open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հակահարված

**Հակահարված, հակագրոհ**, պաշտպանական մարտերում պաշտպանությունը ճեղքած և նրա մեջ մխրճված հակառակորդի զորքերին հասցված հարված, որի նպատակն է վերականգնել կորցրած օպերատիվ դրությունը։ Ձեռնարկվում է մեկ կամ երկու ուղղություններով՝ բանակային միավորումների երկրորդ էշելոնների ուժերով է, որպես կանոն, հարձակվող թշնամու թևերի վրա։ Հակահարվածի զորքերի գործողություններին աջակցում են ավիացիան, հրետանին և այլ կրակային միջոցներ։ Երբ պաշտպանվող կողմը ի վիճակի չէ վերականգնել կորցրած դրությունը, հակահարվածը հետապնդում է սահմանափակ նպատակներ՝ կանգնեցնել հակառակորդի հարձակումը, ազատել շրջապատման մեջ ընկած իր զորամիավորումները, հակառակորդի ուշադրությունը և ուժերը շեղել հարձակման գլխավոր ուղղությունից։ Հակահարվածը պաշտպանական մարտերի կարևոր նախապայմաններից է, և նրա կիրառումը ակտիվություն ու կայունություն է տալիս պաշտպանությանը (տես նաև Հակահարձակում)։

Կատեգորիա:Ռազմական տերմինաբանություն
Հալում

[thumb|[Սառույցի հալումը բաժակի մեջ]]

**Հալում**, նյութի անցումը բյուրեղային (պինդ) վիճակից հեղուկ վիճակի, տեղի է ունենում ջերմության քանակի կլանումով (I կարգի ֆազային անցում)։ Հալման բնութագրական մեծություններն են հալման ջերմաստիճանը (Th) և հալման ջերմությունը։ Հալման հակառակ պրոցեսը՝ բյուրեղացումը, ընթանում է նույն (Th) ջերմաստիճանում և ջերմության նույն քանակի անջատումով, որը կլանվում է Հալման պրոցեսում։ Որոշակի (Th)-ի առկայությունը բյուրեղային նյութերի կարևոր հատկանիշն է, որով դրանք տարբերվում են որոշակի հալման ջերմաստիճան չունեցող ամորֆ նյութերից։ Մաքուր մետաղներից Հալման ամենաբարձր ջերմաստիճանն ունի վոլֆրամը (3410&nbsp;°C), ամենացածրը՝ սնդիկը (-38,9&nbsp;°C)։ խառնուրդները միշտ իջեցնում են (Th)։ Հալման ամբողջ պրոցեսի ընթացքում նյութի ջերմաստիճանը մնում է հաստատուն և հավասար (Th)-ի, չնայած նյութին ջերմության քանակ է հաղորդվում։ (Th) կախված է ճնշումից, այդ մեծությունների կապն արտահայտվում է Կլապեյրոն-Կլաուզիուսի հավասարումով։ Նյութերի մեծ մասի ծավալը Հալման ժամանակ աճում է (մի քանի%-ով), որի հետևանքով ճնշման մեծացմանը զուգընթաց (Th) բարձրանում է։ Սակայն որոշ նյութերի (օրինակ, Ge, Si, Bi, InSb, GaSb, թուջ, սառույց և այլն) հալման պրոցեսում դիտվում է ծավալի փոքրացում, որը պայմանավորում է (Th)-ի նվազում՝ ճնշման մեծացմանը զուգընթաց։ Հալման ընթացքը բացատրվում է մոլեկուլային-կինետիկ տեսությամբ։ Բյուրեղային ջերմության քանակ հաղորդելը մետաղներին։

Կատեգորիա:Ֆիզիկական էֆեկտներ և երևույթներ
Ռոբերտ Անանյան

**Ռոբերտ Անանյան** (15 հունիսի, 1966, Մարտակերտ - 22 նոյեմբերի, 1992, Արցախ), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Ռոբերտ Անանյանը ծնվել է 1966 թ. հունիսի 15-ին Մարտակերտ քաղաքում։ Ավարտել է տեղի միջնակարգ դպրոցը, ուսումը շարունակել Ղափանի շինարարական տեխնիկումում։ Երբ սկսվում է Արցախյան շարժումը, տեխնիկումի ուսանողների հետ ստեղծում են «Նժդեհականների խումբ» ջոկատն ու գնում Ղարաբաղ։ Ջանյաթաղի ջոկատի հրամանատարի տեղակալն էր։ Մասնակցել է Սրխավենդի, Կիչանի, Մարաղայի համար մղված մարտերին։ 1992 թ. հուլիսի 4-ին՝ Մարտակերտի բռնագաղթումից հետո, ջոկատը ցրվել է։ Կորցրել է ծնողներին։ Զոհվել է 1992 թ. նոյեմբերի 22-ին՝ ռմբակոծության ժամանակ։ Հետմահու պարգևատրվել է ԼՂՀ «Արիության համար» մեդալով։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Մարտակերտի գերեզմանատանը։ 
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հունիսի 5 ծնունդներ
Կատեգորիա:1966 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 22 մահեր
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Մարտակերտ քաղաքում ծնվածներ
Հակոբ Կարենյան

**Հակոբ Կարենյան** (Կարինյան) ), հայ բանասեր, մանկավարժ, թատերագիր, թարգմանիչ։

## Կենսագրություն
Հակոբ Կարենյանը ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Էրզրում քաղաքում։ Սովորել է Էրզրումի (Կարին) Կարապետյան վարժարանում։ 1830 թվականին գաղթել է Ախալցխա, ապա հաստատվել Թիֆլիսում։ Երկար տարիներ հայոց լեզու, ճարտասանություն, կրոն է դասավանդել Ներսիսյան դպրոցում։ 1846-1847 թվականին նախ Հ. Արզանյանի, այնուհետև Միքայել Պատկանյանի հետ խմբագրել է «Կովկաս» թերթը։ Կարենյանի առաջին տպագիր գործը աշխարհաբարով գրված «Ճառ վասն փրկագործ չարչարանաց» (1841) կրոնական բովանդակությամբ երկն է։ Նույն թվականին Մոսկվայում նրա գրաբար թարգմանությամբ լույս է տեսել իտալացի թատերագիր Մետաստազիոյի «Եղերգութիւնք...» պիեսների ժողովածուն, իսկ 1854 թվականին՝ Լ. Գալուայի «Ինկվիզիցիայի պատմությունը» (Մ. Պատկանյանի հետ)։ Կարենյանի արժեքավոր գործերից են «Բաղդատութիւն Պատմութեան Մովսիսի Խորենացւոյ...» (1858) պատմա-բանասիրական աշխատությունը և «Վարդան Մամիկոնեան» (անտիպ), «Շուշանիկ» (1860) ողբերգությունները, որոնք երկար ժամանակ ներկայացվել են հայկական բեմում։ 1863 թվականին Կարենյանը հրատարակել է Դ. Շահնազարյանցի «Մայր ցուցակ ձեռագիր մատենից գրադարանի «Ս. աթոռոյն Էջմիածնի» գիրքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ թատերագիրներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Ջոզուե Կարդուչչի

**Ջոզուե Կարդուչչի** (, ), իտալացի բանաստեղծ, 1906 թվականի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր։

«Առ Սատանան» (1865) պոեմում երգում է ազատությունը, երկրային ուրախությունները, «Յամբեր և էպոդներ» (1865-1879) ժողովածուում ողբում Իտալիայի համար ընկածներին։ Հրատարակել է նաև «Նոր բանաստեղծություններ» (1861-1887) և «Բարբարոսական ներբողներ» (1877-1889) ժողովածուները։ Արժանացել է գրականության բնագավառում Նոբելյան մրցանակի (1906)։

## Կենսագրություն
Կարդուչչին ծնվել է Վալդիկաստելլոյում (Լուչչա նահանգում փոքր քաղաք)։ Հայրը բժիշկ էր։ Նա կողմնակից էր Իտալիայի միավորմանը։ Նման քաղաքական դիրքորոշում ունենալու պատճառով ընտանիքը ստիպված է լինում մի քանի անգամ փոխել ապրելավայրը։ Վերջ ի վերջո նրանք բնակություն են հաստատում Ֆլորենցիայում։ Քոլեջում սովորելու ընթացքում Կարդուչչին հիացած էր Հունական և Հռոմեական հին ժամանակների սահմանափակ ոճով։ Նրա սկզբնական աշխատանքներում արտացոլված է սահմանափակ դասական ոճը։ Կարդուչչին իտալերեն է թարգմանել Հոմերի Իլլիականի 9-րդ գիրքը։ 1856 թվականին նա ավարտում է Պիզայի դպրոցը և սկսում է դասավանդել դպրոցում։ Հաջորդ տարվա ընթացքում Կարդուչչին հրատարակում է իր բանաստեղծությունների առաջին հավաքածուն (Ոտանավորներ)։ Կարդուչչիի համար շատ դժվար տարիներ էին. նրա հայրը մահանում է, իսկ եղբայրը ինքնասպան է լինում։ 1859 թվականին նա ամուսնանում է Էլվիրա Մենիկուչչիի հետ։ Նրանք ունենում են 4 երեխա։ Կարճ ժամանակ Կարդուչչին հունարեն է դասավանդում Պիստոիայի տեղի դպրոցում, իսկ այնուհետև Բոլոնիայի համալսարանում աշխատում է որպես պրոֆեսոր։ Կարդուչչիի ուսանողներից էր Ջիովաննի Պասկոլին, ով ավելի ուշ դառնում է գրող։ 
Կարդուչչին հայտնի դասախոս և գրականության և հասարակության քննադատ էր։ Նա աթեիստ էր։ Նրա հակա-եկեղեցական հեղափոխական եռանդը երևում է "Սատանային նվիրված օրհներգ" հայտնի բանաստեղծությունում։ Բանաստեղծությունը ստեղծվել է 1863 թվականին՝ սկզբում որպես ճաշի սեղանի շուրջ արված բաժակաճառ, լույս է տեսել 1865 թվականին, իսկ 1869 թվականին վերահրատարակվել է Բոլոնիայի "Իլ Պոպոլո" (Il Popolo) ռադիկալ թերթում։ 1890 թվականին Կարդուչչին հանդիպում է ապագա պոետ Աննի Վիվանտիին. նրանց միջև սիրային ինտրիգ է ձևավորվում։ 2004 թվականին հրատարակվում է նրանց անցենզուր նամակները։ Մինչդեռ "Սատանային նվիրված օրհներգ"-ը ունեցավ բավական հեղափոխական ազդեցություն, Կարդուչչի ամենալավ բանաստեղծությունները ծնվեցին ավելի ուշ։ Նրա լավագույն գործերը ներառված են "Նոր ոտանավորներ" և "Բարբարոս Ձոներգեր" ժողովածուներում։
Կարդուչչին առաջին իտալացի գրողն է, ում շնորհվել է նոբելյան մրցանակ 1906 թվականին։ Նա նաև ընտրվել է Իտալիայի սենատոր։ Կարդուչչին մեծ մասամբ հայտնի է որպես բանաստեղծ, սակայն նա նաև գրել է արձակ գործեր։ Կարդուչչին նաև հիանալի թարգմանիչ էր. նա իտալերեն է թարգմանել Գյոթեի և Հեյնի մի շարք գործեր։ Նա մահացել է Բոլոնիայում 71 տարեկան հասակում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի աթեիստներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Իտալացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Իտալացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Իտալացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Պիզայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Իտալացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Իտալացի գրողներ
Կատեգորիա:Իտալացի բանասերներ
Համլետ Անդրեասյան

**Համլետ Անդրեասյան** (4 հունիսի, 1955, Առաջաձոր, Մարտակերտի շրջան&nbsp;-&nbsp;28 հոկտեմբերի, 1992, Սրխավենդ), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Համլետ Անդրեասյանը ծնվել է 1955 թ. հունիսի 4-ին Մարտակերտի շրջանի Առաջաձոր գյուղում։ Ավարտել է տեղի միջնակարգ դպրոցը։ Ծառայել է Խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո աշխատել է Առաջաձորի կենցաղսպասարկման կոմբինատում որպես հյուսն։ 1989 թ-ից արցախյան շարժման մասնակիցների շարքում էր։ Մասնակցել է պաշտպանական ու ազատագրական մարտերին։ Զոհվել է 1992 թ հոկտեմբերի 28-ին Սրխավենդի համար մղված մարտում։ Հետմահու պարգևատրվել է «Արիության համար» մեդալով։ Ամուսնացած էր, ունի երեք երեխա։ Հանգչում է Առաջաձորի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1955 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Առաջաձոր (Արցախ) գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 28 մահեր
Կատեգորիա:Հունիսի 4 ծնունդներ
Կարոտին

**Կարոտին** (լատիներեն carota-գազար), C40H56, կարոտինոիդների խմբի դեղնանարնջագույն պիգմենտ, վիտամին A-ի նախավիտամինն է։ Սինթեզվում է բուսական օրգանիզմներում։ Կարոտինով հարուստ են գազարի արմատները (այստեղից «կարոտին» անվանումը, որոշ սորտեր պարունակում են մինչև 31 միլիգրամ%), մասրենու (2-16 մգ%), հաղարջենու, արոսի, չիչխանի պտուղները։ Մեծ քանակությամբ կարոտին պարունակում են նաև կարագը, ձկան յուղը, ձվի դեղնուցը։ Բույսերում հիմնականում հանդիպում է B-կարոտինը։ Կարոտինը բարձրացնում է կենդանիների պտղաբերությունը, մատղաշի աճումն ու զարգացումը։ Բույսերում կարոտինի դերը լրիվ պարզված չէ։

Կատեգորիա:Վիտամին A
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Կատեգորիա:Ներկանյութեր
Կատեգորիա:Վիտամիններ
Հեղինե Հովհաննիսյան (դերասանուհի)

**Հեղինե Սարգսի Հովհաննիսյան** (), հայ դերասանուհի, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ։

## Կենսագրություն
1948 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։

### Թատերական գործունեություն
1948 թվականից խաղացել է Երևանի Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ակադեմիական թատրոնում։ Լավագույն թատերական դերերից են՝ Գոներիլ՝ Ու. Շեքսպիրի «Արքա Լիր», Գլաֆիրա՝ Գորկու «Եգոր Բուլըչովը և ուրիշները», Վարյա՝ Ա. Չեխով «Բալի այգին», Լիզա՝ Տոլստոյի «Կենդանի դիակ», Չեբոկսարովա՝ Օստրովսկու «Կատաղի փողեր» և այլն։ Նկարահանվել էր կինոյում՝ «Տղամարդիկ», «Սայաթ-Նովա» և այլն։ Մասնակցել է ռադիո- և հեռուստաբեմադրությունների։

### Մանկավարժական գործունեություն
1968 թվականից դասավանդել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում, եղել է պրոֆեսոր։

## Ֆիլմեր
* Հյուսիսային ծիածան, 1961
* Տղամարդիկ, 1972
* Հուսո աստղ, 1978
* Ապտակ, 1980
* Տեր, ողորմյա, 1997

## Պարգևներ և կոչումներ
* ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ, 1961
* ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, 1984
* «Արտավազդ» ամենամյա թատերական մրցանակ, 2002

## Ընտանիք
Ամուսին՝ Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ, ռեժիսոր Մարատ Մարինոսյան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ
Հալուրգիա

**Հալուգիա**, **աղագործություն**, քիմիական տեխնոլոգիայի բաժին, որն զբաղվում է հանքային աղերի արտադրությամբ։ Նեղ իմաստով հալուրգիան բնական աղերի վերամշակումն է։ Հալուրգիական արտադրության համար հումք են ծովաջուրը և չոր կլիմայում նրա խտացումից առաջացած աղային նստածքները, ինչպես նաև լճերի ընդերքի աղաջրերը։ Առանձին աղեր անջատում են բյուրեղացմամբ և լուծույթի գոլորշացմամբ, ինչպես բնական (հատուկ հարմարեցված ավազաններում), այնպես էլ գործարանային պայմաններում։ Հալուգիային բնորոշ է հումքի կոմպլեքսային օգտագործումը։ Այսպես, ծովային աղաջրերից ստանում են կերակրի աղ, նատրիումի սուլֆատ, մագնեզիումի սուլֆատ, քլորիդ և օքսիդ, նաև բրոմ, իսկ լճերի աղաջրերից՝ սոդա, բորաքս, լիթիումի աղեր։ Կալիումի բնական աղերի վերամշակմամբ կալիումի քլորիդի և սուլֆատի հետ միաժամանակ ստանում են մագնեզիումի քլորիդ և սուլֆատ, բրոմ, ինչպես նաև ռուբիդիումի և ցեզիումի աղեր։

Կատեգորիա:Քիմիա
Եգոր Հախվերդյան

**Եգոր Հովսեփի Հախվերդյան** (), հայ խորհրդային «գյուղական տնտեսության արտադրության առաջավոր», սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1948), ԽՄԿԿ անդամ (1930)։

1934-1939 թվականներին և ապա 1941-1957 թվականներին եղել է «Բեկում» կոլտնտեսության նախագահ։ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչման է արժանացել հացահատիկի բարձր բերք ստանալու համար։ Պարգևատրվել է Լենինի և այլ շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Խաչատուր Աբյան

**Խաչատուր Ժորայի Աբյան** (), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1975 թվականին Հադրութի շրջանի Մեծ Թաղեր գյուղում։ 1992 թվականին ընտանիքով տեղափոխվել է Աբովյան քաղաք, որտեղ էլ ավարտել է թիվ 5 միջնակարգ դպրոցը։ Բերձորի ազատագրումից հետո ծառայել է պարետային վաշտում, այնուհետև՝ Հադրութի պաշտպանական շրջանի հրաձգային գումարտակում։ Զոհվել է 1995 թվականի օգոստոսի 10-ին, Ֆիզուլիի շրջանի Կարախանբեյլիի դիրքերում, զենքի հետ անզգույշ վարվելու հետևանքով։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է գյուղի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1975 ծնունդներ
Կատեգորիա:1995 մահեր
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Մեծ Թաղեր գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 10 մահեր
Գագիկ Անդրեասյան

**Գագիկ Բարմենի Անդրեասյան** (4 հունվարի, 1975, Առաջաձոր, Մարտակերտի շրջան&nbsp;-&nbsp;4 հունվարի, 1994, Հակոբ Կամարի), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Գագիկ Անդրեասյանը ծնվել է 1975 թ. հունվարի 4-ին Մարտակերտի շրջանի Առաջաձոր գյուղում։ Սովորել է հայրենի գյուղի միջնակարգ դպրոցում։ 1993 թ. դեկտեմբերի 19-ից ծառայել է Խաչենի գումարտակում մասնակցել է մարտական գործողություններին։ Զոհվել է 1994 թ. հունվարի 6-ին Հակոբ Կամարի գյուղի մերձակայքում։ Դիակը հայտնաբերվել է ավելի ուշ։ Հետմահու պարգևատրվել է ԼՂՀ «Արիության համար» մեդալով։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Առաջաձորի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Առաջաձոր (Արցախ) գյուղում ծնվածներ
Վազգեն Սարգսյանի կիսանդրի (Երևան)

**Վազգեն Սարգսյանի կիսանդրի**, գտնվում է Երևանի կենտրոնում՝ Վազգեն Սարգսյան փողոցում, տեղադրվել է 2007 թվականին։

## Հեղինակներ
* Քանդակագործ՝ Տիգրան Հովումյան
* Ճարտարապետ՝ Ասլան Մխիթարյան

## Տվյալներ
Բրոնզե կիսանդրու բարձրությունը 1,5 մետր է (կարմիր գրանիտե պատվանդանի հետ՝ 3,7 մետր)։
Քանդակագործը քանդակի մեջ պարփակել է սպարապետի անհատականությունը, նրա ներքին ուժը։

## Պատմություն
Հայաստանի վարչապետ, պաշտպանության նախկին նախարար, Հայաստանի և Արցախի ազգային հերոս Վազգեն Սարգսյանի կիսանդրին տեղադրվել է 2007 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Երևանի համանուն փողոցում։

Կիսանդրու բացման արարողությանը մասնակցել են ՀՀ պաշտպանության նախարար Միքայել Հարությունյանը, Վազգեն Սարգսյանի եղբայրը՝ «Հանրապետություն» կուսակցության նախագահ Արամ Սարգսյանը, մայրը՝ Գրետա Սարգսյանը, Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար Վահե Շահվերդյանը։

Վազգեն Սարգսյանին նվիրված հուշարձաններ կան նաև Արարատում, Շուշիում, Վանաձորում, Վեդիում, Ջրվեժում։

## Տես նաև
* Վազգեն Սարգսյանի հուշարձան (Արարատ)
* Վազգեն Սարգսյանի կիսանդրի (Վաղարշապատ)
* Վազգեն Սարգսյանի կիսանդրի (Կապան)

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Վազգեն Սարգսյանի կիսանդրի (11).jpg
Պատկեր:Վազգեն Սարգսյանի կիսանդրի12.jpg
Պատկեր:Վազգեն Սարգսյանի կիսանդրի (1).jpg
Պատկեր:Վազգեն Սարգսյանի կիսանդրի (2).jpg
Պատկեր:Վազգեն Սարգսյանի կիսանդրի (3).jpg
Պատկեր:Վազգեն Սարգսյանի կիսանդրի (7).jpg
Պատկեր:Վազգեն Սարգսյանի կիսանդրի (9).jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Ասլան Մխիթարյանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Տիգրան Հովումյանի քանդակներ
Կատեգորիա:2007 քանդակներ
Սիմեոն Հախումյան

**Սիմեոն Գասպարի Հախումյան** (), հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Շուշիի թեմական դպրոցը, 1875-1878 թվականներին սովորել էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում։ 1900-1901 թվականներին հաճախել է Փարիզի Սորբոնի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը, միաժամանակ Կոլեժդը Ֆրանսում ունկնդրել սոցիոլոգիայի դասախոսություններ։ 1879-1884 թվականներին եղել է ուսուցիչ Կարսում, Շուշիում, Թավրիզում։ 1882-1884 թվականներին Շուշիում, ապա Թիֆլիսում հրատարակել է «Գործ», իսկ 1901-1902 թվականներին Փարիզում՝ «ժամանակ» հանդեսները։ 1895 -1896-ին ղեկավարել է Թիֆլիսի հայկական թատերական խումբը, 1897-1898 թվականներին եղել է Բաքվի հայկական մշտական թատրոնի ռեժիսորը։ Աշխատակցել է ժամանակի պարբերական մամուլին։ Ստորագրել է Ահրիման, Մար-Ամադ, Ծերուկ և այլ ծածկանուններով։ Մամուլում հանդես է եկել ինքնուրույն և թարգմանական բանաստեղծություններով, արձակ գործերով։ Առանձին գրքերով հրատարակվել են Հախումյանի «Մանիկ» վիպակը (1889), Էդգրեն Լեֆլերից, Իբսենից, Օ․ Շմիդտից կատարած թարգմանությունները։

## Գրականություն
* Մխիթարյան Մ., XIX դարի երկրորդ կեսի արևելահայ պարբերական մամուլի պատմությունից, Ե., 1976:

## Երկեր
* Մանիկ, վիպակ, 1889։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Ալբերտ Բաբայան

**Ալբերտ Սողոմոնի Բաբայան** (), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1956 թվականի հոկտեմբերի 19-ին Շուշի քաղաքում։ Ավարտել է Խաչատուր Աբովյանի անվան միջնակարգ դպրոցը, Մոսկվայի ֆինանսավարկային տեխնիկումը, աշխատանքի անցել Շուշիի, իսկ այնուհետև՝ Ստեփանակերտի խնայդրամարկղում։ 1992 թվականից Ասկերանի պաշտպանական շրջանի ֆինանսական բաժնի պետ էր։

Մահացել է 1998 թվականի հոկտեմբերի 5-ին, ծառայողական պարտականությունները կատարելու ժամանակ։ Ամուսնացած էր, ունի երեք երեխա։ Հանգչում է Ասկերանի շրջանի Շոշ գյուղի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1956 ծնունդներ
Կատեգորիա:1998 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 19 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 5 մահեր
Կատեգորիա:Շուշի քաղաքում ծնվածներ
Հակաականային պաշտպանություն

**Հակաականային պաշտպանություն**, ռազմածովային նավատորմի միջոցառումների համակարգ, որի խնդիրն է կանխել նավերի բախումն ականներին։ Հակաականային պաշտպանությանն են վերաբերում ականապատման աշխատանքներ կատարող թշնամու նավերին և ինքնաթիռներին հետևելը, ականները տրալների օգնությամբ ոչնչացնելը, նավերը անհատական պաշտպանական և ապամագնիսացող հարմարանքներով հանդերձելը, հայտնաբերված ականներից խուսանավելը, հարվածային խմբավորումները տրալներ ձգող նավերով անմիջականորեն պաշտպանելը և այլն։ Հսկողությունը հատուկ տեխնիկական միջոցների օգնությամբ կատարվում է առափնյա պահակակետերից և նավերից՝ նպատակ ունենալով հայտնաբերել լողացող, խարսխավոր և հատակային ականները։

Կատեգորիա:Ռազմագիտություն
Կատեգորիա:Պաշտպանություն
Աբդուռահիմ Հագվերդիև

**Աբդուռահիմ բեյ Հագվերդիև** (, ), ադրբեջանցի գրող, դրամատուրգ, Ադրբեջանական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1928)։

## Ստեղծագործություն
«Ավերված բույնը» (1896), «Անբախտ պատանին» (1900) և այլ պիեսներում պատկերել է «կալվածատիրա-ազնվականական կացութաձևի քայքայումը»։ «Աղա Մոհամմադ շահ Ղաջար» (1907) դրամայում դեմ է արտահայտվել բռնատիրությունը։

Խորհրդային իշխանության տարիներին գրել է «Ծառի ստվերում» (1926), «Հին սերունդ» (1927), «Կանանց տոնը» (1928), «Հրաշալի է» (1928) պիեսները։

Գրել է նաև գրականագիտական ու թատերական ուսումնասիրություններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանցի գրողներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի թատերական ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դրամատուրգներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայաստանում Ադրբեջանի դեսպաններ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության քաղաքական գործիչներ
Միքայել Գաբրիելյան

**Միքայել Երվանդի Գաբրիելյան** (1947 հունվարի 29, Մարաղա, Մարտակերտի շրջան - 1992 ապրիլի 10, Մարաղա, Մարտակերտի շրջան), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1947 թվականի հունվարի 29-ին Մարտակերտի շրջանի Մարաղա գյուղում։ Ավարտել է գյուղի միջնակարգ դպրոցը։ Ծառայել է Խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո աշխատել է գյուղում, որպես եռակցող։

Զոհվել է 1992 թվականի ապրիլի 10-ին, հայրենի օրրանի պաշտպանության ժամանակ։ Ամուսնացած էր, ունի երկու երեխա։ Հանգչում է հայրենի գյուղի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Ապրիլի 10 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հունվարի 29 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մարաղա գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Մարաղա գյուղում մահացածներ
Հակաաշխարհ

**Հակաաշխարհ**, հակամասնիկներից կազմված հիպոթետիկ աշխարհ։ Թեև այդպիսի աշխարհի գոյությունը չի բացառվում, սակայն Տիեզերքի հետազոտված մասում Հակաաշխարհ չի հայտնաբերվել։

Մեր աշխարհում հանդիպող յուրաքանչյուր քիմիական տարրի ատոմները բաղկացած են պրոտոններից, նեյտրոններից և էլեկտրոններից։ Հետևաբար, հակաատոմները պետք է կազմված լինեն հակապրոտոններից, հականեյտրոններից և պոզիտրոններից։ Այդ հակամասնիկներն առաջանում են բարձր էներգիայի սովորական մասնիկների փոխազդեցության ժամանակ՝ Տիեզերական ճառագայթներում կամ հզոր արագացուցիչներում, սակայն մասնիկներից կազմված աշխարհում դրանց գոյությունը շատ կարճատև է, քանի որ համապատասխան մասնիկների հետ փոխազդեցության հետևանքով դրանք ենթարկվում են անիհիլացման և վերածվում այլ մասնիկների։ Այդ է պատճառը, որ մեր Գալակտիկայում կայուն վիճակում չեն հանդիպում այնպիսի գոյացումներ, ինչպիսիք են հակամիջուկները և հակաատոմները, չնայած արհեստական պայմաններում հաջողվել է սինթեզել ծանր հակաջրածնի՝ հակադեյտրոնի և հակատրիտիումի ատոմների և հակահելիումի թեթև իզոտոպի ատոմի միջուկներ։

Այսպիսով, երկրային պայմաններում ապացուցված է այն տարրական հակամասնիկների գոյությունը, որոնք անհրաժեշտ են Հակաաշխարհի կառուցման համար, և հայտնագործված են պարզագույն հակաատոմների միջուկները։ Դա վկայում է Տիեզերքի որևէ մասում կայուն Հակաաշխարհի գոյության հնարավորությունը, սակայն Տիեզերքում նրա տարածվածության մասին ստույգ փաստեր դեռևս չկան։

Կատեգորիա:Նյութ
Կատեգորիա:Հականյութ
Հալշտայնի դոկտրին

մինի|Վալտեր Հալշտայն

**Հալշտայնի դոկտրին** (, ԳՖՀ արտաքին գործերի նախարարության պետական քարտուղար Վալտեր Հալշտայնի անունով), Արևմտյան Գերմանիայի (ԳՖՀ) արտաքին քաղաքականության դոկտրին, որն ընդունվել Է ԳՖՀ դեսպանների խորհրդակցությունում, 1955 թվականի դեկտեմբերին, Բոննում։ Նպատակն Էր սահմանափակել սոցիալիստական ճամբարում գտնվող Արևելյան Գերմանիայի (ԳԴՀ) իրավունքները, սահմանել, որ Դաշնային Հանրապետությունը դիվանագիտական հարաբերություններ չի հաստատի և չի պահպանի Արևելյան Գերմանիան ճանաչող ցանկացած պետության հետ, բացառությամբ Խորհրդային Միության՝ որպես հետպատերազմյան Գերմանիայի համար պատասխանատու պետությունների քառյակի անդամի

։

1967 թվականին Արևմտյան Գերմանիայի կառավարությունը ստիպված Էր հրաժարվել Հալշտայնի դոկտրինի կիրառումից սոցիալիստական երկրների նկատմամբ։ Իսկ 1960-ական թվականների վերջից, Արևելյան Գերմանիայի դիվանագիտական լայն ճանաչման պայմաններում, Արևմտյան Գերմանիան 1970-ին հայտարարեց Հալշտայնի դոկտրինի վերացման մասին։

1972 թվականին Արևմտյան Գերմանիան պայմանագիր կնքեց Արևելյան Գերմանիայի հետ գերմանական երկու պետությունների միջև հարաբերությունների հիմունքների վերաբերյալ։

1973 թվականին Արևելյան Գերմանիան դարձավ ՄԱԿ-ի անդամ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Torben Gülstorff: Trade follows Hallstein? Deutsche Aktivitäten im zentralafrikanischen Raum des Second Scramble. Humboldt-Universität zu Berlin, Berlin 2016.
* Torben Gülstorff: Die Hallstein-Doktrin — Abschied von einem Mythos, in: Deutschland Archiv, 9.8.2017.

Կատեգորիա:ԳԴՀ
Կատեգորիա:Գերմանիայի արտաքին հարաբերություններ
Կատեգորիա:Սառը պատերազմ
Բորիս Դանիելյան

**Բորիս Ալեքսանդրի Դանիելյան** (), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1959 թվականի հունվարի 26-ին Ստեփանակերտ քաղաքում։ Ավարտել է թիվ 8 միջնակարգ դպրոցը, այնուհետև՝ աշխատանքի անցել կահույքի ֆաբրիկայում։ 1990 թվականին ավարտել է Ղափանի շինարարական տեխնիկումը։ Արցախյան պատերազմի հենց առաջին օրերից մասնակցել է մարտական գործողություններին։ Պատերազմի ավարտից հետո ծառայության է տեղափոխվել ՊԲ նյութական ապահովման առանձին գումարտակ։

Զոհվել է 2000 թվականի օգոստոսի 31-ին, զինվորական պարտականությունները կատարելու ժամանակ, ավտովթարի հետևանքով։ Ամուսնացած էր, ունի երեք երեխա։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Ապրես Պետրոսյան

**Ապրես Ռոբերտի Պետրոսյան** (օգոստոսի 30, 1971, Ստեփանակերտ, ԼՂԻՄ, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - սեպտեմբերի 1, 1992, Դրմբոն, Մարտակերտի շրջան, Արցախ), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան պատերազմի մասնակից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1971 թ. օգոստոսի 30-ին, Ստեփանակերտում։ Սովորել է № 3 միջնակարգ դպրոցում, այնուհետև՝ ուսումը շարունակել Ստեփանակերտի № 21 միջնակարգ պրոֆտեխուսումնարանում և ստացել ռադիոտեխնիկի մասնագիտություն։ Ուսումնարանն ավարտելուց հետո զորակոչվել է Խորհրդային բանակ, ծառայել Լեհաստանում։ Զորացրվելուց հետո զինվորագրվել է № 2 վաշտին՝ որպես տանկի նշանառու-օպերատոր։ Մասնակցել է բազմաթիվ մարտերի: Զոհվել է 1992 թ. սեպտեմբերի 1-ին, Դրմբոն գյուղի մոտ ծավալված մարտում։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։

Ամուսնացած էր, ունի մեկ երեխա։

## Պարգևներ
Հետմահու պարգևատրվել է ՀՀ «Արիության համար» մեդալով:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1971 ծնունդներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 30 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 1 մահեր
Կատեգորիա:Դրմբոն գյուղում մահացածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Արիության մեդալակիրներ
Դավիթ Սարգսյան (ազատամարտիկ)

**Դավիթ Գրիգորի Սարգսյան** (1972 դեկտեմբերի 5, Ստեփանակերտ - 1994 հունվարի 15, Հորադիզ), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1972 թվականի դեկտեմբերի 5-ին Ստեփանակերտ քաղաքում։ Ավարտել է թիվ 10 միջնակարգ դպրոցը։ 1989 թ. ընդունվել է Լենինգրադի կինոռեժիսուրայի ինստիտուտի ինժեներական ֆակուլտետը, իսկ 1991 թվականին տեղափոխվել Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտը։ Ծառայել է 4-րդ գումարտակում, մասնակցել Բերձորի, Մարտակերտի, Քելբաջարի, Աղդամի, Ֆիզուլու, Հորադիզի մարտերին։

Զոհվել է 1994 թվականի հունվարի 15-ին, Հորադիզում։ Հետմահու պարգևատրվել է «Մարտական խաչ» երկրորդ աստիճանի շքանշանով։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Ստեփանակերտի հուշահամալիրում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1972 ծնունդներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 5 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:1994 մահեր
Կատեգորիա:Հունվարի 15 մահեր
Կատեգորիա:Հորադիզ քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Հալշտատյան մշակույթ

**Հալշտատյան մշակույթ**, վաղ երկաթիդարի (մ.թ.ա. մոտ 900—400) հնագիտական մշակույթ Միջին Եվրոպայի հարավում։ Անվանումն ստացել է Ավստրիայի Հալշտատ (Hallstatt) քաղաքի մոտակա դամբարանադաշտից։ Պայմանականորեն բաժանվում է տարածման արևելյան (Ավստրիա, Հարավսլավիա, Ալբանիա, մասամբ՝ Չեխոսլովակիա) և արևմտյան (ԳԴՀ, ԳՖՀ հվ. շրջանները, Ֆրանսիայի մերձհռենոսյան դեպարտամենտները) շրջանների, նաև Պո գետի (Իտալիա) արևելյան հովտում։ Օդեր և Վիսլա գետերի ավազաններում Հալշտատյան մշակույթին է պատկանում ուշ շրջանի լուժեցյան ցեղերի մշակույթը։ Հալշտատյան մշակույթի տարածման սկզբնական շրջանում բրոնզի փոխարեն աստիճանաբար տիրապետող է դառնում երկաթը, տնտեսության մեջ գերակշռում է հողագործությունը, քայքայվում են տոհմատիրական կարգերը, և ձևավորվում դասակարգային հարաբերությունները։ Հալշտատյան մշակույթին բնորոշ են զանգակաձև կամ աղեղնաձև բռնակներով բրոնզե ու երկաթե սրերը, բրոնզե կոնաձև սաղավարտները, դաշույնները, կացնակները, դանակները, նիզակների երկաթե և պղնձեսայրերը, բրոնզե թիթեղներից (կաշվի վրա կարված) զրահները, անթափանց ապակուց դեղին ուլունքները՝ կապույտ ակներով, բրոնզե, ոսկե, ապակե, ոսկրե տարատեսակ զարդերը, գազանների պատկերներով ճարմանդները, բազմագույն, դեղին և կարմիր, փորագիր ու չավածո նախշերով խեցեղենը ևն։ Կավամանների, բրոնզե գոտիների երիզների վրա պատկերված են խնջույքների, տոնակատարությունների, որսի, կրոնական ծիսակատարությունների և այլ տեսարաններ։ Արևմտյան շրջաններում Հալշտատյան մշակույթին աստիճանաբար փոխարինել է լատենյան մշակույթը։ 

Կատեգորիա:Երկաթի դար
Կատեգորիա:Եվրոպայի հնագիտական մշակույթներ
Կատեգորիա:Կելտական մշակույթ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Ավստրիայում
Հալոգեն ապարներ

**Հալոգեն ապարներ**, նստվածքային ապարներ, որոնք առաջանում են լուծույթներից՝ բյուրեղացման ճանապարհով ՝ հալոգենեզի ընթացքում։ Հալոգեն ապարներ, լայնորեն տարածված են և նստվածքային ապարների հիմնական տիպերից են։ Հալոգեն ապարների գլխավոր բաղադրամասերն են՝ մեկ կամ մի քանի հեշտ լուծվող աղեր ուտի գեն դժվար լուծվող միներալների (կարբոնատների են) և տերիգեն նյութի խառնուրդներով։ Հալոգեն ապարներ են հալիտային (կազմված են հալիտից), սիլվինիտային (հալիտի հետ առկա Է սիլվին), կառնալիտային (կառնալիտ, հալիտ), գիպսային (գիպս), բազմամիներալային (լանգբեյնիտ, կաինիտ, սիլվին, հալիտ) ապարները։ Հալոգեն ապարներ աչքի են ընկնում արտաքին ազդակների, հատկապես ջրի նկատմամբ նվազ կայունությամբ, հեշտությամբ լուծվում են և քայքայվում։ Հալոգեն ապարներ երբեմն անվանում են նաև աղային ապարներ։ 

Կատեգորիա:Ապարներ
Գագիկ Օհանջանյան

**Գագիկ Շահենի Օհանջանյան** (1964 փետրվարի 6, Սոս, Մարտունու շրջան - 1994 հունվարի 27, Ներքին Վեյսալի), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1964 թվականի փետրվարի 6-ին, Մարտունու շրջանի Սոս գյուղում։ Միջնակարգ կրթություն ստանալուց հետո, ուսումը շարունակել է Մարտունի քաղաքի պրոֆտեխուսումնարանում։ 1982-1984 թվականներին ծառայել է Խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո աշխատել է գյուղի կոլտնտեսությունում՝ որպես տրակտորիստ։ Զինվորագրվել է Մարտունու գնդում։ Եղել է տանկի հրամանատար։ Մասնակցել է Ամարասի ձորակի պաշտպանությանը, Աղդամի ու Ֆիզուլու շրջանների կրակակետերի վերացման համար մղված մարտերին։ Անհայտ կորել է 1994 թվականի հունվարի 27-ին, Ներքին Վեյսալիի ուղղությամբ իրականացված հակահարձակման ժամանակ։ Ամուսնացած էր, ունի երկու երեխա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սոս գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Հակագազ

thumb|Ժամանակակից հակագազ փոխվող ֆիլտրերով
**Հակագազ**, մարդու շնչառական օրգանները, աչքերն ու դեմքը թունավոր նյութերից, ռադիոակտիվ փոշուց և օդում գազի կամ գոլորշու ձևով գտնվող այլ նյութերից պաշտպանող հիմնական անհատական միջոց (սարք)։ Հակագազերը լինում են զտող (ներշնչվող օդը գտում, մաքրում Է վնասակար նյութերից) և մեկուսացնող (շնչառական օրգանները լրիվ մեկուսացնում Է արտաքին միջավայրից՝ շնչառությունը կատարվում Է հակագազի պարկուճում ռեգեներացվող օդով)։ Վերջինս օգտագործվում Է այն դեպքում, երբ զտող հակագազը պաշտպանություն չի ապահովում, օրինակ՝ շրջապատում թթվածնի պակասության դեպքում։

Կատեգորիա:Անվտանգություն
Կատեգորիա:Բրիտանական հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Իրանական հայտնագործություններ
Կամո Մնացականյան

**Կամո Արկադիի Մնացականյան** (1964 մարտի 8, Խաչմաչ, Ասկերանի շրջան - 1994 հունվարի 30, Թալիշլար, Աղդամի շրջան), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1964 թվականի մարտի 8-ին Ասկերանի շրջանի Խաչմաչ գյուղում։ Գյուղում 8-ամյա կրթություն ստանալուց հետո տեղափոխվել է Բաքու, որտեղ ավարտել է երաժշտական դպրոցը և միևնույն ժամանակ ստացել է ավտոփականագործի մասնագիտություն։ Ծառայել է Խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո վերադարձել է գյուղ։

1992 թվականին հունիսին, գյուղի վեց կամավորականների հետ, անդամագրվել է Սարուշենի վաշտում, այնուհետև՝ ծառայությունը շարունակել է «ն» պաշտպանական շրջանի 5-րդ գումարտակում։ Մասնակցել է Մաճկալաշենի, Ղուբաթլուի, Մարտակերտի, Շռլանի, Խրամորթի, Ասկերանի, Աղդամի շրջանների պաշտպանական ու ազատագրական մարտերին։ Զոհվել է 1994 թվականին հունվարի 30-ին Աղդամի շրջանի Թալիշլար գյուղում։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Խաչմաչի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թալիշլար գյուղում մահացածներ
Կատեգորիա:Խաչմաչ գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Ավետիս Գրիգորյան

**Ավետիս Լևոնի Գրիգորյան** (), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1948 թվականի հունիսի 18-ին Լենինական (այժմ՝ Գյումրի) քաղաքում։ Տեղի Պ.Դուրյանի անվան միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո բարձրագույն կրթություն ստանալու նպատակով մեկնել է Մոսկվա, ընդլայնել հետաքրքրությունների շրջանակն ու կայուն գիտելիքներ ձեռք բերել։ Ամուսնանալուց հետո 1988 թվականին ընտանիքով տեղափոխվել է Ստեփանակերտ և անմիջապես հայտնվել Արցախյան ազգային-ազատագրական պայքարի հորձանոտում։ Ընդհատակյա լայն գործունեություն է ծավալել, որը սաֆոնովականների կողմից աննկատ մնալ չէր կարող. ձերբակալվել ու Նովոչերկասկի կալանավայր է տեղափոխվել։ Երբ սկսվել են մարտական գործողությունները՝ նա կրկին Ստեփանակերտում էր (1992-ից քաղաքի պարետն էր), և մասնակցել է Կրկժանի, Քարին տակի, Մալիբեկլուի, Խոջալուի, Շուշիի համար մղված մարտերին։

Զոհվել է 1992 թվականի մայիսի 15-ին, Շուշիի շրջանում։ Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Արիության համար» և «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալներով։ Ամուսնացած էր, ունի երեք երեխա։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1948 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունիսի 18 ծնունդներ
Կատեգորիա:Գյումրի քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Մայիսի 15 մահեր
Կատեգորիա:Շուշիի շրջանում մահացածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կամո Սարգսյան

**Կամո Նիկոլայի Սարգսյան** (1968 ապրիլի 3, Ստեփանակերտ - 1993 փետրվարի 17, Աղդամի շրջան), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1968 թվականի մայիսի 3-ին Ստեփանակերտ քաղաքում։ Ավարտել է թիվ 3 միջնակարգ դպրոցը։ Զինվորական պարտադիր ծառայությունն անցել է Փոթի քաղաքում։ Զորացրվելուց հետո աշխատանքի է անցել կահույքի ֆաբրիկայում։ 1990 թվականից հերթապահել է Հովսեփավանում։

Ծառայել է Ասկերանի գնդում, մասնակցել Ասկերանի շրջանի պաշտպանական մարտերին։ Զոհվել է 1993 թվականի փետրվարի 1-ին Աղդամի շրջանում։ Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Արիության համար» մեդալով։ Ամուսնացած էր, ունի երկու երեխա։ Հանգչում է Ստեփանակերտի հուշահամալիրում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1968 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 3 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:1993 մահեր
Կատեգորիա:Փետրվարի 17 մահեր
Կատեգորիա:Աղդամի շրջանում մահացածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Ալբերտ Կարապետյան

**Ալբերտ Ռուբենի Կարապետյան** (1972 հուլիսի 19, Ստեփանակերտ, 1994 հունվարի 10, Աղդամի շրջան), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1972 թվականի հունիսի 19-ին, Ստեփանակերտ քաղաքում։ Ավարտել է թիվ 9 միջնակարգ դպրոցը։ Աշխատել է կոշկի ֆաբրիկայում։ Անդամագրվել է ԻՊՈՒ-ի թիվ 9 վաշտում։ Մարտական մկրտությունը ստացել է Կրկժանում։ Վիրավորվել է Մարտակերտի շրջանի Վաղուհաս գյուղի ազատագրման ժամանակ։ Մասնակցել է բազում մարտերի։

Զոհվել է 1994 թվականի հունվարի 10-ին Վարանդայում։ Հետմահու պարգևատրվել է ՀՀ «Արիության համար» մեդալով։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1972 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունիսի 19 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:1994 մահեր
Կատեգորիա:Հունվարի 10 մահեր
Կատեգորիա:Վարանդա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Արիության մեդալակիրներ
Հաբաներա

[thumb|260px|"Լա Պոեմա", [Սեբաստիան Իրադեր (1863)]]

**Հաբաներա** (, Habana-Հավանա), կուբայական պար և երգ։ Առավել հայտնի Է «դանսա» անվանումով։ Ծագել Է եվրոպական կոնտրդանսից (17-18-րդ դարերում անգլիական ժողովրդական պար, որպես պարահանդեսային տարածվել Է Եվրոպայի այլ երկրներում, 19-րդ դարում միաձուլվել կադրիլին)։

Քրեստոմատիական նմուշը՝ Ս. Իրադերի «Լա պալոմա» («Աղավնյակ»)։ Տարածված է Լատինական Ամերիկայում։ Հաբաներայի երաժշտական ձևը օգտագործել են կոմպոզիտորներ Ժորժ Բիզեն, Կլոդ Դեբյուսին և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Պարեր
Կատեգորիա:Իսպանական երաժշտություն
Հալս

**Հալս**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում` Վանի վիլայեթի Կառկառի գավառում։ 1909 թվականին ուներ 8 ընտանիք հայ բնակիչ, զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Նրանց մի մասը զոհվել է 1915 թվականին՝ թուրք կառավարության կազմակերպած ջարդերի ժամանակ։ Փրկվածները տարագրվել են Արևելյան Հայաստան։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Օրգանական միացությունների հալոգենացում

**Օրգանական միացությունների հալոգենացում**, օրգանական միացություններում ջրածնի ատոմները հալոգենների ատոմներով տեղակալելու ռեակցիա։ Որպես հալոգենացնող նյութեր օգտագործվում են հալոգենները, ազատ հալոգենի գեներատորները, դրական լիցքավորված հալոգենի ատոմ պարունակող նյութերը (հիպոքլորիտներ, N-բրոմսուկցինիմիդ) են։ Կիրառական նշանակություն ունի քլորացումը։

Կատեգորիա:Օրգանական ռեակցիաներ
Հաբիբ իբն Մասլամա

**Հաբիբ իբն Մասլամա** (**Մասայլիմա** (), հայտնի է նաև որպես **Մասլամա իբն Հաբիբ** (, ), արաբ զորավար։ Մասնակցել է Ասորիքի նվաճմանը, Բյուզանդիայի դեմ պատերազմներին, եղել է Հարավային Ասորիքի կառավարիչ։ 654 թվականին արշավել է Հայաստան, այն ենթարկել խալիֆայությանը։ Երաշխավորել է հայ նախարարների հողատիրական իրավունքները՝ հարկ տալու պայմանով։ Եղել է բազմաստվածության քարոզիչ, ծագումով՝ բանու հանիֆա ցեղից։ 7-րդ դարում Արաբիայում հռչակվել է մարգարե, մրցակցել Մուհամեդի հետ։ Մուսուլմանները նրան հայտարարում են կեղծ մարգարե ( *al-Kadhāb*): Տարածված է նրա *Musaylimah al-Kadhdhāb* (Մասայլիմա Ստախոս) անվանումը։

## Ստուգաբանություն
Մասայլիմայի իսկական անունը Մասլամա իբն Հաբիբ է, բայց մուսուլմանները նրա անունը ձևափոխել են, դարձրել Մասայլիմա, որը Մասլամայի նվազական ձևն է 617-662):

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* *Buhl, Fr.*. Musailima // Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913—1936).

Կատեգորիա:Արաբներ
Կարելերեն

**Կարելերեն**, կարելների լեզուն։ Պատկանում է ուգրո-ֆիննական լեզվաընտանիքի մերձբալթյան-ֆիննական ենթախմբին։ Տրոհվում է 3 բարբառի, որոնցից կարելականը մոտ է ֆիններենին։

Կարելերենի հիմնական առանձնահատկություններից են b, g, d, z ձայնեղների և š, ž, č (tê) շփականների առկայությունը, ձայնավորների ներդաշնակությունը, երկար և կարճ ձայնավորների հակադրությունը, բաղաձայնների աստիճանների հերթագայությունը։ Կարելերենով ամենահին տեքստը թվագրվում է 18-րդ դարում։ Այբուբենը 20-րդ դարի կեսերից ռուսագիր և ֆիննագիր է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի լեզուներ
Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի լեզուներ
Հաբսբուրգներ

մինի|Զինանշանը

**Հաբսբուրգներ** (Habsburger), թագավորական դինաստիա, որը կառավարել է Ավստրիայում 1282-1918 թվականներին, Չեխիայում և Հունգարիայում՝ 1526-1918 թվականներին (1867 թվականից՝ Ավստրո-Հունգարիայում), Իսպանիայում և նրա տիրույթներում՝ 1516-1700 թվականներին, եղել են «Հռոմեական սրբազան կայսրության» կայսրեր 1438-1806 թվականներին (բացի 1742 - 1745)։ 1090 թվականից Հաբսբուրգները եղել են կոմսեր, 1135 թվականից՝ լանդգրաֆներ Վերին Հռենոսում և Միջին Շվեյցարիայում, որտեղ մոտ 1020 թվականին կառուցել են Հաբսբուրգ ամրոցը (այստեղից էլ՝ Հաբսբուրգ տոհմանունը)։ Կառլոս V-ի օրոք (1500-1558) Հաբսբուրգների իշխանությանն էր ենթարկվում հսկայական տարածք՝ Գերմանիան, Ավստրիան, Հոլանդիան, Չեխիան, Հունգարիան, Իտալիայի մի մասը, Իսպանիան և նրա ամերիկյան գաղութները։ 1521-1522 թվականների պայմանագրով Կառլոս V Հաբսբուրգի ավստրիական ժառանգական տիրույթները զիջեց եղբորը՝ Ֆերդինանդ I-ին, որը դարձավ Հաբսբուրգի ավստրիական ճյուղի հիմնադիրը։ 1556 թվականին Կառլոս V իսպանական գահից հրաժարվեց հօգուտ իր որդի Ֆիլիպ II-ի, որը դարձավ Հաբսբուրգների իսպանական ճյուղի հիմնադիրը։

1740 թվականին, երբ Հաբսբուրգի ավստրիական ճյուղն ընդհատվեց Կառլոս VI կայսրով, վերջինիս դուստր Մարիա Թերեզայի (իշխել է 1740-1780 թվականներին) և Լոթարինգիայի Ֆրանց Ստեֆան դքսի ամուսնությամբ սկզբնավորվեց Հաբսբուրգ-Լոթարինգյան դինաստիան։ 1867 թվականին Ֆրանց Իոսիֆ I-ի օրոք ավստրիական կայսրությունը վերակազմավորվեց երկմիասնական Ավստրո-Հունգարական կայսրության։ 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ին, առաջին համաշխարհային պատերազմում Ավստրո-Հունգարիայի պարտության և հեղափոխական ու ազգային-ազատագրական շարժումների վերելքի պայմաններում Կառլոս I Հաբսբուրգ կայսրը (թագավորել է 1916-1918 թվականներին) հրաժարվեց գահից, և Հաբսբուրգի միապետությունն ընկավ։ 1919 թվականի ապրիլի 3-ին Ավստրիայի հանրապետության սահմանադիր ժողովը օրենք ընդունեց Հաբսբուրգին բոլոր իրավունքներից զրկելու, երկրից նրանց վտարելու և ունեցվածքը բռնագրավելու մասին։

Կատեգորիա:Արքայական ընտանիքներ
Կատեգորիա:Եվրոպական թագավորական ընտանիքներ
Կատեգորիա:Կաթոլիկ միապետներ
Հագագ

**Հագագ**, խուլ շփական հնչյուն, որն արտաբերվում է ձայնալարերի մոտեցմամբ, երբ ձայնածերպով անցնող օդի հոսքը առաջացնում է թույլ աղմուկ։ Հագագի արտաբերման համար բերանի խոռոչը հատուկ դիրք չունի, այլ ընդունում է հաջորդ (կամ նախորդ) հնչյունի արտաբերման դիրքը։ Հայերենի հ հնչյունը հագագ է։ Թույլ շնչի աղմուկ կարող են ունենալ նաև պայթական և կիսաշփական բաղաձայնները, որոնց երբեմն անվանում են հագագային հնչյուններ. սրանց համար գործածվում Է նաև շնչեղ կամ շնչեղացված տերմինը։ 

Կատեգորիա:Հնչյուններ
Կատեգորիա:Բաղաձայններ
Կատեգորիա:Հնչյունաբանություն
Ֆրից Հաբեր

**Ֆրից Հաբեր** (, ), գերմանացի քիմիկոս-անօրգանիկ, Կարլսրուեի պոլիտեխնիկ ինստիտուտի պրոֆեսոր (1898-1911)։

1904 թվականից ուսումնասիրել է բարձր ջերմաստիճանների և ճնշումների պայմաններում ազոտից ն ջրածնից ամոնիակի առաջացման ռեակցիայի հավասարակշռությունը։ 1908 թվականին կիսագործարանային սարքավորմամբ Հաբերը առաջինն է ստացել հեղուկ ամոնիակ, իսկ 1913 թվականին նրա ղեկավարությամբ կազմակերպվել է մթնոլորտային ազոտի ֆիքսացման գործարան (Նոբելյան մրցանակ, 1918)։ 1911 թվականից ղեկավարել է Բեռլին-Գալեմի ֆիզիկական քիմիայի և էլեկտրաքիմիայի ինստիտուտը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Հաբերը Գերմանիայի ռազմաքիմիական արդյունաբերության, մասնավորապես թունավոր նյութերի մշակման կազմակերպիչներից էր։ Ֆաշիստների իշխանության հաստատումից հետո՝ 1933 թվականի գարնանը, Հաբերը հեռացել է Գերմանիայից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Հայդելբերգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Լեոպոլդինայի անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գյուտարարներ
Հաշվարկային պալատ

**Հաշվարկային պալատ** (clearinghouse), անդամ-ձեռնարկությանների միջև անկանխիկ հաշվարկներ կատարող հատուկ ինստիտուտ։ Հաշվարկային պալատները լինում են բանկային, ֆոնդային բորսաների, առանձին ապրանքների գծով գործարքների և այլնի։ Հիմնականը բանկայինն է, որի նպատակը հաշվարկային պալատի անդամ-բանկերի փոխադարձ պահանջների հաշվանցման միջոցով կանխիկ դրամական վճարումների սահմանափակումն է (տնտեսումը։ Վճարման ենթակա են միայն փոխադարձ չմարված մնացորդները։

## Պատմություն
Առաջին հաշվարկային պալատ հիմնադրվել է 1775 թվականին Լոնդոնում, իսկ հետագայում կազմակերպվել՝ Նյու Յորքում (1852), Փարիզում ու Վիեննայում (1872), Բեռլինում (1883) և այլուր։ Ցարական Ռուսաստանում հաշվարկային պալատի գործառույթներն իրականացրել է Պետբանկը։

## Տես նաև
* Քլիրինգ

Կատեգորիա:Ֆինանսական ծառայություններ
Ալեքսանդրու Հաժդեու

**Ալեքսանդրու Թադեի Հաժդեու** (*Алекса́ндр Фадде́евич Хижде́у*, ), մոլդովացի գրող և գիտնական։ Գրել է ռուսերեն։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Խարկովի, Լվովի և Մյունխենի համալսարանները։ Ռումինական ակադեմիայի անդամ (1866 թ.)։ Մոլդավական ֆոլկլորագիտության հիմնադիրը։ Հեղինակ է գրականագիտական հոդվածների («Բեսարաբական գրողներ, 1835 թ. են)։ Հաժդեուի բանաստեղծություններից աչքի է ընկնում «Մոլդավական սոնետներ» (1837 թ.) շարքը։ Գրել է «Դուկան» (1830 թ.) վիպակը և «Առնաուտի իշխանությունը» (1872 թ.) պատմական նովելը, որի հերոսներից շատերը հայեր են։ Նովելը պատմում է ժողովրդական ապստամբությանը հայերի մասնակցության, պարտությունից հետո 3 հազար հայ ընտանիքի Մոլդավիայից Տրանսիլվանիա գաղթելու (1672 թ.), այնտեղ հայաքաղաքներ և այլ կենտրոններ հիմնելու մասին։

Կատեգորիա:Լվովի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Խարկովի ազգային համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մյունխենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մոլդովացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Մոլդովացի գրողներ
Կատեգորիա:Ռումինացի ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Մոլդովացի պատմաբաններ
Հագար

մինի|«Իշմայելի և իր մոր արտաքսումը»
**Հագար**, (պանդուխտ, ), ըստ աստվածաշնչյան ավանդության, արաբների նախահայր Իսմայելի մայրը։

Հագարն իբր եղել է Սառայի եգիպտուհի աղախինը և Աբրահամի հարճը։ Հագարից և Աբրահամից ծնված որդուն՝ Իսմայելին, Սառան որդեգրել, ապա շուտով արտաքսել է Եգիպտոս։ Իսմայելը դարձել է արաբական ցեղերի նախահայր։ Այդ պատճառով Հագարի և Իսմայելի սերունդներին անվանել են *«հագարացիներ», «իսմայելցիներ»*, երբեմն՝ *«աղախնածիններ»*։

Կատեգորիա:Հին Կտակարանի անձինք
Կատեգորիա:Ստրուկներ
Կատեգորիա:Գիրք Ծննդոց
Կատեգորիա:Արաբական մշակույթ
Հալլե

**Հալլե**, քաղաք Գերմանիայում, Զաալե գետի ափին։ Հալե օկրուգի վարչական կենտրոնը։ 278, 7 հազար բնակիչ 1978 թ. տվյալներով։ Տրանսպորտային հանգույց է, ինդուստրիալ, քիմիական արդյունաբերության և գրահրատարակչական կենտրոն։ Զարգացած է բազմատեսակ մեքենաշինությունը, սննդի, քիմիա-դեղագործական, ցեմենտի, փայտամշակման արդյունաբերությունը։ Ունի բնական գիտությունների ակադեմիա (1652), համալսարան (1694-ից)։

## Անվանում
Անվանման հիմքում ընկած է hal ― «աղ» բառը (քաղաքի շրջակայքում կան աղահանքեր)։ Քաղաքը 700 թվականին հիշատակվում է Hallorum (բառացի՝ «աղագործարաններ»), իսկ 806 թվականին՝ Halla («աղի, աղային») անուններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Հաշվարկային սխեմա

**Հաշվարկային սխեմա** (շինարարական մեխանիկայում), կառույցի՝ հաշվարկի համար ընդունվող պարզեցված (պայմանական) պատկեր (մոդել)։ Հաշվարկային սխեմաները տարբերվում են հաշվարկի հիմքում դրված հիմնական հիպոթեզներով, ինչպես նաև օգտագործվող մաթեմատիկական ապարատով։ Հաշվարկային սխեման որքան ավելի ճշգրիտ է համապատասխանում իրական կառույցին, այնքան ավելի աշխատատար է դրա հաշվարկը։ 

Կատեգորիա:Համակարգիչներ
Կառլոս IV կայսր

**Կառլոս IV** (), Գերմանիայի թագավորը 1346 թ. հուլիսի 11-ից, Չեխիայի թագավորը 1346 թ. օգոստոսի 26-ից (թագադրվել է 1347 թ. սեպտեմբերի 2-ին), Հռոմեական սրբազան կայսրության կայսր 1355 թ. ապրիլի 5-ից։ Լյուքսեմբուրգների դինաստիայից։ Չեխիայում վարել է թագավորական իշխանությունն ամրապնդելու, չեխական մագնատների իրավունքները սահմանափակելու, արհեստները, առևտուրը զարգացնելու քաղաքականություն։ Նրա օրոք մեծացավ Պրահայի դերը, ուր 1348-ին հիմնադրվեց համալսարան, 1344-ին հաստատվեց արքեպիսկոպոսություն, որը նպաստեց Չեխիայի եկեղեցու ինքնուրույնության ամրապնդմանը։ Կառլոս IV-ի կայսերական քաղաքականությունը, որը Ոսկե բուլլայով (տես Ոսկե բուլա 1356) ընդլայնում էր կուրֆյուրստների արտոնությունները, քաղաքականապես ապակենտրոնացնում էր Գերմանիան։

13-րդ դարի երկրորդ կեսից Սրբազան հռոմեական կայսրությունն սկսեց տրոհվել։ Նրա կազմի մեջ մտնում էին պետություններ, որոնք փաստացի անկախ էին։ Դրանք էին Չեխական թագավորությունը, ինչպես նաև Տոսկանան և Հյուսիսային Իտալիան, իսկ Սիցիլիան դուրս էր եկել նրա կազմից։ 1291 թ. առաջացավ ևս մեկ անկախ պետություն՝ Շվեյցարական միությունը։ Գերմանիայում քաղաքական մասնատվածության հետ միասին թուլացել էր թագավորական իշխանությունը, որն օժտված էր լայն իրավունքներով։ Գերմանական կայսրերն այդպես էլ չկարողացան հասնել այն բանին, որ երկրում հաստատվի թագավորական իշխանության ժառանգականության սկզբունքը։ Եթե թագավորական իշխանությունն անցնում էր հորից որդուն, ապա դրա համար անհրաժեշտ էր տարածքային իշխանների համաձայնությունը, որը ստանալու համար ամեն անգամ նրանց զիջումներ էին անում։ Կազմավորվող տարածքային իշխանությունները փոխարինում էին նախկին ցեղային դքսություններին։ Գերմանիայում առաջացան մոտ հարյուր տարածքային իշխանություններ, որոնցից ութսունը հոգևոր իշխանություններ էին։ Ավատատիրական աստիճանակարգությունում տարածքային իշխանները զբաղեցրին ցեղային դուքսերի տեղը և թագավորի անմիջական վասալներն էին։ Նրանց սկսեցին անվանել կայսերական իշխաններ։ Նրանք ձեռք բերեցին դրամ հատելու, հարկեր հավաքելու, քաղաքներ հիմնելու իրավասություն։ Գերմանիայի քաղաքական մասնատվածությունը իրավաբանորեն ամրապնդվեց Կառլոս IV կայսեր (1346–1378) հրատարակած Ոսկե բուլլայով¦ (1356 թ.)։ Դրանով հաստատվեց գերմանական թագավորների ընտրության կարգը։ Թագավորին պետք է ընտրեր յոթ իշխաններից բաղկացած կոլեգիան։ Դրանցից երեքը հոգևոր իշխաններ էին, իսկ չորսը՝ աշխարհիկ։ Բուլլան օրինականացրեց իշխանների անկախությունն իրենց տարածքներում։ Քաղաքներին արգելվում էր միություններ կազմել։ Բուլլան՝ որպես կայսրության քաղաքական կյանքը կարգավորող փաստաթուղթ, ուժի մեջ մնաց մինչև 1806 թվական, երբ կայսրությունը դադարեց գոյություն ունենալուց։ Գերմանիայի քաղաքական մասնատվածությունն իր ազդեցությունը թողեց դասային ներկայացուցչական մարմնի՝ ռայխստագի ձևավորման և գործունեության վրա։ Ռայխստագը կայսեր կողմից հրավիրվող ժողով էր, սակայն օրենքներ ընդունելու իրավունք չուներ, այն խորհրդակցական իրավունքներով օժտված մարմին էր։

## Պատկերասրահ

Carlos IV vestido de cazador.jpg|Կառլոս IV
Carlos IV a caballo.jpg|Կառլոս IV


## Աղբյուրներ
* Համաշխարհային Պատմություն, էջ 23

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսրեր
Կատեգորիա:Չեխիայի թագավորներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի թագավորներ
Կատեգորիա:Կաթոլիկ միապետներ
Էլեկտրաէներգիայի հաշվիչ

thumb|250px
**Հաշվիչ էլեկտրաէներգիայի**, Էլեկտրաչափիչ սարք, որը հաշվառում Է փոփոխական կամ հաստատուն հոսանքի էլեկտրաէներգիայի ծախսը երկարատև ժամանակահատվածում։ Փոփոխական հոսանքի ակտիվ և ռեակտիվ էլեկտրաէներգիայի հաշվառման համար օգտագործվում են ինդուկցիոն միա- և եռաֆազ հաշվիչներ, իսկ հաստատուն հոսանքի էլեկտրաէներգիայի ծախսի հաշվառման համար՝ էլեկտրադինամիկական հաշվիչներ քաղաքային էլեկտրիֆիկացված տրանսպորտում և էլեկտրիֆիկացված երկաթուղիներում։Հաշվիչի շարժական մասի պտույտների թվին համեմատական էլեկտրաէներգիայի քանակը որոշվում է հաշվիչ սարքավորմամբ։ Միաֆազ ինդուկցիոն հաշվիչները հիմնականում տեղադրվում են բնակարաններում, իսկ եռաֆազ հաշվիչները՝ էլեկտրակայաններում, ենթակայաններում, արդյունաբերական ձեռնարկություններում։

## Կիրառում
Էլեկտրաէներգիայի հաշվարկը կատարվում է կիլովատտ-ժամերով։ Ցանցին է միացվում հետնամասի կափարիչի ներսի մասում տրված սխեմայով։ Էլեկտրահաշվիչները տեղադրվում են չոր փակ շինություններում հատուկ վահանների (կամ էլ բնակարանային բաշխիչ վահանների) վրա ցուցմունքները ստուգելու համար մատչելի տեղերում։

## Սարքի աշխատանք
Էլեկտրասարքերը միացնելիս էլեկտրահաշվիչի միջով անցնում է հաշվիչ մեխանիզմը շարժման մեջ դնող հոսանքը (էլեկտրահաշվիչի պատուհանից կարելի է տեսնել ձախից աջ պտտվող սկավառակը)։ Շղթայի գերծանրաբեռնվածության կամ կարճ միացման պատճառով հաշվիչի խափանումից խուսափելու համար էլեկտրահաշվիչի և էլեկտրաէներգիա սպառողի միջև դրվում են էլեկտրական ապահովիչներ կամ ավտոմատ անջատիչներ։ Հարկ է հիշել, որ ծախսվող էներգիայի համար պետությանը տրվող վճարումները հաշվարկելու էլեկտրահաշվիչներն (ի տարբերություն առանձին սպառողների միջև ներքին հաշվարկ կատարելու էլեկտրահաշվիչների) թույլ չի տրվում ինքնագլուխ բացել և նորոգել։

Կատեգորիա:Էլեկտրաչափիչ սարքեր
Կատեգորիա:Չափիչ սարքեր
Հայե՛ր, միացե՛ք

**«Հայե՛ր, միացե՛ք»**, Գուսան Հայկազունի կողմից գրված հայրենասիրական երգ։

## Պատմություն
Հենց սկզբից միանալով Արցախյան շարժմանը` Գուսան Հայկազունը շարժման առաջին շաբաթվա ընթացքում գրում է «Հայեր, միացե՛ք» երգը և առաջին անգամ անձամբ կատարում այն 1988 թվականի մայիսի 17-ին (իր դստեր ծննդյան օրը) Օպերայի հրապարակում։

## Տեքստը

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1988 ի հայտ եկած
Կատեգորիա:Արցախյան հակամարտություն
Կատեգորիա:Գուսան Հայկազունի երգեր
Կատեգորիա:Հայ հայրենասիրական երգեր