Խարկովի ռազմագործողություն (1942)

**Խարկովի ռազմագործողություն** (մայիսի 12-մայիսի 28, 1942), **Խարկովի երկրորդ ճակատամարտ** կամ **Խարկովի աղետ**, Հայրենական մեծ պատերազմի կարևորագույն ճակատամարտերից մեկը։ Խորհրդային հարձակումը սկսվեց որպես ռազմավարական հարձակման փորձ, բայց ավարտվեց Կարմիր բանակի առաջխաղացող ուժերի շրջափակմամբ և գրեթե լիակատար ոչնչացմամբ («*Fridericus*» գործողություն): Խարկովի մոտ տեղի ունեցած աղետը հնարավորություն տվեց գերմանացիներին արագորեն առաջ շարժվել ռազմաճակատի հարավային հատվածով դեպի Վորոնեժ և Դոնի Ռոստով, որին հաջորդեց ելքը դեպի Վոլգա գետ և առաջխաղացումը դեպի Կովկաս:

## Նախորդող իրադարձություններ
մինի|Արևելյան ճակատը 1941 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1942 թվականի մայիս
Մոսկվայի ճակատամարտում գերմանական հարձակումը հաջողությամբ հետ մղելուց հետո Ստալինը որոշեց հարձակումներ սկսել բոլոր ուղղություններով: Ուրալից այն կողմ տեղակայված ռազմական արդյունաբերությունը մատակարարում էր ավելի ու ավելի շատ զենք։ Կարմիր բանակը համալրվեց ևս մեկ զորակոչով։ Այս ամենը հնարավորություն տվեց ոչ միայն համալրել Կարմիր բանակի ակտիվ ստորաբաժանումները, այլև ստեղծել շտաբի 9 պահեստային բանակներ։

1942 թվականի մարտի երկրորդ կեսին Հարավարևմտյան ուղղության ռազմական խորհուրդը՝ գլխավոր հրամանատար մարշալ Ս.Կ.Տիմոշենկոն, կազմեց զորքերի հրամանատարական կազմը, ռազմական խորհրդի անդամ Ն.Ս. Խրուշչովը, ուղղության օպերատիվ խմբի ղեկավար Ի.Խ. Բաղրամյանը՝ դիմելով Գերագույն գլխավոր հրամանատարին և առաջարկելով Բրյանսկի, Հարավարևմտյան և Հարավային ռազմաճակատների ուժերի հետ հարձակողական գործողություն անցկացնել՝ թշնամու խմբավորումները ջախջախելու և խորհրդային զորքերը Գոմելի, Կիևի, Չերկասի, Պերվոմայսկի, Նիկոլաևի գծերին հասցնելու նպատակով։ Շտաբը, քննարկելով այս առաջարկը, մերժեց, քանի որ այդ ժամանակ այն չուներ բավարար քանակությամբ պատրաստված պահեստազոր՝ Հարավարևմտյան ուղղության զորքերը ամրապնդելու և նման մեծ հարձակում իրականացնելու համար։ Դրան ի պատասխան՝ Ռազմական խորհուրդը ցանկություն հայտնեց վերանայել ներկայացված պլանը՝ գործողության շրջանակը որոշ չափով կրճատելու նպատակով, ինչպես նաև խնդրանքներ ներկայացրեց լրացուցիչ ուժերի և ռեսուրսների վերաբերյալ։ Սակայն վերանայված ծրագիրը, որը մի քանի օր անց ներկայացվեց գլխավոր շտաբին, մերժվեց նրա կողմից նույն պատճառներով։ Այնուհետև Հարավարևմտյան ուղղության հրամանատարությունը ներկայացրեց Խարկովի շրջանում ավելի նեղ գործողության ծրագիր, որը առաջարկեց իրականացնել միայն ուղղության ուժերը օգտագործելով և որի հաջող իրականացման մեջ կասկած չուներ։ Գլխավոր շտաբը համաձայնեց այս առաջարկին:

Գերագույն գլխավոր հրամանատարի 1942 թվականի մայիսի 1-ի հրամանագրում ասվում էր.

Այդպիսի հարձակողական գործողություններից էր Խարկովի ռազմագործողությունը։ Հաջողության դեպքում Խարկովի մոտ հարձակումը կկտրեր «Հարավ» բանակային խումբը, կսեղմեր այն մինչև Ազովի ծով և կոչնչացներ այն։

### Բարվենկովոյի պլացդարմ
1942 թվականի հունվար-մարտ ամիսներին Հարավարևմտյան ռազմաճակատի զորքերը հարձակողական գործողություններ իրականացրին Իզյումի  շրջանում, որի արդյունքում Բարվենկովոյի շրջանում՝ Սևերսկի Դոնեց գետի արևմտյան ափին, ստեղծվեց կամուրջ, ինչը հնարավորություն տվեց Խարկովի և Դնեպրոպետրովսկի վրա հետագա հարձակման։ Լոզովայում գտնվող 17-րդ բանակի գլխավոր մատակարարման բազան գրավվեց, և կտրվեց Դնեպրոպետրովսկ-Ստալինո երկաթուղային գիծը, որը մատակարարում էր Վերմախտի 1-ին տանկային բանակին։ Մարտի վերջին գարնանային հալոցքի սկսվելուն պես հարձակումը դադարեցվեց։

## Ուժերի հարաբերակցություն

1942 թվականի ապրիլի 10-ին Հարավարևմտյան ուղղության հրամանատար մարշալ Տիմոշենկոն շտաբին ներկայացրեց Խարկով-Բարվենկովոյի գործողության պլանը։

Գործողության պլանի համաձայն՝ Բարվենկովոյի բարձունքից (պլացդարմ) պետք է հարձակվեին հետևյալ ուժերը.

* 6-րդ բանակ (հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Ա. Մ. Գորոդնյանսկի) Խարկովի վրա
* Գեներալ-մայոր Լ. Վ. Բոբկինի բանակային խումբը դեպի Կրասնոգրադ

6-րդ բանակը Բարվենկովոյի ելուստի հարավային լանջին ծածկում էին․
* 57-րդ բանակ (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Կ. Պ. Պոդլաս)
* 9-րդ բանակ (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Ֆ. Մ. Խարիտոնով)։

Հարձակումն իրականացրել են Ստարոսալտովսկիի պլացդարմից՝
* 28-րդ բանակ (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Դ. Ի. Ռյաբիշև),
* 21-րդ բանակի մաս (հրամանատար՝ գեներալ-մայոր Վ.Ն. Գորդով),
* 38-րդ բանակի մաս (հրամանատար՝ գեներալ-մայոր Կ. Ս. Մոսկալենկո)

Գործողությանը մասնակցել են Բրյանսկի, Հարավարևմտյան և Հարավային ռազմաճակատների զորքերը։ Հարավարևմտյան ռազմաճակատը բաղկացած էր չորս համակցված բանակներից (6-րդ, 21-րդ, 28-րդ և 38-րդ) և 5 տանկային կորպուսից, որոնցից 3-ը դեռ չէին մասնակցել մարտերին, ինչպես նաև 13 առանձին տանկային բրիգադներից։ Բրյանսկի ռազմաճակատի կազմում էին հինգ համակցված զորքեր՝ 3-րդ, 13-րդ, 48-րդ, 40-րդ և 61-րդ (ընդհանուր առմամբ՝ 29 հրաձգային դիվիզիա, 7 հեծելազորային դիվիզիա (6 Կազակական կորպուս (26 հեծելազորային դիվիզիա, 28 հդ, 49 հդ, 106 հդ), 5 ԿԿ (60 հդ, 34 հդ, 30 հդ), 11 հրաձգային բրիգադներ)։ 2 տանկային կորպուս և 9 առանձին տանկային բրիգադներ։ Մայիսյան հարձակման սկզբում Խարկովի հատվածում Կարմիր բանակի ուժերը կազմում էին 640 հազար զինվոր և սպա և 1200 տանկ:

Խորհրդային կողմից ղեկավարությունն իրականացնում էին. Հարավարևմտյան ուղղության զորքերի հրամանատարը և միաժամանակ Հարավարևմտյան ռազմաճակատի հրամանատար, Խորհրդային Միության մարշալ Սեմյոն Տիմոշենկոն։ Բրյանսկի ռազմաճակատի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Ֆ.Ի. Գոլիկովը և Հարավային ռազմաճակատի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Ռ. Յա. Մալինովսկի:

Գերմանական կողմից նրանց դեմ էին դուրս եկել «Հարավ» բանակային խմբի ուժերը, որը բաղկացած էր 6-րդ բանակից (Պաուլուս), 17-րդ բանակից (Գոտ) և 1-ին տանկային բանակից (Կլեյստ)՝ ֆելդմարշալ Բոկի գլխավոր հրամանատարության ներքո:

## Կարմիր բանակի մայիսյան հարձակում
Վերմախտի հրամանատարությունը պլանավորում էր վերացնել Բարվենկովոյի կամրջի պլացդարմը՝ հարձակում սկսելով 1942 թվականի մայիսի 18-ին։

Սակայն Կարմիր բանակը իր հարձակումը սկսեց ավելի վաղ՝ մայիսի 12-ին՝ միաժամանակյա գրոհով գերմանական զորքերի վրա հյուսիսում՝ Սալտովսկիի կամրջի պլացդարմից (Բելգորոդ-Վոլչանսկ-Սալտովի գիծ), իսկ հարավում՝ Բարվենկովոյի կամրջի պլացդարմից (Լոզովենկայի և Բալակլեյայի շրջանով անցնող առաջնագծի հյուսիսային մասը): Խորհրդային զորքերի առաջխաղացման ընդհանուր նպատակն էր Խարկովի մարզում շրջապատել Վերմախտի 6-րդ բանակը (հրամանատար Ֆրիդրիխ Պաուլուս): Սկզբում հաջողությունը Կարմիր բանակի կողմն էր։ Մինչև մայիսի 17-ը նրան հաջողվեց հետ մղել գերմանական 6-րդ բանակի ստորաբաժանումները և գրեթե մոտենալ Խարկովին:

Խարկովից հարավ, Սևերսկի Դոնեց գետի երկու ափերով առաջ շարժվելով, խորհրդային 6-րդ (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Ա. Մ. Գորոդնյանսկի), 57-րդ (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Կ. Պ. Պոդլաս) և 9-րդ (գեներալ-մայոր Ֆ. Մ. Խարիտոնով) բանակները ճեղքեցին գերմանական պաշտպանությունը՝ հասնելով Չուգուև և Մերեֆա, որտեղ սկսվեցին համառ մարտեր[11]:

Վաղ առավոտյան, 1942 թվականի մայիսի 12-ին, մեկ ժամ հրետանային պատրաստությունից հետո, Կարմիր բանակը սկսեց հարձակումը Վերմախտի դեմ հյուսիսում՝ Վոլչանսկ-Սալտովից (Հյուսիսային Դոնեցի աջ ափին գտնվող Սալտովսկի կամրջից): Բոլշայա Բաբկա-Նեպոկրիտայա-Պերեմոգա-Տերնովայա տարածքը դարձավ կատաղի մարտերի վայր։

Նեպոկրիտոեի դիմացի տարածքը, որը գերմանացիների կողմից վերածվել էր գլխավոր ամրոցի, դարձավ արյունալի մարտերի վայր։ Նեպոկրիտոեն Գերմանիայի պաշտպանության կարևորագույն կետն էր 1942 թվականի մարտ-մայիս ամիսներին Բոլշայա Բաբկա գետի երկայնքով։ Այնտեղ էր տեղակայված Վերմախտի 294-րդ սաքսոնական հետևակային դիվիզիայի շտաբը:

1942 թվականի մայիսի 12-ին, ժամը 7:30-ին, 38-րդ բանակի 226-րդ հրաձգային դիվիզիան (գեներալ-մայոր Ա.Վ. Գորբատով) Ֆյոդորովկա-Օկտյաբրսկոյե շրջանից հարձակվեց Նեպոկրիտոեի վրա՝ 36-րդ տանկային բրիգադի տանկերի, պահակային ականանետների երեք դիվիզիաների, ՀԳՀ-ի 648-րդ հրետանային գնդի և 516-րդ ինժեներական գումարտակի աջակցությամբ, և ճեղքեց թշնամու պաշտպանությունը: Ժամը 10:20-ին 987-րդ հրաձգային գնդի երկու գումարտակներ հասան Նեպոկրիտոե գյուղի հյուսիսարևելյան ծայրամասը և ժամը 12:00-ին թշնամուն հետ մղեցին դեպի գյուղի կենտրոն։ Ժամը 11:00-ին 989-րդ հրաձգային գունդը հասավ գյուղի հարավարևելյան ծայրամասը։ Ժամը 14:00-ին գյուղն ամբողջությամբ մաքրվեց թշնամուց։ Այս ճակատամարտում 226-րդ դիվիզիան կորցրեց մինչև հինգ հարյուր սպանված և վիրավորված զինվոր։ 36-րդ տանկային բրիգադը կորցրեց 16 տանկ:

Խարկովի ուղղությամբ խորհրդային հարձակման առաջին օրը՝ մայիսի 12-ին, կապիտան Միխայիլ Շեստակովի տանկային գումարտակը անմիջապես անցավ Բոլշայա Բաբկա գետը, գրավեց թշնամու երկու դիմադրության կետեր Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Վոլչանսկի շրջանի Նեպոկրիտոե գյուղի մոտ և գերի վերցրեց բազմաթիվ գերիների։

Թշնամու հակագրոհը տանկային կրակով հետ մղելիս կապիտան Մ.Դ. Շեստակովը ոչնչացրեց գերմանական չորս հրետանային թնդանոթներ և դրանց անձնակազմերը։ Նա զոհվեց այս մարտում։

Գործողության հյուսիսային թևում խորհրդային զորքերը՝ գեներալ-լեյտենանտ Դ. Ի. Ռյաբիշևի 28-րդ բանակի հետ (6 հրաձգային և հեծելազորային դիվիզիա, 3 տանկային և 2 մեխանիզացված բրիգադ), Վոլչանսկի շրջանում 65 կմ խորությամբ ճեղքում ստեղծեցին և զգալի առաջխաղացումներ ունեցան Բելգորոդի շրջանում:

Մայիսի 16-ի վերջին Կարմիր բանակի երկու հարվածային խմբերի հրաձգային ստորաբաժանումները առաջ էին շարժվել 20-35 կմ և մարտնչում էին այն գծերում, որոնց գրավումը նախատեսված էր գործողության 3-րդ օրը։ Գործողության ծրագրով նախատեսված թշնամու պաշտպանության մեջ խորը ներթափանցման փոխարեն, շարժական զորքերը դեռևս գտնվում էին առաջնագծի գոտում և ներքաշվում էին պաշտպանական մարտերի մեջ հյուսիսային հատվածում, մինչդեռ հարավային հատվածում պատրաստվում էին մտնել ճեղքման։ Մայիսի 12-16-ի մարտերի ընթացքում Հարավարևմտյան ճակատի հարձակողական գործողության հիմնական գաղափարը՝ թշնամու Խարկովի խմբավորման ոչնչացումը՝ այն հյուսիսային և հարավային խմբերի հիմնական ուժերով շրջապատելով, իրականացվել է անհամապատասխան և բավականաչափ էներգետիկորեն։ Հարավարևմտյան ռազմաճակատի հարձակումը շարունակվեց իրականացվել Հարավային ռազմաճակատից մեկուսացված:

## Գերմանական հակագրոհ
thumb|right|350px|1942 թվականի մայիսի 25-ից մինչև հունիսի 15-ը տեղի ունեցած զարգացումներ
Գերմանական հակագրոհի պլանը նախատեսում էր սահմանափակ ուժերով պաշտպանվել Ռոստովի և Վորոշիլովգրադի ուղղություններով, ապա երկու հարձակում սկսել Բարվենկովոյի կամրջի հարավային կողմում՝ համընկնող ուղղություններով։ Մեկ հարձակումը պլանավորվել էր հյուսիսից՝ Պաուլուսի 6-րդ բանակի ուժերի կողմից՝ Անդրեևկայի շրջանից դեպի Բարվենկովո, իսկ երկրորդը՝ Կլայստի 1-ին տանկային բանակի և 17-րդ բանակի ուժերի կողմից՝ հարավից՝ Սլավյանսկի շրջանից՝ Դոլգենկոյեի ուղղությամբ, որին հաջորդել էր երկու խմբերի հարձակման զարգացումը Իզյումի ուղղությամբ։ Այս հարձակումներով գերմանական հրամանատարությունը հույս ուներ ճեղքել 9-րդ բանակի պաշտպանությունը, շրջապատել և ոչնչացնել Բարվենկովոյից արևելք գտնվող այս բանակի մասերը։ Ապագայում նախատեսվում էր հասնել Սևերսկի Դոնեց գետ, այն մղել Իզյում-Պետրովսկոյե շրջանում և, զարգացնելով հարձակումը Բալակլեյայի ուղղությամբ, միանալ Չուգուևի ելուստը պաշտպանող 6-րդ բանակի ստորաբաժանումներին և ավարտել Բարվենկովոյի զորքերի ամբողջ խմբավորման շրջափակումը հարավարևմտյան ուղղությամբ։ Ծրագիրը կրում էր «Ֆրիդերիկոս» կոդային անվանումը։

Մայիսի 17-ին Կլայստի 1-ին տանկային բանակը հարձակվեց Կարմիր բանակի առաջխաղացող ստորաբաժանումների թիկունքի վրա։ Հարձակման առաջին օրը Կլայստի ստորաբաժանումներին հաջողվեց ճեղքել Հարավային ռազմաճակատի 9-րդ բանակի պաշտպանությունը և մայիսի 23-ին կտրել խորհրդային զորքերի փախուստի ուղիները դեպի արևելք։ Ս.Կ. Տիմոշենկոն Մոսկվային զեկուցեց տեղի ունեցածի մասին՝ խնդրելով լրացուցիչ զորքեր։ Գլխավոր շտաբի պետի պաշտոնը նոր ստանձնած Ա.Մ. Վասիլևսկին առաջարկեց զորքերը դուրս բերել Բարվենկովոյի բարձունքից, սակայն Ստալինը նահանջի թույլտվություն չտվեց:

Մայիսի 18-ին իրավիճակը կտրուկ վատթարացել էր։ Գլխավոր շտաբի պետ Ա. Մ. Վասիլևսկին կրկին առաջարկեց դադարեցնել հարձակումը և Բարվենկովոյի ելուստից դուրս բերել 6-րդ, 9-րդ, 57-րդ բանակները և գեներալ Լ. Վ. Բոբկինի բանակային խումբը։ Սակայն, Ս.Կ. Տիմոշենկոն հայտնեց, որ Վերմախտի հարավային խմբավորման սպառնալիքը չափազանցված էր, և Ստալինը կրկին հրաժարվեց զորքերը դուրս բերելու հրաման տալուց։ Հովհաննես Բաղրամյանը հիշել է․

Նույն կերպ, մարշալ Ս.Կ. Տիմոշենկոն մայիսի 18-ին, օրվա առաջին կեսին տեղի ունեցած զրույցի ժամանակ հեռախոսով տեղեկացրեց Գերագույն գլխավոր հրամանատարին՝ վստահեցնելով նրան, որ անհրաժեշտ չէ շեղել 6-րդ բանակի և գեներալ Բոբկինի խմբի հիմնական ուժերը՝ Կլայստի հարձակումը հետ մղելու համար։ Ի. Վ. Ստալինին ուղղված գլխավոր հրամանատարի այս զեկույցի մասին իմանալուց հետո ես անմիջապես դիմեցի Ռազմական խորհրդի անդամներից մեկին օգնության համար։ Այդ ժամանակ ինձ թվում էր, որ Ն. Ս. Խրուշչովը կկարողանա համոզել Գերագույն գլխավոր հրամանատարին չեղյալ համարել ուղղության գլխավոր հրամանատարի կողմից կայացրած սխալ որոշումը։

Սակայն Ստալինը, ակնհայտորեն հաշվի առնելով Տիմոշենկոյի անձնական հավաստիացումները, որ նա կվերացնի Բարվենկովոյի շրջանում առաջացած սպառնալիքը նույնիսկ առանց 6-րդ բանակի և Բոբկինի խմբավորման հիմնական ուժերի ներգրավման, մերժեցին առաջարկը։

Լավ հիշում եմ, որ Հարավարևմտյան ուղղության զորքերի համար այդ տագնապալի օրը ինձ երկու անգամ զանգահարեց Գլխավոր շտաբի պետի պաշտոնակատար, գեներալ-գնդապետ Ա. Մ. Վասիլևսկին։ Մեծ մտահոգություն ցուցաբերելով՝ նա անթաքույց տագնապով և հուզմունքով հարցրեց, թե ինչպիսին են մեր հնարավորությունները Կլայստի հարձակումը հետ մղելու համար։ Ես Ալեքսանդր Միխայլովիչին զեկուցեցի, որ Բարվենկովոյի մոտակայքում մենք չունենք անհրաժեշտ պաշարներ, որպեսզի դրանք գործի դնենք թշնամու հարվածային ուժերի առաջխաղացումը կանգնեցնելու համար։ Ավելի ուշ մենք իմացանք, որ գեներալ Ա. Մ. Վասիլևսկին երկու անգամ շտաբին առաջարկ է ներկայացրել անհապաղ դադարեցնել Խարկովի վրա հարձակումը և գեներալներ Ա. Մ. Գորոդնյանսկու, Լ. Վ. Բոբկինի և Կ. Պ. Պոդլասի ստորաբաժանումների բոլոր ուժերը ներգրավել՝ աճող վտանգը վերացնելու համար։

Վասիլևսկու հուշագրությունների համաձայն․

Մայիսի 18-ի առավոտից Բարվենկովո լեռան վրա մեր զորքերի իրավիճակը շարունակում էր կտրուկ վատթարանալ, ինչի մասին ես նախևառաջ զեկուցեցի Գերագույն հրամանատարին։ Նույն օրը, մոտավորապես ժամը 6-ին կամ 7-ին, ինձ զանգահարեց Հարավարևմտյան ուղղության ռազմական խորհրդի անդամ Ն. Ս. Խրուշչովը։ Նա համառոտ տեղեկացրեց ինձ Բարվենկովոյի բարձունքում տիրող իրավիճակի մասին, հայտնեց, որ Ի. Վ. Ստալինը մերժել է հարձակումը անհապաղ դադարեցնելու նրանց առաջարկները և խնդրեց ինձ կրկին զեկուցել Գերագույն հրամանատարին իրենց խնդրանքի մասին։ Ես պատասխանեցի, որ արդեն մեկից ավելի անգամ փորձել եմ համոզել Գերագույն հրամանատարին այս մասին, և որ, հղում անելով հենց Հարավարևմտյան ուղղության ռազմական խորհրդի հակառակ զեկույցներին, Ստալինը մերժել է իմ առաջարկները։ Հետևաբար, ես խորհուրդ տվեցի Ն. Ս. Խրուշչովին, որպես Կենտրոնական կոմիտեի քաղբյուրոյի անդամ, անմիջապես դիմել Գերագույն գլխավոր հրամանատարին։ Շուտով Խրուշչովը ինձ տեղեկացրեց, որ Գ. Մ. Մալենկովի միջոցով Գերագույն հրամանատարի հետ զրույց է տեղի ունեցել, և որ նա հաստատել է հարձակումը շարունակելու հրամանը։

Արդյունքում, մայիսի 23-ին Կարմիր բանակի հարվածային ուժերի զգալի մասը հայտնվեց Մերեֆա-Լոզովայա-Բալակլեյա եռանկյան մեջ (նկարազարդված է):

### Բարվենկովոյի ​​ծուղակ
Մայիսի 25-ից Կարմիր բանակի շրջափակված ստորաբաժանումները սկսեցին հուսահատ փորձեր անել շրջապատից դուրս գալու համար։ Վերմախտի 1-ին լեռնային հետևակային դիվիզիայի հրամանատարը (17-րդ բանակի 49-րդ լեռնային բանակային կորպուսի մաս)՝ գեներալ Հ. Լանցը, մարտերի արդյունքների մասին իր զեկույցում գրել է. «Տասնյակ հազարավոր ռուսներ՝ տանկերով, զենքերով և բոլոր տեսակի տրանսպորտային միջոցներով, կոմիսարների կողմից խրախուսվող, երկու գիշեր շարունակ ալիքներով գրոհում էին դիվիզիայի պաշտպանությունը։ Կատաղի մարտում, բոլոր զենքերը օգտագործելով առավելագույն արագությամբ, մոտիկ մարտերի միջոցով, Յեգերի գնդերը կարողացան կանխել աղետը»։ Իրավիճակը մոտավորապես նույն կերպ է նկարագրվում 1-ին ՏԲ-ի մարտական ​​​​գրառման մեջ. «1-ին լեռնային դիվիզիայի վրա գիշերը հարձակվել են ռուսական ուժերի խիտ զանգվածները, որոնք որոշ տեղերում կարողացել են ճեղքել դիվիզիայի ճակատը և, չնայած ուժեղ կրակին, թափանցել պաշտպանության թույլ գծի միջով»: Մայիսի 26-ին Կարմիր բանակի շրջափակված ստորաբաժանումները հայտնվեցին Բարվենկովոյի շրջանում մոտ 15 կմ² մակերեսով փոքր տարածքում։ Արևելքից շրջափակումը ճեղքելու փորձերը կասեցվեցին գերմանական համառ պաշտպանության կողմից՝ ակտիվ օդային աջակցությամբ։

Մայիսի 28-ին մարշալ Տիմոշենկոն հրաման արձակեց դադարեցնել հարձակողական գործողությունը, սակայն Կարմիր բանակի ստորաբաժանումների շրջապատումից դուրս գալու ջանքերը շարունակվեցին մինչև մայիսի 31-ը։

6-րդ և 57-րդ բանակների մնացորդները, գեներալ-մայոր Կուզմինի միացյալ տանկային խմբի աջակցությամբ, որը բաղկացած էր 5-րդ գվարդիայի, 7-րդ, 37-րդ, 38-րդ և 43-րդ տանկային բրիգադների մնացորդներից, ինչպես նաև 21-րդ և 23-րդ տանկային կորպուսների մնացորդներից, կարողացան հսկայական կորուստներով ճեղքել իրենց դիրքերը Լոզովենկա գյուղի տարածքում:

### Կարմիր բանակի կորուստներ
[thumb|Գերեվարված Կարմիրբանակայիններ։ [Խարկովի մարզ, 1942 թվականի մայիս]]
Չնայած խորհրդային զորքերի բոլոր ջանքերին, շրջափակվածների միայն մեկ տասներորդ մասին էր հաջողվել դուրս պրծնել «Բարվենկովոյի ծուղակից»: Խորհրդային կորուստները կազմել են 270 հազար մարդ, որոնցից 171 հազարը անդառնալի էին: Գերմանական տվյալների համաձայն (փաստաթուղթը հրապարակող աղբյուրը նշել է, որ այս տվյալները, կարծես թե, շատ ուռճացված են), նրանք գերի են վերցրել 352,355 գերի, գրավել և ոչնչացրել 1,320 տանկ, բոլոր տեսակի 2,648 թնդանոթ և 557 ինքնաթիռ:
thumb|right|Խորհրդային ռազմագերիների շարասյունը առանց ուղեկցորդի անցնում է Խարկովով
Շրջափակման մեջ զոհված կամ անհետ կորած անձինք էին՝ Հարավարևմտյան ռազմաճակատի հրամանատարի տեղակալ, գեներալ-լեյտենանտ Ֆ. Յա. Կոստենկոն, 6-րդ բանակի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Ա. Մ. Գորոդնյանսկին, 57-րդ բանակի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Կ. Պ. Պոդլասը, բանակային խմբի հրամանատար, գեներալ-մայոր Լ. Վ. Բոբկինը և մի շարք գեներալներ, որոնք ղեկավարում էին շրջափակված դիվիզիաները։

Պարտությունից հետո Հարավարևմտյան ուղղության ղեկավարության, ռազմաճակատների և բանակների ղեկավարության դեմ որևէ ճնշող միջոցառում չիրականացվեց։ Միակ տուժողը Բաղրամյանն էր, որը Ստալինի անմիջական հրամանով ազատվեց Հարավարևմտյան ուղղության և Հարավարևմտյան ռազմաճակատի գլխավոր հրամանատարության շտաբի պետի պաշտոնից, որից հետո նա նշանակվեց 28-րդ բանակի շտաբի պետ: Ռազմաճակատի մյուս առաջնորդների վերաբերյալ Ստալինը նույն փաստաթղթում սահմանափակվեց նշելով, որ նրանց թույլ տված աղետը «իր աղետալի հետևանքներով համարժեք էր Ռենենկամպֆի և Սամսոնովի հետ Արևելյան Պրուսիայում տեղի ունեցած աղետին» և որ «եթե մենք երկրին ամբողջությամբ տեղեկացնեինք այդ աղետի մասին, 18-20 դիվիզիայի կորստով, որը ճակատը կրեց և շարունակում է կրել, ապա վախենում եմ, որ ձեզ հետ շատ խիստ կվարվեին»։

Ռազմաճակատի զրահատանկային ուժերի հրամանատար, տանկային զորքերի գեներալ-լեյտենանտ Վ. Ս. Տամրուչին հեռացվեց հրամանատարական պաշտոնից, ուղարկվեց ակադեմիա, մեկ տարի անց ձերբակալվեց և յոթ տարի անցկացրեց բանտում, որտեղ էլ մահացավ 1950 թվականին:

## Հետևանքներ
### Ռազմավարական

Խարկովի մոտակայքում Կարմիր բանակի խոշոր ուժերի շրջապատման և հետագա ոչնչացման արդյունքում Հարավային և Հարավարևմտյան ռազմաճակատների տարածքում խորհրդային զորքերի ամբողջ պաշտպանությունը արմատապես թուլացավ։ Օգտվելով դրանից՝ գերմանական հրամանատարությունը սկսեց հաջողությամբ մշակել նախապես պլանավորված ռազմավարական հարձակում երկու ուղղություններով՝ դեպի Կովկաս և դեպի Վոլգա (Բլաու գործողություն):

### Դիվանագիտական
Խարկովի մոտ և Ղրիմում Կարմիր բանակի աղետալի պարտությունների ֆոնին Ստալինը որոշեց հրաժարվել իր տարածքային պահանջներից. մայիսի 25-ին Լոնդոն այցելող արտգործնախարար Մոլոտովը ստացավ հեռագիր, որով նրան հրամայվում էր հրաժարվել ԽՍՀՄ սահմանները 1941 թվականի հունիսի 22-ի դրությամբ ճանաչելու պահանջից: Միաժամանակ, խորհրդային մամուլում սկսվեց մի արշավ, որով դաշնակիցներին մեղադրում էին Եվրոպայում «երկրորդ ճակատի» բացումը հետաձգելու մեջ.:

## Գրականություն
* *Абатуров В. В., Португальский Р. М.* Харьков — проклятое место Красной Армии. — : Яуза; Эксмо, 2008. — 539 с.
* 
* 
* *Исаев А. В.* Краткий курс истории ВОВ: Наступление маршала Шапошникова. — : Яуза; Эксмо, 2005.
* 
* *Габов С. А., Доманк А., Португальский Р. М.* Весной сорок второго под Харьковом // Военно-исторический архив. — 2002. — № 5—9.
* *Бегунов С. Ф., Литвинчук А. В., Сутулов В. А.* «Вот где правда, Никита Сергеевич!» // Военно-исторический журнал. — 1989. — № 12.; 1990. — № 1—2.
* 
* 
*Исаев А. В. «Харьковский узел. 1941-1943»—М.:Издательский дом «Тион», 2024—320  с.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ''Бои за Харьков в мае 1942 года'': Фронтовая иллюстрация // *kharkov*.*ua*
* 
* 

Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ