open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Գուրգեն Գաբրիելյան (դերասան)

**Գուրգեն Բախշիի Գաբրիելյան** (), հայ դերասան։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1950 թ.), Ստալինյան մրցանակի երրորդ աստիճանի դափնեկիր (1950 թ.)։

Դերասանուհի Անատոլիա Եղյանի ամուսինը։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Լեռնային Ղարաբաղի Շուշի քաղաքում, արհեստավորի ընտանիքում։ Մեծացել և սովորել է Թիֆլիսում։ 1924 թվականին ավարտել է Հայարտան դրամատիկական ստուդիան Արշակ Բուրջալյանի ղեկավարությամբ։ *Սկապենի* դերից հետո՝ (Մոլիերի «Սկապենի արարքները») Գուրգեն Գաբրիելյանին հրավիրում են Առաջին պետթատրոն, որտեղ աշխատում է երկար տարիներ։ Թարգմանել է ռուս դրամատուրգների մի շարք պիեսներ։ Դասավանդել է Երևանի պետական գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում։

## Դերերը թատրոնում
մինի|Գուրգեն Գաբրիելյանի հուշատախտակը Երևանում
* *Սկապեն*՝ Մոլիերի «Սկապենի արարքները»
* *Վարդան*՝ Ա. Շիրվանզադեի«Պատվի համար»
* *Թովմաս որդի*՝ Մոլիերի «Երևակայական հիվանդ»
* *Ժուրդեն*՝ Մոլիերի «Քաղքենին ազնվական»
* *Տիտա-Նանե*՝ «Բամբասանք և սեր»
* *Իսայի*՝ Գ. Սունդուկյանի «Խաթաբալա»
* *գիժ Մոզի*՝ Գ. Սունդուկյանի «Քանդած օջախ»
* *Գիքո*՝ Գ. Սունդուկյանի «Պեպո»

## Դերերը կինոյում
* 1934 - *ծաղկավաճառ*՝ «Գիքոր»
* 1935 - *կինտո*՝ «Պեպո»
* 1937 - *Թաթուլ*՝ «Կարո»
* 1938 - *Արմեն*՝ «Զանգեզուր»
* 1939 - *բրուտ*՝ «Լեռնային արշավ»
* 1939 - *թղթակից*՝ «Մեր կոլխոզի մարդիկ»
* 1941 - *աշուղ*՝ «Հայկական կինոհամերգ»
* 1949 - *Սաքո*՝ «Արարատյան դաշտի աղջիկը»
* 1954 - *վարսավիր*՝ «Մանրուք»
* 1954 - *աշուղ*՝ «Հայկական կինոհամերգ»
* 1954 - *Ասատուր պապ*՝ «Լեռնային լճի գաղտնիքը»
* 1955 - *Աղասի Նաջարյան*՝ «Ոսկե ցլիկ»
* 1956 - *Կարինյան*՝ «Պատվի համար»
* 1956 - *քարոզիչ*՝ «Ամպրոպի արահետով»
* 1941 - «Արյան դեմ արյուն»՝ բեմադրող ռեժիսոր (Ա. Սամվելյանի հետ)

## Պարգևներ և կոչումներ
* 1950 - ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ
* 1950 - Ստալինյան մրցանակի երրորդ աստիճանի դափնեկիր

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն Գուրգեն Գաբրիելյանի մասին
* *Саркисян С. Т.* Энциклопедия Арцах-Карабаха. Спб., 2005. ISBN 5-9676-0034-5

Կատեգորիա:Թատերական ռեժիսորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Խորհրդային դերասաններ
Կատեգորիա:Խորհրդային թատերական մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ թատերական ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Հայ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Մանկավարժներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Բերձորի ճակատամարտ (հոկտեմբեր, 1992)

**Բերձորի ճակատամարտ**, ռազմական գործողություն Արցախյան պատերազմի ընթացքում՝ 1992 թվականի հոկտեմբերի 1-19։ Նախաձեռնվել էր  Ադրբեջանի ազգային բանակի կողմից Լաչինի միջանցքի վերահսկումը վերադարձնելու նպատակով։ Մինչ այդ հայկական կողմը ազատագրել է Բերձորը և մարդասիրական միջանցք բացել 1992 թվականի մայիսի 18-ին։

Թոփաղաջ լեռան վրա տեղակայված հենակետերով ադրբեջանական զինուժը վերահսկում էր Բերձորի (Լաչին) և Քաշունիքի (Կուբաթլու) տարածքները և ուներ դիրքային առավելություն Արցախի հայկական զինված ուժերի նկատմամբ։ Հոկտեմբերի 12-ի առավոտյան ՊԲ ջոկատները սկսել են ադրբեջանական զինուժի ճնշման գործընթացը, որը ավարտվել է նույն օրը ուշ գիշեր։ Թեժ մարտերի ընթացքում ՊԲ ուժերին հաջողվում է ազատագրել կարևորագույն դիրքեր և ադրբեջանցիներին ստիպել նահանջել Կուբաթլուի շրջանի խորքը։ Ռազմական գործողության ժամանակ Ադրբեջանի Զինված ուժերը ունեցել են զինտեխնիկայի և մարդկային զգալի կորուստներ, իսկ հայկական կողմը Հադրութ-Գորիս ուղղությամբ բացել է ՀՀ-ն ԼՂՀ-ին կապող ճանապարհ։

## Տես նաև
* Բերձորի մարդասիրական միջանցքի բացում

## Ծանոթագրություններ

Լաչինի
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:1992 հոկտեմբեր
Կատեգորիա:Բերձոր
Մադրիդյան սկզբունքներ

250px|thumb|right|

**Մադրիդյան սկզբունքներ** (), 2007 թվականին նոյեմբերին Մադրիդում ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի կողմից Արցախյան հակամարտության հետ կապված բանակցությունները վարող Հայաստանին և Ադրբեջանին խնդրի կարգավորման առաջարկած հիմնական սկզբունքների պայմանական անվանումը։ Մադրիդյան սկզբունքների թարմացված տարբերակի մի մասը հրապարակվել է 2009 թվականի հուլիսի 10-ին Իտալիայի Աքվիլա քաղաքում։

Հուլիսի 10-ին Աքվիլայում (Իտալիա) կայացած Մեծ ութնյակի գագաթնաժողովի ժամանակ արված ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ-երկրների համատեղ հայտարարության հիման վրա Ադրբեջանին և Հայաստանին ներկայացվել էր 2007 թվականի նոյեմբերի 29-ի Մադրիդյան փաստաթղթի թարմացված տարբերակը, որը պարունակում է համանախագահների վերջին առաջարկությունները արցախյան հակամարտության հիմնական սկզբունքների ձևակերպման վերաբերյալ։

Հիմնարար սկզբունքները մասնավորապես կոչ են անում՝
*նախկին ԼՂԻՄ շրջապատող տարածքների հանձնում Ադրբեջանին,
*Արցախի միջանկյալ կարգավիճակ, նրա անվտանգության և ինքնակառավարման երաշխիքների տրամադրումով,
*Հայաստանը Արցախին կապող միջանցք,
*Արցախի վերջնական իրավական կարգավիճակի հետագա սահմանում իրավականորեն պարտադիր կամարտահայտման միջոցով,
*Ներքին տեղահանված եւ փախստականների՝ իրենց բնակության նախկին վայրերը վերադառնալու իրավունք,
*Անվտանգության միջազգային երաշխիքներ, որոնք կներառեն նաև խաղաղապահ գործունեություն։
 
Հայաստանի և Ադրբեջանի բարձրաստիճան պաշտոնյաները համաձայնության են եկել առաջարկվող որոշ սկզբունքների շուրջ, սակայն քիչ առաջընթաց են գրանցել կամ ընդհանրապես բացակայել են գրավյալ տարածքներից հայկական ուժերի դուրսբերման կամ Արցախի ապագա կարգավիճակի որոշման ձևաչափերի ուղղությամբ։

Մադրիդյան սկզբունքների կարևոր դրույթն այն էր, որ ամրագրվում էր Արցախի վերջնական իրավական կարգավիճակի հետագա սահմանում իրավականորեն պարտադիր կամարտահայտման միջոցով։ Ընդ որում, կարգավիճակի ընտրությունը չէր կարող ունենալ որևէ սահմանափակում։ Կամարտահայտումը կազմակերպվելու էր 1988 թվականի Լեռնային Ղարաբաղի էթնիկ համամասնությունով.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2000-ականները Ադրբեջանի քաղաքականությունում
Կատեգորիա:2000-ականներ Հայաստանի քաղաքականությունում
Կատեգորիա:Արցախյան հակամարտություն
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ
Լեռնային Ղարաբաղի ադրբեջանական համայնք

**«Լեռնային Ղարաբաղի ադրբեջանական համայնք»** (), Ադրբեջանում գործող հասարակական կազմակերպություն, որը ներկայացնում է մինչև Արցախյան հակամարտությունը Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում բնակվող և հակամարտության հետևանքով Ադրբեջանի տարբեր շրջաններ տեղափոխված ադրբեջանցիների շահերը։

Կազմակերպության նախագահն է Թուրալ Գյանջալիևը։

## Տես նաև
* Ադրբեջանցիները Լեռնային Ղարաբաղում

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Ադրբեջանի կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցիներ
Կատեգորիա:Արցախյան հակամարտություն
Կատեգորիա:1992 հիմնադրումներ Ադրբեջանում
Կատեգորիա:Ադրբեջանի բնակչություն
Լեռնային Ղարաբաղի հռչակագիր

[մինի|[Ադրբեջանի, Ռուսաստանի և Հայաստանի նախագահները հռչակագրի ստորագրման ժամանակ]]
**Ադրբեջանական Հանրապետության, Հայաստանի Հանրապետության և Ռուսաստանի Դաշնության հռչակագիր**, Ադրբեջանի, Հայաստանի և Ռուսաստանի նախագահների կողմից 2008 թվականի նոյեմբերի 2-ին Մոսկվայի մարզում գտնվող Մայենդորֆ դաստակերտում ստորագրված միջպետական ակտ։

Ըստ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի Ռուսաստանի ներկայացուցիչ (2008-ի դրությամբ) Յուրի Մերզլյակովի, հռչակագրի հիմնական արժեքը նրա մեջ, որ 1994 թվականից այն դարձել է Արցախյան հակամարտության կարգավորման անմիջապես երկու հակամարտող կողմերի միջև կնքված առաջին փաստաթուղթը։

## Արտաքին հղումներ
* Հռչակագրի տեքստը 
* 1994` հրադադար, 2008` հռչակագիր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախյան հակամարտություն
Կատեգորիա:2008 կնքված պայմանագրեր
Կատեգորիա:Հայաստանի պայմանագրեր
Կատեգորիա:Ադրբեջանի պայմանագրեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պայմանագրեր
Կատեգորիա:2008 Ռուսաստանում
Կատեգորիա:2008 Հայաստանում
Կատեգորիա:2008 Ադրբեջանում
Արաբո կամավորական ջոկատ

**Արաբո**, Արցախյան ազատամարտի հայկական կամավորական ջոկատ, որը մտնում էր «Արծիվ» ռազմական միավորման կազմի մեջ։ 1992 թվականի հունիսին ջոկատի ազատամարտիկները անհետ կորել են Ղարաբաղի Հասան Ղայա գյուղի մոտ ընթացող մարտերում (այժմ գյուղը չեզոք գոտում է)։ Հրամանատար՝ Մ․ Եղիազարյան, շտաբի պետ՝ Մ․ Միրզոյան։ Ջոկատից ՀՀ 1-ին և 2-րդ աստիճանի «Մարտական խաչ» և Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշաններով պարգևատրվել է 5 ազատամարտիկ։

## Պատմություն
Կամավորական ջոկատը կազմավորվել է 1989 թվականին Երևանում՝ ԽՍՀՄ Զինված ուժերում ծառայություն անցած փորձառու մարտիկներից։ Ունեցել է շտաբ, դրոշ, զինանշան, համազգեստ։ 1989-1994 թվականներին մասնակցել է ՀՀ Եղեգնաձորի (Խաչիկ), Վայքի (Բարձրունի), Նոյեմբերյանի (Ոսկեպար), Ճամբարակի (Վահան), Գորիսի (Շուռնուխ, Խոզնավար) և Արցախի Հանրապետության Շահումյանի (Բուզլուխ, Մանաշիդ, Էրքեջ, Գյուլիստան), Ասկերանի (Մալիբեկլու, Փառուխ, Ղուշչուլար, Խոջալու), Մարտունու (Ղարադաղլու), Մարտակերտի (Կուսապատ, Թալիշ, Դրմբոն, Կարմիրավան, Լենինավան, Մարաղա), Լաչինի, Քարվաճառի (Օմարի լեռնանցք) շրջանների, Գետաշենի ենթաշրջանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

1992 թվականի հունիսի 27-ին ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի Հասանղայա գյուղի տարածքում անհետացավ 79 ազատամարտիկ, որոնցից 22-ը «Արաբո» ջոկատից էին։ Նրանց ճակատագիրն անհայտ էր մինչև 2008 թվականը, երբ YouTube կայքում հայտնվեցին մի քանի տեսագրություններ, որտեղ տեսանելի են սպանված ազատամարտիկների դիերը։

## Տես նաև
* Օսական ջոկատ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Արաբոյի» ճակատագիրը. վերջակետ դնելը դեռ վա՞ղ է

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Աֆրիկայի երկրների և կախյալ տարածքների ցանկ

աջից|220px|Աֆրիկան աշխարհի քարտեզին
**[[Աֆրիկա]]ն** բնակչության քանաքկով երկրորդ մայրցամաքն է Եվրասիայից հետո։ Ներառնելով կղզիներ Աֆրիկայի տարածքը կազմում է 30 221 532 կմ²։ Աֆրիկան զբաղեցնում է Երկիր մոլորակի մակերեսի (ջրային և ցամաքային) 6 %, իսկ և ցամաքիից միայն 20,4 %։ Աֆրիկայի բնակչությունը կազմում է 1,214 մլրդ. մարդ (2016) և դա կազմում է համաշխարհային բնակչության 14 %։ Պետություններ և կախյալ տարածքների ընդհանուր թիվը հասնում է 61, որոնցից միայն 53 անկախ։ Այդ թվում կան 10 կղզե պետություն, 14 պետություն, որոնք ծովին դուրս չեն գալիս և 37 պետություն որոնց հողերը ողիղվում են օվկիանոսները և ծովերը։ Պայմանականորեն Աֆրիկան բաժանված է 4 մասերի՝ Հյուսիսային, Հարավային, Արևմտյան և Արևելյան։

Այս մայրացամաքը շրջապատված է Միջերկրային ծովով հյուսիսից, Սուեցյան ալիքով և Կարմիր ծովով հյուսիս-արևելքում, Հնդկական օվկիանոսով արևելքում և հարավ-արևելքում ու Ատլանտյան օվկիանոսի ջրերով հարավ-արևմուտքից, արևմուտքից և հյուսիս-արևմուտքից

Ներքևում ներկայացված է Աֆրիկայում գտնվող բոլոր երկրների և կախյալ տարածքների ցանկը։

## Տես նաև
* Աֆրիկայի զինանշաններ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երկրների ցանկեր
Կատեգորիա:Ցանկեր:Աֆրիկա
Մայքլ Դուգլաս

**Մայքլ Դուգլաս** (, ), ամերիկացի հայտնի դերասան և պրոդյուսեր։

Դերասան Քըրք Դուգլասի որդին, դերասանուհի Քեթրին Զետա-Ջոնսի ամուսինը։

2 անգամ արժանացել է Օսկար մրցանակի, «Թռիչք կկվի բնի վրայով» ֆիլմի համար որպես պրոդյուսեր Օսկար լավագույն ֆիլմի համար անվանակարգում և «Ուոլլ Սթրիթ» ֆիլմի համար Օսկար լավագույն դերասանի համար անվանակարգում։

Խաղացել է 45-ից ավելի ֆիլմերում, 18 ֆիլմի պրոդյուսեր է։ Առավել հայտնի ֆիլմերն են՝ 
* «Սիրավեպ քարի հետ» (1984)
* «Նեղոսի մարգարիտը» (1985)
* «Ճակատագրական գայթակղություն» (1987)
* «Ուոլլ սթրիթ» (1988)
* «Ռոուզների պատերազմը» (1989)
* «Սև անձրև» (1989)
* «Լույս խավարի մեջ» (1992)
* «Հիմնական բնազդ» (1992)
* «Ամերիկյան նախագահը» (1995)
* «Ուրվականը և Խավարը» (1996)
* «Խաղ» (1997)
* «Իդեալական սպանություն» (1998)
* «Տրաֆիկ» (2000)
* «Գիշերը Մակուլայի բարում» (2001)
* «Պահապանը» (2006)
* «Խելամիտ կասկած» (2009)
* «Նախկին ընկերուհիների ուրվականները» (2009)
* «Ուոլլ սթրիթ. Փողերը չեն քնում» (2009)
* «Նոկաուտ» (2012) և այլն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:BAFTA մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Սեզար» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հնչյունավորողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ֆրանսիական շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Լավագույն դերասան Օսկարի մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի պաշտոնյաներ
Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստապրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ
Զաքիր Յուսիֆով

**Զաքիր Թոֆիկի Յուսիֆով** (, սեպտեմբերի 29, 1956, Բաքու, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - հոկտեմբերի 11, 1992, Խաչգետիկ), ադրբեջանցի օդաչու, մայոր, Ադրբեջանի ազգային հերոս։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1956 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Բաքվում։ 1980 թվականին ընդունվել է Ադրբեջանական պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետ։ 1990 թվականի Բաքվի կոտորածներից հետո Զաքիր Յուսիֆովը կուսկոմիսիա է եկել և սեղանին դրել կուստոմսը և կուսակցությունից հեռացնելու դիմումը։

### Արցախյան պատերազմ

1992 թվականին ադրբեջանական բանակի օդաչուները ռազմական թռիչքները սովորաբար զույգով էին կատարում։ Դրանցից մեկն էր Զաքիր Յուսիֆովի և Զաքիր Մեջիդովի զույգը։

1992 թվականի օգոստոսի 6-ին Աղդերեի ճակատի Կասապետ գյուղի մասում, որտեղ գտնվում էին հայկական ուժերը, Յուսիֆովը և Մեջիդովը աջակցում էին ադրբեջանական բրիգադի գրոհին։ Կոճակին մեկ անգամ սեղմեով Զաքիր Յուսիֆովը մարտից դուրս է գալիս և փոխանցում տեղը Զաքիր Մեջիդովին։ Սակայն երկրորդ ուղղաթիռը խփվել էր, և կողում գտնվող Զաքիր Մեջիդովը, Ռուսլան Պոլովինկան և Ջավանշիր Ռագիմովը ոչնչացվեցին հայկական ուժերի կողմից։

Կատեգորիա:Ադրբեջանցի օդաչուներ
Կատեգորիա:Ռազմական օդաչուներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի ազգային հերոսներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ ադրբեջանական կողմից
Կատեգորիա:Ավիաաղետներում մահացածներ
Կատեգորիա:Բաքվում թաղվածներ
Կատեգորիա:Բաքվի Շեհիդների պուրակում թաղվածներ
Ադափազար

**Ադափազար** (), քաղաք է Թուրքիայի հյուսիս-արևմտյան մասում, Սաքարյայի մարզում, Բոսֆորից մոտ 120 կմ արևելք, Սաքարիա գետի ձախ ափին։ Ըստ 2008 թ.-ի տվյալների քաղաքի բնակչությունը կազմում է 377 683&nbsp;մարդ։ Ադափազարում կա Տոյոտա ավտոապրանքանիշի գործարան։

## Պատմություն
Սկզբնապես Ադափազարը եղել է փոքրիկ գյուղ, որ հիմնադրել էին XIV դարում Լենկթեմուրի արշավանքի ժամանակ Սեբաստիայից գաղթած հայերը, ցամաքած լճի տեղում՝ կոչելով Տոնիկաշեն (գյուղի առաջնորդի անունով)։ Հետագայում հայեր են եկել Ակնից, Թոքաթից, Պարսկաստանից և Եվրոպայից, ավելի ուշ՝ Կեսարիայից, Պարտիզակից և այլն։ Թուրքերը Ադափազարում բնակություն են հաստատել, երբ այդ հայկական բնակավայրը շեն գյուղաքաղաք է դարձել, այնուհետև շրջակա վայրերից եկել են հույներ։ Կ. Պոլսի գրավումից հետո թուրքերը երկրի վարչական բաժանումը որոշելիս գյուղաքաղաքն անվանել են «Ադա» (կղզի), իսկ որոշ ժամանակ նաև՝ «Սամըրսագ Ադասը» («Սխտորի կղզի», շատ սխտոր արտադրելու համար)։ Ավելի ուշ, որպես բանուկ շուկա, անվանել են Ադաբազար։

## Ադափազարը Մեծ եղեռնի ժամանակ
Մեծ եղեռնի նախօրեին Ադափազարն ուներ 30.000 բնակիչ, կեսից ավելին՝ հայեր, որոնք զբաղվում էին առևտրով, արհեստներով, երկրագործությամբ, պտղաբուծությամբ և շերամապահությամբ։ Ունեին հատուկ խոսվածք։

Հայերը կենտրոնացել էին եկեղեցիների անուն կրող չորս թաղամասերում՝ Ս. Հրեշտակապետի, Ս. Կարապետի, Ս. Լուսավորչի և Ս. Ստեփանոսի։ Յուրաքանչյուր եկեղեցի ուներ տղաների և աղջիկների նախակրթարաններ և մանկապարտեզներ՝ Արամյան-Գայանյան, Ներսեսյան-Սանդուխտյան, Ռուբինյան-Հռիփսիմյան և Մեսրոպյան-Նունյան։ 1909 թվականին բացվեց կենտրոնական երկրորդական վարժարանը՝ տղաների համար, իսկ 1912 թվականին՝ աղջիկների լրացուցիչ դասընթացը։ Գործում էր նաև «Մանուշակ» մանկապարտեզ-նախակրթարանը և բողոքականների «Հայուհեաց» իգական գիշերօթիկ վարժարանը։ Յուրաքանչյուր թաղ ուներ թաղական խորհուրդ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ Ա-ում հայերն ունեին իրենց հասարակական կազմակերպությունները. Կրթասիրաց ընկերությունը, Ընթերցասիրաց միությունը՝ հարուստ գրադարան-ընթերցարանով, Ազգային ժողովատեղիի միությունը։

Գործում էին նաև թատերախմբեր, երգչախումբ, կանանց բարեսիրական կազմակերպություններ։ 1910 թվականից լույս էր տեսնում «Երկիր» թերթը, որը 1911 թվականից տպագրվում էր Կ. Պոլսում։ Ադափազարի բարբառի «Ատրուշան» տպարանում, 1912 թվականին տպագրվել է «Բութանիա» շաբաթաթերթը։ 1915 թվականին Ադափազարի հայ բնակչությունը տեղահանվեց և կոտորվեց։ 1918 թվականի զինադադարից հետո շուրջ 4000 հայեր վերադարձան, և հայկական կյանքն սկսեց վերակենդանանալ։ Սակայն 1921 թվականի ամռանը՝ հունական բանակի նահանջի ժամանակ, բոլոր հայերը հեռացան Զմյուռնիա, Հունաստան և այլ երկրներ։

## Բնակչություն

## Քույր քաղաքներ
*  Դելֆտ (Նիդեռլանդներ)
*  Շումեն (Բուլղարիա)
*  Լուիսվիլ, (ԱՄՆ)
*  Սուխում (Վրաստան)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Սաքարյայի մարզ
Գրհամ բերդ

**Գրհամ**, բերդ Արցախի Հանրապետությունում։

Գրհամը, որի անունը տարածվել էր ողջ գավառի վրա, տարածքի գլխավոր բերդերից մեկն էր և կարևոր դեր է կատարել Սյունյաց իշխանության (821-987 թթ.) և Սյունյաց թագավորության գոյության ընթացքում (987-1170 թթ.)։ Խաչենի իշխան Հասան Գեռաքարեցու (1166-70) օրոք սելջուկները նվաճել են Սյունյաց թագավորության վերջին հենակետերը՝ Գրհամը, Գեղին, Կաքավաբերդը և Բաղաբերդը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:9-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Բերդեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Քաշաթաղի շրջանի բերդեր և ամրոցներ
Աբխազական մեծ պատ

**Աբխազական մեծ պատ**, նաև հայտնի է որպես **Կելասուրյան պատ** (, ) պաշտպանական շինություն, որը կառուցված է եղել 1591-1611 թվականներին Մեգրելիայի տիրակալ Լեվան II Դադիանիի արքայության օրոք։

Կելասուրյան պատը սկսում է Կելասուր գետի գետաբերանից, Սուխումի կենտրոնից 5 կմ հեռավորության վրա։ Այսօր գետի ձախ ափին կարելի է տեսնել աշտարակների և մեծ գլաքարերի մնացորդներ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ աբխազական պատի լուսանկարները 

Կատեգորիա:Աբխազիայի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Ամրաշինական կառույցներ
Կատեգորիա:Դադիանի
Կատեգորիա:Պատեր
Կատեգորիա:Սուխում
Կատեգորիա:Վրացական ճարտարապետություն
Մորդեխայ Նավի սինագոգ

**Մորդեխայ Նավի սինագոգ**, հրեական սինագոգ Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանում, Նար-Դոսի 23 հասցեով։ Հրեական համայնքի կենտրոնն է։ Սինագոգը վերաբացվել է 2011 թվականին (մինչև այդ 10 տարի չէր գործում)։

Մորդեհայ Նավիի սինագոգը Հայաստանում միակ սինագոգն է։ Այն գլխավորում է Հայաստանի գլխավոր ռաբբի Գերշոն Բուրշտեյնը։

## Պատմություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հայաստանի հրեական համայնքը նշում է հրեական օրացույցի 5775 թվականը
* Բազմագույն տուֆի երկրում

Կատեգորիա:2011 հիմնադրումներ Երևանում
Կատեգորիա:Հայաստանի սինագոգներ
Կովախեղդի վանք

**Կովախեղդի վանք**, հայկական եկեղեցի, ներկայումս՝ Ադրբեջանի Հանրապետության Գետաբեկի շրջանում, պատմական Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի Գարդման գավառում։ Գտնվում է Կովախեղդ գյուղի մոտ։

## Պատմություն

## Տես նաև
* Գետաբեկի շրջան
* Կովախեղդ (գյուղ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գետաբեկի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Գեղամ Հարությունյան

**Գեղամ Ստեփանի Հարությունյան** (), հայ դերասան, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1956)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Գյումրիում՝ հյուսնի ընտանիքում, ապա ընտանիքով տեղափոխվել են Թիֆլիս։ Այստեղ 1916 թվականին ավարտել է Կուկիայի եռամյա դպրոցը և ընդունվել Ներսիսյան հայոց հոգևոր դպրոց։ Թատերական գործունեությունը սկսել է սիրողական խմբերում։ 1930 թվականի աշնանը նրան նկատում են Թ.Սարյանը և Վ.Աճեմյանը և հրավիրում Լեննականի Պետթատրոն՝ որպես դերասան։  1930-1947 թվականներին հանդես է եկել Լենինականի դրամատիկական թատրոնում, իսկ 1947 թվականից՝ Սունդուկյանի անվան թատրոնում։ Նկարահանվել է կինոյում և հեռուստաֆիլմերում։
[մինի|270px|[Թաթուլ Ալթունյանին և Գեղամ Հարությունյանին նվիրված հուշատախտակներ Երևանի Զորյան փողոցում]]

## Դերեր թատրոնում
* Արա Գեղեցիկ՝ «Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ»
* Պեպո՝ «Պեպո»
* Տրոֆիմով՝ «Բալենու այգի»
* Վանյա Զեմնուխով՝ «Երիտասարդ գվարդիա»
* Զարիֆյան՝ «Փորձադաշտ»
* Լուիջի՝ «Շաբաթ, կիրակի, երկուշաբթի» (1964 թվական)
* Կազարին՝ «Դիմակահանդես»
* Գուլդ՝ «Ռուսական հարց»
* Էդմունդ՝ «Արքա Լիր»
* Պյոտր Զարուդնի՝ «Մի խուլ նրբանցքում»
* Տոնինո և Ձանետտո «Վենետիկյան երկվորյակներ»
* Կրեչինսկի՝ «Կրեչինսկու հարսանիքը»
* Քսանթոս՝ «Եզոպոս»

## Դերեր կինոյում
* «Երկու գիշեր», 1932
* «Զանգեզուր», 1938
* «Թռիչք անդունդի վրայով», 1959
* «Փլուզում», 1959
* «Սայաթ-Նովա», 1960, Հայֆիլմ
* «Քայլեր», 1962
* «Հեղնար աղբյուր», 1970
* «Քաոս», 1973, Հայֆիլմ
* «011 աքսորականը», 1978, Հայֆիլմ
* «Ձորի Միրոն», 1979, Հայֆիլմ

## Գրականություն
* Գեղամ Հարությունյան (ժողովածուի կազմող՝ Ս. Հարդենյան), Երևան, 1982։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Ալեքսանդր Գիտովիչ

**Ալեքսանդր Իլյիչ Գիտովիչ** (, ), խորհրդային ռուս բանաստեղծ և չինական ու կորեական պոեզիայի թարգմանիչ (Լի Բո, Մաո և ուրիշներ)։ Թարգմանել է նաև հայ բանաստեղծների ստեղծագործություններ։

Գիտովիչը սովորել է Լենինգրադի պետական համալսարանում։ Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին որպես ռազմաճակատային թերթերի զինվորական թղթակից։ Մահացել է Սանկտ Պետերբուրգի առողջարանային գոտում գտնվող Կոմարովո բնակավայրում, թաղվել է այդ ավանի գերեզմանատանը՝ իր ընկերոջ՝ Աննա Ախմատովայի շիրմից ոչ հեռու։

## Երկեր
* Мы входим в Пишпек, 1931
* Фронтовые стихи, 1943
* Стихи военного корреспондента, 1947
* Стихи о Корее, 1950
* Под звездами Азии, 1955
* Пиры в Армении, 1968
* Мы видели Корею, 1948 (Բ. Բուրսովի հեղինակակցությամբ)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* КЛЭ. — Т.2;
* Хренков Дм. Александр Гитович. — Л.,1969;
* Трофимов И. Писатели Смоленщины. — М., 1973.
* 

## Արտաքին հղումներ
* Гитович Александр Ильич
* Могилы ушедших поэтов

Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:«Խիզախության համար» մեդալով պարգևատրվածներ (ԽՍՀՄ)
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռուս թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Սմոլենսկ քաղաքում ծնվածներ
Տենոչտիտլան

մինի|Տենոչտիտլանի մոդելը
**Տենոչտիտլան**, քաղաք այժմյան Մեխիկո քաղաքի տեղում։ Հիմնադրվել է մոտ 1325 թվականին Տեսկոկո լճի մի կղզու վրա, եղել է ացտեկների կայսրության մայրաքաղաքը, 1521 թվականին ավերվել է իսպանական կոնկիստադոր Էռնան Կորտեսի զորքերի կողմից։
|ձախից|մինի|335px|Տենոչտիտլան. Ռոբերտո Կուեվա դել Ռիոյի նկարը

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ացտեկներ
Կատեգորիա:Անհետացած քաղաքներ
Կատեգորիա:Մեքսիկայի պատմություն
Նիկե

[մինի|Նիկեի արձանը [Եփեսոսում]]
**Նիկե** (), հին հունական դիցաբանության մեջ հաղթանակի դիցուհի, տիտան Աթենաս Պալլասի և Ստիքսի դուստրը, Կրատոսի (հզորություն), Բիայի (ուժ) և Զելուսի (եռանդ) քույրը։ Ուղեկցել է Զևսին։ Նա միշտ հերոսների կողքին էր և արձանագրում էր նրանց հաղթանակները։ Սովորաբար պատկերվում էր թևերով։
[մինի|[Նիկե Սամոթրակյան|Նիկեի արձանը (մոտ մ.թ.ա. 190 թ., հայտնաբերվել է Սամոթրակի կղզում, ներկայում պահվում է Լուվրում)]]

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Պատերազմի աստվածուհիներ
Արսենի Տարկովսկի

**Արսենի Տարկովսկի** (, ), հռչակավոր խորհրդային և ռուս պոետ, թարգմանիչ։ Նա 20-րդ դարի ռուս մեծագույն պոետներից մեկն է։

Աշխարհահռչակ ռեժիսոր Անդրեյ Տարկովսկու հայրն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Խորհրդային տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Պերեդելկինոյի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռուս թարգմանիչներ
Կարմիր վանք (այլ կիրառումներ)

**Կարմիր վանք** եզրը կարող է վերաբերել.
* Կարմիր վանք, վանք Նախիջևանում։
* Կարմիր վանք (նաև՝ Դասնո վանք, Հոռոմաշեն), վանք Շամխորի շրջանում։
* Կարմիր վանք, վանք Վայոց ձորում
* Կարմիր վանք, գյուղ Կարսի մարզում
* Կարմիր վանք, կիսավեր եկեղեցի, Արցախ
* Կարմիր վանք, վանք Արդվի գյուղում։
* Կարմիր վանք, նախկին կաթողիկոսանիստ կենտրոն Քեսունում (Կիլիկիա)
Դասնո վանք

**Դասնո վանք**, ***Կարմիր վանք***, ***Հոռոմաշեն***, Հայ առաքելական եկեղեցու վանական համալիր Արևելյան Հայաստանում, ներկայումս՝ Ադրբեջանական Հանրապետության Շամքորի շրջանի տարածքում գտնվող Գյուլամբար գյուղի հյուսիսարևմտյան եզրին՝ Շամքոր գետի աջ ափին։

## Պատմություն
Դասնո վանքը իր խաչաձև հորինվածքով բացառիկ տեղ է գրավում երկրամասի պաշտամունքային հուշարձանների շարքում (նույնպիսի հորինվածք ունի Գետաբակի Սբ. Սարգիս եկեղեցին)։ Ս. Ջալալյանցը վկայում է, որ վանքը կառուցել են 751 թվականին Հունաստանից տեղափոխված հայերը։

Հետագայում վանքը հիշատակվում է 1184 թվականին միջնադարի նշանավոր օրենսգիր Մխիթար Գոշի կողմից «Գիրք Դատաստանի» աշխատությունը տեղում ստեղծելու առնչությամբ. 

Այնուհետև, առնվազն մինչև 1804 թվականը աղբյուրները լռում են և ոչ մի տեղեկություն չեն հաղորդում Կարմիր վանքի վերաբերյալ։ Այս թվականին հիշվում է որպես Նուկզարի Սբ. Ամենափրկիչ վանքի ենթակայության տակ գտնվող անապատ.

1853 թվականին սեպտեմբերի 28-ին կազմված մի վկայագրում նշվում է.

Դասնո վանքը լքվել է 1840-ականերին, սակայն շինությունները կանգուն էին դեռևս մի քանի տասնամյակ։

19-րդ դարի վերջին Դասնո վանքը այցելած Մակար Բարխուտարյանցը իր «Արցախ» գրքում գրում է.

Ինչպես վկայում է «Արձագանք» պարբերականը 1886 թվականին, այդ ժամանակ Դասնո վանքը արդեն գտնվում էր հետևյալ վիճակում.

Վանքի եկեղեցին հիմնովին ավերել են 1930-ականներին՝ քարերն օգտագործելով վանքից մոտ 100 մ հյուսիս գտնվող անասնագոմի պատերի շարվածքում։

1980 թվականին նշմարվում էին միայն հիմնապատերի առանձին հատվածները։ Ըստ պահպանված մնացորդների՝ կարելի է ենթադրել, որ եկեղեցին ունեցել է կա՛մ եռախորան, կա՛մ քառախորան հորինվածք և, ամենայն հավանականությամբ, եղել է վաղ միջնադարի հուշարձան՝ 6-8-րդ դարերի կառույց։

## Տես նաև
* Հայկական ճարտարապետությունը

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շամքորի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:8-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Արտեմիս

**Արտեմիս** (), հունական դիցաբանությունում որսորդության, պտղաբերության մշտապես երիտասարդ աստվածուհին։ Նաև Լուսնի աստվածուհին է (իսկ նրա եղբայր Ապոլոնը մարմնավորում էր Արեգակը)։

Արտեմիսը Զևսի ու Լետոյի դուստրն է և Ապոլլոնի քույրը։ Ինչպես Ապոլոնը, նա նույնպես ծնվել է Դելոս կղզում։ Նրանք երկվորյակ քույր ու եղբայր են։

## Տրոյայի պատերազմին մասնակցությունը
[մինի|Ապոլոնն ու Արտեմիսը։ Ատտիկական սկահակ։ Մ.թ.ա. 470 թ. [Լուվր]]
Արտեմիսը Տրոյական պատերազմում ունեցել է բավականին մեծ դերակատարություն։ Իր մոր և եղբոր նման, որոնց Տրոյայում լայնորեն պաշտում էին, Արտեմիսը տրոյացիների կողմից էր։ Դեպի Տրոյա հույների արշավի ժամանակ Արտեմիսը հանդարտեցրեց ծովը և կասեցրեց հույների առաջացումը, մինչև որ եկավ գուշակը և ասաց նրանց, որ աստվածուհու սիրտը կարող են գրավել Ագամեմնոնի դուստր Իփիգենյային զոհաբերելու միջոցով։ Ագամեմնոնը մի անգամ խոստացած է եղել աստվածուհուն, որ նրան կզոհաբերի իր ունեցած ամենանվիրական բանը, որն Իփիգենիան էր, սակայն դրժել էր իր խոստումը։

## Աստղագիտության մեջ
* Արտեմիսի պատվին իրենց անուններն են ստացել (105) Արտեմիս և (395) Դելիա աստերոիդները։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Հին հունական աստվածներ
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Որսորդության աստվածուհիներ
Կատեգորիա:Կույս աստվածուհիներ
Կատեգորիա:Կերպարներ այբբենական կարգով
Մաղզմա

**Մաղզմա**, սկավառակաձև, փոքր-ինչ գոգացած կափարիչ, որն օգտագործվում է սկիհի տաշտիկի վրա դնելու համար։ Մինչև սրբագործումը մաղզմայի վրա է հանգչում նշխարը։ Մաղզման հավանաբար խորհրդանշում է զոհի սեղանը։ Մաղզմայի վրա գցվում է քառակուսի կտավե կամ ասեղնագործ կտոր։

Կատեգորիա:Եկեղեցական իրեր
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու խորհրդանիշներ
Տուֆ

[thumb|Tuff road, Gyumri, Armenia|Տուֆապատ փողոց [Գյումրիում]]
**Տուֆ**, ապարի տեսակ՝ բաղկացած հրաբխային ժայթքման ընթացքում դուրս մղված հրաբխային մոխրից, որը ժամանակի ընթացքում քարացել է։

Տուֆը կազմված է հրաբխային ապակուց և պեմզայի բեկորներից։ Հանդիպում են նաև տուֆեր, որոնք բաղկացած են ամբողջական բյուրեղներից կամ նրանց բեկորներից։

## Հայաստանում
Հիմնականում տարածված են Հայկական հրաբխային բարձրավանդակում՝ Արագածի լեռնազանգվածում, Կարսի սարահարթում, Սյունիքի, Բյուրակնի, Ջավախքի բարձրավանդակներում, Կոտայքի, Եղվարդի սարավանդներում, Շիրակի դաշտում, Արարատյան դաշտի նախալեռնային շրջաններում, Ախուրյան, Փամբակ գետերի հովիտներում և այլն։ Հայտնի են հայկական հրաբխային տուֆերի՝ Արթիկի (վարդագույն), Անիի (դեղին), Երևան-Գյումրու (սև, կարմիր), Գեղաքարի (Գեղարքունիքի մարզ, բաց վարդագույն, մարմնագույն), Մեծավանի (մուգ վարդագույն, կարմրավուն, մարմնագույն, դեղնավուն և այլն ) և Ձորագետի (Լոռու մարզ, աղյուսագույն, կարմրավուն) տարատեսակները։

Տուֆերը ստորաբաժանվում են ըստ բեկորների կազմի, բնույթի և չափերի։ Ըստ քիմիական կազմության՝ տուֆերը լինում են լիպարիտային, դացիտային, անդեզիտային, բազալտային։ Գույնը տարբեր է՝ մանուշակագույն-վարդագույն (Արթիկի տուֆ), դեղին, նարնջագույն և սպիտակ (Անիի տուֆ), սև (Երևանի, Գյումրիի տուֆ) և այլն։

Ըստ բեկորների կազմի՝ տարբերում են ապարաբեկորային, բյուրեղաբեկորային, ապարաբյուրեղաբեկորային, ապակեբյուրեղային և այլ տուֆեր։ Հայկական հրաբխային տուֆը բնորոշվում է անկանոն բեկորազանգվածով։

Ըստ բեկորների ջերմազոդման աստիճանի՝ տուֆերը լինում են թույլ թրծված (մոխրանման), ջերմազոդված (իգնիմբրիտներ) և գերջերմազոդված (հալված) տուֆեր կամ տուֆալավաներ։

Տուֆի առաջացումը կարող է ընթանալ կամ օդից անմիջական նստեցման ճանապարհով՝ հրաբխի ժայթքման դեպքում, կամ էլ ջրային և օդի հոսանքներով տուֆային նյութի տեղափոխման հետևանքով։ Տուֆը կիրառվում է որպես շատ արժեքավոր շինանյութ (թեթև բետոնների լցանյութ, շինարարական քար), որն ունի բարձր դեկորատիվ որակներ։

Հրաբխանստվածքային տուֆի բեկորների չափերից կախված՝ առանձնացնում են կոպտաբեկորային, խոշորաբեկորային, միջինբեկորային և մանրաբեկորային տարատեսակներ։ Միներալային խառնուրդների առկայության դեպքում դրանք ստանում են վառ կանաչ, կապտականաչ, վարդագույն, կարմիր գույներ։ Շիրակի, Բազումի, Փամբակի լեռնաշղթաներում, Վայոց ձորում, մերձերևանյան շրջանում տարածված են էոցենի վարդագույն, կանաչավուն և խայտաբղետ տեսակները։ Պայմանականորեն այս խմբին են պատկանում նաև կրաքարային (տրավերտին) և կայծքարային (գեյզերիտ) տուֆերը, որոնք առաջանում են հրաբխային գործունեության ավարտական փուլում՝ հանքային տաք աղբյուրներից կարբոնատային ու սիլիցիումային նյութերի անջատման ու նստեցման հետևանքով։ Տարածված են Հայաստանի Արարատի, Շիրակի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում։

Օգտագործվում են շինարարության, քանդակագործության, կիրառական արվեստի և այլ բնագավառներում։


Կատեգորիա:Ապարներ
Ֆիդայի

**Ֆիդայի** ( *fidāʼīyūn*, թարգ.՝ «զոհաբերող» կամ «փրկիչ» ,  *fada'iun*), պատմության տարբեր ժամանակաշրջաններում Արևմտյան Ասիայի մի շարք հեղափոխական ռազմական կուսակցությունների, ազգային ազատագրական շարժումների, ահաբեկչական և այլ կազմակերպությունների մասնակիցների վերաբերյալ օգտագործվող հասկացողություն։ Առաջին անգամ սկզբնական ձևով տվյալ հասկացողությունը օգտագործել են հաշաշինները։
Ֆիդայական շարժումներ տարբեր ժամանակաշրջաններում եղել են կամ դեռ կան Պաղեստինում, Եգիպտոսում, Հայաստանում (տես՝ Հայ ֆիդայիներ), Իրաքում, Իրանում, Էրիթրեայում։

Հայ հայտնի ֆիդայիներից են Արաբոն, Հրայր Դժոխքը, Աղբյուր Սերոբը, Գևորգ Չաուշը, Անդրանիկ Օզանյանը, Նիկոլ Դումանը, Դրոն և այլք։

## Տես նաև
* Հայ ֆիդայիներ
* Մոջահեդ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ազգային ազատագրական շարժումներ
Կատեգորիա:Արաբական բառեր և արտահայտություններ
Պանամայի վարչական բաժանում

Պանաման բաժանվում է 9 նահանգների (provincias) և 3 ինքնավար մարզերի՝ ինքնավար կոմարկաների (comarcas indígenas)։ Եվս երկու ինքնավար մարզ մտնում են նահանգների կազմի մեջ և այդպիսով ստորակարգորեն համապատասխանում են շրջաններին (distrito)։




## Տես նաև
* Պանամայի ջրանցք

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:Առաջին աստիճանի վարչական միավորներ
Վիտորիո Ստորարո

**Վիտտորիո Ստորարո** (, ),  իտալաամերիկացի կինոօպերատոր է, ստացել է ամերիկյան «Օսկար» կինոակադեմիայի երեք մրցանակ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1940 թ. հունիսի 24-ին Հռոմում։ 11 տարեկանից սովորել է լուսանկարչություն։ 18 տարեկան հասակում ընդունվել է Centro Sperimentale di Cinematografia իտալական կինոդպրոցը։ 1962 թվականից աշխատել է որպես օպերատորի օգնական։ 1969 թ. որպես օպերատոր նկարահանել է իր առաջին ֆիլմը՝ «Giovinezza, Giovinezza»։ Ստորարոն աշխատել է բազմաթիվ հանրահայտ ռեժիսորների հետ։ 20 տարվա ընթացքում նա համագործակցել է Բեռնարդո Բերտոլուչիի հետ և նկարահանել այդ ռեժիսորի համար ութ ֆիլմ, ինչպիսիք են «The Conformist», «Վերջին տանգոն Փարիզում» (1982), «Լունա» (1979), «Ամպերի տակ», «Փոքրիկ բուդդա», «Վերջին կայսրը»։ 
ԱՄՆ-ում Ստորարոն հայտնի է Ֆրենսիս Ֆորդ Կոպպոլաի և Ուորեն Բիթիի կինոնկարներով։ Իր երկրորդ ամերիկյան ֆիլմի՝ Ֆրենսիս Ֆորդ Կոպպոլաի «Ապոկալիպսիսը հիմա» կինոնկարի համար Ստորարոն ստացել է «Օսկար» և կրկին արժանացել այդ մրցանակին Ուորեն Բիթիի «Կարմիրները» (1981) ֆիլմի համար։ Երրորդ անգամ նա ստացավ «Օսկար» «Վերջին կայսրը» ֆիլմի համար։

## Մրցանակները
##### [[Օսկար]]
* «Վերջին կայսր» (1988)
* «Կարմիրները» (1982)
* «Ապոկալիպսիսը հիմա» (1980)

##### BAFTA
* «Ամպերի տակ» (1991)

##### [[Կաննի կինոփառատոն]]
* «Տանգո» (1998)

## Ֆիլմագրություն
մինի

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վիտտորիո Ստորարոյի անձնական կայքը
* Վիտտորիո Ստորարոն IMDb ում
* Վիտտորիո Ստորարոն Rotten Tomatoes ում

## Աղբյուրներ
* IMDb ից
* kinopoisk.ru
* zimbio.com
* bombsite.com 
* thehollywoodinterview.blogspot.com
* lac.lt

Կատեգորիա:BAFTA մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոօպերատորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի օպերատորներ
Կատեգորիա:Օսկարակիրներ
Լուգո

**Լուգո** (), առողջարանային խոշոր քաղաք Իսպանիայի հյուսիս-արևմուտքում, Գալիսիա ինքնավար համայնքի Լուգո նահանգի վարչական կենտրոն։

## Բնակչություն

## Տես նաև
* Գալիսիա
* Իսպանիայի քաղաքներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Լուգո պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Իսպանիայի համալսարանական քաղաքներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Բենեշովի շրջան

**Բենեշովի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Կենտրոնական Բոհեմիայի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Բենեշով քաղաքը։ Տարածքը 743,57 կմ² է։ Բնակչությունը 2020 թ. տվյալներով կազմում է 102 623 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 114 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Կուտնա Հորայի շրջան

**Կուտնա Հորայի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Կենտրոնական Բոհեմիայի երկրամասում Վարչական կենտրոնն է Կուտնա Հորա քաղաքը։ Տարածքը 850,07 կմ² է։ Բնակչությունը 2020 թ. տվյալներով կազմում է 100 886 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 88 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Սոկոլովի շրջան

**Սոկոլովի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Կառլովարյան երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Սոկոլով քաղաքը։ Տարածքը 753,6 կմ² է։ Բնակչությունը 2020 թ. տվյալներով կազմում է 88 212 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 38 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Մելնիկի շրջան

**Մելնիկի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Կենտրոնական Բոհեմիայի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Մելնիկ քաղաքը։ Տարածքը 701,08 կմ² է։ Բնակչությունը 2002 թ. տվյալներով կազմում է 109 302 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 69 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Կարլովի Վարիի շրջան

**Կարլովի Վարիի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Կարլովի Վարի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Կարլովի Վարի քաղաքը։ Տարածքը 703,71 կմ² է։ Բնակչությունը 2020 թ. տվյալներով կազմում է 95 058 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 55 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Հրադեց Կրալովեի շրջան

**Հրադեց Կրալովեի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Հրադեց Կրալովեի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Հրադեց Կրալովե քաղաքը։ Տարածքը 981,78 կմ² է։ Բնակչությունը 2020 թ. տվյալներով կազմում է 79 383 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 104 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Յիչինի շրջան

**Յիչինի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Հրադեց Կրալովեի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Յիչին քաղաքը։ Տարածքը 886,63 կմ² է։ Բնակչությունը 2002 թ. տվյալներով կազմում է 80 045 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 111 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Լիբերեցի շրջան

**Լիբերեցի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Լիբերեցի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Լիբերեց քաղաքը։ Տարածքը 988,87 կմ² է։ Բնակչությունը 2020 թ. տվյալներով կազմում է 175 626 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 59 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Բրունտալի շրջան

**Բրունտալի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Մորավասիլեզիայի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Բրունտալ քաղաքը։ Տարածքը 1537 կմ² է։ Բնակչությունը 2020 թ. տվյալներով կազմում է 91 597 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 67 համայնք

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Յաբլոնեց նադ Նիսոուի շրջան

**Յաբլոնեց նադ Նիսոուի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Լիբերեցի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Յաբլոնեց նադ Նիսոու քաղաքը։ Տարածքը 402,3 կմ² է։ Բնակչությունը 2020 թ. տվյալներով կազմում է 90 667 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 34 համայնք

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Օպավայի շրջան

**Օպավայի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Մորավասիլեզիայի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Օպավա քաղաքը։ Տարածքը 1116 կմ² է։ Բնակչությունը 2020 թ. տվյալներով կազմում է 176 236 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 77 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Եսենիկի շրջան

**Եսենիկի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Օլոմոուց երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Եսենիկ քաղաքը։ Տարածքը 718,96 կմ² է։ Բնակչությունը 2020 թ. տվյալներով կազմում է 37 968 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 24 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Օլոմոուցի շրջան

**Օլոմոուցի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Օլոմոուց երկրամասում, վարչական կենտրոնն է Օլոմոուց քաղաքը։ Տարածքը 1608 կմ² է։ Բնակչությունը 2020 թ. տվյալներով կազմում է ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 97 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Խրուդիմի շրջան

**Խրուդիմի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Պարդուբիցեի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Խրուդիմ քաղաքը։ Տարածքը 992,62 կմ² է։ Բնակչությունը 2020 թ. տվյալներով կազմում է 104 613 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 108 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Սվիտավիի շրջան

**Սվիտավիի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Պարդուբիցեի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Սվիտավի քաղաքը։ Տարածքը 1378,56 կմ² է։ Բնակչությունը 2002 թ. տվյալներով կազմում է 104 333 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 116 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Ուստի նադ Օռլիցիի շրջան

**Ուստի նադ Օռլիցիի շրջան** (), Չեխիայի Պարդուբիցեի երկրամասի 4 շրջաններից մեկը։ Վարչական կենտրոնը Ուստի նադ Օրլիցի քաղաքն է։ Տարածքի մակերեսը 1267 կմ² է, բնակչությունը՝ 138 275 մարդ (հունվարի 1, 2020)։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 115 համայնք, որից 10-ը՝ քաղաք։

## Աշխարհագտրություն
Շրջանը տեղակայված է երկրամասի հյուսիսարևելյան հատվածում։ Սահմանակից է Պարդուբիցե երկրամասի Պարդուբիցե, Խրուդիմ և Սվիտավի շրջաններին, Օլոմոուցկու երկրամասի Շումպերկի շրջանին և Կրալովեգրադեցկի երկրամասի Ռիխնով նադ Կնեժնոուի շրջանին։ Հյուսիսում Լեհաստանի հետ պետական սահմանն է։

## Բնակչություն
2009 թվականի տվյալներ.

Միջին խտությունը` 112 մարդ/կմ² է։ Բնակչության 62,02%-ը ապրում է քաղաքներում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Չեխիայի Հանրապետության ներքին գործերի նախարարության տվյալներ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Պլզենի շրջան

**Պլզենի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Պլզենի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Պլզեն քաղաքը։ Տարածքը 261,46 կմ2 է։ Բնակչությունը՝ 194 280 մարդ (հունվարի 1, 2020)։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 15 համայնք, որից 2-ն ունեն քաղաքի կարգավիճակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Դոմաժլիցեի շրջան

**Դոմաժլիցեի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Պլզենի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Դոմաժլիցե քաղաքը։ Տարածքը 1123,46 է։ Բնակչությունը՝ ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 85 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Տախովի շրջան

**Տախովի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Պլզենի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Տախով քաղաքը։ Մակերեսը 1 378,68 կմ2 է։ Բնակչությունը՝ 54 336 մարդ (հունվարի 1, 2020)։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 51 համայնք, որոնցից 18-ն ունեն քաղաքի կարգավիճակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Չեսկե Բուդեյովիցեի շրջան

**Չեսկե Բուդեյովիցեի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Հարավային Բոհեմիայի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Չեսկե Բուդյովիցե քաղաքը։ Տարածքի մակերեսը կազմում է 1638,30 կմ2։ Բնակչությունը՝ ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 109 համայնք, որից 9-ն ունեն քաղաքի կարգավիճակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Չեսկի Կրումլովի շրջան

**Չեսկի Կրումլովի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Հարավային Բոհեմիայի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Չեսկի Կրումլով քաղաքը։ Տարածքը 1614 կմ² է։ Բնակչությունը 2020 թվականի տվյալներով կազմում է 61 556 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 46 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Բլանսկոյի շրջան

**Բլանսկոյի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Հարավային Մորավիայի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Բլանսկո քաղաքը։ Տարածքը 862,65 կմ² է։ Բնակչությունը 2020 թվականի տվյալներով կազմում է 109 136 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 116 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Դեչինի շրջան

**Դեչինի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Ուստի նադ Լաբեմի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Դեչին քաղաքը։ Տարածքը 908,58 կմ² է։ Բնակչությունը 2020 թվականի տվյալներով կազմում է 129 542 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 52 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Հավլիչկուվ Բրոդի շրջան

**Հավլիչկուվ Բրոդի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Վիսոչինայի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Հավլիչկուվ Բրոդ քաղաքը։ Տարածքը 1264,95 կմ² է։ Բնակչությունը 2020 թվականի տվյալներով կազմում է 94 915 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 120 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Տրշեբիչի շրջան

**Տրեբիչի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Վիսոչինայի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Տրշեբիչ քաղաքը։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 167 համայնք։

## Աշխարհագրություն
Տարածքը 1463 կմ² է։

## Բնակչություն
Բնակչությունը 2020 թվականի տվյալներով կազմում է 110 810 մարդ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Ժդյար նադ Սազավոուի շրջան

**Ժդյար նադ Սազավոուի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Վիսոչինայի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Ժդյար նադ Սազավոու քաղաքը։ Տարածքը 1578,51 կմ է։ Բնակչությունը 2020 թվականի տվյալներով կազմում է 118 158 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 174 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Վսետինի շրջան

**Վսետինի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Զլինի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնն է Վսետին քաղաքը։ Տարածքը 1142,87 կմ է։ Բնակչությունը 2020 թվականի տվյալներով կազմում է 143 334 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 61 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Զլինի շրջան

**Զլինի շրջան** (), շրջան Չեխիայի Զլինի երկրամասում։ Վարչական կենտրոնը Զլին քաղաքն է։ Տարածքը 1033,59 կմ2 է, բնակչությունը՝ 2020 թվականի տվյալներով կազմում է 191 652 մարդ։ Շրջանի կազմի մեջ մտնում է 89 համայնք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխիայի շրջաններ
Թրենթ (այլ կիրառումներ)

**Թրենթ։**

* Թրենթո — քաղաք Իտալիայում։
* Թրենթ — կոմունա Գերմանիայում։
* Թրենթ — գետ Մեծ Բրիտանիայում։
* Թրենթի եպիսկոպոսություն — եպիսկոպոսություն Իտալիայում։
Կիսասարկավագ

**Կիսասարկավագ**, դպրից որոշակի իրավունքներով (օրինակ՝ բուրվառ օգտագործելու կամ սկիհին դիպչելու իրավունք) առավելություն ունեցող եկեղեցականն է, որը սակայն որոշ կարևոր իրավունքներով զիջում է բուն սարկավագությանը (այդ իսկ պատճառով՝ կիսասարկավագ)։
Կիսասարկավագը ծիսական արարողությունների ժամանակ ձախ բազկին ուրար (բազկուրար) է կրում (ուրարը նեղ և երկար երիզ է՝ նախատեսված սարկավագական հանդերձի համար. այն խորհրդանշում է Քրիստոսի լուծը),
ինչը նշանակում է, որ անձը պատրաստակամ է տանել Քրիստոսի լուծի քառորդ մասը։
Կիսասարկավագին դիմելու և ողջունելու հատուկ ձևեր Հայոց Եկեղեցում նույնպես չկան։

Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու տիտղոսներ
Փիլոն

**Փիլոն**, մարմինը փաթաթող և կրծքի վրա ճարմանդով ամրացվող սև կտավից կարված զգեստ։ Գործածվում է ժամերգությունների և աստվածապաշտական այլ արարողությունների ժամանակ։ Ծայրագույն վարդապետները և եպիսկոպոսները (ինչպես և կաթողիկոսը) որպես պատվո նշան կրում են մանուշակագույն ծաղկյա, իսկ վարդապետները՝ սև ծաղկյա փիլոններ։ Սև ծաղկյա փիլոնները, որպես պատվո նշան, հայրապետական կոնդակով շնորհվում են նաև ավագ քահանաներին։

Կատեգորիա:Հայ հոգևորականների հագուստ
Ուրար

**Ուրար**, նեղ ու երկայն, մոտ 3 մ երկարությամբ և 10–12 սմ լայնությամբ գունավոր և ծաղկավոր երիզ է, որն ուրարակիրն ու սարկավագը կրում են իրենց ձախ ուսի վրա։ Ուրարը սովորաբար ունենում է 3 խաչ. մեկը ուսի վրա՝ մեջտեղում, մյուս երկուսը՝ հետևից ու առջևից։ Ձախ ուսին ուրար կրելը նշան է, ըստ որի՝ այդ կրոնավորը Քրիստոս Աստծո լուծը միայն կիսով չափ է իր վրա կրում և տակավին կարողություն չունի ամբողջությամբ ստանձնելու։

Կատեգորիա:Հայ հոգևորականների հագուստ
Բազկուրար

**Բազկուրար**, ուրարի փոքր տեսակ, որը կիսասարկավագը կրում է իր ձախ դաստակի վրա։ Սա նշանակում է, որ նա դեռ ամբողջովին չի կարող իր վրա վերցնել Հիսուս Քրիստոսի լուծը։

## Արտաքին հղումներ
* ter-hambardzum.net 

Կատեգորիա:Հայ հոգևորականների հագուստ
Փորուրար

**Փորուրար**, ուրարի կրկնակի լայնքով ասեղնագործված զգեստի մաս է, որը ծածկում է հոգևորականի կուրծքը սպիտակ շապիկի վրայից։ Երկարությունը մարդահասակ է, վերնամասով՝ կլոր, գլխից հագնելու համար։ Փորուրարը խորհրդանշում է այն ծանր լուծը, որ քահանան ամբողջապես առնում է իր ուսերի վրա։

Կատեգորիա:Հայ հոգևորականների հագուստ
Թրենթ (գետ)

**Թրենթ** (), Մեծ Բրիտանիայի ամենախոշոր գետերից մեկը։ Սկիզբ է առնում Սթաֆֆորդշիրից և հոսում է Նոթինգհեմշիրի տարածքով։ Թափվում է Հյուսիսային ծովը։ Գետի ընդհանուր երկարությունը 298 կմ է, որից 188-ը նավարկելի է։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հյուսիսային ծովի ավազանի գետեր
Հողաթափ (եկեղեցական)

**Հողաթափ**, Պատարագի ժամանակ թե պատարագիչը և թե խորհրդակատարության ժամանակ նրան սպասարկող խոնարհ դասի աստիճանավորները ս. Խորան բարձրանում են հողաթափերով։ Պատարագի ընթացքում, վերաբերումից առաջ, քահանան հանում է իր հողաթափերը։ Պատարագչի հողաթափերի ներսի կողմը իժի ու քարբի կերպարանքներ են ասեղնագործված՝ ի խորհուրդ սաղմոսի հետևյալ խոսքերի.
։
Ի տարբերություն եկեղեցական այլ արարողությունների, Պատարագի ժամանակ քահանան, եպիսկոպոսն ու կաթողիկոսն զգեստավորվում են բոլորովին այլ՝ առավել շքեղ ու գեղեցկահյուս զգեստներով, որպեսզի Տիրոջ սպասավորությունն ավելի շքեղ և փառավոր կատարվի։

Կատեգորիա:Հայ հոգևորականների հագուստ
Կատեգորիա:Քրիստոնեական տերմիններ
Բազպաններ

**Բազպաններ**, զույգ կարճ թևնոցներ են, որոնք կոճկվում են պատարագիչ եկեղեցականի դաստակների վրա և ամբողջովին գրկում են դաստակից մինչև արմունկը։ Բազպանները զգեստի առանձին մասեր լինելով հանդերձ՝ կարվում են զգեստի կերպասից (այսինքն՝ այն կտորից, որից կարվել են փորուրարը, շուրջառը, գոտին) կամ հատուկ ասեղնագործվում են։ Բազպանների հիմնական նպատակը պատարագչի շապիկի թևերի ծայրերը հավաքելն է։

Մաղաքիա արք․ Օրմանյանը նշում է, որ կան երկու տարբեր ձևի բազպաններ, մեկը՝ կլորակ կարված, որի մեջ քահանան ձեռքն է դնում և հետևի կողմից քաշելով մինչև արմունկն է հասցնում։ Այս ձևը սովորական է հայ հռոմեականների մոտ։ Իսկ մեզ մոտ սովորաբար բաց է բազպանը, և թևի վրա դրվելուց հետո երկու կողմերը թևի ներքևից իրար են մոտեցվում ագուցիկ ամուր պարանով՝ չվանով, և կապվում են արմունկի մոտ։

Բազպանի տալու արարողության հիշատակություն չկա ձեռնադրության ժամանակ․ շապիկը տրվում է դպրության, ուրարը` սարկավագության, գոտին, շուրջառն ու սաղավարտը` քահանայության ժամանակ։ Բազպանը մնում է դուրս, միայն կարող է համեմատվել կիսասարկավագության բազկուրարի հետ։

Ժամարար քահանային զգեստավորելիս բազպանը հատուկ աղոթք ունի, որը հիշատակում են Լամբրոնացին և Օձնեցին։

## Աղբյուրներ
* Մաղաքիա արք․ Օրմանյան, Ծիսական բառարան, Երևան, «Հայաստան», 1991

Կատեգորիա:Հայ հոգևորականների հագուստ
Շուրջառ

**Շուրջառ**, *նափորտ*, փիլոնաձև, անթև և գեղեցկահյուս վերարկու է, որը, ամբողջ հասակը ծածկելով, առջևից կրծքի վրա ամրանում է մետաղե զույգ ճարմանդով։ Գործածվում է Պատարագի, սրբազան խորհուրդների կատարման, նախատոնակների, թափորի և Ավետարանն ընթերցելու ժամանակ։ Խորհրդանշում է աստվածային շնորհների այն զրահը, որով պատարագիչը պատսպարվում է չարի նետերից և հարձակումներից։

Կատեգորիա:Հայ հոգևորականների հագուստ
Կոնքեռ

մինի
**Կոնքեռ**, ոսկեթել զարդ է՝ տարանկյուն զուգահեռագծի ձևով՝ ասեղնագործված կամ ընտիր կերպասից պատրաստված։ Վերցված է հունական **Կոնիքիռ** կամ **Ենքիրիոն** անունից։

Կոնքեռի վրա ավանդաբար ասեղնագործվում է խաչակիր մի գառնուկ, որը Աստծո Գառի՝ Հիսուս Քրիստոսի խորհուրդն ունի։ Կոնքեռի երեք անկյուններում կան փոքր ծոպեր, իսկ չորրորդ անկյունից նեղ երիզով կախվում է հայրապետի գոտուց՝ ձախ մասում՝

Սովորաբար հովվական մախաղի նմանություն ունի և հովվական գավազանի հետ եկեղեցական հովվություն է նշանակում։

Հատուկ է կաթողիկոսներին և բացառիկ իրավունքով երբեմն շնորհվում է պատրիարքներին։

## Աղբյուրներ
* Մաղաքիա արք․ Օրմանյան, Ծիսական բառարան, Երևան, «Հայաստան», 1991

Կատեգորիա:Հայ հոգևորականների հագուստ
Կատեգորիա:Հագուստի պատմություն
Թաշկինակ (եկեղեցական)

**Թաշկինակ**, գոտու հետ պատարագիչ քահանան կրում է նաև թաշկինակ (սրբիչ), ղենջակ, որը հիմնականում ծառայում է պատարագչի ձեռքերը և սկիհը լվացումից հետո չորացնելու համար։

Կատեգորիա:Հայ հոգևորականների հագուստ
Արտախուրակներ

**Արտախուրակներ**, խույրի հետևից կախված երկու երկար կապեր են, որոնք խույրը գլխին ամուր պահելուն են ծառայել, սակայն հետզհետե վերածվել են զարդարանքի։ Այժմ արտախուրակները 50 սմ երկարությամբ և 6 կամ 7 սմ լայնությամբ, ներքևի կողմն ավելի լայն, խույրի նմանությամբ պատրաստված երկու կտորից զարդեր են, որոնք կախվում են վակասից՝ թիկունքի կողմից։

Կատեգորիա:Հայ հոգևորականների հագուստ
Եմիփորոն

**Եմիփորոն**, լայն ուսանոց-ուրար, որը հետևից և առջևից ծածկում է եպիսկոպոսի կամ կաթողիկոսի կուրծքն ու թիկունքը։ Եմիփորոնի ծոպավոր ծայրերը հասնում են մինչև շուրջառի ծայրերը։ Այն 25 սմ լայնությամբ և 2 մ երկարությամբ երկու կտոր է` զարդարված իրար նման զարդերով, պարուրված ծալերով և երիզներով։

Եմիփորոնը բացառիկ զգեստ է ձեռնադրված եպիսկոպոսի համար և տրվում է ձեռնադրության ժամանակ։ Խորհրդանշում է եպիսկոպոսի կամ կաթողիկոսի ամբողջապես խաչված լինելը իրենց հինգ զգայարաններով, մեղքերի և աշխարհիկ ցանկությունների համար մեռնելը և միայն Քրիստոսի խաչն իրենց անձերում կրելը։

Ըստ Մաղաքիա արք․ Օրմանյանի` հույների եմիփորոնն ու լատինացիների պալյումը նույնպես եմիփորոններ են, բայց մերը դրանց համեմատությամբ ավելի մեծ ու ավելի շքեղ է։

## Աղբյուրներ
* Մաղաքիա արք․ Օրմանյան, Ծիսական բառարան, Երևան, «Հայաստան», 1991

Կատեգորիա:Հայ հոգևորականների հագուստ
Սաղավարտ (եկեղեցական)

**Սաղավարտ**, գնդաձև, կերպասից ասեղնագործված կամ մարգարտազարդ գլխանոց, որի գագաթին ամրացված է քառաթև փոքր խաչ։ Սաղավարտի չորս բոլորը պատկերված են Քրիստոսի փրկագործական տնօրինության չորս գլխավոր դեպքերը (Ծնունդ, Մկրտություն, Հարություն, Համբարձում)։ Սաղավարտի գործածությունը վերցված է Հին ուխտի եկեղեցուց։ Այն խորհրդանշում է նաև Հիսուս Փրկչի կրած փշե պսակն ու վարշամակը։ Պատարագի ժամանակ սաղավարտը գործածվում է որպես զրահ՝ սատանայական զորության դեմ պատերազմելու։ Հայ եկեղեցում Պատարագի ժամանակ սաղավարտը գործածում են քահանաներն ու վարդապետները։

Կատեգորիա:Հայ հոգևորականների հագուստ