Կառլ Կլուզիուս

**Կառլ Կլուզիուս** ( կամ ) կամ **Շառլ դը Լեկլուզ** (), ),  նիդերլանդացի,ֆրանսիացի, բուսաբան, 16-րդ դարի եվրոպական կարևորագույն բուսաբաններից մեկը, համարվում է իր ժամանակի առաջատար բուսաբանը, կենտրոնական դեմք բույսերի բորսաների հսկայական եվրոպական ցանցում, հոլանդական սոխուկավոր բույսերի արդյունաբերության հիմնադիր, բուսաբանության պրոֆեսոր, սնկաբան, «սնկաբանության հայր», բժիշկ, բնագետ և հումանիստ։

thumb|250px|Չարլզ Կլյուզիուսը ծերության ժամանակ
մինի|''Tulipa clusiana'' կակաչը, որն անվանվել է Կլուզիուսի անունով։

## Կենսագրություն
Չարլզ Կլյուզիուսը ծնվել է Արրասում 1526 թվականի փետրվարի 19-ին հարուստ, լավ կրթված կաթոլիկ ընտանիքում։ Կլուզիուսի հայրը՝ Միշել դե Լեկլուզը, եղել է ազնվական և ծառայել է որպես խորհրդական Արտուայի նահանգային դատարանում։ Կառլ Կլուզիուսը սովորել է Շվեյցարիայում, Գերմանիայում և Ֆրանսիայում։ Սովորել է իրավագիտություն և փիլիսոփայություն Գենտի համալսարանում։ 1550 թվականի սկզբին Կլուզիուսը որոշ ժամանակ անցկացրեց Շվեյցարիայում, 1551 թվականին գտնվել է Մոնպելիեում՝ սովորելով պրոֆեսոր Գիյոմ Ռոնդելեի հետ։ Մոնպելիեի միջավայրն իր բուսական հարստությամբ հատկապես հարմար էր Կլուզիուսի բուսաբանության հակումները զարգացնելու և ամրապնդելու համար, ձևավորման տարիների ընթացքում սովորել է առնվազն ութ լեզու և ձեռք բերել լայն գիտելիքներ հարցերի լայն շրջանակի վերաբերյալ։ Կառլ Կլուզիուսը կարողացել է կարդալ հոլանդերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, հունարեն, իտալերեն, իսպաներեն և լատիներեն։ Նա նաև զբաղվել է պորտուգալերենի ինքնուրույն ուսումնասիրությամբ։ Կլուզիուսի առաջին հրապարակումը եղել է Ռեմբերտ Դոդունսի *«Cruydt-Boeck»* ստեղծագործության ֆրանսերեն թարգմանությունն է, որը լույս է տեսել Անտվերպենում 1557 թվականին։ Կառլ Կլուզիուսը եղել է իշխանների և արիստոկրատների խորհրդականը Եվրոպական տարբեր երկրներում։

Ժամանակակիցներից մեկը Կլուզիուսին նկարագրել է որպես Եվրոպայի բոլոր գեղեցիկ այգիների հայր։ Կառլ Կլուզիուսի ծննդյան պահին այգիները քիչ են փոխվել 8-րդ դարից ի վեր, Կլուզիուսը զգալի դեր է խաղացել դրանց փոփոխության մեջ։ Բուսաբանությունը դարձավ անկախ գիտություն և այլևս չէր համարվում բժշկության ճյուղ. բույսերը հետաքրքրված էին միայն իրենց բուժիչ և խոհարարական հատկություններով, և Կլուսիուսն առաջիններից է եղել Հյուսիսային Եվրոպայում։

Կառլ Կլուզիուսը հրավիրվել է Վիեննա՝ բուսաբանական այգի ստեղծելու համար, եղել է Վիեննայի Բուսաբանական այգու տնօրենը Մաքսիմիլիան II կայսեր արքունիքում։ Կայսեր հովանավորությունը նրան հնարավորություն է տվել ճանապարհորդել ամբողջ Եվրոպայում՝ տեղեկություններ հավաքելով իր բուսաբանական հետազոտությունների համար և Եվրոպայից դուրս մի շարք նոր բույսեր ներմուծելով։

Կլուզիուսը նպաստել է Եվրոպայում կարտոֆիլի մշակույթի ներդրմանը, ինչպես նաև Նիդեռլանդներում կակաչներ է ներմուծել։ Համարվում է նաև, որ  ներմուծել է պիոններ և հակինթներ արևմտաեվրոպական այգեգործության մեջ։ 1593 թվականին Կլուզիուսը Լեյդենում դարձել է բուսաբանության պատվավոր պրոֆեսոր, այս պաշտոնը զբաղեցրել է մինչև իր մահը։ Կլաուզիուսի կարևոր նվաճումներից մեկը Լեյդենի բուսաբանական այգու ստեղծումն էր՝ Ալպերից հյուսիս գտնվող երկրորդ նման հաստատությունը։ Ստեղծել է այն 67 տարեկան հասակում։ Լեյդենի բուսաբանական այգում Չարլզ Կլուզիուսը տնկել է մի քանի կակաչների սոխուկներ, որոնք նրան ուղարկվել էին Կոստանդնուպոլսից Սուլթան Սուլեյման Iի արքունիքում Սուրբ Հռոմի դեսպան Բուզբեկի կողմից։ Չնայած այն հանգամանքին, որ կակաչները Կենտրոնական Ասիայից էին և նախկինում չէին աճեցվել Կոստանդնուպոլսից արևմուտք, նրանք հարմարվել են հյուսիս-արևմտյան Եվրոպայի կլիմայական պայմաններին։ 1594 թվականի գարնանը Նիդեռլանդների հյուսիսում ծաղկել են առաջին կակաչները։ Դա հոլանդական սոխուկավոր բույսերի արդյունաբերության սկիզբն էր։

Կառլ Կլուզիուսը նորարարական, աշխարհահռչակ բուսաբանական հրապարակումների հեղինակ է։ Նա համարվում է «սնկաբանության հայրը», քանի որ 1601 թվականին նա գրել է սնկերի մասին առաջին մենագրությունը։ Սա Հունգարիայի սնկային ֆլորայի տարածաշրջանային նկարագրությունն էր՝ *«Fungorum in Pannoniis observatorum brevis historia»,* որը հրատարակվել է *«Rariorum plantarum historia»* ընդհանուր հատորում, որը հետագայում կոչվել է «Կլյուզիուսի կոդեքս» («*Codex Clusianus*»): Կլուզիուսը նկարագրել է սնկերի 47 «սեռ» և ​​105 «տեսակ»՝ նկարագրություններին տրամադրելով բավականին ճշգրիտ ջրաներկ նկարազարդումներ։. *«Codex Clusius»*ի սնկերի մեծ մասը կարելի է բավականին ճշգրիտ ճանաչել նկարազարդումներից։

Չարլզ Կլյուզիուսը մահացել է Լեյդենում 1609 թվականի ապրիլի 4-ին։

## Գիտական ​​գործունեություն
Կառլ Կլուզիուսը մասնագիտացել է սնկաբանության, ինչպես նաև բույսերի և կենդանիների ուսումնասիրության մեջ։ Կլուզիուսը նկարագրել է Եվրոպայի, Ասիայի, Աֆրիկայի, Հյուսիսային Ամերիկայի և Հարավային Ամերիկայի բազմաթիվ նոր բույսեր և կենդանիներ։ Եղել է առաջինը, որը հայտնաբերել է որոշ բույսերի ընտանիքներ։

## Գիտական ​​աշխատություններ
[thumb|200px|''Núphar lútea'' (Կոկոռ դեղին), «''Rariorum Plantarum Historia''» ([1601)]]
* 1561: *Antidotarium sive de exacta componendorum miscendorumque medicamentorum ratione ll. III … nunc ex Ital. sermone Latini facti* (Antwerpen. Ex officina Plantiniana).
* 1570: *Galliae Narbonensis ora marittima* (Antwerpen. Abraham Ortelius).
* 1571: *Hispania nova descriptio* (Antwerpen. Abraham Ortelius).
* 1582: *Aliquot notae in Garciae Aromatum historiam* (Antwerpen. Ex officina Plantiniana).
* 1583: *Rariorum aliquot stirpium, per Pannoniam, Austriam, & vicinas quasdam provincias observatarum historia, IV libris expressa* (Antwerpen. Ex officina Plantiniana).
* 1583: *Stirpium nomenclator Pannonicus* (Nemetvyawarini: Joannes Manlius).
* 1601: *Rariorum plantarum historia / Fungorum in Pannoniis observatorum brevis historia. Exoticorum libri decem: quibus animalium, plantarum, aromatum, aliorumque peregrinorum fructuum historiæ discribuntur* (Antwerpen. Ex officina Plantiniana apud Ioannem Moretum).
* 1605: *Exoticorum libri decem: quibus animalium, plantarum, aromatum, aliorumque peregrin. fructuum historiae describuntur / item Pt. Bellonii Observationes, eodem C.C. interprete* (Leiden: Ex officina Plantiniana).
* 1611: *Curae posteriores, seu plurimarum non antè cognitarum, aut descriptarum stirpium, peregrinorumque aliquot animalium novae descriptiones: quibus & omnia ipsius opera, aliáque ab eo versa augentur, aut illustrantur: accessit seorsim Everardi Vorstii. .. de eiusdem Caroli Clusii Vita & obitu oratio, aliorumque Epicedia* (Leiden & Antwerpen). Ex officina Plantiniana.
* 1619: *Summi Galliae Belgicae corographica descriptio posthuma*, ed. Joachim Morsius (Leiden: Jac. Marcus).
* 1630: *Appendix cultori plantarum exoticarum necessaria*. in Herbarium Horstianum (Marburg).

## Մեծարանք
Չարլզ Պլյումերը իր պատվին անվանել է բույսի ցեղ ():

Չարլզ Կլուզիուսի անունով կոչվել են նաև հետևյալ բույսերի տեսակները՝

* *Amaryllis clusiana* Ker Gawl., 1817
* *Galanthus clusii* Fisch. ex Steud., 1840
* *Gentiana clusii* E.P.Perrier & Songeon, 1853
* *Primula clusii* Wiest ex Nyman, 1881
* *Primula clusiana* Tausch, 1821
* *Potentilla clusiana* Jacq., 1774
* *Potentilla clusiana* Geners., 1822
* *Rubus clusii* Borbás, 1885
* *Paeonia clusii* Stern & Stearn, 1940
* *Achillea clusiana* Tausch, 1821
* *Doronicum clusii* (All.) Tausch, 1828
* *Tulipa clusiana* Shepherd ex Schult.f., 1830
* *Tulipa clusiana* Redouté, 1803
* *Tulipa clusiana* Orph. ex Nyman, 1882
* *Auricula-ursi clusiana* (Tausch) Soják, 1980
* *Tilia clusiana* J.Wagner, 1926

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Karl Mägdefrau: *Geschichte der Botanik. Leben und Leistung großer Forscher*. Stuttgart, Gustav Fischer Verlag, 2. Auflage, 1992, ISBN 3-437-20489-0.
* Heinrich Dörfelt, Heike Heklau: *Geschichte der Mykologie*. Schwäbisch-Gmünd, Einhorn Verlag 1998, ISBN 3-927654-44-2.
* Ilse Jahn: *Geschichte der Biologie*. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2000, ISBN 3-8274-1023-1.
* Heinrich Wilhelm Reichardt: *Clusius, Carolus*. In: *Allgemeine Deutsche Biographie* (ADB). Band 4, Duncker & Humblot, Leipzig 1876, S. 349—351.
* Hunger, Friedrich Wilhelm Tobias. *Charles de L’Escluse (Carolus Clusius) Nederlandsch kruidkundige, 1526—1609*. 2 vols. The Hague: M. Nijhoff, 1927—1943.
* Smit, P. «Carolus Clusius and the beginning of botany in Leiden University». *Janus*. 60 (1973) 87—92.
* Ogilvie, Brian W. «The Science of Describing: Natural History in Renaissance Europe». Chicago: University of Chicago Press, 2006.
* Большая советская энциклопедия: В 30 т. — М.: «Советская энциклопедия», 1969—1978.
* 
*  (Общая микология: Учебник для высших учебных заведений).
* 
* Энциклопедический словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона. — С.-Пб.: Брокгауз-Ефрон, 1890—1907.

## Արտաքին հղումներ
* 
* International Plant Names Index: Carolus Clusius (1526—1609)
* DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Charles de l’Ecluse
* Allgemeine deutsche Biographie & Neue deutsche Biographie (Digitale Register): Karl Clusius
* Exhibition in Leiden University Library on the occasion of the conference ‘Clusius in a New Context’, 23—25 September 2004
* Hortus botanicus Leiden: Clusiustuin
* Encyclopedia Britannica: Carolus Clusius
* Encyclopaedia Romana: Carolus Clusius (Charles de l’Ecluse)
* Strange Science: Carolus Clusius
* Clusiusstichting: Carolus Clusius
* Virtual International Authority File: Charles de L´Écluse
* Naturpark: Carolus Clusius (PDF)
* 1300 letters of Clusius online at Leiden University Library

Կատեգորիա:Կենսաբաններ
Կատեգորիա:Հոլանդացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի բուսաբաններ
Կատեգորիա:Հոլանդացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բուսաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հումանիստներ