Էնդեմիկ խպիպ

**Էնդեմիկ խպիպ** (), խպիպի տեսակ՝ կապված սննդում յոդի անբավարարության հետ:

Յոդի քրոնիկական անբավարարությունը հանգեցնում է գեղձային հյուսվածքի շատացման և դրա գործառութային կարողությունների փոփոխության։

## Ծագումնաբանություն
Ցամաքային տարածքներում, որտեղ հողում և ջրում յոդի միացությունների պակաս կա, և սննդում ծովամթերքի օգտագործումը քիչ է, դիտվում է խպիպի ավելի բարձր տարածվածություն։ Այդպիսի տարածքներում խպիպը համարվում է էնդեմիկ։ Վահանաձև գեղձի` օրգանիզմում յոդի անբավարարությանը հարմարվելու մեխանիզմը արյունից յոդի կլանման ավելացումն է և հորմոնների հետագա սինթեզն ու արտազատումը։ Այս գործընթացները խթանվում են թիրեոտրոպ հորմոնի (ԹՏՀ) արտազատման աճով, որի ավելցուկը օրգանիզմում ունի խպիպ առաջացնող ազդեցություն։ Այդ ազդեցությունը յոդի անբավարարությանը հարմարվելու գործընթացի անցանկալի ուղեկցող դրսևորում է:

## Նախատրամադրող գործոններ
Էնդեմիկ խպիպը բազմագործոնային հիվանդություն է և յոդի անբավարարությունից բացի, որոշակի դեր են խաղում նաև գենետիկական գործոնները`

* խպիպով ծանրաբեռնված ժառանգականություն,
* վահանաձև գեղձի հորմոնների կենսասինթեզի գենետիկական թերությունները,
* ջրի աղտոտում ուրոքրոմով, նիտրատներով, ինչպես նաև կալցիումի և հումուսային նյութերի բարձր պարունակությամբ, որը խոչընդոտում է յոդի կլանումը,
* շրջակա միջավայրում և սննդակարգում կալցիումի ավելցուկը, ցինկի, մանգանի, սելենի, մոլիբդենի, կոբալտի և պղնձի անբավարարությունը: Պղնձի անբավարարությունը հանգեցնում է յոդինազ ֆերմենտի ակտիվության նվազեցմանը, որը մասնակցում է թիրոզիլ ռադիկալին յոդի միացմանը, ինչպես նաև նվազեցնում է ցիտոքրոմօքսիդազի և ցերուլոպլազմինի ակտիվությունը: Կոբալտի անբավարարությունը նվազեցնում է վահանաձև գեղձի յոդպերօքսիդազի ակտիվությունը: Սելենի անբավարարությունը խանգարումներ է առաջացնում թիրոքսինի փոխակերպման մեջ՝ խոչընդոտելով թիրոքսինին դառնալ եռյոդթիրոնին: Սելենի անբավարարությունը կանխում է յոդի կլանումը, ինչը հանգեցնում է օրգանիզմում յոդի անբավարարության,
* վահանաձև գեղձի բջիջներ յոդի տեղափոխումը խոչընդոտող դեղամիջոցների օգտագործումը (պերյոդատներ, կալիումի պերքլորատ),
* վահանաձև գեղձում յոդի օրգանականացումը խաթարող դեղամիջոցների օգտագործումը (թիոմիզանյութի և թիուրացիլի ածանցյալներ, որոշ սուլֆանիլամիդներ, պարաամինոբենզոյաթթու, ամինոսալիցիլաթթու),
* սննդում խպիպածինների առկայությունը,
* քրոնիկական վարակիչ և բորբոքային պրոցեսների, հելմինթոզի, վատ սանիտարահիգիենիկ և սոցիալական պայմանների հետևանքները։ Այս իրավիճակներում վահանաձև գեղձի արյան մեջ հորմոնների օպտիմալ մակարդակը պահպանելու ունակությունը կտրուկ նվազում է։

## Բարդություններ
Բարդությունները առաջանում են, երբ վահանաձև գեղձը զգալիորեն մեծանում է իր չափերով`

* կերակրափողի, շնչափողի, հարակից նյարդերի և անոթների սեղմում,
* «խպիպային սիրտ»՝ հատկապես խպիպի հետկրծոսկրային տեղակայման դեպքում, տեղի է ունենում սրտից դուրս եկող անոթների սեղմում, որպես հետևանք սրտի աշխատանքի ծանրաբեռնվածություն, որն էլ ի վերջո հանգեցնում է աջ հատվածի դիլատացիայի,
* արյունահոսություն վահանաձև գեղձի պարենքիմի մեջ,
* մեծացած վահանաձև գեղձի բորբոքում՝ ստրումիտ, որը կլինիկորեն նման է ենթասուր թիրեոիդիտին։

## Բուժում
Էնդեմիկ խպիպի բուժման մարտավարությունը մեծապես կախված է վահանաձև գեղձի մեծացման աստիճանից և գեղձի ֆունկցիայի վիճակից։ Վահանաձև գեղձի քիչ մեծացման դեպքում (1-ին աստիճանի խպիպ) բուժումը սովորաբար սահմանափակվում է կալիումի յոդիդի նշանակմամբ, որը ընդունվում է ընդհատվող պարբերականությամբ, և յոդով հարուստ սննդամթերքների օգտագործմամբ:

Վահանաձև գեղձի ֆունկցիայի նվազման դեպքում նշանակվում են վահանաձև գեղձի հորմոնների սինթետիկ անալոգներ (Լևոթիրոքսին, Էութիրոքս) կամ համակցված դեղամիջոցներ (Թիրոտոմ), պարտադիր արյան մեջ վահանաձև գեղձի հորմոնների մակարդակի հսկողության ներքո։ Եթե ​​խպիպը հանգուցավոր է, հանգույցները մեծ են կամ արագ աճող, ինչը հանգեցնում է հարակից օրգանների սեղմման, կատարվում է վիրաբուժական բուժում: Վիրահատությունից հետո նշանակվում են վահանաձև գեղձի հորմոններ՝ թիրեոտրոպ հորմոնի արտադրությունը հետադարձ մեխանիզմով ճնշելու և ախտադարձը կանխելու համար:

## Կանխարգելում
Յոդը մակրոտարր է, որն անհրաժեշտ է վահանաձև գեղձի հորմոնների՝ թիրոքսինի և եռյոդթիրոնինի կենսասինթեզի համար: Յոդը մարդու օրգանիզմ է մտնում սննդի, ջրի և օդի միջոցով: Յոդի օրական պահանջի իննսուն տոկոսը բավարարվում է սննդի, 4-5%-ը՝ ջրի և մոտ 4-5%-ը՝ օդի միջոցով:

Էպիդեմիկ խպիպը հեշտությամբ կանխարգելելի է: Զարգացած երկրների մեծ մասում առողջապահական քաղաքականության հաստատությունները կանոնակարգեր են սահմանել, որոնք պահանջում են աղը, ալյուրը կամ ջուրը հարստացնել յոդով: Տարբերում են էնդեմիկ խպիպի զանգվածային և անհատական ​​կանխարգելում՝

* խպիպի զանգվածային կանխարգելումը ներառում է կալիումի յոդատի (KIO3) ավելացումը կերակրի աղին, որը հայտնի է որպես յոդացում: Կերակրի աղի յուրաքանչյուր տոննային ավելացվում է 20-40 գրամ կալիումի յոդատ: Այս տեսակի աղը չպետք է պահվի փաթեթավորման վրա նշված ժամկետից(պիտանելիության ժամկետ) շատ, քանի որ յոդի աղերը քայքայվում են, ինչը հատկպես տեղի է ունենում խոնավ պայմաններում պահելու դեպքում:
* անհատական ​​կանխարգելում նշանակվում է այն ​​բուժառուներին, ովքեր ենթարկվել են թիրեոիդէկտոմիայի (վահանաձև գեղձի հեռացում) և ժամանակավորապես բնակվում են էնդեմիկ խպիպի շրջաններում, և աշխատում են խպիպածին նյութերի հետ։ Խորհուրդ է տրվում նաև ուտել յոդով հարուստ սնունդ՝ ջրիմուռներ, ծովամթերք, ընկույզ և խուրմա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թերասնում
Կատեգորիա:Հիվանդություններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Յոդ
Կատեգորիա:Ներզատաբանություն
Կատեգորիա:Ներզատական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Վահանագեղձի հիվանդություններ