Օլեգ Պենկովսկի

**Օլեգ Վլադիմիրովիչ Պենկովսկի** (, ), ծածկանունը՝ Հերոս (ԿՀՎ) և Յոգա (MI6), 1950-ականների վերջին և 1960-ականների սկզբին խորհրդային ռազմական հետախուզության (ԳՀՎ) գնդապետ։ Պենկովսկին տեղեկացրել է ԱՄՆ-ին և Մեծ Բրիտանիային խորհրդային ռազմական գաղտնիքների մասին, ներառյալ խորհրդային միջին հեռահարության բալիստիկ հրթիռների առաջացման և տեղակայման, ինչպես նաև միջմայրցամաքային բալիստիկ հրթիռների (ՄԲՀ) սովետական ​​միջմայրցամաքային ծրագրի թույլ կողմերի մասին։ Այս տեղեկատվությունը չափազանց կարևոր էր, որպեսզի Միացյալ Նահանգները խոստովանի՝ խորհրդային ուժերը հրթիռներ են տեղադրել Կուբայում, նախքան դրանց մեծ մասի գործարկումը: Նա նաև ԱՄՆ նախագահ Ջոն Ֆ. Քենեդիին արժեքավոր տեղեկություններ է տրամադրել Խորհրդային Միության թույլ կողմերի մասին Կուբանի հրթիռային ճգնաժամի ժամանակ, ինչը նրան թույլ է տվել դիմակայել ԽՍՀՄ առաջնորդ Նիկիտա Խրուշչովին և լուծել ճգնաժամը առանց միջուկային պատերազմի:

Պենկովսկին խորհրդային ամենաբարձրաստիճան պաշտոնյան էր, ով մինչ այդ ժամանակ Արևմուտքին հետախուզական տեղեկություններ էր տրամադրում, և մեկն է այն մի քանի մարդկանցից, ում վերագրվում է Սառը պատերազմի ժամանակ փոփոխություն մտցնելը: 1962 թվականի հոկտեմբերին նա ձերբակալվել է խորհրդային իշխանությունների կողմից, իսկ հաջորդ տարի դատվել և մահապատժի ենթարկվել։

## Երիտասարդություն և զինվորական կարիերա
Պենկովսկին մանուկ էր, երբ հայրը մահացավ Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ Սպիտակ Գվարդիայում որպես սպա կռվելիս: Հյուսիսային Կովկասում մեծացած երիտասարդ Պենկովսկին 1939 թվականին լեյտենանտի կոչումով ավարտել է Կիևի հրետանային ակադեմիան։ Ֆինլանդիայի դեմ ձմեռային պատերազմին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցելուց հետո հասել է փոխգնդապետի կոչման։ 1944 թվականին ուղարկվել է առաջին ուկրաինական ռազմաճակատի հրետանու հրամանատար, գեներալ-գնդապետ Սերգեյ Վարենցովի շտաբ, ով դարձել է նրա պաշտպանը։ Պենկովսկին վիրավորվել է մարտում 1944 թվականին, մոտավորապես նույն ժամանակ, երբ Վարենցովը նրան նշանակեց իր կապի սպա։ 1945 թվականին Պենկովսկին ամուսնացավ գեներալ-լեյտենանտ Դմիտրի Գապանովիչի դեռահաս դստեր հետ՝ այդպիսով ձեռք բերելով մեկ այլ բարձրաստիճան պաշտպան։ Վարենցովի առաջարկությամբ 1945-1948 թվականներին սովորել է Մ. Վ. Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիայում, ապա աշխատել որպես շտաբի սպա։

Պենկովսկին ծառայության է անցել ԳՀՎ-ում որպես սպա 1953 թվականին: 1955 թվականին նա նշանակվել է ռազմական կցորդ Անկարայում, Թուրքիա, բայց հետ է կանչվել իր վերադասի, իսկ ավելի ուշ ԳՀՎ-ի այլ աշխատակիցներին կանոնների խախտման մասին զեկուցելուց հետո, ինչը նրան դարձնում է գերատեսչության ներսում ոչ հանրաճանաչ: Կրկին հենվելով Վարենցովի հովանավորության վրա՝ նա ինը ամիս անցկացրեց Ձերժինսկու անվան ռազմական ակադեմիայում հրթիռային հրետանու ուսումնասիրությամբ։ Նա ընտրվեց Հնդկաստանում ռազմական կցորդի պաշտոնում, բայց ՊԱԿ-ը բացահայտեց իր հոր մահվան պատմությունը, և նա հեռացվեց պաշտոնից, հետաքննվեց և 1960 թվականի նոյեմբերին տեղափոխվեց գիտության և տեխնիկայի պետական կոմիտե: Ավելի ուշ նա աշխատել է խորհրդային գիտական հետազոտությունների կոմիտեում։

## ԿՀՎ-ի և MI6-ի հետ կապեր հաստատելու փորձեր
Պենկովսկին 1960 թվականի հուլիսին Բոլշոյ Մոսկվորեցկի կամրջի վրա մոտեցավ ամերիկացի ուսանողներին և նրանց ծրար տվեց, որում առաջարկում էր լրտեսել ԱՄՆ-ի օգտին։ Նա խնդրել է, որ այն հանձնեն ԱՄՆ դեսպանատան հետախուզության սպային։ ԿՀՎ-ն հետաձգեց նրա հետ կապ հաստատելը։ Երբ Մոսկվայում ԱՄՆ դեսպանատունը հրաժարվեց համագործակցել՝ վախենալով դիվանագիտական միջադեպից, ԿՀՎ-ն դիմեց MI6-ին օգնության համար։

Գրևիլ Ուինը՝ բրիտանացի արդյունաբերական սարքավորումների վաճառող Երկաթե վարագույրի հետևում գտնվող երկրներում, հավաքագրվել է MI6-ի կողմից՝ Պենկովսկու հետ հաղորդակցվելու համար:

Պենկովսկու առաջին հանդիպումը երկու ամերիկացի և երկու բրիտանացի հետախույզների հետ տեղի է ունեցել 1961 թվականի ապրիլին Պենկովսկու Լոնդոն կատարած այցի ժամանակ։ Հաջորդ 18 ամիսների ընթացքում Պենկովսկին հսկայական քանակությամբ տեղեկատվություն տրամադրեց ԿՀՎ–MI6 կարգավորողների թիմին, ներառյալ փաստաթղթեր, որոնք ցույց են տալիս, որ խորհրդային միջուկային զինանոցը շատ ավելի փոքր է, քան պնդում էր Նիկիտա Խրուշչովը կամ ԿՀՎ-ն ենթադրում էր, և որ Խորհրդային Միությունը դեռևս ի վիճակի չէր մեծ քանակությամբ ՄԲՀ արտադրել: Այս տեղեկությունն անգնահատելի էր նախագահ Ջոն Ֆ․ Քենեդիի համար Նիկիտա Խրուշչովի հետ Կուբայից խորհրդային հրթիռների դուրսբերման շուրջ բանակցություններում։

Բրիտանական MI5-ի նախկին սպա Փիթեր Ռայթը, ով հայտնի էր Սառը պատերազմի մեծ մասի ժամանակ բրիտանական հետախուզության ղեկավարության խստիվ դատապարտմամբ, կարծում էր` Պենկովսկին կեղծ դասալիք էր: Ռայթը նշել է` ի տարբերություն Իգոր Գուզենկոյի և ավելի վաղ դասալիքների, Պենկովսկին չի հայտնել Արևմուտքում խորհրդային որևէ գործակալի անուն, այլ ներկայացրել է միայն կազմակերպչական մանրամասներ, որոնց մեծ մասն արդեն հայտնի է։ Ներկայացված փաստաթղթերից մի քանիսը բնօրինակներ էին, որոնք Ռայթը կարծում էր՝ հնարավոր չէր հեշտությամբ ձեռք բերել դրանց աղբյուրներից: Ռայթը զայրացած էր բրիտանական հետախուզության վրա՝ հավատալով, որ այն պետք է որդեգրեր իր առաջարկած մեթոդները՝ բացահայտելու բրիտանական/խորհրդային երկակի գործակալներին: Ռայթի կարծիքով, բրիտանական հետախուզության ղեկավարների՝ իրեն չլսելը հանգեցրեց նրանց կաթվածահարությանը, երբ այդպիսի գործակալներն անցան Խորհրդային Միության կողմը. իր «Spycatcher» գրքում նա ենթադրում է, որ իր վարկածը պետք է ճիշտ լիներ, և որ ԽՍՀՄ-ն գիտեր այս կաթվածի մասին և կցեց Պենկովսկուն:

Լրագրող Փոլ Գրինգրասի համահեղինակությամբ *Spycatcher: The Candid Autobiography of a Senior Intelligence Officer* (1987) հուշերում Ռայթն ասում է.

ՊԱԿ-ի նախկին գեներալ-մայոր Օլեգ Կալուգինը չի հիշատակում Պենկովսկուն Արևմուտքի դեմ հետախուզության կարիերայի մասին իր համապարփակ հուշերում։ ՊԱԿ-ից հեռացող Վլադիմիր Ն. Սախարովը ենթադրում է, որ Պենկովսկին անկեղծ էր, երբ ասում էր. «Ես գիտեի ՊԱԿ-ի շարունակվող վերակազմավորման մասին, որը պայմանավորված էր Օլեգ Պենկովսկու գործով և Յուրի Նոսենկոյի դասալքությամբ: Կուսակցությունը դժգոհ էր ՊԱԿ-ի աշխատանքից… Ես գիտեի, որ ՊԱԿ-ում շատ մարդկանց կրկին հեռացրել էին, ինչպես Ստալինի մահից հետո»։

Թեև կարծիքների մեծամասնությունը ենթադրում է, որ Պենկովսկին անկեղծ էր, վեճը ընդգծում է այն դժվարությունները, որոնք հանդիպում են բոլոր հետախուզական ծառայությունները հակառակորդից ստացված տեղեկատվության նույնականացման հարցում:

ՌԴ արտաքին հետախուզության ծառայության ղեկավար Միխայիլ Ֆրադկովը ԱՄՆ պաշտպանության նախարար Լեոն Պանետայի հետ հանդիպմանը Պենկովսկուն անվանել է ռուսական հետախուզության ամենամեծ ձախողումը։

## «Զեպի» միջադեպ
ԿՀՎ-ի հակահետախուզության նախկին ավագ սպա Թենանտ Հ. Բագլին իր 2007 թվականին Եյլի համալսարանի հրատարակչության կողմից տպագրված «Spy Wars: Moles Mysteries and Deadly Games» գրքում գրել է, որ Պենկովսկու դավաճանությունը բացահայտվել է ՊԱԿ-ի կողմից 1961 թվականի ապրիլին ԿՀՎ-ի և MI6-ի կողմից նրա հավաքագրվելուց հետո երկու շաբաթվա ընթացքում: Բագլին ասում է, որ այս բացահայտումից հետո ՊԱԿ-ը թույլ է տվել Պենկովսկուն շարունակել լրտեսել ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի օգտին ևս 16 ամիս, մինչև ստեղծվի մի սցենար, որտեղ նրան կարող են ձերբակալել և մեղադրվել այնպես, որ չբացահայտեր՝ արևմտյան հետախուզական գործակալություններից ով է դավաճանել իրեն: Բագլին իր եզրակացությունը հիմնավորել է այն փաստով, որ երբ Գրևիլ Վիննը և Պենկովսկին ձերբակալվեցին ու բանտարկվեցին Ռուսաստանում, Վիննին ցույց տվեցին Պենկովսկու հետ զրույցի ձայնագրությունը մոսկովյան ռեստորանում նրա հավաքագրումից երկու շաբաթ անց: Այս ձայնագրության մեջ Վիննը հարցրեց Պենկովսկուն. «Ինչպե՞ս է Զեֆը»: Երբ իր ՊԱԿ-ի քննիչը Վիննին հարցրեց, թե ով է «Զեպը» (sic), նա հիշեց, որ «Զեֆը» լոնդոնյան պարմանուհի Ստեֆանիի մականունն էր, ում Պենկովսկին և Վիննը հանդիպել էին Պենկովսկու հավաքագրման ժամանակ: Բագլին իր գրքում նշում է, որ երբ 1962 թվականի հունիսին ինքը և Ջորջ Կիսևալթերը հարցազրույց են վերցրել ՊԱԿ-ի նախկին սպա Յուրի Նոսենկոյից, Նոսենկոն, պարծենալով ՊԱԿ-ի գաղտնի ձայնագրող սարքերով, հարցրել է նրանց, թե ով է «Զեպը» (sic)՝ հավելելով, որ դա ՊԱԿ-ին անհայտ ինդոնեզացի ռազմական կցորդի անունն է, ում խոսակցությունը ամերիկյան ռազմական կցորդ Լեո Դուլացկիի հետ ենթադրաբար ձայնագրվել է մոսկովյան ռեստորանում: Այն փաստը, որ Նոսենկոն այս հարցը տվեց Բագլիին և Կիզևալթերին, պատճառներից մեկն էր, որ Բագլին եզրակացրեց՝ Նոսենկոն կեղծ դասալիք է, ինչպես նաև ստիպեց նրան գիտակցել` ԿՀՎ-ում կամ բրիտանական հետախուզությունում «խլուրդը» դավաճանել է Պենկովսկուն իր հավաքագրումից անմիջապես հետո:

## Կուբանի հրթիռային ճգնաժամ
Խորհրդային ղեկավարությունը սկսեց միջուկային հրթիռների տեղակայումը՝ կարծելով, որ Վաշինգտոնը չի հայտնաբերի Կուբայի հրթիռային հենակետերը, քանի դեռ շատ ուշ չէ ինչ-որ բան ձեռնարկելու համար: Պենկովսկին Արևմուտքին ներկայացրել է Կուբայում միջուկային հրթիռների արձակման վայրերի ծրագրերն ու նկարագրությունները: Այս տեղեկությունը թույլ է տվել Արևմուտքին հայտնաբերել հրթիռային տեղամասերը՝ հիմնվելով ամերիկյան U-2 լրտեսական ինքնաթիռների տրամադրած ցածր լուծաչափի պատկերների վրա։ Պենկովսկու տրամադրած փաստաթղթերը ցույց տվեցին, որ Խորհրդային Միությունն այդ տարածքում պատրաստ չէր պատերազմի, ինչը Քենեդիին դրդեց ռիսկի դիմել և սկսել օպերացիան Կուբայում: ԳՀՎ-ի նախկին կապիտան Վիկտոր Սուվորովը, ով 1978 թվականին հեռացավ Բրիտանիա, հետագայում խորհրդային հետախուզության մասին իր գրքում գրում է. «Պատմաբանները երախտագիտությամբ կհիշեն ԳՀՎ-ի գնդապետ Օլեգ Պենկովսկու անունը: Նրա անգնահատելի տեղեկատվության շնորհիվ Կուբայի ճգնաժամը չվերածվեց վերջին համաշխարհային պատերազմի»։

Պենկովսկու կապերը MI6-ի հետ ՊԱԿ-ին բացահայտեց նաև Ջեք Դանլապը՝ Ազգային անվտանգության գործակալության (ԱԱԳ) սպա և ՊԱԿ-ում աշխատող խորհրդային հետախույզ: ՊԱԿ-ի ավագ սպաները մեկ տարուց ավելի գիտեին, որ Պենկովսկին բրիտանական գործակալ է, բայց նրանք պաշտպանում էին իրենց աղբյուրը՝ MI6-ի բարձրաստիճան «խլուրդին»: Դանլապը պարզապես մեկ այլ աղբյուր էր, որին պետք է պաշտպանեին: Նրանք ջանասիրաբար աշխատում էին բրիտանացի դիվանագետներին հսկելու համար, որպեսզի Պենկովսկու դեմ «բացահայտող գործ» սարքելու համար, որպեսզի ձերբակալեն նրան՝ առանց կասկած հարուցելու սեփական գործակալների վրա։ Այս հարցում նրանց զգուշությունը կարող է հանգեցնել նրան, որ հրթիռները կհայտնաբերվեն ավելի շուտ, քան խորհրդային իշխանությունները կցանկանային: Երբ արևմտյան գերմանական գործակալը Շտազիի շտաբում լսեց մի արտահայտություն, որը վերափոխված էր որպես «Հետաքրքիր է՝ ինչպես են ընթանում գործերը Կուբայում», նա այն փոխանցեց ԿՀՎ-ին:

Պենկովսկին ձերբակալվել է 1962 թվականի հոկտեմբերի 22-ին։ Նախքան նախագահ Քենեդիի Միացյալ Նահանգներին ուղղված ելույթն էր, որում ասվում էր՝ U-2 լրտեսական ինքնաթիռի լուսանկարները հաստատել են հետախուզական տեղեկություններն այն մասին, որ Խորհրդային Միությունը միջին հեռահարության միջուկային հրթիռներ է տեղադրել Կուբայում՝ հայտնի է որպես Անադիր գործողություն: Արդյունքում, Քենեդին զրկվեց պոտենցիալ կարևոր հետախուզական գործակալից ստացված տեղեկատվությունից, օրինակ՝ այն հաղորդագրությունից, որ Խրուշչովն արդեն ուղիներ էր փնտրում իրավիճակը մեղմելու համար, ինչը կարող էր թուլացնել լարվածությունը դրան հաջորդած 13-օրյա դիմակայության ժամանակ: Այս տեղեկությունը կարող էր թուլացնել ճնշումը Քենեդիի վրա՝ ներխուժելու կղզի, ինչը կարող էր Խորհրդային Միությանը ենթարկել ամերիկյան ուժերի դեմ 9K52 Luna-M դասի մարտավարական միջուկային զենքի օգտագործման ռիսկի։

## Ձերբակալություն և մահ

1962 թվականի նոյեմբերի 2-ին Պենկովսկու արևմտյան աշխատողները Մոսկվայում ստացան երկու լուռ հեռախոսազանգ և տեսողական ազդանշան (հեռախոսի կամ փողոցի լամպի սյան վրա կավիճով նշում), իբր նրանից՝ տեղեկացնելով նրանց, որ փոստարկղը բեռնված է: Փոստարկղը հայտնաբերելիս (որում, իբր, նրանից նամակ է եղել) նույն օրը ձերբակալվել Է ԿՀՎ աշխատակից Ռիչարդ Ջեյքոբ անունով, որը դիվանագիտական քողի տակ աշխատում էր ԱՄՆ դեսպանատանը։ (Ավելի ուշ խորհրդային իշխանությունները պնդում էին, որ Պենկովսկին բերման է ենթարկվել տասը օր առաջ՝ հոկտեմբերի 22-ին։) Պենկովսկին դատվել և մահապատժի է ենթարկվել, բայց հակասական տեղեկություններ կան այն մասին, թե ինչպես է նա մահացել: ՊԱԿ-ի հետաքննության գլխավոր քննիչ Ալեքսանդր Զագվոզդինը ասում է, որ Պենկովսկին «հարցաքննվել է երևի հարյուր անգամ», և որ նա գնդակահարվել և դիակիզվել է:

Խորհրդային քանդակագործ Էռնստ Նեյզվեստնին ասաց, որ Դոնսկոյե գերեզմանատան դիակիզարանի տնօրենն իրեն պատմել է, թե ինչպես Պենկովսկուն մահապատժի ենթարկեցին «կրակով», այսինքն՝ այրելով։ Նմանատիպ նկարագրություն հետագայում ներառվել է Էռնեստ Վոլկմանի լրտեսների մասին հայտնի պատմական գրքում, Թոմ Քլենսիի «Կարմիր ճագար» վեպում և Վիկտոր Սուվորովի «Ակվարիում» գրքում։ 2010 թվականին տված հարցազրույցում Սուվորովը պատմել է՝ իրեն մի ֆիլմ են ցույց տվել, որում Պենկովսկի կոչվող մարդուն մետաղալարով կապել են պատգարակին և ողջ-ողջ հրել դիակիզարան։ Սուվորովը հերքել է, որ ֆիլմում նկարահանված տղամարդը Պենկովսկին է և ասել է՝ նրա վրա կրակել են։ Գրևիլ Վիննը իր «Մարդը Օդեսայից» գրքում պնդում էր, որ Պենկովսկին ինքնասպան է եղել։ Վիննը աշխատել է ինչպես Պենկովսկու կապավոր, այնպես էլ գործակալ․ երկուսն էլ ձերբակալվել են խորհրդային իշխանությունների կողմից 1962 թվականի հոկտեմբերին։

## Հետևանքներ
Խորհրդային հասարակությունն առաջին անգամ իմացավ Պենկովսկու ձերբակալության մասին ավելի քան յոթ շաբաթ անց, երբ «Պրավդան» անվանեց Վինին և (ամերիկացի դիվանագետ Ռիչարդ) Ջեյքոբին որպես իր կոնտակտներ՝ առանց որևէ այլ մեկի անունը նշելու: 1963-ի մայիսին, նրա դատավարությունից հետո, «Իզվեստիան» հաղորդեց, որ Վարենցովը, ով այդ ժամանակից ի վեր ստացել է հրետանու գլխավոր մարշալի, հրթիռային զորքերի գլխավոր հրամանատարի և Կենտրոնական կոմիտեի անդամի թեկնածուի կոչում, իջեցվել է գեներալ-մայորի աստիճանի: Հունիսին նա հեռացվել է Կենտրոնական կոմիտեից «քաղաքական զգոնությունը թուլացնելու» համար։ Եվս երեք սպա էլ կարգապահական տույժի են ենթարկվել։ Նույն ժամանակահատվածում պաշտոնանկ է արվել ԳՀՎ-ի ղեկավար Իվան Սերովը։ Հաղորդվում է, որ նա բարեկամական հարաբերությունների մեջ է եղել Պենկովսկու հետ, ինչը, ամենայն հավանականությամբ, հանգեցրել է նրա անկմանը:

## Մշակույթում
Պենկովսկուն մարմնավորել է Քրիստոֆեր Ռոզիցկին 1985 թվականին BBC հեռուստատեսային «Վինն և Պենկովսկի» սերիալում։ Նրա լրտեսական կարիերան եղել է 2007 թվականի BBC հեռուստատեսության միջուկային գաղտնիքներ վավերագրական դրամայի 1-ին դրվագում, որը վերնագրված է «Լրտեսը Մոսկվայից», որտեղ նրան մարմնավորել է Մարկ Բոնարը։ Ծրագիրը ներառում էր ՊԱԿ-ի գաղտնի կադրեր, որտեղ երևում էր, թե ինչպես է Պենկովսկին լուսանկարում գաղտնի տեղեկություններ և հանդիպում Մոսկվայում տեղակայված բրիտանական MI6-ի գործակալ Ջանեթ Չիշոլմի հետ: Այն ցուցադրվել է 2007 թվականի հունվարի 15-ին։

Պենկովսկուն հիշատակվել է Թոմ Քլենսիի Ջեք Ռայանի չորս լրտեսական վեպերում՝ «Կարմիր հոկտեմբերի որսը» (1984), «Կրեմլի կարդինալը» (1988), «Արջը և վիշապը» (2000) և «Կարմիր ճագար» (2002): Ջեք Ռայանի աշխարհում նա նկարագրվում է որպես գործակալ, ով հավաքագրել է գնդապետ Միխայիլ Ֆիլիթովին որպես ԿՀՎ գործակալ (կոդային անվանումը՝ ԿԱՐԴԻՆԱԼ) և համոզել Ֆիլիտովին դավաճանել իրեն՝ խորհրդային հիերարխիայում Արևմուտքի գլխավոր լրտեսի դիրքն ամրապնդելու համար: «Ողջ դիակիզման» վարկածը հայտնվում է Քլենսիի մի քանի վեպերում, թեև Քլենսին երբեք չի ճանաչել Պենկովսկուն որպես մահապատժի ենթարկված լրտես: Պենկովսկու ճակատագրի մասին հիշատակվում է նաև Նելսոն ԴեՄիլի «Հմայքի դպրոցը» (1988) լրտեսական վեպում։

Պենկովսկուն մարմնավորել է Էդուարդ Բեզրոդնին 2014 թվականի լեհական «Ջեք Սթրոնգ» թրիլլերում, որը պատմում է Ռիշարդ Կուկլինսկու՝ Սառը պատերազմի մեկ այլ լրտեսի մասին։ Նրա կերպարի մահապատիժը դարձավ ֆիլմի բացման տեսարանը։ Պենկովսկուն մարմնավորել է Մերաբ Նինիձեն 2020 թվականի բրիտանական «Գործակալ» ֆիլմում, որտեղ Բենեդիկտ Քամբերբեչը մարմնավորել է Գրևիլ Ուինին։

## Ծանոթագրություն

## Աղբյուրներ
* 
* 

## Գրականություն
* 
*
**Note: The book was commissioned by the Central Intelligence Agency 
*** See: . 
** A 1976 Senate commission stated that "the book was prepared and written by witting agency assets who drew on actual case materials." 
*** See: 
** Note: Author Frank Gibney denied the CIA had forged the provided source material, which was also the opinion of Robert Conquest. Other dismissed the book as propaganda and having no historic value.
* Suvorov, Viktor (2011). *Devil's Mother*. Sofia: Fakel Express. .
*  Wallace, Robert; Melton, H. Keith (2008). ''Spycraft: The Secret History of the CIA's Spytechs, from Communism to al-Qaeda''. With Henry R. Schlesinger. New York: Dutton. 

## Արտաքին հղումներ
* cia.gov The Capture and Execution of Colonel Penkovsky, 1963 
* Joseph J. Bulik. Oral History, Penkovsky's CIA case officer
* 
* 'Fatal Encounter' BBC TV documentary 3 May 1991, KGB, MI6 and CIA officers involved with the Penkovsky reveal their stories
* 

Կատեգորիա:20-րդ դարի լրտեսներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի հետախույզներ
Կատեգորիա:Գաղտնի հետախուզական ծառայության աշխատակիցներ
Կատեգորիա:Գլխավոր հետախուզական վարչության աշխատակիցներ
Կատեգորիա:Գնդակահարվածներ
Կատեգորիա:Լրտեսության մեջ մեղադրվող անձինք
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ում գնդակահարվածներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հետախույզներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված լրտեսներ
Կատեգորիա:Նոր Դոնսկի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուս զինվորականներ
Կատեգորիա:Սառը պատերազմի լրտեսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ռազմական գործիչներ