Հաճախականության պատրանք

**Հաճախականության պատրանք** (հայտնի է նաև որպես **Բաադեր-Մայնհոֆի** երևույթ) իմացական աղավաղում է, որի դեպքում մարդը ավելի հաճախ է նկատում որոշակի հասկացություն, բառ կամ ապրանք՝ վերջերս դրա մասին իմանալուց հետո։

1994 թվականին Թերի Մալեն անունով մի մարդ *St. Paul Pioneer Press* թերթին գրել է, որ «Բաադեր-Մայնհոֆ» անունը մեկ անգամ հիշատակելուց հետո շարունակել է այն տեսնել ամենուրեք։ Այլ ընթերցողներ նույնպես կիսվել են նմանատիպ պատմություններով, և գաղափարը տարածվել է։ Ավելի ուշ՝ 2005 թվականին, Առնոլդ Ցվիկի անունով մի պրոֆեսոր գրել է այդ մասին իր բլոգում և անվանել այն «հաճախականության պատրանք»։

## Պատճառներ
Մասնագետները տարբեր պատճառներ են առաջարկել, թե ինչու է զարգանում հաճախականության պատրանքը։ Շատերը համաձայն են, որ դա պայմանավորված է նրանով, թե ինչպես է մեր ուղեղն ուշադրություն դարձնում և ինչպես ենք մենք հակված հավատալ այն բանին, ինչն արդեն իսկ ճշմարիտ ենք համարում։ Պրոֆեսոր Զվիկին ասել է, որ դա գալիս է երկու հիմնական մտավոր սովորություններից՝ որոշակի բաների վրա կենտրոնանալը (ընտրողական ուշադրություն) և մեր գաղափարները հաստատող ապացույցների որոնումը (հաստատման կողմնակալություն)։

### Ընտրողական ուշադրություն
Հաճախականության պատրանքի հիմնական պատճառը ընտրողական ուշադրություն կոչվող երևույթն է։ Սա նշանակում է, որ մեր ուղեղը կենտրոնանում է որոշակի երևույթների վրա և անտեսում մյուսները։ Առանց դա գիտակցելու՝ մենք զտում ենք շեղող գործոնները և ավելի շատ ուշադրություն ենք դարձնում մեզ հետաքրքրող իրերին և երևույթներին։

Ընտրողական ուշադրությունը միշտ հաճախականության պատրանքի մի մասն է կազմում։ Երբ մարդիկ կենտրոնանում են որևէ կոնկրետ իրի վրա, նրանք սկսում են ավելի հաճախ նկատել այն։ Սա տեղի է ունենում, քանի որ նրանց ուղեղը զտում է այլ երևույթները և ուշադրություն է դարձնում միայն այն բանին, ինչ նրանք փնտրում են։ Այսպիսով, այն, ինչ թվում է ավելի հաճախ երևացող, իրականում այն ​​է, որը նրանք ընտրել են նկատել։

Սա նշանակում է՝ ինչ-որ զգացմունք կամ զարմանք առաջացնող իրը կամ երևույթը կարող է ավելի հեշտությամբ գրավել մարդու ուշադրությունը, քան նրան զբաղեցնող ձանձրալի աշխատանքը։

### Հաստատման կողմնակալություն
Հաստատման կողմնակալությունը մեկ այլ մտավոր սովորություն է, որը գործում է հաճախականության պատրանքի հետ։ Դա նշանակում է, որ մարդիկ փնտրում են ապացույցներ, որոնք հաստատում են իրենց այս կամ այն համոզմունքը, և հաճախ անտեսում են այն ամենը, ինչը հակասում է դրան։ Նրանք կենտրոնանում են միայն այն ապացույցների վրա, որոնք համապատասխանում են իրենց գաղափարին, ինչը նրանց ավելի վստահ է դարձնում դրա նկատմամբ։

Երբ մարդը անընդհատ կենտրոնանում է որոշակի երևույթի վրա, նա ավելի հաճախ է նկատում այն։ Սա նրան ստիպում է հավատալ, որ դա ավելի հաճախ է տեղի ունենում, նույնիսկ եթե այդպես չէ։ Սա հաստատման կողմնակալություն է. նրանք փնտրում են նշաններ, որոնք հաստատում են իրենց գաղափարը և անտեսում են այն ամենը, ինչը չի հաստատում։ Այսպիսով, մարդիկ ավելի վստահ են զգում, որ իրենց համոզմունքը ճշմարիտ է, պարզապես այն պատճառով, որ ուշադրություն են դարձնում դրան։

### Վերջերս տեղի ունեցածի պատրանք
Վերջերս տեղի ունեցածի պատրանքն ընտրողական ուշադրության հետ կապված մեկ այլ ազդեցություն է։ Այն տեղի է ունենում, երբ մեկը նկատում է ինչ-որ նոր բան և ենթադրում, որ այն նոր է հայտնվել։ Սա նրանց ստիպում է ավելի շատ ուշադրություն դարձնել դրան, ինչը ուժեղացնում է հաճախականության պատրանքը։ Ինչպես հաճախականության պատրանքը, այնպես էլ վերջերս տեղի ունեցածի պատրանքն առաջանում է նրանից, թե ինչպես ենք մենք կենտրոնացնում մեր ուշադրությունը, և այն կարող է շտկվել փաստերը ստուգելով։

### Բաժանված կատեգորիայի էֆեկտ
Բաժանված կատեգորիայի էֆեկտը տեղի է ունենում, երբ ինչ-որ բան բաժանվում է ավելի փոքր մասերի, ինչն ապահովում է ավելի լայն տարածում: Օրինակ, եթե մեկին հարցնեք, թե քանի շուն է ապրում որևէ երկրում, նա կարող է կռահել որոշակի թիվ: Բայց եթե հարցնեք որոշակի ցեղատեսակների մասին, ինչպիսիք են բիգլները, լաբրադորները և պուդելները, նրանք, հավանաբար, ավելի մեծ ընդհանուր թիվ կհայտնեն: Այս էֆեկտը կարող է հանգեցնել հաճախականության պատրանքի, քանի որ մարդիկ սկսում են ավելի շատ նկատել ենթակատեգորիաները և մտածել, որ հիմնական կատեգորիան ավելի հաճախ է հանդիպում, քան իրականում է։

## Տեսական բացատրություններ
### Ճանաչողական տեղեկատվության մշակում
Մեր ուղեղի տեղեկատվության մշակման ձևը կարող է ազդել այն բանի վրա, թե ինչպես ենք մենք գնահատում, թե որքան հաճախ են իրադարձությունները տեղի ունենում։ Երբեմն մենք մանրամասները հստակ չենք մշակում կամ սխալներ ենք թույլ տալիս, ինչը փոխում է մեր պատկերացումներն օրինաչափությունների վերաբերյալ։ Պայմանական փորձերի ժամանակ մասնակիցները սովորում են խթանների ամրապնդման օրինաչափությունները: Ժամանակի ընթացքում նրանք զգայուն են դառնում իրադարձությունների տեղի ունենալու հաճախականության տարբերությունների նկատմամբ: Նմանապես, իրական կյանքում մարդիկ նկատում են, երբ ինչ-որ բան հավասարաչափ կամ պատահականորեն չի երևում: Եթե մեկ բան ավելի հաճախ է երևում, քան մյուսները, նրանք ավելի շատ ուշադրություն են դարձնում դրան: Այս անհավասար օրինաչափությունը գրավում է նրանց ուշադրությունը և կարող է հանգեցնել հաճախականության պատրանքի, երբ նրանք կարծում են, որ իրադարձությունն ավելի հաճախ է տեղի ունենում, քան իրականում է: Ժամանակի ընթացքում այս անարդյունավետ ուսուցումը կարող է աղավաղել հաճախականության ընկալումը՝ առաջացնելով ավելի քիչ տարածված իրադարձությունների գերագնահատման։

Բազմաթիվ ուսումնասիրություններ են կատարվել հաճախականության պատրանքի երևույթը պարզելու համար։ Բեգգի և ուրիշների կողմից անցկացված ուսումնասիրության ժամանակ անցկացվել է երկու փորձ։ Առաջինի նպատակն է եղել պարզել, թե ինչպես է տարբեր համատեքստերում բառերի կրկնությունը ազդում հաճախականության գնահատականի վրա։ Երկրորդն ուսումնասիրել է, թե ինչպես են մարդիկ գնահատում տարբեր տեսակի առարկաների տարբեր ձևերով ցուցադրման հաճախականությունը։ Արդյունքները ցույց են տվել, որ համատեքստը շատ կարևոր է։ Եթե ​​իրավիճակներն իմաստով կապված են, մարդիկ ավելի հավանական է, որ մտածեն՝ իրենց տեսած երևույթն ավելի հաճախ է հայտնվում։ Բացի այդ, վառ էմոցիաները կամ աչքի ընկնող մանրամասները կարող են մարդկանց ստիպել գերագնահատել հաճախականությունը։ Այս ուսումնասիրությունն ապացուցում է, որ հաճախականության պատրանքն իրական է և ցույց է տալիս, թե ինչպես են համատեքստը և հույզերը ձևավորում այն, ինչ մենք նկատում ենք։

### Տեղեկատվության կորստի տեսություն
Տեղեկատվության կորստի տեսությունը պնդում է, որ հաճախականության պատրանքն առաջանում է, քանի որ մեր ուղեղը երբեմն անհավասար օրինաչափությունները սխալ է մշակում։ Սա կարող ստիպել մեզ մտածել, որ ինչ-որ բան ավելի հաճախ է տեղի ունենում, քան իրականում կա։ Երբ մենք աշխատում ենք փոքր նմուշների հետ, այս սխալները ավելի մեծ են դառնում։ Այսպիսով, մենք սկսում ենք հավատալ, որ մեզ համար անսովոր երևույթներն ավելի հաճախ են տեղի ունենում։

## Որոշումների կայացման մարտահրավերներ
### Մանգուստի երևույթ
Հետազոտողները զգուշացնում են, որ հաճախականության պատրանքը կարող է չարաշահվել խնդիրներ լուծելիս կամ ախտորոշումներ կատարելիս: Մարդիկ կարող են անտեսել հազվագյուտ պատճառները և ենթադրել, որ ինչ-որ բան տարածված է միայն այն պատճառով, որ ավելի հաճախ են նկատել այն: Սակայն «Մանգուստի երևույթը» կասկածի տակ է դնում այս գաղափարը՝ այն ենթադրում է, որ այն երևույթները, որոնք մենք անտեսում ենք, կարող են այդքան էլ հազվադեպ չլինել: Սա ցույց է տալիս, որ պարզապես ինչ-որ բան ավելի հաճախ նկատելը միշտ չէ, որ նշանակում է, որ այն ավելի հաճախ է տեղի ունենում։

Բժշկության մեջ հաճախականության պատրանքը «Օկկամի ածելիի» և «Հիքամի ասացվածքի» (Hickam's dictum) հետ համեմատելը ցույց է տալիս, թե ինչու պետք է զգույշ լինենք։ Այն մեզ հիշեցնում է, որ չափազանց շատ չհիմնվենք պարզ բացատրությունների վրա։ Դրա փոխարեն մենք պետք է քննադատաբար մտածենք և հաշվի առնենք բոլոր հնարավորությունները, հատկապես, երբ որոշումներ ենք կայացնում, որոնք կարող են ազդել մարդկանց առողջության վրա։

### Բնական հաճախականության վարկած
Բնական հաճախականության գաղափարը ցույց է տալիս, որ մարդիկ ավելի լավ են հասկանում, թե որքան հաճախ են իրադարձությունները տեղի ունենում, քան եթե հիմնվենք առանձին դեպքերի հավանականության վրա։ Կողմնակիցները կարծում են, որ սա գալիս է էվոլյուցիայից. մեր նախնիները հիշում էին որոշակի իրադարձություններ՝ որոշումներ կայացնելու համար, քանի որ չէին կարողանում չափել ճշգրիտ հավանականությունները։ Այսպիսով, մենք ծրագրավորված ենք մտածելու այն մասին, թե որքան հաճախ է ինչ-որ բան տեղի ունենում, այլ ոչ թե որքան հավանական է դա։

Ըստ այս վարկածի՝ մեր ուղեղը զարգացել է այնպես, որ հաշվի, թե որքան հաճախ են իրադարձությունները տեղի ունենում, այլ ոչ թե դատի եզակի դեպքերը։ Դրա պատճառով մենք ավելի հավանական է, որ ընկնենք հաճախականության պատրանքի մեջ. մենք կարծում ենք, որ ինչ-որ բան ավելի հաճախ է տեղի ունենում միայն այն պատճառով, որ վերջերս ենք նկատել այն։ Բայց եթե մենք տեղեկատվությունը ներկայացնենք բնական հաշվարկներով՝ հավանականությունների փոխարեն, դա կարող է օգնել մարդկանց հասկանալ՝ որքան հաճախ են իրականում իրադարձությունները տեղի ունենում և խուսափել այդ մտավոր սխալներից։

## Իրական օրինակներ
### Լեզվաբանություն
Հաճախականության պատրանքը տարածված է լեզվաբանական ուսումնասիրություններում: Ցվիկին, լեզվաբան, որն անվանել է տերմինը, ներկայացրել է օրինակ․ «որոշ լեզվաբաններ կարծում էին, որ իրենց ընկերները զրույցների ժամանակ հաճախ օգտագործում են «բոլոր» բառը հատուկ ձևով: Սակայն, երբ նրանք ստուգեցին իրական ձայնագրությունները, պարզվեց, որ բառն օգտագործվել է շատ ավելի քիչ, քան նրանք ակնկալում էին»: Սա ցույց է տալիս, որ մարդիկ կարող են գերագնահատել որոշակի արտահայտությունների օգտագործման հաճախականությունը, հատկապես, երբ խոսքը վերաբերում է ժամանակակից խոսքի միտումներին: Սակայն, երբ ուսումնասիրվում են ժամանակակից արտահայտությունների անցյալում օգտագործման իրական հաճախականությունը, պարզվում է, որ դրանք պատմության ընթացքում շատ ավելի հաճախակի են կիրառվել, քան իրականում թվացել է։

Հաճախականության պատրանքը շատ հաճախ հանդիպում է քերականության և լեզվի կանոնների գրքերում: Այս գրքերի հեղինակներն օգտագործում են պնդումներ այն մասին, թե որքան հաճախ են բառերը օգտագործվում, սակայն ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ այդ պնդումները երբեմն սխալ են: Երբ հետազոտողները համեմատում են այս պնդումները իրական տվյալների հետ, ինչպիսիք են բառարանները, նրանք պարզում են, որ իրական օգտագործումը չի համընկնում: Սա ցույց է տալիս, որ մենք պետք է ավելի զգույշ և քննադատաբար մոտենանք հաճախականության պնդումների վրա հիմնված լեզվական կանոններին։

### Բժշկություն
Բժշկության մեջ հաճախականության պատրանքը կարող է օգնել բժիշկներին նկատել հազվագյուտ հիվանդություններ: Երբեմն անսովոր վիճակներն անտեսվում են, քանի որ բժիշկները ծանոթ չեն դրանց: Օրինակ՝ *[[COVID-19]]* համավարակի ժամանակ շատ բժիշկներ, տեսնելով գունաթափված մատներով հիվանդների, ենթադրել են, որ դա *COVID-19*-ի նշան է: Սակայն հետագա ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ սա ավելի քիչ տարածված է, քան նրանք կարծում էին: Նրանց համոզմունքը ձևավորվել է հաճախականության պատրանքով. ճգնաժամի ժամանակ ինչ-որ բան հաճախ տեսնելը միշտ չի նշանակում, որ այն իսկապես հաճախակի է և կապ ունի ճգնաժամի հետ։

Որոշ բժշկական հետազոտողներ կարծում են, որ հաճախականության պատրանքը կարող է օգնել բժիշկներին, հատկապես նրանց, ովքեր դեռ սովորում են, ավելի հեշտությամբ հայտնաբերել հազվագյուտ հիվանդությունները: Նույնիսկ առաջադեմ գործիքների առկայության դեպքում, վիճակը ճանաչելը կախված է դրա եզակի նշանները նկատելուց: Հազվագյուտ հիվանդություններն ավելի նկատելի դարձնելով՝ բժիշկները կարող են օգտագործել հաճախականության պատրանքը՝ հիվանդներին ախտորոշելու և բուժելու իրենց կարողությունը բարելավելու համար։

### Մարքեթինգ
Մարքեթոլոգները հաճախականության պատրանքն օգտագործում են իրենց օգտին։ Նրանք գովազդներ են ցուցադրում՝ մարդկանց ապրանքի հետ ծանոթացնելու համար։ Երբ մեկը նկատում է այն, սկսում է տեսնել այն ամենուր՝ սոցիալական ցանցերում, զրույցներում և առօրյա կյանքում։ Սա նրանց մտածել է տալիս, որ ապրանքը շատ տարածված է, նույնիսկ եթե այդպես չէ։ Ցանկանալով հետ չմնալ մյուսներից կամ պարզապես հավանելով ապրանքը, նրանք ի վերջո գնում են այն։ Սա խելացի հնարք է, որը խթանում է վաճառքը։

### Տնտեսագիտություն
Լաբորատոր փորձարկումների ժամանակ, որոնք ընդօրինակում էին գնումների գործընթացը և տնտեսական վարքագիծը, պարզվել է, որ մարդկանց կարծիքները գնաճի (ինֆլյացիա) վերաբերյալ կողմնակալ են։ Նրանք ավելի շատ ուշադրություն են դարձրել հաճախ գնվող իրերի գներին, ինչը նրանց մտածել է տվել, որ ընդհանուր գնաճն ավելի բարձր է, քան իրականում էր։

Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ կանայք հաճախ ավելի կողմնակալ տեսակետ ունեն գնաճի վերաբերյալ, քան տղամարդիկ, հավանաբար այն պատճառով, որ նրանք ավելի հաճախ են գնումներ կատարում և անձամբ են տեսնում գների փոփոխությունները: Սա հաստատվել է լաբորատոր փորձարկումներում, որտեղ գները փոխվել են՝ մարդկանց արձագանքը ստուգելու համար։

Այս արդյունքները ցույց են տալիս, որ հաճախականության պատրանքը կարող է ազդել այն բանի վրա, թե ինչպես են մարդիկ տնտեսական ընտրություններ կատարում, օրինակ՝ ինչ գնել, ինչպես ներդրումներ կատարել կամ նույնիսկ ինչպես են մշակվում քաղաքականությունները։

### Հետազոտության մեթոդաբանություն
Հաճախականության պատրանքը կարող է ազդել նաև հետազոտության վրա: Եթե հետազոտողները դիտարկեն միայն տեղական տվյալները, նրանք կարող են սխալմամբ մտածել, որ միտումը տեղի է ունենում ամենուրեք: Այս սխալը հաճախ տեղի է ունենում, երբ այլ ոլորտներում կան զգալի բացեր, ինչը հանգեցնում է սխալ եզրակացությունների այն մասին, թե որքան տարածված է ինչ-որ երևույթ իրականում։

## Տես նաև
* Կոգնիտիվ աղավաղում
* Օկկամի ածելի

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոգնիտիվ խախտումներ
Կատեգորիա:Հոգեբանական խախտումներ
Կատեգորիա:Հոգեբանական հասկացություններ
Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Ֆենոմեն