Զանգեզուրի արշավանք

**Զանգեզուրի արշավանք** () նաև կոչվում է **Զանգեզուրի օպերացիա**, **Ադրբեջանի կողմից Զանգեզուրի գրավում** կամ **Զանգեզուրի ճակատամարտ** ադրբեջանական կանոնավոր ուժերի ներխուժումն էր Ղարաբաղից Զանգեզուր, որը վիճելի տարածք էր Ադրբեջանի և Հայաստանի նորաստեծ հանրապետությունների միջև՝ Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև վերջին պատնեշը վերացնելու նպատակով. այս օպերացիան ուղեկցվել է Նախիջևանի զինյալների զուգահեռ ներխուժմամբ, որոնց աջակցում են Նախիջևանի երկու թուրքական դասակները։

Արշավանքն ավարտվել է 1919 թվականի նոյեմբերի 23-ին Թբիլիսիում ստորագրված հայ-ադրբեջանական պայմանագրի ստորագրմամբ, որով թաթարական զորքերը դուրս բերվեցին Զանգեզուրից, սակայն ռազմական գործողություններն ու էթնիկ զտումները շարունակվեցին, ինչն հետևանքով Գարեգին Նժդեհը կազմակերպեց Զանգեզուրի ինքնապաշտպանությունը։

## Պատմություն
1917 թվականի ռուսական հեղափոխությունից հետո, Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառը կառավարվում էր Գորիսում գործող հայ-թաթարական խորհրդի կողմից։ Սակայն երկու համայնքների միջև հարաբերությունների աստիճանական վատթարացումը գագաթնակետին հասավ այդ տարվա վերջին, երբ մուսուլման բնակչությունը որոշեց առանձին վարչակազմ ստեղծել Դոնդարլու գյուղում։
[մինի|[Անդրանիկ Օզանյան(1865-1927)]]
1917-1918 թվականների ձմռանը Ռուսաստանում և Անդրկովկասի տարածաշրջանում տեղի ունեցած իրարանցումը հանգեցրեց սովի, որը սրեց ազգամիջյան լարվածությունը։ 1918 թվականի գարնանը հայերը որոշեցին արգելափակել կովկասյան թաթար քոչվորների ամենամյա գաղթը դեպի ալպիական արոտավայրեր։ Խնուսից, Սասունից և Վանից հայ մարտիկները պատրաստվում էին ի կատար ածել այս որոշումը՝ սրելով լարվածությունը։ 1918 թվականի հունիսին ազգամիջյան հակամարտությունը պատել էր Զանգեզուրը։ Հայերը շտապ օգնություն խնդրեցին Երևանից, սակայն թուրքական ուժերը սպառնում էին Հայաստանի մայրաքաղաքին, Հայաստանի Հանրապետությունը կարող էր բարոյական աջակցությունից ավելին առաջարկել: Այս ճգնաժամի պայմաններում Անդրանիկը ժամանեց Զանգեզուր՝ ղեկավարելով 3000-5000 հոգանոց անկանոն ուժեր և ուղեկցելով հազարավոր փախստականների, որոնք փախչում էին Արևմտյան Հայաստանի թուրքերի կողմից օկուպացված շրջաններից: Անդրանիկը, հրաժարվելով ճանաչել Հայաստանի Հանրապետությունը Բաթումի պայմանագրով թուրքական պահանջներին ենթարկվելու պատճառով, ձգտում էր միավորվել Պարսկաստանի հյուսիսում գտնվող անգլիական ուժերի հետ։ Սակայն թուրքական դիվիզիաները խափանեցին նրա զորքերը Խոյի մոտ՝ ստիպելով նահանջել դեպի Նախիջևան։ Հուլիսին Անդրանիկի զորքերը և տեղահանված խաղաղ բնակիչները տեղափոխվեցին Զանգեզուրի լեռնային շրջաններ։

Մոտ 30,000 փախստականների հոսքը սաստկացրեց Զանգեզուրում սովը, սակայն հայ ղեկավարները ողջունեցին Անդրանիկին՝ գիտակցելով Երևանից և Գանձակից թուրքական ուժերի առաջխաղացման սպառնալիքը: Զանգեզուրը պատրաստ էր դառնալու հայկական դիմադրության վերջին հենակետը։ Ամբողջ սեպտեմբեր և հոկտեմբեր ամիսներին Անդրանիկի զորքերը և տեղի բնակչությունը պատրաստվում էին թուրքական գրոհի։ Զանգեզուրով անցնող առանցքային ուղիներն ապահովելու համար Անդրանիկը թիրախավորեց ամրացված մուսուլմանական գյուղերը՝ սկսելով շրջանի վրա հայկական վերահսկողության ամրապնդման գործընթացը: Անդրանիկի գործողությունները հարուցեցին զորավար Հալիլ փաշայի բողոքը, որը զգուշացրեց Հայաստանի կառավարությանը հնարավոր պատասխան գործողությունների մասին։ Ի պատասխան՝ Հայաստանի վարչապետ Հովհաննես Քաջազնունին հրաժարվեց Անդրանիկի պարտիզանների պատասխանատվությունից՝ վկայակոչելով Նուրի փաշայի հայտարարությունը, որով արգելվում էր հայկական կանոնավոր զորքերի մուտքը Զանգեզուր՝ որպես տարածաշրջանի նկատմամբ Ադրբեջանի պահանջատիրության մաս: Թեև Քաջազնունու անկեղծությունը կարող էր կասկածի տակ լինել, նրա փաստարկը տրամաբանորեն հիմնավոր էր:

Ազգամիջյան պատերազմը Զանգեզուրում, ինչպես և այլ տարածքներում, որտեղ խառը հայ-թաթարական բնակչություն կար, սկսվել է 1918 թվականին: 1918 թվականի բախումների արդյունքում տեղի հայկական վարչակազմը, որը հայտնի է որպես Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհուրդ, վերահսկողություն սահմանեց շրջանի մեծ մասի վրա։ մինչդեռ տեղի թաթարները պահպանում էին Բարգուշատի լեռնաշղթան, որը բաժանում էր Գորիսն ու Տաթևը Կապանից և Մեղրիից։

Ո՛չ Ադրբեջանը, ո՛չ Հայաստանը չկարողացան լիարժեք վերահսկողություն իրականացնել շրջանի վրա։ Այնուամենայնիվ, 1919 թվականի հունվարին Կովկասում բրիտանական հրամանատարությունը հավանություն տվեց Ադրբեջանի կառավարության կողմից Խոսրով բեկ Սուլթանովին Ղարաբաղի և Զանգեզուրի գեներալ-նահանգապետ նշանակելուն, ինչը հարուցեց հայկական կողմի բողոքը։ Ի պատասխան՝ Ադրբեջանի կառավարությունը պնդել է պահպանել իր վարչական իրավունքները։ Բրիտանական հրամանատարությունը հորդորեց երկու կողմերին սպասել Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսի որոշմանը։
[մինի|[Խոսրով բեկ Սուլթանով(1879-1947)]]
Այն բանից հետո, երբ անգլիացիները մտադիր էին Շարուր-Նախիջևանը փոխանցել Հայաստանին, նրանցից ավելի համառորեն պահանջվում էր հետ վերցնել իրենց պահանջները Զանգեզուրի նկատմամբ։ 1919 թվականի մարտի 6-ին փոխգնդապետ Արսեն Շահմազյանը Հայաստանի կառավարության հանձնարարականով ժամանել է Գորիս՝ նպաստելու Զանգեզուրի ինտեգրմանը Հայաստանին։ Երեք շաբաթ անց նա Զանգեզուրում մասնակցել է թաղապետերի համաժողովին, որը վերակազմավորել է շրջանի հայկական ղեկավար մարմինը՝ այն վերանվանելով Զանգեզուրի և Ղարաբաղի շրջանային խորհուրդ։ Սակայն, չնայած անվանմանը, խորհրդի լիազորությունները սահմանափակվում էին Զանգեզուրով։ Խորհուրդը, որի հիմնական նպատակն էր ներառել այս վիճելի շրջանը Հայաստանի կազմում, բաղկացած էր դաշնակցականներից, բոլշևիկներից և այլ անհատներից՝ յոթ տեղական առաջնորդներից և հինգ արցախցի աքսորյալներից: Նիկոլայ Հովսեփյանը գլխավորել է քաղաքացիական վարչակազմը, իսկ Շահմազյանը շարունակել է որպես հանձնակատարի ժամանակավոր պաշտոնակատար և Երևանի հետ կապի սպա։ Հայերը պատրաստվեցին մարտահրավեր նետել և՛ Ադրբեջանին, և՛ բրիտանական հրամանատարությանը։ Բրիտանացի գեներալ Շաթլվորթի և մայոր Մոնք-Մեյսոնի՝ Ադրբեջանի իշխանությունը ճանաչելու պահանջները անտեսվեցին:

Ապրիլի կեսերից բախումներ եղան տեղի մուսուլմանների (հիմնականում թաթարների, որոշ քրդերի հետ) և հայերի միջև: Արդյունքում կենտրոնական Զանգեզուրից բազմաթիվ թաթարներ տեղահանվել են շրջանի սահմաններ, արևելյան հարթավայրեր կամ Իրան: Ադրբեջանը բողոքում էր արյունահեղության դեմ, սակայն Հայաստանի կառավարությունը հերքում էր խախտումները։ Հունիսի 21-ին «Ադրբեջան» թերթը հրապարակեց Խոսրով բեյ Սուլթանովի զեկույցը, որտեղ ասվում էր, որ հայերը փակել են անցումները՝ 10 հազար իսլամադավան քոչվոր և 150 հազար անասուն մնացել են լեռներում: Սուլթանովը կառավարությունից թույլտվություն է պահանջել «իր պարտականությունները կատարել տասնյակ հազարավոր մարդկանց հանդեպ»։

Ադրբեջանում Զանգեզուրի նկատմամբ վերահսկողություն հաստատելու նախապատրաստական ​​աշխատանքները սկսեցին 1919 թվականի ամռանը։ Ղարաբաղի նկատմամբ վերահսկողությունը ամրապնդելուց մեկ շաբաթ էլ չանցած՝ Մուսավաթ կուսակցության առաջնորդ Մամեդ Էմին Ռասուլզադեն բարձր է գնահատել Ղարաբաղի և Լենքորանի ազատագրումը և Նախիջևանի բնակիչների պայքարը հանուն դրա՝ միավորվելու Ադրբեջանի հետ՝ հայտարարելով, որ եկել է Զանգեզուրն ազատագրելու և ճանապարհ բացելու ժամանակը դեպի Ջուղա։ Մինչդեռ Ադրբեջանում թուրքամետ շրջանակները, չնայած բրիտանացի կոմիսարների դժգոհությանը, մեծացրել են համագործակցությունը ինչպես Օսմանյան հետ, այնպես էլ Ստամբուլում գործող կառավարության և Փոքր Ասիայի թուրք ազգայնականների միջև։ Նոյեմբերին հայկական հետախուզությունը հայտնել էր, որ Թուրքիայում Ադրբեջանի բանագնացը Միր Յուսիֆ բեյ Վեզիրովը հավաքագրել է 30 թուրք սպաների և խորհրդակցություններ է անցկացրել երիտթուրքերի հետ՝ Զանգեզուրի համար պայքարի վերաբերյալ։ Բրիտանական հետախուզությունը շուտով հաստատեց դա՝ հավելելով, որ Վեզիրովը բանակցություններ է վարել Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարի հետ պաշտպանական դաշինքի շուրջ:

Ադրբեջանը զինված գործողություն ձեռնարկեց Զանգեզուրում տեղի հայկական ուժերի դիրքերին հարվածելու համար (հետագայում հաղորդվում էր նաև հայկական կանոնավոր զորքերի առկայության մասին): Հոկտեմբերի վերջին մի քանի հազարանոց արշավախումբը պատրաստ էր գործողության Ջաբրայիլում և Հագարի գետի հովտում։ Հաջի-Շամլու ցեղը պատրաստվում էր հարձակվել Գորիսի վրա հյուսիսային լեռներից, իսկ Նախիջևանի պարտիզանները թուրք սպա Հալիլ բեյի գլխավորությամբ լեռնանցքներով առաջ շարժվեցին դեպի Սիսիան։
[մինի|[Մամեդ Էմին Ռասուլզադե(1884-1955)]]
Աճող լարվածության պայմաններում մինչև 1919 թվականի հոկտեմբերի 26-ը Ադրբեջանի և Հայաստանի կառավարությունները պայմանավորվեցին նոյեմբերի 20-ին Բաքվում անցկացնել երկկողմ համաժողով: Այնուամենայնիվ, քանի որ երկու կառավարությունների միջև պաշտոնական նամակագրությունը դանդաղ էր ընթանում, վիճելի տարածքներում լարվածությունը մնաց բարձր: Խոսրով բեյ Սուլթանովը ռուսերեն, թուրքերեն (ադրբեջաներեն) և հայերեն թռուցիկներ է բաժանել՝ մեղադրելով «մութ ուժերին» մի քանի գյուղեր ավերելու և հազարավոր անմեղ մարդկանց տեղահանելու համար։ Նա կոչ արեց Զանգեզուրի հայերին ձերբազատվել այսպես կոչված հայրենասերներից, ովքեր քաոսի ու աղքատության մեջ էին գցում տարածաշրջանը։ Սուլթանովը հերքել է լուրերն այն մասին, որ Ադրբեջանի իշխանությունը կբերի հայերի ջարդեր և հպատակեցում` բերելով Ղարաբաղի օրինակը: Նա նաև ընդգծեց, որ Զանգեզուրը, ինչպես և Ղարաբաղը, կախված է եղել Եվլախի ճանապարհից և չի կարող մեկուսացված լինել․

Դիմում եմ ձեզ, զանգեզուրցիներ, բանվորներ և գյուղացիներ... ցույց տվեք, որ կապ չունեք անարխիստական ​​և արկածախնդիր տարրերի հետ։ Ես երաշխավորում եմ ձեր անձի և ունեցվածքի անձեռնմխելիությունը, և միշտ իմ խոսքի տերն եմ։ Այնուամենայնիվ, եթե դուք շարունակեք աջակցել հանցավոր տարրերին, ես ունեմ բավարար ուժեր՝ ստիպելու ձեզ ճանաչել Ադրբեջանի Հանրապետության հեղինակությունը։ Այդ դեպքում արյունահեղության պատասխանատվությունը ձեր վրա է լինելու։

Նույն ժամանակահատվածում՝ հոկտեմբերի կեսերին, Ադրբեջանը մերժեց Հարավային Կովկասում Ամերիկայի ներկայացուցիչ գնդապետ Ռեյի առաջարկած ծրագիրը՝ Շարուր-Նախիջևանում չեզոք գոտի ստեղծելու մասին։ Նախնական համաձայնությունը պայմանավորված էր Զանգեզուրից հայկական ուժերի դուրսբերմամբ, սակայն տարածաշրջանում նկատվում էր հայկական ռազմական հզորացում:

Մինչդեռ Գորիսում հայկական վարչակազմն ու զինվորական հրամանատարությունը պատրաստվել էին հակամարտության։ Մարզային կառավարությունը հայտարարեց, որ Զանգեզուրը չի արժանանա նույն նվաստացուցիչ ճակատագրին, ինչ Ղարաբաղը, և հոկտեմբերի 26-ին հայտարարեց համընդհանուր մոբիլիզացիա։ Հետախուզությունը հայտնեց, որ նոյեմբերի սկզբին թաթարական ներխուժում է սպասվում։

Հոկտեմբերի 29-ին թաթարական զինված ուժերի հրամանատար, գեներալ Ջավադ բեյ Շիխլինսկին հրամայեց կապիտան Իբրահիմովի գլխավորած առաջապահ զորամասին մոտենալ Տեղի մոտ գտնվող հայկական դիրքերին և վերջնագիր ներկայացնել՝ պահանջելով բացել Գորիս տանող ճանապարհը։ Նոյեմբերի 3-ին Հովհաննես Պարոնյանը հեռագրեց Երևան՝ հայտարարելով, որ ռազմական գործողություններն անխուսափելի են։ Զանգեզուրի համար մարտը սկսվեց ժամերի ընթացքում։

## Ռազմական գործողություններ
Զանգեզուրի գրավման գործողությունը սկսվել է նոյեմբերի 4-ին (կամ ըստ որոշ տեղեկությունների՝ նոյեմբերի 3-ին)՝ Ղարաբաղում կենտրոնացված թաթարական զինուժի հետ։ Միաժամանակ հարձակում սկսվեց Նախիջևանից, որտեղ տեղի աշխարհազորայինները շարժվեցին դեպի Սիսիան։ Այդ ընթացքում թուրքական երկու դասակ փորձել են հասնել Զանգեզուրի կենտրոնական թաթարական կենտրոններ։ Կռվի առաջին օրը խելքով ավարտվեց h մի քանի պարտություն պաշտպանների համար։
[մինի|[Ջավադ բեյ Շիխլինսկի(1874-1959)]]
Նոյեմբերի 6-ի առավոտյան հայկական աշխարհազորայինները՝ գնդապետ Շահմազյանի գլխավորությամբ, Սուլթանովի աշխարհազորայիններին տեղահանել են Քեչալ-Դալայի լեռնանցքներից և Գազիգյոլ լճի մերձակայքից՝ անորոշ վիճակում դնելով գեներալ-մայոր Յադիգարովի խմբին։ Հաղորդվում է, որ հայերն օգտագործել են երկու հաուբից և, ըստ Յադիգարովի, իրենց շարքերում ներառել են կանոնավոր զորքեր։ Միլիցիայի ուժերի արագ նահանջը, որոնք ամբողջովին կորցրել էին համախմբվածությունը, զուգորդված Յադիգարովի աջ թևի շրջապատման սպառնալիքի հետ, թույլ չտվեցին նրան առաջ շարժվել Խանազախը (ներկայիս Խնածախը) գրավելու համար։ Կեսօրին նրա ուժերը դիրքեր են զբաղեցրել Խոզնարում և Դաղմելիքի բարձունքներում։

Նոյեմբերի 6-ի լուսադեմին գնդապետ Լևեստամի խումբը հայերին ստիպեց հեռանալ Զաբուղի հարավային ափին գտնվող իր դիրքերից՝ մինչև ժամը 16-ը առաջանալով երեք ափ առաջ մի կետ՝ պատրաստվելով գրոհել Արավուս-Տեղ գծի երկայնքով և դեպի հարավ։ Երկու հաուբից և չորս լեռնային ատրճանակ անցան Զաբուղի հարավային կողմը և դիրք գրավեցին այնտեղ։

Ամենաուժեղ դիմադրությանը հանդիպեց Զաքաթալի գունդը։ Հարձակվող ստորաբաժանումները բարձրացել են գրեթե ուղղահայաց ժայռերի վրա՝ հայերի ծանր հրացանների և գնդացիրների կրակի տակ։ Սակայն թաթարական հրետանին հաջողությամբ դուրս բերեց հայերին խրամատներից։ Գեներալ Շիխլինսկու խոսքով, հայերը զգալի կորուստներ են կրել՝ մեկ վայրում հաշվառված 18 դի: Լևեստամի խումբը տուժեց երկու սպանված և 18 վիրավոր, իսկ Յադիգարովի կորուստները մնում են անհայտ:

Նոյեմբերի 7-ին Շիխլինսկին հրամայեց Լևեստամին գրավել Տեղ գյուղը և ամրացնել իր դիրքերը, մինչդեռ Յադիգարյովին հանձնարարվել էր վերցնել Խանազախը և աջակցել Լևեստամին։

Նույն օրը Լևեստամի խումբը, վեց լեռնային հրացանների և երկու հաուբիցների աջակցությամբ, հարձակում սկսեց Տեղի վրա։ Հայկական կողմից սկզբնապես գործի է դրվել երկու թեթև հրետանի, որոնց առավոտյան ժամը 10-ին միացել են չորս հաուբիցներ, որոնք իրենց կրակն ուղղել են թաթարական հրետանու վրա։ Ադրբեջանական հրետանին կարողացել է ոչնչացնել հայերի հրանոթները, այնուհետև կրակն ուղղել հաուբիցների ուղղությամբ։ Առավոտյան ժամը 10-ի սահմաններում հայկական հեծելազորը, որին թաթարները սխալմամբ մատնանշել են որպես սեփական ուժեր, ձախից թևային հարձակում են ձեռնարկել՝ խառնաշփոթ առաջացնելով Զաքաթալի գնդի զինվորների շրջանում։ Հարձակումը հետ է մղվել Գանձակի գնդի գնդացրային ստորաբաժանման սպայի շնորհիվ, ով կրակ է ուղղել հեծելազորի եզրին: Դրանից հետո հայկական հետևակայինները հարձակվել են թաթարական ձախ եզրի վրա, սակայն հետ են շպրտվել Ջավանշիրի գնդի երկու վաշտի կողմից, որոնք տեղակայվել էին ռեզերվից։ Ժամը 15-ին Լևեստամի խմբի աջ թևում նկատվեց հայկական հետևակի և հեծելազորի զգալի կենտրոնացում, ինչը նրան ստիպեց հրաժարվել Դիգը գրավելու ծրագրից։ Երբ մութն ընկավ, իրավիճակը ձախ եզրում դարձավ խիստ անկայուն, ինչը հանգեցրեց զինվորների անհանգստության: Զորքերի հյուծվածության և Դիգը պահելը անիրագործելի լինելու պատճառով Ջավադ բեյ Շիխլինսկին որոշեց խմբին դուրս բերել Զաբուղի հյուսիսային ափ և վերադառնալ իրենց սկզբնական դիրքերը։

Ըստ ադրբեջանական աղբյուրների՝ նրանց կորուստները կազմել են 45 սպանված և 75 վիրավոր։

## Հետևանք
Զանգեզուրի ճգնաժամը, որը լայնորեն հայտնի դարձավ հանրության կողմից միայն գործողությունների ավարտին` հակամարտության գոտու հեռավորության պատճառով, սպառնում էր կլանել Անդրկովկասի բոլոր հանրապետությունները։ Ի պատասխան՝ դաշնակիցների ներկայացուցիչները և Վրաստանի կառավարությունը ձգտում էին վերջ տալ ռազմական գործողություններին։ Նոյեմբերի 13-ին Անդրկովկասում դաշնակիցների ներկայացուցիչները՝ գնդապետ Ռեյը և Օլիվեր Ուորդրոպը, զգուշացրել են երկու կողմերին, որ իրենց գործողությունները կվնասեն իրենց դիրքերին Վերսալյան կոնֆերանսում, եթե ռազմական գործողությունները ընդմիշտ չդադարեցվեն։ Հայկական կողմն անմիջապես պատրաստակամություն է հայտնել խաղաղ բանակցությունների համար՝ երկկողմ քննարկումների ժամանակ Ադրբեջանին մեղադրելով երկակիության մեջ՝ շարունակելով ռազմական գործողությունները։
[մինի|[Գարեգին Նժդեհ(1886-1955)]]
Մինչդեռ հայկական ուժերը 1919 թվականի օգոստոսին Զանգեզուր նշանակված Գարեգին Նժդեհի հրամանատարությամբ գործողություններ սկսեցին թաթարական գյուղերի դեմ, որոնք աջակցում էին ներխուժումներին Մեղրիի և Կապանի շրջաններում՝ Զանգեզուրի սրտում։ Այդպես սկսեց Զանգեզուրի ինքնապաշտպանությունը։ Արդյունքում Նժդեհի զորքերը գրավեցին Քաջարանը, Օքչին, Փիրուդանը և մի քանի այլ գյուղեր, որտեղ ջարդվեցին պաշտպանները, իսկ տեղի բնակչությունը վտարվեց։

1919 թվականի նոյեմբերի 16-ին Օլիվեր Ուորդրոպը հեռագրում է Լոնդոն՝ հայտնելով, որ հայերը, նախնական հաջողությունների հասնելով, այժմ խաղաղություն են փնտրում, նախքան իրավիճակը շրջվի իրենց դեմ։ Ուորդրոպը մեղադրում էր ինչպես հայերին, ովքեր հրահրել էին թաթարներին դաժան վերաբերմունքով և հազարավոր մուսուլմանների վտարելով իրենց տներից, այնպես էլ թաթարներին, ովքեր թուրք խորհրդականների ազդեցության տակ փորձել էին հանկարծակի հարձակումով գրավել Զանգեզուրը: Այնուամենայնիվ, Ուորդրոպը կասկածում էր Ադրբեջանի վարչապետ Նասիբ բեյ Յուսիֆբեյլիի մասնակցության վերաբերյալ քարոզարշավի կազմակերպմանը:

Նույն օրը գնդապետ Ռեյը Յուսիֆբեյլիի հետ հանդիպել է վարչապետ Ալեքսանդր Խատիսյանը: Զանգեզուրի արշավախումբը, որը նախկինում հերքվել էր Ադրբեջանի ԱԳՆ-ի կողմից, հայտնի էր դարձել՝ Յուսիֆբեյլիին ստիպելով ընդունել հրավերը և ընդունել Զանգեզուրի հակամարտությանը թաթարական կանոնավոր զորքերի մասնակցությունը: Յուսիֆբեյլին, սակայն, պատասխանատվությունը դրեց Հայաստանի վրա՝ մեղադրելով նրան Զանգեզուրի հայերին ապստամբության հրահրելու մեջ, ինչը ստիպել էր Ադրբեջանի կառավարությանը աջակցել գեներալ-նահանգապետ Սուլթանովին բոլշևիկամետ ապստամբների հետ գործ ունենալու, հետագա ավերածությունները կանխելու և փախստականների հայրենադարձությունը հեշտացնելու հարցում։

Նոյեմբերի 19-ին Յուսիֆբեյլին և Խատիսյանը հանդիպեցին Թիֆլիսում, և մի քանի օր տևած բանակցություններից հետո, գնդապետ Ռեյի և Վրաստանի արտգործնախարար Եվգենի Գեգեչկորիի մասնակցությամբ, նոյեմբերի 23-ին ստորագրվեց խաղաղության պայմանագիր։

Այնուամենայնիվ, Զանգեզուրում ռազմական գործողությունները չդադարեցին։ Նժդեհը շարունակեց ռազմական գործողությունները կենտրոնական Զանգեզուրի թաթարաբնակ գյուղերի դեմ, և դաշնակցական առաջնորդների կողմից թաթար բնակչության էթնիկ զտումները շարունակվեցին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1919 Ադրբեջանում
Կատեգորիա:1919 Հայաստանում
Կատեգորիա:Ադրբեջանի պատերազմներ
Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժում
Կատեգորիա:Հայաստանի պատերազմներ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի պատմություն
Կատեգորիա:Ցեղակրոնություն