Չիլիի տնտեսություն

**Չիլիի տնտեսություն**, շուկայական և բարձր եկամուտ ունեցող տնտեսություն, որը դասակարգվել է Համաշխարհային բանկի կողմից։ Երկիրը համարվում է Հարավային Ամերիկայի ամենաբարգավաճ երկրներից մեկը, որն առաջատար է տարածաշրջանում մրցունակությամբ, մեկ շնչին ընկնող եկամուտով, գլոբալիզացիայով, տնտեսական ազատությամբ և կոռուպցիայի ցածր ընկալմամբ։ Չնայած Չիլին ունի բարձր տնտեսական անհավասարություն, որը չափվում է Ջինիի ինդեքսով, սակայն այն մոտ է տարածաշրջանային միջինին։

2006 թվականին Չիլին դարձավ Լատինական Ամերիկայում ամենաբարձր անվանական ՀՆԱ-ն ունեցող երկիրը։ 2010 թվականի մայիսին Չիլին դարձավ Հարավային Ամերիկայի առաջին երկիրը, որը միացավ ՏՀԶԿ-ին։ Հարկային եկամուտները, որոնք միասին կազմում էին ՀՆԱ-ի 20,2069%-ը, 2013 թվականին եղել են երկրորդ ամենացածրը ՏՀԶԿ 34 երկրների մեջ, իսկ ամենացածրը՝ 2010 թվականին։ Չիլիի մարդկային զարգացման անհավասարության ինդեքսը կազմում է 0,722, հարևան Արգենտինայի, Ուրուգվայի և Բրազիլիայի համապատասխանաբար 0,720, 0,710 և 0,576-ի համեմատ։ 2017 թվականին բնակչության միայն 0,7%-ն էր ապրում օրական 1,90 ԱՄՆ դոլարից պակաս եկամուտով։

2009–2010 թվականների Համաշխարհային մրցունակության զեկույցը Չիլիին դասել է որպես 30-րդ ամենամրցունակ երկիրն աշխարհում և առաջինը Լատինական Ամերիկայում՝ Բրազիլիայից (56-րդ), Մեքսիկայից (60-րդ) և Արգենտինայից (85-րդ) վերև։ Համաշխարհային բանկի կողմից ստեղծված «Գործարարությամբ զբաղվելու դյուրինության» ինդեքսով 2014 թվականի դրությամբ Չիլին 34-րդն է աշխարհում, 2015 թվականին՝ 41-րդը և 2016 թվականի դրությամբ՝ 48-րդը։ Սեփականաշնորհված ազգային կենսաթոշակային համակարգը (AFP) ունի ներքին խնայողությունների գնահատված ընդհանուր մակարդակը ՀՆԱ-ի մոտավորապես 21%-ի չափով։

## Պատմություն

15-րդ դարում իսպանացիների մուտքից հետո Չիլիի տնտեսությունը սկսեց պտտվել ինքնավարության կալվածքների շուրջ, որոնք կոչվում էին *fundos* և բանակի շուրջ, որը ներգրավված էր Արաուկոյի պատերազմում։ Վաղ գաղութատիրության ժամանակ Պերու ոսկու արտահանում կար պլասերային հանքավայրերից, որոնք շուտով սպառվեցին։ Առևտրային սահմանափակումներն ու մենաշնորհները, որոնք հաստատվել են իսպանական թագի կողմից, վերագրվում են գաղութատիրության ժամանակաշրջանների մեծ մասին՝ տնտեսական զարգացումը կասեցնելու համար։ Որպես այս սահմանափակումների հետևանք, երկիրը սկզբնական նվաճումից հետո շատ քիչ նոր մշակաբույսեր և կենդանիների ցեղատեսակներ ընդգրկեց։ Մյուս ոլորտները, որոնք հետ կանգնեցին սահմանափակումներով, գինեգործությունն ու հանքարդյունաբերությունն էին։ Բուրբոնյան բարեփոխումները 18-րդ դարում թուլացրին բազմաթիվ մենաշնորհներ և առևտրային սահմանափակումներ։

1830-ական թվականներին Չիլին համախմբվեց Դիեգո Պորտալեսի գաղափարների ներքո՝ որպես կայուն պետություն, որը բաց էր արտաքին առևտրի համար։ 
Օտարերկրյա ներդրումները Չիլիում աճել են 19-րդ դարում։ Խաղաղօվկիանոսյան պատերազմից հետո Չիլիի գանձարանը աճել է 900%-ով։ Ազգերի լիգան Չիլին անվանեց Մեծ դեպրեսիայից ամենաշատ տուժած երկիրը, քանի որ պետական եկամուտների 80%-ը ստացվում էր պղնձի և նիտրատների արտահանումից, որոնք ցածր պահանջարկ ունեն։ Մեծ դեպրեսիայից հետո Չիլիի տնտեսական քաղաքականությունը փոխվեց ներմուծման փոխարինման արդյունաբերականացման ուղղությամբ և ստեղծվեց Արտադրության զարգացման կորպորացիան։

Չիկագոյի տղաների ազդեցության տակ Պինոչետի ռեժիմը Չիլին դարձրեց առաջատար երկիր նեոլիբերալ քաղաքականության հաստատման գործում։ Այս քաղաքականությունները թույլ տվեցին խոշոր կորպորացիաներին ամրապնդել իրենց իշխանությունը Չիլիի տնտեսության վրա՝ հանգեցնելով երկարաժամկետ տնտեսական աճի։ 1982 թվականի ճգնաժամը պատճառ դարձավ Էրնան Բուչիին ֆինանսների նախարար նշանակելուն և տնտեսական քաղաքականության կտրուկ վերանայմանը։ Չնայած պետական գույքի ընդհանուր վաճառքին, ռեժիմը պահպանեց շահութաբեր պետական սեփականություն հանդիսացող հանքարդյունաբերական *Codelco* ընկերությունը, որը կազմում էր կառավարության եկամուտի մոտ 30%-ը։

Համաձայն *CIA World Factbook*-ի՝ 1990-ական թվականների սկզբին Չիլիի համբավը որպես տնտեսական բարեփոխումների օրինակելի հեղինակություն ամրապնդվեց, երբ 1990 թվականին  Պատրիսիո Այլվինի դեմոկրատական կառավարությունը խորացրեց ռազմական կառավարության նախաձեռնած տնտեսական բարեփոխումները։ Այլվինի կառավարությունը զգալիորեն հեռացավ Չիկագոյի տղաների նեոլիբերալ դոկտրինից, ինչի մասին վկայում է աղքատության և վատ որակի բնակարանների հաղթահարման սոցիալական ծրագրերի վրա պետական ավելի մեծ ծախսերը։ Իրական ՀՆԱ-ի աճը միջինը կազմել է 8% 1991-ից մինչև 1997 թվականը, սակայն 1998 թվականին կրճատվել է այդ մակարդակի կիսով չափ՝ խիստ դրամավարկային քաղաքականության (իրագործված ընթացիկ հաշվի դեֆիցիտը զսպելու համար) և ասիական ֆինանսական ճգնաժամի պատճառով արտահանման նվազման պատճառով։ Չիլիի տնտեսությունը դրանից հետո վերականգնվել է, գրանցվել է 5-7% աճի տեմպեր։

Մեկ տասնամյակ տպավորիչ աճի տեմպերից հետո Չիլին սկսեց չափավոր տնտեսական անկում ապրել 1999 թվականին, որը պայմանավորված էր 1997 թվականին սկսված ասիական ֆինանսական ճգնաժամի հետ կապված անբարենպաստ համաշխարհային տնտեսական պայմաններով։ Տնտեսությունը մնաց դանդաղ տեմպի վրա մինչև 2003 թվականը, երբ այն սկսեց դրսևորել վերականգնման հստակ նշաններ՝ հասնելով ՀՆԱ-ի 4,0% իրական աճի։ Չիլիի տնտեսությունը 2004 թվականն ավարտել է 6,0% աճով։ ՀՆԱ-ի իրական աճը 2005 թվականին հասել է 5,7%-ի, նախքան 2006 թվականին իջնելը մինչև 4,0%-ի։ 2007 թվականին ՀՆԱ-ն աճել է 5,1%-ով։

## Ոլորտներ
### Գյուղատնտեսություն
2012 թվականի ընթացքում ՀՆԱ-ով խոշորագույն ոլորտներն են եղել հանքարդյունաբերությունը (հիմնականում պղինձ), բիզնես ծառայությունները, անհատական ծառայությունները, արտադրությունը և մեծածախ ու մանրածախ առևտուրը։ Հանքարդյունաբերությունը նույնպես կազմում էր արտահանման 59,5%-ը տվյալ ժամանակահատվածում, մինչդեռ արտադրական հատվածին բաժին էր ընկնում արտահանման 34%-ը՝ կենտրոնացած հիմնականում պարենային ապրանքների, քիմիական նյութերի և ցելյուլոզայի, թղթի և այլ ոլորտներում։

Չիլին բալի և լոռամրգի 5 խոշորագույն արտադրողներից մեկն է և խաղողի, խնձորի, կիվիի, դեղձի, սալորի և ընկույզի 10 խոշորագույն արտադրողներից մեկը՝ կենտրոնանալով բարձրարժեք մրգերի արտահանման վրա։

2018 թվականին Չիլին խաղող արտադրող 9-րդն էր աշխարհում՝ 2 միլիոն տոննա արտադրությամբ, խնձորի 10-րդ խոշոր արտադրողն աշխարհում՝ 1,7 մլն տոննա արտադրությամբ, և կիվի արտադրող 6-րդն է աշխարհում՝ 230 հազար տոննա արտադրությամբ, ինչպես նաև արտադրելով 1,4 միլիոն տոննա ցորեն, 1,1 միլիոն տոննա եգիպտացորեն, 1,1 միլիոն տոննա կարտոֆիլ, 951 հազար տոննա լոլիկ, 571 հազար տոննա վարսակ, 368 հազար տոննա սոխ, 319 հազար տոննա դեղձ, 280 հազար տոննա տանձ, 192 հազար տոննա բրինձ, 170 հազար տոննա գարի, 155 հազար տոննա կեռաս, 151 հազար տոննա կիտրոն, 118 հազար տոննա մանդարին, հազար տոննա նարինջ, 110 հազար տոննա ձիթապտուղ, 106 հազար տոննա լոռամիրգ, և գյուղատնտեսական այլ ապրանքների ավելի փոքր արտադրությունների։

Գյուղատնտեսությունը և հարակից ոլորտները, ինչպիսիք են անտառտնտեսությունը, անտառահատումը և ձկնորսությունը, կազմում են ՀՆԱ-ի միայն 4,9%-ը 2007 թվականի դրությամբ և զբաղված են երկրի աշխատուժի 13,6%-ով։ Չիլիի որոշ հիմնական գյուղատնտեսական ապրանքներ ներառում են խաղող, խնձոր, տանձ, սոխ, ցորեն, եգիպտացորեն, վարսակ, դեղձ, սխտոր, ծնեբեկ, լոբի, տավարի միս, թռչնաբուծություն, բուրդ, ձուկ և փայտանյութ։

Չիլիի դիրքը Հարավային կիսագնդում հանգեցնում է գյուղատնտեսական սեզոնի ցիկլի, որը հակառակ է հիմնական սպառողական շուկաներին, որոնք հիմնականում տեղակայված են Հյուսիսային կիսագնդում։ Չիլիի ծայրահեղ հյուսիս-հարավ կողմնորոշումը առաջացնում է յոթ տարբեր մակրոշրջաններ, որոնք առանձնանում են կլիմայական և աշխարհագրական առանձնահատկություններով, ինչը թույլ է տալիս երկրին ցնցել բերքահավաքը և հանգեցնել բերքահավաքի երկարացված սեզոնների։ Այնուամենայնիվ, Չիլիի լեռնային լանդշաֆտը սահմանափակում է գյուղատնտեսության ծավալն ու ինտենսիվությունը, այնպես որ վարելահողերը համապատասխանում են ընդհանուր տարածքի միայն 2,62%-ին։ Չիլիի առևտրային համաձայնագրերի միջոցով նրա գյուղատնտեսական արտադրանքը հասանելի է դարձել դեպի շուկա, որը վերահսկում է համաշխարհային ՀՆԱ-ի 77%-ը, և մոտավորապես 2012 թվականին Չիլիի ագրոբիզնեսի արտահանման 74%-ը կլինի առանց մաքսատուրքի։

Չիլիի հիմնական գյուղատնտեսական կենտրոնը Կենտրոնական հովիտն է, որը սահմանազատված է արևմուտքում Չիլիի ափամերձ լեռնաշղթայով, արևելքում՝ Անդերով, հյուսիսից՝ Ակոնկագուա գետով և հարավում՝ Բիո-Բիո գետով։ Չիլիի հյուսիսային կեսում մշակությունը մեծապես կախված է ոռոգումից։ Կենտրոնական հովտից հարավ աճեցումը աստիճանաբար փոխարինվում է ջրային կուլտուրայով, շերամապահությամբ, ոչխարաբուծությամբ և անասնապահությամբ։

### Սաղմոն
Չիլին սաղմոնի երկրորդ խոշոր արտադրողն է աշխարհում։ 2007 թվականի օգոստոսի դրությամբ Չիլիի մասնաբաժինը սաղմոնի արդյունաբերության համաշխարհային վաճառքում կազմում էր 38,2%։ Արդյունաբերության միջին աճի տեմպերը 20 տարիների ընթացքում 1984-2004 թվականներին կազմել են տարեկան 42%։ Սաղմոնի արդյունաբերության մեջ խոշոր օտարերկրյա ընկերությունների առկայությունը բերել է այն, ինչը, հավանաբար, առավելապես նպաստում է Չիլիի սաղմոնի աճող արտադրությանը՝ տեխնոլոգիային։ Տեխնոլոգիաների փոխանցումը Չիլիին թույլ է տվել զարգացնել իր գլոբալ մրցունակությունն ու նորարարությունը և հանգեցրել է արտադրության ընդլայնմանը, ինչպես նաև արդյունաբերության մեջ ընկերության միջին չափի ավելացմանը։ 2018 թվականի նոյեմբերին չինական *Joyvio Group* (Legend Holdings) ընկերությունը 880 միլիոն դոլարով գնեց սաղմոնի չիլիական արտադրող *Australis Seafoods*-ը՝ այդպիսով վերահսկողություն ձեռք բերելով չիլիական սաղմոնի արտահանման 30%-ի վրա։

### Անտառային տնտեսություն
Չիլիի անտառտնտեսության արդյունաբերությունը 2005 թվականին կազմել է երկրի ընդհանուր արտահանման 13%-ը՝ դարձնելով այն Չիլիի արտահանման ամենամեծ ոլորտներից մեկը։ Ռադիատա սոճին և էվկալիպտը կազմում են Չիլիի անտառային տնտեսության արտահանման ճնշող մեծամասնությունը։ Անտառաբուծության ոլորտում ընդհանուր արտադրության մեջ ամենամեծ ներդրումն ունի ցելյուլոզը, որին հաջորդում է փայտանյութը։ Չիլիի անտառային արտադրանքի նկատմամբ տարածված և աճող պահանջարկի պատճառով կառավարությունը ներկայումս կենտրոնանում է Չիլիի սոճու և էվկալիպտի տնկարկների առանց այն էլ հսկայական տարածքների ավելացման վրա, ինչպես նաև նոր արդյունաբերական գործարաններ բացելու վրա։

### Գինի

Չիլիի յուրահատուկ աշխարհագրությունը և կլիման այն իդեալական են դարձնում խաղողագործության համար, և երկիրը վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում բազմիցս ընդգրկվել է գինի արտադրողների լավագույն տասնյակում։

Չիլիական գինու ժողովրդականությունը վերագրվում է ոչ միայն արտադրվող քանակին, այլև որակի բարձրացմանը։ Քանակի և որակի համադրությունը Չիլիին թույլ է տալիս ողջամիտ գներով գերազանց գինիներ արտահանել միջազգային շուկա։

### Հանքարդյունաբերություն
Չիլիի հանքարդյունաբերությունը Չիլիի տնտեսության հիմնասյուներից մեկն է։ Չիլիի կառավարությունը խստորեն աջակցում է ոլորտում օտարերկրյա ներդրումներին և փոփոխել է իր հանքարդյունաբերության օրենքներն ու կանոնակարգերը՝ օտարերկրացիների համար բարենպաստ ներդրումային միջավայր ստեղծելու համար։ Պղնձի մեծ քանակությամբ պաշարների, գանգատվող օրենսդրության և չկարգավորվող ներդրումային միջավայրի շնորհիվ Չիլին դարձել է պղնձի հիմնական արտադրողներից մեկը՝ ունենալով համաշխարհային տարեկան պղնձի արտադրության գրեթե 30%-ը։

Բացի պղնձից, Չիլին 2019 թվականին աշխարհում յոդի և ռենիումի ամենամեծ արտադրողն էր, լիթիումի  և մոլիբդենի երկրորդ արտադրողը, արծաթի վեցերորդը, աղի յոթերորդ, պոտաշի ութերորդ արտադրողը, ծծմբի տասներեքերորդ արտադրողը, և երկաթի հանքաքարի տասներեքերորդ արտադրողը աշխարհում։ Երկիրն ունի նաև ոսկու զգալի արտադրություն. 2006-2017 թվականները երկրում արտադրվել է տարեկան 35,9 տոննա 2017 թվականից մինչև 51,3 տոննա 2013 թվականին։

### Ծառայություններ
Ծառայությունների ոլորտը Չիլիում աճել է արագ և հետևողականորեն վերջին տասնամյակների ընթացքում՝ ամրապնդվելով կապի և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների արագ զարգացմամբ, կրթության հասանելիությամբ և աշխատուժի մասնագետների հմտությունների ու գիտելիքների աճով։
Չիլիի արտաքին քաղաքականությունը գիտակցել է երրորդային հատվածի կամ ծառայությունների ոլորտի կարևորությունը տնտեսության համար՝ խթանելով դրա միջազգային ազատականացումը և հանգեցնելով ազատ առևտրի գոտու մի շարք համաձայնագրերի ստորագրմանը։ Չիլիի ծառայությունների արտահանումը հիմնականում բաղկացած է ծովային և ավիացիոն ծառայություններից, զբոսաշրջությունից, մանրածախ առևտուրից (հանրախանութներ, սուպերմարկետներ և առևտրի կենտրոններ), ինժեներական և շինարարական ծառայություններից, ինֆորմատիկայից, առողջապահությունից և կրթությունից։

Չիլին առաջին տեղն է զբաղեցրել Լատինական Ամերիկայի երկրների շարքում (և թիվ 32-ն ամբողջ աշխարհում) *Adecco*-ի 2019 թվականի տաղանդների մրցունակության համաշխարհային ինդեքսում (GTCI)ref> Mike Cortez, América Latina Rezagada En Talento De Acuerdo Con Ranking De Adecco , *Latam-outsource.com*, 22 January 2019։

### Ֆինանսներ
Չիլիի ֆինանսական հատվածը վերջին տարիներին արագ աճել է, երբ 1997 թվականին հաստատվեց բանկային բարեփոխումների օրենքը, որն ընդլայնեց Չիլիի բանկերի համար թույլատրելի արտասահմանյան գործունեության շրջանակը։ Չիլիի կառավարությունը կապիտալի շուկաների հետագա ազատականացում է իրականացրել 2001 թվականին, և առկա է լրացուցիչ օրենսդրություն, որն առաջարկում է հետագա ազատականացում։ Վերջին տասը տարիների ընթացքում մարդիկ, ովքեր ապրում են Չիլիում, վայելել են նոր ֆինանսական գործիքների ներդրումը, ինչպիսիք են տնային կապիտալի վարկերը, արժութային ֆյուչերսները և օպցիոնները, ֆակտորինգը, լիզինգը և դեբետային քարտերը։ Այս նոր ապրանքների ներդրումն ուղեկցվել է նաև ավանդական գործիքների մեծացմամբ, ինչպիսիք են վարկերը և վարկային քարտերը։ Չիլիի մասնավոր կենսաթոշակային համակարգը, որի ակտիվները 2006 թվականի վերջում մոտավորապես 70 միլիարդ դոլար էին կազմում, կապիտալի շուկայի համար ներդրումային կապիտալի կարևոր աղբյուր է։ Մինչև 2009 թվականը զեկուցվել է, որ 21 միլիարդ դոլար է կորցրել կենսաթոշակային համակարգից համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի պատճառով։

### Զբոսաշրջություն

Վերջին տասնամյակների ընթացքում Չիլիում զբոսաշրջությունը կայուն աճ է գրանցել։ 2006 թվականին Չիլին ընդունել է մոտ 2,25 միլիոն օտարերկրյա այցելու,  մինչև 2,50 միլիոն՝ 2007 թվականին։ Օտարերկրյա զբոսաշրջիկների ժամանման տոկոսները ցամաքային, օդային և ծովային, համապատասխանաբար, եղել են 55,3%, 40,5% և 4,2% այդ տարվա համար։ Չիլի այցելող միջազգային զբոսաշրջիկների երկու հիմնական դարպասներն են Արտուրո Մերինո Բենիտեսի միջազգային օդանավակայանը և Պասո Լոս Լիբերտադորեսը։

Չիլին ունի բնական լանդշաֆտների մեծ բազմազանություն՝ Ատակամա անապատի մարսային լանդշաֆտներից մինչև Չիլիի Պատագոնիայի սառցադաշտերով սնվող ֆյորդները։ Զատկի կղզին և Խուան Ֆերնանդես արշիպելագը, ներառյալ Ռոբինզոն Կրուզո կղզին, նույնպես կարևոր տեսարժան վայրեր են։

Չիլիի ամենաշատ այցելվող տեսարժան վայրերից շատերը պահպանվող տարածքներ են։ Չիլիի պահպանվող տարածքների ընդարձակ համակարգը ներառում է 32 պահպանվող պարկեր, 48 բնական արգելոցներ և 15 բնական հուշարձաններ։

## Տնտեսական քաղաքականություն
Ըստ *CIA World Factbook*-ի՝ Չիլիի «առողջ տնտեսական քաղաքականությունը», որը հետևողականորեն պահպանվում է 1980-ական թվականներից ի վեր, «նպաստել է Չիլիի կայուն տնտեսական աճին և ավելի քան կիսով չափ կրճատել աղքատության մակարդակը» վաճառել է բազմաթիվ պետական ընկերություններ, և 1990 թվականից երեք ժողովրդավարական կառավարությունները իրականացրել են արտահանման խթանման քաղաքականություն, շարունակել սեփականաշնորհումը, թեև ավելի դանդաղ տեմպերով։ Կառավարության դերը տնտեսության մեջ հիմնականում սահմանափակվում է կարգավորմամբ, թեև պետությունը շարունակում է շահագործել *Codelco*-ի պղնձի հսկան և մի քանի այլ ձեռնարկություններ, ինչպիսիք են *BancoEstado*-ն։

Պարտադիր մասնավոր կենսաթոշակային համակարգի համաձայն՝ ֆորմալ հատվածի աշխատողների մեծ մասը վճարում է իրենց աշխատավարձի 10%-ը մասնավոր կառավարվող հիմնադրամներին։

2006 թվականի դրությամբ Չիլին իր տարեկան ՀՆԱ-ի 0,6%-ը ներդրել է հետազոտությունների և զարգացման ոլորտում։ Իր ընդհանուր տնտեսական և քաղաքական կայունությունից բացի, կառավարությունը նաև խրախուսել է Չիլիի օգտագործումը որպես «ներդրումային հարթակ» բազմազգ կորպորացիաների համար, որոնք ծրագրում են գործունեություն ծավալել տարածաշրջանում։ Հաղորդվում է, որ գրանցումը պարզ և թափանցիկ է, և օտարերկրյա ներդրողներին երաշխավորվում է մուտքը արտարժույթի պաշտոնական շուկա՝ իրենց շահույթն ու կապիտալը վերադարձնելու համար։

2007-2008 թվականների ֆինանսական ճգնաժամին դիմակայելով՝ կառավարությունը հայտարարեց 4 միլիարդ դոլար արժողությամբ տնտեսական խթանման ծրագիր՝ խթանելու զբաղվածությունը և աճը, և չնայած համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամին, նպատակն էր 2009 թվականին ՀՆԱ-ի 2 տոկոսից մինչև 3 տոկոս ընդլայնում։ Տնտեսական վերլուծաբանները համաձայն չէին կառավարության գնահատականների հետ և կանխատեսում էին, որ տնտեսական աճը կկազմի միջինը 1,5 տոկոս։ Ըստ *CIA World FactBook*-ի՝ 2009 թվականին ՀՆԱ-ն կրճատվել է մոտ −1,7%-ով։

Չիլիի կառավարությունը ձևավորել է Նորարարության և մրցակցության խորհուրդ, որին հանձնարարված է բացահայտել նոր ոլորտներ և արդյունաբերություններ՝ խթանելու համար։ Հույս կա, որ դա, զուգորդված որոշ հարկային բարեփոխումների հետ՝ խրախուսելու ներքին և օտարերկրյա ներդրումները հետազոտությունների և զարգացման մեջ, լրացուցիչ ՕՈՒՆ կբերի տնտեսության նոր մասերին։

Ըստ *The Heritage Foundation*-ի 2012 թվականի տնտեսական ազատության ինդեքսի՝ Չիլին Լատինական Ամերիկայում ունի ամենաուժեղ մասնավոր սեփականության իրավունքը՝ 100 սանդղակով հավաքելով 90 միավոր։

Չիլիի *AA− S&P* վարկային վարկանիշը ամենաբարձրն է Լատինական Ամերիկայում, մինչդեռ *Fitch Ratings*-ը երկիրը մեկ քայլ ցածր է դնում՝ A+-ում։

Չիլիական ընկերությունների համար արտերկրում միջոցներ հայթայթելու երեք հիմնական եղանակ կա՝ բանկային վարկեր, պարտատոմսերի թողարկում և բաժնետոմսերի վաճառք ԱՄՆ շուկաներում ամերիկյան դեպոզիտար անդորրագրերի (*ADRs*) միջոցով։ Այս միջոցներով հավաքագրված գրեթե բոլոր միջոցները ուղղվում են ներքին չիլիական ներդրումների ֆինանսավորմանը։ 2006 թվականին Չիլիի կառավարությունն ունեցել է 11,3 միլիարդ դոլարի ավելցուկ, որը հավասար է ՀՆԱ-ի գրեթե 8%-ին։ Չիլիի կառավարությունը շարունակում է մարել իր արտաքին պարտքը՝ 2006 թվականի վերջում պետական պարտքը ՀՆԱ-ի միայն 3,9%-ն էր։

### Հարկաբյուջետային քաղաքականություն
Չիլիի հարկաբյուջետային քաղաքականության հիմնական առանձնահատկություններից մեկը եղել է դրա հակացիկլային բնույթը։ Դրան նպաստել է 2001 թվականից ի վեր կառուցվածքային հաշվեկշռի քաղաքականության կամավոր կիրառումը, որը հիմնված է միջնաժամկետ կառուցվածքային հաշվեկշռի հայտարարված նպատակով ՀՆԱ-ի տոկոսի վրա։ Կառուցվածքային հաշվեկշիռը զտում է տնտեսական ցիկլի (ներառյալ պղնձի գների անկայունությունը) ազդեցությունը հարկաբյուջետային եկամուտների վրա և սահմանափակում է ծախսերը համապատասխան մակարդակի վրա։ Գործնականում սա նշանակում է, որ ծախսերը աճում են, երբ ակտիվությունը ցածր է և նվազում է աճի ժամանակ, 2001-2007 թվականների ընթացքում թիրախը եղել է ՀՆԱ-ի 1%-ը, 2008 թվականին այն կրճատվել է մինչև 0,5%, իսկ 2009 թվականին` 0%։ 2005 թվականին այս կամավոր քաղաքականության հիմնական տարրերը ներառվեցին օրենսդրության մեջ Ֆիսկալ պատասխանատվության մասին օրենքի միջոցով (Օրենք 20,128)։

Հարկաբյուջետային պատասխանատվության մասին օրենքը նաև թույլ է տվել ստեղծել երկու սուվերեն հարստության հիմնադրամներ՝ Կենսաթոշակային պահուստային հիմնադրամ (ԿՊՀ), որը պետք է դիմագրավի ծերության նպաստների ակնկալվող պարտավորությունները, և Տնտեսական և սոցիալական կայունացման հիմնադրամը (ESSF)՝ կայունացնելու հարկաբյուջետային ծախսերը՝ ապահովելով. Ֆինանսավորման միջոցներ՝ հարկաբյուջետային դեֆիցիտների և պարտքի ամորտիզացիայի ֆինանսավորման համար։ 2012 թվականի վերջի դրությամբ նրանք ունեին համապատասխան շուկայական արժեքներ՝ 5,883 և 14,998 միլիոն ԱՄՆ դոլար։

Եկամուտների հավաքագրման առումով Չիլիում հիմնական հարկերն են ավելացված արժեքի հարկը (2012 թվականի ընդհանուր եկամուտների 45,8%-ը) և եկամտահարկը (2012 թվականի ընդհանուր եկամուտների 41,8%-ը)։ Ավելացված արժեքի հարկը գանձվում է ապրանքների և ծառայությունների վաճառքից (ներառյալ ներմուծումը) 19% դրույքաչափով՝ մի քանի բացառություններով։ Եկամտահարկի եկամուտը ներառում է տարբեր հարկեր։ Թեև կա կորպորատիվ եկամտահարկ՝ 20% ընկերություններից ստացված շահույթի նկատմամբ (կոչվում է Առաջին կարգի հարկ), համակարգը, ի վերջո, նախատեսված է ֆիզիկական անձանց հարկման համար։ Հետևաբար, վճարված կորպորատիվ եկամտահարկերը հանդիսանում են երկու անձնական եկամտահարկերի վարկավորում՝ Համաշխարհային լրացուցիչ հարկ (ռեզիդենտների դեպքում) կամ լրացուցիչ հարկ (ոչ ռեզիդենտների դեպքում)։ Համաշխարհային լրացուցիչ հարկը վճարվում է նրանց կողմից, ովքեր ունեն եկամտի տարբեր աղբյուրներ, մինչդեռ նրանք, ովքեր եկամուտ են ստանում բացառապես կախված աշխատանքից, ենթակա են Երկրորդ կարգի հարկի։ Երկու հարկերն էլ օրենսդրական առումով հավասարապես առաջադեմ են՝ 40% առավելագույն սահմանային դրույքաչափով։ Համաշխարհային լրացուցիչ հարկի ներքո կորպորատիվ գործունեությունից առաջացող եկամուտը ենթակա է վճարման միայն այն դեպքում, երբ արդյունավետորեն բաշխվում է անհատին։ Գոյություն ունեն նաև ալկոհոլի և շքեղության ապրանքների վաճառքի հատուկ հարկեր, ինչպես նաև ծխախոտի և վառելիքի հատուկ հարկեր։ Այլ հարկերը ներառում են ժառանգության հարկը և մաքսատուրքերը։

2012 թվականին ընդհանուր կառավարության ծախսերը հասել են ՀՆԱ-ի 21,5%-ին, մինչդեռ եկամուտները համարժեք էին ՀՆԱ-ի 22%-ին։ Համախառն ֆինանսական պարտքը կազմել է ՀՆԱ-ի 12,2%-ը, մինչդեռ զուտ արտահայտությամբ այն կազմել է ՀՆԱ-ի −6,9%-ը՝ երկուսն էլ շատ ցածր ՏՀԶԿ-ի միջին ցուցանիշից։

### Դրամավարկային քաղաքականություն
Չիլիի դրամավարկային իշխանությունը Չիլիի կենտրոնական բանկն է (*CBoC*): *CBoC*-ն հետապնդում է 3% գնաճի թիրախ՝ 1% հանդուրժողականության միջակայքով (ներքև կամ բարձր)։ 2000 թվականից գնաճը հետևել է համեմատաբար կայուն հետագծի՝ մնալով 10%-ից ցածր՝ չնայած 2008 թվականին որոշ գնաճային ճնշումների ժամանակավոր աճին։ Չիլիական պեսոյի արագ արժեւորումը ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ վերջին տարիներին օգնեց զսպել գնաճը։ Աշխատավարձի հաշվարկների և վարկերի մեծ մասը ինդեքսավորվում է, ինչը նվազեցնում է գնաճի տատանողականությունը։

Չիլիի Ազգային Սահմանադրությամբ CBoC-ին տրվում է ինքնավար կարգավիճակ՝ ապահովելով վստահելիություն և կայունություն քաղաքական ցիկլից դուրս։ Համաձայն Չիլիի կենտրոնական բանկի Հիմնական սահմանադրական ակտի (օրենք 18,840), նրա հիմնական նպատակներն են պաշտպանել «արժույթի կայունությունը և ներքին և արտաքին վճարումների բնականոն գործունեությունը»։ Այս նպատակներին հասնելու համար հնարավորություն է տրվում օգտագործել դրամավարկային և արժութային քաղաքականության գործիքներ, ինչպես նաև ֆինանսական կարգավորման որոշակի հայեցողություն։ Գործնականում CBoC-ի դրամավարկային քաղաքականությունն առաջնորդվում է գնաճի թիրախավորման ռեժիմով, մինչդեռ արտարժույթի քաղաքականությունը առաջնորդվում է լողացող փոխարժեքով, բանկը իրեն իրավունք է վերապահում միջամտելու արտարժույթի շուկաներում։

### Առևտրային քաղաքականություն
Չիլին վճռականորեն հավատարիմ է ազատ առևտրին և ողջունել է մեծ քանակությամբ օտարերկրյա ներդրումները։ Չիլին ստորագրել է ազատ առևտրի համաձայնագրեր մի շարք երկրների հետ, ներառյալ Ազատ առևտրի համաձայնագրերը ԱՄՆ-ի հետ՝ 2003 թվականին, որն իրականացվել 2004 թվականի հունվարին։

Չիլին 2003 թվակաին միակողմանի իջեցրեց իր ներմուծման համընդհանուր մաքսատուրքերը բոլոր երկրների համար, որոնց հետ առևտրային համաձայնագիր չունի, մինչև 6%։ Ավելի բարձր արդյունավետ մաքսատուրքեր գանձվում են միայն ցորենի, ցորենի ալյուրի և շաքարավազի ներմուծման վրա։ Գնային գոտիները ճանաչվեցին Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) պարտավորություններին չհամապատասխանող  2002 թվականին, և կառավարությունը օրենսդրություն է ներկայացրել դրանք փոփոխելու համար։ Համաձայն ԱՄՆ-Չիլի *FTA*-ի պայմանների` 12 տարվա ընթացքում գների գոտիները ամբողջությամբ կվերացվեն ԱՄՆ ցորենի, ցորենի ալյուրի և շաքարավազի ներմուծման համար։

Չիլին Ամերիկայի ազատ առևտրի գոտու բանակցություններն առաջ մղելու ջատագովն է և ակտիվ է ԱՀԿ-ի Դոհայի բանակցությունների փուլում՝ հիմնականում G-20-ին և *Cairns* խմբին իր անդամակցության շնորհիվ։

Ներմուծումների մեծամասնությունը ենթակա չէ օրենքով սահմանված լրիվ սակագնի, քանի որ բազմակողմ համակարգից դուրս բանակցություններ են արվում Տարածաշրջանային առևտրային համաձայնագրերի (*RTAs*) միջոցով։ Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության Առևտրային քաղաքականության վերանայման վերջին տարբերակով (2009, հոկտեմբեր) Չիլին ստորագրել էր 21 *RTA* 57 երկրների հետ, և վերջին տարիներին այդ թիվը շարունակել է աճել։

Չիլին նույնպես ակտիվ մասնակցում էր բազմակողմ առևտրային համաձայնագրի ավելի խորը բանակցություններին։ Չիլին բանակցություններ էր վարում Տրանսխաղաղօվկիանոսյան գործընկերության (*TPP*) տասնմեկ այլ տնտեսությունների հետ՝առաջարկելով համաձայնագիր, որը բխում է Բրունեյի, Չիլիի, Նոր Զելանդիայի և Սինգապուրի միջև առկա *P-4* համաձայնագրից։ Չիլին TPP-ում կողմերից յուրաքանչյուրի հետ ստորագրել է երկկողմ կամ բազմակողմ համաձայնագիր, թեև ինտեգրման տարբեր աստիճաններով։

Չիլին նաև մասնակցում է Պերուի, Մեքսիկայի և Կոլումբիայի հետ Խաղաղօվկիանոսյան դաշինքի ստեղծման բանակցություններին։

### Արտաքին առևտուր

2006 թվականը ռեկորդային տարի էր Չիլիի առևտրի համար։ Ընդհանուր առևտուրը 2005 թվականի համեմատ աճել է 31%-ով։ 2006 թվականի ընթացքում ապրանքների և ծառայությունների արտահանումը կազմել է 58 մլրդ ԱՄՆ դոլար, աճը՝ 41%-ով։ Այս ցուցանիշը որոշակիորեն խեղաթյուրվել է պղնձի թանկացող գնի պատճառով։ 2006 թվականին պղնձի արտահանումը հասել է պատմական առավելագույնին` 33,3 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ Ներմուծումը կազմել է 35 մլրդ ԱՄՆ դոլար՝ նախորդ տարվա համեմատ աճելով 17%-ով։ Այսպիսով, Չիլին 2006 թվականին գրանցեց 2,3 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի դրական առևտրային հաշվեկշիռ։

Չիլիի արտահանման հիմնական ուղղությունները եղել են Ամերիկան (39 մլրդ ԱՄՆ դոլար), Ասիան (27,8 մլրդ ԱՄՆ դոլար) և Եվրոպան (22,2 մլրդ ԱՄՆ դոլար)։ Որպես Չիլիի արտահանման շուկաների բաժնետոմսեր՝ արտահանման 42%-ը ուղղվել է Ամերիկա, 30%-ը՝ Ասիա և 24%-ը՝ Եվրոպա։ Չիլիի առևտրային հարաբերությունների դիվերսիֆիկացված ցանցում նրա ամենակարևոր գործընկերը մնաց ՄՄՆ։ 2006 թվականին ԱՄՆ-ի հետ ընդհանուր առևտուրը կազմել է 14,8 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ 2004 թվականի հունվարի 1-ից ԱՄՆ-Չիլի ազատ առևտրի համաձայնագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո ԱՄՆ-Չիլի առևտուրն աճել է 154%-ով։ Չիլիի ներքին կառավարության տվյալները ցույց են տալիս, որ նույնիսկ գնաճը և պղնձի վերջին բարձր գինը հաշվի առնելով՝ այդ ժամանակից ի վեր ԱՄՆ-ի և Չիլիի միջև երկկողմ առևտուրն աճել է ավելի քան 60%-ով։

Եվրոպայի հետ ընդհանուր առևտուրը նույնպես աճել է 2006 թվականին՝ ընդլայնվելով 42%-ով։ Նիդեռլանդները և Իտալիան Չիլիի հիմնական եվրոպական առևտրային գործընկերներն էին։ Ասիայի հետ ընդհանուր առևտուրը նույնպես զգալիորեն աճել է` մոտ 31%-ով։ Կորեայի և Ճապոնիայի հետ առևտուրը զգալիորեն աճեց, սակայն Չինաստանը մնաց Ասիայում Չիլիի կարևորագույն առևտրային գործընկերը։ Չինաստանի հետ Չիլիի ընդհանուր առևտուրը 2006 թվականին հասավ 8,8 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի, ինչը ներկայացնում է Ասիայի հետ նրա առևտրային հարաբերությունների արժեքի գրեթե 66%-ը։

2006 թվականին արտահանման աճը հիմնականում պայմանավորված էր ԱՄՆ, Նիդեռլանդներ և Ճապոնիա վաճառքների ուժեղ աճով։ Միայն այս երեք շուկաները կազմում էին Չիլիի 5,5 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի լրացուցիչ արտահանում։ Չիլիի արտահանումը ԱՄՆ կազմել է 9,3 մլրդ ԱՄՆ դոլար, ինչը 37,7%-ով ավել է 2005 թվականի համեմատ (6,7 մլրդ ԱՄՆ դոլար)։ Դեպի Եվրամիություն արտահանումը կազմել է 15,4 մլրդ ԱՄՆ դոլար՝ 2005 թվականի համեմատ աճելով 63,7%-ով (9,4 մլրդ ԱՄՆ դոլար)։ Դեպի Ասիա արտահանումը 2005 թվականին 15,2 միլիարդ ԱՄՆ դոլարից աճել է մինչև 2006 թվականին՝ 19,7 միլիարդ դոլար, ինչը 29,9 տոկոսով ավել է։

2006 թվականի ընթացքում Չիլին ներմուծել է 26 մլրդ ԱՄՆ դոլար Ամերիկա մայրցամաքից, որը ներկայացնում է ներմուծման ընդհանուր ծավալի 54%-ը, որին հաջորդում է Ասիան՝ 22%, իսկ Եվրոպան՝ 16%-ով։ *Mercosur*-ի անդամները Չիլի ներմուծման հիմնական մատակարարներն են՝ 9,1 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, որին հաջորդում են Միացյալ Նահանգները՝ 5,5 միլիարդ դոլար և Եվրամիությունը՝ 5,2 միլիարդ դոլար։ Ասիայից Չինաստանը Չիլի ամենակարևոր արտահանողն էր՝ 3,6 միլիարդ ԱՄՆ դոլար արժողությամբ ապրանքներով։ Տարեցտարի ներմուծման աճը հատկապես ուժեղ է եղել մի շարք երկրներից՝ Էկվադորից (123,9%), Թաիլանդից (72,1%), Կորեայից (52,6%) և Չինաստանից (36,9%)։

Չիլիի ընդհանուր առևտրային նկարագիրը ավանդաբար կախված է եղել պղնձի արտահանումից։ Պետական *CODELCO* ընկերությունը պղնձի արտադրող աշխարհի ամենամեծ ընկերությունն է, որն ունի 200 տարվա պղնձի պաշարներ։ Չիլին ջանքեր է գործադրել ընդլայնելու ոչ ավանդական արտահանումը։ Ոչ օգտակար հանածոների ամենակարևոր արտահանումն են անտառտնտեսությունը և փայտանյութը, թարմ մրգերն ու վերամշակված մթերքները, ծովամթերքը և գինին։

### Առևտրային պայմանագրեր

Վերջին մի քանի տարիների ընթացքում Չիլին ստորագրել է առևտրային գործարքներ Եվրամիության, Հարավային Կորեայի, Նոր Զելանդիայի, Սինգապուրի, Բրունեյի, Չինաստանի և Ճապոնիայի հետ։ Այն Հնդկաստանի հետ մասնակի առևտրային համաձայնագիր է կնքել 2005 թվականին և սկսել բանակցություններ Հնդկաստանի հետ լիարժեք Ազատ առևտրի գոտու համար 2006 թվականին։ 2007 թվականին Չիլին առևտրային բանակցություններ է վարել Ավստրալիայի, Մալայզիայի և Թաիլանդի, ինչպես նաև Չինաստանի հետ՝ գոյություն ունեցող համաձայնագիրն ընդլայնելու համար։ Չիլին Ավստրալիայի հետ ազատ առևտրի առևտրի գոտու բանակցություններն ավարտեց և Չինաստանի հետ ընդլայնված համաձայնագիր 2008 թվականին։ P4-ի անդամները (Չիլի, Սինգապուր, Նոր Զելանդիա և Բրունեյ) նույնպես նախատեսում են 2008 թվականին ավարտել ֆինանսների և ներդրումների մասին գլուխը։

Չիլիի հաջորդ կառավարությունները ակտիվորեն հետամուտ են եղել առևտրի ազատականացման համաձայնագրերին։ 1990-ական թվականներին Չիլին ազատ առևտրի համաձայնագրեր ստորագրեց Կանադայի, Մեքսիկայի և Կենտրոնական Ամերիկայի հետ։ Չիլին նաև արտոնյալ առևտրային համաձայնագրեր է կնքել Վենեսուելայի, Կոլումբիայի և Էկվադորի հետ։ 1996 թվականի հոկտեմբերին ուժի մեջ է մտել *Mercosur*-Արգենտինայի, Բրազիլիայի, Պարագվայի և Ուրուգվայի հետ ասոցացման համաձայնագիրը։ Շարունակելով իր արտահանմանն ուղղված զարգացման ռազմավարությունը՝ Չիլին 2002 թվականին ավարտեց ազատ առևտրի ուղենիշային համաձայնագրերը Եվրամիության և Հարավային Կորեայի հետ։ Չիլին, որպես Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան տնտեսական համագործակցության (*APEC*) կազմակերպության անդամ, ձգտում է խթանել առևտրային կապերը ասիական շուկաների հետ։ Այդ նպատակով վերջին տարիներին այն առևտրային համաձայնագրեր է կնքել Նոր Զելանդիայի, Սինգապուրի, Բրունեյի, Հնդկաստանի, Չինաստանի և վերջին շրջանում Ճապոնիայի հետ։ 2007 թվականին Չիլին առևտրային բանակցություններ է վարել Ավստրալիայի, Թաիլանդի, Մալայզիայի և Չինաստանի հետ։ 2008 թվականին Չիլին հույս ուներ Ավստրալիայի հետ կնքել առևտրային առևտրի համաձայնագիր և ավարտին հասցնել Չինաստանի հետ ընդլայնված համաձայնագիրը։ P4-ը (Չիլի, Սինգապուր, Նոր Զելանդիա և Բրունեյ) նույնպես նախատեսում է ընդլայնել կապերը՝ գոյություն ունեցող P4 համաձայնագրին ֆինանսական և ներդրումային գլուխ ավելացնելու միջոցով։ Չիլիի առևտրային բանակցությունները Մալայզիայի և Թաիլանդի հետ նույնպես նախատեսվում է շարունակել 2008 թվականին։

Երկու տարվա բանակցություններից հետո ԱՄՆ և Չիլին 2003 թվականի հունիսին ստորագրեցին համաձայնագիր, որը 12 տարվա ընթացքում կհանգեցներ երկկողմանի երկկողմ առևտրի ամբողջովին առանց մաքսատուրքերի։ ԱՄՆ-Չիլի *FTA*-ն ուժի մեջ է մտել 2004 թվականի հունվարի 1-ին՝ ԱՄՆ-ի և Չիլիի կոնգրեսների հաստատումից հետո։ *FTA*-ն մեծապես ընդլայնել է ԱՄՆ-Չիլի առևտրային կապերը, ընդ որում ընդհանուր երկկողմանի առևտուրը ԱԱՀ-ի առաջին երեք տարիների ընթացքում աճել է 154%-ով։ 2014 թվականի հունվարի 1-ին Չիլի-Վիետնամ ազատ առևտրի համաձայնագիրը պաշտոնապես ուժի մեջ մտավ։

## Խնդիրներ
Գործազրկությունը 1999 թվականի տնտեսական անկման սկզբից հետո մնաց 8-10%-ի սահմաններում՝ 1990-ական թվականների միջին 7%-ից բարձր։ Գործազրկությունը վերջապես իջավ մինչև 7,8% 2006 թվականին և շարունակեց նվազել 2007 թվականին՝ միջինը ամսական 6,8% (մինչև օգոստոս)։ Աշխատավարձերն ավելի արագ են բարձրացել, քան գնաճը բարձր արտադրողականության արդյունքում՝ բարձրացնելով ազգային կենսամակարդակը։ Աղքատության շեմից ցածր տնային տնտեսությունների եկամուտ ունեցող չիլիացիների տոկոսը, սահմանվում է որպես մարդու սննդային նվազագույն կարիքները բավարարելու երկու անգամ ավելի թանկ, 1987 թվականին 45,1%-ից իջել է մինչև 11,7%՝ 2015 թվականին, համաձայն կառավարության հարցումների։ Չիլիի քննադատները, սակայն, պնդում են, որ աղքատության ցուցանիշները զգալիորեն ավելի բարձր են, քան պաշտոնապես հրապարակվածները. մինչև 2016 թվականը կառավարությունը սահմանում էր աղքատության գիծը՝ հիմնվելով 1987 թվականի հնացած տնային տնտեսությունների սպառման հարցման վրա՝ 1997 կամ 2007 թվականների վերջին հարցումների փոխարեն։ 2017 թվականին հրապարակված ուսումնասիրությունը պնդում է, որ այն հասնում է 26%-ի։ Օգտագործելով եվրոպական շատ երկրներում նախընտրած հարաբերական չափանիշը՝ չիլիացիների 27%-ը աղքատ կլիներ, ըստ Խուան Կառլոս Ֆերեսի։ 2016 թվականից սկսած կիրառվում է նաև աղքատության բազմաչափ նոր ինդեքսը, որը 2015 թվականի տվյալներով հասել է 20,9%-ի։

2000 թվականին Չիլիի բնակչության ամենահարուստ 20%-ի ստացած ընդհանուր եկամտի տոկոսը կազմում էր ՀՆԱ-ի 61,0%-ը, մինչդեռ Չիլիի բնակչության ամենաաղքատ 20%-ի կողմից ստացված ընդհանուր եկամտի տոկոսը կազմում էր ՀՆԱ-ի 3,3%-ը։ Չիլիի *Gini* գործակիցը 2003 թվականին (53,8) փոքր-ինչ փոխվել է 1995 թվականի արժեքի համեմատ (56,4)։ 2005 թվականին չիլիացիների 10% ամենաաղքատները ստացել են ՀՆԱ-ի 1,2%-ը (2000 թվականին՝1,4%), մինչդեռ ամենահարուստ 10%-ը ստացել է ՀՆԱ-ի 47%-ը (2000 թվականին՝ = 46%)։

Ինչ վերաբերում է մարդահամարին, ապա գնահատումները տարբեր արդյունքներ են ցույց տվել։ 2013 թվականի օգոստոսին հրապարակված հայրենական անկախ փորձագետների խմբի նախնական գնահատումը սահմանեց բացթողումների մակարդակը 9.3%, երեք անգամ ավելի շատ, քան տարածաշրջանի մյուս մարդահամարները, և առաջարկեց չեղյալ համարել մարդահամարը՝ 2015 թվականին նոր տարբերակ անցկացնելու համար։ Կառավարությունը մինչև վերջնական որոշում կայացնելը գնահատեց միջազգային փորձագետների թիմը, որը ներառում էր երեք փորձագետ, որոնք ներկայացնում էին Համաշխարհային բանկը և ԵՄ-ն։ Վիճակագրության հանձնաժողովը «ոչ մի հիմք չի գտել մարդահամարի տվյալների օգտագործելիությունը կասկածելու և առաջարկել է այն թողարկել՝ պայմանով, որ վերացվի բնակելի միավորների վերագրումը, որոնք չեն պահպանվել մինչև 2021 թվականը, Չիլիի միլիարդատերերի կարողությունը կազմում էր երկրի ՀՆԱ 16,1%-ը։

## Սոցիալական անհավասարություն
2021 թվականին Չիլիի միլիարդատերերի ընդհանուր կարողությունը կազմում էր երկրի ՀՆԱ 16,1%-ը։

Պատմաբանները բացատրում են սոցիալական խզման ծագումը` այն հետագծելով գաղութատիրության ժամանակներից, երբ հողերի մեծ մասը բաժանված էր իսպանացիների և նրանց ժառանգների միջև։ Սա առաջացրեց *հացիենդա*, որտեղ հասարակությունը բաժանված էր սեփականատերերի, աշխատողների, վարձակալների և աշխատողների միջև։ Այս ագրարային անհավասարությունից հետո հարստության կենտրոնացումը տարածվել է այլ տնտեսական ոլորտներում, որոնք շահագործում են բնական ռեսուրսները, օրինակ՝ հանքարդյունաբերությունը։ Ավելի նորագույն պատմության մեջ սոցիալական անհավասարությունը խորացավ 1970-ական և 1980-ական թվականներին Ավգուստո Պինոչետի վարչակարգի օրոք՝ հանրային ձեռնարկությունների սեփականաշնորհմամբ՝ հօգուտ ընտանեկան մեծ հարստության, արհմիությունների ճնշումների և բարեկեցության պետության մերժման։ Քանի որ Չիլիում սոցիալական շարժունակությունը շատ ցածր է, սոցիալական կարգավիճակը հաճախ փոխանցվում է սերնդեսերունդ։

## Վիճակագրություն
### Հիմնական տնտեսական ցուցանիշներ
Հետևյալ աղյուսակը ցույց է տալիս 1980–2021 թվականների հիմնական տնտեսական ցուցանիշները (ԱՄՀ անձնակազմի գնահատականներով, 2024–2029)։ 5%-ից ցածր գնաճը կանաչ գույնով է։

### Արտահանում

Աղբյուր։ Չիլիի կենտրոնական բանկի վիճակագրության տվյալների բազա

## Գրականություն
* Collier, Simon and Sater, William F. *A History of Chile, 1808–2002*, New York and London, Cambridge University Press, 2004.
* Constable, Pamela and Valenzuela, Arturo. *A Nation of Enemies: Chile Under Pinochet.* New York, W. W. Norton & Company, 1993.
* Paley, Julia. *Marketing Democracy: Power and Social Movements in Post-Dictatorship Chile*. University of California Press, 2001
* Winn, Peter (editor), ''Victims of the Chilean Miracle: Workers and Neoliberalism in the Pinochet Era, 1973–2002''. Durham, NC: Duke University Press, 2004.

## Արտաքին հղումներ
* Chile; A Top Stock market Performer
* The Economic Transformation of Chile: A Model of Progress – HACER
* Invest in Chile 
* World Reviews on Chile – this is Chile
* Chile Export, Import, Trade Balance
* Chile Trade
* Չիլիի կողմից կիրառվող սակագները, որոնք նախատեսված են ITC-ի կողմից ITC Market Access Map, մաքսային սակագների և շուկայի պահանջների առցանց տվյալների բազա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չիլիի տնտեսություն
Կատեգորիա:Տնտեսություններ