open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Աբրահամ Աբրահամյան (ազատամարտիկ)

**Աբրահամ Միքայելի Աբրահամյան** (), հայ զինվորական, ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Համառոտ կենսագրություն
Աբրահամ Աբրահամյանը ծնվել է 1950 թվականի օգոստոսի 8-ին, Ասկերանի շրջանի Խրամորթ գյուղում։ Միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո 1967 թվականին ընդունվել է Հայաստանի Ղափանի լեռնամետալուրգիական տեխնիկումը։ 1969-1971 թթ. ծառայել է Խորհրդային բանակի շարքերում։

Զորացրվելուց հետո ավարտել է Կապանի լեռնամետալուրգիական տեխնիկումը և աշխատանքի անցել Հրազդան քաղաքում։ 1975 թվականին գերազանցությամբ ավարտել է Թբիլիսիի թիվ 344 զինվորական ուսումնարանը, սպայի կոչումով ծառայության անցել Ստեփանակերտում տեղակայված Խորհրդային բանակի զորամասում, իսկ 1984 թվականին, զորամասի հրամանատարության երաշխավորագրով ծառայության է ուղարկվել Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետություն։ Հինգ տարի (1984-1989 թթ.) ծառայել է Օդերի-Ֆրանկֆուրտ քաղաքում տեղակայված զորամասում։ 1989 թվականին ընտանիքով վերադարձել է Ստեփանակերտ և ծառայությունը շարունակել Խորհրդային բանակի զորամասերց մեկում։

1991 թվականին կամավոր զինվորագրվել է Ասկերանի հետախուզական ջոկատին։ Մասնակցել է Խոջալուի, Խրամորթի համար մղված մարտերին։

Զոհվել է 1992 թվականի մարտի 31-ին, Հարավ գյուղում։

Հետմահու պարգևատրվել է Հայաստանի և Արցախի «Արիության համար» մեդալներով։ Ամուսնացած էր, ունի երկու երեխա։ Հուղարկավորված է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Ալբերտ Վարդանյան

**Ալբերտ Հրաչի Վարդանյան** (), հայ քանդակագործ, Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ (2013)։

## Կենսագրություն
1973-1979 թվականներին սովորել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում։ Հայաստանի նկարիչների միության և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի պլաստիկ արվեստների կազմակերպության անդամ է։

## Ստեղծագործություններ
[մինի|[Խաղաղության ձոն` Պուլսար (հուշարձան, Գերմանիա)]]
Վարդանյանի արվեստը լի է էթնիկ-տեղային ավանդույթներով, կրում է ազգային ակունքների դրոշմը, գենետիկ մտածողությունը, քանդակներն արված են մոդեռն ոճով, ինչը դիտողին հնարավորություն է տալիս ազատ լինելու իր ընկալման մեջ։
* «Տուրք առ Աստված»
* «Մասնատում»
* «Պուլսարը»

2006 թվականին Գերմանիայի Բոխում քաղաքում՝ լյութերական եկեղեցու դիմաց տեղադրվել է «Խաղաղության ձոն. Պուլսար» հուշարձանը։ Այդ կապակցությամբ Ալբերտ Վարդանյանը պարգևատրվել է ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվոգրով։ 
Վարդանյանը մասնակցել է հանրապետական, համամիութենական, միջազգային ցուցահանդեսների, արժանացել է մրցանակների, պատվոգրերի։ Նրա աշխատանքները գտնվում են ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Դանիայում, Լեհաստանում, Հոլանդիայում, Էստոնիայում, Վրաստանում, Ռուսաստանում, Կանադայում, Բրազիլիայում, Բելգիայում։ Տեղադրված ստեղծագործություններ ունի Հելմում (Լեհաստան), Օլբուրգում (Դանիա), Գյումրիում, Սպիտակում, Բոխումում (Գերմանիա)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ալբերտ Վարդանյան, Մասունք 
* Հարցազրույց ՀՀ վաստակավոր նկարիչ, քանդակագործ Ալբերտ Վարդանյանի հետ

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Աշոտ Ալեքսանդրի Ադամյան

**Աշոտ Ադամյան** (24 մարտի, 1972, Ստեփանակերտ&nbsp;-&nbsp;8 մայիսի, 1992, Շուշի), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Աշոտ Ադամյանը ծնվել է 1972 թ. մարտի 24-ին Ստեփանակերտ քաղաքում։ Թիվ 3 միջնակարգ դպրոցում ութամյա կրթություն ստանալուց հետո ուսումը շարունակել է պրոֆտեխուսումնարանում։ Միաժամանակ խաղում էր «Երազանք», «Արցախ» և Ղափանի «Սյունիք» ֆուտբոլային թիմերում։ Վերջինիս կազմում դարձել է հանրապետության չեմպիոն։ Թողնելով իր գործը Ղափանում՝ վերադարձել է Ստեփանակերտ, որպեսզի լրացնի հայրենիքի պաշտպանների շարքերը։ Զոհվել է 1992 թ. մայիսի 8-ին Շուշիում։ Հետմահու պարգևատրվել է «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալով։ Ամունացած չէր։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1972 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Մայիսի 8 մահեր
Կատեգորիա:Մարտի 24 ծնունդներ
Աշոտ Ադամյան (այլ կիրառումներ)

**Աշոտ Ադամյան**, կարող է վերաբերել՝
* Աշոտ Ադամյան (բժիշկ), հայ վնասվածքաբան-օրթոպեդ
* Աշոտ Ադամյան (դերասան), կինոյի և թատրոնի հայ դերասան, բեմադրիչ
* Աշոտ Ալեքսանդրի Ադամյան, հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից
* Աշոտ Բենիկի Ադամյան - հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից
* Աշոտ Ադամյան (նկարիչ), հայ նկարիչ, քանդակագործ, մեդալագործ, ճարտարապետ, ձևավորող։
Կարմիր գվարդիա

300px|մինի|Կարմիրգվարդիականի անդամատոմս
**Կարմիր գվարդիա**, պրոլետարիատի զինված ուժերի կազմակերպման հիմնական ձևը Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության նախապատրաստման ու իրականացման ժամանակ և 1918-1920 թվականների քաղաքացիական պատերազմի սկզբնական շրջանում։ Կարմիր գվարդիայի նախատիպ էին 1905-1907 թվականների հեղափոխության ժամանակ ստեղծված բանվորական մարտական դրուժինաներն ու ջոկատները։ Բանվորական զինված ջոկատները հանդես եկան 1917 թվականի Փետրվարյան բուրժուա-դեմոկրատական հեղափոխության առաջին իսկ օրերին, բոլշևիկների նախաձեռնությամբ և շարունակեցին աճել որպես բանվորական միլիցիայի ջոկատներ գործարաններում ու ֆաբրիկաներում՝ նրանց պահպանման և ինքնապաշտպանության համար։

1917 թվականի ամռանը Կարմիր գվարդիայի ջոկատներ առաջացան գրեթե բոլոր խոշոր քաղաքներում և արդյունաբերական կենտրոններում։ Պետրոգրադում կարմիրգվարդիականները ակտիվորեն մասնակցեցին ապրիլյան, հունիսյան և հուլիսյան ցույցերին։ Հուլիսյան դեպքերից հետո Կարմիր գվարդիան որոշ ժամանակով անցավ ընդհատակ, բայց նրա կազմակերպումը շարունակվում էր։ ՌՍԴԲ (բ)Կ VI համագումարիականց հետո, որը զինված ապստամբության կուրս վերցրեց, Կարմիր գվարդիան դուրս եկավ ընդհատակից և սկսեց արագորեն պատրաստվել վճռական պայքարի։ Նոր ջոկատներ կազմակերպվեցին Կոռնիչովշչինայի ջախջախման շրջանում։ Հոկտեմբերյան զինված ապստամբության նախօրեին Պետրոգրադի Կարմիր գվարդիայում հաշվվում էր 20 հազար մարդ։

Հոկտեմբերի 23-ին ընդունվեց Կարմիր գվարդիայի կանոնադրությունը, կազմակերպվեցին գլխավոր և շրջանային շտաբներ։ Կարմիր գվարդիան հասարակական կազմակերպություն էր, ստեղծվում էր կամավոր տերիտորիա-արտադրական սկզբունքով։ Պետրոգրադում Կարմիր գվարդիայի կազմակերպիչներն էին՝ Ի. Ցուրենևը (գլխավոր շտաբի նախագահ), Վ. և Ե. Տրիֆոնովները, Վ. Պավլովը, Ն. Պոդվոյսկին և ուրիշներ, Մոսկվայում՝ Ալեքսանդր Վեդերնիկովը, 0ա. Պեչեն, Ե. Ցարոսլավսկին, Վառլամ Ավանեսովը, Պ. Դոբրինինը և ուրիշներ։ Ծայրամասերում ևս Կարմիր գվարդիայի կազմակերպման մեջ վճռական դերը պատկանում էր բոլշևիկներին։ Պետրոգրադում և Մոսկվայում Կարմիր գվարդիան Հոկտեմբերյան զինված ապստամբության առաջատար ուժն էր։ Կարմիրգվարդիականները մասնակցեցին Ձմեռային պալատի գրոհին, Կերենսկի-Կրասնովի խռովությանը, Դուտովշչինայի, Կենտրոնական ռադայի ջախջախմանը՝ ապահովելով սովետական իշխանության հաղթական երթը։ «Կարմիր գվարդիականները, — գրել է Վլադիմիր Լենինը,— կատարեցին աշխատավորներին ու շահագործվողներին շահագործողների լծից ազատագրելու ամենաազնիվ ու մեծագույն պատմական գործը»։ Բանվորա-գյուղացիական կարմիր բանակի ձևավորումով՝ 1918 թվականի մարտին Կարմիր գվարդիան լուծարքի ենթարկվեց, նրա լավագույն հրամանատարական կադրերը մտան ԲԳԿԲ։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Գվարդիա
Ռաֆիկ Ստեփանյան

**Ռաֆիկ Էդիկի Ստեփանյան, «Ափո»** (ապրիլի 15, 1968, Հադրութ - ապրիլի 18, 1994, գ. Կարախանբեյլի, Ֆիզուլի), հայ ազատամարտիկ-հրամանատար։

## Կենսագրություն
1986-1988 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։

1989-1992 թվականներին՝ ինքնապաշտպանական ջոկատի, 1992 թվականից՝ ՊԲ-ում վաշտի հրամանատար, 1993 թվականից՝ գումարտակի հրամանատարի տեղակալ։ Մասնակցել է Հադրութի, Ջաբրայիլի, Կուբաթլուի, Զանգելանի, Ֆիզուլիի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Հադրութում։

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 15 ծնունդներ
Կատեգորիա:1968 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հադրութ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 18 մահեր
Կատեգորիա:1994 մահեր
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Դաշտային մկնաճուռակ

thumb|''Circus cyaneus''
**Դաշտային մկնաճուռակ** (), ճուռակների ընտանիքի գիշատիչ թռչուն։ Ձմեռող է, քիչ տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 44-52 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 100-120 սմ. արուն վերևից մոխրագույն է, կուրծքը՝ մոխրագույն, փորը՝ սպիտակ։ Թևերը լայն են, ծայրերը՝ սև ու բութ, թևի հետին եզրը՝ մուգ մոխրագույնից սև։ Էգը վերևից մոխրագույն-դարչնագույն է, ներքևից՝ դեղին-դարչնագույն՝ դարչնավուն խիտ խայտերով, պոչը՝ շերտավոր։ Թռչելիս էգի և արուի գոտկատեղի սպիտակ բիծը տեսանելի է։

## Կենսակերպ
Որսի պահին թռչում է գետնից մի քանի մետր բարձր՝ թևերը V-աձև վեր պարզած։ Հաճախ նստում է ցանկապատերի ցածր սյուներին կամ թմբերին։ Բնակվում է լեռնատափաստաններում, ցանքադաշտերում, կիսաանապատներում։

## Սննդառություն
Սնվում է մանր կաթնասուններով, թռչուններով, միջատներով։ Նպաստում է ցանքատարածությունների առողջացմանը՝ ոչնչացնելով մեծ քանակությամբ դաշտամկներ և այլ մանր կրծողներ։ Ձմեռում է հիմնականում Արարատյան դաշտում։

Կատեգորիա:Ճուռակներ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Վլադիմիր Յանոչկո

**Վլադիմիր Յանոչկո** (), սլովակ ֆուտբոլիստ, «Զեմպլին» ակումբի խաղացող։

## Կարիերա
Յանոչկոն իր պրոֆեսիոնալ կարիերան սկսել է «Կոշիցե» ակումբի երիտասարդական կազմում։ 1994 թ. Յանոչկոն տեղափոխվեց ակումբի առաջին կազմ ու սկսեց հանդես գալ այնտեղ։ Նա խաղաց ակումբում մինչև 2000 թ. սկիզբը։ 2000 թ. հունվարին նա տեղափոխվեց Հունաստան, որպեսզի հանդես գա «Կսանտի» ակումբի կազմում։

Մրցաշրջանի ավարտից հետո Յանոչկոն տեղափոխվեց Ավստրիա, որտեղ պիտի հանդես գար «Աուստրիա (Վիեննա)» ակումբի կազմում։ Ավստրիայում Յանոչկոն անցկացրեց շատ հաջող մրցաշրջան, իսկ 2002 թ. արժանացավ նաև Ավստրիայի տարվա լավագույն ֆուտբոլիստի կոչմանը։ Սակայն այս ամենից հետո նրա խաղամակարդակը աստիճանաբար սկսեց անկում ապրել, ինչի հետևանքով նա հաճախ խնդիրներ էր ունենում թիմի մարզիչների հետ։ Նրա վատ մրցելույթների պատճառ էին հանդիսանում նաև նրա հաճախակի ստացած վնասվածքները։ 2006 թ. մայիսի 9-ին կայացավ հանդիպում Մատտերսբուրգի հետ երկրի գավաթի խաղարկության շրջանակներում, որտեղ Յանոչկոյի թիմը հաղթեց 3։ 0 հաշվով։ Այդ հաղթանակից հետո նա հայտարարեց ակումբը լքելու մասին։

2006 թ. հունիսի 13-ին Յանոչկոն ստորագրեց պայմանագիր «Ռեդ Բուլլ (Զալցբուրգ)» ակումբի հետ։ Նոր ակումբի կազմում նա չկարողացավ ամրապնդել իր դիրքերը ակումբի մեկնարկային կազմում ու հաճախ էր հետևում իր խաղընկերներին պահեստայինների նստարանից։ 2007 թ. իր ակումբը կարողացավ նվաճել երկրի չեմպիոնությունը։ 2009 թ. այդ հաջողությունը ևս մեկ անգամ կրկնվում է։ 2008/09 մրցաշրջանի ընթացքում նա իր ակումբի կազմում անցկացրեց ընդամենը 16 հանդիպում և դարձավ 5 գոլի հեղինակ։ Այդ մրցաշրջանից հետո Յանոչկոն տեղափոխվեց «Ադմիրա Վակեր Մյոդլինգ» ակումբ, որտեղ անցկացրեց անհաջող մրցաշրջան ու թիմի նախագահ Տրենկվալդերը որոշեց հեռացնել նրան իր թիմից։

2011 թ. հունվարին Յանոչկոն ստորագրեց պայմանագիր «Լեոպոլդսդորֆ» սիրողական ակումբի հետ։ 2013 թ. նա արդեն խաղում էր Զեմպլինի կազմում։

Սլովակիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի կազմում Յանոչկոն անցկացրել է 56 հանդիպում, դարձել 3 գոլի հեղինակ։

## Ծանոթագրություններ

## Հղումներ
• Յանոչկոն www.transfermarkt.de կայքում

Կատեգորիա:1976 ծնունդներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 2 ծնունդներ
Կատեգորիա:Սլովակ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Դաշտային ճնճղուկ

**Դաշտային ճնճղուկ** (), ճնճղուկների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, քիչ տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 14 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 20-22 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 19-21 գ։ Հասունի գլխի վերին մասը շիկակարմրադարչնագույն է։ Ականջի պուտը, ակնաշերտը, կոկորդի բիծը սև են, այտերը և վզի օձիքը՝ սպիտակ։ Թևերը հիմնականում շիկակարմրադարչնագույն են՝ 2 սպիտակ թևաշերտերով։ Երիտասարդն ավելի բաց փետրավորմամբ է. գլխի վերևի մասը մոխրադարչնագույն է, ականջի պուտը՝ թույլ արտահայտված թևերը՝ ավելի խամրած։ Բնակվում է ցածրադիր շրջաններից մինչև լեռնային մարգագետիններ։

## Սննդառություն
Սնվում է սերմերով, մանր անողնաշարավորներով։ Հետբնադրմաև շրջանում երամային է։ Չի խուսափում մարդկանցից, հաճախ մարդաշատ վայրերում մի քանի տասնյակ թռչուններից կազմված երամը կարող է ծառի ճյուղերին նստած երգել՝ ճնճղուկին բնորոշ ծվծվոցով։

Օգտակար է մարդու համար, միջատները և գյուղատնտեսական վնասատուները կազմում են նրա սննդի 61%-ը։

## Բազմացում և զարգացում
Հարսանեկան զույգերը ձևավորվում են մարտի վերջից։ Բնադրում են առանձին զույգերով կամ փոքր գաղութներով։ Բնի կառուցումը տևում է 15-20 օր։ Բույնը գնդաձև է՝ խոտաբույսերից նոսր հյուսված։ Բնադրում է ծառի փչակում, ժայռաճեղքերում, արհեստական թռչնաբներում կամ ագռավի հին բներում։

Դնում է 19 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ մոխրագույն պտերով 2-7 ձու։ Թխսակալում է 11-12 օր։ 16 օրական ձագերը դուրս են գալիս բնից, կազմում ընտանեկան խմբեր, ապա մի քանի հարյուր թռչուններ միանալով՝ կեր են փնտրում դաշտերում և բնակավայրերի ծայրամասերում։

Կատեգորիա:Ճնճղուկներ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Շիկասար

**Շիկասար**, լեռնագագաթ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում, Սևանի լեռնաշղթայում, Արտանիշ գյուղից 2 կմ հյուսիս֊արևմուտք։ Բարձրություն 2426 մ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի լեռներ
Դալար (լեռ)

**Դալար**, լեռնագագաթ Հայաստանի Կոտայքի մարզում, Ծաղկունյաց լեռնաշղթայում, Թեղենիս լեռնագագաթից 3 կմ հարավ֊արևելք։ Բարձրություն 2616 մ


On Mount Dalar 06.jpg
On Mount Dalar 04.jpg
On Mount Dalar 01.jpg
On Mount Dalar 09.jpg
Tsaghkunyats mount 09.jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի լեռներ
Դամբարան (լեռ)

**Դամբարան**, լեռ  Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի  Սևանի լեռնաշղթայում, Ըղձաձոր գետի ձախափնյակում, Ջիլ գյուղից 5 կմ արևելք։ Տեղադրման կոորդինատներ ։ Բարձրություն 2726 մ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի լեռներ
Կատեգորիա:Գետաբեկի շրջան
Դանդար

**Դանդար** (նաև՝ Դոնդար), լեռնագագաթ Հայաստանի Տավուշի մարզում, Ոսկեպարի լեռնաշղթայի միջին մասում, Ջուջևան գյուղից 5 կմ հարավ-արևմուտքում (1559 մ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի լեռնագրություն
Դաշտագետ (գետ)

**Դաշտագետ**, *Դայշտիդերեսի*, գետ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում՝ Սևանա լճիի ավազանում, Մարտունի գետի ձախ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Վարդենիսի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերից։ Երկարությունը՝ 15 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մարտունի գետի վտակներ
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր
Յուրի Իշխանյան

**Իշխանյան Յուրի Գեորգիի** («Ջաբի») (հունվարի 9, 1947, Ստեփանակերտ – մարտի 14, 1998, Ստեփանակերտ), ազատամարտիկ-հրամանատար։

## Կենսագրություն
Սովորել է Ստեփանակերտի թիվ 1 միջնակարգ դպրոցում, այնուհետև՝ Ստեփանակերտի առևտրի տեխնիկումում։ Խաղացել է Ստեփանակերտի «Ղարաբաղ» ֆուտբոլային թիմում։ Աշխատել է «Ղարմետաքս» կոմբինատում՝ որպես վարպետ, այնուհետև՝ Ասկերանի առևտրի վարչությունում։ Զինվորական պարտադիր ծառայությունն անցել է Բաքվում։

Արցախյան շարժման ու ընդհատակյա պայքարի ակտիվ մասնակից էր։ Ակտիվորեն մասնակցել է 1988 թվականի փետրվարի 22-ին Աղդամից Ասկերանի վրա հարձակված ադրբեջանցիների ետ մղման գործողությանը, որի համար մի քանի օրից հետո ձերբակալվել է և ապրիլ-օգոստոս ամիսների ընթացքում պահվել է Բաքվի, Մոսկվայի, Շուշիի բանտերում։ 1988-1994 թվականներին տարբեր կամավորական ջոկատների, 9-րդ վաշտի կազմերում որպես հրամանատար մասնակցել է Մարտակերտի, Ասկերանի, Քաշաթաղ, Կուբաթլուի, Քարվաճառի, Շուշիի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Մահացել է 1998 թվականի մարտի 14-ին Ստեփանակերտում։ Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով։ Ամուսնացած էր, ունի երեք երեխա։ Թաղված է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:1998 մահեր
Կատեգորիա:Հայ հրամանատարներ
Դաշտակի ջուր (Քասաղ)

**Դաշտակի ջուր**, գետ Հայաստանի Արագածոտնի մարզում։ Սկիզբ է առնում Արագած լեռան հյուսիսային լանջերից և Ճարճակիս գյուղից 4 կմ հարավ-արևմուտքում միանալով Քարաղբյուր գետին կազմավորում է Քասաղ գետը։ Երկարությունը՝ 25 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քասաղ գետի վտակներ
Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի գետեր
Դաշտաքար (լեռ, Արագածոտն)

**Դաշտաքար**, լեռնագագաթ Հայաստանի Արագածոտնի և Արմավիրի մարզերի սահմանագլխին, Արագած լեռնազանգվածի հարավարևմտյան ստորոտին, Արշալույս գյուղից 5,5 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Տեղադրման կոորդինատներ ։ Բարձրություն 1064 մ Հրաբխային ծագում ունեցող կոնաձև բարձրությունն է

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի լեռներ
Դալար (գետ)

**Դալար**, գետ Հայաստանի Կոտայքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Ծաղկունյաց լեռների արևելյան բազուկներից և Արզական գյուղի հարավային մասում աջից միախառնվում Հրազդան գետին։ Երկարությունը՝ 14 կմ։ Հրազդան գետի մեծ վտակներից՝ Մարմարիկ, Ծաղկաձոր, Դալար, Արագետ, Գետառ մեկն է

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Հրազդան գետի վտակներ
Դալմայի ջրանցք

**Դալմայի ջրանցք**, ջրանցք Երևանում, սկիզբ է առնում Հրազդան գետի աջ ափից, անցնում ժայռափոր թունելով և դուրս գալիս Դալմայի այգիները։ Երկարությունը՝ 6,5 կմ։

## Ավանդություն
Երևանի Հյուսեին Ղուլի խանը ժամանակին կանչում է իր խանության բոլոր հմուտ առու հանողներին և հրամայում է նրանց որոնել և գտնել վաղեմի ջրանցքի ակը։ Բազմաթիվ վարպետ-արհեստավորների բոլոր ջանքերը կատարելու խանի հրամանը՝ ապարդյուն են անցնում։

Այնուհետև վարպետներ են կանչվում Մակվից, Թավրիզից, Սպահանից։ Ձորաբաշի տակ գետի եզերքը բռնելով նրանք գնում են ջուրն ի վեր և, վերջապես, հասնում այն տեղը, ուր երևում էին վաղեմի ջրանցքի հետքերը։ Սկսում են օր ու գիշեր աշխատել, մինչև որ կարողանում են խցված ակը բանալ՝ դեոմլե անել, քանդվածը վերաշինել, լցվածը մաքրել։ Դրանից հետո ջուրն առատ հոսում է դաշտն ի վեր ու ոռոգում գետի մյուս ափին տարածված անծառ, անտունկ անապատը։ Ջրանցքի անունը դնում են Դալմա՝ Դեոլմե, որ նշանակում է պեղած, ծակած։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի ջրանցքներ
Դաստակերտի լեռնանցք

**Դաստակերտ**, լեռնանցք Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Կապրուսարի լեռների հարավային մասում՝ Դաստակերտ քաղաքից 3 կմ հարավ-արևելք։ Բարձրություն 2649 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռնանցքներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բարգուշատի լեռնաշղթա
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռնանցքներ
Վաչագան Իշխանյան

**Վաչագան Արշակի Իշխանյան** (ծնվել է՝ մարտի 27, 1962, Ստեփանակերտ), ազատամարտիկ-հրամանատար։ ՊԲ պահեստի գնդապետ (1999)։ 1980-1982 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ում։ 1988 թվականին Ստեփանակերտում կազմավորել է կամավորական ջոկատ («Վաչոյի ջոկատ», «Ուրագան»)։ 1992-1996 թվականներին եղել է Շուշիի ՊՇ-ի հրամանատար։ Մասնակցել է Ստեփանակերտի (Կրկժան), Ասկերանի (Խոջալու, Փառուխ, Ակնաղբյուր, Բադարա), Մարտակերտի (Վաղուհաս, Փափարավենդ, Մոխրաթաղ, Լևոնարխ, Մարտակերտ), Քարվաճառի, Կուբաթլուի, Ֆիզուլիի, Շուշիի (Քարինտակ, Բերդաձորի ենթաշրջան) շրջանների, Խաչենի ձորակի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Արցախի պատերազմի վետերանների միության Ստեփանակերտի տարածքային կազմակերպության խորհրդի նախագահ (1996)։ Արցախի Հանրապետության ԳԽ պատգամավոր (1992-1995)։ Պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով, «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով, Արցախի Հանրապետության «Շուշիի ազատագրման համար» և Եվրոպայի վետերանների միության «Ոսկե խաչ» մեդալներով։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Մարտի 27 ծնունդներ
Կատեգորիա:1962 ծնունդներ
Դաստակերտ (գետ)

**Դաստակերտ**, գետակ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Այրիգետի աջակողմյան վտակ՝ Կըշկոշտի գետի օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Կապրուսարի լեռների հարավարևմտյան լանջերից և Դաստակերտ քաղաքի մոտ միանում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 4 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կըշկոշտի գետի վտակը
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Դաստակերտ (այլ կիրառումներ)

**Դաստակերտ** անվանումը կարող է վերաբերել.

* Դաստակերտ, քաղաք Հայաստանի Սյունիքի մարզում
* Դաստակերտ (գետ), գետ Հայաստանի Սյունիքի մարզում։
* Դաստակերտ (լեռնանցք), լեռնանցք Հայաստանի Սյունիքի մարզում։
* Դաստակերտ (ագարակ)
Վլադիմիր Խաչատրյան

**Բորիս Եփրեմի Խաչատուրով** (ապրիլի 12, 1944, Բաքու - հունվարի 19, 2000, Քոչբեկ գյուղի մոտ (ՀՀ Վայոց ձորի մարզում)), օդաչու-հրամանատար։ ՀՀ բանակի գնդապետ (1988)։ Ավարտել է Սիզրանի (Սամարայի մարզ, Ռուսաստան) ռազմաօդային բարձրագույն ուսումնարանը (1966)։ Ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ ավիացիայի զորամասերում։ 1992 թվականից ծառայել է ՀՀ բանակի ռազմաօդային ուժերում։ 1992-1994 թվականներին կամավոր մասնակցել է ՀՀ սահմանների և Արցախի ինքնապաշտպանությանը։ 1992 թվականի հունիսի 26-ին Կուբաթլուի շրջանի Ջիջիմլի գյուղի մոտ ուղղաթիռով վայրէջք է կատարել և փրկել խփված երկու ուղղաթիռների շրջապատման մեջ հայտնված անձնակազմերին։ Տասնվեց տեղից վնասված ուղղաթիռով կարողացել է բարեհաջող վայրէջք կատարել Գորիսի օդանավակայանում։ Զոհվել է հերթական մարտական առաջադրանքը կատարելիս՝ ուղղաթիռի վթարից։

Պարգևատրվել է Հայաստանի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով և ԽՍՀՄ մեդալներով։ Թաղված է Եռաբլուրում։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 12 ծնունդներ
Կատեգորիա:2000 մահեր
Կատեգորիա:Հունվարի 19 մահեր
Կատեգորիա:1944 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ օդաչուներ
Կատեգորիա:Հայ գնդապետներ
Կատեգորիա:Եռաբլուր պանթեոնում թաղվածներ
Դարանակ (այլ կիրառումներ)

**Դարանակ** անվանումը կարող է վերաբերել.

* Դարանակ (լեռնագագաթ), լեռնագագաթ (3388 մ) Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի և Արցախի սահմանագլխին
* Դարանակ (գետ), գետ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում։
* Դարանակ (գյուղ), գյուղ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում։
Զանգելանի ռազմագործողություն

**Զանգելանի ռազմական գործողություն**, Հադրութի (հրամանատար՝ Արթուր Աղաբեկյան), Մարտունիի, Շուշիի (հրամանատար՝ Վաչագան Իշխանյան) պաշտպանական շրջանների, Կենտրոնական ենթակայության ստորաբաժանումների, մոտոհրաձգային 5-րդ կամավորական բրիգադի, «Սիսական» (հրամանատար՝ Հ. Աղայան), «Արաբո» (հրամանատար՝ Մանվել Եղիազարյան), «Սև հովազ» (հրամանատար՝ Ռուստամ Գասպարյան), Արթիկի, Բաղրամյանի, Թալինի, Արտաշատի, Կապանի, Գորիսի և այլ կամավորական ջոկատների հակահարձակողական մարտերը 1993 թվականի հոկտեմբերի 23-ից մինչև նոյեմբերի 1-ը։
 
1993 թվականի հոկտեմբերին Հորադիզի երկաթուղային հանգույցի ու Կուբաթլուի նկատմամբ վերահսկողություն հաստատելուց հետո ազատամարտիկները հետապնդել են հակառակորդի նահանջող խմբավորումներին և ընթացքում վնասազերծել կրակակետերը։ Հակառակորդը, կորցնելով մեծաթիվ կենդանի ուժ և ռազմական տեխնիկա, նահանջել է դեպի Իրանի Իսլամական Հանրապետության սահմանները։ Զանգելանի ռազմական գործողության հաղթանակով վերացվել են Արցախի հարավարևելյան, հարավային և հարավարևմտյան սահմանամերձ գոտուց մշտապես սպառնացող վտանգները։
Օտարաբանություն

**Օտարաբանություն**, տվյալ լեզվի նորմային խորթ փոխառյալ երևույթներ (արտահայտություններ, բառեր, արտասանության եղանակներ)։ Օտարաբանություն են դիտվում այն փոխառությունները, որոնք շեղումներ են ընդունված լեզվական կանոնական մակարդակից։ Նկատի ունենալով օտարաբանությունների «աղբյուրը», կարող են լինել հունաբանություն, լատինաբանություն, արաբաբանություն, ռուսաբանություն, ֆրանսաբանություն, թուրքաբանություն և այլն։ 

## Գրականություն
Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստայան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., 1975, էջ 313։
 
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բառագիտություն
Մ.Է.Գ.Վ.Ա.Խ. կամավորական ջոկատ

**«Մ.Է.Գ.Վ.Ա.Խ.», կամավորական ջոկատ**։ Կազմավորվել է 1989 թվականին Երևանում՝ Շենգավիթի ջոկատների միավորմամբ (անվանումը ջոկատի հիմնադիրների ազգանունների սկզբնատառերն են)։ Ունեցել է շտաբ, ռազմական խորհուրդ, դրոշ։ Ջոկատի հիմքի վրա կազմավորվել են 1992 թվականին՝ «Արծիվ-14» և 1993-1994 թվականներին՝ «Արծիվ-28» կամավորական գումարտակները։ 1989-1994 թվականներին ջոկատը մասնակցել է Հայաստանի Հանրապետության Վայքի (Խնձորուտ, Բարձրունի), Գորիսի (Կոռնիձոր, Տեղ) և Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի (Ումուդլու, Մեծշեն, Կարմիրավան, Հակոբ Կամարի, Թալիշ, Մատաղիս), Քաշաթաղի, Կուբաթլուի, Քարվաճառի (Ջերմուկին հարող տարածք, Օմարի լեռնանցք) շրջանների, Բերդաձորի ենթաշրջանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ 1994 թվականին ջոկատի ազատամարտիկները պայմանագրային հիմունքներով ծառայության են անցել Հայկական բանակի 1-ին մոտոհրաձգային բրիգադում։ Հրամանատարը եղել է Ռ.Քելեշյանը։ Ջոկատից Հայաստանի Հանրապետության «Արիություն» մեդալով պարգևատրվել է 9, Հայաստանի Հանրապետության «Մարտական ծառայություն» մեդալով՝ 4, Հայաստանի Հանրապետության Զինված Ուժերի «Մարշալ Բաղրամյան» մեդալով՝ 4, Արցախի «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով՝ 2։ Զոհվել է 14 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Մհեր Ադամյան

**Ադամյան Մհեր Գեորգիի** (), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան պատերազմի մասնակից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1967 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Ստեփանակերտում։
 
Ավարտել է Ե. Չարենցի անվան թիվ 7 միջնակարգ դպրոցը, գյուղատնտեսական տեխնիկումի մեքենայացման բաժինը (կարմիր դիպլոմով)։ Կամավորագրվել է Արցախյան պատերազմին, կռվել է Կրկժանում, Աղդամում, Շուշիում, Լաչինում, Մարտունիում, Առաջաձորում, Նախիջևանիկում, Մարտակերտում, Չլդրանում, Ավդուռում, Քարին տակում և այլուր։

Զոհվել է 1992 թվականի նոյեմբերի 22-ին, Կիչանում։ Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Արիության համար» և «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալներով։ Ամուսնացած էր, ունի երկու դուստր։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:1967 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 4 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 22 մահեր
Կատեգորիա:Մարտում զոհվածներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Մալաթիա կամավորական ջոկատ

**«Մալաթիա» կամավորական ջոկատ**։ Կազմավորվել է 1988 թվականին Երևանում։ 1988-1994 թվականներին մասնակցել է Հայաստանի Հանրապետության Արարատի (Երասխ), Գորիսի (Կոռնիձոր, Տեղ, Խնձորեսկ, Արավուս), Մեղրիի (Շվանիձոր, Նյուվադի), Կապանի (Ծավ, Ներքին Հանդ, Շիշկերտ), Նոյեմբերյանի (Ոսկեպար), Իջևանի (Կիրանց, Վազաշեն) և Արցախի Հանրապետության Գետարշենի ենթաշրջանի (Մարտունաշեն, Գետաշեն), Շահումյանի, Հադրութի, Ասկերանի (Մալիբեկլու, Խոջալու, Ասկերան, Նախիջևանիկ, Փրջամալ, Խանաբադ), Մարտունու (Ղարադաղլու), Քաշաթաղի, Քարվաճառի շրջան, Մարտակերտի (Մաղավուզ, Հակոբ Կամարի, Տոնաշեն, Դաստակերտ, Մատաղիս, Թալիշ), Ֆիզուլիի (Հորադիզ), Աղդամի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ռազմական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Վահան Զատիկյանը, Հ. Հակոբյանը և Ս. Բաղդասարյանը։ Ջոկատից զոհվել է 1 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Դատմելիք

**Դատմելիք**, լեռ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Սյունիքի բարձրավանդակում, Վաղատուր գետի ձախափնյակում, Վաղատուր գյուղից 0,5 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Բարձրություն 1834 մ։

## Ավանդույթ
Գոյություն ունի անվան ծագման երկու ավանդույթ

* Խնածախ գյուղի իշխան Մելիք-Հայկազը շատ չարասիրտ ու խստաբարո մարդ է եղել։ Նա հանցավոր գյուղացիներին դրել է կողովի մեջ, փակել բերանը և գլորել է մոտակա բարձր լեռան գագաթից։ Գլորվող գյուղացիների «Դատ-մելիք, վա՜յ Մելիք» բացականչությունից լեռը ստացել է Դատ-Մելիք անունը։
* Զանգեզուրում մի մելիք է լինում։ Օր ու արև չի տալիս գյուղացիներին։ Մի պատրվակ է փնտրում, որ դատ ու դատաստան տեսնի նրանց հետ։ Դատն էլ անում է մի սարի գլխի, տեղն ու տեղն էլ պատժում։ Մեղավորին գցում են քթոցի մեջ, սարի գլխից գլորում ցած։ Մի օր, երբ մելիքն էլի նստում է դատի, գյուղացիները կանչում են. «Դա՜դ ենք մելիք, դա՜դ, դա՜դ» ու հարձակվում են մելիքի ու նրա մարդկանց վրա։ Որին սպանում են, որին էլ քշում սարերից դենը, կորցնում։ Եվ ազատվում են մելիքից։ Սարի անունն էլ մարդ կա՝ Դատ մելիք է ասում, այսինքն՝ որ մելիքն այնտեղ է դատ ու դատաստան է արել, մարդ էլ կա՝ Դադ մելիք է ասում, այսինքն՝ որ մելիքից զզված, դադ եղած գյուղացիներն են նրան քշել այդ սարից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռներ
Դարանակ (լեռ)

**Դարանակ**, լեռնագագաթ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի և Արցախի սահմանագլխին, Զանգեզուրի լեռների հյուսիսային մասում, Ջերմուկ քաղաքից 12 կմ հյուսիս-արևելք (3388 մ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Արցախի լեռներ
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի լեռներ
Մանթաշ կամավորական ջոկատ

**«Մանթաշ», կամավորական ջոկատ**։ Կազմավորվել է 1990 թվականին Արթիկի շրջանի Մանթաշ գյուղում (այժմ՝ ՀՀ Շիրակի մարզում)։ 1992 թվականի հունիսից ներառվել է Հատուկ գնդի Ապարանի վաշտի, 1994 թվականին՝ որպես առանձին վաշտ՝ գնդի 1-ին գումարտակի կազմում։

1990-1994 թվականներին ջոկատը, վաշտը կամ նրա առանձին խմբեր մասնակցել են ՀՀ Նոյեմբերյանի (Ոսկեպար) և Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի (Մալխալաֆ, «Տիգիկ-1», «Տիգիկ-2», «Կոբրա» դիրքեր), Կուբաթլուի, Քարվաճառի (Օմարի լեռնանցք) շրջանների, Բերդաձորի ենթաշրջանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ռազմական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Ն. Եղոյանը, Ա. Առաքելյանը, Ս. Հովսեփյանը։ Ջոկատից Հայաստանի Հանրապետության «Արիություն» մեդալով պարգևատրվել է 4, «Մարտական գործողությունների համար»՝ 10, Հայաստանի Հանրապետության Զինված Ուժերի «Մարշալ Բաղրամյան» մեդալով՝ 20 և «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով՝ 6 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Մասիս կամավորական ջոկատ

**«Մասիս», կամավորական ջոկատ**։ Կազմավորվել է 1990 թվականին Արարատի շրջանի Մասիս քաղաքում։ Ունեցել է շտաբ։ 1990-1994 թվականներին ջոկատը կամ առանձին ազատամարտիկներ մասնակցել են ՀՀ Արարատի (Երասխ. Սևակավան), Կապանի (Արծվանիկ, Ճակատեն), Տավուշի (Պառավաքար) և Արցախի Հանրապետության Շահումյանի (Բուզլուխ), Քաշաթաղի (Ղոչազ) և Ֆիզուլիի (Մուսաբեյլի) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ջոկատի հրամանատարը եղել է Հ.Մարգարյան։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Մեխանիկական գործարանի կամավորական ջոկատ

**Մեխանիկական գործարանի կամավորական ջոկատ**, կազմավորվել է 1989 թվականին Արտաշատում։ 1989-1993 թվականներին ջոկատը և առանձին ազատամարտիկներ մասնակցել են ՀՀ Արարատի (Երասխ), Կապանի (Կապան), Տավուշի (Պառավաքար), Գորիսի (Կոռնիձոր), Եղեգնաձորի (Խաչիկ) և Արցախի Հանրապետության Շահումյանի (Բուզլուխ, Մանաշիդ), Քաշաթաղի (Լաչին, Ղոչազ) Քարվաճառի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ջոկատի հրամանատարը եղել է Գ.Կիրակոսյան։ Ջոկատից զոհվել է 3 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Մեծն Մուրադ կամավորական ջոկատ

**«Մեծն Մուրադ» կամավորական ջոկատ**։ Ստեղծվել է 1992 թվականին Երևանում՝ Սոցիալ-դեմոկրատական հնչակյան կուսակցության նախաձեռնությամբ և միջոցներով, համալրվել Էջմիածնի շրջանի, Վանաձորի և սիրիահայ կամավորականներով։ Գործունեությանը նպաստել են բարերարներ Հ. Գաբրիելյանը (ԱՄՆ), Գ. Գեղամյանը (Հայաստան) և Ե. Ճերեճյանը (Լիբանան)։ Կոչվել է ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ Մեծն Մուրադի անունով։

1992-1994 թվականներին մասնակցել է Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի (Մոխրաթաղ, Մեծշեն, Վերինշեն, Հոռաթաղ, Վաղուհաս, Կոճողոտ, Կիչան, Մաղավուզ, Չլդրան, Առաջաձոր, Հարությունագոմեր, Վանք) շրջանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Զինադադարից հետո ջոկատի ազատամարտիկներ մեծ մասը ծառայում է Հայաստանի զինված ուժերում։

Ջոկատի հրամանատարն է եղել Գևորգ Գյուզելյանը։ Ջոկատից զոհվել է 1 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Կատեգորիա:Սոցիալ-դեմոկրատ Հնչակյան կուսակցություն
Մարտունու կամավորական ջոկատ

**Մարտունիի կամավորական գումարտակ**, կազմավորվել է 1992 թվականին ՀՀ Մարտունի քաղաքում ստեղծված կամավորական ջոկատի և ՀԱԲ-ի վաշտի միավորմամբ։ Գումարտակը համալրվել է շրջանի Վարդենիկ, Ներքին Գետաշեն, Լիճք, Գեղհովիտ, Վաղաշեն, Աստղաձոր գյուղերի կամավորականներով։ Գումարտակի վաշտերից մեկը կազմավորված էր միայն վարդենիկցիներից և կրում է «Գայլավաշտ» անունը։ 1989-1994 թվականներին ջոկատները կամ գումարտակը մասնակցել են ՀՀ Եղեգնաձորի, Վայքի, Վարդենիսի, Ճամբարակի, Նոյեմբերյանի, Շամշադինի շրջանՏավուշի և Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի (Ղոչազ, «Կոբրա» բարձունք), Մարտակերտի, Քարվաճառի (Օմարի լեռնանցք) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ռազմական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Հ. Հարությունյանը (գումարտակի), Թ. Կարապետյանը, Օ. Պետրոսյանը, Գ. Մհլամյանը։ Գումարտակից Հայաստանի Հանրապետության «Մարտական ծառայության» մեդալով պարգևատրվել է 2, «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով՝ 6, զոհվել է 9 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Մեծն Տիգրան աշխարհազորային գունդ

**«Մեծն Տիգրան» աշխարհազորային գունդ**։ Կազմավորվել է 1989 թվականին Երևանում՝ մի քանի կամավորական ջոկատների միավորմամբ։ Ունեցել է ռազմական խորհուրդ, շտաբ, դրոշ, զինանշան։ 1989-1994 թվականներին «Մեծն Տիգրանը» մասնակցել է ՀՀ Արարատի (Երասխ), Վայքի (Բարձրունի), Նոյեմբերյանի (Կոթի, Բաղանիս, Ոսկեպար), Իջևանի (Կիրանց, Վազաշեն), Եղեգնաձորի (Խաչիկ), Գորիսի (Կոռնիձոր, Շուռնուխ, Հարթաշեն, Մաղանջուղ), Սիսիանի (Սոֆլու, Թասիկ, Արևիս, Թանահատ, «Փիրդաղի» բարձունք), Կապանի, Մեղրիի (Նյուվադի, Գուդեմնիս), Ճամբարակի (Վահան, Ջիլ), Վարդենիսի և Արցախի Հանրապետության Շահումյանի (Էրքեջ, Մանաշիդ, Գյուլիստան), Մարտակերտի (Կիչան, Սրխավենդ, Հաթերք, Ջայնաթաղ, Հոռաթաղ, Սարսանգի ջրամբար, Մաղավուզ, Զագլիկ, Մոխրաթաղ, Հակոբ Կամարի), Աղդամի (Փափրավենդ), Քաշաթաղի, Ասկերանի, Մարտունու (Կարմիր Շուկա, Խնուշինակ) շրջանների, Բերդաձորի ենթաշրջանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Տարբեր ռազմական գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Կ. Ղումաշյանը, Ա. Արմենակյանը, շտաբի պետ՝ Ա. Աղաբաբյանը, Տ. Սարգսյանը, Ռ. Սիմոնյանը, Ս. Այվազյանը, Տ. Հարությունյանը։ 1990-1992 թվականներին «Մեծն Տիգրանի» մարտական գործողությունները ղեկավարել է ռազմական խորհուրդը։ Գնդից Հայաստանի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով պարգևատրվել են Ա. Արմենակյանը, Տ. Սարգսյանը։ Զոհվել է 32 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
The Works

**The Works**, անգլիական Քուին խմբի 11-րդ ստուդիական ալբոմը, որը թողարկվել է 1984 թվականի փետրվարին։ Ալբոմը վաճառվել է ավելի քան 11 միլիոն օրինակով ամբողջ աշխարհում և զբաղեցրել է 2-րդ հորիզոնականը Բրիտանիայում։ Ամերիկայում ալբոմը վաճառվել է 500,000 օրինակով և զբաղեցրել 23-րդ հորիզոնականը։ Համարվում է խմբի ամենահաջողված ալբոմներից մեկը։ Ալբոմի առավել հայտնի հիթը *Radio Ga Ga*-ն է։

## Երգացանկ
# *[[Radio Ga Ga]]* - 5։45 
# *Tear It Up* - 3։28 
# *It's A Hard Life* - 4։08 
# *Man On The Prowl* - 3։28 
# *Machines (or 'Back to Humans')* - 5։10
# *I Want To Break Free* - 3։20 
# *Keep Passing The Open Windows* - 5։21
# *Hammer To Fall* - 4։28 
# *Is This The World We Created...?* - 2։13

## Հիթ-շքերթներ

### Շաբաթական հիթ-շքերթներ

### Տարեվերջյան հիթ-շքերթներ

### Տասնամյակային հիթ-շքերթ

## Հավաստագրումներ

}

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1984 ալբոմներ
Կատեգորիա:Անգլալեզու ալբոմներ
Կատեգորիա:Քուին խմբի ալբոմներ
Մեղրիի շրջանի կամավորական ջոկատներ

**Մեղրիի շրջանի կամավորական ջոկատներ**, կազմավորվել են 1989 թվականին Մեղրիում, Ագարակում և շրջանի գյուղերում (Կուրիս, Գուդեմնիս, Վահրավար, Ալիդարա, Շվանիձոր, Լեհվազ, Կարճևան, Մարալզամի)։ 1990 թվականների վերջին ջոկատների հիմքի վրա ստեղծվել է Մեղրիի կամավորական վաշտը, 1992 թվականին՝ առանձին մոտոհրաձգային, 1993 թվականի ապրիլին՝ պայմանագրային գումարտակները։ 1989-1994 թվականներին ջոկատները կամ գումարտակները մասնակցել են Մեղրիի սահմանների, Կապանի (Գեղի, Դավիթ Բեկ) և ԼՂՀ Քաշաթաղի, Զանգելանի, Ֆիզուլիի (Հորադիզ, Յուխարի Աբդուլռահմանբեկլու) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Մարտական գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Ղ.Հովհաննիսյանը, Ա.Թումանյանը, Ա.Մովսիսյանը, Ռ.Գաբրիելյանը, Ա.Նիկողոսյանը, Ռ.Մկրտչյանը, Հ.Աղաբեկյանը, Դ.Անանյանը, Մ.Անտոնյանը, Ա.Կարապետյանը։ Ջոկատից զոհվել է 21 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Միացյալ Հայաստան կամավորական ջոկատ

**«Միացյալ Հայաստան» կամավորական ջոկատ**։ Կազմավորվել է 1989 թվականին Երևանում։ Ունեցել է շտաբ, զինանշան։ 1992 թվականից ջոկատի ազատամարտիկների մի մասը ծառայության է անցել ՀՀ ԶՈՒ-ում։ 1989-1994 թվականներին ջոկատը մասնակցել է ՀՀ Արարատի (Երասխ), Սիսիանի (Զոլաքար, Սառնակունք, Ծղուկ), Տավուշի (Այգեպար), Գորիսի (Խոզնավար), Իջևանի և Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի (Մատաղիս, Հակոբ Կամարի, Հարությունագոմեր, Կարմիրավան) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Տարբեր մարտական գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Է. Խաչիկյանը, Ա. Մկրտչյանը, Ի. Խաչիբաբյանը, շտաբի պետ՝ Ա. Մկրտչյանը։ Ջոկատից զոհվել է 1 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Մխիթար Սպարապետ կամավորական ջոկատ

**«Մխիթար Սպարապետ» կամավորական ջոկատ**։ Կազմավորվել է 1988 թվականին Գորիսում։ 1992 թվականին ջոկատի հիմքի վրա ստեղծվել է Գորիսի երրորդ պայմանագրային գումարտակը։ 1990-1994 թվականներին ջոկատն առանձին կամ գումարտակի կազմում մասնակցել է ՀՀ Գորիսի (Խոզնավար, Հարթաշեն, Շուռնուխ, Վաղատուր, Կոռնիձոր, Գորիս-Կապան մայրուղի), Արարատի (Երասխ), Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի, Կուբաթլուի, Զանգելանի և այլ շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Ռազմական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Ս.Բաղդասարյանը (հիմնադիր-հրամանատար) և Վ.Ավետիսյանը։ Ջոկատից զոհվել է 5 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Մոսես կամավորական ջոկատ

**«Մոսես» կամավորական ջոկատ**։ Կազմավորվել է 1989 թվականին Մովսեսգյուղում (այժմ՝ ՀՀ Տավուշի մարզում)։ Ունեցել է շտաբ։ 1989-1994 թվականներին մասնակցել է Տավուշի (Մովսեսգյուղ, Այգեպար, Չորաթան) շրջանի ինքնապաշտպանական մարտերին։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Լ. Ապերյանը, Դ. Պապյանը, Գ. Բադալյանը, Է. Ասրյանը, Ս. Մարտիրոսյանը, Հ. Գալստյանը, Վ. Ապերյանը։ Ջոկատից զոհվել է 6 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Մուսալեռ կամավորական ջոկատ

**«Մուսալեռ» կամավորական ջոկատ**, կազմավորվել է 1988 թվականին Արարատի ոսկու կորզման ֆաբրիկայի բանավանում։ Ունեցել է շտաբ։  1992 թվականին համալրվել է Արարատ քաղաքի մուսալեռցիներով և անվանակոչվել «Մուսալեռ»։ 1993 թվականին ջոկատի մի մասի հիմքի վրա ստեղծվել է պայմանագրային գումարտակ։ 1989-1994 թվականներին ջոկատը կամ նրա առանձին խմբեր մասնակցել են ՀՀ Արարատի (Քյարքի (Տիգրանաշեն), Երասխ), Գորիսի (Կոռնիձոր), Տավուշի (Մովսեսգյուղ), Կապանի և Արցախի Հանրապետության Ասկերանի, Քաշաթաղի («Մարդասիրական միջանցք»), Մարտակերտի (Մատաղիս, Թալիշ) շրջանների, Գետաշենի ենթաշրջանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատանարներ են եղել Պ. Զուռնաչյանը, Ն. Մարտիրոսյանը, շտաբի պետ՝ Գ. Գրիգորյանը։ Ջոկատից զոհվել է 3 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Մրգավան կամավորական ջոկատ

**«Մրգավան» կամավորական ջոկատ**, կազմավորվել է 1989 թվականին Մրգավան գյուղում (այժմ՝ ՀՀ Արարատի մարզում)։ 1989-1994 թվականներին ջոկատը կամ ջոկատի առանձին ազատամարտիկներ մասնակցել են ՀՀ Արարատի (Երասխ), Գորիսի (Կոռնիձոր, Արավուս), Կապանի (Սրաշեն), Տավուշի (Պառավաքար) և Արցախի Հանրապետության Շահումյանի (Բուզլուխ, Վերինշեն) շրջանների, Գետաշենի ենթաշրջանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարաներ են եղել Ս. Հարությունյանը (հիմնադիր-հրամանատար) և Խ. Թադևոսյանը։ Ջոկատից զոհվել է 2 ազատամարտիկ՝ Գեղամ Խուդավերդյանը և Վաչիկ Սարգսյանը։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Նավուր կամավորական ջոկատ

**«Նավուր» կամավորական ջոկատ**։ Կազմավորվել է 1988 թվականին Հայկական ԽՍՀ Շամշադինի շրջանի Նավուր գյուղում (այժմ՝ ՀՀ Տավուշի մարզում)։ Ունեցել է շտաբ։

1988-1994 թվականներին ջոկատը մասնակցել է Տավուշի (Այգեպար, Ներքին Կարմիրաղբյուր, Մովսեսգյուղ) շրջանի ինքնապաշտպանական մարտերին։

Ջոկատի հրամանատարը եղել է Ս. Ասրյան, շտաբի պետը՝ Մ. Ասրյան։ Ջոկատից զոհվել է 3 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Նժդեհ կամավորական ջոկատ

**«Նժդեհ» կամավորական ջոկատ**։ Կոչվել է ռազմական, քաղաքական և պետական գործիչ, փիլիսոփա, հրապարակախոս Գարեգին Նժդեհի (Տեր-Հարությունյան Գարգեին Եղիշեի (1886-1955)) անունով։ Կազմավորվել է 1989 թվականին Վանաձորում «Նժդեհ ԱԻՄ» կազմակերպության ռազմաքաղաքական խորհրդի նախաձեռնությամբ։ 1989-1992 թվականներին մասնակցել է Նոյեմբերյանի (Ոսկեպար, Բաղանիս, Բարեկամավան), Իջևանի (Կիրանց, Բերքաբեր) և Արցախի Հանրապետության Հադրութի (Էդիլլու, Աղբուլաղ, Դուդուկչի, Խրմնջուղ, Մելիքաշեն, Պլեթանց, Ցոր) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին, միաժամանակ կազմակերպել է զենք-զինամթերքի արտադրություն։ 1992 թվականի հունիսին «Նժդեհի» հիմքի վրա ստեղծվել է Սյունիք աշխարհազոր կամավորական զորամիավորումը, նույն թվականի հոկտեմբերին՝ Վանաձորի առաջին կամավորական, 1993 թվականի հունվարին՝ Վանաձորի առաջին պայմանագրային գումարտակները, որոնք մասնակցել են Քաշաթաղի, Մարտակերտի, Քարվաճառի, Ֆիզուլիի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Ս.Նալղոանյանը, Գ.Մարիկյանը, Ա.Փայտյանը։ Ջոկատից զոհվել է 6 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Կատեգորիա:Գարեգին Նժդեհ
Նիկոլ Դուման կամավորական ջոկատ

**«Նիկոլ Դուման» կամավորական ջոկատ**։ Կոչվել է հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ Նիկոլ Դումանի (1867-1914) անունով։ Կազմավորվել է 1990 թվականի աշնանը՝ նույն թվականի գարնանը ստեղծված Երևանի Մյասնիկյանի շրջանի երկրապահ ջոկատի հիմքի վրա։ Ազատամարտիկների մեծ մասը մասը ներգրավվել է «Հատուկ գնդի» կազմում։ 1990 թվականի վերջին «Նիկոլ Դումանը» համալրվել է ուսանող կամավորներով և լուծարված «Հայոց ազգային բանակի» ազատամարտիկներով։ Ունեցել է ռազմական խորհուրդ, շտաբ, զինանշան, մարտական դրոշ։ 1990-1994 թվականներին ջոկատը կամ նրա առանձին խմբեր մասնակցել են Հայաստանի Իջևանի, Նոյեմբերյանի, Գորիսի, Կապանի, Սիսիանի Արարատի (Երասխ), Ճամբարակի (Վահան, Արծվաշեն) և Արցախի Հանրապետության Շահումյանի, Մարտակերտի (Կիչան, Սրխավենդ, Կարմիրավան, Լենինավան), Քաշաթաղի (հարավային հատված), Ասկերանի (Աղբուլաղ-Նախիջևանիկ հատված) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ջոկատի մի դասակ համալրել է «Արծիվ-մահապարտների» գումարտակը։

Ջոկատի հիմնադիր-ընդհանուր հրամանատարը եղել է Ա.Բազեյանը։ Նրա վիրավորվելուց հետո մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Հ.Նազյանը, Ա.Մարտիրոսյանը, Ս.Ճաղարյանը, Ա.Պողոսյանը, Վ.Միրզոյանը, Լ.Մայիլյանը, Ա.Առաքելյանը, Վ.Խաչատրյանը։

Ջոկատից Հայաստանի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով պարգևատրվել է 2, Հայաստանի Հանրապետության «Արիություն» մեդալ‏‎ով՝ 15, Հայաստանի Հանրապետության «Մարտական ծառայության» մեդալով՝ 2, Հայաստանի Հանրապետության Զինված Ուժերի «Մարշալ Բաղրամյան» մեդալ՝ 3, Արցախի «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով՝ 2։ Զոհվել 16 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Նոր Կյանք կամավորական ջոկատ

**«Նոր կյանք» կամավորական ջոկատ**։ Կազմավորվել է 1988 թվականին Նոր կյանք գյուղում (այժմ՝ ՀՀ Արարատի մարզում)։ Ունեցել է ռազմական խորհուրդ։ 1989-1994 թվականներին ջոկատը կամ նրա առանձին խմբեր մասնակցել են ՀՀ Արարատի (Քյարքի (Տիգրանաշեն), Երասխ) և Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանների, Գետաշենի ենթաշրջանի (Գետաշեն, Մարտունաշեն), Շուշիի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ջոկատի հրամանատարն է եղել Ա.Մելիքյանը, ռազմական խորհրդի նախագահը՝ Լ.Սիմոնյան։ Ջոկատից զոհվել է 3 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Դառնուկ

**Դառնուկ** (), ծածանազգիների ընտանիքի ձուկ։ Հայաստանի ջրամբարներում հայտնաբերվել և նկարագրվել Է 1996-ին։ Հանդիպում է Արաքս, Հրազդան, Մեծամոր գետերում և նրանց հարող ջրանցքներում։ Մանր ձուկ է։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինը լայն է՝ կողքերից սեղմված, երկարությունը՝ 4-5 (երբեմն՝ մինչև 8) սմ, զանգվածը՝ 6 գ և ավելի։ Արուները սովորաբար էգերից խոշոր են։ Բերանը փոքր է, գտնվում է դնչի ծայրին։ Թեփուկները խոշոր են, 1 երկայնական շարքում՝ 30-38 հատ։ Կողագիծն արտահայտվում է միայն առաջին 1-7 թեփուկների վրա կամ ընդհանրապես բացակայում է։ Կլանային ատամները միաշարք են, յուրաքանչյուր կողմում՝ 5-ական։ Պոչային լողակը մկրատաձև, է, մեջքային լողակը՝ 12-13-ճառագայթանի, հետնալողակը՝ 11-13։ Մեջքը մոխրականաչավունից սև. է, կողքերը՝ արծաթափայլ, փորիկը՝ սպիտակ։

Մարմնի միջին մասից մինչև պոչային լողակի հիմքը ձգվում է սև՝ կանաչավուն նրբերանգով նեղ շերտ։ Լողակները բաց մոխրագույն են։ Աչքի ծիածանաթաղանթը դեղին է, վերին մասում՝ կարմիր։ Հարսանեկան շրջանում արուների մարմնի գունավորումը հիմնովին փոխվում է. կողքերը ձեռք են բերում ծիածանային գունավորում՝ վարդագույն, երկնագույն և կանաչ նրբերանգներով, մեջքային լողակը և հետնալողակը մոխրագույնից վերածվում են վառ կարմրի, բերանի անկյունային մասերում հայտնվում է սպիտակավուն մաշկային ցան։ Էգերի գունավորումն այդ ընթացքում չի փոխվում, նրանց մոտ հայտնվում է երկար ձվադիր, որը կարող է հասնել մարմնի երկարությանը։ 
## Բազմացում և զարգացում
Սեռահասուն է դառնում 1 տարեկանում։ Բազմանում է գարնանից մինչև աշնան սկիզբը։ Յուրաքանչյուր առանձնյակ կարող Է ձվադրել մինչև 9 անգամ՝ որոշակի ընդմիջումներով և փոքր քանակներով։ Ընդհանուր բեղունությունը հասնում է մինչև 600 ձկնկիթի։ Երկարավուն ձվադիրի օգնությամբ էգերը դեղնավուն ձկնկիթը դնում են երկփեղկանի փափկամարմինների՝ անատամիկների սիֆոնի մեջ, որտեղ և կատարվում է նրա բեղմնավորումը։ Ձկնկիթի զարգացումը, մանրաձկների կյանքի առաջին փուլերն ընթանում են փափկամարմնի թիկնոցային խոռոչում։ Հասնելով մոտ 1 սմ երկարության՝ երիտասարդ ձկները թողնում են իրենց ապաստարանը և սկսում ինքնուրույն կյանք վարել։ 
Բնակվում է վտառներով՝ գետերի և ջրանցքների դանդաղահոս և բույսերով հարուստ տեղամասերում։ 
## Սննդառություն
Սնվում է բույսերով, ինչպես նաև մանր անողնաշարավորներով՝ միջատներով և նրանց թրթուրներով, ստորակարգ խեցգետնակերպներով, որդերով։ 
## Տնտեսական նշանակություն
Արդյունաբերական նշանակություն չունի։ Կարող է որոշակի վնաս հասցնել՝ սնվելով արժեքավոր ձկնատեսակների (ծածան, հաջամ, ճանար, կողակ) ձկնկիթներով և թրթուրներով։ 

Կատեգորիա:Ծածանազգիներ
Նոր Հաճն կամավորական ջոկատ

**«Նոր Հաճն» կամավորական ջոկատ**։ Կազմավորվել է 1989 թվականին Նոր Հաճնում (այժմ՝ ՀՀ Կոտայքի մարզում)։ 1989-1994 թվականներին ջոկատը կամ նրա առանձին խմբեր մասնակցել են ՀՀ Նոյեմբերյանի, Տավուշի (Ներքին Կարմիրաղբյուր, Այգեպար), Մեղրիի և Արցախի շրջան Մարտակերտի (Զագլիկ, Վաղուհաս, Խնգութալա, Գետավան, Զարդախաչ, Չափար, Հաթերք, Մաղավուզ), Շուշիի, Քաշաթաղի («Մարդասիրական միջանցք»), Աղդամի, Քարվաճառի (Օմարի լեռնանցք) շրջանների, Բերդաձորի ենթաշրջանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ընդհատակում կազմակերպել են զենքի արտադրություն («Հաճն» օպտիկական նշանառությամբ «Կարաբին»՝ Կ-11, Կ-8 հրացան և Ա-10 հրթիռ)։ Ջոկատի հրամանատարն է եղել Հ. Թաթիլյանը։ Ջոկատից զոհվել է 2 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Շենգավիթ կամավորական ջոկատ

**«Շենգավիթ» կամավորական ջոկատ**։ Կազմավորվել է 1989 թվականին Երևանում։ Ունեցել է ռազմական խորհուրդ։ 1989-1994 թվականներին մասնակցել է Հայաստանի Վայքի (Խնձորուտ, Բարձրունի), Արարատի (Երասխ), Ճամբարակի (Արծվաշեն), Մեղրիի և Արցախի Հանրապետության Շահումյանի (Կարաչինար, Մանաշիդ, Գյուլիստան, Վերինշեն, Հայ Պարիս), Մարտունու (Ճարտար), Մարտակերտի (Մատաղիս), Ֆիզուլիի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Ա.Ավետիսյանը, Ա.Գաբրիելյանը, Վ.Ղարիբյանը։ Ջոկատից զոհվել է 1 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Արծիվ-մահապարտներ

**Արծիվ-մահապարտներ**, հատուկ նշանակության գումարտակ։ Կազմավորվել է 1992 թվականի օգոստոսի 16-ին, Երևանում՝ Վազգեն Սարգսյանի զորակոչով և նախաձեռնությամբ՝ ՀՀ տարբեր շրջանների ազատամարտիկներից։ Մասնակցել է Մարտակերտի շրջանի (Չլդրան, Վաղուհաս, Հարությունագոմեր, Վանք) ազատագրական և ինքնապաշտպանական մարտերին։ Գումարտակի բոլոր ազատամարտիկները պարգևատրվել են ՀՀ «Արիություն» մեդալով, առանձին ազատամարտիկներ արժանացել են կառավարական բարձր պարգևների ու շքանշանների։ Հրամանատարներ՝ Ա․ Պետրոսյան (ընդհանուր համակարգող), Հ․ Հովսեփյան։ Հետագայում գումարտակի օրինակով կազմավորվել են «Արծիվ-2», «Արծիվ-3»․․․ «Արծիվ-33» ջոկատներ, որոնք ՊԲ տարբեր ստորաբաժանումների կազմում մասնակցել են ռազմական գործողությունների։

## Գումարտակի անձնակազմը
### Հրամանատարական կազմ

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական գումարտակներ
Ոստան կամավորական ջոկատ

**«Ոստան» կամավորական ջոկատ**։ Կազմավորվել է 1990 թվականին Ոստան գյուղում (այժմ՝ ՀՀ Արարատի մարզում)։ 1990-1992 թվականներին ջոկատը կամ առանձին ազատամարտիկներ մասնակցել են ՀՀ Արարատի (Երասխ) և Արցախի Հանրապետության Շահումյանի (Բուզլուխ), Շուշիի (Քարինտակ), Քաշաթաղի (Ղոչազ) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ջոկատի հրամանատարն է եղել Հ.Վարդանյանը։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Ուրարտու կամավորական ջոկատ

**«Ուրարտու» կամավորական ջոկատ**։ Կազմավորվել է 1990 թվականին Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի)։ 1992 թվականին ներառվել է Գյումրիի մոտոհրաձգային գումարտակի կազմում։ 1990-1994 թվականներին մասնակցել է ՀՀ Գորիսի (Խնածախ, Խոզնավար, Վաղատուր), Տավուշի (Մոսեսգեղ, Պառավաքար) և Արցախի Հանրապետության Մարտունու (Ամիրանլար, Կուրապատկինո), Հադրութի (Դրախտիկ), Քաշաթաղի (Ծաղկաբերդ, Սաֆյան հատված) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Հ. Եղիազարյանը, Յու. Ալեքսանյանը, Վ. Հակոբյանը։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Արծվաբերդ կամավորական ջոկատ

**Արծվաբերդ կամավորական ջոկատ**, կազմավորվել է 1988 թվականին, Շամշադինի շրջանի Արծվաբերդ գյուղում (այժմ՝ ՀՀ Տավուշի մարզում)։ Ունեցել է շտաբ։ 1988-1994 թվականներին ջոկատը կամ նրա առանձին խմբեր մասնակցել են Տավուշի (Արծվաբերդ, Չինարի, Չորաթան, «Քոլագիր» հանդամաս) և Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Ա․ Բաբայանը (ընդհանուր հրամանատար), Յու․ Ծատուրյանը, Պ․ Աղաբաբյանը, Վ․ Ոսկանյանը, Վ․ Ալիխանյանը, Ա․ Մխիթարյանը, Ս․ Ճաղարյանը, Ս․ Գրիգորյանը, շտաբի պետ՝ Ս․ Աղաբաբյանը։ Զոհվել է 3 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Արցապ կամավորական ջոկատ

**Արցապ կամավորական ջոկատ**, կազմավորվել է 1989 թվականին, Հրազդանի շրջանի Մեղրաձոր գյուղում (այժմ՝ ՀՀ Կոտայքի մարզում)։ 1989-1994 թվականներին մասնակցել է ՀՀ Կապանի, Շամշադինի շրջանՏավուշի (Այգեպար, Ոսկեպար) և Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի (Չափար, Նարեշտար, Թալիշ, Քաջավան, Ջանյաթաղ, Կարմիրավան, Մարաղա, Լենինավան, Մաղավուզ), Քարվաճառի (Օմարի լեռնանցք), Քաշաթաղիի (Ղոչազ), Ֆիզուլիի (Հորադիզ) շրջանների, Մարտակերտ քաղաքի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Հրամանատար՝ Յա․ Մելքոնյան։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ