Ֆենտեզի գրականություն

**Ֆենտեզի գրականություն,** գրական ժանր, որի իրադարձությունները տեղի են ունենում երևակայական տիեզերքում, հաճախ, բայց ոչ միշտ, առանց որևէ վայրի, իրադարձությունների կամ իրական աշխարհի մարդկանց: Կախարդությունը, գերբնական և կախարդական արարածները տարածված են այս երևակայական աշխարհներից շատերում: Ֆենտեզի գրականությունը կարող է ուղղված լինել ինչպես երեխաներին, այնպես էլ մեծահասակներին:

Ֆենտեզին համարվում է սպեկուլյատիվ գեղարվեստական գրականության ժանր և առանձնանում է գիտական ֆանտաստիկայի և սարսափի ժանրերից, համապատասխանաբար, գիտական և մռայլ թեմաների բացակայությամբ, թեև դրանք կարող են համընկնել: Պատմականորեն ֆենտեզի գործերի մեծ մասը գրավոր էր, բայց 1960-ականներից սկսած ժանրի աճող հատվածը ստացել է ֆենտեզի ֆիլմերի, ֆենտեզի հեռուստատեսային հաղորդումների, գրաֆիկական վեպերի, տեսախաղերի, երաժշտության և արվեստի ձևեր:

Բազմաթիվ ֆենտեզի վեպեր, որոնք ի սկզբանե գրվել են երեխաների և դեռահասների համար, գրավում են նաև չափահաս հանդիսատեսին: Օրինակները ներառում են *[[Ալիսը Հրաշքների աշխարհում|Ալիսի արկածները Հրաշքների աշխարհում]]*, *[[Հարրի Փոթեր (վիպաշար)|Հարի Փոթերի]]* շարքը, *[[Նարնիայի ժամանակագրություններ|Նարնիայի քրոնիկները]]* և *[[Հոբիթը]]*:

## Պատմություն
### Սկիզբ
Կախարդական և սարսափելի հրեշների հետ կապված պատմությունները եղել են բանավոր մինչև տպագիր գրականության հայտնվելը: Դասական դիցաբանությունը լի է ֆանտաստիկ պատմություններով և կերպարներով, որոնցից ամենահայտնին (հավանաբար, ժամանակակից ֆենտեզիի համար ամենաարդիականը) Հոմերոսի (հունարեն) և Վիրգիլիոսի (հռոմեական) ստեղծագործություններն են:

Պլատոնի փիլիսոփայությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել ֆենտեզի ժանրի վրա։ Քրիստոնեական պլատոնական ավանդույթում այլ աշխարհների իրականությունը և մեծ մետաֆիզիկական և բարոյական կարևորություն ունեցող կառույցը բովանդակություն է հաղորդել ժամանակակից ստեղծագործությունների ֆանտաստիկ աշխարհներին:

Էմպեդոկլեսի (մ.թ.ա. 490 - 430 թթ), փիլիսոփայության տարրերը հաճախ օգտագործվում են ֆանտաստիկ ստեղծագործություններում՝ որպես բնության ուժերի անձնավորում։ 

Հնդկաստանն ունի ֆենտեզի պատմությունների և կերպարների երկար պատմություն, որոնք սկիզբ են առնում Վեդայական դիցաբանությունից: *[[Պանչատանտրա]]* (*Բիդպայի առակներ*), որը որոշ գիտնականների կարծիքով կազմվել է մոտ մ.թ.ա. 3-րդ դարում, հիմնված է ավելի հին բանավոր ավանդույթների վրա, ներառյալ «կենդանական առակներ, որոնք այնքան հին են, որքան մենք կարող ենք պատկերացնել»։

Այն ազդեցիկ է եղել Եվրոպայում և Մերձավոր Արևելքում: Այն օգտագործել է տարբեր կենդանական առակներ և կախարդական հեքիաթներ՝ ցույց տալու համար քաղաքագիտության կենտրոնական հնդկական սկզբունքները: Մարդկային հատկանիշներով օժտված խոսող կենդանիներն այժմ դարձել են ժամանակակից ֆենտեզիի հիմնական մասը: 

«*Վիկրամը և վամպիրը*» տարբեր ֆենտզի հեքիաթների հավաքածու է․ ըստ Ռիչարդ Ֆրենսիս Բերթոնի և Իզաբել Բերթոնի «այն մանր է, որն իր գագաթնակետին է հասել *[[Հազար ու մի գիշեր|Հազար ու մի գիշերում]]*, և ոգեշնչել է Ապուլեյոսի *[[Կերպարանափոխություններ|Ոսկե էշին]]* (մ.թ. 2-րդ դար), Բոկաչչոյի  *[[Դեկամերոն|Դեկամերոնին]]* ( մոտ *[[Պենտամերոն|1353]]* թվական) և Պենտամերոնին(1634, 1636 թվականներ) և այդ ամբողջ գրականության դասը»։ 

*[[Հազար ու մի գիշեր|«Հազար ու մի գիշեր]]» գիրքը (Արաբական գիշերներ)* Մերձավոր Արևելքից՝ ազդեցիկ է եղել Արևմուտքում, քանի որ այն արաբերենից ֆրանսերեն թարգմանվել է 1704 թվականին Անտուան Գալանդի կողմից: Թվով ամենաշատ նմանակումները գրվել են Ֆրանսիայում։

Ֆորնալդար սագաները, սկանդինավյան և իսլանդական սագաները, որոնք հիմնված են հին բանավոր ավանդույթների վրա, ազդել են գերմանացի ռոմանտիկների, ինչպես նաև Ուիլյամ Մորիսի և Ջ. Ռ. Ռ. Տոլքինի ստեղծագործությունների վրա:  Անգլո-սաքսոնական *[[Բեովուլֆ|«Բեովուլֆ»]]* պոեմը նույնպես խոր ազդեցություն է ունեցել ֆենտզի ժանրի վրա։ Չնայած այն անհայտ է եղել դարեր շարունակ՝ հետևաբար զարգացած չէր միջնադարյան լեգենդներում և ռոմանտիկայում, մի քանի ֆենտզի գործեր վերապատմել են հեքիաթը, ինչպես, օրինակ, Ջոն Գարդների «*Գրենդելը*»:

Կելտական դիցաբանությունը և լեգենդները ոգեշնչում են դարձել բազմաթիվ ֆենտզի ստեղծագործությունների համար:

Ուելսի ավանդույթը հատկապես ազդեցիկ է եղել՝ շնորհիվ իր կապի Արթուր արքայի և նրա հավաքածուից մեկ ստեղծագործության՝ էպիկական «Մաբինոջիոնի» հետ:  Սրա ազդեցիկ վերապատմումներից մեկը Էվանգելին Ուոլթոնի ֆանտաստիկ աշխատանքն է: Իռլանդական -Ուլստերական և Ֆենիական ցիկլերը նույնպես առատորեն օգտագործվել են ֆենտզիի համար:  Նրա ամենամեծ ազդեցությունն անուղղակի էր։ Կելտական դիցաբանությունը հիմնական աղբյուր է հանդիսացել ասպետական սիրավեպի Արթուրյան շրջանի համար։ Բրիտանիայի հարցը․ թեև թեման հեղինակների կողմից մեծապես վերամշակվել է, այս սիրավեպերը զարգացրել են այնքան ժամանակ, մինչև որ անկախացել են բնօրինակ բանահյուսությունից և գեղարվեստական ժանրից, ինչը կարևոր փուլ է ֆենտեզիի զարգացման մեջ: 

### 13-րդ դարում
Ռոմանտիկան կամ ասպետական ռոմանտիկան արձակ և չափածո պատմվածքի տեսակ է, որը վերամշակում է լեգենդներ, հեքիաթներ և պատմություններ՝ ընթերցողների և լսողների ճաշակին համապատասխան, սակայն 1600-ականնեին նրանք դուրս էին մոդայից, և Միգել դե Սերվանտեսը լավագույնս դրսևորել է դրանք իր *[[Դոն Կիխոտ (վեպ)|«Դոն Կիխոտ»]]* վեպում: Այդուհանդերձ, «միջնադարյան» ժամանակակից կերպարն ավելի շատ է ազդված ռոմանտիկայից, քան միջնադարյան որևէ այլ ժանրից, և *միջնադար* բառը ասոցացվում է ասպետների, վրդովված աղջիկների, վիշապների և այլնի հետ:

### Վերածնունդ
Վերածննդի ժամանակաշրջանում սիրավեպը շարունակում էր տարածված մնալ, և միտումը դեպի ավելի ֆանտաստիկ գեղարվեստական գրականությունն էր: Սըր Թոմաս Մալորիի (մոտ 1408–1471 թվականներ) անգլերեն *[[Արթուրի մահը]]* գրվել է արձակով, և ստեղծագործությունը գերակշռում է Արթուրյան գրականության մեջ։ Արթուրյան մոտիվները գրականության մեջ անշեղորեն հայտնվել են դրա հրապարակումից հետո, թեև ստեղծագործությունները եղել են ֆենտզի և ոչ ֆենտզի ստեղծագործությունների խառնուրդ: Այդ ժամանակ այն և իսպանական «*Ամադիս դե Գաուլան*» (1508 թվական), որը նույնպես գրված էր արձակով, ծնել են բազմաթիվ ընդօրինակողների, և ժանրը մեծ արձագանք է գտել: Հետագայում այն ստեղծել է Վերածննդի պոեզիայի այնպիսի գլուխգործոցներ, ինչպիսիք են Լյուդովիկո Արիոստոյի *«Օռլանդո ֆուրիոսոն»* և Տորկուատո Տասսոյի *«Գերուսալեմ Լիբերատան»*: Հատկապես Արիոստոյի հեքիաթը սկզբնաղբյուր տեքստ էր արկածային շատ ֆենտզիների համար: 

Վերածննդի դարաշրջանում Ջովաննի Ֆրանչեսկո Ստրապարոլան գրել և հրատարակել է *«Ստրապարոլայի առասպելական գիշերները»* (1550–1555 թվականներ), պատմությունների ժողովածուն, որոնցից շատերը գրական հեքիաթներ են։ Ջամբատիստա Բազիլը գրել և հրատարակել է «*Պենտամերոնը*»*՝* պատմվածքների առաջին ժողովածուն, որը պարունակում էր միայն այն, ինչը հետագայում հայտնի կդառնար որպես հեքիաթներ: Երկու ստեղծագործությունները ներառում են եվրոպական շատ հայտնի հեքիաթների ամենահին արձանագրությունները: Սա ավանդույթի սկիզբն էր, որը և՛ ազդելու էր ֆենտեզի ժանրի վրա, և՛ ներառվելու էր դրանում, քանի որ հեքիաթային ֆենտեզիի բազմաթիվ գործեր են ստեղծվում մինչ օրս:

16-րդ դարում Ալքիմիայի մասին աշխատության մեջ Պարացելսը (1493–1541 թվականներ) նույնացրել է արարածների չորս տեսակները ալքիմիայի չորս տարերքների հետ՝ թզուկներ (երկրային տարերքներ), Ունդինա (ջուր), սիլֆիդներ (օդ), և սալամանդրեր (կրակ): Այս էակներից շատերը հանդիպում են բանահյուսության մեջ, ինչպես նաև ալքիմիայում, և նրանց անունները հաճախ օգտագործվում են ժողովրդական բանահյուսության նմանատիպ էակների հետ փոխադարձաբար:

### Լուսավորության դարաշրջան
Գրական հեքիաթները, ինչպիսիք են Շառլ Պերոյի (1628–1703) և Մադամ դ'Օլնուանի (մոտ 1650 - 1705) գրածները, շատ տարածված են դարձել Լուսավորության դարաշրջանի սկզբում: Պերոյի հեքիաթներից շատերը պարունակում էին այն հիմնական տարրերը և որոնք ազդեցիկ եղան հետագա ֆենտեզիի վրա: Երբ դ'Օլնուանը իր ստեղծագործություններն անվանել է հեքիաթներ, նա հորինել է այն տերմինը, որն այժմ ընդհանուր առմամբ օգտագործվում է ժանրի համար, այդպիսով տարբերակելով այդպիսի հեքիաթները այն հեքիաթներից, որոնք ոչ մի հրաշք չեն պարունակում: Այս մոտեցումը ազդել է հետագա գրողների վրա, ովքեր նույն ձևով զբաղվել են ժողովրդական հեքիաթներով ռոմանտիզմի դարաշրջանում:

Չափահաս ընթերցողներին ուղղված մի քանի ֆենտեզիներ տպագրվել են նաև 18-րդ դարում Ֆրանսիայում, ներառյալ Վոլտերի «*Բաբելոնի արքայադուստրը*» (1768 թվական) և «*Սպիտակ ցուլը*» (1774 թվական): Այս դարաշրջանը հատկապես թշնամական էր ֆենտեզիի նկատմամբ: Գեղարվեստական գրականության նոր տեսակների գրողները, ինչպիսիք են Դեֆոն, Ռիչարդսոնը և Ֆիլդինգը ռեալիստներ էին, և վաղ ռեալիստական շատ գործեր քննադատում էին գեղարվեստական գրականության ֆանտաստիկ տարրերը:

Այնուամենայնիվ, Անգլիայի Էլիզաբեթյան դարաշրջանում ֆենտեզի գրականությունը դարձավ անսովոր տարածված և 1590-ականներին բորբոքեց պոպուլիստական և հակաավտորիտար տրամադրությունները: Թեմաները, որոնց մասին գրվել է, ներառում էին «հեքիաթային երկրներ, որտեղ սեռերը փոխվում էին տեղերով, ինչպես նաև կարող էին խառնվել տղամարդիկ և անմահները»:

### Ռոմանտիզմ
Ռոմանտիզմը տասնութերորդ դարի վերջի և տասնիններորդ դարի սկզբի շարժում է, ռացիոնալիզմի դրամատիկ արձագանքը․ մարտահրավեր նետելով բանականության առաջնահերթությանը և խթանելով երևակայության և հոգևորության կարևորությանը: Երևակայությունը վերականգնելու մեջ նրա հաջողությունը հիմնարար նշանակություն ուներ ֆենտեզիի զարգացման համար, և նրա հետաքրքրությունը միջնադարյան սիրավեպերի նկատմամբ շատ մոտիվներ տվեց ժամանակակից ֆենտեզիին:

Ռոմանտիկները վկայակոչում էին միջնադարյան սիրավեպը որպես օրինակ այն գործերի համար, որոնք ցանկանում էին արտադրել՝ ի տարբերություն Լուսավորության ռեալիզմի: Այս ուղղության առաջին գրական արդյունքներից մեկը գոթական վեպն էր, ժանր, որը սկիզբ առավ Բրիտանիայում Հորաս Ուոլփոլի *«Օտրանտոյի ամրոցով*» (1764 թվականին): Այդ ստեղծագործությունը համարվում է ինչպես ժամանակակից ֆենտեզիի, այնպես էլ ժամանակակից սարսափ ֆենտեզիի նախատիպը: Մեկ այլ նշանավոր գոթական վեպ, որը պարունակում է նաև «Հազար ու մի գիշերից» ոգեշնչված ֆենտեզի տարրերի մեծ քանակություն *, «Վաթեկն»* է (1786 թվական) Ուիլյամ Թոմաս Բեքֆորդի կողմից:

Ռոմանտիկ շրջանի վերջին հատվածում ֆոլկլորիստները հավաքում էին ժողովրդական հեքիաթներ, էպիկական բանաստեղծություններ, բալլադներ և դրանք թողարկում տպագիր տեսքով։ Գրիմ եղբայրները ոգեշնչվել են գերմանական ռոմանտիզմի շարժումով 1812 թվականի իրենց *[[Գրիմ եղբայրների հեքիաթներ|Գրիմի հեքիաթների]]* հավաքածուում, և նրանք իրենց հերթին ոգեշնչել են այլ կոլեկցիոներների: Հաճախ նրանց մոտիվացիան բխում էր ոչ միայն ռոմանտիզմից, այլ ռոմանտիկ ազգայնականությունից, քանի որ շատերը ոգեշնչված էին փրկելու իրենց երկրի ֆոլկլորը: Երբեմն, ինչպես *[[Կալեվալա (էպոս)|Կալևալայում]]*, նրանք գոյություն ունեցող բանահյուսությունը կազմում էին էպոսի մեջ, որպեսզի համապատասխանի այլ ազգի բանահյուսությանը, և երբեմն, ինչպես *Օսիայի բանաստեղծություններում*, նրանք հորինեցին բանահյուսություն, որը պետք է լիներ այնտեղ: Այս ստեղծագործությունները, լինեն հեքիաթներ, բալլադներ կամ ժողովրդական էպոսներ, հետագայում ֆենտեզի ստեղծագործությունների հիմնական աղբյուրն էին։

Ռոմանտիկ հետաքրքրությունը միջնադարի նկատմամբ նաև հանգեցրեց գրական հեքիաթի նկատմամբ հետաքրքրության վերածննդին։ Ավանդույթը, որը սկսվել է Ջովանի Ֆրանչեսկո Ստրապարոլայից և Ջամբատիստա Բազիլից և մշակվել է Շառլ Պերոյի և ֆրանսիական պրեզիուսների կողմից, ընդունվել է գերմանական ռոմանտիկ շարժման կողմից: Գերմանացի հեղինակ Ֆրիդրիխ դե լա Մոտե Ֆուկեն ստեղծել է միջնադարյան պատմություններ, ինչպիսիք են «*Ունդին*» (1811) և «*Սինտրամը և նրա ուղեկիցները*» (1815 թվական), որոնք հետագայում ոգեշնչել են բրիտանացի գրողներին, ինչպիսիք են Ջորջ Մակդոնալդը և Ուիլյամ Մորիսը: Էռնեստ Հոֆմանի հեքիաթները, ինչպիսիք են *«Ոսկե կաթսան»* (1814 թվական) և *[[Մարդուկ-Ջարդուկը և մկների թագավորը|«Մարդուկ-Ջարդուկը և մկների թագավորը»]]* (1816 թվական), ուշագրավ լրացումներ էին գերմանական ֆենտեզիի կանոնին:  Լյուդվիգ Թիքի *«Ֆանտասուս»* (1812–1817) ժողովածուն պարունակում էր մի քանի կարճ հեքիաթներ, այդ թվում՝ «Էլֆերը»։

Ֆրանսիայում ռոմանտիկ դարաշրջանի ֆենտեզիի հիմնական գրողներն էին Շառլ Նոդիեն  «Սմարայի» հետ (1821 թվական) և «*Թրիլբին*» (1822 թվական)  և Թեոֆիլ Գոթիեն, ով գրել է այնպիսի պատմվածքներ, ինչպիսիք են «Օմֆալը» (1834 թվական) և «Կլեոպատրայի գիշերներից մեկը» (1838 թվական), ինչպես նաև *«Սփիրիթ»* (1866 թվական) վեպը։

### Վիկտորյական դարաշրջան
Ֆենտեզի գրականությունը հայտնի էր վիկտորjանական ժամանակներում, երբ գրողների ստեղծագործությունները, ինչպիսիք են Մերի Շելլին, Ուիլյամ Մորիսը, Ջորջ Մակդոնալդը և Չարլզ Դոջսոնը, հասան ավելի լայն լսարանի:

Հանս Քրիստիան Անդերսենը նոր մոտեցում է ցուցաբերել հեքիաթներին՝ ստեղծելով ինքնատիպ պատմություններ, որոնք պատմվում են լուրջ ձևով: Այս ծագումից Ջոն Ռասկինը գրել է *«Ոսկե գետի արքան* » (1851 թվական) հեքիաթը, որը ներառում էր բնութագրման բարդ մակարդակներ և Հարավարևմտյան քամու մեջ ստեղծեց բորբոքված, բայց բարի կերպար, որը նման էր Ջ. Ռ. Տոլքինի հետագա Գենդալֆին: 

Ժամանակակից ֆենտեզի գրականության պատմությունը սկսվել է Ջորջ Մակդոնալդից՝ *[[Արքայադուստրը և գոբլինները|«Արքայադուստրն ու գոբլինը]]*» (1868 թվական) և *«Ֆանտաստերը»* (1868) վեպերի հեղինակը, որոնցից վերջինը լայնորեն համարվում է մեծահասակների համար գրված առաջին ֆենտեզի վեպը։ Մակդոնալդը նաև գրել է ֆենտեզի ժանրի մասին առաջին քննադատական էսսեներից մեկը՝ «Ֆենտեզի երևակայությունը»։ Մակդոնալդը մեծ ազդեցություն ունեցավ ինչպես Թոլքինի, այնպես էլ Ս. Ս. Լյուիսի վրա:

Այս դարաշրջանի մյուս գլխավոր ֆենտեզիի հեղինակը Ուիլյամ Մորիսն էր՝ միջնադարի երկրպագու և բանաստեղծ, ով 19-րդ դարի վերջին մի քանի ֆենտեզի ռոմանսներ և վեպեր է գրել, այդ թվում՝ *«Աշխարհի վերջում գտնվող ջրհորը»* (1896 թվական): Մորիսը ոգեշնչված էր միջնադարյան սագաներով: Մորիսի աշխատանքը կարևոր հանգրվան էր ֆենտեզիի պատմության մեջ, քանի որ մինչ այլ գրողներ գրում էին օտար երկրների կամ երազների աշխարհների մասին, Մորիսն առաջինն էր, ով իր պատմությունները դրեց ամբողջովին հորինված աշխարհում: 

Այնպիսի հեղինակներ, ինչպիսիք են Էդգար Ալան Պոն և Օսկար Ուայլդը, նույնպես նպաստել են ֆենտեզիի զարգացմանը՝ սարսափ պատմություններ գրելով։ Ուայլդը նաև գրել է մեծ թվով մանկական ֆենտեզիներ, որոնք հավաքվել են *«Երջանիկ արքայազնը և այլ պատմություններ»* (1888 ովական) և *«Նռան տուն»* (1891 թվական) գրքերում։  Հ. Ռայդեր Հագարդը մշակել է կորած աշխարհի ենթաժանրի պայմանականությունները իր *[[Սողոմոն թագավորի հանքերը|«Սողոմոն թագավորի հանքերը»]]* (1885 թվական) վեպով, որը ֆանտաստիկ Աֆրիկան ներկայացրեց մայրցամաքին դեռևս անծանոթ եվրոպացի հանդիսատեսին: Այլ գրողներ, ներառյալ Էդգար Ռայս Բերոուզը և Աբրահամ Մերիթը, հետագայում զարգացրեցին ոճը:

Մի քանի դասական մանկական ֆենտեզիներ, ինչպիսիք են Լյուիս Քերոլի «*[[Ալիսը Հրաշքների աշխարհում|Ալիսի արկածները հրաշքների աշխարհում»]]* (1865 թվական),  Լ. Ֆրենկ Բաումի *[[Օզի զարմանահրաշ կախարդը|«Օզի]]* *[[Օզի զարմանահրաշ կախարդը|զարմանահրաշ կախարդը»]]* (1900 թվական), ինչպես նաև Է. Նեսբիթի և Ֆրենկ Ռ. Սթոքթոնի ստեղծագործությունները, տպագրվել են նաև այս ժամանակաշրջանում:  Ս. Ս. Լյուիսը նշել է, որ 20-րդ դարի սկզբին ֆենտեզին ավելի շատ ընդունված էր անչափահասների գրականության մեջ, և ֆենտեզիով հետաքրքրվող գրողը հաճախ գրում էր այդ լսարանի համար, չնայած այն հասկացություններին և թեմաներին, որոնք կարող էին մեծահասակների համար ստեղծագործություն կազմել:

Այդ պահին ժանրի տերմինաբանությունը կարգավորված չէր։ Այս դարաշրջանում շատ ֆենտեզիներ կոչվում էին հեքիաթներ, ներառյալ Մաքս Բիրբոմի «Երջանիկ կեղծավորը» (1896 ովական) և Մակդոնալդի «Ֆ*անտաստները*»: Միայն 1923 թվականին «ֆանտաստիստ» տերմինն օգտագործվեց գրողի (այս դեպքում՝ Օսկար Ուայլդը) նկարագրելու համար, ով ֆենտեզի գեղարվեստական գրականություն է գրել։ «Ֆանտազիա» անվանումը մշակվել է միայն ավելի ուշ. Ջ.Ռ.Ռ. Թոլքինի *[[Հոբիթը|«Հոբիթը]]*» (1937թվական) դեռևս օգտագործվում էր «հեքիաթ» տերմինը:

### 1901 թվականից հետո
Ֆենտեզի ժանրի զարգացման կարևոր գործոն էր ֆենտեզի գեղարվեստական գրականությանը նվիրված ամսագրերի հայտնվելը։ Առաջին նման հրատարակությունը գերմանական «*Der Orchideengarten*» ամսագիրն էր, որը գործում էր 1919-1921 թվականներին։  1923 թվականին ստեղծվեց առաջին անգլալեզու ֆենտեզի գեղարվեստական ամսագիրը՝ «*Weird Tales*»: Շատ այլ նմանատիպ ամսագրեր ի վերջո հաջորդեցին, օրինակ՝ «*The Magazine of Fantasy & Science Fiction*»։

Հովարդ Ֆիլիպս Լավքրաֆտը խորապես ազդվել է Էդգար Ալան Պոյի և լորդ Դանսանի ստեղծագործություններից. «Cthulhu Mythos-ի» իր պատմվածքներով նա դարձել է 20-րդ դարի ֆենտեզիի և սարսափի ամենաազդեցիկ գրողներից մեկը:

Չնայած Մակդոնալդի ապագա ազդեցությանը և Մորիսի այն ժամանակվա հռչակին, միայն 20-րդ դարի սկզբին ֆենտեզի գեղարվեստական գրականությունը սկսեց հասնել մեծ լսարանի, այնպիսի հեղինակների հետ, ինչպիսի է Լորդ Դանսենին (1878–1957 թվականներ), ով հետևելով Մորիսի օրինակին՝ գրել է ֆենտեզի վեպեր, բայց նաև պատմվածքի տեսքով։ Նա հատկապես աչքի էր ընկնում իր վառ ու ոգեշնչող ոճով։ Նրա ոճը մեծ ազդեցություն է թողել շատ գրողների վրա, ոչ միշտ ուրախությամբ. Ուրսուլա Կրյոբեր Լե Գուինը, «From Elfland to Poughkeepsie» ֆանտաստիկ ոճի մասին իր էսսեում լորդ Դանսանիին լրջորեն անվանել է «Առաջին սարսափելի ճակատագիրը, որը սպասվում է անզգույշ սկսնակներին ֆենտեզիում»՝ ակնարկելով երիտասարդ գրողներին, ովքեր փորձում են գրել Լորդ Դանսանիի ոճով։ Ըստ Ս. Թ. Ջոշիի, «Դանսանիի աշխատանքն ունեցել է ֆանտազիայի տարանջատման էֆեկտ՝ մի եղանակ, որով հեղինակը ստեղծում է մաքուր երևակայության իր տիրույթը՝ գերբնական սարսափից: Նրա ստեղծած հիմնադրամներից առաջացան Է. Ռ. Էդդիսոնի, Մերվին Փիքի և Ջ. Ռ. Ռ. Թոլքինի հետագա աշխատանքները: 

Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքով Բրիտանիայում տպագրվել էին մեծ թվով ֆենտեզի գրքեր, որոնց թիրախային խումբը մեծահասակներն են, այդ թվում՝ *«Ապրել միայնակ*» (1919 թվական) Ստելլա Բենսոնի կողմից, Դեյվիդ Լինդսի *«Ճանապարհորդություն դեպի Արկտուրուս*» (1920 թվական), Դեյվիդ Գարնեթի «*Lady into Fox*» (1922 թվական), (1926 թվական)՝ Հոուփ Միրլիսի, և «*Լոլլի Ուիլլոուսի*» (1926 թվական) Սիլվիա Թաունսենդ Ուորների կողմից։ Է.Ռ. Էդիսոնը այս դարաշրջանի մեկ այլ ազդեցիկ գրող էր: Նա ոգեշնչված էր Հյուսիսային սագաներից, ինչպես և Մորիսը, բայց նրա արձակ ոճը ավելի շատ մոդելավորվեց Թյուդորի և Էլիզաբեթյան անգլերենի հիման վրա, և նրա պատմությունները լցված էին փառահեղ արկածների եռանդուն կերպարներով: Էդդիսոնի ամենահայտնի ստեղծագործությունն է «*The Worm Ouroboros*» (1922 թվական), երկար հերոսական ֆանտազիա, որը տեղի է ունենում Մերկուրի մոլորակի երևակայական տարբերակի վրա։ 

Դարաշրջանի գրականագետները սկսեցին հետաքրքրվել «ֆենտեզիի» նկատմամբ՝ որպես գրելու ժանր, ինչպես նաև պնդել, որ դա լուրջ ուշադրության արժանի ժանր է։ Հերբերտ Ռիդը իր *«Անգլերեն արձակ ոճ»* (1928 թվական) գրքի մի գլուխ նվիրեց «Ֆենտեզին» որպես գրականության ասպեկտ քննարկելուն՝ պնդելով, որ այն անարդարացիորեն հարմար է միայն երեխաների համար. «Արևմտյան աշխարհը կարծես թե չի պատկերացրել հեքիաթների անհրաժեշտությունը մեծերի համար»։

1938 թվականին *«Սուրը քարի մեջ»* գրքի հրատարակմամբ Թ. Ուայթը ներկայացրեց կոմիկական ֆենտեզիի ամենանշանավոր գործերից մեկը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ժանրում առաջին մեծ ներդրումը Մերվին Փիքի «*Տիտուս Գրոան»* գիրքն էր (1946 թվական), որը սկիզբ դրեց « Գորմենգհաստ» շարքին: Ջ.Ռ.Ռ. Տոլքինը մեծ դեր է խաղացել ֆանտաստիկ ժանրի հանրահռչակման և հասանելիության գործում իր *[[Հոբիթը|«Հոբիթ»]]* (1937 թվական) և *[[Մատանիների տիրակալը|«Մատանիների տիրակալը»]]* (1954–55 թվականներ) շատ հաջող հրատարակություններով։ Թոլքինի վրա մեծապես ազդել է անգլո-սաքսոնական առասպելների հնագույն խումբը, մասնավորապես *[[The Worm Ouroboros|՝]]* *[[Բեովուլֆ|Բեովուլֆը]]*, ինչպես նաև Ուիլյամ Մորիսի սիրավեպերը և Է.Ռ. Էդդիսոնի 1922 թվականի նովելները։ Թոլքինի մտերիմ ընկեր Ս. Ս. Լյուիսը, *[[Նարնիայի ժամանակագրություններ|«Նարնիայի քրոնիկները»]]* (1950–56) գրքի հեղինակ և անգլիացի գործընկեր պրոֆեսոր, ով նմանատիպ հետաքրքրություններ ունի, նույնպես օգնեց հանրայնացնել ֆենտեզի ժանրը: «*The Moomins-ի*» հեղինակ Տուվե Յանսոնը նույնպես մեծ ներդրում ունեցավ ֆենտեզի գրականության հանրաճանաչության գործում երեխաների և մեծահասակների շրջանում:

Տասնիններորդ դարի վերջի և քսաներորդ դարի սկզբի նախորդների կողմից հաստատված ավանդույթը շարունակել է զարգանալ և ադապտացվել նոր հեղինակների կողմից: Ջ.Ռ.Ռ. Թոլքինի գեղարվեստական գրականության ազդեցությունը, հատկապես բարձր ֆենտեզի ժանրի վրա,բուռն արձագանք առաջացրեց:
Չինաստանում ֆենտեզի գրականության ՝ որպես առանձին ժանրի գաղափարն առաջին անգամ տարածվել է 21-րդ դարի սկզբին։ Չինաստանում երկար ժամանակ եղել են ժանրային պատմություններ ՝ գեղարվեստական, ֆանտաստիկ տարրեր, ուրվականների պատմություններ, զարմանահրաշ հեքիաթներ և այլն:

Հազվադեպ չէ, որ ֆենտեզի վեպերը դասվում են *The New York Times-ի* բեսթսելլերների ցանկում, և որոշները եղել են ցուցակի առաջին տեղում, այդ թվում՝ վերջերս Բրենդոն Սանդերսոնը 2014 թվականին, Նիլ Գեյմանը 2013 թվականին,  Պատրիկ Ռոթֆուսը և Ջորջ Ռ.Ռ. Մարտինը 2011 թվականին,  և Թերի Գուդքայնդը 2006 թվականին։

## Ոճ
Սիմվոլիզմը հաճախ էական դեր է խաղում ֆենտեզի գրականության մեջ՝ հաճախ ավելի վաղ տեքստերից կամ բանահյուսությունից ոգեշնչված արխետիպային կերպարների օգտագործմամբ: Ոմանք պնդում են, որ ֆենտեզի գրականությունը և նրա արխետիպերը կատարում են գործառույթ անհատների և հասարակության համար, և հաղորդագրությունները շարունակաբար թարմացվում են ներկայիս հասարակությունների համար:

Ուրսուլա Կ. Լե Գինն իր «Էլֆլանդից մինչև Պուքիփսի» էսսեում ներկայացրել է այն միտքը, որ լեզուն բարձր ֆենտեզիի ամենակարևոր տարրն է, քանի որ այն ստեղծում է տեղի զգացողություն: Նա վերլուծեց պաշտոնական, «հին օրերի» ոճի չարաշահումը, ասելով, որ դա վտանգավոր ծուղակ է ֆենտեզի գրողների համար, քանի որ դա ծիծաղելի է, երբ սխալ է արվում: Նա զգուշացնում է գրողներին, որպեսզի չփորձեն իրենց ոճը հիմնել այնպիսի վարպետների վրա, ինչպիսիք են Լորդ Դանսենին և Է.Ռ. Էդդիսոնը,  ընդգծելով, որ չափազանց անփույթ կամ պարզեցված լեզուն այնպիսի տպավորություն է ստեղծում, որ ֆանտաստիկ միջավայրը պարզապես քողարկված ժամանակակից աշխարհ է, և ներկայացնում է պարզ, արդյունավետ ֆանտաստիկ գրելու օրինակներ՝ Թոլքինից և Էվանջելին Ուոլթոնից կարճ հատվածներում:

Մայքլ Մուրքոկը նկատել է, որ շատ գրողներ օգտագործում են արխայիկ լեզուն իր հնչեղության և անկենդան պատմությանը գույն հաղորդելու համար:  Բրայան Փիթերսը գրում է, որ հեքիաթային ֆենտեզին տարբեր ձևերում նույնիսկ չարագործի լեզուն կարող է գռեհիկ լինել:

## Տես նաև
* Մանկական գրականություն
* Առասպել

## Ծանոթագրություն


### Մեջբերված աշխատանքներ
* 
* 

Կատեգորիա:Գրական ժանրեր
Կատեգորիա:Հորինվածք
Կատեգորիա:Ֆենտեզի
Կատեգորիա:Ֆենտեզիի ժանրեր