Կամիկաձե

thumb|300px|right|Օդաչու-կամիկաձե Կիյոշի Օգավան, որը գրոհել էր ամերիկյան «Բանկեր Հիլ» ավիակիրը
thumb|right|200px|1945 թվականի հունվարի 6-ին Լինգայենի ծոցում կամիկաձեի կողմից հարձակման ենթարկվեց «Կոլումբիա» թեթև հածանավը
thumb|right|200px|Պայթյուն «Կոլումբիա» ավիակրի վրա կամիկաձեի գրոհից հետո

**Կամիկաձե** ( կամիկաձե, *կամի՝ «աստվածություն», կաձե՝ «քամի»*)՝ «աստվածային քամի», փոթորիկի անուն, որը Ճապոնիայի ափերի մոտակայքում երկու անգամ ոչնչացրել է մոնղոլական Խուբիլայ խանի արմադայի նավերը։

20-րդ դարի կեսերին «կամիկաձե» բառը սկսեց օգտագործվել Խաղաղօվկիանոսյան պատերազմի վերջին փուլերում ի հայտ եկած ճապոնացի օդաչու-մահապարտների նկարագրման համար: «Կամիկաձե»-ն ճապոնական ավելի լայն «տոկկոտայ» տերմինի մասն է կազմում, որը վերաբերում էր բոլոր մահապարտ կամավորներին (ոչ միայն օդաչուներին):

Ճապոնացիները նմանատիպ գործողությունները անվանում էին «հատուկ գրոհների հարվածային ջոկատներ» (特別攻撃隊 տոկուբեցու կո, գեկի տայ) կամ տոկկո տայ հապավումով  ()։ Օդաչու-մահապարտների ստորաբաժանումներն անվանում էին ««աստվածային քամի» հատուկ հարվածային ջոկատներ» (սիմպու տոկուբեցու կո գեկի տայ 神風特別攻撃隊)։

## Նախապատմություն
1942 թվականի հունիսի 4-ին Միդուեյի ճակատամարտում կրած պարտությունից հետո Ճապոնիան սկսեց կորցնել նախաձեռնությունը Խաղաղօվկիանոսյան պատերազմում։ 1943-1944 թվականների ընթացքում դաշնակից զորքերը, Միացյալ Նահանգների արդյունաբերական հզորության աջակցությամբ, քայլ առ քայլ առաջ շարժվում էին ճապոնական կղզիների ուղղությամբ։

Այդ ժամանակ ճապոնական ինքնաթիռները, մասնավորապես կործանիչները, քանակով և որակով լրջորեն զիջում էին ամերիկյան ինքնաթիռների նոր մոդելներին, ինչպիսիք են F6F Hellcat-ը, P-51 Mustang-ը և F4U Corsair-ը։ Մարտական մեծ կորուստների պատճառով կար փորձառու օդաչուների պակաս։ Ավելին, պահեստամասերի և վառելիքի պակասը խնդիր էր դարձնում ցանկացած խոշոր օդային գործողություն Ճապոնիայի համար։

1944 թվականի հուլիսի 15-ին ԱՄՆ զորքերը գրավեցին Սայպան կղզում գտնվող ճապոնական բանակի բազաները։ Սա թույլ տվեց ԱՄՆ հեռահար ռմբակոծիչներին ուղղակիորեն հարվածել Ճապոնիայի տարածքներին։ Սայպանի անկումից հետո ճապոնական հրամանատարությունը ենթադրեց, որ ամերիկացիների հաջորդ նպատակը կլինի Ֆիլիպինների գրավումը՝ Ճապոնիայի և Հարավարևելյան Ասիայի նավթի պաշարների միջև դրա ռազմավարական դիրքի պատճառով։

Կանխատեսումը իրականացավ 1944 թվականի հոկտեմբերի 17-ին, երբ ամերիկացիները ափ իջան Լեյտե կղզում՝ սկսելով ժամանակակից պատմության ամենամեծ ծովային ճակատամարտը Լեյտե ծոցում: Մանիլայում տեղակայված Ճապոնական նավատորմի առաջին օդային նավատորմին հրամայվել էր աջակցել ճապոնական նավերին, որոնք ծոցում փորձում էին ոչնչացնել դաշնակից ուժերին: Այդ պահին Առաջին օդային նավատորմն ուներ ընդամենը 41 ինքնաթիռ՝ 34 A6M Zero տախտակամածանավ, երեք Nakajima B6N տորպեդակիր, երկու Yokosuka P1Y ռմբակոծիչ, մեկ Mitsubishi G4M-ից և մեկ թեթև հետախուզական ինքնաթիռ: Ճապոնական ավիացիայի դեմ բախվող Ֆիլիպինների պաշտպանության խնդիրը գործնականում անհնար էր թշնամու հսկայական գերազանցության պատճառով։

## Առաջին կամիկաձեները
thumb|upright=1.3|«Կամիկաձե» ինքնաթիռը բախվում է ամերիկյան ռազմանավի հետ 1945 թվականի մայիսին
Առաջին կամիկաձե օդաչուական ստորաբաժանումները կազմավորվել են 1944 թվականի հոկտեմբերի 20-ին՝ ռազմածովային ավիացիայի ստորաբաժանումներից, որոնցից յուրաքանչյուր կամավոր օդաչու պատրաստ էր զոհաբերել իր կյանքը հանուն երկրի: Առաջին կամիկաձե հարձակումը տեղի է ունեցել 1944 թվականի հոկտեմբերի 21-ին՝ ավստրալական նավատորմի ֆլագման՝ «Ավստրալիա» ծանր հածանավի դեմ: Ինքնաթիռը, որի օդաչուն անհայտ է մնում, բախվել է «Ավստրալիա»-ի վերնակառույցին՝ ցրելով բեկորներ և վառելիք, սակայն հածանավի բախտը բերել էր, և ռումբը չի պայթել: Զոհվել է առնվազն 30 մարդ, այդ թվում՝ նավի հրամանատարը: Հոկտեմբերի 25-ին «Ավստրալիա»-ն կրկին հարված է ստացել, ինչի հետևանքով նավը ստիպված են եղել ուղարկել վերանորոգման (հածանավը շարք է վերադարձել 1945 թվականի հունվարին, իսկ մինչև պատերազմի ավարտն «Ավստրալիա»-ն կամիկաձեի հարձակման է ենթարկվել 6 ագամ):

Գոյություն ունի վարկած, որ առաջին կամիկաձեները լեյտենանտ Տակեշի Կոսաին և անհայտ սերժանտն էին, ովքեր իրենց Zero ինքնաթիռները զինել են երկուական 100 կիլոգրամանոց ռումբերով և 1944 թվականի սեպտեմբերի 13-ին թռիչք իրականացրել Նեգրոս կղզուց (Ֆիլիպիններ)՝ ամերիկյան նավերը տարանելու նպատակով։ Նրանցից ոչ մեկը չվերադարձավ, բայց ամերիկացիները այդ օրը այդ տարածքում իրենց նավերին որևէ վնաս հասցնելու մասին չէին հայտնել։

Բացի այդ, 1944 թվականի հոկտեմբերի 15-ին, կոնտր-ադմիրալ Մասաֆումի Արիման, որը գլխավորել էր Թայվանի և Օկինավայի միջև ընկած տարածքում ամերիկյան ռազմածովային ուժերի վրա օդային հարձակումը, իր Mitsubishi G4M ռմբակոծիչով թռիչքից առաջ հանել է իր տարբերանշանը և հայտարարել, որ չի վերադառնա մարտից, ինչը այդպես էլ տեղի ունեցավ։ «Ֆրանկլին» ավիակիրը վնասվել է մարտում, բայց ինքնասպանական հարձակման որևէ ապացույց չկա։

## Մարտ Ֆիլիպինների համար
thumb|right|200px|«Yokosuka MXY7 Ohka» ինքնաթիռ-ռումբը ամերիկյան ձեռնարկում
1944 թվականի հոկտեմբերի 25-ին Յուկիո Սեկիի գլխավորած կամիկաձեների ջոկատը հարձակվեց Լեյտե ծոցի արևելքում գտնվող ամերիկյան նավերի վրա։ Առաջին «Զերոն» հարվածեց «Սենտի» ավիակրի նավախելին՝ սպանելով անձնակազմի 16 անդամների և առաջացրել հրդեհ։ Մի քանի րոպե անց «Սուոնի» ավիակիրը նույնպես շարքից դուրս եկավ։ Կամիկաձեների «Սենթ Լո» ուղեկցող ավիակրի տախտակամածին բախման հետևանքով առաջացած հրդեհները շուտով զինանոցի պայթյուն առաջացրին՝ կազմաքանդ անելով նավը։ Զոհվեցին անձնակազմի 114 անդամներ։ Ընդհանուր առմամբ, այդ հարձակման արդյունքում խորտակվեց մեկ նավ և շարքից դուրս բերվեց ևս վեցը՝ կորցնելով 17 ինքնաթիռ։

Սկզբնական հաջողությունը հանգեցրեց ծրագրի անհապաղ ընդլայնմանը: Հաջորդ մի քանի ամիսների ընթացքում ավելի քան 2000 ինքնաթիռ իրականացրեց ինքնասպանական հարձակում: Մշակվեց նաև նոր տեսակի սպառազինություն, այդ թվում՝ Yokosuka MXY7 Ohka կառավարվող թևավոր ռումբը, Kaiten կառավարվող տորպեդները և պայթուցիկներով լի փոքր արագընթաց նավակներ:

Yokosuka MXY7 Ohka կառավարվող հրթիռն իրենից ներկայացնում էր փայտե սավառնակ՝ քթամասում պայթուցիկ լիցքով, մեջտեղում միատեղանի օդաչուի խցիկից և հետևի կորպուսում գտնվող հրթիռային շարժիչից։ Հրթիռային արկն ինքնին համեմատաբար անխոցելի էր զենիթային զենքերի և կործանիչների համար։ Մարտագլխիկի լիցքը կազմում էր 1.2 տոննա ամոնալ, ինչը բավարար էր ցանկացած ռազմածովային թիրախ հուսալիորեն ոչնչացնելու համար։ Սակայն, ռմբակոծիչի բարձր խոցելիության պատճառով, MXY7 ինքնաթիռի մարտական արդյունավետությունը գերազանցեց բոլոր քննադատությունները, ինչի պատճառով ամերիկացիները նրանց անվանեցին «Բակա» (հիմար): Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ «Բակա» անունը հորինվել է ամերիկյան քարոզչության կողմից՝ ամերիկացի զինվորների և նավաստիների մեջ վստահություն ներշնչելու համար՝ հետևելով հոգեբանական պատերազմի ասացվածքին. «ծաղրվող թշնամուց չեն վախենում»: Ամեն դեպքում, ամերիկյան ձեռնարկներում այս թռչող ռումբերը անվանվել են միայն «Բակա»:

Հոկտեմբերի 29-ին կամիկաձե ինքնաթիռները վնասեցին «Ֆրանկլին» (ոչնչացվեց 33 ինքնաթիռ, զոհվեց 56 նավաստի) և «Բելլո Վուդ» (92 զոհ, 44 վիրավոր) ավիակիրները: Նոյեմբերի 1-ին խորտակվեց «Աբներ Ռիդ» ականակիրը, և ևս երկու ականակիր շարքից դուրս են բերվել: Նոյեմբերի 5-ին վնասվել է «Լեքսինգտոն» ավիակիրը (41 զոհ, 126 վիրավոր): Նոյեմբերի 25-ին վնասվեցին ևս չորս ավիակիրներ:

Նոյեմբերի 26-ին կամիկաձեները Լեյտե ծոցում հարվածեցին տրանսպորտային և ուղեկցող նավերին։ «Քուփեր» ականակիրը խորտակվեց, իսկ «Կոլորադո» և «Մերիլենդ» ռազմանավերը, «Սենթ Լուիս» հածանավը և ևս չորս ականակիր վնասվեցին։ Դեկտեմբերին «Մահան», «Ուորդ» և «Լամսոն» ականակիրները, ինչպես նաև վեց տրանսպորտային նավերը խորտակվեցին, և տասնյակ նավեր վնասվեցին։ 1945 թվականի հունվարի 3-ին կամիկաձեն հարվածեց «Օմանի Բեյ» ավիակիր նավին, ինչը հրդեհ առաջացրեց։ Կարճ ժամանակ անց նրա զինամթերքի պայթյունը հանգեցրեց նավի պայթեցմանը և խորտակմանը՝ իր հետ տանելով 95 նավաստիների։ Հունվարի 6-ին վնասվեցին «Նյու Մեքսիկո» և Պերլ Հարբորից հետո վերականգնված «Կալիֆոռնիա» ռազմանավերը։

Ընդհանուր առմամբ, Ֆիլիպինների ճակատամարտում կամիկաձեների գործողությունների արդյունքում ամերիկացիները կորցրեցին 2 ավիակիր, 6 ականակիր և 11 տրանսպորտային նավ, վնասվեցին 22 ավիակիր, 5 ռազմանավ, 10 հածանավ և 23 ականակիր։

Կամիկաձեների հետագա լայն կիրառումը տեղի ունեցավ Իոձիմայի ճակատամարտի ժամանակ։ Փետրվարի 21-ին կամիկաձեի հարվածի հետևանքով առաջացած հրդեհները այրեցին և խորտակեցին «Բիսմարկ Սի» ավիակիրը (զոհվեց 318 մարդ), իսկ «Տիկոնդերոգա» ավիակիրը նույնպես վնասվեց՝ 140 զոհով։

Ամերիկյան հարձակողական ավիակիրները, որոնք, ի տարբերություն իրենց բրիտանական նմանակների, չունեին թռիչքային տախտակամածի զրահ, ինչպես նաև «Կասաբլանկա» դասի ուղեկցող ավիակիրներ, հատկապես խոցելի էին կամիկաձեների նկատմամբ։

## Մարտ Օկինավայի համար
Կամիկաձեների հարձակումները հասան իրենց գագաթնակետին Օկինավայի ճակատամարտի ժամանակ, որին մասնակցեց 1465 ինքնաթիռ։

Ապրիլի 3-ին «Wake Island» ավիակիրը շարքից դուրս է բերվել։ Ապրիլի 6-ին «Bush» ականակիրը ոչնչացվեց իր ամբողջ անձնակազմի (94 մարդ) հետ միասին, երբ չորս ինքնաթիռ մխրճվեցին նրա մեջ։ «Calhoun» ականակիրը նույնպես խորտակվեց։ Ապրիլի 7-ին վնասվել է «Hancock» ավիակիրը, ոչնչացվեց 20 ինքնաթիռ, զոհվեց 72 և վիրավորվեց 82 մարդ։

Ապրիլի 16-ին մեկ այլ ականակիր էր խորտակվել, իսկ երեք ավիակիր, մեկ ռազմանավ և ինը ականակիր շարքից դուրս էին եկել։ Մայիսի 4-ին «Սենգամոն» ավիակիրը լիովին այրվեց՝ 21 ինքնաթիռով։ Մայիսի 11-ին երկու կամիկաձեների հարվածներից հրդեհ բռնկվեց «Բանկեր Հիլ» ավիակրի վրա, որի հետևանքով ոչնչացվեց 80 ինքնաթիռ, զոհվեց 391 մարդ, իսկ 264-ը՝ վիրավորվեց։
Օկինավայի ճակատամարտի ավարտին ամերիկյան նավատորմը կորցրել էր 26 նավ, 225-ը վնասվել էին, այդ թվում՝ 27 ավիակիրներ։ Այնուամենայնիվ, ամերիկյան հակակամիկաձե միջոցառումները արդյունավետ էին՝ ճապոնական ինքնաթիռների 90%-ը խփվեց օդում։

Շուտով, ճապոնական ինքնաթիռների թվի նվազման հետ մեկտեղ, մշակվեց կամիկաձե գործողությունների համար նախատեսված ինքնաթիռի հատուկ տեսակ: Նակաձիմա Կի-115 «Ցուրուգի» հեշտ հավաքվող ինքնաթիռ էր, որում կարող էր օգտագործվել 1920-ական և 1930-ական թվականների հնացած շարժիչներ: Վայրէջքի մեխանիզմը չէր հավաքվում, այլ թռիչքից անմիջապես հետո դեն էր նետվում, ինչը անհնար էր դարձնում դրանց կրկնակի օգտագործումը: Արտադրվել է այս տեսակի մոտ 100 ինքնաթիռ, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող էր կրել 800 կիլոգրամանոց ռումբ, բայց դրանցից ոչ մեկը այդպես էլ չի օգտագործվել:

1945 թվականի օգոստոսի 19-ին 675-րդ Մանջուրական ջոկատում նշանակված երկրորդ լեյտենանտ Հիտոշի Իմադայի հրամանատարության տակ գտնվող 11 երիտասարդ սպաներ, երկու կանանց ուղեկցությամբ, լքեցին Դայկոսանի օդանավակայանը և իրականացրին վերջին օդային ինքնասպանական հարձակումը Մանջուրիա ներխուժած խորհրդային զրահատեխնիկական ստորաբաժանումներից մեկի՝ «Շինշու Ֆումեցու» անվան տակ հայտնի որպես հատուկ գրոհային կորպուսի դեմ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Шерман Ф.* «Война на тихом Океане. Авианосцы в бою».
* *Ёкота Ю.* «Субмарины-самоубийцы»
* *Рикихэй Иногути, Тадаси Накадзима.* «Божественный ветер». ACT, 2000. С. 653.
* *Кувахара Я., Оллред Г. Т.* «Камикадзе».
* 

## Արտաքին հղումներ

* «Камикадзе. Семь жизней за императора»
* Образы камикадзе в японском и американском восприятии
* Персональный сайт о камикадзе
* Голоса моря. Прощальные письма пилотов-камикадзе

Կատեգորիա:Զինված գործողություններ
Կատեգորիա:Ճապոնիայի զինված ուժեր