Եվրոպայի մշակույթ

Եվրոպայի մշակույթը բազմազան է և արմատավորված է նրա արվեստի, ճարտարապետության, ավանդույթների, խոհանոցների, երաժշտության, բանահյուսության, ասեղնագործության, կինոյի, գրականության, տնտեսագիտության, փիլիսոփայության և կրոնական սովորույթների վրա:

## Սահմանում

Թեև կան բազմաթիվ տեսակետներ, որոնք կարելի է դիտարկել թեմայի վերաբերյալ, անհնար է ձևավորել եվրոպական մշակույթի միասնական, համապարփակ հայեցակարգ: Այնուամենայնիվ, կան հիմնական տարրեր, որոնք ընդհանուր առմամբ համաձայնեցված են որպես ժամանակակից Եվրոպայի մշակութային հիմքը: Կ. Բոխմանի կողմից տրված այս տարրերից մեկը ներառում է՝

* Ընդհանուր մշակութային և հոգևոր ժառանգություն, որը բխում է հունահռոմեական հնությունից, քրիստոնեությունից, հուդայականությունից, վերածննդից, նրա հումանիզմից, լուսավորության քաղաքական մտածողությունից, ֆրանսիական հեղափոխությունից և արդիականության զարգացումներից, ներառյալ սոցիալիզմի բոլոր տեսակները,
* Հարուստ և դինամիկ նյութական մշակույթ, որի մասերը տարածվել են մյուս մայրցամաքներում՝ «Մեծ տարաձայնությունների» ընթացքում արդյունաբերացման և գաղութատիրության արդյունքում,
* Անհատի մասին հատուկ պատկերացում, որն արտահայտվում է օրինականության առկայությամբ և հարգանքով, որը երաշխավորում է մարդու իրավունքները և քաղաքական ազատությունը,
* Տարբեր քաղաքական կարգեր ունեցող պետությունների բազմակարծություն, որոնք միմյանց հետ կիսում են նոր գաղափարներ,
* Հարգանք Եվրոպայից դուրս գտնվող ժողովուրդների, պետությունների և ազգերի նկատմամբ:

Բերթինգն ասում է, որ այս կետերը համապատասխանում են «Եվրոպայի ամենադրական գիտակցումներին»: Եվրոպական մշակույթի հայեցակարգը վիճելիորեն կապված է արևմտյան աշխարհի դասական սահմանման հետ: Այս սահմանման մեջ արևմտյան մշակույթը գրական, գիտական, քաղաքական, գեղարվեստական և փիլիսոփայական սկզբունքների ամբողջությունն է, որոնք առանձնացնում են այն այլ քաղաքակրթություններից: Այս ավանդույթների և գիտելիքների մեծ մասը հավաքված է արևմտյան կանոնում: Տերմինը սկսել է կիրառել այն երկրներին, որոնց պատմությունը խիստ նշանավորվել է 18-րդ և 19-րդ դարերի ընթացքում եվրոպական ներգաղթով կամ բնակեցմամբ, ինչպիսիք են Ամերիկաները և Ավստրալիան, և սահմանափակված չէ Եվրոպայով:

Գրականության ոլորտում Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Թոմաս Սթերնս Էլիոթը 1948 թվականին «Նշումներ մշակույթի սահմանման մասին» գրքում վերագրել է քրիստոնեական ակնառու ազդեցությունը եվրոպական մշակույթի վրա,՝ «քրիստոնեության մեջ է զարգացել մեր արվեստը. քրիստոնեության մեջ է, որ մինչև վերջերս պահպանվել են Եվրոպայի օրենքները»:

## Պատմություն
5-րդ դարում հույն փիլիսոփա Հերոդոտոսը հասկացրել է, թե ինչն է բաժանել Եվրոպան և Ասիան՝ տարբերելով Եվրոպան որպես Արևմուտք (որտեղ արևը մայր է մտնում), արևելքից (որտեղ արևը ծագում է): Եվրոպայի՝ որպես մշակութային ոլորտի ավելի ուշ հայեցակարգը ի հայտ է եկել 8-րդ դարի վերջի և 9-րդ դարի սկզբի Կարոլինգյան Վերածննդի ժամանակ՝ սահմանափակվելով Եվրոպայի այն տարածքներով, որոնք այդ ժամանակ կիրառում էին արևմտյան քրիստոնեությունը:

Եվրոպան սոցիալական փոփոխությունների է ենթարկվել և անցում է կատարել միջնադարից դեպի արդիականացում, երբ «Վերածնունդ» մշակութային շարժումը 15-ից 16-րդ դարերում տարածել է արժեքներ և արվեստի տեխնիկա ամբողջ մայրցամաքում:

## Արվեստ

### Նախնադարյան արվեստ
Վերապրած եվրոպական նախնադարյան արվեստը հիմնականում ներառում է քանդակագործությունը և ժայռային արվեստը: Այն ներառում է մարդու մարմնի ամենահին հայտնի պատկերը՝ Հոհլե Ֆելի Վեներան, որը թվագրվում է մ.թ.ա. 40,000-ից մինչև 35,000 թվականները, հայտնաբերվել է Գերմանիայի Շելկլինգեն քաղաքում, և մարդ-առյուծ արձանիկը որը թվագրվում է մոտ 30,000 մ.թ.ա.: Լողացող հյուսիսային եղջերուները վերին պալեոլիթյան արվեստի լավագույն մագդալենյան փորագրություններից են կենդանիների ոսկորների կամ եղջյուրների վրա: Եվրոպայում մեսոլիթի սկզբում փոխաբերական քանդակը զգալիորեն կրճատվել է և մնացել է արվեստի ավելի քիչ տարածված տարր, քան գործնական առարկաների ռելիեֆային ձևավորումը մինչև հռոմեական շրջանը, չնայած որոշ աշխատանքների, ինչպիսիք են եվրոպական Երկաթի դարաշրջանի գունդեստրուպ կաթսան և բրոնզե դարի Տրունդհոլմից արևային կառքը, այս քանդակը, որը հայտնի է նաև որպես մեսոլիթյան քանդակ, ստեղծվել է մ.թ.ա 19-րդ դարի սկզբին: Երբ քանդակագործներն օգտագործել են Եվրոպական ամենահին քարանձավային արվեստը թվագրվում է 40.800 թվականին և կարելի է գտնել Իսպանիայի Էլ Կաստիլյո քարանձավում, սակայն քարանձավային արվեստը գոյություն ունի ամբողջ մայրցամաքում: Ժայռերի գեղանկարչությունը նույնպես կատարվել է ժայռերի երեսների վրա, սակայն այդ նկարներից ավելի քիչ են պահպանվել էրոզիայի պատճառով: Հայտնի օրինակներից են Աստուվանսալմիի ժայռապատկերները Ֆինլանդիայի Սայմա շրջանում։

Պիրենեյան միջերկրածովյան ավազանի ժայռային արվեստը կազմում է հստակ խումբ, որի հիմնական ուշադրությունը մարդկային կերպարանքն է, որը հաճախ երևում է մեծ խմբերով, որտեղ ներկայացված են մարտեր, պարեր և որս, ինչպես նաև այլ գործողություններ և մանրամասներ, ինչպիսիք են հագուստը: Ֆիգուրները, ընդհանուր առմամբ, բավականին ուրվագծված են պատկերված բարակ ներկով, մարդկանց և կենդանիների խմբերի փոխհարաբերությունները ավելի ուշադիր են պատկերված, քան առանձին ֆիգուրները: Նախապատմական կելտական արվեստը երկաթե դարի Եվրոպայի մեծ մասի մեկ այլ հստակ խմբավորում է և գոյատևում է հիմնականում բարձրակարգ մետաղագործության տեսքով, որը հմտորեն զարդարված է բարդ, էլեգանտ և հիմնականում վերացական ձևավորումներով, հաճախ օգտագործելով կոր և պարուրաձև ձևեր: Ցանկացած չափսի լիամետրաժ մարդկային ֆիգուրներն այնքան հազվադեպ են, որ դրանց բացակայությունը կարող է կրոնական տաբու ներկայացնել: Երբ հռոմեացիները նվաճել են կելտական տարածքները, ոճը անհետացել է, բացառությամբ Բրիտանական կղզիների, որտեղ այն ազդել է վաղ միջնադարի կղզիական ոճի վրա:

### Դասական արվեստ

**Հին հունական արվեստը** մյուս հնագույն մշակույթների մեջ առանձնանում է մարդկային մարմնի նատուրալիստական, բայց իդեալականացված պատկերների մշակմամբ, որոնցում հիմնականում մերկ արական կերպարները հիմնականում նորարարության կիզակետում են եղել: Ոճական զարգացման տեմպերը մ.թ.ա. մոտ 750-ից 300 թվականներին ուշագրավ են եղել հնագույն չափանիշներով, և պահպանված գործերում լավագույնս երևում է հին հունական քանդակագործության մեջ: Գեղանկարչության մեջ եղել են կարևոր նորամուծություններ, որոնք պետք է էապես վերակառուցվեն որակի բնօրինակ գոյատևման բացակայության պատճառով, բացի ներկված խեցեղենի հստակ դաշտից: Հին հունական դեկորատիվ արվեստի նշանավոր և ազդեցիկ օրինակներ են սևաթև խեցեղենը և դրան հաջորդած կարմրապատկեր սկահակագրությունը:

**Հռոմեական արվեստը** կրել է Հունաստանի ազդեցությունը և մասամբ կարելի է ընդունել որպես հին հունական գեղանկարչության և քանդակի ժառանգ, բայց նաև մեծ ազդեցություն է ունեցել Իտալիայի ավելի տեղական էտրուսկական արվեստից: Քանդակը, հավանաբար, համարվել է հռոմեացիների կողմից որպես արվեստի բարձրագույն ձև, բայց գեղանկարչությունը նույնպես շատ բարձր է գնահատվել: Հռոմեական քանդակը հիմնականում դիմանկար է, որը բխում է հասարակության բարձր խավերից, ինչպես նաև աստվածների պատկերներից: Այնուամենայնիվ, հռոմեական գեղանկարչությունն ունի կարևոր եզակի առանձնահատկություններ: Պահպանված հռոմեական նկարներից են պատի նկարները, շատերը Կամպանիայի, Հարավային Իտալիայի, հատկապես Պոմպեյի և Հերկուլանումի վիլլաներից: Նման նկարչությունը կարելի է խմբավորել չորս հիմնական «ոճերի» կամ ժամանակաշրջանների և կարող է պարունակել trompe-l'œil-ի, կեղծ հեռանկարի և մաքուր բնապատկերի առաջին օրինակները։ **Վաղ քրիստոնեական արվեստը** առաջացել է հռոմեական ժողովրդական, իսկ ավելի ուշ կայսերական արվեստից և իր պատկերագրությունը հարմարեցրել է այս աղբյուրներից:

### Միջնադարյան արվեստ
Միջնադարյան արվեստը կարելի է լայնորեն դասակարգել Արևելյան Հռոմեական կայսրության բյուզանդական արվեստին և նույն ժամանակահատվածում Արևմտյան Եվրոպայում հայտնված գոթական արվեստին:

**Բյուզանդական արվեստը** մեծ ազդեցություն է ունեցել իր դասական ժառանգության վրա, սակայն աչքի է ընկել նոր, վերացական, գեղագիտական զարգացմամբ, որը նշանավորվել է հակաբնականությամբ և սիմվոլիզմի հանդեպ բարեհաճությամբ: Բյուզանդական մոնումենտալ արվեստի թեման եղել է հիմնականում կրոնական և կայսերական, երկու թեմաները հաճախ համակցված են, ինչպես ավելի ուշ բյուզանդական կայսրերի դիմանկարներում, որոնք զարդարում էին Կոստանդնուպոլսի վեցերորդ դարի Այա Սոֆիա եկեղեցու ինտերիերը: Այնուամենայնիվ, բյուզանդացիները ժառանգել են վաղ քրիստոնեական անվստահությունը մոնումենտալ քանդակագործության նկատմամբ կրոնական արվեստի նկատմամբ և ստեղծել են միայն ռելիեֆներ, որոնցից շատ քչերն են իրական չափերի նման, ի տարբերություն Արևմուտքի միջնադարյան արվեստի, որտեղ մոնումենտալ քանդակը վերածնվել է կարոլինգյանից արվեստից առաջ: Մանր փղոսկրերը նույնպես հիմնականում ռելիեֆում էին։ Այսպես կոչված «փոքր արվեստները» շատ կարևոր են եղել բյուզանդական արվեստում, և շքեղ իրերը, ներառյալ փղոսկրները, որոնք փորագրված էին ռելիեֆով, որպես պաշտոնական ներկայացում, հյուպատոսական երկնաքարեր կամ դագաղներ, ինչպիսիք են Վերոլիի դագաղը, կարծր քարե փորագրությունները, էմալները, ապակիները, զարդերը, մետաղագործությունը և պատկերազարդերը: Մետաքսը մեծ քանակությամբ արտադրվել է բյուզանդական դարաշրջանում:

thumb|«Վեներայի ծնունդը», Սանդրո Բոտիչիլի, մոտ 1485 թվական: Ներկայումս գտնվում է Ուֆիցի պատկերասրահում, Ֆլորենցիա, Իտալիա: Վերածննդի արվեստի նմուշ:
**Միգրացիոն ժամանակաշրջանի արվեստը** ներառում է մայրցամաքի գերմանական ցեղերի արվեստը, ինչպես նաև անգլո-սաքսոնական և կելտական միաձուլման հստակ կղզիային արվեստի կամ հիբերնոսաքսոնական արվեստի սկիզբը Բրիտանական կղզիներում: Այն ընդգրկում է արվեստի բազմաթիվ տարբեր ոճեր, ներառյալ պոլիքրոմ ոճը և սկյութական և գերմանական կենդանիների ոճը: Քրիստոնեացումից հետո միգրացիոն ժամանակաշրջանի արվեստը զարգացել է Արևմտյան Եվրոպայի վաղ միջնադարյան արվեստի տարբեր դպրոցներում, որոնք սովորաբար դասակարգվում են ըստ տարածաշրջանների, ինչպիսիք են անգլո-սաքսոնական արվեստը և կարոլինգյան արվեստը, նախքան ռոմանական արվեստի և վերջապես գոթական արվեստի ոճերի զարգացումը:**[[Ռոմանական արվեստ]]ը** և **[[Գոթիկա|գոթական արվեստը]]** գերիշխել են Արևմտյան և Կենտրոնական Եվրոպայում մոտավորապես մ.թ. 1000 թվականից մինչև Վերածննդի ոճի վերելքը 15-րդ դարում կամ ավելի ուշ՝ կախված տարածաշրջանից: Ռոմանական ոճի վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել բյուզանդական և կղզիական արվեստը։ Հատկապես աչքի է ընկել կրոնական արվեստը, ինչպիսիք են եկեղեցական քանդակագործությունը և զարդարված ձեռագրերը: Ժամանակաշրջանի արվեստին բնորոշ է եղել շատ աշխույժ ոճը թե՛ քանդակագործության, թե՛ գեղանկարչության մեջ։ Գույները հակված են եղել լինել շատ վառ և հիմնականում առաջնային: Կոմպոզիցիաները սովորաբար քիչ խորություն են ունեցել և պետք է ճկուն լինեին, որպեսզի դրանք սեղմվեն պատմական սկզբնատառերի, սյունների գլխատեղերի և եկեղեցական թմբուկների ձևերի մեջ: Ֆիգուրները հաճախ տարբերվել են չափերով՝ կապված իրենց կարևորության հետ, և լանդշաֆտի ֆոնը, եթե փորձ արվեր, ավելի մոտ է եղել վերացական դեկորացիաներին, քան ռեալիզմին:

Գոթական արվեստը զարգացել է ռոմանական արվեստից Հյուսիսային Ֆրանսիայում մ.թ. 12-րդ դարում՝ գլխավորելով գոթական ճարտարապետության միաժամանակյա զարգացումը: Այն տարածվել է ողջ Արևմտյան Եվրոպայում և Հարավային և Կենտրոնական Եվրոպայի մեծ մասում: 14-րդ դարի վերջին զարգացել է միջազգային գոթական բարդ պալատական ոճը, որը շարունակել է զարգանալ մինչև 15-րդ դարի վերջը։ Շատ ոլորտներում, հատկապես Անգլիայում և Գերմանիայում, ուշ գոթական արվեստը շարունակվել է մինչև 16-րդ դարը: Գոթական արվեստը հաճախ տիպաբանական բնույթ է կրել՝ կողք կողքի ցույց տալով Նոր Կտակարանի և Հին Կտակարանի պատմությունները։ Սրբերի կյանքը հաճախ է պատկերված եղել: Մարիամ Աստվածածնի պատկերները բյուզանդական խորհրդանշական ձևից փոխվել են ավելի մարդկային և սիրալիր մոր՝ հաճախ ցույց տալով պալատական տիկնոջ նուրբ բարքերը:

Աշխարհիկ արվեստը ի հայտ է եկել գոթական ժամանակաշրջանում՝ բուրժուական դասի ստեղծման հետ մեկտեղ, որը կարող է իրեն թույլ տալ հովանավորել արվեստը և պատվիրել ստեղծագործությունները: Գրագիտության բարձրացումը և աշխարհիկ ժողովրդական գրականության աճող զանգվածը խրախուսել են աշխարհիկ թեմաների ներկայացումը արվեստում: Քաղաքների աճի հետ մեկտեղ ստեղծվել են առևտրային գիլդիաներ, և նկարիչներից հաճախ պահանջել է լինել նկարիչների գիլդիայի անդամներ, ինչի արդյունքում ավելի լավ հաշվառման պատճառով այս շրջանում մեզ ավելի շատ արվեստագետներ են հայտնի անուններով, քան նախկինում։

### Վերածննդի արվեստ

**Վերածննդի արվեստը** որպես առանձին ոճ հայտնվել է հյուսիսային Իտալիայում մոտ 1420 թվականից՝ փիլիսոփայության, գրականության, երաժշտության և գիտության մեջ տեղի ունեցող զարգացումներին զուգահեռ: Այն հիմք է ընդունել դասական հնության արվեստը, բայց նաև կրել է Հյուսիսային Եվրոպայի արվեստի և ժամանակակից գիտական գիտելիքների ազդեցությունը: Վերածննդի ժամանակ նկարիչները նկարել են տարբեր թեմաներով: Շատ տարածված է եղել կրոնական զոհասեղանները, որմնանկարների ցիկլերը և մասնավոր նվիրման համար նախատեսված փոքրիկ աշխատանքները: Թե՛ Իտալիայի, թե՛ հյուսիսային Եվրոպայի նկարիչները հաճախ դիմել են Յակոբուս դե Վորագինի «*Ոսկե լեգենդին»* (1260), որը շատ ազդեցիկ աղբյուր է սրբերի կյանքի համար, որն արդեն մեծ ազդեցություն է ունեցել միջնադարյան նկարիչների վրա: Հետաքրքրությունը դասական հնության և Վերածննդի հումանիզմի նկատմամբ հանգեցրել է նաև բազմաթիվ դիցաբանական և պատմական նկարների: Դեկորատիվ զարդը, որը հաճախ օգտագործվում է ներկված ճարտարապետական տարրերի մեջ, հատկապես կրել է դասական հռոմեական մոտիվների ազդեցությունը:

### Մաներիզմ, բարոկկո և ռոկոկո
Վերածննդի կլասիցիզմը ծնել է երկու տարբեր շարժումներ՝ **[[մաներիզմ]]** և **[[բարոկկո]]**: Մաներիզմը, կլասիցիզմի իդեալիստական կատարելության դեմ արձագանքը, օգտագործել է լույսի և տարածական շրջանակների աղավաղում, որպեսզի ընդգծի նկարի հուզական բովանդակությունը և նկարչի հույզերը: Այնտեղ, որտեղ Բարձր Վերածննդի արվեստն ընդգծում է համամասնությունը, հավասարակշռությունը և իդեալական գեղեցկությունը, մաներիզմը չափազանցնում է նման հատկությունները, հաճախ առաջացնելով ասիմետրիկ կամ անբնական էլեգանտ կոմպոզիցիաներ: Ոճն աչքի է ընկնում իր ինտելեկտուալ բարդությամբ, ինչպես նաև արհեստական (ի տարբերություն նատուրալիստական) հատկանիշներով։ Այն նպաստում է կոմպոզիցիոն լարվածությանը և անկայունությանը, այլ ոչ թե ավելի վաղ Վերածննդի նկարների հավասարակշռությանը և պարզությանը:

Ի հակադրություն, բարոկկո արվեստը Վերածննդի դարաշրջանի ներկայացուցչականությունը հասցրել է նոր բարձունքների՝ ընդգծելով դետալները, շարժումը, լուսավորությունը և դրաման: Բարոկկո ոճի ամենահայտնի նկարիչներն են Կարավաջոն, Ռեմբրանդտը, Պիտեր Պոլ Ռուբենս'''ը''' և Դիեգո Վելասկեսը: Բարոկկո արվեստը հաճախ դիտվում է որպես հակառեֆորմացիայի մաս՝ Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու հոգևոր կյանքի վերածնունդ: Կրոնական և քաղաքական թեմաները լայնորեն ուսումնասիրված են բարոկկո գեղարվեստական համատեքստում, և թե՛ նկարները, թե՛ քանդակները բնութագրվում են դրամայի, հույզերի և թատերականության ուժեղ տարրով: Բարոկկո արվեստը հատկապես զարդարված և մշակված է իր բնույթով, հաճախ օգտագործում էր հարուստ, տաք գույներ մուգ երանգներով: Հոլանդական ոսկեդարի նկարչությունը բարոկկոյի առանձին ենթաբազմություն է, որը հանգեցնում է աշխարհիկ ժանրերի զարգացմանը, ինչպիսիք են նատյուրմորտը, առօրյա տեսարանների ժանրային նկարները և բնանկարչությունը:

18-րդ դարում բարոկկո արվեստը Ֆրանսիայում վերածվել է **[[ռոկոկո]]յի**: Ռոկոկո արվեստը նույնիսկ ավելի մշակված է եղել, քան բարոկկոն, բայց այն ավելի քիչ լուրջ է եղել և ավելի զվարճալի: Գեղարվեստական շարժումն այլևս շեշտը չի դրել քաղաքականության և կրոնի վրա՝ փոխարենը կենտրոնանալով ավելի թեթև թեմաների վրա, ինչպիսիք են սիրավեպը, տոնակատարությունը և բնության գնահատումը: Ավելին, այն ոգեշնչել է Հեռավոր Արևելյան Ասիայի գեղարվեստական ձևերից և զարդանախշերից, ինչի արդյունքում աճել է ճենապակյա արձանիկների և առհասարակ շինեզերիայի օգտին: Ռոկոկոն շուտով է ընկել բարեհաճությունից՝ շատերի կողմից ընկալվելով որպես գեղագիտությունը իմաստի վրա ընդգծող սրամիտ և մակերեսային շարժում:

### Նեոկլասիկական, ռոմանտիզմ և ռեալիզմ
**[[Նեոդասականություն|Նեոկլասիցիզմը]]** սկիզբ է առել 18-րդ դարում՝ որպես Ռոկոկոյի դեմ հանդես եկող հակաշարժում։ Այն ցանկանում էր վերադառնալ դասական հնության պարզությանը, կարգին և «պուրիզմին», հատկապես Հին Հունաստանի և Հռոմի: Նեոկլասիցիզմը մտավոր շարժման գեղարվեստական բաղադրիչն է եղել, որը հայտնի է որպես լուսավորություն: Նեոկլասիցիզմը լայն տարածում է գտել Եվրոպայում ողջ 18-րդ դարում, հատկապես Միացյալ Թագավորությունում։ Շատ առումներով նեոկլասիցիզմը կարող է դիտվել որպես քաղաքական շարժում, ինչպես նաև գեղարվեստական և մշակութային շարժում: Նեոկլասիկական արվեստը շեշտը դնում է կարգի, համաչափության և դասական պարզության վրա. Նեոկլասիկական արվեստի ընդհանուր թեմաները ներառում են քաջություն և պատերազմ, ինչպես սովորաբար ուսումնասիրվում էին հին հունական և հռոմեական արվեստում: Էնգրեսը, Կանովան և Ժակ-Լուի Դեյվիդը ամենահայտնի նեոկլասիցիստներից են:

Ինչպես մաններիզմը մերժել է կլասիցիզմը, այնպես էլ **[[ռոմանտիզմ]]ը** մերժել է նեոկլասիցիզմի գեղագիտությունը, մասնավորապես նեոկլասիցիզմի խիստ օբյեկտիվ և կարգավորված բնույթը, փոխարենը հավանություն տալով ավելի անհատական և զգացմունքային մոտեցումներին արվեստին: Շեշտը դրվել է բնության վրա, հատկապես, երբ նպատակ է ունեցել պատկերել բնական աշխարհի ուժն ու գեղեցկությունը և զգացմունքները: Ռոմանտիկ արվեստը հաճախ օգտագործել է գույներ՝ զգացմունքներն ու հույզերն արտահայտելու համար։ Ռոմանտիկ արվեստը ոգեշնչվել է հին հունական և հռոմեական արվեստից և դիցաբանությունից, բայց նաև իր գեղագիտական որակների մեծ մասը վերցնում է միջնադարյան և գոթականությունից, ինչպես նաև ավելի ուշ դիցաբանությունից և բանահյուսությունից: Մեծագույն ռոմանտիկ արվեստագետներից են եղել Էժեն Դելակրուան, Ֆրանցիսկո Գոյան, Ջ.Մ.Վ. Թերները, Ջոն Կոնսթեյբլը, Կասպար Դեյվիդ Ֆրիդրիխը և Ուիլյամ Բլեյքը:

Արդյունաբերականացման հետևանքով առաջացած այս փոփոխություններին ի պատասխան առաջացավ '''ռեալիզմի''' շարժումը, որը ձգտել է ճշգրիտ պատկերել աղքատների պայմաններն ու դժվարությունները՝ հասարակության փոփոխության հույսով: Ի տարբերություն ռոմանտիզմի, որն ըստ էության լավատեսորեն է  տրամադրված մարդկության նկատմամբ, ռեալիզմն առաջարկում է աղքատության և հուսահատության խիստ տեսլական: Մինչ ռոմանտիզմը փառաբանել է բնությունը, ռեալիզմը պատկերում էր կյանքը քաղաքային անապատի խորքերում: Ինչպես ռոմանտիզմը, այնպես էլ ռեալիզմը գրական, ինչպես նաև գեղարվեստական շարժում էր։

## Ճարտարապետություն
### Նախապատմական ճարտարապետություն
**Նեոլիթյան երկար տունը** երկար, նեղ փայտե կացարան է եղել, որը կառուցվել է Եվրոպայի առաջին ֆերմերների կողմից, սկսած առնվազն մ.թ.ա. 5000-6000 թվականներին: Հովար և Սկարա Բրաե Կնապը, Շոտլանդիայի Օրքնի կղզիները, քարաշեն նեոլիթյան բնակավայրեր են, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 3500 թվականով: Եվրոպայում և Միջերկրական ծովում հայտնաբերված մեգալիթները նույնպես կանգնեցվել են նեոլիթյան ժամանակաշրջանում։ 
[մինի|222x222փքս|[Պարթենոնը, Աթենք, Հունաստան, հին հունական ճարտարապետության օրինակ է:]]

### Հին դասական ճարտարապետություն
**[[Հին Հունաստանի ճարտարապետություն|Հին հունական ճարտարապետությունը]]** մշակվել է հունալեզու մարդկանց կողմից, որոնց մշակույթը ծաղկել է հունական մայրցամաքում, Պելոպոնեսում, Էգեյան ծովի կղզիներում և Անատոլիայի և Իտալիայի գաղութներում մ.թ.ա. մոտ 900-ից մինչև մ.թ. 1-ին դարը: Հին հունական ճարտարապետությունն առանձնանում է իր խիստ ֆորմալացված բնութագրերով՝ ինչպես կառուցվածքի, այնպես էլ հարդարանքի: Հին հունական ճարտարապետության ֆորմալ ձևերը, մասնավորապես, ճարտարապետական ոճի բաժանումը երեք սահմանված կարգերի՝ Դորիական օրդեր, Հոնիական օրդեր և Կորնթոսի օրդեր, պետք է խոր ազդեցություն ունենար հետագա ժամանակաշրջանների արևմտյան ճարտարապետության վրա:

**[[Հին հռոմեական ճարտարապետություն]]ը** ընդունել է դասական հունական ճարտարապետության արտաքին լեզուն հին հռոմեացիների նպատակների համար, բայց տարբերվել է հունական շենքերից՝ դառնալով նոր ճարտարապետական ոճ: Երկու ոճերը հաճախ համարվում են դասական ճարտարապետության մեկ մարմին: Հռոմեական ճարտարապետությունը ծաղկել է Հռոմեական Հանրապետությունում և առավել ևս կայսրության օրոք, երբ կառուցվել են գոյատևած շենքերի մեծ մասը: Այն օգտագործել է նոր նյութեր, մասնավորապես բետոն, և ավելի նոր տեխնոլոգիաներ, ինչպիսիք են կամարն ու գմբեթը, որպեսզի կառուցվեն շենքեր, որոնք սովորաբար ամուր և լավ նախագծված էին: Մեծ թվեր որոշ ձևով մնում են ամբողջ կայսրությունում, երբեմն ամբողջական և դեռ օգտագործվում են:
[մինի|222x222փքս|[Սթոունհենջը, Ուիլթշիր, Անգլիա, աշխարհի ամենահայտնի մեգալիթյան կառույցներից մեկն է:]]

### Միջնադարյան ճարտարապետություն
**[[Ռոմանական ճարտարապետություն]]ը** միավորում է հին հռոմեական և բյուզանդական շենքերի առանձնահատկությունները և տեղական այլ ավանդույթները: Այն հայտնի է իր հսկայական որակով, հաստ պատերով, կլոր կամարներով, ամուր սյուներով, աճուկային կամարներով, մեծ աշտարակներով և դեկորատիվ կամարաշարով: Յուրաքանչյուր շենք ունի հստակ սահմանված ձևեր, հաճախ շատ կանոնավոր, սիմետրիկ հատակագծով. ընդհանուր տեսքը պարզ է, երբ համեմատվում է գոթական շինությունների հետ, որոնք պետք է հաջորդեն: Ոճը կարելի է նույնացնել հենց ամբողջ Եվրոպայում՝ չնայած տարածաշրջանային առանձնահատկություններին և տարբեր նյութերին, և ամենից հաճախ հանդիպում է եկեղեցիներում: Այս ճարտարապետության բազմաթիվ օրինակներ են հայտնաբերվել Կամինո դե Սանտյագոյի կողքին:

**[[Գոթական ճարտարապետություն]]ը** վերելք է ապրել Եվրոպայում բարձր և ուշ միջնադարում: Այն առաջացել է ռոմանական ճարտարապետությունից և հաջորդել Վերածննդի ճարտարապետությանը: Սկզբնավորվելով 12-րդ դարում Ֆրանսիայում և շարունակվում է մինչև 16-րդ դարը, գոթական ճարտարապետությունն այն ժամանակաշրջանում հայտնի է եղել որպես *Opus Francigenum* («ֆրանսիական ստեղծագործություն»), իսկ *գոթական* տերմինն առաջին անգամ հայտնվել է Վերածննդի վերջին շրջանում: Դրա առանձնահատկությունները ներառում են սրածայր կամարը, կողավոր կամարը (որը առաջացել է ռոմանական ճարտարապետության համատեղ թաղածածկից)։ Գոթական ճարտարապետությունը առավել հայտնի է որպես Եվրոպայի մեծ տաճարների, աբբայությունների և եկեղեցիների ճարտարապետությունը:

### Վերածննդի և բարոկկո ճարտարապետություն
մինի|Սանտա Մարիա Նովելլա, Ֆլորենցիա, Իտալիա, Վերածննդի ճարտարապետության օրինակ:
**[[Վերածննդի ճարտարապետություն]]ը** սկսվել է 14-րդ դարի սկզբին և շարունակվել մինչև 17-րդ դարի սկիզբը։ Այն ցույց է տալիս հին հունական և հռոմեական ճարտարապետական մտքի և նյութական մշակույթի որոշ տարրերի գիտակցված վերածնունդ և զարգացում, մասնավորապես՝ հնագույն շենքերի մասերի համաչափությունը, համամասնությունը, երկրաչափությունը և օրինաչափությունը: Մշակված առաջինը Ֆլորենցիայում, Ֆիլիպո Բրունելեսկիի հետ որպես նորարարներից մեկը, Վերածննդի ոճը արագորեն տարածվեց իտալական այլ քաղաքներում: Ոճը տեղափոխվել է Ֆրանսիա, Գերմանիա, Անգլիա, Ռուսաստան և Եվրոպայի այլ մասեր տարբեր ամսաթվերի և ազդեցության տարբեր աստիճանի:

**[[Պալլադիականություն|Պալադյան ճարտարապետությունը]]** բխում և ոգեշնչված է Վերածննդի իտալացի ճարտարապետ Անդրեա Պալադիոյի (1508–1580 թվականներ) նախագծերից։ Պալադիոյի աշխատանքը հիմնված է հին հույների և հռոմեացիների ֆորմալ դասական տաճարային ճարտարապետության համաչափության, հեռանկարի և արժեքների վրա: 17-րդ դարից այս դասական ճարտարապետության Պալադիոյի մեկնաբանությունը հարմարեցվել է որպես Պալադիանիզմ հայտնի ոճ։ Այն շարունակել է զարգանալ մինչև 18-րդ դարի վերջը և շարունակել է տարածված լինել Եվրոպայում ողջ 19-րդ և 20-րդ դարերի սկզբին, որտեղ այն հաճախ օգտագործվում էր հասարակական և քաղաքային շենքերի նախագծման մեջ:

**[[Բարոկկո ճարտարապետություն]]ը** սկսվել է 16-րդ դարում Իտալիայում: Այն վերցրել է Վերածննդի ճարտարապետության հռոմեական ձևերը և օգտագործել է այն նոր հռետորական և թատերական ձևով: Այն, համենայն դեպս, ի սկզբանե ուղղակիորեն կապված է եղել Հակառեֆորմացիայի հետ, որը կաթոլիկ եկեղեցու ներսում մի շարժում է եղել՝ բարեփոխելու իրեն՝ ի պատասխան բողոքական ռեֆորմացիայի: Բարոկկոն բնութագրվում էր ձևի, լույսի և ստվերի նոր ուսումնասիրություններով և դասական տարրերի ավելի ազատ վերաբերմունքով: Այն հասել է իր ծայրահեղ ձևին ռոկոկոյի ոճով:

### 19-րդ դարի ճարտարապետություն
**Վերածնունդը** տասնիններորդ դարի եվրոպական ճարտարապետության առանձնահատկություններից է: Տեղի են ունեցել ռոմանական, գոթական, վերածննդի և բարոկկո ոճերի վերածնունդները, ինչպես նաև դասական ոճերի վերածնունդը: Վերականգնվել են նաև տարածաշրջանային ոճերը, ինչպիսին է անգլիական Թյուդորը, ինչպես նաև ոչ եվրոպական ոճերը, ինչպիսիք են չինականը և եգիպտականը: Այս վերածնունդները հաճախ օգտագործել են օրիգինալ ոճի տարրերը ավելի ազատ ձևով, քան օրիգինալ օրինակները՝ երբեմն փոխառելով միանգամից մի քանի ոճերից:

'''Մոդեռն ճարտարապետությունը''' արձագանք է 19-րդ դարի երկրորդ կեսին եվրոպական ճարտարապետության գերիշխող էկլեկտիկ ոճերի դեմ: Դա արտահայտվել է հարդարանքի միջոցով։ Շենքերը ծածկված են եղել ծուռ ձևերով զարդանախշերով՝ հիմնված ծաղիկների, բույսերի կամ կենդանիների վրա՝ թիթեռներ, սիրամարգեր, կարապներ, իրիսներ, ցիկլամներ, խոլորձներ և ջրաշուշաններ։ Ճակատները ասիմետրիկ էին և հաճախ զարդարված պոլիքրոմ կերամիկական սալիկներով։ Զարդարանքը սովորաբար առաջարկում էր շարժում; կառուցվածքի և զարդանախշի միջև տարբերություն չի եղել։

### 20-րդ դարի և ժամանակակից ճարտարապետություն
մինի|Կիևի մետրոն Ուկրաինայում, որը համարվում է Եվրոպայի ամենատպավորիչ մետրոյի կայարաններից մեկը:
'''Ար-դեկո ճարտարապետությունը''' սկսվել է Բրյուսելում 1903-4 թվականներին։ Վաղ շենքերը ունեցել են մաքուր գծեր, ուղղանկյուն ձևեր և առանց երեսպատման զարդարանքների: Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Եվրոպայի և Միացյալ Նահանգների խոշոր քաղաքներում սկսել են հայտնվել պողպատից և երկաթբետոնից պատրաստված արտ-դեկո շենքերը: Շենքերն ավելի զարդարված էին, իսկ ինտերիերը չափազանց գունեղ ու դինամիկ էին, որոնք միավորում էին քանդակները, որմնանկարները և զարդարված երկրաչափական ձևավորումը մարմարից, ապակուց, կերամիկայից և չժանգոտվող պողպատից:

'''Մոդեռնիստական ճարտարապետությունը''' տերմին է, որը կիրառվում է ճարտարապետության մի խումբ ոճերի նկատմամբ, որոնք առաջացել են 20-րդ դարի առաջին կեսին և դարձել գերիշխող Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո: Այն հիմնված է շինարարության նոր տեխնոլոգիաների վրա, մասնավորապես՝ ապակու, պողպատի և երկաթբետոնի կիրառման վրա: Մոդեռնիստական ճարտարապետությունը շարունակել է մնալ գերիշխող ճարտարապետական ոճը ինստիտուցիոնալ և կորպորատիվ շենքերի համար 1980-ականներին, երբ այն մարտահրավեր է նետվել պոստմոդեռնիզմի կողմից:

**[[Էքսպրեսիոնիզմ (ճարտարապետություն)|Էքսպրեսիոնիստական ճարտարապետությունը]]** ժամանակակից ճարտարապետության ձև է, որը սկիզբ է առել 20-րդ դարի առաջին տասնամյակներին՝ Գերմանիայում հատկապես զարգացած և գերիշխող էքսպրեսիոնիստական տեսողական և կատարողական արվեստին զուգահեռ: Ոճը ինդիվիդուալիստական էր, բայց միտումները ներառում են ձևի աղավաղում էմոցիոնալ էֆեկտի համար, ջանքեր՝ նորին, օրիգինալին և տեսլականին հասնելու համար, և ճարտարապետության՝ որպես արվեստի գործի պատկերացում:

**[[Պոստմոդեռնիզմի ճարտարապետություն|Պոստմոդեռն ճարտարապետությունը]]** ի հայտ է եկել 1960-ականներին՝ որպես հակազդեցություն ժամանակակից ճարտարապետության խստության, ձևականության և բազմազանության բացակայության դեմ, հատկապես այն միջազգային ոճով, որը պաշտպանում էին Լե Կորբյուզիեն և Լյուդվիգ Միես վան դեր Ռոեն: Սկզբում գրկվելով ԱՄՆ-ում՝ այն տարածվել է Եվրոպայում։ Ի տարբերություն մոդեռնիստական շենքերի, հետմոդեռն շենքերն ունեն կոր ձևեր, դեկորատիվ տարրեր, ասիմետրիա, վառ գույներ և առանձնահատկություններ, որոնք հաճախ փոխառված են ավելի վաղ ժամանակաշրջաններից: Գույներ և հյուսվածքներ, որոնք կապված չեն շենքի կառուցվածքի կամ գործառույթի հետ: Մոդեռնիզմի «պուրիտանիզմը» մերժելով՝ այն կոչ է արել վերադառնալ զարդանախշին և անցյալ ոճերից փոխառված մեջբերումների ու կոլաժների կուտակում։ Այն ազատորեն փոխառել է դասական ճարտարապետությունից, ռոկոկոյից, նեոկլասիկական ճարտարապետությունից, Վիեննայի անջատումից, բրիտանական արվեստի և արհեստների շարժումից, գերմանական Յուգենդսթիլից:

**Դեկոնստրուկտիվիստական ճարտարապետությունը** հետմոդեռն ճարտարապետության շարժում է, որը ի հայտ է եկել 1980-ականներին, որը կառուցված շենքի մասնատվածության տպավորություն է թողնում։ Այն բնութագրվում է ներդաշնակության, շարունակականության կամ համաչափության բացակայությամբ։ Դրա անվանումը ծագել է ֆրանսիացի փիլիսոփա Ժակ Դերիդայի կողմից մշակված սեմիոտիկ վերլուծության՝ «Deconstruction» գաղափարից։ Բացի մասնատումից, դեկոնստրուկտիվիզմը հաճախ մանիպուլյացիայի է ենթարկում կառուցվածքի մակերեսային մաշկը և ստեղծում ոչ ուղղագիծ ձևերի միջոցով, որոնք կարծես աղավաղում և տեղահանում են ճարտարապետության տարրերը: Ավարտված տեսողական տեսքը բնութագրվում է անկանխատեսելիությամբ և վերահսկվող քաոսով:

## Ֆիլմեր
Անտուան Լյումիերը 1895 թվականի դեկտեմբերի 28-ին իրականացրել է առաջին պրոյեկցիան՝ Կինեմատոգրաֆով, Փարիզում։ 1897 թվականին Ժորժ Մելիեսը Փարիզի մերձակայքում գտնվող Մոնտրեյում գտնվող տանիքի սեփականության վրա հիմնել է առաջին կինոստուդիան: Եվրոպական որոշ նշանավոր կինոշարժումներ ներառում են գերմանական էքսպրեսիոնիզմը, իտալական նեոռեալիզմը, ֆրանսիական նոր ալիքը, լեհական կինոդպրոցը, գերմանական նոր կինոն, պորտուգալական կինո Նովոն, Մովիդա Մադրիլենիան, Չեխոսլովակիայի նոր ալիքը, Դոգմա 95-ը, Նոր ֆրանսիական ծայրահեղությունը և Ռումինական նոր ալիքը:
Պատկեր:Marlene-Dietrich-1936.jpg|Մառլեն Դիտրիխ
Պատկեր:Emir_kusturica_72_9643.jpg|Էմիր Կուստուրիցա
Պատկեր:Brigitte_Bardot_-_1962.jpg|Բրիժիտ Բարդո
Պատկեր:Ingmar_Bergman_Smultronstallet.jpg|Ինգմար Բերգման, Եվրոպական կինոակադեմիայի առաջին նախագահ
Պատկեր:Hitchcock,_Alfred_02.jpg|Ալֆրեդ Հիչքոք
Պատկեր:Ingressostorico_cinecitta.jpg|Հռոմի «Չինեչիտտա» կինոստուդիայի մուտքը, Իտալիա, Եվրոպայի ամենամեծ կինոստուդիա:
Եվրոպայի կինոն ունի իր մրցանակները՝ Եվրոպական կինոմրցանակաբաշխությունը։ Հիմնական փառատոներն են՝ Կաննի կինոփառատոն (Ֆրանսիա), Բեռլինի միջազգային կինոփառատոն (Գերմանիա): Վենետիկի կինոփառատոնը (Իտալիա) կամ Mostra Internazionale d'Arte Cinematografica di Venezia, որը աշխարհի ամենահին կինոփառատոնն է։ Ֆիլիպ Բինանտը 2000 թվականի փետրվարի 2-ին իրականացրել է թվային կինոյի առաջին պրոյեկցիան Եվրոպայում։

## Փիլիսոփայություն
Եվրոպական փիլիսոփայությունը գլոբալ փիլիսոփայության գերակշռող ուղղություն է և կենտրոնական է Ամերիկա մայրցամաքում և աշխարհի այլ մասերում փիլիսոփայական հետազոտության մեջ, որոնք ընկել են դրա ազդեցության տակ: Հունական փիլիսոփայական դպրոցները հնում ապահովում են փիլիսոփայական դիսկուրսի հիմքը, որը տարածվում է մինչև այսօր: Քրիստոնեական միտքը հսկայական ազդեցություն է ունեցել եվրոպական փիլիսոփայության բազմաթիվ ոլորտների վրա (ինչպես եվրոպական փիլիսոփայությունը եղել է նաև քրիստոնեական մտքի վրա), երբեմն՝ որպես արձագանք: Եվրոպայում տեսականացվել են բազմաթիվ քաղաքական գաղափարախոսություններ, ինչպիսիք են կապիտալիզմը, կոմունիզմը, ֆաշիզմը, սոցիալիզմը կամ անարխիզմը:
[alt=|մինի|302x302փքս|Դասական շրջանի փիլիսոփաներ [Սոկրատեսին և Պլատոնին պատկերող արվեստի գործեր]]

## Կրոն
[մինի|[Սուրբ Պետրոսի հրապարակ, Վատիկան]]
Քրիստոնեությունը եղել է գերիշխող կրոնը, որը ձևավորել է եվրոպական մշակույթը առնվազն վերջին 1700 տարիների ընթացքում։ Ժամանակակից փիլիսոփայական միտքը մեծ ազդեցություն է ունեցել քրիստոնյա փիլիսոփաների կողմից, ինչպիսիք են Սուրբ Թոմաս Աքվինացին և Էրազմը: Եվ իր պատմության մեծ մասի ընթացքում եվրոպական արժեքները գրեթե հոմանիշ են եղել քրիստոնեական մշակույթի հետ։ Ենթադրվում է, որ քրիստոնեական մշակույթը եղել է արևմտյան քաղաքակրթության գերակշռող ուժը, որն առաջնորդել է փիլիսոփայության, արվեստի և գիտության ընթացքը։ «Եվրոպա և արևմտյան աշխարհ» հասկացությունը սերտորեն կապված է « Քրիստոնեություն և քրիստոնեական աշխարհ» հասկացության հետ։ Շատերը նույնիսկ քրիստոնեությունը վերագրում են որպես այն օղակը, որը ստեղծել է միասնական եվրոպական ինքնություն։
### Քրիստոնեություն
**[[Քրիստոնեություն]]ը** Եվրոպայի ամենամեծ կրոնն է, 2010 թվականին եվրոպացիների 76,2%-ն իրեն քրիստոնյա է համարել, 2010 թվականին կաթոլիկները Եվրոպայի ամենամեծ քրիստոնեական խումբն են եղել, ինչը կազմում էր եվրոպացի քրիստոնյաների ավելի քան 48%-ը։ Եվրոպայում երկրորդ ամենամեծ քրիստոնեական խումբը ուղղափառներն են եղել, որոնք կազմում էին եվրոպացի քրիստոնյաների 32%-ը: Եվրոպացի քրիստոնյաների մոտ 19%-ը բողոքական ավանդույթի մաս է կազմել։ Ռուսաստանը բնակչության թվով Եվրոպայի ամենամեծ քրիստոնեական երկիրն է, որին հաջորդում են Գերմանիան և Իտալիան։ 2012 թվականին Եվրոպան բացարձակ թվով կազմել է աշխարհի ամենամեծ քրիստոնյա բնակչությունը։ Պատմականորեն Եվրոպան եղել է քրիստոնեական քաղաքակրթության կենտրոնն ու բնօրրանը։ Քրիստոնեությունը մեծ դեր է խաղացել եվրոպական մշակույթի և ինքնության զարգացման գործում։

Ըստ գիտնականների՝ 2017 թվականին Եվրոպայի բնակչությունը կազմում էր 77,8% քրիստոնյա (1970 թվականի 74,9%-ի դիմաց), այս փոփոխությունները հիմնականում պայմանավորված են եղել նախկին Խորհրդային Միության և Արևելյան բլոկի երկրներում կոմունիզմի փլուզման և քրիստոնեության անցնելու հետ։

## Խոհանոց
Եվրոպական երկրների խոհանոցներն ինքնին բազմազան են, թեև կան ընդհանուր բնութագրեր, որոնք տարբերում են եվրոպական խոհանոցը ասիական և այլ երկրների խոհանոցներից։ Ասիական երկրների ավանդական կերակուրների համեմատ, օրինակ, միսն ավելի ցայտուն և զգալի է մատուցման չափով: Կաթնամթերքը հաճախ օգտագործվում է ճաշ պատրաստելու գործընթացում: Ցորենի ալյուրից հացը երկար ժամանակ եղել է այս խոհանոցում օսլայի ամենատարածված աղբյուրը, մակարոնեղենի, պելմենիների և խմորեղենի հետ միասին, չնայած որ կարտոֆիլը դարձել է եվրոպացիների և նրանց սփյուռքի հիմնական օսլայի բույսը՝ Ամերիկայի եվրոպական գաղութացումից ի վեր:

## Նորաձևություն
Ասեղների ամենավաղ հստակ օրինակները ծագել են Սոլուտրեական մշակույթից, որը գոյություն է ունեցել Ֆրանսիայում և Իսպանիայում մ.թ.ա. 19000-ից մինչև մ.թ.ա 15000 թվականները: Ամենավաղ ներկված կտավատի մանրաթելերը հայտնաբերվել են Վրաստանի քարանձավներից մեկում և թվագրվում են մ․թ․ա․ 36000 թվականով:

## Սպորտ
[մինի|[ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգա|ՈՒԵՖԱ-ի Չեմպիոնների լիգայի ֆուտբոլային հանդիպում]]
[մինի|[ՈՒԵՖԱ Եվրոպայի Լիգա|ՈՒԵՖԱ-ի Եվրոպայի լիգայի ֆուտբոլային հանդիպում]]
մինի|Օլե Էինար Բյորդելներ

### Պատմություն
### Ժամանակակից սպորտ

* Ասոցիացիայի ֆուտբոլը, որն իր ծագումն ունի Միացյալ Թագավորությունից: Ամենահին ասոցիացիան Անգլիայի ֆուտբոլային ասոցիացիան է (1863), իսկ առաջին միջազգային հանդիպումը տեղի է ունեցել Շոտլանդիայի և Անգլիայի միջև (1872): Այժմ այն աշխարհի ամենահայտնի սպորտաձևն է և խաղարկվում է ամբողջ Եվրոպայում:
* Կրիկետն իր ծագումը ստացել է հարավ-արևելյան Անգլիայում: Այն հայտնի է ողջ Անգլիայում և Ուելսում, ինչպես նաև Նիդեռլանդների որոշ մասերում: Այն հայտնի է նաև հյուսիսարևմտյան Եվրոպայի այլ տարածքներում: Այնուամենայնիվ այն շատ տարածված է ամբողջ աշխարհում, հատկապես Աֆրիկայում, Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում և Հնդկական թերակղզում:
* Հեծանվավազքը, որը նաև մեծ տարածում ունի որպես տրանսպորտային միջոց, ունի իր սպորտային երկրպագուների մեծ մասը Եվրոպայում: Tour de France-ն աշխարհի ամենաշատ դիտվող կենդանի ամենամյա սպորտային իրադարձությունն է: Հեծանիվն ինքնին հավանաբար ստեղծվել է Ֆրանսիայում:
* Սկավառակի նետումը, նիզակի նետումը և հրաձիգը ծագել են Հին Հունաստանում: Օլիմպիական խաղերը, ինչպես հին, այնպես էլ ժամանակակից՝ ստեղծվել են նաև Եվրոպայում և մեծ ազդեցություն ունեն ամբողջ աշխարհում:
* Խոտի հոկեյը, որպես ժամանակակից խաղ ստեղծվել է 18-րդ դարի Անգլիայում, որտեղ Իռլանդիան ունի ամենահին ֆեդերացիան: Այն հայտնի է Արևմտյան Եվրոպայում, Հնդկական թերակղզում, Ավստրալիայում և Արևելյան Ասիայում: Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում տարածված հոկեյը կարող է առաջանալ այս մարզաձևից:
* Գոլֆը, որը Եվրոպայի, Ասիայի և Հյուսիսային Ամերիկայի ամենահայտնի մարզաձևերից մեկն է՝ ծագել է Շոտլանդիայում, որտեղ ամենահին խաղադաշտը գտնվում է Մուսելբուրգում:
* Հանդբոլը, որը տարածված է Եվրոպայում և այլուր, իր սկզբնավորումն ունի հին ժամանակներից: Ժամանակակից խաղը Դանիայից և Գերմանիայից է, որտեղ Գերմանիան մասնակցել է ինչպես կանանց, այնպես էլ տղամարդկանց առաջին միջազգային մրցաշարերին:
* Ռեգբիի լիգան և ռեգբիի միությունը երկուսն էլ ստեղծվել են Անգլիայում: Նրանք երկուսն էլ ֆուտբոլի նման ծագում ունեն: Ռեգբիի միությունը երկու կոդերից ավելի հինն է և ունի կանոններ, որոնք թվագրվում են 1845 թվականից: Նրանք բաժանվել են 19-րդ դարի վերջին՝ վիրավոր խաղացողների բուժման համար: Ռեգբիի լիգան աստիճանաբար փոխեց իր օրենքները հաջորդ հարյուրամյակի ընթացքում և վերջնական արդյունքում ստացվեց, որ այսօր երկու մարզաձևերն էլ քիչ ընդհանուր բան ունեն, բացի հիմնականներից: Նրանք երկուսն էլ տարվել են արտասահման գաղութացման միջոցով, հատկապես շատ նախկին բրիտանական գաղութներ: Ամերիկյան ֆուտբոլը և կանադական ֆուտբոլը ռեգբիի ածանցյալներն են:
* Թենիսը, որը ծագում է Անգլիայից և հարակից խաղերը, ինչպիսիք են սեղանի թենիսը, բխում են «Իրական թենիս» խաղից, որը Ֆրանսիայից է: Այն տարածված է ամբողջ աշխարհում:

աջից|մինի|Էստորիլի ավտոդրոմ

### Տարածաշրջանային սպորտ
[մինի|[Ֆիննական բեյսբոլ խաղը Ֆինլանդիայի Վիմպելի քաղաքում 2015]]
Բացի այդ, Եվրոպան ունի բազմաթիվ ազգային կամ տարածաշրջանային մարզաձևեր, որոնք արտագաղթող խմբերից դուրս միջազգային մեծ հետևորդներ չունեն: Դրանք ներառում են՝

* Ալպիական ըմբշամարտ՝ Շվեյցարիայում .
* Գնդակով հոկեյ՝ Ռուսաստանում, Շվեդիայում և Ֆինլանդիայում
* Բասկերի Պելոտա՝ Իսպանիայի և Ֆրանսիայի որոշ մասերում, որը Ամերիկա է բերվել էմիգրանտների կողմից:
* Ցլամարտ՝ Իսպանիայում, Պորտուգալիայում և հարավային Ֆրանսիայի որոշ հատվածներում՝ Իսպանիայի սահմանի մոտ:
* Կելտական ֆուտբոլ՝ Իռլանդիայում, որն ազդել է Ավստրալիայի կանոնների ֆուտբոլի վրա:
* Կելտական հանդբոլ (Իռլանդիա), որը տեղափոխվել է ԱՄՆ՝ ամերիկյան հանդբոլի տեսքով։
* Հուրլինգ՝ Իռլանդիայում
* Կորֆբալ՝ Նիդեռլանդներում և Բելգիայում
* Ֆիննական բեյսբոլ՝ Ֆինլանդիայում
* Պետանկ, Բոուլես, Irish Road Bowling-ը, Սքիթլսը, Բոկչեն, Բոուլսը-ը և այլ սպորտաձևեր բոուլինգ խաղերի տարբերակներ են, որոնք տարածված են ողջ Եվրոպայում և տարածված են ամբողջ աշխարհում:
* Rounders՝ Անգլիայում, այժմ հայտնի են հյուսիսարևմտյան Եվրոպայում, որտեղից ծագել է բեյսբոլը։
* Շինթի՝ Շոտլանդիայում, որը ազդել է տափօղակով հոկեյի վրա Կանադայում։
* Տրոտինգ՝ Հարավային Եվրոպայում

Որոշ սպորտային մրցումներում ներկայացված է եվրոպական թիմ, որը հավաքում է մարզիկների եվրոպական տարբեր երկրներից: Այս թիմերը որպես տարբերանշան օգտագործում են եվրոպական դրոշը։ Այս մրցումներից ամենահայտնին գոլֆի Ryder Cup-ն է: Որոշ մարզական կազմակերպություններ անցկացնում են Եվրոպայի առաջնություններ, ինչպիսիք են Կրիկետի եվրոպական խորհուրդը, Եվրոպական խաղերը, ռեգբիի եվրոպական գավաթը (ակումբային/տարածաշրջանային մրցում), Եվրոպայի SC առաջնությունը, ՖԻՐԱ-Եվրոպական ռեգբիի ասոցիացիան, IIHF-ը, Միտրոպայի գավաթը, ռեգբիի եվրոպական լիգայի ֆեդերացիայի Եվրոպայի առաջնությունը, սպորտը Եվրամիությունում և ՈՒԵՖԱ-ում:

## Տես նաև
* Արևմտյան մշակույթ
* Արևմտականացում

## Մատենագրություն
* 

## Արտաքին հղումներ

* Eurolinguistix.com
* Europe.org.uk - առցանց եվրոպական մշակույթի ամսագիր (ԵՄ Լոնդոնի գրասենյակ)
* TheEuropeanLibrary.org, Եվրոպական գրադարան, դարպաս դեպի Եվրոպայի ազգային գրադարաններ
* Europeana.eu Եվրոպական թվային գրադարան
* Europa.eu, ԵՄ մշակույթի պորտալ (արխիվացված)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպա
Կատեգորիա:Եվրոպական մշակույթ
Կատեգորիա:Մշակութային աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Մշակույթ
Կատեգորիա:Մշակույթի պատմություն