Էտ-Տաբկա

**Էտ-Տաբկա**  կամ **Սաուրա էդ-Դամ**  *Հեղափոխության պատնեշ* ժայռափոր ամբարտակ Եփրատում, Սիրիայի Ալ-Ռակկայի նահանգի Ալ-Ռակկա քաղաքից վերևի հոսանք 40 կմ հեռավորության վրա։ Պատնեշը Սիրիայի ամենամեծ ամբարտակն է և ունի 60 մ բարձրություն և 4,5 կմ երկարություն։ Դրա կառուցումը հանգեցրեց Սիրիայի ամենամեծ ջրամբարի՝ Էլ-Ասադի ստեղծմանը։ Պատնեշը կառուցվել է Խորհրդային Միության օգնությամբ՝ 1968-1973 թվականներին։ Միջազգային հանրությունը օգնեց պեղել և փաստաթղթավորել բազմաթիվ հնագիտական տեղանքներ, որոնք գտնվում էին ապագա ջրամբարի տարածքում, նախքան դրանք ջրի տակ անցնելը։ Երբ ջրամբարը լցնելու պատճառով 1974-ին Եփրատի հոսքը կրճատվեց, Սիրիայի և Իրաքի միջև բախում սկսվեց։ Այդ բախումը լուծվեց Սաուդյան Արաբիայի և Խորհրդային Միության միջամտությամբ։ Պատնեշը կառուցվել է Եփրատի երկու կողմերում էլեկտրաէներգիա արտադրելու և հողերը ոռոգելու համար։

## Հիդրոէլեկտրակայանի բնութագիր
Տաբկա ամբարտակը տեղակայված է այնտեղ, որտեղ Եփրատյան դաշտի յուրաքանչյուր կողմում ժայռոտ ելքերը գտնվում են 5 կմ-ից պակաս հեռավորության վրա։ Ժայռոտ ամբարտակն ունի 4,5 կմ երկարություն, գետի հունից 60 մ բարձրություն, ծովի մակարդակից 307 մ բարձրություն, նկուղում` 512 մ լայնություն և լեռնաշղթայի երկայնքով` 19 մ լայնություն։ Հիդրոէլեկտրակայանը տեղակայված է ամբարտակի հարավային եզրին և պարունակում է ութ Կապլան տուրբիններ։ Տուրբինները պտտվում են 125 RPM-ով և կարող են առաջացնել յուրաքանչյուրը 103 ՄՎտ։ Ասադի ջրամբարի երկարությունը միջինում 80 կմ է, լայնությունը 8 կմ է։ Ջրամբարը կարող է պարունակել 11,7 կմ 2 ջուր, որի դեպքում դրա մակերեսը կլինի 610 կմ²։ Տարեկան գոլորշիացումը 1,3 կմ² է Սիրիայի հյուսիսում ամառային բարձր միջին ջերմաստիճանի պատճառով։ Սա շատ բան է՝ համեմատած Ասադի ջրամբարի վերին հոսանքի ջրամբարների հետ։ Օրինակ՝ Կեբանի ջրամբարից գոլորշիացումը կազմում է 0,48 կմ³/տարի, մոտավորապես նույն մակերեսով։ Ոչ հիդրոէլեկտրակայանը, ոչ էլ ջրամբարը չօգտագործեցին իրենց ամբողջ տնտեսական ներուժը Սիրիայում քաղաքացիական պատերազմի բռնկումից առաջ։ Չնայած ջրամբարը կարող էր ունենալ պոտենցիալ 11.7 կմ³ տարածք, իսկական պահեստային հզորությունը 9.6 կմ³ էր, իսկ տարածքը ՝ 447 կմ³: Ոռոգման առաջարկվող սխեման ունի մի շարք խնդիրներ, ներառյալ ջրամբարի շրջակայքում գտնվող վերականգնված հողերում գիպսի բարձր պարունակությունը, հողի աղացումը, ջրանցքների ոչնչացումը, որի միջոցով ուղղվում է ջրամբարից ջուրը և ֆերմերները չեն ցանկանում տեղափոխվել նոր վերականգնված տարածքներ։ Արդյունքում, 1984 թվականին ջրամբարից ոռոգվել է ընդամենը 60,000 հա։ 2000 թվականին ոռոգվող տարածքն աճեց մինչև 124,000 հա, ինչը կազմում է կանխատեսվող 640,000 հա-ի 19% -ը։ Թուրքիայից սպասվածից ցածր ջրի հոսքի, ինչպես նաև տեխնիկական սպասարկման բացակայության պատճառով ամբարտակը 800 ՄՎտ-ի փոխարեն առաջացնում է ընդամենը 150 ՄՎտ։ Ջրամբարը խմելու ջրի ամենակարևոր աղբյուրն է Հալեպում։ Այն քաղաքը մատակարարում է ապահովելով տարեկան 0,08 կմ³ խողովակաշար։ Ջրամբարը նաև աջակցում է ձկնորսության արդյունաբերության զարգացմանը։

## Նախագծի պատմություն
1927 թվականին, երբ Սիրիան գտնվում էր ֆրանսիական մանդատի տակ, առաջարկվեց ամբարտակ կառուցել Եփրատի հովտում՝ սիրիա-թուրքական սահմանի մոտ։ 1946 թվականին Սիրիայի անկախացումից հետո այս առաջարկի իրագործելիությունը վերանայվեց, սակայն ծրագիրը չիրականացվեց։ 1957 թվականին Սիրիայի կառավարությունը Խորհրդային Միության հետ ձեռք բերեց համաձայնություն Եփրատի հովտում պատնեշ կառուցելու տեխնիկական և ֆինանսական օգնության համար։ Սիրիան, Արաբական Միացյալ Հանրապետության շրջանակներում, 1960 թվականին Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության հետ համաձայնագիր ստորագրեց, որ ամբարտակի կառուցման ֆինանսավորման համար վարկ ստանա։ Սակայն 1961 թվականին Սիրիան դուրս եկավ Արաբական Միացյալ Հանրապետությունից և 1965 թվականին Խորհրդային Միության հետ ձեռք բերվեց ամբարտակի ֆինանսավորման նոր համաձայնագիր։ 1961 թվականին պատնեշի կառուցման աշխատանքները վերահսկելու համար ստեղծվեց հատուկ պետական գործակալություն։ *Տաբկայի* ամբարտակը նախապես պլանավորված էր որպես երկակի օգտագործման ամբարտակ։ Ենթադրվում էր, որ ամբարտակը պետք է ներառեր ութ տուրբիններից բաղկացած հիդրոէլեկտրակայան, որոնք ունակ են ընդհանուր առմամբ արտադրել 824 ՄՎտ հզորություն, և կարող էր ոռոգել 640,000 հա տարածք Եփրատի ափերին։ Պատնեշի շինարարությունը շարունակվեց 1968-1973 թվականներին։ Հիդրոէլեկտրակայանի շինարարությունն ավարտվել է 1977 թվականին։ Պատնեշի ընդհանուր արժեքը կազմել է 340 միլիոն ԱՄՆ դոլար, որից 100 միլիոն ԱՄՆ դոլարը տրամադրվել է Խորհրդային Միությունից վարկի տեսքով։ Սովետական Միությունն իրականացրել է նաև տեխնիկական փորձաքննություն։ Շինարարությանը մասնակցում էին ԽՍՀՄ-ից մինչև 12 հազար սիրիացիներ և 900 տեխնիկներ։ Նրանց տեղավորել են ներկայիս Էս-Սաուրում։ Այս ծրագրի իրականացման, ինչպես նաև Խաբուր գետի վրա ոռոգման աշխատանքների կառուցման համար սիրիական ազգային երկաթուղին Հալեպից Ար-Ռակկա, Դեր Զոր և Ալ-Կամիշլի միջով տարածվեց դեպի ամբարտակ։ Չորս հազար արաբական ընտանիքներ, ովքեր ապրում էին Եփրատի հովտի հեղեղված հատվածում, վերաբնակեցվել էին Սիրիայի հյուսիսում։

### Հակամարտություն Իրաքի հետ
1974 թվականին Սիրիան սկսեց լցնել ջրամբարը և նվազեց Եփրատի հոսքը։ Դրանից առաջ Թուրքիան սկսել էր լցնել Քեբանի ջրամբարը, բայց վերին Եփրատում սկսվել էր երաշտ։ Արդյունքում, Իրաքը Եփրատից սովորականից զգալիորեն պակաս ջուր է ստացել, Եփրատի տարեկան հոսքը 1973 թվականին 15.3 կմ³ նվազել է, իսկ 1975 թվականին՝ 9.4 կմ³:
Իրաքը խնդրեց Արաբական լիգային միջամտել, բայց Սիրիան պնդեց, որ ավելի քիչ ջուր է ստանում Թուրքիայից, ուստի նրանք հրաժարվեցին համագործակցել։ Արդյունքում լարվածությունն աճեց։ Իրաքն ու Սիրիան զորքեր տեղակայեցին իրենց ընդհանուր սահմանի մոտ։ Իրաքը սպառնաց ռմբակոծել նաև Տաբկա ամբարտակը։ Վեճի լուծումը 1975 թվականին Սաուդյան Արաբիայի և Խորհրդային Միության միջնորդությամբ համաձայնագրի ստորագրումն էր, որի համաձայն Սիրիան անմիջապես ավելացրեց ամբարտակից հոսքը և պայմանավորվեց Եփրատի հոսքի 60% -ը տալ Իրաքին։ 1987-ին Թուրքիան, Սիրիան և Իրաքը համաձայնագիր ստորագրեցին, համաձայն որի` Թուրքիան երաշխավորեց թուրք-սիրիական սահմանին Եփրատի հոսքը 500 մ³/վրկ ծավալով պահպանելը, ինչը համարժեք է տարում 16 կմ³:

### Հնագիտական պեղումներ
Տաբկայի ամբարտակի ջրամբարը լցնելուց առաջ 1963-1974 թվականներին այդ տարածքում իրականացվել է ինտենսիվ միջազգային հնագիտական պեղումների ծրագիր։ Այս ծրագրի շրջանակներում պեղումներ են իրականացվել այն տարածքներում, որոնք թվագրվում են ուշ Նատուֆյան մշակույթից մինչև Օսմանյան ժամանակաշրջան։ Պեղումները ներառում էին այնպիսի վայրեր, ինչպիսիք են Աբու Հուրեյրան, Էմարը, Հաբուբա Կաբիրը, Մուրեյբեթը, Տել Էս Սվեյխատը, Տել Ֆրեյը և Դիբսի Ֆարաջը։ Ջաբերում կառուցվել է պաշտպանիչ ամբարտակ, որը բլրի գագաթի ամրոց է։ Այն Ալ-Ասադի ջրամբարի ջրհեղեղից կվերածվի կղզու։ ԿառուցվեԼ Է պաշտպանիչ ամբարտակ և Մուրեյբեթի և Մեսկենի երկու մինարեթները տեղափոխվեցին ջրհեղեղի դաշտից դուրս գտնվող տարածք։

## Գրականություն

* 2009 թվական, *Anonymous*
* 2000 թվական, *Adeel, Zafar & Mainguet, Monique* էջ 208–22 
* 2003 թվական, Akkermans, *Peter M. M. G. & Schwartz, Glenn M.*, *Սիրիայի հնագիտություն* 
* 2004 թվական, *Altinbilek, Dogan*
* 1924 թվական, *Amurath to Amurath*
* 1977 թվական Bell, Gertrude Lowthian, *Bounni, Adnan & Lundquist, J. M.*  *Արշավ և ցուցահանդես Եփրատից Սիրիայում*
* 1974 թվական, Bourgey, André, *Լիոնի աշխարհագրության տեսություն* 
* 1987 թվական, *Collelo, Thomas*
*2008 թվական, Elhadj, Elie, *Միջին Արևելքի միջազգային հարաբերությունների ստուգատես * 
* 2009 թվական, *Frenken, Karen* 
* 2008 թվական, *Hughes, Hugh* 
* 1974 թվական, *Hunt, Carla* 
* 2000 թվական, *Inan, Yüksel* 
* 2009 թվական, *Jamous, Bassam* 
* 2008 թվական, *Jones, C.; Sultan, M.; Yan, E. & Milewski, A.* 
* 2004 թվական, Kalpakian, Jack, *Ինքնություն, հակամարտություն և համագործակցություն գետերի միջազգային համակարգերում* , 
* 2005 թվական, *Kangarani, Hannaneh M.*  
* 1998 թվական, *Kaya, Ibrahim*  
*2006 թվական, *Krouma, I.*
* 1997 թվական, *McClellan, Thomas L.* 
* 2004 թվական, *McDowall, David*, *Քրդերի ժամանակակից պատմություն* 
* 2005 թվական, *Murdoch, D. A.; Vos, R.; Abdallah, A. & Abdallah, M.* *Ձմեռային հետազոտություն սիրիական խոնավ տարածքների մասին։ Սիրիական ճահճի արշավախմբի վերջնական զեկույց* 
* 2003 թվական, Mutin, Georges
* 2009 թվական, Rahi, Khayyun A. & Halihan, Todd
* 2004 թվական, *Reichel, Clemens* *Եփրատի եզրին* 
* 2003 թվական, *Scheumann, Waltina* *Միջերկրական ծովում անվտանգություն և միջավայր։ Անվտանգության և բնապահպանական հակամարտությունների հայեցակարգում
* * 
* 1997 թվական, *Shapland, Greg*, *Անհամաձայնության գետեր. Ջրի միջազգային վեճեր Մերձավոր Արևելքում, Նյու Յորք* 
* 2004 թվական, *Wilkinson, Tony J*.
* 1994 թվական, *Wolf, Aaron T*.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1973 կառույցներ
Կատեգորիա:1973 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Ալ-Ռակկայի մարզ
Կատեգորիա:Ամբարտակներ
Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Կատեգորիա:Քաղաքացիական ճարտարագիտություն