Կենդանի օրգանիզմի կենսական ցիկլ

մինի|<small>Հաճախ հանդիպող կենսական ցիկլերի գծապատկերը հապլոիդ և դիպլոիդ ֆազերի հերթագայությամբ։
 1, Մեյոզ (ռեդուկցիա) 2, միտոզ (ռեպլիկացիա) 3. սեռական պրոցես (ռեկոմբինացիա) Ա - մեյոսպորների առաջացմանը նախորդում է մեյոզ (անութային բույսեր) Բ գամետների առաջացմանը նախորդում է մեյոզ (կենդանիներ) Գ - Մեյոզը անմիջապես հաջորդում է զիգոտի առաջացմանը (սնկեր), 2n, կրկնակի գծեր՝ դիպլոյիդ փուլ, n, մեկ գիծ՝ հապլոիդ փուլ։</small>                              
**Կենդանի օրգանիզմների կենսական ցիկլերի** զարգացման փուլերի հաջորդականությունը, որով անցնում են տվյալ տեսակին պատկանող առանձնյակները, մի սերնդի զիգոտից մինչև հաջորդ սերնդի զիգոտը կոչվում է կենսական ցիկլ։                               
Տարբեր կենդանի օրգանիզմների կենսական ցիկլերի բարդության աստիճանը տարբեր է, և կարող է ներառել երկու և ավելի սերունդներ, որոնք տարբերվում են ինչպես ձևաբանորեն, այնպես էլ բազմացման եղանակով։ Հաճախ դա անվանվում է սերունդների հերթագայություն։

Ցամաքային բույսերի և որոշ ջրիմուռների դիպլոիդ, սպոր առաջացնող սերունդը, որը կոչվում է *[[Անսեռ սերունդ|սպորոֆիտ]]*, հերթագայվում է հապլոիդ գամետներ առաջացնող *[[գամետոֆիտ]]ով*։ Անսեռ և սեռական սերունդների հերթագայությունը բնորոշ է նաև որոշ աղեխորշավորների, որոնց մոտ հապլոիդ են միայն գամետները։
                                         
## Մակաբույծների կենսական ցիկլերը
Մակաբույծների կենսական ցիկլերը հաճախ շատ բարդ են և ներառում են մի քանի սերունդներ։ Յուրաքանչյուր սերունդ հարմարված է կյանքի որոշակի պայմանների մի դեպքում տիրոջ օրգանիզմում գոյատևելու, մյուս դեպքում՝ մեկ տիրոջից մյուսին անցնելու համար։ Լրացուցիչ սերունդներ կարող են առաջանալ ապահովելու համար տեսակի առանձնյակների թվաքանակի մեծացումը անսեռ բազմացման միջոցով։
           
## Տարբեր օրգանիզմների կենսական ցիկլերը
մինի|աջից|Մեյոզ
Որոշ ջրիմուռների (օրինակ՝ քլամիդոմոնադ, սպիրոգիրա) բնորոշ է սեռահասուն հապլոիդ օրգանիզմը։ Դիպլոիդ է միայն զիգոտը, որի առաջին բաժանումն իրականանում է մեյոզի եղանակով և օրգանիզմը նորից դառնում է հապլոիդ հավաքակազմով։ Գամետներն առաջանում են միտոզով բաժանման արդյունքում։ Կենդանիների մեծ մասին բնորոշ է այնպիսի կենսական ցիկլ, երբ հասուն օրգանիզմը դիպլոիդ է և հապլոիդ են միայն գամետները, որոնք առաջանում են մեյոտիկ բաժանման արդյունքում։                                       
Որոշ աղեխորշավորների կենսական ցիկլում բնորոշ է երեք ձևաբանորեն տարբեր ձևերի գոյությունն։ Ընդ որում, բոլոր ձևերն էլ դիպլոիդ են։ Դիպլոիդ սեռական սերնդին հաջորդում է դիպլոիդ անսեռ սերունդն, իսկ գամետներն ստացվում են մեյոզով բաժանման արդյունքում։             
Մամուռներին, պտերանմաններին, սերմնավոր բույսերին բնորոշ է հապլոիդ և դիպլոիդ սերունդների հերթագայությունը, իսկ գամետներն առաջանում են միտոզով բաժանման արդյունքում։ 
Սպորոֆիտը և գամետոֆիտն իրենց չափսերով և կյանքի տևողությամբ բույսերի տարբեր բաժիններում էապես տարբերվում են։
մինի|աջից|Սեռական բազմացում
                          
## Էվոլյուցիոն զարգացումը
Էվոլյուցիոն զարգացումն ընթացել է գամետոֆիտի նկատմամբ սպորոֆիտի՝ անսեռ սերնդի գերակայությամբ։ Այն հստակ դրսևորվում է ծաղկավոր բույսերի մոտ, եթե սպորոֆիտն ամբողջ բույսն է, ապա գամետոֆիտը նրա կյանքի միայն որոշակի փուլում առաջացող փոշեհատիկն (արական գամետոֆիտ) ու սաղմնապարկն (իգական գամետոֆիտ) է։ Բարձրակարգ բույսերի բաժիններից միայն մամուռների մոտ է դիտվում գամետոֆիտի գերակայություն սպորոֆիտի նկատմամբ։
                                                   
## Մամուռների սեռական բազմացումը
Մամուռների վերարտադրողական օրգանները՝ արական անտերիդիումները և իգական արխեգոնիումները գտնվում են բույսի վերին մասերում, որտեղ առաջանում են գամետները։ Բեղմնավորման համար անհրաժեշտ է ջրի առկայությունը։ Անտերիդիումները խոնավանալու ընթացքում մեծ քանակությամբ ջուր են կլանում, ինչի հետևանքով ուռչում են և պայթում։ Այնտեղից դուրս են գալիս սպերմատոզոիդները և մտրակների օգնությամբ լողում են դեպի արխեգոնիումները, որտեղ և տեղի է ունենում բեղմնավորումը։ Վերջինիս արդյունքում առաջանում է զիգոտը, որն ունենում է քրոմոսոմների դիպլոիդ հավաքակազմ։ Զիգոտից զարգանում է ոտիկով տուփիկը (սպորոֆիտ), որը չունի քլորոֆիլ, չի կարող իրականացնել ֆոտոսինթեզ և ամբողջությամբ կախված է գամետոֆիտից։ Ոտիկով տուփիկում գտնվում են սպորների մայրական բջիջներ, որոնց մեյոտիկ բաժանման արդյունքում առաջանում են հապլոիդ սպորներ։ Տուփիկը բացվում է, և սպորներն ընկնելով բարենպաստ, խոնավ պայմաններ ծլում են՝ առաջացնելով գամետոֆիտ։ Մամուռների կենսական ցիկլում դիպլոիդ է միայն ոտիկով տուփիկն, իսկ բույսն ամբողջությամբ ունի քրոմոսոմների հապլոիդ հավաքակազմ։ Գամետներն առաջանում են միտոզով բաժանումից։

## Կենսական ցիկլերի նշանակությունը
Կենսական ցիկլերում կարևոր նշանակություն ունի բջիջների բաժանման եղանակը, որը կարող է իրականացվել միտոզի կամ մեյոզի եղանակով։ Մեյոզը տեղի է ունենում միայն այն օրգանիզմների կենսական ցիկլերում, որտեղ ներառված է սեռական բազմացում։ Մեյոզի արդյունքում դիպլոիդ հավաքակազմով բջջից առաջանում են հապլոիդ հավաքակազմով բջիջներ (վերջին հաշվով՝ գամետներ), որոնց հետագա միաձուլումից առաջացած զիգոտում նորից վերականգնվում է քրոմոսոմների դիպլոիդ հավաքակազմը և սկսվում է հաջորդ կենսական ցիկլը։ Եթե մեյոզի պրոցեսը տեղի չունենար, ապա առաջացած գամետները կլինեին դիպլոիդ հավաքակազմով, իսկ զիգոտը տետրապլոիդ։ Դրա հետ մեկտեղ, մեյոզը մեծացնում է փոփոխականությունը, որն անհրաժեշտ է տվյալ տեսակի առանձնյակներին հարմարվելու միջավայրի փոփոխվող պայմաններին։   
                               
Որոշ դեպքերում, մեյոզի արդյունքում առաջանում են ոչ թե գամետներ, այլ սպորներ։                          
                                                          
Ըստ կենսական ցիկլի։ սերունդների քանակը (օնտոգենեզները) լինում է՝               
Պարզ՝ ցիկլը ներառում է մեկ սերունդ                                          
Բարդ՝ ցիկլը ներառում է երկու և ավելի սերունդ, այդպիսի ցիկլը բնորոշ է օրինակ էուկարիոտիկ օրգանիզմներին։             
                                                           
## Տես նաև
* Հետերոգենիա
* Մետագենեզ (Կենսաբանություն)

## Գրականություն
* Կենսաբանություն 10, բնագիտամաթեմատիկական և ընդհանուր հոսքեր                                
Հեղինակ՝ Է.Ս. Գևորգյան, Ֆ.Դ. Դանիելյան, Ա.Հ. Եսայան, Գ.Գ. Սևոյան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օրգանիզմների զարգացում
Կատեգորիա:Բազմացում
Կատեգորիա:Կենսաբանական ցիկլեր
Կատեգորիա:Կենսաբանություն