Սեր առաջին հայացքից

[մինի|''[Ջոն Ուիլյամ Գոդվարդ*, «Հին, հին պատմություն» ([[1903]])]]
*'Սեր առաջին հայացքից*', [[զգացմունք]], երբ մարդը, առաջին անգամ տեսնելով անծանոթի, նրա հանդեպ ակնթարթային, ինտենսիվ և, ի վերջո, տևական [[Ռոմանտիկ կողմնորոշում|ռոմանտիկ]] գրավչություն է զգում։

Տերմինը լայնորեն օգտագործվում է գրականության մեջ որպես տրոպ։ Այնպիսի զգացմունքի նկարագրությունը, ինչպիսին սերն է առաջին հայացքից, առաջին անգամ հայտնվել է հին հույն բնաստեղծների մոտ։ Հետագայում տրոպը լայն տարածում է գտել եվրոպական գեղարվեստական [[Արևմտյան գրականություն|գրականության]] մեջ, ապա համաշխարհային մշակույթում՝ կինո, երաժշտություն, օպերա։

== Ըմբռնման պատմական հասկացություններ ==
«Առաջին հայացքից սերը» հասկանալու պատմափիլիսոփայական կոնցեպցիաները ծագում են [[Սեր|«սեր»]] հասկացությունից, որն առաջնային է դրա համեմատությամբ։

=== Անտիկ ժամանակաշրջանում ===
[[Հին Հունաստան]]ում «սեր առաջին հայացքից» ֆենոմենը հասկացվում էր կրքոտ սիրո ավելի ընդհանուր հայեցակարգի համատեքստում, մի տեսակ խելագարության կամ, ինչպես հույներն էին անվանում, thea mania-ի ([[լատիներեն]]ից՝ «խելագարություն աստվածներից»)։ Այս սիրային կիրքը նկարագրվել է բարդ մետաֆորիկ և առասպելական հոգեբանական ազդեցությամբ, ներառյալ «սիրո նետերը», որոնք հաճախ վերագրվել են առասպելական [[Էրոս]]ին կամ Կուպիդոնին, երբեմն այլ դիցաբանական աստվածների կողմից, ինչպիսին է Ֆամա։ Ենթադրվում էր, որ նետերը հարվածել և «ծակել» են նրա սիրտը, լցրել ցանկությամբ և կարոտով՝ առաջացնելով «սիրո հիվանդություն»։ «Նետի վերքի» պատկերը երբեմն օգտագործվում էր հին հունական գրականության մեջ օքսիմորոններ և հռետորական հակաթեզներ ստեղծելու համար։

«Սռաջին հայացքից սերը» բացատրվում էր որպես այս գործընթացների արդյունքում սիրահարի հանկարծակի և անմիջական գայթակղություն և պատկերված է բազմաթիվ հունական և հռոմեական ստեղծագործություններում։ [[Պուբլիուս Օվիդիուս Նասո|Օվիդիուսի]] «Մետամորֆոզներ»-ում Նարցիսն անմիջապես հիանում է իր իսկ կերպարով (անգիտակցաբար), իսկ Էխոն նույնպես առաջին հայացքից սիրահարվում է [[Նարկիսոս|Նարցիսին]]։ Աքիլլես Տատիուսի «Լեյկիպ և Կլիտոֆոն» վեպում սիրահարված Կլիտոֆոնը նկարագրում է իր սեփական փորձառությունը այս երևույթի վերաբերյալ հետևյալ կերպ.<blockquote>Երբ ես տեսա նրան, ես կորա։ Որովհետև Գեղեցկության  վերքը խորն է ցանկացած այլ զենքից, և այն անցնում է աչքերի միջոցով հոգու մեջ։ Սիրո վերքը անցնում է աչքերի միջով, և հիմա ես բազմաթիվ հույզերի զոհ եմ դարձել…</blockquote>«Սեր առաջին հայացքից» երևույթի մեկ այլ դասական մեկնաբանություն կարելի է գտնել [[Պլատոն]]ի [[Խրախճանք|«Խրախճանք»]] երկխոսության մեջ՝ [[Արիստոփանես]]ի խոսքում պարզունակ երկակի էակներին ժամանակակից տղամարդկանց և կանանց բաժանելու և հետագայում իրենց պակասող կեսի որոնման մասին. «Երբ նրան [սիրահարին] բախտ վիճակվեց հանդիպել իր երկրորդ կեսին, նրանք երկուսն էլ այնքան արբեցած են կապվածությամբ, բարեկամությամբ և սիրով, որ չեն կարող մի պահ տեսադատից կորցնել միմյանց»։

Դասական Հունաստանում այնպիսի հեղինակներ, ինչպիսիք են [[Հերոդոտոս]]ը, [[Պլատոն]]ը, [[Քսենոփոն|Քսենոֆոնը]], [[Աթենեոս]]ը և շատ ուրիշներ, ուսումնասիրել են նաև [[Հին Հունաստան]]ում միասեռական վարքագծի ասպեկտները։ Այսպես, հեղինակները, պատմելով հռոմեական կայսր Հադրիանոսի անձնական կյանքի մասին, մասնավորապես նշում են, որ Հադրիանոսի ամենամեծ սերը դարձել է երիտասարդ Անտինոսը։ Երբ [[130]] թվականին, նրանք [[Եգիպտոս (հռոմեական նահանգ)|Եգիպտոսում]] էին, Անտինոսը խեղդվել է [[Նեղոս]]ում։ Ողբերգության հանգամանքները առեղծվածային էին և բազմաթիվ ասեկոսեների տեղիք են տվել։ Իր սիրելիի մահից հետո Հադրիանոսը շատ է վշտաեցել և որոշ ժամանակ անց աստվածացրել է նրան և հաստատել [[պաշտամունք]]։ Այս կապակցությամբ որոշ հետազոտողներ զուգահեռ են անցկացնում [[հելլենիզմ]]ի հիմնադիր [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի|Ալեքսանդր Մակեդոնացու]] նման ժեստի հետ՝ իր ընկերոջ և հավանական սիրեկան Հեփեստիոնի մահից հետո։ Կայսրերի և նրանց մերձավոր մարդկանց աստվածացնելը 2-րդ դարում սովորական պրակտիկա էր։ Հռոմում ֆավորիտների պաշտամունքը պաշտոնապես հաստատվել էր Սենատի կողմից և սերտորեն կապված էր հենց կայսրի պաշտամունքի հետ։ Սակայն Անտինոսի պաշտամունքի մասշտաբները որակապես գերազանցում էին բոլոր նման դեպքերին։ Բացի այդ, նրա պաշտամունքը հաստատվել է առանց Սենատի հաստատման։ Հետազոտողները կարծում են, որ կայսր Հադրիանոսի և Անտինոսի միջև սերը եղել է «սեր առաջին հայացքից»։

=== Միջնադարում ===
[[Միջնադար]]ի, [[Վերածնունդ|վերածննդի]] և [[բարոկկո]]յի դարաշրջանում եվրոպական գեղարվեստական [[Արևմտյան գրականություն|գրականության]] մեջ լայն տարածում է գտել «սեր առաջին հայացքից» տրոպը։

Սիրո նետերի դասական գաղափարը մշակվել է 11-րդ և 12-րդ դարերում հարավային Ֆրանսիայի պրովանսալային բանաստեղծ-[[տրուբադուր]]ների կողմից և դարձել պալատական սիրո եվրոպական ավանդույթի մի մասը։ Մասնավորապես, ենթադրվում էր, որ նման սիրո աղբյուրը կնոջ հայացքն է.<blockquote>Իր կնոջ անմիջական տեսողական ընկալման այս դոկտրինան՝ որպես սիրո ծննդի նախապայման, սկիզբ է առել Պրովանսի «beaux esprits»-ի շրջանում։ Ըստ այս նկարագրության՝ կնոջ աչքում սերն առաջանում է, երբ նա հանդիպում է իր ապագա սիրեցյալի աչքերին։ Այդպիսով առաջացած սերը լույսի պայծառ ճառագայթներով փոխանցվում է կնոջ աչքերից դեպի նրա աչքերը, որոնց միջով այն անցնում է, որպեսզի հաստատվի նրա սրտում։</blockquote>Որոշ միջնադարյան տեքստերում գեղեցիկ կնոջ հայացքը համեմատվում է բասիլիսկի հայացքի հետ։

[[Ջովաննի Բոկաչչո]]ն իր «Ֆիլոստրատո» պոեմում բերում է մի հիշարժան օրինակ, որտեղ հանդիպում են առաջին հայացքից սիրո ավանդույթը, աչքին արձակված նետը և Կուպիդոնի նետի փոխաբերությունը։<blockquote>Եվ նա (Տրոիլոսը), որը դրանից քիչ առաջ այնքան իմաստուն էր... չհասկացավ, որ Սերն իր նետերով բնակվում է այդ գեղեցիկ աչքերի ճառագայթների մեջ... և չնկատեց իր սիրտը խոցող նետը։</blockquote>[[Ուիլյամ Շեքսպիր]]ը հետմահու հարգանքի տուրք է մատուցում [[Քրիստոֆեր Մառլո]]յին, որը գրել է «*Ո՞վ է երբևէ սիրել, որ չի սիրել առաջին հայացքից*» 1598 թվականի իր «Հերո և Լեանդր» պոեմում՝ հաջորդ տարի մեջբերելով նրան իր [[Ինչպես կցանկանաք|«Ինչպես կցանկանաք»]] կատակերգության մեջ. «Մեռած հովիվ, հիմա եմ ես գտնում քո զորությունը. Ո՞վ է երբևէ սիրել, որ չի սիրել առաջին հայացքից»*:*

Ըստ Ժան Ռուսեի՝ սիրահարի աչքերի, նետերի ու «առաջին հայացքից սիրո» կործանարար հետևանքների  այս պատկերները շարունակել են տարածվել և զարգանալ Վերածննդի և բարոկկո գրականության մեջ և կարևոր դեր խաղալ արևմտյան գեղարվեստական գրականության մեջ և հատկապես [[վեպ]]երում։

== Հոգեբանական կոնցեպցիաներ ==
[[Պատկեր:Leighton-The_King_and_the_Beggar-maid.jpg|մինի|*Էդմունդ Լեյթոն*, «Թագավորը և մուրացկանուհին» (1898)]]
Հետազոտությունները ցույց են տվել երկու մոտավոր ժամանակամիջոցներ, որոնցց ընթացքում ծնվում է սերը առաջին հայացքից։ Առաջին տարբերակում այս ժամանակը կազմում է 0,13 վայրկյան. հենց այս ինտերվալի ընթացքում է, ըստ հետազոտողների, որ մարդը կարողանում է իր համար որոշել մեկ այլ մարդու գրավչությունը տեսողության միջոցով։ Երկրորդ տարբերակում այդ ժամանակամիջոցը հանդիպմանը հաջորդող առաջին մի քանի րոպեներն են, այսինքն՝ ցանկացած հարաբերությունների սկսելուն նախորդած ժամանակը։ Հենց այս կարճ ժամանակահատվածը կարող է ցույց տալ հարաբերությունների ապագա հաջողությունը։ Այս մի քանի րոպեների ընթացքում մարդիկ հասկանում են, թե ինչն է իրենց համար ընդհանուր, դիմացինի մեջ ինչն է իրեն ավելի շատ դուր գալիս, ինչն է գրավում:Առաջին հայացքից սերը չպետք է շփոթել սիրահարվելու հետ։ Սիրահարվելն ուժեղ դրական զգացողություն է (զգացմունքների ամբողջություն)՝ ուղղված մեկ այլ անձի։ Սիրահարված լինելը գիտակցության անկայուն վիճակ է՝ այն գոյություն ունի որպես փուլ, որը տեղի է ունենում այս կամ այն, միշտ որոշակի ժամանակահատվածում։ Այն կարող է թուլանալ, ավարտվել և նորից ի հայտ գալ։

== Արտացոլումը գրականության և արվեստի մեջ ==
Առաջին հայացքից սիրո ֆենոմենը տարածված է տարբեր ժամանակաշրջանների գրականության, մշակույթի և արվեստի մեջ։

=== Աստվածաշնչում ===
[[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչի]] մեկնաբանությունները հաճախ Իսահակի՝ Ռեբեկային ուղղված առաջին հայացքի պատմությանը համարում են սեր առաջին հայացքից։ Նույնը վերաբերում է [[Ռաքել]]ին Հակոբի առաջին հայացքին։

Թագավորների երկրորդ գրքում Իսրայելի [[Դավիթ (արքա)|Դավիթ]] թագավորը դիտում է Բաթշեբային լողանալու ժամանակ։ Չնայած «սեր» կամ «սեր առաջին հայացքից» խոսք չկա, մեկնաբանները դա նույնացնում են «առաջին հայացքից տենչանքի» հետ։

Ենթադրվել է, որ իրենց առաջին հանդիպման ժամանակ Դավթի հանդեպ Յոնաթանի մոտ ծագած զգացմունքները, որը նկարագրված է Թագավորների առաջին գրքում, նույնպես «սեր է առաջին հայացքից»։ Դրանք նկարագրվել են որպես սեր առաջին հայացքից ինչպես այն գիտնականների կողմից, ովքեր պնդում էին, որ նրանց հարաբերությունները էրոտիկ էին, այնպես էլ այն գիտնականների, որոնք նման փաստարկներ չեն ներկայացրել։

=== Գրականությունում ===
[[Պատկեր:Frank Bernard Dicksee - Romeo and Juliet, 1884.jpg|մինի|*Ֆրենկ Դիքսի*, «Ռոմեո և Ջուլիետ» (1884)]]
Առաջին հայացքից սերը հայտնվում է մեծ թվով գրական ստեղծագործություններում, ինչպիսիք են.

* «Լեդի Ֆյամետայի էլեգիան», [[Ջովաննի Բոկաչչո|Ջովանի Բոկաչիո]], որտեղ հեղինակը նկարագրում է առաջին հայացքից սիրո կործանարար ազդեցությունը կնոջ վրա,
* «Տրոիլուս և Կրեսիդա», Ջեֆրի Չոսեր, որտեղ հեղինակը պատկերում է Տրոիլուսի և Կրեսիդայի ճակատագրական սերը [[Տրոյական պատերազմ]]ի վերջին օրերին,
* «[[Ռոմեո և Ջուլիետ]]», [[Ուիլյամ Շեքսպիր]]. Ռոմեոն սիրահարվում է Ջուլիետին, երբ առաջին անգամ տեսնում է նրան։
* [[Զգացմունք և բանականություն|«Զգացմունք և բանականություն»]], [[Ջեյն Օսթին]]ի. Քրիստոֆեր Բրենդոնը հիացած էր Մարիաննայի ձայնով և առաջին հայացքից սիրահարվում է Մարիաննային, երբ տեսնում է նրան դաշնամուր նվագելիս։
* « <bdi>[[Ջրահարսը (հեքիաթ)|Ջրահարսը]]</bdi>», Հանս Քրիստիան Անդերսենի. փոքրիկ ջրահարսը սիրահարվում է արքայազնին, երբ առաջին անգամ տեսնում է նրան և փրկում խեղդվելուց։
* «[[Թշվառները]]», [[Վիկտոր Հյուգո]]. հերոսներ Մարիուս Պոնմերսին և Կոզետը սիրահարվում են՝ նայելով միմյանց աչքերի մեջ։
* «Սեր առաջին հայացքից», Ջեյմս Բրանդեր Մեթյուզ. հեղինակը գրում է. «Հենց բժիշկը տեսավ նրան, զգաց, որ սիրում է նրան իր էության ողջ ուժով. սռաջին հայացքից սիրո ոչ մի հարված ավելի հանկարծակի կամ ավելի անդիմադրելի չի եղել»,- ասաց մարդկային շախմատի խաղի մասին, որտեղ թագուհին առաջին հայացքից սիրվածն է։
* «<bdi>[[Ֆորսայթների պատմությունը]]</bdi>», [[Ջոն Գոլսուորսի|Ջոն Գալսուորսի]], որտեղ հեղինակը նկարագրում է Ջոնի և Ֆլերի հանդիպումը պատկերասրահում։
* «[[Վարպետը և Մարգարիտան]]», [[Միխայիլ Բուլգակով]]. Վարպետն ու Մարգարիտան սիրահարվում են միմյանց՝ կողք կողքի քայլելով Մոսկվայի փողոցներից մեկով։
* « <bdi>[[Անոթի խաղեր (եռագրություն)|Անոթի խաղեր»]]</bdi>, [[Սյուզեն Քոլինզ]]ի. Փիթ Մելարկը սիրահարվում է գլխավոր հերոսուհուն՝ Քեթնիս Էվերդինին, երբ առաջին անգամ տեսնում է նրան դպրոցի առաջին օրը և լսում է նրա երգը։

[[Պատկեր:Henry_Holiday_-_Dante_and_Beatrice_-_Google_Art_Project.jpg|մինի|*Հենրի Հոլիդեյ'', «Դանթե և Բեատրիչե» (1883)]]
Տրապը հանդիպում է նաև միջնադարի իտալացի բանաստեղծ Դանթե Ալիգիերիի ստեղծագործություններում, որը բազմիցս գրել է Բեատրիչե Պորտինարիի մասին։ Դանթեն սիրահարվել է նրան վաղ հասակում, և 1290 թվականին Բեատրիչեի մահը մեծ ազդեցություն է ունեցել նրա կյանքի վրա։ Բեատրիչեն հանդես է գալիս որպես ուղեկից Ալիգիերիի «Աստվածային կատակերգությունում»։

### Օպերայում
Օպերայի սյուժեները պետք է լինեն սեղմ, որպեսզի համապատասխանեն նրանց կատարմանը երաժշտությանը, և, հետևաբար, դրանք հարմար են այն պատմություններին, որոնցում գլխավոր հերոսները սիրահարվում են առաջին հայացքից։ Հաճախ այս պահը կոմպոզիտորներին ոգեշնչում է անսովոր գեղեցիկ երաժշտություն ստեղծելու։ Բազմաթիվ օրինակներ ներառում են.

* Մոցարտի «Կախարդական սրինգ» օպերայում (1791) արքայազն Տամինոն ակնթարթորեն սիրահարվում է արքայադուստր Պամինային։ Նա երգում է իր զգացմունքների մասին, երբ դրանք բացահայտվում են «Dies Bildnis ist bezaubernd schön» («Այս կերպարը սքանչելիորեն գեղեցիկ է») արիայում։
* Ռիխարդ Վագների «Զբոսանք» (1870) օպերայում «Զիգմունդն օրորվելով ներխուժում է Հունդինգի դատարկ խրճիթ։ Ներս է մտնում Զիգլինդան և տեսնում անծանոթին. նրանք միմյանց ծանոթ չեն, չնայած քույր ու եղբայր են։ Նրանք սիրահարվում են առաջին հայացքից»։
* Ջակոմո Պուչինիի «Բոհեմ» (1896 ) օպերայում «Ռոդոլֆո… նրան ընդհատում է Միմին՝ հարևանուհին, որը լուցկի է փնտրում մոմ վառելու համար։ Ցուրտ է, և Միմին ու Ռոդոլֆոն սեղմվում են միմյանց։ Նրանք միմյանց պատմում են իրենց անցյալի մասին երկու հուզիչ արիաներում։ Սա սեր է առաջին հայացքից»։
* Ռիչարդ Շտրաուսի «Վարդի ասպետը» (1911) օպերայի «Di rigori armato il seno» արիայում նկարագրվում է սերն առաջին հայացքից։ Երկու գլխավոր հերոսները՝ Օկտավիանոսը և Սոֆին, սիրահարվում են առաջին հայացքից, երբ Օկտավիանոսը կատարում է իր տիտղոսային պարտականությունը՝ Սոֆիին նվիրելով արծաթե բուրավետ վարդ իր երկրպագուի անունից։

## Տես նաև
* Սեր
* Սիրահարություն
* Պլատոնական սեր
* Ռոմանտիկ սեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Կատեգորիա:Զգացմունքներ
Կատեգորիա:Միջանձնային հարաբերություններ
Կատեգորիա:Սեր
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական հասկացություններ