open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Խնձորուտի եկեղեցի

**Խնձորուտի եկեղեցի**, Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար Հայաստանի Տավուշի մարզում գտնվող միջնադարյան Խնձորուտ գյուղատեղում, որը գտնվում է Առաքելոց վանքից ոչ հեռու, դեպի հյուսիս-արևելք։ Առաքելոց վանքի հետ կապված Է եղել գյուղամիջի ճանապարհով, որը մինչև այժմ Էլ նկատելի է։ Գյուղատեղի կենտրոնում, բարձունքի վրա մինչև այժմ կանգուն է 13-րդ դարում կառուցված գողտրիկ եկեղեցին։ Այն որձաքարերով շարված թաղածածկ շինություն է։ Եկեղեցուց բացի պահպանվել Է նաև շատ ուշագրավ մի խաչքար, որը տեղացիները անվանում են “Բեմ”։ Գտնվում Է եկեղեցուց 50 մետր դեպի հյուսիս։ Խաչքարի կամարաձև շրջանակին, ճակատին, խաչթևերի միջև ու ներքևի մասում կան տարբեր տառաձևերով փորագրված մի քանի արձանագրություններ։ Դրանցից մեկում հիշատակված Է իշխան Սադունի երկրորդ որդու՝ Պապակի, իսկ խաչթևերից ներքև՝ խաչքարն ստեղծող Յոհաննես վարպետի անունները։

## Տես նաև
* Խնձորուտ (գյուղատեղի)

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:13-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Տավուշի թեմի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Պորվենիր

**Պորվենիր** (իսպ. *Porvenir* (թարգմ. ազատություն)), բնակավայր Չիլիում՝ Իսլա-Գրանդե դե Տյերրա դել Ֆուեգո կղզու վրա՝ Կրակի Երկիր (Tierra del Fuego) կղզիախմբում, որը հիմնադրվել է 1883 թվականին։ Ադմինիստրատիվ կենտրոնը Տյերրա դել Ֆուեգոն է որը նույնանուն է համայնքի և պրովինցիաին։ Բնակչությունը 2002 թվականի տվյալներով կազմում է 4734 մարդ, որոնցից մոտ երկու հազարը Չիլիի կայազորի անդամներ են։ Բնակիչների մեծամասնությունը ունեն Խորվաթական արմատներ։ Այնտեղ բնակվում են նաև Չիլոեի ներգաղթածները։ Բնակավայրը և համայնքը կազմում են Տյերրա դել Ֆուեգոի մաս ինչպես նաև Մագալյանես և Չիլիյան Անտարկտիկա շրջանի մաս։ Համայնքի տարածքը կազմում է 9707,4 կմ²։ 2007 թվականի տվյալներով բնակչությունը 5591 բնակիչ է։ Բնակչության խտությունը 0,79 մարդ/կմ²։
Հիմնական եկամուտը ոչխարաբուծությունն է և մանր ձկնորսությունը։ Առկա է նաև Չիլիյան բանակային կայազորի զինվորներ և մեծ անվտանգությամբ քրեակատարողական գաղութ։

## Գտնվելու վայրը
Բնակավայրը գտնվում է շրջանի ադմինիստրատիվ կենտրոն Պունտա-Արենասից 41 կիլոմետր հարավ-արևելք։
Բնակավայրին հարակցում են
Հյուսիսում - Պրիմավերա բնակավայրին
Արևելքում - Արգենտինյան Tierra del Fuego պրովինցիաին
Հարավում - Տիմաուկել համայնքին
Արևմուտքում - Պունտա-Արենաս համայնքին

## Պատմություն
Առաջին հիմնական բնակիչները սկսել են բնակություն հաստատել ժամանակակից Պորվենիրում 1883 թվականից իսկ 1899 թվականի Դեկտեմբերի 13-ից անվանել բնակավայրը Պուերտո-Պորվենիր։
Այժմ Մագելլանի նեղուցով ափի մյուս կողմում է գտնվում Պունտա-Արենաս քաղաքը որը հանդիսանում է մայրցամաքային աշխարհի ամենահարավային քաղաքը։

## Կլիմա
Կլիման քաղաքում ծովային սառն է սակայն համեմատաբար չոր։ Ջերմաստիճանը տատանվում է 1,0-1,5°С հուլիսին, և 10,0-10,5&nbsp;°C հունվարին (տարեկան միջինը, մոտ 6&nbsp;°C)։ Տեղումները հավասարաչափ են ամեն ամիս, տարեկան մոտ 370մմ։ Ամառային ժամանակ տեղումները լինում են անձրևի տեսքով, իսկ ձմեռային ժամանակ անձրևի, ձյան կամ միաձուլվաձ տեսքով։

Կատեգորիա:Չիլիի բնակավայրեր
Շախմատային օլիմպիադա 2012

right|thumb

**Շախմատային օլիմպիադա 2012**, շախմատի համաշխարհային 40-րդ օլիմպիադան, որին մասնակցեց 157 հավաքական։ Տղամարդկանց մրցաշարում հաղթանակ տոնեց Հայաստանի հավաքականը, իսկ կանանցում՝ Ռուսաստանը։

## Տղամարդկանց մրցաշարային աղյուսակ

:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շախմատ
Կատեգորիա:Շախմատային մրցաշարեր
Կատեգորիա:Լևոն Արոնյանի մասնակցությամբ մրցաշարեր
Տամարք

**Տամարք**, միջնադարյան գյուղատեղի Հայաստանի Տավուշի մարզի Կիրանց գյուղից 5 կմ հարավ-արևելք։ Նկատելի են բազմաթիվ բնակարանների հետքեր։ Կենտրոնում պահպանվել են փոքրիկ մատուռի կիսավեր պատերը։

## Տես նաև
* Տամարքի եկեղեցի

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Տավուշի մարզի լքված բնակավայրեր
Տամարքի եկեղեցի

**Տամարքի եկեղեցի**, Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար Հայաստանի Տավուշի մարզում գտնվող միջնադարյան Տամարք գյուղատեղում, Կիրանց գյուղից 5 կմ հարավ-արևելք։ Գտնվում է լքված գյուղի կենտրոնական մասում, պահպանվել են միայն կիսավեր պատերը։ Եկեղեցու արևելյան կողմի խորանում դրված են ավազաքարե դեղնագույն երեք քանդակազարդ խաչքար, որոնց ոճը համապատասխանում է 12-13-րդ դարերին։ Տամարքի գյուղատեղում հայտնաբերվել է ավազաքարե՝ թևավոր մի ուրիշ խաչքար, որը 13-րդ դարի երկրորդ կեսից է։ Մի քանի տարի առաշ մատուռից 15 մետր հարավ գտնվել Է խաչքարի արձանագրությունը։ Խաչթևերից վերև, ճակատային մասը քիվի հետ ծածկված են երկրաչափական մանրաչափական զարդանախշերով։ Սա երրորդ թևավոր խաչքարն է Կիրանց ձորում։

## Տես նաև
* Տամարք

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:12-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:12-րդ դարի հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Տավուշի թեմի վանքեր և եկեղեցիներ
Հրո Երկիր

**Իսլա-Գրանդե դե Տյերրա դել Ֆուեգո** (, թարգմ. *Կրակի Երկրի Մեծ Կղզի*), կղզի Հարավային Ամերիկայի հարավում, Հրո երկիր կղզեխմբում։ Բաժանվում է Մագելլանի նեղուցով որը կազմում է *Tierra del Fuego* կղզիախմբի մաս։ 1881 թվականին կղզին բաժանվել է Արգենտինայի և Չիլիի միջև, որոնք նախկինում ներկայացրել են պահանջներ կղզու ամբողջ տարածքի համար։ Կղզու արևելյան մասը 29 485 կմ² մակերեսով, որը կազմում է ամբողջ կղզու 61,43%-ը և ադմինիստրատիվորեն պատկանում է Չիլիին (Տյերրա դել Ֆուեգո և Չիլիյան Անտարկտիկա պրովինցիա)։ Արևմտյան մասը 18 507 կմ² մակերեսով, որը կղզու 38,57%-ն է կազմում, պատկանում է Արգենտինային (Tierra del Fuego, Antártida e Islas del Atlántico Sur պրովինցիա)։ Ընդհանուր մակերեսը 47 992 կմ² ինչը նշանակում է, որ այն կղզիների մեջ զբաղեցնում է 29-րդ տեղը։ Գլխավոր քաղաքները երկուսն են, Ուշուայա և Ռիո-Գրանդե որոնք գտնվում են կղզու արգենտինյան մասում։ Կղզու ամենաբարձր կետը Դարվին սարն է (բարձրությունը 2488 մ) Չիլիում։ Կղզու այլ քաղաքներն են Տոլուին (Արգենտինական մասում) և Պորվենիր (Չիլիի մասնում)։

Մարդկանց հնագույն բնակավայրերը սկսել են հայտնվել կղզում ավելի քան 10 հազար տարի հառաջ։ Յագհան ազգության ներկայացուցիչները հավանաբար եղել են այս վայրի ամենահին բնակիչները։ Հայտնաբերված են հնագիտական հուշարձաններ որոնք հավանաբար կապ են ունեցել հենց այդ ազգության հետ։

## Անվանում
Հայտնագործել է Ֆեռնան Մագելանը 1520 թվականին և այնտեղ երևացող կրակների առատության պատճառով (որոշ բացատրություններով դրանք եղել են խարույկներ, ուրիշները գտնում են, որ դրանք եղել են նավակներում հուրհրատող կրակներ) այն անվանել է Tierra del Fuego, որն իսպաներեն բառացի նշանակում է «Հրո Երկիր»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ատլանտյան օվկիանոսի կղզիներ
Կատեգորիա:Արգենտինայի կղզիներ
Կատեգորիա:Երկրների միջև բաժանված կղզիներ
Կատեգորիա:Խաղաղ օվկիանոսի կղզիներ
Կատեգորիա:Կղզիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Չիլիի կղզիներ
Սերգեյ Մովսիսյան

**Սերգեյ Մուշեղի Մովսիսյան** (), հայ շախմատիստ, գրոսմայստեր (1997 թ.), Հայաստանի հավաքականի կազմում՝ 40-րդ շախմատային օլիմպիադայի (2012 թ.) և 8-րդ շախմատի համաշխարհային առաջնության (2011 թ.) հաղթող։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1978 թվականին Թբիլիսիում։ 1994 թ. տեղափոխվել է Չեխիա ծնողների մոտ։ 2002 թվականից մինչև 2010 թ. հանդես է եկել Սլովակիայի կողմից։

Բազմաթիվ մրցաշարերի հաղթող՝ Բեռլին (1993 թ., 1-2-րդ տեղեր), Լիտեմիսլե (1995 թ.), Տրենչինե (1995 թ.), Սալա (1995 թ.), Պարդուբիցե (1995, 1998 թթ.), Զլինե (1995 թ., 1-2-րդ տեղեր), Համբուրգ (1997 թ.), Լինզարոտ (1999 թ.), Պրագե (1999 թ.), Սարաևո (2002, 2007 թթ.), Չիգոնի հուշամրցաշար Սանկտ Պետերբուրգ (2007 թ.), Վեյկ ան Զեյ (2008 թ., մրցաշար B)։ Չորս շախմատային օլիմպիադաների մասնակից (2 անգամ Չեխիայի թիմի կողմից և 2 անգամ էլ Սլովակիայի)։ 2011 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ Էլոյի գարծակիցը 2751 (26-րդ է աշխարհում և 2-րդ Հայաստանի շախմատիստների մեջ)։ Առավելագույն գործակիցը 2751 (հունվար, 2009 թ.)։ Տիրապետում է ինը լեզուների։

Հանդես է եկել հետևյալ երկրների կողմից՝

## Վարկանիշի փոփոխության գրաֆիկ

## Մրցանակներ
* Մովսես Խորենացու մեդալ (2011 թ.):
* Պատվո շքանշան (2012 թ.)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սերգեյ Մովսիսյանի անձնական քարտը ՖԻԴԵ-ի կայքում 
* Սերգեյ Մովսիսյանի պարտիաները 
* Սերգեյ Մովսիսյանի անձնական քարտը 365chess.com կայքում

Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Կատեգորիա:Սլովակ շախմատիստներ
Կատեգորիա:Հայ գրոսմայստերներ
Կատեգորիա:Թբիլիսի քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Հայաստան)
Կատեգորիա:Պոլիգլոտներ
Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաների մասնակիցներ
Չարլին Չոյ

**Չարլին Չոյ** (, ), հոնկոնգցի դերասանուհի, երգչուհի։ Հանդիսատեսին հայտնի է «Նոր ոստիկանական պատմություն», «Ռոբ Բի Գուդ», «Հրաշագործը և սպիտակ օձը», «Երկվորյակների առաքելությունը» և «Հուադույի քրոնիկները. Վարդի սայր» ֆիլմերից։

## Ֆիլմագրություն
### Դերակատարումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1982 ծնունդներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 22 ծնունդներ
Կատեգորիա:Չինացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Չինացի երգչուհիներ
Ջեյսի Չան

**Ջո-Մինգ Ջեյսի Չան** (, ), հոնկոնգցի դերասան և երգիչ։ Հանդիսատեսին հայտնի է «Հուադույի քրոնիկները. Վարդի սայր» ֆիլմից։ Նա հայտնի դերասան Ջեքի Չանի որդին է։

## Ֆիլմագրություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1982 ծնունդներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 3 ծնունդներ
Կատեգորիա:Չինացի դերասաններ
Կատեգորիա:Չինացի երգիչներ
Նովի Արբատ

**Նովի Արբատ փողոց** (մինչև 1994 թ. հոկտեմբերի 25-ին կոչվում էր **Կալինինի պողոտա**։ , թարգ.՝ *Նոր Արբատ փողոց*), փողոց Մոսկվայի Կենտրոնական վարչական շրջանում, Արբատ շրջանի տարածքում։ Փողոցը իր անունը ստացել հարևան Արբատ փողոցով։ Նովի Արբատը անցնում է Արբատսկիյե Վոռոտա հրապարակով մինչև Ազատ Ռուսաստանի հրապարակը, գտնվում է Արբատի և Պովարսկայա փողոցների միջև։ Տների համարակալումը սկսվում է Արբատսկիե Վոռոտա հրապարակից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Կայք փողոցի մասին 
* Զբոսանքներ Մոսկվայով. Նովի Արբատ

Կատեգորիա:Միխայիլ Կալինինի պատվին անվանած օբյեկտներ
Մոսկվայի կենտրոնական վարչական շրջան

**Մոսկվայի կենտրոնական վարչական շրջան** (), Մոսկվայի 12 վարչական շրջաններից մեկն է, գտնվում է քաղաքի կենտրոնում և ընդգրկում է 10 թաղամաս։ Այստեղ են գտնվում է քաղաքի շատ թատրոններ, գրեթե բոլոր կայարանները, երկրի նախարարությունների մեծամասնությունը, ինչպես նաև Մոսկվայի Կրեմլը, ՌԴ Կառավարության տունը, Պետդուման, Դաշնության Խորհուրդը։ Շրջանի տարածքի մեծամասնությունն են կազմում տարբեր գրասենյակային շենքեր, շրջանի արևմտյան ծայրամասում գտնվում է «Մոսկվա Սիթի» միջազգային գործնական կենտրոնը։
Շրջանի սահմանները համարյա համապատասխանում են 1912 թվականի քաղաքի սահմանների հետ (բացի Սոկոլնիկի և Դորոգոմիլովո թաղամասերը, որոնք մտնում են Արևելյան և Արևմտյան վարչական շրջանների կազմի մեջ համապատասխան։

ՕԿԱՏՕ կոդը՝ ։

2010 թվականի հոկտեմբերի 26-ից շրջանի պրեֆեկտն է Սերգեյ Բայդակովը։

## Շրջաններ
Կենտրոնական վարչական շրջանը բաժանված է 10 շրջանների.
* Արբատ,
* Բասմաննի թաղամաս,
* Զամոսկվորեչյե,
* Կրասնոսելսկի,
* Մեշչանսկի թաղամաս,
* Պրեսնենսկի թաղամաս,
* Տագանսկի թաղամաս,
* Տվերսկոյ,
* Խամովնիկի,
* Յակիմանկա։

## Հիմնական փողոցները
* Սադովոյե կոլցո
* Բուլվարնոյե կոլցո
* Արբատ
* Նովի Արբատ
* Կոմսոմոլսկի պողոտա
* Տվերսկայա փողոց
* Կարմիր հրապարակ
* Լուբյանսկայա հրապարակ
* Օխոտնի ռյադ
* Կրեմլյովսկայա ափափողոց
* Գազետնի նրբանցք
* Պետրովկա փողոց
* Բոլշայա Նիկիտսկայա
* Բոլժայա Դմիտրովկա փողոց
* Վոզդվիժենկա փողոց
* Կազակովի փողոց
* Գորոխովսկի նրբանցք
* Տոկմակով նրբանցք
* Մալի Դեմիդովսկի նրբանցք
* Էլիզավետինսկի նրբանցք
* Բոլշայա Յակիմանկա փողոց

## Արտաքին հղումներ
* Մոսկվայի կենտրոնական վարչական շրջանի պաշտոնական կայքը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մոսկվայի կենտրոնական վարչական շրջան
Առաջաձոր (Մարտակերտի շրջան)

**Առաջաձոր**, գյուղ Արցախի Մարտակերտի շրջանում՝ Խաչեն գետի վերին ավազանի ձախափնյա լեռնալանջին՝ 850-900 մետր բարձրության վրա։ Գտնվում է հանրապետության հյուսիսարևելյան հատվածում։ Մարտակերտ շրջկենտրոնից գտնվում է 52 կմ հեռավորության վրա, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից 42 կմ հեռավորության վրա։

## Աշխարհագրություն
Համայնքը լեռնային է, ունի 3560,96 հա տարածք, որից 1386,131 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 2004,16 հա անտառային հողեր։ Առաջաձոր համայնքի սահմանային գոտով հոսում է Խաչեն գետի վտակը։ Համայնքի տարածքում առկա են թվով 16 աղբյուրներ` «Ճքնավերի», «Սալկավալքի», «Տնջրեն», «Ավդալանց», «Աշին», «Փոս», «Բուղանց», «Բախին», «Քոլունց», «Դովանց», «Սառնատու», «Վռակնը», «Ղարդունց», «Միրզին», «Նավեն» և «Ճիրին ծոր»։

## Առաջաձորը Արցախի ազատամարտում
1989 թվականին Առաջաձորում ստեղծվել է ինքնապաշտպանական ջոկատ (հրամանատար՝ Մ. Ալախվերդյան), որի ազատամարտիկները հետագայում ներառվել են ՊԲ ստորաբաժանումներում և մասնակցել Մարտակերտի, Աղդամի, Ասկերանի և այլ շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Առաջաձորից զոհվել է 29 ազատամարտիկ։

## Բնակչություն
Առաջաձոր համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 787 մարդ, կա 272 տնտեսություն։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ` անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
Գյուղում պահպանվել է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (1668 թ.), շրջակայքում՝ երկու ժայռափոր եկեղեցիներ, երկու քարակոփ խաչարձաններ (XIII դար), Անապատ և Կարմիր գյուղատեղները, դամբարաններ (մ.թ.ա. II-I հազ.), Հարվա եկեղեցի (1249 թ.), Ամրոց «Ծիրանաքար» (XII-XIII դդ.)։ Հաշվառված է 55 հուշարձան։

## Հասարարակական կառույցներ
2015 թվականին համայնքում գործում են գյուղապետարան, բուժկետ, գործում է միջակարգ դպրոց, որտեղ սովորում են 126 աշակերտներ, համայնքն ունի 1 պետական մանկապարտեզ` հաճախում է 30 երեխա։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Շահեն Հարությունյան «Հուշամատյան առաջաձորցի ազատամարտիկներին», Երևան, 2007, «Լուսակն», 96 էջ։
* Շահեն Հարությունյան «Գիրս մնա հիշատակող» 2009, Երևան, «Լուսակն», 318 էջ։
* Շահեն Հարությունյան «ԱՌԱՋԱՁՈՐ», 2014, Երևան, «Լուսակն», 464 էջ. Նկարներ 100 էջ։

Կատեգորիա:Մարտակերտի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Մարտակերտի շրջանի գյուղեր
Արևմտյան վարչական շրջան

**Արևմտյան վարչական շրջան** (), Մոսկվայի 12 վարչական շրջաններից մեկը, գտնվում է քաղաքի արևմտյան մասում, ընդգրկում է 13 թաղամաս։ ՕԿԱՏՕ կոդը՝ : Շրջանի տարածքով են անցնում մետրոյի Ֆիլյովսկայա, Արբատսկո-Պոկրովսկայա, Սոկոլնիչեսկայա և Կոլցեվայա գծերը։

Արևմտյան վարչական շրջանը համարվում է ապրելու ամենալավ և էկոլոգիապես ամենամաքուր տեղերից մեկը քաղաքում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արևմտյան վարչական շրջանի պրեֆեկտուրայի պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Արևմտյան վարչական շրջան
Ծաղկաշեն (այլ կիրառումներ)

**Ծաղկաշեն** կարող է վերաբերել.
* Ծաղկաշեն, գյուղ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում։
* Ծաղկաշեն, գյուղ Հայաստանի Արագածոտնի մարզում։
* Ծաղկաշեն, գյուղ Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանում։
* Ծաղկաշեն, Հայաստանի Լոռու մարզ, Ծաղկաբեր գյուղի նախկին անվանումը։
* Ծաղկաշեն, Հայաստանի Արարատի մարզ, Մրգավետ գյուղի նախկին անվանումը։
* Ծաղկաշեն, Հայաստանի Շիրակի մարզ, Սիզավետ գյուղի նախկին անվանումը։
* Ծաղկաշեն, գետ Շիրակի մարզում։
* Ծաղկաշեն, գետ Գեղարքունիքի մարզում։
Յուեն Բյաո

**Յուեն Բյաո** (, ), հոնկոնգցի դերասան, պրոդյուսեր, ռեժիսոր։ Հանդիսատեսին հայտնի է «Նախագիծ Ա», «Խորտկանոց անիվների վրա», «Հավերժ վիշապները», «Մի անգամ Չինաստանում» և «Երիտասարդ վարպետը» ֆիլմերից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:Հոնկոնգցի դերասաններ
Կատեգորիա:Չինացի պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Չինացի ռեժիսորներ
Գետավան (Արցախ)

**Գետավան**, գյուղ Արցախի Մարտակերտի շրջանում` Թարթառ գետի ափին՝ 800 մետր բարձրության վրա, տարածքը՝ 60 հեկտար, բնակչությունը՝ 408 (1989 թ.)։ Գտնվում է հանրապետության հարավային հատվածում, Մարտակերտ շրջկենտրոնից՝  50 կմ հեռավորության վրա, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից` 74 կմ հեռավորության վրա։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Արցախի լեռնաշղթայի Հակառակաբերդի լեռնաճյուղերի հարավային անտառապատ լանջերի հարթավայրային մասում, Թարթառ, Պղտորագետ գետերի աջ գետահովտում։

Գետավան գյուղի հողային տարածությունը կազմում է 863,6 հա։

Գտնվում է ծովի մակերևույթից 800 մ բարձրության վրա։

Համայնքի տարածքում առկա է թվով 1 աղբյուր՝ «Թթու ջուր»։

## Գետավանը Արցախյան պատերազմում
1989 թ.-ին Գետավանում կազմավորվել է կամավորական 2 ջոկատ (հրամանատարներ՝ Ա. Սարգսյան, Հ. Թամրազյան), որոնք առանձին, իսկ 1992 թ.-ից Մարտակերտի պաշտպանական շրջանի կազմում մասնակցել են ԼՂՀ Մարտակերտի (Իմերեթ Քերավենդ, Աղդաբան, Սրխավենդ, Լենինավան, Մարաղա) ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ 1992 թ.-ի հուլիսին գյուղը գրավվել և ավերվել է, ազատագրվել 1993 թ.-ի փետրվարի 15-ին։ 1996 թ.-ից վերականգնվել է։

## Բնակչություն
Գյուղի բնակչության թիվը 2005 թվականի  մարդահամարի տվյակներով կազմել է 274 մարդ, իսկ  2010 թվականի տվյալներով կազմում է 303 մարդ։ 

## Կլիմա
Կլիման չոր մերձարևադարձային է, օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը  +10 աստիճան է։ Ամռանը տաք է, հուլիսի միջին ջերմաստիճանը հասնում է +22, առավելագույն ջերմաստիճանը հասնում է +40 աստիճանի։ Ձմռանը մեղմ ցուրտ է, հունվարի միջին ջերմաստիճանը -6 աստիճանից հասնում է -20 աստիճանի։

## Տնտեսություն
Գյուղում զբաղվել և զբաղվում են  անասնապահությամբ, հացահատիկային, բանջարաբոստանային, կերային կուլտուրաների մշկությամ, առևտրով։

## Հասարարակական կառույցներ
Գյուղում գործել և գործում են դպրոց, բուժկետ, առևտրի կետեր, փայտամշակման արտադրամաս, «Առաքել »Սպը շինարար կազմակերպությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մարտակերտի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Մարտակերտի շրջանի գյուղեր
Աբովյանի կամավորական ջոկատ

**Աբովյանի կամավորական ջոկատ**, կազմավորվել է 1989-ին, Աբովյան քաղաքում։

1989-1994-ին մասնակցել է ՀՀ Արարատի (Երասխ), Նոյեմբերյանի, Վայքի, Եղեգնաձորի (Խաչիկ) ի և ԼՂՀ Մարտակերտի, Լաչինի («Մարդասիրական միջանցք») շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Հրամանատար՝ Ջ. Մանուկյան։ Ջոկատից ՀՀ «Արիության» մեդալով պարգևատրվել է մեկ, ԼՂՀ «Մարտական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալներով՝ 4, զոհվել է մեկ ազատամարտիկ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի ռազմական պատմություն
Կատեգորիա:Աբովյան
Ապենինյան թերակղզի

**Ապենինյան թերակղզի** (` Իտալական թերակղզի; նաև` *Penisola appenninica*), Եվրոպայի խոշորագույն թերակղզիներից։ Գտնվում է աշխարհամասի հարավում և ողողվում է Միջերկրական ծովի ջրերով։ Թերակղզում են գտնվում Իտալիա, Սան Մարինո և Վատիկան պետությունները։ Թերակղզու տարածքը 131,000 կմ² է, երկարությունը՝ 1100 կմ, իսկ լայնությունը՝ 130-300 կմ։ Անվանումն ստացել է թերակղզում գտնվող Ապենինյան լեռներից։

Թերակղզու հյուսիս-արևմուտքում դեպի հարավ-արևելք ձգվում են երիտասարդ ծալքավոր Ապենինյան լեռները, որոնք կազմված են կրաքարից, կավոտ թերթաքարերից և ավազաքարերից։ Լեռները շարունակվում են նաև Սիցիլիա կղզում։ Թերակղզու արևմտյան ափերին և մի քանի կղզիներում կան գործող հրաբուխներ (Ստրոմբոլի, Էթնա, Վեզուվ)։

Թերակղզին և կղզիները հարուստ չեն օգտակար հանածոներով։

Կլիման Ապենինյան թերակղզում և կղզիներում տիպիկ միջերկրածովային է։ Առավել շոգ է Սիցիլիայում (հուլիսի միջին ջերմաստիճանը հասնում է +28&nbsp;°C, իսկ հունվարինը՝ +10 +12&nbsp;°C)։

Մշտադալար կաղնիները և Միջերկրական ծովի շրջանի սոճիները, մակվիսների պուրակները, չոր շրջանների ցածրահասակ թփուտնեի մացառուտները (մինչև 1 մ. բարձրությամբ) գրավում են առափնյա դաշտավայրերը և հովիտներով թափանցում լեռները։ 500-800 մ-ից բարձր վայրերում, լեռներում, տարածված են շագանակենու, բոխու, կաղնու լայնատերև անտառները. այստեղից վերև աճում են խառը անտառները։

Բնակչությունը ապրում է գլխավորապես առափնյա դաշտավայրերում և նախալեռներում։

Կատեգորիա:Եվրոպայի տարածաշրջաններ
Կատեգորիա:Թերակղզիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Իտալիայի թերակղզիներ
Հաթերք (այլ կիրառումներ)

**Հաթերք** անունը կարող է վերաբերել՝

* Հաթերք՝ գավառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգում,
* Հաթերք՝ բերդավան միջնադարյան Խաչենի իշխանության Հաթերք գավառում՝ Տրտու (Թարթառ) գետի ձախ ափին,
* Հաթերք՝ գյուղ Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանում։
Մեծշեն (այլ կիրառումներ)

**Մեծշեն** կարող է վերաբերել՝

* Մեծշեն, գյուղ ԼՂՀ Շուշիի շրջանում։
* Մեծշեն, գյուղ ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանում։
* Մեծշեն, գետ Սյունիքի մարզում, Վարարակ գետի օժանդակը։
Մուֆլոն

**Օդի**,**Մուֆլոն** (), կաթնասուն կենդանի։

## Արտաքին տեսք
Մուֆլոնի երկարությունը հասնում է 130 սմ, բարձրությունը՝ 90 սմ, իսկ քաշն արուների մոտ՝ 50 կգ, էգերի մոտ՝ 35 կգ։

## Պահելաձև
Բնակվում են լեռնային լանդշաֆտներում։ Էգերն ապրում են 100 առանձնյակից կազմված խմբերով, իսկ արուները՝ միայնակ։

## Տարածվածություն
Տարածված են Հայկական լեռնաշխարհում՝ Հայաստանում, ինչպես նաև հյուսիսային Իրաքում և հյուսիսարևմտյան Իրանում։ Մոտ 3,000 տարի առաջ հանդիպում էր նաև Ղրիմում և Բալկաններում։ Մուֆլոններ կան նաև Կիպրոս, Կորսիկա և Սարդինիա կղզիներում, սակայն պարզ չէ դրանք վայրենացած ոչխարներ են, թե իրական մուֆլոններ։ 
Մուֆլոնը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Հայաստանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Որոճողներ
Կոպա դել Ռեյ 2011-12

**2011–12 Կոպա դել Ռեյ՝** 108-րդ խաղարկությունն էր, որը սկսվեց 2011 թվականի Օգոստոսի 31-ից մինչև 2012 թվականի Մայիսի 25-ը։ Եզրափակիչը տեղի ունեցավ Վալենսիա քաղաքի Մեստալիա մարզադաշտում։ Եզրափակչում հանդիպեցին Ատլետիկ Բիլբաոն և Բարսելոնան, որտեղ հաղթող ճանաչվեց Բարսելոնան և դարձավ Իսպանիայի գավաթակիր։ Մրցաշրջանի նախորդ հաղթող Ռեալ Մադրիդը դուրս մնաց մրցաշրջանից քառորդ եզրափակչում պարտվելով Բարսելոնային։

Կատեգորիա:Ֆուտբոլ
Կատեգորիա:Կոպա դել Ռեյ
Միքայել Ապրեսյան

**Միքայել (Միշա) Մարտինի Ապրեսյան** (, հանգչում է «Եռաբլուր» զինվորական պանթեոնում), Ղարաբաղյան պատերազմի մասնակից, «Արցախ» գնդի հրամանատար, Արցախյան պատերազմի հերոս։

## Կենսագրություն
Արցախյան պատերազմի հերոս Միքայել Ապրեսյանը ծնվել է 1954 թվականի փետրվարի 1-ին Երևանում։ Խորհրդային բանակի կազմում ծառայել է ԽՍՀՄ Հյուսիսային նավատորմում։ Ահա և այստեղ Միքայելը աչքի է ընկել ռազմական բնագավառում ցուցաբերած բարձր կազմակերպվածությամբ և պատրաստվածությամբ։

## Արցախյան պատերազմ
1988 թվականից Միքայելը ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Արցախյան պատերազմին։ Զբաղվել է զենք-զինամթերքի ձեռքբերումներով նախկին Խորհրդային Միության տարբեր հանրապետություններից, այնուհետև տեղափոխել Հայաստան և Արցախ։
1988 թվականին Միքայել Ապրեսյանը, Վարդանյան Սամվելի հետ միասին անդամագրվել են Արցախի «Վրիժառուներ» ջոկատին, որը իրականացնում էր հատուկ նշանակության օպերացիաներ (Շահումյանի շրջան (ԼՂՀ)&nbsp;-&nbsp;։ Էրքեջ, Բուզլուխ, Մանաշիդ և այլն)։
1989 թվականին Միքայել Ապրեսյանը և Վարդանյան Սամվելը ստեղծել են «Արցախ գունդ» ռազմական միավորը, որը գործում էր Արցախի և Հայաստանի տարածքում՝ Արցախ գնդի I-ին հրամանատար Սամվել Վարդանյան, շտաբի պետ Միքայել Ապրեսյան։
1991 թվականին Սամվել Վարդանյանի զոհվելուց հետո Միքայել Ապրեսյանը «Արցախ» գնդի ռազմական խորհրդի կողմից ընտրվել է հրամանատար։
Մասնակցել է Հայաստանի հյուսիսարևելյան և հարավային սահմանների պաշտպանությանը՝ Իջևան, Բերդ, Վահան գյուղ, Արծվաշեն, Գորիս և այլն, ինչպես նաև ԼՂՀ-ի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտական գործողություններին՝ Մարտակերտի շրջան-Մատաղիս, Վերին Հոռաթաղ, Դրնբոն, Կիչան, Չլդրան, Լենինավան, Չայլու և այլն, Ասկերանի շրջան։ Ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Քարվաճառի և Քաշաթաղի ազատագրմանը։

Միքայելի հրամանատարությամբ "Արցախ գունդը" մասնակցել է նաև Շուշիի ազատագրման գործողություններին ապահովելով ինչպես զենք զինամթերքի մատակարարումը, այնպես էլ անմիջականորեն մասնակցելով ռազմական գործողություններին։

## Քաղվածքներ
2010 թվականի տված մի հարցազրույցի ժամանակ «Արցախ» գնդի հրամանատարն ասել է.

## Պարգևներ
* «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալ (2009)։
* Արիության մեդալ (2012)։

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ
* Սիրտը բոլորի համար ցավում էր. մարտական ընկերները «Արցախ» գնդի հրամանատար Միքայել Ապրեսյանի մասին  28 Մայիս, 2012
* Միքայել (Միշա) Ապրեսյան 29 Մայիս, 2012
* Սերժ Սարգսյանը ստիպված է լինելու իր օլիգարխների զորքերը տանել ճակատ 29 Հունիս, 2010

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Արիության մեդալակիրներ
Կատեգորիա:1954 ծնունդներ
Կատեգորիա:2012 մահեր
Կատեգորիա:Փետրվարի 1 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 28 մահեր
Շեհիդների պուրակ

**Շեհիդների պուրակ** ( մինչև 1990 թ.՝ **Կիրովի այգի** / **Լեռնային այգի** ), եղբայրական գերեզմանոց Բաքվում, որտեղ թաղված են այսպես կոչված «շեհիդները»՝ հիմնականում Բաքվում հայերի կոտորածներին մասնակցած ադրբեջանցի ջարդարարները (126 մարդ) և Արցախյան պատերազմում զոհված ադրբեջանցի զինվորները։ Պուրակում նաև անաուն գերեզման գոյություն ունի, որտեղ թաղված են անհայտ սպանվածների դիակները։ Շեհիդների պուրակը Բաքվի այն վայրերից է, որը, սովորաբար, այցելում են արտասահմանից ժամանած պատվիրակությունները։

## Պատմություն
Շեհիդների պուրակ ավելի վաղ մուսուլմանական գերեզմանոց էր, որտեղ թաղված էին Բաքվում 1918 թվականի մարտ ամսին տեղի ունեցած իրադարձությունների զոհերը։ 1920 թվականին խորհրդային իշխանության հաստատումից ի վեր գերեզմանոցը ոչնչացվել է, թաղված դիակները դուրս հանվել, իսկ այդ տեղում բացել են Սերգեյ Կիրովի անվան այգի։

### 1990 թ. իրադարձություններ
1990 թվականի հունվարին Լեռնային այգի են տեղափոխել հունվարի 19-ից հունվարի 20-ը տևած ողբերգական իրադարձությունների ընթացքում զոհվածների դիակները «Ազադլըղ» հրապարակից ()։ Հունվարի 20-21 պուրակում ավելի քան 120 գերեզման է փորվել։ Թաղումները շարունակվում էին մի քանի ժամ։ Հունվարի 22-ին թաղել են ևս 50 մարդու դիակեր, որոնց երեքը եղել է 1918 թվականի մարտյան կոտորածի զոհերը։ Այդ երեք դիակը գտել են այգում գերեզմանների փորման ժամանակ։ Երեք գերեզմանոցի վրա էլ գրված է *«1918 թվականի շեհիդները»*։ Գերեզմաններին և զոհվելու վայրերում երկրում արդեն սգո ծաղիկ դարձած կարմիր մեխակներ են դրված։

## Հիշատակը
2000 թվականի հունվարի 17-ին Ադրբեջանական Հանրապետության նախագահ Հեյդար Ալիևը«*„հունվարի 20-շեհիդ“* պատվո կոչման շնորհման մասին» հրամանագիտ է ստորագրել, որտեղ ներկայացված է զոհվածների և անհայտ կորածների ամբողջական ցանկը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Բաքվի ջարդեր

Կատեգորիա:Բաքվի գերեզմանատներ
Կատեգորիա:Բաքվի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Եղբայրական գերեզմաններ
Նավթագործների պողոտա

**Նավթագործների պողոտա** (, նախկին անվանումներ՝ **[[Ալեքսանդր II]]-ի ափափողոց**, **Գուբանովի ափափողոց**, **Ստալինի պողոտա**, 1961 թվականից ստացել է ընթացիկ անվանումը), Բաքվի կենտրոնական փողոցներից մեկը։ XX դարի այստեղ էին գտնվում առևտրականների վաճառասեղանները, որտեղ չորացրած մրգերի մեծավաճառ էր։

Նավթագործների պողոտայի վրա են գտվնւմ հետևյալ օբյեկտները.
* Պետական նավթային հիմնադրամի գրասենյակ,
* Մուղամի միջազգային կենտրոն,
* Կուսաց աշխատական,
* Աբդուլլա Շաիգի անվան տիկնիկների թատրոն,
* Թանգարանային կենտրոն
* Կառավարության տուն,
* Բաքվի նավահանգիստ։

## Արտաքին հղումներ
* Բաքվի փողոցների և հրապարակների հին անվանումները

Նավթագործների պողոտա
Կատեգորիա:Բաքվի տեսարժան վայրեր
Մեր թաղի ձայները (ֆիլմ, 1960)

**«Մեր թաղի ձայները»**, Յուրի Երզնկյանի 1960 թվականի նկարահանած կինոնկար։ Այն տարբեր բնավորության ու ճակատագրի տեր, ինքնուրույն կյանքի շեմին կանգնած երիտասարդների, նրանց ընկերության ու սիրո մասին է։

## Դերերում
* Հակոբ – Պավել Արսենով
* Կարեն – Ն. Մակարյան
* Տիգրան – Ե. Եսայան
* Նունե – Լ. Օսիպովա
* Անահիտ – Կ. Դանդուրովա
* Արամ – Կ. Ադամով
* Գուրգեն Գրիգորևիչ – Գեն (Գ. Շահնազարյան)
* Արսեն – Վլադիմիր Զեմլյանիկին
* քաղաքացի – Հրաչյա Ներսիսյան
* դերձակ – Արման Կոթիկյան
* Զարեհ – Երվանդ Ղազանչյան
* Գոհար – Է. Թիրոյան
* Լուսիկ – Գ. Գալստյան
* Գրիշա – Է. Մնացականյան

## Արտաքին հղումներ
* «Մեր թաղի ձայները» uca.am-ում 

Կատեգորիա:1960 ֆիլմեր
Կատեգորիա:«Հայֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Հայկական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Յուրի Երզնկյանի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Սև-սպիտակ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմերի երաժշտություն ըստ Ղազարոս Սարյանի
Beltmann

**Beltmann**, Կուտկաշենում ադրբեջանական «Beltmann Gilan Piano» ընկերության կողմից արտադրվող դաշնամուրի առևտրական նշան։

Beltmann-ը առևտրական նշանը հիմնադրել է հոլանդացի Յոհանն Բելթմանը 1901 թվականին։ 1983 թվականին ընկերության արտադրողական հզորությունները տեղափոխել են Գերմանիա, որտեղ որ գործել են մինչև 2002 թվականը։ 2009 թվականի փետրվարին ընկերության տիրոջ Հանս Լեֆրենիկի մոտ (ով Յոհան Բելթմանի թոռն է) որորշել է արտադրել «Beltmann» դաշնամուրները Չինաստանում, սակայն հետագայում, արտադրված նմուշների ցածր որակի պատճառով դրանց արտադրությունը դադարեցվել է։ 2009 թվականին ընտրվել է գործարանի նոր տեղը՝ Ադրբեջանի Կուտկաշեն քաղաքում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Բելթմանը» Կուտկաշենում է հիմնավորվել 
* Աղվանքի երաժշտական Մեքքան
* Բարձր լեռներից մշուշ է իջնում

Կատեգորիա:1901 հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:2010 հիմնադրումներ Ադրբեջանում
Կատեգորիա:Ադրբեջանական մշակույթ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի ընկերություններ
Կատեգորիա:Դաշնամուրների արտադրողներ
Կատեգորիա:Կուտկաշեն
Մուղամի միջազգային կենտրոն

**Մուղամի միջազգային կենտրոն** (), Բաքվում գտնվող մուղամի կենտրոն։ Ստեղծվել է Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի 2005 թ. ապրիլի 6-ի հրամանագրով։ Նույն թվականի օգսոտոսին, Բաքվում, մերձծովյան ազգային այգու տարածքում Իլհամ Ալիևը, նրա կինը՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի բարի կամքի դեսպան Մեհրիբան Ալիևան և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր տնօրեն Կոիտիրո Մացուուրան տեղադրել են կառուցվող համալիրի առաջին քարը։

## Ծանոթագրություններ

## Պատկերասրահ

International Mugham Center of Azerbaijan.2.jpg|Մուղամի միջազգային կենտրոն
International Mugham Center of Azerbaijan.3.jpg|Մուղամի միջազգային կենտրոնի թանգարանը


## Արտաքին հղումներ
* Մուղամի միջազգային կենտրոնը 
* Մուղամ 
* Մուղամը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կայքում

Կատեգորիա:Ադրբեջանի համերգային դահլիճներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Մուղամ
Կատեգորիա:Ադրբեջանական երաժշտություն
Կատեգորիա:Բաքվի տեսարժան վայրեր
Կովկասյան լեզուներ

աջից|400px|մինի|Կովկասյան լեզուներ

**Կովկասյան լեզուներ** (հնացած տերմին՝ *իբերա-կովկասյան լեզուներ*), Կովկասի լեզուների պայմանական անվանումը։ Կովկասի սահմաններից դուրս գտնվող ոչ մի լեզվաընտանիքի մեջ չի մտնում (հնդեվրոպական, ալթայական կամ սեմական)։

Կովկասի բազմաթիվ լեզուները, չհաշված այնտեղ տարածված հնդեվրոպական և թուրքական լեզուները, կազմում են կովկասյան լեզվախումբը, որը բաժանվում է չորս ճյուղի։

Պետք է տարբերել *կովկասյան լեզուներ* և Կովկասի լեզուներ տերմինները, որոնց մեջ կա մեծ տարբերություն, քանի որ առաջինը վերաբերում է կովկասյան լեզվախմբին պատկանող լեզուներին, իսկ երկրորդը Կովկասի տարածքում ապրող ազգերի կամ ազգությունների կողմից օգտագործվող լեզուներն են։

### Քարթվելական ճյուղ
* վրացերեն (Վրաստանում)
* զաներենը (մեգրելերեն և ճաներեն կամ լազերեն բարբառներով)
* սվաներեն

### Աբխազ-ադիգեական ճյուղ
* աբխազերեն (Աբխազիայում)
* ուբիխերեն (Թուրքիայում)
* ստորին ադիգեերենը կամ կյախերենը 
* կաբարդա-չերքեզերեն (Կաբարդայում)

### Բացբի-Կիստինյան ճյուղ
* բացբիերեն
* ծովաթուշերեն
* չեչեներեն
* ինգուշերեն
* կիստիներենը

### Դաղստանյան կամ Լեռնային Իբերո-Կովկասյան ճյուղ
Ճյուղն իր հերթին բաժանվում է երեք ենթաճյուղի.

* **ավար-անդիդոյական** 
** ավարերեն
** անդիերեն
** բոտլիխերեն (գոդոբերյան բարբառով հանդերձ)
** կարատիներեն
** բագուլալ կամ կվանդինի
** տինդի
** ճամալալ կամ ճամալին
** ախվախերեն
** խվարչին
** դիդոյերեն կամ ցեզերեն
** կապուչին (բիժիտին, խունձի կամ գունզեբի և գունուխի բարբառներով)
** արչի
* **դարգվա-լակյան**
** լակերեն
** դարգիներեն (ակուշինյան, ուրախինյան, ցուդախարյան, խայդակյան, կամ կայտադյան և կուբաչին բարբառներով)
* **լեզգիական**
** լեզգիերեն
** ագուլերեն
** ռուուլերեն
** ծախուր
** թաբասարաներեն
** բուդուխերեն
** կրիզերեն (դեք, խապուտլին և այլ բարբառներով)
** խինալուղերեն (Ադրբեջանում)
** ուտիերեն (Ադրբեջանում և Վրաստանում)

## Տես նաև
* Կովկասի լեզուներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*

Կատեգորիա:Եվրասիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի լեզուներ
Կատեգորիա:Լեզվաընտանիքներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կովկասի լեզուներ
Մումիա (ֆիլմ)

**«Մումիա» **(), ռեժիսոր Սթիվեն Սոմերսի ֆիլմերից, որի գլխավոր դերերը մարմնավորում են Բրենդեն Ֆրեյզերը, Ռեյչել Ուայզը, Ջոն Հաննան, Առնոլդ Վոսլուն, Քևին Ջ. Օ’Կոնորը, Օդեդ Ֆերը, Ջոնաթան Հայդը, Էրիկ Ավարին, Բերնարդ Ֆոքսը, Սթիվեն Դանեմը։

## Սյուժե
Անծայրածիր եգիպտական անապատի ավազների վրա տարբեր ազգային պատկանելիության արկածախնդիրների մի խումբ որոնում են փարավոնի գանձերը, որոնք գտնվում են դարավոր անեծքի տակ։ Գանձերի կողքին գտնվում էր նենգամիտ քրմապետի մումիան, որը դաժանորեն մահվան էր ենթարկվել Եգիպտոսի հզոր ղեկավարի դաժան սպանության համար։ Ոսկի որոնողները խախտեցին դամբարանի դարավոր հանգիստը և մումիան վեր է կենում գերեզմանից, որպեսզի ողջ աշխարհը վերածի մղձավանջային թագավորության։

## Դերերում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:1990-ականների անգլերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:1999 ֆիլմեր
Կատեգորիա:Amblin Entertainment ֆիլմեր
Կատեգորիա:Universal Pictures ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան արկածային կինոկատակերգություններ
Կատեգորիա:Ամերիկյան արկածային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան էքշն արկածային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան էքշն թրիլեր ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան էքշն կինոկատակերգություններ
Կատեգորիա:Ամերիկյան թրիլեր ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան կատակերգական դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան կինոկատակերգություններ
Կատեգորիա:Ամերիկյան մարտաֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ռիմեյք ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան սարսափ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆանտաստիկ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆենտեզի արկածային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆենտեզի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Անգլիայում նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Արաբերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Մումիա (ֆիլմաշար)
Կատեգորիա:Սթիվեն Սոմերսի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմեր հրեշների մասին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր մումիաների մասին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 1920-ականներին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Լոնդոնում
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում անապատում
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 1926 թվականին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 1923 թվականին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում մ.թ.ա. 13-րդ դարում
Ադրբեջաներենի այբուբեն

**Ադրբեջաներենի այբուբեն**, ադրբեջաներենի գրային համակարգ։ Ադրբեջաներենում գոյություն ունի երեք պաշտոնական այբբենական համակարգ. Ադրբեջանում՝ լատինատառ, Իրանում՝ արաբատառ, Ռուսաստանում (Դաղստան)՝ կյուրեղյան։

## Այբուբենների համեմատական աղյուսակ

## Տես նաև
* Հասանօղլու Իզեդին, Կովկասյի և Իրանի թյուրքական ցեղերի գրականության հիմնադիր
* Սամեդ Աղա Ալիև
* I առանց կետի

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Г. Г. Исмаилова К истории азербайджанского алфавита // Вопросы совершенствования алфавитов тюркских языков СССР / Н. А. Баскаков. - М.։ «Наука», 1972. - С. 28 - 40.

Կատեգորիա:Ադրբեջաներեն
Կատեգորիա:Լատիներենի հիման վրա այբուբեններ
Կատեգորիա:Կյուրեղագիր
Կատեգորիա:Թյուրքական ազգերի գրային համակարգեր
Մումիան վերադառնում է

**«Մումիան վերադառնում է» **(), ռեժիսոր Սթիվեն Սոմերսի ֆիլմերից, որի գլխավոր դերերը մարմնավորում են Բրենդեն Ֆրեյզերը, Ռեյչել Ուայզը, Ջոն Հաննան, Առնոլդ Վոսլուն, Օդեդ Ֆերը, Դուեյն Ջոնսոնը, Ֆրեդի Բոաթը, Պատրիսիա Վելասկեսը, Ալան Արմսթրոնգը, Ադևալե Ակինոյե-Ագբաժեն։

## Սյուժե
Անցել է արդեն տաս տարի։ Մեր քաջարի հերոս, արկածներ որոնող Ռիք Օ'Կոնելը հիմա հարուստ է և երջանիկ, ամուսնացած է գեղեցկուհի Էվելինի հետ և դաստիարակում է իրենց ութամյա որդուն՝ Ալեքսին։ Բայց ճակատագիրը կրկին հանգիստ չի թողնում երջանիկ Օ'Կոնելներին։ Չարագործ քահանա Ինհոթեփը կրկին հարություն է առնում մեռյալներից։ Հիմա Ռիքը, Էվելինը և փոքրիկ Ալեքսն ունեն ընդամենը ութ օր, որպեսզի փրկեն աշխարհը։

## Դերերում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:2000-ականների ամերիկյան ֆիլմեր
Կատեգորիա:2000-ականների անգլերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:2000-ականների արկածային ֆիլմեր
Կատեգորիա:2001 ֆիլմեր
Կատեգորիա:Universal Pictures ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան արկածային կինոկատակերգություններ
Կատեգորիա:Ամերիկյան արկածային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան մարտաֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան սարսափ կատակերգություն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան սարսափ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան սիքվել ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆանտաստիկ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆենտեզի արկածային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆենտեզի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Արաբերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Լոնդոնում նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Մումիա (ֆիլմաշար)
Կատեգորիա:Սթիվեն Սոմերսի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմեր մումիաների մասին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 1930-ականներին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Անգլիայում
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Լոնդոնում
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 1933 թվականին
Թբլղու

**Թբլղու**, գյուղ Արցախի Մարտակերտի շրջանում` Խաչեն գետի հովտում` 950 մետր բարձրության վրա։ Գտնվում է հանրապետության հյուսիս-արևելյան հատվածում, Մարտակերտ շրջկենտրոնից գտնվում է 51 կմ հեռավորության վրա, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից` 40 կմ հեռավորության վրա։

## Աշխարհագրություն
Համայնքը լեռնային է, ունի 466,51 հա տարածք, որից 279,32 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 142,82 հա անտառային հողեր։ Թբլղու համայնքի սահմանային գոտով հոսում է Տրտու գետի Քոլատակ վտակը։ Համայնքի տարածքում առկա են թվով 6 աղբյուրներ` «Տզզանի», «Սաքի ապոր», «Դարզին թավ», «Շորին ծորի», «Վանքի տակի» և «Լըսնըտեղի»։

## Թբլղուն Արցախյան ազատամարտին
1989 թվականին Թբլղուում կազմավորվել է աշխարհազորային և կամավորական ջոկատներ, որոնք առանձին կամ Մարտակերտի պաշտպանական շրջանի ստորաբաժանումների կազմում մասնակցել են Մարտակերտի (Կիչան, Ղազանչի, «Պուշկենյալ» բարձունք, Մաղավուզ, Մատաղիս, Չայլու) և այլ բնակավայրերի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Վ. Գրիգորյանը, Մ. Իսրայելյանը, Ս. Մկրտումյանը, Է. Բեգլարյանը, Է. Մարտիրոսյանը։ Թբլղուից զոհվել է 1 ազատամարտիկ։

## Բնակչություն
2015 թվականին Թբլղու համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 158 մարդ, կա 46 տնտեսություն։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ`անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
Կան պատմամշակութային հուշարձաններ` գերեզմանոց (XVIII-XIX դդ.), ամրոց «Աղուեն» (XII-XIII դդ.), խաչքար (XIII դ.), եկեղեցի (XIII դ.):

## Հասարարակական կառույցներ
2015 թվականին համայնքում գործում էր գյուղապետարան, մշակույթի տուն, բուժկետ, Քոլատակի միջնակարգ դպրոցի Թբլղուի մասնաճյուղը, որտեղ սովորում էին 7 աշակերտներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մարտակերտի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Մարտակերտի շրջանի գյուղեր
Ուդինեզե

**Ուդինեզե** (), իտալական ֆուտբոլային ակումբ Ուդինե քաղաքից։ Ակումբը հիմնադրվել է 1896 թվականին և ներկայումս հանդես է գալիս Սերիա A-ում։ Ուդինեզեն Իտալիայի երկրորդ ամենահին գործող ֆուտբոլային ակումբն է Ջենոայից հետո։

Ուդինեզեի լավագույն արդյունքը Սերիա A-ում եղել է երկրորդ հորիզոնականը 1954-55 մրցաշրջանում։ Բացի այդ, թիմը 1980 թվականին հաղթել է Միտրոպա գավաթը, իսկ 2000 թվականին՝ ՈՒԵՖԱ Ինտերտոտո գավաթը։

## Նվաճումներ

### Ազգային
* **[[Սերիա A (Իտալիա)|Սերիա A]]**
** *Երկրորդ տեղ (1)․* 1954–55
** *Երրորդ տեղ (2)․* 1997–98, 2011–12
* **Կոպա Իտալիա Սերիա C**
** **Հաղթող (1)․** 1978
* **[[Ֆուտբոլի Իտալիայի գավաթ|Իտալիայի գավաթ]]**
** *Երկրորդ տեղ (1)․* 1922

### Միջազգային
* **[[ՈՒԵՖԱ Ինտերտոտո գավաթ]]**
** **Հաղթող (1)․** 2000
* **[[Միտրոպա գավաթ]]**
** **Հաղթող (1)․** 1980
* **[[Ֆուտբոլի Անգլո-իտալական գավաթ|Անգլո-իտալական գավաթ]]**
** **Հաղթող (1)․** 1978

## Արտաքին հղումներ
* Ուդինեզեի պաշտոնական կայքը
* Ուդինեզեի պաշտոնական Տվիտերի էջը
* Ուդինեզեի պաշտոնական Ինստագրամի էջը
* Ուդինեզեի պաշտոնական Ֆեյսբուքի էջը
* Ուդինեզեն transfermarkt-ում
* Ուդինեզեն futbol24.com-ում
* Ուդինեզեն soccerway.com կայքում
* Ուդինեզեն ՈՒԵՖԱ-ի պաշտոնական կայքում

Կատեգորիա:Իտալական ֆուտբոլային ակումբներ
Կատեգորիա:1896 հիմնադրված ֆուտբոլային ակումբներ
Կատեգորիա:1896 հիմնադրումներ Իտալիայում
Կլետի աստղադիտարան

**Կլետի աստղադիտարան** (, աստղադիտարանի կոդերը` — «246» և «046»), աստղադիտարան է Չեխիայում, պատկանում է Հարավային Բոհեմիայի բնագիտության կենտրոնին Չեխիայի հանրապետությունում։

Աստղադիտարանը տեղակայված է Կլետ (Kleť) լեռնագագաթից հարավ՝ 1070 մ բարձրության վրա, Չեսկե-Բուդեևիցե (České Budějovice) քաղաքից հարավ արևմուտք, այս քաղաքում է տեղակայված աստղադիտարանի արխիվը։ Կլետի աստղադիտարանը հիմնվել է 1957 թվականին։ Պարզ գիշերների քանակը այստեղ զգալիորեն ավելի շատ է քան միջինում Չեխիայի Հանրապետության տարածքում։ Սա դարձել է հնարավոր շնորհիվ այն բանի, որ աստղադիտարանը տեղակայված է բավարար բարձրության վրա, որը ավելի բարձր է շերտավոր ամպերից։

1992 թվականից մինչև օրս աստղադիտարանի տնօրենն է Յանա Տիխան։

## Պատկերասրահ

Jana Tichá, Miloš Tichý and KLENOT.jpg|Միլոշ Տիխին և Յանա Տիխան KLENOT աստղադիտակի մոտ


## Տես նաև
* Գրադցա-Կրալովե աստղադիտարան
* Աստղադիտարաններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* Աստղադիտարանի գործիքները

Կատեգորիա:Աստղադիտարաններ Չեխիայում
Պալոմարյան աստղադիտարան

**Պալոմարյան աստղադիտարան** (), մասնավոր աստղադիտարան Կալիֆոռնիայի Սան Դիեգո շրջանում՝ ԱՄՆ-ում, գտնվում է 145 կիլոմետր հարավ-արևելք Մանունթ-Վիլսոնյան աստղադիտարանից, Պալոմար լեռան վրա։ Աստղադիտարանի կոդերն են՝ «675», ինչպես նաև՝ «261» Երկնքի թվային դիտարկում և «644» NEAT ծրագրերի համար։ Աստղադիտարանը պատկանում և կառավարվում է Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտին (Կալտեխ)։ Աստղադիտարանը այս պահին բաղկացած է չորս հիմնական գործիքներից՝ 200-դյույմանոց (5,08 մ) Հեյլի աստղադիտակ, 48-դյույմանող (1,22 մ) Սեմուել Օշինի աստղադիտակ, 18-դյույմանոց Շմիդի աստղադիտակ և 60-դյույմանոց ռեֆլեկտոր։ Այստեղ է գտնվում նաև Պալոմարյան ինտերֆերոմետրը։

Հիմնվել է 1928 թվականին։ 1948—1967 թվականներին Մաունթ Պալոմարի աստղադիտարանի 504 սմ-անոց աստղադիտակը ամենամեծն էր աշխարհում (մինչև ԽՍՀՄ-ում 6մ-անոց աստղադիտակի շարք մտնելը)։ Մյուս աստղադիտակներից ամենանշանավորը Շմիդի 122սմ-անոց խոշորագույն աստղադիտակն է, որով ստացված լուսանկարները լայնորեն օգտագործվում են աշխարհի շատ աստղադիտարաններում և սկզբնաղբյուր են ծառայել բազմաթիվ կարևորագույն աշխատանքների համար։ Մաունթ Պալոմարի աստղադիտարանում զբաղվում են աստղերի, միգամածությունների ու գալակտիկաների ուսումնասիրությամբ։ Այստեղ են կատարվել մի շարք կարևորագույն հայտնագործություններ (սպիտակ թզուկ աստղեր, ռադիոգալակտիկաներ, քվազարներ, կոմպակտ գալակտիկաներ և այլն)։ Ֆ․ Ցվիկիի ղեկավարությամբ հայտնաբերվել և ուսումնասիրվել է գերնոր աստղերի մեծ մասը։

Մաունթ Պալոմարի աստղադիտարանում են ստեղծվել երկնքի Պալոմարյան զննության երկգույն քարտեզները։ Մաունթ Պալոմարի աստղադիտարանը գործնական կապեր ունի Բյուրականի աստղադիտարանի հետ․ հայ և ամերիկյան աստղագետները, 504սմ-անոց աստղադիտակի օգնությամբ, համատեղ հետազոտություններ են կատարել Բյուրականի աստղադիտարանի աշխատակիցների հայտնաբերած գալակտիկաների ու դրանց խմբերի ուսումնասիրման ուղղությամբ։ 1949 թվականին Մաունթ Պալոմարի աստղադիտարանը և Մաունթ Վիլսոնի աստղադիտարանը վարչականորեն միավորվել են։

## Տես նաև
*  Հեյլի աստղադիտարաններ

## Արտաքին հղումներ
* Կալտեխի կայքի էջ, նվիրված Պալոմարյան աստղադիտարանին

Կատեգորիա:Աստղադիտարաններ ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:Կալիֆոռնիա
Դյուսելդորֆ-Բիլկ աստղադիտարան

**Դյուսելդորֆի աստղադիտարան** (, ինչպես նաև որոշ աղբյուրներում հիշատակվում է, որպես **Դյուսելդորֆ-Բիլկ աստղադիտարան**), մասնավոր աստղադիտարան էր Դյուսելդորֆ քաղաքի Դյուսելդորֆ-Բիլկ շրջանում, Գերմանիայում, հիմնադրվել է 1843 թ. Յոհան Բենցենբերգի կողմից։ Բենցենբերգը անվանել էր իր աստղադիտարանը «Շառլետա»։ Դյուսելդորֆի աստղադիտարանը ոչնչացվել է 1943 թվականին ռմբակոծությունների ժամանակ։

## Աստղադիտարանի ղեկավարներ
thumb|Աստղադիտարանի տեղում տեղադրված հուշատախտակը
* 1843 - 1846 - Յոհան Բենցենբերգ
* 1847 - 1851 - Ֆրանց Ֆրիդրիխ Էռնստ Բրյունոու
* 1851 - 1900 - Կառլ Թեոդոր Ռոբերտ Լյութեր
* 1900 - 1937 - Վիլիամ Լյութեր (Կառլ Լյութերի որդին)

## Աստղադիտարանի պատմությունը
1843 թ. Յոհան Ֆրիդրիխ Բենցենբերգը կառուցեց աստղադիտարան Դյուսելդորֆին մոտ ինքնուրույն դիտարկումներ կատարելու համար։ Աստղադիտարանի հիմնական գործիքն էր 1800 մմ կիզակետային հեռավորությամբ ռեֆրակտոր աստղադիտակը։ Բենցենբերգի մահից հետո 1846 թ. աստղադիտարանը կտակվել էր քաղաքին։ 1847 թվականից աստղադիտարանի տնօրենն էր Ֆրանց Ֆրիդրիխ Էռնստ Բրյունոուն։ 1851 թ. Բրյունոուն մեկնում է աշխատելու Բեռլինյան աստղադիտարան։ 1852-1890 թթ. աստղադիտարանի տնօրեն է դառնում Կառլ Թեոդոր Ռոբերտ Լյութերը, որի կողմից էլ հայտնաբերվում են 24 նոր աստերոիդներ՝ (17) Թետիսից 1852 թ. ապրիլի 17-ին մինչև (288) Գլավկան 1890 թ. փետրվարի 20-ը։ Այս աստերոիդները անվանում են «*24 Դյուսելդորֆյան մոլորակներ*»։

Աստղադիտարանը ավերվել է 1943 թ., Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, ռմբակոծությունների հետևանքով։ Այն տեղում, որտեղ գտնվել է աստղադիտարանը տեղադրվել է հուշարձան, որը պատկերում է այրված աստղադիտակ։

Աստղադիտարանի պատվին է անվանվել (4425) Բիլկ աստերոիդը։

## Աստղադիտարանի գործիքները
* Ռեֆրակտոր (D = ?, F = 1800 մմ)

## Հետազոտությունների ուղղությունները
* Աստղերի աստղաչափական դիտարկումներ (Բենցենբերգ)
* Նոր աստերոիդների որոնում (Կառլ Թեոդոր Ռոբերտ Լյութեր) հայտնաբերվել է 24 աստերոիդ
* 1854-1857 թթ. աստղային կատալոգի ստուգում (Կառլ Թեոդոր Ռոբերտ Լյութեր)

## Հայտնի աշխատակիցներ
* Յոհան Շմիդտ - 1845 թ. եղել է Բենցենբերգի օգնականը

**Փոքր մոլորակների կենտրոնում հրատարակումներ՝**
* Փոքր մոլորակների աստղաչափական դիտարկումներ

**NASA ADS տվյալների բազայում հրատարակումներ՝**
* Որոնել «Sternwarte Duesseldorf» բառակապակցությամբ
* Որոնել «Bilk» բառով

**1870 թվականից հետո կատարված գիսաստղերի և մոլորակների արբանյակների դիտարկումները՝**
* Դիտարկումների արխիվ, ՓՄԿ

## Տես նաև
* Աստղադիտարաններ
* Աստղագիտական գործիքների ցանկ

## Արտաքին հղումներ
* (4425) Բիլկ (1967 UQ)աստերոիդի նկարագիրը

Կատեգորիա:Աստղադիտարաններ Գերմանիայում
Ծմակահող

**Ծմակահող**, գյուղ Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանում` Վաճառ գետի աջ ափին՝ 850 մետր բարձրության վրա։ Գտնվում է հանրապետության հյուսիսային հատվածում, Մարտակերտ շրջկենտրոնից՝ 53 կմ հեռավորության վրա, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից` 45 կմ հեռավորության վրա։

## Աշխարհագրություն
Համայնքը լեռնային է, ունի 906,38 հա տարածք, որից 358,79 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 500,29 հա անտառային հողեր։ Ծմակահողի սահմանային գոտով հոսում է Խաչեն գետի վտակը։ Համայնքի տարածքում առկա են թվով 5 աղբյուրներ` «Գագոյի», «Կույսի», «Լևոնի», «Նովեն ծորի» և «Նայունց կալի»։

## Պատմություն
### Արցախյան ազատամարտ

1988-ին Ծմակահողում կազմակերպվել են հանրահավաքներ, ցույցեր. կազմավորվել է կամավորական ջոկատ, որը 1992-ից Խաչենի գումարտակի 2-րդ վաշտի կազմում մասնակցել է Կիչան-Ղազանչի, Կոճողոտ-Զարդախաչ-Ալիաղալի-Մարտակերտ-Մաղավուզ-Հակոբ Կամարի և այլ ուղղությունների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ծմակահողից հրամանատար է եղել Ա. Մանվելյանը։ Ծմակահողից զոհվել է 10 ազատամարտիկ։

### Պատմամշակութային հուշարձաններ
Կան պատմամշակութային հուշարձաններ` կիսաքանդ  Սբ. Ստեփանոս եկեղեցի (1229 թ.), գերեզմանոց (XII-XIII դդ.), Մամքան եկեղեցի (XIII դ.) հաշվառված է 83 հուշարձան։ Շրջակայքում գտնվում են Հարավա, Անկնունք եկեղեցիները, Վաճառ գյուղաքաղաքի ավերակաները։ Գյուղաքաղաքը որպես վաճառաշահ կենտրոն զարգացել է Հասան-Ջալալյանների օրոք (XIII դար)։

## Բնակչություն
2015 թվականին Ծմակահողի բնակչության թվաքանակը կազմում է 261 մարդ, կա 70 տնտեսություն։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Համայնքային կյանք
2015 թվականի դրությամբ գործում են գյուղապետարան, բուժկետ, հիմնական դպրոց, որտեղ սովորում են 26 աշակերտներ։

## Տնտեսություն
Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ` անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մարտակերտի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Մարտակերտի շրջանի գյուղեր
Ռեդինգ ՖԱ

**«Ֆուտբոլային ակումբ  Ռեդինգ»** (), անգլիական ֆուտբոլային ակումբ Բերքշիրի Ռեդինգ քաղաքից։ Խաղում է Չեմպիոնշիպում։ Երկրպագուների շրջանում հայտնի է ոչ պաշտոնական «ռոյալզ» անվամբ։

Կատեգորիա:Անգլիայի Պրեմիեր լիգայի ակումբներ
Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլային ակումբներ
Միացյալ Նահանգների ռազմածովային աստղադիտարան

**Միացյալ Նահանգների ռազմածովային աստղադիտարան**, աստղադիտարան է, հիմնված 1893 թ. Վաշինգտոն քաղաքում, ԱՄՆ։ 1974 թվականից աստղադիտարանը հանդիսանում է ԱՄՆ փոխ-նախագահի պաշտոնական նստավայրը։

## Աստղադիտարանի ղեկավարներ
* Լուիս Մ. Գոլդսբորո
* Էդվին Թեյլոր Պոլլոկ
* 1963 - 1977 - Կայ Ստրենդ - աստղադիտարանի գիտական ղեկավար
* 1977 - 1993 - Գարտ Վեստերհուտ - աստղադիտարանի գիտական ղեկավար

## Աստղադիտարանի պատմությունը
Աստղադիտարանը ստեղծվել է 1830 թ. դեկտեմբերի 6-ին որպես նավարկման գործիքների վերանորոգման վայր։ 1842 թ. կոնգրեսը հատկացրեց 25 000 ԱՄՆ դոլլար Ազգային աստղադիտարանի ստեղծման համար։ 1843 թ. կառուցվեց **[[Միացյալ Նահանգների ռազմածովային հին աստղադիտարան]]ի** շենքը։ Այս վայրում դիտարկումները կատարվել են մինչև 1893 թվականը, երբ կառուցվեց աստղադիտարանի նոր մասնաշենքը։ 1955 թ. կապված Վաշինգտոնի լուսավորման հետ ստեղծվեց **[[Միացյալ Նահանգների ռազմածովային աստղադիտարանի Ֆլագստաֆ կայան|Ֆլագստաֆ կայան]]ը**։ XIX դարի երկրորդ կեսին աստղադիտարանի հիմնական նպատակն էր ծովային նավերի և քաղաքացիական բնակչության համար ճշգրիտ ժամանակի հաղորդումը։ Ինչպես նաև, Ռազմածովային աստղադիտարանը մասնակցում է Լոուելի աստղադիտարանի աշխատանքներին։

## Աստղադիտարանի գործիքները
* 66-սմ Կլարկի ռեֆրակտոր (F=13 մ)` տեղափոխվել է հին աստղադիտարանից
* 40-դյույմանոց Ռիչի աստղադիտակ` տեղափոխվել է Ֆլագստաֆ կայան
* 12-դյույմանոց ռեֆրակտոր

## Հետազոտությունների ուղղություններ
* Դիրքային չափումներ (աստղագիտական նավարկում)
* GPS-ժամանակ
* Քվազարների դիտարկումներ իներցիալ հաշվարկի համակարգի ստեղծման նպատակով
* Երկրի պտույտի չափանիշներ
* Աստղաչափություն
* Աստղերի կատալոգի ստեղծում (USNO)

## Հիմնական նվաճումները
* 1913 թվականի նոյեմբերին Միացյալ Նահանգների ռազմածովային աստղադիտարանը և Փարիզի աստղադիտարանը, օգտագործելով Էյֆելյան աշտարակը որպես անտեննա, փոխանակեցին հաստատուն ռադիոազդանշաններ միմյանց միջև, աշխարհագրական լայնության ճշգրտելու նպատակով։
* Հայտնաբերված աստերոիդներ։ Նրանցից մի քանիսը՝ (536) Մերապի, (886) Վոշինգտոնիա և (980) Անակոստիա

## Հայտնի աշխատակիցներ
* 1884 (?) — 1923 — Հորաս Թատլ
* Ջեյմս Քրիստի
* Ջորջ Պիտերս
* Բենջամին Գուլդ
* Թոմաս Ջեֆերսոն Ջեկսոն Սի
* Քրիստիան դե Վեգտ
* Վեբստեր Քլեյ Բոլլ
* Ջեյմս Լ. Հիլտոն
* Սթիվեն Ջ. Դիք
* Բենջամին Բոս
* Թոմ Վան Ֆլանդերն
* Չարլզ Հովարդ Հինտոն
* Ջերալդ Քլեմենս
* Ջորջ Ս. Դեյ

## Տես նաև
* Միացյալ Նահանգների ռազմածովային աստղադիտարանի Ֆլագստաֆ կայան
* Միացյալ Նահանգների ռազմածովային հին աստղադիտարան
* Աստղադիտարաններ
* Աստղագիտական գործիքների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Աստղադիտարանների կոդերի ցանկը մինչև 1986 թվականը
* Աստերոիդների ցանկ (արխիվային նիշքում նշված են հայտնաբերող աստղադիտարանները)

**Փոքր մոլորակների կենտրոնում հրատարակումներ՝**
* Փոքր մոլորակների աստղաչափական դիտարկումներ
* Փոքր մոլորակների աստղաչափական դիտարկումներ
* ՓՄԿ-ի տվյալների բազայում աստղադիտարանի բոլոր աստղաչափական դիտարկումների որոնում

**NASA ADS տվյալների բազայում հրատարակումներ՝**
* Որոնել «United States Naval Observatory» բառակապակցությամբ

**1870 թվականից հետո կատարված գիսաստղերի և մոլորակների արբանյակների դիտարկումները՝**
* Դիտարկումների արխիվ, ՓՄԿ

Կատեգորիա:Աստղադիտարաններ ԱՄՆ-ում
Արցախյան պատերազմում զոհված ազատամարտիկների ցանկ

Այստեղ ներկայացված են Արցախյան պատերազմում զոհված ազատամարտիկների ամբողջական (շուրջ  հոգուց բաղկացած) ցանկը։ Ներքևում տեղադրված աղյուսակում ներկայացված են ազատամարտիկների ազգանունների առաջին տառերը։

## Արտաքին հղումներ
* Արցախյան պատերազմում նահատակվածների թանգարան
Դրեզդենկո

**Դրեզդենկո** (, ), քաղաք Լեհաստանի Լյուբուշյան վոևոդությունում։ Ունի 10,74&nbsp;կմ² տարածք։ Բնակչությունը՝ 10421&nbsp;մարդ (2004 թվականի տվյալներով)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Քաղաքի պաշտոնական կայքը

Կատեգորիա:Լեհաստանի քաղաքներ