Քաոս (տիեզերածնություն)

**Քաոս** (, *khaos*), վերաբերում է տիեզերքի կամ Տիեզերքի ժամանակագրությանը, ինչպես նաև բնութագրում է երկրի և դրախտի միջև եղած տարածությունը։
[thumb|ձախ|''Անսահման քաոս'', փայտին փորագրված աշխատանք, որը գտնվում է [Բերգամո քաղաքի Սուրբ Մարիա բազիլիկ տաճարում․ հեղինակ՝ Լորենցո Լոտտո։]]

## Ստուգաբանություն
Հունարեն  նշանակում է դատարկություն, ազատ տարածություն և ռիֆտ։

Այն կարելի է նաև կոչել բաց տարածություն, տիեզերք, օդային միջավայր, անհուն մթություն։ Փերեզդես Սիրոսցին (մ․թ․ա․ 6-րդ դար) *քաոսը* համեմատում է ջրի հետ՝ նշելով, որ այն պիտի ունենա տարբերակելու համար յուրահատուկ ձև։

## Հունահռոմեական ավանդություն
thumb|ձախից|''Քաոս'', նկարիչ՝ Ջորջ Ֆրեդերիկ Վոթս։
Հեսիոստոսի և նախասոկրատեսյան ժամանակաշրջանում Հունաստանում տերմինն օգտագործվում էր կոսմոգոնիայի ենթատեքստում։ Հեսիոդոսը «քաոսը» մեկնաբանում էր այպես․ «Երկրի վերևում բացված ճեղք, որը ստեղծվել է Երկրի և Երկնքի նախնական միասնության բաժանումից հետո» կամ «Երկրագնդի տակ գտնվող բացարձակ տարածք, որի վրա գտնվում է Երկիրը»։
Հեսիոդոսի «Թեոգոնիա» աշխատությունում, «քաոսը» առաջին գոյություն ունեցող բանն էր․ "Սկզբում քաոս եղավ", բայց հետո (հնարավոր է քաոսից հետո) հայտնվեցին Գեան, Տարտարոսը և Էրոսը (Աֆրոդիտեի որդին)։ Բայց, հաստատապես, քաոսից ծնվեցին Նիքսն ու Էրեբոսը։ Հեսիոդոսը կարծում էր, որ Քաոսը՝ ինչպես Տարտարոսը, վայր էր երեխաներ ունենալու համար, բայց այն շատ հեռու էր ու մռայլ և դրա հետևում ապրում էին Տիտանները։ Եվ ինչպես երկիրը, օվկիանոսն ու ամենաբարձր օդային շերտը, քաոսը նույնպես կարող էր նեթարկվել Զևսի ուղարկած ամպրոպների ազդեցությանը։
Հեսիոդոսի «Թեոգոնիա» աշխատության հատվածներում նշվում էր, որ Քաոսը գտնվում էր Երկրի տակ, բայց Տարտարոսի վերևում։ Փիլիսոփաներից շատերը, ինչպիսին է Հերակլիտը, ասում էին, որ նախաքաոսային ժամանակաշրջանը ներկայիս իրականության հիմքն է։

Հունական դիցաբանության մեջ անսահմանության գաղափարը ծագել է դեռևս առաջին կրոնական հայացքների ձևավորման ընթացքում։ Հույն փիլիսոփաներն եղել են առաջինը, որոնց վրա ազդել է աստծո ծագման, գոյության գաղափարը։ Ի սկզբանե՝ աշխարհի ձևավորման մասին ուսումնասիրություններ կատարելիս՝ մարդիկ կենտրոնանում էին նրա ժամանակագրական զարգացման վրա։ Նրանք հավատում էին, որ երկիրը ձևավորվել է նախնադարյան միավորումների հիման վրա, և դա աշխարհաստեղծման հիմնական պատճառն էր։
Անաքսիմանդրոսը պնդում էր, որ *apeiron-*ը՝ անսահման տարածությունը, իր մեջ ներառում է ավելի շատ սովորական տարրեր, քան աստվածային։ Ամեն ինչ այդ տարածությունից է և անհրաժեշտության դեպքում ամեն ինչ կարող է վերադառնալ այնտեղ։ Համաձայն առաջ քաշված գաղափարների՝ բնությունը գտնվում էր երկրից ներքև, բայց նրա արմատները տարտարոսից վեր էին՝ անդրաշխարհի ամենացածր տեղում։ Անտիկ շրջանի հույն փիլիսոփա Քսենոփանեսը այն բնութագրում է հետևյալ կերպ․ «Երկրի վերին սահմանները տարածվում են մթնոլորտում, հասնում մեր ոտքերին, իսկ ստորին սահմանը գնում է մինչև անվերջություն»։ Երկրի պաշարներն ու սահմանները՝ երկինքը, ծովը, տարտարոսը, գտնվում են խոշոր քամու հոսանքի ազդեցության ներքո և հանդիսանում «քաոսի» բնութագրիչները։
thumb|աջից|''Քաոս'', նկարիչ՝ Վենցեսլաուս Հոլար (1607-1677)։
Արիստոփանեսը իր «Թռչունները» պիես-կատակերգության մեջ նշում է, որ սկզբում եղել են Քաոսը, Գիշերը, Էրեբուսը և Տարտատրոսը։ Գիշերից ծնվել է Էրոսը, Քաոսից առաջացել են թռչունները

Օվիդը (մ․թ․ա․ առաջին դար) իր «Կերպարանափոխություն» աշխատության մեջ Քաոսը համարում է անսահման տարածք, որտեղ բոլոր տարրերը խառնվել են իրար՝ հայտնվելով խառնաշփոթի կույտի մեջ։
:*Ante mare et terras et quod tegit omnia caelum*
:*unus erat toto naturae vultus in orbe,*
:*quem dixere chaos: rudis indigestaque moles*
:*nec quicquam nisi pondus iners congestaque eodem*
:*non bene iunctarum discordia semina rerum.*

:*Երկինքը գրկել էր ծովն ու երկիրը,*
:*Պայքար էր մղում հաղթության համար,*
:*Քաոսը հաղթում էր բնության ուժին*
:*Տանում ճիշտ ուղին՝ դեպի ընդհատակ։*
:*Խառնաշփոթ էր տիրում ամենուր,*
:*Կոպիտ ու տհաս պայքար անիմաստ*
:*Խառը կույտի մեջ այդ անսահմանության*
:*Քաոսը գնում էր դեպի հաղթանակ։*
[150px|thumb|Վիշապին սպանող հրեշտակապետ Միքայելի արձանը։ Վահանի վրա գրված է․''[Quis ut Deus?*(Ո՞վ է Աստվածը)։]]

== Ալքիմիա և հերմետիկություն ==
«Պրիմա Մատերիա» հունահռոմեական ավանդազրույցը, մասնավորապես ներառելով 5-րդ և 6-րդ դարերի որբական տիեզերաբանությունը, միավորվել է աստվածաշնչային հասկացությունների հետ (*Tehom* (Անծայրածիր խորություն)՝ դառնալով [[ալքիմիա]]յի ձևավորման և [[Վերածնունդ|Վերածննդի]] 
ստեղծման հիմքը։

== Տես նաև ==
**Ex nihilo''
*Գինունգագապ

## Ծանոթագրություններ

## Նշումներ

*
*
*
*
*
*
*
* Greek text available from the same website.
*
*
* 
* 
* 
* 
*

Կատեգորիա:Դիցաբանական արխետիպեր
Կատեգորիա:Մետաֆիզիկայի հասկացություններ