Կապիտալ (Մարքս)

**«Կապիտալ»** (ամբողջական վերնագիր՝ *«Կապիտալ. Քաղաքական տնտեսության քննադատություն»*, ), գերմանացի տնտեսագետ Կարլ Մարքսի հիմնական աշխատությունը քաղաքական տնտեսության վերաբերյալ, որը պարունակում է կապիտալիզմի քննադատական վերլուծություն։ Աշխատությունը գրվել է դիալեկտիկական-մատերիալիստական մոտեցմամբ, ներառյալ պատմական գործընթացները։

## Ստեղծում
Մինչև 1848 թվականը Մարքսի աշխատությունները փիլիսոփայական բնույթ էին կրում։ Գերմանական 1848-1849 թթ. հեղափոխության պարտությունից և Լոնդոն տեղափոխվելուց հետո նա դիմեց տնտեսագիտությանը, որի վերջնական արդյունքը դարձավ անավարտ «Կապիտալը»։

1877 թվականի նոյեմբերի 3-ին Զիգմունդ Շոթին ուղղված նամակում Մարքսը նշել է, որ նա հերթափոխով գրում է իր ստեղծագործության տարբեր մասեր։ Նա սկսեց գրել «Կապիտալը» հակառակ հերթականությամբ՝ երրորդ մասից՝ նվիրված պատմության մեջ հանդիպող հավելյալ արժեքի տեսություններին (Էնգելսի օրոք չհրատարակված «Կապիտալի» վերջին հատորը), իսկ հրատարակված առաջին հատորը Մարքսը սկսեց գրել վերջինը և այն արագ պատրաստեց տպագրության։ Առաջին հատորը՝ «Կապիտալի արտադրության գործընթացը», առաջին անգամ լույս է տեսել 1867 թվականին 1000 տպաքանակով։ Այն 1859 թվականին հրատարակված «Քաղաքական տնտեսության քննադատության մասին» աշխատության ընդլայնված և վերանայված տարբերակն է։ Արդեն Մարքսի մահից հետո Ֆրիդրիխ Էնգելսը պատրաստի դրվագներից ու սևագրերից կազմեց հաջորդ երկու հատորները՝ «Կապիտալի շրջանառության գործընթացը» (1885) և «Կապիտալիստական արտադրության գործընթացն ամբողջությամբ վերցված» (1894), որոնք՝ ըստ սկզբնական մտադրության, պետք է կազմեին երկու գրքերից բաղկացած երկրորդ հատորը։ Մահը խանգարեց նրան տպագրության պատրաստել վերջին հատորի ձեռագիրը (չորրորդը՝ ներկայիս համարակալմամբ, երրորդը՝ Մարքսի համարակալմամբ)։ Այս հատորն առաջին անգամ հրատարակվել է 1905-1910 թվականներին Կարլ Կաուցկիի կողմից։
thumb|upright|աջից|Մարքսը 1882 թվականին
thumb|Ֆրիդրիխ Էնգելս

## «Կապիտալի» գնահատումը մարքսիստ տնտեսագետների կողմից
### Կարլ Մարքսի գաղափարների գիտական նորույթը
Մարքսը հենվել է Ադամ Սմիթի և Դեյվիդ Ռիկարդոյի գաղափարների վրա։ Հենց այս անգլիացի տնտեսագետներն են ձևակերպել արժեքի աշխատանքային բնույթը։

Տեսությունը ապրանքի արժեքի այն մասի գոյության մասն է, որը Մարքսն անվանել է *[[հավելյալ արժեք]]*, ստեղծվել է Մարքսից շատ առաջ։ Նաև քիչ թե շատ պարզությամբ ձևակերպված էր, որ այն բաղկացած է այն աշխատանքի արդյունքից, որի համար յուրացնողը չի վճարել (համարժեք արժեք չի տրամադրել)։ Բայց դրանից ավելի հեռուն չգնացին։ Ոմանք՝ դասական տնտեսագետները, հիմնականում ուսումնասիրել են քանակական հարաբերությունները, որոնցում աշխատանքի արդյունքը բաշխվում է բանվորի և արտադրության միջոցների տիրոջ միջև։ Մյուսները՝ սոցիալիստները, անարդար էին համարում նման բաժանումը և միջոցներ էին փնտրում անարդարությունը վերացնելու համար։ Բայց երկուսն էլ մնացին տնտեսական կատեգորիաների գերության մեջ, ինչը թույլ չտվեց լուծում գտնել հակասություններին։

Հասկանալու համար, թե ինչ է *հավելյալ արժեքը*, նախ պետք է իմանալ, թե ինչ է *արժեքը*։ Պահանջվեց քննադատել Ռիկարդոյի աշխատանքային արժեքի տեսությունը։ Հետևելով Սմիթին և Ռիկարդոյին, Մարքսն ուսումնասիրել է աշխատանքը արժեք ստեղծելու տեսանկյունից։ Նա կարծում էր, որ ընդհանուր առմամբ արժեքը ոչ այլ ինչ է, քան բյուրեղացված աշխատաժամանակ։ Մարքսն այնուհետև ուսումնասիրեց ապրանքի և փողի փոխհարաբերությունները և ցույց տվեց, թե ինչպես և ինչու՝ իրեն բնորոշ արժեքի շնորհիվ, ապրանքը և ապրանքափոխանակությունը պետք է փող առաջացնեն։ Սրա վրա հիմնված տեսությունը փողի մասին առաջին սպառիչ տեսությունն է, որն այժմ համընդհանուր ճանաչում է ստացել։ Նա ուսումնասիրեց փողի վերածումը կապիտալի և ապացուցեց, որ այն հիմնված է վարձու աշխատողների օգտագործման վրա։

Կապիտալը ֆիքսվածի և փոփոխականի բաժանելով՝ Մարքսը կարողացավ նկարագրել հավելյալ արժեքի ձևավորման գործընթացը, բացատրել այն, ինչը չկարողացան անել իր նախորդները։ Այս տարանջատումը տալիս է բազմաթիվ տնտեսական խնդիրների լուծման բանալին։

Մարքսն առանձին ուսումնասիրել է հավելյալ արժեքը և առանձնացրել դրա երկու ձևերը՝ բացարձակ և հարաբերական հավելյալ արժեք։ Նա ցույց տվեց, թե ինչ դեր են խաղացել կապիտալիստական արտադրության պատմական զարգացման գործում։ Հենվելով հավելյալ արժեքի տեսության վրա՝ նա մշակել է աշխատավարձի տեսությունը և առաջին անգամ տվել կապիտալիստական կուտակման պատմության հիմնական հատկանիշները, ուրվագծել դրա պատմական միտումները։

### Կարլ Մարքսի կողմից լուծված Ռիկարդոյի դպրոցի դժվարություններ
Նախ, ըստ Ռիկարդոյի, աշխատանքը արժեքի չափանիշ է։ Սա նշանակում է, որ աշխատանքը պետք է փոխանակվի համարժեք աշխատանքի ծավալի հետ։ Բայց աշխատանքի փոխանակումը կապիտալի մի մասի հետ (աշխատավարձի տեսքով) ավելի ցածր արժեք ունի, քան արտադրանքի մեջ մարմնավորված նույն աշխատանքը։ Աշխատավարձը, կենդանի աշխատանքի տվյալ քանակի արժեքը, միշտ ավելի քիչ է, քան այն ապրանքի արժեքը, որն արտադրվում է հենց այդ կենդանի աշխատանքի քանակով կամ որում արտահայտված է այդ աշխատանքը։ Այս տերմինաբանության մեջ հարցն իսկապես անլուծելի է։ Մարքսը տվել է հետեւյալ պատասխանը՝ աշխատանքն ինքնին արժեք չունի։ Աշխատանքը գործընթաց է, արժեք ստեղծող գործունեություն։ Այն նույնպես չի կարող ունենալ հատուկ արժեք, ինչպես որ ձգողականությունը չունի իր սեփական քաշը, մինչդեռ գրավիտացիան է, որ առաջացնում է բոլոր առարկաների քաշը։ Որպես ապրանք գնվում ու վաճառվում է ոչ թե աշխատանքը, այլ սպեցիֆիկ ապրանքը՝ աշխատուժը։ Նրա արժեքը հավասար է արտադրության և վերարտադրության համար անհրաժեշտ աշխատանքին։ Ուստի նման արժեքի հիման վրա աշխատուժի առքուվաճառքը բնավ չի հակասում արժեքի օրենքին։

Երկրորդ, ըստ Ռիկարդոյի, երկու կապիտալներ, որոնք օգտագործում են նույն քանակությամբ հավասարապես վարձատրվող կենդանի աշխատուժ, ենթադրելով, որ բոլոր մյուս պայմանները հավասար են, միաժամանակ արտադրում են հավասար արժեքի ապրանքներ, ինչպես նաև հավասար չափի հավելյալ արժեք կամ շահույթ։ Եթե նրանք օգտագործում են կենդանի աշխատուժի անհավասար քանակություն, ապա չեն կարող արտադրել հավասար չափի հավելյալ արժեք (շահույթ)։ Բայց իրականում հավասար կապիտալները հավասար ժամանակներում միջին հաշվով հավասար շահույթ են բերում՝ անկախ նրանից՝ նրանք շատ են օգտագործում կենդանի աշխատուժ, թե քիչ։ Մարքսը լուծեց այս հակասությունը «Կապիտալ»-ի երրորդ հատորում։

## «Կապիտալի» գնահատումն այլ դպրոցների տնտեսագետների կողմից
Արժեքի աշխատանքային տեսության ջատագովները, ինչպես Ռիկարդոյի ժամանակներում, այնպես էլ հետագայում, միշտ փոքրամասնություն էին կազմում, և «Կապիտալը» չկարողացավ համոզել գիտական հանրությանը իր արդարության մեջ։

«Կապիտալի» III հատորի հրապարակումից հետո Օ. Բյոմ-Բավերկը քննադատեց Մարքսի հայեցակարգը I և III հատորների միջև անհամապատասխանության համար (I հատորում նշվում է, որ ապրանքները փոխանակվում են աշխատանքի ծախսերին համապատասխան, իսկ III-ն ընդունում է, որ իրական տնտեսությունում փոխանակումը տեղի է ունենում արտադրական գներով, որոնք հավասար չեն աշխատանքի ծախսերին)։

«Կապիտալի» II հատորի պարզ և ընդլայնված վերարտադրության սխեմաները նշանավոր տնտեսագետների կողմից ճանաչվում են որպես Մարքսի հիմնական ներդրումը տնտեսագիտության մեջ։ Յոզեֆ Շումպետերը կարծում է, որ Մարքսն առաջիններից էր, ով փորձեց այս սխեմաներում մշակել կապիտալիստական գործընթացի տեսողական մոդել։ Փոլ Սեմյուելսոնը նշում է վերարտադրության սխեմաների ազդեցությունը 20-րդ դարի տնտեսական գիտության վրա.

## Մեջբերումներ Կարլ Մարքսի «Կապիտալ»-ի մասին
տնտեսագիտության Նոբելյան մրցանակակիր Վասիլի Լեոնտևը «Կարլ Մարքսի տնտեսական տեսության ժամանակակից նշանակությունը» (1938) աշխատությունում գրել է.

2008 թվականի հոկտեմբերին «Der Spiegel» ամսագրին տված հարցազրույցում Գերմանիայի ֆինանսների նախարար Պեր Շտայնբրուկը, ազդված համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամից, ասել է.

2013 թվականին «Կապիտալի» ձեռագիրն ընդգրկվել է «Աշխարհի հիշողություն» վավերագրական ժառանգության ռեգիստրում (ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի նախագիծ) հետևյալ ձևակերպմամբ.

## «Կապիտալը»՝ որպես գեղարվեստական ստեղծագործություն
Գրքում տեքստի մատուցման ոճը խիստ գիտական չէ։ Ինքը՝ Մարքսը, դա համարում էր «գեղարվեստական», թեև սեփական ոճը ճանաչում էր որպես «ծանր», «փայտե» և «լյարդի խնդիրներով փչացած»։ Ոճի ոգեշնչողներից էին Չարլզ Դիքենսը և Լոուրենս Սթերնը, երգիծական պահերը հիշեցնում են Ջոնաթան Սվիֆթին։ Ոճական առումով «Կապիտալը» շատ տարասեռ և ընդհատվող է՝ Մարքսը հեշտությամբ ֆարսի տեխնիկայից անցնում է գոթական վեպի մութ հումորին։ Գիրքը պարունակում է բազմաթիվ հղումներ Ավետարանին, հին հեղինակներին և միստիցիզմին՝ փոխաբերությունների մակարդակով։

«Բարձրագույն տնտեսագիտական դպրոց»-ի աշխատակից Իլյա Բենդերսկին «Կապիտալը» համեմատել է Լև Տոլստոյի «Պատերազմ և խաղաղություն» գրքի հետ. 

Սերգեյ Էյզենշտեյնը մտադիր էր նկարահանել «Կապիտալ» ֆիլմը։ Ֆիլմում պետք է օգտագործեր Ջեյմս Ջոյսի «Ուլիսես» վեպի ֆորմալ տեխնիկան։ Ֆիլմի մեկնարկային կետի համար Էյզենշտեյնը նախատեսում էր վերցնել «ինչ-որ չնչին իրադարձության ծավալումը», օրինակ՝ «մեկ օր մարդու կյանքում»։ 2010 թվականին Մոսկվայում «Տարածք» ժամանակակից արվեստի ռուսական փառատոնի շրջանակներում ցուցադրվեց գերմանական թատերական նախագիծը՝ «Կարլ Մարքս. Կապիտալ, հատոր առաջին»։ Այն ստեղծվել է Հելգարդ Հաուգի և Դանիել Վետցելի կողմից՝ Rimini Protokoll թատերական թիմից։ Պրեմիերան կայացել է Դյուսելդորֆում 2006 թվականին։

2021 թվականի դեկտեմբերին Մոսկվայի «Սրեդա 21» թատրոնում կայացավ Նադյա Կուբայլատի «Կապիտալ» պիեսի պրեմիերան՝ հիմնված Մարքսի գրքի վրա։

## Հրատարակություններ և թարգմանություններ
thumb
250px|thumb|1973 թվականի հրատարակություն

* «Կապիտալի» առաջին արտասահմանյան հրատարակությունը նրա ռուսերեն թարգմանությունն էր։ Թարգմանության նախաձեռնողը Նիկոլայ Դանիելսոնն էր, որը Մարքսին տեղեկացրեց թարգմանությունն իրականացնելու իր մտադրության մասին բնագրի տպագրությունից անմիջապես հետո։ Գիրքը տպագրվել է Դանիելսոնի խմբագրությամբ 1872 թվականի ապրիլին Սանկտ Պետերբուրգում՝ 3000 օրինակ տպաքանակով։ Երկար տարիներ ընթերցողների համար թարգմանիչների և խմբագրի անունները կմնան անհայտ։ «Կապիտալի» պատճենը ռուսերենով ուղարկվել է Մարքսին։ Մարքսը թարգմանության որակը գնահատել է «Թարգմանությունը վարպետորեն է արված» բառերով։ Նախկինում, 1867 թվականին, ռուսական գրաքննությունը թույլ էր տալիս Ռուսաստանում տարածել «Կապիտալի» գերմանական հրատարակությունը, իսկ 1872 թվականին դրա ռուսերեն թարգմանությունը՝ համարելով այս աշխատությունը «խիստ գիտական, դժվարին և անհասանելի» աշխատություն։ Ռուսաստանը դարձավ նաև առաջին երկիրը, որը թարգմանեց «Կապիտալի» երկրորդ հատորը. 1885-ի վերջին «Ռուսական հարստություն» ամսագիրը հրատարակեց այս հատորի մանրամասն ամփոփագիրը, և նույն թվականին այն հրատարակվեց որպես առանձին գիրք՝ թարգմանված Ն.Ֆ.Դանիելսոնի կողմից։
* «Կապիտալի» առաջին անգլերեն թարգմանությունը (1887 թվական) կատարվել է Մարքսի և Էնգելսի վաղեմի ընկեր Սամուել Մուրի և Էդվարդ Ավելինգի՝ Մարքսի դստեր՝ Էլեոնորայի ամուսնու կողմից, ովքեր ստուգել են գրքի բոլոր անգլերեն մեջբերումներն ու հղումները։
* «Կապիտալի» առաջին թարգմանությունը իսպաներեն 1898 թվականին կատարել է Արգենտինայի սոցիալիստական կուսակցության հիմնադիր Խուան Խուստոն։
* «Կապիտալի» առաջին հատորը սերբախորվաթերեն թարգմանվել է Ռոդոլյուբ Չոլակովիչի և Մոշե Պիադեի կողմից, երբ նրանք երկուսն էլ բանտում էին (յուրաքանչյուրը 12 տարվա պատիժ էր կրում)։
* Իտալերեն «Կապիտալ»-ն առաջին անգամ հայտնվեց անարխոկոմունիստ Կառլո Կաֆիերոյի հանրահայտ շարադրմամբ (, 1879)։
* «Կապիտալի» առաջին գիրքը ֆիններեն է թարգմանել Օսկար Վիլհո Լուհիվուրին Էնգելսի խմբագրած գիտական գերմանական հրատարակությունից (, 1913):
* «Կապիտալի» բոլոր հատորները ամբողջությամբ հայերեն է թարգմանվել մեկ անձի կողմից՝ Թադևոս Ավդալբեգյանի թարգմանությամբ` Էնգելսի գիտական հրատարակությունից։ 
* Շվեդերեն «Կապիտալ»-ը թարգմանել է Ռիկարդ Սենդլերը՝ Կաուցկիի հայտնի հրատարակությունից։ 
* «Կապիտալն» առաջին անգամ չինարեն լույս է տեսել 1938 թվականի աշնանը, թարգմանիչներ՝ Վան Յանան և Գու Դալի։ «Թարգմանիչները հիմնվել են գերմաներեն բնագրի վրա՝ համեմատելով ճապոներեն թարգմանության և առաջին հատորի նախկինում չինարեն թարգմանված հատվածի հետ»։
* «Կապիտալը» պորտուգալերեն թարգմանվել է ֆրանսիական հրատարակությունից 1973 թվականին (ֆաշիստական բռնապետության անկումից մեկ տարի առաջ) պրոֆեսորներ Տեյշեյրա Մարտինսի և Վիտալ Մորենայի կողմից։ Միևնույն ժամանակ, Բրազիլիայում Ռեջինալդո Սանտանայի կողմից գերմանական հրատարակությունից «Կապիտալի» թարգմանությունը հայտնվեց դեռևս 1960-ականներին, իսկ 1980-ականներին ավստրիական ծագումով տնտեսագետ Փոլ Սինգերը առաջարկեց թարգմանության իր սեփական տարբերակը։ 
* «Կապիտալը» թարգմանվել է կորեերեն՝ 1989 թվականին Հարավային Կորեայում հրատարակվելու համար, պրոֆեսոր Կիմ Սու Հյունի կողմից, չնայած այն հանգամանքին, որ դա կարող է հանգեցնել ազատազրկման՝ Հարավային Կորեայի օրենսդրությամբ մարքսիստական գրականությունը դատարանում իրեղեն ապացույց է։
* 2008 թվականի աշնանը, համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի ազդեցության տակ, Մարքսի նկատմամբ հետաքրքրություն հայտնեցին Գերմանիայի գրախանութները՝ պնդելով, որ այս գրքի վաճառքը եռապատկվել է։ 
* 2010 թվականի ապրիլին Լատվիայում վերաթողարկվեց «Կապիտալը»։ Հրատարակչություններից մեկի ներկայացուցիչները հայտնել են, որ ճգնաժամի սկզբից «Կապիտալը» Լատվիայի գրախանութներում ամենապահանջված գրքերից է։

Մարքսը խոստովանել է, որ Ռուսաստանն այն երկիրն է, որտեղ ««Կապիտալը» կարդացվել և գնահատվել է ավելին, քան որևէ տեղ»։ Օրինակ, ռուսերեն հրատարակությունն ամենաարագն է վաճառվել, քանի որ մեկ տարվա ընթացքում վաճառվել է 3000 օրինակ, մինչդեռ գերմանական հրատարակության 1000 օրինակ վաճառելու համար պահանջվել է հինգ տարի, հետևաբար ռուսերեն թարգմանությունը վաճառվել է տասնհինգ անգամ ավելի արագ, քան գերմաներենի բնօրինակը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* *[[Вазюлин, Виктор Алексеевич|Вазюлин В. А.]]* Логика «Капитала» К. Маркса М. 1968, 2002²
* *[[Ильенков, Эвальд Васильевич|Ильенков Э. В.]]* Диалектика абстрактного и конкретного в «Капитале» Маркса  М. 1960

## Արտաքին հղումներ
* Том первый. Опубликован в 1867
* Том второй. Отредактирован и опубликован в 1885 Ф. Энгельсом
* Том третий. Отредактирован и опубликован в 1894 Ф. Энгельсом, 1078 стр.
* Том четвёртый. Отредактирован и опубликован в 1905—1910 К. Каутским, позднее перередактирован ИМЛ при ЦК КПСС для издания собрания сочинений К. Маркса и Ф. Энгельса. Часть I, часть II, часть III
* Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie

Կատեգորիա:1867 ոչ գեղարվեստական գրքեր
Կատեգորիա:1885 ոչ գեղարվեստական գրքեր
Կատեգորիա:1894 ոչ գեղարվեստական գրքեր
Կատեգորիա:Կապիտալ
Կատեգորիա:Կապիտալիզմ
Կատեգորիա:Մարքսիստ տեսաբաններ
Կատեգորիա:Մարքսիստներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գրականություն
Կատեգորիա:Քաղաքական գրականություն
Կատեգորիա:Քաղաքական գրքեր