1-ին կազակական դիվիզիա (վերմախտ)

**1-ին կազակական դիվիզիա** (), նաև՝ 1-ին կազակական հեծելազորային դիվիզիա (), վերմախտի ռուսական  կոլաբորացիոնիստական կազմավորում էր։ Ստեղծվել է 1943 թվականի օգոստոսի 4-ին՝ «Պաննվից» հեծելազորային ջոկատի () հիման վրա։ 1944 թվականի նոյեմբերի 4-ին դիվիզիան վերմախտից փոխանցվել է ՍՍ զորքերի կազմի մեջ։ 1945 թվականի փետրվարին վերակազմավորվել է ՍՍ-ի 15-րդ կազակական հեծելազորային կորպուսի ()։

Դիվիզիան եղել է ամենամարդաշատը, ամենաերկար և առավել արդյունավետ կռված կոլաբորացիոնիստական միավորումը վերմախտի և ՍՍ-ի կազմում, որը ձևավորվել է ԽՍՀՄ-ի օկուպացված տարածքում և մասնակցել է մարտերին ընդդեմ Հարավսլավիայի Ժողովրդա-ազատագրական բանակի։

## 1-ին կազակական հեծելազորային դիվիզիայի ձևավորումը
Կազակական ստորաբաժանումների՝ ինչպես ճակատում, այնպես էլ պարտիզանական պայքարի դեմ օգտագործման փորձը ապացուցեց դրանց գործնական արժեքը։ Գերմանական հրամանատարությունը որոշում ընդունեց Վերմախտի կազմում կազակական հեծելազորային միավորում ստեղծելու մասին։

Ստալինգրադի պարտությունից և Արևելյան ճակատում հետևած ճգնաժամից ելնելով՝ դիվիզիայի ձևավորմանն անցան միայն 1943 թվականի գարնանը, երբ գերմանական զորքերը նահանջել էին դեպի Մյուս գետը և Թամանյան թերակղզին՝ կայունացնելով ճակատը։ Դիվիզիայի ձևավորման հրամանը տրվել է 1943 թվականի ապրիլի 21-ին։

Դոնից և Հյուսիսային Կովկասից գերմանական բանակի հետ նահանջած կազակական ստորաբաժանումները հավաքվել են Խերսոնի շրջանում, համալրվել կազակ փախստականներով և ուղարկվել Լեհաստանի Մլավա քաղաքը, որտեղ պատերազմի նախաշեմից պահվում էին լեհական հեծելազորի պահեստները։

Մլավա էին ժամանել նաև Վերմախտի ճակատային կազակական ստորաբաժանումներ՝ «Պլատով» և «Յունգշուլց» գնդերը, Վոլֆի 1-ին Ատամանական գունդը, Կոնոնովի 600-րդ դիվիզիան։ Նրանց թվում էին նաև Կրակովից երկու կազակական գումարտակ, Վարշավայից 69-րդ ոստիկանական գումարտակը, Հաննովերից գործարանային պահպանության գումարտակը, ֆոն Ռենթելնի 360-րդ կազակական գունդը՝ Արևմտյան ճակատից և այլ ստորաբաժանումներ։ Քանի որ դրանք ձևավորվել էին առանց զորամիավորումների սկզբունքի, հետագայում այդ ստորաբաժանումները լուծարվեցին, իսկ անձնակազմը վերամիավորվեց ըստ Դոնի, Կուբանի և Տերեքի կազակական զորքերի պատկանելության։ Միակ բացառությունն էր Կոնոնովի դիվիզիոնը, որն ամբողջությամբ ընդգրկվեց դիվիզիայի կազմում՝ որպես առանձին գունդ՝ 5-րդ Դոնական գունդ։

Կազակական զորքերի Ռեզերվի կողմից ստեղծված հավաքագրման շտաբների ջանքերով հաջողվեց հավաքագրել ավելի քան 2000 կազակ՝ էմիգրանտների, ռազմագերիների և արևելյան աշխատողների շարքից, որոնք ուղարկվեցին 1-ին կազակական դիվիզիայի համալրման համար։ Մասնավորապես, դիվիզիայի կազմում ընդգրկվեց 5-րդ կազակական Սիմֆերոպոլի էսկադրոնը, որը ձևավորվել էր դեռևս 1942 թվականի փետրվարին։

Դիվիզիայի ձևավորումը ավարտվեց 1943 թվականի հուլիսի 1-ին, իսկ գնդապետ Հելմուտ ֆոն Պաննվիցը, ով այդ պահին ստացել էր գեներալ-մայորի կոչում, նշանակվեց դիվիզիայի հրամանատար։

Նաև Միլաու զորավարժարանի մոտ՝ Մոկովոյում, ստեղծվել էր 5-րդ (արևելյան զորքերի պահեստային մասերի ընդհանուր համարակալման համաձայն) կազակական ուսումնական-պահեստային գունդը՝ գնդապետ ֆոն Բոսսեի հրամանատարությամբ։ Գունդը չուներ մշտական կազմ, տարբեր ժամանակահատվածներում ներառել էր 10-ից 15 հազար կազակ, որոնք գալիս էին Արևելյան ճակատից և օկուպացված տարածքներից և վերապատրաստումից հետո բաշխվում դիվիզիայի գնդերում։

5-րդ ուսումնական-պահեստային գնդի կազմում ստեղծվել էր ենթասպայական դպրոց՝ շարային ստորաբաժանումների համար կադրեր պատրաստելու նպատակով։ Հիմնադրվել էր նաև Պատանյակ կազակների դպրոց՝ յուրատեսակ կադետական կորպուս պատանիների համար, ովքեր կորցրել էին իրենց ծնողներին (մի քանի հարյուր հոգի)։

1943 թվականի նոյեմբերի 1-ի դրությամբ դիվիզիայի անձնակազմը կազմել է 18,555 մարդ՝ այդ թվում 14,315 կազակ և 191 կազակական սպա, 3527 գերմանացի շարքային և 222 գերմանացի սպա։ Գերմանացիներով համալրվել էին շտաբները, ինչպես նաև հատուկ և թիկունքային ստորաբաժանումները։ Բոլոր գնդերի (բացի Ի.Ն. Կոնոնովից) և դիվիզիոնների (բացի երկուսից) հրամանատարները գերմանացիներ էին։ Յուրաքանչյուր էսկադրոնում կար 12-14 գերմանացի զինվոր և ենթասպա՝ տնտեսության հետ կապված պաշտոններում։ Միևնույն ժամանակ դիվիզիան համարվում էր Վերմախտի «ամենառուսացված» կանոնավոր ստորաբաժանումը․ շարային հեծելազորային ստորաբաժանումների (էսկադրոններ և ջոկատներ) հրամանատարները կազակներ էին, իսկ բոլոր հրամանները տրվում էին ռուսերեն։

### Զինվորական սպառազինություն
Սպառազինությունը հիմնականում գերմանական արտադրության էր՝ Մաուզեր M-98, M-98K, M-33/40, G-41, G-43 հրացաններ և կարաբիններ; M-40, MP-41, MP-28-II ինքնաձիգներ; «Պարաբելլում» (P-08), «Վալտեր» (P-38) ատրճանակներ; MG-13, ZB-30, MG-34, MG-42 ձեռքի գնդացիրներ; MG-08, ZB-53 հաստոցային գնդացիրներ; GzB-39, «Օֆենրոր», «Պանցերֆաուստ» 1 և 2 նռնականետեր; M-24 և M-39 ձեռքի նռնակներ։

### Զինվորական համազգեստ
Գերմանական դաշտային համազգեստ՝ 1936 և 1943 թվականների նմուշներով։

Փիլոտկաներ, կապի, ֆուրաժկաներ դեղին (հեծելազորի) եզրաշերտով, պապախներ և քուբանկաներ գերմանական կոկարդաներով, Անդրեևյան խաչով կամ խաչաձև բևեռներով և կանաչ օվալաձև դաշտում կարմիր ուղղահայաց շերտով։

Կրծքավանդակի աջ գրպանի վերևում կարում էին վերմախտի արծիվը կամ հատուկ նշաններ՝ սվաստիկայի տեսքով, որը գտնվում էր շեղանկյան մեջ՝ մոխրականաչ-մոխրագորշ թևերով։

Գոտիները լինում էին ստանդարտ կամ հատուկ կազակների համար պատրաստված՝ *F.W.Assmann* ընկերության կողմից 1943 թվականի մայիսին, երկու տարբերակով՝ սև և մոխրականաչ գույն՝ սև գծերով։

Կորպուսի գերմանացի զինվորները սովորաբար կրում էին վերմախտի ստանդարտ համազգեստ։

Պողպատե սաղավարտներ՝ 1935 և 1942 թվականների նմուշներով. 1-ին կազակական դիվիզիայի ձևավորման ժամանակ սաղավարտների ստորին եզրին նկարվում էր մուգ կապույտ գիծ՝ որպես տարբերիչ նշան։

1944 թվականի ամռանը կազակներին տրվեց գերմանական դեղին տրոպիկական համազգեստ։

Դիվիզիան ՍՍ-ի իրավասության տակ անցնելուց հետո սկսեց ստանալ ՍՍ զորքերի հեծելազորի համար նախատեսված համազգեստ։ Օրինակ՝ 1943 թվականի նմուշի հեծելազորային գալիֆե տիպի տաբատ՝ կտորե գոտիով և կողային գրպաններով, ինչպես նաև ձիավարության համար նախատեսված երկար տաբատներ, որոնք ամրացված էին ազդրերի ներսի հատվածներում՝ մոխրագույն կաշվով։

Գործածվում էին նաև բուրկաներ և բաշլիկներ՝ կարմիր՝ դոնցիների և քուբանցիների համար, և կապույտ՝ տերցիների և սիբիրցիների համար։

Немецкая полевая форма образца 1936 и 1943 гг.

**Համազգեստի տարբերություններ ըստ գնդերի**

**1-ին Դոնական գունդ** - սև պապախներ՝ կարմիր և արծաթե խաչաձև գծանշումներով։ Լայն կարմիր լամպասներ՝ կապույտ շալվարների վրա։ Աջ թևի վրա՝ վահանի տեսքով շևրոն (4 եռանկյունաձև հատված՝ վերևում և ներքևում կարմիր, աջ և ձախ կողմերում՝ կապույտ), վերևում գրվածք՝ «DON» կամ «VD» (Դոնի բանակ), 1944 թվականի հուլիսից՝ ռուսերեն՝ «ДОН» և «ВД»։

**2-րդ գունդ** - սպիտակ պապախներ՝ դեղին և արծաթե խաչաձև գծանշումներով։ Լամպասները՝ դեղին։ Ունեցել է «2» նշանագրություն ուսադիրների վրա։ Աջ թևի վրա շևրոն՝ վահանի տեսքով՝ չորս եռանկյունաձև հատվածով՝ վերևում և ներքևում դեղին, ձախ և աջ կողմերում՝ բաց կապույտ։ Վերևում՝ «ПСВ» (Սիբիրցիների բանակի գունդ) գրություն։

**3-րդ Քուբանական գունդ** - սև քուբանկաներ՝ կարմիր և արծաթե խաչաձև գծանշումներով։ Նեղ կարմիր լամպասներ, երբեմն՝ չերքեզկաներ և բեշմետներ։ Ձախ թևի վրա՝ վահանի տեսքով շևրոն՝ չորս եռանկյունաձև հատվածներով՝ վերևում և ներքևում կարմիր, ձախ և աջ կողմերում՝ սև։ Վերևում՝ «КВ» (Քուբանյան բանակ) նշանագրություն։

**4-րդ Քուբանական գունդ** - նույնը, ինչ 3-րդ գնդինը, միայն շևրոնը գտնվում էր աջ թևի վրա։

**5-րդ Դոնական գունդ** - նույնը, ինչ 1-ին Դոնականի մոտ, միայն շևրոնը ձախ թևին։

**6-րդ Տերցիների գունդ** - սև պապախներ, բաց կապույտ գույնի 25 մմ լայնությամբ լամպասներ՝ սև եզրագծով (6 մմ լայնությամբ)։ Ձախ թևի վրա՝ վահանի տեսքով շևրոն՝ չորս եռանկյունաձև հատվածով՝ վերևում և ներքևում բաց կապույտ, ձախ և աջ կողմերում՝ սև։ Վերևում՝ «TEREK» կամ «TB» (Տերեցիների բանակ) գրություն։

Պահակային հարյուրյակի կազակները առանձնանում էին ոսկեգույն շևրոններով՝ վերև ուղղված անկյան ձևով՝ երկու թևերին։

Շտաբային կազմը ուներ օվալաձև շևրոն՝ կապույտ դաշտում, կարմիր եզրագծով, որի մեջ պատկերված էր սպիտակ ատամանական գավազան (բուլավա)՝ երկու խաչաձև սառաշների միջև։

### Մեդալներ և պարգևներ
Կազակները պարգևատրվում էին՝ Երկաթյա խաչով, «Արժանիքների համար» խաչով և դրա մեդալով, «Վիրավորումների համար» նշաններով, գրոհային նշաններով՝ մարտական գործողություններին մասնակցելու համար, «Արևելյան ազգերի» նշաններով՝ թրերով (մինչև 1944 թվականի հուլիսի վերջի դրությամբ դիվիզիայում գրանցվել էր 286 պարգևատրում)։

Բացի այդ, կազակները հաճախ պարգևատրվում էին խորվաթական շքանշաններով և մեդալներով։

## Դիվիզիայի կազմ
1943 թվականի սեպտեմբերի 18-ի դրությամբ դիվիզիայի կազմը հետևյալն էր՝

* Դիվիզիայի շտաբ, ներառյալ՝
** քարոզչական վաշտ
** դաշտային ժանդարմերիայի մոտորիզացված վաշտ
** շտաբի պահպանության ժանդարմերիայի վաշտ
** նվագախումբ
* 1-ին կազակական հեծելազորային բրիգադ
** 4-րդ կուբանյան կազակական հեծելազորային գունդ
** 2-րդ սիբիրյան կազակական հեծելազորային գունդ (հրամանատար՝ գնդապետ Էռնստ Նոլքեն)
** 1-ին դոնյան կազակական հեծելազորային գունդ
* 2-րդ կազակական հեծելազորային բրիգադ
** 6-րդ թերզյան կազակական հեծելազորային գունդ (հրամանատար՝ գնդապետ Բասեն-Շպիլլեր)
** 5-րդ դոնյան կազակական հեծելազորային գունդ (հրամանատար՝ գնդապետ Իվան Կոնոնով)
** 3-րդ կուբանյան կազակական հեծելազորային գունդ
* Հրետանային ստորաբաժանում
** 1-ին կազակական հեծելազորային հրետանային դիվիզիոն
** 2-րդ կազակական հեծելազորային հրետանային դիվիզիոն
* Կազակական սակրավորային գումարտակ
* Կազակական կապի գումարտակ
* Բժշկական, անասնաբուժական և մատակարարման դիվիզիոնային ստորաբաժանումներ

## Դիվիզիայի հրամանատար
* Գեներալ-մայոր (1944 թվականի ապրիլից՝ գեներալ-լեյտենանտ) Հելմուտ ֆոն Պաննվից։

## Դիվիզիայի մարտական ուղին
1943 թվականի սեպտեմբերի 25-ից դիվիզիան ենթարկվեց Վերմախտի 2-րդ տանկային բանակին և երկաթուղով տեղափոխվեց Խորվաթիայի տարածք։ Վերատեղաբաշխման հիմնական նպատակը գերմանական զորքերի հակապարտիզանական գործողություններին մասնակցելն էր՝ ընդդեմ Հարավսլավիայի Ժողովրդա-ազատագրական բանակի։ Հակապարտիզանական պատերազմի խնդիրները կատարելու համար կարևոր էր կազակների՝ ԽՍՀՄ տարածքում պարտիզանների դեմ պայքարի փորձը, նրանց արագ և գաղտնի մանևրելու ունակությունը և փոխօգնությունը։

Հարավսլավիայի տարածքում դիվիզիան սկսեց ռազմական գործողությունները՝ մասնակցելով «Արնիմ» կոդային անվանումով հակապարտիզանական օպերացիային, որն իրականացվում էր Ֆրուշկա Գորայի շրջանում՝ 1943 թվականի հոկտեմբերի 14-17-ը։ Գործողության նպատակը Բելգրադից հյուսիս և արևմուտք գործող պարտիզանական ջոկատների ոչնչացումն էր։ Գործողությանը ներգրավված էր գրեթե ողջ դիվիզիան, սակայն այն հաջողությամբ չպսակվեց, քանի որ պարտիզաններին հաջողվեց խուսափել ճակատամարտից։ Այնուամենայնիվ, դիվիզիան հայտնաբերեց և ոչնչացրեց մի քանի պարտիզանական բազա, և նրա գործողությունները գնահատվեցին գերմանական հրամանատարության կողմից։ Դրանից հետո դիվիզիայի ստորաբաժանումները օգտագործվեցին Զագրեբ-Բելգրադ երկաթուղու և Սավա գետի հովտի պաշտպանման համար՝ պարտիզաններից, ինչպես նաև մասնակցեցին մի շարք գործողությունների՝ «Վիլդզաու» (հոկտեմբերի 26–29, Տուզլայից հյուսիս-արևելք), «Նապֆկուխեն» (հունվարի 3–6, Բոսնիայում), «Բրանդֆակել» (հունվարի 11–16, Կենտրոնական Բոսնիա)։

1944 թվականի կեսերին դիվիզիայի ստորաբաժանումները մասնակցեցին նաև հետևյալ հակապարտիզանական գործողություններին․ «Ինգեբորգ» (մայիսի 7–8, Կարլովաց և Սիսակ միջև), «Շախ» (մայիսի 19–30, Գլինա-Տոպուսկո), «Բինենհաուս» (հունիսի 24–28, Չազմա-Իվանիչ-Գրադ), «Բլից» (հունիսի 27–30, Ջյակովոյի շրջան), «Ֆոյերվեր» (հուլիսի վերջ, Պռնյավորի շրջան), «Վիլդֆանգ» (օգոստոսի երկրորդ կես, Մոսլավինա)։ Այս գործողությունների ընթացքում դիվիզիայի ստորաբաժանումները ոչնչացրել էին մի շարք պարտիզանական հենակետեր։

Հրամանատարության ինքնաապահովման հրահանգներին համապատասխան՝ կազակները գյուղացիներից հապշտակությամբ վերցնում էին ձիեր, սնունդ և կեր ձիերի համար, ինչը հաճախ հանգեցնում էր զանգվածային թալանի և բռնությունների։ Գյուղերը, որոնց բնակչությունը կասկածվում էր պարտիզաններին օգնելու մեջ, հրկիզվում էին։

1944 թվականի դեկտեմբերի 13-ից մինչև 1945 թվականի փետրվարի 9-ը 1-ին կազակական դիվիզիան մարտեր էր մղում Կարմիր բանակի և Հարավսլավիայի Ժողովրդա-ազատագրական բանակի դեմ՝ Դրավա գետի աջ ափին գտնվող Վիրովիտիցայի մոտակայքում։ Դեկտեմբերի 26-ին, 15-ժամյա դաժան ճակատամարտից հետո, դիվիզիայի 2-րդ բրիգադը ծանր հարված հասցրեց Կարմիր բանակի 233-րդ հրաձիգային դիվիզիայի 703-րդ գնդին և գրավեց Պիտոմաչա գյուղը։ Սակայն Վիրովիտիցայի վրա վերահսկողություն հաստատելու և Տերեզինո Պոլեում անցման կետը գրավելու փորձերը ձախողվեցին։ Հունվարի 3-ին ՆԱՅՈՒ-ի 32-րդ, 33-րդ և 40-րդ դիվիզիաների հակահարվածից հետո կազակները ստիպված եղան պաշտպանվել Պիտոմաչայի շրջանում։

### Մարտեր Պիտոմաչայի համար
1944 թվականի դեկտեմբերի սկզբին Կարմիր բանակի 233-րդ հրաձգային դիվիզիան անցավ Դրավա գետը և մինչև դեկտեմբերի 12-ը իր երկու գնդերով՝ 703-րդ և 734-րդ, պաշտպանություն զբաղեցրեց գետի աջ ափին՝ Պիտոմաչա, Վիրովիտիցա և Սուխոպոլե բնակավայրերի շրջանում։ Հետագայում դիվիզիան ուժեղացվեց 75-րդ հրաձգային կորպուսի կազմից հատկացված 5-րդ և 23-րդ հրանետային գումարտակներով։

572-րդ հրաձգային գունդը և 684-րդ հրետանային գնդի 2-րդ դիվիզիոնը մնացին գնդապետ Ժաշկոյի հրամանատարությամբ գործող 75-րդ կորպուսի պահեստում։

Դեկտեմբերի 14-ից սկսած՝ գվարդիայի փոխգնդապետ Մ.Դ. Շումիլինի հրամանատարությամբ 703-րդ Բելգրադյան Կարմիր դրոշի գնդի երկու գումարտակներ, որոնք ուժեղացված էին առանձին զենիթային գնդացրային վաշտով, սկսել էին խրամատային աշխատանքներ Պիտոմաչայի արևմտյան, հարավ-արևմտյան և հարավային ծայրամասերում։ Գունդը ապահովում էին 684-րդ հրետանային գնդի 1-ին դիվիզիոնը (հրամանատար՝ մայոր Շ.Ք. Ախմեջանով) և 5-րդ հրանետային գումարտակի մեկ վաշտը։

703-րդ գնդի մեկ հրաձգային վաշտը և 5-րդ հրանետային գումարտակի 2-րդ վաշտը գտնվում էին Վիրովիտիցայի արևմտյան եզրին՝ պաշտպանական դիրքերում։ Իսկ 734-րդ գնդի ստորաբաժանումները զբաղեցնում էին պաշտպանություն Բուդակովաց, Օրեշաց, Պչելիչ և Սուխոպոլե գյուղերի ճակատային գծում։

Առաջին անգամ կազակների հետախուզական խմբերի հայտնվելը արձանագրվեց դեկտեմբերի 15-ին։

Դեկտեմբերի 17-ի առավոտյան Պանվիցը իր ենթակայության տակ գտնվող Խորվաթիայի 1-ին հետևակային դիվիզիայի 5-րդ ուստաշական գնդի և Կազակների 1-ին հեծյալ դիվիզիայի 2-րդ Կովկասյան բրիգադի ուժերով իրականացրեց մարտական հետախուզություն՝ շուրջ 900 մարդ ուժով՝ հրետանու և ականանետների աջակցությամբ։

Դեկտեմբերի 20-ին Կազակների դիվիզիայի երկու գնդեր հետ մղեցին Հարավսլավական Ժողովրդաազատագրական բանակի (ՆՈԱՅՈւ) 6-րդ կորպուսի ստորաբաժանումները և զբաղեցրին բարենպաստ դիրքեր՝ շրջանցելու և հարձակվելու Պիտոմաչայի վրա։

Դեկտեմբերի 26-ի գիշերը 233-րդ հրաձգային դիվիզիան պաշտպանություն էր զբաղեցրել Դրավայի հարավային ափին՝ Պիտոմաչայի և Վիրովիտիցայի շրջանում։ 572-րդ հրաձգային գունդը գտնվում էր պահեստում՝ Էրդե-Չոկոնյա տարածքում։ Դիվիզիայի հիմնական խնդիրն էր՝ թույլ չտալ հակառակորդի ներթափանցումը Դրավայի վրայով անցնող անցումների տարածքներում՝ Բարչի մոտ։

703-րդ գնդի երեք գումարտակները (բացառությամբ Վիրովիտիցայում գտնվող 2-րդ հրաձգային վաշտի), զենիթային գնդացրային վաշտի ջոկատը, 684-րդ հրետանային գնդի 2-րդ և 3-րդ դիվիզիոնները և 23-րդ հրանետային գումարտակը, որը դեկտեմբերի 19-ի առավոտյան փոխարինել էր 5-րդ գումարտակի վաշտերին, պաշտպանում էին Պիտոմաչայի հյուսիս-արևմտյան, արևմտյան և հարավային ծայրամասերը, ինչպես նաև մոտակա Ջուրետինան (Պիտոմաչայից հյուսիս-արևելք)։

Դեկտեմբերի 26-ի առավոտյան 7:30-ին Պանվիցը հարձակվեց Պիտոմաչայի վրա Կլոշտար-Մալա Գրեշնևիցա ուղղությամբ՝ 2-րդ Կովկասյան բրիգադի (3-րդ Կուբանյան, 5-րդ Դոնյան և 6-րդ Տերական գնդեր) ուժերով։ Մառախուղը օգնեց հարձակվողներին, և հակառակորդը անակնկալի եկավ։ Հիմնական հարձակումը տարվեց երկու ուղղություններով՝ Պիտոմաչայի և Ջուրետինայի վրա, մի գունդ շրջանցեց Պիտոմաչան հարավից՝ հարձակվելով Ստարի Գրադաց գյուղի վրա։

Առավոտյան ժամը 9-ի դրությամբ կազակները գրավեցին երեք փոքր բնակավայր և կենտրոնացրին ուժերը շրջանցման գործողությունը զարգացնելու վրա՝ նպատակ ունենալով շրջափակել և ոչնչացնել 703-րդ Բելգրադյան գունդը։

Դիվիզիայի փոխհրամանատար փոխգնդապետ Չերնյավսկին փորձեց կասեցնել այս գործողությունը՝ մարտի մեջ մտցնելով թարմ ավտոմատավոր վաշտ (703-րդ գնդի պահեստ) և 684-րդ հրետանային գնդի 3-րդ դիվիզիոնը։ Մինչև կեսօր Տերական կազակները ներթափանցեցին Ստարի Գրադաց՝ ջախջախելով 684-րդ հրետանային գնդի 1-ին դիվիզիոնը և հարձակվեցին թիկունքից Պիտոմաչայում պաշտպանվող 703-րդ գնդի վրա։ Այսպիսով, Պիտոմաչայում գտնվող 233-րդ դիվիզիայի ստորաբաժանումները հայտնվեցին գրեթե շրջափակման մեջ՝ ենթարկվելով հարձակման միաժամանակ երեք ուղղություններից՝ արևմուտքից, հյուսիսից և հարավից։

Դիվիզիայի հրամանատար գնդապետ Տ.Ի. Սիդորենկոն ճակատագրական սխալ գործեց։ Շրջափակված ստորաբաժանումների փրկության համար անհրաժեշտ էր անհապաղ հարձակվել և վերադարձնել Ստարի Գրադացը, սակայն 734-րդ գնդի 3-րդ գումարտակը ուշացած շարժվեց Սուխոպոլեից՝ Վիրովիտիցայից հարձակվելու նպատակով։

Ժամը 15։00-ի դրությամբ Դոնյան և Տերական կազակների 5-րդ և 6-րդ գնդերը ճեղքեցին 703-րդ գնդի պաշտպանությունը ինչպես Պիտոմաչայի հարավ-արևմտյան ծայրամասում, այնպես էլ Ջուրետինայի մոտ։ Սիդորենկոն շտապ սկսեց կենտրոնացնել 734-րդ գնդի մնացած գումարտակները Վիրովիտիցայի ուղղությամբ, բայց մարտի ելքը արդեն որոշված էր։ Ժամը 17։00-ին սկսվեցին փողոցային մարտեր Պիտոմաչայում, և ժամը 21-ին այն ամբողջությամբ անցավ կազակների վերահսկողության տակ։

Մնացած պաշտպանվողները շարունակում էին փոքր խմբերով դուրս գալ շրջափակումից մինչև հաջորդ օրը։ Բոլոր գերի վերցված կազակները (մոտ 60 մարդ), որոնք գերեվարվել էին դեկտեմբերի 17-ից մինչև 26-ն ընկած ժամանակահատվածում, գնդապետ Շումիլինի հրամանով գնդակահարվեցին Պիտոմաչայի անկումից անմիջապես առաջ՝ դեկտեմբերի 26-ի երեկոյան։ Նույն օրը ժամը 22-ից հետո 734-րդ գնդի 3-րդ գումարտակը վերագրավեց Ստարի Գրադացը և սկսեց հարձակումը Պիտոմաչայի վրա, որը սակայն կանգնեցվեց դիվիզիայի հրամանատարի հրամանով, և գումարտակը անցավ պաշտպանության։

Առաջին տվյալները կորուստների մասին նշում էին 703-րդ գնդում 280 սպանված և 684-րդ գնդում՝ 63 սպանված։ Ավելի ուշ 233-րդ դիվիզիայի մարտական գործողությունների օրագրում արձանագրվեց, որ 703-րդ գունդը կորցրել է իր ամբողջ հրետանին և գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվել է։ Գերմանական տվյալներով՝ մարտի դաշտում հայտնաբերվել է 204 զոհվածների մարմին, գերի է վերցվել 136 հոգի։

Հետագայում հայտնվեցին նոր տվյալներ․ 703-րդ գունդ՝ ընդհանուր կորուստը (սպանված և վիրավոր)՝ 390 մարդ, 684-րդ գունդ՝ 39 սպանված և վիրավոր, 3 անհետ կորած։ Պատերազմի արդյունքների վերլուծության ժամանակ պատմաբան Կ․ Մ․ Ալեքսանդրովը եզրակացնում է, որ 233-րդ դիվիզիայի անդառնալի կորուստները գերազանցել են 200 մարդ, իսկ 703-րդ և 684-րդ գնդերը կորցրել են իրենց նյութատեխնիկական բազայի 2/3-ը։ Սակայն նա նշում է, որ չնայած որոշ արտասահմանյան ուսումնասիրողների պնդումներին, դժվար է խոսել 233-րդ հրաձգային դիվիզիայի լիակատար ջախջախման մասին․ 734-րդ գունդը դեկտեմբերի 26-ին կրել է նվազագույն կորուստներ, իսկ 572-րդը՝ ընդհանրապես չի մասնակցել մարտին։ Ամենահավանական տվյալներով՝ Կազակների դիվիզիայի 2-րդ բրիգադի ընդհանուր կորուստները դեկտեմբերի 26-ին կազմել են 500–600 մարդ։

Պատմաբան Կ․ Մ․ Ալեքսանդրովը նաև գրել է․

## Պատերազմական հանցագործություններ
Նյուրնբերգի դատավարության ընթացքում մեղադրանքի նյութերի հիման վրա հայտարարվեց, որ ֆիզիկապես անհնար է առանձնացնել որևէ մի մաս ՍՍ-ից, որը չի մասնակցել հանցագործությունների իրականացմանը, և որ յուրաքանչյուր ՍՍ-ի անդամ պետք է համարվի ռազմական հանցագործ, իսկ ՍՍ-ն՝ հանցավոր կազմակերպություն։ (Լոնդոն, 1951, էջ 78-79, «Միջազգային ռազմական դատարանի մեղադրական եզրակացությունը Գերմանիայի գլխավոր ռազմական հանցագործների մասին»)։

1-ին կազակյան դիվիզիան հայտնի է բազմաթիվ ռազմական հանցագործություններով՝ գողություն, բռնաբարություն և կրակահերթեր, որոնք իրականացվել են Հարավսլավիայի տարածքում։

Դիվիզիայի Հարավսլավիա տեղափոխելուց հետո (Սիսակ քաղաքից հետո, և ապա՝ Զագրեբ) կոմունիստական կուսակցական պարտիզանների դեմ պայքարի համար, կազակները կիրառեցին «այրվել» ռազմավարություն՝ հրկիզելով գյուղատնտեսական հողատարածքները և գյուղերը, որտեղ տեղավորվել էին պարտիզանները, հետո փոխանցելով այդ վայրերը ուստաշներին։ Մեսալի բնակչությունն ատում էր կազակներին, նրանց ավելի շատ էին վախենում քան գերմանացիներից։ Այսինքն, նրանկազակներին ռուսներից և կոչվում էին «չերկեզներ» (սերբախորվաթ․՝ «Čerkezi», սերբ.՝ «Черкези»)։ Հարավսլավացիները ասում էին. «Արդյո՞ք «ռուս եղբայրները» կարող են սպանել և բռնաբարել:»։

Դիվիզիայի ամենասարսափելի հանցագործություններից մեկը, ըստ Դրագոյե Լուկիչի (սերբախորվաթ․՝ Dragoje Lukić), բոսնիական Կրաինայի մանկական տառապանքները ուսումնասիրողի, դա 2-րդ Կովկասյան բրիգադայի կողմից 13 հարավսլավացի կոմսոմոլուհիների և 3 պիոներների սպանությունն էր Կոզարայի լեռներում 1944 թվականի հունվարի 11-ին «Անտիպարիզանական օպերացիա՝ «Կրակոտ այրող մոմ» (**գերմ.՝ Brandfackel)** ժամանակ։ Կոմսոմոլուհիները **(սերբ.՝ скоjевки, կրճատ**.՝ «Սավեզ Կոմունիստական երիտասարդության Յուգոսլավիայի» - ՍԿՕՅ) և պիոներները, Գրբավցի գյուղի բնակիչները (Գրադիշկա համայնք), որոնցից ամենամեծը 21 տարեկան էր, իսկ ամենափոքրը՝ 12, վերադարռնում էին Բուկովիցա գյուղի պարտիզանների հոսպիտալից, երբ հայտնվեցին կազակների ծուղակում Գորնի-Պոդգրացից գյուղից 7 կմ հեռավորության վրա։ Նրանց ենթարկեցին տանջանքների, մարմնի վրա հինգանկյուն աստղեր դաջեցին, իսկ Ստոյա Զմյանյացին (Ստոյա Զմիանյաց), որի մոտ դրոշ հայտնաբերվեց, դաժանաբար սպանեցին։ Վերջում, բռնաբարությունից հետո, բոլոր տասներեք աղջիկները և երեք պիոներները սպանվեցին։

Հետաքննության ընթացքում՝ 1947 թվականի հունվարի 12-ին, Պանվիցը հիշեց հետևյալ փաստերը դիվիզիայի գործողությունների մասին. 1943-1944 թվականների ձմռանը Սունյա-Զագրեբ շրջանում իր հրամանով կախաղան է բարձրացվել 15 պատանդ՝ յուգոսլավացի բնակչության շրջանում։ Նույն շրջանում՝ 1944 թվականին, լեյտենանտի հրամանով դիվիզիայի կազակները գնդակահարել են երեք բնակիչների՝ իբր լրտեսության համար, թեև նրանց լրտեսական գործունեության որևէ ապացույց չի եղել։ 1943 թվականի վերջին Ֆրուշկա Գորա շրջանում 1-ին հեծելազորային գնդի կազակները գյուղում կախաղան են բարձրացրել 5 կամ 6 գյուղացու։ Նույն շրջանում 3-րդ, 5-րդ և 6-րդ հեծելազորային գնդերի կազակները զանգվածային բռնաբարություններ են իրականացրել յուգոսլավուհիների նկատմամբ։ 1943 թվականի դեկտեմբերին նմանատիպ սպանություններ և բռնաբարություններ են տեղի ունեցել Բրոդ քաղաքի շրջակայքում։ 1944 թվականի մայիսին Խորվաթիայում՝ Զագրեբ քաղաքից հարավ գտնվող տարածքում, 1-ին գունդը հրկիզել է մի գյուղ։ Նույն գունդը 1944 թվականի հունիսին զանգվածային բռնաբարություն է կատարել Մետլիկա քաղաքի (Սլովենիա) բնակչուհիների նկատմամբ։ Գերմանական բանակի փոխգնդապետ Վոլֆի՝ 4-րդ հեծելազորային գնդի հրամանատարի հրամանով մասնակիորեն հրկիզվել է Չազմա գյուղը, որը գտնվում է Բելովար քաղաքից արևմուտք։ Նույն ժամանակաշրջանում՝ այսինքն՝ 1944 թվականի ամռանը, հեծելազորային գնդի կազակները հրկիզել են մի քանի տուն Պոժեժսկո-Դարուվարի շրջանում։ Նա նաև հիշեց, որ 1944 թվականի դեկտեմբերին 5-րդ հեծելազորային գնդի կազակները, գնդապետ Կոնոնովի հրամանատարությամբ, Դրավա գետի շրջանում՝ Վիրովիտիցա քաղաքի մոտ, պարտիզանների դեմ գործողության ժամանակ զանգվածային սպանություններ են իրականացրել բնակչության նկատմամբ և բռնաբարել կանանց։։

## Գործունեության գնահատականներ
Պատերազմի վերջին շրջանի ռազմական-քաղաքական իրավիճակը բնութագրելով, Նացիստական Գերմանիայի առաջնորդներից Յոզեֆ Գեբելսը իր օրագրում գրեց.

1-ին կազակյան դիվիզիան ամենամեծ կազմավորումն էր կազակների համագործակցող ստորաբաժանումների մեջ, որոնք մտնում էին Գերմանիայի զինված ուժերի կազմ՝ 1944 թվականի նոյեմբերից սկսած՝ ՍՍ կազմում, և պայքարում էին Գերմանիայի կողմում՝ Յուգոսլավիայի ժողովրդական-ազատագրական բանակի դեմ։ Պատմաբան դոկտոր Դրագո Նեգովանը նշում է, որ արդեն 1-ին կազակյան դիվիզիայի առաջին հակապարտիզանական օպերացիան Սրեմում 1943 թվականի աշնանը ուղեկցվեց ավերումներով, վայրագություններով և դաժանություններով, որոնցից տուժել են բազմաթիվ գյուղեր Հյուսիսային և Հարավային Սրեմում։ Հղում կատարելով Գերմանիայի զինված ուժերի լիազորված ներկայացուցիչ Էդմունդ Գլայզե-Հորսթենաուի խոսքերին՝ նա նշում է, որ կազակների գործողությունները ոչնչով չեն տարբերվում 13-րդ ՍՍ դիվիզիայի «Խանջար» և ՍՍ «Պրինց Էվգենի» դիվիզիաների պրակտիկայից. մտնել գյուղ՝ սպանել տղամարդկանց, բռնաբարել կանանց և հափշտակել գույքը։ Միայն կազակները առավելություն էին տալիս ձիերին, խոզերին և կարելու մեքենաներին։ Բոլոր այն գյուղերում, որոնց միջոցով անցել էին 1-ին կազակյան դիվիզիայի ստորաբաժանումները, նրանք թողել էին «կողոպուտի, բռնաբարության և այլ վայրագությունների անմարդկային հետքեր»։ Նրանց հեռանալուց հետո գյուղացիները կամավոր ներգրավվում էին Յուգոսլավիայի պարտիզանական շարքեր։

Աջ ծայրահեղականության հետազոտող Ֆրիդրիխ Պաուլ Հելլերը (իրական անունը՝ Դիտեր Մայեր) գրում է.

Պատմաբան Ալեքսեյ Յուրյևիչ Տիմոֆեևը, Նորագույն պատմության ինստիտուտից, հետևյալ կերպ է գնահատում 1-ին կազակյան դիվիզիայի դերը Հարավսլավիայի ռազմաճակատում․

## Ռեաբիլիտացիայի փորձ
Ռուսաստանի Դաշնության Գերագույն դատարանի Ռազմական կոլեգիայի 1997 թվականի դեկտեմբերի 25-ի որոշմամբ ֆոն Պանվից Գ.Վ.-ն, ինչպես նաև կազակական կազմավորումների մյուս ղեկավարները (տես «Վերաբացման փորձ» բաժինը), որոնք կռվել են Երրորդ ռեյխի կողմում, ճանաչվել են իրավացիորեն դատապարտված և չեն ենթարկվում ռեաբիլիտացիայի։

## Ծանոթագրություններ
**Մեկանաբանություններ**

**Աղբյուրներ**

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* *Tessin, Georg.* Verbände und Truppen der Deutschen Wehrmacht und Waffen-SS im Zweiten Weltkrieg 1939—1945 — Bissendorf: Biblio-Verlag, 1973. — ISBN 3-7648-0871-3
* 

Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Գերմանիայի դիվիզիաներ
Կատեգորիա:Կազակական զորքեր