Վաղարշ Ա

**Վաղարշ Ա** (), Հայոց Արշակունի թագավոր 117-140 (կամ 116-144) թվականներին։ Սանատրուկ թագավորի որդին։

## Գահալակություն

Հռոմի կայսեր համաձայնությամբ Հայաստանի գահին է հաստատվում Սանատրուկի որդին՝ Վաղարշ Ա-ն: Վաղարշը Հռոմի համար ընդունելի անձնավորություն է եղել, քանի որ նա ոչ թե բուն պարթևական Արշակունիներից էր, այլ այս դինաստիայի հայկական նոր ձևավորվող ճյուղից: Այս ճյուղը, վաղ թե ուշ ձգտելով ինքնուրույնության, հակադրվելու էր պարթևներին: Մ. Աստուրյանը և Հակոբ Մանանդյանը հերքում են պատմագրության մեջ գոյություն ունեցող այն կարծիքը, թե իբր Պարթամասպատն իր հորից՝ պարթևական թագավոր Խոսրովից, 116 թվականին ստացել է Հայաստանի գահը։

Ինչպես ճիշտ նշում է Հ. Մանանդյանը.

«116 թվականին Միջագետքում, Ասորեստանում ու Հայաստանում ծագած ապստամբությունների ժամանակ Հայաստանը վերագրաված է եղել Սանատրուկի որդին՝ Վաղարշը»։  
Ի հաստատումն այս պնդման՝ բերում է Դիոն Կասսիոսի հետևյալ վկայությունը.  
«Որովհետև Վաղարշը՝ Սանատրուկի որդին, Սևերոսի բանակի դեմ մարտի պատրաստվելիս, ընդհարումից առաջ զինադադար էր խնդրել և կնքել, (Տրայանոս կայսրը) նրա մոտ պատգամավորներ ուղարկեց և Հայաստանի մեկ մասը շնորհեց նրան հաշտության պատճառով»։  

Այս վկայության մեջ նշված Սևերոսը վերոհիշյալ Լուցիուս Կատիլիուս Սևերոսն է, որը 114 թվականին նշանակվել է նորաստեղծ Կապադովկիայի զինվորական շրջանի լեգատ (կուսակալ)։ 116 թվականի ապստամբությունների ճնշումից հետո Հյուսիսային Միջագետքը և Հայաստանը մնացել են իբրև հռոմեական նահանգներ։ Ըստ այդմ, ինչպես շարունակում է Հ. Մանանդյանը.

«Հասկանալի է դառնում, թե ինչու Վաղարշին տրվեց միայն Հայաստանի մի մասը»։  

Այդ մասը, ըստ պատմաբանի, հավանաբար դա եղել է հյուսիս-արևելյան Հայաստանը, որտեղ հռոմեացիները չեն կարողացել հաստատուն կերպով տիրապետել։ Իշխանության գալով՝ Հադրիանոս կայսրը (117-138 թվականներ) Վաղարշին ճանաչել է որպես ամբողջ Մեծ Հայքի թագավոր։ Հադրիանոսի կենսագիր Էլիոս Սպարտիանոսը հաղորդում է, որ կայսրը.

«Թույլ տվեց, որ հայերն ունենան թագավոր, մինչդեռ Տրայանոսի ժամանակ նրանք ունեցել են տեղակալ (պրոկուրատոր)»։  

Պարթամասպատը Հադրիանոսից ստացել է Օսրոյենեի (Եդեսիա) թագավորությունը։ Այսպիսով, այս անձնավորությունը մնում էր որպես պարթևական գահի համար վտանգավոր թեկնածու ու ախոյան՝ վայելելով հռոմեական կայսեր հովանավորությունը։

Այս հանգամանքը խիստ սրել է հարաբերությունները պարթևների և Հռոմի միջև։ Պարթևաց արքա Վաղարշ Բ-ն (105-147 թվականներ) հայտնել է իր դժգոհությունը։ Խաղաղասեր Հադրիանոսը, հաշվի առնելով իրավիճակը, 123 թվականին բանակցությունների մեջ է մտել, որի արդյունքում Պարթամասպատը հեռացվել է նաև իր նոր թագավորությունից։ Եդեսիայի գահը վերադարձվել է նախկին տեղական դինաստիային (Աբգարյաններ)։

### Առևտրական-տնտեսական նոր վերելք
Երկարատև խաղաղության ժամանակաշրջանը նպաստավոր է եղել Հայաստանի և ամբողջ Մերձավոր Արևելքի տնտեսական ու մշակութային հետագա վերելքի, հատկապես՝ միջազգային առևտրի զարգացման համար։

Տրայանոս կայսրը հատուկ ուշադրություն է դարձրել Եփրատ և Տիգրիս գետերի մոտ ապրանքների փոխադրման մաքսերի գանձումը կազմակերպելու վրա։ Ըստ երևույթին, Ասորիքի արևելյան սահմանների պահեստակետերի և Եփրատի ափին գտնվող քաղաքների միջև առևտուրը երբեք այնքան աշխույժ չի եղել, որքան Հադրիանոսի և Անտոնինոս Պիոսի ժամանակաշրջանում։ Այդ զարգացումն ակնառու է եղել նաև հյուսիսային մայրուղիների վրա գտնվող առևտրական խոշոր կենտրոններում, որպիսիք էին Արտաշատը և Մծբինը։

### Վաղարշապատ քաղաքի հիմնում
Հասարակության զարգացումը և միջազգային առևտրի նոր աշխույժացումը, որի կենտրոնում գտնվել է Հայաստանը, նոր քաղաքների հիմնադրման անհրաժեշտություն են ստեղծել։ Վաղարշ Ա-ի թագավորության տարիներին հիմնադրվել է Վաղարշապատ քաղաքը, որի մասին տեղեկություններ է պահպանել Մովսես Խորենացին։ Ըստ նրա տեղեկությունների՝ Շրեշ բլուրի մոտակայքում է գտնվել դեռևս Երվանդունիների ժամանակներից հայտնի Վարդգեսավան քաղաքը։ Վաղարշ Ա-ն դրանից հարավ՝ այժմյան Էջմիածնի վանքի և նրա շրջակայքի տարածքում հիմնադրել է նոր քաղաք, որն իր անունով կոչել է Վաղարշապատ։

Մովսես Խորենացին հաղորդում է նաև, որ Վաղարշ Ա-ն է հիմնադրել Բասեն գավառում՝ Մուրց և Երասխ գետերի միախառնման տեղում գտնվող Վաղարշավան ավանը (այժմյան Հասանկալա կամ Քյոփրի-քյոյ)։

### Ալանների ներխուժումները Հայաստան
Տրայանոսի մահը և դրան հաջորդած կայսրության ժամանակավոր թուլացումը հանգեցրել են ալանների ներխուժումների աշխույժացմանը։ Նրանք ասպատակել են Հայաստանի ու Ատրպատականի սահմանամերձ շրջանները և թափանցել մինչև Կապադովկիա։ Ստեղծված իրավիճակից օգտվել է վրաց Փարսման Բ թագավորը (II դարի 30-50-ական թվականներ), որը գահ է բարձրացել Միհրդատ Գ-ից հետո։ Նա ընդարձակել է իր տիրույթները դեպի սևծովյան ափեր՝ զիդրիտների ցեղով բնակեցված տարածքները, որոնք ձգվում էին Պարխարյան լեռներից հյուսիս մինչև Ճորոխի գետաբերանը։

Փարսման Բ-ն սերտ կապերի մեջ է եղել Հյուսիսային Կովկասի վաչկատուն ցեղերի, հատկապես ալանների հետ։ Ըստ պատմիչներ Դիոն Կասսիոսի և Ֆլավիոս Արրիանոսի

* Ալանները, Փարսման Բ-ի աջակցությամբ, ներխուժեցին Աղվանք և Ատրպատական։
* Այնուհետև նրանք Հայաստանի վրայով անցան Կապադովկիա։
* Հայոց թագավոր Վաղարշ Ա-ն կարողացավ կանգնեցնել նրանց հարձակումները «նվերների» (փրկագնի) միջոցով։
* Կապադովկիայի լեգատ Արրիանոսը ձեռնարկեց ռազմական պատրաստություններ, ինչից ահաբեկված ալանները դադարեցրին իրենց ներխուժումը։

138 թվականին Վաղարշ Ա-ն դեսպաններ է ուղարկել Հռոմ՝ բողոքելով Փարսման Բ-ի գործողությունների դեմ։ Կայսրը (Անտոնինոս Պիոս) վրաց թագավորին հրավիրել է իր մոտ՝ պատասխանատվության ենթարկելու նպատակով, սակայն Փարսման Բ-ն հայրենիք է վերադարձել՝ կայսրից նոր շնորհների արժանացած։

### [[Սոհեմոս]]
Նոր գահ բարձրացած Անտոնինոս Պիոսը (138-161 թվականներ), դժգոհ լինելով Հայոց թագավոր Վաղարշ Ա-ի քաղաքականության որոշ կողմերից, հավանաբար 144 թվականին գահընկեց է անում նրան։ Նրա փոխարեն Հայոց թագավոր է նշանակում Սոհեմոսին, որը Էմեսա քաղաքի «թագավորն» էր։ Սոհեմոսը, լինելով հռչակավոր Աքեմենյան տոհմի շառավիղ, համարվել է հայկական գահի արժանի թեկնածու։

Պահպանվել է Հռոմում թողարկված մի պղնձե սեստերցիուս, որը հատվել է Անտոնինոս Պիոսի կողմից՝ Սոհեմոսին Հայոց թագավոր կարգելու առթիվ։ Այս դրամը հնարավորություն է տալիս ճշգրիտ որոշելու Վաղարշ Ա-ի գահընկեցության և Սոհեմոսի գահակալության մեկնարկի տարեթիվը՝ 144 թվականը։

Սոհեմոսի մասին պահպանվել են հետաքրքիր տեղեկություններ, որոնք մեզ են հասել Փոտի միջոցով։ Խոսելով բանաստեղծ Յամբլիքոսի մասին, որը հեղինակել է «Բաբելոնականք» (Babyloniaca) վեպը, Փոտը հաղորդում է.

«Իր մասին մատենագիրը (Յամբլիքոսը) ասում է, որ բաբելոնացի էր... և ծաղկում էր Աքեմենյան Արշակունյան Սոհեմոսի ժամանակ...»  

Հելլենիստական Արևելքի փոքր թագավորությունների դինաստիաների համար սովորական երևույթ էր իրենց տոհմը համարել Աքեմենյանների շառավիղ։ Սրանցից սերված էին համարվում, օրինակ, Ծոփքի և Կոմմագենեի Երվանդունիները։

Ինչ վերաբերում է Սոհեմոսի «Արշակունի» կոչմանը, ապա այն, հավանաբար, սոսկ ձևական բնույթ է կրել։ Դրանով Հռոմը ցանկացել է ցույց տալ, որ չի խախտում նախկինում ձեռք բերված համաձայնագրերը՝ հայկական գահին բազմեցնելով «Արշակունիների» դինաստիայի ներկայացուցչի։

Ենթադրվում է, որ այս Սոհեմոսը ազգական էր մեկ այլ Սոհեմոսի, որը Ներոն կայսեր ժամանակաշրջանում (54-63 թվականներ) գահակալել է որպես Ծոփքի թագավոր։

Ըստ Մովսես Խորենացու ժամանակագրության՝ Սոհեմոսին համապատասխանում է Տիգրան Վերջինը, որը, ըստ պատմահոր հաղորդման, թագավորել է 42 տարի։

Տարիների այս քանակը կարելի է վերագրել Սոհեմոսին, եթե նրա գահակալության առաջին տարին ընդունենք Վաղարշ Ա-ի թագավորության 23-րդ տարին, այսինքն՝ 144 թվականը։ Այդ դեպքում նրա թագավորության վերջին տարին պիտի լինի 186 թվականը։
## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ արքաներ
Կատեգորիա:Արշակունիներ
Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության արքաներ