Օրյոլ-Բրյանսկ գործողություն

**Օրյոլ-Բրյանսկ գործողություն,** տեղի է ունեցել 1941 թվականի սեպտեմբերի 30-ից հոկտեմբերի 23-ը,այն(երբեմն կոչվում է **Պաշտպանական գործողություն Օրյոլի և Կուրսկի ուղղություններով**) խորհրդային զորքերի պաշտպանական գործողություն էր Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ, 1941 թվականի Մոսկվայի ռազմավարական պաշտպանական գործողության անբաժանելի մասը: Այն տեղի ունեցավ Վյազմայի պաշտպանական գործողության հետ միաժամանակ՝ որպես Մոսկվայի վրա գերմանական հարձակման (օպերացիա Թայֆուն) հակազդեցություն:

Գործողության ընթացքում հակառակորդի գերակա ուժերը շրջապատել են Կարմիր բանակի ստորաբաժանումները։ Բայց Կարմիր բանակը կասեցրեց Գուդերյանի 2-րդ Պանզեր խմբի առաջխաղացումը և մեծ կորուստներ պատճառեց հակառակորդին։ Փրկված ստորաբաժանումները ճեղքել են շրջապատը և գրավել պաշտպանական գիծը։ Արդյունքում, ծանր կորուստների գնով, Գերմանիայի հարձակումը Մոսկվայի վրա հետաձգվեց ավելի քան երկու շաբաթով։ Սա թույլ տվեց խորհրդային զորքերին վերախմբավորվել և պահեստավորել, այդ թվում՝ Հեռավոր Արևելքից։

## Կուսակցությունների ուժեր
Կարմիր բանակի Բրյանսկի ճակատ․

* 50-րդ բանակ,
* 3-րդ բանակ,
* 13-րդ բանակ,
* Գեներալ-մայոր Ա.Ն.Էրմակովի օպերատիվ խումբ։

1-ին գվարդիական հրաձգային կորպուս (Կորպուսի հրամանատար - Դ. Դ. Լելյուշենկո)

Նացիստական Գերմանիայի զինված ուժերի բանակային խմբի կենտրոն․

* 2-րդ բանակ
* 2-րդ տանկային խումբ (հոկտեմբերի 6-ից 2-րդ տանկային բանակ)

## Գործողության պլանավորում
Սեպտեմբերի 10-ին Սմոլենսկի ճակատամարտի ավարտից հետո արևմտյան ուղղությամբ հակառակորդները օգտվեցին ռազմական գործողությունների դադարից, նրանք կատարելագործեցին իրենց պլանները, ավելացրին իրենց զորախումբը և վերականգնեցին իրենց մարտունակությունը:

Կարմիր բանակի դիրքերը մնացին չափազանց բարդ։ Ռազմավարական նախաձեռնությունը մնացել է հակառակորդի ձեռքում։

##### [[Վերմախտ]]
Գերմանացիները նախատեսում էին ջախջախել թշնամուն մինչև ձմռան սկսվելը և գրավել Մոսկվան։

Սեպտեմբերի 16-ին տրվել է մայրաքաղաքը գրավելու հրահանգ՝ «Թայֆուն» գործողությունը: Գերմանացիները որոշեցին շրջապատել խորհրդային խմբերը` հյուսիսում` Վյազմայի և հարավում` Բրյանսկի մոտ, և անարգել առաջ շարժվել դեպի Մոսկվա:

**Բանակային խմբի հարավային խումբը (2-րդ դաշտային բանակ և 2-րդ տանկային խումբ)** հարձակվել է Բրյանսկի վրա։ Նրա խնդիրն է՝ առաջ շարժվել Շոստկայից և Ռոսլավլից, ճեղքել Բրյանսկի ճակատի պաշտպանությունը, շրջապատել և ոչնչացնել նրա զորքերը և շրջանցել Մոսկվան հարավից և հարավ-արևելքից:

2-րդ դաշտային բանակին առաջադրանք տրվեց առաջ շարժվել Սուխինիչի ուղղությամբ՝ շրջանցելով Բրյանսկը հյուսիս-արևմուտքից։ Ենթադրվում էր, որ 2-րդ տանկային խումբը պետք է առաջ շարժվեր Սևսկ-Օրելի ուղղությամբ և 2-րդ բանակի հետևակի հետ միասին շրջափակեր և ոչնչացներ խորհրդային զորքերը Բրյանսկի տարածքում:

Հարվածային ուժը հասցվել է 400 հազարի։ Այն համալրվել է ՕԿՀ-ի ռեզերվներով, և զորքերը ժամանել են Արևելյան ճակատի այլ հատվածներից։ Սեպտեմբերի վերջին հակառակորդի գերազանցությունը Բրյանսկի ճակատի զորքերի նկատմամբ հրետանային կազմում էր 2,6 անգամ, տանկերում՝ 4,5 անգամ, ինքնաթիռներում՝ 10 -11 անգամ։

«Վերջին վճռական ճակատամարտը» պետք է սկսվեր սեպտեմբերի 28-ին և ավարտվեր «Թայֆուն» օպերացիան և ամբողջ արշավը (հիմնական մարտական գործողությունները) մինչև 1941 թվականի նոյեմբերի կեսերը։

Տանկային խմբի հարձակումը նախատեսված էր սեպտեմբերի 30-ին, դաշտային բանակը՝ հոկտեմբերի 2-ին։ 2-րդ Պանզեր խմբավորման հրամանատար Գուդերյանը երկու օր շուտ որոշեց անցնել հարձակման։ Նա ձգտում էր առավելագույնս օգտվել լավ եղանակից, քանի որ իր առաջխաղացման ուղղությամբ քիչ էին ասֆալտապատ ճանապարհները:

##### [[Կարմիր բանակ]]
Գերագույն հրամանատարության շտաբը և գլխավոր շտաբը որոշել են հակառակորդի հարձակման ժամկետները, սակայն չեն բացահայտել գերմանական հրամանատարության ամբողջ պլանը։

Կենտրոնական խմբի հարվածների ուղղությունը սխալ էր կանխատեսվել։ Ենթադրվում էր, որ գերմանացիներն իրենց հիմնական հարձակումը կսկսեն մայրուղու երկայնքով՝ Սմոլենսկ-Յարցևո-Վյազմա գծի երկայնքով, Ռոկոսովսկու 16-րդ բանակի գոտում: Այստեղ ստեղծվել է բավականին խիտ պաշտպանություն։ Բայց մյուս վտանգավոր տարածքներն այդքան լավ ծածկել ուղղակի հնարավոր չէր։

Գլխավոր շտաբը սխալվել է ոչ միայն հիմնական հարձակման ուղղությամբ, այլև հարվածային խմբերի քանակով։ Ենթադրվում էր, որ գերմանացիները հարձակվելու են մեկ ուղղությամբ՝ ունենալով միայն մեկ մեծ տանկային խումբ։ Իրականում երեք գերմանական ՏԳ մասնակցել են «Թայֆուն» գործողությանը։

Բրյանսկի ճակատում ճակատի հրամանատարությունը սխալ է թույլ տվել նաև հիմնական հարձակման ուղղությամբ, նրանք սպասում էին այն ուղիղ դեպի Բրյանսկ, բայց գերմանացիները հարվածեցին 120-150 կմ դեպի հարավ։

Արևմտյան և Բրյանսկի ճակատների զորքերը հրամայվեցին անցնել կոշտ, համառ պաշտպանության և մոբիլիզացնել ինժեներական ստորաբաժանումները՝ պատնեշներ կառուցելու համար:

Բրյանսկի ճակատը, գեներալ-գնդապետ Ա. Ի. Էրեմենկոյի հրամանատարությամբ, պաշտպանել է 345 կմ լայնությամբ գոտի։ Առաջին էշելոնում էին 50-րդ, 3-րդ, 13-րդ բանակները և գեներալ-մայոր Արկադի Էրմակովի օպերատիվ խումբը։ Բալթյան նավատորմի ռեզերվները ներառում էին երկու հրաձգային դիվիզիա, տանկային դիվիզիա և տանկային բրիգադ։

50-րդ բանակը՝ հրամանատար Միխայիլ Պետրովի գլխավորությամբ, պաշտպանում էր Կիրովի և Բրյանսկի ճանապարհը, 3-րդ բանակը՝ գեներալ-մայոր Յակով Կրեյզերի հրամանատարությամբ, փակել էր Տրուբչևսկի ուղղությունը, 13-րդ բանակը՝ գեներալ-մայոր Ավքսենթի Գորոդնյանսկու գլխավորությամբ՝ Սևսկի ուղղությունը, իսկ գեներալ-մայոր Երմակովի օպերատիվ խումբը՝ Կուրսկի ուղղությունը։

Ընդհանուր առմամբ ճակատն ուներ 223 հազար մարդ, 1529 հրացան և ականանետ, 257 տանկ և 166 ինքնաթիռ։

Հոկտեմբերի 4-ին Բրյանսկի ճակատին նշանակվեց 29-րդ հեծելազորային դիվիզիան, որը գործում էր Ֆատեժ-Պոնիրի շրջանում մինչև նոյեմբեր:

Ճակատային հետախուզությունը ճշգրիտ սահմանել է հակառակորդի հիմնական խմբի կենտրոնացումը՝ Էրմակովի աշխատանքային խմբի դեմ, ճակատի ձախ թևում։ Բայց հրամանատարը աջ թևում դրեց իր գրեթե ողջ պահուստը՝ երկու հրացան և մեկ տանկային դիվիզիա։

Էրմակովի օպերատիվ խումբը սեպտեմբերյան շարունակական հարձակողական մարտերի ժամանակ խիստ թուլացել էր և ժամանակ չուներ պաշտպանություն պատրաստելու։ Բացի այդ, նա սեպտեմբերի 28-ին առաջադրանք է ստացել հարձակում իրականացնել Գլուխովի ուղղությամբ, ինչը ողբերգական դեր է խաղացել ամբողջ ճակատի ճակատագրում։

Այսպիսով, Բրյանսկի ճակատի զորքերը զիջում էին հակառակորդին ուժերով և ռեսուրսներով, այդքան կարճ ժամանակահատվածում նրանք չստեղծեցին խորը պաշտպանություն և ունեին ցածր տակտիկական խտություն, ճակատի 1 կմ-ի վրա՝ 4 հրացան և ականանետ և 0,3 տանկ:

Այս ամենը ծանր հետևանքների հանգեցրեց ռազմաճակատի զորքերի համար։

## Գործողության անցկացում
Սեպտեմբերի վերջին Բրյանսկի ճակատի զորքերը ծածկեցին Բրյանսկ-Կալուգա և Սևսկ-Օրյոլ-Տուլա ուղղությունները։ Նրանց պաշտպանության առաջնամասը 290 կմ շերտով անցնում էր Սնոպոտ, Պոչեպ, Պոգար, Գլուխով գծով:

Սեպտեմբերի 30-ին 47-րդ և 24-րդ մեքենայացված կորպուսի գերմանական դիվիզիաները գրոհեցին Բրյանսկի ճակատի ձախ թևը։ Օրվա վերջում 50 Ա և 13 Ա պաշտպանությունը ճեղքվեց։
[մինի|431x431փքս|Գերմանացի զինվորները հանձնվում են Վիտովկա գյուղի [Պոչեպի շրջան|մոտ, Բրյանսկի ճակատ․ 30 սեպտեմբերի, 1941 թ]]
Հարձակման է ենթարկվել Էրմակովի օպերատիվ խումբը, որը պատրաստվում էր առաջ շարժվել Գլուխովի ուղղությամբ։ Գտնվելով պաշտպանության համար անպատրաստ տեղանքում հարձակողական դիրքում՝ օպերատիվ խումբը չի կարողացել դիմակայել հակառակորդի զանգվածային հարձակմանը և սկսել է նահանջել։

13-րդ բանակի երկու ձախակողմյան դիվիզիաների՝ 298-րդ հրաձգային և 55-րդ հրաձգային դիվիզիայի թիկունքը ենթարկվել է թշնամուն։ Երեկոյան գերմանացիներն իրենց ստորաբաժանումները հետ մղեցին դեպի հյուսիս-արևելք։ 13A-ի և Էրմակովի աշխատանքային խմբի միջև առաջացավ անջրպետ: Բոլոր հակագրոհներն անհաջող էին, սեպտեմբերի 30-ի վերջին հակառակորդը թափանցել էր 15-20 կմ։

Բրյանսկի ճակատի հրամանատարը որոշել է, որ հակառակորդը դիվերսիոն հարձակում է իրականացնում մեկ տանկային կորպուսով։ Հիմնական հարվածը նա ակնկալում էր ավելի ուշ՝ 2-րդ դաշտային բանակից անմիջապես Բրյանսկ։ Ճակատի ձախ թևում օրվա ընթացքում կորցրած դիրքը որոշվել է վերականգնել այնտեղ տեղակայված զորքերի ուժերը։

Հոկտեմբերի 1-ի առավոտյան Էրմակովի աշխատանքային խումբը անցավ հակահարձակման։ Բայց բացը փակել ու իրավիճակը վերականգնել չհաջողվեց։ Ստորաբաժանումները մարտական գործողությունների մեջ են մտցվել մաս-մաս և տարբեր ժամանակներում, տարբեր ուղղություններից և թույլ կրակային աջակցությամբ։ Գերմանական տանկերը, որոնք օդից աջակցում էին 2-րդ օդային նավատորմի ամբողջ ավիացիայի կողմից, հետ մղեցին Էրմակովի աշխատանքային խումբը:

Կեսօրին գեներալ Լեմելսենի 47-րդ մեքենայացված կորպուսը գրավեց Սևսկը և շարժվեց դեպի հյուսիս։ Գեներալ Շվեպենբուրգի 24-րդ մեխանիզացված կորպուսը, առաջանալով Օրել, մինչև երեկո հասցրեց բեկումը մինչև 70 կմ: Հակառակորդը շրջապատել է խորհրդային 298-րդ և 55-րդ հրաձգային դիվիզիաները և կտրել Էրմակովի օպերատիվ խումբը ռազմաճակատի հիմնական ուժերից։

Այսպիսով, հոկտեմբերի 1-ի վերջին Բրյանսկի ճակատի ձախ թևի պաշտպանությունում երկու բաց էր ձևավորվել։ Առաջինը Կոմարիչի ուղղությամբ է՝ 60 կմ լայնությամբ և 70 կմ խորությամբ, իսկ երկրորդը՝ հյուսիսային ուղղությամբ՝ 15 կմ լայնությամբ և 35 կմ խորությամբ։ Էրմակովի աշխատանքային խմբի և 13-րդ բանակի զորքերի փոխգործակցությունը խաթարվել է։

Հոկտեմբերի 1-ին Սևսկի գրավման մասին Գուդերյանը գրում է.Մենք վերցրեցինք Սևսկը... Ճանապարհի եզրին ընկած էին գնդակահարված ռուսական բոլոր տեսակի մեքենաներ՝ մեր հարձակման անսպասելիության լրացուցիչ հաստատում... Դաշտում տեսանելի էին կատաղի մարտերի հետքերը։ Շուրջը մահացած ու վիրավոր ռուսներ էին պառկած... ես ու իմ ուղեկիցները խոտերի մեջ թաքնված 14 զինվորի գտանք ու գերի վերցրեցինք։ Մեկ օրում 24-րդ տանկային կորպուսի տանկային սեպն անցել է 130 կմ։

##### Օրելի գրավումը
Հոկտեմբերի 1-ին Ստալինը հրամայեց գեներալ Դմիտրի Լելյուշենկոյին կանգնեցնել 2-րդ ՏԳ-ն, որն առաջ էր շարժվում դեպի Օրել՝ ձևավորվող 1-ին գվարդիական ՍԿ-ի ուժերով։ Գունդը կազմավորելու համար պահանջվեց 4-5 օր և ենթակա էր շտաբին։ Ստեղծվել է նաև ավիախումբ՝ թշնամու տանկերի վրա հարձակվելու համար։

Սակայն նույն գիշերը Լելյուշենկոյին տեղեկացրին, որ Գուդերիանի զորքերն արդեն շատ մոտ են Օրելի հետ։ Կորպուսը կազմելու համար պահանջված օրերի ընթացքում գեներալը ժամանակ չէր ունենա քաղաքի պաշտպանությունը կազմակերպելու համար։

Գեներալ Լելյուշենկոն որոշեց առանց կռվի հեռանալ Օրելից և պաշտպանություն կազմակերպել Մցենսկի հարավում՝ օգտագործելով ռեզերվում գտնվող 36-րդ մոտոցիկլետային գնդի և Տուլայի հրետանային դպրոցի ուժերը։ Ստալինը հաստատեց որոշումը՝ քարտեզի վրա նշելով պաշտպանության գիծը Մցենսկի շրջանում Զուշա գետի երկայնքով։

Հոկտեմբերի 2-ին Գուդերիանի տանկերը մտան Կրոմի, որտեղից Կրոմսկոյե մայրուղով շարժվեցին դեպի Օրել։ Այդ ժամանակ Լելյուշենկոյի շտաբը նույնիսկ չէր մոտեցել Մցենսկին։ Հոկտեմբերի 2-ին գործողության են անցել Կենտրոնական բանակի խմբավորման հիմնական ուժերը։ Բրյանսկի ճակատի աջ թևում 50 Ա-ն 8 հետևակային դիվիզիաներով հարձակվեց Ժիզդրայի վրա՝ 191-րդ մոտոհրաձգային կորպուսի և տանկերի աջակցությամբ։

Գուդերյանը գրում է.Հոկտեմբերի 2-ին կատաղի հարձակումը շարունակվեց։ Ռուսական ճակատը վերջնականապես ճեղքվեց։ Իսկ ռուսական 13-րդ բանակը հետ շպրտվեց դեպի հյուսիս-արևելք... Այս օրերի մեր կորուստները, բարեբախտաբար, չնչին էին... «Կենտրոն» բանակային խումբը վաղ առավոտից հաջողությամբ առաջ շարժվեց ռազմաճակատի ողջ երկայնքով, և դրան օգնեց լավ եղանակը։ Ձախ կողմում գտնվող մեր հարևան 2-րդ բանակը, չնայած ռուսական համառ դիմադրությանը, ճեղքեց Սուդոստի և Դեսնայի հակառակորդի դիրքերը։Հոկտեմբերի 3-ին, ժամը 10:00-ին, ՏԳ-2-ը մոտեցել է Օրելի հարավային ծայրամասերին։

**Դեսանտայիններ Օրելում**

Իրավիճակը Բրյանսկի ճակատային գոտում էլ ավելի վատացավ։ Շրջապատման վտանգ է սպառնում։

Անհրաժեշտ էր ժամանակ շահել Մցենսկի մոտ (Օրելից 50 կմ հեռավորության վրա) պաշտպանություն կազմակերպելու համար։

Մինչ ռեզերվները տեղափոխվում էին երկաթուղով, և Բրյանսկի ճակատի ստորաբաժանումները դուրս էին գալիս շրջապատից, անհրաժեշտ էր դադարեցնել գերմանական հարձակումը Տուլայի ուղղությամբ:

5-րդ օդադեսանտային կորպուսը (երկու բրիգադ, ընդհանուր առմամբ 6000 կործանիչ) ինքնաթիռով տեղափոխվել է Օրելի և Մցենսկի շրջան։ 500 դեսանտայիններ անմիջապես վայրէջք կատարեցին Օրելում, 500-ը՝ Օպտուշանսկի ԴՕՍԱԱՖ օդանավակայանում։ Անմիջապես մտան մարտի ու մինչև ժամը 19.00-ն պահեցին թշնամուն։ Բացի դեսանտայիններից, չեկիստները կապիտան Ա.Ա.Լոբաչովի հրամանատարությամբ կռվել են Օրելում՝ քաղաքում ներկա միակ զորքերը՝ ՆԿՎԴ-ի 146-րդ տեղական գումարտակը:
ձախից|մինի|383x383փքս|Գերմանական շարասյուն Լենինի փողոցում, Արծիվ,  հոկտեմբերի 3, 1941 թ
Չկարողանալով ճեղքել հարավ-արևմուտքում, Գուդերյանը շարժվեց Սեմինարկայի և Լուժկովի ուղղությամբ և տարավ Օրելը, որտեղ, ըստ նրա անձնական դիտարկումների, դեռևս աշխատում էին տրամվայները (Օրելի տրամվայի մեքենաները կանգնած էին ուղիղ փողոցներում իրենց երթուղիների երկայնքով, քանի որ քաղաքի էլեկտրակայանը ոչնչացվել էր խորհրդային զորքերի նահանջի ժամանակ):

Դեսանտայինները Լելյուշենկոյին հնարավորություն են տվել պաշտպանություն կազմակերպել Մցենսկի մատույցներում։ Կտրելով Օրել-Մցենսկ մայրուղին՝ դեսանտային ուժերը պաշտպանություն կազմակերպեցին գետի ափի երկայնքով։ Օպտուխան այս գիծը պահեց մինչև 1-ին գվարդիական հրաձգային կորպուսից գնդապետ Միխայիլ Կատուկովի 4-րդ տանկային գումարտակի ժամանումը:

Գուդերյանը հրաման է տվել իր տանկային կորպուսին տեղափոխվել Բրյանսկ։ Հոկտեմբերի 4-ին 3-րդ և 18-րդ գերմանական զրահապատ դիվիզիաները առաջ շարժվեցին Կարաչևի ուղղությամբ։ 17-րդ զրահատանկային դիվիզիան Ներուսայի վրա կամուրջ էր կառուցում, որպեսզի առաջ շարժվի դեպի հյուսիս։ Գուդերյանի ձախ կողմում գտնվող հարևաններն անցան Բոլվան և հասան Սուխինիչի-Ելնյա երկաթգիծ։ Գերմանական 3-րդ տանկային խումբը գրավեց Բելին։ Գուդերյանը գրում է.

Հոկտեմբերի 4-ին բանակային խմբի թիկունքում նախ ուշադրություն գրավեց կուսակցական ակտիվությունը։

Հոկտեմբերի 5-ին Գուդերյանը հրամայեց 17-րդ զրահատանկային դիվիզիային անմիջապես գրավել Բրյանսկը։ 18-րդ գերմանական դիվիզիան գնաց հյուսիս՝ անցնելով Օրել-Բրյանսկ ճանապարհը։

**Կատուկովի տանկերը և օդուժի գործողությունները**

Մցենսկի շրջանում խորհրդային զորքերը ուժեղ հակագրոհներով կարողացան կասեցնել Գուդերիանի տանկերի շարժը դեպի Տուլա։

Մցենսկի համար մարտը դարձավ Կատուկովի տանկային բրիգադի լավագույն ժամը: Բրիգադը ջախջախեց 4-րդ գերմանական տանկային դիվիզիան, որի հրամանատարությունը անտեսեց հետախուզությունն ու անվտանգությունը և բախվեց բրիգադի անսպասելի հարձակմանը:

Հոկտեմբերի 3-ին 4-րդ Պանզեր դիվիզիան, գրավելով Օրելը, շտապեց Օրել-Տուլա մայրուղով: Միևնույն ժամանակ 47-րդ մոտոհրաձգային կորպուսը կտրեց 13 Ա-ի թիկունքը և սկսեց հասնել խորհրդային 3 Ա-ի թիկունք, գեներալ-մայոր Կրեյզեր։ Գերմանական տանկերի հետագա առաջխաղացումը մայրուղու երկայնքով կասեցվել է 1-ին հրաձգային կորպուսի կողմից: Ներառում էր մոտոցիկլետային գունդը, 4-րդ և 11-րդ տանկային բրիգադները, 6-րդ հրաձգային դիվիզիան, ներքին զորքերի 34-րդ գունդը և պահակային ականանետների դիվիզիան (Կատյուշաս)։ Նրան աջակցեց Գերագույն հրամանատարության 6-րդ ավիախումբը և ռազմաճակատային ավիացիան Զուշա գետի գծում։

Օրել-Մցենսկի մոտ տեղի ունեցած մարտերում գնդապետ Կատուկովի 4-րդ տանկային բրիգադը ցույց տվեց իր կարողությունը՝ պայքարելու թվային առումով գերազանցող թշնամու դեմ։ Տանկերի անձնակազմերը դարանակալներից հանկարծակի, հզոր կրակահերթեր են ձեռնարկել հակառակորդի սյուների ուղղությամբ և արագ նահանջել դեպի նոր գծեր։ Մցենսկի համար մղվող մարտերում Կատուկովի պահակները ոչնչացրել են մինչև 60 տանկ, մոտ 30 հրացան և մինչև հակառակորդի հետևակի գունդ։

Ռուսական նոր Տ-34 տանկերի գերազանցության մասին Գուդերյանը գրում է.Մցենսկի հարավում գտնվող 4-րդ զրահատանկային դիվիզիան մի քանի սարսափելի ժամ դիմացավ ռուսական տանկերի հարձակմանը։ Առաջին անգամ ակնհայտ երևում էր Т-34-ի գերազանցությունը մեր տանկերի նկատմամբ։ Դիվիզիան մեծ կորուստներ է կրել։ Տուլայի վրա ծրագրված հարձակումը պետք է հետաձգվեր։Ավելի ուշ Գուդերյանը մտահոգությամբ խոսեց նաև T-34-ի մասին.Մտահոգիչ են տեխնիկական հնարավորություններն ու առավել ևս՝ Տ-34 տանկերի կիրառման նոր մարտավարությունը։ Մեզ հասանելի հակատանկային զենքերը միայն արդյունավետ էին T-34-ի դեմ, եթե մեր բախտը մեծ լիներ։ Մեր T-4-ների կարճափող 75 մմ ատրճանակները կարող էին միայն թիկունքից հարվածել T-34-ին, և նույնիսկ այն ժամանակ միայն շարժիչի վերևում գտնվող փեղկերին ճշգրիտ հարվածով, դա անջատելու միակ միջոցն էր: Ռուսները ճակատային հարձակման անցան հետևակով, իսկ եզրերով զանգվածաբար տանկեր ուղարկվեցին։ Նրանք ուսումնասիրեցին։Հակառակորդի 24-րդ մոտոհրաձգային կորպուսի ստորաբաժանումները տանկերում զգալի կորուստներ են կրել և երկու շաբաթով հետաձգվել են Բելև - Մցենսկ գծում՝ նոր ռեզերվներ բերելու համար: Օրել-Մցենսկի շրջանում պաշտպանությունը տևել է 9 օր։ Գեորգի Ժուկովը նրա մասին գրում է այսպես.Զարգացնելով հարձակողական գործողությունները, Գուդերիանի ստորաբաժանումները հոկտեմբերի 3-ին գրավեցին Օրելը, որն անպատրաստ էր պաշտպանությանը, և 24-րդ մոտոհրաձգային կորպուսը հասավ Բալթյան նավատորմի թիկունքին: 1-ին հրաձգային կորպուսը տեղակայվեց Մցենսկի մոտ և մարտի մեջ մտավ հակառակորդի մոտոհրաձգային և տանկային խմբի հետ: Հակառակորդի զորքերը այստեղ մի քանի օր հետաձգվել են և մեծ կորուստներ են կրել կենդանի ուժի և ռազմական տեխնիկայի առումով։ 4-րդ և 11-րդ բրիգադների տանկերներն առաջինն են կիրառել թշնամու տանկերը դարանից ոչնչացնելու մեթոդ։ Օգտվելով 1-ին կորպուսի հաջողությունից՝ Բալթյան նավատորմի զորքերը նահանջեցին նշված գծեր։Գիշերը՝ հոկտեմբերի 2-ին, Վասիլևսկին ցուցում տվեց ՌՕՈւ–ի հրամանատար Ժիգարևին և ռազմաճակատի հրամանատար Երեմենկոյին՝ ստեղծել օդային խումբ Բրյանսկի ռազմաճակատի համար՝ գնդապետ Ի. Ն. Ռուխլեի ղեկավարությամբ։ Խմբի կազմի մեջ մտան հեռահար գործողության չորս դիվիզիա և հատուկ նշանակության դիվիզիա։ Հոկտեմբերի 2-ից խումբը մասնակցեց Սևսկի շրջանում ներխուժած հակառակորդի տանկային խմբավորման ջախջախմանը։ Խմբի մարտական աշխատանքը ապահովվում էր կործանիչների կողմից։

Հոկտեմբերի 5-ին Գուդերյանն ականատես է եղել ռուսական ավիացիոն ակտիվությանը։Հենց որ ես վայրէջք կատարեցի Սևսկի օդանավակայանում, որտեղ արդեն 20 գերմանական կործանիչներ էին վայրէջք կատարել, ռուսները ռմբակոծություն սկսեցին դրա վրա։ Դրան հաջորդել է կորպուսի շտաբի ռմբակոծությունը։ Հետևեցի 3-րդ զրահատանկային դիվիզիայի առաջխաղացման երթուղին։ Մենք պարբերաբար ենթարկվում էինք ռուսական ռմբակոծիչների փոքր խմբերի՝ երեքից վեց ինքնաթիռների գրոհների։ Այնուամենայնիվ, նրանք թռչում էին մեծ բարձրության վրա, և այդ ռմբակոծությունները այնքան էլ ճշգրիտ չէին:

#### Բրյանսկի ճակատի շրջապատում
Այդ ընթացքում Գուդերիանի տանկերը շրջապատել են Բրյանսկի ճակատը։ Նրանք գրավեցին Կարաչովն ու Բրյանսկը՝ կտրելով խորհրդային զորքերի փախուստի ուղիները։ Այսպիսով, Բրյանսկի ճակատի զորքերը բաժանվեցին երկու մասի։

Հոկտեմբերի 6-ին Գուդերյանն իր շտաբը տեղափոխեց Սևսկ։ 17-րդ գերմանական զրահապատ դիվիզիան մտավ Բրյանսկ, գրավեց կամուրջները Դեսնայի վրայով և կապվեց գերմանական 2-րդ բանակի հետ, որը առաջ շարժվում էր Դեսնայի արևմուտք: Ավարտվեց Դեսնա և Սուդոստ գետերի միջև գործող խորհրդային զորքերի շրջափակումը։

Օրել-Բրյանսկ ճանապարհը գերմանացիների համար շատ կարևոր էր, ինչպես նշել է Գուդերյանը։Գերմանական զորքերի մատակարարումը մեծապես կախված էր Օրել-Բրյանսկ մայրուղու և երկաթուղու վերահսկողությունից։Առաջին ձյունը տեղացել է հոկտեմբերի 6-ի լույս 7-ի գիշերը։ Գուդերյանը Գերմանիա է ուղարկել ձմեռային հագուստի հարցում, սակայն նրան խորհուրդ են տվել չանհանգստացնել իրենց նման խնդրանքներով։ Մինչև հոկտեմբերի 7-ը Գերմանիայի Գլխավոր շտաբը գնահատեց հաջողությունները և որոշեց.Այժմ կարևոր է ռուսներին թույլ չտալ պաշտպանական գիծ ստեղծել Մոսկվայից արևմուտք։Հոկտեմբերի 6-ին ռուսները ճեղքելու վերջին փորձով անցան հակահարձակման։

Ճակատի հրամանատար Էրեմենկոն հրամայեց 13-րդ և 3-րդ բանակներին և Էրմակովի աշխատանքային խմբին առաջ շարժվել դեպի Սևսկ և հարվածել Գուդերիանի խմբի թիկունքին: Բայց հակառակորդի տանկերը ճեղքեցին Գլուխով-Յամպոլ-Շատրիշե շրջանում, և այդպիսով 13-րդ բանակը հայտնվեց շրջապատված վիճակում:

Վասիլևսկին գրում է.Հոկտեմբերի 6-ին Բալթյան նավատորմի պաշտպանական գիծը ճեղքվեց երեք տեղով։ Նրա զորքերի նահանջը սկսվեց ծայրահեղ ծանր պայմաններում։Բրյանսկի ճակատը պարտություն կրեց թշնամու հարձակումներից։ Ժուկովն իր հուշերում գրում է, որ Մոսկվա տանող բոլոր ճանապարհները բաց են.Հոկտեմբերի 7-ին Մոսկվա տանող բոլոր երթուղիներն ըստ էության բաց էին։ Հոկտեմբերի 8-ին ժամը 2.30-ին զանգահարեցի Ստալինին։ Նա դեռ աշխատում էր։Բրյանսկի ռազմաճակատը պարտություն կրեց, 3-րդ բանակի, 13-րդ բանակի և 50-րդ բանակի ուժերը շրջապատվեցին։ Բայց հնարավոր չէր նրանց շրջապատել և ամբողջությամբ ոչնչացնել, զգալի ուժեր ճեղքեցին։ Նահանջի ժամանակ զոհվել է 50-րդ բանակի հրամանատար, գեներալ-մայոր Մ.Պ. Պետրովը, իսկ ռազմաճակատի հրամանատար Էրեմենկոն ծանր վիրավորվել է։

## Ճեղքումներ Բրյանսկի շրջափակումից
Շտաբը թույլ է տվել Բալթյան նավատորմի զորքերի դուրսբերումը հոկտեմբերի 6-ի գիշերը։ Սակայն հրամանի հասնելու համար երկար ժամանակ պահանջվեց, ժամանակ կորավ, և գերմանական 47-րդ ՄԿ ստորաբաժանումները արդեն որսացել էին 13-րդ և 3-րդ բանակների թիկունքը: Գերմանացիները 2-րդ դաշտային բանակի 22 դիվիզիաներից 20-ին և 2-րդ տանկային բանակին ուղարկեցին կաթսան վերացնելու համար։ Բրյանսկի ճակատը բաժանվեց երկու մասի՝ հյուսիս՝ 50 Ա (Բրյանսկի և Դյատկովոյի մոտ), հարավ՝ 13 Ա և 3 Ա (Տրուբչևսկ, Սուզեմկա, Նավլյա շրջան)։

Շրջափակման մեջ արգելափակվել են ռազմաճակատի բոլոր երեք բանակների շտաբը, 27 դիվիզիա, 2 տանկային բրիգադ, ՌԳԿ 19 հրետանային գունդ և առանձին ստորաբաժանումներ։

Բրյանսկի ճակատի շտաբը Բելևին փոխանցելու պատճառով (Գերմանիայի հարձակումից հետո Բրյանսկի ճակատի նախկին հրամանատարական կետը Սվենի տարածքում) և ճակատի հրամանատար Էրեմենկոյի հետ շփման բացակայության պատճառով ԽՍՀՄ զորքերի վերահսկողությունը խաթարվեց: Հոկտեմբերի 7-ի գիշերը շտաբը ռազմաճակատի ժամանակավոր հրամանատարությունը վստահել է 50-րդ բանակի հրամանատար Մ.Պ. Պետրովին, ով հոկտեմբերի 7-ի առավոտյան հրաման է տվել ռազմաճակատի զորքերին ճեղքել արևելյան ուղղությամբ, սակայն արդեն ժամը 14։ 00-ին նրա հրամանը չեղյալ է համարվել Էրեմենկոյի կողմից, որը կապվել է բանակի 5-րդ հրամանատարության հետ։ Բանակը պետք է թեքվի հարավ և հարավ-արևելք՝ միանալու 3-րդ բանակին, որն իրականում թույլ չտվեց 50-րդ բանակին փախչել կաթսայից, այլ տարածեց իր վնասված ուժերը Բրյանսկի անտառներով՝ դրանով իսկ ի վերջո հանգեցնելով աղետի: Հոկտեմբերի 13-ին գեներալ Էրեմենկոն ծանր վիրավորվել է գերմանական օդային հարձակման ժամանակ, գիշերը նրան ինքնաթիռով տեղափոխել են Մոսկվա։ Նրա պարտականությունները ստանձնել է ռազմաճակատի շտաբի պետ, գեներալ Գեորգի Զախարովը։

Բրյանսկի ճակատի բանակները, օպերատիվ շրջապատման մեջ, շարունակեցին արյունալի մարտեր վարել՝ ճեղքելով թշնամու պատնեշները և նահանջելով հրամանատարության կողմից իրենց մատնանշած ուղղություններով: Բրյանսկի ճակատի զորքերի նահանջը սկսվել է հոկտեմբերի 8-ի գիշերը։

3A և 50A ստորաբաժանումները կռվել են՝ մարտում կապելով Գուդերիանի և Վեյխսի դիվիզիաները։

Գորոդնյանսկու 13-րդ բանակի զորքերը փորձել են դուրս գալ հակառակորդի օղակից դեպի հարավ-արևելք։

Հոկտեմբերի 9-ի լուսադեմին 13-րդ բանակի ստորաբաժանումները ձեռնարկել են անսպասելի հարձակում և ճեղքել 293-րդ հետևակային դիվիզիայի մարտական կազմավորումները։ Ճեղքեցին 132-րդ և 143-րդ հրաձգային դիվիզիաները, 141-րդ տանկային դիվիզիան և բանակի շտաբի մի մասը, հետագայում՝ երկրորդ էշելոնի և բանակի հրամանատարի պահեստազորի մի մասը։

Այդ օրը 13-րդ բանակի զորքերը առաջ շարժվեցին 25 կմ դեպի հարավ, բայց դրանք կանգնեցվեցին գերակա թշնամու ուժերի կողմից, Բրյանսկից հյուսիս-արևմուտք, 2-րդ հետևակային բանակի զորքերը միացան 2-րդ տանկային բանակին:

Հոկտեմբերի 13-ի վերջին 13-րդ բանակի ստորաբաժանումները թափանցեցին Խոմուտովկա շրջան (Լգովից 50 կմ հյուսիս-արևմուտք)։ Հինգ օր շարունակվել են ծանր մարտերը։ 13-րդ բանակի դեմ Գուդերյանը նետեց 34-րդ բանակային կորպուսը և 48-րդ մոտոհրաձգային կորպուսը: Հակառակորդը կտրել է դեպի գետ փախուստի ուղիները։ Սվապան հետ մղեց Էրմակովի խմբի զորքերը, որոնք պաշտպանվում էին նրա ձախ ափին։

Դիվիզիայի հրամանատար-132 գեներալ-մայոր Ս.Ս. Բիրյուզովն իր հուշերում գրում է.Մի քանի օր մենք ծանր մարտեր մղեցինք՝ ճեղքելով դեպի հարավ-արևելք, բայց թշնամին համառորեն կառչեց դեպի Օրել տանող ճանապարհները, որոնք այժմ կերակրում էին Գուդերիանի ողջ հարվածային ուժը: Այս երթուղիները կտրելու մեր փորձերն ավարտվեցին անհաջողությամբ։ Նացիստները, հետ մղելով բոլոր հարձակումները, մեծացրին ճնշումը մեզ վրա։ Բանակի շտաբից հրաման է ստացվել բեկում պատրաստել դեպի Սևսկ։ Բայց հակառակորդը թարմ ուժեր է տեղափոխել նաև այստեղ։ 13-րդ բանակը մեծ կորուստներ ունեցավ, ու ամեն օր հաջողության հույսը պակասում էր։Այս պահին 13A վառելիքն ամբողջությամբ սպառվել էր, և ռազմական խորհուրդը հրամայեց ոչնչացնել մեքենաները և այլ գույքը, որպեսզի հակառակորդը չկարողանա օգտագործել այն։ Ճեղքող ստորաբաժանումներին օգնելու համար Էրմակովի աշխատանքային խումբը միաժամանակ չորս հարված է հասցրել հակառակորդի դեմ, և ռազմաճակատի ավիացիան սկսել է օդից ոչնչացնել այն: Հոկտեմբերի 18-ին 13-րդ բանակը ճեղքեց շրջապատը և անցավ Սվապայի արևելյան ափ: 13-րդ բանակի ռազմական խորհրդի անդամ, գեներալ-մայոր Մ.Ա.Կոզլովը գրում է.Թրջվելով, թերսնումից հյուծված, գիշեր-ցերեկ կռվելով՝ բանակի զինվորները շրջապատից դուրս եկան 10 հազար մարդով, բոլորը հրացաններով, 32 ծանր և 34 թեթև գնդացիրներով, 130 ՊՊՇ ավտոմատներով և 11 թնդանոթներով։Կարմիր բանակի գլխավոր շտաբի տվյալներով՝ 13-րդ բանակի զորքերը կորցրել են անձնակազմի և տեխնիկայի մինչև 50%-ը։ Հոկտեմբերի 22-ին բանակը պաշտպանական դիրքեր գրավեց Կուրսկից 45 կմ հյուսիս-արևմուտք։

Գեներալ-մայոր Պետրովի 50-րդ բանակը ճանապարհ էր ընկնում դեպի հարավ-արևելք։ Հոկտեմբերի 13-ի գիշերը նրանք անցնում էին գետը։ Ռեսետա, կենտրոնացած Գուտովսկու փայտանյութի գործարանի տարածքում:

Ռեսետան անցնելիս հակառակորդի կրակից մեծ կորուստներ են կրել։ Բանակը չկարողացավ մեծ առաջընթաց կատարել Գուտովսկու փայտանյութի գործարանի միջոցով: Թեժ մարտում զոհվել են զինվորներ ու հրամանատարներ։ Բանակը, չկարողանալով ճեղքել դեպի արևելք և հարավ-արևելք, թեքվեց դեպի հարավ և հարավ-արևմուտք։ Հակառակորդը շրջափակել է բանակի հիմնական ուժերը Խվաստովիչի - Ժելտովոդե - Վերեշչա (Կարաչևից 10 կմ հյուսիս-արևմուտք) տարածքում և հոկտեմբերի 17-ին ջախջախել նրանց։

Հոկտեմբերի 20-ին դիվիզիաների և գնդերի ցրված ստորաբաժանումները, ինչպես նաև փոխգնդապետ Ֆ. Է. Պոչեմայի գլխավորած բանակի շտաբի մի մասը դուրս էր եկել շրջապատից Բելևի շրջանում:

Գեներալ Քրեյզերի 3-րդ բանակի վիճակը շատ ծանր էր՝ մեքենաները խրված էին ճահիճներում, վառելիքը վերջացավ, տանկերը կանգնեցին։ Շարունակական հրետանային գնդակոծությունների և հակառակորդի հաճախակի հարձակումների պայմաններում անհնար էր փրկել մեքենաները։ Բանակի ռազմական խորհուրդը որոշեց ոչնչացնել նրանց:

Հակառակորդը հոկտեմբերի 11-ին կտրել է 3-րդ բանակի փախուստի ուղիները՝ փակելով նրա բոլոր ելքերը դեպի արևելք։ Երկու օր շարունակ 3-րդ բանակը ծանր մարտեր է մղել՝ ճեղքելով շրջապատը։ Շտաբների և ստորաբաժանումների միջև կապը խաթարվել է։ Իմանալով ընդհանուր ուղղությունն ու ելքի գիծը՝ նրանք գործել են ինքնուրույն։

Հոկտեմբերի 17-20-ին Դմիտրովսկ-Օռլովսկուց 6-20 կմ հյուսիս, լիակատար շրջապատում կռվել են 137-րդ և 269-րդ հրաձգային դիվիզիաները և 42-րդ տանկային դիվիզիան, որոնք մնացել են բանակի հրամանատարի հրամանատարության ներքո։ Հոկտեմբերի 21-ի գիշերը 3-րդ բանակի ստորաբաժանումները դուրս են եկել շրջապատից՝ անցնելով շարունակական ճահիճով, հակառակորդի կողմից չգրավված ընդամենը 500 մ լայնությամբ միջանցքով։

Հոկտեմբերի 23-ի լուսադեմին հիմնական խումբը մտավ Պոնիրիից հյուսիս գտնվող տարածք, իսկ դիվիզիաների մնացորդները, որոնց թիվը կազմում էր մոտ 3000 մարդ, մտան հարավային տարածք: Զավթելով Բրյանսկի ճակատի թիկունքի պաշտպանության գծի մի հատվածը՝ 3-րդ բանակը սկսեց վերականգնել իր մարտունակությունը։ Ընդհանուր առմամբ, գրեթե 100.000 բանակային անձնակազմից մոտ 10.000-ը ներխուժել է իրենց բանակը:

**Շրջապատման արդյունքները**

Հոկտեմբերի 20–23-ին Բալթյան նավատորմի զորքերը մեծ կորուստների գնով ճեղքեցին շրջապատման ճակատը։ Շրջափակումից դուրս են եկել բանակի երեք հրամանատարություններ և 18 դիվիզիաների մնացորդներ՝ գործնականում առանց տանկերի և հրետանի։

Այսպիսով, 50-րդ բանակում մարտիկների 10%-ից ոչ ավելին վերադարձավ իրենց կողմը, մյուս երկու բանակներում նույն վիճակն էր։

Բայց այս հյուծված զորքերը հանգստանալու ժամանակ չունեին։ Այս ուղղությամբ պահուստներ չկային։ Եվ բոլոր ստորաբաժանումները, որոնք դուրս են եկել շրջապատից, ուղարկվել են ճակատը վերականգնելու: Նրանք գրավել են Բելև - Մցենսկ - Պոնիրի - Ֆատեժ - Լգով գիծը։

Հոկտեմբերի 29-ին 50-րդ բանակն արդեն կռվում էր Պավշինո-Կուրակովո-Դեդիլովո գծում։

13-րդ բանակը կռվել է Մալոարխանգելսկ - Շչիգրի - Տիմ գծում:

3-րդ բանակը կենտրոնացել է Շչիգրի - Լիվնի շրջանում, այնուհետև տեղափոխվել Եֆրեմով քաղաք՝ ծածկելու 50-րդ բանակի և 13-րդ բանակների միջև եղած բացը։

## Արդյունքներ
Օրյոլ-Բրյանսկ գործողության ընթացքում խորհրդային զորքերը նահանջեցին 210-250 կմ խորության վրա՝ կորցնելով անձնակազմի մինչև 85-90%-ը, ողջ ծանր սպառազինությունն ու մեքենաները։

Պատճառները:

* հակառակորդի մեծ գերազանցությունը ուժերով և միջոցներով,
* ճակատային զորքերի նյութական անբավարար մատակարարումը,
* ճակատի հրամանատարի սխալները, ով սխալ է գնահատել իրավիճակը և միջոցներ չի ձեռնարկել հակառակորդի գրոհը հետ մղելու համար։

Ռազմաճակատի զորքերը չկարողացան «հաղթել թշնամու Օրյոլի խմբավորմանը», ինչպես պահանջում էր Գերագույն հրամանատարական շտաբը։ Բայց նրանք կապեցին թշնամու մեծ ուժերը՝ հմտորեն օգտագործելով տանկային դարանները նրա տանկային խմբերի դեմ պայքարելու համար: Թշնամին, որը հույս ուներ արագ ճեղքել Տուլա և խորապես շրջանցել Մոսկվան հարավից, չկարողացավ իրականացնել իր ծրագրերը:

Բրյանսկի ճակատի զորքերը շրջապատելու և գրավելու գործողությունները, ինչպես նաև շրջապատվածների հերոսական դիմադրությունը դանդաղեցրել են Գուդերիանի շարժական ստորաբաժանումների առաջխաղացման տեմպերը։ Դեպի Օրել նրանք օրական 50 կմ էին, Օրելից մինչև Մցենսկ օրական մոտ 8 կմ: Գերմանական զորքերի արագ առաջխաղացումը դեպի Մոսկվա, որի առջև չկար պաշտպանական ճակատ, չկայացավ, քանի որ գործնականում բոլոր գերմանական ուժերը ներքաշվեցին մարտերի մեջ շրջապատված խորհրդային ստորաբաժանումների հետ: Եվ մինչ «կաթսայի» մարտերն ավարտվեցին, խորհրդային հրամանատարությունն արդեն հասցրել էր հրատապ միջոցներ ձեռնարկել մերձմոսկովյան պաշտպանական ճակատը վերականգնելու համար։

Էրեմենկոն «1941 թվականի հոկտեմբերի 1-ից 26-ը Բրյանսկի ճակատի բանակների մարտական գործողությունների մասին զեկույցում» զարդարեց իր սեփական ճակատի պարտությունը և ուռճացրեց իր դերը.Բրյանսկի ռազմաճակատի գոյության 2,5 ամիսների ընթացքում ամրացված ռազմաճակատի զորքերը հզոր բռունցքով և կարգապահ օրգանիզմով, կռվելով շրջված ճակատով, հոկտեմբերի 7-ից 23-ը զգալի կորուստներ են պատճառել հակառակորդին, հետ են մղել նրան և, ընդհանուր առմամբ, կատարել իրեն առաջադրված խնդիրը:Բրյանսկի ճակատի զորքերի համառ պաշտպանությունը խաթարեց գերմանական հարձակման տեմպերը Տուլայի ուղղությամբ և 17 օր պահեց թշնամու մեծ ուժերը: Սա հնարավորություն տվեց պատրաստել գծերի պաշտպանությունը Տուլայի և Մոժայսկի պաշտպանական գծի տարածքում և խափանեց Մոսկվայի թիկունքից խորը շրջապատման պլանը: Գեներալ գնդապետ Գուդերյանը, գնահատելով հարձակման արդյունքները, գրել է.Հաջողությամբ ավարտելով մարտերը Բրյանսկի և Վյազմայի շրջաններում՝ Կենտրոնական բանակային խումբը հասավ ևս մեկ մեծ մարտավարական հաջողության։ Հարցը, թե արդյոք նա կարող է շարունակել հարձակումը, որպեսզի այս մարտավարական հաջողությունը օպերատիվ դարձնի, ամենակարևորն է, որ բախվել է գերմանական բանակի հրամանատարությանը պատերազմի սկզբից ի վեր։

## Կողմերի կորուստները
Մինչ օրս գործողության ընթացքում խորհրդային զորքերի կորուստները ճշգրիտ չեն որոշվել։ Ըստ Լ.Ն. Լոպուխովսկին, Բրյանսկի ճակատի զորքերը որպես գերի կորցրին 147 հազար զինվոր և հրամանատար։

## Գործողության համար զինվորները Խորհրդային Միության հերոսի կոչում են շնորհել
* 4-րդ օդային բանակի 233-րդ գրոհային ավիացիոն դիվիզիայի 62-րդ գրոհային ավիացիոն գնդի, ավագ լեյտենանտ Վոզդվիժենսկի Նիկոլայ Նիկոլաևիչին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության հրամանագրով շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում։ Ոսկե աստղ թիվ 5965։
* Իվանով Անատոլի Վասիլևիչը, կապիտան, 455-րդ Սմոլենսկի Կարմիր դրոշի հեռահար ավիացիոն գնդի 48-րդ Ռիգայի հեռահար ավիացիոն դիվիզիայի կապիտան, էսկադրիլիայի հրամանատարի տեղակալ, Խորհրդային Միության հեռահար ավիացիոն կորպուսի Խորհրդային Միության հերոսի կոչում է շնորհվել: ԽՍՀՄ 13.03.1944թ.. Ոսկե աստղ թիվ 3581։
* Իժուտով Նիկոլայ Ստեփանովիչը, կապիտան, ռադիոնավիգացիոն հրահանգիչ, 18-րդ օդային բանակի 1-ին գվարդիական ռմբակոծիչ ավիացիոն կորպուսի 1-ին գվարդիական ռմբակոծիչ ավիացիոն կորպուսի (երկրորդ կազմավորում) 36-րդ ռմբակոծիչ ավիացիոն գնդի 108-րդ ռմբակոծիչ ավիացիոն գնդի տեղակալ, շնորհվել է Խորհրդային Միության Խորհրդային Միության հերոսի կոչում: մայիսի 15, 1946թ., Ոսկե աստղ թիվ  4711,
* Պոկոլոդնի Վասիլի Դմիտրիևիչին, ավագ լեյտենանտ, Բրյանսկի ռազմաճակատի 61-րդ խառը ավիացիոն դիվիզիայի 24-րդ ռմբակոծիչ ավիացիոն գնդի թռիչքային հրամանատար, ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության հրամանագրով 1943 թվականի փետրվարի 1-ին շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում։ Հետմահու։
* Ռաֆտոպուլլո Անատոլի Անատոլիևիչը՝ կապիտան, 30-րդ տանկային գնդի տանկային գումարտակի հրամանատար (4-րդ (1-ին գվարդիական) տանկային բրիգադ, 16-րդ բանակ, Արևմտյան ռազմաճակատ), ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի Նախագահության 1942 թ. հունվարի 11-ի հրամանագրով արժանացել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչման։
* Տիխոմիրով Իլյա Կուզմիչը՝ ավագ լեյտենանտ, 24-րդ ռմբակոծիչ ավիագնդի էսկադրիլիայի կապի պետ (61-րդ խառը ավիադիվիզիա, Բրյանսկի ռազմաճակատ), ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի Նախագահության 1943 թ. փետրվարի 14-ի հրամանագրով արժանացել է Խորհրդային Միության հերոսի բարձրագույն կոչման։ Հետմահու։
* Տիխոնով Նիկոլայ Վիկտորովիչը, կապիտան, 3-րդ օդային բանակի 240-րդ կործանիչ ավիացիոն դիվիզիայի 42-րդ կործանիչ ավիացիոն գնդի հրամանատար, 1942 թվականի փետրվարի 4-ին շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում։ Հետմահու։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 

## Հղումներ
* Орловско-Брянская оборонительная операция 30 сентября — 23 октября 1941 г.  на сайте Минобороны России
* Орловско-Брянская оборонительная операция 1941
* samsv.narod.ru// Орловско-Брянская операция 1941 года
* victory.mil.ru// Орловско-Брянская операция 1941 года
* Журнал «Союзное государство». Первое поражение Гитлера
* Операции Великой Отечественной войны
* Орёл.  Октябрь 1941 года

Կատեգորիա:1941
Կատեգորիա:Բրյանսկի մարզ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելաեվրոպական թատերաբեմ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Ռուսաստանում