Մարդու իրավունքների միջազգային փաստաթղթեր

'''Մարդու իրավունքների''' միջազգային փաստաթղթեր են համարվում այն պայմանագրերն ու միջազգային փաստաթղթերը, որոնք հանդիսանում են մարդու իրավունքների պաշտպանության և միջազգային մարդու իրավունքների իրավունքի իրավական աղբյուրներ։ Դրանք ստորաբաժանվում են շատ կարգերի, սակայն հիմնականում բաժանվում են երկու հիմնական կատեգորիայի։

* **[[Հռչակագիր|Հռչակագրեր]]** (ընդունվում են միջազգային ատյանների, օրինակ՝ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի կողմից, և որոնք իրենց բնույթով հայտարարություններ են։ Դրանք իրավաբանորեն համապարտադիր բնույթ չեն կրում, սակայն կարող են ունենալ քաղաքական ազդեցություն և ընկալվել որպես «փափուկ իրավունքի» (soft law) փաստաթղթեր։ Սովորաբար պարունակում են ուղենշային սկզբունքներ։)
* Կոնվենցիաներ (բազմակողմանի պայմանագրեր են՝ իրավաբանորեն պարտադիր դառնալու նպատակով։ Դրանք սովորաբար ունեն կոնկրետ և հարկադրող բնույթ, պահանջում են պետությունների օրենսդիր մարմինների կողմից վավերացում):

Բացի դրանցից, կան նաև որոշ «առաջարկություններ», որոնք, թեև մշակվում են բազմակողմանի համաձայնությամբ և իրենց բնույթով նման են կոնվենցիաներին, սակայն ենթակա չեն վավերացման, դրանք հիմնականում ընկալվում են ընդհանուր չափանիշների համատեքստում։

Բացի այդ, կարող են գոյություն ունենալ կառավարչական ուղեցույցներ, միջազգային դատարանների կանոնադրություններ կամ այլ ինստիտուցիոնալ փաստաթղթեր։

Ցանկացած դրույթ կամ սկզբունք, որը բխում է նման փաստաթղթերից, ժամանակի ընթացքում կարող է ձեռք բերել միջազգային սովորութային իրավունքի ուժ, անգամ եթե որևէ պետություն այն պաշտոնապես չի ճանաչել, պարզապես այն լայնորեն ընդունվել և կիրառվել է բավարար ժամանակահատվածում։

Մարդու իրավունքների միջազգային փաստաթղթերը կարելի է բաժանել՝

* Համաշխարհային, որոնց կարող է միանալ ցանկացած պետություն աշխարհում։
* Տարածաշրջանային, որոնք վերաբերում են բացառապես որոշակի տարածաշրջանի պետություններին։

Բազմաթիվ կոնվենցիաներ և առաջարկություններ ստեղծում են մոնիթորինգային մեխանիզմներ և մարմիններ, որոնք վերահսկում են դրանց կատարումը։ Որոշ դեպքերում այդ մարմինները չունեն բավարար քաղաքական կամ իրավական լծակներ և կարող են անտեսվել պետությունների կողմից։ Այլ դեպքերում դրանք ունեն իրական ազդեցություն։ Օրինակ՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի որոշումներն առավել հաճախ կատարվում են։

Նման մոնիթորինգային մեխանիզմները տարբեր են, նաև ըստ նրա, թե ի՞նչ չափով են անհատները կամ պետությունները կարողանում ներկայացնել բողոքներ։ Օրինակ՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի շրջանակում որոշ դեպքերում հնարավոր է անհատական գործերը ներկայացնել միջազգային դատարան։ Որոշ դեպքերում դա կարող է տեղի ունենալ նույնիսկ ազգային դատարաններում՝ համընդհանուր իրավազորության հիման վրա։

Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը, քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը, և տնտեսական, սոցիալմշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը, ինչպես նաև այլ հիմնարար փաստաթղթեր միասին հաճախ անվանվում են որպես «Մարդու իրավունքների միջազգային օրենսգիրք»։

ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակը (OHCHR) ներառում է այս փաստաթղթերն իր պաշտոնական ցանկում, որը հասանելի է նաև պաշտոնական կայքում։

## Հռչակագրեր
### Համաշխարհային

* Երեխաների իրավունքների հռչակագիր (1923)
* Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր (1948)
* Հաշմանդամների իրավունքների հռչակագիր (ՄԱԿ, 1975)
* Իրավունքի զարգացման հռչակագիր (ՄԱԿ-ի կողմից որպես ուսումնասիրություն հրապարակվել է 1979 թվականին, որպես հռչակագիր ընդունվել է 1986 թվականին)
* Վիեննայի հռչակագիր և գործողությունների ծրագիր (Մարդու իրավունքների համաշխարհային կոնֆերանսում 1993 թվականին)
* Պեկինի հռչակագիր և գործողությունների ծրագիր (Կանանց չորրորդ համաշխարհային կոնֆերանս 1995 թվականին)
* Մարդու պարտականությունների և պատասխանատվության մասին հռչակագիր (ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից 1998 թվականին)
* Մշակութային բազմազանության համընդհանուր հռչակագիր (ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից 2001 թվականին)
* Բնիկ ժողովուրդների իրավունքների հռչակագիր (ՄԱԿ-ի կողմից 2007 թվականին)
* Սեռական կողմնորոշման և գենդերային ինքնության մասին հռչակագիր (ՄԱԿ-ի կողմից 2008 թվականին)

### Տեղական։ Ամերիկա
* Ամերիկյան հռչակագիր մարդու իրավունքների և պարտականությունների մասին (OAS- կողմից 1948 թվականին
* Ամերիկյան հռչակագիր բնիկ ժողովուրդների իրավունքների մասին(OAS-ի կողմից 2016 թվականին)

### Տեղական։ Ասիա
* ԱՍԵԱՆ-ի ժողովուրդների և կառավարությունների հիմնական պարտականությունների հռչակագիր (Ասիայի մարդու իրավունքների տարածաշրջանային խորհուրդ,1983 թվականին)
* ԱՍԵԱՆ-ի մարդու իրավունքների հռչակագիր (ASEAN, 2009)

### Տեղական։ Մերձավոր Արևելք
* Մարդու իրավունքների Կահիրեի իսլամական հռչակագիր (OIC-կողմից 1990 թվականին)

## Կոնվենցիաներ
### Համաշխարհային
Մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակի համաձայն՝ կան մարդու իրավունքների վերաբերյալ ինը հիմնական միջազգային փաստաթղթեր և մի քանի լրացուցիչ արձանագրություններ.

* Ռասայական խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին կոնվենցիա (ICERD, 1965 թվականի դեկտեմբերի 21)
* Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիր (ICCPR, 1966 թվականի դեկտեմբերի 16)
* Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիր (ICESCR, 1966 թվականի դեկտեմբերի 16)
* Կանանց նկատմամբ խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին կոնվենցիա (CEDAW, 1979 թվականի դեկտեմբերի 18)
* Կտտանքների և այլ դաժան, անմարդկային կամ նվաստացնող վերաբերմունքի կամ պատժի դեմ կոնվենցիա (CAT, 1984 թվականի դեկտեմբերի 10)
* Երեխայի իրավունքների մասին կոնվենցիա (CRC, 1989 թվական նոյեմբերի 20)
* Բոլոր միգրանտ աշխատողների և նրանց ընտանիքների անդամների իրավունքների պաշտպանության մասին միջազգային կոնվենցիա (ICMW, 1990 թվականի դեկտեմբերի 18)
* Բոլոր անձանց հարկադիր անհետացումից պաշտպանության մասին միջազգային կոնվենցիա (CPED, 2006 թվականի դեկտեմբերի 20)
* Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին կոնվենցիա (CRPD,  2006 թվականի դեկտեմբերի 13)

Գոյություն ունեն մարդու իրավունքների պաշտպանության որոշ այլ գործիքներ, մի քանի օրինակներ՝

* Հանցագործության դեմ պայքարի և պատժի մասին միջազգային կոնվենցիա (ICSPCA)
* Բոլոր միգրանտ աշխատողների և նրանց ընտանիքների անդամների իրավունքների պաշտպանության մասին միջազգային կոնվենցիա
* Փախստականների կարգավիճակի մասին կոնվենցիա և փախստականների կարգավիճակի մասին արձանագրություն
* Ապաքաղաքացիության նվազեցման մասին կոնվենցիա
* Ցեղասպանության հանցագործության կանխարգելման և պատժի մասին կոնվենցիա
* Բնիկ և ցեղային ժողովուրդների կոնվենցիա, 1989 թվական (ILO 169)
* HURIDOCS-ի առաջին ժողով (HURIDOCS, 1982 թվական հուլիսի 24)
* Խոշտանգումների մասին կոնվենցիա (OMCT, 1983 թվականի ապրիլի 14)

### Տեղական։ Աֆրիկա
* Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների մասին Աֆրիկյան խարտիա (1981 թվականի հունիս)
* Երեխայի իրավունքների և բարեկեցության մասին Աֆրիկյան խարտիա (1990 թվական)
* Մապուտոյի արձանագրություն (2003 թվականի հուլիսի 11)
* Աֆրիկյան երիտասարդության խարտիա (2006 թվականի հունիսի 30)
* Աֆրիկյան հաշմանդամության մասին արձանագրություն (2019 թվականի հունիսի 30)
* Հնդկական զարգացման համագործակցության (SADC) գենդերային արձանագրության վերանայված տարբերակն ուժի մեջ է մտել 2018 թվականին)

### Տեղական։ Ամերիկա
* Մարդու իրավունքների մասին ամերիկյան կոնվենցիա
* Կտտանքների կանխարգելման և պատժման միջամերիկյան կոնվենցիա
* Անձանց հարկադիր անհետացման մասին միջամերիկյան կոնվենցիա
* Կանանց նկատմամբ բռնության կանխարգելման, պատժման և վերացման մասին միջամերիկյան կոնվենցիա
* Հաշմանդամություն ունեցող անձանց նկատմամբ խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին միջամերիկյան կոնվենցիա

### Տեղական։ Եվրոպա
* Եվրոպական Միության Հիմնարար Իրավունքների Խարտիա
* Մարդկանց թրաֆիքինգի դեմ պայքարի մասին կոնվենցիա
* Քաղաքացիության մասին եվրոպական կոնվենցիա
* Տարածաշրջանային կամ փոքրամասնությունների լեզուների եվրոպական խարտիա (ECRML)
* Մարդու իրավունքների մասին եվրոպական կոնվենցիա (ECHR)
* Խոշտանգումների և անմարդկային կամ նվաստացնող վերաբերմունքի կամ պատժի կանխարգելման մասին եվրոպական կոնվենցիա (CPT)
* Եվրոպական սոցիալական խարտիա (ESC) և վերանայված սոցիալական խարտիա
* Ազգային փոքրամասնությունների պաշտպանության մասին շրջանակային կոնվենցիա (FCNM)

### Տեղական։ Մերձավոր Արևելք
* Մարդու իրավունքների արաբական խարտիա (ՄԻԱԽ) (2004 թվականի մայիսի 22)

## Տես նաև
* Համընդհանուր իրավասություն
* Օրենքի գերակայության ծրագիր զինված հակամարտություններում (RULAC)
* Միջազգային քրեական դատարան (հիմնադրվել է 2002 թվականին)
* Միջազգային մարդու իրավունքների իրավունք
* Մարդու իրավունքների գնաճ
* Մարդու իրավունքների պայմանագրային մարմիններ
* Մարդու իրավունքների կազմակերպությունների ցանկ
* Բնիկ ժողովուրդների իրավունքների կազմակերպությունների ցանկ
* Կենդանիների բարեկեցության միջազգային կոնվենցիաների ցանկ
* Օրենքի գերակայություն
* Կանոնակարգ՝ համաձայն բարձրագույն օրենքի

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* International Human Rights Instruments - U.N. list
* International Justice Resource Center News and resources for international human rights law

Կատեգորիա:Համաձայնագրեր
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների գործիքներ
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք