Վերին Կարմիրաղբյուր

**Վերին Կարմիրաղբյուր,** գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզի Բերդի տարածաշրջանում, որը գտնվում է մարզկենտրոնից 59 կմ դեպի արևելք, Տավուշ գետի աջափնյակում։ Տեղակայված է Բերդ քաղաքից 2 կմ դեպի արևելք, հարևանությամբ գտնվում են Նորաշեն, Չորաթան և Այգեպար գյուղերը։

## Պատմություն
«Վերին Կարմիրաղբյուր» անվանումը գյուղը կրել է դեռ 400-500 տարի առաջ։ Նախկին գյուղատեղը, որը ժողովուրդը կոչում է Հինշեն, նույն կերպ է անվանվել, սակայն թուրքերեն հնչմամբ՝ Ղըզըլբուլաղ։ Այդ անունը, հավանաբար, գյուղը ստացել է կարմրագույն ավազոտ քարից դուրս եկող աղբյուրի շնորհիվ։ Բնակչությունը բաղկացած է եղել ինչպես բնիկներից, այնպես էլ եկվորներից, որոնք այստեղ են տեղափոխվել Լոռուց, Ղարաբաղից, Գանձակից և Երևանից։

Այսօրվա Վերին Կարմիր Աղբյուրը հիմնադրվել է 1860 թվականին։ Հետաքրքիր են գյուղի մասին 19-րդ դարի վերջին հրատարակված «Արցախ» (Բաքու, 1895 թ) գրքում տրված տեղեկությունները. «Կարմիր Աղբյուր» **(Ղըզըլբուլաղ)**, բնիկ, հողն արքունի, տեղական բերքերը՝ ցորեն, գարի, կորեկ, գարնանի, ոչխար, տավար, գոմեշ, խոզ, տանձ, խնձոր, պատվական օդը, կլիման և ջուրը։ Ուշագրավ տեսարան։ 88-90 տարի երկար կյանք։ Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին, ծածկն փայտաշեն, մի քահանա։ Ծուխը 105, արական 602, իգական 694։ Գյուղը շինված է մի սարահարթի վրա, Նորաշենի արևմտյան կողմում է»։

Հետագա տարիների ընթացքում գյուղը շատ է փոխվել։ Եղել են բազմաթիվ հաջողություններ, վերելքներ, և անկումներ։ Գյուղը էլեկտրաֆիկացվել է, գազաֆիկացվել, կառուցվել են ճանապարհներ, բարձրացել է գյուղացու կենսամակարդակը։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Վերին Կարմիրաղբյուրի մշտական բնակչությունը կազմել է 1632, առկա բնակչությունը՝ 1480 մարդ։ Բնակիչերը հայեր են, որոնց մի մասի նախնիներն անցյալում եկել են Լոռու և Արցախի գյուղերից։

Վերին Կարմիրաղբյուրի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, խաղողագործությամբ, պտղաբուծությամբ, ծխախոտագործությամբ և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում պահպանվել է 1701 թ.-ի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին, իսկ արևելյան մասում՝ մ.թ.ա. 2-րդ-1-ին հազարամյակի Նորաշենի դամբարանադաշտը։

## Կրթություն
Վերջերս լրացել է Վերին Կարմիր Աղբյուրի դպրոցի 100 ամյակը։ XIX դարի վերջում - XX դարի սկզբում, ինչպես Հայաստանի շատ գավառներում, այստեղ նույնպես գործել է ծխական դպրոց, որի միակ դասարանում սովորում էին 7-15 տարեկան տղաները։ Ուսուցիչները գյուղի հոգևորականներն էին՝ քահանա, տիրացու և այլք։ Մինչև 1906 թ. դպրոցը մի քանի անգամ բացվել ու փակվել է։ 1906 թ Արշակ Մելյանը, ավարտելով Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը, վերադարձել է գյուղ և բացել մի դպրոց, որտեղ սովորում էին Վերին Կարմիր Աղբյուրի և Նորաշենի 60 մանուկներ՝ ինչպես տղաներ, այնպես էլ աղջիկներ։ Տարիների ընթացքում արտագաղթի պատճառով գյուղի բնակչության թիվը նվազել է և 2020 թվականի տվյալներով դպրոցն ունի մոտավորապես 200 աշակերտ։ Իր ավելի քան մեկդարյա գոյության ընթացքում դպրոցը տվել է 19 մեդալակիր, իսկ հարյուրավոր շրջանավարտներ ստացել են բարձրագույն կրթություն։

## Հայտնի անձինք
* Միքայել Գիժլարյան - բժշկական գիտությունների դոկտոր-պրոֆեսոր
* Վասակ Ղավալյան - քիմիական գիտությունների թեկնածու
* Բալաբեկ Մելյան - բանաս. գիտությունների թեկնածու-դոցենտ
* Հայկազ Մելյան - գրող, բանաստեղծ
* Հրանտ Մելյան - կենսաբանական գիտությունների թեկնածու
* Գարեգին Մխիթարյան - ֆիզ-մաթ. գիտ. թեկնածու, դոցենտ
* Մամիկոն Մխիթարյան - գյուղ. գիտ. թեկնածու, դոցենտ
* Միշա Մխիթարյան - բժշկական գիտությունների դոկտոր-պրոֆեսոր
* Խորեն Մեսրոպյան - բանաս. գիտ. թեկնածու-դոցենտ
* Սամվել Չոբանյան - քիմիական գիտությունների թեկնածու
* Կարեն Պողոսյան - կենսաբանական գիտությունների դոկտ.-պրոֆ., ՀՀԳԱ ակադեմիկոս
* Հովսեփ Պողոսյան - տնտեսական գիտությունների թեկնածու-դոցենտ
* Սուրեն Պողոսյան (գիտնական) - կենսաբանական գիտությունների դոկտ.-պրոֆ., Լենինի անվան ՀամԳԳԱ թղթակից անդամ
* Նվեր Վիրաբյան - մանկ.ԳԻ գիտաշխատող
* Հայկազ Օհանյան - մանկ. գիտ. դոկտ.-պրոֆ., դիվանագետ

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Հուշարձան Մեծ Եղեռնի 100 ամյակին Վերին Կարմիրաղբյուրում.jpg|250px|Մեծ Եղեռնի հարյուրամյակին նվիրված հուշարձանը 
Պատկեր:Հուշարձան Երկրորդ Աշխարհամարտում զոհվածներին 06.jpg|250px|Մեծ հայրենական պատերազմում զոհվածների հուշարձանը 
Պատկեր:Հուշաղբյուր, 1960 թ. 09.jpg|250px|Գյուղի հիմնադրման 100-անյակին նվիրված հուշաղբյուրը գյուղի կենտրոնում
Պատկեր:Խաչքար, Մատաղի սար 01.jpg|250px|Խաչքար Մատաղի սարում
Պատկեր:Ծիածանը Վերին Կարմիրաղբյուրում.jpg|300px|Ծիածան


## Տես նաև
* Վերին Կարմիր Աղբյուրի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1860 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր