Դնեպր-Կարպատյան ռազմագործողություն

**Դնեպր-Կարպատյան ռազմագործողություն** (դեկտեմբերի 24, 1943 – ապրիլի 17, 1944), ԽՍՀՄ զինված ուժերի ռազմավարական ռազմական գործողություն գերմանա-հունգարա-ռումինական զորքերի դեմ՝ Հայրենական մեծ պատերազմի (Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատ) ժամանակ Աջափնյա Ուկրաինական ԽՍՀ-ի ազատագրման նպատակով։

## Նախապայմաններ
1943 թվականի ամռանը և աշնանը խորհրդային զորքերը գրավեցին ամբողջ Ձախափնյա Ուկրաինական ԽՍՀ-ն և Դնեպրի ճակատամարտի ժամանակ գրավեցին Դնեպրի աջ ափին գտնվող ռազմավարական կամուրջ-պլատֆորմները, ինչը նպաստավոր պայմաններ ստեղծեց Աջափնյա Ուկրաինայում հետագա հարձակման համար։

1943 թվականի դեկտեմբերին մշակված պլանի համաձայն՝ 1-ին Ուկրաինական ճակատը պետք է ոչնչացներ «Հարավ» բանակային խմբի հյուսիսային թևը՝ Կիևից մինչև Մոգիլյով-Պոդոլսկի գրոհով, իսկ մյուս երեք ուկրաինական ճակատները պետք է շրջապատեին և ոչնչացնեին գերմանական զորքերի Նիկոպոլ-Կրիվոյ Ռոգ խմբավորումը՝ երեք ուղղություններից գրոհներով։ Սակայն դեկտեմբերի վերջին պլանում փոփոխություններ կատարվեցին, որոնց համաձայն՝ 2-րդ Ուկրաինական ճակատը պետք է իր հիմնական ուժերով առաջ շարժվեր Կիրովոգրադի և Պերվոմայսկի վրա՝ մասնակցելով հյուսիսային խմբի շրջափակմանը 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի հետ միասին։ 3-րդ և 4-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատների զորքերը, Նիկոպոլի և Նովովորոնցովկայի ուղղությամբ համընկնող ուղղություններով հարձակումներով, պետք է ջախջախեին գերմանական զորքերի Նիկոպոլի-Կրիվոյ Ռոգ խմբավորումը, զարգացնեին հարձակումը Նիկոլաևի և Օդեսայի ուղղությամբ և ազատագրեին ամբողջ Սև ծովի ափը։ Հետագայում, 4-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատը պետք է անցներ գործողությունների Ղրիմում:

## Ուժերի հարաբերակցություն
### ԽՍՀՄ
**1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատ** (բանակի հրամանատար՝ գեներալ Նիկոլայ Վատուտին)

*1-ին գվարդիական բանակ
* 13-րդ բանակ
* 18-րդ բանակ
* 27-րդ բանակ
* 38-րդ բանակ
* 40-րդ բանակ
* 60-րդ բանակ
* 3-րդ գվարդիայի տանկային բանակ
* 1-ին տանկային բանակ
* 1-ին գվարդիական հեծելազորային կորպուս
* մի շարք առանձին ստորաբաժանումներ և առաջնագծի ենթակայության կազմավորումներ
* 2-րդ օդային բանակ

**2-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատ** (բանակի գեներալ-հրամանատար (1944 թվականի փետրվարից՝ Խորհրդային Միության մարշալ) Իվան Կոնև)
* 4-րդ գվարդիայի բանակ
* 5-րդ գվարդիայի բանակ
* 7-րդ գվարդիայի բանակ
* 37-րդ բանակ
* 52-րդ բանակ
* 53-րդ բանակ
* 57-րդ բանակ
* 5-րդ գվարդիայի տանկային բանակ
* 26-րդ գվարդիայի հրաձգային կորպուս
* 33-րդ հրաձգային կորպուս
* 5-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուս
* մի շարք առանձին ստորաբաժանումներ և առաջնագծի ենթակայության կազմավորումներ
* 5-րդ օդային բանակ

**3-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատ** (բանակի հրամանատար գեներալ Ռ. Յա. Մալինովսկի)
* 8-րդ գվարդիական բանակ
* 6-րդ բանակ
* 46-րդ բանակ
* 7-րդ օդային բանակ

**4-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատ** (բանակի հրամանատար՝ գեներալ Ֆեոդոր Տոլբուխին)
* 2-րդ գվարդիական բանակ
* 3-րդ գվարդիական բանակ
* 5-րդ հարվածային բանակ
* 28-րդ բանակ
* 4-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուս
* 8-րդ օդային բանակ

Ընդհանուր առմամբ, խորհրդային զորքերը կազմում էին 2,086 միլիոն մարդ, 31,530 զենք և ականանետ, 1,908 տանկ և ինքնագնաց հրետանային ստորաբաժանում և մոտ 2,370 մարտական ​​ինքնաթիռ։

### Գերմանիա և Ռումինիա
**«Հարավ» բանակային խումբ** (հրամանատար՝ գեներալ-ֆելդմարշալ Է. Մանշտեյն)

* 6-րդ բանակ
* 8-րդ բանակ
* 1-ին տանկային բանակ
* 4-րդ տանկային բանակ

**«A» բանակային խմբի** ուժերի մի մասը (հրամանատար՝ գեներալ-ֆելդմարշալ Է. Կլեյստ)
 
*44-րդ առանձին բանակային կորպուս
*3-րդ ռումինական բանակ
Օդային աջակցությունը տրամադրվել է 4-րդ օդային նավատորմի և Ռումինիայի ռազմաօդային ուժերի կողմից։

Ընդհանուր առմամբ, գերմանա-ռումինական զորքերը կազմում էին մոտ 1,8 միլիոն մարդ, 2200 տանկ և գրոհային զենք, 21820 զենք և ականանետ, ինչպես նաև 1560 մարտական ​​ինքնաթիռ։

## Խորհրդային ճակատների առաջին հարձակումներ
1943 թվականի դեկտեմբերի 24-ին 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի ուժերի մի մասը հարձակման անցավ Վիննիցայի ընդհանուր ուղղությամբ։ Դեկտեմբերի 25-28-ը զորքերը սկսեցին հարձակողական գործողություններ՝ օժանդակ հարվածներ հասցնելով գերմանական զորքերի հիմնական խմբի հյուսիսային և հարավային հատվածներին։ Հարձակումը բավականին հաջողությամբ զարգացավ առաջին օրերին, ռազմաճակատի բանակները առաջխաղացան դեպի արևմուտք, հարավ-արևմուտք և հարավ շեղվող ուղղություններով։ Գերմանական 4-րդ տանկային բանակը չկարողացավ զսպել խորհրդային զորքերի հարձակումը և, կրելով ծանր կորուստներ, նահանջեց։ 1943 թվականի դեկտեմբերի 31-ին Ժիտոմիրը գրավվեց խորհրդային զորքերի կողմից, 1944 թվականի հունվարի 3-ին՝ Նովոգրադ-Վոլինսկին, իսկ հունվարի 5-ին՝ Բերդիչևը։ Հունվարի 10-11-ին 38-րդ, 40-րդ և 1-ին տանկային բանակների առաջավոր ստորաբաժանումները հասան Վիննիցայի, Ժմերինկայի, Ումանի և Ժաշկովի մատույցներին։ Նրանք ջախջախեցին թշնամու 6 դիվիզիա և շրջափակեցին գերմանական խմբավորման ձախ թևը, որը դեռևս պահպանում էր Դնեպրի աջ ափը Կանևի շրջանում։

Ռազմաճակատի այս հատվածում իրավիճակը վերականգնելու համար գերմանական բանակային խմբի հրամանատար, ֆելդմարշալ Է. Մանշթայնը ստիպված եղավ անհապաղ միջոցներ ձեռնարկել։ Լրացուցիչ 10 հետևակային և 6 տանկային դիվիզիա կենտրոնացվեցին 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի դեմ։ Վիննիցայի և Ումանի շրջանում մեծ ուժեր կենտրոնացնելով՝ գերմանական զորքերը հունվարի 11-12-ին ձեռնարկեցին երկու հակագրոհ, որի արդյունքում խորհրդային զորքերը ստիպված եղան դադարեցնել հարձակումը և նահանջել 35-50 կմ։

1944 թվականի հունվարի 5-ին Ուկրաինական 2-րդ ռազմաճակատը անցավ հարձակման՝ իր հիմնական ուժերով հարվածելով հարավ-արևմտյան ուղղությամբ՝ դեպի Պերվոմայսկ, իսկ երկու բանակների ուժերով՝ հյուսիս-արևմտյան ուղղությամբ՝ դեպի Շպոլա։ Երկօրյա հարձակողական գործողություններից հետո, ծանր կորուստների գնով, ռազմաճակատի զորքերը կարողացան ճեղքել գերմանական դիմադրությունը և առաջխաղանալ ավելի քան 20 կմ խորության վրա՝ շրջապատելով թշնամուն Կիրովոգրադում։ Հունվարի 8-ին Կիրովոգրադը գրավեցին խորհրդային զորքերը, սակայն նրանք չկարողացան ավարտել թշնամու շրջափակումը՝ հրաձգային դիվիզիաների հետ մնալու պատճառով։ Հաջորդ օրերին 2-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատի զորքերը շարունակեցին զարգացնել հարձակումը հյուսիս-արևմտյան ուղղությամբ՝ միանալու 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատին և կտրելու գերմանական զորքերի խումբը Կանևի ելուստի վրա։ Սակայն դա չհաջողվեց. հյուսիս-արևմտյան ուղղությամբ թշնամու թիկունք ուղարկված 8-րդ մեխանիզացված կորպուսը կորցրեց գրեթե բոլոր տանկերը համառ մարտերում: Նույն ուղղությամբ գործող 4-րդ գվարդիան և 52-րդ բանակները առաջ շարժվեցին 20-40 կմ, բայց չհասան իրենց նշանակված գծին։ Նրանց կանգնեցրին այստեղ տեղափոխված երեք գերմանական տանկային դիվիզիաներ։ Հունվարի 16-ին ռազմաճակատի զորքերը անցան պաշտպանության։

## Կորսուն-Շևչենկովսկիի խմբի շրջափակում և ոչնչացում
 
thumb|Գերմանական ոչնչացված տեխնիկա Կորսուն-Շևչենկոյի շրջափակումից դուրս գալու փորձի ժամանակ
thumb|Ազատագրված ուկրաինական գյուղում։ 1944
1944 թվականի հունվարի կեսերին 1-ին և 2-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատների հարձակողական հնարավորությունները մեծ մասամբ սպառվել էին, և նրանց ջանքերը կենտրոնացած էին գերմանական զորքերի ուժեղ հակագրոհները հետ մղելու վրա։ Հարձակումը շարունակելու համար ճակատները ստացան ուժեղացումներ։ Ուկրաինական 1-ին ռազմաճակատում ստեղծվեց նոր 6-րդ տանկային բանակ (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Ա. Գ. Կրավչենկո): 27-րդի հետ միասին, 40-րդի ուժերի մաս կազմելով և 2-րդ օդային բանակի օդային աջակցությամբ, նրանք կազմեցին 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի հարվածային խումբը։ Ուկրաինական 2-րդ ռազմաճակատի հարվածային խումբը բաղկացած էր 4-րդ գվարդիական բանակից, 53-րդ բանակից, 5-րդ գվարդիական տանկային բանակից՝ 5-րդ օդուժի աջակցությամբ։

Հունվարի 24-ին խորհրդային ճակատների հարվածային խմբերը անցան հարձակման՝ արագորեն ճեղքելով թշնամու պաշտպանությունը և շտապելով միմյանց ուղղությամբ՝ գերմանական զորքերը շրջապատելու նպատակով։ Գերմանական հրամանատարությունը փորձեց կանգնեցնել թշնամու ստորաբաժանումները հակագրոհներով։ Հունվարի 27-ին գերմանական չորս տանկային դիվիզիաներ հարվածեցին հարավից և հյուսիսից՝ կտրելով 5-րդ գվարդիական տանկային բանակի հիմնական ուժերը, այդպիսով փակելով նրանց պաշտպանության մեջ եղած բացը։ Սակայն, չնայած դրան, խորհրդային զորքերի կտրված տանկային ստորաբաժանումները շարունակեցին իրենց հարձակումը։ Հունվարի 28-ին նրանք Զվենիգորոդկայի շրջանում հանդիպեցին 6-րդ տանկային բանակի առաջապահ ստորաբաժանումների հետ։ Կորսուն-Շևչենկովսկի խմբի շրջափակումն ավարտված է։ 11-րդ և 42-րդ բանակային կորպուսները (10 գերմանական դիվիզիա և մեկ բրիգադ) հայտնվեցին մի կաթսայի մեջ, որը գերմանացիները անվանում էին «Փոքր Ստալինգրադ»: Փետրվարի 3-ին ձևավորվեցին ներքին և արտաքին շրջափակման ճակատները։

«Հարավ» բանակային խմբի հրամանատարությունը ջանքեր գործադրեց շրջափակված զորքերը փրկելու համար՝ ռազմաճակատի այլ մասերից տանկային դիվիզիաներ տեղափոխելով այստեղ։ Փետրվարի 8-ին խորհրդային հրամանատարությունը շրջապատված զորքերին ներկայացրեց հանձնվելու վերջնագիր, որը թշնամին մերժեց։ Փետրվարի 11-ին գերմանական զորքերը վճռական հարձակում սկսեցին շրջապատման արտաքին ճակատում՝ փորձելով միանալ շրջապատումից իրենց մոտ ճեղքող զորքերին։ Փետրվարի 17-ին մարտն ավարտվեց։ Խորհրդային աղբյուրների համաձայն, շրջապատման մեջ գերմանական կորուստները կազմել են 55 հազար սպանված և ավելի քան 18 հազար գերի վերցված, մինչդեռ գերմանական տվյալների համաձայն՝ նրանց հաջողվել է շրջապատումից դուրս բերել 35 հազար մարդու, իսկ զոհվածների և գերի վերցվածների ընդհանուր թիվը կազմել է մոտ 19 հազար մարդ։

## Ռովնոյի և Լուցկի մարտեր
Կորսուն-Շևչենկովսկու մոտ հարձակման հետ միաժամանակ, 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի աջ թևի զորքերը՝ Վատուտինի գլխավորությամբ, հարձակում իրականացրին Ռովնոյի ուղղությամբ։ Անտառապատ, ճահճոտ տեղանքը և խիստ ցեխը չափազանց դժվար պայմաններ ստեղծեցին այս տարածքում հարձակողական գործողությունների համար։ Դրան չնայած, հունվարի 27-ին 13-րդ և 60-րդ բանակները անցան հարձակման, որը բավականին հաջող զարգացավ։

Հարձակման տարածքից 50 կմ հյուսիս գործում էին 1-ին և 6-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուսները, որոնք հարձակման առաջին իսկ օրը 40-50 կմ ներթափանցեցին թշնամու դիրքեր, որոնք այս տարածքում շարունակական պաշտպանություն չունեին։ Հունվարի 29-ի գիշերը հեծելազորային կորպուսը, անանցանելի անտառային արահետներով և ճահիճներով ավելի քան 100 կմ անցնելուց հետո, շրջվեց հարավ-արևելք և հայտնվեց Ռովնոն պաշտպանող գերմանական զորքերի թիկունքում։ 13-րդ բանակի զորքերը հարձակվեցին այս քաղաքի վրա արևելքից, և գործողության առաջին օրը նրանք նաև հաղթահարեցին թշնամու թույլ պաշտպանությունը։ Փետրվարի 2-ին հեծելազորը անակնկալ հարձակման ժամանակ գրավեց Լուցկ և Ռիվնո քաղաքները։ Հեծելազորային ստորաբաժանումների գաղտնի մանևրը թշնամու գծերի ետևում ապացուցեց, որ Պոլեսիեի պայմաններում մարտական ​​​​գործողությունների արդյունավետ մեթոդ է և, այս տարածքում գործող պարտիզանական ​​ջոկատների ակտիվ օգնությամբ, հնարավորություն տվեց հասնել խոշոր օպերատիվ հաջողությունների:

Շեպետովկայի համար մղված մարտերում խորհրդային հարձակումը այդքան էլ հաջող չէր։ Միայն փետրվարի 11-ին 60-րդ բանակը գրավեց Շեպետովկան։ Օրվա վերջում 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի աջ թևի զորքերը հիմնականում ավարտել էին իրենց առջև դրված խնդիրները։ Հարձակման 16 օրվա ընթացքում նրանք 120 կմ առաջխաղացին անտառապատ և ճահճոտ տեղանքով, հյուսիսից շրջապատեցին «Հարավ» բանակային խմբի ձախ թևը և ստեղծեցին պայմաններ նրա թիկունքը հարձակվելու համար։
Նիկոպոլի կամրջի լուծարումը
Հիմնական հոդված՝ Նիկոպոլ-Կրիվոյ Ռոգ հարձակողական գործողություն
1944 թվականի հունվարի 30-ից փետրվարի 29-ը ուկրաինական 3-րդ և 4-րդ ճակատների զորքերը վերացրին գերմանացիների Նիկոպոլի կամուրջը և թշնամուն դուրս մղեցին Զապորոժիեի մարզի Դնեպրի ոլորանից՝ Ինգուլեց գետից այն կողմ։

## Նիկոպոլի պլացդարմիւ լիկվիդացում

1944 թվականի հունվարի 30-ից փետրվարի 29-ը Ուկրաինական 3-րդ և 4-րդ ճակատների զորքերը վերացրին գերմանացիների Նիկոպոլի պլացդարմը և թշնամուն դուրս մղեցին Զապորոժիեի մարզի Դնեպրի ոլորանից՝ դեպի Ինգուլեց գետից մյուս կողմ։

## Մարտեր Կարպատյան նախալեռներում

1944 թվականի մարտին խորհրդային զորքերը վերսկսեցին իրենց հարձակումը, նոր պարտություն կրեցին Վերմախտի 4-րդ տանկային բանակին և 1-ին տանկային բանակին, բաժանեցին նրա ճակատը երկու մասի և հասան Կարպատների նախալեռներ։

## Ելք դեպի Ռումինիայի տարածք
1944 թվականի մարտի 5-ից ապրիլի 17-ը Ուկրաինական 2-րդ ռազմաճակատի զորքերը ջախջախեցին Վերմախտի 8-րդ բանակը, մարտի 26-ին հասան ԽՍՀՄ սահմանին և մտան Ռումինիայի տարածք։

## Մարտեր հարավում
1944 թվականի մարտի 6-ից ապրիլի 14-ը 3-րդ ուկրաինական ռազմաճակատի զորքերը ջախջախեցին Վերմախտի 6-րդ բանակը և 3-րդ ռումինական բանակը, ազատագրեցին Աջ ափի Ուկրաինայի հարավը և հասան Դնեստր՝ նրա ստորին հոսանքներում, այնուհետև գրավեցին մի քանի կամուրջներ այս գետի աջ ափին։

## Մարտական ​​ավիացիոն գործողություններ՝ Ուկրաինայի Աջ ափի ազատագրման համար
Աջափնյա Ուկրաինայի ազատագրման հարձակողական գործողությանը մասնակցել են 2-րդ, 5-րդ, 17-րդ և 8-րդ օդային բանակների ավիացիան, որոնց կազմում կար 2360 մարտական ​​ինքնաթիռ։ Խորհրդային օդաչուներին դիմակայեց 4-րդ Լյուֆտվաֆեի ավիացիոն նավատորմը, որն ուներ ավելի քան 1460 ինքնաթիռ, որը կազմում էր խորհրդա-գերմանական ռազմաճակատում տեղակայված ինքնաթիռների ընդհանուր թվի 54%-ը:

2-րդ օդային բանակի ավիացիոն ստորաբաժանումները՝ գեներալ Ս. Ա. Կրասովսկու հրամանատարությամբ, համակարգված հարձակումներ էին իրականացնում դիմադրության կենտրոնների և նահանջող ֆաշիստական ​​զորքերի վրա և նպաստում էին խորհրդային բանակների հաջող հարձակմանը Ժիտոմիր-Բերդիչև ուղղությամբ:

Հունվարի սկզբին 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի հարձակողական գոտում տեղի ունեցավ նացիստական ​​զորքերի և ինքնաթիռների ինտենսիվ տեղափոխում Կորսուն-Շևչենկովսկի ուղղությամբ։ Այստեղ նացիստները կենտրոնացրին մեծ ռազմաօդային ուժեր և, ավիացիոն գրեթե կրկնակի գերազանցություն ստեղծելով, հակագրոհ սկսեցին Վիննիցայի շրջանում և Ումանից հյուսիս-արևմուտք:
2-րդ օդային բանակի ստորաբաժանումներն ու կազմավորումները իրենց հիմնական հարձակումներն ուղղեցին գերմանական տանկային խմբերի վրա։ Այս խնդիրը կատարելու համար իրականացվել է 4200 ավիացիոն թռիչք, այդ թվում՝ 2500-ը՝ տանկային ուժերի դեմ, այդպիսով զգալի օգնություն ցուցաբերելով ցամաքային ուժերին թշնամու հակագրոհները խափանելու գործում:

5-րդ օդային բանակի ավիացիան աջակցել է 2-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատի հարձակմանը, որը հարձակման է անցել 1944 թվականի հունվարի 5-ին: Հարձակման առաջին երկու օրերին, Կիրովոգրադի ազատագրման նպատակով, ավիացիան իրականացրել է 1100 մարտական ​​​​ռազմական թռիչք: Բոլոր ավիացիայի գործողությունների կենտրոնացումը ռազմաճակատի նեղ հատվածում նպաստեց ռազմաճակատի զորքերի խնդիրների կատարմանը:

17-րդ և 8-րդ օդային բանակների ավիացիան աջակցում էր 3-րդ և 4-րդ ուկրաինական ճակատների առաջխաղացող զորքերին։ 2-րդ և 5-րդ օդային բանակներին հանձնարարվեց կենտրոնացնել իրենց ջանքերը Կորսուն-Շևչենկովսկիի շրջանում գտնվող 1-ին և 2-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատների զորքերի հարձակման հիմնական ուղղության վրա:

Կորսուն-Շևչենկովսկիի գործողության սկզբում 2-րդ և 5-րդ օդային բանակներն ունեին 768 մարտական ​​ինքնաթիռ։ Նացիստական ​​հրամանատարությունը այս տարածքում կենտրոնացրել էր մինչև 1000 ինքնաթիռ։ Գերմանական հրամանատարությունը մեծ հույսեր էր կապում իր ավիացիայի հետ՝ փորձելով կանխել խորհրդային զորքերի առաջխաղացումը։ Հունվարի 24-ին 4-րդ կործանիչ ավիացիոն կորպուսի կործանիչները հաջողությամբ հետ մղեցին գերմանական ինքնաթիռների մեծ խմբերի հարձակումները՝ խափանելով թշնամու ծրագրերը:

Կորսուն-Շևչենկովսկի շրջանում թշնամուն շրջապատելու նպատակով 1-ին և 2-րդ ուկրաինական ճակատների առաջխաղացող զորքերին աջակցելու ավիացիոն գործողությունները տեղի են ունեցել ծայրահեղ դժվարին օդերևութաբանական պայմաններում (ամպամածություն 100-150 մ, մառախուղ և ձյան տեղումներ): Խորհրդային ավիացիան զորքերի հարձակմանը աջակցում էր 4-8 ինքնաթիռներից բաղկացած խմբերով:

Դժվար եղանակային պայմաններում օդային հետախուզությունը մեծ նշանակություն ուներ զորքերի համար։ Այն ղեկավարում էին հարձակողական և կործանիչ ինքնաթիռների ամենափորձառու անձնակազմերը։ Օդային հետախուզության միջոցով ստացված տեղեկատվությունը հնարավորություն տվեց ժամանակին ցամաքային զորքերի և ավիացիայի հրամանատարությանը տրամադրել թշնամու մասին տվյալներ:

Գերմանացիների Կորսուն-Շևչենկովսկի խմբի շրջապատումն ավարտվեց հալոցքի ժամանակ, որը շարքից դուրս բերեց խորհրդային չասֆալտապատ օդանավակայանները։ Իրավիճակը պահանջում էր ակտիվ ավիացիոն գործողություններ, և որոշակի օրերին օդային բանակները իրենց տրամադրության տակ ունեին ընդամենը 1-2 օդանավակայան, որոնք հարմար էին թռիչքների համար։ Հետևաբար, հրամանատարությունը ստիպված էր տարբեր տեսակի ավիացիայի մի քանի ավիացիոն գնդեր կենտրոնացնել մեկ օդանավակայանում՝ ապահովելով դրանց շարունակական հարվածը թշնամու զորքերի վրա:

Գերմանական հրամանատարությունը փորձեց օգնություն ցուցաբերել շրջապատված զորքերին՝ նրանց օդային մատակարարում կատարելով և շրջափակման արտաքին ճակատը ճեղքելով։ Խորհրդային ավիացիայի ակտիվ գործողությունները գերմանական տրանսպորտային ինքնաթիռներ տեղակայող օդանավակայանների դեմ և դրանց օդում ոչնչացումը խաթարեցին շրջապատված խմբի մատակարարումը:

Գարնանային հալման ժամանակ կտրուկ տաքացումը և առատ տեղումները հանգեցրին այն բանին, որ կեղտոտ ճանապարհները գրեթե անանցանելի դարձան ցամաքային տրանսպորտի համար։ Այս ժամանակ մեծ նշանակություն ուներ 2-րդ և 6-րդ խորհրդային տանկային բանակների առաջնային ստորաբաժանումների համար ինքնաթիռներով զինամթերքի և վառելիքի տեղափոխումը:

Առաջ շարժվող տանկային բանակներին մատակարարելու համար 2-րդ օդային բանակի հրամանատարը հատկացրեց 326-րդ գիշերային ռմբակոծիչ ավիացիոն դիվիզիան։ Պո-2 ինքնաթիռներով զինված նրա ավիացիոն գնդերը փետրվարի 8-ից 16-ը, ցերեկը և գիշերը, դժվարին եղանակային պայմաններում իրականացրել են 822 մարտական ​​թռիչք և զորքերին մատակարարել 49 տոննա բենզին, 65 տոննա զինամթերք և 525 հրթիռ՝ պահակային ականանետների համար:

Նացիստական ​​զորքերի պաշտպանության ճեղքման և հարձակման զարգացման ընթացքում ռազմաճակատի ավիացիայի գործողությունների մինչև 67%-ը կենտրոնացած էր ցամաքային զորքերի անմիջական աջակցության վրա։ Շրջապատված գերմանական խմբավորումների պարտության ժամանակ նացիստական ​​հրամանատարությունը մեծացրեց պահեստազորների տեղափոխումը։ Նրանց մոտենալը կանխելու համար խորհրդային ավիացիան հարձակողական ինքնաթիռների փոքր խմբերով համակարգված հարձակումներ էր գործում ճանապարհների վրա գտնվող երկաթուղային կառույցների և զորքերի շարասյուների վրա:

Չնայած դժվարին եղանակային պայմաններին և գարնանային հալոցքին, խորհրդային օդաչուները աջակցություն և պաշտպանություն էին ցուցաբերում իրենց զորքերին։ Երկամսյա մարտական ​​գործողությունների ընթացքում 2-րդ, 5-րդ, 17-րդ և 8-րդ օդային բանակների ստորաբաժանումները իրականացրել են 31836 մարտական ​​թռիչք, այդ թվում՝ 13176-ը՝ թշնամու զորքերին հարվածելու համար:

1944 թվականի ձմռանը խոշոր պարտություն կրելով՝ գերմանական հրամանատարությունը միջոցներ ձեռնարկեց Ուկրաինայի Աջ ափի մնացած տարածքները պահելու համար։ Մարտ ամսին գերմանական զորքերի խումբն այս ուղղությամբ ուներ մինչև 1475 ինքնաթիռ:

Մարտի 4-ի առավոտյան 2-րդ օդային բանակի ստորաբաժանումները սկսեցին աջակցել 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի առաջխաղացող զորքերին սկսված Պրոսկուրովո-Չեռնովցի գործողության շրջանակներում։ Վատ եղանակի պատճառով հարձակողական ինքնաթիռները զորքերին աջակցում էին լավագույնս պատրաստված անհատական ​​անձնակազմերով և զույգ հարձակողական ինքնաթիռներով, որոնք հիմնականում հարվածում էին թշնամու ամրոցներին, հրետանային և ականանետային մարտկոցներին։ Երեք օր անց, եղանակի բարելավումից հետո, խորհրդային օդաչուները գործողություններ սկսեցին 6-8 ինքնաթիռներից բաղկացած խմբերով:

Մարտի 5-ին սկսվեց 2-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատի Ուման-Բոտոշանի հարձակողական գործողությունը՝ 5-րդ օդային բանակի աջակցությամբ։ Սակայն վատ եղանակը, օդանավակայանների պատրաստման դժվարությունները և նյութական մատակարարման ընդհատումները զգալիորեն սահմանափակեցին 5-րդ օդային բանակի ակտիվ գործողությունները։ Դրա կապակցությամբ ավիացիոն գնդերի մի մասը տեղափոխվեց առաջնային օդանավակայաններ, որտեղից ավիացիան շարունակեց աջակցություն ցուցաբերել զորքերին՝ օրական կատարելով մինչև 80 մարտական ​​թռիչք։ Խորհրդային զորքերի առաջխաղացումը ծածկելու համար կործանիչները թռիչքներ էին իրականացնում ինքնաթիռների առավելագույն հեռավորության վրա:

Մարտի 6-ին, հրետանային և օդային նախապատրաստությունից հետո, 3-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատի զորքերը անցան հարձակման։ Ցամաքային ուժերին աջակցում էր 17-րդ օդուժը։ Ավիացիային հանձնարարված էր ճնշել ֆաշիստների կրակակետերն ու դիմադրության կենտրոնները, ինչպես նաև խափանել նրանց զորքերի վերախմբավորումը և անկազմակերպեցնել հրամանատարությունը:

Ռազմական տրանսպորտային ավիացիան մեծ դեր խաղաց Կարմիր բանակի առաջխաղացման գործում։ Գարնանային անճանապարհային պայմաններում այն ​​տեղափոխել է զինամթերք և վառելիք։ Ապրիլի ընդամենը 17 օրվա ընթացքում ռազմական տրանսպորտային ավիացիոն ստորաբաժանումները իրականացրել են 4817 մարտական ​​թռիչք և տեղափոխել 670 տոննա վառելիք, զինամթերք, ինչպես նաև ավելի քան 5000 լրացուցիչ ուժեր ու վիրավորներ:

Ռազմաճակատի ավիացիան ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Աջափնյա Ուկրաինայի ազատագրման 9 հարձակողական գործողությունների և իրականացրել է ավելի քան 66 հազար մարտական ​​թռիչք։ Համեմատության համար նշենք, որ Լյուֆտվաֆեն իրականացրել է մոտ 31 հազար մարտական ​​թռիչք։ Խորհրդային անձնակազմերը օգտվեցին եղանակի աննշան բարելավումից՝ մարտական ​​առաջադրանքներ իրականացնելու համար:

## Գործողության արդյունքներ
Դնեպր-Կարպատյան գործողությունը Հայրենական մեծ պատերազմի ամենամեծ ճակատամարտերից մեկն է թե՛ իր մասշտաբով (ներգրավվել են խորհրդային հինգ ռազմաճակատների և երկու գերմանական բանակային խմբավորումների զորքեր. ընդհանուր առմամբ երկու կողմերից մոտ 4 միլիոն զինվոր), թե՛ տևողությամբ (4 ամիս): Սա միակ գործողությունն է, որի ընթացքում հարձակվել են բոլոր վեց խորհրդային տանկային բանակները։ Գործողության արդյունքում գերմանական զորքերը ծանր պարտություն կրեցին։ «Հարավ» բանակային խումբը հատկապես ծանր կորուստներ կրեց։ նրա ճակատը պատառոտվեց, իսկ 10 դիվիզիա և 1 բրիգադ գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվեցին։ Գերմանական երկու բանակային խմբավորումների հրամանատարները՝ ֆոն Մանշթայնը և ֆոն Կլայստը, Հիտլերի կողմից հեռացվեցին իրենց պաշտոններից և ազատվեցին աշխատանքից։ Մարտի 31-ին ֆոն Մանշթայնին փոխարինեց Վալտեր Մոդելը, ով կանգնեցրեց խորհրդային հարձակումը Տերնոպոլի մոտ։

Խորհրդային զորքերը 1400 կիլոմետրանոց ճակատով 250-ից 450 կիլոմետր առաջխաղացում ունեցան դեպի արևմուտք՝ ազատագրելով Ուկրաինայի մի հսկայական տարածք՝ տասնյակ միլիոնավոր բնակչությամբ և կարևոր տնտեսական շրջաններով։ Խորհրդային զորքերը հասան ԽՍՀՄ պետական ​​սահմանին՝ սկսելով Ռումինիայի ազատագրումը։ Ստեղծվեցին պայմաններ Կենտրոնական և Հարավարևելյան Եվրոպայի ողջ ազատագրման համար։

## Հիշատակ
*5 ռուբլի արժողությամբ մետաղադրամ է հատվել Ռուսաստանի բանկի կողմից․
Կենտրոնում երկու տողով գրված է դրա անվանական արժեքը՝ «5 ռուբլի», ներքևում՝ «ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ԲԱՆԿ» մակագրությունը, դրա տակ՝ հատման տարեթիվը՝ «2014», ձախ և աջ կողմերում՝ բույսի ոճավորված ճյուղ, մետաղադրամի աջ կողմում՝ դրամահատարանի ապրանքանիշը։
Դարձերեսին կենտրոնում Կրիվոյ Ռոգ քաղաքում Հաղթանակի հուշարձանի մի հատվածի ռելիեֆային պատկերն է, շրջագծի երկայնքով կան մակագրություններ՝ «Դնեպր-Կարպատյան գործողություն» և «Հայրենական մեծ պատերազմ 1941-1945», որոնք բաժանված են երկու աստղով։

## Գրականություն
**Մասնակիցների հիշողություններ**
* *Грылев А. Н.* Днепр—Карпаты—Крым. — М.: Наука, 1970.
* *Василевский А. М.* Дело всей жизни. Гл. 21. На Правом побережье Днепра. — М.: Политиздат, 1978.
* *Манштейн Э.* Утерянные победы

**Այլ հեղինակներ**
* История Великой Отечественной войны Советского Союза. 1941—1945. Т. 4. — М.: Воениздат, 1962.
* *Михалев С. Н.* Из опыта наступательных операций на Правобережной Украине в начале 1944 года. // Военно-исторический журнал. — 1987. — № 3. — С.19-27.
* *Лиддел Гарт Б. Г.*  Вторая мировая война. Гл. 32. Освобождение России. — М.: АСТ; СПб.: Terra Fantastica, 1999. — ISBN 5-237-03175-7 ; 5-7921-0260-0
* *Фуллер Дж. Ф. Ч.*  Вторая мировая война 1939—1945 гг. Стратегический и тактический обзор. Гл. 8. Инициатива на двух фронтах. — М.: Иностранная литература, 1956.
* *Типпельскирх К.* История Второй мировой войны. Гл. VIII. Борьба за подступы к Германии и Японии. 9. Сражения на Востоке зимой 1943/44 г. — СПб.: Полигон; М.: АСТ, 1999. — ISBN 5-89173-022-7
* *И. В. Сапожников, О. В. Загорулько.* Освобождение земель Ильичёвска в апреле 1944 года

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Днепровско-Карпатская операция 1943-44 гг.
* Боевые действия 5-й танковой дивизии СС «Викинг» в 1944—1945 гг. — Корсунь-Шевченковский (Черкасский) «котел».

Կատեգորիա:1943 ԽՍՀՄ-ում
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ