Քաղցկեղի ախտանշաններ և նշաններ

**Քաղցկեղի նշաններ և ախտանիշներ**, մարդու մարմնում փոփոխություններ, որոնք առաջանում են քաղցկեղի առկայության հետևանքով՝ հիմնականում այն հատվածում, որտեղ այն աճում է, չնայած հիվանդությունը կարող է առավել ընդհանրական ախտանիշներ առաջացնել, ինչպիսին է քաշի կորուստը կամ հոգնածությունը։ Կան ավելի քան 100 տարբեր քաղցկեղի տեսակներ՝ նշանների և ախտանիշների լայն բազմազանությամբ, որոնք կարող են արտահայտվել տարբեր ձևերով։

## Նշաններ և ախտանիշներ
մինի|Symptoms of cancer metastasisՔաղցկեղը հիվանդությունների խումբ է, որը բնորոշվում է բջիջների ոչ նորմալ աճով և ունի շրջակա հյուսվածքներ ներխուժելու կամ մարմնի այլ հատվածներ տարածվելու (մետաստազավորվելու) հնարավորություն։ Քաղցկեղի ախտորոշումը հաճախ դժվար է, քանի որ դրա նշաններն ու ախտանիշները հաճախ ոչ յուրահատուկ են, այսինքն՝ ընդհանուր բնույթի երևույթներ են, որոնք անմիջապես չեն մատնանշում կոնկրետ հիվանդագին գործընթաց։

Բժշկության մեջ նշանը օբյեկտիվ տվյալ է, որը կարելի է չափել կամ դիտարկել, օրինակ՝ մարմնի բարձր ջերմաստիճանը (տենդ), մաշկային ցանը կամ կապտուկը։ Ի հակադրություն, ախտանիշը հիվանդի սուբյեկտիվ զգացողությունն է, որը կարող է վկայել հիվանդության, խանգարման կամ վնասվածքի մասին, օրինակ՝ ցավը, գլխապտույտը կամ հոգնածությունը։ Նշաններն ու ախտանիշները միմյանցից խիստ տարանջատված չեն․ օրինակ՝ տենդի սուբյեկտիվ զգացողությունը կարող է գրանցվել որպես օբյեկտիվ նշան ջերմաչափման արդյունքում, որը ցույց է տալիս բարձր ցուցանիշ։

Քանի որ քաղցկեղի բազմաթիվ ախտանիշներ ունեն աստիճանական սկիզբ և ընդհանուր բնույթ, քաղցկեղի սկրինինգը (նաև կոչվում է քաղցկեղի հսկողություն) հանդիսանում է հանրային առողջապահության կարևոր առաջնահերթություն։ Այն կարող է ներառել լաբորատոր հետազոտություններ, ֆիզիկական զննումներ, հյուսվածքային նմուշներ կամ պատկերային ախտորոշիչ  հետազոտություններ, որոնք մասնագետների կողմից խորհուրդ են տրվում որոշակի պոպուլյացիաների համար սահմանված ժամանակային ընդմիջումներով։ Սկրինինգի միջոցով հնարավոր է հայտնաբերել քաղցկեղը մինչև ախտանիշների ի հայտ գալը կամ հիվանդության վաղ փուլում։ Քաղցկեղի որոշ տեսակներ հնարավոր է կանխարգելել վիրուսների դեմ պատվաստումների միջոցով, որոնք առաջացնում են դրանք (օրինակ՝ HPV-ի դեմ պատվաստումը՝ որպես արգանդի վզիկի քաղցկեղի կանխարգելում)։

Բացի այդ, հիվանդների կրթումն այն մտահոգիչ ախտանիշների վերաբերյալ, որոնք պահանջում են լրացուցիչ գնահատում, կարևոր նշանակություն ունի քաղցկեղից առաջացող հիվանդացության և մահացության նվազեցման համար։ Հատկապես անհրաժեշտ է բժշկական գնահատում այն դեպքերում, երբ ախտանիշներն առաջացնում են արտահայտված անհանգստություն, երկարատև են կամ անբացատրելի, և/կամ երբ միաժամանակ ի հայտ են գալիս մի քանի ախտանիշներ։

### Մեխանիզմներ
Քաղցկեղը կարող է առաջացնել ախտանիշներ հետևյալ մեխանիզմներից մեկի կամ մի քանիսի միջոցով։
* Զանգվածային ազդեցություն. Հյուսվածքի աննորմալ աճը կամ ուռուցքը կարող է ճնշել հարակից կառուցվածքները՝ առաջացնելով ցավ, բորբոքում կամ գործառույթի խանգարում։ Ոչ բոլոր քաղցկեղներն են առաջացնում պինդ ուռուցքներ։ Նույնիսկ բարորակ նորագոյացությունները (որոնք չեն մետաստազավորվում) կարող են լուրջ հետևանքներ ունենալ, եթե տեղակայված են կենսական կարևոր օրգաններում, մասնավորապես սրտում կամ ուղեղում։ Մարսողական համակարգում ուռուցքի աճով պայմանավորված բարակ աղիքի խցանումը ևս «տարածք զբաղեցնող» ազդեցության օրինակ է:
* գործառույթի կորուստ․ Ուռուցքային բջիջները կարող են նորմալ բջիջներից խլել թթվածինն ու սննդանյութերը՝ դրանով խանգարելով կենսական օրգանի գործառույթը։ Շատ ուռուցքներ խթանում են նոր արյունատար անոթների ձևավորումը (անգիոգենեզ), որոնք հիմնականում ծառայում են ուռուցքի, այլ ոչ թե նորմալ, առողջ հյուսվածքի սնուցմանը։ Քաղցկեղային բջիջների աննորմալ գործունեությունը և տվյալ օրգանում նորմալ բջիջների գործառույթի նվազումը կարող են հանգեցնել օրգանի անբավարարության։
** Լակտատի արտադրության ավելացում․ Վարբուրգի էֆեկտը նկարագրում է այն երևույթը, երբ քաղցկեղային բջիջները թթվածնի և գլյուկոզայի առկայության պայմաններում ընտրում են էներգիայի արտադրության այլընտրանքային ուղի՝ էներգիան ուղղելով կենսազանգվածի (biomass) սինթեզին՝ ուռուցքի աճն ապահովելու համար։ Քաղցկեղային բջիջների այս յուրահատուկ մետաբոլիզմը հնարավորություն է ստեղծում նոր հակաքաղցկեղային թերապիաների համար, ներառյալ լակտատդեհիդրոգենազի և եռկարբոնաթթվային ցիկլի միջանկյալ միացությունների թիրախավորումը։
* Պարանեոպլաստիկ սինդրոմներ․ Որոշ քաղցկեղներ արտադրում են «էկտոպիկ» հորմոններ, հատկապես այն դեպքերում, երբ ուռուցքները ծագում են նեյրոէնդոկրին բջիջներից, ինչի արդյունքում առաջանում են բազմազան էնդոկրին խանգարումներ։ Օրինակներ են պարաթիրոիդ հորմոնի արտադրությունը պարաթիրոիդ ուռուցքների դեպքում կամ սերոտոնինի արտադրությունը կարցինոիդ ուռուցքների դեպքում։  Այս իրավիճակներում այն բջջատեսակները, որոնք արտադրում են կենսաբանորեն ակտիվ փոքր մոլեկուլներ, ենթարկվում են չարորակ բազմացման և կորցնում են բացասական հետադարձ կապին իրենց արձագանքը։ Քանի որ հորմոնները ազդում են արտադրության վայրից հեռու գտնվող հյուսվածքների վրա, պարանեոպլաստիկ նշաններն ու ախտանիշները կարող են դրսևորվել ուռուցքի առաջնային օջախից հեռու։
** Երակային թրոմբոէմբոլիա․ Որոշ տեսակի քաղցկեղ ունեցող հիվանդները ունեն արյան մակարդուկների (թրոմբների) ձևավորման բարձր ռիսկ՝ մակարդման գործոնների գերարտադրության պատճառով։ Այս մակարդուկները կարող են տեղային խանգարել արյան շրջանառությունը կամ պոկվել և տեղափոխվել դեպի սիրտ, թոքեր կամ ուղեղ՝ լինելով մահացու։  Արյան մակարդուկների ախտանիշները կարող են ներառել ցավ, այտուց, տեղային տաքություն և ուշ փուլերում՝ թմրածություն, հատկապես վերջույթներում։ Որոշ հակաքաղցկեղային բուժումներ կարող են ևս ավելի բարձրացնել այս ռիսկը։
* Էֆուզիաներ․ Քաղցկեղները կարող են խթանել օրգանիզմում հեղուկների տեղաշարժը և հանգեցնել արտաբջջային հեղուկի կուտակմանը։ Օրինակ՝ կրծքագեղձի և թոքերի քաղցկեղները հաճախ առաջացնում են թոքամզի էֆուզիա՝ հեղուկի կուտակում թոքերի թաղանթների միջև։ Որովայնային քաղցկեղները, ներառյալ ձվարանների և արգանդի քաղցկեղները, կարող են առաջացնել հեղուկի կուտակում որովայնի խոռոչում (ասցիտ)։

#### Կասկածելի ախտանիշներ
Քաղցկեղի ախտանիշները կարող են լինել ոչ յուրահատուկ՝ արտահայտվելով ընդհանուր ինքնազգացողության փոփոխություններով (կոնստիտուցիոնալ ախտանիշներ), կամ տեղայնացված՝ կապված որոշակի օրգան համակարգի կամ անատոմիական շրջանի հետ։ Ստորև նշված ախտանիշները կարող են լինել  քաղցկեղի հիմքում ընկած դրսևորումներ։  Այլապես, դրանք կարող են վկայել ոչ քաղցկեղային հիվանդությունների, բարորակ ուռուցքների կամ նույնիսկ ֆիզիոլոգիական նորմայի սահմաններում գտնվող վիճակների մասին։ Այս ախտանիշները կարող են ի հայտ գալ քաղցկեղի առաջնային օջախում կամ լինել մետաստազների՝ քաղցկեղի տարածման հետևանք։ Քաղցկեղի ախտորոշման համար անհրաժեշտ է լրացուցիչ հետազոտություն՝ մասնագիտացված բուժաշխատողի կողմից։

#### Կոնստիտուցիոնալ ախտանիշներ
* **Անբացատրելի քաշի կորուստ** – Քաշի անկանխատեսելի և ոչ դիտավորյալ նվազումը, որը չի բացատրվում սննդակարգով, ֆիզիկական ակտիվությամբ կամ այլ հիվանդությամբ, կարող է լինել բազմաթիվ քաղցկեղների նախազգուշացնող նշան։
* **Անբացատրելի [[Քաղցկեղի ցավ|ցավ]]** – Ցավը, որը երկարատև է, չունի հստակ պատճառ և չի արձագանքում բուժմանը, կարող է հանդիսանալ տարբեր տեսակի քաղցկեղների նշան։
* **Անբացատրելի [[գերհոգնածություն]] կամ թուլություն** – Անսովոր և կայուն հոգնածությունը կարող է մատնանշել հիմքում ընկած հիվանդություն, այդ թվում՝ արյունաստեղծ համակարգի բջիջների քաղցկեղներ, ինչպիսիք են լեյկեմիան կամ լիմֆոման։
* **Անբացատրելի [[գիշերային քրտնարտադրություն]] կամ ջերմություն** – Սրանք կարող են լինել իմունային համակարգի քաղցկեղների նշաններ։ Երեխաների մոտ ջերմությունը հազվադեպ է վկայում չարորակ նորագոյացության մասին, սակայն կարող է պահանջել հետազոտություն։

#### Տեղայնացված ախտանիշներ

## Բժշկական հետազոտություն
Երբ հիվանդները ներկայանում են «կասկածելի ախտանիշներով», բուժաշխատողները հետևում են հատուկ ուղեցույցների կամ ախտորոշիչ ալգորիթմների՝ հնարավոր քաղցկեղը գնահատելու համար։ Բուժաշխատողները բախվում են դժվարությունների՝ տարբերակելու պոտենցիալ լուրջ ախտանիշները սովորական բարորակ վիճակներից։ Մեծ Բրիտանիայում իրականացված վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել, որ քաղցկեղի որոշ տեսակների դեպքում հաճախ անհրաժեշտ են լինում մի քանի բժշկական այցելություններ՝ մինչև ախտորոշման հաստատումը։ Այս ախտորոշիչ դժվարությունների ըմբռնումը կարևոր է ինչպես բուժաշխատողների, այնպես էլ հիվանդների համար՝ քաղցկեղի ախտորոշման գործընթացը արդյունավետ և էթիկական կերպով անցնելու նպատակով։

Բուժաշխատողը կարող է նախաձեռնել պաշտոնական ախտորոշիչ հետազոտում՝ քաղցկեղի ախտանիշները գնահատելու համար։ Նշանակվող հետազոտությունները կախված են լինելու կասկածվող քաղցկեղի տեսակից։

Դրանք կարող են ներառել հետևյալը՝

* հիմնական նյութափոխանակային պանել
* բարիումային հոգնա 
* բիոպսիա
* ոսկրային սցինտիգրաֆիա
* ոսկրածուծի ասպիրացիա և բիոպսիա
* կրծքագեղձի ՄՌՇ 
* կոլոնոսկոպիա, սիգմոիդոսկոպիա և/կամ էնդոսկոպիա
* արյան ընդհանուր քննություն  և/կամ ծայրամասային արյան քսուք
* համակարգչային շերտագրություն 
* ռեկտալ մատնային քննություն
* էլեկտրասրտագրություն (ԷՍԳ, EKG) և էխոսրտագրություն
* կղանքում թաքնված արյան հայտնաբերման թեստեր 
* մագնիսա-ռեզոնանսային շերտագրություն (ՄՌՇ, MRI)
* մամոգրաֆիա
* MUGA սկան (սրտի գործառույթի գնահատում)
* ՊԱՊ թեստ 
* պոզիտրոն-էմիսիոն շերտագրություն (ՊԷՇ)
* ուռուցքային մարկերների հետազոտություններ։

## Վաղ հայտնաբերման տեխնոլոգիաներ
Քաղցկեղի հայտնաբերման ժամանակակից մոտեցումները զարգացել են՝ դուրս գալով միայն ավանդական ախտանիշների ճանաչման սահմաններից՝ նոր տեխնոլոգիաների շնորհիվ, որոնք հնարավորություն ունեն քաղցկեղը հայտնաբերելու ավելի վաղ և ավելի բուժելի փուլերում։

### Բիոմարկերներ
Քաղցկեղի բիոմարկերները կարևոր տեղեկատվություն են տրամադրում բջիջների տարբեր վիճակների մասին՝ առողջ վիճակից դեպի չարորակ վիճակ անցման ընթացքում։ Վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել բիոմարկերային տեխնոլոգիաների լայն շրջանակի արդյունավետության ապացույցներ, որոնք ունեն վաղ քաղցկեղի հայտնաբերման պոտենցիալ՝ հիմնականում կենտրոնանալով նվազ ինվազիվ մեթոդների վրա։ Այս նվազ ինվազիվ մոտեցումները մշակվում են՝ որպես ավանդական սկրինինգային մեթոդների լրացում։ Ընդհանուր առմամբ, այս ժամանակակից տեխնոլոգիաները, որոնք հնարավորություն են տալիս քաղցկեղը հայտնաբերել ավելի վաղ փուլերում, քան միայն ախտանիշների ճանաչումը, կարող են նպաստել ընդհանուր ապրելիության ցուցանիշների բարելավմանը։

### Հեղուկ բիոպսիաներ
Հեղուկ բիոպսիաները հնարավորություն են տալիս քաղցկեղների մոլեկուլային բնութագրումը իրականացնել նվազագույն ինվազիվ եղանակով՝ շրջանառվող տարբեր բջիջների և դրանց ԴՆԹ-ի հայտնաբերման միջոցով։ Այս տեխնոլոգիան առաջարկում է ուղեցույցներ այն մասին, թե ինչպես կարող են այս մոտեցումները օգտակար լինել քաղցկեղի վաղ ախտանիշների հայտնաբերման համար՝ նախքան դրանց իրական զարգացումը, ինչը կարող է հանգեցնել ավելի վաղ միջամտության և բուժման բարելավված արդյունքների։

### Արհեստական բանականություն
Արհեստական բանականության (ԱԲ) կիրառությունները քաղցկեղի ախտորոշման ոլորտում՝ կլինիկական պրակտիկայում, միաժամանակ հաշվի առնելով հնարավոր մարտահրավերները, կարող են դրական ազդեցություն ունենալ քաղցկեղի սկրինինգի և ախտորոշման գործընթացների վրա։ ԱԲ ալգորիթմները կարող են վերլուծել բժշկական պատկերները, հայտնաբերել օրինաչափություններ կենսանիշերի տվյալներում և օգնել գտնել բարձր ռիսկ ունեցող հիվանդներին, ովքեր կարող են շահել ավելի ընդլայնված սկրինինգից և ԱԲ-ի կիրառություններից։ Այս տեխնոլոգիաները կարող են նպատակ ունենալ աջակցել առողջապահական մասնագետներին՝ ասիմպտոմատիկ հիվանդների սկրինինգի, սիմպտոմատիկ հիվանդների հետազոտման և քաղցկեղի ավելի արդյունավետ ախտորոշման գործում՝ համեմատած միայն ավանդական մեթոդների կիրառման հետ։

## Բուժման հետ կապված և երկրորդային ախտանիշներ
Քաղցկեղի բուժումը կարող է ներառել վիրահատություն, քիմիաթերապիա, ճառագայթային թերապիա, հորմոնային թերապիա, թիրախային թերապիա (ներառյալ իմունոթերապիան, օրինակ՝ մոնոկլոնալ հակամարմիններով թերապիան) և սինթետիկ մահացություն, առավել հաճախ որպես առանձին բուժումների շարք (օրինակ՝ քիմիաթերապիա՝ վիրահատությունից առաջ)։ Այս քաղցկեղային թերապիաներից որոշները կարող են առաջացնել բուժման հետ կապված կամ երկրորդային ախտանիշներ, այդ թվում՝
* ցավ
* Քաղցկեղային ցավը կարող է պայմանավորված լինել ուռուցքի կողմից հարակից կառուցվածքների սեղմմամբ, նյարդերի ներգրավմամբ կամ բորբոքային արձագանքի առաջացմամբ։  Այն կարող է նաև պայմանավորված լինել այնպիսի թերապիաներով, ինչպիսիք են ճառագայթային կամ քիմիաթերապիան։  Համապատասխան վարման դեպքում քաղցկեղային ցավը կարող է վերացվել կամ լավ վերահսկվել դեպքերի 80–90%-ում, սակայն զարգացած երկրներում քաղցկեղ ունեցող հիվանդների գրեթե 50%-ը ստանում է ոչ օպտիմալ խնամք։ Աշխարհում քաղցկեղ ունեցող մարդկանց գրեթե 80%-ը ստանում է քիչ կամ ընդհանրապես չի ստանում ցավազրկող դեղամիջոցներ։ Երեխաների քաղցկեղային ցավը և մտավոր հետամնացություն ունեցող անձանց շրջանում քաղցկեղային ցավը նույնպես համարվում է թերաբուժված։
* վարակ
* խորը երակային թրոմբոզ
* թոքային էմբոլիա
* ուռուցքային լիզիսի համախտանիշ
* մկանային ցավեր։

Անմիջական բուժում պահանջող ախտանիշներ՝
* ջերմություն՝ 100.4&nbsp;°F (38&nbsp;°C) կամ ավելի բարձր
* ցնցումներ
* շփոթվածություն
* ուժեղ գլխացավ՝ պարանոցի կարկամությամբ
* արյունային մեզ։

## Քաղցկեղի հետ կապված ախտանշային բեռ
Քաղցկեղի հետ կապված ախտանշային բեռը վերաբերում է ֆիզիկական, հոգեբանական և հուզական ախտանիշների (օրինակ՝ ցավ, հոգնածություն, սրտխառնոց և հուզական տագնապ՝ անհանգստություն, դեպրեսիա) կուտակային ազդեցությանը, որոնք նշում են քաղցկեղ ունեցող անձինք հիվանդության և դրա բուժման հետևանքով։ Այս բեռը ներառում է ինչպես ախտանիշների ծանրության աստիճանը, այնպես էլ հիվանդի սուբյեկտիվ ընկալումը դրանց ազդեցության վերաբերյալ առօրյա կյանքի և ընդհանուր բարեկեցության վրա։

2013 թվականին Արևելյան համագործակցային ուռուցքաբանական խումբը (ECOG)՝ բժշկական տեխնոլոգիաների քաղաքականության կենտրոնի փորձագիտական հանձնաժողովի առաջարկությունների և համապարփակ համակարգային վերլուծությունների հիման վրա, սահմանեց հիմնական ախտանիշները, որոնք հաճախ են հաղորդվում քաղցկեղի հետ կապված (ներառյալ՝ բուժման հետ կապված) ախտանիշների մեջ՝ կլինիկական հետազոտությունների և բուժօգնության որակի գնահատման նպատակով։ Նրանց բազմակենտրոն լայնածավալ ուսումնասիրության մեջ ներկայացված էին կրծքագեղձի, շագանակագեղձի, հաստ աղիքի և թոքերի քաղցկեղ ունեցող անձինք՝ հիվանդության բոլոր փուլերում։

Այս ախտանիշները ներառում են, բայց չեն սահմանափակվում հետևյալներով՝

* հոգնածություն
* քնի խանգարում
* ցավ
* բերանի չորություն
* տագնապ
* թմրածություն / ծակծկոց
* շնչահեղձություն
* ախորժակի կորուստ
* տխրություն
* փորկապություն
* փորլուծություն
* սրտխառնոց
* փսխում։

Հիվանդների կողմից ներկայացվող այլ արդյունքներ, օրինակ՝ առողջությանը վերաբերող կյանքի որակը (HRQoL), որը ավելի լայն հասկացություն է և սուբյեկտիվորեն գնահատում է կյանքն ամբողջությամբ, կարող են շփոթվել քաղցկեղին առնչվող ախտանիշների ծանրաբեռնվածության հետ։ Երկու հասկացություններն էլ հաշվի են առնվում քաղցկեղի կլինիկական փորձարկումներում վերջնակետերը արդյունավետ սահմանելիս, քանի որ դրանք ունեն ընդհանուր նպատակ՝ ախտանիշների նվազեցում։  Ի տարբերություն HRQoL-ի՝ քաղցկեղին առնչվող ախտանիշների ծանրաբեռնվածությունը ավելի շատ կենտրոնանում է ոչ յուրահատուկ, հաճախ միաժամանակ առաջացող ախտանիշների և դրանց խմբավորման վրա, որոնք կլինիկական միջավայրում այնքան խիստ չեն վերահսկվում, որքան այլ տոքսիկ ազդեցությունները, և որոնց նպատակն է վերջնականապես բարելավել ախտանիշների վարումը։

Քաղցկեղին առնչվող ախտանիշների բեռը գնահատող չափումները ընդունում են, որ հիվանդները կարող են միաժամանակ ունենալ բազմաթիվ ախտանիշներ՝ հիվանդության և/կամ բուժման արդյունքում։ Ընդհանուր առմամբ դրանք կարող են դիտարկվել որպես ախտանիշների ծանրության ցուցանիշներ և որպես այն բանի ընկալում, թե որքանով են այդ ախտանիշները ազդում առօրյա գործառույթի վրա։

### Սկրինինգ և գնահատում
Քաղցկեղով հիվանդների ախտանշային բեռը գնահատելու համար օգտագործվում են հիվանդի կողմից հաղորդվող արդյունքների (PROs) բազմազանությունը, որոնք մասնակցում են քաղցկեղի կլինիկական հետազոտություններում։ Առավել հաճախ առաջարկվող չափիչները՝ իրենց հոգեչափական հատկությունների և կիրառելիության պատճառով, ներառում են՝
* Էդմոնտոնի ախտանիշների գնահատման համակարգ
* Քաղցկեղի թերապիայի գործառութային գնահատում – ընդհանուր հարցաթերթիկ
* Գծային անալոգային ինքնագնահատում
* Բժիշկ Անդերսոնի ախտանիշների ցանկ
* ախտանիշների գնահատման սանդղակ ըստ Մեմորիալի
* Հիվանդի խնամքի մոնիթորինգ
* Անցանկալի երևույթների ընդհանուր եզրութաբանական չափանիշների հիվանդի կողմից հաղորդվող արդյունքների տարբերակ
* Հիվանդի կողմից հաղորդվող արդյունքների չափման տեղեկատվական համակարգ
* Քաղցկեղի հետազոտման և բուժման եվրոպական կազմակերպության կյանքի որակի հարցաթերթիկ
* Ռոտերդամի ախտանիշների ստուգաթերթիկ
* Ախտանշային դիսթրեսի սանդղակ։

Այս չափումներից շատերն ունեն ադապտացված տարբերակներ՝ ըստ քաղցկեղի կամ հիվանդության տեսակի։ Բացի կլինիկական փորձարկումներից, բուժառուների կողմից հաղորդվող վերջնարդյունքները ավելի հաճախ են հավաքագրվում ամբուլատոր խնամքի պայմաններում՝ ախտանիշների վարման և միջամտությունների  համար, ինչպես նաև էլեկտրոնային մեթոդներով (ePROs), ինչպես բուժառուների էլեկտրոնային հաղորդման վերջնարդյունքները։

### Ախտորոշում
Քաղցկեղի հետ կապված ախտանշային բեռի համար պաշտոնական ախտորոշում գոյություն չունի, քանի որ այն դիտարկվում է որպես խնդիրների համախումբ, որոնք հաճախ հաղորդվում են քաղցկեղ ունեցող անձանց կողմից, և որոնցից յուրաքանչյուրն առանձին կարող է դրսևորվել բուժումից առաջ, ընթացքում կամ հետո՝ քաղցկեղի վերահսկման ամբողջ շարունակականության ընթացքում։ Քաղցկեղի հետ կապված ախտանշային բեռի ճշգրիտ գնահատումը պահանջում է հիվանդի կողմից նշած ախտանիշների տեսակների, ծանրության աստիճանի և ազդեցության կրկնակի չափումներ ամբողջ հիվանդության  ընթացքում։ Գիտական վերանայման ուսումնասիրությունները կոչ են արել հիվանդի կողմից հաղորդվող արդյունքների (PROs) ստանդարտացման՝ այս տեղեկատվությունը հետևողական և համադրելի ձևով հավաքագրելու համար։ Գոյություն ունեցող չափման գործիքները հնարավորություն են տալիս կլինիցիստներին գնահատել ախտանիշների ծանրությունը և հետևել դրանց դինամիկային ժամանակի ընթացքում՝ ապահովելու համար միջամտություններ ժամանակին ՝ հիվանդի վրա բացասական ազդեցությունները նվազագույնի հասցնելու նպատակով։

Բացի այդ, գիտական վերանայումները բացահայտել են քաղցկեղով հիվանդների մոտ հաճախ հանդիպող ախտանշային կույտեր, ինչպիսիք են հոգնածությունը, ցավը և դեպրեսիան։ Նման կույտերի բացահայտումը կարևոր է, քանի որ դրանք կարող են նպաստել ախտանշային բեռի ավելացմանը և բացասաբար ազդել կյանքի որակի վրա։

Ամբողջական ախտորոշման մեթոդները, որոնք հաշվի են առնում մի քանի ախտանիշների միջև փոխազդեցությունները, կարևոր են այս ախտանիշների պատշաճ ախտորոշման և բուժման համար։ Բուժառուների կողմից հաղորդվող ստանդարտացված վերջնարդյունքները՝ համակցված հաճախ հանդիպող ախտանշային փնջերի բացահայտման հետ, կարող են բժիշկներին տրամադրել անհրաժեշտ տեղեկատվություն՝ ախտանշային բեռը ժամանակին վարելու համար, դրանով իսկ բարելավելով հիվանդների խնամքը և բուժման արդյունքները։

### Ներկայիս միջամտություններ
Հիվանդի կողմից հաղորդվող էլեկտրոնային  արդյունքների (ePROs) վերաբերյալ վերջին հետազոտությունները ընդհանուր առմամբ աջակցում են դրանց վրա հիմնված միջամտությունների ներդրմանը՝ քաղցկեղով հիվանդների ախտանշային բեռի, կյանքի որակի և գոյատևման բարելավման նպատակով: Բացի այդ, հատուկ բուժումներ ստացող հիվանդների շրջանում այս միջամտությունները արդյունավետ են եղել ախտանշային բեռի նվազեցման և կյանքի որակի բարելավման առումով։

Մեկ այլ գիտական հետազոտություն ընդգծել է ոչ դեղաբանական միջամտությունների հնարավոր արդյունավետությունը այն քաղցկեղով հիվանդների համար, ովքեր ունեն ցավի հետ կապված խնդիրներ և բախվում են սոցիալական անհավասարությունների, ինչպիսիք են՝ էթնիկ փոքրամասնության պատկանելը, ցածր եկամուտ ունենալը կամ սոցիալապես խոցելի կանայք։ Այս ուսումնասիրությունը բացահայտել է բարձր կողմնակալության ռիսկ այն հետազոտությունների մեջ, որոնք գնահատել են կրթական ծրագրերը, ուսուցումը և առցանց աջակցության խմբերը, և ընդգծել է աջակող խնամքի միջամտությունների հետագա ուսումնասիրության անհրաժեշտությունը, որոնք առավել համապատասխան կլինեն սոցիալական անհավասարությունների առջև կանգնած անձանց կարիքներին։

Մեծահասակ քաղցկեղով հիվանդների մոտ ախտանիշների ծանրությունը նվազեցնելու նպատակով իրականացված խնամքի միջամտությունները գնահատող պատահականացրած վերահսկվող փորձարկումների մեկ այլ վերանայում արձանագրել է ախտանիշների ծանրության որոշ կլինիկապես նշանակալի նվազումներ, սակայն զգուշացրել է վերջնական եզրակացություններ և հնարավոր ընդհանրացումներ անել միջամտությունների հիմնական բաղադրիչների, կիրառման պայմանների և թիրախային բնակչության վերաբերյալ, ինչպես նաև ընդգծել է հետագա հետազոտությունների անհրաժեշտությունը։

Կա նաև որոշակի ապացույցներ այն մասին, որ գիտակցական ուշադրության վրա հիմնված միջամտությունները արող են օգտակար լինել քաղցկեղով հիվանդների ախտանշային բեռի նվազեցման գործում։

### Կանխատեսում
Համապարփակ վերանայման ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ախտանշային բեռը հաճախ պահպանվում է նաև առաջնային բուժման ավարտից հետո։ Մետավերլուծությունը, որը ներառել է կրծքագեղձի, գինեկոլոգիական, շագանակագեղձի և հաստ աղիքի քաղցկեղը հաղթահարածներին, ցույց է տվել, որ հոգնածությունը, ցավը և հոգեբանական տագնապը պահպանվել են բուժման ավարտից զգալի ժամանակ անց՝ բացասաբար ազդելով կյանքի որակի վրա։ Սա, իր հերթին, ընդգծում է ախտանիշների շարունակական մոնիթորինգի, վարման և աջակցող խնամքի անհրաժեշտությունը, որը պատասխանատու է քաղցկեղը հաղթահարած անձանց կարիքների երկարաժամկետ հոգման համար։

Բացի այդ, ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ առաջադեմ փուլում գտնվող քաղցկեղով հիվանդները հաճախ ունեն միաժամանակ առկա մի քանի տարբեր ախտանիշներ, ինչը հանգեցնում է բարձր ընդհանուր ախտանշային բեռի։ Մեկ գիտական վերանայում ցույց է տվել, որ ցավը, հոգնածությունը և դեպրեսիան համընկնում են այնպես, որ բացասաբար են ազդում առօրյա գործառույթների և կյանքի որակի վրա։ Այս ախտանշային կույտերի ըմբռնումը և բուժումը ամբողջական պալիատիվ խնամքի տեսանկյունից կենսական նշանակություն ունի հիվանդների բուժման արդյունքների և կյանքի որակի համար։

Վերջին գիտական վերանայման ընթացքում ուսումնասիրված 10 քաղցկեղի տեսակների դեպքում ուշ փուլերի համեմատ վաղ փուլերի հիվանդությունների դեպքում նկատված ախտանշային բեռի և առողջության հետ կապված կյանքի որակի (HRQoL) ընդհանուր անկումը ևս մեկ անգամ ընդգծում է ավելի վաղ հայտնաբերման և միջամտության անհրաժեշտությունը՝ գոյատևումը բարելավելու և ախտանշային բեռի ու կյանքի որակի վրա բացասական ազդեցությունները նվազեցնելու նպատակով։

Այս բոլոր արդյունքները ընդգծում են քաղցկեղի վերահսկման ամբողջ ընթացքում ախտանիշների համապարփակ և շարունակական գնահատման ու բուժման անհրաժեշտությունը՝ հիվանդների բուժման արդյունքները բարելավելու և ախտանշային բեռը նվազեցնելու համար։

### Սոցիո-մշակութային նկատառումներ
Վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել, որ քաղցկեղի հետ կապված ախտանշային բեռը զգալիորեն տարբերվում է ըստ ռասայի և էթնիկ պատկանելիության։ Օրինակ՝ մեծ թվով քաղցկեղով հիվանդների շրջանում իրականացված ռետրոսպեկտիվ հետազոտությունը ցույց է տվել, որ ռասայական և էթնիկ փոքրամասնություններին պատկանող հիվանդները ունեցել են ավելի բարձր ախտանշային բեռ, քան ոչ իսպանախոս սպիտակամորթ հիվանդները։

Բացի այդ, առողջության սոցիալական որոշիչների և քաղցկեղի բուժման ընթացքում ախտանշային բեռի վերաբերյալ ուսումնասիրությունները վկայում են, որ սոցիալապես մարգինալացված քաղցկեղը հաղթահարած անձինք կարող են ունենալ զգալիորեն ավելի բարձր ախտանշային բեռ՝ ներառյալ ավելի հաճախակի և ծանր ախտանիշներ, ինչպես նաև դեպրեսիայի և անհանգստության ավելի բարձր մակարդակներ։ Այս մոտեցումը հաստատող տվյալներ են ներկայացված նաև այն վերանայման մեջ, որը ուսումնասիրել է ԱՄՆ-ում լատինական ծագում ունեցող քաղցկեղը հաղթահարած անձանց կյանքի որակը՝ ցույց տալով, որ համեմատած այլ ռասայական/էթնիկ խմբերի հետ, իսպանախոս/լատինացի անձինք հաղորդել են ավելի բարձր ախտանշային բեռ  մի շարք ոլորտներում։ Բացի այդ, առկա են որոշ ապացույցներ, որոնք մատնանշում են քաղցկեղի սովորական խնամքի ընթացքում ախտանշային բեռի հաղորդման անհավասարություն այն անձանց շրջանում, ովքեր ներկայացնում են իրենց որպես սևամորթ։

Ընդհանուր առմամբ, պատմականորեն մարգինալացված պոպուլյացիաների շրջանում քաղցկեղի հետ կապված ախտանշային բեռի անհավասարությունների վերաբերյալ հետազոտությունները ներկայումս սահմանափակ են։ Վերջին մեկ այլ վերանայում, որը ուսումնասիրել է ԱՄՆ-ում սևամորթ, իսպանախոս և ասիացի՝ կրծքագեղձի քաղցկեղը հաղթահարած անձանց ճանաչողական խանգարումները, ցույց է տվել, որ սևամորթ և իսպանախոս հիվանդները նախքան և քիմիաթերապիայից հետո ավելի հաճախ են հաղորդել ճանաչողական խանգարումների վերաբերյալ մտահոգություններ՝ համեմատած սպիտակամորթ հիվանդների հետ։ Բացի այդ, սևամորթ քաղցկեղը հաղթահարած անձինք հաղորդել են ավելի արտահայտված կոգնիտիվ խանգարումներ՝ համեմատած իրենց սպիտակամորթ համեմատելի խմբի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Ախտանիշներ և նշաններ
Կատեգորիա:Հիվանդություններ
Կատեգորիա:Ուռուցքաբանություն