Պարույր Հայկազն

**Պարույր Հայկազն** (հունական անունը՝** Պրոերեսիոս**, Կեսարիա), Հռոմում գործած հայ հռչակավոր հռետոր, Աթենքում ճարտասանական դպրոցի ղեկավար, փիլիսոփա էր։ Ծնվել է Կապադովկիայի Կեսարիա։ Նա դարաշրջանի առաջատար սոփեստներից մեկն էր՝ Դիոֆանտոսի և Եպիփանիոսի հետ միասին։ Մինչև Աթենք տեղափոխվելը, Պարույր Հայկազնը սովորել է Անտիոքի Ասկալոնցի հռետոր Ուլպիանոսի հետ։ Ուսանողական տարիներին նա այնքան աղքատ էր, որ նա և իր ընկեր Հեփեստիոնը, ունենալով միայն մեկ պատշաճ հագուստ, այն կրում էին հերթով։ Նա նաև սովորել է Կապադովկիայում:

Շատ երևելիներ են դուրս եկել Պարույրի դպրոցից՝ Հուլիանոս կայսրը (331-363), նշանավոր ճարտասաններ Լիբանիոսը (313-393), Ղևոնդիոսը, քրիստոնեության նշանավոր տեսաբաններ Գրիգոր Նազիանզացին (330-390) և Բարսեղ Կեսարիացին (329-379)։ Գիմերիոսի, Նապիոսի և Լիբանիոսի հետ ոգևորել է երիտասարդությանը, ճաշակ ձևավորել գիտությունների նկատմամբ։ Դժբախտաբար, նրա երկերը չեն պահպանվել։

Բայց նրա` որպես ուսուցիչ, ազդեցությունը նկարագրվում է 4-րդ դարի երկրորդ կեսի հայտնի սոփեստների և հռետորաբանների կողմից, ինչպիսիք են Գիմերոսը և Լիբանիոսը։ Շատ հայեր ճանապարհորդել էին Աթենք՝ Պարույր Հայկազնի մոտ սովորելու, որին Սոզոմենոսը անվանում էր իր դարաշրջանի ամենահայտնի սոփեստ: Հռոմը բարձր գնահատեց հայ ժողովրդի տաղանդավոր զավակի ծառայությունները, անտիկ գիտության և կրթության զարգացման ասպարեզում։ Այդ մասին է վկայում նրա կենդանության օրոք Հռոմի հրապարակներից մեկում կանգնեցված արձանը, հետևյալ փորագրությամբ. «Տիեզերքի թագուհի Հռոմը՝ ճարտասանության արքային»(Rerum regina Roma — regi Eloquentiae)։

Պարույր Հայկազնի կերպարը օգտագործվել է հայ գրող Րաֆֆու կողմից։ Րաֆֆու «Պարույր Հայկազն» (1884) վիպակում, պատմական զուգահեռի վրա դնելով Մովսես Խորենացուն և Պարույր Հայկազնին (Պրոերեսիոսին), Րաֆֆին կոսմոպոլիտիզմը հակադրում է հայրենասիրությանը, հաստատելով, որ փառքի հավերժությունն ու անմահությունն անբաժանելի են հայրենիքի գաղափարից։ Գրողի պատմափիլիսոփայության մեկնակետը ազգային միասնության գաղափարն է։

Պարույր Հայկազն  ունեցել է բազմաթիվ աշակերտներ, այդ թվում՝ Հռոմի ապագա կայսր Հուլիանոսը, Բարսեղ Կեսարացին, Գրիգոր Նազիանզացին և ուրիշներ: Աշակերտների մեջ մեծ թիվ են կազմել կապադովկիացի հայերը: Չգերազանցված հռետորի, ճարտասանության և փիլիսոփայության ուսուցչի նրա տաղանդը ճանաչում է գտել նաև Հռոմում, որտեղ հրավիրվել է որպես թագաժառանգի դաստիարակ:

Կայսր Կոնստանսը նրան հրավիրեց իր պալատ Գալիայում և շքեղորեն հյուրընկալեց նրան։ Կայսրը նրան ուղարկեց Հռոմ, որտեղ նա դարձավ երկրպագության առարկա:

Պարույր Հայկազնի կենդանության օրոք Հռոմում կանգնեցվել է նրա արձանը՝ «Աշխարհի թագուհի Հռոմը՝ ճարտարախոսության թագավորին» մակագրությամբ: Թեև քրիստոնյա, սակայն մանկավարժական գործունեությամբ և աշխատություններով Պարույր Հայկազն եռանդուն տարածել է անտիկ հեթանոսական մշակույթի և գիտության ավանդույթները:

Նա կայսրից ստացավ պատվավոր պրեֆեկտուրայի պաշտոն։ 362 թվականին Հուլիանոս կայսրը արգելեց քրիստոնյաներին կրթության ամբիոններ զբաղեցնել, նրանց թվում էր նաև Պարույր Հայկազնը։ Կայսրը հիացած նրա խելքով նրան տալիս է արտոնություն նրան պահելով իր պրոֆեսորական աթոռին, բայց նա հավատարիմ մնաց իր հավատքին և կամավոր հրաժարվեց։ Նա համեմատվել է Աթենքի կառավարիչ՝ Պեյսիստրատոսի հետ։

Լինելով քրիստոնյա՝ Պրոհերեսիոսը եղել է անտիկ մշակույթի ժառանգորդը, դասավանդել է հռետորական արվեստ և անտիկ մշակույթ։

Հայ մեծ վիպասան Րաֆֆին ակամա «վատ ծառայություն» է մատուցել այս իրապես մեծ մարդուն։ Իր վիպակում նա Պրոհերեսիոսին տեղափոխել է 5-րդ դար և «մեղադրել», որ նա չի վերադարձել Հայաստան և չի նպաստել հույն փիլիսոփաների գործերի թարգմանությանը։ Այս «մեղադրանքը» բացառապես հեղինակի երևակայության արդյունքն է, քանի որ Պարույր Հայկազնի օրոք դեռևս գոյություն չունեին հայոց մաշտոցյան գրերը։ Հետևաբար, նա չէր կարող հրաժարվել որևէ բան թարգմանելուց։

Պարույր Հայկազնին նախանձել են և ճնշել՝ հայազգի լինելու համար։ Այնուամենայնիվ, հենց նրա շնորհիվ էր, որ Աթենքի հունական դպրոցներում սովորում էին հայեր, որոնք հետագայում վերադարձան Հայաստան և զարկ տվեցին Թարգմանչական շարժման զարգացմանը՝ նպաստելով անտիկ փիլիսոփաների գործերի տարածմանը մեր երկրում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պարույր Հայկազն 
* Րաֆֆու «Պարույր Հայկազն» վիպակի էլեկտրոնային տարբերակը։

Կատեգորիա:3-րդ դարի հայեր
Կատեգորիա:4-րդ դարի հայեր
Կատեգորիա:4-րդ դարի հռոմեացիներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Հին հույն հռետորներ
Կատեգորիա:Հույն ուսուցիչներ
Պարույր Հայկազն