Հայերը Բուենոս Այրեսում

**Հայերը Բուենոս Այրեսում** 21-րդ դարի սկզբին կազմել են շուրջ 60 հազար բնակիչ։ Համայնքը ձևավորվել է 1909-1914 թվականներին՝ հիմնականում Ադանայի կոտորածից հետո։

## Եկեղեցի
[մինի|[Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ տաճար (Բուենոս Այրես)|Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ տաճար]]
Բուենոս Այրեսում գործում են հայ առաքելական վեց (սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ տաճար, սուրբ Գևորգ, սուրբ Երրորդություն, Վարագա սուրբ Խաչ, սուրբ Հակոբ, սուրբ Պողոս-Պետրոս), կաթոլիկ մեկ (սուրբ Նարեկ մայր տաճար, բակում՝ հայոց ցեղասպանության հուշարձան) և ավետարանական երկու եկեղեցիներ։ Կա հայկական գերեզմանատուն։

1983 թվականին այստեղ բացվել է Արգենտինայի հայոց թեմը՝ առանձնանալով Հարավային Ամերիկայի հայրապետական պատվիրակությունից՝ որպես Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի կանոնական թեմ, ինչպես նաև Բուենոս Այրեսի առաջնորդությունը՝ Լատինական Ամերիկայի թեմից՝ որպես Տանն Կիլիկիո կաթողիկե եկեղեցու կանոնական մասնաճյուղ։

## Կրթություն
Բուենոս Այրեսում գործում են հայկական մի շարք կրթական հաստատություններ, որոնցից առաջինը Արծրունի ազգային վարժարանն էր։ Այն ամենօրյա վարժարան է, հիմնվել է 1928 թվականին: Ամենօրյա վարժարան է 1966 թվականից: Ունի մանկապարտեզ և նախակրթարան: Պատկանում է Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու հոգաբարձությանը: 1995 թվականին ուներ 110 աշակերտ:

Այլ հաստատություններից են՝ Խրիմյան կրթական հիմնարկությունը, Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ կրթական հաստատությունը, Մխիթարյան վարժարանը, Պահչեճյան ազգային վարժարանը, Վիսենտե Լոպեսի ազգային վարժարանը, Արմենիո-Արգենտինա վարժարանը և Մարի Մանուկյան կրթական հաստատությունը։ Վերջինս ամենօրյա միջնակարգ վարժարան է, հիմնվել է 1974 թվականին՝ ՀԲԸՄ հովանավորությամբ: Ունի մանկապարտեզ, նախակրթարան և միջնակարգ՝ հայկական և արգենտինյան բաժիններ: Հայապահպանության խնդիրներից ելնելով՝ ՀԲԸՄ պարբերաբար կազմակերպում է դպրոցի շրջանավարտների այցելությունը Հայաստան: 1995 թվականին ուներ 300 աշակերտ:

1988-1992 թվականներին գործել է նաև Վահե Չըննոգյան հայկական ուսուցչանոցը։ 1992 թվականից Դել Սալվադոր համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետում գործում է հայագիտանակա մշտական ամբիոն, Բուենոս Այրեսի պետական համալսարանում և Քենեդի համալսարանում հայագիտական ազատ (ոչ մշտական) ամբիոն, իսկ ճարտարապետության ֆակուլտետում դասավանդվում է հայկական ճարտարապետության դասընթաց։

## Մշակույթ
[մինի|[Եղեռնի զոհերի հուշարձան (Բուենոս Այրես)|Եղեռնի զոհերի հուշարձան]]
Գաղութի մշակութային կյանքը ներկայացնում են Արգենտինահայ մշակութային միությունը, Համազգային, Թեքեյան և Նոր սերունդ մշակութային միությունները, «Ժորժ Սարգիսյան» և «Մհեր Մկրտչյան» թատերախմբերը, «Մասիս», «Գայանե», «Նաիրի» պարախմբերը, «Արաքս», «Կոմիտաս», «Շնորհալի», «Արևագալ», «Ալագյազ», «Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ» և «Մաշտոց» երգչախմբերը, զանազան նվագախմբեր։

Հրատարակվում են «Արմենիա», «Սարդարապատ», «Նոր Հաճըն», «Նոր Սևան», «Generacion 3», «Արարատ» և «Dibet» պարբերականները։ Բուենոս Այրեսում լույս է տեսել «Արգենտինահայ ուղեցույց» տեղեկատվական ծավալուն հատորը (հեղինակ և հրատարակիչ՝ Լուսիա Դհրհբյան)։ Գործում է հայկական հինգ ռադիոժամ։

## Հասարակական-քաղաքական կյանք
Բուենոս Այրեսի հրապարակներից մեկը կոչվում է Հայաստան (կան նաև փողոցներ այլ անվամբ), մեկ ուրիշը՝ Արարատ, որտեղ կանգնեցված է Մեծ Եղեռնի նահատակներին նվիրված հուշակոթող։ Քաղաքի Պալերմո թաղամասի Արմենիա փողոցում (այստեղ են կենտրոնացած համայնքի ազգային հաստատությունների մեծ մասը) 1998 թվականին կառուցվել է Սարդարապատի հերոսամարտի հուշարձան-կոթող։

Արգենտինահայության ազգային կյանքը կազմակերպում են քաղաքական, բարեգործական, հայրենակցական, մշակութային, երիտասարդական-մարզական բազմաթիվ կազմակերպություններ: Ելնելով երկրի օրենսդրությունից, որն արգելում է օտար կուսակցությունների ստեղծումը, հայ ազգային կուսակցությունների տեղական կազմակերպությունները հայապահպան գործունեություն են իրականացնում իրենց հովանու տակ գործող մշակութային, մարզական միությունների և պարբերականների միջոցով: Համայնքի կենտրոնական մարմինը Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու հոգաբարձությունն է՝ Հայ կենտրոնը, որը համարվում է նաև (թեև ոչ պաշտոնապես) համայնքի ներկայացուցիչը արգենտինյան իշխանությունների մոտ: Հայ կենտրոնում են կազմակերպվում և իրականացվում համագաղութային բնույթի աշխատանքները: Բուենոս Այրեսում են գործում նաև Հայկական միջմիութենական խորհուրդը, Մյուրեքյան հիմնարկությունը, Թեքեյան մշակութային միությունը և այլ կազմակերպություններ, մասնավորապես՝
[մինի|[Հայոց ցեղասպանության հուշարձան (Վիսենտե Լոպես)|Հայոց ցեղասպանության հուշարձանը Վինսենտե Լոպեսում՝ սուրբ Գևորգ եկեղեցու բակում]]
* Հայկական բարեգործական ընդհանուր միությունը (ՀԲԸՄ) Արգենտինայում ունի երկու մասնաճյուղ. հիմնադրվել է 1911 թվականին, Կորդովայում՝ 1924 թվականին: ՀԲԸՄ Ալեք Մանուկյան կենտրոնում գործում են Երիտասարդաց լիգան (Հայ երիտասարդաց ընկերակցության մասնաճյուղը, հիմնվել է 1940 թվականին), Տիկնանց հանձնախումբը: Կենտրոնին կից 1974 թվականից գործում է ՀԲԸՄ Մարի Մանուկյան կրթական հաստատությունը: Մասնաճյուղը ներկայումս էլ ծավալում է կրթական, մշակութային, մարզական, բարեսիրական գործունեություն: Հրատարակվել է «Լուսաբաց» պարբերաթերթը (1968-70), իսկ Կորդովայինը՝ «Նոր ժամանակ» (1980) և «Հայրենիք իմ» (1990) պարբերաթերթերը:
* «Շարժում» մշակութային միություն, հիմնվել է 1912 թվականին՝ ՍԴՀԿ հովանու ներքո: Հրատարակել է Արգենտինայում առաջին հայատառ թերթը՝ «Արժենթինյան մամուլ» (1923 24), իսկ 1937-1991 թվականներին՝ «Շարժում» շաբաթաթերթը (հայերեն, իսպաներեն): Կից գործել են «Տխրունի» երիտասարդական և «Մարո» տիկնանց միությունները, իսկ 1980-ական թվականների վերջից՝ նաև Հայ մարմնամարզական միության մասնաճյուղը: Զբաղվել է քաղաքական և մշակութային գործունեությամբ, հրատարակել մի շարք գրքեր: Ըստ էության՝ մարմնավորել է Հնչակյան կուսակցության և Նոր սերունդ մշակութային միության առաքելությունները: Ունի սեփական ակումբ: Ներկայումս ակտիվ գործունեություն չի ծավալում:
* Հաճընի հայրենակցական միություն, հիմնվել է 1915 թվականին՝ օգնելու համար եղեռնը վերապրած հաճընցիներին: 1955 թվականից գործում է սեփական շենքում, որը կոչվում է «Հաճըն տուն»: Զբաղվում է հիմնականում ընկերային ու մշակութային աշխատանքներով: Ամեն տարի ոգեկոչում է Հաճընի 1920 թվականի հերոսամարտի զոհերին: Օժանդակում է Հայաստանի Նոր Հաճըն ավանի զարգացմանը: Այստեղ է նաև Հաճընի հայրենակցական միության կենտրոնական վարչության նստավայրը, որը հրատարակում է «Նոր Հաճըն» եռամսյան (1933 թվականից):
* Այնթապի հայրենակցական միություն, կազմավորվել է 1918-1919 թվականներին: 1924-1929 թվականին հիմնվել է Այնթապի երիտասարդաց միությունը, որից հետո, 1929 թվականին հիմնադրվել է Այնթապի հայրենակցական միությունը: 1962 թվականից ունեցել է սեփական շենք: Զբաղվել է հիմնականում ընկերային ու մշակութային աշխատանքներով, ոգեկոչել Այնթապի հերոսամարտի (1920-1921) զոհերի հիշատակը: 1962 թվականին հրատարակել է «Արաքս» պարբերաթերթը: 1982 թվականից դադարել է գործել (մնում է որպես իր սեփական շենքի իրավատեր):
* Մարաշի հայրենակցական միություն, հիմնվել է 1924 թվականին (1950 թվականից ունի սեփական շենք): Զբաղվում է հիմնականում ընկերային, մշակութային ու մարզական աշխատանքներով: Ամեն տարի ոգեկոչում է 1920 թվականի Մարաշի ինքնապաշտպանության զոհերի հիշատակը: 1954-1966 թվականներին հրատարակել է «Մարաշ» պարբերաթերթը:
* «Արմենիա» երիտասարդական միություն, հիմնվել է 1941 թվականին: ՀՀԴ երիտասարդական կազմակերպություն: Ծավալում է հասարակական-քաղաքական, մշակութային, մարզական գործունեություն: Ունի կենտրոնական վարչություն, մասնաճյուղեր Բուենոս Այրեսում (3), Կորդովայում, Մոնտեվիդեոյում (Ուրուգվայ) և Սան Պաուլոյում (Բրազիլիա): 1949 թվականից հրատարակում է «Կամք» պարբերաթերթը, տարբեր մասնաճյուղեր ունեցել են նաև իրենց պարբերական հրատարակությունները, ռադիոհաղորդումները:
* Արգենտինահայ մշակութային միություն, հիմնվել է 1960 թվականին (մինչև 1960 թվականը կոչվել է Արգենտինահայ հայրենակցական միություն): Արգենտինայի Համայնավար կուսակցության հայազգի անդամների և համակիրների կազմակերպությունն է: Միությանը կից գործում է «Գայանե» պարախումբը, ունեցել է նաև երիտասարդական կազմակերպություն: 1961-1990 թվականին միությունը հրատարակելէ «Սևան» շաբաթաթերթը: Ունի սեփական շենք՝ ակումբային հնարավորություններով:
* Հայ համալսարանական կենտրոն, գործել է ընդհատումներով՝ 1972-1978 թվականներին և 1983-1989 թվականին: Միության նպատակն էր համախմբել համալսարանական ուսանողներին, կազմակերպել հայ ժողովրդի պատմությանն ու մշակույթին վերաբերող դասընթացներ, դասախոսություններ, ընկերային հավաքույթներ ևն: Կարճ ժամանակով հրատարակել է պարբերական «CUA» անունով (միության սկզբնատառերը՝ իսպաներեն):
* «Պողոս Արզումանյան» հիմնարկություն, բարեգործական կազմակերպություն, հիմնվել է 1983 թվականին: Նախագահ՝ Սիրանույշ Արզումանյան-Մեծատուրյան, փոխնախագահ՝ Արմենակ Մեծատուրյան: Հովանավորում է Արմենիո-Արգենտինա վարժարանը: Բազմաթիվ նվիրատվություններ է արել գաղութի, սփյուռքի և Հայաստանի պետական, հասարակական, բարեսիրական, մշակութային, կրթական նպատակների, ինչպես նաև գրքերի հրատարակման համար: 1993 թվականին հիմնարկության միջոցներով վերակառուցվել է Երևանի N 76 դպրոցը և վերանվանվել «Արգենտինայի Հանրապետություն»: Հիմնարկությունը նաև ստանձնել է ՀՀ Արագածոտնի մարզի Կարբի գյուղի Ս. Աստվածածին եկեղեցու շինարարությունը, նյութական կարևոր աջակցություն է ցուցաբերում «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի ծրագրերի իրականացմանը:
* Հայ-արգենտինական առևտրաարդյունաբերական պալատ, հիմնվել է 1986 թվականին: Ընդգրկում է առետրական, արդյունաբերական մոտ 400 ընկերություն, որոնցից շատերը մեծ ավանդ ունեն Արգենտինայի տնտեսական կյանքում: Լայն կապեր ունի երկրի տնտեսական ու քաղաքական տարբեր ոլորտների, ինչպես նաև միջպետական այլ պալատների հետ: 1988-1992 թվականներին (ընդհատումներով) հրատարակել է տեղեկատու: Կազմակերպում է դասաիտսություններ, խորհրդակցություններ զանազան հարցերի շուրջ: Հաստատել է հայ-արգենտինական առևտրատնտեսական հարաբերություններ: 1993 թվականին կազմակերպել է Հայաստանի արդյունաբերական ապրանքների ցուցահանդես Արգենտինայում: 1998 թվականին պաշտոնական այցով Հայաստան ժամանած Արգենտինայի նախագահ Կառլոս Սենեմի պատվիրակության կազմում ընդգրկված էր նաև Հայ-արգենտինական առևտրաարդյունաբերական պալատի նախագահ Մանվել Արսլանյանը:
* Հայ պրոֆեսիոնալների միություն, համախմբում է բարձրագույն կրթություն ստացած հայերին: Ձգտում է բարձր մասնագիտական մակարդակով քննարկել արդի շրջանում հայությանը հուզող քաղաքական և գիտական խնդիրները, ներկայացնել ազգային մշակույթը:
* «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի Արգենտինայի մասնաճյուղ, հիմնվել է 1992 թվականին: Օժանդակել է հիմնադրամի տարբեր ծրագրերի՝ այդ թվում՝ «Ձմեռ», Երևան-Մեղրի և Գորիս Ստեփանակերտ ավտոճանապարհների շինարարության, Ստեփանակերտի ֆիզիկամաթեմաաիկական թեքումով դպրոցի կառուցման, ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի Վաղուհաս գյուղի վերականգնման իրականացմանը ևն: 1996 թվականից ունի ենթահանձնախումբ Կորդովայում: Մասնաճյուղի նախագահն է Էդուարդո Քարամյանը:
* Արգենտինայի հայ ազգային համագումար, հիմնվել է 1997 թվականին՝ Ամերիկայի Հայկական համագումարի նմանությամբ: Միավորում է տարբեր հոսանքների գործիչների՝ ՌԱԿ անդամների, ՀՀԴ նախկին անդամների և անկախ անձանց: Աշխույժ քարոզչական գործունեություն է ծավալում Արգենտինայի կառավարող շրջանակներում՝ ի նպաստ Հայաստանի, Արցախի և հայ գաղութի: Ատենապետն է Իսահակ Նիկողոսյանը (1997 թվականից):
* Հայաստան վերադարձողներին աջակցող հանձնախումբ, ստեղծվել է 2001 թվականի օգոստոսին՝ Արգենտինայում Հայաստանի դեսպանության հովանավորությամբ և գործակցությամբ: Կազմակերպության նպատակն է «նյութական և բարոյական օգնություն ցույց տալ բոլոր նրանց, ովքեր ցանկանում են վերջնականապես վերադառնալ Հայաստան և չունեն ֆինանսական միջոցներ»: Վերադարձողները հանձնախմբից ստանում են ճանապարհածախսը: Նախապատվությունը տրվում է անչափահաս երեխաներ ունեցող ընտանիքներին: Հանձնախումբն օժանդակում է նաև ոչ հայասաանցի այն տեղաբնակ հայերին, ովքեր ցանկանում են հիմնավորվել Հայաստանում:

*