Աշուղ Ղարիբ

**Աշուղ Ղարիբ**, Անդրկովկասում, Միջին Ասիայում և Մերձավոր Արևելքում լայնորեն տարածված արևելյան ժողովրդական երգախառն սիրավեպ, ժողովրդական հեքիաթ, աշուղների կողմից կատարվող քնարական դաստան, էպոս, որի հիմքում ընկած է հայտնի ժողովրդական բանահյուսությունը։ Ձևավորվել է XVII դարում։ Գովերգում է ազնիվ, նվիրական սերը, քննադատում մարդու երջանկությունը խորտակող ֆեոդալական օրենքները։ Սիրավեպը բազմաթիվ տարբերակներով տարածված է Անդրկովկասում, Իրանում, Թուրքիայում և Միջին Ասիայում։ «Աշուղ Ղարիբ»-ի մոտիվներով Միխայիլ Լերմոնտովը 1837 թվականին գրել է համանուն հեքիաթը, որը հրատարակվել է 1846 թվականին։ Նույն թեմայով գրվել են երեք օպերա, բալետ և նկարահանվել է կինոնկար (Ռեյնգոլդ Գլիերի «Շահսենեմ» (1925 թ.) օպերան, Սերգեյ Փարաջանովի և Դավիթ Աբաշիձեի «Աշուղ Ղարիբ» (1988 թ.) ֆիլմը և այլն)։

## Սյուժեի կառուցվածքը
Համաձայն խորհրդային ազգագրագետ և բանահավաք Մարկ Ազադովսկու, հեքիաթի սյուժեն կառուցված է հետևյալ կերպ. «Ամուսինը կամ փեսացուն ճարահատյալ լքում է կնոջը կամ հարսնացուին և նրանից որոշակի քանակությամբ տարիներ` սպասելու խոստում վերցնում։ Կնոջը կամ հարսնացուին կեղծ լուր են բերում` ամուսնու կամ փեսացուի մահվան մասին և ստիպում ամուսնանալ։ Ամուսինը կամ փեսացուն այս կամ այն միջոցներով տեղեկանում է սպասվող հարսանիքի մասին և շտապում է տուն` առավելապես կախարդական ուժի շնորհիվ։ Տուն վերադառնալով հագնում է աղքատի շորեր, ուխտավորի կամ երաժիշտ-աշուղի կերպարանքով ներկայանում հարսանեկան խնջույքին, որտեղ տեղի է ունենում նրան ճանաչելը։ Կինը կամ հարսնացուն ճանաչում է ամուսնուն կամ փեսացուին` նրա ձայնից կամ մատանու շնորհիվ, որը նա գցում է գինու գավաթի մեջ»։

Այս սյուժեի հինավուրց դասական օրինակ է Ոդիսևսի վերադարձի մասին պատմությունը։ Այստեղ նույնպես, Ոդիսևսը երկարատև թափառումներից հետո վերադառնում է հայրենիք, որտեղ հարազատներն ու կինը` ում ստիպում էին ամուսնանալ, նրան չեն ճանաչում։ Միայն հետո են բոլորն իմանում նրա ով լինելու մասին։ Տուն վերադառնալու ճանապարհին Ոդիսևսին նույնպես օգնում է գերբնական ուժը` ի դեմս Աթենասի։ Սյուժեի նման զարգացումների կարելի է հանդիպել միջնադարյան գրականության շատ ստեղծագործություններում։

## Սյուժեն ըստ Լերմոնտովի
Թիֆլիսում ապրող աղքատ սազանդար և աշուղ Աշուղ Ղարիբը (հայկական տարբերակներից մեկում` Արշակ) սիրահարվում է հարուստ թուրք Այակ Աղայի (հայկական տարբերակներից մեկում` Խոջա Սահակ) դստեր` Մահուլ Մեհերիի (հայկական տարբերակներից մեկում` Շահ Սանամ) վրա, սակայն լինելով աղքատ, չի համարձակվում ամուսնանալ հարուստի դստեր հետ։ Այդ իսկ պատճառով, խոստանում է յոթ տարի թափառել աշխարհից աշխարհ և հարստություն կուտակել։ Մահուլ Մեհերին համաձայնվում է սպասել, բայց պայմանով, որ եթե նշված օրը Աշուղ Ղարիբը չվերադառնա, ինքը կամուսնանա Խուրշուդ Բեկի (հայկական տարբերակներից մեկում` Շահ Վալատ) հետ, քանի որ վերջինս վաղուց էր ցանկանում պսակադրվել իր հետ։

Թիֆլիսից դուրս գալիս, Աշուղ Ղարիբին հասնելով, նրան ուղեկցում է Խուրշուդ Բեկը։ Երբ Աշուղ Ղարիբը հանում է շորերը, որպեսզի լողալով գետն անցնի, Խուրշուդ Բեկը վերցնում է նրա շորերը, տանում Ղարիբի մոր մոտ և հայտարարում, որ Ղարիբը գետում խեղդվել է։ Ղարիբի մայրը այդ մասին հայտնում է Մահուլ Մեհերիին, սակայն վերջինս չի հավատում Խուրշուդ Բեկին։ Այդ ընթացքում Աշուղ Ղարիբը թափառում է և հասնում Հալեպ, որտեղ դառնում է փաշայի պալատական երաժիշտը, հարստանում է և սկսում մոռանալ, որ պետք է վերադառնա տուն։

Վեց տարին լրանալուց հետո Մահուլ Մեհերին, Թիֆլիսից մեկնող վաճառականներից մեկին հանձնում է ոսկյա թասը, որպեսզի վերջինս դրա օգնությամբ կարողանա գտնել Աշուղ Ղարիբին։ Հալեպում Աշուղ Ղարիբը գտնում է իր սիրելիի կողմից ուղարկված ոսկե թասը և շտապում է տուն վերադառնալ։ Ժամանակի լրանալուն մնացել էր երեք օր։ Հոգնած ու չարչարված նա մի կերպ հասնում է Արզինգան սարին, որը գտնվում էր Երզնկայի և Էրզրումի միջև, իսկ մինչ Թիֆլիս դեռ մնացել էր երկու ամսվա ճանապարհ։ Սակայն Աշուղ Ղարիբին օգնում է Սուրբ Գևորգը (հայկական տարբերակներից մեկում` Սուրբ Սարգիսը), ում շնորհիվ նա մեկ ակնթարթում հայտնվում է հարազատ քաղաքում։ Որպեսզի բոլորը հավատան, որ ինքն Աշուղ Ղարիբն է, Սուրբն իր ձիու սմբակի տակից նրան է տալիս հողի գուղձիկ, որպեսզի նա այն քսելով յոթ տարի առաջ կուրացած իր մոր աչքերին` վերադարձնի տեսողությունը։ Տանը մայրն ու քույրը չեն ճանաչում Աշուղ Ղարիբին, ով նրանց ներկայանում է Ռաշիդ անունով։ Նրանք Ղարիբին են տալիս յոթ տարի շարունակ պատից կախված նրա սազը։

Այդ ընթացքում սկսվում է Մահուլ Մեհերիի և Խուրշուդ Բեկի հարսանեկան արարողությունը, որտեղ Մահուլ Մեհերին պատրաստվում է ինքնասպան լինել։ Աշուղ Ղարիբը գալիս է հարսանիք, որտեղ նույնպես նրան ոչ ոք չի ճանաչում։ Սակայն երբ նա սկսում է երգել, Մահուլ Մեհերին ճանաչելով նրան ձայնից, նետվում է նրա գիրկը։ Խուրշուդ Բեկի եղբայրը մերկացնում է սուրը, որպեսզի երկուսին էլ սպանի, բայց Խուրշուդ Բեկը կանգնեցնում է նրան` համակերպվելով իր ճակատագրին։ Ղարիբը բուժում է մոր կուրությունը, ամուսնանում է Մահուլ Մեհերիի հետ, իսկ քրոջը հարուստ օժիտով ամուսնացնում է Խուրշուդ Բեկի հետ։

## Հայկական տարբերակը
Աշուղ Ղարիբի հեքիաթը բազմաթիվ տարբերակներով պատմվել է հայ ժողովրդի մեջ։ Այն գրառել են Գ. Տեր-Աղեքսանդրյանը («Թիֆլիսեցոց մտավոր կյանքը» 1885 թ. մաս 1), Ջիվանին («Աշըղ Ղարիբի հեքիաթը») և ուրիշներ։ Աշուղ Ղարիբի և Շահ Սանամի սիրո պատմության առաջին գրավոր հիշատակումը ողջ Անդրկովկասում տվել է Սայաթ-Նովան իր «Մէ խոսք ունիմ իլթիմազով» բանաստեղծության մեջ, որ թվագրվում է քրոնիկոնի 446-ին (1758 թ.), (տես` Գևորգ Ախվերդյան, Սայաթ-Նովա, Մոսկվա 1852, էջ 59, 60։ Նաև Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի հրատարակչություն 2005, Սայաթ-Նովա, Դավթար (նմանահանություն), էջ 123, 124), որը հենց Սայաթ-Նովայի ձեռագիրն է վրացատառ հայերենով։

Հեքիաթի հայկական տարբերակը բանահավաք Ռուսուդան Օրբելիի կողմից 1935 թվականին Զանգեզուրում գրի է առնվել նաև 80-ամյա աշուղ Ադամ Սուջայանի բառերից։ Վերջինս հեքիաթը կատարում էր միայն հատվածներով։ Մնացած հայկական տարբերակները էականորեն տարբերվում են լերմոնտովյան հեքիաթից։ Հիմնականում իրադարձություններն սկսվում են մինչ Ղարիբի Թիֆլիսում բնակվելը։ Դրանց մեջ առկա է հրաշքով պատանուց աշուղի վերածվելու դրվագը, ով երգչի իր տաղանդով օժտված էր Բարձրյալի կողմից։ Բոլոր տարբերակներում Աշուղ Ղարիբն ու իր ապագա սիրեցյալը` նախապես միմյանց ճանաչել էին իրենց երազներից։

Ըստ հայ արձակագիր և գրականագետ Շավիղ Գրիգորյանի, բավականին ապացույցներ կան Աշուղ Ղարիբի հայկական ծագման վերաբերյալ. «*Ղարիբ` օտարական կնշանակե։ Ղարիբությունը մեր ազգային «մենաշնորհն» է։ Այդ մենք ենք, որ եղել ու մնում ենք ղարիբ` մեր իսկ հող ու ջրին։ Ղարիբ թուրք չի եղել ու չէր կարող լինել։ Թուրքն իր հողից ե՞րբ է զրկվել, որ օտարություն գնար ու ղարիբ դառնար։ Երբևէ մենք մեզ հաշիվ տվե՞լ ենք, թե այն ժամանակվա ( [[16-րդ դար|XVI]]-[[XVII դար]]եր) [[Թավրիզ]]ում ծնված էս ինչ թուրք, առավել ևս ադրբեջանցի Ռասուլ է, հարուստ կալվածատիրոջ որդի, որ սնանկանում, մորն ու քրոջն էլ առած փոխադրվում է Թիֆլիս և Սուրբ Գևորգ եկեղեցու հարևանությամբ ապրելով էլ արժանանում թիֆլիսեցի մեծահարուստ մի վաճառականի դստեր` Սանամին։ Եվ այդ սիրուն էլ արժանանում է ի՞նչ պայմանով, որ յոթ տարի օտարություն գնա ու իր հալալ քրտինքով էլ (այ քեզ թուրք) օժիտ բերի, որ նոր արժանանա իր սիրածին։ Ընդ որում, Թիֆլիսում (Սոլոլակում կամ Վանքի թաղում էլ) ապրելիս է եղել նրա այդ թուրք վաճառական աները*։

*Իսկ գիտե՞ք, թե ինչպիսին էր այդ ժամանակների Թիֆլիսի բնակչության ազգային կազմը։ Եթե անցյալ դարի առաջին տասնամյակներին Թիֆլիսի 24 հազար բնակիչներից 16 հազարը հայեր էին (ըստ [[Իվան Շոպեն]]ի ստույգ հաշվարկների), 4 հազարը` [[վրացիներ]] և մնացած հազիվ 4 հազարն էլ` խառն այլազգիներ ([[հույներ]], [[լեզգիներ]], [[ռուսներ]], [[պարսիկներ]], թուրք-թաթարներ), ապա պարզ կլինի ոչ միայն ավելի հին ժամանակների պատկերը, այլ նաև, թե ով կարող էր լինել Ղարիբի աներացու այդ Խոջա Սինեն կոչվածը*։

*Անցյալի մեր մեծերն այս մանրամասների մեջ չէին մտել ոչ միայն դրա կարիքը չզգալով, այլ նաև այն պատճառով, որ մի առանձին կարևորություն չէին տվել այս [[ժանր]]ի ստեղծագործություններին։ Խիստ սակավ թիվ են կազմել դրանցով խանդավառվածները` մեզանում մի [[Խաչատուր Աբովյան|Աբովյան]], մի [[Գևորգ Ախվերդյան|Ախվերդյան]], մի [[Ռափայել Պատկանյան|Պատկանյան]], [[Ղազարոս Աղայան|Աղայան]] ու [[Սերգեյ Փարաջանով]]։ Ռուսներից մի [[Նիկոլայ Չեռնիշևսկի|Չերնիշևսկի]], մի [[Միխայիլ Լերմոնտով|Լերմոնտով]], մի Աստաֆև, [[գերմանացիներ|գերմանացի]] մի [[Ավգուստ Հաքստհաուզեն|Հաքստհաուզեն]], [[ֆրանսիացիներ|ֆրանսիացի]] մի [[Էդուարդ Դյուլորիե|Դյուլորիե]] ու [[Ժորժ Դյումեզիլ|Դյումեզիլ]]։ Ժողովուրդը, հայ աշխատավոր մարդն է և, մասամբ նաև միջին մտավորականներն ու ազգագրագետ-բանասերները, որ հատուկ զբաղվել և անդրադարձել են դրանց։ Այդ ժանրի հանդեպ կույր սեր, պաշտամունք են հանդես բերել հատկապես ներքնախավերը, այլապես, ինքներդ դատեցեք, ինչու՞ պետք է, ասենք, օրինակ «Աշուղ Ղարիբ»-ը անցյալում ավելի քան երկու տասնյակ անգամ տպագրվեր։ Հայատառ ոչ մի այլ գիրք ( [[Մատյան ողբերգության|«Նարեկ»]]-ից բացի) այդ փառքին չի արժանացել, ոչ [[Վերք Հայաստանի (վեպ)|«Վերք»]]-ը, ոչ [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանի]] «[[Անուշ]]»-ը, ոչ էլ... նույնիսկ «Պղնձե քաղաքի պատմությունն» ու [[Աշոտ Երկաթ (վեպ)|«Աշոտ Երկաթ»]]-ը*...» (Ռազմիկ Սողոմոնյան - Աշուղ Ղարիբ, Քյոր Օղլի, Ամրահ և Սալվի, Աղվան և Օսան, «Զարթոնք-90», Երևան 1992 թ.):

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Տեր–Աղեքսանդրյան Գ., Թիֆլիսեցոց մտավոր կյանքը, մաս 1, Թ., 1885, էջ 334–41
* Ջիվանի, Աշըղ Ղարիբի հեքիաթը, փոխադր. տաճկերենից, Ալեքսանդրապոլ, 1887

Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ միջնադարյան գրականություն
Կատեգորիա:Ռոմանտիկ ստեղծագործություններ