Սկանդինավյան արժութային միություն

**Սկանդինավյան արժութային միությունը** (դանիերեն՝ Den Skandinaviske Møntunion, նորվեգերեն՝ Den skandinaviske myntunionen, շվեդերեն՝ Skandinaviska Myntunionen) արժութային միություն էր, որը ձևավորվել է Դանիայի և Շվեդիայի կողմից 1873 թվականի մայիսի 5-ին, որին միացել է Նորվեգիան 1875 թվականին։ Այն ստեղծել է ընդհանուր արժութային միավոր՝ կրոն/կրոնա՝ հիմնված ոսկու ստանդարտի վրա։ Դա 19-րդ դարի սկանդինավյան քաղաքական շարժման սակավաթիվ շոշափելի արդյունքներից մեկն է եղե;։ Միությունը դադարել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։

## Ընդհանուր ակնարկ
Բնօրինակ սկանդինավյան արժույթները հիմնված են եղել արծաթե Ռայխստալերի վրա, որը Համբուրգի բանկի կողմից սահմանվել է որպես 25,28 գրամ նուրբ արծաթ, որը հավասար էր մեկ նորվեգական սպեկիդալերի կամ երկու դանիական ռիգսդալերի։ Շվեդական riksdaler տեսակը մի փոքր ավելի ծանր էր՝ 25,5 գ և հավասար էր չորս շվեդական riksdaler riksgalds-ին։

Սկանդինավյան ոսկու ստանդարտին անցնելու պատճառ է դարձել 1873 թվականին Գերմանիայի կողմից գերմանական ոսկու նշանի ընդունումը և դրա հետևանքով արծաթի շուկայում անկարգությունները։ Արժույթային միությունը ստեղծել է ոսկե կրոնը (շվեդերեն՝ կրոնա)՝ փոխարինելով ժառանգական արժույթները՝ 1 կրոն = 1 շվեդական ռիկսդալեր = 1⁄2 դանիական ռիգսդալեր = 1⁄4 նորվեգական սպեկիդալեր = 1⁄4 Համբուրգյան ռայխշթալեր փոխարժեքով։ Վերջինիս փոխարկումը 4,50 գերմանական ոսկու մարկի (հետևաբար, 1 կրոն = 1,125 մարկ) հաստատել է կրոնի ոսկու հավասարությունը. 2,79 մարկ արժողությամբ նուրբ ոսկու մեկ գրամը համարժեք էր 2,48 կրոնի (կամ 0,4032 գ ոսկու մեկ կրոնի համար)։

Բրիտանական ֆունտը (այն ժամանակվա «համաշխարհային արժույթը») հավասար էր 18,16 կրոնի, իսկ Ֆրանսիայի և Լատինական արժութային միության ֆրանկը՝ 0,72 կրոն։ Թղթային արժույթ օգտագործելու Շվեդիայի վաղեմի ավանդույթը հեշտացրել է ոսկու փոխանակման ստանդարտի ներդրումը, որտեղ ոսկե մետաղադրամները հազվադեպ էին շրջանառվում, սակայն համապատասխան կենտրոնական բանկերը (Sveriges Riksbank, Danmarks Nationalbank և Norges Bank) կենտրոնացրել էին իրենց համապատասխան ոսկու պահուստները և երաշխավորել կրոնական թղթադրամների փոխարկումը ոսկին արտահանման նպատակով։

Միությունը դրամական արտահայտությամբ ապահովում էր ֆիքսված փոխարժեքներ և կայունություն, սակայն անդամ երկրները շարունակում էին թողարկել իրենց առանձին արժույթները։ Թեև ի սկզբանե նախատեսված չէր, ընկալվող անվտանգությունը հանգեցրել է մի իրավիճակի, երբ պաշտոնապես առանձին արժույթները ընդունվել են «նույնքան լավ, որքան» օրինական վճարման հիման վրա՝ գրեթե ողջ տարածքում։

Միությանը միանալուց հետո Շվեդիան իր արժույթի անվանումը փոխել է Riksdaler Riksmynt-ից շվեդական կրոնի։ «Krone/krona» բառը բառացիորեն նշանակում է «թագ», իսկ անվան ուղղագրական տարբերությունները ներկայացնում են հյուսիսգերմանական լեզուների տարբերությունները։

Շվեդիայի և Նորվեգիայի միջև քաղաքական միությունը լուծարվել է 1905 թվականին, բայց դա չի ազդել արժութային միության մեջ համագործակցության վրա։

Բոլոր երեք երկրները դեռ օգտագործում են նույն արժույթները, ինչ արժութային միության ժամանակ, բայց նրանք կորցրել են իրենց կեռը, մեկ առ մեկ, 1914 թվականին։ Իսլանդական կրոնը Դանիական կրոնի ածանցյալ է, որը ներդրվել է այն բանից հետո, երբ Իսլանդիան 1918 թվականին Դանիայի հետ դաշինքով առանձնացվել է առանձին թագավորության մեջ։ Իսլանդիան խզել է իր կապերը Դանիայի հետ 1944 թվականին և դարձել հանրապետություն։ Իսլանդական կրոնը շուտով դարձել է անկայուն ՝ առաջացնելով բարձր գնաճ, և 1980 թվականին իրականացվել է դրամավարկային բարեփոխում, որի ընթացքում 1 նոր Իսլանդական կրոնը փոխարինվել է 100 բնօրինակով։

Սկանդինավյան արժութային միությունը ստեղծվել է Լատինական արժութային միության օրինակով, որը ստեղծվել է 1865 թվականին։ Քանի որ Սկանդինավիան արդյունաբերականացել է 1860-ականներին, կայուն դրամավարկային համակարգի պահանջարկը մեծացել էր։ Քննարկվում էր արտարժույթի օգտագործման գաղափարը, բայց քանի որ բրիտանական ֆունտի հին բաժանումը նման էր այն բանի, ինչից սկանդինավիան ցանկանում էր ազատվել, ֆրանս-պրուսական պատերազմում Ֆրանսիայի պարտությունը ֆրանսիական Ֆրանկը պակաս գրավիչ է դարձրել, իսկ Դանիայում գերմանական ապրանքանիշը բացառվում էր 1864 թվականից հետո։ Շլեզվիգյան երկրորդ պատերազմի ժամանակ ոսկու ստանդարտի վրա հիմնված սկանդինավյան դրամավարկային համակարգի գաղափարը պարտադրվել է 1873-1875 թվականներին։ Միությունը աստիճանաբար լուծարվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբից մինչև 1924 թվականը, երբ այն պաշտոնապես լուծարվել է։ Այնուամենայնիվ, թղթադրամների 1:1:1 հարաբերակցությունը պահպանվել են առնվազն մինչև 1930-ականների սկզբի տնտեսական ճգնաժամը։

Հարցը, թե արդյոք սկանդինավյան արժութային միությունը հաջող էր, քննարկման առարկա է դարձել։ Որոշ փորձագետներ նշում են, որ այն լավագույնս գործում էր 1901-1905 թվականներին, երբ կենտրոնական բանկերը ստացել էին մետաղադրամների, թղթադրամների և ընդհանուր փոխառության իրավունքների ամբողջական համակարգ։ Չնայած միությունը արդյունավետ էր իր սահմանափակ դրամական արտահայտությամբ, այն, այնուամենայնիվ, միայն երկրորդական նշանակություն է ունեցել մասնակից երկրների ընդհանուր միջազգային հարաբերություններում։ Ավելին, անդամ երկրների միջև ապրանքաշրջանառությունը կազմում էր նրանց ընդհանուր ապրանքաշրջանառության միայն մի փոքր մասը, և այդ մասնաբաժինը նվազում էր Միության գոյության ողջ ընթացքում։ Արժութային միությունը երբեք չի ուղեկցվել նաև սակագնային միությամբ։ Այն երբեք չի եղել այդ երկրների միջազգային տնտեսական հարաբերությունների կարևոր մասը։ Այնուամենայնիվ, դա չի նշանակում, որ այն երբեք չի եղել միջազգային տնտեսական հարաբերությունների կարևոր մաս։ Այլ փորձագետներ ավելի դրական տեսակետ ունեն ՝ պնդելով, որ ոչ մի այլ քաղաքականապես անկախ երկիր այդքան հեռու չի գնացել իր արժութային ինտեգրման հարցում։ Միջազգային տեսանկյունից այն ամենահաջողակն է եղել բոլոր արժութային միություններից դասական ոսկու ստանդարտի ժամանակ։

## Տես նաև
* Դանիայի տնտեսություն
* Նորվեգիայի տնտեսություն
* Շվեդիայի տնտեսություն
* Դանիայի ազգային բանկ
* Դանիական կրոն
* Նորվեգական կրոն
* Շվեդական կրոն
* Լատինական արժութային միություն

## Ծանոթագրություններ


## Գրականություն
* Henriksen, Ingrid; Niels Kærgård. "The Scandinavian currency union 1875–1914." in Jaime Reis, ed., *International Monetary Systems in Historical Perspective* (Palgrave Macmillan UK, 1995). pp.&nbsp;91–112.
* Øksendal, Lars Fredrik. "The impact of the Scandinavian Monetary Union on financial market integration." *Financial History Review* 14#2 (2007): 125–148.