Լայնիչ հայելի

**Լայնիչ հայելի** (**սպեկուլում,** լատիներեն նշանակում է «հայելի», pl. **specula** կամ **speculums**), բժշկական գործիք՝ մարմնի բացվածքները հետազոտելու համար, որի ձևը կախված է այն բացվածքից, որի համար նախատեսված է: Հին տեքստերում սպեկուլումը կարող է նաև հիշատակվել որպես **դիոպտեր** կամ **դիոպտրա**։ Ինչպես էնդոսկոպը, սպեկուլումը թույլ է տալիս դիտել ներմարմնային հատվածները։ էնդոսկոպները, այնուամենայնիվ, ունեն օպտիկական հատված, մինչդեռ սպեկուլումը նախատեսված է աչքով տեսնելու համար:

## Պատմություն
Վագինալ (հեշտոցային) և ռեկտալ (հետանցքայն) սպեկուլաներն օգտագործվել են հին հույների և հռոմեացիների կողմից, և Պոմպեյում հայտնաբերվել են սպեկուլաների արտեֆակտներ։ Ժամանակակից հեշտոցային սպեկուլումը, որը մշակվել է Ջ. Մարիոն Սիմսի կողմից, բաղկացած է կլորացված ծայրով խոռոչավոր գլանից, որը բաժանված է երկու կախովի մասերի, ինչ-որ չափով նման է բադի կտուցին: Այս հայելին տեղադրվում է հեշտոցի մեջ, որպեսզի այն լայնացնի հեշտոցը և  արգանդի վզիկի հետազոտման համար տեսանելիություն ապահովի:

Ժամանակակից հեշտոցային սպեկուլումը մշակվել է Ջ. Մարիոն Սիմսի կողմից։ Նա վիրաբույժ-գինեկոլոգ էր ԱՄՆ-ի Լանկասթեր կոմսությունում: 1845-1849 թվականներին Սիմսը 12 ստրկացած կանանց տասնյակ վիրահատություններ է կատարել՝ առանց անզգայացման։ Այս փորձերի ժամանակ Սիմսը մշակել է արգանդի վզիկը վերականգնելու տեխնիկան և այդ ընթացքում հորինել է հեշտոցային հայելին (սպեկուլումը): Այս փորձերը և ժամանակակից հայելիների և այլ վիրաբուժական գործիքների՝ Սիմսի կաթետերի ստեղծումը, ինչպես նաև «Սիմսի դիրք» հասկացությունը՝ գինեկոլոգիայում, ռեկտալ միջամտությունների և հոգնաների համար, Սիմսին դարձրին «ժամանակակից գինեկոլոգիայի հայր»։

1860-ական թվականներին հայելիներն ինտեգրվեցին Մեծ Բրիտանիայի քրեական արդարադատության պրակտիկայում: Մեծ Բրիտանիայում, երկրի Վարակիչ հիվանդությունների մասին օրենքի համաձայն, արգանդի վզիկի հետազոտությունը պարտադիր էր դարձել բոլոր այն կանանց համար, ովքեր դատապարտվել էին մարմնավաճառության համար։ 19-րդ դարում հեշտոցային հայելին դարձավ կանանց և նրանց բժիշկների միջև լարված հարաբերությունների մշակութային խորհրդանիշը: Բժշկական պրակտիկայում հիմնականում խուսափում էին հայելու օգտագործումից, և հեշտոցային հիվանդությունների մեծ մասն ախտորոշվում էր ախտանիշների հիման վրա,  կամ որովայնը շոշափելու միջոցով: Շատ բժիշկներ «բարոյական մտահոգություններ» ունեին հեշտոցային հայելու օգտագործման մասին և նախընտրում էին ախտորոշումը դնել՝ որովայնը շոշափելով: Դեռևս 1910-ին բժիշկները կարծում էին, որ հեշտոցային հայելին զիջում է «կրթված պալպացիային»։

Այս մտահոգությունները շարունակվեցին մինչև 20-րդ դարի սկզբին, երբ հեշտոցային հայելին սովորական դարձավ գինեկոլոգիական պրակտիկայում: Հաճախ բուժքույրերը մեծ դեր են խաղացել բժշկական զննումների ժամանակ հայելու ճիշտ օգտագործումն ապահովելու գործում: Բուժքույրերի համար նախատեսված գինեկոլոգիայի բազմահատոր տեքստի 1946 և 1956 թվականների հրատարակությունները պահանջում էին, որ բուժքույրերը ներկա լինեն հետազոտության ժամանակ՝ պաշտպանելու և՛ հիվանդին, և՛ բժշկին շանտաժից՝ հորինող անձանց կողմից:

2015 թվականի տվյալներով՝ գինեկոլոգների 85%-ը կանայք են։ Ժողովրդագրական այս տեղաշարժի արդյունքում փոխվել են նաև հայելիների օգտագործման ընթացակարգերը։

## Կազմություն
Հայելիները պատրաստված են ապակուց կամ մետաղից: Դրանք հիմնականում պատրաստված էին չժանգոտվող պողպատից և ստերիլիզացվում էին օգտագործումից առաջ, բայց հատկապես 21-րդ դարում, հատկապես շտապ օգնության բաժանմունքներում և հիվանդանոցների զննման սենյակներում ու վիրակապարաններում, պատրաստված են պլաստիկից և մեկանգամյա օգտագործման առարկաներ են: Վիրաբուժական հավաքածուներում օգտագործվողները դեռևս չժանգոտվող պողպատից են պատրաստված:

## Տեսակներ
Հայելիներն ունեն տարբեր ձևեր՝ ելնելով իրենց նպատակից և տարբեր չափերից։ Որոշ դեպքերում օգտագործվում է ՝ որպես  հետագա միջամտությունների համար, ինչպիսին է բիոպսիան:

### Հեշտոցային
մինի|Բացված հեշտոցային հայելիւ դիրքը հեշտոցային հետազոտության ժամանակ|238x238փքս
Գինեկոլոգիական պրակտիկայում օգտագործվող ամենատարածված սպեկուլաները տարբեր չափերի երկփեղկավոր հեշտոցային հայելիներն են. երկու «պոչիկները» կախված են և «փակվում» են, երբ հեշտոցային հայելին տեղադրվում է դեպի հեշտոց մուտք ապահովելու համար և փակվում է իր վերջնական դիրքում՝ երբ արդեն գտնվում է հեշտոցում։

Ցիլինդրիկ (գլանաձև) հեշտոցային հայելին, ներկայացվել է 2001 թվականին,այն հայտնի է նաև՝ որպես Վեդասկոպ (Veda-scope ), որը հորինել է Կլեմենս վան դեր Վեյգենը։ Ներդրվելով հեշտոցի մեջ, այն զտված օդ է փչում հեշտոցի մեջ։ Սարքն ունի երկու հիմնական գործառույթ՝

ա) սովորական ՊԱՊ քսուք վերցնել արգանդի վզիկի խոզանակով կամ բջջաբանական խոզանակով,

բ) որպես ներքին կոլպոսկոպ, որպեսզի զննողը կարողանա պտտել Վեդասկոպը՝ հեշտոցամուտքի  և արգանդի վզիկի ցանկացած հատված դիտելու համար, ինչը հեշտացնում է ներքին լույսի աղբյուրը։ Այն կարող է լուսավորել հեշտոցային պատը և արգանդի վզիկը՝ բազմագույն լուսային զտիչներով, որոնք կարող են հայտնաբերել նախաքաղցկեղային բջիջները քացախաթթվի և յոդի լուծույթի օգնությամբ: Այն ունի նաև թվային տեսախցիկ միացնելու հնարավորություն՝ դիտելու և ձայնագրելու համար։

Հեշտոցային սպեկուլումի մասնագիտացված ձևը ծանր սպեկուլումն է, որը բաղկացած է լայն կիսախողովակից, որոնք թեքված են մոտ 90 աստիճանի անկյան տակ, իսկ խողովակի բռնակն անկյունի արտաքին կողմում է: Խողովակի մի ծայրը ունի մոտավորապես գնդաձև մետաղական կշիռ, որը շրջապատում է սպեկուլումի ալիքը: Հեշտոցային վիրահատության ժամանակ հեշտոցում տեղադրվում է ծանր հայելին, իսկ  հիվանդը գտնվում է լիտոտոմի դիրքում: Ծանր ֆիքսված պահում է արգանդի վզիկը և ազատում վիրաբույժի ձեռքերն այլ առաջադրանքների համար: Հեշտոցային հայելին օգտագործվում է նաև վերարտադրողական առողջությունը բարելավելու բուժման մեջ, մասնավորապես՝ արտամարմնային բեղմնավորման մեջ, և թույլ է տալիս բացել ու դիտարկել հեշտոցային խոռոչը՝ դրանով իսկ հեշտացնելով ձվաբջջի ներդրման գործընթացը։

;
; Գլանաձև հայելիներ
;

; Մեկ կտուցանի

;; Երկու կտուցանի (երկփեղկ)

; Երկու կտուցանի

### Ուղիղ-աղիքային (հետանցքային)
Ուղիղ-աղիքային, ռեկտալ հայելիները օգտագործվում են հետանցքային վիրահատությունների համար, չնայած կան ուղիղ-աղիքային հայելիների մի քանի այլ ձևեր: Ձևերից մեկը՝ անոսկոպը, նման է խողովակի, որն ունի շարժական ներդիր՝ փամփուշտի ձևով : Երբ անոսկոպը մտցվում է հետանցքի մեջ, ներդիրը լայնացնում է հետանցքը մինչև խողովակի տրամագիծը: Այնուհետև ներդիրը հանվում է՝ թողնելով խողովակը, որը թույլ կտա հետազոտել ուղիղ աղիքի ստորին հատվածը և հետանցքը:

Ուղիղ-աղիքային հայելու այս ձևը վիրաբուժական գործիքների ամենահին նմուշներից մեկն է, որը դեռ օգտագործվում վիրաբուժական պրակտիակյում: Սիգմոիդոսկոպը կարող է առաջ ընթանալ դեպի աղիքային տրակտ, սակայն այն պահանջում է էնդոսկոպիկ լրացում:

; Խողովակների ձևը

; Մեկ կտուցանի

; Երկու կտուցանի (երկփեղկ)

; Երեք կտուցանի (եռափեղկ)

### Քթային (ռնգային)
Ռնգային հայելիները բռնակով ունեն երկու համեմատաբար հարթ ծայրեր: Գործիքը կախված է այնպես, որ երբ բռնակները սեղմվում են իրար, ծայրերը տարածվում են դեպի կողքեր՝ թույլ տալով զննել քթի խոռոչը:

Բացի այդ, քթային հայելին սովորաբար օգտագործվում է քթի ամբուլատոր հետազոտությունների ժամանակ:

### Լսողական
Ականջի կամ լսողական հայելիները ձագարաձև են  և լինում են տարբեր չափերի:

### Կոպային
Ակնաբուժական վիրահատությունների համար, ինչպիսին է կատարակտի վիրահատությունը, օգտագործվում է հայելի, ինչը նախատեսված է կոպերը դեպի վեր քաշելու համար։

### Բերանային
Անասնաբուժության մեջ *McPherson Speculum*-ը կարող է օգտագործվել բանավոր՝ բերանային հետազոտության համար: Լայնիչ հայելին օգնում է բերանը բաց պահել զննության ժամանակ և օգնում է խուսափել կենդանու կծելու վնասվածքներից:

## Ոչ բժշկական կիրառում
Լայնիչ հայելիներն օգտագործվում են  ինչպես հեշտոցային, այնպես էլ անալ կերպով սեռական հաճույք ստանալու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բժշկական սարքավորումներ
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Գինեկոլոգիա