Իսրայելի աշխարհագրություն

**Իսրայելի աշխարհագրությունը** շատ բազմազան է՝ հարավում՝ անապատային տարածքներով, իսկ հյուսիսում՝ ձյունածածկ լեռներով։ Իսրայելը գտնվում է Միջերկրական ծովի արևելյան ծայրում՝ Արևմտյան Ասիայում։ Այն հյուսիսից սահմանակից է Լիբանանին, հյուսիս-արևելքից՝ Սիրիային, արևելքից՝ Հորդանանին և Հորդանան գետի Արևմտյան ափին, իսկ հարավ-արևմուտքից՝ Եգիպտոսին։ Իսրայելի արևմուտքում գտնվում է Միջերկրական ծովը, որը կազմում է Իսրայելի 273 կմ ափի մեծ մասը, և Գազայի հատվածը։ Իսրայելը հարավում Կարմիր ծովի վրա ունի փոքրիկ ափ։

Իսրայելի տարածքը մոտավորապես 20,770 կմ² է, որը ներառում է 445 կմ² ներքին ջրեր։ Իսրայելը հյուսիսից հարավ ձգվում է 424 կմ, և նրա լայնությունը տատանվում է 114 կմ իր ամենալայն կետում և մինչև 10 կմ ամենացածր կետում։ Այն ունի 26,352 կմ² բացառիկ տնտեսական գոտի։

Իսրայելի կողմից օկուպացված տարածքները ներառում են Արևմտյան ափը՝ 5879 կմ², Արևելյան Երուսաղեմը՝ 70 կմ² և Գոլանի բարձունքները՝ 1150 կմ²։ Այդ տարածքներից Իսրայելը միացրել է Արևելյան Երուսաղեմը և Գոլանի բարձունքները, ինչը չի ճանաչվել միջազգային հանրության կողմից։

Իսրայելի հարավային տարածքի մեծ մասը զբաղեցնում է Նեգև անապատը, որը զբաղեցնում է մոտ 16,000 կմ², երկրի ընդհանուր տարածքի կեսից ավելին։ Նեգևի հյուսիսը պարունակում է Հուդայի անապատը, որը Հորդանանի հետ սահմանին ներառում է Մեռյալ ծովը, որը −417 մ բարձրության վրա Երկրի ամենացածր կետն է։ Կենտրոնական Իսրայելի ներքին տարածքը գերակշռում է Արևմտյան ափի Հուդայի բլուրները, մինչդեռ կենտրոնական և հյուսիսային ափը բաղկացած է հարթ և բերրի իսրայելական առափնյա հարթավայրից։ Ներքին մասում հյուսիսային շրջանը պարունակում է Կարմել լեռնաշղթան, որին հաջորդում է բերրի Հեզրայելի հովիտը, իսկ հետո լեռնոտ Գալիլեայի շրջանը։ Գալիլեայի ծովը գտնվում է այս տարածաշրջանից այն կողմ և արևելքից սահմանակից է Գոլանի բարձունքներին, սարահարթ, որը հյուսիսից սահմանակից է Իսրայելի կողմից օկուպացված Հերմոն լեռան զանգվածին, որն ընդգրկում է Իսրայելի վերահսկողության տակ գտնվող ամենաբարձր կետը՝ 2224 մետր բարձրություն ունեցող գագաթը։ Տարածքում միջազգայնորեն որպես իսրայելական ճանաչված ամենաբարձր կետը Մերոն լեռն է՝ 1208 մետր բարձրությամբ։

## Գտնվելու վայր և սահմաններ

Իսրայելը գտնվում է հասարակածից հյուսիս՝ հյուսիսային լայնության 31°30' և արևելյան երկայնության 34°45' արևելյան երկայնության մոտ։ Այն ունի 424 կմ հյուսիսից հարավ, իսկ ամենալայն կետում՝ 114 կմ՝ արևելքից արևմուտք։ Իր ամենացածր կետում, սակայն, այն կրճատվում է մինչև 15 կմ։ Այն ունի ցամաքային սահման՝ 1017 կմ և 273 կմ ափամերձ գիծ։ Այն զբաղեցրել է 153-րդ տեղը Երկրների և ծայրամասային տարածքների ցանկում՝ ըստ ընդհանուր տարածքի։

Մինչ Պաղեստինի համար բրիտանական մանդատի ստեղծումը «Պաղեստին» անունով հայտնի տարածքի աշխարհագրական և տարածքային սահմանների հստակ սահմանում չկար։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին Բրիտանական հանրագիտարանում այն նկարագրվել է որպես «մշուշոտ աշխարհագրական հասկացություն»։  1916 թվականին Սայքս-Պիկոյի համաձայնագիրը տարածաշրջանը, որը հետագայում դարձավ Պաղեստին, բաժանեց չորս քաղաքական միավորների։ Պաղեստինի համար բրիտանական մանդատի ներքո ստեղծվել է առաջին աշխարհաքաղաքական շրջանակը, որը տարբերում էր տարածքը այն շրջապատող ավելի մեծ երկրներից։ Այս շրջանում սահմանազատումը աշխարհագրական փոփոխություններ չի մտցրել սահմանների մեջ, և սահմանի երկու կողմերը վերահսկվել են բրիտանական վարչակազմի կողմից։

Ժամանակակից Իսրայելը հյուսիսից սահմանակից է Լիբանանին, հյուսիս-արևելքից՝ Սիրիային, արևելքից՝ Հորդանանին և Արևմտյան ափին, իսկ հարավ-արևմուտքում՝ Եգիպտոսին։ Իսրայելի արևմուտքում գտնվում է Միջերկրական ծովը, որը կազմում է Իսրայելի 273 կմ ափամերձ գծի և Գազայի հատվածի մեծ մասը։ Իսրայելը հարավում Կարմիր ծովի վրա ունի փոքրիկ ափ։ Իսրայելի ամենահարավային բնակավայրը Էյլաթ քաղաքն է, մինչդեռ ամենահյուսիսայինը Մետուլա քաղաքն է։ Իսրայելի տարածքային ջրերը տարածվում են դեպի ծով մինչև տասներկու ծովային մղոն հեռավորության վրա, որը չափվում է համապատասխան բազային գծից։

Իսրայելի վիճակագրության կենտրոնական բյուրոյի տրամադրած վիճակագրությունը ներառում է անեքսիայի ենթարկված Արևելյան Երուսաղեմը և Գոլանի բարձունքները, սակայն բացառվում է Արևմտյան ափը և Գազայի հատվածը։ Իսրայելի բնակչությունը ներառում է Հորդանան գետի արեւմտյան ափի իսրայելցի վերաբնակիչներ։ Իսրայելական Արևմտյան ափի արգելապատնեշը ներառում է Արևմտյան ափի որոշ հատվածներ։

## Ֆիզիոգրաֆիկ շրջաններ
Իսրայելը բաժանված է չորս ֆիզիոգրաֆիկ շրջանների՝ Միջերկրական ծովափնյա հարթավայր, Կենտրոնական բլուրներ, Հորդանանի Ռիֆտ հովիտ և Նեգև անապատ։

### Ծովափնյա հարթավայր
Իսրայելական ափամերձ հարթավայրը ձգվում է հյուսիսում Լիբանանի սահմանից մինչև հարավում՝ Գազա, ընդհատված միայն Կարմել հրվանդանով՝ Հայֆայի ծոցում։ Այն ունի մոտ 40 կիլոմետր լայնություն Գազայի հատվածում և դեպի հյուսիս նեղանում է մինչև մոտ 5 կիլոմետրԼիբանանի սահմանին։ Տարածաշրջանը բերրի է և խոնավ, հայտնի է իր ցիտրուսային այգիներով և խաղողագործությամբ։ Հարթավայրն անցնում է մի քանի կարճ առուներով։ Հյուսիսից հարավ՝ Կիսոն, Հադերան, Ալեքսանդրը, Պոլեգը և Յարկոնը։ Այս բոլոր առուները խիստ աղտոտված էին, սակայն վերջին տասը տարում մեծ աշխատանք է տարվել դրանք մաքրելու համար։ Այսօր Կիշոնը, Ալեքսանդրը և Յարկոնը կրկին հոսում են ամբողջ տարին, ինչպես նաև իրենց ափերի երկայնքով ունեն այգիներ։

Աշխարհագրորեն տարածաշրջանը բաժանված է հինգ ենթաշրջանների։ Ամենահյուսիսային հատվածը գտնվում է Լիբանանի սահմանի, Արևմտյան Գալիլեայի արևելքում և ծովի միջև։ Այն ձգվում է Ռոշ ՀաՆիկրայից հյուսիսում և մինչև Հայֆա՝ Իսրայելի մեծությամբ երրորդ քաղաքը։ Այն բերրի շրջան է, իսկ ափերին կան բազմաթիվ փոքր կղզիներ։ Կարմել լեռան երկայնքով գտնվում է Հոֆ ՀաԿարմելը կամ Կարմելի ափամերձ հարթավայրը։ Այն ձգվում է այն կետից, որտեղ Կարմել լեռը գրեթե դիպչում է ծովին, Հայֆայում, և իջնում է դեպի Նահալ Թանինիմ՝ առվակը, որը նշում է Կարմել լեռնաշղթայի հարավային սահմանը։ Շարոնի հարթավայրը հաջորդ հատվածն է, որը ձգվում է Նահալ Թանինիմից (Զիխրոն Յակովից հարավ) մինչև Թել Ավիվի Յարկոն գետը։ Այս տարածքը Իսրայելի ամենախիտ բնակեցվածն է։ Սրանից հարավ՝ դեպի Նահալ Շիկմա, գտնվում է Կենտրոնական ափամերձ հարթավայրը, որը նաև հայտնի է որպես Արևմտյան Նեգև։ Վերջին հատվածը Հարավային ափամերձ հարթավայրն է, որը ձգվում է դեպի հարավ՝ Գազայի հատվածի շուրջը։ Բաժանվում է երկուսի՝ հյուսիսում՝ Բեսորի շրջան, սավաննայի տիպի տարածք՝ համեմատաբար մեծ թվով համայնքներով, իսկ հարավում՝ Ագուր-Հալուցա շրջանը, որը սակավաբնակ է։

### Կենտրոնական բլուրներ

Ափամերձ հարթավայրից ներս (արևելք) գտնվում է կենտրոնական բարձրլեռնային շրջանը։ Այս շրջանի հյուսիսում գտնվում են Վերին Գալիլեայի և Ստորին Գալիլեայի լեռներն ու բլուրները, որոնք ընդհանուր առմամբ ունեն 500 մետրից մինչև 700 մետր բարձրություն, չնայած նրանք առավելագույն բարձրության հասնում են 1,208 մետրի Մերոն լեռան մոտ։ Գալիլեայից հարավ՝ Արևմտյան ափին, Սամարյան բլուրներն են՝ բազմաթիվ փոքր, բերրի հովիտներով, որոնք հազվադեպ են հասնում 800 մետր բարձրության։ Երուսաղեմից հարավ, նաև հիմնականում Արևմտյան ափի սահմաններում, գտնվում են Հուդայի բլուրները, ներառյալ Հեբրոն լեռը։ Կենտրոնական լեռնաշխարհի միջին բարձրությունը 610 մետր է և հասնում է իրենց առավելագույն բարձրությանը Հար Մերոնում՝ 1208 մետր, Գալիլեայում՝ Սաֆեդի մոտ։ Մի քանի հովիտներ կտրում են լեռնաշխարհը մոտավորապես արևելքից արևմուտք, ամենամեծը Հեզրայելի հովիտն է (նաև հայտնի է որպես Էսդրայելոնի դաշտ), որը ձգվում է 48 կմ Հայֆայից հարավ-արևելք մինչև Հորդանան գետի հովիտը, և իր ամենալայն կետում ունի 19 կիլոմետր լայնություն։

### Հորդանանի Ռիֆտ հովիտ

Կենտրոնական լեռնաշխարհից արևելք ընկած է Հորդանանի Ռիֆտ հովիտը, որը 6500 կմ (4039 մղոն) երկարությամբ Սիրիա-Արևելյան Աֆրիկյան ճեղքվածքի մի փոքր մասն է։ Իսրայելում Ռիֆտ հովտում գերակշռում են Հորդանան գետը, Գալիլեայի ծովը (կարևոր քաղցրահամ աղբյուր, որը նաև հայտնի է որպես Տիբերիա լիճ և Կիններետ լիճ) և Մեռյալ ծովը։ Հորդանանը՝ Իսրայելի ամենամեծ գետը (322 կիլոմետր (200 մղոն)), սկիզբ է առնում Դան, Բանիյաս և Հասբանի գետերից Հերմոն լեռան մոտ՝ Անտիլիբանանյան լեռներում և հոսում հարավ՝ ցամաքած Հուլա ավազանի միջով դեպի քաղցրահամ Տիբերիա լիճ։ Տիբերիա լիճը ունի 165 քառակուսի կիլոմետր (64 քառակուսի մղոն) չափ և, կախված սեզոնից և տեղումներից, գտնվում է ծովի մակարդակից մոտ 213 մետր (699 ֆուտ) ցածր։ 3 խորանարդ կիլոմետր (0,72 խորանարդ կիլոմետր) ջրատարողությամբ այն հանդիսանում է որպես Ազգային ջրատարի (նաև հայտնի է որպես Կիններեթ-Նեգև խողովակ) հիմնական ջրամբարը։ Հորդանան գետը շարունակում է իր ընթացքը Տիբերիա լճի հարավային ծայրից (ձևավորում է սահմանը Արևմտյան ափի և Հորդանանի միջև) մինչև իր վերջնակետը բարձր աղի Մեռյալ ծովում։ Մեռյալ ծովը 1020 քառակուսի կիլոմետր է (394 քառակուսի մղոն) և ծովի մակարդակից 420 մետր (1378 ոտնաչափ) ցածր՝ երկրագնդի մակերեսի ամենացածր կետն է։ Մեռյալ ծովից հարավ Ռիֆտ հովիտը շարունակվում է Արաբայում (եբրայերեն «Arava», արաբ. «Wadi 'Arabah»), որը մշտական ջրի հոսք չունի, 170 կմ է (106 մղոն) մինչև Էյլաթ ծոց։

### Նեգևի անապատ

Նեգև անապատը կազմում է մոտավորապես 12,000 քառակուսի կիլոմետր, Իսրայելի ընդհանուր ցամաքային տարածքի կեսից ավելին։ Աշխարհագրորեն այն Սինայի անապատի ընդարձակումն է, որը կազմում է եռանկյունի, որի հիմքը հյուսիսում է Բերսաբեի, Մեռյալ ծովի և հարավային Հուդայի լեռների մոտ, իսկ ծայրային մասը հասնում է մինչև երկրի հարավային ծայրը՝ Էյլաթ։ Տեղագրության առումով այն զուգահեռ է երկրի մյուս շրջաններին՝ արևմուտքում՝ հարթավայրերով, կենտրոնական մասում՝ բլուրներով, իսկ արևելյան սահմանով՝ Արավայի հովիտով։

Նեգևի շրջանի համար եզակի են խառնարանանման մախտեշները. Մախթեշ Ռամոն, Մախտեշ Գադոլ և Մախտեշ Քաթան։ Նեգևը նաև ենթաբաժանում է հինգ տարբեր էկոլոգիական շրջանների՝ հյուսիսային, արևմտյան և կենտրոնական Նեգև, բարձր սարահարթ և Արաբահի հովիտ։ Հյուսիսային Նեգևում տեղումները տարեկան կազմում են 300 միլիմետր և ունի բավականին բերրի հողեր։ Արևմտյան Նեգևում տեղումները տարեկան կազմում են 250 միլիմետր, ունի թեթև և մասամբ ավազոտ հողեր։ Կենտրոնական Նեգևում տարեկան տեղումները կազմում են 200 միլիմետր և բնութագրվում է անթափանց հողով, ինչը թույլ է տալիս ջրի նվազագույն ներթափանցում հողի ավելի մեծ էրոզիայի և ջրի արտահոսքի հետ։ Սա կարող է հանգեցնել հազվագյուտ հեղեղումների հորդառատ անձրևների ժամանակ, քանի որ ջուրը հոսում է անանցանելի անապատային հողի մակերեսով։ Ռամաթ Հանեգևի բարձր սարահարթը գտնվում է ծովի մակարդակից 370 մետր և 520 մետր բարձրության վրա՝ ամառը և ձմռանը ծայրահեղ ջերմաստիճաններով։ Տարածքում տեղումները տարեկան կազմում են 100 միլիմետր, բնութագրվում է ցածր և մասամբ աղի հողերով։ Հորդանանի սահմանի երկայնքով Արաբահ հովիտը Էյլաթից ձգվում է 180 կիլոմետր, հարավում մինչև Մեռյալ ծովի ծայրը, շատ չորային է՝ տարեկան հազիվ 50 միլիմետր անձրևով։

## Երկրաբանություն

Իսրայելը բաժանված է արևելք-արևմուտք ափի երկայնքով հյուսիսից հարավ ձգվող լեռնաշղթայով։ Երուսաղեմը գտնվում է այս լեռնաշղթայի գագաթին, որից արևելք ընկած է Մեռյալ ծովի գրաբենը, որը ձգվող ավազան է Մեռյալ ծովի փոխակերպման խզվածքի վրա։

Իսրայելական լեռների բազմաթիվ կրաքարային և ավազաքարային շերտերը ծառայում են որպես ջրատարներ, որոնց միջով ջուրը հոսում է արևմտյան թեւից դեպի արևելք։ Մեռյալ ծովի երկայնքով մի քանի աղբյուրներ են գոյացել, որոնցից յուրաքանչյուրը օազիս է, հատկապես Էյն Գեդիի և Էյն Բոկեկի (Նևե Զոհար) օազիսները, որտեղ բնակավայրեր են առաջացել։ Իսրայելն ունի նաև կարստային տեղագրության մի շարք ոլորտներ։ Տարածաշրջանի քարանձավները հազարամյակներ շարունակ օգտագործվել են որպես ապաստարան, պահեստարան, գոմ և որպես հասարակական հավաքների վայրեր։

Երկրի հեռավոր հյուսիսային ափին կան կավիճային լանդշաֆտներ, որոնք լավագույնս երևում են Ռոշ Հանիկրաում, այն կավճային ժայռ է, որի մեջ քայքայվել են մի շարք քարանձավներ։

### Սեյսմիկ ակտիվություն
Հորդանանի Ռիֆտ հովիտը Մեռյալ ծովի տրանսֆորմացիայի (DSF) խզվածքային համակարգում տեկտոնական շարժումների արդյունք է։ DSF-ը ձևավորում է փոխակերպման սահմանը Աֆրիկյան ափսեի միջև արևմուտքում և Արաբական ափսեի միջև արևելքից։ Գոլանի բարձունքները և ամբողջ Հորդանանը Արաբական ափսեի մի մասն են, իսկ Գալիլեան, Արևմտյան ափը, ափամերձ հարթավայրը և Նեգևը Սինայի թերակղզու հետ միասին Աֆրիկյան ափին են։ Այս տեկտոնական դիրքը հանգեցնում է տարածաշրջանում համեմատաբար բարձր սեյսմիկ ակտիվության։

Ենթադրվում է, որ Հորդանանի հովտի ամբողջ հատվածը բազմիցս ճեղքվել է, օրինակ՝ 749 և 1033 թվականներին այս կառույցի երկայնքով վերջին երկու խոշոր երկրաշարժերի ժամանակ։ 1033 թվականի իրադարձությունից ի վեր կուտակված սայթաքման դեֆիցիտը բավարար է մոտավորապես 7,4 հզորությամբ երկրաշարժ առաջացնելու համար։

Ամենաաղետալի երկրաշարժերը տեղի են ունեցել մ.թ.ա. 31, 363, 749 և 1033 թվականներին, այսինքն՝ ամեն 400 տարին մեկ։ Մոտ 80 տարին մեկ տեղի են ունենում ավերիչ երկրաշարժեր, որոնք հանգեցնում են մարդկային լուրջ կորուստների։ Թեև ներկայումս գործում են շինարարական խիստ կանոնակարգեր, և վերջերս կառուցված կառույցները սեյսմակայուն են, 2007 թվականի դրությամբ Իսրայելի շենքերի մեծամասնությունը ավելի հին է, քան այս կանոնակարգերը, և շատ հասարակական շենքեր, ինչպես նաև 50,000 բնակելի շենքեր չեն համապատասխանում նոր չափանիշներին և «ակնկալվում է փլուզում», եթե ենթարկվի ուժեղ երկրաշարժի։ Հաշվի առնելով Մերձավոր Արևելքի տարածաշրջանի փխրուն քաղաքական իրավիճակը և այնտեղ հիմնական սրբավայրերի առկայությունը՝ Ռիխտերի սանդղակով 7 բալ ուժգնությամբ երկրաշարժը կարող է սարսափելի հետևանքներ ունենալ համաշխարհային խաղաղության վրա։

## Գետեր և լճեր

Իսրայելի ամենաերկար և ամենահայտնի գետը 320 կիլոմետր երկարությամբ Հորդանան գետն է, որը բարձրանում է Հերմոն լեռան հարավային լանջերից՝ Անտիլիբանանյան լեռներում։ Գետը հոսում է դեպի հարավ՝ Գալիլեայի քաղցրահամ ծովով և այնտեղից կազմում է Հորդանանի Թագավորության հետ սահմանը իր ճանապարհի մեծ մասի համար՝ ի վերջո թափվելով Մեռյալ ծով։ Հորդանան տանող հյուսիսային վտակներն են Դանը, Բանիասը և Հասբանին։ Միայն Դանն է անվիճելի Իսրայելի ներսում. Հասբանին հոսում է Լիբանանից, իսկ Բանիաները՝ վեցօրյա պատերազմի ժամանակ Սիրիայից գրավված տարածքներից։

Գալիլեայի ծովը (նաև կոչվում է Կիններեթ) Իսրայելի քաղցրահամ ջրերի ամենամեծ և ամենակարևոր լիճն է, որը գտնվում է երկրի հյուսիս-արևելքում։ Տանձաձև լիճը հյուսիսից հարավ 23 կիլոմետր երկարություն ունի, իսկ հյուսիսում առավելագույն լայնությունը 13 կիլոմետր է, ընդգրկելով 166 քառակուսի կիլոմետր։ Կիններեթը գտնվում է ծովի մակարդակից 207 մետր ցածր և հասնում է 46 մետր խորության։ Նախորդ երկրաբանական դարաշրջանում լիճը մեծ ներքին ծովի մի մասն էր, որը տարածվում էր Իսրայելի հյուսիսում գտնվող Հուլայի ճահիճներից մինչև Մեռյալ ծովից 64 կմ  հարավ։ Լճի հունը կազմում է Հորդանանի Ռիֆտ հովտի մի մասը։

Կիններեթից հարավ ընկած է աղի Մեռյալ ծովը, որը կազմում է Իսրայելի և Հորդանանի սահմանը և գտնվում է ծովի մակարդակից 418 մետր ցածր՝ դարձնելով այն Երկրի ամենացածր ջրային մակերեսը։ Մեռյալ ծովի երկարությունը 67 կիլոմետր է, առավելագույն լայնությունը՝ 16 կիլոմետր, ինչպես նաև կազմում է Ռիֆտ հովտի մի մասը։ Արևելյան ափից լճի մեջ դուրս է գալիս թերակղզի, որից հարավ լիճը ծանծաղ է, 6 մետրից պակաս խորությամբ։ Լճի ամենամեծ խորությունը հյուսիսում է։

Իսրայելում նավարկելի արհեստական ջրային ուղիներ չկան, թեև Ազգային ջրատարը, որը խմելու ջրի խողովակ է, կարող է դասակարգվել որպես այդպիսին։ Քննարկվել է նաև Միջերկրական և Մեռյալ ծովերը կամ Կարմիր և Մեռյալ ծովերը միացնող ջրանցքի գաղափարը։

## Ընտրված բարձրություններ

Ստորև բերված են նշանավոր վայրերի ընտրված բարձրությունները՝ ամենաբարձրից մինչև ամենացածրը.

## Կլիմա

Իսրայելի հյուսիսային հատվածն ունի միջերկրածովյան կլիմա՝ երկար, շոգ, առանց անձրևի ամառներով և համեմատաբար կարճ, մեղմից զով, անձրևոտ ձմեռներով (Կյոպենի կլիմայի դասակարգում՝ Csa)։ Հարավային մասում նկատվում է անցում դեպի տաք կիսաչորային (BSh) և տաք անապատային (BWh) կլիմային։ Կլիման, որպես այդպիսին, պայմանավորված է Իսրայելի դիրքով Սահարայի և արաբական անապատների մերձարևադարձային չորության և Լևանտի և Արևելյան Միջերկրական ծովի մերձարևադարձային խոնավության միջև։ Կլիմայական պայմանները շատ փոփոխական են նահանգի ներսում և փոփոխվում են տեղական մակարդակում՝ Միջերկրական ծովին մոտ լինելու պատճառով։

Միջին հաշվով, հունվարն ամենացուրտ ամիսն է, որի միջին ջերմաստիճանը տատանվում է 6-ից 15&nbsp;°C (42,8-ից 59,0&nbsp;°F), իսկ հուլիսն ու օգոստոսը ամենաշոգ ամիսներն են՝ միջինում 22-ից 33&nbsp;°C (71,6-ից 91,4&nbsp;°F) ողջ երկրի տարածքում։ Ամառները շատ խոնավ են Միջերկրական ծովի ափին, բայց չոր են կենտրոնական բարձրավանդակներում, Ռիֆտ հովտում և Նեգև անապատում։ Էյլաթում, անապատային քաղաքում, ամառային ցերեկային ջերմաստիճանը հաճախ ամենաբարձրն է նահանգում՝ երբեմն հասնում է 44-ից 46&nbsp;°C (111,2-ից 114,8&nbsp;°F): Իսրայելում տեղումների միջին քանակի ավելի քան 70%-ը ընկնում է նոյեմբերից մարտ ամիսներին։ Հունիսից սեպտեմբեր ամիսներին սովորաբար առանց անձրևի։ Անձրևները բաշխված են անհավասարաչափ, զգալիորեն ավելի քիչ՝ երկրի հարավում։ Ծայր հարավում տեղումների քանակը տարեկան միջինում կազմում է մոտ 30 միլիմետր (1,18 դյույմ), հյուսիսում միջին տարեկան տեղումները գերազանցում են 900 միլիմետրը (35,4 դյույմ)։ Անձրևների քանակը տարբերվում է սեզոնից սեզոն և տարեցտարի, հատկապես Նեգև անապատում։ Տեղումները հաճախ ուժգին փոթորիկների ժամանակ առաջացնում են էրոզիա և հեղեղումներ։ Ձմռանը տեղումները հաճախ արտահայտվում են ձյան տեսքով կենտրոնական լեռնաշխարհի բարձրադիր վայրերում, ներառյալ Երուսաղեմը։ Հերմոն լեռան վրա առկա է սեզոնային ձյուն, որը ձմռանը և գարնանը ծածկում է նրա բոլոր երեք գագաթները։ Հազվագյուտ դեպքերում ձյունը հասնում է հյուսիսային լեռների գագաթներին և միայն ծայրահեղ հազվադեպ դեպքերում նույնիսկ ափին։ Երկրի ամենաշատ մշակվող տարածքներն այն տարածքներն են, որոնք ստանում են տարեկան ավելի քան 300 միլիմետր (11,8 դյույմ) տեղումներ, ինչը կազմում է երկրի մշակելի տարածքի մոտավորապես մեկ երրորդը։

Ամպրոպներն ու կարկուտը տարածված են անձրևների սեզոնի ամբողջ ընթացքում, և ջրհեղեղները երբեմն հարվածում են Միջերկրական ծովի ափերին, որոնք կարող են միայն չնչին վնաս պատճառել։ Այնուամենայնիվ, գերբջջային ամպրոպները և իսկական F2 տորնադոն հարվածեցին Արևմտյան Գալիլեային 2006 թվականի ապրիլին՝ վիրավորելով 75 հոգու և պատճառելով զգալի վնաս։

Ջերմային ալիքները հաճախակի են. 2010 թվականը ամենաշոգ տարին էր Իսրայելի պատմության մեջ՝ օգոստոսին մի քանի վայրերում բացարձակ ռեկորդային ցուցանիշով։ Շոգն ուժեղացավ օգոստոսից, երբ ջերմաստիճանը զգալիորեն բարձր էր միջինից։ Հոկտեմբերն ու նոյեմբերը նույնպես չոր էին, իսկ նոյեմբերը գրեթե առանց անձրևի էր։

### Իսրայելի տարբեր վայրերի կլիմայական գծապատկերներ

## Բնական պաշարներ
Ի տարբերություն Մերձավոր Արևելքի մեծ մասի, որը հարուստ է եկամտաբեր հում նավթով, Իսրայելն ունի սահմանափակ բնական պաշարներ։ Դրանք ներառում են պղինձ, ֆոսֆատներ, բրոմիդ, պոտաշ, կավ, ավազ, ծծումբ, ասֆալտ և մանգան։ Առկա են փոքր քանակությամբ բնական գազ և հում նավթ, որոնք հաճախ չափազանց քիչ են առևտրային արդյունահանման համար։ 2009 թվականին Հայֆայից 90 կիլոմետր դեպի արևմուտք գտնվող Թամար 1 ծովային հորատման տեղամասում հայտնաբերվել են բնական գազի զգալի պաշարներ։ Այն Իսրայելում երբևէ հայտնաբերված բնական գազի ամենամեծ պաշարն է։

## Բնապահպանական մտահոգություններ

Իսրայելը բնապահպանական մտահոգությունների բազմաթիվ առիթներ ունի՝ սկսած բնական վտանգներից մինչև տեխնածին խնդիրներ, որոնք գալիս են հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրեր։ Երկրի առջև ծառացած բնական վտանգները ներառում են ավազային փոթորիկները, որոնք երբեմն տեղի են ունենում գարնանը հարավային անապատում, երաշտները, որոնք սովորաբար տեղի են ունենում ամառային ամիսներին, հեղեղումները, որոնք մեծ վտանգ են ներկայացնում անապատներում՝ իրենց աննկատության պատճառով, և կանոնավոր երկրաշարժերը, որոնց մեծ մասը չնայած փոքր, բայց մշտական վտանգ է պարունակում Հորդանանի Ռիֆտ հովտի երկայնքով։ Ներկայիս բնապահպանական մտահոգությունները ներառում են վարելահողերի և բնական քաղցրահամ ջրի պաշարների բացակայությունը։ Թեև անապատում ոռոգելու և աճեցնելու համար միջոցներ են ձեռնարկվել, այստեղ անհրաժեշտ ջրի քանակը խնդիրներ է առաջացնում։ Չնայած անապատացումը հնարավոր մեծ վտանգ է, սակայն օդի աղտոտումը արդյունաբերական և մեքենաների արտանետումներից և ստորերկրյա ջրերի աղտոտումը արդյունաբերական և կենցաղային թափոններից նույնպես խնդիրներ են երկրի առջև։ Ավելին, քիմիական պարարտանյութերի և թունաքիմիկատների օգտագործման հետևանքները երկրի առջև ծառացած լրջագույն խնդիրներից են։ Իսրայելը ստորագրել է բազմաթիվ միջազգային բնապահպանական համաձայնագրեր և հանդիսանում է հետևյալ համաձայնագրերի կողմ․
* Կենսաբազմազանության մասին կոնվենցիա
* ՄԱԿ-ի շրջանակային կոնվենցիան կլիմայի փոփոխությունների մասին
* Միավորված ազգերի կազմակերպության անապատացման դեմ պայքարի կոնվենցիա
* Վայրի բուսական և կենդանական աշխարհի անհետացող տեսակների միջազգային առևտրի մասին կոնվենցիա
* Վտանգավոր թափոնների 
* Միջուկային փորձարկման արգելք
* Մոնրեալի արձանագրություն – Օզոնային շերտի պաշտպանություն մասին
* Նավերից աղտոտման կանխարգելման միջազգային կոնվենցիա
* Ռամսարի համաժողով

Ստորագրված, բայց չվավերացված են՝
* Կիոտոյի արձանագրություն
* «Բաց ծովի ձկնորսության և կենդանի ռեսուրսների պահպանման մասին» կոնվենցիա

## Գյուղական բնակավայրեր

Իսրայելի գյուղական տարածքը ներառում է մի քանի եզակի բնակավայրեր, մասնավորապես՝ մոշավը և կիբուցը։ Ի սկզբանե դրանք եղել են համապատասխանաբար կոլեկտիվ և կոոպերատիվ բնակավայրեր։ Ժամանակի ընթացքում այս բնակավայրերում համագործակցության աստիճանը նվազել է, իսկ մի քանիսում կոոպերատիվ կառույցն ընդհանրապես կազմաքանդվել է։ Բոլոր գյուղական բնակավայրերը և շատ փոքր քաղաքներ (որոնցից մի քանիսը կոչվում են «քաղաքային բնակավայրեր») ընդգրկված են մարզային խորհուրդներում։ Իսրայելում հողօգտագործումը կազմում է 17% վարելահող, 4% մշտական մշակաբույսեր և այլ  79%։ 2003 թվականի դրությամբ ոռոգվում էր 1940 կմ²։

Արևմտյան ափում կա 242 իսրայելական բնակավայր և քաղաքացիական հողօգտագործման վայրեր, 42-ը՝ Գոլանի բարձունքներում և 29-ը՝ Արևելյան Երուսաղեմում։

## Կղզիներ
Իսրայելի տարածքային ջրերում են գտնվում Ռոշ Հանիկրա և Աչզիվ կղզիները։ Իսրայելի կառավարությունը նախատեսում է ափերի մոտ արհեստական կղզիներ կառուցել՝ օդանավակայան, ծովային նավահանգիստ, աղազերծման կայան, էլեկտրակայան և ռազմական փորձարկման բազա՝ ի լրումն Իսրայելի փոքր տարածքի։

## Մարդկային աշխարհագրություն

2013 թվականի տվյալներով Իսրայելի բնակչությունը կազմում է 8 միլիոն, որից 6,015,000-ը՝ հրեա։

Վիճակագրական նպատակներով երկիրն ունի երեք մետրոպոլիայի տարածք. Գուշ Դան-Թել Ավիվ (3 150 000 բնակչություն), Հայֆա (996 000 բնակչություն) և Բերշեբա (531 600 բնակչություն)։ Ոմանք պնդում են, որ Երուսաղեմը՝ Իսրայելի ամենամեծ քաղաքը՝ 763,600 բնակչությամբ և Նազարեթը նույնպես պետք է դասակարգվեն որպես մետրոպոլիայի տարածքներ։ Ընդհանուր առմամբ, Իսրայելն ունի 74 քաղաք, որոնցից 14-ն ունեն ավելի քան 100,000 բնակչություն։ Իսրայելի տեղական ինքնակառավարման այլ ձևերն են տեղական խորհուրդները, որոնցից կան 144 կառավարող փոքր համայնքներ, ընդհանուր առմամբ, ավելի քան 2000 բնակչությամբ և տարածաշրջանային խորհուրդները, որոնցից կան 53 հատ, որոնք կառավարում են փոքր համայնքների խումբը համեմատաբար մեծ աշխարհագրական տարածքում։

Իսրայելի բնակչությունը ժողովրդագրական առումով բազմազան է. 76% հրեա, 20% արաբ և 4% չհաշվված։ Ըստ կրոնի 76%-ը հրեա է, 16%-ը՝ մուսուլման, 2%-ը՝ քրիստոնյա, 2%-ը՝ դրուզ, իսկ 4%-ը՝ ըստ ընտրության։ Իսրայելի հրեաների 8%-ը հարեդի է. 9%-ը՝ «կրոնական», 12%-ը՝ «կրոնական-ավանդական», 27%-ը՝ «ոչ կրոնական ավանդապաշտներ», 43%-ը՝ «աշխարհիկ»։ Իսրայելի մյուս փոքր, բայց նշանավոր խմբերը ներառում են չերքեզներ, որոնցից մոտավորապես 3000-ը ապրում են հիմնականում հյուսիսային երկու գյուղերում, 2500 լիբանանցիներ և 5000 հայեր՝ հիմնականում Երուսաղեմում։

## Գերազանցման ինդեքս
Իսրայելը 34-րդն է աշխարհում՝ ըստ բնակչության խտության, և ինչպես նշվել է, երկար, շոգ, առանց անձրևի ամառներով և համեմատաբար կարճ, զով, անձրևոտ ձմեռներով։ «Population Matters»-ի 2011 թվականի գերազանցման ինդեքսը Իսրայելը դասակարգել է որպես աշխարհի երրորդ ամենակախյալ տարածաշրջանը Սինգապուրից և Քուվեյթից հետո։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*
*Աշխարհագրություն և կլիմա Իսրայելի արտաքին գործերի նախարարության կայքում
*Աշխարհագրություն և բնություն Իսրայելի զբոսաշրջության նախարարության կայքում

Կատեգորիա:Ասիայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Իսրայել