open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հայաստանի մասին լրատվության և փաստագրության կենտրոն

**Հայաստանի մասին լրատվության և փաստագրության կենտրոն** («Informations սոd Dokumentations Zentrum Armenien») գիտահետազոտական կենտրոն Բեռլինում, հիմնել են պատմաբաններ Թ. Հոֆմանն ու Ժ. Քոչարյանը 1985 թ.՝ Հայաստանի պատմության ու մշակույթի մասին գիտելիքներ տարածելու նպատակով։ Կենտրոնի գործունեության հիմնական նպատակն է՝ Թուրքիայում հայերի ցեղասպանության պատմության հարցերի հետազոտությունը, այդ խնդրի վերաբերյալ փաստաթղթերի հավաքումն ու հրատարակումը։ Կենտրոնն ունի իր արխիվը, որտեղ պահվում են փաստագրական նյութեր Օսմանյան կայսրությունում և ժամանակակից Թուրքիայում հայերի սոցիալական, տնտեսական և քաղաքական դրության վերաբերյալ, ինչպես նաև 1915-16 թվականների ողբերգական դեպքերն արտացոլող լուսանկարների հարուստ հավաքածու։ Կենտրոնի գրադարանն ունի Հայաստանի մասին Գերմանիայում հրատարակված արժեքավոր գրքեր, ինչպես նաև Հայաստանի և հայերի մասին գերմանալեզու մամուլի նյութերի հավաքածու։ Կենտրոնը համագործակցում և օժանդակում է այն հետազոտողներին ու լրագրողներին, ովքեր ձգտում են վերականգնել պատմական ճշմարտությունը հայերի ցեղասպանության մասին և հերքել հայկական հարցի վերաբերյալ թուրքական քարոզչության կեղծարարությունը։

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն
Քվինտոս Սերտորիոս

250px|մինի|Սերտորիոս Քվինտոսը և ձիու պոչը
**Քվինտոս Սերտորիոս** () (մ․ թ․ ա․ մոտ 122-72), հռոմեական զորավար։

Մասնակցել է կիմբրերի և տևտոնների դեմ պատերազմներին (105 և 102 թվականներին), Դաշնակցային պատերազմին։ Մարիոսի և Կիննայի (Ցիննա) կողմնակիցն էր Սուլլայի դեմ պայքարում (88-82)։ 83-81 թվականներին իբրև պրետոր կառավարել է Մերձակա Իսպանիա պրովինցիան։ 80 թվականից գլխավորել է իբերական ցեղերի պայքարը Հռոմի դեմ, Իսպանիան դարձրել հակասուլլայական ընդդիմության կենտրոն։ Հենվելով իբերական ավագանու վրա՝ իր իշխանության տակ միավորել է համարյա ամբողջ Իսպանիան և խոշոր հաղթանակներ է տարել հռոմեական զորավարներ Մետելլոսի ու Դնեոս Պոմպեոսի նկատմամբ։ Սպանվել է իր մերձավորների դավադրությամբ, որոնք ձգտել են հաշտվել Հռոմի հետ։ Հռոմի դեմ պայքարում Սերտորիոսի հետ դաշնակցել է Պոնտոսի թագավոր Միհրդատ VI Եվպատորը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հռոմեացի զորավարներ
Իվ Տերնոն

**Իվ Տերնոն** (, , Ֆրանսիա), ֆրանսիացի բժիշկ և պատմաբան, հայերի ցեղասպանության հարցի հետազոտող։

Հայկական հարցով և հայերի ցեղասպանության պատմությամբ Տերնոնն սկսել է զբաղվել 1970-ական թվականներից, դրանց վերաբերյալ գրել մի շարք աշխատություններ։ Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում Տերնոնի «Հայեր. մի ցեղասպանության պատմություն» (1977) աշխատությունը, որտեղ բացահայտել է հայկական հարցի ներքին զարգացումը, վերլուծել հայերի ցեղասպանության պատճառները, ցույց տվել պանթյուրքիստական գաղափարների դերը երիտթուրքերի հակահայկական քաղաքականության մեջ։ Գտնում է, որ հայերի ցեղասպանությունը թուրքական ազգայնականության և պանթուրքիզմի, «Օսմանյան և Ռուսական կայսրությունների թուրքերին միավորելու» թուրքական կառավարող շրջանների ձգտման հետևանք էր։ Հայերի զանգվածային կոտորածը հեղինակը որակել է որպես XX դարի առաջին ցեղասպանություն, որն իրագործվել է նախապես մշակված ծրագրով և պետության ունեցած ամբողջատիրական ժամանակակից միջոցներով։ «Մի ցեղասպանության ժխտման քննություն» (1988) աշխատության մեջ Տերնոնը հերքել է հայերի ցեղասպանության վերաբերյալ թուրքական պատմագրության հերյուրանքները, համեմատել հայերի կոտորածների վերաբերյալ Արամ Անտոնյանի 1920 թվականին հրատարակած փաստաթղթերը Գերմանիայի, Մեծ Բրիտանիայի, Միացյալ Նահանգների արտաքին քաղաքական գերատեսչությունների դիվանագիտական պաշտոն, փաստաթղթերի հետ և հաստատել առաջինների համոզիչ հավաստիությունը։ Նշել է, որ թուրքական կառավարության կատարած ոճրագործությունը չի կարոդ ունենալ վաղեմության ժամկետ։

2007 թ. արժանացել է Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործում նշանակալի ավանդ ներդրած անձանց շնորհվող մրցանակի։

## Երկեր
* «Le massacre des aliénés» (with Socrate Helman), Casterman, 1971.
* «Les Armdn/ens. Hisloire d՝un genocide», P. 1977։ 
* «La cause armdninne», P., 1983։ 
* «Le genocide des Armeniens» (avec Gerard Chaliand), Bruxelles, Complexe, 2006 (5e édition revue et augmentée)
* «Ehqudte sur la ndgalion d՝un gdnocide», P., 1989.
* «Du négationnisme. Mémoire et tabou», Paris, Desclée de Brouwer, 1999.,

## Գրականություն
* Yves Ternon. 7, «rue de Chelles : Pour ce que nous avons été enfants.» — Editions du Félin, 2009. — 175 p. — ISBN 978-2866456870, ինքնակենսագրություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործում նշանակալի ավանդ ներդրած անձանց շնորհվող մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության հետազոտողներ
Սառնաբեկություն

**Սառնաբեկություն**, մետաղների՝ ջերմաստիճանի նվազման դեպքում փխրունություն ձեռք բերելու (կամ այդ հատկությունը զգալիորեն մեծացնելու) հակում։ Սառնաբեկությունը հատուկ է ցածր լեգիրացված պողպատներին, ծավալակենտրոնադիր խորանարդային ցանցով մի շարք մետաղներին (երկաթ, քրոմ, մոլիբդեն, վոլֆրամ) և դրանց հիմքով համաձուլվածքներին։ Սառնաբեկության պատճառներից է մետաղներում վնասակար խառնուկների առկայությունը։ Սառնաբեկությունը փոքրացնելու նպատակով մետաղները մաքրում են այդ խառնուկներից, ենթարկում ջերմամշակման և լեգիրման։ Սառնաբեկությունը ժողովրդատնտեսական կարևոր նշանակություն ունի հյուսիսային շրջանների ջերմաստիճանային պայմաններում կոնստրուկցիաների շահագործման դեպքում, տիեզերական ապարատների, լուսնագնացների, հեղուկ թթվածնով և ջրածնով աշխատող ռեակտիվ շարժիչների համար։

Կատեգորիա:Քիմիա
Կատեգորիա:Ֆիզիկա
Նոր-դար (թերթ)

**«Նոր-դար», ** հասարակական-գրական թերթ։ Հրատարակվել է 1883-1916 թթ. (ընդհատումով), Թիֆլիսում։ Խմբագիր՝ Սպանդար Սպանդարյան։ 1893-1897 թթ. բազմաթիվ հոդվածներ է հրապարակել Արևմտյան Հայաստանի ծանր վիճակի, Հայկական հարցի և հայերի կոտորածների մասին։ Թերթը մտահոգություն է հայտնել հայերի պանդխտության և արտագաղթի վերաբերյալ։

1894-1895 թթ. լայնորեն լուսաբանել է Սասունի իրադարձությունները, հայկական կոտորածները Տրապիզոնում, Կոստանդնուպոլսում, Մարաշում, Ակնում, Խարբերդում և այլուր։ Հրապարակվել են հաղորդումներ Արևմտյան Հայաստանում բարենորոգումներ իրականացնելու ծրագրի, Հայկական հարցի նկատմամբ եվրոպական հասարակայնության ունեցած վերաբերմունքի մասին։ Թերթում արտատպվել են Է. Դիլոնի, Օ. Նովիկովայի հոդվածները, Սթիվենսոնի, Գլադստոնի և այլոց ճառերը։ Խոսելով Հայկական հարցում անգլիական կառավարության դիրքորոշման մասին՝ Սպանդար Սպանդարյանը նշել է, որ թե Ռոզբերին, թե Սոլսբերին, խառնվելով արևելյան գործերին, բացառապես մտահոգվել են «զուտ անգլիական և միմիայն անգլիական շահերով» (1896, թիվ 86)։

1894 թվականի դեկտեմբերից «Նոր-դար»-ի մուտքը Թուրքիա արգելվել է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության հայկական ամսագրեր
Սոխորդի կռիվներ

**Սոխորդի կռիվներ** 1895 և 1897 թվականներին, ինքնապաշտպանական մարտեր 1894&nbsp;-&nbsp;1896 թվականների կոտորածների շրջանում։ Իրականացնելով իրենց ջարդարար, քաղաքականությունը՝ թուրք զինված ուժերը փորձել են հաշվեհարդար տեսնել Խլաթի հայկական գյուղերի բնակչության հետ։ 1895 թվականի ամռանը առաջինը հարձակման է ենթարկվել Սոխորդ գյուղը, որի ինքնապաշտպանությունը ղեկավարել է Աղբյուր Սերոբը։ Բարձրացնելով պաշտպանական ամրություններ՝ բնակիչները դիրքեր են գրավել, իսկ Սերոբն իր ֆիդայիներով դիրքավորվել է գյուղի գերեզմանոցի շրջանում և թիկունքից հարձակվել թուրք-քրդական ուժերի վրա։ Հայտնվելով աքցանի մեջ՝ թշնամին խուճապի է մատնվել և կորուստներ կրելով (7 զոհված, այդ թվում՝ քուրդ շեյխը, 40 գերի) փախուստի դիմել։ Կռիվն ավարտվել է հայերի հաղթանակով։

1897 թվականի հունվարի 28-ին թուրք-քրդական ուժերը նորից են հարձակվել Սոխորդի վրա։ 2000 հեծյալներ պաշարել են ֆիդայիներին։ Սերոբը կազմակերպել է դիմադրությունը և, հաշվի առնելով ուժերի խիստ անհավասարությունը, հմտորեն ճեղքել է թշնամու օղակն ու բարձրացել Նեմրութ սարը։ Թշնամին հետապնդել է, բայց բուքի և մառախուղի պայմաններում նրան չի հաջողվել գտնել Սերոբի հետքը, որը, հասնելով Նեմրութի գագաթը, այնտեղից իջել է Շամիրամ գյուղը։ Այս կռվից հետո առասպելներ են հյուսվել Սերոբի անձի շուրջը, նրան կոչել են Նեմրութի ասլան։

Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:1895
Կատեգորիա:1897
Կատեգորիա:Հայկական դիմադրություն
Օկամ

**Օկամ**, գյուղ Կարսի մարզի Արդահանի գավառում, Կուր գետի վերին հոսանքի շրջանում, ճահճաշատ հարթավայրում։ XX դարի սկզբին ուներ շուրջ 50 տուն բնակիչ։ Զբաղվում էին անասնապահությամբ և երկրագործությամբ։ Գյուղով անցնում էր Կարս-Օլթի ճանապարհը։ Օլթիում կար եկեղեցի։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին գյուղի հայկական թաղն ավերվել է, հայ բնակիչների մի մասը կոտորվել։ Փրկվածներն ապաստանել են Արևելյան Հայաստանում։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բոնավենտուրա

**Հովհան Ֆիդանցա**, **Ջովաննի Ֆիդանցա**, մականունը՝ **Բոնավենտուրա** (, ), իտալացի փիլիսոփա և աստվածաբան, ֆրանցիսկյան միաբանության գեներալ, կյանքի վերջում՝ կարդինալ։ Կաթոլիկ եկեղեցու ականավոր գաղափարախոս և ուղղափառ-միստիկական ուղղության ներկայացուցիչ։ Դասվել է սրբերի և եկեղեցու հինգ մեծագույն ուսուցիչների շարքը։

Փիլիսոփայության մեջ՝ արիստոտելականության հետևորդ է, բայց այն զուգորդել է միստիցիզմի և ֆրանցիսկյաններին հատուկ Օգոստինոս Ավրելիոսի նեոպլատոնականության հետ։ Ունիվերսալիաների խնդիրը լուծել է ռեալիզմի դիրքերից, ընդհանուրը համարել է իրերի աստվածային նախատիպ։ Իմացության մեջ վճռական դեր է հատկացրել միստիկական հայեցողությանը և էքստազին։ Հայտնի էր որպես առաջադեմ գաղափարների և մտածողների, մասնավորապես՝ Ռ. Բեկոնի հալածողներից մեկը։

Հայ իրականության մեջ Հովհան Ֆիդանցայի հայացքների տարածումով XIV դարի 1-ին կեսին զբաղվել են Ծործորի դպրոցի որոշ ներկայացուցիչներ։ Ծործորի հայ-ֆրանցիսկյան վանքում գործունեություն ծավալած ֆրանցիսկյան քարոզիչ և գիտնական, իսպանացի Ֆրա Պոնցիուսը, հայ ունիթոռվարդապետ Իսրայելի օգնությամբ 1339 թվականին լատիներենից հայերենի է թարգմանել Հովհան Ֆիդանցյաի «Վասն սրբոյն Ֆրանցիսկոսի» վարքագրական աշխատությունը (Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռագիր համար 1736)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Եկեղեցու ուսուցիչներ
Սեղանաձև լեռներ

**Սեղանաձև լեռներ**, հարթ գագաթներով, զառիթափ, երբեմն աստիճանաձև լանջեր ունեցող լեռներ։ Սեղանաձև լեռների հարթ մակերևույթը սովորաբար զրահապատ շերտ է՝ բաղկացած կարծր ու դիմացկուն ապարներից։ Առաջանում են էրոզիոն մասնատումից կամ հարթավայրային զանգվածների դիֆերենցված տեղաշարժից։ Սեղանաձև լեռների գերակշռությամբ ընդարձակ տարածքները կոչվում են սեղանաձև երկրներ (օրինակ՝ Կառու սարավանդը Հարավային Աֆրիկայում)։

File:Gamsberg.jpg|Գամսբերգ, Նամիբիա
File:Monte Santu e Monte S. Antonio (Pelau), Siligo, Sardinia.jpg|Մոնտե Սանտո և Մոնտե Սան Անտոնիո, Սարդինիա
File:Kukenan Tepuy at Sunset.jpg|Կուկենան Տեպույը, Վենեսուելա
File:Table Mountain DanieVDM.jpg|Սեղանաձև լեռ ՀԱՀ
File:Cerro Negro Nequén Argentina.JPG|Սիեռա Նեգրո, Արգենտինա


Կատեգորիա:Լեռներ
Կատեգորիա:Ռելիեֆի տեսակներ
Արմենիա (թերթ, Մարսել)

«**Արմենիա**», հասարակական-քաղաքական, գրական շաբաթաթերթ։ Հրատարակվել է 1885-1923 թվականներին Մարսելում (Ֆրանսիա)։ Խմբագիրներ՝ Մկրտիչ Փորթուգալյան, Ե. Թորոսյան։

## Պատմություն
«Արմենիա» պարբերականն առաջին անգամ հրատարակվել է 1885 թվականի օգոստոսի 1-ին Մարսելում Մկրտիչ Փորթուգալյանի կողմից։

Նկարագրելով Արևմտյան Հայաստանի բնակչության ծանր վիճակը՝ շաբաթաթերթը նրանց կոչ է արել պատրաստվել ազգային-ազատագրական պայքարի։ «Արմենիան» բացահայտել է եվրոպական պետությունների գաղութային քաղաքականությունն ու շահադիտական նպատակները Թուրքիայում և քարոզել հույս չդնել նրանց վրա, այլ ազատության հասնել սեփական ուժերով (այդ թվում հույսը դնելով գյուղացիական ինքնապաշտպանության վրա)։ Հրապարակել է նյութեր հայկական գավառների դրության, Կ. Պոլսի ազգային հիմնարկների գործունեության, հայկական գաղթավայրերի (Հնդկաստան, Եգիպտոս, Հունաստան, Ռուսաստան, Ֆրանսիա, Ավստրիա և այլն) մասին։

Թերթը ողջունել է 1905 թվականին ռուսական հեղափոխությունը՝ նրա մեջ տեսնելով ապագա «ժողովրդական» Ռուսաստանի ծնունդը։ 1908 թվականին երիտթուրքական հեղաշրջմանը սկզբնապես վերաբերվել է անաչառ, սակայն հետագայում, իրադարձություների զարգացմանը զուգընթաց, պարզել է երիտթուրքերի հայահալած քաղաքականությունն ու նպատակները։

«Արմենիա» շաբաթաթերթը հրապարակել է նաև հայագիտական հոդվածներ և գեղարվեստական ստեղծագործություններ։

«Արմենիա» շաբաթաթերթի շուրջ համախմբված մտավորականները դարձել են հայկական առաջին քաղաքական կուսակցության՝ Արմենական կազմակերպության (1885) միջուկը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Claire Mouradian, «La vitalité d'une presse en diaspora», dans Collectif, Presse et mémoire : France des étrangers, France des libertés, Éditions de l'Atelier, 1990 (ISBN 978-2708228719, lire en ligne [archive]), p.&nbsp;35-45
* Krikor Beledian, Cinquante ans de littérature arménienne en France : Du même à l'autre, CNRS Éditions, 2001, 487 p. (ISBN 978-2271059291)
* Claire Mouradian et Anouche Kunth, Les Arméniens en France : Du chaos à la reconnaissance, éditions de l'attribut, coll. « Exils », 2010, 168 p. (ISBN 978-2916002187)

Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի հայկական շաբաթաթերթեր
Հովհաննես Արծկեցի

**Հովհաննես Արծկեցի**, XV դարի 2-րդ կեսի հայ գրիչ։ Սովորել և գործել է Մեծոփա վանքի գրչության դպրոցում։ Աշխատել է այն վայրում, որտեղից ընդօրինակելու պատվեր է ստացել (Արծկե, Բաղեշ, Մզուք, Կած և այլն)։ Նրա ընդօրինակությունները գտնվում են Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում, Վենետիկում, ԱՄՆ-ում, Լենինգրադում, Եղվարդում և այլուր։ Հովհաննես Արծկեցին իր հիշատակարանները հաճախ գրել է չափածո։ Երբեմն համագործակցել է ծաղկող Մինասի հետ, որը նկարազարդել է ձեռագրերը։

Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Խեչո

**Խեչո** (**Խաչատուր Ամիրյան**, , թաղված է Վանում), հայ ազգային-ազատագրական շարժման մարտիկ։ ՀՅԴ կուսակցության անդամ։ 1904 թվականին եղել է Իրանում, Նիկոլ Դումանի խմբում փորձել է անցնել Սասուն։ 1905-1906 թվականներին՝ Թիֆլիսում հայ-թաթարական ընդհարումների ժամանակ մասնակցել է հայերի ինքնապաշտպանությանը, 1908-1910 թվականներին՝ իրանական հեղափոխական շարժմանը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) սկզբնական շրջանում եղել է հայկական կամավորական 2-րդ գնդի հրամանատար Դրաստամատ Կանայանի օգնական։ 1915 թվականին հեծյալ վաշտի գլուխն անցած մասնակցել է Վանի ազատագրական մարտերին (1915-ի մայիսի 5) և առաջինը մտել ազատագրված Վան։ Այնուհետև Խեչոյի վաշտն ուղղվել է դեպի Բաղեշ և Մուշ օգնելու Տարոնի և Սասունի ազատագրական և ինքնապաշտպանական համար կռվող ֆիդայիներին։ Զոհվել է մարտում՝ Բաղեշի մոտ։

## Պատկերասրահ
 
Հայ ֆիդայիներ - Armenian Fedayeens (Getabek-Sogutlu, 1905-1907).png|Խեչոն (ձախից առաջինը) Գետաբեկ-Սոգութլու հատվածում հայ-թաթարական ընդհարումների ժամանակ, 1905-1906թթ․: 
Keri Yeprem Khetcho.jpg|Քեռին, Եփրեմ խանը և Խեչոն
Khetcho (Khachadur Amiryan) and Dro (Drastamat Kanayan).jpg|Խեչոն (ձախից) և Դրաստամատ Կանայանը (աջից)
Keri Yeprem Khetcho.jpg|Ֆիդայիններ Քեռին, Եփրեմ Խանը և Խեչոն


Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր
Կատեգորիա:Հայ ազգայնականներ
Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Քաղաքական կեղծանուններ
Օկինավա

**Օկինավա**, Ռյուկյու կղզեխմբի ամենամեծ կղզին, Ճապոնիայում։ Երկարությունը 110 կմ է, տարածությունը՝ 1254 կմ²։ Ողողվում է Խաղաղ օվկիանոսի և Արևելա-Չինական ծովի ջրերով։ Ափերը խիստ կտրտված են, շրջապատված կորալային խութերով։ Բարձրությունը՝ մինչև 498 մ։ Կլիման արևադարձային է, մուսսոնային։ Տարեկան տեղումները 1300-2000 մմ են։ Ամռանը և գարնանը հաճախ են թայֆունները։ Մշակում են բրինձ, արքայախնձոր, շաքարեղեգ, բանան։ Գլխավոր քաղաքը և նավահանգիստը Նահան է։ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ճապոնիայի կղզիներ
Կատեգորիա:Խաղաղ օվկիանոսի կղզիներ
Կատեգորիա:Ճապոնիայի պրեֆեկտուրաներ
Շավարշ Թորիկյան

**Շավարշ Թորիկյան** (), իրավաբան, միջազգային իրավունքի մասնագետ (ԱՄՆ)։

## Կենսագրություն
Կրթությունը ստացել է Լոնդոնի և Օքսֆորդի համալսարաններում։ Դասախոսել է Բեյրութի ամերիկյան համալսարանում։ Լիբանանում եղել է պետական բարձր պաշտոնյա, Քուվեյթում՝ կառավարության խորհրդական, ՄԱԿ-ի տարբեր հանձնաժողովներում՝ միջազգային իրավունքի խորհրդատու, Լավեռնի ամերիկահայ քոլեջում՝ ամբիոնի վարիչ։ 1965-1970 թվականներին՝ Լիբանանի Հայ դատի հանձնախմբի, 1974-1978 թվականներին՝ Հայ դատի կենտրոնական մարմնի նախագահ։ 1975 թվականին որպես միջազգային իրավունքի փորձագետ և Եկեղեցիների համաշխարհային խորհրդի ներկայացուցիչ՝ մասնակցել է ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաժողովում ցեղասպանության կանխման և դրա համար պատժի վերաբերյալ զեկուցման քննարկմանը և նշել, որ Օսմանյան կայսրությունում հայերի կոտորածը «20-րդ դարում ցեղասպանության առաջին դեպքն է»։ «Հայկական հարցը և միջազգային իրավունքը» (1973, անգլերեն) աշխատության մեջ հայերի ցեղասպանությունը դիտելով որպես թուրքական կառավարության կողմից կազմակերպված կանխամտածված հանցագործություն, Թորիկյանը նշել է, որ ՄԱԿ-ի 1948 թվականի Կոնվենցիան անկասկած կիրառելի է 1915-1923 թվականների հայերի ոչնչացման փաստի նկատմամբ, տվել է թուրքական կառավարողների գործած հանցանքների նկատմամբ վաղեմության ժամկետի անկիրառելիության իրավական վերլուծությունը, ինչպես նաև հիմնավորել սփյուռքահայերի պահանջների արդարացիությունը Արևմտյան Հայաստանի նկատմամբ։

## Երկեր
* The Armenian Qauestion and International Law, 2ndl, La Verna, California, 1988.
* Թորիկյան Շ., Հայկական հարցը և միջազգային իրավունքը, անգլերեն, 1973։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1926 ծնունդներ
Կատեգորիա:Բեյրութ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:1990 մահեր
Կատեգորիա:Բեյրութ քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Հայ իրավաբաններ
Կատեգորիա:Հայ իրավագետներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունքի մասնագետներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ փաստաբաններ
Սառնակունքի գանձ

**Սառնակունքի գանձ**, արծաթե հնագույն դրամների գանձ-հավաքածու։ Պատահմամբ գտել են գյուղացիները 1945 թվականին՝ Սիսիանի շրջանի (Սյունիքի մարզ) Սառնակունք գյուղից մոտ 1 կմ հյուսիս-արևելք, կավանոթի մեջ։ Դրամների մեծ մասը կորել է, մնացածը (373 դրամ) 1946-1966 թվականներին հավաքվել է տարբեր անձանցից և պահվում է Հայաստանի պատմության պետական թանգարանում։ Մեր թվարկությունից ուշ, հելլենիստական ժամանակաշրջանին վերաբերող ամենամեծ և արժեքավոր հավաքածուն է Հայաստանի տարածքում հայտնաբերվածների մեջ։ Այն պարունակում է Հռոմեական հանրապետության 225, սելևկյան 58, փյունիկյան 39, պարթևյան 22, հայկական 10, կապադովկիական 8, փոքրասիական և մերձավորարևելյան քաղաքների (Տյուրոս, Սիդոն, Պերգամոն, Եփեսոս ևն) 8, հունա-մակեդոնական 2 և պոնտական 1 դրամ։ Ամենահները Ալեքսանդր Մակեդոնացու (մեր թվարկությունից առաջ IV դար) հունա-մակեդոնական, իսկ ամենանորերը Մարկոս Անտոնիոսի (մ․թ․ա․ 31 թվական) հռոմեական դրամներն են, ուստի ենթադրվում է, որ գանձը թաղվել է մ․թ․ա․ մոտ 30—20-ական թվականներին։ Դրամների հայկական խումբն ընդգրկում է Տիգրան Բ Մեծի (95-56 թվականներ) և Արտավազդ Բ-ի (56-34 թվականներ) գահակալության տարիներին թողարկված չորեքդրամյաններ ու դրաքմեներ։ Մեր թվարկությունում մեծ նշանակություն ունի Հին Հայաստանի պատմության, դրամաշրջանառության, միջազգային կապերի, մշակույթի ուսումնասիրության համար։

Կատեգորիա:Հին աշխարհ
Կատեգորիա:Դրամագիտություն
Կատեգորիա:Հնագիտական գտածոներ
Հովհաննես Գուզես

**Հովհաննես Գուզես**, (ծննդյան տարեթիվն անհայտ-551 թ.), VI դարի բյուզանդական հայազգի զորավար։

Հուստինիանոս I-ի օրոք մասնակցել է պարսիկների և ապստամբած աբխազների դեմ մղվող պատերազմներին։ Սպանվել է Լազիկայի Պետրա ամրոցի (այժմ՝ Ցիխիսձիրի քաղաքը Վրաստանում) գրավման ժամանակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բյուզանդիայի զորավարներ
Կատեգորիա:Հայ զորավարներ
Կատեգորիա:Հայերը Բյուզանդական կայսրությունում
Ֆրեդերիկ Մակլեր

**Ֆրեդերիկ Մակլեր** (, մայիսի 16, 1869, Մոնդորե, Վերին Սոն - հուլիսի 12, 1938, Մոնբելյար, Դու), ֆրանսիացի գիտնական, հայագետ։

1911-1937 թվականներին հայոց լեզու է դասավանդել Փարիզի արևելյան կենդանի լեզուների բարձրագույն դպրոցում։ Անտուան Մեյեի հետ հրատարակել է «Ռևյու դեզ էտյուդ արմենիեն» («Revue des études arméniennes») հանդեսը։ Գրել է ավելի քան 100 աշխատություն՝ նվիրված Հայաստանի պատմությանը, աշխարհագրությանը, բանահյուսությանը, արվեստին։ Մի շարք գրքերում («Հայաստանում», «Հայ ազգը, նրա անցյալը, նրա տանջանքները») նկարագրել է արևմտահայերի ծանր վիճակը սուլթանական բռնատիրական վարչակարգի պայմաններում։ Իր համակրանքն է հայտնել դաժան հալածանքների ու զանգվածային ջարդերի ենթարկված հայերին, եղեռնի զոհերին, դատապարտել եղեռնը կազմակերպած երիտթուրքական պարագլուխներին։

Հայկական երաժշտությանը, ճարտարապետությանը, կերպարվեստին նվիրված իր աշխատություններում ցույց է տվել հայ ժողովրդի հոգևոր ժառանգության բարձր մակարդակը, նրա ստեղծած համամարդկային արժեք ներկայացնող գլուխգործոցները և բողոք հայտնել այդ մշակույթը ոչնչացնողների դեմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հայագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արևելագետներ
Համախառն արտադրանք

**Համախառն արտադրանք**, վիճակագրական ցուցանիշ, բնութագրում է որևէ երկրի տնտեսության, դրա ճյուղերի և ձեռնարկությունների արտադրանքի ծավալը դրամական արտահայտությամբ։ Ստեղծվելով որոշակի ժամանակահատվածում (ամիս, եռամսյակ, տարի)՝ այն ցույց է տալիս նյութական արտադրության ոլորտում կենդանի և առարկայացած աշխատանքային ծախսումների ծավալը։

Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Հովհաննես եպիսկոպոս նկարող

**Հովհաննես եպիսկոպոս նկարող** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ են), XVI դարի հայ քարգործ վարպետ։

Առինջ գյուղի (Կոտայքի մարզ) հյուսիսային մասում, ավերակ բերդի պարսպի մեջ ագուցված է մեծ, սև սալաքար, որի վրա քանդակված է գեղեցիկ արծիվ, շուրջը՝ վարպետի անունը՝ Հովհաննես եպիսկոպոս նկարող և թվականը՝ ԶԾ (1501 թ.)։

## Պատկերասրահ

Holy Mother church of Arinj 30.JPG|


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայեր
Հովհաննես Արճիշեցի

**Հովհաննես Արճիշեցի** Ոսպնակեր (, Քաջբերունիք), հայ գրիչ։

Սովորել է Գլաձորի համալսարանում։ Քաջբերունյաց գավառում զբաղվել է ուսուցչությամբ, քարոզչությամբ, մատենագրությամբ և գրչությամբ։ Գրել է «Մեկնութիւն պատարագի», որը Խոսրով Անձևացու և Ներսես Լամբրոնացու նույնանուն գործերի համառոտումն է։ Ունի նաև այլ գործեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ փիլիսոփաներ
Հողալկալիական մետաղներ

**Հողալկալիական մետաղաներ**, պարբերական համակարգի 2 խմբի գլխավոր ենթախմբի քիմիական տարրեր՝ բերիլիումը (Be), մագնիումը (Mg), կալցիումը (Ca), ստրոնցիումը (Sr), բարիումը (Ba) և ռադիումը (Ra)։ Անվանումը կապված է այն բանի հետ, որ Հողալկալիական մետաղաների օքսիդները (ալքիմիկոսների տերմինաբանությամբ՝ «հողերը») ջրին հաղորդում են ալկալիական ռեակցիա։ Հողալկալիական մետաղաների ատոմների արտաքին էլեկտրոնային թաղանթը պարունակում է 2s էլեկտրոն, որին նախորդում է s2 և p6 էլեկտրոնների թաղանթը։ Միացություններում ունեն +2 օքսիդացման աստիճան։ Քիմիապես ակտիվ են, ակտիվությունը Ca-ից Ra աճում է։ 

Կատեգորիա:Քիմիական տարրեր
Կատեգորիա:Հողալկալիական մետաղներ
Դեյվիդ Լլոյդ Ջորջ

**Դեյվիդ Լլոյդ Ջորջ** (, ), անգլիացի պետական գործիչ։ Լիբերալ կուսակցության ղեկավար։ 1905-1908 թվականներին առևտրի, 1908-1915 թվականներին՝ ֆինանսների նախարար, 1916-1922 թվականներին՝ պրեմիեր մինիստր։ 1919-1920 թվականներին Փարիզի հաշտության կոնֆերանսի և Վերսալյան պայմանագրերի գլխավոր հեղինակներից։ 1919-1922 թվականներին պաշտպանել է անգլո-հունական պատերազմը թուրքական ազգայնական շարժման դեմ, սակայն, անհաջողություն կրելով, պաշտոնաթող է եղել։

1917—1922 թվականներին Լլոյդ Ջորջն իր հրապարակային ելույթներում և միջազգային կոնֆերանսներում (Փարիզ, Լոնդոն, Սան Ռեմո) հանդես է եկել հօգուտ հայկական հարցի դրական լուծման՝ դատապարտելով Մեծ Բրիտանիայի ավանդական թուրքամետ քաղաքականությունը. «Բրիտանական կառավարության քաղաքականությունը ճակատագրական անխուսափելիությամբ հանգեցրեց 1895-97 և 1909 թվականների սոսկալի սպանդին և 1915 թվականի զարհուրելի կոտորածին»։ Անտանտի երկրներին հորդորել է կատարել իրենց խոստումները «Փոքրիկ դաշնակցի» հանդեպ՝ ապահովելով նրա անկախությունը։ Բայց, լինելով իրապաշտ քաղաքագետ, հետպատերազմյան խաղաղության հարցերում գործարքի մեջ է մտել քեմալական Թուրքիայի հետ՝ հայկական հարցը զոհաբերել բրիտանական կայսրության շահերին։

## Երկեր
* Военные мемуары, т. 1-6, М., 1934-37;
* Правда о мирных договораx, т. 1-2 М., 1957.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության վարչապետներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի Մեծ խաչի ասպետներ
Երիտասարդ Հայաստան (կազմակերպություն)

«**Երիտասարդ Հայաստան»**, հայրենասիրական կազմակերպություն։ Ստեղծվել է Թիֆլիսում, 1889-ին։ հիմնադիրներն էին Պետերբուրգում ու Մոսկվայում կրթված հայ առաջավոր երիտասարդներ Հ. Արղությանը, Տ. Ստեփանյանը, Տ. Օքոնյանը, Մ. Շաթիրյանը, Ա. Թադևոսյանը, Հ. Քոչարյանը, ժ. Ադամյանը, Ս. Մաւտինյանը, Ս. Զավարյանը և ուրիշներ, որոնք, գալով Կովկաս, փորձում էին համախմբել ուժերը Արևմտյան Հայաստանն ազատագրելու նպատակով։ Նրանք զենքի էին վարժեցնում Թիֆլիսում ապրող արևմտահայ մշակներին, սուրհանդակների (Բագրատ վարդապետ Թավաքալյան, Բարսեղ Մելիք-Գրիգորյան և ուրիշներ) միջոցով կապ պահպանում արևմտյան Հայաստանի գործիչների հետ։ «Երիտասարդ Հայաստանը» 1890-ի սկզբին, «երկիրն» ուսումնասիրելու նպատակով, արևմտյան Հայաստան է ուղարկել Հ. Արղությանին, Մ. Մարգարյանին, Ա. Բարխուդարյանին և ուրիշներ, որոնք ուխտավորների անվան տակ անցել են Տարոն, հանդիպել նշանավոր գործիչներ Արաբոյի, Ներսես վարդապետ Խարախանյանի հետ։ «Երիտասարդ Հայաստան»-ի անդամները սերտ կապերի մեջ էին Ք. Միքայելյանի, Ա. Դաստակյանի հետ, որոնք գործում էին Նարոդնիկ, կազմակերպության մեջ։ 1890-ին, երբ նախապատրաստվում էր Ս. Կուկունյանի արշավանքը, Ք. Միքայելյանը վերջնականապես միացել է «Երիտասարդ Հայաստան»-ին, ժողովներ գումարել, մշակել հայ հեղափոխականների ուժերը մեկ միասնական կուսակցության մեջ միավորելու ծրագիրը։ 1890-ի օգոստոսին նման կուսակցության՝ ՀՀԴ-ի ստեղծումից հետո «Երիտասարդ Հայաստանը» ամբողջովին մտել է նրա մեջ և լուծարվել։

Կատեգորիա:Հայկական հասարակական կազմակերպություններ
Մարգար Վարժապետ

**Մարգար Վարժապետ (Մարգար Ամիրյան)** (), հայ ազատագրական պայքարի մարտիկ, ֆիդայի։ Հայ հեղափոխական դաշնակցություն կուսակցության անդամ։

## Կենսագրություն
Սկզբնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում, ապա, 7 տարի սովորելով Մուշի Սուրբ Կարապետ վանքի դպրոցում, վերադարձել է ծննդավայր, հիմնել դպրոց և աշակերտներին դաստիարակել հայրենասիրության ոգով։ Դպրոցի շենքի կառուցման համար միջոցներ հայթայթելու նպատակով եղել է Թիֆլիսում, Կոստանդնուպոլսում, ծանոթացել Գրիգոր Արծրունու, Րաֆֆու, Մկրտիչ Խրիմյանի հետ։

Վերադառնալով գյուղ՝ Մարգար Վարժապետը ժողովրդին հորդորել է զինվել և 1880-ական թվականներին գլխավորել է վարդենիսցիների ինքնապաշտպանությունը թուրք-քրդական ուժերի դեմ։

1892-ին թուրք ոստիկանապետի սպանության կեղծ մեղադրանքով ձերբակալվել և բանտարկվել է։ Դատի ժամանակ մերկացրել է թուրքական իշխանությունների հայահալած քաղաքականությունը, չի հրաժարվել, որ պայքարել է թուրքական բռնատիրության դեմ։ Թուրքական իշխանությունները Մարգար Վարժապետին մեկ տարի բանտում պահելուց հետո կախաղան են բարձրացրել։ Մահից առաջ դիմել է ժողովրդին՝ կոչ անելով չվհատվել և շարունակել պայքարը։ Մարգար Վարժապետի գերեզմանը դարձել է ուխտատեղի։

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Հայերի ցեղասպանությունը կանադական մամուլում

**Հայերի ցեղասպանությունը կանադական մամուլում** (ֆրանս.` «Le Genocide Armenien dans la Presse Canadienne», անգլ.` «The Armenian Genocide in the Canadian Press»), Թուրքիայում հայերի ցեղասպանությանը վերաբերող՝ Կանադայի ֆրանսալեգու և անգլիալեզու մամուլում տպագրված հոդվածների արտատպվածքների ժողովածու։ Առաջին հատորը հրատարակվել է
1985 թ. Կանադայի Հայ դատի հանձնախմբի (Մոնրեալ) կողմից։ Ամփոփում է 1915 թ. մարտի 23-ից մինչև 1916-ի մարտի 27-ը ընկած ժամանակամիջոցում կանադական մամուլում հրապարակված նյութերը։ Հատորն ընդհանուր առմամբ ընդգրկում է առաջատար թերթերի («Լը Կանադա», «Լը Դըվուար», «Լը Դրուա», «Լա Պատրի», «Լա Պրես», «Մանիթոբա ֆրի Փրես», «Դեյլի Թելեգրաֆ», «Մոնրեալ Ղեյլի Սթար», «Օտտավա Իվնինգ Ջոռնըլ» և այլն) 134 արտատպվածք։ Ժողովածուն բացվում է Ժ. Լիպարիտյանի ներածականով (անգլ. և ֆրանս.)։ 

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն
Երիտասարդ Հայաստան (թերթ)

**«Երիտասարդ Հայաստան»**, թերթ, հնչակյան կուսակցության Ամերիկայի շրջանային վարչության պաշտոնաթերթ (1903-2003)։ Հիմնադիր՝ Ստեփանոս Սափան-Գյուլյան։  Խմբագիրներ՝ Սափան-Գյուլյան, Մեղիկյան, Տեր-Վարդանյան, Վարազդատ, Խան-Գելոֆյան, Սիրվարդ, Սաֆո, Մարտիրոսյան, Պոնտացի, Սիմոնյան, Շամլյան, Շահեն։ Հրատարակվել է 1903-73-ին իբրև շաբաթաթերթ, 1975 թվականից իբրև ամսաթերթ՝ Բոստոնում, Նյու Յորքում, Փրովիդենսում, Չիկագոյում, իսկ 1998-2003 թ. Փարամուսում (Նյու Ջերսի նահանգ)։

Իր հիմնական խնդիրն է համարել «ընկերվարական սկզբունքների քարոզչությունը»։  «Երիտասարդ  Հայաստանը» հավաքել և Սափան-Գյուլյանի վերլուծական հոդվածներով հրապարակել է հայերի ցեղասպանության վերաբերյալ բազմաթիվ փաստեր։

Հնչակյան կուսակցության դիրքերից պայքարել է արևմտահայության տնտեսական և քաղաքական վիճակի բարելավման և Հայ դատի արդարացի լուծման համար, քննադատել թուրք, իշխանությունների քաղաքականությունը Հայկական հարցում, նրա պան-իսլամական ու պան-թյուրքական ձգտումներն Արևելքում։ Ներկայացրել է գավառներում (Մուշ, Տիգրանակերտ, Տարոն) հնչակյան շարժման ընթացքը, դրվագներ հայդուկային խմբերի գործունեությունից։ Կոչ է արել հավատ չընծայել «ժողովրդավարության և առաջադիմության դարաշրջանի» հաստատման մասին երիտթուրքերի հայտարարություններին, անհապաղ լծվել ինքնապաշտպանության գործին, կանխատեսել է ցեղասպանության հնարավորությունը։ Դրական է վերաբերվել Հոկտեմբերյան հեղափոխությանը, 11-րդ կարմիր բանակի ներխուժմանը Հայաստան և երկրի խորհրդայնացմանը։ Պրոպագանդել է ՀՕԿ-ի գործուննեությունը, հայրենակցական միությունների վերաշինական աշխատանքները Խորհրդային Հայաստանում, նպաստել է հայրենիքի հետ գաղութահայության կապերի ամրապնդմանը։

Հետագա շրջանում հանդես է եկել Սառը պատերազմի դեմ։ Վերջին տարիներին լայն տեղ է հատկացրել արտաքին խաղաղասիրական քաղաքականության, Սովետական Հայաստանի տնտեսության ու մշակույթի հարցերին, տպագրել սովետական պետական գործիչների, արվեստի ու գրականության ներկայացուցիչների հոդվածները, արտատպել ՀԽՍՀ մամուլի նյութերից։ Տպագրել է նյութեր սփյուռքի հայրենակցական կազմակերպությունների և հնչակյան կուսակցության մասնաճյուղերի աշխատանքների մասին։ Թերթի էջերում պարբերաբար տեղ են գտել հայ և օտար հեղինակների գրական-գեղարվեստական գործերը, ներկայացվել նաև արվեստն ու նրա գործիչները։

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Մաք Սեննեթ

**Մաք Սեննեթ** (Sennett) իսկական անունը և ազգանունը՝ Մայքլ Սինոթթ (Sinnott) (), ամերիկացի ռեժիսոր, դերասան։

1902 թվականից Նյու Յորքի թատրոններում եղել է կատակերգակ դերասան, երգիչ, պարող։ 1908 թվականից կինոյի դերասան, ապա՝ ռեժիսորի ասիստենտ, 1910 թվականից ռեժիսոր։ 1912 թվականին հիմնել է «Քիսթոուն» սեփական կինոընկերությունը։ Սեննեթը զավեշտական դրությունների, անտրամաբանական սրամիտ հնարանքների վրա հիմնված ամերիկյան. կինոկատակերգական ժանրի նախահայրն է։ Նա է «հայտնաբերել» աշխարհահռչակ դերասաններ Չառլի Չապլինին, Մասոն Նորմանին, Ռ. Արբեքլին, Բ. Տյորպինին, ավելի ուշ՝ Դ. Սուենսոնին, Բ. Քիթոնին, Հ. Լլոյդին և ուրիշների։ 1916 թվականից հիմնականում եղել է պրոդյուսեր։ Հնչուն կինոյից հետո իր ստեղծած ժանրի ավանդույթները շարունակելու Սեննեթի փորձերը հաջողություն չեն ունեցել։ 1935 թվականից թողել է կինոն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կատակերգուներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի օպերատորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ
Կատեգորիա:Հեռուստահաղորդավարներ
Կատեգորիա:Օսկարակիրներ
Մարտիկ (ազգային գործիչ)

մինի|Մարտիրոս Մարտիկի Սարուխանյանի տան ցուցանակ
**Մարտիկ (Մարտիրոս Սարուխանյան)** (, Գարահիսար), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։ Հնչակյան կուսակցության անդամ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Բաքվի ռեալական ուսումնարանում, Սանկտ Պետերբուրգի տեխնոլոգիական բարձրագույն դպրոցում, հետագայում՝ Ժնևում։ Իբրև կամավոր մեկնել է Արևմտյան Հայաստան, կազմակերպչական աշխատանք կատարել Թավրիզում և Վանում։ Մկրտիչ Ավետիսյանի և Պետոյի հետ կազմակերպել է 1895 թ. Վանի ինքնապաշտպանությունը։

Նահատակվել է Վանից նահանջելիս, քրդերի հետ զինված բախման ժամանակ։ Մարտիկին ձոնվել են երգեր ու բանաստեղծություններ։

## Գրականություն
* Martyrs on Bloody Path, by Dr Yeghia Jerejian, Beirut, 1989, p.&nbsp;86-87
* Армянский вопрос։ Энциклопедия, p. Константин Суренович Худавердян, 1991 - Страница 223
* Знаменитые арцахцы։ Арцах (Карабах), Утик, Том 1 - Аршак Наапетович Вирабян - Апполон, 1992, p.&nbsp;32

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Մանզումեի էֆքյար

**«Մանզումեի էֆքյար»** («Կարծիքների շարք»), Կոստանդնուպոլսում 1866-1917 թվականներին հրատարակված հայկական թերթ։

## Պատմություն
Մինչև 1896 թվականը հրատարակվել է հայատառ թուրքերենով, այնուհետև՝ հայերենով։ Ունեցել է ժողովրդավարական ուղղություն, հանդես եկել Արևմտյան Հայաստանում բարենորոգումներ անցկացնելու օգտին։ Լուսաբանել է Արևմտյան Հայաստանի բնակչության հասարակական, տնտեսական, ազգային ծանր վիճակը, մերկացրել թուրքական հարստահարողներին և այդ պատճառով մի քանի անգամ արգելվել։

1878 թվականին թերթի հեղինակությունն ընկել է Հայկական հարցը արևմտահայության համար վնասակար համարելու պատճառով։ Ըստ Կ. Փանոսյանի՝ Հայկական հարցի միջազգայնացումը հայերի ապագա դժբախտությունների պատճառ կարող է դառնալ։ Թերթը հավատացել է Թուրքիայի բարենորոգմանը և դրան լծորդել Արևմտյան Հայաստանի կացության բարելավումը։

1908 թվականի երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո «Մանզումեի էֆքյարը» քննադատել է Թուրքիայի արտաքին քաղաքականությունը, մասնավորապես՝ թուրք-գերմանաական մերձեցումը։ Հայկական հարցի առնչությամբ հանդես է եկել Արևմտյան Հայաստանի վարչական ինքնավարության օգտին։ Թերթն առանձնապես ընդգծել է հայ և հույն ժողովուրդների բարեկամության գաղափարը և հակադրվել ոչ մուսուլման ժողովուրդների մեջ հակասությունները սրելու երիտթուրքերի ձգտումներին։

«Մանզումեի էֆքյարը» կարևոր ուշադրություն է դարձրել արտասահմանում հայանպաստ կարծիքի ամրապնդմանը և բանավիճել հայատյաց ոուսական մամուլի հետ։ Լուսաբանել է Բալկանյան պատերազմները, 1912-1914 թթ. հայկական բարենորոգումների վերաբերյալ բանակցությունները, քննարկել մեծ տերությունների հակասությունները, որոնք արգելք էին Հայկական հարցի լուծման ճանապարհին։

## Խմբագիրներ
* Կարապետ Փանոսյան
* Միսաք Գոչունյան
* Ե. Տեր-Անդրեասյան
* Ա. Անտոնյան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ժյուլ Սյուպերվիել

**Ժյուլ Լուի Սյուպերվիել** (, ), ֆրանսիացի գրող։

## Կենսագրություն
Մանկությունն անցկացրել է Հարավային Ամերիկայում։ Կրթությունն ստացել է Սորբոնի համալսարանում։ «Տխուր հումորեսկներ» (1919 թվական) և «Կառամատույցներ» (1922 թվական) ժողովածուներից հետո հրատարակել է «Հակումներ» (1925 թվական) գիրքը, ապա՝ «Օլորոն Սենտ Մարի» (1927 թվական), «Անմեղ տաժանակիրը» (1930 թվական), «Անծանոթ բարեկամներ» (1934 թվական), «Ասք աշխարհի մասին» (1938 թվական) ժողովածուները։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939-1945 թվականներ) ժամանակաշրջանի ստեղծագործությունը («Բանաստեղծություններ տարաբախտ Ֆրանսիայի մասին», 1941, 1942, 1939-1945 թվականների «Բանաստեղծություններ», ներթափանցված է ցավով ու դառնությամբ, սակայն զերծ չէ լավատեսությունից։ Ետպատերազմյան տարիներին տպագրվել են Սյուպերվիելի «Մոռացկոտ հիշողություն» (1949 թվական), «Ծնունդներ» (1951 թվական), «Սանդուղք» (1956 թվական), «Ողբերգական մարմին» (1959 թվական) ժողովածուները։ Սյուպերվիելի վաղ շրջանի ստեղծագործությանը բնորոշ են բնության թեման, թափառումների ռոմանտիկան, Հարավային Ամերիկայի հնադարյան մշակույթից վերցված կերպաները, հասուն շրջանի գործերին՝ մելամաղձոտությունը, տագնապները, հետաքրքրությունը մահվան թեմայի նկատմամբ, հակումը դեպի դիցաբանական կերպարները և կաթոլիկական կրոնը։ Հրատարակված են Սյուպերվիելի նաև «Մարդը պամպասներից» (1926 թվական) և դրա շարունակությունը կազմող «Ողջ մնացածը» (1928 թվական), «Երիտասարդը կիրակի օրը․․․» (1955 թվական) վեպերը, «Բաց ծովի զավակը» (1931 և 1946 թվականներ), «Նոյի առակը» (1938 թվական) պատմվածքների ժողովածուները, «Անտառի գեղեցկուհին» (1932 թվական), «Բոլիվար» (1936 թվական), «Ռոբինզոն» (1949 թվական), «Շեհերազադե» (1949 թվական) կատակերգությունները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:20-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտաֆանտաստիկ գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմվածքագիրներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի թարգմանիչներ
Մաքս Սաքս

**Մաքս Սաքս**, *Մաքս, Սաքսոնիայի արքայազն* (, ), շվեյցարական արևելագետ, աստվածաբան, հասարակական գործիչ, քահանա։ Իրավունքի և աստվածաբանության դոկտոր։

## Կենսագրություն
Կրթությունը ստացել է Ֆրիբուրի (Շվեյցարիա) և Լայպցիգի համալսարաններում, Այխշտետի (Գերմանիա) հոգևոր ճեմարանում։ 1900 թ.-ից դասախոսություններ է կարդացել Ֆրիբուրի համալսարանում, ուսումնասիրել քրիստոնեական Արևելքի պատմությունը։

Տիրապետել է հայերենին, կապեր հաստատել Վիեննայի և Վենետիկի Մխիթարյանների հետ, 1907-ին այցելել է Էջմիածին, Ալեքսանդրապոլ, Անի (որտեղ ավերված Սուրբ Գրիգոր եկեղեցում լատիներենով քարոզ է կարդացել)։ Հանդես է եկել հանուն եկեղեցիների միասնության։

Գերմաներեն է թարգմանել ու հրատարակել միջնադարյան հայ պատմիչ, աստվածաբան Ներսես Լամբրոնացու գործերը, հրատարակել հոդվածներ հայ եկեղեցու պատմության վերաբերյալ։ Լինելով համոզված պացիֆիստ՝ խստորեն դատապարտել է Թուրքիայում հայերի հալածանքներն ու ջարդերը, ինչպես նաև ցարիզմի ռուսիֆիկացման քաղաքականությունը XIX դ. վերջին։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) տարիներին մեծ հոգածություն է դրսևորել Գերմանիայում և Ավստրո-Հունգարիայում ռուսական բանակի գերի ընկած հայ զինվորների նկատմամբ, իր սեփական միջոցներից մեծ օգնություն տրամադրել նրանց։ Պատերազմից հետո դիմել է կաթոլիկ հոգևորականությանը՝ սատար կանգնել հայերին, փրկել նրանց սովից և մահից։

1921 թվականից Ֆրիբուրի համալսարանում կարդացել է դասախոսություններ՝ նվիրված հայ ժողովրդի և հայ եկեղեցու պատմությանը։

Հայերի մասին իր վերջին հոդվածներից մեկում (1934) Մաքս Սաքսը գրել է. *«Ժողովուրդ, որի քրիստոնեական հավատքը այնքան հին է, որը չի ուրացել Քրիստոսին նույնիսկ ահեղ փոթորիկներից և դաժան հալածանքներից հետո, ժողովուրդ, որի պատմությունը գրեթե ամբողջությամբ հանդիսանում է անվերջ մի մարտիրոսություն, իհարկե արժանի է ոչ միայն մեր կարեկցանքին, այլև մեր սիրուն»։*

Ֆրիբուրի համալսարանի շենքերից մեկում 1988 թվականին Մաքս Սաքսի հիշատակին տեղադրվել է խաչքարի ձևով հուշատախտակ՝ հայերեն և գերմաներեն մակագրությամբ։

## Գրականություն
* Baumer L., Prinz Max Von Sachsen (1870-1951) und Armenien, Bremen, 1986.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շվեյցարացի հայագետներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի արևելագետներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի աստվածաբաններ
Հոդակապ

**Հոդակապ**, բառակազմական կաղապարներում հանդես եկող բաղադրիչ տարր։ Արտահայտվում է ձայնավորով կամ բաղաձայնով։ Հայերենում հոդակապի դեր է կատարում *ա*, ռուսերենում՝ *e, օ*, լատիներենում՝ *i, ս* ձայնավորները, գերմաներենում՝ *s, n* բաղաձայնները։ Հնչյունական որոշ դիրքերում տեղի է ունենում հայերենի *ա*-ի ձուլում (սերտաճում) նախորդող *ի*-ի հետ (*գինի+ա+տուն- գինետուն* (ի+ա>ե)։ Այս տարրը կամ սրա համաբանությամբ՝ այլ բաղադրություններում *ե* ձայնավորը հանդես է բերում հոդակապի ֆունկցիա դրսևորելու միտում (*դուր-ե-կան, շահ-ե-կան*)։ Լեզվաբանների մի մասը, ի նկատի ունենալով հոդակապի ֆունկցիոնալ կողմը, այն համարում է *[[ձևույթ]]*։ 

Կատեգորիա:Բառակազմություն
Հարոլդ Բաքսթոն

**Հարոլդ Բաքսթոն** (, ), անգլիացի հասարակական և կրոնական գործիչ, քահանա։ Բրիտանա-հայկական կոմիտեի անդամ. Լորդ Մեջորի Հայ փախստականների ֆոնդի պատվավոր քարտուղար։ 1913 թվականին, եղբոր՝ Նոել Բաքսթոնի հետ միսիոներական նպատակով եղել է Արևմտյան և Արևելյան Հայաստանում։

1914 թվականին լույս է տեսել նրանց «Ճանապարհորդություն և քաղաքականությունը Հայաստանում» գիրքը, որտեղ լուսաբանված են հայ ժողովրդի ազգային բնութագիրը, նրա պատմությունը, մշակույթը, ավանդույթները, քննարկված են Արևմտյան Հայաստանի աշխարհաքաղաքական (գեոպոլիտիկ) պայմանները, տերությունների քաղաքականությունը հայկական հարցում։ Հայ ժողովրդին բժշկական օգնություն ցույց տալու նպատակով 1922 թվականին բժիշկների և բուժքույրերի խմբով նորից է այցելել Հայաստան։

1921 թվականին եղել է Խորհրդային Հայաստանում, որը համարել է «հայերի ազգային օջախ, ուր անվտանգ հանգրվանել են ջարդերից, կոտորածներից ու տեղահանությունից փրկվածները»։ Հայաստանի կառավարության հետ քննարկել է Միջագետքի գաղթականների հարցը։ Գրել է հայկական հարցի վերաբերյալ մի շարք աշխատություններ։

## Երկեր
* Skle-Lights on the Armenian Question, Contemporary Review՝, 1913, v. 104։ Travel and Politics in Armenia, L, 1914 (հանահեղինակ)։

## Ծանոթագրություններ
 

Կատեգորիա:Անգլիացի քահանաներ
Կատեգորիա:Անգլիացի հասարակական գործիչներ
Սերվիոս Տուլլիոս

**Սերվիոս Տուլլիոս** () (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ են), ըստ ավանդության Հին Հռոմի վեցերորդ թագավորը (մեր թվարկությունից առաջ մոտավորապես 578-534/533 թվականներ)։ Ծագումով էտրուսկ։ Սերվիոս Տուլլիոսին են վերագրվում պետական կարգի ձևավորմանը նպաստող ռեֆորմները։ Ցենտուրիական ռեֆորմով ցեղային նախկին 3 տրիբուսները (յուրաքանչյուր տրիբուսում սկզբնապես կար 100 տոհմ) փոխարինվել են տերիտորիալ (21) տրիբուսներով, պլեբեյներն ընդգրկվել են հռոմեական համայնքի մեջ։ Հռոմի ամբողջ արական բնակչությունը գույքացենզով բաժանվել է 5 դասի, յուրաքանչյուր դասի որոշակի քանակությամբ ցենտուրիա (հարյուրյակ) է տրամադրել հռոմեական աշխարհազորին և դրան համապատասխան ձայն ստացել ցենտուրիական կոմիտիաներում։ Սերվիոս Տուլլիոսին վերագրվում են նաև կրոնական ռեֆորմներ, Հռոմի պարսպի կառուցումը։ Սերվիոս Տուլլիոսի ռեֆորմները ծանր հարված հասցրին տոհմական կարգին։
Հոդեյդա

մինի|Հոդեյդայի շուկան
**Հոդեյդա** (), քաղաք Եմենի արաբական Հանրապետությունում, Հոդեյդա լիվայում։ 100 հզ. բն. (1975)։ Երկրի գլխավոր նավահանգիստն է Կարմիր ծովի ափին։ Ավտոճանապարհով կապված է Թաիզի հետ։ Կան մեխանիկական, փայտագործական ձեռնարկություններ։ Արտահանում է սուրճ, չորացրած մրգեր, կաշի, բամբակ, ներմուծում նավթ և նավթամթերքներ։ Հոդեյդայում ԽՍՀՄ օգնությամբ կառուցվել է ժամանակակից ծովային նավահանգիստ, Հայկական սովետական հանրագիտարանի տվյալներով կառուցվում էր նաև ձկնարդյունաբերական համալիր։

Կատեգորիա:Եմենի քաղաքներ
Կատեգորիա:Կարմիր ծովի նավահանգիստներ
Սերվիտուտ

**Սերվիտուտ** (լատիներեն՝ *Servitus*, *servitutis* — *ստրկություն, ենթարկվածություն*), ընչական իրավունքի տեսակ, ըստ որի անձին իրավունք է վերապահվում օգտվել ուրիշի գույքից որոշակի շրջանակներում կամ սահմանափակել սեփականատիրոջ իրավունքը որոշակի հարաբերություններում։ Ձևավորվել է հռոմեական իրավունքում 14 մասնավոր սեփականատերերի հակադարձ շահերը կարգավորելու համար։ Սկզբում ծագել է հողային սերվիտուտ (օրինակ, հարևանի հողամասով ջուր անցկացնելու իրավունքը)։ Հռոմեական իրավունքը ճանաչում էր նաև անձնական սերվիտուտ (օրինակ, ուրիշի գույքի ցմահ օգտագործման իրավունքը, այսպես կոչված՝ ուզուսֆրուկտուսը)։ Սերվիտուտը կիրառվել է նաև այն երկրներում, որտեղ փոխառնվել է հռոմեական իրավունքը։ 20-րդ դարի իրավունքն ամրապնդել է հողի արդյունաբերական օգտագործման (խողովակաշարի, էլեկտրահաղորդման գծերի անցկացում) հետ առնչված սերվիտուտի մի քանի իրավունքներ։

Դիվանագիտական պրակտիկայում «Սերվիտուտ» տերմինն (միջազգային սերվիտուտ) օգտագործվում է մի պետության տերիտորիալ իրավունքներն այլ պետության օգտին սահմանափակելու համար (ծովային, ռազմական բազաների, ուրիշի տերիտորիաներում սետչմենտների ստեղծում)։

Կատեգորիա:Հողային իրավունք
Կատեգորիա:Գույքային իրավունք
Կատեգորիա:Քաղաքացիական իրավունք
Հիմնաներկ

մինի|Ջրային հիմնաներկ
**Հիմնաներկ** գեղանկարչության մեջ (նախաներկ), նկարի հիմքի (պատի, տախտակի, կտավի, ստվարաթղթի մակերես) և ներկերի միջև ընկածմիջանկյալ շերտ, որն ստեղծվում է գունաշերտ հետ ամուր կապ, ցանկալի ֆոն (սպիտակ, դարչնագույն, մոխրագույն) և մակերես (հարթ, հատիկավոր) ստանալու նպատակով։

Հիմնաներկի հիմնական բաղադրատարրը փոշենման նյութ է (կավիճ, գիպս, կիր, կապարի սպիտականերկ), որը կապակցվում է սոսնձով, բուսական յուղերով և յուղային էմուլսիաներով։ Միջնադարյան Հայաստանի որմնանկարչությունում որպես հիմնաներկի բաղադրամասերը օգտագործել են հանգած կիր, ալաբաստր (լսնակուճ), ձվի դեղնուց, կիսայուղեր, հավանական է՝ մեղր, իսկ XVIII - XIX դդ. գեղանկարչությունում՝ ձկան սոսինձ, կավիճ, յուղեր։ Գրաֆիկայում հիմնաներկի թթվակայուն շերտ է, որով պատում են մետաղյա թիթեղը՝ փորագրության որոշ տեսակներ (օֆորտ, աքվատինտա և այլն) ստեղծելիս՝ կերագծելու ժամանակ։

Կատեգորիա:Արվեստ
Կատեգորիա:Շինարարական նյութեր
Հիլբերտյան տարածություն

thumb|Տատանվող լարը կարող է դիտարկվել որպես Հիլբերտյան տարածության կետ։
**Հիլբերտյան տարածություն**, արդի մաթեմատիկայի կարևոր հասկացություններից մեկը։ Ձևավորվել է 20-րդ դարի սկզբին, գերմանացի մաթեմատիկոս Դավիթ Հիլբերտի աշխատություններում արտահայտված գաղափարների ազդեցությամբ։ Հիլբերտյան տարածություն սահմանման մեջ հանդես եկող հիմնական հասկացությունը ներքին կամ սկալյար արտադրյալն է։ Այդպես կոչվում է այն արտապատկերումը, որը կոմպլեքս (կամ իրական) H գծային տարածության տարրերի (վեկտորների) յուրաքանչյուր x, y զույգին համապատասխանեցնում է կոմպլեքս (իրական) (x, y) թիվ և H-ի կամայական x, y, z տարրերի և \lambda կոմպլեքս (իրական) թվի համար բավարարում է հետևյալ պայմաններին՝ 
# (x, x)\geqslant0, ընդ որում (x, x)=0 միայն x=0 դեպքում, 
# (x+y, z)= (x, z) + (y, z), 
# (\lambda x, y)=\lambda(x,y), 
# եթե (y, x)=\alpha +i\beta, ապա (y, x)=\alpha -i\beta, այսինքն՝ (x,y)= \vec (y, x):

p(x,y)=\sqrt{(x-y,x-y)} և \|x\|=\sqrt{(x,x)} մեծությունները համապատասխանաբար որոշում են x և y վեկտորների միջև հեռավորությունը և x վեկտորի երկարությունը (նորմը), որոնց միջոցով H-ում ներմուծվում է մետրիկական ու նորմավորված տարածությունների կառուցվածք։ Ներքին արտադրյալով օժտված գծային տարածությունը, որը լրիվ է որպես մետրիկական տարածություն, կոչվում է հիլբերտյան տարածություն։ Հիլբերտյան տարածությունը էվկլիդեսյան տարածության հասկացության լայն ընդհանրացումն է։ Հիլբերտյան տարածության կարևոր օրինակ է \alpha =(\alpha_1,\alpha _2,  ....), (|\alpha_1|^2+|\alpha_2|^2+ .... հաջորդականությունների l^2 գծային տարածությունը՝ (\alpha,\beta)= \alpha_1\bar \beta_1  + \alpha_2\bar \beta_2 +.... ներքին արտադրյալով։

Սեպարաբել հիլբերտյան տարածությունը պարունակում է օրթոնորմավորված բազիս, այսինքն՝ տարրերի այնպիսի {e_n} համակարգ (||e_n||=1, (e_n, e_m)=0, m\neq n), որի կամայական x տարր ունի միարժեք ներկայացում՝ x=\sum \limits_{n} C_ne_n, որտեղ C_n-երը թվեր են, իսկ շարքը զուգամիտում է H-ի նորմով։ Վերը նշված l_2 տարածությունը սեպարաբել է, որում օրթոնորմալ բազիս է, օրինակ, e_1=(1, 0, 0,....), e_2=(0, 1, 0, .... ), .... վեկտորների համակարգը։ Հիլբերտյան տարածությունների իզոմորֆիզմ ասելով հասկանում են գծային կառուցվածքը և ներքին արտադրյալը պահպանող փոխմիարժեք համապատասխանությունը։ Բոլոր սեպարաբել հիլբերտյան տարածությունները իզոմորֆ են։ Հիլբերտյան տարածության կիրառությունների ոլորտը ապահովվում է, առաջին հերթին, հիլբերտյան տարածությունում գծային օպերատորների խոր և բովանդակալից տեսությամբ, որը լայնորեն օգտագործվում է մաթեմատիկայի և ֆիզիկայի բազմաթիվ բնագավառներում՝ դիֆերենցիալ և ինտեգրալ հավասարումների տեսությունում, ֆունկցիոնալ անալիզում, քվանտային մեխանիկայում ևս։

## Տես նաև
* Մետրիկական տարածություն

Կատեգորիա:Ֆունկցիոնալ անալիզ
Կատեգորիա:Գծային հանրահաշիվ
Կատեգորիա:Քվանտային մեխանիկա
Հոդ (քերականություն)

**Հոդ**, սպասարկու բառ կամ մասնիկ, որը դրվելով գոյականի վրա, արտահայտում է որոշյալի կամ անորոշի, սեռի, թվի, հոլովի և մի շարք այլ քերականական կարգեր։ Հոդի գործածությունը բնորոշ է գերմանական, ռոմանական լեզուներին, ինչպես նաև հունարենի, հայերենի, հունգարերենի և այլն։ Արդի հայերենում առկայացման (տարորոշման) կարգը ձևավորվում է ը (ն), ս, դ հոդերի միջոցով։ Սրանք դրվելով գոյականի և գոյականաբար գործածված այլ բառերի վրա, ցույց են տալիս որոշյալություն, ստացականություն, դիմորոշություն և ցուցականություն։ Առանձնացվում է նաև մի անորոշ հոդ (մի գիրք)։ Հոդերը լինում են նախադաս (դրվում են գոյականից առաջ) և ետադաս (դրվում են գոյականից հետո)։ Ինդոնեզյան լեզուներում կա հոդի տեսակ, որն անվանվում է ազգակցական հոդ։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քերականություն
Վալիդոլ

thumb|right|228px|<center>  </center>

**Վալիդոլ**, անոթալայնիչ դեղամիջոց, մենթոլի 25–30%-անոց լուծույթը իզովալերիանաթթվի մեթիլեթերում։ Ունի հանգստացնող և հակափսխեցուցիչ հատկություն։ Օգտագործում են կաթիլների (շաքարի վրա) և հաբերի ձևով՝ կրծքային հեղձուկի, հիստերիայի, նևրոզների, ծովային և բարձունքային հիվանդությունների, հղիների փսխումների, Վալիդոլի 10-տոկոսանոց սպիրտային լուծույթը՝ մաշկի քորի դեպքում։

Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կարբոնաթթուների էսթերներ
Կոլմար ֆոն դեր Գոլց

**Կոլմար ֆոն դեր Գոլց**, () **Գոլց փաշա** (), գերմանական ռազմական գործիչ, գեներալ-ֆելդմարշալ։ Օսմանյան կայսրության հետ կայզերական Գերմանիայի մերձեցման ժամանակաշրջանում եղել է Թուրքիայում գերմանական ռազմական առաքելության ղեկավարը։ Նրա գլխավորությամբ է իրականացել գերմանական օրինակով թուրքական բանակի վերակազմումը։ Հետագա տարիներին հրամանատարական բարձր պաշտոններ է վարել Գերմանիայում։ 1909 թվականից եղել է Թուրքիայի Բարձրագույն ռազմական խորհրդի փոխնախագահ, 1914 թվականից՝ թուրքական սուլթանի գեներալ համհարզ։ 1915 թվականի ապրիլից գլխավորել է թուրքական 1-ին, հոկտեմբերից՝ 6-րդ բանակները, որոնք գործում էին Անտանտի զորքերի դեմ Սիրիայում և Միջագետքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Ռազմական պատմություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության զինված ուժեր
Կատեգորիա:Փաշաներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության ֆելդմարշալներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Գերմանական կայսրության ֆելդմարշալներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Բարսում (այլ կիրառումներ)

**Բարսում** տեղանունը վերաբերում է հետևյալ բնակավայրերին՝
* Բարսում – գյուղ Շամքորի շրջանում,
* Բարսում – գյուղ Արևմտյան Հայաստանում։