Չեկային քլիրինգ

**Չեկային քլիրինգ** (ամերիկյան անգլերենով՝ *check clearing,* **չեկ քլիրինգ**) կամ **բանկային քլիրինգ**, նաև` «Բանկիրների քլիրինգային պալատ» (Bankers' Clearing House)ː  

Չեկային քլիրինգը կանխիկի (կամ դրա համարժեքի) տեղափոխման գործընթացն է այն բանկից, որով կազմվել է չեկը, դեպի այն բանկ, որտեղ այն ավանդադրվել էː  Սովորաբար ուղեկցվում է չեկի տեղափոխմամբ վճարող բանկ՝ ավանդական ֆիզիկական թղթային տեսքով կամ թվային եղանակով՝ չեկերի տրանսակցիայի համակարգի միջոցով։ 

Այս գործընթացը կոչվում է քլիրինգային ցիկլ և սովորաբար հանգեցնում է ավանդի բանկում գտնվող հաշվի վրա կրեդիտի գրանցվելուն և համարժեք դեբետի այն բանկի հաշվից, որից այն դուրս է բերվել՝ համապատասխանաբար բանկային հաշիվների ճշգրտմամբ։ Եթե չեկը թողարկող բանկ հասնելու պահին հաշվի վրա բավարար միջոցներ չկան, չեկը վերադարձվում է որպես չվճարված չեկ՝ նշելով որպես անբավարար միջոցներː

## Պատմություն
### ԱՆգլիա
Չեկերը Անգլիայում սկսել են օգտագործվել 1600-ական թվականներին։ Անձը, որին տրվել էր չեկը («ստացողը»), կարող էր գնալ տվող բանկ («Էմիսիոն բանկ»), ներկայացնել չեկը և ստանալ վճարումը։ Վճարումից առաջ դրամարկղի բանկը ստուգում էր չեկի կարգին լինելը, օրինակ՝ ստորագրությունը դրամարկղինն է, ամսաթիվը վավեր է, չեկը ճիշտ է լրացված և այլն: Այլընտրանքորեն, ստացողը կարող էր չեկը պահել իր սեփական բանկում, որը կկազմակերպեր դրա ներկայացումը էմիտենտ բանկին վճարման համար:

Մինչև մոտավորապես 1770 թվականը Լոնդոնի բանկերի միջև իրականացվել են չեկերի ոչ պաշտոնական փոխանակումներ։ Յուրաքանչյուր բանկի աշխատակիցներն այցելում էին մյուս բոլոր բանկեր՝ չեկեր փոխանակելու համար, միաժամանակ հաշվառելով իրենց բանկերի միջև մնացորդները, մինչև նրանք միմյանց հետ հաշվարկներ կատարեին։ Չեկերի ամենօրյա հաշվարկները սկսվել են մոտավորապես 1770 թվականին, երբ բանկի աշխատակիցները հանդիպում էին Լոնդոն Սիթիի Լոմբարդ փողոցի մոտ գտնվող Դավ կորտում գտնվող «Վեց զանգեր» («Six Bells») պանդոկում՝ բոլոր չեկերը մեկ տեղում փոխանակելու և մնացորդները կանխիկով մարելու համարː 

#### Բանկիրների քլիրինգային տուն
Չեկերի քլիրինգով զբաղվող առաջին կազմակերպությունը 19-րդ դարի սկզբին Լոնդոնում հիմնադրված **Բանկիրների** **քլիրինգային տունը** կամ հաշվարկային պալատն (*Clearing House*) էր։ Այն հիմնադրել է Լոբբոքի բանկը Լոմբարդ փողոցում՝ մեկ սենյակում, որտեղ Լոնդոնի բանկերի գրագիրներն ամեն օր հանդիպում էին չեկեր փոխանակելու և հաշիվները կարգավորելու համար: 1832 թվականին Չարլզ Բեբբիջը, որը Clearing House-ի հիմնադրի ընկերն էր, հրատարակել է զանգվածային արտադրության մասին մի գիրք՝ *«Մեքենաների և արդյունաբերության տնտեսությունը»,* որում Բեբբիջը նկարագրում է, թե ինչպես է գործում Clearing House-ըː

Ժամը 17:00-ից սկսած՝ յուրաքանչյուր պարտապան բանկի գրագրին հրավիրում էին ամբիոն՝ Քլիրինգային պալատի տեսուչին կանխիկ վճարելու այն գումարը, որն իր բանկը պարտք էր մյուս բանկերին այդ օրվա դրությամբ։ Երբ բոլոր պարտապան գրագիրները վճարում են տեսուչին, բանկերի գրագիրները մոտենում են ամբիոնին՝ իրենց բանկին պարտք գումարը վերցնելու։ Պարտապան բանկերի կողմից վճարված ընդհանուր կանխիկ գումարը պետք է հավասար լիներ պարտատեր բանկերի կողմից հավաքագրված ընդհանուր կանխիկին։ Այն բացառիկ դեպքերում, երբ վճարված ընդհանուր գումարը չէր հավասարվում հավաքված ընդհանուր գումարին, տեսուչի համար աշխատող այլ գրագիրներն ուսումնասիրում էին փաստաթղթերի թղթային հետքը, որպեսզի թվային սխալները կարողանային հայտնաբերվել և ուղղվելː

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Բանկիրների քլիրինգային տունը տեղափոխվել է Սթաֆորդշիրի Թրենթհեմի կալվածք։

Քլիրինգային գործողությունն այժմ իրականացնում է Միացյալ Թագավորության քլիրինգային կենտրոնը՝ «Չեկերի և վարկերի քլիրինգային ընկերությունը»։

## Միացյալ Նահանգներ
Սաֆոլկ բանկն առաջին քլիրինգային պալատը բացել է 1818 թվականին Բոստոնում, իսկ մեկը գրանցվել է Նյու Յորքում 1850 թվականինː Բանկիրների համար նախատեսված քլիրինգային պալատը Ֆիլադելֆիայում բացվել է 1858 թվականինː

Ամերիկացիները կատարելագործել են բրիտանական չեկերի քլիրինգային համակարգը և 1853 թվականին Նյու Յորքի Ուոլ Սթրիթում գտնվող *Նյու Յորքի Բանկում* բացվել է բանկային քլիրինգային պալատ (Clearing House Association)։ 

Լոնդոնի դանդաղ ընթացակարգի փոխարեն, որի դեպքում յուրաքանչյուր բանկի ծառայող, մեկը մյուսի հետևից, մոտենում էին տեսուչի ամբիոնին, Նյու Յորքի ընթացակարգում յուրաքանչյուր բանկից երկուական ծառայող էր աշխատում միաժամանակ։ Յուրաքանչյուր բանկից մեկական գրագիր նստում էր 70 ոտնաչափ երկարությամբ օվալաձև սեղանի շուրջ, մինչդեռ յուրաքանչյուր բանկի երկրորդ գրագիրը կանգնում էր սեղանից դուրս՝ դեմքով դեպի նույն բանկի մյուս գրագիրըː Երկրորդ գրագիրներից յուրաքանչյուրն իր հետ ուներ թղթապանակ։ Մենեջերի ազդանշանից հետո, բոլոր երկրոդ գրագիրները մեկ դիրքով դեպի ձախ էին տեղափոխվում` մոտենալով հաջորդ նստած գրագրին։ Այնուհետև, սեղանից դուրս գտնվող յուրաքանչյուր երկրորդ գրագիրն իր թղթապանակից հանձնում էր իր դիմաց գտնվող տվյալ գրագրի համար դուրս գրված չեկերը, իսկ նստած գրագիրն էլ, իր հերթին, կանգնած գրագրին կանխիկ վճարում էր այդ չեկերի դիմաց։

Այսպիսով, մի քանի նման գործարքներ կարող էին իրականացվել միաժամանակ՝ օվալաձև սեղանի շուրջ։ Երբ մենեջերը կրկին ազդանշան էր տալիս, այս ընթացակարգը կրկնվում էր, այնպես որ մոտ վեց րոպե անց վաճառողներն ավարտում էին իրենց հանձնարարված բոլոր գործարքները և վերադառնում էին իրենց սկզբնական դիրքին՝ պահելով ճիշտ այնքան կանխիկ գումար, որքան իրենց թղթերի համաձայն պետք է պահեին։ Գրագիրները տուգանվում էին սխալներ թույլ տալու դեպքում, և տուգանքի չափն արագորեն աճում էր ժամանակի ընթացքումː

Դաշնային պահուստային համակարգի չեկերի քլիրինգային համակարգը ստեղծվել է Միացյալ Նահանգներում 1913 թվականին՝ որպես կենտրոնական, լավ կապիտալացված քլիրինգային կենտրոն։ Նպատակն էր կանխել պարբերաբար առաջացող խուճապները, որոնց դեպքում բանկերը հրաժարվում էին ընդունել չեկեր, որոնք կազմվել էին այն բանկերից, որոնց վճարունակությունն անորոշ էին։ Դաշնային պահուստային համակարգը կարող էր ֆիզիկապես ընդունել և տեղափոխել չեկերː

## Գործառույթ
Երբ բանկի հաճախորդը չեկ է տալիս, որը կարող է տրամադրված լինել ցանկացած բանկում, բանկը չեկի գումարը գանձում է ավանդատուի հաշվին։ Սակայն, այդպես մուտքագրված գումարը «մատչելի չէ» ավանդատուին, մինչև չեկի քլիրինգ է կատարում վճարող բանկը։

Նույն բանկի հաճախորդի անունով կազմված չեկերի համար բանկը, սովորաբար հաջորդ աշխատանքային օրը, ստուգում է, որ չեկը կարգին է և գանձում է գումարը ձևակերպողի հաշվից, որից հետո չեկը համարվում է չեղարկված։ Չեկը չի համարվում օրինական, եթե, օրինակ, ամսաթիվը անվավեր է, դրամարկղի ստորագրությունը չի համապատասխանում բանկում պահվող ստորագրությանը, սխալ թվով ստորագրողներ են ստորագրել չեկը և այլն: Հաշվում պետք է լինի բավարար ազատ միջոցներ, նախքան դրամարկղի հաշվից գումարը հանելը:

Մեկ այլ բանկից (որը կոչվում է «էմիտենտ բանկ» կամ «էմիսիոն կամ վճարող բանկ») դուրս գրված չեկը պետք է «ներկայացվի» մյուս բանկին, նախքան ավանդատու բանկը կստանա վճարումը՝ ավանդատուի հաշվին մուտքագրված գումարը ծածկելու համար։ Եթե վճարող բանկը չի տեղեկացնում ավանդատու բանկին չեկի «հատուկ քլիրինգի» մասին, օրինակ՝ ավանդատու բանկի հարցման հիման վրա, ապա միջոցները հասանելի են դառնում համաձայնեցված «քլիրինգային ժամկետի»՝ սովորաբար երեք աշխատանքային օրվա ավարտից հետո, երբ ավանդատուի հաշիվը նկարագրվում է որպես «քլիրինգային միջոցներ» պարունակող։

Եթե չեկը կարգին չէ, կամ եթե չեկը էմիտենտ բանկ հասնելու պահին հաշվի վրա բավարար չափով ազատ միջոցներ չկան, չեկը կվերադարձվի որպես չվճարված չեկ՝ համապատասխան նշումով, օրինակ՝ «անբավարար միջոցներ» կամ «կրկին ներկայացված»ː

Բոլոր բանկերը կարող են ունենալ գրագիրներ՝ այլ բանկերից կազմված չեկերը այդ բանկեր տանելու և վճարմանը սպասելու համար։ Գործընթացը հեշտացնելու համար ստեղծվել են քլիրինգային տներ՝ հավաքելով այլ բանկերից դուրս գրված բոլոր չեկերը և այդ բանկերից վճարումներ կատարելով` հաշվարկվող ընդհանուր գումարը մարելու համարː

## Ավտոմատացում
### Չեկերի մշակում
Ծավալի աճին զուգընթաց մշակվել են ավտեսակավորման առավել արդյունավետ մեթոդներ։ 1940-ական թվականներին երկու տարածված մեթոդներն էին՝ Sort-A-Matic-ը և Top Tab Key-ը։ 

# Sort-A-Matic-ը ներառում էր 00-ից 99 համարակալված մետաղական կամ կաշվե բաժանարարների հավաքածու, որոնք կիրառվում էին ռադիքսային տեսակավորում իրականացնելու համար. չեկերը տեսակավորվում էին ձեռքով՝ առաջին երկու թվանշանների համաձայն։ Չեկերը հանվում էին, և յուրաքանչյուր կույտ դասավորվում էր նույն բաժանարարների մեջ՝ ըստ երրորդ և չորրորդ թվանշանների։ Գործընթացը կրկնվում էր մինչև չեկերի ամբողջական տեսակավորումը։ 
# Top Tab Key-ն օգտագործում էր ֆիզիկական մեխանիզմ. յուրաքանչյուր չեկի վերևի մասում անցքեր էին արվում, որոնք ներկայացնում էին տարբեր թվանշանների արժեքները, իսկ մետաղական բանալիներն օգտագործվում էին դրանք ֆիզիկապես տեղաշարժելու համար մինչև վերջնական տեսակավորվելը։

Մագնիսական թանաքով նիշերի ճանաչումը (MICR) մշակվել և առևտրայնացվել է 1950-ական թվականներին և թույլ է տվել համակարգիչներին հուսալիորեն կարդալ հաշվի երթուղին և հաշվի համարները, ինչպես նաև ավտոմատացնել թղթային չեկերի տեսակավորումը։

### Էլեկտրոնային մաքսազերծում
Չեկերի կրճատումը (ֆիզիկական թղթային չեկի թվայնացումը էլեկտրոնային տարբերակի) ներդրվել է տարբեր երկրներում՝ սկսած 1990-ական թվականներից, որպեսզի էլեկտրոնային եղանակով ձևակերպվեն ֆիզիկական չեկերի էլեկտրոնային պատկերները։

Հեռակա դեպոզիտի օրինականացումը հնարավորություն է տալիս բիզնեսներին և բանկերի հաճախորդներին ուղարկել չեկեր՝ առանց դրանք իրենց բանկերին հանձնելու։ Այդ գործընթացում ավանդատուն սմարթֆոնով կամ այլ սարքով պատկերում է չեկը և կցում այդ պատկերը դեպոզիտին։ Դեպոզիտային բանկը օգտագործում է չեկի պատկերը էլեկտրոնային քլիրինգի սովորական գործընթացում, չնայած առանց MICR տվյալների հասանելիության։

### Էլեկտրոնային վճարումներ
Չեկերի մշակման ավտոմատացման կատարելագործմանը զուգընթաց, լիովին էլեկտրոնային վճարային համակարգերի անցումը վերացրել է թղթի անհրաժեշտությունը։ Մշակվել են երկու մեթոդ

# Ավտոմատացված քլիրինգային պալատ (ACH)՝ փոքր վճարումների համար, որոնք ավարտվում են երկու աշխատանքային օրվա ընթացքում
# Միջբանկային քլիրինգային պալատի էլեկտրոնային համակարգ (CHIPS)՝ նույն օրվա ավելի մեծ արժեքի վճարումների համար։

«1974 թվականին Կալիֆոռնիայի, Ջորջիայի, Նոր Անգլիա և Վերին Միջին Արևմուտքի շրջանի ACH ասոցիացիաները ստեղծել են NACHA (Ավտոմատացված քլիրինգային պալատների ազգային ասոցիացիա) Ամերիկյան բանկիրների ասոցիացիայի շրջանակներում։ Դրանից հետո հաստատվել են ACH-ի սկզբնական կանոնները, որոնք արդյունավետ են դարձրել կանխավճարումները և դեպոզիտները կամ ուղիղ ավանդները՝ ACH գործարքի առաջին տեսակը։ 1978 թվականին ԱՄՆ-ի ցանկացած վայրում գտնվող երկու ֆինանսական հաստատությունների համար հնարավոր էր փոխանակել ACH վճարումներ՝ ընդհանուր կանոնների և ընթացակարգերի համաձայն»ː

: «Ավտոմատացված հաշվարկային կենտրոնի (ACH) համակարգը համազգային ցանց է, որի միջոցով դեպոզիտար հաստատությունները միմյանց ուղարկում են էլեկտրոնային կրեդիտային և դեբետային փոխանցումների խմբաքանակներ: Աշխատավարձի, սոցիալական ապահովագրության նպաստների և հարկային վերադարձների ուղղակի մուտքագրումը ACH կրեդիտային փոխանցումների բնորոշ օրինակներ են: Հիփոթեքային վարկերի և կոմունալ վճարումների ուղղակի դեբետագրումը ACH կրեդիտային փոխանցումների բնորոշ օրինակներ են: Եթե ACH ցանցը սկզբնապես օգտագործվում էր հիմնականում կրկնվող վճարումները մշակելու համար, այսօր ցանցը լայնորեն օգտագործվում է միանվագ դեբետային փոխանցումները մշակելու համար, ինչպիսիք են փոխարկված չեկային վճարումները և հեռախոսով ու ինտերնետով կատարված վճարումները»ː

«CHIPS-ը աշխարհում ամենամեծ մասնավոր հատվածի ԱՄՆ դոլարային փոխանցումների համակարգ է, որը օրական միջինում կատարում է 1.5 տրիլիոն դոլարի քլիրինգ և  միջսահմանային և ներքին վճարումների կարգավորումներ։ Այն համատեղում է երկու տեսակի վճարային համակարգերի լավագույն կողմերը՝ ցանցային համակարգի իրացվելիության արդյունավետությունը և RTGS (Իրական ժամանակի համախառն հաշվարկ) հաշվարկի օրվա ընթացքում ավարտունությունը»ː 

Ձևավորվելով 1970 թվականին Նյու Յորքի ութ բանկերի համատեղությամբ, որոնք Դաշնային պահուստային համակարգի անդամներ էին, CHIPS-ը մրցակցում է Դաշնային պահուստային համակարգի հետ խոշոր  վճարումներով։ Մինչև 2001 թվականը CHIPS-ը վճարումները կատարում էր օրվա վերջում, սակայն այժմ ապահովում է օրվա ընթացքում վճարումների վերջնականությունը ակնթարթային վճարման համակարգի միջոցովː

## Տես նաև
* Ավտոմատացված քլիրինգային տուն
* Էլեկտրոնային նպաստի փոխանցում
* Վճարային համակարգ 
* Փոխարինող չեկերն ԱՄՆ-ում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:Բանկային գործ
Կատեգորիա:Բանկային եզրեր
Կատեգորիա:Վճարային համակարգեր