Ջեյմս Ուոթսոն (չարտիստ)

**Ջեյմս Ուոթսոն** (, ), անգլիացի արմատական հրատարակիչ, ակտիվիստ և չարտիստ։ Նրա քաղաքական գործունեության գործընկերների թվում էին Հենրի Հեթերինգտոնը, Ուիլյամ Լավեթը, Թոմաս Ուոքլին, Թոմաս Սլինգսբի Դանքոմբը և Թոմաս Քուփերը։

## Վաղ կյանք
Ջեյմս Ուոթսոնը ծնվել է Մալթոնում, Հյուսիսային Յորքշիր, 1799 թվականի սեպտեմբերի 21-ին։ Հայրը մահացել է, երբ նա ընդամենը մեկ տարեկան էր։ Մայրը, որը կիրակնօրյա դպրոցի ուսուցչուհի էր, սովորեցրել է նրան կարդալ և գրել։ Մոտավորապես 1811 թվականին նա վերադարձել է տնային ծառայության մի հոգևորականի տանը, որը կարճ ժամանակով վճարել էր Ջեյմսի ուսման վարձի համար։ Նա այնտեղ աշխատում էր որպես այգեպան, ախոռապան և տնային ծառա, և շատ էր կարդում։ Մոտավորապես 1817 թվականից Վաթսոնը մոր հետ ապրում էր Լիդսում, որտեղ նա դարձել էր պահեստապետ։

## Լոնդոնում
Ուիլյամ Քոբեթի և Ռիչարդ Քարլայլի հրապարակային ընթերցումների շնորհիվ Ուոթսոնը դարձի եկավ ազատամտության և ռադիկալիզմի կողմնակից։ Նա տարածել է գրականություն և օգնել Քարլայլի անունից բաժանորդագրության հարցում։ 1821 թվականին Քարլայլը դատապարտվել է երեք տարվա ազատազրկման՝ հայհոյանքի համար, իսկ 1822 թվականի սեպտեմբերին Ուոթսոնը մեկնլ է Լոնդոն՝ որպես կամավոր օգնական աշխատելու նրա Ուոթեր Լեյն գրախանութում։ 

1823 թվականի հունվարին Քարլայլի կինը, իր ազատազրկման ժամկետը լրանալուց հետո, նոր խանութ է բացել Ստրանդ 201 հասցեում, և Ուոթսոնը տեղափոխվել է այնտեղ որպես վաճառող, որտեղ մեկը մյուսի ետևից վաճառողներին ձերբակալել են։ 1823 թվականի փետրվարին Ուոթսոնին մեղադրանք էր առաջադրվել Էլիհու Պալմերի «Բնության սկզբունքներ» գրքի օրինակը ոստիկանության գործակալին վաճառելու համար, հանդես է եկել իր պաշտպանությամբ և մեկ տարով ուղարկվել Քոլդբաթ Ֆիլդսի բանտ։

Բանտում նա կարդացել է Դեյվիդ Հյումի, Էդվարդ Գիբբոնի և Յոհան Լորենց ֆոն Մոշեյմի «Եկեղեցական պատմություն» աշխատությունները և զարգացրել իր հակաքրիստոնեական և հանրապետական կարծիքները։ 1825 թվականին նա ստացել է կոմպոզիտորի որակավորում և աշխատանքի անցել Կարլիլի «Հանրապետականը» տպագրելու գործում, ապա ինքնուրույն բիզնես է սկսել։ Նա երբեմն աղքատության մեջ է եղել, իսկ 1826 թվականին հիվանդացել է խոլերայով։ Ապաքինվելով՝ նա դարձել է օուենիստ (Օուենի հետևորդ), իսկ 1828 թվականին դարձել է Լոնդոնի «Առաջին կոոպերատիվ առևտրային ասոցիացիայի» պահեստապետ՝ Կարմիր Առյուծ հրապարակում։

## Հրատարակիչ
1831 թվականին Վաթսոնը ընդունվեց որպես տպագրիչ և հրատարակիչ։ Նա դարձավ կարծիքի ազատ արտահայտման իրավունքի պաշտպան։ Ջուլիան Հիբերտը, ով նրա երկրպագուն էր, մահացավ 1834 թվականի հունվարին և նրան թողեց ժառանգություն, որի շնորհիվ Վաթսոնը ընդլայնեց իր տպագրական գործարանը։ Նա սկսեց տպագրելով Թոմ Փեյնի կյանքն ու ստեղծագործությունները, որին հաջորդեցին Միրաբոյի «Բնության համակարգը» և Վոլնիի «Ավերակները»։ Ավելի ուշ նա տպագրեց լորդ Բայրոնի «Կայենը» և «Դատաստանի տեսիլքը», Պերսի Բիշ Շելլիի «Թագուհի Մաբը» և «Անարխիայի դիմակը» և «Քլարկը Քրիստոսի հրաշքների մասին»։ Այս գրքերը տպագրվել, ուղղվել, ծալվել և կարվել են Վաթսոնի կողմից անձամբ և թողարկվել են մեկ շիլինգ կամ պակաս գնով մեկ հատորի համար։ Նա հոգ էր տանում իր գրքերի տեսքի մասին, որի համար նա գումար էր կորցնում։

1832 թվականին Վաթսոնը ձերբակալվեց, բայց խուսափեց բանտարկությունից՝ խոլերայի համաճարակի պատճառով կառավարության կողմից «ընդհանուր ծոմ» սահմանած օրը երթ և խնջույք կազմակերպելու համար։ 1833 թվականի փետրվարին նրան կանչեցին Բոու փողոց՝ Հենրի Հեթերինգտոնի «Աղքատի պահապանը» վաճառելու համար և դատապարտեցին վեց ամսվա ազատազրկման Քլերքենվելում։ Նրա խանութը գտնվում էր Բանհիլ Ֆիլդսի մոտ։ Այնուհետև նա նախ տեղափոխվեց Սիթի Ռոուդ, իսկ 1843 թվականին՝ Փոլս Ալլի 5։

Նա ամուսնացավ Էլեոնոր Բայերլիի հետ 1834 թվականի հունիսի 3-ին, իսկ երկու ամիս անց ձերբակալվեց և վեց ամսով բանտարկվեց Հեթերինգտոնի անդրադարձ թերթը, որը հեգնանքով կոչվում էր «Պահպանողական»։ Նա կառավարության ուշադրության կենտրոնում էր՝ որպես ապրիլին Դորչեստերի բանվորների գործողությունների օգտին արհմիությունների հանդիպման ղեկավար։ Սա նրա վերջին բանտարկությունն էր, չնայած նա շարունակում էր հրատարակել կառավարության կողմից արգելված գրքեր։

## Չարտիստ
1837 թվականի հունիսին Վաթսոնը ընդգրկվել է չարտիստական պահանջները ներառող օրինագծերը կազմելու համար նշանակված հանձնաժողովի մեջ։ Նա դեմ էր որոշ ագիտատորների բռնությանը, իսկ մյուս կողմից՝ վիգական պարտիզաններին ուղղված առաջարկներին, որոնց նա դատապարտում էր։ Նա դեմ էր «ժողովրդի ծննդյան իրավունքը կորնլոյի ապուրի ցանկացած խառնուրդի դիմաց վաճառելուն»։

Վաթսոնը նամակագրական կապի մեջ էր Ջուզեպպե Մացինիի հետ, իսկ 1847 թվականին միացել է նրա ժողովրդական միջազգային լիգային։ 1848 թվականին նա Ֆրանսիական հեղափոխությունը շնորհավորելու առաջին հանրային հանդիպման կազմակերպիչներից մեկն է դարձել։

## Հետագա կյանք
Հետագա տարիներին նրա հիմնական նպատակը դարձել է չհարկված և բացարձակապես ազատ մամուլը։ Նա մահացել է Բըրնսի քոլեջում՝ Համիլթոն Ռոուդում, Ստորին Նորվուդում, 1874 թվականի նոյեմբերի 29-ին և թաղվեց Նորվուդի գերեզմանատանը։ Ընկերները կանգնեցրել են մոխրագույն գրանիտե օբելիսկ, որը նվիրված էր նրա «խոսքի ազատության իրավունքները պաշտպանելու քաջարի ջանքերին»։ 

Նար լուսանկարչական դիմանկարը գտնվում է Ուիլյամ Ջեյմս Լինտոնի հուշագրությունում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չարտիստներ