Մգինսկի հարձակողական գործողություն

**Մգինսկի հարձակողական գործողությունը** (Բրուսիլովի գործողություն) Լենինգրադի և Վոլխովի ճակատների խորհրդային զորքերի կողմից 1943 թվականի հուլիսի 22-ից օգոստոսի 22-ը իրականացված հարձակողական գործողություն էր՝ ընդդեմ գերմանական 18-րդ բանակի ՝ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ։ «Մգինսկի հարձակողական գործողություն» փաստաթղթերում և պատմական գրականության մեջ կարելի է հանդիպել այլ անվանումների՝ «Մգինսկի գործողություն», «Սինյավինոյի հինգերորդ հարձակողական գործողություն», «Սինյավինոյի գործողություն», «Մգինսկ-43» հարձակողական գործողություն», «Սինյավինո-Մգինսկի գործողություն»: Գերմանական պատմական գրականության մեջ Մգա շրջանում 1943 թվականի հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին տեղի ունեցած ճակատամարտերը կոչվում են «Լադոգա լճի երրորդ ճակատամարտ» ():

Խորհրդային զորքերի խնդիրներն էին՝ ջախջախել թշնամու խմբավորումը Մգայի շրջանում, վերականգնել վերահսկողությունը Կիրովի երկաթուղու վրա և ապահովել Լենինգրադի և երկրի միջև ամուր երկաթուղային կապը։

Թեժ մարտերի արդյունքում խորհրդային զորքերը չկարողացան կատարել գործողության մեկնարկից առաջ դրված բոլոր խնդիրները, և Մգա ելուստի տարածքում առաջնագիծը մնաց գործնականում անփոփոխ։

## Գործողության մեկնարկից առաջ ստեղծված իրավիճակը
1941 թվականի օգոստոսի 29-ին գերմանական զորքերի կողմից Մգայի գրավմամբ կաթվածահար եղավ Լենինգրադը երկրի հետ կապող վերջին երկաթուղային գիծը։ 1943 թվականի հունվարի 18-ին «Իսկրա» գործողության ընթացքում Լենինգրադի շրջափակման ճեղքման արդյունքում ձևավորվեց 8-11 կիլոմետր լայնությամբ միջանցք։ Դրանից հետո Գերագույն գլխավոր հրամանատարի շտաբը խորհրդային զորքերին հանձնարարեց ջախջախել թշնամու Մգինսկ-Սինյավին խմբավորումը, ազատագրել Կիրովի երկաթուղին և այդպիսով ապահովել Լենինգրադի և երկրի միջև ամուր կապը։

Սակայն Լենինգրադի և Վոլխովի ճակատների հարձակողական գործողությունները 1943 թվականի փետրվար - ապրիլի սկզբին չտվեցին սպասվող արդյունքներին։ Գերմանական զորքերը ամուր պահեցին ռազմաճակատը ՝ Արբուզովո - Սինյավինո - Գոնտովայա Լիպկա գծի երկայնքով, և շարունակեցին պահել Մգինսկի երկաթուղային հանգույցը և Սինյավինո բարձունքները, որոնք գերիշխում էին այս տարածքում։ Լադոգա լճի հարավային ափի երկայնքով ամենակարճ ժամանակահատվածում կառուցված Պոլյան - Շլիսելբուրգ երկաթուղային գիծը (այսպես կոչված «Հաղթանակի ճանապարհ»), որոշ հատվածներում անցնում էր գերմանական հրետանային դիրքերից 3-4 կիլոմետր հեռավորության վրա և ենթարկվում էր համակարգված հրետակոծության։ Այսպիսով, Լենինգրադը երկրի մնացած մասի հետ հուսալի կապով ապահովելու խնդիրը լիովին լուծված չէր։

Քանի որ 1943 թվականի գարնան վերջին և ամռան սկզբին խորհրդային բանակի հիմնական ուժերը կենտրոնացած էին Կուրսկի ելուստի շրջանում, շտաբը ժամանակավորապես դադարեցրեց հյուսիս-արևմտյան ուղղությամբ բոլոր հարձակողական գործողությունները։ Միայն հուլիսին, արդեն Կուրսկի ճակատամարտի ժամանակ, որոշում կայացվեց իրականացնել Մգա հարձակողական գործողությունը։

## Գործողության նպատակները
Դժվար է ճշգրտորեն սահմանել այն նպատակները, որոնք Գերագույն հրամանատարության շտաբը սահմանել էր խորհրդային զորքերի համար Մգա գործողության ընթացքում, քանի որ դրա իրականացման համար որևէ հատուկ հրահանգ չէր տրվել։

Խորհրդային պատմագրության համաձայն՝ գործողության նպատակները սահմանափակ էին, վերջնականապես խափանել Լենինգրադի վրա հարձակում կազմակերպելու թշնամու փորձը, կապկպել թշնամուն և կանխել նրա ուժերի տեղափոխումը արևմտյան և հարավարևմտյան ուղղություններով, արյունահեղացնել 18-րդ գերմանական բանակը և ստեղծել պայմաններ նրա հետագա պարտության համար։

Կ. Ա. Մերեցկովի հուշագրությունների համաձայն՝ խորհրդային հրամանատարությունը վստահ չէր, որ գործողությունը կարող է նշանակալի արդյունքների հասնել և պատրաստ էր սահմանափակվել միայն տեղական հաջողություններով։

«Որո՞նք են հաջողության հասնելու հնարավորությունները»,— Ինձ հարցրեց Ստալինը։ Ավելի ուշ իմացա, որ նա նույն հարցն է տվել Գովորովին և նրանից ստացել է իմ նման պատասխանը. եթե ստեղծվեր անհրաժեշտ գերակայություն ուժերով, օպերացիան հաջող կանցներ։ Բայց նման առավելություն ստեղծելու համար շտաբը չէր կարող պահեստազորից զորքեր տրամադրել, որոնք պատրաստ էին բեկում մտցնել խորհրդա-գերմանական ճակատի կենտրոնում։ Իսկ Գերագույն գլխավոր հրամանատարը, երբ բաժանվեցինք ինձ հետ, ևս մեկ անգամ շեշտեց. «Ձեզ համար գլխավորը ոչ թե տարածքի գրավումն է, այլ գերմանական դիվիզիաների ոչնչացումը»։

Միևնույն ժամանակ, խորհրդային հրամանատարությունը հույս ուներ, բարենպաստ հանգամանքների դեպքում, հասնել ավելի հավակնոտ նպատակների։ Այսպիսով, Լենինգրադի ռազմաճակատի շտաբի 1943 թվականի հուլիսի 13-ի թիվ 0025/op հրահանգում 67-րդ բանակին տրվեց հետևյալ խնդիրը․

... ճեղքել թշնամու պաշտպանությունը Արբուզովո, Սինյավինո ճակատում, Վոլխովի ճակատի զորքերի հետ միասին, շրջապատել և ոչնչացնել թշնամու Սինյավինո-Մգինսկ խումբը, ամբողջությամբ մաքրել գետի արևելյան ափը։ Նևան Արբուզովոյի տարածքում, Իվանովսկոյե և գետի արևելյան ափին ստեղծել ընդհանուր ճակատ: Նևան 55 Ա-ով և Վոլխովի ճակատով Կիրովի երկաթուղային գծում:

Այսպիսով, Մգինսկի գործողությունը դարձավ Լենինգրադի և Վոլխովի ճակատների 1943 թվականի սկզբին ձեռնարկված հարձակողական գործողությունների տրամաբանական շարունակությունը և թշնամու Մգինսկ-Սինյավինո խմբավորումը ոչնչացնելու ևս մեկ փորձ։

## Կողմերի ուժերը
### ԽՍՀՄ
Գործողությանը մասնակցելու համար խորհրդային հրամանատարությունը ներգրավեց Լենինգրադի ռազմաճակատի 67-րդ բանակը (հրամանատար՝ գեներալ-մայոր Մ.Պ. Դուխանով) (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Լ.Ա. Գովորով) և Վոլխովի ռազմաճակատի 8-րդ բանակը (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Ֆ.Ն. Ստարիկով) (հրամանատար՝ բանակի գեներալ Կ.Ա. Մերեցկով)։ Բացի այդ, սկզբնական հաջողության դեպքում ընդհանուր հարձակմանը պետք է աջակցեին Լենինգրադի ռազմաճակատի 55-րդ բանակի ստորաբաժանումները։

Գործողության պլանի համաձայն՝ 8-րդ բանակը հիմնական հարձակումն իրականացրեց Վորոնովոյի շրջանից՝ Կիրովի երկաթուղու երկայնքով ռազմաճակատի 13,5 կմ լայնությամբ հատվածում, սկզբում մինչև Սլավյանկա գյուղը, Միխայլովսկի, ապա՝ Մգա։ Հարվածային խմբի ձախ թևին աջակցելու համար օժանդակ հարձակում իրականացվեց Պոգոստյեի շրջանից՝ Կարբուսել - Տուրիշկինո ուղղությամբ՝ Մգա -Կիրիշի երկաթուղային գծով։

Հակառակորդի պաշտպանությունը հաջողությամբ ճեղքելու համար 8-րդ բանակի հարվածային խումբը բաժանվեց երկու մասի, որոնցից յուրաքանչյուրը բաղկացած էր երկու էշելոնից՝ Կիրովի երկաթուղուց հյուսիս և հարավ հարձակողական գործողությունների համար։ «Հյուսիսային» հարվածային խումբը ներառում էր 18-րդ, 378-րդ (առաջին էշելոնում), 379-րդ և 239-րդ (երկրորդ էշելոնում) հրաձգային դիվիզիաները։ «Հարավային» հարվածային խումբը բաղկացած էր 256-րդ, 364-րդ (առաջին էշելոնում), 165-րդ և 374-րդ (երկրորդ էշելոնում) հրաձգային դիվիզիաներից։ Առաջին էշելոնի յուրաքանչյուր հրաձգային դիվիզիա ամրապնդվել է տանկային գնդով, 16-րդ և 122-րդ տանկային բրիգադները՝ երկրորդ էշելոնը։ Օժանդակ հարձակումն իրականացնելու համար հատկացվել էին 265-րդ և 382-րդ հրաձգային դիվիզիաները, ինչպես նաև 1-ին և 22-րդ հրաձգային բրիգադները։ 372-րդ, 286-րդ հրաձգային դիվիզիաները և 58-րդ հրաձգային բրիգադը կազմեցին բանակի պահեստազորը։

67-րդ բանակը գլխավոր հարվածը հասցնում էր ճակատի Արբուզովո — Սինյավինո հատվածում՝ գեներալ-մայոր Ն. Պ. Սիմոնյակի հրամանատարությամբ գործող 30-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի (45-րդ, 63-րդ և 64-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիաներ) ուժերով՝ երկու տանկային բրիգադի և երկու առանձին տանկային գնդի աջակցությամբ։ Օժանդակ հարվածը 67-րդ բանակի մյուս ստորաբաժանումները հասցնում էին Սինյավինոյի բարձունքներից արևելք՝ Սինյավինո — Գոնտովայա Լիպկա ճակատում։ Այստեղ պետք է գործեին 43-րդ հրաձգային կորպուսի (11-րդ, 128-րդ և 314-րդ հրաձգային դիվիզիաներ) և 43-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները։ Գործողության ամենասկզբին Լենինգրադյան ճակատի հրամանատարության տրամադրության տակ հասավ 13-րդ հարձակողական ինժեներասակրավորային բրիգադը՝ հատուկ կազմավորում, որը նախատեսված էր թշնամու ամրացված պաշտպանությունը ճեղքելու համար։ Բրիգադի ողջ անձնակազմը զինված էր ավտոմատներով, տիրապետում էր պայթուցիկ նյութերի, տերմիտային լիցքերի, ծխային նռնակների կիրառմանը։ Բացի դրանից, բոլոր զինվորները հագեցած էին պողպատե կրծապանակներով։ Ճակատի հրամանատարությունը որոշում կայացրեց բրիգադի ուժերը բաժանել և ըստ գումարտակների կցել հրաձգային դիվիզիաներին (11-րդ, 43-րդ, 45-րդ գվարդիական)։

Ընդհանուր առմամբ, 67-րդ և 8-րդ բանակների կազմում գործողությանը մասնակցելու համար հավաքագրվել է 253 330   մարդ։

Հարձակմանը աջակցում էին երկու ճակատների հրետանային ստորաբաժանումները (միայն Լենինգրադի ռազմաճակատի հարձակողական գոտում օգտագործվել է 2727 թնդանոթ և ականանետ), ինչպես նաև 13-րդ օդուժը։

Հուլիսի 29-ից օգոստոսի 12-ը հարձակողական գործողություններին աջակցություն ցուցաբերեց նաև հեռահար ավիացիան՝ հարվածներ հասցնելով թշնամու հաղորդակցություններին «Հյուսիս» բանակային խմբի թիկունքում՝ սկսած Մգայից և Ուլյանովկայից մինչև Լուգայի, Նարվայի և Պսկովի մոտ։

Լենինգրադի ռազմաճակատի առաջնագծի ենթակայության քրեակատարողական ստորաբաժանումներ.

* 14-րդ առանձին տուգանային գումարտակ

### Գերմանիա
Մգինսկո-Սինյավինո ելուստի պաշտպանությունն իրականացրել են Հյուսիսային բանակային խմբի (հրամանատար՝ ֆելդմարշալ Գեորգ ֆոն Կյուխլեր) 18-րդ գերմանական բանակի (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Գեորգ Լինդեման) յոթ դիվիզիաները, հիմնականում 26-րդ բանակային կորպուսից ՝ 212-րդ և 69-րդ հետևակային դիվիզիաները (պաշտպանության աջ թևում՝ Կարբուսելիի, Վորոնովոյի և Գայտոլովոյի շրջանում), 1-ին հետևակային և 5-րդ լեռնային հրաձգային դիվիզիաները (Կիրովի երկաթուղու երկայնքով), 290-րդ հետևակային դիվիզիան (Կրուգլայա պուրակի տարածքում), 11-րդ հետևակային դիվիզիան (Սինյավինո բարձունքներում) և 23-րդ հետևակային դիվիզիան (Մոյկա գետի երկայնքով): Գերմանական խմբի պահեստազորը բաղկացած էր 121-րդ հետևակային և 28-րդ Յեգեր դիվիզիաներից։

Օդային աջակցությունը տրամադրվել է 1-ին օդային նավատորմի մի մասի կողմից։
մինի|Ռազմական գործողություններ Մգինսկու ցայտաղբյուրի վրա

## Գործողության ընթացքը
1943 թվականի հուլիսի 17-ից Վոլխովյան ռազմաճակատի հրետանին սկսեց ոչնչացնել թշնամու պաշտպանությունը։

Սինյավինսկի բարձունքների տարածքում հետախուզական գործողություններն իրականացվել են Լենինգրադի ռազմաճակատի 67-րդ բանակին կից 14-րդ առանձին տուգանային գումարտակի ուժերի կողմից։ 1943 թվականի հուլիսի 19-ին, այս հետախուզական առաքելություններից մեկի ժամանակ, Կարմիր բանակի զինվոր Վլադիմիր Իվանովիչ Երմակը, ով 14-րդ առանձին գումարտակի հրաձիգ էր, իր մարմնով ծածկեց թշնամու դռան արկղի ներսը, որի համար հետագայում հետմահու արժանացավ Խորհրդային Միության հերոսի կոչման։

Հուլիսի 22-ին, ժամը 6:35-ին, մեկուկես ժամ տևած հրետանային պատրաստությունից և զանգվածային օդային հարվածից հետո, խորհրդային զորքերը անցան հարձակման:

8-րդ բանակի առաջին էշելոնային ստորաբաժանումներին անմիջապես հաջողվեց գրավել թշնամու պաշտպանության առաջին գիծը, սակայն հարձակումը հետագա զարգացում չունեցավ։ 379-րդ և 165-րդ հրաձգային դիվիզիաները, որոնք մարտի մեջ մտան հուլիսի վերջին և փոխարինեցին ծանր կորուստներ կրած 18-րդ և 256-րդ դիվիզիաներին, չփոխեցին իրավիճակը խորհրդային զորքերի օգտին։ Գերմանական ստորաբաժանումները, որոնք այս տարածքում ուժեղացվել էին Արբուզովոյի շրջանից տեղափոխված 121-րդ հետևակային դիվիզիայով, կատաղի դիմադրություն ցույց տվեցին և անընդհատ հակագրոհի անցան։

1943-ի ամռանը Լենինգրադի մոտ կռված զինվորներից ո՞վ չի հիշում Սինյավինոյի ճահիճները... Նույնիսկ գիշերը քեզ հիվանդ ես զգում գարշահոտ գոլորշիներից, անընդհատ մարող տորֆի գարշահոտից։ Մեկ շաբաթվա ընթացքում զինվորների տունիկաները սկսում են փտել ու քանդվել։ Տորֆային ճահիճների հրապարակների միջև ընկած նեղ ճանապարհները ծածկված են թշնամու ականանետներով։ Այստեղ վիրավորներին տեղափոխող պատվիրատուները հաճախ են մահանում, նրանք չեն կարողանում արագ վազել։ Այստեղ հրետանավորները ձեռքով զենք են կրում։ Ես տեսա, որ նրանցից մեկը չորս մետր գնաց ճահճի մեջ։ Ի՞նչ պետք է անեն այստեղ տանկերը, թեև դրանք տրված են մարտի։

Օգոստոսի սկզբին 8-րդ բանակի հիմնական ուժերը վերաուղղորդվեցին Պորեչյեի շրջանում գտնվող գերմանական պաշտպանական հատված, որտեղ պաշտպանությունը իրականացնում էին 5-րդ լեռնային հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները։ Ռազմաճակատի այս հատվածում արդեն գործող 378-րդ, 364-րդ և 165-րդ հրաձգային դիվիզիաներին աջակցելու համար մարտի մեջ մտան 256-րդ և 374-րդ հրաձգային դիվիզիաները, ինչպես նաև 35-րդ և 50-րդ տանկային բրիգադները։ Օգոստոսի 12-ին, հրետանու և ականանետային կրակի աջակցությամբ, Պորեչյեում, թշնամու հզոր պաշտպանական հանգույցը, ինչպես նաև Օգուրեց և Լեսնայա բարձունքները գրավվեցին խորհրդային զորքերի կողմից։ Սակայն հաջողության վրա հիմնվել հնարավոր չեղավ, չնայած 8-րդ բանակի վերջին պահեստազորի՝ 311-րդ հրաձգային դիվիզիայի մարտի մեջ մտնելուն։ Գերմանական հրամանատարությանը հաջողվեց արագորեն ամրապնդել պաշտպանությունը. նախ այս ուղղությամբ տեղափոխվեց 132-րդ դիվիզիան, ապա օգոստոսի 16-ին ՝ 1-ին և 254-րդ (Կրասնի Բորի շրջանից) հետևակային դիվիզիաները։ Մի քանի օր շարունակ խորհրդային զորքերը փորձեցին զարգացնել հարձակումը, բայց նշանակալի արդյունքների չհասան։
[ձախից|մինի|250x250փքս|Գերմանական [Վագր (տանկ)|«Տիգրի» տանկը 502-րդ ծանր տանկային գումարտակից, Լադոգա լճի շրջակայք, 1943 թվականի ամառ]]
Հուլիսի 22-ին, 8-րդ բանակի հետ միաժամանակ, 67-րդ բանակի ստորաբաժանումները նույնպես անցան հարձակման։ 63-րդ և 45-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիաները հարձակվեցին Արբուզովոյի շրջանում գտնվող գերմանական 121-րդ և 23-րդ հետևակային դիվիզիաների դիրքերի վրա, իսկ 43-րդ հրաձգային դիվիզիան՝ Սինյավինոյից արևմուտք գտնվող գերմանական 11-րդ հետևակային դիվիզիայի դիրքերի վրա։ 67-րդ բանակի ստորաբաժանումները մասամբ ճեղքեցին թշնամու պաշտպանությունը, բայց չկարողացան զարգացնել սկզբնական հաջողությունը։ Գերմանական հրամանատարությունը ամրապնդեց իր պաշտպանությունը պահեստազորներով՝ այս ուղղությամբ տեղափոխելով 58-րդ, 126-րդ (16-րդ բանակից) և գործողության ավարտին 61-րդ հետևակային դիվիզիաները, և խորհրդային հարձակումը դադարեցվեց։ Թեժ մարտերը շարունակվեցին մի քանի շաբաթ, և երկու կողմերն էլ կրեցին ծանր կորուստներ։ 67-րդ բանակի ստորաբաժանումները բազմիցս հարձակվել են գերմանական զորքերի դիրքերի վրա, բայց ամեն անգամ նահանջել են՝ առանց հաջողության հասնելու։ Իր հերթին, գերմանական զորքերը անհաջող փորձեր կատարեցին խորհրդային զորքերը դուրս մղել իրենց դիրքերից։ Օրինակ՝ օգոստոսի սկզբին 58-րդ հետևակային դիվիզիան, որին աջակցում էին մի քանի «Վագր» տանկեր, հակահարձակման անցավ թիվ 6 Բանվորական բնակավայրի և Նևայի միջև, սակայն, խորհրդային հրետանու հզոր կրակի տակ ընկնելով, կրեց մեծ կորուստներ և գրանցեց միայն աննշան առաջխաղացում։

Միևնույն ժամանակ, խորհրդային զորքերը փորձեցին գրավել Սինյավինո բարձունքները, որտեղ գերմանական 11-րդ հետևակային դիվիզիայի ստորաբաժանումները պահպանում էին գիծը։ 67-րդ բանակի տարբեր ստորաբաժանումներ, պարբերաբար փոխարինելով միմյանց, բազմիցս հարձակվել են թշնամու վրա։ Հատկապես կատաղի մարտեր սկսվեցին 43.3 բարձունքի համար, որը մի քանի անգամ անցավ ձեռքից ձեռք, բայց, ի վերջո, գերմանական զորքերին հաջողվեց այն պահել 21-րդ հետևակային դիվիզիայի ժամանման շնորհիվ։ Խորհրդային զորքերի գրեթե միակ հաջողությունը օգոստոսի 12-ին համարձակ գիշերային հարձակման ժամանակ Սինյավինո բարձունքների լեռնաշղթայի գրավումն էր 106-րդ ինժեներա-սակրավորական գումարտակի կողմից։ Չնայած այն հանգամանքին, որ կատաղի մարտերը շարունակվեցին ևս մի քանի օր, մինչև գործողության ավարտը հակառակորդ կողմերի դիրքերում էական փոփոխություններ չեղան։

Օգոստոսի վերջին մարտերը աստիճանաբար սկսեցին մարել։ Գործողության ավարտին կողմերի դիրքը միայն փոքր-ինչ տարբերվում էր խորհրդային հարձակման սկզբում առաջնագծից։

Այս մարտերում՝ 1943 թվականի հուլիսի 22-ից օգոստոսի 4-ը, մենք կորցրեցինք մեր տղամարդկանց կեսը, իսկ հետևակը ընդհանուր առմամբ կորցրեց իր անձնակազմի ութսուն տոկոսը։ Խոհարարներ, գործավարներ և մեխանիկներ հավաքվեցին հրետանու միջից, բոլորն ուղարկվեցին հետևակ... Սա ամենադաժան, արյունալի գործողությունն էր։ Մեր հետևակը դուրս մղվեց, իսկ գերմանական հետևակը ոչնչացվեց, և միայն հրետանին էր շարունակաբար կրակում:

Օգոստոսի 22-ին, իր թիվ 30175 հրահանգով, Գերագույն հրամանատարության շտաբը հրամայեց դադարեցնել 67-րդ և 8-րդ բանակների հարձակումը և անցնել կոշտ պաշտպանության։

## Գործողության արդյունքները
մինի|7-րդ գվարդիական տանկային բրիգադի տանկային անձնակազմ, որը աչքի է ընկել մարտում։ Վոլխովյան ճակատ, 1943 թվականի հուլիս
Մեկ ամիս տևած կատաղի մարտերի ընթացքում խորհրդային զորքերին չհաջողվեց հաղթել թշնամու Մգինսկ-Սինյավին խմբավորմանը, ազատագրել Կիրովի երկաթուղին և ապահովել Լենինգրադի և երկրի միջև երկաթուղային ամուր կապը։

Լ. Ա. Գովորովի 1943 թվականի օգոստոսի 21-ին Գերագույն գլխավոր հրամանատարության շտաբին ուղղված զեկույցում նշվել են հարձակման ձախողման հիմնական պատճառները՝ թշնամու կարողությունը անընդհատ վերականգնելու պաշտպանությունը՝ հաջորդաբար փոխարինելով (ինչպես ոչնչացվում էր մեկ պաշտպանական էշելոնի դիվիզիաները), երկրորդ, ապա երրորդ էշելոնի դիվիզիաները և այլն, թշնամու պաշտպանության բացառիկ հետևակային և կրակի խտությունը, ինչպես նաև հատկապես դժվար տեղանքային պայմանները։

Միևնույն ժամանակ, գերմանական զորքերը, օգտագործելով իրենց բոլոր պահեստազորները, չնայած պահպանել էին իրենց դիրքերը, չկարողացան «Հյուսիս» բանակային խմբի ուժերի մի մասը տեղափոխել Կուրսկ և ստիպված էին լրացուցիչ միջոցներ ձեռնարկել իրենց զբաղեցրած պաշտպանական գծերը պահելու համար։ Քանի որ 1943 թվականի ամռան վերջին՝ Կուրսկի ճակատամարտում վճռական հաղթանակից հետո, խորհրդա-գերմանական ճակատում ընդհանուր իրավիճակը զարգանում էր խորհրդային բանակի օգտին, շտաբը համարում էր, որ Լենինգրադի և Վոլխովի ճակատների զորքերը ներգրավել էին թշնամու զգալի օպերատիվ պաշարները, ծանր պարտություններ էին պատճառել նրա զորքերին և դրանով իսկ կատարել այդ ճակատներին տրված խնդիրների մի մասը։

## Հետագա իրադարձություններ
Պաշտպանելով հերթական խորհրդային հարձակումը 1943 թվականի հուլիս-օգոստոս ամիսներին՝ 18-րդ գերմանական բանակի զորքերին ստիպված եղան օգտագործել բոլոր ուժերն ու միջոցները։ Օգոստոսի վերջում, սպառելով բոլոր ռեզերվները և կրելով մեծ կորուստներ, գերմանական զորքերը, հնարավոր է, հարկադրված կլինեին լքել Մգինի ելուստը, եթե խորհրդային հարձակումը շարունակվեր։ Կիրիլ Աֆանասիևիչ Մերեցկովը իր հիշողություններում նշել է․

Մեկ ամիս անց գերի ընկած գերմանացի սպաներից իմացանք, որ օգոստոսի վերջին տասնօրյակում իրենց ռեզերվ չի մնացել։ Զինվորներն այլևս չդիմացան մեր օդային ու հրետանային հարձակումներին։ Եվս մեկ հզոր հրում, և Հիտլերի ճակատը Մգայի մոտ կարող էր փլուզվել: Առաջին գծի հետախուզությունը ստիպված էր լսել ինձանից բազմաթիվ կշտամբանքներ։ Եթե ​​ես իմանայի, որ դա նույնիսկ մոտավորապես այդպես է (նույնիսկ թույլ տալով բանտարկյալների ստերը մեղմելու համար նրանց ճակատագիրը), ես կուղևորվեի շտաբ և կփորձեի ընդլայնել մեր ռեսուրսները՝ գործողությունը շարունակելու համար։

Այսպես թե այնպես, արդեն աշնանը «Հյուսիս» բանակային խմբի հրամանատարությունը սկսեց մշակել զորքերը Լենինգրադից «Պանտերա» գիծ դուրս բերելու ծրագիր, որի շինարարությունն իրականացվեց արագացված տեմպերով։

Միևնույն ժամանակ, խորհրդային հրամանատարությունը սկսեց մշակել Լենինգրադի թշնամու շրջափակումից լիակատար ազատագրման ծրագիր՝ հաշվի առնելով գերմանական զորքերի կազմակերպված նահանջի հնարավորությունը դեպի նոր պաշտպանական գծեր։

Այս ֆոնի վրա, 67-րդ և 8-րդ բանակների զորքերը սեպտեմբերի 15-18-ը իրականացրին տեղային գործողություն՝ Մգա ցայտաղբյուրի արևելյան ծայրը գրավելու նպատակով։ Չնայած հաջորդ հարձակումը չհասավ իր բոլոր նպատակներին, սեպտեմբերի 15-ին 30-րդ գվարդիայի հրաձգային կորպուսի ստորաբաժանումներին հաջողվեց գրոհել Սինյավինո բարձունքներից մեկը՝ 43.3 բարձրությունը, որից շրջակա տարածքը հստակ երևում էր մինչև Լադոգա լճի ափը։ Սա զգալիորեն պաշտպանեց Պոլյան-Շլիսելբուրգ երկաթուղային գիծը թշնամու հրետանային կրակոցներից։ Սակայն հնարավոր չէր վերցնել 50.1 նշագծի բարձրությունը, որից արդեն երևում էր մոտակա գերմանական թիկունքը։

Մգա գյուղը ազատագրվել է 67-րդ և 8-րդ բանակների ստորաբաժանումների կողմից միայն 1944 թվականի հունվարի 21-ին՝ Լենինգրադը թշնամու շրջափակումից ամբողջությամբ ազատագրելու գործողության ժամանակ։

## Կորուստներ
### ԽՍՀՄ
Լենինգրադի և Վոլխովի ճակատների ընդհանուր կորուստները կազմել են 79 937 մարդ (որոնցից 20 890 ՝ անդառնալի, իսկ 59 047 ՝ սանիտարական)։

### Գերմանիա
Հուլիսյան մարտերի ընթացքում 18-րդ և 16-րդ գերմանական բանակների շտաբների կորուստների մասին հաղորդագրությունների համաձայն՝ ամբողջ «Հյուսիս» բանակային խմբի ընդհանուր կորուստները կազմել են 21 522 մարդ, օգոստոսին՝ 26 946 մարդ։ Քանի որ 16-րդ բանակն այդ ժամանակ ակտիվորեն չէր մասնակցում մարտական գործողություններին, կորուստների մեծ մասը կրեցին 18-րդ բանակի դիվիզիաները, որոնք հետ մղեցին խորհրդային հարձակումը Մգայի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
### Փաստաթղթեր

* 
* 

### Հուշագրություններ
* 
* 
* 
* 

### Պատմական հետազոտություններ
* 
* 
* 
* 
* Жеребов Д. К. Мга. Жаркое лето 1943-го. // Новый часовой. — 1996. — № 4. — С. 131—139.
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1943 ԽՍՀՄ-ում
Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Լենինգրադի բլոկադա
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պատմություն
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Ընտրյալ հոդվածներ