Անարխիզմի պատմություն

**Անարխիզմի պատմություն**, միարժեքորեն հաստատված չէ, քանի որ գիտնականները դժվարանում են սահմանել կամ համաձայնել, թե ինչ է անարխիզմը, այն դժվարացնում է դրա պատմության շարադրումը: Անարխիզմի սահմանման լայն տեսակետը ենթադրում է, որ անարխիկ գծերը գոյություն են ունեցել առաջին քաղաքակրթությունների ի հայտ գալուց շատ առաջ: Ավելի նեղ իմաստով արտահայտված անարխիզմը 19-րդ և 20-րդ դարերի առանձին, հստակորեն սահմանված շարժում է։
մինի|<center>Ապստամբները մեր կարիքն ունեն։</center>Հեղափոխական Կատալոնիայի անարխիստական քարոզչական պաստառ, (1936)
Նախապատմական հասարակությունը գոյություն է ունեցել առանց ֆորմալ հիերարխիայի, ինչը որոշ մարդաբաններ նմանեցնում են անարխիզմին: Ֆորմալ անարխիստական մտքի առաջին հետքերը կարելի է գտնել Հին Հունաստանում և Չինաստանում, որտեղ բազմաթիվ փիլիսոփաներ կասկածի տակ են դրել պետության անհրաժեշտությունը և բարձրաձայնել են առանց հարկադրանքի ապրելու մարդու բարոյական իրավունքի մասին: Միջնադարում որոշ կրոնական աղանդներ պաշտպանել են ազատական միտքը, իսկ Լուսավորության դարաշրջանը և ռացիոնալիզմի և գիտության հարակից վերելքը նշանավորել են ժամանակակից անարխիստական շարժման ծնունդը:

Մարքսիզմի հետ մեկտեղ ժամանակակից անարխիզմը 19-րդ դարի վերջի բանվորական շարժման կարևոր մաս է եղել։ Մոդեռնիզմը, արդյունաբերականացումը, կապիտալիզմին տված արձագանքը և զանգվածային միգրացիան նպաստել են անարխիզմի վերելքին և  ողջ աշխարհում տարածմանը։ Երբ անարխիզմը սկսել է ա-ել որպես սոցիալական շարժում՝ ի հայտ են եկել անարխիստական մտքի հիմնական դպրոցները, մասնավորապես՝ անարխո-կոլեկտիվիզմը, անարխո-կոմունիզմը, անարխոսինդիկալիզմը և ինդիվիդուալիստական անարխիզմը: Աշխատանքային շարժման աճին զուգահեռ աճել է նաև անարխիստների և մարքսիստների միջև պառակտումը: Երկու հոսանքները պաշտոնապես բաժանվել են Առաջին ինտերնացիոնալի հինգերորդ համագումարում՝ 1872 թվականին։ Անարխիստները խանդավառությամբ մասնակցել են ռուսական հեղափոխությանը, բայց երբ բոլշևիկները հաստատել են իրենց իշխանությունը՝ անարխիստական շարժումները, հատկապես Մախնովշչինայի և Կրոնշտադտի ապստամբությունը դաժանորեն ճնշվել են:

Անարխիզմը պատմականորեն կարևոր դեր է խաղացել Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, երբ անարխիստները Կատալոնիայում ստեղծել են անարխիստական տարածք: Հեղափոխական Կատալոնիան ստեղծվել է անարխոսինդիկալիստական մոդելով, քաղաքներում մասնագիտական արհմիություններով և երկրում կոլեկտիվացված գյուղատնտեսությամբ, բայց ավարտվել է ֆաշիստների կողմից անարխիստների պարտությամբ:

1960-ականներին անարխիզմը կրկին հայտնվել է որպես համաշխարհային քաղաքական և մշակութային ուժ, հատկապես նշանակալի կապ է ունեցել «Նոր ձախակողմյանների» հետ: Այդ ժամանակից ի վեր անարխիզմը ազդել է սոցիալական շարժումների վրա, որոնք քարոզել են անձնական ինքնավարություն և ուղիղ ժողովրդավարություն: Այն նաև կարևոր դեր է խաղացել հակագլոբալիզացիոն շարժման, ինչպես նաև սապատիստական և Ռոժավայի հեղափոխությունների մեջ:

## Սահմանման խնդիր
Որոշ տարաձայնություններ կան անարխիզմի սահմանման և  հետևաբար նրա պատմության վերաբերյալ: Գիտնականների մի խումբ անարխիզմը խստորեն կապում է դասակարգային պայքարի հետ։ Մյուսներն այս տեսակետը համարում են չափազանց նեղիմաստալի: Մինչ առաջին խումբը անարխիզմը դիտարկում է որպես 19-րդ դարում առաջացած երևույթ, երկրորդ խումբը նայում է հին պատմությանը՝ անարխիզմի արմատները գտնելու համար: Անարխիստ փիլիսոփա Մյուրեյ Բուկչինը անարխիզմը նկարագրել է որպես մարդկության «ազատության ժառանգության» շարունակականություն, այսինքն՝ հեղափոխական պահեր, որոնք գոյություն են ունեցել պատմության ընթացքում՝ ի տարբերություն «տիրակալության ժառանգության», որը բաղկացած է պետություններից, կապիտալիզմից և կազմակերպչական այլ ձևերից։

Անարխիզմը սահմանելու երեք ամենատարածված ձևերն են՝ «ստուգաբանական» հունարեն *an-archei* բառը, որը նշանակում է հասարակություն «առանց տիրակալի», բայց անարխիզմը պարզապես իշխանությունից հրաժարվելը չէ, այն «հակապետական», այսինքն պետության դեմ ուղղված շարժում է, որն առանցքային է, բայց չի բնութագրում անարխիզմի էությունը, իսկ «հակաավտորիտար» սահմանումը ցանկացած տեսակի հեղինակության ժխտումն է, բայց դա չափազանց պարզեցնում է անարխիզմը: Սահմանումների բանավեճի հետ մեկտեղ այն հարցը, թե արդյոք անարխիզմը փիլիսոփայություն է, տեսություն կամ գործողությունների շարք՝ բարդացնում է հարցը: Փիլիսոփայության պրոֆեսոր Ալեխանդրո դե Ագոստան առաջարկել է անարխիզմը դիտարկել որպես «փիլիսոփայությունների, ինչպես նաև գործելակերպերի և կենսակերպերի ապակենտրոնացված դաշնություն, որը ձևավորվել է տարբեր համայնքներում և հաստատում է տարբեր աշխարհապատմություններ»:

## Նախորդներ
### Նախապատմական դարաշրջան և հնագույն աշխարհ
Անարխիզմի շատ գիտնականներ, ներառյալ մարդաբաններ Հարոլդ Բարքլին և Դեյվիդ Գրեբերը, պնդում են, որ անարխիան այս կամ այն ձևով առաջացել է նախապատմական ժամանակներում: Մարդկության գոյության ամենաերկար ժամանակաշրջանը մինչ մարդկային հասարակության արձանագրված պատմությունը՝ եղել է առանց առանձին դասի կայացած իշխանության կամ ֆորմալ քաղաքական ինստիտուտները։ Անարխիզմի որպես հստակ հեռանկար ի հայտ գալը շատ առաջէ եղել՝ մարդիկ հազարավոր տարիներ ապրել են ինքնակառավարվող հասարակություններում՝ առանց որոշակի իշխող կամ քաղաքական դասի: Հիերարխիկ հասարակությունների առաջացումից հետո միայն անարխիստական գաղափարները ձևակերպվել են որպես քննադատական պատասխան և մերժվել են հարկադիր քաղաքական ինստիտուտների և հիերարխիկ սոցիալական հարաբերությունների կողմից:

Դաոսիզմը, որը զարգացել է Հին Չինաստանում, որոշ գիտնականների կողմից ասոցացվում է անարխիստական մտքի հետ: Դաոսական իմաստուններ Լաո Ցզին և Չժուան Չժուն, որոնց սկզբունքները հիմնված են եղել «հակաքաղաքական» դիրքորոշման և որևէ քաղաքական շարժումների կամ կազմակերպություններին մասնակցելուց հրաժարվելու վրա՝ մշակել են «ոչ կառավարման» փիլիսոփայություն *[[Դաո Դե Ցզին|Տաո Տե Ցզինում]]* և Չժուանզիում։ Դաոսիստները ձգտում են ապրել բնության հետ ներդաշնակ: Շարունակվում են բանավեճեր այն մասին, թե արդյոք իշխողներին չկառավարելու կոչ անելը անարխիկ նպատակ է, թե ոչ: Անարխիկ հայացքներով դաոսական մտածողների նոր սերունդ է ի հայտ եկել Վեյզինգի քաոսային ժամանակաշրջանում։ Դաոսիզմը և նեոտաոիզմը ունեցել են սկզբունքներ, որոնք ավելի շատ են նման եղել փիլիսոփայական անարխիզմին, ինչը փորձ է եղել պետությունը լեգիտիմացնելու և նրա բարոյականությունը կասկածի տակ դնելու համար, հետևյալ կերպով էլ ստեղծել են պացիֆիստական մտքի դպրոց՝ ի տարբերություն իրենց արևմտյան գործընկերների, որոնք ի հայտ են եկել մի քանի դար անց:
[մինի|[Դիոգենես Սինոպացին պաշտպանել է հասարակության անարխիկ ձևերը: Ժան-Լեոն Ժերոմի *«Դիոգենես»* նկարը, (1860)]]
Որոշ համոզմունքներ և գաղափարներ, որոնք խորապես կրում են ժամանակակից անարխիստները, առաջին անգամ արտահայտվել են Հին Հունաստանում։ «Անարխիա» բառի առաջին օգտագործումը () եղել է Էսքիլեսի և Սոֆոկլեսի պիեսներում՝ մ․թ․ա․ 5-րդ դարում։ Ենթադրվում է, որ Սինոպացի Դիոգենեսը և Թեբեի Քրեյթսը պաշտպանել են հասարակության անարխիկ ձևերը, թեև նրանց գրություններից քիչ բան է մնացել: Նրանց ամենակարևոր ներդրումը նոմոսի (օրենքի) և ֆիսիսի (բնության) նկատմամբ նրանց արմատական ​​մոտեցումն է եղել։ Ի տարբերություն մնացած հունական փիլիսոփաների՝ նա ձգտել է ներդաշնակորեն համատեղել նոմոսը և ֆիսիսը՝ ցինիկները մերժեցին նոմոսը և որպես հետևանք՝ հեղինակությունները, հիերարխիաները, ինստիտուտները և պոլիսի բարոյական կանոնները՝ պաշտպանել են բացառապես ֆիսիսի վրա հիմնված ապրելակերպը**'։ Զենոն Կիտիոնցին՝ ստոյիցիզմի հիմնադիրը մեծ ազդեցություն է ունեցել կինիկների կողմից և գրել է հավասարապաշտ ուտոպիստական ​​հասարակության մասին  իր տեսլականը՝ մ.թ.ա. 300 թվականին։ Հանրապետությունում Զենոնը քարոզել է անարխիկ հասարակության ձև, որտեղ պետական ​​կառույցների կարիք չի եղել: Նա պնդել է, որ թեև ինքնապահպանման անհրաժեշտ ցանկությունը մարդուն տանում է դեպի էգոիզմ, սակայն բնությունը դրանում ուղղումներ է կատարել՝ մարդուն տրամադրելով մեկ այլ ցանկություն՝ մարդկանց հետ շփվելու ցանկությունը: Նա կարծել է, որ եթե մարդիկ հետևեն արդարության և մարդամոտ լինելու ցանկությանը, ապա նրանց պետք չեն լինի դատարաններ, ոստիկանություն, տաճարներ և հանրային երկրպագություն կամ ոչ դրամական նվերներ՝ դրամական փոխանակումները կատարելու համար։

[[Սոկրատես]]ը արտահայտել է որոշ տեսակետներ, որոնք հարմար են անարխիզմին։ Նա անընդհատ կասկածի տակ է դրել հեղինակությունը և նրա փիլիսոփայության կենտրոնում յուրաքանչյուր մարդու մտքի կենտրոնում դրել է ազատության իրավունքը: [[Արիստիպպուս Կյուրենացի|Արիստիպոսը]]՝ Սոկրատեսի աշակերտը և [[Հեդոնիզմ|հեդոնիստական դպրոցի]] հիմնադիրը պնդել է, որ ինքը չի ցանկանում իշխել կամ իրեն ղեկավարել: Նա պետությունը դիտարկել է որպես վտանգ անձնական ինքնավարության համար։ Ոչ բոլոր հին հույներն են ունեցել անարխիկ հակումներ։ Այլ փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են [[Պլատոն]]ը և [[Արիստոտել]]ը օգտագործել են «անարխիա» տերմինը՝ բացասական կապ ունենալով [[Ժողովրդավարություն|ժողովրդավարության]] հետ, որը նրանք տեսել են որպես խոցելի և հակված բռնակալություն:

=== Միջնադար ===
[[Պատկեր:The_Iranian_prophet_Mazdak_being_executed.png|մինի|[[Մերձավոր Արևելք]]ում անարխիզմի նախահայր [[Մազդակյան շարժում|Մազդակի]] մահապատիժը, որի հետևորդներն արժանացել են նույն ճակատագրին։ ''[[Շահնամե]]ի'' նկարազարդում, (1100)]]
[[Սասանյան Պարսկաստան|Պարսկաստանում]] [[միջնադար]]ում [[Զրադաշտականություն|զրադաշտական մի]] մարգարե [[Մազդակյան շարժում|Մազդակ]] անունով, որն այժմ համարվում է պրոսոցիալիստ՝ կոչ է արել վերացնել մասնավոր սեփականությունը, [[ազատ սեր]]ը և տապալել թագավորին: Նա և իր հազարավոր հետևորդները սպանվել են 582 թվականին, սակայն նրա ուսմունքները ազդել են իսլամական աղանդների վրա հաջորդ դարերում: [[Իսլամ]]ի անարխիկ միտումները զարգացել են [[Բասրա]]յում և [[Բաղդադ]]ում [[Ասկետիզմ|ասկետների]]՝ [[Մութազիլիականություն|մութազիլիների]] և նաջդիյայի խիրիջիների շրջանում: Հեղափոխական իսլամի այս ձևը [[Կոմունիզմ|կոմունիստական]] կամ [[Էգալիտարիզմ|էգալիտարիստական]] չի եղել: Այն չի նմանվել անարխիզմի ժամանակակից հայեցակարգերին, այլ քարոզել է, որ պետությունը վնասակար է, ոչ լեգիտիմ, անբարոյական և անհարկի:

[[Եվրոպա]]յում [[քրիստոնեություն]]ը ազդել է կյանքի բոլոր ոլորտների վրա: Ազատ ոգու եղբայրները [[Հերետիկոսություն|հերետիկոսական]] վարդապետության ամենավառ օրինակն են եղել, որն ունեցել է որոշ անորոշ անարխիկ միտումներ: Նրանք կրել են հակակղերական տրամադրություններ և հավատացել են մարդու լիակատար ազատությանը: Չնայած նրանց գաղափարների մեծ մասը [[Ինդիվիդուալիզմ|անհատական]] են եղել, սակայն շարժումը մեծ ազդեցություն է ունեցել հասարակության վրա՝ երկար տարիներ հրահրելով անկարգություններ և ապստամբություններ Եվրոպայում: Միջնադարյան Եվրոպայում այլ անարխիկ կրոնական շարժումների թվում են եղել [[հուսիտներ]]ն ու ադամիտները:

Ըստ 20-րդ դարի պատմաբան Ջեյմս ջոլի խոսքերով՝ եղել են անարխիզմի երկու տրամագծորեն հակառակ հոսանքներ։ Առաջին անարխիստական կրոնական շարժումը, որն առաջացել է միջնադարում՝ շեշտը դրել է ֆանատիզմի և ասկետիզմի վրա և հակադրվել է գոյություն ունեցող համակարգին, օրենքին և կարգին: Անարխիստական գաղափարները, որոնք առաջացել են 18-րդ դարում՝ ընդգծել են բանականությունն ու տրամաբանությունը: Այս երկու մտքի դպրոցները հետագայում միաձուլվել են՝ ձևավորելով մի շարժում, որը ռեզոնանս է ունեցել լայն հասարակության մոտ և լի է եղել նաև հակասություններով:

=== Վերածնունդ և վաղ ժամանակակից ժամանակներ ===
[[Վերածնունդ|Վերածննդի դարաշրջանի]] տարածումով Եվրոպայում նորից ի հայտ են եկել [[Հակաավտորիտարիզմ|հակաավտորիտար]] և աշխարհիկ գաղափարներ։ Ազատության կողմնակից ամենահայտնի մտածողները հիմնականում ֆրանսիացիներն են եղել և իրենց ստեղծագործություններում օգտագործել են [[ուտոպիա]]յի գաղափարը՝ պետական խիստ գրաքննությունը շրջանցելու համար: Իր ''[[Գարգանտյուա և Պանտագրյուել|«Գարգանտուա և Պանտագրուել»]]'' (1532-1552) վեպում [[Ֆրանսուա Ռաբլե]]ն գրել է Թելեմայի [[Աբբայություն|աբբայության]] մասին ( койне θέλημα, «կամք» կամ «ցանկություն»)՝ երևակայական ուտոպիա, որի կարգախոսն է եղել «Արա այն, ինչ ուզում ես»: Մոտավորապես միևնույն ժամանակ ֆրանսիացի իրավաբան ուսանող [[Էթիեն դը լա Բոեսի|Էթյեն դե լա Բոետին]] գրել է ''«Դիսկուրս կամավոր ծառայության մասին»'' աշխատությունը, որտեղ նա պնդել է, որ բռնակալությունը կամավոր ենթարկվելու հետևանք է և կարող է վերացվել, եթե ժողովուրդը հրաժարվի հնազանդվել վերադաս իշխանություններին: Ավելի ուշ [[Ֆրանսիա]]յում Գաբրիել դե Ֆոյնին պատկերացրել է ազատասեր մարդկանց ուտոպիա՝ առանց կառավարության և առանց կրոնի կարիքի, այդ մասին նա գրել է «Հարավային տարածքներ» գրքում: Դրա համար [[Ժնև]]ի իշխանությունները բանտ են նստեցրել դե Ֆոյնիին։ Ֆրանսուա Ֆենելոնը նաև ուտոպիայի միջոցով արտահայտել է իր քաղաքական հայացքները «''Տելեմաքոսի արկածները»'' գրքում, ինչը վրդովեցրել է [[Լուի Արև արքա|Լուի XIV-ին]]։

Որոշ [[Ռեֆորմացիա|ռեֆորմացիոն]] շարժումներ, ինչպիսին է [[Անաբապտիզմ|Անաբապտիստների]] ռադիկան ռեֆորմիստների շարժումը՝ երբեմն համարվել են ժամանակակից անարխիզմի կրոնական նախակարապետներ: Թեև Ռեֆորմացիան կրոնական շարժում է եղել և ամրապնդել պետությունը, սակայն այն նաև ճանապարհ է բացել [[Ֆրանսիական հեղափոխություն|Ֆրանսիական հեղափոխության]] [[Հումանիզմ|մարդասիրական արժեքների համար]]: [[Անգլիական հեղափոխություն|Անգլիական քաղաքացիական պատերազմի]] ժամանակ [[քրիստոնեական անարխիզմ]]ն իր ամենաջերմ կողմնակիցներից մեկին է գտել [[Ջերարդ Ուինստենլի]]ում, որը [[Դիգերներ (շարժում Անգլիայում)|«Diggers»]] շարժման մաս է եղել: Նա հրատարակել է ''«Արդարության նոր օրենքը»'' [[Պամֆլետ|գրքույկը]], որը կոչ է արել համայնքային սեփականություն և սոցիալ-տնտեսական կազմակերպում փոքր գյուղատնտեսական համայնքներում: Հիմնվելով [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչի]] վրա՝ նա պնդել է, որ «երկրի բարիքները» պետք է «ընդհանուր լինեն բոլորի համար» և «ոչ ոք չպետք է տեր լինի ուրիշների վրա»: [[Ուիլյամ Բլեյք]]ը կարող էր նաև անարխիստական քաղաքական դիրք զբաղեցնել:

[[Նոր աշխարհ]]ում առաջին մարդը, որը օգտագործել է «անարխիա» տերմինը՝ քաոսից բացի այլ բան նշանակելու համար եղել է Լուի Արմանդը։ Նա [[Հնդկացիներ|բնիկ ամերիկյան]] հասարակությունը, որը չի ունեցել կառավարություն, օրենքներ, բանտեր, քահանաներ կամ մասնավոր սեփականություն՝ բնութագրել է որպես [[անարխիա]]:

[[Քվակերներ]]ի աղանդը հիմնականում իրենց հավաքական կառավարման և սոցիալական հարաբերությունների պատճառով, որոնք հիմնված էին բոլոր մարդկանց համար համընդհանուր «աստվածային ոգու» և մարդկության բացարձակ իրավահավասարության վերաբերյալ իրենց համոզմունքների վրա՝ ունեցել է որոշ անարխիկ միտումներ։ Նման արժեքները հավանաբար ազդել են Բենջամին Թաքերի վրա, որը «Liberty» անհատական անարխիստական պարբերականի խմբագիր և հրատարակիչն է եղել**'։

## Վաղ անարխիզմ
### 18-րդ դարի իրադարձություններ
Ժամանակակից անարխիզմն առաջացել է լուսավորչական աշխարհիկ և հումանիստական մտքից: Լուսավորությանը նախորդած գիտական հայտնագործությունները ժամանակի մտածողներին վստահություն են տվել, որ մարդը կարող է ինքնուրույն տրամաբանել։ Երբ բնությունը ընտելացվել է գիտության միջոցով՝ հասարակությունը կարողացել է ազատագրվել: Անարխիզմի զարգացման վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել Ժան Մեսլիեի բարոն դ'Հոլբախի աշխատանքները, որոնց մատերիալիստական աշխարհայացքը հետագայում արձագանք է գտել անարխիստների շրջանում և Ժան-Ժակ Ռուսոյի ստեղծագործությունները, հատկապես նրա *«Անհավասարության քննարկում»* աշխատությունը և ազատության բարոյական նշանակության փաստարկներում: Ռուսոն հաստատել է բարությունը մարդկային էության մեջ և պետությունը համարել սկզբունքորեն բռնակալական։ Ազդեցիկ է եղել նաև Դենիս Դիդրոյի «Ճանապարհորդություն դեպի Բուգենվիլիա» աշխատությունը։
[մինի|[Բաստիլի գրավում|Բաստիլի գրոհը ոգեշնչել է անարխիստների մի քանի սերունդներ: Ժան-Պիեռ Հուելի *«Բաստիլի փոթորիկը»* նկարը (1789)]]
Ֆրանսիական հեղափոխությունը կարևոր իրադարձություն է  դարձել անարխիզմի պատմության մեջ։ Զանգվածների կողմից հեղափոխական բռնության կիրառումը գրավել է անարխիստներին հետագա դարերում և իրադարձությունները, ինչպիսիք են Կանանց երթը Վերսալում, Բաստիլի գրոհը և Ռևեյլոնի խռովությունը դիտվել են որպես հեղափոխական արխետիպեր: Անարխիստները եկել են իրենց կատաղիների հետ նույնացնելու, որոնք արտահայտել են սանս-կուլոտների, այսինքն՝ հեղափոխական իշխանությանը հակասող հասարակ ժողովրդի պահանջները որպես տերմինների հակասություն։ Դատապարտելով Յակոբինյան դիկտատուրան՝ Ժան Վարլեն 1794 թվականին գրել է, որ «կառավարությունն ու հեղափոխությունը անհամատեղելի են, քանի դեռ ժողովուրդը չի ցանկանում, որ իր իշխանություններն անընդհատ ապստամբեն իրենց դեմ»: 1801 թվականի իր *«Հավասարների մանիֆեստում»* Սիլվեն Մարեշալն անհամբեր սպասել է «հարուստների և աղքատների, մեծերի և փոքրերի, տերերի և կամավորների, տիրակալների և կառավարողների սարսափելի տարբերության» մեկընդմիշտ անհետացմանը: Ֆրանսիական հեղափոխությունը տպավորվել է անարխիստների մեջ, այն ժամանակ, երբ ապստամբները գրավել են իշխանությունը՝ նրանք դարձել են նոր բռնակալներ, ինչի մասին վկայում է ահաբեկչության օրոք պետականորեն կազմակերպված բռնությունը: Էնրագեդի և Սանդ-կուլոտների նախաանարխիստական խմբերը ի վերջո մահապատժի են ենթարկվել գիլյոտինով:

Անարխիզմի վրա Ֆրանսիական հեղափոխության ազդեցության շուրջ բանավեճը շարունակվում է մինչ օրս։ Ըստ անարխիստ պատմաբան Մաքս Նեթլաուի, ֆրանսիական հեղափոխությունները ոչ այլ ինչ են արել, քան վերակազմավորել են և արդիականացրել միլիտարիստական պետությունը: Ռուս հեղափոխական և անարխիստ մտածող Պյոտր Կրոպոտկինը, սակայն անարխիստական շարժման ակունքները սկսվել են հեղափոխականների պայքարից: Ավելի չափավոր մոտեցում ցուցաբերելով՝ անկախ գիտնական Շոն Շիհանը նշել է, որ Ֆրանսիական հեղափոխությունն ապացուցել է, որ նույնիսկ ամենաուժեղ քաղաքական ինստիտուտները կարող են տապալվել։
[մինի|[Ուիլյամ Գոդվինը փիլիսոփայական անարխիզմի հիմնադիրն է: Ջեյմս Նորթքոթի դիմանկարը (1802)]]
Ուիլյամ Գոդվինը Անգլիայում առաջինն է եղել, որը զարգացրել է ժամանակակից անարխիստական ​​մտքի սահմանումը։ Նա ընդհանուր առմամբ համարվում է մտքի դպրոցի հիմնադիրը, որը հայտնի է որպես փիլիսոփայական անարխիզմ։ 1793 թվականի իր «Քաղաքական արդարություն» աշխատության մեջ նա պնդել է, որ կառավարությունն իր էությամբ չարամիտ ազդեցություն ունի հասարակության վրա և որ այն հավերժացնում է կախվածությունն ու տգիտությունը: Նա կարծել է, որ բանականության տարածումը զանգվածների մեջ ի վերջո իշխանությունը կդառնա անհարկի ուժ և կանհետանա: Թեև նա պետությանը բարոյական լեգիտիմություն չի տվել, սակայն դեմ է եղել իշխանությանը իշխանությունից հեռացնելու հեղափոխական մարտավարության կիրառմանը։ Ավելի շուտ, նա կողմնակից է եղել խաղաղ էվոլյուցիայի գործընթացով դրա փոխարինմանը։ Նա կարծել է, որ հասարակության հիմնական հիմքերը արգելակում են անհատների բնական զարգացումը, ստիպելով նրանց օգտագործել իրենց տրամաբանական կարողությունները սոցիալական կազմակերպման փոխշահավետ մեթոդի հասնելու համար: Նրա կարծիքով՝ կառավարությունը և նրա ինստիտուտները արգելակում են մարդու՝ մասնավոր դատողության լիարժեք և ազատ իրականացմանը համապատասխան ապրելու կարողության զարգացումը։

### Պրուդոն և Շտիրներ
[մինի|[Պիեռ Ժոզեֆ Պրուդոն|Պիեռ-Ժոզեֆ Պրուդոնը առաջին ինքնահռչակ անարխիստն է եղել և փոխադարձության հիմնադիրը։ Նադարի կողմից արված լուսանկարի մանրամասները]]
Ֆրանսիացի Պիեռ-Ժոզեֆ Պրուդոնը համարվում է ժամանակակից անարխիզմի հիմնադիրը, որը նա ուրվագծել է իր «Ի՞նչ է սեփականությունը, կամ՝ Իրավունքի և կառավարման սկզբունքի հետաքննություն» պիոներական աշխատության մեջ, այն հրատարակվել է 1840 թվականին։ Դրանում նա տալիս է «Ի՞նչ է սեփականությունը» հարցը, որին պատասխանում է «Գույքը գողություն է» հայտնի մեղադրանքով։ Պրուդոնի փոխադարձության տեսությունը մերժել է պետությունը, կապիտալիզմը և կոմունիզմը։ Այն կոչ է անում ստեղծել կոոպերատիվ հասարակություն, որտեղ մարդկանց ազատ միավորումները կապված են ապակենտրոնացված դաշնության մեջ՝ հիմնված «Ժողովրդական բանկի» վրա, որը աշխատողներին տրամադրում է «անվճար վարկ»: Նա դա հակադրել է նրան, ինչ նա անվանել է «սեփականություն», կամ ռեսուրսների և ապրանքների սահմանափակ սեփականություն միայն քիչ թե շատ մշտական օգտագործման դեպքում: Ավելի ուշ Պրուդոնը ավելացրել է, որ «սեփականությունն ազատություն է» և պնդել է, որ այն պատվար է պետական իշխանության դեմ:

Մուտուալիստները հետագայում կարևոր դեր են խաղացել Առաջին Ինտերնացիոնալում՝ հատկապես Ժնևի կոնգրեսում, Լաուկասինի կոնգրեսում և առաջին երկու Անարխիստական կոնգրեսներում,  սակայն նրանց ազդեցությունը Եվրոպայում նվազել է՝ անարխոկոմունիզմի վերելքով:

Իսպանիայում Ռամոն դե լա Սագրան 1845 թվականին Լա Կորունիայում հիմնել է անարխիստական *El Porvenir* ամսագիրը, որը ոգեշնչված է եղել Պրուդոնի գաղափարներից։ Կատալոնացի քաղաքական գործիչ Ֆրանչեսկ Պի ի Մարգալը դարձել է Պրուդոնի ստեղծագործությունների իսպաներեն հիմնական թարգմանիչը։ Հետագայում նա կարճ ժամանակով դարձել է Իսպանիայի նախագահ 1873 թվականին՝ որպես Դեմոկրատական հանրապետական դաշնային կուսակցության առաջնորդ, որտեղ նա փորձել է իրականացնել Պրուդոնի որոշ գաղափարներ։
[մինի|Էգոիստական անարխիզմի հիմնադիր [Մաքս Շտիռներ|Մաքս Շտիրների ծաղրանկարը, որը պատրաստել է Ֆրիդրիխ Էնգելսը (1841/42)]]
Ինդիվիդուալիստական ​​անարխիզմի ազդեցիկ ձևը, որը կոչվում է էգոիզմ կամ էգոիստական ​​անարխիզմ, բացատրվել է ինդիվիդուալիստական ​​անարխիզմի ամենավաղ և ամենահայտնի ջատագովներից մեկի՝ գերմանացի փիլիսոփա Մաքս Շտիրների կողմից։ Շտիրների «Յուրահատուկը և նրա ժառանգությունը» գիրքը, որը հրատարակվել է 1844 թվականին, այս փիլիսոփայության հիմնադիր տեքստն է։ Շտիրները քննադատել է կապիտալիզմը, քանի որ այն ստեղծում է դասակարգային պատերազմ, որտեղ հարուստները շահագործում են աղքատներին՝ օգտագործելով պետությունը որպես գործիք։ Նա նաև մերժել է կրոնները, կոմունիզմը և լիբերալիզմը, քանի որ դրանք բոլորը անհատներին ենթարկում են Աստծուն, կոլեկտիվին կամ պետությանը։ Ըստ Շտիրների՝ անհատի իրավունքների միակ սահմանափակումը նրա ուզածը ձեռք բերելու կարողությունն է՝ առանց հաշվի առնելու Աստծուն, պետությանը կամ բարոյականությանը։ Նա կարծել է, որ հասարակություն գոյություն չունի, բայց «անհատներն են նրա իրականությունը»։ Շտիրները պաշտպանել է ինքնահաստատումը և կանխատեսել է էգոիստների միավորումներ՝ անհամակարգային միավորումներ, որոնք մշտապես թարմացվում են բոլոր կողմերի աջակցությամբ կամքի ակտի միջոցով: Էգոիստ անարխիստները պնդել են, որ էգոիզմը կարող է նպաստել մարդկանց միջև իրական և ինքնաբուխ միությանը։ Շտիրներն առաջարկել է անհատական ​​ապստամբություն, որը չէր ձգտի ստեղծել նոր ինստիտուտներ կամ պետությանը նմանվող որևէ բան:

### 1848 թվականի հեղափոխություններ
1848 թվականին Եվրոպան ցնցվել է մեկ այլ հեղափոխական ալիքով, որը նորից սկսվել է Փարիզում։ Նոր կառավարությունը, որը կազմված է եղել հիմնականում յակոբիններից՝ աջակցել է բանվոր դասակարգին, սակայն չի կարողացել էական բարեփոխումներ իրականացնել։ Պիեռ-Ժոզեֆ Պրուդոնը և ռուս հեղափոխական Միխայիլ Բակունինը ներգրավված են եղել 1848 թվականի դեպքերում։ Հեղափոխության ձախողումը ձևավորել է Պրուդոնի հայացքները։ Նա համոզվել է, որ հեղափոխության նպատակը պետք է լինի իշխանության ոչնչացումը, ոչ թե նրա զավթումը։ Նա համարել է, որ կապիտալիզմը սոցիալական խնդիրների արմատն է և միայն քաղաքական գործիքներ օգտագործող կառավարությունն անկարող է դիմակայել իրական խնդիրներին: 1848 թվականի իրադարձությունների ընթացքը արմատականացրել է Բակունինին, որը հեղափոխությունների ձախողման պատճառով կորցրել է հավատը ցանկացած բարեփոխման նկատմամբ։

Մյուս անարխիստները, որոնք ակտիվ են եղել 1848 թվականի Ֆրանսիայում հեղափոխության ժամանակ՝ ներառել են Անսելմե Բելժարին, Էռնեստ Քուրդերոյը և վաղ անարխոկոմունիստ Ժոզեֆ Դեժակին, որն առաջինն է եղել, որ իրեն անվանել է ազատական: Ի տարբերություն Պրուդոնի՝ Դեժակը պնդել է, որ «աշխատողն իրավունք ունի ոչ թե իր աշխատանքի արդյունքի, այլ իր կարիքների բավարարման՝ անկախ դրանց բնույթից»: Դեժակը քննադատել է նաև Պրուդոնի փոխադարձ տեսությունը և նրա հակաֆեմինիստական հայացքները։ Վերադառնալով Նյու Յորք ՝ նա կարողացել է իր գիրքը հրատարակել *Le Libertaire* պարբերականում։ Ֆրանսիական անարխիստական շարժումը, որն իրեն պաշտոնապես անվանել է «մուտելիստներ», սկսել է թափ հավաքել 1860-ական թվականներին, երբ ձևավորվել են բանվորական միավորումներ:

## Դասական անարխիզմ
19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի տասնամյակները կազմել են անարխիստական պատմության «Հիասքանչ դարաշրջանը»: Այս «դասական» դարաշրջանում, որը մոտավորապես սահմանվում է Փարիզի կոմունայի և Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակաշրջանով, այսինքն՝ 1840-ական թվականներից/1860-ական թվականներից մինչև 1939 թվականը՝ անարխիզմը ականավոր դեր է խաղացել բանվոր դասակարգի պայքարում։ Մոդեռնիզմը, զանգվածային միգրացիան, երկաթուղիները և տպագրության հասանելիությունը բոլորն օգնել են անարխիստներին առաջ տանել իրենց գաղափարները:

### Առաջին ինտերնացիոնալը և Փարիզի կոմունան
1864 թվականին Աշխատավոր տղամարդկանց միջազգային ասոցիացիայի (IWMA) ձևավորումը, որը նաև կոչվում է «Առաջին ինտերնացիոնալ», համախմբել է տարբեր հեղափոխական հոսանքներ՝ ներառյալ սոցիալիստները, մարքսիստները, արհմիութենականները, կոմունիստները և անարխիստները: Կարլ Մարքսը Ինտերնացիոնալի առաջատար դեմքն է եղել և նրա  խորհրդի գլխավոր անդամը։
[մինի|242x242փքս|[Միխայիլ Բակունինը առաջատար կոլեկտիվիստ անարխիստը, որը բախվել է Կարլ Մարքսի հետ, ինչը հանգեցրել է Առաջին ինտերնացիոնալի պառակտմանը: Նադարի կողմից արված գունավոր լուսանկարի հատված]]
ֆրանկո-պրուսական պատերազմից հետո ապստամբությունը հանգեցրել է Փարիզի կոմունայի ստեղծմանը 1871 թվականի մարտին։ Անարխիստները կարևոր դեր են խաղացել Կոմունայում՝ բլանկիստների և ավելի քիչ մարքսիստների հետ միասին։ Ապստամբությունը տեղի է ունեցել անարխիստների մեծ ազդեցության ներքո և մեծ ազդեցություն ունեցել անարխիզմի պատմության վրա։ Ռադիկալ սոցիալիստական հայացքները, ինչպիսին Պրուդոնի ֆեդերալիզմն է՝ քիչ չափով իրականացվել են։ Ամենակարևորն այն է, որ բանվորներն ապացուցել են, որ կարող են կառավարել սեփական ծառայություններն ու գործարանները։ Կոմունայի պարտությունից հետո անարխիստները, ինչպիսիք են Էժեն Վարլինը, Լուիզ Միշելը և Էլիզե Ռեկլուսը գնդակահարվել են կամ բանտարկվել։ Սոցիալիստական գաղափարները Ֆրանսիայում մեկ տասնամյակ հետապնդման են ենթարկվել։ Կոմունայի արյունալի ճնշումից փրկված Ինտերնացիոնալի ղեկավար անդամները փախել են Շվեյցարիա, որտեղ հետագայում ստեղծվել են Սեն-Իմյեի անարխիստական ինտերնացիոնալը։

### Անարխոկոմունիզմի առաջացում
[մինի|[Պյոտր Կրոպոտկինը ականավոր անարխոկոմունիստ մտածող, որը ձգտել է անարխիզմը հիմնավորել գիտական տեսության մեջ: Լուսանկարը մոտ (1900)]]
Անարխոկոմունիզմը ձևավորվել է արմատական սոցիալիստական հոսանքներից Ֆրանսիական հեղափոխությունից հետո, բայց առաջին անգամ ձևակերպվել է որպես այդպիսին Առաջին ինտերնացիոնալի իտալական բաժնում: Հենց Կառլո Կաֆիերոյի և Էրիկո Մալատեստայի համոզիչ քննադատությունն է եղել, որ ճանապարհ է հարթել անարխոկոմունիզմի համար կոլեկտիվիզմը հաղթահարելու համար՝ պնդելով, որ կոլեկտիվիզմն անխուսափելիորեն ավարտվել է մրցակցությամբ և անհավասարությամբ: Էսսեիստ Ալեն Պինգհեմը գրել  է, որ 1880-1890 թվականներին հեղափոխության հեռանկարը համարվել է փակված։ Անարխոկոմունիստներն ունեցել են հակակազմակերպական հակումներ, հակադրվել են քաղաքական և արհմիութենական պայքարներին, ինչպիսին է ութժամյա տևողությունը, որպես չափից դուրս ռեֆորմիստական, իսկ որոշ դեպքերում աջակցել են ահաբեկչական գործողություններին: Գնալով մեկուսացված են դարձել և որոշել են միանալ բանվորական շարժումներին՝ 1890 թվականից հետո։

Պյոտր Կրոպոտկինի լավատեսության և համոզիչ նամակների շնորհիվ անարխոկոմունիզմը դարձել է հիմնական անարխիստական հոսանքը Եվրոպայում և նրա սահմաններից դուրս՝ բացառությամբ Իսպանիայի, որտեղ գերակշռել է անարխոսինդիկալիզմը: Կրոպոտկինի և Էրիկո Մալատեստայի տեսական աշխատանքները հետագայում ձեռք են բերել մեծ նշանակություն, քանի որ նրանք ընդլայնել են և զարգացրել կազմակերպչական և ապստամբների հակակազմակերպչական հատվածները: Կրոպոտկինը մշակել է անարխոկոմունիզմի հեղափոխության տեսությունը՝ ասելով՝ «Իրական շարժիչ ուժը ապստամբ ժողովուրդն է, և ոչ թե բանվոր դասակարգը ձեռնարկություններում (հիմնական կազմակերպությունը կապիտալիստական արտադրության եղանակով), որոնք փորձում են ձեռք բերել աշխատուժի կոչում և կարող են ստեղծել արդյունաբերական ձեռնարկություններ, կառույցներ կամ սոցիալական ուղեղներ (մենեջերներ), որոնք ավելի «ռացիոնալ» են, քան իրենց գործատուները, բայց դեռ արժանի չեն այս կոչմանը»:

### Աշխատանքային կազմակերպություն և սինդիկալիզմ
[մինի|Ուոլթեր Քրեյնի 1894 թվականի համակրելի փորագրությունը, որը պատկերում է Չիկագոյի անարխիստներին, որոնք մահապատժի են ենթարկվել Հայմարկետի գործից հետո, որը մեծ նշանակություն ունի [Մայիսի 1 (տոն)|Աշխատավորների միջազգային օրվա համար:]]
մինի|Հայմարկետի ցույցերի գեղարվեստական պատկերը ''Harper's Weekly-ից,'' (1886 թվական)
Սինդիկալիզմն իր գագաթնակետին է հասել 1894-1914 թվականներին՝ իր արմատներով 19-րդ դարի բանվորական շարժումներից և Առաջին Ինտերնացիոնալի արհմիութենականներից: Հետագայում անարխոսինդիկալիզմի հիմնական դրույթը, որ տնտեսական պայքարը նախորդում է քաղաքական պայքարին՝ գալիս է դեպի Պիեռ-Ժոզեֆ Պրուդոն և հենց այս հարցն է, որ հանգեցրել է Առաջին Ինտերնացիոնալի պառակտմանը: Անարխոսինդիկալիստները պաշտպանել են, որ բանվորական սինդիկատները պետք է կենտրոնանան ոչ միայն աշխատողների պայմանների և աշխատավարձի, այլև հեղափոխական նպատակների վրա:

Ֆրանսիական Աշխատանքի Գլխավոր Համադաշնությունը Եվրոպայի ամենահայտնի սինդիկալիստական կազմակերպություններից է եղել և մերժելով անօրինականությունը՝ ենթարկվել է անարխիզմի ուժեղ ազդեցությանը Որպես զանգվածային կազմակերպություն և հեղափոխական գաղափարների աղբյուր՝ նրա կառուցվածքը արտահանվել է եվրոպական այլ համախոհ կազմակերպություններ։ Հետագայում՝ 1914 թվականից հետո կազմակերպությունը բռնել է ռեֆորմիստական ճանապարհը։

1907 թվականին Ամստերդամի միջազգային անարպիստական կոնգրեսը հավաքել է պատվիրակներ եվրոպական երկրներից՝ Միացյալ Նահանգներից, Ճապոնիայից և Լատինական Ամերիկայից: Կենտրոնական բանավեճը վերաբերել է անարխիզմի և արհմիութենական շարժման հարաբերություններին: Էրիկո Մալատեստան և Պիեռ Մոնատը խիստ տարաձայնություններ են ունեցել այս հարցում։ Մոնատը կարծել է, որ սինդիկալիզմը հեղափոխական է և պայմաններ կարող է ստեղծել սոցիալական հեղափոխության համար, մինչդեռ Մալատեստան սինդիկալիզմն ինքնին բավարար չի համարել։ Նա արհմիութենական շարժումը համարել է ռեֆորմիստական և նույնիսկ պահպանողական՝ վկայակոչելով արհեստակցական արհմիութենական պաշտոնյաների ֆենոմենը որպես էապես բուրժուական և հակաբանվորական։ Մալաթեստան նախազգուշացրել է, որ սինդիկալիստների նպատակն է հավերժացնել բուն սինդիկալիզմը, մինչդեռ անարխիստները պետք է միշտ ունենան անարխիան որպես իրենց վերջնական նպատակ և հետևաբար պետք է ձեռնպահ մնան դրան հասնելու որևէ կոնկրետ մեթոդից:

Իսպանիայում սինդիկալիզմը զգալիորեն աճել է 1880-ականներին, սակայն անարխիզմի հետ կապված առաջին կազմակերպությունները չեն զարգացել։ Սակայն 1910 թվականին ստեղծվել է Աշխատանքի ազգային կոնֆեդերացիան (CNT), որն աստիճանաբար միաձուլվել է անարխիզմի հետ։ CNT-ն կապված է եղել Աշխատավորների միջազգային ասոցիացիայի հետ՝ անարխոսինդիկալիստական արհմիությունների դաշնություն, որը հիմնադրվել է 1922 թվականին: CNT-ի հաջողությունը խթանել է անարխոսինդիկալիզմի տարածումը Լատինական Ամերիկայում։ Արգենտինայի Տարածաշրջանային Աշխատանքի Ֆեդերացիան հասել է քառորդ միլիոն անդամի՝ առաջ անցնելով սոցիալ-դեմոկրատական արհմիություններից:

20-րդ դարի սկզբին հեղափոխական սինդիկալիզմը տարածվել է ամբողջ աշխարհում՝ Լատինական Ամերիկայից մինչև Արևելյան Եվրոպա և Ասիա, որի գործունեության մեծ մասը տեղի է ունեցել Արևմտյան Եվրոպայի սահմաններից դուրս:

### Գործողությամբ քարոզչություն
[մինի|Իտալա-ամերիկացի անարխիստ Լուիջի Գալլեանին, որի հետևորդները հայտնի են որպես գալիանիստներ՝ 1914-1932 թվականներին իրականացրել են մի շարք ռմբակոծություններ և մահափորձեր՝ դրանք դիտելով որպես հարձակում բռնակալների և [ժողովրդի թշնամիների վրա: Գալլեանիի լուսանկարը, որը ձերբակալվել է Վերմոնտում (1906 թվական)]]
Հեղափոխական քաղաքական բռնության կիրառումը, որը հայտնի է որպես քարոզչություն, կիրառվել է անարխիստական շարժման մի փոքր, բայց ազդեցիկ հատվածի կողմից 1880-ական թվականներից սկսած: Այն մտահղացվել է որպես ապստամբության ձև, որն օգտագործվել է զանգվածներին հեղափոխություն հրահրելու և ներշնչելու համար։ Սա այն ժամանակ է եղել, երբ անարխիստները հալածվել են, իսկ հեղափոխականները գնալով ավելի են մեկուսացվել: Ֆրանսիական սոցիալիստական շարժման մասնատումը և 1871 թվականի Փարիզի կոմունայի ճնշումից հետո բազմաթիվ կոմունարական գաղութների մահապատիժը կամ աքսորը խրախուսել են անհատական քաղաքական արտահայտություններն ու գործողությունները։ Բայց գործով քարոզչության աճի հիմնական գործոնը, ինչպես նշում է պատմաբան Կոնստանս Բանտմանը՝ 1869–91 թվականների ռուս հեղափոխականների, մասնավորապես՝ Միխայիլ Բակունինի և Սերգեյ Նեչաևի աշխատանքն է եղել, որոնք մշակել են  ապստամբական ռազմավարությունների զգալի մասը:

Դեռևս 1887 թվականին անարխիստական շարժման կարևոր դեմքերը գործով հեռացան ինչպես անօրինականությունից, այնպես էլ քարոզչությունից: Պիտեր Կրոպոտկինը օրինակ *Le Révolté-* ում գրել է, որ «դարերի պատմության վրա հիմնված կառույցը չի կարող ոչնչացվել մի քանի կիլոգրամ դինամիտով»: Անարխիստական և բանվորական շարժումների պետական ռեպրեսիան՝ ներառյալ 1894 թվականի ֆրանսիական օրենքները («չարական օրենքները») մի շարք հաջող ռմբակոծությունների և սպանությունների հետևանքով, կարող են նպաստել նման մարտավարությունից հրաժարվելուն, թեև պետական ռեպրեսիան կարող էր նույնպես զգալի դեր խաղալ դրանց ընդունման գործում: Գործով քարոզչության վաղ կողմնակիցները, ինչպես օրինակ Ալեքսանդր Բերքմանը սկսել են կասկածի տակ դնել բռնության օրինականությունը որպես մարտավարություն: Տարբեր անարխիստներ հանդես են եկել արհմիութենական շարժման միջոցով կոլեկտիվ հեղափոխական գործողություններից հրաժարվելու օգտին։

19-րդ դարի վերջին պարզ է դարձել, որ գործով քարոզչությունը հեղափոխության չի հանգեցնի։ Չնայած այն օգտագործվել է միայն անարխիստների փոքրամասնության կողմից՝ այն անարխիզմին տվել է բռնության համբավ և անարխիստներին մեկուսացրել է ավելի լայն սոցիալական շարժումներից: Այն լքվել է անարխիստական շարժման մեծամասնության կողմից 20-րդ դարի սկզբին։

### Հեղափոխական ալիք
1905 թվականի ռուսական ձախողված հեղափոխությունից հետո անարխիստները կրկին մասնակցել են 1917 թվականի Փետրվարյան և Հոկտեմբերյան հեղափոխություններին և սկզբում ոգևորությամբ արձագանքել բոլշևիկյան գործին: Հեղափոխությունից առաջ Լենինը իր «Պետությունը և 1917 թվականի հեղափոխությունը» աշխատության մեջ հաղթել է բարձր գնահատականներով անարխիստներին և սինդիկալիստներին։ Այնուամենայնիվ, անարխիստների առարկությունները արագ են առաջացել: Օրինակ՝ նրանք դեմ են եղել «Ամբողջ իշխանությունը սովետներին» կարգախոսին։ Պրոլետարիատի դիկտատուրան անհամատեղելի է եղել անարխիստների ազատական ​​հայացքների հետ և համագործակցությունը շուտով դադարել է, քանի որ բոլշևիկները շուտով շրջվեցին անարխիստների և ձախ այլ ընդդիմության դեմ։ Իշխանության կայունացումից հետո բոլշևիկները ճնշել են անարխիստներին։ Կենտրոնական Ռուսաստանի անարխիստները բանտարկվել են, աքսորվել կամ անցել ընդհատակ, նաև միացել են հաղթած բոլշևիկներին: Պետրոգրադից և Մոսկվայից անարխիստները փախել են Ուկրաինա։ Այնտեղ Մախնովշչինան ստեղծեցլ է չորս հարյուր քառակուսի մղոնանոց ինքնավար մարզ՝ մոտ յոթ միլիոն բնակչությամբ: Անարխիստները, որոնք կռվել են Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմում նախ հակաբոլշևիկյան սպիտակ բանակի դեմ, այժմ նաև կռվել են Կարմիր բանակի, Ուկրաինայի ժողովրդական բանակի և Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրով կռվող գերմանական և ավստրիական զորքերի դեմ: Այս հակամարտության գակետը եղել է 1921 թվականի Կրոնշտադտի ապստամբությունը, որտեղ Կրոնշտադտի կայազորը, Բալթյան նավատորմի նավաստիները և քաղաքաբնակները բարեփոխումների պահանջներն են ներկայացրել։ Նոր կառավարությունը ճնշել էց ապստամբությունը։ Ուկրաինայի հեղափոխական ապստամբական բանակը՝ Նեստոր Մախնոյի գլխավորությամբ, շարունակեցլ է պայքարը մինչև 1921 թվականի օգոստոսը, երբ Կրոնշտադտի ապստամբությունից ընդամենը մի քանի ամիս անց պարտություն է կրել պետության կողմից։

Էմմա Գոլդմանը գրել է Ռուսաստանում իր փորձառությունների պատմությունը՝ քննադատելով բոլշևիկների կողմից իրականացվող պետական ​​վերահսկողության աստիճանը: Նրա համար իրականացան Միխայիլ Բակունինի կանխատեսումները մարքսիստական ​​իշխանության հետևանքների մասին, ըստ որոնց նոր սոցիալիստական ​​պետության ղեկավարները պետք է դառնան նոր իշխող դասակարգ[։ 1920 թվականին Պյոտր Կրոպոտկինը հրապարակեց «Ուղերձ Արևմուտքի բանվորներին», որտեղ նա բացատրել է, որ պետական ​​սոցիալիզմի կեղծ ուղին դատապարտված է ձախողման: Իրադարձությունների ընթացքից հիասթափված Գոլդմանը և Բերքմանը փախել են  ԽՍՀՄ-ից 1921 թվականին, նույն տարում մահացավ Կրոպոտկինը։ 1925 թվականին անարխիզմն արգելվեց բոլշևիկյան ռեժիմի կողմից[146]։ Բոլշևիկների հաղթանակը Հոկտեմբերյան հեղափոխությունում և դրան հաջորդած Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմը լուրջ վնաս հասցրեց անարխիստական ​​շարժմանը միջազգային մասշտաբով: Շատ բանվորներ և ակտիվիստներ օրինակ վերցրեցին բոլշևիկների հաջողությունը, և կոմունիստական ​​կուսակցությունները աճեցին անարխիզմի և այլ սոցիալիստական ​​շարժումների հաշվին: Օրինակ՝ Ֆրանսիայում և Միացյալ Նահանգներում հիմնական սինդիկալիստական ​​շարժումների անդամները՝ Աշխատանքի գլխավոր կոնֆեդերացիան և Աշխարհի արդյունաբերական բանվորները, լքեցին այդ կազմակերպությունները՝ միանալու Կոմունիստական ​​ինտերնացիոնալին:

Նորաստեղծ Խորհրդային Միությունում անարխիզմի փլուզումից հետո ի հայտ են եկել երկու անարխիստական շարժումներ։ Առաջինը՝ պլատֆորմիզմը, առաջ է քաշվել անարխիստական Աշխատանք ամսագրում*՝* ռուս էմիգրանտների խմբի կողմից, ներառյալ Նեստոր Մախնոն: Նրանց հիմնական նպատակը, ինչպես գրում է աջակից Պյոտր Արսինովը, ոչ հիերարխիկ կուսակցություն ստեղծելն է եղել, որը կարող էր առաջարկել «մեր ուժերի ընդհանուր կազմակերպումը՝ հիմնված հավաքական պատասխանատվության և գործողությունների հավաքական մեթոդների վրա»: Նրանք կարծել են, որ անարխիզմի ձախողման հիմնական պատճառը կազմակերպվածության բացակայությունն է։ Պլատֆորմիզմը նպատակ է ունեցել տրամադրել դասակարգային պայքարի ռազմավարություն, ինչպես նախկինում առաջարկել էին Բակունինը և Կրոպոտկինը: Մեկ այլ ուղղություն ի հայտ է եկել որպես պլատֆորմիզմի կազմակերպչական այլընտրանք, քանի որ այն նմանություններ է ունեցել կուսակցական կառուցվածքի հետ։ Անարխիստ մտավորական Վոլինը պլատֆորմիզմի ամենահայտնի հակառակորդներից մեկն է եղել և նա մատնանշել է այն՝ ինչ այսօր հայտնի է որպես սինթետիկ անարխիզմ:

1918-1919 թվականների գերմանական հեղափոխության ժամանակ անարխիստներ Գուստավ Լանդաուերը և Էրիխ Մյուհսամը կարևոր ղեկավար պաշտոններ են զբաղեցրել Բավարիայի Խորհրդային Հանրապետության հեղափոխական խորհրդային կառույցներում։ Իտալիայում սինդիկալիստների արհմիությունն ունեցել է կես միլիոն անդամ։ Այն կարևոր դեր է խաղացել «Կարմիր բիենալե» և « Կարմիր շաբաթ» անվանումներով հայտնի միջոցառումներում։ Վերջինիս օրոք գրեթե տապալվել է միապետությունը։

Մեքսիկայում ստեղծվել է Մեքսիկայի լիբերալ կուսակցությունը, որը 1910-ականների սկզբին իրականացրել է մի շարք ռազմական հարձակումներ, որոնք հանգեցրել են Բաջա Կալիֆորնիայի մի քանի քաղաքների և տարածքների գրավմանը և օկուպացմանը: Անարխոկոմունիստ Ռիկարդո Ֆլորես Մագոնի ղեկավարությամբ կուսակցությունը առաջ է քաշել «Tierra y Libertad», «Ազատ Երկիր» կարգախոսը։ Մագոնի ռեգեներացիոն ամսագիրը՝ «Վերածնունդ», մեծ տպաքանակ ունեցել և օգնել է քաղաքային աշխատողներին դարձնել անարխոսինդիկալիզմ։ Նա ազդել է նաև Զապատա շարժման վրա։

Ֆերդինանդո Նիկոլա Սակոն և Բարտոլոմեո Վանցետին ՝ երկու անարխիստ ապստամբներ և իտալացի վտարանդիներ Միացյալ Նահանգներ, դատապարտվել են 1920 թվականին զինված կողոպուտին և երկու մարդու սպանությանը մասնակցելու համար։ Վիճահարույց դատավարությունից և մի քանի բողոքարկումներից հետո նրանք մահապատժի են դատապարտվել և մահապատժի ենթարկվել 1927 թվականի օգոստոսի 23-ին։ Նրանց մահից հետո քննադատները ճնշող մեծամասնությամբ այն կարծիքին են եղել, որ երկու տղամարդիկ դատապարտվել են հիմնականում իրենց անարխիստական քաղաքական համոզմունքների պատճառով և սխալ գլխատման են ենթարկվել։ Sacco-ի և Vanzetti-ի գործից հետո՝ չնայած համաշխարհային բողոքներին և լրատվամիջոցների վերնագրերին ԱՄՆ-ում անարխիստական շարժումը մարել է։

### Ֆաշիզմի վերելք
Անարխիստների և ֆաշիստների միջև առաջին բախումները տեղի են ունեցել Իտալիայում։ Իտալացի անարխիստները առանցքային դեր են խաղացել հակաֆաշիստական *Arditi del Popolo* (AdP) կազմակերպությունում, որը թարգմանաբար նշանակում է «Ժողովրդի խիզախներ», որն ամենաուժեղն է եղել անարխիստական ավանդույթներով տարածքներում: Նրանք որոշակի հաջողությունների են հասել իրենց գործունեության մեջ, օրինակ՝ հետ մղելով «Սև շապիկների» հարձակումը Պարմայի անարխիստական հենակետի վրա 1922 թվականի օգոստոսին։ ԱԶԿ-ն զարգացել է այն բանից հետո, երբ կուսակցությունը ստորագրել է ֆաշիստների հետ Հաշտեցման համաձայնագիրը: ԱԴԿ-ն բաղկացած է եղել ռազմատենչ պրոլետարներից, անարխիստներից, կոմունիստներից և նույնիսկ սոցիալիստներից: Այն կազմել է քսան հազար անդամ 144 բաժիններով: Իտալացի անարխիստ վետերան Լուիջի Ֆաբրին ֆաշիզմի վաղ քննադատական տեսաբան է եղել՝ այն նկարագրելով որպես «կանխարգելիչ հակահեղափոխություն»: Իտալացի անարխիստներ Ջինո Լուչետին և Անտեո Զամբոնին գրեթե չեն կարողացել սպանել Բենիտո Մուսոլինիին: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ իտալացի անարխիստները ստեղծել են տարբեր կուսակցական միավորումներ։

Ֆրանսիայում, որտեղ ծայրահեղ աջ լիգաները մոտ են եղել ապստամբությանը 1934 թվականի փետրվարյան անկարգությունների ժամանակ՝ անարխիստները բաժանվել են միասնական ճակատի քաղաքականության շուրջ: Ոմանք կողմ են եղել քաղաքական կուսակցությունների հետ խումբ ստեղծելուն, մյուսները դեմ են եղել։ Իսպանիայում Աշխատանքի ազգային կոնֆեդերացիան (CNT) ի սկզբանե հրաժարվել է միանալ ժողովրդական ճակատի ընտրական դաշինքին: Նրանց կողմնակիցների ձեռնպահ մնալը ընտրություններում հանգեցրել է աջակողմյանների հաղթանակին։ 1936 թվականին այն փոխել է իր քաղաքականությունը և անարխիստական ձայները օգնել են ժողովրդական ճակատին վերադառնալ իշխանության: Մի քանի ամիս անց նախկին իշխող դասակարգը պատասխանել է հեղաշրջման փորձով, որը բռնկել է Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմը (1936–39)։ Ի պատասխան բանակի ապստամբության՝ գյուղացիների և բանվորների անարխիստական շարժումը, որն աջակցել է զինված աշխարհազորայիններին՝ վերահսկողության տակ է վերցրել Բարսելոնան և Իսպանիայի գյուղական մեծ տարածքները, որտեղ նրանք կոլեկտիվացրել են հողը: Այնուամենայնիվ, նույնիսկ մինչև 1939 թվականին եղած ֆաշիստների հաղթանակը՝ անարխիստները կորցրել են դիրքերը ստալինիստների հետ դաժան պայքարում, որոնք վերահսկել են Խորհրդային Միությունից հանրապետականներին ռազմական օգնության բաշխումը: Ստալինիստների գլխավորած զորքերը ճնշել են կոլեկտիվներին և հալածել ինչպես մարքսիստ այլախոհներին, այնպես էլ անարխիստներին:

Գերմանիայում նացիստները ճնշել են անարխիզմը՝ իշխանությունը զավթելուց հետո։ Բացի Իսպանիայից, ոչ մի այլ տեղ անարխիստական շարժումը չի կարողացել լուրջ դիմադրություն ցույց տալ ամբողջ Եվրոպայի տարբեր ֆաշիստական ռեժիմներին:

### Իսպանական ռևոլյուցիա
մինի|Իսպանիայի քարտեզը 1936 թվականի սեպտեմբերին՝ հանրապետական/անարխիստական հսկողության տարածքը ցուցադրված է մուգ մանուշակագույնով
1936-ի իսպանական հեղափոխությունը առաջին և միակ դեպքն է եղել, երբ ազատական սոցիալիզմը դարձել է անխուսափելի իրականություն: Այն կանգնած է եղել Իսպանիայում ուժեղ անարխիստական շարժման հիման վրա, որն առաջացել է 19-րդ դարում։ Անարխիստական խմբերը լայն սոցիալական աջակցություն են վայելել՝ հատկապես Բարսելոնայում, Արագոնում, Անդալուսիայում և Լևանտեում: Անարխիզմն Իսպանիայում հակված է եղել դեպի սինդիկալիզմ, ինչը հանգեցրել է Աշխատանքի ազգային կոնֆեդերացիայի (CNT) ձևավորմանը 1910 թվականին: Կոնֆեդերացին հայտարարել է իր նպատակը՝ լինել ազատական կոմունիստական հասարակություն և կազմակերպել գործադուլներ ամբողջ Իսպանիայում: Հետագայում հիմնադրվել է Իբերիայի անարխիստների ֆեդերացիան (FAI)՝ Կոնֆեդերացիային զուտ անարխիստական ճանապարհով աջակցելու համար՝ ի դեմս բռնապետ Միգել Պրիմո դե Ռիվերայի բանվորական շարժումների ճնշման։ Իսպանական Երկրորդ Հանրապետությունը հռչակվել է 1931 թվականին և իշխանության է բերել հանրապետական-սոցիալիստական դաշինքը:

1936 թվականին Ժողովրդական ճակատը, ընտրական դաշինքը, որում գերակշռել են ձախերը, հաղթեց ընտրություններում, իսկ մի քանի ամիս անց նախկին իշխող դասը պատասխանել է հեղաշրջման փորձով, որը բռնկել է Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմը (1936-39 թվականներ։ Ի պատասխան բանակի ապստամբության՝ գյուղացիների և բանվորների անարխիստական ​​շարժումը, որն աջակցում էր զինված աշխարհազորայիններին, վերահսկողության տակ է վերցրել Իսպանիայի քաղաքային և խոշոր գյուղական շրջանները, որտեղ նրանք կոլեկտիվացրեցին հողը: Բարսելոնան դարձել էօ ամենադրամատիկ փոփոխությունների վայրը, քանի որ աշխատողները կոտրեցին բուրժուական սովորությունները և նույնիսկ գենդերային հիերարխիան: Նորաստեղծ անարխիստական-փառատոնային Mujeres Libres խումբը՝ «Ազատ կանայք», ակտիվ դեր է խաղացել Բարսելոնայում սոցիալական վերափոխման գործում։ Այս ապստամբ մշակույթը տպավորել է Իսպանիայի այցելուներին, ինչպիսիք են օրինակ Ջորջ Օրվելը:
մինի|Անարխիստ Բուենավենտուրա Դուրուտին հայտնի է դարձել իսպանական հեղափոխության ժամանակ իր գործողություններով
1936 թվականի հուլիսի հեղաշրջման ձախողումից հետո անարխիստները կանգնած են եղել երկընտրանքի առաջ՝ շարունակել պայքարը պետության դեմ կամ միանալ հակաֆաշիստական ձախակողմյան կուսակցություններին և ձևավորել կառավարություն։ Նրանք ընտրել են վերջինը և մինչև 1936 թվականի նոյեմբեր ընկած ժամանակահատվածում չորս անդամներ դարձել են նախկին արհմիութենական Ֆրանցիսկո Լարգո Կաբալյերոյի կառավարության նախարարները: Կոնֆեդերացիան դա բացատրել է որպես պատմական անհրաժեշտություն, քանի որ պատերազմ է ընթացել, բայց այլ նշանավոր անարխիստներ համաձայն չեն եղել՛ սկզբունքային և մարտավարական տեսանկյունից: 1936 թվականի նոյեմբերին ականավոր անարխիստ ֆեմինիստ Ֆեդերիկա Մոնսենին նշանակվել է առողջապահության նախարար՝ Իսպանիայի պատմության մեջ առաջին կինը, որը մտել է կաբինետ:

Իսպանական հեղափոխության իրադարձությունների ժամանակ անարխիստները կորցրել են իրենց դիրքերը Իսպանիայի կոմունիստական կուսակցության անդամ հանդիսացող ստալինիստների հետ դաժան պայքարում, որոնք վերահսկել են Խորհրդային Միությունից ստացված հանրապետականներին ռազմական օգնության բաշխումը: Ստալինիստների գլխավորած զորքերը ճնշել են կոլեկտիվներին և հալածել ինչպես մարքսիստ այլախոհներին, այնպես էլ անարխիստներին: Անարխիստների և կոմունիստների միջև պայքարը սրվել է մայիսյան օրերին, երբ Խորհրդային Միությունը ձգտել է վերահսկել հանրապետականներին։

1939 թվականին Հանրապետական Իսպանիայի պարտությունը նշանավորել է անարխիզմի դասական շրջանի ավարտը։ Անարխիստների մշտական պարտությունների լույսի ներքո կարելի է վիճել 19-րդ դարի անարխիստական մտածողության միամտության մասին, որտեղ պետական և կապիտալիստական ինստիտուտները չափազանց ուժեղ են եղել ոչնչացման համար:

### Անարխիզմը գաղութատիրական աշխարհում
Երբ կայսրությունները և կապիտալիզմը ընդլայնվել են դարասկզբին՝ անարխիզմը նույնպես ընդլայնվել է, ինչը շուտով զարգացել է Լատինական Ամերիկայում, Արևելյան Ասիայում, Հարավային Աֆրիկայում և Ավստրալիայում:
մինի|Անարխիստների ցույց Արգենտինայում (մոտ 1900 թվական)
Կոսմոպոլիտ Օսմանյան կայսրությունում անարխիզմը, այլ արմատական աշխարհիկ գաղափարների հետ միասին տեղափոխվել է Արևելյան Միջերկրական ծով: Էրիկո Մալաթեստայի ազդեցության տակ մի խումբ եգիպտացի անարխիստներ անարխիզմը տարել են Ալեքսանդրիա: Այդ ժամանակ այն գտնվել է անցումային փուլում, քանի որ արդյունաբերականացումը և ուրբանիզացիան վերափոխել են Եգիպտոսը: Անարխիստական գործունեությունն այլ արմատական աշխարհիկ գաղափարների հետ մեկտեղ այն տարածվել է նաև իսլամական կայսրությունում: Աֆրիկայում անարխիզմը առաջացել է հենց մայրցամաքի ներսից: Աֆրիկյան հասարակության մեծ մասը՝ հիմնականում գյուղական հատվածը հիմնված է եղել աֆրիկյան համայնքի վրա, որը հիմնականում էգալիտար է եղել: Այն ունեցել է որոշ անարխիկ տարրեր՝ առանց դասակարգային բաժանման, ֆորմալ հիերարխիայի և համայնքի բոլոր անդամների համար արտադրական միջոցների հասանելիության։ Աֆրիկյան կոմունալիզմը հեռու է եղել իդեալական անարխիկ հասարակությունից: Գենդերային արտոնություններն ակնհայտ են եղել, իսկ ֆեոդալիզմն ու ստրկությունը գոյություն են ունեցել մի քանի ոլորտներում, բայց ոչ զանգվածային բնույթի:

Անարխիզմը Լատինական Ամերիկա է եկել եվրոպացի ներգաղթյալների միջոցով: Ամենատպավորիչ ներկայությունը Բուենոս Այրեսում է եղել: Հավանայում, Լիմայում, Մոնտեվիդեոյում, Ռիո դե Ժանեյրոյում, Սանտոսում և Սան Պաուլոյում նույնպես անարխիստական շարժման աճ է գրանցվել: Անարխիստները շատ ավելի մեծ ազդեցություն են ունեցել արհմիությունների վրա, քան նրանց ավտորիտար ձախակողմյան գործընկերները: Արգենտինայում, Ուրուգվայում և Բրազիլիայում ուժեղ անարխոսինդիկալիստական հոսանք է ձևավորվել՝ մասամբ այս երկրների արագ ինդուստրացման շնորհիվ: 1905 թվականին անարխիստները վերահսկողության տակ են վերցրել Արգենտինայի աշխատավորների տարածաշրջանային ֆեդերացիան (FORA)՝ հետին պլան մղելով սոցիալ-դեմոկրատներին։ 1905 թվականին անարխիստների կողմից ֆեդերացիա է ստեղծվել է նաև Ուրուգվայում: Այս սինդիկատները հաջորդ տարիներին կազմակերպել են մի շարք համընդհանուր գործադուլներ։ Բոլշևիկների հաջողությունից հետո անարխիզմը այս երեք երկրներում մարել է։ Ներմուծված անարխիզմի գաղափարը Լատինական Ամերիկայում վիճարկվել է այն բանից հետո, երբ ստրուկների ապստամբությունները հայտնվել են Լատինական Ամերիկայում մինչև եվրոպացի անարխիստների ժամանումը:

Անարխիստները 20-րդ դարի սկզբին ներգրավվել են ազգային անկախության համար հակագաղութային պայքարում։ Անարխիզմը ազգային անկախության շարժումներին ներշնչել է հակաավտորիտար և էգալիտար իդեալներով՝ մարտահրավեր նետելով բազմաթիվ ազգային-ազատագրական շարժումների ազգայնական միտումներին:

## Ինդիվիդուալիստական անարխիզմ
### ԱՄՆ
[մինի|[Հենրի Դեյվիդ Թորոն վաղ ամերիկյան անհատականության նշանավոր դեմքերից (1876)]]
Անհատականության ստվերում եղել է նաև անարխո-քրիստոնեությունը։ Հենց 1886 թվականին Չիկագոյում տեղի ունեցած արյունալի ցույցերից հետո է անարխիստական շարժումը հայտնի դարձել ամբողջ երկրում։ Այնուամենայնիվ անարխիզմը արագ անկում է ապրել, երբ այն ասոցացվել է ահաբեկչական բռնության հետ։

Ամերիկյան անհատապաշտ անարխիզմի կարևոր մտահոգությունը ազատ սերն է եղել: Ազատ սերը հատկապես ընդգծել է կանանց իրավունքները, քանի որ սեռական օրենքների մեծ մասը խտրականություն է դրսևորել կանանց նկատմամբ, ինչպիսիք են ամուսնության օրենքները և հակաբեղմնավորիչ միջոցները: Նմանատիպ անձանց թվում աչքի են ընկել բացահայտ բիսեքսուալ արմատական Էդնա Սենտ Վինսենթ Միլեն և լեսբուհի անարխիստ Մարգարետ Անդերսոնը: Գյուղացիների կողմից կազմակերպված քննարկման խմբերի անդամ է եղել նաև Էմմա Գոլդմանը:

Դարաշրջանի ամերիկացի անհատապաշտ անարխիստների միջև թեժ բանավեճ է եղել՝ կենտրոնացած բնական իրավունքների և էգոիստական մոտեցումների վրա: Բնական իրավունքների կողմնակիցները պնդել են, որ առանց դրանց դաժանությունը կգերիշխի, մինչդեռ էգոիստները ենթադրել են, որ նման իրավունք գոյություն չունի, այլ միայն անհատի սահմանափակում։ Բենջամին Թաքերը փորձել է որոշել բարոյական ճիշտ կամ սխալ գիտական հիմքերը, ի վերջո անցել է վերջինիս կողմը:

Ժամանակակից դպրոցները, որոնք նաև կոչվում են Ֆերերի դպրոց՝ դպրոցներ են, որոնք հիմնադրվել են Միացյալ Նահանգներում 20-րդ դարի սկզբին: Դրանք ստեղծվել են կատալոնացի և անարխիստ Ֆրանցիսկո Ֆերերի ժամանակակից դպրոցի օրինակով: Դրանք Միացյալ Նահանգների անարխիստական, ազատ դպրոցական, սոցիալիստական և բանվորական շարժումների կարևոր մասն են եղել, որոնք ձգտել են բանվոր դասակարգերին կրթել աշխարհիկ, դասակարգային գիտակցված տեսանկյունից: Ժամանակակից դպրոցներն ապահովում են ցերեկային ակադեմիական պարապմունքներ երեխաների համար, իսկ երեկոյան շարունակական կրթության դասախոսություններ մեծահասակների համար: Ժամանակակից դպրոցներից առաջին և ամենահայտնին բացվել է Նյու Յորքում 1911 թվականին։ Այն հիմնադրվել է նշանավոր անարխիստների կողմից, ներառյալ Լեոնարդ Էբոթը,  Ալեքսանդր Բերքմանը, Վոլտերին դը Քլեյրը և Էմմա Գոլդմանը: Դպրոցն օգտագործել է Մոնտեսորիի մեթոդներն ու սարքավորումները և ընդգծել է ակադեմիական ազատությունը ֆիքսված առարկաների նկատմամբ, ինչպիսիք են ուղղագրությունը և թվաբանությունը:

### Եվրոպայում և արվեստում
[մինի|Անարխիզմի սոցիալական տեսությունը զուգահեռ է եղել [նեոիմպրեսիոնիզմի գեղագիտությանը։ Երկու հոսանքներն էլ հանդես են եկել բնության, ֆիզիկական օրենքների, գիտության և հասարակության ներդաշնակ համակցության՝ որպես իդեալների և իրականության սինթեզ: Պիսարոյի *«Թյուիլերի այգին գարնանային առավոտ»* նկարը (1899)]]
Ֆրանսիայում անարխիզմի գեղարվեստական և ինդիվիդուալիստական շտամը դարասկզբին ձևավորել է մշակութային շարժում, որն ունեցել է ավելի քիչ սոցիալական բաղադրիչ և ավելի շատ անձնական ապստամբություն նորմերի դեմ: Իմպրեսիոնիստներին և նեոիմպրեսիոնիստ արվեստագետներին գրավել է անարխիզմը, հատկապես ֆրանսիացի Կամիլ Պիսսարոյին։ Անարխիստական հակումներ ունեցող մոդեռնիստ գրողները, ինչպիսիք են Հենրիկ Իբսենը և Ջեյմս Ջոյսը տպավորություն են ստեղծել, որ «մոդեռնիզմն ինքնին կարող է ընկալվել որպես անարխիստական քաղաքականության գեղագիտական իրականացում»: Դադաիզմն առաջացել է անհատապաշտներից, որոնք ձգտել են արվեստն օգտագործել լիակատար ազատության հասնելու համար: Այն ազդել է այլ շարժումների վրա, ինչպիսին է սյուրռեալիզմը, նրա կողմնակիցները կարևոր դեր են խաղացել 1918 թվականի Բեռլինի ապստամբության մեջ։ Ֆրանսիայի գլխավոր անհատական անարխիստական ամսագրերից մեկը՝ L'Anarchie-ը հիմնադրվել է 1905 թվականին։ Հայտնի ինդիվիդուալիստ է եղել շտիրներցի Էմիլ Արմանդը, որը պաշտպանել է բազմասիրությունը և համասեռամոլությունը:

## Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո
Իսպանական հեղափոխության և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո անարխիստական շարժումը դարձել է իր նախկին «ուրվականը», ինչպես հայտարարել է անարխիզմի պատմաբան Ջորջ Վուդքոկը։ Իր 1962 թվականի *«Անարխիզմ։ Ազատական գաղափարների և շարժումներ»* աշխատության մեջ գրել է, որ 1936 թվականից հետո դա «ուրվական է եղել, որը ոչ վախ է ներշնչել կառավարություններին, ոչ էլ հույս ժողովուրդներին, ոչ էլ նույնիսկ հետաքրքրություն թերթերի նկատմամբ: Կապիտալիզմը շարունակել է աճել հետպատերազմյան ժամանակաշրջանում, չնայած մարքսիստ գիտնականների կանխատեսումներին, որ այն շուտով կփլուզվի իր իսկ հակասությունների պատճառով, բայց անարխիզմը ժողովրդականության անսպասելի աճ է ապրել 1960-ականներին: Դրա պատճառները համարվել են Խորհրդային Միության աստիճանական ապամիստիզացումը և սառը պատերազմի գագաթնակետին գտնվող լարվածությունը։ Նոր Ձախերը ի հայտ են եկել 1950-ականներին, դա ազատական սոցիալիստական շարժում է եղել, որն ավելի մոտ է եղել անարխիզմին: Հայտնի մտածողները, ինչպիսիք են Հերբերտ Մարկուզան և Ռայթ Միլսը քննադատել են ամերիկյան և խորհրդային մարքսիզմը:
մինի|''Il est interdit d’interdire!'' (''Արգելվում է արգելել'' ), կարգախոս՝ Ֆրանսիայում պատին (1968 թվական)։
1957 թվականին հիմնադրված Situationist International-ը լայն տարածում է գտել 1968 թվականի իրադարձությունների ժամանակ՝ այն հիմնական փաստարկով, որ կյանքը դարձել է «տեսարան» կապիտալիզմի քայքայիչ ազդեցության պատճառով: Ավելի ուշ՝ 1972 թվականին այն կազմալուծվել է։ Անարխա-ֆեմինիզմը զարգացել է 1960-ականների վերջին։ Այն հարձակվել է պետության, կապիտալիզմի և պատրիարքության վրա։ Քանի որ էկոլոգիական ճգնաժամը դարձել է մոլորակի համար գլխավոր սպառնալիք՝ Մյուրեյ Բուկչինը զարգացրել է անարխիստական մտքի նոր սերունդ: Սոցիալական էկոլոգիայի իր տեսության մեջ նա պնդել է, որ որոշակի սոցիալական պրակտիկա և առաջնահերթություններ են սպառնում Երկրի վրա կյանքին: Նա շարունակել է բացահայտել այնպիսի պրակտիկայի պատճառը՝ ինչպիսին է սոցիալական ճնշումը:

### Ժամանակակից անարխիզմ
[մինի|Անարխիզմը հակագլոբալիզացիայի շարժման կարևոր տարրերից է։ Անարխիստական դաշինքի երթեր[Վարշավայում (2004)]]
Ժամանակակից դարաշրջանում անարխիզմը փոխվել է, քանի որ 19-րդ դարի ավանդական գծերը կամ գաղափարները լքվել են: Այսօր անարխիստների մեծ մասը երիտասարդ ակտիվիստներ են եղել, որոնք տեղյակ են եղել ֆեմինիստական և բնապահպանական խնդիրներին:

21-րդ դարի սկզբին Մեքսիկայում տեղի է ունեցել հերթական ապստամբությունը։ Զապատիստները վերահսկողության տակ են վերցրել Չիապասի մեծ տարածք։ Դրանք կազմակերպվել են ինքնավար, ինքնակառավարվող մոդելի հիման վրա, որն ունի բազմաթիվ զուգահեռներ անարխիզմի հետ և ոգեշնչել է շատ երիտասարդ անարխիստների Արևմուտքում: Քաղաքացիություն չունեցող մեկ այլ շրջան, որը կապված է անարխիզմի հետ՝ Սիրիայի հյուսիսում գտնվող Ռոժավայի քրդական շրջանն է: Այնտեղ հակամարտությունը ծագել է սիրիական քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ և Ռոժավայի ապակենտրոնացված մոդելը, որը հիմնվել է Բուկչինի՝ ազատական մունիցիպալիզմի և սոցիալական էկոլոգիայի գաղափարների վրա: Չիապասը և Ռոժավան ունեն նույն նպատակը՝ ստեղծել ազատատենչ համայնք չնայած նրան, որ շրջապատված են պետական ապարատով:

Ըստ անարխիստ գիտնական Սայմոն Քրիթչլիի «ժամանակակից անարխիզմը կարող է դիտվել որպես ժամանակակից նեոլիբերալիզմի կեղծ-ազատականության հզոր քննադատություն (… Ժամանակակից անարխիզմը հիմնականում պատասխանատվություն է կրչում սեռական, էկոլոգիական, կամ սոցիալ-տնտեսական թեմաներով։ Այն բխում է խղճի փորձից այն մասին, որոնցով Արևմուտքն աղքատացնում է մնացած պետություններին։ Դա բարոյական վրդովմունք է բացարձակ անհավասարությունների, աղքատացման և իրավազրկման նկատմամբ, որոնք այնքան շոշափելի են տեղական և գլոբալ մակարդակներում»:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

**Հոդվածներ**

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

**Հոդվածներ հանրագիտարաններում**

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Անարխիզմ
Կատեգորիա:Քաղաքական տեսություններ
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփայություն