Խավարասերաբուծություն

thumb|Periplaneta americana, ամերիկյան խավարասերը ամենատարածված ֆերմերային տեսակն է։

**Խավարասերաբուծություն**, միջատաբուծության ճյուղ, որը զբաղվում է խավարասերների բուծմամբ: Բավականին զարգացած է Չինաստանում։ Բուծված խավարասերները օգտագործվում են մարդկանց և կենդանիների սննդի մեջ, ինչպես նաև օգտագործվում են դեղագործական արդյունաբերության մեջ՝ դեղամիջոցներ արտադրելու համար։ Խավարասերներին սովորաբար սպանում են եռացող ջրով լի տարաների մեջ, չորացնում և մանրացնում։

## Յուրահատկություններ
Ֆերմերները խավարասերներին նկարագրում են որպես «հեշտ բուծվող և շահավետ»։ Խավարասերները ամենակեր են և կարող են նույնիսկ սնվել փտած բանջարեղենով, որը հեշտությամբ մատչելի և էժան սնունդ է։ Սա թույլ է տալիս խավարասերների ֆերմաներին գոյատևել այլ ոլորտների թափոններով, ինչպիսիք են տեղական ռեստորաններից ստացված կարտոֆիլի և դդմի կեղևները։ Միջատներ հավաքելը նույնպես բավականին պարզ գործընթաց է. խավարասերները հեշտությամբ հանվում են վանդակներից, արագ եփվում և չորացվում արևի տակ։
Խավարասերները, ինչպես մյուս միջատները, չեն վարակվում թռչուններին և կաթնասուններին բնորոշ հիվանդություններով: Նրանք դիմացկուն են և ունեն չափազանց բարձր գոյատևման մակարդակ։ Հետաքրքիր է, որ ամերիկյան խավարասերը (Periplaneta americana), որը խավարասերի ամենատարածված տեսակն է բուծման մեջ, ունի բոլոր հայտնի միջատների գենոմների մեջ երկրորդ ամենամեծ գենոմը։ Գեների այս քանակը կապված է խավարասերների նուրբ համի և զարգացած հոտառության հետ, ինչը նրանց օգնում է, մասնավորապես, խուսափել թունավորված խայծերից։ Զարգացման և իմունիտետի հետ կապված գեները օգնում են խավարասերներին արագ աճել և դիմադրել հիվանդություններին։

## Շուկա
Միջատների հիմնական գնորդները ասիական դեղագործական և կոսմետիկ ընկերություններն են։ Խավարասերը սպիտակուցի էժան աղբյուր է և, այլ միջատների հետ միասին, առաջարկվում է որպես մսի փոխարինող։ Կոսմետիկայի ընկերությունները գնահատում են խավարասերի թևերը, որոնք նման են ցելյուլոզի։ Դեղագործական ընկերությունները խավարասերներից պատրաստված դեղամիջոցներ են մատակարարում չինական ավանդական բժշկության համար, ինչպես նաև ուսումնասիրում են նոր արտադրանքներ որպես պոտենցիալ դեղամիջոցներ, այդ թվում՝ քաղցկեղի և ՁԻԱՀ-ի դեմ: Դալիի համալսարանի դեղագիտության և քիմիայի դպրոցը հրապարակել է հոդվածներ, որոնք ուսումնասիրում են խավարասերների հակաուռուցքային հատկությունները։ Չինաստանում միլիոնավոր մարդիկ խավարասերներից ստացված դեղամիջոցներ են ընդունում, որը, տեղական իշխանությունների խոսքով, զգալի ազդեցություն ունի։ Կառավարության զեկույցի համաձայն՝ ավելի քան 40 միլիոն մարդ բուժվել է տարբեր տեսակի հիվանդություններից՝ խավարասերներից ստացված դեղամիջոց ընդունելուց հետո։
thumb|Diploptera punctata

Բանգալորի Ցողունային բջիջների կենսաբանության և վերականգնողական բժշկության ինստիտուտը Հնդկաստանի այլ ինստիտուտների հետ միասին քննարկում է խավարասերներ բուծելու հնարավորությունը իրենց «կաթի» համար. կենդանածին տեսակի՝ Խաղաղօվկիանոսյան բզեզ խավարասերի (լատ. Diploptera punctata) մոտ էգը իր ձագերին կրում է արգանդում և կերակրում նրանց կաթնասունների կաթին նմանվող հեղուկով։ Դրանք փոքրիկ բյուրեղներ են, որոնք պարունակում են «համակցված սնունդ»՝ անփոխարինելի ամինաթթուներ, վիտամիններ, հանքանյութեր, շաքար և այլն։ Ապացուցված է, որ այս տեսակի խավարասերների երիտասարդ առանձնյակները աճի տեմպով և կենսունակությամբ զգալիորեն գերազանցում են իրենց ազգակիցներին։ Այս «խավարասերի կաթը» համարվում է պոտենցիալ սուպերմթերք։
### Արտադրության աճը Չինաստանում
Խավարասերների բուծումը կտրուկ աճ է գրանցում Չինաստանում, որտեղ արտադրանքի գինը կարող է հասնել մինչև մեկ կիլոգրամի համար 44 դոլարի։ 2013 թվականի տվյալներով Չինաստանում գործում էր  խավարասերների բուծման մոտ 100 ֆերմա։ Ոլորտի աճը տեղի է ունենում գյուղատնտեսական այլ ոլորտներում, մասնավորապես՝ չինական ավանդական խոհանոցին և դեղագործական արդյունաբերությանը մատակարարող ոլորտներում արտադրության անկման ֆոնին։ Այնպիսի տարածված բաղադրիչներ, ինչպիսիք են հավի ազդրամիսը, պակասում են շրջակա միջավայրի և մարդասիրական մտահոգությունների պատճառով։ Աշխարհի ամենամեծ խավարասերների ֆերման գտնվում է Սիչուան նահանգի Սիչան քաղաքի մոտակայքում և տարեկան արտադրում է վեց միլիարդ խավարասեր։ «Good Doctor» դեղագործական խմբի մաս կազմող ընկերությունը օգտագործում է արհեստական բանականության համակարգեր՝ ֆերմայում օպտիմալ ջերմաստիճանի (մոտ 30°C) և լուսավորության (կիսամութ) պայմանները պահպանելու համար։ Չինաստանում խավարասերների բուծման աճին  նպաստում է նաև կառավարության խիստ կանոնակարգերի բացակայությանը։

## Հնարավոր խնդիրներ
Որոշ ֆերմերներ, հարևանների բացասական արձագանքը կանխելու համար, նախընտրում են թաքցնել, որ իրենք խավարասերներ են բուծում՝ օգտագործելով «մասնագիտացված գյուղատնտեսություն» էվֆեմիզմը։ Նման ֆերմաների հիմնական խնդիրը միջատների տարածման ներուժն է, ինչն, ըստ Պեկինի Կենդանաբանության ինստիտուտի պրոֆեսոր Զու Չաոդոնգի, կարող է հանգեցնել աղետի։ Այսպես, օրինակ, 2013 թվականի օգոստոսին Ցզյանսու նահանգի խավարասերաբուծական մի ֆերմայից փախել են ավելի քան մեկ միլիոն միջատներ․ Խավարասերներին բուծում էին չգրանցված շենքում, որը սկսել են քանդել, երբ ֆերմերը դուրս էր եկել ճաշելու։ Այս արտակարգ իրավիճակում փախստական խավարասերներին ոչնչացնելու համար ստիպված էին դիմել իշխանություններին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չինաստանի գյուղատնտեսություն