Ծնողականացում

**Ծնողականացում** կամ **ծնող-երեխա դերերի փոխանակում** (**), դերերի փոխանակման գործընթաց, որի ընթացքում երեխան կամ դեռահասը պարտավորվում է աջակցել ընտանեկան համակարգին զարգացման համար անհամապատասխան և չափազանց ծանրաբեռնված ձևերով: Օրինակ, զարգացման համար նպատակահարմար է, որ նույնիսկ շատ փոքր երեխան օգնի մեծահասակներին ընտանիքի համար կերակուր պատրաստել, բայց զարգացման համար նպատակահարմար չէ, որ փոքր երեխան պարտավորվի միայնակ սնունդ ապահովել և պատրաստել ամբողջ ընտանիքի համար: Այնուամենայնիվ, եթե առաջադրանքը զարգացման համար նպատակահարմար է, օրինակ՝ փոքր երեխան ծնողի համար իր է բերում կամ դեռահասը կերակուր է պատրաստում, ապա դա ծնող լինելը չէ, նույնիսկ եթե այդ առաջադրանքը աջակցում է ընտանիքին որպես ամբողջություն, թեթևացնում է ծնողների բեռի մի մասը կամ դեռահասի նախընտրելի գործունեությունը չէ:

Տեխնիկապես առանձնանում են ծնողականացման երկու տարբեր տեսակներ՝ գործիքային և հուզական։ Գործիքային ծնողականացումը այն է, երբ երեխան կամ դեռահասը ստանձնում է ընտանիքի համար գործնական պարտականություններ՝ օրինակ՝ ճաշ պատրաստելը, տունը մաքրելը կամ փոքր եղբայրներին ու քույրերին խնամելը։

Հուզական ծնողականացումը  տեղի է ունենում, երբ երեխան իր վրա է վերցնում ընտանիքի անդամների հուզական կարիքները բավարարելու կամ նրանց միջև հաշտեցնողի, վստահելիի դերը՝ ինչը երեխայի տարիքին անհամապատասխան է։

## Պատմական և տեսական նախադրյալներ
1948 թվականին Մելիտա Շմիդեբերգը նշել է, որ հուզական զրկանքը կարող է ծնողներին մղել՝ (անգիտակցաբար) իրենց երեխաներին ընկալել որպես փոխարինող ծնողներ։

1967 թվականին Սալվադոր Մինուչինը և իր գործընկերները շրջանառության մեջ են մտցրել «ծնողականացում» () տերմինը։

1973-ին Իվան Բոսզորմենյի-Նագին և համահեղինակները այն սահմանեցին որպես այնպիսի ակնկալիք, որ երեխան ընտանեկան համակարգում կատարի ծնողի դերը։

Նույն երևույթը ուսումնասիրելու նպատակով առաջ են քաշվել նաև այլ հասկացություններ, ինչպես, օրինակ՝ «ամուսնություն երեխայի հետ» (, ըստ Մինուչինի), որոնք ուշադրություն էին հրավիրում այն դեպքերի վրա, երբ երեխան դառնում է ծնողի հուզական կամ նույնիսկ փոխադարձ կապի հիմնական աղբյուրը։

Էրիկ Բերնը զգուշացրել է ծնող-երեխա սիմետրիկ փոխհարաբերությունների վտանգների մասին՝ նշելով, որ երբ ավագ երեխան սկսում է փոխարինել բացակայող ծնողին (օրինակ՝ հորը), խաթարվում է ընտանեկան բնական դինամիկան։

Վիրջինիա Սատիրն իր հերթին անդրադարձել է դերի և գործառույթի անհամապատասխանությանը, երբ օրինակ՝ որդին ստանձնում է ընտանիքի ղեկավարի դերը՝ ինչը սովորաբար վերապահված է հորը։

Օբյեկտային հարաբերությունների տեսության շրջանակում ենթադրվում է, որ երբ երեխան վաղ տարիքից ստիպված է լինում հոգ տանել ծնողի մասին, ձևավորվում է «կեղծ ես», որը ծառայում է մյուսների կարիքները բավարարելուն՝ ի հաշիվ սեփական ինքնության։

Ջոն Բոուլբիի մոտեցմամբ՝ նման պայմաններում երեխան դառնում է «պարտադրված խնամող», որը իր վրա է վերցնում կապի, հոգատարության և աջակցման դերը՝ ի պատասխան այն ճնշման, որը գալիս է ծնողի կողմից։ Դա խեղաթյուրում է բնական հարաբերությունները ծնողի և երեխայի միջև։

Նման խախտված և շրջված դաստիարակչական նմուշները դիտարկվում են ծնողականացման ավելի լայն երևույթի ներքո։ Որոշ քննադատներ նույնիսկ պնդում են, որ երբեմն այս տերմինը այնքան ծանրաբեռնված և չափազանց լայն կիրառություն ունի, որ իր նշանակությամբ սկսում է գերազանցել նույնիսկ այն երեխաներին, որոնց ինքը փորձում է նկարագրել։

## Սեռային և տարիքային հիերարխիան ընտանիքում
Երբ ընտանիքում մի քանի երեխա կա, սովորաբար ծնողական դեր ստանձնելու ամենաբարձր ռիսկի տակ է հայտնվում ավագ երեխան կամ որոշակի սեռի ավագ երեխան։ 

Ավագ երեխաները՝ հատկապես առաջնեկները, հաճախ ընտրվում են որպես ծնող իրենց եղբայրների, քույրերի համար։ Սա մասամբ բացատրվում է նրանով, որ ավագ երեխան, որպես կանոն, զարգացած է իր փոքր քույր-եղբայրներից և ավելի ունակ է աջակցելու ընտանիքին։

Սեռով պայմանավորված գործոնները նույնպես ազդեցություն են ունենում․ երբեմն ընտրվում է ոչ թե ընտանիքի իսկական ավագը, այլ այն երեխան, ում սեռը համապատասխանում է բացակայող ծնողին փոխարինելու դերին։ Աղջիկները, հատկապես՝ մեծ ընտանիքներում, ավելի հակված են ստանձնելու զարգացմանը անհամապատասխան խնամքի պարտականություններ՝ համեմատած տղաների։ Եթե ընտանիքում կա հաշմանդամ անդամ, որի խնամքը պահանջում է հավելյալ ներգրավվածություն, ապա «ավագ աղջիկներն են առավելապես ծնողական դերի մեջ ընկնելու ռիսկի տակ»։ Այս երևույթը երբեմն անվանում են «ավագ դստեր համախտանիշ»։ 

Այրիացած, ամուսնալուծված կամ միայնակ ծնողը երբեմն սկսում է իր երեխային վերաբերվել որպես զուգընկերոջ՝ ձևավորելով այսպես կոչված «ամուսնական հարաբերություն», ինչը հատկապես տարածված է միայնակ ծնողների շրջանում։  Ամենից հաճախ հանդիպում են մայր–որդի «ամուսնական» հարաբերությունները՝ ի տարբերություն հայր–դուստր հարաբերությունների։ Մայրերը երբեմն որդիներին ներգրավում են այս դերում՝ ցանկանալով պաշտպանություն, բայց խուսափելով չափահաս տղամարդկանցից։ Այս պարագայում որդին ընկալվում է որպես ավելի քիչ սպառնալիք։ 

Նմանատիպ իրավիճակ է դիտվում նաև մայր–դուստր հարաբերություններում։ Այս հարաբերությունները նույնպես ավելի տարածված են, քան հայր–դուստր ծնողականությունները։ Աղջիկները, որպես կանոն, որդիներից ավելի հաճախ են ընտրվում որպես հուզական հենարան։ Այսպիսի հարաբերության դեպքում մայրը կարող է ակնկալել, որ դուստրը կստանձնի խնամքի դերը՝ խախտելով մայրական սիրո և պաշտպանության վերաբերյալ երեխայի բնական սպասելիքները։

## Ծնողավարման տեսակները և դրանց բնութագրերը

Կան ծնողականացման մի քանի տեսակներ և դրանց հետ կապված հասկացություններ՝

* Գործիքային ծնողականացումը ենթադրում է, որ երեխան կատարում է ֆիզիկական աշխատանքներ ընտանիքի համար, ինչպիսիք են՝ ճաշ պատրաստելը կամ տունը մաքրելը: Երեխային կամ դեռահասին անհրաժեշտ հմտություններ սովորեցնելը ծնողավարություն չէ, ինչպես նաև երեխայից պահանջելը, որ արդյունավետ մասնակցի տնային տնտեսության պահպանմանը: Գործիքային ծնողավարությունը լավ ծնողավարությունից տարբերակում է այն, թե արդյոք աշխատանքի քանակը և տեսակը համապատասխանում են երեխայի զարգացման կարիքներին: Օրինակ, լավ ծնողները հնարավորություն են տալիս երեխաներին զարգացնել կյանքի հմտություններ՝ ճաշ պատրաստելը, մաքրությունը և ուրիշների մասին հոգ տանելը, որպեսզի նրանք ունենան այդ անհրաժեշտ հմտությունները մեծ տարիքում, բայց եթե տնային աշխատանքների քանակը խանգարում է երեխային հանգստանալ կամ դպրոց գնալ, ապա դա չափազանց ծանրաբեռնված է: Նմանապես, երեխաների մեծ մասը կարող է օգնել կերակուր պատրաստելիս, բայց նրանք կարող են չունենալ բավարար ուշադրություն կամ շարժիչ հմտություններ, որոնք անհրաժեշտ են անվտանգ եփելու համար:
* Զգացմունքային ծնողականացումը  տեղի է ունենում, երբ երեխային մղում են զարգացման հետ անհամապատասխան զգացմունքային աջակցության դերերի: Օրինակ, որոշ ծնողներ իրենց երեխաներից խորհուրդ են հարցնում ծնողական սիրային հարաբերությունների վերաբերյալ կամ ակնկալում, որ երեխան կաջակցի և կկառավարի ծնողների զգացմունքները, կամ երեխային մղում են ընտանիքում միջնորդի և խաղաղարարի դերի: Զգացմունքային ծնողավարությունը ավելի վնասակար է, քան գործիքայինը:
* Ադապտիվ ծնողականացումը  տեղի է ունենում, երբ երեխային տրվում են նշանակալի գործիքային պարտականություններ, բայց նաև տրամադրվում է հուզական աջակցություն և ճանաչում ընտանիքում նրա ներդրման համար: Սա, ամենայն հավանականությամբ, ժամանակավոր և առողջ վիճակ է:
* Դեստրուկտիվ ծնողականացումը  բնութագրվում է որպես ծնողավարության վնասակար ձև, երբ հուզական աջակցություն չի տրվում:
* Ամուսնական կապը այն է, երբ ծնողը երեխային վերաբերվում է որպես իր ամուսնու: Օրինակ, միայնակ մայրը կարող է իր որդուն վերաբերվել որպես մեծահասակի և ակնկալել, որ ստանձնի իր ամուսնուց սպասվող գործնական կամ հուզական պարտականությունները:
* Նարցիսիստական ծնողականացումը, որը կոչվել է նարցիսիզմի անունով, տեղի է ունենում, երբ երեխան ստիպված է ընդունել ծնողի իդեալականացված կերպարը, ինչը խրախուսում է երեխայի մոտ պարտադիր կատարյալ լինելու ձգտումը՝ նրա բնական զարգացման հաշվին: Այս երևույթը երբեմն անվանում են «կեղծ նույնականացում», երբ երեխային ստիպում են ընդունել ծնողական էգոյի իդեալները՝ ի վնաս իր իսկ ինքնության ձևավորման։ Այն հայտնաբերվել է արևմտյան մշակույթում Հոմերոսի կողմից Աքիլլեսի կերպարի նկարագրությունից ի վեր:

## Ազդեցություն

Ծնող լինելը վնասակար է, երբ այն անարդար է, զարգացման հետ անհամապատասխան և զգալիորեն ծանրաբեռնում է երեխային։ Քանի որ ծնող լինելը կարող է լինել ինչպես հարմարվողական, այնպես էլ անհարմար, այն միշտ չէ, որ պաթոլոգիական է, բայց դրա վնասակար՝ դեստրուկտիվ ձևը կապվում է անհարմար ծնողականության, երեխայի անհանգստության, ֆիզիկական ու սեռական բռնության, վարքային խնդիրների, հուզական անկայունության և սոցիալական հմտությունների անկման հետ։ Ծնող դառնալու փորձ ունեցող երեխաները, որպես կանոն, ավելի մեծ ռիսկի տակ են դեպրեսիայի, ինքնասպանության մտքերի, անհանգստության և ցածր ինքնագնահատականի առումով։

Երիտասարդ կանանց մոտ, հատկապես նրանց, ովքեր իրենց հայրերի հետ կապված հարաբերություններում ստանձնում են ծնողական դեր, ավելի մեծ է սննդային խանգարումների զարգացման ռիսկը։ Երբ ընտանիքում կան մի քանի դուստրեր, ավագ դստերը ավելի հաճախ խրախուսվում են սեռական ակտիվության համար և հաճախ հենց նա դառնում է ծնող, իսկ նրա կրտսեր քույրերը կարող են դառնալ հոր կողմից թիրախ հետագա տարիներին։ Հայր-որդի զգացմունքային ծնողավարությունը կարող է բերել դեպրեսիայի և որդիների մոտ բացասական սոցիալական հետևանքների։ 

Ծնող դառնալուն հաճախ ուղեկցում է զարգացման տեսակետից մանկության կորուստը։ Երեխան կարող է նույնիսկ դուրս մնալ դպրոցից, քանի որ ստիպված է ստանձնել ընտանիքում ծնողական դեր։ Դեստրուկտիվ ծնողավանրության ժամանակ երեխան ստանձնում է չափազանց ծանր պատասխանատվություններ առանց բավարար աջակցության։ Ծնող-խնամողի դերը կորցնում է երեխայի բնական տեղը ընտանիքում, իսկ ծայրահեղ դեպքերում կարող է առաջանալ «նարցիսիստական վերք», որը սպառնում է մարդու հիմնական ինքնությանը։ Հետագայում ծնողացված երեխաները հաճախ զգում են լքվածության ու կորստի վախ և դժվարանում են հաղթահարել մերժումը կամ հիասթափությունը միջանձնային հարաբերություններում։

Մյուս կողմից, հետազոտողները պնդում են, որ ծնող դառնալը միշտ չէ, որ բացասական է։ Երեխաները կարող են օգտակար լինել որպես ընդունակ անհատներ, ովքեր ստանձնում են ընտանիքին աջակցելու և հոգ տանելու դեր։ Ծնող դառնալը կարող է բարձրացնել երեխայի կարեկցանքը, ալտրուիզմը և պատասխանատվության զգացումը։ Դրական հետևանքները ավելի հավանական են, երբ ծնողականությունը ժամանակավոր և չափավոր է, երբ այն հարմարվողական է՝ ծառայում է որպես սթրեսի հաղթահարման մեխանիզմ։ Այս դեպքում ծնողը կարևոր դեր է խաղում երեխայի զարգացման գործում և արտահայտում է իր գնահատանքը երեխայի ծնողական դերը ստանձնելու համար։ Հարմարվողական ծնողականությունը հաճախ չի դառնում դերերի ամբողջական շրջադարձ, երբ գործիքային է, ոչ թե հուզական, և երբ երեխային արդարացիորեն են վերաբերվում և աջակցում։

## Դեպքերի ուսումնասիրություն
* Կառլ Յունգի մանկության փորձը՝ Յունգը հիշում է, որ մայրը իր հետ խոսել է ոչ թե որպես երեխայի, այլ որպես մեծահասակի՝ վստահելով նրան ամուսնական խնդիրներ։ Այսինքն՝ Յունգը հարկադրված է եղել մոր համար լինել հուզական աջակցող՝ դա երեխայի՝ չնախատեսված մեծահասակ դեր է։ Վան դեր Փոստի մեկնաբանությամբ՝ Յունգի մոտ ձևավորվել է «ծեր մարդու» հոգեբանական կեցվածք՝ ծնողների փոխհարաբերությունների ձախողման հետևանքով:
* Պարոն Թ-ի պատմությունը՝ այս մարդը, ում մայրը հուզականորեն խոցելի էր և չէր ընդունում իր որդու զգացմունքային արձագանքները, ստիպել է որդուն զսպել իր սեփական զգացումները, որպեսզի չվշտացնի մորը։ Այսպիսով, նա սկսել է պաշտպանել մորը՝ ստանձնելով մայրական հոգատարության դեր, ինչը բնորոշ չէ երեխայի բնականոն հոգեբանական զարգացմանը։

## Գրական օրինակներ
Գենջիի պատմության մեջ — Կաորուի մայրը որդուն դիտարկում է որպես հիմնական հենարան և հաճույքի աղբյուր։ Ավելին՝ նա նրան ընկալում է որպես «հայրական կերպար»՝ ինչը նշան է այն բանի, որ նա որդուց ակնկալում է ավելին, քան պարզապես երեխայի ներկայություն։ Սա ցույց է տալիս ծնողականացման դերը, երբ երեխան դառնում է մեծահասակ՝ սեփական ծնողի կյանքում։

Չարլզ Դիքենսի «Դավիթ Կոպպերֆիլդ» վեպում — Ագնես Ուիքֆիլդը մանկուց ստանձնում է իր ալկոհոլիկ հոր հոգածությունը։ Նա փորձում է լինել իդեալական մարդ՝ նմանվելով իր մահացած մորը։ Նրա վրա ծանրացած վաղ հասունության հետևանքով Ագնեսն ունի՝

* ուշ ամուսնանալու միտում,
* մտերմության և սիրո դժվարություններ,
* ինքնախարանման հակումներ (հորը մեղավոր դարձնելու փոխարեն մեղադրում է իրեն)։

Սակայն Ագնեսը նաև դրական օրինակ է՝ ծնողականացման ենթարկված, բայց դիմացկուն հերոսուհի։ Նա հաջողել է կարիերան, հիմնել է դպրոց և վերջում գտել է սեր ու ընտանեկան երջանկություն Դեյվիդի հետ։

«Մթնշաղ» վեպերի շարքում — Բելլա Սվոնի կերպարը նույնպես հաճախ մեկնաբանվում է որպես ծնողականացված դեռահաս, քանի որ նա հոգ է տանում իր անհետևողական և հաճախ բացակա հոր մասին՝ փոխարենը ստանալով քիչ աջակցություն։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Դեռահասի հոգեբանություն
Կատեգորիա:Երեխայի իրավունքներ
Կատեգորիա:Հոգեբանական ախտորոշում
Կատեգորիա:Հոգեբանական բռնություն
Կատեգորիա:Հոգեբանական երևույթներ