Հոլոքոստի ժամանակագրություն

**Հոլոքոստի ժամանակագրություն**, Նացիստական Գերմանիայի կողմից կատարված իրադարձություն, որը նպատակաուղղված էր հետապնդել, սպանել հրեաներին, Հրեական կոլաբորիացիոնիզմի մասնակիցներին և այլ ազգության ու սոցիալական խմբերի անձանց 1933-ից 1945 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում։

## Նացիստների իշխանություն գալուց մինչև Նյուրնբերգյան օրենքների ընդունում
### 1933 թվական

* հունվարի 30՝ Ադոլֆ Հիտլերը նշանակվում է Նացիստական Գերմանիայի կանցլեր
* մարտի 22՝ ՍՍ-ի կողմից ստեղծված Դախաու համակենտրոնացման ճամբար են բերվում առաջին կալանավորները
* ապրիլի 1՝  հրեական ձեռնարկությունների բոյկոտումը Գերմանիայի ողջ տարածքում․ փաստացի օրինականացվում է հակասեմականությունը երկրում
* ապրիլի 7՝ օրենքի ընդունում, ըստ որի այն չինովնիկները, ովքեր նախնիների մեջ ունեին հրեա նախածնողներ, ազատվում են աշխատանքից
* ապրիլի 22՝ հիվանդանոցներից հրեա բժիշկների աշխատանքից ազատում
* ապրիլի 25՝ քվոտաների ընդունում՝ կրթական հաստատություններում հրեա սովորողների քանակի մասին․ ամեն դպրոցում մինչև 5 %  և ավելի քան 1,5 % համալսարաններում
* մայիսի 6՝ պրոֆեսորների և նոտարիուսների մասին օրենք, ըստ որի, ովքեր նախնիների մեջ ունեին հրեա նախածնողներ, ազատվում են աշխատանքից
* մայիսի 10՝ հրապարակայնորեն այրվում են հրեական ծագման հեղինակների և հականացիստական գրքերը
* հունիսի 2՝ հիվանդանոցներից հրեա ատամնաբույժերի և ատամնատեխնիկների աշխատանքից ազատում
* հուլիսի 5՝ նպաստից զրկում, եթե նորապսակներից մեկը արիացի չէ
* հուլիսի 14՝ Գերմանիայի «ոչ լիարժեք» քաղաքացիների հարկադիր ստերջացում (շիզոֆրենիա, էպիլեպսիա և այլ հիվանդություններով տառապող)․ մինչև 1945 թվականը ստերջացրել են 200 հազարից մինչև 400 հազար անձանց
* հուլիսի 14՝ 1918 թվականից հետո հրեաներին (հիմնականում Արևելյան Եվրոպայից) տրամադրված գերմանական քաղաքացիությունից զրկում
* հուլիսի 20՝ «Արիական պարագրաֆի» տարածում փաստաբանական գրասենյակներում
* սեպտեմբերի 13՝ ռասայական տեսության ուսուցում դպրոցներում
* սեպտեմբերի 22՝ «Մշակույթի պետական մասնաճյուղի» հիմնում, որտեղ մուտք ունեին միայն արիացիները․ հրեաներին արգելվեց աշխատել մշակույթի ոլորտում
* սեպտեմբերի 29՝ գյուղացիներից պահանջվել է արիականության ծագման ապացույց
* նոյեմբերի 4՝ ընդունվել է «Թերթերի խմբագրման մասին օրենք», որն արգելել է հրեաներին և հրեա ամուսիններ ունեցող անձանց խմբագրել գերմանական թերթեր

### 1934 թվական
* հունվարի 1՝ գերմանական օրացույցներից հեռացնում են հրեական բոլոր հիշարժան օրերը
* փետրվարի 17՝ Ավստրիայի կանցլեր Էնգելբերտ Դոլֆուսի հակասեմական քաղաքականության հետևանքով 5000 հրեա կորցնում է աշխատանքը Ավստրայում
* մայիսի 1՝ Յուլիուս Շտրեյխերը «Der Stürmer» շաբաթաթերթում տպում է Հրեաների արյան զրպարտանք, որտեղ նշում է, թե հրեաներն իրենց ծիսակատարություններին սպանում են «արիացի երեխաներին»
* մայիսի 17՝ Գերմանիայի հրեաները զրկվում են բժշկական ապահովագրությունից
* մայիսի 31՝ հրեաները (ըստ գերմանական ռասայական դասակարգման) ազատվում են Գերմանիայի բանակի ծառայությունից
* հուլիսի 20՝ ՍՍ-ը դառնում է ինքնուրույն կազմակեպություն, որը ենթարկվում է միայն Հիտլերին․ ՍՍ-ի ղեկավար է դառնում Հայնրիխ Հիմլերը
* օգոստոսի 2՝ մահանում է նախագահ Պաուլ ֆոն Հինդենբուրգը․ Հիտլերը դառնում է ֆյուրեր և Գերմանիայի ռայխսկանցլերը

### 1935 թվական
* ապրիլի 1՝ Գերմանիայում արգելվում է Եհովայի վկաների կազմակերպությունը, քանի որ վերջինիսի անդամները հրաժարվում են տալ զինվորական երդում և հավատարմություն պետությանը
* մայիսի 31՝ Գերմանիայի բանակը հայտարարվում է «մաքուր արիական»․ հրեաներին արգելվում է ծառայել վերմախտում
* հունիսի 26՝ ընդունվում է պարտադիր աբորտի օրենքը, եթե պտուղը ժառանգական հիվանդության կրող է
* հունիսի 28՝ միասեռական կապերի քրեական պատասխանատվությունը զգալիորեն խստացվում է
* հուլիսի 1՝ հիմնադրվում է ռասիստական «Նախնիների ժառանգության ավանդման հետազոտման ընկերությունը» ()
* սեպտեմբերի 15՝ հակասեմական Նյուրնբերգյան օրենքների ընդունում

## Նյուրնբերգյան օրենքների ընդունումից մինչև «Բյուրեղապակյա գիշեր»
### 1935 թվական

* նոյեմբերի 14՝ հրեաները զրկվում են ընտրության ձայնի իրավունքից։ Հստակեցվում են «հրեաներ» և «միշլինգե»  (խառնածիններ) () տերմինները․ 250 հազարից մինչև 500 հազար քաղաքացի համարվում է «միշլինգե»․ արգելվում են հրեաների և վերջիններիս հետ ամուսնությունները
* նոյեմբերի 26՝ գնչուներին և սևամորթներին արգելվում է ամուսնանալ գերմանական արյուն ունեցող անձանց հետ

### 1936 թվական
* հունվարի 23՝ ԱՄՆ-ի Յուտա նահանգը ներկայացնող սենատոր Ուիլյամ Կինգն իր երկրի կառավարությանը հորդորում է «բացել դռները» Գերմանիայի հրեա փախստականների առջև
* մարտի 9՝ հրեաների նկատմամբ վայրագություններ Լեհաստանում
* մարտի 29՝ Նացիոնալ-սոցիալիստական գերմանական բանվորական կուսակցությունը ստանում է 98 % ձայն ռայխստագի ընտրություններին
* սեպտեմբերի 7՝ Գերմանիայում հրեաներին պատկանող բոլոր ակտիվները հարկում են 25 %-ով

### 1937 թվական
* հունվարի 26՝ հրեաներին արգելվում է աշխատել Գերմանիայի որևիցե հաստատությունում
* հունիսի 12՝ գեստապոյի ղեկավար Ռայնհարդ Հեյդրիխի գաղտնի կարգադրությունը, որի համաձայն «ռասայի պղծման» մեջ մեղադրվողներին բանտարկության ավարտից հետո չթողնել ազատության մեջ
* հուլիսի 19՝ Բուխենվալդ համակենտրոնացման ճամբարի ստեղծում
* սեպտեմբերի 7՝ Հիտլերը չեղյալ է համարում Վերսալյան պայմանագիրը
* նոյեմբերի 8՝ հակասեմական ցուցահանդես՝ «Der Ewige Jude» (Հավերժական հրեան) Մյունխենի թանգարանում

### 1938 թվական

* մարտի 12՝ Ավստրիայի անշլյուս․ սկսվում են ավստրիական հրեաների հետապնդումները
* մարտի 23՝ Գերմանիայի բոլոր հրեական կազմակերպությունների գործունեության սահմանափակում
* մայիսի 28՝ Ֆրանկֆուրտում հրեական բիզնեսի բոյկոտ
* մայիսի 29՝ Հունգարիայում ընդունվում է առաջին օրենքը, որը սահմանափակում է հրեաների իրավունքները․ հրեա չինովնիկների համար սահմանվում է նոր տոկոսաչափ առևտրում, արդյունաբերությունում և այլ զբաղմունքներում
* հունիսի 9՝ Հիտլերի անձնական հրամանով ավերվում է Մյունխենի Մեծ սինագոգը
* հունիսի 14՝ ընդունվում է հրաման, ըստ որի հրեաներին պատկանող բոլոր արդյունաբերական ձեռնարկությունները անցնում են գրանցում և նույնականացում
* հունիսի 15՝ ձերբակալվում են 1500 հրաներ, որոնք ինչ-որ ժամանակ օրենք են խախտել (նույնիսկ սխալ ավտոկայանման համար, թեպետ կրել են պատիժը) ու տեղափոխում են համակենտրոնացման ճամբարներ
* հուլիսի 5՝ ֆրանսիական Էվիան լը Բեն քաղաքում սկսվում է միջազգային կոնֆերանս, որը վերաբերում է Ավստրիայից ու Գերմանիայից հրեա փախստականների խնդրին․ 32 մասնակից երկիր հրաժարվում է ընդունել փախստականներին
* հուլիսի 14՝ հրապարակվում է «Իտալական ռասայական մանիֆեստը» ()
* սեպտեմբերի 27՝ հրեա իրավաբանների աշխատանքի արգելք
* հոկտեմբերի 5՝ հրեաների անձնագրերում հատուկ նշագրում 
* հոկտեմբերի 27-28՝ Գերմանիայի 17 հազար լեհական հրեաների վտարում
* նոյեմբերի 9-10՝ «Բյուրեղապակյա գիշեր»․ զանգվածային հակասեմական վայրագություններ

## Բյուրեղապակյա գիշերից մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկիզբ
### 1938 թվական

* նոյեմբերի 12՝ խորհրդակցություն Հերման Գյորինգի մոտ «հրեական հարցի» հետագա լուծման համար
* նոյեմբերի 15՝ հրեա երեխաներին արգելվում է սովորել գերմանական դպրոցներում

### 1939 թվական
մինի|199x199փքս|Լեհաստանի հրեաները հարկադիր աշխատանք կատարելիս, 1939 թվական

* հունվարի 24՝ Գյորինգը ստեղծում է «Հրեաների արտագաղթի հարցերի կենտրոնական կայսերական ծառայությունը»
* հունվարի 30՝ Հիտլերը ելույթ ունենալով ռայխստագում, ասել է, որ եթե հրաները Եվրոպային դրդեն պատերազմի, ապա Եվրոպայում կվերանա հրեական ռասան
* փետրվարի 9՝ Իտալիայում հակասեմական օրենքների ընդունում
* մարտի 15՝ Չեխիայի օկուպացիա․ սկսում են այդ երկրի հրեաների հետապնդումները
* մայիսի 8՝ Գերմանիայից Լեհաստան են արտաքսվում ևս 10 հազար հրեա
* հուլիսի 4՝  հրապարակվում է «Օրենք ռեյխի քաղաքացու համար» տասներորդ լրամշակված տարբերակը, որտեղ նշվում է, որ հրեա երեխաները չեն կարող սովորել ոչ հրեական դպրոցներում
* հուլիսի 29՝ Ռավենսբրյուկ համակենտրոնացման ճամբար են արտաքսվում 4000 գնչու կին
* սեպտեմբերի 1՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սանձազերծում․ Գերմանիան հարձակվեց Լեհաստանի վրա

## Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբից մինչև Վանզեի կոնֆերանս
### 1939 թվական

* սեպտեմբերի 18-20՝ Գրոդնոյում հակասեմական վայրագություններ
* սեպտեմբերի 20՝ արգելվում է հրեաներին Գերմանիայի տարածքում ունենալ ռադիոընդունիչներ
* սեպտեմբերի 21՝ Լեհաստանում ստեղծվում են գետտոներ
* հոկտեմբեր՝ Գերմանիան սկսում է հակասեմական ռադիոհաղորդումների հեռարձակումը Հյուսիսային Աֆրիկայում և Մերձավոր Արևելքում, որպեսզի արաբական աշխարհը համակրի նացիստներին
* հոկտեմբերի 7՝ Գերմանիայի հրեաների վերաբնակեցում Լյուբլինում
* հոկտեմբերի 26՝ հրեաներին օգտագործեցին հարկադիր աշխատանքներում
* նոյեմբերի 11՝ հրեաներին արգելվեց փոխել բնակության վայրը
* նոյեմբերի 20՝ Հիմլերի հրամանով ձերբակալվեցին գնչու գուշակներին
* նոյեմբերի 23՝ Լեհաստանի բոլոր հրեաներին հրամայվում է կրել տարբերանիշ․ այն խորհրդանշել է Դավթի աստղը

### 1940 թվական
մինի|Վարշավայի գետտոյի պատի կառուցումը, 1940 թվական, օգոստոս

* հունվար՝ գազով սպանելու առաջին փորձարկումները
* հունվարի 2՝ Լեհաստանում արգելվում է հրեաներին մահախոսական տպագրելը
* հունվարի 14-24՝ գնդակահարվում են ավելի քան 600 հրեաներ Լեհաստանի ռազմագերիներից և 225 քաղաքացիականներ Վարշավայում
* հունվարի 24՝ Լեհաստանում կառավարությունը հրամայում է գրանցել հրեաներին իրենց բոլոր սեփականությունները
* հունվարի 25՝ Լյուբլինում ստեղծվում է յուդենռադ
* փետրվարի 7՝ Վարշավայում հրեաներին արգելվում է այցելել հանրային գրադարաններ
* փետրվարի 8՝ ստեղծվում է Լոձի գետտոն
* փետրվարի 12՝ սկսվում է հրեաների արտաքսումը Գերմանիայից դեպի Լեհաստան
* ապրիլի 30՝ արգելվում է հրեաներին լքել Լոձի գետտոն
* մայիսի 20՝ Օսվենցիմ համակենտրոնացման ճամբարի հիմնադրում
* հունիսի 14՝ առաջին կալանավորներն են գալիս Օսվենցիմ
* հունիսի 18՝ Հիտլերը Բենիտո Մուսոլինիին է ծանոթացնում է Մադագասկարյան նախագծի հետ
* հունիսի 30՝ Դոբրուջայում ռումինական զինվորների կողմից հրեական ջարդեր․ 52 հրեա է սպանվում
* Օգոստոսի 8՝ Ռումինիայում ընդունվում են երկու հակասեմական օրենքներ՝ Նյուրնբերգյան ռասայական օրենքների նմանությամբ
* հոկտեմբերի 2՝ Վարշավայի գետտո ստեղծելու հրաման
* հոկտեմբերի 3՝ Վիշի ռեժիմի ղեկավարները հրապարակում են «Հրեաների կարգավիճակի մասին օրենք»՝ հրաժարվելով օրենսդրորեն օգնել օտարերկրացի հրեաներին
* նոյեմբերի 15՝ արգելվում է հրեաներին լքել Վարշավայի գետտոյի տարածքը
* նոյեմբերի 28՝ գերմանացի ռեժիսոր ֆրից Հիպլերի գերմանական հակասեմիտական պրոպագանդական «Հավերժական հրեան» ֆիլմի պրեմիերան

### 1941 թվական
մինի|300x300փքս|Մոգիլյովի գետտոն 1941 թվականի հուլիսին

* հունվարի 9՝ կոտորածներ Բուխարեստում․ սպանվում է 6 հազար հրեա
* փետրվարի 22՝ Նիդերլանդներից 400 հրեաների արտաքսում Մայդանեկ համակենտրոնացման ճամբար
* ապրիլի 9՝ արգելվում է հրեաներին լքել Լյուբլինի գետտոն
* մայիսի 14՝ Լեհաստանում ձերբակալվում է ավելիք քան 3600 հրեա
* մայիսի 22՝ Խորվաթիայի հրեաներին հրամայվում է կրել դեղին աստղ
* հունիսի 22՝ Գերմանիայի հարձակումը ԽՍՀՄ վրա
* հունիսի 29՝ հրեաների զանգվածային սպանություններ Յասիում (Ռումինիա)
* հունիսի 30՝ Լուցկում (Ուկրաինա) սպանվում են 300 հրեաներ
* հունիսի 30՝ Լվովի առումը․ մինչև հուլիսի 3-ը այստեղ սպանում են տեղացի 4000 հրեա
* հուլիս՝ սկսվում են սպանությունները հարավային Վիլնյուսում 
* հուլիսի 1՝ այնզացխումբ D-ն սկսում է Բեսարաբիայի գործողությունը․ մինչև օգոստոսի 31-ը սպանվում են 160 հազար հրեա
* հուլիսի 4՝
** լեհ գիտնականների և գրողների սպանություն Լվովում 
** Ռիգայի ջարդեր․ 500 հրեա ողջ-ողջ այրվում է Մեծ սինագոգում, իսկ ողջ Ռիգայում սպանվում են 2000 հրեաներ
* հուլիսի 20՝ Մինսկի գետտոյի ստեղծում
* հուլիսի 24՝ Քիշնևի գետտոյի ստեղծում․ այստեղ սպանվել է 10 հազար հրեա 
* հուլիսի 25՝ Լվովի ջարդեր․ Գալիցիայում սկսվում են հրեաների զանգվածային սպանությունները, որին մասնակցել են ուկրաինական ազգայնամոլական «Նախտիգալ» և  «Ռոլանդ» գումարտակները 
* օգոստոս՝ հրեաների սպանությունը խորվաթական Յասենովաց մահվան ճամբարում․ այստեղ սպանվել է 25 հազար հրեա
* օգոստոսի 1՝ Բելոստոկի գետտոյում ձերբակալում են 50 հազար հրեայի 
* օգոստոսի 4՝ Կաունասի գետտոյի ստեղծում
* օգոստոսի 5՝ Սպանություններ Պինսկում (Բելառուս)․ 10 հազար հրեա սպանվում է երեք օրում
* օգոստոսի 26-28՝ զանգվածային սպանություններ Կամենեց-Պոդոլսկում․ սպանվում են 23 600 հրեա
* սեպտեմբերի 3՝ Աուշվիցում գազով սպանությունների առաջին փորձերը
* սեպտեմբերի 5՝ Վիլնյուսի երկրորդ գետտոյում հրեաների ձերբակալում
* սեպտեմբերի 10՝ Մարտին Զանդենբերգերի հրամանով հրեաներից Էստոնիայի «մաքրումը»
* սեպտեմբերի 11՝ բռնազավթված Էստոնիայի կառավարության կողմից հրամայվում է սահմանափակել հրեաների իրավունքները
* սեպտեմբերի 15՝ Բերդիչևում 12 հազար հրեայի գնդակահարություն
* սեպտեմբերի 18՝ Հիմլերի հրամանով հրեաների անհապաղ վտարում Ռայխի տարածքից
* սեպտեմբերի 19՝ Ժիտոմիրի գետտոյի ոչնչացում․ սպանվում է 10 հազար հրեա
* սեպտեմբերի 27՝ Էյշիշկեսում սպանվում է ավելի քան 3200 հրեա 
* սեպտեմբերի 29-30՝ Կիևի մերձակայքում՝ Բաբի յառում 33 771 հրեայի սպանություն
* հոկտեմբերի 8՝ Վիտեբսկի գետտոյի ոչնչացում․ սպանվեց 16 հազար հրեա
* հոկտեմբերի 9՝ հրեաների աքսորում Բուկովինայից, Մոլդովայից և Ռումինիայից դեպի Տրանսնիստրիայի համակենտրոնացման ճամբարներ և գետտոներ
* հոկտեմբերի 10՝ Տերեզինում գետտոյի ստեղծում
* հոկտեմբերի 15՝ Գերմանիայից առաջին «յուդենտրանսպորտն» ուղևորվում է Լոձ
* հոկտեմբերի 17-նոյեմբերի 15՝ զանգվածային սպանություններ Օդեսայում, զոհվում է շուրջ 35 հազար հրեա
* հոկտեմբերի 18 (այլ տվյալներով հոկտեմբերի 23)՝ վերջնականապես արգելվում է հրեաների արտագաղթը այն տարածքներից, որոնց վրա Նացիստական Գերմանիայի իշխանությունն էր տարածվում
* հոկտեմբերի 28՝ հրեաների զանգվածային սպանությունները Կաունասում․ Լիտվայի ազգայնականները սպանում են 19 հազար հրեայի, հետո՝ 80 հազար, 35 հազար և 8 հազար հոգու
* նոյեմբերի 1՝ Բելժեց մահվան ճամբարի կառուցում
* նոյեմբեր-դեկտեմբեր՝ Լատվիական կոլաբորիացիոնիստները Արայսի ջոկատից սպանեցին 30 հազար հրեայի
* դեկտեմբերի 1՝ Ռիգայի գետտոյի ոչնչացում
* դեկտեմբերի 8՝ սկսեց գործել Խելմնո մահվան ճամբարը 
* դեկտեմբերի 21՝ «*Նվեր Ստալինին*» գործողության սկիզբ Բոգդանովկայաում (Նիկոլաևի մարզ)
* դեկտեմբերի 22՝ Վիլնյուսում 57 000-ից 33 500 հրեան պանվում է
* դեկտեմբերի 31՝ Վիլնյուսում պարտիզանական առաջին ակցիան

### 1942 թվական
* հունվար՝ ամսի 1-31 Բելառուսում այնզացխմբերը գնդակահարում են 33 210 հրեայի
* հունվարի 20՝ Վանզեի կոնֆերանսի մասնակիցները որոշում են ընդունում ոչնչացնել Եվրոպայի հրեաներին

## Վանզեի կոնֆերանսից մինչև պատերազմի ավարտ
### 1942 թվական

* հունվարի 31՝ Էստոնիան հայտարարվում է հրեաներից լիովին «մաքրված»
* փետրվար՝ Խաշչևատոյե (Ուկրաինա) գյուղում զանգվածային սպանություններ․ գերմանացի և ուկրաինացի կոլաբորիացիոնիստները գնդակահարեցին 986 հրեայի, որից 376-ը՝ երեխա
* փետրվարի 24՝ Սև ծովում «*Щ-213*» խորհրդային սուզանավը խորտակեց բուլղարական Ստրումա նավին, որի վրա կային 769 հրեա փախստականներ․ փրկվեց 1 ուղևոր
* մարտի 2՝ Մինսկի գետտոյի ոչնչացում․ սպանվել է 5000 մարդ․ ամսաթիվը նշվում է որպես Հոլոքոստի զոհերի հիշատակի օր Բելառուսում
* փետրվար-մարտ՝ Լեհաստանի գետտոների վերացում և հրեաների աքսոր դեպի մահվան ճամբարներ
* մարտ-հուլիս՝ սկսեցին գործել Սոբիբորի և Տրեբլինկայի սպանությունների կենտրոնները
* մարտի 27՝ Փարիզից Օսվենցիմ է ժամանում հրեաների առաջին խումբը
* հուլիսի 15՝ Սմոլենսկի գետտոյի կալանավորների գնդակահարություն
* հուլիսի 22՝ Վարշավայի գետտոյից հրեաների աքսորը դեպի մահվան ճամբարներ․ այն ուղեկցվել է սպանություններով, որին մասնակցել են ուկրաինական և լիտվական օժանդակող ստորաբաժանումները
* օգոստոսի 15՝ Ռադոմի գետտոյից 25 հազար հոգի ուղարկվեց Տրեբլինկա մահվան ճամբար
* օգոստոս՝ Զմիյովսկի ձորակում (Դոնի Ռոստով) զանգվածային սպանություններ, որի արդյունքում զոհվեց 27 հազար մարդ
* սեպտեմբերի 5՝ Չեխիայի, Գերմանիայի և Կենտրոնական Եվրոպայի հրեաների զանգվածային սպանություններ Կալևի Լիյվա բնավայրում
* հոկտեմբեր՝ ավելի քան 600 կալանավոր Ռավենսբրյուկ ճամբարից, այդ թվում 522 հրեա կանայք, աքսորվել են Օսվենցիմ
* դեկտեմբերի 17՝ Դաշնակցային ուժերը նացիստներին մեղադրում են հրեաների զանգվածային սպանությունների համար

### 1943 թվական
մինի|Վարշավայի գետտոյի ապստամբության ճնշումը

* հունվարի 18-21՝ Վարշավայի գետտոյում առաջին զինված ապստամբությունը, որի ղեկավարն էր Մորդեխայ Անելևիչը
* մարտ՝ Հունաստանի հրեաներին սկսում են տեղափոխել Լեհաստանի համակենտրոնացման ճամբարներ․ առաջինը աքսորվեցին Սալոնիկի հրեաները
* մարտի 31՝ Օսվենցիմի նոր դիակիզարանի բացում
* ապրիլի 19՝ Վարշավայի գետտոյի ոչնչացում․ երկրորդ ապստամբությունը ղեկավարում է Մորդեխայ Անելևիչը
* օգոստոսի 2՝ Տրեբլինկա ճամբարի կալանավորների ապստամբություն
* օգոստոսի 29՝ գերմանացիները օկուպացրած Դանիայում հայտարարեցին արտակարգ դրություն և սկսեցին նախապատրաստական աշխատանքներ, որ աքսորեն հրեաներին
* սեպտեմբերի 8՝ ֆաշիստական Իտալիայի կառավարությունը կապիտուլացվեց․ Իտալիան դուրս եկավ պատերազմից։ Դրանից հետո գերմանացիները օկուպացրին Իտալիայի մեծ մասը՝ զավթած տարածքներով (տարածքներ Ֆրանսիայից, Հարավսլավիայից, Հունաստանից և Ալբանիայից) և այդ տարածքներից սկսեցին հրեաներին աքսորել դեպի մահվան ճամբարներ 
* հոկտեմբերի 14՝ Սոբիբորի կալանավորների ապստամբություն
* հոկտեմբերի 18՝ Հռոմից դեպի Օսվենցիմ հրեաների աքսորում

### 1944 թվական
* լույս տեսավ Ռաֆայել Լեմկինի «*Պետությունների կառավարումը․ «Առանցքները» օկուպացված Եվրոպայում*» գիրքը․ այստեղ առաջին անգամ հեղինակը օգտագործել է  «գենոցիդ» տերմինը
* ապրիլի 2՝ Օսվենցիմ են բերվում հրեաներ Աթենքից
* մայիս-հուլիս՝ նացիստները օկուպացնում են Հունգարիան և հունգար կոլլաբորացիոնիստների օգնությամբ 500 հազար հունգարաբնակ հրեայի ուղարկում գերմանական և լեհական համակենտրոնացման ճամբարներ, որտեղ և սպանում են վերջիններիս
* հունիսի 28՝ Օսվենցիմ ճամբարի պատմության մեջ մեկ օրում ռեկորդային թվով մարդ է սպանվում՝ 24 հազար
* հուլիսի 23՝ Տրեբլինկա-1 ճամբարի կալանավորների ոչնչացում
* օգոստոսի 5՝ խորհրդային սուզանավի կողմից՝ Պաղեստին ուղևորվելու ճանապարհին խորտակվում է ռումինական Մեֆկուրա նավը, որի վրա կային 300 հրեա փախստականներ
* հոկտեմբերի 7՝ Օսվենցիմի զոնդերխմբի ապստամբություն
* նոյեմբերի 27՝ նացիստները պայթեցնում են Օսվենցիմի դիակիզարանները

### 1945 թվական
* հունվարի 27՝ Խորհրդային բանակն ազատագրում է Օսվենցիմ
* ապրիլի 11՝ Բուխենվալդ ճամբարի կալանավորների ապստամբություն․ պահակախումբը զինաթափվում է և անդամները գերի են վերցվում
* ապրիլի 15՝ Բրիտանիայի բանակը ազատագրում է Բերգեն-Բելզենը
* ապրիլի 29՝ ամերիկյան զորքերը ազատագրեցին Դախաուն
* ապրիլի 30՝ Բեռլինի իր բունկերում ինքնասպան է լինում Ադոլֆ Հիտլերը
* մայիսի 8՝ Գերմանիայի կապիտուլյացիա
* մայիսի 9՝ ԽՍՀՄ զորքերն ազատագրում են Տերեզինշտադտ համակենտրոնացման ճամբարը

## Պատերազմի ավարտից հետո
* 1945 թվականի նոյեմբերի 20-ից 1946 թվականի հոկտեմբերի 1՝ Նյուրնբերգյան դատավարություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* *У.* *Перл.* За говор  Холоко ста 

## Արտաքին հղումներ
* Whose Feelings Matter? Holocaust Memory, Empathy, and Redemptive Anti-Antisemitism by Adam Sutcliffe
* The Holocaust: Timeline of Jewish Persecution (1932 - 1945)
* The Holocaust Chronicle

Կատեգորիա:Գերմանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Հոլոքոստ
Կատեգորիա:Նացիստական Գերմանիա