Միջին Ատլանտյան լեռնային համակարգ

**Միջին Ատլանտյան լեռնային համակարգ**, միջին օվկիանոսային լեռնային համակարգ (տարբերվող կամ կառուցողական սալերի սահման), որը գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի հատակի երկայնքով և աշխարհի ամենաերկար լեռնային համակարգերից մեկն է։ Հյուսիսային Ատլանտյան օվկիանոսում լեռնաշղթան բաժանում է Հյուսիսամերիկյան, Եվրասիական և Աֆրիկյան սալերը՝ Ազորյան կղզիների եռակի միացման հյուսիսային և հարավային մասերում։ Հարավային Ատլանտյան օվկիանոսում այն ​​բաժանում է Աֆրիկյան և Հարավամերիկյան սալերը։ Լեռնային համակարը ձգվում է Գրենլանդիայից հյուսիս-արևելք՝ դեպի հարավ, Գակկել լեռնաշղթայի (Միջին Արկտիկական լեռնային համակարգ) հետ միացման վայրից մինչև Հարավային Ատլանտյան օվկիանոսում գտնվող Բուվե եռակի միացումը։ Չնայած Միջին Ատլանտյան լեռնային համակարգը հիմնականում ստորջրյա օբյեկտ է, դրա որոշ հատվածներ ունեն բավարար բարձրություն՝ ծովի մակարդակից բարձր տարածվելու համար, օրինակ՝ Իսլանդիայում։ Տարեկան միջին տարածման արագությունը կազմում է մոտ 2.5 սանտիմետր։

## Հայտնագործում
[մինի|ձախից|[Պանգեայի բաժանումը (անիմացված)]]
Հյուսիսային Ատլանտյան օվկիանոսի տակ գտնվող լեռնային համակարգն առաջին անգամ ենթադրել է Մեթյու Ֆոնտեյն Մորին 1853 թվականին՝ հիմնվելով USS Dolphin նավի կողմից կատարված խորաչափումների վրա։ Լեռնային համակարգի գոյությունը և դրա Հարավային Ատլանտիկայի մեջ տարածումը հաստատվել է 1872 թվականին HMS Challenger-ի արշավախմբի ժամանակ։ Նավի վրա գտնվող գիտնականների խումբը՝ Չարլզ Ուայվիլ Թոմսոնի գլխավորությամբ, Ատլանտյան օվկիանոսի կենտրոնում հայտնաբերել է մեծ բարձրություն՝ ուսումնասիրելով անդրատլանտյան հեռագրական մալուխի ապագա տեղը։ Նման լեռնային համակարգի գոյությունը հաստատվել է սոնարի միջոցով 1925 թվականին և պարզվել է, որ այն տարածվում է Ագուլհաս հրվանդանի շուրջը՝ մինչև Հնդկական օվկիանոս, գերմանական մետեորային արշավախմբի կողմից։

1950-ական թվականներին Մարի Թարփի, Բրյուս Հիզենի, Մորիս Յուինգի և ուրիշների կողմից Երկրի օվկիանոսի հատակի քարտեզագրումը ցույց է տվել, որ Միջին Ատլանտյան լեռնային համակարգն ունի հովիտների և լեռնաշղթաների տարօրինակ բատիմետրիա, որի կենտրոնական հովիտը սեյսմոլոգիապես ակտիվ է և բազմաթիվ երկրաշարժերի էպիկենտրոն։ Յուինգը, Հիզենը և Թարփը հայտնաբերեցին, որ լեռնային համակարգը Երկրի բոլոր օվկիանոսների հատակին գտնվող 40,000 կմ երկարությամբ միջօվկիանոսային լեռնաշղթաների էապես անընդհատ համակարգի մի մասն է։ Այս համաշխարհային լեռնաշղթաների համակարգի հայտնաբերումը հանգեցրեց ծովի հատակի տարածման տեսության և Ալֆրեդ Վեգեների մայրցամաքների տեղաշարժի և ընդարձակման տեսության ընդհանուր ընդունմանը՝ թիթեղների տեկտոնիկայի փոփոխված ձևով: Լեռնային համակարգն այն առանձնահատկությունն է, որի ներդրումը Պանգեա գերմայրցամաքի տրոհման գործում՝ մոտ 200-ից 160 միլիոն տարի առաջ, հաշվի է առնվում ժամանակակից տեկտոնական տեսության մեջ նման տրոհման մոդելավորման մեջ, որտեղ ենթադրվում է, որ սուբդուկցիան և մանտիային ամպերի մեխանիզմները առաջնային են, չնայած պատմականորեն սա վիճելի էր։

## Նշանակալի առանձնահատկություններ
Միջին Ատլանտյան լեռնային համակարգը ներառում է խորը ճեղքային հովիտ, որը ձգվում է լեռնային համակարգի առանցքի երկայնքով գրեթե ամբողջ երկարությամբ: Այս ճեղքը նշում է հարակից տեկտոնական սալերի միջև իրական սահմանը, որտեղ մանտիայից մագման հասնում է ծովի հատակին, ժայթքում է որպես լավա և առաջացնում նոր երկրակեղևային նյութ սալերի համար։

Հասարակածի մոտ Միջին Ատլանտյան լեռնային համակարգը բաժանվում է Հյուսիսատլանտյան լեռնային համակարգի և Հարավային Ատլանտյան լեռնային համակարգի՝ Ռոմանչեի իջվածքի միջոցով, որը նեղ ստորջրյա իջվածք է՝ առավելագույն խորությամբ 7,758 մ, որն Ատլանտյան օվկիանոսի ամենախորը վայրերից մեկն է։ Սակայն այս իջվածքը չի համարվում Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայի, ինչպես նաև Եվրասիական և Աֆրիկյան սալերի միջև սահման։

## Կղզիներ

Միջին Ատլանտյան լեռնային հակակարգի վրա կամ մոտակայքում գտնվող կղզիները, հյուսիսից հարավ, իրենց համապատասխան ամենաբարձր գագաթներով և դիրքով, հետևյալն են.

Հյուսիսային կիսագունդ (Հյուսիսատլանտյան լեռնային հակակարգ).

* Յան Մայեն (Բիրենբերգ, 2,277 մետր (), Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսում
* Իսլանդիա (Հվաննադալշնուկուր Վատնեյոկուդլում, 2,109.6 մետր (), որի միջով անցնում է լեռնային հակակարգը
* Ազորյան կղզիներ (Պոնտա դու Պիկո կամ Պիկո Ալտո, Պիկո կղզում, 2,351 մետր, ()
* Սուրբ Պետրոսի և Պողոսի ժայռեր (Հարավարևմտյան ժայռ, 22.5 մետր, )

Հարավային կիսագունդ (Հարավային Ատլանտյան լեռնային հակակարգ):

* Համբարձման կղզի (Գագաթ, Կանաչ լեռ, 859 մետր, )
* Սուրբ Հեղինե (Դիանայի գագաթ, 818 մետր )
* Տրիստան դա Կունյա (Թագուհի Մարիամի գագաթ, 2,062 մետր, )
* Գոֆ կղզի (Էդինբուրգի գագաթ, 909 մետր, )
* Բուվե կղզի (Օլավտոպեն, 780 մետր, )

### Իսլանդիա
Իսլանդիայի հարավ-արևմուտքում գտնվող Միջին Ատլանտյան լեռնային հակակարգը հայտնի է որպես Ռեյկյանես լեռնային հակակարգ։ Միջին Ատլանտյան լեռնային հակակարգը անցնում է Իսլանդիայով, որտեղ լեռնային հակակարգը հայտնի է նաև որպես Նեոհրաբխային գոտի։ Հյուսիսային Իսլանդիայում Տյորնեսի կոտրվածքային գոտին կապում է Իսլանդիան Կոլբեյնսի լեռնային հակակարգի հետ։

## Երկրաբանություն
[մինի|Միջին Ատլանտյան լեռնային հակակարգի [բազալտային ապարներ, որոնք դիտարկվել են 2005 թվականի «Կորուսյալ քաղաք» արշավախմբի ժամանակ։]]
Լեռնային հակակարգը գտնվում է Միջին Ատլանտյան բարձրացում անունով հայտնի երկրաբանական առանձնահատկության գագաթին, որը Ատլանտյան օվկիանոսի երկայնքով ձգվող առաջադեմ ուռուցիկություն է, որի լեռնային հակակարգը գտնվում է այս գծային ուռուցիկի ամենաբարձր կետում։ Ենթադրվում է, որ այս ուռուցիկությունն առաջացել է ասթենոոլորտում վերև ուղղված կոնվեկտիվ ուժերի կողմից, որոնք մղում են օվկիանոսային կեղևը և լիտոսֆերան։ Այս տարամիտված սահմանն առաջին անգամ ձևավորվել է Տրիասի ժամանակաշրջանում, երբ եռաթև գրաբենների շարքը միաձուլվել է գերմայրցամաքային Պանգեայի վրա՝ ձևավորելով լեռնային հակակարգը։

Ձախողված թևերը կոչվում են աուլակոգեններ, և Միջին Ատլանտյան լեռնային հակակարգի աուլակոգենները ի վերջո դարձել են Ամերիկայի և Աֆրիկայի երկայնքով տեսանելի մեծ գետահովիտներից շատերը (ներառյալ Միսիսիպի գետը, Ամազոն գետը և Նիգեր գետը): Հյուսիսային Ամերիկայի Ատլանտյան ափին գտնվող Ֆանդիի ավազանը Նյու Բրանսուիկի և Կանադայի Նոր Շոտլանդիայի միջև գտնվող Միջին Ատլանտյան լեռնային հակակարգի նախնիների վկայությունն է:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Evans, Rachel. "Plumbing Depths to Reach New Heights: Marie Tharp Explains Marine Geological Maps." *The Library of Congress Information Bulletin.* November 2002.

## Արտաքին հղումներ

*MAR-ECO, a Census of Marine Life project on life along the Mid-Atlantic Ridge 

Կատեգորիա:Ատլանտյան օվկիանոս
Կատեգորիա:Լեռնաշղթաներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մեզոզոյ