Սաբահի պատմություն

**Սաբահի պատմությունը** սկիզբ է առել 23-30,000 տարի առաջ, երբ ապացույցները վկայել են, որ Սաբահ տարածաշրջանում գոյություն է ունեցել մարդկանց ամենավաղ բնակավայրը։ Պատմությունը սերտորեն կապված է եղել Բրունեյի և Մալայզիայի պատմության հետ, որոնց մասը նախկինում և ներկայումս համապատասխանաբար կազմել էր Սաբահը։ Սաբահի պատմության առաջին գրանցված պատմությունը սկսվել է 15-րդ դարի սկզբին՝ Բրունեյի սուլթանության ծաղկման ժամանակաշրջանում։ Մինչ այդ, հողի վաղ բնակիչները ապրել են հիմնականում ցեղային հասարակություններում, թեև նման ցեղային հասարակությունները շարունակել են գոյություն ունենալ մինչև 1900-ականները։ 1658 թվականին Սաբահի արևելյան մասը Բրունեյի սուլթանը զիջել է Սուլուի սուլթանին՝ վերջինիս օգնության դիմաց Բրունեյի թշնամիների դեմ հաղթանակ տանելու համար, սակայն շատ աղբյուրներ նշել են, որ այն ընդհանրապես չի զիջվել։ 19-րդ դարի վերջին Բրունեյի սուլթանին և Սուլուի սուլթանին պատկանող երկու տարածքներն էլ հանձնվել բրիտանական սինդիկատին և հետագայում դարձել են Բրիտանական Հյուսիսային Բորնեո՝ Հյուսիսային Բորնեոյի Չարթերային ընկերության կառավարման ներքո։ 1888 թվականին Սաբահը դարձել է Միացյալ Թագավորության պրոտեկտորատ, իսկ 1946-1963 թվականներին՝ Թագի գաղութ, որի ընթացքում այն հայտնի է եղել որպես Հյուսիսային Բորնեոյի Թագի գաղութ։ 1963 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Սաբահը միավորվել է Մալայայի, Սարավակի և Սինգապուրի հետ (վերջինս հեռացել է 1965 թվականին)՝ ձևավորելով Մալայզիան։

## Նախապատմական Սաբահ

Վերջին սառցադաշտային մաքսիմումի ժամանակ՝ մոտ 20,000 տարի առաջ, Սաբահը և Բորնեո կղզու մնացած մասը միացված էին եղել ասիական մայրցամաքին Սունդալանդ կոչվող ցամաքային զանգվածում։ Հետագա սառցահալքը, որը հանգեցրել է համաշխարհային ծովի մակարդակի բարձրացմանը, որը հանգեցրել է Սունդալանդի ջրասույզ լինելուն՝ առանձնացնելով Բորնեոն Ասիայի մնացած մասից։ Տարածաշրջանում մարդկանց ամենավաղ բնակեցումը թվագրվում է մոտ 20,000-30,000 տարի առաջ։ Հավատացվում է, որ այս վաղ մարդիկ եղել են ավստրալոիդներ կամ նեգրիտոներ, բայց նրանց հանկարծակի անհետացման պատճառը անհայտ է եղե լ։ Քարե գործիքներ և արտեֆակտներ են գտնվել Մադայի և Բատուրոնգի քարանձավներում և Կունակ շրջանի մոտ գտնվող Տինգկայու լճի հնագիտական վայրում, որոնք գնահատվում են 28,000-ից 17,000 տարի առաջվա։ Այնտեղ գտնված գործիքները համարվել էին առաջադեմ իրենց ժամանակաշրջանի համար։ Կային մարդկանց քարանձավային բնակավայրերի ապացույցներ մոտ 15,000-6,000 տարի առաջ։ Մալայզիայի համալսարանների ևՍաբահի պետական թանգարանի կողմից իրականացվող 2012 թվականի ուսումնասիրությունը բացահայտել է քարե գործիքների հայտնաբերումը Լահադ Դատուի մոտ գտնվող Մանսուլի հովտում, որոնք 235,000 տարեկան են, և մեկ այլ վայրում՝, Բինգկորի Կամպունգ Լիպասուում, որոնք առնվազն 200,000 տարեկան են։ Այս վերջին բացահայտումները ենթադրել են, որ Սաբահում և Մալայզիայում մարդկային բնակավայրերը գոյություն են ունեցել շատ ավելի վաղ, քան նախկինում էր կարծվում, այն է՝ մոտ 40,000 տարի առաջ Սարավակի Նիահ քարանձավներում։

Մարդկային միգրացիայի ամենավաղ հաստատված ալիքը տեղի է ունեցել մոտ 5,000 տարի առաջ։ Հավատացվում է, որ այս միգրացիոն ալիքը ներկայացրել է այն ժամանակը, երբ ներկայիս Սաբահի բնիկ լեռնային ժողովուրդները՝ մուրուտները, լունդայեհները, կադազան-դուսունները և օրանգ սունգայները առաջին անգամ ժամանել են, մինչդեռ Բրունեյի մալայների բնակեցումը հայտնվել է որոշ ժամանակ անց։ Հավատացվում է, որ որոշ ավստրալոիդներ կամ նեգրիտոներ խառնվել են ավելի ուշ ժամանած ավստրոնեզիացիների հետ և մնացել Բորնեոյում, մինչդեռ մյուսները գաղթել են այլ վայրեր, ինչպիսիք են Մելանեզիան, Փոքր Զոնդյան կղզիները և Ավստրալիա մայրցամաքը։ Որոշ մարդաբաններ, ինչպիսիք են Թանը և Թոմաս Ուիլյամսը, կարծել են, որ ավստրոնեզիացիները ավելի սերտ կապ ունեն Ֆիլիպինների և Ֆորմոզայի (Թայվան) մի շարք բնիկ խմբերի հետ, քան հարևան Սարավակի և Կալիմանտանի բնիկ ժողովուրդների հետ։ Այս պնդումները նույնպես հաստատվել են Չարլզ Հոուզի և Ուիլյամ Մաք Դուգալի կողմից իրենց «Բորնեոյի հեթանոս ցեղերի» հաշվետվության մեջ։

## Մինչև 15-րդ դար

Մ.թ.ա 7-րդ դարում, Վիջայապուրա անունով բնակավայրը, որը հարկատու էր Շրիվիջայա կայսրությանը, համարվել էր Բրունեյի կայսրությունից օգտվող ամենավաղ շահառուն, որը գոյություն էր ունեցել Բորնեոյի հյուսիս-արևելյան ափին՝ հիմնադրված Ֆունան արքայազնի կողմից վաղ ափամերձ դուսուն ժողովրդի մեջ։ Մեկ այլ թագավորություն, որը կասկածվում էր, որ գոյություն է ունեցել ըստ չինական գրառումների, սկսած 9-րդ դարից,«*P'o-ni*»-ն էր, որը նույնպես հիմնադրվել էր հնագույն դուսուն ժողովրդի կողմից։ Հավատացվում էր, որ *Po-ni*-ն գոյություն է ունեցել Բրունեյի գետաբերանում և եղել է Բրունեյի սուլթանության նախորդը։

1410 թվականին Բրունեյի տարեգրությունները հիշատակել են չինական բնակավայրի կամ նահանգի մասին, որը կենտրոնացած է եղել արևելյան ափին՝ Կինաբատանգան հովտում՝ Կինաբատանգան գետի շուրջը, հիմնադրված Օնգ Սում Պինգ անունով մի մարդու կողմից։ Սա համապատասխանել է Կինաբատանգան հովտում գտնվող Ագոպ Բատու Տուլուգ քարանձավում վերջերս հայտնաբերված փայտե դագաղներին, որոնք պատկանել են դուսուն սուկանգ ցեղին։ Դագաղները, զարդարված են եղել փորագրություններով, որոնք նման են եղել Չինաստանում և Վիետնամում մշակութային նման պրակտիկաների, որոնք թվագրվել են մոտ 700-ից 1,000 տարի առաջ (11-ից 14-րդ դար)։ 14-րդ դարից սկսած Մաջապահիտ կայսրությունը ընդլայնել է իր ազդեցությունը դեպի Բրունեյ և Բորնեոյի ափամերձ շրջանների մեծ մասը։

## Բրունեյի կայսրություն և Սուլուի սուլթանություն
Բրունեյի սուլթանությունը սկսվել է Բրունեյի կառավարչի կողմից իսլամի ընդունումից հետո և հիմնադրվել է բրունեյական մուրուտների կամ Լուն բավանգների կողմից։ Որոշներն առաջարկել են նաև, որ բիսայաներն էին (դուսունիկ խոսողներ), ովքեր հիմնադրել էին Բրունեյի կայսրության վաղ փուլը։ Որոշ աղբյուրներ նշվել են, որ այն տեղի է ունեցել մոտ 1365 թվականին, երբ կառավարիչ Ավանգ Ալակ Բետատարը դարձի է եկել իսլամի և հայտնի դարձել որպես Մուհամմեդ Շահ։ Այլ աղբյուրներ գրել են, որ դարձը տեղի է ունեցել շատ ավելի ուշ՝ 1514-1521 թվականների միջև, թեև նույն անձի օրոք։ Նույն ժամանակաշրջանում առևտրային հարաբերությունները ծաղկել են, և Բորնեոյի բնիկ ժողովուրդների ամուսնությունները չինացի և արաբ վաճառականների հետ դարձել է սովորական երևույթ։ Արյան խառնուրդը հանգեցրել է առանձնահատուկ ցեղի առաջացմանը՝ ինչպես ֆիզիկական կառուցվածքով, այնպես էլ հատկանիշներով։ Բրունեյի սուլթանության ընդլայնումից առաջ Բորնեոյի ափամերձ շրջանների մեծ մասը հայտնվել է Բրունեյի կայսրության իշխանության տակ հինգերորդ սուլթան Բոլկիահի կառավարման ժամանակ՝ 1485-1524 թվականների միջև։ Սուլթանության թալասոկրատիան տարածվել է Սաբահի, Սուլու արշիպելագի և հյուսիսում Մանիլայի, ինչպես նաև հարավում Սարավակից մինչև Բանջարմասին։ Սա այն ժամանակաշրջանն էր, երբ Սուլթանությունը գտնվել էր իր «ոսկե դարում»։

1658 թվականին Բրունեյի սուլթանը Բորնեոյի հյուսիսային և արևելյան մասը զիջել է Սուլուի սուլթանությանը՝ որպես փոխհատուցում վերջինիս օգնության համար Բրունեյի քաղաքացիական պատերազմը կարգավորելու գործում։ Բրունեյի սուլթանը շարունակել է թույլ կերպով կառավարել Սաբահի արևմտյան ափը։ Այս ժամանակաշրջանում շատ բրունեյական մալայներ գաղթել են այս տարածաշրջան, թեև գաղթը սկսվել էր դեռևս 15-րդ դարում՝ Բրունեյի կողմից տարածքի նվաճումից հետո։ Մինչդեռ թալասոկրատիկ Բրունեյի և Սուլուի սուլթանությունները վերահսկում էին Սաբահի արևմտյան և արևելյան ափերը համապատասխանաբար, ներքին շրջանը մեծ մասամբ մնացել է անկախ երկու թագավորություններից էլ։ 18-րդ դարի վերջից սկսած, ծովագնաց բաջաու-սուլուկ ժողովուրդը նույնպես ժամանել է Սուլու արշիպելագից և սկսել բնակություն հաստատել հյուսիսային և արևելյան Բորնեոյի ափերին։ Հավատացվում է, որ նրանք փախչում էին իրենց տարածաշրջանում իսպանական գաղութների ճնշումից։
Brunei territories (1500).png|Բրունեյի կայսրության տարածքը 15-րդ դարում ՝ Սուլթան Բոլկիախի օրոք։
Sulu Sultanate 1822.svg|1822 թվականի Սուլուի Սուլթանության տարածքը։


## Բրիտանական Հյուսիսային Բորնեո

1761 թվականին Ալեքսանդր Դալրիմպլը՝ Բրիտանական Արևելահնդկական ընկերության սպան համաձայնություն է կնքել Սուլուի սուլթանի հետ՝ թույլատրելով նրան հիմնել առևտրային հենակետ տարածաշրջանում։ Այս ծրագիրը, ինչպես նաև Բալամբանգան կղզում բնակավայր և ռազմական կայան կառուցելու այլ փորձերը, ձախողվել են։ Դալրիմպլի կողմից Հյուսիսային Բորնեոյի քարտեզը ցուցադրվել է Շոտլանդիայի ազգային թանգարանում։ Դրանից հետո այս տարածաշրջանի նկատմամբ օտարերկրյա հետաքրքրությունը նվազագույնի հասել, և հյուսիսային Բորնեոյի մեծ մասի վերահսկողությունը, կարծես թե, թույլ կերպով մնացել է Բրունեյի սուլթանության տակ։ 1846 թվականին Սաբահի արևմտյան ափին գտնվող Լաբուան կղզին զիջվել է Բրիտանիային Բրունեյի սուլթանի կողմից, և 1848 թվականին այն դարձել է Բրիտանական Թագի գաղութ։ Լաբուանը դարձել է բրիտանական գործողությունների բազա՝ տարածաշրջանում ծովահենության դեմ պայքարելու համար։ Կինաբալու լեռան՝ Բորնեոյի ամենաբարձր լեռան, առաջին գրանցված բարձրացումը կատարվել է 1851 թվականին բրիտանական Մալայայի գաղութային կառավարիչ և բնագետ Հյու Լոուի կողմից։ Լեռան ամենաբարձր գագաթը և խորը ձորը հետագայում անվանակոչվեցին նրա պատվին։

1865 թվականին Բրունեյում Ամերիկայի գլխավոր հյուպատոս Չարլզ Լի Մոզեսը Բրունեյի սուլթան Աբդուլ Մոմինից ստացել է Հյուսիսային Բորնեոյի 10 տարվա վարձակալություն։ Սեփականությունը այնուհետև փոխանցվել է Բորնեոյի Ամերիկյան առևտրային ընկերությանը, որը պատկանում էր Ջոզեֆ Ուիլյամ Թորիին, Թոմաս Բրեդլի Հարիսին և որոշ չինացի վաճառականների։ Նրանք հիմնել են բազա և բնակավայր Կիմանիսում, և Բրունեյի սուլթանը Թորիին նշանակել է որպես «Ամբոնգի և Մարուդուի Ռաջա»։ Նրա «Էլենա» ամրոցը գտնվել էր Կիմանիսում՝ հարյուրավոր իբան հետախույզներով, որոնց առաջնորդում էր Լինգկանադը։ 1877 թվականին Թորին վերադարձել է Ամերիկա և 1884 թվականի մարտին մահացել Բոստոնի մոտակայքում՝ Մասաչուսեթսում։ Առևտրային ընկերության իրավունքները այնուհետև վաճառվել են Գուստավ բարոն ֆոն Օվերբեկին՝ Հոնկոնգում Ավստրո-Հունգարիայի հյուպատոսին (թեև նա իրականում գերմանացի էր), և նա հետագայում ստացել է վարձակալության ևս 10 տարվա երկարաձգում։ Վարձակալությունը հետագայում վերածվել է զիջման՝ պայմանագրի միջոցով, որը ստորագրվել է Բրունեյի սուլթան Աբդուլ Մոմինի կողմից։ Պայմանագրում սուլթանը Օվերբեկին նշանակել է որպես «Սաբահի մահարաջա և Գայայի ու Սանդականի ռաջա»։ Պայմանագիրը Օվերբեկին իրավունք է տվել Սաբահի ողջ տարածաշրջանի նկատմամբ, ներառյալ Սուլու սուլթանության տիրույթ համարվող մասերը, ինչպես նաև Սանդականը և Տավաուն։ Պայմանագիրը ստորագրվել է 1877 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Բրունեյի պալատում։ 1880 թվականին Օվերբեկն առաջարկել է տարածքը փոխանակել որպես քրեական գաղութ Իտալիայի թագավորությանը, սակայն բրիտանացիների ճնշման տակ իտալական կառավարությունը մերժել է առաջարկը, և Բրիտանիան շուտով ձեռք է բերել տարածաշրջանը։ Նմանատիպ առաջարկներ են արվել նաև Ավստրո-Հունգարիային և Գերմանական կայսրությանը։

Հյուսիսային Բորնեոյի արևելյան ափին՝ Սանդականի մոտ, Ուիլյամ Քոուին, Դենտի ընկերության անունից, բանակցել է և 1878 թվականին ստացել հավերժական զիջում Սուլուի սուլթանից այս տարածաշրջանում իր տիրույթների նկատմամբ։ Այս զիջումը ստորագրվել է 1878 թվականի հունվարի 22-ին Սուլուի սուլթանի պալատում։ Զիջումը հետագայում դարձել է վեճի առարկա ժամանակակից Ֆիլիպինների Հանրապետության կողմից՝ կապված Սաբահի արևելյան մասի պատմական կապի հետ։ Իրավունքները հետագայում փոխանցվել են Ալֆրեդ Դենտին, որը 1881 թվականի օգոստոսի 26-ին հիմնադրել է Բրիտանական Հյուսիսային Բորնեոյի ժամանակավոր ասոցիացիան։ 1881 թվականի նոյեմբերի 1-ին բրիտանական կառավարությունը շնորհել է թագավորական խարտիա, և հետագայում ձևավորվել Բրիտանական Հյուսիսային Բորնեոյի Չարթերային ընկերությունը։ Ուիլյամ Հուդ Թրիչերը նշանակվել է որպես Հյուսիսային Բորնեոյի առաջին բրիտանական նահանգապետ, իսկ Կուդատը դարձել առաջին մայրաքաղաքը։

Քանի որ բնակչությունը չափազանց փոքր էր տարածաշրջանը լիովին տնտեսապես շահագործելու համար, ընկերությունը բերել է չինացիների, հիմնականում հակկաներ Գուանդոնգ նահանգից, որպեսզի աշխատեն որպես բանվորներ պլանտացիոն տնտեսություններում։ Գաղթականների մեծ մասը բնակություն է հաստատել Կուդատում և Ջեսելտոնում (այժմ՝ Կոտա Կինաբալու)։ Մայրաքաղաքը տեղափոխվել է Սանդական 1884 թվականին՝ օգտագործելու համար իր հսկայական փայտանյութի ռեսուրսների ներուժը։ 1885 թվականին Միացյալ Թագավորությունը, Իսպանիան և Գերմանիան ստորագրեցին 1885 թվականի Մադրիդի արձանագրությունը։ Արձանագրության նպատակն էր ճանաչել Իսպանիայի ինքնիշխանությունը Սուլու արշիպելագում, ինչպես նաև Իսպանիայի կողմից հրաժարվել է Հյուսիսային Բորնեոյի նկատմամբ բոլոր հնարավոր հավակնություններից։

1888 թվականին Հյուսիսային Բորնեոն դարձել է Միացյալ Թագավորության պրոտեկտորատ։ Հյուսիսային Բորնեոյի կառավարումն ու վերահսկողությունը մնացել է Ընկերության ձեռքում, չնայած պրոտեկտորատ լինելուն, նրանք արդյունավետ կառավարեցին մինչև 1942 թվականը։ Նրանց կառավարումը հիմնականում խաղաղ էր, բացառությամբ որոշ ապստամբությունների, այդ թվում՝ բաջաու-սուլուկ առաջնորդ Մատ Սալլեհի գլխավորած ապստամբությունը 1894-1900 թվականներին, և մեկ այլ ապստամբություն՝ մուրուտների Անտանումի գլխավորությամբ, հայտնի որպես Ռունդումի դիմադրություն 1915 թվականին։ Այս ժամանակաշրջանում շատ սուլուկներ տեղափոխվել են Հյուսիսային Բորնեո՝ Սուլու արշիպելագի իսպանական ներխուժման պատճառով։ 1920 թվականից սկսած ավելի շատ չինացի գաղթականներ ժամանել են Գուանդոնգ, Ֆուցզյան և նույնիսկ Հեբեյ նահանգներից, երբ բրիտանացիները փոխել են իրենց ներգաղթի քաղաքականությունը՝ խթանելու համար այդ ժամանակաշրջանի ճգնաժամային տնտեսությունը։ 1891 թվականից սկսվել է նաև ջավայական գաղթը դեպի Հյուսիսային Բորնեո, և բրիտանացիները հետագայում՝ 1907 թվականից սկսած, հավաքագրել են բանվորներ։ Ներկայիս Ինդոնեզիայից Հյուսիսային Բորնեո գաղթած այլ նշանակալի գաղթականները ներառել են բուգիս ժողովրդին՝ սկսած 1890-ականներից, և ֆլորենցիացիներին՝ Ֆլորեսից և Արևմտյան ու Արևելյան Թիմորից համապատասխանաբար՝ սկսած 1950-ականների սկզբից։

Առաջին բնիկ գերագույն առաջնորդը եղել է Անսիպի և Կադալականի Պեհին Օրանգ Կայա-Կայա Կորոհ Սանտուլանը, որը հայտնի է եղել նաև որպես հին Կենինգաու քաղաք։ Նա էր Սաբահի նախկին պետական նախարար Տան Սրի Ստեֆեն (Սուֆիան) Կորոհի և Սաբահի հինգերորդ պետական նահանգապետ Տուն Թոմաս (Ահմադ) Կորոհի (Սուֆիանի ավագ եղբայրը) հայրը։ Սանտուլանը, որը նաև Պենգերան էր, Պեհին Օրանգ Կայա-Կայա Կորոհի հայրն էր և մուրուտ սերունդ էր Օմար Ալի Սայֆուդդին I-ի՝ Բրունեյի 18-րդ սուլթանի։


Flag of North Borneo (1902–1946).svg|Հյուսիսային Բորնեոյի Դրոշ
Civil Ensign of North Borneo (1902–1946).svg|Հյուսիսային Բորնեոյի քաղաքացիական նշան
A map of British North Borneo.jpg|Բրիտանական Հյուսիսային Բորնեոյի քարտեզը, որը 1888 թվականին կազմվել է Էդվարդ Սթենֆորդի կողմից և պահվում է Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսի գրադարանում։
Map of North Borneo (1888).jpg|Հյուսիսային Բորնեոյի քարտեզը Բրիտանական գրադարանից, 1888 թվական
Concession-Torrey-Page1.PNG|Ջոզեֆ Ուիլյամ Թորեյին Բրունեյի սուլթանությունը թույլտվություն է ստացել գործելու Բորնեո կղզու ամբողջ հյուսիսային հատվածից՝ արևմուտքում գտնվող Սուլամանից մինչև արևելքում գտնվող Պիետան գետը և Պայտան, Սուգոտ, Բանգայան, Լաբուկ, Սանդական, Չինաստան նահանգները։ 1865 թվականի նոյեմբերի 24-ին Բանտանգան, Գագայան Մումիանգ, Բենունին և Կիմանիսը Բանգուեյ, Պալավան և Բալաբաո կղզիների հետ միասին։
Brunei (left) Sulu (right) Overbeck.jpg|**(Ձախ)** Առաջին զիջման պայմանագիրը ստորագրել է Բրունեյի սուլթան Աբդուլ Մոմինը՝ բարոն դե Օվերբեկին նշանակելով Մահարաջա Սաբահ, Ռաջա Գայա և Սանդական, որը ստորագրվել է 1877 թվականի դեկտեմբերի 29-ին։ **(Աջ)** Երկրորդ զիջման պայմանագիրը ստորագրվել է Սուլուի սուլթան Ջամալ ուլ-Ազամի կողմից, որը նաև նշանակում է բարոն դե Օվերբեկին Դաթո Բենդահարա և Ռաջա Սանդական 1878 թվականի հունվարի 22-ին, առաջին պայմանագրի ստորագրումից մոտավորապես երեք շաբաթ անց։ 


## Դաշնակիցների կողմից ճապոնական օկուպացիա և ազատագրում

1942 թվականի հունվարի 3-ին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ճապոնական ուժերը ափ իջան Լաբուանում և շարունակեցին ներխուժել Հյուսիսային Բորնեոյի մնացած մասը։ 1942-1945 թվականներին ճապոնական ուժերը գրավել են Հյուսիսային Բորնեոն՝ կղզու մեծ մասի հետ միասին։ Դաշնակիցների ուժերի ռմբակոծությունները ավերեցին շատ քաղաքներ, այդ թվում՝ Սանդականը, որը հիմնահատակ ավերվել է։ Ճապոնական օկուպացիայի դեմ դիմադրությունը կենտրոնացած է եղել Հյուսիսային Բորնեոյի արևմտյան և հյուսիսային ափերում։ Ջեսելտոնում դիմադրությունը գլխավորում էին Ալբերտ Քվոկը և Ջուլս Սթեֆենսը՝ Կինաբալու պարտիզանների կողմից։ Մեկ այլ դիմադրություն գլխավորել էր Պանգլիմա Ալլին՝ Սուլուգ կղզուց, Ջեսելտոնի ափերից։ Կուդատում նույնպես եղել է որոշ դիմադրություն՝ Մուստաֆա Հարունի գլխավորությամբ։ 1943 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Կինաբալու պարտիզանները Պանգլիմա Ալլիի հետևորդների հետ միասին անակնկալ հարձակում են գործել ճապոնացիների վրա։ Սակայն հարձակումը ձախողվել է։ Հարձակումներին մասնակցած 324 տեղացի բնակիչները, այդ թվում՝ Ալբերտ Քվոկը և Պանգլիմա Ալլին, կալանավորվել են Պետագասում և հետագայում գնդակահարվել 1944 թվականի հունվարի 21-ին։ Գնդակահարության վայրն այսօր հայտնի է որպես Պետագասի պատերազմի հուշարձան։ Կենինգաուում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Կորոմը ապստամբ էր, և ոմանք ասում էին, որ նա սերժանտ է եղել Հյուսիսային Բորնեոյի զինված ոստիկանությունում։ Պնդում էին, որ նա լրտեսություն էր արել Դաշնակիցների ուժերի համար՝ ձևացնելով, թե աշխատել է ճապոնացիների համար։ Նա տեղեկություններ էր տրամադրել ճապոնական դիրքերի մասին, և ոմանք նրան էին վերագրում 500 դաշնակից ռազմագերիների փախուստը։ Կորոմի հետ միասին նրա վաշտում կռվել էին Գարուկոնը, Լումանիբը, Կինգանը, Միկատը, Պենսիլը, Գամպակը, Աբդուլլա Հաշիմը, Արիֆ Սալլեհը, Լանգկաբը, Պոլոսը, Նուինգը, Ամբուտիտը, Լակային, Բադաուն և շատ ուրիշներ, այդ թվում՝ չինացիներ։

Սանդականում ժամանակին եղել է ճապոնացիների կողմից կառավարվող դաժան ռազմագերիների ճամբար՝ Հյուսիսային Բորնեոյից բրիտանացի և ավստրալացի ռազմագերիների համար։ Գերիները տառապել են գերության առաջին տարում անմարդկային պայմաններում, բայց ավելի վատը եկել է 1945 թվականի հունվար, մարտ և հունիս ամիսների հարկադիր երթերի ժամանակ։ Դաշնակիցների ռմբակոծությունները ստիպել են ճապոնացիներին տեղափոխել ռազմագերիների ճամբար ներքին Ռանաու՝ 260 կմ հեռավորության վրա։ Բոլոր գերիները, որոնց թիվը այդ ժամանակ նվազել էր մինչև 2,504, պետք է տեղափոխվեին, բայց փոխադրամիջոցի փոխարեն նրանք ստիպված էին քայլել հայտնի Սանդականի մահվան երթը։ Հիվանդությունը, հյուծվածությունը, ծարավը, սովը, մտրակումը և գնդակահարությունը սպանել են գերիների մեծ մասին, բացառությամբ վեց ավստրալացիների, որոնց հաջողվել է փախչել, երբեք չբռնվել և ողջ մնալ՝ պատմելու մահվան երթի սարսափելի պատմությունը։ Այս երթի զոհերը ոգեկոչվում են ամեն տարի Անզակ օրը (Հիշատակի օր) Ավստրալիայում և Սանդականում՝ սկզբնական ռազմագերիների ճամբարի վայրում, որտեղ ռազմագերիների խրճիթի ոճով թանգարանը և սև մարմարե հուշարձան-կոթողը տեղադրված են խաղաղ այգում։

Պատերազմն ավարտվել է 1945 թվականի սեպտեմբերի 10-ին 37-րդ ճապոնական բանակի գեներալ-լեյտենանտ Բաբա Մասաոյի պաշտոնական անձնատվությամբ Լաբուանում։ Անձնատվությունից հետո Հյուսիսային Բորնեոն կառավարվել էր Բրիտանական ռազմական վարչության կողմից, իսկ 1946 թվականին այն դարձել է Բրիտանական թագի գաղութ։ Մինչև Ֆիլիպինների անկախությունը 1946 թվականին Բորնեոյի հյուսիսային ափին գտնվող յոթ բրիտանական վերահսկողության տակ գտնվող կղզիներ՝ կոչված Կրիայի կղզիներ (ներառյալ Կագայան դե Տավի-Տավին և Մանգսի կղզիները), զիջվել են Ֆիլիպինների կառավարությանը Հյուսիսային Բորնեոյի Թագի գաղութի կառավարության կողմից։ Պատերազմի ընթացքում Սանդականի քաղաքի զանգվածային ավերման պատճառով Ջեսսելտոնը ընտրվել է որպես նոր մայրաքաղաք, իսկ Թագը շարունակել է կառավարել Հյուսիսային Բորնեոն մինչև 1963 թվական։
Japanese Troops, Labuan (AWM 127908).JPG|Ճապոնական զորքերը 1942 թվականի հունվարի 14-ին քայլում են Լաբուանի փողոցներով։ 
Japanese civilians leaving North Borneo (AWM 121690).JPG|Ճապոնացի քաղաքացիական անձինք և զինվորները լքում են Հյուսիսային Բորնեոն Ճապոնիայի ավստրալական ուժերին հանձնվելուց հետո։


## Մալայզիայի ինքնակառավարում և կրթություն

1963 թվականի օգոստոսի 31-ին Հյուսիսային Բորնեոն ստացավ ինքնակառավարում։ Նախկին բրիտանական գաղութների՝ Մալայայի, Սինգապուրի, Սարավակի և Հյուսիսային Բորնեոյի միության ստեղծման գաղափարը ծագել էր դեռևս 19-րդ դարի վերջին, սակայն Թունկու Աբդուլ Ռահմանն էր, որը պաշտոնապես հայտարարել է ավելի լայն դաշնության առաջարկի մասին 1961 թվականի մայիսին։ Թվում էր, թե այս գաղափարը աջակցվում էր նաև բրիտանացիների կողմից։ Այդ օրը եղել էր լիակատար անկախության կոչ, սակայն այն մերժվել էր բրիտանացի նահանգապետի կողմից, որը մնաց իշխանության մեջ մինչև Մալայզիայի օրը։ 1962 թվականին ստեղծվել է Կոբբոլդի հանձնաժողովը՝ պարզելու, թե արդյոք Սաբահի և Սարավակի ժողովուրդը կողմ է առաջարկվող միությանը։ Հանձնաժողովը պարզել էր, որ ժողովուրդը հիմնականում կողմ էր միությանը, սակայն ցանկանում էր, որ որոշակի պայմաններ ներառվեն՝ ժողովրդի շահերը պաշտպանելու համար։ Հանձնաժողովը նաև նշել էր ժողովրդի որոշ դիմադրություն, սակայն որոշել էր, որ այդ դիմադրությունը աննշան է։ 1962 թվականի օգոստոսի 1-ին հանձնաժողովը հրապարակել է իր զեկույցը և մի շարք առաջարկություններ արել։ Սակայն, ի տարբերություն Սինգապուրի, Սաբահում երբեք հանրաքվե չի անցկացվել։

Սաբահի էթնիկ համայնքների առաջնորդների մեծ մասը, մասնավորապես՝ մուսուլմաններին ներկայացնող Մուստաֆան, ոչ մուսուլման բնիկներին ներկայացնող Դոնալդ Սթիվենսը և չինացիներին ներկայացնող Խու Սիակ Չյուն, ի վերջո աջակցել են միության ձևավորմանը։ 1962 թվականի օգոստոսի 1-ին Թունկու Աբդուլ Ռահմանը, բրիտանացի վարչապետ Հարոլդ Մակմիլանը և Հյուսիսային Բորնեոյի վերջին նահանգապետ Ուիլյամ Գուդը ստորագրել են համաձայնագիր՝ միության ստեղծման մասին։ Մտադրությունը եղել էր 1963 թվականի օգոստոսի 31-ին Մալայզիան ձևավորել, սակայն Ֆիլիպինների և Ինդոնեզիայի առարկությունների պատճառով ձևավորումը հետաձգվել է մինչև 1963 թվականի սեպտեմբերի 16-ը։ Այդ պահին Հյուսիսային Բորնեոն՝ որպես Սաբահ, միավորվել է Մալայայի, Սարավակի և Սինգապուրի հետ՝ ձևավորելով Մալայզիան։ Նոր դաշնության մեջ Հյուսիսային Բորնեոյի շահերը պաշտպանելու համար դաշնային և նահանգային կառավարությունների միջև կնքվել է 20 կետից բաղկացած համաձայնագիր։
Sabah during the formation of Malaysia (16 September 1963).jpg|Դոնալդ Սթիվենսը (ձախ կողմում) հայտարարել է Մալայզիայի ֆեդերացիայի ստեղծման մասին Ջեսելթոնի Պադանգ Մերդեկում, 1963 թվականի սեպտեմբերի 16-ին։ Նրա հետ միասին ՝ Մալայայի փոխնախարար Թուն Աբդուլ Ռազակը (աջի կողմում) և Մուստաֆա Հարունը (աջի կողմից երկրորդը)։
Fuad Stephens officiating Keningau Oath Stone.jpg|1964 թվականի օգոստոսի 31-ին Դոնալդ Սթիվենսը հանդիսավոր կերպով տեղադրել է երդման քարը Քենինգաուում ՝ ի հիշատակ Սաբահանների և Մալայզիայի դաշնային կառավարության միջև կնքված կարևոր համաձայնագրի։


### Ինդոնեզիայի առճակատում և Բրունեյի ապստամբություն
Մալայզիայի ձևավորումից մինչև 1966 թվականը Ինդոնեզիան թշնամական քաղաքականություն էր որդեգրել Մալայայի, այնուհետև Մալայզիայի նկատմամբ, որին աջակցում էին բրիտանական ուժերը։ Այս չհայտարարված պատերազմը բխում էր նրանից, որ Ինդոնեզիայի նախագահ Սուկարնոն ընկալում էր դա որպես բրիտանական ազդեցության ընդլայնում տարածաշրջանում, և նրա մտադրությունն էր Բորնեոյի ամբողջ տարածքը ենթարկել Ինդոնեզիայի հանրապետությանը։

Գրեթե նույն ժամանակ որոշ կողմերի, հատկապես Բրունեյի ժողովրդական կուսակցության կողմից առաջարկներ են եղել Հյուսիսային Բորնեոյի դաշնության ստեղծման վերաբերյալ, որը ներառել էր Սաբահը, Սարավակը և Բրունեյը։ Առաջարկը հանգեցրել է ապստամբների հարձակումների Բրունեյում և Սաբահի ու Սարավակի որոշ հատվածներում։ 1962 թվականի դեկտեմբերին ապստամբությունը ճնշվել է Բրունեյի բանակի կողմից՝ բրիտանացի գաղութարարների օգնությամբ։
Malaysian Border Scouts comprising indigenous peoples of Borneo .jpg|Սաբահ և Սարավակ բնիկ ցեղերի տղամարդիկ հավաքագրվել են Մալայզիայի կառավարության կողմից որպես սահմանային հետախույզներ ՝ Ռիչարդ Նունի և Սենա պրակի այլ սպաների հրամանատարությամբ ՝ ինդոնեզացիների ներթափանցմանը հակազդելու համար։
Royal Marines Commando patrolling in Sabah, Indonesia-Malaysia confrontation.jpg|Թագավորական ծովային կորպուսի հրամանատարական ստորաբաժանումը, որը զինված է եղել գնդացիրներով և *sten* ինքնաձիգներով, Սաբահ նահանգի Սերուդոնգ գետը ՝ Ինդոնեզիայի և Մալայզիայի դիմակայության ժամանակ պետությունը պաշտպանելու համար։


### Ֆիլիպինների պահանջները Արևելյան Սաբայի վերաբերյալ

Ֆիլիպինները պահպանել են տարածքային հավակնություններ արևելյան Սաբահի նկատմամբ (նախկինում հայտնի որպես Հյուսիսային Բորնեո)՝ հիմնվելով 1878 թվականի Սուլուի սուլթանի և Հյուսիսային Բորնեոյի արտոնագրված ընկերության միջև կնքված համաձայնագրի վրա։ Այն պահպանել է այն դիրքորոշումը, որ Սուլթանության ինքնիշխանությունը տարածքի նկատմամբ չի վերացվել, և որ Հյուսիսային Բորնեոն միայն վարձակալվել էր Հյուսիսային Բորնեոյի արտոնագրված ընկերությանը։

Սակայն Մալայզիան այս վեճը համարել է «ոչ հարց», քանի որ այն մեկնաբանել է 1878 թվականի համաձայնագիրը որպես զիջում, և գտնում է, որ Սաբահի բնակիչներն իրականացրել են իրենց ինքնորոշման իրավունքը, երբ 1963 թվականին միացել են Մալայզիայի դաշնության կազմավորմանը։

## Անկախությունից հետո ժամանակաշրջան

Flag of Sabah (1963-1982).svg|Սաբահի դրոշը 1963-1982 թվականներին։
Flag of Sabah (1982-1988).svg|Սաբահի դրոշը 1982-1988 թվականներին։
Flag of Sabah.svg|Սաբահ նահանգի պաշտոնական դրոշը (1988–այժմ)։

Թուն Ֆուադ Սթիվենսը դարձել է Սաբահի առաջին գլխավոր նախարարը։ Առաջին նահանգապետը եղել է Մուստաֆա Հարունը։ Սաբահն իր առաջին նահանգային ընտրություններն անցկացրել է 1967 թվականին։ 1976 թվականի հունիսի 6-ին, 44 օր անց երկրորդ անգամ գլխավոր նախարար ընտրվելուց ընդամենը, Թուն Ֆուադ Սթիվենսը նահանգային կաբինետի այլ նախարարների հետ միասին զոհվել է ինքնաթիռի վթարից, որը հայտնի է որպես Կրկնակի Վեցի ողբերգություն։ Նրան փոխարինել է Հարրիս Սալլեհը։ 1976 թվականի հունիսի 14-ին Սաբահի կառավարությունը համաձայնագիր է ստորագրել Պետրոնասի՝ դաշնային կառավարության սեփականություն հանդիսացող նավթի և գազի ընկերության հետ, որով նրան իրավունք էր տրվում արդյունահանել և եկամուտ ստանալ Սաբահի տարածքային ջրերում հայտնաբերված նավթից՝ փոխարենը տարեկան եկամտի 5%-ը որպես ռոյալթի ստանալով։ Հարրիս Սալլեհի ղեկավարության ներքո Սաբահի նահանգային կառավարությունը Լաբուան կղզին և դրա 6 ավելի փոքր կղզիները զիջել է Մալայզիայի դաշնային կառավարությանը, և 1984 թվականի ապրիլի 16-ին հայտարարվել է դաշնային տարածք։

1985 թվականին, նահանգային ընտրություններից հետո, *Parti Bersatu Sabah* (PBS) կուսակցության Պաիրին Կիտինգանը դարձել է յոթերորդ գլխավոր նախարարը, և սա նշանավորել է Մալայզիայում երկրորդ դեպքը, երբ ազգային իշխող կոալիցիա *Barisan Nasional-ի* (BN) կամ դրա նախորդ *Alliance Party-ի* հետ չկապված կուսակցությունը կառավարություն կազմել է որևէ նահանգում (նախորդել է *Gerakan-ը* Պենանգում 1969 վականին և հաջորդել է *PAS-ը* Կելանտանում 1990 թվականին)։ Նույն թվականին մորո ծովահեններ հարձակվել են Լահադ Դատուի վրա՝ սպանելով 21 մարդու և վիրավորելով 11-ին մի դեպքում, որը հայտնի է որպես 1985 թվականի Լահադ Դատուի դարանակալում։ 1986 թվականին նորընտիր *PBS* կառավարության հակառակորդները խռովություններ սկսել են նահանգի տարածքում, հիմնականում Կոտա Կինաբալու, Տավաու և Սանդական քաղաքներում, որի հետևանքով տեղի է ունեցել պայթյուններ և հինգ մարդ զոհվել է։ Խաղաղությունը աստիճանաբար վերականգնվել է 1986 թվականին արտահերթ ընտրություններից հետո, որոնք ամրապնդել են *PBS-ի* դիրքերը որպես իշխող նահանգային կառավարություն։

1990-1991 թվականներին մի շարք *PBS* քաղաքական գործիչներ ձերբակալվել են Ներքին անվտանգության օրենքի համաձայն՝ ենթադրաբար Մալայզիայի դաշնությունից Սաբահի անկախության ծրագրերում ներգրավված լինելու համար, և երկու տարի կալանքի տակ պահվել։ Ձերբակալվածների թվում էին Ջեֆրի Կիտինգանը և Մաքսիմուս Օնգկիլին։ Մյուս քաղաքական գործիչներին, այդ թվում Պաիրինին, կոռուպցիայի մեղադրանքներ են առաջադրվել։ Կասկածվում էր, որ ձերբակալությունները և մեղադրանքները քաղաքական շարժառիթներ են ունեցել։ 1994 թվականին նահանգային ընտրություններից հետո Բարիսան Նասիոնալը վերականգնել են նահանգի վերահսկողությունը՝ ստեղծելով United Malays National Organisation (UMNO) կուսակցության Սաբահի մասնաճյուղը և այլ կուսակցություններ։ Այդ ժամանակվա վարչապետ Մահաթիր Մոհամադը ներկայացրել է ռոտացիոն համակարգը, որի համաձայն գլխավոր նախարարի պաշտոնը յուրաքանչյուր երկու տարին մեկ կփոխանցվեր Սաբահի երեք հիմնական համայնքների՝ մուսուլման բումիպուտրաների, ոչ մուսուլման բումիպուտրաների և չինացիների միջև։ 1994 թվականին Սակարան Դանդային դարձել է առաջին գլխավոր նախարարը այս համակարգի ներքո։ Ռոտացիոն համակարգը վերջնականապես վերացվել է 2005 թվականին՝ ներկայիս գլխավոր նախարար Մուսա Ամանի ղեկավարության ներքո։ 1996 թվականի դեկտեմբերի 26-ին Սաբահը հարվածի է ենթարկվել ամենավատ արևադարձային փոթորիկներից մեկի՝ Գրեգ արևադարձային փոթորիկի կողմից։ Փոթորիկը հարվածել է նահանգի արևմտյան ափին՝ հանգեցնելով ավելի քան 200 մահվան դեպքի և հազարավոր տների ավերման։

2000 թվականին նահանգի մայրաքաղաք Կոտա Կինաբալուին շնորհվել է քաղաքի կարգավիճակ՝ դարձնելով այն Մալայզիայի 6-րդ և նահանգի առաջին քաղաքը։ Նույն թվականին Կինաբալու ազգային պարկը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից պաշտոնապես ճանաչվել է որպես Համաշխարհային ժառանգության վայր՝ դառնալով երկրում այդպիսի կարգավիճակ ստացած առաջին վայրը։ Մայիսի 3-ին հարավային Ֆիլիպիններից *Abu Sayyaf* ռազմական խումբը ժամանել է Սիպադան հանգստյան կղզի և առևանգել է 21 մարդու՝ զբոսաշրջիկների և՛ հանգստյան գոտու աշխատակիցների՝ փրկագնի նպատակով։ Պատանդների մեծ մասը փրկվել է 2000 թվականի սեպտեմբերի 16-ին՝ ֆիլիպինյան բանակի հարձակումից հետո։ 2002 թվականին Միջազգային դատարանը որոշել է, որ Լիգիտան և Սիպադան կղզիները, որոնց հավակնում էր Ինդոնեզիան, Սաբահի և Մալայզիայի մասն են կազմել։

2013 թվականի սկզբին մի զինված խումբ, որն իրեն անվանում էր «Թագավորական Սուլու բանակ», ներխուժել է Սաբահ՝ արևելյան շրջանները որպես Սուլուի սուլթանության մաս հետ պահանջելու նպատակով։ Սա հանգեցրել է փակուղու, իսկ հետո՝ զինված հակամարտության խմբի և մալայզիական անվտանգության ուժերի միջև, որն ավարտվել է զինված խմբի 56 զինյալների, 10 մալայզիական անվտանգության աշխատակիցների և 6 խաղաղ բնակիչների մահով։ Շուտով նահանգը դարձել է հարավային Ֆիլիպիններից հանցագործների և ահաբեկիչների, ինչպիսիք են *Abu Sayyaf-ը* և Նուր Միսուարիի ղեկավարած Մորո ազգային ազատագրական ճակատի հետևորդները, հիմնական թիրախը։ Մինչ օրս անցկացվել է ընդհանուր առմամբ 12 նահանգային ընտրություն։ Սաբահն ունեցել է 14 տարբեր գլխավոր նախարարներ և 10 տարբեր *Yang di-Pertua Negeri-ներ*։

## Մալայզիա-Սուլուի Գործը
2019 թվականին Սաբահի տարածաշրջանը գլոբալ ուշադրության է արժանացել Մալայզիա-Սուլու գործի պատճառով։ Գործը ներառել էր Սուլու կայսրության վերջին սուլթանի ինքնահռչակ ժառանգների կողմից Մալայզիայի կառավարության դեմ ներկայացված բազմամիլիարդ դոլարի արբիտրաժային հայց։

Արբիտրաժային հայցը ներառել էր Սաբահի տարածաշրջանը և գաղութային ժամանակաշրջանի համաձայնագիրը։ 1878 թվականի համաձայնագիրը ներառել էր Սուլուի սուլթանի հետ գործարք՝ ներկայիս Մալայզիայի տարածքում գտնվող նրա տարածքի օգտագործման համար։ Մալայզիայի կառավարությունը շարունակել էր հարգել համաձայնագիրը մինչև 2013 թվական և դրանից հետո դադարեցրել է վճարումները, ինչը հանգեցրել է արբիտրաժային գործի։

Հայցվորները պահանջել էին 32 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի փոխհատուցում։ 2022 թվականի հունվարին իսպանացի արբիտր Գոնսալո Ստամպան որոշում է կայացրել հօգուտ հայցվորների՝ շնորհելով 15 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի արբիտրաժային կարգավորում, որը միջազգային արբիտրաժի պատմության մեջ ամենամեծ պարգևն է եղել։ Սակայն 2023 թվականի հունիսի 27-ին պարգևը ի վերջո չեղյալ է հայտարարվել Հաագայի վերաքննիչ դատարանի կողմից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մալայզիայի պատմություն