ԱՄՆ-ի բնիկ ժողովուրդներ

**[[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ–ի]] [[տեղաբնիկ ժողովուրդներ|բնիկ ժողովուրդներ]]**` ԱՄՆ-ի բնակիչները (ոչ իսպանախոս), ովքեր իրենց նույնացնում են Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայի ցանկացած բնիկ ժողովրդի (ներառյալ Կենտրոնական Ամերիկան) ծագման հետ և պահպանել են ցեղային պատկանելությունը կամ կապը համայնքի հետ (օրինակ՝ էսկիմոսներ, ալեուտներ): Այն ընդհանրացնող եզրույթ է, որը պաշտոնապես օգտագործվում է ԱՄՆ-ի բնակչության մարդահամարի բյուրոյի, բյուջեի կառավարման բյուրոյի և այլ  պետական կառույցների կողմից՝ ԱՄՆ-ի քաղաքացիներին կամ երկրում բնակվող օտարերկրացիներին հաշվառելու համար։ ԱՄՆ-ի բնակչության բնիկ ժողովուրդների  թիվը էականորեն նվազել է եվրոպացի վերաբնակիչների կողմից տարածքի գաղութացման, աստիճանական ոչնչացման և իրենց տարածքներից վտարման, ինչպես նաև եվրոպացիների կողմից բերված վարակների պատճառով։ 
մինի|Հնդկացիների բնակության վայրերի քարտեզը նախքան գաղութարարների մուտքը

## Պատմությունը
### Կյանքը եվրոպացիների ժամանման ժամանակ
Եվրոպացիների Հյուսիսային Ամերիկա ժամանման պահին որոշ հնդկացիական ժողովուրդներ, օրինակ՝ պուեբլոները, որոնք ապրում էին ԱՄՆ-ի ներկայիս հարավ-արևմուտքում, բնակվում էին հում աղյուսից կառուցված բազմահարկ շինություններում և զբաղվում էին եգիպտացորենի, դդումի ու լոբու մշակմամբ։ 
Նրանց հարևանները՝ ապաչները, բնակվում էին փոքր խմբերով։
մինի|Սեկոտոն ցեղի գյուղը։ Թեոդոր դե Բրիի փորագրությունը՝ Թոմաս Հերիոթի «Վիրջինիայի հողերի կարճ ու հավաստի նկարագրություն» գրքից, 1588 թ.
Նրանք զբաղվում էին որսորդությամբ և երկրագործությամբ։ Իսպանացի գաղութարարների կողմից ձիեր ներմուծելուց հետո ապաչները սկսեցին դրանք օգտագործել և ավազակային հարձակումներ իրականացնել իրենց մոտ բնակություն հաստատած հարևանների՝ եվրոպացիների և հնդիկների վրա՝ կողոպուտի նպատակով:
Ժամանակակից Միացյալ Նահանգների արևելյան մասի անտառներում ապրում էին իրոկեզները։ Նրանք զբաղվում էին որսորդությամբ, ձկնորսությամբ, երկրագործությամբ՝ աճեցնելով 12 տեսակի հացահատիկ։ Նրանց երկարավուն տները՝ ծածկված թեղու կեղևով, կարող էին տեղավորել մինչև 20 ընտանիք։ Իրոկեզները բավականին մարտական էին։ Նրանք իրենց բնակավայրերը շրջապատում էին փայտե պատվարներով՝ հարևանների հարձակումներից պաշտպանվելու համար։ 
Ժամանակակից Միացյալ Նահանգների հյուսիս-արևմուտքում գտնվող, Խաղաղ օվկիանոսի ափին ապրող հնդիկները զբաղվում էին ձուկ և ծովամթերք որսալով: Շատ հնդիկներ հմուտ արհեստավորներ էին: Նրանք պատրաստում էին կերամիկա, զամբյուղներ, փայտի փորագրություն էին անում և մանածագործությամբ էին զբաղվում։ Բայց նրանք երբեք չհորինեցին անիվը և ճանապարհորդել են ոտքով կամ նավակով։

### XVII-XVIII դդ
Համաձայն բացահայտման դոկտրինի՝ եվրոպացի վերաբնակիչները համարում էին, որ լիարժեք իրավունք ունեն զբաղեցնել հնդկացիների հողերը։ Շատ վերաբնակիչներ կարծում էին, որ հնդկացիները վայրենիներ են, և որ նրանց ապրելակերպը արժեք չունի։ Փոքր հնդկացիական ցեղերը չէին կարող լուրջ դիմադրություն ցույց տալ լավ զինված և վճռական վերաբնակիչներին, սակայն միավորվելով՝ նրանք հաճախ բավական հզոր ուժ էին ներկայացնում։ 1675 թվականին վամպանոագ ցեղի առաջնորդ Մետակոմետը միավորեց հարակից ցեղերին՝ Նոր Անգլիայում եվրոպացի վերաբնակիչների դեմ պայքարելու համար, սակայն նրանք պարտություն կրեցին։
մինի|Պոմեյոկ ցեղի գյուղը։ Թեոդոր դե Բրիի փորագրությունը՝ Թոմաս Հերիոթի «Վիրջինիայի հողերի կարճ ու հավաստի նկարագրություն» գրքից, 1588 թ.
 
Իրոկեզները, որոնք բնակվում էին Էրի և Օնտարիո լճերից հարավ՝ ներկայիս Նյու Յորք և Փենսիլվանիա նահանգների տարածքում, ավելի հաջողակ էին եվրոպացիներին դիմադրելու հարցում : Արդեն 1570 թվականին հինգ ցեղեր միավորվեցին և ստեղծեցին Իրոկեզների լիգան։ Լիգան եվրոպացի վերաբնակիչների հետ զբաղվում էր մորթու առևտրով և Բրիտանիայի կողմից մասնակցեց Ֆրանսիայի դեմ պատերազմին՝ Ամերիկայում գերիշխանության համար, որը տևեց 1754-ից մինչև 1763 թվականը։ 1763 թվականին ավարտված Յոթնամյա պատերազմի արդյունքում Բրիտանիայի կողմից Ֆրանսիային պատկանող Կանադայի և Օհայո գետի ավազանի բռնակցումը պահանջում էր այնպիսի քաղաքականություն, որը չհեռացներ այնտեղ բնակվող ֆրանսիացիներին և հնդկացիներին։ Սակայն սա բերում էր բրիտանական իշխանությունների հակամարտության գաղութների հետ, որոնց բնակչությունը արագ աճում էր և իրենք էլ հավակնում էին նոր ձեռք բերված հողերին։ 1763 թվականի թագավորական հռչակագրով ողջ արևմտյան տարածքը, որը գտնվում էր Ալլեգանի լեռների, Ֆլորիդայի, Միսիսիպի գետի և Քվեբեկի միջև, հայտարարվում էր հնդկացիներին պատկանող։ Սակայն այս միջոցառումն ապարդյուն էր․ վերաբնակիչները դա համարեցին որպես իրենց իրավունքների անտեսում՝ զբաղեցնելու արևմտյան հողերը։
ԱՄՆ Անկախության պատերազմի ընթացքում որոշ իրոկեզներ աջակցում էին բրիտանացիներին, մյուսները՝ ամերիկացի գաղութարարներին, իսկ երրորդները պահպանում էին չեզոքություն։ Արդյունքում բոլոր կողմերը պատերազմում էին իրոկեզների դեմ, և նրանք կրեցին ծանր կորուստներ։ ԱՄՆ Անկախության պատերազմի ավարտից հետո Օհայո գետից հյուսիս-արևմուտք գտնվող տարածքները բրիտանացիները զիջեցին ԱՄՆ-ին՝ համաձայն 1783 թվականի Փարիզի խաղաղության պայմանագրի։ Այնուամենայնիվ, Օհայո գետից հյուսիս-արևմուտք գտնվող բերդերը մնացին բրիտանացիների վերահսկողության տակ։ Երբ այնտեղ հասան ամերիկյան զորքերը, նրանք բախվեցին հնդկացիական ցեղերի համառ դիմադրությանը։ Մի քանի ծանր պարտություններից հետո ամերիկյան զորքերի հրամանատարությունը հանձնվեց գեներալ Էնթոնի Ուեյնին, ով 1793 թվականին ձևավորեց նոր՝ Միացյալ Նահանգների լեգիոնը և հաջորդ՝ 1794 թվականին, Ֆոլեն Թիմբերսի ճակատամարտում վճռական հաղթանակ տարավ հնդկացիների նկատմամբ։ Շուտով կնքված խաղաղության պայմանագրի համաձայն՝ հնդկացիները զիջեցին զգալի տարածքներ սպիտակ վերաբնակիչների բնակեցման համար։ 
1787 թվականի հուլիսի 13-ին Կոնգրեսի կողմից ընդունված Հյուսիսարևմտյան հրամանագիրը ամրագրեց հնդկացիական ժողովուրդների անկախ կարգավիճակը. 1778-1868 թվականներին ԱՄՆ կառավարությունը կնքեց 371 պայմանագիր հնդկացիական ցեղերի հետ։ 
XVIII դարի վերջերին ամերիկացի գաղութարարները սկսեցին գաղթել դեպի արևմուտք (տես՝ Ամերիկյան պիոներներ հոդվածը)` կտրելով Կենտուկիի, Թենեսիի և Օհայո նահանգների անտառները։ Հնդկացիները համարձակորեն պայքարում էին այս ներխուժողների դեմ, ովքեր խախտում էին իրենց որսորդական տարածքները։ 
մինի|Պոլ Քեյն «Մեծ Օձի մահը»։ Չերնոնոգ ցեղի առաջնորդի և հարթավայրային կրիների մենամարտը, 1858-1862 թթ.:
Ֆրանսիացիների և բրիտանացիների խրախուսանքով, որոնք ձգտում էին պահպանել վերահսկողությունը Միացյալ Նահանգներից դեպի արևմուտք գտնվող հողերի վրա, հնդկացիները հարձակվում էին սահմանամերձ բնակավայրերի վրա։ Սպիտակ վերաբնակիչները, առաջ գնալով, երբեմն ոչնչացնում էին ամբողջ հնդկացիական գյուղերի բնակչությանը: Ի սկզբանե Միացյալ Նահանգների կառավարությունը փորձում էր պահպանել խաղաղություն հնդկացիների հետ՝ չհամաձայնելով սպիտակ վերաբնակիչների հաստատվելուն Ապալաչյան լեռներից արևմուտք։ Բայց վերաբնակիչները դրան ուշադրություն չէին դարձնում։

### XIX դար
ԱՄՆ քաղաքական գործիչները տարբեր ուղիներ են դիտարկել «հնդկացիական խնդրի» լուծման համար։ Նրանք հանգում էին նրան, որ հնդկացիներին կամ պետք է ձուլել, կամ վերաբնակեցնել ավելի արևմուտք: 1825 թվականին ԱՄՆ-ի Գերագույն դատարանը իր որոշումներից մեկում ձևակերպեց «բացահայտման դոկտրինը», համաձայն որի՝ «բացահայտված» հողերի իրավունքը պատկանում է պետությանը, իսկ տեղաբնակ բնակչությունը պահպանելու է բնակվելու իրավունք, բայց չի ունենալու հողի սեփականության իրավունք։
մինի|Սիու ցեղի առաջնորդի հուղարկավորությունը։ Նկարիչ՝ Կարլ Բոդմեր
1830 թվականին ընդունվեց հնդկացիների տեղափոխման մասին օրենք, համաձայն որի՝ ԱՄՆ-ի արևելքում բնակվող բոլոր հնդկացիները պետք էր տեղափոխվեն Միսիսիպի գետից արևմուտք նախատեսված հողեր։ 
Այսպես կոչված հինգ քաղաքակիրթ ցեղերը, որոնք արդեն որդեգրել էին սպիտակամորթ մարդկանց կենսակերպը, ենթակա էին վտարման: Չերոկիները նույնիսկ ընդունեցին սահմանադրություն, որը գրված էր ԱՄՆ Սահմանադրության օրինակով։Ջորջիա նահանգում նրանցից շատերը ունեին խոշոր ֆերմաներ և աղյուսե տներ։
մինի|Ուիլյամ Պենի պայմանագիրը հնդկացիների հետ։ Նկարիչ՝ Բենջամին Վեսթ, 1827 թ.
Բայց նրանց ուժով տեղահանեցին իրենց տներից և ստիպեցին ոտքով շարժվել հնդկացիական տարածք, որը գտնվում էր այնտեղ, որտեղ այժմ Օկլահոմա նահանգն է։ Այս դժվարին ճանապարհը, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես «Արցունքների արահետ»,տևեց երեքից հինգ ամիս, և միայն չերոկիները կորցրեցին մոտ 4000 մարդու (ոչ պակաս, քան իրենց ցեղի քառորդ մասը)։ XIX դարի կեսերին սպիտակ վերաբնակիչները հասան մեծ տափաստաններ, որտեղ ապրում էին այնպիսի ցեղեր, ինչպիսիք են սիուները, որոնք շարժվում էին ձիերով և որսում բիզոնների։Սպիտակ վերաբնակիչները սկսեցին զանգվածաբար ոչնչացնել բիզոններին, ինչը հնդկացիներին դատապարտեց սովի։ 
մինի|Մդևականտոն ցեղի առաջնորդ Թա-Օյաթե-Դուտա, հայտնի որպես Վորոնյոնոկ, 1857 թ.
Տեղական մակարդակում երբեմն վճարվում էին պարգևատրումներ սպանված հնդկացիների համար։ Այսպես, 1855 թվականին Կալիֆոռնիայի Շաստա Սիթիի իշխանությունները վճարում էին 5 դոլար յուրաքանչյուր հնդկացու գլխի համար, 1859 թվականին Մարիսվիլի մերձակայքի բնակավայրը, բնակչության կողմից նվիրաբերված միջոցներից, վճարում էր պարգևատրում «յուրաքանչյուր գլխի կամ այլ համոզիչ ապացույցի» համար, որ հնդկացի է սպանվել։ 
մինի|Մինեսոտա նահանգի Նյու Ուլմի պաշարումը՝ 1862 թվականի Սիու ապստամբության ժամանակ
1861 թվականին Թեհամա շրջանում  ծրագրեր էին մշակում հիմնադրամ ստեղծելու՝ «հնդկացիների գլխի վճարման համար», իսկ երկու տարի անց Հանի-Լեյքում վճարում էին 25 ցենտ յուրաքանչյուր հնդկացու գլխի համար։ 
1871 թվականին ԱՄՆ իշխանությունները եզրակացրեցին, որ հնդկացիների հետ պայմանագրերը այլևս անհրաժեշտ չեն, և որ ոչ մի հնդկացիական ժողովուրդ կամ ցեղ պետք է չդիտարկվի որպես անկախ ազգ կամ պետություն։ 
Իշխանությունները ստիպում էին հնդկացիներին հրաժարվել իրենց սովորական կենսակերպից և ապրել միայն ռեզերվացիաներում։ Շատ հնդկացիներ դիմադրում էին դրան։ Դիմադրության ղեկավարներից մեկը Տատանկա Իյոտակեն էր, սիու ցեղի առաջնորդը։ Սիուները մի քանի ապշեցուցիչ հարվածներ հասցրեցին ամերիկյան հեծելազորին՝ հաղթելով Լիթլ Բիգհորն գետի ճակատամարտում 1876 թվականին։ Բայց հնդկացիները չէին կարող ապրել պրերիաներում առանց բիզոնների, և սովից ուժասպառ լինելով, նրանք ի վերջո ենթարկվեցին և տեղափոխվեցին ռեզերվացիաներ։ Սև բլուրների պատերազմը (1876—1877 թթ.) դարձավ վերջին լայնածավալ զինված հակամարտությունը սպիտակամորթ ամերիկացիների և բնիկ բնակչության միջև, թեև առանձին բախումներ հնդկացիների  փոքր խմբերի հետ շարունակվեցին մինչև 1918 թվականը։ 
1890 թվականին հնդկացիների շրջանում սկսվեց մեսիական շարժում,որի բնորոշ առանձնահատկությունն էր հավատը հնդկական գերազանցության հրաշալի վերածննդի և մահացած հին զինվորների վերադարձի հանդեպ : Այս հավատը գտավ խորհրդանշական արտահայտություն «հոգու պար» կոչվող աղոթքի մեջ և տարածվեց դժգոհող հնդկացիների շրջանում մի քանի ցեղերից։ Այս հնդկացիները լքեցին ռեզերվացիաները, և Հարավային Դակոտայում՝ Վունդեդ-Նի բնակավայրում, տեղի ունեցավ արյունոտ բախում այս խմբի անդամների և ամերիկյան հեծելազորային գնդի միջև։ Այս ճակատամարտում հնդկացիների պարտությունը վերջ դրեց բոլոր հույսերին, որ նրանք կկարողանան վերադառնալ իրենց ավանդական ապրելակերպին պրերիայում։ 
Ռեզերվացիաներում հնդկացիներին արգելվում էր դավանել սեփական կրոնը, իսկ երեխաներին ծնողներից վերցնում էին և ուղարկում հատուկ գիշերօթիկ դպրոցներ։ Իշխանությունները խոստացել էին ռեզերվացիաներում հնդկացիներին  ապահովել սնունդով։ Բայց դրանք բավական չէին,պետական պաշտոնյաները հաճախ անազնիվ էին,և հնդկացիների կյանքի պայմանները ռեզերվացիաներում վատ էին։ Նրանք մահանում էին հիվանդություններից։ 1885 թվականին գրող Հելեն Հանտ Ջեքսոնը հրապարակեց «Անպարկեշտության դարաշրջան» գիրքը, որը օգնեց ուշադրություն հրավիրել հնդկացիների ծանր դրության վրա։ 
1887 թվականին ընդունված ընդհանուր ակտի համաձայն, յուրաքանչյուր հնդկացիին հատկացվում էր 160 ակր հող գյուղատնտեսությամբ զբաղվելու համար, սակայն հնդկացիներին հատկացված հողերը հաճախ բերի չէին։ Այն բանից հետո, երբ յուրաքանչյուր հնդկացի ստացել էր իր սեփական հողը, կառավարությունը վաճառեց մնացած հնդկացիական հողերը սպիտակամորթ վերաբնակիչներին : Արդյունքում, մինչև 1934 թվականը հնդկացիներին պատկանող հողատարածքը 138 միլիոն ակրից (56 միլիոն հեկտար) կրճատվել է մինչև 48 միլիոնի (19 միլիոն հեկտար):

### XX դար
մինի|ԱՄՆ. Հնդկացիները և Բուֆֆալո Բիլը, 1900-ականներ։
1902 թվականին հնդկացիական տարածքի մնացած մասի բնակիչները որոշեցին դրա վրա նահանգ ստեղծել։ Որոշվեց նրան անվանել Սեկվոյա՝ ի պատիվ Չերոկիների ժողովրդի գրավոր լեզվի ստեղծողի։ Սակայն դաշնային իշխանությունները չաջակցեցին այս նախաձեռնությանը։ Նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտը հայտարարեց, որ հնդկացիական տարածքը կարող է դառնալ միայն Միացյալ Նահանգների ամբողջական մասը՝ որպես միասնական Օկլահոմա նահանգի մաս, ինչը տեղի ունեցավ 1907 թվականին: 
մինի|Հոպի կինը չամուսնացած աղջկա մազերն է հարդարում, 1900թ.
1924 թվականին ընդունվեց հնդկացիների քաղաքացիության մասին օրենքը, որը հայտարարեց հնդկացիներին ԱՄՆ-ի քաղաքացիներ։ 1928 թվականին ԱՄՆ նախագահի թեկնածու Հերբերտ Հուվերը որպես իր թեկնածու ընտրեց Չարլզ Քերթիսին, ով իր մոր կողմից Կանզայի հնդկացի ղեկավարի ժառանգն էր:
1934 թվականին ընդունվեց հնդկացիների վերակազմակերպման օրենքը, որը դադարեցրեց ռեզերվացիաներում հողերի բռնագրավումը և քաղաքականությունը, որը նպատակ ուներ հնդկացիներին ստիպել հրաժարվել իրենց ավանդական մշակույթից և կրոնից։ 1946 թվականին կառավարությունը ստեղծեց հնդկացիների բողոքարկման հանձնաժողովը։ Այս հանձնաժողովի գործունեության 32 տարիների ընթացքում հնդկացիներին հատկացվեց 818 միլիոն դոլար որպես վնասի փոխհատուցում։
1954 թվականին սկսվեց լուծարումը՝ հնդկացիական համայնքների հատուկ կարգավիճակի վերացումը․վերացվել էին պահուստային հողերի սեփականության համայնքային ձևը և դրանք դարձել էին առանձին հնդկացիների մասնավոր սեփականություն,ավելին այլ անշարժ գույք և դրամական միջոցներ անցումային շրջանում համարվում էին կորպորատիվ սեփականություն, որին հաջորդում էր դրանց բաժանումը և փոխանցումը մասնավոր ձեռքի,տարածքները ներառվում էին շրջանների մեջ,ենթակա էին դաշնային և տեղական հարկման, իսկ համայնքների նախկին անդամները ավտոմատ կերպով կորցնում էին սոցիալական օգնություն ստանալու իրավունքը,որը հատուկ նախատեսված է հնդկացիների համար։ 1959 թվականի մարտի 2-ին կոնգրեսի բանաձևը փաստացի կասեցրեց  լուծարումը․այն հռչակվեց միայն որպես կառավարության քաղաքականության վերջնական նպատակ,արգելվել են այն ձևավորած միջոցները, որոնք հակասում են համապատասխան համայնքների համաձայնությանը, ֆինանսական օգնությունը բնիկ բնակչությանը երաշխավորված էր մինչև կարգավիճակային առավելությունների վերացումը,ռեզերվացիոն հողերի վաճառքը ոչ հնդկացիներին, առանց համայնքների խորհրդի թույլտվության, արգելվում էր։ 1973 թվականին վերականգնվել է լուծարված համայնքների կարգավիճակը։
1960-1980-ական թվականներին ամերիկյան հնդկացիների վրա ազդել են սոցիալական կառուցվածքի ընդհանուր փոփոխությունները.գյուղատնտեսությունում զբաղվածների մասնաբաժինը, վարձու աշխատողների ընդհանուր թվի 17,5-ից, նվազել է մինչև 4,2 տոկոս,իսկ սպասարկման ոլորտում զբաղվածների մասնաբաժինը 19.9-ից հասել է 33.6%-ի։ 1960-1970-ական թվականներին դաշնային կառավարությունը արշավ էր իրականացնում բնիկ ամերիկացի կանանց ստերիլիզացման համար, որի արդյունքում 15-ից 44 տարեկան կանանց 25% - ը կորցրեց սերունդ տալու հնարավորությունը:
1972 թվականին Ամերիկյան Հնդկացիների Շարժման (ԱՀՇ) մասնակիցները և այլ հնդկացիների իրավունքների պաշտպան խմբեր անցկացրին բողոքի երթ Վաշինգտոնում, որը ստացել է «Խախտված պայմանագրերի արահետ» անվանումը։ 1973 թվականին ԱՀՇ ակտիվիստները 71 օր պահեցին Վունդեդ Նի-ը, պահանջելով վերադարձնել հնդկացիներից հափշտակված հողերը, որոնք վերցվել էին նրանց հետ կնքված պայմանագրերի խախտմամբ։ 1976 թվականին ԱՀՇ ակտիվիստ Լեոնարդ Պելտիերին դատապարտել են երկու ցմահ ազատազրկման՝ ՖԲՌ–ի(Հետաքննությունների դաշնային բյուրո) երկու աշխատակիցների սպանության մեջ մասնակցելու մեղադրանքով, չնայած շատերը կարծում են, որ նա անմեղ է։
1972 թվականին Մեն նահանգի Պենոբսկոտ և Պասամակուոդի ցեղերը դատական հայց ներկայացրեցին՝ պահանջելով վերադարձնել իրենց 5 միլիոն հեկտար հողը (որը կազմում է նահանգի ամբողջ տարածքի 58%-ը) և փոխհատուցել 25 միլիարդ դոլարի վնասները։ 1980 թվականին այս ցեղերը համաձայնության եկան դաշնային կառավարության հետ՝ վերադարձնելու հողերը և ստանալու 81,5 միլիոն դոլար փոխհատուցում, որը նրանք ներդրեցին իրենց ցեղերի անունից մի շարք եկամտաբեր ձեռնարկություններում։ Սիուները Հարավային Դակոտայում դատական հայց ներկայացրեցին Սև բլուրները վերադարձնելու համար, որոնք վերցվել էին նրանցից 1877 թվականին, և արդյունքում նրանք ստացան 122,5 միլիոն դոլար։ 1980-ականների սկզբին կրճատվեցին դաշնային սուբսիդիաները հնդկացիներին. 1982 թվականին հատկացվեց 3,2 միլիարդ դոլար, իսկ 1985 թվականին՝ ընդամենը 1,7 միլիարդ դոլար:

## Պայքար հնդկացիների իրավունքների համար
* Ամերիկայի հնդկացիների ազգային կոնգրեսը (NCAI) կազմակերպություն է, որը հիմնադրվել է 1944 թվականին և պաշտպանում է Ամերիկայի բնիկ ժողովուրդների իրավունքները Միացյալ Նահանգներում։
* «Ամերիկյան հնդկացիների շարժում», ռազմականացված հնդկացիական իրավապաշտպան կազմակերպություն Հյուսիսային Ամերիկայում, որը հիմնադրվել է 1968 թվականի հուլիսին Մինեապոլիս քաղաքում։
* Լակոտայի հնդկացիների դուրս գալը ԱՄՆ կազմից (2007)
* Լիդիա Մարիա Չայլդ՝ գրող և լրագրող, հնդկացիների իրավունքների պաշտպան և կանանց իրավունքների պաշտպանության շարժման ակտիվիստ։ Նա հայտնի էր իր ակտիվ գործով հնդկացիների համար իրավազորության և մարդկանց իրավունքների պաշտպանության գործում ԱՄՆ-ում։

## Ամերիկայի հնդկացիների ներկայիս իրավիճակը
ԱՄՆ-ում ներկայումս բնակվում է մոտ 5 միլիոն հնդկացի, ինչը կազմում է երկրի բնակչության մոտ 1,6%-ը։ 2009 թվականի տվյալներով, ամենաշատ հնդկացիները բնակվում են Կալիֆոռնիայում (մոտ 740 հազար), Օկլահոմայում (415 հազար) և Արիզոնայում (366 հազար):Լոս Անջելեսը հնդկացիական բնակչության ամենամեծ մասնաբաժնով քաղաքն է։ 
Ամենամեծ հնդկացիական ազգություններն են՝ Չերոկի (մոտ 310 հազար), Նավահո (մոտ 280 հազար), Սիու (115 հազար) և Չիպպևա (113 հազար)։ 
մինի|Պաու-Վաու Մոնտանայում, 2007թ.
Ներկայումս ԱՄՆ-ում կան 565 հնդկացիական ցեղեր, որոնք պաշտոնապես ճանաչված են դաշնային կառավարության կողմից: Նրանց նշելու համար պաշտոնական վիճակագրության մեջ օգտագործվում է տերմին «հնդկացիական ռեզերվացիա …-նեյշեն»։ Նրանք իրավունք ունեն ձևավորել իրենց կառավարությունը, ընդունել օրենքներ (պետական օրենքներն այնտեղ չեն գործում), սահմանել հարկեր, նշանակել ցեղակիցի կարգավիճակ, լիցենզավորել և կարգավորել իրենց տարածքում գործունեության գրեթե բոլոր տեսակները։ Շատ ռեզերվացիաներում ակտիվորեն գործում են ցեղային դատարաններ և իրավապահ մարմիններ։ Իրավական առումով հնդկացիական ռեզերվացիաներն ունեն գրեթե նույն իրավունքները, ինչ ԱՄՆ նահանգները: Բացի այդ, ցեղերը, որոնք ապացուցում են, որ իրենց նախնիների ունեցվածքը բռնագրավվել է ԱՄՆ կառավարության գործակալների կողմից, ստանում են դաշնային սուբսիդիաներ և դրամաշնորհներ: 
Ռեզերվացիաներում ներկայումս բնակվում է ԱՄՆ հնդկացիների ավելի քան մեկ երրորդը։ Հնդկացիական ռեզերվացիաների ընդհանուր տարածքը կազմում է ԱՄՆ տարածքի 2%-ը։ Ամենամեծ ռեզերվացիան պատկանում է Նավահո ցեղին (Նավահո-Նեյշեն)՝ նրա տարածքը համեմատելի է Արևմտյան Վիրջինիա նահանգի տարածքի հետ։ 1990-ականներին հնդկացիները ստացել են իրենց ռեզերվացիաներում խաղատներ ստեղծելու իրավունք, ինչը զգալիորեն բարելավեց նրանց բարեկեցությունը։ 2003 թվականին հնդկացիների խաղատների ընդհանուր եկամուտը կազմել է 14,5 միլիարդ դոլար։ Ռեզերվացիաներին զգալի եկամուտ է բերում ակցիզային ալկոհոլի և ծխախոտի վաճառքը, ինչպես նաև զբոսաշրջությունը։ 
Հնդկացիների միջին տարիքը կազմում է 29,7 տարի, ինչը զգալիորեն ցածր է միջին ամերիկացու տարիքից (36,8 տարի)։ Հնդկացիների ընտանիքներում ավելի շատ երեխաներ կան, քան ԱՄՆ-ի միջին ցուցանիշը։ 
1984 թվականին հնդկացիների շրջանում գործազրկությունը կազմում էր 39%՝ դա հինգ անգամ ավելի է, քան երկրի միջին մակարդակը։ Հնդկացիների բոլոր ընտանիքների մոտ մեկ քառորդն ապրում է աղքատության շեմից ներքև: Շաքարախտը, թոքաբորբը, գրիպը և ալկոհոլիզմը երկու անգամ ավելի շատ հնդկացիական կյանքեր են խլում, քան մյուս ԱՄՆ բնակիչների կյանքերը։ 
2009-ին աղքատության շեմից ցածր ապրում էր հնդկացիների 23,6% - ը, մինչդեռ ազգային միջին ցուցանիշը կազմում էր 14,3%: Չնայած այն հանգամանքին, որ հնդկացիները զգալի արտոնություններ են ստանում բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ ընդունվելիս, և նրանց համար ուսումը, որպես կանոն, անվճար է, հնդկացիների միայն 16% - ն է ունեցել բարձրագույն կրթություն, մինչդեռ ազգային միջին ցուցանիշը կազմել է 28 %։ 
Ներկայումս ԱՄՆ-ում կա 139 հնդկացիների լեզու, սակայն դրանց կեսից ավելին անհետացման վտանգի տակ է: Ըստ 2008 թվականի տվյալների՝ ամերիկացի հնդկացիների 72%-ը անգլերենից բացի այլ լեզվով չի խոսում, իսկ հնդկացիների միայն 21%-ն է տանը խոսում անգլերենից բացի այլ լեզվով։ 
2009 թ.-ին ԱՄՆ Կոնգրեսը պաշտպանական ծախսերի մասին օրենքում ներառեց հայտարարություն ԱՄՆ հնդկացիներից պաշտոնական ներողություն խնդրելու մասին՝ «Բռնության, չարաշահման և անտեսման բազմաթիվ դեպքեր, որոնք կրել են բնիկ ժողովուրդները Միացյալ Նահանգների քաղաքացիների ձեռքով»։

## Հնդկացիների ժողովրդագրությունը
1950 թվական–357,4 հազար
1960 թվական–573,5 հազար
1970 թվական–763,5 հազար
1980 թվական–1,42 միլիոն
2000 թվական–2,42 միլիոն 
2010 թվական–2,93 միլիոն մարդ, ովքեր պատկանում են մեկ ազգի, և 2,29 միլիոն մարդ, ովքեր իրենց համարում են հնդկացիներ, բայց ծնվել են խառը ամուսնություններից։ Ըստ 2010 թվականի մարդահամարի տվյալների ՝ ԱՄՆ-ում ապրում են ավելի քան հինգ միլիոն հնդկացիներ և նրանց սերունդները (երկրի բնակչության մոտ 1,6 տոկոսը)։
2001 թվականին ամերիկացի հնդկացիների ծնելիության մակարդակը կազմել է 1.75 ծնունդ մեկ կնոջ հաշվով:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ

* Where we live // Time, 30.10.2006
* *Оренстейн Ш.* Коренные американцы
* *Родионов В.* Индейцы вчера и сегодня // chayka.org — «Чайка», 09.01.2004