Զանգվածային սպանություններ Պշիշովիցում

**Զանգվածային սպանություններ Պշիշովիցում**, 1945 թվականի հունվարի 26-ից մինչև 28-ը Կարմիր բանակի զինվորների իրականացրած սպանդ Պշիշովից (Պրեյսվից) գյուղում։ Ըստ մի շարք ժամանակակից լեհ հետազոտողների և հրապարակումների՝ հենվելով 2005 թվականին Լեհաստանի Ազգային հիշողության ինստիտուտի կողմից սկսված հետաքննության արդյունքների վրա՝ այս իրադարձությունը որակվել է ռազմական հանցագործություն։ Զոհերի թվի վերաբերյալ տարբեր տեղեկություններ կան՝ տատանվում է 52-ից մինչև 60 կամ հնարավոր է 69։ 2005 թվականին տեղադրված հուշատախտակը պարունակում է 42 անուն։ Չնայած խորհրդային արխիվներին հասանելիությանը, սպանությունների համար պատասխանատու Կարմիր բանակի ստորաբաժանումները մնում են անհայտ:

Լեհաստանի Ազգային հիշողության ինստիտուտը, որը հետաքննություն է անցկացրել իրադարձությունների վերաբերյալ, հայտարարել է, որ Պշիշովիցում տեղի ունեցածը հանցագործություն է մարդկության դեմ։

## Նախապատմություն
Մինչև 1922 թվականը Պշիշովից գյուղը գտնվում էր Գերմանիայի կազմում՝ Պրեյսվից անունով։ 1922 թվականին Վերին Սիլեզիայի պլեբիսցիտի արդյունքներով, այն տեղափոխվեց Լեհաստան և հայտնվեց լեհ-գերմանական սահմանին։ 1939 թվականին Լեհաստանի գերմանական օկուպացիայից հետո այն ընդգրկվել է Ռայխի Կատովից վարչական շրջանի մեջ, և գյուղին վերադարձվել է իր անունը Պրեյսվից։ Գյուղի աշխարհագրական դիրքը՝ Գլեյվիցից 7 կմ հարավ-արևելք, Գլեյվից-Ռիբնիկ երկաթուղային գծի և Գլեյվից-Միկոլով մայրուղու խաչմերուկում, կանխորոշել է նրա ռազմավարական նշանակությունը։

1938 թվականին գյուղն ուներ 3200 բնակիչ, այդ թվում՝ 300 աշխատունակ տարիքի տղամարդիկ։ Շատ գործազուրկներ միացան Ֆոլկսբունդին (Գերմանական մշակութային կազմակերպություն)՝ Գերմանիայում աշխատանք գտնելու համար։ Պշիշովիցը գերմանացիների կողմից գրավվեց պատերազմի հենց առաջին օրերին՝ 1939 թվականի սեպտեմբերին, իսկ բնակիչների առաջին զորակոչը գերմանական բանակ տեղի ունեցավ 1941 թվականին, երբ նորակոչիկների մի մասը գերմաներեն չգիտեր։ Ծխական տարեգրությունից հետևում է, որ 1942 թվականին մահացել է 13 ծխական, 1943 թվականին՝ 19, 1944 թվականին՝ 18, իսկ 1945 թվականին՝ 57 հոգի։ Ձմռան սկզբին 1944-1945 թվականներին գյուղում փակցվել են գերմանական քարոզչական պաստառներ՝ «Հաղթանակ կամ բոլշևիզմ» () մակագրությամբ, որոնք նախատեսված էին ռեյխի բնակչությանը պայքարի մղելու համար։ Այդ պահին Կարմիր բանակի հարձակումն արդեն սկսվել էր արևելքից։
Պատերազմի ժամանակ Սիլեզիայի բնակիչները, ներառյալ Պրեյսվիցը, ենթակա էին մոբիլիզացիայի գերմանական բանակում: Այդ ժամանակ նրանցից զգալի թիվն արձակուրդում էր։ Երբ հրաման արձակվեց, որ բոլոր հանգստացողները վերադառնան իրենց ստորաբաժանումները, նրանցից շատերը, հատկապես տեղի բնակիչները, դասալքվեցին:

## Իրադարձությունների ընթացք
1945 թվականի հունվարին խորհրդային ​​հարձակման մեկնարկից հետո Կարմիր բանակը ներխուժեց Վիսլա գետի գծից Գերմանիայի կողմից օկուպացված Լեհաստանի տարածք։ Հունվարի վերջին Վերմախտի ցրված ուժերը հետ մղվեցին դեպի Օդեր գետի գիծ, ​​որը գտնվում էր Երրորդ Ռեյխի նախապատերազմական տարածքում։ Մինչդեռ գերմանական մի քանի ստորաբաժանումների հրաման է տրվել մարտավարական հակահարվածներ նախապատրաստել հատկապես Վերին Սիլեզիայի շրջանում՝ հին լեհ-գերմանական սահմանին։ Հունվարի 24-ի երեկոյան խորհրդային զորքերը կարողացան գրավել Գլեյվից քաղաքը՝ տարածաշրջանի խոշորագույն արդյունաբերական կենտրոններից մեկը։

Հունվարի 25-ի կեսօրին մոտ Կարմիր բանակի 9-րդ մեքենայացված կորպուսի առաջապահ ստորաբաժանումները, հետապնդելով նահանջող թշնամուն, հասան Պրեյսվից։ Այստեղ նրանք շփվեցին գերմանական 20-րդ տանկային դիվիզիայի ստորաբաժանումների հետ, որոնք այդ առավոտյան պաշտպանական դիրքեր էին գրավել Պրեյսվիցում և շրջակայքում։ Երկու օր տեւած ճակատամարտի ընթացքում գյուղը մի քանի անգամ ձեռքից ձեռք անցավ։ Հունվարի 27-ի կեսօրին Կարմիր բանակը վերջնականապես վերահսկողություն էր հաստատել գյուղի վրա։

Գյուղը գրավելու մարտում Կարմիր բանակը կորցրեց 101 մարդ և մոտ 40 տանկ։ Հաջորդ երկու օրվա ընթացքում Կարմիր բանակը սպանեց մի շարք տեղի գյուղացիների։ Հրդեհվել են մի քանի տներ, կրակը հանգցնել փորձողների վրա կրակել են։

Կարմիր բանակը սպանել է 10 օրականից մինչև 78 տարեկան առնվազն 52 (այլ աղբյուրների համաձայն՝ 69) մարդ։ Սպանվածների թվում են գյուղում թաքնված Օսվենցիմի չորս բանտարկյալներ, ովքեր կարողացել էին փախչել Օսվենցիմից դեպի Ռայխ մահվան երթի ժամանակ, այդ թվում՝ իտալացիներ և հունգարացիներ։ Նրանք դուրս են եկել ողջունելու կարմիր բանակին ու նրանց ազատագրողներին ու տեղում գնդակահարվել։ Սպանվել է նաև 1939 թվականի արշավի մասնակից նախկին լեհ զինվորը, որը նոր էր  ազատագրվել խորհրդային զորքերի կողմից գերմանացի ռազմագերիների ճամբարից։ Զոհերի մեծ մասը զինվորական տարիքի տղամարդիկ էին, որոնց Կարմիր բանակի զինվորները շփոթել էին գերմանացիների հետ: Սակայն սպանվածների թվում էր Ժոգալների ողջ ընտանիքը՝ ներառյալ կանայք և երեխաներ, այդ թվում՝ 10 օրական երեխա: Ընտանեկան տունը կանգնած էր գյուղի ծայրին, հենց սահմանին։ Երեխայի հոր դիակի մոտ հայտնաբերվել է խորհրդային զինվորի դի և կացին։ Բացի այդ, Կարմիր բանակի զինվորները զանգվածային բռնաբարություններ են կատարել կանանց նկատմաբ և այրել մի քանի տներ։

Ջարդից հետո զոհերը թաղվել են տեղի գերեզմանատան եղբայրական գերեզմանում։

Լեհական լրատվամիջոցները հայտնում են նաև, որ ևս երկու խաղաղ բնակիչ է զոհվել 1945 թվականի ամռանը՝ պատերազմի ավարտից հետո, երբ Կարմիր բանակի զորքերը վերադառնում էին Գերմանիայից։ Տղամարդը մահացել է հունիսին, իսկ կինը՝ հուլիսին, երբ նրանք փորձել էին խանգարել մի խումբ խորհրդային զինվորների՝ կով գողանալիս:

## Հիշատակ
Լեհաստանում սոցիալիստական ​​կառավարման տարիներին այս իրադարձությունները չէին հրապարակվում անցանկալի հետևանքների պատճառով և եղբայրական գերեզմանի վրա չկար հիշատակի նշան։ Սակայն 2005 թվականին իրադարձությունների 60-րդ տարելիցին գերեզմանատանը կանգնեցվեց հուշաքար։ Արարողությունը վարում էր Լեգնիցայի եպիսկոպոս Ստեֆան Ցիչիմը, ով անձամբ ականատես է եղել այս իրադարձություններին և եղել է զոհերից մեկի ազգականը։

## Հետազոտություն և վերլուծություն
Կոտորածի ստույգ պատճառը հայտնի չէ։ Վարկածներից մեկի համաձայն՝ Կարմիր բանակի զինվորները ցանկանում էին վրեժ լուծել վերջին ճակատամարտում կրած կորուստների համար։ Վարկածներից մեկն էլ այն է, որ Կարմիր բանակի զինվորները կարծել էին, թե նրանք գտնվում էին Գերմանիայի տարածքում:

Լեհական Ազգային հիշողության ինստիտուտը Կարմիր բանակի զինվորների այս արարքը որակում է որպես մարդկության դեմ հանցագործություն։

Նմանատիպ հանցագործություններ Կարմիր բանակը կատարել է Մեչովիցեում (այժմ՝ Բիթոմի շրջան)։

2005 թվականին Լեհաստանի Ազգային հիշողության ինստիտուտը սկսեց հետաքննել այս իրադարձությունները, ինչպես նաև Գլիվիցեում և Գալեմբում (այժմ՝ Ռուդա Սլյոնսկա շրջան) քաղաքացիական անձանց զանգվածային մահվան այլ դեպքերը։ Հետաքննության ընթացքում ուսումնասիրվել են Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարության կողմից տրամադրված տարբեր փաստաթղթեր[, սակայն զանգվածային սպանություններին մասնակցած Կարմիր բանակի ստորաբաժանումները և հանցագործությունների համար պատասխանատու զինծառայողների ինքնությունը այդպես էլ չպարզվեցին։ Ազգային հիշողության ինստիտուտը նաև եզրակացրեց, որ Սիլեզիայի պատերազմի ավարտին մի քանի հազար խաղաղ բնակիչներ, որոնցից շատերը էթնիկ լեհեր էին, սպանվեցին Կարմիր բանակի զինվորների կողմից, այդ թվում՝ մոտ 800 մարդ, ովքեր զոհվեցին Գլիվիցեի ջարդերի ժամանակ:

## Գրականություն
* 
* 
*  — Диплом I-й степени на конкурсе школьных работ по теме «Codzienność w czasie przełomu 1944/1945».

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Przyszowice.pl: ''Tragedia 27.01.1945r.''
* Dziennik Zachodni: ''Zbrodnie wojenne Armii Czerwonej na Ślązakach — pierwsze śledztwa''

Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Լեհաստանը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Ռազմական հանցագործություններ