open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Նիկոլայ Կուրսել

**Նիկոլայ Պավելի Կուրսել** (), հայ խորհրդային քաղաքական գործիչ, ԽՄԿԿ անդամ (1919)։

Ծնվել է 1891 թվականի ապրիլի 20-ին  Բելցիում (Մոլդովա)։ Ավարտել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանը և պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։ 1922 թվականին Ալեքսանդր Մյասնիկյանի հրավերով փոխադրվել է Երևան, ուր մինչև 1928 թվականը աշխատել է որպես Հայկոոպի վարչության նախագահ։ 1928-1930 թվականներին եղել է Անդրֆեդերացիայի սպառկոոպերացիայի վարչության նախագահի տեղակալ, ապա՝ նախագահ։ 1930-1931 թվականներին՝ Անդրֆեդերացիայի ֆինանսների, այնուհետև՝ մատակարարման ժողկոմների տեղակալ։ 1931-1935 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ ժողկոմխորհի նախագահի տեղակալ։ 1935-1938 թվականներին ղեկավարել է Երևանի սինթետիկ կաուչուկի կոմբինատի շինարարության և շահագործման վարչությունը։

Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Լազարյան ճեմարանի սաներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կարեն Գևորգյան (ռեժիսոր)

**Կարեն Սարգսի Գևորգյան** (), խորհրդային, ռուսական և հայկական կինոռեժիսոր և սցենարիստ, Հայաստանի կինեմատոգրաֆիստների միության անդամ։

## Կենսագրություն
Կարեն Սարգսի Գևորգյանը ծնվել է 1941 թվականի մայիսի 7-ին Երևանում։ Այստեղ 1956 թվականին ավարտել է երաժշտական դպրոց։

1963 թվականին ավարտել է ՌՊԿԻ-ի (ВГИК) օպերատորական ֆակուլտետը (Բ. Վոլչեկի արհեստանոց)։ 1963-1964 թթ. աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում։ 1967 թվականին Մոսկվայում ավարտել է բարձրագույն ռեժիսորական դասընթացները (Լեոնիդ Տրաուբերգի արհեստանոց)։ Աշխատել է «Մոսֆիլմ», «Ցենտրնաուչֆիլմ», Երևանի փաստա-վավերագրական ֆիլմերի ստուդիայում։ 1970-1981 թթ. աշխատել է Հայֆիլմում, որտեղից վտարվել է «Հրաժեշտ սահմանագծից անդին» ֆիլմի արգելվելուց հետո։ Հետագայում աշխատել է «Լենտելեֆիլմ» Դովժենկոյի անվան ստուդիայում (Կիև)։ 1993 թվականին ստեղծում է «Նավիգատոր» ստուդիան «Նոր հայկական տարեգրություն» նախագծի համար և նկարահանումներ է անում արցախյան պատերազմի դաշտում։ 2009 թվականից նկարահանում է Հայաստանի պատմության մասին վավերագրական ֆիլմերի շարք։ Դասավանդում է СПбГУКиТ-ում, վարում է հեռուստատեսության և խաղարկային կինոյի ռեժիսորների արհեստանոց։

## Ֆիլմագրություն

## Հոդվածներ
* «Искусство кино», 8-1996, с. 121—122 (Карен Геворкян «Вина»).

## Արտաքին հղումներ
* Կարեն Գևորգյանը zarkfoundation.com կայքում

Կատեգորիա:Հայ կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Հայ սցենարիստներ
Կատեգորիա:ՎԳԻԿ-ի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ռուս կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Սցենարիստների և ռեժիսորների բարձրագույն դասընթացների շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ օպերատորներ
Կուսանոց

մինի|Նինոցմինդայի տաճարը Վրաստանում
**Կուսանոց**, կուսաստուն, քրիստոնյա միանձնուհիների կրոնական համայնք։ Առաջացել Է քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակվելու ժամանակաշրջանում (III - IV դ.)՝ աշխարհիկ կյանքը մերժելու, ճգնակեցությամբ, տառապանքով և աղոթքներով Աստծուն մերձենալու քրիստոնեական նշանաբանով։

Առաջին կուսանոցները հիմնադրվել են Եգիպտոսում, Պաղեստինում, Ասորիքում։ Ըստ ավանդական պատմության, Հայաստանում առաջին կուսանոց հիմնադրել է Բարդուղիմեոս առաքյալը։ Փավստոս Բուզանդը վկայում է, որ Հայոց կաթողիկոս Ներսես Ա Մեծի (353—373 թթ.) հրամանով կուսանոցներ կառուցվեցին Հայաստանի համարյա բոլոր գավառներում։ Դրանք 374 թ.-ին ավերեց Պապ թագավորը։ Միանձնուհիները մտնելով կուսանոց՝ ընդունում էին կանոնադրություն, երդվում հավատարիմ մնալ կուսակրոն կյանքին։ Կուսանոց մտնող կանանց տալիս էին նոր անուն, կտրում մազերը (խորհրդանշում էր «Աստծո ստրուկ» դառնալը)։

Սկզբնական շրջանում կուսանոցի ապրուստը հոգում էին միանձնուհիների ընտանիքները, մասամբ՝ պետությունը։ Հետագայում նվիրատվությունների հաշվին կուսանոցները դարձան խոշոր կալվածատերեր։ Սովորաբար կուսանոցին կից գործում էր հիվանդանոց, ուր միանձնուհիները կատարում էին գթության քույրերի դեր։ Մենաստանները հիմնականում համալրում էին ձախորդությունների հանդիպած, դաժան իրականությունից հեռացած կանայք, որոնց փախուստը կյանքից իշխող կարգերի դեմ կրավորական պայքարի արտահայտություն էր։ Եկեղեցին կուսանոցը ծառայեցնում էր կրոնը տարածելու, բարեպաշտություն քարոզելու, հավատացյալներին ջերմեռանդ դարձնելու նպատակին։ Միջին դարերում կուսանոցների քանակը խիստ աճեց համարյա բոլոր քրիստոնեական երկրներում։ Կուսանոցը դարձավ եկեղեցու կցորդ։ Կուսանոցը հաճախ ծառայեցվում էր քաղաքական նպատակների, բռնի կուսանոց էին նետվում պալատական խարդավանքներում պարտություն կրած բարձրաստիճան կանայք, անգամ՝ թագուհիներ։

Կուսանոցին մեծ հարված հասցրին Ռեֆորմացիան և Ֆրանսիական հեղափոխությունը։ Բողոքականությունն ընդհանրապես արգելեց կուսանոցի գոյությունը։ 1972 թ.-ին աշխարհում եղել է 100 հազար կաթոլիկական կուսանոց։

## Տես նաև
* Մենաստան

Կատեգորիա:Կուսանոց
Դարկուլ Կույուկովա

**Դարկուլ Կույուկովա** (), ղրղըզ խորհրդային դերասանուհի, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստուհի (1967), ԽՄԿԿ անդամ (1944)։

Թատերական կյանքը սկսել է 1936 թվականից։ Աշխատել է Ֆրունզեի պատանի հանդիսատեսի, 1941 թվականից՝ Կիրգիզական դրամատիկական թատրոններում։ 1954 թվականից նկարահանվել է կինոյում։ Խաղում է հոգով ուժեղ կիրգիզ կանանց հերոսական դերեր՝ Ակչաիմ (Էշմամբետովի «Սարինժի»), Զանիլ (Մելիքովի և Կուտուբաևի «Զանիլ»)։ Խաղացել է ավելի քան հարյուր դեր։ Դերասանական տաղանդի շնորհիվ կերպավորել է բարդ դերեր, ստեղծել է վառ կերպարներ Կիրգիզական դրամատիկական թատրոնում։ Առաջին դերերից է եղել Ժանիլի դերը Կ. Մալիկովի և Ա. Կուգտուբաևի համանուն պիեսում։ Իր երկարատև ստեղծագործական կյանքի ընթացքում տաղանդավոր դերասանուհին համաշխարհային, խորհրդային և ռուսական և ղրղզական ազգային դրամատուրգիայի բարդ և հետաքրքիր կերպարներ է ստեղծել Ա. Օստրվսկի, Մ. Գորկի, Տ. Աբդումոմունով, Վ. Շեքսպիր, Բ. Ժակիև, Չ. Այթմատով, Գ. Լորկա և այլն հեղինակների հերոսներից։

Դարկուլ Կույուկովայի դերասանական արվեստի գագաթը եղել է Չ. Այթմատովի «Մայրական դաշտ» համանուն պիեսում Տալգոնայի դերը։ Դերասանուհին ստեղծել է ղրղզացի մոր կոթողային կերպար, կերպավորելով իր ժամանակաշրջանի կնոջ հերոսական լավագույն գծերը։

## Կոչումներ և պարգևներ

* Ղրղզական ՍՍՀ Գերագույն Խորհրդի դեպուտատ
* Ղրղզական ՍՍՀ ժողովրդական արտիստուհի (1958 թ.)
* ԽՍՀՄ ժողովրդական դերասանի (1967 թ.)
* Լենինի շքանշան
* Աշխատանքային Կարմիր Դրոշի շքանշան
* Ժողովուրդների բարեկամության շքանշան
* Տոկտոգուլայի անվան պետական մրցանակի դափնեկիր(1987)։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Ղրղըզ դերասաններ
Կատեգորիա:1919 ծնունդներ
Կատեգորիա:1997 մահեր
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշանակիրներ
Կատեգորիա:Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ պատգամավորներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասանուհիներ
Կուտակումային հարթավայր

**Կուտակումային հարթավայր**, առաջանում է տարբեր ծագման՝ ծովային (ծովային կուտակումային հարթավայր), գետային (ալյուվիալ հարթավայր), լճային (լճային հարթավայր), սառցադաշտային (մորենային, ջրասառցադաշտային կամ զանդրային հարթավայր) փխրուն ապարների շերտերի երկարատև կուտակման հետևանքով։ ՀԽՍՀ-ում կուտակումային հարթավայրեր են եղել Արարատյան, Շիրակի դաշտերը, Մասրիկի, Արգիճիի հարթավայրերը։

Կատեգորիա:Բնություն
Կատեգորիա:Երկրաբանական գործընթացներ
Կումիս

**Կումիս**, թթու կաթնային խմիչք։ Հնուց հայտնի է քոչվոր ժողովուրդներին։ Պատրաստվում է զամբիկի հում (հազվադեպ կովի և ուղտի) պաստերիզացված կաթի խմորմամբ՝ կաթնաթթվային մանրէներով (գլխավորապես ցուպիկներով) և կաթնային խմորասնկերով (26-28&nbsp;°C ջերմաստիճանում)։ Մինչև 60°T մակարդված կաթը 60 րոպե խառնում են կաղնու կամ լորենու կոնաձև տակառներում (չաներում) և լցնում նեղվիզ, հերմետիկ խցանափակվող շշերի մեջ, բնական գազացման նպատակով պահում 30-40 րոպե՝ 20-22&nbsp;°C-ում, ապա 12-14 ժամ սառեցնում՝ 4-6&nbsp;°C-ում։ Պատրաստի կումիսը փրփրուն ըմպելիք է՝ սպիրտի հոտով և համով։ Պարունակում է 2-2, 5% սպիտակուց, 1-2% ճարպ, 3, 5-4, 8% շաքար, վիտամիններ (C, A, D, E, PP և B խմբի), ֆոսֆոր և կալցիում։ Ըստ կաթնաթթվի և սպիրտի պարունակության լինում է թույլ, միջին և ուժեղ։ Բնական կումիսը (զամբիկի կաթից) կիրառվում է կումիսաբուժության մեջ։ Կումիսագործությունը զարգացած է Ասիայի, Մերձավոր և Միջին Արևելքի, Լատինական Ամերիկայի երկրներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ալկոհոլային խմիչքներ
Կատեգորիա:Ուզբեկական խոհանոց
Կատեգորիա:Բաշկիրական խոհանոց
Կատեգորիա:Ղազախական խոհանոց
Կատեգորիա:Ղրղզական խոհանոց
Կատեգորիա:Մոնղոլական խոհանոց
Կատեգորիա:Թաթարական խոհանոց
Կումիսաբուժություն

մինի|Կումիս
**Կումիսաբուժություն**, բուժիչ նպատակով կումիսի օգտագործումը՝ կլիմայաբուժության հետ զուգակցված։ Կիրառվում է Մերձվոլգյան, Բաշկիրիայի, Կիրգիզիայի, Ղազախստանի ու Բուրյաթիայի տափաստանային շրջանների բուժավայրերում և կլիմայակումիսաբուժարաններում։ Կումիսաբուժությունը լավացնում է ախորժակը, ուժեղացնում ստամոքսահյութի արտազատումը և սննդանյութերի ներծծման պրոցեսները, բարձրացնում սննդի սպիտակուցների և ճարպերի յուրացումը, ավելացնում մարմնի քաշը։ Կումիսաբուժությունը կիրառվում է թոքերի տուբերկուլոզի որոշ ձևերի և ավշային գեղձերի տուբերկուլոզի դեպքում։ Կումիսն օգտագործում են նաև խուղակների լվացման, միզապարկի ներկաթեցման համար և հեշտոցային տամպոնների ձևով։

Կատեգորիա:Բուժում
Կումրանի ձեռագրեր

**Կումրանի ձեռագրեր**, Մեռյալ ծովի հյուսիսարևմտյան ափին, Վադի-Կումրան շրջանի անձավներից հայտնաբերված (1947 թվականից) եբրայերեն, արամեերեն, հունարեն, լատիներեն, ասորերեն, արաբերեն հին ձեռագրերի պայմանական անվանումը։ Գրելանյութերը՝ մագաղաթ, պապիրուս, աղյուս, պղինձ, փայտ։

Շուրջ 600 երկրի ավելի քան 40 հազար ձեռագիր հատվածներ (մեծ մասամբ՝ չհրատարակված) պատկանել են մեր թվարկությունից առաջ II- մեր թվարկության 68 թվականին Խուդայի անապատում միայնացած համայնքի աղանդավորներին, որոնք հակադրվել են հուդայական պաշտոնական կրոնին։ Կումրանի աղանդավորները (միայն այր մարդիկ) ապրել են համայնական սկզբունքով (համատեղ պարտադիր աշխատանք, միասնական սեփականություն, ընդհանուր հացկերույթ)։

Համայնքի հիմնադիրն ու գաղափարախոսը եղել է անանուն «Արդարության ուսուցիչը», որին իբր վերուստ շնորհվել են նույնիսկ մարգարեներին անհայտ գաղտնիքներ։ Համայնքի կարևոր ստեղծագործություններից են Կանոնադրությունը, Դամասկոսյան վավերագիրը, Պատերազմի գալարը, Ձոները, աստվածաշնչային գրքերի մեկնություններ, պատարագային և կատարածաբանական բնագրերի ժողովածուն, որոնցում արտահայտված են աղանդի գաղափարախոսությունը, հասարակության զարգացման մակարդակը և կազմակերպչական սկզբունքները։ Անվավերական բազմաթիվ հատվածներ Հին կտակարանի նախականոնական տարբերակներ են։

Մասադա ամրոցի (Մեռյալ ծովի ափի հարավարևմտյան մասում) պեղումներով (1963—1965 թվականներին) հայտնաբերվել են եբրայեցերեն և արամեերեն (այդ թվում՝ խեցիների վրա գրված տնտեսական 795 փաստաթուղթ), հունարեն, և լատիներեն ձեռագրեր, որոնք կարևոր նշանակություն ունեն նաև Կումրանի ձեռագրերի թվագրման համար։ Մասադայի արխիվը դեռևս հրատարակված չէ, բացի Բեն-Սիրի պարականոն ստեղծագործությունների ձեռագրերից։ Հրեական անապատի քարայրերում 1952 թվականին և 1960—1961 թվականներին աստվածաշնչային ձեռագրերի հետ գտնվել են գործնական, տնտեսական և իրավաբանական փաստաթղթերի արխիվներ (եբրայեյերեն, արամեերեն, նաբաթեերեն և հունարեն), որոնք լույս են սփռում Հրեաստանի և Նաբաթեայի հարաբերությունների վրա 2-րդ-3-րդ դարերում։ Առայժմ հրատարակված է միայն Վադի-Մուրաբբաատի արխիվը։ Հերբեթ-Միրդում (Վադի-Կումրանից հարավարևմտյան) 1952—1953 թվականներին հայտնաբերվել են առավելապես ասորերեն և հունարեն, ինչպես նաև արաբերեն (4-րդ—8-րդ դարերում) ձեռագրեր։ Գտնված են Նոր կտակարանի և պարականոն գրականության հատվածներ, գործնական փաստաթղթեր, ինչպես և մի հատված Եվրիպիդեսի «Անդրոմաքե»-ից։

Կումրանցիները զգալի ազդեցություն են ունեցել մեր թվարկության I դարում ձևավորվող վաղ քրիստոնեական համայնքների վրա։

Կատեգորիա:Իսրայելի պատմություն
Կատեգորիա:Ավետարանի ձեռագրեր
Խութ-Բռնաշենի գավառակ

**Խութ-Բռնաշեն**, գավառակ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մուշի գավառում։ Գտնվում էր Անդոկ լեռան հյուսիսարևելյան կողմում։

Գավառակն համապատասխանում է Մեծ Հայքի Տուրուբերան աշխարհի Խութ գավառին։

## Աշխարհագրություն
Խութ-Բռնաշենը լեռնային և անդնդախոր ձորերով հարուստ գավառ է։ Մեծ մասամբ տարածքը պատված է անտառներով։ Արգավանդ հողերը շատ քիչ էր, դրանով էլ պայմանավորված բնակչությունը հիմնականում անասնապահությամբ էր զբաղվում։

## Վարչական բաժանում
XX դարասկզբին Խութ-Բռնաշենն ուներ 42 գյուղ, որից 21-ը հայաբնակ էին։

Խութ-Բռնաշենը բաժանվում էր **Խութ** և **Բռնաշեն** գավառակների, որոնց անունով էլ ձևավորվել է միասնական գավառակի անունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գավառներ
Կուվեճլի

**Կուվեճլի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Յոզղաթի գավառում։

## Պատմություն
Կուվեճլիի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ Եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է բռնագաղթի ճանապարհին։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 280 (45 ընտանիք) հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Կուվեճլիմ ուներ Ս. Հակոբ անունով եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր վարժարան։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կուսկովո

**Կուսկովո** (), 18-րդ դարի ճարտարապետական-գեղարվեստական անսամբլ (նախկինում կոմս Շերեմետեների քաղաքամերձ աթոռանիստը)։ 1960 թ.-ից Մոսկվայի սահմանագծում է։ Լճակների ու ջրանցքների համակարգով, շենքերի տեղադրությամբ կանոնավոր հատակագծված պուրակի (մոտ 30 հա) հորինվածքը կազմավորվել է հիմնականում 1750-ական թթ.կեսին (կառուցել են ճորտ ճարտարապետներ Ֆյոդոր Արգունովը, ճորտ ճարտարապետներ Միրոնովի և Դիկուշինի և Կառլ Բլանկի մասնակցությամբ)։

Պահպանվել են պալատի, «Իտալական», «Հոլանդակակ» տնակների, «Քարանձավի» ինտերիերների հարդարանքը, XVIII դ. ավելի քան 60 մարմարե արձաններ և կիսանդրիներ։ 1918 թ.-ից Կուսկովոն թանգարանդաստակերտ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մոսկվայի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Մոսկվայի թանգարաններ
Ալաջաթում

**Ալաջաթում**, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Օրդուի գավառակում։ Գտնվում էր Օրդու քաղաքի մոտ։

## Տես նաև
* Տրապիզոնի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Ալաջալի

**Ալաջալի**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կարսի գավառում։ Գտնվում էր Անի քաղաքի մոտակայքում։ Գյուղն ուներ հին եկեղեցի։

Ալաճալի գյուղի մեջ եկեղեցու ավերակներից դատելով հնարավոր է հավատալ Ալիշանի տված նկարագրություններին, այդ ժամանակ խիստ հետաքրքրական են եղել Ալաջալի եկեղեցու կամարներն ու ձևը, երկհարկանի սյունազարդ նեֆերը, պայտաձև և ձվաձև դարձված կամարները, այդ խոյակները ադանթազարդ մոտավոր նմանությամբ կորնթականի, խոյակներից մեկի վրա երևում էր աքաղաղի պատկեր։

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Կարբոցիկլիկ միացություններ

մինի|Բենզոտրին
**Կարբոցիկլիկ միացություններ** ( -ածուխ և -շրջան, օղակ), իզոցիկլիկ միացություններ, օրգանական միացություններ, որոնց մոլեկուլները պարունակում են ածխածնի ատոմներից կազմված օղակներ (ցիկլեր)։ Կարբոցիկլիկ միացությունները տարբերվում են հետերոցիկլային միացություններից, որոնց ցիկլերը բացի ածխածնից պարունակում են այլ տարրերի (O, N և S) ատոմներ, ինչպես նաև ացիկլիկ միացություններից, որոնք չեն պարունակում ցիկլեր։ Կարբոցիկլիկ միացությունները ստորաբաժանվում են արոմատիկ և ալիցիկլիկ (բենզոիդային և ոչ բենզոիդային) միացությունների։ Կարբոցիկլիկ միացությունները լայնորեն տարածված են բնության մեջ։ Նավթի մեջ գտնվող ածխաջրածինների զգալի մասը, տերպենները, մի շարք անտիբիոտիկներ, բազմաթիվ ներկեր, դեղանյութեր, միջատասպան նյութեր են կարբոցիկլիկ միացություններ են։ Կիրառվում են սինթետիկ խեժերի, պլաստմասսաների և արժեքավոր այլ նյութերի ստացման համար։ 

Կատեգորիա:Կարբոցիկլիկ միացություններ
Կարբօքսիլացում

**Կարբօքսիլացում**, ածխաթթու գազի (CO_2) ազդեցությամբ կարբօքսիլ-խմբի (COOH) անմիջական մտցնելն օրգանական միացության մեջ։ Օրինակ, CH_3MgBr+CO_2 \rightarrow CH_3COOMgBrH_2O \rightarrow CH_3COOH։

Բժշկության մեջ կիրառվող սալիցիլաթթուն և պ-ամինասալիցիլաթթուն ստանում են համապատասխան ֆենոլատների կարբօքսիլացմամբ։ Օրգանիզմում կարբօքսիլացումը տեղի է ունենում յուրատեսակ ֆերմենտների ազդեցությամբ և էական դեր ունի ածխաջրերի, ճարպերի և սպիտակուցների քայքայման միջանկյալ նյութերի օքսիդացման պրոցեսներում։ 

Կատեգորիա:Քիմիական ռեակցիաներ
Կարբօքսիլազներ

**Կարբօքսիլազներ**, լիազների դասի ֆերմենտների խումբ, կատալիզում են կետո- և ամինաթթուների դեկարբօքսիլացումը (CO_2-ի անջատումը)։ Կետոթթուները դեկարբօքսիլացնող կարբօքսիլազների կոֆերմենտը կոկարբօքսիլազն է, ամինաթթուներինը՝ պիրիդոքսալֆոսֆատը։ 

Կատեգորիա:ՖՀ 6.4.1
Կարգավորման կառույցներ

**Կարգավորման կառույցներ**, ուղղորդիչ կառույցներ, գետերի հուները կարգավորող հիդրոտեխնիկական կառույցներ։ Ըստ նշանակոէթյան տարբերում են՝ ջրաթմբեր, արգելաթմբեր, պատնեշներ, կիսապատնեշներ, հոսքն ուղղող և շեղող կառույցներ, ճյուղային փակոցներ։ Կախված հունի նկատմամբ ունեցած դիրքից, կարգավորման կառույցները լինում են երկայնական, լայնական և համակցված։

Կատեգորիա:Ճարտարապետություն
Arrows A1

**Բոլիդ Arrows A1** (), մրցարշավային ավտոմեքենան է։ Ստեղծված է Ֆորմուլա 1 դասի աշխարհի չեմպիոնատների մրցավազքերին մասնակցելու համար։ Նախագծվել և ստեղծվել է 1978 թվականի մրցարշավին մասնակցելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆորմուլա 1
Ջերոլամո Կարդանո

**Ջերոլամո Կարդանո** (, ), իտալացի փիլիսոփա, մաթեմատիկոս, բժիշկ։ Վերածննդի դարաշրջանի բնափիլիսոփայության ներկայացուցիչ։

Կարդանոյի աշխարհայացքին բնորոշ պանթեիզմը և հիլոզոիզմը ներծծված է մատերիալիստական միտումներով, դիալեկտիկայի, բայց միաժամանակ միստիկայի տարրերով։ Բոլոր իրերի հիմքը, ըստ նրա, կազմում է երբեք չառաջացող և չոչնչացող միասնական մատերիան, իսկ նյութի ստեղծումը և ոչնչացումը համաշխարհային ոգու գոյության և գործունեության արդյունք է։ Կենդանական աշխարհի, դրանով և ողջ բնության բարձրագույնը մարդն է, որն ունակ է նպատակադիր գործունեության և ունի անփոփոխ ու անմահ բանական հոգի կամ խելք։ Կարդանոն խելքը տարբերում է ինտելեկտից, որը համարում է մարդկային գիտակցության ակտիվ տարր։ Մարդու բանական գործունեության հիմքը աստվածայինն է։ Մաթեմատիկան, ըստ Կարդանոյի, իմացության բարձրագույն ձևն է, ինտելեկտի արդյունքը։ Կարդանոն զբաղվել է աստղագիտության, ալքիմիայի, բժշկագիտության, ֆիզիկայի, մաթեմատիկայի, ինժեներության և այլ հարցերով։ Կարդանոյի անվան հետ են կապում ոչ լրիվ խորանարդային հավասարման լուծումը, որը կոչվում է Կարդանոյի բանաձև։ Զբաղվել է նաև շարժման փոխանցման, լծակների տեսության (կարդանային փոխանցում) հարցերով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Իտալացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Իտալացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Իտալացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Իտալացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Իտալացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ինքնասպան փիլիսոփաներ
Ստեփան Ղարդաշյան

**Ստեփան Մարտինի Ղարդաշյան**, (*Կարդաշև*, *Կարդաշով*), (), հայ նարոդնիկ։

Սկզբնական կրթությունն ստացել է Թիֆլիսում, ապա սովորել Դրեզդենի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում։ Գերմանիայում ներգրավվել է հեղափոխական պայքարի մեջ, մասնակցել կովկասյան ուսանողների Ժնևի համագումարին (1874), մտել նարոդնիկական «Կովկասյան խմբակի» շարքերը։ 1875 թվականին, Ռուսաստանում, «Կնյազ Կոչակիձե» ծածկանվամբ, քարոզչական աշխատանք է կատարել Ս. Բարդինայի գլխավորած «Համառուսական սոցիալ-հեղափոխական կազմակերպությունում», նպաստել Թիֆլիսում և Քութայիսում նարոդնիկական խմբակների հիմնադրմանը։ Նույն թվականին Մոսկվայում ձերբակալվել է և 1877 թվականին դատապարտվել 5 տարվա տաժանակրության, ապա՝ երկարատև աքսորի։ 1904 թվականին աքսորից վերադարձել է Անդրկովկաս, աշխատել որպես երկաթուղային ինժեներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Լասարո Կարդենաս

**Լասարո Կարդենաս դել Ռիո** (, ), մեքսիկացի քաղաքական և ռազմական գործիչ։ 1934-1940 թվականներին՝ նախագահ։

Մասնակիորեն ազգայնացրել է օտարերկրյա ընկերություններին պատկանող երկաթուղիները (1937), նավթային ձեռնարկությունները (1938), իրականացրել ագրարային բարեփոխումներ, պայքարել երկրի քաղաքական կյանքին կաթոլիկ եկեղեցու միջամտության դեմ։ 1949 թվականից գործուն մասնակցություն է ունեցել Խաղաղության կողմնակիցների շարժմանը։

«Ժողովուրդների միջև խաղաղության ամրապնդման համար» արժանացել է Լենինյան մրցանակի (1955)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մեքսիկայի նախագահներ
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Մեխիկո քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Մեքսիկայի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Մեքսիկայի քաղաքական գործիչներ
Կարդինալ

**Կարդինալ** ( - գլխավոր), բարձրագույն տիտղոս (Հռոմի պապից հետո) կաթոլիկ եկեղեցու աստիճանակարգում։ Կարդինալի տիտղոսը շնորհում է պապը, իսկ 1179 թվականի Լատերանի ժողովի որոշմամբ կարդինալները իրենց միջից ընտրում են պապին։ Կարդինալները զբաղեցնում են զանազան բարձրագույն պաշտոններ, առանձին երկրներում գլխավորում կաթոլիկ եկեղեցին։ Գոյություն ունի կարդինալի երեք աստիճան՝ կարդինալ-եպիսկոպոսի, կարդինալ-քահանայի և կարդինալ-սարկավագի։ Մինչև 20-րդ դարի կեսը կարդինալ դառնալու իրավունք ունեին գերազանցապես իտալացիները։ 1946 թվականին կարդինալի տիտղոս շնորհվեց Գ.Աղաջանյանին։ Պողոս VI պապի որոշմամբ (1970) 75-ամյա կարդինալը թոշակավորվում է՝ պահպանելով պատվաստիճանը։

Կատեգորիա:Կաթոլիկ եկեղեցու տիտղոսներ
Կատեգորիա:Կարդինալներ
Aston Martin DBR9

**Բոլիդ Aston Martin DBR9** (), Ջորջիո Վալենտինի
ի նախագծած մրցարշավային ավտոմեքենան է։ Նախագծվել և ստեղծվել է 2005 թվականի մրցարշավին մասնակցելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մրցարշավային մեքենաներ
Որոտանի ջրանցք

**Որոտանի ջրանցք**, ջրանցք Հայաստանի Սյունիքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Տաթևի ջրէկի ճնշման ավազանից։ Սնվում է Տաթևի ջրէկի գլխամասային՝ Շամբի ջրամբարից։ Շահագործման է հանձնվել 1974 թվականին։ Մայր ջրանցքի երկարությունը 27,7&nbsp;կմ է, որից 3,3&nbsp;կմ անցնում է թունելով, 8,5&nbsp;կմ՝ երկշար մետաղական խողովակաշարով, ջրթողունակությունը 4,3 մ³/վ է։ Ջրանցքի վրա կառուցված են 110 ջրատեխնիկական կառույցներ։ Ոռոգում է մարզի 640 հա հողատարածք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի ջրանցքներ
Կատեգորիա:Գորիսի շրջան
Չիչկան

**Չիչկան**, *Չաչխան, Չիչխան*, գետ Հայաստանի Շիրակի և Լոռու մարզերում, Փամբակի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Շիրակի լեռնաշղթայի հյուսիսարևելյան լանջերից՝ 2250&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը 29&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 192&nbsp;կմ²։ Վերին հոսանքում հոսում է ընդարձակ գետահովտով։ Թռչկանի ջրվեժից ներքև ընդունում է կիրճի տեսք և բացվում Շիրակամուտ գյուղի շրջանում։ Սնումը հալոցքային (42 %) և ստորերկրյա (35 %) է, վարարումը՝ մարտ-հունիսին, որի ընթացքում ձևավորվում է տարեկան հոսքի 62 %-ը։ Տարեկան միջին ծախսը 1,74 մ³/վ է։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով հատկապես Շիրակամուտի ջրանցքով, որը 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժից հետո փլվածքներից փակվել էր։ 1993 թ. այն մաքրվեց և ջրանցքը կրկին սկսեց գործել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Փամբակ գետի վտակներ
Ջաջուռ (գետ)

**Ջաջուռ**, գետ Հայաստանի Շիրակի մարզում, Կարկաչանի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Շիրակի լեռնաշղթայի հարավային լանջերից՝ 2135&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը 33,5&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 392&nbsp;կմ²։ Գետահովիտը վերին հոսանքում V-աձև է, միջինում և ստորինում հոսում է Շիրակի դաշտով։ Սնումը հիմնականում ձնաանձրևային (63%) է, ռեժիմը՝ անկանոն, սելավային։ Տարեկան միջին ծախսը 0,31 մ³/վ է։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Կարկաչան գետի վտակներ
Ջերմուկի ջրվեժ

**Ջերմուկի ջրվեժ**, ջրվեժ, բնության ջրաերկրաբանական հուշարձան Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում՝ Ջերմուկ քաղաքում՝ Արփա գետի աջակողմյան Ջերմուկ վտակի վրա։ Սկզբնավորվում է աղբյուրներից, մոտ 68 մ բարձրությունից 3 գմբեթաձև դարավանդներով թափվում Արփա գետ։

Բնության հուշարձանը գտնվում է Վայոց ձորի մարզում՝ Այն գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Բնապահպանության նախարարության բնության պետական հուշարձանների ցանկում։ Բնության պետական հուշարձանների ցանկում ներառվել է 2008 թվականի օգոստոսի 14-ին ընդունված «Հայաստանի Հանրապետության բնության հուշարձանների ցանկը հաստատելու մասին» Հայաստանի Կառավարության որոշման համաձայն։

## Պատկերասրահ

Ջերմուկի ջրվեժը.jpg|Ջերմուկի ջրվեժ
ՋԵՐՄՈՒԿԻ ՋՐՎԵԺԸ ԵՐԵԿՈՅԱՆ.jpg|Ջերմուկի ջրվեժը երեկոյան
ՋԵՐՄՈՒԿԻ ՋՐՎԵԺԻՑ ՀԱՏՎԱԾ.jpg|Ջերմուկի ջրվեժ


## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Հայաստանի բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ
* Բնության պետական հուշարձաններից ցանկը Վիքին սիրում է Երկիրը հուշարձանների ցանկում

Կատեգորիա:Բնության հուշարձաններ Վայոց ձորի մարզում
Կատեգորիա:Բնության հուշարձաններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի ջրվեժներ
Կատեգորիա:Վայքի շրջան
Բերքաբերի ջրամբար

**Բերքաբերի ջրամբար**, *Ջողազի ջրամբար, Ջողասի ջրամբար*, արհեստական լիճ Հայաստանի Տավուշի մարզում՝ Ջողազ գետի միջին հոսանքում՝ մոտ 650 մ բարձրության վրա։ Շահագործման է հանձնվել 1980 թվականին։ Մակերեսը 2,14 կմ² է, առավելագույն խորությունը՝ 60 մ, ջրատարողությունը՝ 45 միլիոն մ³, օգտակարը՝ 43 միլիոն մ³։ Պատվարը հողային է, երկարությունը՝ 1275 մ, բարձրությունը՝ 64 մ։ Ջրամբարից ջուրը համանուն ջրհան կայանով մղվում էր Նոյեմբերյանի ու Իջևանի մայր ջրանցքները։ Ոռոգել է մոտ 10 000 հա հողատարածք (Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանամերձ հատվածը)։ Շահագործումը ժամանակավորապես դադարեցված է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տավուշի մարզի ջրամբարներ‎
Ավազային ցլիկաձուկ

**Ավազային ցլիկաձուկ** (), ցլիկաձկների ընտանիքի ձուկ։ Հայաստանում առաջին անգամ հայտնաբերվել է 1979-ին։ Ներկայումս լայնորեն տարածված է Արարատյան դաշտի բոլոր գետերում, ջրանցքներում, լճակներում։ Վարում է մերձհատակային կենսաձև։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 12-14 (երբեմն՝ մինչև 20) սմ է։ Գլուխը մեծ է՝ վերից վար թեթևակի սեղմված։ Բերանի կտրվածքը լայն է և գրեթե հորիզոնական։ Դունչը սուր է, ստորին ծնոտը մի փոքր երկար է վերինից։ Ծնոտները զինված են մանր ատամներով, որոնք վերին ծնոտի վրա դասավորված են 3-4, ստորինի վրա՝ 4 շարքով։ Շրթունքները բարակ են։ Պոչային լողակը կորաեզր է։

Մարմնի վրա թեփուկները մանր են, ատամնաեգր՝ 58-70 երկայնական շարքով։ Թեփուկներ կան խռիկային կափարիչի վերին մասում և ծոծրակին։ Փորիկի, կոկորդի և կողագծային թեփուկները բացակայում են։ Մեջքային լողակները երկուսն են. առաջինն ունի 5-6 փշաձև, երկրորդը՝ 1 փշաձև և 17-18 ճյուղավորված ճառագայթներ։ Փորային լողակները սերտաճած են, որոնց հիմքը գտնվում է կրծքային լողակների հիմքից մի փոքր առաջ։ Հետնալողակում կա 12-17 ճառագայթ։

Մարմնի ընդհանուր գունավորումը բաց մոխրագույն է կամ դեղնամոխրագույն։ Կողքերի միջին մասը պատված է 9-11 բավական խոշոր գորշ բծերով։ Մեջքին և կողքերի վերին մասերում ավելի մանր գորշ պտերն առաջացնում են ցանցաձև պատկեր։ Կրծքային լողակի հիմքի մոտ կա երկարավուն մուգ բիծ։ Մեջքային և պոչային լողակները պատված են մանր գորշ պտերի կանոնավոր շարքերով։ Արուները բազմացման շրջանում ունեն թավշասև կամ մուգ մոխրագույն գունավորում՝ կենտ լողակների դեղնավուն եզրագծով։ Աչքի ծիածանաթաղանթը ոսկեգույն է՝ սև բծերով։

## Սննդառություն
Կենդանակեր է. հիմնականում սնվում է ջրային իշուկներով, մանր ձկներով, միջատների ջրային թրթուրներով։

## Բազմացում և զարգացում
Սեռահասուն է դառնում 1 տարեկանում՝ մարմնի 5, 5-6 սմ երկարության դեպքում։ Բազմացման շրջանը սկսվում է ձմռան վերջից և որոշակի ընդմիջումներով շարունակվում մինչև ամռան սկիզբը։ Էգը ձվադրում է 3-5 անգամ։ Այդ ընթացքում արուն, որը չափերով 1, 5-3 անգամ գերազանցում է էգին, բներ է կառուցում ջրակալների հատակին կամ դրանց զառիթափ ափերին։ Այդ բներում էգը դնում է մոտ 2 մմ երկարությունը մի քանի հարյուրից մինչև մի քանի հազար ձկնկիթ, դրանք արուն պահպանում և խնամում է մինչև մանրաձկների դուրս գալը։

## Արտադրական նշանակություն
Արդյունաբերական նշանակություն չունի։ Կարող է վնասել այլ ձկնատեսակների՝ սնվելով նրանց մանրաձկներով։ ՀՀ ջրակալներում նկատվում է գլխաքանակի կտրուկ աճ և տարածման արեալի ընդարձակում։

Կատեգորիա:Ցլիկաձկներ
Ջրվեժ (գետ)

**Ջրվեժ**, գետ Հայաստանի Կոտայքի մարզում և Երևանում։ Սկիզբ է առնում Գեղամա լեռների հարավարևմտյան լեռնաճյուղից և Երևանի տարածքում ձախից միախառնվում Գետառին։ Երկարությունը 24&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 88&nbsp;կմ²։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։ Գետի հովտում 2000 հա տարածության վրա տնկված են պտղատու և դեկորատիվ ծառատեսակներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Գետառ գետի վտակներ
Կատեգորիա:Երևանի գետեր
Սառնաղբյուրի ջրամբար

**Սառնաղբյուրի ջրամբար**, արհեստական լիճ Հայաստանի Շիրակի մարզում՝ Սառնաղբյուր գյուղից 2&nbsp;կմ արևմուտք՝ Ճլկան գետի վերին հոսանքում՝ մոտ 2000&nbsp;մ բարձրության վրա։ Շահագործման է հանձնվել 1972 թվականին։ Երկարությունը 3,5 կմ Է, լայնությունը՝ մինչև 160 մ։ Մակերեսը 0,56&nbsp;կմ² է, խորությունը՝ 25 մ, ջրատարողությունը՝ 4,85 միլիոն մ³, որից օգտակար ծավալը կազմում է 4, 55 միլիոն մ³։ Պատվարը հողային է՝ ավազակավային միջուկով, երկարությունը՝ 190 մ, առավելագույն բարձրությունը՝ 29 մ։ Ջուրը բաց է թողնվում աշտարակային ջրթող կառույցով։ Պատվարի ձախ թևում կառուցվել է ցեմենտային հակազտիչ վարագույր։ Ջրամբարը ոռոգում է ավելի քան 2000 հա հողատարածք։ Սնումը խառն Է։ Ձմռանը սառցակալում Է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի ջրամբարներ
Կատեգորիա:Արթիկի շրջան
Չքնաղ (գետ)

**Չքնաղ**, գետ Հայաստանի Լոռու մարզում, Ձորագետի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Բազումի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերից՝ 2420&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը 28&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 163&nbsp;կմ²։ Հոսում է Լոռու դաշտով և Ստեփանավան քաղաքի մոտ միանում Ձորագետին։ Սնումը խառն է՝ հալոցքային (41 %), անձրևային (30 %) և ստորերկրյա (29 %), վարարումը՝ մայիս-հուլիսին, որի ընթացքում ձևավորվում է տարեկան հոսքի 58 %-ը։ Տարեկան միջին ծախսը 2,56 մ³/վ է, հոսքը՝ 82,5 միլիոն մ³։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր
Կատեգորիա:Ձորագետ գետի վտակներ
Benetton B186

**Բոլիդ Benetton B186** (), Մայկ Գասկոյնի նախագծած մրցարշավային ավտոմեքենան է։ Ստեղծված է Ֆորմուլա 1 դասի աշխարհի չեմպիոնատների մրցավազքերին մասնակցելու համար։ Նախագծվել և ստեղծվել է 1986 թվականի մրցարշավին մասնակցելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆորմուլա 1
Սառնաջուր (գետ)

**Սառնաջուր**, *Պաղջուր, Սաուկ, Սոուխ, Սոուխսու, Սոուղսու*, գետ Հայաստանի Տավուշի մարզում, Աղստևի ձախ վտակը։ Կազմավորվում է Ցլաջուր և Խաչաղբյուր գետերից։ Երկարությունը 13&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 205&nbsp;կմ²։ Տիպիկ լեռնային գետ է՝ քարքարոտ հունով, սահանքներով, ջրվեժներով։ Սնումը հիմնականում հալոցքային և ստորերկրյա է, վարարումը՝ ապրիլ-հունիսին։ Տարեկան միջին ծախսը 1,5 մ³/վ է։ Ավազանն ունի ռեկրեացիոն նշանակություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Աղստև գետի վտակներ
Սասուն (գետ)

**Սասուն**, *Սասնաջուր*, գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Բաթմանի ձախ վտակը։ Երկարությունը մոտ 65&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ մոտ 600&nbsp;կմ²։ Սկիզբ է առնում Խաչառաջ (Խաչրեշ) լեռնաշղթայի (Հայկական Տավրոսի համակարգ) հարավային լանջերից։ Հոսում է հյուսիս-արևելքից հարավ-արևմուտք։ Սնումը հիմնականում ձնաանձրևային է, վարարումը՝ ապրիլին։

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Բաթման գետի վտակներ
Ավդոտկաներ

**Ավդոտկաներ** (), քարադրանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։ Հայտնի է 7, Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ ավդոտկա (*Burhinus oedicnemus*)։ Բնադրող չվող է, Հայաստանում հազվագյուտ։ Բնակվում է կիսաանապատային գոտում՝ Արարատյան դաշտում և նրա նախալեռներում։
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 40-44 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 77-85 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 400 գ։ Հասունի փետրածածկի ընդհանուր գունավորումը բաց դարչնագույն է, մարմինը վերևից և կուրծքը՝ մանր սև խայտերով։ Թռչելիս ցայտուն երևում են թևերի ծածկող փետուրների մուգ սահմանագծված սպիտակ գիծը և թևի վերևի ցայտուն նախշը։ Կտուցը հաստ է, կարճ, դեղին, ծայրը՝ սև, աչքերը և ոտքերը՝ դեղին։ Երիտասարդի խայտերը թույլ Են, թևերի ծածկող փետուրների սև գծերը բացակայում են։ Առավելապես գիշերային թռչուն է, խիստ աշխույժ և գործուն է նաև արևածագից առաջ ու մթնշաղին։ Ամենաբնորոշ կանչը կազմված է երկհնչյուններից՝ երկրորդն ավելի բարձր է (սրնգային երանգի)։ Բնակվում է նոսր թփուտներով կիսաանապատներում, քարքարոտ լանջերին, չոր տափաստաններում։
## Սննդառություն
Սնվում է անողնաշարավորներով, սողուններով։
## Բազմացում և զարգացում
Բնադրում է ապրիլի 2-րդ կեսին՝ գետնին։ Բույնը փոքրիկ, ոչ խորը փոսիկ է։ Ձվադրում է ապրիլի վերջից մայիսի սկզբին։ Դնում է 54 մմ տրամագծով, բաց դեղնադարչնագույն, փոփոխական սև նախշերով 1-3 ձու։ Թխսակալում են էգը և արուն՝ 26 օր։ 2 օրական ձագերը հմուտ և արագ վազքով թաքնվում են թփերում, հասունների ուղեկցությամբ հանդիպում են հունիսին։ Աշնանային չուն ավարտվում է հոկտեմբերի կեսերին։
Որպես սահմանափակ տարածված տեսակ՝ պաշտպանության կարիք ունի։

Կատեգորիա:Քարադրանմաններ
Սասունաշեն (գետ)

**Սասունաշեն**, գետ Հայաստանի Արագածոտնի մարզում՝ Մաստարայի սելավի համակարգում։ Երկարությունը 22&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 19&nbsp;կմ²։ Սկիզբ է առնում Արագածի հարավարևմտյան լանջից։ Հոսքը միայն գարնանն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Մաստարայի սելավ գետի վտակներ
Արագաշարժ (ձուկ)

**Արագաշարժ** (), **տառեխիկ**, ծածանաձկների ընտանիքի ձուկ։ Հայաստանում հայտնի է արագաշարժ հայկական (*Alburnoides bipunctatus armeniensis*) ենթատեսակը։ Տարածված է գրեթե բոլոր գետերում, բացառությամբ Սևանա լճի ավազանին պատկանողների։ Հանդիպում է մինչև 2200&nbsp;մ բարձրություններում։ Բնակվում է գետերի արագահոս տեղամասերում՝ վտառներով։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինը կողքերից սեղմված է, երկարությունը՝ 7-8 (երբեմն՝ մինչև 12) սմ, զանգվածը՝ մինչև 35 գ։ Բերանը դնչի ծայրին է՝ դեպի վեր ուղղված թեք կտրվածքով։ Փորային լողակների և հետնալողակի միջև կա ողնուց, որը հաճախ պատված է թեփուկներով։ Պոչային լողակը մկրատաձև է։ Թեփուկները միջին չափի են, կողագծում՝ 39-56 հատ։ Մեջքային լողակում առկա է 10-11 ճառագայթ, հետնալողակում՝ 13-16։ Ալանային ատամները երկշարք են։ Խռիկային առէջները կարճ են։ Գունավորումը, կախված բնակության վայրից և տարիքից, կարող է տարբերվել։ Մեջքը մոխրականաչավուն է՝ կապտավուն նրբերանգով, կողքերը՝ արծաթափայլ, վտրիկը՝ սպիտակ։

Մարմնի վերին մասում (կողագծից վեր)՝ խռիկային կափարիչից մինչև պոչի լողակի հիմքը, ձգվում է մուգ շերտ։ 	

Մարմնի	կողքերին գտնվող կողագիծի օրգանների վերին ու ստորին մասերում լավ արտահայտված են փոքրիկ, սև պտերը։ Մեջքային, պոչային և կրծքային լողակները մոխրագույն են, փորային լողակները և հետնալողակը՝ հաճախ անգույն։ Սեռահասունի կրծքային, փորային լողակների և հետնալողակի հիմքերը նարնջագույն են։

## Բազմացում և զարգացում
Սեռահասուն է դառնում 1-2 տարեկանում։ Սեռական երկձևությունը թույլ է արտահայտված։ Արուներն էգերից փոքր են և ցածրամարմին՝ ավելի երկար զույգ լողակներով։ Բազմանում է գարնանը և ամռանը (կախված ջրի ջերմաստիճանից)։ 1 առանձնյակն այդ ընթացքում կարող է բազմանալ 2-3 անգամ։ Բեղունությունը հասնում է մինչև 75 հազար ձկնկիթի։
## Սննդառություն
Կենդանակեր տեսակ է։
Սնվում է տարբեր մանր անողնաշարավորներով, ջուրն ընկած միջատներով ու նրանց թրթուրներով, ջրալվերով և այլն։ Սննդային ակտիվությունն առավել բարձր է առավոտյան և երեկոյան։ Արդյունաբերական նշանակություն չունի։ Կարող է սնունդ դառնալ կարմրախայտի համար։ Արհեստ, ջրամբարներում բնակվելու դեպքում հաճախ վարակվում է փոկորդով (*Ligula intestinalis*)։

Կատեգորիա:Ծածանազգիներ
Սարուխանի ջրանցք

**Սարուխանի ջրանցք**, ջրանցք Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Սարուխանի աղբյուրներից, անցնում Կարմիրգյուղի, Գանձակ գյուղի սահմաններով, հասնում մինչև Գավառ քաղաք։ Շահագործման է հանձնվել 1936 թվականին։ Երկարությունը 3,7&nbsp;կմ է, ջրթողունակությունը՝ 100 մ³/վ։ Ջրառը կատարվում է ջրարգելակ կարգավորիչի միջոցով։ Ոռոգում է Սարուխան, Կարմիրգյուղ, Գանձակ գյուղերի հողատարածքները։

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի ջրանցքներ
Մարգո Մուրադյան

** Մարգո (Մարգարիտ) Գրիգորի Մուրադյան** (), հայ դերասանուհի, ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (1961), ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1978)։

Ճարտարապետ, ակադեմիկոս Ջիմ Թորոսյանի կինը։

## Կենսագրություն
Մարգո Մուրադյանը ծնվել է 1927 թվականին Ախալցխայում։ 1934 թվականից տեղափոխվել է Երևան։ 1949 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 
1949 թվականից, Արմեն Գուլակյանի հրավերով, խաղացել է Երևանի Սունդուկյանի անվան թատրոնում։ Աչքի է ընկել դրամատիկական, կենցաղային, բնութագրական դերերով։ Մասնակցել է ռադիո և հեռուստաբեմադրությունների։

## Դերերը թատրոնում
* *Կորդելիա*՝ Շեքսպիրի «Լիր արքա»
* *Դեզդեմոնա*՝ Վիլյամ Շեքսպիրի «Օթելլո» 
* *Շուշանիկ*՝ Ալեքսանդր Շիրվանզադեի «Քաոս»
* *Անյա*՝ Անտոն Չեխովի «Բալի այգին» 
* *Ագլայա*՝ Ֆ. Դոստոևսկու «Ապուշը»
* *Նուշիկ*՝ Ժիրայր Անանյանի «Իմ տունը քո տունը չէ»

## Հեռուստաներկայացումներ
* Գ. Խուգաևի «Անդրոն և Սանդրոն»
* Սովաժոնի «Չաո»

## Դերերը կինոյում
* «Կրակ», 1963, Հայֆիլմ
* Ռուզան - «Շրթներկ համար 4», 1964, Հայֆիլմ
* «Այս կանաչ, կարմիր աշխարհը», 1975, Հայֆիլմ
* «Սպիտակ ափեր», 1975, Հայֆիլմ
* «Եվ կրկնվելու է ամեն ինչ», 1989, Հայֆիլմ
* «Արահետ», 2005
* «Տժվժիկ»
* «Արևիկ»

## Պարգևներ
* «Աշխատանքային գերազանցության համար» մեդալ, 1956
* ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ, 1961
* ՀԽՍՀ ժողողվրդական արտիստ, 1978

## Գրականություն
* Բալայան Վ., Մարգո Մուրադյան, Երևան, 1974։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դերասանուհիներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստներ
Սևաբերդի ջրամբար

**Սևաբերդի ջրամբար**, ջրամբար Հայաստանի Կոտայքի մարզում՝ Գեղամա լեռնաշղթայի արևմտյան լանջին՝ 2000&nbsp;մ բարձրության վրա։ Շահագործման է հանձնվել 1983 թվականին։ Մակերեսը 0,45&nbsp;կմ² է, խորությունը՝ 37 մ, ջրատարողությունը՝ 6 միլիոն մ³։ Պատվարը հողային է՝ ավազակավային միջուկով, երկարությունը՝ 297 մ, բարձրությունը՝ 40 մ։ Ջուրը բաց է թողնվում մինչև Զառ գետի հունը՝ խորքային ձագարաձև ջրընդունիչի և երկաթբետոնե սրահում տեղակայված մետաղական խողովակաշարի միջոցով, որտեղից ջուրը հիմնականում տրվում է աջ ափին կառուցված ոռոգման համակարգին։ Ջրթողքը 0,64 մ³/վ է։ Ձմռանը սառցակալում է։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։ Ոռոգում է 1200 հա տարածություն։ 1,5 մլն մ³ ջուր տարեկան տրվում է Կոտայքի ջրանցքին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի ջրամբարներ
Benetton B190

**Բոլիդ Benetton B190** (), մրցարշավային ավտոմեքենա է։ Ստեղծված է Ֆորմուլա 1 դասի աշխարհի չեմպիոնատների մրցավազքերին մասնակցելու համար։ Նախագծվել և ստեղծվել է 1990 թվականի մրցարշավին մասնակցելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆորմուլա 1
Սիսիան (գետ)

**Սիսիան**, գետ Սյունիքի մարզում, Որոտանի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Զանգեզուրի լեռնաշղթայի Շահապոնք լեռնագագաթի հյուսիսային լանջից՝ 3040&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը 33&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 395&nbsp;կմ²։ Վերին և միջին հոսանքում հոսում է V-աձև հովտով, այնուհետև՝ ընդարձակ, դարավանդային գոգհովտով, որտեղ կառուցված է Տոլորսի ջրամբարը։ Սնումը խառն է, գերակշռում է ձնաանձրևայինը (71%), վարարումը՝ մարտ-հունիսին, որի ընթացքում ձևավորվում է տարեկան հոսքի 72%-ը, ամռանը երբեմն հորդանում է։ Տարեկան միջին ծախսը 3, 99 մ³/վ է։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման և էներգետիկ նպատակներով։

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Որոտան գետի վտակներ
Արաքսյան գիշերաչղջիկ

**Արաքսյան գիշերաչղջիկ, Արաքսի գիշերաչղջիկ, Շաուբի գիշերաչղջիկ** (), հարթաքիթ չղջիկների ընտանիքին պատկանող կաթնասուն կենդանի։ Հանդիպում է սահմանափակ արեալով. ընդգրկում է հիմնականում Արաքս գետի հովիտը՝ Արմավիրի մարզից մինչև Սյունիքի մարզ։ Մարմնի երկարությունը 45-52 մմ է, պոչինը՝ 39-44 մմ, նախաբազկինը՝ 3748 մմ։ Բնակվում է բնակելի շինությունների, փլատակերի պատերի կամ ժայռերի ճեղքերում։ Մեջքի մորթին բաց մոխրածխագույն է, փորինը՝ սպիտակավուն երանգով։ Հունիսին ծնում է 1 (հազվադեպ՝ 2) ձագ։ Օգտակար է. ոչնչացնում է վնասատու միջատներ։ Կենսակերպն ուսումնասիրված է մասնակի։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Տարածվածություն
Հայտնաբերված է միայն Անդրկովկասի հարավում։ Հայաստանում հանդիպում է Վայոց ձորի (Վայքի և Եղեգնաձորի շրջաններ) և Սյունիքի (Կապանի և Մեղրու շրջաններ) մարզերում։

## Էկոլոգիա
2-7 առանձնյակներից կազմված փոքր խմբերով ապրում են քարանձավներում, անձավներում, ժայռերի ճեղքերում, ծառերի փչակներում, նկուղներում, տների ձեղնահարկերում, անասնագոմերում։

Կենսաբանական առանձնահատկությունների վերաբերյալ hավաստի տեղեկություններ չկան, հայտնի է միայն, որ հունիսի վերջին էգը ծնում է մեկ ձագ։

## Պահպանություն
ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Ծայրաստիճան հազվադեպ, քիչ ուսումնասիրված և նեղ արեալով տեսակ է, որը ակավաթվության հետևանքով կարող է լիովին անհետանալ։ 2005 թվականին հայտնաբերվել է մեծ մայրական գաղութ Մագիլի քարանձավում, ձագերի և մայրերի ընդահանուր քանակը կազմում էր մոտ 600 առանձնյակ։

Վտանգված հիմնական գործոններն են բազմացման և ձմեռման ընթացքում մարդու կողմից անհանգստացնելը։

Պահպանվում է «Արևիկ» ազգային պարկում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Չղջիկներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Կաթնասուններ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Սարսանգի ջրամբար

**Սարսանգի ջրամբար**, ջրամբար Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանում՝ Մարտակերտ քաղաքից շուրջ 15&nbsp;կմ հարավ-արևմուտք։ Կառուցվել է 1970 թվականին Թարթառ գետի միջին հոսանքում և շահագործման հանձնվել 1976 թվականին։ Ջրամբարի վրա կառուցվել է Սարսանգի ջրէկ-ը, որն ունի 110 մեգավատտ հզորություն։

## Նկարագրություն
Արցախի Հանրապետության խոշորագույն ջրամբարն է, որը կառուցվել է 1970 թվականին և գտնվում է Ստեփանակերտից մոտ 60 կմ դեպի հյուսիս։ Ջրատարողությունը՝ շուրջ 600 մլն մ³ է, օգտակարը՝ 550 միլիոն մ³, իսկ 50 մլն մ³-ը մեռյալ է համարվում և չի թույլատվում օգտագործել  ջրթողքը՝ 900 մ³/վ։ Պատվարը հողային է, բարձրությունը՝ 120 մ, երկարությունը՝ 550 մ, ստորին հատվածի լայնությունը՝ մոտ 500 մ։ Այդպիսի պատվարաններ աշխարհում շատ քիչ են։ Պատվարը կառուցվել է ավազակավային միջուկով՝ ճալաքարակոպճային գրունտներից։

Հանրապետության էլեկտրաէներգիայի պահանջարկի 60 %-ը ապահովում է Սարսանգի ջրամբարի վրա կառուցված ջրէկ-ը։ Այն Արցախում առաջինն է հզորությամբ։ Ամբարտակն ունի 730 մ բարձրություն և 550 մ լայնություն։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման և էներգետիկ նպատակներով։ Ձմռանը չի սառցակալում։ Կա ձկնաբուծություն։ Շրջակայքը անտառածածկ է։

Ամբարտակը ծառայել է ոչ միայն էլեկտրաէներգիա ստանալու, այլ նաև դաշտերը ոռոգելու համար։ Ազատագրական պատերազմի ժամանակ Սարսանգի ջրամբարի շրջակայքում կատաղի մարտեր են տեղի ունեցել, որոնց ժամանակ կասեցվել է ադրբեջանական բանակի 1992 թվականի ամառային հարձակումը և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Զինված ուժերի կողմից վերականգնվել է Սարսանգի ջրամբարի նկատմամբ վերահսկողությունը։

2003 թվականից Սարսանգի ջրամբարին հարող տարածքում՝ Դրմբոն գյուղի մոտ, գործում է Դրմբոնի ոսկու արդյունահանման կոմբինատը։

## Տես նաև
*Սարսանգի հիդրոհանգույցի ազատագրում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության ջրամբարներ
Կատեգորիա:Ջրամբարներ այբբենական կարգով
Սոթքի ջրանցք

**Սոթքի ջրանցք**, ջրանցք Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Սոթք գետի աջ ափից, անցնում Սոթք գյուղի միջով, հասնում մինչև Տրետուք գյուղի ոռոգելի հողերը։ Շահագործման է հանձնվել 1961 թվականին։ Երկարությունը 7,6&nbsp;կմ է, ջրթողունակությունը՝ 0,7 մ³/վ։ Ջրառը կատարվում է պատվարային եղանակով։ Ոռոգում է Սոթք և Տրետուք գյուղերի հողատարածքները։

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի ջրանցքներ
Կատեգորիա:Սոթք գյուղ
Սուլեմա (գետ)

**Սուլեմա**, գետ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում, Եղեգիսի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Վարդենիսի լեռնաշղթայի հարավային լանջերից։ Երկարությունը 22&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 144&nbsp;կմ²։ Սուլեմայի ավազանում տեղատարափ անձրևներից առաջանում են սելավներ, որոնք կրկնվում են 2-3 տարին մեկ։ Ավերիչ սելավ եղել է 1969 թվականի ապրիլի 1-ին, որը մեծ վնաս է հասցրել Հորս, Շատին, Թառաթումբ և Գետափ գյուղերին (ողողել է 10 հա հողատարածք, ճանապարհներ, քշել տարել է անասուններ, մեղվափեթակներ, քանդել ջերմոցը, ջրաչափ կայանը և այլն)։ Սուլեմայի հունի առանձին հատվածներում կառուցված են կամրջային անցումներ և ափապաշտպան պատնեշներ։

Կատեգորիա:Եղեգիս գետի վտակներ
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գետեր
Վանաձոր (գետ)

**Վանաձոր**, *Վանքի ճոր*, գետ Հայաստանի Լոռու մարզում, Տանձուտ գետի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Փամբակի լեռնաշղթայի Մայմեխ լեռնագագաթի հյուսիսային լանջերից՝ 2800&nbsp;մ բարձրությունից, Վանաձոր քաղաքի տարածքում միանում է Տանձուտին։ Երկարությունը 16&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 120&nbsp;կմ²։ Գետահովիտը վերին հոսանքում V-աձև է, ստորինում՝ լայնացած։ Սնումը հիմնականում ձնաանձրևային է, վարարումը՝ գարնանը։ Տարեկան միջին ծախսը 0,52 մ³/վ է։ Գետահովիտն ունի ռեկրեացիոն նշանակություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր
Կատեգորիա:Փամբակ գետի վտակներ
Սոթք (գետ)

**Սոթք** (Զոդ), գետ Գեղարքունիքի մարզում, Մասրիկի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Արևելյան Սևանի լեռնաշղթայի արևմտյան լանջերից՝ 2670&nbsp;մ բարձրությունից, Սոթքի լեռնանցքի մոտիկ, Ռմբասար լեռան լանջերից։ Հոսում է Սոթք գյուղով և նրանից 4-5 կմ արևմուտք միանում Մասրիկին։ Երկարությունը 21&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 59,5&nbsp;կմ²։ Վերին և միջին հոսանքներում հոսում է V-աձև հովտով։ Սնումը խառն է, վարարումը՝ գարնանը։ Տարեկան միջին ծախսը 0,28 մ³/վ է։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Մասրիկ գետի վտակներ
Կատեգորիա:Սոթք գյուղ
Արծաթաձուկ

**Արծաթաձուկ** (), **վերնաձուկ**, ծածանաձկների ընտանիքի ձուկ։ ՀՀ ջրամբարներում հայտնաբերվել և նկարագրվել Է 1996-ին։ Հանդիպում Է Հրազդան, Մեծամոր գետերում և նրանց հարող ջրանցքներում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մանր ձուկ Է։
Մարմինն իլիկաձև Է, կողքերից մի փոքր սեղմված, երկարությունը՝ 4-6 (երբեմն՝ մինչև 10) սմ, զանգվածը՝ մինչև 10 գ և ավելի։ Բերանը փոքր Է, գտնվում Է դնչի վերին մասում։ Թեփուկները համեմատաբար խոշոր են՝ 1 երկայնական շարքում՝ 40-44 հատ։ Կողագիծը լրիվ չէ և արտահայտված է միայն առաջին 4-12 թեփուկների վրա։ Կլանային ատամները միաշարք կամ երկշարք են։ Պոչային լողակը մկրատաձև է, մեջքային լողակն ունի 11 ճառագայթ, հետնալողակը՝ 15։ Մեջքը ձիթապտղականաչավուն է, կողքերը՝ արծաթափայլ, փորիկը՝ սպիտակ։

Մարմնի երկայնքով ձգվում է նեղ և փայլուն երկնագույն շերտ։ Մեջքային, կրծքային և պոչային լողակները բաց մոխրագույն են, փորայինները և հետնալողակը՝ անգույն։

## Բազմացում և զարգացում
Սեռահասուն է դառնում 1 տարեկանում։ Բազմանում է գարնանը։ Յուրաքանչյուր առանձնյակ կարող է ձվադրել 2-3 անգամ (որոշակի ընդմիջումներով)՝ ստորջրյա բույսերի վրա։ Ձկնկիթը բաց դեղնավուն է։ Բնակվում է մեծ վտառներով՝ գետերի և ջրանցքների ինչպես դանդաղահոս, այնպես էլ արագահոս տեղամասերում՝ ջրի վերին կամ միջին շերտերում։

## Սննդառություն
Սնվում է ջուրն ընկած միջատներով և նրանց թրթուրներով, ստորակարգ խեցգետնակերպներով, երբեմն՝ ստորակարգ ջրաբույսերով։ Արդյունաբերական նշանակություն չունի։ Որոշակի վնաս կարող է հասցնել՝ սնվելով արժեքավոր ձկնատեսակների (ծածան, հաշամ, ճանար, կողակ) ձկնկիթով և թրթուրներով։

Կատեգորիա:Ծածանազգիներ
Սպիտակաջրի սելավ

**Սպիտակաջրի սելավ**, սելավ Հայաստանի Տավուշի մարզում, Աղստևի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Իջևանի լեռնաշղթայի հարավարևելյան լանջերից։ Երկարությունը 10&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 18.5&nbsp;կմ²։ Ավազանում հեշտ հողմահարվող կրաքարեր, դոլոմիտներ, մերգելներ, ավազաքարեր, տուֆափշրաքարեր են, որոնք էլ պայմանավորում են սելավային կոշտ հոսքի բարձր պարունակությունը։ Սելավները առաջանում են տեղատարափ անձրևներից և կրկնվում 2-3 տարին մեկ։ Առավել ուժեղ սելավներ եղել են 1937, 1959, 1960, 1962, 1964, 1965 թվականներին։ Ավերիչ էր 1960 թվականի սելավը, որը քանդել է կամուրջը, Երևան-Թբիլիսի ավտոմայրուղու 120&nbsp;մ հատվածը ծածկել 2&nbsp;մ հաստությամբ բերվածքով։ Հակասելավային կառույցներից են խոշոր կամրջային անցումը և որոշ հատվածների ափապաշտպան հենապատերը։

Կատեգորիա:Սելավներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի սելավներ
Benetton B192

**Բոլիդ Benetton B192** (), մրցարշավային ավտոմեքենա է։ Ստեղծված է Ֆորմուլա 1 դասի աշխարհի չեմպիոնատների մրցավազքերին մասնակցելու համար։ Նախագծվել և ստեղծվել է 1992 թվականի մրցարշավին մասնակցելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆորմուլա 1
Արմատոտանիներ

**Արմատոտանիներ** (), պայմանական խումբ, որը նախկինում համարվել է նախակենդանիների տիպի դասերից կամ ենթադասերից մեկը։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի բոլոր կողմերից ընդունակ են առաջացնելու պրոտոպլազմային ժամանակավոր ելուստներ՝ կեղծ կամ արմատանման ոտքեր (պսևդոպոդիաներ), որոնք ծառայում են շարժման և սննդի հայթայթման համար։ Արմատոտանիների պրոտոպլազման բաժանվում է էկտոպլագմայի և հատիկավոր էնդոպլազմայի, որի մեջ գտնվում են կորիզը, կծկվող և մարսողական վակուոլները։
Արմատոտանիների ժամանակակից ձևերը մի քանի միկրոնից մինչև 3-6 սմ են, բրածո ձևերը՝ մինչև 5 սմ։

## Դասակարգում
Արմատոտանիները բաժանվում էին 5 կարգի մեջ՝ ամեոբաներ, խեցիավոր ամեոբաներ, ֆորամինիֆերներ, արևակենդանիներ և ճառագայթավորներ։ Սակայն այժմ այս դասակարգումը հնացած է։

## Տարածվածություն
Տարածված են քաղցրահամ ջրամբարներում, ճահիճներում, խոնավ հողերում և այլն։ Որոշ արմատոտանիներ (օրինակ՝ *Entamoeba histolitica*) մարդկանց և կենդանիների աղիքային վարակիչ հիվանդության (ամեոբիազ) հարուցիչներ են։

Կատեգորիա:Նախակենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Էուկարիոտներ
Վարարակ (գետ)

**Վարարակ**, *Գերուսչայ, Գորիս, Զանգեզուրի գետ, Զանկյազոր, Զանկյազուրի գետ, Կորես, Զագեձոր, Զագեձորի գետ, Վարարակի ջուր, Վարարակն*, գետ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Որոտանի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Սյունիքի բարձրավանդակի Մեծ Իշխանասար լեռնագագաթի հարավարևելյան լանջից՝ 2750&nbsp;մ բարձրությունից։ Մինջ Բուռուն գյուղը գետահովիտը համեմատաբար լայն է, իսկ Գորիս քաղաքից սկսած մտնում է զառիվներ ու խոր ձորի մեջ և Քարահունջ գյուղից հարավ միանում Որոտանին։ Երկարությունը 29&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 146&nbsp;կմ²։ Սնումը խառն է. ստորերկրյա (76%), ձնաանձրևային (24%), վարարումը՝ ապրիլ-մայիսին։ Տարեկան միջին ծախսը 0,95 մ³/վ է։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման և էներգետիկ նպատակներով։ 10-րդ դարի կեսերին գետի վրա կառուցվել է համանուն ջրանցքը։ Ջրերն օգտագործվում են հիմնականում որոգման համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Որոտան գետի վտակներ
Վարանդա (գետ)

**Վարանդա**, գետ Արցախում, Արաքսի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Արցախի լեռնաշղթայից՝ 1780&nbsp;մ բարձրությունից, Արաքս է թափվում ծովի մակարդակից 90&nbsp;մ բարձրության վրա։ Երկարությունը 81,2&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 501,2&nbsp;կմ²։ Սնումը հիմնականում անձրևային (59%) և ստորերկրյա (31%) է, վարարումը՝ ապրիլ-հունիսին, որի ընթացքում ձևավորվում է տարեկան հոսքի 50%-ը։ Տարեկան միջին ծախսը 0,67 մ³/վ է (Կարմիր Շուկա գյուղ), հոսքը՝ 21,2 միլիոն մ³։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։

Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության գետեր
Արյունածծուկներ

**Արյունածծուկներ** (), երկթևանիների դասի ընտանիք։ Հայաստանում տարածված են ձիապիծակը (*H. eguina*), ոջլաճանճը (H. longipennis) և գարավը։

Մարմինը (երկարությունը՝ 4-12 մմ) տափակացած է, խիտինացված։ Ունեն երկար ճանկերով ուժեղ ոտքեր։

Հասուն արյունածծուկները կաթնասունների և թռչունների մակաբույծներ են, սնվում են արյունով (այստեղից՝ անվանումը)։ էգը կենդանածին է, թրթուրի հարսնյակավորումը կատարվում է տիրոջ մարմնի վրա կամ արտաքին միջավայրում։
 

Կատեգորիա:Երկթևանիներ