Ուստա Հեթումը

**«Ուստա Հեթումը»**, հայ գրող Սերո Խանզադյանի պատմվածքներից, որը զետեղված է 1947 թվականին լույս է տեսած «Ձմեռային պատմվածքներ» շարքում։

## Գնահատական
Գրական ճանապարհի գրեթե բոլոր հանգրվաններում Ս. Խանզադյանն անդրադարձել է մեր պատմության հերոսական ու ողբերգական իրադարձություններին` ինչպես վիպական լայն կտավի ստեղծագործություններով, այնպես էլ պատմվածքներով ու վիպակներով: Գրողը մարդու մեջ փնտրում է մարդկայինը, տոկալու կամքն ու հավատը: Նրա հերոսներն ինքնահաստատման են հասնում պայքարի միջոցով:

## Սյուժե
Շենիկում բոլորն են ճանաչում ուստա Հեթումին, նրա կնոջը, տասնմեկ զավակներին, նրա տունն ու դարբնոցը։ Մեծ գյուղ է Շենիկը։ Հեթումը չէր գնում ո՛չ հարսանիք, ո՛չ էլ նշանդրեք։ Գյուղացիները անգամ չեն հիշում, որ նրանց տանը խնջույք կամ կերուխում լիներ։ Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ նրա երեք տղաները եկել էին բանակից։ Ուստա Հեթումը միայն համբուրել էր նրանց ճակատները, իսկ հաջորդ օրը ուղարկել նրանց աշխատանքի։ Հեթումի դարբնոցում ամբողջ օրը մարդ էր լինում։ Մեկը սայլն էր բերում նորոգելու, մյուսը գերանդու օղ էր շինել տալիս։ Եվ երբ մեկը նրան վարձ էր առաջարկում, նա դառնացած ասում էր․ «Ամոթ է, ա՛յ մարդ, գնա բանիդ»։ Առավոտները դարբնոցին մոտ ապրող ծերունիները գալիս, նստում էին քարերին ու խոսում հազար ու մի բանից։ Ուստա Հեթումը երբեք չէր խառնվում նրանց զրույցներին։ Նրա այդ սովորությունը ժառանգել է նաև մեծ որդին՝ Գևորգը։  Ուստա Հեթումը հիսուն տարի առաջ է եկել Արաքսի մյուս ափից, և բնակություն հաստատել Շենիկ գյուղում։ Գյուղացիները հիշում են այն օրը, երբ մի հայ վաճառական եկեղեցու առաջ ձիուց իջացրեց կիսամերկ ու բոբիկ Հեթումին և մարդկանց դիմելով ասաց, որ այս որբին տերություն անեն։ Եվ գյուղը տերություն արեց Հեթումին։ Ծեր դարբինը Հեթումին վերցրեց որպես աշակերտ, սովորեցրեց իր արհեստը ու մեռավ։ Հեթումն ամուսնացավ նրա աղջկա հետ, տուն տեղ դրեց, և քիչ-քիչ մերվեց գյուղին։ Ոչ ոք այդպես էլ չիմացավ, թե Հեթումն ինչպես է որբացել ու ընկել իրենց գյուղ։ Այսպես անցել է հիսուն տարի։ «Ուստա Հեթումի մազերը սպիտակել են, երկար բեղերը շիկավուն դարձել ծխախոտի ծխից ու հնոցի կրակից։ Մեջքից մի քիչ կորացել է նա, իսկ ոտքերն սկսել են ծռվել։ Բայց մուրճն ամուր է խփում շիկացած երկաթին և պայտելու համար բերած ջորու ոտքն այնպես բռնում, որ անասունը մնում է անշարժ»։ Գյուղում ոչ ոք նրա ընտանիքի պես աշխօր չէր վաստակում։ Ուներ տասնմեկ զավակ։ Մեծ տղան՝ Գևորգը, երեսուներկու տարեկան էր, իսկ ամենափոքր աղջիկը դեռ դպրոց չէր գնում։ Նա իր զավակներից ոչ մեկին բարձրագուն կրթության չէր տվել, երբ ավարտել են գյուղի դպրոցը, նրան միանգամից աշխատանքի է դրել։ Երբ հարևանները հարցրել են թե ինչու իր որդիներից մեկին չի ուղարկում բարձրագույն կրթության, պատասխանել է․ «Կգնան ուսում կառնեն ու էլ գյուղ չեն գա»։ Թեև Գևորգը բանակից վերադարձել էր, հասուն մարդ է դարձել, սակայն ուստան նրանց չէր ամուսնացնում։ Կնոջ աղաչանք-պաղատանքին նա պատասխանում է, որ քանի դեռ ողջ է իր տանը քեֆ ու հարսանքի չպիտի լինի, ուխտ ունի իր մեջ։ Այս հիսուն տարիների ընթացքում շատ բան է փոխվել Հեթումի կյանքում, երբեմնի որբ, մերկ ու անտեր տղան այժմ դարձել է արհեստի, ապրուստի ու մի մեծ գերդաստանի տեր։ Նրա մտքում աղտոտվել է իրենց գյուղի պատկերը, նա մոռացել է իրենց տան տեղը, բայց չի մոռացել Ավուն՝ գունատ թշերով փոքրիկ եղբորը։ Ուստա Հեթումը չի հիշում իր հորը։ Ինքը տասնչորս տարեկան էր, երբ սարում ծագած մի արյունոտ կռվում հայրը սպանվել էր։ Մորն էլ լավ չի հիշում։ Մայրն ամբողջ օրը աշխատում էր և տուն էր գալիս այն ժամանակ, երբ մութն արդեն տված էր լինում։ Մորն սպանեցին, այդ Հեթումը շատ լավ գիտեր։ Իսկ Ավուն մայրը թաքցրել էր հավաբնում։ Եվ Հեթումը այդպես էլ չիմացավ Ավուն գտան Մուստաֆա բեկի մարդիկ, թե ոչ։ Հեթումի տան բակում երևաց միթևանի փոստատարը, երեխաների նպաստն էր բերել։ Փոստատարը Հեթումի կնոջը՝ Մարիամին հայտնեց, որ շուտով արտասահմանում ապրող հայերը գալու են Հայաստան։ Ուստա Հեթումի համար օրերը անցնում էին ծանր ու դանդաղ։ Երբ իմանում է, որ Իրանից եկող հայերի քարավանը մյուս օրը հասնելու է Արաքսի ափի կայարանը, և իրենց գյուղից երեք մեքենա և ութ հոգի գնալու են նրանց դիմավորելու։ Ուստա Հեթումը գնում է գյուղսովետի գրասենյակ և ասում, որ իրեն էլ հետները տանեն և առանց պատասխանի սպասելու թողնում է դուրս գալիս։ Երկաթուղային կայարանը գտնվում է Արաքսի կիրճում։ Առավոտյան եկվորները հասան կայարան։ Ուստա Հեթումը արագ իջավ մեքենայից և մոտեցավ ներգաղթածներին։ Մոտեցավ մի տարիքով մարդու և սկսեց հետաքրքրվել՝ ո՞ր գյուղից է եկել, արդյոք իրենց հետ Խանմեյդանից մարդ կա, թե ոչ։ Ծերունին պատմեց, որ Խանմեյդանում շունչ կենդանի չէր մնացել։ Գիտեն, որ միայն մի տղա է ազատվել կոտորածից, էն էլ ինչ է եղել, չեն իմանում։ Ուստա Հեթումից բացի ոչ ոք չգիտեր, որ այդ տղան հենց ինքն է։ Եկվորներին տեղավորեցին ավտոմեքենաների մեջ։ Ուստա Հեթումը չկարողացավ հասկանալ, թե ինչի է եկել, և ինչու է սպասում Ավուն։ Հիմա պետք է գնա տուն, ինչ պետք է պատասխանի իր տնեցիների հարցերին, թե ինչու է գնացել կայարան, և ինքն ստիպված կլինի պատմել եղելությունը։ Այս մտքերով տարված ուստա Հեթումը չէր նկատել, որ իր կողքին նստած է մի լուռումունջ, բարձրահասակ մարդ։ Խոշոր գլխով մարդ էր, հազիվ մի քսանհինգ տարեկան կլիներ։ Երիտասարդը չէր խառնվում հայրենակիցների խոսակցությանը։ Ուստա Հեթումը իմանում է երիտասարդի անունը, նրան Յաղուբ էին ասում։ Նրան իր արբաբն էր այդպես ասում։ Հեթումի հարցին, թե ինչո՞ւ եկար, պատասխանեց․ «Եկա, որ հայ մնամ»։ Կեսօրն անցել էր, երբ հասան գյուղ։ Շենիկցիները եկել էին դիմավորելու իրենց նոր համագյուղացիներին։ Սկսվեց խնջույքը։ Գինին բաց արեց բոլորի լեզուները, բացի Յաղուբից։ Ուստա Հեթումը նստել էր նրա մոտ և մի տարօրինակ ջերմություն էր զգում դեպի այդ լուռ երիտասարդը։ Հեթումն ասաց Յաղուբին, որ այսօրվանից, եթե հարցնեն անունդ ինչ է, ասի որ Հակոբ է։ Արաբներն էին նրա անունը Յաղուբ դրել, որ միջից հանեն հայությունը։ Երբ հյուրերը ցրվեցին Հեթումը ասաց Հակոբին, որ նա այլևս անտեր-անտիրական չէ, որ հպարտ ասի, որ ինքը ուստա Հեթումի եղբայրն է։ Ուստա Հեթումը  իր բոլոր տնեցիների հետ ծանոթացրեց Հակոբին, իսկ մեծ որդուն՝ Գևորգին ասաց, որ վաղը գնա կոմբայնավարների կուրսեր, իսկ Հակոբը կլինի իր օգնականը։ Ամառն անցավ, իսկ ուստա Հեթումը շարունակում էր սայլ նորոգել, կացին սրել։ Մի անգամ Հեթումը կնոջը պատվիրեց երկու ձեռք տեղաշոր պատրաստել և նորահարսի շորերի հոգսը քաշել։ Կինն ուրախացել էր, որ իր ամուսնու սիրտը բացվել էր, ուզում էր Գևորգին պսակել։ Հակոբը շատ բան էր սովորել Հեթումի մոտ։ Արդեն կարողանում էր մեխ կտրել, կացին սրել ու անգամ եզ պայտել։ Դարբին Հեթումը սովորաբար միշտ իր մեծ որդուն էր ուղարկում ջրի, սակայն այս անգամ դարբնոցի մոտ գտնվող տանը դառնալով՝ կանչում էր Շուշանին և խնդրում աղբյուրից սառը ջուր բերել։ «Շուշանը ջրաղացպան Զաքարի թոռն էր։ Շիկավուն ծամերով ու երկնագույն աչքերով»։ Շուշանը ամբողջ օրը դադար չուներ։ Նա էր խնամում իր չորս եղբայրներին։ Եվ մի անգամ էլ Հեթումը պատվիրեց բոլորին փոխել իրենց շորերը, ինքն էլ նոր կոստյում էր հագել։ Հեթումը Գևորգին և Հակոբին վերցրեց ու դուրս եկավ, իսկ կնոջն պատվիրեց կրակ անել, օջախ շինել։ Հեթումը, Հակոբն ու Գևորգը հասան ջրաղացպանի տուն։ Ուստան ասաց ջրաղացպանին, որ եկել է Շուշանի ձեռքը խնդրելու։ Այս ամենը լսելով ջրաղացպանը, կինն ու պառավը շատ զարմացան։ Ուստա Հեթումը որոշել էր Շուշանին ուզել իր եղբոր Հակոբի համար։ Հեթումը խնդրեց Շուշանին, որ իր մոր հետ գնա սենյակ և նրա բերանով ասի իր խոսքը։ Շուշանը համաձայնվեց, և մի շաբաթ հետո մեծ հարսանիք արեցին ուստա Հեթումի նոր տանը։ Ողջ գյուղը հավաքվել էր այնտեղ։ Այդ օրը մարդիկ առաջին անգամ դարբնի աչքերում տեսան իսկական ուրախություն։ Երբ բոլորը խմում էին Հակոբի և Շուշանի կենացը, Հեթումը վեր կացավ, գլուխը բարձրացրեց ու ասաց․ «Էս տունը ես Ավու համար էի շինել, Ավո՜ւ․․․ Ուխտ էի արել իմ տանը հարսանիք չանել, մինչև Ավուն չգա․․․Հիմի Ավին եկել է։ Հիմի նրա անունը Հակոբ է։ Թող ծլի ծաղկի Հակոբը․․․ Էսոր մի տուն էլ ավելացավ հայոց սուրբ հողի վրա, մի քանդված օջախ էլ շենացավ»։

## Կերպարներ

* Ուստա Հեթում
* Մարիամ
* Գևորգ
* Հակոբ(Յաղուբ)
* Շուշան
* ջրաղացպան
* ջրաղացպանի կինը
* գյուսովետի նախագահ

## Տես նաև

* Էշի բժիշկը (պատմվածք)
* Պրաստոյ Պետրուսը (պատմվածք)
* Բաղդասար նախագահը (պատմվածք)
* Բախտավոր Աղավելը (պատմվածք)
* Վերջին եզնարածը

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Հայերեն ձայնային գրքեր (աուդիոգրքեր) համացանցում։ Սերո Խանզադյան
* Նա, ով հասկացավ քարերի լեզուն. Սերո Խանզադյան-100
Կատեգորիա:Սերո Խանզադյանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1983 գրքեր