Միառելս ճանապարհ

alt=|thumb|Չունցինի երկաթուղային տրանսպորտն աշխարհի ամենաերկար և ամենածանրաբեռնված մոնոռելս համակարգն է, որտեղ 3-րդ գիծը ամենաերկար և ամենածանրաբեռնված մոնոռելս գիծն է:
thumb|Սան Պաուլոյի մետրոյի 15-րդ գիծը Հարավային Ամերիկայի ամենաերկար և ամենածանրաբեռնված մոնոռելս գիծն է, իսկ աշխարհում՝ երկրորդը:

**Մոնոռելսը** երկաթուղի է, որի ռելսը բաղկացած է մեկ ռելսից կամ ճառագայթից: Խոսակցական լեզվով, «մոնոռելս» տերմինը հաճախ օգտագործվում է վերգետնյա ռելսի միջոցով ապրանքներ կամ մարդկանց տեղափոխման ցանկացած ձև նկարագրելու համար։ Ավելի ճշգրիտ, տերմինը վերաբերում է ռելսի տեսակին։ Մոնոռելս համակարգերը առավել հաճախ կիրառվում են խոշոր քաղաքներում, օդանավակայաններում և թեմատիկ այգիներում:

## Ստուգաբանություն
Տերմինը, հնարավոր է, ծագել է 1897 թվականին գերմանացի ինժեներ Եվգեն Լանգենի կողմից, ով բարձրացված երկաթուղային համակարգը, որը ներառում էր կախովի վագոններ, անվանել է Եվգեն Լանգենի միառելս կախովի տրամվայ (Einschieniges Hängebahnsystem Eugen Langen):
Շատ դեպքերում ռելսերը գտնվում են բարձրության վրա, բայց մոնոռելսերը կարող են անցնել նաև գետնի վրայով, տակով կամ մետրոյի թունելներով: Տրանսպորտային միջոցները կամ կախված են կամ անցնում են նեղ ռելսով: Մոնոռելլային տրանսպորտային միջոցներն ավելի լայն են, քան դրանց աջակցող ռելսը

## Տարբերությունը տրանսպորտային այլ համակարգերից
thumb|right|Մոնոռելս բետոնե սյուների վրա Չունցինում, Չինաստան
Մոնոռելսները կիրառություն են գտել օդանավակայանի տրանսֆերտներում և միջին հզորության մետրոպոլիտեններում: Մոնոռելսերը տրանսպորտային այլ եղանակներից տարբերելու համար Monorail Society-ը մոնոռելսը սահմանում է որպես «մեկ ռելս, որը ճանապարհ է ուղևորատար կամ բեռնատար տրանսպորտային միջոցների համար։

### Նմանություններ
Մոնոռելսները հաճախ բարձրության վրա են, ինչը երբեմն հանգեցնում է բարձրության վրա գործող այլ համակարգերի հետ շփոթության, ինչպիսիք են մարդկանց տեղափոխումը իրականացնող Docklands Light Railway-ը, Vancouver SkyTrain-ը, AirTrain JFK-ը և մալուխային՝  Cable Liner համակարգերը, որոնք աշխատում են երկու ռելսերի վրա:

Մոնոռելլային փոխադրամիջոցները հաճախ նման են թեթև երկաթուղային տրանսպորտային միջոցներին և կարող են լինել անձնակազմով կամ առանց անձնակազմի: Դրանք կարող են լինել առանձին կոշտ տրանսպորտային միջոցներ, հոդակապ մեկ միավոր կամ մի քանի միավոր՝ միացված գնացքների մեջ: Ինչպես արագ տարանցման այլ առաջադեմ համակարգեր, մոնոռելսերը կարող են շարժվել գծային ինդուկցիոն շարժիչներով. ինչպես սովորական երկաթուղիները, տրանսպորտային միջոցների մարմինները կարող են միանալ ճառագայթին ճոպանների միջոցով, ինչը թույլ է տալիս հաղթահարել կոր հատվածները: 

Մոնոռելսերը երբեմն օգտագործվում են քաղաքային տարածքներում սովորական զուգահեռ երկաթուղային մետրոյի համակարգերի կողքին: Մումբայի մոնոռեյլը ծառայում է Մումբայի մետրոյի կողքին, մինչդեռ Բանգկոկի MRT ցանցի սովորական երկաթուղային արագ տրանզիտային գծերը ինտեգրված են մոնոռելսային գծերի հետ։

### Տարբերություններ
Ի տարբերություն տրամվայի և թեթև երկաթուղային որոշ համակարգերի, ժամանակակից մոնոռելսները միշտ առանձնացված են այլ երթևեկությունից և հետիոտներից։ Դրանք և՛ ուղղորդվում և՛ աջակցվում են միևնույն մեկ ճառագայթի հետ փոխազդեցության միջոցով՝ ի տարբերություն այլ ուղղորդվող համակարգերի, ինչպիսիք են ռետինե մետրոպոլիտենը, ինչպիսին է Սապորո մունիցիպալ մետրոն; կամ ուղեցույցով ավտոբուսներ կամ տրամվայներ, ինչպիսիք են Translohr-ը: Մոնոռելսները կարող են նաև օգտագործել պանտոգրաֆներ։

Ինչպես հասարակական տրանսպորտի մակարդակներով առանցված այլ համակարգերի դեպքում, մոնոռելսերը խուսափում են կարմիր լույսերից, խաչմերուկների շրջադարձերից և խցանումներից։ Վերգետնյա գնացքները, ավտոբուսները, ավտոմեքենաները և հետիոտները կարող են բախվել միմյանց, մինչդեռ հատուկ, մակարդակով առանձնացված երթևեկության տրանսպորտային միջոցները, ինչպիսիք են մոնարելսները, կարող են բախվել միայն միևնույն համակարգի այլ տրանսպորտային միջոցների հետ՝ բախման շատ ավելի քիչ հնարավորություններով։ Մոնոռելսները ավելի անձայն են, քան դիզելային ավտոբուսներն ու գնացքները: Նրանք էլեկտրաէներգիա են ստանում գծի կառուցվածքից։ Compared to the elevated train systems of New York, Chicago, and elsewhere, a monorail beamway casts a narrow shadow. 

### Մագլև
Monorail Society-ի ճառագայթի լայնության չափանիշի համաձայն, որոշ, բայց ոչ բոլորը, Maglev համակարգերը համարվում են մոնոռելսեր, ինչպիսիք են Transrapid-ը և Linimo-ն: Maglev-ները տարբերվում են մյուս մոնոռելսերից նրանով, որ շարժվելիս ֆիզիկապես չեն շփվում ճառագայթի հետ։

## Պատմություն
thumb|Բրենանի և Շերլի գիրոսկոպիկ հավասարակշռված մոնոռելս (1909)

### Վաղ տարիներ
Առաջին մոնոռելսային նախատիպը պատրաստվել է Ռուսաստանում 1820 թվականին Իվան Էլմանովի կողմից։ 19-րդ դարի սկզբից սկսած՝ սովորական երկաթուղուն այլընտրանքներ ստեղծելու փորձեր են արվել։

1876 թվականին Ֆիլադելֆիայում, Հարյուրամյակի ցուցահանդեսում, ցուցադրվել է Centennial Monorail-ը: Հիմնվելով դրա նախագծի վրա  1877 թվականին կառուցվել է Բրեդֆորդի և Ֆոսթեր Բրուքի երկաթուղին և աշխատել մեկ տարի՝ 1878 թվականի հունվարից մինչև 1879 թվականի հունվարը:

Մոտավորապես 1879 թվականին Հադդոնի և Սթրինգֆելոյի կողմից առաջարկվեց «միառելս» համակարգ, որն օգտագործում էր շրջված «V» ռելս (և այդպիսով ձևավորվում էր «Λ» խաչմերուկում): Այն նախատեսված էր ռազմական օգտագործման համար, սակայն որպես «էժան երկաթուղի» դիտարկվում էր նաև քաղաքացիական օգտագործման համար՝: Նմանօրինակ, գործնական օգտագործման առաջին համակարգերից մեկը ֆրանսիացի ինժեներ Չարլզ Լարտիգի համակարգն էր, ով կառուցեց Իռլանդիայի Բալիբունիոնի և Լիստոուելի միջև գիծը, որը բացվեց 1888 թվականին և փակվեց 36 տարի անց, 1924 թվականին (Իռլանդիայի քաղաքացիական պատերազմի վնասների պատճառով): Հավասարակշռության համար այն օգտագործում էր կրող մեկ ռելս և երկու ստորին արտաքին ռելսեր, որոնցից երեքը կրում էին եռանկյուն հենարանների վրա: Կառուցելը էժան էր, բայց գործարկելը բարդ էր: Հավանաբար առաջին մոնառելսային լոկոմոտիվը եղել է 0-3-0 շոգեքարշը: 1901 թվականին Լարտիգի համակարգի օգտագործմամբ արագընթաց մոնոռելս ներկայացվեց «Լիվերպուլ»-ի և «Մանչեսթեր»-ի միջև։

Boynton Bicycle Railroad-ը գոլորշու սնուցմամբ աշխատող մի երկաթուղի էր Բրուքլինում՝ Լոնգ Այլենդում, Նյու Յորք: Այն գործում էր գետնի մակարդակով մեկ կրող ռելսով, բայց վերևում գտնվող փայտե կայունացնող երկաթուղով, որը միացված էր հորիզոնական իրար հակառակ անիվներով: Երկաթուղին գործել է ընդամենը երկու տարի՝ սկսած 1890 թվականից։

The Hotchkiss Bicycle Railroad-ը մոնոռելս էր, որը կարելի էր վարել համապատասխան ոտնակով, ինչպես հեծանիվը: Առաջին օրինակը կառուցվել է Սմիթվիլի և Մաունթ Հոլլիի միջև, Նյու Ջերսի, 1892 թվականին։ Այն փակվել է 1897 թվականին: Այլ օրինակներ կառուցվել են Նորֆոլկում 1895-1909 թվականներին, Գրեյթ Յարմութում, և Բլեքփուլում, Մեծ Բրիտանիայում 1896 թվականից։

## Տեսակներ և տեխնիկական ասպեկտներ
[thumb|The [Wuppertal Schwebebahn, աշխարհում առաջին էլեկտրական կախովի մոնոռելսը]]
Ժամանակակից մոնոռելսերը կախված են մեծ պինդ ճառագայթից՝ որպես տրանսպորտային միջոցների շարժման մակերես: Գոյություն ունեն մի շարք մրցակցող կառուցվածքներ, որոնք բաժանված են երկու լայն դասերի՝ վերգետնյա և կախովի մոնոռելսեր: Ամենատարածված տեսակը թրադել-ճառագայթն է, որի դեպքում գնացքն անցնում է 2-ից 3 ֆուտ (0,6-ից 0,9 մ) լայնությամբ պողպատե կամ երկաթբետոնե ճառագայթով: Ռետինե կառքը շփվում է ճառագայթի հետ վերևից և երկու կողմերից՝ մեքենան քարշ տալու և կայունացնելու համար: Տեսակը հանրայնացավ գերմանական ALWEG ընկերության կողմից: Գոյություն ունի նաև կախովի մոնոռելսի պատմական տեսակ, որը 1880-ականներին մշակվել է գերմանացի գյուտարարներ Նիկոլաուս Օտտոյի և Յուգեն Լանգենի կողմից: Այն կառուցվել է Գերմանիայի Վուպերտալ քաղաքի Բարմեն և Էլբերֆելդ քույր քաղաքներում, բացվել է 1901 թվականին և մինչ օրս գործում է։ Chiba Urban Monorail-ը աշխարհի ամենամեծ կախովի ցանցն է:
### Սնուցում
Գրեթե բոլոր ժամանակակից մոնոռելսերը սնուցվում են երկակի երրորդ ռելսերով սնվող էլեկտրական շարժիչներով, կոնտակտային լարերով կամ էլեկտրականացված ալիքներով, որոնք կցված են ուղեցույցի ճառագայթներին կամ դրանց մեջ են, սակայն գոյություն ունեն նաև դիզելային էներգիայով աշխատող մոնոռելսային համակարգեր։ Պատմականորեն որոշ համակարգեր, ինչպիսիք են Lartigue Monorail-ը, օգտագործել են շոգեքարշեր:

### Մագնիսական լևիտացիա
thumb|Transrapid Maglev մոնոռելսային ուղու վրա
Մագնիսական լևիտացիոն գնացքների (maglev) համակարգերը, ինչպիսիք են գերմանական Transrapid-ը, կառուցվել են որպես straddle տիպի մոնոռելսեր: Շանհայի Maglev գնացքը կոմերցիոն շահագործման մեջ է 430 կմ/ժ արագությամբ, և կան նաև ավելի դանդաղ Maglev մոնոռելսեր, որոնք նախատեսված են քաղաքային տրանսպորտի համար Ճապոնիայում (Linimo), Կորեայում (Incheon Airport Maglev) և Չինաստանում (Պեկինի մետրոյի գիծ S1 և Changsha Maglev Express): Այնուամենայնիվ, ենթադրվում է, որ մագլևների ուղեցույցի ավելի մեծ լայնության դեպքում, այն մոնոռելս անվանելը վիճելի է։

### Փոխանցում
thumb|left|Անջատիչներ Osaka Monorail-ի պահեստավորման վայրում
Որոշ վաղ մոնոռելսեր (հատկապես Վուպերտալում, Գերմանիա, կախված մոնոռելս) ունեն այնպիսի դիզայն, որը դժվարացնում է մի գծից մյուսը անցնելը: Որոշ այլ մոնոռելսեր հնարավորինս խուսափում են միացումից՝ աշխատելով շարունակական օղակով կամ երկու ֆիքսված կայանների միջև, ինչպես Սիեթլի կենտրոնի մոնոռելսում:

Ներկայիս մոնոռելսերն ունակ են ավելի արդյունավետ միացման: Կախովի մոնոռելսերի դեպքում փոխարկումը կարող է իրականացվել՝ գծերը շարժելով ճառագայթուղու ներսում՝ գնացքները տեղափոխելու այս կամ այն ​​գիծը:

thumb|right|Սան Պաուլոյի 15-րդ գծի անջատիչ, որը փոխում է ճամփորդության ուղղությունը։

Հնագույն միառելս ճանապարհներից է համարվում Գերմանիայի Վուպերտալ քաղաքի ճանապարհը (կառուցվել է 1902 թվականին)։ 1957—1970 թվակակններին ԱՄՆ-ում, ճապոնիայում, Կանադայում, Իտալիայում կառուցվել են շուրշ 30 միառելս ճանապարհներ։ Առավել տարածված են Գերմանիայում մշակված «Ալվեգ» համակարգի կախովի միառելս ճանապարհները, օրինակ, Տոկիոյում գործող 15 Կմ երկարությամբ միառելս ճանապարհ։ Ընդկախ միառելս ճանապարհների տարատեսակներն են․ ԱՄՆ-ում ստեղծված «Սքայվեյ» համակարգի (ուղիների բաց կոնստրուկցիայով և վագոնների անհամաչափ կախվածքով) և Ֆրանսիայում մշակված «Սաֆեժե» համակարգի (կրող սնամեջ հեծանի ներսում տեղադրված փակ ուղիներով և վագոնների համաչափ կախվածքով) միառելս ճանապարհ։ Մարդատար միառելս ճանապարհի վագոնների շարժասայլակներն օժտված են անաղմուկ ընթացքն ապահովող էլեկտրական շարժակով, պնևմատիկ շարժական կամ ուղղիչ անիվներով։ Վագոնների տարողությունը՝ 60—120 մարդ։ Բեռնատար միառելս ճանապարհ․ կիրառում են արդ․ ձեռնարկություններում՝ որպես արտադրամասային և միջարտադրամասային տրանսպորտի միջոց։ Մեծ արագություններ զարգացնելու հնարավորության երթևեկության անվտանգության, էներգետիկական շահավետության և փոքր մետաղատարության, ինչպես նաև լրիվ ավտոմատացման հնարավորության շնորհիվ միառելս ճանապարհ արդյունաբերական, քաղաքային և քաղաքամերձ տրանսպորտի լավագույն միշոց է։
### Թեքություններ
Ռետինից պատրաստված մոնոռելսները սովորաբար նախատեսված են 6% թեքություն հաղթահարելու համար։

Կատեգորիա:Ռուսական հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Տրանսպորտ