Պարաֆիլիա

**Պարաֆիլիա** (*Paraphilia*), կրկնվող կամ ինտենսիվ սեռական գրգռման խանգարում՝ կապված ոչ բնորոշ առարկաների, վայրերի, իրավիճակների, ֆանտազիաների, վարքագծերի կամ անձանց հետ։ Այն նաև սահմանվել է որպես սեռական հետաքրքրություն որևէ այլ բանի նկատմամբ, որը դուրս է մարդկային հարաբերություններից։
 
Պարաֆիլիայի ճշգրիտ քանակը և տաքսոնոմիան քննարկման առարկա են։ Անիլ Ագգրավալը նշել է, որ գոյություն ունի պարաֆիլիայի 549 տիպ։ Առաջարկվել են պարաֆիլիայի մի քանի ենթադասակարգումներ և ոմանք պնդում են, որ ամբողջությամբ ծավալային, սպեկտրային կամ բողոքներին ուղղված մոտեցումը ավելի լավ կարտացոլի մարդկային սեռական խանգարումների զգալի բազմազանությունը։ Չնայած 20-րդ դարում համարվում էր, որ պարաֆիլիան հազվադեպ է հանդիպում ընդհանուր աշխարհի բնակչության շրջանում, բայց վերջերս կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ներկայումս պարաֆիլիկ հետաքրքրությունները համեմատաբար տարածված են։

## Ստուգաբանություն
Պարաֆիլիա (անգլ.՝ *paraphilia*, ֆրանս.՝ *paraphilie*) տերմինի ստեղծումը վերագրվում է Ֆրիդրիխ Սալոմոն Կրաուսին 1903 թվականին, իսկ այն լայնորեն սկսել է օգտագործվել Վիլհելմ Շտեկելի կողմից 1920-ականներին։ Տերմինը ծագում է հունարեն παρά (*para*), որը նշանակում է «այլ» կամ «դուրս», և φιλία (*philia*)` «սեր» բառերից։ Տերմինը հանրահռչակել է Ջոն Մանին 1980-ականներին՝ որպես ոչ պայմանական նշանակություն ունեցող ոչ վիրավորական եզրույթ՝ անսովոր սեռական հետաքրքրությունների համար։ Այն առաջին անգամ ընդգրկվել է DSM-ի 1980 թվականի հրատարակության մեջ։

## Սահմանում
Մինչ օրս չկա լայն գիտական համաձայնություն այս երևույթը սահմանելու համար, որը բաժանված է անհամաձայնեցված սեռական հետաքրքրությունների, քինքերի, ֆետիշների և պարաֆիլիաների մեջ։ Այն այնքան է տարածվել, որ տերմիններն հաճախ օգտագործվում են ազատ և փոխարինելի կերպով, հատկապես առօրյա խոսքում։
### Տերմինաբանության պատմություն
Բազմաթիվ սեռական հետաքրքրությունները նկարագրելու համար օգտագործվել են շատ տերմիններ, և դեռևս բանավեճեր կան տեխնիկական ճշգրտության վերաբերյալ: Ջոն Մանիի խոսքով՝ պարաֆիլիան «պաշտոնական գաղափարախոսական նորմի սեքսոէրոտիկ զարդարանք կամ այլընտրանք է»։  

Հոգեբույժ Գլեն Գաբարդը գրում է, որ չնայած Վիլհելմ Շտեկելի և Ջոն Մանիի ջանքերին, ««պարաֆիլիա» տերմինը դեռևս մեծ մասամբ ունի բացասական երանգներ»։ 

19-րդ դարի վերջին հոգեբաններն ու հոգեբույժները սկսեցին դասակարգել տարբեր պարաֆիլիաներ, քանի որ նրանք ցանկանում էին ավելի նկարագրական համակարգ ունենալ կազմված ավելի քան իրավական և կրոնական հասկացություններից, ինչպիսիք են սոդոմիան, կամ այլասերվածությունը։  

1914 թվականին Ալբերտ Օյլենբուրգը դիտարկեց ընդհանուր գիծ պարաֆիլիաների միջև՝ իր ժամանակի տերմինաբանությունը կիրառելով գրեց. «Սեռական շեղման բոլոր ձևերն ունեն մի ընդհանրություն՝ դրանց արմատները հասնում են բնական և նորմալ սեռական կյանքի հիմքերին։ Այնտեղ դրանք ինչ-որ կերպ սերտորեն կապված են մեր ֆիզիոլոգիական բնազդների, զգացմունքների և դրսևորումների հետ։ Դրանք... հիպերբոլիկ պոռթկումներ, աղավաղումներ, որոշակի մասնակի և երկրորդային դրսևորումների հրեշավոր պտուղներ են, որոնք համարվում են «նորմալ» առնվազն առողջ սեռական զգացողության սահմաններում»։ Մինչև «պարաֆիլիա» տերմինի ներմուծումը DSM-III-ում (1980), «սեռական շեղում» տերմինն օգտագործվել է պարաֆիլիաների նկարագրության համար ձեռնարկի առաջին երկու հրատարակություններում։ 

1981 թվականին «Հոգեբուժության ամերիկյան ամսագրում» հրապարակված հոդվածում պարաֆիլիան նկարագրվել է որպես «կրկնվող, ինտենսիվ սեռական գրգռում առաջացնող ֆանտազիաներ, սեռական մղումներ կամ վարք, որոնք սովորաբար ներառում են հետևյալը»՝  

* ոչ մարդկային օբյեկտներ
* ինքն իրեն կամ զուգընկերոջը տառապանք կամ նվաստացում պատճառելու հանդեպ սեր
* պեդոֆիլիա
* համաձայնություն չտված անձինք
### Տիպային և ոչ տիպային հետաքրքրությունների սահմանում
Կլինիկական գրականությունը պարունակում է պարաֆիլիաների մասին բազմաթիվ զեկույցներ, որոնցից միայն մի քանիսն են իրենց սեփական գրառումները ստանում Ամերիկյան հոգեբուժական ասոցիացիայի կամ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության ախտորոշիչ տաքսոնոմիաներում։ Հոգեկան խանգարումների ախտորոշիչ և վիճակագրական ձեռնարկն ընդունում է, որ պարաֆիլիաների ախտորոշումը և դասակարգումը տարբեր մշակույթներում կամ կրոններում բարդանում է նրանով, որ այն, ինչ համարվում է շեղված մի մշակույթում, կարող է ընդունելի լինել մեկ այլ միջավայրում: Ոմանք պնդում են, որ պարաֆիլիաները քննարկելիս կարևոր է հաշվի առնել մշակութային տարբերությունները և առանձնահատկությունները, քանի որ տարբեր մշակույթներում սեռական կյանքի հանդեպ ընդունելի տարբերություններ կան։ Համաձայնության վրա հիմնված մեծահասակների գործունեությունը և զվարճանքը, որը ներառում է սեռական դերախաղ, նորարարական, մակերեսային կամ տրիվիալ կողմեր սեռական ֆետիշիզմի մեջ, կամ սեքսուալ խաղալիքների օգտագործումը պարաֆիլիկ չեն համարվում։

### Ընդհանուր սահմանումների քննադատություն
Գիտական և քաղաքական հակասություններ կան սեռական բնույթի ախտորոշումների, այդ թվում՝ պարաֆիլիաների շարունակական ընդգրկման վերաբերյալ հոգեկան խանգարումների ախտորոշիչ և վիճակագրական ձեռնարկում (DSM)՝ պայմանավորված հոգեկան հիվանդության հետ։ Որոշ խմբեր, որոնք ձգտում են ավելի մեծ հասկացողության և ընդունման սեռական բազմազանության նկատմամբ, լոբբինգ են արել անսովոր սեռական հետաքրքրությունների և պրակտիկաների իրավական և բժշկական կարգավիճակի փոփոխության համար։ Բժիշկ և սեռական փոքրամասնությունների պաշտպան Չարլզ Ալեն Մոզերը պնդել է, որ այդ ախտորոշումները պետք է հեռացվեն ախտորոշիչ ձեռնարկներից: Ռեյ Բլանշարդը նշել է, որ DSM-ում պարաֆիլիայի ներկայիս սահմանումը կազմվել է շղթայմամբ (այսինքն՝ պարաֆիլիաների հավաքածու թվարկելով) և որ այն սահմանել բացառման սկզբունքով (ամեն ինչ, ինչ նորմոֆիլիկ չէ) ավելի նախընտրելի է:
### Համասեռականության ներառում և հետագա բացառում
Համասեռականություն, որն այժմ լայնորեն ընդունված է որպես սեռական կողմնորոշում, ժամանակին համարվում էր սեռական շեղում։ Զիգմունդ Ֆրոյդը և հետագա հոգեվերլուծաբանները համարել են, որ համառեսամոլությունը և պարաֆիլիաները առաջանում են հոգեսեքսուալ ոչ նորմատիվ հարաբերություններից Էդիպյան բարդույթի նկատմամբ, չնայած նրա «Երեք էսսեներ սեռական տեսության մասին» աշխատության նախնական տարբերակում պարաֆիլիաները դիտարկվում են որպես սկզբնական պոլիմորֆ այլասերվածության արդյունք։ Այսպիսով, *sexual perversion* (սեռական շեղում) կամ այլասերվածություն տերմինները պատմականորեն վերաբերել են համասեռամոլ տղամարդկանց, ինչպես նաև այլ ոչ հետերոսեքսուալ անձանց (մարդկանց, որոնք պատկանում են սեռական կողմնորոշման ընկալված նորմերից դուրս խմբերի)։  

20-րդ դարի կեսերին հոգեկան առողջության մասնագետները սկսեցին ձևակերպել «սեռական շեղում» դասակարգումները տարբեր կատեգորիաներով։ Սկզբում կոդավորված որպես 000-x63՝ համասեռամոլությունը դասակարգման ցուցակի առաջին տեղում էր (Կոդ 302.0), մինչև Ամերիկյան հոգեբուժական ասոցիացիան 1973 թվականին հանեց այն հոգեկան խանգարումների ախտորոշիչ և վիճակագրական ձեռնարկից։ Մարտին Կաֆկան գրում է․ «Սեռական խանգարումները, որոնք մի ժամանակ համարվում էին պարաֆիլիա (օրինակ՝ համասեռամոլությունը), այժմ դիտարկվում են որպես նորմալ սեռական կողմնորոշումներ»։  

2012 թվականին կլինիկական հոգեբան Ջեյմս Կանտորիիրականացրած գրականության ուսումնասիրությունը համեմատելով համասեռամոլությունը պարաֆիլիաների հետ հայտնաբերեց, որ երկուսն էլ համարվում են ամբողջ կյանքի ընթացքում պահպանվող երևույթներ, սակայն դրանք, կարծես, տարբերվում են ըստ սեռերի հարաբերակցության, ինտելեկտի գործակցի, իշխող ձեռքի, կառուցողական զարգացման շրջանակի, ինչպես նաև նյարդանատոմիայի»։

## Բնութագրեր

Պարաֆիլիաները սովորաբար առաջանում են ուշ դեռահասության կամ վաղ չափահասության շրջանում։ Պարաֆիլիաներ ունեցող անձինք սովորաբար էգոսինտոնիկ են և դիտարկում են իրենց պարաֆիլիաները որպես իրենց էության մի մաս, թեև նրանք գիտակցում են, որ իրենց սեռական ֆանտազիաները դուրս են նորմայից, այդ իսկ պատճառով կարող են փորձել թաքցնել դրանք։ Պարաֆիլիկ հետաքրքրությունները հազվադեպ են բացառիկ և որոշ մարդիկ ունեն մեկից ավելի պարաֆիլիա։ Պարաֆիլիաներ ունեցող որոշ մարդիկ կարող են փնտրել մասնագիտություններ և զբաղմունքներ, որոնք մեծացնում են իրենց սեռական ֆանտազիաների օբյեկտների հասանելիությունը (օրինակ՝ վարձակալության ընկերություններում աշխատող վոյերիստները՝ ուրիշներին «դիտելու» համար կամ մանկապիղծները՝ Boy Scouts-ում աշխատելով)։

Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ որոշ պարաֆիլիաներ, ինչպիսիք են վոյերիզմը և սադոմազոխիզմը, կապված են կյանքի ընթացքում ավելի շատ սեռական զուգընկերներ ունենալու հետ։ Գիտական գրականությունը ներառում է շատ հազվադեպ և յուրահատուկ պարաֆիլիաների առանձին դեպքերի ուսումնասիրություններ։ Դրանցից են մի դեռահաս տղամարդու մասին, ով ունեցել է ուժեղ ֆետիշիստական հետաքրքրություն մեքենաների արտանետման խողովակների նկատմամբ, մեքենայի որոշակի տեսակի նկատմամբ և մեկ այլն տղամարդու, ով ունեցել է պարաֆիլիկ հետաքրքրություն փռշտոցի նկատմամբ (թե՛ իր սեփական, թե՛ ուրիշների փռշտոցի)։

### Պատճառներ և հարաբերակցություն
Մարդկանց մոտ պարաֆիլիաների պատճառները պարզ չեն, սակայն որոշ հետազոտություններ մատնանշում են հնարավոր նախածննդյան նյարդաբանական զարգացման հարաբերակցություն։ 2008 թվականի ուսումնասիրությունը, որը վերլուծության է ենթարկել 200 հետերոսեքսուալ տղամարդկանց սեռական ֆանտազիաները՝ օգտագործելով Wilson Sex Fantasy Questionnaire մեթոդիկան, պարզել է, որ ֆետիշի նկատմամբ արտահայտված հետաքրքրություն ունեցող տղամարդիկ ունեին ավելի մեծ թվով ավագ եղբայրներ, ինչը մատնանշում է նախածննդյան էստրոգենի ավելցուկային ազդեցությունը և ձախլիկ լինելու հավանականությունը, որը ենթադրում է, որ ուղեղի կիսագնդի խախտված կողայինացումը կարող է դեր խաղալ պարաֆիլային գրավչությունների մեջ։ Բիհեյվիորիզմի բացատրություններն առաջարկում են, որ պարաֆիլիաները պայմանավորված են կյանքի վաղ շրջանում փորձառության ժամանակ, որը զուգակցում է պարաֆիլիան ինտենսիվ սեռական գրգռման հետ։

## Տարածվածություն
Թեև ընդհանուր բնակչության շրջանում պարաֆիլիկ հետաքրքրությունները համարվում էին հազվադեպ, հետազոտությունները ցույց են տվել, որ վոյերիզմի, սադոմազոխիզմի և զույգային ցուցադրության հետ կապված ֆանտազիաներն ու վարքագծերը վիճակագրորեն հազվադեպ չեն չափահասների շրջանում։ Տղամարդկանց շրջանում անցկացված մի հետազոտության մեջ մասնակիցների 62%-ը հայտնել է առնվազն մեկ պարաֆիլիկ հետաքրքրության մասին։ Քոլեջի ուսանողների մեկ այլ ընտրանքում վոյերիզմը նշվել է տղամարդկանց 52%-ի մոտ։ DSM-5-ը գնահատում է, որ Ավստրալիայում տղամարդկանց 2.2%-ը և կանանց 1.3%-ը վերջին 12 ամիսների ընթացքում զբաղվել են սադոմազոխիզմով կամ գերիշխանությամբ և ենթարկմամբ։ Սեռական մազոխիզմի խանգարման տարածվածությունը բնակչության շրջանում հայտնի չէ։

### Կանանց շրջանում
Պարաֆիլիաները հազվադեպ են հանդիպում կանանց մոտ, այնուամենայնիվ, եղել են որոշ ուսումնասիրություններ պարաֆիլիաներ ունեցող կանանց վերաբերյալ։ Տղամարդիկ և կանայք տարբերվում են իրենց սեռական ֆանտազիաների բովանդակությամբ, առաջինները հաղորդում են ցուցադրության և սադիզմի հանդեպ ավելի մեծ հետաքրքրություններ, իսկ վերջինները՝ մազոխիզմի հանդեպ։ Սեռական մազոխիզմը համարվում է կանանց մոտ առավել հաճախ հանդիպող պարաֆիլիան՝ մոտավորապես 20 դեպքից 1-ում։

## Հասարակական դասակարգում
Երկար ժամանակ է քննարկվում, թե որ սեռական վարքագծերը պետք է համարվեն «նորմալ» կամ առողջ, և որոնք՝ «պերվերսիվ» կամ շեղված։ Դրա համար կան մի քանի պատճառներ՝
* Մարդիկ պետք է պաշտպանված լինեն սեռական բռնությունից կամ սեռական շահագործումից։
* Սեռական հակումներ ունեցող մարդիկ օգնություն են փնտրում թերապևտների մոտ, քանի որ առանց թերապիայի նրանք ընդհանրապես չեն կարող սեռական բավարարվածություն զգալ և տառապում են դրանից։
* Հոգեբուժության օրինականացում. Մայքլ Ֆոքոլթի համաձայն՝ հոգեբուժությունը բժշկության մեջ ձևավորվել է որպես ինքնուրույն գիտություն հատկապես այն պահից, երբ սկսեց սեռական շեղումները դասակարգել առողջ և հիվանդ վիճակների միջև։
Հեբերլեի համաձայն՝ թե ինչ է համարվում «նորմալ» կամ խանգարված սեռական վարքագիծ, որոշվում է հետևյալ հասարակական իշխանությունների կողմից՝  

#Կրոնական համայնքներ և աղանդներ – սեռական վարքագծի տարանջատում «բնական» և «անբնական», «բարոյական» և «անբարոյական» ձևերի միջև։  
#Օրենսդրություն – սեռական վարքագծի դասակարգում որպես «օրինական» կամ «անօրինական»։  
#Գիտություն (հատկապես հոգեբուժություն և հոգեբանություն) – սեռական վարքը սահմանում որպես «առողջ» կամ «հիվանդ»։

## Հին մշակույթներում
Պարաֆիլիկ ֆանտազիաները և վարքագծերը գրանցվել են բազմաթիվ հնագույն աղբյուրներում։ Վոյերիզմը, զոոֆիլիան, Էքզիբիցիոնիզմը և նեկրոֆիլիան նկարագրված են Աստվածաշնչում։ Կենդանիների հետ սեռական հարաբերությունները նույնպես պատկերված են եղել քարանձավների վրա։ 
Անասնապղծությունը բազմիցս պատկերագրվել է հունական դիցաբանության մեջ և այն սովորաբար ներառում էր ինչ-որ կենդանակերպ աստված: Օրինակ՝ Զևսը գայթակղել է Եվրոպային, Լեդային և Պերսեփոնեին՝ համապատասխանաբար ցուլի, կարապի և օձի կերպարանքով: Զևսը նաև պատկերված է որպես արծիվ, որը առևանգում է Գանիմեդեսին՝ ակնարկելով ինչպես անասնապղծություն, այնպես էլ պեդերաստիա։ Հիթիթների օրենքների որոշ հատվածներում ներառված են ինչպես արգելքներ, այնպես էլ թույլտվություններ անասնապղծության կոնկրետ գործողությունների վերաբերյալ։

Հևլոք Էլիսը նշել է մազոխիզմի օրինակ 15-րդ դարում: Վկայությունը, որը գրել է Ջովանի Պիկո դելա Միրանդոլան, նկարագրում է մի տղամարդու, ով կարող էր միայն գրգռվել քացախի մեջ թաթախված մտրակով հարվածներ ստանալիս։ Վիլհելմ Շտեկելը նաև նշել է, որ Ժան-Ժակ Ռուսոն իր *[[Խոստովանություններ (Ռուսո)|Խոստովանություններ]]* գրքում խոստովանել է իր մազոխիստական հակումները։

## Պարաֆիլիկ խանգարումներ
Բազմաթիվ բժիշկներ և հետազոտողներ կարծում են, որ պարաֆիլիկ սեռական հետաքրքրությունները հնարավոր չէ փոխել, սակայն անհրաժեշտ են ապացույցներ դա հաստատելու համար։ Փոխարենը, թերապիայի նպատակը սովորաբար հետևյալն է՝ նվազեցնել անձի անհանգստությունը իր պարաֆիլիայի վերաբերյալ և սահմանափակել վնասակար, հակասոցիալ կամ քրեական վարքագծի ռիսկը։ Այս նպատակներին հասնելու համար հասանելի են ինչպես հոգեթերապևտիկ այնպես էլ դեղաբանական մեթոդներ։ Կոգնիտիվ-վարքային թերապիան որոշ դեպքերում կարող է օգնել խորը պարաֆիլիկ խանգարում ունեցող անձանց զարգացնել ռազմավարություններ՝ խուսափելու իրենց հետաքրքրություններին հետևելուց։ Այն այժմ պարաֆիլիկ խանգարումների համար միակ հոգեթերապիայի ձևն է։
#### Ֆրոտտուրիզմ
Նաև հայտնի է որպես Ֆրոտտաժ (*Frottage*)։ Այն անձին (հաճախ հասարակական վայրերում) սեռական բավարարվածություն է պատճառում՝ իր մարմն շփումն այլ մարդկանց մարմինների հետ՝ առանց նրանց համաձայնությունն իմանալու։ Սա հիմնականում տեղի է ունենում մարդաշատ վայրերում (օրինակ՝ հասարակական տրանսպորտում կամ առևտրի կենտրոններում)։

Ըստ Ամերիկյան հոգեբուժական ասոցիացիայի (APA, 1994), ֆրոտտյուրիզմը սովորաբար նվազում է 25 տարեկանից հետո։ Մի ուսումնասիրություն փաստեր է հայտնաբերել, որ ֆրոտտյուրիստական արարքները հիմնականում իրականացվում են ինքնավստահության պակաս ունեցող դեռահասների և երիտասարդների կողմից։

#### Էքզիբիցիոնիզմ
Էքզիբիզիոնիստները կամ ցուցադրողները սեռական գրգռվածություն են զգում իրենց սեռական օրգանները ցուցադրելու միջոցով (հաճախ ինքնաբավարարումով զուգորդված)։ Նրանց նպատակը սեռական շփում հաստատելը *չէ*, այլ հիմնականում զոհերի արձագանքը, որը նրանք համարում են գրգռիչ։ Էքզիբիցիոնիստները, որպես կանոն, բռնաբարողներ չեն։  

#### Վոյերիզմ
Վոյերները սեռական գրգռվածություն են զգում՝ դիտելով ուրիշներին սեռական կամ ինքնաբավարարիչ գործողությունների ընթացքում կամ մերկ վիճակում։ Նրանց պարաֆիլիայի պատճառով նրանք հաճախ խախտում են օրենքները։ 

#### Պեդոֆիլիա
Պեդոֆիլիայի դեպքում սեռական և զգացմունքային հետաքրքրությունը բացառապես կամ գերակշռող կերպով ուղղված է նախադպրոցական կամ վաղ պատանեկության տարիքի երեխաներին։ Տարբերակման համար՝ պատանիների կամ դեռահասների հանդեպ սեռական հետաքրքրությունը հաճախ անվանում են էֆեբոֆիլիա (մեծահասակների հակում պատանեկան տղաների նկատմամբ) կամ պարթենոֆիլիա (մեծահասակների հակում պատանեկան աղջիկների նկատմամբ)։  

Կարևոր է տարբերակել բժշկական-հոգեբանական դասակարգումը և դրա նախապայմանները քրեաիրավական կամ բարոյական գնահատականից։ Սեռական գործողությունները որոշակի տարիքի չհասած անձանց հետ գրեթե բոլոր պետությունների օրենսդրության համաձայն քրեական հանցագործություն են։

## Դեղամիջոցներ
Դեղաբանական բուժումները կարող են օգնել մարդկանց կառավարել իրենց սեռական վարքը, բայց չեն փոխում պարաֆիլիայի բովանդակությունը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* D. Richard Laws, William T. O'Donohue (ed.), *Sexual Deviance: Theory, Assessment, and Treatment*, 2nd ed., Guilford Press, 2008, .

Կատեգորիա:Բարոյագիտություն
Կատեգորիա:Կլինիկական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հասարակագիտություն
Կատեգորիա:Հոգեախտաբանություն
Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հոգեբուժական ախտորոշում
Կատեգորիա:Հոգեկան հիվանդություններ
Կատեգորիա:Մարդու սեռականություն
Կատեգորիա:Սեռական կողմնորոշում
Կատեգորիա:Սեռական ֆետիշիզմ
Կատեգորիա:Սեքսոլոգիա
Կատեգորիա:Սեքսուալ դևիացիաներ
Կատեգորիա:Վարք