Դերբենդի ամիրայություն

**Դերբենդի ամիրայություն**, պետություն, որը կազմավորվել է Կասպից ծովի արևմտյան ափերին, Կովկասյան լեռների հարավ-արևելյան հատվածում։ Կենտրոնը եղել է Դերբենդ քաղաքը, որը 8-10-րդ դարերում հանդիսացել է Մերձավոր Արևելքի ամենանշանակալի առևտրային կենտրոններից մեկը։  

## Անկախության ձեռքբերում
9-րդ դարի երկրորդ կեսին Արաբական հսկայական և դեռևս հզոր խալիֆայությունում սրվում են կենտրոնաձիգ գործընթացները, որոնք սկսում են աճել և գնալով ավելի ակնհայտ դառնալ պետության ծայրամասերում։ 

Այդ շրջանում Կովկասում ավելի ու ավելի է սկսում թուլանալ Աբբասյանների իշխանությունը, իսկ Դերբենդը, որը 7-8-րդ դարերում մուսուլմանական աշխարհի հյուսիսային սահմաններում խալիֆայության գլխավոր հենակետն էր, գնալով կորցնում է կապը կենտրոնական իշխանության հետ, և Դերբենդի կախվածությունը Բաղդադից զգալիորեն նվազում է։

Խալիֆա Մուհթադիի օրոք (869-870 թթ․) Դերբենդը դառնում է անկախ ամիրայություն։ Այնուամենայնիվ, այս ժամանակահատվածում Դերբենդի ամիրաների դիրքորոշումը շատ դժվար էր և մեծապես կախված էր տեղի արաբական ազնվականությունից, ովքեր ընտրում էին նրանց այդ պաշտոններում։

Դերբենդի ամիրաները ծագում էին տեղի արաբական ազնվականությունից և չունեին ո՛չ արաբ խալիֆաների կողմից նշանակվածների, ո՛չ էլ Կովկասի խոշոր պետությունների ֆեոդալ կառավարիչների հեղինակությունը։ Հետևաբար նրանք կախվածության մեջ ընկան Դերբենդի ազնվականությունից։

Անկախության ձեռքբերումից հետո Դերբենդի պատմությունը բնութագրվում է սուր սոցիալական հակամարտություններով և լի է քաղաքային ազնվականության և ֆեոդալ կառավարիչների՝ ամիրաների միջև իշխանության համար պայքարի դրվագներով։ Այս պայքարում ակտիվորեն մասնակցում էին Շիրվանի և Դաղստանի ֆեոդալական հողերի կառավարիչները, և հաճախ Ռուսաստանի ջոկատները, որոնք բոլոր հայտնի դեպքերում գործում էին Դերբենդի ամիրաների կողմից և նույնիսկ ծառայում էին նրանց որպես թիկնապահ։

Հաճախ Դաղստանի ֆեոդալական կալվածքների կառավարիչներն օգնություն էին ցուցաբերում Դերբենդի ամիրաներին ներքին թշնամիների դեմ պայքարում, իսկ Դերբենդի կառավարիչները, իրենց հերթին, անընդհատ միջամտում էին նրանց գործերին։

Գտնվելով իսլամադավան աշխարհի սահմանին, Դերբենդի ամիրաները ստիպված էին հավասարակշռություն պահպանել Կովկասի իսլամական և ոչ իսլամադավան ֆեոդալական տիրույթների միջև՝ ակտիվ ռազմական գործողությունների և քաղաքական դաշինքների միջոցով Ալանների, Ռուսաստանի և Դաղստանի ֆեոդալ կառավարիչների հետ՝ միաժամանակ պահպանելով իրենց անկախությունն ու ազդեցությունը տարածաշրջանում: Եվ պետք է ասել, որ Դերբենդը կարողացավ հաջողությամբ պահպանել իր դիրքը որպես Կովկասի խոշոր ֆեոդալական պետություններից մեկը՝ ակտիվ դեր ունենալով նրա պատմության մեջ և նշանակալից ազդեցություն ունենալով այդ շրջանների սոցիալ-տնտեսական և մշակութային-քաղաքական զարգացման վրա։

## Դերբենդի ամիրայությունը 10-13-րդ դարերում
10-13-րդ դարերում Դերբենդի պատմությունը միահյուսված է միջնադարյան Դաղստանի պատմության հետ։ Ի տարբերություն Դերբենդի արաբական տիրապետության շրջանի (VII-IX դդ.) Դերբենդի ամիրաներն ավելի սերտ կապված են եղել Ալ-Կարախի, Թաբասարանի, Խայդակի, Շանդանի և այլ դաղստանցի ֆեոդալ կառավարիչների հետ, որոնց հետ կնքել են ռազմաքաղաքական պայմանագրեր, ինչպես նաև տեղի են ունեցել տոհմական ամուսնություններ։

Գտնվելով իսլամադավան աշխարհի սահմանին, Դերբենդի կառավարիչները ստիպված էին հավասարակշռություն պահպանել Կովկասի իսլամադավան պետությունների կառավարիչների և Հյուսիսային Կովկասի ոչ իսլամադավան կառավարիչների միջև։ Չնայած նման քաղաքականության բոլոր դժվարություններին, Դերբենդի ամիրաներին հաջողվեց, բացառությամբ շատ կարճ ժամանակահատվածի, պահպանել Դերբենդի ինքնիշխանությունը և նրա դիրքը տարածաշրջանում՝ մնալով 10-18-րդ դարերի Արևելյան և հյուսիս-արևելյան Կովկասի ամենանշանակալից պետություններից մեկը:

11-րդ դարի կեսերին սոցիալական հակասությունները և քաղաքական պայքարը Դերբենդում հասնում են որոշակի ինտենսիվության, և այդ առճակատման ժամանակ Դերբենդի ամիրաները հաճախ պարտվող կողմն էին։ Համաձայն աղբյուրների, եթե 10-րդ դարում Դերբենդի սոցիալ-քաղաքական բախումներին Ռուսաստանի մասնակցությունը միշտ եղել է ամիրաների կողմից, ապա 11-րդ դարում ռուսներն ու ալանները սովորաբար մասնակցում էին Դերբենդի տիրակալների ռազմական գործողություններին արտաքին քաղաքական հակառակորդների՝ շիրվանների,  վրացիների և քրդերի դեմ: Այնուամենայնիվ, ամիրաների ներքին թշնամիներն այս ժամանակահատվածում ավելի շատ էին փորձում էմիրներին զրկել քաղաքում իրենց օրինական իշխանությունից և ազդեցությունից։

12-րդ դարի երկրորդ կեսը նշանավորվեց Դերբենդի և Շիրվանի ռազմաքաղաքական դիմակայության սրմամբ, որում վերջինիս հաճախ զգալի օգնություն էր ցուցաբերում Վրաստանը։ Իրենց հերթին, Դերբենդի ամիրաները Շիրվանի հետ բախումների ժամանակ փորձում էին օգտագործել ռուսների, ալանների և խազարների զորքերը։ Դերբենդի զորքերի ամենանշանակալի արշավանքներից մեկը Շիրվան տեղի ունեցավ 1173 թվականին (հնարավոր է 1175 թվականին)։ Բաքվի շրջանում ամիրայի զորքերը ջախջախվեցին, իսկ ռուսական նավատորմը, որը բաղկացած էր 70 նավերից, ոչնչացվեց։

## Տնտեսական կյանք
Դերբենդը, լինելով Մերձավոր Արևելքի ամենանշանակալի առևտրային կենտրոններից մեկը, առևտրա-տնտեսական կապերի մեջ է եղել հարևան երկրների հետ։ Այստեղ ապրանքներ էին առաքվում Կասպից ծովի բոլոր շրջաններից և շատ այլ իսլամադավան և ոչ իսլամադավան պետություններից։

Միջազգային առևտրի արագ զարգացումը Կասպից ծովի ավազանում, որտեղ արաբները տեղափոխեցին կովկասյան և սևծովյան ավանդական առևտրային ուղիների զգալի մասը, նպաստեց Դերբենդում արհեստների և առևտրի արագ զարգացմանը, որը 10-րդ դարի արաբ պատմաբաններն անվանեցին Կովկասի ամենամեծ քաղաքը, «ավելի գեղեցիկ, քան Արդաբիլը և ավելի մեծ, քան Թիֆլիսը»:

Դերբենդի ֆեոդալական և վաճառական-վաշխառու վերնախավի ստացած ահռելի եկամուտը միջազգային առևտրից այս ժամանակահատվածում դարձավ նրա սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական հզորության հիմնական գործոններից մեկը։ Մուսուլմանական Արևելքի շատ քաղաքների նման, տեղի է ունենում Դերբենդի հասարակության այս ամենահարուստ դասակարգային խմբերի կապիտալի միաձուլումը և կենտրոնացումը, որոնք մենաշնորհում էին միջազգային քարավանների և ծովային առևտուրը, արտասահմանյան ապրանքների տարանցումը և առևտրային ենթակառուցվածքները։

12-13-րդ դարերի սկզբին, Վրաստանի  ազդեցությունն Արևելյան Կովկասում բավականին մեծացավ, և վրաց արքաները ձգտում էին ամրապնդել քաղաքական և տնտեսական կապերը Դերբենդի հետ։

## Քաղաքի արտաքին կառուցվածք
Մինչև անկախանալը Մասլամահ իբն Աբդ ալ-Մալիքը (733–734 թթ․) ոչ միայն «տաջիկների անունով երկրորդ անգամ վերակառուցեց Դերբենդը», այլև այն բնակեցրեց արաբ ռազմիկներով և գաղութարարներով։ Նա դրեց միջնադարյան Դերբենդի պատմական և սոցիալական տեղագրության հիմքերը՝ բաժանելով քաղաքը չորս թաղամասերի։

Մասլամահի հրամանով Դերբենդում կառուցվել է տաճարի մզկիթ՝ Ջումա մզկիթը, որը գոյություն ունի և գործում է քաղաքում մինչ օրս՝ լինելով աշխարհի հնագույն մզկիթներից մեկը։

Դերբենդում ամիրայության գոյության և զարգացման ընթացքում պահպանվել է եռակողմ կառուցվածք, որը բնորոշ է մուսուլմանական Արևելքի և Կովկասի միջնադարյան քաղաքներին․ բաղկացած է երեք հիմնական մասից՝ միջնաբերդ (արաբերեն՝ «կալա»), բուն քաղաք (արաբերեն՝ «մեդինա») և առևտրային և արհեստագործական արվարձան (արաբ.՝ «ռաբադ»)։ Տեսակետներից մեկի համաձայն «10-րդ դարում Դերբենդը «միջնաբերդ չուներ»։

Այնուամենայնիվ, 10-13-րդ դդ. Դերբենդի միջնաբերդը շարունակում էր մնալ քաղաքի պատմական տեղագրության կարևորագույն տարրը՝ նրա ռազմական, քաղաքական և վարչական առանցքը: Դերբենդի ամիրայության գոյության ընթացքում միջնաբերդի սոցիալական տեղագրության մեջ մեծ փոփոխություններ են տեղի ունեցել։ Դրանցից ամենակարևորներից էր Դերբենդի տիրակալի պալատական համալիրի դիրքի փոփոխությունը։

Դերբենդն ունեցել է ամուր պաշտպանական համակարգ նաև ամիրայության գոյության ժամանակաշրջանում։ Դրա ապացույցն այն էր, որ ռուսական ջոկատները 9-11-րդ դդ․  Կասպից ծովի հարավ-արևմտյան ափին և Հարավային Կովկասի տարածքում արշավանքներ իրականացնելիս երբեք չեն հարձակվել  Դերբենդ քաղաքի վրա։ Դա բացատրվում է հզոր ամրություններով և «ծովային պարիսպներով», որոնք հուսալիորեն պաշտպանում էին քաղաքը և Դերբենդ նավահանգիստը ռուսների հարձակումներից։

## Անկախության կորուստ
Դերբենդը գրավվում է 1239 թ՝ մոնղոլների կովկասյան երկրորդ արշավանքի ժամանակ։ Սրանով նշանավորվում է քաղաքի անկման սկիզբը, որից հետո Դերբենդը երբեք չի կարողանում վերականգնվել: Մոնղոլները խարխլում են քաղաքի տնտեսությունն ու առևտուրը, խաթարում ավանդական առևտրային ուղիները և կապերը արևելյան, անդրկովկասյան և ներդաղստանյան շուկաների հետ, մեծ վնաս հասցնում գյուղատնտեսությանը և արհեստագործությանը։ Դերբենդի համար հատկապես ծանր էին Ոսկե Հորդայի խաների և Իրանի մոնղոլ տիրակալների կատաղի պայքարի հետևանքները, որոնք հավակնում էին ռազմաքաղաքական և առևտրային այս կարևոր կենտրոնին։

Մոնղոլների նվաճումներից հետո Դերբենդը, պայմանավորված աճի և բարգավաճման որոշակի ժամանակաշրջաններով, թեև մնում էր Դաղստանի ամենանշանակալի քաղաքը, սակայն դրանից հետո այլևս չի կարողանում հասնել իր նախկին հզորությանը և սոցիալ-տնտեսական զարգացման երբեմնի մակարդակին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դաղստանի պատմություն
Կատեգորիա:Կովկասի պատմություն
Կատեգորիա:Աբբասյան խալիֆայություն
Կատեգորիա:Ասիայի պատմական միապետություններ
Կատեգորիա:Ասիայի պատմական երկրներ