Հագուստ կրելու իրավունք

**Հագուստ կրելու իրավունք** կամ **հագուստի իրավունք**, ճանաչված է որպես մարդու իրավունք՝ տարբեր մարդու իրավունքների միջազգային տարբեր փաստաթղթերում, այս իրավունքը՝ սնվելու և բնակարանի իրավունքների հետ միասին, կազմում է բավարար կենսամակարդակի իրավունքը, որը ճանաչված է Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 11-րդ հոդվածով։ Հագուստի իրավունքը նույնպես ճանաչվում է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 25-րդ հոդվածով։

## Շահառուներ
Հագուստի իրավունքը կազմում է բավարար կենսամակարդակի իրավունքի մի մասը և, որպես այդպիսին, համարվում է անհրաժեշտ իրավունք՝ մարդկանց աղքատության շեմից ցածր ապրելը կանխարգելու նպատակով։ Իրոք, վատ հագնված լինելը արտահայտում է խոր աղքատություն։Ցույց տալու համար, թե որքան լայն ոլորտներ կարող է ընդգրկել հագուստի իրավունքը, դոկտոր Սթիվեն Ջեյմսը ներկայացրել է ոչ սպառիչ շահառուների ցուցակ, ովքեր կարող են օգտվել նվազագույն հագուստի իրավունքից։ Այս ցուցակում ընդգրկված են այն հասարակական խմբերը, որոնք առավել շատ են տուժում հագուստի պակասից, այդ թվում՝
մինի|Անօթևաններն այն հասարակական խումբն են, որոնք մեծապես տառապում են բավարար հագուստի պակասից։
մինի|Փողոցում ապրող երեխաները նույնպես մեծապես տառապում են։

* Թերի վիճակում գտնվողները, այդ թվում՝ գործազուրկները, թերզբաղվածները և աշխատավոր աղքատները։
* Կենսաթոշակառուները և սոցիալական ապահովությունից կախված անձինք։
* Ապաստան չունեցողներն ու անբավարար կացարան ունեցող այլ անձինք։
* Արտակարգ իրավիճակներում գտնվողները (օրինակ՝ կանանց ապաստարաններում), պետական կամ մասնավոր բնույթի (ներառյալ բարեգործական) կացարաններում գտնվողները։
* Տարեցները, անկախ նրանից՝ ապրում են մասնավոր, թե վարձակալած բնակարաններում, պետական, առևտրային կամ բարեգործական խնամքի տներում, հիվանդանոցներում և հոսպիսներում։
* Անձինք, որոնք տառապում են լուրջ հոգեկան հիվանդությամբ, մտավոր կամ ֆիզիկական սահմանափակումներով (անկախ նրանից, թե ապրում են տանը ինքնուրույն, ընտանիքի անդամների կամ այլոց հետ, թե համայնքային բնակելի միավորներում, կիսակառույց տներում, պետական կամ մասնավոր հիվանդանոցներում և այլ հաստատություններում):
* Երեխաներ և դեռահասներ, մասնավորապես որբ երեխաներ և անչափահաս հանցագործներ, որոնք գտնվում են խնամատար ընտանիքներում, պետական հաստատություններում կամ կալանավայրերում։
* Հիվանդանոցներում (կամ վերականգնողական կենտրոններում) գտնվող հիվանդներն ու վիրավորները, այդ թվում՝ հարբեցողությունից և այլ թմրամոլությունից բուժվողները։
* Կալանավորվածներ, նախնական կալանքի տակ գտնվողներ կամ այլ կարգավիճակ ունեցողները։
* Վտանգավոր արդյունաբերություններում աշխատողներ (օրինակ՝ քիմիական արտադրություն և հանքարդյունաբերություն) կամ ընդհանուր առմամբ ճնշող պայմաններում աշխատողներ (օրինակ՝ շահագործող արտադրամասեր), որոնց կյանքը կամ առողջությունը կախված է պաշտպանիչ հագուստից (ներառյալ՝ երեխա աշխատողները)։
* Տեղաբնիկ ժողովուրդներ, որոնք ապրում են աղքատ պայմաններում։
* Փախստականներ, ապաստան խնդրողներ, միգրանտ աշխատողներ (հիմնականումնրանք, ովքեր անօրինական կերպով աշխատում են սև շուկայում)
* Բնական աղետների, քաղաքացիական անկարգությունների, քաղաքացիական և միջազգային պատերազմի զոհերը (ներառյալ ռազմագերիները), ցեղասպանական հետապնդումների և այլ տրավմատիկ տեղաշարժերի զոհերը։

## Ճանաչում
Հագուստի իրավունքի վերաբերյալ քննարկումների պակասը հանգեցրել է անորոշության՝ կապված այդ իրավունքի ծավալի և անհրաժեշտ հագուստի քանակի հետ։ Մաթյու Քրեյվենը նշում է, որ հագուստի նվազագույն մակարդակը պարտադիր է. այն առաջնահերթ կարևորություն ունի, հատկապես այն պատճառով, որ նույնիսկ նվազագույն մակարդակում այն կապված է գոյատևման հարցի հետ։ Այս *նվազագույն* կամ *համարժեք* չափանիշի պահանջը արտացոլված է ինչպես ՄԱԿ-ի Երեխայի իրավունքների կոմիտեի զեկույցներում, այնպես էլ Փողոցում ապրող երեխաների կոնսորցիումի զեկույցում, բացի այդ, նման մոտեցում կարելի է գտնել Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների կոմիտեի մի շարք ընդհանուր մեկնաբանություններում՝ որոնք վերաբերում են տարեցներին, հաշմանդամ անձանց և աշխատողներին։

Այնուամենայնիվ, հստակ սահմանում չկա, թե ինչ է ներառում այդ *նվազագույն* կամ *համարժեք* չափանիշը։ Իրականում, Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների կոմիտեն հազվադեպ է հարցադրումներ արել պետության կողմերին՝ Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների միջազգային դաշնագրի շրջանակում իրենց պարտավորությունների կատարման վերաբերյալ՝ հագուստի իրավունքի մասով։

Փախստականների վերաբերյալ հագուստի իրավունքի շրջանակի շուրջ ակադեմիական մեկնաբանությունները սահմանափակ են եղել։ Ջեյմս Հաթհուեյն պնդում է, որ փախստականները պետք է մուտք ունենան այնպիսի հագուստի, որը համարժեք է կլիմայական պայմաններին և բավարար է ցանկացած աշխատանքի կամ այլ դերերի համար, որոնք նրանք ցանկանում են ստանձնել։ Բացի այդ, փախստականները չպետք է հարկադրված լինեն կրել այնպիսի հագուստ, որը կարող է նրանց նկատմամբ հարուցել սոցիալական խարան կամ խտրական վերաբերմունք՝ որպես օտարերկրացիներ։

Մյուս կողմից, եթե փախստականները նախընտրեն կրել հագուստ, որը ներկայացնում է իրենց մշակույթը, ծագման երկիրը կամ հասարակությունը, ապա նրանք պաշտպանված են Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 27-րդ հոդվածով՝ այդ ինքնությունը արտահայտելու իրենց իրավունքի շրջանակում։ Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների կոմիտեն հակված է կիրառելու համատեքստին հատուկ մեկնաբանություններ, թե որն է հագուստի համարժեք չափանիշը. մինչ այժմ իրավունքն իր ընդհանուր իմաստով դեռևս չի դիտարկվել ընդհանուր մեկնաբանության մեջ։

Հագուստի իրավունքը հազարամյակներ շարունակ ճանաչվել է ազգային մակարդակում՝ թեկուզ մասնակիորեն, սակայն միջազգային ասպարեզում այն շատ քիչ ճանաչում է ստացել։ Անհասկանալի է, թե ինչու է հագուստի իրավունքը քիչ ճանաչում ստացել. մի հեղինակ առաջարկել է, որ այս իրավունքի մանրամասնության պակասը պայմանավորված է տարբեր մշակույթներում գոյություն ունեցող կարիքների և նախասիրությունների բազմազանությամբ։ Սակայն այս բացատրությունը համարվում է «անհավանական»։ Դոկտոր Ջեյմսը նշում է. «Մշակութային, բնապահպանական և տնտեսական տարբերությունները՝ կապված ‘կարիքների և ցանկությունների’ հետ, անշուշտ նույնքան ակնհայտ են բնակարանի կամ առողջության դեպքում, որքան հագուստի, սակայն դա չի խոչընդոտել այդ իրավունքների մանրամասն մշակումը միջազգային իրավունքում»։ Մաթյու Քրեյվենը 1995 թվականին եզրակացրել է, որ՝Սակայն դոկտոր Ջեյմսը նշել է, որ «...մեզանից ոչ մեկը չի կարող ինքնագոհ լինել, որ չի հայտնվի [...] համապատասխան հագուստի կարիքի մեջ, այս իրավունքը գործնական մեծ նշանակություն ունի, այն կենսականորեն անհրաժեշտ իրավունք է, այլ ոչ թե զարդարանք կամ իրավական անհեթեթություն»։ Նա նաև կոչ արեց հետագա քննարկումների և ակադեմիական մեկնաբանությունների՝ պնդելով՝

## Փոխկապվածություն այլ իրավունքների հետ
Քանի որ հագուստի իրավունքը վերաբերում է մարդկության այսպիսի հիմնարար ասպեկտի, այն բնականաբար փոխազդում է մարդու այլ իրավունքների հետ, որոնք պարունակվում են մարդու իրավունքների տարբեր փաստաթղթերում։

### Կյանքի իրավունք
Բոլորն ունեն կյանքի հիմնարար իրավունք, ինչպես հաստատված է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 3-րդ հոդվածով: Այնուամենայնիվ, եթե մարդիկ պատշաճ կերպով չեն հագնվում, նրանք ավելի շատ են ենթարկվում տարերային գործոնների ազդեցությանը: Առանց տաք հագուստի մարդը կարող է մահանալ հիպոթերմիայից ցուրտ ձմռանը. մյուս կողմից, անհամապատասխան տաք հագուստը կարող է նպաստել արևահարման, ջրազրկման և գերհոգնածության ամռանը կամ արևադարձային կլիմայական պայմաններում:Ավելին, անհամապատասխան հագուստը կարող է մեծացնել ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությունը, սրել ալերգիաները և մաշկային հիվան դությունները, ինչպես նաև վատթարացնել նախկինում առկա բժշկական խնդիրները:

Բացի այդ, բժշկական օգնության հասանելիությունը՝ որը նույնպես հաստատված է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 25-րդ հոդվածով և Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 12-րդ հոդվածով, կարող է խոչընդոտվել անհամարժեք հագուստի պատճառով, հատկապես երբ թերապևտիկ հագուստի կամ օրթոպեդիկ կոշիկի հասանելիությունը բացակայում է կամ չափազանց թանկ է։

### Խոսքի ազատության իրավունք
Հագուստ կրելը, կամ ավելի ճշգրիտ՝ հագուստ ընտրելը, շատերի համար ինքնարտահայտման կարևոր մասն է, ինչպես հաստատված է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 19-րդ հոդվածով։ Լուրջ հաշմանդամություններով անձինք կարող են հագնվել ոչ համապատասխան կերպով, ինչը զրկում է նրանց ցանկալի ինքնաարտահայտումից։ Բացի այդ, ստիպված լինել կրել կեղտոտ, կոտրված, չափսին չհամապատասխանող և նույնիսկ շատ հնացած հագուստ՝ կարող է առաջացնել ծաղրանք, անարգանք և ամոթ զգացում։ Բացի այդ, ստիպված լինել կրել կեղտոտ, պատռված, անհարմար կամ չափազանց հնացած հագուստ կարող է առաջացնել ծաղրանք և արհամարհանք, ինչպես նաև խորացնել ամոթի զգացումը։ Սա հատկապես կարող է վերաբերել դպրոցական երեխաներին․ ծնողները հաճախ կարող են հապաղել երեխային դպրոց ուղարկել՝ նրա հագուստի պատճառով առաջացող ծաղրանքի և ամոթի հետևանքով։ Այնուամենայնիվ, անհրաժեշտ է տարբերակել նրանց, ովքեր ստիպված են կրել պատռված, անհարմար կամ չափազանց հնացած հագուստ, և նրանց, ովքեր գիտակցաբար ընտրում են նման հագուստը որպես *նորաձևության դրսևորում* կամ ինքնաարտահայտման ձև։

### Խտրականությունից ազատ լինելու իրավունք
Մարդու կողմից ընտրված հագուստը կարող է արտահայտել բազմաթիվ բաներ՝ կրոնական պատկանելիություն, էթնիկ ծագում, ազգային կամ քաղաքական ինքնություն, մշակույթ կամ ռասա։ Կարելի է պնդել, որ աղքատ մարդու հագուստը կարող է ցույց տալ նրա տնտեսական վիճակը։ Աղքատության կամ ցածր սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակի այս տեսանելի նշանը կարող է դառնալ խտրականության և հասարակական պախարակման պատճառ։ Բացի այդ, մշակութային առումով առանձնահատուկ կամ կրոնական պատկանելիությունը ցուցադրող հագուստը կարող է հրահրել խտրական վերաբերմունք և հանգեցնել սոցիալական, տնտեսական կամ քաղաքական հնարավորությունների մերժման։ Այսպիսի աղքատության կամ ցածր սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակի նշանը կարող է դառնալ խտրականության և հանրային պախարակման պատճառ։

### Դաժան, անմարդկային կամ նվաստացնող վերաբերմունքից կամ պատժից ազատ լինելու իրավունք
Բարձր է վստահության չարաշահումների, նվաստացումների և ֆիզիկական տարբեր տեսակի բռնությունների հավանականությունը բժշկական և այլ հաստատություններում, հատկապես կանանց, երեխաների, հաշմանդամների և տարեցների նկատմամբ։ Եթե որևէ անձի զրկում են բավարար հագուստի հասանելիությունից՝ հատկապես անհրաժեշտ հագուստի, ինչպիսիք են ներքնազգեստը, ապա նա կարող է դառնալ խոցելի՝ դաժան, անմարդկային և նվաստացուցիչ վերաբերմունքի կամ պատժի ենթարկվելու առումով՝ համաձայն Մարդու Իրավունքների Համընդհանուր Հռչակագրի 5-րդ հոդվածի: Այսպիսի զրկումը ներառում է հագուստի բռնի ուժով խլումը և առանձնահատուկ կարևորություն ունի կալանքի վայրերում և բանտերում. մարդուն բառացիորեն կարող են թողնել մերկ՝ իշխանության կենտրոնում, ողբերգական վիճակ, որը շատ հաճախ հանդիպում է բանտերում, պատերազմում և կոնցենտրացիոն ճամբարներում։ Իրաքի Աբու Ղարիբ բանտում և Գուանտանամոյի բանտում  նման չարաշահումների օրինակները, ինչպես պարզվել է, լուրջ հոգեկան հիվանդություններ են առաջացրել, այդ թվում՝ հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարում, որը առաջանում է բանտարկյալներին մերկանալու և կին պահակների առջև շքերթ անցկացնելու հարկադրանքի, ինչպես նաև տղամարդ կալանավորներին կանացի ներքնազգեստ կրելու հարկադրանքի հետևանքով։

## Տես նաև

* Մարդու իրավունքներ
* Միջազգային իրավունք
* Մարդու իրավունքների միջազգային փաստաթղթեր
* Սոցիալական իրավունքներ
* Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների միջազգային դաշնագիր
* Բավարար կենսամակարդակի իրավունք
* Սնվելու իրավունք
* Բնակարանային իրավունք
* Կրթության իրավունք
* Աշխատելու իրավունք

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
*  [Versions in French , Spanish , Arabic , Russian  and Chinese ]
*  [Versions in French , Spanish , Arabic , Russian  and Chinese ]
*  [Versions in  French, Spanish , Arabic , Russian  and Chinese ]
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Icelandic Human Rights Centre, ''The Right to an Adequate Standard of Living''

Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք