Միխայիլ Խոզին

**Միխայիլ Սեմյոնովիչ Խոզին,** (, 1896 թվականի հոկտեմբերի 22 (նոյեմբերի 3), Սկաչիխա, Կիրսանովի գավառ, Տամբովի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - 1979 թվականի փետրվարի 27, Մոսկվա, ԽՍՀՄ), խորհրդային ռազմական գործիչ, գեներալ-գնդապետ (1943): Լենինգրադի պաշտպանության ղեկավարներից մեկը առաջին շրջափակման ձմռանը, Լենինգրադի ռազմաճակատի հրամանատար (պաշտոնից հեռացվել է Լյուբանի հարձակողական գործողության ձախողման և 2-րդ հարվածային բանակի կործանման պատճառով):

## Կենսագրություն
### Վաղ տարիներ
Ծնվել է 1896 թվականի հոկտեմբերի 10-ին (22-ին) Տամբովի նահանգի Սկաչիխայում: Հայրը՝ Սեմյոն Վասիլևիչ Խոզին (ծնվ. 1875), աշխատել է 47 տարի երկաթուղային տրանսպորտում:

1907 թվականին ավարտել է եկեղեցական-ծխական դպրոցը: 1911 թվականին ավարտել է 3-ամյա քաղաքային ուսումնարանը և ընդունվել Սարատովի երկաթուղային տեխնիկական ուսումնարան: 1914 թվականին գործուղվել է Կիրսանով կայարան՝ տեխնիկ-պրակտիկանտի պաշտոնում՝ որպես 5-րդ գծային շրջանի վերանորոգման բանվոր:

### Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներ
1915 թվականի օգոստոսի 7-ին զորակոչվել է Ռուսական կայսերական բանակ և ուղարկվել է 60-րդ պահեստային գունդ (Տամբով քաղաք), որտեղ մեկ ամսվա ընթացքում ծառայել է որպես շարքային: Այնուհետև ուղարկվել է այդ գնդի ուսումնական ջոկատ, որն ավարտելուց հետո նույն 1915 թվականին նշանակվել է եֆրեյտոր, այնուհետև՝ կրտսեր ենթասպա:

1916 թվականի փետրվարին ուղարկվել է Կիևի 4-րդ պրապորշչիկների դպրոց: 1916 թվականի հունիսին այն ավարտելուց հետո նշանակվել է 37-րդ Սիբիրյան հրաձգային գնդի գնդացրային ջոկատի կրտսեր սպա: Այդ գնդի և դիվիզիայի կազմում մասնակցել է Առաջին համաշխարհային պատերազմին Հարավարևմտյան և Ռումինական ճակատներում: Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո, զինվորների շրջանում հեղինակություն վայելելով, ընտրվել է գնդի զինվորական կոմիտեի անդամ: 1917 թվականի հունիսին դարձել է գնդի շտաբի հակառակորդի մասին տեղեկությունների հավաքման պատասխանատու: 1917 թվականի օգոստոսին տեղափոխվել է 6-րդ բանակի շտաբ և նշանակվել բանակի շտաբի գեներալ-քարտուղարի բաժնի տեղագրական բաժանմունքի հանձնարարված սպա: Քաջության համար պարգևատրվել է Սուրբ Աննայի 4-րդ աստիճանի շքանշանով: 1917 թվականի դեկտեմբերին ապամոբիլիզացվել է:

## Քաղաքացիական պատերազմ և բանդիտիզմի դեմ պայքար
Վերադառնալով հայրենի վայրեր, 1918 թվականի մարտ-ապրիլ ամիսներին կրկին աշխատանքի է անցել 5-րդ գծային շրջանի գրասենյակում որպես տեխնիկ: Միաժամանակ հասարակական աշխատանք է կատարել՝ երկաթուղայինների՝ բանվորների և ծառայողների ռազմական ուսուցման ոլորտում Համընդհանուր ռազմական ուսուցման համակարգում և աշխատել է որպես Կիրսանովի շրջանային երկաթուղային բանվորական պատգամավորների խորհրդի քարտուղար: Ճանապարհների և շարժման ծառայությունների շրջանային կոմիսարի պաշտոնում մնացել է մինչև 1918 թվականի հոկտեմբեր: 1918 թվականի հոկտեմբերի 3-ից համարվում է ՀամԿ(բ)Կ անդամ (հին բոլշևիկ):

1918 թվականի նոյեմբերին ընդունվել է Կարմիր բանակ և նշանակվել 14-րդ Ռտիշևսկի հրաձգային գնդի հրամանատարի տեղակալ, 1919 թվականի մայիսից՝ 14-րդ Ռտիշևսկի հրաձգային գնդի հրամանատար, որը տեղակայված էր Կիրսանովում և նախատեսված էր երկաթուղային կամուրջների պահպանության և պաշտպանության համար: Հրամանատարելով այս գունդը, այսպես կոչված «էշելոնային պատերազմի» ընթացքում, մասնակցել է մարտերի Տամբով-Բալաշովի երկաթուղային գծի վրա Մուչկապ, Ռոմանովկա կայարանների մոտ Բալաշով քաղաքի տակ, Գրյազի-Բորիսոգլեբսկ գծի վրա Ժերդևկա և Բորիսոգլեբսկ կայարանների մոտ և Պովորինո կայարանի մոտ: 1919 թվականի օգոստոս-սեպտեմբերին մասնակցել է մարտերի Կ. Կ. Մամոնտովի կորպուսի դեմ Սամպուրի և Տամբովի մոտ, ինչպես նաև Վորոնեժի մոտ՝ Հարավարևելյան երկաթուղու Սոմովո կայարանի մոտ:

1919 թվականի հոկտեմբերին 14-րդ հրաձգային գունդը վերակազմավորվել է երկու առանձին գումարտակների՝ 34-րդ և 33-րդ, ընդ որում 34-րդ առանձին հրաձգային գումարտակը մնում է Կիրսանովում Մ. Ս. Խոզինի հրամանատարությամբ: Այնուհետև, 1920 թվականի ապրիլից, հրամանատարել է ՎՕԽՌ-ի 194-րդ առանձին հրաձգային գումարտակը, 1920 թվականի հոկտեմբերի 13-ից՝ ՎՕԽՌ-ի 472-րդ գումարտակը: 1920 թվականի հոկտեմբերի 31-ից՝ 33-րդ հրաձգային դիվիզիայի 294-րդ հրաձգային գնդի հրամանատար: Այս գնդի հետ մասնակցել է «Անտոնովշչինայի» դեմ պայքարին, անմիջականորեն մասնակցել և ղեկավարել է գնդի մարտական գործողությունները Ռտիշևո, Լոմովիս, Պլատոնովկա, Ինոկովկա, Չակինո, Օբլովկա, Ուվարովո գյուղ, Սելեզնի-Սաբուրովո կայարանների մոտ և այլուր:

1921 թվականի ապրիլին Մ. Ս. Խոզինը նշանակվել է ՌԽՖՍՀ-ի և Լատվիայի միջև պետական սահմանների պահպանության ՎՉԿ-ի զորքերի 22-րդ առանձին բրիգադի հրամանատար, իսկ նույն թվականի հոկտեմբերին տեղափոխվել է Վորոնեժ՝ Օրլովի ռազմական օկրուգի 113-րդ առանձին բրիգադի հրամանատար: 1921 թվականի դեկտեմբերից՝ Հյուսիսկովկասյան ռազմական օկրուգի 28-րդ հրաձգային դիվիզիայի 84-րդ հրաձգային բրիգադի հրամանատար, 1922 թվականի հունիսին բրիգադը կրճատվել է մինչև գունդ՝ նույն համարով: Այս բրիգադի և գնդի գլխին ամբողջ 1922 թվականի և մասամբ 1923 թվականի ընթացքում պայքարել է բանդիտիզմի դեմ Կուբանում, Տերեկում և Դաղստանում:

Բանակի գեներալ Գ. Ի. Խետագուրովը հիշում էր.

## Միջպատերազմյան շրջան
1924 թվականի հունվարին նշանակվել է 22-րդ հրաձգային դիվիզիայի (Կրասնոդար) հրամանատարի օգնական, որտեղից այդ տարվա աշնանը մեկնել է Մոսկվա՝ ուսանելու ՌԿԿԱ-ի ռազմական ակադեմիայի ռազմագիտական ակադեմիական դասընթացներին (ՎԱԿ)։ ՎԱԿ-ը ավարտելուց հետո՝ 1925 թվականի մայիսից եղել է Սարատովում տեղակայված 32-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատարի օգնական, իսկ սեպտեմբերից՝ Պրիվոլժսկի ռազմական օկրուգի 31-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար։ 1926 թվականի սեպտեմբերից՝ Սարատովի գյուղատնտեսության և ջրարբիրման ինստիտուտի ռազմական ղեկավար, 1926 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1932 թվականի հունվար՝ Միջին Վոլժյան 34-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար (Կույբիշև)։

1930 թվականին ավարտել է հրամանատարների կուսակցա-քաղաքական պատրաստման դասընթացները՝ Տոլմաչյովի անվան Ռազմաքաղաքական ակադեմիայում։ Այնուհետև վերադարձել է 34-րդ դիվիզիայի հրամանատարությանը, իսկ 1932 թվականի հունվարին նշանակվել է Արևելյան Սիբիրի ռազմական օկրուգի 36-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար-կոմիսար (Չիտա)։ 1935 թվականի մայիսից՝ 18-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար-կոմիսար (Յարոսլավլ և Պետրոզավոդսկ)։ Ընտրվել է Կարելական ԻԽՍՀ X գումարման Կենտրոնական Գործադիր Կոմիտեի նախագահության անդամ։ Նաև ընտրվել է ՌԽՖՍՀ XVII համառուսաստանյան և ԽՍՀՄ VIII արտակարգ համամիութենական խորհրդի պատգամավոր։

1937 թվականի մարտից սեպտեմբեր եղել է Լենինգրադյան ռազմական օկրուգի 1-ին հրաձգային կորպուսի հրամանատար Նովգորոդում։ Սեպտեմբերից դեկտեմբեր՝ Լենինգրադյան օկրուգի տեսուչ։ 1937 թվականի դեկտեմբերի վերջից՝ Լենինգրադյան ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատարի տեղակալ։ 1937 թվականի սեպտեմբերից կատարում էր օկրուգի հրամանատարի պարտականությունները, իսկ 1938 թվականի ապրիլի 2-ին պաշտոնապես հաստատվել է որպես Լենինգրադյան ռազմական օկրուգի հրամանատար։

1938 թվականի հոկտեմբերի 7-ին հաստատվել է որպես ԽՍՀՄ պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարի ռազմական խորհրդի անդամ։

1938-1946 թվականներին եղել է ՌԽՖՍՀ I գումարման Գերագույն խորհրդի պատգամավոր Պսկովի ընտրատարածքից։

1939 թվականի հունվարից մինչև Հայրենական մեծ պատերազմի սկսվելը՝ եղել է Մ. Վ. Ֆրունզեի անվան ՌԿԿԱ ռազմական ակադեմիայի պետը։ 1940 թվականի դեկտեմբերի 23-31-ին բարձր հրամանատարական կազմի խորհրդաժողովում հանդես է եկել ակադեմիայի աշխատանքների վերաբերյալ զեկույցով։

## Հայրենական մեծ պատերազմ
1941 թվականի հուլիսից՝ Գեորգի Ժուկովի գլխավորած Ռեզերվային ռազմաճակատի հրամանատարի տեղակալ։ Մ. Ս. Խոզինը հիշում էր․

Ժուկովը Արևմտյան ուղղությունից նշանակվել է Լենինգրադի ռազմաճակատի հրամանատար։ 1941 թվականիի սեպտեմբերին Խոզինը մեկնում է Լենինգրադ՝ Ժուկովի և Ֆեդյունինսկու հետ։ Սեպտեմբերի 11-ին Խոզինը նշանակվում է Լենինգրադի ռազմաճակատի շտաբի պետ։ Սեպտեմբերի 26-ից՝ 54-րդ բանակի հրամանատար, որի նպատակն էր Լենինգրադի շրջափակումը ճեղքել։

1941 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1942 թվականիի մայիսը՝ Լենինգրադի ռազմաճակատի զորքերի հրամանատար։ 1942 թվականի ապրիլից միաժամանակ՝ ռազմաճակատի կազմում գործող Վոլխովյան զորախմբի հրամանատար։ Ղեկավարել է 2-րդ հարվածային բանակի շրջափակումից դուրսբերման գործողությունը (1942 թվականի մայիսի 13-ից հուլիսի 10-ը)։ Սակայն չի կարողացել վերականգնել կապը բանակի հետ և կազմակերպել դրա դուրսբերումը։ 1942 թվականի հունիսի 8-ին հեռացվել է Լենինգրադի ռազմաճակատի հրամանատարի պաշտոնից՝ հետևյալ պատճառաբանությամբ․

Ստավկայի՝ 2-րդ հարվածային բանակի ժամանակին և արագ դուրսբերման վերաբերյալ հրամանի չկատարման, զորքերի ղեկավարման թղթային-բյուրոկրատական մեթոդների, զորքերից կտրված լինելու հետևանքով, ինչի արդյունքում թշնամին կտրեց բանակի հաղորդակցման գծերը, և վերջինս հայտնվեց ծայրահեղ ծանր դրության մեջ։

Հեռացվելուց հետո տեղափոխվել է Արևմտյան ռազմաճակատ՝ 33-րդ բանակի հրամանատար։

1942 թվականի  հոկտեմբերից դեկտեմբեր՝ Արևմտյան ռազմաճակատի հրամանատարի տեղակալ։

1942 թվականի դեկտեմբերի 4-ից մինչև ամսվա վերջ՝ 20-րդ բանակի հրամանատար։ 1943 թվականի հունվարից՝ Գերագույն գլխավոր հրամանատարության շտաբի ներկայացուցիչ 3-րդ տանկային բանակում։

1943 թվականի  հունվար-մարտ ամիսներին՝ Հյուսիսարևմտյան ռազմաճակատում գործող հատուկ զորախմբի հրամանատար (Խոզինի զորախումբ, «Բևեռային աստղ» գործողություն)։

1943 թվականի մարտից դեկտեմբեր՝ Հյուսիսարևմտյան և Արևմտյան ռազմաճակատների հրամանատարի տեղակալ։ Մարտ-ապրիլին մասնակցել է Ռժև-Վյազմայի գործողությանը, իսկ ավարտից հետո պատրաստել է 11-րդ բանակը՝ Օրելը զբաղեցրած գերմանական ուժերի թիկունք հարձակման համար։

1943 թվականի դեկտեմբերի 8-ին կրկին հեռացվել է պաշտոնից հետևյալ ձևակերպմամբ․

1943 թվականի դեկտեմբերից այլևս չի մասնակցել մարտական գործողություններին։

1943 թվականի դեկտեմբերից բուժվել է Սմոլենսկի և Մոսկվայի մերձակայքի Բարվիխայի հոսպիտալներում։ 1944 թվականի մարտին նշանակվել է Պրիվոլժսկի ռազմական օկրուգի հրամանատար՝ զբաղվելով ռազմաճակատի համար պահուստների պատրաստմամբ։

## Հետպատերազմյան շրջան
1945 թվականի հուլիսին պաշտոնազրկվել է ծառայողական անհամապատասխանության պատճառով։ Մոտ մեկ տարի գտնվել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերի գլխավոր կադրային վարչության տրամադրության տակ։

1946 թվականի հուլիսից՝ Ռազմական մանկավարժական ինստիտուտի պետ։ 1954 թվականիի փետրվարից՝ Ռազմական օտար լեզուների ինստիտուտի պետ։ 1956 թվականիի նոյեմբերից՝ Բարձրագույն ակադեմիական դասընթացների ղեկավար, 1959 թվականիի նոյեմբերից՝ ԽՍՀՄ Զինված ուժերի Գլխավոր շտաբի ռազմական ակադեմիայի ֆակուլտետի պետ։ 1963 թվականի նոյեմբերից՝ պաշտոնաթող։

Մահացել է 1979 թվականի փետրվարի 27-ին Մոսկվայում։ Թաղված է Մոսկվայի Վագանկովյան գերեզմանատան փակ կոլումբարիում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* *Самаров А.* «Радость отца». // газета «Кирсановская коммуна». — 1 января 1942. — № 1 (1878).
* *Сорокин Н.* «Счастье семьи Хозиных». // газета «Кирсановская коммуна». — 5 декабря 1950. — № 150 (2988).
* Народные избранники Карелии: Депутаты высших представительных органов власти СССР, РСФСР, РФ от Карелии и высших представительных органов власти Карелии, 1923—2006: справочник / авт.-сост. А. И. Бутвило. — Петрозаводск, 2006. — 320 с.
* 
* 
* *Малашенко Е. И.* Командующие фронтами и армиями в годы Великой Отечественной войны, 1941—1945. — Москва: Вече, 2015. — 285 с.; ISBN 978-5-4444-2828-3.

## Հղումներ
* Хозин Михаил Семёнович на сайте Министерства обороны Российской Федерации.
* Хозин Михаил Семенович на сайте «Град Кирсанов».