Հրեա-հռոմեական պատերազմներ

**Հրեա-հռոմեական պատերազմներ**, Հրեաստանի լայնածավալ ապստամբությունների շարք ընդդեմ Հռոմեական կայսրության մ․թ․ա․. 66-ից 135 թվականներին։ Հակամարտությունը հիմնականում ներառում է երկու խոշոր ապստամբություն՝ Առաջին հրեական պատերազմը (մ․թ․ա․ 66–73) և Բար Կոխբայի ապստամբությունը (մ․թ․ա․ 132–136), երկուսն էլ պայմանավորված են հրեական ձգտումներով՝ վերականգնելու քաղաքական անկախությունը, որը կորցրեց Հռոմը  նվաճելովՀասմոնյան թագավորությունը։ Որոշ պատմաբաններ ներառում են նաև Սփյուռքի ապստամբությունը (մ․թ․ա․ 115–117 թվականներին), երբ Արևելյան Միջերկրական ծովի հրեական համայնքները ոտքի կանգնեցին հռոմեական տիրապետության դեմ։

Հրեա-հռոմեական պատերազմները կործանարար ազդեցություն ունեցան հրեա ժողովրդի վրա՝ վերածելով Արևելյան Միջերկրական ծովի մեծ բնակչությունից զատված և հալածված փոքրամասնության։ Առաջին հրեա-հռոմեական պատերազմն ավարտվեց ՔԱ 70թվականին Երուսաղեմի ավերիչ պաշարմամբ և ավերմամբ, ներառյալ Երկրորդ տաճարի այրումը, որը հրեական կրոնական և ազգային կյանքի կենտրոնն էր։ Հռոմեական ուժերը ավերեցին այլ քաղաքներ և գյուղեր ողջ Հրեաստանում՝ պատճառելով մարդկային մեծ կորուստներ և տեղահանումներ։ Փրկված հրեական համայնքը կորցրեց ամբողջ քաղաքական ինքնավարությունը հռոմեական անմիջական տիրապետության ներքո։ Ավելի ուշ Բար Կոխբայի ապստամբությունն էլ ավելի կործանարար եղավ։ Հռոմեացիների կողմից այս ապստամբության դաժան ճնշումը հանգեցրեց Հրեաստանի գրեթե ամբողջական հայաթափմանը մարտի դաշտում զոհերի, զանգվածային սպանությունների և վերապրածների համատարած ստրկացման միջոցով։ Երկրի հետ հրեական կապերը ջնջելու միտումնավոր ջանքերով, կայսր Հադրիանոսը նահանգը վերանվանեց Հրեաստանից Պաղեստինյան Սիրա: Երուսաղեմի ավերակների վրա նա հիմնեց հռոմեական Աելիա Կապիտոլինա   գաղութը, արգելեց հրեաների մուտքը քաղաք և արգելեց հրեական հիմնական կրոնական սովորույթները։

Այս աղետալի իրադարձությունները ընդլայնեցին և հզորացրին հրեական սփյուռքը՝ առաջ բերելով խորը կրոնական և մշակութային վերափոխումներ, որոնք կձևավորեին հուդայականությունը հազարամյակների ընթացքում: Քանի որ Տաճարի զոհաբերության պաշտամունքն այլևս կենսունակ չէր, ձևավորվեցին պաշտամունքի այլ ձևեր, որոնք կենտրոնացած էին աղոթքի, Թորայի ուսումնասիրության և համայնքային ժողովարանների հավաքների վրա՝ հրեական համայնքներին հնարավորություն տալով պահպանել իրենց ինքնությունն ու գործելակերպը՝ չնայած ցրվածությանը: Երբ հրեաների կյանքը Հրեաստանում դարձավ անկայուն, տեղի ունեցան երկու հիմնական տեղաշարժ. Իսրայելի երկրում մշակութային կենտրոնը տեղափոխվեց հյուսիս՝ Գալիլեա, մինչդեռ միջազգայնորեն Բաբելոնիան և Միջերկրական ծովի և Մերձավոր Արևելքի այլ սփյուռքի համայնքները աննախադեպ կարևորություն ստացան՝ ի վերջո կազմելով հրեա բնակչության մեծամասնությունը: Այս զարգացումները հիմք դրեցին ռաբինական հուդայականությանը, որը ի հայտ եկավ որպես հուդայականության գերիշխող ձև ուշ անտիկ շրջանում և պատասխանատու էր Միշնայի և Թալմուդի ծածկագրման համար:

## Հաջորդականություն
Հրեա–հռոմեական պատերազմը ներառում էր հետևյալը՝

* Առաջին հրեա–հռոմեական պատերազմ (66–73 թվականներ),կոչվում է նաև Առաջին հրեական ապստամբություն կամ հրեական մեծ ապստամբություն, Գալիլեայի 67 թվականի անկմանբ, 70 թվականին Երուսաղեմի և Երկրորդ տաճարի և հրեական հարկի հիմնարկի ավերմամբ և վերջապես 73 թվականին Մասադայի անկմկամբ:
* Սփյուռքի ապստամբություն (115–117 թվականներ),հայտնի է որպես «աքսորի ապստամբություն» և երբեմն կոչվում է Երկրորդ հրեա-հռոմեական պատերազմ, ներառում է Կիտոսի պատերազմը Հրեաստանում
* Բար Կոխբայի ապստամբություն (132–136 թվականներ), որը նաև կոչվում է Երկրորդ հրեա-հռոմեական պատերազմ (երբ Կիտոսի պատերազմը չի հաշվվում), կամ Երրորդ (երբ հաշվվում է Կիտոսի պատերազմը):

## Պատմություն
Մ.թ.ա. 63 թվականին Հռոմը ձեռք բերեց վերահսկողություն Հրեաստանի վրա, այն ժամանակ անկախ թագավորություն, որը ղեկավարվում էր Հասմոնյան դինաստիայի կողմից [8][9]: Այդ տարի հռոմեացի զորավար Պոմպեոսը միջամտեց Հիրկան Երկրորդի և Արիստոբուլոս եղբայրների միջև տեղի ունեցող պատերազմին, որոնք գահի համար կռվում էին իրենց մոր՝ Սալոմե թագուհի Ալեքսանդրայի մահից հետո։ Պոմպեոսը պաշարեց և նվաճեց Երուսաղեմը՝ կրոնական խախտում թույլ տալով՝ մտնելով Տաճարի Սուրբ Սրբոցը, տարածք, որը վերապահված էր բացառապես Քահանայապետի համար, ով մտնում էր այնտեղ միայն տարին մեկ անգամ Յոմ Կիպուրին։ Հռոմեական նվաճումից հետո Հրեաստանը դարձավ հաճախորդ պետություն. միապետությունը վերացվեց, և Հիրկանոսը դարձավ բացառապես քահանայապետ։ Նախկին թագավորության մասերը անջատվեցին և ներառվեցին Սիրիա նահանգի մեջ՝ հավանաբար փորձելով տնտեսապես թուլացնել հրեա բնակչությանը և ճանապարհ հարթել ապագա անեքսիայի համար։ Տասնհինգ տարի անց Հուլիոս Կեսարն այցելեց տարածաշրջան և բարելավեց հրեայի կարգավիճակը՝ որոշ տարածքներ վերադարձնելով հրեաների վերահսկողությանը և Հիրկանոսին որպես էթնարք նշանակելով։

Անտիգոնոս II Մատաթիասը՝Արիստոբոլոսի որդին, վերականգնեց Հրեաստանի գահը մ.թ.ա. 40 թվականին ժողովրդի և պարթևների աջակցությամբ։ Միևնույն ժամանակ, Հռոմի Սենատը Հերովդեսին, եդոմացի ազնվականին՝ մեկ դար առաջ հուդայականություն ընդունած ընտանիքից, նշանակեց որպես «Հրեաների թագավոր»։ Հերովդեսից երեք տարի պահանջվեց թագավորությունը նվաճել պաշարման միջոցով գրավելով Երուսաղեմը և վերջ դնելով Անտիգոնոսի կարճ թագավորությանը։  Նա կառավարում էր Հրեաստանը որպես հաճախորդ թագավորություն՝ պահպանելով սերտ կապեր Հռոմի հետ, թեև բախվում էր հրեաների համատարած դժգոհությանը։ Նրա մահից հետո՝ մ.թ.ա. 4-ին, նրա թագավորությունը բաժանվեց իր որդիների միջև։ Արքելաոսը դարձավ Հրեաստանի, Սամարիայի և Եդոմայի էթնարքը, մինչդեռ Հերովդես Անտիպասը կառավարում էր Գալիլեան և Պերեան։ Արքելաոսի սխալ կառավարումը հանգեցրեց նրա հեռացմանը մեկ տասնամյակի ընթացքում, և մ.թ. 6 թվականին Հրեաստանը դարձավ որպես հռոմեական նահանգ։

ՔԱ 6 թվականին Ասորիքի կառավարիչ Կվիրինիոսը մարդահամար անցկացրեց Հրեաստանում, որի հետևանքով ապստամբություն սկսվեց Գալիլեացի Հուդայի գլխավորությամբ։ Հուդան առաջնորդեց այն, ինչ Հովսեփոսը նկարագրեց որպես «չորրորդ փիլիսոփայություն», մերժելով հռոմեական իշխանությունը և հաստատեց Աստծո միակ թագավորություն։ Պոնտացի Պիղատոսի պաշտոնավարման ընթացքում (մոտ մ․թ․ 26–36 թվականներ), մի քանի միջադեպեր հրահրեցին անկարգություններ. Երուսաղեմ ռազմական չափանիշների ներմուծումը, Տաճարի միջոցների շեղումը ջրատարի կառուցման համար և զինվորի անպարկեշտ բացահայտումը Տաճարի մոտ։

Թեև ի սկզբանե խաղաղ էր (մ․թ 7-26 թվականներ, համեմատաբար հանգիստ տարիներ), նահանգը շարունակում էր անախորժությունների աղբյուր լինել Կալիգուլա կայսեր օրոք (37թվականից հետո)։ Կայսրության արևելքում լարվածության պատճառը բարդ էր՝ կապված հունական մշակույթի, հռոմեական իրավունքի և կայսրությունում հրեաների իրավունքների տարածման հետ։ Կալիգուլան չէր վստահում հռոմեական Եգիպտոսի պրեֆեկտ Ավլուս Ավիլիուս Ֆլակուսին։ Ֆլակոսը հավատարիմ էր Տիբերիոսին, դավադրություն էր կազմակերպել Կալիգուլայի մոր դեմ և կապեր ուներ եգիպտացի անջատողականների հետ։ 38 թվականին Կալիգուլան անհայտ ուղարկեց Հերովդես Ագրիպպային Ալեքսանդրիա՝ Ֆլակոսին ստուգելու համար։ Ըստ Փիլոնի՝ այցը հույն բնակչության ծաղրողնքին արժանացավ, ովքեր Ագրիպպային որպես հրեաների թագավոր էին տեսնում։ Ֆլակոսը փորձում էր հանգստացնել ինչպես հույն բնակչությանը, այնպես էլ Կալիգուլային՝ հրեական սինագոգներում տեղադրելով կայսեր արձանները։ Արդյունքում քաղաքում լայնածավալ կրոնական անկարգություններ են սկսվել։ Կալիգուլան պատասխանեց՝ հեռացնելով Ֆլակուսին իր պաշտոնից և մահապատժի ենթարկելով նրան։ Հրեական հնություններում Հովսեփոսը նշում է, որ մ.թ. 39 թվականին Ագրիպասը մեղադրեց Հերովդես Անտիպասին՝ Գալիլեայի և Պերեայի քառապետին, Պարթևի օգնությամբ հռոմեական տիրապետության դեմ ապստամբություն ծրագրելու մեջ։ Անտիպասը խոստովանեց, իսկ Կալիգուլան աքսորեց նրան։ Ագրիպպան պարգևատրվեց իր տարածքներով։

38 թվականին Ալեքսանդրիայում կրկին անկարգություններ սկսվեցինլ հրեաների և հույների միջև: Հրեաներին մեղադրում էին կայսրին չպատվելու մեջ: Վեճեր են տեղի ունեցան նաև Ջամնիայում։ Հրեաները զայրացան կավե զոհասեղանի կանգնեցումից և ավերեցին այն [2]: Ի պատասխան՝ Կալիգուլան հրամայեց իր արձանը կանգնեցնել Երուսաղեմի Տաճարում, ինչը հակասում է հրեական միաստվածությանը։ Այս համատեքստում Փիլոնը գրում է, որ Կալիգուլան «առանձնահատուկ կասկածանքով էր վերաբերվում հրեաներին, ասես նրանք միակ մարդիկ էին, ովքեր իրենց նվիրական ցանկություններով դեմ էին կանգնում իրեն»։ Վախենալով քաղաքացիական պատերազմից, եթե հրամանը կատարվեր, Պուբլիոս Պետրոնիուսը՝ Հռոմեական Սիրիայի կառավարիչը, հետաձգեց դրա իրականացումը մոտ մեկ տարով։ Այնուամենայնիվ, միայն Կալիգուլայի մահը հռոմեական դավադիրների ձեռքով 41 թվականին կանխեց լայնածավալ պատերազմը Հրեաստանում, որը կարող էր տարածվել կայսրության մնացած արևելյան մասում։

Կալիգուլայի մահն ամբողջությամբ չդադարեցրեց լարվածությունը, և 46 թվականին Հրեաստանի նահանգում երկու եղբայրների՝ Հակոբի և Սիմոնի ապստամբության գլխավորությամբ ապստամբություն բռնկվեց։ Ապստամբությունը, հիմնականում Գալիլեայում, սկսվեց որպես պատահական ապստամբություն. երբ այն գագաթնակետին հասավ 48 թվականին, այն արագորեն տապալվեց հռոմեական իշխանությունների կողմից: Ե՛վ Սիմոնը, և՛ Հակոբը մահապատժի ենթարկվեցին։

## Առաջին Հրեա-հռոմեական Պատերազմ
Մ.թ. 66-ի գարնանը և ամռանը Կեսարիայում և Երուսաղեմում տեղի ունեցած իրադարձությունների շղթան սկիզբ դրեց առաջին հրեա-հռոմեական պատերազմին։ Հակամարտությունը սկսվեց Կեսարիայում սինագոգին հարող հողատարածքի շուրջ տեղի ունեցած վեճից, որը սրվեց, երբ հույն բնակիչը դիտավորյալ հրահրեց հրեական համայնքին՝ սինագոգի մուտքի մոտ թռչուններ զոհաբերելով։ Իրավիճակը վատթարացավ, երբ Ֆլորոսը կողոպտեց Երուսաղեմի տաճարի գանձարանը և հրամայեց դաժան բռնաճնշումներ իրականացնել, որոնք հազարավոր մարդիկ սպանեցին քաղաքում։  Իրավիճակը վատթարացավ, երբ Ֆլորոսը կողոպտեց Երուսաղեմի տաճարի գանձարանը և հրամայեց դաժան բռնաճնշումներ իրականացնել, որոնք հազարավոր մարդիկ սպանեցին քաղաքում։ Այն բանից հետո, երբ Ագրիպպա II-ը՝ հռոմեամետ հրեա թագավորը, չկարողացավ հանգստացնել ամբոխը և փախավ քաղաքից։ Ճգնաժամը վերածվեց համատարած էթնիկ բռնության ողջ տարածաշրջանում, մի քանի խառը քաղաքներում հրեական համայնքների ջարդերով  այնուհետև Սիկարիների առաջնորդ Մենահեմ բեն Հուդան փորձեց գրավել իշխանությունը, բայց սպանվեց, ինչը հանգեցրեց Սիկարիների արտաքսմանը Մասադա անապատային ամրոց։

Այս փուլում Սիրիայի հռոմեական լեգատը` Ցեստիուս Գալլուսը, հավաքեց ուժեր, ներառյալ Ֆուլմինատա II լեգոնը և տարածաշրջանային վասալների օժանդակ զորքերը ավերելով հրեական բնակավայրերը, ինչպիսիք են Չաբուլոնը, Յաֆֆան և Լոդը։ Այնուամենայնիվ, սկզբնական հաջողություններից հետո նա անհասկանալի պատճառներով հեռացավ քաղաքից և վճռականորեն դարանակալվեց Բեթորոնի լեռնանցքում՝ կրելով ամբողջ լեգեոնի համարժեք կորուստներ։ Այս անսպասելի պարտությունը շրջադարձային դարձավ՝ ամրապնդելով ապստամբների բարոյականությունը և հանգեցրեց Երուսաղեմում ժամանակավոր կառավարության հաստատմանը։ Նախկին քահանայապետ Անանուս բեն Անանուսի գլխավորությամբ այս նոր վարչակազմը երկիրը բաժանեց ռազմական շրջանների, նշանակեց տարածաշրջանային հրամանատարներ և սկսեց հատել մետաղադրամներ ազգայնական եբրայերեն գրություններով, օրինակ՝ «Սիոնի ազատության համար»։ Մինչ կառավարությունը հրապարակայնորեն աջակցում էր ապստամբությանը, նրանք կարծես թաքուն հույս ունեին վերականգնել կարգուկանոնը և բանակցել Հռոմի հետ։ Այս ժամանակահատվածում ի հայտ եկան մի քանի ապստամբ առաջնորդներ, այդ թվում՝  Հովհաննես Գիշալացին Գալիլեայում և Սիմոն Բար Գյորան Հրեաստանում։
[մինի|Հռոմեական ճեղքվածքը [Գամլայի պարիսպներում, Գոլան, որը գրավվել է մ․թ․ա․. 67 թվականի վերջին երկարատև պաշարումից հետո]]
Գալլոսի պարտությունից հետո Ներոնը նշանակեց փորձառու հրամանատար Վեսպասիանոսին՝ գլխավորելու հռոմեական պատասխանը։ Նա հավաքեց հսկայական ուժեր, որոնք ներառում էին երեք լեգեոններ և բազմաթիվ օժանդակ զորքեր։ Մ.թ. 67 թվականի ամռանը գալով Աքքա  Վեսպասիանոսը համակարգված արշավ սկսեց Գալիլեայում։ Յոդֆաթը՝ առանցքային հենակետը, ընկավ 47-օրյա դաժան պաշարումից հետո, որտեղ հազարավորներ սպանվեցին կամ գերվեցին։ Հովսեփոսը, ով Գալիլեայի հրամանատարն էր, հանձնվեց քաղաքի անկումից հետո և հետագայում ձեռք բերեց հռոմեական բարեհաճությունը՝ պնդելով մարգարեական տեսիլքներ Վեսպասիանոսի իշխանության բարձրացման մասին, ի վերջո, դառնալով պատմաբան Փլավիոսների հովանավորությամբ և պատերազմի հիմնական աղբյուրը։ Տարիչաիան կատաղի դիմադրություն ցույց տվեց նախքան զանգվածային սպանությունների դեպքում ընկնելը, որի վերապրածներին սպառնում էին մահապատժի, ստրկության կամ այլ դաժան պատիժներ։ Գամլան՝ Գոլանի բարձունքներում հռոմեական հաջորդ թիրախն էր։ Երկարատև պաշարումից հետո այն ընկավ մ.թ. 67թվականի աշնանը։ Չնայած մեծ կորուստներ կրելով՝ հռոմեացիները հաջողության հասան՝ քաղաքը թողնելով ավերակների մեջ, իսկ նրա բնակչությունը գրեթե ոչնչացվեց Հռոմեական մյուս հաջողությունները ներառում էին Թաբոր լեռը, Գուշ Հալավը(Ջիշ), Գրիզիմ լեռը և Յաֆֆան, որտեղ նրանք ճնշեցին ապստամբների ծովահենությունը և վերականգնեցին կայսերական վերահսկողությունը

Մինչ հռոմեացիները խաղաղեցնում էին հյուսիսը, Երուսաղեմը մխրճվեց քաղաքացիական պատերազմի մեջ, երբ Գալիլեայից փախստականներ և մոլեռանդներ հոսեցին։ Հյուսիսից իր հետևորդների հետ քաղաք ժամանած Ջոն Գիշալացու հետ դաշնակցած արմատական ​​մոլեռանդ խմբակցությունը տապալեց ընդունված կառավարությունը։ Երբ Եդոմացիները միացան մոլեռանդներին Անանոս բեն Անանոսը սպանվեց, և նրա ուժերը մեծ կորուստներ ունեցան շատ ընդունված կառավորություններ մահապատժի ենթարկվեցին կամ ստիպված եղան փախչել։ Մոլեռանդները նախաձեռնեցին հեղափոխական փոփոխություններ, ներառյալ նոր Քահանայապետի ընտրությունը վիճակահանությամբ, այլ ոչ թե ավանդական արիստոկրատական ​​ընտանիքներից։ Տեղեկանալով Երուսաղեմում տիրող անկարգությունների մասին դասալիքներից՝ Վեսպասիանոսը նախընտրեց չընթանալ դեպի քաղաք՝ պատճառաբանելով, որ ներքին հակամարտությունը կթուլացնի հրեաներին։
[մինի|Ռելիեֆ Հռոմի [Տիտոսի կամարի վրա, որը պատկերում է տաճարի մենորան և Երուսաղեմի այլ ավարը, որը բերվել է մ.թ. 71-ի հաղթանակի ժամանակ։]]
Քաղաքացիական պատերազմի և Հռոմում քաղաքական անկայունության պատճառով ռազմական գործողությունների դադարից հետո Վեսպասիանոսը վերադարձավ Հռոմ և մ.թ. 69 թվականին հռչակվեց կայսր։ Վեսպասիանոսի հեռանալուց հետո նրա որդին՝ Տիտոսը, պաշարեց Երուսաղեմի ապստամբների դիմադրության կենտրոնը 70-ական թվականների սկզբին: Քանի որ Երուսաղեմում պայմանները աղետալիորեն վատթարացան՝ համատարած սովով, հիվանդություններով և խմբակային բռնությամբ, հռոմեացիները հոգեբանական պատերազմ սկսեցին, ներառյալ փախածների զանգվածային խաչելությունները և ցույց տալով իրենց զորքերը: Մինչ Երուսաղեմի առաջին երկու պարիսպները ճեղքվեցին երեք շաբաթվա ընթացքում, համառ կանգառը թույլ չտվեց հռոմեական բանակին կոտրել երրորդ և ամենահաստ պատը։ Այնուամենայնիվ, նրանք ի վերջո թափանցեցին հրեաների պաշտպանությունը՝ կռվելով մինչև Տաճարի լեռը և ավերելով Տաճարը: Այնուհետև հռոմեացիները մեթոդաբար ավերեցին քաղաքի մնացած մասը՝ խնայելով միայն Լացի պատ և մի քանի աշտարակներ։ Հնագիտական ​​գտածոները հաստատում են համատարած ավերածությունների մասին այս պատմությունները։ Տիտոսը վերադարձավ Հռոմ, որտեղ նա և իր հայրը տոնեցին տիրումֆը 71-ի ամռանը, որի ընթացքում Տաճարի մենորան և Տաճարից ստացված այլ ավարը շքերթ կատարեցին քաղաքով։ Հաղթանակը նաև ցույց տվեց հարյուրավոր գերիներ ներառյալ Սիմոն բար Ջորան, որը մահապատժի ենթարկվեց երթի վերջում։
[մինի|[Մասադա (ամրոց)|Մասադան, ամրոցը Մեռյալ ծովի հարավ-արևմտյան ափին, նշանավորեց ապստամբության վերջնական կանգառը, որը հռոմեացիների ձեռքն ընկավ մ․թ․ա․. 73 կամ 74 թվականներին]]
Երբ Երուսաղեմը ավերվեց, հռոմեացիները սկսեցին օպերացիա, որի նպատակն էր վերացնել դիմադրության վերջին գրպանները՝ ապստամբների կողմից վերահսկվող անապատային ամրոցները Հերոդիում, Մաքերոսում և Մասադայում։ Սեքստուս Լուկիլիուս Բասոսի օրոք հռոմեացիներն արագորեն գրավեցին Հերոդիումը, ապահովեցին Մաքերոսի հանձնումը[, Բասոսի մահից հետո նրա իրավահաջորդ Լյուսիուս Ֆլավիուս Սիլվան գլխավորեց Մասադայի պաշարումը մ․թ․ա․ 73 կամ 74 թվականներին։ Այս հսկայական ինժեներական ջանքերը Մեռյալ ծովի մոտ գտնվող մեկուսացված, ամրացված ժայռոտ սարահարթի վրա ներառում էին ամբողջական շրջանցող պարիսպ և հսկայական պաշարման թեքահարթակ, որը դեռևս կանգուն է այսօր։ Ըստ Հովսեփուսի, երբ հռոմեացիները վերջապես ճեղքեցին բերդի պարիսպները, նրանք հայտնաբերեցին, որ Սիկարիի պաշտպանները՝ Էլիազար բեն Յաիրի գլխավորությամբ, ընտրել էին մասսայական ինքնասպանությունը գերության փոխարեն. 960 տղամարդիկ, կանայք և երեխաներ մահացել են իրենց ձեռքով, և միայն յոթ փրկվածներ։

## Սփյուռքի ապստամբություն
մինի|Սփյուռքի ապստամբության մեջ (115–117) հռոմեական գավառներ.
115 թվականին հրեական լայնածավալ ապստամբությունների ալիքը, որը հայտնի է որպես «Սփյուռքի ապստամբություն», բռնկվեց գրեթե միաժամ: Այդ ժամանակ Տրայանոս կայսրը գտնվում էր ավելի դեպի արևելք, որը ռազմական արշավում էր Միջագետքում Պարթևստանի դեմ։ Ապստամբությունները, որոնք հետևել են տասնամյակների էթնիկ լարվածությանը, որը երբեմն վերածվել է բռնության, ըստ երևույթին, ազդվել է Հրեաստանում տեղի ունեցած իրադարձությունների վրա, ներառյալ տաճարի ավերումը և ապստամբների ժամանումը Առաջին հրեա-հռոմեական պատերազմից հետո՝ հեղափոխական գաղափարներ տարածելով տեղի հրեական համայնքների մեջ[։ Խռովությունը խթանեցին նաև աստվածային փրկագնման մեսիական ակնկալիքները նվաստացուցիչ հրեական հարկը և ինչ, կարծես, փորձ էր ստեղծել հրեաների զանգվածային շարժում սփյուռքից դեպի Հրեաստան ։

Լիբիայում հրեական ուժերը հարձակումներ սկսեցին հունական և հռոմեական բնակչության դեմ՝ Անդրեասի (ըստ Դիոն/Քսիֆիլինուսի) կամ Լուկուասի (ըստ Եվսեբիոսի) գլխավորությամբ, հավանաբար նույն անձը, որը հայտնի է երկու անուններով։ Դիոն նկարագրում է հրեական ուժերի ծայրահեղ դաժանությունը Լիբիայի Կիրենայկա շրջանում, սակայն այս պատմությունները, հավանաբար, չափազանցված են։ Եգիպտոսում, ըստ տեղեկությունների, ապստամբությունը սկսվեց հրեական համայնքների և նրանց հույն հարևանների միջև բախումներով, որոնք սրվեցին, երբ Լուկուասն ու նրա հետևորդները ժամանեցին Կիրենայկայից: Նրանք կողոպտեցին գյուղերը և հաղթահարեցին տեղական դիմադրությունը, ինչը դրդեց հույներին, որոնց աջակցում էին եգիպտացի գյուղացիները և հռոմեացիները, վրեժխնդիր լինել Ալեքսանդրիայի հրեաների ջարդով։ Երկու նահանգներում էլ հրեաները ավերեցին հասարակական վայրերը, ինչպիսիք են Նեմեսիսի սրբավայրը Ալեքսանդրիայի մոտ և տաճարները Լիբիայում՝ միաժամանակ ապահովելով Եգիպտոսի ջրային ուղիների վերահսկողությունը։ Կիպրոսում հրեա ապստամբները Արտեմիոնի ղեկավարությամբ ավերեցին կղզին և Սալամինա քաղաքը։ Եվսեբիոսը նաև հիշատակում է Միջագետքում հրեաների նկատմամբ հռոմեական բռնությունները, սակայն առկա ապացույցների ժամանակակից վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ դա եղել է հռոմեական տիրապետության դեմ ավելի լայն տեղական ապստամբությունների մի մասը, որտեղ հրեաների ներգրավվածությունը, հավանաբար, ազդել է պարթևների վերահսկողության տակ գտնվող նրանց բարենպաստ կարգավիճակից։

Եգիպտոսում և Լիբիայում ապստամբությունները ճնշվեցին Մարկիուս Տուրբոի կողմից, որը վերահղվեց պարթևների դեմ արշավից։ 116 թվականի վերջին կամ 117 թվականի սկզբին, նա Եգիպտոս ժամանեց զգալի ցամաքային և ռազմածովային ուժերով, ներառյալ հռոմեական լեգեոնները, օգնականները և տեղացի նորակոչիկները։ Տուռբոն լայնածավալ և դաժան ռազմական արշավներ է իրականացրել՝ ըստ տեղեկությունների ոչնչացնելով հրեա բնակչությանը։ Միջագետքում մեկ այլ զորավար՝ Լուսիուս Կվիետուսը, մասնակցում էր տեղական ապստամբությանը ենթարկելուն։ Դրանից հետո նա նշանակվեց Հրեաստանի կառավարիչ։ Մոտավորապես այս ժամանակաշրջանում տեղի ունեցան տեղայնացված անկարգություններ, որոնք ռաբինական աղբյուրներում հիշատակվում են որպես Կիտոսի պատերազմ Քվիետուսից հետո։ Այնուամենայնիվ, հին աղբյուրների վկայություններն այնքան սահմանափակ են, որ այս իրադարձությունների մանրամասները մնում են անհասկանալի։ Սփյուռքում ապստամբությունները, հավանաբար, ճնշվեցին մինչև մ.թ. 117 թվականի ամառ կամ աշուն, չնայած հնարավոր է, որ Եգիպտոսում անկարգությունները շարունակվեին մինչև մ.թ. 117/118 թթ. ձմռանը.։

Հետևանքները կործանարար հետքեր բերեցին հրեական համայնքների համար։ Էթնիկ զտումների արշավը հանգեցրեց Կիրենայկայից, Կիպրոսից և Եգիպտոսից հրեաների գրեթե լիակատար ոչնչացմանը։ Տրայանոսը գործադրեց նոր գրանցամատյան, որտեղ գրված էր հրեական առգրավված ունեցվածքը։ Ալեքսանդրիայի հարուստ և ազդեցիկ հրեական համայնքը փաստացի ոչնչացվեց, իսկ փրկվածները սահմանափակվեցին միայն նրանք, ովքեր փախել էին ապստամբության սկզբում։ Քաղաքի մեծ սինագոգը, որը նշվում էր Թալմուդում, ավերվեց և, հավանաբար, վերացվեց նրա հրեական դատարանը։ Որոշ հրեաներ կարող է փախած լինեին Հրեաստան և Սիրիա։ Նույնքան ծանր է եղել ֆիզիկական ազդեցությունը։ Հնագիտական ​​ապացույցները ցույց են տալիս, որ Կյուրենին հասցվել է այնպիսի մեծ վնաս, որ Հադրիանոսին անհրաժեշտ էր վերակառուցել քաղաքը իր թագավորության սկզբում։ Եգիպտոսում ութսուն տարի անց շարունակվեց հրեաների նկատմամբ տարած հաղթանակի հիշատակի տոնը, մ․թ․ա․․ մոտ. 200 թվականին։ Կիպրոսում հրեաներին ընդմիշտ արգելեցին. Կասիոս Դիոն նշել է, որ նույնիսկ իր ժամանակներում՝ երրորդ դարում, հրեաները կղզում հայտնվելու դեպքում մահվան էին բախվում, նույնիսկ նավաբեկության պատճառով։ Հրեական համայնքները միայն աստիճանաբար վերահաստատվեցին. երրորդ դարում Եգիպտոսում (թեև երբեք չվերականգնեցին իրենց նախկին ազդեցությունը) և Կիպրոսում և Կիրենայկայում մինչև չորրորդ դարը։

## Բար Կոխբայի ապստամբությունը

Բար Կոխբայի ապստամբությունը (մ.թ. 132–135/136 թվականներ) վերջին խոշոր հրեական ապստամբությունն էր և կազմակերպված ջանքերը՝ վերականգնելու ազգային անկախությունը։ Ապստամբության անմիջական կատալիզատորները ներառում էին կայսր Հադրիանոսի որոշումը Երուսաղեմի ավերակների վրա հիմնել Աելիա Կապիտոլինայի հեթանոսական գաղութը՝ մարելով հրեական հույսերը տաճարի վերականգնման վերաբերյալ, և, հնարավոր է, նաև արգելքի սահմանումը

Շիմոն Բար-Կոխբայի ղեկավարությամբ ապստամբները սկսեցին բարձր կազմակերպված դիմադրություն՝ սկզբում հասնելով զգալի ռազմական հաջողությունների։ Ի տարբերություն նախորդ ապստամբությունների՝ հրեական ուժերը լավ պատրաստված էին՝ կիրառելով պարտիզանական մարտավարություն, ամրացված թաքստոցներ և ստորգետնյա թաքստոցների համակարգերի և թունելների լայն ցանց։ Բար Կոխբան հռչակվել է «Իսրայելի Նասի (Իսրայելի արքայազն)» և նրան աջակցել են նշանավոր գործիչներ, այդ թվում՝ ռա բբի Ակիվան՝ ժամանակի ամենահարգված իմաստուններից մեկը, ով նրան ճանաչել է որպես Մեսիա՝ հրեական էսխատոլոգիայի գործիչ, որը բխում է Դավթի տոհմից և կվերականգնի Իսրայելի թագավորությունը և կհաստատի Մեսիական դարաշրջանը: Ապստամբներին հաջողվեց ստեղծել կարճատև անկախ հրեական պետություն՝ վերահսկողություն հաստատելով հարավային և կենտրոնական Հուդայի մեծ մասի վրա։ Որպես ինքնիշխանության խորհրդանիշ, նրանք թողարկեցին մետաղադրամներ, որոնք կրում էին հրեական պատկերագրություն և անկախությունը հաստատող արձանագրություններ, որոնք հիշեցնում էին առաջին հրեական ապստամբության ժամանակ հատվածները։

Ապստամբությունը սուր մարտահրավեր ներկայացրեց հռոմեացիներին։ Հադրիանը ժամանակ հատկացրեց Սեքստուս Հուլիոս Սևերուսի գլխավորությամբ հսկայական ուժ հավաքելու համար, որը բաղկացած էր վեց ամբողջական լեգեոններից, օժանդակ ուժերից և լրացուցիչ վեց լեգեոններից, և այնուհետև սկսեց Հրեաստանը համակարգված ավերածությունների արշավը: 135 թվականին դաժան պաշարումից հետո ընկավ հրեական Բետար ամրոցը և մահացավ Բար Կոխբան։ Որոշ ապստամբներ, որոնք նահանջել էին Հուդայի անապատի ապաստանի քարանձավները, պաշարվեցին և սովի մատնվեցին հռոմեական զորքերի կողմից։

Հետևանքները Հրեաստանի հրեաների համար աղետալի էին, որոնք բնութագրվում էին համատարած ավերածություններով և զանգվածային սպանդով, որոնք որոշ պատմաբաններ համարում են ցեղասպանական բնույթ։ Համաձայն պահպանված հնագույն պատմությունների՝ հարյուր հազարավոր հրեաներ զոհվել են, մինչդեռ անթիվ-անհամար ուրիշներ ստրկացվել են կամ աքսորվել։ Հրեաստանի շրջանը (ի տարբերություն ամբողջ գավառի) խիստ ամայացած էր, ողջ մնացած հրեական համայնքները հիմնականում կենտրոնացած էին Գալիլեայում։ Պարտությունը բեկումնային պահ եղավ հրեական պատմության մեջ, որը հանգեցրեց մեսիական ակնկալիքների փոփոխության և քաղաքական դիմադրության նկատմամբ ավելի զգուշավոր, պահպանողական ռաբինական մոտեցման զարգացմանը: Պատերազմը և դրա հետևանքները արագացրին վաղ քրիստոնեության առաջացումը՝ որպես հուդայականությունից տարբերվող կրոն։ Հռոմեական հաշվեհարդարը ներառում էր կրոնական խիստ սահմանափակումներ, ինչպիսիք են թլպատման և Շաբաթի արարողության արգելքը. Ադրիանոսը ավարտեց Երուսաղեմի վերափոխումը Ալիաս Կապիտոլինայի, արգելելով հրեաներին մուտք գործել և բնակեցնել այնտեղ օտար բնակչություն: Տաճարի լեռան վրա գտնվող նախկին հրեական սրբավայրում նա տեղադրեց երկու արձան՝ մեկը Յուպիտերի, մյուսը՝ իր։ Հրեաստանի հիշատակի ոչնչացումն ավարտին հասցնելու համար Հրեաստանի նահանգը վերանվանվեց Սիրիա Պաղեստինա, քայլ, որի նպատակն էր խզել հրեական կապերը երկրի հետ

## Հետևանքներ
Հրեա-հռոմեական պատերազմները խորապես փոխակերպեցին հրեա ժողովրդին՝ Արեւելյան Միջերկրական ծովում երբեմնի նշանավոր բնակչությանը վերածելով ցրված ու հալածված փոքրամասնության։ Այս հակամարտությունները մեծ զոհերի և ավերածությունների պատճառ դարձան ողջ Հրեաստանում և հանգեցրին զանգվածային տեղահանությունների և շատերի ստրկացման։ Մինչ առաջին հրեա-հռոմեական պատերազմը ավերեց Երուսաղեմը՝ ավերելով հրեական քաղաքական, ազգային և կրոնական կյանքի կենտրոնը, Բար Կոխբայի ապստամբությունն ավելի աղետալի հետևանքներ ունեցավ՝ փաստացիորեն ամայացնելով հենց Հրեաստանը՝ հրեական հայրենիքի, նրա հրեական բնակչության միջուկը: Հռոմը նահանգը վերանվանեց Հրեաստանից Պաղեստինյան Սիրիա և արգելեց հրեաներին ապրել Երուսաղեմում և նրա շրջակայքում։ Մինչ ապստամբությունները Հրեաստանից դուրս հրեական համայնքներ գոյություն ունեին, պատերազմների հետևանքները հանգեցրին հրեական բնակչության և մշակութային կյանքի կենտրոնում Իսրայելի երկրից դեպի սփյուռք զգալի տեղաշարժի:

Տաճարի ավերումը ջրբաժան էր հրեական պատմության մեջ՝ փոխակերպելով թե՛ կրոնական փորձաշրջանը, թե՛ սոցիալական կառուցվածքը։ Տաճարը կանգնած էր հրեական կրոնական և ազգային կյանքի հիմքում՝ ծառայելով որպես զոհաբերությունների պաշտամունքի կենտրոն, որը դարեր շարունակ կենտրոնական էր հուդայականության մեջ և որպես հրեական ինքնիշխանության հիմնական խորհրդանիշ։ Դրա կորուստը ստեղծեց վակուում, որը պահանջում էր վերաիմաստավորել հրեական կյանքը։ Այս դրվագը վերջ դրեց նաև հրեական աղանդավորությանը. Սադուկեցիները, որոնց հեղինակությունն ու հեղինակությունը կապված էին Տաճարի հետ, անհետացան որպես առանձին խումբ, ինչպես և ասկետիկ Եսայիները Այնուամենայնիվ, փարիսեցիները, որոնք հիմնականում դեմ էին առաջին ապստամբությանը, հայտնվեցին որպես գերիշխող կրոնական ուժԱղոթքի, սուրբ գրությունների մեկնաբանության և կրոնական օրենքի վրա նրանց շեշտադրումը վճռորոշ նշանակություն ունեցավ հուդայականության գոյատևման համար: Նրանց իրավահաջորդների՝ ռաբբիների օրոք հուդայականությունը վերակառուցվեց, որը հնարավորություն տվեց նրան ծաղկել առանց իր կենտրոնական հաստատության: Այս փոխակերպումը կենտրոնացած էր տարրերի վրա, որոնք կարող էին կիրառվել ցանկացած վայրում՝ աղոթքը որպես զոհաբերության փոխարինող, Թորայի ուսումնասիրություն և բարի գործերի կատարում։ Սինագոգը, որն արդեն գոյություն ուներ որպես հաստատություն Երկրորդ Տաճարի ժամանակաշրջանում, մեծ նշանակություն ունեցավ՝ դառնալով հրեական պաշտամունքի և համայնքային կյանքի կենտրոնական վայր։ Այս փոփոխությունները հաստատեցին կրոնական պրակտիկայի օրինաչափություններ, որոնք կպահպանեին և կձևավորեին հրեական կյանքը հազարամյակների ընթացքում, նույնիսկ երբ հրեաները բախվեցին հետագա աքսորի և ցրման Իսրայելի Երկրից։

Համաձայն ռաբինական ավանդույթի, այս վերափոխման առանցքային պահը տեղի ունեցավ Երուսաղեմի պաշարման ժամանակ, երբ փարիսեցի իմաստուն Յոհանան բեն Զաքքայը ինքն իրեն դագաղով դուրս էր բերել քաղաքից: Վեսպասիանոսի հետ հանդիպելուց և կայսերական գահ բարձրանալու մասին մարգարեանալուց հետո Յոհանան թույլտվություն ստացավ Յավնեում ակադեմիա հիմնելու համար: Այս հաստատությունը դարձավ ռաբինական գործունեության առաջատար կենտրոնը, որտեղ նշանակալից ակտեր ներմուծվեցին հրեական կյանքն ու արարողությունը առանց տաճարի վերաձեւելու համար։ Բար Կոխբայի ապստամբությունից հետո հրեական ուսուցման հիմնական կենտրոններ հայտնվեցին Գալիլեայում և Բաբելոնիայում, որտեղ գիտնականները կազմեցին ռաբինական հուդայականության հիմնարար տեքստերը. Միշնան (3-րդ դարի սկզբին) և ավելի ուշ՝ Երուսաղեմի և Բաբելոնյան Թալմուդները, որոնք դարձան հրեական օրենքի և կրոնական առաջնորդության հիմնական աղբյուրները։

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Նշումներ


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Chancey, Mark A., and Adam Porter. 2001. "The Archaeology of Roman Palestine". *Near Eastern Archaeology* 64: 164–203.
* Goodman, Martin. 1989. "Nerva, the Fiscus Judaicus and Jewish identity." *Journal of Roman Studies* 79: 26–39.
* Katz, Steven T., ed. 2006. *The Cambridge History of Judaism. Vol. 4, The Late Roman-Rabbinic Period.* Cambridge, UK: Cambridge University Press.
* Magness, Jodi. 2012. *The Archaeology of the Holy Land: From the Destruction of Solomon's Temple to the Muslim Conquest.* Cambridge, UK: Cambridge University Press.
* Pucci Ben Zeev, Miriam. 2005. *Diaspora Judaism in turmoil, 116/117 CE: Ancient sources and modern insights.* Dudley, MA: Peeters.
* Schäfer, P., ed. 2003. *The Bar Kokhba War reconsidered: New perspectives on the Second Jewish Revolt against Rome.* Tübingen, Germany: Mohr Siebeck.
* Tsafrir, Yoram. 1988. *Eretz Israel from the Destruction of the Second Temple until the Muslim Conquest. Vol. 2, Archaeology and Art.* Jerusalem: Yad Ben Zvi.

Կատեգորիա:1-ին դարի պատերազմներ
Կատեգորիա:Իսրայելի պատմություն
Կատեգորիա:Կրոնական պատերազմներ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի պատերազմներ
Կատեգորիա:Հռոմեական կայսրության ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հրեաների պատմություն