Ադամ Սմիթ

**Ադամ Սմիթ** (; ),  շոտլանդացի տնտեսագետ և փիլիսոփա։ Համարվում է դասական քաղաքական տնտեսության հիմնադիրը։ Սմիթի կենսագրությունը իրադարձությունների մեջ աղքատ է։ Նա մեծացել է Քրքոլդի փոքրիկ քաղաքում, կրթություն է ստացել Գլազգոյի համալսարանում և Օքսֆորդի Բալիոլի քոլեջում, 1748 թվականից դասավանդել է Էդինբուրգի և Գլազգոյի համալսարաններում, որտեղ դասախոսել է գրականության և բարոյական փիլիսոփայության մասին։ 1759 թվականին Սմիթը հրատարակել է «Բարոյական զգացմունքների տեսությունը», որում, հիմնվելով սենսացիոնիզմի էթիկայի վրա, ուրվագծել է «կարեկցանքի զգացմունքների» իր հայեցակարգը՝ որպես բարոյականության հիմք։ 1763 թվականին նա թողեց համալսարանը, մոտ երկու տարի անցկացրեց Ֆրանսիայում, որտեղ հանդիպեց Վոլտերի, ֆիզիոկրատներ Անն Թուրգոյի և Ֆրանսուա Քեսնեյի-ի հետ։ Վերադառնալով հայրենիք՝ 1776 թվականին նա գրել է իր հիմնական աշխատանքը՝ «Հետազոտություններ ազգերի հարստության բնույթի և պատճառների մասին»։ Այս գիրքը հայտնի դարձրեց Սմիթին։ 1767 թվականից Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ էր, 1783 թվականից ՝ Էդինբուրգի թագավորական ընկերության անդամ։ Կյանքի վերջին տարիները նա աշխատել է մաքսատանը, մահացել է 1790 թվականին։

«Ազգերի հարստություն» գիրքը տնտեսագիտության հիմքերի առաջին համակարգված ներկայացումն էր։ Այս գրքում Սմիթը քննադատեց մերկանտիլիզմը և ձևակերպեց արտադրական աշխատանքի գաղափարը՝ որպես ազգերի հարստության աղբյուր։ Սմիթը աշխատանքի բաժանումը և արտադրության մեջ մասնագիտացումը համարեց աշխատանքի արտադրողականությունը բարձրացնելու և, որպես արդյունք, հարստությունը մեծացնելու հիմնական միջոցը։ Նրա կարծիքով, շուկան տնտեսության համար իդեալական կարգավորման մեխանիզմ է։ Ազատ մրցակցության պայմաններում մարդիկ կարող են մեծացնել իրենց հարստությունը միայն բավարարելով այլոց կարիքները, և արդյունքում առանձին անհատների եսասիրությունը դառնում է ընդհանուր բարեկեցության աճի աղբյուր (սա նկարագրվում է որպես «անտեսանելիի» ձեռքի գործողություն)։ Սմիթը օգտակար  էր համաում բոլոր սահմանափակումների և մենաշնորհների վերացումը, որոնք խանգարում էին տնտեսական զարգացմանը։ Նա նախանշեց արտադրանքի արժեքը կազմող գործոնների իր տեսլականը (վարձավճար, շահույթ, աշխատավարձ), ձևակերպեց հիմնական և շրջանառու կապիտալի հասկացությունները, հիմնավորեց կապիտալի կուտակման կարևորությունը` որպես ձեռնարկատիրոջ հիմնական խնդիր։

19-րդ դարում Ադամ Սմիթի ուսմունքը դարձավ տնտեսական ազատականության հիմքը և պետության կողմից տնտեսական գործընթացներին չխառնվելու գաղափարը։ Սմիթի գաղափարները մշակվել են Դեյվիդ Ռիկարդոյի և Կառլ Մարքսի աշխատություններում, զգալիորեն ազդել են գաղափարական և քաղաքական շատ ուղղությունների վրա։ 19-րդ դարի կեսերից սմիթականությունը քննադատվում է սոցիալիզմի և կոմունիզմի գաղափարախոսների կողմից՝ պրոտեկցիոնիզմի կողմնակիցների կողմից։ 20-րդ դարում, ի պատասխան մի շարք երկրներում հրամանատարատնտեսական համակարգերի ի հայտ գալուն, Սմիթի գաղափարները նորից ժողովրդականություն ստացան նեոլիբերալիզմի շրջանակներում։

## Կենսագրություն
Շատ բան հայտնի չէ Ադամ Սմիթի կյանքի, հատկապես առաջին երեսուն կամ քառասուն տարվա մասին։ Դա բխում է աղբյուրների սակավությունից։ Սմիթը երբեք օրագիր չի պահել, հազվադեպ է նամակներ գրել (և եթե գրում էր, ապա ծայրաստիճան լակոնիկ էր), մոր հետ նրա նամակագրությունը գրեթե ամբողջությամբ կորել էր։ Տնտեսագետը երբեք չի ունեցել այնպիսի ընկերներ, ովքեր կարող էին հուշագրություն թողնել։ Այդ պատճառով Ալեքսանդր Գրեյը 1948 թվականին գրեց «մեր վատ տեղեկացվածության» մասին՝ ստիպելով Սմիթի կենսագիրներին խոսել ոչ այնքան իր կյանքի, որքան իր ժամանակի մասին։ Մինչդեռ, ըստ 19-րդ դարի վերջին անգլիացի տնտեսագետ և հրապարակախոս Ուոլտեր Բուդջթի․ «Ադամ Սմիթի գրքերը դժվար թե հասկանան, քանի դեռ նրա մասին որպես մարդու պատկերացում չունես»։

Ադամ Սմիթի մանրամասն գիտական կենսագրությունը դեռ գոյություն չունի։

### Վաղ տարիներ
[thumb|Շենք [Քըրքալդիում կառուցված Սմիթի տան տեղում, (քանդվել է 1834 թվականին)]]
Ադամ Սմիթը ծնվել է շոտլանդական փոքրիկ Քրքոլդի քաղաքում, Էդինբուրգի դիմաց, Ֆիրթ Ֆորթի հյուսիսային ափին։ Պահպանված աղբյուրներում ծննդյան ճշգրիտ ամսաթիվ չկա, բայց հայտնի է, որ երեխան մկրտվել է 1723 թվականի հունիսի 5-ին։ Տղայի մայրը Մարգարեթ Սմիթն էր (ազգանունը՝ Դուգլաս), խոշոր հողատեր, Ռոբերտ Դուգլասի դուստրը։ Հայրը՝ Ադամ Սմիթ Ավագը, ընտանիքի վերջին երեխան էր։ Աշխատել է որպես փաստաբան և մաքսային ծառայող։ 1714 թվականից նա զբաղեցնում էր Քըրքքալդի մաքսային ծառայության գլխավոր հսկիչի պաշտոնը։ Նա մահացել է 1723 թվականի հունվարի վերջին։ Նրա այրի կինը այլևս չի ամուսնացել՝ նվիրելով իր կյանքը երեխաներին։ Հայտնի է, որ Ադամ կրտսերը չորս տարեկան հասակում առևանգվել է գնչուների կողմից, ովքեր հետապնդումը տեսնելուց հետո լքել են նրան։ «Ես վախենում եմ, որ նա կարող է վատ գնչու լինել», - ասում է Սմիթի կենսագիր Ջոն Ռեյը այս դրվագի կապակցությամբ։

1731 թվականին Սմիթը ընդունվեց տեղական դպրոց, որը համարվում էր այդ դարաշրջանի Շոտլանդիայի լավագույն դպրոցներից մեկը։ Հիմնական ուսուցիչը՝ Ադամ Միլլարը, տաղանդավոր ուսուցիչ էր և փորձում էր երեխաներին սովորեցնել ոչ միայն տարրական գրագիտություն և Աստծո Խոսք, այլև դասական մշակույթի հիմունքներ։ Չորրորդ դասարանից երիտասարդ Սմիթը սովորում էր լատինական և դասական տեքստեր, իսկ կյանքի համար նրա սիրելի գիրքն էր Ֆլավիուս Եվտրոպիոսի «Հռոմեական պատմության շեղումը»։ Ադամը հիմնականում շատ էր կարդում՝ նախապատվությունը տալով պատմության և աշխարհագրության վերաբերյալ գրքերին։ 1737 թվականին դպրոցը թողնելուց հետո նա ընդունվում է Գլազգոյի համալսարան, այսպես կոչված, Շոտլանդական լուսավորության կենտրոն, որտեղ երկու տարի ուսումնասիրում է փիլիսոփայության էթիկական հիմքերը Ֆրենսիս Հաթչսոնի ղեկավարությամբ։

Առաջին տարում ուսումնական պլանը ներառում էր տրամաբանություն (սա պարտադիր պահանջ էր), իսկ հետո Սմիթը տեղափոխվեց «բարոյական փիլիսոփայության» դաս, այսինքն՝ հասարակության գիտություններ։ Նա ինտենսիվորեն ուսումնասիրում էր հին հունարենը, մաթեմատիկան և աստղագիտությունը, մասնավոր դասեր էր անցնում ֆրանսերենում, ուսումնասիրում էր Ուգո Գրոտիուսի (բնական իրավունքի դոկտրինի հեղինակ), էմպիրիզմի հիմնադիրներ՝ Ֆրենսիս Բեկոնի և Ջոն Լոքի աշխատանքները։ Ավարտելու պահին Սմիթն իր հաջողությանբ առանձնանում էր մնացած ուսանողներից։ Ուստի, արվեստի մագիստրոսի կոչման հետ միասին, նա ստացել է տարեկան քառասուն անգլիական ֆունտ տասնմեկ տարի ՝ Օքսֆորդի Բալիոլի քոլեջում սովորելու համար։
thumb|Մարգարետ Սմիթ,Ադամ Սմիթի մայրը
1740 թվականի ամռանը Սմիթը տեղափոխվեց Օքսֆորդ։ Օքսֆորդի համալսարանում պրոֆեսորների մեծ մասը երկար տարիներ հրաժարվել են նույնիսկ դասավանդման տեսքից։ Բացի այդ, այս հաստատությունը հայտնի էր իր յակոբական տրամադրություններով, և Շոտլանդիայից ժամանած ուսանողները ծաղրի և թշնամանքի առարկաներ էին այստեղ՝ իրենց աղքատության պատճառով, անգլիացիների համար ծիծաղելի թվացող արտասանության պատճառով։ Միևնույն ժամանակ, Սմիթն իսկապես չէր պատկանում տապալված տոհմի կողմնակիցներին և առանձնանում էր ոչ հաղորդակցականությամբ։

Սմիթը գրեթե վեց տարի ապրում էր անբարյացակամ միջավայրում։ Փողի պակասի պատճառով նա երբեք տուն չի գնացել: Ադամը կարող էր ժամանակ առ ժամանակ այցելել միայն իր զարմիկ Ուիլյամ Սմիթին, որն ապրում էր մոտակայքում՝ Ադդերբերի քաղաքում։ Սմիթի կյանքը ծայրաստիճան ասկետական էր։ Նա ապրում էր նվազագույն կահույքով փոքր խցիկում, որտեղ ձմռանը միշտ ցուրտ էր (դրա հետ կապված, նամակներից մեկում Ադամը խնդրում էր մորը հնարավորինս շուտ իրեն բրդյա գուլպաներ ուղարկել)։ Սմիթը հաճախ հիվանդ էր. Նամակներում նշվում է «լնդերի ծանր հիվանդություն և գլխապտույտ»։ Երիտասարդ ուսանողն իր գրեթե ամբողջ ժամանակը նվիրեց ուսմանն ու գրքին։ Նա շարունակում էր ուսումնասիրել հին գրականությունը, ինչպես նաև կարդալ անգլիացի հեղինակներին՝ Շեքսպիր, Միլթոն, Դրայդեն և այլք։ Բարելավելով իր ֆրանսերենը՝ Սմիթը սկսեց կարդալ 17-րդ դարի դասականիստներին (ամենից շատ նրան դուր էին գալիս Ժան Ռասինի պիեսները) և նրա ժամանակակիցներ՝ Վոլտերին և Մոնտեսքյոյին։ Քոլեջի պաշտոնյաները զգուշանում էին նրա ուսումնասիրություններից. հայտնի է, որ Դեվիդ Հյումի «Տրակտատը մարդու աթեիստի համբավ ունեցող» հետ է կանչվել Սմիթից և խիստ նախազգուշացում տվել ընթերցողին։

1745 թվականի ամռանը ապստամբեց Ստյուարտ դինաստիայի «կրտսեր մարտահրավերը»։ Շոտլանդիայում բանակ հավաքելով՝ նա տեղափոխվեց հարավ և հասավ Դերբի՝ կենտրոնական Անգլիայի տարածքում, մայրաքաղաքից ոչ հեռու և Օքսֆորդից։ Սա արտացոլվեց Բալիոլի քոլեջի մթնոլորտում։ Տեղի յակոբիտներն ավելի ակտիվացավ, և նրանցից մեկը նույնիսկ գաղտնի ներս մտավ Սմիթի սենյակ և սեղանի վրա գրություն թողեց. «Անիծյալ շոտլանդական մտրակ! Մենք կկազմակերպենք Բոսվելի կամուրջը ձեզ համար» (նկատի ունի , որում Ստյուարտի զորքերը ջախջախեցին պրեսբիտերյաններին)։ Այնուամենայնիվ, տարեվերջին «մարտահրավերը» ստիպված էր նահանջել Շոտլանդիա, և այնտեղ 1746 թվականի ապրիլին նա վերջապես պարտվեց։ Դրան հաջորդեցին վրեժխնդրություններ ինչպես ապստամբների, այնպես էլ ընդհանրապես շոտլանդացիների դեմ։ Մասնավորապես նրանց արգելվում էր զենք և ավանդական հագուստ կրել։ Դրանից վրդովված Սմիթը լքեց Բալիոլի քոլեջը (պաշտոնապես ընտանեկան պատճառներով) և վերադարձավ Քըրքքալդի։

Իր հայրենի քաղաքում Սմիթը երկու տարի անցկացրեց՝ զբաղվելով ինքնակրթությամբ։ Նա փոքր եկամուտ ստացավ իր հոր ժառանգությունից։ Լարված ուսումնասիրությունների շնորհիվ, նույնիսկ այդ ժամանակ Սմիթը կարող էր համարվել իր ժամանակի ամենակրթված մարդկանցից մեկը։

### Կարիերայի սկիզբ
Որոշ ժամանակ Սմիթը չգիտեր, թե ինչ գործունեություն պետք է կատարի։ Նա չէր ցանկանում վերադառնալ Օքսֆորդ կամ քահանա դառնալ։ Ազնվական ընտանիքում տնային ուսուցիչ դառնալու փորձը անհաջող էր։ Վերջապես, 1748 թվականին  (հարուստ ազնվական, հայրենասիրական շրջանի ղեկավար, որը հետագայում դարձավ բարոն Քեյմս) Սմիթին հրավիրեց Էդինբուրգի համալսարանում անգլերեն գրականության մասին դասախոսություններ կարդալու։ Նա համաձայնվեց և շուտով վաստակեց գերազանց դասախոսի համբավ (կարդում էր դասախոսություններ առանց գրառումների, ապավինելով բացառապես իր հիշողությանը)։ Անգամ աշխարհի տիկնայք էին եկել լսելու Սմիթին։ Նույն թվականին Ադամը կազմեց և խմբագրեց 1745 թվականի ապստամբության մասնակից՝ Ուիլյամ Համիլթոն Բանգուրայից գրված բանաստեղծությունների ժողովածուն, որը պարտությունից հետո փախավ մայրցամաքից։ Նախաբանում Ադամը հույս հայտնեց, որ բանաստեղծը կկարողանա վերադառնալ հայրենիք, և մեկ տարի անց դա տեղի ունեցավ։

Գրականության թեման չբավարարեց երիտասարդ ուսուցչին։ Սմիթը տեսավ թե ինչպես է փոխվում շոտլանդական հասարակության կյանքը, ինչպես է զարգանում երկրի տնտեսությունը։ Նա ուզում էր հասկանալ, թե որն է տեղի ունեցող փոփոխությունների էությունը, և հետևաբար 1750 թվականին ստեղծեց դասախոսությունների նոր դասընթաց՝ «Իրավագիտության մասին» կամ «Բնական իրավունքի մասին», որը նշանակում է հասարակության և հատկապես սոցիոլոգիայի և քաղաքական տնտեսության մասին բոլոր գիտությունները։ Նույնիսկ այդ ժամանակ Սմիթը սկսեց արտահայտել տնտեսական լիբերալիզմի իր գաղափարները:1751 թվականին նշանակվել է Գլազգոյի համալսարանի տրամաբանության պրոֆեսոր, 1752 թվականին դարձել է Էդինբուրգի փիլիսոփայական ընկերության անդամ և տեղափոխվել բարոյական փիլիսոփայության բաժին,1762 թվականին ստացել է իրավունքի դոկտորի կոչում։ Ավելի ուշ նա Գլազգոյի համալսարանում իր տարիներն անվանեց իր կյանքի «անհամեմատ առավել հատուցող և, հետևաբար, ամենաերջանիկ» շրջանը։

Աստիճանաբար պրոֆեսորի ուշադրությունը էթիկայից (մարդկային բարոյականության դոկտրին) տեղափոխվեց սոցիոլոգիա և տնտեսագիտություն։ Այս անցումն ավարտելուց առաջ Սմիթը հրատարակեց «Բարոյական զգացմունքների տեսությունը» (1759 թվական)՝ հիմնվելով իր դասախոսությունների նյութերի վրա։ Այս աշխատության մեջ նա վերլուծեց վարքի էթիկական չափանիշները, որոնք ապահովում են սոցիալական կայունությունը, և վերջին էջերում նա խոստացավ. «Մեկ այլ տրակտատում ես կփորձեմ վերլուծել իրավունքի և պետության ընդհանուր սկզբունքները, ինչպես նաև տարբեր հեղափոխությունները որ այդ ինստիտուտներն անցել են հասարակության զարգացման դարերի և ժամանակաշրջանների ընթացքում․․․»: Սմիթը չէր հրաժարվում այդպիսի գիրք գրելու ծրագրերից մինչ իր օրերի ավարտը, բայց պարզվեց, որ այս նախագիծը չափազանց ժամանակատար է։ «Տեսության» շնորհիվ նրա հեղինակը համբավ ձեռք բերեց, և Գլազգոյի համալսարանը դարձավ գրավիչ կենտրոն այլ երկրների ուսանողների համար, ովքեր ցանկանում էին լսել Սմիթի դասախոսությունները։

Գլազգոյում պրոֆեսորը ծանոթացավ շատ ականավոր շոտլանդացիների հետ. Ջոզեֆ Բլեք (քիմիկոս և ֆիզիկոս, ածխածնի երկօքսիդի և ջերմային հզորության հայտնաբերող), Ջեյմս Ուոթ (համընդհանուր գոլորշու շարժիչի գյուտարար) Չարլզ Թաունսենդ (հետագայում ՝ ֆինանսների նախարար)։ Դեյվիդ Հյումը դարձավ նրա ընկերներից մեկը։ Սմիթը լայնորեն շփվում էր ձեռնարկատերերի հետ, ովքեր հարուստ էին գաղութային առևտրով, և այդ ծանոթները նրան տալիս էին առատ փաստական նյութ տնտեսական հետազոտությունների համար: Պրոֆեսորը դարձավ անդամ Քաղաքական տնտեսության ակումբում, որը կազմակերպել էր Գլազգոյի լորդ Պրովոստը՝ Էնդրյու Կոխրանը, և 1755 թվականին նա դասախոսություն կարդաց այս ակումբում, որում նա առաջին հերթին արտահայտեց մի շարք կարևոր գաղափարներ տնտեսագիտության վերաբերյալ։ Այնուամենայնիվ, այս դասախոսությունը հետագայում չպահպանվեց։

Սմիթի գաղափարների զարգացման մասին տեղեկատվության աղբյուրը նրա համալսարանական դասախոսությունների գրառումներն են, որոնք, ենթադրաբար, 1762-1763 թվականներին արել է ուսանողներից մեկը: Դատելով այս գրառումներից՝ այդ ժամանակ Սմիթի կատարած բարոյական փիլիսոփայության ընթացքը ավելի շուտ սոցիոլոգիայի և քաղաքական տնտեսագիտության դասընթաց էր, որը պարունակում էր մատերիալիստական գաղափարներ։ Այս տեսակի այլ աղբյուրներից են 1930-ական թվականներին հայտնաբերված «Ազգերի հարստության բնույթի և պատճառների հետաքննություն» գրքի առաջին գլուխների էսքիզները, որոնք թվագրվում են 1763 թվականով: Այս էսքիզներում ուրվագծվում են գաղափարներ աշխատանքի բաժանման դերի մասին, ձևակերպվում են «արտադրական» և «անարդյունավետ» աշխատանքի հասկացությունները, քննադատվում է մերկանտիլիզմը և Laissez-faire (պետության առավելագույն չխառնվելու սկզբունքը տնտեսական գործեր) հիմնավորված է։

### Դյուկի մենթոր
Սմիթի բարոյական զգացմունքների տեսությունը լայնորեն հայտնի դարձավ։ Մասնավորապես, նա հետաքրքրված էր լորդ Չարլզ Թաունսենդով, որն առաջարկեց պրոֆեսորին դառնալ իր խորթ որդու՝ Դյուկի դաստիարակը։ 300 ֆունտ ստեռլինգ տարեկան աշխատավարձը կրկնակի բարձր էր դասախոսների եկամտից, բացի այդ, Սմիթը ստանում էր լիարժեք պահպանություն և ցմահ թոշակ։ Հետևաբար, 1763 թվականին նա թողեց համալսարանը։ Հայտնի է, որ պրոֆեսորը փորձել է ուսանողներին վերադարձնել գումարը իր դասընթացի համար, քանի որ կիսամյակի կեսն էր, բայց նրանք միաձայն հրաժարվեցին։ Թաունսենդը նկարագրել է Սմիթին իր խորթ որդուն ուղղված մի նամակում. «Պարոն Սմիթը, ի թիվս շատ այլ առաքինությունների, ունի առավելություն՝ լավ կարդացած լինելու կառավարության և ձեր երկրի [Անգլիայի] օրենքների մասին։ Նա խելացի է, կիրթ, բայց ոչ մակերեսային։ Չնայած նա գիտնական է, մեր կառավարման համակարգի վերաբերյալ նրա տեսակետները դոգմատիկ կամ միակողմանիորեն նեղ չեն: Նրա հետ սովորելը թույլ կտա կարճ ժամանակում ձեռք բերել լուրջ քաղաքական գործչի համար անհրաժեշտ գիտելիքներ»։

1764 թվականի փետրվարին Սմիթն աշակերտի հետ գնաց մայրցամաք։ Նա մեկուկես տարի անցկացրեց Թուլուզում, որտեղ սկսեց աշխատել «Ազգերի հարստությունը» գրքի վրա, որից հետո աշակերտուհու հետ երկու ամիս մեկնել էր Ժնև և այնտեղ այցելել Վոլտեր։ Ժնևից հետո Սմիթն ու Սքոթը գնացին Փարիզ, որտեղ Բրիտանիայի դեսպանության քարտուղար Դեյվիդ Հյումը ֆրանսիական լուսավորության առաջնորդներին ներկայացրեց իր ընկերոջը։ Փարիզում Սմիթը ներկա էր Ֆրանսուա Քեսնեյի «միջանկյալ ակումբին», այսինքն՝ նա անձամբ ծանոթացավ ֆիզիոկրատների գաղափարներին. սակայն, ըստ ժամանակակիցների վկայության, այս հանդիպումներին նա ավելի շատ լսում էր, քան խոսում էր։ Վանահայր Անդրե Մորելեն իր հուշերում գրում է, որ Տուրգոտը Սմիթի հետ բազմիցս խոսել է առևտրի տեսության, բանկերի, պետական վարկի և «իր պլանավորած մեծ աշխատանքի» այլ հարցերի մասին։ Նամակագրությունից հայտնի է, որ Սմիթը շփվել է նաև Դ'Ալամբերի և Հոլբախի հետ։

Ֆիզիոկրատների Սմիթի վրա ազդեցության հարցը հակասական է։ Դյուպոն դե Նեմուրսը կարծում էր, որ «Ազգերի հարստությունը»-ի հիմնական գաղափարները հայտնվել են հենց ֆիզիոկրատների հետ շփման շնորհիվ, բայց պրոֆեսոր Քաննանի Գլազգոյի ուսանողի դասախոսությունների նոտաները վկայում են, որ Սմիթը հիմնական գաղափարներն ուներ նույնիսկ ֆրանսիացիների ուղևորությունից առաջ։

Սմիթը 10 ամիս անցկացրեց Փարիզում։ 1766 թվականի հոկտեմբերին նա և իր աշակերտը ստիպված էին շտապ վերադառնալ հայրենիք ՝ Դյուկի եղբոր՝ Հյու Քեմփբել Սքոթի մահվան պատճառով։ Սմիթը այլևս երբեք չի եղել մայրցամաքում։

### Հետագա տարիներ
[thumb|Ադամ Սմիթի գերեզմանը [Էդինբուրգում]]
Ֆրանսիայից վերադառնալուց հետո Սմիթը այլևս չի վերադառնում դասավանդման. 300 ֆունտ թոշակը թույլ տվեց նրան չմտահոգվել իր օրվա հացի համար։ Վեց ամիս, մինչև 1767 թվականի գարուն, նա աշխատել է Լոնդոնում որպես ոչ պաշտոնական փորձագետ Չարլզ Թաունսենդի ղեկավարության ներքո, որն այդ ժամանակ դարձել էր Դրամատան կանցլեր: Այս ընթացքում Սմիթը հանդիպեց քաղաքական գործիչ Էդմունդ Բուրկին, գրականագետ Սեմյուել Ջոնսոնին, պատմաբան Էդվարդ Գիբբոնին․ միգուցե այդ ժամանակ ծանոթություն տեղի ունեցավ ամերիկացի Բենջամին Ֆրանկլինի հետ։ 1767 թվականի գարնանից Սմիթը վեց տարի մեկուսացած ապրում էր Քըրքքալդիում ՝ աշխատելով իր «Ազգերի հարստության բնության և պատճառների ուսումնասիրություն» գրքի վրա։ Դա մի աշխատանք էր քաղաքական տնտեսության վերաբերյալ, այն ժամանակ գոյություն ունեցող տնտեսագիտության ամբողջ գիտելիքների հանրագումարը, որը շարադրված էր միատեսակ տեսական սկզբունքների հիման վրա։ Սմիթն ինքն իրեն չգրեց, բայց թելադրեց քարտուղարին, որից հետո ուղղեց տեքստը և թույլ տվեց, որ այն ամբողջությամբ վերաշարադրի։ Նա դժգոհեց, որ ծանր միօրինակ աշխատանքը վնասեց նրա առողջությանը, և 1773 թվականին մեկնելով Լոնդոն, նա նույնիսկ անհրաժեշտ համարեց վերահաս մահվան դեպքում պաշտոնապես Հյումին փոխանցել իր գրական ժառանգության իրավունքները։ Սմիթն այն ժամանակ հավատում էր, որ գիրքն արդեն ավարտված է, բայց նրան վերջնականապես ավարտելու համար տևեց ավելի քան երկու տարի, հաշվի առնելով նոր վիճակագրական տեղեկատվությունը։ Նա բացառեց հղումների մեծ մասը այլ հեղինակների աշխատանքներին. միայն ավելի ուշ, հետազոտողների աշխատանքի շնորհիվ, պարզ դարձավ, որ Սմիթն օգտագործել է հարյուրավոր աղբյուրներ։

1773 թվականին Սմիթը դարձավ Լոնդոնի Թագավորական ընկերության, իսկ 1775 թվականին՝ Գրական ակումբի անդամ։ Ազգերի հարստությունը, որը լույս է տեսել 1776 թվականին, մեծ հաջողություն ունեցավ։ Առաջին հրատարակությունը վաճառվեց ընդամենը վեց ամսվա ընթացքում։ 1778 թվականին Սմիթը նշանակվեց Էդինբուրգի Շոտլանդիայի հինգ մաքսային հանձնակատարներից մեկը (հետազոտողները դա համարում են ճակատագրի հեգնանք, քանի որ փիլիսոփան մաքսային խոչընդոտները համարում էր չարիք տնտեսության և ամբողջ հասարակության համար)։ Այդ պահից Սմիթն ապրում էր իր մոր հետ Էդինբուրգի Կանոնգեյթ քաղաքում գտնվող Պանմուր տանը։ 1783 թվականին նա դարձավ Էդինբուրգի Թագավորական փիլիսոփայական ընկերության հիմնադիրներից մեկը,իսկ 1787-1789 թվականներին նա ծառայեց որպես Գլազգոյի համալսարանի լորդ ռեկտոր։ Ժամանակին ունենալով շատ բարձր աշխատավարձ՝ 600 ֆունտ ստերլինգ, և լինելով հայտնի մարդ, Սմիթը շարունակում էր համեստ կյանք վարել և գումարներ էր ծախսում միայն բարեգործության վրա: Նրանից հետո մնացած միակ արժեքը մեծ գրադարանն էր: Նա լուրջ ընդունեց ծառայությունը, ինչը ակնհայտորեն խանգարում էր նրա գիտական գործունեությանը: Հայտնի է, որ Սմիթը նախատեսում էր գրել երրորդ գիրքը՝ մշակույթի և գիտության ընդհանուր պատմություն, բայց այդ ծրագիրը մնաց չիրականացված։

Նրա մահից հետո լույս են տեսել նշումներ աստղագիտության և փիլիսոփայության պատմության, ինչպես նաև կերպարվեստի վերաբերյալ, և նա հրամայել է այրել արխիվի մնացած մասը։ Էդինբուրգում Սմիթն ուներ իր ակումբը, կիրակի օրերին նա ընկերների համար ընթրիքներ էր կազմակերպում, ի թիվս այլոց այցելում էր արքայադուստր Եկատերինա Դաշկովային։

Ադամ Սմիթը մահացավ Էդինբուրգում երկար աղիքի հիվանդությունից հետո 1790 թվականի հուլիսի 17-ին և թաղվեց Կիրկելդի գերեզմանատանը։

## Անձնական կյանք
Սմիթը մնաց բակալավրի աստիճան մինչև իր կյանքի վերջը։ Միևնույն ժամանակ, աղբյուրները նշում են երկու կանանց, որոնց հետ նա մտերիմ էր։ Ըստ ամենայնի, Սմիթը սերտ հարաբերություններ էր պահպանում իր մոր հետ,որի հետ նա ապրում էր Ֆրանսիայից վերադառնալուց հետո մինչև նրա մահը՝ 1784 թվականը։ Նրա հետ նույն տանը ապրում էր չամուսնացած զարմիկը։

Սմիթը սիրում էր այցելել քաղաքային գործարաններ և արտադրամասեր, դիտել արտադրությունը։ Հայտնի է, որ նա ուշադրություն հրավիրեց Նյուքոմն շոգեմեքենայի վրա, բայց մնաց այն կարծիքին,որ հետագայում մարդիկ կսովորեն ավելի հաջող օգտագործել գոլորշին։ Հետագայում նրա ժամանակակիցներից մեկը հիշեց, որ ազգային շոտլանդական սնունդը մատուցվում էր Սմիթի տանը, պահպանվում էին շոտլանդական սովորույթները։ Սմիթը սիրում էր ժողովրդական երգեր, պարեր և պոեզիա, նրա վերջին գրքերից մեկը՝ Ռոբերտ Բըրնսի առաջին գրքի մի քանի օրինակ (բանաստեղծն իր հերթին գնահատեց Սմիթին և իր նամակագրության մեջ բազմիցս անդրադարձավ իր աշխատանքին)։ Շոտլանդական բարոյականությունը չէր խրախուսում թատրոնը, բայց Սմիթը դեռ սիրում էր այն, հատկապես ֆրանսիական ներկայացումները։

Պրոֆեսորի տեսակետների մասին մենք գիտենք միայն այն, ինչ նա պատմում է իր գրքերում։ Նրա մահվանից հետո բոլոր անձնական փաստաթղթերը այրվեցին, իսկ Սմիթը հասարակության մեջ լուռ էր։ Ըստ Ջեյմս Բոսվելի, որը Գլազգոյում իր ուսանողն էր և հետագայում հանդիպեց իր հետ Գրականության ակումբում, Սմիթը համոզված էր, որ իր գաղափարների մասին խոսելը խաթարում է իր գրքերի վաճառքը, ուստի նախընտրեց լռել։ Ժամանակակիցներից շատերը Սմիթին նկարագրում են որպես ծայրաստիճան բացակայող անձնավորություն՝ տարօրինակ քայլվածքով և խոսելու տարօրինակ ձևով, «անասելի բարի» ժպիտով։ Մանկուց նա սովորություն ուներ միաժամանակ խոսելու ինքն իր հետ և ժպտալու։

Սմիթի կենսագրության մեջ կան մի շարք զավեշտական դրվագներ։ Այսպիսով, Գլազգոյում Չարլզ Թաունսենդին ցուցադրելով կաշեգործարանը, պրոֆեսորը ընկավ ներկի հսկայական աղբի մեջ և կխեղդվեր, եթե չլիներ ծառայի օգնությունը։ Մեկ այլ առիթով, Սմիթը մտայնորեն հաց ու կարագ դրեց թեյնիկի մեջ, խմեց արգանակը և հայտարարեց, որ դա իր երբևէ խմած ամենավատ թեյն է։ Մի անգամ տնից դուրս գալով զբոսնելու՝ նա այնքան էր խորացել մտքի մեջ, որ հայտնվել էր քաղաքից 15 մղոն հեռավորության վրա, և միայն զանգերի զանգն էր նրան վերադարձնում իրականություն։

Սմիթի արտաքին տեսքի երկու նկարագրություն պահպանվել է։ Նրա ժամանակակիցներից մեկը խոսում է զանգվածային քթի, ուռած աչքերի, դուրս ցցված ստորին շրթունքի և նյարդային հողի մասին, երկրորդը պնդում է, որ Սմիթի դեմքը «համարձակ և հաճելի» էր։ Պրոֆեսորն ինքը մի անգամ ասաց. «Ես գեղեցիկ եմ միայն իմ գրքերում»։ Սմիթը չէր սիրում նկարիչների համար կեցվածք ընդունել, այնպես որ նրա կյանքի գրեթե բոլոր պատկերները դուրս էին բերվում հիշողությունից։ Ամենահայտնի դիմանկարները ստեղծել են Ջեյմս Թեսսին և Ջոն Քեյը։

Գիտական բանավեճ կա Սմիթի կրոնական հայացքների վերաբերյալ։ Ադամի ծնողները պատկանում էին Շոտլանդիայի Պրեսբիտերական եկեղեցու չափավոր թևին։ Ենթադրություններ կան, որ Սմիթը գնացել է Օքսֆորդ՝ հետագայում Անգլիայի եկեղեցու քահանա դառնալու մտադրությամբ։ Այնուամենայնիվ, շատ գիտնականներ կարծում են, որ Սմիթը աթեիստ էր, քանի որ Աստված երբեք չի հիշատակվում իր աշխատություններում՝ որպես համաշխարհային ներդաշնակության բացատրություն։ Բացի այդ, Սմիթի ընկերը Դեյվիդ Հյումն էր, ով աթեիստի համբավ ուներ։ Որպես Գլազգոյի համալսարանի պրոֆեսոր, փիլիսոփան իշխանություններից պահանջում էր վերացնել պարտադիր աղոթքը նախքան իր դասախոսությունները։ Այնուամենայնիվ, որոշ գիտնականներ պնդում են, որ Սմիթի սոցիալ-տնտեսական փիլիսոփայությունն իր էությամբ աստվածաբանական է, և որ սոցիալական կարգի նրա ամբողջ մոդելը կապված է Աստծո գործչի հետ։

## «Բարոյական զգացմունքների տեսություն»
### Էթիկա
Սմիթն առավել կատարյալ է համարել իր  «Բարոյական զգացմունքների տեսություն» աշխատանքը, որն առաջին անգամ  հրատարակվել է 1759 թվականին և լրացվել հեղինակի կողմից մինչև իր մահը։ Այս աշխատանքը վերաբերում է էթիկական և էսթետիկ հարցերի լայն շրջանակին. Սմիթը հիմնվում է սենսացիոնիզմի էթիկայի վրա, որը նա ընդլայնում է, և մասամբ նույնիսկ դուրս է գալիս դրա սահմաններից։ Նա իր նախորդների նման, բարոյական փիլիսոփայության խնդիրները դիտարկում  է հոգեբանության տեսանկյունից, և չի փորձում ճիշտ վարքի հայեցակարգ մշակել, այլ նկարագրում է միայն բարոյականության դրսևորումները: Սենսալիստները, սկսած Շաֆթսբերիից, գրում էին «բարոյական զգացմունքի» (մարդու հոգու բնական հատկություն, որն ուղղված էր իրականությունը բարոյական տեսանկյունից գնահատելուն)՝ առանց այն կապելու շահույթի կամ արտաքին ազդեցությունների հետ։ Սմիթը նույնպես տեսնում է բարոյական վարքի հիմքը մարդու բնական հատկություններից մեկի մեջ, բայց նրա համար սա «համակրանքի զգացումն» է, որի մասին առաջին անգամ գրել է Դեյվիդ Հյումը։ Դա «այլ մարդկանց ցանկացած զգացմունքները կիսելու կարողություն է», որը գոյություն ունի բոլոր մարդկանց միմյանց նմանության և երևակայության աշխատանքի շնորհիվ: Ոչ ոք իրենից լավ չի զգում, բայց համակրանքի մերժումը միշտ հոգու ստորության նշան է, իսկ այլ մարդկանց համակրելու պատրաստակամությունը առաքինության և «բնության մեծ օրենքի» համապատասխանության դրսևորում է։ Միևնույն ժամանակ, Սմիթի բարոյական վարքը սոցիալական բնույթ ունի։ Բանն այստեղ ոչ միայն համակրանքի մեջ է, այլ նաև այն փաստի մեջ, որ յուրաքանչյուր անհատի առաջին գաղափարները բարոյականության վերաբերյալ ձևավորվում են այն բանի շնորհիվ, թե ինչպես են ուրիշները գնահատում նրա պահվածքը, իսկ հետագայում նաև՝ ուրիշների գործողությունների սեփական դիտարկման շնորհիվ։ Փիլիսոփան վստահ է. անապատային կղզում մեծացած մարդը բարոյականություն չի ունենա։
[thumb| [Դեյվիդ Հյումի և Ադամ Սմիթի արձանները․Շոտլանդիայի ազգային պատկերասրահի շենք Էդինբուրգ ]]
Սմիթը առանձնացնում է առաքինությունը հասարակ պարկեշտությունից. «Ինչպես նվերները չեն կազմում մտավոր ունակության սովորական աստիճան, այնպես էլ առաքինությունը չի պատկանում մարդկային բարոյական հատկությունների ամենօրյա աստիճանին»։ «Պարկեշտ» արարքը նրա համար նույնպես բարոյական է, բայց շատ ավելի փոքր չափով, քան արարքը, որը լուրջ զոհեր է պահանջում մարդուց; նույնիսկ հարմարավետության պարզ ցանկությունը Սմիթը համարում է առաքինություն (չնայած ամենացածր կարգի է)։ Վերացական պարտքը չէ մարդկանց հակում դեպի բարություն, այլ բնական կապվածությունները։ Փիլիսոփան շեշտում է, որ պարտքի զգացումը պետք է «ավելի շուտ զսպել, քան գրգռել»: Նա չի տալիս առաքինության և ստորության սահմանումներ՝ սահմանափակվելով երկուսի առանձնահատուկ դրսևորումները։ Սմիթի համար գլխավոր առաքինությունը արդարությունն է, որը, ի տարբերություն մյուսների, պարտադիր է բոլորի համար և կարող է պարտադրվել բռնի ուժով, քանի որ դա «սոցիալական կարգի հիմնական հիմքն է»։ Այստեղ բարոյականության և օրենքի սահմանը գործնականում ջնջված է։ Բարոյական օրենքի խախտման համար, ըստ փիլիսոփայի, անհրաժեշտ է խստորեն պատժել (արտաքին ազդեցությունը), բայց ևս մեկ կարևոր պատիժ է խղճի խայթը (ներքին գործընթաց)։ Սմիթը մեծ ուշադրություն է դարձրել այս երևույթին։ Նա խիղճը համարում է բարոյական զգացմունքների ամենաուժեղը և «մեր բոլոր գործողությունների գերագույն միջնորդն ու արբիտրը»՝ ամենաբարձր և խիստ դատողությունը։

Սմիթը ներկայացնում է մարդկային «կրքերի» բաժանումը «սոցիալականի» և «հակահասարակականի»։ Նա առաջինը վերաբերում է որպես կարեկցանք, առատաձեռնություն, բարություն, ընկերական ջերմություն։ Այդպիսի զգացմունքները ուրախություն են պատճառում թե՛ առարկային, թե՛ մարդկանց միջև կապեր են ստեղծում և դառնում երջանկության աղբյուր։ Հակասոցիալական կրքերը (մասնավորապես`«ատելության և զայրույթի տարբեր տեսակները») նույնպես «անկասկած օգուտ են բերում, քանի որ «նրանք ինչ-որ կերպ դառնում են արդարադատության պահապաններ», բայց միևնույն ժամանակ դրանց արտաքին դրսևորումները տհաճ են թվում։ Նման կրքերը կարող են համակրանք առաջացնել միայն այն դեպքում, եթե դրանցով ծանրաբեռնված մարդը զսպվածություն ցուցաբերի։ Բացի այդ, դրանք կարող են ոչնչացնել ընտանիքն ու ընկերական հարաբերությունները, եթե պատշաճ կերպով չեն վերահսկվում:«Սոցիալական» և «հակասոցիալական» կրքերի միջև միջանկյալ դիրքը զբաղեցնում են, ըստ Սմիթի, «եսասեր» կրքերը. «Ցավը կամ հաճույքը, որ մենք ապրում ենք մեր անձնական բարեկեցության կամ դժբախտության արդյունքում»։ Նրանց առաջացրած հույզերը նկատելիորեն թույլ են, քան առաջին երկու տիպի կրքերը։ Ընդհանրապես, ըստ Սմիթի, ամենից շատ մարդիկ պատրաստ են համակրել դրսից եկող մարդկանց «մի փոքր ուրախությանը և ուժեղ վշտին»։ Ինչ-որ մեկի մեծ ուրախությունը նախանձ կպատճառի, և առանց լուրջ պատճառների վիշտը պարտադիր կդառնա ծաղրի առարկա։ Միևնույն ժամանակ, ուրիշի ուրախությունը կիսելը ավելի հաճելի է, քան վիշտը։

Ըստ Սմիթի՝ ամենակարևոր կրքերից մեկը ունայնությունն է, որի հիմքում ընկած է համընդհանուր հետաքրքրության օբյեկտ և գովեստի առարկա լինելու ցանկությունը։ Դա հենց դա է, և ոչ թե հաճույքի և շահույթի ծարավը, որը ստիպում է մարդկանց ձգտել դեպի համբավ և հարստություն։ Նրանք, ովքեր բարձր պաշտոն են զբաղեցրել, արժանապատվության են արժանանում մնացածի կողմից, և նրանք դա անում են բավականին անշահախնդրորեն. «Գերադասների առջև մեր ստրկամտությունը հաճախ ծնվում է իրենց դիրքի օգուտների համար մեր հիացմունքից, քան նրանց գտնվելու վայրից որևէ օգուտ ստանալու թաքնված հույսից։ Մարդիկ հատուկ հարգանքով են վերաբերվում միապետերին։ Սմիթը համոզված է, որ 1649 թվականին Չարլզ I թագավորի մահապատիժը, որը համակրանք և սեփական մեղքի զգացում առաջացրեց ամբողջ ազգի մեջ, անխուսափելի դարձրեց Ստյուարտների վերականգնումը, իսկ 1688 թվականին աքսորված Ջեյմս II- ի նկատմամբ ժողովրդի կարեկցանքը, դանդաղեցրեց «Փառահեղ հեղափոխությունը»։

Շատ գիտնականներ նշում են «Բարոյական զգացմունքների տեսության» և «Ազգերի հարստության» հակասության մասին։ Առաջին գիրքը կենտրոնանում է ուրիշների հանդեպ կարեկցանքի վրա, իսկ երկրորդը՝ անձնական շահերի և էգոիզմի դերի վրա։ Գրականության մեջ սա անվանում են **: Այնուամենայնիվ, կարծիք կա, որ հակասություն չկա. ընդամենը երկու գիրքն էլ շեշտում են մարդկային էության տարբեր կողմերը, որոնք տարբերվում են՝ կախված իրավիճակից։ Ըստ Ջեյմս Օտտսոնի, երկու գրքերն էլ իրենց մեթոդաբանությամբ «նյուտոնյան» են և տեղադրում են նույն «շուկայի մոդելը»՝ բացատրելու, թե ինչպես են սոցիալական ինստիտուտները ծագում և զարգանում, մասնավորապես՝ բարոյականությունը, տնտեսագիտությունը, լեզուն։ Այլընտրանքային տեսակետի համաձայն՝ անձնական շահը առկա է և՛ աշխատություններում, և՛ «առաջինում համակրանքը բարոյական կարողությունն է, որը խոչընդոտում է անձնական շահը, իսկ երկրորդում՝ մրցակցությունը՝ տնտեսական շահը, որը սահմանափակում է անձնական շահը»։ Ամեն դեպքում, Սմիթը նշում է, որ մարդը կարող է ապրել հասարակության մեջ միայն ուրիշներին կարեկցելու ունակության և եսասիրական շահերից ելնելով համագործակցելու ունակության շներհիվ։

### Գեղագիտություն
Սմիթն իր գեղագիտական հայացքները ներկայացրեց «Բարոյական զգացմունքների տեսության» հինգերորդ մասում։ Այստեղ նա հանդես եկավ որպես Շեֆստբերի, Հատչեսոնի և Հյումի հետևորդ, բայց սահմանափակվեց միայն գեղեցիկ «սովորության և նորաձևության» վերաբերյալ մարդկային գաղափարների վրա ազդելու խնդրով։ Փիլիսոփան ասում է, որ այս ազդեցությունը շատ մեծ է, և նորաձևությունն անընդհատ փոխվում է, և «սովորույթը» բավականին կայուն է. առաջինի ազդեցությունը կարևոր է հիմնականում կենցաղային իրերի, իսկ վերջինների ազդեցությունը՝ արվեստի համար։ Նման ազդեցության բուն փաստը ապացուցում է «գեղեցիկ» և «տգեղ» հասկացությունների հարաբերականությունը։ Սմիթը դրա մեկ այլ ապացույց է տեսնում տարբեր հասկացությունների փոփոխության մեջ՝ տարբեր երկրներում՝ տարբեր պատմական դարաշրջաններում։ Միևնույն ժամանակ, նա շեշտում է, որ գնահատումը և նպատակահարմարությունը կարևոր դեր են խաղում գեղագիտական տեսանկյունից. « Այստեղ փիլիսոփան վիճում է հակաօտիլիտարիստներ Շեֆստբերի և Հատչեսոնի հետ և համաձայն է Հյումի հետ։

## «Ազգերի հարստություն»
thumb|Титульный лист «Богатства народов» Адама Смита, 1922
Ազգերի հարստության բնույթի և պատճառների մասին ուսումնասիրությունը, որը բացահայտում է Սմիթի տեսակետները տնտեսագիտության վերաբերյալ, դարձավ փիլիսոփայի հիմնական աշխատանքը։ Սա շատ ծավալուն աշխատանք է, որում հեղինակը ցույց է տվել իր գիտելիքների և հետաքրքրությունների լայնությունը։ Ամենահայտնին և դասականը առաջին 10 գլուխներն էին՝ աշխատանքի բաժանման, աշխատավարձերի, շահույթի, հողի վարձավճարի և այլնի մասին։ Հետագա Սմիթը բացահայտում է շատ այլ թեմաներ։ Նա գրում է Եվրոպայի տնտեսական զարգացման մասին ամբողջ միջնադարում և վաղ ժամանակակից Դարաշրջանում, եվրոպական տերությունների առևտրի և գաղութային քաղաքականության, մշտական բանակների, պարզունակ դարաշրջանում ռազմական և դատական համակարգերի, առաջին եպիսկոպոսների ընտրության, քրիստոնեական եկեղեցու աշխարհիկ իշխանության, պետական ֆինանսների մասին։ Ներկայացված նյութի բազմազանության պատճառով, որը հիմնականում հնացած է, ժամանակակից հեղինակները կարծում են, որ այժմ ոչ ոք չի կարդում «Ազգերի հարստությունը» ամբողջությամբ։

«Հարստություն» աշխատության հիմնական թեման Սմիթը  նախաբանում անվանում  է տնտեսական զարգացումը՝ մարդկային հասարակության մեջ գործող ուժերը և օրենքները, որոնց շնորհիվ աճում է ընդհանուր եկամուտը։ Հեղինակին հետաքրքրում է մարդկանց փոխհարաբերությունները արտադրական աշխատանքի, եկամտի բաշխման, կապիտալի կուտակման գործընթացում․ այն ամենը, ինչ դարձել է, Սմիթի շնորհիվ, քաղաքական տնտեսության առարկա։ Միևնույն ժամանակ, փիլիսոփան, ինչպես ֆիզիոկրատները, հասարակության հարստության հիմնական աղբյուրը համարում է ոչ թե արդյունաբերությունը, այլ գյուղատնտեսությունը։ Հետազոտողները նշում են, որ Սմիթի դարաշրջանում արդյունաբերական հեղափոխությունը դեռ նոր էր սկսվում, և այն ակնհայտ չէր կարող դառնալ մինչև 1780-ական թվականները՝ «Հարստության» հրատարակումից հետո։ Ըստ այդմ, Սմիթը մնում է «արտադրության ժամանակաշրջանի տնտեսագետ»` այս դարաշրջանին բնորոշ աշխատանքային բաժանմամբ և մեքենաների սահմանափակ օգտագործմամբ։ Փիլիսոփան չի նշում գյուտերը, որոնք 18-րդ դարի վերջին բրիտանական տեքստիլ արդյունաբերության մեջ բեկում մտցրեցին, ոչինչ չի ասում գոլորշու էներգիայի մասին, նրա նշած բոլոր տեխնիկական նորարարությունները պատկանում են միջնադարին։ Այդ դարաշրջանում ժողովրդականության  մերկանտիլիզմի համար (վարդապետություն, որը հիմնավորում էր տնտեսական գործունեության մեջ պետության ակտիվ միջամտության անհրաժեշտությունը) Սմիթը կտրուկ բացասական վերաբերմունք ունի՝ պնդելով, որ պրոտեկցիոնիզմն իր ցանկացած դրսևորումներում վնասակար է։ Նրա կարծիքով, տնտեսական զարգացումը պահանջում է արտաքին առևտրի ազատություն, հողերի առք ու վաճառքի սահմանափակումների վերացում, արդյունաբերության և ներքին առևտրի կարգավորման մերժում, աշխատանքային ռեսուրսների շարժունակությունը զսպող բոլոր գործոնների վերացում․ հարկային քաղաքականության նպատակը պետք է լինի միայն պահպանել պետական եկամուտները պահանջվող մակարդակում, այլ ոչ թե կարգավորել արտադրությունն ու պահանջարկը։ Սմիթը իր ժամանակակից-ֆիզիոկրատներին մասամբ համարում էր համախոհ մարդիկ, քանի որ նրանք նույնպես դեմ էին տնտեսության մեջ պետության առաջատար դերին։ Սակայն փիլիսոփան համաձայն չէր նրանց այն թեզի հետ, որ «զուտ եկամուտը» ստեղծվում է միայն գյուղատնտեսության մեջ։

### Աշխատանքի, փոխանակման և արժեքի բաժանում
«Ազգերի հարստության» առաջին գլուխներում Սմիթը դրեց մի տրամաբանական համակարգ, որը բացատրում է ազատ շուկայի գործունեությունը ոչ թե արտաքին քաղաքական վերահսկողության, այլ աշխատանքի և մրցակցության բաժանման ներքին տնտեսական մեխանիզմների տեսանկյունից։ Փիլիսոփան նախ բացատրում է աշխատանքի բաժանումը և դրա դերը արտադրողականության բարձրացման մեջ՝ օգտագործելով քորոց արտադրության օրինակ, և այնուհետև էքստրապոլյացիաներ ամբողջ հասարակությանը, ինչը նշանակում է աշխատանքի բաժանում ձեռնարկությունների և ամբողջ արդյունաբերության միջև։ Այս մոտեցմամբ պարզվում է, որ տնտեսական համակարգը կապի հսկայական ցանց է այն արտադրողների միջև, ովքեր ցանկանում են փոխանակել իրենց արտադրանքը։ Ըստ Սմիթի, «իր աշխատանքի սպառման գերազանցող արտադրանքի ամբողջ այդ ավելցուկը փոխանակելու ունակության նկատմամբ վստահությունը այլ մարդկանց արտադրանքի այն մասի համար, որը կարող է իրեն անհրաժեշտ լինել, յուրաքանչյուր մարդ դրդում է իրեն նվիրել որոշակի հատուկ զբաղմունք և կատարելագործել նրա բնական տաղանդները կատարելության այս հատուկ ոլորտում »․ «Հակում ինձ համար, առևտուր, փոխանակում» Սմիթը կոչում է մարդկային էության բնորոշ գծերից մեկը։ Մասնագիտացված արտադրողը հաջողության է հասնում՝ զարգացնելով իր հմտությունները, ստիպված չլինելով մի գործողությունից մյուսին անցնել և ավելացնելով գործընթացը մեքենայացնելու հնարավորությունները։

Աշխատանքի բաժանման խորացումը և փոխանակման ընդլայնումը զուգահեռ փոխկապակցված գործընթացներ են, որոնք տնտեսությունն առաջ են տանում՝ սահմանափակող ունենալով միայն շուկայի չափը։ Այս գործընթացների ընթացքում ինքնաբերաբար ձևավորվեց փողի՝ «շրջանառության մեծ անիվի» երևույթը, որն արմատապես պարզեցրեց փոխանակումը, բայց ստորադաս դեր խաղաց արտադրության հետ կապված (Սմիթը թերագնահատեց դրամական գործոնների անկախ նշանակությունը)։ Սմիթը տեսավ, որ ցանկացած ապրանքի արժեքը կրկնակի է.մի կողմից, օգտակարություն սպառողի համար (օգտագործման արժեք), մյուս կողմից` այլ ապրանքների փոխանակման հնարավորությունը (փոխանակման արժեք)։

Սմիթը, հետևելով Լոկին, կարդաց, որ փոխանակման արժեքը ձևավորվում է արտադրության մեջ ծախսված աշխատուժի և գնումների վրա ծախսված ջանքերի շնորհիվ։ Սմիթը գրում է. «Աշխատանքը նախնական գինն էր, սկզբնական գնման գինը, որը վճարվում էր ամեն ինչի համար։ Աշխարհի բոլոր հարստություններն ի սկզբանե ձեռք են բերվել ոչ թե ոսկով կամ արծաթով, այլ միայն աշխատուժով, և նրանց արժեքը նրանց համար, ովքեր նրանց տիրապետում են և ովքեր ցանկանում են դրանք փոխել ցանկացած նոր ապրանքների հետ, ճիշտ հավասար է այն աշխատուժի քանակին, որը նա կարող է գնել նրանց հետ կամ ստանալ իր տրամադրության տակ»։ Միևնույն ժամանակ, գործնականում շատ ավելի հաճախ փոխանակումը տեղի է ունենում ոչ թե աշխատուժի, այլ այլ ապրանքների, այդ թվում `փողի համար։ Բայց հենց աշխատուժն էր, որ Սմիթը անվանեց «բոլոր ապրանքների փոխանակման արժեքի իրական չափիչ», և միայն անվանական գինն է արտահայտվում փողի մեջ։

Այս առումով տնտեսագետը ձևակերպեց հայտնի «արժեքի պարադոքսը» («ջրից ավելի օգտակար բան չկա, բայց համարյա ոչինչ չի կարելի գնել դրա դիմաց, համարյա ոչինչ չի կարելի ձեռք բերել դրա դիմաց։ Ընդհակառակը, ադամանդը համարյա ոչ մի օգտագործման արժեք չի ներկայացնում, բայց հաճախ դրա դիմաց կարող ես շատ մեծ քանակությամբ այլ ապրանքներ փոխանակել» ) և անմիջապես պատասխանեց. ապրանքների գինը կապված չէ սպառողի համար իր սուբյեկտիվ արժեքի հետ, և  ավելի շատ աշխատուժ է ծախսվել ադամանդի արդյունահանման, քան ջրի արդյունահանման վրա։

Փիլիսոփան հեռու է պարզունակ գնահատականներից. նա նշում է, որ արժեքի ձևավորման ժամանակ հաշվի չեն առնվում ոչ թե աշխատուժի ծախսերը, այլ միջին ցուցանիշները, նա գիտակցում է, որ բարձր որակավորում ունեցող աշխատուժը շատ ավելի թանկ է, և որ շուկայական մրցակցությունը կարևոր դեր ունի գնագոյացման գործում։ Միշտ չէ, որ հեշտ է համեմատել երկու «աշխատուժի քանակ»։ Այս իրավիճակում փոխանակման արժեքը գալիս է օգնության։ Սմիթն ուսումնասիրեց արծաթի արժեքի տատանումները վերջին 400 տարիների ընթացքում և եկավ այն եզրակացության, որ այս թանկարժեք մետաղը կարող է որակական հաշվիչի դեր կատարել տարբեր քանակությամբ աշխատուժի համար միայն «մեկ տարուց մյուսը» և,որ հացահատիկն ավելի լավ է համապատասխանում հաշվիչի դերին։ Այսպիսով, Սմիթը հստակ պատասխան չունի գնի համամասնությունները որոշելու համար մեկ ստանդարտի հարցին։

Արժեքն ինքնին պարզվում է, ըստ Սմիթի, «կենտրոնական գինն» է, որի նկատմամբ ձգվում են իրական գները։ «Տարբեր պատահական հանգամանքներ երբեմն կարող են դրանք [իրական գները] շատ ավելի բարձր մակարդակի վրա պահել, և երբեմն էլ դրանք [կենտրոնական գների] համեմատությամբ փոքր-ինչ իջեցնել։ Բայց անկախ այն խոչընդոտներից, որոնք շեղում են գները այս կայուն կենտրոնից, նրանք անընդհատ ձգվում են դեպի այն »։

Սմիթը հետագայում պարզաբանում է, որ աշխատանքի վրա հիմնված արժեքի ձևավորումը բնորոշ է միայն այն իրավիճակին, երբ ապրանքը պատկանում է աշխատողին։ Եթե մենք խոսում ենք վարձու աշխատանքի մասին, ապա ծախսը բաղկացած է աշխատողի աշխատավարձից, գործատուի շահույթից և վարձավճարից (այն դեպքում, երբ վարձակալված հողն օգտագործվում է արտադրության մեջ)։ Այս հայտարարության քննադատները, որը հայտնի է որպես Սմիթի դոգմա, նշում են, որ այն անհամատեղելի է  աշխատանքի արժեքի տեսության հետ։

### «Անտեսանելի ձեռք»
thumb|Ադամ Սմիթի դիմանկարը. անհայտ նկարչի աշխատանք
Աշխատանքի բաժանման հետ սերտորեն առնչվում է «Homo economicus» («տնտեսական մարդ») հասկացությունը, որը շատ հետազոտողներ վերագրում են Սմիթին։ Իրենց աշխատանքի արտադրանքը ուրիշների հետ փոխանակելով, անձնական շահի և հարմարավետության ձգտելով՝ մարդիկ դրանով անգիտակցաբար աշխատում են հանուն հասարակության բարօրության. ապահովելով իրենց համար հարստություն, բարեկեցություն և զարգացում՝ դրանք ավտոմատ կերպով ապահովում են արտադրական ուժերի զարգացում և բարեկեցության ընդհանուր մակարդակի բարձրացում։ Սմիթն օգտագործեց ձեռքի անտեսանելի փոխաբերությունը` բնութագրելու համար բազմաթիվ սուբյեկտների բարդ փոխազդեցությունները, որոնք հետապնդում են մի նպատակ, որը ակնհայտ չէ այդ սուբյեկտների համար։ Այս արտահայտությունն առաջին անգամ հայտնվեց նրա «Աստղագիտության պատմություն» վաղ աշխատության մեջ՝ տնտեսագիտությանը չվերաբերող համատեքստում։ Հետագայում այն օգտագործվում է «Բարոյական զգացմունքների տեսություն» և «Ազգերի հարստություն» աշխատություններում` տնտեսական գործընթացների օբյեկտիվությունը բացատրելու համար։ Սմիթը գրում է, որ ապրուստ վաստակելու ձգտման մեջ մարդը «անտեսանելի ձեռքով առաջնորդվում է դեպի մի նպատակ, որը բոլորովին էլ իր մտադրությունների մասը չէր։ Իր սեփական շահերը հետապնդելով՝ նա հաճախ ավելի արդյունավետ է սպասարկում հասարակության շահերը, քան երբ նա դիտավորյալ է ցանկանում դա անել »։ Փիլիսոփան իր խոսքը պարզ օրինակով ամրացնում է մսագործի, գարեջրագործի և հացթուխի միջոցով, որոնք այլ մարդկանց սնունդ և խմիչք են մատակարարում ոչ թե նրանց հանդեպ համակրանքի պատճառով, այլ միայն այն պատճառով, որ նրանք ցանկանում են փող ստանալ։

Ներկայացնելով այս փոխաբերությունը՝ Սմիթը ապավինում էր «ակամա կարգի» մասին գաղափարներին, որոնք արտահայտվել էին 17-րդ դարում Ջոն Լոկի և Ուիլյամ Փիթիի, և 18-րդ դարում Բեռնար դե Մանդեվիլի կողմից։ Նման տեսակետներ ունեին նաև նրա ժամանակակիցներ Դեյվիդ Հյումը (Հյումը կարծում էր, որ արդարությունը մի շարք անձնական եսասիրական որոշումների արդյունք է) և Ադամ Ֆերգյուսոնը, որը քաղաքական ինստիտուտներում և մասնավոր սեփականության մեջ տեսնում էր «մարդկային գործողությունների արդյունքը, բայց ոչ որևէ կատարման հատուկ ծրագիր»։ Սմիթի ժամանակակիցները ակնհայտորեն տեսնում էին Աստծո ձեռքը «անտեսանելի ձեռքում», և հետագա դարաշրջանների շատ գիտնականներ համարում էին, որ կրոնական միավորումները անհրաժեշտ են այս փոխաբերությունը հասկանալու համար։

«Անտեսանելի ձեռքը» փոխաբերական նկարագրություն է, թե ինչպես հասարակ մարդկանց տնտեսական փոխազդեցությունն ապահովում է հասարակության բարեկեցությունը։ Անհրաժեշտ է միայն, որ պետությունը պահպանի ազատ մրցակցությունը՝ այն, ինչ Սմիթն անվանում է «բնական կարգ»։ Փիլիսոփան նշում է մի շարք հատուկ միջոցներ, որոնք կարող են օգտագործվել նման կարգը հաստատելու համար.աշխատանքի շարժունակության հետ կապված բոլոր սահմանափակումների վերացում, հողային առևտրի ազատականացում (մասնավորապես, ազնվական իրավունքները բաժանելու և վաճառելու թույլտվություն), ներքին առևտրի և արդյունաբերության կարգավորման վերացում, արտաքին առևտրի ազատության ներդրում, հարկային բեռի նվազագույնացում։ Սմիթը կատաղիորեն քննադատում է մերկանտիլիստների բոլոր առաջարկները։ Նա դեմ է ակտիվ վճարային հաշվեկշռի (արտահանման գերակշռում ներմուծմանը) պայքարին․ ցանկացած տեսակի մենաշնորհների և տեղական արգելքների դեմ փիլիսոփան սխալ է համարում Հյուսիսային Ամերիկայի գաղութների արդյունաբերական զարգացումը սահմանափակելու բրիտանական կառավարության ցանկությունը։ Այս տեսակետներն առաջին անգամ արտահայտվել են 1776 թվականին ՝ ամերիկյան ապստամբության նախօրեին։

### Եկամտի բաշխում
Ազգի հարստությունը, ըստ Սմիթի, բաղկացած է նրա բոլոր ներկայացուցիչների աշխատանքի տարեկան արտադրանքից. սրանք այն ապրանքներն են, որոնք ազգն արտադրում է իր սեփական սպառման համար, և դրանք, որոնք նա փոխանակում է ուրիշների հետ։ Այստեղ հիմնական գործոններն են աշխատուժի արտադրողական ուժը և բնակչության երկու խմբերի՝ արտադրական աշխատուժում աշխատողների և մնացածի հարաբերակցությունը։ Սմիթն ըստ առաջնային եկամտի տեսակի բաժանում է ամբողջ հասարակությունը երեք հիմնական դասերի. սրանք հողատերեր են, ովքեր վարձ են ստանում (հողի վարձակալության դիմաց վճար՝ արտադրության հիմնական միջոց), կապիտալիստներ, որոնք ունեն ֆերմերային տնտեսություններ, գործարաններ, սարքավորումներ և արտադրության այլ միջոցներ և շահույթ են ստանում, և աշխատավարձ ստացող աշխատողներ, ովքեր վաճառում են իրենց աշխատուժը և ստանում աշխատավարձ։ Կան այլ շերտեր, որոնք այդքան շատ չեն, բայց նրանք տարբերվում են երկրորդային եկամտի տեսակից, որը ձևավորվում է առաջնայինի վերաբաշխման շնորհիվ։ Սմիթը հիմնարար տարբերություն չի տեսնում գյուղատնտեսական և արդյունաբերական ձեռնարկատերերի միջև։ Միևնույն ժամանակ, նա առանձնացնում է վարկատուների հատուկ խումբ, որոնք գումար են տալիս գործարարներին և ստանում են շահույթի իրենց մասը։ Հակառակ ազատ շուկայի վերաբերյալ իր պատկերացումներին, Սմիթը կարծում էր, որ պետությունը պետք է վարկերի համար հաստատուն տոկոսադրույք սահմանի՝ մի փոքր ավելի բարձր, քան իր շուկայական տարբերակների ամենացածր տոկոսը․ առանց այդպիսի միջոցի, նրա կարծիքով, վարկերը կուղղվեին բացառապես սպեկուլյանտներին և խեղաթյուրողներին։

Եթե արտադրողն աշխատում է իր հողի վրա և տիրապետում է աշխատանքի գործիքներին, նա ստանում է իր գործունեության ամբողջ եկամուտը։ Այնուամենայնիվ, Սմիթը համոզված էր, որ իր դարաշրջանի համար սա բացառություն է․ ըստ նրա, Եվրոպայում յուրաքանչյուր աշխատողի համար կար 20 աշխատող։ Այս բառերը կարծես թե հստակ չափազանցություն են, բայց փիլիսոփան ճիշտ է հասկացել ընդհանուր միտումների էությունը։ Աշխատավարձի չափը, ըստ Սմիթի, որոշվում է` ելնելով իր և իր երեխաների աշխատողի ապրուստի միջոցների արժեքից, այսինքն՝ դա աշխատուժի ռեսուրսների վերարտադրության համար անհրաժեշտ գումարն է։ Վաստակի ստորին սահմանը կենսապահովման մակարդակն է։ Եթե հասարակության մեջ տնտեսական հետընթաց է նկատվում, աշխատավարձերը կարող են էլ ավելի ցածր լինել, և արդյունքում` հասարակության ցածր խավերի ֆիզիկական ոչնչացման սպառնալիք կա (ինչպես Հնդկաստանում)։ Լճացման պայմաններում աշխատավարձը փոքր-ինչ գերազանցում էր նվազագույնը, իսկ դինամիկ զարգացումով այն կարող է էապես աճել:Ժամանակի ընթացքում նման աճը կհանգեցնի աշխատողների թվի աճի, նրանց միջև մրցակցության մեծացման և, որպես արդյունք, աշխատավարձերի իջեցման։ Արդյունքում, ինքնաբուխ շուկայական մեխանիզմը կհարթեցնի իրավիճակը։ Եկամտի երկու մնացած տարբերակներից յուրաքանչյուրի չափը, առաջարկի և պահանջարկի օրենքի համաձայն, նույնպես ձգտում է «բնական» մակարդակի, և դրա արդյունքում ձևավորվում է արտադրվող ապրանքների «բնական» գինը։

Սմիթը համաձայն չէր տարածված այն համոզմունքի հետ, որ շահույթը աշխատավարձի ձև է, որը վաստակվում է աշխատանքի կազմակերպման և ձեռնարկության ընդհանուր կառավարման արդյունքում։ Նա նշել էր, որ շահույթի չափը կապված է ներդրված կապիտալի չափից, և ոչ թե ղեկավարման ջանքերից, և նաև, որ արտադրության սեփականատերը կարող է աշխատավարձով կառավարիչ վարձել և ձեռնարկության համար ոչինչ չանել, բայց այնուամենայնիվ ստանալ փող։ Փիլիսոփան շահույթը հավասարեցրեց աշխատողների չվճարված աշխատանքի արժեքին։

18-րդ դարում պարտատիրական աշխատանքը դեռ տարածված էր, և շատ երկրներում գոյություն ուներ նույնիսկ ստրկության ինստիտուտ։ Սմիթը խոստովանում է, որ ստրուկների աշխատանքը ծայրաստիճան անարդյունավետ էր` իրենց անձնական մոտիվացիայի բացակայության պատճառով։ Հարցին, թե ինչու է ստրկությունը գոյություն ունենում այս պարագայում, նա տալիս է երկու պատասխան՝ մեկը հոգեբանության, մյուսը՝ տնտեսագիտության ոլորտից։ Առաջինը ավելի հայտնի է․ փիլիսոփայի կարծիքով՝ ուրիշների վրա գերիշխելու ցանկությունը բնորոշ է մարդկային էությանը, և ստրկությունը էլիտային տալիս է նման հնարավորություն։ Երկրորդ պատասխանը կապված է ստրկատերերին իրենց կենդանի ունեցվածքի կորուստը հատուցելու անհրաժեշտության հետ։ Տեսականորեն այս խնդիրը կարող էր լուծվել երկարաժամկետ սխեմաներով, բայց չզարգացած հասարակություններում չափազանց դժվար է ապահովել երկարաժամկետ պայմանագրեր. ուստի, վախենալով մնալ առանց փոխհատուցման, ստրկատերերը պնդում են ստրկությունը պահպանելու ուղղությամբ, չնայած գիտակցում են դրա անարդյունավետությունը։ Սմիթը դատապարտեց հարկադիր աշխատանքը ինչպես տնտեսական, այնպես էլ բարոյական տեսանկյունից, բայց այս թեմայի շուրջ խոսեց մեծ զգուշությամբ և թերահավատորեն էր վերաբերվում ստրկության վերացման հեռանկարին։

### Կապիտալ և սոցիալական վերարտադրություն
[thumb|left|Ադամ Սմիթի դիմանկարը [Ջոն Քեյ (նկարիչ)]]
Սմիթը «կապիտալ» հասկանում էր ապրանքների պաշարները, որոնք եկամուտ են բերում կամ կարող են բերել։ Կապիտալի սեփականատերը աշխատուժը գնում է աշխատողներից` հույս ունենալով շահույթ ստանալ` ներդրված միջոցների չափին համապատասխան, և դա նրան դրդում է հնարավորինս շատ գումար ներդնել։ Սմիթն առաջին տնտեսագետն էր, ով առաջարկեց տարբեր տեսակի կապիտալի՝ ֆիքսված («ֆիքսված», ) և շրջանառվող («պտտվող», ) գրառումներ պահելը և դրանց տվեց սահմանումներ։ Առաջինին՝ շահույթ ստանալով «առանց մեկ սեփականատիրոջից մյուսին փոխանցելու կամ առանց հետագա փոխակերպման», փիլիսոփան վերաբերում է աշխատանքի գործիքներին, անշարժ գույքին, որոնք ներգրավված են արտադրության կամ առևտրի մեջ, աշխատում են հողի բարելավման, ինչպես նաև աշխատանքի հմտություններ։ Այս սխեմայից բխում է, որ նման հմտություններ ունեցող աշխատողները պետք է նաև աշխատավարձից բացի ստանան շահույթի մի մաս, ինչը իրականում այդպես չէ, քանի որ աշխատողի բարձր որակավորումը նշանակում է միայն աշխատավարձի բարձրացում, բայց ոչ մասնակցություն շահույթի բաժանման մեջ։ Շրջանառու կապիտալը հարստացնում է սեփականատիրոջը այն բանի շնորհիվ, որ «դա անընդհատ թողնում է նրան մի տեսքով և վերադառնում է նրան այլ տեսքով». դա փող է, սննդի պաշարներ (աշխատողների կենսամիջոցներ), կիսաֆաբրիկատներ կամ հումք և արտադրված, բայց դեռ չվաճառված ապրանքներ։

Սմիթը մեծապես կարևորեց կապիտալի կուտակումը՝ այս գործընթացում տեսնելով ձեռնարկատիրոջ հիմնական խնդիրը։ Եկամտի մի մասը խնայելով՝ կապիտալիստը կարող է ընդլայնել արտադրությունը և ստեղծել նոր աշխատատեղեր, որի արդյունքում աճում է ամբողջ հասարակության հարստությունը։ Արիստոկրատիայի խիզախությունը Սմիթին ենթարկվեց կոշտ քննադատության. «Ամեն վատնող», նրա խոսքերով, «պարզվում է, որ հասարակության բարիքի թշնամին է, և յուրաքանչյուր տնտեսող մարդ հանրային բարերար է»։ Խոսելով կուտակման առավելությունների մասին` փիլիսոփան նկատի ունի ոչ այնքան կապիտալի չափի աճը, որքան արտադրության մեջ լրացուցիչ աշխատուժի ներգրավումը։

Զուտ և համախառն հողի վարձավճարների հասկացությունների անալոգիայով, Սմիթը ներկայացրեց մաքուր և համախառն եկամտի հասկացությունները։ Նրանց տարբերությունը հիմնական և շրջանառու միջոցների վերականգնման համար պահանջվող ծախսերն են։ Միևնույն ժամանակ, Սմիթը չի կարծում, որ այդպիսի ծախսերը արտադրանքի բնական գնի առանձին բաղադրիչներից են։

### Արտադրական և անարդյունավետ աշխատուժ
Սմիթի համար հիմնարար նշանակություն ունեցավ արտադրական աշխատուժի գաղափարը, որը ստեղծում է ազգի տարեկան արտադրանքը և ապահովում կապիտալի կուտակում։ Փիլիսոփան արդյունավետ է անվանում այն աշխատանքը, որի միջոցով ստեղծվում են երկարաժամկետ նյութական հարստություն և շահույթ. անարդյունավետ աշխատուժը միայն կլանում է եկամուտը և չի ստեղծում որևէ ապրանք։ Անարդյունավետ աշխատանքի տիպիկ օրինակ է տնային ծառաների աշխատանքը, որում Սմիթը տեսնում է գործարանի աշխատողների ուղիղ հակադրությունը։ Նման ծառայողների հետ հավասար, «Ազգերի հարստությունը»-ում հեղինակը դնում է ամբողջ վարչական ապարատը՝ միապետի, բանակի և նավատորմի գլխավորությամբ, որի վրա ազգը ստիպված է ծախսել իր տարեկան արտադրանքի մի մասը։ Այստեղ նա նաև ներառում է «ամենալուրջ և կարևոր, ինչպես նաև ամենաաղմկոտ մասնագիտություններից մի քանիսը՝ քահանաներ, իրավաբաններ, բժիշկներ, ամեն տեսակի գրողներ, դերասաններ, ծաղրածուներ, երաժիշտներ, պարողներ, ամեն տեսակի երգիչներ և այլն»։ Այս բաժնի քննադատները նշում են, որ Սմիթը շատ նեղ է մեկնաբանում արտադրական աշխատանքի գաղափարը՝ անտեսելով, մասնավորապես, իր սեփական պոստուլատը հիմնական կապիտալի բաղադրիչներից մեկի՝ «հասարակության բոլոր անդամների ձեռք բերած և օգտակար ունակությունների մասին»։

## Ազդեցություն և քննադատություն
[thumb|Ադամ Սմիթի հուշարձանը [Էդինբուրգ ]]
Բարոյական զգացմունքների տեսությունը մեծ հաջողություն ունեցավ ընթերցողների շրջանում։ Հեղինակի կյանքի ընթացքում այն հինգ անգամ տպագրվեց։ Հետազոտողները համարում են, որ այս գիրքը սենսացիոն էթիկայի պատմության մեջ վերջին գլխավոր աշխատությունն է։ 18-րդ դարի վերջին, Ջերեմի Բենթամի «Բարոյականության և օրենսդրության հիմունքների ներածություն» գրքի տպագրությունից հետո, սկսվեց էթիկայի պրագմատիզացիայի դարաշրջանը, և «Տեսությունը» աստիճանաբար մոռացվեց։ 20-րդ դարի վերջին այն կրկին պահանջարկ ունեցավ` պայմանավորված ընդհանուր հումանիստական արժեքների թեմայի արդիականացման հետ։

Ազգերի հարստությունը նույնպես հանրաճանաչություն ձեռք բերեց իր առաջին հրատարակությունից հետո (Սմիթի կենդանության օրոք չորս անգամ տպագրվեց)։ Առնոլդ Թոյնբիի խոսքով՝ այս գիրքը մեծ տպավորություն է թողել «իրենց ժամանակի գործնական մարդկանց» վրա, ովքեր նշել են «փիլիսոփայական հետազոտությունների խորության» և «մանրամասներին լայն ծանոթության» զուգակցումը։ Այս «գործնական մարդկանց» մեջ էր բրիտանական կառավարության ղեկավար Ուիլյամ Փիթ կրտսերը, ով իր քաղաքականության մեջ մասամբ հետևում էր Սմիթի առաջարկություններին։ Նա իջեցրեց մաքսատուրքերը, սահմանափակեց «Արևելյան Հնդկաստան» ընկերության մենաշնորհը և մի շարք առավելություններ ապահովեց ձեռնարկատերերի համար։ Ըստ նրա ժամանակակիցներից մեկի, 1787 թվականին հասարակության մեջ Սմիթին հանդիպած Պիտը հրաժարվեց նստել նրա առաջ՝ հայտարարելով. «Մենք բոլորս այստեղ ձեր ուսանողներն ենք»։ Գոյություն ունեն «Հարստության» գնահատականները՝ որպես 18-րդ դարի ամենակարևոր գիրքը, կամ գոնե որպես այս դարի տնտեսական մտքի գագաթնակետ։

19-րդ դարի սկզբին Սմիթի տնտեսական գաղափարներն ամենաազդեցիկն էին Անգլիայում և Ֆրանսիայում, երկու երկրներում, որտեղ հողատերերի վերնախավը ավելի արագ էր կորցնում դիրքերը, քան մնացած Եվրոպայում։ Սակայն, ի սկզբանե, նրանց աջակիցները հիմնականում «գործնական մարդիկ» էին՝ քաղաքական գործիչներ և ձեռներեցներ։ Սմիթականությունը քննադատվեց անգլիական արիստոկրատիայի (մասնավորապես ՝ Թոմաս Մալթուսի և Ջեյմս Լոդերդեյլի) շահերը արտահայտող մտածողների կողմից, ֆրանսիացի ուշացած ֆիզիոկրատների կողմից, ովքեր համարում էին, որ «սխալ» է բնությանը հավասար աշխատուժին և կապիտալին տալ համարվել արտադրական ուժ։ Այնուամենայնիվ, 1802 թվականին լույս տեսավ «Ազգերի հարստությունը» առաջին մեկնաբանված ֆրանսերեն թարգմանությունը, և 1803 թվականին Ժան Բապտիստ Սեյը և Ժան Շառլ դե Սիսմոնդին հրատարակեցին գրքեր, որոնք ակնհայտորեն գրվել են Սմիթի ազդեցության տակ։ Իսպանիայում «Ազգերի հարստությունը», ըստ որոշ աղբյուրների, արգելվեց ինկվիզիցիայի կողմից, Գերմանիայում այն ակնհայտ թշնամանքով ընդունվեց կամեռալիզմի կողմնակիցների կողմից (մերկանտիլիզմի տեղական բազմազանություն)։

Սմիթի գաղափարները զարգացնող լուրջ և ինքնատիպ մտածողներից առաջինը Դեյվիդ Ռիկարդոն էր, որը ստեղծեց արժեքի աշխատանքի տեսությունը։ Ըստ այդ տեսության, ապրանքի փոխանակման արժեքի միակ չափիչը սոցիալապես անհրաժեշտ աշխատանքի հարաբերական քանակն է։ Հետագայում Ռիկարդոյի գաղափարները զարգացրեց Կարլ Մարքսը՝ «աշխատուժ» և «հավելյալ արժեք» հասկացությունների հեղինակը։ Սմիթի գաղափարը, որ ապրանքի տիրապետումը, որոշակի պայմաններում, իշխանություն է տալիս այլ մարդկանց աշխատանքի վրա, Մարքսը վերափոխել է աշխատավարձի վրա կապիտալիստի իշխանության գաղափարի։

Սմիթականության ընկալման մեջ «Ազգերի հարստությունում» որոշ ներքին հակասությունների և անհամապատասխանությունների առկայությունը կարևոր դեր խաղաց, որի շնորհիվ տարբեր գաղափարական և քաղաքական ուսմունքների ներկայացուցիչներ կարող էին գտնել այս գրքում իրենց տեսակետներին համահունչ իրեր։ Արդյունքում, պարզվեց, որ Սմիթը ուսուցիչ է ֆրանսիական «Ասա դպրոց» -ի համար՝ իր արտադրության երեք գործոնների վերաբերյալ վարդապետությամբ (աշխատուժ, կապիտալ, հող)։ 1820-ական և 1840-ական թվականների անգլիական սոցիալիստների համար, ովքեր ուշադրություն են հրավիրել աշխատանքի ամբողջական արտադրանքի գաղափարի վրա, որից հողատերերն ու արդյունաբերողները վերցնում են իրենց շահույթը. ռուս դեկաբրիստների համար, ովքեր առանձնահատուկ կարևորում էին ֆեոդալական շահագործումը մերժելը, արդյունաբերության զարգացումը և հարկման օպտիմալացումը։ Պրուսական թագավորության պահպանողական շրջանակները, ապավինելով Սմիթի գրքին, պահանջում էին արտաքին առևտրի ազատություն, իսկ փիլիսոփայի մյուս հետևորդները նույն երկրում իրականացնում էին ազատական բարեփոխումներ։

Ազատականության բուն գաղափարը, որը ընդհանուր առմամբ հայտնի դարձավ 19-րդ դարի սկզբին և ենթադրում էր մարդու անձի ազատում իներտ ավանդույթներից, ի թիվս այլ բաների, կապված էր Ադամ Սմիթի ուսմունքների հետ (հատկապես պետության տնտեսական ճնշումից անհատական տնտեսական գործունեության)։ Սմիթի երեք գաղափարները դարձան տնտեսական լիբերալիզմի հիմքը` անձնական շահի, որպես զարգացման հիմնական շարժիչի, մենաշնորհների վնասակարության և պետական կարգավորման մասին, «անտեսանելի ձեռքի» մասին, որը անհատների ջանքերն ուղղում է ամբողջ հասարակության օպտիմալ արդյունքին։ Արդյունքում, «բնական կարգը» շատերը սկսեցին համարել օպտիմալ ցանկացած երկրի տնտեսության համար` դրա զարգացման ցանկացած փուլում։ Ազգերի հարստությունը հեղինակին տվել է առավել խանդավառ գնահատականներ։ Այսպիսով, բրիտանացի պատմաբան Հենրի Թոմաս Բոկլը գրում է. «Ադամ Սմիթի մասին կարելի է ասել, առանց ժխտողականության վախի, որ այս միայնակ շոտլանդացին ավելի շատ բան արեց մարդկության բարօրության համար՝ հրապարակելով մեկ աշխատանք, քան երբևէ արել էին բոլոր պետական գործիչներն ու օրենսդիրները, որոնց մասին պատմության մեջ պահպանվել են հավաստի նորություններ »։

Այնուամենայնիվ, դասական լիբերալիզմը խիստ քննադատության է ենթարկվել տարբեր տեսանկյուններից։ Այսպիսով, Սիսմոնդին, ով իր աջակիցն էր իր երիտասարդության տարիներին, 1819 թվականին հրատարակեց «Քաղաքական տնտեսության նոր սկզբունքներ» գիրքը, որում նա հայտարարեց, որ հարստության աճը, հակառակ Սմիթի, ոչ թե տնտեսական զարգացման նպատակն է, այլ «միայն միջոց՝ համընդհանուր երջանկությունն ապահովելու համար »։ Սիսմոնդին համարեց, որ սմիթականությունը չափազանց վերացական դոկտրին է, որը չի դիմանում փորձությանը իրական պայմաններում. եսասիրական շահերով առաջնորդվող մարդիկ ոչ մի օգուտ չեն բերում հասարակությանը, այլ միայն փորձում են փչացնել մրցակիցներին, ուստի պետությունը պետք է անընդհատ կարգավորի շուկայի մեխանիզմը։ Իշխանությունների հիմնական խնդիրը տնտեսության առանց ճգնաժամի զարգացման և սոցիալական կողմնորոշման հասնելն է։ Արդյունաբերական արտադրության արագ աճը, որը, ի թիվս այլ բաների, հանգեցրեց բանվորների կենցաղային պայմանների վատթարացմանը և սոցիալական բողոքների աճին, հանգեցրեց «ձախերի»՝ սոցիալիզմի և կոմունիզմի գաղափարախոսների քննադատության աճին։ Այսպիսով, Կառլ Մարքսը վստահ էր, որ Սմիթը, ձևակերպելով արժեքի տեսության իր տարբերակը, հանդես է գալիս որպես բուրժուազիայի գաղափարախոս, այսինքն՝ նա սահմանափակ էր իր դատողություններով։ Ավելին, Մարքսը համաձայն չէր տնտեսական օրենքների համընդհանուրության և փոփոխականության պոստուլատի հետ, պնդելով, որ քաղաքական տնտեսագիտության առարկա պետք է լինեն «արտադրական հարաբերությունները իրենց փոփոխականությամբ»։ Ձևավորվեց հայեցակարգ գերարտադրության ճգնաժամերի մասին։ Դրա կողմնակիցները (ներառյալ Մարքսը) կարծում էին, որ ճգնաժամերի պատճառը շահույթ հետապնդելն է, արդյունաբերական ապրանքների արտադրության ազատ աճը՝ առանց դրանց համար պահանջարկի ընդհանուր հաշվարկի։ 19-րդ դարի վերջում գրեթե համընդհանուր հավատում էր, որ առևտրի լիակատար ազատությունն անընդունելի է, և որ Սմիթը անքննադատորեն միավորում է երկու գաղափար՝ որ տնտեսական ինստիտուտները ստեղծվում են ինքնաբերաբար (բոլորը պատրաստ էին համաձայնվել դրան), և որ այդ ինստիտուտները միշտ օգտակար են հասարակության համար (այս գաղափարը լքվեց)։

Ավստրիական դպրոցի որոշ ներկայացուցիչներ սուր քննադատության են ենթարկել սմիթականությունը։ Նրանք զբաղեցնում են հետևողական սուբյեկտիվության դիրքերը՝ համարելով, որ տնտեսական առարկայի վերաբերմունքը բանի նկատմամբ քաղաքական տնտեսության բոլոր կատեգորիաների հիմքն է, և, համապատասխանաբար, Սմիթում նրանք տեսնում են իրենց հակառակորդին։ Այս դպրոցին պատկանող Հիսուս Հուերտա դե Սոտոն գրում է Սմիթով սկիզբ առած «անգլիական դասական դպրոցի հաղթական մտավոր իմպերիալիզմի» մասին, որին հակադրվում էր «մայրցամաքային կաթոլիկ ավանդույթը»։ Մեկ այլ «ավստրիացի»՝ Ֆրիդրիխ Ավգուստ ֆոն Հայեկը, ճանաչեց «Ազգերի հարստությունը» հեղինակի բացառիկ ծառայությունները։ «Ադամ Սմիթն առաջինն էր, - գրում է Հայեկը, - ով հասկացավ, որ տնտեսական համագործակցության պարզեցման մեթոդները, որոնց վրա մենք հիմնվում էինք, չէին տեղավորվում մեր գիտելիքների և ընկալումների մեջ», «անտեսանելի ձեռքի» տեղը ավստրիացու ստեղծագործություններում «ինքնաբուխ պատվերով» է ստացվել՝ անտեսանելի կառույց, որն առաջանում է էվոլյուցիայի պատճառով, և ոչ թե ինչ-որ մեկի ծրագրի համաձայն։

XX դարում մի շարք փորձեր են իրականացվել տնտեսության ոչ լիբերալ մոդելի կառուցման համար։ Նույնիսկ այս մոդելների շրջանակներում Սմիթը մոռացության մատնվեց. օրինակ՝ սովետական հետազոտողները նշեցին, որ այս փիլիսոփան «պայքարել է պետական իշխանության օգտագործման դեմ՝ մեռած դասերի շահերի համար» (մասնավորապես՝ ֆեոդալական ազնվականության շահերի համար), քննադատեց գաղութատիրությունը։ Ըստ Աբրամ Միլեյկովսկու՝ մարքսիզմը և սոցիալիզմը դարձան Սմիթի ուսմունքների «լավագույն, առաջադեմ մասի հետնորդները»։ Մեծ դեպրեսիայից հետո Ջոն Մեյնարդ Քեյնսի գաղափարները, որոնք կարծում էին, որ շուկայական տնտեսությունն անկայուն է և չի կարող ինքնակարգավորվել առանց կառավարության անընդհատ միջամտության, շատ ազդեցիկ դարձան արևմտյան տնտեսական գիտության մեջ։ Քեյնսը քննադատեց ամբողջ դասական տեսությունը, որը հիմնված էր Սմիթի գրքի վրա։ Նա հակադրեց «տնտեսական մարդու» մոդելը կենդանական ոգիներ հասկացությանը` իռացիոնալ սկզբունք, որն ազդում է տնտեսական որոշումների ընդունման վրա, ասաց, որ Լաիսեի արդարության վարդապետությունն իրեն սպառել է և արևմտյան քաղաքակրթությունը ներքաշել քաոսի մեջ։ Ըստ Քեյնսի, իրենց շահերի համար գործող անհատները չեն կարող ապահովել հանրային բարիքը, ուստի պետական ինստիտուտները պետք է զբաղվեն տնտեսությամբ։

Որոշ երկրներում պլանավորված տնտեսությունների զարգացման և 1970-ական թվականների ճգնաժամի արձագանքը նեոլիբերալիզմի ի հայտ գալն էր՝ սմիթականության մասնակի վերականգնումով։ Մի պահ մոռացված՝ «անտեսանելի ձեռքը» ճանաչվել է որպես ժամանակակից տնտեսագիտության կարևոր փոխաբերություններից մեկը։ Այն ակտիվորեն օգտագործվում է շուկաների ֆունկցիոնալության վերաբերյալ քննարկումների ժամանակ։ «Անտեսանելի ձեռքը» հասկացվում է որպես «մրցակցային շուկայի ավտոմատ հավասարակշռության մեխանիզմ», որի շնորհիվ համակարգվում են ընդհանուր և մասնավոր շահերը, և բաշխվում են միջոցներ։ Ըստ Մարկ Բլաուգի, այս հայեցակարգը միավորում է երեք գաղափարներ. «Անհատների անձնական գործողությունները կարող են հանգեցնել անկանխատեսելի և չնախատեսված սոցիալական հետևանքների», որոնք «ներդաշնակվում են հասարակության բոլոր անդամների շահերի փոխադարձ խթանման գործընթացում», և այս գործընթացը, առաջացնում է «կարգ»։ Նեոլիբերալիզմի արմատական կողմնակիցները փոխաբերության մեկնաբանման մեջ մոտենում են ինքնաբերաբար առաջացող տնտեսական ինստիտուտների շահավետության մասին Սմիթի գաղափարներին, բայց կան այլ կարծիքներ։ 1990-ական թվականների մի տնտեսագետի խոսքերով՝ «չնայած ձեռքն անկասկած աշխատում է, բայց ամենայն հավանականությամբ արթրիտ կլինի», որոշ քննադատներ «ձեռքը» ավելի շուտ դիտում են որպես շուկայական տնտեսության սխալների համադրություն կամ որպես հենց Սմիթի սխալ, որը վնասակար ազդեցություն ունեցավ գիտության վրա։ Ըստ Ջոզեֆ Ստիգլիցի, «ձեռքը» անտեսանելի է միայն այն պատճառով, որ այն ընդհանրապես գոյություն չունի։

Ջորջ Սթիգլերը զարգացրեց իր «անձնական շահերի տեսությունը»՝ հիմնվելով Սմիթի գաղափարների վրա։ Ամարտյա Սենը նաև իր արդարության գաղափարը գրքում դիմում է սմիթականությանը։ Նրա խոսքերով, «Ազգերի հարստությունը» հեղինակը փորձում էր «հասկանալ, թե ինչպես կարելի է հասնել արդարության կյանքում», ի տարբերություն տրանսցենդենտալ ինստիտուցիոնալիզմի կողմնակիցների, ովքեր փնտրում էին «իդեալական ինստիտուտների» վերաբերյալ հարցերի պատասխաններ։

Անկախ «Ազգերի հարստությունը» գրքի որոշակի պոստուլատների նկատմամբ գիտնականների վերաբերմունքից, Ադամ Սմիթը համարվում է տնտեսագիտության հիմնադիր հայրը։

## Հիշողություն
Ժամանակակից գիտնականները ուսումնասիրում են Սմիթի կենսագրությունն ու գաղափարները 1750-ական թվականներին Շոտլանդիայում սկսված մեծ մշակութային վերելքի համատեքստում։ Սմիթը հայտնվում է հավասար տնտեսագետ Ջեյմս Ստյուարտի, փիլիսոփա Դեյվիդ Հյումի, քիմիկոս Ջhոզեֆ Բլեքի, պատմաբան Ուիլյամ Ռոբերտսոնի և արվեստի և գիտության շատ այլ նշանավոր դեմքերի հետ։ 2009 թվականին նա շոտլանդական STV հեռուստաընկերության քվեարկության արդյունքում ճանաչվեց բոլոր ժամանակների մեծագույն շոտլանդացիներից մեկը։ 2005 թվականին Ազգերի հարստությունը ընդգրկվեց շոտլանդական լավագույն 100 գրքերում։ Մարգարեթ Թետչերը պնդում էր, որ իր հետ է կրում այս գրքի օրինակը։

1981 թվականին Սմիթի դիմանկարը հայտնվեց Շոտլանդիայում Clydesdale Bank- ի կողմից թողարկված 50 ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ պարտատոմսով, իսկ 2007 թվականին՝ Անգլիայի բանկի կողմից թողարկված 20 ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ թղթադրամով, սա նրան դարձրեց առաջին շոտլանդացին, ով նկարահանվեց Մեծ Բրիտանիայի փողերով։

2008 թվականի հուլիսի 4-ին Էդինբուրգում բացվեց Ալեքսանդր Ստոդդարտի Սմիթ հուշարձանը։ Դա երեք մետր բարձրությամբ բրոնզե արձան է՝ Խորհրդարանի հրապարակում։ Քսաներորդ դարի քանդակագործ Ջիմ Սանբորնը իր մի քանի գործերը նվիրել է Սմիթի աշխատանքին. Քոնեքթիքութի կենտրոնական համալսարանն ունի «շրջանառու կապիտալ» (շրջված բարձրահասակ մի կոն՝ «Ազգերի հարստության» քաղվածքից ներքևի կեսում, և նույն տեքստը երկուական՝ վերև)), Հյուսիսային Կարոլինայի համալսարանում Շարլոտայի «Ադամ Սմիթի պտտվող գագաթը», Քլիվլենդի համալսարանում` Սմիթի մեկ այլ հուշարձան։

«ESIC» (Ադամ Սմիթ) Eropean գիտական և արդյունաբերական կոնսորցիումը տնտեսական գիտություններում ակնառու աշխատանքի համար պարգևատրվում է «Eropean գիտական և արդյունաբերական կոնսորցիում» ESIC մեդալով։

## Վարույթներ
* Դասախոսություններ հռետորաբանության և նամակներ գրելու վերաբերյալ (1748)
* Բարոյական զգացմունքների տեսություն (1759)
* Դասախոսություններ հռետորաբանության և նամակագրության վերաբերյալ (1762-1763, հրատարակված 1958)
*  (1766)
* Ուսումնասիրություն Ազգերի հարստության բնույթի և պատճառների մասին (1776)
* Դեյվիդ Հյումի կյանքի և ստեղծագործությունների մասին զեկույց (1777)
* Մտքեր Ամերիկայի հետ մրցակցության վիճակի մասին (1778)
*  (1785)
* Կրկնակի բնադրման համակարգ (1784)

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* }}
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  Библиография А. Смита
* Адам Смит // Economicus.ru
* Ադամ Սմիթը դասարան.ամ կայքում 

Կատեգորիա:18-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հիմնադիր հայրեր
Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Անգլիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գլազգոյի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Գլազգոյի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Էդինբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հետմահու երեխաներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրողներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ