Ծովը մշակույթում

[alt="Great wave" by Hokusai|մինի|''[Կանագավայի մեծ ալիքը* ( [[Կացուշիքա Հոքուսայ]], մոտ 1830)|373x373փքս]]*'Ծովը մշակույթում** դարեր շարունակ կարևոր է եղել, քանի որ մարդիկ այն հակասական են ընկալում՝ որպես հզոր, բայց հանդարտ, գեղեցիկ, բայց վտանգավոր: Մարդու վերաբերմունքը ծովի նկատմամբ կարելի է գտնել արվեստի տարբեր տեսակներում, ներառյալ [[Գրականություն|գրականության]], [[Արվեստ|արվեստի]], [[Պոեզիա|պոեզիայի]], [[Կինոնկար|կինոյի]], [[Թատրոն|թատրոնի]] և [[Դասական երաժշտություն|դասական երաժշտության]]: Նավակներ պատկերող ամենավաղ արվեստի գործերը 40 000 տարեկան են։ Այդ ժամանակից ի վեր տարբեր երկրների և մշակույթների նկարիչներ պատկերել են ծովը։  Խորհրդանշական է, որ ծովը ընկալվում էր որպես թշնամական միջավայր, որը բնակեցված էր ֆանտաստիկ արարածներով՝ [[Աստվածաշունչ|աստվածաշնչյան]] [[Լևիաթան]], [[ճապոնական դիցաբանության]] [[Իզոնադա|Իզոնադան]] և ուշ [[սկանդինավյան դիցաբանության]] [[կրակեն]]: Հոգեբույժ [[Կարլ Գուստավ Յունգ|Կառլ Յունգի]] աշխատություններում ծովը խորհրդանշում է անձնական և [[Կոլեկտիվ անգիտակցական|կոլեկտիվ անգիտակցականը]] [[Երազների մեկնաբանություն|երազների մեկնաբանության]] մեջ: 

Ծովն ու նավերը պատկերված են արվեստի մեջ՝ սկսած [[Լամու (կղզեխումբ)|Լամուի]] խրճիթների պատերին պարզ գծանկարներից մինչև [[Ուիլյամ Թըրներ|Ջոզեֆ Թերների]] ծովանկարները և [[Հոլանդական գեղարվեստի ոսկեդար|հոլանդական ոսկեդարի նկարները]]: Ճապոնացի նկարիչ [[Կացուշիքա Հոքուսայ|Կացուշիկա Հոկուսայը]] ստեղծել է ծովային տրամադրությունների գունավոր [[Փորագրություն (այլ կիրառումներ)|տպագրություններ]], այդ թվում՝ [[Կանագավայի մեծ ալիք|''Կանագավայի'']] [[Կանագավայի մեծ ալիք|''մեծ ալիքը'']]: Ծովը գրականության մեջ հայտնվել է [[Հոմերոս|Հոմերոսի]] ''[[Ոդիսական|Ոդիսականից]]'' (մ.թ.ա. 8-րդ դար): Ծովը կրկնվող թեմա է ճապոնական [[Էդո ժամանակաշրջանի]] բանաստեղծ [[Մացուո Բասյո|Մացուո Բասյոյի (松尾 芭蕉)]] (1644–1694) [[Հոքու|Հաքու]] բանաստեղծություններում։ 

Ծովը մեծ դեր է խաղում Հոմերոսի ''«Ոդիսական»'' [[Էպոս|էպոսում]], որը նկարագրում է հույն հերոս [[Ոդիսևս|Ոդիսևսի]] տասնամյա ճանապարհորդությունը, ով պայքարում է տուն վերադառնալ ծովի միջով, ճանապարհին հանդիպելով ծովային հրեշների: Միջնադարում ծովը հայտնվում է սիրավեպերում, ինչպիսին է Տրիստանի լեգենդը, այնպիսի մոտիվներով, ինչպիսիք են առասպելական կղզիները և ինքնագնաց նավերը: Ուխտագնացությունը սովորական թեմա է պատմվածքներում և բանաստեղծություններում, ինչպիսին է ''Մարջերի Քեմփեի գիրքը'' : Վաղ մոդեռն (մոտ 1500-1800 թվականներ) շրջանից ծովն օգտագործում էին [[Անդրատլանտյան ստրկավաճառություն|Անդրատլանտյան ստրուկների առևտուրը]] և [[Աքսոր|աքսորը]] կազմակերպելու համար։ Ծովում հուղարկավորությունը տարբեր ձևերով կիրառվում էր հին քաղաքակրթություններից՝ [[Հին Եգիպտոս|Եգիպտոսի]], [[Հին Հունաստան|Հունաստանի]] եւ [[Հին Հռոմ|Հռոմի]] ժամանակներից ի վեր։ 

Ժամանակակից ծովի թեմայով վեպերը գրվել են [[Ջոզեֆ Քոնրադ|Ջոզեֆ]] [[Ջոզեֆ Քոնրադ|Քոնրադի]], [[Հերման Վոուք|Հերման]] [[Հերման Վոուք|Վոուքի]] և [[Հերման Մելվիլ|Հերման Մելվիլի]] կողմից. ծովի մասին բանաստեղծություններ են գրել [[Սամուել Քոլրիջ|Սեմուել Թեյլոր Քոլրիջը]], [[Ռեդյարդ Քիփլինգ|Ռեդյարդ Քիփլինգը]] և Ջոն Մեյսֆիլդը։ Դարեր շարունակ ծովը ոգեշնչել է բազմաթիվ երաժշտություններ, այդ թվում ծովային երգեր, [[Ռիխարդ Վագներ|Ռիխարդ Վագների]] «[[Թռչող հոլանդացի (օպերա)|Թռչող հոլանդացի]]», [[Կլոդ Դեբյուսի|Կլոդ Դեբյուսիի]] «Լա մերը» (1903–1905), Չառլզ Վիլյերս Ստենֆորդի «Ծովի երգեր» (1904) և «Ֆլոտի երգեր» (1910), [[Էդվարդ Էլգեր|Էդվարդ Էլգերի]] «Ծովային պատկերներ» (1899) և [[Ռալֆ Վոան Ուիլյամս|Ռալֆ Վոան Ուիլյամսի]] «Ծովային սիմֆոնիա» (1903–1909):

== Մարդիկ և ծովը ==
Ծովային ազգերի համար ծովի կարևորությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես է այն ներխուժում նրանց մշակույթ. դրա ընդգրկումը առասպելների և լեգենդների մեջ, հիշատակումը [[Առած|առածներում]] և [[Ժողովրդական երաժշտություն|ժողովրդական երգերում]], նավերի օգտագործումը նվիրաբերություններում, նավերի և ծովի կարևորությունը նվիրատվության և թաղման արարողություններում, ամբոխը հավաքվում է նավի ժամանման կամ մեկնելու ժամանակ և ընդհանուր վերաբերմունքը ծովային հարցերի նկատմամբ: Հարևան ազգերի հետ առևտուրը և մտքերի փոխանակումը քաղաքակրթությունների առաջընթացի և զարգացման միջոցներից մեկն էր: Սա լայնորեն տեղի է ունեցել [[Միջերկրական ծով|Միջերկրական ծովի]] սահմանակից երկրներում, ինչպես նաև [[Հնդկաստան|Հնդկաստանում]], [[Չինաստան|Չինաստանում]] և [[Հարավարևելյան Ասիա|Հարավարևելյան Ասիայի]] այլ երկրներում ապրող հնագույն ժողովուրդների շրջանում: [[Օվկիանոսների համաշխարհային օր|Օվկիանոսների համաշխարհային օրը]] նշվում է յուրաքանչյուր հունիսի 8-ին:

== Վաղ պատմություն ==
[[Պապիրուս|Պապիրուսից]] պատրաստված նավակներ պատկերող [[Ժայռապատկեր|ժայռապատկերները]] [[Կասպից ծով|Կասպից ծովի]] ափերին 40 000 տարվա վաղեմություն ունեն: Ջեյմս Հորնելն ուսումնասիրել է ավանդական, տեղացի ջրային նավերը և դիտարկել է «օկուլի» կամ նավակների եզրերին նկարված աչքերի նշանակությունը, որոնք կարող են ներկայացնել աստծու կամ աստվածուհու զգոն հայացքը, որը պաշտպանում է նավը: [[Վիկինգներ|Վիկինգները]] պատկերում էին կատաղի գլուխներ՝ բաց ծնոտներով և ուռած աչքերով իրենց երկարանավերի աղեղին և ծայրին՝ չար ոգիներին վանելու համար, իսկ առագաստանավերի վրա գտնվող պատկերները ծովագնացների կողմից դիտվում էին ջերմությամբ և ներկայացնում էին այն համոզմունքը, որ նավը պետք է գտնի իր ճանապարհը: Եգիպտացիները նավակի վրա տեղադրում էին սուրբ թռչունների պատկերներ, մինչդեռ փյունիկեցիներն օգտագործում էին արագությունը ներկայացնող ձիեր: Հին հույներն օգտագործում էին վարազների գլուխները՝ խորհրդանշելու սուր տեսողությունն ու վայրագությունը, մինչդեռ հռոմեական նավակները հաճախ կրում էին հարյուրապետի փորագրությունը, որը ներկայացնում էր մարտում քաջություն: Հյուսիսային Եվրոպայում օձերը, ցուլերը, դելֆինները և վիշապները սովորաբար օգտագործվում էին նավերը զարդարելու համար, իսկ տասներեքերորդ դարում կարապը սովորաբար օգտագործվում էր շնորհն ու շարժունակությունը ցուցադրելու համար:

== Սիմվոլիզմ, առասպելներ ու լեգենդներ ==
[[Պատկեր:Ehon_Hyaku_Monogatari_Isonade.jpg|ձախից|մինի|''Իզոնադան'', ինչպես պատկերված է Տակեհարա Շունսենի ''Էհոն Հյակու Մոնոգատարիում'', 1841]]
Ծովի [[Հունական դիցաբանություն|հունական դիցաբանությունը]] ներառում է աստվածների և այլ գերբնական արարածների բարդ պանթեոն: Ծովի աստծուն՝ [[Պոսեյդոն|Պոսեյդոնին]], ուղեկցում է նրա կինը՝ [[Ամփիտրիտե|Ամփիտրիտը]], որը հիսուն [[Ներեուհիներ|Ներեուհիներից]] մեկն է՝ ծովային նիմփաները, որոնց ծնողներն էին [[Ներևս|Ներեոսը]] և [[Դորիս|Դորիսը]]։ [[Տրիտոն (դիցաբանություն)|Տրիտոնները]]՝ Պոսեյդոնի որդիները, որոնք տարբեր կերպ ներկայացված էին ձկների կամ ծովաձիերի պոչերով, [[Նայադներ|նայադների]] հետ միասին ձևավորեցին Պոսեյդոնի շքախումբը։ Առասպելական ծովը հետագայում բնակեցված էր վտանգավոր ծովային հրեշներով, ինչպիսին է Սկիլլան: Պոսեյդոնն ուներ ծովերը փոփխելու ուժ, որը ղեկավարում էր ոչ միայն ծովը, այլև երկրաշարժերը, փոթորիկները և ձիերին: [[Նեպտուն (դիցաբանություն)|Նեպտունը]] նույն դիրքն էր զբաղեցնում հռոմեական դիցաբանության մեջ։ Հունական մեկ այլ ծովային աստված՝ [[Պրոտևս|Պրոտևսը]], մարմնավորում է ծովային փոփոխություըն, ածական «պրոթեան» ձևը, որը նշանակում է փոփոխական, կարող է ընդունել բազմաթիվ ձևեր: Շեքսպիրն օգտագործում է դա ''Հենրիխ VI-ի մաս 3-'' ում, որտեղ [[Ռիչարդ III|Ռիչարդ III-ը]] պարծենում է «Ես կարող եմ գույն ավելացնել քամելեոնին, փոխել ձևը Պրոտևսի միջոցով՝ առավելությունների համար»։
[[Պատկեր:Sea_thiasos_Nereis_Glyptothek_Munich_239_front_n1.jpg|աջից|մինի|[[Ներեուհիներ|Ներեիդը]] ծովային ցուլ հեծած (մ.թ.ա. 2-րդ դար)]]
Հարավարևելյան Ասիայում ծովի կարևորությունը հանգեցրեց օվկիանոսով էպիկական ճանապարհորդությունների, հեռավոր կղզիներում արքայադուստրերի, խորքերում թաքնված հրեշների և կախարդական ձկների մասին բազմաթիվ առասպելների: Հյուսիսային Եվրոպայում թագավորներին երբեմն նավով էին թաղում, երբ մարմինը դնում էին նավի մեջ՝ շրջապատված գանձերով և թանկարժեք բեռներով և թողնում ծովում։ Հյուսիսային Ամերիկայում արարչագործության տարբեր պատմություններ ցույց են տալիս, որ բադը կամ այլ արարածը սուզվում է ծովի հատակը և բերում որոշ ցեխ, որից առաջացել է ցամաքը: Աթարգաթիսը սիրիական աստվածություն էր, որը հայտնի էր որպես ջրահարս-աստվածուհի, իսկ Սեդնան ծովի և ծովային կենդանիների աստվածուհին էր Ինուիտ դիցաբանության մեջ: Սկանդինավյան դիցաբանության մեջ Էգիրը ծովի աստվածն էր, իսկ Ռանը ` նրա կինը, ծովի աստվածուհին էր, իսկ Նյորդը ծովային ճանապարհորդության աստվածն էր: Ճանապարհորդության մեկնելուց առաջ պետք էր հաշտեցնել աստվածներին հաձողության։ 

Հոգեբույժ [[Կարլ Գուստավ Յունգ|Կառլ Յունգի]] աշխատություններում ծովը խորհրդանշում է անձնական և [[Կոլեկտիվ անգիտակցական|կոլեկտիվ անգիտակցականը]] [[Երազների մեկնաբանություն|երազների մեկնաբանության]] մեջ:

== Արվեստում ==
[[Պատկեր:The_Y_at_Amsterdam_viewed_from_Mussel_Pier.jpg|alt=Painting by Ludolf Bakhuizen|մինի|[[Հոլանդական գեղարվեստի ոսկեդար|Հոլանդական ոսկեդարի նկար]] . ''«Y-ն Ամստերդամում», որը տեսել է Մոսելշտայգերից (միդիա նավամատույց)'' [[Լյուդոլֆ Բակհեյզեն|Լյուդոլֆ Բախուիզենի]] կողմից, 1673]]
[[Ծովանկարչություն|Ծովանկարչության]] ժանրը հատկապես կարևոր դարձավ [[Հոլանդական գեղարվեստի ոսկեդար|Նիդեռլանդների ոսկե դարի նկարներում]], որտեղ ներկայացված են Նիդեռլանդական նավատորմը իր ռազմական հզորության գագաթնակետին: Նկարիչներ, ինչպիսիք են Յան Պորսելիսը, Սայմոն դե Վլիգերը, Յան վան դե Կապելը, Հենդրիկ Դուբելսը, Վիլեմ վան դե Վելդե Ավագը և նրա որդին, Լյուդոլֆ Բախուիզենը և Ռեյներ Նումսը ստեղծել են ծովային կտավներ տարբեր ոճերում: Ճապոնացի նկարիչ [[Կացուշիքա Հոքուսայ|Կացուշիքա Հոկուսայը]] ստեղծել է ծովի տրամադրությունների գունավոր տպագրություններ, այդ թվում՝ ''[[Կանագավայի մեծ ալիք|Կանագավայի Մեծ ալիքը,]]'' որը ցույց է տալիս ծովի կործանարար ուժը միևնույն ժամանակ նրա անընդհատ փոփոխվող գեղեցկության հետ: 19-րդ դարի ռոմանտիկ նկարիչ [[Հովհաննես Այվազովսկի|Հովհաննես Այվազովսկին]] ստեղծել է մոտ 6000 կտավ, որոնց մեծ մասը պատկերում է ծովը։

== Գրականության և կինոյի մեջ ==
=== Հնագույն ===
Ծովը [[Գրականություն|գրականության]] մեջ հայտնվել է հին հույն բանաստեղծ Հոմերոսի ժամանակներից, ով այն նկարագրում է որպես ''«գինու մութ ծով»'' (): Իր ''«Ոդիսական»'' պոեմում, որը գրվել է մ.թ.ա. 8-րդ դարում, նա նկարագրում է հույն հերոս Ոդիսևսի տասնամյա ճանապարհորդությունը, ով պայքարում է տուն վերադառնալ ծովի վրայով [[Տրոյա|Տրոյայի]] դեմ պատերազմից հետո, որը նկարագրված է ''[[Իլիական|Իլիադայում]]''։ Ճանապարհորդությունը նրան տանում է մի տարօրինակ և վտանգավոր երկրից մյուսը, ի թիվս այլ ծովային վտանգների, զգալով նավաբեկությունը, ծովային հրեշ Սկիլլան, [[Խարիբդա|Խարիբդայի]] հորձանուտը և նիմփա Կալիպսոյի Օգիգիա կղզին:

Զինվոր [[Քսենոփոն|Քսենոփոնն]] իր ''[[Անաբասիս|«Անաբասիսում»]]'' պատմում է, թե ինչպես է ականատես եղել 10 000 հույների շրջագայությանը, որոնք կորել են թշնամու տարածքում՝ տեսնելով Սև ծովը [[Mount Theches|Թեքես լեռից]]՝ [[Կյուրոս Կրտսեր|մ.թ.ա.]] 10 000-ը ուրախությամբ բղավում էին «()»— «Ծով, Ծով»։ Հանրահայտ աղաղակը եկել է խորհրդանշելու հաղթանակը, ազգային ազատությունը, դժվարությունների դեմ հաղթանակը և ավելի ռոմանտիկ՝ «առաջին ծով վերադարձի կարոտը»։

[[Կլավդիոս Պտղոմեոս|Պտղոմեոսը]], գրելով իր «Աշխարհագրություն» աշխատությունն մոտավորապես մ.թ. 150 թվականին, նկարագրեց, թե ինչպես Ատլանտյան օվկիանոսը և Հնդկական օվկիանոսը մեծ փակ ծովեր էին և կարծում էր, որ Ատլանտյան օվկիանոս եկող նավը շուտով կհասնի Արևելքի երկրներ: Այն ժամանակ հայտնի աշխարհի նրա քարտեզը զարմանալիորեն ճշգրիտ էր, սակայն չորրորդ դարից սկսած քաղաքակրթությունը հետընթաց ապրեց բարբարոս զավթիչների ձեռքով, և աշխարհագրության իմացությունը հետընթաց քայլ կատարեց: Յոթերորդ դարում [[Իսիդոր Սևիլյացի|Իսիդոր Սևիլյացին]] ստեղծեց «անիվային քարտեզ», որտեղ Ասիան, Աֆրիկան և Եվրոպան դասավորված էին նարնջագույն հատվածների պես՝ բաժանված «Մարե Միջերկրականով», «Նիլուսով» և «Տանաիսով» և շրջապատված «Օվկիանոսով»: . Միայն տասնհինգերորդ դարում Պտղոմեոսի քարտեզները կրկին կիրառվեցին, և Պորտուգալիայի [[Henry the Navigator|Հենրի Նավիգատորը]] նախաձեռնեց օվկիանոսների հետախուզում և ծովային հետազոտություններ: Նրա կողմից քաջալերված՝ պորտուգալացի ծովագնացները հետազոտեցին, քարտեզագրեցին և գծագրեցին Աֆրիկայի արևմտյան ափերը և Արևելյան Ատլանտյան օվկիանոսը, և այս գիտելիքը ճանապարհ նախապատրաստեց հետախուզական մեծ ճանապարհորդությունների համար, որոնք պետք է հետևեին: 

=== Միջնադարյան ===
Միջնադարյան գրականություննում շատ են հանդիպումներ ծովի մասին հիշատակումներ, ինչպես Տրիստանի հայտնի սիրավեպում և ''Սուրբ Բրենդանի ճանապարհորդությունում'': Ծովը գործում է որպես բարու և չարի դատավոր, ճակատագրի պատնեշ, ինչպես տասնհինգերորդ դարի առևտրականության կողմնակից ''«Անգլիացի Պոլիսիեի զրպարտությունը»'' բանաստեղծության մեջ: Միջնադարյան սիրավեպերը հաճախ կարևոր դեր են վերագրում ծովին։ Ապոլոն Տիրիացու սիրավեպերի սկզբնական միջերկրածովյան ընտանիքը օգտագործում է երկարացված ծովային ճանապարհորդության ոդիսական ձևաչափը: Պատմությունը հնարավոր է ոգեշնչել է ''Գիյոմ Ռուի դ'Անգլտերի'' և [[Ջեֆրի Չոսեր|Չոսերի]] «[[The Man of Law's Tale|Օրենքի մարդը» հեքիաթը]] ստեղծագործությունները: Մյուս սիրավեպերը, ինչպիսիք են ''Հորնի սիրավեպը'', [[Կրետիեն դը Տրուա|Կրետիեն դե Տրուայի]] ''Կոնտ դել Գրալը'', ''Պարտոնոպեու դե Բլուան'' կամ Տրիստանի լեգենդը, օգտագործում են ծովը որպես կառուցվածքային առանձնահատկություն և մոտիվների աղբյուր՝ վայրէջք, առասպելական կղզիներ և ինքնագնաց նավեր: Այս ծովային մոտիվներից մի քանիսը հայտնվում են [[Մարի դը Ֆրանս|Մարի դը Ֆրանսի]] լեյսում: Միջնադարում գրված բազմաթիվ կրոնական գործեր արտացոլում են ծովը։ Ասկետիկ ծովային անապատը հայտնվում է Ադոմնանի ''«Կոլումբայի կյանքը»'' կամ ''«Սուրբ Բրենդանի ճանապարհորդությունը»''՝ ամբողջովին ծովային հեքիաթում, որը հարաբերական է իռլանդական ''իմրամին'' կամ ծովային ուխտագնացության հեքիաթին: Հին անգլերեն ''«Ծովագնաց»'' բանաստեղծությունը նման նախապատմություն ունի: Քարոզները երբեմն խոսում են աշխարհի ծովի և Եկեղեցու նավի մասին, նավաբեկության և ջրհեղեղների բարոյախրատական մեկնաբանությունների մասին: Այս մոտիվները տարեգրություններում, ինչպիսիք են Մեթյու Փարիզի ''Մեծ խրոնիկան'' և Ադամ Բրեմենի ''Համբուրգ-Բրեմենի արքեպիսկոպոսների պատմությունը'': Նմանատիպ դրդապատճառները վերաբերվում են աստվածաշնչյան պարաֆրազներին, օրինակ՝ միջին անգլերենի անանուն «''Համբերություն»'' պոեմը և ուխտագնացության պատմություններն ու բանաստեղծությունները, ինչպիսիք են ''«[[Մարջերի Քեմփե|Մարջերի Քեմփեի]] գիրքը»'', «Սաևուլֆի ''ճանապարհորդությունը''», ''«Ուխտավորների ծովային ճանապարհորդությունը»'':Մարիամական երկրպագությունը ստեղծեց աղոթքներ Մարիամին՝ որպես ծովի աստղ, և՛ որպես բառեր, և՛ որպես ավելի մեծ ստեղծագործություններ, ինչպիսիք են [[Ջոն Գաուեր|Ջոն Գոուերի]] ''Վոքս-Կլամանտիսը''։[[Պատկեր:Saint_brendan_german_manuscript.jpg|մինի|''Սուրբ Բրենդանը և կետը''. Գերմաներեն ձեռագիր, մոտ 1460 թ]]
=== Վաղ ժամանակակից ===
[[Պատկեր:Miranda_-_The_Tempest_JWW.jpg|մինի|Միրանդան կղզում [[Ուիլյամ Շեքսպիր|Շեքսպիրի]] ''[[Փոթորիկ (պիես)|«Փոթորիկը»]]'' պիեսում, [[Ջոն Ուիլյամ Ուոթերհաուս]], 1916 թ.]]
[[Ուիլյամ Շեքսպիր|Ուիլյամ Շեքսպիրը]] հաճախակի և բարդ օգտագործում է ծովի և դրա հետ կապված իրերի հիշատակումները: Հետևյալը Արիելի երգից I ակտում, ''[[Փոթորիկ (պիես)|Փոթորկի]]'' II տեսարանից, զգացվում է որպես «հրաշալի ոգեշնչող»՝ ցույց տալով «խորը փոխակերպում».



Այլ վաղ մոդեռն հեղինակներ, ովքեր օգտվել են ծովի մշակութային միավորումներից, ներառյալ [[Ջոն Միլթոն|Ջոն Միլթոնը]] իր ''«Լիկիդաս»'' պոեմում (1637), [[Andrew Marvell|Էնդրյու Մարվելն]] իր ''«Բերմուդներում»'' (1650) և [[Edmund Waller|Էդմունդ Ուոլլերը]] ''«Ամառային կղզիների ճակատամարտում»'' (1645): Գիտնական Սթիվեն Մենցը պնդում էր, որ «օվկիանոսները…նշում են մարդկային մեղավորության սահմանները. Դրանք խորհրդանշականորեն գործում են որպես աշխարհի այն վայրերը, որտեղ մահկանացու մարմինները չեն կարող ապահով կերպով հասնել։ Մենցի կարծիքով, տասնհինգերորդ դարում օվկիանոսների եվրոպական հետախուզումը առաջացրեց ծովի իմաստի փոփոխություն: Մինչ այգին խորհրդանշում էր բնության հետ երջանիկ համակեցությունը, ծովում կյանքին վտանգ էր սպառնում. օվկիանոսը հակակշռում էր զուտ [[Պաստորալ|հովվականին]]:

=== Ժամանակակից ===
[[Պատկեր:Rime_of_the_Ancient_Mariner-Albatross-Dore.jpg|ձախից|մինի|Փորագրություն [[Գյուստավ Դորե|Գուստավ Դորեի]] կողմից 1876 թվականին [[Սամուել Քոլրիջ|Սեմյուել Թեյլոր Քոլերիջի]] 1798 թվականի ''[[Պոեմ ծեր նավաստու մասին|«Հին ծովայինի շրջանը»]]'' պոեմի 1876 թվականի հրատարակության համար։ «Ալբատրոսը» ցույց է տալիս նավաստիներին փայտե նավի տախտակամածի վրա։ Սառցաբեկորները կախված են կեղծիքից:]]Նոր ժամանակներում վիպասան [[Ջոզեֆ Քոնրադ|Ջոզեֆ]] [[Ջոզեֆ Քոնրադ|Քոնրադը]] գրել է մի քանի ծովային գրքեր, այդ թվում՝ ''[[Տեր Ջիմ|Լորդ Ջիմը]]'' և ''[[Նեգր «Նարցիսից»|«Նարցիսի Նիգերը»,]]'' որոնք հիմնվել են առևտրական նավատորմի կապիտան լինելու [[Joseph Conrad's career at sea|նրա փորձի]] վրա: Ամերիկացի արձակագիր [[Հերման Վոուք|Հերման Վոուքը]] գրում է, որ «Ոչ ոք չէր կարող գրել ծովում փոթորիկների մասին, ինչպես Կոնրադը»։ Վոուքի սեփական ծովային վեպերից մեկը՝ ''«Քեյնի խռովությունը»'' (1952), արժանացել է [[Պուլիտցերյան մրցանակ գեղարվեստական արձակի բնագավառում|Պուլիտցերյան մրցանակի]]։ [[Հերման Մելվիլ|Հերման Մելվիլի]] 1851 թվականի ''[[Մոբի Դիք|«Մոբի-Դիքի»]]'' վեպը բանաստեղծ Ջոն Մասֆիլդը նկարագրել է որպես «ծովի ողջ գաղտնիքը»։



Մեծ ծովային թռչունը՝ ալբատրոսը, կենտրոնական դեր է խաղացել Սամուել Թեյլոր Քոլերիջի 1798 թվականի ազդեցիկ ''«Հին ծովայինի շրջանը»'' պոեմում, որն իր հերթին առաջացրել է ալբատրոսի օգտագործումը՝ որպես բեռի փոխաբերություն: 1902 թվականի իր ''«Ծովը և բլուրները»'' բանաստեղծության մեջ [[Ռեդյարդ Քիփլինգ|Ռադյարդ Քիփլինգը]] արտահայտում է ծովի ձգտումը և օգտագործում է [[բաղաձայնույթ]]՝ ներկայացնելու ծովի ձայնն ու ռիթմերը. «Ով էր երազում ծովի մասին - անսահման աղի ջրի տեսքից, հուզմունքից ու կանգ առնելուց, մոլեգնող քամու նետումից ու դղրդյունից, հետապնդվող: Ջոն Մասֆիլդը նույնպես զգաց ծովի ձգումը իր ''«Ծովային տենդում»''՝ գրելով «Ես պետք է նորից իջնեմ դեպի ծովերը՝ դեպի միայնակ ծովն ու երկինք»։ Արգենտինացի [[Խորխե Լուիս Բորխես|Խորխե Լուիս Բորխեսը]] գրել է 1964 թվականին ''«El mar»'' ( ''Ծովը'' ) բանաստեղծությունը՝ վերաբերվելով որպես մի բանի, որն անընդհատ վերածնում է աշխարհը և այն մարդկանց, ովքեր մտածում են դրա մասին, և դա շատ մոտ է մարդ լինելու էությանը։

Բազմաթիվ գրքեր և [[Ռազմական ֆիլմ|ֆիլմեր]] որպես թեմա են վերցրել [[Ծովամարտ|ծովամարտերը]], որոնք հաճախ վերաբերում են [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի պատճառներ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի]] իրական կամ հորինված դեպքերին: Նիկոլաս Մոնսարատի 1951 թ. ''«Դաժան ծովը»'' վեպը ներկայացնում է թագավորական նավատորմի մի խումբ նավաստիների կյանքը, որոնք կռվում էին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ [[Ատլանտիկայի ճակատամարտ|Ատլանտիկայի ճակատամարտում]]։ Դրա հիման վրա նկարահանվել է 1952 թվականի համանուն ֆիլմը: 

Այլ օրինակներ են՝ 

* Էնթոնի Ասքվիթի կողմից 1943 թվականին նկարահանված «''Մենք սուզվում ենք լուսաբացին»'' ֆիլմը, 
* [[Նոել Քոուարդ|Նոել Քոուարդի]] և [[Դևիդ Լին|Դեյվիդ Լին]] 1942 թվականի «[[Որտեղ մենք ծառայում ենք|''Որտեղ մենք ծառայում ենք'']]''» ֆիլմը'' 
* Փեթ Ջեքսոնի 1944 թվականի ''«Արևմտյան մոտեցումներ»'' ֆիլմը, որը նկարահանվել է ծովում, վատ եղանակին պայմաններում և երբեմն իրական մարտերում, ինչը ժամանակի համար անսովոր էր։
* [[Մայքլ Փաուել|Մայքլ Փաուելի]] և Էմերիկ Փրեսբուրգերի 1956 թվականի ''«Ռիվեր Փլեյթի ճակատամարտը''» ֆիլմը, որը պատմում է «ջենթլմենական քաջության» մասին ''ծովակալ Գրաֆ Սփիի'' փախուստի միջոցով: 

Սուզանավային ֆիլմերը, ինչպիսիք են [[Ռոբերտ Ուայզ|Ռոբերտ Ուայզի]] 1958թ.-ի ''Run Silent, Run Dee**'p* կազմում են [[Ռազմական ֆիլմ|պատերազմի ֆիլմի]] առանձնահատուկ [[Խաղարկային կինոյի ժանրեր|ենթաժանրը]], որը ներկայացնում է [[Ստորջրյա պատերազմ|սուզանավային պատերազմի]] սթրեսը: Ժանրը առանձնահատուկ օգտագործում է [[Սաունդթրեք|սաունդթրեքը]], որը փորձում է տուն բերել ծովի տակ գտնվող հակամարտության զգացմունքային և դրամատիկ բնույթը: Օրինակ, 1981 թվականի *Das Boot-* ում ձայնային դիզայնը աշխատում է մի քանի ժամ տևողությամբ ֆիլմի ձևաչափի հետ միասին՝ պատկերելու երկար հետապնդումը՝ խորքային լիցքերով և սոնարների բազմիցս կրկնվող պինգով, ինչպես նաև [[Էսկադրային ականակիր|կործանիչի]] [[Պրոպելեր|պտուտակի]] և սպառնալից հնչյուններով մոտեցող [[Տորպեդ|տորպեդոյի]] մասին:

== Երաժշտության մեջ ==
[[Պատկեր:Golden_Mermaid_on_Prince_Frederick's_Barge_1732.JPG|ձախից|մինի|[[Ջրահարս|Ջրահարսը]], հզոր խորհրդանիշ նավաստիների երևակայության մեջ: Արքայազն Ֆրեդերիկի բարձը, 1732 թ]]
Նավաստու աշխատանքը ծանր էր նավարկության օրերին։ Աշխատանքից դուրս շատ նավաստիներ նվագում էին երաժշտական գործիքներ կամ միանում էին երգելու [[Ֆոլկ երաժշտություն|ժողովրդական երգեր,]] ինչպես, օրինակ, տասնութերորդ դարի *կեսերի «Ջրահարսը»* բալլադը՝ երգ, որն արտահայտում էր նավաստիների սնահավատությունը, որ ջրահարսին տեսնելը կանխագուշակում էր նավի խորտակումը: Հերթապահության ժամանակ կային բազմաթիվ կրկնվող առաջադրանքներ, օրինակ՝ [[Խարիսխ|խարիսխը]] բարձրացնելու համար կապտան պտտելը և առագաստները բարձրացնելու և իջեցնելու համար պարանների վրա բարձրանալը: Անձնակազմի ջանքերը սինխրոնիզացնելու համար երգում էին ծովային շանթիներ, որտեղ գլխավոր երգիչը կատարում էր ոտանավորը, իսկ նավաստիները միանում էին երգչախմբին: [[Թագավորական նավատորմի|Թագավորական նավատորմում]] [[Հորացիո Նելսոն|Նելսոնի]] ժամանակ այս ստեղծագործական երգերն արգելվել են՝ փոխարինվելով [[Թութակ (երաժշտական գործիք)|թութակի]] կամ [[Ֆիդլ|ջութակի]] նոտաներով կամ թվերի արտասանությամբ։[[Պատկեր:Bavaria_Filmstudio_Das_Boot_4.jpg|մինի|Պատերազմի պատմություններ ծովում. սուզանավային ֆիլմերի կլաուստրոֆոբիկ միջավայրը ( *Das Boot*, 1981)|213x213փքս]]Ծովը դարերի ընթացքում շատ երաժշտություն է ներշնչել: [[Օման|Օմանում]] Ֆանուն Ալ Բահրը (Ծովային երաժշտություն) նվագում է կասեր, ռահմանի և մսինդո [[Թմբուկ|թմբուկներով]], սահալ [[Ծնծղա|ծնծղաներով]], տասսա թիթեղյա թմբուկներով և միսմար [[Bagpipes|պարկապզուկներով]] անսամբլը: Գալֆաթ Շոբանի կոչվող ստեղծագործությունը խաղում է փայտե նավի կաղապարը թարմացնելու աշխատանքի միջոցով: Ռիխարդ Վագները նշեց, որ իր 1843 թ. *«Թռչող հոլանդացին* ոգեշնչված է Ռիգայից Լոնդոն անցնող հիշարժան ծովով, երբ իր նավը երկու շաբաթով հետաձգվել է Տվեդեստրանդի նորվեգական [[Ֆյորդ|ֆյորդներում]]՝ փոթորիկների պատճառով: Ֆրանսիացի կոմպոզիտոր Կլոդ Դեբյուսիի 1903–1905թթ. *La mer* ( *Ծովը* ) ստեղծագործությունը, որն ավարտվել է [[Իսթբորն|Իսթբուրնում]], Լա Մանշի ափին, հիշեցնում է ծովը «ջրի բազմաթիվ կերպարանքներով»։ Մոտավորապես այս ժամանակ գրված այլ գործերից են [[Charles Villiers Stanford|Չարլզ Վիլյեր Սթենֆորդի]] « *Ծովի երգերը* » (1904) և *«Նավատորմի երգերը»* (1910 թ.), [[Էդվարդ Էլգեր|Էդվարդ Էլգարի]] «*Ծովային նկարները»* (1899 թ.) և [[Ռալֆ Վոան Ուիլյամս|Ռալֆ Վոն Ուիլյամսի]] խմբերգային աշխատանքը՝ *«Ծովային սիմֆոնիա* » 1903–1909 թթ.): Անգլիացի կոմպոզիտոր [[Frank Bridge|Ֆրենկ Բրիջը]] 1911 թվականին գրել է *«Ծով»* կոչվող նվագախմբային սյուիտ, որը նույնպես ավարտվել է Իսթբորնում: *Four Sea Interludes* (1945) [[Բենջամեն Բրիտտեն|Բենջամին Բրիտենի]] նվագախմբային հավաքակազմ է, որը կազմում է նրա *«Պիտեր Գրայմս»* օպերայի մի մասը:

== Մարդկային բեռ ==
[[Պատկեր:Slaveshipposter_(cropped).jpg|մինի|[[Անդրատլանտյան ստրկավաճառություն|Ատլանտյան ստրուկների առևտրում]] բրիտանական նավի մեջ մարդկային բեռի պահեստավորման պլան, 1788 թ.]]
Մարդիկ ծով են գնացել նաև այլ մարդկանց տեղափոխելու հատուկ նպատակով։ Սա ներառում է աքսորը, օրինակ՝ Բրիտանիայից Ավստրալիա․ ստրուկների առևտուրը, ներառյալ Ատլանտյան օվկիանոսից հետո 1600-ական թվականներին ստրուկների առևտուրը Աֆրիկայից մինչև Ամերիկա և ծովում թաղման հնագույն պրակտիկան:

=== Աքսորում ===
Մոտավորապես 1600 թվականից մինչև [[Անկախության պատերազմ Հյուսիսային Ամերիկայում|Ամերիկայի անկախության պատերազմը]] «փոխադրման» դատապարտված դատապարտյալները, հաճախ փոքր հանցագործությունների համար, տեղափոխվեցին Ամերիկա. դրանից հետո նման դատապարտյալներին տեղափոխել են Նոր Հարավային Ուելս՝ այժմյան Ավստրալիա։ Ժամանակակից ավստրալացիների մոտ 20%-ը սերում է տեղափոխված դատապարտյալներից: Դատապարտյալների դարաշրջանը ոգեշնչել է վեպեր, ֆիլմեր և այլ մշակութային ստեղծագործություններ, և դա էապես ձևավորել է Ավստրալիայի ազգային բնավորությունը: 

=== Ատլանտյան ստրուկների առևտուր ===
[[Պատկեր:Turner_-_Peace_-_Burial_at_Sea.jpg|alt=Painting of a burial at sea by J.M.W. Turner|մինի|Անգլիացի նկարիչ [[Ուիլյամ Թըրներ]]б «*Խաղաղություն – Թաղում ծովում»б'' 1842 թվական]]Ատլանտյան ստրկավաճառության ժամանակ ստրկացված մարդիկ, հիմնականում կենտրոնական և արևմտյան Աֆրիկայից և սովորաբար վաճառվում էին արևմտյան Աֆրիկացիների կողմից եվրոպացի ստրկավաճառներին, տեղափոխվում էին ծովով, հիմնականում Ամերիկա մայրցամաք: Ստրուկների առևտուրը կանոնավոր կերպով օգտագործում էր եռանկյունաձև առևտրային ճանապարհը Եվրոպայից (արտադրական ապրանքներով) դեպի Արևմտյան Աֆրիկա և դեպի Ամերիկա (ստրուկների հետ) և այնուհետև վերադարձ դեպի Եվրոպա (ապրանքներով, ինչպիսին է շաքարավազը): Հարավային Ատլանտյան և Կարիբյան ավազանի տնտեսությունները կախված էին աշխատուժի ապահով մատակարարումից՝ գյուղատնտեսության և Եվրոպայում վաճառվող ապրանքների արտադրության համար, և իր հերթին եվրոպական տնտեսությունը մեծապես կախված էր առևտրից ստացված շահույթից: Մոտ 12 միլիոն աֆրիկացիներ ժամանեցին Ամերիկա, և շատերը մահացան ճանապարհորդության ընթացքում՝ հզոր ազդեցություն ունենալով Ամերիկա մայրցամաքի մշակույթի վրա: 
### Թաղում ծովում
Ամբողջ կամ դիակիզված մարմինների հուղարկավորությունը ծովում կիրառվել է հնագույն ժամանակներից ի վեր, օրինակներ արձանագրվել են Եգիպտոսի, Հունաստանի և Հռոմի հին քաղաքակրթություններում: Գործունեությունը տարբերվում է ըստ երկրի և կրոնի. Օրինակ՝ Միացյալ Նահանգները թույլ է տալիս մարդկային մնացորդները թաղել ծովում՝ ցամաքից առնվազն 3 ծովային մղոն հեռավորության վրա, և եթե մնացորդները չդիակիզված են, ջուրը պետք է ունենա առնվազն 600 ֆուտ խորություն, մինչդեռ Իսլամում, երբ մարդը մահանում է նավի վրա, թույլատրվում է թաղումը՝ կշռված կավե անոթը ծով իջեցնելով։:

## Ծանոթագրություններ

## Հիմնական աղբյուրներ
Հետևյալ գրքերը օգտակար են այս թեմայի բազմաթիվ ասպեկտների համար:

* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* National Maritime Museum (Greenwich)
* Lecture: The Global Ocean and Human Culture: John Delaney. University of Washington, 2014
* NOAA: National Cultures and the Maritime Heritage Program

Կատեգորիա:Արվեստ
Կատեգորիա:Ծովեր
Կատեգորիա:Մշակույթ