Դիսոցիատիվ ամնեզիա

**Դիսոցիատիվ ամնեզիան** կամ **հոգեոգեն ամնեզիան** դիսոցիատիվ խանգարում է, որի բնույթը ռետրոսպեկտիվ ախտորոշված հիշողության կորուստն է։ Այսպիսի հիշողության կորուստը ներառում է անձնական տեղեկատվությունը հիշելու անկարողություն, որը սովորաբար տրավմատիկ կամ կամ սթրեսային բնույթ է կրում։ ՀԽԱՎՁ(Հոգեկան Խանգարումների Ախտորոշիչ և Վիճակագրական Ձեռնարկ) 4-րդից 5-րդին անցնելուց հետո, դիսոցիատիվ ֆուգան այժմ դիսոցիատիվ ամնեզիայի կարգի մեջ է մտնում։

Դիսոցիատիվ ամնեզիան նախկինում՝ հոգեոգեն ամնեզիա, հիշողության խանգարում է, որի բնույթը՝ հիշողության հանկարծակի, հետընթաց, էպիզոդային կորուստն է, որը, ինչպես ասում են, կարող է տևել ժամերից մինչև տարիներ, տարիներից մինչև տասնամյակներ։

Հիշողության խանգարման ատիպիկ կլինիկական համախտանիշն (ի տարբերություն օրգանական ամնեզիայի) այն է, որ հոգեոգեն ամնեզիայով տառապող մարդը խորապես անկարող է հիշել իրեն վերաբերող անձնական տեղեկություն. գիտակցված ինքնաճանաչման պակաս կա, որն ազդում է նույնիսկ պարզ ինքնաճանաչման վրա, օրինակ՝ թե ով են նրանք։ Հոգեոգեն ամնեզիան օրգանական ամնեզիայից տարբերվում է նրանով, որ այն տեղի չի ունենում օրգանական վնասվածքի հետևանքով. ուղեղի կառուցվածքային վնաս չի նկատվում, բայց որևէ հոգեբանական սթրես առաջացնում է ամնեզիան։ Հոգեոգեն ամնեզիան՝ որպես հիշողության խանգարում, հակասական է։

## Սահմանում
Հոգեոգեն ամնեզիան հետընթաց ամնեզիայի (պահված հիշողությունները վերականգնելու անկարողությունը, որը հանգեցնում է ամնեզիայի առաջացմանը) առկայությունն է և անտերոգրադ ամնեզիայի (նոր երկարաժամկետ հիշողություններ ձևավորելու անկարողություն) բացակայությունը։ Էպիզոդիկ հիշողության հասանելիությունը կարող է խոչընդոտվել, մինչդեռ ենթադրվում է, որ կարճաժամկետ հիշողության, իմաստային հիշողության և ընթացակարգային հիշողության խանգարման աստիճանը տարբերվում է դեպքից դեպք։ Եթե հիշողության այլ գործընթացների վրա ազդեցություն է գործադրվում, դրանք սովորաբար շատ ավելի քիչ են ազդվում, քան հետընթաց ինքնակենսագրական հիշողությունը, որն ընդունված է որպես հոգեոգեն ամնեզիայի բնորոշ նշան։ Այնուամենայնիվ, հոգեոգեն ամնեզիայի հիշողության խանգարման դեպքերի լայն փոփոխականությունը հարցեր է առաջացնում դրա իրական նյարդահոգեբանական չափանիշների վերաբերյալ, քանի որ չնայած դեպքերի լայն շրջանակի ինտենսիվ ուսումնասիրությանը, քիչ համաձայնություն կա, որ հիշողության դեֆիցիտները հատուկ են հոգեոգեն ամնեզիայի համար։

Ըստ հին գրականության, հոգեոգեն ամնեզիան կարող է լինել «իրավիճակին հատուկ» կամ «գլոբալ-անցողիկ», առաջինը վերաբերում է որոշակի միջադեպի պատճառով հիշողության կորստին, իսկ վերջինը վերաբերում է անձնական ինքնության մեջ մինչև երկար տարիներ տևող մեծ հետընթաց ամնեզիայի բացերին։ ինքնությունը։ Գլոբալ-անցողիկ հոգեոգեն ամնեզիայի ամենատարածված օրինակներից է « ֆուգայի վիճակը », որի դեպքում ինքնակենսագրական հիշողության հանկարծակի հետընթաց կորուստ է տեղի ունենում, որը հանգեցնում է անհատական ինքնության խաթարման և սովորաբար ուղեկցվում է թափառելու շրջանով։ Հոգեոգեն ամնեզիայի կասկածելի դեպքեր շատ են հաղորդվել գրականության ողջ ընթացքում, 1935 թվականից ի վեր, Աբելեսի և Շիլդերի կողմից։ Կան հոգեոգեն կամ դիսոցիատիվ ամնեզիայի բազմաթիվ կլինիկական դեպքեր, որոնք վերագրվում են սթրեսային գործոններին՝ սկսած երեխաների սեռական բռնության դեպքերից մինչև մարտից վերադարձած զինվորներին։

## Պատճառ
Հոգեոգեն ամնեզիայի նյարդաբանական պատճառը հակասական է։ Նույնիսկ օրգանական ամնեզիայի դեպքում, երբ առկա է ուղեղի կառուցվածքային կամ արտաքին վնասվածք, պետք է զգուշություն ցուցաբերել պատճառահետևանքային կապը սահմանելիս, քանի որ հիշողության մշակման համար կարևոր ուղեղի հատվածները անգամ թեթև վնասելը, կարող է հանգեցնել հիշողության խանգարման։ Ամնեզիայի օրգանական պատճառները դժվար է հայտնաբերել, և շատ հաճախ և՜ օրգանական պատճառները, և՜ հոգեբանական դրդապատճառները կարող են կապ ունենալ։ ՕՕրգանական պատճառը չգտնելը կարող է հանգեցնել այն ախտորոշման, որ ամնեզիան հոգեբանական է, այնուամենայնիվ, որոշ օրգանական պատճառներ հնարավոր չէ հայտնաբերել, մինչդեռ մյուս նյարդաբանական հիվանդությունները համարվում են միանշանակ օրգանական (օրինակ՝ միգրեն ) չնայած որ ոչ մի ֆունկցիոնալ վնաս ակնհայտ չէ։ Պետք է նաև դիտարկել սիմուլյացիայի հնարավորությունը։ Որոշ հետազոտողներ դեմ են հոգեոգեն ամնեզիայի «աչքակապոց» ախտորոշմանը, եթե օրգանական ամնեզիան ակնհայտ չէ։ Այլ հետազոտողներ շտապեցին պաշտպանել հոգեոգեն ամնեզիա հասկացությունը և դրա կլինիկական խանգարում համարվելու իրավունքը։ Հոգեոգեն ամնեզիայի ախտորոշումները նվազել են այն ժամանակից, երբ անցողիկ գլոբալ ամնեզիայի ոլորտում հասել են համաձայնության, առաջարկելով գոնե ավելի մանրակրկիտ ախտորոշել։ Գոյություն ունեն նաև ենթադրություններ հոգեոգեն ամնեզիայի մասին՝ «մաքուր հետընթաց ամնեզիայի» նմանության պատճառով, քանի որ երկուսն էլ կիսում են հիշողության նույն հետընթաց կորուստը։ Նաև, թեև մաքուր հետընթաց ամնեզիայի դեպքում ոչ մի ֆունկցիոնալ վնաս կամ ուղեղի արտաքին վնասվածք չի նկատվում, ի տարբերություն հոգեոգեն ամնեզիայի, չի ենթադրվում, որ զուտ հոգեբանական կամ «հոգեոգեն հրահրիչները» կապ ունեն մաքուր հետընթաց ամնեզիայի հետ։ Հոգեբանական հրահրիչները, ինչպիսիք են էմոցիոնալ սթրեսը, տարածված են առօրյա կյանքում, սակայն մաքուր հետընթաց ամնեզիան համարվում է շատ հազվադեպ։ Նաև օրգանական վնասվածքի հայտնաբերման հավանականության ցածր լինելը չի նշանակում, որ այն առկա չէ, և շատ հավանական է, որ մաքուր հետընթաց ամնեզիայի դեպքում կան և՜ հոգեբանական գործոններ, և՜ օրգանական պատճառ։

### Համեմատություն օրգանական ամնեզիայի հետ
Հոգեոգեն ամնեզիան պետք է տարբերվի  օրգանական ամնեզիայից մի քանի առումներով. մեկն այն է, որ ի տարբերություն օրգանական ամնեզիայի, հոգեոգեն ամնեզիան տեղի է ունենում առանց ուղեղի կառուցվածքային կամ արտաքին վնասվածքի։ Փոխարենը հոգեբանական հրահրիչները համարվում են հոգեոգեն ամնեզիայի նախաբան, և, իրոք, բազմաթիվ ոչ պաշտոնական դեպքերի ուսումնասիրություններ, որոնք համարվում են հոգեոգեն ամնեզիայի ապացույց, բխում են տրավմատիկ փորձառություններից,ինչպիսին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմն է։ Այնուամենայնիվ, ինչպես նշվեց, հոգեոգեն ամնեզիայի էթիոլոգիան հակասական է, քանի որ պատճառահետևանքային կապը միշտ չէ, որ պարզ է,և որոշ դեպքերում կարող է լինել և՜ հոգեբանական սթրես, և՜ օրգանական ամնեզիա։ Հաճախ, բայց ոչ միշտ, ենթադրվում է, որ հոգեկան հիվանդության նախամորբիդ պատմությունը, ինչպիսին է դեպրեսիան, առկա է հոգեբանական սթրեսի հրահրիչների հետ միասին։ Ամնեզիա առաջացնող հոգեբանական ապացույցի բացակայությունը չի նշանակում, որ ամնեզիա չկա, օրինակ՝ մանկահասակ տարիքում ստացած տրավման հետագայում նույնիսկ հանգեցրել է ամնեզիայի, բայց նման փաստարկը վտանգում է հոգեոգեն ամնեզիան վերածել ցանկացած ամնեզիայի համապարփակ տերմինի, որն ակնհայտ օրգանական պատճառ չունի։ Քանի որ օրգանական ամնեզիան հաճախ բարդ է հայտնաբերել,օրգանական և հոգեոգեն ամնեզիան սահմանելը հեշտ չէ, և հաճախ դիտարկվում է տրավմատիկ փորձի համատեքստը (օրինակ, եթե եղել է թմրամիջոցների չարաշահում) ինչպես նաև հիվանդի մոտ առկա ախտանիշները։ Հոգեոգեն ամնեզիան պետք է որակապես տարբերվի օրգանական ամնեզիայից, և ինքնակենսագրական հիշողության հետընթաց կորուստը, մինչդեռ իմաստային հիշողությունը մնում է անձեռնմխելի, հատուկ է հոգեոգեն ամնեզիայի համար։ Մեկ այլ տարբերություն, որը նշվել է օրգանական և հոգեոգեն ամնեզիայի միջև, ինքնակենսագրական հիշողության հետընթաց կորստի ժամանակավոր գրադիենտն է։ Օրգանական ամնեզիայի շատ դեպքերում ժամանակավոր գրադիենտի կորուստը ամենաբարձրն է հենց վերջին նախամորբիդ շրջանում, մինչդեռ հոգեոգեն ամնեզիայի դեպքում հետընթաց ինքնակենսագրական հիշողության կորստի ժամանակային գրադիենտը համարվում է բավականին հետևողականորեն հարթ:Թեև հոգեոգեն ամնեզիայի մասին շատ գրականություն կա, որը նման չէ օրգանական ամնեզիային, նյարդաբանական և հոգեբանական հատկանիշների միջև տարբերությունը հաճախ դժվար է գտնել և այն մնում է հակասական։

## Ախտորոշում
Ուղեղի գործունեությունը կարող է ֆունկցիոնալորեն գնահատվել հոգեոգեն ամնեզիայի առկայության համար՝ օգտագործելով պատկերային մեթոդներ, ինչպիսիք են ՖՄՌՏ(Ֆունկցիոնալ մագնիսա-ռեզոնանսային տոմոգրաֆիա), ՊԷՏ(պոզիտրոնային էմիսիոն տոմոգրաֆիա) և ԷԷԳ(էլեկտրոէնցեֆալոգրաֆիա) ՝ համաձայն կլինիկական տվյալների։ Որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ օրգանական և հոգեոգեն ամնեզիան որոշ չափով կապված են նույն ուղեղի քունք-ճակատային հատվածի վնասման հետ։ Ենթադրվում է, որ էպիզոդիկ հիշողության դեֆիցիտը կարող է կապված լինել լիմբիական համակարգի դիսֆունկցիայի հետ, մինչդեռ ինքնաճանաչման դեֆիցիտը համարվել է հետին պարիետալ կեղևի հետ կապված ֆունկցիոնալ փոփոխությունների հետևանք։ Կ։ Սակայն մեկ անգամ ևս, պատճառահետևանքային կապը որոշելիս պետք է ցուցաբերել զգուշություն, քանի որ հնարավոր են միայն *հատուկ* փաստարկներ հոգեոգեն ամնեզիայի էթիոլոգիայի վերաբերյալ, որը նշանակում է, որ պատճառը և հետևանքը անհնարին է առանձնացնել։

## Բուժում
Քանի որ հոգեոգեն ամնեզիան որոշվում է ուղեղի ֆիզիկական վնասի բացակայությամբ, ֆիզիկական մեթոդներով բուժումը դժվար է։ Այնուամենայնիվ, օրգանական և դիսոցիատիվ հիշողության կորստի տարբերակումը կարևոր առաջին քայլ է արդյունավետ բուժման համար։ Անցյալի բուժման մեթոդները փորձելով մեղմել հոգեոգեն ամնեզիան, կենտրոնանում էին հենց մտքի վրա, առաջնորդվելով տեսություններով, որոնք տատանվում են այնպիսի հասկացություններից, ինչպիսիք են «դավաճանության տեսությունը», ըստ որի զոհը ունենում է հիշողության կորուստ, մինչև խնամակալների կողմից երկար ժամանակ դաժան վերաբերմունքի արժանանալը մև ամնեզիան՝ որպես ինքնապատժման ձև, ֆրոյդական երբ մարդը ոչնչացնում է իր անհատականությունը՝ որպես ինքնասպանության այլընտրանք։

Բուժման փորձերը հաճախ հանգում էին նրան, թե ինչ տրավմատիկ իրադարձություն է առաջացրել ամնեզիան, և այնպիսի դեղամիջոցներ, ինչպիսիք են ներերակային բարբիթուրատները (հաճախ համարվում են « ճշմարտության շիճուկ ») երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հաճախ օգտագործում էին հոգեոգեն ամնեզիան բուժելու համար. բենզոդիազեպինները հավանաբար հետո փոխարինվել են։ Ենթադրվում է, որ «ճշմարտության շիճուկ» դեղամիջոցները ավելի տանելի են դարձնում ցավոտ հիշողությունները, երբ դրանք արտահայտվում են հիշողության հետ կապված էմոցիաների ուժի թուլացման միջոցով։ Այս «ճշմարտության» դեղամիջոցների ազդեցության տակ հիվանդներն ավելի պատրաստակամ էին խոսել իրենց հետ կատարվածի մասին։ Այնուամենայնիվ, բարբիթուրատ դեղամիջոցների ազդեցության տակ գտնվող հիվանդներից ստացված տեղեկատվությունը, ճշմարտության և ֆանտազիայի խառնուրդ է, և, հետևաբար ճշգրիտ չի համարվում անցյալի իրադարձությունների մասին ապացույցներ հավաքելիս։ Բուժումը հաճախ ուղղված էր հիվանդին ընդհանուր ապաքինելուն և, ամենայն հավանականությամբ, տարբերվում էր կախված բուժման վայրից։ Հիպնոզը նույնպես տարածված էր ՝ որպես մարդկանցից իրենց անցյալի փորձառությունների մասին տեղեկատվություն ստանալու միջոց, բայց ինչպես և «ճշմարտության» դեղամիջոցները, այնպես էլ հիպնոսը ուղղակի իջեցնում էր ներշնչման շեմը, և հիվանդը խոսում էր հեշտորեն, բայց ոչ միշտ հավաստի։ Եթե ​​ամնեզիայի դրդապատճառն անմիջապես ակնհայտ չէր, ապա ավելի ինտենսիվ հարցաքննության միջոցով փնտրում էին ավելի խորը դրդապատճառներ, հաճախ հիպնոսի և «ճշմարտության» դեղամիջոցների հետ համատեղ։ Այնուամենայնիվ, պարզվել է, որ շատ դեպքերում հիվանդները ինքնաբերաբար վերականգնվել են ամնեզիայից, ուստի ոչ մի բուժում չի պահանջվել։

## Հակասություն
Ճնշված հիշողությունների հայեցակարգի քննադատները պնդում են, որ դիսոցիատիվ ամնեզիան պարզապես ռեպրեսիվ հիշողությունների հայեցակարգի ռեբրենդինգ է։

## Ժողովրդական մշակույթում
Դիսոցիատիվ ամնեզիան շատ ֆիլմերում, գրքերում և այլ լրատվամիջոցներում տարածված գեղարվեստական սյուժե է։ Օրինակ՝ Ուիլյամ Շեքսպիրի *[[Արքա Լիր]]ը*, ով իր դուստրերի դավաճանությունից հետո ամնեզիա և խելագարություն ապրեց. ինչպես նաև Նիկոլաս Դալայրաքի 1786 թվականի օպերայի գլխավոր հերոսուհի Նինան։ Օմոկատի «Օմորի»  ստեղծագործության գլխավոր հերոս Սաննին կասկածվում էր դիսոցիատիվ ամնեզիա ունենալու մեջ և իր ավագ քրոջը միամտաբար սպանելուց հետո, դառնում է հիքիկոմորի։

## Գրականության ցանկ
* Ապաանձնավորում
* Դիսոցիատիվ խանգարումներ
* Սթրեսի ազդեցությունը հիշողության վրա

## Ծանոթագրություն