Նուռլատ

**Նուռլատ** (), գյուղ, Թաթարստանի Հանրապետության Զելենոդոլսկի շրջանում։ Նուռլատ գյուղական բնակավայրի մունիցիպալիտետի վարչական կենտրոն։ Գյուղի շրջակայքը բնակեցվել է բրոնզի դարաշրջանում։ Այն Կազանի խանության մաս է կազմել։ Բնակչությունը 1910 թվականին կազմել է 3749 մարդ, իսկ 2017 թվականին՝ 2938։

## Աշխարհագրություն
;Աշխարհագրական դիրք
Գտնվում է անտառատափաստանային գոտում՝ Վոլգայի մարզում՝ Բուլատկա գետի վրա։ Գտնվում է մարզկենտրոն Զելենոդոլսկ քաղաքից 33 կմ հարավ-արևմուտք։ Ծովի մակարդակից բարձրությունը 80 մ է։

;Կլիմա
Կյոպպենի կլիմայական դասակարգման համաձայն՝ գյուղի կլիման դասակարգվում է որպես Dfb՝ խոնավ մայրցամաքային կլիմա՝ տաք ամառներով։ Այստեղ միջին ջերմաստիճանը 5.0 °C է։ Տարեկան միջին տեղումները կազմում են 634 մմ։

## Պատմություն
Գյուղի շրջակայքը բնակեցված է եղել բրոնզի դարաշրջանում, ինչի մասին վկայում է հնագիտական վայր՝ Նուրլացկոյե բնակավայրը։ Այն պատկանել է Կազանի խանության բնակավայրերին, և եղել է Կազանի խան Մուհամմադ-Ամինի տիրապետությունը։ Սվիյաժսկի շրջանի 1565-1568 թվականների մարդահամարի գրքում նշվում է թաթար-չուվաշական Նուրդուլատովո գյուղի դատարկ հողերի մասին, որը «ցարի Մագմեդ Ամինովսկայան» էր։

16-րդ դարի երկրորդ կեսին գյուղը բնակեցված է եղել թաթարներով և չուվաշներով։ Նախկին ռուս գերիները գյուղից դուրս են եկել 1567 թվականից հետո։ 18-րդ և 19-րդ դարերի առաջին կեսերին բնակիչները պատկանել են պետական գյուղացիների դասին, որոնք սերել են ծառայողական թաթարներից։ Նրանց մոտ 10%-ը մկրտված է եղել։ 1906 թվականի զեմստվոյի հարցման համաձայն՝ գյուղն ունեցել է երեք համայնք։ Ավանդական լայն տարածում ունեցող գյուղատնտեսությունից (գյուղական համայնքը 20-րդ դարի սկզբին տիրապետել է 3573 դեսիատին հողատարածքի) և անասնապահությունից բացի, բնակիչների սովորական զբաղմունքներն են նաև կառքերի և այլ գերանների արտադրությունը։ Բնակիչները նաև կրել են լաշմանի պարտականությունը։

Գյուղը մեծ բարեփոխումների ժամանակ նոր մկրտված թաթարների իսլամ վերադառնալու շարժման կենտրոններից մեկն է եղել, 1807 թվականին առաջին ծխական համայնքում կառուցվել է նոր մզկիթ։ 1909 թվականին երկրորդ ծխական համայնքում, որը հիմնադրվել է ոչ ուշ, քան 1874 թվականին։ 1908-1910 և 1909-1911 թվականներին մզկիթներ են կառուցվել երրորդ և չորրորդ ծխական համայնքերի համար։ Բոլոր մզկիթները ավերվել են 1930-ական թվականներին։ 20-րդ դարի սկզբին այստեղ գործել է նաև երկու մեքթեբ։ 1909 թվականի տվյալների համաձայն՝ այնտեղ սովորել է 130 աղջիկ և 180 տղա։ 

1866 թվականին հրապարակված «Բնակեցված տարածքների ցանկը՝ ըստ 1859 թվականի տեղեկությունների» մեջ բնակավայրը հիշատակվում է որպես Կազանի նահանգի Սվիյաժսկի շրջանի 2-րդ գավառակի Նուրլատի պետական ​​սեփականություն հանդիսացող գյուղ։ Այն գտնվել է Չեպկասա և Կաշլա գետերի մոտ, Սվիյաժսկից Չեբոկսարի գյուղական ճանապարհի երկայնքով, Սվիյաժսկի շրջանային քաղաքից 29 վերստ և Ուտյաշկի պետական ​​և մասնավոր գյուղի կայարանային բնակարանից 6 վերստ հեռավորության վրա։ Գյուղում 321 տնտեսություններում ապրել է 1954 մարդ (977 տղամարդ և 977 կին), կար մզկիթ։ 19-րդ դարի վերջին նշվել է երկու ներկարարական գործարանի առկայությունը։ 20-րդ դարի սկզբին՝ երեք հողմաղաց, երեք դարբնոց, երկու հացահատիկի մաքրող մեքենա և տասներկու փոքր խանութ։

1918 թվականին բացվել է տարրական դպրոց, 1927 թվականին այն վերակազմավորվել է գյուղացիական երիտասարդության յոթամյա դպրոցի, իսկ 1936 թվականին՝ միջնակարգ դպրոցի։ 1930 թվականին այստեղ ստեղծվել է Կիզիլի «Պարտիզան» կոլտնտեսությունը։ 1959 թվականին գյուղը դարձել է խոշորացված «Իսկրա» կոլտնտեսության կենտրոնական կալվածքը, որը ներառել է նաև հարևան բնակավայրերը։ 1967 թվականից այստեղ գործել է «Նուռլացկի» մրգատու տնկարանային պետական ​​տնտեսությունը, 1994 թվականից՝ «Նուռլացկի» կոլեկտիվ ձեռնարկությունը, իսկ 2002 թվականից՝ «Նուռ-1» ՍՊԸ-ն։ 1928 թվականին գյուղի տարածքում կառուցվել է էլեկտրակայան, 1930-ական թվականներին՝ «Նուռլացկի» մրգատու տնկարանն ու մոտոտրակտորային կայանը, իսկ 1957-ից մինչև 2007 թվականը գործել է Զելենոդոլսկի միջֆերմերային շինարարական կազմակերպությունը։ 

Մինչև 1920 թվականը գյուղը գտնված է եղել Կոսյակովսկայա վոլոստի մեջ, որը Կազանի նահանգի Սվիյաժսկի շրջանի մաս է կազմում: 1920 թվականից այն մտել է Թաթարական ԻՍՍ նորաստեղծ Սվիյաժսկի կանտոնի մեջ (1924 թվականին՝ վոլոստի կենտրոն): 1927 թվականի փետրվարի 14-ից՝ հանրապետությունում կանտոնային բաժանման վերացման կապակցությամբ, այն նորաստեղծ Նուրլատ-Աչասիրսկիի կենտրոնն է եղել, իսկ 1927 թվականի օգոստոսի 1-ից՝ Նուռլատսկի շրջան: Այդ ժամանակ օգտագործվել էՀյուսիսային Նուռլատի անվանումը: 1963 թվականի փետրվարի 1-ին, վարչատարածքային բաժանման բարեփոխման արդյունքում, այն ընդգրկվել է Զելենոդոլսկի շրջանի մեջ:

## Բնակչություն

1782 թվականին միայն տղամարդիկ են հաշվվել։
;Ազգային կազմ
Գյուղը հիմնականում բնակեցված է թաթարներով: 2002 թվականի մարդահամարի արդյունքների համաձայն, թաթարները կազմել են գյուղի 2805 բնակիչների 93%-ը: 19-րդ և 20-րդ դարերի սահմանագծին, մուսուլման թաթարներից բացի, գյուղում ապրել են նաև մկրտված թաթարներ:

## Տնտեսություն և ենթակառուցվածքներ
Գյուղի տարածքում գործում են հետևյալները`
* 2007 թվականից՝ գյուղատնտեսական ձեռնարկություն՝ «Կրասնի Վոստոկ Ագրո» ԲԲԸ Զելենոդոլսկի մասնաճյուղ,
* 2013 թվականից՝ Սվիյաժսկի որսորդական ֆերմայի մարալների բուծման ֆերմա։
;Տրանսպորտ
Գյուղի միջով անցել են տարածաշրջանային նշանակության հանրային ճանապարհները`
* Ուրմարի - Նուռլատի - Բոլշոյե Խոդյաշևո (դեպի Կազան)
* Թյուրլեմա - Նուրլաթա - Բուռունդուկի
* Նուռլատի - Ակզիգիտովո
* Նուռլատի - Գորոդիշչե
* Նուռլատի - Բուլատովո

Ալբաբա երկաթուղային կայարանը գտնվում է գյուղից 3 կմ արևելք։ Գյուղի միջով է անցնում «Նուրլատի - Սվիյաժսկ կղզի - Նիժնիե Վյազովյե» ավտոբուսային երթուղինը։

;Կրթություն և առողջապահություն
1918 թվականից գործում է միջնակարգ դպրոց, 1954 թվականից՝ մանկապարտեզ, 1942 թվականից՝ որբանոց, իսկ 1930-ական թվականներից՝ շրջանային հիվանդանոց: Նաև գործում է դեղատուն և անասնաբուժական կլինիկա: 

;Այլ օբյեկտներ
Գյուղում կան երկու բազմաֆունկցիոնալ մարզադաշտեր, և փոստային բաժանմունք: Գյուղում կա 25 փողոց: Ընդհանուր տարածքը հարակից Բուլատովո գյուղի հետ միասին կազմում է 421.4 հեկտար: Գյուղը գազաֆիկացված և էլեկտրաֆիկացված է: Ջրամատակարարումն իրականացվում է ստորգետնյա աղբյուրներից՝ օգտագործելով արտեզյան ջրհորներ և ջրաշտարակներ: Ջրամատակարարման ցանցի երկարությունը 18.2 կմ է: Անհատական ​​և հասարակական շենքերի ջեռուցումն իրականացվում է գազով աշխատող տեղական ջերմային աղբյուրներից։ 

## Մշակույթ և կրոն
;Մշակույթ
Գյուղի հարավ-արևելյան ծայրամասում կան Կազանի խանության ժամանակաշրջանին պատկանող երեք տապանաքարեր, որոնք դաշնային նշանակության մշակութային ժառանգության վայր են:

Գյուղում գործում է ութ ստեղծագործական խումբ՝ Նուռի ժողովրդական թատերախումբը, երկու թատերախումբ, երեք պարային խումբ և երկու վոկալ խումբ։

1924 թվականից գործում է գյուղական գրադարան, 1961 թվականից՝ գյուղական համայնքային կենտրոն, իսկ 1997 թվականից՝ Հայրենիքի թանգարան:

;Կրոն
Գյուղում են գտնվում տեղական մուսուլմանական կրոնական կազմակերպությունները՝ Խամզյա ծխական համայնքը և Թաթարստանի Հանրապետության մուսուլմանների հոգևոր վարչության մուսուլմանական մզկիթները, որոնք կառուցվել են համապատասխանաբար 1991-1995 և 2007 թվականներին։

## Հայտնի բնիկներ
Գյուղում են ծնվել`
* Լ. Կ. Ամինով (ծնվել է 1937 թվականին)` Թաթարստանի Հանրապետության Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ, պրոֆեսոր, ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր
* Վիլ Գանիև (1934-2005 թվականներ)` բանաստեղծ, թարգմանիչ, գրականագետ, Ռուսաստանի Դաշնության մշակույթի վաստակավոր գործիչ
* Մ. Շ. Լապինա (ծնվել է 1941 թվականին)` առվույտի գոտիավորված սորտերի հեղինակ, գյուղատնտեսության թաթարական գիտահետազոտական ինստիտուտի գյուղատնտես-սելեկցիոներ
* Ռ. Կ. Մինգալիև (ծնվել է 1940 թվականին)` Ռուսաստանի վաստակավոր մեխանիկական ինժեներ, «Էլեկոն գործարան» բաժնետիրական ընկերության խորհրդի նախագահ (2014-2018 թվականներին), տեխնիկական գիտությունների թեկնածու
* Ֆ. Ֆ. Նասիբուլին (ծնվել է 1978 թվականին)` Թաթարական երիտասարդ հանդիսատեսի թատրոնի դերասան Գ. Կարիևա, Թաթարստանի Հանրապետության վաստակավոր արտիստ
* Ի. Բ. Խայբուլին (1937-2007 թվականներ)` ֆիզիկոս, քիմիկոս, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ, Թաթարստանի Հանրապետության գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս, Թաթարստանի Հանրապետության վաստակավոր գիտնական, ՏԱՍՍՀ վաստակավոր գյուտարար, ԽՍՀՄ, Թաթարստանի Հանրապետության պետական ​​մրցանակների դափնեկիր, ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր
* Ի. Ն. Խակիմզյանով (ծնվել է 1960 թվականին)` տեխնիկական գիտությունների թեկնածու, Թաթարստանի Հանրապետության գիտության և տեխնոլոգիայի պետական ​​մրցանակի դափնեկիր
* Ռ. Ա. Յուսուպով (ծնվել է 1948 թվականին)` պրոֆեսոր, քիմիական գիտությունների դոկտոր։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
*
*
* 
*
* 
*  
*
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Ռուսաստանի Թաթարստան հանրապետության Զելենոդոլսկի շրջանի բնակավայրեր