Կիրիարխիա

**Կիրիարխիա** (*,*  ), ֆեմինիստական տեսության մեջ  սոցիալական համակարգ կամ կապող սոցիալական համակարգերի ամբողջություն, որը կառուցված է գերիշխանության, կեղեքման և պատկառանքի շուրջ: Բառը ստեղծել է Էլիզաբեթ Շուսլեր Ֆիորենցան 1992 թվականին՝ նկարագրելու փոխկապակցված, փոխազդող և ինքնազարգացող գերիշխանության և ենթարկվելու համակարգերի իր տեսությունը, որտեղ առանձին անհատը կարող է ճնշվել որոշ հարաբերություններում, իսկ մյուսներում` արտոնյալ լինել: Դա հայրիշխանության գաղափարի ինտերսեկցիոնալ ընդլայնումն է սեռից անդին: 

Կիրիարխիան ընդգրկում է ամենատարբեր շահերի խմբեր, մասնավորապես արտահայտելով սեքսիզմ, ռասիզմ, էյբլիզմ, էյջիզմ, (ներառյալ ադուլտիզմը), հակասեմիտիզմ, իսլամաֆոբիա, հակակաթոլիկություն, հոմոֆոբիա, տրանսֆոբիա, ճարպաֆոբիա, դասակարգայնություն, այլատյացություն, տնտեսական անարդարություն, բանտային-արդյունաբերական համալիր, գաղութացում, միլիտարիզմ, էթնոցենտրիզմ, տեսակիզմ, լինգվիցիզմ և գերիշխող հիերարխիաների այլ ձևեր, որոնցում մեկ անձի կամ խմբի ենթակայությունը մյուսին ներքինացված և ինստիտուցիոնալացված է: 

Ամեն անգամ, երբ այս տերմինն օգտագործվում է ընդգրկելու թեմաներ, որոնք չեն եղել և չէին կարող դիտարկվել սկզբնական տեսությունում, նրանում ներառվում են նաև նոր  ոլորտներում արված ուսումնասիրությունների կիրիարխիկ ասպեկտները, ինչպիսիք են մոնոնորմատիվությունը, ալոնորմատիվությունը և նեյրոնորմատիվությունը:

## Ստուգաբանություն
Տերմինն անգլերեն ներմուծել է Էլիզաբեթ Շուսլեր Ֆիորենզան (ծնված` 1938) 1992 թվականին, երբ հրատարակել է իր *«Բայց նա ասաց. Աստվածաշնչի մեկնաբանության ֆեմինիստական պրակտիկաներ»* գիրքը: 

Տերմինն կազմված է «կիրիոս» (**', «տեր, պարոն, վարպետ») և «արխո» (**', «առաջնորդել, կառավարել, ղեկավարել») բառերից: «Կիրիարխիա» (*)* բառն արդեն գոյություն է ունեցել ժամանակակից հունարենում և նշանակում է «ինքնիշխանություն»:

## Կիրառում
Տերմինն ի սկզբանե մշակվել է ֆեմինիստական թեոլոգիայի դիսկուրսի համատեքստում և օգտագործվել է գիտության որոշ այլ ոլորտներում՝ որպես իշխանության համակարգերի ոչ գենդերային բնութագրիչ՝ ի տարբերություն հայրիշխանության: Այն նաև լայնորեն օգտագործվում է գիտական համատեքստից դուրս:

### Մանու կղզու բանտ
2013 թվականին Մանուս կղզում անօրինական կերպով ձերբակալված քուրդ լրագրող Բեհրուզ Բուչանին, ավստրալական բանտում անցկացրել է հինգ տարի: Քուրդ-իրանական ծագում ունեցող ապաստան հայցող այս լրագրողը Ավստրալիայի Մանուս կղզու բանտը նկարագրել է որպես կիրիարխալ համակարգ. մի տեղ, որտեղ իրար են խառնված կեղեքումների տարբեր ձևերը. «ճնշումները պատահական չեն, այլ նպատակաուղղված, որը նախատեսված է բանտարկյալներին իրարից մեկուսացնելու և նրանց միջև բախում ստեղծելու համար, ինչը հանգեցնում էր հուսահատության և ոգու կոտրվելուն»: 

Բանտարկյալները պատանդներ են` որպես զգուշացում Ավստրալիայի մասին մտածող փախստականներին իրենց սպասվող ճակատագրի մասին: Կոտրվելուց հետո որոշ բանտարկյալներ պատրաստ են նետվել «աղբարկղը», կամավոր վերադառնալ այն երկիր, որտեղից նրանք փախել են, արտաքսվել: Նրանց ասվում էր. «Դուք ընդհանրապես շանս չունեք, կա՛մ կվերադառնաք ձեր երկրները, կա՛մ հավերժ կմնաք Մանուսում»։

Այս մասին Բեհրուզ Բուչանին մանրամասնում է բանտի մասին իր *«Ոչ մի ընկեր, բացի լեռներից*» ինքնակենսագրական պատմվածքում: 

 

Գիրքը գրվել է գաղտնի, բջջային հեռախոսից մաս առ մաս տեքստային հաղորդագրություններով և թարգմանվել պարսկերենից: «Դա վկայի ձայն է, գոյատևման ակտ»:

## Կառուցվածքային դիրքեր
Շյուսսլեռ Ֆիորենցան նկարագրել է «սեռի, ռասայի, դասի, կրոնի, հետերոսեքսուալիզմի և տարիքի շերտավորումները» որպես փոխկապակցված *կառուցվածքային* *դիրքեր*, որոնք ծննդյան պահից են տրված: Ըստ նրա` մարդիկ մի քանի դիրքեր են ունենում, և որ արտոնյալ դիրքերը հանգուցային կետեր են դառնում, որոնց միջոցով ընկալվում են այլ դիրքերը: 

Օրինակ, մի համատեքստում, որտեղ սեռը առաջնային արտոնյալ դիրքն է (օրինակ, հայրիշխանություն, մայրիշխանություն ), սեռն է դառնում այն հանգույցը, որի միջոցով ընկալվում են սեքսուալությունը, ռասան և դասը: Մեկ այլ համատեքստում, որտեղ դասն է առաջնային արտոնյալ դիրքը (այսինքն՝ դասականությունը ), դասակարգային աստիճանականության միջոցով են ընկալվում սեռը և ռասան: 

Ֆիորենցան շեշտում է, որ կիրիարխիան **[[Հիերարխիա|հիերարխիկ]] համակարգ չէ**, քանի որ այն չի կենտրոնանում գերիշխանության մեկ տարրի վրա: Փոխարենը այն նկարագրվում է որպես «բարդ բուրգային համակարգ», որտեղ բուրգի ներքևի մասում գտնվողները կրում են «արքայական կեղեքման ամբողջ ուժը»: Կիրիարխիան ճանաչվում է որպես ստատուս քվո, ուստի ճնշող կառույցները կարող են չգիտակցվել որպես այդպիսին:

Այս համակարգը պահպանելու համար կիրիարխատը հենվում է ստեղծված դասի վրա` ծառայողների, ռասայի, սեռի կամ ժողովրդի: Այս դասի դիրքերն ամրապնդվում են «կրթության, սոցիալականացման և դաժան բռնության և մեյլսթրիմի (Malestream) ռացիոնալացման» միջոցով: Ենթադրվում է, որ կեղեքման այս կառույցները ինքնապահովվում են *ներքինացված կեղեքմամաբ* (*internalized oppression*). սոցիալական արդարության տեսություն, ըստ որի` հարաբերական իշխանություն ունենցողները հակված են մնալ իշխանության, մինչդեռ նրանք, ովքեր չունեն իշխանություն, հակված են մնալ իրավազրուրկ: Բացի այդ, կեղեքման կառույցներն ուժեղանում և միմյանց սնում:

## Տես նաև
* Անարխիզմ
* Բուլինգ
* Կաստաներ
* Մրցակցություն
* Մշակութային շոկ
* Հիերարխիա
* Ինտերսեկցիոնալություն
* Հայրիշխանություն
* Պոստմոդեռնիզմ
* Նախապաշարմունք
* Թունավոր առնականություն
* Էյբլիզմ

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Giannacopoulos, M. "Kyriarchy, Nomopoly, and Patriarchal White Sovereignty." *Biography*, (2020)  43(4), 736–747. 
* Thompson, Margaret Susan. "Circles of sisterhood: formal and informal collaboration among American nuns in response to conflict with Vatican Kyriarchy." *Journal of feminist studies in religion* 32.2 (2016): 63-82.
* Thompson, Margaret Susan. "Sacraments as Weapons: Patriarchal Coercion and Engendered Power in the Nineteenth-Century Convent." *Journal of Feminist Studies in Religion* 38.2 (2022): 89-104.

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Հասարակական համակարգեր
Կատեգորիա:Նորաբանություններ
Կատեգորիա:Ռասիզմ
Կատեգորիա:Սոցիալական անհավասարություն
Կատեգորիա:Վարքագիծ
Կատեգորիա:Ֆեմինիզմ
Կատեգորիա:Ֆեմինիստական տերմիններ