Իրանական ռիալ

**Ռիալ** (), Պարսկաստանի դրամական միավորը 1798-1825 թվականներին, Իրանի՝ 1932 թվականից։

1 ռիալը հավասար է 100 դինարի, սակայն ռիալի ցածր փոխարժեքի պատճառով դինարը գործնականում չի օգտագործվում հաշվարկներում։

Ներկայումս շրջանառության մեջ են մետաղադրամները 50, 100, 250, 500, 1000, 2000 և 5000 ռիալ անվանական արժեքներով, թղթադրամներ 100, 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10,000, 20,000, 50,000, 100,000 ռիալի անվանական արժեքներով։ Կենտրոնական բանկը թողարկում է նաև 500,000, 1,000,000 և 2,000,000 ռիալի անվանական չեկեր, որոնք պաշտոնապես թղթադրամներ չեն համարվում։

## Պատմություն
Ռիալն առաջին անգամ դարձել է Իրանի (այն ժամանակ՝ Պարսկաստանի) դրամական միավորը 1798 թվականին։ Ռիալը ներմուծվել էր որպես 1250 դինարանոց մետաղադրամ (փոխանակման միավոր) կամ 1/8 թուման (հիմնական միավոր)։

1825 թվականին ռիալը դադարել է թողարկվել և մինչև 1932 թվականը Իրանի արժույթը պարսկական թումանն էր։

2019 թվականի հուլիսի 31-ին Իրանի կառավարությունը համաձայնել է Կենտրոնական բանկի դրամավարկային բարեփոխումներ իրականացնելու և ռիալի փոխարեն նոր արժույթ՝ թուման, ներմուծելու առաջարկին, որը հավասար է 10000 ռիալի։ Բարեփոխումն իրականացնելու որոշումն ուժի մեջ էր մտնելու Իրանի խորհրդարանի կողմից այն հաստատվելուց հետո։

2020 թվականի մայիսի 4-ին Իրանի խորհրդարանը հավանություն է տվել ազգային արժույթի անվանափոխության և անվանափոխության մասին օրինագծին։ Այս փաստաթղթի համաձայն՝ պետության տարածքում շրջանառության մեջ մտցվեց նոր արժույթ, որը կոչվեց թուման։ Փոխանակելիս մեկ թումանը համապատասխանեցվեց 10 հազար ռիալի։

## Ռիալի դրամական շրջանառության փուլերը
1932 թվականին *Bank Melli Iran*-ն առաջին անգամ տպել է 5, 10, 20, 50, 100 և 500 ռիալ արժողությամբ թղթադրամներ։ 1000 ռիալանոց թղթադրամները շրջանառության մեջ են մտցվել 1935 թվականին։ Այնուհետև Իրանի կառավարությունը 1951 թվականին թողարկեց 200 ռիալ արժողությամբ թղթադրամ, որին հաջորդեցին 5000 և 10000 ռիալ արժողությամբ  թղթադրամները։

Որոշ ժամանակ անց Իրանի Կենտրոնական բանկը դադարեցրեց որոշ թղթադրամների թողարկումը՝ օրինակ՝ 1940 թվականին շրջանառությունից դուրս եկան 5 ռիալանոց, իսկ 1960 թվականին՝ 10 ռիալանոց թղթադրամները։ 1993 թվականին Կենտրոնական բանկը ռիալը հայտարարեց ամբողջությամբ փոխարկելի։ Վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում ռիալի փոխարժեքը մշտապես անկում է ապրել։

### 1932-1943 թվականներ
Փահլավիների դինաստիայի առաջին շահը՝ Ռեզա Փահլավին, պատկերված էր իրանական բոլոր արժույթների թղթադրամների բոլոր թողարկումների դիմերեսին՝ 1928 թվականից (թումանի վրա) մինչև 1943 թվականը (ռիալների վրա)։

#### 1932 թվականի շարքը

#### 1937 թվականի շարքը

#### 1942 թվականի շարքը

### 1944 - 1979 սկիզբ
Փահլավիների դինաստիայի երկրորդ շահը՝ Մոհամմադ Ռեզա Փահլավին՝ 1941-1979 թվականներ, 1944 թվականի թողարկումից ի վեր պատկերված է իրանական բոլոր թողարկումների թղթադրամների դիմերեսին։
#### 1944 թվականի շարքը

#### 1949-1951 թվականների շարքը

### 1979 թվականի Իսլամական հեղափոխությունից հետո
1979 թվականին Այաթոլլահ Խոմեյնիի իսլամական հեղափոխության հաղթանակից հետո շահ Մոհամմադ Ռեզա Փահլավիի պատկերը, որը պատկերված էր Իրանի բոլոր թղթադրամների վրա, կնքվեց մեկ (դիմանկար) կամ երկու (դիմանկար և ջրանիշ) խաչերով, սովորաբար կարմիր ներկով։
Այնուհետև՝ 1980 թվականին, թղթադրամների վրա Շահ Փահլավիի պատկերը ծածկվեց «գեղարվեստական» սև ձևավորմամբ՝ կրկնելով նրա ուրվագիծը։ Դա արվել է, քանի որ Իրանի Կենտրոնական բանկում մնացել էին մեծ քանակությամբ 1974 թվականի մոդելի տպագրված, բայց չթողարկված թղթադրամների, որոնցից յուրաքանչյուրը կրում էր շահի կերպարը, որն ատելի էր նոր կառավարության կողմից։
200px
170px
### 1982 թվականի շարքը
Իսլամական հեղափոխությունից հետո թողարկված առաջին թղթադրամները տեսողականորեն նման էին Փահլավիի ժամանակաշրջանի թղթադրամներին, սակայն շահի կերպարը փոխարինվեց Իմամ Ռեզայի դամբարանի պատկերով։ Թղթադրամները թողարկվել են 100, 200, 500, 1000, 5000 և 10000 ռիալ անվանական արժեքներով։

### Թղթադրամներ և չեկեր 1992-2021 թթ․
Շրջանառության մեջ են 100, 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10,000, 20,000, 50,000, 100,000 ռիալ արժողությամբ թղթադրամներ՝ թողարկման տարբեր տարիների և 500,000 և 100,000 դրամանոց չեկեր։

1982-1989 թվականներին թողարկված հին ոճի թղթադրամները վճարման միջոց են և մաշվելով հանվում են շրջանառությունից։

Բոլոր թողարկումների թղթադրամների (բացառությամբ 100, 200 և 500 ռիալանոց թղթադրամների և 500.000 և 1.000.000 ռիալանոց չեկերի) դիմերեսին պատկերված է Ռուհոլլա Խոմեյնիի դիմանկարը։ 500,000 և 1,000,000 ռիալ արժողությամբ չեկերի անվանումները նշված են և՛ ռիալով, և՛ թումանով, ինչը ցույց է տալիս, որ արժութային բարեփոխումը, որն ի վերջո իրականացվել է 2020 թվականին, պլանավորվել է արդեն 2000-ականների վերջին։

### Հեղափոխության շարք (1981–2005)

### Ռուհոլլա Խոմեյնիի շարք (1992–2019)

### Միջսերունդային շարք (2019–2023)
Նախապատրաստվելով առաջիկա վերահաշվարկին, որի դեպքում 10,000 ռիալը կդառնա մեկ Թուման, այս շարքի նմուշները ցույց են տալիս թվային արժեքը ինչպես թումերով, այնպես էլ ռիալով (վերջինս չորս զրոները առանց շեշտադրման)։ Թղթային արժույթի պակասի պատճառով ավելի բարձր անվանական արժեքներ են թողարկվել որպես չեկ։

;2019
*500.000 ռիալ (50 թուման) չեկ

;2020
*100,000 ռիալ  (10 թուման)
*1,000,000 ռիալ  (100 թուման) չեկ

;2021
*10,000 ռիալ  (1 թուման)
*20,000 ռիալ  (2 թուման)
*50,000 ռիալ  (5 թուման)

;2023
*2,000,000 ռիալ  (200 թուման) չեկ

### Կանխիկ չեկեր
Ներկայումս Կենտրոնական բանկի կողմից թողարկված ամենաբարձր արժեքով օրինական վճարման թղթադրամը կազմում է 100,000 ռիալ (մոտ 2,4 ԱՄՆ դոլար, 2023 թվականի օգոստոսի 22-ին)։ Այնուամենայնիվ, 500,000 և 1,000,000 ռիալ իրանական չեկերը ազատորեն շրջանառվում են և համարվում են կանխիկ։

Կենտրոնական բանկը նախկինում թույլ էր տալիս խոշոր պետական բանկերին տպել իրենց սեփական թղթադրամները, որոնք հայտնի են որպես «կանխիկ չեկեր»։ Դրանք ֆիքսված գումարներով փոխանցող չեկի ձև էին, տպագրված պաշտոնական թղթադրամների տեսքով։ Բանկերից ձեռք բերելուց հետո դրանք կարող էին մեկ տարի կանխիկի պես գործել։ Այս թղթադրամների երկու ձև կա։ Մեկը, որը հայտնի է որպես «Իրան չեկ», կարող է կանխիկացվել ցանկացած ֆինանսական հաստատությունում, իսկ մյուսը կարող է կանխիկացվել թողարկող բանկում։ Դրանք տպագրվել են 200,000, 500,000, 1,000,000, 2,000,000 և 5,000,000 ռիալ արժողությամբ։

2008 թվականին ԿԲ-ն չեղարկեց բանկերի այս արտոնությունը և ներկայումս թողարկում է իր սեփական իրանական չեկերը՝ 500,000, 1,000,000 և 2,000,000 ռիալ արժողությամբ։

### Թվային ռեալ
Թվային ռիալը կամ Իրանի ազգային արժույթը արժույթի տեսակ է։

## Թվագրություն
### Թղթադրամներ
Իրանի Իսլամական Հանրապետության թղթադրամները թողարկման ամսաթիվ չունեն։

### Մետաղադրամներ
Իրանի Իսլամական Հանրապետության մետաղադրամները թվագրված են արեգակնային հիջիրիով։ Տարբերությունը 622 տարի է՝  հաշվի առնելով տարեսկզբի անհամապատասխանությունը։

### Ներդրումային մետաղադրամներ
Ռիալին զուգահեռ Իրանում աննախադեպ լայն շրջանառության մեջ են ներդրումային մետաղադրամները։ Դրանք ունեն լողացող փոխարժեք, որը փոխկապակցված է ոսկու ներկայիս գնի հետ, սակայն, փոխարժեքի վրա ազդում են նաև այլ գործոններ, ինչպիսիք են վաճառքի և գնման ժամանակը, կոնկրետ շրջանառությունը և այլն։ Լայնորեն օգտագործվում են որպես բանկային ավանդների ձև, նվերներ, պարգևավճարներ և այլն։

1979 թվականի մարտին Փահլավի դինաստիայի ոսկե մետաղադրամները, որոնք թողարկվել էին մինչև 1979 թվականի փետրվարի իսլամական հեղափոխությունը, փոխարինվեցին «Ազատության գարուն» ոսկե մետաղադրամներով (, *Bahar-e Azadi*)։ Այդ ժամանակից ի վեր թողարկվել է ընդամենը 3 ոսկե հուշադրամ՝ Ռուհոլլահ Խոմեյնի ծննդյան 100-ամյակին - 1999 թ., 2000 թվականին Իմամ Ալիի շիա Տարվա համար, ի հիշատակ Մուհամադ մարգարեի Տարվա՝ 2007 թվականին։

## Արտաքին հղումներ
* Iran Collection, a website about Persian banknotes and coins since Qajar era. 
* Statistics , Central Bank of Iran
*Latest news about Iran currency, *Financialtribune*, The First Iranian English Economic Daily

### Տեսանյութեր
* Iran's gold and currency markets Iran's gold and currency markets (Press TV 2012)
* Gold market and currency exchange in Iran - Part I Part II Part III (Press TV)
*  (Press TV)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասիական արժույթներ
Կատեգորիա:Դրամագիտություն
Կատեգորիա:Դրամական միավորներ
Կատեգորիա:Դրամական միավորներ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Թղթադրամներ
Կատեգորիա:Փող