Տեղաշարժվելու ազատություն

**Տեղաշարժվելու ազատություն** (), երկրի տարածքում մի տեղից մյուսը տեղաշարժվելու, երկրից դուրս գալու և այնտեղ վերադառնալու ազատությունը։ 

Իրավունքը ներառում է ոչ միայն վայրեր այցելելը, այլև անհատի բնակության կամ աշխատանքի վայրը փոխելը: 

Նման իրավունքը նախատեսված է բազմաթիվ պետությունների սահմանադրություններում և միջազգային իրավունքի նորմերը արտացոլող փաստաթղթերում: Օրինակ՝ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 13-րդ հոդվածը նշում է, որ`

* Յուրաքանչյուր ոք ունի յուրաքանչյուր պետության սահմաններում տեղաշարժի և բնակության ազատության իրավունք:
* Յուրաքանչյուր ոք ունի ցանկացած երկիր, այդ թվում՝ իր սեփականը, լքելու և իր երկիր վերադառնալու իրավունք:

Որոշ մարդիկ և կազմակերպություններ պաշտպանում են տեղաշարժի ազատության ընդլայնումը՝ ներառելով երկրների միջև ազատ միգրացիան: 

Կառավարությունները տարբեր ձևերով են սահմանափակում տեղաշարժի ազատությունը՝ նույնիսկ սեփական երկրի տարածքում։ Նման սահմանափակումները, որպես կանոն, հիմնված են հանրային առողջապահության, կարգուկանոնի կամ անվտանգության հիմնավորումների վրա և ենթադրում են, որ այդ պայմանների իրավունքը գերակշռում է տեղաշարժի ազատության գաղափարին:

## Ընդհանուր սահմանափակումներ
Միջազգային ճանապարհորդությունների սահմանափակումները (ներգաղթ կամ արտագաղթ) տարածված են աշխարհում։ Երկրների ներսում ճանապարհորդության ազատությունը հաճախ ավելի սահմանափակ է անչափահասների համար, և քրեական օրենսդրությունը կարող է փոփոխել այս իրավունքը՝ կիրառելով դրանք հանցագործությունների մեջ մեղադրվող կամ դատապարտված անձանց նկատմամբ (օրինակ՝ պայմանական վաղաժամկետ ազատում, պայմանական ազատում)։ Որոշ երկրներում տեղաշարժի ազատությունը պատմականորեն սահմանափակվել է կանանց և ռասայական և սոցիալական տարբեր խմբերի անդամների համար։ Իրավական և գործնական հանգամանքները կարող են սահմանափակել այս ազատությունը։ Օրինակ՝ ճանապարհորդություն ընդհանուր առմամբ թույլատրող ազգը կարող է սահմանափակել այդ իրավունքը պատերազմի ժամանակ։

Սահմանափակումները կարող են ներառել հետևյալը.

* աշխատաշուկա մուտք գործելու ազգային և տարածաշրջանային պաշտոնական նվազագույն աշխատավարձի սակագնային խոչընդոտներ (աշխատողների ազատ տեղաշարժ),
* պաշտոնական անձնագրեր (ներքին անձնագրեր, քաղաքացիության վկայականներ), որոնք պետք է ներկայացնել պահանջի դեպքում,
* պետական մարմիններում հասցեի կամ զուգընկերոջ փոփոխությունների գրանցում,
* անօրինական ներխուժում մեկ այլ անձի սեփականություն, ճանապարհների և մայրուղիների նախագծում, որտեղ հետիոտների և հեծանվորդների մուտքը խիստ սահմանափակ կամ բացակայում է։

### Ներքին սահմանափակումներ
Կառավարությունները, ընդհանուր առմամբ, կարող են կտրուկ սահմանափակել հանցագործությունների համար դատապարտված անձանց տեղաշարժի ազատությունը, առավել ակնառու կերպով՝ ազատազրկման համատեքստում: Սահմանափակումներ կարող են դրվել նաև դատապարտված հանցագործների վրա, որոնք գտնվում են պայմանական վաղաժամկետ ազատման մեջ կամ ազատ են արձակվել: Հանցագործությունների մեջ մեղադրվող և գրավի դիմաց ազատ արձակված անձանց նույնպես կարող է արգելվել ճանապարհորդել: Կարևոր վկային նույնպես կարող է մերժվել ճանապարհորդելու իրավունքը։

Չնայած այլ երկրներ ճանապարհորդելը, ընդհանուր առմամբ, թույլատրվում է (որոշ սահմանափակումներով), կառավարությունների մեծ մասը սահմանափակում է ժամանակավոր այցելուների երկրում մնալու տևողությունը: Սա կարող է կախված լինել քաղաքացիության երկրից և այցելության երկրից, ի թիվս այլ գործոնների: Որոշ դեպքերում (օրինակ՝ փախստականների դեպքում, որոնք իրենց երկիր վերադառնալիս անմիջական մարմնական վնասվածքների վտանգի տակ են կամ ապաստան փնտրողների դեպքում), անժամկետ մնալը կարող է թույլատրվել մարդասիրական հիմքերով, բայց մյուս դեպքերի մեծ մասում մնալը, ընդհանուր առմամբ, սահմանափակ է: Այս ամենից մեկ նշանակալի բացառություն է Եվրոպական Միությունում մարդկանց ազատ տեղաշարժը, որտեղ ԵՄ-ի և ԵՏՀ ցանկացած երկրի քաղաքացիները, ընդհանուր առմամբ, անժամկետ մնալու իրավունք ունեն ԵՄ/ԵՏՀ այլ երկրներում։

Ավելին, երկրի որոշակի տարածքներում տեղափոխվելու կամ ապրելու իրավունքի սահմանափակումներ են սահմանվել մի շարք երկրներում, որոնցից ամենանշանակալին Չինաստանն է։

Երեխայի խնամակալության վեճի դեպքում դատարանը կարող է սահմանափակումներ դնել անչափահաս երեխայի տեղաշարժի վրա, այդպիսով սահմանափակելով այդ երեխայի ծնողների՝ իրենց երեխայի հետ ճանապարհորդելու հնարավորությունը։

### Մուտքի սահմանափակումներ որոշ երկրներում

Վիզայի սահմանափակումների ինդեքսը երկրները դասակարգում է ըստ այն երկրների թվի, որտեղ քաղաքացիները կարող են մուտք գործել առանց վիզայի: Աշխարհի երկրների մեծ մասը պահանջում է վիզա կամ մուտքի թույլտվության որևէ այլ ձև ոչ քաղաքացիների համար՝ իրենց տարածք մուտք գործելու համար: Նրանք, որոնք մուտք են գործում երկրներ՝ խախտելով նման փաստաթղթեր պահանջող կանոնակարգերը, հաճախ ենթարկվում են ազատազրկման կամ արտաքսման:

### Մուտքի սահմանափակումներ որոշ երկրներում
Երկրների մեծ մասը պահանջում է, որ իրենց քաղաքացիները լքեն երկիրը վավեր անձնագրով, միջազգային կազմակերպության տրամադրած ճանապարհորդական փաստաթղթով կամ, որոշ դեպքերում, անձը հաստատող փաստաթղթով: Տրամադրման պայմանները և կառավարության լիազորությունները՝ անձնագրի տրամադրումը մերժելու համար, տարբերվում են երկրից երկիր։

Որոշակի հանգամանքներում երկրները կարող են ճանապարհորդական փաստաթղթեր տրամադրել օտարերկրացիներին, այսինքն՝ իրենց քաղաքացիներից բացի այլ անձանց։

Անձնագրի տրամադրումը չի երաշխավորում երկրից դուրս գալու իրավունքը: Անձին կարող է արգելվել երկրից դուրս գալ մի շարք պատճառներով, ինչպիսիք են՝ որպես կասկածյալ հետաքննության տակ լինելը, քրեական պատիժ կրելը, պարտավորությունները չկատարած պարտապան լինելը կամ ազգային անվտանգությանը սպառնալիք ներկայացնելը: Սա վերաբերում է նաև օտարերկրացիներին։

Որոշ երկրներում մեկնելու արգելքը կարող է դրսևորվել նախկինում տրված անձնագրի չեղարկման տեսքով: Օրինակ՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները կարող են իրենց կամքով չեղարկել անձնագրերը։

Որոշ երկրներ, ինչպիսիք են նախկին Խորհրդային Միությունը, պահանջում էին, որ իրենց քաղաքացիները, իսկ երբեմն նաև օտարերկրյա ճանապարհորդները, ստանան ելքի վիզա՝ երկրից դուրս գալու թույլտվություն ստանալու համար։

Ներկայումս որոշ երկրներ պահանջում են, որ օտարերկրյա քաղաքացիները երկրից դուրս գալուց հետո ունենան վավեր վիզաներ, եթե նրանց անհրաժեշտ է մուտք գործել: Օրինակ, Չեխիայում վիզայի ժամկետը լրանալուց հետո մնացած անձը կարող է ստիպված լինել ստանալ ելքի վիզա: Ռուսաստանում անհարմարությունն ավելի խորն է, քանի որ այնտեղի օրենսդրությունը պաշտոնապես չի ճանաչում բնակության թույլտվությունները որպես վավեր վիզաներ. այսպիսով, Ռուսաստանում օրինական բնակվող օտարերկրյա քաղաքացիները պետք է ստանան «ելքի-մուտքի» վիզաներ՝ արտասահման մեկնելու համար: Սա, մասնավորապես, վերաբերում է օտարերկրյա ուսանողներին, որոնց մուտքի սկզբնական վիզաները լրանում են մինչև նրանց տուն վերադառնալը։

Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության քաղաքացիները, որոնք մայրցամաքային տարածքում բնակվում են, պարտավոր են դիմել ելքի և մուտքի հաստատումների համար՝ Հոնկոնգի և Մակաոյի հատուկ վարչական շրջաններ մուտք գործելու համար: 2016 թվականից ի վեր Սինծիան ինքնավար շրջանի բնակիչները պարտավոր են իրենց անձնագրերը հանձնել ոստիկանություն: Արտասահմանյան յուրաքանչյուր ուղևորություն պետք է հաստատի կառավարությունը, ինչը ավելի դժվար է ույղուրական էթնիկ խմբի անդամների համար:

Սաուդյան Արաբիան և Կատարը պահանջում են, որ բոլոր բնակվող օտարերկրացիները, բացառությամբ քաղաքացիների, ստանան ելքի վիզա՝ երկիրը լքելուց առաջ:

## Պատմություն
### Եվրոպա
Երբ Օգոստոսը մ.թ.ա. 27 թվականին հիմնադրել է Հռոմեական կայսրությունը, նա ստանձնել է միապետական իշխանություններ նոր հռոմեական Եգիպտոս նահանգի նկատմամբ և կարողացել արգելել սենատորներին այնտեղ ճանապարհորդել առանց իր թույլտվության: Այնուամենայնիվ, Օգոստոսը նաև ժամանակ առ ժամանակ ավելի շատ ազատություն էր տալիս ճանապարհորդելու համար: Մ.թ. 6 թվականին սովի ժամանակ նա փորձել է թեթևացնել սննդի մատակարարման ճնշումը՝ սենատորներին ազատություն տալով լքել Հռոմը և ճանապարհորդել այնտեղ, որտեղ ցանկանում էին:

1215 թվականին Անգլիայում ճանապարհորդելու իրավունքը ամրագրված էր Ազատությունների մեծ խարտիայի 42-րդ հոդվածում.

Ապագայում ցանկացած անձի համար օրինական է դուրս գալ մեր թագավորությունից և վերադառնալ անվտանգ և ապահով՝ ցամաքով կամ ջրով, պահպանելով իր հավատարմությունը մեզ, եթե դա պատերազմի ժամանակ չէ, կարճ ժամանակով՝ թագավորության ընդհանուր բարօրության համար. բացառությամբ գերիների և ապօրինի ներգաղթյալների՝ համաձայն երկրի օրենքների, և մեր դեմ պատերազմող ազգի ժողովրդի, ինչպես նաև վաճառականների, որոնց հետ պետք է վարվել վերևում նշվածի պես:

Սրբազան Հռոմեական կայսրությունում Հովսեփ II-ի 1781 թվականին սահմանած միջոցառումը ճորտերին թույլ էր տալիս ազատ տեղաշարժվել։

Ռուսական կայսրության ճորտերին անձնական ազատություն չէր տրամադրվել մինչև Ալեքսանդր II-ի 1861 թվականի ազատագրման հրամանագիրը։ Այդ ժամանակ Ռուսաստանի բնակիչների մեծ մասը, ոչ միայն ճորտերը, այլև քաղաքացիներն ու առևտրականները, ազատ տեղաշարժվել չունեին և սահմանափակված էին իրենց բնակության վայրերով։

:

### Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Հռչակագիր
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ռազմական գործողությունների ավարտից հետո, 1945 թվականի հոկտեմբերի 24-ին ստեղծվել է Միավորված Ազգերի Կազմակերպությունը: Նոր միջազգային կազմակերպությունը ճանաչել է տեղաշարժի ազատության կարևորությունը այնպիսի փաստաթղթերի միջոցով, ինչպիսիք են Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը (1948) և Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը (1966): ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի ընդունած Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 13-րդ հոդվածում ասվում է.

(1) Յուրաքանչյուր ոք ունի յուրաքանչյուր պետության սահմաններում տեղաշարժի և բնակության ազատության իրավունք:

(2) Յուրաքանչյուր ոք ունի ցանկացած երկիր, այդ թվում՝ իր սեփականը, լքելու և իր երկիր վերադառնալու իրավունք:

Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 12-րդ հոդվածը այս իրավունքը ներառում է պայմանագրային իրավունքում.

(1) Պետության տարածքում օրինականորեն գտնվող յուրաքանչյուր ոք այդ տարածքում ունի տեղաշարժի ազատության և բնակության ազատության իրավունք:

(2) Յուրաքանչյուր ոք ազատ է լքելու ցանկացած երկիր, այդ թվում՝ իր սեփականը: 

(3) Վերոնշյալ իրավունքները չեն կարող ենթարկվել որևէ սահմանափակման, բացառությամբ օրենքով նախատեսվածների, որոնք անհրաժեշտ են ազգային անվտանգության, հասարակական կարգի, հասարակական առողջության կամ բարոյականության կամ այլոց իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության համար և համապատասխանում են սույն Դաշնագրում ճանաչված մյուս իրավունքներին։

(4) Ոչ ոք չի կարող կամայականորեն զրկվել իր սեփական երկիր մուտք գործելու իրավունքից։

Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը ուժի մեջ է մտել առաջին վավերացնող պետությունների համար 1976 թվականի մարտի 23-ին, իսկ վավերացումից հետո՝ լրացուցիչ պետությունների համար։ 1999 թվականին ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների կոմիտեն, որը պատասխանատու էր պայմանագրի մեկնաբանման համար, հրապարակել է Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 12-րդ հոդվածի վերաբերյալ իր ուղեցույցները իր *Ընդհանուր մեկնաբանություն թիվ 27. Տեղաշարժի ազատություն* աշխատության մեջ։

Մինչդեռ պայմանագիրը սահմանում է տեղաշարժի ազատությունը լայն և բացարձակ իմաստով, Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 12-րդ հոդվածի չորրորդ մասը ընդունում է, որ այդ ազատությունները կարող են սահմանափակվել հանրային շահերից բխող տարբեր պատճառներով։ Այս կետը հաճախ մեջբերվում է տեղաշարժի լայնածավալ սահմանափակումները արդարացնելու համար:

### COVID-19
COVID-19 համավարակի ընթացքում աշխարհի շատ կառավարություններ սահմանափակումներ են կիրառել տեղաշարժի ազատության վրա։

## Երկրների միջև ազատ տեղաշարժի կարգավորումների օրինակներ
### Եվրասիական տնտեսական միություն
ԵԱՏՄ-ն ստեղծվել է Բելառուսի, Ղազախստանի ու Ռուսաստանի Մաքսային միության և Միասնական տնտեսական տարածքի հիմքի վրա: Մաքսային միությունն սկսել է գործել 2010թ. հունվարից, իսկ 2011թ. դեկտեմբերին որոշում է կայացվել Միասնական տնտեսական տարածքը ձևավորող միջազգային պայմանագրերի ուժի մեջ մտնելու մասին, ինչն էլ նախանշել է 2012թ. հունվարի 1-ից ՄՏՏ ձևավորող համաձայնագրերի կիրառումը՝ մինչև 2015թ. Եվրասիական տնտեսական միության ստեղծման վերջնական նպատակով:

2013թ. սեպտեմբերի 3-ին Հայաստանի Հանրապետության նախագահ Ս. Սարգսյանը հայտարարել է Մաքսային միություն մտնելու, այդ նպատակներով անհրաժեշտ գործնական քայլեր ձեռնարկելու, իսկ այնուհետև՝ Եվրասիական տնտեսական միության կազմավորմանը մասնակցելու Հայաստանի Հանրապետության որոշման մասին:

Միասնական շուկան 2012 թվականից ի վեր աշխատողի և նրա ընտանիքի անդամների համար ապահովում է աշխատուժի ազատ տեղաշարժ՝ առանց աշխատանքային թույլտվության, ներառյալ առողջապահության հասանելիությունը և կրթական որակավորման ճանաչումը: Միության ներսում վավեր է ազգային անձը հաստատող փաստաթուղթը կամ ներքին անձնագիրը (միասնական շուկան ինտեգրման ավելի խոր աստիճան է, քան ընդհանուր շուկան):

Անկախ Պետությունների Համագործակցությունը համընկնում է Եվրասիական տնտեսական միության հետ:

### Անկախ Պետությունների Համագործակցություն
Անկախ Պետությունների Համագործակցության երկրները մի շարք համաձայնագրեր են կնքել քաղաքացիների տեղաշարժի իրավունքների ոլորտում, որոնք կարգավորում են առանց վիզայի ճանապարհորդությունը, փաստաթղթերի ճանաչումը, զբաղվածության և ընդհանուր աշխատաշուկայի ոլորտում համագործակցությունը: Սովորաբար արտասահմանյան այցելությունների համար անհրաժեշտ է ճանապարհորդական անձնագիր, եթե չկան այլ համաձայնագրեր, որոնց համաձայն ազգային անձը հաստատող փաստաթուղթը կամ ներքին անձնագիրը վավեր է (ընդհանուր շուկան ինտեգրման ավելի ցածր աստիճան ունի, քան միասնական շուկան, և առանձին համաձայնագրերն ավելի սահմանափակող են, քան միասնական շուկայի դրույթները):

Եվրասիական տնտեսական միությունը համընկնում է Անկախ Պետությունների Համագործակցության հետ:

### Եվրոպական Միություն

Եվրոպական Միության ներսում բնակիչներին երաշխավորվում է ԵՄ ներքին սահմաններում ազատ տեղաշարժվելու իրավունքը՝ համաձայն Եվրոպական Միության գործունեության մասին պայմանագրի և Եվրոպական խորհրդարանի 2004 թվականի ապրիլի 29-ի 2004/38/EC հրահանգի: Միության բնակիչներին տրվում է ցանկացած անդամ պետություն մուտք գործելու իրավունք մինչև երեք ամիս ժամկետով՝ վավեր անձնագրով կամ ազգային ինքնության քարտով, և երեք ամսից ավելի ժամկետով՝ «բավարար ռեսուրսների... սոցիալական աջակցության համակարգի վրա բեռ չդառնալու համար» ապացույցով: Եթե քաղաքացին չունի ճանապարհորդական փաստաթուղթ, անդամ պետությունը պետք է նրան ապահովի փաստաթղթերը ստանալու բոլոր հնարավորությունները: Ոչ մի դեպքում մուտքի կամ ելքի վիզա չի կարող պահանջվել: ԵՄ բնակիչների երկարատև մնալու վերաբերյալ կան որոշ անվտանգության սահմանափակումներ և հանրային քաղաքականության սահմանափակումներ: Օրինակ, անդամ պետությունը կարող է պահանջել, որ անձինք գրանցեն իրենց ներկայությունը երկրում «հիմնավոր և ոչ խտրական ժամանակահատվածում»: Սակայն, ընդհանուր առմամբ, տեղեկացման և հիմնավորման պարտականությունը կրում է պետությունը: ԵՄ քաղաքացիները նաև ստանում են մշտական բնակության իրավունք այն անդամ պետություններում, որտեղ նրանք պահպանել են անխափան հինգ տարվա օրինական բնակության ժամկետ: Այս բնակության իրավունքը չի կարող որևէ պայմանի ենթարկվել և կորչում է միայն ընդունող երկրից երկու տարի անընդմեջ բացակայության դեպքում: ԵՄ բնակիչների ընտանիքի անդամները, ընդհանուր առմամբ, նույնպես ձեռք են բերում ճանապարհորդության նույն ազատության իրավունքները, ինչ իրենց ուղեկցող բնակիչը, չնայած նրանք կարող են ենթարկվել կարճաժամկետ վիզայի պահանջի: Ավելին, ոչ մի ԵՄ քաղաքացի չի կարող մշտապես հայտարարվել *[[persona non grata]]* Եվրոպական Միության ներսում կամ մշտապես զրկվել մուտքի իրավունքից:

#### Աշխատողներ
Աշխատողների տեղաշարժի ազատությունը Եվրոպական Միության քաղաքականության գլուխ է: Այն անձանց ազատ տեղաշարժի մաս է կազմում և չորս տնտեսական ազատություններից մեկը՝ ապրանքների, ծառայությունների, աշխատանքի և կապիտալի ազատ տեղաշարժ: Եվրոպական Միության գործունեության մասին պայմանագրի 45-րդ հոդվածը (օրինակ՝ 39 և 48) նշում է, որ.

# Աշխատողների տեղաշարժի ազատությունն ապահովվում է Համայնքի ներսում: 
# Այդպիսի տեղաշարժի ազատությունը ենթադրում է անդամ պետությունների աշխատողների միջև քաղաքացիության հիման վրա ցանկացած խտրականության վերացում՝ զբաղվածության, վարձատրության և աշխատանքի ու զբաղվածության այլ պայմանների վերաբերյալ:
# Այն ենթադրում է իրավունք՝ հանրային քաղաքականության, հանրային անվտանգության կամ հանրային առողջապահության հիմքերով հիմնավորված սահմանափակումներով.

(ա) ընդունել իրականում արված աշխատանքի առաջարկները.

(բ) ազատորեն տեղաշարժվել անդամ պետությունների տարածքում այդ նպատակով.

(գ) մնալ անդամ պետությունում զբաղվածության նպատակով՝ համաձայն այդ պետության քաղաքացիների զբաղվածությունը կարգավորող՝ օրենքով, կանոնակարգով կամ վարչական ակտով սահմանված դրույթների.

(դ) մնալ անդամ պետության տարածքում այդ պետությունում աշխատանքի անցնելուց հետո՝ ենթակա այն պայմաններին, որոնք կներառվեն Հանձնաժողովի մշակած կիրարկող կանոնակարգերում։

Այս հոդվածի դրույթները չեն կիրառվում պետական ծառայությունում աշխատանքի ընդունվելու նկատմամբ։

### Շենգենյան գոտի
Եվրոպական 29 երկրների միջև գործող մեկ այլ կարգավորումը տարածվում է Եվրամիության ոչ բոլոր անդամ պետությունների, ինչպես նաև որոշ ոչ անդամ պետությունների վրա: Կարգավորումը թույլ է տալիս առանց վիզայի ճանապարհորդել այս տարածքի երկրների միջև, ընդհանուր առմամբ առանց սահմանային վերահսկողության: Այս երկրներից որևէ մեկի տված վիզա ունեցող օտարերկրյա քաղաքացին կարող է ազատորեն ճանապարհորդել տարածքում:

### Սկանդինավյան անձնագրերի միություն
Սկանդինավյան անձնագրային միությունը թույլ է տալիս Սկանդինավյան երկրների՝ Իսլանդիայի, Դանիայի, Նորվեգիայի, Շվեդիայի և Ֆինլանդիայի քաղաքացիներին ճանապարհորդել և բնակվել մեկ այլ Սկանդինավյան երկրում՝ առանց որևէ ճանապարհորդական փաստաթղթի (օրինակ՝ անձնագիր կամ ազգային ինքնության քարտ) կամ բնակության թույլտվության: 2001 թվականի մարտի 25-ից ի վեր բոլոր հինգ պետությունները նույնպես Շենգենյան գոտում են:

### Մերկոսուր

Արգենտինայի, Բոլիվիայի, Բրազիլիայի, Պարագվայի և Ուրուգվայի միջև Մերկոսուր դաշինքը ներառում է ազատ տեղաշարժի գոտի անդամ պետությունների և հինգ այլ ասոցացված պետությունների միջև: Քաղաքացիներին անձնագիր պետք չէ Մերկոսուրի կամ ասոցացված երկրների միջոցով ճանապարհորդելու համար: Տեղաշարժի ազատությունը տարածվում է նաև որոշ ասոցացված երկրների վրա (Չիլի, Կոլումբիա, Էկվադոր և Պերու), որոնց քաղաքացիները նույնպես կարող են ճանապարհորդել իրենց տարածքներ առանց անձնագրի անհրաժեշտության:

### Կենտրոնական Ամերիկա
Կենտրոնական Ամերիկայի և չորս երկրների սահմանային վերահսկողության համաձայնագիրը 2006 թվականին վերացրել է Սալվադորի, Գվատեմալայի, Հոնդուրասի և Նիկարագուայի միջև ցամաքային սահմանային ստուգումները: Երկրները ընդունել են ներդաշնակեցված արտաքին սահմանային և այցելուների քաղաքականություն:

### Ավստրալիա և Նոր Զելանդիա

Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի միջև Տրանս-Տասմանյան ճանապարհորդական համաձայնագիրը թույլ է տալիս յուրաքանչյուր երկրի քաղաքացիներին տեղաշարժվել և աշխատել երկու երկրների միջև՝ առանց որոշակի սահմանափակումների: Համաձայնագիրը տարածվում է նաև Ավստրալիայի մշտական բնակության և բնակության վերադարձի վիզաներ ունեցողների վրա:

### Միացյալ Թագավորություն, Իռլանդիա, Մեն և Նորմանդյան կղզիներ

Համատեղ ճանապարհորդական տարածքի կարգավորումները թույլ են տալիս Միացյալ Թագավորության և Իռլանդիայի քաղաքացիներին, ինչպես նաև Մեն կղզում և Նորմանդյան կղզիներում բնակվող այլ բրիտանացի քաղաքացիներին ազատորեն ճանապարհորդել այս տարածքում: Կարգավորումները տարածվում են նաև այդ երկրների տված վիզաներ ունեցող որոշակի օտարերկրյա քաղաքացիների վրա:

### Պարսից ծոցի համագործակցության խորհուրդ

Սաուդյան Արաբիայի, Օմանի, Քուվեյթի, Բահրեյնի, Կատարի, Արաբական Միացյալ Էմիրությունների - Պարսից ծոցի համագործակցության խորհրդի քաղաքացիները միմյանց երկրներ մուտք գործելու համար վիզա պետք չեն, և նրանք նաև իրավունք ունեն աշխատելու Պարսից ծոցի համագործակցության խորհրդի յուրաքանչյուր երկրում: Պարսից ծոցի համագործակցության խորհրդի քաղաքացիները կարող են օգտագործել Պարսից ծոցի համագործակցության խորհրդի ազգային ինքնության քարտը (անձնագրի փոխարեն) այս պետությունների միջև ճանապարհորդելու համար:

### Ռուսաստանի և Բելառուսի միութենական պետություն
Ռուսաստանի և Բելառուսի միջև տեղացի քաղաքացիների տեղաշարժի ազատությունը նման է Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի քաղաքացիների համար նախատեսված ազատ տեղաշարժի ազատությանը Համատեղ ճանապարհորդական գոտու շրջանակներում:

### Միացյալ Նահանգներ, Միկրոնեզիայի Դաշնային Նահանգներ, Մարշալյան կղզիներ և Պալաու
Միկրոնեզիայի Դաշնային Նահանգների, Մարշալյան կղզիների, Պալաուի և Միացյալ Նահանգների քաղաքացիները կարող են անորոշ ժամանակով մուտք գործել, բնակվել, սովորել և աշխատել յուրաքանչյուր համապատասխան երկրում՝ առանց վիզայի։

### Կարիբյան ավազան
Կարիբյան ավազանի որոշակի երկրների քաղաքացիները (Անտիգուա և Բարբուդա, Դոմինիկայի Միություն, Գրենադա, Մոնսերատ, Սենթ Քիթս և Նևիս, Սենթ Լյուսիա և Սենթ Վինսենթ և Գրենադիններ) կարող են անորոշ ժամանակով մուտք գործել, բնակվել, սովորել և աշխատել յուրաքանչյուր համապատասխան երկրում՝ առանց վիզայի։

## Ազատ տեղաշարժի իրավունքի պաշտպանությունը որոշ երկրներում
### Ասիա

#### Չինաստան
Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության մայրցամաքային մասում տնային տնտեսությունների գրանցման *հուկոու* համակարգը դժվարացնում է ներքին միգրացիան, հատկապես գյուղական բնակիչների՝ քաղաքային տարածքներ տեղափոխվելու ժամանակ: Շատ մարդիկ տեղափոխվում են այնպիսի վայրեր, որտեղ տեղական հուկոու չունեն, սակայն տեղական ինքնակառավարման մարմինները կարող են սահմանափակել սուբսիդավորված դպրոցական կրթությունը, սուբսիդավորված բնակարանը և բժշկական ապահովագրություն միայն տեղական հուկոու ունեցողների համար: Համակարգն օգտագործվել է դեռևս Հան դինաստիայի ժամանակներից՝ հարկերի հավաքագրման համար, իսկ վերջերս՝ Ժողովրդական Հանրապետությունում՝ քաղաքայնացումը վերահսկելու համար: Հուկոու համակարգը նաև շատ մունիցիպալ ինքնակառավարման մարմիններին հանգեցրել է միգրանտ աշխատողների բարեկեցության անտեսմանը, քանի որ բարեկեցության և տնտեսական առաջընթացի չափանիշները գրեթե բացառապես հիմնված են տեղական *հուկոու* ունեցողների պայմանների վրա:

Բացի այդ, չինացի քաղաքացիներին թույլատրվում է մայրցամաքից Հոնկոնգ կամ Մակաո մեկնել միայն ճանապարհորդության, բայց ոչ բնակության համար, եթե նրանք չեն ստանում «միակողմանի թույլտվություն» չինական իշխանություններից:

Մարդու իրավունքների և ժողովրդավարության տիբեթյան կենտրոնը 2000 թվականին պնդել է, որ տիբեթցիները պետք է խոստանան չքննադատել Չինաստանի կոմունիստական կուսակցությանը, նախքան Հնդկաստան կամ Նեպալ մեկնելու պաշտոնական թույլտվություն ստանալը: Բացի այդ, այն պնդում էր, որ Տիբեթում հան ծագում ունեցող մարդիկ շատ ավելի հեշտ են ստանում քաղաքային վայրերում ապրելու համար անհրաժեշտ թույլտվությունները, քան էթնիկ տիբեթցիները:

#### Իսրայել

Իսրայելի հիմնական օրենքը՝ Մարդու արժանապատվությունն ու ազատությունը, որն ունի կիսասահմանադրական կարգավիճակ, հայտարարում է, որ «չի կարող անձի ազատությունից զրկվել կամ սահմանափակվել բանտարկությամբ, ձերբակալությամբ, արտահանձնմամբ կամ այլ կերպ», որ «բոլոր անձինք ազատ են լքելու Իսրայելը» և որ «յուրաքանչյուր իսրայելցի քաղաքացի իրավունք ունի մուտք գործել Իսրայել արտասահմանից»։ Գործնականում, Իսրայելի դատարանները առատաձեռնորեն տալիս են ելքի կասեցման որոշումներ, այդ թվում՝ խնամակալություն չունեցող հայրերի նկատմամբ, որոնք չունեն ալիմենտի պարտքեր։ 2012 թվականի մարտին կոռուպցիոն սկանդալը հանգեցրել է երկու պաշտոնյաների ձերբակալության՝ դատարանի սահմանած արտասահման մեկնելու «ելք չթողնելու» արգելքը շրջանցելու համար կաշառք վերցնելու մեղադրանքով։ Արևմտյան ափին և Ղազայում տեղաշարժի ազատությունը նմանապես պաշտպանված չէ և վիճաբանության աղբյուր է եղել։

#### Ճապոնիա
Սահմանադրությունը նախատեսում է երկրի ներսում տեղաշարժի, արտասահմանյան ճանապարհորդությունների, ներգաղթի և հայրենադարձության ազատություն, և կառավարությունը գործնականում ընդհանուր առմամբ հարգում է դրանք: Քաղաքացիներն իրավունք ունեն ազատորեն ճանապարհորդել ինչպես երկրի ներսում, այնպես էլ արտասահմանում, փոխել իրենց բնակության վայրը, արտագաղթել և կամավոր հայրենադարձվել: Քաղաքացիությունը կարող են կորցնել օտարերկրյա պետությունում քաղաքացիություն ստանալու կամ կրկնակի քաղաքացիություն ունեցող անձանց կողմից պահանջվող տարիքում քաղաքացիություն չընտրելու դեպքում: Օրենքը թույլ չի տալիս հարկադիր աքսոր, և այն չի կիրառվում:

#### Քուվեյթ
Քուվեյթը մերժում է իսրայելական անձնագրեր ունեցողներին մուտքը՝ որպես Իսրայելի դեմ բոյկոտի մաս: 2015 թվականին Kuwait Airways-ը չեղարկել էՆյու Յորքի և Լոնդոնի միջև իր երթուղին՝ ԱՄՆ տրանսպորտի նախարարության որոշումից հետո, որ ավիաընկերությունը խտրականություն էր դրսևորել՝ հրաժարվելով տոմսեր վաճառել Իսրայելի քաղաքացիներին: ԱՄՆ-ի և Քուվեյթի միջև ուղիղ չվերթները չեն տուժում այս որոշումից, քանի որ Իսրայելի քաղաքացիներին թույլ չեն տալիս մուտք գործել Քուվեյթ:

#### Հյուսիսային Կորեա
Հյուսիսային Կորեայում ճանապարհորդությունը խստորեն վերահսկվում է։ Հյուսիսային Կորեա տանող և դեպի Հյուսիսային Կորեա ստանդարտ երթուղին ինքնաթիռով կամ գնացքով է Պեկինով։ Հարավային Կորեա ուղիղ տրանսպորտը և դեպի Հարավային Կորեա հնարավոր էր սահմանափակ մասշտաբով 2003 թվականից մինչև 2008 թվականը, երբ բացվել է ճանապարհը (ավտոբուսային շրջագայություններ, անձնական մեքենաների բացակայություն)։ Հյուսիսային Կորեայում տեղաշարժի ազատությունը նույնպես սահմանափակ է, քանի որ քաղաքացիներին թույլ չի տրվում ազատորեն տեղաշարժվել իրենց երկրի ներսում:

#### Սիրիա
Սիրիայի քաղաքացիներին արգելվում է երկրից դուրս գալ առանց պետական մարմինների տված հատուկ վիզաների:

Սիրիայի Սահմանադրությունը նշում է. «Յուրաքանչյուր քաղաքացի իրավունք ունի ազատ տեղաշարժվելու պետության տարածքում, եթե դա արգելված չէ դատարանի որոշմամբ կամ հանրային առողջության և անվտանգության կանոնակարգերով»: ՄԱԿ-ին մարդու իրավունքների վերաբերյալ իր պարտադիր զեկույցում Սիրիան պնդում է, որ այս սահմանադրական պաշտպանության պատճառով. «Սիրիայում ոչ մի օրենք կամ միջոց չի սահմանափակում քաղաքացիների տեղաշարժվելու կամ բնակության վայր ընտրելու ազատությունը»: 1970 թվականի թիվ 29 օրենսդրական որոշումը կարգավորում է օտարերկրացիների Սիրիայի տարածք մուտք գործելու, բնակվելու և այնտեղից դուրս գալու իրավունքը և հանդիսանում է անձնագրերի, վիզաների և դիվանագիտական ​​ճանապարհորդության կարգավիճակի տրամադրման վերաբերյալ վերահսկող փաստաթուղթ: Փաստաթղթում հատուկ նշվում է. «Վերջին դրույթը նախատեսված է միայն ապահովելու համար, որ մեր երկիրը քաղաքացիություն չունեցող անձանց վերջնական նպատակակետը չէ»:

Այնուամենայնիվ, մի շարք կազմակերպություններ, մասնավորապես Ամնեսթի ինթերնեյշնլը, քննադատել են Սիրիայի տեղաշարժվելու ազատության սահմանափակումների համար վարած քաղաքականությունը։

2005 թվականի օգոստոսին Ամնեսթի ինթերնեյշնլը հրապարակել է «վերաքննիչ գործ», որում նշվում էին տեղաշարժի ազատության մի քանի սահմանափակումներ, այդ թվում՝ առանց բացատրության ելքի սահմանափակում, քաղաքական այլախոհներին անձնագրեր տրամադրելու մերժում, կալանք, որոշակի կառույցներ մուտք գործելու սահմանափակում, ճանապարհորդական փաստաթղթերի մերժում և քաղաքացիության մերժում: ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների կոմիտեն պարբերաբար զեկույցներ է հրապարակում Սիրիայում մարդու իրավունքների, այդ թվում՝ տեղաշարժի ազատության վերաբերյալ:

Կանանց տեղաշարժի որոշակի սահմանափակումներ կան, օրինակ՝ սիրիական օրենքն այժմ թույլ է տալիս տղամարդկանց սահմանափակումներ դնել որոշակի կին ազգականների վրա: 18 տարեկանից բարձր կանայք իրավունք ունեն ճանապարհորդել Սիրիայից դուրս, սակայն կնոջ ամուսինը կարող է դիմել կնոջը երկրից դուրս գալու արգելքի խնդրանքով: 2013 թվականի հուլիսից Սիրիայի որոշակի գյուղերում (օրինակ՝ Ռակկա և Դեյր էլ-Զոր) Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետությունն այլևս թույլ չի տալիս կանանց միայնակ լինել հանրության մեջ, նրանց պետք է ուղեկցեն մահրամ անվամբ հայտնի տղամարդ ազգական/խնամակալ: Իսլամական պետության տարածքը լքել փորձող մարդիկ պարբերաբար խոշտանգումների և մահապատժի են ենթարկվել:

#### Պաղեստին

Իսրայելցիների և պաղեստինցիների տեղաշարժի սահմանափակումը Իսրայելա-Պաղեստին հակամարտության խնդիրներից մեկն է: 1990-ականների կեսերին՝ Օսլոյի համաձայնագրերի իրականացմամբ և Արևմտյան ափը երեք առանձին վարչական ստորաբաժանումների բաժանմամբ, Իսրայելի տեղաշարժի ազատությունը սահմանափակվել է օրենքով: Իսրայելը պնդում է, որ սահմանափակումների ռեժիմը անհրաժեշտ է իսրայելցիներին պաշտպանելու համար՝ թե՛ Իսրայելում, թե՛ Արևմտյան ափում:

Արևմտյան ափի մուտքերի և ելքերի երկայնքով և դրանց մոտ կան անցակետեր, որոնք սահմանափակում են ոչ իսրայելցիների տեղաշարժը՝ հիմնվելով ազգության, տարիքի և սեռի, ինչպես նաև այլ չափանիշների վրա: Չնայած նման շատ անցակետեր ստատիկ են, շատերը պատահական են կամ հաճախակի են տեղաշարժվում: Արևմտյան ափի ցանկացած մուտքի կամ ելքի լրիվ փակումը հաճախակի է, սովորաբար տեղի է ունենում հրեական տոների ժամանակ:

Գազայի բնակիչներին թույլատրվում է Արևմտյան ափ մեկնել միայն բացառիկ մարդասիրական դեպքերում, մասնավորապես՝ անհետաձգելի բժշկական դեպքերում, բայց ոչ ամուսնության դեպքում: Արևմտյան ափից Գազա հնարավոր է մեկնել միայն այն դեպքում, եթե անձը խոստանում է մշտապես տեղափոխվել Գազա: Գազայի բնակիչներին Իսրայել մուտքի թույլտվություն է տրվում միայն բացառիկ մարդասիրական դեպքերում: 2008 թվականից ի վեր նրանց թույլ չի տրվում ապրել կամ մնալ Իսրայելում՝ իսրայելցու հետ ամուսնության պատճառով: Իսրայելցիները, որոնք ցանկանում են այցելել իրենց զուգընկերոջը Գազայում, պետք է մի քանի ամսով թույլտվություն ստանան, իսկ իսրայելցիները կարող են այցելել իրենց առաջին աստիճանի ազգականներին Գազայում միայն բացառիկ մարդասիրական դեպքերում:

### Եվրոպա
#### Ֆրանսիա
Շատ երկրներ իրենց սահմանադրական տեքստերում հիշատակում են տեղաշարժի ազատությունը, բայց Ֆրանսիան՝ ոչ։ Ֆրանսիայում տեղաշարժի ազատությունը կարգավորվում է ինչպես 1948 թվականի Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրով, այնպես էլ 1990 թվականի Շենգենյան համաձայնագրով, որոնք խթանում են տեղաշարժի ազատությունը և սահմանային վերահսկողության բացակայությունը եվրոպացի քաղաքացիների համար եվրոպական տարածքում։

Տեսականորեն, Ֆրանսիայի քաղաքացիները ազատ են տեղաշարժվելու առանց որևէ ոստիկանական վերահսկողության ազգային տարածքում։ Չնայած մինչև 1980-ական թվականները ցանկացած անձ (թե՛ զբոսաշրջիկ, թե՛ Ֆրանսիայի քաղաքացի) պետք է լրացներ տեղեկատվական թերթիկ, որը պետք է տարվեր ոստիկանությանը՝ հյուրանոցային համար ամրագրելուց առաջ դրա վրա գրելով իր անձնական վիճակը։ Սակայն այս օրենքն այլևս գոյություն չունի։

1990 թվականի Շենգենյան համաձայնագրից ի վեր տեղաշարժի ազատությունը փոքր-ինչ տարածվել է Եվրամիության 25 երկրներում (Կիպրոսը դեռևս անդամ չէ, իսկ Իռլանդիան պահպանում է հրաժարման իրավունք), ինչպես նաև Նորվեգիայում, Իսլանդիայում, Շվեյցարիայում և Լիխտենշտեյնում, քանի որ այս երկրներն ունեն ԵՄ-ի հետ ասոցացված կարգավիճակ։ Որպես եվրոպացի քաղաքացիներ՝ ֆրանսիացիները ազատ են մեկնելու մեկ եվրոպական երկիր մյուսը՝ առանց սահմանափակումների։

Ֆրանսիան աշխարհի ամենաընդունելի երկրներից մեկն է։ Քաղաքացիները իսկապես կարող են ճանապարհորդել աշխարհի 186 ուղղություններով, ինչը Ֆրանսիան դարձնում է ամենաընդունելի երկրներից մեկը՝ ըստ Հենլիի անձնագրային ինդեքսի։

#### Իռլանդիա
Իռլանդիայում Տասներեքերորդ փոփոխությունն ընդունվել է 1992 թվականի նոյեմբերին հանրաքվեով՝ կնոջ արտասահմանյան ուղևորության դեպքում աբորտի համար տեղաշարժի ազատությունն ապահովելու համար: Սակայն, 2018 թվականի մայիսի 25-ին Իռլանդիայի Սահմանադրության Ութերորդ փոփոխության հաջող չեղարկմամբ, որը ապահովում էր աբորտի իրավունքը, այս նախորդ փոփոխությունն այլևս անհրաժեշտ չէ:

#### Իտալիա
Իտալիայում տեղաշարժի ազատությունն ամրագրված է Սահմանադրության 16-րդ հոդվածում, որը նշում է. «Յուրաքանչյուր քաղաքացի իրավունք ունի ազատորեն բնակվել և տեղաշարժվել երկրի ցանկացած մասում` բացառությամբ առողջության կամ անվտանգության նկատառումներից ելնելով օրենքով սահմանված ընդհանուր սահմանափակումների: Քաղաքական պատճառներով որևէ սահմանափակում չի կարող կիրառվել: Յուրաքանչյուր քաղաքացի ազատ է լքել հանրապետության տարածքը և վերադառնալ այնտեղ՝ անկախ ցանկացած իրավական պարտավորությունից»:

#### Նորվեգիա (Շպիցբերգեն)
Հատկանշական է, որ Շպիցբերգենի նորվեգական հատուկ տարածքը Շպիցբերգենի պայմանագրի համաձայն լիովին ազատ վիզայի գոտի է։

#### Լեհաստան
Երկքաղաքացիություն ունեցող լեհ քաղաքացիները պարտավոր են օգտագործել լեհական ճանապարհորդական փաստաթղթեր (լեհական անձնագիր կամ, Եվրամիության տարածքում, լեհական ազգային անձնագիր) Շենգենյան տարածքում ճանապարհորդելիս։

Լեհաստանը պահանջում է, որ բոլոր լեհ քաղաքացիները (ներառյալ այն օտարերկրյա քաղաքացիները, որոնք ունեն, կարող են պնդվել կամ կասկածվում են, որ ունեն լեհական քաղաքացիություն) մուտք գործեն և լքեն Լեհաստանը՝ օգտագործելով լեհական ճանապարհորդական փաստաթղթեր։

#### Ռուսաստան
Ռուսաստանի Սահմանադրության 27-րդ հոդվածը սահմանում է․ 

«1. Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում օրինականորեն գտնվող յուրաքանչյուր ոք ունի ազատ տեղաշարժվելու, բնակության կամ բնակության վայր ընտրելու իրավունք։ 

2. Յուրաքանչյուր ոք կարող է ազատորեն լքել Ռուսաստանի Դաշնությունը։ Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիներն իրավունք ունեն ազատորեն վերադառնալու Ռուսաստանի Դաշնություն»։

Ռուսաստանի քաղաքացիների տեղաշարժի ազատությունը երկրում օրենքով սահմանափակված է մի շարք իրավիճակներում, այդ թվում՝

* Փակ քաղաքներում (հիմնականում միջուկային հետազոտությունների կենտրոններում)։ Այնտեղ այցելելու և բնակություն հաստատելու համար անհրաժեշտ են հատուկ թույլտվություններ։
* Ռուսաստանի միջազգային սահմանի մոտ գտնվող որոշակի տարածքներում։
* Արտակարգ դրություն հայտարարված տարածքներում։
* Արդարադատության շահերից ելնելով (կալանք, դատական կատարածուի որոշում, ձերբակալություն, քրեական հետաքննության ընթացքում չհեռանալու պարտավորագիր և այլն)։

* Զինվորական ծառայության մեջ գտնվող քաղաքացիների համար։

1993 թվականին անձնական գրանցման համակարգի դադարեցումից հետո ընդունվել է բնակության վայրի գրանցման վերաբերյալ նոր օրենսդրություն։ Ի տարբերություն որոշակի տարածքում բնակվելու թույլտվություն տվող արձանագրության, օրենքում նշված բնակության գրանցումը պարզապես ծանուցում է: Ռուսաստանի օրենսդրության համաձայն՝ անձը կարող է միաժամանակ ստանալ գրանցման երկու տեսակ: Մշտական գրանցումը պարտադիր է և տալիս է սեփականության իրավունք, ժամանակավոր գրանցումը կարող է ստացվել որոշակի ժամանակահատվածով՝ վարձակալության պայմանագրի համաձայն: Այնուամենայնիվ, գրանցման օրենքի «իրականացման» շրջանակներում մշակված վարչական ընթացակարգերը գրանցման համար որոշակի պայմաններ են սահմանել, որոնք այն փաստացի կախված են դարձրել տանտիրոջ համաձայնությունից: Քանի որ տանտերերը հաճախ չեն ցանկանում գրանցել վարձակալներին կամ հյուրերին իրենց սեփականություններում՝ հարկային վճարումների պատճառով, շատ ներքին միգրանտներ զրկվում են գրանցվելու իրենց օրինական պարտականությունից: Մինչև 2004 թվականը ոստիկանությունը սովորական էր տուգանել նրանց, որոնք չէին գրանցվել բնակության վայրում 3 աշխատանքային օրվա ընթացքում: 2004 թվականին գրանցման թույլատրելի առավելագույն ժամկետը ավելացվել է մինչև 90 օր՝ դարձնելով քրեական հետապնդումը անհնարին՝ վերացնելով ազատ տեղաշարժի գործնական խոչընդոտները:

Ռուսաստանի քաղաքացիների՝ Ռուսաստանից դուրս գալու իրավունքը կարող է օրինականորեն կասեցվել մի շարք պատճառներով, այդ թվում՝

* Գաղտնի փաստաթղթերին մուտք գործելու դեպք՝ պետական կամ զինվորական ծառայության մեջ աշխատելու ընթացքում, մուտքի թույլտվության ժամանակահատվածում և դրանից հետո մինչև 5 տարի։ Այս սահմանափակումը սովորաբար ներառվում է որպես դրույթ աշխատանքային պայմանագրում։
* Կալանավորում՝ որպես մեղադրյալ հետապնդվելու կամ հանցագործություն կատարելու կասկածանքով։
* Զինվորական ծառայություն։

Ռուսաստանի Սահմանադրության 62-րդ հոդվածի համաձայն՝ Ռուսաստանի քաղաքացին կարող է ունենալ օտարերկրյա պետության քաղաքացիություն (երկքաղաքացիություն), սակայն դա նրան չի «ազատում Ռուսաստանի քաղաքացիությամբ նախատեսված պարտավորություններից»։ Օտարերկրյա քաղաքացիություն ունեցող Ռուսաստանի քաղաքացիները չեն կարող մուտք գործել կամ դուրս գալ Ռուսաստանից օտարերկրյա ճանապարհորդական փաստաթղթերով։ Ռուսաստանի հյուպատոսական գրասենյակները վիզա չեն տրամադրում օտարերկրյա անձնագրերի տերերին, որոնք Ռուսաստանի քաղաքացիներ են (կամ կասկածվում են որպես այդպիսին)։

#### Թուրքիա
Թուրքիայի Սահմանադրության 23-րդ հոդվածի համաձայն՝ Թուրքիայի Հանրապետությունում յուրաքանչյուր անձ իրավունք ունի տեղաշարժվելու մեկ վայրից մյուսը։

Քաղաքացու արտասահման տեղաշարժվելու ազատությունը կարող է սահմանափակվել նրա քաղաքացիության պարտականության կամ քրեական հետապնդման պատճառով։

Քաղաքացիներին չի կարելի ո՛չ արտաքսել, ո՛չ էլ մերժել երկիր մուտք գործելը։

#### Միացյալ Թագավորություն
Բրիտանացիները վաղուց վայելում են համեմատաբար բարձր մակարդակի տեղաշարժի ազատություն: Բացի Մագնա Կարտայից, այս ոլորտում իրավունքների և ազատությունների պաշտպանությունը հակված է եղել բխել ընդհանուր իրավունքից, այլ ոչ թե ֆորմալ սահմանադրական օրենսգրքերից և կոնվենցիաներից, և կարող է փոփոխել խորհրդարանը՝ առանց սահմանադրության մեջ ամրագրված լինելու պաշտպանության։

Առաջարկվել է, որ տեղաշարժի ազատության վերաբերյալ մի շարք պետական ​​հատուկ սահմանափակումներ արգելվեն նոր կամ համապարփակ փոփոխված Մարդու իրավունքների մասին օրենքով: Նոր հիմնական իրավական արգելքները կարող են ներառել՝ ճանապարհային վճարներ և տեղաշարժի ազատության, անձնական տրանսպորտային միջոցների տիրապետման և օգտագործման այլ սահմանափակումներ, անձնական անձնագրեր (ներքին անձնագրեր, քաղաքացիության վկայականներ), որոնք պետք է ներկայացվեն անհատների պահանջարկի դեպքում՝ հանրային ծառայություններից և հաստատություններից օգտվելու համար, և քաղաքացիների՝ հասցեի կամ գործընկերության փոփոխությունները պետական ​​մարմիններում գրանցելու իրավական պահանջներ:

### Հյուսիսային Ամերիկա
#### Կանադա
Կանադայի Սահմանադրությունը տեղաշարժի իրավունքները հստակորեն ամրագրված է Կանադայի իրավունքների և ազատությունների խարտիայի 6-րդ բաժնում: Նշված իրավունքները ներառում են քաղաքացիների՝ երկիրը լքելու և մուտք գործելու իրավունքը, ինչպես նաև քաղաքացիների և մշտական բնակիչների՝ երկրի սահմաններում տեղաշարժվելու իրավունքը: Այնուամենայնիվ, ենթաբաժինները պաշտպանում են ավելի աղքատ տարածաշրջանների դրական գործողությունների ծրագրերը, որոնք նախապատվություն են տալիս տարածաշրջանում ավելի երկար ապրած բնակիչներին: 6-րդ բաժնի տեղաշարժի իրավունքները այն ընտրված իրավունքների շարքում են, որոնք չեն կարող սահմանափակվել Խարտիայի անտեսման կետով:

Կանադայի սոցիալական միության շրջանակային համաձայնագիրը, որը 1999 թվականին կառավարությունների միջև կնքված համաձայնագիր է, հաստատում է, որ «Բոլոր կառավարությունները կարծում են, որ կանադացիների տեղաշարժի ազատությունը՝ Կանադայի ցանկացած վայրում հնարավորություններ փնտրելու համար, կանադական քաղաքացիության էական տարր է»: Համաձայնագրում խոստացվում է, որ «կառավարությունները կապահովեն, որ սոցիալական քաղաքականության նոր նախաձեռնություններում տեղաշարժի նոր խոչընդոտներ չստեղծվեն»:

#### Սուրբ Մարտին
Սուրբ Մարտին կղզում, որը բաժանված է Սուրբ Մարտենի (Նիդեռլանդների մաս) և Սուրբ Մարտինի համայնքի (Ֆրանսիայի մաս) միջև, կղզու երկու կեսերի միջև տեղաշարժի ազատությունը թույլատրվում է, ինչպես նշված է 1648 թվականի Կոնկորդիայի պայմանագրում: Հնարավոր է, որ սա կարող է ազդած լինել կղզում ընդհանուր ինքնության զարգացման վրա, ինչը հանգեցրել է դրա միավորման առաջարկին:

#### Միացյալ Նահանգներ
Միացյալ Նահանգների օրենսդրությամբ տեղաշարժի ազատությունը հիմնականում կարգավորվում է Միացյալ Նահանգների Սահմանադրության «Արտոնություններ և անձեռնմխելիություններ» կետով, որը նշում է. «Յուրաքանչյուր նահանգի քաղաքացիները պետք է ունենան քաղաքացիների բոլոր արտոնություններն ու անձեռնմխելիությունները տարբեր նահանգներում»։ Դեռևս շրջանային դատարանի՝ *Կորֆիլդն ընդդեմ Քորիելի* գործով (6 Fed. Cas. 546, 1823 թ․) որոշմամբ, տեղաշարժի ազատությունը դատական կարգով ճանաչվել է որպես հիմնարար սահմանադրական իրավունք։ *Փոլն ընդդեմ Վիրջինիայի* գործով (75 U.S. 168, 1869 թ․) դատարանը տեղաշարժի ազատությունը սահմանել է որպես «այլ նահանգներ ազատ մուտք գործելու և դրանցից դուրս գալու իրավունք»։ Սակայն, Գերագույն դատարանը դաշնային կառավարությանը չի օժտել տեղաշարժի ազատությունը պաշտպանելու լիազորությամբ։ *Արտոնություններ և անձեռնմխելիություններ* կետի համաձայն, այս լիազորությունը տրվել է նահանգներին, դիրքորոշում, որը Դատարանը տարիների ընթացքում հետևողականորեն պահպանել է այնպիսի գործերում, ինչպիսիք են՝ *Ուորդն ընդդեմ Մերիլենդի* (79 U.S. 418, 1871թ․), *Սլաութեր Հաուսի* (83 U.S. 36, 1873) և *Միացյալ Նահանգներն ընդդեմ Հարիսի գործերը* (106 U.S. 629, 1883թ․):

Միջազգային մակարդակով, 1952 թվականի Իմիգրացիայի և քաղաքացիության մասին օրենքի 215-րդ կետը (ներկայումս կոդավորված է 8 U.S.C. § 1185), Միացյալ Նահանգների քաղաքացու համար անօրինական է մուտք գործել կամ դուրս գալ Միացյալ Նահանգներից առանց վավեր Միացյալ Նահանգների անձնագրի:

Պետդեպարտամենտը հրաժարվել է անձնագրեր տրամադրել այն քաղաքացիներին, որոնք հրաժարվել են երդվել, որ կոմունիստ չեն: Այս պրակտիկան դադարեցվել է 1958 թվականի Գերագույն դատարանի Քենթն ընդդեմ Դալեսի գործից հետո:

### Օվկիանիա
#### Ավստրալիա
Ավստրալիայի ոչ մի դաշնային օրենսդրություն չի երաշխավորում Ավստրալիայի Միության տարածքում տեղաշարժի ազատությունը: Ավստրալիայի տարբեր օրենքներ սահմանափակում են այդ իրավունքը տարբեր հիմքերով: Մինչև 2016 թվականի հուլիսի 1-ը Նորֆոլկ կղզին ունեցել է ներգաղթի վերահսկողություն՝ Ավստրալիայի մնացած մասի վերահսկողությունից առանձին, և Ավստրալիայի քաղաքացիների կամ բնակիչների համար մուտք գործելու համար պահանջվել է թույլտվություն: 2014 թվականի օգոստոսին Ավստրալիայի Միության կառավարությունն առաջարկել է կարգավորել Ավստրալիայի քաղաքացիների՝ ահաբեկչության հետ կապված նշանակված տարածքներ մեկնելու և այնտեղից դուրս գալու իրավունքը:

## Տես նաև
* Մաքսային միություն
* Ապաստանի իրավունք

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Freedom of Movement and limitations thereof in Cuba
*Freedom of Travel policy within the European Union
*International Covenant on Civil and Political Rights
*UN General Assembly, Universal Declaration of Human Rights, Article 13
*[UN Human Rights Committee, General Comment No. 27: Freedom of Movement](https://web.archive.org/web/20061001225405/http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/(Symbol)/6c76e1b8ee1710e380256824005a10a9?Opendocument)

Կատեգորիա:Բնակչության գաղթ
Կատեգորիա:Եվրոպական միության իրավունք
Կատեգորիա:Եվրոպական միություն
Կատեգորիա:Իրավունք
Կատեգորիա:Ճանապարհորդության միջազգային փաստաթղթեր
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ խնդրի
Կատեգորիա:Միգրացիոն իրավունք
Կատեգորիա:Շվեյցարական իրավունք
Կատեգորիա:Քաղաքագիտություն
Կատեգորիա:Քաղաքացիական իրավունքներ և ազատություններ