Չօգտագործված դեղամիջոց

**Չօգտագործված դեղամիջոց** կամ **մնացորդային դեղամիջոց**, դեղամիջոց, որը մնում է սպառողի կողմից դրա օգտագործումը դադարեցնելուց հետո: Առանձին հիվանդներ կարող են բուժման ավարտին ունենալ մնացորդային դեղամիջոցներ: Առողջապահական կազմակերպությունները կարող են պահել դեղերի ավելի մեծ քանակություն և մի շարք պատճառներով կարող են ունենալ չօգտագործված դեղամիջոցներ: Չօգտագործված դեղամիջոցները պետք է լիովին ոչնչացվեն՝ բուսական և կենդանական աշխարհի վրա թունավոր ազդեցությունը վերացնելու համար: Չօգտագործված դեղամիջոցների ոչ պատշաճ վերացումը կարող է լինել մակերեսային, ստորգետնյա և խմելու ջրերի աղտոտման պատճառ։ Չօգտագործված հակաբիոտիկները և ախտահանիչները կոյուղու համակարգ թափելը կարող է վնասել ջրային կյանքը կամ աղտոտել խմելու ջուրը:

Չօգտագործված դեղամիջոցների ոչնչացման համապատասխան եղանակների որոշումը կարող է կանխատեսել շրջակա միջավայրի աղտոտման խնդիրների քանակը: Կան մի շարք ուսումնասիրություններ, որոնք վկայում են շրջակա միջավայրի վրա ոչ պատշաճ կերպով ոչնչացված դեղամիջոցների թունավոր ազդեցության մասին։

## Պատճառներ
Տարբեր հանգամանքներ կարող են հանգեցնել նրան, որ սպառողն ունենա չօգտագործված դեղամիջոցներ։ Սպառողը կարող է պարզել, որ իր դեղամիջոցն անարդյունավետ է և դադարեցնել դրա ընդունումը։ Դեղը կարող է արդյունավետ լինել, բայց սպառողը կարող է չհետևել իր բուժմանը և չընդունել այն որևէ պատճառով։ Հիվանդը կարող է մահանալ՝ թողնելով իր դեղամիջոցները։ Հիվանդը կարող է տեղափոխվել, օրինակ՝ հիվանդանոցից իր տուն, և չօգտագործված դեղամիջոցները թողնել առողջապահական ծառայություն մատուցողի մոտ։ Հնարավոր է լրացած լինի դեղամիջոցի օգտագործման ժամկետը, և դեղը դառնա օգտագործելու համար ոչ պիտանի։

Որոշ բժշկական մասնագիտական պրակտիկաներ հանգեցնում են նրան, որ հիվանդները ունենում են չօգտագործված դեղեր։  Բժիշկները կարող են նշանակել ավելի շատ դեղ, քան պետք է։ Բժիշկներն ու հիվանդները կարող են միմյանց տեսնել ավելի հազվադեպ, քան պետք է, և բժիշկը կարող է համաձայնել դեղորայք նշանակել ավելի երկար ժամանակահատվածով, քան օպտիմալն է։ Բժիշկը կարող է անտեսել հիվանդի օգտագործած դեղերը և նշանակել նորերը։ Բժշկական հաստատությունում կարող են լինել հիվանդի ընդունած դեղերի վերաբերյալ ոչ ճիշտ գրառումներ, հատկապես այն հաստատություններում, որտեղ չկան լիարժեք համակարգչային գրառումներ։ Բացի այդ, բժիշկը կարող է դեղեր տրամադրել անտեղի՝ առողջապահական ավելորդ ծառայությունների շրջանակներում։

## Խնդրի ծավալներ
Շատ սպառողներ պահեստավորում են չօգտագործված դեղամիջոցներ։ Առողջապահական շատ կազմակերպություններ ձեռք են բերում չօգտագործված դեղերի մեծ քանակություն։ Առողջապահական կենտրոնների կամավորները պետք է իմանան դեղերի պատշաճ ոչնչացման համակարգերի կարևորությունը։ Շրջակա միջավայրի պահպանության գործակալությունը (EPA) և Սննդի և դեղերի վարչությունը (FDA) ցանկանում են, որ անցանկալի կամ ժամկետանց դեղամիջոցները լիովին ոչնչացվեն։

## Պատասխաններ
Սպառողական կազմակերպությունները խորհուրդ են տալիս անհատներին ուշադիր լինել իրենց չօգտագործված դեղերի նկատմամբ: Չօգտագործված դեղերը տանը պահելը կարող է չլինել անվտանգ: Դեղերի ոչնչացումը հաճախ ճիշտ ընտրություն է սպառողների համար: Որոշ տարածաշրջաններ չօգտագործված դեղերի հավաքագրման համար առաջարկում են պետական կամ ոչ առևտրային ծրագրեր:

Կառավարություններն ու կազմակերպությունները կարող են ունենալ դեղերի ավելի մեծ պաշարներ, քան ցանկացած սպառող, և, հետևաբար, բախվել ավելի մեծ խնդիրների: Աշխարհի առաջատար կազմակերպությունները, ինչպիսիք են ԱՀԿ-ն և ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը, խորհուրդ են տվել դեղերի համապատասխան և անվտանգ ոչնչացման և դրանց օգտագործման կանխարգելման մի քանի տարբերակներ:

Դեղերի մեծ պաշարների պայմաններում դեղորայքային աղտոտումը և դեղագործական ու անձնական խնամքի միջոցների բացասական ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա դառնում են մտահոգիչ: Բացի այդ, դեղերի վերամշակումը կարող է դառնալ նպատակահարմար տարբերակ:

## Հավաքագրում
Չօգտագործված դեղերի հավաքագրումը, որը կոչվում է նաև դեղերի վերադարձ կամ դեղերի հետընդունում, անհատ սպառողների համար նախատեսված ցանկացած ծրագիր է, որի նպատակն է ազատվել դեղերից՝ չօգտագործված դեղորայքը վերադարձնելով հավաքագրման կենտրոն: Սպառողների շրջանում անցկացված մեկ հարցումը ցույց է տվել, որ անհատներին դուր է գալիս այն գաղափարը, որ դեղատներն ունենում են դեղերի վերադարձի ծառայություն։

Դեղերի վերադարձի ծրագրերը կարող են նվազեցնել դեղագործական և անձնական խնամքի միջոցների ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա։

Տարբեր հետազոտական նախագծեր ուսումնասիրել են դեղերի վերադարձի ծրագրերը որոշակի շրջանների դեղատներում: Ուսումնասիրված երկրների թվում են Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Շվեյցարիան, Շվեդիան, Սերբիան և Գերմանիան։

## Մնացորդային օփիոիդներ
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում մարդիկ հակված են պահեստավորել չօգտագործված օփիոիդները, եթե բժշկական բուժումից հետո դրանք մնում են չօգտագործված։ Չօգտագործված օփիոիդների պահպանումը կարող է հատկապես վտանգավոր լինել դրանց սխալ օգտագործման զգալի ռիսկի պատճառով։

## Հայաստան
Հայաստանում բժշկական թափոնների ոչնչացումը կարգավորվում է առողջապահության նախարարի 2008 թվականի մարտի 4-ի թիվ 03-Ն հրամանով։

Մասնավորապես, դեղագործական թափոնների համար առաջարկվում է չորս ընթացակարգ.

* Ժամկետանց դեղագործական նյութերի վերադարձնում մատակարարին, 
* Իներտացում, 
* Պատիճավորում 
* Արտանետում կոյուղու խողովակի մեջ:

Աշխարհում շատ առողջապահական կազմակերպություններ պայմանավորվածություններ ունեն դեղագործական ընկերությունների հետ, այն է՝ հետ ուղարկել ժամկետանց կամ ոչ պիտանի դեղերը: Հրամանով սա համարվում է այս տեսակի թափոնների վարման նախապատվելի մեթոդը:

  Եթե թափոնները չեն կարող ուղարկվել մատակարարին, այլընտրանքներից մեկը համարվում է իներտացումը․ պինդ դեղագործական թափոնները հեռացվում են փաթեթավորումից կամ տարողությունից, մանրացվում, իսկ հետո խառնվում ցեմենտի, կրի և ջրի հետ: Թույլ է տրվում պնդացնել միասեռ խառնուրդը՝ վերածելով խորանարդիկների կամ հատիկների: Պնդացած զանգվածը հետագայում հեռացվում է վտանգավոր թափոնների համար նախատեսված աղբավայր, որն այնպես է կառուցված, որպեսզի բացառվի ընդերքային ջրերի աղտոտումը: Եթե չկա վտանգավոր թափոնների համար նախատեսված աղբավայր, ապա պնդացած զանգվածը կարող է հեռացվել կենցաղային թափոնների աղբավայրի առանձնացված հատված կամ թաղվել առողջապահական կազմակերպության շինության տարածքում նախատեսված թաղման հատուկ փոսերում: Եթե չկա կենցաղային թափոնների աղբավայր, ապա թաղման հատուկ փոսերը ներսից ծածկվում են ջրանթափանց շերտով՝ կանխելու համար տարալվացումը ընդերքային ջրերի մեջ, պաշտպանվեն ցանկապատով, որպեսզի արգելվի մուտքը, և ի վերջո փակվեն, որպեսզի կանխեն ջրով ֆիլտրացումը: Պետք է գործածվի թափոնների նվազեցման ծրագիր, որպեսզի կուտակվի հնարավորին փոքր քանակի ժամկետանց և օգտագործման համար ոչ պիտանի դեղագործական ապրանք և միայն փոքր քանակի դեղագործական թափոններ հեռացվեն այս կերպ:

Մեկ այլ այլընտրանք է համարվում պատիճավորումը. պինդ, կիսահեղուկ կամ հեղուկ դեղագործական թափոնները կարող են տեղադրվել մետաղյա գլանների (թմբուկների) մեջ, որոնք լցվում են իրենց պարունակության 3/4 մասը: Այնուհետև այդ գլանները լցվում են ցեմենտի կրային լուծույթով կամ կավով, ամուր փակվում են, իսկ հետո թաղվում վտանգավոր թափոնների համար նախատեսված աղբավայրում, որն այնպես է կառուցված, որ բացառվի գրունտային ջրերի աղտոտումը: Եթե չկա վտանգավոր թափոնների աղբավայր, ապա ամուր փակված թմբուկները կարող են թաղվել աղբավայրի արգելված տարածքում: Ինչպես իներտացման դեպքում էր, մշակվում է թափոնների նվազեցման ծրագիր, որպեսզի այս կերպ հեռացվեն միայն փոքր քանակությունների դեղագործական թափոնները:

  Հաջորդ այլընտրանքը վերաբերում է միայն հարաբերականորեն մեղմ հեղուկ կամ կիսահեղուկ դեղագործական նյութերի միջին քանակություններին, ինչպես օրինակ վիտամինի լուծույթները, հազի օշարակները, աչքի կաթիլները, աղային լուծույթները, ներերակային հեղուկները և այլն: Ընդունված է արտանետել այս հեղուկ դեղերը կոյուղի՝ նախօրոք լուծելով ջրի մեծ քանակության մեջ: Հակաբիոտիկներ և քիմիական թերապիայի դեղերը դեպի կոյուղու համակարգ հեռացնելն արգելվում է:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեղեր
Կատեգորիա:Թափոններ
Կատեգորիա:Թափոնների մշակման տեխնոլոգիա