Բելա Գուտման

250px|մինի|Բելա Գուտմանի արձանը Estádio da Luz մարզադաշտում
**Բելա Գուտման** (հունգարերեն՝ **Béla Guttmann**, ), 20-րդ դարի հունգարացի անվանի ֆուտբոլիստ և մարզիչ։ Համարվում է   ֆուտբոլային թիմի խաղը *4-2-4* սխեմայով կազմակերպելու գաղափարը մշակողներից և առաջին կիրառողներից մեկը։ Տակտիկական այդ նորույթը նա գործադրել է Բրազիլիայում մարզչական իր աշխատանքի ժամանակ, և դա օգնել է այդ երկրի հավաքականին՝  1958 և 1962 թվականներին հաղթելու աշխարհի գավաթի խաղարկություններում։

Շուրջ չորս տասնամյակ ձգված մարզչական գործունեության ընթացքում Գուտմանը քսանմեկ անգամ փոխել է իր թիմերը՝ պտույտ անելելով աշխարհում և մարզելով այնպիսի հեղինակավոր թիմեր, ինչպես՝ իտալական «Միլանը», ուրուգվայական «Պենյարոլը», բրազիլական «Սան Պաուլու»-ն, պորտուգալական «Պորտու»-ն, «Բենֆիկա»-ն... Նա եղել և մնում է լավագույն արդյունքների հասած մարզիչներից մեկը աշխարհում. երկու անգամ նվաճել է Եվրոպայի չեմպիոնների գավաթը (Լիսաբոնի «Բենֆիկա»-ի հետ, 1960/61 և 1961/62 տարեշրջաններում), մեկ անգամ՝ լատինաամերիկյան ուժեղագույն ֆուտբոլային թիմերի «Լիբերտադորես» գավաթը (*Copa Libertadores*), իր մարզած թիմերի հետ յոթ անգամ դարձել է Հունգարիայի, Իտալիայի, Պորտուգալիայի, Բրազիլիայի, Ուրուգվայի չեմպիոն և նույնքան անգամ էլ՝ այդ երկրների գավաթակիր։

Նրա մարզչական հարուստ գործունեությունը, այդուհանդերձ, զերծ չի եղել նաև հակասություններից։ Հազվադեպ է եղել, որ նա իր մարզած թիմում մնա երկու տարեշրջանից ավելի. ինքն իր մասին չափազանց բարձր կարծիք ունենալը, խոսելու հեգնական և նույնիսկ ցինիկ տոնը, բարձր աշխատավարձ պահանջելը մշտական աղմուկ ու սենսացիա են ստեղծել նրա անվան շուրջը՝ դարձնելով Էլենիո Էռերայի կամ Ժոզե Մոուրինյոյի նման, նրանց նախօրինակ մի կերպար։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Բուդապեշտում, հրեական ընտանիքում։ Ծնողների խորհրդով՝ մանուկ հասակից հաճախել է բալետային խմբակի պարապմունքների և 16 տարեկանում արդեն ստացել է դասական պարերի դասատուի որակավորում։ Բայց հաշվի առնելով, որ Ավստրո-Հունգարիայում սպորտն ավելի է կարևորվում, որոշել է իրեն նվիրել ֆուտբոլին։

Ֆուտբոլիստի իր կարիերան սկսել է Բուդապեշտի *MTK* թիմում, որը 1920-1921 թվականներին երկու անգամ նվաճել է Հունգարիայի չեմպիոնի կոչումը։ Այնուհետև տեղափոխվել է Ավստրիայի մայրաքաղաք Վիեննայի *SC Hakoah*, զուգահեռաբար հոգեբանություն է ուսումնասիրել։ Հունգարիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի կազմում մասնակցել է 1924 թվականին Փարիզում անցկացված ամառային օլիմպիական խաղերին։ 1926 թվականին մեկնել է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ, հանդես եկել Նյու Յորքի, Բրուքլինի մի շարք ակումբներում։ 1932 թվականին վերադարձել է Ավստրիա, միայն մեկ տարեշրջան խաղացել Վիեննայի *SC Hakoah* թիմի կազմում և 1933 թվականից անցել մարզչական աշխատանքի։ Երկու տարի մարզել է իրեն քաջ ծանոթ վիեննական *SC Hakoah*-ը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը ծանր հետք է թողել Գուտմանի ճակատագրի վրա. նրա ավագ եղբայրը զոհ է գնացել Հոլոքոստին։ Ըստ որոշ աղբյուրների՝ այդ վտանգավոր ժամանակներում ինքն անձամբ ապաստան է գտել Շվեյցարիայում կամ Բրազիլիայում, սակայն այլ աղբյուրների վկայությամբ՝ համակենտրոնացման ճամբար է ընկել։ Այդ մասին իրեն տրված հարցերին Գուտմանը միշտ նույն պատասխանն է տվել՝ «*Միայն Տեր Աստվածն օգնեց ինձ...*»: Պատերազմից հետո նա վերադարձել է մարզչական աշխատանքի. մարզել է Բուդապեշտի «*Վաշաշ*» թիմը, միաժամանակ պորտուգալերեն է սովորել։ Հետագայում աշխատել է մի շարք հանրահայտ ֆուտբոլային ակումբներում (իտալական «*Միլան*»-ում, ուրուգվայական «*Պենյարոլ*»-ում, բրազիլական «*Սան Պաուլու*»-ում, պորտուգալական «*Պորտու*»-ում, «*Բենֆիկա*»-ում...), նվաճել մարզական բազմաթիվ հեղինակավոր մրցանակներ ու պարգևներ։

Մահացել է 1981 թվականին, թաղվել Վիեննայի հրեական գերեզմանատանը։ Այդ նույն տարում նրա անունը ներառվել է Միջազգային սպորտի հրեական փառքի սրահում : 2007 թվականին անգլիական *[[The Times]]*-ը նրան ընդգրկել է  պատմության ամենաազդեցիկ մարզիչների իր կազմած ութնյակում։
#### Անհատական նվաճումներ
* Բոլոր ժամանակների լավագույն մարզիչների վարկանիշային ցանկում գրավել է 9-րդ տեղը՝ ըստ *World Soccer Awards*-ի վարկածի (2013 թ.):
* Բոլոր ժամանակների լավագույն մարզիչների վարկանիշային ցանկում գրավել է 16-րդ տեղը՝ ըստ *ESPN* հեռուստատեսության վարկածի (2013 թ.);
* Բոլոր ժամանակների լավագույն մարզիչների վարկանիշային ցանկում գրավել է 20-րդ տեղը՝ ըստ «*Ֆրանս ֆուտբոլ*»-ի վարկածի (2019 թ.):

## Տես նաև
Բենֆիկա (ֆուտբոլային ակումբ, Լիսաբոն)

## Գրականություն
* Detlev Claussen: *Béla Guttmann. Weltgeschichte des Fußballs in einer Person*, Berenberg Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-937834-11-7.
* Ludwig Tegelbeckers: *Béla Guttmann. Weltenwanderer ohne Kompromiss*. In: Dietrich Schulze-Marmeling, *Davidstern und Lederball*, S. 347–368, Verlag Die Werkstatt, Göttingen 2003, ISBN 3-89533-407-3.
* Rogan Taylor, Klara Jamrich: *Puskas on Puskas. The Life and the Times of a Footballing Legend.* Robson Books, London 1997, ISBN 1-86105-083-6.
* Michael John, Dietrich Schulze-Marmeling: *„Hauts die Juden“. Antisemitismus im europäischen Fußball*. In: Dietmar Beiersdorfer: *Fußball und Rassismus.* Verlag Die Werkstatt, Göttingen 1993, ISBN 3-923478-73-9, S. 133–160.
* Jenő Csaknády: *Die Béla Guttmann Story. Hinter den Kulissen des Weltfußballs.* Bintz-Dohany, Offenbach 1964.
* David Bolchover: *The greatest comeback : from genocide to football glory – the story of Béla Guttmann*. London : Biteback, 2017

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պրոֆիլը footballdatabase.eu կայքում
* Մարզչի պրոֆիլը transfermarkt.co.uk կայքում
* Մարզչի պրոֆիլը на сайті zerozero.pt կայքում
* Béla Guttmann United States Soccer Hall of Fame-ում
* Béla Guttmann www.jewsinsports.org-ում
* Béla Guttmann  www.jewishsports.net-ում
* Béla Guttmann na www.planetbenfica.co.uk
* Guttmann i Eusebio
* ''A Guttmann these days is hard to find'' Jonathana Wilsona
* Węgrzy we Włoszech na www.rsssf.com
* Nieoficjalne występy w reprezentacji
* Biografia UEFA

Կատեգորիա:Հունգարացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Հունգարացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլան ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլիստներ այբբենական կարգով