Կարլ Քրումբախեր

**Կարլ Քրումբախեր** (, ), գերմանացի ականավոր բանասեր և բյուզանդագետ պատմաբան։

## Կենսագրություն և գիտական ​​գործունեություն
Քրումբախերը դպրոցական ուսում է ստացել Կեմպտենի գիմնազիայում։ 1876-1879 թվականներին Մյունխենի և Լայպցիգի համալսարաններում սովորել է դասական բանասիրություն և հնդկագերմանական (այսինքն՝ հնդեվրոպական) լեզուներ։ 1879-1891 թվականներին աշխատել է Մյունխենում՝ որպես դպրոցի ուսուցիչ։ 1883 թվականին Քրումբախերը պաշտպանել է իր ատենախոսությունը և ստացել դոկտորի կոչում, իսկ 1885 թվականին՝ հաբիլիտատ դոկտորի (doctor habilitatus) բարձրագույն գիտական ​​աստիճան միջնադարյան և ժամանակակից հունական բանասիրության գծով։ 1892-1909 թվականներին Քրումբախերը եղել է Մյունխենի համալսարանի միջնադարյան և ժամանակակից հունարեն լեզվի և գրականության ամբիոնի պրոֆեսոր։ 1892 թվականին Մյունխենի համալսարանում պրիվատ-դոցենտ Քրումբախերի ջանքերով հիմնվել է բյուզանդագիտության օրդինատուրա։ Այդ ամբիոնի սեմինարները սկսել են համալրել բյուզանդագետների շարքերը նոր գիտնականներով։ Իսկ 1896 թվականին Քրումբախերը դարձել է Մյունխենի համալսարանում առաջին անգամ հատուկ նրա համար ստեղծված բյուզանդագիտության ամբիոնի պրոֆեսոր։ 1890 թվականին ընտրվել է Մյունխենի ակադեմիայի ասոցացված անդամ։

Քրումբախերի կողմից Մյունխենում (1892) ստեղծված բյուզանդագիտության սեմինարը, այնուհետև միջնադարյան և նոր հունական բանասիրության բաժինն ու ինստիտուտը (Seminär, Institut für Mittel und Neugriechische Philologie) դարձել են բյուզանդագիտական ուսումնասիրության կենտրոն Գերմանիայում։ Այստեղ Քրումբախերը ստեղծել է գերմանական ակադեմիական բյուզանդագիտության դպրոց՝ գերազանցապես բանասիրական, գրական, աղբյուրագիտական ​​և վավերագրական քաղաքական ու իրավական թեքումով։ Գերմանական բանասիրության և աստվածաբանության կապը նպաստել է բյուզանդական և հատկապես վաղ քրիստոնեական գրականության հատուկ ուսումնասիրության զարգացմանը։

Քրումբախերի աշակերտներից առանձնանում են բանասեր, բյուզանդագետ պատմաբան Աուգուստ Հայզենբերգը, ով դարձել է Մյունխենի նրա ամբիոնի իրավահաջորդը և Փոլ Մաասը։

## Գիտական ​​աշխատություններ
Քրումբախերի ամենակարևոր աշխատությունը «*Geschichte der byzantinischen Literatur von Justinian bis zum Ende des Oströmischen Reiches*, (527-1453)» («Բյուզանդական գրականության պատմությունը Հուստինիանոսից մինչև Արևելյան Հռոմեական կայսրության անկումը», München. 1891, 2-րդ հրատարակչություն, 1897, վերատպագրված հրատարակություն, Նյու Յորք, 1958)։ Նշանավոր դարձած «Բյուզանդական գրականության պատմությունը» մեծ քանակությամբ փաստական ​​նյութեր է պարունակում։ Դա բյուզանդական աղբյուրների և գրականության առաջին համակարգված և մանրամասն ակնարկն է (ներառյալ իրավական, բժշկական և բնագիտական ​​տրակտատներ, բանաստեղծական երկեր և հուշարձաններ ժողովրդական լեզվով, 2-րդ հրատարակության մեջ, որը լրացվում է Ա. Էրհարդի աստվածաբանական բաժնով և Գ.Գելցերի պատմական ակնարկով), որը համարվում է բյուզանդագիտության դասագիրք և ուղեցույց։

Բացի այդ, Քրումբախերը դարձել է հունական տեքստերի հրատարակիչ և մի շարք խոշոր հրատարակչական նախագծերի նախաձեռնող (ներառյալ հունական ակտերի կորպուսը և այլն), ինչպես նաև հունարեն լեզվի պատմության, բյուզանդական պոեզիայի վերաբերյալ աշխատությունների, օրհներգագրության և բյուզանդական առանձին գրողների վերաբերյալ հատուկ մենագրությունների հեղինակ (Ռոման Սլադկոպևեցի, Միխայիլ Գլիկի և ուրիշների մասին)։

Քրումբախերի աշխատությունները Բյուզանդիայի և բյուզանդական գրականության պատմության վերաբերյալ տպագրվել են բյուզանդական առաջին «*Byzantinische Zeitschrift*» ամսագրում (Լայպցիգ, 1892 և հաջորդող) և նրա հիմնադրած «Byzantinische Archiv» (Լայպցիգ, 1898 և հաջորդող) մենագրական շարքում։ Տարբեր ժամանակներում Քրումբախերը մի շարք ուղևորություններ է կատարել դեպի նախկին Բյուզանդական կայսրության երկրներ (Ատտիկա, Էգեյան ծովի մի շարք կղզիներ, Փոքր Ասիայի արևմտյան ափեր, Կոստանդնուպոլիս, հատկապես Պատմոս կղզի)։ Ճամփորդող գիտնականի դիտարկումներն ու տպավորությունները հիմք են հանդիսացել «*Griechische Reise*» («Հունական ճանապարհորդություններ», Բեռլին, 1886) գրքի համար։ Ժամանակակից հունական բանասիրության և հունական մշակույթի զարգացման գործում մեծ դեր է խաղացել նաև Քրումբախերի «*Das Problem der neu-griechischen Schfiftsprache*» աշխատությունը («Ժամանակակից հունական գրավոր լեզվի խնդիրը» Մյունխեն, 1902), որտեղ նա պաշտպանել է ժամանակակից հունարեն լեզվի ինքնուրույն զարգացման հնարավորությունը, որը չպետք է ենթարկվի «մաքրման»՝ հիմնված կաթարևուսայի վրա։ Քրումբախերի աշխատությունների մատենագիտական ​​ամփոփագիրը տպագրվել է *Byzantinische Zeitschrift*-ում (1910. Bd. 19. S. 700-708):

Քրումբախերի աշխատությունները մեծ նշանակություն ունեցան ընդհանրապես բյուզանդագիտության զարգացման համար և նպաստեցին Բյուզանդիայի՝ որպես առանձնահատուկ քաղաքակրթության մասին պատկերացումների աճին։ Իր աշխատություններում նա հակադրվել է Բյուզանդիայի լճացման մասին 19-րդ դարի ավանդական պատկերացումներին (Էդվարդ Գիբբոն և ուրիշներ), իսկ բյուզանդական գրականությունը՝ որպես նմանվողական, անկախ իմաստից արժեքավոր է միայն այն պատճառով, որ այն պահպանում է հնագույն տարրեր։ Քրումբախերը ցույց է տվել բյուզանդական գրավոր ժառանգության կարևորությունը և բացահայտել բյուզանդական հեղինակների անկախ պատմական նշանակությունը, որոնք արտահայտել են իրենց ժամանակի զգացմունքները։

Քրումբախերը լավ է տիրապետել ռուսաց լեզվին և ծանոթ է եղել մյուս սլավոնական լեզուներին, հետևաբար ռուսերեն և սլավոնական ստեղծագործությունները միշտ հաշվի են առնվել նրա կողմից։ Քրումբախերը նույնպես շատ բան է արել ռուս բյուզանդագիտության խթանման համար։ 1894 թվականին դարձել է Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների կայսերական ակադեմիայի արտասահմանյան թղթակից անդամ։ Ռուսերեն լույս է տեսել Քրումբախերի  «Բյուզանդական գրականության պատմությունը Հուստինիանոսից մինչև Արևելյան Հռոմեական կայսրության անկումը  (527-1453)» աշխատության մի մասը (Քրումբախեր Կ. «Բյուզանդական պատմաբաններ և ժամանակագիրներ»։ Սանկտ Պետերբուրգ, 1913)։

## Կապերը Ռուսաստանի հետ
Ըստ Պ. Վ. Բեզոբրազովի, Վ. Գ. Վասիլևսկու աշխատանքները խրախուսել են Քրումբախերին  սկսել ռուսաց լեզվի ուսումնասիրությունը։ Նա հրապուրվել էր  ռուս գրականությամբ  և սկսել էր բարեկամական հարաբերություններ պահպանել ու  նամակագրություն հաստատել ռուս գիտնականների (Ֆեդոր Ուսպենսկիի, Ալեքսանդր Վասիլև, Վասիլի Իստրին և ուրիշներ) և գրողների հետ։ Քրումբախերը ճամփորդել է Ռուսաստանում, 1894 թվականին այցելել Սանկտ Պետերբուրգ։

Ավելի ուշ Ալեքսանդր Վասիլևը հիշել ր այդ մասին․ 

1908 թվականին Քրումբախերը գրել է ծրագրային հոդված սլավոնական բանասիրության մասին («*Der Kulturwert des Slawischen und die slawische Philologie in Deutschland*»), որտեղ խոսել է սլավոնական մշակութային արժեքների մասին։ Նա նշել է, որ ժամանակակից գիտնականը պետք է գոնե մեկ լեզու իմանա գերմանական, ռոմանական և սլավոնական ճյուղերից, որոնք եվրոպական մշակույթը տարածում են ամբողջ աշխարհում։ Սլավոնական լեզուներից նա նախապատվությունը տվել է ռուսաց լեզվին և հատկապես բարձր գնահատել ռուս գրողներին՝ Պուշկինին, Գոգոլին, Գոնչարովին, Տուրգենևին, Դոստոևսկուն, Տոլստոյին։ Ընդունելով ռուսական մշակույթի կարևորությունը՝ Քրումբախերը գրել է․ «Սլավոնական լեզուներից միակը, որին, թվում է, վիճակված է իր տեղը զբաղեցնել ներկայիս հիմնական մշակութային լեզուների շարքում, ռուսերենն է» (գերմաներենի, ֆրանսերենի և անգլերենի հետ միասին)։

## Երկեր
* *Крумбахер К.* Письмо в стихах с акростихом / Изд. К. Крумбахер. — СПб.: Тип. В. С. Балашева и К°, 1901. — 77—82 с. — («Отт. из „Сб. ст. в честь Петра Васильевича Никитина“. Журн. Мин. нар. прос. 1901, авг., Отд. класс. фил.»).
* *Крумбахер К., проф. Мюнхен. ун-та.* Византийские историки и хронисты. — СПб.: Студ. изд. ком. при Ист.-филол. фак. С.-Петерб. ун-та, 1913 (обл. 1912). — [5], 128 с. — (Очерки по истории Византии / Под ред. и с предисл. В. Н. Бенешевича, проф. С.-Петерб. ун-та; Вып. III).
* *Krumbacher K.* Geschichte der byzantinischen Literatur: Von Justinian bis zum Ende des Oströmischen Reiches, (527—1453) / Karl Krumbacher. — München, 1891. (2 Aufl. 1897. 1193 s.; repr. N. Y., 1958).
* *Krumbacher К.* Der Kulturwert des Slawischen und die slawische Philologie in Deutschland // Krumbacher К. Populäre Aufsätze. — Leipzig, 1909. — S. 337—372.
* *Krumbacher К.* Der Kulturwert des Slawischen und die slawische Philologie in Deutschland. — Zürich, 1982.
**Krumbacher К.* Письма Карла Крумбахера к В.К. Ернштедту: [На нем. яз.] / Сост. Т. Н. Таценко // Рукописное наследие русских византинистов в архивах Санкт-Петербурга. — СПб., 1999. — С. 123 — 130.

## Գրականություն
* *Безобразов, Павел Владимирович* Карл Крумбахер: (Некролог) / *П. Безобразов* // Византийский временник. — СПб., 1909. — Т. 15, вып. 2/3. — С. 473—478.
* *Безобразов П. В.* Карл Крумбахер: Некролог / П. Безобразов. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1910. — 6 с. — (Отт. из «Византийского временника». 1908. Т. 15).
* *Быстрицкий Н. И.* 125-летие «Byzantinische Zeitschrift» // Византийский временник. — Т. 101: 2017. — М., 2018. — С. 346—347.
* *Васильев, Александр Александрович* История Византийской империи. — [Т. 1:] Время до крестов. походов до 1081 г. — СПб. Алетейя, 1998. — К. Крумбахер: С. 76 и др.
* *Васильев А. А.* К. Крумбахер: [Некролог] // Журнал Министерства народного просвещения. — 1910. — Т. 25, отд-ние 4. — С. 88—101.
* *Васильев А. А.* Карл Крумбахер: (Некролог). — СПб.: Сенат. типогр., 1910. — 16 с. — («Извлеч. из Журн. М-ва нар. просвещения за 1910 г.»).
* *Васильев А. А.* Мои воспоминания о В. Г. Василевском // Анналы Института имени Н. П. Кондакова (Seminarium Kondakovianum). — Белград, 1940. — [Вып.] XI. — К. Крумбахер в С.-Петербурге: С. 211—212.
* *Васильев А. А.* Karl Krumbacher. Romanos und Kyriakos…, 1901: [Рецензия] // Византийский временник. — СПб., 1904. — Т. XI. — С. 619—620.
* *Васильев А. А.* Karl Krumbacher. Studien zu Romanos. München, 1898…: [Рецензия] // Византийский временник. — СПб., 1899. —Т. VI. — С. 468—475.
* *Каждан, Александр Петрович* Крумбахер К. // Советская историческая энциклопедия. — М., 1965. — Т. 8. — Стб. 187.
* [*Каждан А. П.*] Крумбахер К. // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М., 1973. — Т. 13. — С. 495.
* *Князева Ж. В.* Жак Гандшин в поисках своей науки: Письма К. Крумбахеру: [Музыковед и византинист] // Научный вестник Московской консерватории. — 2016. — № 1 (24). — С. 110—123.
* Крумбахер К. // Большая советская энциклопедия. — 2-е изд. — М., 1953. — Т. 23. — С. 514.
* Крумбахер К. // Энциклопедический словарь / Изд. Ф. А. Брокгау, И. А. Ефро. — СПб., 1906. — Доп. т. II. — С. 24.
* *Курбатов, Георгий Львович* История Византии: Историография: Учеб. пособие. — Л.: Изд-во Ленингр. ун-та, 1975. — С. 98—99.
* *Никитин П. В.* Карл Крумбахер, 1856—1909: Некролог // Изв. / Имп. Акад. наук. VI серия. — 1910. — Т. 4, вып. 2. — С. 117—130.
* *Поляков Ф. Б.* Карл Крумбахер и Истрин, Василий Михайлович: Эпизоды взаимоотношений по материалам Бавар. гос. б-ки // Россия и христианский Восток. — М., 1997. — Вып. 1. — С. 245—253.
* *Попов И. Н.* Крумбахер К. // Православная энциклопедия. — М., 2015. — Т. XXXIX. — С. 61—62.
**Сиротенко А. Д.* Karl Krumbacher: Leben und Werk / Hrsg. von P. Schreiner, E. Vogt. München, 2011: [Рецензия] // Визант. временник. — М., 2012. — Т. 71 (96). — С. 345—347.
* *Тиннефельд Ф.* Карл Крумбахер и спор о новогреческом литературном языке // Античная древность и средние века. — Екатеринбург, 2002. — Вып. 33. — С. 294—315.
* *Успенский, Фёдор Иванович, Кирпичников А. И.* Византийский журнал, издаваемый проф. Крумбахером // Журнал Министерства народного просвещения. — 1893. — Т. 288, отд-ние 3. — С. 231—272.
* *Agapitos P.* Karl Krumbacher and the History of Byzantine Literature // Byzantinische Zeitschrift. — 2015. — Bd. 108. — S. 1—52.
* *Dieterich K.* Zum Gedächtnis an Karl Krumbacher / Karl Dieterich // Neue Jahrbücher für das klassische Altertum, Geschichte und deutsche Literatur und für Pädagogik. — 1910. — 13. — S. 279—295.
* *Dölger F. K.* Krumbacher // Chalikes. — München, 1958.
* *Hörandner W.* Krumbacher, Karl / Wolfram Hörandner // Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon. — Bautz, Herzberg, 1992. — 4. — S. 711—712.
* Karl Krumbacher: Leben und Werk / Hrsg. von Peter Schreiner u. Ernst Vogt. — München, 2011. — 147 c. — (Sitzungsberichte der Bayerischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse; 2011. H. 4).
* *Wirth .* Krumbacher, Karl / Peter Wirth // Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas. — Oldenbourg, München, 1976. — 2. — S. 515—516.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի բանասերներ
Կատեգորիա:Գերմանացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի թղթակից-անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ