Մատթեոս Բ Չուխաճյան Կոստանդնուպոլսեցի

**Մատթեոս Բ Չուխաճյան Կոստանդնուպոլսեցի** (), Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարք։

## Կենսագրություն
1844 թ. հուլիսի 17-ին պատրիարքական աթոռում առաջադրվում և հաստատվում է Զմյուռնիայի առաջնորդ Մատթեոս Բ Չուխաճյան Կոստանդնուպոլսեցին: Նորընծա պատրիարքի պաշտոնավարության առաջին դրսևորումը լինում է կիրակնօրյա պատարագում Ամենայն հայոց կաթողիկոս ընտրված Ներսես Ե Աշտարակեցի (1843-1857) հիշատակելը: Այս է բովանդակում նաև Մատթեոս պատրիարքի՝ 1844 թ. սեպտեմբերի 6-ին Կ. Պոլսի պատրիարքարանում եկեղեցականների, աշխարհականների և ազգի երևելիների մասնակցությամբ գումարված համազգային ժողովում հնչեցված հայտարարությունը՝ Ներսես Աշտարակեցուն ընդհանրական կաթողիկոս ճանաչելու և նրա անունը Օսմանյան կայսրության հայ եկեղեցիներում հիշատակելու մասին: Գրությունը կարևոր է նրանով, որ 1828 թ. հետո Արարատյան Մայր Աթոռի ծայրագույն պատրիարքի անունը չէր հիշատակվել կայսրության հայկական եկեղեցիներում: Պատմական վավերագրի բովանդակությանը հաջորդող 74 կնիքներին առաջնորդում են Կ. Պոլսի պատրիարք Մատթեոս արքեպիսկոպոսի՝ «Է /Ք(ՐԻՍՏՈՍԻ) Ծ(ԱՌԱՅ) /Մատթէոս /պ(ա)տր(իա)րգ /1844», նախկին պատրիարք Աստվածատուր արքեպիսկոպոսի՝ «Է /Ք(ՐԻՍՏՈՍ)Ի Ծ(Ա)Ռ(ԱՅ) /ԱՍՏՈՒԱԾԱՏՈՒՐ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ԷՋՄԻ(ԱԾՆԻ) /1807», նախկին պատրիարք Կարապետ արքեպիկսպոսի՝ «Է /ԿԱՐԱՊԵՏ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ /1817» արձանագիր դրոշմները, որոնց առկայությունն ինքնին փաստական է. նրանք վկայում են այն, որ պատրիարքների պաշտոնաթողությունը հանգեցնում էր կնիքների փոփոխության: Ինչպես նկատում ենք, այս վավերագրում Աստվածատուր և Կարապետ պատրիարքներն աթոռակալությունից հետո կրկին կիրառում են եպիսկոպոսական կնիքներ։

## Պատրիարքության շրջան
Մատթեոս պատրիարքի առաջին գործողություններից է դառնում նաև Կ. Պոլսի հայերի շրջանում լայն տարածում գտած բողոքականության դեմ պայքարն ու հայ եկեղեցու «սուրբ խորհրդից» հեռացած հազարավոր հայ բողոքականներին դարձի բերելը: Այս նպատակով 1846 թ. հուլիսի 10-ին Մատթեոս պատրիարքը նամակագրում է Ներսես կաթողիկոսին: Հայտնում է, որ բազմահմուտ գիտնական Տերոյենց Հովհաննես Պրուսացի (1800-1888) վարդապետի մասնակցությամբ ինքը ձեռնամուխ է եղել եկեղեցական պատմության գրքի հրատարակման գործին: Ապա, հիմնավորում է այսօրինակ գրքի անհրաժեշտությունը՝ նշելով, որ լատինները և հույները տարբեր հեղինակների շարադրանքով արդեն ունեն այսպիսի մատյաններ, մինչդեռ մեզանում ո՛չ թարգամությամբ և ո´չ էլ առանձին հեղինակների մասնակցությամբ չկան ամբողջական աշխատություններ, որոնք մինչև երրորդ դարը ճշգրիտ ժամանակագրությամբ կներկայացնեն եկեղեցու պատմությունը: Վերջում խնդրում է նրան ուղարկել իր տրամադրության տակ եղած փաստաթղթերը հայ եկեղեցու գործունեության մասին: Գրության ավարտին տեսնում ենք Մատթեոս արքեպիսկոպոսի անվանական փոքր կնիքը՝ «Է /Ք(ՐԻՍՏՈՍԻ) Ծ(ԱՌԱՅ) /Մատթէոս /պա)տր(իա)րգ /1844» մակագրությամբ:

Մատթեոս Կոստանդնուպոլսեցու պաշտոնավարման շրջանը հատկապես հետաքրքրական է պատրիարքների իրավասությունների դիտարկման իմաստով: Պատրիարքարանի կրոնադավանաբանական և աշխարհիկ հարցերի տնօրինումը տարանջատելու և կարգավորելու նպատակով 1847 թ. մայիսի 7-ին Բարձրագույն դռան հրամանով ձեռնարկվում է երկու ներկայացուցչական մարմինների՝ 14 հոգևորականներից և 20 աշխարհականներից բաղկացած Հոգևոր և Գերագույն ժողովների ստեղծում, որոնք պետք է գործեին պատրիարքի նախագահությամբ: Այս իմաստով ուշագրավ է 1847 թ. դեկտեմբերի 10-ին պատրիարքի հայտարարությունն Ազգային Գերագույն ժողովին՝ նրա իրավունքների ընդլայնումը կառավարության կողմից հաստատելու մասին. «Որովհետև հզօր և ողորմած տէրութեան բարձրագոյն հրամանաւն հաստատեցան Ազգիս մէջ երկու ժողով հոգևորական և աշխարհական. և Ազգային Ժողովոյն մէջ վճռեցաւ, թէ այսուհետև հոգևորականի վերաբերեալ ազգիս գործերը Հոգևոր ժողովին մէջ քննըվին ու վճռըվին. և ապա նոյն գործերը վճռովքն յայտնըվին նոյն աշխարհային գերագոյն ժողովոյն. և աշխարհային վերաբերեալ գործերն ալ աշխարհային Գերագոյն ժողովոյն մէջ քննըվին ու վճռըվին ու գործ դրուին ըստ պատշաճի: Ուստի և ես ըստ կանոնի նոյն Ազգային Գերագոյն ժողովոյն կը պարտաւորիմ ամեն պատահեալ ազգային գործերը յայտնել և ազտել որ ժողովին կը պատշաճի նէ. և առանց գիտութեան և վճռոյ նոյն ժողովոյ ես ինքնին չեմ իսկ յանձնառու այսուհետև ոչ ի գործ դնել ինչ և ոչ վճռել: Վասն որոյ զայս ազգային բարեկարգութիւն որ հայի յօգուտ և ի պայծառութիւն Ազգիս, սրտի մտօք ընդունելով ստորագրեալ կնքեցի»:

Ու թեև Մատթեոս պատրիարքը որոշակի ներդրում ունեցավ Ազգային ժողովների միասնության կայացման գործում, այդուհանդերձ, ժամանակի ընթացքում սկսեց կարևորություն չտալ այդ ժողովներին, համարել, որ աշխարհականներն իրավունք չունեն խառնվելու հոգևոր գործերին, և նրանց մասնակցությունը կարող է բացառապես խորհրդատվական լինել, այն էլ միայն տնտեսական և կրթական հարցերի առնչությամբ: Պատրիարքական իշխանության կիրառմամբ 1847 թ. մայիսի 9-ին Մատթեոս արքեպիսկոպոսը կոնդակ է հղում Սկյուտարի Սբ. Կարապետ եկեղեցու ծխականներին, որով հայտնում է, որ հաստատում է նրանց ընտրած եկեղեցականների պաշտոնը: Կոնդակի ճակատը զարդարում է «Է. Ք(ՐԻՍՏՈՍ)Ի ԵՒ Ս(ՈՒՐ)Բ Ա(ՍՏՈՒԱ)Ծ(Ա)ԾՆԻ Ծ(Ա)Ռ(Ա)Յ ՄԱՏԹԷՈՍ Պ(Ա)ՏՐ(ԻԱ)ՐՔ Կ(Ո)ՍՏ(Ա)ՆԴՆ(ՈՒ)Պ(Ո)ԼՍ(Ո)Յ ՌՄՂԳ (1844)» արձանագրությամբ կնիքը:

Պատրիարքական մեծ կնիքներում հիմնականում նկատելի է տառերի այս կամ այն համառոտագրությամբ կազմած արձանագրությունները հորինվածքի այլ բաղադրիչներին չխառնելու, տառերի ինքնուրույն տեսքն ու ոճը զարդամոտիվների ազդեցությանը չենթարկելու միտում: Մատթեոս Կոստանդնուպոլսեցու պատրիաքության տարիներին զգալիորեն բարելավվում է Կ. Պոլսի հայերի կրթական վիճակը, բարեկարգվում են դպրոցներն ու վարժարանները: Այս առիթով առանձնացրել ենք պատրիարքից 1848 թ. փետրվարի 7-ին Կ. Պոլսի Օրթագյուղում ծնված բազմավաստակ գիտնական Ավետիս վարժապետ Պեսպեսյանին տրված բնութագիր-վկայականը, որով գնահատվում է նրա կրթական բազմամյա գործունեությունն ու հնարավորություն է տրվում շարունակելու այն: «Կնքեմ իմով իսկական ստորագրությամբ և կնքով» մեջբերմամբ ավարտվող գրությունը հաստատված է արքեպիսկոպոսի մեկ այլ կնիքով, որի եզրային շրջագծում կարդում ենք՝ «Է. Ք(ՐԻՈՏՈՍ)Ի Ծ(Ա)Ռ(ԱՅ) ՄԱՏԹԷՈՍ ԵՊ(ԻՍԿՈՊՈ)Ս ՊԱՏՐԻԱՐՔ ԿՈՍՏ(Ա)ՆԴ(ՆԱՊՈԼՍՈՅ) ՌՄՂԳ (1844)», միջնամասում՝ «Յ(ԻՍՈՒՍ) Ք(ՐԻՍՏՈՍ)»:

Կնիքի կենտրոնական դաշտը զբաղեցնում է լուսապսակով Քրիստոսի պատկերը, որի մի ձեռքում խաչակիր երկրագունդն է, մյուս ձեռքը՝ օրհնության դիրքով: 1848 թ. պատրիարքը թողնում է պաշտոնը, հեռանում Օրթագյուղ՝ զբաղվելով քարոզչությամբ: Արդեն 1849 թ. հունիսի 21-ին Կ. Պոլսի նախկին պատրիարք Մատթեոս արքեպիսկոպոսը տեղեկագրում է կաթողիկոսին, թե աթոռապատկան զանազան եկամուտներից իր մոտ գոյացել է ավելի քան 40.000 օսմանյան դահեկան, որը ստիպողաբար վերցրել են պատրիարքարանի տեսուչները: Ապա հետաքրքրվում է հարցի առնչությամբ կաթողիկոսի անելիքներով: Գրության ավարտին տեսնում ենք նախկին պատրիարքի եպիսկոպոսական կնիքը, որի փոքր մակերեսում հովվական գավազանի և բուսական մոտիվների համադրությամբ ներկայացված կապգիր արձանագրությունը հիշատակում է. «Ք(ՐԻՍՏՈՍԻ) Ծ(ԱՌԱՅ) /ՄԱՏԹԷՈՍ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ /1838»։

1858 թ. հոկտեմբերի 17-ին Ազգային ժողովի կողմից Կ. Պոլսի հայոց պատրիարք է ընտրվում Պրուսայի առաջնորդ **Գևորգ Բ Քերեսթեճյան Կոստանդուպոլսեցին** (1858-1860), որը նույն թվականի նոյեմբերի 1-ին իր օրհնության անդրանիկ կոնդակն է հղում «Քյուրդիստանի հայերին» և Ղազար ծայրագույն վարդապետին՝ իր, ինչպես նաև վիճակի առաջնորդների, քահանաների, իշխանավորների, ժողովրդի պարտավորությունների և ակնկալվող զորակցության մասին:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարքներ