Հայկական աստղագիտական ընկերություն

**Հայկական աստղագիտական ընկերություն** (, հայերեն հապավում՝ **ՀԱԸ**), Հայաստանում 1999 թվականին հիմնադրված աստղագիտական ընկերություն, 2001 թվականից Եվրոպական աստղագիտական ընկերության (EAS) անդամ, այդպիսով միջազգայնորեն ճանաչված հասարակական կազմակերպություն:

2007 թվականին JENAM-2007-ը՝ Եվրոպական աստղագիտական ​​ընկերության (EAS) 15-րդ տարեկան հանդիպումը, որը նաև Հայկական աստղագիտական ​​ընկերության (ArAS) 6-րդ տարեկան հանդիպումն էր,խոշոր իրադարձություն է, որը տեղի է ունեցել Երևանում, Պետական համալսարանում:

2026 թվակնաի դրությամբ Հայկական աստղագիտական ընկերությունն ունի 108 անդամ, որոնք ներկայացնում են 49 հաստատություններ 21 երկրներից և կենտրոնական դեր է խաղում Հայաստանում տեղի ունեցող գրեթե բոլոր խոշոր աստղագիտական ​​գործունեության մեջ՝ սերտորեն կապված լինելով Բյուրականի աստղաֆիզիկական աստղադիտարանի հետ։

## Պատմություն
Հայկական աստղագիտական ընկերությունն ստեղծվել է 1999 թվականին և պաշտոնապես գրանցվել է 2001 թվականին:

Հայկական աստղագիտական ընկերություն հիմնադրելու միտքը ծագել է դեռևս վաղ 1980-ականներին, երբ արդեն հայտնի էր, որ մի շարք հայ աստղագետներ աշխատում էին Հայաստանից դուրս, և նրանց միջև կապ հաստատելու և համագործակցելու կարիք է զգացվել։ Այս մտահղացման նախաձեռնողներից էին ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան անդամներ Սթենֆորդի համալսարանի աստղաֆիզիկոս Վահե Պետրոսյանը և  Կոռնելի համալսարանի պրոֆեսոր, աստղաֆիզիկոս Երվանդ Թերզյանը։ Այնուամենայնիվ ինքնին ընկերությունն այդ ժամանակ չի ստեղծվել։

Ավելի ուշ, 1990-ականներին, Արեգ Միքայելյանը Բյուրականում սկսել է տեղեկատվություն հավաքել ամբողջ աշխարհի բոլոր հայ աստղագետների վերաբերյալ՝ ընկերության հիմնադրումը պատրաստելու համար։ Մի քանի տարի անց, բազմաթիվ հետաքրքվածների հետ քննարկելուց հետո, այդ թվում՝ Միջազգային աստղագիտական միության` (ՄԱՄ) ներկայացուցիչների, տեղի է ունեցել գիտաժողով այս նախաձեռնությունը քննարկելու համար։

1999 թվականի հունիսի 22-ին, Բյուրականի աստղադիտարանում 16 աստղագետների մասնակցությամբ գիտաժողովի ժամանակ կայացվել է Հայկական աստղագիտական ընկերության հիմնադրման որոշումը։ Ընտրվել է նախաձեռնող խումբ, պատրաստելու համար առաջարկներ ընկերության գործունեության վերաբերյալ, կազմելու նրա կանոնադրությունը, անդամակցության ձևը, և այլն։

### Նախաձեռնող խմբի անդամներ

* Արեգ Միքայելյան, տնօրեն
* Հայկ Հարությունյան, նախկին տնօրեն
* Ելենա Նիկողոսյան, գիտական քարտուղար
* Սուսաննա Հակոբյան
* Տիգրան Մաղաքյանը։

Այս գործընթացում ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Երվանդ Թերզյանը: Նա ընկերության հիմնական սկզբունքները քննարկել է Արեգ Միքայելյանի հետ 1999 թվականի սեպտեմբերին Կոռնելլի համալսարան այցի ժամանակ։ Այնուամենայնիվ ընկերության գրանցումը տեղի է ունեցել 2 տարի անց։ Հայաստանի հանրապետության արդարադատության նախարարությունը 2001 թվականի օգոստոսի 29-ին հաստատել է կանոնադրությունը և գրանցել Հայկական աստղագիտական ընկերությունը որպես Հայաստանի հասարակական կազմակերպություն (գրանցման փաստաթուղթ՝ 03A 051334)։

2001 թվականի սեպտեմբերի 13-ին, Եվրոպական աստղագիտական ընկերության (ԵԱԸ) խորհրդի նիստի ժամանակ, Հայկական աստղագիտական ընկերությունը պաշտոնապես ճանաչվել է ԵԱԸ-ի կողմից, դառնալով այդ ժամանակվա նրա 21 անդամներից մեկը։ 2009 թվականի դրությամբ ընկերության անդամները 66 են։ ՀԱԸ ունի մասնաճյուղեր Հյուսիսային Ամերիկայում, Եվրոպայում և ԱՊՀ տարածքում:

## Գործունեություն
Հայկական աստղագիտական ընկերության հիմնական գործունեությունը հանգում է իր համացանցային կայք-էջում Բյուրականի աստղադիտարանի, հայկական և համաշխարհային աստղագիտության մասին մանրամասն տեղեկատվություն տրամադրելուն, էլեկտրոնային տեղեկագրերի տարածմանը, երիտասարդ աստղագետների համար ՀԱԸ տարեկան մրցանակների հանձնմանը, հայ աստղագետների տվյալների շտեմարանի և աստղագիտական իրադարձությունների օրացույցի ստեղծմանը, կրթական գործունեությանը և ՀԱԸ խորհրդի ընթացիկ աշխատանքներին: 

ՀԱԸ-ն աջակցում է գիտական ​​փոխանակմանը և կարիերայի զարգացմանը՝ կազմակերպելով տարեկան հանդիպումներ, կոնֆերանսներ և մասնագիտացված դպրոցներ, հատուկ ուշադրություն դարձնելով երիտասարդ հետազոտողներին։  Դրա հիմնական կրթական գործունեություններից մեկը երկամյա Բյուրականի միջազգային ամառային դպրոցն է (Byurakan International Summer School, BISS), որը միջազգայնորեն ճանաչվել է որպես աշխարհի առաջատար աստղագիտական ​​դպրոցներից մեկը: Հայ ուսանողները և երիտասարդ աստղագետները պարբերաբար մասնակցում են խոշոր միջազգային ծրագրերի, որոնց աջակցում և համակարգում է ՀԱԸ-ն։

Հայկական աստղագիտական ընկերությունը Եվրոպական աստղագիտական ընկերության (EAS) անդամ ընկերություններից մեկն է։ 2026 թվակնաի դրությամբ Հայկական աստղագիտական ընկերությունն ունի 108 անդամ Հայաստանից ու մի շարք այլ երկրներից և փաստացի կարող է համարվել միջազգային կազմակերպություն:

Ընկերությունը նաև զբաղվում է աստղագիտության ավելի լայն հասարակական և մշակութային ասպեկտներով, մասնավորապես՝ հնեաստղագիտության և մշակույթում աստղագիտության (Archaeoastronomy and Astronomy in Culture, AAC) ոլորտներում՝ համակարգելով ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի և Միջազգային աստղագիտական ​​միության նման կազմակերպությունների կողմից ղեկավարվող միջազգային նախաձեռնությունները:

### Եվրոպական աստղագիտական տարեկան համագումարը Երևանում
Հայկական աստղագիտական ընկերության կարևորագույն նախաձեռնություններից մեկը Հայաստանում երբևէ տեղի ունեցած խոշորագույն գիտական իրադարձություն էր՝ Եվրոպական աստղագիտական համատեղ հանդիպման տարեկան համագումարի () կազմակերպումը  Երևանում:

Այն ամեն տարի կազմակերպվում է եվրոպական երկրներից մեկում Եվրոպական աստղագիտական ​​ընկերության  (EAS) և ազգային աստղագիտական ​​ընկերություններից մեկի կողմից: JENAM-2007-ը Եվրոպական աստղագիտական ​​ընկերության (EAS) 15-րդ տարեկան հանդիպումն էր և Հայկական աստղագիտական ​​ընկերության (ArAS) 6-րդ տարեկան հանդիպումը:

EAS-ի Գլխավոր ասամբլեայի և EAS-ի Խորհրդի նիստերը տեղի են ունեցել Երևանի պետական համալսարանում: Կազմակերպվել է նաև երիտասարդ աստղագետների համար աշխատանքի շուկա, ցուցահանդեսներ, մի շարք հասարակական միջոցառումներ և այլն։

Հայկական աստղագիտական ընկերությունը Հայաստանում զարգացնում է գիտական լրագրությունն իր պարբերաբար տարածվող մամուլի հաղորդագրությունների միջոցով:

## Նպատակներ
Հայկական աստղագիտական ընկերությունն ուղղված է Հայաստանում աստղագիտության զարգացմանը,  Հայաստանում աստղագիտական կրթության նպաստմանն ու գիտության մասսայականացմանը:

Հայկական աստղագիտական ընկերության հիմնական նպատակները սահմանված են ընկերության կանոնադրությամբ.

* Հայաստանում աստղագիտության խթանում
* Հայաստանի բոլոր աստղագիտական հաստատությունների միջև համագործակցության խթանում,
* Հայաստանի և արտասահմանի աստղագիտական կառույցների միջև կապերի և համագործակցության խթանում
* Հայաստանում աստղագիտական կրթության և գիտելիքի զարգացում։

## Հրապարակումներ
Սկսած 2002 թվականից Աստղագիտական ընկերությունը եռամսակը մեկ թողարկում է Էլեկտրոնային տեղեկագիր (1 թողարկում ամեն 3 ամսում): Ընկերությունը իր առցանց ամսագրի միջոցով ստեղծում է հայալեզու գիտական ​​հանրամատչելի բովանդակություն: Նրանում զետեղվում են հայ գիտնականների մասին տեղեկություններ, ինչպես նաև հրատարակում են գիտական ամփոփագրեր և կարճ աշխատություններ:

* «Հայ աստղագիտության բառարան» գիրք կամ DVD,
* Հայկական աստղագիտություն:

## Համագործակցություն
Ընկերությունը համագործակցում է այլ հայկական և միջազգային կազմակերպությունների հետ՝ Միջազգային աստղագիտական միություն` ՄԱՄ,  Եվրոպական աստղագիտական ընկերություն՝ ԵԱԸ, Եվրասիական աստղագիտական ընկերություն՝ ԵԱԱԸ, Հայկական ֆիզիկական ընկերություն, Համահայկական գիտական ընկերություն, հայ գիտնականների և ճարտարագետների ընկերություն և այլն:

Միջազգային մակարդակում ՀԱԸ-ն Եվրոպական աստղագիտական ​​ընկերության կից ընկերություն է և ճանաչված է Միջազգային աստղագիտական ​​օլիմպիադաների (IAO), Միջազգային մոլորակային տվյալների դաշինքի (IPDA) և Եվրասիական աստղագիտական ​​ընկերության (EAAS) կողմից։ Ընկերությունը զբաղվում է հնեաստղագիտության և աստղագիտության մշակույթային (Archaeoastronomy and Astronomy in Culture, AAC) ոլորտներով՝ համակարգելով ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի և Միջազգային աստղագիտական ​​միության նման կազմակերպությունների կողմից ղեկավարվող միջազգային նախաձեռնությունները:

## Մրցանակաբաշխություններ
ԵԱԸ իրականացնում է երիտասարդ աստղագետների ամենամյա մրցանակաբաշխություն և նշանավոր աստղագետների համար սահմանել է ամենամյա մրցանակներ`

* տեսական աստղաֆիզիկայի համար Վիկտոր Համբարձումյանի անվան մրցանակ
* դիտողական աստղաֆիզիկայի համար Բենիամին Մարգարյանի անվան մրցանակ
* երիտասարդ աստղագետների համար նախատեսված Երվանդ Թերզյանի անվան ամենամյա մրցանակ։

### ArAS վկայականներ
◆2009 թվականից սահմանվել է Աստղագիտության հանրայնացման համար` ArAS-ի և Օքսֆորդի հայկական ընկերության համատեղ մրցանակ, որով խրախուսվում են աստղագիտությանը նվիրված հանրային հրատարակությունները և հեռուստառադիոծրագրերը մի քանի անվանակարգերում.

* ամենաակտիվ լրագրող
* լավագույն թերթի/ամսագրի/առցանց հոդված
* լավագույն ռադիո/հեռուստատեսային ծրագիր
* լավագույն աստղագիտական ​​լուսանկար:

◆GTTP վկայականներ:

## Ծանոթագրություններ