open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Տափավանք

**Տափավանք** (), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խլաթի գավառակում։ Գտնվում էր Խլաթ քաղաքից 20 կմ արևմուտք, Նազիկ լճից հարավ։

20-րդ դարի սկզբին ուներ 873 (90 տուն) հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին հացահատիկի մշակությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ, արհեստներով։

1895 թվականին գյուղը կողոպտել են համիդեական հրոսակները։ 1915 թվականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ այն հիմնահատակ կործանվել է։ Թուրքական կոտորածներից փրկվել են մի քանի հոգի, որոնք ապաստանել են Արևելյան Հայաստանում, մնացածը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Փրխուս

**Փրխուս**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խլաթի գավառակում։ Գտնվում էր Խլաթ քաղաքից 12 կմ հյուսիս-արևմուտք, Նազիկ լճակի հարավային կողմում՝ բարձրադիր լեռների ստորոտներում։

1847 թվականին ուներ 80, 1880-1890 թվականներին ուներ 115 տուն, իսկ 1914 թվականին ուներ 140 տուն հայ բնակիչ։

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործությունն ու անասնապահությունն էր։ Փրխուսն հայտնի էր իր ցորենի մշակությամբ։

Փրխուսում կար **Ս. Ստեփանոս** անունով հայկական եկեղեցի։

Փրխուսը թուրքերի կողմի ավերվել է 1915-1918 թվականներին։ Բնակիչների մեծ մասին կոտորել են, մյուսներին տարագրել։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սփռաձոր

**Սփռաձոր** (), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խլաթի գավառակում։

1850-ական թվականներին ուներ 23 տուն՝ 146 հայ բնակչով, 1909 թվականին՝ 29 տուն՝ 176 հայ բնակչով։

Սփռաձորն ուներ **Ս. Ստեփանոս** անունով հայկական եկեղեցի։

1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ գյուղն ավերեվել է թուրքերի կողմից։ Բնակիչները կոտորվել են կամ տարագրվել։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Գելհոք

**Գելհոք**, հնում բերդ, իսկ հետո գյուղ Մեծ Հայքի Աղձնիք աշխարհի Սասուն գավառում, իսկ հետագայում գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խարզանի գավառակում։

## Պատմություն
Գյուղի մասին առաջին հիշատակությունը վերագրվում է XV դարին, որտեղ Մովսես Արծկեցին բնակավայրը հիշատակում է **Կալհոքյան** ձևով։

Գելհոքի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
1882 թվականին գյուղն ուներ 27 տուն՝ 184 հայ բնակչով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գելհոքն ուներ հայկական եկեղեցի, որը 1882 թվականին արդեն ավերակ էր։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Դիրա (Խարզանի գավառ)

**Դիրա**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խարզանի գավառակում։ Գտնվում էր Նահիբանի գյուղախմբում։

## Անվան ստուգաբանություն
Դիրա անվանումը համապատասխանում է հնագուն Նաիրիի Դիրա երկրի անվանմանը։

## Պատմություն
1895 թվականին գյուղն ավերվեց թուրքերի կողմից։ Բնակչության մեծ մասը բնաջնջվեց, իսկ ողջ մնացածները բռնի մուսուլմանացվեցին։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Զոխ (Խարզանի գավառ)

**Զոխ**, ավան (գյուղ) Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սղերդի գավառում, Խարզանի գավառակի կենտրոնը։ Գտնվում էր Սղերդ քաղաքից 50 կմ հյուսիս-արևմուտք, լեռնային վայրում, Տիգրիսի վտակ Խարզան գետի ձախ կողմում, Սուրբ Կոնոնոսի վանքից քիչ հեռու։

## Բնակչություն
20-րդ դարի սկզբին ավանն ուներ 230 տուն հայ և քուրդ բնակիչ։ Հայերը խոսում էին անսովոր բարբառով։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, երկրագործություն և արհեստներն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Զոխն ուներ եկեղեցի։ Ըստ Նիկողայոս Ադոնցի այստեղ է գտնվել Աղձնիք աշխարհի Քիշ (Քուշի) բերդաքաղաքը։ Զոխը նաև նույնացվում է Արզան (Շուկառաբա) բերդաքաղաքի հետ

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խուլիկ (Խարզանի գավառ)

**Խուլիկ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խարզանի գավառակում։ Մտնում էր Նիհիբան գյուղախմբի մեջ։

## Պատմություն
Գյուղը թուրքերի կողմից ավերվել է և կողոպտեվել է 1895 թվականին։ Բնակիչների մեծ մասը կոտորվելը, իսկ կենդանի մնացածները բռնի մուսուլմանացվել են։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ջազնի

**Ջազնի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խարզանի գավառակում։ Գտնվում էր գավառակի հյուսիսում։

## Պատմություն
Գյուղն ավերվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
Մինչ 1915 թվականը գյուղն ուներ 100 տուն բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակիչների հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ջազնին ուներ մեծ ու շքեղ եկեղեցի։ Այն թուրքերը մզկիթի են վերածել։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ռեդվան

**Ռեդվան**, գյուղաքաղաք (ավան, գյուղ) Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Ռեդվանի գավառակում։ Հանդիսանում է համանուն գավառակի կենտրոնը։ Գտնվում էր Սղերդ գյուղաքաղաքից 35 կմ հարավ արևմուտք՝ Տիգրիսի ձախակողմյան Խարզան վտակի ձախ ափին՝ բարձունքի վրա։

## Կլիմա
Ռեդվանն ունի շոգ կլիմա։ Ջուրը վատորակ է։

## Պատմություն
1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ հայերը թուրքերի կողմից ենթարկվել են կոտորածի։ Ողջ մնացածները գաղթել են տարբեր երկրներ։

## Բնակչություն
XIX դարի վերջերին ուներ 800 տուն հայ, քուրդ, ասորի և թուրք բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը ներկարարություն, կոշկակարություն, առևտուր, անասնապահություն և հողագործությունն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ռեդվանում կար **Ս. Աստվածածին** և **Ս. Գևորգ** անուններով հայկական եկեղեցիներ։ Վերջին եկեղեցին ասորիների կողմից ստացել էր **Մար Գորիս** անվանումը։

## Հասարակական կառույցներ
Ռեդվանը բաժանված էր 5 թաղերի։ Բնակավայրում կար շուկա՝ 25-30 կրպակներով ու խանութներով։

Ռեդվանի շենքերն աղյուսից էին, անտեսք ու անհրապույր։

## Կրթություն
Գյուղաքաղաքում գործում էր ուսումնարան, որը կառուցվել էր Պոլսի միացյալ ընկերության ջանքերով։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Չուխուր Վերին

**Չուխուր Վերին**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում։

Բնակչության մասին տեղեկություններ չեն պահպանվել։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Աղբյուրներ
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր
Մոզակ

**Մոզակ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մշո գավառում։ Գտնվում էր Բիթլիս քաղաքից հյուսիս՝ Մուշ տանող ճանապարհի աջ կողմում։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 38 տուն հայ և քուրդ բնակիչ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Միջին Կորդրիք գավառի բնակավայրեր
Ալամեք

**Ալամեք**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Դատվանի գավառում, Բիթլիս գետի հովտում։ Տեղադրված է հարավից-հյուսիս ձգվող լեռների անտառապատ լանջերին։ Ալամեքից հյուսիսում տեսանելի է Ռահօվա սարահարթի գեղեցիկ տեսարանը։

Բնակիչների հիմնական զբաղմունքն էր այգեգործությունն ու երկրագործությունը։ Ալամեքի մոտ են գտնվում «Ալամենց խան» հայտնի իջևանատան ավերակները։ Իջևանատունը, որ քարակերտ և կամարակապ եռահարկ շենք էր օժանդակ սենյակներով և գավթով, գոյություն է ունեցել արաբական տիրապետության ժամանակներից (VII - IX դդ.)։ 1638 թվականին Մովսես Երեցն այստեղ մի ճառընտիր է նորոգել։

XX դարի սկզբներին ուներ 13 տուն հայ բնակիչ։ Բնակչության հիմնական զբաղմունքը։ Բնակչության հիմնական զբաղմունքը այգեգործություն, անասնապահություն և երկրագործությունն է։

1895 թվականին Ալամեքը ենթարկվել է ջարդերի և ավերածության, իսկ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ հիմնահատակ ավերվել է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Դատվան

**Դատվան**, ավան Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում։ Գտնվում էր Վանա լճի հարավարևմտյան եզրին։ Եղել է Բիթլիսի գավառի նավահանգիստը։

## Աշխարհագրություն
Տարածքը գտնվել է Գրգուռ, Նեմրութ և Հայկական Տավրոս լեռաճյուղերով շրջափակված բլրապատ և գեղատեսիլ հովտում։ Ավանն ունեցել է փարթամ բուսականություն և տեղ-տեղ անտառապատ է եղել։

Դատվանն ունեցել է մի քանի աղբյուրներ, այդ թվում նաև հանքային։

## Պատմություն
Դատվանն եղել է Արծրունի թագավորների ամառանոցը։ X-XI դարերում ուներ 10-15 000 բնակիչ և ամուր բերդ (1986 թվականի դրությամբ այն լրիվ ավերակ է)։ Եղել է վաճառաշատ նավահանգիստ։

XIX դարում Դատվանն արդեն անշուքացել էր և վերածվել էր գյուղի։ XX դարասկզբին ուներ 700 տուն բնակիչ՝ մեծ մասամբ հայեր։

Հայ բնակչության մեծ մասը զոհվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ, իսկ մյուս մասը գաղթել է Արևելյան Հայաստան։

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում էր արհեստներով, առևտրով, երկրագործությամբ, ձկնորսությամբ և նավարկությամբ։

## Պատմամշակույթային կառույցներ
Միջին դարերում Դատվանն ունեցել է 6 եկեղեցի, որոնցում ձեռագրեր են ընդօրինակվել։ Ավանին մոտ գտնվում էր Ս. Սարգիս եկեղեցին, որը մինչև առաջին համաշխարհային պատերազմը կանգուն էր։ Դատվանի արևելյան կողմում գտնվում էր Վասպուրականի թագավորների ամառանոցի ավերակները։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Տուրուբերանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Դատվանի շրջանի համայնքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր
Խարտկող

**Խարտկող**, գյուղակ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում, Փարխանդ գյուղախմբում։ Գտնվում էր Բիթլիս քաղաքից 14-15 կմ հեռավորության վրա։

1880-ականներին ուներ 5 տուն, 1909 թվականին՝ 4 տուն՝ 48 հայ բնակչով, իսկ 1914 թվականին՝ 10 տուն։ Հայ բնակչությունը թուրքերի ձեռքով կողպտվել ու ջարդվել է 1895 թվականի ջարդերի ժամանակ։

Գյուղն ուներ Ս. Գևորգ եկեղեցի։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խմելջուր

**Խմելջուր** (, ), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում։ Գտնվում էր Բիթլիս քաղաքից 4 կմ հարավ-արևմուտք, Բիթլիսի գետի վերին հոսանքի հովտում, խճուղային ճանապարհի վրա։

Ըստ Ղ. Ինճիճյանի գյուղի մոտ կար ջրառատ աղբյուր, որը կոչվում էր **Խմբել ջուր**։

1880-ականներին ուներ 14 տուն, իսկ 1909 թվականին՝ 12 տուն հայ բնակիչ։ Հայ բնակչությունը կողոպտվել և ոչնչացվել է թուրքերի կողմից 1895 թվականին կատարված ջարդերի ժամանակ։

Գյուղն ուներ Ս. Հակոբ եկեղեցի։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կամախ

**Կամախ** (Քեմախ, , ), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում, Դատվանի գյուղախմբում։ Գտնվում էր Բաղեշ քաղաքից 8 կմ հյուսիս-արևելք՝ Ռահօվա լեռան սարահարթում, Մուշ տանող ճանապարհից աջ՝ բլուրներով պատված գոգավորությունում։

## Բնակչություն
Գյուղը եղել է զուտ հայաբնակ և XX դարի սկզբին ուներ 45 տուն՝ 260 հայ բնակչով։ Բնակչությունը թուրքերի կողմից ջարդերի ու կողոպուտի է ենթարկվել 1895 թվականին, իսկ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ գյուղն ավերվել է։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակույթային կողթողներ
Գյուղում գործում էին երկու եկեղեցի (Քառասուն Մանուկ և Ս. Ստեփանոս)։ Գյուղի մոտ գտնվում էր Խաթունակ աղբյուրը։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, 5-րդ հատոր, էջ 196, 1979 թ
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ամպ (Բիթլիսի գավառ)

**Ամպ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում, Վանա լճի աջ կողմում, Բիթլիս քաղաքից հարավ-արևմուտք, Ամպ գետակի ափին, արգավանդ սարահարթի վրա։

## Անվան ստուգաբանություն
Ըստ ավանդության Թադեոս Առաքյալը գյուղում բացականչել է. «Երանի հազար ու մի եկեղեցի կառուցեի, հետո մեռնեի», իսկ գյուղի վրայի ամպից լսվել է «քո խնդիրքը կկատարվի»։ Դրանից հետո գյուղը կոչվել է Ամպ, իսկ եկեղեցին Խնդրակատար։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը գյուղատնտեսությունն էր, ինչպես նաև արևհեստագործությունն ու առևտուրը։

## Բնակչություն
1900-ականներին ուներ 35 տուն հայ բնակիչ։ Ըստ աղբյուրների, 100 տարի առաջ բնակչությունը եղել է 100 տուն հայ, բայց քրդերի ասպատակությունների պատճառով բնակչությունը կրճատվել է։ Ամպն ավերվել է առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Բնակիչները թուրքական յաթաղանին զոհ են գնացել 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Պատմամշակությային կառույցներ
Ամպն ունեցել է Սբ. Հակոբ եկեղեցի։ Գյուղի շրջակայքում կան հանքային աղբյուրներ։ Մոտակայքում գտնվում էր Խնդրակատար Սուրբ Աստվածածին վանքը։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հորմեզ

**Հորմեզ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում, Փարխանդ գյուղախմբում, Բիթլիս քաղաքի շրջակայքում։ Գտնվում էր Բիթլիս-Սղերդ տանող ճանապարհին, որն անցնում էր նշանավոր Ծակքար ապառաժի միջով։ Գյուղն հարուստ էր այգիներով։

Գյուղն հայաբնակ էր։ 1909 թվականին ուներ 14 տուն՝ 80 հայ բնակչով։ Բնակչության մեծ մասը 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ զոհ գնաց թուրքական յաթաղանին։

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը արհեստները, երկրագործությունը և մասամբ անասնապահությունն էր։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բաբշեն

**Բաբշեն**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մոտկանի գավառակում։ Գտնվում էր Բիթլիս քաղաքից հյուսիս, Վանա լճի հարավարևմտյան ափին, Բիթլիս-Մուշ ճանապարհի վրա։ Ներկայումս այն անվանված է Yumurtatepe։

## Անվան ստուգաբանություն
Բաբշեն գյուղի անվանումը կապված է հայոց Պապ թագավորի անվան հետ։

## Պատմություն
Բաբշենցիները մեծ սեր են ունեցել երաժշտության նկատմամբ։ Նրանք նվագել են ազգային տարբեր գործիքներով։ Գյուղը հնում եղել է առևտրային կենտրոն, որի վկայությունն է **Բաբշենու խան** քարավանատունը։

Բաբշենում ինքնապաշտպանական պայքարներ է մղել ֆիդայիների առաջնորդ Աղբյուր Սերոբը։ 1898 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Բաբշենի մոտ Սերոբ փաշայի զորքերը պարտություն են մատնել թուրքերի կանոնավոր զորքին։

Գյուղի բնակիչները թուրքերի կողմից կոտորվել են 1915-1918 թվականներին։

## Բնակչություն
1880-ական թվականներին ուներ 153, 1909 թվականին ուներ 325 հայ բնակիչ (35 տուն)։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին հիմնականում բրուտագործությամբ, մասամբ նաև հողագործությամբ, անասնապահությամբ։

## Պատմամշակույթային կառույցներ
Բաբշենի արևմտյան կողմում գտնվում էր **Ս․ Հարություն** հոյակերտ հայկական եկեղեցին։ Գյուղի արևելյան կողմում կար **Լուսապտուղ Ս․ Սահակ** անունով մատուռ։ Այս մատուռն հիմնականում հաճախում էին աչքացավով տառապողները։

Գյուղում կար նաև վարժարան։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մարգորգ Ներքին

**Մարգորգ Ներքին**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում, Փարխանդի գյուղախմբում։ Գտնվում էր Բիթլիս քաղաքից 6 կմ հարավ-արևելք՝ Բիթլիս գետի աջ ափից 2 կմ արևմուտք։

Գյուղը եղել է գրչության կենտրոն։

## Բնակչություն
1909 թվականին ուներ 25 տուն՝ 182 հայ բնակչով։ 1895 թվականին գյուղի բնակիչները թուրքերի կողմից ենթարկվել են կողոպուտի և ջարդի։ Ողջ բնակչությունը զոհ է գնացել 1915 թվականի Մեծ եղեռնին։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործությունն ու անասնապահությունն էր։

## Պատմամշակույթային կառույցներ
Մարգորգ Ներքինն ուներ Ս. Աստվածածին եկեղեցի։ Մարգորգ և Հորմըզ գյուղերի միջև էր գտնվում **Ծակքար ապառաժը**, որով անցնում էր Բիթլիս-Սղերդ ճանապարհը։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բոռ (Բիթլիսի գավառ)

**Բոռ** (, ), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում։ Գտնվում էր Բիթլիս քաղաքից 5-6 կմ հյուսիս-արևելք, Բոռ գետի ձախ կողմում։

Գյուղը ջրառատ էր և հարուստ էր բերրի հողերով։

## Բնակչություն
1880-ական թվականներին ուներ 30 տուն բնակիչ, 1914 թվականին 100 տուն՝ 392 հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակիչները հիմնականում զբաղվում էին անասնապահությամբ և երկրագործությամբ։

## Պատմամշակույթային կառույցներ
Բոռից հարավ գտնվում է Բոռա Ս. Հովհանի վանքը, իսկ հյուսիսարևմտյան կողմում գտնվում էին **Ս. Հարություն** և ևս մի նույնանուն ավերված եկեղեցի։

## Նշանավոր մարդիկ
Գյուղում են ծնվել հայ միջնադարյան նշանավոր նկարիչ և բանաստեղծ Մկրտիչ Նաղաշը (XIV-XV դարեր) և տաղերգու, մատենագիր ու երաժիշտ Առաքել Բաղիշեցին (1380-1454)։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր
* Սուրբ Հովհաննես վանք (Բոռ)
* Սուրբ Անանիա վանք (Բոռ)

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ուրտափ

**Ուրտափ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում, Դատվանի գյուղախմբում։ Գտնվում էր Բիթլիս քաղաքից 20-26 կմ հյուսիս արևելք, Դատվանից հարավ-արևմուտք, Վանա լճի հարավ-արևմուտքում՝ առափնյա շրջանում։

1909 թվականին ուներ 58 տուն՝ 302 բնակչով։

Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում էր արհեստներով և հողագործությամբ։

Ուրտափն ուներ **Ս. Գևորգ** անունով եկեղեցի, հին խաչքարեր և գերեզմանոց։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Փարխանդ

**Փարխանդ** (, ), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում՝ Փարխանդ գյուղախմբում։ Գտնվում էր Բիթլիս քաղաքից 4 կմ հարավ՝ Բիթլիս գետի և նրա ձախակողմյան վտակ Փարխանդի միախառնման վայրում։

## Պատմություն
Փարխանդի բնակչությունը թուրքերի կողմից կողոպտվել ու կոտորվել է 1895 թ․-ին, իսկ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ ամբողջովին ենթարկվել են բռնագաղթի։

## Բնակչություն
1882 թ․-ին ուներ 51 տուն՝ 325, իսկ 1909 թ․-ին 331 հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում էր երկրագործությամբ և արհեստներով։

## Պատմամշակությային կառույցներ
Փարխանդն ուներ **Ս․ Անտոնյանց** անունով եկեղեցի։ Գյուղի հյուսիսում գտնվում էր **Ս․ Հակոբ** ավերակ վանքը, իսկ գյուղից 1 կմ հեռավորության վրա բլրակի վերածված մի բերդ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բալքան

**Բալքան** (), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Գյոզալդարայի գավառակում։

XIX դարի վերջին ուներ 3 տուն հայ և 10 տուն ռոշկոթան ցեղին պատկանող քուրդ բնակիչ։

Բնակիչների հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Դատվանի շրջանի համայնքներ
Որձակ

**Որձակ**, գյուղակ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Գյոզալդարայի գավառակում, նրա հարավարևելյան կողմում՝ լեռան ստորոտում։ Հնում եղել է Մեծ Հայքի Ազնվաց ձոր գավառում։

XX դարի սկզբին ուներ 8 տուն՝ 67 հայ բնակչով։

Բնակչության հիմնական զբաղվածությունը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր։

Որձակն ուներ Ս. Սարգիս անունով եկեղեցի։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Տոփ

**Տոփ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Գյոզալդարայի գավառակում։ Գտնվում էր Բիթլիս քաղաքից 16 կմ արևելք։

## Պատմություն
Հնում գտնվում էր Մեծ Հայքի Ազնվաց ձոր գավառում։ Մինչև Մեծ եղեռնի տարիները գյուղը զուտ հայաբնակ էր։

Գյուղը թուրքերի ձեռքով ավերվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 20 տուն՝ 114 հայ բնակչով։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, երկրագործությունն ու արհեստներն էր։

## Պատմամշակույթային կառույցներ
Գյուղն հարուստ էր պատմաճարտարապետական հուշարձաններով։ Տոփում գտնվում էր **Ս. Սարգիս** եկեղեցին։ Գյուղից հարավ-արևելք գտնվում էր **Ս. Գրիգոր** եկեղեցին, իսկ հյուսիսային կողմի վրա **Պահակի բերդի** ավերակի հիմնապատերն էին, որոնք բնակիչները կոչում էին **Ղարաղուլի բերդ**։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կարփ (Սպարկերտի գավառ)

**Կարփ** (, ), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։ Գտնվում էր Վանա լճի ծայր հարավ-արևմուտքում՝ ափամերձ շրջանում, Դատվան գյուղից 9 կմ հարավ՝ Բիթլիս գետի ձախակողմյան վտակի ափին։

XX դարի սկզբին ուներ 25 տուն հայ բնակիչ։ 1909 թվականին ուներ 335 հայ բնակիչ։

Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։

Գյուղն ուներ **Ս. Սիոն** անունով եկեղեցի, իսկ գյուղից մի փոքր արևելք գտնվում էր **Ս. Զորավար** եկեղեցին։

Բնակչությունը բռնությամբ տեղահանվել է 1915-1916 թվականներին։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բաս (Բիթլիսի գավառ)

**Բաս**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում` Տատիկի գյուղախմբում` Տատիկ գետի աջ կողմում, Բիթլիս քաղաքից 28 կմ հարավ-արևմուտք։

Բնակչությունը հիմնականում հայեր և թուրքեր էին։ Հայ բնակչությունը թուրք ջարդարարների կողմից ջարդվել և կողոպտվել է 1895 թվականի ջարդերի ժամանակ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Շեն (Տատիկի գավառ)

**Շեն**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Տատիկի գավառակում, Բիթլիս քաղաքից 35-37 կմ արևմուտք՝ բարձրավանդակի վրա։

Գյուղը մեծ համբավ էր վայելում իր պտղատու այգիների և բրնձի արտերի շնորհիվ։

## Բնակչություն
1880-ական թվականներին ուներ 11 տուն բնակիչ, որից 8-ը հայկական էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղն ուներ 5 եկեղեցիներ, որոնցից XIX դարի վերջին կանգուն էին երեք քարաշեն եկեղեցիներ` **Ս. Սարգիս,** **Ս. Գևորգ**, **Ս. Կույս Մարիամ** անուններով։ Գյուղի արևելյան կողմում` բլրակի վրա գտնվում էր **Ս. Փրկիչ** ավերակ վանքը, իսկ հարավարևելյան կողմում գտնված ավերակները ըստ ծերունիների հավաստմամբ եղել է Շենի ավագ եկեղեցին՝ **Ս. Հարությունը**։

Շենից հարավ-արևելք՝ ապառաժոտ ժայռի վրա, գտնվում է հին բերդի ավերակները, որոնք տեղաբնակներն անվանում էին **Կալաե Ղամանի**։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կերխ

**Կերխ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում, Բիթլիս քաղաքի մոտ՝ սեպաձև ժայռի ստորոտին։

XIX դարի վերջին ուներ 147 բնակիչ՝ մեծ մասամբ հայեր։

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը հողագործությունն ու արհեստներն էր։

Կերխն ուներ **Ս. Եղիշե** անունով հայկական եկեղեցի։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ոստին

**Ոստին**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Գյոզալդարայի գավառակում` Բիթլիս քաղաքից հյուսիս-արևելք։

Գյուղն ունեցել է նպաստավոր կլիմա, արգավանդ հյողեր, ծառաստաններ և հյութալի արոտավայրեր։ Դրան նպաստել է տարածքի առատ ջուրը։

1909 թվականին ուներ 27 տուն` 134 հայ բնակչով։ Եղել է զուտ հայաբնակ բնակավայր։

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու հողագործությունն էր։

Ոստինն ուներ Ս. Գևորգ անունով հայկական եկեղեցի։

Գյուղն ավերվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սասիկ

**Սասիկ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Տատիկի գավառակում, Բիթլիս քաղաքի մոտակայքում, գետափին՝ փարթամ այգիների մեջ։

1882 թվականին գյուղն ուներ 27 տուն՝ 158 հայ բնակչով։

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, երկրագործություն, պտղաբուծությունն ու արհեստներն էին։

Սասիկը թուրքերի կողմից կողոպտվել և ավերվել է 1895 թվականի ջարդերի ժամանակ։

Սասիկում է ծնվել փիլիսոփա, դոկտոր, պրոֆեսոր Մ. Գրիգորյանը (1905 թ.)։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վանիկ

**Վանիկ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Գյոզալդարայի գավառակում, Բիթլիս քաղաքից 20 կմ հարավ-արևելք։

1909 թվականին ուներ 60 տուն՝ 362 հայ բնակչով։

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը հողագործություն, անասնապահությունն ու արհեստներն էին։

Վանիկն ուներ **Ս. Սարգիս** անունով հայկական եկեղեցի։

Բնակիչները կոտորվել կամ տարագրվել են 1895 թվականի ջարդերի և 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

Վանիկում է ծնվել արվեստագետ, նկարիչ Եղիշե Մարտիկյանը (1904 - 1988)։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Արինոք

**Արինոք**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խութ-Բռնաշենի գավառակում։ Գտնվում էր Սև լեռի լանջին։

## Բնակչություն
XIX դարի երկրորդ կեսին ուներ 15 տուն՝ 47 հայ բնակչով։ 1910 թ.-ին գյուղը քրդաբնակ էր։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խուլթիկ

**Խուլթիկ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում` Տատիկ գավառակում։ Գտնվում է Բիթլիս քաղաքից 16 կմ հարավ-արևելք։

## Աշխարհագրություն
Շրջապատված է լեռներով և ունի գեղեցիկ բնություն։ Գյուղը ջրառատ է։

## Բնակչություն
Խուլթիկը եղել է գավառակի ամենամարդաշատ և նշանավոր գյուղը։ 1909  թվականին ուներ 1779 (334 ընտանիք) հայ բնակիչ։ Խուլթիկի բնակիչների մեծ մասը թուրքերի ձեռքով կոտորվեց 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ, իսկ գյուղն ավերվել է։ Կենդանի մնացածներն ապաստանեցին օտար երկրներում։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ, այգեգործությամբ և արհեստներով (բրուտագործություն, երկաթագործություն, կտավագործություն)։ Խուլթեցիների ստեղծած կտավը, խեցեղենն ու երկաթյա առարկաները մեծ համբավ ուներ հարևան գավառներում և հիմնականում սպառվում էին Խնուսի և Ալաշկերտի գավառակներում։

## Պատմամշակույթային կոթողներ
Խուլթիկն հարուստ էր պատմաճարտարապետական հուշարձաններով։ Կային երկու քարաշեն և կամարակապ կամուրջներ, 5 ջրաղացներ։

Գյուղում կար երեք եկեղեցի (Ս. Գևորգ, Ս. Հովհաննես-Ավետարանիչ, Ս. Հովհաննես-Մկրտիչ)։ Գյուղն ուներ սրբավայրեր, գերեզմանոց՝ զույգ մատուռներով։ Գերեզմանոցը գտնվում էր գյուղի հարավային կողմում, որի մոտ գտնվում էին Ս. Հովհաննես և Ս. Սիմոն մատուռները, իսկ քիչ հեռվում` «Թփերով խաչ» ուխտատեղին։

## Կրթություն
Միջին դարերում Խուլթիկը եղել է հայ գրչության կենտրոն։ Պահպանվել են այստեղ գրված մի քանի ձեռագրեր։

XX դարի սկզբին ուներ 2 դպրոց՝ արական և իգական (50 տղաներ և 20 աղջիկներ)։ Դպրոցը պահվում էր Կ. Պոլսի «Եղբայրասեր» ընկերության նպաստով, որն հիմնել էին Կ. Պոլիսից գաղթած խուլթիկցի պանդուխտները։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բլրիկ (Խութի գավառ)

**Բլրիկ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խութ-Բռնաշենի գավառակում։ Գտնվում է գավառակի հյուսիս-արևմուտքում՝ Աղբերիկ վանքի մոտ։

## Անվան ստուգաբանություն
Գյուղի անվանումը առաջացել է մոտակայքում գտնվող բլրի պատճառով։

Բլրիկն ուներ արևահայաց դիրք, դրա համար էլ քրդերն այն անվանում էին Բառոժ։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 20 տուն քուրդ և 4 տուն հայ բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղի մոտ է գտնվում Աղբերիկ վանքը, ինչպես նաև Բլրկա բերդգոռ անվանումով բերդը։

* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վերին Շնիստ

**Շնիստ Վերին**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խութ-Բռնաշենի գավառակում։ Գտնվում էր լեռնային վայրում՝ Ս. Աղբերիկ վանքից քիչ հեռու։

## Պատմություն
Շնիստի գյուղապետերից Գասպարը եղել է մեծահարուստ մարդ։ Նրա նախնիներից մեկը ըստ ավանդության կարողացել է իր լավաշով մի ամբողջ բանակ կերակրել։

Գյուղն ավերվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
XVII դարում գյուղն ուներ 150 տուն հայ բնակիչ։ Հետագայում գյուղն ավելի փոքրացել է։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ասպնջեր Վերին

**Ասպնջեր Վերին**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մոտկանի գավառակում։

Գյուղն հայաբնակ էր, բնակեցվել և պատկանել է Ուրգանջյան տոհմին։ 1882 թվականին ուներ 15 տուն՝ 100 հայ բնակչով։

Ասպնջեր Վերինը թուրքերի կողմից ավերվել ու ամայացել է 1895 թվականի ջարդերի ժամանակ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն
* Գաղտնի ազգ. Թուրքիայի գաղտնի հայերը (էջ 212-215)

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բրուտք

**Բրուտք**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մոտկանի գավառակում։

1870-ական թվականներին ուներ 24 տուն, 1880-ական թվականներին՝ 12 տուն՝ 84 հայ բնակչով, իսկ 1909 թվականին՝ 8 տուն հայ բնակիչ։

Բնակիչների հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կնծու

**Կնծու**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մոտկանի գավառակում։

1882 թվականին ուներ 25 տուն՝ 173 բնակչով, 1910 թվականին 30 տուն՝ 400 հայ բնակչով։

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործությունն ու անասնապահությունն էր։

Կնծուն թուրքերի կողմից ավերվել է առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Դարեգավան

**Դարեգավան**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մոտկանի գավառակում։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խուր

**Խուր**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խութ-Բռնաշենի գավառակում։

## Պատմություն
1895 թվականին գյուղը ենթարկվել է ջարդերի և կողոպուտի թուրքերի կողմից։ Բնակիչների մեծամասնությունը նախ գաղթել են Մանազկերտ և Խնուս, իսկ ապա Արևելյան Հայաստան։

## Բնակչություն
1870-ական թվականներին ուներ 15 տուն, 1909 թվականին՝ 10 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչությունը ցանում էր գըլգըլ, կորեկ և ցորեն։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Խուրն ուներ Ս. **Ստեփանոս** անունով եկեղեցի։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Որձենք

**Որձենք**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մոտկանի գավառակում։

## Պատմություն
Գյուղն ավերվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 15-20 հայ բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Որձենքն ուներ Ս. Գևորգ անունով եկեղեցի։

## Գրչություն
1603 թվականին գյուղում ընդօրինակվել է Ավետարան։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բազիլ Զախարով

**Բազիլ Զախարով** (), զենքի վաճառական։

Կ. Պոլսում նրան որդեգրել է Զաքարիադես անունով մի հարուստ հույն։ Տեղափոխվելով Ռուսաստան՝ ռուսացրել է ազգանունը, դարձել է զենքի վաճառական։ Եղել է միլիոնատեր, ունեցել սեփական բանկեր։ Զբաղվել է բարեգործությամբ։ 1917 թվականի հեղաշրջումից հետո արտագաղթել է։

Նրա հայկական ծագումը հիշել է հորեղբորորդին՝ Ռիշար Շեշեդին ԱՄՆ-ում, որի հայրը 1885 թվականին հանդիպել է Զախարովին Կ. Պոլսում։ Նրա հայ լինելը հիշված է անգամ շվեդ գրող Սեմ Ջ. Լունդվալի «Վասյա Ամբարցուրյան» վեպում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1849 ծնունդներ
Կատեգորիա:1936 մահեր
Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բաղնիքի շքանշանի Մեծ Խաչի ասպետներ
Կատեգորիա:Զենքի վաճառականներ
Կատեգորիա:Հայ բարերարներ
Կատեգորիա:Հայ գործարարներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 6 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 27 մահեր
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հույներ
Ծովք (բերդ)

**Ծովք**, բերդ Մեծ Հայքի Ծոփք նահանգի Անձիտ գավառում, համանուն լճի հարավարևմտյան ափի ժայռոտ թերակղզյակի վրա (այժմ՝ ավերակ)։ Առաջին անգամ հիշատակվում է «Աշխարհացոյց»-ում (VII դ.)։ Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին իր մի նամակում գրում է, որ XI դարում Ծովքը պատկանում էր իր դստեր հետ ամուսնացած Պահլավունի մի իշխանի։ Նրան հաջորդել է ավագ որդին՝ Ապիրատը։

Ըստ մի հիշատակարանի, Անի քաղաքում՝ անապահով կացության պատճառով Հայոց կաթողիկոս Բարսեղ Ա Անեցին 1106 թվականին ապաստանեց Ապիրատ իշխանի մոտ և Ծովքի Սուրբ Նշան եկեղեցին դարձրեց կաթողիկոսանիստ։

1111 թվականին Ապիրատը զոհվեց Ծովքի համար կռվում։ Ապիրատին փոխարինեց ավագ որդին՝ Վասիլը։ Մահից առաջ Բարսեղ Ա Անեցին կաթողիկոս օծեց Ապիրատի կրտսեր որդի 15-ամյա Գրիգորիսին, որը մոտ 1116 թվականին եղբոր՝ Ներսես Շնորհալու հետ, իշխան Գող Վասիլի հովանավորությամբ, Կոմմագենեի Տլուք գավառում՝ երեք լճակների ափին, հիմնեց կաթողիկոսանիստ նոր դղյակ, վերջինս հայրենի Ծովքի անունով կոչեց Ծովք կամ Ծով։

Ծովքից ոչ հեռու՝ համանուն գյուղը XIX դ. վերջին ուներ եկեղեցի (Սուրբ Նշան), 60 տուն հայ բնակիչ, որոնք զբաղվում էին գերազանցապես արհեստներով՝ ոստայնանկությամբ, դերձակությամբ, ներկարարությամբ։ Տեղահանվել և բնաջնջվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

Կատեգորիա:7-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:7-րդ դարի հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու կաթողիկոսական աթոռներ
Կատեգորիա:Էլազըղի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Ծոփքի բնակավայրեր
Ծոց

մինի|Բենգալյան ծոցը քարտեզի վրա
մինի|Սան Սեբաստիան քաղաքի ծոցը (պատկեր տիեզերքից)

**Ծոց**, օվկիանոսի, ծովի կամ լճի՝ ցամաքի մեջ մտած մաս։ Ծոցը հիմնական ջրավազանի հետ պահպանում է ազատ ջրափոխանակություն և ջրաբանական ու ջրաքիմիական հատկանիշներով նրանից չի տարբերվում։ Խոշորներից են Ալյասկայի, Բենգալյան, Մեծ Ավստրալիական ծոցերը։

Օվկիանոսի որոշ մասեր ավանդաբար ծոցեր են անվանվում, չնայած իրենց ջրաբանական առանձնահատկություններով տիպիկ ծովեր են (Մեքսիկական, Հուդզոնի, Պարսից ծոցերը և այլն)։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Balaclava bay.jpg
Պատկեր:Geirangerfjord (6-2007).jpg
Պատկեր:Lagoon-of-venice-landsat-1.jpg|Վենետիկյան ծովածոց: Տեսարան տիեզերքից:
Պատկեր:Dniester liman.jpeg|Դնեստրի լիման, ձևավորվել է Դնեստեր գետի բերանին: Տեսարան տիեզերքից:


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ծոցեր
Մոճկոնք

**Մոճկոնք**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում, Խուլթիկ գյուղից արևելք։ Տատիկ գետի հովտում՝ նրա աջ ափին, սեպաձև ժայռի մեջ։

1909 թվականին ուներ 43 տուն՝ 291 հայ բնակչով։

Բնակչությունը կոտորվել կամ տեղահանվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

Մոճկոնքն ուներ **Ս. Աստվածածին**, **Ս. Հովհան** և **Ս. Ստեփանոս** անուններով հայկական եկեղեցիներ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Ծպնի)

մինի|Ծպնիի եկեղեցու հատակագիծը
մինի
**Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի** կամ **Ծպնիի եկեղեցի**, 7-րդ դարի հայկական եկեղեցի Կարսի մարզի Կաղզվանի գավառի Ծպնի գյուղի կենտրոնական մասում։

## Կառուցվածք
Արտաքուստ և ներքուստ խաչաձև, գմբեթավոր եկեղեցի է։ Պատերը դարչնագույն տուֆից են։ Պատկանում Է VI - VII դարերի Լմբատավանքի, Արջովիտի Ս. Գևորգ, նոր Կյանք գյուղի եկեղեցիների տիպին։ Խաչաթևերը ուղղանկյուն են, թաղածածկ։ Արևելյան խորանը թեթևակի պայտաձև է։ Ճարտարապետական ձևավորված մուտքը հարավից է։ Լուսավորվում է արևմտյան, հյուսիսային, արևելյան պսակազարդ պատուհաններից։ Խոյակները ձևավորված են գալարազարդերով, մարդկանց դիմաքանդակներով։ Վաղուց քանդված գմբեթի փոխարեն ունեցել է երկլանջ պարզ ծածկ։

Եկեղեցին կիսով չափ քանդվել է 1940-50-ական թվականներին և վերածվել է մզկիթի, ավերված գմբեթը փոխարինվել է փայտաշեն ծածկով, հարավային մուտքը փակվել է, ներսում պատկերված կենդանիների և թռչունների բարձրաքանդակները ծածկվել են ծեփով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:7-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կարսի մարզի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ (Թուրքիա)
Նիլ Պատրիկ Հարիս

**Նիլ Պատրիկ Հարիս** (անգլ.՝ *Neil Patrick Harris*, ), ամերիկացի կինոյի, թատրոնի և հեռուստատեսության դերասան, ռեժիսոր, պրոդյուսեր և աճպարար։

Հարիսի մասնակցությամբ առավել հայտնի ֆիլմերից են «Հարոլդ և Կումար» կինոսերիաները, իսկ առավել հայտնի հեռուստադերերից են Դագի Հաուսերը՝ «Բժիշկ Դուգի Հաուսերը» հեռուստասերիալից և սրտակեր Բառնի Սթինսոնը՝ «Ինչպես հանդիպեցի ձեր մայրիկին» սիթքոմից։

2010 թվականին Հարիսը տեղ էր գտել «Թայմ» ամսագրի 100 ամենաազդեցիկ անձանց ցուցակում։

«Էմմի» մրցանակի դափնեկիր է, ներկայացված է եղել «Ոսկե գլոբուսի»։ 2011 թ. Հոլիվուդյան փառքի ծառուղում բացվել է նրա անվան աստղ։

2009, 2011, 2012 և 2013 թվականներին վարել է Բրոդվեյի «Թոնի» մրցանակաբաշխությունը, իսկ 2015 թվականին՝ Ակադեմիայի 87-րդ մրցանակաբաշխությունը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Նիլ Պատրիկ Հարիս - Էջը IMDb կայքում

Կատեգորիա:1973 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգիչներ
Կատեգորիա:«Դրամա Դեսկ» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Երիտասարդ դերասան» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Թոնի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աճպարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի թատերական ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստապրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղա երեխա դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հնչյունավորողներ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի
Կատեգորիա:Հունիսի 15 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կատակերգուներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բարերարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ
Ծուղրութի Ավետարան

**«Ծուղրութի ավետարան»**, հայերեն մագաղաթյա ձեռագիր-մատյան, որը պարունակում է Աստվածաշունչ մատյանի Նոր Կտակարանի չորս Ավետարանները։ Ընդօրինակվել է 974 թվականին։ Գրչության վայրը և մանրանկարիչը հայտնի չեն։ Գրիչը Հովհաննեսն է, հիշատակարանի հեղինակը և ձեռագրի ստացողը՝ Եղիա քահանան։ Ձեռագիրն այժմ գտնվում է Վրաստանի Ախալցխայի շրջանի Ծուղրութ գյուղում։

«Ծուղրութի Ավետարանը» հայ միջնադարյան արվեստում նշանակալից է նախ՝ հնագրության և ապա՝ մանրանկարչության առումով։ Հիսուսի կյանքը պատկերող թեմատիկ մանրանկարաշարը հետաքրքրական է պատկերագրության հնամենի առանձնահատկություններով։ Ոճական առումով հայկական մանրանկարչության այսպես կոչված՝ «ժողովրդական ուղղության»-ը հարող այդ մանրանկարներին բնորոշը պարզ, նույնիսկ պարզունակ միջոցներով արտահայտչականության և անմիջական տպավորության հասնելու ձգտումն է։

## Գրականություն
* Հովսեփյան Գ., Գրչութեան արվեստը հին հայոց մեջ, մաս 3, Վաղարշապատ, 1913, էջ 23 - 24։ 
* Հովսեփյան Գ., Հիշատակարանք ձեռագրաց, հ. 1, Անթիլիաս, 1951, էշ 129 - 30։

## Արտաքին հղումներ
* Ծուղրութ գյուղի պահապանը. ինչո՞ւ այն չի նորոգվում

Կատեգորիա:Հայկական ձեռագրեր
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու գրքեր
Ծոփոր

**Ծոփոր** (` «մոնստերա»), նվիկազգիների ընտանիքի (Araceae) բույսերի ցեղ։ Հայրենիքը Արևելյան Հնդկաստանն է և արևադարձային Ամերիկան։ Ամենատարածված և գեղեցիկ սենյակային բույսերից է։ Ունի մոտավորապես 220 տեսակ։

## Նկարագրություն
Ծոփորի հայրենիքում՝ Բրազիլիայում,  բույսը փաթաթվում֊մագլցում է ծառերի վրա, ինչպես նաև կլիմայական պայմանների պատճառով հասնում է մինչև 20 մետր բարձրության։ Ունի պտուղներ, որոնք տեղացիները օգտագործում են և շատ համեղ են։

Ծոփորի տերևներն ունեն շատ հետաքրքիր հատկություն, նրանք կարծես թե «արտասվում են», այսինքն երբ նրա խոնավությունը շատ է լինում, դրա ավելցուկը տերևներն այսպես ասած վերարտադրում են. տերևի մակերեսով մեկ կուտակվելով՝ խոնավությունը հոսում է դեպի եզրերը և արցունքի ձևով կախվում։

## Մշակություն
Մշակության մեջ մեծապես հանդիպում է *M. deliciosa Liebm.*֊ը, որին դեկորատիվ պարտեզագործության մեջ անվանում են նաև Phyodendron pertusum, այսինքն՝  *ծակծկված ֆիլոդենդրոն*։ Մոնստերան մշտադալար բազմամյա լիանա է։ Այն ունի փայլուն, խոշոր և կաշենման ծածկույթով տերևներ։ Նոր աճած տերևները սովորաբար լինում են ամբողջական են և սրտաձև, իսկ հետագայում առաջացողները կրում են խոշոր անցքեր կամ ուենենում են խորը կտրվածքներ, իսկ չափերով կարող են հասնել մինչև մեկ մետրի։ Ցողունը կանաչ է, կրում է մուգ դարչնագույն խալեր, որոնք թափված տերևների հետքերն են։ Յուրաքանչյուր նոր աճած տերևի հակառակ կողմից աճում են և դեպի ներքև իջնում բաց դեղնականաչավուն օդային արմատներ, որոնք մտնելով հողի մեջ օժանդակում են բույսի բույսի աճին ու զարգացմանը, բայց հաճախ այդ արմատները կորցնում են կապը հողի հետ և շարունակում են ապրել, ինչպես էպիֆիտները։

Ծոփորը պայմանների նկատմամբ պահանջկոտ չէ, բայց սիրում է օդի խոնավություն, քանի որ չոր օդում օդային արմատները դադարում են աճել, այդ իսկ պատճառով, որպեսզի աճը չկանգնի նրան պետք է առատորեն ջրել։

Խորհուրդ է տրվում տարվա մեջ մի քանի անգամ բույսը սնուցել գոմաղբահեղուկով։ Ծոփորի լավ զարգանալու համար պետք է տարածություն ապահովել, քանի որ այն մեծանալու միտում ունի։ Բույսը սիրում է լուսավորություն, բայց չպետք է նրան դնել արևի ճառագայթների տակ և ոչ էլ ստվերում, այն պետք է լինի պարզապես սենյակի լուսավոր հատվածում։ Ջերմաստիճանը սենյակում պետք է լինի 16 աստիճանից ոչ ցածր, հակառակ դեպքում բույսի աճը կկանգնի։

Քանի որ ծոփորը չափսերով մեծ բույս է, ունի խոշոր տերևներ և զբաղեցնում է մեծ տարածք, այն խորհուրդ չի տրվում պահել այն սենյակներում, որտեղ քնում են, քանի որ նրա մեծ տերևները գիշերը արտադրում են մեծ ծավալի ածխաթթու գազ։ Ծոփորը բազմացվում է ցողունային կտրոններով, իսկ որոշ տեսակներ՝ նաև արմատածիլներով։ Բազմացումը կատարվում է նաև բույսի վերին մասում գտնվող տերևի կտրոնով։ Տերևը մի քանի օդային արմատներով վերցնում են, նախօրոք փաթաթում են մամուռով լցված մառլյայի մի կտորի մեջ և մամուռը խոնավ պահելով՝ ստիպում, որ արմատիկները զարգանան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նվիկազգիներ