Մարդու ոտքի անատոմիա

**Ոտք,** մարդու մարմնի **ստորին վերջույթ։** Ոտքի հիմնական ոսկրերն են ազդրոսկրը, ոլոքը (սրունքոսկր) և նրբոլոքը: Յուրաքանչյուր ոտքում կա երեսուն ոսկր:

Ազդրը գտնվում է կոնքազդրային  և ծնկան հոդի միջև։ Սրունքի հետևի և առջևի մասը, կամ սրունքը, գտնվում են ծնկահոդի և կոճի միջև։

Ոտքերը օգտագործվում են կանգնելու, մարդկային շարժումների բազմաթիվ ձևերի, հանգստի, զվարճանքի նպատակով, ինչպիսին է պարը։ Էվոլյուցիան հանգեցրել է մարդու ոտքի զարգացմանը՝ վերածելով մեխանիզմի, որը հատուկ հարմարեցված է արդյունավետ երկոտանի քայլքի համար։  Չնայած ուղղահայաց քայլելու ունակությունը բնորոշ չէ միայն մարդկանց, սակայն մյուս պրիմատները կարող են դրան հասնել միայն կարճ ժամանակահատվածում և մեծ էներգիայի ծախսով։ Կանայք որպես կանոն, ունեն ավելի լայն կոնք, մինչդեռ տղամարդկանց ոտքերն ունեն ավելի երկար են՝ ազդրոսկրի և սրունքոսկրի երկարությունների հաշվին։

Մարդու յուրաքանչյուր ստորին վերջույթ բաժանվում է կոնքի, ազդրի, ծնկի, սրունքի և ոտնաթաթի։

## Կառուցվածք

Մարդու անատոմիայում սրունքը ստորին վերջույթի այն մասն է, որը գտնվում է ծնկի և կոճի միջև։  Սրունքի առաջային մասը կազմվում է նրբոլոքից և ոլոքից, ոլոքը նաև հետին մասն է կազմում։ Ազդրը գտնվում է կոնքազդրային հոդի և ծնկի միջև և կազմում է ստորին վերջույթի մնացած մասը։ Ստորին վերջույթ տերմինը սովորաբար օգտագործվում է ամբողջ ոտքը նկարագրելու համար։

Էվոլյուցիան մարդու մարմնին տվել է երկու տարբեր առանձնահատկություններ՝ վերին վերջույթի մասնագիտացումը տեսողականորեն ուղղորդվող մանիպուլյացիայի համար և ստորին վերջույթի զարգացումը դեպի մեխանիզմ, որը հատուկ հարմարեցված է արդյունավետ երկոտանի քայլքի համար:  Չնայած ուղղահայաց քայլելու ունակությունը բնորոշ չէ միայն մարդկանց, մյուս պրիմատները կարող են դրան հասնել միայն կարճ ժամանակահատվածում և մեծ էներգիայի ծախսով:

Մարդու երկոտանի շարժմանը հարմարվելը ազդել է նաև մարմնի ծանրության կենտրոնի դիրքի, ներքին օրգանների վերակազմակերպման, ինչպես նաև իրանի ձևի և կենսամեխանիզմի վրա:  Մարդկանց շրջանում կրկնակի S-աձև ողնաշարը գործում է որպես հիանալի ցնցումների կլանիչ, որը իրանի քաշը տեղափոխում է ոտքերի բեռը կրող մակերեսի վրայով: Մարդու ոտքերը բացառիկ երկար և հզոր են՝ հենարանի և տեղաշարժի համար իրենց բացառիկ մասնագիտացման շնորհիվ։ Օրանգուտանների շրջանում ոտքի երկարությունը կազմում է իրանի 111%-ը, շիմպանզեների մոտ՝ 128%-ը, իսկ մարդկանց շրջանում՝ 171%-ը: Ոտքի մկաններից շատերը նույնպես հարմարված են երկոտանի շարժմանը, հիմնականում՝ հետույքի մկանները, ծնկան հոդի տարածիչները և սրունքի մկանները:

### Ոսկրեր

Ոտքի հիմնական ոսկրերն են՝ ազդրոսկրը, ոլոքը և նրբոլոքը, որոնք բոլորը երկար խողովակավոր ոսկորներ են։ Ծնկոսկրը քնջթաձև ոսկոր է (մարմնի ամենամեծը)՝ ծնկի առջևում։ Ոտքի կմախքի մեծ մասն ունի ոսկրային ելուններ և եզրեր, որոնք կարելի է շոշափել, իսկ որոշները ծառայում են որպես անատոմիական կողմնորոշման կետեր, որոնք սահմանում են ոտքի երկարությունը։ Այդ կետերն են՝ առաջային վերին զստային կտրուճը, մեծ տամբիոնը, սրունքոսկրի միջային կոճի վերին եզրը և միջային կոճը։

Սովորաբար ստորին վերջույթների խոշոր հոդերը դասավորված են ուղիղ գծով, որը ներկայացնում է ոտքի մեխանիկական երկայնական առանցքը՝ Միկուլիչի գիծը։ Այս գիծը ձգվում է կոնքազդրային հոդից (ավելի ճշգրիտ՝ ազդրոսկրի գլխիկից), անցնում ծնկահոդի միջով (սրբոսկրի միջկոճային ելուն) և իջնում մինչև կոճի կենտրոնը։ Ոլոքի մարմնում մեխանիկական և անատոմիական առանցքները համընկնում են, բայց ազդրոսկրի մարմնում դրանք տարբերվում են 6°-ով, ինչը հանգեցնում է 174° *ազդրոսկրի անկյան* ՝ նորմալ առանցքային դասավորվածությամբ ոտքի դեպքում։ Ոտքը համարվում է ուղիղ, երբ ոտքերը միացված վիճակում կոճի միջային թմբիկները և ծնկի միջային կոճերը դիպչում են միմյանց։ Նորմալ ազդրոսկրի անկյան շեղումը կոչվում է *genu varum*, եթե ծնկան հոդի կենտրոնը կողմնային է մեխանիկական առանցքի նկատմամբ և *genu valgum,* եթե այն միջայնորեն է մեխանիկական առանցքին (միջկոճային հեռավորությունը գերազանցում է 5սմ-ն)։

Ազդրոսկրի վզիկի և մարմնի միջև ձևավորված թեքության անկյունը տարիքի հետ փոխվում է՝ նորածնի մոտ 150°, մեծահասակների շրջանում այն աստիճանաբար նվազում է մինչև 126-128°, իսկ ծերության տարիներին հասնում է 120°-ի: Այս անկյան պաթոլոգիական փոփոխությունները հանգեցնում են ոտքի աննորմալ դիրքի, փոքր անկյունը առաջացնում է *coxa vara*, իսկ մեծը՝ *coxa valga* անկյուն։ Վերջինս սովորաբար զուգակցվում է *genu varum*-ի հետ, իսկ *coxa vara*-ն հանգեցնում է *genu valgum*-ի: Բացի այդ, ազդրոսկրի վզիկով անցնող գիծը, որը դրված է ազդրոսկրի կոճերով անցնող գծի վրա, առաջացնում է անկյուն՝ *պտտման* անկյուն, որը հնարավորություն է տալիս կոնքազդրային հոդի ծալման շարժումները վերածել ազդրոսկրի գլխիկի պտտական շարժումների: Աննորմալ մեծացած պտտման անկյունները հանգեցնում են վերջույթի դեպի ներս շրջվելու և վերջույթի դեպի դուրս շրջվելու անկյան նվազման։ Երկու դեպքում էլ նվազում է մարդու շարժունակության միջակայքը:

### Մկաններ
#### Կոնքագոտի

Կան կոնքագոտու մկանների դասակարգման մի քանի եղանակներ՝

# ըստ տեղակայման
# ըստ զարգացման՝ հիմնվելով դրանց սկզբնակետերի վրա և
# ըստ գործողության

Որոշ կոնքազդրային մկաններ ազդում են նաև ծնկան կամ ողնաշարային հոդերի վրա: Բացի այդ, քանի որ այս մկաններից շատերի սկզբնական և անցման շրջանները շատ ընդարձակ են, այս մկանները հաճախ մասնակցում են մի քանի շատ տարբեր շարժումների: Կոնքազդրային հոդում կողմնային և միջային պտույտները տեղի են ունենում վերջույթի առանցքի երկայնքովտարածումը  և ծալումը տեղի են ունենում լայնակի առանցքի երկայնքով, իսկ առբերումը և զատումը տեղի են ունենում սագիտալ առանցքի շուրջ:

Զստագոտկային  մկանները երկու կամ երեք մկաններից բաղկացած խումբ են, որոնք ունեն ընդհանուր կպման կետ ազդրոսկրի փոքր տամբիոնների վրա: Գոտկային մեծ մկանը սկիզբ է առնում վերջին ողից և ողնաշարի երկայնքով ձգվում է դեպի կոնք: Զստային մկանը սկիզբ է առնում զստոսկրի փոսից: Երկու մկանները միանում են՝ կազմելով զստագոտկային մկանը, որը տեղադրվում է ազդրոսկրի փոքր տամբիոնի վրա: Գոտկային փոքր մկանը, որն առկա է միայն մոտ 50 տոկոսի շրջանում, սկիզբ է առնում մեծ տամբիոնից վերև։

Լայնական փակեղի ջիլը ձգվում է առաջային վերին զստային կտրուճից ներքև դեպի զստա-ոլոքային ուղի, սեղմում է ազդրոսկրի գլուխը քացախափոսում, բայց նաև ծալվում է, պտտվում է միջային ուղղությամբ և զատվում է դեպի կոնքազդրային հոդ: Տանձաձև մկանը սկիզբ է առնում սրբոսկրի առաջային կոնքային մակերեսից, անցնում է նստոսկրի մեծ անցքով և տեղադրվում է տրիցեպսի հետին մասում: Կանգնած դիրքում այն կողմնային պտտող մկան է, բայց նաև օգնում է ազդրի ձգմանը: Մեծ հետույքային մկանը սկիզբ է առնում զստային կատարի և պոչուկի միջև։ Մեծ հետույքային մկանը հիմնականում կոնքազդրային հոդի տարածող և կողմնային պտտող մկանն է, և այն ակտիվանում է աստիճաններով բարձրանալիս կամ նստած դիրքից կանգնած դիրքի անցնելիս: Երկու խորանիստ հետույքային մկանները՝ միջին և փոքր հետույքային մկանները, սկիզբ են առնում կոնքի կողմնային հատվածից: Միջին մկանը գլխարկի ձև ունի: Դրա առաջային մանրաթելերը գործում են որպես միջային պտտող և ծալող մկան, իսկ հետին մկանաթելերը՝ որպես կողմնային պտտող և տարածող մկան, և ամբողջ մկանը զատում է կոնքը: Փոքր մկանն ունի նմանատիպ գործառույթներ, և երկու մկաններն էլ կպնում են մեծ տամբիոնին։

Կոնքի որովայնային մկանները գործում են որպես կողմնային պտտող մկաններ և կարևոր դեր են խաղում մարմնի հավասարակշռության կարգավորման գործում: Քանի որ դրանք ավելի ուժեղ են, քան միջային պտտող մկանները, ոտքի նորմալ դիրքում ոտնաթաթի գագաթնակետը ուղղված է դեպի դուրս՝ ավելի լավ հենարան ապահովելու համար: Ներքին փականցքային մկանը սկիզբ է առնում կոնքից՝ փականցքի և դրա թաղանթի վրայից, անցնում է փոքր նստոսկրային անցքով։  փոքր նստոսկրային անցքի վրա, որը ծառայում է որպես հենման կետ, այս մկանը կազմում է կոնքի ամենաուժեղ կողմնային պտտող մկանները՝ մեծ հետույքային  և ազդրոսկրի քառակուսային մկանների հետ միասին: Երբ նստած եք ծնկները ծալած, այն գործում է որպես զատող մկան: Արտաքին փականցքային մկանն ունի զուգահեռ ընթացք, որի սկիզբը գտնվում է փակ անցքի հետին եզրին: Այն ծածկված է մի քանի մկաններով և գործում է որպես կողմնային պտտող և թույլ ազբերող մկան: Ստորին և վերին նազելիմ կանները ներկայացնում են ներքին փականցքային մկանի եզրային գլուխները և օգնում են այս մկանին: Այս երեք մկանները կազմում են եռագլուխ մկան, որը հայտնի է որպես ազդրի եռագլուխ մկան։  Ազդրոսկրի քառագլուխ մկանը սկիզբ է առնում նստոսկրի թմբիկից և ամրանում է միջտամբիոնային կատարին։ Այս մկանը գործում է որպես ազդրի ուժեղ կողմնային պտտող և առբերող մկան։

Կոնքագոտու շրջանի առբերող մկանները նյարդավորվում են փականցքային նյարդի կողմից, բացառությամբ կտինայինի, որը նյարդափելեր է ստանում ազդրային նյարդից: Նազելի մկանը սկսվում է ցայլային սիմֆիզի մոտից և յուրահատուկ է առբերիչ մկանների մեջ նրանով, որ այն հասնում է ծնկից այն կողմ՝ ամրանալով ոլոքի մարմնի միջային կողմին, այդպիսով ազդելով երկու հոդերի վրա: Կտինային մկանը սկիզբ է առնում ցայլային կատարից՝ նազելի մկանի  կողմնային մասում, և ուղղանկյունաձև է։ Այն կոնքազդրային հոդի ծալող մկան է, ինչպես նաև ազդրը առբերող մկան և թույլ միջային պտտող մկան։ Կարճ առբերող մկանը սկիզբ է առնում ցայլոսկրի ստորին ճյուղից ՝ նազելիի տակ, և թեքորեն ձգվում է կտինայինից ներքև՝ մինչև սահմանային գծի վերին երրորդականը։ Բացի ձգող մկան լինելուց, այն նաև կողմնային պտտող մկան է և կոնքազդրային հոդի թույլ ծալող մկան։

Երկար զատիչ մկանը սկիզբ է առնում ցայլոսկրի ստորին աղեղից և միջայնորեն միանում է սահմանային գծի միջին երրորդին:  Մեծ զատիչ մկանի միջիլը կպնում է սահմանային գծին, իսկ մյուս ջիլը հասնում է մինչև առբերիչ թմբիկ ՝ ազդրոսկրի դիստալ ծայրի միջային կողմում։ Փոքր առբերիչ մկանը մեծ առբերիչ մկանի ոչ լիովին բաժանված մասն է:  Այն ազդրոսկրի առբերիչ և կողմնային պտտման գործառույթն է ապահովում։

#### Ազդրային շրջան

Ազդրի մկանները կարելի է դասակարգել երեք խմբի՝ ըստ իրենց տեղակայման՝ առաջային և հետին մկաններ և միջային(առբերիչներ): Բոլոր առբերիչները, բացառությամբ նազելի մկանի, ներթափանցում են ազդրոսկրի վրա և ազդում են կոնքազդրային հոդի վրա, ուստի ֆունկցիոնալ առումով որակվում են որպես կոնքագոտու մկաններ: Ազդրի մկանների մեծ մասը՝ «իսկական» ազդրոսկրի մկանները, անցնում են սրունքի վրա և հիմնականում ազդում են ծնկահոդի վրա: Սովորաբար, տարածիչ մկանները գտնվում են ազդրի առաջային մասում, իսկ ծալիչն մկանները՝ հետին մասում: Չնայած դերձակային մկանը ծալում է ծունկը, այն  համարվում է տարածող մկան, քանի որ դրա տեղաշարժը երկրորդային է:

Ազդրի առաջային մասի մկաններից ամենամեծը ազդրոսկրի քառագլուխ մկան է՝ ազդրի ուղիղ մկանը, որը շրջապատված է երեք խրձերով ՝ միջանկյալ, միջային և կողմնային լայն մկաններով։ Ազդրի ուղիղ մկանը ամրացված է կոնքին երկու ջլերով, մինչդեռ խրձերը կպնում են ազդրոսկրին։ Բոլոր չորս մկանները միավորվում են ընդհանուր ջլով։ Միջին և կողմնային խրձերից եկող մանրաթելերը կազմում են երկու ջլեր, որոնք երկու կողմերից ձգվում են ծնկոսկրի կողքով մինչև սրունքոսկրի կոճերը։ Քառագլուխը ծնկի *տարածիչն* է, բայց ազդրի ուղիղ մկանը լրացուցիչ ծալում է նաև կոնքազդրային հոդը, իսկ ծնկահոդային մկանը պաշտպանում է ծնկի հոդապարկը առբերման ժամանակ սեղմվելուց։ Դերձակների մկանը մակերեսորեն և թեքորեն ներքև է ձգվում ազդրի առաջային կողմում՝ առաջային վերին զստային փշից մինչև ծնկի միջային կողմում գտնվող ոլոքի թմբկությանը, որտեղից այն ձգվում է դեպի դեպի սրունքի փակեղ։ Դերձակներ մկանը գործում է որպես ծալող մկան և՛ կոնքի, և՛ ծնկի վրա, բայց իր թեք ընթացքի պատճառով այն նաև նպաստում է ոտքի միջային պտույտինև կոնքի հոդի կողմնային պտույտին։

Գոյություն ունեն ազդրի հետին չորս մկաններ։ Ազդրոսկրի երկգլուխ մկանն ունի երկու գլուխ։ Երկար գլուխը սկիզբ է առնում նստային թմբից և սրբոսկրաթմբային կապանից։ Կարճ գլուխը սկիզբ է առնում անհարթ գծի կողմային շրթի  միջին երրորդից և ազդրի կողմնային միջմկանային խտրոցից և ազդում է միայն մեկ հոդի վրա։ Այս երկու գլուխները միանում են՝ կազմելով երկգլուխ մկանը, որը միանում է նրբոլոքին։ Երկգլուխը ծալում է ծնկան հոդը և պտտում ծալված ոտքը կողմնայնորեն՝ այն ծնկի միակ կողմնային պտտող մկանն է և, հետևաբար, պետք է հակադրվի բոլոր միջային պտտող մկաններին։ Բացի այդ, երկար գլուխը առբերում է կոնքազդրային հոդը։ Կիսաջլակազմ և կիսաթաղանթակազմ մկանները  իրենց սկզբնակետերով համապատասխանում են երկգլուխ մկանի երկար գլխի հետ, և երկուսն էլ միանում են ոլոքի թմբկության միջային մակերեսին՝ կիսաջլակազմ և դերձակային մկանների հետ միասին՝ կազմելով ջլային լայնանք՝ մակերեսային սագաթաթ։ Կիսաջլակազմը ազդում է երկու հոդերի վրա։ Ազդրի առբերում, ծնկան ծալում և ոտքի միջային պտույտ: Հեռադիր մասում կիսաթաղանթակազմ ջիլը բաժանված է երեք մասի: Ֆունկցիոնալ առումով կիսաթաղանթակազմը նման է կիսաջլակազմին և, հետևաբար, առբերում, ինչպես նաև ծալում և միջային պտույտ։
#### Սրունք և ոտնաթաթ

Սրունքի բոլոր մկանները կպած են ոտնաթաթի մկաններին և, ըստ տեղակայման, կարելի է դասակարգել առաջային և հետին խմբերի, որոնք միմյանցից բաժանված են ոլոքով, նրբոլոքով և միջոսկրային թաղանթով։ Իր հերթին, այս երկու խմբերը կարելի է բաժանել ենթախմբերի կամ շերտերի։ Առաջային խումբը բաղկացած է տարածող և ոտքը բարձրացնող մկաններից, իսկ հետին խումբը՝ մակերեսային և խորը շերտերից։ Գործառույթային առումով, ոտքի մկանները կամ տարածողներ են, որոնք պատասխանատու են ոտնաթաթի մեջքային ծալման համար, կամ ծալիչներ, որոնք պատասխանատու են ներբանային ծալման համար։ Այս մկանները կարող են նաև դասակարգվել ըստ նյարդավորման՝ մկանները, որոնք սնուցվում են հյուսակի ընդհանուր նրբոլոքային նյարդից և մկաններ, որոնք նյարդավորվում են ոլոքային նյարդով։

Մեջքային ծալումը  և ներբանային ծալումը տեղի են ունենում կոճահոդի միջային թմբիկի ծայրից մինչև կողմնային թմբիկի ծայրը անցնող լայնակի առանցքի շուրջ: Վարհակումը և վերհակումը տեղի են ունենում կոճահոդի թեք առանցքի երկայնքով:

##### Արտաքին

Առջևի երեք մկանները տարածող մկաններ են։ Սրունքոսկրի կողմնային մակերեսից և միջոսկրային թաղանթից իր սկզբնակետից, ոլոքային առաջային մկանը ձգվում է վերին և ստորին արտաքին թաղանթից ներքև մինչև առաջին նախագարշապարային ոսկրեր։  Մատների երկար տարածիչ մկանն ունի լայն սկիզբ, որը ձգվում է սրունքոսկրի կողմնային կոճից ներքև՝ միջոսկրային թաղանթի երկայնքով։ Կոճում ջիլը բաժանվում է չորսի, որոնք ձգվում են ոտքի վրայով մինչև չորս կողմնային մատների վերջին ֆալանգների մեջքային ապոնևրոզները։ Ոչ ծանրաբեռնված ոտքի դեպքում մկանը ձգում է մատները և ծալում ոտքը, իսկ ծանրաբեռնված ոտքի դեպքում այն գործում է ինչպես առաջային ոլոքային մկանը։ Մատների երկար տարածիչը սկիզբ է առնում ոտնաթաթի և միջոսկրային թաղանթի վրա՝ մյուս երկու տարածողների միջև, և, ինչպես մատների տարածողը, տեղադրված է մեծ մատի վերջին ֆալանգի վրա («hallux»)։ Մկանը ծալում է մեծ մատը և գործում է ինչպես առաջային ոլոքային մկանը։ Ոտքի կողմնային հատվածում գտնվող երկու մկանները կազմում են սրունքամկանային(պերոնեալ) խումբը։ Երկար և կարճ նրբոլոքային մկանները սկիզբ են առնում անցնում են կողմնային կոճի հետև, որտեղ նրանց ջլերն անցնում են նրբոլոքային թաղանթի տակ։ Ոտնաթաթի տակ երկար ծայրամկանային մկանը ձգվում է կողմնայինից մինչև միջային կողմը ակոսով, այդպիսով ամրացնելով ոտքի լայնակի կամարը։ Նրբոլոքային մկանները խիստ փոփոխական են, և երբեմն կարող են առկա լինել մի քանի տարբերակներով։

Հետին մկաններից երեքը գտնվում են մակերեսային շերտում: Հիմնական ծալում են ոտնաթաթի մկանները, որոնք են ներբանայինը, ձկնամկան և երկվորյակ մկանը, որի երկու գլխիկները առաջանում են ազդրոսկրի դիստալ ծայրից: Այս մկանները միավորվում են մեծ ծայրային ջիլի՝ Աքիլեսյան ջիլի մեջ, որը ամրացած է կրունկոսկրի հետին թմբիկին: Ներբանային մկանը սերտորեն հարում է երկվորյակ մկանի կողմնային գլխիկին: Դրա ջիլը անցնում է ոտնաթաթի և երկվորյակ մկանիմիջև և ներկառուցվում է կրունկոսկրի ջիլի միջային ծայրում:

Խորը շերտում հետին ոլոքային մկանը սկիզբ է առնում միջոսկրային թաղանթից և հարակից ոսկրային հատվածներից և ձգվում է ներքև ՝ միջային կոճի հետև։ Ոտնաթաթի տակ այն բաժանվում է հաստ միջային մասի, որը ամրացված է նավակոսկրին, և մի փոքր ավելի թույլ կողմնային մասի, որը ամրացված է երեք սեպաձև ոսկորներին։ Մկանը միաժամանակյա ներբանային ծալում և կրունկը մոտեցնում է սրունքին։ Ձեռքի բութ մատի երկար ծալիչ մկանը սկսվում է հեռակայից, որտեղից նրա համեմատաբար հաստ մկանային շերտով ձգվում է շատ դիստալ։  Այն ներբանային ծալում է մեծ բութ մատը։ Մատների երկար ծալիչ մկանը, սկիզբ է առնում նրբոլոքային մկանի վերին մասից։ Դրա ջիլը ձգվում է մինչև ներբանը, որտեղ այն բաժանվում է չորս ծայրային ջլերի, որոնք ամրացված են չորս կողմնային մատների վերջին ֆալանգներին։ Այն հատում է սրունքի հետին մասի ջիլը կողմայնորեն՝ սրունքի վրա։ Դրանից կողմնայնորեն դրա մեջ է մտնում ներբանի քառակուսի մկանը, իսկ միջին ֆալանգների մոտ նրա ջլերը թափանցում են մատների կարճ ծալիչ մկանի ջիլերի մեջ։

##### Ներքին
Ոտնաթաթի ներքին մկանները, որոնց փորիկը գտնվում է ոտնաթաթի բուն հատվածում, կամ մեջքային (վերին) կամ ներբանային մկաններ են։ Մեջքային կողմում երկու երկար արտաքին տարածող մկանները մակերեսային են ներքին մկանների նկատմամբ, և դրանց ջլերը կազմում են մատների մեջքային ջլոնը։ Կարճ ներքին տարածող մկանները և ոտնաթաթի ու մեջքային միջոսկրային մկանները ճառագայթային կերպով անցնում են այս ջլոնների մեջ։ Մատների կարճ տարածող մկանը և բութ մատի կարճ տարածող մկանը ունեն ընդհանուր սկիզբ՝ կրունկոսկրի առաջային կողմում, որտեղից նրանց ջլերը ձգվում են 1-4-րդ մատների մեջքային ջլոնների մեջ։ Դրանք գործում են այս մատների մեջքային ծալման համար։

Ոտնաթաթի մկանները կարելի է բաժանել երեք խմբի, որոնք կապված են երեք շրջանների հետ՝ բութ մատի, ճկույթի և այս երկուսի միջև ընկած շրջանի մկաններ։ Այս բոլոր մկանները ծածկված են հաստ և խիտ ոտնաթաթի ջլոնով, որը երկու կոշտ միջնապատերի հետ միասին կազմում է երեք խմբերի միջև ընկած տարածությունները։ Այս մկանները և դրանց ճարպային հյուսվածքը գործում են որպես բարձիկներ, որոնք մարմնի քաշը փոխանցում են ներքև։ Ընդհանուր առմամբ, ոտքը ֆունկցիոնալ ամբողջություն է։

Բութ մատի զատիչ մկանը ձգվում է ոտնաթաթի միջային եզրի երկայնքով՝ կրունկից մինչև առաջին մատի առաջին ֆալանգի հիմքը և միջային քնջութոսկրը։ Այն զատիչ և թույլ ծալող մկան է, ինչպես նաև օգնում է պահպանել ոտնաթաթի կամարը։ Բութ մատի զատիչ մկանի կողմնային մասում գտնվում է մատների կարճ ծալող մկանը, որը սկիզբ է առնում միջային սեպաձև ոսկորից և հետին ոլոքայինի ջլից։ Մատերը ծալող մկանն ունի միջային և կողմնային գլուխներ, որոնք տեղադրված են զատիչի մկանի կողմնային մասում։ Այն կարևոր ոտնաթաթի ծալող մկան է, որը լայնորեն օգտագործվում է դասական բալետում (այսինքն՝ պուանտեի համար)։  Բութ մատի առբերիչ մկանն ունի երկու գլուխ՝ ավելի ուժեղ թեք գլուխ, որը ծագում է խորանարդաձև և կողմնային սեպաձև ոսկորներից, ինչպես նաև երկրորդ և երրորդ նախագարշապարային ոսկրերի հիմքերից, և լայնակի գլուխ, որը ծագում է երրորդ-հինգերորդ նախագարշապարային ոսկորների դիստալ ծայրերից։ Երկու գլուխներն էլ տեղադրված են բութ մատի կողմնային սեզամաձև ոսկորի վրա։

Չորս լումբրիկալ մկանները սկիզբ են առնում մատների երկար ծալող մկանի ջլերից, որտեղից տարածվում են մինչև երկրորդ-հինգերորդ մատների առաջին ֆալանգի հիմքերի միջային կողմը: Բացի ոտնաթաթի կամարը ամրացնելուց, դրանք նպաստում են ոտնաթաթի ծալմանը և չորս մատները տեղափոխում դեպի բութ մատը: Ձեռքի լումբրիկալ մկաններին ի տարբերություն դրանք բավականին փոփոխական են, երբեմն բացակայում են, իսկ երբեմն առկա են չորսից ավելի մկաններ: Ոտքի քառակուսաձև մկանը  մտնում է մատների երկար ծալող մկանի ջլի մեջ և հայտնի է որպես այս մկանի «ոտքի գլուխ»: Մմատների կարճ ծալող մկանը սկսվում է կրունկի տակից՝ իր ջլերը մտցնելով 2-4 մատների միջին ֆալանգների վրա։ Քանի որ երկար մատների ծալող մկանի ջլերը անցնում են այս ջլերի միջև, կարճ մկանը երբեմն կոչվում է *պերֆորատուս*։ Այս երկու մկանների ջլերը շրջապատված են ջլային թաղանթով։ Կարճ մկանը գործում է ոտնաթաթի միջին ֆալանգները ծալելու համար։ 
### Ճկունություն
Ճկունությունը կարելի է պարզապես սահմանել որպես շարժման հասանելի տիրույթ։ Մեծ մասամբ, ճկունությունը մեծացնող վարժությունները կատարվում են մկանների ընդհանուր երկարությունը մեծացնելու, վնասվածքի ռիսկը նվազեցնելու և ֆիզիկական ակտիվության ժամանակ մկանային հնարավորությունը բարելավելու նպատակով:  Ցանկացած ֆիզիկական ակտիվությունից հետո մկանների ձգումը կարող է բարելավել մկանային ուժը, մեծացնել ճկունությունը և նվազեցնել մկանային ցավը:  Եթե հոդի ներսում առկա է սահմանափակ շարժում, մկանի կամ մկանային խմբի «անբավարար ձգվողությունը» կարող է սահմանափակել հոդի ակտիվությունը:

#### Ձգում
Ենթադրվում է, որ լարված ֆիզիկական ակտիվությունից առաջ ձգումները բարձրացնում են մկանային ֆունկցիան՝ փափուկ հյուսվածքը ձգելով հասանելի երկարությունից այն կողմ՝ շարժումների տիրույթը մեծացնելու համար:  Ֆիզիկապես ակտիվ շատ անհատներ այս տեխնիկաները կիրառում են որպես նախավարժանք՝ որոշակի մարզական շարժումների համար մկանային պատրաստվածության որոշակի մակարդակի հասնելու համար:

* **Ոտնաթաթի ծալում.** Սրունքի ստորին հատվածի մկանների ամենատարածված ձգումներից մեկը կանգնած վիճակում կրունկի բարձրացումն է, որը հիմնականում ներառում է երկվորյակ մկանը, ձկնամկան և Աքիլեսյան ջիլը:  Կանգնած կրունկի բարձրացումը թույլ է տալիս անհատին ակտիվացնել սրունքի մկանները ՝ կանգնելով աստիճանի վրա մատներով և ոտնաթաթի առջևի մասով ՝ կրունկը թողնելով աստիճանից կախված։ Այս վարժությունը հեշտությամբ կարող է փոփոխվել՝ հավասարակշռությունը պահպանելու համար բռնվելով մոտակա ձողից և սովորաբար կրկնվում է 5-10 անգամ:
* **Դուրս պտտում.** Սրունքի առաջային մկանները ձգելու համար լավ են աշխատում սրունքի խաչաձև ձգումները:  Այս շարժումը կձգի մեջքային ծալման մկանները, հիմնականում՝ առաջային ոլոքային մկանը, բութ մատի երկար տարածիչը և մատների երկար  տարածիչը ՝ դանդաղորեն ձգելով մկանները, երբ մարմնի քաշը հենվում է կոճի վրա՝ օգտագործելով հատակը որպես դիմադրություն ոտնաթաթի վերին մասին:  Խաչաձև սրունքի ձգումները կարող են կատարվել տարբեր ինտենսիվությամբ՝ կախված կոճի հոդի վրա կիրառվող մարմնի քաշից, երբ անհատը ծալվում է ծունկը: Այս ձգումը սովորաբար պահվում է 15-30 վայրկյան:
* **Վարհակում և վերհակում․**  Մկանների ձգումը հնարավորություն է տալիս ավելի լավ շարժման տիրույթ ապահովել կոճի հոդի համար:  Նստած դիրքում կոճի բարձրացումները և խորացումները կձգեն այս շարժումների հետ կապված նրբոլոքային  և առաջային ոլոքային մկանները, երբ դրանք երկարում են։  Այս ձգումը կբարձրացնի վարհակումը և վերհակումը  մկանների խմբի ընդհանուր երկարությունը և կապահովի կոճի հոդի ավելի մեծ ճկունություն՝ գործունեության ընթացքում շարժման ավելի մեծ տիրույթ ապահովելու համար:

### Անոթավորում
#### Զարկերակներ
Ստորին վերջույթի զարկերակները բաժանվում են մի քանի հատվածների։

Կոնքի հատվածում, վերջին գոտկային ողի մակարդակում, որովայնային աորտան, որը վայրէջ աորտայի շարունակությունն է, բաժանվում է ընդհանուր զստային զարկերակների։ Սրանք անմիջապես բաժանվում են ներքին և արտաքին զստային զարկերակների, որոնցից վերջինս իջնում է գոտկային մեծ մկանի միջային սահմանով և դուրս է գալիս կոնքի հատվածից աճուկային կապանի տակ գտնվող անոթային թողանցքի միջոցով։

Զարկերակը մտնում է ազդր որպես ազդրային զարկերակ, որը իջնում է ազդրի միջային մասով դեպի առբերիչների խողովակը։ Անոթն անցնում է վերջույթի առաջային մասից դեպի հետին մասը, որտեղ զարկերակը դուրս է գալիս առբերիչների բացվածքով և դառնում է ծնկափոսային զարկերակ։ Ծնկի հետևի մասում ծնկափոսային զարկերակը անցնում է ծունկափոսի միջով դեպի ծնկափոսային մկանը, որտեղ այն բաժանվում է առաջային և հետին սրունքային զարկերակների։

Սրունքի ստորին հատվածում առաջային սրունքային զարկերակը մտնում է միջոսկրային թաղանթի վերին սահմանի մոտ՝ իջնելով դեպի ոլոքային առաջային և ոտքի բութ մատը տարածող մկանների միջև։ Հետին սրունքային զարկերակը մտնում է սրունքի մկանների ծալիչներ՝ իջնելով միջային թմբիկի ետևում, որտեղ այն բաժանվում է միջային և կողմնային ներբանային զարկերակների։

Գործնական պատճառներով ստորին վերջույթը բաժանվում է որոշ չափով կամայական շրջանների: Ազդրի բոլոր շրջանները գտնվում են ազդրում։ Առաջային մասում աճուկային շրջանը սահմանակից է աճուկային կապանին, դերձակաձև մկանին և կտինային կապանին և կազմում է ազդրային եռանկյան մի մասը, որը կողմնայնորեն ձգվում է մինչև երկար ազդրային մկանը: Հետին մասում հետույքային շրջանը համապատասխանում է հետույքային մեծ մկանին: Ազդրի առաջային շրջանը կողմնայնորեն ձգվում է ազդրային եռանկյունուց մինչև ծնկան շրջան և կողմնայինորեն՝ մինչև լայնական մկանի փակեղ: Հետին շրջանն ավարտվում է ծնկափոսում: Ծնկի առաջային և հետին շրջանները ձգվում են մոտակա շրջաններից մինչև ոլոքի թմբկության մակարդակը: Սրունքի առաջային և հետին շրջանները ձգվում են մինչև նրբոլոքային մկանները: Նրբոլոքային մկանների հետևում գտնվում են կողմնային և միջային հետին նրբոլոքային շրջանները, և դրանց հետևում գտնվում է կրնկի շրջանը: Վերջապես, ոտնաթաթը բաժանվում է վերին մասում գտնվող մեջքային և ստորին մասում գտնվող ներբանային շրջանի:

#### Երակներ

Երակները բաժանվում են երեք համակարգի։ Խորը երակները վերադարձնում են արյան մոտավորապես 85 տոկոսը, իսկ մակերեսային երակները՝ մոտավորապես 15 տոկոսը։ Մակերեսային և խորը համակարգերը միացնում են միակցող երակների շարքը։ Կանգնած դիրքում ոտքի երակները ստիպված են դիմակայել բացառիկ ծանրաբեռնվածության, քանի որ գործում են ձգողականության դեմ՝ արյունը սիրտ վերադարձնելիս։ Երակային փականները նպաստում են արյան հոսքի մակերեսայինից խորը ուղղության պահպանմանը։

Մակերեսային երակներ՝

* Ենթամաշկային մեծ երակ
* Ենթամաշկային փոքր երակ

Խորը երակներ՝

* Ազդրային երակ, որի հատվածը ընդհանուր ազդրային երակն է
* Ծնկափոսային երակ
* Առաջային ոլոքային երակ
* Հետին ոլոքային երակ
* Նրբոլոքային երակ

### Նյարդավորում
Ստորին վերջույթների զգայական և շարժողական նյարդավորումը ապահովվում է գոտկա-սրբոսկրային հյուսակի կողմից, որը ձևավորվում է գոտկային և սրբոսկրային ողնաշարային նյարդերի որովայնային ճյուղերից՝ ենթակողային նյարդի (T12) և պոչուկային նյարդի (Co1) լրացուցիչ մասնակցությամբ։ Տարածման և տեղագրության հիման վրա գոտկա-սրբոսկրային հյուսակը բաժանվում է գոտկային հյուսակի (T12-L4) և սրբոսկրային հյուսակի (L5-S4)։ Վերջինս հաճախ հետագայում բաժանվում է նստանյարդի և սեռական նյարդի:

Գոտկային հյուսակը ձևավորվում է միջողնային անցքերի կողմնային մասում՝ առաջին չորս գոտկային ողնաշարային նյարդերի (L1-L4) որովայնային ճյուղերից, որոնք բոլորն էլ անցնում են գոտկային մեծ մկանով։ Հյուսակի ավելի մեծ ճյուղերը դուրս են գալիս մկանից՝ կտրուկ ներքև անցնելով և հասնելով որովայնի պատին և ազդրին ( աճուկային կապանի տակ)՝ բացառությամբ փականցքային  նյարդի, որն անցնում է կոնքի խոռոչ և հասնում ազդրի միջային մաս։ Գոտկային հյուսակի նյարդերը անցնում են կոնքազդրային հոդի առջևից և հիմնականում նյարդավորում են ազդրի առաջային մասը։

Զստաստորորովայնային նյարդերը (T12-L1) և զստային-աճային նյարդերը (L1) դուրս են գալիս գոտկային մեծ մկանից՝ մկանի սկզբնամասի մոտ, որտեղից դրանք անցնում են կողմնային ուղղությամբ՝ ներքև՝ անցնելով առաջային զստային կատարից ՝ որովայնի լայնակի և որովայնի ներքին թեք մկանի միջև, ապա անցնում աճուկային կապանի վերևով։ Երկու նյարդերն էլ մկանային ճյուղեր են տալիս այս երկու մկաններին։ Զստաստորորովայնայինը զգացող ճյուղեր է մատակարարում ազդրի կողմնային հատվածի մաշկին, իսկ դրա վերջնական ճյուղը ծակում է որովայնի արտաքին թեք մկանի ջիլը՝ աճուկային օղակի վերևում՝ զգացող ճյուղեր մատակարարելով այնտեղի մաշկին։ Զստային-աճուկային նյարդը դուրս է գալիս աճուկային օղակի միջով և զգայուն ճյուղեր է մատակարարում մաշկին ՝ ցայլային  սիմֆիզի և ամորձապարկի կողմնային մասի վերևում։

Սեռաազդրային նյարդը (L1, L2) դուրս է գալիս մեծ  գոտկամկանից, անմիջապես բաժանվում է երկու ճյուղերի, որոնք իջնում են մկանի առաջային կողմով։ Զգացող ազդրային ճյուղը նյարդավորում է աճուկային կապանի տակ գտնվող մաշկը, մինչդեռ խառը սեռական ճյուղը նյարդավորում է սեռական օրգանի շուրջ գտնվող մաշկը և մկանները։ Կողմնային ազդրային մաշկային նյարդը (L2, L3) դուրս է գալիս գոտկային մեծ մկանից՝ նախորդ նյարդի տակից, անցնում է թեք և կողմնային ուղղությամբ՝ ներքև՝ զստային մկանից վերև, դուրս է գալիս կոնքի շրջանից՝ զստոսկրի առաջային վերին փշին մոտ, և նյարդավորումէ ազդրի առաջային շրջանի մաշկը։

Փականցքային նյարդը (L2-L4) անցնում է միջային ուղղությամբ՝ գոտկային մեծ մկանի հետևից, դուրս գալով կոնքից փականցքային խողովակով, որից հետո այն ճյուղեր է տալիս դեպի արտաքին փականցքային նյարդը և բաժանվում է երկու ճյուղի, որոնք անցնում են կարճ առբերիչ մկանի հետևից և առջևից՝ մյուս բոլոր առբերիչ մկաններին շարժիչ նյարդավորումն ապահովելու համար: Առաջային ճյուղը նաև զգացող նյարդեր է մատակարարում մաշկին՝ ազդրի դիստալ միջային մակերեսի մի փոքր հատվածում:  Ազդրային նյարդը (L2-L4) գոտկային հյուսակի նյարդերից ամենամեծն ու ամենաերկարն է: Այն շարժիչ նյարդավորում է ապահովում զստագոտկային, կտինային, դերձակային և քառագլուխ մկաններին, իսկ զգացող ճյուղերը՝ ազդրի առաջային հատվածին, սրունքի ստորին միջային հատվածին և ոտնաթաթի հետին հատվածին:

Սրբոսկրային հյուսակի նյարդերը անցնում են կոնքազդրային հոդի ետևով՝ նյարդավորելով ազդրի հետին մասը, սրունքի մեծ մասը և ոտնաթաթը։  Վերին (L4-S1) և ստորին հետույքային նյարդերը (L5-S2) նյարդավորում են հետույքային մկանները և լայնական փակեղի ջիլը։ Ազդրի Հետին մաշկային նյարդը (S1-S3) զգացող ճյուղեր է հաղորդում ազդրի հետին մասի մաշկին։  Նստանյարդը (L4-S3), որը մարդու մարմնի ամենամեծ և ամենաերկար նյարդն է, դուրս է գալիս կոնքից մեծ նստային անցքի միջով։ Ազդրի հետին մակերեսին այն սկզբում ճյուղեր է տալիս դեպի ազդրային երկգլուխ մկանների կարճ գլուխը, ապա բաժանվում է ոլոքային (L4-S3) և ընդհանուր նրբոլոքային նյարդերի (L4-S2)։ Նրբոլոքային նյարդը շարունակվում է ներքև՝ ազդրի երկգլուխ մկանների միջային կողմում, պտտվում է նրբոլոքի վզիկի շուրջ։ Այնտեղ այն բաժանվում է խորանիստ և մակերեսային վերջնական ճյուղերի։ Մակերեսային ճյուղը սնուցում է նրբոլոքային մկանները, իսկ խորը ճյուղը գնում է տարածիչներ։ Երկու ճյուղերն էլ հասնում են ոտնաթաթի թիկնային մակերեսին։ Ազդրի ոլոքային նյարդը ճյուղեր է տալիս դեպի կիսաջլակազմ, կիսաթաղանթակազմ, մեծ առբերիչ մկաններ  և ազդրային երկգլուխ մկանների երկար գլուխը։ Այնուհետև նյարդը ուղիղ անցնում է ոտքի հետևի մասով՝ ծնկափոսի միջով, ապա շարունակում է ներքև՝ սնուցելով ոտնաթաթի բոլոր մկանները։  Սեռական նյարդը (S2-S4) և պոչուկային հյուսակը (S5-Co)  սնուցում են կոնքի հատակի և շրջակա մաշկի մկանները։

Գոտկա-սրբանային ցողունը կապող ճյուղ է, որը անցնում է սրբոսկրային և գոտկային հյուսակների միջև և պարունակում է L4-ից դուրս եկող որովայնային նյարդաթելեր: Պոչուկային նյարդը, վերջին ողնաշարային նյարդը, դուրս է գալիս սրբոսկրային անցքերից, միանում է վերջին երկու սրբոսկրային նյարդերի որովայնային ճյուղերին և կազմում է պոչուկային հյուսակը:

## Սրունք և ոտնաթաթ
Ստորին վերջույթները և կոճը պետք է մարզված և լավ շարժվող լինեն, քանի որ դրանք ամբողջ մարմնի հիմքն են։ Ստորին վերջույթները պետք է ուժեղ լինեն՝ մարմնի մնացած մասի քաշը հավասարակշռելու համար։

### Վարժություններ
#### Հավասարաչափ և հիմնական վարժություններ
Կան մի շարք վարժություններ, որոնք կարելի է անել ստորին վերջույթը ամրացնելու համար: Օրինակ՝ ներբանի խորանիստ տարածիչ մկանները ձգելու համար կարելի է նստել հատակին՝ ոտքերը ծալված կոնքերը ծալած, կոճը՝ չեզոք դիրքով, ծնկները լիովին ձգած: Այս տեսակի վարժությունը օգտակար է, քանի որ այն գրեթե չի առաջացնում որևէ հոգնածություն:  Երկվորյակ մկանի համար իզոմետրիկ վարժության մեկ այլ տեսակ կլինի նստած վիճակում սրունքների բարձրացումը, որը կարող է կատարվել սարքավորումներով կամ առանց դրա: Կարելի է նստել սեղանի շուրջ՝ ոտքերը գետնին հարթ դնելով, ապա ծալում իրականացնել սրունք-թաթային հոդերում, որպեսզի կրունկները բարձրացվեն հատակից:  Այլընտրանքային շարժում կարող են լինել կրունկի իջեցման վարժությունները՝ մատները հենված բարձր մակերեսի վրա։ Որպես հակառակ շարժում սա կբարելավի շարժումների տիրույթը:  Երկվորյակ մկանի համար մեկ ոտքով մատների բարձրացումը կարող է կատարվել՝ մեկ ձեռքում բռնելով մեկ ծանրաձող, մինչդեռ մյուսը օգտագործել հավասարակշռության համար։ Հաջորդ քայլը կլինի ներբանային ծալումը և ծնկան հոդի ուղիղ կամ թեթևակի ծալված պահելը: Այս վարժության ընթացքում եռագլուխ մկանը կծկվում է:  Կայունացման վարժությունները, ինչպիսին է BOSU գնդակի վրա նստացատկը, նույնպես կարևոր են, հատկապես, քանի որ դրանք օգնում են կոճերին հարմարվել գնդակի ձևին՝ հավասարակշռությունը պահպանելու համար:

Ազդրի ստորին մասի ամրացումը կարևոր է ոտքի ընդհանուր կայունության, հավասարակշռության և վնասվածքների կանխարգելման համար: Մի քանի արդյունավետ վարժություններ ուղղված են ոտքի ստորին հատվածի մկաններին։ Սրունքի բարձրացումը հիմնարար վարժություն է։ Կանգնած՝ ոտքերը կոնքերի լայնությամբ բացած, դուք բարձրացնում եք մեկ ոտքի կրունկը գետնից և իջեցնում ներքև։  Սրունքի բարձրացումը նստած վիճակում, որը կատարվում է ծնկներին ծանրություն դնելով, կենտրոնանում է հատկապես ոտնաթաթի մկանների վրա, որը կարևոր է դիմացկունությունն ավելացնող վարժությունների համար:

Ոտքի մատների բարձրացումը շատ արդյունավետ է: Կանգնած՝ ոտքերը հարթ դիրքում, դուք բարձրացնում եք մատները գետնից՝ կրունկները պահելով անշարժ, ապա իջեցնում դրանք ներքև: Կոճի շարժունակությունը բարելավելու համար օգտակար են սրունք-թաթային հոդի շրջանաձև շարժումները ՝ հոդը պտտելով ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ և ժամացույցի սլաքի հակառակ ուղղությամբ՝ նստած կամ կանգնած ժամանակ: Նմանապես, կրունկների վրա քայլելը, որի դեպքում դուք քայլում եք կրունկների վրա՝ մատները բարձրացրած,  բարելավում է հավասարակշռությունը:

Դիմադրության ժապավենների նման սարքավորումների օգտագործումը կարող է բազմակողմանիություն հաղորդել ռեժիմին: Օրինակ՝ ժապավենը ոտքի շուրջը օղակաձև փաթաթելը և այն դեպի ձեզ քաշելը ուժեղացնում է ստորին վերջույթների տարբեր մկաններ: Պարանը մեկ այլ հիանալի տարբերակ է, որը բարելավում է սրունքների ուժը։

Այս վարժությունները մարզումների օրակարգում ներառելը կարող է զգալիորեն բարելավել ստորին վերջույթների ուժը և կայունությունը: Սկսեք պատշաճ տաքացումից և աստիճանաբար բարձրացրեք ինտենսիվությունը՝ վնասվածքը կանխելու համար:

## Կլինիկական նշանակություն

### Ստորին վերջույթի վնասվածք
Վազքի կամ սպորտով զբաղվելու ժամանակ հաճախ են հանդիպում ստորին վերջույթների վնասվածքները։ Մարզիկների մոտ բոլոր վնասվածքների մոտ 10%-ը բաժին է ընկնում ստորին վերջույթներին։  Մարզիկների մեծ մասը կոճն է վնասում։ Այն հիմնականում պայմանավորված է ոտքերի վրա ավելացող բեռներով, երբ դրանք ոտքը իջեցնում են ներքև։ Ոտնաթաթի բոլոր հատվածները՝ առջևի, միջին և հետևի մասերը, վազքի ժամանակ կլանում են տարբեր ուժեր, և սա նույնպես կարող է հանգեցնել վնասվածքների։  Վազքը և տարբեր ակտիվությունները կարող են առաջացնել սթրեսային կոտրվածքներ, ջլերի բորբոքում, մկանային-ջլային վնասվածքներ կամ ցանկացած քրոնիկ ցավ ստորին վերջույթներում։

#### Ակտիվությոան տեսակներ
Քառագլուխ մկանի կամ ազդրի հետին վնասվածքները առաջանում են ոտքերի վրա անընդհատ ազդման արդյունքում՝ ֆիզիկական վարժությունների ժամանակ, օրինակ՝ գնդակին հարվածելիս։ Այս տեսակի շարժումը կատարելիս այդ ցնցման 85%-ը կլանվում է ազդրի հետին խմբի մկաններ կողմից, ինչը կարող է լարվածություն առաջացնել այդ մկանների վրա։

* **Ցատկելը** ևս մեկ ռիսկ է, քանի որ եթե ոտքերը ճիշտ չեն վայրէջք կատարում ցատկից հետո, կարող է վնասվել ծնկների մենիսկը, ոտքի շրջման կամ թեքման հետևանքով կոճը ձգվել, կամ վնասվել Աքիլեսյան ջիլը։
* **Ծանրամարտը**, ինչպիսին է անպատշաճ կերպով կատարված խորը նստացատկը, նույնպես վտանգավոր է ստորին վերջույթների համար, քանի որ վարժությունը կարող է հանգեցնել ծնկի կապանների գերձգման կամ ձգման և ժամանակի ընթացքում ցավ պատճառել։ 
* **Վազքը** ստորին վերջույթների վնասվածքի հետ կապված ամենատարածված գործունեությունն է: Վազքի ընթացքում ձգողականության ուժը անընդհատ ճնշում և լարվածություն է գործադրում ոտքերի, ծնկների և ոտնաթաթի վրա: Ոտքերի մկանների պատռվածքները կամ ոտքերի տարբեր հատվածներում ցավը կարող են լինել վազքի վատ կենսամեխանիկայի հետևանք:

##### Վազք
Վազքի ժամանակ ամենատարածված վնասվածքները կապված են ծնկների և ոտնաթաթերի հետ։ Տարբեր ուսումնասիրություններ կենտրոնացել են վազքի հետ կապված այս վնասվածքների սկզբնական պատճառի վրա և պարզել են, որ կան բազմաթիվ գործոններ, որոնք կապված են այդ վնասվածքների հետ։  Ստորին վերջույթների վրա ազդող մեծ ուժերը կապված էին գրավիտացիոն ուժերի հետ, և սա կապված էր ծնկոսկր-ազդրային ցավի կամ ծնկի հնարավոր վնասվածքների հետ։  Հետազոտողները նաև պարզել են, որ վազքի հետ կապված այս վնասվածքները ազդում են նաև ոտքերի վրա, քանի որ նախկինում վնասվածքներ ստացած վազորդները վազքի ժամանակ ավելի շատ ոտքի թեքում և գերծալում են գրանցել, քան առողջ վազորդները։  Սա ավելի շատ լարվածություն է առաջացնում ոտնաթաթի և կոճի ջլերի վրա։  Վազքի վնասվածքների մեծ մասը պայմանավորված է գերծանրաբեռնվածությամբ՝ շաբաթական ավելի երկար հեռավորություններ վազելը երկար ժամանակով վտանգ է ներկայացնում ստորին վերջույթների վնասվածք ստանալու տեսանկյունից։

#### Կանխարգելիչ գործողություններ
Միջավայրը և շրջակայքը, ինչպիսիք են անհարթ տեղանքը, կարող են ոտքերի անբնական դիրքի պատճառ դառնալ, ուստի գետնի հարվածից ուժերը կլանող և ոտքերը կայունացնող կոշիկներ կրելը կարող է նաև կանխել որոշ վնասվածքներ վազքի ժամանակ: Կոշիկները պետք է կառուցված լինեն այնպես, որ կոշիկի մակերեսն ապահովվի շփում-ձգողություն, տեղ ունենան ոտքի տարբեր հարվածային լարվածությունների համար և ոտքերի համար հարմարավետ, հավասար կամարներ ապահովեն:

#### Ամփոփում
Ստորին վերջույթների վնասվածքի հետ կապված որոշ գործողությունների մասին գիտելիքներ ունենալը և վազքի ճիշտ ձև մշակելը կնվազեցնեն մեր ստորին վերջույթների վնասման հավանականությունը։ Կանխարգելիչ միջոցառումները, ինչպիսիք են տարբեր ձգումները և համապատասխան կոշիկներ կրելը, նույնպես կնվազեցնեն վնասվածքները։

### Կոտրվածք
Ոտքի կոտրվածքը կարելի է դասակարգել ըստ վնասված ոսկորի ՝

* Ազդրոսկրի կոտրվածք (ոտքի վերին հատվածում)
* Սրունքի կոտրվածք (ոտքի ստորին հատվածում)

## Ցավի կառավարում
Ստորին վերջույթների և ոտնաթաթի ցավի կառավարումը կարևոր է հետագա վնասվածքների, անհարմար զգացողությունների զարգացումը նվազեցնելու և քայլելու ու վազելու ժամանակ փոփոխությունները սահմանափակելու համար: Մարդկանց մեծ մասը տառապում է ստորին վերջույթների և ոտնաթաթի տարբեր ցավերից՝ տարբեր գործոնների պատճառով: Մկանների բորբոքումը, լարվածությունը, զգայունությունը, այտուցը և մկանների պատռվածքը մկանների գերօգտագործման կամ սխալ շարժման հետևանքով մի շարք խնդիրներ են, որոնք հաճախ հանդիպում են մարզիկների և լայն հանրության կողմից բարձր ինտենսիվությամբ ֆիզիկական ակտիվության ընթացքում և դրանից հետո: Հետևաբար, առաջարկվում են ցավի կառավարման մեխանիզմներ՝ ցավը նվազեցնելու և վնասվածքի զարգացումը կանխելու համար:

### Ոտնաթաթի փակեղաբորբ
Ոտնաթաթի փակեղաբորբի դեպքում խորհուրդ է տրվում նվազեցնել փակեղաբորբի պատճառած ցավը։ Ոտնաթաթի փակեղի ձգումը կատարելու համար, նստած աթոռին, կոճը դրեք հակառակ ծնկի վրա և բռնեք վնասված ոտնաթաթի մատները՝ դանդաղորեն հետ քաշելով: Ձգումը պետք է կատարվի մոտավորապես տասը վայրկյան, օրական երեք անգամ:

### Սրունքի միջին երրորդականի լարվածության համախտանիշ
Սրունքի ջղաձգումներից առաջացած ցավը վերահսկելու համար կարելի է օգտագործել մի քանի մեթոդներ: Վազքից առաջ և հետո տուժած հատվածին սառույց դնելը կօգնի նվազեցնել ցավը: Բացի այդ, օրթոզներ (օրթոպեդիկ սարքեր) կրելը: Սրունքի ձգումը և ամրացումը ապահովելու համար անհրաժեշտ է կատարել վարժություններ, ինչպիսիք են սրունքի ձգումը:

### Աքիլեսյան ջլի բորբոքում
Աքիլեսյան ջլի բորբոքումից առաջացող ցավը կառավարելու բազմաթիվ համապատասխան մոտեցումներ կան: Հիմնական գործողությունը հանգիստն է: Խորհուրդ է տրվում նաև այնպիսի գործողություններ, որոնք լրացուցիչ լարվածություն չեն առաջացնի վնասված ջլի վրա: Օրթոպեդիկ պրոթեզ կրելը կապահովի հարմարավետություն և կկանխի վնասված Աքիլեսյան ջլի հետագա լարվածությունը քայլելիս և թերապևտիկ ձգումներ կատարելիս: Մի քանի ձգման մեթոդներ կամ էքսցենտրիկ վարժություններ, ինչպիսիք են մատների ծալումը, ինչպես նաև սրունքի և կրունկի ձգումը, օգտակար են Աքիլեսյան ջլի ախտահարում ունեցող հիվանդների ցավը նվազեցնելու համար։

## Մշակույթ և հասարակություն

Սկանդինավյան դիցաբանության մեջ Յոտունների ցեղը ծնվել է Իմիրի ոտքերից: Ֆիննական դիցաբանության մեջ Երկիրը ստեղծվել է Իլմաթարի ծնկներից ընկած ոսկե աչքի ձվի բեկորներից: Չնայած այս պատմությունը չի հանդիպում ֆինո-ուգրիկյան այլ դիցաբանություններում, Պավել Մելնիկով-Պեչերսկին մի քանի անգամ նշել է, որ ոտքերի գեղեցկությունը մորդովյան դիցաբանության մեջ հաճախ հիշատակվում է որպես ինչպես կանացի դիցաբանական կերպարների, այնպես էլ իրական էրզյան և մոկշան կանանց բնութագիր:

Միջնադարյան Եվրոպայում ոտքերը ցույց տալը կանանց համար ամենամեծ տաբուներից մեկն էր, հատկապես բարձր սոցիալական կարգավիճակ ունեցողների համար։ Վիկտորիական Անգլիայում մի քանի դար անց ոտքերի մասին ընդհանրապես չէին խոսում (ոչ միայն մարդկային, այլև սեղանի կամ դաշնամուրի), այլ անվանում էին «վերջույթներ»։  Կարճ կիսաշրջազգեստները և ոտքերը բաց այլ հագուստները առաջին անգամ տարածվեցին 20-րդ դարի կեսերին։ Այդ ժամանակվանից ի վեր դրանք դարձան արևմտյան մշակույթների հիմնական թեման, և կանացի ոտքերը հաճախակիորեն ցուցադրվում էին ֆիլմերում, հեռուստատեսային գովազդներում, տեսահոլովակներում, պարային շոուներում և տարբեր սպորտաձևերում (օրինակ՝ սառցադաշտում կամ կանանց մարմնամարզության մեջ)։

Կանացի ոտքերով հրապուրվող շատ տղամարդիկ հակված են դրանք գեղագիտականորեն դիտարկել գրեթե նույնքան, որքան սեռական առումով՝ ոտքերը ընկալելով որպես ավելի էլեգանտ, ակնարկող, զգայական կամ գայթակղիչ մինչդեռ կանացի կուրծքը կամ հետույքը շատ ավելի սեքսուալ են համարվում։  Այնուամենայնիվ, ոտքերը (հատկապես ազդրի վերին երրորդական ներքին մասը, որն ունի ամենազգայուն և նուրբ մաշկը) համարվում են կնոջ մարմնի ամենասեքսուալացված տարրերից մեկը, հատկապես Հոլիվուդյան ֆիլմերում։

Ե՛վ տղամարդիկ, և՛ կանայք, ընդհանուր առմամբ, երկար ոտքերը գրավիչ են համարում, ինչը կարող է բացատրել բարձրահասակ մոդելների նախընտրությունը: Տղամարդիկ նաև հակված են նախապատվությունը տալ այն կանանց, ովքեր ունեն ոտքերի և մարմնի երկարության ավելի բարձր հարաբերակցություն, սակայն կանանց նախընտրության չափանիշները ճիշտ  հակառակն են:

Արևմտյան շատ մշակույթներում դեռահաս և չափահաս կանայք հաճախ հեռացնում են ոտքերի մազերը։  Ձիգ, արևայրուք ընդունած, սափրված ոտքերը երբեմն ընկալվում են որպես երիտասարդության նշան և հաճախ համարվում են գրավիչ այդ մշակույթներում։

Տղամարդիկ, որպես կանոն, ոչ մի մշակույթում չեն սափրում ոտքերը։ Այնուամենայնիվ, ոտքերի սափրումը մոդելային գործունեության մեջ ընդհանուր առմամբ ընդունված պրակտիկա է։ Այն նաև բավականին տարածված է սպորտաձևերում, որտեղ մազահեռացումը մարզիկին զգալիորեն ավելի արագ է դարձնում՝ նվազեցնելով դիմադրողականությունը։ Ամենատարածված դեպքը մրցակցային լողն է։

## Պատկերներ

File:Gray1239.png|Մարդու ոտքի մակերեսային անատոմիա
File:Gray434.png|Հետույքային և ազդրի հետին շրջանի մկաններ
File:Gray582.png|Փոքր ենթամաշկային երակը և իր ճյուղերը
File:Gray551.png|Ծնկափոսային, ստորին ոլոքային և նրբոլոքային զարկերակներ
File:Gray832.png|Աջ ստորին վերջույթի նյարդերը, հետին տեսք
File:Blausen 0608 LegBones.png|Ստորին վերջույթի ոսկրեր


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Interactive images at InnerBody
* Leg Anatomy detailed guide for medical college students and medical professionals.
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Անատոմիա
Կատեգորիա:Առողջություն
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Հենաշարժիչ համակարգ
Կատեգորիա:Մարդ
Կատեգորիա:Մարդու անատոմիա
Կատեգորիա:Մեխանիկական շարժում
Կատեգորիա:Նյարդային համակարգ
Կատեգորիա:Ոսկրային համակարգ
Կատեգորիա:Ստորին վերջույթների անատոմիա
Կատեգորիա:Վերջույթներ (անատոմիա)