Մերկուրի (աստված)

**Մերկուրիուս** (;  ) հին հռոմեական կրոնի և դիցաբանության գլխավոր աստվածներից մեկն էր՝ հանդիսանալով հին Հռոմեական պանթեոնի տասներկու Dii Consentes-ներից մեկը։ Նա սահմանների, առևտրի, հաղորդակցության (ներառյալ գուշակությունը), ճարտասանության, ֆինանսական շահույթի, լեզուների, հաջողության, գողերի, ճանապարհորդների և խաբեության աստվածն էր։ Նա նաև հոգիների ուղեկիցն էր դեպի ներաշխարհ։

Հռոմեական դիցաբանության մեջ նա Մայայի որդին էր՝ Ատլաս տիտանի յոթ դուստրերից մեկի, և Յուպիտերի որդին։ Նրա ամենահին ձևերում նա կապված էր էտրուսկյան աստված Տուրմսի հետ․ երկու աստվածներն էլ նման են հունական աստված Հերմեսին։ Նրան հաճախ պատկերում էին ձախ ձեռքում պահած կադուցեոսով։ Նմանապես իր հունական համարժեքին՝ Հերմեսին, նա Ապոլոնից նվեր էր ստացել մոգական գավազան, որը հետո դարձավ կադուցեոս՝ երկու փաթաթված օձերով գավազան։

## Ծագումնաբանություն
«Մերկուրի» անունը, հավանաբար, կապված է լատիներեն **' («ապրանք», համեմատ. ''merchant'', ''commerce'' և այլն), **' («առևտուր անել») և **' («աշխատավարձ») բառերի հետ։ Մեկ այլ տարբերակով այն կարող է կապված լինել հնդեվրոպական արմատ merĝ- ձևի հետ, որը նշանակում է «սահման, եզր» (համեմատ. [[Հին անգլերեն]] "", [[Հին նորվեգերեն]] "" և լատիներեն ""), ինչպես նաև հունարեն ՝ «սահմանապահ» իմաստով (ըստ / համադրության), ինչը մատնանշում է նրա դերը որպես վերին և ստորին աշխարհների միջև կամուրջ։ Բացի այդ, ըստ [[Ռանկո Մատասովիչ|Մատասովիչի]]՝ **' և **' տերմինները ծագումնաբանորեն հարազատ են PIE արմատով, համեմատ. մոնղոլական ՝ «սահման, եզր, շուկա, բազար»։

== Պատմություն ==
Մերկուրիին չգտնեցին վաղ [[հռոմեական կրոն]]ի  աստվածների՝ **' շարքում։ Փոխարենը նա իր մեջ ներառեց ավելի հին Dei Lucrii աստվածային կերպարները, երբ հռոմեական կրոնը սկսեց սինկրետիզացվել հունական կրոնի հետ Հռոմեական հանրապետության ժամանակ՝ մ.թ.ա. 4-րդ դարից։ Նրա պաշտամունքը ձևավորվեց նաև Էտրուսկյան կրոնի ազդեցությամբ, որտեղ Տուրմսը ուներ նման հատկանիշներ։ Սկզբից Մերկուրիուսը կրել է նույն հատկանիշները, ինչ Հերմեսը՝ թևավոր սանդալներ (տալարիա), թևավոր գլխարկ (), և կադուցեոս՝ երկու խճճված օձերով հռետորի գավազան, որը Ապոլոնի նվերն էր Հերմեսին։ Նրան հաճախ ուղեկցում էր աքաղաղը՝ նոր օրվա խորհրդանիշը, խոյ կամ այծ՝ բեղմնավորության խորհրդանիշ, և կրիա՝ հղում անելով Մերկուրիի լիրայի լիրա հայտնագործությանը կրիայի բեղմնավորությամբ։

Ինչպես Հերմեսը, նա նույնպես հաղորդագրությունների, ճարտասանության և առևտրի աստվածն էր, հատկապես հացահատիկի առևտրի։ Նա նաև ճանապարհորդների հովանավորն էր և գողերի աստվածը։ Մերկուրիին համարում էին առատության և առևտրային հաջողության աստված, հատկապես Գալիայում, որտեղ նա համարվում էր առավել հարգվածներից։ Նույնպես ինչպես Հերմեսը, նա համարվում էր հոգիների ուղեկցող՝ նոր մահացածների հոգիներին առաջնորդելով դեպի հանդերձյալ աշխարհ։ Բացի այդ՝ Օվիդիոսը գրել է, որ Մերկուրին Մորպեուսի երազները Սոմնուսի ձորից բերում էր քնած մարդկանց։

Պոմպեյից հայտնաբերված հնագիտական վկայությունները ցույց են տալիս, որ Մերկուրին եղել է հռոմեական ամենատարածված աստվածներից մեկը։ Առևտրի աստվածը պատկերված էր Հռոմեական հանրապետության վաղ բրոնզե դրամների վրա՝ սեքստանսի և ի վրա։

## Սինկրետիզմ
Երբ հռոմեացիները նկարագրում էին կելտական և գերմանական ցեղերի աստվածներին, նրանք նրանց չէին համարում առանձին էակներ, այլ մեկնաբանում էին որպես սեփական աստվածների տեղային դրսևորումներ կամ արտացոլումներ։ Այս մշակութային առանձնահատկությունը հայտնի էր որպես **'։ Մերկուրին հատկապես լայն տարածում գտավ [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրության]] նվաճած տարածքներում․ [[Յուլիուս Կեսար]]ը գրել է, որ Մերկուրին ամենահայտնի աստվածն էր Բրիտանիայում և Գալիայում՝ համարվելով բոլոր արվեստների գյուտարար։ Դա, հավանաբար, այն պատճառով էր, որ հռոմեական [[սինկրետիզմ]]ում Մերկուրին նույնացվում էր [[Կելտական դիցաբանություն|կելտական աստված]] [[Լուգուս]]ի հետ, և այս կերպարով հաճախ ուղեկցվում էր կելտական [[Ռոսմերտա]] աստվածուհուց։ Թեև Լուգուսը, ըստ որոշ տեսակետների, սկզբնապես եղել է լույսի կամ արևի աստված (բայց սա վիճելի է), նրա առևտրական բնույթը նրան մոտեցնում էր Մերկուրիին, մինչդեռ [[Ապոլոն]]ը նույնացվում էր այլ կելտական աստվածության՝ [[Բելենուս]]ի հետ։

Հռոմեացիները Մերկուրիին նույնացրել են նաև [[Գերմանական հեթանոսություն|գերմանական աստված]] ի հետ՝ **' սկզբունքով։ Արդեն մ.թ. I դարում հռոմեացի գրող Տակիտոսը նրան նշել է որպես գերմանական ժողովուրդների գլխավոր աստված։ Այս կապը Մերկուրիի և Վոտանի միջև պահպանվել է լեզվական ժառանգության մեջ՝ օրինակ, անգլերենում *Wednesday* («Woden’s day»՝ Վոտանի օր) և ֆրանսերենում *Mercredi* («Մերկուրիի օր»):

## Անուններ և վերնագրեր
Մերկուրին հռոմեացիները ճանաչում էին որպես , երբեմն ավելի հին տեքստերում նաև , **' կամ **' ձևերով։ Նա ուներ բազմաթիվ վերնագրեր՝ ներկայացնելով նրա տարբեր հատկանիշները կամ տարբեր ժողովուրդների հետ սինկրետիկ ձևերը։ Ամենահայտնի և նշանակալից վերնագրերից են հետևյալները․

*Mercurius Artaios* — Մերկուրիի և կելտական Արտայոս արջի և որսորդության աստծո համադրությունը, որը պաշտվում էր Բոկրուասսանում, Ֆրանսիա։

*Mercurius Arvernus* — կելտական Arvernus աստծո համադրված ձևը Մերկուրիի հետ։ Ռայնլանդում այս կերպարով նա պատկերված է որպես Ավեռնների ցեղի հովանավոր, թեև Ավեռնի տարածքում նրա այդ անունով նվիրատվություններ չեն գտնվել։

*[[Mercurius Cimbrianus]]* — Մերկուրիի և Կիմբրների աստծո համադրություն, երբեմն նույնացվում է Օդինի հետ։

*Mercurius Cissonius* — Մերկուրիի և կելտական Cissonius աստծո միաձուլված տարբերակը, որի մասին հիշատակվում է Քյոլնից մինչև Սենտ (Ֆրանսիա) տարածքում։

*Mercurius Esibraeus* — իբերիական Esibraeus աստծո և հռոմեական Մերկուրիի սինկրետիկ ձևը։ Այս անունով արձանագրություն գտնվել է միայն Մեդելիմում (Պորտուգալիա), և ենթադրվում է, որ նույնական է Banda Isibraiegus-ի հետ, որի անունը հիշատակվում է մոտակա Բեմպոստա գյուղի մեկ այլ արձանագրության մեջ։

*Mercurius Gebrinius* — Մերկուրիի և կելտական կամ գերմանական Gebrinius աստծո համադրությունը, որի մասին հայտնի է Բոննում գտնվող զոհասեղանի արձանագրությունից։

*Mercurius Moccus* — կելտական Moccus («խոզ») աստծո և Մերկուրիի միաձուլումը, որը հայտնի է Լանգրում (Ֆրանսիա) գտնված ապացույցներից։ Անվան իմաստը՝ «խոզ», մատնանշում է կապը վարազի որսի հետ։

*Mercurius Sobrius* («Մերկուրի՝ զուսպը») — Մերկուրիի և կարթագենյան առևտրի աստծո համադրությունը։

*Mercurius Visucius* — կելտական Visucius աստծո համադրությունը Մերկուրիի հետ, որի մասին արձանագրություն գտնվել է Շտուտգարտում։ Վիսուկիուսին պաշտում էին հիմնականում կայսրության Գալիա և Գերմանիա սահմանային շրջաններում։ Թեև նա հիմնականում նույնացվում էր Մերկուրիի հետ, երբեմն կապվում էր նաև Մարս աստծո հետ, քանի որ Գալիայում հայտնաբերվել է նվիրատվական արձանագրություն՝ «Mars Visucius»-ին և նրա կին համարժեք՝ Վիսուկիա աստվածուհուն։

## Հին գրականության մեջ
Վերգիլիոսի *[[Էնեիդա]]* պոեմում Մերկուրին հիշեցնում է Էնեասին իր առաքելության մասին՝ Հռոմ քաղաքը հիմնադրելու։ Օվիդիոսի *[[Fasti (poem)|Fasti]]*-ում Մերկուրիին հանձնարարում են ուղեկցել Լարունդա նիմֆային դեպի ներաշխարհ։ Սակայն ճանապարհին Մերկուրին սիրահարվում է Լարունդային և նրա հետ համբարվում։ Նրանցից ծնվում են երկու երեխաներ՝ Լարերը, որոնք դառնում են անտեսանելի տնային աստվածներ։

## Տաճար
Մերկուրիի տաճարը Հռոմում գտնվում էր Մաքսիմուսի շրջանաձև մրցատաշտի (*Circus Maximus*) տարածքում՝ Ավենտին և Պալատին բլուրների միջև։ Այն կառուցվել էր մ.թ.ա. 495 թվականին։

Այդ տարում Հռոմում լարվածություն կար պատրիկյանների (սենատորների) և պլեբեների միջև, ինչը հանգեցրեց պլեբեների առաջին հեռացմանը հաջորդ տարում։ Տաճարի կառուցումն ավարտելուց հետո վեճ առաջացավ հռոմեական կոնսուլներ Ապպիուս Կլավդիուս Սաբինուս Ռեգիլենսիսի և Պուբլիուս Սերվիլիուս Պրիսկուս Ստրուկտուսի միջև՝ ով պետք է արժանանար տաճարի նվիրաբերման պատիվին։

Հռոմեական սենատը հարցը հանձնեց ժողովրդական ժողովին և որոշեց, որ ով էլ ընտրվի, պիտի ստանձնի նաև լրացուցիչ պարտականություններ՝ շուկաների վերահսկում, վաճառականների գիլդիայի հիմնում և -ի որոշ գործառույթների կատարում։ Ժողովուրդը, դժգոհ լինելով սենատից և կոնսուլներից, որոշեց տաճարը նվիրաբերելու պատիվը տալ լեգեոններից մեկի առաջին հարյուրապետ Մարկուս Լետորիուսին։ Այս որոշումը վրդովեցրեց սենատին և հատկապես պահպանողական Ապպիուսին՝ էլ ավելի սրելով հակամարտությունը։

Նվիրաբերումը տեղի ունեցավ մ.թ.ա. 495 թվականի մայիսի 15-ին։

Տաճարը համարվում էր ամենահարմար վայրը առևտրի և ճանապարհորդության աստծո պաշտամունքի համար, քանի որ գտնվում էր քաղաքի առևտրային և մրցարշավային կենտրոնում։ Քանի որ այն տեղադրված էր պլեբեների ավենտինյան թաղամասի և պատրիկյանների պալատինյան կենտրոնի միջև, այն նաև ընդգծում էր Մերկուրիի՝ միջնորդի դերը։

## Պաշտամունք
Քանի որ Մերկուրին չի պատկանում հռոմեական թագավորության վաղ աստվածներին, նա չուներ հատուկ ** (քահանա), բայց ուներ իր հիմնական տոնը՝ Մերկուրալիա (*Mercuralia*), որը նշվում էր մայիսի 15-ին։ Այդ օրը վաճառականները իրենց գլխին ջուր էին ցողում նրա սրբազան աղբյուրից, որը գտնվում էր Porta Capena դարպասի մոտ։

## Ժողովրդական մշակույթում

Մերկուրին առաջին անգամ հայտնվում է Ջեք Կերբիի ստեղծած կոմիքսում՝ *Mercury in the 20th Century* (*Մերկուրին 20-րդ դարում*), որը տպագրվել է *[[Red Raven Comics]]* #1-ում՝ 1940 թվականին։

ԱՄՆ-ի այսպես կոչված Mercury dime՝ 1916–1945 թվականներին թողարկված դրամը, իրականում պատկերի վրա չունի Մերկուրիին, այլ թևավոր Ազատության ալեգորիկ կերպարը։ Սակայն, քանի որ նա կրում է ֆրիգիական գլխարկ (ոչ թե թևավոր սաղավարտ), դրամը ժողովրդականորեն կոչվեց Մերկուրիի անունով՝ արտաքին նմանության պատճառով։

ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի E-6B Mercury ինքնաթիռը՝ հաղորդակցության հարթակ, նույնպես կրում է այս աստծո անունը։

## Պատկերասրահ

File:Mercury Semuncia 200BC.jpg|Մերկուրիի պատկերով բրոնզե  (մ.թ.ա. 215–211)
File:Casa dei vettii, vestibolo, oechus affrescato sul peristilio, issione legato alla ruота da vulcano alla presenza di giуноне 02.jpg|Մերկուրի-Հերմես՝ հին Պոմպեյի ֆրեսկա
File:Figurine van Mercurius met drie falli in brons, 100 tot 250 NC, vindplaats- Tongeren, zuidwestgrafveld, Paspoel, 1880-1882, Romeinse Kassei-Linderstraat-Koninksemsteenweg, collectie Gallo-Romeins Museum Tongeren, GRM 2545.jpg|Բրոնզե արձանիկ՝ երեք ֆալուսով Մերկուրի, ձախ ձեռքին՝ աքաղաղ, աջին՝ դրամապանակ, մ.թ. 100–250, գտնված Տոնգերենում, մոտ 8.8 սմ, Գալլո-Հռոմեական թանգարան
Wiki.Vojvodina III Ulica Grčkoškolska 090.jpg|Ջորջե Յովանովիչ․ Մերկուրիի արձանը Նովի Սադի Կենտրոնական վարկային բյուրոյի շենքի վրա, Սերբիա, 1896
Seal of the United States Post Office Department (1782–1837).png|ԱՄՆ փոստային բաժնի կնիքը (1782–1837)
File:Mercury by Hendrick Goltzius.jpg|Հենդրիկ Գոլցիուս․ *Մերկուրի*, իր խորհրդանիշներով
File:Jupiter geeft Mercurius opdracht Argus te doden Centraal Museum 2559.jpg|Յան Գերրիտս վան Բրոնկխորստ․ *Յուպիտերը հրամայում է Մերկուրիին սպանել Արգուսին*
File:Hermes-Mercury.jpg|Հունական աստված Հերմեսի արձանը Հարթ հաուսում, Տորոնտո
File:Mercury on island of Källskär, view from side.JPG|Մերկուրիի արձանը Կյոլսկյար կղզում (Օլանդ)
File:St. Lucia 1949 Mi 136 stamp (75th anniversary of the UPU. Hermes over globe).jpg|Մերկուրին՝ թևավոր սուրհանդակ, 1949 թ. Սեն Լյուսիաի դրոշմանիշում՝ նվիրված ՀՓՄ-ին
File:Venus and Mercury dli 9219900204 cor.tif|Ալֆրեդ Սալմոն ըստ Ֆրանսուա Բուշեի՝ *Վեներան մտնում է բաղնիք․ Կուպիդոնի դասը*, 19-րդ դար, փորագրություն


## Նշումներ

## Արտաքին հղումներ
* Վարբուրգի ինստիտուտի պատկերագրական բազա՝ Մերկուրիի պատկերներ
* [Մերկուրիի պատկերներ՝ Վիքիպահեստում](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mercurius_(deus))

Կատեգորիա:Dii Consentes
Կատեգորիա:«Էնեիդա»-ի աստվածություններ
Կատեգորիա:«Մետամորֆոզներ»-ի կերպարներ
Կատեգորիա:Առատության աստվածներ
Կատեգորիա:Առևտրի աստվածներ
Կատեգորիա:Բախտի աստվածներ
Կատեգորիա:Խաբեբա աստվածներ
Կատեգորիա:Հերմես
Կատեգորիա:Հոգիների ուղեկցողներ
Կատեգորիա:Հռոմեական աստվածներ

Կատեգորիա:Մերկուրիական աստվածություններ
Կատեգորիա:Մոլորակային աստվածներ
Կատեգորիա:Սուրհանդակ աստվածներ