Միանգամյա օգտագործման ապրանք

մինի|Ձվի մեկանգամյա օգտագործման տուփեր՝ պատրաստված ձևավորված թղթազանգվածից (մակուլատուրայից)։
**Միանգամյա օգտագործման** (նաև կոչվում է **միանգամյա օգտագործման ապրանք**), միանգամյա օգտագործման համար նախատեսված ապրանք, որից հետո այն վերամշակվում է կամ դեն է նետվում որպես կոշտ թափոն: Տերմինը երբեմն օգտագործվում է նաև այնպիսի ապրանքների համար, որոնք կարող են ծառայել մի քանի ամիս (օրինակ՝ օդի մեկանգամյա օգտագործման զտիչները)՝ դրանք տարբերելու նմանատիպ ապրանքներից, որոնք ունեն անժամկետ գործածություն (օրինակ՝ լվացվող օդի զտիչները): «Մեկանգամյա օգտագործման ապրանքներ» հասկացությունը չպետք է շփոթել «ծախսվող նյութեր»տերմինի հետ, որը լայնորեն կիրառվում է մեխանիկայի ոլորտում: Օրինակ՝ զոդողները զոդման էլեկտրոդները, ծայրակալները, վարդակները, գազը և այլն համարում են «ծախսվող նյութեր», քանի որ դրանք ծառայում են միայն որոշակի ժամանակ՝ մինչև փոխարինման անհրաժեշտությունը: Ծախսվող նյութերն անհրաժեշտ են որևէ գործընթացի իրականացման համար (ինչպես թանաքը՝ տպագրության կամ էլեկտրոդները՝ զոդման համար), մինչդեռ մեկանգամյա օգտագործման ապրանքներն այն իրերն են, որոնք կարող են դեն նետվել վնասվելուց կամ այլևս պիտանի չլինելուց հետո

## Նյութեր
մինի|Աղբով լի աղբավայր
Միանգամյա օգտագործման արտադրանքը ամենից հաճախ պատրաստվում է թղթից, պլաստիկից, բամբակից կամ պոլիստիրոլից: Կոմպոզիտային նյութերից պատրաստված արտադրանքները, ինչպիսիք են լամինացված շերտերը, դժվար է վերամշակել, և դրանք հիմնականում հեռացվում (դեն են նետվում) օգտագործման ավարտից հետո: Դրանք սովորաբար տեղափոխվում են աղբավայրեր, քանի որ դա ամենաէժան տարբերակն է: Սակայն 2004 թվականին Եվրոպական միությունն ընդունել է օրենք, որն արգելել է նման թափոնների հեռացումը աղբավայրերում։

## Միանգամյա օգտագործման պլաստիկներ
Սինթետիկ պլաստիկե արտադրանքը ժողովրդականություն ձեռք է բերել քսաներորդ դարի առաջին կեսին և սկզբում շուկայում ներկայացվել է որպես ավելի լավ, թեթև, բայց դիմացկուն նյութ՝ համեմատած առկա նյութերի, ինչպիսիք են ապակին և մետաղը, համեմատած: Այնուամենայնիվ, պլաստիկե արդյունաբերությունը փոխել է իր ուղերձն ու ռազմավարությունը 1950-ականներին: Եկամուտը մեծացնելու համար պլաստիկե արդյունաբերությունը անցավ էժան և սպառվող պլաստիկե արտադրության, ինչը նշեց պլաստմասսայի արդյունաբերության ամսագրի խմբագիր Լլոյդ Ստաուֆերը 1956 թվականի պլաստմասսայի համաժողովում, երբ ասաց. «Պլաստմասսայի ապագան աղբամանում է»։ Պլաստմասսայի արդյունաբերությունը, տարիների հաջող մարքեթինգային արշավի միջոցով, հաստատել է միանգամյա օգտագործման պլաստիկե արտադրանքի նորմը՝ նախկին վերաօգտագործելիության նորմայի փոխարեն: 1963 թվականին Ստաուֆերը մեկնաբանել է. «Եկել է այն երջանիկ օրը, երբ ոչ ոք այլևս պլաստիկե փաթեթավորումը չափազանց լավ չի համարում դեն նետելու համար»։

Բազմաթիվ կառավարություններ ընդլայնում են իրենց ջանքերը՝ աստիճանաբար հրաժարվելու մեկանգամյա օգտագործման պլաստիկ արտադրանքներից ու փաթեթավորումից և պլաստիկ փաթեթավորման թափոնները էկոլոգիապես անվտանգ եղանակով կառավարելու համար։

2015 թվականին Եվրամիությունը (ԵՄ) ընդունել է մի հրահանգ, որը պահանջում էր մեկ անձի հաշվով միանգամյա օգտագործման պլաստիկե տոպրակների սպառումը կրճատել մինչև 90 մինչև 2019 թվականը և մինչև 40 մինչև 2025 թվականը։ 2019 թվականի ապրիլին ԵՄ-ն ընդունել է ևս մեկ հրահանգ, որով 2021 թվականի սկզբից արգելվում են միանգամյա օգտագործման պլաստիկե գրեթե բոլոր տեսակները, բացառությամբ շշերի։

Մեծ Բրիտանիայում, Մեծ Բրիտանիայի ֆինանսների նախարարության 2018 թվականի միանգամյա օգտագործման պլաստիկ թափոնների հարկման վերաբերյալ խորհրդակցության ժամանակ նշվել է, որ միանգամյա օգտագործման պլաստիկի արտադրության գործընթացը սկսվում է բնականորեն առաջացող նյութերի պոլիմերների վերածումից, որոնք տարբերվում են մեկ կամ մի քանի անգամ վերամշակվելու իրենց կարողությամբ, ինչը նշանակում է, որ որոշ պոլիմերներ կարող են վերամշակվել և վերօգտագործվել միայն մեկ անգամ, իսկ մյուսները ներկայումս չեն կարող վերամշակվել տնտեսապես շահավետ եղանակով և, հետևաբար, նախատեսված են միայն միանգամյա օգտագործման համար։ 2023 թվականի հոկտեմբերի 1-ից Անգլիայում արգելվել է մեկանգամյա օգտագործման պլաստիկ սպասքի, փուչիկների ձողիկների, ինչպես նաև պոլիստիրոլից պատրաստված բաժակների և սննդի տարաների վաճառքը։ Սա հաջորդեց 2023 թվականի հունվարին հրապարակված հայտարարությանը, որը վերաբերում էր «մեկանգամյա օգտագործման պլաստիկ ամենաշատ աղտոտող իրերին»։ Միևնույն ժամանակ, սահմանափակումներ են մտցվել մեկանգամյա օգտագործման պլաստիկ ափսեների, սկուտեղների և թասերի մատակարարման հարցում։

ԵՄ միանգամյա օգտագործման պլաստիկի մասին հրահանգը (SUPD, ԵՄ 2019/904 հրահանգ) ԵՄ անդամ պետություններում ուժի մեջ է մտել 2021 թվականի հուլիսի 3-ին։

2021 թվականին Ավստրալիայի Մինդրու հիմնադրամը հրապարակել է «Պլաստիկ թափոնների արտադրողների ինդեքս» անվամբ զեկույց, որը եզրակացրել է, որ աշխարհի միանգամյա օգտագործման պլաստիկ թափոնների կեսը արտադրվում է ընդամենը 20 ընկերություն։ Չինաստանը միանգամյա օգտագործման պլաստիկի ամենամեծ սպառողն է։

## Միանգամյա օգտագործման ապրանքների օրինակներ
### Խոհանոցային և ճաշասենյակային ապրանքներ
[մինի|Միանգամյա օգտագործման [Պատառաքաղ (սպասք)|պատառաքաղներ։]]

* Ալյումինե փայլաթիթեղ և ալյումինե տապակներ
* Միանգամյա օգտագործման սպասք/խմիչքի պարագաներ (օրինակ՝ ափսեներ, ամաններ, բաժակներ)
* Պլաստիկե սպասք (օրինակ՝ գդալներ, դանակներ, պատառաքաղներ, սպորկ)
* Միանգամյա օգտագործման սփռոց
** Քափքեյքի փաթեթավորումները, սուրճի ֆիլտրերը կոմպոստացվում են
** Խմելու ծղոտներ
** Խոնավ անձեռոցիկ

### Փաթեթավորում
Փաթեթավորումները սովորաբար նախատեսված են մեկանգամյա օգտագործման համար Թափոնների հիերարխիան պահանջում է նյութերի նվազագույնի հասցնել: Թեև շատ փաթեթավորումներ և նյութեր պիտանի են վերամշակման համար, վերամշակման իրական տոկոսը շատ տարածաշրջաններում համեմատաբար ցածր է։ Օրինակ՝ Չիլիում պլաստիկի միայն 1%-ն է վերամշակվում։ Փաթեթավորման վերաօգտագործումն ու վերանպատակավորումը ավելանում են, սակայն, ի վերջո, տարաները ենթարկվում են վերամշակման, կոմպոստացման, այրման կամ հեռացվում են աղբավայրերում։

Կան տարաների բազմաթիվ ձևեր, ինչպիսիք են տուփերը, շշերը, անոթները, պայուսակները և այլն: Օգտագործվող նյութերից են թուղթը, պլաստմասսան, մետաղները, գործվածքները, կոմպոզիտները և այլն:

Մի շարք երկրներ  ընդունել են օրենսդրություն՝ ապահովելու տնային տնտեսություններից հավաքված պլաստիկ փաթեթավորման թափոնների տեսակավորումը, վերամշակումը, բաղադրումը և վերաօգտագործումը կամ վերամշակումը: Շատ երկրներում գործում են նաև մեկանգամյա օգտագործման պլաստիկ սննդի փաթեթավորման արգելքներ։

### Սննդի արդյունաբերության միանգամյա օգտագործման պարագաներ
[մինի|Միանգամյա օգտագործման [Փայտիկներ սննդի համար|փայտիկներ։]]
2002 թվականին Թայվանը սկսել է միջոցներ ձեռնարկել հաստատություններում և բիզնեսներում միանգամյա օգտագործման սպասքի օգտագործումը կրճատելու, ինչպես նաև պլաստիկե տոպրակների օգտագործումը կրճատելու համար: 17.7 միլիոն բնակչություն ունեցող երկիրը տարեկան արտադրել է  59,000 տոննա միանգամյա օգտագործման սպասքի թափոններ և 105,000 տոննա պլաստիկե տոպրակների թափոններ, և այդ ժամանակվանից ի վեր ձեռնարկվել են ավելի ու ավելի շատ միջոցառումներ՝ թափոնների քանակը կրճատելու համար։ 2013 թվականին Թայվանի շրջակա միջավայրի պաշտպանության վարչությունը (EPA) ամբողջությամբ արգելել է միանգամյա օգտագործման սպասքի օգտագործումը երկրի 968 դպրոցներում, պետական գործակալություններում և հիվանդանոցներում: Ակնկալվում է, որ արգելքը տարեկան կվերացնի 2,600 մետրիկ տոննա թափոն:

Գերմանիայում, Ավստրիայում և Շվեյցարիայում ընդունվել են օրենքներ, որոնք արգելում են միանգամյա օգտագործման սննդի և խմիչքի տարաների օգտագործումը մեծածավալ միջոցառումների ժամանակ։ Նման արգելք գործում է Գերմանիայի Մյունխեն քաղաքում 1991 թվականից ի վեր և վերաբերում է քաղաքային բոլոր օբյեկտներին և միջոցառումներին: Սա ներառում է բոլոր չափերի միջոցառումները, այդ թվում՝ շատ մեծերը (Սուրբծննդյան շուկա, Auer-Dult Faire, Օկտոբերֆեստ և Մյունխենի մարաթոն):Մի քանի հարյուր հոգանոց փոքր միջոցառումների համար քաղաքը կազմակերպել է սպասքի և աման լվացող սարքավորումների վարձակալության կորպորատիվ առաջարկ: Մասնավորապես այս կարգավորման շնորհիվ Մյունխենին հաջողվեց կրճատել Օկտոբերֆեստի ժամանակ (որն այցելում են տասնյակ հազարավոր մարդիկ) առաջացող թափոնների քանակը՝ 1990 թվականի 11,000 տոննայից 1999 թվականին հասցնելով 550 տոննայի։

Չինաստանը տարեկան արտադրում է մոտ 57 միլիարդ զույգ մեկանգամյա օգտագործման փայտիկներ, որոնց կեսն արտահանվում է։ Դրանց մոտ 45%-ը պատրաստվում է ծառերից՝ մոտ 3,8 միլիոն հատ, հիմնականում՝ բարդուց, կեչուց և եղևնուց, իսկ մնացած մասը պատրաստվում է բամբուկից։ Ճապոնիան տարեկան օգտագործում է մոտ 24 միլիարդ զույգ նմանատիպ մեկանգամյա իրեր, իսկ համաշխարհային մակարդակով մոտ 80 միլիարդ զույգ դեն է նետվում շուրջ 1,4 միլիարդ մարդու կողմից։ Ռեստորաններում բազմակի օգտագործման փայտիկների ծառայության ժամկետը կազմում է 130 ճաշ։ Ճապոնիայում, որտեղ մեկանգամյա օգտագործման փայտիկներն արժեն մոտ 2 ցենտ, իսկ բազմակի օգտագործմանները սովորաբար 1,17 դոլար, բազմակի օգտագործման տարբերակն ավելի շահավետ է դառնում 2,60 դոլարի շեմը հաղթահարելուց հետո։ Մի շարք երկրներում այս թափոնները նվազեցնելու նպատակով իրականացվող արշավները սկսում են որոշակի արդյունք տալ։

Իսրայելը համարվում է միանգամյա օգտագործման սննդի տարաների և ճաշի սպասքի աշխարհի ամենամեծ օգտագործողը։ Ամեն ամիս օգտագործվում, արտադրվում և դեն է նետվում 250 միլիոն պլաստիկե բաժակ և ավելի քան 12 միլիոն թղթե բաժակ։ Իսրայելում չկան օրենքներ միանգամյա օգտագործման սննդի տարաների արտադրության կամ ներմուծման վերաբերյալ։
[աջից|մինի|160x160փքս|Միանգամյա օգտագործման ''կուլհար'' կավե աման ''[Յոգուրտ|դահիով։*]]
[[Կուլհար|Կուլհարը]] [[Հարավային Ասիա|Հարավային Ասիայի]] ավանդական, բռնակազուրկ [[Կավ|կավե]] բաժակ է, որը սովորաբար չի ներկվում և չի ապակեպատվում, և նախատեսված է միանգամյա օգտագործման համար։ Քանի որ ք*ուլհարները* պատրաստվում են [[Թրծավառարան|վառարանում]] թրծելով և գրեթե երբեք չեն վերօգտագործվում, դրանք բնույթով ստերիլ և հիգիենիկ են։ [[Հնդկական ենթացամաք|Հնդկաստանի ենթամայրցամաքի]] շուկաներում և սննդի տաղավարներում ավանդաբար տաք ըմպելիքները, ինչպիսին է թեյը, մատուցվել են կ*ուլհարներում*, որոնք ըմպելիքին հաղորդել են «հողային բույր», որը հաճախ համարվել է գրավիչ։ Կուլհարներում մատուցվում են նաև [[յոգուրտ]], շաքարով տաք կաթ, ինչպես նաև որոշ տարածաշրջանային աղանդերներ, ինչպիսին է *կուլֆին'' (ավանդական պաղպաղակ)։ Կուլհարները աստիճանաբար զիջել են պոլիստիրոլային և պատված թղթե բաժակներին, քանի որ վերջիններս ավելի թեթև են մեծ քանակությամբ տեղափոխելու համար և ավելի էժան են⁠⁠։

### Բժշկական և հիգիենիկ ապրանքներ
[մինի|Միանգամյա օգտագործման [սափրվելու ածելի։]]
[մինի|Միանգամյա օգտագործման [ատամի խոզանակ։]]
Բժշկական և վիրաբուժական սարքավորումների արտադրողները ամբողջ աշխարհում արտադրում են բազմաթիվ իրեր, որոնք նախատեսված են միայն մեկ օգտագործման համար։ Հիմնական պատճառը վարակի վերահսկողությունն է. երբ իրը օգտագործվում է միայն մեկ անգամ, այն չի կարող վարակիչ նյութեր փոխանցել հաջորդ հիվանդներին։ Ցանկացած տեսակի բժշկական սարքի արտադրողները պարտավոր են հետևել բազմաթիվ ստանդարտների և կանոնակարգերի: ISO 15223: Medical Devices և EN 980 ստանդարտները նշում են, որ միանգամյա օգտագործման գործիքները կամ սարքերը իրենց փաթեթավորման վրա պետք է պիտակավորվեն որպես այդպիսին՝ համընդհանուր ճանաչված խորհրդանիշով՝ «չկրկնակի օգտագործել», «միանգամյա օգտագործման» կամ «միայն մեկ անգամ օգտագործել» նշանակելու համար: Այս խորհրդանիշը 2 թիվն է, որը գտնվում է 45°-անոց գծով շրջանագծի մեջ:

Միանգամյա օգտագործման բժշկական և հիգիենիկ պարագաների օրինակներն են՝

* Բժշկական ասեղներ
* Զուգարանի թուղթ
* Միանգամյա օգտագործման սրբիչներ, թղթե սրբիչներ
* Պահպանակներ և այլ հակաբեղմնավորիչ միջոցներ
* Միանգամյա օգտագործման հոգնաներ և նմանատիպ միջոցներ
* Բամբակյա փայտիկներ և անձեռոցիկներ
* Բժշկական և մաքրող ձեռնոցներ
* Բժշկական փոշու շնչառական սարքեր (փոշու դիմակներ)
* Մանկական և մեծահասակների տակդիրներ և մարզական տաբատներ
* Սափրվելու համար նախատեսված ածելիներ, սափրվելու ածելիներ, մոմազերծման հավաքածուներ, սանրեր և մազերի հեռացման այլ միջոցներ
* Ատամի խոզանակներ, ատամնաթել և բերանի խոռոչի խնամքի այլ միջոցներ
* Հիվանդանոցային գոգնոցներ
* Միանգամյա օգտագործման ներքնազգեստ ծննդաբերության շրջանում
* Կոնտակտային ոսպնյակներ, չնայած կան նաև բազմակի օգտագործման կոնտակտային ոսպնյակներ։

### Էլեկտրոնիկա
մինի|Միանգամյա օգտագործման մարտկոցներ։

* Չլիցքավորվող մարտկոցները համարվում են վտանգավոր թափոններ և պետք է հեռացվեն միայն որպես այդպիսին
* Միանգամյա օգտագործման թանաքային փամփուշտներ
* Միանգամյա օգտագործման տեսախցիկներ
* Միանգամյա օգտագործման էլեկտրոնային ծխախոտի սարքեր, պարույրներ, փամփուշտներ, տարաներ/պոդուսներ

### Պաշտպանություն և իրավապահ մարմիններ
* Պլաստիկե թևնոցներ
* Զինամթերք
* Բարիկադային ժապավեն

### Այլ սպառողական ապրանքներ
[մինի|Միանգամյա օգտագործման [Գնդիկավոր գրիչ|գնդիկավոր գրիչներ։]]

* Աղբի տոպրակներ
* Փոշեկուլի պարկեր, ջրի, օդի, սառեցնող հեղուկի և այլ ֆիլտրեր
* Գնդիկավոր գրիչներ, ռետիններ և այլ գրելու պարագաներ
* Կինոթատրոնի և կինոթատրոնի դեկորացիաներ
* Նվերների փաթեթավորման թուղթ
* Պիտակները, ստիկնեը և դրանց հետ կապված պաշտպանիչ ծածկույթները միանգամյա օգտագործման են և սովորաբար դեն են նետվում օգտագործելուց հետո։
* Ծխախոտներ և սիգարներ, գումարած ծխախոտի տուփեր, ֆիլտրեր և գլանափաթեթ։
* Բենզին
* Բնական գազ
* Թղթե արտադրանք՝ զուգարանի թուղթ, թղթե անձեռոցիկներ, թերթեր և այլն

## Տես նաև
* Թափոնների կառավարում
* Ամրության պաշար

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղբ
Կատեգորիա:Աղտոտում
Կատեգորիա:Արդյունաբերություն
Կատեգորիա:Գործիքներ
Կատեգորիա:Հիգիենա
Կատեգորիա:Շրջակա միջավայր
Կատեգորիա:Շրջակա միջավայրի պաշտպանություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Թափոնների կառավարում