Պանդո (ծառ)

**Պանդո** (, «տարածվել եմ»), աշխարհի ամենամեծ ծառը, դողացող կաղամախի է (), որը գտնվում է Յուտա նահանգի Սեվիեր շրջանում՝ Ֆիշլեյքի ազգային անտառում։ Արական կլոնային օրգանիզմ Պանդոն, ունի մոտ 47000 բուն, որոնք աճում են որպես առանձին ծառեր, բայց միացված են 106 ակր տարածություն ունեցող արմատային համակարգով: Պանդոն ըստ քաշի և ցամաքի ամենամեծ ծառն է և ամենամեծ հայտնի կաղամախու կլոնը: Պանդոն նույնականացվել է որպես մեկ կենդանի օրգանիզմ, քանի որ նրա բներից յուրաքանչյուրն ունի նույնական ԴՆԹ մարկերներ: Զանգվածային փոխկապակցված արմատային համակարգը համակարգում է էներգիայի արտադրությունը, պաշտպանությունը և վերարտադրությունը ողջ տարածքում:

## Դիրք
Պանդոն տարածվում է 0,63 մղոն 0,43 մղոն Ֆիշլեյք ավազանի հարավարևմտյան եզրից՝ Ֆիշլեյք ազգայի անտառի Ֆրեմոնտ գետ Ռեյնջեր շրջանում և գտնվում է Ֆիշ՝ Յուտայի ամենամեծ բնական լեռնային քաղցրահամ լճից 0,43 մղոն դեպի արևմուտք: Պանդոն գտնվում է ծովի մակարդակից 2700 մ բարձրության վրա։

## Նկարագիր
Պանդոն զբաղեցնում է մոտավորապես 43 հա տարածք և ընդհանուր առմամբ կշռում է 6․000 կգ, ինչը նրան դարձնում է հայտնի ամենածանր օրգանիզմը։ Սկզբնավորվելու տարիքը գնահատվում է 80 հազար տարի։ Մեծ ծառերը սահմանելու համար օգտագործվող դասակարգման համակարգերը զգալիորեն տարբերվում են, ինչը հանգեցնում է Պանդոյի կարգավիճակի վերաբերյալ որոշակի շփոթության: Ի տարբերություն «Գեներալ Շերմանի»՝ ամենամեծ միաբուն ծառի, Պանդոն հաճախ բնութագրվում է որպես «օրգանիզմ» կամ «բույս»: Պանդոն, այնուամենայնիվ, ծառ է և սովորաբար հայտնի է որպես «Պանդո ծառ»:

Միացյալ Նահանգներում «Չեմպիոն ծառերի պաշտոնական գրանցամատյանը» սահմանում է ամենամեծ ծառերը՝ հատուկ տեսակի ձևով, այս դեպքում Պանդոն ամենամեծ կաղամախի ծառն է: Անտառային տնտեսությունում ամենամեծ ծառերը չափվում են մեկ բնի ամենամեծ ծավալով՝ անկախ տեսակից: Թեև շատերն ընդգծում են, որ Պանդոն ամենամեծ կլոնային օրգանիզմն է*,* մյուս խոշոր ծառերը, ներառյալ սեքվոյաները, նույնպես կարող են վերարտադրվել կլոնավորման միջոցով: Սա Պանդոյին թողնում է իր դասի մեջ՝ լինելով ամենամեծ կաղամախու ծառը, ամենամեծ ծառը քաշով և ամենամեծը ըստ ցամաքային զանգվածի, միասին վերցրած:

## Վտանգներ և պաշտպանություն
Սկսած 2000-ականների սկզբից, քիչ տեղեկություններ են  հաստատվել Պանդոյի ծագման մասին և նրա գենետիկական ամբողջականությունը երկար ժամանակ  համարվել է 9000-12000 տարի: Հետազոտողները պնդում են, որ Պանդոյի ապագան անորոշ է գործոնների համակցությամբ, ներառյալ երաշտը, կենդանիների արածումը և հրդեհները։ Նշված վտանգներից յուրաքանչյուրը հակասությունների է հանդիպել: Երաշտի առումով Պանդոյի երկարակյաց բնությունը ցույց է տալիս, որ նա վերապրել է երաշտներ, որոնք դարեր շարունակ հեռու են պահել մարդկանց: Ինչ վերաբերում է կենդանիների արածելուն, ապա Պանդոյի հողատարածքի մեծ մասը պարսպապատված է, որպես մշտական պաշտպանության և կառավարման համար յուրահատուկ ծառ: Ավելին, արածելը թույլատրվում է տարեկան միայն 10 օր՝ հոկտեմբերին, Պանդոյի սահմանի մի փոքր եզրում՝ Կուտս Սլաու ջրերի երկայնքով՝ Ձկան լճի մասում: Հրդեհների առումով, 2022 թվականին հրապարակված Յան Նովակի և այլոց հետազոտությունը պնդում է, թե Պանդոն վերապրել է անտառային հրդեհներ, որոնք, հավանաբար, բազմիցս հողին են հավասարեցրել ծառը, որից հետո Պանդոն վերականգնվել է արմատային համակարգից։ Այդ փաստաթուղթը ենթադրում է, որ նման լայնածավալ հրդեհային իրադարձությունները հազվադեպ են, ինչը կարող է պայմանավորված լինել այն փաստով, որ կաղամախին ջրով հագեցած ծառ է և, հետևաբար, բնականաբար հրդեհակայուն է, ինչի պատճառով կանադացի անտառային բնապահպան Լորի Դենիելսը Պանդոն անվանել է «ասբեստի անտառ»: Անկախ հակասություններից և այն բանից, թե որքան քիչ է այսօր հայտնի Պանդոյի մասին, լայն համաձայնություն կա, որ կարիք կա պաշտպանել եղջերուներից և որմզդեղներից, որոնք սնվում են նոր աճով ցողուններով ավելի արագ, քան նրանք հասունանում են: Այնուամենայնիվ, նման պաշտպանության համակարգերը իմաստալից են միայն այն դեպքում, երբ դրանք զուգորդված են շարունակական կառավարման և վերականգնման ջանքերով, որոնք ընթացքի մեջ են:

Այսօր «Պանդոյի ընկերները» կազմակերպությունը և Միացյալ Նահանգների անտառային ծառայությունը պաշտոնական գործընկերներ են, որոնք աշխատում են Պանդոն ուսումնասիրելու և պաշտպանելու ուղղությամբ և աշխատում են Վայրի բնության ռեսուրսների Յուտայի բաժանմունքի հետ միասին՝ հոգալու և պաշտպանելու Պանդո ծառը: Պանդոն ուսումնասիրող և պաշտպանող շանավոր կազմակերպություններից են Western Aspen Alliance-ը և Grand Canyon Trust-ը:

## Հայտնաբերում, անվանում և հաստատում
մինի|347x347փքս|Յուտա նահանգի Պանդոյի ծառի օդային պատկերում կանաչով նշված է ծառի զբաղեցրած տարածքի մոտավոր սահմանը:
Պանդոն որպես մեկ ծառ հայտնաբերել են 1976 թվականին Ջերի Քեմփերմանը և Բերթոն Վ. Բարնսը։ Բարնսի գործընկեր Դանիել Քաշյանի հետմահու կենսագրությունը մանրամասնում է Պանդոյի հայտնագործությունը.Ֆիշլեյքի ազգային անտառում ծառը ուսումնասիրելու և պաշտպանելու աշխատանքը  սկսվել է 1987 թվականին՝ համաձայն Ֆիշլեյք անտառի վերաբերյալ հարցազրույցների և հոդվածների, ինչպես նաև «Պանդոյի ընկերների» հավաքված հաշիվների:  Հիմնվելով Բարնսի և Քեմփերմանսի 1976 թվականի աշխատության վրա, որտեղ նկարագրվում էր Պանդոյի հայտնագործությունը, Մայքլ Գրանտը, Ջեֆրի Միթոնը և Բոլդերի Կոլորադոյի համալսարանից Յան Լինհարթը 1992 թվականին կրկին ուսումնասիրել են կլոնը և նկարագրել Պանդոն որպես մեկ արական կաղամախու կլոն՝ հիմնվելով նրա մորֆոլոգիական բնութագրերի վրա, ինչպիսիք են. ծաղկափոշու արտադրությունը, տերևները և արմատային կառուցվածքը: Մայքլ Գրանտը ծառին անվանել է «Pando», որը լատիներեն նշանակում է «Տարածել եմ» մի խմբագրականում, որը հետագայում հրապարակվել է Discover Magazine-ում: 2008 թվականին  լայնածավալ գենետիկական նմուշառում և վերլուծություն են հրապարակել է Ջենիֆեր Դի Վուդին, Կարեն Մոքը, Վալերի Հիփքինսը և Քերոլ Ռոուն:  Հետազոտական թիմի գենետիկական   ուսումնասիրությունը հաստատել է Բարնսի և Քեմփերմանի, ինչպես նաև Միթոնի, Գրանտի և Լինհարթի մորֆոլոգիական վերլուծությունը, այդպիսով հաստատելով Պանդոյի չափը և տարածման մասշտաբը:

## Հետազոտություն և պաշտպանություն
alt=detailed image of the Pando Tree shows the characteristic eyes and shades of autumn|մինի|342x342px|Բունը և տերևները
1987 թվականի վերջին «Ֆիշլեյք ազգային անտառը» սկսել է հիվանդ ծառերը հեռացնել և էտել հիվանդ առանձնյակները՝ միաժամանակ խթանելով վերածնումը: 1993 թվականին «Ֆիշլեյքի ազգային անտառը» սկսել է աշխատել «Ասպենի վերականգնման նախագծի» վրա՝ ցանկապատեր տեղադրել վերահսկելու համար եղջերուներին և որմզդեղներին, որոնք սպառնում էին ոչնչացնել վերականգնման ծրագրի արդյունավետ արդյունքները: Այսօր Պանդոյի 53 ակր տարածքը պաշտպանված է 8 ֆուտանոց պարիսպներով՝ կենդանիների և մարդկանց հասանելիությունը վերահսկելու համար։

1990-ականներին սկսված և 2014 թվականին ընդլայնված «Ասպեն վերականգնման նախագծի» () iիրականացրած վերականգնման տեմպերը խոստումնալից են եղել, ինչի ապացույցներն են լուսանկարները և հողատարածքների կառավարիչների, գիտնականների և պահպանության խմբերի 1993 թվականից մինչ այսօր կրկնվող ուսումնասիրությունները։ Չնայած դրան, շատերը պնդում են, որ ավելի շատ աշխատանք պետք է արվի վայրի բնությունը վերահսկելու համար, քանի որ Պանդոն շրջապատված է 700 քառակուսի մղոն դե ֆակտո վայրի բնության պահպանվող տարածքով, որը կառավարում են մարդիկ և գործակալներ, որոնց համար Պանդոյի պահպանությունը իրենց համար կենտրոնական խնդիր չէ։ 2018 թվականին Փոլ Ռոջերսը և Դարրեն ՄաքԱվոյը Յուտայի նահանգի համալսարանից ավարտել են Պանդոյի կարգավիճակի գնահատումը  և շեշտել եղջերուների անտառում սնվելու կրճատման կարևորությունը, քանի որ այն կարևոր է ապագայում Պանդոյի պահպանման համար:  2019 թվականին Ռոջերսը և Յան Շեբեստան ուսումնասիրել են Պանդոյի այլ բուսականությունը, բացի կաղամախիներից՝ գտնելով լրացուցիչ աջակցություն 2018 թվականի իրենց եզրակացության համար, որ զննարկման և կառավարման ռազմավարության միջև փոխազդեցությունը կարող է բացասական ազդեցություն ունենալ Պանդոյի փոփոխության նկատմամբ երկարաժամկետ ճկունության վրա: 2023 թվականին հետազոտողների, հողի կառավարիչների, վայրի բնության կենսաբանների և քաղաքացի գիտնականների խմբերը սկսել են երկարաժամկետ ծրագրեր վերահսկելու եղջերուներին և որմզդեղներին՝ օգտագործելով GPS սարքեր և վայրի բնության տեսախցիկներ՝ ավելի լավ հասկանալու վայրի բնությունը։

## Չափեր և տարիք
Հիմնվելով Բարնսի աշխատանքի և ավելի ուշ ուսումնասիրությունների վրա, շատերը համաձայն են,որ Պանդոն ընդգրկում է 42.89 հա տարածք, կշռում է մոտ 6․600 տ, և պարունակում է մոտ 47,000 բուն, որոնք չորանում և փոխարինվում են գենետիկորեն նույնական բներով, որոնք սնվում են ծառի հսկայական արմատային համակարգից։ Արմատային համակարգը գնահատվում է մի քանի հազար տարեկան, բնակավայրի մոդելավորումը ենթադրում է առավելագույն տարիքը 14․000 տարեկան է: Առանձին ծառերը սովորաբար չեն ապրում ավելի քան 100–130 տարի:

Միթոնը և Գրանտը կաղամախու կլոններում բների զարգացումը նկարագրել են այսպես. 

## Տարիքային գնահատականներ
Բների և արմատների աստիճանական փոխարինման պատճառով կաղամախու կլոնի ընդհանուր տարիքը հնարավոր չէ որոշել ծառերի օղակների օգնությամբ: Հետևաբար, Պանդոյի դեպքում առաջարկվել է մինչև 1 միլիոն տարին։ Պանդոյի հաճախ գնահատվում է 80․000 տարեկան, սակայն այս պնդումը բխում է այժմ հեռացված Ազգային պարկի ծառայության վեբ էջից, որը վերացրել է այդ պնդումը 2023 թվականին և հակասում է Անտառային ծառայության հետսառցե դարաշրջանի գնահատականին: Վերջին մի քանի հարյուր հազար տարվա ընթացքում Ֆիշլեյքի բարձրավանդակում բազմիցս ձևավորվել են սառցադաշտեր, իսկ Պանդոյի կողմից զբաղեցրած Ֆիշլեյքի ավազանի վերևում գտնվող լեռը պսակվել է սառցադաշտերով դեռևս վերջին Սառցե դարաշրջանում, մոտավորապես 16․000 տարուց ավելի առաջ, հետևաբար պետք է, որ Պանդոն վերապրած լինի առնվազն Վերջին սառցե դարաշրջանը, մի բան, որը քիչ հավանական է թվում Պանդոյի տարիքի ներկայիս գնահատականների և Պանդոյի տեղական կլիմայի փոփոխության մոդելավորման պայմաններում: Չեն Դինգը և այլոք 2017 թվականին թվում է, թե սատարել են ԱՄՆ Անտառային ծառայության այն պնդումները, որ Պանդոն չի կարող ավելի հին լինել, քան վերջին Սառցե դարաշրջանի մաքսիմումի տարածքում՝ հիմնված պալեո-կլիմայի մոդելների և Հյուսիսային Ամերիկայի կաղամախու տեղամասերի գենետիկական հատկությունների վրա։

Պանդոյի տարիքի գնահատականների վրա ազդել են նաև Հյուսիսային Ամերիկայի արևմտյան մասում կաղամախու կլոնների ստեղծման մասին պատկերացումների փոփոխությունները: Ավելի վաղ աղբյուրները պնդել են, որ բողբոջումը և նոր տեղամասերում կաղամախու հաջող հաստատումը հազվադեպ էր վերջին 10․000 տարում, հետևաբար, Պանդոյի արմատային համակարգը հավանաբար ավելի քան 10․000 տարեկան է։ Ավելի վերջին դիտարկումները, սակայն, ցույց են տվել, որ կաղամախու նոր կլոնների սածիլների ստեղծումը սովորական երևույթ է և կարող է առատ լինել անտառային հրդեհների ազդեցության տակ գտնվող վայրերում: Այս բացահայտումները ամփոփված են ԱՄՆ Անտառային ծառայության «հրդեհային հետևանքների տեղեկատվական համակարգում». 

## Պանդոն ժողովրդական մշակույթում
* 2006 թվականին Միացյալ Նահանգների փոստային ծառայությունը հրապարակեց նամականիշ՝ նվիրված Պանդոյին, որը մշակել էր նկարիչ Լոնի Բուշը՝ անվանելով այն քառասուն «Ամերիկայի հրաշալիքներից» մեկը։  
* 2013 թվականին Պանդոն ներկայացվել է որպես երաժշտական տեսահոլովակի ֆոն և թեմա՝ մոտակա Մոնրոյի, Յուտա, Միացյալ Նահանգների 4-րդ դասարանցիների կողմից ղեկավարվող հաջող արշավի համար։ Երեխաների երգած երգը գրել է Յուտայի ժողովրդական երաժիշտ և երգահան Քլայվ Ռոմնին: 
* 2018 թվականին Պանդո Ասպեն Կլոնը հանդես է գալիս որպես կենտրոնական դեմք Պատրիսիա Վեստերֆորդի կերպարի կյանքում Ռիչարդ Փաուերսի *[[The Overstory]]* վեպում։
* 2021 թվականին մանկական գրքերի հեղինակ Քեյթ Ալեն Ֆոքսը հրատարակել է «Պանդոն. ծառերի կենդանի հրաշքը»՝ վաստակելով Դպրոցական գրադարանի ամսագրի մրցանակ։
* 2022 թվականին նկարահանված Դիսնեյի «*[[Տարօրինակ աշխարհ|Տարօրինակ աշխարհ»]]* ֆիլմն ունի «Պանդո» անունով արարած, որը նմանություններ ունի իրական Պանդոյի ծառի հետ:
* 2022 թվականին NBC հեռուստաշոուի «Սև ցուցակը» վերնագրով «Դողացող հսկան» (Պանդոյի մականունը) դրվագում պատկերված է մի տեսարան, որտեղ կենտրոնական հերոս Ռեյմոնդ Ռեդինգթոնը մանրամասնում է ծառի գործողությունը։
* 2022 թվականին «Պանդոյի ընկերները» հրապարակել է ձայնի պահպանության մասնագետ և նկարիչ Ջեֆ Ռայսի աուդիո աշխատանքները, որոնք առաջին անգամ փաստում էին ծառի ստորգետնյա աշխատանքը։
* 2022 թվականին Պանդոն դարձել է *[[xkcd]]* վեբկոմիքսի հերոսը, որը հրապարակվել է դեկտեմբերի 23-ին (Սուրբ Ծննդյան տոներից երկու օր առաջ), որը երեսփոխանաբար առաջարկում է Պանդոյի բազմաթիվ համաշխարհային ռեկորդներին ավելացնել աշխարհի ամենամեծ տոնածառը՝ 9300 ոտնաչափ երկարությամբ տողով: Սուրբ Ծննդյան լույսերը նրա պարագծի երկայնքով ճյուղերի միջով: 
* 2024 թվականին Hallmark Channel-ը ցուցադրել է *«Branching Out»* ֆիլմը, որի գործողությունները տեղի են ունենում Յուտայում, որտեղ մի երիտասարդ աղջիկ փնտրում է իր ընտանիքի հայրական կողմը, քանի որ նրա մայրը դոնոր էր օգտագործել IVF բեղմնավորման համար: Աղջկա մայրն ու դոնորը սիրահարվում են. Ֆիլմի վերջում, երբ աղջիկը ներկայացնում է իր «տոհմածառի» նախագիծն իր դասարանին, նա բացատրում է, որ իր տոհմածառը Պանդոն է, քանի որ նորահայտ ընտանիքը և նա բոլորը փոխկապակցված են, ինչպես Պանդոյի ծառը:
* 2024 թվականին Intel Computer Chip Corporation-ը նոր քվանտային հաշվողական կառավարման չիպն անվանել է «Pando Tree»https://community.intel.com/t5/Blogs/Tech-Innovation/Data-Center/Intel-s-Millikelvin-Quantum-Research-Control-Chip-Provides/post/1608558։ Թեև շատ տեխնոլոգիական կազմակերպություններ օգտագործել են «Pando»-ն իր լատիներեն «տարածման» իմաստով, այդ անվանումն առաջինն է, որը բացահայտորեն հիշատակում է հենց Պանդոյի ծառը:

## Տես նաև
* Կոճղարմատ
* Աուքսիններ
* Ցիտոկինիններ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* 
* 
* 
*
* 

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի տեսարժան վայրեր ըստ նահանգի
Կատեգորիա:Համաշխարհային ռեկորդներ
Կատեգորիա:Հայտնի ծառեր
Կատեգորիա:Յուտա