Նախահայերեն

**Նախահայերեն**, հայերենի ներկայացրած վիճակը հնդեվրոպական նախալեզվից անջատվելուց հետո՝ գրեթե մինչև հայ էթնիկական լեզվի կազմավորման ավարտումը։ Հայերենը նախապես հնդեվրոպական մի բարբառ էր՝ որոշակի արևելյան հատկանիշներով։ Մինչև գրավոր դառնալն այն անցել է պատմական զարգացման երկարատև ուղի, շփումներ ունեցել տարբեր լեզուների հետ, եղել է փոխատուի և փոխառուի դերում, նրա հորինվածքում տեղ են գտել հնդեվրոպական ու այլ լեզուների ենթաշերտային նստվածքներ։ Այս շրջանում հայերենի կառուցվածքի (ու գործառությունների) մեջ տեղի են ունեցել տարաբնույթ փոփոխություններ. կատարվել են տեղաշարժեր հնչյունական համակարգում (ձայնավորական, ձայնորդային, բաղաձայնական), բառապաշարի մեջ, քերականական կառույցներում։ Հայերենին բնորոշ են բաղաձայնների ինքնատիպ, օրինաչափ տեղաշարժերը։ Արդեն գրի առնվելու նախօրյակին էթնիկական հայերենն իր բնական էվոլյուցիայով ու բանավոր մշակությամբ հասել էր բարձր մակարդակի և առաջնակարգ տեղ ուներ ժամանակի առավել զարգացած լեզուների շարքում։ Նախահայերենի օրինաչափությունները բացահայտվում են ներքին ու արտաքին վերականգնումներով (ներքին վերականգնումների մեթոդով ու պատմահամեմատական մեթոդով)։ Նախահայերենն ընկած էր հին հայերենի, նրա գրական ու խոսակցական տարբերակների հիմքում։

## Ծագում
### Անդրենածին վարկած
Հնդեվրոպական լեզուների ծագման մասին հայկական վարկածի համաձայն, որը հաստատվում է Թամազ Գամղրելիձեի և Վյաչեսլավ Իվանովի աշխատություններով, հայոց լեզվի, ինչպես նաև մյուս հնդեվրոպական լեզուների ծագման վայրը պետք է փնտրել Հայկական լեռնաշխարհում։ Չնայած այդ վարկածի հետ կապված մի շարք պնդումներ քննադատության են ենթարկվել, վերջին ծագումնաբանական ուսումնասիրությունները հաստատում են Անդրկովկասի բնակչության մասնակցությունը նախահնդեվրոպացիների ծագմանը։ Մասնավորապես, պարզվել է, որ Յամնայա մշակույթը, որը տարածել է հնդեվրոպական լեզուն ամբողջ Եվրոպայում, առաջացել է երկու բաղադրիչների՝ արևելաեվրոպական որսորդ-հավաքիչների և Մերձավոր Արևելքի բնակչության միաձուլումից հետո: Դեյվիդ Ռեյխը իր 2018 թվականի «Ով ենք մենք և ինչպես ենք հայտնվել այստեղ» հոդվածում պնդում է, որ «հնդեվրոպական լեզվով առաջինը խոսացած բնակչության ամենահավանական գտնվելու վայրը Կովկասյան լեռներից հարավ է, հնարավոր է՝ ժամանակակից Իրանում կամ Հայաստանում, քանի որ այնտեղ ապրող մարդկանց հին ԴՆԹ-ն համապատասխանում է այն բանին, ինչ մենք կսպասեինք սկզբնական պոպուլյացիայից՝ թե՛ Յամնայա մշակույթի, թե՛ հին անատոլիացիների համար»:

Վանը (2018) նշում է, որ Կովկասը պղնձի-քարի դարի և բրոնզի դարաշրջաններում ծառայել է որպես գեների հոսքի միջանցք տափաստանի և Կովկասից հարավ գտնվող մշակույթների միջև՝ պնդելով, որ դա «բացում է Կովկասից հարավ գտնվող նախա-հնդեվրոպական հայրենիքի հնարավորությունը»։ Քրիստիան Քրիստիանսենը 2018 թվականի մայիսին Der Spiegel-ին տված հարցազրույցում նշել է, որ Յամնայա մշակույթը, հնարավոր է ունեցել է նախակարապետ Կովկասում, որտեղից էլ ծագել է նախա-հնդեվրոպական լեզուն։

Հաակը (2015) եզրակացնում է, որ Հայկական լեռնաշխարհում հնդեվրոպացիների ծագման վարկածը հավանական է, քանի որ Յամնայա մշակույթը մասամբ սերել է Մերձավոր Արևելքի բնակչությունից։ Սակայն, ըստ Հաակի, այդ երկու բնակչության խմբերի լեզուների հարցը մնում է բաց։

Սակայն, ըստ Կրոոնենի (2018) և Դամգաարդի (2018), Արմի պետության գրավոր աղբյուրներում անատոլիական անունների ամենավաղ հայտնվելը թվագրվում է մ.թ.ա. 3000-2400 թվականներին, այսինքն՝ Յամնայա մշակույթի առաջացման ժամանակներին: Անատոլիական լեզուների ծագումը կապված է նախայամնյան  տափաստանային մշակույթների՝ խվալինյան  և միջին ստոգովյան  բնակչության միգրացիայի հետ: Սակայն տափաստանային բնակչության այդ միգրացիան դեպի Փոքր Ասիա գենետիկական հետք չի թողել Հայկական լեռնաշխարհի հետագա բնակչության մեջ: Տափաստանային բնակչության հաջորդ միգրացիան դեպի Անդրկովկաս տեղի է ունեցել բրոնզե դարում․ դրա հետ է կապված նախահայերեն լեզվի, թռեղքյան և լճաշեն-մեծամորյան հնագիտական մշակույթների ի հայտ գալը:

2023 թվականի հուլիսին «Science» ամսագրում հրապարակվեց Պ. Հեգգարտիի ուսումնասիրությունը։ Այդ ուսումնասիրության համաձայն՝ վերակառուցված նախա-հնդեվրոպական լեզուն գոյություն է ունեցել մոտավորապես 8120 տարի առաջ Հարավային Կովկասում, որտեղից տարբեր լեզուներով խոսողները հետագայում տարածվել են Եվրասիայում։ Նրանցից մի քանիսը Եվրոպա են հասել անատոլիական ճանապարհով, իսկ մյուսները, ըստ երևույթին, Պոնտա-Կասպիական տափաստանով։ Հեղինակների կարծիքով՝ միայն դասական հայերենը (գրաբար) և հին հունարենի երեք տարբերակները կարող են համարվել ժամանակակից լեզուների անմիջական նախնիներ։ Ուսումնասիրության համաձայն՝ հնդեվրոպական լեզուները բաժանվում են տասը հիմնական ճյուղերի՝ անատոլիական, թոխարական, ալբանական (պալեոբալկանյան), հայերեն, հունարեն, հնդիրանական, բալթիկ-սլավոնական, գերմանական, իտալական և կելտական։ Ավելի հին ժամանակներում տարբերակվում էին հունա-հայկական (որը կազմալուծվել է ավելի քան 6000 տարի առաջ) և գերմանա-կելտական ճյուղերը։ Հնդեվրոպական լեզուների տարածման հեղինակային սխեմայի համաձայն՝ նախահայերենի կրողները չեն գաղթել՝ մնալով իրենց ծագման վայրում: Ավելին, անատոլիական, հունարեն և ալբանական լեզուների նախնիները սկզբում Հարավային Կովկասից տարածվել են դեպի արևմուտք:

Պ. Հեգգարտիի խմբի գլոտոժամանակագրական թվագրումը քննադատության է ենթարկվել Մոսկովյան և Կոպենհագենյան լեզվաբանական դպրոցների գիտնականների կողմից՝ նախա-հնդեվրոպական լեզվի բաժանումը չափազանց վաղ թվագրելու համար, ինչը հակասում է լեզվաբանական հնէաբանության մեթոդին: Օրինակ, երկու ակնարկների հեղինակներն էլ նշում են, որ ձիերի, անիվների և կառքի այլ բաղադրիչների հետ կապված բառապաշարը կարող է հուսալիորեն վերականգնվել նախա-հնդեվրոպական լեզվի համար: Անիվների և սայլերի ամենավաղ հնագիտական գտածոները թվագրվում են մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակով, ինչը լիովին հակասում է Հեգգարտիի թվագրման հնությանը:

### Միգրացիայի (բալկանյան) վարկած
Մի շարք հին հույն հեղինակներ կարծում էին, որ հայերը ներգաղթյալներ էին փռյուգիացիներից՝ նշելով, որ լեզվում առկա է «շատ փռյուգիականություն»։ Հույներն իրենք փռյուգիացիներին համարում էին իրենց հետ սերտորեն կապված ժողովուրդ։ Օրինակ, իր «Կրատիլոս» երկխոսությունում Պլատոնն իր ուսուցիչ Սոկրատեսին է վերագրում այն պնդումը, որ հունարեն բառերը, մասնավորապես՝ «կրակ», «շուն» և այլն, ծագել են փռյուգերենից, քանի որ դրանք այդ լեզվով արտասանվում են գրեթե նույնականորեն։
Գրաբարը նաև հնչյունական զուգահեռներ ունի թրակո-փռյուգիական լեզուների հետ․

*р, *t-ի անցումը /h/ և zero-ի (միջանկյալ *f, *θ վիճակով),
*հին հայերեն *ɡʷʰ անցում է *g-ի, ապա /ǰ/ (ջ)-ի, թրակո-փռյուգիական *ɡʷʰ > /g/, թրակական genton «մսի կտոր», հմմտ. հայերեն ջնեմ «հարվածում եմ» (հմմտ. խեթական kwen- «հարվածել»), թրակիական և փռյուգիական germ- տեղանուններում հմմտ. հին հայերեն ջերմ «տաք» (*germ--ից):

Ըստ Իգոր Դյակոնովի՝ հայ ժողովրդի էթնիկ ծագումը իրենից ներկայացնում է խուռիների, ուրարտացիների, լուվիացիների և մուշքերի խառնվածք: Նա կարծում էր, որ նախահայերի իրենց պատմական տարածք գալուց հետո նրանց լեզուն մեծապես ազդվել է այն լեզուներից, որոնց այն փոխարինել է: Դյակոնովի կարծիքով հայկական հնչյունաբանության վրա զգալի ազդեցություն է ունեցել ուրարտերենը, ինչը ենթադրում է երկլեզվության երկար ժամանակաշրջան, իսկ հայերի hay ինքնանունը ծագել է Հաթթի տեղանունից: Միևնույն ժամանակ, լեզվաբան Վյաչեսլավ Իվանովը 1983 թվականի իր հոդվածում նշում է Իգոր Դյակոնովի «բոլոր մեկնաբանությունների լիակատար սխալականությունը» hay էթնոնիմի և հայերի էթնիկ ծագման այլ հարցերի վերաբերյալ և հաստատում է Գրիգոր Ղափանցյանի եզրակացությունների ճշմարտացիությունը: Ավելի ուշ շրջանի աշխատության մեջ Վյաչեսլավ Իվանովը գրում է, որ Դյակոնովի ստուգաբանությունը պատմական և հնչյունաբանական պատճառներով «թվում է պակաս համոզիչ»՝ համեմատած Հայասա երկրի անունից էթնոնիմի ծագման հետ, որը տեղայնացվել է մ.թ.ա. 14-13-րդ դարերի խեթական աղբյուրների կողմից հյուսիսարևելյան Անատոլիայում: Այդ երկրի բնակիչների լեզվի և նախահայերենի միջև կապի հարցը անհասկանալի է «լեզվական ապացույցների սակավության պատճառով»:

Որոշ լեզվաբանների կարծիքով, փռյուգիերենի թրակերեն և հայերենին մոտ լինելու մասին պնդումները չեն հաստատվում լեզվական նյութով: Ավելին, հունարենը (ինչպես փռյուգիերենը) և հայերենը, համաձայն satem-centum հնչյունական բաժանման, պատկանում են հնդեվրոպական լեզուների տարբեր ճյուղերի: Հունարենը և փռյուգիերենը պատկանում են արևմտյան (centum)-ին, հայերենը՝ արևելյան (satem)-ին: Ժամանակակից ծագումնաբանական ուսումնասիրությունները ապացուցում են, որ հայերի էթնիկ ծագումն ավարտվել է մ.թ.ա. 1200 թվականից շատ առաջ, երբ Արևելյան Միջերկրական ծովում անկում ապրեցին բրոնզի դարի քաղաքակրթությունները, այսինքն՝ մ.թ.ա. 2000-ից 3000 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում՝ ձիերի ընտելացման, կառքերի ի հայտ գալու և Մերձավոր Արևելքում զարգացած քաղաքակրթությունների վերելքի ժամանակ: Այսօր հայերենը հնդեվրոպական ընտանիքում զբաղեցնում է էապես մեկուսացված դիրք: Դրա նյութերը չափազանց արժեքավոր են բարբառների ծագման և հետագա նույնականացման, հնագույն հնչյունական երևույթների և այլնի պարզաբանման համար: Այդ առումով ուշագրավ են «Լեզվաբանության խնդիրներ» ամսագրում հայոց լեզվի ծագմանը և դրա առանձին դրսևորումներին նվիրված ընդարձակ և երկարատև լեզվաբանական քննարկումները:

### Տափաստանային վարկած
մինի|Տափաստանային բնակչության միգրացիաները բրոնզե դարաշրջանում՝ կապված հնդեվրոպական լեզուների տարածման հետ

Հին ծագումնաբանական  ուսումնասիրությունների համաձայն՝ Արևելյան Եվրոպայի որսորդ-հավաքիչների ծագումնաբանական բաղադրիչը, որը բացակայում էր նախորդ Կուր-Արաքսյան մշակույթից, հայ բնակչության մեջ ի հայտ է եկել բրոնզե դարաշրջանում: Սա վկայում է այն մասին, որ միջին բրոնզի դարում տեղի է ունեցել Յամնայի մշակույթին պատկանող տափաստանային բնակչության ներգաղթ դեպի Անդրկովկաս: Հնագիտական տվյալների համաձայն՝ տափաստանային գաղթերը Անդրկովկասում հանգեցրել են դամբարանաբլուրային (քուրգանային) թաղման ծեսի ձևավորմանը, անիվավոր սայլակառքերի տարածմանը և անասնապահական կենսակերպի հաստատմանը: 4200 տարի առաջ տեղի ունեցած երաշտը, որը Սևծովյան-Կասպյան տափաստանը դարձրել է անասնապահության համար ոչ պիտանի, կարող է լինել այդ միգրացիաների պատճառներից մեկը։

Արդյունքում ձևավորվել է Մարտկոպի-բեդենյան (վաղ կուրգանային) հնագիտական մշակույթը (մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի երկրորդ կես), որը հետագայում փոխարինվել է տրիալետ-վանաձորյան մշակույթով (մ.թ.ա. 20-15-րդ դարեր), ապա՝ լճաշեն-մեծամորյան մշակույթը (մ.թ.ա. 15-8-րդ դարեր), որը նույնացվում է Էթիունի ցեղային միության հետ։ Անդրկովկասի տեղական բնակչության մի մասի անցումը խուռիա-ուրարտական լեզուներից այդ տափաստանային խմբի ուշ հնդեվրոպական նախալեզվին, ի վերջո, կարող էր հանգեցնել նախահայերեն լեզվի ի հայտ գալուն: Նույն տափաստանային ծագումնաբանական բաղադրիչը հայտնաբերվել է Միկենյան քաղաքակրթության նախահույների մոտ, ինչը կարող է բացատրել մի շարք ընդհանուր առանձնահատկություններ, որոնք կապում են հայոց լեզուն հունարենի հետ։ Այդ միգրացիայի արդյունքում R1b-Z2103 տափաստանային հապլոխումբը զբաղեցնում է ժամանակակից հայերի հայրական հապլոխմբերի մոտ 27%-ը։

## Ծագումնաբանական կապեր

Հայերենը կազմում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին ճյուղ, չնայած այն մի շարք առանձնահատկություններ ունի հին հունարենի և հնդիրանական լեզուների հետ։ Այդ  ընդհանուր առանձնահատկությունների ծագումը մնում է քննարկման առարկա՝ դրանք կարող են լինել կամ ծագումնաբանական ազգակցական կապի, կամ նույն տարածքում նախալեզվական շփումների արդյունք:

Հայերենն ու հունարենը ունեն մի շարք ընդհանուր կառուցվածքային և բառապաշարային իզոգլոսներ։ Մասնավորապես, հայերենում, ինչպես հունարենում, բառերի սկզբում հնդեվրոպական կոկորդային բաղաձայնները ներկայացված են նախաբանային ձայնավորներով՝ հայերեն astêgh («աստղ») - հին հունարեն αστηρ («աստղ»)։ Երկու լեզուներն էլ բնութագրվում են հնամենի բառերում սկզբնական r-ի բացակայությամբ։ Նրանք ունեն նմանատիպ արմատներ, օրինակ՝ հին հունարեն γυνή բառը կապված է հայերեն kin «կին» բառի հետ։

Սերգեյ Ստարոստինի լեզվաժամանակագրական հաշվարկների համաձայն՝ հայ-հունա-ալբանական լեզվական միասնությունը Բալկաններում գոյություն է ունեցել 500 տարի և կազմալուծվել է մ.թ.ա. երրորդ հազարամյակի կեսերին։ Գրեյը և Ատկինսոնը, որոնք պաշտպանում են անատոլիական վարկածը, տարբեր եզրակացությունների են հանգել իրենց 2003 և 2012 ուսումնասիրություններում։ Նրանց տվյալների համաձայն՝ արագ կազմալուծվող հունա-հայերեն լեզուն 7300 տարի առաջ թոխարերենից հետո անջատվել է հնդեվրոպական ընդհանուր զանգվածից և գոյություն է ունեցել Փոքր Ասիայի տարածքում։ Պ. Հեգգարտիի և մյուսների (2023) եզրակացությունների համաձայն՝ հունա-հայերեն լեզուն մոտ 8000 տարի առաջ անջատվել է նախահնդեվրոպականից Հարավային Կովկասում, որից հետո հունարենը տարածվել է դեպի արևմուտք, իսկ հայերենը պահպանվել է ծագման տարածաշրջանում։  Նախլեհը, Ուորնոուն, Ռինգեն և Էվանսը (2005), օգտագործելով ֆիլոգենետիկ եզրակացության տարբերակված մեթոդներ, պարզել են, որ հինգ ընթացակարգեր (առավելագույն խնայողություն, առավելագույն նմանություն, զույգային միացում և Գրեյի և Ատկինսոնի մեթոդ) հաստատում են հունա-հայերեն ենթախմբի գոյությանը։

Վերջերս հունա-հայերեն վարկածը քննադատության է ենթարկվել, քանի որ այդ երկու նախալեզուների բացառիկ զուգադիպությունները համարվում են չափազանցված, իսկ հունա-հայերեն վարկածն ինքնին գնահատվում է որպես «իներցիայի արդյունք»գիտության մեջ։ Քեմբրիջի համալսարանի հայագետ և հին հայերենի ու հունարենի թարգմանիչ Ջեյմս Կլակսոնը մերժում է հունարենի և հայերենի սերտ գենետիկական կապը։ Ռոնալդ Կիմի կարծիքով՝ հունարենի և հայերենի համար ընդհանուր բառապաշարային նորարարությունների համեմատ, երկու լեզուների միջև եղած հնչյունաբանական իզոգլոսները չափազանց փոքր են և հեշտությամբ կրկնվող բնույթ ունեն։ Որպես ընդհանուր նորարարություններ նշված ձևաբանական առանձնահատկությունները կարող են առաջացած լինել անկախ և զուգահեռներ ունենալ հնդեվրոպական այլ ճյուղերում, մինչդեռ բայական ձևաբանության առանձնահատկությունները, ավելի հավանական է, որ կապում են հայերենը հնդիրանական կամ բալթոսլավոնականի հետ։ Նախահայերենը նախահնդեվրոպականի բաժանումից հետո որոշ ժամանակ պատկանում էր հունարենի, փռյուգիականի և հնդիրանիական նախորդներին ընդգրկող բարբառային շարունակականությանը, սակայն մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի վերջին այն զարգացրել է որպես առանձին խոսքային համայնք։ Մի շարք ժամանակակից լեզվաբանների կարծիքով՝ փռյուգիականի, թրակերենի և հայերենի գենետիկական կապի մասին պնդումները չեն հաստատվում լեզվական նյութերով։

## Հնչյունաբանություն
Նախահայերենի հնչյունաբանական օրենքները բազմազան են:

Հնդեվրոպական պայթականների շարժը և անցումային քմայնացումը․
* p, b, bh → h, p, b;
* t, d, dh → t', t, d;
* k', g', g'h → s, ts, dz;
* kw, gw, gwh → k', k, g.
Ձայնավորների զարգացումը․
* /u:/, /u/, /o:/ → /u/;
* /o/ → /o/ (/a/);
* /a:/, /a/ → /a/;
* /e/ → /e/ (/a/);
* /e:/, /i/, /i:/ → /i/.
Նաև․
*p-ն բառի սկզբում փոխարինվում է *h-ով[65]
*dw-ն փոխարինվում է erk-ով
*ցույց է տալիս նախա-հնդեվրոպականի անցումը *w-ից *g- ։
*k', g', g’h և kw, gw, gwh համապատասխանաբար տալիս են ս, ծ, ձ և ք, կ, գ։

Հայերենը անմիջապես չճանաչվեց որպես հնդեվրոպական լեզվի անկախ ճյուղ, բայց մի ժամանակ համարվում էր պարզապես իրանական լեզուների խմբի շատ անսովոր լեզու։ Այդպես  շարունակվեց այնքան ժամանակ մինչև Հայնրիխ Հյուբշմանը, հաստատեց դրա անկախ հատկությունները 1874 թվականին հրատարակված իր աշխատության մեջ։

Նախահնդեվրոպական խուլ պայթական բաղաձայն հնչյունները նախահայերեն լեզվում ասպիրացված են, ինչը հաստատում է գլոտտալային տեսությունը, որը ենթադրում է, որ ասպիրացիան նախահնդեվրոպական լեզվում ոչ հնչյունաբանական առանձնահատկություն էր։ Հայերենում, որոշակի համատեքստերում, այդ ասպիրացված պայթականները ավելի են թուլանում՝ դառնալով w, h կամ ամբողջությամբ անհետանում են (նախահնդեվրոպական *pods > հայերեն otkʿ, հին հունարեն πους «ոտք» բառից; նախահնդեվրոպական *treies > հայերեն erekʿ, հին հունարեն τρεῖς «երեք» բառից)։ 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Olsen B. A., Thorsø R.* Armenian // Olander, Thomas (ed.). The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective. Cambridge University Press, 2022. P. 202-222.
* *Nielsen R. T.* Prehistoric loanwords in Armenian: Hurro-Urartian, Kartwelian, and the unclassified substrate. Leiden University, 2023.
* William M. Austin, Is Armenian an Anatolian Language?, Language, Vol. 18, No. 1 (Jan., 1942), pp. 22–25
* Charles R. Barton, The Etymology of Armenian *ert’am*, Language 39, No. 4 (Oct., 1963), p. 620
* G. Bonfante, The Armenian Aorist, Journal of the American Oriental Society 62, No. 2 (Jun., 1942), pp. 102–105
* I. M. Diakonoff - First evidence of the Proto-Armenian language in Eastern Anatolia, Annual of Armenian linguistics 13, 51-54, Cleveland State University, 1992.
* I. M. Diakonoff, Hurro-Urartian Borrowings in Old Armenian, Journal of the American Oriental Society, Vol. 105, No. 4 (Oct., 1985), pp. 597–603
* John A. C. Greppin; I. M. Diakonoff, Some Effects of the Hurro-Urartian People and Their Languages upon the Earliest Armenians, Journal of the American Oriental Society, Vol. 111, No. 4 (Oct., 1991), pp. 720–730
* A. Meillet, *Esquisse d’une grammaire comparée de l’arménien classique*, Vienna (1936)
* Robert Minshall, 'Initial' Indo-European */y/ in Armenian, Language 31, No. 4 (Oct., 1955), pp. 499–503
* J. Alexander Kerns; Benjamin Schwartz, On the Placing of Armenian, Language 18, No. 3 (Jul., 1942), pp. 226–228
* K. H. Schmidt, The Indo-European Basis of Proto-Armenian : Principles of Reconstruction, Annual of Armenian linguistics, Cleveland State University, 11, 33-47, 1990.
* Werner Winter, Problems of Armenian Phonology I, Language 30, No. 2 (Apr., 1954), pp. 197–201
* Werner Winter, Problems of Armenian Phonology II, Language 31, No. 1 (Jan., 1955), pp. 4–8
* Werner Winter Problems of Armenian Phonology III, Language 38, No. 3, Part 1 (Jul., 1962), pp. 254–262
* Hrachia Acharian. Etymological root dictionary of the Armenian language. Vol. I-IV. Yerevan Sate University, Yerevan, 1971-1979.
* John A. C. Greppin and I. M. Diakonoff, * Some Effects of the Hurro-Urartian People and Their Languages upon the Earliest Armenians* Journal of the American Oriental Society, Vol. 111, No. 4 (Oct. - Dec., 1991), pp. 720–730.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Հայկական լեզուներ
Կատեգորիա:Հայոց լեզվի պատմություն
Կատեգորիա:Հին լեզուներ
Կատեգորիա:Հնդեվրոպական լեզուներ
Կատեգորիա:Նախալեզուներ