Դիետա (առողջապահություն)

**Դիետա,** կանոնակարգված սնունդ ուտելու գործընթաց՝ մարմնի քաշը նվազեցնելու, պահպանելու կամ ավելացնելու կամ այնպիսի հիվանդությունների կանխարգելման և բուժման համար, ինչպիսիք են շաքարախտը և գիրությունը: Քանի որ քաշի կորուստը կախված է կալորիաների ընդունումից, ապացուցվել է, որ տարբեր տեսակի ցածր կալորիականությամբ դիետաներ, օրինակ ՝ որոշակի մակրոէլեմենտներով բարձր պարունակությամբ դիետաներ (ցածր յուղայնությամբ, ածխաջրերով և այլն), ավելի արդյունավետ չեն, քան մյուսները: Այնուամենայնիվ, ցածր կալորիականությամբ դիետաները, ինչպիսիք են ցածր յուղայնությամբ դիետաները, ավելի արդյունավետ են, քան ցածր յուղայնությամբ դիետաները: Քանի որ քաշի վերականգնումը տարածված է, դիետայի հաջողությունը լավագույնս կանխատեսվում է երկարատև պահպանման դեպքում.:Ինչ էլ որ լինի, դիետայի արդյունքը կարող է շատ տարբեր լինել ՝ կախված կոնկրետ անձից։

Առաջին հայտնի դիետան "Բանտինգն" էր, որն անվանվել Է Ուիլյամ Բանտինգի անունով։ 1863 թվականին իր  "Նամակ գիրության մասին՝ հասցեագրված հանրությանը" գրքույկում նա նկարագրեց ցածր ածխաջրերով և կալորիաներով հատուկ դիետայի մանրամասները, որոնք հանգեցրին իր սեփական քաշի կտրուկ կորստին:

Որոշ ուղեցույցներ խորհուրդ են տալիս հետևել քաշի կորստի սննդակարգին այն մարդկանց համար, ովքեր ունեն ավելորդ քաշի հետ կապված առողջական խնդիրներ, բայց այլապես առողջ մարդկանց համար չէ: Մի հարցում ցույց է տվել, որ բոլոր Ամերիկացի մեծահասակների գրեթե կեսը փորձում է նիհարել դիետայի միջոցով, այդ թվում ՝ գեր մեծահասակների 66,7% - ը և նորմալ կամ անբավարար քաշ ունեցող մեծահասակների 26,5% - ը։ Դիետիկները, ովքեր ծանրակշիռ են(բայց ոչ գեր), նորմալ քաշ ունեն կամ թերքաշ են, կարող են մահացության մակարդակի բարձրացում ունենալ դիետային հետևելու արդյունքում:

## Պատմություն
մինի|Ուիլյամ Բանթինգը 19-րդ դարում տարածեց քաշի կորստի առաջին դիետաներից մեկը:
Դիետա բառը ծագել է հունարեն δίαιτα (diaita) բառից, որը ներկայացնում է ողջ առողջ ապրելակերպի հասկացությունը՝ ներառելով և հոգեկան, և ֆիզիկական առողջությունը, քան քաշի կորստի խիստ ռեժիմը։

Առաջին դիետոլոգներից էր անգլիացի բժիշկ Ջորջ Չեյնը։ Նա ինքը ահռելի ավելորդ քաշ ուներ և անընդհատ ուտում էր մեծ քանակությամբ հարուստ սնունդ և խմիչք:Նա սկսեց առանց միս դիետա պահել՝ ընդունելով միայն  կաթ և բանջարեղեն և շուտով,վերականգնեց իր առողջությունը։ Նա սկսեց հրապարակայնորեն խորհուրդ տալ իր սննդակարգը բոլորին, ովքեր գեր էին: 1724 թվականին նա գրեց "Էսսե առողջության և երկարակեցության մասին", որտեղ նա խորհուրդ է տալիս մարզանք և մաքուր օդ և ճոխ ուտեստներից խուսափում։

Շոտլանդացի ռազմական վիրաբույժ Ջոն Ռոլոն 1797 թվականին հրապարակել է «Դիաբետիկ դեպքի նշումներ»: Այն նկարագրում է մսային դիետայի օգուտները շաքարախտով հիվանդների համար՝ հիմնվելով՝ Մեթյու Դոբսոնի կողմից շաքարային դիաբետում գլիկոզուրիայի հայտնաբերման այս առաջարկության վրա։ Դոբսոնի փորձարկման ընթացակարգի միջոցով (մեզում գլյուկոզայի համար) Ռոլլոն մշակեց դիետա, որը հաջողություն ունեցավ այժմ կոչվող 2-րդ տիպի շաքարախտի համար։

Առաջին հայտնի դիետան «Բանտինգ»-ն էր, որն անվանվել է անգլիացի նախաձեռնող Վիլյամ Բանթինգի անունով:1863 թվականին նա գրեց մի գրքույկ, որը կոչվում էր "Նամակ գիրության մասին՝ հասցեագրված հանրությանը", որը պարունակում էր դիետայի հատուկ պլան, որին նա հաջողությամբ հետևում էր։ Իր սեփական դիետան 4 ճաշ էր ամեն օր, բաղկացած մսից, կանաչեղենից, մրգերից և չոր գինուց։ Նպատակն էր խուսափել շաքարից, քաղցր ուտեստներից, օսլայից, գարեջրից և յուղից։ Բանթինգի գրքույկը հայտնի էր տարիներ շարունակ և օգտագործվելու էր որպես ժամանակակից դիետաների մոդել։ Գրքույկի հայտնիությունը այս հարցի մեջ էր "Do you bant?", որը վերաբերում էր իր մեթոդին և, ի վերջո, հիմնականում դիետային։ Նրա գրքույկը տպագրվում է 2007 թվականի դրությամբ։

Առաջին քաշի կորստի գիրքը, որը խթանում էր կալորիաների հաշվումը և առաջին քաշի կորստի գիրքը, որը դարձավ բեսթսելլեր Ամերիկացի բժիշկ և թղթակից Լուլու Հանթ Փիթերսի 1918 թվականի «Դիետա և առողջություն. կալորիաների բանալին» գիրքն էր։

Ենթադրվում էր, որ մինչև 2014 թվականը մշակվել է քաշի կորստի ավելի քան 1000 դիետա։

## Տեսակներ
Սահմանափակ դիետային ամենից հաճախ հետևում են նրանք, ովքեր ցանկանում են նիհարել։ Որոշ մարդիկ հետևում են քաշ հավաքելու դիետային ( ինչպիսիք են մարդիկ, ովքեր թերքաշ են, կամ նրանք, ովքեր փորձում են ավելի շատ մկաններ ձեռք բերել)։ Դիետաները կարող են օգտագործվել նաև մարմնի կայուն քաշը պահպանելու կամ առողջությունը բարելավելու համար։

### Ցածր յուղայնություն
Ցածր յուղայնությամբ դիետաները ներառում են ճարպի տոկոսի նվազումը մարդու սննդակարգում:Կալորիականության սպառումը ում է, քանի որ ավելի քիչ ճարպ է սպառվում: Այս տեսակի դիետաները ներառում են NCEP Քայլ I և II:

2–12 ամիս տևողությամբ 16 փորձարկումների մետավերլուծությունը ցույց է տվել, որ ցածր յուղայնությամբ դիետաները (առանց կալորիաների ընդունման կանխամտածված սահմանափակման) հանգեցնում են միջին քաշի 3,2 կգ (7,1 ֆունտ) կորստի՝ սովորական ուտելու համեմատ։

Պարզվել է, որ ցածր յուղայնությամբ բուսական դիետան բարելավում է քաշի, արյան շաքարի մակարդակի և սրտանոթային առողջության վերահսկումը։

### Ցածր ածխաջրեր
### Ցածր կալորիաներ
Ցածր կալորիականությամբ դիետաները սովորաբար առաջացնում են օրական 500-1000 կալորիա էներգիայի դեֆիցիտ, ինչը կարող է հանգեցնել շաբաթական 0,5-ից 1 կիլոգրամով (1,1-ից 2,2 ֆունտ) քաշի կորստի։ Առողջապահության ազգային ինստիտուտները վերանայել են 34 պատահական վերահսկվող փորձարկումներ՝ որոշելու ցածր կալորիականությամբ դիետաների արդյունավետությունը:Նրանք պարզել են, որ այս դիետաները կարճ ժամանակում՝ 3-12 ամսվա ընթացքում նվազեցնում են մարմնի ընդհանուր զանգվածը 8%-ով։ Ցածր կալորիականությամբ դիետա պահող կանայք պետք է ունենան օրական առնվազն 1000 կալորիա, իսկ տղամարդիկ՝ մոտավորապես 1200 կալորիա:Կալորիականության ընդունման այս արժեքները տարբերվում են՝ կախված լրացուցիչ գործոններից, ինչպիսիք են տարիքը և քաշը։

### Շատ ցածր կալորիաներ
Շատ ցածր կալորիականությամբ դիետաները ապահովում են օրական 200-800 կալորիա՝ պահպանելով սպիտակուցի ընդունումը, բայց սահմանափակելով կալորիաները և ճարպերից, և ածխաջրերից։ Նրանք օրգանիզմը ենթարկում են սովի և ունենում են շաբաթական 1,5–2,5 կգ (3,3–5,5 ֆունտ) միջինում քաշի կորուստ։ «2-4-6-8» այս տեսակի հանրաճանաչ դիետան տևում  է չորս օր, որում առաջին օրը սպառվում է ընդամենը 200 կալորիա, երկրորդ օրը՝ 400, երրորդ օրը՝ 600, չորրորդ օրը՝ 800 կալորիա, այնուհետև ամբողջությամբ ծոմ է պահվում, որից հետո շրջանառությունը կրկնվում է։ Որոշ ապացույցներ կան, որ այս դիետաները հանգեցնում են քաշի զգալի կորստի : Այս դիետաները խորհուրդ չեն տրվում ընդհանուր օգտագործման համար և պետք է արգելվեն․ քաշ հավաքելու համար, քանի որ դրանք կապված են անբարենպաստ կողմնակի ազդեցությունների հետ, ինչպիսիք են մկանային զանգվածի կորուստը, լերդացած արյան ռիսկի բարձրացումը և էլեկտրոլիտների անհավասարակշռությունը:Մարդիկ, ովքեր փորձում են այս դիետաները, պետք է ուշադիր վերահսկվեն բժշկի կողմից բարդությունները կանխելու համար։

Սխալ դիետայի հայեցակարգը կալորիաների կտրուկ նվազեցումն է՝ պահելով շատ ցածր կալորիականությամբ սննդակարգ։ Սխալ դիետան կարող է շատ վտանգավոր լինել, քանի որ այն կարող է տարբեր տեսակի խնդիրներ առաջացնել մարդու մարմնի համար:Սխալ դիետան կարող է հանգեցնել քաշի կորստի, բայց առանց մասնագիտական ​​հսկողության կալորիաների ծայրահեղ կրճատումը և սննդակարգի բաղադրության մեջ հնարավոր անհավասարակշռությունը կարող են հանգեցնել վնասակար հետևանքների, այդ թվում՝ հանկարծակի մահվան։

### Պահք
Պահքը կերակուրների միջև մտածված երկարատև ընդմիջման գործողություն է: Երկարատև ծոմը (շաբաթական մի քանի օր) կարող է վտանգավոր լինել թերսնման վտանգի պատճառով։ Երկարատև ծոմի կամ շատ ցածր կալորիականությամբ դիետաների ժամանակ արյան գլյուկոզի նվազումը, որը ուղեղի էներգիայի նախընտրելի աղբյուրն է, հանգեցնում է նրան, որ մարմինը սպառում է գլիկոգենի պաշարները։ Երբ գլիկոգենը սպառվում է, մարմինը սկսում է սնուցել ուղեղը՝ օգտագործելով կետոններ, միաժամանակ մետաբոլիզացնելով մարմնի սպիտակուցը (ներառյալ, բայց չսահմանափակվելով կմախքի մկաններով), որպեսզի օգտագործվի շաքարներ սինթեզելու համար՝ որպես էներգիա օգտագործելու համար մարմնի մնացած մասերի կողմից: Փորձագետների մեծամասնությունը կարծում է, որ երկարատև ծոմը կարող է հանգեցնել մկանների թուլացման,թեև դա վիճարկվում է:Կարճաժամկետ պահքի կամ ընդհատվող պահքի տարբեր ձևերի օգտագործումը դիտարկվել է որպես դիետայի ձև՝ երկար պահքի խնդիրները շրջանցելու համար։

Ընդհատվող ծոմապահությունը սովորաբար ունենում է պարբերական ծոմապահության, այլընտրանքային օրապահիկի, ժամանակով սահմանափակված կերակրման և/կամ կրոնական ծոմի ձև։ Դա կարող է լինել նվազեցված կալորիականությամբ դիետայի ձև, բայց ամբողջությամբ վերաբերում է այն դեպքերին, երբ օրվա ընթացքում նյութափոխանակությունն ակտիվանում է մարսողության համար:Սննդային սովորությունների կանոնավոր փոփոխությունները պարտադիր չէ, որ լինեն խիստ կամ բացարձակապես սահմանափակող՝ սրտանոթային առողջության համար օգուտներ տեսնելու համար, ինչպիսիք են գլյուկոզայի նյութափոխանակության բարելավումը, բորբոքման նվազեցումը և արյան ճնշման նվազումը։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ինտենսիվ խնամքի տակ գտնվող մարդկանց համար ընդհատվող ծոմապահության ռեժիմը կարող է «պահպանել էներգիայի մատակարարումը կենսական օրգանների և հյուսվածքների և արագ ակտիվացնում է բջիջների պաշտպանիչ և բջիջների վերականգնման ուղիները, ներառյալ աուտոֆագիան, միտոքոնդրիալ բիոգենեզը և հակաօքսիդանտ պաշտպանությունը, ինչը կարող է նպաստել բջջային սթրեսի դիմացկունությանը»։ Շիճուկում գլյուկոզայի նվազման և լյարդի գլիկոգենի պակասի հետևանքները, որոնք ստիպում են օրգանիզմին անցնել կետոգեն նյութափոխանակության, նման են ածխաջրերի վրա հիմնված նվազեցված դիետաների ազդեցությանը:Կան ապացույցներ, որոնք ցույց են տալիս կրծողների ընդհատվող ծոմապահության մետաբոլիկ օգուտները : Այնուամենայնիվ, մարդկանց մոտ ապացույցները բացակայում են կամ հակասական են և պահանջում են լրացուցիչ հետազոտություն, հատկապես երկարաժամկետ ընթացքում։ Որոշ ապացույցներ ցույց են տալիս, որ կալորիաների ընդունման ընդհատվող սահմանափակումը քաշի կորստի առավելություններ չունի կալորիականության սահմանափակման շարունակական պլանների համեմատ։ Մեծահասակների համար պաս պահելու դիետաները թվում են անվտանգ և տանելի, այնուամենայնիվ, կա հավանականություն, որ պաս պահելու և սովի ժամանակաշրջանները կարող են հանգեցնել չափից շատ ուտելու և պաս պահելու ժամանակից հետո քաշի վերականգնման։ Ծոմապահության անբարենպաստ ազդեցությունները հաճախ չափավոր են և ներառում են հալիտոզ, հոգնածություն, թուլություն և գլխացավեր։ Պահքի դիետաները կարող են վնասակար լինել երեխաների և տարեցների համար։

### Դիետայի բացառում
Դիետայի այս տեսակը հիմնված է որոշակի սննդամթերքի կամ սննդի խմբերի սահմանափակման վրա։ Օրինակները ներառում են առանց սնձան, պալեո, բույսերի վրա հիմնված և միջերկրածովյան դիետաները:

Բուսական դիետաները ներառում են բուսակերների և վեգանական դիետաները և կարող են տատանվել մսամթերքի պարզ բացառումից մինչև դիետաներ, որոնք ներառում են միայն հում բանջարեղեն, մրգեր, ընդեղեն, սերմեր, հատիկներ և բողբոջած հացահատիկներ:

Կենդանական ծագման մթերքների բացառումը կարող է նվազեցնել որոշակի սննդանյութերի ընդունումը, ինչը կարող է հանգեցնել սպիտակուցի, երկաթի, ցինկի, կալցիումի, D և B12 վիտամինների սննդային անբավարարության։ Հետևաբար, բույսերի վրա հիմնված դիետայի երկարաժամկետ իրականացումը պահանջում է արդյունավետ խորհրդատվություն և անհրաժեշտության դեպքում սննդային հավելումներ:Բուսական դիետաները արդյունավետ են ավելորդ քաշի և գիրության կարճաժամկետ բուժման համար, հավանաբար ցածր էներգիայի խտությամբ մթերքների մեծ սպառման պատճառով : Այնուամենայնիվ, երկարաժամկետ արդյունավետության ապացույցները սահմանափակ են։

Պալեոյի դիետան ներառում է մթերքներ, որոնք, ըստ նրա, հասանելի են եղել պալեոլիթյան ժողովուրդներին,ներառյալ միսը, ընկույզը, ձուն, որոշ յուղեր, թարմ մրգեր և բանջարեղեն։ Ընդհանուր առմամբ, այն հարուստ է սպիտակուցներով, չափավոր ճարպերով և ածխաջրերով: Որոշ սահմանափակ ապացույցներ ցույց են տալիս, որ այս դիետայի միջոցով տարբեր առողջապահական օգուտներ և արդյունավետ քաշի կորուստ կա: Այնուամենայնիվ, ինչպես բույսերի վրա հիմնված դիետան, Պալեո դիետան ունի սննդային անբավարարության պոտենցիալ ռիսկեր, մասնավորապես վիտամին D-ի, կալցիումի և յոդի հետ։

Առանց գլյուտենի դիետաները հաճախ օգտագործվում են քաշի կորստի համար, սակայն այս դիետայի արդյունավետության մասին քիչ է ուսումնասիրվել, և դրա արդյունավետության նյութափոխանակության մեխանիզմը պարզ չէ։

Միջերկրածովյան դիետան բնութագրվում է բանջարեղենի, մրգերի, հատիկաընդեղենի, ամբողջական ձավարեղենի, ծովամթերքի, ձիթապտղի յուղի և ընկույզների մեծ քանակությամբ սպառմամբ: Կարմիր միսը, կաթնամթերքը և ալկոհոլը խորհուրդ են տրվում միայն չափավոր քանակությամբ:

Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ միջերկրածովյան դիետան կապված է կարճաժամկետ, ինչպես նաև երկարաժամկետ քաշի կորստի հետ՝ ի լրումն առողջության և նյութափոխանակության օգուտների։

### Դետոքս
Դետոքս դիետաները արդարացվում են չհիմնավորված պնդումներով, որ դրանք կարող են վերացնել «տոքսինները» մարդու մարմնից։ Այս դիետաներից շատերը օգտագործում են խոտաբույսեր կամ նեխուր և այլ հյութալի ցածր կալորիականությամբ բանջարեղեն: Դետոքս դիետաները կարող են ներառել ծոմ պահելը կամ բացառումը (ինչպես հյութերի դիետայի դեպքում): Դետոքս դիետաները հանգեցնում են քաշի կարճաժամկետ կորստի (կալորիականության սահմանափակման պատճառով), որին հաջորդում է քաշի ավելացումը։

### Էկոլոգիապես կայուն
Դիետայի մեկ այլ տեսակ կենտրոնանում է ոչ թե դիետա պահողի առողջության վրա, այլ նրա շրջակա միջավայրի վրա: BDA-ի One Blue Dot ծրագիրը առաջարկում է դիետաների շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունները նվազեցնելու առաջարկություններ՝ հետևյալ կերպ.

# Մսի կրճատում օրական մինչև 70 գ մեկ անձի համար։
# Բուսական սպիտակուցներին առաջնահերթություն տալը։
# Կայուն աղբյուրներից ձկների խթանումը:
# Կաթնամթերքի չափավոր սպառումը։
# Կենտրոնանալ ամբողջական հացահատիկի օսլա պարունակող մթերքների վրա:
# Տեղական սեզոնային մրգերի և բանջարեղենի խթանումը:
# Նվազեցնել բարձր յուղայնությամբ, շաքարով և աղի մթերքների գերօգտագործումը:
# Ծորակի ջրի և առանց շաքարի թեյի/սուրճի խթանումը՝ որպես առողջ նյութափոխանակության դե ֆակտո ընտրություն:
# Սննդի թափոնների կրճատում։

## Արդյունավետություն
Մի քանի դիետաներ արդյունավետ են գեր մարդկանց  քաշի կարճաժամկետ կորստի համար, դիետայի հաջողությամբ,որն առավելապես կանխատեսվում է սննդակարգի տեսակից կամ ապրանքանիշից և փոքր ազդեցությունով։ Քանի որ քաշի պահպանումը կախված է կալորիականության ընդունումից, դիետաները, որոնք ընդգծում են որոշակի մակրոէլեմենտներ (ցածր ճարպ, ցածր ածխաջրեր և այլն) ոչ ավելի արդյունավետ են, քան մեկը մյուսից և ոչ ավելի արդյունավետ, քան դիետաները, որոնք պահպանում են սննդի սովորական խառնուրդը փոքր չափաբաժիններով և, հնարավոր է, որոշ փոխարինողներով (օրինակ՝ ցածր յուղայնությամբ կաթ կամ ավելի քիչ աղցան սոուս)։ Վեց պատահականացված վերահսկվող փորձարկումների մետավերլուծությունը ցույց չի տվել, որ տարբերություն չկա ցածր կալորիականությամբ, ցածր ածխաջրածին և ցածր յուղայնությամբ դիետաների միջև կարճաժամկետ քաշի կորստի առումով, բոլոր ուսումնասիրություններում 12-18 ամսվա ընթացքում 2-4 կիլոգրամ քաշի կորստով: Դիետաները, որոնք խիստ սահմանափակում են կալորիաների ընդունումը, չեն հանգեցնում երկարաժամկետ քաշի կորստի։ Ծայրահեղ դիետաները որոշ դեպքերում կարող են հանգեցնել թերսնման:

Քաշի կորստի և դիետայի հետ կապված հիմնական մարտահրավերը կապված է պատրաստակամության հետ։ Թեև դիետան կարող է արդյունավետորեն նպաստել քաշի կորստին կարճաժամկետ ընթացքում, միջամտությունը դժվար է պահպանել ժամանակի ընթացքում և ճնշում է կմախքի մկանների թերմոգենեզը: Ճնշված թերմոգենեզը արագացնում է քաշի վերականգնումը, երբ դիետան դադարում է, եթե այդ փուլը չի ​​ուղեկցվում ժամանակին վարժություններով, ինչպես նկարագրված է Summermatter ցիկլով։ Դիետայի ուսումնասիրությունների մեծ մասը չի գնահատում երկարաժամկետ քաշի կորուստը։

Որոշ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ միջինում կարճաժամկետ դիետաները հանգեցնում են «իմաստալից» երկարաժամկետ քաշի կորստի, թեև սահմանափակվում են քաշի աստիճանական 1-ից 2 կգ/տարեկան վերականգնման պատճառով։ Քանի որ մարդիկ, ովքեր չեն մասնակցում քաշ կորցնելու ծրագրերին, նույնպես հակված են ժամանակի ընթացքում գիրանալ, և նման «չբուժված» մասնակիցների ելակետային տվյալները սովորաբար ներառված չեն սննդակարգի ուսումնասիրություններում, հնարավոր է, որ դիետաները երկարաժամկետ հանգեցնեն ավելի ցածր քաշի՝ համեմատած այն մարդկանց հետ, ովքեր դիետա չեն պահում:Մյուսները ենթադրում են, որ դիետան անարդյունավետ է որպես երկարաժամկետ միջամտություն:Յուրաքանչյուր անհատի համար արդյունքները տարբեր կլինեն, ոմանք նույնիսկ վերականգնում են ավելի շատ քաշ, քան կորցրել են, մինչդեռ մի քանիսը հասնում են ահռելի կորստի, այնպես որ դիետայի «միջին քաշի կորուստը» չի վկայում այն ​​արդյունքների մասին, որոնք կարող են հասնել այլ դիետիկների։ 2001 թվականին 29 ամերիկյան ուսումնասիրությունների մետավերլուծությունը ցույց է տվել, որ քաշի կորստի կառուցվածքային ծրագրերի մասնակիցները հինգ տարի հետո պահպանել են իրենց սկզբնական քաշի կորստի միջինը 23% (3 կգ), ինչը ներկայացնում է մարմնի զանգվածի կայուն 3,2% նվազում։ Ցավոք հիվանդները հիմնականում դժգոհ են <10% քաշի կորստից, և նույնիսկ 10%-ի չափով նվազումը բավարար չէ «գեր» BMI ունեցող մեկին «նորմալ քաշով» BMI-ի փոխելու համար:

Մասամբ այն պատճառով, որ դիետաները հուսալիորեն չեն տալիս առողջության երկարաժամկետ դրական արդյունքներ, ոմանք դեմ են քաշի կորստի օգտագործմանը որպես նպատակ՝ նախընտրելով առողջության այլ միջոցներ, ինչպիսիք են սրտանոթային բիոմարկերների բարելավումը, երբեմն կոչվում է Առողջության ամեն չափի (HAES) մոտեցում  կամ «չեզոք քաշի» մոտեցում:

Դիետայից երկարաժամկետ կորուստները լավագույնս պահպանվում են շարունակական մասնագիտական ​​աջակցությամբ, ֆիզիկական ակտիվության երկարաժամկետ աճով, ճարպակալման դեմ դեղամիջոցների կիրառմամբ, սննդի փոխարինման շարունակական կիրառմամբ և լրացուցիչ դիետաներով՝ քաշը վերականգնելու համար։ Քաշի կորստի ամենաարդյունավետ մոտեցումը անհատական, բարձր ինտենսիվության, համապարփակ կենսակերպի միջամտությունն է ավելորդ քաշով կամ գեր մեծահասակները պետք է կանոնավոր (առնվազն ամսական) կապ պահպանեն վերապատրաստված ինտերվենցիոնալիստի հետ, որը կարող է օգնել նրանց զբաղվել վարժություններով, վերահսկել իրենց մարմնի քաշը և նվազեցնել կալորիականության սպառումը։ Նույնիսկ բարձր ինտենսիվության, համապարփակ կենսակերպի միջամտությունների դեպքում (որը բաղկացած է սննդակարգից, ֆիզիկական վարժություններից և վերապատրաստված ինտերվենցիոնիստների հետ երկամսյա կամ նույնիսկ ավելի հաճախակի շփումներից), դեռևս տեղի է ունենում քաշի աստիճանական վերականգնում՝ 1-2 կգ/տարի։ Բժշկական բարձր ռիսկի ենթարկված հիվանդների համար բարիատրիկ վիրահատությունը կամ դեղամիջոցները կարող են երաշխավորված լինել՝ ի լրումն ապրելակերպի միջամտության, քանի որ դիետան ինքնին չի կարող հանգեցնել քաշի կայուն կորստի։

Շատ ուսումնասիրություններ գերագնահատում են կալորիաների սահմանափակման առավելությունները, քանի որ ուսումնասիրությունները շփոթում են վարժությունն ու սննդակարգը (դիետայի և վարժությունների ազդեցությունը ստուգելով որպես համակցված միջամտություն, այլ ոչ թե միայն դիետայի ազդեցությունը)։

### Անբարենպաստ ազդեցություններ
#### Մահացության մակարդակի բարձրացում
Մի շարք ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ քաշի կանխամտածված կորուստը կապված է մահացության աճի հետ՝ առանց քաշի հետ կապված առողջական խնդիրներ ունեցող մարդկանց։ 2009-ի 26 ուսումնասիրությունների մետավերլուծությունը ցույց է տվել, որ «քաշի միտումնավոր կորուստը փոքր օգուտ է բերել այն անհատների համար, որոնք դասակարգված են որպես անառողջ (գիրության հետ կապված ռիսկի գործոններով), հատկապես անառողջ ճարպակալմամբ, բայց կարծես թե կապված է առողջ մարդկանց մահացության մի փոքր աճի հետ և նրանց համար, ովքեր ավելորդ քաշ ունեն, բայց ոչ գիրություն։

#### Սննդային հավելումներ
Ծայրահեղ կամ անհավասարակշիռ դիետաների պատճառով երբեմն ընդունվում են սննդային հավելումներ՝ փորձելով փոխարինել բացակայող վիտամինները կամ հանքանյութերը:Թեև որոշ հավելումներ կարող են օգտակար լինել անհավասարակշիռ սննդակարգ ունեցող մարդկանց համար (օրինակ, եթե փոխարինում են հիմնական սննդանյութերը), ցանկացած սննդային հավելումների չափից մեծ դոզա կարող է առաջացնել մի շարք կողմնակի ազդեցություններ՝ կախված ընդունված հավելումից և չափաբաժնից։ Հավելումները չպետք է փոխարինեն առողջ սննդակարգի համար կարևոր մթերքներին։

#### Սննդառության խանգարումներ
«Psychological Medicine»-ի խմբագրականում Ջորջ Հսուն եզրակացնում է, որ դիետան, ամենայն հավանականությամբ, կարող է հանգեցնել սննդի խանգարման զարգացման՝ որոշակի ռիսկային գործոնների առկայության դեպքում։ 2006-ի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ դիետան և քաշը վերահսկելու անառողջ վարքագիծը կանխատեսում է գիրություն և ուտելու խանգարումներ հինգ տարի անց, և հեղինակները խորհուրդ են տալիս «հեռանալ դիետայից և քաշի վերահսկման կտրուկ միջոցներից դեպի առողջ սնվելու և ֆիզիկական ակտիվության երկարաժամկետ իրականացում»։

## Մեխանիզմ
Երբ մարմինը ծախսում է ավելի շատ էներգիա, քան սպառում է (օրինակ՝ մարզվելիս), մարմնի բջիջները էներգիա ստանալու համար ապավինում են ներքին պահվող էներգիայի աղբյուրներին, ինչպիսիք են բարդ ածխաջրերն ու ճարպերը : Առաջին աղբյուրը, որին դիմում է մարմինը, գլիկոգենն է (գլյուկոգենոլիզով): Գլիկոգենը բարդ ածխաջրածին է, որի 65%-ը պահվում է կմախքի մկաններում, իսկ մնացածը՝ լյարդում (ամբողջ մարմնում մոտ 2000 կկալ) : Այն առաջանում է ընդունված մակրոէլեմենտների, հիմնականում ածխաջրերի ավելցուկից։ Երբ գլիկոգենը գրեթե սպառվում է, մարմինը սկսում է լիպոլիզ, էներգիայի համար ճարպային պաշարների մոբիլիզացիա և կատաբոլիզմ : Այս գործընթացում ճարպերը, որոնք ստացվում են ճարպային հյուսվածքից կամ ճարպային բջիջներից, տրոհվում են գլիցերինի և ճարպաթթուների, որոնք կարող են օգտագործվել էներգիա ստեղծելու համար։ Նյութափոխանակության հիմնական կողմնակի արտադրանքներն են ածխաթթու գազը և ջուրը․ ածխաթթու գազը արտանետվում է շնչառական համակարգի միջոցով:

### Set-Point տեսություն
Set-Point տեսությունը, որն առաջին անգամ ներկայացվել է 1953 թվականին, ենթադրում է, որ յուրաքանչյուր մարմին ունի նախապես ծրագրավորված ֆիքսված քաշ՝ փոխհատուցելու կարգավորող մեխանիզմներով: Այս տեսությունը արագ ընդունվեց և օգտագործվեց՝ բացատրելու քաշի կորստի արդյունավետ և կայուն ընթացակարգերի մշակման ձախողումները:2019-ին իրականացված քաշի փոփոխման բազմաթիվ ընթացակարգերի համակարգված վերանայումը, ներառյալ հերթափոխ օրական ծոմը և ժամանակով սահմանափակված կերակրումը, ինչպես նաև ֆիզիկական վարժությունները և չափից շատ ուտելը, հայտնաբերել են համակարգված «էներգետիկ սխալներ» այս բոլոր ընթացակարգերի համար: Սա ցույց է տալիս, որ մարմինը չի կարող ճշգրտորեն փոխհատուցել էներգիայի/կալորիականության ընդունման սխալները՝ հակադրվելով Set-Point տեսությանը և պոտենցիալ բացատրելով ինչպես քաշի կորուստը, այնպես էլ քաշի ավելացումը, օրինակ՝ գիրությունը: Այս վերանայումն իրականացվել է կարճաժամկետ ուսումնասիրությունների վրա, հետևաբար երկարաժամկետ հեռանկարում նման մեխանիզմը չի կարող բացառվել, քանի որ տվյալ ժամանակաշրջանի վերաբերյալ տվյալներ ներկայումս բացակայում են։

## Մեթոդներ
### Սննդի ժամանակացույց
Հայտնի է, որ սննդի ժամանակացույցը ցանկացած դիետայի կարևոր գործոն է: Վերջին ապացույցները ցույց են տալիս, որ պլանավորման նոր ռազմավարությունները, ինչպիսիք են ընդհատվող ծոմը կամ կերակուրները բաց թողնելը, կարող են խորհուրդ տրվել սրտանոթային ռիսկերը նվազեցնելու համար՝ որպես ավելի լայն ապրելակերպի և սննդակարգի փոփոխության մաս։

### Սննդի օրակարգ
2008թ.-ին կատարված ուսումնասիրությունը, որը հրապարակվել է American Journal of Preventive Medicine-ում, ցույց է տվել, որ դիետիկները ովքեր սննդի օրակարգ են պահել (կամ սննդակարգի օրագիր), երկու անգամ ավելի շատ են նիհարել, քան նրանք, ովքեր սննդի օրակարգ չեն պահել, ինչը հուշում է, որ եթե մարդը գրանցում է իր կերակուրը, նրանք ավելի լավ գիտեն, թե ինչ են օգտագործում և, հետևաբար, ավելի քիչ կալորիաներ են ուտում։

### Ջուր
2009 թվականի վերանայումը հայտնաբերել է սահմանափակ ապացույցներ, որոնք հուշում են, որ ջրի սպառումը խրախուսելը և էներգիա պարունակող ըմպելիքների փոխարեն էներգիա չպարունակող ըմպելիքները (այսինքն՝ կալորիականության ընդունումը նվազեցնելը) կարող է հեշտացնել քաշի կառավարումը:2009 թվականի հոդվածում պարզվել է, որ 12 շաբաթվա ընթացքում ուտելուց առաջ 500 մլ ջուր խմելը հանգեցնում է քաշի երկարաժամկետ նվազմանը:

## Հասարակություն
Ենթադրվում է, որ 3 ամերիկացիներից մոտ 1-ը ցանկացած պահի դիետա է պահում: Դիետա պահողների 85%-ը կանայք են։ Մոտավորապես վաթսուն միլիարդ դոլար ամեն տարի ԱՄՆ-ում ծախսվում է դիետիկ արտադրանքի վրա, ներառյալ «դիետիկ սնունդ», ինչպիսիք են թեթև գազավորված ըմպելիքները, մարզասրահների անդամակցությունը կամ հատուկ ռեժիմները։ Դիետա պահողների 80%-ը սկսում է ինքնուրույն, մինչդեռ 20%-ը այցելում է մասնագետի կամ միանում վճարովի ծրագրին: Սովորական դիետիկը փորձում է տարեկան 4 փորձ անել։

### Քաշի կորստի խմբեր
Քաշի կորստի որոշ խմբեր նպատակ ունեն գումար աշխատել, իսկ մյուսներն աշխատում են որպես բարեգործական կազմակերպություններ: Առաջինները ներառում են Weight Watchers-ը և Peertrainer-ը: Վերջիններս ներառում են Overeaters Anonymous, TOPS Club և խմբեր, որոնք ղեկավարվում են տեղական կազմակերպությունների կողմից:

Այս կազմակերպությունների սովորույթներն ու գործելակերպը շատ տարբեր են: Որոշ խմբեր կառուցված են տասներկու քայլ ծրագրերով, իսկ մյուսները բավականին ոչ ֆորմալ են: Որոշ խմբեր պաշտպանում են որոշակի պատրաստված կերակուրներ կամ հատուկ ճաշացանկեր, մինչդեռ մյուսները սովորեցնում են դիետիկներին առողջ ընտրություն կատարել ռեստորանային ճաշացանկից և մթերային գնումներ կատարելիս և ճաշ պատրաստելիս:

Քաշի նվազեցման ծրագրերի համար խմբային հանդիպումներին մասնակցելը, այլ ոչ թե անհատական ​​աջակցություն ստանալը կարող է մեծացնել գեր մարդկանց քաշը կորցնելու հավանականությունը: Նրանք, ովքեր մասնակցում էին խմբերին, ավելի շատ բուժման ժամանակ ունեին և ավելի հավանական էր, որ բավականաչափ քաշ կորցնեին իրենց առողջությունը բարելավելու համար: Հետազոտության հեղինակներն առաջարկել են, որ տարբերության բացատրություններից մեկն այն է, որ խմբի մասնակիցներն ավելի շատ ժամանակ են անցկացրել կլինիկայի (կամ ով որ ծրագիրն իրականացրել է) հետ, քան անհատական ​​աջակցություն ստացողները:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
*Schwartz, Hillel. *Never Satisfied: A Cultural History of Diets, Fantasies, and Fat*. New York: Free Press/Macmillan, 1986.

## Արտաքին հղումներ

* Diet reviews by the Harvard School of Public Health

Կատեգորիա:Առողջ ապրելակերպ
Կատեգորիա:Ճարպակալում