Երևակայական լսարանի ֆենոմեն

**Երևակայական լսարանի ֆենոմեն** (), Դեյվիդ Էլքինդի կողմից հոգեբանության մեջ ներդրված տերմին, որը նկարագրում է դեռահաս տարիքի համար բնորոշ ինքն իրեն «բեմի վրա» ընկալելու հոգեբանական ֆենոմենը։ «Սեփական բացառիկության մասին առասպելի» կամ «անձնական առասպելի» հետ մեկտեղ հանդես է գալիս որպես դեռահասային էգոցենտրիզմի բաղադրիչներից մեկը։

## Նկարագրություն
«Երևակայական լսարան» տերմինը ստեղծվել է Դ. Էլքինդի կողմից 1967 թվականին։ «Երևակայական լսարանը» դեռահասների զարգացման փուլի հոգեբանական բնութագիրն է, որը բաղկացած է դեռահասի այն համոզմունքից, որ նա անընդհատ շրջապատված է որոշ «դիտորդներով», և ինքը գտնվում է «բեմում»։ Այս կառուցվածքը նկարագրում է, թե ինչպես է դեռահասության տարիքում ընկալվում «Ուրիշի» արձագանքը սեփական վարքագծին՝ իրական կամ ակնկալվող։ Մարդը վստահ է, որ մարդկանց ուշադրությունը կենտրոնացած է միայն իր վրա, և նրա նկատմամբ իրականացվում է անընդհատ քննադատական և գնահատողական դիտարկում։

## Տեսական մոտեցումներ

#### Կոգնիտիվ զարգացում (դասական տեսություն)։ Ժան Պիաժե և Դեյվիդ Էլքինդ
Ըստ ինտելեկտի զարգացման՝ Ժան Պիաժեի օպերացիոնալ հայեցակարգի, պատանեկության տարիքային փուլում ձևավորվում է *ֆորմալ տրամաբանական հետախուզություն* (11-12, 14-15 տարեկան), որը բնութագրվում է մի քանի տարբերակիչ հատկություններով․

* ներհայեցողություն (մտքերին ուղղված մտածողություն՝ «մտքեր մտքերի մասին»),
* վերացականություն (ելք անմիջական տվածից, «հնարավորի» մասին մտածելու ունակություն),
* տրամաբանականություն (մտորումներ տրամաբանության սկզբունքների վերաբերյալ, որը ներառում է հաստատված փաստերի միջև պատճառահետևանքային կապեր կառուցելու ունակություն),
* հիպոթետիկ մտածողություն (հիպոթեզներով համահունչ մտածողություն. հնարավորությունների ձևակերպում դրանց հետագա ստուգմամբ)։
Կոգնիտիվ զարգացման այս փուլում դեռահասը, ըստ էության, տիրապետում է մտածողության գիտական ձևին, որը նա հետաքրքրությամբ կիրառում է իր կյանքում։ Այնուամենայնիվ, առաջին անգամ ի հայտ եկած ունակությունները կառավարելու դեռևս չձևավորված ունակությունը հանգեցնում է տարբեր տեսակի «սխալների» (սխալ պատկերացումների)։ Դեռահասը խառնում է իր հնարավոր պատկերացումներն այն մասին, թե ինչ կարող էր անել իրականության հետ, և ի վիճակի չէ առանձնացնել իր մտքերը այլ մարդկանց մտքերից։

Ժան Պիաժեի աշխատություններում այս երևույթը կոչվում է էգոցենտրիզմ, և, ըստ նրա գաղափարների, կրկնվում է ինտելեկտի զարգացման յուրաքանչյուր փուլի սկզբում։ Էգոցենտրիզմի հասկացությունը դասականորեն նշանակում է երեխայի անկարողությունը հասկանալու, թե ինչու են այլ մարդիկ տեսնում իրենց շրջապատող աշխարհը և ընկալում երևույթներն այլ կերպ, ոչ այնպես, ինչպես ինքը։ Այսպիսով, էգոցենտրիզմը, ըստ էության, ուրիշի տեսակետը հասկանալու անկարողությունն է, որը բխում է մտավոր ոլորտի զարգացման առանձնահատկություններից։ Էգոցենտրիզմը հանգեցնում է մշտական մտածմունքների, ինքնավերլուծության և ներհայեցողության ցանկացած, նույնիսկ ամենափոքր ոլորտում։ Այդ իսկ պատճառով դեռահասներն այնքան կենտրոնացած են իրենց սեփական զգացմունքների վրա և լիովին համոզված են, որ մյուսները նույն բանն են անում։ Ինքը՝ Էլքինդը, կիսում էր Ժան Պիաժեի տեսակետները ինտելեկտի զարգացման փուլայնության վերաբերյալ և նույնպես երևույթի առաջացումը կապում էր դրա որոշակի փուլի հետ։ Այնուամենայնիվ, ֆորմալ տրամաբանական ինտելեկտի ձեռքբերումը անմիասեռ է և կարող է տեղի ունենալ ինչպես նշված տարիքի սահմաններում, այնպես էլ ընդհանրապես տեղի չունենալ (կախված պայմաններից)։

Այսպիսով, ճանաչողական Էգոցենտրիզմը կարող է բնորոշ լինել ինչպես երեխաներին, այնպես էլ մեծահասակներին (դրա տարբեր ձևերը կարող են առաջանալ զարգացման տարբեր փուլերում՝ ինչպես վաղ, այնպես էլ ուշ), բայց պատանեկության տարիներին առաջանում է էգոցենտրիզմի նոր ձև, որն ունի երկու հիմնական հատկանիշ՝ «երևակայական լսարան» և «սեփական բացառիկության առասպել»։

#### Նեոմիդյան հայեցակարգ․ սոցիալ-կոգնիտիվ մեկնաբանություն
Պիաժեի՝ ինտելեկտի զարգացման վրա կենտրոնացած ուսումնասիրություններից հետո, այլ բացատրություններ են առաջարկվել էգոցենտրիզմի պատճառների, և, հետևաբար, երևակայական լսարանի ֆենոմեն աղբյուրների վերաբերյալ։ Նեոմիդյան տեսական մոտեցման մեջ ֆենոմենի առաջացումը նույնպես կապված է կոգնիտիվ զարգացման հետ, բայց հաշվի է առնվում, որ ինտելեկտի զարգացման հետ մեկտեղ տեղի է ունենում անհատի սոցիալական զարգացում։

Ռ. Սելմանը առաջարկել է սոցիալական իմացության տեսություն, որը նկարագրում է սոցիալական հեռանկարի զարգացման փուլերը (սեփական և այլ մարդկանց տեսակետները համակարգելու ունակություն՝ ուրիշներին, ինչպես նաև նրանց մտքերն ու մտադրությունները հասկանալու ունակություն)։ Նրա կարծիքով, երրորդ փուլը (որը ձևավորվում է մինչև 12 տարեկանը) բնութագրվում է սոցիալական իրավիճակում միաժամանակ իրեն ինչպես օբյեկտի, այնպես էլ սուբյեկտի դերում տեսնելու, ինչպես նաև «միջին տեսակետը» (գնահատել սեփական տեսակետը և այլ մարդկանց տեսակետները, համակարգել դրանք, բայց ոչ առանձնացնել) ընկալելու ունակությամբ։ Հենց դա է էգոցենտրիզմի զարգացման շրջանը։ Պատկերացնելով «ընդհանրացված ուրիշը»՝ դեռահասը նշում է միայն իր իսկ մտորումներից բխող հիպոթետիկ տեսակետները, որոնք կարող են չհամապատասխանել իրականում գոյություն ունեցողին։ Այսպիսով, չունենալով բավարար սոցիալական փորձ, երեխան (դեռահասը) լիարժեք պատկերացում չունի հնարավոր տեսակետների մասին, և միայն միջանձնային հաղորդակցության գործընթացում այն զարգացնելով սկսում է տեսնել, որ իր տեսակետը որևէ թեմայի վերաբերյալ կարող է տարբերվել ուրիշների տեսակետներից։

#### «Նոր հայացք» դպրոց
Երրորդ տեսական մոտեցման շրջանակներում էգոցենտրիզմի զարգացումը կապված է եղել էգո ինքնության ձևավորման գործընթացների հետ՝ ինքնության որոնման, ծնողներից անկախանալու ցանկության՝ միաժամանակ պահպանելով նրանց հետ կապվածությունը։ Այսպիսով, բացատրվում են դեռահասների գենդերային տարբերությունները ֆենոմենի արտահայտվածության մեջ։ Քանի որ աղջիկները, որպես կանոն, ավելի կապված են ծնողների հետ, նրանց «ես բեմում եմ» վարքի դրսևորումները սովորաբար ավելի ուժեղ են արտահայտվում, քան տղաների մոտ։

## Գործառույթներ
«Երևակայական լսարանի» առկայությունը, որը սերտորեն կապված է դեռահասի էգոցենտրիկ մտածողության մեկ այլ առանձնահատկության՝ անձնական առասպելի հետ, իրականում ոչ միայն անցումային ֆենոմեն է, այլև կրում է որոշակի գործառույթներ, որոնք կարևոր են երեխայի զարգացման ընդհանուր գործընթացի համար․

# սոցիալական փոխազդեցության շրջանակներում ինքնության որոնումը՝ սեփական գաղափարների և սոցիալական հեռանկարի սինթեզով և դրանք ընդհանուր հայտարարի բերելով,
# հարմարվողականություն (ադապտացիա) շրջակա սոցիալական միջավայրի փոփոխվող պայմաններին,
# սոցիալ-մշակութային փորձի և սոցիալական նորմերի յուրացում (բոլոր հնարավոր տարբերակները հաշվի առնելով, որոնց նմուշները վերցվում են այդ թվում մշակույթից),
# աշխարհայացքի ձևավորում։

## Վարքային օրինակներ
Ըստ Էլքինդի, երևակայական լսարանի գոյությունը կարող է շատ բան բացատրել տիպիկ դեռահասային վարքի մեջ։ Այսպիսով, մշտական ձգտումը մենակության, ուրիշերի համար լիովին բացվելու, ինքնադրսևորվելու դժկամությունը նրանց՝ «ուրիշների» քննադատական հայացքի տակ գտնվելու վերաբերյալ մշտական վստահության հետևանքն է։ Այս ֆենոմենի առկայությունը կարող է նաև բացատրել դեռահասների տարավարքոտությունը, անհարմարության զգացումը, ինչպես նաև կոնֆորմիզմի միտումը (հասակակիցների խմբին համապատասխանելու ցանկություն)։ Ֆենոմենի գործողությունը հանգեցնում է չափազանցման («բշտիկը զբաղեցնում է դեմքի կեսը») և այն համոզմունքի, որ բոլորը, անշուշտ, առաջին հերթին նկատելու են թերությունները (իր անձի վերաբերյալ ուրիշների տեսակետների աղավաղում):

## Հետազոտություններ

### Դասական հետազոտություններ
# 1979 թվականին Դ. Էլքինդի նախաձեռնած դասական հետազոտություններն իրականացվել են նրա կողմից առաջին անգամ մշակված գործիքակազմի՝ IAS (Imaginary Audience Scale) սանդղակի միջոցով։ Նրա հետազոտությունները ցույց են տվել, որ աղջիկներն ավելի քիչ են եղել հակված իրենց «լսարանին» ներկայացնելուն։ Ընդհանուր առմամբ, նշվել է միայն «երևակայական լսարանի» կառուցվածքի իրական գոյությունը և հաստատվել է նրա ստեղծած սանդղակի արդյունավետությունը։
# Ջերալդ Ադամսը և Ռենդի Ջոնսը (1982) իրենց հետազոտության մեջ պարզել են, որ երևակայական լսարանը հատկապես դրսևորվում է ակտիվ սեռական հասունացման և ֆիզիկական տեսքի արագ փոփոխության ժամանակ։ Այս ժամանակահատվածում է ի հայտ գալիս հատուկ ուշադրությունն այն բանի վրա, թե ինչպես են նրանք արձագանքում փոփոխությունների վրա և ինչպես են ուրիշները գնահատում իրենց արտաքին տեսքը։

Ընդհանուր առմամբ, ֆենոմենի վաղ ուսումնասիրությունները հիմնված են եղել միայն հարցաթերթիկների վրա, ինչը զգալիորեն աղավաղել է արդյունքները պատասխանների սոցիալական ցանկալիության դրսևորումների պատճառով։ Հենց այս սահմանափակումներն են առաջացրել հետագա ուսումնասիրությունները և սահմանում են օբյեկտիվ մեթոդներով էգոցենտրիզմի դրսևորումների ուսումնասիրության ներկայիս հեռանկարը։

### Հետագա հետազոտություններ

#### Կապ ինքնագնահատականի հետ
Հենց դեռահասի չափազանց մոլուցքն է իր և սեփական աշխարհի վրա (ինքնավերլուծություն և ռեֆլեքսիա), որը հանգեցնում է վստահության այն բանում, որ նրանք նույն չափով հետաքրքրում են ուրիշներին։ Քանի որ «երևակայական լսարանի» փորձը խիստ անձնական է, նրա բնավորությունը և դեռահասի համապատասխան պահվածքը տարբեր են։ Դեռահասները ոչ միայն ստեղծում են «երևակայական լսարան» և դրա արձագանքը իրենց վարքագծին, այլև կառուցում են իրենց վարքը այդ արձագանքներից ելնելով։ Այսպիսով, բարձր ինքնագնահատականի դեպքում դեռահասներին բնորոշ է դեմոնստրատիվ վարքագիծ ցուցաբերելը («որպեսզի բոլորը տեսնեն իմ լավագույն հատկանիշները»), իսկ ցածր ինքնագնահատականի դեպքում՝ ամաչկոտ և գաղտնի։

#### Գենդերային և տարիքային տարբերություններ
Ըստ Ժան Պիաժեի, երևակայական լսարանի ֆենոմենը առավել արտահայտված է կրտսեր դեռահասային տարիներին և ֆորմալ գործողությունների ձևավորման ընթացքում։ 14-15 տարեկան հասակում այն աստիճանաբար համահարթվում է։ Այնուամենայնիվ, այսօր ակնհայտ է դարձել, որ հետազոտություններից շատերը հակասում են միմյանց (քանի որ դրանք կատարվում են տարբեր տեսական նախադրյալներից), իսկ տարիքի և սեռի հետ կապը, այդպիսով, մնում է երկիմաստ։ Այսպիսով, պարզվել է, որ ֆենոմենը կարող է արտահայտվել նաև ավելի ավագ պատանեկության (և նույնիսկ ծերության) տարիքում՝ առանց նվազման՝ չնայած ֆորմալ գործողությունների զարգացմանը։

## «Երևակայական լսարանի» ֆենոմենի հաղթահարում
Լինելով դեռահասային էգոցենտրիզմի ամբողջական երևույթի մի մասը՝ ֆենոմենի աստիճանական անհետացումը տեղի է ունենում ինքն իր վրա կենտրոնացման արտահայտման նվազման հետ մեկտեղ։ Էգոցենտրիզմի երևույթները հաղթահարելու տարիքային սահմանները բավականին մշուշոտ են, այնուամենայնիվ (ըստ ոչ դասական մոտեցումների), էգոցենտրիզմի հաղթահարումը կապված է էգո ինքնության ձևավորման գործընթացի հետ և տեղի է ունենում հասակակիցների հետ հաղորդակցության զարգացման, խորը և վստահելի հարաբերությունների հաստատման հետ, որոնցում տեղի է ունենում հուզական փորձի փոխադարձ փոխանակում։ Այսպիսով, իրական «լսարանի» հետ շփման միջոցով տեղի է ունենում իրական, այլ ոչ թե ֆանտազիայի փորձի կուտակում, ինչը հանգեցնում է իրավիճակը գնահատելու ավելի մեծ համապատասխանության և սթափության։

«Երևակայական լսարանի ֆենոմենը» խախտում չէ, այլ երեխայի անհատականության զարգացման ընդհանուր գործընթացի բնական և անհրաժեշտ մաս։ Հետևաբար, դեռահասի էգոցենտրիզմի և դրա բաղկացուցիչ մասերի հաղթահարումը ժամանակի հարց է, այնուամենայնիվ, այդ ժամանակը կախված է դեռահասի սոցիալական միջավայրից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
# Карабанова О. А. Возрастная психология. Конспект лекций. — М.: «Айрисс-пресс», 2005. — С. 238.
# Куликов Д. К. Эгоцентризм: критические исследования феномена (обзор статей специального выпуска журнала New Ideas in Psychology. Vol. 29, Issue 3, December 2011) // Современная зарубежная психология. 2012. Том 1. № 3. С. 5-13.
# Райс Ф. Психология подросткового и юношеского возраста. — СПб.: Питер, 2000. — 624 с.
# Elkind D. Egocentrism in adolescence // Child Development. 1967. Vol. 38. № 4. P. 1025—1034.
# Inhelder B., Piaget J. The growth of logical thinking from childhood to adolescence. New York: Basic Books, 1958. 378 p.
# Selman, R. L., The growth of interpersonal understanding. New York: Academic Press, 1980.

## Արտաքին հղումներ
* Elkind’s Theory of Adolescent Egocentrism

Կատեգորիա:Զարգացման հոգեբանություն
Կատեգորիա:Դեռահասի հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հոգեբանական երևույթներ