Բերտ Ռութան

**Բերտ Ռութան** (, ), ամերիկացի աերոտիեզերական կոնստրուկտոր։ Նրան հաճախ հիշատակում են թեթև, հզոր, անսովոր տեսք ունեցող, էներգետիկ բարձր արդյունավետությամբ թռչող սարքերի նախագծման յուրօրինակության համար և անվանում են «երկրորդ իսկական նորարար»՝  աերոտիեզերական նյութերի տեխնոլոգիաների բնագավառում։ Առավել հայտնի Է նրա ռեկորդակիր «*Voyager*»-ը, որը դարձել է առաջին ինքնաթիռը, որն ամբողջ աշխարհը թռել է առանց վայրէջքի և վերալիցքավորման, և *SpaceShipOne* ենթատարածաշրջանային տիեզերանավը, որը 2004 թվականին *Ansari X-Prize* մրցանակ է շահել՝ դառնալով առաջին մասնավոր տիեզերական նախագծերից մեկը, որը տիեզերք է մեկնարկել երկու շաբաթվա ընթացքում երկու անգամ։

## Կենսագրություն
Բերտ Ռութանը ծնվել է 1943 թվականին Օրեգոնի Էստակադայում, Պորթլենդից 30 մղոն հարավ-արևելք, և մեծացել է Դինուբայում, Կալիֆորնիա։ Ութ տարեկանում նա արդեն նախագծել և կառուցել է ինքնաթիռների մոդելներ։ Նրա առաջին ինքնուրույն թռիչքը ինքնաթիռով տեղի է ունեցել 1959 թվականին *Aeronca Champ* առաջնությունում։

1965 թվականից մինչև 1972 թվականը Ռութանը Էդվարդսի ռազմաօդային բազայում ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի քաղաքացիական թռիչքի փորձարկման նախագծի ինժեներ էր, աշխատել էր ինը նախագծերի վրա, ներառյալ *LTV XC-142 VSTOL* տրանսպորտային և *McDonnell Douglas F-4 Phantom* կործանիչ սպինային փորձարկումների վրա։ Նա հեռացել է, որպեսզի դառնա *Bede Aircraft* ընկերության BD-5 ինքնաթիռի մշակման գծով տնօրեն Նյուտոնում, Կանզասի նահանգ, և այդ պաշտոնը զբաղեցրել է մինչև 1974 թվականը։

1974 թվականի հունիսին Ռութանը վերադարձավ Կալիֆորնիա՝ *Rutan Aircraft Factory* ավիաբազան հիմնելու համար։ Այս բիզնեսում նա նախագծել և մշակել է մի քանի ինքնաթիռների նախատիպեր, որոնք հիմնականում նախատեսված են Սիրողական շինարարների համար։ Նրա առաջին նախագիծը, որը կատարվել է դեռևս դժվարության մեջ, *VariViggen* էր։

1982 թվականի ապրիլին Ռութանը հիմնադրեց *Scaled Composites, LLC* ընկերությունը, որը դարձավ ինքնաթիռների նախագծման և նմուշների համաշխարհային առաջատար կենտրոններից մեկը։ Scaled Composites-ի գլխավոր գրասենյակը գտնվում է Կալիֆոռնիա նահանգի Մոհավայում՝ Մոհավե օդատիեզերական նավահանգստում։ Նույն թվականին Beechcraft ընկերությունը *Rutan Scaled Composites* ընկերության հետ պայմանագիր է կնքել Beechcraft Starship նախատիպը նախագծելու և կառուցելու համար։

1987 թվականին Ռութանը ստացել է ամերիկյան ձեռքբերումների ակադեմիայի «Golden Plate» մրցանակը։ 1988 թվականին այն ներառվել է Սան Դիեգոյի ավիացիայի և տիեզերագնացության թանգարանին կից ավիացիայի և Տիեզերագնացության միջազգային Փառքի սրահում, իսկ 1995 թվականին՝ Օհայո նահանգի Դեյթոնում՝ ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի ազգային թանգարանին կից ավիացիայի փառքի ազգային սրահում։ 2004 թվականին այն ներառվել է «Թայմ» ամսագրի «աշխարհի 100 ամենաազդեցիկ մարդկանց» և Inc ամսագրի «Տարվա գործարար» ցուցակում։ 2005 թվականին նա արժանացել է ավիացիոն տեխնոլոգիաների գիտությունների ազգային ակադեմիայի մրցանակի։

Նա ամուսնացած է Թոնա Ռութանի հետ, և նրանք ունեն երկու երեխա։

## Օդային և տիեզերական սարքերի նախագծեր
thumb|Բերտ Ռուտանի «''Rutan Quickie''»-ն
* VariViggen и VariViggen SP
* VariEze և Long-EZ
* Ames AD-1
* Defiant
* Quickie
* Amsoil Biplane Racer
* Grizzly
* Fairchild NGT Demonstrator
* Voyager
* Solitaire
* Catbird
* Lotus Microlight
* Beech Starship POC
* Predator
* ATTT
* Triumph
* CM-44
* ARES
* Pond Racer
* Boomerang
* Proteus
* GlobalFlyer

### Տիեզերանավեր
[thumb|right|Վաշինգտոնի ազգային աերոտիեզերական թանգարան([:en:National Air and Space Museum|:en)՝ SpaceShipOne կոսմոպլան]]
* SpaceShipOne
* SpaceShipTwo

## Պարգևներ
(ըստ այբբենական կարգի՝ տարեթվի նշումով)
* Aviation Week & Space Technology «Laural Legend» award (2002)
* Aviation Week & Space Technology Hall of Fame (2002)
* Aviation Week & Space Technology Current Achievement Award (2005)
* Chrysler Design Award (1997)
* Collier Trophy for ingenious design and development of the Voyager and skillful execution of the first non-stop, non-refueled flight around the world (1987) and for designing and launching the first commercial manned launch vehicle SpaceShipOne (2004)
* Design News Engineer of the Year (1988)
* EAA Outstanding New Design (1975, 1976 and 1978)
* EAA Freedom of Flight Award, (1996)
* EAA Homebuilders Hall of Fame, (1998)
* Engineers Council Clarence L. «Kelly» Johnson «Skunk works» award (2000)
* Grand Medal of the Aero Club of France (1987)
* International Aerospace Hall of Fame (1988)
* SETP James H. Doolittle Award (1987 and 2004)
* Lindbergh Foundation, Lindbergh Award (2000)
* National Aviation Hall of Fame (1995)
* National Medal of the Aero Club of France (1987)
* Presidential Citizens Medal presented by Ronald Reagan (December 29, 1986)
* Professional Pilot Magazine, Designer of the Year, (1999)
* Royal Aeronautical Society, British Gold Medal for Aeronautics (1987)
* SAMPE George Lubin Award, (1995)
* Scientific American Business Leader in Aerospace (2003)
* Time Magazine «100 Most Influential People of the World» (April 18, 2005)
* Western Reserve Aviation Hall of Fame, Meritorious Service Award (1988)
* Robert A. Heinlein Award (2008)
* Медаль Эдварда Лонгстрета (1988)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* The Ultimate Online Resource on Every Known Rutan Project
* Chrysler Design Award webpage
* Online biography
* Video of Burt Rutan at the TED Conference discussing NASA and space entrepreneurs. (Recorded February 2006 in Monterey, CA. Duration: 20 mins) 

Կատեգորիա:Ամերիկացի ավիակոնստրուկտորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ձեռնարկատերեր
Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի օդաչուներ