Երեքնուկախոտ

**Երեքնուկախոտ**, անվանումը վերաբերում է աստղածաղկազգիների (Asteraceae) ընտանիքի մի քանի բույսերի, որոնք արտաքինով նման են մարգագետնային երիցուկին։

Այս բույսերից երկու տեսակ՝ Matricaria chamomilla և Chamaemelum nobile, լայնորեն օգտագործվում են բուսական թուրմերի պատրաստման համար։

Չնայած որոշ ուսումնասիրություններ կատարվել են, դեռևս բավարար գիտական ապացույցներ չկան այն մասին, թե որքան արդյունավետ է երիցուկի օգտագործումը սննդում կամ ըմպելիքներում բժշկական նպատակներով։մինի|Գերմանական երիցուկ, ''Matricaria chamomilla''
մինի|Հռոմեական երիցուկ, ''Chamaemelum nobile''

## Ստուգաբանություն
«Երիցուկ» (chamomile/camomile) բառը ծագում է ֆրանսերենից և լատիներենից՝ արմատներով կապված հին հունարեն χαμαίμηλον (khamaimēlon) բառի հետ, որը նշանակում է «երկրային խնձոր» (earth apple)։ Այն կազմված է χαμαί (khamai, «գետնին») և μῆλον (mēlon, «խնձոր») բառերից։

Այս բառը առաջին անգամ օգտագործվել է 13-րդ դարում։ Chamomile գրվաձ ձևը համապատասխանում է լատիներեն chamomilla-ին և հունարեն chamaimelon-ին, մինչդեռ camomile ձևը բրիտանական տարբերակն է, որը ձևավորվել է ֆրանսերենի ազդեցությամբ։

## Տեսակներ
մինի|Երիցուկի թեյ
Հաճախ օգտագործվող երիցուկի տեսակներից են․

• Matricaria chamomilla – առավել հայտնի է որպես «գերմանական երիցուկ» կամ «երիտասարդության ջուր» ։

• Chamaemelum nobile – հայտնի է որպես «հռոմեական», «անգլիական» կամ «այգու երիցուկ»։ C. nobile Treneague ենթատեսակը հաճախ օգտագործվում է երիցուկից բաղկացած սիզամարգեր ստեղծելու համար։

Բացի այդ, կան այլ բույսեր, որոնց անվան մեջ կա «երիցուկ» բառը, սակայն դրանք պարտադիր չեն օգտագործվում նույն կերպ, ինչպես բուսական թեյում օգտագործվող տեսակները։ Աստղածաղկազգիների (Asteraceae) ընտանիքի նմանատիպ անուններով որոշ բույսեր․

• Anthemis arvensis – դաշտային կամ անբույր երիցուկ

• Anthemis cotula – տհաճ հոտով երիցուկ

• Cladanthus mixtus – մարոկկոյական երիցուկ

• Cota tinctoria – ներկող, ոսկեգույն, եզան աչք կամ դեղին երիցուկ

• Eriocephalus punctulatus – Կեյփի երիցուկ

• Matricaria discoidea – վայրի երիցուկ կամ «Անանասախոտ»

• Oncosiphon pilulifer – գնդաձև երիցուկ

• Tripleurospermum inodorum – վայրի, անբույր կամ կեղծ երիցուկ։

## Օգտագործում
մինի|Երիցուկից թեյ են մատուցում Անգլիայի Լոնդոնի Savoy հյուրանոցում
Երիցուկն օգտագործվում է որպես համային հավելում սննդի և ըմպելիքների մեջ, ինչպես նաև՝ բերանի ողողման միջոցներում, օճառներում և կոսմետիկայում։

Երիցուկի թեյը բուսական թուրմ է, որը պատրաստվում է չորացրած ծաղիկներից և տաք ջրից, և համարվում է օգտակար քնի որակը բարելավելու համար։ Դրա համար օգտագործվում են երկու հիմնական տեսակ՝

• Գերմանական երիցուկ (Matricaria recutita)

• Հռոմեական երիցուկ (Chamaemelum nobileչամոմիլ)

Պատմականորեն երիցուկը օգտագործվել է գարեջրի համեմման համար և երբեմն կիրառվում է նաև ժամանակակից գարեջրագործների կողմից։ Սովորաբար օգտագործվում է ամբողջ բույսը՝ ըմպելիքին ավելացնելով դառը համ։

Հռոմեական երիցուկի որոշ տեսակներ (Chamaemelum nobile մշակաբույսեր) օգտագործվել են «երիցուկե նստարանների» համար։ Դրանք մոտ կես մետր բարձրությամբ բարձրացված մահճակալներ են, որոնք նախատեսված են նստելու համար։

Երիցուկից պատրաստված սիզամարգերը նույնպես կիրառվում են արևոտ վայրերում, որտեղ քիչ մարդկային հոսք կա։

## Հետազոտություններ
Երիցուկի ծաղիկների հիմնական ակտիվ միացությունները կումարինները, ֆլավոնոիդները և պոլիֆենոլներն են, այդ թվում՝ ապիգենին, կվերցետին, պատուլետին, լուտեոլին և դափնին։

Ներկայումս պարզ չէ, թե արդյոք երիցուկը արդյունավետ է որևէ բժշկական վիճակի բուժման համար։ Այն նախնական ուսումնասիրությունների փուլում է՝ հնարավոր հակաանհանգստային (anti-anxiety) հատկությունների ուսումնասիրության համար։

Չկան բարձրորակ կլինիկական ապացույցներ, որոնք կհաստատեն, որ երիցուկը օգտակար է անքնության բուժման համար։

## Դեղորայքի հետ ազդեցություն
Երիցուկի օգտագործումը կարող է բացասական փոխազդեցություն առաջացնել բազմաթիվ բուսական միջոցների և դեղատոմսով նշանակվող դեղերի հետ, ինչպես նաև վատթարացնել փոշոտ ծաղիկների նկատմամբ ալերգիաները։

Փշոտ երիցուկին (ragweed, աստղածաղկազգիների ընտանիք) ալերգիա ունեցող մարդիկ կարող են նաև ալերգիկ լինել երիցուկի նկատմամբ, քանի որ դրանց միջև կարող է առաջանալ խաչաձև ռեակտիվություն։

Երիցուկը պարունակում է մի շարք բաղադրիչներ, այդ թվում՝ կումարին, գլիկոզիդ, հերնիրին, ֆլավոնոիդներ, ֆարնեսոլ, ներոլիդոլ և գերմակրանոլիդ։ Չնայած կումարինի առկայությանը, դեռևս ուսումնասիրված չէ, թե ինչպես է երիցուկը ազդում արյան մակարդելիության վրա, ուստի անհայտ է, թե արդյոք այն կարող է կլինիկորեն կարևոր փոխազդեցություն ունենալ հակամակարդիչ դեղերի հետ։ Այդ պատճառով խորհուրդ չի տրվում միաժամանակ օգտագործել դրանք, մինչև լրացուցիչ հետազոտություններ չարվեն։

Երիցուկի օգտագործումը հակացուցված է կրծքագեղձի, ձվարանների կամ արգանդի քաղցկեղ ունեցող կամ նախկինում այդ հիվանդություններ ունեցած անձանց համար, ինչպես նաև նրանց, ովքեր ունեն էնդոմետրիոզ կամ արգանդի ֆիբրոմա։

Չամոմիլի օգտագործումը կարող է ունենալ բացասական փոխազդեցություններ բազմաթիվ խոտաբույսերի հետ և  կարող է վատացնել ծաղկափոշու ալերգիաները։ Այրատվող մարդիկ, ովքեր ալերգիկ են խոտազգիների (որոնք նույնպես պատկանում են արևածաղկային ընտանիքին), կարող են ալերգիկ լինել չամոմիլին՝ խաչաձև ռեակցիայի պատճառով։

Չամոմիլը բաղկացած է մի շարք բաղադրիչներից՝ կումարին, գլիկոզիդ, հեռնիարին, ֆլավոնոիդ, ֆառնեսոլ, ներոլիդոլ և գերմակրանոլիդ։ Չնայած կումարինի առկայությանը՝ քանի որ չամոմիլի ազդեցությունը արյունահոսման համակարգի վրա դեռ չի ուսումնասիրվել, հայտնի չէ, թե արդյոք կա կլինիկական նշանակություն ունեցող դեղամիջոցի–խոտաբույսի փոխազդեցություն հակաաղտոտիչ դեղերի հետ։ Սակայն, քանի դեռ ավելի շատ տեղեկություններ չեն հասանելի, խորհուրդ չի տրվում այս նյութերը օգտագործել միասին՚։

Չամոմիլը չպետք է օգտագործվի այն մարդկանց կողմից, ովքեր ունեցել են կամ ներկա ժամանակ ունեն կրծքագեղձի, ձվարանների կամ արգանդի քաղցկեղներ, էնդոմետրիոզ, կամ արգանդի ֆիբրոիդներ։

## Հղիություն և կրծքով կերակրում
Քանի որ հայտնի է, որ երիցուկը կարող է առաջացնել արգանդի կծկումներ, որոնք կարող են հանգեցնել վիժման, հղի կանանց խորհուրդ է տրվում չօգտագործել հռոմեական երիցուկ (Chamaemelum nobile)։

Չնայած նրան, որ երիցուկի օգտագործումը ԱՄՆ-ում համարվում է ընդհանուր առմամբ անվտանգ, բավարար կլինիկական տվյալներ չկան, որոնք ցույց կտան դրա ազդեցությունը կրծքով կերակրվող նորածինների վրա։

## Գյուղատնտեսություն
Երիցուկի բույսը հայտնի է իր զգայունությամբ տարբեր սնկերի, միջատների և վիրուսների նկատմամբ։

Երիցուկին հարձակվող սնկերի թվում են՝

• Albugo tragopogonis (սպիտակ ժանգ)

• Cylindrosporium matricariae

• Erysiphe cichoracearum (ալյումային բորբոս)

• Erysiphe polyphage

• Halicobasidium purpureum

• Peronospora leptosperma

• Peronospora radii

• Phytophthora cactorum

• Puccinia anthemedis

• Puccinia matricaiae

• Septoria chamomillae

• Sphaerotheca macularis (ալյումային բորբոս)

Դեղին վիրուսը (Chlorogenus callistephi var. californicus Holmes, Callistephus virus 1A) կարող է լուրջ վնաս հասցնել այս բույսին։

Երիցուկին վնասող միջատներն են՝

• Լուասունկը (Aphis fabae), որը սնվում է բույսով

• Autographa chryson թիթեռը, որը բերում է տերևաթափության

• Nysius minor միջատը, որը հանգեցնում է Matricaria chamomilla-ի ծաղիկների թափվելունընկնելը։

## Պատմական իրադարձություններ
Նիկոլաս Կալպեպերի 17-րդ դարի «The Complete Herbal» («Լրիվ բուսաբույժ») գրքում կա երիցուկի պատկեր և այն վերաբերյալ մի քանի գրառում։։

## Մշակույթում
* Բեատրիքս Փոթերի «Պետրոս Րեբիթի պատմությունը» (The Tale of Peter Rabbit, 1902) գրքում Պետրոսի մայրը նրան երիցուկի թեյ է տալիս ստամոքսի ցավը բուժելու համար։ • Մերի Ուեսլիի «Երիցուկի մարգագետին» (The Camomile Lawn, 1984) վեպում նկարագրված է մի տուն Կոռնուոլում, որի մարգագետինը ծածկված է երիցուկով, այլ ոչ թե խոտով։  • No Doubt խմբի «Hey Baby» (2001) երգում Գվեն Ստեֆանին երգում է՝ “I’m just sippin’ on chamomile” («Պարզապես երիցուկի թեյ եմ ըմպում»)։  • Երիցուկը Ռուսաստանի ազգային ծաղիկն  է։  • Շեքսպիրի «Հենրի IV», 1-ին մասում Ֆալստաֆը հայտարարում է. «…the camomile grows faster the more it is trodden on» («…երիցուկն ավելի արագ է աճում, որքան շատ են այն տրորում»)։

## Հղումներ


## Լրացուցիչ հղումներ
* PLANTS Profile: Anthemis tinctoria L. (golden chamomile), USDA