open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ջրածնային էներգետիկա

մինի|Ջրածին
մինի|Արեգակնային էներգիայի կայան
**Ջրածնային էներգետիկան** էներգաարտադրողության՝ էկոլոգիապես ամենամաքուր ճյուղերից է։ Այն հնարավորություն է տալիս ստանալ մեծ քանակությամբ որակյալ էներգիա՝ առանց շրջակա միջավայրը վնասելու։

## Ջրածնի մասին
Ջրածինը տիեզերքի ամենատարածված տարրն է։ Ջրածին գազը թունավոր չէ և օժտված է մեծ ջերմատվությամբ։ Դրա մեկ գրամի այրումից ստացվում է 120 կՋ ջերմություն, մինչդեռ նույն քանակի բենզինից՝ միայն 46 կՋ։ Ընդ որում՝ մթնոլորտն աղտոտող ոչ մի վնասակար նյութ չի առաջանում, որն անխուսափելի է վառելիքի ցանկացած այլ տեսակի պարագայում։ Ջրածինը էկոլոգիապես մաքուր և իդեալական վառելանյութ է, միակ վերջանյութը ջուրն է։ Այն հեշտությամբ կարելի է տեղափոխել և բաշխել սպառողներին սովորական խողովակաշարով, որոնցով այսօր տեղափոխվում է բնական գազը։

Ջրածինը էլեկտրաէներգիա կարելի է ստանալ ոչ միայն ներկայիս ջերմաէլեկտրակայանում, այլև ավելի մեծ արդյունավետությամբ՝ վերջերս ստեղծված էլեկտրաքիմիական գեներատորներում (ԷՔԳ), այսպես կոչված՝ «վառելիքային սնուցիչներում»։

Գալվանական սնուցիչից և կուտակիչից ԷՔԳ-ները էականորեն տարբերվում են նրանով, որ այստեղ ելանյութերը՝ վառելիքը և օքսիդիչը, պարունակվում են ոչ թե անմիջապես կառուցվածքի մեջ, այլ պահվում են առանձին տարողություններում և տրվում են գեներատորին միայն աշխատանքի պահին։ Շատ մասնագետների կարծիքով՝ ջրածնային ներքին այրման շարժիչն ու էլեկտրաքիմիական գեներատորն են պայմանավորելու ավտոմոբիլային փոխադրամիջոցի վաղվա օրը։

Ի՞նչն է, սակայն, խանգարում ջրածնի՝ որպես մաքուր վառելիքի ավելի լայն կիրառությունը։ Գլխավոր խոչընդոտը վառելիքի մյուս տեսակների համեմատությամբ ջրածնի բարձր ինքնարժեքն է։ Այժմ այն հիմնականում ստանում են նավթից, բնական գազից և քարածխից։

## Արեգակնային էներգիայի միջոցով ջրի քայքայումը
Շատ մեծ հեռանկար է կապվում արեգակնային էներգիայի միջոցով ջրի քայքայման հետ, որը հետազոտության առարկա է գրեթե բոլոր զարգացած երկրների փորձարաններում։ Արեգակի էներգիայի փոխակերպման հետազոտությունները կատարվում են լուսաէլեկտրաքիմիական, միկրոկենսաբանական և զուտ քիմիական եղանակներով։

## Կատալիզատորի օգնությամբ ջրի քայքայումը
մինի|Ջրի էլեկտրոլիզ
Քիմիական գիտության ամենահրատապ խնդիրներից է կատալիզատորի առկայությամբ ջրի լուսաքիմիական քայքայումը։ Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Ն. Սեմյոնովը ցույց է տվել, որ վանադիումը, մոլիբդենի, մանգանի միացությունները և որոշ ներկանյութեր արդյունավետ կատալիզատորներ են նշված ռեակցիայի համար։ Այսօր արդեն հաջողվել է հասնել 10% ՕԳԳ-ի, որը հետագայում կարելի է ավելի բարձրացնել։ Նախատեսվում է ապագայում արևային ուժեղ ճառագայթում ունեցող և գյուղատնտեսության համար ոչ պիտանի հողատարածություններում ստեղծել «էներգետիկ դաշտեր», որտեղ թափանցիկ սարքերից դուրս կբերվեն վերը նշված եղանակով ջրի քայքայման արգասիքները՝ ջրածինն ու թթվածինը։

Հարկ է ընդգծել, որ նշված եղանակներով Արեգակից ստացված էներգիան չի առաջացնի երկրագնդի ջերմաստիճանի բարձրացում։

Որպեսզի մարդկությունը ապահովված լինի էներգիայով, անհրաժեշտ է համատեղել բոլոր երկրների գիտնականների և կառավարությունների ջանքերը։

## Աղբյուրներ
* Քիմիայի 12-րդ դասարանի ընդհանուր և բնագիտամաթեմատիկական հոսքերի դասագիրք (Առլիկ Խաչատրյան, Լիդա Սահակյան)

Կատեգորիա:Ջրածնային էներգետիկա
Կատեգորիա:Վառելանյութեր
Կատեգորիա:Զարգացող տեխնոլոգիաներ
Շտեռնի փորձ

**Շտեռնի փորձը**, մոլեկուլային–կինետիկ տեսության համաձայն՝ նյութի մասնիկները՝ ատոմները և մոլոկուլները, բոլոր ագրեգատային վիճակներում կատարում են անկանոն, երբեք չդադարող ջերմային շարժում։ Իսկ ինչպիսի՞ արագություններ ունեն այդ մասնիկները, մասնավորապես գազի մոլեկուլները, և ինչպես՞ չափել այդ արագությունները։
## Շտեռնի փորձը
Մոլեկուլների ջերմային արագությունների անմիջական չափումներ փորձնական ճանապարհով կատարել է գերմանացի ֆիզիկոս Օտտո Շտեռնը 1920 թվական։ Փոքր RA շառավղով գլանում արծաթապատ պլատինե լարը հոսանքով շիկացնելիս առաջացնում է արծաթի գոլորշի։ Այդ գլանի ծնիչի երկայնքով արված նեղ ճեղքից դուրս թռչող արծաթի ատոմները կուտակվում են մեծ՝ RB շառավղով գլանի ներքին մակերևույթին՝ առաջացնելով նեղ M0 շերտը։ Մեծ և փոքր գլանների միջև ստեղծվում էր վակուում, որը գործնականում բացառում էր արծաթի ատոմների բախումներն օդի մոլեկուլներին։
### Սարքի աշխատանքը
Սարքն իր առանցքի շուրջը պտտելիս արծաթի ատոմներն ընկնում են արտաքին գլանի ներքին մակերևույթին՝ առաջացնելով M շերտը, որը շեղված է
M0 շերտից սարքի պտտման ուղղությանն հակառակ։ M0 և M նոր շերտերի միջև շեղման և սարքի սարքի պտտման անկյունային արագության միջոցով կարելի է որոշել արծաթի ատոմների արագությունը։

Իրոք, v արագությամբ ատոմներն արտաքին և ներքին գլանների միջև RB – RA հեռավորությունն անցնում են t =(RB– RA) / v ժամանակում, որի ընթացքում սարքը պտտվում է \varphi = \omega t անկյունով։ Այս պատճառով ատոմներն ընկնում են M շերտ, որն M0 շերտից շեղված է MM0 աղեղի չափով՝ \Iota = RB \varphi= RB\omega t։ Վերջին բանաձևում տեղադրելով t ժամանակի արտահայտությունը, կստանանք

\Iota =( \omega RB (RB – RA))/ v

Չափելով \Iota աղեղի երկարությունը և իմանակով \omega անկյունային արագությունը, կորոշենք արծաթի ատոմների արագությունը՝

v =(\omega RB (RB – RA) )/\Iota

### Ստացված բանաձևեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մոլեկուլային ֆիզիկա
Մենդելի առաջին օրենք

մինի|Ալելների և հոմոլոգ քրոմոսոմների կապը
**Մենդելի 1 օրենք**, Մենդելի առաջին օրենքն իրենից ներկայացնում է առաջին սերնդի միակերպության կանոնը։ Եթե խաչասերվող օրգանիզմները միմյանցից տարբերվում են մեկ հատկանիշով, ապա այդպիսի խաչասերումը կոչվում է միահիբրիդային խաչասերում:Այսպիսով, միահիբրիդային խաչասերման ժամանակ ուսումնասիրվում է միայն մեկ հատկանիշ։

## Մենդելի փորձը
Մենդելը խաչասերեց ոլոռի դեղին և կանաչ բույսերով սերմերը։ Մենդելը իր փորձում օգտագործեց ոլոռի այն բույսերը, որոնք մի քանի սերունդ հետազոտվող հատկանիշի առումով անփոփոխ էին եղել և ճեղքավորում չէին տվել, այսինքն մաքուր գծեր էին և հետազոտվող հատկանիշի նկատմամբ դոմինանտ հոմոզիգոտ էին (*AA*) և ռեցեսիվ հոմոզիգոտ էին (*aa*)։

### Առաջացած սերունդ
քաքլան հոմոֆոբեր ֆաքս գօվանիսսյան

### Գենետիկ դրսևորում
Երկու հոմոզիգոտ ձևերի խաչասերման արդյունքում (*aa* և *AA*) ստացված հիբրիդային սերունդն արդեն հետերոզիգոտ էր, սակայն ուներ նույն ֆենոտիպը ինչ դոմինանտ հոմոզիգոտը։

### Վարկածներ
Այս և մյուս արդյունքների հիման վրա Մենդելն առաջադրեց 4 վարկածներ։

#### Առաջին վարկած
Գոյություն ունեն գեների այլընտրանքային տարբերակներ, որոնք ժառանգական հատկանիշները պահպանող միավորներ են։ Օրինակ՝ ոլոռի գույնը որոշող գենը կանաչի դպեքում հանդես է գալիս մեկ, իսկ դեղինի դեպքում՝ այլ տեսակով։ Գենի այլընտրանքային տարբերակները կոչվում են ալելներ։

#### Երկրորդ վարկած
Ժառանգական յուրաքանչյուր հատկանիշի համար օրգանիզմը ժառանգում է 2 ալել՝ յուրաքանչյուր ծնողից մեկական։ Այս ալելները կարող են նույնը, կամ տարբեր լինել։ Այն օրգանիզմը, որն ունի միևնույն գենի 2 նույնական ալել, կոչվում է հոմոզիգոտ։ Իսկ այն օրգանիզմը, որն ունի միևնույն գենի 2 տարբեր ալելներ կոչվում է հետերոզիգոտ։

#### Երրորդ վարկած
Եթե ժառանգական զույգի երկու ալելները տարբեր են, ապա դրանցից մեկը որոշում է օրգանիզմի արտաքին տեսքը և կոչվում է դոմինանտ ալել, իսկ մյուսն օրգանիզմի արտաքին տեսքի վրա ոչ մի ազդեցություն չունի և կոչվում է ռեցեսիվ ալել։ Դոմինանտ ալելները նշանակաելիս օգտագործում են շեղագիր մեծատառեր (*A*), իսկ ռեցեսիվ ալելները ներկայացնելու համար շեղագիր փոքրատառեր (*a*)։

#### Չորրորդ վարկած
Սերմնաբջիջը կամ ձվաբջիջը ժառանգական յուրաքանչյուր հատկանիշի համար կրում է միայն մեկ ալել, քանի որ ալելների զույգի երկու անդամները ճեղքավորվում են գամետների առաջացման ժամանակ։ Այս պնդումը այժմ հայտնի է որպես ճեղքավորման օրնեք։ Երբ բեղմնավորման ժամանակ սերմնաբջիջն ու ձվաբջիջը միանում են, յուրաքանչյուրը ներդնում է իր ալելները՝ վերականգնելով սերնդի ալելների զույգ։

Կատեգորիա:Գենետիկա
Կատեգորիա:Կենսաբանական օրենքներ
Սպիրոգիրա

**Սպիրոգիրա** (), թելաձև կանաչ ջրիմուռների ցեղ։ Սպիրոգիրների թելիկները կազմված են բջիջների մեկ շարքից, որոնք պարունակում են քլորոպլաստների մեկ կամ մի քանի պարուրաձև ժապավեններ։

## Տարածում
Տարածված է լճերում, դանդաղահոս գետերում։ Ջրամբարների մակերեսին կամ հատակին հաճախ առաջացնում է մուգ կանաչ լորձնային տիղմ։

## Բազմացում
Բազմանում է վեգետատիվ (թելերի կտորներով) և սեռական (կոնյուգացիա) ճանապարհով։ Ջիգոտի ծլումն ուղեկցվում է ռեդուկցիոն բաժանմամբ. 4 հապլոիդ կորիզներից կենսունակությունը պահպանում է մեկը (ուստի զարգանում է միայն մեկ թելիկ)։

Հայտնի է սպիրոգիրա մոտ 200 տեսակ, տարածված կանգնած և դանդաղ հոսող քաղցրահամ ջրերում։ Բամբականման մեծ կուտակումներ է առաջացնում ջրի մակերևույթին։

## Պատկերասրահ

File:20090523_213732_Spirogyra.jpg|Սպիրոգիրա
File:3x2 millimeters of Spirogyra.jpg|
File:Spirogyra cell.jpg|
File:20090328 2225 Spirogyra.jpg|
File:Spirogyra algae under microscope.jpg|
File:Spirogyra-bgiu.jpg|


## Գրականություն
* John Whitton, B.A. and Brook, A.J. (editors) 2002. *The Freshwater Algal Flora of the British Isles.* Cambridge University Press, Cambridge. ISBN 0-521-77051-3.

## Արտաքին հղումներ
* ''Spirogyra'' at microscopy-uk.org.uk

Կատեգորիա:Կանաչ ջրիմուռներ
Սոցիալիստական արշավ

**«Սոցիալիստական արշավ»**, խորհրդային շրջանի հնգօրյա (հետագայում՝ երկօրյա) թերթ Հայաստանում։ Հանդիսացել է ՀԱՄԽ և Արհմիությունների կենտրոնական վարչությունների օրգանը։ Առաջին անգամ լույս է տեսել 1930—31-ին, Երևանում։ խմբագիր՝ Ե․ խոջամիրյան (սկզբում՝ խմբագրական կոլեգիա)։

Հաջորդել է «Աշխատանք» (Երևան) թերթիին։

Խորհրդային գաղափարախոսության դիրքերից փորձել է նպաստել բանվորների քաղաքական և մշակութային դաստիարակության գործում, արհմիությունների դերի բարձրացմանը, լուսաբանել սոցմրցության և հարվածային շարժման ընթացքը Խորհրդային Հայաստանում, ներկայացնել առաջավոր համարվող ձեռնարկությունները, ընդհանրացրել դրական փորձը։

Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական տնտեսական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Սպիրոխետներ

250px|մինի|աջից|Սպիրիոխիտներ
**Սպիրոխետներ** (σπετρα—գալար, պարույր և χαίτη—մազեր), միկրոօրգանիզմներ, որոնց բջիջները նման են բարակ ոլորված թելի (տրամագիծը՝ 0,1—0,6, երկարությունը՝ 5—500 միկրոմետր)։ Շարժունակ են, սակայն մտրակիկներ չունեն։ Սպորներ չեն առաջացնում, բազմանում են լայնակի կիսվելով։ Տարբերում են ոչ ախտածին սպիրոխետներ, որոնք ապրում են հողում, կանգնած և հոսող ջրերում և ախտածին սպիրոխետներ, որոնք ացիրոխետոզների հարուցիչներ են։ Բոլոր Սպիրոխետներ անաերոբ են, 60&nbsp;°C-ից բարձր ջերմաստիճաններում մահանում են։ Արհեստական պայմաններում ոչ ախտածին Սպիրոխետներ աճում են սովորական սննդարար միջավայրում, ախտածինները՝ կենդանիների արյան շիճուկ կամ թարմ հյուսվածք, ներքին օրգանների փոքրիկ կտորներ պարունակող սննդամիջավայրում։ Սպիրոխետներ միջանկյալ տեղ են զբաղեցնում նախակենդանիների և բակտերիաների միջև։
Սպղանք

**Սպղանք**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մշո գավառում։ Գտնվում էր Մուշ քաղաքից 33 կմ հարավ-արևմուտք, Տալվորիկ գյուղից հյուսիս-հարավ։

## Պատմություն
Բնակիչները 1915 թվականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ, դիմել են ինքնապաշտպաության։ Փրկվածներն ապաստանել են տարբեր երկրներում։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 25 տուն հայ բնակիչ, իսկ ըստ ուրիշ տվյալների՝ 80 տուն։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին խաշնարածությամբ, արհեստներով (շալագործություն), շերամապահությամբ։ Մշակում էին հացահատիկ, թուզ, նուռ, ծխախոտ, խաղող, բամբակ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Սպաղանքն ուներ **Մարապպա** կամ **Մարութա ճգնավոր** անունով եկեղեցի։

## Հասարակական կառույցներ
Գյուղն ուներ վարժարան։

## Հայտնի անձինք
Սպաղանքից էր ֆիդայական շարժման քաջարի մարտիկ Սպաղանցի Մակարը։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն
Ժանտաքիս

**Ժանտաքիսներն** առանձին ընտանիք են։ Ժանտաքիսները, կզաքիսները, ջրարջերը և փոքր պանդաները ազգակիցներ են։ Ժանտաքիսներն ապրում են Ամերիկայում։ Գիտնականները տարբերում են նրանց տասը տեսակ։ Հանդիպում են նաև Հայաստանի տափաստանային գոտում։

Կատեգորիա:Կաթնասունների ընտանիքներ
Ներքին էներգիա

**Ներքին էներգիա**, մարմնի մասնիկների՝ մարմնի զանգվածների կենտրոնի նկատմամբ քաոսային շարժման կինետիկ էներգիաների և փոխազդեցության պոտենցիալ էներգիաների գումարն է։ Ջերմադինամիկան ուսումնասիրում է մակրոսկոպական մարմիններում տեղի ունեցող ջերմային երևույթները։ Իսկ մակրոսկոպական մարմինները բացի մեխանիկական էներգիայից օժտված են նաև ներքին էներգիայով։ Ծանոթ լինելով մոլեկուլային-կինետիկ տեսության հիմնադրույթներին՝ դժվար չէ հասկանալ, թե ինչ ծագում ունի մարմնի ներքին էներգիան։ Քանի որ մարմնի մասնիկները անընդհատ շարժման մեջ են և փոխազդում են միմյանց հետ ապա մարմինը օժտված կլինի էներգիայով, որն անվանում են ներքին էներգիա։ Մարմնի ներքին էներգիայի մեջ ներդրում չի տալիս մարմնի՝ որպես ամբողջություն. շարժման կինետիկ էներգիան և այլ մարմինների հետ փոծազդեցության պոտենցիալ էներգիան։ Ներքին էներգիայի մեջ հաշվառվում են նաև ատոմների և մոլեկուլների էլեկտրոնների և միջուկների շարժման և փոխազդեցության էներգիան, սակայն ջերմադինամիկայում դիտարկվող ջերմաստիճանների փոփոխությունների համար այդ ներմասնիկային էներգիան մնում է հաստատուն, ուստի՝ այն ջերմային պրոցեսներն ուսունասիրելիս կարելի է հաշվի չառնել։

Սահմանենք լրիվ մեխանիկական էներգիան.
:\mbox{E}_\mathrm{full}= U + \mbox{E}_\mathrm{k} + \mbox{E}_\mathrm{p} = U+E։

Եթե մարմինը դադարի վիճակում է \mbox{E}_\mathrm{k}=0 և չի փոխազդում այլ մարմինների հետ՝ \mbox{E}_\mathrm{p}=0, ապա լրիվ էներգիան համընկնում է ներքին էներգիայի հետ։ Քանի որ ջերմադինամիկական համակարգի վիճակը միարժեքորեն որոշվում է մակրոսկոպական պարամետրով, ապա ներքին էներգիան ևս միարժեքորեն կախված է այդ պարամետրից։ Իրոք, մասնիկների շարժման միջին կինետիկ էներգիան կախված է մարմնի T ջերմաստիճանից, իսկ նրանց փոխազդեցության էներգիան միջմասնիկային միջին հեռավորությունից, ուստի՝ և մարմնի V ծավալից։ Այսպիսով մարմնի ներքին էներգիան կախված է մարմնի ջերմաստիճանից և ծավալից։

Ստանանք ներքին էներգիայի արտահայտությունը միատոմ իդեալական գազի համար։ Իդեալական գազի մասնիկները միմյանց հետ չեն փոխազդում, ուստի՝ գազի ներքին էներգիան միայն մասնիկների շարժման կինետիկ էներգիաների գումարն է։ Մեկ մասնիկին բաժին ընկնող \bar{e} = 3 \mbox{k}_\mathrm{B} \frac T 2 միջին էներգիան բազմապատկելով գազի մասնիկների N թվով՝ ներքին էներգիայի համար կստանանք.
:U = N\bar{e} = 3N \mbox{k}_\mathrm{B} \frac T 2։

Այսպիսով՝ միատոմ իդեալական գազի ներքին էներգիան ուղիղ համեմատական է բացարձակ ջերմաստիճանին, մասնիկների թվին և կախված չէ գազի ծավալից։ Եթե բանաձևում մասնիկների թիվն արտահայտենք գազի m զանգվածի և M մոլային զանգվածի միջոցով, ապա կստանանք
:U = 3m \mbox{N}_\mathrm{A}\mbox{k}_\mathrm{B} \frac T {2M} = 3mR \frac T {2M} = 3{\nu} R {\frac T 2}։

Կատեգորիա:Էներգիա
Կատեգորիա:Ջերմադինամիկական պոտենցիալներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկայի հասկացություններ
Իվան Ստարով

**Իվան Եգորովիչ Ստարով** (, ), ռուս ճարտարապետ։ Ռուսական կլասիցիզմի հիմնադիրներից է։

## Կենսագրություն
Սովորել է Պետերբուրգի Գեղարվեստի ակադեմիայում (1758-1762 թվականներ), գործուղվել (1762-1768 թվականներ) Փարիզ և Հռոմ (ուսումնասիրել է անտիկ ճարտարապետությունը), 1769 թվականից՝ ակադեմիկոս, 1785 թվականից՝ պրոֆեսոր։ 1772-1774 թվականներից զբաղվել է Պետերբուրգի Ալեքսանդրո-Նևսկի մայրավանքի վերակազմությամբ և նրա նոր՝ Տրոիցկի տաճարի կառուցմամբ։ 1770-1780-ական թվականներ Պետերբուրգի մոտակայքում ստեղծել է դաստակերտային անսամբլներ (Տայցիում՝ 1774 թվականին, այժմ՝ հանգստյան տուն, Սիվորիցիում՝ 1775-1776 թվականներին, այժմ՝ հիվանդանոց, Պելլայում՝ 1785-1789 թվականներին, չի պահպանվել)։ Ստարովի առավել նշանակալից կառույցը Տավրիկյան պալատն է (1783-1789) Պետերբուրգում։ 1790-ական թվականի սկզբին աշխատել է Ուկրաինայում։ 1800 թվականից մինչե կյանքի վերջը գլխավորել է Պետերբուրգի Կազանյան տաճարի կառուցման շինարարական հանձնաժողովը։ Ստարովի նախագծով է կառուցվել Նոր Նախիջևանը, նրան է վերագրվում նաև Նոր Նախիջևանի Սուրբ Խաչ վանքի եկեղեցու կառուցումը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքում մահացածներ
Վլադիմիր Սոֆրոնիցկի

**Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ Սոֆրոնիցկի** (, ), խորհրդային դաշնակահար և մանկավարժ, ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1942)։

Սովորել է Միխալովսկու մոտ՝ Վարշավայում, Նիկոլաևի մոտ՝ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայում (1916-1921)։ Համերգներով հանդես է եկել 1919 թվականից (Լենինգրադում, Մոսկվայում, 1928-1929 թվականներին՝ Վարշավայում, Փարիզում)։ 1930-ական թվականների վերջին տվել է 12, այսպես կոչված պատմական համերգներ (շարք)։ 1936-1942 թվականներին՝ Լենինգրադի, 1942-1961 թվականներին՝ Մոսկվայի կոնսերվատորիաների պրոֆեսոր։ Սոֆրոնիցկու նվագն առանձնացել է կերպարային ուժով, ոգեշնչվածությամբ, տեխնիկական փայլով։ Հիմնականում կատարել է Սկրյաբինի, նաև Շոպենի, Լիստի, Շումանի ստեղծագործությունները։ ԽՍՀՄ պետական մրցանակ (1943)։ Պարգևատրվել է Լենինի և 2 այլ շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային մանկավարժներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դաշնակահարներ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային երաժիշտներ
Էդմունդ Սպենսեր

**Սպենսեր Էդմունդ** (, մոտ ), անգլիացի բանաստեղծ։

Սովորել է Քեմբրիջի համալսարանում։ Ստացել է մագիստրոսի աստիճան։ Սպենսերի «Հովվի օրացույց» (1579) հովվերգություն է՝ բաղկացած 12 էկլոգից, որոնցից յուրաքանչյուրը կապված է տարվա մի ամսվա հետ։ Ավանդական այլաբանությունը Սպենսերը ծառայեցրել է նաև երգիծանքի նպատակին («Քոլին Քլաութի վերադարձը», 1591, «Մայր Հաբբարդի հեքիաթը», 1591)։ Նրա քնարերգությունը ներկայացված է հիմներով («Չորս հիմն», 1596), սոնետների շարքով («Սիրերգեր», 1591-1595)։ Սպենսերի ամենածավալուն գործը «Հավերժահարսների թագուհին» (1590-1596, անավարտ) այլաբանական պոեմն է։ Անգլիական տաղաչափության մեջ մտցրել է այսպես կոչված «սպենսերյան տուն» (ավանդական ութնյակի փոխարեն՝ ինը տողանոց տուն)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էդմունդ Սպենսերը standardebooks.org֊ում

Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Սվաններ

thumb|Սվան
**Սվաններ** (վրացերեն – სვანები), վրացիների ազգագրական խումբ։ Բնակվում են Վրաստանի Մեստիայի և Լենտեխի շրջաններում։

## Բնակչություն
Սվանական ցեղերը, որոնք հնում ընդարձակ տարածություններ էին զբաղեցնում Մեծ Կովկասի հարավային լանջերին (պատմական Սվանեթի մարզում), քարթվելական ու մեգրելա–լազական ցեղերի հետ կազմել են վրաց ժողովրդի հիմքը։

## Լեզուն
Սվանները խոսում են վրացերեն և սվաներեն։

## Ազգային տոները
Լամպրոբա

## Ճանաչված սվաններ

Սվանների ազգանուններն «անի» վերջավորությունն ունեն։
* Դավիթ Ղիփիանի
* Նանա Իոսելիանի
* Միխայիլ Խերգիանի (վրացերեն – მიხეილ ხერგიანი)
* Պավլե Չարկվիանի
* Վիկտոր Գելովանի
* Թեյմուրազ Բաբլուանի (վրացերեն – თემურ ბაბლუანი)
* Սոֆո Գելովանի
* Տարիել Օնիանի (վրացերեն – ტარიელ ონიანი)

Կատեգորիա:Կովկասի ազգեր
Սվարան

**Սվարան**, հայաբնակ գյուղ Իրանում, Սպահանի օստանի Փերիա գավառի Վարզաղ գավառակում, Դարանից 13 կմ հարավ-արևմուտք։ Հիմնադրվել է 1836 թվականին։ 20–րդ դարի 60-ական թվականներին ուներ 751 (102 տուն) հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին այգեգործությամբ, պարտիզպանությամբ, ցորենի մշակությամբ, անասնապահությամբ։ Սվարանի դաշտերը ոռոգվում են շրջակա գետակների և աղբյուրների ջրերով։ Գյուղի կենտրոնում գտնվող Սվարանի Գևորգ եկեղեցին կառուցվել է 1860-ական թվականներին։ Սվարանն ուներ նաև դպրոց և գրադարան։ Բնակիչները ներգաղթել են Խորհրդային Հայաստան։

Կատեգորիա:Իրանի հայաբնակ գյուղեր
Սպոնգիոլիտ

մինի|Սպոնգիոլիտ

**Սպոնգիոլիտ**, **սպոնգոլիթ**, կայծքարային ապար, կազմված է օպալից (խալցեդոն) և կայծքարային սպունգների բազմաթիվ սպիկուլներից։ Բեկորային նյութը սովորաբար բաղկացած է քվարցից, գլաուկոնիտից, երկաթի հիդրօքսիդներից, երբեմն ռադիոլյարիտների և ֆորամինիֆերների խեցիներից։ Սպոնգիոլիտները սովորաբար ամուր, երբեմն բավական վւխրուն գոյացումներ են, որոնք վերագրվում են ծանծաղջրյա, մերձցամաքային նստվածքներին։ Հայտնի է Կովկասյան լեռնաշղթայի հյուսիսային և հարավ-արևելք ծայրամասերի երրորդական, Փարիզի ավազանի կավճի նստվածքներում և այլ վայրերում։ Սպոնգոլիթ, կայծքարային ապար, կազմված է օպալից (խալցեդոն) և կայծքարային սպունգների բազմաթիվ սպիկուլներից։ Բեկորային նյութը սովորաբար բաղկացած է քվարցից, գլաուկոնիտից, երկաթի հիդրօքսիդներից, երբեմն ռադիոլյարիտների և ֆորամինիֆերների խեցիներից։ Սպոնգիոլիտները սովորաբար ամուր, երբեմն բավական փխրուն գոյացումներ են, որոնք վերագրվում են ծանծաղջրյա, մերձցամաքային նստվածքներին։ Հայտնի է Կովկասյան լեռնաշղթայի հյուսիսային և հարավ-արևելք ծայրամասերի երրորդական, Փարիզի ավազանի կավճի նստվածքներում և այլ վայրերում։

Կատեգորիա:Նստվածքային ապարներ
Ստացիոնար վիճակ (այլ կիրառումներ)

մինի
**Ստացիոնար վիճակ**, (անշարժ )
# Տեղում կանգնած, անշարժ), վիճակ, որի դեպքում տվյալ ֆիզիկական համակարգի բնութագրերը ժամանակի ընթացքում չեն փոփոխվում։ Օրինակ, հեղուկի հոսանքը ստացիոնար է, եթե արագությունը, ճնշումը, խտությունը և ջերմաստիճանը տարածության յուրաքան չյուր կետում մնում են հաստատուն։ Եթե մեխանիկական համակարգը փակ է կամ գտնվում է հաստատուն ուժային դաշտում, ապա համակարգի վիճակը ստացիոնար է, և էներգիան ժամանակի ընթացքում չի փոփոխվում (շարժման ինտեգրալ է)։
# Քվանտային մեխանիկայում համակարգի վիճակը ստացիոնար է, եթե էներգիան ունի որոշակի (ժամանակի ընթացքում չփոփոխվող) արժեք։ Ստացիոնար վիճակում ֆիզիկական մեծությունների զանազան արժեքների հավանականությունը, հետևաբար և դրանց միջինը հաստատուն են։ Սիկրոաշխարհում էներգիան կարող է և չունենալ որոշակի արժեք, սակայն այս դեպքում էներգիայի զանազան արժեքների հավանականությունը և էներգիայի միջին արժեքը ժամանակի ընթացքում չեն փոփոխվում։
Ստերեո (այլ կիրառումներ)

**Ստերեո** ․․․ (< հուն, otepeog — կարծր, ծավալային, տարածական), բարդ բառերի սկզբնամաս, որը ցույց է տալիս․
# ծավալայնություն կամ տարածական բաշխման առկայություն (օրինակ, ստերեոմետրիա, ստերեոկինո),
# կարծրություն, հաստատունություն (օրինակ, ստերեոտիպ)։

Կատեգորիա:Ձայնագրություն
Կատեգորիա:Ակուստիկա
Էթիլեն

**Էթիլենը** (էթեն)` C2H4, թույլ հոտով անգույն գազ է, ջրում քիչ է լուծվում, լուծվում է սպիրտում, լավ լուծվում է երկէթիլեթերում։ Օդի հետ առաջացնում է պայթյունավտանգ խառնուրդ։

## Կիրառում
Էթիլենը կարևորագույն ալկեններից է, արտադրվում է հսկայական քանակներով և կիրառվում օրգանական տարբեր նյութերի` պոլիէթիլենի, պոլիքառաֆտորէթիլենի (տեֆլոն), սպիրտների (էթանոլի և էթիլենգլիկոլի), ացետալդեհիդի, քացախաթթվի, հալոգենածանցյալների և շատ ուրիշ օրգանական նյութերի ստացման համար։ Շատ նյութեր, որոնք ստացվել են էթիլենից, իրենք են հումք ծառայում հետագա սինթեզների համար։ Կարևոր է նշել, որ էթիլենը նպաստում է բույսերի աճին։

## Ստացում
Լաբորատորիաներում էթիլեն ստացվում է էթիլսպիրտի և խիտ ծծմբական թթվի խառնուրդը տաքացնելիս (t>140&nbsp;°C)։ Ընթանում է դեհիդրատացում (ջրի պոկում)։ Համապատասխան ազդանյութ ընտրելիս կարող է ընթանալ ընտրողական ռեակցիա՝ ցիս- և տրանս– ալկենների առաջացմամբ։ Ալկինները հեղուկ ամոնիակում մետաղական նատրիումով կամ լիթիումով վերականգնելիս ցածր ջերմաստիճանի պայմաններում ստացվում է տրանս–ալկեն։ Եռակի կապը պալադիում կատալիզատորի առկայությամբ հիդրելիս ստացվում է ցիս–իզոմերը. Ալկենների ստացման մյուս եղանակները կարելի է միավորել ռեակցիաների մեկ խմբի մեջ, որոնք անվանվում են ճեղքման։ Այդ ռեակցիաներում կրկնակի կապն առաջանում է՝ երկու հարևան ածխածնի ատոմներից ատոմներ կամ ատոմային խմբեր պոկելով։ Այդ ռեակցիաներն են՝ դեհիդրոհալոգենացման և դեհալոգենացման։

## Էթիլենը որպես բուսական հորմոն
Էթիլենը հանդիսանում է բուսական հորմոն Այն հետքային քանակներով ազդում է բույսի ամբողջ կենսագործունեության ընթացքում՝ խթանելով կամ կարգավորելով պտուղների հասունացումը, ծաղիկների բացվելը և տերևաթափը։
Պտուղների արտադրական հասունացման սենյակներում կիրառվում են այսպես կոչված «կատալիտիկ գեներատորներ», որոնց միջոցով էթանոլից ստացվում է էթիլեն։ Սովորաբար կիրառվում է գազավորման 500 - 2,000 մբ կոնցենտրացիա, 24 - 48 ժամվա ընթացքում, ինչի արդյունքում խթանվում է չհասունացված և հավաքված պտուղների հասունացումը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ալկեններ
Կատեգորիա:Նավթամթերքներ
Կատեգորիա:Ֆիտոհորմոններ
Գեորգի Սվիրիդով

**Գեորգի (Յուրի) Վասիլևիչ Սվիրիդով** (), խորհրդային կոմպոզիտոր և երաժշտական-հասարակական գործիչ։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1970)։ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1975)։

1941 թվականին ավարտել է Լենինգրադի կոնսերվատորիայի կոմպոզիցիայի դասարանը։ 1962-1974 թվականներին՝ ԽՍՀՍ կոմպոզիտորների միության վարչության քարտուղար, միաժամանակ 1968-1973 թվականներին՝ ՌԽՖՍՀ կոմպոզիտորների միության վարչության 1-ին քարտուղար։ Կոմպոզիտորի ստեղծագործական անհատականության ինքնատիպությունն առավել վառ դրսևորվել է վոկալ երաժշտության մեջ։ Ավետիք Իսահակյանի («Հայրերի երկիրը», 1950), Ռ․ Բյոռնսի (երգերի շարք, 1955), Ս․ Եսենինի («Պոեմ Ս․ Եսենինի հիշատակին», 1955—1956, «Հայրս գեղջուկ է», 1956 և այլն), Վ․ Մայակովսկու («Պաթետիկ օրատորիա», 1959, լենինյան մրցանակ, 1960) խոսքերով գրված կամերային-վոկալ և վոկալ-սիմֆոնիկ երկերում գծագրվում է Սվիրիդովի ստեղծագործության հիմնական՝ հայրենիքի թեման։ Սվիրիդովը էապես նորոգել է վոկալ շատ ժանրեր։ Սվիրիդովի ոճը սերտորեն կապված է ռուս, դասական և սովետական երաժշտության ավանդույթներին, լայնորեն հենվում է գեղջկական բանահյուսությանը՝ այն զուգակցելով20-րդ դարի երաժշտական լեզվի հնարների հետ։ Գրել է նաև երաժշտական կատակերգություններ, այդ թվում՝ «Կրակներ» (1951), տրիո ջութակի, թավջութակի և դաշնամուրի համար, «Կուրսկի երգեր», «Գարնանային կանտատ» և այլն, կինոնկարների և դրամատիկ, ներկայացումների երաժշտություն։ Պարգևատրվել է Լենինի 2 շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության անդամներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՌԴ պետական մրցանակի դափնեկիրներ գրականության և արվեստի բնագավառում
Կատեգորիա:ՌԴ պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի 850-ամյակի հուշամեդալով պարգևատրվածներ
Սրտարդ

մինի|աջից|Սրտարդ
**Սրտարդ**, կարդիոիդ (՝ սիրտ և ՝ կերպ, ձև), հարթ կոր, որ գծում է a շառավղով շրջանագծի M կետը, երբ այդ շրջանագիծը, արտաքնապես շոշափելով նույն շառավղով մեկ այլ անշարժ շրջանագիծ, առանց սահելու գլորվում է նրա վրայով։ Սրտարդի շրջանագծի հետ կապված նշանավոր կորերից մեկն է․ այն էպիցիկլոիդի մասնավոր դեպքերից է։ Սրտարդի հավասարումը բևեռային կոորդինատներով՝ \rho = 2a (1 + \cos\varphi), ուղղանկյուն կոորդինատներով՝ (x^2 + y^2 - 2 a x)^2 = 4 a^2 (x^2 + y^2)։

Կատեգորիա:Հանրահաշվական կորեր
Ստախանովյան շարժում

[մինի|Հանքափոր [Ալեքսեյ Ստախանովը (աջից)]]
մինի|«Ստախանովուհու ելույթը»
**Ստախանովյան շարժում** (), ԽՍՀՄ-ում «սոցիալիստական արտադրության նորարարների» (այսպես կոչված՝ առաջավոր բանվորներ, կոլտնտեսականներ, ինժեներատեխնիկական աշխատողներ) շարժում, որի նպատակն էր բարձրացնել խորհրդային աշխատավորների արտադրողականությունը և ցույց տալ «սոցիալիստական տնտեսական համակարգի գերազանցությունը»։ Սկսվել է երկրորդ հնգամյակի ժամանակ, 1935 թվականին, որպես սոցմրցության նոր փուլ։ Շարժման ի հայտ գալը բացատրվում էր արագ արդյունաբերականացմամբ և հարկադիր կոլեկտիվացմամբ, որը տեղի էր ունեցել յոթ տարի առաջ։

«Ստախանովյան շարժում» անվանումն առաջացել է դրա սկզբնավորողի՝ Դոնբասի հանքափոր Ալեքսեյ Ստախանովի, անունից, ով 6 ժամից պակաս ժամանակահատվածում հորատել էր 102 տոննա ածուխ (քվոտան գերակատարելով 14 անգամ)։ Ստախանովի ռեկորդը շուտով «գերազանցել են» նրա հետևորդները։ 1936 թվականի փետրվարի 1-ին հաղորդվեց, որ առավելագույն արդյունքի էր հասել Նիկիտա Իզոտովը՝ մեկ հերթափոխում հորատելով 640 տ ածուխ։ Կարճ ժամանակում ընդգրկել է խորհրդային  արտադրության բոլոր ճյուղերը, տրանսպորտը, շինարարությունը, գյուղատնտեսությունը և տարածվել ամբողջ Խորհրդային Միությունում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ստախանովցիները արտադրողականությունը բարձրացնելու համար դիմում էին տարբեր մեթոդների, ինչպիսիք էին բազմահաստոցային սպասարկման, մասնագիտությունների համատեղման, արտադրության ու շինարարության արագացված տեխնոլոգիայի ստախանովյան մեթոդները։ Ստախանովցիները հետագայում կազմակերպեցին «երկուհարյուրականների» (երկու և ավելի նորմա մեկ հերթափոխում), այնուհետև՝ «հազարականների» (1000 % նորմա) շարժումները, «ճակատային բրիգադների» ստեղծման նախաձեռնությունը։

Շարժմանը դեմ արտահայտող աշխատավորները որակվում էին որպես «վնասարարներ»։ Որոշ խմբեր իրենց աշխատանքային կյանքը բարդացնելու համար մեղադրում էին հենց Ստախանովին։

## Գրականություն
* Стахановцы восьмидесятых: О продолжении и развитии стахановских традиций. — : Политиздат, 1987.
* Караганда — третья угольная база СССР. — : Углетехиздат, 1951.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ստախանովյան շարժում

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատմություն
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տնտեսություն
Կատեգորիա:Խորհրդային դարձվածքներ
Կատեգորիա:Քարոզչությունը ԽՍՀՄ-ում
Սրտամկանի սնուցախանգարում

**Սրտամկանի սնուցախանգարում**, միոկարդիոդիստրոֆիա (*միո*․․․, ` սիրտ և ` սնուցախանգարում), կարդիոմիոպաթիա, սրտամկանի ոչ բորբոքային բնույթի ախտահարումներ, որոնց հիմքում ընկած է սրտամկանի նյութափոխանակության խանգարումը։

## Հիվանդության պատճառներ
Պատճառներն են՝ սնուցման (սննդային սնուցախանգարում, ավիտամինոզներ և այլն), սպիտակուցային փոխանակության խանգարումները, պոդագրան, ածխաջրատային, էլեկտրոլիտային փոխանակությունների խանգարումները, ներզատիչ գեղձերի հիվանդությունները, թթվածնային քաղցը, սրտամկանի գերլարվածությունը, թունավորումները (ածխածնի օքսիդով, ալկոհոլով և այլն)։ Սրտամկանի սնուցախանգարման սկզբնական շրջանում ախտանշանները հաճախ բացակայում են։ Կարող են լինել հևոց, տհաճ զգացումներ սրտում։ Սրտամկանի սնուցախանգարումն ընթանում է սրտի տոների խլացմամբ, սիստոլային աղմուկով, էքստրասիստոլայով (երբեմն առիթմիայի այլ ձևերով), էլեկտրասրտագրի փոփոխություններով։ Արտահայտված սրտամկանի սնուցախանգարումը թուլացնում է սրտամկանի կծկողական ուժը և կարող է սրտային անբավարարության պատճառ դառնալ։ Փոփոխությունները դարձելի են և կարող են վերանալ հիմնական հիվանդության բուժումից հետո։

## Բուժում
Հիմնական պատճառի վերացում, սրտամկանի նյութափոխանակության պրոցեսները կարգավորող դեղամիջոցներ։

Կատեգորիա:Սրտային հիվանդություններ
Մոլային զանգված

**Մոլային զանգված**, նյութի մեկ մոլի զանգվածը։ Արտահայտվում է Ավոգադրոյի հաստատունի միջոցով։ Եթե տվյալ նյութի մոլեկուլի զանգվածը m1 է, իսկ մեկ մոլում մոլեկուլների թիվը՝ NA, ապա մոլային զանգվածը՝

**M=m<sub>1</sub>N<sub>A</sub>** (1.4)

Միավորների ՄՀ-ում մոլային զանգվածի միավորը, համաձայն (1.4) սահմանման, 1 կգ/մոլ-ն է։ m1 զանգվածը, կարելի է արտահայտել
Mr հարաբերական մոլեկուլային զանգվածի միջոցով, ուստի՝ մոլային զանգվածը՝

**M=M<sub>r</sub> գ/մոլ** (1.5)

Նյութի քանակը մոլեկուլային ֆիզիկայի հիմնական հասկացություններից է։ Այն չպետք է շփոթել նյութի զանգվածի հետ։ Կապը նյութի m զանգվածի և \nu նյութի 
քանակի միջև տրվում է հետևյալ բանաձևով՝

**m= m<sub>1</sub>N=m<sub>1</sub>N<sub>A</sub>n** (1.6)

Նկատի ունենալով (1.4) բանաձևը՝ կստանանք կապը նյութի զանգվածի նյութի մոլային զանգվածի միջև՝

**m=nM** (1.7)
(1.7) բանաձևից բխում է նյութի քանակի հաշվարկման նոր արտահայտություն՝

\nu=\frac{\mu}{\Mu}։

Որոշ նյութերի և խառնուրդների մոլային զանգվածները

## Գրականություն
* Քիմիայի 11-րդ դասարանի դասագիրք

Կատեգորիա:Նյութի քանակ
Սթավանգեր

**Սթավանգեր** (), քաղաք և նավահանգիստ Նորվեգիայի հյուսիս արևմուտքում, Ցերեն թերակղզում, Բուկն ֆիորդի հարավային ափին։ Ռուգլան կոմսության վարչական կենտրոնն է։ Ունի 130,426 բնակչություն (2011)։ Կա նավաշինություն, մետալուրգիա, նավթավերամշակում, պոլիգրաֆիա, ձկնորսություն, ձկան պահածոների արտադրություն։
Պահպանվել է ռոմանագոթական տաճարը (1130-1300 թթ.)։

## Տես նաև
* Սթավանգերի տաճար

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հյուսիսային ծովի նավահանգստային քաղաքներ
Կատեգորիա:Նորվեգիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Ռուգլան
Վարդանանց ասպետներ

**Վարդանանց ասպետներ**, եղբայրության սկզբունքների վրա հիմնված կազմակերպություն։ Ստեղծվել է 1916 թվականի մայիսի 27-ին, Ֆիլադելֆիայում։ Հիմնադիրներ՝ Բաբկեն եպսիսկոպոս Կյուլեսերյան, Կարապետ Մանավյան, Խաչատուր Պեննեյան, Մարտիրոս Անանիկյան, Հարություն Տատուրյան և ուրիշներ։ Նպատակն է բարոյական և նյութական աջակցություն ցույց տալ Հայ եկեղեցուն, մշակութային, կրթական, մարզական և բարեգործական հաստատություններին, ինչպես նաև շնորհալի անձանց, պահպանել և հարստացնել հայ ժողովրդի հոգևոր և մշակութային ժառանգությունը։ Կազմակերպությունը հայրենիքում իր հանգանակած միջոցներով զբաղվում է դպրոցների նորոգմամբ ու բարեկարգմամբ, ֆինանսական օգնություն ցույց տալիս Հայաստանի ամերիկյան, Երևանի պետական և ճարտարագիտական համալսարանների բարձր առաջադիմությամբ և անապահով մի խումբ ուսանողների։ Ունի մասնաճյուղեր ԱՄՆ-ի 16 նահանգներում։ Գործում է նաև կազմակերպության տիկնանց հիմնահարցերով զբաղվող Վարդանանց դուստրեր մասնաճյուղը։

## Արտաքին հղումներ
* Կազմակերպության կայքը
* 

Կատեգորիա:Ամերիկահայ կրթություն
Կատեգորիա:Ամերիկահայ հասարակական կազմակերպություններ
Հայերը Հռոմում

մինի|աջից|Հռոմ
**Հայերը Հռոմում**։ Հռոմում հայերի մասին հիշատակություններ կան դեռևս մ.թ.ա. 1-ին դարից։ Մ.թ. 65 թվականին Հայոց թագավոր Տրդատ Ա շուրջ 3 հազարանոց շքախմբով այցելել է Հռոմ՝ Ներոն կայսեր կողմից թագադրվելու։ 5-րդ դարի Հռոմում մեծ հռչակ է վայելել հայազգի հռետոր Պարույր Հայկազնը (որի պաավին Հռոմում հուշարձան է կանգնեցվել)։ 552 թվականին բյուգանդական զորքերի հայազգի հրամանատար, Ռավեննայի փոխարքա (541-568) Նարսես Պատրիկը Հռոմը ազատագրել է գոթերից, այնուհետև շինարարական լայն գործունեություն ծավալել՝ կառուցելով «Սալարեան» կամուրջը (արձանագրություններում հիշատակված է եղել նրա անունը)։ Ավանդությունը Նարսեսին է վերագրում նաև «Կիլիկյան» վանքի շինարարությունը։ 7-րդ դարում Հռոմում գոյություն է ունեցել հայկական մի վանք, որի աբբա Թաղասիոսը մասնակցել է 649 թվականի Լատերանի ժողովին։ 11-րդ դարում Հռոմում կար Սուրբ Հակոբ հայկական եկեղեցի, կից՝ վանք և կացարան։ Հայերի անունով է կոչվել մի թաղամաս։ 13-14-րդ դարերում Հռոմի հայ համայնքը, ինչպես նաև իաալահայ մյուս համայնքները ստվարացել են։ Հռոմ են եկել հայ մտավորականներ, եկեղեցական գործիչներ, վաճառականներ։ 12-14-րդ դարերում Հռոմի հայ գաղութի համար եղել է մշակույթի ծաղկման շրջան, օրինակվել են բազմաթիվ արժեքավոր ձեռագրեր, 1584 թվականին լույս է տեսել Հռոմում տպագրված առաջին հայերեն գիրքը Հովհաննես Տերգընցու և Սուլթանշահ Թոխաթեցու «Տոմար Գրիգորյանը»։ 1883 թվականին հիմնադրվել է Լևոնյան հայ վարժարանը, որը կաթոլիկ հայ հոգևորականների պատրաստման բարձրագույն դպրոց է։ 19-րդ դարի առաջին կեսին Վենեսփկի Մխիթարյաններն իրենց ներկայացուցիչներն են ունեցել Հռոմում, իսկ 1922 թվականից՝ նաև ուսանողական մի կացարան՝ Հռոմի համալսարան հաճախող իրենց ուսանողների համար։ 19-րդ դարում (մինչև 1870-ական թվականներին) Հռոմում իր ներկայացուցիչներն է ունեցել նաև Անսանյան հայ կաթոլիկ վանականների միաբանությունը, որը հետագայում դադարել է գոյություն ունենալուց։ 1966-1967 թվականներին Հռոմի պետական համալսարանի մի խումբ դասախոսներ (պրոֆեսորներ Գեզա Ֆրանկովիչը, Ֆեռնանդա դե Մաֆֆեին, Պաոլո Կունեոն, ճարտարապետ Հերման Վահրամյանը) սկսել են զբաղվել հայ միջնադարյան ճարտարապետության ուսումնասիրությամբ, կատարել բազմաթիվ գիտարշավներ Արևմտյան Հայաստանի տարածքներ և Հայաստան։ 1968 թվականին Հռոմում կայացել է հայ ճարտարապետության պատմությանը նվիրված առաջին ցուցահանդեսը, իսկ վերը նշված խումբը լույս է ընծայելհայ ճարտարապետությանը նվիրված չորս մենագրություն։ 1988 թվականին Պապո Կունեոն հրատարակել է հայ ճարտարապետական հուշարձանների ընդարձակ մի ուսումնասիրություն և ցուցակ, որը բովանդակում է 500-ից ավելի հուշարձանների նկարագրություն։ Հայաստան։ 1976 թվականին հիմնվել է Հայ մշակույթի ուսումնասիրության և վավերագրման կենտրոնը։ 1986 թվականին Հակոբիկ և Արմեն Մանուկյան եղբայրները Հերման Վահրամյանի և Լյուդվիգ Բազիլի հետ Միլանում հիմնել են OEMME հրատարակչությունը։ 1991 թվականին հրատարակչությունն ու Հայ մշակույթի ուսումնասիրության և վավերագրման կենտրոնը Մխանից տեղափոխվել են Վենետիկ։ 1992 թվականից գործում է «Ստեփան Սրապյան» բարեգործական հիմնարկությունը (նախագահ՝ Արտավազդ Սրապյան), որի նպատակն է նպաստել հայ մշակութային ձեռնարկումներին։ Ներկայումս (2003) Հռոմում բնակվում է շուրջ 300 հայ (այս թիվն ավելանում է Հռոմի բուհերն ուսանելու եկած հայ երիտասարդների հաշվին)։

հ
Կատեգորիա:Հռոմ
Ստատիկորեն որոշելի համակարգ

**Սստատիկորեն որոշելի համակարգ**, շինարարական մեխանիկայում, կոնստրուկցիաների համակարգ, որում բոլոր կապերի հակազդեցության ուժերը (հենարանային ամրակցումների, ձողերի ճիգեր) կամայական բեռնվածքի դեպքում կարող են որոշվել ստատիկայի հավասարումների օգնությամբ։

Ստատիկորեն որոշելի համակարգը պարունակում է միայն այն կապերը, որոնք անհրաժեշտ են համակարգի երկրաչափական անփոփոխելիությունն ապահովելու համար։ Ի տարբերություն ստատիկորեն անորոշելի համակարգի, ստատիկորեն որոշելի համակարգում հենարանների նստումը, ջերմաստիճանային ներգործությունը, հավաքման և պատրաստման անճշտությունները և այլ գործոններ չեն ազդում ճիգերի բաշխման և մեծության վրա։ Վերջիններս կախված չեն նաև նյութի ֆիզիկամեխանիկական բնութագրերից և համակարգի տարրերի լայնական չափերից։

Կատեգորիա:Շինարարական մեխանիկա
Սպորադներ

**Սպորադներ** (), կղզեխումբ Եգեյան ծովում։ Պատկանում են Հունաստանին։ Բաղկացած են կղզիների երկու խմբից՝ **Հյուսիսային Սպորադներ**, **Հարավային Սպորադներ**։ Տարածությունը մոտ 540 կիլոմետր է։ Ընդգրկում են 77 կղզի։ Խոշորներն են Սկիրոսը, Սկոպելոսը, Սկիաթոսը, Իլիոդրոմիան։

Բարձրությունը՝ 500—793 մետր։ Կազմված են կրաքարերից։ Զարգացած է կարստը։ Կան մակվիսի մացառուտներ։ Զբաղվում են մերձարևադարձային հողագործությամբ, անասնապահությամբ, ձկնորսությամբ։ Հարավային Սպորադներ․։ Տարածությունը 3541 կիլոմետր է։ Խոշոր կղզիներն են Հռոդոսը, Սամոսը, Իկարիան, Կոսը, Կարպաթոսը։ Գերակշռում են բլուրներն ու մինչև 1434 մ բարձրությամբ (Կերկետեֆս լեռ) լեռները։

Տարածված են միջերկրածովյան թփուտների մացառուտներ ու մշտականաչ անտառների հատվածներ։ Զբաղվում են հացահատիկի, ձիթատուների մշակությամբ, այգեգործությամբ, ձկնորսությամբ։ Քաղաք-նավահանգիստներն են Հռոդոսը, Սամոսը։

Կատեգորիա:Կղզեխմբեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հունաստանի կղզեխմբեր
Կատեգորիա:Եգեյան ծովի կղզեխմբեր
Ստատոր

մինի|Ստատոր
**Ստատոր** ( , —կանգնել), էլեկտրական մեքենայի անշարժ մաս, որը կատարում է մագնիսահաղորդալարի և կրող կոնստրուկցիայի դեր։

Բաղկացած է միջուկից և հենոցից։ Միջուկը պատրաստում են լաքով մեկուսացված էլեկտրատեխնիկական պողպատի թերթերից (0,35-0,5 մմ հաստությամբ), որոնցից կազմում են թերթակապոցներ և դրանք ամրացնում հենոցին։

Հիդրոտուրբինի հիմնական մաս՝ պողպատե օղաձև դետալի տեսքով։ Ծառայում է ուղղաձիգ բեռնվածքները հէկի շենքի ստորին մասին հաղորելու համար։ Ստատիկան տեղադրում են հիդրոտուրբինի պարուրաձև խցում։ Խոշոր տուրբինների համար ստատիկան սովորաբար լինում է եռակցովի։

Կատեգորիա:Էլեկտրամեխանիկա
Կատեգորիա:Էլեկտրական շարժիչներ
Սպորավոր բույսեր

մինի|Սպորավոր բույսեր
մինի|Սպորավոր բույսեր
**Սպորավոր բույսեր**, գլխավորապես սպորներով բազմացող և տարածվող բույսեր։ Սպորավոր բույսերի մեծամասնությունը սպորի վիճակում է դիմանում արտաքին անբարենպաստ պայմաններին (բակտերիաների սպորները ծառայում են միայն այդ նպատակին)։ Որոշ սպորավոր բույսեր (օրինակ բազմաթիվ քարաքոսեր) հազվադեպ են սպոր առաջացնում և բազմանում են հիմնականում մարմնի առանձին հատվածների անջատման միջոցով։

Երբեմն սպորավոր բույսերը բաժանում են ստորակարգերի (ջրիմուռներ, բակտերիաներ, սնկեր, քարաքոսեր) և բարձրակարգերի (պտերներ, ձիաձետներ, գետնամուշկեր, որոշ բրածո բույսեր և այլն)։ Սպորավոր բույսերի հակադրում են սերմնավոր բույսերին, որոնք բազմանում և տարածվում են սերմերով։ Սակայն սերմնավոր բույսերի փոշեհատիկները (առէջքներում) և սաղմնային պարկերը (սերմնաբողբոջներում) հոմոլոգ են բարձրակարգ սպորավոր բույսերի սպորներին, չնայած կատարում են այլ ֆունկցիաներ և անմիջականորեն չեն ծառայում բազմացման ու տարածման համար։

Կատեգորիա:Բույսեր
Ստորին դանուբյան հարթավայր

մինի|աջից|Ստորին դանուբյան հարթավայր

**Ստորին դանուբյան հարթավայր**, Ռումինիայի դաշտավայր, Ռումինիայում և Բուլղարիայի հյուսիսում, Կարպատների և Բուլղարական սարավանդի միջև։ Երկարությունը 560 կմ է (Երկաթե դարպասներից մինչև Սև ծով)։ Բլրային հարթավայր է, կտրտված գետահովիտներով, հեղեղատներով ու ձորակներով։ Թեքված է արևմուտքից արևելք։ Բարձրությունը արևմուտքում 150-200 մ է, արևելքում՝ 10-50 մ։ Գտնվում է պլեյստոցենյան ջրաբերուկներով և սոսերով ծածկված տեկտոնական ճկվածքում։ Կարպատների ստորոտին կան հնագույն և ժամանակակից բազմաթիվ արտաբերման կոներ, Դանուբի հովտում և դելտայում՝ լճերի հետ համակցված ճահճացած ողողատներ։ Կլիման չափավոր ցամաքային է, տեղումները՝ 400-600 մմ։ Գլխավոր գետը Դանուբն է իր ձախափնյա վտակներով։ Գերակշռում են սևահողերը, գետահովիտներում՝ ալյուվիալ, ջրբաժաններում՝ գորշ անտառային հողերը։ Ստորին դանուբյան հարթավայրի մեծ մասը հերկված է։ Ջրբաժաններում տեղ-տեղ կաղնու անտառներ են, ողողատներում՝ ուռենու, լաստենու, կաղամախու անտառները հերթագայվում են եղեգնաբոշխային ճահիճներով։ Զգալի են անտառատնկումները։ Ստորին դանուբյան հարթավայրում է Բուխարեստը։

Կատեգորիա:Ռումինիայի հարթավայրեր
Կատեգորիա:Բուլղարիայի հարթավայրեր
Կատեգորիա:Մոլդովայի հարթավայրեր
Կատեգորիա:Ուկրաինայի հարթավայրեր
Մոլային ծավալ

**Մոլային ծավալ**։ Մոլային ծավալը մեկ մոլ նյութի զբաղեցրած ծավալն է։ Այն կարելի է արատահայտել նյութի *φ* խտության և *M* մոլային զանգվածի միջոցով՝

**V<sub>m</sub>=M/φ**

Միավորների ՄՀ-ում մոլային ծավալն արտահայտվում է *մ³/մոլ* միավորներով։ Եթե նյութի ծավալը *V* է, ապա *ν* նյութի քանակը կարելի է արատահայտել *V*-ի և *V<sub>m</sub>* մոլային ծավալի միջոցով՝

**ν=V/V<sub>m</sub>**:

Կատեգորիա:Ընդհանուր քիմիա
Կատեգորիա:Ֆիզիկական մեծություններ
Կատեգորիա:Ֆիզիկական հաստատուններ
Ստարտային դիրք

**Ստարտային դիրք**, ստարտային հարթակ, տիեզերակայանի՝ առբերման ուղիներով և ինժեներական կոմունիկացիաներով տեղամաս, որտեղ տեղավորում են ստարտային համալիրի տեխնոլոգիական սարքավորումը և տեխնիկական սարքավորումով կառույցները։ Ստարտային դիրքն ունի արձակման մեկ տեղակայանք։

Կատեգորիա:Տիեզերագնացություն
Ալեքսանդր Ստամբոլիյսկի

**Ալեքսանդր Ստոիմենով Ստամբոլիսկի** (, ), բուլղարացի քաղաքական գործիչ, Բուլղարիայի վարչապետ (1919-1923.)։

1902 թվականին դարձել է Բուլղարիա երկրագործական ժողովրդական միության առաջնորդներից։ 1908 թվականից դարձել է ժողովրդական ժողովի, 1911 թվականին՝ ժողովրդական մեծ ժողովի դեպուտատ։ 1915 թվականին, Առաջին աշխարհամարտում բուլղարական կառավարության՝ Քառյակ միությանը միանալու որոշումը քննադատելու համար, դատապարտվել է ցմահ բանտարկության։ 1918 թվականին ազատվել է բանտից։ 1919—20, 1920— 1923 թվականներին եղել է կառավարության ղեկավար, իրականացրել է բարեփոխումներ։ Հանդես է եկել «Կանաչ» կամ «Երկրագործական» ինտերնացիոնալ (որպես եվրոպական երկրների ագրարային կուսակցությունների միավորում) ստեղծելու նախաձեռնությամբ։

1923 թվականի հունիսի 9-ի պետական հեղաշրջման հետևանքով Ստամբոլիսկիի կառավարությունը տապալվել է իսկ Ստամբոլիսկին դաժանաբար սպանվել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բուլղարացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի արտաքին գործերի նախարարներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի պաշտպանության նախարարներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի վարչապետներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Մյունխենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կապուչչինո Ստրոցցի

**Կապուչչինո Ստրոցցի** (Strozzi, մականունը՝ Կապուչչինո (Cappuccino), նաև Պրետե Ջենովեզե (Prete Genovese)) Բեռնարդո, ), իտալացի նկարիչ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Ջենովայում, Պ․ Սորիի մոտ (1595-1597)։ Պ․ Պ․ Ռուբենսի ազդեցությամբ առնչվել է բարոկկոյի գեղանկարչությանը, ուսումնասիրել է նաև Կարավաջոյի ստեղծագործությունները։ 1597 թվականից եղել է վանական, 1631 թվականին մենաստանից փախել է Վենետիկ, որտեղ կրել է Պ․ Վերոնեզեի, Դ․ Ֆետտիի, 6ո․ Լիսսի ազդեցությունը։ Ստրոցցիի լավագույն ստեղծագործությունները («Խոհարարուհի», Պալլացցո Ռոսսո պատկերասրահ, Զենովա) աչքի են ընկնում հյութեղ նկարելակերպով, նուրբ կոլորիտով, կերպարների ճշմարտացիությամբ։ Ստեղծել է նաև Բ․ Ստրոցցի․ Նիկոլա Կուչչիի դիմանկարը (1637, Հայաստանի պետական պատկերասրահ, Երևան) ժամանակակիցների դիմանկարներ, որոնցից «Նիկոլա Կուչչիի դիմանկարը» (1637) գտնվում է Հայաստանի պետական պատկերասրահում։
[մինի|ձախից|Նիկոլա Կուչիի դիմանկարը, [Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]]

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:16-րդ դարի իտալացի նկարիչներ
Կատեգորիա:17-րդ դարի իտալացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Բարոկկո ոճի նկարիչներ
Սվեաբորգի ապստամբություն

մինի|Հելսինկեցիները հետևում են գործողություններին
**Սվեաբորգի ապստամբություն**, 1905—1907 թվականներիի Ռուսական հեղափոխության շրջանում Բալթիկ ծովի Սվեաբորգ ամրոցի (այժմ՝ Սուսմենլինա քաղաքը Ֆինլանդիայում) կայազորի նավաստիների և զինվորների զինված ելույթը։ Որպես Բալթիական ընդհանուր ապստամբության բաղկացուցիչ մաս նախապատրաստվել է Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության ֆինլանդական զինվորական կազմակերպության կողմից։

Սվեաբորգի ապստամբությունն անմիջականորեն գլխավորել է տեղի զինվորական սոցիալ–դեմոկրատական կազմակերպությունը բոլշևիկներ Արկադի Եմելյանովի և Եվգենի Կոխանսկու մասնակցությամբ։ ԷսԷռների տեղական կազմակերպությունն առաջարկել է ապստամբությունը նախապատրաստել համատեղ, սակայն նրանց հետ համաձայնության գալ չի հաջողվել։ էսէռները պնդել են անմիջապես սկսել ապստամբությունը, սոցիալ-դեմոկրատները գտել են, որ ապստամբության նախապատրաստումը դեռևս չի ավարտվել։ Հուլիսի 15-ին տարերայնորեն սկսվել է ամրոցի ականային վաշտի նավաստիների խռովությունը։ Օգտվելով դրանից, էսէռները ապստամբության կոչ են արել։ Հուլիսի 17-ին Սվեաբորգ ամրոցի պարետի հրամանով ձերբակալվել են ականային վաշտի նավաստիները, որի պատճառով հուլիսի 17-ի լույս 18-ի գիշերն ապստամբել է ողջ կայազորը (ավելի քան 2 հազար մարդ)։ Սոցիալ-դեմոկրատական կազմակերպությունը ձգտել է ապստամբությանը տալ կազմակերպված բնույթ, առաջ է քաշվել ինքնակալության տապալման, ժողովրդի ազատության, հողը գյուղացիներին հանձնելու և այլ լոզունգներ։ Ապստամբները գրավել են կարևոր նշանակություն ունեցող մի քանի կղզիներ, սկսել գնդակոծել ցարին հավատարիմ կայազոր ունեցող կղզիները։ Սվեաբորգի ապստամբությանն աջակցելու համար Հելսինգֆորսի (Հելսինկի) բանվորները համընդհանուր գործադուլ են հայտարարել։ Ֆինլանդիայի Կարմիր գվարդիայի ջոկատները (մոտ 200 մարդ) միացել են ապստամբներին։ Սակայն, սպասելով Բալթիական նավատորմի հեղափոխական նավերին, իմանալով, որ Կրոնշտադտում նույնպես ապստամբություն է նախապատրաստվում, ապստամբները չեն անցել հետագա հարձակողական գործողությունների։ Օգտվելով դրանից Բալթիական նավատորմի ղեկավարությունը կարողացել է միջոցներ ձեռնարկել, և շրջապատելով ամրոցը, անցել հարձակման։ Հուլիսի 20-ին, ուրիշ ելք չգտնելով, ապստամբների զինվորական խորհուրդը պայքարը դադարեցնելու որոշում է ընդունել։ Մոտ 1000 զինվոր և նավաստի ռազմական դատարանի կողմից դատապարտվել է զանազան պատիժների՝ 43 մարդ գնդակահարվել է, մյուսներն՝ աքսորվել, բանտարկվել։

Կատեգորիա:Ապստամբություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Ստատուտ (այլ կիրառումներ)

**Ստատուտ** (,  — որոշել),
# Կանոնադրություն, կանոնագիրք, որով սահմանվում է ներպետական կամ միջազգային կազմակերպության կազմակերպման ու գործունեության կարգը։
# Միջնադարյան քաղաքների և ներքաղաքային միավորումների իրավական դրությունը սահմանող կանոնագիրք։
# Որևէ բանի մասին կանոնադրություն, օրինակ, շքանշանի կանոնադրություն, որով սահմանվում է նրա նկարագրությունը, պարգևատրման կարգը։
# Միացյալ Թագավորության պառլամենտի որոշ օրենսդրական ակտեր (օրինակ, Վեստմինստերյան ստատուտ 1931), ԱՄՆ-ում՝ կոնգրեսի որոշ ակտերը։
Ալեքսեյ Սվիրին

**Ալեքսեյ Նիկոլաևիչ Սվիրին** (), ռուս խորհրդային արվեստաբան։ Ավարտել է Կազանի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։ 1918 թվականին մասնակցել է Տրոիցե-Սերգիի մայրավանքի հուշարձանների պահպանման և ուսումնասիրման հանձնաժողովի գործունեությանը, 1920 թվականից եղել է մայրավանքում ստեղծված պատմագեղարվեստական թանգարանի տնօրենը։ 1929-1974 թվականներին (ընդմիջումներով) աշխատել է Մոսկվայի Տրետյակովյան պատկերասրահում, միաժամանակ հին ռուս, արվեստին նվիրված դասախոսություններ կարդացել Մոսկվայի մանածագործության ինստիտուտում (1930-ական թվականներ) և պետական համալսարանում 1945 թվականից։ 1937 թվականին եղել է Հայաստանում, գրել «Հին Հայաստանի մանրանկարչությունը» 1939 մենագրությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս արվեստաբաններ
Կատեգորիա:1886 ծնունդներ
Կատեգորիա:1976 մահեր
Սպիտակի վիմափոր բնակավայր

**Սպիտակի վիմափոր բնակավայր**, ժայռափոր բնակատեղի ՀՀ Լոռու մարզում։ Հայտնաբերվել է 1977 թվականին՝ շինարարական աշխատանքների ժամանակ, Փամբակ գետի ձախ ափին, Գեղասար գյուղի տարածքում։

1977-1980 թվականներին պեղել է ՀԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի հնագիտության ինստիտուտի արշավախումբը։

Բնակավայրն առաջացել է 12-13-րդ դարերում, առևտրական բանուկ ճանապարհների վրա և ապրել տնտեսական աշխույժ կյանքով։ Անձավները փորված են սև տուֆի հսկայածավալ զանգվածի մեջ։ Շուրջ 300 մետր երկարությամբ բնակավայրը ոչ խորը կիրճով բաժանվում է երկու թաղամաս-հատվածի։ Խանդակների վրա բացվել են 4-5 սենյականոց մոտ 40 համալիր։ Քարանձավների մի մասը կրկնահարկ ու եռահարկ են։ Դրանք միմյանց հետ հաղորդակցվել են գաղտնուղիներով և քարե (հավանաբար՝ նաև փայտե) աստիճաններով։ Ճարտարապետական հղացմամբ, հատակագծային հորինվածքով ու ներքին հարդարանքով բնակավայրն աղերսվում է Անիի ստորգետնյա «քաղաքի» և Վրաստանի ժամանակամերձ նույնտատիպ հուշարձանների (Վարձիա և այլն) հետ։ Հստակ առանձնանում են շինությունների 4 տիպեր՝ պաշտամունքային, հասարակական, բնակելի և արտադրական։ Արևելյան թաղամասի կենտրոնում, երրորդ խանդակի վրա փորված է ոչ մեծ եկեղեցի (պահպանվել է միայն կեսը՝ երկայնական կտրվածքով), որից արևմտյանը գտնվում է վիմափոր տապանատունը՝ մի շարք դամբարաններով։ Տապանատան հատակի ձևն ու կեղծ կամարներն ստեղծում են հայկական ավանդական զավիթների տպավորություն։ Բնակավայրի արևելյան ծայրամասում բացվել է մի քանի բաժանմունքներից բաղկացած քարավանատունը։ Ներքին պարզ հարդարանքով բնակելի սենյակներում կան թոնիրներ և ոչ լայն հարթակներ (ծառայել են որպես ննջարաններ)։ Շինությունների հիմնական խումբը կազմում են արտադրական համալիրները, որոնց հատակներին փորված են վառարաններ և փոքրիկ առվակներով միմյանց միացած զանազան տեսակի հորեր ու փոսեր։ Քարանձավների առաստաղները թաղաձև են, ունեն կեղծ կամարներ, պատուհաններ, պատերի մեջ՝ ճրագներ դնելու և այլ նպատակների ծառայող զանազան փորվածքներ։ Պատերի վրա և առաստաղի կենտրոնում կան փոքրիկ օդանցքներ։ Մուտքերը փակվել են փայտե դռներով կամ մեծ տախտակներով։ Պեղումների ընթացքում գտնվել են ջնարակած ու հասարակ խեցեղեն, աշխատանքային երկաթե գործիքներ ու զենքեր, պղնձե ու ոսկրե զարդեր, երկաթի ու սիլիկատային մնացորդների խարամ, արտադրության հետ կապված տարբեր բնույթի հարմարանքներ, մոնղոլական, վրացական, բյուզանդական դրամներ և այլ առարկաներ։

Կատեգորիա:Հնագիտությունը Հայաստանում
վ