Սեռական և վերարտադրողական առողջություն և իրավունքներ

**Սեռական և վերարտադրողական առողջությունն ու իրավունքներ** (ՍՎԱԻ), մարդու իրավունքների հասկացություն, որը կիրառվում է սեռականության և վերարտադրության նկատմամբ: Այն յուրաքանչյուր անձի իրավունքի ճանաչումն է՝ կայացնելու լիովին տեղեկացված և ինքնուրույն որոշումներ իր սեռական մասնակցության վերաբերյալ, ինչպիսիք են հակաբեղմնավորիչների օգտագործումը, սեռական զուգընկերների ընտրությունը և սեռական առողջության վերաբերյալ տեղեկատվությանն ու ծառայություններին հասանելիությունը՝ առանց խտրականության, բռնության և/կամ հարկադրանքի։ ՍՎԱԻ-ն ընդգրկում է չորս տարբեր, բայց փոխկապակցված ոլորտների համադրություն, որոնք կարող են ցուցաբերել տարբեր աստիճանի տարբերակում՝ կախված կոնկրետ համատեքստից: Այս չորս ոլորտներն են՝ սեռական առողջությունը, սեռական իրավունքները, վերարտադրողական առողջությունը և վերարտադրողական իրավունքները։ ՍՎԱԻ-ի լայն հասկացության մեջ այս չորս ոլորտները դիտարկվում են որպես առանձին, բայց բնույթով միահյուսված են։

Այս չորս ոլորտների միջև տարբերակումներ միշտ չէ, որ կատարվում են։ Սեռական առողջությունը և վերարտադրողական առողջությունը երբեմն միմյանց հոմանիշ են համարվում, ինչպես նաև սեռական իրավունքներն ու վերարտադրողական իրավունքները։ Որոշ դեպքերում սեռական իրավունքները ներառվում են սեռական առողջություն եզրույթի մեջ, կամ հակառակը։ Ոչ միայն տարբեր ոչ կառավարական կազմակերպություններն (ՀԿ-ներ) ու կառավարական կազմակերպություններն են օգտագործում  տարբեր տերմինաբանություններ, այլ նաև նույն կազմակերպության ներսում հաճախ օգտագործվում են տարբեր տերմինաբանություններ։

Սեռական և վերարտադրողական առողջության և իրավունքների համար պայքարող նշանավոր համաշխարհային ՀԿ-ներից են IPPF-ն (Միջազգային պլանավորված ծնողականության ֆեդերացիա), ILGA-ն (Միջազգային լեսբուհիների և գեյերի դաշինք), WAS-ը (Սեռական առողջության համաշխարհային ասոցիացիա՝ նախկինում հայտնի որպես Սեքսոլոգիայի համաշխարհային ասոցիացիա), Առողջապահության և գենդերային հավասարության կենտրոնը և ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի միջազգային դաշինքը։

## Պատմություն
Կառավարության իրականացրած ընտանեկան պլանավորման ծրագրերը առաջին անգամ սկսվել են 1950-ականներին։ Այնուամենայնիվ, այս ծրագրերի հիմնական նպատակները հաճախ կենտրոնացել են բնակչության տնտեսական աճի և զարգացման հետ կապված վերահսկման վրա։ 1994 թվականին Կահիրեում (Եգիպտոս) կայացած Բնակչության և զարգացման միջազգային կոնֆերանսը (ԲԶՄԿ) նշանակալի առաջընթաց է գրանցել վերարտադրողական առողջության հեռանկարում և համարվում է ժամանակակից վերարտադրողական առողջության և մարդու իրավունքների շարժման ծնունդը։

Կոնֆերանսի ընթացքում ընտանեկան պլանավորման շուրջ բանավեճերը տնտեսագիտության ոլորտից տեղափոխվել են հանրային առողջապահության և մարդու իրավունքների ոլորտ։ ԲԶՄԿ-ի ավարտին մշակվել է Գործողությունների ծրագիր (ԳԾ), որը հաստատել և ընդունել են 179 երկրներ։ ԳԾ-ն հաստատել է սեռական և վերարտադրողական առողջությունը որպես համընդհանուր մարդու իրավունք և ուրվագծել է վերարտադրողական առողջության բարելավման գլոբալ նպատակներն ու խնդիրները՝ հիմնված ազատ ընտրության, կանանց լիազորությունների ընդլայնման և սեռական ու վերարտադրողական առողջության ֆիզիկական և հուզական բարեկեցության տեսանկյունից դիտարկման կենտրոնական թեմաների վրա։

Գործողությունների ծրագիրը (ԳԾ) նախանշել է մի շարք նպատակներ՝ հիմնված ամբողջ աշխարհում վերարտադրողական առողջության համընդհանուր հասանելիության ապահովման կենտրոնական առաքելության վրա, որոնք պետք է իրականացվեին մինչև 2015 թվականը։ 2000 թվականին մշակվել են Հազարամյակի զարգացման նպատակները (ՀԶՆ), և չնայած վերարտադրողական առողջությունը հստակորեն չի նշվել որպես նպատակներից մեկը, այն դարձել է 3-րդ, 4-րդ և 5-րդ նպատակների կարևոր բաղադրիչ։ 2010 թվականին Միավորված Ազգերի Կազմակերպությունը սկզբնական ԳԾ-ն վերանայել և թարմացրել է՝ արտացոլելու համար մինչև 2015 թվականը համընդհանուր վերարտադրողական առողջության ապահովման նպատակը։

2015 թվականին ՀԶՆ-ների և Միջազգային զարգացման կոնվենցիայի ԳԾ-ն փուլ առ փուլ ավարտելուց հետո, սեռական և վերարտադրողական առողջության ու իրավունքների հաջորդ նպատակները ներառվել են Կայուն զարգացման նպատակների մեջ, որոնք ՀԶՆ-ների հաջորդ տարբերակն են, որոնք ուրվագծում են մինչև 2030 թվականը աղքատության դեմ պայքարի նպատակները։ Այս նպատակներից մեկը, մասնավորապես՝ Կայուն զարգացման 5.6 նպատակը, նախատեսված է «ապահովել սեռական և վերարտադրողական առողջության ու վերարտադրողական իրավունքների համընդհանուր հասանելիությունը», որը ներառում է սեռական և սեռական առողջության, վերարտադրողական առողջության և իրավունքների (ՍԻՀ) վերաբերյալ (ՄԱԿ 2015 թվականի Կայուն զարգացման նպատակներ)  «հիմնավոր որոշումների ընդունում»։

ՄԱԿ-ը աշխատում է ամբողջ աշխարհում հակաբեղմնավորիչ միջոցների հասանելիությունն ապահովելու ուղղությամբ և այն դարձրել է սեռական և սեռական առողջության, վերարտադրողական առողջության և իրավունքների վերաբերյալ իր աշխատանքի անբաժանելի մասը: Սա երկրների հիմք է տալիս սեռական և սեռական առողջության, վերարտադրողական առողջության և իրավունքների քաղաքականություն իրականացնելու համար և հնարավորություն է տալիս աշխատանքներ տանել բնակչության շրջանում անհատական ինքնավարության հասնելու ուղղությամբ (ինքնավարությունը վերաբերում է կնոջ՝ իր մասին որոշումներ կայացնելու կարողությանը որպես մարդու հիմնարար իրավունք)։

## Մարմնական ինքնավարություն
Մարմնական ինքնավարությունը մարդու հիմնարար իրավունք է, սակայն այն անհավասարաչափ է պաշտպանված  սեռական և վերարտադրողական առողջության և իրավունքների (SRHR) վերաբերյալ գլոբալ քաղաքականություններում: Վառ օրինակներ են կանանց սեռական օրգանների խեղումը (FGM) և աբորտը, որոնք բացահայտում են այս իրավունքի պահպանման հակասությունը: Թեև FGM-ն լայնորեն դատապարտվում է որպես վնասակար ավանդական պրակտիկա և աղջիկների իրավունքների խախտում, այնուամենայնիվ, աբորտը մնում է խորը վիճարկվող հարց, հաճախ սահմանափակված կամ խարանված, չնայած այն նույնպես շոշափում է  ինքնավարության, առողջության և արժանապատվության հարցեր: Այս անհամապատասխանությունը հատկապես ակնհայտ է նրանում, թե ինչպես են միջազգային կազմակերպությունները և դոնոր կառավարությունները բաշխում ֆինանսավորումը. FGM-ին վերջ տալու ջանքերը լայն աջակցություն են ստանում, մինչդեռ անվտանգ աբորտի հասանելիությունը հաճախ թերֆինանսավորվում, քաղաքականացվում կամ խաթարվում է այնպիսի քաղաքականությունների միջոցով, ինչպիսին է «Գլոբալ լռության կանոնը» (Global Gag Rule): Այս անհավասարակշռությունը արտացոլում է ոչ թե մարդու իրավունքների սկզբունքների չեզոք կիրառումը, այլ գլոբալ իշխանության դինամիկայի և մշակութային քաղաքականության ազդեցությունը մարմնական ինքնավարության սահմանման և պաշտպանության վրա:

## Սեռական առողջություն
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը սեռական առողջությունը սահմանում է այպես. «Սեռական առողջությունը ֆիզիկական, հոգեկան և սոցիալական բարեկեցության վիճակ է՝ կապված սեռականության հետ։ Այն պահանջում է դրական և հարգալից մոտեցում սեռականության և սեռական հարաբերությունների նկատմամբ, ինչպես նաև հաճելի և անվտանգ սեռական փորձառություններ ունենալու հնարավորություն՝ առանց հարկադրանքի, խտրականության և բռնության»։

## Սեռական իրավունքներ
Սեռական ու վերարտադրողական առողջության և իրավունքի (ՍԻԱ) մյուս երեք ասպեկտներից տարբերվող՝ սեռական իրավունքների համար պայքարը ներառում և կենտրոնանում է սեռական հաճույքի ու հուզական սեռական ինքնարտահայտման վրա։ Այս պայքարի հարթակներից մեկը Սեռական իրավունքների մասին Սեռական հարաբերությունների և սոցիալական ազատությունների հռչակագիրն է։

Սեռական առողջության համաշխարհային ասոցիացիան (ՍՀԱ) հիմնադրվել է 1978 թվականին՝ սեքսոլոգիայի ոլորտը խթանելու համար կազմակերպված բազմամասնագիտական, համաշխարհային ՀԿ-ների խմբի կողմից։

1995 թվականի Պեկինի կանանց համաժողովի գործողությունների ծրագիրը սահմանել է, որ մարդու իրավունքները ներառում են կանանց իրավունքը՝ ազատորեն և առանց հարկադրանքի, բռնության կամ խտրականության, վերահսկել և որոշումներ կայացնել իրենց սեփական սեռականության, այդ թվում՝ իրենց սեփական սեռական և վերարտադրողական առողջության վերաբերյալ։ Այս պարբերությունը որոշ երկրներում մեկնաբանվել են որպես կանանց սեռական իրավունքների կիրառելի սահմանում։ ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաժողովը սահմանել է, որ եթե կանայք ավելի շատ իշխանություն ունենային, բռնությունից իրենց պաշտպանելու նրանց կարողությունը կամրապնդվեր։

Ասոցիացիայի պատմության մեջ նշանակալի տեղաշարժ է եղել, երբ 1997 թվականին Սեքսոլոգիայի համաշխարհային կոնգրեսը հրապարակել է Սեռական իրավունքների Վալենսիայի հռչակագիրը: Սա Մարիա Պերես Կոնչիլոյի և Խուան Խոսե Բորաս Վալսի (կոնգրեսի նախագահներ) հեռատես քայլ էր, որը WAS-ը վերածեց ավելի շատ սեռական իրավունքները պաշտպանող կազմակերպության, որը հիմնարար նշանակություն ունի սեռական առողջության և սեքսոլոգիայի ոլորտի խթանման համար:

Այս հռչակագիրը համաշխարհային ազդեցություն է ունեցել սեռական իրավունքների՝ որպես մարդու իրավունքների կարևորության ճանաչման գործում: Բացի ԱՀԿ-ի, հռչակագիրը ստիպել է 2008 թվականին Միջազգային պլանավորված ծնողության ֆեդերացիաjին հրապարակել իր սեփական Սեռական իրավունքների հռչակագիրը 2008 թվականին։

Հետագայում ՍՀԿ-ն որոշ փոփոխություններ է կատարել Վալենսիայի հռչակագրում և առաջարկել է ՍՀԿ-ի սեռական իրավունքների հռչակագիր, որը Սեքսոլոգիայի 14-րդ համաշխարհային կոնգրեսում (Հոնկոնգ, 1999 թվական) հաստատել է Գլխավոր ասամբլեան: ՍՀԿ-ն ընդունել է Սեռական իրավունքների հռչակագիրը, որը սկզբնապես ներառում էր 11 սեռական իրավունք: Այն  2014 թվականի մարտին լրջորեն վերանայել և ընդլայել է ՍՀԿ-ի խորհրդատվական խորհուրդը՝ ներառելով 16 սեռական իրավունք՝

# Հավասարության և խտրականության բացառման իրավունքը
# Անձի կյանքի, ազատության և անվտանգության իրավունքը
# Ինքնավարության և մարմնական անձեռնմխելիության իրավունք
# Խոշտանգումներից և դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքից կամ պատժից զերծ լինելու իրավունքը
# Բոլոր տեսակի բռնությունից և հարկադրանքից զերծ լինելու իրավունքը
# Գաղտնիության իրավունքը
# Առողջության ամենաբարձր հասանելի չափանիշի իրավունքը, ներառյալ սեռական առողջությունը, հաճելի, բավարարող և անվտանգ սեռական փորձառությունների հնարավորությամբ
# Գիտական առաջընթացի և դրա կիրառման առավելություններից օգտվելու իրավունքը
# Տեղեկատվություն ստանալու իրավունքը
# Կրթության իրավունքը և համապարփակ սեռական կրթության իրավունքը
# Հավասարության և լիակատար ու ազատ համաձայնության վրա հիմնված ամուսնություն և նմանատիպ հարաբերություններ կնքելու, կնքելու և լուծարելու իրավունքը
# Երեխաներ ունենալու, նրանց թիվը և միջև ընկած ժամանակահատվածը որոշելու, ինչպես նաև դա անելու համար անհրաժեշտ տեղեկատվությունն ու միջոցներն ունենալու իրավունքը
# Մտքի, կարծիքի և արտահայտման ազատության իրավունքը
# Միավորման և խաղաղ հավաքների ազատության իրավունքը
# Հասարակական և քաղաքական կյանքին մասնակցելու իրավունքը
# Արդարադատության, իրավական պաշտպանության միջոցների և փոխհատուցման հասանելիության իրավունքը

Այս հռչակագիրը ազդեցություն է ունեցել Յոգյակարտայի սկզբունքների վրա (որոնք որպես սեռական կողմնորոշման և գենդերային ինքնության վերաբերյալ միջազգային սկզբունքների ամբողջություն մեկնարկվել են 2007 թվականի մարտի 26-ին), մասնավորապես՝ յուրաքանչյուր անձի անձեռնմխելիության գաղափարի և սեռական ու վերարտադրողական առողջության իրավունքի վերաբերյալ։

2015 թվականին ԱՄՆ կառավարությունը հայտարարել է, որ մարդու իրավունքների և համաշխարհային զարգացման վերաբերյալ քննարկումներում կսկսի օգտագործել «սեռական իրավունքներ» տերմինը։

2024 թվականի հուլիսի 12-ին Մարդու իրավունքների խորհրդի (ՄԻԽ) 56-րդ նստաշրջանն ընդունել է սեռական իրավունքները ներառող ՄԱԿ-ի առաջին բանաձևը: ՄԻԽ-ի «Մարդու իրավունքները ՄԻԱՎ-ի և ՁԻԱՀ-ի համատեքստում» բանաձևը կոչ է անում անդամ պետություններին մշակել «սեռական և վերարտադրողական առողջության ծառայություններ, ինչպես նաև սեռական և վերարտադրողական առողջության և իրավունքների վերաբերյալ կրթական ծրագրեր»: Սա հակասում է ՄԱԿ-ի նախորդ փաստաթղթերին և բանաձևերին, որոնք բացառում են սեռական իրավունքների վերաբերյալ ձևակերպումները։

Սեռական իրավունքները հաճախ քննարկվում են նաև զինված հակամարտության համատեքստում: Այլ գլոբալ կառույցների շարքում, ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը տարբեր փորձեր է ձեռնարկել լուծելու գենդերային խնդիրների հարցը հակամարտություններում և հակամարտությունից հետո, ներառյալ սեռական բռնությունը։

ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 2000 թվականին ընդունված 1325 բանաձևը նշանակալի քայլ է եղել զինված հակամարտություններում կանանց վրա անհամաչափ ազդեցության և խաղաղության գործընթացներում նրանց ներգրավման անհրաժեշտության ճանաչման գործում: Չնայած սեռական բռնությամբ չսահմանափակվելուն, 1325 բանաձևը կոչ է անում համակարգային փոփոխությունների, գենդերային հավասարության ապահովման և կանանց ներգրավման նման հանցագործությունների կանխարգելման և հետապնդման գործում։

Այն հիմք է դրել ավելի նպատակային բանաձևերի, ինչպիսին է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 1820 (2008) բանաձևը, որը հակամարտության ժամանակ սեռական բռնությունը հստակորեն դասակարգել է ոչ միայն որպես մարդու իրավունքների խախտում, այլև որպես սպառնալիք միջազգային խաղաղությանն ու անվտանգությանը՝ կոչ անելով ավելի ուժեղ կանխարգելիչ և արձագանքող միջոցներ ձեռնարկել։

Այս ջանքերը շարունակվել են ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 1888 (2009) բանաձևով, որը քննադատել է նախորդ բանաձևերի չկատարումը և կոչ է արել կոնկրետ գործողություններ ձեռնարկել, այդ թվում՝ հատուկ ներկայացուցչի առաջարկը, որը կղեկավարեր հակամարտությունների ժամանակ սեռական բռնության դեմ պայքարի ջանքերը։ Այս բանաձևերը միասին սեռական բռնությունը ներկայացնում են ոչ միայն որպես մարդասիրական խնդիր, այլև որպես համակարգային և անվտանգության խնդիր, որը պահանջում է անհապաղ ինստիտուցիոնալ ուշադրություն և գործողություններ:

## Վերարտադրողական առողջություն
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) առողջության սահմանման շրջանակներում, որպես լիարժեք ֆիզիկական, հոգեկան և սոցիալական բարեկեցության վիճակ, և ոչ միայն հիվանդության կամ թուլության բացակայություն, **վերարտադրողական առողջությունը** կամ **սեռական առողջությունը**/ **հիգիենան** վերաբերում է վերարտադրողական գործընթացներին, գործառույթներին և համակարգին կյանքի բոլոր փուլերում: Այս մեկնաբանություններից մեկը ենթադրում է, որ տղամարդիկ և կանայք պետք է տեղեկացված լինեն և հնարավորություն ունենան օգտվելու ծննդաբերության վերահսկման անվտանգ, արդյունավետ, մատչելի և ընդունելի մեթոդներից։ Նրանք պետք է նաև հասանելիություն ունենան սեռական և վերարտադրողական բժշկության համապատասխան ծառայություններին, ինչպես նաև առողջապահական կրթական ծրագրերի իրականացմանը, որոնք կընդգծեն այն կարևորությունը, որ կանայք անվտանգ անցնեն հղիության և ծննդաբերության գործընթացները։ Սա կարող է զույգերին ապահովել առողջ երեխա ունենալու լավագույն հնարավորությամբ: Ծննդաբերությունից հետո մոր առողջությունը նույնպես գերակա է և անվտանգ աբորտների հասանելիությունը կարող է շատ կարևոր լինել: BMC Կանանց առողջության ուսումնասիրությունում, որը 2019 թվականին անցկացվել է 162 երկրներում, այն երկրներում, որտեղ հասանելի են օրինական և անվտանգ աբորտներ, միջինում 100,000 կենդանի ծնունդների հաշվով գրանցվել է մայրական մահացության 45-ով պակաս դեպք։ Մյուս կողմից, անհատները բախվում են վերարտադրողական առողջության ծառայությունների անհավասարության հետ։ Անհավասարությունները տարբերվում են՝ կախված սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակից, կրթական մակարդակից, տարիքից, էթնիկ պատկանելությունից, կրոնից և իրենց միջավայրում առկա ռեսուրսներից։ Հնարավոր է, օրինակ, որ ցածր եկամուտ ունեցող անհատները չունեն համապատասխան առողջապահական ծառայությունների համար անհրաժեշտ ռեսուրսներ և գիտելիքներ՝ իմանալու համար, թե ինչն է հարմար վերարտադրողական առողջությունը պահպանելու համար։

## Վերարտադրողական իրավունքներ
Վերարտադրողական իրավունքները վերարտադրության և վերարտադրողական առողջության հետ կապված իրավական իրավունքներ և ազատություններ են։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը վերարտադրողական իրավունքները սահմանում է հետևյալ կերպ.

*Վերարտադրողական իրավունքները հիմնված են բոլոր զույգերի և անհատների հիմնարար իրավունքի ճանաչման վրա՝ ազատորեն և պատասխանատու կերպով որոշելու իրենց երեխաների թիվը, դրանց միջև ընկած ժամանակահատվածը, ինչպես նաև ունենալու դրա համար անհրաժեշտ տեղեկատվությունն ու միջոցները: Դրանք նաև ներառում են բոլորի իրավունքը՝ վերարտադրության վերաբերյալ որոշումներ կայացնելու՝ առանց [[Խտրականություն|խտրականության]], [[Ֆիզիկական կամ մտավոր հարկադրանք|հարկադրանքի]] և [[Բռնություն|բռնության]]։*

Սեռական և վերարտադրողական իրավունքների ոլորտը կրում է համատեքստային մշակութային և սոցիալական նորմերի, սոցիալ-տնտեսական գործոնների և գործող օրենքների ու կանոնակարգերի ազդեցությունը։ Սոցիալ-կառուցվածքային մթնոլորտը կարող է ազդել սեռական և վերարտադրողական առողջության խնամքի և միջամտությունների ինչպես մատչելիության, այնպես էլ որակի վրա։

## Նպատակներ և խնդիրներ
Չնայած շրջանակների հաճախակի փոփոխություններին, սեռականության և սեռական ու վերարտադրողական առողջության և իրավունքների ընդհանուր նպատակները քիչ են փոխվել: Ինչպես առաջին անգամ նշվել է Միջազգային զարգացման կոնվենցիայում, վերարտադրողական առողջության համընդհանուր խնամքը մնում է վերջնական նպատակը, և յուրաքանչյուր նոր շրջանակի հետ միասին մշակվում են նպատակներ՝ դրան հասնելու համար։ ՄԶԿ գործողությունների սկզբնական ծրագրում հիմնական կոչը եղել է առողջապահության համընդհանուր հասանելիությունը, ներառյալ վերարտադրողական առողջապահությունը, ընտանեկան պլանավորումը և սեռական առողջությունը։ Ժամանակի ընթացքում դրանք ընդլայնվել են՝ ներառելով սեռական և վերարտադրողական առողջության վերաբերյալ կրթություն ստանալու իրավունքը, կանանց սեռական օրգանների խեղման վերացումը և կանանց լիազորությունների ընդլայնումը սոցիալական, քաղաքական և մշակութային ոլորտներում։

Հատուկ նպատակներ և թիրախներ են ստեղծվել նաև դեռահասների սեռական և վերարտադրողական առողջության կարիքները լուծելու համար: Դեռահասները հաճախ ամենախոցելի են սեռական գործունեության հետ կապված ռիսկերի, այդ թվում՝ ՄԻԱՎ-ի նկատմամբ՝ անձնական և սոցիալական խնդիրների պատճառով, ինչպիսիք են մեկուսացման զգացումը, մանկական ամուսնությունները և խարանը։ Կառավարությունները գիտակցեցին դեռահասների առողջության մեջ ներդրումներ կատարելու կարևորությունը՝ որպես իրենց հասարակությունների ապագա բարեկեցության ապահովման միջոց։ Արդյունքում, Բնակչության և զարգացման հանձնաժողովը մշակել է դեռահասների համար մի շարք հիմնարար իրավունքներ, այդ թվում՝ համապարփակ սեռական կրթության իրավունքը, իրենց սեռականության հետ կապված բոլոր հարցերը որոշելու իրավունքը և սեռական և վերարտադրողական առողջության ծառայություններից առանց խտրականության օգտվելու իրավունքը (ներառյալ անվտանգ աբորտները, որտեղ դրանք օրինական են)։

## Տես նաև
* Աբորտի իրավունքի շարժումներ
* Ազատ ընտրություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առողջություն
Կատեգորիա:Կանանց իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու սեռականություն
Կատեգորիա:Մարդու վերարտադրողականություն
Կատեգորիա:Սեռական առողջություն
Կատեգորիա:Սեքս և հասարակություն
Կատեգորիա:Սեքսուալություն