Նախահիպերտենզիա

**Նախահիպերտենզիա** (հայտնի է նաև որպես **բարձր նորմալ զարկերակային ճնշում** և **սահմանային ճնշում**), ըստ Ամերիկյան բժշկական դասակարգման՝ վիճակ, երբ զարկերակային ճնշումը բարձր է նորմայից, սակայն չի հասնում զարկերակային գերճնշման ցուցանիշներին։ Նախահիպերտենզիայի ժամանակ սիստոլիկ ճնշումը տատանվում է 120-139 մմսս․ սահմաններում, իսկ դիաստոլիկը՝ 80-89 մմսս սահմաններում։ 140/90 մմսս․ և ավելի ցուցանիշների դեպքում համարվում է զարկերակային գերճնշում։ Զարկերակային ճնշումը դասակարգվում է  երկու և ավելի առանձին դեպքերում չափումների  հիման վրա, որոնք արվել են վերջին շաբաթվա ընթացքում։ Համընդհանուր ազգային 7րդ զեկույցը առաջարկում է զարկերակային գերճնշման ցուցանիշի նոր սահմանում՝ 140/90մմսս․-ից ցածր, քանի որ այն հնարավորություն կտա ավելի հստակ հասկանալ ճնշման կապը տարիքի հետ։

## Ախտանիշներ
Նախահիպերտենզիան հաճախ ասիմպտոմատիկ (առանց ախտանշանների) է ախտորոշման պահին։ Շատ բարձր զարկերակային ճնշումը (չարորակ հիպերտենզիա) երբեմն կարող է բերել գլխացավերի, տեսողական խանգարումների, հոգնածության, գլխապտույտների առաջացման, սակայն սրանք ոչ սպեցիֆիկ ախտանիշներ են և կարող են պայմանավորված լինել նաև այլ գործոններով։ Այնուամենայնիվ, նորմայից բարձր զարկերակային ճնշումը կարող է չախտորոշվել երկար ժամանակ։

## Պատճառ
Զարկերակային բարձր ճնշումը զարգանում է աստիճանաբար՝ տարիների ընթացքում, հաճախ առանց որևէ սպեցիֆիկ(հատուկ) պատճառի։ Այնուամենայնիվ, հնարավոր պատճառներն են՝ դեղորայքները, երիկամային, մակերիկամային հիվանդությունները կամ վահանաձև գեղձի հետ կապված խնդիրները, որոնք ի սկզբանե պետք է ժխտվեն։ Զարկերակային բարձր ճնշումը,որը զարգանում է ինչ-որ ժամանակ անց, առանց հատուկ պատճառի, ախտորոշվում է ինչպես բարորակ կամ էսենցիալ գերճնշում։ Զարկերակային ճնշումը բարձրանում է տարիքին զուգընթաց։

## Բուժում
Նվազեցնել նախահիպերտենզիան զարկերակային գերճնշման վերածվելու ռիսկը, ինչպես նաև փոփոխել ապրելակերպը կամ վարքը։

## Սննդակարգ
Խորհուրդ է տրվում քիչ քանակությամբ նատրիում և մեծ քանակությամբ կալիում պարունակող սննդակարգ, ֆիզիկական ակտիվություն՝ օրական 30 րոպե տևողությամբ և շաբաթվա մեծ մասը զբաղեցնող, դադարել ծխելը, նվազեցնել ալկոլոհոլի օգտագործումը և, ամենակարևորն է, պահել առողջ քաշը։

Հատկապես խորհուրդ է տրվում այն սննդակարգը, որն իր մեջ ներառում է մեծ քանակությամբ միրգ և բանջարեղեն(սննդակարգի կեսը պետք է ներառի ոչ օսլա պարունակող բանջարեղեն, օրինակ կանաչեղեն, լոբազգիներ, գազար, վարունգ, լոլիկ և այլն),ամբողջական հացահատիկ, ռաֆինացված հացահատիկ (սպիտակ հաց, սպիտակ ալյուրից պատրաստված խմորեղեն), ցածր յուղայնությամբ մթերք (օրինակ՝ մսի յուղոտ մասեր կամ տապակած ուտելիք) և նատրիումի ցածր քանակություն( տանը պատրաստած կամ քիչ շոգեխաշած մթերք)։ Ռանդոմիզացված հետազոտություններն հաստատել են  այսպիսի սննդակարգի կարևոր դերը զարկերակային  ճնշման կարգավորման և բարելավման մեջ։ Միայն այսպիսի սննդակարգը, ինքն իրենով, ավելի արդյունավետ կարող է իջեցնել զարկերակայինն ճնշումը, քան դեղորայքի կիրառումը։ Ճիշտ սննդակարգը և նատրիումի օգտագործման նվազեցումը թողում են դրական ազդեցություն, որը  ստանալու համար անհրաժեշտ է օգտագործել քիչ ճարպ պարունակող մթերքներ, մրգեր և բանջարեղեն, ինչպես նաև նվազեցնել օգտագործվող նատրիումի քանակը, որի շատ կիրառումը բնորոշ է հատկապես զարգացած երկրներին, օրինակ՝ ԱՄՆ։ Պետք է հաշվի առնել նաև այն, որ որքան լավ լինի սննդի որակը, այնքան արդյունքներն ավելի լավ կլինեն։ Նշանակալի արդյունքները տեսանի կլինեն 30 օրվա ընթացքում։

Որոշ հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ շաքարային դիաբետի առկայության դեպքում նատրիումի և ճարպերի քիչ պարունակությամբ սննդակարգն այնքան էլ էֆեկտիվ չէ զարկերակայինն գերճնշման բուժման համար։ Այլ հետազոտություններում անդրադարձել են ածխաջրատներով հարուստ սննդակարգերին, որոնք պարունակում են ռաֆինացված ածխաջրատներ(շաքար, եգիպտացորենի օշարակ, սպիտակ ալյուր) և նշել, որ դրանք հանդիսանում են զարկերակային ճնշման բարձրացման պոտենցիալ աղբյուր։ Վերջին հետազոտություններ պարզել են, որ ցածր ածխաջրատներով սննդակարգերը կարող են իջեցնել քաշը և զարկերակային ճնշումը այնպես,ինչպես դեղամիջոցները։

Կալիումով հարուստ մթերքներից են բանանը, պապայան, քաղցր կարտոֆիլը, կանաչեղենը, ավոկադոն, սալորի հյութը, լոլիկի հյութը, նարինջը, կաթը, յոգուրտը, կապույտ, սև, խայտաբղետ լոբազգիները, ոսպը, տավարի միսը, ձուկը, ընդեղենը և այնպիսի սերմեր, ինչպիսիք են պիստակը, նուշը, դդումը, կտավատի և արևածաղկի սերմերը։

## Հսկողություն
Նախահիպերտենզիայով հիվանդների մոնիտորինգը(հսկողությունը)  հիպերտոնիայի առաջընթացի կամ թիրախ օրգանների վնասվածության նշաններն հայտնաբերելու կարևոր միջոց է։ Զարկերակային ճնշման ցանկացած փոփոխություն պետք է հաստատվի հաջորդ այցի ընթացքում։

Հակագերճնշումային դեղորայքի  բուժման հիմնական ցուցումը հիպերտոնիայի (զարկերակային գերճնշում) առաջընթացն է։ Շեմն ավելի ցածր է շաքարային դիաբետով հիվանդների, երիկամների քրոնիկ անբավարարության կամ սիրտ-անոթային հիվանդությունների դեպքում։ Ներկայում այս հիվանդությունների առկայության դեպքում  թիրախային զարկերակային ճնշումը պետք է լինի 120/80 մմսս-ից ցածր։

## Տնային հսկողություն
Զարկերակային ճնշման տնային հսկողությունը օգնում է հետևել նախահիպերտենզիա ունեցող հիվանդներին։ Այն հիվանդին և նրա բժշկին կարող է օգնել առավել տեղեկացված լինել զարկերակային ճնշման տատանումների մասին։ Տնային մոնիտորինգի միջոցով կարելի է խուսափել «սպիտակ խալաթ»-ի ֆենոմենից, ինչը բացատրվում է հետևյալ կերպ․ հիվանդի զարկերակային ճնշման մակարդակը բարձրանում է սպիտակ խալաթով բժշկի  ներկայության ժամանակ։ Ամեն օր կանոնավոր ժամերին տանը կամ աշխատավայրում հսկողությունը օգնում է հիվանդին ախտորոշել նախահիպերտենզիա կամ հիպերտոնիկ հիվանդությունը։

Ամերիկյան սրտաբանների ասոցիացիայի կայքում ասվում է. «Հնարավոր է, որ դուք ունեք «սպիտակ խալաթ»-ի ֆենոմենով պայմանավորված զարկերակային ճնշման բարձրացում, ինչը նշանակում է, որ ձեր զարկերակային ճնշումը բարձրանում է, երբ գտնվում եք բժշկի սենյակում։ Ժամանակի ընթացքում զարկերակային ճնշման չափումների գրանցումը օգնում է բժշկին ախտորոշել և կանխարգելել հնարավոր առողջական խնդիրները»։

Տնային հսկողության դեպքում մարդիկ օգտագործում են հատուկ սարքեր և կազմում են ճնշման չափումների հատուկ աղյուսակ, որն անհրաժեշտ է բուժող բժշկին ճիշտ բուժում իրականացնելու համար։

## Ելք
Նախահիպերտենզիան առողջական լուրջ խնդիր համարելը վիճարկելի հարց է։ Մի շարք երկարատև ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ նախահիպերտենզիայի առկայության դեպքում մահացության էական աճ չի նկատվել։ Այլ ուսումնասիրություններ ցույց են տալիս, որ զարկերակային ճնշման և մահացության միջև կա J-աձև հարաբերակցություն, այսինքն՝ զարկերակային ճնշման և՛ ցածր, և՛ բարձր մակարդակները բերում են մահացության զգալի աճի։ Մյուս կողմից Սրտի, թոքերի և արյան ազգային ինստիտուտը ենթադրում է, որ նախահիպերտենզիա ունեցող մարդիկ ավելի հակված են հիպերտոնիկ հիվանդության(զարկերակային գերճնշման) զարգացման՝ համեմատած զարկերակային նորմալ ճնշում ունեցողների։

Համաձայն որոշ ուսումնասիրությունների, նախահիպերտենզիան կարող է մեծացնել սրտի ինֆարկտի, ինսուլտի, խրոնիկ սրտային անբավարարության և երիկամային անբավարարության զարգացման ռիսկը։ Այլ ուսումնասիրություն ցույց է տալիս, որ նախահիպերտենզիա ունեցող մարդկանց մոտ 3 անգամ մեծանում է սրտի ինֆարկտի և 1,7 անգամ սրտային անբավարարության զարգացման ռիսկը՝ ի տարբերություն նորմալ զարկերակային ճնշում ունեցողների։ Մետա-անալիզներն ապացուցել են, որ նույնիսկ ցածր թվերի նախահիպերտենզիան մեծացնում է ինսուլտի զարգացման ռիսկը։

## Տարածվածություն
1999 և 2000 թվականներից Առողջապահության և սննդի ազգային փորձաքննության հետազոտության տվյալների համաձայն՝ ԱՄՆ-ում մեծահասակների շրջանում նախահիպերտենզիայի տարածվածությունը  եղել է մոտավորապես 31 տոկոս։ Ընդհանուր տարածվածությունը տղամարդկանց մոտ ավելի մեծ էր (համապատասխանաբար 39 և 23 տոկոս)։

## Ռիսկի գործոններ
Նախահիպերտենզիայի զարգացման հիմնական ռիսկի գործոնը ավելորդ քաշն է։ Այլ գործոններ են զարկերակային գերճնշման ընտանեկան պատմությունը, նստակյաց ապրելակերպը, նատրումի մեծ քանակություն պարունակող սննդի կիրառումը, ծխելը, ալկոհոլի չարաշահումը։ Զարկերակային ճնշման ցուցանիշները սովորաբար լինում են ընտանեկան, սակայն չկա որևէ գենետիկ կապ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արյան ճնշում