Գնեոս Մարկիոս Կորիողանոս

**Գնեոս** (որոշ աղբյուրներում՝ **Գայոս**) **Մարկիոս Կորիողանոս** (նաեւ՝ **Կորիոլանոս** կամ **Կորիոլան**) (), հռոմեացի զորավար, ով ենթադրաբար ապրել է Ք.ա. 5-րդ դարում: Նա ստացել է իր «Կորիողանոս» պատվանունը՝ վոլսկյան Կորիոլի քաղաքի գրավվման ժամանակ ցուցաբերած արիության համար: Հետագայում նա արտաքսվել է Հռոմից եւ վարել է վոլսկյան զորքը դեպի այն, պաշարելով քաղաքը:

Հին աշխարհի ավելի ուշ ապրած պատմիչները հիմնականում համակարծիք էին, որ Կորիողանոսն իրական պատմական կերպար է, եւ այնպիսի պատմիչներ, ինչպիսիք էին Տիտոս Լիվիոսը, Պլուտարքոսը, Դիոնիսիոս Հալիկառնասցին անդրադարձել են նրա կյանքին եւ գործունեությանը: Նորագույն պատմագիտությունը կասկածի տակ է առնում Կորիողանոսի պատմականությունը: Որոշ ուսումնասիրողներ նրա կերպարը համարում են լիովին առասպելական, որոշներն էլ՝ վիճարկում են նրա կյանքին ու գործունեությանը վերաբերող տվյալների արժանահավատությունը.:

Կորիողանոսի պատմության հիման վրա են ստեղծվել Վիլյամ Շեքսպիրի համանուն ողբերգությունը եւ մեծաթիվ այլ ստեղծագործություններ, այդ թվում՝ Բեթհովենի «Կորիողանոսի նախերգանքը»` Հայնրիխ Յոզեֆ ֆոն Քոլինի «Կորիողանոս» ողբերգության հիման վրա:

[մինի|[Գեյվին Համիլթոն, Կորիողանոսի մայրն ու կինն աղերսում են նրան (Շեքսպիրի ողբերգության նկարազարդում), 1803]]
[մինի|[Անն-Լուի Ժիրոդե Տրիոզոն, Կորիողանոսը լքում է իր ընտանիքը, 1786]]
[մինի|[Վիլհելմ Վանդշնայդեր, Կորիողանոս (1903)]]

## Կենսագրություն
### Անուն
Կորիողանոսն ավանդաբար հիշատակվում է Գնեոս անվամբ. այդ ձեւով է այն հանդիպում Տիտոս Լիվիոսի եւ հռոմեացի այլ պատմիչների աշխատություններում: Հույն հեղինակ Դիոնիսիոս Հալիկառնասցին նրան հիշատակում է Գայոս անվամբ, նույնը կրկնում է նաեւ Պլուտարքոսը: Լատինական գրականության հետազոտող Ռոբերտ Մաքսվել Օգլվին կարծում է, որ Դիոնիսիոսը հետեւել է Լուկինիոս Մակրի հիմք դրած ավանդույթին:

Անգլիացի թարգմանիչ Թոմաս Նորթը ԺԶ դարում թարգմանել է Պլուտարքոսի Զուգակշիռքը, որն էլ հետագայում դարձել է Շեքսպիրի ողբերգության ոգեշնչումը: Այդ թարգմանության մեջ նա նշել է Կորիողանոսի անունը որպես Կայոս:

Հայերեն թարգմանություններում հանդիպում են պատվանվան նաեւ Գորիոլանոս եւ Կորիոլանոս ձեւերը:

### Կորիոլիի պաշարում
Գնեոս Մարկիոսը երիտասարդ տղա էր, ով ծառայում էր կոնսուլ Պոստումոս Կոմինիոսի բանակում: Նրանք Ք. ա. 493 թվականին պաշարել էին վոլսկյան Կորիոլի քաղաքը: Քանի դեռ հռոմեացիներն զբաղված էին պաշարմամբ, վոլսկյան մեկ այլ զորաջոկատ ժամանել է Անցիումից եւ գրոհել հռոմեացիներին, միաժամանակ՝ Կորիոլիում պաշարված վոլսկերն արտագրոհել են: Մարկիոսը ժամապահ էր այդ արտագրոհի պահին: Նա արագ հավաքում է հռոմեական զինվորների մի խումբ եւ հարձակվում Կորիոլիից արտագրոհած վոլսկերի վրա: Թշնամու ուժերին քշելուց հետո, նա գրոհել է քաղաքի դարպասների միջով, ապա՝ հրի մատնել քաղաքի պարսպի մոտակա տները: Կորիոլիի բնակիչները մատնվել են խուճապի: Վոլսկյան բանակը բարոյալքվել է դրանից եւ ջախջախվել հռոմեացիների կողմից: Քաղաքը նվաճվել է եւ Մարկիոսին տրվել է Կորիողանոս պատվանունը:

### Վեճ եւ արտաքսում
Ք.ա. 491 թվականին, Կորիողանոսի՝ վոլսկերի հանդեպ տարած հաղթանակից երկու տարի անց, Հռոմը վերականգնվում էր հացահատկի պակասուրդից: Սիկիլիայից ներմուծվել էր հացահատկի զգալի քանակություն: Սենատում կային հակասություններ, թե ինչ սկզբունքով պետք է հացահատիկը բաշխվի ռամիկներին: Կորիողանոսը համոզված էր, որ հացահատիկը պետք է վաճառվի հնարավոր ամենաբարձր գնով, եթե պլեբեյները չհրաժարվեն պլեբեյան առաջին սեցեսիայի արդյունքում ձեւավորված տրիբունի պաշտպանությունից:

Սենատը համարում է, որ Կորիողանոսի առաջարկը չափից դուրս սաստիկ է: Ժողովուրդը ցասվում է Կորիողանոսի որոշումից: Տրիբունները դատի են կանչում Կորիողանոսին: Դա առաջին դեպքն էր, որ պատրիկին կանչում էին պլեբեյան դատի առջեւ: Սենատորները փորձում էին արդարացնել Կորիողանոսին, կամ գոնե թեթեւացնել նրա դատավճիռը: Սակայն, Կորիողանոսը հրաժարվել է ներկայանալ դատավարությանը ու ինքնակամ լքել է Հռոմը եւ ուղեւորվել դեպի վոլսկերը: Նրան հեռակա դատապարտում են: Ըստ Դիոնիսիոսի՝ Կորիողանոսը ներկայացել է դատին եւ կարողացել է հաջողությամբ պաշտպանվել, սակայն այդուամենայնիվ դատապարտվել է, քանի որ բացահայտվել է նրա կողմից ռազմավարի յուրացումը՝ Անցիումի վոլսկերի դեմ արշավանքի ընթացքում:

### Անցում վոլսկերի շարքեր
Արտաքսումից հետո՝ Կորիողանոսը միացել է վոլսկերին: Վոլսկյան առաջնորդ Ատիոս Տուլիոս Օֆիդիոսը նրան ընդունել եւ վերաբերվել է մտերմաբար:

Ըստ Պլուտարքոսի՝ Կորիողանոսն զգեստափոխված է մտել Օֆիդիոսի տուն՝ որպես աղերսավոր:

Կորիողանոսն ու Ատիոս Տուլիոսը փորձում են համոզել վոլսկերին՝ խզել հաշտությունը եւ հարձակվել Հռոմի վրա: Ըստ Լիվիոսի՝ Տուլիոսը գաղտնի այցելում է հռոմեացի սենատորներին եւ նրանց հավատացնում, որ Հռոմեական խաղերի համար ժամանած մեծաթիվ վոլսկերը դավադրություն են նախապատրաստել: Սենատորները, ապահովության համար, բոլոր վոլսկերին կարգադրում են լքել Հռոմը: Դա խորապես վիրավորում է վոլսկերին: Ապա՝ Տուլիոսը, ինքն էլ զարմացած ու վրդովված ձեւանալով, հանդիպում է վոլսկերին եւ ավելի բորբոքում նրանց:

Կորիողանոսը եւ Օֆիդիոսը վարել են վոլսկյան բանակն ընդդեմ հռոմեական բնակավայրերի, գաղութների եւ դաշնակիցների: Հռոմեական գաղթականները վտարվել են Կիրկեիից: Ապա՝ ազատագրվել են նախկինում վոլսկյան բնակավայրեր Սատրիկումը, Լոնգուլան, Պոլուսկան եւ Կորիոլին: Դրանից հետո՝ վոլսկյան բանակը գրավել է Լավինիումը, Կորբիոնը, Վիտելիան, Տրեբիան, Լավիկումը, Պեդումը:

Այդ հաջողություններից հետո, վոլսկերն արշավել են դեպի Հռոմ եւ պաշարել այն: Նրանք վերջ ի վերջո ճամբարել են Կլուիլիյան խրամի մոտ, Հռոմից հինգ մղոն հեռավորության վրա: Կորիողանոսը հրահանգել էր վոլսկերին, որ նրանք ավարեն պլեբեյան ունեցվածքը, բայց խնայեն պատրիկյանը, եւ վոլսկերն ասպատակում էին արվարձանները:

Հռոմը, կոնսուլներ Սպուրիոս Նօտիոսի եւ Սեքստոս Փուրիոսի գլխավորությամբ, պատրաստվում էր պաշտպանության: Սակայն պլեբեյները պնդում են, որպեսզի նրանք բանակցեն խաղաղության համար: Սենատ է գումարվում եւ որոշվում է ուղարկել աղերսավորներ թշնամու մոտ: Սկզբում ուղարկվում են դեսպաններ, սակայն Կորիողանոսը չի համաձայնվում խաղաղության: Դեսպանները երկրորդ անգամ են ուղարկվում վոլսկերի մոտ, սակայն նրանց մուտքը թշնամու ճամբար արգելվում է: Հաջորդն ուղարկվում են քրմերը, սակայն նրանք նույնպես չեն ունենում հաջողություններ:

Վետուրիան` Կորիողանոսի մայրը (Շեքսպիրի ողբերգությունում եւ Դիոնիսիոսի աշխատությունում` Վոլումնիա) եւ Վոլումնիան` Կորիողանոսի կինը (Շեքսպիրի ողբերգությունում եւ Դիոնիսիոսի աշխատությունում` Վիրգիլիա), Կորիողանոսի երկու որդու եւ հռոմեական մատրոնների ուղեկցությամբ շարժվում են դեպի վոլսկյան ճամբարը եւ աղերսում են Կորիողանոսին՝ դադարեցնել հարձակումը Հռոմի վրա: Կորիողանոսն ընկրկում է նրանց աղերսներից եւ հեռացնում է վոլսկյան ճամբարը քաղաքի մոտից, վերջ դնելով պաշարմանը: Հռոմը, ի երախտագիտություն այդ կանանց մատուցած ծառայության, կանգնեցնում է Ֆորտունային նվիրված տաճար:

### Հետագա կյանք
Հռոմի պաշարման վերացումից հետո պարզ չէ, թե ինչ ճակատագիր է ունեցել Կորիողանոսը: Լիվիոսը մեջբերում է ավելի հին աղբյուրներից ավանդված տարբեր վարկածներ: Ըստ Փաբիոս Պիկտորի` Կորիողանոսն արտաքսված ապրել է խղճուկ կյանք` մինչեւ ծեր տարիք: Ըստ ժողովրդական ավանդույթի, որը մեջբերում է նաեւ  Պլուտարքոսը, Կորիողանոսը՝ Հռոմի հետ զինադադարից հետո վերադառնում է Անցիում: Վոլսկերը, Օֆիդիոսի առաջարկով դատում են նրան: Սակայն, Կորիողանոսին սպանում են նախքան դատավճիռը:

Պլուտարքոսի պատումը նմանություններ ունի Թեմիստոկլեսի կյանքի պատմանը, ով Աթենական ժողովրդավարության առաջնորդն էր եւ Կորիողանոսի ժամանակակիցը: Թեմիստոկլեսը, Աթենքից արտաքսումից հետո, ժամանում է իր անձնական թշնամու՝ մոլոսիացիների արքա Ադմետոսի տուն: Թեմիստոկլեսն զգեստափոխված է այցելում Ադմետոսի տուն եւ դիմում նրան որպես փախստական, նույն կերպ, ինչ որ Կորիողանոսը՝ Օֆիդիոսին: Սակայն, Թեմիստոկլեսը երբեւէ չի արշավում ընդդեմ Աթենքի:

## Կերպարի վերլուծություն
Կորիողանոսի կերպարը տարբեր կերպով է մեկնաբանվել դարերի ընթացքում, կախված քաղաքական միջավայրից: Ոմանց համար նրա պատմությունը եղել է խրատական, այլոց համար՝ օրինակ. նա ներկայացվել է որպես դավաճան, անկառավարելի, սնապարծ, դաժան ռազմիկ, դասակարգային թշնամի, վտարական, բացարձականության հետեւանքով անդատողական դարձած, մյուս կողմից՝ հավատարիմ, անձնուրաց որդի, ով իրեն նվիրել էր բարձրագույն գաղափարների եւ դարձել քաղաքական հանգամանքների զոհ:

Դիոնիսիոսը ներկայացնում է Կորիողանոսին որպես կշռադատված քաղաքական գործչի, ով փորձում էր տրամաբանական լուծում գտնել ստեղծված ճգնաժամում: Սակայն Կորիողանոսի ծագման հարցում նա բերում է երկու վարկած. ըստ մեկի՝ նա պլեբեյ էր, ով հարել էր պատրիկներին եւ դարձել ատելի պլեբեյների համար, ըստ մյուսի՝ Կորիողանոսը պատրիկ էր, ով արժանացել էր պլեբեյների համակրանքին:

Մարկոս Տուլիոս Կիկերոնն ուսումնասիրել է Մարկյան տոհմի ծագումնաբանությունը: Գերմանացի պատմաբան Թեոդոր Մոմզենը հիմնվելով այդ ուսումնասիրության վրա ենթադրել է, որ Մարկյանները՝ պլեբեյան ծագմամբ ազնվականներն ստեղծել են Կորիողանոսի կերպարը, որպեսզի փառաբանեն իրենց ծագումնաբանությունը, պլեբեյան ազնվականությունը եւ ընդհանուր առմամբ՝ պլեբեյներին:

Կորիողանոսի մասին առաջին հիշատակումները Ք.ա. Գ դարի են, այն է՝ ստեղծվել են նրա ենթադրյալ կյանքից մոտ երկու դար անց:

Հնարավոր է, որ առասպելի հիմքում ընկած է իրական պատմություն: Հնարավոր է, որ վոլսկերը Ք.ա. Ե դարում ունեցել են ռազմական որոշ հաջողություններ՝ նույնանուն հրամանատարի գլխավորությամբ: Հետագայում՝ հռոմեացիները կարող էին նրան ներկայացնել որպես հռոմեացի, ում արտաքսել են:

## Կերպարի օգտագործում
Կորիողանոսի կերպարի հակասականությունը նրան դարձրել է բազմաթիվ ստեղծագործությունների առանցքային գործող անձ.

* 1607/08` Վիլյամ Շեքսպիրը գրել է իր վերջին ու ամենահասուն ողբերգությունը` «Կորիոլան»-ը;
* 1719-ին՝ անգլիացի դրամատուրգ Ջոն Դենիսը բեմադրել է «Իր երկիրը նվաճողը», որը հիմնված է Շեքսպիրի ստեղծագործության վրա: Այն ակնարկ է բրիտանական ժառանգության համար յակոբիտների ապստամբությանը:
* 1760 թվականին` ռուսական բանակի սպա Իվան Շիշկինը գրել է «Ուղերձ Կորիողանոսին» բանաստեղծությունը;
* 1802 թվականին` ավստրիացի գրող Հայնրիխ Յոզեֆ ֆոն Քոլինը գրել է «Կորիողանոս» ողբերգությունը;
* 1807 թվականին` կոմպոզիտոր Լյուդվիգ վան Բեթհովենն ստեղծել է իր «Կորիողանոսի նախերգանքը»` Քոլինի ստեղծագործության հիման վրա;
* 1811-ին` գերմանացի գրող Յուլիուս ֆոն Ֆոսը գրել է «Կորիողանոս» երգիծական ողբերգությունը;
* 1903-ին՝ գերմանացի քանդակագործ Վիլհելմ Վանդշնայդերը կերտել է Կորիողանոս քանդակը, որը 1904 թվականին ցուցադրվել է Սենթ Լուիսում եւ արժանացել Լուիզիանայի առեւտրային ցուցահանդեսի ոսկե մեդալի: Այն հետագայում տեղադրվել է Փլաու ամ Զեե քաղաքում;
* 1931-ին, գրականության Նոբելյան մրցանակակիր Թոմաս Էլիոթն սկսել է գրել բանաստեղծությունների «Կորիողանոս» շարքը, որը մնացել է անավարտ;
* 1952/53` գերմանացի դրամատուրգ Բերտոլդ Բրեխտն ստեղծել է Շեքսպիրի աշխատության, թեեւ անավարտ, իր մշակումը: Այն կենտրոնանում է անձի անփոխարինելիության վերաբերյալ համոզմունքի վրա եւ դրանով իսկ քննադատում է անձերի պաշտամունքը, որ կար սոցիալիստական վարչակարգերում: Բրեխտի Կորիողանոսը փաստացի պրոտոֆաշիստ է: Բրեխտի երկը բեմադրվել է Արեւելյան Գերմանիայում նրա մահից 8 տարի անց միայն` 1964 թվականին, խիստ գրախոսությունից հետո;
* 1956 թվականին` էլեկտրասարքերի գերմանական Nordmende ընկերությունը, որի արտադրած սարքերը հաճախ կրում էին երաժշտական ստեղծագործությունների հերոսների անուններ, թողարկել է  «Coriolan 57 3D» ռադիոսարքը;
* 1963/64` գերմանացի կոմպոզիտոր Փաուլ Դեսաուն գրել է երաժշտություն Բրեխտի` Բեռլիներ Անսամբլում բեմադրված «Կորիողանոս»-ի համար;
* 1964 թվականին նկարահանվել է իտալական «Կորիողանոս. անհայրենիք հերոսը» () պատմաֆիլմը, որում Կորիողանոսին մարմնավորել է ամերիկացի դերասան Գորդոն Սքոթը;
* 1966-ին՝ գերմանացի դրամատուրգ Գյունտեր Գրաս-ը բեմադրել է «Պլեբեյները փորձարկում են ապստամբությունը», որը փաստացի քննադատություն էր Բերտոլդ Բրեխտի անգործությանը՝ Արեւելյան Գերմանիայում 1953 թվականին տեղի ունեցած ապստամբության ընթացքում: Ներկայացումը պատմում է հորինված Բրեխտի մասին, ով 1953 թվականի ապստամբության ընթացքում բեմադրում է Շեքսպիրի «Կորիոլան»-ը, սակայն հրաժարվում է բացահայտ աջակցել աշխատավորներին, ովքեր պայքարում էին խորհրդային բռնաճնշումների դեմ;
* 1982 թվականին, Երեւանի Գաբրիել Սունդուկյանի անվան թատրոնում բեմադրվել է Կորիոլան ներկայացումը, որը թողարկվել է նաեւ որպես հեռուստաներկայացում: Ներկայացումը բեմադրել է Հրաչյա Ղափլանյանը, Կորիողանոսի դերը կատարել է Խորեն Աբրահամյանը;
* 2007 թվականին լույս տեսած «Roma: Հին Հռոմի նորավեպ» նորավեպում, հեղինակ Սթիվեն Սեյլորը ներկայացրել է Կորիողանոսի պատմության սեփական վարկածը;
* 2008–2025 թվականներին ստեղծված Անոթի խաղեր գրքաշարում գլխավոր հակահերոսը Կորիոլանոս Սնոուն է: Ըստ հեղինակ Սյուզեն Քոլինզի` կերպարի հիմքում հենց Կորիողանոսն է;
* 2011 թվականին` Ռեյֆ Ֆայնսը նկարահանել է Կորիոլան ֆիլմը, որը շեքսպիրյան ողբերգության արդիականացված էկրանավորումն է: Ֆիլմի իրադարձություններն ընթանում են Հարավսլավական պատերազմներին նման միջավայրում: Ֆիլմում Կորիողանոսը ներկայացվում է որպես դրական հերոս: Ֆիլմն արժանացել է միջազգային բարձր գնահատականի:

Բացի այդ, Կորիողանոսի կերպարն օգտագործվել է ԺԷ դարասկզբից ի վեր՝ անգլիական, գերմանական, իսպանական, իտալական եւ ֆրանսիական գրական ստեղծագործություններում, ինչպես նաեւ՝ իտալական օպերաներում, որոնք այսօր քիչ են հայտնի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին հռոմեացիներ ըստ մասնագիտության