Տիգրան և Աժդահակ

thumb|Անհայտ հայ նկարիչ,19-րդ դար. Տիգրան Ա Երվանդյան
thumb|Jean Charles Nicaise Perrin - Կյուրոս և Աստիագես (Աժդահակ)
**Տիգրան և Աժդահակը**» (հանդիպում է նաև «Տիգրան *Մեծ* և Աժդահակ» անվանումը) մ.թ.ա 6-րդ դարի վիպասանք (վիպասք) է, որը պատկանում է հայ հին առասպելավիպական շարքին։ Այն որպես վիպերգ գրի է առնվել մ.թ. 5-րդ դարում Խորենացու կողմից։

## <span id=".D5.80.D5.A1.D5.B5.D5.B8.D6.81_.D5.BA.D5.A1.D5.BF.D5.B4.D5.B8.D6.82.D5.A9.D5.B5.D5.B8.D6.82.D5.B6"></span> Հայոց պատմություն

## <span id=".D5.8D.D5.BF.D5.A5.D5.B2.D5.AE.D5.B8.D6.82.D5.B4"></span> Ստեղծում
«Տիգրան և Աժդահակ»-ը, որպես վեպ, վիպասանք ստեղծվել և անվանվել է «Մեծն Տիգրանի վեպ» Մ.թ.ա VI դարում, երբ Հայաստանը պայքարում էր Մարաստանի դեմ։

«Տիգրան և Աժդահակ»-ը, որպես վիպերգ (վիպական երգ) ստեղծվել է մ.թ. V դարում, Մովսես Խորենացու կողմից։

## <span id=".D4.BD.D5.B8.D6.80.D5.A5.D5.B6.D5.A1.D6.81.D5.AB.D5.B6_.D5.8F.D5.AB.D5.A3.D6.80.D5.A1.D5.B6.D5.AB_.D5.B4.D5.A1.D5.BD.D5.AB.D5.B6"></span> Խորենացին Տիգրանի մասին
Տիգրանին բնութագրելով՝ Խորենացին ասում է. 

## <span id=".D4.B1.D5.BC.D5.A1.D5.B6.D5.B1.D5.B6.D5.A1.D5.B0.D5.A1.D5.BF.D5.AF.D5.B8.D6.82.D5.A9.D5.B5.D5.B8.D6.82.D5.B6.D5.B6.D5.A5.D6.80"></span> Առանձնահատկություններ
«Տիգրան և Աժդահակ»-ը առաջին վիպերգն է, որտեղ թույլ է տրված ժամանակագրական սխալ (Տիգրան Բ Մեծ Արտաշեսյանը Տիգրան Ա Երվանդունու փոխարեն) և որտեղ առաջին անգամ շոշափված են հայ կնոջ կերպարն ու բնավորության գծերը (*համեստություն*, *հավատարմություն*)։

## <span id=".D5.8E.D5.AB.D5.BA.D5.A5.D6.80.D5.A3.D5.B8.D6.82.D5.B4_.D5.A3.D5.B8.D6.80.D5.AE.D5.B8.D5.B2_.D6.87_.D5.BA.D5.A1.D5.BF.D5.B4.D5.A1.D5.AF.D5.A1.D5.B6_.D5.A1.D5.B6.D5.B1.D5.AB.D5.B6.D6.84"></span> Վիպերգում գործող և պատմական անձինք
Տիգրան – խոսքը հայոց Տիգրան Առաջին կամ Տիգրան Երվանդյան (մ.թ.ա. 570–525) արքայի մասին է, ում Խորենացին նույնացրել է Տիգրան Երկրորդի կամ Տիգրան Մեծի (մ.թ.ա. 95–55) հետ։

Աժդահակ (Աստիագես, մ.թ.ա 585–550) – Մարաստանի թագավոր, ում դեմ ապստամբել է Տիգրան Երվանդյանը, ինչն էլ դարձել է Մովսես Խորենացու ավանդազրույցի նյութ։

Մարեր, մեդացիներ – հնագույն ժողովուրդ։ Երկիրը՝ Մարաստան, Մեդիա, գտնվել է Իրանական բարձրավանդակի հյուսիս-արևմուտքում, մայրաքաղաքը՝ Եկբատան։ Իր հզորությանն է հասել Ք.ծ.ա. VII դարում։

Կյուրոս – Կյուրոս II Մեծ (ծննդյան թիվն անհայտ է, մահացել է Ք.ծ.ա. 529–530 թվականների միջակայքում) Պարսից արքա։ Աքեմենյան արքայատոհմի հիմնադիրը։ Աժդահակի թոռը՝ դստեր որդին։ Ապստամբել է Աժդահակի դեմ և հաղթել։ Ստեղծել է մեծ տերություն՝ Հնդկաստանից մինչև Բաբելոն։ Իրեն է ենթարկել Հայաստանը։ Նրա մտերիմերից էր Տիգրան Երվանդյան հայոց թագաժառանգը։

Տիգրանուհի - Տիգրանի քույրը, ով կնության հանձնվեց Աժդահակին։

## <span id=".D4.BF.D5.A5.D6.80.D5.BA.D5.A1.D6.80.D5.B6.D5.A5.D6.80.D5.AB_.D5.A2.D5.B6.D5.B8.D6.82.D5.A9.D5.A1.D5.A3.D5.AB.D6.80.D5.A8_.D6.87_.D5.B0.D5.A1.D5.AF.D5.A1.D5.B4.D5.A1.D6.80.D5.BF.D5.B8.D6.82.D5.A9.D5.B5.D5.B8.D6.82.D5.B6.D5.A8"></span> Կերպարների բնութագիրը և հակամարտությունը
«Տիգրան և Աժդահակ»-ի հիմքում ընկած է ամպրոպային աստծու և վիշապի կռվի առասպելը, որ հայ հին վիպական ավանդության մեջ պատմականացել է, կապվել հայոց *Երվանդյան Տիգրան* (մ.թ.ա. 560–524 թթ.) և *Արտաշեսյան Տիգրան Մեծ* (մ.թ.ա. 95–55 թթ.) թագավորների անուններին ու արարքներին, Մարաստանի (Միդիա, Մեդիա) տիրակալների հետ ունեցած նրանց հարաբերություններին։ Ամպրոպային բարի աստվածը կամ հերոսն անձնավորվել է հայոց գեղեցիկ, քաջ, խարտյաշ և մազերի ծայրը գանգուր, գունեղ երեսով, քաղցր նայվածքով, ուժեղ սրունքներով, գեղեցիկ ոտներով, վայելչակազմ և թիկնավետ, կերակուրների և ըմպելիքների մեջ պարկեշտ, ուրախությունների մեջ օրինավոր և արդարադատ Տիգրանի, իսկ ամպրոպային վիշապ-հրեշը՝ մարաց թագավոր չար ու նենգ Աժդահակի կերպարում։

«Տիգրան և Աժդահակ» վիպերգը կառուցվել է այս զույգ կերպարների հակադրության ու պայքարի հիման վրա։

## <span id=".D4.B2.D5.B8.D5.BE.D5.A1.D5.B6.D5.A4.D5.A1.D5.AF.D5.B8.D6.82.D5.A9.D5.B5.D5.B8.D6.82.D5.B6.D5.A8"></span> Բովանդակություն
Աժդահակը, երկյուղելով հայոց Տիգրանից, երազում տեսնում է իր կործանումը և այն կանխելու նպատակով խնամիանում է Տիգրանի հետ՝ կնության առնելով նրա գեղանի քրոջը՝ Տիգրանուհուն։ Այդուհանդերձ Աժդահակը դավեր է նյութում ընդդեմ Տիգրանի։ Տիգրանուհու միջոցով դավադրությունը բացվում է։ Տիգրանն ու Աժդահակը մեծ զորքերով կռվի են ելնում իրար դեմ։ Տիգրանը սպանում է Աժդահակին, ազատում քրոջը, գերում է Աժդահակի առաջին կնոջը (**Անույշին**՝ իր զարմերով) և բերում բնակեցնում Մասիս լեռան արևելյան փեշերին։

## <span id=".C2.AB.D4.B1.D5.AA.D5.A4.D5.A1.D5.B0.D5.A1.D5.AF.C2.BB_.D5.A1.D5.B6.D5.BE.D5.A1.D5.B6_.D5.AE.D5.A1.D5.A3.D5.B8.D6.82.D5.B4.D5.A8"></span> «Աժդահակ» անվան ծագում
Աժդահակը հին իրանյան Աժի դահակա՝ օձ դահակա կամ հրեղեն օձ կոչված վիշապ հրեշն է։ Աժդահակի կնոջը՝ Անու(յ)շին, վեպն անվանում է *«մայր վիշապաց»*, իսկ նրա զարմերին՝ *վիշապազուններ*։

## <span id=".D5.8E.D5.AB.D5.BA.D5.A1.D5.BD.D5.A1.D5.B6.D6.84.D5.AB_.D5.BE.D5.A5.D6.80.D5.A1.D5.B4.D5.B7.D5.A1.D5.AF.D5.B8.D6.82.D5.B4.D5.A8"></span> Վիպասանքի վերամշակում
«Տիգրան և Աժդահակ» վիպասքը (վիպասանք, բանավոր վեպ) V դարում ենթարկվել է (հավանաբար Դավիթ Անհաղթի կողմից) ճարտասանական կանոններով բանաստեղծական վերամշակման։

## <span id=".D4.B1.D6.80.D5.BF.D5.A1.D6.84.D5.AB.D5.B6_.D5.B0.D5.B2.D5.B8.D6.82.D5.B4.D5.B6.D5.A5.D6.80"></span> Արտաքին հղումներ
*Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Հատոր 11, Էջ 698-699
* «Գրականություն-9» դասագիրք (հեղինակ՝ Դ.Գասպարյան), էջ 58 

## <span id=".D5.8F.D5.A5.D5.BD_.D5.B6.D5.A1.D6.87"></span> Տես նաև
*Բանահյուսություն
*Հայ Բանահյուսություն
*Հայ հին Բանահյուսություն
*Հայկ և Բել
*Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ

Կատեգորիա:Հայկական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Հայկական ժողովրդական բանահյուսություն
Կատեգորիա:Անտիկ շրջանի հայ գրականություն