Հայդարաբադ (քաղաք, Հնդկաստան)

**Հայդարաբադ** կամ  **Հայդերաբադ** (, , Հայդար-առյուծ), քաղաք հարավային Հնդկաստանում։ 1956 թվականից Անդհրա-Պրադեշ նահանգի մայրաքաղաքը, իսկ 2014 թվականից նաև Հնդկաստանի Թելանգանա 29-րդ նահանգի վարչական կենտրոն (նախկինում Թելանգանան Անդհրա-Պրադեշի մի մասն էր)։

Հայդարաբադը Հնդկաստանի մյուս քաղաքների համեմատ առավել երիտասարդ քաղաք է (XVI-XVII դարեր)։ Գտնվում է Մուսի գետի ափին (): Բնակչությունը կազմում է 3,69 մլն մարդ (2001 թվականի մարդահամարի համաձայն, ագլոմերացիաներում` շուրջ 6 մլն մարդ), բնակչության խտությունը 16 990 մարդ/կմ², մակերեսը` 650 կմ²։

## Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է XVI-XVII դարերի սահմանագծին որպես Գոլկոնդի սութլանության մայրաքաղաք։ 1724-1956 թվականներին Հայդարաբադը եղել է Հայդարաբադի իշխանության մայրաքաղաք և նիզամների նստավայր։ 1956 թվականից եղել է Հնդկաստանի Անդհրա-Պրադեշ նահանգի մայրաքաղաքը։ Քաղաքը կառուցվել է մոնղոլական տիրակալների կողմից. բազմաթիվ գեղեցիկ պալատներ, մզկիթներ, դամբարաններ և բնակելի տներ վկայում են այդ մասին։ Հայդարաբադը Հնդկաստանի մյուս քաղաքների համեմատ ավելի երիտասարդ քաղաք է։ Կառուցվել է 400 տարի առաջ Քուտբ շահերի մուսուլմանական դինաստիայի հինգերորդ սուլթան Մուհամմեդ Քուլիի (1565-1612) օրոք։ Քաղաքը կրում է արդարամիտ խալիֆ Ալի իբն Աբի Տալիբի անունը, որը հայտնի է եղել *Հայդար* մականվամբ (առյուծ)։ Հայդարաբադը երբեմն անվանում են նաև «մարգարտյա քաղաք», քանի որ երկար տարիներ շարունակ այն հանդիսանում է տարբեր տեսակի մարգարիտներ գնելու վայր։

Հայդարաբադի իշխանությունը իսլամ դավանող նիզամի` Բահմանի սուլթանության գլխավորությամբ ձևավորվել է մինչև Մեծ Մողոլների կայսրության փլուզումը, 1724 թվականին։ Պատմա-մշակութային իմաստով իրավահաջորդն է Գոլկոնդի սուլթանության (1518-1687)։

1798 թվականին Բրիտանական Օստ-Հնդկական ընկերությունը նիզամին ստիպեց, որ ստորագրի «սուբսիդային համաձայնագիր», որով Հայդարաբադի իշխանությունը զրկվում էր արտաքին քաղաքականություն վարելու և ինքնապաշտպանության հնարավորությունից։ Բրիտանական իշխանության տակ գտնվելու ընթացքում Հայդարաբադը և Բերարը մի քանի վարչա-տարածքային փոփոխությունների են ենթարկվել։

1857 թվականի սիպայների ապստամբության ժամանակ Հայդարաբադը ապստամբներին չաջակցեց։ Այդ պատճառով քաղաքի իշխանությունը Բրիտանիայի կողմից ստացավ «հավատարիմ դաշնակից» պաշտոնական կարգավիճակ։

1947 թվականի օգոստոսի 15 -ին Բրիտանական պառլամենտն ընդունեց Հնդկաստանի անկախության և Բրիտանական Հնդկաստանը Հնդկական Միության (Union of India) և Պակիստանի դոմինիոնի բաժանելու մասին ակտ։ 1948 թվականին Հայդարաբադի իշխանությունը մտավ Հնդկական Միության կազմի մեջ։ 1950 թվականի հունվարի 26-ին առաջին սահմանադրության ընդունումով Հնդկական միությունը դարձավ Հնդկաստանի Հանրապետություն։

1956 թվականին Հնդկաստանն իրականացրել է իր ժամանակակից պատմության խոշորագույն ռեֆորմը` Նահանգների վերակազմավորման ակտը, որով գործնականում լիովին փոխվել է վարչա-տարածքային բաժանումը։ Նահանգների վերակազմավորման հանձնաժողովի խորհրդով Հայդարաբադ նահանգը պետք է պահպանվեր որպես վարչական միավոր։ Սակայն նոյեմբերի 1-ին փոխվստահության համաձայնության արդյունքում Անդհրա նահանգը միացվեց թելուգախոս Հայդարաբադ նահանգի հետ և ձևավորվեց Անդհրա Պրադեշ նահանգը։ Նոր նահանգի մայրաքաղաքը դարձավ Հայդարաբադ քաղաքը։ Մարաթհալեզու հատվածը միացվեց Բոմբեյի նահանգին, կաննադախոս հատվածը` Մայսուր նահանգին։

## Անդհրա-Պրադեշ նահանգի վերակազմավորման մասին ակտ, 2014
2014 թվականի փետրվարի 14-ին Հնդկաստանի խորհրդարանը հաստատեց Անդհրա-Պրադեշ նահանգից 10 օկրուգներ առանձնացնելու և նոր նահանգ ստեղծելու օրինագիծը։ Օրինագիծը բուռն քննարկումների առարկա էր դարձել։ Խորհրդարանի երեք ընդդիմադիր անդամներ բախումների հետևանքով հիվանդանոց տեղափոխվեցին։ Ի նշան օրինագծի դեմ բողոքի` 2014 թվականի փետրվարի 19-ին հրաժարական տվեց Անդրհրա Պրադեշ նահանգի վարչապետ Կիրան Կումար Ռեդին (Nallari Kiran Kumar Reddy)։ 2014 թվականի հունիսի 2-ին Հնդկաստանի նախագահ Փրանաբ Կումար Մուխերջիի հաստատումից հետո օրենքն ուժի մեջ մտավ. Թելանգանա նահանգը դարձավ Հնդկաստանի 29-րդ նահանգը, Հայդարաբադ մայրաքաղաքով։

Ներկայումս Հայդարաբադը հանդիսանում է Հնդկաստանի երկու նահանգների` Անդհրա Պրադեշ և Թելանգանա մայրաքաղաք։

Նահանգի բաժանման ընդդիմադիրները դժգոհում են, քանի որ Հայդարբադը, որտեղ տեղակայված են խոշոր տեխնոլոգիական և դեղագործական գլխամասային ընկերությունները, առնվազն 10 տարի լինելու է Անդհրա Պրադեշի և Թելանգանայի մայրաքաղաքը միաժամանակ։ Նրանք կարծում են, որ երկու նահանգների բաժանման հետևանքով այդ տարածքում բնակվող թելուգախոս ժողովուրդը կպառակտվի։

## Ժողովրդագրություն
Հայդարաբադի 650 կմ ² կազմող Մեծ մունիցիպալ կորպորացիայի բնակչությունը կազմում է 6.809.970 մարդ, դարձնելով այն մեծությամբ չորրորդը Հնդկաստանում։ Քաղաքային ագլոմերացիայի ողջ բնակչությունը կազմում է 7,749,334 մարդ։ Քաղաքի բնակչությունը, ըստ 2001 թվականի մարդահամարի կազմել է 3.637.483 մարդ։ Քաղաքի գենդերային կազմը ըստ 2011 թվականի տվյալների կազմում է 945 կին և 1000 տղամարդ։ Բնակչության զգալի մասն ապրում է ետնախորշերում։

### Գրագիտություն
Հայդարաբադում գիտության մակարդակը կազմում է բնակչության 82,96% (85.96% տղամարդիկ և 74.04% կանայք)։ Ետնախորշերի բնակչության գրագիտության մակարդակը, հավանաբար, շատ ավելի ցածր է։ Մեծ Հայդերաբադի բնակչության խտությունը կազմում է շուրջ 21 048 մարդ/կմ²։

### Կրոնական կազմ
Քաղաքի բնակիչների կրոնական կազմը բազմազան է.
* 50% - Մուսուլմաններ
* 44% - հնդիկներ
* 2.4% - ջայնիստներ 
* 2% - բուդդիստներ
* 1% - քրիստոնյաներ։

### Լեզուներ
Հայդարաբադում ամենատարածված լեզուներն են թելուգուն, ուրդուն և անգլերենը։ Բնակչության մի մասը խոսում է նաև հինդի, բենգալերեն, թամիլերեն, մարաթհի և այլ լեզուներով։

## Կլիմա
Հայդարաբադին բնորոշ է սավաննաների արևադարձային կլիման։ Տեղումների մեծ մասը լինում է անձրևոտ սեզոնի ընթացքում` հունիսից - սեպտեմբեր։ Իսկ Հայդարաբադի առավելագույն ջերմաստիճանը գրանցվել է 1966 թվականի հունիսի 2-ին և կազմել է 45.5&nbsp;°C։ Նվազագույն ջերմաստիճանը գրանցվել է 1946 թվականի հունվարի 8-ին և կազմել է  8&nbsp;°C։ 24 ժամերի ընթացքում տեղումների ամենաբարձր մակարդակն արձանագրվել 2000 թվականի օգոստոսի 24-ին և կազմել է 241.5 մմ։

## Տնտեսություն
մինի|220փքս|ձախից|Կիբեր Աշտարակ Հայ-թեք սիթիում, Հայդարաբադ
Հայդարաբադը Հնդկաստանի արդյունաբերության և առևտրի կարևորագույն կենտրոններից մեկն է։ Զարգացած են թեթև (տեքստիլ և կաշվե), սննդի, ապակու, թղթի, ծխախոտի, և դեղագործական արդյունաբերությունը, մեքենաշինությունը (հիմնականում երկաթուղային, ինչպես նաև հաստոցաշինությունը և ծանր էլեկտրական սարքավորումների արտադրությունը)։ Զարգացած են արհեստները, ձեռքի աշխատանքը (գեղարվեստական ապրանքների, կենցաղային իրերի պատրաստումը)։ Հայդարաբադը համակարգչային արդյունաբերության կենտրոն է և մրցակցում է Բանդալորի հետ բարձր տեխնոլոգիաների մայրաքաղաք տիտղոսի համար։ Հայդարաբադը նաև Հնդկաստանի ռազմաարդյունաբերական համալիրի գիտահետազոտական և նախագծային կազմակերպությունների կենտրոններից մեկն է։

Քաղաքում տեղակայված են Հանքարդյունաբերության զարգացման ազգային ընկերությունը, Հայդարաբադի պետական բանկը և Կյանքի գարուն հիվանդանոցներ ընկերությունը։

## Տրանսպորտ
մինի|220փքս|աջից|Հայդարաբադ օդանավակայան
[220փքս|աջից|մինի|[Սեկունդերաբադ կայարան]]
Հայդարաբադի Ռաջիվ Գանդիի անվան միջազգային օդանավակայանը քաղաքի կենտրոնից 22 կմ հեռավորության վրա է գտնվում, Շամշաբադ արվարձանում։ Սա Հնդկաստանի վեց օդանավակայաններից ամենածանրաբեռնված և ամենաերկար թռիչքուղի ունեցող օդանավակայանն է։

Հայդարաբադի օդանավակայանը 2010 թվականին Skytrax մասնավոր խորհրդատվական ընկերության կողմից ճանաչվել է սպասարկման որակով աշխարհում լավագույններից *հինգերորդը*` Սեուլի (Հարավային Կորեա), Սինգապուրի, Հոնկոնգի և Պեկինի օդանավակայաններից հետո։ Օդանավակայանն իրականացնում է չվերթներ դեպի Բանդալոր, Չեննայ, Դելի, Ահմադաբադ, Մումբայ, Պունա, Դուբայ, Աբու Դաբի, Կալկաթա, Ջայպուր, Լաքհնաու, Կոչի, Մասկատ, Սինգապուր, Վարանասի, Բանգկոկ և այլ քաղաքներ։ Օդանավակայանը քաղաքի հետ կապվում է երեք  գլխավոր ուղղություններով։

1870 թվականին Հայդարաբադն առաջին անգամ միացել է Հնդկաստանի երկաթուղային ցանցին։ Հայդարաբադի երկաթուղային խոշորագույն կայարանը կոչվում է Սեկունդարաբադ։ Այստեղ գտնվում է Հնդկական երկաթգծերի հարավ-կենտրոնական գոտու գլխամասային գրասենյակը։ Քաղաքի սահմաններում գործող այլ խոշոր կայարաններից են Հայդարաբադ-Դեկանը, Կաչիգուդան և Բեգումետը։

Քաղաքում կառուցվում է մետրոպոլիտեն, որի առաջին փուլը պլանավորվում է բացել 2017 թվականին։ Այն լինելու է երեք ուղղություններով և 71 կմ երկարությամբ։

Հայդարաբադով անցնում են ազգային ավտոմայրուղիները` NH-7, NH-9 և NH-202։ Քաղաքում գործող հասարակական տրանսպորտից ամենատարածվածը ավտոբուսն է, որի միջոցով իրար են կապվում Հայդարաբադի առանձին հատվածները։

## Մշակույթ
### Տեսարժան վայրեր
#### Կինոինդուստրիա
Հնդկաստանի երեք խոշոր կինոարդյունաբերողներից մեկը գտնվում է Հայդարաբադում` Թոլլիվուդ (թելուգու լեզվով կինեմատոգրաֆ)։ Քաղաքից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա է գտնվում թելուգու կինեմատոգրաֆի Ռամոջի խոշորագույն կինոստուդիան, որը գինեսի ռեկորդների գրքի մեջ գրանցվել է որպես աշխարհի ամենամեծ կինոստուդիա։ Ամեն տարի Ռամոջի են այցելում միլիոնից ավելի զբոսաշջիկ։

Հայդարաբադում է գտնվում աշխարհի ամենամեծ IMAX 3D էկրանով կինոթատրոնը։

#### Ճարտարապետություն
[մինի|200փքս|Հայդարաբադի [Չարմինար դարպասները]]
մինի|Բիրլա Մանդիր, Հայդարաբադի ամենաշատ այցելվող վայրը, 2015
Հայդարաբադ քաղաքը հայտնի է.
* Մեքքա Մասջիդ մեծ մզկիթով (XVIII դար), որը կառուցվել է Մեքքայի հայտնի մզկիթի նմանությամբ
* Չարմինար դարպասներով («չորս մինարեթներ»), որոնք երբեմն անվանում են Արևելքի հաղթակամարներ, 
* համալսարանական շենքերով (1918-1960-ական թվականներ), որոնց թվում են Հնդկական ենթամայրցամաքի ամենախոշոր և ամենահին բուհը` Օսմանյան համալսարանի շենքը (1918) և Հումանիտար գիտությունների քոլեջի խոշորագույն շենքը, որոնք կառուցվել են հնդսարացինոսյան ճարտարապետական ոճով
* թատրոնով (կառուվել է 1962 թվականին)
* Չոումահալա և Ֆալակնումա պալատներով (թելուգու` Պհալակունումա)։
* Հայդարաբադ քաղաքի սահմանին գտնվող Գոլկոնդա ամրոցով (XVII-XVIII դարեր), որը մի քանի դամբարաններ ունի։ 
Գոլկոնդի ֆորտը, որը գտնվում է բարձր բլրի գագաթին, հայտնի է ջրամղման յուրահատուկ համակարգով և լուսային շոուով, որը տեղի է ունենում ամեն երեկո (անգլերեն մեկնաբանություններով)։ Ֆորտից ոչ հեռու գտնվում են Կուտբշահ դինաստիայի (Քութբ շահեր) սուլթանների դամբարանները, ովքեր իշխել են Գոլկոնդում գրեթե 170 տարի շարունակ։ Սա բավականին բարդ շենքային համալիր է` կլոր գմբեթներով և նուրբ ճարտարապետությամբ։ Ճակատագրի հեգնանքով, դամբարաններից ամենահամեստը պատկանում է դինաստիայի հիմնադրին` Սուլթան Կուտուբ ուլ Մուլքին, ով ինքն է նախագծել և կառուցել այն իր համար իր կենդանության օրոք։ Համալիրի յուրահատկությունը նրանում է, որ այնտեղ համադրված են հնդկական, պարսկական, պատանական ձևերը հնդպարսկական ճարտարապետական ոճերի հետ։

Հայդարաբադի հիմնական տեսարժանությունների թվին են պատկանում նաև.
* Օրենսդիր ժողովի շենքը. քաղաքի ամենամեծ և տպավորիչ շինություններից է, որն իրենից ներկայացնում է երկու ճարտարապետական ոճերի` պարսկական և ռաջաստանյան ոճերի միաձուլում
* Բիրլի գիտական կենտրոնը. Հնդկաստանի ամենահեղինակավոր հաստատություններից մեկը, որն իրենում ներառում է Բիրլի պլանետարիումը, գիտության թանգարանը, դինոզավրիումը
* HITEC City. բազմաթիվ բարձր տեխնոլոգիական IT և ITES ընկերությունների տեղակայման վայրը։ Հայդարաբադը մրցակցության մեջ է Բանդալորի հետ հնդկական սիլիկոնային հովիտ կոչվելու իրավունքի համար
* Սուրբ Գևորգ եկեղեցին. քաղաքի քրիստոնեական հնագույն տաճարը
* Բիրլա Մանդիր. հնդկական տաճար, որը նվիրված է Վենկատեշվարա աստծուն և կառուցվել է 1976 թվականին։ Սակայն առավել հաճախվող վայրերից է և այն օրական ունենում է 8-10 հազար այցելու։

#### Ազգային պարկեր և թանգարաններ
Հայդարաբադի թանգարաններից են.

* Սալար Ջունգի թանգարանը. թանգարանի հավաքածուն հիմնականում հովանավոր Յուսուֆ Ալի Խանն է ժողովել, ով առավելապես հայտնի է Սալար Ջունգ III ( (1889-1949))։ 1968 թվականին թանգարանն հայտարարվել է «ազգային նշանակության հաստատություն»։ Մեծ գրադարանը թանգարանի անբաժան բաղկացուցիչ մասն է, որը պարունակում է 8000 ձեռագիր և 60 000 տպագիր գրքեր ուրդու, արաբերեն, պարսկերեն, սանսկրիտ, թելուգու, հինդի, անգլերեն և ուրիշ լեզուներով և ամենաբազմազան թեմաներով։ Թանգարանի ներառում է հարավհնդկական բրոնզե, հնդկական քանդակագործության և մանածագործական, հնդկական մանրանկարների, փղոսկրյա իրերի, զենքի հավաքածուներ։ Թանգարանն ունի եգիպտական, սիրիական, չինական և ճապոնական արվեստի պատկերասրահներ, գեղանկարչության, ապակու և կահույքի եվրոպական հավաքածուններ։ Թանգարանը նաև հայտնի է պարսկական գորգերի իր հարուստ հավաքածուով, որտեղ ներկայացված են Իրանի գրեթե բոլոր հայտնի նախշերը։
* Հնագիտական թանգարան (շենքը կառուցվել է  հնդսարացինյան ոճով)։ Թանգարանում ներկայացված են բուդդայական շրջանի քանդակների հավաքածուներ, Չալուկյա և Վիջայանագար դինաստիաների ժամանակաշրջանի քանդակներ, ինչպես նաև եգիպտական մումիաներ, որոնք նվիրել են Հայդարաբադի յոթերորդ նիզամ Ասման Ալի Խանին.
Քաղաքն ունի մեծաքանակ պարկեր.
* Կենդանաբանական զբոսայգի (Ներուի կենդանաբանական զբոսայգի), որը Հնդկաստանում ամենամեծն է և Հարավային Ասիայում ամենամեծերից մեկն է  
* Մահավիր Հարինա Վանաստխալիի Ազգային պարկ, որը գտնվում է Հադարաբադից 15 կմ հեռավորության վրա։  Արգելոցը տեղակայված է 3,5 կազար ակր հողատարածի վրա, որտեղ հանգիստ շրջում են հազարավոր սև պտավոր եղնիկներ և այծքաղներ
* Բուսաբանական այգի, որտեղ կան դեղագործական և դեկորատիվ բույսերի, արժեքավոր ծառատեսակների և պտղատու ծառերի ավելի քան 600 տեսակներ։

### Կրթություն
մինի|Օսմանյան համալսարան
Հայդարաբադում գործում են 11 համալսարաններ, որոնցից 3-ը կենտրոնական համալսարաններ են, 2-ը "Deemed University" դասի համալսարաններ (Հնդկաստանում այդպես են անվանում  այն համալսարանը, որը չունի իրեն առնթեր քոլեջներ և այլ ենթադաս կրթական հաստատություններ, ինչպես նաև օժտված չէ իր շրջանավարտներին սեփական կրթական աստիճաններ հատկացնելու իրավասություններով) և 6-ը նահանգային համալսարաններ։

Առաջատար համալսարան է համարվում Օսմանյան համալսարան, որը դասվում է Հնդկաստանի բարձրագույն ուսումնական հնագույն յոթ հաստատությունների թվին և իր  մեջներառում է 10 ֆակուլտետներ, 52 ամբիոններ և 500 քոլեջներ և կամպուսներ։ Այստեղ հասանելի են բոլոր տեսակի և մակարդակի կրթական աստիճանները` մասնագետի դիպշոմից մինչև հետդոկտորանտուրա։

Հայդարաբադն ունի նաև 26 խոշոր ինստիտուտներ։

## Հայտնի անձինք
Հայդարաբադում ծնված հայտնի մարդկանցից են.
* Շոբհա Նագի Ռեդդի (1968-2014) - հնդիկ կին քաղաքական գործիչ
* Սաթյա Նադելլա (ծնված 1967 փետրվարի 9-ին) -  Microsoft-ի գլխավոր գործադիր տնօրեն 2014 թվականի փետրվարի 4-ից
* Միր Օսման Ալի Խան Ասաֆ Ջահ VII-ը (1886-1967), Հայդարաբադի վերջին Նիզամ, ըստ *[[Ֆորբս]]* ամսագրի 2008 թվականի հարուստների ցանկի` *հինգերորդ* ամենահարուստ մարդն է մարդկության պատմության մեջ իր US $ 210.8 մլրդ կարողությամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հայդարաբադի տեսարժան վայրեր 

Կատեգորիա:1592 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Հայդարաբադ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Հնդկաստանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Հնդկաստանի նահանգներ և տարածքներ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի քաղաքներ