open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ալեքսեյ Սիսակյան

**Ալեքսեյ Նորայրի Սիսակյան ** (, ), հայ ֆիզիկոս-տեսաբան։ Ֆիզմաթ գիտությունների դոկտոր (1980), պրոֆեսոր` (1986): ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան (2005), ՌԳԱ թղթակից (2006) անդամ։

Կենսաֆիզիկոս, տիեզերական կենսաբանության հիմնադիրներից մեկի` Նորայր Սիսակյանի որդին է, ֆիզիկական գիտությունների դոկտոր Իոսիֆ Սիսակյանի եղբայրը։

## Կենսագրություն
1968 թվականին ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանը։ 1968 թվականից աշխատել է միջուկային հետազոտությունների միացյալ ինստիտուտի (Դուբնա) տեսական ֆիզիկայի լաբորատորիայում՝ Ն․ Ն․ Բոգո Աուբովի ղեկավարությամբ։ 1979-1989 թթ. այդ ինստիտուտի գլխավոր գիտնական քարտուղար, 1989-2005 թթ.` փոխտնօրեն, 2006-2010 թթ.` տնօրեն։ 1985 թվականից, միաժամանակ՝ տեսական ֆիզիկայի լաբորատորիայի տնօրեն, 1982 թվականից Մոսկվայի ֆիզտեխնիկական ինստիտուտի տարրական մասնիկների ֆիզիկայի ամբիոնի գիտական ղեկավար։

[մինի|[Միջուկային ֆիզիկա]]
Ալեքսեյ Սիսակյանը եղել է Ռուսաստանի ճարտարագիտական (1992), ՌԴ բնական (1994), Եվրոպական (Բրյուսել, 2003) Գիտությունների ակադեմիաների անդամ, Միջուկային Հետազոտությունների Միավորված Ինստիտուտի (ՄՀՄԻ) գիտական խորհրդի մասնիկների և դաշտերի հանձնաժողովի, Ապագա արագացուցիչների եվրոպական կոմիտեի անդամ, ՄՀՄԻ ուսումնագիտական կենտրոնի նախագահ, Բնության, հասարակության և մարդու «Դուբնա» միջազգային համալսարանի փոխնախագահ և տեսական ֆիզիկայի ամբիոնի վարիչ, «Տարրական մասնիկների և ատոմային միջուկների ֆիզիկա» հանդեսի գլխավոր խմբագրի տեղակալ։ Տվերի պետական համալսարանի, ԵՊՀ (2005) պատվավոր դոկտոր, Աշտարակ քաղաքի պատվավոր քաղաքացի (2005)։

## Գործունեություն
Աշխատանքները վերաբերում են բարձր էներգիայի միջուկային ֆիզիկայի տեսական խնդիրներին, տարրական մասնիկների ֆիզիկային, դաշտի քվանտային տեսության մոտավոր մեթոդներին ու հավասարումներին, ոչ տրիվիալ երկրաչափությամբ, համաչափությամբ և տոպոլոգիայով քվանտային համակարգերի հիմնախնդիրներին։ Ուսումնասիրել և զարգացրել է դաշտի քվանտային տեսության մոտավոր մեթոդները, հետազոտել տարրական մասնիկների բազմակի ծնման մեխանիզմները և հադրոնների փոխազդեցության մոդելները բարձր էներգիաների դեպքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Լառնակա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Հայ ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռուս ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանակիրներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Խաչիկ Սոնգոտյան

**Խաչիկ Հովհաննեսի Սոնգատյան (Աստվածատրյան)** (Սոնգոտ Քրիշտոֆ, , ), հայագետ-պատմաբան, ազգագրագետ, հրապարակագիր, թարգմանիչ։

## Կենսագրություն
1863 թվականից դասավանդել է Գեռլայի հայկական դպրոցում, որը 1894 թվականին պետականացվել է և վերածվել գիմնազիայի, ապա Խաչիկ Սոնգոտյանը եղել է վերատեսուչ մինչև 1903 թ.։ 1887-1907 թվականներին հրատարակել է «Արմենիա» ամսագիրը, աշխատակցել «Արևելք», «Մշակ» և այլ պարբերականների։ Հեղինակ է «Սամոշույվար (Գեռլա)՝ հունգարահայերի մետրոպոլիսը գրով և պատկերներով» (հունգարերեն, 1893) և «Սամոշույվար ազատ թագավորական քաղաքի մենագրությունը, 1700-1900 թվականներին» պատմագիտական աշխատությունների։ «Հունգարահայ գերդաստանների տոհմանունները» (հունգարերեն, 1898) գրքում տվել է Հունգարիայի հայ տոհմանունների ծագումը, ստուգաբանությունը։ 1903 թվականին տպագրվել է Սոնգատյանի «Հունգարահայ ազգագրություն» գիրքը, 1906 թվականին՝ «Հունգարների ծագումը և նրանց նախահայրենիքը»։ Հունգարերեն է թարգմանել Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունը» (1892), հայերեն՝ Շանդոր Պետեֆիի ստեղծագործություններից։ Սոնգատյանի ջանքերով ստեղծվել է Գեռլայի հայկական թանգարանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հայագետներ
Կատեգորիա:Ռումինահայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ռումինահայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ ազգագրագետներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայերը Հունգարիայում
Սլալոմ

մինի
**Ոլորասահք,** կամ **սլալոմ** ( — վայր իջնող հետք), լեռնադահուկային մարզաձև։ Դահուկներով վայրէջք՝ դարպասներով նշագծված 450-500 մ մրցուղիով։ Դարպասների լայնությունը 3,5-4 մ է հեռավորությունը միմյանցից՝ 0,7-ից մինչև 15 մ։ Մեկնակետի բարձրությունը եզրագծից 60-ից 150 մ է։ Մրցուղին հաղթահարելիս դահուկորդը պետք է անցնի բոլոր դարպասներով, որոնցից մեկը շրջանցելու կամ մեկ դահուկով հանելու դեպքում դուրս է մնում հետագա պայքարից։ Մրցումների ժամանակ զարգացնում են մինչև 40 կմ/ժ արագություն։ Արդյունքները որոշվում են երկու տարբեր մրցուղիներում, երկու մրցաերթի ընթացքում ցույց տված ժամանակների ընդհանուր գումարով։

Հսկա սլալոմ, ունի անկման մեծ աստիճան (200-500 մ բարձրություն մեկնակետի և եզրագծի միջև), մրցուղու երկարությունը 800-ից 2000 մ է, դարպասների լայնությունը՝ 8 մ, նրանց միջև եղած տարածությունը՝ 15-20 մ։ Տղամարդիկ կատարում են երկու վայրէջք (արդյունքը որոշվում է դրանց ժամանակների գումարով), կանայք՝ մեկ։ Հսկա սլալոմի մրցումներում արագությունը վայրէջքի ժամանակ մինչև 65 կմ/ժ է։

Կատեգորիա:Սպորտ
Հայկական աստղագիտություն

thumb|Բյուրականի աստղադիտարանը
**Հայկական աստղագիտություն**, ըստ պատմական ու հնագիտական տվյալների՝ մ. թ. ա I հազարամյակի կեսերից Հայկական լեռնաշխարհում օգտվել են լուսնային, ապա՝ արեգակնային օրացույցից։ Դեռ վաղ միջնադարում հայերեն են թարգմանվել հույն գիտնականների աստղագիտական բնույթի աշխատություններ, իսկ մոլորակների հայկական անվանումները (Փայլածու, Լուսաստղ կամ Լուսաբեր, Հրատ, Լուսնթագ, Երևակ) գրեթե ճշգրտորեն համընկնում են դրանց հին հունական (մինչև մ. թ. ա. VI-IV դարերում գործածված) իմաստային անվանումներին։

## Հայ Հնադարյան Աստղագիտություն
Աստղագիտությունը՝ որպես գիտություն, Հայաստանում ձևավորվել է VII դարերում՝ Անանիա Շիրակացու տիեզերագիտական ու տոմարագիտական աշխատություններով։

Հատկապես ուշագրավ են Կենդանակերպի լույսի, երկնային մարմինների շրջապտույտի և աստղերի առկայծումների վերաբերյալ Խորեն Սինանյանի աշխատանքները։ 1894 թ.-ին նա հայտնաբերել է Յուպիտերի 6-րդ արբանյակը, սակայն Վատիկանի աստղադիտարանի հանձնաժողովն այդ փաստը չի հաստատել և չի գրանցել նրա անունով։

Կատեգորիա:Աստղագիտությունը Հայաստանում
Սողքի տեսություն

**Սողքի տեսություն**, հոծ միջավայրի մեխանիկայի բաժին, որն ուսումնասիրում է պինդ մարմինների շատ դանդաղ հոսքը։ Միաչափ սողքի տեսության խնդիրը՝ չափվող մեծությունների (լարման, դեֆորմացիայի, ջերմաստիճանի, ժամանակի) միջև կապ հաստատելն է։ Սողքի տեսությունը հարում է պլաստիկության տեսությանը, սակայն պինդ մարմինների մեխանիկական հատկությունների բազմազանության պատճառով գոյություն չունի սողքի միասնական տեսություն։ Առավել մեծ տարածում է ստացել մետաղների և բետոնի սողքի տեսությունը։

## Մետաղների սողքի տեսություն
Մետաղների համար մեծ մասամբ օգտվում են հոսքի տեսությունից, սողքի դեֆորմացիայի արագությունը՝
:\dot{\varepsilon_p} = f (\sigma, t),
որտեղ σ-ն լարումն է, t-ն՝ ժամանակը։ Այս տեսությունը բավարար կերպով է նկարագրում սողքը դանդաղ և մոնոտոն փոփոխվող լարումների դեպքում, սակայն σ-ից \dot{\varepsilon_p}-ի կախումն ունի ոչ գծային բնույթ։ Սողքի առավել լրիվ նկարագրությունը տալիս է ամրացման տեսությունը․
:\dot{\varepsilon_p} = f (\sigma, \varepsilon_p),
որը հարմար է լարման բարձր մակարդակի դեպքում կարճատև սողքի մոտավոր վերլուծության համար։ Այս տեսությունը լավ է հաստատվում փորձի արդյունքներով։

## Պոլիմերների մեխանիկայի սողքի տեսություն
Պոլիմերների մեխանիկայում սովորաբար օգտվում են ժառանգականության տեսությունից․
:\phi(\varepsilon) = \sigma(t) + \int\limits_{0}^{t} K(t-\tau)\sigma(\tau)d\tau,

որտեղ ε-ն լրիվ դեֆորմացիան Է, իսկ K(t—τ)-ն՝ այսպես կոչված հետազդեցության միջուկը (կամ հիշողության ֆունկցիան)։ Նշված տեսությունը որոշում է լրիվ դեֆորմացիան և տալիս որոշ ավելի բարդ երևույթների (օրինակ, հակադարձ սողքի էֆեկտի) որակական բնութագիրը։

## Մեխանիկական մոդելների սողքի տեսություններ
Բացի թվարկած տեսություններից, կան մեխանիկական մոդելների (Մաքսվելի մոդել, Ֆոյգտի մոդել) վրա հիմնված տեսություններ, որոնք տալիս են նյութերի դեֆորմացման բարդ պրոցեսների որակական վերլուծությունը։

## Գրականություն
* Арутюнян Н․ X․, Некоторые вопросы теории ползучести, М․, 1952.
* Работнов Ю․ Н, Ползучесть элементов конструкций, М․, 1966.
* Малинин Н․ Н․, Прикладная теория пластичности и ползучести, М․, 1968․

Կատեգորիա:Նյութագիտություն
Կատեգորիա:Դեֆորմացիա
Կոռնելիս Սխալկեր

**Յոհաննես Պիտեր Սխալկեր** (, ), հոլանդացի կոմունիստ։ 1914 թվականից՝ սոցիալ-դեմոկրատ բանվորական, 1916 թվականից՝ ձախ սոցիալդեմոկրատական,  Նիդերլանդների կոմունիստական կուսակցության (ՆԿԿ) անդամ (1918)։

1925 թվականին դարձել է ՆԿԿ ԿԿ անդամ։ 1929 թվականին՝ ՆԿԿ Հարավային Հոլանդիա գավառի օկրուգային կոմիտեի քարտուղար, 1930 թվականին՝ ՆԿԿ ԿԿ քաղ․ քարտուղար։ 1933-37 թվականներին եղել է խորհրդարանի պատգամավոր։ Կոմինտերնի VII կոնգրեսում 1935 թվականին ընտրվել է ԿԻԳԿ անդամության թեկնածու։ 1937 թվականին նշանակվել է ՆԿԿ ներկայացուցիչը ԿԻԳԿ-ում։ 1938 թվականին ՆԿԿ ԿԿ քարտուղար։ Նացիստական Գերմանիայի զորքերի կողմից երկրի օկուպացումից (1940) հետո մտել է կուսակցության անլեգալ ղեկավարության կազմ։

1943 թվականի նոյեմբերին գնդակահարվել է նացիստական ուժերի կողմից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հոլանդացի քաղաքական գործիչներ
Սինկրետիզմ

**Սինկրետիզմ** (, от  - *միացում* կամ «Կրետեի քաղաքների դաշնություն»), տարասեռ փիլիսոփայական սկզբունքների համադրություն մեկ համակարգում՝ առանց դրանց միավորման։:

* Որևէ երևույթի նախնական, չզարգացած վիճակին բնորոշ ոչ մասնատվածությունը (օրինակ, նախնադարյան մշակույթի արվեստը, երբ երաժշտությունը, երգը, պարը, պոեզիան մեկը մյուսից բաժանված չէին, երեխայի զարգացման վաղ շրջանի հոգեկան ֆունկցիաների ոչ մասնատվածությունը և այլն)։
* Անհամասեռ տարրերի ոչ օրգանական միացումն ու զուգակցումը, ինչպես օրինակ, հելլենիզմի դարաշրջանում կրոնական սինկրետիզմը հանդես է գալիս տարբեր կրոնական ուսմունքների ու հավատալիքների տարրերի զուգակցման ու միաձուլման ձևով։ 
* Փիլիսոփայության մեջ սինկրետիզմը էկլեկտիկայի տարատեսակությունն է։

## Ստուգաբանություն
Առաջին անգամ արձանագրվել է 1610-1620 թվականներին նոր լատիներեն` *syncretismus* բառից, հունարեն*`* *synkrētismós* «կրետացիների միություն» արտահայտությունից, այսինքն՝ երկու հակառակորդ կողմերի միավորված ճակատ ընդդեմ ընդհանուր թշնամու, *synkrēt(ízein)* «համադաշնություն կազմել» + -*ismos* գոյական վերջածանց։

### Փիլիսոփայությունում
Սինկրետիզմը փիլիսոփայական տարասեռ սկզբունքների համակցություն է մեկ համակարգում՝ առանց դրանց միավորման։

### Արվեստում
Սինկրետիզմը արվեստում «անհամեմատելի» մտածելակերպի և հայացքների համադրություն կամ միաձուլում է։

### Լեզվաբանությունում
Սինկրետիզմը լեզվաբանությունում մի քանի իմաստների կամ իմաստային բաղադրիչների մեկ ձևի մշտական կապն է՝ բաժանված տարբեր ձևերի միջև։

### Կրոնում
Կրոնական սինկրետիզմը տարասեռ վարդապետական և կրոնական դրույթների համակցություն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սինկրետիզմ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տեսություններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայության պատմություն
Սիչուանի գոգավորություն

**Սիչուանի գոգավորություն**, (՝ Կարմիր ավազան), միջլեռնային իջվածք Չինաստանում, Յանցզի գետի միջին հոսանքի և նրա վտակներ Մինցզյանի ու Ցզյալինցզյանի ավազանում։ Շրջապատված է Սինո-Տիբեթական լեռներով, Ցինլին և Դաբաշան լեռնաշղթաներով ու Գույչժոու սարահարթով։
մինի|ձախից
Տարածությունը 200 հազար քառ. կմ է։ Կազմված է կարմրավուն (այստեղից էլ՝ Կարմիր ավազան անունը) ավազաքարերից։ Ունի դեպի հարավ ուղղված ամֆիթատրոնի ձև։ Բարձրությունը 400–500 մ է, ծայրամասերում՝ մինչև 1000 մ։ Տիրապետում են բլուրները (50-100 մ բարձրությամբ)։ Տարածված են արհեստական սարավանդները։ Կլիման մերձարևադարձային է, մուսսոնային։ Տարեկան տեղումները 800-1750 մմ են, վեգետացիոն շրջանը՝ գրեթե շուրջ տարի։

Գետերը օգտագործվում են ոռոգման համար։ Լեռների ստորին գոտում կաղնուտներ են, 2000 մ-ից բարձր՝ ասեղնատերև լայնատերև և եղևինների անտառներ։

Կատեգորիա:Չինաստանի գոգավորություններ
Ալեքսեյ Դավիդով

**Ալեքսեյ Ավգուստովիչ Դավիդով** (ռուսերեն՝ Давидов, Алексей Августович, 1867, օգոստոսի 23, Մոսկվա - 1940, մարտի 5, Բեռլին), ռուս կոմպոզիտոր, թավջութակահար, ավելի ուշ՝ կառավարիչ, արդյունաբերող և գործարար։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1867 թվականին Մոսկվայում, մաթեմատիկոսի և մեխանիկի ընտանիքում։ 1891 թվականին ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանի ֆիզմաթ բաժինը և Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի թավջութակի և կոմպոզիտորի բաժինը։ Ծառայել է Ֆինասների Նախարարության վարկային մասով Հատուկ բաժանմունքում։ 1890-ականների վերջից Պետերբուրգի միջազգային բանկի վստահելի խորհրդատու։ Հետո աշխատել է Մասնավոր առևվտրային բանկում (կառավարելով այն 1909 թվականից մինչև 1917 թվականը)։ Եղել է բանկի հետ կապված ոսկու, քարածխի արդյունաբերության, մեքենաշինական և այլ բնգավառների բազմաթիվ ձեռնարկությունների անդամ և նախագահ։ Եղել է 1886 թվականի էլեկտրական լուսավորության միության խորհրդի անդամ, Բաքվում էլեկտրակայաններ կառուցող էլեկտրական ուժի միության կառավարիչների խորհրդի անդամ։ Որպես անձնական բանկի ղեկավար, որը ինքնուրույն գործում էր Ռուս-Ասիական բանկի հետ, մասնակցում էր միացյալ մենաշնորհների ստեղծմանը։ Խորհրդի անդամ էր Սանկտ Պետերբուրգի ֆոնդային բորսայում։ 1913 թվականին ստացել է պետական խորհրդականի դասային աստիճան։

1917 թվականից հետո աքսորի մեջ է։

1922 թվականի փետրվարի 24-ին Բեռլինում միանում է մասոնների խմբին։

Մահացել է 1940 թվականին, Բեռլինում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Դավիդովի ստեղծագործությունները

Կատեգորիա:Ռուս կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ռուս գործարարներ
Կատեգորիա:1867 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 8 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մարտի 5 մահեր
Կատեգորիա:1940 մահեր
Կատեգորիա:Ռուս թավջութակահարներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Սպաս (ապուր)

**Սպաս**, թանապուր, թանով ապուր, կերակրատեսակ։ Պատրաստելիս թանի (թարմ մածունի կամ չորթանի) մեջ լուծում են ձվի և ալյուրի խյուս, թթվասեր, ավելացնում ցորենի ձավար (երբեմն՝ աղացած), ոսպ կամ բրինձ, դնում մարմանդ կրակի վրա և խառնում (չմակարդվելու համար) մինչև եռալը։ Եփվելուց հետո ավելացնում են սոխառած և համեմունք (առավելապես՝ գինձ, հաճախ՝ դաղձ, ուրց)։ Ըստ նախասիրության, սպասը եփում են նաև զանազան տեսակի բանջարներով (բազուկի թփեր, սիբեխ, կաղամբ և այլն)։ Ուտում են և՛ տաք, և՛ սառը վիճակում։ Սպասը Հայաստանում տարածված ճաշատեսակ է։ Անցյալում գլխավորապես օգտագործվել է կրոնական պահքերին։

Սպասի տարատեսակներից է նաև կոլոլակով սպասը, որն իրենից ներկայացնում է մածնապուրի մեջ եփած կոլոլակով ապուր։

File:Կոլոլակով սպաս.JPG|Կոլոլակով սպաս


Կատեգորիա:Հայկական կաթնամթերք
Կատեգորիա:Հայկական ապուրներ
Տիտո Սկիպա

**Տիտո Սկիպա** (, ի ծնե՝ **Ռաֆայելե Աթիլիո Ամեդեո Սկիպա** [*Raffaele Attilio Amedeo Schipa*], ), իտալացի երգիչ (քնարական տենոր)։

Բեմելը կայացել է 1910 թվականին, Վերչելլիի օպերային բեմում Ալֆրեդի (Վերդիի «Տրավիատա») դերերգով։ Երգել է աշխարհի տարբեր օպերային թատրոններում («Լա Սկալա», «Մետրոպոլիտեն օպերա», Չիկագոյի օպերային թատրոն և այլն)։

Սկիպաի լավագույն դերերն են՝ Ալմավիվա (Ռոսսինիի «Սևիլյան սափրիչ»), Նեմորինո, Էռնեստո, Էդգար (Դոնիցետտիի «Սիրո ըմպելիք», «Դոն Պասկուալե», «Լյուչիա դի Լամերմուր»), Վերթեր (Մասնեի «Վերթեր»։ Երաժշտական երկերի հեղինակ է։ Նկարահանվել է երաժշտական ֆիլմերում (այդ թվում՝ «Սիրված արիաներ»)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի երգիչներ
Կատեգորիա:Քնարական տենորներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի օպերային երգիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Իտալացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Իտալացի դերասաններ
Կատեգորիա:Իտալացի օպերային երգիչներ
Կատեգորիա:Օպերային կոմպոզիտորներ
Սոնինկե

մինի|Սոնինկե կինն իր դստեր հետ
**Սոնինկե**, ժողովուրդ։ Բնակվում են հիմնականում Մալիի հոսքում, ինչպես նաև Վերին Վոլտայի, Սենեգալի, Մավրիտանիայի և Գամբիայի՝ Մալիին կից շրջաններում։ Ընդհանուր թիվը՝ մոտ 2,4 միլիոն։ Լեզուն սոնինկեն է, պատկանում է մանդե լեզվաընտանիքի հյուսիսային խմբին։ Կրոնով սուննի մուսուլմաններ են։

Սոնինկեները կազմել են միջնադարյան Գանա պետության էթնիկական հիմքը։ Զբաղվում են հիմնականում հողագործությամբ (վարսակ, եգիպտացորեն ), զարգացած է անասնապահությունը։

Կատեգորիա:Մալիի ազգեր
Ֆրանցիսկ Սկորինա

**Ֆրանցիսկ Սկորինա** (), բելառուս առաջին տպագրիչը և լուսավորիչ։

## Կենսագրություն
1504 թվականին ուսանել է Կրակովի համալսարանում, ստացել է փիլիսոփայության բակալավրի աստիճան։ 1512 թվականին Պադուայի համալսարանում քննություն է հանձնել բժշկագիտության դոկտորի աստիճանի համար։ 1517 թվականին հրատարակել է «Սաղմոսագիրքը»։ 1517 - 1919 թվականներին հրատարակել է «Աստվածաշնչի» 19 առանձին գիրք։ 1520-ական թվականների սկզբին տեղափոխվել է Վիլնյուս և հիմնել տպարան։ Սկորինայի մարդասիրական գաղափարներն ազդել են արևելասլավոնական ժողովուրդների հասարակական-քաղաքական կյանքի վրա։ Նա կողմնակից էր ժողովրդի լուսավորման, կրոնական հանդուրժողության և սոցիալական հավասարության։ Սկորինայի անվան հետ է կապվում բելառուսական գրական լեզվի ձևավորումն ու բելառուսական գրի զարգացումը։ Կյանքի վերջին տարիներին ապրել է Պրահայում՝ որպես Ֆերդինանդ թագավորի անձնական բժիշկ ու պարտիզպան։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Владимиров П․ В․, Доктор Франциск Скорина, его переводы, печатные издания и язык, СПБ, 1888․
* Francysk Skaryna, the Martin Luther of Belarus // The Economist

Կատեգորիա:Բելառուս տպագրիչներ
Կատեգորիա:Բելառուս լուսավորիչներ
Կատեգորիա:Կրակովի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Պադովայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Բելառուս գրողներ
Կատեգորիա:Բելառուս փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Բելառուս թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Բելառուս բժիշկներ
Սխգահ

**Սխգահ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վան-Տոսպ գավառում։ 1909 թ.-ին ուներ 135 տուն հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին հացահատիկի մշակությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ։ Գյուղում կար եկեղեցի՝ կից դպրոցով։ Բնակիչները տեղահանվել են 1915 թ.-ին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Մեծ մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։ Սակավաթիվ փրկվածներն ապաստանել են Արևելյան Հայաստանում։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Փոշեհատիկաբանությունը Հայաստանում

[մինի|[Կակտուսներ|Կակտուսի ծաղիկը և նրա առէջները՝ ծաղկափոշով]]
**Փոշեհատիկաբանության բնագավառ**, այստեղ հետազոտություններն սկսվել են 1945 թ-ին ԵՊՀ-ում (Ա. Թախտաջյան, Ա. Յացենկո-Խմելևսկի, Թ. Ծատուրյան), ապա՝ Բուսաբանության ինստիտուտումում (Ե. Ավետիսյան, Վ. Աղաբաբյան, Ա. Հայրապետյան)։ U. Թախտաջյանը, ընդհանրացնելով կուտակված տվյալները, ներկայացրել է ծածկասերմ բույսերի փոշեհատիկների հիմնական տիպերը և դրանց էվոլյուցիոն զարգացման ուղիները։ Բուսաբանության ինստիտուտի փոշեհատիկաբանության կենտրոնում ստեղծվել է փոշեհատիկների պատրաստուկների հարուստ հավաքածու (պալինոտեկա), որն ընդգրկում է ավելի քան 14 հազար նմուշ։ Փոշեհատիկաբանության հիմնական ուղղություններն են ծածկասերմ բույսերի փոշեհատիկների ձևաբանությունը, փոշեհատիկաբանությունը, ինչպես նաև էվոլյուցիոն փոշեհատիկաբանությունը։

Բույսերի անատոմիայի բնագավառում առաջին ուսումնասիրությունները կատարել է Հ. Բեդելյանը, ապա՝ Ա. Թախտաջյանը և Ա. Յացենկո-Խմելևսկին, որոնց հետազոտություններով Հայաստանում դրվել է բնափայտի անատոմային ուսումնասիրությունների հիմքը։ Ա. Յացենկո-Խմելևսկին հրատարակել է «Կովկասի բնափայտերը» (ռուսերեն) երկհատորը։

Ա. Թախտաջյանի և Ա. Յացենկո-Խմելևսկու ստեղծած բուսանատոմների հայկական դպրոցի ներկայացուցիչներ Վ. Փալանջյանը, Բ. Տեր-Աբրահամյանը, Ն. Մելիքյանը, Մ. Գզիրյանը շարունակել են շրջակա միջավայրի գործոնների հետ բնափայտի կառուցվածքային փոխազդեցության, Վ. Ավետիսյանը, է. Գաբրիելյանը, Ա. Մելիքյանը, Ն. Խանջյանը, Լ. Մուրադյանը, Կ. Թամանյանը, Մ. Հովհաննիսյանը, Գ. Օգանեզովան՝ կարգաբանության և ֆիլոգեևիայի նպատակներով՝ բույսերի վեգետատիվ ու գեներատիվ օրգանների անատոմային կառուցվածքների ուսումնասիրությունները։ Համեմատական անատոմիայի եղանակի կիրառմամբ ստացված տվյալներն ամփոփել է Գ. Օգանեզովան՝ իր «Շուշանազգիների սերմերի կառուցվածքը և համակարգը» (2008) մենագրության մեջ։ Հայաստանի բուսանատոմների աշխատանքներն ու ստացած տվյալներն ընդգրկվել են «Սերմերի համեմատական անատոմիա» (1985-2010, խմբավար՝ Ա. Թախտաջյան, ռուսումնական) բազմահատոր տեղեկատու հրատյան մեջ։

Կատեգորիա:Բուսաբանությունը Հայաստանում
Սղագրական մեքենա

350px|մինի|աջից|Սղագրական մեքենա
**Սղագրական մեքենա**, սղագրության գրամեքենա։ Սղագրական տեքստի մեքենայական գրանցման դեպքում հատուկ սղագրական նշանների փոխարեն օգտագործում են սովորական տառեր և երկու ու ավելի տառերի կապակցություններ (ակորդներ)։ Սղագրվող տեքստը տպագրվում է նեղ (մի քանի սմ լայնությամբ) թղթե ժապավենի վրա՝ տողերով (ժապավենի լայնքով) սեղմելով մեկ կամ միաժամանակ մի քանի ստեղն, ընդսմին յուրաքանչյուր տողում տեղավորվում է միայն մեկ տառ կամ մեկ ակորդ։ Սղագրական մեքենաների արագությունը րոպեում մինչև 120 և ավելի բառ է։ Ի տարբերություն ձեռքի սղագրության, մեքենայական սղագրությունը կարող է վերընթերցել ցանկացած սղագրող։ Մագնիսական ձայնագրման տեխնիկայի զարգացումը, մասնավորապես դիկտոֆոնների երևան գալը 1950-ական թվականներին դադարեցրեց սղագրական մեքենաների թողարկումը։

Կատեգորիա:Սարքեր
Լիտվական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն

**Լիտվական Խորհրդային Սոցիալիստական հանրապետություն**   (**Լատվիական ԽՍՀ, Լատվիայի ԽՍՀ, ԼԽՍՀ** , ), Խորհրդային Միության վարչատարածքային միավոր եվրոպական մասի հյուսիսարևմուտքում։

Տարածքը կազմել է 65 2000 կմ քառակուսի, բնակչությունը 1989 թվականի տվյալներով՝ 3 689 000 մարդ։ Ազգային կազմը (1979-ի մարդահամարով) ունեցել է հետևյալ պատկերը․ լիտվացիներ՝ 2 712 000, ռուսներ՝ 303 000, լեհեր՝ 247 000, բելառուսներ՝ 58 000 և այլք։ Միջին խտությունը՝ 1 կմ քառակուսու վրա 53,8 մարդ (1983)։

Լիտվական ԽՍՀ մայրաքաղաքը եղել է Վիլնյուսը (535 000, 1984)։ Խոշոր քաղաքներ են համարվել  Կաունասը (395 000), Կլայպեդան (188 000), Շյաուլյայը (130 000), Պանեվեժիսը (112 000, բոլորը 1983 թվականի դրությամբ)։ Ունեցել է 44 շրջան, 92 քաղաք և 22 քտա։ Խորհրդային ստանդարտներով համարվել է ինդուստրիալ-ագրարային հանրապետություն։ Գյուղատնտեսությունն ունեցել է հիմնականում անասնապահական ուղղվածություն (70%)։

Լիտվական ԽՍՀ-ն պարգևատրվել է Լենինի (1965), ժողովուրդների բարեկամության (1972) և Հոկտեմբերյան հեղափոխության (1980) շքանշաններով։

1939 թվականի օգոստոսի 23-ի Խորհրդա-Գերմանական («Մոլոտով–Ռիբենտրոպ») պայմանագրի գաղտնի արձանագրությունների պայմաններին համապատասխան, 1940 թվականին Խորհրդային Կարմիր բանակն օկուպացրել է Բալթյան երեք հանրապետությունները։ Լիտվական ԽՍՀ կազմավորվել է 1940 թվականի հունիսի 16-ին, որպես մարիոնետային պետություն Խորհրդային Միության կազմում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի (1941-1944) ժամանակ Լատվիական ԽՍՀ տարածքն օկուպացվել է Նացիստական Գերմանիայի կողմից, իսկ 1944 թվականի հուլիսից մինչև 1945 թվականի հունվարը վերագրավվել Կարմիր բանակի կողմից։

1989 թվականի մայիսի 18-ին, դեռևս ԽՍՀՄ կազմում, երկրի Գերագույն Խորհուրդը (հետագայում՝ Սեյմ) ընդունեց անկախության վերականգնման մասին հռչակագիր։ 1990 թվականի մարտի 11-ին Լիտվան ամենառաջինը դուրս եկավ ԽՍՀՄ կազմից և վերանվանվեց **[[Լիտվա|Լիտվայի Հանրապետություն]]**։

## Տես նաև
* Բալթյան երկրների բռնակցումը Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից
* Խորհրդա-գերմանական պայմանագիր (1939)
* Էստոնական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն
* Լատվիական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն

Կատեգորիա:Լիտվայի պատմություն
Կատեգորիա:Լիտվական ԽՍՀ
Ռուս-արգենտինական հարաբերություններ

**Ռուս-արգենտինական հարաբերություններ** (, ), դիվանագիտական հարաբերությունները Ռուսաստանի Դաշնության և Արգենտինայի Հանրապետության միջև։

## Պատմություն

Դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են խորհրդային շրջանում, 1946 թվականին։ Ստորագրվեցին առևտրական և վճարային (1953), որը 1962 թվականին Արգենտինան չեղյալ է համարել, Արգենտինային նավթարդյունաբերական սարքավորումների մատակարարման վերաբերյալ համաձայնագրեր (1958 թվականին)։ 1974 թվականին կնքվել են առևտրատնտեսական և գիտատեխնիկական
համագործակցության զարգացման, ծովային նավագնացության և այլ համաձայնագրեր ու արձանագրություններ, ինչպես նաև Արգենտինայի կողմից Խորհրդային Միությանը գյուղատնտեսական արտադրանք (1980) և միս (1981) մատակարարելու մասին աոևտրական պայմանագրեր։

Կատեգորիա:Արգենտինայի պատմություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի արտաքին հարաբերություններ
Նիկոլայ Սլավյանով (հիդրոերկրաբան)

**Նիկոլայ Նիկոլաևիչ Սլավյանով** (, ), խորհրդային հիդրոերկրաբան, ԽՍՀՄ ԳԱ թղթանդամ (1946)։

Նիկոլայ Գ․ Սլավյանովի որդին։

Ավարտել է Լենինգրադի լեռնային ինստիտուտը (1908)։ Մինչև 1933 թվականն աշխատել է երկրաբանական կոմիտեում, 1933—1946 թվականները՝ ԽՍՀՄ ԳԱ երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտում, 1947—1956 թվականներին եղել է ԳԱ Ֆեոդոր Սլավարենսկու անվան հիդրոերկրաբանական պրոբլեմների լաբորատորիայի տնօրեն։

Հիմնական աշխատությունները վերաբերել են ԽՍՀՄ (Կովկաս, Ալթայ, Տյան Շան և այլն) հանքային ջրերի, դրանց քիմիական կազմության ուսումնասիրությանը և դասակարգմանը։ Պարգևատրվել է Լենինի և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային երկրաբաններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Երկրաբանա-հանքաբանական գիտությունների դոկտորներ
Տիեզերական ճառագայթների ֆիզիկան Հայաստանում

մինի|Տիեզերական ճառագայթ
**Տիեզերական ճառագայթների (Տճ) ֆիզիկա** Հայաստանում Տճ-ի ուսումնասիրություններ սկսվել են 1942-ին, երբ Աբրահամ Ալիխանովի, Արտեմ Ալիխանյանի և Նորայր Քոչարյանի ղեկավարությամբ չափվել են Տճ-ի ինտենսիվությունը ծովի մակերևույթից 3250 և 1960 մ. բարձրությունների վրա։ Տճ-ի բաղադրության մեջ հայտնաբերվել են 100 ՄԷՎ-ից բարձր էներգիայով պրոտոններ։ Հետագայում պարզվել է, որ հենց այդ բարձր էներգիայով օժտված պրոտոններն են պայմանավորում Տճ-ի անցումը մթնոլորտ և նոր՝ անկայուն մասնիկների առաջացումը բազմամասնիկային շարժընթացներում։ Տճ-ի բաղադրության որոշման և լայն մթնոլորտային հեղեղների հետազոտությունների արդյունքում հաստատվել է, որ Տճ-ում կան բարձր էներգիայի պրոտոններ, ապացուցվել է դեյտրոնների գոյությունը։ Այդ աշխատանքների շարքի համար և Աբրահամ Ալիխանյանը 1948-ին արժանացել են ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի։ Ստացվել են մինչև մի քանի ԳԷՎ էներգիաների մյոտնների և պրոտոնների էներգետիկ սպեկտրները (Նորայր Քոչարյան և ուրիշներ, 1952), որով ներկայացվել է մյու-մեզո-նից մինչև պրոտոն միջակայքում տեղակայված զանգվածով նոր մասնիկների գոյության առաջին վկայությունը։ Իոնացման կալորիաչափի օգնությամբ չափումներ կատարելով 10 ՏԷՎ-ից բարձր էներգիաների միջակայքում՝ Ն. Գրիգորովին, Խաչատուր Բաբայանին, Էրիկ Մամիջանյանին և Վ, Շեստոպյորովին հաջողվել է ստանալ առաջին վկայությունը, որ թեթև միջուկների հետ հադրոնների ոչ առաձգական փոխազդեցությունների կտրվածքներն աճում են։ Կալորիչափական գիտափորձերում հայտնաբերվել է ևս մեկ ուշագրավ արդյունք՝ կապված բարձր էներգիայի պիոնների բազմամասնիկային առաջացման առանձնահատկությունների հետ (Խաչատուր Բաբայան, 1965). պարզվել է, որ 1012-1014 ԷՎ էներգիայով նուկլոնների և թեթև միջուկների փոխազդեցության ժամանակ, 10 %-ի հավանականությամբ, առաջանում են մի քանի չեզոք պիոններ, որոնք տանում են սկզբնական մասնիկի էներգիայի կեսից ավելին։ Այդ արդյունքը 1990-ին գրանցվել է ԽՍՀՄ Պետական գրանցամատյանում՝ որպես N 384 հայտնագործություն (Խաչատուր Բաբայան, Ն. Գրիգորով, Էրիկ Մամիջանյան և Վ. Շեստոպյորով)։ 1963-ին Նոր Ամբերդի կայանում հայտնագործվել է մագնիս, դաշտում տեղադրված լայնաբացակ կայծային խցիկում մասնիկի շրջանաձև հետագծի ուղղությամբկայծի ընթանալու երևույթը։ Կայծային խցիկների մեթոդակարգի զարգացման համար Աբրահամ Ալիխանյանը և Թինա Ասաթիանին 1970-ին արժանացել են ԽՍՀՄ Լենինյան մրցանակի (Մոսկվայի և Թբիլիսիի գործընկերներ Բ. Դոլգոշեյինի, Բ. Լուչկովի և Գ. Չիկովանիի հետ)։ 2000-ին հիմնադրվել է Արագածի տիեգ. միջավայրի կենտրոնը, որի գիտասարքերը հնարավորություն են տալիս իրականացնելու երկրորդական Տճ-ի տարբեր բաղադրիչների հոսքերի մշտադիտարկում։ Մասնավորապես, 2003-ի հոկտեմբերին նոյեմբերին հայտնաբերվել են արևային մոդուլման ինտենսիվ երևույթներ՝ ցածր էներգիական լիցքավորված մասնիկների, նեյտրոնային և բարձր էներգիական մյոտնային հոսքերի մեջ, իսկ 2005-ին՝ բարձր էներգիայի (E>20 ԳԷՎ) պրոտոններ՝ արեգակնային Տճ-ի սպեկտրում (Աշոտ Չիլինգարյան)։

Կատեգորիա:Ֆիզիկա
Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Սկրաուպի ռեակցիա

380px|frameless|աջից

**Սկրաուպի ռեակցիա**, քինոլինի (III), նրա նմանակների և ածանցյալների սինթեզը անիլինի (I), նրա համապատասխան նմանակների ու ածանցյալների և գլիցերինի փոխազդեցությամբ։ Ռեակցիան իրականացնում են դեհիդրատացնող (H_2SO_4, H_3PO_4) և օքսիդացնող (նիտրոբենզոլ և այլն) նյութերի առկայությամբ։ Դեհիդրատացնող խառնուրդի ազդեցությամբ գլիցերինը վեր է ածվում ակրոլեինի (II), որը և մասնակցում է հիմնական ռեակցիային։

Ռեակցիան 1880-ին հայտնաբերել է ավստրիացի քիմիկոս Զդենկո Հանս Սկրաուպը (1850—1910)։ Օգտագործվում է քիմիայի աշխատանոցներում և արդյունաբերության մեջ՝ դեղանյութեր ու ֆոտոսենսիբիլիզատորներ ստանալու նամար։

Կատեգորիա:Անվանական ռեակցիաներ օրգանական քիմիայում
Կատեգորիա:Կոնդենսացման ռեակցիաներ
Պետկո Ռաչև Սլավեյկով

**Պետկո Ռաչե Սլավեյով** (, ), բուլղար բանաստեղծ, լուսավորիչ, հասարակական-քաղաքական գործիչ։

## Կենսագրություն
Ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո (16 տարեկանից) ուսուցչություն է արել։ Կ․ Պոլսում եղել է «Դայդա» (1863-1867 թվականներին) և «Մակեդոնիա» (1866-1872 թթ.) թերթերի խմբագիրը։ Պայքարել է ազգային անկախության և հասարակական կյանքի ժողովրդավարացման համար։ Սերտ փոխհարաբերությունների մեջ է եղել պոլսահայ առաջադեմ գործիչների հետ։ Նրա «Մակեդոնիա» պարբերականը որոշ ժամանակ տպագրվել է Արապյան եղբայրների տպարանում։ Թուրքական լծից Բուլղարիայի ազատագրվելուց (1878 թ.) հետո եղել է Տիռնովոյի սահմանադրական ժողովի անդամ (1879 թ.), Բուլղարիայի ժողովրդական  ժողովի պատգամավոր (1880 թվականին՝ նախագահ), լուսավորության նախարար (1880-1881 թվականներին)։ Մլավեյկովը Բուլղարիայի լիբերալ կուսակցության ստեղծողներից և առաջնորդներից է, բուլղարական նոր գրականության հիմնադիրներից։ «Բազմերանգ փունջ», «Երգարան», «Առականի» (բոլորը՝ 1852 թ.- ին) ժողովածուները բովանդակում են ինքնուրույն և թարգմանական բանաստեղծություններ։ Մլավեյկովի ինտիմ քնարերգությանը և հայրենասիրական պոեզիային («Ճերմակոտն աղջկա աղբյուրը», 1873 թ., պոեմ, «Երգեր և բանաստեղծություններ», 1879 թ., ժողովածու) հատուկ է ազգային գունեղությունը։ Հավաքել և կազմել է բուլղարական առածների և ասացվածքների առավել լիակատար ժողովածու (հ․ 1-2, 1889-1897 թվականներին)։ Մեծ ներդրում ունի բուլղարական գրական լեզվի զարգացման գործում։ Թարգմանել է ռուս, սերբ, հույն և այլ գրողների ստեղծագործություններից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վելիկո Տիռնովո քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի բանահավաքներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի թարգմանիչներ
Հավանականությունների տեսությունը և մաթեմատիկական վիճակագրությունը Հայաստանում

**Հավանականությունների տեսության և մաթեմատիկական վիճակագրությանն** հետազոտություններն սկսվել են հետպատերազմյան տարիներին։ Ստացվել են մի շարք արդյունքներ պատահական շարժընթացների տեսության (Գոհար Համբարձումյան), իսկ ավելի ուշ՝ x2 հայտանիշի վերաբերյալ (Ս. Թումանյան)։ Ռուբեն Համբարձումյանի աշխատանքներով ստեղծվել է նոր ուղղություն՝ կոմբինատորային ինտեգրալ երկրաչափությունը, որը կարևոր կիրառություններ է ստացել ստոխաստիկ երկրաչափության խնդիրների հետազոտություններում, մասնավորապես լուծվել են երկրաչափական պատահական շարժընթացների տարածաբանությանը (ստերեոլոգիա, շերտագրություն) վերաբերող խնդիրներ։ Ստացված արդյունքները շա րադրված են Ռ. Համբարձումյանի
* «Com binatorial Integral Geometry With Applications to Mathematical Stereology»
*J.Wiley, 1982; «Factorization Calculus and Geometric Probability», Cambridge University Press, 1990 թ.
*«Введение в стохастическую гео метрию», М., Наука, 1989 թ.
*«Geomet rische Wahrscheinlichkeiten und Stochas tische Geometrie, Teil I, AkademieVerlag, Berlin», 1993 թ.
*«Einfuhrung in Stochastik Geometrie, AkademieVerlag, Berlin», 1995 թ., մենագրություններում։

Լուծվել են նաև զանգվածային սպասարկման տեսության խնդիրներ (էդուարդ Դանիելյան), որոշ արդյունքներ են Լուծվել են նաև զանգվածային սպասարկման տեսության խնդիրներ (էդուարդ Դանիելյան), որոշ արդյունքներ են ստացվել ստոխաստիկ դիֆերենցիալ
հավասարումների, վիճակագրական ֆիզիկայի, ինֆորմացիաների տեսության, պատահական շարժընթացների տեսության ասպարեզներում։

Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Դեղաբանությունը Հայաստանում

մինի|ձախից
մինի
250px|մինի|Դեղեր
մինի

**Դեղաբանություն** 1922 թվականին Գ. Մեդնիկյանի նախաձեռնությամբ ԵՊՀ բժշկական ֆակուլտետում կազմակերպվել է դեղաբանությոան ամբիոն, որին կից 1965 թվականին բացվել է սիրտաևոթ համակարգի դեղաբանության պրոբլեմային լաբորատորիա։ 1968 թվականին համանուն լաբորատորիա է ստեղծվել Սրտաբանության ինստիտուտում։ Դեղաբանության զարգացմանը նպաստել է նաև 1963 թվականին Ս. Դովլաթյանի նախաձեռնությամբ կազմակերպված փորձարար, թերապիայի և օրգանական սինթեզի լաբորատորիան։ Ուսումնասիրվել են հանքային ջրերի ազդեցության մեխանիզմները ստամոքսաղիքային համակարգի շարժողական ֆունկցիաների վրա (Գ. Մեդնիկյան, Ս. Միրզոյաև)։ Հայրեն մեծ պատերազմի և հետպատերազմյան տարիներին, մի շարք դեղանյութերի փոխարինողների ստացման անհրաժեշտությունից ելնելով, դեղաբանության ամբիոնը Բուսաբանության ինստիտուտի հետ ուսումնասիրել է հանրապետության բուսական պաշարները և հայտնաբերել ավելի քան 65 ալկալոիդակիր բույսեր (Ս. Միրգոյան, Թ. Թադևոսյան)։ Փորձարար, հետազոտություններով բացահայտվել են բուսական ծագման հակաբիոտիկներ, շնչառության և արյան շրջանառության խթանիչներ, արյան ճնշումն իջեցնող, միզամուղ, արյունահոսությունը դադարեցնող դեղանյութեր։

ԵՊԲՀ դեղաբանության ամբիոնը ՆՕՔՀ-ի և Կենսաքիմիայի ինստիտուտի հետ մշակել է նյութի կառուցվածքի կապը նրա դեղաբան, ազդեցության հետ։ Հետազոտվել են ստամոքսաղիքային համակարգի ֆունկցիաների վրա անգլերենի և քվատերոնի ազդեցության առանձնահատկությունները։ Կարևոր են նաև հակախոցային նոր դեղանյութերի որոնման և դրանցից առավել ակտիվ պատրաստուկների ազդեցության մեխանիզմների ուսումնասիրությունները (Ս. Միր443 զոյան, Ա. Թադևոսյան)։ Աշխատանքներ են կատարվել ուղեղային արյան շրջանառության վրա գամմաամինակարագաթթվի (ԳԱԿԹ) ներգործության մեխանիզմների ուսումնասիրման վերաբերյալ (Վ. Հակոբյան, Կ. Մելքոնյան, Լ. Բալյան, Ա. Բայկով, Լ. Եդիգարովա)։ Նյարդաքիմիական տեսությունը հետագայում զարգացել է Վ. Հակոբյանի և ԵՊԲՀ դեղաբանության ամբիոնում կատարված աշխատանքներով։ Շարժող, ակտիվության սահմանափակման պայմաններում ուղեղային հեմոդինամիկայի կարգավորման շարժընթացներում ԳԱԿԹ-համակարգի ազդեցության ուսումնասիրումն ընդգրկում է տեսական և գործնական, մի շարք կարևտր հետազոտություններ, որոնք բացահայտում են ուղեղային արյան շրջանառության խանգարումների առաջացման և վերջիններիս համուղղման նուրբ մեխանիզմները։ Գաբրիելյանի ղեկավարած ԳՀ խումբն ուսումնասիրել է անոթ-արյուն համակարգի ֆունկցիոնալ հավասարակշռության խանգարումները զանազան արտակարգ (քրոնիկ, բազմաբաղադրատարր գերհույզ) և որոշ ախտաբան, վիճակներում (պարբերական հիվանդություն, անոթ, հիվանդություններ), ինչպես նաև բացահայտված խանգարումների հնարավոր դեղորայքային բուժումը, այդ թվում՝ ժողովրդական բժշկության մեջ ավանդաբար օգտագործվող դեղաբույսերից ստացվող բուսական պատրաստուկների օգնությամբ է։ 

Կատեգորիա:Դեղաբանությունը Հայաստանում
Սկուտեր

250px|մինի|աջից
**Սկուտեր** (, scoot-սլանալ), կախովի շարժիչով միտեղանի սպորտային գլիսեր։ Սկուտերի հատակագիծն ունի եռանկյան կամ քառանկյան ձև, հատակը հարթ է՝ ռեդանով, շարժման ժամանակ գլիսերում է։ Հանդարտ ջրի վրա զարգացնում է մինչև 80 կմ/ժ և ավել արագություն։

Կատեգորիա:Նավեր
Կատեգորիա:Հանգիստ
Գերխիտ աստղերի ֆիզիկան Հայաստանում

1860 թվականին Վիկտոր Համբարձումյանի և Գուրգեն Սահակյանի կատարած հիմնարար հետազոտություններում ցույց է տրվել հատուկ տեսակի գերխիտ աստղերի՝ բարիոնային աստղերի գոյության հնարավորությունը, որոնց ընդերքը, միջուկայինից բարձր խտությունների դեպքում, կազմված է հիմնականում հադրոններից։

[մինի|[Էդվարդ Չուբարյան]]
Այդպիսի գերխիտ նյութը, նուկլոններից բացի, բաղկացած է հիպերոններից և այլ անկայուն հադրոններից, որոնք միջուկային խտությունների սահմանն անցնելիս դառնում են կայուն։ Այդ հետազոտությունների շնորհիվ ծնունդ է առել աստղաֆիզիկայի նոր ուղղություն՝ գերխիտ երկնային մարմինների ֆիզիկան, որն սկսել է զարգանալ Երևանի պետական համալսարանի տեսական ֆիզիկայի ամբիոնում՝ Գուրգեն Սահակյանի ղեկավարությամբ։ Հետազոտվել է բաբախիչներում (պուլսար) ուժեղ մագնիսական դաշտի առաջացման մեխանիզմը, որը պայմանավորված է գերխիտ աստղերում պրոտոնների և նեյտրոնների գերհոսունությամբ (Դավիթ Սեդրակյան, Էդուարդ Չուբարյան, Յուրի Վարդանյան)։

Ստացված արդյունքներն ընդհանրացվել են Գուրգեն Սահակյանի «Այլասերված գազային զանգվածների հավասարակշիռ փոխդասավորություններ» (ռուսերեն՝ 1972 թվական, անգլերեն,՝ 1974 թվական, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ) և «Նեյտրոնային աստղերի ֆիզիկա» (ռուերեն, 1995 թվական) մենագրություններում։

Ոաումնասիրվել են գրավիտացիոն տարբեր համակարգերի հավասարակշռության և կայունության հարցերը մագնիս, դաշտում (Մարտին Աբրահամյան, Ռաֆիկ Հովհաննիսյան)։ Կատարվել են Տիեզերքի զարգացման տարբեր փուլերի տեսական հետազոտություններ, ցույց է տրվել, որ ուշ ժամանակաշրջանի համար ստացված արդյունքները համընկնում են դիտող, տվյալների հետ (Ռոլանդ Ավագյան, Լևոն Գրիգորյան, Գոհար Հարությունյան, Կարեն Շահբազյան, Էդվարդ Չուբարյան, Վլադիմիր Պապոյան)։ Ոաումնասիրվել են ուժեղ գրավիտացիոն դաշտերով պայմանավորված քվանտային երևույթները և դրանց ազդեցությունը վաղ Տիեզերքի դինամիկայի վրա (Արամ Սահարյան)։

Հետազոտվել է նեյտրոն-պրոտոնային մրրիկների շարժման դինամիկան նեյտրոնային աստղերում, առաջարկվել բաբախիչների անկյունային արագության թռիչքների ու դրանց ռելաքսացիայի երևույթների բացատրման մեխանիզմը։ Ցույց է տրվել, որ սպիտակ թզուկներից Սերգեյ Մատինյան (ծնված 1931 թվական) Ռուդոլֆ Մուրադյան (ծնված 1936 թվական) գրավիտացիոն ճառագայթման ֆոնը 0,1-1 Հց տիրույթում մեկ կարգով է պակաս գործող գրանցիչների զգայունության շեմից (Արմեն Սեդրակյան, Դավիթ Սեդրակյան)։

Կատեգորիա:Աստղաֆիզիկա
Սոմա (աստվածաբանություն)

**Սոմա** (հին հնդկերեն` Soma), աստվածային ըմպելիք և դրա (հետագայում նաև լուսնի) աստվածություն հին հնդկական դիցաբանության մեջ։ Ըստ «Ռիգվեդայի»` Սոման աստվածների կարգում երրորդն է (Ինդրայից ու Ագնիից հետո)։ Սոմայի դիցաբանական կերպարը, ինչպես նաև բույսի ու ըմպելիքի պաշտամունքն ունի հնդիրանական ծագում (համարժեք է Ավեստայում հիշատակվող հոմային)։ Սոմա ըմպելիքը (կաթի կամ գարու հետ խառնված Սոմա կոչվող բույսի հյութ), որն առաջացրել է զմայլական վիճակ, զոհաբերել են աստվածներին, հատկապես՝ Ինդրային, ենթադրելով, որ նա պարգևում է անմահություն և սխրանքներ գործելու ուժ։ Երկնային Սոման (ըմպելիքի անձնավորումը) հաճախ չի տարբերակված Սոմա ըմպելիքից։ Սոման համարվել է աշխարհի, երկնքի, օրենքների տիրակալը, առաջին արարիչը, որն իբր Արեգակին ստիպել է փայլել, պարգևել է հարստություն, բարիքներ, սնունդ, վանել է հիվանդությունները, սպանել հրեշներին, ոչնչացրել չարախոսներին, կատարել բազմաթիվ սյլ բարի արարքներ։

## Աղբյուրներ

* 
* Bakels, C.C. 2003. “The contents of ceramic vessels in the Bactria-Margiana Archaeological Complex, Turkmenistan.”  in *Electronic Journal of Vedic Studies*, Vol. 9. Issue 1c (May 2003)
* 
* Jay, Mike. *Blue Tide: The Search for Soma*. Autonomedia, 1999.
* Lamborn Wilson, Peter. *Ploughing the clouds:The search for Irish Soma*, City Lights,1999.
* McDonald, A. "A botanical perspective on the identity of soma (Nelumbo nucifera Gaertn.) based on scriptural and iconographic records" in *Economic Botany* 2004;58

Կատեգորիա:Աստվածաբանություն
Սկոմորոխ

frameless|աջից
**Սկոմորոխ**, թափառաշրջիկ դերասան Հին Ռուսիայում։ Առաջին հիշատակությունը Սկոմորոխների մասին վերաբերում է 1068 թվականին, նրանց պատկերները պահպանվել են Կիևի Սոֆիայի տաճարի որմնանկարներում (1037)։ Սկոմորոխները հանդես են եկել հրապարակներում, փողոցներում՝ միաժամանակ որպես երգիչներ, պարողներ, երաժիշտներ, բեմական փոքր տեսարանների կատարողներ, վարժեցնողներ, ակրոբատներ, եղել են իրենց կատարած երաժշտական և դրամատիկ, երկերի մեծ մասի հեղինակը։ Ներկայացման գլխավոր հերոսը եղել է ուրախ, ճարպիկ գեղջուկը, որը սովորաբար իր խելամտությունը քողարկել է կատակաբան պարզամտի դիմակով։ Սնեկոմորոխը հանդես են եկել խմբերով (XVI- XVII դարերին․՝ 70-100 հոգով), կրել դիմակներ (այդ թվում՝ գազանների)։ Նրանց արվեստը փառաբանել է երկրային զվարճությունները և հակադրվել եկեղեցուն։ Սկոմորոխությունը ծաղկման է հասել XV- XVII դարերին․, իսկ XVIII դ․ հետզհետե անհետացել։ Սնկոմորոխերին հալածել են եկեղեցին, իշխանությունները։ 1648 թվականին և 1657 թվականին հրապարակվել են սկոմորոխությունն արգելող հրամանագրեր։ Սկոմորոխների արվեստի որոշ ավանդույթներ փոխանցվել են XVIII-XIX դարերին․ բաչագաններին, որոնցից էլ անցել էստրադա և կրկես։ ՍԿ ՈՊԱ․Ս (2’колас), դասական արվեստի ուշ շրջանի հույն քանդակագործ և ճարտարապետ։ Ծնվել է Պարոս կղզում։ Ստեղծագործել է մ․թ․ա․ IV դ․ Հունաստանի և Փոքր Ասիայի տարբեր քաղաքներում։ Որպես ճարտարապետ մասնակցել է Տեգեայի Աթենաս Ալեայի տաճարի (մ․թ․ա․ 350-340) և Հալիկառնասի դամբարանի (մ․թ․ա․ IV դ․ կես) կառուցմանը։ Սկոմորոխի՝ մեզ հասած հավաստի գործերից կարևորագույնը Հալիկառնասի դամբարանի գոտու «Ամազոնամաքիա» բարձրաքանդակներն են (մարմար, մ․թ․ա․ IV դարի․ կեսին, Բրիակսիսի, Լեոքարեսի, Տիմոթեոսի հետ, հատվածները՝ Բրիտանական․ թանգարանում, Լոնդոն)։ Սկոմորոխի բազմաթիվ գործեր հայտնի են հռոմեական կրկնօրինակներից («Փոտոս», «Երիտասարդ Հերակլես», «Մենաս»)։ Հրաժարվելով V դարի արվեստին բնորոշ կերպարի ներդաշնակ հանգստությունից, Սկոմորոխը արտահայտել է մարդու հոգեկան ուժեղ ապրումները, կրքերի պայքարը, որոնց մարմնավորման համար կիրառել է դինամիկ կոմպոզիցիա, մանրամսաների մեկնաբանման նոր եղանակներ։ Սկոմորոխ մեծապես ազդել է հելլենիստական մշակույթի քանդակագործների վրա։

Կատեգորիա:Թափառական արտիստներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի թատրոն
Կատեգորիա:Ռուս արվեստ
Կատեգորիա:Ոչ արդիական մասնագիտություններ
Կատեգորիա:Խեղկատակներ
Կատեգորիա:Սլավոնական հեթանոսություն
Էկոլոգիական քիմիան Հայաստանում

**էկոլոգիական քիմիա**ն ՝ որպես գիտության նոր բնագավառ, Հայաստանում ձևավորվել է 20-րդ դարի 2րդ կեսին ԵՊՀ քիմիայի ֆակուլտետում Ա. Ավետիսյանի նախաձեռնությամբ ստեղծված էկոլոգիական քիմիայի միջամբիոնային լաբորատորիայում (1992 թ.-ից՝ էկոլոգիական քիմիայի բաժնում, 2006 թ.-ին ստեղծվել է նաև էկոլոգիական քիմիայի ամբիոնի վարիչ՝ Գ. Փիրումյան)։ Ոաումնասիրվել են բնական մակերևութային ջրերում առկա ամինաթթուների, տարբեր պեստիցիդների, քիմիական նյութերի, մասնավորապես ԵՊՀ օրգանական քիմիայի ամբիոնում սինթեզված օրգանական միացությունների՝ որպես ձկների աճի խթանիչների փոխակերպումները (հիդրոլիզ, ուղիղ և զգայունացված լուսաքիմիական տարրալուծում, բնական ջրերում առկա փոփոխական արժեքականությամբ մետաղների ներկայությամբ՝ կատալիտիկ, և ռադիկալների մասնակցությամբ օքսիդացման շարժընթացներ, կենսակուտակման հնարավորություն և այլ էկոքիմիական բնութագրեր)։ Քանակապես բնութագրվել է HO ռադիկալների մասնակցությամբ շարժընթացների դերն աղտոտիչների փոխակերպման դեպքում։ Բացահայտվել է, որ կենսաբանական ծագման վերականգնիչները թունավորում են բնական ջրերը, որը վերանում է ջրային միջավայր ջրածնի պերօքսիդ ավելացնելիս։ Ցույց է տրվել, որ մեծ լճերում ու ջրամբարներում ինֆուզորիաները (Tetrahymena piriformis) որպես թեստօբյեկտ օգտագործելով՝ կարելի է գնահատել տարբեր մարդահարույց ազդեցությունները բնական ջրային միջավայրի վիճակի վրա։ Առաջին անգամ քանակապես գնահատվել է տրիպ տոֆանի և նրա կոմպլեքսների դերը բնական ջրային մի ջավայրում տարբեր աղտոտիչների լուսաքիմիական փոխարկումևերի ժամանակ։ Արդյունաբերական և կոմունալ-կենցաղային թափոնաջրերի մաքրման համար օգտագործվել են տեղական հումքից ստացվող կլանիչներ, մասնավորապես՝ սերպենտինաց ված գերհիմնային ապարներից պատրաստված սիլի կագելերը, խեցգետնակերպների պարկուճներից ստաց վող խիտոզանը։ Առաջարկվել են մթնոլորտային տեղումների աղ տոտվածությունների մակարդակների գնահատման ցուցանիշների նոր սանդղակներ, որոշվել են շրջակա միջավայրի առանձին օբյեկտներում, սննդամթերքի և դիմահարդարման միջոցների տարբեր տեսակներում ծանր մետաղների (սնդիկ, կադմիում, կապար) պարունակությունները և դրանց տեղաշարժի ուղիները։

Կատեգորիա:Էկոլոգիական քիմիա
Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Աշխարհագրական գիտությունները Հայաստանում

**Աշխարհագրական գիտություններ Հայաստանում**, նրանց զգալի տեղեկություններ կան վաղմիջնադարյան հայկական պատմագրական աղբյուրներում։ Հիշարժան են Մովսես Խորենացու «Պատմութիւն Հայոց»-ը (5-րդ դար) և Անանիա Շիրակացու «Աշխարհացոյցը» (7-րդ դար), որտեղ արտացոլված են Անտիկ աշխարհի աշխարհագրական շատ գաղափարներ։

Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Կատեգորիա:Աշխարհագրության պատմություն
Սոդոմ և Գոմոր

260px|մինի|Ջոն Մարտին, Սոդոմի և Գոմորի կործանում, 1852 թվական

**Սոդոմ** (, *Sədom* — բառացի՝ «*այրվող*», ) **և Գոմոր** (, *ʿAmora* — բառացի՝ «*ընկղմում, հեղեղում*»; ), ըստ Հին Կտակարանի ավանդության՝ հնագույն քաղաքներ Սիդդիմի դաշտում, որոնք երկու այլ քաղաքների հետ կործանվել են «երկնային հրով», ապա ծածկվել Սոդոմա ծովակի (Մեռյալ ծովի) ջրով՝ ի պատիժ իրենց բնակիչների մեղքերի։ Թշնամիներին անիծելիս՝ հրեա մարգարեները նրանց հաճախակի են հիշեցնում Սոդոմ և Գոմորի կործանումը։ Սուրբ Գրոց ավանդություններում Սոդոմ և Գոմորը խորհրդանշում է աստվածային այն սոսկալի պատուհասը, որի մեջ իբր իրենց մոտալուտ կործանումը պիտի գտնեն զեխությամբ ու հեշտասիրությամբ ապրող բոլոր մեղսագործ մարդիկ։ Որոշ ուսումնասիրողներ ենթադրում են, որ Սոդոմ և Գոմորի ավանդությունն ունի պատմական հիմք, գտնելով, որ ժողովրդի հիշողության մեջ արտացոլվել է ինչ-որ հնագույն տարերային աղետի հետք Մեռյալ ծովի շրջանում, որի հարավային ափերին հայտնաբերվել են հրաբխային մնացորդներ։

Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան վայրեր
Կատեգորիա:Հուդայական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Գիրք Ծննդոց
Կատեգորիա:Իսրայելի պատմություն
Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան արտահայտություններ
Սպիտակ հսկա

**Սպիտակ հսկա**, մսամորթատու, սպիտակ խոշոր ճագարների ցեղ։ Ճագարների ֆլանդը ցեղի մուտացիոն ձևն է։ Բարելավվել է շինշիլա և մոխրագույն հսկա ճագարների ցեղերով։ Մարմնակազմը նուրբ է, բայց բավականին ամուր։ Լավագույն ճագարների մարմնի երկարությունը՝ 60-65, իսկ կրծքի փաթը 37-38 սմ է։ Միջին կենդանի զանգվածը 5,3-5,8 կգ է։ Սեռահասուն են դառնում 5-6 ամսականում։ Պտղատվությունը՝ մոտ 8 ճագարիկ։ Վաղահաս է․ 2 ամսական մատղաշի կենդանի զանգվածը հասնում է մոտ 2,2, իսկ 4 ամսականինը՝ 3,5 կգ։ 3 ամսական ճագարների սպանդային ելքը՝ 49-51%, իսկ 8 ամսականինը՝ 58-59% է։ Մազածածկը խիտ է և միահավասար։ Բուծվում է Եվրոպական երկրներում։ Օգտագործվել է մի շարք ցեղերի բարելավման և արդյունաբերության տրամախաչման համար։

Կատեգորիա:Ճագարներ
Կատեգորիա:Ընտանի կենդանիներ
Սոյա

մինի|Սոյա մշակաբույս
**Սոյա** (Glycine), պատկանում է բակլազգիների ընտանիքի խոտաբույսերի ցեղին։ Այն ունի մի քանի տասնյակ տեսակ։ Մշակության մեջ տարածված է թավոտ կամ մշակովի սոյա (G․ hispida կամ C․ max)։ Սոյան միամյա է։ Արմատն առանցքային է, թափանցում է մինչև 1,5-2,5 մ խորության։ Ցողունի բարձրությունը 0,2-2 մ է, տերևները եռմասնյա են, ծաղկաբույլը՝ ողկույզ, ծաղիկները՝ սպիտակ կամ բաց մանուշակագույն, պտուղը՝ ունդ, պարունակում է տարբեր գույնի (դեղին, կանաչ, սև, խայտաբղետ), ձևի (գնդաձև, ձվաձև) և մեծության 1-4 սերմ։ 1000 սերմի կշիռը 38—520 գ է։ Ջերմասեր, լուսասեր, խոնավասեր բույս է։ Աճում է բոլոր տիպի (բացի թթու, ճահճացած և ալկալի) հողերում։ Հողը պետք է պարարտացնել գոմաղբով, ֆոսֆորային պարարտանյութերով։ Ցանքից առաջ սերմերը վարակում են պալարաբակտերիաներով։ Բերքը հավաքում են սերմի համար՝ երբ տերևները թափվել են, ունդերը գորշացել, կանաչ զանգվածի համար՝ ծաղկման և ներքին ունդերի առաջացման փուլում։ Սոյան մշակվում է նաև եգիպտացորենի հետ համատեղ՝ մեջընդմեջ շարքերով կամ քառակուսաբնային եղանակով՝ յուրաքանչյուր բնում երկուական սերմ։

Սոյան հնագույն կուլտուրա է։ Մշակովի սոյայի հայրենիքը համարվում է Չինաստանը, որտեղ այն մշակել են մ․թ․ա. 5-6 հազար տարի առաջ։ Այստեղից տարածվել է սոյա բույսը մինչև Ասիայի երկրները։ Եվրոպա է բերվել 18-րդ դարի վերջում, ԱՄՆ՝ 19-րդ դարում, Ռուսաստան՝ 19-րդ դարի վերջում։ Մշակվում է ԽՍՀՄ-ում, ՌՍՖՍՀ-ում, Հեռավոր Արևելքում, Ուկրաինայում, Մոլդավիայում, Անդրկովկասում։ Մշակովի սոյան՝ պարենային, տեխնիկական, կերային և սիդերալ կուլտուրա է։ Հատիկը պարունակում է 24-45% սպիտակուց, 20-32% ածխաջրեր, 13-37% ճարպեր, վիտամիններ։ Սոյայի սպիտակուցը ամինաթթվային կազմով մոտ է կենդանական սպիտակուցին։ Հատիկը, ոչ հասուն ունդերն օգտագործվում են սննդի, մեջ, սոյայի ալյուրից պատրաստում են հրուշակեղեն։ Ձեթն օգտագործվում է մարգարինի և խտացրած ճարպի արտադրությունում, զտվածը՝ սննդի մեջ։ Սոյայի հատիկը հումք է շատ տեսակի արտադրանքների համար (արհեստական թել, պլաստմասսա, սոսինձ, լաքեր, ներկեր, օճառ և այլն)։ Սոյայի կանաչ զանգվածը, խոտը, խոտալյուրը, քուսպը օգտագործում են որպես կեր։


File:So_3.jpg
File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
File:Kalo_Bhatmas.jpg
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
File:Soy_powder.jpg


Կատեգորիա:Մշակաբույսեր
Կատեգորիա:Թիթեռնածաղկավորներ
Կատեգորիա:Կեր
Կատեգորիա:Ճապոնական խոհանոց
Կատեգորիա:Կորեական խոհանոց
Կատեգորիա:Չինական խոհանոց
Սյուժե

**Սյուժե** ( — առարկա), օգտագործվում է նաև **դիպաշար** բառը։

1․ գրականության մեջ գործողությունների զարգացումը, իրադարձությունների ընթացքը պատմական, դրամատիկ և քնարավիպերգական երկերում։ «Սյուժե» բառը գրականության հետ կապված առաջին անգամ օգտագործել են XVII դ․ կլասիցիստներ Պ․ Կոռնելը և Ն․ Բուալոն՝ նկատի ունենալով, ինչպես Արիստոտելը, հին աշխարհի առասպելական հերոսների (օրինակ, Անտիգոնեի ու Կրեոնտի կամ Մեդեայի ու Յասոնի) կյանքի եղելությունները։ Սյուժեն (գլխավոր և երկրորդական սյուժետային գծերի հետ մեկտեղ) երկի բովանդակությունը մարմնավորող հիմնական միջոցներից մեկն է, որն արտացոլում է տվյալ պատմական ժամանակաշրջանը, ազգային ու սոցիալական հանգամանքները, գրողի հուզական-գաղափարական վերաբերմունքը կյանքի բնութագրական կողմերի և իրականության նկատմամբ։

Սյուժեի միջոցով է դրսևորվում կերպարների, նրանց բնավորության ու ներքին էության զարգացման պատմությունը։ Իր ողջ անկրկնելիությամբ և ինքնատիպությամբ սյուժեն ստեղծագործության ձևի (դրա հետ էլ՝ բուն ոճի) հիմնական կողմն է։ Սյուժեի զարգացման հիմքը կոնֆլիկտն է՝ հերոսների բախման միջոցով հասարակական հակադիր ուժերի պայքարի բացահայտումը։ Էպոսի պատմական զարգացման վաղ շրջանում նրա սյուժեն կառուցվել է դեպքերի համակցության ժամանակային, ժամանակագրական սկզբունքով։ Հետագայում եվրոպական էպոսում ի հայտ են եկել համակենտրոն սյուժեները՝ հիմնված միասնական կոնֆլիկտի վրա, որը հատկանշվում է իր հանգույցի, գագաթնակետի և հանգուցալուծման որոշակիությամբ։

2․ Կերպարվեստում՝ սյուժեն ստեղծագործությունում պատկերված որոշակի դեպքն է, իրավիճակը, որ հաճախ երևում է գործի անվան մեջ։ Ի տարբերություն թեմայի, սյուժեն ստեղծագործության գաղափարի կոնկրետ, մանրամասն և կերպարապատմողական բացահայտումն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գրականագիտություն
Բույսերի անատոմիան Հայաստանում

250px|մինի|աջից|Շուշանազգիներ
**Բույսերի անատոմիայի** բնագավառում առաջին ուսումնասիրությունները կատարել է Հ. Բեդելյանը, ապա՝ Արմեն Թախտաջյանը և Ա. Յացենկո-Խմելևսկին, որոնց հետազոտություններով Հայաստանում դրվել է բնափայտի անատոմիայի ուսումնասիրությունների հիմքը։ Ա. Յացենկո-Խմելևսկին հրատարակել է «Կովկասի բնափայտերը» (ռշուսումնական) երկհատորը։

Ա. Թախտաջյանի և Ա. Յացենկո-Խմելևսկու ստեղծած բուսանատոմների հայկական դպրոցի ներկայացուցիչներ Վ. Փալանջյանը, Բ. Տեր-Աբրահամյանը, Ն. Մելիքյանը, Մ. Գզիրյանը շարունակել են շրջակա միջավայրի գործոնների հետ բնափայտի կառուցվածքային փոխազդեցության, Վ. Ավետիսյանը, Է. Գաբրիելյանը, Ա. Մելիքյանը, Ն. Խանջյանը, Լ. Մուրադյանը, Կ. Թամանյանը, Մ. Հովհաննիսյանը, Գ. Օգանեզովան՝ կարգաբանության և ֆիլոգեևիայի նպատակներով՝ բույսերի վեգետատիվ ու գեներատիվ օրգանների անատոմիայի կառուցվածքների ուսումնասիրությունները։

Համեմատական անատոմիայի եղանակի կիրառմամբ ստացված տվյալներն ամփոփել է Գ. Օգանեզովան՝ իր «Շուշանազգիների սերմերի կառուցվածքը և համակարգը» (2008) մենագրության մեջ։ Հայաստանի բուսանատոմների աշխատանքներն ու ստացած տվյալներն ընդգրկվել են «Սերմերի համեմատական անատոմիա» (1985-2010, խմբ.՝ Ա. Թախտաջյան, ռուսումնական) բազմահատոր տեղեկատու հրատարակության մեջ։

Կատեգորիա:Բուսաբանությունը Հայաստանում