Գյուլիստանի բերդ (Շամախի)

**Գյուլիստանի բերդ** (), միջնադարյան ամրոց, որը գտնվում է Ադրբեջանի Շամախի քաղաքից երեք կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք։ Ամրոցը, ենթադրաբար, կառուցվել է 9-րդ դարում։ Այն մի ժամանակ զբաղեցրել է ժայռոտ լեռնաշղթայի գագաթը և լանջերի մի մասը։ Գյուլուստանի ամրոցը լայնորեն հայտնի է որպես Կըզ-Կալասի () («Կույսի ամրոց»)։

## Նկարագրություն
Ամրոցը բարձրանում է շրջակա տարածքից 190-200 մետր բարձրության վրա։ Ամրոցի պաշտպանական պարիսպները կառուցվել են լեռան լանջերին, իսկ միջնաբերդը գտնվում էր գագաթին։ Հյուսիսում, արևելքում և արևմուտքում ամրոցը շրջապատված էր անդունդով։ Այսօր պահպանվել են պարիսպների և աշտարակների կլոր և ուղղանկյուն ավերակների բեկորներ։
thumb|left|Գյուլիստանի ամրոցը Ադամ Օլեարիուսի «Ճանապարհորդությունների նկարագրություն» աշխատության փորագրության մեջ, 1656 թվական
Ամրոցի տարածքում հնագիտական ​​պեղումները բացահայտել են պալատական ​​համալիրի շենքերի մնացորդներ և 9-12-րդ դարերի արտեֆակտներ։ Գյուլիստանի ամրոց ջուր է մատակարարվել կավե խողովակներով։ Ամրոցն ուներ նաև ստորգետնյա անցում։ Ի տարբերություն Ադրբեջանում գտնվող այլ ամրոցների, Գյուլիստանի ամրոցի ջրին տանող ստորգետնյա անցումը ավելի բարդ է և մանրակրկիտ կերպով կառուցված։

## Պատմություն
Ամրոցը, ենթադրաբար, կառուցվել է 9-րդ դարում։ Արևելագետ և հնագետ Եվգենի Պախոմովը ենթադրել է, որ Եզիդիյա քաղաքը, որը մինչև 1072 թվականը Թարիխ ալ-Բաբում հիշատակվում է որպես Շիրվանի մայրաքաղաք, գտնվում էր ամրոցի ավերակների տարածքում։ 11-րդ դարից մինչև 16-րդ դարերը այն ծառայել է որպես Շիրվանշահերի բնակավայր և պաշտպանական ամրոց։ Ամրոցի դերը մեծացել է 12-րդ և 13-րդ դարերի սկզբին: Այն ծառայել է որպես ապաստան և Շիրվանշահերի երկրորդ բնակավայր Շամախիից հետո։

Գյուլիստանի ամրոցը հիշատակվում է Խաղանի Շիրվանիի, Արիֆ Արդեբիլիի և ուրիշների աշխատություններում։ Այսպես, Խաղանի Շիրվանիի Նովրուզի տոնի առթիվ Շիրվանշահ Ախսիթանին նվիրված բանաստեղծություններում հանդիպում են հետևյալ տողերը.
Գալե գյուլիստանե շահ գուլլեյե Բագբեյս դան,
Հիսնե Շեմախիաշ հարամ, կեբե սարայե թազե բին։
(Իմացեք, որ շահի ամրոցը՝ Գյուլիստանը, նման է Բագբեյների գագաթին։
Շամախիի ամրոցը նրա հարեմն է, իսկ Գյուլիստանը՝ նոր քաբա-սարայը:

Ադրբեջանցի հնագետ Հուսեյն Ջիդդին կարծում է, որ Խաղանին ամրոցն անվանում է «նոր քաբա-սարայ»՝ կապված դրա վերակառուցման հետ։ Այս տեղեկատվությունը հաստատվում է նաև գրավոր աղբյուրներով, որոնց համաձայն՝ 12-րդ դարում Շիրվանշահ Մանուչեհր III-ի քույրը՝ Շահբանան, վերանորոգումներ է իրականացրել ամրոցում։

Ամրոցի, նրա պարիսպների և ընդհանուր տեսքի մասին տեղեկություններ կան Շիրվանշահ Քավուսի որդու դաստիարակ Արիֆ Արդեբիլիի «Ֆարհադ-նամե» աշխատության մեջ, որը գրվել է Նիզամի Գյանջևիի «Խոսրով և Շիրին» պոեմի ոճով։
thumb|Ամրոցը 18-րդ դարի Շամախիի նկարում, որը հրատարակվել է Պիտեր վան դեր Աայի կողմից։
Սեֆյան կառավարիչ Շահ Իսմայիլի կողմից Բաքուն գրավելուց հետո՝ 1501 թվականին, նրա զորքերը պաշարեցին Գյուլիստանի ամրոցը, բայց չկարողացան այն գրավել: Կալե-ի Բուգուրթ և Սուրհաբ ամրոցները գրավելու փորձը նույնպես անհաջող էր: Այսպիսով, համառ դիմադրության պատճառով Իսմայիլը ստիպված եղավ վերացնել Գյուլիստանի պաշարումը։ 1538 թվականի գարնանը 20,000-անոց Սեֆյան բանակը կրկին առաջխաղացում ունեցավ Շիրվանի վրա: Երկիրը ավերված էր: Ղզլբաշները պաշարեցին Գյուլիստանի ամրոցը և երկար պաշարումից հետո գրավեցին այն։ Շիրվանի էմիրները մահապատժի ենթարկվեցին, իսկ վերջին Շիրվանշահը՝ Շահրուխը, տարվեց Թավրիզ, որտեղ էլ սպանվեց։

1547 թվականին շահ Թահմասպի եղբայրը՝ Շիրվանի բեյլերբեյ Էլկաս Միրզան, ապստամբություն կազմակերպեց, որը ճնշվեց, և ինքը՝ Էլկաս Միրզան, փախավ: Էլկասի կողմնակիցները շարունակեցին դիմադրել շահի զորքերին Գյուլիստանի ամրոցում: Դիմադրությունը գլխավորում էր Մեհտար Դևլեթ Յարը: Շահը դեսպան ուղարկեց: բերդ՝ բանակցությունների համար, սակայն նրան մահապատժի ենթարկեցին բերդի պաշտպանները։ Երեք ամիս շարունակ ղըզըլբաշները չկարողացան գրավել բերդը։ Հասան-բեկ Ռումլուն նշում է, որ ամրոցը գրավվել է Դևլեթ Յարի կողմից դառնացած կանանց օգնությամբ, ովքեր վրանային պարաններ էին նետել Շամլու Քուրչիների վրա, որոնք կարողացել էին բարձրանալ բերդի պարիսպներով։ Շահի հրամանով ամրոցը ավերվել է։

Հրազենի ի հայտ գալու և տարածման հետ մեկտեղ Գյուլիստանի ամրոցը վերջնականապես կորցրեց իր պաշտպանական նշանակությունը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:9-րդ դարի կառույցներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի ամրոցներ
Կատեգորիա:Շամախի
Կատեգորիա:Շիրվանշահեր