg


File:Davit-Rostomyan-photo17.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo18.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo19.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Фотоателье дореволюционные (Баку) 
* ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԴԱԴԱՅԱՆ - ՀԱՅԵՐԸ ԵՎ ԲԱՔՈՒՆ (1850-ական թթ. - 1920 թ.), Երևան 2006, ISBN 99941-961-6-2

Կատեգորիա:Բաքվի հայկական շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանահայ լուսանկարչական տներ
Վասիլի (անուն)

**Վասիլի** (ռուսերեն` Василий), ռուսական արական անուն է, համարժեք է հայկական Բարսեղ անվանը։ Կրճատ ձևն է **Վասյա**, իգականը` **Վասիլիսա**։
## Անունը կրող հայտնի մարդիկ
* Վասիլի Աբաշիձե` վրացի դերասան
* Վասիլի Աբաև` օս լեզվաբան և բանասեր
* Վասիլի Ալեքսանյան` հայազգի ռուսաստանաբնակ փաստաբան
* Վասիլի Աթաջանյան
* Վասիլի Ալեքսեև` ռուս ծանրորդ
* Վասիլի Գրոսման` ռուս խորհրդային գրող
* Վասիլի Դոկուչաև` ռուս բնախույզ
* Վասիլի Լեոնտև` ռուսական ծագումով ամերիկացի տնտեսագետ
* Վասիլի Լազարև` 15px խորհրդային տիեզերագնաց, Խորհրդային Միության Հերոս
* Վասիլի Կանդինսկի` ռուս նկարիչ
* Վասիլի Կալիննիկով` ռուս կոմպոզիտոր
* Վասիլի Կուզնեցով` խորհրդային դիվանագետ
* Վասիլի Կլյուչևսկի` ռուս պատմաբան
* Վասիլի Կուպրևիչ` խորհրդային բուսաբան
* Վասիլի Կարատիգին` ռուս դերասան
* Վասիլի Կաչալով` ռուս խորհրդային դերասան
* Վասիլի Կոտլյար` ուկրաինացի սովետական երկրաբան
* Վասիլի Կիկվիձե` 1918-20 թթ. քաղաքացիական պատերազմի մասնակից
* Վասիլի Կասիյան` խորհրդային նկարիչ
* Վասիլի Մեստնիկով` յակուտ խորհրդային ռեժիսոր
* Վասիլի Միրզոյան` հայ ճարտարապետ
* Վասիլի Շուկշին` ռուս սովետական գրող
* Վասիլի Շերիշև` խորհրդային բեմանկարիչ
* Վասիլի Շույսկի
* Վասիլի Շելգունով` ռուս բոլշևիկ
* Վասիլի Վախտերով` ռուս մանկավարժ
* Վասիլի Պոտտո` ռուս պատմաբան
* Վասիլի Սմիսլով` ռուս շախմատիստ
* Վասիլի Սուրիկով` ռուս նկարիչ
* Վասիլի Ստասով` ռուս ճարտարապետ
* Վասիլի Սոկոլովսկի` խորհրդային ռազմական գործիչ
* Վասիլի Սոլովյով-Սեդոյ` խորհրդային կոմպոզիտոր
* Վասիլի Սթրուվե` աստղագետ
* Վասիլի Սաֆոնով` ռուս դաշնակահար
* Վասիլի Սախնովսկի` խորհրդային ռեժիսոր և թատերագետ
* Վասիլի Ստեֆանիկ` ուկրաինացի գրող
* Վասիլի Սարատովեց` ռուս հեղափոխական
* Վասիլի Վախտերով` ռուս մանկավարժ
* Վասիլի Վիլյամս` խորհրդային հողագետ
* Վասիլի Տրոպինին` ռուս նկարիչ
* Վասիլի Տատիշչև` ռուս պատմաբան և պետական գործիչ
* Վասիլի Քաթանյան` հայազգի ռուսերենախոս գրականագետ
* Վասիլի Ֆեսենկով` ռուս աստղագետ

## Ազգանուն
* Վասիլյև`
** Վասիլյև, Ալեքսանդր՝ ռուս ռոք երաժիշտ

## Տե'ս նաև`
* Վասիլի Երանելու տաճար
* (9184) Վասիլիյ
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արական անձնանուններ
Ալդեանուևա դե Սան Բարտոլոմե

**Ալդեանուևա դե Սան Բարտոլոմե** (), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, մտնում է Տոլեդո նահանգի մեջ, ինչպես նաև Կաստիլիյա-Լա-Մանչա ինքնավար մարզի մեջ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Լա Խարա։ Տարածքը 35 կմ² է։ Բնակչությունը 510 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։ Պրովինցիայի վարչական շրջանից հեռու է 118 կմ։

## Ժողովրդագրություն

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* Diputación de Toledo 
* Web no oficial. 

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Կարմրաոտ բազե

**Կարմրաոտ բազե կամ մանրաբազե** (), բազեների ընտանիքի թռչուն, որը գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Մարմնի երկարությունը 29-33 սմ է, էգերը մեծ են արուներից։ Տարածված է տափաստաններում և անտառատափաստաններում, Արևելյան Եվրոպայից մինչև Պրիմորիե։ Չվող թռչուն է, ձմեռում է Աֆրիկայում և Հարավային Ասիայում։ Սովորաբար զբաղեցնում է ուրիշ թռչունների բները։ Դնում է 3-4 խայտաբղետ ձու։ Սնվում է միջատներով, մանր կրծողներով, որոնց ոչնչացնելով մեծ օգուտ է տալիս։ Քանակը խիստ նվազելու պատճառով պահպանության տակ է առնված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 29-31 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 66-78 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 130-170 գ։ Արուի ընդհանուր գունավորումը սևակապտամոխրագույն է, առաջնային փետուրները՝ ավելի բաց մոխրագույն, ոտքերից մինչև ներքնապոչը՝ կարմիր։ Էգի գագաթը և մարմինը ներքևից նարնջագույն են, ակնադիմակը և բեղերը՝ սև, մեջքը՝ կապտամոխրագույն, զոլավոր, աչքերի շուրջը և կտուցի հիմքը՝ կարմիր։ Երիտասարդը վերևից մուգ կապտամոխրագույն է, փետուրները՝ լայն, շիկակարմիր՝ դարչնագույն երիզով, գագաթը, ճակատը՝ բաց գույնի, մարմինը՝ ներքևից բաց դարչնագույն՝ շիկակարմրադարչնագույն խայտերով։

## Կենսակերպ
Բնադրող-չվող է, հազվագյուտ։ Զոհին փնտրում է՝ լարերին նստած կամ օդում կանգի պահին նետվում նրա վրա։ Բնակվում է բաց տարածքներում։ Գարնանային վերադարձը՝ մայիսի առաջին կեսին։

## Սննդառություն
Սնվում է անողնաշարավորներով և այլ մանր կենդանիներով։

## Բնադրում
Բնադրում է մայիսի վերջին՝ ծառերի փչակներում կամ փորվածքներում, ագռավների հին բներում։ Դնում է 37 մմ տրամագծով, դեղնասպիտակ՝ դարչնագույն վրձնախազերով 3-6 ձու։ Թխսակալում են էգը և արուն՝ 28 օր։ Երիտասարդ թռչունները հայտնվում են օգոստոս-սեպտեմբերին։

Համարվում է որսորդ թռչուն։ Ոչնչացնում է մանր կրծողներին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Եվրոպայում, Արևմտյան Սիբիրում։ Հայաստանում հայտնի է Արտաշատի, Հոկտեմբերյանի և Էջմիածնի շրջաններում, առավելապես Արաքս գետի հովտում և վտակներում։ Բնադրավայրը հայտնաբերվել են նաև Հրազդանի շրջանի Ծաղկաձոր գյուղում։ Դասվում է Հայաստանի բնադրող, չվող թռչունների թվին։

## Պահպանություն
Անհետացող տեսակ է, որն ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Թվաքանակը և դրա փոփոխման միտումները հայտնի չեն։ Վերջին տարիներին բնադրման դեպքեր չեն նկատվել։

Հավանաբար վտանգման հիմնական գործոններ են հանդիսանում ապրելավայրերի քայքայումը և կերային պաշարների կրճատումը։

## Պատկերասրահ

Rotfußfalke Falco vespertinus.jpg
Falco vespertinus 3 (Martin Mecnarowski).jpg
Falco vespertinus 4 (Martin Mecnarowski).jpg
Falco vespertinus 1 (Martin Mecnarowski).jpg
Falco vespertinus.jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Բազեներ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Կանաչ սերինոս

**Կանաչ սերինոս** (), սերինոսների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, քիչ տարածված։ 
## Կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 15 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 24,5 - 27,5 սմ կտուցը հաստ է՝ վարդագույն երանգով, առաջնային փետուրների հիմքը և պոչը՝ վառ դեղին երիզներով։ Հասուն արուի ընդհանուր գունավորումը դեղին - կանաչ է, թևին և պոչին կան վառ դեղին հատվածներ, թևի միջին մասը բաց կապույտ-մոխրագույն է։ Էգն ավելի խամրած է և ավելի դարչնագույն։ Երիտասարդի ընդհանուր գունավորումը խամրած կանաչավուն դարչնագույն է՝ ավելի մուգ խայտերով, արուն՝ ավելի կանաչ, քան էգը։

## Կենսակերպ
Վտանգի դեպքում հաճախ թռչում է դեպի ծառերի սաղարթը՝ գրեթե ուղղաձիգ թռիչքով։ Բնակվում է անտառներում, պտղատու այգիներում, պուրակներում։ Սնվում է սերմերով և այլ բուսական կերով։

## Բնադրում
Գարնան ամենավաղ լիարժեք երգը և էգերին հետապնդող արուները գրանցվում են հունվարի 2 - րդ տասնօրյակից։ Համատարած հարսանեկան խաղերը և բնադրազույգերի ձևավորումը՝ մարտի 1- ի տասնօրյակից հուլիսի կեսերը, առանձին դեպքերում արուի լիարժեք երգը լսվում է օգոստոսի վերջին։ Բնի կառուցումը սկսվում է մարտի սկզբից։ Բույնը գավաթաձև է՝ ճյուղերից և այլ բույսերի կտորտանքներից։ Բնադրում է ծառերին։ Ձվերը բներում հայտնվում են մարտի 2 - րդ տասնօրյակից մինչև հուլիսի կեսերը։ Դնում է 21 մմ տրամագծով, մոխրագույն, սպիտակ՝ մուգ պտերով 4 - 6 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 13 - 14 օր։ Ձագերին կերակրում են արուն և էգը՝ 13 - 14 օր, որից հետո ձագերը դուրս են գալիս բնից և 1 շաբաթ անց ձեռք բերելով աներեր թռչելու ունակություն՝ հեռանում են ծնողներից։ Կրկնակի բնադրման են անցնում հունիսի կեսերից։ Երիտասարդներից ու հասուններից կազմված աշնանային խմբերը պահպանվում են մինչև հաջորդ տարվա գարունը։ Նուրբ կանաչ երանգով փետրավորման և տնային պայմաններին արագ հարմարվելու շնորհիվ գեղագիտական արժեք է ներկայացնում։

## Պատկերասրահ

Carduelis chloris Jaroměř 2013 2.jpg
Carduelis chloris 3 (Marek Szczepanek).jpg
Carduelis chloris 6 (Marek Szczepanek).jpg
CarduelisChlorisBerry.jpg
Groenirisk.jpg
Chloris chloris chloris MHNT 223 Gouvieux.jpg
Cuculus canorus bangsi MHNT.ZOO.2010.11.150.42.jpg |*Cuculus canorus bangsi* + *Carduelis chloris*



Կատեգորիա:Սերինոսներ
Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Կանաչ մեղվակեր

**Կանաչ մեղվակեր** (), մեղվակերների ընտանիքին պատկանող թռչուն։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 27-31 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 46-49 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 47-50 գ։ Փետրածածկը հիմնականում կանաչ է, պոչի կենտրոնական փետուրները՝ երկար։ Հասունի մարմնի ընդհանուր գունավորումը կանաչ է, դիմային մասը՝ կապույտ, սև ու սպիտակ։ Կզակը դեղին է, թևատակի ծածկող փետուրները, կոկորդը՝ շիկակարմրավուն, գոտկատեղը՝ կապույտ երանգով։ Երիտասարդն ավելի խամրած է, փետուրների ծայրերը՝ բաց գույնի, պոչի դուրս ցցված հատվածը բացակայում է։

## Կենսակերպ
Թռիչքը ճարպիկ է, աշխույժ, ձայնը՝ սրնգային, զրնգուն։ Թռչում է ուղիղ գծով՝ թևերի ոչ հաճախակի թափահարումներով, գետնից ոչ բարձր և կարճատև, հաջորդ պահին թառում է էլեկտրալարերին կամ նստում գետնին։ Բնակվում է կավոտ զառիթափերով կիսաանապատներում, խուսափում է շինություններից, անտառապատ տարածքներից։ Հայաստանում միակ բնադրագաղութը Արարատի մարզի Սուրենավան և Արմաշ գյուղերի ծայրամասերում է՝ Արաքս գետի ձկնաբուծական տնտեսությունների տարածքում։ Առանձին գրանցումներ են կատարված Մեղրիից դեպի հարավ՝ Իրանի սահմանում։ Գարնանային ամենավաղ վերադարձը՝ մայիսի առաջին տասնօրյակից։ Բնադրվող է, հազվագյուտ։

## Սննդառություն
Սնվում է թռչող միջատներով (մեղուներ, կրետներ)։

## Տարածվածություն
Տարածված է Հյուսիսային Եգիպտոսից և Մերձավոր Արևելքից մինչև Ղազախստան և Հյուսիսարևելյան Հնդկաստան։ Հայաստանում հայտնի է Արարատյան հարթավայրի կիսաանապատային տեղանքներում։

## Պահպանություն
Սահմանափակ արեալով հազվագյուտ տեսակ է, որն ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում քիչ մտահոգող կարգավիճակով և  գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Պահպանման հատուկ միջոցառումներ չեն իրականացվում։

## Պատկերասրահ

Merops persicus; Baikonur 002.jpg
Merops persicus; Baikonur 001.jpg
Merops persicus; Baikonur 003.jpg
Merops persicus Mozambique 2.jpg
Merops persicus; Baikonur 009.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Կանաչ մեղվակեր - Հայաստանի թռչունները

Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ
Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Մեղվակերներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Ծովահենաորորներ

**Ծովահենաորորներ** (), քարադրանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։ Պատահական չվահյուր են կամ ձմեռող։ Հայտնի է 5, Հայաստանում՝ 3 տեսակ՝ ծովահենաորոր միջին (Stercorerius pemarinus), ծովահենաորոր կարճապոչ (Stercorarius parasiticus) և ծովահենաորոր երկարապոչ (Stercorarius longicaudus)։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարկարությունը 41-48 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 110-138 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 250-600 գ։ Համարվում են որորների պարզունակ տեսակներ, սակայն առավել գիշատիչ են։ Ընդհանուր փետրածածկը վերևից գորշ դարչնագույն է, ներքևից՝ սպիտակավուն։ Տարբերանշանները մարմնի, պոչի, թևերի և այլ մասերի չափերն ու փետրագունավորումն են։ Ծովահենավորորների պոչը սրածայր է՝ ի հաշիվ պոչի միջին զույգ փետուրների երկարության։

## Կենսակերպ
Չափազանց համարձակ են, հարձակողական և հետապնդող՝ այլ թռչուններից կերը խլելիս։ Հանդիպում են ջրամբարներում, լճերում։

## Սննդառություն
Սնվում են ձկներով, մանր կենդանիներով, լեշերով, միջատներով։

Բազմանում են կիսագնդերի բևեռային սահմաններում։

## Պատկերասրահ
 
Arcticskua.jpg
Skua_antarctica_uscg04.jpg
Stercorarius_longicaudus.jpg
Pomarineskua86.jpg


Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ծովային թռչուններ
Կատեգորիա:Քարադրանմաններ
Կարմրակտուց ճայ

**Կարմրակուց ճայ** (), ագռավների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, քիչ տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 39-40 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 73-90 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 390-420 գ։ Փետրածածկը սև է, թևերը՝ լայն, կլորավուն, պոչի ծայրը՝ ուղղանկյունաձև կտրվածքով, ոտքերը՝ կարմիր, կտուցը՝ կարմիր՝ թեթևակի ներքև կեռված։ Նստած վիճակում թևերի ծայրերը հասնում են պոչի ծայրին։ Հասունի փետրածածկը կապտականաչ փայլով է, կտուցը և ոտքերը՝ կարմիր։

## Արտաքին տեսք
Երիտասարդն ավելի խամրած դարչնագույն սև է, կտուցը՝ ավելի կարճ, որի գույնը փոխվում է վարդագույնից նարնջագույն, նարնջագույնից խամրած կարմիր, ոտքերը՝ նարնջագույնից կարմիր։ Աղմկարար է, կերակրվում է երամներով՝ լեռների ծերպերին, մարգագետիններում, նոսր պտղատու այգիներում։ Թռիչքը չափազանց ճարպիկ է, նախքան հաջորդ կերակրավայր տեղափոխվելը հաճախ սավառնում է մեծ բարձրություններում։ Բնակվում է բարձրադիր ժայռոտ լեռներում, ձմռանը՝ ցածրադիր վայրերում։ Սնվում է անողնաշարավորներով, հատիկներով, պտուղներով։ Հարսանեկան զույգերը կազմվում են մշտական։ Խոսրովի անտառ արգելոցում բնադրատեղի ընտրման «վեճերը» տեղի են ունենում մարտի ընթացքում և շարունակվում մինչև ապրիլի 1-ին կեսը։

## Բնադրում
Բնադրման փաստ է գրանցված կարճ թունելների խորշերում։ Թարմ ձվերով բներն ի հայտ են գալիս ապրիլի 2-րդ կեսից մայիսին։ Բույնը գավաթաձև է, ծավալուն, հիմքը՝ ցողուններից։ Բնադրում է ժայռաճեղքերում կամ խորշերում։ Դնում է 39 մմ տրամագծով, դեղին-սպիտակ՝ բաց դարչնագույն-դեղին վրձնախազերով 3-5 ձու։ Թխսակալում է էգը' 17-18 օր։ Ձագերը հայտնվում են մայիսի 1-ին տասնօրյակից, լիարժեք թռիչքի են դիմում 38-րդ օրը։ Ձագերին կերակրում է էգը, հազվադեպ՝ արուն։ Մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում հարևանությամբ բնադրող թռչունների հետ թռիչքային խաղերը, որոնք տեղի են ունենում օդում՝ հողմավար բազեի հետ զուգաթռիչքի ընթացքում, և ժամանցի տպավորություն են թողնում։

## Պատկերասրահ

Pyrrhocorax pyrrhocorax -Penwith -Cornwall -flying-8.jpg
Crave à bec rouge - Red-billed Chough (2012 France).jpg
Pyrrhocorax pyrrhocorax -standing-8.jpg
Pyrrhocorax pyrrhocorax fledglings.jpg
Chough (Pyrrhocorax pyrrhocorax) (4).jpg
Pyrrhocorax pyrrhocorax  MHNT.ZOO.2010.11.171.1.jpg |*Pyrrhocorax pyrrhocorax * 


Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ագռավներ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Ծվծվիկներ

**Ծվծվիկներ** (), ճնճղուկանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։ Հայտնի է 17, Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ ծվծվիկը (Certhia familiaris), նստակյաց է, քիչ տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարկարությունը 12,5 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 17,5-21 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 9 գ։ Կտուցը երկար է՝ ներքև կեռված։ Մարմինը ներքևից և հոնքը սպիտակ են, պոչի փետուրները՝ սրածայր և ամուր։ Մարմինը վերևից դարչնագույն խայտերով է, գոտկատեղը՝ նարնջագույն-դարչնագույն, թևին կա բաց դարչնագույն-դեղին ալիքաձև լայնակի շերտ։ Հենվում է ամուր պոչի վրա, կարճ ցատկերով մագլցում ծառի բունն ի վեր և ճյուղերի երկայնքով։

## Կենսակերպ
Բնակվում է անտառներում, պտղատու այգիներում, պուրակներում։ Սնվում է մանր անողնաշարավորներով։ Երգի առաջին արձագանքները լսվում են փետրվար-մարտին, որն ավարտվում է հարսանեկան զույգերի ձևավորմամբ։

## Բնադրում
Բույնը կառուցում է ապրիլ-մայիսին՝ 8-12 օրվա ընթացքում. այն գավաթաձև է՝ ճյուղերից, մամուռից։ Բնադրում է կեղևի խոռոչում կամ ծառաբնով մագլցող խիտ խոտաբույսերի տակ։ Ձվերը բներում հայտնվում են ապրիլի վերջին։ Դնում է 16 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ վարդագույն պտերով 5-6 ձու։ Թխսակալում է 13-15 օր։ Ձագերը հայտնվում են մայիսի վերջին, բնից դուրս են գալիս 15-16-րդ օրը։ Ձագերին կերակրում են արուն և էգը՝ օրը 260 անգամ։ Հուլիս-օգտոստոսին ձագերն անջատվում են ծնողներից։ Օգտակար է, ոչնչացնում է մեծ քանակությամբ վնասատու միջատներ։

## Պատկերասրահ
 
Certhia_familiaris_01.jpg
Treecreepers14.jpg
Short-toed_Treecreeper_(Certhia_brachydactyla)cropped.jpg
Brown Creeper (4202627859).jpg


Կատեգորիա:Ճնճղուկանմաններ
Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կովկասյան գեղգեղիկ

**Կովկասյան գեղեգեղիկ** () , շահրիկների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։

## Կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 10,5 - 11 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 15-21 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 8,25 - 8,5 գ։ Փոքր շահրիկ է, ոտքերը՝ սև, կտուցը՝ պստլիկ, առաջնային փետուրների դուրս ցցված ծայրը՝ կարճ։ Մարմինը վերևից և կողքերը դարչնագույն են, հոնքը՝ երկար, աղոտ սպիտակ, թարմ փետրավորման դեպքում առաջնային փետուրները բաց գույնի նեղ ծայրերով են։

## Կենսակերպ
Աշխույժ է, միջատներ է որոնում ծառերի սաղարթներում, հաճախ պոչը տմբտմբացնում է։ Բնակվում է անտառներում, գետափերի մացառուտներում, ենթալպյան մարգագետիններում։ Սնվում է անողնաշարավորներով։

## Բնադրում
Գարնանային ամենավաղ վերադարձը՝ մարտի 1-ին օրերից։ 1-ին բները գրանցված են հուլիսի սկզբին և մայիսի 2-րդ տասնօրյակի վերջին։ 
Բույնը գավաթաձև է (գնդանման)՝ բույսերից, փետուրներից, ձիու մազից։ Բնադրում է գետնին։ Ձվերը բներում հայտնվում են մայիսի 2-րդ տասնօրյակին, կրկնակի բնադրման դեպքում՝ հունիսի ընթացքում։ Դնում է 15 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ կարմիր պտերով 4 ձու։ Ձագերը հայտնվում են հուլիսի սկզբին, թռիչքին լավ տիրապետող երիտասարդ թռչունների ընտանեկան խմբերը՝ հուլիսի վերջին։ Աշնանային չուն՝ հոկտեմբերի 2-րդ կեսից - նոյեմբերի 1 - ին տասնօրյակին։ Կենսակերպին վերաբերող այլ հատկանիշների մասին տվյալները բացակայում են։

Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Շահրիկներ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Կաչաղակներ

**Կաչաղակներ** (), ագռավների ընտանիքի թռչուններ։

## Ընդհանուր բնութագիրը
Սովորական կաչաղակի պոչը երկար է, փետրագունավորումը՝ սևի ու սպիտակի համադրությամբ։ Ամենակեր է։ Երևան քաղաք է թափանցել 1970-ական թթ.։ Անտառային կաչաղակը խիստ կապված է անտառատարածքների հետ։ Թևին կա կարմիր բիծ, գլխին՝ թույլ զարգացած փուփուլ։

## Տեսակներ
ՀՀ-ում հանդիպում է 2 տեսակ՝ անտառային կաչաղակ և սովորական կաչաղակ։

## Պատկերասրահ

Cropped_Aussie_magpie_in_tree.jpg
Толстоклювая_лазоревая_сорока.jpg
Magpie.jpg
Pica serica - Hong Kong.jpg
Bickley Brook Reservoir Magpie.JPG
Magpie Robin Female.jpg
Thimindu 2010 02 20 Sinharaja Sri Lanka Blue Magpie 1.jpg
Cissa hypoleucor concolor qtl1.jpg
Eagle 01.svg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ճնճղուկանմաններ
Կանեփնուկ

**Կանեփնուկ** (), սերինոսների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, տարածված։ Մարմնի երկարությունը 13,5 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 21-25,5 սմ։ Կտուցը մոխրավուն է։ Բնադրման շրջանում հասուն արուի ճակատին և կրծքին կան կարմիր հատվածներ։ Գլուխը բաց մոխրագույն է, մեջքը, թևավերևը՝ դարչնագույն-նարնջագույն։ Էգի փետրածածկն ավելի դարչնագույն ու խայտավոր է, կարմիր հատվածները բացակայում են։

## Արտաքին տեսք
Երիտասարդը վերևից նարնջագույն-դարչնագույն է, ներքևից՝ աղոտ սպիտակ, գլուխը, մեջքը, կուրծքը և մարմնի կողքերը՝ մուգ խայտերով։ Հետբնադրման շրջանում վարքը երամային է։ Գարնանը արուները մեծ «երգչախմբեր» են կազմում արշալույսին։ Ամռանն առանձին անհատներ երգում են՝ թփուտների ծայրերին նստած։ Բնակվում է բաց թփուտային լանջերին և գետաձորերում՝ մինչև ենթալպյան գոտի, չուի ընթացքում՝ եղեգնուտներում, արհեստ, ծառատունկերում։ Սնվում է սերմերով, մանր անողնաշարավորներով։ Գարնանային վերադարձը, հարսանեկան զույգերը և արուների ակտիվ երգը՝ մարտի կեսերից մայիսի վերջ։

## Բույն
Բույնը կառուցում է էգը՝ մարտի վերջից մայիսի ընթացքում (6-8 օր)։ Անբարենպաստ եղանակին կառուցումը ձգձգվում է։ Բույնը գավաթաձև է՝ ցողուններից, փետուրներից, բրդից, մազից, բուսական նրբախավից։

## Բնադրում
Բնադրում է խիտ թփուտներում։ Ձվերը բներում հայտնվում են մարտի վերջից մինչև հունիսի վերջը։ Դնում է 18 մմ տրամագծով, բաց կապույտ՝ վարդագույն պտերով 4-6 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 13-14 օր։

## Ձագեր
Ձագերը բներում հայտնվում են մայիսի 2-րդ տասնօրյակին։ Թռիչքին տիրապետող ձագերը գրանցվում են մայիսի 2-րդ տասնօրյակից մինչև հուլիսի սկիզբը։ Ձագերը հաճախ օձերի զոհ են դառնում։ Աշնանային երամները ձևավորվում են հուլիսի վերջից հոկտեմբեր։ Աշնանը խառը երամներում (200-300 թռչուն) մոլախոտերի և այլ բույսերի սերմեր են հավաքում հնձած դաշտերում։ Աշնանային չուն՝ մինչև նոյեմբերի առաջին օրերը։


Acanthis cannabina 03.JPG
Carduelis cannabina cannabina MHNT 223 St Moré.jpg
Carduelis cannabina meadewaldoi MHNT 223 Tejeda RdN.jpg

## Պատկերասրահ

Carduelis cannabina.jpg
Carduelis cannabina 01.jpg
Carduelis cannabina female.jpg
Linnet-Mindaugas Urbonas-1.jpg
Linnet-Mindaugas Urbonas-2.jpg
Linnet-Mindaugas Urbonas-3.jpg


Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սերինոսներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Լորաճուռակ

**Լորաճուռակ** (), ճուռակների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, քիչ տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 28-38 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 55-70 սմ։ Թաքնված գիշատիչ թռչուն է։ Հոնքերը թույլ սպիտակ են, թևերը՝ կարճ, կլորավուն, պոչը՝ երկար։ Հասուն արուն զգալի փոքր է էգից, վերևից մուգ մոխրագույն է, գագաթը՝ մուգ, այտերը՝ շիկակարմրավուն, ներքևից՝ սպիտակ՝ խիտ շիկակարմրավուն գոլերով։ Երիտասարդը նման է էգին, սակայն մարմինը վերևից ավելի դարչնագույն է՝ նեղ նարնջագույն երանգի երիզված փետուրներով, ներքևից՝ դարչնագույն անկանոն զոլերով։

## Կենսակերպ
Թռչում է թևերի արագ թափահարումներով, որոնց հաջորդում է կարճ սահասավառնումը։ Որսին հետևում է անտառներում, անտառեզրերին և բաց տարածություններում, զոհին բռնում է գետնին կամ օդում։ Բնակվում է անտառի բացատներում, լքված պտղատու այգիներում, պուրակներում։

## Սննդառություն
Սնվում է թռչուններով։

## Բնադրում
Բույնը գավաթաձև է (տրամագիծը՝ 41-47 սմ)՝ ճյուղերի կտորտանքների կույտ։ Բնադրում է ծառերի ճյուղավորումներում՝ 5-8 մ բարձր։ Դնում է 40 մմ տրամագծով, կապտավուն-սպիտակ՝ դարչնագույն վրձնախազերով 4-5 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 35 օր։ Լորաճուռակը ոչ մեծ խտությամբ զբաղեցնում է մեծ տարածություններ, հատկապես՝ աղավնանոցների մերձակայքում, քանի որ թռիչքի պահին հաճախ է աղավնիներ որսում։

Որպես ճկուն ու ճարպիկ որս կատարող թռչուն՝ բարձր գնահատականի է արժանացել որսորդ թռչուններով զբաղվողների շրջանում։ Ձմռանն ավելի հաճախ է հայտնվում բնակավայրերի երկնքում։

Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

## Պատկերասրահ
 
Eurasian_Sparrowhawk.JPG
Accipiter_nisus_MHNT.jpg|Լորաճուռակի ձվերը
Pheasant.jpg
Accipiter_nisus_Forst_Jungfernheide_080610.jpg|Լորաճուռակի ձագերը
Accipiter_nisus_female.jpg
Accipiter_nisus_1_(Bohuš_Číčel).jpg
Cuculus_canorus_vogelartinfo.jpg
Sparrowhawk04.JPG
Accipiter_brevipes_Dresser.jpg
Accipiter_gentilisAAP045CA.jpg
Accipiter_virgatus_Keulemans.jpg
File:Zittende en badderende sperwer-4961919.webm| thumb |Accipiter nisus


Կատեգորիա:Ճուռակներ
Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Վայելչագրություն

**Վայելչագրություն**, **գեղագրություն** ( - *կալիգրաֆիա*), գեղեցիկ գրության արվեստ։

Վայելչագրության պատմությունը կապված է տառի և գրության միջոցների, պատմության և արվեստի ոճական զարգացման հետ։ Վայելչագրության ոճը գծագրությունների պարզության, տարածության վրա ընթերցելու հնարավորության, արագագրության, դեկորատիվ զարդանկարների հակում ունի։ Անտիկ դարաշրջանում Եվրոպայում ստեղծվել են հունարեն, և լատիներեն գրության դասական նմուշներ։

Վայելչագրության հայտնի վարպետներն են եղել Վան Սի Չժին (4-րդ դար), Սյուան Ցզուն (8-րդ դար), Մի Ֆեյը (11-րդ դար, Չինաստան), Իբն Մուկլան (10-րդ դար), Յակուտ Մուստասիմին (13-րդ դար, Բաղդադ), Միր Ալի Թեբրիզին (15-րդ դար), Միր Ալի Ծարավին, Ահմեդ ալ Հուսեյնին (16-րդ դար, Իրան և Միջին Ասիա)։

Հայոց գրերի զարգացմանը զուգընթաց մշակվել է նաև գրչության արվեստը ստեղծվել են հայոց գրերի մի քանի տեսակներ՝ գրչագիր, գլխագիր կամ երկաթագիր, բոլորգիր, շղագիր։ Վայելչագրությունը գրչության արվեստի կարևոր մասն է, որն իբրև առարկա դասավանդվել է հայկական դպրոցներում։ Գրիգոր Տաթևացին այն կոչել է «արուեստ գրոյն»։ Հայոց գրերի տարբեր տեսակների առկայությունը և 11-րդ դար կեսից գործածության մեջ մտած զարդագիրն իր զանազանությամբ, ինչպես նաև 13-րդ դարի վերջից կիրառվող նոտրգիրը վայելչագրության զարգացման լայն հնարավորություններ են ստեղծել։ Վարպետ գրիչը կոչվել է «գրչապետ», «քաջ քարտուղար», «հռետոր» և այլն։ Մեզ հասած հազարավոր ձեռագրերի, վավերագրերի և վիմագրությունների մեջ մեծ թիվ են կազմում բարձր արվեստով կատարված գործերը։ Մեծ արժեք են ներկայացնում Լազարյան (Սահակ Վանանդեցի), Մուղնու (Հովհաննես Սանդղկավանեցի), Գագիկ թագավորի (անհայտ գրիչ), Բագնայրի (Իգնատիոս Անեցի), Հաղպատի (Մարգարե և Հակոբ), Հեթում թագավորի և Վասակ արքայաեղբոր (Թորոս Ռոսլին), Կեռան թագուհու (Ավետիս) Ավետարանները, ինչպես նաև Ներսես Լամբրոնացու համար Գրիգոր Սկևռացու գրած Նարեկը, Ստեփանոս Սկևռացու Հեթում արքայորդու ճաշոցը, Օշին թագավորի ժամագիրքը, րաբունապետներ Եսայի Նչեցու, Գրիգոր Տաթևացու, Թովմա Մեծոփեցու ձեռագրերը և բազմաթիվ այլ հուշարձաններ։

Տարբեր ժամանակներում վայելչագրության պահանջները տարբեր են եղել, որպես ընդհանուր պահանջներ առանձնացվում են՝ տառապատկերների ճիշտ գրությունը, տառերի տեղադրության, համաչափության, թեքության և գրատեսակի պահպանումը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Евангелие от Матфея. Мастер Саркис Пицак. Нач. XIII в.jpg
Պատկեր:Gospel of Shukhonts.jpg
Պատկեր:Attavante degli Attavanti - Leaf from a Gradual- Initial P with the Nativity - 2003.173 - Cleveland Museum of Art.tif
Պատկեր:BL Royal Vincent of Beauvais.jpg
Պատկեր:Miremad-1.jpg
Պատկեր:Malnazar - Decorated Incipit Page - Google Art Project.jpg
Պատկեր:Letter by Ouyang Xiu.jpg
Պատկեր:Armenian Gospel of 14th century.jpg
Պատկեր:LindisfarneFol27rIncipitMatt.jpg


Կատեգորիա:Կերպարվեստ
Կատեգորիա:Տպատառեր
Կատեգորիա:Գեղանկարչություն
Կատեգորիա:Արձանագրություններ
Կատեգորիա:Գրաֆիտի
Կատեգորիա:Հնագրություն
Կատեգորիա:Վիմագրություն
Կատեգորիա:Վայելչագրություն
Սուրմառի (բերդաքաղաք)

**Սուրմառի**, նաև՝ **Սուրմարի** կամ **Սուրբ Մարի**, բերդաքաղաք Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Ճակատք գավառում, Արաքս և Վարդամարգ գետերի միախառնման մոտ, Խաչասարի ստորոտին։

Պարսպապատած, աշտարակներով և մետաղակուռ դարպասներով ամրացած հյուսիսից պաշտպանվում էր նաև Երասխ գետով, մնացած կողմերից՝ խոր անդունդներով։ Գլխավոր դարպասը (գետի կողմից) տանում էր դեպի դղյակ, որն իր հերթին ամրացված էր բարձր պարիսպներով ու հզոր աշտարակներով։ Թովմա Մեծոփեցին Սուրմառի ամրությունների շինությունը վերագրում է Բագրատունիներին (հավանաբար վերանորոգել են հին բերդը)։ Ըստ Արիստակես Լաստիվերցու, Հայոց թագավոր Հովհաննես Սմբատից (1020-1041), այլ բերդերի թվում, Վեստ Սարգիսը բռնատիրել է նաև Սուրմառի բերդաքաղաքը։ Ալփ Արսլանը Սուրմառին գրավել և վերածել է թուրքական զորանիստի։ 13-րդ դարի սկզբին Սուրմառին ազատագրել են Զաքարյանները։ 1387 թվականին Սուրմառին գրավել և ավերել են Լենկթեմուրի հրոսակները։ Հետագայում վերանորոգվել է, որովհետև 15-րդ դարի սկզբին եվրոպացի ճանապարհորդ Կլավիխոն Սումառին նկարագրում է որպես կանգուն բերդաքաղաքի և համանուն վիճակի կենտրոն։ 16-18-րդ դարերին՝ պարսկական տիրապետության ներքո, Սուրմառին եղել է Երևանի խանության համանուն մահալի, իսկ Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միացվելուց (1828) հետո՝ համանուն գավառի կենտրոնը։ 1920 թվականին Սուրմառին զավթեց քեմալական Թուրքիան։ Կոտորածներից փրկված Սուրմառեցի հայերը ապաստան գտան Խորհրդային Հայաստանում։

Կատեգորիա:Բերդաքաղաքներ
Կատեգորիա:Այրարատի բնակավայրեր
Կովկասյան մարեհավ

**Կովկասյան մարեհավ** (), մարեհավայինների ընտանիքին պատկանող նստակյաց և քիչ տարածված թռչուն, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 38-52 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 58-62 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 0,6-1,2 կգ։ Արուի փետրածածկը սև է, փայլուն, աչքերի վերևում կա վառ կարմիր կատար, ուսերին՝ ոչ մեծ սպիտակ բիծ։ Դեպի ներքև ու դուրս կեռված ծայրերով երկար պոչը երկատված է։ Էգի մարմինը վերևից դեղնադարչնագույն է՝ մոխրագույն ու սև խճճված զոլերով, կուրծքը և փորը՝ մոխրագույն՝ սև, դեղնադարչնագույն զոլերով։ Երիտասարդը նման է հասուն էգին։ Կերակրվում է սաղարթավոր անտառների վերին սահմանի մարգագետիններում, արոսենու և կեչու պուրակներում, մրտավարդի մացառներում։ Հաճախ ճանապարհների վրա փոշու լոգանք է ընդունում։

## Բնակավայր
Բնակվում է Հայաստանի հյուսիսային մարզերի ենթալպյան մարգագետինների սահմանում (1500-2500 մ բարձրություններում), ձմռանը՝ ավելի ցածրում։ Սնվում է սերմերով, հատապտուղներով, բողբոջներով, կատվիկներով։ Հայաստանում համատարած ծառահատման հետևանքով համակեցությունները խիստ վտանգված են։

## Բնադրում
Բնադրատեղիները միմյանցից խիստ մեկուսացած լինելու պատճառով դրանց միջև գենետիկական կապը դժվարանում է կամ ուղղակի անհնար դառնում։ Հարսանեկան խաղերի ընթացքում արուները տեղում հաճախակի վեր վեր են թռչկոտում։ Ձմռանը խիստ սառնամանիքներից պաշտպանվելու և գիշերելու համար ծառից վայր են նետվում և խրվում ձյան մեջ։

Բները ձվերով հայտնվում են մայիսի երկրորդ կեսի կամ հունիսի ընթացքում։ Բույնը ոչ մեծ փոսիկ է, ցամքարը՝ խոտաբույսերից ու փետուրներից պատրաստված։ Բնադրում է գետնին՝ թփուտների տակ կամ խիտ բուսուտներում։ Դնում է 51 մմ տրամագծով, դեղին-սպիտակ՝ կարմրադարչնագույն պտերով 2-10 ձու։ Օգոստոսի վերջին կամ սեպտեմբերի սկզբին կազմում են ընտանիքներ (5-8 ձագ), այնուհետև միավորվում խմբերում (20-25 թռչուն)։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում և Հայաստանի հյուսիսային, կենտրոնական և հարավարևելյան շրջաններում։

## Պահպանություն
Անհետացող տեսակ է, որն ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Քանակը հստակ որոշելու համար տվյալները բավարար չեն։

Ապառնացող վտանգներից է գյուղատնտեսական գործունեության արդյունքում բնադրման վայրերի քայքայումը և որսագողությունը։

Տեսակի արեալի մի մասն ընգրկված է «Դիլիջան» և «Արևիկ» ազգային պարկերում և «Շիկահող» արգելոցի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մայրահավեր
Կատեգորիա:Հավանմաններ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Փասիաններ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Վահաբականներ

**Վահաբականներ**, **վահաբիզմ** (), 18-րդ դարի 40-ական թվականներին Նեջդում (Կենտրոնական Արաբիա) առաջացած իսլամական կրոնա-քաղաքական հոսանքի հետևորդներ։ Հիմնադիր-տեսաբանը Մուհամմադ իբն Աբդ ալ Վահհաբն էր (1703-1787), որի ուսմունքի հիմնական դրույթը մարդակերպ միակ աստծու նկատմամբ բացարձակ հավատն է (մերժել են իսլամի զարգացման ընթացքում առաջացած սրբերի պաշտամունքը, դերվիշությունը և այլն)։ Այստեղից էլ վահաբականների մուվահհիդուն (միաստվածյաններ) ինքնանվանումը։ Իր սոցիալական էությամբ վահաբականների ուսմունքը պաշտպանում էր ունևոր խավերի շահերը, թեև սոցիալական արդարության և ներդաշնակության («եղբայրության») քարոզ էր անում։ Վահաբականներին բնորոշ էին ծայրահեղության հասնող մաքրակրոնությունը և ջիհադի ջատագովումը, թեպետ վերջինս ավելի հրահրվում էր նոր ուսմունքը չընդունող մուսուլմանների, քան հեթանոսների և այլահավատների դեմ։ Վահաբականների ուսմունքը միաժամանակ ուղղված էր միջցեղային և մանրիշխանական երկպառակությունները վերացնելուն։ Այն բացահայտորեն ուղղված էր օսմանյան «թուրքականացված» իսլամի դեմ, որը վահաբականների շարժմանը տալիս էր ավելի շատ թուրքական տիրապետության դեմ ռազմաքաղաքական պայքարի, քան կրոնական դոգմաների պահպանմանն ուղղված պայքարի բնույթ։ Վահհաբականությունը օսմանյան տիրապետության դեմ արաբիայի ազգային շարժման առաջին դրսևորումներից էր։ 19-րդ դարի 2-րդ կեսին Սաուդ տոհմը վահաբականների ուսմունքի դրոշի ներքո Կենտրոնական Արաբիայում ստեղծեց քաղաքական իշխանություն, որը հետզհետե Արաբական թերակղզին միավորեց մեկ պետականության (այժմ՝ Սաուդյան Արաբիա) մեջ։

Վահհաբականությունը Սաուդյան Արաբիայում հռչակված է պետական, պաշտոնական գաղափարախոսություն։ Այժմ վահհաբականության մեծաթիվ հետևորդներ կան նաև Ասիայի և Աֆրիկայի մի շարք երկրներում։

Կատեգորիա:Իսլամի ճյուղեր
Կատեգորիա:Իսլամը Սաուդյան Արաբիայում
Կարմիր բադ

**Կարմիր բադ** (), բադերի ընտանիքի ջրլող թռչուն, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Նստակյաց է, տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 61-62 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 121-145 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 1-1,6 կգ։ Մարմինը դարչնագույն-շիկակարմիր է, գլուխը՝ ավելի բաց գույնի, բազկաթևը՝ սպիտակ, թափահարող փետուրները, ոտքերը, կտուցը՝ սև։ Բնադրման շրջանում արուի վզին սև օձիք է ի հայտ գալիս։ Էգի գլուխը ավելի բաց գույնի է, օձիքը բացակայում է։

## Սննդառություն
Սնվում է ջրային բույսերով, դաշտավլուկազգիների ընձյուղներով, անողնաշարավորներով, խխունջներով։ Հաճախ կերակրվում է ծանծաղուտ ափերի երկայնքով, թռչելիս հնչեղ ձայն է արձակում։

## Բնադրում
Բնակվում է հիմնականում լեռնային լճերում ու հարակից դաշտերում։ Բույնը ոչ խորը փորվածք է՝ աղվեսների լքված բներում կամ ժայռախորշերում։ Ավազոտ թմբերում, փուխր բնահողում բների խորությունը 1-2 (երբեմն՝ 6-12) մ է։ Բներն զբաղեցնում են ապրիլին։ Ձվերը բներում հայտնվում են մայիսի սկզբին։ Դնում է 67 մմ տրամագծով, սպիտակ 8-12 ձու։ Նորելուկ ձագերը լճերում հայտնվում են հունիսի առաջին տասնօրյակից հուլիս, թռիչքի են դիմում հուլիսից օգոստոսի վերջը։ Ներկայումս ամբողջ աշխարհում Կարմիր բադի բոլոր համակեցություններում թվաքանակի կտրուկ և անարգել անկումը սպառնալիքի տակ է դնում տեսակի գոյությունը։ Հայաստանում այն կրճատվել է ավելի քան 10 անգամ, հատկապես՝ Սևանա լճի ավազանում, որովհետև լճի մակարդակի նվազման հետևանքով բները լճափերից բավական հեռու են մնացել։

## Բազմացում
Կարմիր բադի հաջողությամբ բազմանում է անազատ պայմաններում՝ կենդանաբանական այգիներում, տներում, լճափերի համապատասխան տեղանքներում տեղադրված արհեստական թռչնատներում։

## Պահպանություն
Ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Տարբեր տարիներին բնադրող զույգերի թվաքանակը կազմում է 250-1000 զույգ, ձմռանը՝ 1000-2500 առանձնյակներ։ Թվաքանակն ավելանում է չուի շրջաններում։ Վերջին տարիներին ինչպես բնադրման, այնպես էլ չուի ու ձմեռման շրջաններում դիտվում է թվաքանակի նվազում։

Սևանա լճի իջեցման հետևանքով բնադրավայրերը կորցրել են իրենց նշանակությունը։ Բացասականորեն է ազդում ձմռանը Սևանա լճի սառցապատումը։

Վտանգման հիմնական գործոններ են հանդիսանում Արփի լճում բնադրման շրջանում ձկնորսությունը և որսագողությունը։

Պահպանվում է «Սևան» և «Արփի լիճ» ազգային պարկերում։

## Պատկերասրահ

Casarca-4961627.webm|thumb|left|Tadorna ferruginea
Duck 1 filter teeth edit.jpg|Բադի կտուց
Parrulo -Muscovy duckling.jpg|Փոքր բադ
Mandarin.duck.arp.jpg
Pacific Black Ducks on pond ducking.jpg
Tadorna ferruginea MHNT.ZOO.2010.11.21.1.jpg |Museum specimen 


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բադեր
Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Չվտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Վալյոր

240px|frameless|աջից

**Վալյոր** (, բառացի՝ արժեք), գեղանկարչության մեջ և գրաֆիկայում տոնի նրբերանգը, որն արտահայտում է (այլ նրբերանգների հարաբերակցությամբ) լույսի և ստվերի որոշակի քանակություն։ Գեղանկարչության մեջ կոլորիտի առնչությամբ «վալյոր» տերմինը գործածվում է տոնի նրբերանգներից յուրաքանչյուրը նշելու համար, որոնք գտնվում են օրինաչափ փոխկապակցության մեջ և որևէ գույնի սահմաններում տալիս են լույսի ու ստվերի հաջորդական աստիճանավորում։ Վալյորային աստիճանավորումների սիստեմատիկ կիրառումը (որը հատուկ է բազմաթիվ խոշոր կոլորիստ-գեղանկարիչների՝ Դ․ Վելասկեզի, Յան Վերմերի, Ժ․ Բ․ Շարդենի, Կ․ Կորոյի, Հ․ Կ․ Այվազովսկու, Վ․ Ի․ Սուրիկովի, Ի․ Լևիտանի և ուրիշների ստեղծագործությանը) հնարավորություն է ընձեռում առարկաները պատկերելու լուսաօդային միջավայրի հետ նրանց փոխկապակցության մեջ, հասնելու կոլորիտի մի առանձին խորության ու հարստության, գունային փոխհարաբերությունների ու անցումների նրբության։

Կատեգորիա:Գեղանկարչություն
Ծիածանափայլ իշխան

**Ծիածանափայլ իշխան, ծիածանախայտ** (), սաղմոնաձկների ընտանիքի ձուկ։ Հայաստանի ֆորելային տնտեսություններում սկսել է աճեցվել 20-րդ դարի 60-ական թվականների վերջից, որտեղից պատահականորեն և պարբերաբար թափանցում է Մեծամոր, Հրազդան, Ազատ, Աղստև, Արփա գետերը։ Նախընտրում է գետերի արագընթաց տեղամասերը։ Խոշոր ձուկ է։

## Արտաքին տեսք
Մարմինն իլիկանման է, կողքերից մի փոքր սեղմված, երկարությունը՝ 25-30 (երբեմն՝ 90) սմ, զանգվածը՝ մինչև 20 կգ և ավելի։ Մեջքային և պոչային լողակների միջև առկա է ճարպային լողակը։ Դունչը բութ է՝ մեծ բերանով։ Ծնոտները և խոփոսկրը զինված են ատամներով։ Մանրաձկների պոչային լողակի արտաքին եզրը ոչ խորը կտրվածքով է, որը տարիքին զուգընթաց աստիճանաբար անհետանում է։ Թեփուկները մանր են կողագծում՝ 135-140 հատ։ Մեջքային լողակում ճառագայթները 13-14-ն են, հետնալողակում՝ 10-11։ Մարմնի ընդհանուր գունավորումն արծաթավուն է։ Մարմինը, մեջքային ու պոչային լողակները պատված են բազմալծիվ մանր սև պտերով։ Կողքերի երկայնքով ձգվում է ծիրանակարմրավուն լայն շերտ։ Մանրաձկների կողքերը պատված են լայնակի խոշոր բծերով։

## Բազմացում
Բազմացման շրջանում արուների մարմնի գույնը մգանում է, ծնոտները երկարում են, կողքերի ծիրանակարմրավուն գունավորումը դառնում է ավելի վառ և ձեռք բերում ծիածանային նրբերանգներ։ Անազատ պայմաններում բուծվել են մարմնի զանազան գունավորումով (դեղնաոսկեգույն, գորշ, կապույտ, նարնջագույն և այլն) ցեղախմբեր։ Սեռահասուն է դառնում 2-4 տարեկանում։ Արուներն ավելի վաղ են հասունանում, քան էգերը։ Հայաստանի բնական ջրամբարներում բազմացում դեռևս չի արձանագրվել։ Այն կարող է կատարվել միայն ձկնաբուծարաններում՝ արհեստական բեղմնավորմամբ։ 
Բնության մեջ բազմանում է գետերի խճապատ հատակին՝ բներ կառուցելով 4-8&nbsp;°C ջերմաստիճանային պայմաններում։ Բեղունությունը կազմում է 3-5 հազար (կարող է հասնել մինչև 11 հազար) ձկնկիթի, որը վառ նարնջագույն է, խոշոր, տրամագիծը՝ 4-5 մմ։

## Ձկնկիթի զարգացում
Ձկնկիթի զարգացումը արհեստական պայմաններում տևում է 29-75, բնության մեջ՝ 100- 150 օր (կախված ջրի ջերմաստիճանից)։ Արագաճ ձկնատեսակ է. մանրաձկները 20 օրում կարող են հասնել 300 մգ-ի, իսկ 2-3 ամիս անց՝ 15 գ-ի։ Սնվում է հիմնականում կենդանական պլանկտոնով, միջատներով և նրանց թրթուրներով, երբեմն՝ բենթոսային օրգանիզմներով, նաև մանր ողնաշարավորներով (ձկներ, գորտեր և շերեփուկներ)։ Աճեցվում է Հայաստանի գրեթե բոլոր մարզերի ֆորելային տնտեսություններում։

## Պատկերասրահ

Lake Washington Ship Canal Fish Ladder pamphlet - male freshwater phase Steelhead.jpg
Lake Erie Steelhead.jpg
Female Rainbow Trout in hand.JPG
Oncorhynchus mykiss 02 by-dpc.jpg
Rainbow Trout in a Fish Farm 003.JPG
Rainbow Trout (Armenia).jpg


## Արտաքին հղումներ
* ԹՈՓ 5 ՍՆՈՒՑԻՉՆԵՐԸ, ՈՐՈՆՑՈՎ ՀԱՐՈՒՍՏ Է ԾԻԱԾԱՆԱՓԱՅԼ ԻՇԽԱՆ ՍՆՆԴԱՄԹԵՐՔԸ

Կատեգորիա:Ձկներ
Վակուումային նյութեր

**Վակուումային նյութեր**, վակուումային ապարատներում և սարքերում կիրառվող նյութեր։ Բաժանվում են հետևյալ հիմնական խմբերի, կոնստրուկցիոն նյութեր, գազակլանիչներ, վակուումային յուղեր և նյութեր, որոնք կիրառվում են որպես վակուումային պոմպերի և վակուումաչափերի աշխատանքային հեղուկներ, մածիկներ, քսուքներ, լաքեր և ցեմենտներ։ Վակուումային նյութերին ներկայացվող հիմնական պահանջներն են հագեցած գոլորշու ցածր ճնշումը աշխատանքային ջերմաստիճանների դեպքում և հեշտ գազազրկման հնարավորությունը։ Վակուումային սարքերի թաղանթների համար օգտագործվող վակուումային նյութեր բացի այդ պետք է լինեն պակաս գազանցիկ։ Վակուումային նյութերին ներկայացվող մյուս պահանջները պայմանավորված են նրանց կիրառման ոլորտով (տես Վակուումային տեխնիկա)։ Օրինակ, վակուումային լամպերում օգտագործվող նյութերը պետք է օժտված լինեն բավականաչափ ամրությամբ՝ բարձր ջերմաստիճանների դեպքում և լինեն լավ մեկուսիչներ կամ հաղորդիչներ։ Մետաղներն օգտագործում են իրանների, պոմպերի, վենտիլների, թաղանթների, էլեկտրոդների, գազակլանիչների պատրաստման համար։ Ապակուց պատրաստում են փորձանոթներ, խողովակներ, լամպեր են, սինթետիկ նյութերից և ռետինից՝ խողովակներ, միջադիրներ են։ Վակուումային քսուքները և մածիկները ծառայում են անջատովի և հաստատուն միացումները խտացնելու, լաքերը՝ ճեղքերը խցելու և մակերևույթները պատելու, ցեմենտները՝ լամպերը ցոկոլավորելու համար։

Կատեգորիա:Նյութեր
Կատեգորիա:Վակուում
Հայք (թերթ)

alt=Հայք թերթի շպիգելը|մինի|Հայք թերթի շպիգել
**«Հայք»**, հայկական քաղաքական և հասարակական շաբաթաթերթ։ Առաջին համարը լույս է տեսել 1989 թ. նոյեմբերի 4-ին՝ ՀՀՇ առաջին համագումարի օրը։ Թերթը հայաստանյան առաջին ոչ կոմունիստական թերթն էր, որը տպագրվեց մեծ տպաքանակով և ոչ ինքնահրատ եղանակով։

Թերթի առաջին գլխավոր խմբագիրը «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ Սամվել Գևորգյանն էր։ Թերթը կարճ ժամանակահատվածում խմբագրել են նաև նույն կոմիտեի անդամներ Վանո Սիրադեղյանը և Ալեքսան Հակոբյանը։

1990-ականների սկզբում «Հայքում» տպագրվել են ճանաչված շատ գործիչներ, այդ թվում և ՀՀ առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, Ռաֆայել Իշխանյանը, Վազգեն Մանուկյանը և այլք։

«Հայքը» լինելով ՀՀՇ պաշտոնաթերթ, իրականում ազատ էր և այստեղ տեղի էր ունենում մտքերի բախում, կառուցողական քննարկում։
Թերթը տարբեր տարիներին խմբագրել են Վասակ Դարբինյանը, Արծրուն Պեպանյանը, Հասմիկ Պոդոսյանը, Վարդգես Դավթյանը, Տիգրան Հակոբյանը, Արմեն Բաղդասարյանը, Գեղամ Նազարյանը։

1998 թ. սկզբներին «Հայքը» օրաթերթից վերածվեց շաբաթաթերթի, որի գլխավոր խմբագիր նշանակվեց Տիգրան Հակոբյանը։ Նրա հետ թերթում աշխատում և տպագրվում էին Արմեն Բաղդասարյանը, Արայիկ Մանուկյանը, Գեղամ Նազարյանը, Արտակ Գնունին, Մհեր Արշակյանը, Նաիրա Զոհրաբյանը, Նելլի Գրիգորյանը, Նորայր Պողոսյանը, Անահիտ Ադամյանը։ Մինչև 1999 թ. կեսերը «Հայք» շաբաթաթերթը հայաստանյան ամենամեծ հեղինակություն ունեցող և վաճառվող պարբերականներից էր։

Ֆինանսական խնդիրների պատճառով թերթի տպագրությունը դադարեցվեց 1999 թվականի հունիսին։ Տպագրությունը վերսկսվեց 2006 թվականի սեպտեմբերից։ Այս գործում հսկայական ներդրում ունեցավ Արարատ Զուրաբյանը, որն այն ժամանակ զբաղեցնում էր ՀՀՇ վարչության նախագահի պաշտոնը։ «Հայքը» խմբագրում էր Վասակ Դարբինյանը, իսկ 2008 թ. Գեղամ Նազարյանը։

Կրկին ֆինանսական խնդիրների պատճառով թերթի տպագրությունը դադարեցվեց 2010 թվականի հուլիսից։

Կատեգորիա:Հայաստանի շաբաթաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ շաբաթաթերթեր