open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կաբարդինկա

**Կաբարդինկա** (ռուսերեն՝ Кабардинка), գյուղ (նախկինում՝ քաղաքատիպ ավան)՝ Ռուսաստանի Դաշնության Կրասնոդարի երկրամասի Գելենջիկի քաղաքային օկրուգի կազմում, մերձծովյան կլիմայական առողջարան է Սև ծովի ափին, Գելենջիկից 12 կմ հեռավորության և ծովի մակարդակից 31 մ բարձրության վրա։

## Տնտեսություն
Խորհրդային տարիներին միավորված էր Գելենջիկի այգեգործական խորհրդային տնտեսության հետ։ Բնակիչներն զբաղվում են նաև բանջարաբուծությամբ, անասնապահությամբ և մեղվաբուծությամբ։

Կաբարդինկայում գործում են միջնակարգ և գիշերօթիկ դպրոցներ, ակումբ, մանկապարտեզ, կենցաղսպասարկման կոմբինատ։ Այն հայտնի է որպես մանկական կլիմայական բուժավայր, նախկինում գործում էին մի քանի պիոներական ճամբարներ։ Ներկայումս գործում են առողջարաններ, հանգստյան տներ և հյուրանոցներ, անց են կացվում զանազան համերգներ, փառատոներ և մշակութային այլ արարողություններ։

Որպես բուժավայր հայտնի է իր ծովային լոգանքներով (հունիսից մինչև հոկտեմբեր), խաղողաբուժությամբ։ Բուժումներ են ստանում շնչառական ուղիների ոչ տուբերկուլոզային հիվանդություններով, նյարդային համակարգի ֆունկցիոնալ խանգարումներով տառապողները։

## Բնակչություն
Կաբարդինկայում բնակվում են հայեր, ռուսներ, հույներ և ուկրաինացիներ։

## Պատմություն
Անվանումն ստացել է Հյուսիսային Կովկասում գտնվող Կաբարդիա պատմական մարզից։ Կովկասյան պատերազմից (1817-1864 թվականներ) հետո, Օսմանյան կայսրությունից, մասնավորապես Տրապիզոնից և Սամսունից, հայ և հույն գաղթականները սկսեցին վերաբնակեցնել Սև ծովի հյուսիսային ափերը։ Նրանցից շատերը բնակություն հաստատեցին նաև Կաբարդինկայում։ Հայերը եկել են Սամսունից` 1896 թվականին։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Набережная_Кабардинки.jpg|Կաբարդինկայի առափնյա փողոցը
Պատկեր:5502 Cape Doob Pano.jpg|Փարոսը Դոբ լեզվակարկառի վրա 
Պատկեր:ManholeCoverKabardinka2.JPG|Գեղարվեստական ձևավորում ստացած դիտահորի կափարիչ
Պատկեր:Memorial at cape Doob, Kabardinka.jpg|Խորտակված «Ծովակալ Նախիմով» շոգենավի զոհերի հիշատակի համար կանգնեցված հուշարձանը


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1836 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Կրասնոդարի երկրամասի Գելենջիկի քաղաքային օկրուգի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր
Ջոնի Էվանս

**Ջոնաթան Էվանս** (, ), առավել հայտնի որպես **Ջո՛նի Էվանս** (), հյուսիսիռլանդացի ֆուտբոլիստ, անգլիական «Լեսթեր Սիթիի» և Հյուսիսային Իռլանդիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի կենտրոնական պաշտպան։

Ֆուտբոլային կարիերան սկսել ե «Գրինայլենդ» ակումբում, որտեղ էլ նրան նկատում են «Մանչեսթեր Յունայթեդ»-ից։ Իրեն հաջող է դրսևորում «Յունայթեդի» ֆուտբոլային ակադեմիայում՝ 2006 թվականի ամռանը խաղալով պահեստայինների արտասահմանյան շրջագայության ժամանակ, որից հետո վարձավճարով տեղափոխվում է բելգիական «Անտվերպեն», ապա անգլիական «Սանդերլենդ»։ 2008/09 մրցաշրջանում տեղ է գրավում «Մանչեսթեր Յունայթեդի» հիմնական կազմում։ 2018 թվականի հուլիսի 1-ից հանդես է գալիս անգլիական «Լեսթեր Սիթի» ակումբում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:21-րդ դարի բրիտանացիներ
Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Անտվերպենի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իռլանդացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լեսթեր Սիթիի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հյուսիսային Իռլանդիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հյուսիսիռլանդացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մանչեսթեր Յունայթեդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2020-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Սանդերլենդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Վեստ Բրոմվիչ Ալբիոնի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Էթիեն Կաբե

**Էթիեն Կաբե** (, ), ֆրանսիացի հրապարակախոս, գրող, ուտոպիստ-կոմունիստ։ Կարբոնարների շարժման և 1830 թ․-ի հեղափոխության մասնակից։ Գրել է «1789-1830 թվականների ֆրանսիական հեղափոխության հանրամատչելի պատմություն»-ը (հ. 1-4, 1839-1840 թթ․), «Ինչպես ես դարձա կոմունիստ» (1840 թ․) գիրքը։ Ըստ Կաբեի՝ կոմունիզմը կարելի է իրականացնել համոզելու և խաղաղ բարեփոխումների ճանապարհով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կոմունիստներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի փաստաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի իրավաբաններ
Գրեգ Օդեն

**Գրեգորի Ուեյն Օդեն կրտսեր** (անգլ.՝ *Gregory Wayne Oden, Jr.*, ), ամերիկացի նախկին բասկետբոլիստ, կենտրոնական։ Մարզական կարիերայի ընթացքում հանդես է եկել Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի (NBA) «Պորտլենդ Թրեյլ Բլեյզերս» (2007–2012 թթ.) և «Մայամի Հիթ» (2012-2013 թթ.) ակումբներում։ Մեկ տարի անցկացրել է Օհայոյի նահանգային համալսարանի բասկետբոլային թիմում, որի կազմում գրավել է երկրորդ տեղը NCAA-ի առաջին դիվիզիայի տղամարդկանց բասկետբոլի եզրափակչում։

2007 թվականի հունիսի 28-ին անցկացված NBA-ի դրաֆթում Օդենն ընտրվում է առաջինը «Պորտլենդ Թրեյլ Բլեյզերսի» կողմից՝ նախորդելով Քևին Դյուրանտին։ Տանելով ձախ ծնկի հետվիրահատական շրջան՝ Օդենն ամբողջությամբ բաց է թողնում 2007–2008 խաղաշրջանը և պրոֆեսիոնալ առաջնաելույթը կատարում 2008 թվականին։ Բազմաթիվ վնասվածքների պատճառով 2012 թվականի մարտին «Թրեյլբլեյզերսի» ղեկավարությունը խզում է Օդենի պայմանագիրը։ 2013 թվականի օգոստոսի 7-ին «Մայամի Հիթը» պայմանագիր է կնքում Օդենի հետ։ Մինչ «Մայամիում» հանդես գալը, Օդենն NBA-ում ընդհանուր առմամբ անցկացրել էր 82 հանդիպում, ինչը հավասարազոր էր մեկ ամբողջական խաղաշրջանի։

2016 թվականի հոկտեմբերին Օդենը հայտարարեց բասկետբոլիստի կարիերայից վերջնականապես հեռանալու մասին։

## Մրցանակներ և այլ նվաճումներ
* Կոնսենսուս «All-American» երկրորդ թիմ (խորհրդանշական հավաքական, 2007 թ.)
* NABC Տարվա լավագույն պաշտպան (2007 թ.)
* Փիթ Նյուվելի անվան մրցանակ (2007 թ.)
* Նեյսմիթի անվան տարվա լավագույն դպրոցական խաղացող (2006 թ.)
* «Ինդիանայի Միստր Բասկետբոլ» (2006 թ.)

## NBA-ի վիճակագրություն

### Կանոնավոր մրցաշրջան

|-
| style="text-align:left;"| 2008
| style="text-align:left;"| Պորտլենդ
| **61** || **39** || 21.5 || 0.564 || 0.000 || 0.637 || 7.0 || 0.5 || **0.4** || 1.1 || 8.9
|-
| style="text-align:left;"| 2009
| style="text-align:left;"| Պորտլենդ
| 21 || 21 || **23.9** || **0.605** || 0.000 || **0.766** || **8.5** || **0.9** || **0.4** || **2.3** || **11.1**
|-
| style="text-align:left;"| 2013
| style="text-align:left;"| Մայամի
| 23 || 9 || 9.2 || 0.551 || 0.000 || 0.565 || 2.3 || 0.0 || 0.3 || 0.6 || 0.9
|-
| style="text-align:left;"| Կարիերա
| style="text-align:left;"| 
| 105 || 66 || 19.3 || 0.574 || 0.000 || .658 || 6.2 || 0.5 || 0.4 || 1.2 || 8.0

### Փլեյ-օֆֆ

|-
| style="text-align:left;"| 2009
| style="text-align:left;"| Պորտլենդ
| 6 || 0 || 16.0 || 0.524 || 0.000 || .667 || 4.3 || 0.0 || 0.3 || 0.8 || 5.0
|-
| style="text-align:left;"| 2014
| style="text-align:left;"| Մայամի
| 3 || 0 || 2.3 || 0.000 || 0.000 || 0.000 || 0.3 || **0.3** || **0.3** || 0.0 || 0.0
|-
| style="text-align:left;"| Կարիերա
| style="text-align:left;"| 
| 9 || 0 || 11.4 || 0.524 || 0.000 || 0.667 || 3.0 || 0.1 || 0.3 || 0.6 || 3.3

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Էջը NBA.com կայում
* Էջը Բասկետբոլ-ռեֆերենսում 

Կատեգորիա:1988 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Մայամի Հիթի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Պորտլենդ Թրեյլ Բլեյզերսի բասկետբոլիստներ
Վինձոր ամրոց

**Վինձոր ամրոց** (), թագավորական նստավայր Վինձորում՝ Բերկշիրի կոմսություն, Անգլիա, գտնվում է Թեմզա գետի հովտում։ Ամրոցն առանձնանում է Բրիտանական թագավորական ընտանիքին իր երկարատև ծառայությամբ և իր ճարտարապետությամբ։ Ամրոցը կառուցվել է XI դարում, երբ նորմանները Վիլհելմ I Նվաճողի առաջնորդությամբ ներխուժեցին Անգլիա։ Որպես թագավորական նստավայր առաջին անգամ այն կիրառել է Անգլիայի թագավոր Հենրի I-ը։ Հենրիի ժամանակներից սկսած նրան հաջորդող միապետերի համար նույնպես այն ծառայել է որպես նստավայր։ Վինձոր ամրոցը Եվրոպայի ամենաերկար օկուպացված պալատն է։ Ամրոցի անվամբ է պայմանավորված Անգլիայի ներկայումս իշխող թագավորական դինաստիայի անվանումը` Վինձորների դինաստիա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիայի ամրոցներ
Կատեգորիա:Անգլիայի դղյակներ
Կատեգորիա:Անգլիայի պալատներ
Կատեգորիա:11-րդ դարում կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ
Էսպերանտոյի միջազգային ասոցիացիա

thumb|ԷՄԱ-յի կենտրոնական գրասենյակը Ռոտտերդամում**Էսպերանտոյի միջազգային ասոցիացիա** (; UEA), էսպերանտիստների ամենամեծ միջազգային կազմակերպություն, ստեղծված նեյտրալիզմի հիմունքների վրա։ Հիմնադրվել է 1908 թվականին, որպես անհատ էսպերանտիստների կազմակերպություն (հիմնադիրը համարվում է Հեկտոր Հոլդերը, իսկ ծննդյան օրը նշվում է ապրիլի 28-ին)։ 2004 թվականին ԷՄԱ-յում էին 114 երկրների քաղաքացիներ։
ԷՄԱ-ն ամեն տարի անցկացնում է Էսպերանտոյի Համաշխարհային Համագումար։
ԷՄԱ-յի շտաբը տեղակայված է Ռոտտերդամում (Նիդերլանդներ)։

## Գործունեություն
### Հրատարակություններ
ԷՄԱ-ն *Էսպերանտոյի* հրատարակիչն է։ Այն ամենահայտնի էսպերանտիստական պարբերականն է։ Այն սկսվեց 1905 թվականին, Պաուլ Բերթելոթի կողմից, ԷՄԱ-յից 3 տարի առաջ։ ԷՄԱ-յի հիմնադիր Հեկտոր Հոլդերը 1907 թվականին ընդունեց այն և 1908-ին դարձրեց պաշտոնական ԷՄԱ խանութներում։
### Միջազգային կազմակերպություններ
ԷՄԱ-ն արդեն երկար ժամանակ է, ինչ ներկայացնում է էսպերանտոյական շարժումը միջազգային կազմակերպություններում, ինչպես՝ ՄԱԿ, ՅՈւՆԵՍԿՕ, Եվրոպայի Խորհուրդ և այլն։ 2011 թվականի մայիսին, ԷՄԱ-ն պաշտոնապես դարձավ Infoterm-ի անդամ։

## Արտաքին հղումներ
* ԷՄԱ-յի պաշտոնական կայքը

## Տես նաև
* Էսպերանտոյի սիմվոլներ
* Էսպերանտիստ
* Հայկական էսպերանտիստ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էսպերանտո
Բուֆորդ (Վայոմինգ)

**Բուֆորդ** (), քաղաք ԱՄՆ-ի Վայոմինգ նահանգում։ Գտնվում է Լարամի և Շայեն քաղաքների միջև։ Քաղաքը նշանավոր է նրանով, որ այն ունի միայն մեկ բնակիչ։

Քաղաքի հիմնադիր է համարվում գեներալ Ջոն Բյուֆորդը։ 1866 թվականին նա առաջին միջմայրցամքային երկաթուղու պահպանության համար այս վայրում հիմնեց սահմանապահ բնակավայր՝ Ջոն Բյուֆորդի ֆորտ անվանումով։ Այն ժամանակ քաղաքն ուներ մոտ 2000 բնակիչ։ Այժմ քաղաքի միակ բնակիչը Դոն Սեմոնսն է, ով միաժամանակ քաղաքի պահապանն է, լիցքավորողը, տեղի խանութի վաճառողը և քաղաքի քաղաքապետը։ Իր որդու՝ քաղաքից հեռանալուց հետո Դոնը դարձավ միակ բնակիչը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* պաշտոնական կայք
* 2010 թ. CNN տեսանյութ

Կատեգորիա:1866 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոմինգի քաղաքներ
Ամուսնություն (օպերա)

**«Ամուսնություն»** (), գերմանացի կոմպոզիտոր Ռիխարդ Վագների անավարտ օպերան։ Վագները 19 տարեկանում ավարտելով լիբրետոն՝ սկսել է աշխատել երաժշտության վրա 1832 թվականի երկրորդ կեսին։ Քույրը՝ Ռոզալին, որն ընտանիքի հիմնական աջակիցն ու խորհրդատուն էր, ընտրված թեմային բացասական գնահատական է տվել և գարշանք արտահայտել։ Վագները, չշարունակելով աշխատանքը, այրել է օպերայի լիբրետոն։

«Ամուսնություն» անավարտ օպերայից պահպանվել է միայն 3 հատված։

## Սյուժե
Ինչքանով որ հայտնի է, լիբրետոն կապված է երիտասարդ կնոջ՝ Ադայի, Արինդալի հետ պարտադրված ամուսնության պատմության հետ։ Սա քաղաքական ամուսնություն էր, առանց սիրո որևէ նշույլի։ Հարսանիքի նախորդ գիշերը Ադայի սիրեցյալը՝ Կադոլտը, այցելում է նրան այն հույսով, որ կտեսնի ու վերջին գիշերը կլինի սիրելիի հետ։ Ադան, ցանկանալով պաշտպանել պատիվը, չի ընդունում նրա փաղաքշանքները, և այդ ընթացքում հարվածում է Կադոլտին, որն ընկնում է պատշգամբից և մահանում։ Վիշտն ու սերը այնքան մեծ են լինում Ադայի, որ Կադոլտի թաղման ժամանակ պառկում է սիրելիի մարմնի կողքին և մահանում։

## Ուսումնասիրություն
Պահպանված հատվածների (*Ներածություն*, *Երգչախումբ*, *Սեպտետ*) միակ տպագիր տարբերակի հրատարակումը Մայքլ Բելլինգինն է (1866–1925 թվականներ)։ «Ամուսնություն» օպերան շատ քիչ երաժշտական ուսումնասիրությունների ու հետազոտությունների է ենթարկվել։ «Ադա» և «Արինդալ» անունները Վագները գլխավոր կերպարների համար հետագայում օգտագործել է նաև իր առաջին ավարտուն՝ «Փերիներ» օպերայում (1833)։ Հաշվի առնելով այս երկու օպերաների բովանդակային և տեքստային մի շարք ընդհանրությունները՝ հավանական է, որ անավարտ օպերան կամ հատվածներ տեղ են գտել մյուսում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմաներեն օպերաներ
Կատեգորիա:1832 բեմադրվածներ
Բումերանգ միգամածություն

աջից|200 px|thumb|ՆԱՍԱ-ի լուսանկար
**Բումերանգ միգամածություն**, նախամոլորակային միգամածություն, գտնվում է երկրից մոտ 5000 լուսատարի հեռավորության վրա, Կենտավրոս համաստեղությունում։

Միգամածությունում ջերմաստիճանը հասնում է 1 K, -272° C կամ −458° F, փաստորեն գրեթե մոտ Բացարձակ զրոին։ Այն Տիեզերքի ամենացուրտ վայրն է (2003 թ. դրությամբ)։ Բումերանգի միգամածությունը առաջանում է նրա կենտրոնական մասի աստղի առաջացրած գազից, որը շարժվում է մոտ 164 կմ/վ (600 000 կմ/ժամ) արագությամբ և միաժամանակ ընդարձակվում է։ Այդ ընդարձակման հետևանքով հենց առաջանում է նման ցածր ջերմաստիճան։
thumb|left|տեսքը «Հաբբլ» աստղադիտակից
Բումերանգի միգամածությունը մանրամասն նկարահանվել է«Հաբբլ» աստղադիտակի միջոցով 1998 թվականին։ Քեյթ Թեյլորը (Keith Taylor) և Մայք Սքարոտը (Mike Scarrott) 1980 թվականին հայտնաբերված օբյեկտը կոչեցին «Բումերանգի միգամածություն», նրա բումերանգի նման կազմություն ունենալու համար։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* Hubble’s View of the Boomerang Nebula, 13 September 2005; см. также Scattered Light from the Boomerang Nebula
* ESA/Hubble-Boomerang Nebula 
* Туманность Бумеранг в поляризованном свете astronet.ru կայքում (14.09.2005)

Կատեգորիա:Միգամածություններ
Կաբիրաներ

[260px|մինի|աջից|[Լուվրում պահվող խորաքանդակի հատված Սամոթրակիայից]]
**Կաբիրաներ** (), հին հունական դիցաբանության ստորերկրյա աստվածությունները։ Համարվել են պտղաբուծության, ստորգետնյա կրակի, ինչպես նաև նավաբեկյալների հովանավորներ։ Պաշտամունքը տարածված է եղել գլխավորապես Փոքր Ասիայի ծովամերձ շրջաններում։ Առավել հայտնի սրբավայրերը եղել են Թեբե քաղաքը (Բեովտիա), Սամոթրակիա և Լեմնոս կղզիները։ Սամոթրակիայում համարվում էին «մեծ աստվածներ», Լեմնոսում՝ Հեփեստոսի ուղեկիցներ ու օգնականներ։ Ենթադրվում է, որ կաբիրաների պաշտամունքը Հունաստան է թափանցել Արևելքից (Փռյուգիայից կամ Փյունիկիայից)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին հունական աստվածներ
Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կրոնը Հին Հունաստանում
Բորիս Կաբուր

**Կաբուր Բորիս** (), (), էստոնացի խորհրդային գրող, թարգմանիչ։

Ծնվել է 1917 թվականի սեպտեմբերի 15-ին Տալլին քաղաքում։ Ավարտել է Տարտուի համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետը։ Անդրանիկ պիեսը («Ռոպս», 1964 թ.) բեմադրվել է Տալլինում, Լենինգրադում (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ), Հելսինկիում, Երևանում։ Գրել է նաև «Ռոպսն օգնում է բոլորին» (1965 թ.), «Հակալույս» (1968 թ.) պիեսները։ Արձակ գործերից հիմնականը «Տիեզերքի շեմին» (1966) վեպն է։ 1973 թվականին սոցիալիստական երկրների գրողների կոնֆերանսում (Պոզնան) արժանացել է գիտաֆանտաստիկ երկերի համար սահմանված միջազգային գլխավոր մրցանակին։ Բնագրից թարգմանել է Գ. Միլտոնի, Հ. Լոնգֆելլոյի, Ու. Ուիտմենի, Է. Լի Մաստերսի, Ն. Վիների առանձին երկեր։ Թարգմանություններով ու հոդվածներով էստոնացիներին է ներկայացրել հայ դասականների ստեղծագործությունները։

Նրա թարգմանությամբ (հայերենից) լույս են տեսել նաև Եղիշե Չարենցի «Երկիր Նաիրի»-ն (1966 թ.) և «Սասունցի Դավիթ» (1975 թ.) էպոսը։

Կատեգորիա:Էստոնացի գրողներ
Կատեգորիա:Էստոնացի թարգմանիչներ‎
Կատեգորիա:Էստոնացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Գիտաֆանտաստիկ գրողներ
Կատեգորիա:Տարտուի համալսարանի շրջանավարտներ
Ներսես Կագրամանով

**Ներսես Ոսկանի Կագրամանով (Ղահրամանյան)** (), խորհրդային հայ  թատերագետ և լրագրող, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1960)։

## Կենսագրություն
1939 թվականին ավարտել է Մոսկվայի թատերական ինստիտուտի թատերագիտական ֆակուլտետը։ Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1941-1945 թվականներին ծառայել է Խորհրդային բանակում, եղել է 45-րդ բանակի «Մարտական աստղ» և 89-րդ Թամանյան դիվիզիայի «Կարմիր զինվոր» թերթի խմբագիր և գրական աշխատող, խմբագրել է նաև 133-րդ Կրեմենչուկ-Զնամենսկյան դիվիզիայի թերթը։ Պարգևատրվել է «Հայրենական մեծ պատերազմի» 2-րդ աստիճանի շքանշանով և բազմաթիվ մեդալներով։ 1966 թվականից ՀԽՍՀ ԳԱ արվեստի ինստիտուտում ավագ գիտաշխատող է։ Գեղարվեստական նովելի միջազգային մրցույթի դափնեկիր է (Չեխոսլովակիա, 1960)։ Եղել է Երևանի ռուսական թատրոնի տնօրեն (1954-1956), հայկական հեռուստատեսության ստուդիայի տնօրեն (1956-1960)։ ԽՄԿԿ անդամ (1938)։

## Երկեր
* «Շրջանային թատրոնների բեմերում» (1968),
* «Հինգ դիմանկար» (1972),
* «Օստրովսկու դրամատուրգիան հայ բեմում» (ռուս., 1973),
* «Ռուս դասականները հայ բեմում» (ռուս., 1976) և այլ գրքերի հեղինակ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ թատերագետներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Յանոշ Կադար

**Յանոշ Կադար** (, մինչև 1945 թ.` ազգանունը` **Չերմանեկ**, (*Csermanek*), ), հունգարացի կոմունիստական գործիչ, Հունգարիայի կոմունիստական կուսակցության (ՀԿԿ) գլխավոր քարտուղար (1956-1988)։

## Կենսագրություն
1941-1942 թվականներին ընտրվել է ՀԿԿ Պեշտի մարզկոմի անդամ, 1942 թվականին՝ ՀԿԿ ԿԿ-ի անդամ, 1943 թվականին՝ ՀԿԿ ԿԿ-ի քարտուղար։ 1944 թվականի ապրիլին ձերբակալվել է, նոյեմբերին՝ փախել բանտից։ 1945 թվականին, Հունգարիան՝ Նացիստական Գերմանիայի պարտությունից հետո ընտրվել Է ժամանակավոր ազգային ժողովի պատգամավոր, ՀԿԿ ԿԿ-ի քաղբյուրոյի անդամ, Բուդապեշտի քաղկոմի քարտուղար (1945-1948)։ 1946-1948 թվականներին եղել է ՀԿԿ ԿԿ-ի գլխավոր քարտուղարի տեղակալ, 1948-1950 թվականներին՝ Հունգարական աշխատավորական կուսակցության (ՀԱԿ) ԿԿ-ի գլխավոր քարտուղարի տեղակալ, միաժամանակ՝ ներքին գործերի նախարար։ 1956 թվականին ընտրվել Է ՀԱԿ ԿԿ-ի քարտուղար, ԿԿ-ի քաղբյուրոյի անդամ։ Ընդդեմ խորհրդային օկուպացիայի 1956 թվականի Հունգարական հեղափոխության ժամանակ, սեփական պնդմամբ՝ ճարահատյալ սատարել է խորհրդային ուժերին, որոնք որոշել էին ապստամբությունը ճնշել զենքի ուժով։ 1957 թվականի հունիսից եղել է Հունգարիայի սոցիալիստական բանվորական կուսակցության (ՀՍԲԿ) ԿԿ-ի առաջին քարտուղարը։ 1956-1958 թվականներին եղել Է Հունգարիայի հեղափոխական բանվորագյուղացիական կառավարության նախագահ, 1958-1961 թվականներին՝ պետական նախարար, 1961-1965 թվականներին՝ ՀԺՀ Նախարարների խորհրդի նախագահ։ 1965 թվականից՝ ՀԺՀ Նախագահության անդամ։

## Պարգևներ և նվաճումներ
* Համահունգարական հայրենական ժողովրդական ճակատի խորհրդի անդամ է (1957)
* ՀԺՀ սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1962)
* Խորհրդային Միության հերոս (1964)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Johanna Granville (''A review of A Good Comrade'' by Roger Gough)  *American Historical Review* vol. 112, no. 4, (2007)։ 1280.
* Johanna Granville, ''The First Domino: International Decision Making During the Hungarian Crisis of 1956'' (*Le Premier Domino*), Texas A & M University Press, 2004. ISBN 1-58544-298-4.
* Johanna Granville, ''"Soviet Archival Documents on the Hungarian Revolution"'' * (*"Documents d'archives soviétiques sur la Hongrie"*) Cold War International History Project Bulletin*, no. 5 (Woodrow Wilson Center for International Scholars, Washington, DC), Spring, 1995, 22-23 էջեր, 29-34.

Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության հերոսներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Հունգարացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի վարչապետներ
Կատեգորիա:Հունգարացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Պետության ղեկավարներ
Կադեշ

**Կադեշ** (), քաղաք Ասորիքում, Օրոնտես գետի ափին (այժմ՝ Սիրիայի Հոմս քաղաքի մոտ)։ Եղել է Կադեշ աստվածուհու պաշտամունքի կենտրոնը։ Բնակվել են սեմական ցեղեր։

## Պատմություն
Մ.թ.ա. XVI-XVII դարերում եղել է Կադեշ պետության կենտրոնը, որը գլխավորել է Ասորիքի մանր թագավորությունների դաշինքը Եգիպտոսի դեմ։ Մ.թ.ա. XV դ. ենթարկվել է Խեթական պետությանը։ Մ.թ.ա. 1297 թ․-ին Կադեշի մոտ (ըստ Վ. Վ. Ստրուվեի՝ մ.թ.ա. 1312 թվականին) տեղի է ունեցել ճակատամարտ Եգիպտոսի փարավոն Ռամզես II-ի և խեթական թագավոր Մուվատալլիի զորքերի միջև։ Հավանաբար մ. թ. ա. XII դարի սկզբին ավերել են «ծովի ժողովուրդները»։ Կրկին հիշատակվում է մ.թ.ա. 565 թվականին՝ իբրև Նոր բաբելոնյան թագավորության համանուն մարզի կենտրոն։

Կատեգորիա:Ասորիք
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի հին քաղաքներ
Կադետներ

**Կադետներ** (), սահմանադրական դեմոկրատներ, պաշտոնապես՝ **«Սահմանադիր դեմոկրատական կուսակցություն»** (), քաղաքական լիբերալ կուսակցություն Ռուսական կայսրությունում։

Ստեղծվել Է 1905-1907 թվականների Ռուսական հեղափոխության ընթացքում։ Կենտրոնական օրգաններն Էին «Ռեչ» («Речь») թերթը և «Վեստնիկ պարտիի նարոդնոյ սվոբոդի» («Вестник партии народной свободы») ամսագիրը, ղեկավար գործիչները՝ Պավել Միլյուկովը, Ալեքսանդր Կոլյուբակինը, Վասիլի Մակլակովը, Անդրեյ Շինգարյովը, Պյոտր Ստրուվեն, Ֆյոդոր Ռոդիչևը, իշխաններ Պավել և Պյոտր Գոլգորուկիները, Ալեքսանդր Կոռնիլովը։ Ծրագիրը նախատեսում էր Ռուսաստանում ստեղծել սահմանադրական միապետություն։

Կադետների ղեկավարները դեր կատարեցին I, II Պետական դումաներում, III, IV-ում, ըստ Էության, պաշտպանեցին ցարական կառավարության քաղաքականությունը՝ դաշնակցելով օկտյաբրիստների հետ։ 1915 թվականին կադետների ղեկավարությամբ ստեղծվեց դումայական «առաջադիմական բլոկ», որի ծրագիրը նպատակամղված էր կանխել հեղափոխությունը և «պատերազմը հասցնել մինչև հաղթական վախճանի»։ 1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո կադետներն անցան իշխանության գլուխ (Միլյուկով, Շինգարյով, Նեկրասով, Մանույլով)։

Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո կադետները հակախորհրդային դիրքորոշում են ունեցելկ։ Ժողկոմխորհի 1917 թվականի նոյեմբերի 28 (դեկտեմբերի 11)-ի դեկրետով կադետները հայտարարվեցին *«ժողովրդին թշնամի կուսակցություն»*։

1918-1920 թվականներին կադետների ղեկավար գործիչների մեծ մասը փախավ արտասահման։ Կուսակցությունը, որպես քաղաքացիական միասնական կազմակերպություն, դադարեց գոյություն ունենալուց։

## Գրականություն
* Melissa Stockdale. *"The Constitutional Democratic Party" in Russia Under the Last Tsar*, edited by Anna Geifman, Blackwell Publishers Ltd, 1999, ISBN 1-55786-995-2 blzn. 164-169.
* Harold Shukman, *THe Blackwell Encyclopedia of the Russian Revolution*, Blackwell Publishers Ltd, 1994, blzn.
* Конституционно-демократическая партия в России // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Гайда Ф. А. Либеральная оппозиция на путях к власти (1914 - весна 1917 г.). — М.։ РОССПЭН, 2003. — 432 с. — ISBN 5-8243-0309-6
* Селезнев Ф. А. Конституционные демократы и буржуазия (1905-1917 гг.). — Нижний Новгород։ Изд. Нижегородского университета, 2006. — 227 с. — ISBN 5-85746-937-6
* Програмы главнейших русских партий։ 1. Народных социалистов. 2. Социал - демократической рабочей партии. 3. Социалистов-революционеров.4. Партии народной свободы. 5. Партии октябристов (Союз 17 октября 1905 г.). 6. Крестьянский союз. 7. Национальной демократическо-республиканской партии. 8. Политические партии различных национальностей России ("Украинцев", "Бунда", и др.)։ с приложением статей։ a) О русских партиях, б) Большевики и меньшевики. — [М.], [1917]. — 64 с.
* Политические партии России. Конец XIX — первая треть XX века։ Энциклопедия / Редкол.։ Шелохаев В.В. (отв. ред.) и др. — М.։ РОССПЭН, 1996. — 872 с. — ISBN 5-86004-037-7

Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքական կուսակցություններ
Եվգենի Կադիլով

**Եվգենի Վսեվոլոդովիչ Կադիլով** (հոկտեմբերի 30, 1912, Ալեքսանդրապոլ ― մարտի 9, 1995), խորհրդային հյուսվածաբան, Անասնաբուժական գիտությունների դոկտոր (1951), պրոֆեսոր (1954), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1961)։

## Կենսագրություն
1935 թվականին ավարտել է Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտը։ 1951 թվականից նույն ինստիտուտի հյուսվածաբանության ամբիոնի վարիչն էր։ Գիտական ուսումնասիրությունները նվիրված են բրուցելոզի ժամանակ օրգանիզմի ռեակտիվականության, կենդանիների օրգանների և հյուսվածքների վերականգնման և այլ հարցերի։ 1958 թվականից անատոմների, հյուսվածաբանների և սաղմնաբանների համամիութենական գիտական ընկերության երևանյան մասնաճյուղի վարչության նախագահն էր։

Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 30 ծնունդներ
Կատեգորիա:1912 ծնունդներ
Կատեգորիա:1995 մահեր
Կատեգորիա:Հայ կենսաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անասնաբուժական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ հյուսվածաբաններ
Կատեգորիա:Հայ վիրաբույժներ
Համիլկար Կաբրալ

**Կաբրալ Համիլկար** (), կեղծանունը՝ Աբել Զասսի (, ), Գվինեա Բիսաուի և Կանաչ Հրվանդանի կղզիների ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։ Գվինեայի և Կանաչ հրվանդանի կղզիների անկախության աֆրիկյան կուսակցության (որը 1963 թվականից գլխավորել է պորտուգալական գաղութարարների դեմ ուղղված զինված պայքարը) հիմնադիրներից մեկն է (1956) և գլխավոր քարտուղարը։ Եղել է ԽՍՀՄ ԳԱ Աֆրիկայի ինստիտուտի պատվավոր դոկտոր (1971)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1924 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Բաֆատա քաղաքում (Պորտուգալական Գվինեա)։ Նրա հայրը՝ Վասկո Կաբրալը եղել է պաշտոնյա և պլանտատոր։ Իր որդուն նա անվանել է ի պատիվ Համիլկար Բարկայի՝ Հաննիբալի հոր։
Կարբալը ավարտել է Սան-Վիսենտի ճեմարանը և Լիսաբոնի Բարձրագույն գյուղատնտեսային ինստիտուտը։ Նա հարգանքով էր վերաբերվում պորտուգալական մշակույթին, ասում էր․ 

1948 թվականին նա միանում է ազգային-ազատագրական շարժմանը պորտուգալական գաղութարարների դեմ։ 1956 թվականին նա առաջնորդեց Աֆրիկայի՝ Գվինեայի և Կանաչ հրվանդանի անկախության կուսակցությունը։ 1963 թվականի հունվարից նա ներկայանում է Հեղափոխական ժողովրդական զինված ուժերի ռազմական խորհրդի նախագահ։

1972 թվականի դեկտեմբերին նա Գերագույն խորհրդի նախագահ Գեորգաձեի հետ Ժամանեց Ղրիմ՝ ԽՍՀՄ-ի ստեղծման 50-ամյակին։

1973 թվականի հունվարի 20-ին՝ մոտ ժամը 23։00-ին, երբ Կաբրալը վերադառնում էր տուն Կոնակրիի (Գվինեա) լեհական դեսպանատանը կայացած հանդիպումից հետո, նա իր կնոջ և մի քանի աշխատակիցների հետ ձերբակալվում է գաղութարարների գործակալների կողմից։ Կաբրալին սպանում են՝ կրակելով գլխին, իսկ մյուս ձերբակալվածներին ուղարկում են Բիսաու քաղաք։

## Գրականություն
* Игнатьев O.K. Амилкар Кабрал — сын Африки. М., 1975.
* Игнатьев O.K. Амилкар Кабрал — сын Африки. М., 1975.
* Хазанов, Анатолий Михайлович «Поколение Кабрала»։ путь в революцию // Новая и новейшая история. 2012. №&nbsp;3. С.&nbsp;159-184.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1924 ծնունդներ
Կատեգորիա:1973 մահեր
Կատեգորիա:Անկախության ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Կեղծանուններ
Կատեգորիա:Հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Սպանված գրողներ
Դիալա

**Դիյալա** (, *[[Քրդերեն|քրդ.]] Serwan*), գետ Իրաքում և Իրանում, Տիգրիսի վտակը։
Գետի ակունքը գտնվում է Իրանում՝ Զագրոսի լեռներում, Սանանդաջ քաղաքի մոտ։ Բաղդադից հարավ միանում է Տիգրիսին։ Ընդհանուր երկարությունն է 445 կմ։ Գետի 32 կմ հանդիսանում է Իրանի և Իրաքի բնական սահման։ Դիյալան նավարկելի գետ է։

## Պատմություն
Հերոդոտոսի վկայությամբ՝ մ.թ.ա. 539 թ. Բաբելոն կատարած արշավանքի ժամանակ, պարսից արքա Կյուրոս Մեծը հրամայեց կանգնեցնել զորքի ընթացքը և ջրանցքներ կառուցելու միջոցով «պատժել», այսինքն՝ երկրի երեսից ջնջել Դիյալան, որովհետև նրա ջրերում խեղդվել էր սրբազան սպիտակ ձին։ Հետագայոմ գետը վերադառնում է իր նախկին հունը, երբ ջրանցքները ծածկվում են ավազով։

Մ.թ.ա. 693 թ. տեղի է ունեցել *Դիյալա գետի ճակատամարտը* Ասորեստանի և Էլամի զորքերի միջև։

Կատեգորիա:Ասիայի միջազգային գետեր
Կատեգորիա:Իրանի գետեր
Կատեգորիա:Իրաքի գետեր
Կատեգորիա:Տիգրիս գետի վտակներ
Եվրինոմե

**Եվրինո՛մե** կամ **Էվրինոմե** (), հունական դիցաբանության մեջ օվկիանուհի, Օվկիանոսի և Տեթիսի դուստրերից մեկը։ Թետիսի հետ միասին ծովում թաքցրել է Հեփեստոսին, որին Հերան շպրտել էր Օլիմպոսից։ Եվրինոմեն Քարիսների մայրն է՝ ծնված Զևսից (կամ Օվկիանոսից)։

Եվրինոմեի սրբավայրը գտնվել է Արկադիայում. նրա փայտե արձանը փաթաթված է ոսկե շղթաներով, իսկ մարմնի ներքևի հատվածը ձկնակերպ է։ Ծառայել է Հարմոնիա աստվածուհուն։

Դիցաբանական կերպարի անունով է կոչված Էվրինոմե (79) աստերոիդը՝ հայտնաբերված 1863 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին հունական աստվածներ
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով
Սանանդաջ

**Սանանդաջ** (, -ից՝ «Սանայի ամրոց», ), քաղաք Իրանի արևմուտքում, Քուրդիստան օսթանի (նահանգի) վարչական կենտրոնը։ Բնակչությունը վերջին մարդահամարի տվյալներով կազմում է ։

## Բնակչություն
Քաղաքի բնակչությունը 2016 թվականի մարդահամարի տվյալներով կազմում էր 412 767 մարդ, որոնք կազմում էին 126 240 տնտեսություն։ Սանանդաջը բնակչությամբ Քուրդիստան օսթանի ամենախոշոր և Իրանի քսանմեկերորդ ամենախոշոր քաղաքն է։ Բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում տրված է աղյուսակում ստորև.

Բնակվում են հիմնականում սուննի քրդեր։ Ժամանակին այստեղ եղել է փոքրաթիվ հայկական համայնք, մինչ այժմ բնակվում են արամեախոս հրեաներ, ասորիներ։
Քաղաքի բնակչության բաժանումն ըստ լեզուների բերված է ստորև.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Իրանի քաղաքներ
Ծարավ

thumb

**Ծարավ**, ֆիզիոլոգիական վիճակ, որով կարգավորվում է ջրի մուտքը մարդու և կենդանիների օրգանիզմ։

## Ֆիզիոլոգիա
Մարդու ծարավը արտահայտվում է ըմպանում և բերանի խոռոչում չորության զգացումով։ Ծարավը պայմանավորված է կենտրոնական նյարդային համակարգի տարբեր բաժիններում (հիպոթալամուսում, լիմբիկո-ռեթիկուլային համակարգում, գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղևում և այլուր) տեղադրված նյարդային բջիջների՝ ծարավի կենտրոնի գործունեությամբ և կապված է ռեֆլեկտոր ռեակցիաների հետ։ Ծարավի զգացումն ի հայտ է գալիս օրգանիզմում ջրի պակասի, ինչպես նաև ախտաբանական որոշ վիճակների հետևանքով և ուժեղանում է շաքարախտի, երիկամների հիվանդությունների, ջրա-աղային փոխանակության խանգարումների դեպքում։ Տաք արտադրամասերում աշխատելիս, արշավների, ուժեղ շոգի ժամանակ ծարավը հագեցնելու համար խորհուրդ է տրվում օգտագործել 0, 3-0, 5% NaCl-ի լուծույթ, բերանի խոռոչը և ըմպանը ողողել ջրով։

## Տես նաև
* Սով
* Ջրազրկում

Կատեգորիա:Ֆիզիոլոգիա
Ծարի մելիքություն

**Ծարի մելիքություն**, հայ ավատական իշխանություն Արցախի Ծար գավառում, 15-17-րդ դարերում։

## Պատմական ակնարկ
15-րդ դարի կեսին Դոփյան Հասանի զավակներ Շահանշեի, Զահանշեի և Աղբուղայի սերունդների հատվածական հակումների պատճառով Վերին Խաչենի իշխանությունը բաժանվել է երեք ճյուղի։ Ջահանշեի սերունդները տեր են դարձել Ծար գավառին՝ իշխանանիստ դարձնելով Ծար ավանը, հոգևոր կենտրոն՝ Դադիվանքը։ Ծարի մելիքությունը համեմատաբար բարվոք վիճակում էր 16-րդ դարի վերջին և 17-րդ դարի առաջին կեսին։ 1603 թվականին Իրանի շահ Աբբաս I վավերացրել է Ծարի մելիքության իշխանությունը՝ հաստատելով Միրզաջանի որդի Սելիքբեկի (Մելքոն) մելիքական իրավունքը։

Ծարի մելիքությունը հաճախ է դաշնակցել տոհմակից և հարևան Սոդքի տերերի և Խամսայի մելիքությունների հետ՝ ընդդեմ թուրք-պարսկական հարձակումների և կովկասյան լեռնականների ասպատակությունների։ 18-րդ դարի վերջին Ծարի մելիքությունը լուծվել է Սոդքի և Ջրաբերդի մելիքությունների մեջ։

Կատեգորիա:Արցախի մելիքություններ
ESTCube-1

ESTCube-1–ի կառուցվածքը|thumb|right|300px
**ESTCube-1**, առաջին էստոնական արբանյակն է և առաջին արբանյակը աշխարհում, որ օգտագործում է էլեկտրական առագաստ։ Ստեղծված է ըստ CubeSat տեխնոլոգիայի։

Նախագծել են Տարտուի համալսարանի ուսանողները Էստոնիայի արբանյակային ծրագրի շրջանակներում։ Նպատակն է Էլեկտրական առագաստի փորձարկումը։

Նախագծի ծախսերի գումարը մոտավորապես 100000 եվրո է։

Արբանյակը արձակվել է տիեզերք «Վեգա» կրող–հրթիռի օգնությամբ Ֆրանսիական Գվինեայի Կուռու տիեզերական թռիչքների կայանից։ 
Սա տվյալ կրող–հրթիռի երկրորդ արձակումներ։ ESTCube-1–ի հետ մեկտեղ ուղեծիր հանվեցին եվրոպական  և վիետնամական  ։

thumb|right|ESTCube-1–ը նախագծող ուսանողական խումբը|300px

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:CubeSat
Կատեգորիա:Տարտուի համալսարան
Ծար (ավան)

**Ծար**, ավան Մեծ Հայքի Արցախ (Խաչեն) նահանգի համանուն գավառում, Տրտու (Թարթառ) գետի վերին ավազանում (այժմ՝ Քելբաջարի շրջանում)։ Հիշատակված է վաղ միջնադարյան աղբյուրներում։

## Պատմական ակնարկ
14-17-րդ դարերում ամրացվել է պարիսպներով ու պաշտպանական այլ շինություններով, դարձել Արցախի Առանշահիկ նախարարական տան հիմքի վրա գոյացած Վերին Խաչենի կամ Ծարի իշխանության կենտրոնը։ Այստեղ էին նստում նաև այս իշխանության ճյուղավորումից 15-րդ դարում գոյացած Ծարի մելիքության պայազատները։ Ավերվել է 19-րդ դարի սկզբին՝ թուրքերի ասպատակությունների ժամանակ։ 19-րդ դարի վերջին Մակար Բարխուդարյանցը նրա ավերակների մեջ տեսել ու նկարագրել է Ս. Աստվածածնի վանքը, Ս. Սարգիս, Ս. Գրիգոր մատուռները և այլ կիսավեր շինություններ, նրանց պատերից ու խաչարձաններից ընդօրինակել բազմաթիվ արձանագրություններ (մեծ մասամբ՝ 13-15-րդ դարեր)։

Կատեգորիա:Ծար գավառի ավաններ
Կատեգորիա:Խաչենի իշխանություն
Կադրիլ

մինի|260px|Կադրիլ
**Կադրիլ** (,  ― բառացի նշանակում է չորս մարդուց բաղկացած խումբ), տարածված պար, չափը՝ 2/4։ Կազմվում է 5-6 ֆիգուրից, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր անունը և պարեղանակը։ Պարում են 4 և ավելի զույգերով։

Սկզբնական շրջանում բաղկացած էր 5 հատվածից, հետագայում ավելացել է գալոպը, որպես 6-րդ (ամենաարագ մաս)։ Մասրից յուրաքանչյուրնն ունի իր անունը, առանձին եղանակը և չափը՝ 3/8, 6/8 և 2/4:

18-րդ դարի վերջից մինչև 19-րդ դարի վերջը տարածված սալոնային պար էր։ Տարիների ընթացքում մտել է ժողովրդի մեջ, ձեռք բերել ժողովրդական պարի առանձնահատկություններ։

Ունի տարբեր անուններ․ ռուսերեն և ուկրաիներեն նույնպես կադրիլ է, իսկ հայկական ժողովրդական, պարային ֆոնդում՝ էրզրումի և Ջավախքի «Քյոռ-օղլի», «Ագուռի» կադրիլ պարեր։

## Գրականություն
* Кадриль, французский танец // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Երաժշտական բացատրական բառարան, «Խորհրդային գրող», 1989

Կատեգորիա:Պարեր
Կատեգորիա:Երաժշտության պատմություն
Էմանուել Կազակևիչ

**Էմանուել Գենրիխովիչ Կազակևիչ** (, ), ռուս խորհրդային գրող, ԽՄԿԿ անդամ 1944 թվականից։

## Ստեղծագործական կյանք
Կազակևիչի արձակի հիմնական թեման Հայրենական մեծ պատերազմն է։ «Աստղ» (1947, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ 1948, հայերեն հրատ. 1949) վիպակը խորհրդային հետախույզների հերոսության մասին է։ «Երկուսը տափաստանում» (1948) վիպակում արծարծվել են պարտքի, հանցանքին, կամքի ազատության խնդիրներ։ Գրել է նաև «Գարունը Օդերի ափին» (1949, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ 1950, հայերեն հրատարակություն, 1951), «Հրապարակի տունը» (1956) վեպերը։ «Կապույտ տետր» (1961) վիպակում կերտել է Վլադիմիր Լենինի կերպարը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* А. Г. Бочаров. Эммануил Казакевич։ очерк творчества. Москва։ Советский писатель, 1965.
* А. Г. Бочаров. Эммануил Казакевич. Москва։ Советская Россия, 1967.
* А. Г. Бочаров. Слово о победителях։ военная проза Эм. Казакевича. Москва։ Художественная литература, 1970.
* И. Г. Тельман. Генерал и поэт։ документальная повесть о Э. Г. Казакевиче и З. П. Выдригане. Киев։ Радянский письменник, 1971.
* Воспоминания о Э. Г. Казакевиче. Составители Г. О. Казакевич, Б. С. Рубен. Москва։ Советский писатель, 1979 и 1984.
* Эммануил Казакевич։ по страницам незабытого наследия. Под редакцией проф. П. Н. Толстогузова. Биробиджан։ ПГУ им. Шолом-Алейхема, 2013.

Կատեգորիա:Խորհրդային տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռուս սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ռուս թարգմանիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուս հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային վիպասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հրեա բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կազմ

[200px|մինի|[1808 թվականի գրքի կազմ]]
**Կազմ**, ձեռագրի կամ գրքի կողեր, որոնց մեջ ամփոփվում, ամրանում են մագաղաթյա կամ թղթյա թերթերը։ Կազմի նախնական ձևը տուփն էր, որի մեջ պահվում էին պապիրուսի գրված փաթեթները։ Մագաղաթի գործածությամբ փոխվեց ձեռագիրը պահելու կերպը, տուփը դարձավ կազմ։ Կազմը ունի երկու՝ վերի և վարի կողեր, կռնակ (կամ թիկունք) և դռնակ։ Կողերի միջուկը հարթեցված տախտակ է, որի վրա դրսից ձըգվում է մշակված կաշի, ներսից՝ որևէ գործվածք, որ կոչվում է կազմաստառ։ Որպեսզի կազմը չմաշի նոր ձեռագիրը, կազմի և ձեռագրի արանքում ամրացվել է պահպանակ՝ կազմի կաշին զարդարվում էր նկարներով (ճնշումով արված զարդեր), մետաղյա նախշերով, հատկապես՝ խաչերով ու թանկագին քարերով։

Կազմերը լինում էին նաև ձույլ ոսկուց, արծաթից և այլ մետաղներից՝ դրվագված տերունական պատկերներով, ինչպես և փղոսկրից։

Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի և ընդհանրապես հայերեն ձեռագրերի կազմերից հնագույնը «էջմիածնի Ավետարանի» փղոսկրյա կազմն է (VI դար)։ Արծաթյա ոսկեզօծ հնագույն թվագրված կազմը 1255 թվականի է, իսկ կաշվե թվագրված հնագույն կազմը՝ 1196 թվականի։ ժամանակակից գրքերը կազմելիս կաշվի փոխարեն օգտագործում են թուղթ կամ մոմլաթ, տախտակի փոխարեն՝ խավաքարտ։

Կատեգորիա:Տպագրություն
Մատվեյ Կազակով

**Մատվեյ Ֆեոդորովիչ Կազակով** (), ), ռուս ճարտարապետ, ռուսական ճարտարապետությունում կլասիցիզմի հիմնադիրներից։ Նրա նախագծերով կառուցված բնակելի ու հասարակական շենքերը՝ Սենատը (Ռուսաստանում առաջին անգամ կիրառվել է մեծ տրամագծով գմբեթավոր ծածկ, ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի և Նախարարների խորհրդի շենքը, 1776-1987) ընդհանուր առմամբ բնորոշեցին 18-րդ դարի վերջին - 19-րդ դարի սկզբին Մոսկվայի ճարտարապետական կերպարը, նրա հետագա կառուցապատման մասշտաբն ու բնույթը։ Կազակովը ինտերիերի մեծ վարպետ էր (Միությունների տան սյունազարդ դահլիճը, Դեմիդովի տան «ոսկե սենյակները», երկուսն էլ Մոսկվայում), օժտված գծանկարիչ, ռուս ճարտարապետների մի ամբողջ սերնդի ուսուցիչը։

## Գրականություն
* Казаков, Матвей Федорович // Русский биографический словарь։ В 25 т. / под наблюдением А. А. Половцова. 1896—1918.
* Белецкая Е. А. Архитектурные альбомы М. Ф. Казакова. — М., 1956.
* Бондаренко И. Е. Архитектор Матвей Федорович Казаков (1738—1813). — М., 1938.
* Власюк А. И., Каплун А. И., Кипарисова А. А. Казаков. — М., 1957.
* Михайлова М. Б. Казаков в ряду европейских зодчих — своих современников // Матвей Федорович Казаков и архитектура классицизма / Ред. Н. Ф. Гуляницкий. — М.։ РААСН, НИИТАГ, 1996. — С.69—81.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1738 ծնունդներ
Կատեգորիա:1812 մահեր
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 26 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ռյազան քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ռուս ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Ռուս մանկավարժներ
Կալուգայի մարզ

**Կալուգայի մարզ** ()՝ մարզ Ռուսաստանում։ Կազմվել է 1944 թվականի հուլիսի 5-ին։ Տարածությունը 29,9 հազար կմ2 է, բնակչությունը՝ 1 005 585։ Բաժանված է 23 շրջանի, ունի 17 քաղաք։ Կենտրոնը՝ Կալուգա։ 1967 թվականի հուլիսի 25-ին պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

## Աշխարհագրություն
Կալուգայի մարզի մակերևույթը բլրաթմբային է՝ մասնատված գետահովիտներով, հեղեղատներով։ Հյուսիս-արևմուտքում և հյուսիսում տարածված են մորենային, հարավարևմուտքում՝ գանդրային, կենտրոնական և արևելյան մասում՝ էրոզիոն հարթությունները։ Տերիտորիայի առավելագույն բարձրությունը 270-280 մ է։ Կլիման բարեխառն է, ամառը՝ չափավոր տաք և խոնավ, ձմեռը՝ չափավոր ցուրտ՝ ձյան կայուն շերտով։ Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը 17,5&nbsp;°C-ից մինչև 18,5&nbsp;°C է, հունվարինը՝ -9&nbsp;°C-ից - 10, 3&nbsp;°C։ Տարեկան տեղումները՝ 550-650 մմ։

Կալուգայի մարզի քաղաքներն են․ Կալուգա, Բալաբանովո, Բելոուսովո, Բորովսկ, Երմոլինո, Ժիզդրա, Ժուկով, Լյուդինովո, Կիրով, Կոզյոլսկ, Կոնդրովո, Կրեմյոնկի, Մալոյարոսլավեց, Մեդին, Մեշյովսկ, Մոսալսկ, Յուխնով, Սոսենսկի, Սպաս-Դեմենսկ, Սուխինիչի, Տարուսա, Օբնինսկ։

## Բնակչություն
Բնակիչները հիմնականում ռուսներ են։ Միջին խտությունը 1 կմ2 վրա 33 մարդ է։

## Ֆլորա և ֆաունա
Խոշոր գետերն են Օկան (Ուգրա, ժիզդրա, Պրոտվա վտակներով) և Դեսնայի վտակ Բոլվան։ Անտառները գրավում են տարածքի ավելի քան 40% ը։ Գերակշռում են կեչին, կաղամախին, սոճին, եղևնին։ Անտառներում հանդիպում են աղվես, գայլ, նապաստակ, որմզդեղն։ Կան թռչունների շատ տեսակներ։

## Արդյունաբերություն
Արդյունաբերության առաշատար ճյուղերն են մեքենաշինությունը և մետաղամշակությունը։ Զարգացած են նաև փայտամշակությունը, թաղանթանյութի, թղթի, թեթև և սննդի արդյունաբերությունը։ Գյուղատնտեսությունը մասնագիտացած է կաթնատու անասնապահության, խոզաբուծության ուղղությամբ։

## Գյուղատնտեսություն
Զարգացած է կարտոֆիլի, բանջարեղենի արտադրությունը և մասամբ՝ վուշագործությունը։ Մշակում են ցորեն, գարի, տարեկան, վարսակ, հնդկացորեն, կերային կուլտուրաներ։ Ունի 868 կմ երկաթուղի և ավտոմոբիլային ճանապարհների խիտ ցանց։ Նավարկելի է Օկա գետը։

Կալուգայում կա օդանավակայան։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Атлас Калужской области / Автор-составитель В. В. Трефилов; Ред. Н. В. Солнцева.. — Калуга։ Золотая аллея, 2002. — 176 с. — 4 000 экз. — ISBN 5-7111-0338-5

Կատեգորիա:Կալուգայի մարզ
Կալցիումի օքսիդ

**Կալցիումի օքսիդ**, **կալցիումի թթվուկ**, **չհանգած կիր**, քիմիական բանաձևը՝ CaO, կալցիումի միացությունը թթվածնի հետ։ Անգույն բյուրեղ է, խտությունը՝ 3400 կգ/մ3, հալման ջերմաստիճանը՝ 2585&nbsp;°C։ Կալցիումի օքսիդը սպիտակ, ծակոտկեն նյութ է։

## Ստացումը
Արդյունաբերության մեջ Կալցիումի օքսիդը ստանում են կրաքարի ջերմային քայքայման հետևանքով։ 
**CaCO<sub>3</sub> → CaO + CO<sub>2</sub>**

Նաև կալցիումի օքսիդ կարելի է ստանալ պարզ նյութերի փոխազդման հետևանքով 
**2Ca + O<sub>2</sub> → 2CaO**

կամ կալցիումի հիդրօքսիդի և կալցիումական աղերի թթվածին պարունակող թթուների ջերմային քայքայման հետևանքով․
**2Ca (NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub> → 2CaO + 4NO<sub>2</sub> + O<sub>2</sub>

== Քիմիական հատկություններ ==
[[Պատկեր:09. Гасење вар како силно егзотермент процес.webm|thumb|280px]]
Ջրի հետ փոխազդելիս առաջացնում է Ca (OH)<sub>2</sub>՝ անջատելով մեծ քանակությամբ ջերմություն (կիրը հանգցնելու պրոցես)։ <br />
**Cao + H2O ⇄ Ca (OH)2''' + 63.7 կՋ/մոլ

## Կիրառություն
Կիրառվում է կալցիումի կարբիդի ստացման համար, շինարարության, քիմիական արդյունաբերության, գյուղատնտեսության մեջ, մետալուրգիայում և այլուր։

## Տես նաև
* Կիր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կալցիումական միացություններ
Կատեգորիա:Հիմնական օքսիդներ
Կատեգորիա:Հրակայուն նյութեր
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Կալցիումի ֆոսֆատներ

**Կալցիումի ֆոսֆատներ**, ֆոսֆորական թթվի կալցիումական աղեր։ Գործնական նշանակություն ունեն օրթոֆոսֆորական թթվի աղերը՝ օրթոֆոսֆատները. 
# Օրթոֆոսֆորական թթվի եռտեղակալված կալցիումական աղ՝ Ca3 (PՕ4)2, անգույն բյուրեղային նյութ է, բնության մեջ հանդիպում է ապատիտ կամ հիդրօքսիլապատիտ միներալի տեսքով։ Մտնում է ոսկրի բաղադրության մեջ։ Կիրառվում է ապակու, շաքարի, ատամի մածուկի ու փոշու արտադրության մեջ, ինչպես նաև անասունների և թռչունների կերաբաժնում։
# Օրթոֆոսֆորական թթվի երկտեղակալված կալցիումական աղ՝ CaHP04, անգույն բյուրեղային նյութ է։ Ստացվում է օրթոֆոսֆորական թթվի և կրաքարի փոխազդեցությամբ։ Կիրառվում է որպես ֆոսֆորական պարարտանյութ՝ պրեցիպիտատ անվամբ։ 
# Օրթոֆոսֆորական թթվի միատեղակալված կալցիումական աղ՝ Ca (H2P04)2, անգույն, խոնավածուծ բյուրեղներ են։ Կիրառվում է որպես պարարտանյութ։

## Նկարագրություն
Հայտնի և լայն կիրառություն ստացած կալցիումի ֆոսֆատներն են՝


պատկեր:Tricalcium_phosphate.svg|Կալցիումի ֆոսֆատ (կալցիեռաֆոսֆատ)(Ca3(PO4)2)
պատկեր:Dicalcium phosphate.svg|Կալցիումի հիդրոֆոսֆատ(CaHPO)
պատկեր:Calcium dihydrogen phosphate.png|Կալցիումի դիհիդրոֆոսֆատ(Ca(HPO))
պատկեր:Calcium pyrophosphate.png|Կալցիումի պերիֆոսֆատ(CaPO)


Կան նաև այլ ֆոսֆատներ, օրինակ,  սուպերֆոսֆատներ, պոլիֆոսֆատներ, օպտիկական ապակիներում օգտագործվող ֆոսֆատներ և այլն։

## Ստացում
Արդյունաբերության մեջ դրանք հիմնականում ստացվում են ֆոսֆորի պարունակող (ֆոսֆորիտ և ապատիտ), օգտակար հանածոների  վերամշակմամբ ։

## Կիրառություն
Կալցիումի ֆոսֆատը հիմնականում օգտագործվում է որպես ֆոսֆատ պարարտանյութ։
Բացի այդ, դրանք օգտագործվում են որպես  սննդային հավելումներ, անասունների և թռչունների կերի համար հավելումներ, ինչպես նաև որպես հղկաթթուներ։ Ֆոսֆատային հանքանյութերը օգտագործվում են նաև ֆոսֆոր և ֆոսֆորական թթու ստանալու համար։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Վ. Ի. Կսենզենկո, Դ. Ս. Ստասինևիչ, հոդված՝ Կալցիումի ֆոսֆատներ,  հատոր 2, էջ 299

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Կալցիումական միացություններ
Կատեգորիա:Ֆոսֆատներ
Կալցիումի ֆտորիդ

**Կալցիումի ֆտորիդը**, քիմիական բանաձը՝ CaF2, ֆտորաջրածնական թթվի կալցիումական աղ է։ Անգույն բյուրեղային նյութ է, խտությունը՝ 3180 կգ/մ3, հալման ջերմաստիճանը՝ 1360&nbsp;°C։ Ջրում գործնականորեն չի լուծվում։

## Ստացումը
Բնության մեջ հանդիպում է ֆլյուորիտ միներալի տեսքով, որը պարունակում է մինչև 90-95% CaF2 և 3, 5-8% SiO2։ Ստացվում է կալցիումի քլորիդի լուծույթի վրա նատրիումի կամ ամոնիումի ֆտորիդով ազդելիս։

**CaCl<sub>2</sub> + 2NH<sub>4</sub>F → CaF<sub>2</sub> ↓ + 2NH<sub>4</sub>Cl**

Լաբորատորիայում ստացվում է կալցիումի կարբոնատի և պլավիկյան թթվի ռեակցիայի հետևանքով։

**CaCo<sub>3</sub> + 2HF → CaF<sub>2</sub> ↓ + CO<sub>2</sub> ↑ + H<sub>2</sub>O**

Ստացվում է նաև նոսր պլավիկյան թթվի և կալցիումի օքսիդի փոխազդելու հետևանքով։

**CaO + 2HF → CaF<sub>2</sub> ↓ + H<sub>2</sub>O **

Կալցիումի ֆտորիդ ստանում են նաև պարզ նյութերից։

**Ca + F<sub>2</sub> → CaF<sub>2</sub>**

## Կիրառություն
Կիրառվում է որպես ելանյութ HF և ֆտորի այլ միացություններ ստանալու համար, ինչպես նաև մետալուրգիայում՝ որպես ֆլյուս, նաև հատուկ ապակիներ, կերամիկա, եմալ, օպտիկական և լազերային նյութեր ստանալու համար։

## Տես նաև
* Կալցիում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անօրգանական միացություններ
Կատեգորիա:Կալցիումի աղեր
Կատեգորիա:Ֆտորիդներ
Կատեգորիա:Մետաղների հալոգենիդներ
Կալցիումի քլորիդ

**Կալցիումի քլորիդ**, քիմիական բանաձը՝ CaCl2, աղաթթվի կալցիումական աղ։

Անգույն բյուրեղ է, խտությունը՝ 2510 կգ/մ3, հալման ջերմաստիճանը՝ 772&nbsp;°C։ Խիստ խոնավածուծ է, ջրային գոլորշիներ կլանելիս վերածվում է հեղուկ զանգվածի։ 100 գրամ ջրում 20°-ում լուծվում է 74 գրամ կալցիումի քլորիդ, 100&nbsp;°C-ում՝ 159 գրամ։

Կալցիումի քլորիդի ջրային լուծույթները սառչում են ցածր ջերմաստիճաններում (20%-անոցը՝ -18, 57&nbsp;°C-ում, 30% անոցը՝ -48&nbsp;°C-ում)։ Առաջացնում է հիդրատ՝ CaCl22  6H2O, որը կայուն է մինչև 29, 8&nbsp;°C, ավելի բարձր ջերմաստիճանում հագեցած լուծույթից նստում են 4, 2 և 1 մոլեկուլ ջրով բյուրեղահիդրատներ։

CaCl2-6H2CMi (58,8%) ձյան կամ սառույցի (41,2% ) հետ խառնելիս ջերմաստիճանն իջնում է մինչև -55&nbsp;°C (կրիոհիդրատային կետ)։

## Ստացումը
Ստացվում է սոդայի արտադրության ժամանակ՝ որպես կողմնակի նյութ։ Կարելի է ստանալ՝ տաքացնելիս քլորային կրաքարը։

## Կիրառություն
Կիրառվում է կալցիում ստանալու, հեղուկները և գազերը չորացնելու համար, բժշկության մեջ և այլուր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կալցիումի աղեր
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Կատեգորիա:Քլորիդներ
Կալցիումի ցիանամիդ

**Կալցիումի ցիանամիդ**, CaCN2, ցիանաթթվի ամիդի (ցիանամիդի՝ H2N—C=N) կալցիումական աղ։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Անգույն, ջրում լուծելի բյուրեղային նյութ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 1300&nbsp;°C, խտությունը՝ 2290 կգ/մ3։ Թունավոր է։ Տեխնիկական նյութը, որն ստացվում է 1000&nbsp;°C-ում ազոտի հոսքում կալցիումի կարբիդը շիկացնելով, մուգ մոխրագույն փոշի է, պարունակում է կալցիումի ցիանամիդ (57-60 %) և ածխածին։

**CaC0<sub>3</sub>+ 2NH<sub>3</sub> → CaCN<sub>2</sub>+ 3H<sub>2</sub>G **

Այս եղանակով ստացված կալցիումի ցիանամիդ պարունակում է 28 % N։

## Նշանակություն
Կալցիումի ցիանամիդ ելանյութ է ցիանական միացությունների, դիցիանդիամիդի, գուանիդինի, նիտրոգուանիդինի, մեղամինի և արժեքավոր այլ նյութերի ստացման համար։ Կալցիումի ցիանամիդը ազոտական պարարտանյութ է, դեֆոլիանտ և հերբիցիդ, արդյունավետ է թթուն թույլ հիմնային հողերում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կալցիումի աղեր
Կատեգորիա:Ազոտային միացություններ
Կատեգորիա:Ածխածնի միացություններ
Կազբեկ

**Կազբեկ** (՝ սառցային, ՝ սպիտակ լեռ, ), լեռնագագաթ Մեծ Կովկասի Կողքային լեռնաշղթայում, Վրաստանի տարածքում։ Բարձրությունը 5033 մ է։

## Անվանում
Անվանումը տվել են ռուսները 19-րդ դարի սկզբին։ Մինչև ռուսների գալը լեռան ստորոտում գտնվող գյուղին տիրում էր տեղացի աշխան Կազիբեկը, որի անունով էլ աուլը կոչվեց Կազիբեկի, իսկ աուլի անունով էլ դիմացի լեռը՝ Կազբեկ։

Վրացերենով լեռը կոչվում է *Մղինվարշվերի*, որը նշանակում է «սառցային լեռ», իսկ օսեթերեն՝ Ուրսխոխ՝ «սպիտակ լեռ»։

## Ֆիզիկաաշխարհագրական տվյալներ
Կազբեկը հանգած հրաբուխ է՝ կազմված անդեզիտային, տրախիտ-լիպարիտային լավաներից, որոնք նստած են ստորին յուրայի թերթաքարերի վրա։ Ենթադրվում է, որ Կազբեկը գործել է անթրոպոգենում։ Գագաթը ծածկված է հավերժական ձյունով և ֆիռնով։ Լանջերով իջնում են հովտային սառցադաշտեր։ Սառցապատման ընդհանուր տարածությունը 30 կմ2 է։ Դերգետ սառցադաշտի վրա կա բարձր լեռնային օդերեվութաբանական կայան։ Զարգացած է տուրիզմը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հանգած հրաբուխներ
Կատեգորիա:Հրաբուխներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուսաստանի հրաբուխներ
Կատեգորիա:Ստրատոհրաբուխներ
Կատեգորիա:Վրաստանի հրաբուխներ
Կալցիումի սուլֆատ

**Կալցիումի սուլֆատ**, CaS04, ծծմբական թթվի կալցիումական աղ։ Բնության մեջ գտնվում է երկհիդրատի ձևով՝ CaSՕ44 · 2H20 (գիպս, սելենիտ), և անջուր վիճակում՝ անհիդրիտ։ Անջուր կալցիումի սուլֆատը անգույն բյուրեղային նյութ է, խտությունը՝ 2960 կգ/մ³, հալման ջերմաստիճանը՝ 1450&nbsp;°C։ Ջրում քիչ է լուծվում (100 գրամ ջրում 20&nbsp;°C-ում 0, 2036 գրամ)։ Կիրառվում է որպես շինանյութ, ինչպես և քանդակագործության ու բժշկության մեջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կալցիումի աղեր
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Կամչատկայի մարզ

**Կամչակայի մարզ** (), մարզ Ռուսաստանի Դաշնությունում։ Կազմվել է 1932 թվականի հոկտեմբերի 20-ին, Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության Խաբարովսկի մարզի կազմում, 1956 թվականին ինքնուրույն մարզ էր ՌՍՖՍՀ կազմում։

Ընդգրկում է Կորյակական ինքնավար օկրուգը։ Տարածությունը 472, 3 հզ. կմ² է, բնակչությունը՝ 378 հզ. (1979)։ Զբաղեցնում է Կամչատկա թերակղզին և դրան հարող մայրցամաքային տարածության մի մասը, ինչպես նաև Կոմանդորյան և Կարագինյան կղզիները։ Բաժանված է 11 շրջանի, ունի 2 քաղաք և 14 քտա։

Կենտրոնը՝ Կամչատկայի Պետրոպավլովսկ։

Բնակչության 80%-ից ավելին ռուսներ են, մոտ 7%-ը՝ ուկրաինացիներ, մնացածը՝ բնիկներ (կորյակներ, ինտելմեններ, էվենկներ, ալեուտներ, չուկչաներ)։

Միջին խտությունը 1 կմ քառ. վրա 0,7 մարդ է, ուրբանիզացման մակարդակը՝ 83% (1975)։

Խորհրդային իշխանության տարիներին մարզը դարձել է ԽՍՀՄ ձկնորսության կենտրոններից մեկը։ Ձկան պահածոյի խոշոր կոմբինատներ կան Կամչատկայի Պետրոպավլովսկում, Օզերնովսկիում, Օկտյաբրսկիում, Կիրովսկիում, Ուստ-Կամչատսկում։

Զարգացած են մորթեղենի արդյունահանությունը և վանդակային գազանաբուծությունը, ինչպես նաև փայտամշակման արդյունաբերությունը։ Գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղերն են եղջերվապահությունը, բանջարաբուծությունը։ Կամչատկայի մարզի արտաքին և ներքին տնտեսական բոլոր կապերն իրականացվում են ծովային տրանսպորտով։ Խոշոր նավահանգիստներն են Կամչատկայի Պետրոպավլովսկը և Ուստ-Կամչատսկը։ Ուղևորների փոխադրումը հիմնականում կատարվում է օդային տրանսպորտով։

Նավարկելի է Կամչատկա գետը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կամչատկայի երկրամաս
Կաթի փոխարինիչներ

[մինի|[Կաթնախառնուրդներ|Կաթնախառնուրդ]]
**Կաթի փախարինիչներ**, կերախառնուրդներ, որոնք սննդարարությամբ, մարսելիությամբ ու կենսաբանական հատկանիշներով մոտ են բնական կաթին և մատղաշների կերաբաժնում, սկսած կյանքի առաջին տասնօրյակից, օգտագործվում են դրա փոխարեն։

Կաթի փոխարինիչների հումքը սերզատած (յուղազուրկ) կաթն է, որի վրա ավելացնում են բուսական ու կենդանական յուղ, ճարպազանգված, վիտամիններ, միկրոտարրեր։ Տնտեսապես նպատակահարմար է կաթի փոխարինիչներ պատրաստել բուսական սպիտակուցներից, ձեթից, ոսկրայուղից և շիճուկի խառնուրդից։

Լինում են հեղուկ և չոր։ Վերջինս գերադասելի է, այն լավ պահպանվում և հեշտ տեղափոխվում է։

Օգտագործվում են գրեթե բոլոր երկրներում։

Կատեգորիա:Կաթնամթերք