Մար-ա-Լագոյի համաձայնագիր

**Մար-ա-Լագոյի համաձայնագիր**, Դոնալդ Թրամփի վարչակազմի առաջարկած տնտեսական և առևտրային նախաձեռնությունn նրա երկրորդ ժամկետի ընթացքում։ Ֆլորիդայում Թրամփի Մար-ա-Լագո կալվածքի անունով կոչված համաձայնագիրը համաշխարհային առևտրի և դրամավարկային հարաբերությունների վերակառուցման նախագիծ է։ Դրա հիմնական նպատակն է արժեզրկել դոլարը՝ միաժամանակ պահպանելով դրա դերը որպես համաշխարհային պահուստային արժույթ, զգույշ հավասարակշռման գործողություն, որը նախատեսված է Թրիֆինի պարադոքսում նկարագրված հակասություններից խուսափելու համար։ Ծրագիրը նպատակ ունի կրճատել Միացյալ Նահանգների առևտրային դեֆիցիտը, վերականգնել ներքին արտադրությունը և վերակարգավորել միջազգային տնտեսական հարաբերությունները։ Այն առաջարկում է այս նպատակներին հասնել սակագների, արժութային և կապիտալի միջոցառումների, ինչպես նաև ազգային անվտանգության հետ կապված առևտրային համաձայնագրերի կիրառման միջոցով։ 1944 թվականի Բրետոն Վուդսի և 1985 թվականի Պլազա համաձայնագրերից ոգեշնչված՝ Մար-ա-Լագոյի համաձայնագիրը նախատեսում է համաշխարհային առևտրի և արժութային համակարգերի նմանատիպ լայնածավալ վերակազմավորում։

2025 թվականի սկզբի դրությամբ Մար-ա-Լագոյի համաձայնագիրը դեռևս չի իրականացվել և գտնվում է բանակցությունների վաղ փուլում։ Դրա հաջողությունը խիստ անորոշ է, և դրա շատ դրույթներ միտումնավոր գաղտնի են պահվում՝ նուրբ միջազգային բանակցությունները չխաթարելու համար։ Համաձայնագրի վերաբերյալ հանրային պատկերացումները սահմանափակ են և հիմնականում հիմնված են Տնտեսական խորհրդատուների խորհրդի նախագահ Սթիվեն Միրանի և ֆինանսների նախարար Սքոթ Բեսենթի աշխատանքի և հրապարակային հայտարարությունների վրա։ Միրանի *«Գլոբալ առևտրային համակարգի վերակառուցման օգտագործողի ուղեցույց»* զեկույցը ուրվագծում է առաջարկի հիմքում ընկած հիմնական գաղափարների և սկզբունքների մեծ մասը։

## Նախապատմություն
### Հետպատերազմյան կարգ և դոլարի աճ
մինի|Համաշխարհային պահուստային արժույթների բաշխումը
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո համաշխարհային տնտեսական կարգը վերաձևավորվել է ամերիկյան առաջնորդության ներքո՝ Բրետոն Վուդսի համակարգի միջոցով, որը սահմանել է ֆիքսված փոխարժեքներ՝ ԱՄՆ դոլարը փոխարկելի դարձնելով ոսկու, և ստեղծեց միջազգային ինստիտուտներ, ինչպիսիք են Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ) և Համաշխարհային բանկը, համաշխարհային ֆինանսական համակարգը կայունացնելու համար։ ԱՄՆ դոլարը դարձավ աշխարհի հիմնական պահուստային արժույթը՝ հիմնականում Ամերիկայի տնտեսական գերիշխանության, ոսկու հսկայական պաշարների և համաշխարհային անվտանգության երաշխավորի դերի շնորհիվ:

### Գլոբալացում և դրա հետևանքներ
Այս պայմանավորվածությունը ծառայում է ինչպես տնտեսական, այնպես էլ աշխարհաքաղաքական նպատակների։ Տնտեսապես, դոլարի դերը որպես կայուն հաշվարկային միավոր հեշտացրել է համաշխարհային առևտուրը և ԱՄՆ ֆինանսական ակտիվները դասեց աշխարհի ամենաապահով և ամենաիրացվելի ակտիվների շարքին։ Դրա պահուստային կարգավիճակը թույլ է տվել ԱՄՆ-ին էժան վարկեր վերցնել, ապրանքներ ներմուծել ավելի ցածր գնով և պահպանել սպառման վրա հիմնված աճը։ Ամերիկյան ընկերությունները օգուտ քաղեցին կապիտալի ավելի հեշտ հասանելիությունից և ընդլայնված համաշխարհային հասանելիությունից։

Աշխարհաքաղաքական առումով դոլարը հիմք է հանդիսացել ԱՄՆ-ի գլխավորած անվտանգության ճարտարապետության համար, որը նախատեսված էր սառը պատերազմի ժամանակ կոմունիզմը զսպելու և ահաբեկչության դեմ պատերազմի ժամանակ իշխանություն տարածելու համար։ Ռազմական պաշտպանության և ԱՄՆ շուկաներ մուտք գործելու դիմաց Եվրոպայում և Ասիայում դաշնակիցները համաձայնեցին ամերիկյան շահերի հետ։ Դոլարի գերիշխանությունն ավելի մեծացրեց ԱՄՆ լծակները՝ թույլ տալով Վաշինգտոնին կիրառել պատժամիջոցներ, ազդել միջազգային վարքագծի վրա և պահպանել առաջատար դիրքը համաշխարհային առևտրում և անվտանգության մեջ։
մինի|Փենսիլվանիա նահանգի Բեթղեհեմ քաղաքում գտնվող «Բեթղեհեմ Սթիլ» ընկերությունը, որը 20-րդ դարի մեծ մասի ընթացքում աշխարհի առաջատար պողպատ արտադրողներից մեկն էր, դադարեցրեց իր գործունեության մեծ մասը 1982 թվականին, սնանկացավ 2001 թվականին և լուծարվեց 2003 թվականին։
Սակայն այս համակարգն ուներ երկարաժամկետ փոխզիջումներ։ Դոլարի համաշխարհային պահանջարկը ստիպեց ԱՄՆ-ին ունենալ առևտրային և արժութային կայուն դեֆիցիտներ։ Ժամանակի ընթացքում սա նպաստեց արդյունաբերական արտադրության արտասահմանյան դուրսբերմանը, քանի որ ուժեղ դոլարը ԱՄՆ արտահանումը թանկացրեց, իսկ արտասահմանյան ներմուծումը՝ ավելի էժան։ Թեև սա օգուտ բերեց սպառողներին՝ ցածր գների միջոցով, այն նաև խաթարեց ներքին արտադրությունը և հանգեցրեց աշխատատեղերի կորստի արդյունաբերական ոլորտներում։ Քննադատները պնդում են, որ համակարգը արդյունավետորեն գերադասել է համաշխարհային ֆինանսական կայունությունը և սպառումը ազգային արդյունաբերական հզորություններից։

Ցածր գնով աշխատուժ ունեցող տնտեսությունների, մասնավորապես Չինաստանի 2001 թվականին Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանը (ԱՀԿ) անդամակցությունից հետո աճը էլ ավելի խորացրեց այս դինամիկան։ Ամերիկյան ընկերությունները ավելի ու ավելի հաճախ էին տեղափոխում արտադրությունը արտասահման՝ օգտվելով ցածր աշխատավարձերից և ավելի մեղմ կանոնակարգերից, հաճախ խրախուսվելով քաղաքականության մշակողների կողմից, ովքեր կարծում էին, որ առևտուրը կազատականացնի ավտորիտար ռեժիմները։ Փոխարենը, Չինաստանը դարձավ աշխարհի արտադրական կենտրոնը՝ միաժամանակ ամրապնդելով իր պետականորեն առաջնորդվող ավտորիտար մոդելը, ինչը հանգեցրեց մատակարարման շղթայի խոցելիության, մտավոր սեփականության գողության և ռազմավարական կախվածության։

2020-ականներին մի շարք ցնցումներ, այդ թվում՝ COVID 19 համավարակը, 2021 թվականի Սուեզի ջրանցքի փակումը և 2022 թվականին Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա ներխուժումը, բացահայտեցին մատակարարման շղթայի կարևոր խոցելիություններ։ Այս խափանումները ընդգծեցին «ժամանակին մատակարարման» համակարգերի և մեկ աղբյուրից մատակարարների վրա չափազանց կախվածության ռիսկերը, ինչը հանգեցրեց կիսահաղորդիչների և դեղագործական ապրանքների նման ապրանքների կասկադային պակասի։ Արդյունքում առաջացած մատակարարման ցնցումները նպաստեցին 1970-ականներից ի վեր չտեսնված գնաճի կտրուկ աճի, ինչը նույնիսկ գլոբալիզացիայի վաղեմի պաշտպաններին ստիպեց վերանայել փոխզիջումները։

### Տնտեսական ազգայնականության աճ
Երբ Սառը պատերազմն ավարտվեց Խորհրդային Միության փլուզմամբ 1991 թվականին, ամերիկացի քաղաքական գործիչները կարծում էին, որ պատմությունը փաստացի ավարտվել է լիբերալ ժողովրդավարության վճռական հաղթանակով։ Նախագահներ Ջորջ Բուշ Ավագը և Բիլ Քլինթոնը նպատակ ունեին կառուցել համաշխարհային կարգ՝ հիմնված լիբերալ ժողովրդավարական սկզբունքների, բաց շուկաների և հաստատված հաստատությունների կողմից կառավարվող միջազգային կանոնների վրա։ Սակայն այս լավատեսական տեսլականը բախվեց անսպասելի խոչընդոտների։ 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի հարձակումները Ամերիկայի ուշադրությունը կտրուկ տեղափոխեցին դեպի Ահաբեկչության դեմ պատերազմը, ինչը հանգեցրեց ռազմական միջամտությունների և թանկարժեք ներխուժումների արտասահմանում։ Այս ջանքերի չափազանցությունը աստիճանաբար քայքայեց ամերիկյան ղեկավարության նկատմամբ ինչպես ներքին, այնպես էլ համաշխարհային վստահությունը։ Միևնույն ժամանակ, ավտորիտար տերությունների, մասնավորապես՝ Ռուսաստանի և Չինաստանի վերելքը խաթարեց այն հույսերը, որ աշխարհը անխուսափելիորեն կհամաձայնվի 1990-ականներին պատկերացված լիբերալ, կանոնների վրա հիմնված համակարգի հետ։

Այս մարտահրավերներով շեղված՝ ամերիկացի քաղաքականության մշակողները չկարողացան համարժեք արձագանքել ներքին կարևոր խոցելիություններին, այդ թվում՝ առևտրային կայուն դեֆիցիտին, արդյունաբերական անկմանը, արժութային անհավասարակշռությանը և խոցելի և օտարերկրյա վերահսկողության տակ գտնվող մատակարարման շղթաներից աճող կախվածությանը։ 2010-ական թվականներին այս անտեսումը հանգեցրել է լայնածավալ հիասթափության, ինչը հանգեցրեց այնպիսի քաղաքական շարժումների, ինչպիսիք են «Թեյախմության շարժումը» և Դոնալդ Թրամփի իշխանության գալը, որը մերժել է Սառը պատերազմից հետո ձևավորված համաշխարհային կոնսենսուսը։ Միաժամանակ, քաղաքական ձախերը ավելի ու ավելի շատ ուշադրություն էին հրավիրում անհավասարության վրա և պնդում, որ քաղաքականության մշակողները չեն կարողացել լուծել գլոբալացման կողմից ամերիկացի աշխատողների և համայնքների վրա հասցված վնասը։
[մինի|ԱՄՆ նախագահ [Դոնալդ Թրամփը իր առաջին ժամկետի ընթացքում պողպատի և ալյումինի ներմուծման վրա մաքսատուրքեր է սահմանել։]]
Այս աճող դժգոհությունը հիմք հանդիսացավ քաղաքականության էական փոփոխությունների համար։ Դոնալդ Թրամփի նախագահության օրոք տնտեսական ազգայնականությունը վերադարձավ ամերիկյան քաղաքականության առաջնագծ՝ նշանավորվելով բարձր մակարդակի առևտրային գործողություններով, ինչպիսիք են չինական ապրանքների, պողպատի և ալյումինի ներմուծման վրա մաքսատուրքերի բարձրացումը, ինչպես նաև NAFTA-ի նման հիմնական առևտրային համաձայնագրերի վերանայումը։ Այս քայլերը խզեցին գլոբալիզացիայի երկկուսակցական տասնամյակների աջակցությունը և ազդարարեցին սակագների՝ որպես տնտեսական և աշխարհաքաղաքական լծակի գործիք օգտագործման անցման մասին։
[մինի|Նախագահ [Ջո Բայդենը շրջում է կիսահաղորդչային արտադրության գործարանում, որը մեծապես ֆինանսավորվում և արագացվում է CHIPS և գիտության մասին օրենքով։]]
Նախագահ Ջո Բայդենի օրոք այս տնտեսական ազգայնականության տարրերը երկկուսակցական ընդունում ստացան։ Նրա վարչակազմն ընդունեց արդյունաբերական քաղաքականության հիմնական օրենսդրական ակտեր, այդ թվում՝ IIJA-ն, CHIPS ակտը և IRA-ն, որոնք միասին առաջացրին ամերիկյան ենթակառուցվածքների, արտադրության և էներգետիկայի ոլորտում ներդրումների ամենամեծ ալիքը վերջին չորս տասնամյակների ընթացքում։ Բայդենը նաև ընդլայնեց դաշնային «Գնեք ամերիկյան» կանոնները, առաջնահերթություն տվեց ներքին մատակարարման շղթայի դիմադրողականությանը և սահմանեց արդյունաբերությանը հատուկ մաքսատուրքեր այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են պողպատը, ալյումինը, արևային վահանակները և կարևորագույն հանքանյութերը՝ զարգացող ներքին արդյունաբերությունները պաշտպանելու համար:

Մինչ գլոբալիզացիայի առաջացրած մարտահրավերները լայնորեն ընդունվեցին քաղաքական ողջ սպեկտրում, առաջարկվող լուծումները տարբեր էին։ Հանրապետականները առաջնահերթություն տվեցին մատակարարման կողմի լայն պրոտեկցիոնիզմին՝ օգտագործելով այնպիսի գործիքներ, ինչպիսիք են համընդհանուր մաքսատուրքերը, առևտրի հարկադիր կիրառումը և տնտեսական անջատումը՝ ներմուծումը սահմանափակելու և ներքին արդյունաբերությունը վերակենդանացնելու համար։ Դեմոկրատները ավելի նպատակային մոտեցում ցուցաբերեցին՝ համադրելով պահանջարկի կողմի գործիքները, ինչպիսիք են սուբսիդիաները և պետական ներդրումները, առաջարկի կողմի ընտրողական միջոցառումների հետ՝ հիմնական ոլորտները ամրապնդելու և կայուն առևտրային հարաբերությունները պահպանելու համար:

### Դոլարի դիլեման
Ընթացիկ բանավեճի հիմքում կառուցվածքային մարտահրավեր է, ԱՄՆ պահուստային արժույթի դերը ֆինանսական և աշխարհաքաղաքական առավելություններ է տալիս, բայց նաև հակված է դոլարը գերարժևորված պահել, խրախուսելով դեֆիցիտը և խաթարելով ներքին արտադրությունը։ Համաշխարհային դրամական գերիշխանության և ներքին արդյունաբերական առողջության միջև այս փոխզիջումը դժվար է համատեղել։ Թրամփի երկրորդ ժամկետի ընթացքում ներկայացված Մար-ա-Լագոյի համաձայնագիրը արտացոլում է նոր ռազմավարություն. որ Միացյալ Նահանգները կարող է վճռական, ռիսկային տնտեսական քաղաքականության միջոցով պահպանել պահուստային արժույթի կարգավիճակը՝ միաժամանակ վերաարդյունաբերականացնելով և վերահավասարակշռելով համաշխարհային առևտուրը ամերիկյան պայմաններով։

## Համաձայնագիր
Մար-ա-Լագոյի համաձայնագիրը Թրամփի վարչակազմի երկրորդ ժամկետի առևտրային և արժութային օրակարգը ղեկավարող շրջանակն է։ Հիմնական խորհրդատուներ Սթիվեն Միրանի և Սքոթ Բեսենթի կողմից մշակված համաձայնագիրը նպատակ ունի կրճատել ԱՄՆ առևտրային դեֆիցիտը` լուծելով այն, ինչը ԱՄՆ-ն համարում է համաշխարհային տնտեսության կառուցվածքային անհավասարակշռություններ, մասնավորապես՝ դոլարի գերարժևորումը։ Այն համատեղում է լայն սակագները, հնարավոր արժութային միջամտությունները և միջազգային տնտեսական հարաբերությունների վերանայումը, ներառյալ առևտրի հասանելիությունը ազգային անվտանգության համագործակցության հետ կապելու առաջարկները։

### Սթիվեն Միրան
Սթիվեն Միրանը, Տնտեսական խորհրդատուների խորհրդի նախագահ և *«Գլոբալ առևտրային համակարգի վերակառուցման ուղեցույց» գրքի* հեղինակը, Մար-ա-Լագոյի համաձայնագրի կենտրոնական դեմքերից մեկն է և համաշխարհային տնտեսական շրջանակի վերափոխման առաջատար պաշտպան։ Նա պնդում է, որ միջազգային առևտրի հիմնական անհավասարակշռությունը բխում է ԱՄՆ դոլարի հետևողական գերագնահատումից, որը պայմանավորված է դոլարային պահուստային ակտիվների, ինչպիսիք են գանձապետական պարտատոմսերը, նկատմամբ արտաքին պահանջարկով։ Այս գերագնահատումը, ըստ նրա, ճնշում է արտահանումը, խրախուսում ներմուծումը և լրջորեն թուլացրել է Միացյալ Նահանգների արտադրական բազան։

Միրանը ուրվագծում է մի քանի հիմնական սկզբունքների վրա հիմնված ռազմավարություն՝

* **Տոկոսադրույքները որպես ռազմավարական գործիքներ**։ Նա կողմ է մաքսատուրքերին ոչ միայն ներքին արդյունաբերությունը պաշտպանելու, այլև եկամուտները մեծացնելու, բեռը օտարերկրյա արտադրողների վրա տեղափոխելու և միջազգային բանակցություններում որպես լծակ ծառայելու համար։
* **Արժույթի փոխհատուցման տեսություն**։ Նա պնդում է, որ սակագները պարտադիր չէ, որ հանգեցնեն գնաճի երկրի ներսում, եթե դոլարը ի պատասխան ամրապնդվում է։ Ավելի ուժեղ դոլարը կարող է նվազեցնել ներմուծվող ապրանքների գինը՝ փոխհատուցելով մաքսատուրքերի արժեքը և նվազեցնելով օտարերկրյա արտահանողների իրական եկամուտը։
* **Նոր միջազգային արժութային համաձայնագիր**։ Միրանն առաջարկում է 1985 թվականի Պլազա համաձայնագրի ժամանակակից համարժեքը, որը նա անվանում է Մար-ա-Լագոյի համաձայնագիր։ Նպատակը կլինի ԱՄՆ առևտրային գործընկերների միջև արժույթի համակարգված արժևորումը՝ դոլարի գերարժևորման խնդիրը լուծելու համար։
* **Միակողմանի տարբերակներ, եթե դիվանագիտությունը ձախողվի**։ Եթե բազմակողմ համաձայնագիրը հնարավոր չէ, Միրանը պաշտպանում է իրավական և ֆինանսական գործիքների կիրառումը, ինչպիսիք են կապիտալի սահմանափակումները, թիրախային հարկերը կամ ֆինանսական կարգավորումը՝ գործող օրենքների, ինչպիսին է «Միջազգային արտակարգ տնտեսական լիազորությունների մասին» օրենքը, համաձայն։
* **Բեռի բաշխումը պահուստային արժույթի համակարգի շրջանակներում**։ Միրանը վերաձևակերպում է Թրիֆինի ավանդական դիլեման՝ պնդելով, որ մինչ աշխարհը հույսը դնում է Միացյալ Նահանգների վրա դոլարային պահուստներ մատակարարելու համար, դրա ծախսերը անհամաչափորեն ընկել են ԱՄՆ արդյունաբերության վրա։ Նրա ծրագիրը կոչ է անում վերաբաշխել այդ ծախսերը ռազմավարական առևտրի և դրամավարկային քաղաքականության միջոցով։
* **Առևտրի և անվտանգության համաձայնեցում**։ Միրանը կողմ է տնտեսական գործընկերությունները պաշտպանական համագործակցության հետ կապելուն։ Նա պնդում է, որ ԱՄՆ անվտանգության երաշխիքներից օգտվող երկրները պետք է իրենց տնտեսական գործելակերպը համապատասխանեցնեն ամերիկյան ռազմավարական շահերին։
* **Արդյունաբերական վերածնունդ և ապակարգավորում**։ Նրա ռազմավարության հիմնական մասն է ազգային հզորության համար կարևորագույն ոլորտներում, այդ թվում՝ էներգետիկայի, պաշտպանության, կիսահաղորդիչների և առաջադեմ արտադրության, արդյունաբերական հզորության վերականգնումը։ Նա նաև կոչ է անում կարգավորիչ բարեփոխումների՝ ուժեղ դոլարային միջավայրում տեղական ընկերություններին ավելի արդյունավետ մրցակցելուն օգնելու համար։

### Սքոթ Բեսենթ
մինի|Ֆինանսների նախարար Սքոթ Բեսենթի պաշտոնական դիմանկարը
Սքոթ Բեսենթը, Դոնալդ Թրամփի օրոք ֆինանսների նախարար և Key Square Group-ի հիմնադիրը, կենտրոնանում է առևտրի և անվտանգության քաղաքականության ինտեգրման վրա՝ լուծելու համար այն, ինչը նա համարում է համաշխարհային տնտեսության կառուցվածքային անհավասարակշռությունները։ Նա պնդում է, որ գլոբալիզացիան չի կարողացել կատարել իր խոստումները, և որ Միացյալ Նահանգները պետք է ավելի ակտիվ դեր ստանձնի միջազգային տնտեսական կարգի վերաձևավորման գործում։

Բեսսենթը աջակցում է՝

* **Առևտրի հասանելիությունը կապել անվտանգության ոլորտում համագործակցության հետ**, որտեղ դաշնակիցները պարտավորվում են կատարել պաշտպանական ծախսեր և տնտեսական բարեփոխումներ՝ ԱՄՆ շուկա մուտք գործելու դիմաց։
* **Մակրո մակարդակում կիրառվող լայն սակագներ**՝ արտաքին արդյունաբերական քաղաքականության և սպառման ճնշման հետևանքով առաջացած գլոբալ անհավասարակշռությունները շտկելու համար։
* **Սեգմենտավորված համաշխարհային տնտեսություն**, որտեղ ԱՄՆ ռազմավարական շահերին ավելի մոտ գտնվող երկրները ստանում են ավելի բարենպաստ տնտեսական վերաբերմունք։
* **ԱՄՆ բյուջեի դեֆիցիտի կրճատում**՝ համաշխարհային անհավասարակշռությունների ներքին ներդրումը նվազեցնելու համար։
* **Երկարաժամկետ բանակցություններ և ապագա ուղղորդում**՝ շուկայի սպասումները կառավարելու և ԱՄՆ-ում լծակը ամրապնդելու համար։

### Դոնալդ Թրամփ
Դոնալդ Թրամփը մշտապես միջազգային տնտեսական քաղաքականությունը ներկայացրել է որպես բանակցությունների և ազդեցության լծակների հարց։ Իր նախագահության ողջ ընթացքում Թրամփը առևտրին մոտեցել է գործարքային մտածելակերպով՝ առաջնահերթություն տալով ենթադրյալ կարճաժամկետ շահույթին՝ գաղափարական հետևողականության փոխարեն։ Թրամփը մաքսատուրքերը, շուկա մուտքը և ռազմական պարտավորությունները դիտարկում է որպես բանակցային խաղաքարտեր՝ Միացյալ Նահանգների համար ավելի լավ գործարքներ ապահովելու ավելի լայն ջանքերում։

Մար-ա-Լագոյի համաձայնագիրը արտացոլում է այս մոտեցումը։ Բազմակողմ կանոններին կամ երկարատև համաձայնագրերին հույսը դնելու փոխարեն, Թրամփը նախընտրում է յուրաքանչյուր դեպքի համար առանձին կարգավորումներ, որտեղ պայմանները ճկուն են և կախված են երկրի վարքագծից։ Նրա կարծիքով՝ դաշնակիցները պետք է ավելի շատ ներդրում ունենան իրենց պաշտպանության մեջ և բացեն իրենց շուկաները՝ ԱՄՆ տնտեսություն մուտք գործելու դիմաց։ Հակամարտության դեպքերում նա կարծում է, որ սակագների կամ ֆինանսական սահմանափակումների սպառնալիքը կարող է օտարերկրյա կառավարություններին բանակցային սեղանի շուրջ բերել։

Թրամփը նախկինում կնքված առևտրային համաձայնագրերը որակել է որպես վատ բանակցված և իրեն ներկայացրել է որպես մեկը, ով կարող է դրանք շտկել՝ ճնշում գործադրելով և փոխադարձություն պահանջելով։ Համաձայնագիրը համապատասխանում է այս աշխարհայացքին, ընդգծելով ազդեցության լծակները, անկանխատեսելիությունը և ավելի լավ պայմանների հնարավորությունը առճակատման և փոխզիջման միջոցով։

## Քննադատություններ և մտահոգություններ
Մար-ա-Լագոյի համաձայնագիրը բախվել է տնտեսագետների, օտարերկրյա պաշտոնյաների և վերլուծաբանների զգալի դիմադրությանը, որոնք պնդում են, որ այդ փորձերը կարող են անկայունացնել համաշխարհային առևտուրը, լարվածություն ստեղծել դաշինքների միջև և հակառակ ազդեցություն ունենալ ԱՄՆ տնտեսության վրա։

### Կասկածներ արժութային ռազմավարության վերաբերյալ
Համաձայնագրի կենտրոնական մասը մյուս երկրներին համոզելն է բարձրացնել իրենց արժույթի արժեքը դոլարի նկատմամբ, նման այն բանին, ինչին նախկին նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանը հասել է 1985 թվականի «Պլազա համաձայնագրով»։ Սա Միացյալ Նահանգների արտահանումը կդարձներ ավելի մրցունակ՝ առանց դոլարի անմիջականորեն արժեզրկման կամ գնաճի խթանման։ Տեսականորեն, դա կարող է նվազեցնել կախվածությունը օտարերկրյա կապիտալից՝ միաժամանակ վերակենդանացնելով ներքին արդյունաբերությունը։

Քննադատները պնդում են, որ այս ռազմավարության ձախողումը կայանում է ոչ թե գաղափարի, այլ իրականացման մեջ։ «Պլազա համաձայնագիրը» հաջողության հասավ, քանի որ այն կառուցված էր վստահության, հեղինակության և ընդհանուր ռազմավարական նպատակի վրա։ Ի հակադրություն, Թրամփի վարչակազմը խաթարել է համաշխարհային դրամավարկային վերադասավորումը համակարգելու համար անհրաժեշտ դիվանագիտական և ինստիտուցիոնալ հարաբերությունները։

2025 թվականի սկզբին վարչակազմը կասեցրեց Ուկրաինային տրամադրվող ռազմական օգնությունը և ենթադրեց, որ ՆԱՏՕ-ի այն անդամները, որոնք չեն համապատասխանում իր պաշտպանական ծախսերի նպատակներին, կարող են չստանալ Միացյալ Նահանգների պաշտպանությունը: Նա նաև սադրիչ մեկնաբանություններ արեց միջազգային սահմանների վերագծման վերաբերյալ, չբացառեց Գրենլանդիան գրավելու համար ռազմական ուժի կիրառումը և առաջարկեց, որ Կանադան «պետք է դառնա 51-րդ նահանգը»։ Աշխարհի առաջնորդները այս հայտարարությունները համարում են ազգային ինքնիշխանության անտեսում և հետպատերազմյան միջազգային կարգի անկայունացում։

Երկրներին նոր կոնսենսուսի մեջ ներգրավելու փոխարեն, Թրամփի մոտեցումը նրանց դրդել է այլընտրանքներ փնտրել։ Ճապոնիան, Հարավային Կորեան և Չինաստանը ուժեղացրել են առևտրային և արժութային քաղաքականության համակարգումը՝ ԱՄՆ-ի հնարավոր մաքսատուրքերից և ֆինանսական ճնշումից պաշտպանվելու համար։ Եվրոպայում Եվրամիությունը հրաժարվել է Չինաստանից հեռու մնալու նախկին ջանքերից՝ փոխարենը անցնելով Պեկինին որպես հակակշիռ օգտագործելուն՝ ավելի ու ավելի անկանխատեսելի դարձող Միացյալ Նահանգների նկատմամբ։

### Կասկածներ Թրամփի գործարքներ կնքելու կարողության վերաբերյալ
Որոշ քննադատներ կասկածի տակ են դնում, թե արդյոք Թրամփն ունի դիվանագիտական կարողություն՝ ապահովելու Համաձայնագրի պահանջվող համակարգումը։ Նրանք մատնանշում են անցյալի բանակցությունները, որոնք կամ ամբողջությամբ ձախողվել են, կամ նպաստել են երկարատև անկայունությանը։

* **Իրանի միջուկային համաձայնագիր`** 2018 թվականին Թրամփը դուրս եկավ Համատեղ համապարփակ գործողությունների ծրագրից՝ խոստանալով ավելի ուժեղ համաձայնագիր։ Փոխարինման տարբերակ չգտնվեց, և Իրանը ընդլայնեց իր միջուկային ծրագիրը։ Քննադատները նաև պնդում են, որ միակողմանիորեն հրաժարվելով գործարքից՝ ԱՄՆ-ն կորցրեց Իրանի վրա ճնշում գործադրելու հիմնական բանակցային լծակը՝ զսպելու Հեզբոլլահի, հուսիթների և այլ տարածաշրջանային միջնորդների նման խմբավորումների աջակցությունը։
* **Հյուսիսային Կորեայի գագաթնաժողովներ`** Թրամփի և Կիմ Չեն Ընի հանդիպումները ներառել են 2018 թվականի Սինգապուրի գագաթնաժողովը, 2019 թվականի Հանոյի գագաթնաժողովը և պատմական հանդիպումը Կորեական ապառազմականացված գոտում։ Չնայած օպտիկայի ոլորտում այս առաջընթացներին, որևէ պարտավորեցնող համաձայնագիր չի կնքվել։ Բանակցությունները ձախողվեցին պատժամիջոցների և զինաթափման վերաբերյալ վեճերի պատճառով, և Հյուսիսային Կորեան կարճ ժամանակ անց վերսկսեց հրթիռային փորձարկումները։
* **Աֆղանստանից զորքերի դուրսբերման համաձայնագիր`** 2020 թվականին Թրամփը համաձայնագիր ստորագրեց Թալիբանի հետ, որը բացառեց Աֆղանստանի կառավարությանը։ Համաձայնագիրը արագացրեց աֆղանական ինստիտուտների փլուզումը, և Քաբուլը ընկավ 2021 թվականին ԱՄՆ-ի վերջնական դուրսբերումից մի քանի օր անց։
* **[[Աբրահամի համաձայնագրեր|Աբրահամի համաձայնագրեր`]]**. 2020 թվականի համաձայնագրերը կարգավորեցին Իսրայելի և մի քանի արաբական պետությունների միջև հարաբերությունները, բայց անտեսեցին պաղեստինյան հարցը։ Քննադատները պնդում են, որ այս ձախողումը խաթարեց երկարատև խաղաղության հեռանկարները և նպաստեց այն հուսահատության սրմանը, որը նպաստեց 2023 թվականի Համասի հարձակմանը և դրան հաջորդած ավելի լայնածավալ պատերազմին։ Ավելի թույլ կողմին անտեսելու այս օրինաչափությունը ակնհայտ էր Թրամփի՝ Թալիբանի հետ կնքած գործարքում, որը շրջանցեց Աֆղանստանի կառավարությունը, և շարունակվում է Ուկրաինայի խաղաղության բանակցությունների նկատմամբ նրա մոտեցմամբ։ Քննադատները պնդում են, որ նրա իմպուլսիվությունը և մտավոր դիմադրողականության բացակայությունը խոչընդոտում են նրա կարողությանը կողմնորոշվելու բարդ աշխարհաքաղաքական համակարգերում։
* **USMCA-ի վերլուծություն`** Թրամփը ստորագրեց USMCA-ն որպես NAFTA- ի փոխարինող՝ այն ներկայացնելով որպես խոշոր նվաճում։ Սակայն 2025 թվականին նա միակողմանի մաքսատուրքեր սահմանեց կանադական և մեքսիկական ներմուծման վրա՝ վկայակոչելով ներգաղթի և թմրանյութերի դեմ պայքարի հետ կապված խնդիրները։ Իրավական վերլուծաբաններն ու օտարերկրյա պաշտոնյաները նշել են, որ այս քայլը խախտում է համաձայնագիրը՝ ամրապնդելով այն մտահոգությունները, որ Թրամփի օրոք կնքված գործարքները կայունություն չունեն և կարող են կամայականորեն չեղարկվել կամ անտեսվել։

### Շուկակենտրոն քաղաքականության վրա չափազանց կախվածություն
Քննադատները պնդում են, որ Մար-ա-Լագոյի համաձայնագիրը չափազանց շատ է հենվում շուկայական քաղաքականության գործիքների վրա, ինչպիսիք են սակագները, ապակարգավորումը, հոսքային տնտեսությունը և արժութային գործողությունները, միաժամանակ անտեսելով պետական ներդրումների և ներքին պահանջարկի դերը արդյունաբերական հզորությունների վերականգնման գործում։ Շատ տնտեսագետներ սա համարում են անցյալի ռազմավարությունների կրկնություն, որոնք չկարողացան ապահովել ամերիկյան արտադրության համար երկարատև արդյունքներ։

Ռեյգանի վարչակազմի օրոք հարկային կրճատումները և ապակարգավորումը կիրառվեցին արտադրությունը խթանելու համար՝ «ներքև հոսող տնտեսագիտության» տեսության համաձայն։ Այնուամենայնիվ, արտադրական ոլորտում զբաղվածությունը շարունակում էր նվազել, և ընկերությունների շահույթը հաճախ ուղղվում էր բաժնետոմսերի հետգնմանը, այլ ոչ թե նոր գործարաններում ներդրումներին։ 1985 թվականի «Պլազա համաձայնագիրը» նպաստեց դոլարի թուլացմանը՝ արտահանմանը նպաստելու համար, սակայն առանց պետական ներդրումների կամ աշխատուժի ծրագրերի, արդյունաբերական հզորությունների վրա երկարաժամկետ ազդեցությունը սահմանափակ էր։

Ավելի վերջին օրինակը Միացյալ Թագավորությունից է Brexit- ից հետո։ 2022 թվականին վարչապետ Լիզ Թրասը ներկայացրեց մի ծրագիր, որը կենտրոնացած էր հարկերի կրճատման և կարգավորման վրա՝ առանց հմտությունների, ենթակառուցվածքների կամ նորարարության մեջ համապատասխան ներդրումների։ Շուկաները խուճապով արձագանքեցին, ֆունտը անկում ապրեց, և ծրագիրը ձախողվեց մի քանի շաբաթվա ընթացքում։ Բրիտանական արտադրությունը շարունակում է դժվարություններ ունենալ, ինչը ցույց է տալիս, որ միայն մատակարարման գործիքները հաճախ անբավարար են։

Տնտեսագետները պնդում են, որ մաքսատուրքերը և դոլարի թուլացումը չեն երաշխավորում գործարանների աճը՝ առանց ուժեղ ներքին պահանջարկի, աշխատուժի վերապատրաստման կամ հանրային աջակցության։ Դերակարգավորումը կարող է նվազեցնել ծախսերը, բայց այն չի կարող լուծել մատակարարման շղթայի բացթողումները, աշխատուժի պակասը կամ տարածաշրջանային անկումը։

Կայուն արդյունաբերական աճը մշտապես կախված է եղել ոչ միայն հոսքային տնտեսությունից կամ արժութային տատանումներից։ Գերմանիայի, Ճապոնիայի, Հարավային Կորեայի և Թայվանի նման երկրները օգտագործել են պետական ներդրումները, արտահանման կարգապահությունը և երկարաժամկետ պլանավորումը՝ լայնորեն շուկայական տնտեսություններում ուժեղ արտադրական ոլորտներ կառուցելու համար։ Այս կառավարությունները չէին հույսը դնում միայն շուկայական ազդանշանների վրա. նրանք աջակցում էին արդյունաբերությանը՝ էներգետիկայի, ենթակառուցվածքների, կրթության և տեխնոլոգիաների ոլորտներում պետական ներդրումների միջոցով։ Նրանց հաջողությունը արտացոլում է ընդհանուր սկզբունք. արդյունաբերությունը չի ծաղկում միայն ծախսերի կրճատման շնորհիվ։ Այն պահանջում է հանրային պարտավորություններ երկարաժամկետ հզորությունների և ռազմավարական ներդրումների համար։

Նախագահ Բայդենը մինչ օրս ներկայացրել է այս մոտեցման ամենացայտուն ամերիկյան օրինակը։ Նրա վարչակազմը ակտիվորեն օգտագործել է առևտրային գործիքներ, այդ թվում՝ սակագներ, ներքին բովանդակության կանոններ և գնումների ստանդարտներ՝ զուգահեռաբար խոշոր պետական ներդրումների միջոցով՝ ներքին արտադրությունը վերականգնելու համար։ CHIPS օրենքը, Ինֆլյացիայի նվազեցման մասին օրենքը և Երկկուսակցական ենթակառուցվածքների մասին օրենքը դաշնային ռեսուրսներն ուղղորդում են կիսահաղորդիչների արտադրության, էներգետիկայի և ցանցերի արդիականացման, տրանսպորտային ցանցերի և աշխատուժի զարգացմանը։ Այս քաղաքականության համադրությունը նպաստել է արտադրական շինարարության այնպիսի աճի, որը չէր տեսնվել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր։ Տնտեսագետները դա ավելի ու ավելի են համարում որպես ապացույց այն բանի, որ արդյունաբերության վերականգնումը պահանջում է առևտրային ռազմավարության և կայուն պետական ներդրումների համադրություն։ Առանց այս հիմքի, քննադատները պնդում են, որ Մար-ա-Լագոյի համաձայնագիրը վտանգում է ոչ միայն չվերականգնել արդյունաբերությունը, այլև ակտիվորեն խափանել արտադրական շինարարության այժմ ընթացքի մեջ գտնվող աճը։

## Տես նաև
* Տաքսիները Թրամփի երկրորդ վարչակազմում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արտարժույթի շուկա
Կատեգորիա:Միջազգային առևտուր
Կատեգորիա:Միջազգային ֆինանսներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն