Քարավանսարայ

**Քարավանսարայը** (կամ **կարավանսարայ**; /kærəˈvænsəˌraɪ/) եղել է ճամփորդական հանգրվան, որտեղ ճամփորդները (քարավանները) կարող էին հանգստանալ և վերականգնվել օրվա ճամփորդությունից հետո։ Քարավանսարայները աջակցել են առևտրի, տեղեկատվության և մարդկանց հոսքին՝ Ասիայով, Հյուսիսային Աֆրիկայով և Հարավարևելյան Եվրոպայով ընկած առևտրային ուղիների ցանցով, առավել նշանավոր՝ Մետաքսի ճանապարհով։ Հաճախ տեղակայվելով գյուղական ճանապարհներին՝ քաղաքային տարբերակները նույնպես պատմականորեն տարածված էին Իսլամական աշխարհի քաղաքներում և հաճախ կոչվել են այլ անուններով՝ *խան*, *վիկալա* կամ *ֆունդուկ*։

## Տերմիններ և ստուգաբանություն

### Քարավանսարայ
Քարավանսարայ բառը պարսկական բարդ բառ է, որը միավորում է *կարվան* «քարավան» և *-սարայ* «պալատ», «փակ բակերով շենք» հասկացությունները։ Այստեղ «քարավան» նշանակում է վաճառականների, ուխտավորների կամ այլ ճամփորդների խումբ, որոնք ներգրավված են հեռավոր ճամփորդության մեջ։ Բառը նաև հանդիպում է *կարավանսարայ*, *քարավանսերայ*, *կարավանսարա* և *կարավանսարայ* տարբերակներով։ Գիտական աղբյուրներում այն հաճախ օգտագործվում է որպես հյուրանոցներին կամ հանրակացարաններին նման առևտրային շենքերի համընդհանուր տերմին, մինչդեռ այդպիսի շենքերի իրական օրինակները տարբեր անուններ են ունեցել՝ կախված տարածաշրջանից և տեղական լեզվից։ Այնուամենայնիվ, տերմինը հիմնականում նախընտրել են գյուղական հանգրվանների համար՝ կառուցված քաղաքի պատերից դուրս։

### Խան
*Խան* բառը (خان) ծագում է տուն բառի կրճատումից։ Այն կարող էր վերաբերել քաղաքում կառուցված քարավանսարային կամ ընդհանուր քարավանսարային, այդ թվում՝ գյուղական և անապատային ուղիներին կառուցված հանգրվաններին։

Թուրքերենում բառը հանդես է գալիս որպես *հան*։ Նույն բառը օգտագործվել է բոսնիերենում և բուլղարերենում՝ հասնելով օսմանյան նվաճումների միջոցով։ Թուրքերենից և պարսկերենից բացի, տերմինը լայնորեն օգտագործվել է արաբերենում, և այդպիսի շենքերի օրինակներ հանդիպում են Միջին Արևելքում սկսած Օմայյադյան խալիֆայությունից։ *Հան* տերմինը նաև օգտագործվում է ռումինական լեզվում՝ ընդունված օսմանյան թուրքերենից։
### Ֆունդուկ

*Ֆունդուկ* տերմինը հաճախ օգտագործվում է Մաղրիբի պատմական հանգրվանների համար։

Բառը ծագում է հյուրընկալություն բառից, հանդիպում է *ֆունդակո* Վենետիկում, *ֆոնդակո* Ջենովայում և *ալհոնդիգա* կամ *ֆոնդա* իսպաներենում։ Այս տարածաշրջանի քաղաքներում այդպիսի շենքերն հաճախ օգտագործվել են նաև արհեստավորների արհեստանոցների բնակելի տարածքներ։

### Վիկալա

*Վիկալա* արաբական բառը (وكالة), երբեմն գրվում է *վաքալա* կամ *վեկալա*, հաճախ հանդիպում է պատմական Կահիրեում՝ քաղաքային քարավանսարա նշանակելով, որը տեղավորել է վաճառականներին և նրանց ապրանքները և ծառայել է որպես առևտրի, պահեստավորման, գործարքների և այլ առևտրային գործունեության կենտրոն։ *Վիկալա* բառը արաբերենում մոտավորապես նշանակում է «գործակալություն», այս դեպքում՝ առևտրային գործակալություն, որը կարող էր նաև վերաբերել մաքսային գրասենյակներին, որոնք կարող էին տեղակայված լինել այստեղ՝ ներմուծվող ապրանքներով զբաղվելու համար։ *Խան* տերմինը նույնպես հաճախ է օգտագործվել Եգիպտոսում այս տեսակի շենքերի համար։

#### Օկել
*Օկել* կամ *օկալ* տերմինը, որը արաբական *վիկալա* բառի իտալականացված տարբերակն է, օգտագործվել է 19-րդ դարի Եգիպտոսում՝ մասնավորապես Ալեքսանդրիայում։ Այստեղ, ավելի հին եգիպտական *վիկալան* վերաիմաստավորվել է իտալական ոճով՝ Ֆրանչեսկո Մանչինի իտալացի ճարտարապետի կողմից։ Մուհամմադ Ալիի ղեկավարությամբ, նա նախագծել և կառուցել է մի քանի *օկել*-ներ՝ սահմանազատելով *Կոնսուլների հրապարակը* (Ալեքսանդրիայի եվրոպական թաղամասի հիմնական հրապարակը), որոնք ծառայել են որպես հյուպատոսական առանձնատներ, եվրոպական ոճի հյուրանոց և բորսա՝ ի թիվս այլ գործառույթների։

## Պատմություն
Քարավանսարայները տարածված էին ոչ միայն Մետաքսի ճանապարհով, այլ նաև Աքեմենյան կայսրության Թագավորական ճանապարհով, որը 2,500 կիլոմետր (1,600 մղոն) երկարությամբ հնագույն մայրուղի էր, որը ձգվում էր Սարդիսից մինչև Սուսա։ Հերոդոտոսի համաձայն՝ «Այս ճանապարհի իրական նկարագրությունը հետևյալն է. թագավորական կայաններ գոյություն ունեն նրա ամբողջ երկայնքով, և գերազանց քարավանսարայներ. և ամբողջ ճանապարհով այն անցնում է բնակեցված տարածքով և զերծ է վտանգից»։ Այլ նշանավոր քաղաքային քարավանսարայներ կառուցվել են Հնդկական ենթայցին մեծ բեմիջի ճանապարհով, հատկապես Մուղլ Դելիի և Բենգալ Սուբահի տարածաշրջանում։

Իսլամական ժամանակաշրջանի մեծ մասի ընթացքում (7-րդ դար և հետո), քարավանսարայները տարածված կառույցներ էին ինչպես գյուղական վայրերում, այնպես էլ Միջին Արևելքի, Հյուսիսային Աֆրիկայի և Օսմանյան Եվրոպայի խտացված քաղաքային կենտրոններում։ 12-13-րդ դարերի մի շարք քարավանսարայներ կամ *խան*-ներ կառուցվել են ամբողջ Սելջուկյան կայսրությունում, որոնցից շատերը պահպանվել են այսօր Թուրքիայում (օրինակ՝ խոշոր Սուլթան Խանը Աքսարայի նահանգում), ինչպես նաև Իրանում (օրինակ՝ Խորասանի նահանգի Շարաֆի Ռիբատը)։ Քարավանսարայների քաղաքային տարբերակները նաև կարևոր տնտեսական կենտրոններ դարձան Մուսուլմանական աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններում, հաճախ կենտրոնացած հիմնական բազարների մոտ, որոնցից շատ օրինակներ դեռ կանգուն են Դամասկոսի, Հալեպի, Կահիրեի, Ստամբուլի, Ֆեսի և այլ պատմական տարածքներում։

Իբն Բաթթուտան, 14-րդ դարի մուսուլմանական ճամփորդը, նկարագրել է քարավանսարայի գործառույթը Չինաստանի տարածաշրջանում։

Մուսուլմանական աշխարհի շատ մասերում կարավանսարաները նաև եկամուտներ էին ստեղծում՝ օգտագործվելով բարեգործական կամ կրոնական գործառույթների կամ շենքերի ֆինանսավորման համար։ Այս եկամուտները և գործառույթները կառավարվում էին *վակֆ*-ի միջոցով, որը պաշտպանված համաձայնություն էր, որը որոշ շենքերին և եկամուտներին տալիս էր անշարժ գույքի նվիրատվության կարգավիճակ՝ երաշխավորված իսլամական օրենքով։ Օսմանյան և մամլուկյան կայսրություններում, օրինակ, խոշոր կրոնական համալիրները կամ ներառում էին կարավանսարայի շենք (ինչպես Իստանբուլի Սյուլեյմանիյե մզկիթի *քյուլիյեում*), կամ եկամուտ էին ստանում տարածքում գտնվող կարավանսարայից (ինչպիսին է Կահիրեի Վիկալա ալ-Ղուրին, որը կառուցվել էր եկամուտ ստեղծելու համար Սուլթան ալ-Ղուրիի մոտակա համալիրի համար)։

## Ճարտարապետություն

Կարավանսարան հիմնականում շինություն էր քառակուսի կամ ուղղանկյուն պատերով արտաքին մասով՝ մեկ մուտքով, որ բավարար լայն էր խոշոր կամ բեռնված կենդանիների՝ ինչպիսին ուղտերն են, մուտք գործելու համար։ Բակը գրեթե միշտ բաց էր երկնքի նկատմամբ, և փակուղու ներքին պատերը կահավորված էին կենդանիների կրպակներով, խցերով, նշերով կամ սենյակներով՝ վաճառականների, նրանց սպասավորների, կենդանիների և ապրանքների համար։

Կարավանսարաները ջուր էին տրամադրում մարդկանց և կենդանիների համար՝ լվացման և ծիսական մաքրման նպատակով, ինչպիսիք են *վուդուն* և *ղուսլը*։ Երբեմն ունենում էին հանրային բաղնիքներ (համամներ) կամ այլ հարմարություններ՝ ինչպիսիք են շատրվանները։ Պահում էին կերակուր կենդանիների համար և խանութներ՝ ճամորդների համար, որտեղ նրանք կարող էին ստանալ նոր պաշարներ։ Որոշ խանութներ ապրանքներ էին գնում ճամորդող վաճառականներից։ Շատ կարավանսարաներ կահավորված էին փոքր մզկիթներով, ինչպիսիք են բարձրացված օրինակները Թուրքիայի Սելջուկյան և Օսմանյան կարավանսարաներում։

Կահիրեում, սկսելով Բուրջի մամլուկյան ժամանակաշրջանից, *վիկալաները* (քաղաքային կարավանսարաները) հաճախ բազմահարկ էին և հաճախ ներառում էին *ռաբ*', ցածր եկամուտ ունեցող վարձակալական բնակարանային համալիր, որը տեղակայված էր վերին հարկերում, մինչդեռ վաճառականների կացարանները զբաղեցնում էին ստորին հարկերը։ Խիտ բնակեցված քաղաքում սահմանափակ տարածքի լավագույնս օգտագործումով՝ այս կառույցը ստեղծում էր եկամուտի երկու աղբյուր, որոնք կառավարվում էին *վակֆ* համակարգի միջոցով։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Main Entrance of Akbari Sarai.jpg|16-րդ դարի Ակբարի Սարայ Լահորում, Պակիստան
Պատկեր:Fallujah 1914.jpg|Օգտագործվում է Ֆալուջայի Քարավանատունը, մոտ. 1914 թվական, Իրաք
Պատկեր:Fair at Khan al-Tujjar.jpg|1850-ի Խան ալ-Թուջարի գծանկարը, Թաբոր լեռան մոտ, Իսրայել
Պատկեր:Akko BW 13.JPG|Խան ալ-Ումդան Ակրեում, Իսրայել
Պատկեր:Khan al-Wazir Alp.JPG|Խան ալ-Վազիր, Հալեպ, Սիրիա
Պատկեր:Selim Caravanserai3.jpg|Օրբելյանների քարավանատան ներսում, Հայաստան
Պատկեր:Sadolsaltaneh caravanserai.jpg|Իրանի Կազվին քաղաքում գտնվող Սաադ ալ-Սալթանեի քարավանատան ինտերիերը
Պատկեր:Hotel Shah Abbas Sahn.jpg|Շահ Աբասի քարավանատունը, այժմ Աբբասի հյուրանոցը, Իսպահանում, Իրան։ Տեսարանը՝ բակից։
Պատկեր:Neyestanak Caravanserai Inner Courtyard 2007-01-01.jpg|Լքված քարավանատուն Նեյեստանակում, Իրան
Պատկեր:Bursa, Turkey (4505709750).jpg|Թուրքիայի Բուրսա քաղաքի Կոզա Հանի (1490–91) բակը; գմբեթավոր շենքը փոքր մզկիթ է (mescit)
Պատկեր:Caravanserai-Sheki.jpg|18-րդ դարի քարավանատուն Շեքիում, Ադրբեջան
Պատկեր:Multani karvansarayı.JPG|18-րդ դարի քարավանատուն Շեքիում, Ադրբեջան
Պատկեր:Katra Mosque - Murshidabad.jpg|Caravenserai մզկիթը Մուրշիդաբադում, Հնդկաստան; կառուցել է Բենգալացի Նավաբ Մուրշիդ Քուլի խանը
Պատկեր:Charles D'Oyly04.jpg|Բարա Կատրայի կամ Մեծ քարավանատան 1823 թվականի փորագրությունը Դաքայում, Բանգլադեշ; կառուցվել է Մուղալ իշխան Շահ Շուջայի կողմից
Պատկեր:The Small Kuttra with its enclosed Mosque, Dhaka (1817).jpg|1817 թվականի Չոտո Կատրա քարավանսարայի ուրվագիծը Դաքայում, Բանգլադեշ; կառուցել է մուղալ փոխարքա Շայստա խանը
Պատկեր:Anderkilla Shahi Jame Mosque (02).jpg|Անդերկիլա Չիտագոնգում, Բանգլադեշ
Պատկեր:Wikala-sabil-kuttab of Qaitbay 03.jpg|Սուլթան Քեյթբայի Wikala-ի մուտքի պորտալը, որը թվագրվում է 1477 թվականին, Ալ-Ազհար մզկիթից հարավ, Կահիրե
Պատկեր:Granada Corral del Carbón 16-03-2011 17-29-46 16-03-2011 17-29-46.JPG|Corral del Carbón, նախկին քարավանատուն Գրանադայում, Իսպանիա
Պատկեր:Tash Rabat.JPG|Մետաքսի ճանապարհի քարվանսարայի ավերակները Տաշ Ռաբաթում, Ղրղզստան
Պատկեր:تی تی کاروان سرا.jpg|Տիտի քարավանատուն
Պատկեր:تصویر سراسرنما از بام کاروانسرای دیرگچین استان قم، معماری برجای مانده از دوره ساسانی.jpg|Ղոմ նահանգի Դիրգչին քարավանսարայի տանիքի համայնապատկերային տեսարան, Սասանյան ժամանակաշրջանից պահպանված ճարտարապետություն
2024 13 Caravanserai in Jrapi.gif|Ջրափիի իջևանատուն, XI
Selim Pass Caravanserai (5127896201).jpg|Օրբելյանների իջևանատուն, 1332, Հայաստան


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Branning, Katharine. 2018. turkishhan.org, The Seljuk Han in Anatolia. New York, USA.
* Cytryn-Silverman, Katia. 2010. *The Road Inns (Khans) in Bilad al-Sham*. BAR (British Archaeological Reports), Oxford. 
* 
* Erdmann, Kurt, Erdmann, Hanna. 1961. *Das anatolische Karavansaray des 13. Jahrhunderts*, 3 vols. Berlin։ Mann, 1976, 
*
* Hillenbrand, Robert. 1994. *Islamic Architecture։ Form, function and meaning*. New York։ Columbia University Press. (see Chapter VI for an in depth overview of the caravanserai).
* Kiani, Mohammad Yusef. 1976. Caravansaries in Khorasan Road. Reprinted from։ *Traditions Architecturales en Iran*, Tehran, No. 2 & 3, 1976.
* Schutyser, Tom. 2012. *Caravanserai։ Traces, Places, Dialogue in the Middle East*. Milan։ 5 Continents Editions, 
* Yavuz, Aysil Tükel. 1997. *The Concepts that Shape Anatolian Seljuq Caravansara.* In։ Gülru Necipoglu (ed). 1997. *Muqarnas XIV։ An Annual on the Visual Culture of the Islamic World.* Leiden։ E. J. Brill, 80–95. [archnet.org/library/pubdownloader/pdf/8967/doc/DPC1304.pdf Available online as a PDF document, 1.98 MB]

## Արտաքին հղումներ

*Shah Abbasi Caravanserai, Tishineh
*Caravansara Pictures
*Consideratcaravanserai.net, Texts and photos on research on caravanserais and travel journeys in Middle East and Central Asia.
*Caravanserais (Kervansaray) in Turkey
*The Seljuk Han in Anatolia
*Persian Caravanserai, UNESCO application

Կատեգորիա:Առևտրային ճանապարհներ
Կատեգորիա:Իսլամական արվեստ
Կատեգորիա:Իսլամական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Իրանական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Իրանի պատմություն
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի պատմություն
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Իրանում
Կատեգորիա:Հյուրանոցներ
Կատեգորիա:Հյուրանոցների տեսակներ
Կատեգորիա:Ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Մետաքսի ճանապարհ
Կատեգորիա:Միջազգային առևտրի պատմություն
Կատեգորիա:Միջին Արևելք
Կատեգորիա:Միջնադարի տնտեսություն
Կատեգորիա:Շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Շինարարական տարրեր և կառուցվածքներ
Կատեգորիա:Պարսկերեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Ռեստորաններ
Կատեգորիա:Քարավանատներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրություն
Կատեգորիա:Օսմանյան ճարտարապետություն