Մորիս Սաքսոնացի

**Մորիս,  Սաքսոնիայի կոմս** (, , ), 18-րդ դարի նշանավոր զինվոր, սպա և հայտնի զորահրամանատար։ Լինելով Օգոստոս II Հզորի, Լեհաստանի թագավորի և  Սաքսոնիայի ընտրող պատվիրակի ապօրինի որդին՝ նա սկզբում ծառայել է Սուրբ Հռոմեական կայսրության բանակում, այնուհետև կայսերական բանակում, մինչև վերջապես անցել է ֆրանսիական ծառայության: Դը  Մորիսը դարձել է Ֆրանսիայի մարշալ և նույնիսկ գեներալ-մարշալ: Նա առավել հայտնի է Ավստրիական իրավահաջորդության պատերազմում իր կատարած սխրանքներով և հատկապես Ֆոնտենոյի ճակատամարտում իր վճռական հաղթանակով:

## Մանկություն
Մորիսը ծնվել է Գոսլարում, Օգոստոս II Հզորի՝ Լեհաստանի թագավորի և  Սաքսոնիայի ընտրող պատվիրակի, և Կյոնիգսմարկի կոմսուհի Մարիա Ավրորայի ապօրինի որդին է: Նա առաջինն էր արտաամուսնական կապից ծնված ութ երեխաներից, որոնց Օգոստոսն ընդունել է, թեև աղբյուրները պնդում են, որ 354-ը, ներառյալ Վիլհելմին Բայրոյթցին, գոյություն ունեն։

1698 թվականին կոմսուհին նրան ուղարկում է իր հոր մոտ՝ Վարշավա։ Օգոստոսը Լեհաստանի թագավոր էր ընտրվել նախորդ տարի, սակայն երկրի անկայուն վիճակը ստիպում էր Մորիսին իր երիտասարդության մեծ մասն անցկացնել երկրի սահմաններից դուրս։ Հորից այս բաժանումը նրան դարձնում է անկախ և կարևոր ազդեցություն է ունենում նրա հետագա կարիերայի վրա։

## Զինվորական կարիերա
[մինի|Մորիս դը  Մորիսը որպես Ֆրանսիայի մարշալ․ [Ժան-Էթիեն Լիոտար|Ժան-Էթիեն Լիոտարի նկարը]]
[մինի|1745 թվականի մայիսի 11-ի Ֆոնտենոյի ճակատամարտը, որտեղ Մորիս դը  Մորիսը ներկայացնում է գերի ընկած բրիտանացի և հոլանդացի գերիներին և դրոշները [Լուի Սիրված|Լուի XV-ին և Դոֆինին]]
[մինի|[Լոուֆելդի ճակատամարտ, 1747 թվականի հուլիսի 2. Լյուդովիկոս XV-ը Մորիսին ցույց է տալիս է Լոուֆելդ գյուղը]]
Տասներկու տարեկանում Մորիսը ծառայել է կայսերական բանակում՝ Սավոյացի արքայազն Եվգենիի օրոք, Տուրնեի և Մոնսի պաշարումների ժամանակ և Մալպլակեի ճակատամարտում՝ իսպանական իրավահաջորդության պատերազմի ընթացքում։ Քարոզարշավի ավարտին նրան առաջարկում են ուղարկել Բրյուսելի ճիզվիտական քոլեջ, սակայն առաջարկը մերժվում է մոր դեմ լինելու պատճառով։

1710 թվականի սկզբին Դաշնակիցների ճամբար վերադառնալուն պես Մորիսը դրսևորում է այնքան բուռն քաջություն, որ արքայազն Եվգենին հորդորում է նրան չշփոթել հապճեպությունը քաջության հետ։

Հետո նա ծառայում է Պետրոս Առաջինի օրոք՝ ընդդեմ շվեդների՝ Հյուսիսային մեծ պատերազմում։ 1711 թվականին Օգոստոսը պաշտոնապես ճանաչում է հայրությունը և Մորիսին շնորհվում է կոմսի աստիճան։ Այնուհետև նա ուղեկցել է հորը Պոմերանիա, իսկ 1712 թվականին մասնակցել է Գադեբուշի ճակատամարտին: 1713 թվականին 17 տարեկան հասակում նա ղեկավարում էր թագավորական սաքսոնական բանակի իր սեփական գունդը։

Չափահաս տարիքում Մորիսը և՛ ֆիզիկապես, և՛ բնավորությամբ շատ նման էր հորը։ Նրա տիրապետությունն այնքան հզոր էր, որ նա կարող էր ձեռքով ծալել պայտը, և նույնիսկ կյանքի վերջում նրա էներգիայի և տոկունության վրա հազիվ թե ազդել էին այն հիվանդությունները, որոնք առաջացրել էին նրա բազմաթիվ ավելորդությունները։

1714 թվականի մարտի 12-ին նրա և իր հոր ամենահարուստ հպատակներից մեկի՝ կոմսուհի Յոհաննա Վիկտորիա Տուգենդրեյխ ֆոն Լոեբենի միջև ամուսնություն է կնքվում, բայց Մորիսն այնքան արագ է վատնում նրա կարողությունը, որ շուտով մեծ պարտքերի մեջ է ընկնում։ Հաջորդ տարի (1715 թվականի հունվարի 21-ին), Յոհաննան որդի է լույս աշխարհ բերում, որը կոչում են Ավգուստ Ադոլֆ, Մորիսի պապի անունով. երեխան ընդամենը մի քանի ժամ է ապրում։ Քանի որ Մորիսը նրան նաև ավելի լուրջ հիմքեր էր տվել իր դեմ բողոքելու համար, նա համաձայնում է ամուսնությունը չեղյալ համարել 1721 թվականի մարտի 21-ին։

1717 թվականին Օսմանյան կայսրության դեմ արշավանքում Սրբազան Հռոմեական կայսր՝ Կառլ VI-ին ծառայելուց հետո, նա մեկնում է Փարիզ՝ մաթեմատիկա սովորելու, իսկ 1720 թվականին նշանակվում է ճամբարի մարշալ։ 1725 թվականին նա բանակցություններ է սկսում Կուռլանդի դուքս ընտրվելու համար՝ դքսուհի Աննա Իվանովնայի պնդմամբ, որն առաջարկում է նրան իր օգնությունը։ 1726 թվականին նա ընտրվում է դուքս, բայց հրաժարվում է դքսուհու հետ ամուսնությունից։ Շուտով նա անհնար է համարում դիմադրել իր պահանջներին դքսուհու ընդդիմանալուն, բայց 30,000 ֆունտ ստեռլինգի օգնությամբ, որը նրան տվել էր ֆրանսիացի դերասանուհի Ադրիեն Լեկուվրերը, նա ուժ է հավաքում, որով պահպանում է իր իշխանությունը մինչև 1727 թվականը, երբ նա հեռանում է և բնակություն է հաստատում Փարիզում։ Դրանից կարճ ժամանակ անց Լեկուվրերը խորհրդավոր կերպով մահանում է․ կա վիճաբանություն, թե արդյոք նրան թունավորել է իր մրցակիցը՝ Բուիլոնի դքսուհի Մարիա Կարոլինա Սոբիեսկան, թե ոչ:

Լեհական իրավահաջորդության պատերազմի բռնկման ժամանակ Մորիսը ծառայում էր Բերվիքի 1-ին դուքս Ջեյմս ՖիցՋեյմսի ղեկավարությամբ, և Ֆիլիպսբուրգի պաշարման ժամանակ փայլուն սխրագործության համար նա ստանում է գեներալ-լեյտենանտ-ի կոչում: Ավստրիական իրավահաջորդության պատերազմում նա ստանձնում է 1741 թվականին Ավստրիա ներխուժելու համար ուղարկված բանակի դիվիզիայի հրամանատարությունը, իսկ 1741 թվականի նոյեմբերի 19-ի գիշերը հանկարծակիի է բերում Պրահային և գրավում այն, քանի դեռ կայազորը տեղյակ չէր թշնամու ներկայության մասին, հեղաշրջում, որը նրան հայտնի է դարձնում ողջ Եվրոպայում։ Նա այսպիսով կրկնում է իր մորական նախապապի՝ Հանս Քրիստոֆ ֆոն Քյոնիգսմարկի 1648 թվականին արած սխրագործությունը։ 1742 թվականի ապրիլի 19-ին Էգեր (Չեբ) ամրոցը գրավելուց հետո նա արձակուրդ է   ստանում և մեկնում է Ռուսաստան՝ առաջ մղելու Կուռլանդի դքսության նկատմամբ իր պահանջները, բայց ոչ մի տեղ չհասցնելով դրանք, վերադառնում է իր հրամանատարությանը։

Մորիսի սխրանքներն անհաջող արշավանքի միակ փրկող օղակն էին, և 1743 թվականի մարտի 26-ին նրա արժանիքների համար նա պարգևատրվում է Ֆրանսիայի մարշալի կոչումով: Նրան տալիս են ընդամենը 50–60,000 մարդ՝ պաշտպանվելու թշնամու կրկնակի մեծ բանակից։ Այս ժամանակից ի վեր նա դառնում է դարաշրջանի ամենանշանավոր զորավարներից մեկը։ 1744 թվականին նա ընտրվում է ղեկավարելու 10,000 մարդկանց Մեծ Բրիտանիա ֆրանսիական ներխուժման ժամանակ Ջեյմս Ֆրենսիս Էդվարդ Ստյուարտի անունից, որը հաստատվել էր Դյունկերկում, բայց նավահանգստից մի քանի մղոնից ավելի դուրս չի գալիս, նախքան աղետալի փոթորիկները կոչնչացնեին նրան։ Դրա դադարեցումից հետո նա ստանում է անկախ հրամանատարություն Ավստրիական Նիդեռլանդներում և հմուտ մանևրելով՝ նրան հաջողվում է շարունակաբար հալածել հակառակորդի գերակշիռ ուժերը՝ առանց վճռական ճակատամարտի ռիսկի ենթարկելու:
մինի|Մորիս դը  Մորիսիի փորագրանկարը
Հաջորդ տարում Մորիսը 65000 մարդկանց հետ պաշարում է Տուրնեը և ծանր պարտության է մատնվում Քամբերլենդի դուքսի բանակին Ֆոնտենոյի ճակատամարտում, մի հանդիպում, որը հաստատուն էր ամբողջությամբ նրա կայուն և սառն առաջնորդությամբ։ Ճակատամարտի ժամանակ նա այտուցի պատճառով չէր կարող ձի նստել, ուստի նրան տեղափոխում էին շիվերով հյուսած կառքով։

Ի նշան նրա փայլուն նվաճումների՝ Լյուդովիկոս 15-րդը նրան ցմահ շնորհում է Շամբոր դղյակը, իսկ 1746 թվականի ապրիլին նա քաղաքացիություն է ստանում որպես ֆրանսիացի հպատակ։ Մինչեւ պատերազմի ավարտը նա շարունակում է հրամանատարությունը Նիդերլանդներում՝ միշտ հաջող ելքերով։ Բացի Ֆոնտենոյից, նա ֆրանսիացիների հաղթանակների ցանկին ավելացնում է Ռոկուն (1746թ․) և Լոուֆելդը կամ Վալը (1747թ․): Նա ղեկավարում էր ֆրանսիական զորքերը, որոնք գրավում են Բրյուսելը, և նրա հրամանով էր, որ մարշալ Լևենդալը գրավում է Բերխեն օպ Զոմը: Նա ինքն է ստանձնում պատերազմի վերջին հաջողությունը՝ գրավելով Մաաստրիխտը 1748 թվականին։

Մորիսը հայտնագործում է ձեռքի թեթև հրետանային սարք, որը նա անվանում է *ամուզետ*, որը կես ֆունտանոց գնդակ էր արձակում 4000 քայլ հեռավորության վրա ժամում 100 կրակոցի արագությամբ:

1747 թվականին Մորիսի համար վերականգնվում է Թյուրենի և Վիլարսի մի ժամանակ կրած՝ «Թագավորի ճամբարների և զորքերի գեներալ մարշալ» տիտղոսը: Բայց 1750 թվականի նոյեմբերի 20-ին նա մահանում է Շամբորի դղյակում համաճարակային տենդից։

Կյանքի վերջին տարիներին Մորիսը սիրավեպ է ունեցել ֆրանսուհի Մարի Ռինտոյի հետ, որն այդ ժամանակ ընդամենը տասնութ տարեկան էր։ 1748 թվականին նա դուստր է ունենում, Մորիսի մի քանի ապօրինի երեխաներից վերջինը։ Նրան անվանում էին Մարիա Ավրորա (ֆրանսերեն ՝ ) նրա տատիկի պատվին։ Նա կրում էր  ազգանունը մինչև 1766 թվականը, երբ Փարիզի խորհրդարանը պաշտոնապես ճանաչում է նրա ծագումը և նա կարող էր ստանձնել  կամ դե  Մորիսի ազգանունը։ Մարիա Ավրորան առաջին անգամ ամուսնացել է 1766 թվականին Հորնի կոմս Անտուանի՝ (1735–1767), Լյուդովիկոս XV-ի ենթադրյալ ապօրինի որդու հետ։ Լուի Կլոդ Դյուպեն դե Ֆրանսուի հետ երկրորդ ամուսնությամբ (1777թ.) նա Ամանդին Լյուսիլ Ավրո Դյուպենի տատիկն էր, ով հետագայում հայտնի է դառնում որպես գրող Ժորժ Սանդ ։ Մարիա Ավրորան մահանում է 1821 թվականի դեկտեմբերի 25-ին, երբ նրա թոռնուհի Ժորժ Սանդը տասնյոթ տարեկան էր։ Սանդն իր հուշերում ներառել է տատիկի ծագման մանրամասները։

## Գրվածքներ
Մորիսիի աշխատանքը պատերազմի արվեստի վերաբերյալ, , հրատարակվել է նրա մահից հետո՝ 1757 թվականին: Քարլայլն այն նկարագրել է որպես «տարօրինակ ռազմական ֆարրագո, թելադրված, ինչպես ես պետք է մտածեի, ափիոնի տակ», այն գովաբանել է Ֆրիդրիխ Մեծը և նկարագրել լորդ Մոնտգոմերին, ավելի քան երկու դար անց, որպես «պատերազմի արվեստի մասին ուշագրավ աշխատանք։

18-րդ դարի Լուսավորության դարաշրջանի ընդհանուր թեման էր ընդգծել գիտական մեթոդը և այն գաղափարը, որ յուրաքանչյուր գործունեություն կարող է արտահայտվել համընդհանուր համակարգով։ Ինչ-որ առումով, -ը հետևում է դրան՝ ենթարկելով «ռազմական գործերը հիմնավորված քննադատության և ինտելեկտուալ վերաբերմունքի, և դրան հաջորդող ռազմական դոկտրինները ընկալվում են որպես վերջնական համակարգ ձևավորող»։ Ավստրիական իրավահաջորդության պատերազմի ժամանակ պրուսական ընդլայնումից հետո գրած լինելով,  Մորիսը մերժում է նրանց խիստ կարգապահությունը՝ պնդելով, որ ֆրանսիական բնավորությունը սկզբունքորեն տարբեր է, և նրանց մարտավարությունը պետք է արտացոլի դա, նա հանդես է եկել խորը կարգի կիրառմամբ, այլ ոչ թե ապավինել հրազենին։

Այնուամենայնիվ, -ը նաև մարտահրավեր է նետել ֆրանսիական ռազմական ուղղափառությանը` պահանջելով ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել շարժական պատերազմին, այլ ոչ թե ամրություններին. սա մասամբ Վոբանի (1633–1707) ժառանգությունն էր, ով հեղափոխություն էր արել այս ոլորտում, բայց նրա սկզբունքներին հավատարիմ մնալը նշանակում էր, որ ֆրանսիացի ինժեներները դարձել են ծայրահեղ պահպանողական: Դեռևս 1701թվականին Ջոն Չերչիլը՝ Մարլբորոյի 1-ին դուքսը, պնդում էր, որ մեկ ճակատամարտում հաղթելն ավելի ձեռնտու էր, քան 12 ամրոց գրավելը։  Մորիսը հետևում է այս կետին, բայց նրա փաստարկը մեծանում է 1756-1763 թվականների յոթնամյա պատերազմում ֆրանսիական կորուստների պատճառով:

Մորիսիի  (*Ընտրված նամակներ և հուշեր*)-ը հայտնվել է 1794 թվականին։ Նրա նամակները քրոջը՝ Աննա Կարոլինա Օրզելսկային՝ Շլեզվիգ-Հոլշտայն-Սոնդերբուրգ-Բեկի դքսուհուն, որոնք պահպանվել են Ստրասբուրգում, ոչնչացվել են այդ վայրի ռմբակոծությունից 1870 թվականին Այնուամենայնիվ, բնօրինակից տպագրվել էր երեսուն օրինակ։

## Ժառանգություն
[մինի|Մորիս դը  Մորիսիի հուղարկավորությունը [Ստրասբուրգ|Ստրասբուրգի Սուրբ Թոմաս եկեղեցում]]
Փարիզի Շամբոր դղյակում Մորիս դը  Մորիսիի մահից հետո տեղի է ունենում նրա հոգեհանգստի արարողությունը, սակայն որպես բողոքական նրան չեն կարող թաղել այնտեղ։ Նրա աճյունը տեղափոխվում է Ստրասբուրգ և ժամանակավորապես պահվում Նեուֆ տաճարում: Լյուդովիկոս XV-ի խնդրանքով Ժան-Բատիստ Պիգալը Ստրասբուրգի Սուրբ Թոմաս եկեղեցու աբսիդում ստեղծում է մշտական դամբարան, որի կենտրոնն այժմ նա է: Մշակված հուշարձանը, որի տակ է թաղվել դը  Մորիսիի աճյունը, ցույց է տալիս, որ Մահը ավազի բաժակը ձեռքին կանչում է նրան գերեզման, մինչդեռ լացող Ֆրանսիան փորձում է պահել նրան, իսկ Հերկուլեսը լաց է լինում գերեզմանի կողքին: Ձախ կողմում Ֆրանսիայի թշնամիներն են՝ անձնավորված երեք հուզված կենդանիներով՝ գերմանական արծիվը, հոլանդական առյուծը և բրիտանական առյուծը և նրանց կոտրված դրոշները, իսկ աջում՝ Ֆրանսիայի հաղթական չափանիշները: Մեջտեղում կանգնած է մահակը բռնած հերոս մարշալը՝ չհուզվելով իր ճակատագրից։ Ժերար դե Ներվալը կարծում էր, որ նրա հոյակապ դիրքը կարող էր ոգեշնչել Կոմենդատորեի արձանը *[[Դոն Ժուան (օպերա)|Դոն Ջովանիում]]*, հիմնվելով այն փաստի վրա, որ Մոցարտը եկեղեցում ելույթ է ունեցել 1778 թվականին հուշարձանի հանդիսավոր բացումից անմիջապես հետո:

Անգլերեն կենսագրությունը Ջոն Մանչիփ Ուայթի «Ֆրանսիայի մարշալ»-ն է։ Տես նաև ժամանակաշրջանի ռազմական պատմությունները, հատկապես Քարլայլի «*Ֆրիդրիխ Մեծը»*։

Նրան մեծարում են Վալհալայի հուշահամալիրում:

## Ծանոթագրություններ

* 
* 

## Արտաքին հղումներ

* Child of Chequer'd Fortune: The Life, Loves and Battles of Maurice de Saxe, Maréchal de France by Marjorie Bowen at Project Gutenberg Australia

Կատեգորիա:Գերմանացի զորավարներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի ազնվականություն
Կատեգորիա:Գերմանիայի ֆելդմարշալներ
Կատեգորիա:Թագավորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բանակի սպաներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատմություն
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գեներալներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի զորավարներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մարշալներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ռազմական գործիչներ