Աստղ և կիսալուսին

**Աստղ և կիսալուսին** (), խորհրդանիշ, որը կիսալուսնի և աստղի միացված պատկերն է։ Այն օգտագործվել է  պատմական տարբեր համատեքստերում, այդ թվում՝ դարձել է  Օսմանյան կայսրության  խորհրդանիշ։ Մեր  ժամանակներում օգտագործվում է որպես որոշ երկրների  ազգային խորհրդանիշ, ինչպես նաև համարվում է իսլամի ճանաչված խորհրդանիշ։ Այն մշակվել է  Բյուզանդիոն հունական գաղութում մոտ 300 մ.թ.ա.: Այն սկսել է լայն կիրառություն ստանալ այն բանից հետո, երբ Պոնտոսի թագավոր Միհրդատ 6-րդ Եվպատորը  խորհրդանշը  դարձրել է  թագավորական զինանշան։

5-րդ դարում այն առկա էր Սասանյան Պարսկական կայսրության կողմից հատված մետաղադրամներում։ Խորհրդանիշը եղել է նաև Մերձավոր Արևելքում կայսրությունում հատված մետաղադրամների առկա պատկեր ավելի քան 400 տարի։ Կիրառություն է ունեցել 3-րդ դարից մինչև Սասանյանների անկումը 7-րդ դարը, երբ Պարսկաստանը նվաճվեց արաբների կողմից։ Նվաճող արաբ կառավարիչները խալիֆայության վաղ շրջանում խորհրդանիշը կիրառել են իրենց մետաղադրամների մեջ, քանի որ մետաղադրամները Սասանյան մետաղադրամների ճշգրիտ կրկնօրինակներն էին։

## Խորհրդանիշ
Խորհրդանիշի երկու տարրերն էլ երկար պատմություն ունեն։ Հնում Մերձավոր Արևելքի պատկերագրության մեջ աստղն ու լուսինը նշանակել են՝ կամ Արեգակն ու Լուսինը, կամ Լուսինը և Վեներան։ Ենթադրվում է, որ կիսալուսինն իրականում ներկայացրել է  Վեներան կամ նույնիսկ արևը խավարման ժամանակ։ Աստղի և կիսալուսինի խորհրդանիշով մետաղադրամներն, առանձին վերցրած, ունեցել են երկար պատմություն՝ կապված Միջագետքի պատկերագրության հետ։ **Արեգակ** կամ **աստղ** հաճախ պատկերված էին լինում  կիսալսուսնաձև կամարի ներսում։ Դրամագիտության մեջ շատ հայտնի են կիսալուսինը և գունդը, որոնք  օգտագործվում է այն դեպքերում, երբ աստղը պարզեցված է մինչև մեկ կետ։

Այս համադրությունը համեմատաբար հազվադեպ է հանդիպում ուշ միջնադարյան և վաղ ժամանակակից հերալդիկայի մեջ։ Այն հայտնի է դարձել այն բանից հետո, երբ ընդունվել է Օսմանյան կայսրության և նրա որոշ էյալեթների ու վիլայեթների ազգային խորհրդանիշ և դրոշ, իսկ ավելի ուշ՝ 19-րդ դարի արևմտյան թանզիմաթի (բարեփոխումների) ընդունմամբ։ 1844 թվականին թանզիմաթի շրջանի Օսմանյան դրոշը` կարմիր ֆոնի վրա սպիտակ *[[Թուրքիայի դրոշ|այ-յիլդիզ]] ([[թուրքերեն]]՝ [[Թուրքիայի զինանշան|ay-yıldız]], «կիսալուսին աստղ»)*, շարունակում է մնալ  Թուրքիայի Հանրապետության դրոշ՝  չնչին փոփոխություններով։ Այլ երկրներ, որոնք նվաճված են եղել Օսմանյան կայսրության կողմից և դարձել են  վերջինիս նահանգներ, նույնպես օգտագործել են խորհրդանիշը։  Օրինակ աստղ և կիսալուսին պատկերները եղել են հետևյալ երկրների դրոշների վրա՝

#  Լիբիայի դրոշ (1951–1969 և 2011 թվականից հետո)
#  Թունիսի դրոշ (1831)
# Ալժիր (1958)
# Ղազախստան (1917)
# Ադրբեջան (1918)
# Պակիստան (1947)
# Մալազիա (1948)
# Սինգապուր (1959)
# Մավրիտանիա (1959)
# Ազատ Քաշմիր (1974)
# Ուզբեկստան (1991)
# Թուրքմենստան (1991) 
# Կոմորներ (1991)   և այլ դրոշներ։      
20-րդ դարի վերջին աստղը և կիսալուսինը ձեռք են բերել հանրաճանաչ մեկնաբանություն՝ որպես «իսլամի խորհրդանիշ»։ Ի տարբերություն խաչի, որը Քրիստոնեության մեջ Հիսուս Քրիստոսի  խաչելության խորհրդանիշն է, չկա ամուր կապ, որը կապում է աստղի և կիսալուսնի խորհրդանիշը իսլամիզմի գաղափարի հետ։ Խորհրդանիշի գաղափարը ընդունված է համարել  Օսմանյան կայսրության կիրառության ժամանակաշրջանից, որի հեղինակությունը որպես իսլամական կայսրություն և խալիֆայություն հանգեցրեց նրան, որ իր պետական ​​զինանշանը ընդունվեց որպես իսլամի խորհրդանիշ։ Unicode-ը ներկայացրել է «աստղ և կիսալուսին» նիշը իր *Տարբեր խորհրդանիշների բլոկում* որպես` U+262A (☪):

## Պատմություն
### Ծագում և նախադեպ
Աստղի կամ աստղերի հետ միասին հայտնվող կիսալուսինները շումերական պատկերագրության ընդհանուր հատկանիշ են, կիսալուսինը սովորաբար կապված է լուսնի աստծո Սին (Նաննա) և աստղը՝ Իշտարի (Ինաննա, այսինքն՝ Վեներա) հետ, որը հաճախ տեղադրված է Շամաշի արևային սկավառակի կողքին։

Ուշ բրոնզեդարյան Քանանում աստղերի և կիսալուսնի մոտիվները հանդիպում են նաև մովաբական անունների կնիքների վրա։

Եգիպտական ​​հիերոգլիֆները, որոնք ներկայացնում են «լուսինը»(N11N11 լուսնի մանգաղ  և  N14N14 «աստղ»

հայտնվում են կապանման մեջ՝ կազմելով աստղաձև կիսալուսին N11:N14 որպես «ամիս» բառի որոշիչ։
Կիսալուսնի և աստղի պատկերումը կամ «աստղը կիսալուսնի ներսում», հետագայում կիրառվում է   Բոֆորի թագավորությունում։ Բացառիկ կերպով, Սին կիսալուսնի համադրությունը Իշտարի հնգաթև աստղի հետ, աստղը կիսալուսնի ներսում, ինչպես ավելի ուշ հելլենիստական ​​դարաշրջանի խորհրդանիշում, տեղադրված է բազմաթիվ այլ խորհրդանիշների մեջ, հայտնաբերվել է Նաբուգոդոնոսոր I-ի սահմանաքարում ( 12-րդ դար մ.թ.ա., որը հայտնաբերվել է Նիպպուրում Ջոն Հենրի Հեյնսի կողմից 1896 թվականին):Նման դասավորության օրինակ կարելի է գտնել նաև 1920-ականներին հայտնաբերված Ուր-Նամմուի (Ուր-ի երրորդ դինաստիա) հատվածական պատկերների վերակառուցման մեջ։ Ոսկե նշանի մատանին Միկենից, որը թվագրվում է մ.թ.ա. 15-րդ դարով, նույնպես ցույց է տալիս խորհրդանիշը, Բեռլինի ոսկե գլխարկի վրա աստղի և կիսալուսնի (կամ «կիսալուսն ու գնդիկ») նշանը հայտնվում է 19 անգամ, որը թվագրվում է Ք.ա. 1000 մ.թ.ա.:


### Դասական դարաշրջան
**Հույներ և հռոմեացիներ**

Հայտնաբերվել են բազմաթիվ հին հունական (դասական և հելլենիստական) և հռոմեական ամուլետներ, որոնք պատկերում են աստղեր և կիսալուսին։

Միտրադատ VI Եվպատոր Պոնտացին (մ.թ.ա. 120–63 թթ.) որպես իր խորհրդանիշ օգտագործել է ութ ճառագայթ ունեցող աստղ՝ կիսալուսինով։ Մակգինգը (1986) նշում է աստղի և կիսալուսնի կապը Միտրադատ VI-ի հետ՝ քննարկելով դրա տեսքը նրա մետաղադրամների վրա և դրա գոյատևումը Բոսֆորի թագավորության մետաղադրամներում, որտեղ «աստղն ու կիսալուսինը հայտնվում են Պոնտական ​​թագավորական մետաղադրամների վրա այն ժամանակից սկսած։  Առաջարկվել են զինանշանի մի քանի հնարավոր մեկնաբանություններ։ Դրանցից շատերում «աստղը» վերցված է Արեգակը ներկայացնելու համար։ Երկու խորհրդանիշների համակցությունն ընդունվել է որպես Արեգակի և Լուսնի (և որպես՝ **ցերեկ և գիշեր**), զրադաշտական ​​*մահ* և *միթրա* (ավեստայով՝ *Mah* և *Mithra -* լուսին և արև) ներկայացում, կամ աստվածություններ, որոնք ծագում են հունա-անատոլիա-իրանական սինկրետիզմից, կիսալուսինը, որը ներկայացնում է Մեն Փարնակին (*Μήν Φαρνακου*, տեղական լուսնի աստված) և «աստղը» (Արևը), որը ներկայացնում է Ահրումազդային (հունարեն մեկնաբանությամբ կոչվում է Զևս Ստրատիոս)։

Ուշ հելլենիստական ​​կամ վաղ հռոմեական ժամանակաշրջանում աստղի և կիսալուսնի մոտիվը որոշ չափով կապված էր Բյուզանդիոն հունական գաղութի  հետ։ Հեկատա աստվածուհին կապ ուներ Կոստանդնուպոլսի պարիսպների հետ։ Հեկատան Բյուզանդիայում պաշտամունքային կերպար է եղել։ Ինչպես Բյուզասը մի լեգենդում, նա  էլ իր ծագումն ունի Թրակիայից։ Հեկատեն համարվում էր Բյուզանդիայի հովանավոր աստվածուհին, քանի որ ասում էին, որ նա փրկել է քաղաքը Ք.ա. 340 թվականին Փիլիպոս 2-րդ Մակեդոնացու հարձակումից՝ երկնքում պայծառ լույսի հայտնվելով։ Իրադարձության հիշատակման համար բյուզանդացիները կանգնեցրին աստվածուհու արձանը, որը հայտնի է որպես Լամպադեֆորոս («ջահակիր» կամ «ջահ բերող»)։

Մ.թ.ա. 1-ին դարի և ավելի ուշ բյուզանդական որոշ մետաղադրամներ ցույց են տալիս Արտեմիսի գլուխը աղեղով և կապարաճով, իսկ հետևի մասում պատկերված է կիսալուսինը, որը կարծես վեցաճառագայթ աստղ է։
File:MACEDON, Uranopolis. Eight-pointed star and crescent - Aphrodite Urania. Circa 300 BC.jpg|**Աստղ և կիսալուսին** Ուրանապոլիսի մետաղադրամի վրա, Հին Մակեդոնիա, մոտ. 300 մ.թ.ա. (տես նաև Վերգիայի աստղ)։
File:AiKhanoumPlateSharp.jpg|Այ-Խանում հուշատախտակի վրա **աստղի և կիսալուսնի** խորհրդանիշ՝ տասնվեց ճառագայթով «արևի բռնկում» ձևով (մ.թ.ա. 3-րդ դար)։ 
File:CoinOfMithVI.jpg|Միտրադատ VI Եփատորի մետաղադրամ. Դիմերեսին գրված  եղջերուի գլխի մոտ տեղադրված աստղն ու կիսալուսինը և Պերգամոնի մոնոգրամը, բոլորը բաղեղի պսակով.:
File:001-Byzantium-2.jpg|Հռոմեական դարաշրջանի մետաղադրամ՝ հունարեն մակագրությամբ (մ.թ. 1-ին դար)՝ դիմերեսին Արտեմիսի կիսանդրին, իսկ հետևի կողմում՝ կիսալուսնի մեջ ութ ճառագայթով աստղ։.


Լուսնի աստվածուհի Սելենեն սովորաբար պատկերվում է կիսալուսնի հետ, որը հաճախ ուղեկցվում է երկու աստղերով (աստղերը ներկայացնում են Ֆոսֆորը՝ առավոտյան աստղը, և Հեսպերը՝ երեկոյան աստղը), երբեմն կիսալուսնի փոխարեն օգտագործվում է լուսնային սկավառակ։ Հաճախ կիսալուսինը հենվում է նրա հոնքերի վրա, կամ կիսալուսնի գագաթները դուրս են ցցվում, եղջյուրի նման, նրա գլխից կամ գլխի կամ ուսերի հետևից։

Պատկեր:Altar Selene Louvre Ma508.jpg|Լուսնի աստվածուհի Սելենե կամ Լունա՝ դիոսկուրիների կամ Ֆոսֆորոսի (Առավոտյան աստղ) և Հեսպերոսի (Երեկոյան աստղ) ուղեկցությամբ։ Մարմարե զոհասեղան, հռոմեական արվեստի գործ, մ.թ. 2-րդ դար, Իտալիայից
Պատկեր:Altar of Selene MKL Bd. 14 1890 (128644418).jpg|Սելենե աստվածուհի, նկարազարդում Մեյերի հանրագիտարանային բառարանում (Meyers Lexikon), 1890 թ.


2-րդ դարում աստղը կիսալուսնի մեջ աստղ  հայտնաբերվել է հռոմեական մետաղադրամների դիմերեսին, որոնք հատվել են Հադրիանոսի, Գետայի, Կարակալլայի և Սեպտիմիուս Սևերուսի օրոք, որոշ դեպքերում որպես կիսալուսնի և յոթ աստղերի դասավորության մաս, կամ որոնցից մի քանիսը տեղադրված էին կիսալուսնի ներսում։


Պատկեր:Hadian denarius coin star crescent.jpg|Հռոմեական կայսր Հադրիանոսի մետաղադրամ (մոտ 117–138)․ դարձերեսը ցույց է տալիս ութ ճառագայթ ունեցող աստղը կիսալուսնի մեջ
Պատկեր:Roman Crescent Star.jpg|Հռոմեական ժամանակաշրջանի կրաքարե ֆրոնտոն Պերգեից (Թուրքիա, Անթալիայի թանգարան)․ Դիանա-Արտեմիսը կիսալուսնով և փայլուն թագով


### Իրան (Պարսկաստան)
*Աստղ և կիսալուսին* խորհրդանիշը հայտնվում է մեր թվարկության 1-ին դարի վերջին պարթևական վասալ թագավորության որոշ մետաղադրամների վրա։ Նույն խորհրդանիշն առկա է մետաղադրամներում, որոնք, հնարավոր է, կապված են Պարթևական Օրոդես I- թագավորի անվան հետ (մ.թ.ա. 1-ին դար)։ 2-րդ դարում պարթևական որոշ մետաղադրամների վրա պատկերված են «գնդիկ կիսալուսնի մեջ» նշան":


File:OrodesIICoinHistoryofIran.jpg|Աստղ և կիսալուսին, որոնք հայտնվում են (առանձին) Պարթևաց Օրոդես II-ի (մ.թ.ա. 57–37) դրամի դիմերեսին։
File:Vardanesi.jpg|Պարթևաց Վարդան Ա-ի ժամա-նակաշրջանի դրամ (մոտ 40–45 թթ.)
File:Coin of the Sasanian king Kavad II (cropped), minted at Susa in 628.jpg|Սասանյան Կավադ II թագավորի մետաղադրամը, որը հատվել է  628 թ
File:KhosrauIIGoldCoinCroppedHistoryofIran.jpg|(r. 570&ndash;628).Խոսրով II-ի ոսկե դրամ (հ. 570–628)։
File:XusravIIICoinHistoryofIran.jpg|Խոսրով III-ի մետաղադրամ
File:Drachma of Hormidz IV - cropped.jpg|Որմիզդ IV-ի մետաղադրամ 
File:Ispahbod Xurshid's coin-1.jpg|Արծաթե դիրհամ՝ թողարկված Թաբարիստանի Իսպահբուդ Խուրշիդի կողմից
File:Main-qimg-3edfe670ef8411d0d22df020be518e44.jpg|Թողարկվել է արաբա-սասանյան մետաղադրամ, որն արաբական գրությամբ ներկայացվել է   Օմայաների կողմից


*Աստղ և կիսալուսն* մոտիվը հայտնվում է Սասանյան դրամների վրա 5-րդ դարում:Սասանյան կառավարիչները նույնպես, ըստ երևույթին, օգտագործել են թագեր՝ կիսալուսնով, գնդով և կիսալուսնով, կամ աստղով և կիսալուսնով։

Աստղ և կիսալուսին սիմվոլների օգտագործումը, ըստ երևույթին, գալիս է պարթևական մետաղադրամների վրա աստղի և կիսալուսնի ավելի վաղ շրջանում եղած լինելուց, առաջին անգամ  հանդիպել է Օրոդես II թագավորի օրոք (մ.թ.ա. 1-ին դար)։ Այս մետաղադրամներում երկու խորհրդանիշները հայտնվում են առանձին՝ թագավորի գլխի երկու կողմերում, և դեռևս ոչ իրենց միավորված աստղի և կիսալուսնի տեսքով։ Նման մետաղադրամներ են հայտնաբերվել նաև ավելի վաղ ՝ Մեծ Պարսկաստանում՝ մ.թ. 1-ին դարի վերջում արևելյան նահանգների սատրապների տիրակալ Չաշտանայի կողմից թողարկված մետաղադրամում։  Այս տարամաբանությունը, հավանաբար, գալիս է հին Մերձավոր Արևելքի նախորդներից, քանի որ  *աստղ և կիսալուսին* նշանները հաճախ չեն հանդիպում Աքեմենյան պատկերագրության մեջ, սակայն դրանք առկա են Աքեմենյան դարաշրջանի որոշ գլանաձև կնիքներում։

Այաթոլլան (2003) փորձել է կապ ստեղծել ՝«իսլամական խորհրդանիշը» կապելով  իսլամական նվաճումից հետո շրջանառության մեջ մնացած Սասանյան մետաղադրամների հետ :Իսլամի կամ օսմանցիների կողմից  մինչև 18-րդ դարի վերջում օսմանյան դրոշներում դրա կիրառությունը։

### Թուրքալեզու ժողովուրդներ
Թուրքալեզու ժողովուրդների մոտ ևս հանդիպում են ուշ շրջանում  մետաղադրամներ, որոնք  ունեին *աստղ և կիսալուսին* պատկերը, որը կարևոր տեղ էր զբաղեցնում հնում թուրքերի և Կենտրոնական Ասիայի այլ թյուրքախոս ժողովուրդների աշխարհայացքում։

### Միջնադարյան և վաղ ժամանակներ
Կիսալուսին պատկերը  օգտագործվում է արևմտյան հերալդիկայում առնվազն 13-րդ դարից, մինչդեռ **աստղ և կիսալուսն** (կամ «Արև և Լուսին») զինանշանը օգտագործվում է միջնադարյան կնիքներում առնվազն 12-րդ դարի վերջից։ Գնդիկավոր կիսալուսինը օգտագործվում է 12-րդ դարի խաչակրաց մետաղադրամներում, որոշ դեպքերում կրկնօրինակված խաչի չորս անկյուններում, որպես խաչի և խաչաձևի տարբերակ («Երուսաղեմի խաչ»)։ Խաչակիրների շատ կնիքներ և մետաղադրամներ ունեն  կիսալուսին և աստղ (կամ վառվող Արևը) պատկերները  տիրակալի գլխի երկու կողմերում (ինչպես Սասանյան ավանդույթում), օրինակ. Անտիոքի Բոհեմունդ III, Անգլիայի Ռիչարդ I, Թուլուզի կոմս Ռայմոնդ VI :Միևնույն ժամանակ, կիսալուսնով աստղը գտնվում է խաչակիրների մետաղադրամների դիմերեսին, օրինակ. Տրիպոլիի կոմսության մետաղադրամներում, որոնք հատվել են Ռայմոնդ II կամ III դ. 1140–1160-ական թվականներին՝ ցույց է տրված «ութ ճառագայթով աստղ»։

Աստղի և կիսալուսնի համակցությունը հայտնվում է 14-րդ դարի սկզբին վերագրվող զենքերում, հնարավոր է, որ Ք.ա. 1330 թվականին, հավանաբար վերագրվում է Հովհաննես Ոսկեբերանին, և Վերնիգերոդեի զինանշանի գրքում *(Wernigeroder Wappenbuch*, 15-րդ դարի վերջ), որը վերագրվում է երեք մոգերից մեկին՝ «Բալթասար Տարսոնացուն»։

Այսպես  արձանագրվել  են գերմանական ընտանիքների 48 զինանշան, որոնք ներառում են մեկ կամ մի քանի կիսալուսին։ Խորվաթիան խորհրդանշող աստղ և կիսալուսին հայտնաբերվել է 13-րդ դարի բանովաց (*banovac* ) մետաղադրամների վրա՝ Հունգարիայի թագավորությունը խորհրդանշող երկփող խաչով։ Վիեննայում Սուրբ Ստեփանոս տաճարն իր ամենաբարձր աշտարակի գագաթին նախկինում ունեցել է ոսկե կիսալուսին աստղով. այն համարվել է իսլամի և օսմանյան թշնամու խորհրդանիշ՝, այդ իսկ պատճառով 1686 թվականին այն փոխարինվել է խաչով:16-րդ դարի վերջին Կորենիչ-Նեորիչ զինանոցի կարմիր դաշտի վրա ցուցադրվում է սպիտակ աստղ և կիսալուսին որպես «Իլլիրիայի» զինանշան։

Աստղ և կիսալուսին համադրությունն աստիճանաբար ավելի քիչ է հանդիպել, մինչև Օսմանյան կայսրության կողմից 18-րդ դարի երկրորդ կեսին այն ընդունվել է որպես պաշտոնական կիրառության խորհրդանիշ։


Պատկեր:Raimond6Toulouse.jpg|Թուլուզի կոմս Ռայմոնդ VI-ի ձիավոր կնիք աստղով և կիսալուսնով (13-րդ դար)
Պատկեր:Battle of Mohi 1241.PNG|Հունգարացիներին վերագրված կիսալուսնի դրոշը մոնղոլական Ոսկե Հորդայի դեմ Մոհիի ճակատամարտում, 1241 թ.
Պատկեր:Coat of arms of Cumania.svg|Կունսագի պատմական զինանշանը, որտեղ ապրում էին Հունգարիայի Կումանները, 1279 թ.
Պատկեր:Frater Robert seal templar.png|13-րդ դարի Տաճարական կնիք, հավանաբար Քուդրիի և Բիաիսի (Բրետանի) հրամանատարությունների առաջնորդի:
Պատկեր:Leliwa seal XIVw.jpg|Լեհական զինանշաններ, որոնք կոչվում են Լելիվա (1334 թվականի կնիք)
Պատկեր:Wernigeroder Wappenbuch 021.jpg|Երեք մոգերի զինանշանները․ «Բալթասար Տարսոնացուն» է վերագրվում կապույտ դաշտի աստղն ու կիսալուսինը (մոտ 1490 թ.)
Պատկեր:Wappenbild freigrafen 1448.jpg|«Փոքր Եգիպտոսի» Ֆրեյգրաֆ Ջոնի զինանշանը Պֆորցհեյմի եկեղեցում․ 1498 թվականի զինանշանի 18-րդ դարի գծանկար
Պատկեր:Krupac – Stećci (03).jpg|Աստղերը կիսալուսնով  սովորական մոտիվ են միջնադարյան Բոսնիայի 12-16-րդ դարերի ստեչկի տապանաքարերի վրա
Պատկեր:Coat of arms of the legitimate Kingdom of Bosnia.png|1668 ներկայացում Ժոան Բլաուի կողմից Բոսնիայի Թագավորության զինանշանի կողմից 1595 թվականի Կորենիչ-Նեորիչ զինանոցից
Պատկեր:Coa Croatia Country Illyria History.svg|«Իլլիրիայի» զինանշանը Կորենիչ-Նեորիչ զինանոցից (1590-ական թթ.)
Պատկեր:Banner of Cumania at Ferdinand II's coronation (1618).svg|Կումանիայի դրոշը, որն օգտագործվել է 1618 թվականին Հունգարիայի Ֆերդինանդ II-ի թագադրման ժամանակ և նշանակվել է Գասպար (Կասպար) Իլեշազին։
Պատկեր:Jelacic-Gulden 1848 reverse.jpg|Աստղ և կիսալուսին Խորվաթիայի Թագավորության Յելաչիչ-Գյուլդենի դիմերեսին (1848)
Պատկեր:COA-family-sv-Slatte.png|Slatte (1625 – 1699) ազնվական ընտանիքի զինանշանը Շվեդիայում։
Պատկեր:COA family sv fi Finckenberg.png|Ֆինկենբերգների ազնվական ընտանիքի զինանշանը (1627 – 1809) Շվեդիայում..
Պատկեր:COA-family-sv-Boose.png|Բոոս (1642 – 1727) ազնվական ընտանիքի զինանշանը Շվեդիայում։
Պատկեր:Flag of the Zaporizhian Sich.svg|Զապորոժյան Սեչի (Ուկրաինայի կազակների) դրոշը մինչև 1775 թ.
Պատկեր:Coa Transylvania Country History v3.svg|alt=Coat of arms of Transylvania|Տրանսիլվանիայի զինանշան
Պատկեր:Seal of Richard I of England.webp|Ռիչարդ I Անգլիացու1198 թվականի երկրորդ Մեծ կնիք


### Կիրառություն իսլամում
Կիսալուսինը ինքնին պատկերված է որպես միջնադարյան իսլամական պատերազմների դրոշների վրա առնվազն 13-րդ դարից  օգտագործված խորհրդանիշ:Այդուհանդերձ   այն հաճախակի օգտագործվել է մինչև 14-րդ կամ 15-րդ դարերը, աստղ և կիսալուսին  իսլամական համատեքստն ավելի հազվադեպ է միջնադարյան ժամանակաշրջանում։ Մեծ մողոլների դարաշրջանի (17-րդ դար) որոշ կլոր վահաններ զարդարված էին կիսալուսնով կամ աստղով և կիսալուսնով։


File:Hayton BNF886 9v.jpg|Յարմուկի ճակատամարտում Սարացենի կողմում աստղի և կիսալուսնի դրոշի պատկերում (Թաթարների պատմության ձեռագիր նկարազարդում, կատալոնական արհեստանոց, 14-րդ դարի սկիզբ):
File:The Surrender of Kandahar.jpg|Մանրանկարչություն Պադշահնամայի ձեռագրից (մոտ 1640 թ.), որում պատկերված է Մուղալ կայսր Շահ Ջահանը՝ աստղով և կիսալուսնով զարդարված վահանով։
File:Prince Awrangzeb (Aurangzeb) facing a maddened elephant named Sudhakar (7 June 1633).jpg|Պադշահնամայի ձեռագրից (1633 թ.) նկարում պատկերված է Աուրանգզեբի տեսարանը, որը դեմ է առնում խելագարված պատերազմական փղի Սուդաքարին: Սովարի վահանը զարդարված է աստղով և կիսալուսնով։
File:Walka_o_sztandar_turecki.jpg|Օսմանյան սիպահիները ճակատամարտում, կիսալուսնի դրոշը բռնած (Յոզեֆ Բրանդտ)
Flag_of_the_Emirate_of_Ha'il.svg|Ջաբալ Շամմարի էմիրության դրոշը (Հաիլ ներկայիս Սաուդյան Արաբիայի Թագավորությունում) 1835-1921թթ.
File:Coat_of_arms_of_the_Khedive_of_Egypt.svg|Եգիպտոսի Խեդիվատի զինանշանը (1867–1914
File:Flag_of_Egypt_(1922–1958).svg|Եգիպտոսի Թագավորության դրոշը (1922–1953) և Եգիպտոսի Հանրապետության պաշտոնական դրոշը (1953–1958)
File:Flag_of_Egypt_(1953–1958).svg|Ազատ սպաների շարժման դրոշը (1949–1953) և Եգիպտոսի Հանրապետության պաշտոնական դրոշը (1953–1958 թթ.)
File:Flag of Aceh Sultanate.svg|Աչեի սուլթանության դրոշը (1496–1903)


#### Կիրառությունը Օսմանյան կայսրությունում

Աստղի և կիսալուսնի ընդունումը որպես օսմանյան պետական ​​խորհրդանիշ սկսվել է Մուստաֆա III-ի (1757–1774) օրոք, և դրա օգտագործումը լավ հաստատվել է Աբդուլ Համիդ I (1774–1789) և Սելիմ III (1789–1807) ժամանակաշրջաններում։ . 1793 թվականի մի հրամանագրում (buyruldu) ասվում է, որ օսմանյան նավատորմի նավերը կրում են այդ դրոշը, և ավելի վաղ և հետագա տարիների տարբեր այլ փաստաթղթերում նշվում է դրա օգտագործումը։ Զինանշանի վերջնական աղբյուրը պարզ չէ։ Այն հիմնականում բխում է աստղի և կիսալուսնի խորհրդանիշից, որն օգտագործվում էր Կոստանդնուպոլս քաղաքի հնագույն ժամանակներում, հնարավոր է՝ կապված կիսալուսնի ձևավորման հետ (առանց աստղի), որն օգտագործվում էր մինչև 1453 թվականը թուրքական դրոշներում։

19-րդ դարում Թանզիմաթի բարեփոխումներով դրոշները վերափոխվեցին այն ժամանակվա եվրոպական բանակների ոճով։ Օսմանյան նավատորմի դրոշը կարմիր է դարձել, քանի որ կարմիրը պետք է լիներ աշխարհիկ հաստատությունների դրոշը, իսկ կանաչը կրոնականների։ Քանի որ բարեփոխումները վերացրել են օսմանյան փաշալիկների, բեյլիկների և էմիրությունների բոլոր տարբեր դրոշները (չափանիշները), դրանց փոխարինելու համար նախագծվել է մեկ նոր օսմանյան ազգային դրոշ։ Արդյունքը եղավ կարմիր դրոշը՝ սպիտակ կիսալուսնով և աստղով, որը հանդիսանում է Թուրքիայի ժամանակակից դրոշի նախադրյալը։ Պարզ կարմիր դրոշը ներկայացվեց որպես օսմանյան բոլոր հպատակների քաղաքացիական դրոշը։ Կարմիր դաշտի վրա ութաթև աստղով սպիտակ կիսալուսինը պատկերված է որպես «Պատերազմի թուրք մարդու» դրոշը Քոլթոնի «Բոլոր ազգերի դրոշների ուրվագծում» (1862 թ.): Նույն տարվա Steenbergen-ի Vlaggen van alle Natiën-ը ցույց է տալիս վեցթև աստղ։ Webster's Unabridged-ի 1882 թ.-ի ափսեում դրոշը պատկերված է «Թուրքիա, պատերազմի մարդ» ութաթև աստղով։ Հինգթև աստղը, կարծես, ներկա է եղել այս տարբերակների կողքին առնվազն 1857 թվականից։

Բացի օսմանյան կայսերական տարբերանշաններից, խորհրդանիշները հայտնվում են Բոսնիայի Էյալեթի (1580–1867) և Բոսնիայի վիլայեթի (1867–1908) դրոշի վրա, ինչպես նաև 1831 թվականի բոսնիական ապստամբության դրոշի վրա, մինչդեռ խորհրդանիշները հայտնվել են միջնադարյան բոսնիական վերարկուի որոշ պատկերների վրա։ զենքի նույնպես.19-րդ դարի վերջին «Աստղը և կիսալուսինը» սկսեց օգտագործվել որպես օսմանյան տիրապետության փոխաբերություն բրիտանական գրականության մեջ։ Օսմանյան մզկիթների և մինարեթների զարդարման մեջ աստղի և կիսալուսնի խորհրդանիշն օգտագործելու ավելի ու ավելի տարածված նորաձևությունը հանգեցրեց արևմտյան արևմտյան օրիենտալիզմում խորհրդանիշի աստիճանական ասոցիացիային ընդհանուր առմամբ իսլամի հետ։ «Կարմիր մահիկի» զինանշանը օգտագործվել է Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի (ԿԽՄԿ) կամավորների կողմից դեռ 1877 թվականին ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ; այն պաշտոնապես ընդունվել է 1929 թ.

1923 թվականին Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրումից հետո թուրքական նոր պետությունը պահպանեց Օսմանյան կայսրության վերջին դրոշը։ Համամասնական ստանդարտացումներ են մտցվել 1936 թվականի մայիսի 29-ի Թուրքիայի դրոշի մասին օրենքում (թուրքերեն՝ Türk Bayrağı Kanunu): Բացի Թուրքիայի ամենահայտնի օրինակից (տես Թուրքիայի դրոշ), օսմանյան մի շարք այլ իրավահաջորդ պետություններ 20-րդ դարում ընդունեցին դիզայնը։ ներառյալ Կիրենայկայի էմիրությունը և Լիբիայի թագավորությունը, Ալժիրը, Թունիսը և առաջարկվող Արաբական Իսլամական Հանրապետություն։

## Ժամանակակից կիրառություն
### Ազգային դրոշներ
Թունիսի դրոշը (1831) առաջինն է, որն օգտագործել է աստղի և կիսալուսնի ձևավորումը 1831 թվականին։ Սա շարունակում է մնալ Թունիսի ազգային դրոշը անկախությունից հետո։ Մեկ տասնամյակ անց, 1844 թվականի օսմանյան դրոշը կարմիր ֆոնի վրա սպիտակ «ay-yıldız» (թուրքերեն նշանակում է «կիսալուս աստղ») շարունակում է մնալ որպես Թուրքիայի Հանրապետության դրոշ՝ չնչին փոփոխություններով։

Օսմանյան ազդեցության ոլորտում գտնվող այլ պետություններ, որոնք օգտագործում են աստղի և կիսալուսնի ձևավորումն իրենց բնակարաններում, ինչպիսիք են Լիբիան (1951, վերաբնակեցվել է 2011 թ.) և Ալժիրը (1958)։ Թուրքիայի ժամանակակից զինանշանը ցույց է տալիս աստղը կիսալուսնի աղեղից դուրս, քանի որ դա Լուսնի և Վեներայի միացման «իրատեսական» պատկերն էր, մինչդեռ 19-րդ դարում օսմանյան աստղն ու կիսալուսինը երբեմն դեռ գծվում էին որպես աստղ։ միջի կիսալուսին. Ի հակադրություն, ինչպես Ալժիրի, այնպես էլ Թունիսի (ինչպես նաև Մավրիտանիայի և Պակիստանի) դրոշների նախագծերը աստղը տեղադրում են կիսալուսնի մեջ։


File:Flag of Turkey.svg|Թուրքիայի դրոշ
File:Flag of Algeria.svg|Ալժիրի դրոշ
File:Flag of Libya.svg|Լիբիայի դրոշ
File:Flag of Tunisia.svg|Թունիսի դրոշ


Նույն խորհրդանիշն օգտագործվել է 20-րդ դարում ներդրված այլ ազգային դրոշներում, այդ թվում՝ Ղազախստանի (1917), Ադրբեջանի (1918, վերաբաշխված 1991), Ռիֆի Հանրապետության (1921), Պակիստանի (1947), Մալայզիայի (1948) դրոշներում։, Մավրիտանիա (1959), Քաշմիր (1974) և մասամբ ճանաչված Սահրաուի Արաբական Դեմոկրատական ​​Հանրապետության (1976) և Հյուսիսային Կիպրոսի (1983) պետությունները։ Խորհրդանիշը կարող է նաև ներկայացնել քաղաքների կամ էմիրությունների դրոշը, ինչպիսին է Ում Ալ-Քուվեյնի էմիրությունը։


File:Flag of Azerbaijan.svg|Ադրբեջանի դրոշ
File:Flag of the Republic of the Rif.gif|Ռիֆի Հանրապետության դրոշ
File:Flag of Pakistan.svg|Պակիստանի դրոշ
File:Flag of Malaysia.svg|Մալազիայի դրոշ
File:Flag of Mauritania.svg|Մավրիտանիայի դրոշ
File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|Արաբական Դեմոկրատական Հանրապետության դրոշ
File:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|Կպրոսի ազգային դրոշ
File:Flag of Umm al-Qaiwain.svg|[Ուն -Ալ քուվեյթի դրոշ
File:Kokbayraq flag.svg|[[Flag of East Turkestan|Արևմտյան Թուրքմենստանի դրոշ (1934)
File:Flag of Iraq Turkmen Front.svg|[[Turkmeneli|Հյուսիսային Քուրդիստանի դրոշ
File:Flag of Syrian Turkomans.svg|Սիրիայի թուրքական տիրույթների դրոշ
File:Flag of Azad Kashmir.svg|Ազատ Քաշմիրի դրոշը 
File:Proposed Flag of the Alash Autonomy (horizontal).svg|Ալաշի ինքնավարության դրոշ (1917)
File:Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg|Թուրքմենստանի դրոշ(1917-1918)
</gallery>

==== Ազգային դրոշներ կիսալուսնով և մի քանի աստղերով ====
<gallery>
File:Flag of Singapore.svg|սինգապուրի դրոշը աստղերը և կիսալսուինը
File:Flag of Uzbekistan.svg|Ուզբեկստանի դրոշը 12 աստղեր և կիսալուսին
File:Flag of Turkmenistan.svg|Թուրքմենստանի դրոշ (2001). կիսալուսին և հինգ աստղ (ներկայացնում է հինգ նահանգ)
File:Flag of the Comoros.svg|Կոմորյան կղզիների դրոշ (2002). կիսալուսին և չորս աստղ (չորս կղզիներ ներկայացնող)
</gallery>

==== Ազգային դրոշներ և զինանշան աստղով, կիսալուսնով և այլ խորհրդանիշներով ====
<gallery>
File:Flag_of_Moldova.svg|Մոլդովայի դրոշ (1990)
Flag_of_Croatia.svg|Խորվաթիայի դրոշ (1990)
File:Mikmaq State Flag.svg|Flag of [Miꞌkmaꞌki (1867)
File:Coat of arms of Romania.svg|Ռումինիայի զինանշան
File:Flag_of_Moldavia.svg|Մոլդովայի դրոշը 15-16-րդ դդ Մոլդավիայի դրոշը (15-ից 16-րդ դար) 


### Իսլամի խորհրդանիշներ

20-րդ դարի կեսերին խորհրդանիշը վերաիմաստավորվեց որպես իսլամական համայնքի խորհրդանիշ։ Այս սիմվոլիկան ընդունվեց արաբական ազգայնականության կամ իսլամիզմի շարժումների կողմից նույնպես 1970-ականներին, ինչպիսիք են առաջարկվող Արաբական Իսլամական Հանրապետությունը (1974) և Ամերիկյան ազգը իսլամի (1973)։

Cyril Glassé-ն իր The New Encyclopedia of Islam-ում (2001թ. հրատարակություն, s.v. «Moon») նշում է, որ «պայմանական խորհրդանիշների լեզվով կիսալուսինը և աստղը դարձել են իսլամի խորհրդանիշները այնքան, որքան խաչը քրիստոնեության խորհրդանիշն է»։

Ի հակադրություն, Crescent ամսագիրը, որը կրոնական իսլամական հրատարակություն է, մեջբերել է առանց անուններ տալու, որ «շատ մուսուլման գիտնականներ մերժում են կիսալուսինն օգտագործել որպես իսլամի խորհրդանիշ»։

2017 թվականի փետրվարի 28-ին Չինաստանի Սինցզյան նահանգի Հոտան պրեֆեկտուրայում Քիրա շրջանի կառավարությունը հայտարարեց, որ նրանք, ովքեր հայտնել են ուրիշներին իրենց հագուստի կամ անձնական իրերի վրա «աստղի և կիսալուսնի» տարբերանշաններ կարելու կամ «Արևելյան Թուրքեստան» բառերն ունենալու համար։ իրենց բջջային հեռախոսի պատյանի, դրամապանակի կամ այլ զարդերի վրա կարող են կանխիկ վճարումներ կատարել։

Cyril Glassé-ն իր The New Encyclopedia of Islam-ում (2001թ. հրատարակություն, s.v. «Moon») նշում է, որ «պայմանական խորհրդանիշների լեզվով կիսալուսինը և աստղը դարձել են իսլամի խորհրդանիշները այնքան, որքան խաչը քրիստոնեության խորհրդանիշն է»։

Ի հակադրություն, Crescent ամսագիրը, որը կրոնական իսլամական հրատարակություն է, մեջբերել է առանց անուններ տալու, որ «շատ մուսուլման գիտնականներ մերժում են կիսալուսինն օգտագործել որպես իսլամի խորհրդանիշ»։

2017 թվականի փետրվարի 28-ին Չինաստանի Սինցզյան նահանգի Հոտան պրեֆեկտուրայում Քիրա շրջանի կառավարությունը հայտարարեց, որ նրանք, ովքեր հայտնել են ուրիշներին իրենց հագուստի կամ անձնական իրերի վրա «աստղի և կիսալուսնի» տարբերանշաններ կարելու կամ «Արևելյան Թուրքեստան» բառերն ունենալու համար։ իրենց բջջային հեռախոսի պատյանի, դրամապանակի կամ այլ զարդերի վրա կարող են կանխիկ վճարումներ կատարել։

#### Քաղաքային զինանշաններ
Աստղն ու կիսալուսինը, որպես ավանդական հերալդիկ լիցք, շարունակաբար օգտագործվում են բազմաթիվ քաղաքային զինանշաններում (հատկապես Լեհաստանի քաղաքապետարանների դեպքում Լելիվայի (Տարնովսկի) զինանշանի հիման վրա)

2017 թվականի փետրվարի 28-ին Չինաստանի Սինցզյան նահանգի Հոտան պրեֆեկտուրայում Քիրա շրջանի կառավարությունը հայտարարեց, որ նրանք, ովքեր հայտնել են ուրիշներին իրենց հագուստի կամ անձնական իրերի վրա «աստղի և կիսալուսնի» տարբերանշաններ կարելու կամ «Արևելյան Թուրքեստան» բառերն ունենալու համար։ իրենց բջջային հեռախոսի պատյանի, դրամապանակի կամ այլ զարդերի վրա կարող են կանխիկ վճարումներ կատարել։


File:DEU Halle (Saale) COA.svg|Հալլե ան դեր Սաալեի զինանշանը, Գերմանիա (1327 թ.)։
File:POL Mińsk Mazowiecki COA.svg|Մինսկ Մազովեցկիի զինանշան, Լեհաստան.
File:POL Przeworsk COA.svg|Լեհաստանի Պրժևորսկ քաղաքի զինանշանը։
File:POL Tarnobrzeg COA.svg|Լեհաստանի Տարնոբրզեգ քաղաքի զինանշանը.
File:POL Tarnów COA.svg|Լեհաստանի Տարնոուի զինանշանը։
File:Coat of arms of Zagreb.svg|Զագրեբի զինանշան, Խորվաթիա.
File:City Flag of Portsmouth.svg|Պորտսմութի դրոշ, Անգլիա (18-րդ դար)՝ կիսալուսին և էստոյալ (ութ ալիքային ճառագայթներով)։
File:AUT Mattighofen COA.svg|Մատտիխոֆենի զինանշան, Ավստրիա (1781)
File:DEU Oelde COA.svg|Օելդեի զինանշան, Գերմանիա (1910)։
File:CHE Niederglatt COA.svg|Նիդերգլատտի զինանշան, Շվեյցարիա (1928)
File:CHE Oberglatt COA.svg|Oberglatt-ի զինանշանը, Շվեյցարիա (1928 թ)
File:Niederweningen-blazon.svg|Նիդերվենինգենի զինանշանը, Շվեյցարիա (1928 թ)
File:Drogheda crest.svg|Դրոգեդայի զինանշան, Իռլանդիա
File:SNT-algueiraomemmartins.png|Ալգեյրաո-Մեմ Մարտինսի ծխական զինանշան, Պորտուգալիա
File:AJZ-aljezur.png|Պորտուգալիայի Ալջեզուր ծխական շրջանի զինանշանը
File:SNT-casalcambra.png|Կազալ դե Կամբրա ծխական շրջանի զինանշան, Պորտուգալիա
File:CLB.png|Պորտուգալիայի Սելորիկո դա Բեյրա մունիցիպալիտետի զինանշանը
File:NIS.png|Պորտուգալիայի Նիսայի մունիցիպալիտետի զինանշանը
File:VNO-nsmisericordias.png|Nossa Senhora das Misericórdias ծխական զինանշանը, Պորտուգալիա
File:OBR1.png|Պորտուգալիա, Օլիվեյրա դու Բայրո մունիցիպալիտետի զինանշանը
File:PCV.png|Պորտուգալիայի Պենակովա մունիցիպալիտետի զինանշանը
File:SBA-sbrasalportel.png|Սան Բրաս դե Ալպորտել ծխական համայնքի զինանշանը, Պորտուգալիա
File:Brasão de Armas de Sintra.svg|Պորտուգալիայի Սինտրա մունիցիպալիտետի զինանշանը
File:ALM-sobreda.png|Պորտուգալիա, Սոբրեդա ծխական զինանշան
File:VZL.png|Պորտուգալիայի Վուզելա մունիցիպալիտետի զինանշանը


### Սպորտային ակումբների խորհրդանիշներ
Ռեգբիի միությaն «Սարացիններ» ակումբի (Saracens F.C.) տարբերանշանի վրա կիսալուսին և աստղ է։ Իռլանդական «Դրոեդա Յունայթիդ» (Drogheda United) ֆուտբոլային ակումբը, անգլիական «Պորտսմուտ»  ֆուտբոլային ակումբը (Portsmouth F.C.) և պորտուգալական «Սինտրենս» մարզական միությունը (S.U. Sintrense) բոլորը փոխառել են կիսալուսինը և աստղը իրենց համապատասխան քաղաքների զինանշաններից։ Հնդկաստանի Կալկաթայում գտնվող «Մուհամեդան» սպորտային ակումբը (Mohammedan SC) նույնպես ներառում է խորհրդանիշն իր տարբերանշանի վրա։

## Այլ կիրառություններ

File:Flag_of_the_Japan_Air_Self-Defense_Force.svg|Post WWII flag of the Japan Air Self-Defense Force (JASDF)
File:TuAF_Aviation_Badge.png|Turkish Air Force aviator badge
File:Flag_of_the_Pakistani_Army.svg|Flag of the Pakistan Army
File:Flag of the Alpha Delta Phi Fraternity.jpg|Flag of the Alpha Delta Phi fraternity
File:Flag_of_the_Organization_of_Turkic_States.svg|Flag of the Organization of Turkic States
File:East Bengal Regiment Insignia.svg|Insignia of East Bengal Regiment
File:Theshrine.jpg|Logo of Shriners International
File:Saadet_Partisi_Logo.svg|Logo of the Felicity Party
File:Logo Partai Bulan Bintang.svg|Logo of the Crescent Star Party of Indonesia


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Charles Boutell, "Device of Star (or Sun) and Crescent". In *The Gentleman's Magazine*, Volume XXXVI (New Series). London: John Nicols & Son, London, 1851, pp.&nbsp;514–515

Կատեգորիա:Ալժիրի պետական խորհրդանիշեր
Կատեգորիա:Թունիսի պետական խորհրդանիշեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի պետական խորհրդանիշեր
Կատեգորիա:Հերալդիկ տարրեր
Կատեգորիա:Պակիստանի պետական խորհրդանիշեր
Կատեգորիա:Պետական խորհրդանիշներ