Արարատի երկրաշարժ (1840)

**Արարատի երկրաշարժ**, 1840 թվականի հուլիսի 2-ին, տեղական ժամանակով 16:00-ին, Արարատ լեռան մոտ տեղի ունեցած հզոր երկրաշարժ, որն առաջացրել է հրաբխային ժայթքում և սողանք՝ հիմնահատակ կործանելով շրջակա գյուղերը։ Երկրաշարժի և դրան հաջորդած ուժգին հետցնցումների հետևանքով զոհվել է շուրջ 10,000 մարդ։ Ըստ երկրաշարժերի կատալոգների՝ ցնցման մակերևութային ալիքի ուժգնությունը կազմել է 7.4, իսկ մակերեսին առավելագույն ուժգնությունը՝ IX բալ (ըստ Մերկալիի սանդղակի)։

## Երկրաբանություն
Տարածաշրջանը գտնվում է տեկտոնական եռակի հանգույցի մոտ, որտեղ միախառնվում են Հյուսիսանատոլիական, Արևելաանատոլիական բեկվածքները և Զագրոսի ծալքավոր գոտին։ Այս երեք կառույցները սահմանում են Անատոլիական, Արաբական և Եվրասիական սալերի սահմանները։ Գտնվելով երեք տեկտոնական սալերի հանգույցի վրա, տարածաշրջանը հակված է խոշոր մակերեսային երկրաշարժերի, հիմնականում խզումային խախտումների և վերնետվածք մեխանիզմի պատճառով։

7,4 մագնիտուդով երկրաշարժը տեղի է ունեցել Արարատ լեռան լանջերին։ Ցնցման հետևանքով առաջացել է 72 կմ երկարությամբ մակերեսային խզվածք։ Խզումը տեղի է ունեցել Գայլատու–Սիահ Չեշմե–Խոյ բեկվածքի երկայնքով. նույն այս բեկվածքի վրա խոշոր երկրաշարժեր են արձանագրվել նաև 139 (M 7.0) և 1319 (M 7.4) թվականներին։

## Ազդեցություն
[մինի|230x230փքս|[Սուրբ Հակոբ վանք (Ակոռի)|Ակոռիի Սուրբ Հակոբ վանքը ավերվել է երկրաշարժից]]
Երկրաշարժի և դրան ուղեկցող երևույթների հետևանքով զոհվել է մինչև 10,000 մարդ, այդ թվում՝ հայկական Ակոռի գյուղի 1,900 բնակիչները։ Մոտ 4,000 մարդ զոհվել է երկրորդային հետևանքներից։ Երկրաշարժը և ցեխահոսքը կործանել են Ակոռի գյուղը (այժմ Նոր Ախուրի) և Սուրբ Հակոբ Մծբնա հայրապետի վանքը։ Հզոր օդային հարվածային ալիքը մեծ վնասներ է հասցրել շրջակայքին։ Ավաջիկ, Փամբակ և Գայլատու շրջաններն ամբողջությամբ ավերվել են. գրեթե բոլոր գյուղերը հավասարվել են գետնին։ Բայազետում փլուզվել է ամրոցը և բազմաթիվ տներ։

Արարատից հեռու գտնվող տարածքներում նկատվել է գրունտի հեղուկացում և սողանքներ։ Հեղուկացման հետևանքով ավերվել են Կարախասանլու, Ալիշեր և Կարաչալու գյուղերը։ Գետնի ճեղքերից ավազ է ժայթքել։ Որոշ ճեղքվածքներ ձգվել են մինչև 1 կմ Արաքս, Կարասու, Ախուրյան և Արփա գետերի երկայնքով։

Նախիջևանի և Շարուրի գավառներում ավերվել է առնվազն 7,821 տուն և 24 եկեղեցի։ Ռուսական կայսրության տիրապետության տակ գտնվող տարածքներում զոհվել է մոտ 49 մարդ։ Սողանքը ժամանակավորապես փակել է Սևջուր գետի հունը։ Վնասներ են կրել նաև Էջմիածինը, Երևանը, Գառնին, Վանը, Թիֆլիսը, Թավրիզը և Գյումրին։

## Հրաբխային ժայթքում
Երկրաշարժը խթանել է ֆրեատիկ (գոլորշային) ժայթքում, որը հալեցրել է Արարատի գագաթի սառցադաշտը՝ առաջացնելով հզոր ցեխային հեղեղ (լահար), որը թաղել է գյուղերը։ Ժայթքումը տեղի է ունեցել հենց երկրաշարժի օրը՝ լեռան հյուսիսային լանջի ճեղքերից առաջացնելով պիրոկլաստիկ հոսքեր։

Հայ Առաքելական Եկեղեցու Արարատյան Հայրապետական թեմի պատմական արխիվները վկայում են, որ երկրաշարժից անմիջապես հետո Արարատի հյուսիսային լանջի կիրճի (Ախոռիի վիհի) վրա հայտնվել է ծխի սյուն հիշեցնող հսկայական ամպ։ Ամպի ներսում երևացել է վառ կարմիր և կապույտ լույս, զգացվել է ծծմբի սուր հոտ։ Լեռան բարձունքից ցած են նետվել 300–500 կգ կշռող ժայռաբեկորներ։ Մութ կարմիր փոշու ամպը մեծ արագությամբ իջել է լանջով՝ կործանելով ամեն ինչ իր ճանապարհին։ Այս նկարագրությունները գիտնականների կողմից մեկնաբանվել են որպես հրաբխային ժայթքում և պիրոկլաստիկ հոսք։

## Սողանք
աջից|մինի|250x250փքս|Արարատ լեռան վիհը, որտեղ տեղի է ունեցել սողանքը
Արարատի հյուսիսարևելյան լանջին տեղի է ունեցել հսկայական սողանք, որի հետևանքով ձևավորվել է Ակոռիի վիհը։ Այն ամբողջությամբ ծածկել է Ակոռի գյուղն ու Սուրբ Հակոբի վանքը։ 900 մետր բարձրության վրա սողանքը կանգ է առել՝ ձևավորելով բնական պատնեշ։ Մի քանի օր անց այդ պատնեշը ճեղքվել է, և ջրհեղեղը կործանել է մոտակա այլ բնակավայրեր։

2006 թվականի գիտական հետազոտության համաձայն՝ մոտ 300,000,000 մ³ հրաբխային նյութ և վայրկյանում 175 մետր արագությամբ հալված սառցադաշտային ջուր հոսել է ձորն ի վար։ Սողանքը բաղկացած էր կապույտ տիղմից և հսկայական քարերից։ Հոսքն անցել է ավելի քան 7 կմ։ Ծծմբի հոտը զգացվել է անգամ 55 կմ հեռավորության վրա գտնվող Էջմիածնի Մայր Տաճարում։

Հուլիսի 6-ին տեղի ունեցած հետցնցումը պատճառ է դարձել պատնեշի վերջնական փլուզմանը, ինչի հետևանքով կուտակված բեկորներն ու ջուրը տարածվել են մինչև 21 կմ հեռավորության վրա՝ հասնելով Արաքսի հովիտ։ Ոչնչացվել են Արալըք գյուղը և մի քանի ռուսական ռազմական ամրակայաններ։ Սողանքը նաև ամբարտակ է ստեղծել Կարասու գետի համար։ Բեկորները հոսել են դաշտերի մեջ՝ ոչնչացնելով հացահատիկի և մրգերի պաշարները:

## Տես նաև
* Հայաստանում տեղի ունեցած երկրաշարժերի ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արարատ
Կատեգորիա:Երկրաշարժեր Թուրքիայում
Կատեգորիա:Երկրաշարժեր Իրանում
Կատեգորիա:Երկրաշարժեր Հայաստանում