Ուժեղ դոլարի քաղաքականություն

**Ուժեղ դոլարի քաղաքականություն,** Միացյալ Նահանգների տնտեսական քաղաքականություն, հիմնված այն ենթադրության վրա, որ Միացյալ Նահանգների դոլարի «ուժեղ» փոխարժեքը (նշանակում է, որ ավելի քիչ դոլար է պահանջվում մեկ այլ արժույթի նույն քանակությունը գնելու համար) Միացյալ Նահանգների շահերից է: 1971 թվականին գանձապետարանի քարտուղար Ջոն Կոննալին հայտնի արտահայտությամբ նշեց, թե ինչպես է ԱՄՆ դոլարը «մեր արժույթը, բայց ձեր խնդիրը», նկատի ունենալով, որ ԱՄՆ դոլարը կառավարվում էր հիմնականում ԱՄՆ շահերի համար, չնայած այն հանգամանքին, որ այն հիմնական արժույթն էր համաշխարհային առևտրում և համաշխարհային ֆինանսներում: Ընդունված է, որ ուժեղ դոլարն ունի բազմաթիվ օգուտներ, բայց նաև հնարավոր թերություններ: ԱՄՆ-ում ներքին առումով այս քաղաքականությունը պահում է ցածր ինֆլյացիան, խրախուսում է օտարերկրյա ներդրումները և պահպանում է արժույթի դերը համաշխարհային ֆինանսական համակարգում: Համաշխարհային մակարդակով համարվում է, որ ուժեղ դոլարը վնասակար է աշխարհի մնացած մասի համար: Ֆինանսական շուկաներում դոլարի ուժը չափվում է «DXY ինդեքսով» (երբեմն կոչվում է «USDX ինդեքս»), որը չափում է դոլարի փոխարժեքը այլ հիմնական արժույթների նկատմամբ:

## Նախապատմություն
### Ինչ է նշանակում «ուժեղ» և «թույլ» դոլար
Ավելի ուժեղ դոլարը նպաստում է ԱՄՆ ներմուծողներին, քանի որ ներմուծումը համեմատաբար էժանանում է: Այն նաև օգուտ է բերում արտասահմանյան արտահանողներին, քանի որ նրանք արտահանում են դոլարով գնանշված ապրանքներ: Հատկանշական է, որ ուժեղ դոլարը վնասում է ԱՄՆ արտահանողներին, քանի որ ԱՄՆ-ից արտահանումը դառնում է նվազ շահութաբեր: Ավելի ուժեղ դոլարը նաև վնասում է արտասահմանյան ներմուծողներին, քանի որ ներմուծման արժեքն աճում է: Երբ դոլարը թուլանում է, տեղի է ունենում հակառակ պրոցեսը:

### ստատուս քվո
Դոլարի համաշխարհային օգտագործումը բխում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ձևավորված տնտեսական կարգից, երբ Միացյալ Նահանգները պատերազմից դուրս եկավ համեմատաբար անվնաս՝ ի տարբերություն այդ ժամանակ զարգացած այլ երկրների: Դոլարային համակարգը, ինչպես այն կառուցված է այսօր, ծագում է Նիքսոնի շոկից, երբ նախկին Բրետոն Վուդսյան համակարգը դադարեց գոյություն ունենալ: Դոլարի նկատմամբ համաշխարհային վստահությունը պայմանավորված է նրանով, որ Միացյալ Նահանգները աշխարհի ամենամեծ տնտեսությունն է և ունի գլոբալ առումով ամենակայուն և իրացվելի ֆինանսական շուկաները: Դոլարների համաշխարհային պահանջարկը բխում է նրանից, որ համաշխարհային առևտրի գրեթե բոլոր, եթե ոչ բոլոր գործարքները գնանշվում են դոլարով, ինչը նշանակում է, որ երկրները պետք է ձեռք բերեն դոլարներ՝ ապրանքներ ներմուծելու համար, և երկրները հավաքում են դոլարներ, երբ արտահանում են ապրանքներ: Բացի այդ, դոլարը մեծ դեր է խաղում համաշխարհային ֆինանսական շուկաներում, որտեղ կան դոլարների բազմաթիվ փոխառուներ, ինչը նպաստում է դոլարի համաշխարհային պահանջարկին: Որպես դոլարի համաշխարհային «արտադրող», Միացյալ Նահանգները կարևոր գլոբալ դեր է խաղում՝ աշխարհի մնացած մասին դոլարներ (դոլարային իրացվելիություն) տրամադրելով ֆինանսական ակտիվների տեսքով, որոնք գնում են օտարերկրացիները՝ դրամ բերելով ԱՄՆ ֆինանսական շուկաներ: Սա օգտակար է ԱՄՆ տնտեսության համար, քանի որ թույլ է տալիս ԱՄՆ-ին փոխառություններ վերցնել ավելի բարենպաստ դրույքաչափերով, քան աշխարհի մնացած մասը: Վերոնշյալ գործոնները նպաստում են դոլարի ամրապնդմանը, այլ հավասար պայմաններում:

### Փոխարժեքի զենք
«Փոխարժեքի զենք» տերմինը ներկայացվել է Ամերիկյան համալսարանի Միջազգային ծառայությունների դպրոցի միջազգային տնտեսական հարաբերությունների պրոֆեսոր Ռենդալ Հեննինգի կողմից՝ նկարագրելու համար ուժեղ երկրի արժույթի փոխարժեքը թույլ երկրի արժույթի հետ մանիպուլյացիայի ենթարկելու սպառնալիքը, որպեսզի նրանց կառավարություններից և կենտրոնական բանկերից քաղաքականության ճշգրտումներ կորզեն: Ուժեղ դոլարի քաղաքականությունը ծագեց ի պատասխան փոխանակման դրույքաչափի զենքի օգտագործմանը:

## Պատմություն
### 1971–1973
Չնայած Բրետտոն Վուդսի համաձայնագրին, Միացյալ Նահանգների (ԱՄՆ) պաշտոնյաները 1971 թվականի օգոստոսին կասեցրեցին ոսկու փոխարկելիությունը և ներմուծման վրա տասը տոկոս հավելավճար սահմանեցին: Սա հանգեցրեց G-10-ի Սմիթսոնյան համաձայնագրի՝ աշխարհի տասը առաջատար զարգացած ազգերի միջև 1971 թվականին բանակցված ժամանակավոր համաձայնագրի: Համաձայնագիրը ճապոնական իենը, գերմանական մարկը, բրիտանական ֆունտ ստեռլինգը և ֆրանսիական ֆրանկը համապատասխանաբար տասնյոթ տոկոս, տասնչորս տոկոս և ինը տոկոսով ամրագրեց Բրետոն Վուդսի համարժեքությունից ցածր: Սրանք անկայուն դուրս եկան: 1971 թվականի ավելի ուշ շրջանում ԱՄՆ պաշտոնյաները մշտապես ազատ լողացող դարձրեցին դոլարը, դոլարի երկրորդ արժեզրկումը հիմնական արժույթների նկատմամբ և հիմնական եվրոպական արժույթների մշտական «ազատ լողացում» դոլարի նկատմամբ հետևեց 1973 թվականի փետրվարին: Երբ դոլարը արժեքի անկում ապրեց, ԱՄՆ-ն քիչ բան արեց անկումը դանդաղեցնելու կամ շրջելու համար, դոլարի այս անկումը խթանեց եվրոպական և ճապոնական պաշտոնյաներին իրականացնել ընդլայնվող քաղաքականություն:

### 1977–1978
1977 թվականին Քարթերի վարչակազմը պաշտպանեց և նախաձեռնեց «լոկոմոտիվի տեսությունը», որը ենթադրում է, որ մեծ տնտեսությունները իրենց հետևից տանում են իրենց ավելի փոքր եղբայրներին: Քարթերի տեսությունը զիջումներ էր պահանջում փոքր երկրներից՝ ի շահ ԱՄՆ-ի, այն բարձր գնի դիմաց, որը ԱՄՆ-ն կրել է 1973-75 թթ. ճգնաժամից հետո իր բարեգթության համար: Ամերիկյան նախաձեռնությունը սկզբում հանդիպեց գերմանական և ճապոնական ուժեղ դիմադրության: Ի պատասխան, ԱՄՆ իշխանությունները հայտնեցին, որ իրենք թույլ կտան դոլարի արժեզրկումը անհամաձայն երկրների արժույթների նկատմամբ՝ մակրոտնտեսական խթանների բացակայության պայմաններում: Ի վերջո, ճապոնացի վարչապետ Տակեո Ֆուկուդան 1977 թվականի վերջին համաձայնեց ԱՄՆ-ի խթանման խնդրանքին: Մեկ տարի անց՝ 1978 թվականի հուլիսին Բոննի տնտեսական գագաթնաժողովում, գերմանացի կանցլեր Հելմուտ Շմիդտը համաձայնեց ընդլայնվող հարկաբյուջետային քաղաքականությանը՝ որպես փոխադարձ զիջումների փաթեթի մաս:

### 1980–1985
1980-1984 թվականների միջև տեղի ունեցավ դոլարի քսանվեց տոկոսանոց արժևորում՝ Դաշնային պահուստային համակարգի նախագահ Փոլ Վոլքերի ղեկավարությամբ 1980-1982թ ժամանակահատվածում խիստ դրամավարկային քաղաքականության և 1982-1984թ ժամանակահատվածում Ռոնալդ Ռեյգանի կառավարության հետ կապված ընդլայնողական հարկաբյուջետային քաղաքականության համադրության արդյունքում: Այս իրադարձությունների համադրությունը բարձրացրեց երկարաժամկետ տոկոսադրույքները, ինչն իր հերթին գրավեց կապիտալի ներհոսք և արժևորեց ԱՄՆ դոլարը: 1981-1984 թթ. Ռեյգանի վարչակազմն ուներ արտարժույթի շուկայի նկատմամբ «բարյացակամ անտեսման» հստակ քաղաքականություն: ԱՄՆ-ի որոշ առևտրային գործընկերներ մտահոգություն հայտնեցին դոլարի արժևորման մեծության վերաբերյալ՝ պաշտպանելով արտարժույթի շուկայում միջամտությունը այդպիսի շարժումները մեղմելու համար: Սակայն գանձապետարանի քարտուղար Դոնալդ Ռեգանը և վարչակազմի այլ պաշտոնյաներ մերժեցին այս գաղափարները՝ պնդելով, որ ուժեղ դոլարը ԱՄՆ տնտեսության նկատմամբ վստահության քվե է: 1982 թվականին G-7 առաջնորդների Վերսալի գագաթնաժողովին ԱՄՆ-ը համաձայնեց այլ անդամ երկրների խնդրանքներին՝ թույլատրելու արտարժույթի փոխանակման միջամտությունների արդյունավետության փորձագիտական ուսումնասիրություն: Անվանի «Յուրգենսոնի զեկույցը»՝ անվանված իր գլխավոր հետազոտող Ֆիլիպ Յուրգենսոնի անունով, ներկայացվեց 1983 թվականի Վիլյամսբուրգի գագաթնաժողովին, որտեղ խնդրող երկրները հիասթափված էին, որ արդյունքները չէին հաստատում իրենց խորհուրդը: Միայն մի փոքր հետ մղված՝ 1985 թվականին տեղի ունեցան Պլազա համաձայնագրերը: Պլազա համաձայնագրերը խթան էին G-7 ֆինանսների նախարարների համար, քանի որ Նյու Յորքում հանդիպած պաշտոնյաների խումբը առաջին պաշտոնյաներն էին դրա համար: Սակայն, ԱՄՆ-ն սկսեց «նվազեցնել» դոլարը՝ խրախուսելու ներքին պահանջարկի խթանները Ճապոնիայում և Գերմանիայում:

### 1990-ականներ
1992 թվականին, ճգնաժամին հաջորդող դանդաղ վերականգնումից և աշխատանքի շուկաներում ուշացած արձագանքից հետո, Բիլ Քլինթոնի վարչակազմը ազդանշան տվեց դոլարի նկատմամբ իենի արժևորման ցանկալիության մասին, «Ես կկամենայի տեսնել ավելի ուժեղ իեն»: Նաև 1993 թվականի փետրվարին, այն ժամանակվա գանձապետարանի քարտուղար Լոյդ Բենտսենը կրկնեց այդ դիրքորոշումը, երբ նրան հարցրեցին, թե արդյոք նա կկամենար տեսնել ավելի թույլ դոլար: Այս մեկնաբանությունները նպատակ ունեին ազդել USD/JPY-ի վրա (ԱՄՆ դոլար/Իեն)՝ պաշտպանվելու ԱՄՆ-ի ընթացիկ դիրքի հաշվին ճապոնական արտահանման աճից:[3] Դրանից հետո դոլարը անկում ապրեց իենի նկատմամբ՝ 1993 թվականի ամռանը իենը հասցնելով 100 մակարդակի դոլարի նկատմամբ:

## Գործող քաղաքականության սկիզբ
1995թվականին, ի պատասխան թույլ դոլարի, ապրիլի 25-ին G-7-ի ֆինանսների նախարարները և Կենտրոնական բանկերի կառավարիչները հայտարարություն տարածեցին Վաշինգտոնում կայացած իրենց հանդիպումից՝ կոչ անելով կանոնավոր կերպով արժևորել դոլարը՝«Նախարարները և կառավարիչները մտահոգություն հայտնեցին արտարժույթի շուկաներում վերջին զարգացումների վերաբերյալ: Նրանք համաձայնեցին, որ վերջին շարժումները գերազանցել են հիմնական երկրներում հիմնարար տնտեսական պայմաններով արդարացված մակարդակները: Նրանք նաև համաձայնեցին, որ այդ շարժումների կարգավորված շրջադարձը ցանկալի է, կապահովի միջազգային առևտրի և ներդրումների շարունակական ընդլայնման ավելի լավ հիմք և կնպաստի կայուն ոչ ինֆլյացիոն աճի մեր ընդհանուր նպատակներին: Նրանք նաև համաձայնեցին ուժեղացնել իրենց ջանքերը ներքին և արտաքին անհավասարակշռությունները կրճատելու ուղղությամբ և շարունակել սերտորեն համագործակցել արտարժույթի շուկաներում»:1994 թվականի դեկտեմբերի սկզբին ֆինանսների նախարար Լլոյդ Բենսենի փոխարեն նշանակվելով՝ Ռոբերտ Է. Ռուբինը արձագանքեց դոլարի արժեզրկմանը հետևյալ խոսքերով՝ «Ուժեղ դոլարը մեր ազգային շահերի մեջ է»։ Այսպիսով, 1995 թվականին Ռուբինը վերանայեց ԱՄՆ դոլարի քաղաքականությունը՝ հայտնելով, ընդհանուր առմամբ, հետևյալ միտքը՝ ուժեղ դոլարի քաղաքականությունը ԱՄՆ կառավարության կողմից վարվող քաղաքականություն է, որը հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ դոլարի բարձր փոխարժեքը ոչ միայն համապատասխանում է ԱՄՆ-ի ազգային շահերին, այլև ամբողջ աշխարհի շահերին։ Ռուբինը նաև շեշտեց, որ այն «չպետք է օգտագործվի որպես առևտրային գործիք»։ Փաստորեն, ուժեղ դոլարի քաղաքականությունը դիտվում էր ներդրողներին վստահեցնելու միջոց, որ Վաշինգտոնը չի միջամտի փոխարժեքի շուկային՝ արժեզրկելու ազգային արժույթը, ինչպես նշում է Մարկ Չանդլերը՝ արտարժույթի շուկայի ապառազմականացման միջոց։ Ռուբինի մոտիվացիան այս քաղաքականությունը ներդնելու հարցում կայանում էր ԱՄՆ-ի պարտատոմսերի եկամտաբերությունը ցածր պահելու և առևտրային գործընկերների քննադատություններից խուսափելու ցանկության մեջ, որ ԱՄՆ-ն դիտավորյալ արժեզրկում է իր արժույթը՝ արտահանումն ուժեղացնելու նպատակով։ Սկզբնական շրջանում այս հռետորաբանությունը նպաստեց դոլարի 30 տոկոսով աճին 1995-2002 թվականների ընթացքում, սակայն որոշ աղբյուրներ պնդում են, որ դա ավելի շատ կապված էր ԱՄՆ դրամավարկային քաղաքականության խստացման և «դոտ-քոմ» պղպջակի հետ, քան որևէ ուղղակի նախաձեռնության։ Սակայն, չնայած այդ ամենին, դոլարը 1995 թվականի ապրիլին գրանցած նվազագույնից հետո զգալի վերականգնում ունեցավ՝ 1997 թվականի դրությամբ բարձրանալով ավելի քան 50 տոկոսով իենի նկատմամբ և մոտ 20 տոկոսով՝ գերմանական մարկի նկատմամբ՝ միայն 1997 թվականի հունվարի 1-ից փետրվարի 7-ն ընկած ժամանակահատվածում 7.5 տոկոսով արժևորվելով իենի, իսկ 8.7 տոկոսով՝ մարկի նկատմամբ:

## 21րդ դար
Ուժեղ դոլարի քաղաքականությունը իր մեկնարկից ի վեր հիմնականում բաղկացած է եղել ժամանակ առ ժամանակ ԱՄՆ կառավարության ներկայացուցիչների կողմից արված հայտարարություններից, թե ԱՄՆ-ն շարունակում է աջակցել ուժեղ դոլարի գաղափարին։ Սակայն այս դիրքորոշումը միշտ չէ, որ պահպանվել է։ Օրինակ, Դավոսում կայացած Համաշխարհային տնտեսական համաժողովի ժամանակ ԱՄՆ ֆինանսների նախարար Սթիվեն Մնուչինը հայտարարել է՝ «թույլ դոլարը լավ է ԱՄՆ առևտրի համար», ինչը մի քանի օր անց հանգեցրեց ԱՄՆ դոլարի ինդեքսի մեկ տոկոսով նվազմանը:

## Տես նաև
*ԽՍՀՄ փլուզում
*Ուժեղ արժույթ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առևտրային քաղաքականություն
Կատեգորիա:Արտարժույթի շուկա