Օպցիոնային համաձայնագիր

**Օպցիոնային պայմանագիր** կամ պարզապես **օպցիոն** (), պայմանագրի տեսակ, որը սահմանվում է որպես «խոստում, որը բավարարում է պայմանագրի կնքման պահանջները և սահմանափակում է առաջարկը չեղյալ համարելու խոստացողի իրավունքը»: Օպցիոնային պայմանագրերը տարածված են գույքի և պրոֆեսիոնալ սպորտի հետ կապված ոլորտներում։

Օպցիոնային պայմանագիրը պայմանագրի տեսակ է, որը պաշտպանում է առաջարկ ստացողին առաջարկ անողի կողմից պայմանագրին մասնակցելու իր առաջարկը հետ վերցնելու հնարավորությունից։

Համաձայն ընդհանուր իրավունքի՝ օպցիոնային պայմանագրի համար անհրաժեշտ է հաշվի նստել, քանի որ այն դեռևս պայմանագրի տեսակ է: Սովորաբար առաջարկ ստացողը կարող է փոխհատուցում տրամադրել օպցիոնային պայմանագրի համար՝ վճարելով գումար պայմանագրի համար կամ արժեք տրամադրելով որևէ այլ ձևով, օրինակ՝ կատարելով այլ կատարում կամ հետաձգելով պարտավորությունը։ Դատարանները, որպես կանոն փորձում են հաշվի առնել, եթե դրա համար որևէ հիմք կա։ Միասնական առևտրային օրենսգիրքը (ՄԱՀ) վերացրել է վաճառականների միջև հաստատուն առաջարկների քննարկման անհրաժեշտությունը որոշ սահմանափակ դեպքերում։

## Ներածություն
Ընտրանքը գույքի որևէ մասը փոխանցելու իրավունքն է: Օպցիոն տրամադրող անձը կոչվում է օպցիոն տրամադրող (կամ ավելի հաճախ՝ օպցիոներ), իսկ օպցիոնի առավելությունն ունեցող անձը կոչվում է օպցիոն ստացող (կամ ավելի հաճախ՝ շահառու):

Քանի որ օպցիոնները նշանակում են ապագա գույքի օտարում՝ ընդհանուր իրավունքի երկրներում դրանք սովորաբար ենթարկվում են հավերժական իրավունքներից ազատման կանոնին և պետք է իրացվեն օրենքով սահմանված ժամկետներում։

Որոշակի տեսակի ակտիվների (հիմնականում հողի) վերաբերյալ շատ երկրներում օպցիոնը պետք է գրանցվի՝ երրորդ կողմի համար պարտադիր լինելու համար։

## Օպցիոնային պայմանագրի կիրառումը միակողմանի պայմանագրերում
Օպցիոնային պայմանագիրը կարևոր դեր է խաղում միակողմանի պայմանագրերում։ Միակողմանի պայմանագրերում խոստացողը խոստացողից պահանջում է ընդունում՝ կատարմամբ։ Այս սցենարում դասական պայմանագրի տեսակետն այն էր, որ պայմանագիրը չի կնքվում մինչև խոստացողի կողմից պահանջվող կատարումը լիովին չի կատարվել։ Սա պայմանավորված է եղել նրանով, որ պայմանագրի հատուցումը խոստացվածի կատարումն է եղել։ Երբ խոստացողը ամբողջությամբ կատարում է պարտավորությունը՝ հատուցումը բավարարվում է, կազմվում է պայմանագիր և միայն խոստացողն է պարտավորվում կատարել իր խոստումը։

Միակողմանի պայմանագրերի հետ կապված խնդիր է առաջացել պայմանագրի ուշ կազմման պատճառով։ Դասական միակողմանի պայմանագրերի դեպքում խոստացողը կարող է հետ վերցնել պայմանագրի իր առաջարկը ցանկացած պահի՝ մինչև խոստացողի կողմից պայմանագրի ամբողջական կատարումը։ Այսպիսով, եթե խոստացողը կատարում է պահանջվող կատարման 99%-ը, խոստացողը կարող է չեղյալ համարել պայմանագիրը՝ առանց խոստացողի համար որևէ հատուցման միջոցի։ Այս սցենարում շահառուն ունեցել է առավելագույն պաշտպանություն, իսկ խոստացողը՝ առավելագույն ռիսկ։

Վերոնշյալ սցենարում օպցիոնային պայմանագրերի կիրառման վերաբերյալ ժամանակակից տեսակետը որոշակի անվտանգություն է ապահովում խոստացվածի համար։ Ըստ էության, երբ խոստացողը սկսում է կատարել իր պարտավորությունը, խոստացողի և խոստացողի միջև անուղղակիորեն ստեղծվում է օպցիոնային պայմանագիր։ Խոստացողը անուղղակիորեն խոստանում է հետ չկանչել առաջարկը, իսկ խոստացողը անուղղակիորեն խոստանում է ապահովել ամբողջական կատարում, սակայն, ինչպես անունն է հուշում, խոստացողը դեռևս պահպանում է չկատարելու «ընտրությունը»։ Հիմնականում, հատուցումը տրամադրվում է խոստացվածի կողմից կատարման սկզբով։

Դատական նախադեպը տարբերվում է իրավասությունից, սակայն օպցիոնային պայմանագիրը կարող է կամ անուղղակիորեն ստեղծվել կատարման սկզբում (Վերահաշվարկի տեսակետ) կամ որոշակի «էական կատարումից» հետո։ Օրինակ՝ Քուքն ընդդեմ Քոլդվել Բանկերի/Ֆրենկ Լեյբեն Ռիելթիի ընկերության, 967 SW2d 654 (Միսսուրիի դիմում, 1998) դատավարությունները: Անգլիայի և Ուելսի նախադեպային իրավունքը սահմանել է, որ օպցիոնն իրացնելիս շնորհառուն «պետք է խստորեն պահպանի դրա իրացման պայմանները»։

Առաջ է քաշվել վարկած, որ օպցիոնային պայմանագրերը կարող են օգնել թույլ տալ ազատ շուկայի ճանապարհներ կառուցել առանց օտարման իրավունքի դիմելու, քանի որ ճանապարհային ընկերությունը կարող է օպցիոնային պայմանագրեր կնքել բազմաթիվ հողատերերի հետ և ի վերջո, իրականացնել ճանապարհի կառուցման համար անհրաժեշտ հարակից երթուղին կազմող հողամասերի գնումը։

## Վերագրելիություն
Պայմանագրային իրավունքի ընդհանուր սկզբունք է, որ առաջարկը չի կարող առաջարկի ստացողի կողմից զիջվել մեկ այլ կողմի։ Այնուամենայնիվ, օպցիոնային պայմանագիրը կարող է վաճառվել (եթե այլ բան նախատեսված չէ դրանով), ինչը թույլ է տալիս օպցիոնի գնորդին մտնել սկզբնական առաջարկ ստացողի տեղը և ընդունել այն առաջարկը, որին վերաբերում է օպցիոնը։

## Պայմանագրերի տեսություն
Տնտեսագիտության մեջ օպցիոնային պայմանագրերը կարևոր դեր են խաղում պայմանագրերի տեսության ոլորտում։ Մասնավորապես Օլիվեր Հարթը (1995, էջ 90) ցույց է տվել, որ օպցիոնային պայմանագրերը կարող են մեղմել «հապաղման» խնդիրը (ներդրումների թերարժեքության խնդիր, որն առաջանում է, երբ ներդրումների ճշգրիտ մակարդակը չի կարող պայմանագրով նշվել)։ Այնուամենայնիվ պայմանագրերի տեսության մեջ կա բանավեճ այն մասին, թե արդյոք օպցիոնային պայմանագրերը դեռևս օգտակար են, երբ պայմանագրային կողմերը չեն կարող բացառել ապագա վերանայումները։ Ինչպես նշել է Տիրոլը (1999)՝ այս բանավեճը գտնվում է անավարտ պայմանագրերի տեսության հիմունքների վերաբերյալ քննարկումների կենտրոնում։ Լաբորատոր փորձի ժամանակ Հոփփեն և Շմիցը (2011) հաստատել են, որ չվերաբանակցվող օպցիոնային պայմանագրերը կարող են լուծել արգելակման խնդիրը: Ավելին պարզվում է, որ օպցիոնային պայմանագրերը դեռևս օգտակար են նույնիսկ այն դեպքում, երբ վերանայումը չի կարելի բացառել։ Վերջին դիտարկումը կարելի է բացատրել Հարթի և Մուրի (2008) այն մտքով, որ պայմանագրերի կարևոր դերը հենակետային կետեր ծառայելն է:

Գոյություն ունի օպցիոնի 2 տեսակ՝ գնման (քոլ) և վաճառքի (փութ) օպցիոն։ Եթե ձեռք եք բերում գնման օպցիոն, իրավունք եք ստանում սահմանված ժամկետը լրանալուն պես գնել ակտիվը պայմանագրում նշված գնով և ծավալով կամ հրաժարվել այդ ակտիվը գնելուց՝ անբարենպաստ գնային փոփոխությունների դեպքում։ Օպցիոն թարգմանաբար հենց նշանակում է ընտրություն։ Ենթադրենք դուք կանխատեսել եք, որ շաքարավազի գինը կբարձրանա, սակայն վստահ չեք ձեր կանխատեսումներում, այդ դեպքում դուք գնման օպցիոն եք ձեռք բերում, որի պայմանները հետևյալն են, 3 ամիս հետո գնել 10 կգ շաքարավազ, 1 կգ-ն 300 դրամով։ Ռիսկի ապահովագրումը դուք եք կատարում, այսպես, դուք յուրաքանչյուր 1 կգ շաքարավազի համար անում եք 5 դրամի պարգևավճար։ Եթե շաքարավազի շուկայական գինը բարձրանա, ընդ որում հնարավոր է, որ անվերջ բարձրանա, դուք գնման օպցիոն վաճառողից կգնեք 10 կգ շաքարավազ 300 դրամով, և շուկայում կվաճառեք ավելի բարձր գնով։ Եթե շաքարավազի շուկայական գինը իջնի, դուք պարզապես կհրաժարվեք ակտիվը գնելուց, և կտուժեք կատարված պարգևավճարի սահմանում, այսինքն 50 դրամ։
Եթե դուք կանխատեսում եք, որ ակտիվի շուկայական գինը կիջնի, ձեռք եք բերում վաճառքի օպցիոն, ինչը նշանակում է, որ դուք իրավունք ունեք սահմանված ժամկետից հետո սահմանված գնով և ծավալով վաճառել տվյալ ակտիվը կամ հրաժարվել այն վաճառելուց։ Դրա համար վճարում եք պարգևավճար։ Եթե ակտիվի շուկայական գինը իջավ, դուք պայմանագրով նշված բարձր գնով կվաճառեք ակտիվը, եթե շուկայական գինը բարձրացավ, դուք կհրաժարվեք վաճառելուց և կտուժեք կատարված պարգևավճարի չափով։

Հետևաբար, օպցիոն գնորդը ձեռք է բերում ընտրության իրավունք, իսկ օպցիոն վաճառողը տրամադրում է ընտրության իրավունքը։ Ձեռք բերված իրավունքի դիմաց գնող կողմը վաճառողին վճարում է որոշակի գումար, այսպես ասած պարգևավճար։

Գոյություն ունեն նաև այսպես կոչված էկզոտիկ օպցիոններ, որոնց գնագոյացումն ավելի բարդ է։ Էկզոտիկ օպցիոնները շեղված են դասական օպցիոնների հիմնական հատկանիշներից։ Գոյություն ունեն էկզոտիկ օպցիոնների բազմաթիվ տեսակներ, որոնց կարելի խմբավորել երկու խոշեր խմբում՝ կախված, թե նրանց արժեքը պայմանավորված է բացառապես գործարքի առարկայի կամ ակտիվի վերջնական գնով, թե նաև մինչև գործարգի իրացումը՝ այլ գնային գործոննորով։ Ամենահայտնի էկզոտիկ օպցիոններից են, օրինակ, ընտրովի օպցիոնները, որոնց դեպքում սեփականատերն է ընտրում՝ օպցիոնը գնելու (call օption) թե վաճառելու (put օption) օպցիոն է։ Փոխանակային օպցիոնը սեփականատիրոջը հնարավորություն է տալիս փոխարինել գործարքի առարկան այլ ակտիվով։ Կան օպցիոնններ տարժամկետման հնարավորությամբ, որոնց դեպքում սեփականատերը կարող է երկարաձգել գործարքի իրականացման օրը։ Բարդ օպցիոնների դեպքում որպես գործարքի առարկա կամ ակտիվ է ծառայում մեկ այլ օպցիոնը։ Ասիական օպցիոնների դեպքում ակտիվի գինը որոշվում է որպես օպցիոնի ժամկետի ընթացքում մի շարք օրերի գների թվաբանական միջին։ Որոշ էկզոտիկ օպցիոնների գինը որոշվում է օպցիոնի ժամկետի ընթացքում ակտիվի առավելագույն և նվազագույն գների տարբերության հիման վրա։ Հետահայաց օպցիոնների դեպքում ակտիվի գործարքային գին է համարվում օպցիոնի գործողության ընթացքում ակտիվի դրսևորած լավագույն  գինը։ Հաշվի առնելով, որ էկզոտիկ օպցիոնները սեփականատիրոջը տալիս են լրացուցիչ հնարավորություններ, նրանք ավելի թանկ են։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առևտուր
Կատեգորիա:Ընդհանուր իրավունք
Կատեգորիա:Իրավական եզրեր
Կատեգորիա:Իրավունք
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Կատեգորիա:Պայմանագրեր
Կատեգորիա:Սեփականության իրավունք
Կատեգորիա:Վարձավճար