Հետծննդաբերական վարակներ

**Հետծննդաբերական վարակներ**, հայտնի են նաև որպես **հետծննդյան տենդ**, կանանց վերարտադրողական համակարգի ցանկացած բակտերիալ վարակներն են ծննդաբերությունից կամ վիժումից հետո։ Նշաններն ու ախտանիշները սովորաբար ներառում են 38.0 °C-ից բարձր ջերմություն, դողէրոցք, որովայնի ստորին հատվածի ցավ և հնարավոր տհաճ հոտով հեշտոցային արտադրություն։ Այն սովորաբար ի հայտ է գալիս ծննդաբերությունից հետո առաջին 24 ժամվա կամ առաջին տասը օրվա ընթացքում։

Ամենատարածված վարակը արգանդի և հարակից հյուսվածքների բորբոքումն է, որը հայտնի է որպես **հետծննդյան** **սեպսիս**, **հետծննդաբերական մետրիտ** կամ **հետծննդաբերական էնդոմետրիտ**։ Ռիսկի գործոնները ներառում են կեսարյան հատումը, հեշտոցի որոշակի բակտերիալ ինֆեկցիաները (օրինակ՝ B խմբի ստրեպտոկոկ), պտղաջրերի վաղաժամ արտահոսքը, հեշտոցային բազմակի հետազոտությունները, ընկերքի ձեռքային հեռացումը, ձգձգված ծննդաբերությունը, և այլ գործոնների։ Վարակների մեծ մասը պայմանավորված են մի քանի տեսակի բակտերիաներով։ Հեշտոցային քսուքի կամ արյան ցանքսը (բակտերիալ հետազոտությունը) հազվադեպ է օգնում ախտորոշման հարցում։ Այն դեպքերում, երբ վիճակի բարելավում չի նկատվում, կարող է պահանջվել այլ գործիքային հետազոտություններ։ Հետծննդյան տենդի այլ պատճառներ կարող են լինել կրծքագեղձերի լցվածությունը (լակտոստազ), միզուղիների վարակները, որովայնի կտրվածքի կամ էպիզիոտոմիայի տեղում առաջացած վարակները և ատելեկտազը։

Կեսարյան հատման հետ կապված ռիսկերի պատճառով խորհուրդ է տրվում, որ բոլոր կանայք վիրահատության ընթացքում ստանան հակաբիոտիկների (օրինակ՝ ամպիցիլինի) կանխարգելիչ դեղաչափ։ Արդեն ի հայտ եկած վարակների դեպքում բուժումն իրականացվում է հակաբիոտիկներով, և հիվանդների մեծ մասի վիճակը բարելավվում է երկուսից երեք օրվա ընթացքում։ Հիվանդության թեթև ընթացքի դեպքում կարող են օգտագործվել բերանացի (օրալ) հակաբիոտիկներ, հակառակ դեպքում խորհուրդ է տրվում ներերակային ներարկում։ Կախված ծննդալուծման եղանակից՝ ընտրվում է համապատասխան հակաբիոտիկային թերապիան. բնական ծննդաբերության դեպքում՝ ամպիցիլին + գենտամիցին, իսկ կեսարյան հատման ժամանակ՝ կլինդամիցին + գենտամիցին։ Այն դեպքերում, երբ պատշաճ բուժման արդյունքում բարելավում չի նկատվում, պետք է դիտարկել այլ բարդությունների, օրինակ՝ թարախակույտի հավանականությունը։

2015 թվականին գրանցվել է մայրական վարակների շուրջ 11,8 միլիոն դեպք։ Զարգացած երկրներում բնական ծննդաբերությունից հետո կանանց մոտ 1-2%-ի մոտ զարգանում են արգանդային վարակներ։ Այս ցուցանիշը բարձրանում է մինչև 5-13% բարդ ընթացքով ծննդաբերությունների դեպքում, և հասնում է 50%-ի՝ կեսարյան հատումների ժամանակ, եթե կանխարգելիչ հակաբիոտիկներ չեն կիրառվում։ 2015 թվականին այս վարակները դարձել են 17,900 մահվան պատճառ, ինչը զգալիորեն պակաս է 1990 թվականի ցուցանիշից, երբ գրանցվել է՝ 34,000 մահ։ Դրանք կազմում են հղիության և ծննդաբերության շրջանում գրանցված մահերի մոտ 10%-ը։ Հիվանդության առաջին հայտնի նկարագրությունները թվագրվում են առնվազն մինչև մ.թ.ա. 5-րդ դար՝ Հիպոկրատի աշխատություններում։ 18-րդ դարից սկսած մինչև 1930-ական թվականները (երբ ներդրվեցին հակաբիոտիկները), այս վարակները ծննդաբերության շրջանում մահացության շատ տարածված պատճառ էին։ 1847 թվականին հունգարացի բժիշկ Իգնաց Զեմելվեյսին հաջողվեց Վիեննայի առաջին մանկաբարձական կլինիկայում մահացության մակարդակը 20%-ից հասցնել նվազագույն 2%-ի՝ ներդնելով կալցիումի հիպոքլորիտով ձեռքերի ախտահանման պարտադիր կարգը։

## Նշաններ և ախտանիշներ
Ախտանշանները սովորաբար ներառում են 38.0 °C-ից բարձր ջերմություն, դողէրոցք, որովայնի ստորին հատվածի ցավ և հնարավոր տհաճ հոտով հեշտոցային արտադրություն։ Այն սովորաբար ի հայտ է գալիս ծննդաբերությունից հետո առաջին 24 ժամվա կամ առաջին տասը օրվա ընթացքում։

## Պատճառներ
Ծննդաբերությունից հետո սեռական ուղիների բաց մակերեսը խիստ խոցելի է վարակների նկատմամբ։ Վարակը կարող է սահմանափակվել միայն արգանդի խոռոչով և նրա պատերով, կամ կարող է տարածվել՝ առաջացնելով սեպսիս կամ այլ հիվանդություններ, հատկապես, երբ օրգանիզմի դիմադրողականությունը նվազած է տևական ծննդաբերության կամ ուժեղ արյունահոսության պատճառով: Հետծննդյան վարակը առավել հաճախ զարգանում է արգանդի ներքին մակերեսի վրա՝ ընկերքի անջատումից հետո, սակայն ախտածին օրգանիզմները կարող են ախտահարել նաև սեռական ուղիների ցանկացած մաս։ Անկախ ներթափանցման ուղուց՝ դրանք կարող են ներթափանցել արյան և ավշային համակարգ՝ առաջացնելով սեպսիս, ցելյուլիտ (շրջակա հյուսվածքների բորբոքում), ինչպես նաև կոնքային կամ ընդհանուր պերիտոնիտ (որովայնի խոռոչի թաղանթի բորբոքում)։ Հիվանդության ծանրության աստիճանը կախված է ախտածին օրգանիզմի վիրուլենտությունից (ախտածնությունից), ներթափանցած հյուսվածքների դիմադրողականությունից և կնոջ ընդհանուր առողջական վիճակից։ Այս վարակը սովորաբար հարուցում են հետևյալ մանրէները՝ սրտեպտոկոկերը, ստաֆիլակոկերը (դրանք սովորաբար բնակվում են մաշկի վրա, առկա են լինում պզուկների, կարբունկուլների և այլ թարախային ցաների մեջ), անաէրոբ ստրեպտոկոկերը, որոնք լայնորեն տարածվում են մեռուկացած հյուսվածքներում, և կարող են առաջանալ տևական ու տրավմատիկ ծննդաբերության կամ ոչ պրոֆեսիոնալ գործիքային միջամտության հետևանքով, աղիքային ցուպիկը, և փայտացման հարուցիչը։

### Ռիսկի գործոններ
Ներկայացված են հիվանդության պատճառները՝ սկսած ամենահաճախ հանդիպողներից․ էնդոմետրիտ, միզուղիների վարակ, թոքաբորբ/ատելեկտազ, վերքային վարակ և կոնքի սեպտիկ թրոմբոֆլեբիտ։ Յուրաքանչյուր ախտաբանական վիճակի համար սեպսիսի ռիսկի գործոնները դասակարգված են ըստ հետծննդյան այն օրերի (ՀԾՕ), որոնց ընթացքում դրանք սովորաբար դրսևորվում են՝

* ՀԾՕ 0 – Ատելեկտազի ռիսկի գործոնները ներառում են ընդհանուր անզգայացումը (նարկոզ), ծխախոտի օգտագործումը և թոքերի օբստրուկտիվ հիվանդությունը։
* ՀԾՕ 1–2 – Միզուղիների վարակի ռիսկի գործոնները ներառում են ծննդաբերության ընթացքում միզապարկի բազմակի կաթետերիզացիան, հեշտոցային բազմակի հետազոտությունները և չբուժված բակտերիուրիան՝ բակտերիաների առկայությունը մեզի մեջ։
* ՀԾՕ 2–3 – Էնդոմետրիտի (ամենատարածված պատճառը) ռիսկի գործոնները ներառում են՝ շտապ կեսարյան հատումը, երկարատև անջուր շրջանը, ձգձգված ծննդաբերությունը և ծննդաբերության ընթացքում իրականացված հեշտոցային բազմակի հետազոտությունները։
* ՀԾՕ 4–5 – Վերքային վարակի ռիսկի գործոնները ներառում են՝ շտապ կեսարյան հատումը, երկարատև անջուր շրջանը, ձգձգված ծննդաբերությունը և ծննդաբերության ընթացքում իրականացված հեշտոցային բազմակի հետազոտությունները։
* ՀԾՕ 5–6 –Կոնքի սեպտիկ թրոմբոֆլեբիտի ռիսկի գործոնները ներառում են շտապ կեսարյան հատումը, երկարատև անջուր շրջանը, ձգձգված ծննդաբերությունը և բարդ ընթացքով հեշտոցային ծննդաբերությունը։
* ՀԾՕ 7–21 – Կրծքագեղձի բորբոքման (մաստիտի) առաջացմանը նպաստում են պտուկների ճաքերն ու վնասվածքները, որոնք կարող են առաջանալ երեխային կերակրելու ընթացքում։

## Ախտորոշում
Հետծննդյան տենդը ախտորոշվում է հետևյալ միջոցով՝

* Ջերմության բարձրացում 38 °C-ից վեր, որը պահպանվում է ավելի քան 24 ժամ կամ կրկնվում է ծննդաբերությունից կամ վիժումից հետո առաջին օրվա վերջից մինչև 10-րդ օրվա վերջն ընկած ժամանակահատվածում (ՀՄԴ-10)։ Ըստ ԱՄՆ միացյալ հանձնաժողովի՝ ախտորոշումը հաստատվում է, եթե ծննդաբերությունից հետո առաջին 10 օրվա ընթացքում առնվազն երկու օր գրանցվել է 38 °C և բարձր ջերմություն (բերանային չափմամբ)։

Հետծննդյան տենդ (լատիներեն *puer*՝ արու զավակ բառից) տերմինն այլևս չի դիտարկվում որպես նախընտրելի ախտորոշիչ կարգ: Դրա փոխարեն ժամանակակից տերմինաբանությունը հստակեցնում է հետևյալ ձևակերպումները՝

# Ըստ վարակի թիրախ տեղակայման՝ էնդոմետրիտ (արգանդի լորձաթաղանթի բորբոքում), մետրոֆլեբիտ (արգանդի երակների բորբոքում), և պերիտոնիտ (որովայնամզի բորբոքում)։
# Ըստ վարակի ծանրության աստիճանի՝ ավելի թեթև վարակ (միկրոբների սահմանափակ և վերահսկվող բազմացում) կամ հնարավոր կյանքին սպառնացող սեպսիս (միկրոբների անկառավարելի և չսահմանափակված բազմացում ամբողջ արյան շրջանառության մեջ)։

Էնդոմետրիտը բազմամանրէային վարակ է։ Հիմնական հարուցիչներն են՝ ուրեապլազման, ստրեպտոկոկը, միկոպլազման և բակտերոիդները, ինչպես նաև կարող է ներառել գարդներելա, քլամիդիա, լակտոբացիլ, էշերիխիա և ստաֆիլոկոկ տեսակի օրգանիզմներ։

### Տարբերկիչ
Հետծննդյան տենդ կարող են առաջացնել նաև մի շարք այլ վիճակներ, այդ թվում՝ միզուղիների վարակները, կրծքագեղձերի լցվածությունը (լակտոստազ), ատելեկտազը, վիրաբուժական կտրվածքները, և այլն։

## Վարում
Այս վարակների կանխարգելման և բուժման նպատակով կիրառվում են հակաբիոտիկներ, սակայն հակաբիոտիկների ոչ տեղին կամ սխալ օգտագործումը լուրջ խնդիր է առաջացնում համաշխարհային առողջապահության համար։ Խորհուրդ է տրվում հետևել այն ուղեցույցներին, որոնք սահմանում են, թե երբ է նպատակահարմար նշանակել հակաբիոտիկներ և որոնք են դրանցից առավել արդյունավետները։

Ատելեկտազ. բնորոշվում է թեթև կամ չափավոր ջերմությամբ. թոքերի աուսկուլտացիայի ժամանակ փոփոխություններ չեն դիտվում կամ առկա են թույլ խզխզոցներ։

Վարում. շնչառական վարժություններ, ամբուլացիա (խորը շնչառություն և քայլք)։

Միզուղիների վարակ. դրսևորվում է բարձր տենդով, ընդհանուր թուլությամբ և կողողնաշարային շրջանի ցավոտությամբ. ախտորոշվում է մեզի բակտերիոլոգիական ցանքսով։

Վարում. հակաբիոտիկաթերապիա (օրինակ՝ ցեֆալոսպորիններ)՝ հաշվի առնելով հարուցիչի զգայունությունը:

Էնդոմետրիտ. բնորոշվում է չափավոր ջերմությամբ և արգանդի շոշափման ժամանակ սուր ցավով. որովայնային այլ ախտանիշները թույլ են արտահայտված։

Վարում. ներերակային համակցված հակաբիոտիկներ (կլինդամիցին, գենտամիցին)՝ բազմամիկրոբային ֆլորան ընկճելու համար: Արդյունքի բացակայության դեպքում ավելացվում է ամպիցիլին: Բակտերիոլոգիական ցանքսի անհրաժեշտություն չկա:

Վերքային վարակ. կայուն տատանվող ջերմություն՝ չնայած հակաբիոտիկների կիրառմանը, վերքի կարմրություն (էրիթեմա) կամ ֆլուկտուացիա, արտադրություն վերքից։

Վարումը. հակաբիոտիկներ՝ ցելյուլիտի (ենթամաշկային բջջանքի բորբոքման) դեպքում, վերքի բացում և դրենավորում, ֆիզիոլոգիական լուծույթով թրջված վիրակապական նյութի տեղադրում օրական երկու անգամ, երկրորդային կարերի տեղադրում:

Սեպտիկ կոնքային թրոմբոֆլեբիտ. ջերմության կայուն և կտրուկ տատանումներ՝ չնայած հակաբիոտիկների կիրառմանը, որովայնի կամ կոնքի օրգանների սովորաբար նորմալ հետազոտության արդյունքներ։

Վարումը. ներերակային հեպարին 7–10 օր տևողությամբ՝ այնպիսի դեղաչափով, որը բավարար է մասնակի ակտիվացված թրոմբոպլաստինային ժամանակը  նախնական արժեքի համեմատ կրկնակի երկարացնելու համար:

Մաստիտ (կրծքագեղձի բորբոքում). միակողմանի, տեղայնացված կարմրություն, այտուց, ցավոտություն։

Վարումը. հակաբիոտիկներ՝ ցելյուլիտի դեպքում, աբսցեսի (թարախակույտի) առկայության դեպքում՝ դրա բացում և դրենավորում:

## Համաճարակաբանություն
Հետծննդյան սեպսիսի տարեկան դեպքերի քանակը զգալիորեն տատանվում է հրապարակված գրականության մեջ. սա կարող է պայմանավորված լինել տարբեր սահմանումներով, գրանցման մեթոդներով և այլն։ Համաշխարհային մասշտաբով բակտերիալ վարակները հանդիսանում են մայրական մահացության դեպքերի 10%-ի պատճառը. սա ավելի տարածված է ցածր եկամուտ ունեցող երկրներում, սակայն հանդիսանում է մայրական մահացության ուղղակի պատճառ նաև բարձր եկամուտ ունեցող երկրներում։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում հետծննդյան վարակները, ըստ առկա տվյալների, հանդիպում են բոլոր ծննդաբերությունների 1–8%-ի դեպքում։ Յուրաքանչյուր 100,000 ծննդաբերության հաշվով մոտ երեք կին մահանում է հետծննդյան սեպսիսից։ Ամենակարևոր ռիսկի գործոնը կեսարյան հատումն է։ Միացյալ Նահանգներում մայրական մահացության ընդհանուր թիվը կազմում է մոտ 13 դեպք՝ 100,000-ի հաշվով։ Դրանք կազմում են ԱՄՆ-ում հղիության հետ կապված մահացության դեպքերի մոտ 11%-ը։

1985–2005 թվականների ընթացքում Միացյալ Թագավորությունում վերարտադրողական ուղիների վարակներից առաջացած ուղղակի մահացության ցուցանիշը տատանվել է 0,40–0,85-ի սահմաններում՝ յուրաքանչյուր 100,000 հղիության հաշվով։ Ըստ 2003–2005 թվականների տվյալների՝ սեռական ուղիների սեպտիկ բարդությունները կազմել են մայրական մահացության ուղղակի պատճառների 14%-ը։

18-րդ և 19-րդ դարերում հետծննդյան վարակներն ախտահարում էին միջինում 6-ից 9 կնոջ՝ յուրաքանչյուր 1000 ծննդաբերության հաշվով՝ նրանցից երկուսի կամ երեքի մահվան պատճառ դառնալով՝ որովայնամզի բորբոքման (պերիտոնիտ) կամ սեպսիսի հետևանքով։ Այն մայրական մահացության ամենատարածված պատճառներից մեկն էր՝ կազմելով ծննդաբերության հետ կապված բոլոր մահերի մոտ կեսը, և զիջում էր միայն տուբերկուլյոզին՝ վերարտադրողական տարիքի կանանց մահացության ցուցանիշով։ Մոտավոր հաշվարկներով՝ միայն Անգլիայում և Ուելսում 18-րդ և 19-րդ դարերի ընթացքում հետծննդաբերական տենդից մահացել է շուրջ 250,000–500,000 կին։

## Պատմություն
Չնայած հետծննդյան տենդի կլինիկական դրսևորումները նկարագրվել են դեռևս անտիկ շրջանի բժշկական աշխատություններում (Հիպոկրատի կանոն), սակայն «հետծննդյան տենդ» մասնագիտական տերմինը պաշտոնական շրջանառության մեջ է մտել միայն 18-րդ դարի սկզբից։

20-րդ դարում զարգացած երկրներում ծննդկանների մահացության մակարդակը նվազեց: Այս անկումը կարելի է վերագրել շրջակա միջավայրի պայմանների բարելավմանը, մանկաբարձական խնամքի որակի բարձրացմանը և հակաբիոտիկների կիրառմանը: Մեկ այլ պատճառ կարող է լինել *Streptococcus pyogenes*-ի վիրուլենտության (ախտածնության) կամ ինվազիվության նվազումը: Այս միկրոօրգանիզմը նաև քութեշի հարուցիչն է, որի տարածվածությունը նույն ժամանակահատվածում նույնպես նվազել էր: Սակայն վերջին տասնամյակում ամբողջ աշխարհում, հատկապես Ասիայում, նկատվել է քութեշի դեպքերի աճ, իսկ ԱՄՆ-ում և Կանադայում արձանագրվել են փոքրածավալ բռնկումներ: 2015 թվականի սեպտեմբերից մինչև 2016 թվականի ապրիլն ընկած ժամանակահատվածում Միացյալ Թագավորությունում արձանագրվել է հիվանդության 12,906 դեպք. սա 1969 թվականից ի վեր գրանցված ամենախոշոր բռնկումն է։

### "The Doctor's Plague"
աջից|մինի|300x300փքս|Իր 1861 թվականի գրքում Իգնաց Զեմելվայսը ներկայացրեց ապացույցներ, որոնք փաստում էին, որ 1823 թվականին Վիեննայում ախտաբանական անատոմիայի ներդրումը (նշված է ուղղահայաց գծով) ուղիղ կապի մեջ էր այնտեղ հետծննդյան տենդի մահացու դեպքերի աճի հետ: 1847 թվականին քլորով ձեռքերի լվացման ներդրումը նույնպես նշված է ուղղահայաց գծով: Համեմատության համար ներկայացված են Դուբլինի ծննդատան ցուցանիշները (տեսնել գրաֆիկը), որտեղ ախտաբանական անատոմիա չկար: Այնուամենայնիվ, նրա ջանքերն ապարդյուն անցան։
17-րդ դարից մինչև 19-րդ դարի երկրորդ կեսը հետծննդյան տենդի տարածման հիմնական պատասխանատուն հենց բժշկական անձնակազմն էր։ Մանրէաբանական գիտելիքների բացակայության պայմաններում ձեռքերի հիգիենան չէր դիտարկվում որպես անհրաժեշտություն։

17-րդ դարում եվրոպական խոշոր քաղաքներում ծննդատների հիմնադրումը տեղի ունեցավ համաճարակաբանության և հակասեպտիկայի սկզբունքների լիակատար անտեսմամբ։ Այս հաստատություններում կանայք գտնվում էին խիստ հակասանիտարական պայմաններում՝ մարդաշատ սենյակներում, ենթարկվում էին բազմակի ներհեշտոցային զննումների, իսկ բժշկական գործիքները, վիրակապերն ու անկողնային պարագաները հաճախ աղտոտված էին լինում։ Բժիշկների շրջանում ընդունված պրակտիկա էր մեկը մյուսի հետևից ծնունդներ ընդունելը՝ առանց հիվանդների միջև ձեռքերը լվանալու կամ հագուստը փոխելու, ինչը նպաստում էր վարակի անարգել տարածմանը։

Հետծննդաբերական տենդի առաջին արձանագրված համաճարակը տեղի է ունեցել 1646 թվականին Փարիզի Hôtel-Dieu հիվանդանոցում։ Եվրոպայի և Ամերիկայի հիվանդանոցները մշտապես հայտնում էին ծննդկանների շրջանում 20-25% մահացության ցուցանիշների մասին։ Այս վիճակագրությունը պարբերաբար ընդհատվում էր կտրուկ բռնկումներով, որոնց ժամանակ ծննդաբերական բաժանմունքներում մահացությունը հասնում էր ապշեցուցիչ 100%-ի։

19-րդ դարի սկզբին Իգնաց Զեմելվայսը նկատեց մի կարևոր օրինաչափություն. տանը ծննդաբերող կանանց շրջանում հետծննդյան տենդի հաճախականությունը զգալիորեն ավելի ցածր էր, ծննդատներում  ծննդաբերողների համեմատ։ Նրա հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ մինչև ծննդաբերությունն ընդունելը ձեռքերը կալցիումի հիպոքլորիտի լուծույթով լվանալը նվազեցնում էր մահացության ցուցանիշը 90%-ով։ Սակայն բժշկական հանրույթը թշնամաբար ընդունեց այս բացահայտումը, քանի որ այն հակասում էր թե՛ այդ ժամանակվա բժշկական պատկերացումներին, թե՛ բժիշկների ինքնասիրությանը։ Գործընկերների կողմից ծաղրանքը ու արհամարհանքն այնքան ծայրահեղ էին, որ Զեմելվայսը ստիպված եղավ լքել Վիեննան և հոգեկան խանգարման հետևանքով ի վերջո մահացավ հոգեբուժարանում։

Զեմելվայսը միակ բժիշկը չէր, ում անտեսեցին խնդրի մասին նախազգուշացնելուց հետո: Դեռևս 1795 թվականին իր «Տրակտատ հետծննդաբերական տենդի համաճարակի մասին» (Treatise on the Epidemic of Puerperal Fever) աշխատության մեջ նախկին նավատորմային վիրաբույժ և մանկաբարձ Ալեքսանդ Գորդոնը (1752–1799) զգուշացնում էր, որ հիվանդությունը փոխանցվում է մեկ հիվանդից մյուսին մանկաբարձների և բժիշկների միջոցով: Գորդոնը գրել է. «Ինձ համար անախորժ խոստովանություն է նշել, որ ես ինքս հանդիսացել եմ վարակը մեծաթիվ կանանց փոխանցելու միջոցը»։

1842-ին Լոնդոնի Քինգս Քոլեջի պրոֆեսոր Թոմաս Ուոթսոնը զգուշացնում էր. «Այնտեղ, որտեղ մոլեգնում է հետծննդաբերական տենդը, յուրաքանչյուր բժիշկ, ով առնչվել է հիվանդության թեկուզ մեկ դեպքի հետ, պետք է ծայրահեղ մանրակրկիտ մաքրվի»։ Ուոթսոնը խորհուրդ էր տալիս մանկաբարձական անձնակազմին ձեռքերը լվանալ քլորի լուծույթով և փոխել հագուստը՝ «կանխելու համար բժշկի վերածվելը վարակի և մահվան փոխադրամիջոցի մի հիվանդից մյուսին»։

### Հիգիենիկ միջոցառումներ
1843 թվականին Օլիվեր Ուենդել Հոլմս ավագը հրատարակեց «Հետծննդաբերական տենդի վարակելիությունը» աշխատությունը, որտեղ հանդես եկավ հակասական եզրակացությամբ՝ պնդելով, որ հիվանդությունը հաճախ փոխանցվում է հիվանդից հիվանդին հենց բուժանձնակազմի միջոցով։ Նա առաջարկեց, որ մաքուր հագուստը և ծննդաբերությանն օգնող անձանց կողմից դիահերձումներից խուսափելը կկանխեն հիվանդության տարածումը։ Հոլմսը մեջբերում էր բժիշկ Ջեյմս Բլանդելի խոսքերը, ով նշել էր.«...ես կնախընտրեի, որ իմ ընտանիքի ամենասիրելի անդամները ծննդաբերեին մի լքված ախոռում՝ մսուրի մոտ և առանց որևէ օգնության, քան թե բժշկական ամենաբարձրակարգ սպասարկումը ստանային շքեղ հիվանդասենյակներում, որտեղ, սակայն, ստիպված կլինեին շնչել այս անգութ հիվանդության մահաբեր շունչը»։

Հոլմսի եզրակացությունները ծաղրի ենթարկվեցին շատ ժամանակակիցների կողմից, այդ թվում՝ հայտնի մանկաբարձ Չարլզ Դելյուչենա Մեյգսի, ով հայտարարեց. «Բժիշկները ջենտլմեններ են, իսկ ջենտլմենների ձեռքերը մաքուր են»: Ռիչարդ Գորդոնը նշում է, որ Հոլմսի հորդորները «զայրացրել էին մանկաբարձներին, հատկապես Ֆիլադելֆիայում»:Այդ օրերին «վիրաբույժները վիրահատում էին արյունից կարծրացած սերթուկներով. որքան կարծր էր սերթուկը, այնքան ավելի հպարտ էր վիրաբույժը», «թարախն այնքան անբաժանելի էր վիրաբուժությունից, որքան արյունը», իսկ «մաքրասիրությունը համարվում էր պճնամոլություն»: Նա մեջբերում է սըր Ֆրեդերիկ Թրիվսի խոսքերն այդ դարաշրջանի մասին. «Մաքուր լինելու մեջ ոչ մի նպատակ չկար: Իրականում մաքրասիրությունն անտեղի էր: Այն համարվում էր չափազանցված մանրախնդրություն և ձևականություն: Դա նույնն էր, ինչ դահիճը խնամեր իր եղունգները՝ գլուխը կտրելուց առաջ։

1844 թվականին Իգնաց Զեմելվայսը նշանակվեց Վիեննայի ընդհանուր հիվանդանոցի (Allgemeines Krankenhaus) առաջին մանկաբարձական բաժանմունքի դասախոսի օգնական, որտեղ իրենց պրակտիկան էին անցնում բժշկական ֆակուլտետի ուսանողները: Տեղյակ չլինելով Հոլմսի էսսեի մասին՝ Զեմելվայսը նկատեց, որ իր բաժանմունքում տենդից մահացության մակարդակը 16% էր, ինչը զգալիորեն գերազանցում էր երկրորդ բաժանմունքի 2% ցուցանիշը, որտեղ վերապատրաստվում էին մանկաբարձուհիները: Զեմելվայսը նաև փաստեց, որ հետծննդաբերական տենդը հազվադեպ էր հանդիպում այն կանանց մոտ, ովքեր ծննդաբերել էին նախքան հիվանդանոց հասնելը: Նա նկատեց, որ առաջին բաժանմունքի բժիշկներն ամեն առավոտ կատարում էին նախորդ օրը մահացած կանանց դիահերձումներ, մինչդեռ մանկաբարձուհիներից դա չէր պահանջվում և նույնիսկ թույլատրված չէր: Նա կապ տեսավ դիահերձումների և հետծննդաբերական տենդի միջև այն բանից հետո, երբ նրա գործընկերը՝ Յակոբ Կոլետշկան, մահացավ սեպսիսից, երբ դիահերձման ժամանակ ուսանողը պատահաբար կտրել էր նրա ձեռքը։

1847 թվականի մայիսից Զեմելվայսը սկսեց փորձարկումներ կատարել տարբեր մաքրող միջոցներով և հրահանգեց Առաջին բաժանմունքի բոլոր բժիշկներին ու ուսանողներին՝ նախքան բաժանմունքում աշխատանքը սկսելը ձեռքերը լվանալ քլորակրի (քլորացված կրի) լուծույթով։ Ավելի ուշ նա նույնը պահանջեց կատարել յուրաքանչյուր հեշտոցային զննումից առաջ։ Արդյունքում, հետծննդյան տենդից մահացության մակարդակը տվյալ բաժանմունքում 1847 թվականի գրանցած մայիսի 18%-ից նույն տարվա հունիս-նոյեմբեր ամիսներին նվազեց մինչև 3%-ից պակաս։ Չնայած այս արտակարգ արդյունքներին, նրան վերաբերվեցին թերահավատությամբ և ծաղրով։

Նա նույն գործունեությունը ծավալեց Հունգարիայի Պեշտ քաղաքի Սուրբ Ռոխուս (St. Rochus) հիվանդանոցում և 1860 թվականին հրապարակեց իր ուսումնասիրության արդյունքները, սակայն նրա հայտնագործությունը դարձյալ անտեսվեց։

1935 թվականին Լեոնարդ Քոուլբրուկը ցույց տվեց, որ Պրոնտոզիլը (Prontosil) արդյունավետ է հեմոլիտիկ ստրեպտոկոկի դեմ և, հետևաբար, հանդիսանում է հետծննդյան տենդի բուժման միջոցը։

### Նշանավոր դեպքեր
Բարձր սոցիալական կարգավիճակը պաշտպանություն չէր հետծննդյան վարակներից, ինչի վկայությունն են անգլիական մի քանի թագուհիների մահերը: Հենրի VII-ի կինը՝ թագուհի Էլիզաբեթ Յորքցին, մահացավ հետծննդյան տենդից դստեր ծննդաբերությունից մեկ շաբաթ անց (դուստրը նույնպես մահացավ): Նրա որդին՝ Հենրի VIII-ը, ուներ երկու կին, ովքեր մահացան նույն պատճառով՝ Ջեյն Սեյմուրը և Քեթրին Պարը։

Փիլիսոփա Ժան-Ժակ Ռուսոյի մայրը՝ Սյուզան Բարնարը, նրան ծննդաբերելուց հետո վարակվեց հետծննդյան տենդով և մահացավ ինը օր անց։ Նրա նորածին որդին նույնպես գտնվում էր առողջական ծայրահեղ ծանր վիճակում. հասուն տարիքում Ռուսոն գրել է. «Ես լույս աշխարհ եկա կյանքի այնքան քիչ նշաններով, որ ինձ փրկելու հույս գրեթե չկար»։ Նրան խնամել և առողջացրել է մորաքույրը։ ֆրանսիացի բնափիլիսոփա Էմիլի դյու Շատլեն մահացավ 1749 թվականին։ Մերի Ուոլսթոնքրաֆթը՝ «Կանանց իրավունքների պաշտպանություն» աշխատության հեղինակը, մահացավ իր երկրորդ դստեր ծննդաբերությունից տասն օր անց, ով մեծացավ և գրեց «Ֆրանկենշթեյնը»։ Այլ նշանավոր անձանցից են աֆրոամերիկացի բանաստեղծուհի Ֆիլիս Ուիթլին (1784), բրիտանական տնային տնտեսության փորձագետ Իզաբելլա Բիտոնը (1865),  և ամերիկացի գրող Ջին Վեբսթերը, ով մահացավ հետծննդաբերական տենդից 1916 թվականին։

Չարլզ Դիքենսի «Սուրբ ծննդյան երգը» վեպում ենթադրվում է, որ թե՛ Սկրուջի մայրը, թե՛ նրա կրտսեր քույրը մահացել են հենց այս հիվանդությունից։ Սա բացատրում է հերոսի թշնամանքը իր զարմիկի՝ Ֆրեդի նկատմամբ, ինչպես նաև նրա վատ հարաբերությունները սեփական հոր հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բակտերիալ հիվանդություններ
Կատեգորիա:Կանանց առողջություն
Կատեգորիա:Մանկաբարձություն
Կատեգորիա:Վարակիչ հիվանդություններ