Վիրուսային լատենտություն

**Վիրուսային լատենտություն**, ախտածին վիրուսների բջջի ներսում թաքնված (լատենտ) մնալու ունակությունն է, որն այլ կերպ անվանվում է վիրուսային կյանքի լիզոգենային փուլ։ Լատենտ վիրուսային ինֆեկցիան կայուն վիրուսային վարակի տեսակ է, որը տարբերվում է քրոնիկ վարակից։ Լատենտությունը վիրուսների կյանքի որոշակի փուլում այն ժամանակահատվածն է, երբ սկզբնական վարակից հետո վիրուսային մասնիկների կրկնապատկումը դադարում է, սակայն վիրուսային գենոմը չի ոչնչացվում։ Վիրուսը կարող է նորից ակտիվանալ և սկսել մեծ քանակով կրկնապատկվել (վիրուսային կյանքի ցիկլի լիտիկ փուլ), և կրկին վարակել տիրոջը, այսպիսով մնալ վարակված օրգանիզմում անվերջ։ Վիրուսային լատենտությունը պետք է չշփոթել ինկուբացիոն (գաղտնի) շրջանի կլինիկական լատենտության հետ։ Վերջինիս դեպքում ոչ թե վիրուսն է քնած, այլ կլինիկական նշաններն են բացակայում։

## Մեխանիզմներ

### Էպիսոմալ լատենտություն
Էպիսոմալ լատենտությունը վերաբերում է գենետիկ էպիսոմների առկայությանը լատենտության ընթացքում։ Այս տիպի լատենտության ժամանակ վիրուսային գեները ստաբիլ լողում են բջջի ցիտոպլազմայում կամ կորիզում որպես առանձին մարմնիկներ՝ լինելով գծային կամ օղակաձև տեսքի կառուցվածքներ։ Էպիսոմալ լատենտությունն ավելի զգայուն է ռիբոզիմների կամ տիրոջ կողմից օտար գեների քայքայման նկատմամբ՝ ի համեմատ նախավիրուսային լատենտության հետ։

* **Հերպեսվիրուսներ (Herpesviridae)**

Օրինակ է հանդիսանում հերպեսվիրուսների ընտանիքը, որի բոլոր անդամները ունակ են հաստատելու լատենտ վարակ։ Հերպեսվիրուսների ընտանիքի մեջ են մտնում օրինակ՝ ջրծաղիկի վիրուսը և հասարակ հերպես վիրուսները (HSV-1, HSV-2), որոնք կարող են գծային էպիսոմալ լատենտություն հաստատել նեյրոնների ցիտոպլազմայում։

* **[[Էպշտեյն-Բարի վիրուս]] (Epstein–Barr virus)**

Գամահերպեսվիրինե ենթաընտանիքը կապված է էպիսոմալ լատենտության հետ։ Ախտահարվում են հիմնականում իմուն համակարգի բջիջները, օրինակ՝ B-բջիջները Էպշտեյն-Բար վիրուսի դեպքում։ Վիրուսի լիտիկ վերաակտիվացումը (օրինակ՝ քիմիաթերապիայի կամ ճառագայթային բուժման պատճառով) կարող է հանգեցնել գենոմային անկայունության և քաղցկեղի։

* **Հասարակ հերպես վիրուս**

Հասարակ հերպես վիրուսի (HSV) դեպքում վիրուսը ներդրվում է նյարդային հանգույցներում գտնվող նեյրոնների ԴՆԹ-ի մեջ, և կարող է վերակտիվանալ բջջային սթրեսի ժամանակ դիտվող քրոմատինի կառուցվածքի թուլացման նույնիսկ փոքր աստիճանի դեպքում, չնայած քրոմատինը սեղմվում է (լատենտ է դառնում) թթվածնի և սննդանյութերի պակասի ժամանակ։

* **Ցիտոմեգալովիրուս (Cytomegalovirus, CMV)**

Ցիտոմեգալովիրուսը լատենտություն հաստատում է միելոիդ ծագման բջիջներում և կարող է վերաակտիվանալ բորբոքման հետևանքով։ Իմուն համակարգի թուլացումը ու ծանր հիվանդությունները (հատկապես սեպսիսը) հաճախ հանգեցնում են CMV-ի վերաակտիվացմանը։ CMV-ի վերաակտիվացումը հաճախ է զուգակցվում ծանր կոլիտ ունեցող հիվանդների մոտ։

**Առավելություններ և թերություններ**

Էպիսոմալ լատենտության առավելություններից է այն, որ վիրուսը կարող է չմտնել բջջի կորիզ, հետևաբար կարող է խուսափել կորիզային դոմեն 10 (ND10)-ի կողմից ինտերֆերոնների ակտիվացումից։

Թերություններից է այն, որ վիրուսային գեները ավելի շատ են շփվում բջջային պաշտպանության հետ և հնարավոր է վիրուսային գենի քայքայում բջջային ֆերմենտների միջոցով։

**Վերաակտիվացում**

Վիրուսի վերաակտիվացումը կարող է առաջանալ սթրեսի, ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների և այլ գործոնների ազդեցությամբ։

### Նախավիրուսային լատենտություն
Նախավիրուսը վիրուսային գենոմն է ինտեգրված թիրախ բջջի գենոմի մեջ։

#### Առավելություններ և թերություններ
Նախավիրուսային լատենտության առավելություններն են՝ թիրախ բջջի կիսման հետ միաժամանակ վիրուսային գեների կրկնօրինակումը, և այն, որ ինտեգրված պրովիրուսը գրեթե անհնար է հեռացնել վարակված բջջից առանց բջջի մահվան։ 

Այս տեսակի լատենտության հակառակ կողմն էլ այն է, որ վիրուսին պահանջում է կորիզ մտնել և հետևաբար վիրուսը պետք է ունենա համապատասխան փաթեթավորող սպիտակուցներ որոնք թույլ կտան դա։ Սակայն այն վիրուսները, որոնք ինտեգրվում են թիրախ բջջի գենոմում, կարող են մնալ այնտեղ այնքան ժամանակ, որքան բջիջը ապրում է։

**[[ՄԻԱՎ|Մարդու իմունային անբավարարության վիրուս (ՄԻԱՎ, HIV)]]**

Լավ ուսումնասիրված վիրուսներից մեկն է, որը օգտագործում է վիրուսային լատենտություն։ ՄԻԱՎ-ը օգտագործում է իր հետադարձ տրանսկրիպտազ (reverse transcriptase) ֆերմենտը ՌՆԹ գենոմից ԴՆԹ-ի պատճեն ստեղծելու համար։ ՄԻԱՎ-ի լատենտությունը թույլ է տալիս վիրուսին հնարավորինս խուսափել իմունային համակարգից։ Այլ լատենտ վիրուսների նման, այն նույնպես սովորաբար չի առաջացնում ախտանիշներ լատենտ փուլում։ ՄԻԱՎ-ի նախավիրուսային լատենտության ժամանակ գրեթե անհնար է թիրախավորել հակավիրուսային դեղամիջոցներով։ Այս պատճառով մշակվում են լատենտությունը շրջող թերապևտիկ միջոցներ (latency reversing agents, LRA), որոնք նախատեսվում են կիրառել «shock-and-kill» (հարվածի և ոչնչացման) ռազմավարությամբ՝ վարակված բջջի լատենտ վիրուսային պահուստները վերաակտիվացնելու (shock), և այնուհետև հակավիրուսային դեղերով նրանց թիրախավորելու ձևով (kill)։

### Լատենտ վիճակի պահպանում
Վիրուսների համար շատ կարևոր է լատենտության երկու տեսակների պահպանումն էլ, վարակը շարունակելու և վիրուսային գեների ճշգրտությունը ապահովելու համար։ Լատենտությունն ընդհանուր առմամբ պահպանվում է հատուկ վիրուսային գեների կողմից, որոնք ակտիվ են հիմնականում լատենտության փուլում։ Լատենտություն ապահովող գեների ակտիվությունը նպաստում է վիրուսային գենոմի պաշտպանությանը՝ կանխելով նրանց քայքայումը բջջային ռիբոզիմների կողմից, կամ իմունային համակարգի կողմից նրանց հայտնաբերումը։ 

Վիրուսային գեների որոշ արգասիքներ (օրինակ՝ չկոդավորող ՌՆԹ-ներ և սպիտակուցներ) կարող են նաև արգելակել ապոպտոզը, կամ հանուն վիրուսային գեների կրկնապատկան խթանել վարակված բջիջների աճն ու բազմացումը։ Օրինակ՝ հասարակ հերպես վիրուսում (HSV), լատենտության հետ կապվող տրանսկրիպտները (latency associated transcripts) ընկճում են ապոպտոզը՝ նվազեցնելով վարակված բջիջների կողմից գլխավոր հիստոհամատեղելիության համալիրի (MHC) էքսպրեսիան բջջաթաղանթի վրա և արգելակում են ապոպտոզի ուղին։ Լատենտության մի տեսակ կարող է վերագրվել էնդոգեն ռետրովիրուսներին, որոնք վաղ ժամանակներում ինտեգրվել են մարդու գենոմի մեջ և այժմ փոխանցվում են մարդու վերարտադրողականության հետ մեկտեղ։ Որպես կանոն երկարատև էվոլյուցիայի արդյունքում այս տեսակի վիրուսները, կորցրել են իրենց բազմաթիվ գենային գործառույթներ։ Դեռ ավելին, այս գեներով կոդավորված որոշակի սպիտակուցներ այլ բջջային սպիտակուցների հետ սերտ փոխգործակցելով ապահովում են մի շարք կարևոր կենսաբանական գործընթացներ։

## Հետևանքներ
Չնայած վիրուսային լատենտության շրջանում չկա ակտիվ վիրուսային բազմացում և այն չի առաջացնում որևէ ախտաբանություն կամ ախտանիշներ, ցանկացած պահի վիրուսը կարող է ակտիվանալ արտաքին ազդակների (օրինակ՝ արևի լույս, սթրես և այլն) ազդեցությամբ և առաջացնել սուր վարակ։ Օրինակ հասարակ հերպեսի դեպքում (HSV), որը սովորաբար ուղեկցում է մարդուն իր ամբողջ կյանքի ընթացքում, վիրուսի որոշ շճատիպեր ժամանակ առ ժամանակ ակտիվանում են և առաջացնում հերպետիկ բշտիկներ։ 

Չնայած այս բշտիկները արագ վերացվում են իմունային համակարգի կողմից, դրանք կարող են ժամանակ առ ժամանակ պատճառել փոքրիկ անհարմարություններ։ Ջրծաղիկի վիրուսի դեպքում (varicella zoster virus), սուր առաջին վարակից՝ ջրծաղիկից հետո վիրուսը թաքնվում է մինչև վերաակտիվանալը՝ որպես հերպես զոստեր։

Լատենտ վարակների ավելի լուրջ հետևանքներից մեկն է բջջի ուռուցքային վերափոխումը և դրա անվերահսկելի բաժանումը։ Այն կարող է տեղի ունենալ վարակված բջջի մեջ վիրուսային գենոմի պատահական ինտեգրման հետևանքով վերջինիս մոտ բջջային աճի գործոնների ակտիվացմամբ։ Այսպիսի նշանակալի դեպքերից մեկը տեղի է ունեցել Նեկեր հիվանդանոցում (Փարիզ), որտեղ ՝ գենետիկ հիվանդության բուժման ժամանակ ռետրովիրուսային վեկտորների օգտագործումը, 20 տղա երեխաներից հինգի մոտ առաջացրել են լեյկեմիայի նման համախտանիշներ։

### [[Մարդու պապիլոմավիրուս]]
Սա դիտվում է նաև մարդու պապիլոմա վիրուսի (HPV) վարակների ժամանակ, երբ պարբերական վարակը կարող է հանգեցնել բջջիջների վերասերման և քաղցկեղի։

### ՄԻԱՎ
ՄԻԱՎ-ի հետազոտությունների ոլորտում որոշ երկար կյանք ունեցող բջիջներում պրովիրուսային լատենտությունը հիմք է հանդիսանում մեկ կամ մի քանի վիրուսային պահուստների գաղափարի համար։ Վիրուսային պահուստներ են կոչվում այն վայրերը (բջիջների տեսակները կամ հյուսվածքները), որոնք բնութագրվում են լատենտ վիրուսի պահպանմամբ։ Մասնավորապես՝ կրկնապատկման ունակ ՄԻԱՎ-ի առկայությունը ոչ ակտիվ CD4-դրական T բջիջներում հնարավորություն է տալիս վիրուսին պահպանվել տարիներ շարունակ՝ առանց էվոլյուցիայի, նույնիսկ հակառետրովիրուսային դեղերի երկարատև ազդեցության պայմաններում։ Այս լատենտ պահուստների առկայությունը կարող է որոշ չափով բացատրել, հակառետրովիրուսային դեղերի անկարողությունը սուր ՄԻԱՎ-ի ժամանակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վիրուսաբանություն