Կործանիչ ավիացիա

[thumb|Բանգլադեշի կործանիչ ավիացիայի [Միկոյան ՄԻԳ-29|Միգ-29Բ և Ֆ-7ս ինքնաթիռները]]
**Կործանիչ ավիացիա**, ռազմաօդային ուժերի ռազմաճակատային ավիացիայի տեսակ։

Նախատեսված է հակառակորդի ինքնաթիռների և անօդաչու միջոցների ոչնչացման համար՝ օդում գերակայություն նվաճելու, զորքերն ու թիկունքի օբյեկտները պաշտպանելու, ավիացիայի այլ տեսակների մարտական գործողություններն ապահովելու նպատակով։ Կարող է օգտագործվել նաև վերգետնյա (ծովային) օբյեկտներ խոցելու և օդային հետախուզության համար։

Արդի կործանիչ ավիացիան զինված է ռեակտիվ գերձայնային ինքնաթիռներով։ Կործանիչ ավիացիայի հիմնական զենքը կառավարվող հրթիռներն ու արագաձիգ թնդանոթներն են։

Կործանիչ ավիացիան ստեղծվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) ժամանակ, երբ ռմբակոծիչների և հետախույզ ինքնաթիռների դեմ պայքարելու համար սկսեցին կառուցել փոքր չափերի հատուկ ինքնաթիռ-կործանիչներ՝ զինված գնդացիրներով։ Մեծ դեր է խաղացել հատկապես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում։

## Կործանիչ ավիացիայի խնդիրները
### Ռազմաճակատային կործանիչ ավիացիայի խնդիրները
* օդային գերակայություն ձեռք բերելու համար թշնամու ավիացիայի ոչնչացում,
* զորքերի, ավիացիայի այլ տեսակների, ռազմաճակատի թիկունքի օբյեկտների աջակցում,
* օդային հետախուզության վարում։

Վերոնշյալ բոլոր առաջադրանքները կատարելիս կործանիչ ավիացիան՝
* ոչնչացնում է թշնամու ավիացիան օդային մարտերում և օդանավակայաններում,
* թույլ չի տալիս հակառակորդի ավիացիայի մուտքը պաշտպանված տարածքներ,
* արգելափակում է թշնամու ավիացիան օդանավակայաններում,
* ուղեկցում է (աջակցում) ավիացիայի այլ տեսակների ու ճյուղերի կազմավորումներն ու ստորաբաժանումները,
* հետ է մղում հակառակորդի օդային հարձակումները զորքերի և հակառակորդի պաշտպանության մարտավարական և օպերատիվ խորության վրա գտնվող այլ օբյեկտների վրա,
* աջակցում է օդային և ծովային դեսանտներին։
Կործանիչ ավիացիան մարտական գործողություններ է իրականացնում ավիացիայի, ցամաքային և ռազմածովային ուժերի այլ տեսակների և ճյուղերի կազմավորումների և ստորաբաժանումների հետ համատեղ:

### ՀՕՊ կործանիչ ավիացիայի խնդիրները
ՀՕՊ կործանիչ ավիացիան իր խնդիրները կատարում է իր նպատակային նշանակությանը համապատասխան:

### Ռազմածովային նավատորմի Ռազմաօդային ուժերի կործանիչ ավիացիայի խնդիրները
Ռազմածովային նավատորմի Ռազմաօդային ուժերի կործանիչ ավիացիան կատարում է իր նպատակային նշանակությանը համապատասխան:
* օդային գերակայություն ձեռք բերելու համար թշնամու ավիացիայի ոչնչացում,
* նավատորմի զորքերի, նավերի, նավատորմի և նավակազմի, ավիացիայի այլ տեսակների և ճյուղերի և նավատորմի թիկունքի օբյեկտների աջակցում,
* օդային հետախուզության վարում։

Վերոնշյալ բոլոր առաջադրանքները կատարելիս Ռազմածովային նավատորմի Ռազմաօդային ուժերի կործանիչ ավիացիան՝
* ոչնչացնում է թշնամու ավիացիան օդային մարտերում և օդանավակայաններում,
* թույլ չի տալիս հակառակորդի ավիացիայի մուտքը պաշտպանված տարածքներ,
* արգելափակում է թշնամու ավիացիան օդանավակայաններում և օդում, ավիակիրների խմբերի տարածքում,
* ուղեկցում է (աջակցում) նավատորմի ավիացիայի այլ տեսակների ու ճյուղերի կազմավորումներն ու ստորաբաժանումները,
* հետ է մղում հակառակորդի օդային հարձակումները զորքերի և հակառակորդի պաշտպանության մարտավարական և օպերատիվ խորության վրա գտնվող այլ օբյեկտների վրա,
* աջակցում է օդային և ծովային դեսանտներին։

## Կործանիչ ավիացիայի զարգացման պատմությունը
[thumb|300пкс|[ՄիԳ-29 կործանիչը օդում գերակայություն նվաճելու համար]]
Կործանիչ ավիացիան ստեղծվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ (1914-1918 թթ.), երբ պատերազմող պետությունների բանակները ստեղծեցին հատուկ ինքնաթիռներ-կործանիչներ, որոնք ավելի լավ արագություն և մանևրելու բնութագրեր ունեին ռմբակոծիչների և հետախուզական ինքնաթիռների համեմատ, զինված էին գնդացիրներով և նախատեսված էին թշնամու օդային թիրախները ոչնչացնելու համար: Պատերազմի ավարտին կործանիչ ավիացիան մեծ նշանակություն էր ձեռք բերել պատերազմող պետությունների ռազմաօդային ուժերում, և դրա քանակն ու համամասնությունները համակարգված կերպով աճում էին։ Ռուսական կայսերական բանակում 1917 թվականի մայիսին կործանիչ ավիացիան կազմում էր ամբողջ ռազմական ավիացիայի ավելի քան 50% -ը, 1918 թվականի վերջում Ֆրանսիայում, Մեծ Բրիտանիայում և ԱՄՆ-ում՝ 41,5%, իսկ Գերմանիայում և Ավստրո-Հունգարիայում՝ մոտ 37%։

20-30-ական թվականներին կործանիչ ավիացիայի զարգացումը շարունակվում էր։ Այս ընթացքում խորհրդային ռազմաօդային ուժերը համալրվեցին հայրենական արտադրության կործանիչների նոր, ավելի կատարելագործված տեսակներով, որոնք ունեին բարձր մարտական որակներ՝ Ի-2, Ի-5, Ի-15, Ի-16, Ի-153։ Իսպանիայում, Չինաստանում, Խասան լճի մոտ և Խալխին-Գոլ գետի վրա մարտական գործողությունների փորձը ցույց տվեց օդային գերակայության ձեռքբերման կարևորությունը և այդ խնդրի լուծման գործում կործանիչ ավիացիայի առաջատար դերը: Կործանիչ ավիացիայի հատկապես զգալի որակական և քանակական աճ տեղի ունեցավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում հիմնական պատերազմող պետությունների օդային ուժերում:
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում կործանիչ ինքնաթիռների մասնաբաժինը օդային ուժերում, արտահայտված %-ով՝

ԽՍՀՄ ռազմաօդային ուժերում կործանիչ ավիացիայի համամասնության նվազումը մինչև պատերազմի ավարտը պայմանավորված էր Կարմիր բանակի ռազմաօդային ուժերում գրոհային ավիացիայի զարգացմամբ, որը գոյություն չուներ այլ երկրներում:

Պատերազմից առաջ Կարմիր բանակի ռազմաօդային ուժերում սպառազինության մեջ սկսեցին հայտնվել նոր տեսակի կործանիչներ՝ ԼաԳԳ-3, ՄիԳ-3 և Յակ-1։ Պատերազմի ընթացքում կործանիչ ավիացիան վերազինվել է Յակ-7, Լա-5, Յակ-9, Լա-7, Յակ-3 ինքնաթիռներով, որոնք ավելի բարձր մարտական բնութագրեր ունեին։
 
Կարմիր բանակի ռազմաօդային ուժերի կործանիչների ընդհանուր թվի մոտ 13%-ը օգտագործել է օտարերկրյա արտադրության կործանիչներ, որոնք ձեռք են բերվել Լենդ-լիզի շրջանակներում՝ ամերիկյան արտադրության «Աէրոկոբրա», «Bell P-63 Kingcobra», «Kittyhawk», «Tomahawk», անգլիական «Hurricane»։

Կործանիչ ավիացիայի մարտական կիրառման կազմակերպչական կառուցվածքը և սկզբունքները փոխվել են՝ կախված նրա թվային ուժից, տեխնոլոգիական զարգացման մակարդակից, ինչպես նաև ռազմական գործողություններում նշանակված դերից ու տեղից։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի և մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը տեղի ունեցած ռազմական հակամարտությունների ժամանակ կործանիչներն օգտագործվում էին համեմատաբար փոքր խմբերով կամ նույնիսկ առանձին ինքնաթիռներով: Այս առումով կործանիչ ավիացիան կազմակերպչական առումով կազմված էր ջոկատներից, դիվիզիաներից և ջոկատներից։ Այնուամենայնիվ, Առաջին համաշխարհային պատերազմի և քաղաքացիական պատերազմի փորձը, ինչպես նաև 1930-ականների ռազմական հակամարտությունները ցույց տվեցին, որ անհրաժեշտ է կենտրոնացնել զգալի կործանիչ ավիացիայի ուժեր կարևոր խնդիրներ լուծելիս: Այդ պատճառով, Խորհրդային կործանիչ ավիացիայում ստեղծվեցին ավելի մեծ կազմակերպչական կազմավորումներ.
* 20-րդ դարի 30-ականների վերջում՝ բրիգադներ,
* 1938-1940 թթ՝ գնդեր և դիվիզիաներ,
* 1942 թվականին՝ կործանիչ ավիացիոն կորպուս։

Հայրենական մեծ պատերազմի առաջին ամիսների մարտական գործողությունների փորձը պահանջում էր կործանիչ ավիացիայի գործողությունների մարտավարության և կազմակերպչական կառուցվածքի փոփոխություններ։ Ստեղծվել է օդային մարտերի հայտնի բանաձևը՝ «Բարձրություն – արագություն – մանևր – կրակ»: Կործանիչ ավիացիայում մշտական կրակային և  մարտավարական միավոր են դարձել զույգ կործանիչները։ Համապատասխանաբար՝ 3 ինքնաթիռային կազմի օղակները փոխարինվեցին 4 ինքնաթիռայիններով։ Կործանիչ ավիացիայի ջոկատների, գնդերի և դիվիզիաների մարտական կազմավորումները սկսեցին ներառել մի քանի խմբեր, որոնցից յուրաքանչյուրն ուներ իր մարտավարական նպատակը (հարվածային, աջակցման, ճնշման, հակաօդային պաշտպանության, ռեզերվային և այլն)։ Դա թույլ տվեց օդային մարտերում կործանիչների միջև հստակ փոխազդեցություն իրականացնել, արագ անակնկալ հարված հասցնել թշնամուն և հաղթանակ տանել ոչ միայն հավասար, այլև գերազանցող ուժերի նկատմամբ: 
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո կործանիչ ավիացիայի հետագա զարգացումը շարունակվեց: 20-րդ դարի 1940-ականների վերջին հզոր ռեակտիվ շարժիչների հայտնվելը կործանիչներին թույլ տվեց գերազանցել ձայնի արագությունը: Ռադիոէլեկտրոնիկայի զարգացումն ապահովեց նրանց սպառազինությունը 20-րդ դարի 50-ականների սկզբին ռադիոտեղորոշման նշանառման սարքերով, ինչի շնորհիվ կործանիչները հնարավոր է դարձել կիրառել ցանկացած եղանակային պայմաններում։ 20-րդ դարի 50-ականների վերջում «օդ-օդ» հրթիռների ստեղծումը կտրուկ մեծացրել է կործանիչների հեռահարությունը և արդյունավետությունը: Այդ պահից կործանիչ ավիացիան դարձավ գերձայնային, եղանակային բոլոր եղանակներին հարմար, որոնք ունակ են հրթիռներով և թնդանոթային կրակով ոչնչացնելու թշնամում օդային թիրախների բարձրությունների և թռիչքի արագությունների ողջ տիրույթում:

## Տես նաև
* Դիվիզիա
* Կործանիչ
* Հակաօդային պաշտպանություն
* Ռազմաօդային ուժեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Список операций вооружённых сил СССР во Второй мировой войне
* Советская авиация в Отечественной войне 
* Герои Второй Мировой
* Боевой состав ВВС
* Авиаторы Второй мировой войны

Կատեգորիա:Ավիացիա