open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Օսիրիս

**Օսիրիս** ( - **Ուսիր** եգիպտական անվան հունականացված ձև), վերածննդի, բնության արտադրող ուժը մարմնավորող եգիպտական աստված, անդրշիրիմյան աշխարհի արքա, ըստ եգիպտական առասպելաբանության՝ եգիպտացիների նահապետը և առաջին թագավորը։ Օսիրիս աստծուն Հին Եգիպտոսում տվել են բազմաթիվ ֆունկցիաներ, նա համարվում էր ամենաժողովրդական աստվածներից մեկը։ Նրան էին վերագրվում նաև այլ աստվածների հատկանիշներ։ Օսիրիսի մահվան և հարության տոնակատարության ժամանակ պարզորոշ երևում է նրա որպես հացի աստծո մասին պատկերացումը Այդ տոնը ավելի շատ հողագործության տոնն էր այդ ժամանակ հողագործները թաղում էին հացի աստծո կավից և հացահատիկից պատրաստված պատկերը։ Այս ծեսը կախարդանք էր, որի նպատակն էր մոգության միջոցով ապահովել ցանքսերի աճը։ Երկրի վրա թագավորելու ժամանակ մարդկանց սովորեցրել է հողագործություն և արհեստներ։

Համաձայն առասպելի նրա դեմ է դիմակայել նրա կրտսեր երկվորյակ եղբայր Սեթը, որը խնջույքի ժամանակ նենգաբար հրապուրելով Օսիրիսին, արգելափակել է նրան սարկոֆագի մեջ, իսկ այնուհետև հրամայել անդամահատել Օսիրիսին 34 մասերի և ցրել դրանք Եգիպտոսի տարբեր շրջաններոում։ Օսիրիսի քույր Իսիսը, որը միաժամանակ նրա կինն էր, երկար որոնումներից հետո գտնում է ամուսնու մարմնի հատվածները և, հավաքելով դրանք, հրաշագործորեն հանում Օսիրիսի մարմնում ամփոփված կենսական ուժը, որից էլ մահանում է։

Թաղելով ամուսնու միակցված և զմռսված մարմինը, Իսիսը հեռանում է Նեղոսի գետաբերանի ճահճուտները, որտեղ ծնում է Օսիրիսի որդի Հոպուսին։ Սեթին չի հաջողվում գտնել և սպանել Հոպուսին, քանի որ նրան խնամում են տարբեր սրբազնային արարածներ։ Հոպուսը մեծանում է, զորեղանում և չափահաս դառնալով՝ անցնում փորձությունների միջով, որից հետո մարտահրավեր է նետում իր հորեղբորը։ Սեթի հետ առաջին մենամարտում Հոպուսը պարտվում է և կորցնում աչքը։ Սակայն երկրորդ ճակատամարտի ժամանակ, նոր գիտելիքներով զինված, նա հաղթում է Սեթին, ետ ստանում աչքը և դրա միջոցով վերակենդանացնում հորը՝ Օսիրիսին։ Սակայն վերջինս հրաժարվում է իր գահից՝ հօգուտ որդու, և թողնելով լույս աշխարհը, վերադառնում Ստորերկրայք, դառնում մեռյալների թագավորության տիրակալ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եգիպտական աստվածներ
Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով
Դելֆի

մինի|300px
**Դելֆի** (հուն.՝ Δελφοί), համահելլեն կրոնական կենտրոն Փոկիսում, Պառնասոս լեռան ստորոտում, հայտնի իր պատգամատնով և Ապոլլոնի տաճարով։ Շահավետ դիրքը ճանապարհների խաչաձևման վրա, ուխտավորների մշտական հոսքը նպաստել են Դելֆիի վերածնմանը պաշտամունքի, արհեստների, առևտրի և ֆինանսական խոշոր կենտրոնի։

## Դելֆյան տաճար

մինի|300px|Ապոլլոնի տաճարը
Դելֆիի հնագույն տաճարը կառուցվել է մ.թ.ա. 9–րդ դարում։ Ըստ առասպելի ինքը՝ Ապոլլոնն է ընտրել Դելֆին իբրև իր սրբավայրը այն բանից հետո, երբ այստեղ սպանել է Պիթոնին։ Ապոլլոնի ցանկությամբ լեգենդար ճարտարապետներ Տրոփոնիոսն ու Ագամեդեսն են նախագծել տաճարը։ 
Շուտով Դելֆիում կուտակվում է մեծ հարստություն։ Տաճարի նշանակությունը առավել ևս մեծանում է գաղութարարության ժամանակ։ Հունական ոչ մի գաղութ չէր հաստատվում առանց Դելֆյան պատգամատան խորհրդի և հավանության։ Դելֆիի տաճարի և նրա քրմերի ազդեցությունը տարածվել էր Հունաստանի սահմաններից դուրս։ 
Այն բանից հետո, երբ Դելֆիի հին տաճարը այրվեց, մ.թ.ա. 5–րդ դարում, այն վերականգնվեց առավել մեծ շքեղությամբ։ Հետագայում Դելֆիի տաճարը բազմիցս կողոպտվել է պատերազմների և սոցիալական ցնցումների ժամանակ և վերջնականապես ավերվել ու փակվել է Թեոդոսիոս 1 կայսեր օրոք շուրջ 390։ 
20–րդ. դ. սահմանագծին հնագիտական պեղումները Դելֆիում բացեցին տաճարի, թատրոնի, ձիարշավարանի, ընծայաբերված հուշարձանների մնացորդներ, մեծ թվով արձանագրություններ և նպաստեցին վերականգնելու Դելֆյան սրբավայրի ընդհանուր տեսքը։ 
Պարսպապատ սրբազան վայրի կենտրոնում, բարձր հողահարթակի վրա կանգնած է եղել դորիական ոճով կառուցված Ապոլլոնի տաճարը։ Մուտքի դարպասներից դեպի տաճար տանում էր սալարկած ճանապարհը։ Արևելյան ժայռոտ պարսպի ստորոտում գտնվող Կաստալյան աղբյուրի սրբազան ջուրը լցվում էր քարե որմնախորշը, որտեղ ուխտավորները լվացվում էին։ Սրբազան համարվում էր նաև մյուս աղբյուրը՝ Կասոտիոսը։ Հարավային կողմի լեռնալանջին, սանդղևանդներով տեղադրված են եղել մեծ թվով գանձարաններ, մեծաթիվ արձաններ և հուշարձաններ կանգնած են եղել ճանապարհի երկու կողմում։ Տաճարի մուտքի առաջ կանգնած է եղել Ապոլլոնի արձանը։ 
Այլ սրբությունների միջև գտնվում էր կիսաբոլոր քարը՝ օմփալոսը, որը համարվում էր երկրի պորտը։ Տաճարի խորհրդավոր մասում գտնվում էր պատգամատունը։

## Դելֆյան պատգամատուն

Պատգամատուն ոչ ոք չէր կարող մուտք գործել, բացի գուշակ քրմուհուց՝ պիթիայից։ Պիթիան (մ. թ. ա. 5–րդ. դ. դրանք երեքն են եղել) Կասոտիոս սրբազան վտակի ջրից խմում էր մի կում, սրբազան դափնու տերև ծամում և նստում ժայռի ծերպին դրված ոսկե եռոտանու վրա։ Հին հեղինակները բացատրում են, թե եռոտանու վրա նստած պիթիայի հափշտակության մեջ ընկնելը ժայռի ծերպից բարձրացող թունավոր գոլորշին շնչելու հետևանք է եղել։ Պիթիայի բարձրաձայն արտասանած բառերը քրմերը մեկնաբանել են որպես Ապոլլոնի կամքը։ Քրմերի պատասխանը դիտմամաբ տրվում էր ոչ հստակ կամ երկիմաստ, որպեսզի հնարավոր լիներ այն մեկնաբանել զանազան ձևերով։

## Պիթիական խաղեր

Պիթիական խաղերը՝ համահելլեն տոներ էին ի հիշատակ Պիթոնի դեմ Ապոլլոնի տարած հաղթանակի։ Այդ խաղերը տեղի էին ունենում 4 տարին մեկ անգամ, սկզբում որպես բանաստեղծների և երաժիշտների մրցություն, իսկ մ.թ.ա. 586-ից հետո մտցվել են բոլոր տեսակի մրցությունները։ Պիթիական վերջին խաղերը տեղի են ունեցել 394։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Հունաստանում
Մեծ Մանթաշ

**Մեծ Մանթաշ**, գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզում, մարզ-կենտրոնից (Գյումրի) 29 կմ հարավ-արևելք, մայրաքաղաքից (Երևան) 90 կմ հյուսիս-արևմուտք, Մանթաշ գետի հովտում։

## Բնակչություն
Բնակիչները գաղթել են հիմնականում Խնուսի Չավուրմա և Բասենի Խորասան գյուղերից։

Մեծ Մանթաշի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղն ունի 1884 թ.-ին կառուցված Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, «Սրբատեղ» և Սուրբ Սարգիս մատուռներ։

## Մեծ Մանթաշի բնակիչների մասնակցությունը Արցախյան առաջին պատերազմին

Արցախյան առաջին պատերազմին  Մեծ Մանթաշի բնակիչներից մասնակցել է մոտ 30 մարդ։ Պատերազմի սկսվելուն պես  գյուղացիները սկսում են կամավորագրվել և մեկնել ռազմաճակատ։

1990-ին գյուղում կազմավորվել է «Մանթաշ», կամավորական ջոկատը։ 1992-ի հունիսից ներառվել է Հատուկ գնդի Ապարանի վաշտի, 1994-ին՝ որպես առանձին վաշտ՝ գնդի 1-ին գումարտակի կազմում։

1990- 94-ին ջոկատը, վաշտը կամ նրա առանձին խմբեր մասնակցել են ՀՀ Նոյեմբերյանի և ԼՂՀ Լաչինի շրջանների, Բեոլաձորի ենթաշրջանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ջոկատից ՀՀ «Արիություն» մեդալով պարգևատրվել է 4, «Մարտական գործողությունների համար»՝ 10, «Մարշալ Բաղրամյան-100»՝ 20 և ԼՂՀ «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով՝ 6 ազատամարտիկ։

Արցախյան առաջին պատերազմին Մեծ Մանթաշը տվել է երեք զոհ` Հայկ Արամի Գալստյան, Սամվել Ալբերտի Եղոյան և Արայիկ Լենվերի Եղոյան։

## Մեծ Մանթաշի բնակիչների մասնակցությունը Քառօրյա պատերազմին
Շիրակի մարզի Մեծ Մանթաշ գյուղն 2016թ. ապրիլյան Քառօրյա պատերազմին  երեք հերոս է տվել՝ Արգիշտի Գաբոյան, ավագ լեյտենանտ  Բենիամին Եղոյան՝ Մոնթե,  սերժանտ Արման Անդրեասյան։

## Տես նաև
* Մեծ Մանթաշի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Մանթաշ գյուղի էջը CAA կայքում 

Կատեգորիա:Արթիկի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Նահապետավան

**Նահապետավան**, գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզում, մարզկենտրոնից 23 կմ հարավ-արևելք, Արագած լեռան հարավարևմտյան ստորոտին։ Նախկինում կոչվել է Խաչաքիլիսա, Փարոս, իսկ 1967 թվականից՝ Նահապետավան։

## Բնակչություն
Նախնիների մի մասը 1863 թ.-ին փոխադրվել է Հառիճ գյուղից։

Նահապետավանի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, դաշտավարությամբ, ճակնդեղագործությամբ և բանջարաբուծությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Նահապետավանում կա 6-րդ դարի Սուրբ Գևորգ եկեղեցի։

## Տես նաև
* Նահապետավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Նահապետավան գյուղի էջը CAA կայքում 
* Նահապետավան գյուղի մասին Armeniapedia.org 

Կատեգորիա:Արթիկի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Արաքս (հանդես)

**«Արաքս»**, գրական-գեղարվեստական կիսամյան պատկերազարդ հանդես։ Լույս է տեսել 1887-98 թվականներին, Պետերբուրգում։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Սիմեոն Գուլամիրյան։

Տպագրել է հասարակական-քաղաքական, հայագիտական, բանասիրական, տեղեկատվական, ազգագրական և այլ բնույթի հոդվածներ, հայ, ռուս և եվրոպացի գրողների ստեղծագործություններից, ներկայացրել նշանավոր արվեստագետների։ Ծանոթացրել է Հայաստանի բնությանը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության հայկական հանդեսներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հայագիտական պարբերականներ
ԱՄՆ-ի պատմական վայրերի ազգային գրանցամատյան

thumb|right|Տիպիկ ցուցանակ, որը կա Ազգային գրանցիչի բոլոր օբյեկտների վրա

**[[ԱՄՆ]]-ի ազգային պատմական վայրերի գրանցիչ** (), հուշարձանների պաշտոնական ցանկ, որը վարում է ԱՄՆ-ի կառավարությունը։ Ցանկի մեջ են ընդգրկվում առանձին շենքեր, պատմական թաղամասներ և այլ տեսակի օբյեկտներ (օրինակ` նավ-թանգարաններ)։

Ազգային գրանցիչի մեջ ավտոմատիկորեն ընդգրկվում են բոլոր օբյեկտները, որոնք ունեն Ազգային պատմական հուշարձանի կարգավիճակ ()։ Սակայն գրանցիչի օբյեկտների մեծամասնությունը չունի այդ կարգավիճակը. ցանկի մոտավորապես 80.000 օբյեկտներից միայն 2430 ունեն դա։

Գրանցիչը բացվել է 1966 թվականին։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

## Տես նաև
*ԱՄՆ-ի ազգային պատմական հուշարձաններ
Սիմեոն Գուլամիրյան

**Սիմեոն Ստեփանոսի Գուլամիրյան** (), հայ խմբագիր և հրատարակիչ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Թիֆլիսի ռեալական դպրոցում, Պետերբուրգի համալսարանի լեզվագրական ֆակուլտետում։ 1888 թվականին մեկնել է Կ. Պոլիս՝ արևմտահայ գրականությանը մոտիկից ծանոթանալու նպատակով։ 1887-1898 թվականներին Պետերբուրգում հրատարակել և խմբագրել է «Արաքս» գրական-գեղարվեստական պատկերազարդ կիսամյա հանդեսը։ Թղթակցել է նաև ռուսական թերթերին, գործուն մասնակցություն ունեցել հայ հասարակական և մշակութային կյանքին։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ հրատարակիչներ
Քըվանչ Թաթլըթուղ

**Քըվանչ Թաթլըթուղ** (, ), թուրք դերասան, մոդել, նախկին բասկետբոլիստ։ 2002 թվականին Թաթլըթուղը ճանաչվել է Թուրքիայի և աշխարհի լավագույն մոդել։ Ճանաչում ու համբավ է ձեռք բերել թուրքական մի շարք հեռուստասերիալներում («Արծաթ», «Արգելված սեր», «Կուրտ Սեիտն ու Ալեքսանդրան», «Քաջարին ու գեղեցկուհին», «Քուզեյ Գյունեյ») նկարահանվելով։ Թուրքիայի զանգվածային լրատվամիջոցները հաճախ նրան ներկայացնում են իբրև թուրքական Բրեդ Փիթի։

Քըվանչ Թաթլըթուղը Ադանայի 2008 թվականի կինոփառատոնի դափնեկիր է։ Առաջադրվել է «*Ոսկե թիթեռ 2019*» մրցանակի՝ «Լավագույն դերասան» անվանակարգում («*Բախում*» սերիալում Քադիր Ադալըի դերը տպավորիչ կերպով կատարելու համար)։

## Ֆիլմագրություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Քըվանչ Թաթլըթուղ
* Kıvanç Tatlıtuğ

Կատեգորիա:Ալբանական ծագմամբ թուրքեր
Կատեգորիա:Անձինք Ադանայից
Կատեգորիա:Բոսնիական ծագմամբ թուրքեր
Կատեգորիա:Թուրք դերասաններ
Կատեգորիա:Թուրք կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Թուրք հեռուստադերասաններ
Կատեգորիա:Թուրք տղամարդ մոդելներ
Կատեգորիա:Ոսկե թիթեռ մրցանակի դափնեկիրներ
Հանդե Եներ

**Հանդե Եներ** (, ), թուրք երգչուհի։

## Ձայնադարան
* *Senden İbaret* (2000)
* *Extra* (2001)
* *Sen Yoluna... Ben Yoluma...* (2002)
* *Așk Kadın Ruhundan Anlamıyor* (2004)
* *Apayrı* (2006)
* *Hande Maxi* (2006)
* *Nasıl Delirdim?* (2007)
* *Hipnoz* (2008)
* *Hayrola?* (2009)
* *Hande'ye Neler Oluyor?* (2010)
* *Hande'yle Yaz Bitmez-Uzaylı* (2010)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1973 ծնունդներ
Կատեգորիա:Թուրք երգչուհիներ
Կատեգորիա:Փոփ երգչուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի թուրք երգիչներ
Կատեգորիա:Անձինք:Ստամբուլ
Կատեգորիա:Թուրք փոփ երգիչներ
Կատեգորիա:Ստամբուլում ծնված երաժիշտներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Ոսկե թիթեռ մրցանակի դափնեկիրներ
ԱՄՆ-ի ազգային պատմական հուշարձաններ

[200px|մինի|[1794 թվականին կառուցված USS Constitution ռազմական առագաստանավը — Ազգային պատմական հուշարձաններից մեկը]]

**Ազգային պատմական հուշարձան** (), օբյեկտ, որի պատմական արժեքը ճանաչվում է ԱՄՆ-ի կառավարության կողմից։ Նման կարգավիճակ օբյեկտներ կարող են լինել պատմական կառույցներ, կոմպլեքսային պատմական շինություններ, ինչպես նաև տեխնիկայի հուշարձաններ (օրինակ, Սան Ֆրանցիսկոյի ճոպանով տրամվայը)

Բոլոր ազգային պատմական հուշարձանները ավտոմատիկորեն ընդգրկվում են ԱՄՆ-ի ազգային պատմական վայրերի գրանցիչ։

Ազգային պատմական հուշարձանի կարգավիճակը տրվում է օբյեկտներին 1960 թվականից։

## Տես նաև

* ԱՄՆ-ի ազգային այգիների ցանկ
Ազատ բեմ

**«Ազատ բեմ»,** գրական, քաղաքական շաբաթաթերթ, այնուհետև՝ եռօրյա։ Լույս է տեսել 1903-1907 թվականներին, Ալեքսանդրիայում, ապա՝ Կահիրեում։ Խմբագիրներ՝ Երվանդ Օտյան, Միքայել Կյուրճյան, Վահան Թեքեյան, Լ. Լարենց, Բ. Օհանյան, Օ. Թաշճյան։ Ունեցել է վերակազմյալ հնչակյան ուղղություն, այնուհետև դարձել է նույնանուն կուսակցության օրգանը։ Տպագրել է գրական նյութեր, անդրադարձել Արևմտյան Հայաստանի և Թուրքիայի հայության կյանքին, ռուսական առաջին հեղափոխությանը, Անդրկովկասի ազգամիջյան ընդհարումներին։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Եգիպտոսի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայերը Կահիրեում
Անուշավան Տեր-Ղևոնդյան

**Անուշավան Գրիգորի Տեր-Ղևոնդյան** (), հայ կոմպոզիտոր, մանկավարժ, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1953), պրոֆեսոր (1934)։

Լուսանկարիչ Գրիգոր Տեր-Ղևոնդյանի որդին, դաշնակահար Հեղինե Տեր-Ղևոնդյանի հայրը։

## Կենսագրություն
1915 թվականին ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը և կոնսերվատորիան։ 1917-1925 թթ. դասավանդել է Թիֆլիսի, 1926-1934 թթ. և 1938-1958 թթ.՝ Երևանի (1926-1930 թթ.՝ նաև տնօրեն, 1948-1959 թթ.՝ ամբիոնի վարիչ), 1934-1938 թթ. Բաքվի (նաև՝ տնօրեն) կոնսերվատորիաներում։

1914 թվականին Ռոմանոս Մելիքյանի հետ գրի է առել Շիրակի ժողովրդական երգեր և պարեր, որոնց հիման վրա ստեղծել է հայկական առաջին սիմֆոնիկ երկերից մեկը՝ «Շիրակի էտյուդները» (1916)։ Գրել է «Սեդա» (ըստ Լևոն Շանթի, 1922), «Արեգակի ցոլքերում» (բեմադրվել ՝ 1949-ին) օպերաները, «Հրո հարսը» (ըստ Ջ. Ջաբարլու, 1936), «Անահիտը» (ըստ Ղազարոս Աղայանի, բեմականացվել է 1940-ին) բալետները, «Աղթամար» (1923) սիմֆոնիան, «Վահագնի ծնունդը» (1923) վոկոլ-սիմֆոնիկ պոեմները, խմբերգեր, երգեր, ռոմանսներ և այլն, որոնք աչքի են ընկնում դյուցազներգաքնարական շնչով, հայկական ժողովրդական ու պրոֆեսիոնալ և ռուսական դասական երաժշտության ավանդույթների ինքնատիպ համադրությամբ։ Հանդես է եկել որպես խմբավար, դիրիժոր։
մինի|ձախից|Անուշավան Տեր-Ղևոնդյանի հուշատախտակը Երևանում
Հեղինակ է «Ռիխարդ Վագներ» գրքույկի (1933) և երաժշտության տեսության դասագրքի (2 հատոր, 1934)։

## Պարգևներ և մրցանակներ
* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (27.06.1956)
* «Պատվո նշան» շքանշան (4.11.1939)
* Հայկական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (26.12.1953)

## Հիշատակ
* Երևանի Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանի երաժշտական դպրոցը կոչվում է Անուշավան Տեր-Ղևոնդյանի անունով։
* Երևանի այն շենքում, որտեղ 1945-1961 թվականներին ապրել է Անուշավան Տեր-Ղևոնդյանը, տեղադրված է նրան նվիրված հուշատախտակ։

## Տես նաև
* Անուշավան Տեր-Ղևոնդյանի անվան երաժշտական դպրոց

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Ե. Գիլինա, Անուշավան Տեր-Ղևոնդյան, Երևան, 1962։
* Тигранов Г. Армянский музыкальный театр.- т. 2, гл. 1.- Ер., 1960.

Կատեգորիա:Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ռեկտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության անդամներ
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Գուստավ Էյֆել

**Ալեքսանդր Գուստավ Էյֆել** (, ), ֆրանսիացի ճարտարագետ-շինարար։ Կառուցել է կամուրջներ, ուղեկամուրջներ և այլ կառույցներ՝ լայնորեն կիրառելով մետաղական կոնստրուկցիաներ։ Մասնակցել է Պանամայի ջրանցքի կառուցմանը։ Ֆրանսիայի մայրաքաղաք Փարիզում գտնվող Էյֆելյան աշտարակի կառուցողը նույնպես նա է։ Այն կառուցել է 1889 թվականին։ Էյֆելը նաև Նյու Յորքի Ազատության արձանի համար կրող կոնստրուկցիա է նախագծել։

## Ազգանունը
Գուստավ Էյֆելը ծնվել է Կոտ դ՛Օր դեպարտամենտում։ Եղել է Ալեքսանդր Էյֆելի և Կատրին Մելինիի (օրիորդական ազգանուն՝ Մոնյոզ) առաջին երեխան։
Նա Ժան Ռենե Բյոնիկհաուզենի սերդից էր, ով ներգաղթել էր գերմանակ Մարմագեն քաղաքից և հաստատվել Փարիզում 19-րդ դարի սկզբին։ Բյոնիկհաուզենի ժառանգներից երեքը՝ Ժորժ Էժեն Օսմանը Ժակոմ Գիտորֆոմը և Գուստավ Էյֆել փոխել են Փարիզի կերպարը(։ Էյֆել ազգանունը ընտանիքը վերցրել է որպես հիշեցում հարազատ Էյֆել լեռների (գերմաներեն հնչում է Այֆել)։ Չնայած ընտանիքը օգտագործում էր Էյֆել ազգանունը, բայց Գուստավը գրանցված էր Բյոնիկհաուզեն ազգանունով և պաշտոնապես մինչև 1880 թվականը այն չի փոխել։

## Կենսագրություն
### Ուսում
Էյֆելը սովորել է Թագավորական լիցեյում։ Բարձր դասարաններում դժվարանալով մասնավոր դասերի է հաճախում և հանձնում բակալավրի քննություններ բնական և հումանիտար գիտություններից։

Փարիզում տեխնիկական համալսարանների դժվար քննություններին պատրաստվելու համար Գուստավը ընդունվում է Սեն Բարբ Քոլեժ։ Նրան ձգում էր Պոլիտեխնիկ դպրոցը, բայց դասատուները գտնում էին, որ նա այնտեղ ընդունվելուն պատրաստ չէ, և Գուստավը ընդունվում է Փարիզի արվեստների և արհեստների կենտրոնական դպրոցը։ Երկրորդ կուրսից մասնագիտանում է քիմիայի գծով և ավարտում դպրոցը 1855 թվականին։

## Երկեր
* «Conférence de Gustave Eiffel sur la tour de 300 mètres» (П., 1889),
* «Les ponts portatifs économiques» (համատեղ Collins, П., 1888)։

## Պատկերասրահ

Paris - Eiffelturm und Marsfeld2.jpg|Էյֆելյան աշտարակ
Statue of Liberty from ferry.JPG|Ազատության արձան


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆրանսիացի ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի Մեծ խաչի ասպետներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ավիակոնստրուկտորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ճարտարապետներ
Աբրահամ Գուլոյան

**Աբրահամ Աբրահամի (Համբարձումի) Գուլոյան** (), խորհրդային կուսակցական, պետական աշխատող։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1893 թվականին Պարսկաստանի Սալմաստ գավառում։ Սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, այնուհետև կրթությունը շարունակել Մոսկվայի և Պետրոգրադի համալսարաններում։

Եղել է Անդրկովկասի կոմունիստական համալսարանի ռեկտոր, հողագործության ժողկոմ, այնուհետև ՀՍԽՀ Պետպլանի նախագահը, ապա՝ 1935 թվականից Ժողկոմխորհի նախագահ։

Նրա պաշտոնավարությունը համընկավ Խորհրդային Միության ամենատխուր տարիներին՝ բռնությունների սկզբին, երբ «գլխատվեցին» Խորհրդային Միության ամենապայծառ անհատականությունները։ Գուլոյանն ստիպված էր տուրք տալ ժամանակին, Բերիայի ու նրա կամակատարների թելադրանքին, այլոց հետ նա ևս պայքարեց Աղասի Խանջյանի դեմ։

Սակայն ինքը՝ Գուլոյանը ևս չխուսափեց անձի պաշտամունքի գիլյոտինից։ Դատապարտվել է 1938 թվականի ապրիլի 19-ին։

## Ծանոթագրություններ





Կատեգորիա:Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի սաներ
Կատեգորիա:Խորհրդահայեր
Կատեգորիա:Խորհրդային կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Ժողկոմխորհի նախագահներ
Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների զոհեր Հայաստանում
Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների հայ զոհեր
Սարգիս Լուկաշին

**Սարգիս Լուկաշին (Սրապիոնյան)** (), հայ խորհրդային կուսակցական և պետական գործիչ։ Ժողկոմխորհի նախագահ 1922-1925 թվականներին։

## Կենսագրություն
Սովորել է Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում։ Փետրվարյան հեղափոխության օրերին ընտրվել է զինվորական կոմիտեի նախագահ։ 1918-1921 թվականներին ղեկավար աշխատանք է տարել Դոնի մարզում։ 1921-1922 թվականներին եղել է ՀԿԿ կենտկոմի քարտուղար։ Միաժամանակ ՀՍԽՀ Ժողտնտխորհի նախագահն էր։
[ձախից|մինի|Ժողով Սարգիս Լուկաշինի գրասենյակում։ Աջ կողմում կանգնած է [Ալեքսանդր Թամանյանը։]]
1922-1925-ին՝ Լուկաշինի ժողկոմխորհի նախագահության շրջանում, երկիրը դեռևս գտնվում էր տնտեսական ծանր վիճակում։ Նրա առաջին գործը արդյունաբերական ձեռնարկությունների գործարկումն էր, որի նպատակով Լուկաշինը ձեռնամուխ եղավ Հայաստանում էներգետիկ բազայի ստեղծմանը. 1923 թվականին սկսվեցին կառուցվել հիդրոէլեկտրակայաններ։ Առաջինը Հրազդան գետի վրա կառուցված Երևանի հիդրոէլեկտրակայանն էր, որի շինարարությունն ավարտվեց 1926 թվականին, երբ Լուկաշինն այլևս վարչապետ չէր։

Լուկաշինի պաշտոնավարության շրջանում շարունակվեց ներգաղթը, որն սկսվել էր Ալեքսանդր Մյասնիկյանի գործունեության ընթացքում։ Հիմնականում հայրենիք տեղափոխվեցին Մերձավոր Արևելքում, մասնավորապես՝ Միջագետքում ապրող հայերը։

Հունվար 1925-ին կառավարությունից դուրս մղվելուց հետո, Լուկաշինը փոխադրվել է Թբիլիսի ու ստանձնել է Անդրֆեդերացիայի ժողկոմխորհի տեղակալի պաշտոնը։

Լուկաշինն էլ ստալինյան զոհերից եղավ։ Նա մեղադրվեց որպես «հակապետական գործիչ», «օպոզիցիային հարած» և 1937 թվականին գնդակահարվեց։

## Ծանոթագրություններ





Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների հայ զոհեր
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Ժողկոմխորհի նախագահներ
Կատեգորիա:Հայ աթեիստներ
Կատեգորիա:Նոր Նախիջևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների զոհեր Ռուսաստանում
Սարգիս Համբարձումյան

**Սարգիս  Իսահակի Համբարձումյան** (), հայ խորհրդային կուսակցական և պետական գործիչ, պրոֆեսիոնալ հեղափոխական։ Ժողկոմխորհի նախագահ (1925–1928)։

## Կենսագրական տվյալներ
Ծնվել է 1870 թվականին, Շուշիում։ Սովորել է Մոսկվայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում։ 1918 թվականին Շուշիի գրավումից հետո բանտարկվել է։ 1921 թվականին եղել է ՀԽՍՀ առողջապահության նախարար։
Ս. Համբարձումյանի պաշտոնավարության օրոք ավարտվեց Հայաստանի տնտեսության վերականգնման առաջին փուլը. այդ ընթացքում կառուցվեցին մի շարք հիդրոէլեկտրակայաններ, այդ թվում Երևանի առաջին և երկրորդ, Լենինականի հիդրոէլեկտրակայանները։ 1927 թվականին սկսվեց Ձորագետի ՀԷԿ-ի կառուցումը, որի փականն այդ ժամանակաշրջանում աշխարհում ամենամեծն էր։ Վերականգնվեցին նաև Զանգեզուրի պղնձահանքերը և Ալավերդու պղնձաձուլարանները։ Ս. Համբարձումյանը պաշտոնավարել է մինչև 1928 թվականին։ Մահացել 1944 թվականին։

## Ծանոթագրություններ









Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Ժողկոմխորհի նախագահներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ կուսակցական գործիչներ
Ֆրիդրիխ Գրոտեֆենդ

**Ֆրիդրիխ Գրոտեֆենդ** (, ), գերմանացի լեզվաբան, հետազոտող։

Գրոտեֆենդը ուսանում է նախ հայրենի քաղաքում, ապա Իլֆելդի լիցեյում, որից հետո բանասիրություն է ուսումնասիրում Գյոթինգենում։ 1797 նա նշանակվում է քաղաքային դպրոցի ուսուցչի օգնական, 1803 պրոռեկտորի օգնական, իսկ հետագայում՝ Ֆրանկֆուրդ–Մայնի գիմնազիայի կոնռեկտոր։ 1817 նա հիմնում է գերմաներեն լեզվի ուսումնասիրության ընկերություն, 1821 նշանակվում է Հաննովերի լիցեյի տնօրեն, իսկ 1849 անցնում է թոշակի։

## Գործունեությունը
27 տարեկանում ոչ մի բանով դեռևս աչքի չընկած պատանու խելքին փչում է գրազ գալ. նա պնդում է որ իրեն կհաջողվի գտնել սեպագիր տեքստերը վերծանելու բանալին։ 1802 նա իր հետազոտությունների առաջին արդյունքների մասին զեկուցում է Գյոթինգենի Գիտությունների ակադեմիային։

Գրոտեֆենդը, որ պատանի հասակից սովոր էր հիմքից բռնել գործը՝ սկսեց հենց սկզբից։ Ամենից առաջ նա վճռեց հիմնավորել այն տեսակետը, որի համաձայն սեպաձև նիշերը գրեր են, այլ ոչ զարդաքանդակներ, այնուհետև եզրակացրեց, որ այդ գրերը նախատեսվել են որևէ կարծր նյութի վրա գրելու համար։

Այնուհետև Գրոտեֆենդը ապացուցեց, որ թեև սեպագիր նիշերը ձգված են տարբեր կողմերի վրա, բայց հիմնական ուղղությունները կարող են լինել միայն երկուսը՝ կամ վերից վար կամ ձախից աջ։ Այն խանդավառության զգացումը, որը համակեց Գյոթինգենի ուսուցչի երիտասարդ օգնականին, երբ նա հազարավոր կիլոմետրեր հեռու լինելով տեքստերի բնագրերի գտնվելու վայրից և երեք հազարամյակ հեռու դրանց գրված լինելու դարաշրջանից՝ համոզվեց, որ իր հիպոթեզը ճիշտ է։ Հենց Գրոտեֆենդին է պատկանում այն հայտնագործության առաջնությունը, որի պատմական նշանակությունը լրիվ չափով ի հայտ եկավ Միջագետքում հետագա վիթխարի հնագիտական պեղումների ժամանակ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Գերմանացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գյոթինգենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գերմանացի բանասերներ
Ազատ ոճի ըմբշամարտ

**Ազատ ոճի ըմբշամարտ**, մարզաձև, որը ներառված է օլիմպիական խաղերի ծրագրում։

Անցկացվում են աշխարհի, Եվրոպայի, այլ մայրցամաքների ու պետությունների առաջնությունները։

## Մրցության կանոնները
Ազատ ոճի  ըմբշամարտ մրցումների ժամանակ մրցակիցները տարբեր տեխնիկական հնարքներով ձգտում են հաղթանակի հասնել միմյանց նկատմամբ։ Հնարքներ կատարելիս արգելվում է կատարել հոդերի շարժումներին հակառակ և խեղդող հնարքներ։ Գոտեմարտի տևողությունը 6 րոպե է։ Այն բաղկացած է 2-րոպեանոց երեք մրցամասերից՝ 30 վայրկյանանոց ընդմիջումներով։ Առաջին մրցամասի հաղթող է ճանաչվում ավելի շատ միավորներ ունեցող ըմբիշը։ Եթե ըմբիշներից մեկի առավելությունը մեկ մրցամասում հասնում է 6 միավորի, մրցամասը դադարեցվում է և այդ մրցամասի հաղթող է ճանաչվում միավորների առավելություն ունեցող ըմբիշը։ Եթե առաջին երկու մրցամասերում հաղթում է նույն ըմբիշը, ապա նրան շնորհվում է հաղթանակ՝ առանց երրորդ մրցամասի անցկացման։

Մաքուր հաղթանակի դեպքում գոտեմարտն ավարտվում է։ Եթե առաջին երկու մրցամարտերն ավարտվում են և՛ մեկ, և՛ մյուս ըմբիշի հաղթանակով, ապա, առանց միավորները հաշվի առնելու, անցկացվում է երրորդ մրցամասը, որում հաղթանակը որոշվում է միավորների առավելությամբ։

Ոչ ոքիի դեպքում վիճակահանությամբ որոշվում է մրցակցի ոտքից բռնող ըմբիշը։ Եթե բռնվածք կատարող ըմբիշը 30 վայրկյանի ընթացքում միավոր չի շահում, հաղթանակը տրվում է մրցակցին։ Տեխնիկական հնարքները գնահատվում են 1,2,3 միավորով, իսկ մեծ ամպլիտուդայով (լայնույթով) կատարված հնարքը՝ 5 միավորով։ Գոտեմարտը վարում են 3 մրցավարներ, որոնցից մեկը՝ գորգի վրա։ Հաղթող է ճանաչվում մրցամարտի ավարտից հետո ավելի շատ միավորներ վաստակած մարզիկը կամ մրցակցին թիակների վրա պառկեցնող ըմբշամարտիկը։ Մարզիկները գոտեմարտում են 9 մետր տրամագիծ և փափուկ ծածկույթ ունեցող շրջանաձև մրցագորգի վրա։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Ազատ ոճի ըմբշամարտը արմսպորտ․ամ֊ում

Կատեգորիա:Անհատական մարզաձևեր
Գիգանտներ

**Գիգանտներ** (հուն.՝ Γίγαντες, հուն հսկաներ), աստվածներին ու կիկլոպներին ցեղակից հսկաների վայրագ ժողովուրդ, որը բնակվում էր ծայր արևմուտքում։

Գեա (Երկրի) և Ուրանոս (Երկնքի) որդիները։ Հետագա առասպելները գիգանտներին շփոթեցնում են տիտանների հետ, որով և աստվածների ու տիտանների միջև տեղի ունեցած պատերազմի մասին զրույցի կողքին առաջանում է Գիգանտների և օլիմպոսյան աստվածների միջև մղված պատերազմի (գիգանտոմաքիայի) մասին առասպելը։ Գիգանտներին հաճախ պատկերում էին վիշապի պոչ ունեցող վիթխարի արարածների տեսքով։ Գիգանտները ապստամբում են օլիմպոսյան աստվածների իշխանության դեմ։ Նրանք Օլիմպոսի վրա շպրտում են ժայռաբեկորներ և բոցավառվող ծառեր։ Աստվածները օգնության են կանչում Զևսի կայծակը կռած կիկլոպներին հարյուր ձեռնանի հսկաներին՝հեկատոնքեյրներին, Հերակլեսին և կատաղի մարտից հետո հաղթում և ոչնչացնում են Ալկիոնևսին, Պորփիրիոնին, Ադրիոսին և մյուս գիգանտներին։ Հնում կարծում էին թե պարտված գիգանտները թաղված են հրաբուխների տակ (երկրի հրաբխային գործունեությունը բացատրելու փորձ)։ Գիգանտների և աստվածների պայքարի մասին առասպելը, ըստ երևույթին, կոչված էր բացատրելու օլիմպոսյան կրոնի հաղթանակը նախահունական շրջանի պաշտամունքների նկատմամբ։ Հելլենիստական ժամանակաշրջանում առասպելն ստանում է փիլիսոփայական ընդհանրացում և ընկալվում է որպես լույսի ու բարու ուժերի հաղթանակը ընդդեմ խավարի և բարբարոսության։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Աթենասի արարքներ
Կատեգորիա:Հսկաներ
Գիգանտոմաքիա

մինի|300px
**Գիգանտոմաքիա** (հին հունարեն՝ γιγαντo-μαχια), աստվածների կռիվը գիգանտների հետ։

Հին Հունաստանի ամենատարածված առասպելներից, հին աշխարհի քանդակագործության սիրված սյուժեներից մեկը։ Գիգանտոմաքիայի հոյակապ տեսարաններ պահպանվել են Պերգամյան թագավորության մայրաքաղաք Պերգամոնում (այժմ՝ Բերղամա քաղաք Թուրքիայում) կառուցված Զևսի զոհարանի ֆրիզի վրա։ Զոհարանը հայտնաբերվել է 1870 Հումանի կատարած պեղումների ժամանակ և պահպանվել Բեռլինի Պերգամոն թանգարանում։ Մարմարյա զոհարանը կառուցվել էր մ.թ.ա. 2–րդ դարում։ Այն ունի գրեթե քառակուսի ձև (36,44x34,20 մ), բարձրությունը ավելի քան 9 մ։ Գիգանտոմաքիա պատկերող մոնումենտալ ֆրիզն ունի մոտ 120 մ երկարություն։ 20 աստիճան ունեցող սանդուղքը տանում է երկրորդ դստիկոն, որտեղ գտնվում է փոքր ֆրիզը, որի վրա պատկերված է Տելեփոսի մասին առասպելը։ 115 մարմարե սալերից բաղկացած մեծ ֆրիզից պահպանվել են մինչև 50 աստվածների և նույնքան գիգանտների քանդակներ։ Գիգանտոմաքիայի հետ աստվածների մարտի տեսարանները լի են դրամատիզմով ու պաթոսով. վարակում են ակնառու ռեալիզմով և առասպելի փիլիսոփայական ընդհանրացման խորությամբ։ Զոհարանը պատկանում է անտիկ արվեստի առաջնակարդ հուշարձանների շարքին, հռոմեական շրջանում այն համարվել է աշխարհի յոթ հրաշալիքներից մեկը։
## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Դիցաբանական մարտեր
Փանիկ

**Փանիկ**, գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Արթիկի տարածաշրջանում, մարզկենտրոնից 16 կմ հարավ-արևելք, Մանթաշի ձորահովտի և Շիրակի դաշտի միացման վայրում, Գեղաձոր գետակի ձախափնյա արգավանդ դաշտում։

Բնակչության մեծամասնությունը կաթոլիկ հայեր են։

Փանիկ է վերանվանվել 1925 թվականին։ Գյուղը ժամանակին եղել է գրչության կենտրոն։

## Բնակչություն
1842 թվականին Ալաշկերտից մի խումբ հայեր վերաբնակվել են այս գյուղում։

Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Փանիկի մշտական բնակչությունը կազմել է 3157, առկա բնակչությունը՝ 2666 մարդ,
բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է դաշտավարությամբ, ճակնդեղագործությամբ, մեղվաբուծությամբ և բանջարաբոստանային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Օգտակար հանածոներ
Գյուղի մոտակայքում կան բազալտի քարհանքեր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում կա Տիրամայր եկեղեցի (1761-1846 թվականներ), գյուղից 5 կմ հյուսիս, «Ավերք» կոչվող վայրում, կան անտիկ շրջանի բերդի ավերակներ։

## Հայտնի փանիկցիներ
* Ջանիկ Ճավռշյան (ակադեմիկոս)
* Խաչիկ Նահապետյան
* Ռաֆայել Մամիկոնյան
* Պետրոս Մակեյան
* Քնարիկ Վարդանյան
* Վարդգես Շողերյան
* Հայկ Ամալյան
* Աշոտ Սալնազարյան
* Գաբրիել Նահապետյան

## Տես նաև
* Փանիկի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Փանիկ գյուղի էջը  CAA կայքում 

Կատեգորիա:Արթիկի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Փոքր Մանթաշ

**Փոքր Մանթաշ**, գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզում, մարզկենտրոնից 28 կմ հարավ-արևելք։

## Բնակչություն
Նախնիները գաղթել են Կարսից, Մուշից և Խնուսից։

Փոքր Մանթաշի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Փոքր Մանթաշն ունի 1864 թ.-ի մատուռ։

## Տես նաև
* Փոքր Մանթաշի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Փոքր Մանթաշ գյուղի էջը CAA կայքում 

Կատեգորիա:Արթիկի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Անհատական հետապնդման հեծանվավազք

**Անհատական հետապնդման հեծանվավազք** - օլիմպիական խաղերի ծրագրի մեջ մտնող հեծանվահրապարակային մրցաձև, որի ժամանակ մարզիկները մեկնարկելով հեծանվահրապարակի մրցուղու հանդիպակաց մասերից, հետապնդում են միմյանց։ Այս մրցաձևի պաշտոնական մրցումների վազքատարածությունը տղամարդկանց համար հավասար է 4, իսկ կանանց համար՝ 3 կմ-ի։ Հաղթանակը տրվում է վերջնագիծն առաջինը հատած մարզիկին (մարզուհուն)։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հեծանվավազք
Կատեգորիա:Հեծանվասպորտ
Հեկատոնքեյրներ

մինի|300px
**Հեկատոնքեյրներ** (հուն.՝ ἑκατόν, հուն. նշ. հարյուր ձեռնանիներ), հին հունական դիցաբանությունում ստորերկրյա ուժերը անձնավորող հարյուր ձեռնանի և հիսուն գլխանի հսկաներ։

Ըստ Հեսիոդոսի, Հեկատոնքեյրները Ուրանոսի, և Գեայի երեք որդիներն էին՝ Բրիարեոս, Կոտտես և Գիես։ Տիտանների հետ կռվի թեժ պահին Օլիմպոսի աստվածները դիմել են Հեկատոնքեյրներին և վերջիններիս հաղթանակը ապահովել է օլիմպոսյանների հաղթանակը։ Հաղթանակից հետո Հեկատոնքեյրները հսկում են Աիդ գլորված տիտաններին։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Հսկաներ
Առագաստային սպորտ

[մինի|300px|[Hanse Sail, Rostock]]
մինի|250px
**Առագաստային սպորտ**, մարզաձև, որը, սկսած 1900 թվականից, մտցված է օլիմպիական խաղերի ծրագրում։

Օլիմպիական խաղերում մարզիկները մրցում են «Ֆինն», «470», «Թռչող հոլանդացի», «Սոլինգ», «Տորնադո» և «Տեմպեստ» դասի առագաստանավերով։ Բոլոր դասերի նավակների համար մրցատարածությունը, որը հավասարակող եռանկյունի է, հավասար է 7,6 միլի (14 կմ 75,2 մ)։ Պաշտոնական մրցումներում բոլոր դասի նավակները մեկնարկում են 7 անգամ (օրը մեկ մեկնարկ), բայց ոչ պակաս 5 անգամից։ Հաղթողները որոշվում են 6 լավագույն մեկնարկների հաշվարկով, իսկ 5 մեկնարկի դեպքում՝ 4-ով։ Ընդհանուր հաղթանակը տրվում է հաշվարկային մեկնարկներում ամենաքիչ տուգանային միավոր ունեցող նավակի անձնակազմին։ Անբարենպաստ եղանակի դեպքում մեկնարկները կարող են հետաձգվել և մեկ օրվա ընթացքում անցկացվել երկու անգամ։ Տվյալ մեկնարկում հաղթողը տուգանային միավոր չի ստանում, երկրորդ տեղին տրվում է 3, իսկ երրորդ տեղին՝ 5,7, չորրորդին՝ 8, հինգերորդին՝ 10, վեցերորդին՝ 11,7 և այլ տուգանային միավորներ։ Հաղթում է առավել քիչ տուգանային միավորներ ունեցող նավակի անձնակազմը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջրային մարզաձևեր
Ավստրալիական ֆուտբոլ

մինի|250px|Ավստրալիական ֆուտբոլի խաղադաշտը
**Ավստրալիական ֆուտբոլ**, թիմային խաղ, որի նպատակն է գնդակը անցկացնել մրցակցի դարպասից ներս։

## Խաղադաշտը
Խաղադաշտը կարող է ունենալ 163,8x136,5 մ կամ 177,9x127,4 մ չափեր։

## Գնդակը
Ձվաձև գնդակը կշռում է՝ 662-677 գրամ և ունի 28,24 սմ երկարություն, որի շրջագիծը հավասար է 74,53 սմ-ի, իսկ փոքր շրջագիծը՝ 32,25 սմ-ի։

## Դարպասը
Դարպասը կազմված է 6 մետր բարձրություն ունեցող 4 ուղղահայաց ձողերից։

## Կանոնները
Խաղը բաղկացած է 20 րոպեանոց 4 խաղամասերից։ Եթե գնդակը դարպասից ներս է մտնում երկու ներքին ձողերի միջից, ապա հարձակվողը թիմը ստանում է 6 միավոր, իսկ երբ ներքին և արտաքին ձողերի միջից՝ 1 միավոր։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Թիմային մարզաձևեր
Կատեգորիա:Գնդակով խաղեր
Կատեգորիա:Սպորտն Ավստրալիայում
Կատեգորիա:1859 հիմնադրումներ Ավստրալիայում
Սարալանջ (Շիրակի մարզ)

**Սարալանջ**, գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզում, մարզկենտրոնից 25 կմ հարավ-արևելք, Արագած լեռան հյուսիս-արևմտյան ստորոտին։

## Բնակչություն
Նախնիները գաղթել են Կարինից, Մուշից և Կարսից 1828–29-ին։

Սարալանջի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի, կերային կուլտուրաների և ծխախոտի մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում և շրջակայքում կան զանազան հնություններ՝ V դարի եկեղեցի (հիմնովին նորոգվել է XIX դ․,այնուհետև  վերանորոգվել է 2013 -2016թվականներին)գյուղատեղի և գերեզմաններ։

## Տես նաև
* Սարալանջի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արթիկի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Սարատակ (Շիրակի մարզ)

**Սարատակ** (նախկին անվանումը՝ *Իմրխան*), գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Արթիկի տարածաշրջանում, մարզկենտրոնից 17 կմ հարավ, Կարկաչան գետի աջափնյակում։ Վերանվանվել է **Սարատակ** 1940 թ. հունիսի 1-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Սարատակի մշտական բնակչությունը կազմել է 1321, առկա բնակչությունը՝ 1318 մարդ։ 1831 թվից ի վեր բնակիչները գրեթե ամբողջությամբ հայեր են, որոնց նախնիները 1830 թ.-ին գաղթել են Վերին Բասենի Կամրջագեղ գյուղից։

Սարատակի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի, կերային կուլտուրաների, ծխախոտի մշակությամբ և բանջարաբուծությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Սարատակում կա 1862 թվականին կառուցած Սուրբ Մինաս եկեղեցին, որը վերաօծվել է 2016 թվականին։

## Սարատակի հայտնի մարդիկ
* Արտավազդ Իգնատյան  - պատմաբան, մանկավարժական գիտությունների թեկնածու։
* Հակոբ Սողոմոնյան (1949) - արձակագիր, թարգմանիչ, լրագրող։
* Ռոբերտ Մանուկյան (1939-2018) - անասնաբույժ

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Սուրբ Մինաս, Սարատակ 02.jpg|Սուրբ Մինաս եկեղեցու ընդհանուր տեսքը
Պատկեր:Սուրբ Մինաս, Սարատակ 03.jpg|Եկեղեցու ինտերիերը
Պատկեր:Սուրբ Մինաս, Սարատակ 04.jpg|Սուրբ Մինասի զանգակատունը


## Տես նաև
* Սարատակի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սարատակ գյուղի էջը CAA կայքում 

Կատեգորիա:Արթիկի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Տուֆաշեն

**Տուֆաշեն** (նախկին անվանումը՝ *Արմուտլի*), գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Արթիկի տարածաշրջանում, մարզկենտրոնից 26 կմ հարավ-արևելք։ Վերանվանվել է **Տուֆաշեն** 1946 թ. մայիսի 31-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Տուֆաշենի մշտական բնակչությունը կազմել է 483, առկա բնակչությունը՝ 383 մարդ։ 1831 թվականից ի վեր բնակիչները հայեր են, որոնց նախնիների մի մասը 1829-1830 թթ.-ին գաղթել են Ալաշկերտի և Մուշի շրջաններից։

Տուֆաշենի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Օգտակար հանածոներ
Գյուղը հարուստ է տուֆի պաշարներով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում կան XIX դարի «Ժամ» եկեղեցի, «Թուխ Մանուկ» մատուռ (VII-XI դարեր), «Արմենքար» կիկլոպյան ամրոց։

## Տես նաև
* Տուֆաշենի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տուֆաշեն գյուղի էջը  CAA կայքում 

Կատեգորիա:Արթիկի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Վարդաքար

**Վարդաքար** (նախկին անվանումը՝ *Թոմարդաշ*), գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Արթիկի տարածաշրջանում, մարզկենտրոնից՝ 15 կմ հարավ-արևելք, Մանթաշ գետի աջ ափին։ Վերանվանվել է **Վարդաքար** 1946 թ. մայիսի 31-ին

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Վարդաքարի մշտական բնակչությունը կազմել է 709, առկա բնակչությունը՝ 639 մարդ։ 1831 թվից ի վեր բնակիչները գրեթե ամբողջությամբ հայեր են, որոնց նախնիների մի մասը 1828-1829 թթ. գաղթել է Կարսի Բեռնա գյուղից և Մուշի գավառի գյուղերից։
Վարդաքարի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի, կերային կուլտուրաների, շաքարի ճակնդեղի և ծխախոտի մշակությամբ։

## Կրթություն
Գյուղում գործում է դպրոց։

## Պատմամշակութային կառույցներ
ձախից|մինի|Եկեղեցի, 19-րդ դար
Շրջակայքում կան գյուղատեղի, «Սրբի դաշտ» մատուռ, խաչարձան, 19-րդ դարի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, բրոնզե դարին վերաբերող զանազան հնություններ։

## Տես նաև
* Վարդաքարի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վարդաքար գյուղի էջը CAA կայքում 

Կատեգորիա:Արթիկի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Ավտոմոդելային սպորտ

**Ավտոմոդելային սպորտ**, ինքնաշեն ավտոմեքենաների նախագծման և պատրաստման մրցութային մարզաձև, որի ժամանակ մարզիկների կողմից կառավարվող մոդելները հատուկ մրցուղիներում պայքարում են ավելի մեծ արագություն զարգացնելու համար։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Տեխնիկական մարզաձևեր
Քեթլին Բեթլ

**Քեթլին Բեթլ** (,), ամերիկացի օպերային և կամերային երգչուհի (քնարա-կոլորատուրային սոպրանո), սպիրիչուելսների կատարող, «Գրեմմի» մրցանակի հնգակի դափնեկիր, երկար տարիներ հանդես է «Մետրոպոլիտեն օպերայի» բեմի վրա։ Օպերային դեբյուտը կայացել է 1975 թ.։ Համբավվել է վոկալ կատարումների մեծ դիապազոնով, ձայնի յուրահատուկ տոնայնությամբ։

Հայտնի է հատկապես Ռիխարդ Շտրաուսի և Մոցարտի օպերաներում գլխավոր դերերգերի կատարմամբ, ունի բազմաթիվ ձայնագրություններ (թե՛ օպերային դերերգերի և թե՛ Մենդելսոնի, Ռոսսինիի ու այլ կոմպոզիտորների վոկալ-գործիքային ստեղծագործությունների)։

## Պարգևներ
* 1985 — Լոուրենս Օլիվիեի անվան մրցանակ՝ «Արիադնան Նաքսոսում» օպերայում Զերբենիտայի դերերգի կատարման համար
* 1986 — «Գրեմմի» մրցանակ (*Kathleen Battle Sings Mozart* ձայնասկավառակում զետեղված ձայնագրությունների համար)
* 1987 — «Գրեմմի» մրցանակ երկու անվանակարգում
* 1992 — «Գրեմմի» մրցանակ
* 1992 — «Էմմի» մրցանակ
* 1993 — «Գրեմմի» մրցանակ
* 1993 - *Golden Plate* մրցանակ՝ նվաճումների ամերիկյան ակադեմիայի կողմից

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*John Warrack and Ewan West (1992), *The Oxford Dictionary of Opera*, 782 pages, 

## Արտաքին հղումներ
* Kathleen Battle at Columbia Artists Management
* Discography at Sony/BMG Masterworks
* Jazz from Lincoln Center, Kathleen Battle – Wynton Marsalis: So Many Stars Concert Battle discusses spirituals and joins other musicians singing spirituals and Duke Ellington's, *Come Sunday*.
* 

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի օպերային երգչուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգիչներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սոպրանոներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի օպերային երգչուհիներ
Կատեգորիա:Լոուրենս Օլիվիեի մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Օպերային սոպրանոներ
Մ.թ.ա. 140

**Մ.թ.ա. 140**, մ.թ.ա. 2-րդ դարի յոթերորդ տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 130-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 141 և մ.թ.ա. 139 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
## Ծնունդներ
* Տիգրան Մեծ, Մեծ Հայքի արքա մ.թ.ա. 95-ից մինչև մահը, Ասորիքի և Փյունիկիայի արքա (մ.թ.ա. 83 - մ.թ.ա. 69), մ.թ.ա. 85-ից կրել է արքայից արքա տիտղոսը

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Մ.թ.ա. 102

**Մ.թ.ա. 102**, մ.թ.ա. 2-րդ դարի վերջին տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 100-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 103 և մ.թ.ա. 101 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
## Ծնունդներ
## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Սոնգյուլ Յոդեն

**Սոնգիուլ Էոդեն** (, ), թուրք դերասանուհի։ Հայտնի է դարձել «Գիումիուշ» հեռուստասերիալում նկարահանվելուց հետո։

## Ֆիլմագրություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրք դերասանուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի թուրք դերասանուհիներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի թուրք դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Թուրք կինոդերասանուհիներ
Կատեգորիա:Թուրք հեռուստադերասանուհիներ
Կատեգորիա:Անձինք Անկարայից
Կատեգորիա:Թուրք կին մոդելներ
Կատեգորիա:Անձինք Դիարբեքիրից
Կատեգորիա:Թատրոնի թուրք դերասանուհիներ
Ակադեմիական թիավարություն

մինի|250px|Ութտեղանոց ղեկորդով նավակ
**Ակադեմիական թիավարություն**, ջրային մարզաձև։
մինի
Տղամարդիկ մրցում են մեկտեղանոց, զույգ թիակներով երկտեղանոց, առանց ղեկորդի երկտեղանոց, ղեկորդով երկտեղանոց, զույգ թիակներով չորստեղանոց (զուգաքառյակ), առանց ղեկորդի չորստեղանոց, ղեկորդով չորստեղանոց և ութտեղանոց նավակով։

Կանայք մրցում են մեկտեղանոց, զույգ թիակներով երկտեղանոց, առանց ղեկորդի երկտեղանոց, ղեկորդով չորստեղանոց, առանց ղեկորի չորստեղանոց և ութտեղանոց նավակներով։

Տղամարդիկ մրցում են 2000 մետր, իսկ կանայք՝ 1000 մետր մրցատարածությունում։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Ջրային մարզաձևեր
Կատեգորիա:Ամառային օլիմպիական մարզաձևեր
Գեղալող

[մինի|250px|[Ռուսաստանի գեղալողի թիմը, 2007-ի մայիս]]
**Գեղալող**, մարզաձև, որով զբաղվում են միայն կանայք։

Մրցումները կրում են անհատական-թիմային բնույթ։ Նախ մրցում են մենալողուհիները, որոնք 3,5-ական րոպեի ընթացքում կատարում են կամավոր ծրագրերը, ապա կատարում են պարտադիր ծրագրերը, որը պետք է պարունակի 4 պարտադիր վարժություններ։ Այնուհետև մարզուհիները հանդես են գալիս զուգալողի մրցումներում, որտեղ մրցում են 4 րոպե տևող կամավոր ծրագրից։ Մենալողերի, զուգալողերի և խմբային ելույթների արդյունքում որոշվում է թիմային տեղը։

Ներկայումս անց է կացվում Եվրոպայի և աշխարհի առաջնություններ։ Գեղալողը 1992 թվականից մտցված է օլիմպիական խաղերի ծրագրում։ Անց են կացվում քառյակների, վեցյակների և ութնյակների կամավոր ծրագրով մրցումներ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Ջրային մարզաձևեր
Կատեգորիա:Ամառային օլիմպիական մարզաձևեր
Ռումի

**Ջալալ ադ-Դին Մուհամմադ Ռումի** (, ), պատվանունը՝ **Մոուլավի** կամ **Մովլավի**, տիտղոսը՝ **Մաուլանա**՝ «մեր տեր», պարսիկ բանաստեղծ, իրավաբան, սուֆի և աստվածաբան։

## Կենսագրություն
Ջալալ ադ-Դին Մուհամմադ Ռումին ծնվել է Բալխում (այժմյան Աֆղանստանում) 1207 թվականին։ Հայրը՝ հայտնի աստվածաբան Բահաեդդին Վալադը (մահացել է 1231 թվականին), խուսափելով Խորեզմշահի հետապնդումից, ընտանիքով հեռացել է Բալխից և 1212 թվականից ապրել Նիշապուրում, Բաղդադում և այլուր։ 1220 թվականից ընտանիքը հաստատվել է Ռումի սելջուկյան սուլթանության Իկոնիա (Կոնիա) մայրաքաղաքում, որը մշակութային և կրոնական կյանքի կենտրոն էր (այստեղից էլ «Ռումի» անունը)։ Փայլուն կրթություն է ստացել և՛ հումանիտար, և՛ բնական գիտությունների բնագավառում։ Հոր մահից հետո, 24 տարեկան հասակում փոխարինել է նրան տեղի հայտնի իսլամական կրոնական դպրոցում (մադրասե) և անմիջապես ճանաչվել հեղինակավոր կրոնական գործիչների կողմից. ստացել է սուֆի շեյխի տիտղոս։

## Ստեղծագործություններ
Նշանավոր է վեց ընդարձակ մասերից բաղկացած նրա «Մասնավի մաանավի» («Պոեմ բարոյագիտական») պոեմը՝ թելադրված Ռումիի և գրառված նրա աշակերտների կողմից։ Այն գրված է երկտողերով (բեյթ), իրենից ներկայացնում է առակների ժողովածու՝ փիլիսոփայական և բարոյա-իմաստասիրական վերջաբանով։ Ռումին ցուցաբերել է կրոնական գիտելիքների խոր իմացություն, բանահյուսական աղբյուրների և սյուժեների գիտակություն։ Նրա քնարական դիվանը ընդգրկում է 2073 կրոնափիլիսոփայական ղազալ և մոտ 2000 ռուբայի։ Կյանքի երկրորդ շրջանում իր ղազալների վերջին բեյթը ստորագրել է ոչ թե իր, այլ իր հոգևոր ուսուցչի՝ մորշեդ Շամս-է Թաբրիզիի (Թավրիզի արև) անունով։ Այդ բանաստեղծությունները համարվում են սուֆիական-միստիկական բանաստեղծության հիրավի կատարյալ օրինակներ։

1957-1967 թվականներին Թեհրանում հրատարակվել է Ռումիի երկերի ժողովածուի (քոլլիյաթ) ութ հատորյակը, Բադի օլ-Զաման Ֆուրուզանֆարի աշխատասիրությամբ։

Ռումիից առայժմ հայտնի հայերեն առաջին թարգմանությունը՝ մեկ երկտող, պահպանվել է 1700-ին գրված մի ձեռագիր մատյանում (Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռագիր N 6146)։ Մեր օրերում Ռումիից գազելներ են թարգմանել Ս․ Տարոնցին, Ս․ Ումառյանը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Ռումիի ստեղծագործությունները (հայերեն թարգմանությամբ) Իսլամական մշակույթի և կապերի կազմակերպության կայքում

Կատեգորիա:Պարսիկ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:13-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Թուրք բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Պարսիկ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Պարսիկ գրողներ
Բայդարկաներով և կանոեներով թիավարություն

մինի|250px|Ղազախստանի 2000 թվականի նամականիշ
**Բայդարկաներով և կանոեներով թիավարություն**, ջրային մարզաձև։

Պաշտոնական մրցումներին տղամարդիկ մասնակցում են մեկտեղանոց և երկտեղանոց բայդարկաներով (500, 1000 և 10000 մետր տարածությունում), չորստեղանոց բայդարկաներով (1000 և 10000 մետր), մեկտեղանոց և երկտեղանոց կանոեներով (1000 և 10000 մետր ջրատարածությունում), իսկ կանայք՝ միայն մեկտեղանոց, երկտեղանոց և չորստեղանոց բայդարկաներով և մրցում 500 մ մրցատարածություններում։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Ջրային մարզաձևեր
Բռնցքամարտ

մինի|250px
**Բռնցքամարտ**, մարզաձև, բռունցքներով մենամարտ (հատուկ կանոններով) 2 մարզիկի միջև ։ Բռնցքամարտիկները հագնում են փափուկ (մազով լցված) կաշվե ձեռնոցներ, որոնք թուլացնում են հարվածի ուժը և վնասվածքից պաշտպանում դաստակը։ Մրցման մասնակիցները ստորաբաժանվում են ըստ քաշի, տարիքի ու մարզական պատրաստվածության։ Տեխնիկական և մարտավարական առումով բռնցքամարտը սպորտի առավել բարդ ձևերից է։

## Կանոններ
Մարտի մասնակիցները, որոնք հագնում են կաշվե փափուկ ձեռնոցներ, ձգտում են միմյանց առավել մեծ թվով հարվածներ հասցնելով միավորներ շահել։ Թույլատրվում է հարվածել դեմքին և իրանին՝ գոտկատեղից վերև։ Հաղթանակը շնորհվում է ավելի շատ միավորներ ձեռք բերած մարզիկին։ Մարտի տևողությունը 9 րոպե է, այն բաղկացած է 3 րոպեանոց 3 մրցամասից՝ երկու մեկ րոպեանոց ընդմիջումով։ Մարտը տեղի է ունենում ռինգում, որը 6x6 մետր չափերի պարաններով շրջափակված մրցահարթակ է։

## Առողջապահություն
Բոքսը նպաստում է սիրտանոթային և շնչառության համակարգերի ֆունկցիաների կատարելագործմանը։
Բոքսի ժամանակ հնարավոր են ձեռքերի, դեմքի վնասվածքներ։ Յուրահատուկ վնասվածք է նոկաուտը (գետնատապալ պարտություն), որի ժամանակ առաջանում է գլխապտույտ, գիտակցության կարճատև կորուստ՝ ստորին ծնոտին, որովայնի վերին հատվածին հարվածելու հետևանքով։ Նոկաուտի դեպքում մարտը դադարեցվում է, մարզիկին ցույց տրվում բժշկական օգնություն։ Նրան ազատում են (տարբեր ժամկետներով) մրցումներին մասնակցելուց (կախված վնասվածքի ծանրությունից)։

Մարտը վարելու կանոններին համապատասխան՝ դատավորը դադարեցնում է մարտը՝ հակառակորդներից մեկի բացահայտ գերազանցության դեպքում։ Վնասվածքների կանխարգելման նպատակով բռնցքամարտիկները մարզումներից և մրցումներից առաջ ձեռքի դաստակները փաթաթում են բինտով, բերանում դնում կաուչուկե ատամնապահունակ (կապպ), սեռական օրգանները հարվածից պաշտպանելու համար կրում են հատուկ բանդաժներ, հագնում հատուկ պաշտպանական սաղավարտներ։ Գլխի հաճախ հանդիպող վնասվածքների հետևանքով բռնցքամարտիկները մշտապես գտնվում են բժշկական հսկողության տակ։ Բժշկական զննումների ժամանակ հատուկ ուշադրություն է դարձվում նյարդային համակարգի, տեսողության և լսողության օրգանների, ընդհանուր ֆիզիկական զարգացածության վիճակին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անհատական մարզաձևեր
Կատեգորիա:Ամառային օլիմպիական մարզաձևեր
Կատեգորիա:Բռնցքամարտ
Ժամանակակից հնգամարտ

**Ժամանակակից հնգամարտ**, օլիմպիական խաղերի մարզաձև, որին մասնակցում են միայն տղամարդիկ։ Տարբեր մրցությունների մասնակցում են կանայք։ Հնգամարտիկները մրցում են բազմամարտի անհատական և թիմային առաջնություններում։ Թիմի կազմը ընդգրկված են երեք մարդ։ Մարզիկները մրցում են ձիասպորտից, կրոսավազքից, լողից, հրաձգությունից և սուսերամարտից։ Մրցումները տևում են 5 օր (օրական 1 մարզաձևից)։ Մրցակիցևերի տեղերը որոշվում են յուրաքանչյուր մարզաձևից ստացված միավորների գումարով։ Հնգամարտի աթլետիկական կրոսավազքի մրցատարածությունը հավասար է 4 կմ-ի (կանանց համար՝ 2 կմ), լողատարածությունը՝ հավասար է 300 մ, մարզիկներն այն անցնում են ազատ ոճի լողով։ Հրաձգությունը կատարվում է ատրճանակից (տարածությունը՝ 25 մետր), որի ժամանակ մարզիկները կատարում են 20 կրակոց (4x5-ական կրակոց), ձիասպորտի առաջնությունում հնգամարտիկները մրցում են արգելքների հաղթահարման մարզաձևում։ 600-800 մետրանոց մրցատարածությունում նրանք հաղթահարում են 110-120 սմ բարձրություն ունեցող մինչև 15 տարբեր արգելապատնեշներ։

Սուսերամարտի մրցումներում հաղթանակը շնորհվում է մրցակցին առաջին և միակ խոցումը հասցնելու համար։ Սուսերամարտի ժամանակ բոլոր մասնակիցները հանդիպում են միմյանց հետ։ Եթե 3 րոպեի ընթացքում ոչ ոք խոցում չի կատարում, երկուսին էլ գրանցվում է պարտություն։ Այս հինգ մարզաձևերի մրցության ընդհանուր հաշվարկով որոշվում է և՛ հաղթողը, և՛ հաղթող թիմը։

## Պատմություն
19-րդ դարի 2-րդ կեսին Շվեդիայում, հետագայում նաև այլ երկրներում սկսեցին անցկացնել մրցումներ սպայական հնգամարտից, որը 1912 թվականին ընդգրկվեց օլիմպիական խաղերի ծրագրում։ Մինչև 1948 թվականը մրցումներին թույլատրվում էր մասնակցել միայն մարզիկ սպաներին։ ժամանակակից հնգամարտ տերմինը ծագել է 1948 թվականին, երբ Լոնդոնում հիմնվեց ժամանակակից հնգամարտի և բիաթլոնի միջազգային միությունը (ՈւՊՄԲ)։ 1949 թ-ից կազմակերպվում է աշխարհի ամենամյա առաջնություն (բացի օլիմպիական խաղերի տարվանից), 1965 թվականից՝ նաև պատանիների միջև։

Հայաստանում ժամանակակից հնգամարտն արմատավորվել է խորհրդային շրջանում՝ 1950-ական թվականներին։ 1956 թվականին Հայաստանի հավաքականը մասնակցել է ԽՍՀՄ ժողովուրդների առաջին սպարտակիադային և արժանացել չեմպիոնի կոչման։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Ամառային օլիմպիական մարզաձևեր
Կատեգորիա:Հրաձգային մարզաձևեր