Սեփականաշնորհումը Ռուսաստանում

**Սեփականաշնորհումը Ռուսաստանում** Ռուսաստանի Դաշնությունում (նախկին ՌՍՖՍՀ, պետական և քաղաքային գույքը մասնավոր սեփականության հանձնելու գործընթաց է, որն իրականացվում է Ռուսաստանում 1990-ականների սկզբից (ԽՍՀՄ փլուզումից հետո)։

Մասնավորեցումը սովորաբար կապված է է.Տ. Գայդարի, Ա. Բ. Չուբայսի և Վ. Ս. Չերնոմիրդինի անունների հետ, որոնք 1990-ականներին զբաղվում էին արդյունաբերական ձեռնարկությունների մասնավորեցմամբ, որի արդյունքները հաճախ խիստ քննադատության են ենթարկվում, մասնավորապես ՝ Ռուսաստանի բնակչության ուժեղ տնտեսական շերտավորման առաջացման պատճառով։

Միևնույն ժամանակ, բացի արդյունաբերական ձեռնարկություններից, մասնավորեցման ենթակա էին նաև այլ ակտիվներ՝ գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները ( կոլտնտեսություններ և սովխոզներ), հողատարածքներ (տարբեր նպատակներով) և բնակֆոնդ։ Այս ոլորտների սեփականաշնորհման արդյունքները դուրս էին հասարակության ուշադրության գոտուց և չեն ենթարկվել որևէ համակարգված վերլուծության կամ վերաիմաստավորման։

## Նախապատրաստական փուլ
### Բնակչության մասնակցության հնարավորությունները
Նացիոնալ-սոցիալիստական սեփականության զանգվածային սեփականաշնորհման միջոցով շուկայական տնտեսության անցնելու առաջին նախագիծն առաջարկվել է որպես «500 օր» ծրագրի մաս, որը մշակվել է 1990 թվականին Ստանիսլավ Շատալինի գլխավորած մի խումբ տնտեսագետների կողմից։ Սեփականաշնորհման վաղ մեկնարկը, որպեսզի մարդիկ կարողանան օգտագործել իրենց խնայողությունները Պետական աշխատանքային խնայբանկերում՝ ձեռք բերելու ակտիվներ, և ոչ միայն սպառողական ապրանքներ, կնվազեցնի փողի զանգվածի ճնշումը սպառողական շուկայում և կմեղմացնի գների ազատականացումը։ Սակայն դա չի արվել, և սրընթաց գնաճի արդյունքում (168% 1991 թվականին՝ 2608 % 1992 թվականին) քաղաքացիների խնայողությունները 1992 թվականի վերջի դրությամբ, որոնք 1990-ին կազմում էին ԽՍՀՄ ՀՆԱ-ի մեկ երրորդը։ Այսպիսով, զանգվածային սեփականաշնորհման սկզբում իսպառ վերացել է քաղաքացիների կողմից տասնամյակների քրտնաջան աշխատանքի ընթացքում կուտակված ներդրումային ռեսուրսը, որը նրանք կարող էին օգտագործել սեփականաշնորհման ընթացքում։ Եվ երբ մարդիկ սկսել են նոր խնայողություններ ունենալ շուկայական պայմաններում, սեփականաշնորհումն արդեն ավարտվել էր։

Պատրաստվել է «500 օր» ծրագիրը և դրա համար նախատեսված 20 օրենքների նախագծեր, որոնք հաստատվել են ՌՍՖՍՀ Գերագույն խորհրդի կողմից և մինչև 1990 թվականի սեպտեմբերի 1-ը ներկայացվել են ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի քննարկմանը։ Արհմիությունների մակարդակով, սակայն, ծրագիրը մերժվել է։ Այնուամենայնիվ, Ելցին-Գայդարի կառավարությունը, չնայած այն հանգամանքին, որ ռուս բարեփոխիչները նախկինում եղել են «500 օրվա» ջատագովները, իրական կյանքում անտեսել են այս ծրագրի դրույթները՝ սկսելով գների ազատականացումը մինչև սեփականաշնորհումը։

### Ռուսաստանի Դաշնության օրենսդրություն
1991 թվականի դեկտեմբերի 24-ին ՌՍՖՍՀ N 443-1 «ՌՍՖՍՀ-ում սեփականության մասին» օրենքի ընդունումից հետո Ռուսաստանի տարածքում մասնավոր սեփականությունն օրինականացվել է։ Այնտեղ (հոդված 25) օրենսդրորեն ամրագրվեց սեփականաշնորհման հայեցակարգը՝ որպես պետական կամ քաղաքային սեփականության հանձնում մասնավոր սեփականության։

1991 թվականի հուլիսի 3-ին ընդունվել է «ՌՍՖՍՀ-ում պետական և քաղաքային ձեռնարկությունների սեփականաշնորհման մասին» ՌՍՖՍՀ օրենքը, որի համաձայն պետական գույքի մասնավորեցումը կազմակերպում է Ռուսաստանի Դաշնության Պետական գույքի կառավարման պետական կոմիտեն։

1990 թվականի հունիսի 25-ին ԽՍՀՄ Նախարարների խորհուրդը որոշում ընդունեց, համաձայն որի՝ ՌՍՖՍՀ և Խորհրդային Միության առաջին բաժնետիրական ընկերություններից մեկը՝ «ԿամԱԶ» ԲԲԸ-ն, ստեղծվեց «ԿամԱԶ» գործարանների հիման վրա։ Բանաձևի համաձայն՝ բաժնետոմսերի 51%-ը պետք է մնար ազգային սեփականությունում, մնացածը պետք է վաճառվեր։ 1991 թվականի սեպտեմբերի 5-ին սկսվեց բաժնետոմսերի վաճառքը աշխատուժին։ Սեպտեմբերի 10-ին իրավաբանական անձանց համար անցկացվեց մրցույթ, որի արդյունքում 230 ձեռնարկություն և կազմակերպություն դարձավ KamAZ-ի բաժնետերեր։

1991 թվականի նոյեմբերին Անատոլի Չուբայսը նշանակվել է ՌՍՖՍՀ Պետական գույքի կոմիտեի նախագահ։

1991 թվականի նոյեմբերին սկսվել է հարկադիր սեփականաշնորհման փուլը։ Այն հիմնված է եղել Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահի 1991 թվականի դեկտեմբերի 29-ի թիվ 341 հրամանագրի վրա, որը հաստատել է «1992 թվականի պետական և քաղաքային ձեռնարկությունների սեփականաշնորհման ծրագրի հիմնական դրույթները»։ «Պետական և քաղաքային ձեռնարկությունների սեփականաշնորհումն արագացնելու մասին» 29/1/1992 թիվ 66 որոշմամբ սահմանվել է մասնավորեցման գործնական մեխանիզմը։

Ինչպես ցույց է տվել Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահի 1992 թվականի հունիսի 14-ի «Անվճարունակ պետական ձեռնարկություններին (սնանկներին) աջակցելու և բարելավելու միջոցառումների և նրանց նկատմամբ հատուկ ընթացակարգերի կիրառման մասին» հրամանագրի վերլուծությունը, վարչակազմի համար ստեղծված սնանկության ընթացակարգը. արտադրության միջոցների ապօրինի հարստացման և բռնագրավման պայմանները. նախ՝ ձեռնարկության կառավարումը դիտավորյալ, իր շահերից ելնելով կամ (կաշառքի դիմաց)՝ երրորդ անձանց շահերից ելնելով, ձեռնարկությունը բերում է սնանկ վիճակի (կնքելով ոչ եկամտաբեր գործարքներ, պարտքային պարտավորություններ և այլն), այնուհետև ձեռնարկությունը հայտարարում է սնանկ և այն վաճառում աճուրդով, որտեղ, օգտագործելով պետական ձեռնարկության մասին տեղեկատվության մենաշնորհը, այն ձեռք է բերում գրեթե ոչնչով։ Ավելին, աճուրդների ժամանակ հայտարարագրեր չեն պահանջվել. Ռուսաստանի Դաշնության գլխավոր պետական տեսուչ Բոլդիրևի հարցին հայտարարագրերի մասին, այնուհետև ՌԴ Պետական գույքի կոմիտեի նախագահ Չուբայսը պատասխանել է, որ եթե դրանք պահանջենք աճուրդի ժամանակ, ապա կխաթարենք սեփականաշնորհումը։

## Ձեռնարկությունների սեփականաշնորհում
### 1992 - հունիս 1994, զանգվածային սեփականաշնորհում (փոքր և վաուչեր)
1992 թվականի հունիսին Ռուսաստանի Դաշնության Գերագույն խորհուրդը հաստատել է 1992 թվականի Պետական սեփականաշնորհման ծրագիրը, որը սահմանել է ձեռնարկությունների սեփականաշնորհման հնարավոր մեթոդները՝ կախված դրանց չափից։

Ըստ ծրագրի՝

* փոքր ձեռնարկությունները պետք է վաճառվեին աճուրդով կամ կարող էին ուղղակիորեն վաճառվել այդ ձեռնարկություններում աշխատող մասնավոր անձանց («փոքր» սեփականաշնորհում)։
* Խոշոր ձեռնարկությունները, ինչպես նաև որոշ միջին ձեռնարկություններ, պետք է վերածվեին բաց բաժնետիրական ընկերությունների, այնուհետև անցնեին բաժնետոմսերի վաճառքով։ Միևնույն ժամանակ, կանոնադրական կապիտալի առնվազն 29%-ը պետք է վաճառվեր մասնավորեցման չեկերի հրապարակային աճուրդների միջոցով, որոնք սովորաբար կոչվում են վաուչերներ («չեկ» կամ «վաուչեր» սեփականաշնորհում)։

Արդյունաբերության մի շարք առանձնապես կարևոր ոլորտներում (ընդերք, անտառներ, դարակաշարեր, խողովակաշարեր, հանրային ճանապարհներ, հեռուստատեսային կայաններ և այլն) սեփականաշնորհումն արգելվել է։ Միաժամանակ պարտադիր մասնավորեցման են ենթարկվել մեծածախ և մանրածախ առևտրի, հանրային սննդի, շինարարության, գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության և վերամշակման, սննդի և թեթև արդյունաբերության ձեռնարկությունները։

#### Փոքր սեփականաշնորհում
Փոքր ձեռնարկությունների (առևտուր, սպառողական ծառայություններ և այլն) մասնավորեցումը կառավարությունը սկսել է 1992 թվականի սկզբից՝ չսպասելով Գերագույն խորհրդի կողմից 1992 թվականի պետական սեփականաշնորհման ծրագրի հաստատմանը (որը տեղի ունեցավ միայն հունիսին)։

1992 թվականի ապրիլին Նիժնի Նովգորոդում տեղի ունեցավ Ռուսաստանում առևտրի, սպառողական ծառայությունների և հանրային սննդի ձեռնարկությունների վաճառքի առաջին աճուրդը, որին մասնակցել են Գայդարը և Չուբայսը։

Մինչև 1994 թվականի նոյեմբերի 1-ը սեփականաշնորհվել է առևտրի, սննդի և սպառողական ծառայությունների ձեռնարկությունների 60-70%-ը։

#### Վաուչերի սեփականաշնորհում
[մինի|200x200փքս|[Սեփականաշնորհման ստուգում|Սեփականաշնորհման կտրոն (վաուչեր) Ռուսաստանում սեփականաշնորհման դարաշրջանից]]
Բաժնետոմսերի վաճառքի ժամանակ մասնավորեցման պարտադիր փուլը կանոնադրական կապիտալի մի մասի` առնվազն 29%-ի վաճառքն էր հրապարակային աճուրդներում վաուչերների համար։ Դրա համար անհրաժեշտ էր մինչև աճուրդների մեկնարկը բնակչությանը տրամադրել բավարար քանակությամբ կտրոններ։

1992 թվականի հոկտեմբերի 1-ից բնակչությանը սկսել են տալ սեփականաշնորհման կտրոններ (վաուչերներ)։ Չեկերը բաշխվել են Ռուսաստանի Դաշնության Սբերբանկի մասնաճյուղերի միջոցով, ստանալուց հետո անհրաժեշտ էր վճարել 25 ռուբլի, վաուչերի անվանական արժեքը կազմում էր 10 հազար ռուբլի, որը համապատասխանում էր ձեռնարկությունների հիմնական միջոցների արժեքին մեկ շնչի հաշվով 1992 թվականի հունվարի գներով։ Վաուչերները անանուն էին և կարող էին ազատորեն գնել և վաճառվել ինչպես քաղաքացիների միջև, այնպես էլ հատուկ ստեղծված կտրոնային ներդրումային հիմնադրամների միջոցով։ Վաուչերների փաստացի արժեքը որոշվում էր առաջարկի և պահանջարկի հավասարակշռությամբ և տատանվում էր 500-ից մինչև 29 հազար ռուբլի (փոխարժեքով 5-24 ԱՄՆ դոլար)։

Առաջին 18 աճուրդներն անցկացվել են 1992 թվականի դեկտեմբերին։ Ընդհանուր առմամբ մինչև 1994 թվականի փետրվարը անցկացվել է 9342 աճուրդ, որոնցում օգտագործվել է 52 միլիոն կտրոն։

Բաժնետոմսերի իրական շուկայական արժեքը, որը կարելի էր ձեռք բերել մեկ վաուչերի դիմաց, մեծապես տատանվում էր՝ կախված այն ընկերությունից, որի բաժնետոմսերը ձեռք են բերվել վաուչերի դիմաց, ինչպես նաև այն տարածաշրջանից, որտեղ այն տեղի է ունեցել։ Օրինակ, Նիժնի Նովգորոդի մարզում 1994 թվականին մեկ վաուչերը կարող էր փոխանակվել ՌԱՕ Գազպրոմի 2000 բաժնետոմսով (2008 թվականին դրանց շուկայական արժեքը մոտ 700 հազար ռուբլի էր), Մոսկվայի մարզում՝ Գազպրոմի 700 բաժնետոմսով (2008 թվականին՝ մոտ 245)։ հազար ռուբլի), իսկ Մոսկվայում՝ «Գազպրոմի» 50 բաժնետոմսով (2008թվականին՝ 17 հազար ռուբլի)։ Մեկ վաուչերի համար կարող եք ձեռք բերել նաև GUM Trading House-ի 7 բաժնետոմս (2008 թվականին 100 ռուբլիից պակաս)։*Սերգեյ Մավրոդի. «Եթե իմ գործողությունները չլինեին, ապա ոչ ոք «Գազպրոմին» ականջների պես չէր տեսնի. Ի դեպ, սա իմ փոքրիկ սխրագործություններից մեկն է, որը ոչ ոք չի հիշում։ Ինչ վերաբերում է «Գազպրոմի» բաժնետոմսերին, ես արդեն հոգնել եմ դրա մասին խոսելուց. «Գազպրոմը» ամենահամեղ կտորն է, և այն չեկերով հնարավոր չէր գնել որևէ մեկին, բացի «Գազպրոմի» աշխատակիցներից և այս շրջանների բնակիչներից։ Այսինքն՝ եթե չուկչի չես, ուրեմն Գազպրոմը չես տեսնի։ Ուստի, քանի որ այս շրջաններից շատ մասնակիցներ կային, ես ստիպված էի ամեն ինչ կազմակերպել մասնավոր անձանց համար»*։Կտրոնի սեփականաշնորհման քննադատները համարեցին այն անազնիվ և անարդար, քանի որ, նրանց կարծիքով, դա հանգեցրել է մարդկանց նեղ խմբի անարժանաբար արագ հարստացմանը։ Օրինակ՝ կարծիք կար, որ սեփականաշնորհման ընդունված կարգը լուրջ առավելություններ է տվել այսպես կոչված «կարմիր տնօրեններին» (խորհրդային տարիներին այդ պաշտոնները ստացած ձեռնարկությունների ղեկավարներին)։ Օգտագործելով վարչական ճնշում՝ տնօրենները կարող էին հասնել քվեարկության ցանկալի արդյունքների բաժնետերերի ժողովներում, ինչպես նաև ձեռնարկության աշխատակիցներից հետ գնել բաժնետոմսերը նվազեցված գներով։

### 1995 թվական, վարկերի բաժնետոմսերի դիմաց աճուրդներ
Բաժնետոմսերի դիմաց փոխառությունների աճուրդները ձեռնարկվել են 1995 թվականին՝ նպատակ ունենալով համալրել պետական գանձարանը մի քանի խոշոր ընկերություններում (օրինակ՝ ՅՈՒԿՕՍ, Նորիլսկ Նիկել, Սիբնեֆտ ) պետական բաժնետոմսերով ապահովված վարկերի միջոցով։ Կառավարությունը չի մարել վարկերը, ուստի բաժնետոմսերը դարձել են պարտատերերի սեփականությունը։

Բաժնետոմսերի դիմաց վարկերի աճուրդները քննադատության են ենթարկվել այն պատճառով, որ՝

* Դաշնային սեփականության օտարումն իրականացվել է զգալիորեն իջեցված գներով, իսկ մրցակցությունն իրականում կեղծ բնույթ է կրել.
* Բաժնետոմսերի դիմաց վարկերի աճուրդների արդյունքներն անօրինական էին հասարակության զգալի մասի աչքում և խաթարում էին սեփականաշնորհման նկատմամբ վստահությունը։

### 1996-այսօր
1997-2004 թվականներին մի շարք խոշոր նավթային ընկերություններում (TNK, Eastern Oil Company, ONAKO, Slavneft, Lukoil ) 7-85% բաժնետոմսերի վաճառքի տեսքով մասնակի սեփականաշնորհում է տեղի ունեցել։

2002 թվականին Բաշկորտոստանի Հանրապետության նավթարդյունաբերական ընկերությունները « Բաշնեֆտ», «Bashkirnefteprodukt», «Ufaneftekhim», «Ufaorgsintez» և «Novoil» սեփականաշնորհվեցին յոթ անհայտ ՍՊԸ-ների կողմից, այնուհետև փոխանցվեցին «Bashkir Capital»-ին։ հիմնական շահառուն, որը համարվում էր Ուրալ Ռախիմովը։ Հաշվեքննիչ պալատը 2003 թվականին այս փաստը համարել է «պետական գույքից գույքի հափշտակության աննախադեպ դեպք»։

1997–2001 թվականներին, ավարտելով ածխի արդյունաբերության բարեփոխումը, մասնավորեցվեցին մի շարք ածխահանքերում պետական բաժնետոմսերը, որոնց ընթացքում ռուսական ածխարդյունաբերության ընդհանուր արտադրության 56%-ը (2000թվականի տվյալներով) անցել է մասնավորների ձեռքը։

2001 թվականին սկսվել է Ռոսգոսստրախի սեփականաշնորհումը. 2010 թվականին բաժնետոմսերի 49%-ը վաճառվել է 3 աճուրդով։

2006-2007 թվականներին է տեղի ունեցել երեք խոշոր պետական ընկերությունների մասնակի մասնավորեցում ( Ռոսնեֆտ, Սբերբանկ և ՎՏԲ Բանկ ) այսպես կոչված «ժողովրդական IPO» ձևաչափով։

2007 թվականին ՌԱՕ ԵԷՍ-ի բարեփոխման ավարտի շրջանակներում Ռուսաստանում էլեկտրակայանների գրեթե կեսը և վաճառող 22 ընկերություններ անցել են մասնավորների ձեռքը (որոշ սահմանափակումներով՝ գների կարգավորման պետական մենաշնորհի տեսքով)։ Լրացուցիչ բաժնետոմսերի թողարկման միջոցով սեփականաշնորհումից ստացված հասույթը կազմել է մոտ $25 մլրդ դոլար։

2011-2012 թվականներին վաճառվել են ՎՏԲ Բանկի 10% բաժնետոմսերը և Սբերբանկի 7,6% բաժնետոմսերը։

2011 թվականին Freight One-ի բաժնետոմսերի 75%-ը վաճառվել է աճուրդով։ Աճուրդը դարձել է սեփականաշնորհման ամենամեծ գործարքը «Ռուսական երկաթուղիների» բարեփոխման շրջանակներում։

2016 թվականի դեկտեմբերին ավարտվել են բանակցությունները «Ռոսնեֆտի» 19,5% բաժնետոմսերի 10,5 միլիարդ եվրոյով վաճառքի վերաբերյալ։

### Արդյունքներ
Եթե Ռուսաստանը սեփականաշնորհման արդյունքում ստացել է 7,2 մլրդ դոլար, ապա փոքր Հունգարիան նույն ընթացքում ստացել է 15 մլրդ դոլար իսկ Բրազիլիան 67 մլրդ։

Դաշնային հակամենաշնորհային ծառայության գնահատականներով՝ 2005 թվականին Ռուսաստանի տնտեսության մեջ պետական հատվածի մասնաբաժինը կազմել է 35% մինչև 2019 թվականը այն իջել է մինչև 33%։

2017-2019 թվականների սեփականաշնորհման ծրագրի համաձայն, որը հաստատվել է Ռուսաստանի կառավարության կողմից 2017 թվականի փետրվարին, 298 դաշնային պետական միավորված ձեռնարկություններում և 477 բաժնետիրական ընկերություններում պետական բաժնետոմսերը ենթակա են մասնավորեցման (լիարժեք կամ մասնակի)։ Ընդհանուր առմամբ, ակնկալվում է, որ մասնավորեցումից եկամուտները կկազմեն տարեկան 5,6 մլրդ ռուբլի։

Մասնավորեցման պլանը, մասնավորապես, նախատեսում է ALROSA (մինչև 29% + 1 բաժնետոմս), VTB և Sovcomflot (մինչև 25% + 1 բաժնետոմս) պետական բաժնետոմսի կրճատում, ինչպես նաև ամբողջական ելք Նովոռոսիյսկի ծովային առևտրային նավահանգիստից, Միացյալ հացահատիկային ընկերությունից և Կրիստալ արտադրական միավորումից։

## Բնակարանային ֆոնդի սեփականաշնորհում
Մինչև վերակառուցումը ԽՍՀՄ օրենսդրությունը թույլ չէր տալիս բնակարանների լիարժեք մասնավոր սեփականություն։ Անգամ անհատական բնակելի շենքերը պետական կամ մասնավոր սեփականություն էին, որոնք հնարավոր չէր բացահայտ վաճառել կամ գնել։ Նման կարգավիճակ ունեին բնակարանաշինական կոոպերատիվները, որոնք սկսել են ստեղծվել 1958 թվականին՝ բազմաբնակարան շենքերում բնակարան ապահովելու նպատակով։

1988 թվականի դեկտեմբերի 2-ին ԽՍՀՄ Նախարարների խորհուրդը որոշում է ընդունել «Պետական և հանրային բնակարանային ֆոնդի քաղաքացիներին բնակարաններ վաճառելու մասին»՝ թույլատրելով քաղաքացիներին վաճառել նրանց կողմից զբաղեցրած բնակարանները, ինչպես նաև չբնակեցված բնակարանները՝ ենթակա շենքերում վերակառուցում կամ հիմնանորոգում՝

* Գնագոյացումը թողնվել է տեղական խորհուրդների կամ ձեռնարկությունների հայեցողությանը։
* Մեկ ընտանիք իրավունք ուներ զբաղեցնել միայն մեկ բնակարան կամ անհատական բնակելի շենք։

Մինչև 1990 թվականը, սակայն, ՌՍՖՍՀ-ում բնակարանային ֆոնդի միայն 0,09%-ն էր սեփականաշնորհվել։

Բնակարանների զանգվածային սեփականաշնորհումը պաշտոնապես հայտարարվել է (լիազորված) Ռուսաստանում 1991 թվականի հուլիսի 4-ին։ Այս օրը ՌՍՖՍՀ Գերագույն խորհուրդն ընդունել է «ՌՍՖՍՀ-ում բնակարանային ֆոնդի սեփականաշնորհման մասին օրենքը»։ Օրենքի դրույթների համաձայն՝

* Քաղաքացին իր կյանքում միայն մեկ անգամ կարող է սեփականաշնորհել բնակարանն անվճար
* սեփականաշնորհումը կամավոր է։ Ցանկության դեպքում բնակիչները չեն կարող իրենց բնակարանները հանձնել մասնավոր սեփականության։ Այս դեպքում նրանք սեփականատիրոջ (մասնավորապես՝ քաղաքապետարանի) հետ կնքում են անժամկետ սոցիալական վարձակալության պայմանագիր
* Բնակարանները կիսավեր շենքերում և գրասենյակային տարածքներում (հանրակացարաններ, փակ ռազմական ճամբարներում բնակարաններ) սեփականաշնորհման ենթակա չեն։

Ըստ Ռոսստատի տվյալների, մինչև 2000 թվականը սեփականաշնորհման ենթակա բնակարանների ընդհանուր թվի 47%-ը դարձել է մասնավոր սեփականություն, 2010 թվականին՝ 75%, 2015 թվականին՝ 79%։

Բնակարանների անվճար սեփականաշնորհումը, որը սկսվել է 1992 թվականին, պետք է ավարտվեր 2007 թվականի հունվարի 1-ին Բնակարանային նոր օրենսգրքի ընդունմամբ։ Դրա ավարտի ժամկետները երկարաձգվել են հինգ անգամ, վերջին անգամ՝ մինչև 2017 թվականի մարտի 1-ը։ 2017 թվականի փետրվարին Ռուսաստանի Դաշնության Պետական դուման երկարաձգել է բնակարանների անվճար սեփականաշնորհումը անորոշ ժամկետով։

Բնակարանների սեփականաշնորհում, հանգեցրել է բնակարանային շուկայի առաջացմանը (սկզբում հայտնվեց երկրորդային, ապա առաջնային բնակելի անշարժ գույքի հատվածը )։ Այն դրականորեն է ընդունվել բնակչության մեծամասնության կողմից (ի տարբերություն ձեռնարկությունների և հողերի սեփականաշնորհման)՝ հանդիսանալով լայն հասարակության շրջանում տարածված բարեփոխիչների սակավաթիվ միջոցառումներից մեկը։ Ռուսաստանում սեփականաշնորհման արդյունքում սեփական բնակարանում ապրող քաղաքացիների մասնաբաժինը ավելի բարձր է, քան շատ այլ երկրներում։

## Հողի սեփականաշնորհում
Մինչև 1990 թվականը ԽՍՀՄ-ն ուներ մենաշնորհ ողջ հողի և դրա ընդերքի վրա։ Ոչ ոք իրավունք չուներ տիրապետելու հողին, դրա ընդերքին, ջրերին և անտառներին, դա ամրագրված էր ԽՍՀՄ Սահմանադրության 11-րդ հոդվածում։

1990 թվականի մարտի 6-ին ընդունվել է «ԽՍՀՄ-ում սեփականության մասին» օրենքը, որը սահմանել է հողի սեփականության տարբեր հասարակական ձևեր։ Մասնավորապես, թույլատրվել է հողի ընդհանուր բաժնային սեփականություն։

ՌՍՖՍՀ հողային օրենսգիրքը, որն ընդունվել է 1991 թվականին, առաջին անգամ մտցրեց հողերի բաժանումը նախատեսված օգտագործման 7 կատեգորիաների (գյուղատնտեսական նպատակներ / արդյունաբերություն / մարդկային բնակավայրեր / անտառտնտեսություն և այլն)։

Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությունը, որն ընդունվել է 1993 թվականին, քաղաքացիներին երաշխավորում էր հողի մասնավոր սեփականության իրավունքը։

2001 թվականին երկար բանակցություններից հետո ընդունվել է հողային նոր օրենսգիրք։ Օրենսգրքի հիմնական դրույթները նախատեսում էին՝

* արդյունաբերական հողերի և բնակավայրերի քաղաքացիական շրջանառության մեջ ներդրում ( հողային ֆոնդի մոտ 2%-ը, բայց տնտեսապես ամենակարևորը)
* անշարժ գույքի օբյեկտի, այսինքն՝ շենքի և հողամասի միասնության սկզբունքը, որի վրա այն գտնվում է (արդյունաբերական ձեռնարկություններին իրավունք է տվել գնելու իրենց զբաղեցրած հողը)
* քաղաքացիներին նախկինում տրամադրված հողատարածքների միանգամյա անվճար վերագրանցման հնարավորությունը։

2002 թվականին առանձին օրենքով գյուղատնտեսական նշանակության հողերը շրջանառության մեջ են մտցվել։

### Գյուղատնտեսական հողատարածք
Գյուղատնտեսական հողերի սեփականաշնորհումը եղել է Ռուսաստանում հողային բարեփոխումների ամենավիճահարույց կողմը։ 1990-ականներին հողի մասնավոր սեփականությունը օրինականացնելու կառավարության փորձերը արգելափակվեցին Պետդումայի կողմից։ Այս առումով գյուղատնտեսական հողերի սեփականաշնորհումը, մինչև 2002 թվականին «Գյուղատնտեսական հողերի շրջանառության մասին» օրենքի ընդունումը, կարգավորվում էր Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահի հրամանագրերով։

1991 թվականի դեկտեմբերի 27-ին ընդունվել է Ռուսաստանի Նախագահի թիվ 323 «ՌՍՖՍՀ-ում հողային բարեփոխումների իրականացման հրատապ միջոցառումների մասին» հրամանագիրը, որը (Ռուսաստանի Դաշնության Կառավարության դեկտեմբերի 29-ի թիվ 86 որոշման հետ միասին. 1992) սահմանել է՝

* կոլեկտիվ և սովխոզներ - մինչև 1992 թվականի մարտի 1-ը որոշում կայացնել մասնավոր, կոլեկտիվ և այլ սեփականության ձևերին անցնելու մասին.
* Կոլտնտեսության բոլոր անդամներին և սովխոզի աշխատողներին, ներառյալ թոշակի անցածներին, տրվում է ընդհանուր բաժնետիրական սեփականության իրավունքով հողի և ունեցվածքի անվճար բաժին։

Արդյունքում մոտ 12 միլիոն մարդ դարձել է հողի բաժնետոմսերի (բաժնետոմսերի) սեփականատեր՝ ընդհանուր իրավունք տալով ավելի քան 115 միլիոն հեկտար գյուղատնտեսական հողերի վրա։

1995-96 թվականներին մի շարք հրամանագրերով և որոշումներով հստակեցվել են, թե ինչ գործառնություններ կարող են իրականացվել հողի բաժնեմասով (բաժնեմասով)՝ մասնավորապես ներդրում կանոնադրական կապիտալում, վարձավճար, վաճառք և այլն։

### Ամառանոցի հողատարածք (հողատարածքներ այգեգործության, բանջարաբուծության)
2001թվականից տնակների հողամասերի սեփականաշնորհումը հնարավոր է դարձել հողային օրենսգրքով նախատեսված հիմքերով, այսինքն՝ սեփականության իրավունքով հող ձեռք բերելով տեղական իշխանությունների կողմից սահմանված դրույքաչափերով։

2006 թվականի հունիսին ընդունվեց թիվ 93ՖԶ օրենքը, որը սահմանում է տնակային հողամասերի սեփականաշնորհման պարզեցված ընթացակարգ։ Սույն օրենքի դրույթների համաձայն՝ մինչև 2001 թվականը ստացված տնակային հողատարածքները կարող են անհատույց (և պարզեցված) սեփականաշնորհվել։ Անվճար մասնավորեցման ժամկետը մինչև 2018 թվականի մարտի 1-ն է։

### Արդյունքներ
Եթե Ռուսաստանը սեփականաշնորհման արդյունքում ստացել է 7,2 մլրդ դոլար, ապա փոքր Հունգարիան նույն ընթացքում ստացել է 15 մլրդ դոլար, իսկ Բրազիլիան՝67 մլրդ։

2015 թվականի դրությամբ 133,4 միլիոն հեկտար հողը մասնավոր սեփականություն էր, որը կազմում էր երկրի հողային ֆոնդի 7,8%-ը։

2017 թվականի հուլիսին հրապարակվել է «Հող մարդկանց համար» ԿՍՊ զեկույցը, ըստ որի հողային օրենսդրության անկատարությունը խոչընդոտ է դարձել երկրի կայուն զարգացման համար։ Խնդիրների թվում, մասնավորապես, նշվել է.

# Պետական սեփականություն հանդիսացող գյուղատնտեսական նշանակության հողերի և բնակավայրերի 90%-ը դեռևս սահմանազատված չէ Ռուսաստանի Դաշնության / Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտի / քաղաքապետարանի միջև, ինչը խոչընդոտում է այդ հողերի շրջանառության մեջ մտցնելը (հողերի ուսումնասիրություն չի իրականացվել, այսինքն. դրանք իրականում սահմանազատված չեն),
# անշարժ գույքի պետական կադաստրում գրանցված հողամասերի 50%-ից պակասն ունի հողային գործող օրենսդրության պահանջներին համապատասխան սահմանված սահմաններ,
# պետության կողմից ճանաչված հողամասերի սահմանների բացակայության պատճառով դժվարանում է առքուվաճառքի գործարքներ կատարելը կամ գրավի դիմաց վարկեր ստանալը և այլն։

Որպես իրավիճակը շտկելու միջոցառումներ՝ ԿՍՊ փորձագետները խորհուրդ են տվել պետական միջոցների հաշվին բոլոր հողամասերի կադաստրային գրանցումը և պետական սեփականություն հանդիսացող հողերի նկատմամբ իրավունքների սահմանազատումը՝ հիմնական մասը փոխանցելով քաղաքապետարանի սեփականությանը։

Բարեփոխումների հետ կապված այլ խնդիրներ ներառում էին հողի մշակման հետ կապված դժվարությունները. անհրաժեշտ սարքավորումների բացակայությունը, էժան վարկերի հասանելիությունը (կամ դրանք մարելու անկարողությունը, ինչը հանգեցրեց սնանկության), ինչպես նաև տեղական իշխանությունների և, որոշ չափով, հակադրությունը իրենք՝ կոլեկտիվ ֆերմերները։

## Հետևանքներ
# Սոցիալիզմից անցում կատարվեց կապիտալիզմին՝ հողի, արդյունաբերական ձեռնարկությունների և բնակարանային ֆոնդի մասնավոր սեփականության առաջացման պատճառով։
# Հայտնվե է, այսպես կոչված, «օլիգարխների» մի խումբ, որոնք ունեցվածքի տեր էին, որը ձեռք էին բերել համեմատաբար քիչ գումարով։
# Մասնավորեցումը վարկաբեկվել է շատ ռուսների աչքում։ Սեփականաշնորհման գլխավոր գաղափարախոսներից մեկի՝ Անատոլի Չուբայսի քաղաքական վարկանիշը դեռևս ամենացածրերից մեկն է ռուս քաղաքական գործիչների շրջանում։
# Քաղաքացիների մոտ 80%-ը շարունակում է մասնավորեցումը համարել անազնիվ և այս կամ այն չափով պատրաստ է վերանայել դրա արդյունքները։
# 1992 թվականից մինչև 2006 թվականը Ռուսաստանում սեփականաշնորհվել է 119951 պետական և մունիցիպալ ձեռնարկություն, որոնց համար բյուջեն ստացել է 505,9 միլիարդ ռուբլի կամ (1 ԱՄՆ դոլարի դիմաց 30 ռուբլի միջին փոխարժեքով) 16,9 միլիարդ դոլար։ Դրանցից ավելի քան մեկ երրորդը (42924 ձեռնարկություն) սեփականաշնորհվել է 1993 թվականին՝ բյուջե մուտքագրելով այն ժամանակ արժեզրկված ռուբլուց միայն 450 միլիարդը, կամ, ըստ այդ տարիներին գոյություն ունեցող ռուբլու փոխարժեքի, մոտ 90 միլիոն դոլարը .

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Ващук А. С.* От идеи приватизации времени перестройки к радикальной российской реформе. Точки зрения отечественных и англоязычных авторов — Сравнительная политика. Том 11. №3. 2020. С. 96-111.
* *Волков В. В.* Силовое предпринимательство: экономико-социологический анализ. М., ГУ-ВШЭ, 2004. ISBN 5-7598-0288-7
* *Волков В. В.* По ту сторону судебной системы, или Почему законы работают не так, как должны // "Неприкосновенный запас" №4 (42), 2005
* *Медведев Р. А.* Чубайс и ваучер. Из истории российской приватизации. М.: ИМПЭТО, 1997
* *Мунтян М. А., Подберезкин А. И., Стреляев С. П.* Приватизация и приватизаторы. — М., Воскресенье, 2005. — 308 с.
* *Подберезкин А. И., Стреляев С. П., Хохлов О. А., Ястребов Я. И.* Секреты российской приватизации. — М. Ступени, 2004. — 144 с.
* *Рыжков Н. И.* Десять лет великих потрясений. М.: Ассоциация Книга. Просвещение. Милосердие. 1995. 567 с.
* *Вилькобрисский М.* Как делили Россию. История приватизации. СПб. Издательский дом «Питер». 2012. — 189 с.

## Արտաքին հղումներ
* Հաշվապահական պալատի զեկույցը Ռուսաստանում մասնավորեցման մասին
* № 1 (22) (2005) журнала «Отечественные записки», посвященный собственности, в том числе проблемам приватизации в России. Справка "Хроника российской приватизации
* Վաուչերի վերաբերյալ փաստաթղթերի և նյութերի ընտրություն в журнале «Обозреватель — Observer» №3, 1992
* Медвежья услуга Гарварда России
* Ռուստատանին անընդհատ խաբում էին
* «Ինչպես ընկերական կտրոնը դարձավ պարոն վաուչեր»
* «Սեփականաշնորհումը ռուսական ճանապարհով». — Ա. Բ. Չուբայսի խմբագրած հոդվածների ժողովածոո
* Բերման Վ. Ռ., Ֆիլիպով Պ. Ս. «Սեփականաշնորհման պատմությունը Ռուսաստանում» // 2010
* Վաուչերային խաղ. «Ժողովրդական կապիտալիզմը» կառավարվում էր գրեթե առանց մարդկանց

Կատեգորիա:Ռուսաստան
Կատեգորիա:Ռուսաստանի կառավարություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն (1992–ներկա)
Կատեգորիա:Ռուսաստանի տնտեսություն