Լայմ (միրգ)

**Լայմ**, ցիտրուսային միրգ, որը սովորաբար կլոր է։ Լայմը կանաչ գույնի, 3-6 սմ տրամագծով պտուղ է, որը պարունակում է թթվային հյութի վեզիկուլներ։

Գոյություն ունեն ցիտրուսային ծառերի մի քանի տեսակներ, որոնց պտուղները կոչվում են լայմ, այդ թվում՝ առանցքային լայմը (Citrus aurantifolia), պարսկական լայմը, կաֆիր լայմը, մատային լայմը, արյունալի լայմը և անապատային լայմը։ Լայմը հարուստ է վիտամին C-ով։ Այն թթու է, և հաճախ օգտագործվում է սննդի և խմիչքի համն ընդգծելու համար։ Լայմը աճեցնում են ամբողջ տարի։ «Լայմ» կոչվող պտուղներով բույսերը տարբեր գենետիկական ծագում ունեն։ Լայմերը մոնոֆիլետիկ խումբ չեն կազմում։

## Բույսեր,որոնք հայտնի են «Լայմ» անունով
Դժվար է ասել, թե կոնկրետ որ տեսակի մրգերն են կոչվում լայմ՝ տարբեր անգլիախոս երկրներում (այդպես է նաև եվրոպական այլ լեզուներում օգտագործվող համանունների դեպքում)։ Ցիտրուսների մեծ մասը պատկանում է լայմի ընտանիքին։ Վերջերս գենետիկական ուսումնասիրությունները սկսել են բացահայտել ցեղի կառուցվածքը։ Սերմերով աճեցվող տեսակների մեծ մասն իրականում հիբրիդներ են, որոնք ստացել են կիտրոնից, մանդարինից, պոմելոյից և լայմի բազմաթիվ տեսակներից։
* Ավստրալական լայմ ( *Microcitrus* and *Eremocitrus*)
** Ավստրալիական անապատի լայմ (*Citrus glauca*)
** Ավստրալիական «մատ» լայմ (*Citrus australasica*)
** Ավստրալիական լայմ (*Citrus australis*)
** Արյունալի լայմ (կարմիր «մատ» լայմ × (քաղցր նարինջ × մանդարին))։
* Մակրուտ լայմ (*Citrus hystrix*), ցեղակից է պապեդային, որը աշխարհում երեք ամենատարածված լայմի տեսակներից մեկն է։
* Կի լայմ (*Citrus* × *aurantiifolia*=*[[Citrus micrantha]]* × *[[Citrus medica]]*) այն նույնպես համարվում է երեք ամենից տարածված լայմերից մեկն աշխարհում։
* Ֆիլիպինյան լայմ (*Citrus* × *microcarpa*), կումկվատ × մանդարին հիբրիդ։
* Պարսկական լայմ (*Citrus* × *latifolia*) լայմի և կիտրոնի հիբրիդ, որն ամենատարածվածն է աշխարհում։
* Ռանգպուր լայմ (Mandarin lime, lemandarin, *Citrus limonia*), մանդարինանման նարնջի և կիտրոնի հիբրիդ։
* Իսպանական լայմ (*Melicoccus bijugatus*) ոչ ցիտրուսային։
* Քաղցր լայմ (*Citrus limetta)* մի քանի տարբեր ցիտրուսների հիբրիդ։
* Վայրի լայմ (*Adelia ricinella*) ոչ ցիտրուսային։
* Վայրի լայմ (*Zanthoxylum fagara*) ոչ ցիտրուսային։
* Լայմքուաթ (լայմի և կումքուաթի հիբրիդ)։

Ծառատեսակները, որոնք Բրիտանիայում հայտնի են որպես լայմի ծառեր, անգլերենի այլ բարբառներով կոչվում են լորենի կամ բասփուդ, լայնատերև բույսեր են, որոնք կապ չունեն ցիտրուսային մրգերի հետ։

## Պատմություն

Ցիտրուսային բույսերի տեսակների և հիբրիդների մեծ մասը, որոնք կոչվում են «լայմեր», տարբեր ծագում ունեն արևադարձային Հարավարևելյան Ասիայում և Հարավային Ասիայում։ Դրանք տարածվել են ամբողջ աշխարհում՝ արևտրի և միգրացիայի միջոցով։ Մակրուտ լայմը ամենահին ցիտրուսային մրգերից մեկն է, որը մարդկանց միջոցով տարածվել է աշխարհով մեկ։ Դրանք տարածվել են Միկրոնեզիայում և Պոլինեզիայում՝ Ավստրոնեզիայի ընդարձակման շնորհիվ  (մ.թ.ա 3000–1500)։ Դրանք հետագայում տարածվեցին նաև Մերձավոր Արևելքում և Միջերկրական ծովի տարածաշրջանում՝ համեմունքների և խունկի առևտրի միջոցով (մ.թ.ա.1200):

19-րդ դարում կարմրախտի կանխարգելման համար բրիտանացի նավաստիներին օրական ցիտրուսներ էին բաժանում, օրինակ՝ կիտրոն, իսկ ավելի ուշ՝ լայմ։ Ցիտրուսների  օգտագործումն ի սկզբանե ռազմական գաղտնիք էր, քանի որ կարմրախտը նավատորմի պատուհասն էր, և երկար ժամանակ ծովում մնալու ունակությունը, առանց վարակվելու, մեծ օգուտ էր զինվորականների համար։ Բրիտանացի նավաստիներն այսպիսով ստացել են «լայմ» մականունը՝ լայմի օգտագործման պատճառով։

## Արտադրություն
2022 թվականին լայմի համաշխարհային արտադրությունը (համակցված կիտրոնի հետ հաշվետվության համար) կազմել է 21.5 միլիոն տոննա,որոնց որպես հիմնական արտադրողներ, գլխավորում են Հնդկաստանը, Մեքսիկան և Չինաստանը։

## Օգտագործումը
### Խոհանոց

Լայմն իր մեջ պարունակում է ավելի շատ շաքար և թթվային նյութեր քան կիտրոնը։  Լայմի հյութը կարելի է քամել թարմ լայմերից կամ գնել շշերի մեջ՝ ինչպես քաղցր այնպես էլ ոչ քաղցր տարբերակներով։ Լայմի հյութն օգտագործվում է կրաքարի պատրաստման մեջ, ինչպես մաև շատ կոկտեյլներ պատրաստելիս։

Լայմը հնդկական խոհանոցի անբաժանելի մասն է, հատկապես՝ Հարավային Հնդկաստանում։ Կերալայում Օման Սադհյան սովորաբար օգտագործում է լայմ կամ կիտրոն։ Լայմերի հնդկական այլ պատրաստուկներ ներառում են քաղցր լայմ կամ լայմի չատնի։

Խոհարարության մեջ լայմը գնահատվում է իր թթվայնությամբ և բույրով։ Այն մեքսիկական, վիետնամական և թայական ուտեստների բաղադրիչն է։ Լայմով ապուրը ավանդական ուտեստ է Մեքսիկայի Յուկատան նահանգում։ Այն նաև օգտագործվում է սևիչե պատրաստելիս իր թթվայնության համար։ Գուակամոլի որոշ բաղադրատոմսեր պահանջում են լայմի հյութ։

Չորացրած լայմը (սև լայմ կամ լիմու) օգտագործվում է որպես բուրավետիչ պարսկական և իրաքյան խոհանոցներում։ Ինչպես նաև օգտագործվում է արաբական բաղարաթի (կաբսա կամ քեբսա) պատրաստելիս։

Key lime-ը բորմունք է հաղորդում ամերիկյան աղանդերին, որը հայտի է « Key lime pie » անունով։ Ավստրալիայում անապատային լայմն օգտագործվում է մարմելադ պատրաստելու համար։

Լայմը օգտագործում են որոշ բարձրակարգ կոկտեյլներ պատրաստելիս, որոնց հիմնական բաղադրիչը ջինն է, ինչպես՝ ջիննու տոնիկը, գիմլետը և Ռիկին։ Թարմ լայմի հյութն օգտագործում են նաև մարգարիտներ պատրաստելիս, չնայած այն երբեմն փոխարինում են կիտրոնի հյութով։ Այն նաև օգտագործվում է ռամ կոկտեյլներ պատրաստելիս, ինչպիսիք են՝ դայքիրին կամ ուրիշ արևադարձային ըմպելիքներ։

Լայմի շիճուկը և յուղը օգտագործվում են օգտագործում են օծանելիքներ և մաքրող միջոցներ պատրաստելու, ինչպես նաև արոմաթերապիայի համար։

Թարմ լայմի  88%-ը ջուր է  10%-ը ածխաջուր և  1%-ից պակաս ճարպ և սպիտակուց (աղյուսակ)։ Միայն վիտամին C-ի պարունակությունը օրական արժեքի  (DV) 35 տոկոսի չափով 100 գ չափաբաժնի համար էական նշանակություն ունի սննդի համար, իսկ այլ սննդանյութերը առկա են ցածր քանակությամբ (աղյուսակ)։ Լայմը պարունակում է ավելի քիչ կիտրոնաթթու qան կիտրոնը  (մոտ 47&nbsp;գ/լ), թուրինջի հյութից գրեթե երկու անգամ ավելի շատ կիտրոնաթթու և նարնջի հյութի մեջ առկա կիտրոնաթթվից մոտ հինգ անգամ ավելի շատ։

Լայմի կեղևը և միջուկը պարունակում են տարբեր ֆիտոքիմիկատներ, այդ թվում՝ պոլիֆենոլներ և տերպեններ։

## Թունավոր նյութեր
Լայմի կեղևի և հյութի հետ շփումից հետո ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ենթարկվելը կարող է հանգեցնել ֆիտոֆոտոդետերմատիտի, որը նաև կոչվում է ֆոտոդետերմին կամ կրաքարի հիվանդություն (չշփոթել Լայմի հիվանդության հետ)։ Կոկտեյլներ պատրաստելիս լայմի և ցիտրուսային այլ մրգերի հետ աշխատող բարմենները կարող են ձեռք բերել ֆիտոֆոտոդետերմին։

Ապացուցված է, որ օրգանական քիմիական միացությունների դասը, որը կոչվում է ֆուրանոկումարին, մարդկանց մոտ առաջացնում է ֆիտոֆոտոդերմատիտ։ Լայմը պարունակում է բազմաթիվ ֆուրանոկումարինային միացություններ, այդ թվում՝ լիմետին (ցիտրոֆեն), բերգապտեն, իզոպիմպինելին, քսանթոտոքսին (մետոքսալեն), և պսորալեն։ Բերգապտենը, ըստ երևույթին, ֆուրանոկումարինային միացություն է, որը պատասխանատու է կրաքարի կողմից առաջացրած ֆիտոֆոտոդերմատիտի համար։

Լայմի կեղևը պարունակում է ֆուրանոկումարինների ավելի բարձր կոնցենտրացիաներ, քան միջուկը։ Ուստի լայմի կեղևը ավելի թունավոր է քան միջուկը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Եթերայուղեր
Կատեգորիա:Ծառեր
Կատեգորիա:Կառլ Լիննեյ հեղինակի անվանած տաքսոններ
Կատեգորիա:Մրգեր
Կատեգորիա:Սնունդ
Կատեգորիա:Վիետնամական խոհանոց
Կատեգորիա:Ցիտրուսային մշակաբույսեր