Գրյունվալդի հուշարձան

**Գրյունվալդի հուշարձան** (լեհ .՝ *Pomnik Grunwaldzki*), Լեհաստանի թագավոր Վլադիսլավ II Յագելոյի (1352–1434) ձիավոր արձանը, որ գտնվում է Կրակովի Հին քաղաքի Մատեյկոյի հրապարակում և կառուցվել է 1910 թվականին՝ ի նշանավորումն Գրյունվալդի ճակատամարտի 500-րդ տարեդարձի։

Արձանը պատկերում է Յագելոյին իր ձիու վրա, ճակատային մասում նրա զարմիկ՝ Լիտվայի մեծ դուքս Վիտաուտասն է: Յագելոյի երկու կողմերում զինվորները ձեռքերը բարձրացնում են՝ տոնելով հաղթանակը: Արձանի աստիճաններին ընկած է  Տևտոնական ասպետների մեռած վարպետ Ուլրիխ ֆոն Յունգինգենը: Հուշարձան ավերել են 1939 թվականին նացիստական գերմանացիները։ Վերակառուցել  են 1976 թվականին՝ Մարիան Կոնյեչնիի նախագծի համաձայն։

## Պատմություն
Հուշարձանը նախագծել են լեհ քանդակագործներ Անտոնի Վիվուլսկին և Ֆրանցիսեկ Բլեկը և ֆինանսավորել հայտնի դաշնակահար և Լեհաստանի ապագա վարչապետ Իգնասի Յան Պադերևսկին: Նա ցանկացել է նշել 1410 թվականի հուլիսի 15-ին Լեհաստանի Գրյունվալդի հաղթական ճակատամարտի 500-ամյակը, որը տեղի է ունեցել տետոնական ասպետների դեմ։ Ճակատամարտը հսկայական նշանակություն ունի Լեհաստանի պատմության մեջ և համարվում է ազգի ամենամեծ ռազմական հաղթանակներից մեկը:

## Կառուցում
Սկզբում հակասական կարծիքներ են եղել, թե որտեղ պետք է տեղադրվի հուշարձանը, և առաջարկվել էն տարբեր վայրեր, այդ թվում՝ Սուրբ Հոգու հրապարակը (), որն առաջարկել է Պադերևսկին, Սուրբ Բերնարդի եկեղեցու դիմացի հրապարակը և Մատեյկոյի հրապարակը: Ի վերջո, վերջին տարբերակ է ընտրվել մասամբ՝ շնորհիվ Կրակովի պաշտպանական պարիսպներին մոտիկության, որոնք իրենց տեսքի մեջ արտացոլում էին վաղ Յագելոնյան դարաշրջանը։ Հուշարձանի հիմնաքարը դրվել է 1910 թվականի ապրիլին։ Նախագիծն իրականացվել է գաղտնի՝ Լեհաստանի Ավստրիական բաժանման տարածքում, և նույնիսկ ինքը՝ Վիվուլսկին, չի իմացել նախագծի վերջնական նպատակը, երբ աշխատել է հուշարձանի մանրամասների վրա: Պատվանդանի կառուցման համար ձեռք բերված գրանիտը ստացվել է Շվեդիայի Վենևիկ քարհանքից, որը պատկանում էր Աբենվիլից ֆրանսիական «Լը Գրանիտ» ընկերությանը: Անտոնի Վիվուլսկին աշխատել է Յագելոյի արձանի վրա Փարիզում գտնվելու ընթացքում, սակայն նախագիծը ժամանակավորապես դադարեցվել է քանդակագործի հանկարծակի հիվանդության պատճառով։ Հուշարձանի վրա տեղադրված ֆիգուրները բրոնզից ձուլել է ֆրանսիական «Մալեսետ» ընկերությունը։ Այնուհետեւ քանդակները Ֆրանսիայից Շվեյցարիայի տարածքով գնացքով տեղափոխվել են Կրակով։ Ծրագրի ամբողջ արժեքը գնահատվում է 500,000 ավստրո-հունգարական կրոն։

## Հանդիսավոր բացում
Հուշարձանի պաշտոնական և հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 1910 թվականի հուլիսի 15-ին։ Գրունվալդի հուշարձանի բացմանը ականատես են եղել 150,000 հանդիսականն և բազմաթիվ նշանավոր պաշտոնյաներ, այդ թվում՝ Գալիսիայի  լանդմարշալ և փաստացի վարչապետ Ստանիսլավ Բադենին, Կրակովի քաղաքապետ Յուլիուշ Լեոն և հուշարձանի հովանավոր Իգնացի Յան Պադերևսկին։

## Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ և հետպատերազմյան տարիներ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նացիստական գերմանացիները հուշարձանը պարբերաբար՝ 1939 թվականի նոյեմբերից մինչև 1940 թվականի ապրիլը ոչնչացրել են։ Հուշարձանի պատվանդանը դինամիտի միջոցով պայթեցրել են, իսկ բրոնզե արձանները թալանվել են և տեղափոխվել Գերմանիա։ 1945 թվականի հունվարի 28-ին որոշում է կայացվել վերակառուցել հուշարձանը։ Գրանիտե բլոկները, որոնք տեղափոխվել էին այլ վայրմ վերադարձվել էին հուշարձանի գտնվելու վայր: 1972 թվականին ստեղծվեց հատուկ կոմիտե (), որի նպատակն էր վերակառուցել Գրյունվալդի հուշարձանը: Կրակովի պատմական թանգարանում պահվող հուշարձանի բնօրինակ մանրակերտի, ինչպես նաև նախապատերազմյան լուսանկարների հիման վրա նկարիչ Մարիան Կոնիչնին իրականացրել է հուշարձանի վերակառուցումը։ Գրանիտը ստացվել է Շկլարսկա Պորեբա շրջանից, իսկ պատկերները ձուլվել են բրոնզից Գլիվիցեում: 1976 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Գրյունվալդի հուշարձանը պաշտոնապես վերաբացվել է։  Հուշարձանի դիմաց տեղադրվել է Անհայտ զինվորի գերեզմանը, որի վրա պատկերված է Վիկտոր Զինի կողմից ստեղծված խորհրդանշական մարմարե հուշատախտակը։

## 100-ամյակի տոնակատարություններ
2010 թվականի սեպտեմբերի 10-ին Կրակովում տեղի է ունեցել հուշարձանի բացման հետ կապված իրադարձությունների, ինչպես նաև ճակատամարտի 600-ամյակի և հուշարձանի կառուցման 100-ամյակի տոնակատարությունների հանդիսավոր վերարտադրությունը։ 2016 թվականին Գրունվալդի հուշարձանը ենթարկվել է լայնածավալ վերանորոգման և մաքրման։

## Նկարագրություն
Հուշարձանը 24 մետր բարձրություն ունի, վերևում տեղադրված է Վլադիսլավ Յագելո թագավորի ձիավոր արձանը: Թագավորը ձախ ձեռքում պահում է սանձը, իսկ աջում՝ սուրը։ Հուշարձանի ճակատային մասում տեղադրված են Գրունվալդի թրերի ռելիեֆներ և Լիտվայի մեծ դուքս Վիտաուտասի արձանը, որի ոտքերի տակ ընկած է Տևտոնական ասպետների մեծ վարպետ Ուլրիխ ֆոն Յունգինգենի կերպարը: Արևելյան կողմում պատկերված է լեհ ասպետը և նրա մանկլավիկը, որը հավաքում է լքված տևտոնական պաստառները: Արևմտյան կողմում պատկերված է լիտվացի մարտիկ, որը փող է փչում և առաջնորդում գերի ընկած տևտոնական ասպետին: Հյուսիսային կողմում պատկերված է մի գյուղացի, որը խորհրդանշական կերպով նետում է ստրկության կապանքները:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:The_Grunwaldzki_Monument_in_Cracow_2.jpg|alt=The opening ceremony of the monument, 1910|Հուշարձանի բացման արարողությունը, 1910
Պատկեր:WWII_Krakow_-_01.jpg|alt=The destroyed remnants of the monument during WWII|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակաշրջանի ավերված մնացորդները
Պատկեր:PomnikGrunwaldzki-PostaćKrólaWładysławaJagiełły-POL,_Kraków.jpg|alt=Władysław Jagiełło statue|Վլադիսլավ Յագելոյի արձանը
Պատկեր:PomnikGrunwaldzki-PostaćKsięciaWitolda-POL,_Kraków.jpg|alt=Vytautas statue|Վիտաուտասի արձանը
Պատկեր:PomnikGrunwaldzki-PostaćUlrichaVonJungingena-POL,_Kraków.jpg|alt=Ulrich von Jungingen statue|Ուլրիխֆոն Յունգինգենի արձանը
Պատկեր:PomnikGrunwaldzki-PraojcomNaChwałę-POL,_Kraków.jpg|alt=Eastern side|Արևելյան կողմի ֆիգուրները
Պատկեր:PomnikGrunwaldzki-BraciomNaOtuchę-POL,_Kraków.jpg|alt=Western side|Արևմտյան կողմի ֆիգուրները
Պատկեր:PomnikGrunwaldzki-PostaćChłopaZrywającegoKajdny-POL,_Kraków.jpg|alt=Northern side|Գյուղացին հյուսիսային կողմում


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1910 Լեհաստանում
Կատեգորիա:Լեհաստանի հուշարձաններ