Ադրբեջանի ճարտարապետություն

**Ադրբեջանի ճարտարապետություն**, ժամանակակից Ադրբեջանի տարածքում շինարարական կառույցների համալիր, ներկայացնելով ճարտարապետական և պատմական նշանակություն։ Ադրբեջանի ճարտարապետությունը ներառում է այն ժողովուրդների ճարտարապետությունը, որոնք ապրել և ապրում են երկրում։ Ըստ օգտագործված շինանյութերի տեսակի, Ադրբեջանի ճարտարապետական կառույցները կարելի է բաժանել երկու խմբի. քարաշեն շենքերի խումբ՝ Բաքվում, Շամախիում և նրանց շրջակայքում, և երկրորդ խումբը՝ Նախիջևանում, Գանձակում, Բարդայում և այլ շրջաններում, որտեղ հիմնականում աղյուս են օգտագործում։

## Պատմություն
left|250px|thumb|Մոմինե խաթունի դամբարանը Նախիջևանում, XII դար
Փոքր Կովկասի նախալեռներում և Նախիջևանի տարածքում մեգալիթյան և ցիկլոպյան կառույցները, նախապատմական բնակավայրերի մնացորդները (ժողովրդի բնակարանի նախատիպը՝ քարադամը) բնութագրում են էնեոլիթի և վաղ բրոնզի դարաշրջանի կառուցումը Ադրբեջանի տարածքում։

Կովկասյան Ալբանիայի ճարտարապետական ժառանգությունը ներկայացված է ժամանակակից Ադրբեջանի հյուսիսային շրջաններում պահպանված կառույցներով, որոնցից առանձնանում է Շաքիի շրջանի Քիշ գյուղում գտնվող եկեղեցին (VI կամ XII դարեր), Գաբալա քաղաքի մոտակայքում գտնվող Չիրախ-Քալա ամրոցի կառուցվածքների մնացորդները, Կում գյուղի բազիլիկ տաճարը Քախ շրջանում, Լեկիտ գյուղում կլոր ամրոցը (V-VI դարեր. գետաքար, կրաքար, այրած աղյուս) և տաճարային համալիրի ավերակներ Մինգեչաուրում (VII դար. սաման)։ Ադրբեջանում պահպանված ամենավաղ կառույցները ներառում են Քում և Լեկիտ գյուղերի տաճարները և Բաքվի կույսի աշտարակի հիմքը։ Ադրբեջանի տարածքում վաղ ֆեոդալական շրջանի ճարտարապետությունը բնութագրվում է բեշբերմակյան, գիլգիլչայական (տես նաև Չիրախ-Քալա) և զագատալական հսկայական պաշտպանական կառույցներով։ Իսլամական ամենահին շենքերը կարելի է համարել VIII դարի Աղսուի մզկիթները և Ջումա մզկիթը Շամախիում։

VII դարում արաբական նվաճումից և իսլամի տարածումից հետո մուսուլմանական մշակույթը սկսեց զարգանալ. կառուցվեցին մզկիթներ, մինարեներ, մեդրեսեներ և դամբարաններ։

IX-X դարերում, Արաբական խալիֆայության թուլացման հետ, Ադրբեջանի տարածքում առաջացան շատ փոքր պետություններ, որոնց քաղաքներում (Բարդա, Շամախի, Բայլական, Գանձակ, Նախիջևան) ստեղծվել էին տեղական ճարտարապետական և արվեստի դպրոցներ, այդ թվում՝ նախիջևանյանը, որը բնութագրվում է շենքերի կերամիկական զարդարման հոյակապությամբ, շիրվանա-ապշերոնյանը, որն առանձնանում է քարե պատերի հարթ մակերեսի կոնտրաստով և ճարտարապետական տարրերի պլաստիկ դիզայնով։

Ադրբեջանի XII-XIII դարերի արվեստի ականավոր հուշարձաններից են՝ Մոմինե Խաթունը, Յուսուֆ իբն Կուսեյիրի դամբարանը և Ջուղայի դամբարանը (Նախիջևանում), Բաքվի կույսի աշտարակը, XIII դարի ամրոցները Մարդակյանում և Նարդարանում, ինչպես նաև Խանեգայում՝ Պիրսագաթ գետի ափին։

XIV-XVI դարերում քաղաքների աճի հետ զարգանում է աղյուսի և քարի ճարտարապետությունը, որի օրինակներից մեկը Շիրվանշահերի ապարանքներն է Բաքվում։ Տեղական դպրոցների ավանդույթները շարունակվել են XIV դարի աշտարակային դամբարաններում Բարդայում և Կարաբագլյարում, 12-կողմյան վրանաձև դամբարանում՝ Խաչեն Դորբաթլի գյուղում (1314 թվական, ճարտարապետ Շահենզի), XIV դարի Ռամանա գյուղի ամրոցի ճարտարապետության մեջ։ Հետաքրքիր է Մարազա քաղաքում գտնվող Դիրի Բաբայի երկաստիճան գմբեթավոր դամբարանը (1402 թվական, ճարտարապետը՝ Ուստադ Գաջիի որդին)։

XVII-XVIII դարերում, թուրք-պարսկական պատերազմների և քաղաքացիական բախումների ժամանակ, մոնումենտալ շինարարությունը զգալիորեն կրճատվեց. Գանձակում ավարտին հասավ իմանջադե մշակութային համալիրի կառուցումը, XVIII դարում կառուցվել է նկարներով զարդարված Շաքիի խաների պալատը։ Ժողովրդական ճարտարապետության մեջ պահպանվել են նաև ճարտարապետական և շինարարական ավանդույթները:thumb|Բաքու, Կույսի աշտարակ, տեսքը ներսից
[thumb|[Կույսի աշտարակ, Բաքու]]

### Կույսի աշտարակ
Կույսի աշտարակը (Ադրբեջան. Գիզ գալասի) 12-րդ դարի հուշարձան է Բաքվի Հին քաղաքում, Ադրբեջանում։ 2000 թվականին Շիրվանշահերի ապարանքները, որը թվագրվել է 15-րդ դարին, քաղաքի պատմական մասի հետ միասին, որը շրջապատված է եղել բերդի պարիսպներով և Կույսի աշտարակով, ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցուցակում։ Կույսի աշտարակում կա թանգարան, որը պատմում է Բաքու քաղաքի պատմական զարգացման պատմության մասին։ Այն ունի նաև հուշանվերների խանութ և ծածկված է գաղտնիքների և առասպելների ամպով, որոնք հիմնված են Ադրբեջանի պատմության և Ադրբեջանի ազգային մշակույթի վրա։ Աշտարակի էպոսների և առասպելների ավազանը Ադրբեջանի մշակույթի և ազգային ժառանգության մի մասն է։ Իրոք, որոշ էպոսներ դարձել են բալետների և թատերական ներկայացումների սցենարի առարկա։ Կույսի աշտարակը (բալետ) համաշխարհային կարգի ադրբեջանական բալետ է, որը ստեղծվել է Աֆրասիաբ Բադալբեկլիի կողմից 1940 թվականին, իսկ 1999 թվականին ներկայացվեց բալետի ռեմիքս տարբերակը։


Պատկեր:109kish.jpg|Սուրբ Եղիշե եկեղեցի (Քիշ)
Պատկեր:Qum bazilikası.JPG|V-VI դարերի Կում գյուղի եկեղեցին Ադրբեջանի Քախ շրջանում
Պատկեր:Ancient Gabala01.jpg|Հին Կապաղակ բերդի պարիսպների ավերակներ
Պատկեր:Mamrux kilsəsinin qalıqları.jpg|Մամրուխ տաճար
Պատկեր:Kilsədağ kilsəsi.jpg|Կիլսեդագ տաճար
Պատկեր:Yeddi kilsə 4.jpg|Էդդի Քիլիսե (յոթ եկեղեցի)



## Պալատներ
* Շիրվանշահերի ապարանքների համալիր (1420-1460 թթ.), Բաքու,
* Շաքիի խաների պալատ (1797 թվական, ճարտարապետը՝ Շիրազից Հաջի Զեյնալաբդին),
* Նախիջևանի խաների պալատ (1809 թվական)։



Պատկեր:Palace of Shirvanshahs common.JPG|Շիրվանշահերի ապարանքներ, XV դար
Պատկեր:Şəki xan sarayı.jpg|Շաքիի խաների պալատ, XVIII դարի վերջ
Պատկեր:Naxçıvan xan sarayı 2016.jpg|Նախիջևանի խաների պալատ, XIX դար
Պատկեր:Şuşa qalasında Pənahəli xanın sarayı.jpg|Ղարաբաղի խաների պալատը Շուշիում, XIX դար
Պատկեր:Palace of Mir Ahmad khan 6.jpg|Լենքորանի խաների պալատ, XIX դար
Պատկեր:Ruins of Khan Palace in Ganja.jpeg|Գանձակ, խանի պալատի ավերակները 1960-ականների վերջին:



## Բերդեր
* Բաքվի Կույսի աշտարակ (XII դար, ճարտարապետը՝ Մասուդ իբն Դավուդ),
* Իչարի Շահար Բաքվի բերդ, XII-XV դարեր,
* Մարդաքանի բերդեր (Կլոր ամրոց 1232 թվական, ճարտարապետ Աբդուլմեջիդ իբն Մաքսուդ, Քառանկյուն ամրոց, XIV դար),
* Նարդարանի բերդ (1301 թվական, ճարտարապետ Մահմուդ իբն Սադ),
* Ռամանայի ամրոց (XIV դար),
* Գյալյարսյան-Գյորարսյան (VIII-IX դարեր),
* Շաքիի բերդ (XV դար),
* Ալինջաքալա (Երնջակաբերդ) ամրոց (XI-XIII դարեր), պահպանվել է Ելտկուզյանների գանձարանը,
* Սաբայիլյան ամրոց՝ Շիրվանշահերի նստավայրը, այժմ գտնվում է Բաքվի ծովախորշի ջրերի տակ, XIII դար,
* Շուշիի բերդ,
* Ասկերանի բերդ (Մայրաբերդ),
* Ջրաբերդի ամրոց։


Պատկեր:Fortress of Peri.jpg|Պարի քալա, կառուցման ճշգրիտ տարեթիվն անհայտ է
Պատկեր:Chirag Gala from the hill.jpg|Չիրահ քալա, V-VI դարեր
Պատկեր:Namerdgala fortress.jpg|Չարեք բերդ, IX-XII դարեր
Պատկեր:Qız qalası ümumi 2016.jpg|Կույսի աշտարակ, XII դար
Պատկեր:Qoşa qala qapıları.JPG|Իչարի Շահար ամրոց, XIII-XV դարեր
Պատկեր:Nardaran Fortress.JPG|Նարդարանի ամրոց, 1301 թ.
Պատկեր:Mardakanbashnya2.JPG|Քառանկյուն ամրոց, XIV դար
Պատկեր:Ramana castle.jpg|Ռամանայի ամրոց, XIV դար
Պատկեր:İçəri bazar1.jpg|Իչերի շուկա, Կախի կենտրոնում, XVIII դար
Պատկեր:Ասկերանի մայրաբերդ17.JPG|Մայրաբերդ, Ասկերանի բերդ, 1751 թ.
Պատկեր:Fortress of Shaki.JPG|Նուխա բերդ, XVIII դար
Պատկեր:Walls of Shushi fortress - panoramio (5).jpg|Շուշիի բերդ, XVIII դար
Պատկեր:Տիգրանակերտ13.JPG|Շահբուլագ բերդ, XVIII դար



## Դամբարաններ
* Յուսիֆ Իբն Քուսեիրի գերզեման՝ 1162 թվական, Նախիջանցի Աջեմի իբն Աբուբեքր,
* Մոմինե խաթունի դամբարան՝ 1186 թվական, Նախիջանցի Աջեմի իբն Աբուբեքր,
* Գյուլիստանի դամբարան՝ XIII դարի սկիզբ, Նախիջևանի Ջուղա գյուղի մոտակայքում,

* Շեյխ Բաբի Յակուբի դամբարան՝ 1273-1274 թվականներ, Ֆիզուլիի շրջան, ենթադրյալ ճարտարապետ` Ալի Մեջիդ ադ դին
* Ահմեդալլար գյուղի դամբարան՝ XIII դար, Ֆիզուլիի շրջան
* Միրալի դամբարան՝  XIII-XIV դարեր, Ֆիզուլիի շրջանի Աշագի Վեյսելլի գյուղ
* Յահյա իբն Մուհամմադ ալ-Հաջի դամբարան՝ 1305 թվական, Զանգելանի շրջանի Մամեդբեյլի գյուղ
* Բարդայի դամբարան՝ 1322 թվական, Նախիջանցի Ահմեդ իբն Էյյուբ ալ Հաֆիզ,
* Պապրավենդ (Նոր Կարմիրավան) գյուղի դամբարան՝ XIV դար, Աղդամի շրջան,
* Խաչեն (Արմենակավան) գյուղի դամբարան՝ XIV դար, Աղդամի շրջան,
* Ախսադան բաբա դամբարան՝ XIV դար, Ահմեդ, Էյյուբի որդի,
* Ղարաբաղլար գյուղի դամբարան՝ XIV դար, Նախիջևանի ԻՀ
* Դիրիբաբա դամբարան՝ 1402 թվական, Մարազա,
* Սեյիդ Յահյա Բակուվի դամբարան՝ XV դար, Բաքու, Շիրվանշահերի ապարանքների համալիր, 
* «Էդի Գյումբեզ» դամբարան՝ XV դար, Շամախի,
* Շեյխ Ջունեյդի դամբարան՝ 1544 թվական, ներկայիս Գուսարի շրջանի Խեզրե գյուղում,
* Նոյի գերեզման՝ Նախիջևան,
* Խանակա՝ XIII-XV դարեր, Ջուղայի շրջան։


Պատկեր:Comərd Qəssab Türbəsi 3.jpg|«Ջոմարդ Ղասաբի դամբարան» Գանձակում, XII դար
Պատկեր:Nakhichevan Mausoleum.jpg| Յուսիֆ իբն Քուսեիրի գերեզմանը Նախիջևանում, 1162 թ.
Պատկեր:Mömünəxatun türbəsi 2018.jpg|Մոմինե խաթունի դամբարանը Նախիջևանում, 1186 թ.
Պատկեր:Gülüstan türbəsi bərpadan sonra.jpg|«Գյուլիստան» դամբարանը Ջուղայի շրջանում, XII կամ XIII դար
Պատկեր:Qarabağlar türbə kompleksinin ümumi görünüşü.jpg|«Ղարաբաղլար գյուղի դամբարան» Քենգերլիի շրջանում, XII-XIV դարեր
Պատկեր:Barda TowerMausoleum 004 6789.jpg|Բարդայի դամբարան, 1322 թ.
Պատկեր:Əlincəçay xanəgahı Naxçıvan.jpg|Խանակա Ջուղայի շրջանում, XIII-XV դարեր
Պատկեր:Nuh türbəsi.jpg|«Նոյի գերեզման» Նախիջևանում, XVI դար
Պատկեր:02252 013qusar.jpg|«Շեյխ Ջունեյդի դամբարան» Գուսարի տարածաշրջանում, 1544 թ.
Պատկեր:Shamakhi YeddiGumbezMausoleums 004 2959.jpg|«Էդդի Գյումբեզ» Շամախիում,  XVIII-XIX դարեր
Պատկեր:KalahanaMausoleums 004 2826.jpg|«Քալահանա գյուղի դամբարաններ» Շամախիում,  XVIII-XIX դարեր  



## Մզկիթներ
Ադրբեջանում ճարտարապետական շենքերի շարքում առանձնանում են խանակաները, որոնցից յուրաքանչյուրում անպայման կային մզկիթներ, որոնց կառուցումը վերագրում են IX-X դարերին։ Խանակաները ապաստան էին ծառայում իրենց տները չունեցող սուֆիների համար, որպես համատեղ կրոնական ծեսերի և սուֆիական արարողությունների վայր։ Շատ դեպքերում խանակաները ժամանակ ստեղծվում էին սրբերի գերեզմանների մոտակայքում։ Ճարտարապետական և տարածական լուծման կատարելագործման և ֆունկցիոնալ բեռի խստության տեսանկյունից՝ Պիր Հուսեյնի խանական առանձնանում է Ադրբեջանի խանակաների շարքում, որը ազգային նշանակության հուշարձան է։ Այն գտնվում է Հաջիկաբուլի շրջանի Գուբալիբալոգլան գյուղում, Պիրսաաճայ գետի ափին և կապված է 11-րդ դարի հայտնի սուֆի շեյխ Պիր Հուսեյն Ռավանիի (Շիրվանի) անվան հետ, ով սուֆիական մեծ բանաստեղծ և փիլիսոփա Մուհամեդ Բակուվի (948-1050) կրտսեր եղբայրը, ով հայտնի էր Մերձավոր Արևելքում Բաբա Կուհի անունով և թաղված է Շիրազում։

* Ջումա մզկիթ Շամախիում՝ հիմնվել է 743 թվականին, բազմիցս վերակառուցվել է,
* Մուհամմեդ մզկիթ Բաքվում (1078-1079 թթ.)
* Պալատական մզկիթ Բաքվում (XV դար)՝ մտնում է Շիրվանշահերի ապարանքների համալիրի մեջ
* Թուբա Շախի մզկիթ (XV դար)
* Ջումա մզկիթ Բասկալ գյուղում,
* Ջումա մզկիթ Գանձակում (XVII դար)
* Ջումա մզկիթ Աղդամում (Ակնա) (XIX դարի կես),
* Գյովհար Աղայի վերին մզկիթ Շուշիում (XVIII-XIX դարեր),
* Թազափիր մզկիթ (1905-1914 թթ.),
* Բիբի Հեյբաթ մզկիթ, կառուցվել է 1282 թվականին։ Մզկիթը ավերվել է 1936 թվականին, գոյություն ունեցող կառույցը կառուցվել է 1998-1999 թվականներին։


Պատկեր:Qoşa minarəli məscid. Şamaxı şəhəri.JPG|Ջումա մզկիթ Շամախիում (VIII դար)
Պատկեր:Muhammad Mosque (Baku) 1.JPG|Մուհամմեդ մզկիթ Բաքվում (1078-1079 թվականներ)
Պատկեր:Baku JumaMosque 004 7609.jpg|Ջումա մզկիթ (Բաքու) (1899 թվական, մինարե - 1437 թվական)
Պատկեր:Ganja ShahAbbasMosque 004 5730.jpg|Շահ Աբասի մզկիթ Գանձակում (XVII դար)
Պատկեր:Ordubad cümə məscidi ümumi görünüş.jpg|Ջումա մզկիթ Օրդուբադում (XVII դար)
Պատկեր:Ömər Əfəndi məscidi, Şəki (01).jpg|Օմար Էֆենդու մզկիթ (XIX դար)
Պատկեր:Böyük bazar məscidi.png|Մեծ շուկայական մզկիթ Լենքորանում (1864 թ.)
Պատկեր:Agdam Mosque2018-12.jpg|Աղդամի (Ակնա) ջումա մզկիթ (1868-1870 թթ.)
Պատկեր:Ozan məscidi.jpg|Օզան մզկիթ Գանձակումում (1884 թ.)
Պատկեր:Shusha, Mosque Ashagi (Lower) Gevhar Aga - panoramio.jpg|Գովհար աղայի ստորին մզկիթ Շուշիում (XIX դար)
Պատկեր:Təzəpir məscidi cut.jpg|Թազափիր մզկիթ Բաքվում, 1905-1914 թթ. 
Պատկեր:Naxçıvan Cümə məscidi.jpg|Ջումա մզկիթ Նախիջևանում (XII դար)
Պատկեր:Baku Bibi-EybatMosque 004 8705.jpg|Բիբի Հեյբաթ մզկիթ Բաքվում, 1260-1282 թվականներ, ավերվել է 1936 թվականին, գոյություն ունեցող կառույցը կառուցվել է 1998-1999 թվականներին:     



## Տաճարներ և եկեղեցիներ
* Բաքվի կրակի տաճար Աթեշգա (XVII-XVIII դարեր)՝ հնդուական տաճար Սուրախանիում, որը կառուցվել է Բաքվում բնակվող հինդուական համայնքի կողմից,
* Սուրբ Եղիշե եկեղեցի Քիշում,
* Մարիամ Աստվածածնի ծննդյան ուղղափառ տաճար Բաքվում,
* Սուրբ մյուռոնյաների ուղղափառ տաճար (1908-1909 թթ.) Բաքվում
* Միխայլովսկ Արխանգելյան ուղղափառ եկեղեցի Բաքվում
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի Բաքվում (1903 թվական),
* Սուրբ Գեորգիի եկեղեցի Գախում,
* Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի (1912 թվական)՝ կաթոլիկ տաճար Բաքվում, քանդվել է 1938 թվականին
* Մարիամ Աստվածածնի Անարատ Հղության եկեղեցի (2007 թվական) Բաքվում,
* Լյութերական եկեղեցի (1899 թվական)՝ լյութերական եկեղեցի Բաքվում։ Փակ էր խորհրդային իշխանության տարիներին, այժմ շենքում համերգասրահ է գտնվում։



Պատկեր:Ateshgah Fire Temple.jpg|Աթեշգա
Պատկեր:Bakirə Məryəmin Məsum Hamilələyi kilsəsi (Bakı, pravoslav).jpg|Մարիամ Աստվածածնի ծննդյան ուղղափառ տաճար
Պատկեր:Alexander Nevsky church in Ganja.JPG|Ալեքսանդր Նևսկու եկեղեցի Գանձակում
Պատկեր:Church of Saviour in Baku.jpg|Լյութերական եկեղեցի Բաքվում
Պատկեր:Gəncə lüteran kilsəsi.jpg|Լյութերական եկեղեցի Գանձակում
Պատկեր:Baku Azerbaijan Church of the Immaculate Conception.jpg|Մարիամ Աստվածածնի Անարատ Հղության եկեղեցի Բաքվում
Պատկեր:Nij EliseyChotariChurch 004 3497.jpg|Նիջի Սուրբ Եղիսե եկեղեցին
Պատկեր:Qotoqlo church.jpg|Եկեղեցի Գախի շրջանի Կոտյուկլու գյուղում
Պատկեր:Kakhi little Alaverdi church (6).JPG|Սուրբ Խաչի վեհության եկեղեցի (Փոքր Ալավերդի) Գախում
Պատկեր:St. Nino Church of Alibeglo.jpg|Ալիբեյլիի Սուրբ Նունե եկեղեցի  



## Կամուրջներ
Կամուրջները առաջատար տեղ էին գրավում հին և միջնադարյան Առանի և Շիրվանի ճարտարագիտական կառույցների շարքում։ Դրանք կառուցվում էին ճանապարհների վրա, որոնք կապում էին առևտրի կենտրոններ Բաքուն, Շամախին, Գանձակը, Թավրիզը, Արդաբիլը համաշխարհային տարանցիկ ուղիների հետ։

* Խոդա Աֆարինի կամուրջներ Արաքս գետի վրա,
* 4-կամարանոց Կարմիր կամուրջ Ղազախի շրջանում (XII դար),
* Ջուղայի կամուրջ Արաքս գետի վրա, Ջուղայի մոտակայքում,
* 3 կամուրջ Գյանջաչայում (մնացորդներ, XII-XIII դդ.):



Պատկեր:Khoda.jpg|15-կամարանոց Խոդա Աֆարինի կամուրջներ
Պատկեր:Red bridge.jpg|Կարմիր կամուրջ ադրբեջանա-վրացական սահմանին
Պատկեր:Ulu körpü.jpg|Կամուրջ Գախում
Պատկեր:Bərdədə Tərtər çayı üzərində qədim körpü.jpg|Կամուրջ Թարթառ գետի վրայով, VI-VII դարեր, Բարդա
Պատկեր:Gədəbəy rayonu Qanli Korpu.jpg|«Գանլի» կամուրջ Գետաբեկում, XIX դարի վերջ



## Բաղնիքներ
Ադրբեջանի ամենատարածված հասարակական կառույցներից մեկը բաղնիքներն էին։ Բացի քաղաքում սանիտարահիգիենիկ գործառույթի կատարումից, նրանք միաժամանակ ծառայում էին նաև որպես հանդիպման և հանգստի վայր։ Բաղնիքները երբեմն նաև օգտագործվում էին որպես մարզական գործունեության վայր։ Բաղնիքների վերին մասում թեթև ծխի համար անց էին թողնում։ Ադրբեջանի տարածքում մեծ քանակությամբ բաղնիքներ կան.

* Աբշերոնի Նարդարան գյուղի բաղնիք (1388 թվական, ճարտարապետ՝ Քեշթասիֆ իբն Մուսա)
* Կասում-բեկի բաղնիք (XVIII-XIX դդ.) Իչարի Շահարում,
* Հաջի Գայբայի բաղնիք (XV դար) Իչարի Շահարում,
* Շիրվանշահերի բաղնիք (XV դար) Իչարի Շահարում,
* Բասքալ գյուղի բաղնիք (XVII դար),
* Բաղնիք Գանձակում («Չոկեկ խամամ», XVI դար),
* Բաղնիք Շուշիում («Մերդինլի» թաղամասում),
* Բաղնիք Գուբայում («Չուխուր խամամ»),
* Բաղնիք Շաքիում (Աղվանլարի բաղնիք, ստորգետնյա բաղնիք, Դյարի բաղնիք. երեք բաղնիքներն էլ թվագրվում են XIX դարում)
* Բաղնիք Աղդամում (բաղնիք Աբդալ Գյուլաբլի գյուղում, 1900 թ., ճարտարապետ՝ Քերբալայ Սաֆիխան Գարաբագի)



Պատկեր:Banya haji gaiba.JPG|Հաջի Գայբայի բաղնիք Բաքվում, XV դար
Պատկեր:Ichery-Sheher 01.JPG|Շիրվանշահերի բաղնիք Բաքվում, XV դար
Պատկեր:Qasımbəy hamamı 2016.jpg|Կասում-բեկի բաղնիք (Բաքու), XV դար
Պատկեր:Old bath in Ganja.jpg|Բաղնիք Գանձակում (XVI դար)
Պատկեր:Kümbəzli hamam 2.jpg|Գմբեթավոր բաղնիք (XVIII դար)
Պատկեր:Pirsaqi, Azerbaijan, 2010 (2).jpg|Հաջի Շահվերդիի բաղնիք (XIX դար)
Պատկեր:Ağvanlar bath.JPG|Աղվանլարի բաղնիք Շաքիում (XVI դար) 



## XX դարի ճարտարապետություն
### Վաղ դարի ճարտարապետություն
Ապշերոնյան թերակղզում նավթահորերի արդյունաբերական հորատումը սկսվել է XIX դարի վերջին, ինչը նպաստեց Բաքվի նահանգի մյուս բոլոր արդյունաբերություններում արտադրության աճին։ XX դարի սկզբին Բաքուն վերածվեց Ռուսական կայսրության առաջատար արդյունաբերական քաղաքներից մեկի։ Բաքվի արագ տնտեսական աճն ուղեկցվեց հարուստ արդյունաբերողների մի մեծ շերտի առաջացմամբ, որոնց շարքում աչքի ընկան Էմանուել Նոբելը, Հաջի Զեյնալաբդին Թագիևը, Մուսա Նագիևը, Մուրթուզա Մուխթարովը, Շամսի Ասադուլաևը, Ալեքսանդր Մանթաշյանցը, ովքեր քաղաքում նոր շենքեր և շինություններ էին կառուցում։ Մեկենասությունը հիմք է դարձել հսկայական թվով հանրային շենքերի, դպրոցների և հիվանդանոցների կառուցման համար։ Այդ ժամանակ կանգնեցված շենքերի շարքում առանձնանում էր Իսմայիլիան (այժմ՝ Ադրբեջանի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի շենք), Մայիլով եղբայրների թատրոնը (այժմ՝ Մ.Ֆ. Ախունդովի անվան Ադրբեջանի օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոնի շենք) և Մուխթարովի պալատը (այժմ՝ Հարսանյաց պալատ)։

Բաքվում ծառեր և այգիներ տնկելը սկսվել է 1920-ականներից։ Մ. Է. Սաբիրի արձանը փոխարինվեց ներկայիս հուշարձանով (քանդակագործ Ջ. Գարյագդի, ճարտարապետ Գ. Ալիզադե, Ա. Իսմայլով)։ 1930-ականներին նոր ծովափնյա բուլվարի (հին բուլվարի երկարացում) կառուցումը ազդեց քաղաքի գլխավոր հատակագծի կենտրոնական մասի բարելավման վրա։ Խոշոր հասարակական տների ընդլայնումը և 1924-1927 թվականների ընդհանուր պլանով նախատեսված կանաչապատման ընդլայնումը բնութագրում են այս ժամանակահատվածում Բաքվի ճարտարապետության զարգացմանը։ Ընդհանուր հատակագծի իրականացման կարևոր միջոցառումներից մեկը մայիսի 28-ի փողոցն ու Բյուլբյուլ բուլվարը միավորող տարածքի կառուցումն էր։ Մի շարք դպրոցներ կառուցվել են Բաքվում և Ադրբեջանի այլ քաղաքներում։ Բաքվում և երկրի այլ քաղաքներում Ս.Դադաշովի և Մ. Ուսեյնովի նախագծած քառահարկ շենքերն առանձնանում են ճարտարապետական լուծումների արտահայտչությամբ։ Այս նախագծերը բնութագրվում են դասական ձևերով՝ ազգային ճարտարապետության ավանդույթների հետ միասին։ Նոր ճարտարապետությունը ազգային ճարտարապետությանը հարմարեցնելու միտումը բնութագրում է այդ ժամանակի ադրբեջանցի ճարտարապետի ստեղծագործական որոնումը։ Այս ուղղության զարգացման մեջ առաջատար տեղ գրավեց Ս.Դադաշովի և Մ. Ուսեյնովի համատեղ գործունեությունը։

Պատկեր:Mayoralty of Baku main façade, 2015.jpg|
Պատկեր:Palace of Happines (Mukhtarov street).jpg|Մուխթարովի պալատ: Ճարտարապետ՝ Ի. Պլոշկո
Պատկեր:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|Իսմայիլյա շենք: Ճարտարապետ՝ Ի. Պլոշկո
Պատկեր:Azerbaijan State Academic Opera and Ballet Theatre main façade, 2015.jpg|Օպերայի և բալետի թատրոն: Ճարտարապետ՝ Ն. Բաև
Պատկեր:Building on Nigar Rafibeyli Street 25 2020.jpg|Մուսա Նագիեւի տուն: Ճարտարապետ՝ Ի. Պլոշկո
Պատկեր:National Art Museum of Azerbaijan (de Burs House) edited.jpg|Դե Բուրի առանձնատուն: Ճարտարապետ Ֆոն դեր Նոնե
Պատկեր:Historical Building In City Ganja Azerbaijan (132096231).jpeg|Զինգերի տունը Գանձակումում:
Պատկեր:Ganja History - Ethnography Museum building.jpg|Զիյադխանովների առանձնատունը Գանձակում
Պատկեր:First building of the Government of the Azerbaijan Democratic Republic 3 (Ganja city).jpg|Գանձակում քաղաքային խորհրդի շենք
Պատկեր:Azerbaijan State Philharmonic Hall 2016.jpg|Ադրբեջանի պետական ֆիլհարմոնիայի շենք: Ճարտարապետ՝ Գաբրիել Տեր-Միքելյան 



### Խորհրդային Ադրբեջանի ճարտարապետություն
1920-ականների ադրբեջանական սովետական ճարտարապետությունը ձևավորվեց որպես իսլամական արևելքի ճարտարապետություն (Բաքվի երկաթուղային կայարանի շենք), 1920-1930-ականները ներծծված էին կոնստրուկտիվիզմի գաղափարով, որը բնութագրվում էր նախագծերի հստակ գծերով և ճակատների ուղիղ եզրերով։ Այս ժամանակահատվածը սերտորեն կապված է ճարտարապետներ Ալեքսեյ Շչուսևի, Վեսնին եղբայրների, Ս. Ս. Պեն, Գ. Մ. Տեր-Միքելյանի աշխատանքի հետ։ Միքաել Ուսեյնովի վաղ աշխատանքները նույնպես կոնստրուկտիվիզմի ոճում էին։ 1934 թվականին Ադրբեջանի Կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեն որոշում կայացրեց, որով քննադատում էր այս ոճը և կոչ անում վերադառնալ ազգային ավանդույթներին և արմատներին։ «Կոնսրուկտային» ոճը երկար չապրեց, և արդեն 30-40-ական թվականներին այն փոխարինվեց ճարտարապետներ Ս.Ա.Դադաշևի, Վ.Ա.Մունցի և Միքաել Ուսեյնովի աշխատանքներով, որոնք իրենց շինարարական նախագծերում համատեղում էին դասական և ազգային ճարտարապետական առանձնահատկության ձևերը։ Այս շարքում առանձնանում է Միքայել Ուսեյնովի արվեստը։ Ուսեյնովի «դասական-ազգային ոճով» աշխատանքները ներառում են Սովետների պալատը (1934), Ադրբեջանի պետական երաժշտական ակադեմիան (1936), Նիզամիի թանգարանը (1940), Ա.Ֆ. Ախունդովի անվան Ազգային գրադարանը (1947) և НАНА շենքերի համալիրը (1948-1960): 1936 թվականին ստեղծվեց Ադրբեջանի ճարտարապետների միությունը։ Ադրբեջանի ԽՍՀ Կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեի առաջին քարտուղար Հեյդար Ալիևը, որը ղեկավարում էր հանրապետությունը 1969-1982 թվականներին, կոչ արեց ադրբեջանցի ճարտարապետներին համատեղել ժամանակակից աշխարհի ճարտարապետության տարրերը ադրբեջանական ազգային ոճի հետ։ Ուսեյնովի այդ ժամանակաշրջանի աշխատանքներում ներառված են Նարիման Նարիմանովի (1968), Նիզամի Գյանջավիի (1970) մետրոյի կայարանները և Գիտությունների ակադեմիան (1976), Զագուլբայի Հյուրատունը, Ազադլըգ պողոտայի բնակելի շենքերը և Գանձակի Կյապազ հյուրանոցը (1973):


Պատկեր:Nizami kinoteatrı.jpg|«Նիզամի» կինոկենտրոն
Պատկեր:House of scientists, Neftçilər pr. 69.jpg|Գիտնականների բնակելի տուն
Պատկեր:Building in Nizami street.JPG|«Բուզովնեյնտ» տրեստի բնակելի շենք

Պատկեր:Respublika oteli.jpg|Respublika հյուրանոց Բաքվում, 1970
Պատկեր:Gəncə şəhər icra hakimiyyətinin binası.jpg|Գանձակի քաղաքապետարանի շենք 



### XX դարի դամբարաններ


Պատկեր:Nizami məqbərəsi - poster.jpg|«Նիզամի Գյանջավի դամբարան» Գանձակում, 1947
Պատկեր:Huseyn Javid Mausoleum at Nakhchivan.jpg|Հուսեյն Ջավիդի դամբարան Նախիջևանում
Պատկեր:Vagif mausoleum after restoration, Shusha, Azerbaijan (cropped).jpg|Վագիֆի դամբարան Շուշիում 
Պատկեր:Cavadkan mausoleum.jpg|Ջավադ խանի՝ Գյանջայի խանության վերջին խանի դամբարանը Գանձակում



## Ժամանակակից Ադրբեջանի ճարտարապետություն
Ադրբեջանի ժամանակակից ճարտարապետությունը մարմնավորում է նախորդ տարիների ամբողջ ժառանգությունը, նոր կանգնեցված շենքերում և կառույցներում օգտագործվում են «իսլամական», «գոթական», «դասական», «մոդեռնիստական» ոճեր՝ «ազգային» ճարտարապետության տարրերի ներդրմամբ։ Վերջին տարիներին կառուցված շենքերն առավել հաճախ երեսապատվում են ագլայ քարով, որի հանքավայրերը գտնվում են հիմնականում Ապշերոնի թերակղզում, և նաև օգտագործվում են որպես արտաքին երեսպատման նյութ՝ մարմար, գրանիտ և ալյումինե կոմպոզիտային վահանակներ։ Համաձայն Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի նախաձեռնած «Ադրբեջանի տարածաշրջանների զարգացման պետական ծրագրի»՝ ամենուրեք աշխատանքներ են տարվում Ադրբեջանի գրեթե բոլոր քաղաքներում նոր շենքերի կառուցման և նշանակալի ճարտարապետական օբյեկտների հիմնանորոգման ուղղությամբ։

Պետությունը նպատակասլաց քաղաքականություն է վարում Բաքու քաղաքի արտաքին տեսքը բարելավելու համար, կառուցվում են նոր բնակելի և վարչական շենքեր, վերականգնվում են հին ճարտարապետական շենքերի ճակատները, բարեկարգվում են քաղաքի պարկերի և աղբյուրների գոտիները։ Բաքվի ճարտարապետական տեսքը արագորեն փոխվում է։ Վերջին տարիներին հայտնված շենքերի շարքում առանձնանում է Flame Towers-ը՝ քաղաքի լեռնային մասում կառուցված 3 շենքերից բաղկացած համալիրը՝ կրակի բոցերի տեսքով, որոնք անձնավորում են Ադրբեջանի խորհրդանիշը՝ «Կրակի երկիր» («Odlar Yurdu»), համալիրը ներառում է գրասենյակներ, բնակավայրեր և Fairmont Baku հյուրանոցը։ Բացի Flame Towers-ից, կարելի է նշել Եվրատեսիլ 2012 երգի մրցույթի համար կառուցված «Crystal Hall» համերգասրահը, բրիտանացի ճարտարապետ Զահա Հադիդի գլուխգործոցը։ «Հեյդար Ալիև» մշակութային կենտրոն, Port Baku towers, Port Baku residence, Azure, Trump tower Baku աշխատանքները ևս պատկանում են նրան։ Մոտ ապագայում պետք է ավարտվեն Բաքվի և Ադրբեջանի համար նոր խորհրդանշական շենքերի՝ The Crescent Development Project և SOCAR tower, կառուցումը։

### [[Ադրբեջանի գորգերի թանգարան]]
Ադրբեջանի Հանրապետության Նախագահ Իլհամ Ալիևը հրամանագիր է ստորագրել Պրիմորսկի ազգային պարկի տարածքում թանգարանի համար նոր շենք ստեղծելու մասին՝ Ադրբեջանի Հանրապետության մշակույթի և զբոսաշրջության նախարարության, Հեյդար Ալիևի հիմնադրամի և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համատեղ ծրագրի շրջանակներում։ 2014 թվականին ավստրիացի ճարտարապետ Ֆրանց Յանցի ղեկավարությամբ ավարտվեց թանգարանի կառուցումը, որը համապատասխանում է բոլոր ժամանակակից պահանջներին։ Տարիների ընթացքում թանգարանը անընդհատ զարգացել և դարձել է Ադրբեջանի ազգային մշակույթի նմուշների հիմնական պահոցներից մեկը։ Թանգարանը դարձել է գիտական, կրթական, մշակութային կենտրոն՝ հյուրընկալելով բազմաթիվ միջոցառումներ, ինչպիսիք են ցուցահանդեսները, միջազգային սիմպոզիումները և գիտաժողովները։ Իր գոյության 50 տարվա ընթացքում թանգարանը կազմակերպել է ավելի քան 30 ցուցահանդես աշխարհի տարբեր երկրներում։ 1983 թվականին Հեյդար Ալիևի նախաձեռնությամբ և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կազմակերպչական աջակցությամբ Ադրբեջանի գորգերի թանգարանում տեղի ունեցավ «Արևելյան գորգագործության արվեստը» խորագրով միջազգային սիմպոզիում (միջազգային գիտական համախորհրդակցություն)։ Ավելի ուշ, թանգարանի մասնակցությամբ, անցկացվեցին միջազգային սիմպոզիումներ, ինչպիսիք են՝ Ադրբեջանի գորգագործությունը (1988), Ադրբեջանի գորգը և կիրառական արվեստը (2003)։ Բացի այդ, 2007 թվականին թանգարանը մասնակցեց Փարիզի ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կենտրոնակայանում կայացած Լյաթիֆ Քերիմովի ծննդյան 100-ամյակին նվիրված «Ադրբեջանի գորգագործության արվեստը» միջազգային սիմպոզիումին։


Պատկեր:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|Landmark Tower
|Հեյդար Ալիևի կենտրոն
Պատկեր:Heydar Aliyev International Airport, Baku (27761614519).jpg|Բաքվի Հեյդար Ալիևի անվան միջազգային օդանավակայան

Պատկեր:Ganja State Philharmonic Hall panorama.jpg|Գանձակի պետական ֆիլհարմոնիա
Պատկեր:Neftchilar avenue.jpg|Port Baku Residence և 1 Port Baku Towers  



## Տես նաև
* Նախիջևանի ճարտարապետական դպրոց
* Առանի ճարտարապետական դպրոց
* Ժամանակակից Ադրբեջանի տարածքում գտնվող հայկական տաճարների ցուցակ
* Azure
* Port Baku towers
* Port Baku residence
* SOCAR tower
* Flame Towers
* Հեյդար Ալիևի անվան մշակույթի կենտրոն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* «Ադրբեջանի ճարտարապետության պատմություն», Պետ. խմբ. գրականություն շինարարության, ճարտարապետության և շինանյութերի վերաբերյալ, Մոսկվա, 1963։
* «Ադրբեջանի ճարտարապետությունը. Նիզամիի դարաշրջան », ԽՍՀՄ ճարտարապետության ակադեմիայի պետական ճարտարապետական հրատարակչություն, Մոսկվա, 1947։

## Արտաքին հղումներ
* '' Կ.Մ. Մամեդ-զադե''։ Ադրբեջանի շինարարական արվեստ
* Ճարտարապետական արվեստ
* http://www.advantour.com/rus/azerbaijan

Կատեգորիա:Ադրբեջանի ճարտարապետություն