Եգիպտոսի ճգնաժամ (2011-2014)

**Եգիպտական ճգնաժամը** սկսվել է 2011 թվականի Եգիպտական հեղափոխությունից, երբ հարյուր հազարավոր եգիպտացիներ փողոց են դուրս եկել գաղափարապես և սոցիալապես բազմազան զանգվածային բողոքի շարժման մեջ, որը, ի վերջո, ստիպել է նախագահ Հոսնի Մուբարաքին լքել իր պաշտոնը։ Հետևեց երկարատև քաղաքական ճգնաժամը, երբ զինված ուժերի գերագույն խորհուրդը իր վերահսկողության տակ վերցրեց երկիրը մինչև համաժողովրդական ընտրությունները, որը հանգեցրել է «Մուսուլման եղբայրների» իշխանության գալուն։ Սակայն ընտրված նախագահ-իսլամիստ Մուհամեդ Մուրսիի և սեկուլյարիստների միջև վեճերը շարունակվել են ընդհուպ մինչև հակակառավարական ցույցերը 2013 թվականի հունիսին, որոնք հանգեցրել են Մուրսիի տապալմանը 2013 թվականին, ինչը տարբեր կերպ նկարագրվել է որպես պետական հեղաշրջում կամ որպես երկրորդ հեղափոխության ավարտ։ Աբդել Ֆաթահ աս-Սիսին, որը հայտարարել է Մուրսիի տապալման մասին, հաջորդ տարի Եգիպտոսի առաջնորդ է դարձել ՝ վստահ հաղթանակ տանելով նախագահական ընտրություններում, որը ԵՄ դիտորդները բնութագրել են որպես ազատ և մասամբ արդար։ Սիսիի ընտրությունը լայնորեն ճանաչվել է, և քաղաքական իրավիճակը հիմնականում կայունացել է, քանի որ նա պաշտոնապես իշխանության եկավ։ Սակայն մի քանի բողոքներ շարունակվեցին ՝ չնայած կառավարության ճնշումներին։ Ճգնաժամը նաև խորացրել է շարունակվող ապստամբական շարժումը ՝ Սինայի թերակղզում «Անսար Բեյթ ալ Մաքդիսի» գլխավորությամբ, որը 2014 թվականի վերջին ավելի ու ավելի էր միահյուսվել տարածաշրջանային հակամարտությանը «Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետության» դեմ։

## Նախապատմություն

Մինչ Եգիպտոսի կառավարությունը գլխավորելը ՝ Եգիպտոսի երրորդ նախագահ Անվար Սադաթն այդ պաշտոնը զբաղեցնում էր 1970 թվականից։ Նախագահ Սադաթն էապես փոխել է Եգիպտոսի ընթացքը ՝ վերականգնելով բազմակուսակցական համակարգը և թույլ տալով, ի թիվս այլ բաների, ավելացնել օտարերկրյա ներդրումները։ Բացի այդ, Սադաթի նախագահության ընթացքում Եգիպտոսը մասնակցել է Իսրայելի դեմ Դատաստանի օրվա պատերազմին և հինգ տարի անց բանակցություններ վարել Քեմփ Դևիդյան համաձայնագրերի շուրջ, ինչը թույլ է տվել երկրին վերականգնել ինքնիշխանությունը Սինայի թերակղզու նկատմամբ, որը Իսրայելը վերահսկում էր 1967 թվականից։ Այդ բանակցությունների և դրանց արդյունքների շնորհիվ նա և Իսրայելի վարչապետ Մենահեմ Բեգինը Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի են արժանացել 1978 թվականին, ինչը Սադաթին դարձրել է առաջին մուսուլման Նոբելյան դափնեկիրը։ 1981 թվականի հոկտեմբերի 6-ին նախագահ Սադաթը սպանվել է Կահիրեում «Բադր» գործողության ամենամյա տոնակատարության ժամանակ եգիպտական Իսլամական ջիհադի ՝ իսլամիստական ահաբեկչական խմբավորման անդամների կողմից։ Սադաթի սպանությունից մոտ մեկ շաբաթ անց այն ժամանակվա փոխնախագահ Հոսնի Մուբարաքը ստանձնեց նախագահի պաշտոնը, ինչը հավանության արժանացավ Ժողովրդական ժողովի հանրաքվեում։

Իր նախագահության ընթացքում Մուբարաքը վարում էր իր նախորդի քաղաքականությանը նման քաղաքականություն, ներառյալ Քեմփ Դևիդյան համաձայնություններին հավատարիմ լինելը․ այդ բանակցությունները համարվում են այն պատճառներից մեկը, որով Եգիպտական Իսլամական ջիհադի անդամները որոշել են սպանել նախագահ Սադաթին։ Բացի այդ, Մուբարաքը շարունակել է աշխատել, որպեսզի ապահովի զինվորականների ազդեցության աստիճանական նվազեցումը և վերահսկողությունը եգիպտական քաղաքականության նկատմամբ, որը սկսվել էր Անվար Սադաթի օրոք, երբ Մուբարաքը շատ ռազմական վերնախավերի փոխարինեց ներքին գործերի նախարարության նշանակումներով։ Մուբարաքի օրոք Եգիպտոսի տնտեսության զգալի տնտեսական ազատականացումը նույնպես հանգեցրել է պաշտպանական ծախսերի կտրուկ կրճատման մինչև 2010 թվականը ՝ նախորդ տասնամյակների համեմատությամբ, դրանով իսկ զգալիորեն նվազեցնելով զինվորականների դերը տնտեսության մեջ։ Իշխանության աստիճանական փոփոխությունը Սադաթի և Մուբարաքի վարչակարգերի օրոք լարվածության պատճառ դարձավ Մուբարաքի կառավարության և զինվորականների միջև։ Եգիպտոսի քաղաքացիների դժգոհության ևս մեկ պատճառ Է դարձել մարդու իրավունքների ոլորտում Մուբարաքի վարչակազմի վիճելի գրառումը և արդյունքները։ Այդ համատեքստում Մուբարաքի մոտ 30-ամյա կառավարումից հետո նախագահը պաշտոնանկ արվեց 2011-ի եգիպտական հեղափոխության ժամանակ Թահրիր հրապարակում 18-օրյա ցույցերից հետո։

## Իրադարձություններ
### Հեղափոխությունը

Եգիպտացիներից շատերի դժգոհությունը նախագահ Հոսնի Մուբարաքի ավտոկրատական 30-ամյա բռնապետությունից 2011 թվականի հունվարի վերջին հանգեցրել էր արաբական գարնան ժամանակ, ողջ տարածաշրջանի ժողովրդական բողոքների և ապստամբությունների ֆոնի վրա։ Հարյուր հազարավոր եգիպտացիներ ամբողջ Եգիպտոսում զբաղեցրել են մի քանի հասարակական վայրեր, ներառյալ Կահիրեի Թահրիր հրապարակը ՝ չնայած Մուբարաքի կողմնակիցների և ոստիկանության կողմից նրանց դուրս մղելու փորձերին, հատկապես տխրահռչակ «ուղտի ճակատամարտի» ժամանակ։ Սկզբում ոստիկանության և ցուցարարների միջև լարվածությունը բարձր էր․ բռնությունը սկսվել է Սուեզում և Ալեքսանդրիայում։ Կառավարությունը կոշտ դիրքորոշում է որդեգրել ՝ օգտագործելով անկարգությունները ճնշելու մարտավարությունը և փակելով համացանցը ու հեռահաղորդակցային ցանցերը։ Բայց 28-րդ օրը բողոքի ցույցերը շարունակվեցին, և ոստիկանությունը նահանջեց։ Մուբարաքը որոշ զիջումներ է առաջարկել, ինչպիսիք են Օմար Սուլեյմանի նշանակումը փոխնախագահի երկարամյա թափուր պաշտոնում։ Նա նաև հայտարարել է, որ չի ուզում վերընտրվել։ Դրանցից ոչ մեկը չբավարարեց ցուցարարներին, ընդ որում ՝ միջազգային ճնշման տակ և առանց Եգիպտոսի հզոր զինվորականների աջակցության։ 2011 թվականի փետրվարի 10-ին Մուբարաքը իշխանությունը փոխանցեց Սուլեյմանին և հաջորդ օրը հրաժարական տվեց նախագահի պաշտոնից։ Փաստերի հաստատման կառավարական առաքելության հաշվետվության համաձայն ՝ 18-օրյա ապստամբության արդյունքում զոհվել է առնվազն 846 խաղաղ բնակիչ, ավելի քան 6400-ը վիրավորվել է։

## Բողոքների սկիզբը
«Մուսուլման եղբայրների» աջակցությունը և նրանց մասնակցությունը Եգիպտական հեղափոխությանը ոչ թե պատահականություն էր, այլ ռեժիմի փոփոխությանը աջակցելու ծրագրված և կազմակերպված փորձ, որը կմոտեցներ նրանց նպատակին ՝ իսլամը դնել երկրի քաղաքական օրակարգի կենտրոնում։ Արմբրուսթը (834-864) իր հոդվածում ենթադրել է, որ 2011-ի եգիպտական հեղափոխության ժամանակ Մուբարաքի ռեժիմի տապալումը, հնարավոր է, անմիջականորեն չի ձեռնարկվել «Մուսուլման եղբայրների» կողմից, սակայն նրանց մասնակցությունը հաշվարկված էր, ինչի մասին վկայում են հակամարտության ընթացքում նրանց հաջողված գործողությունները։ Մեկ այլ ուսումնասիրության մեջ, որը հրապարակվել Է Մերձավոր Արևելքի մասին զեկույցում, էլ Գոբաշին (2-13) ենթադրել է, որ եգիպտական հեղափոխությունը պետք է դառնար քաղաքական քայլ, որը պետք է վերադարձներ ժողովրդի դերը իրական քաղաքականության մեջ, հաստատեր իր իշխանությունը իր առաջնորդի ընտրության մեջ։ Սակայն, ինչպես նշել Է Էլ-Գոբաշին (2-13), դա տեղի չի ունեցել բազմաթիվ օպորտունիստական խմբերի և ուժերի պատճառով, որոնք օգտվել են կառավարության և հեղափոխական ուժերի թուլացումից ՝ Եգիպտոսի և տարածաշրջանի նկատմամբ իրենց շահերն ու ձգտումները առաջ մղելու համար։ Գործողությունների այս փաթեթը հիանալի նկարագրում է այն, ինչ արել են «Մուսուլման եղբայրները» եգիպտական հեղափոխության ժամանակ։ Էությունն այն է, որ հեղափոխության ելքը պետք է ավելի մեծ օգուտ տար եգիպտացի ժողովրդին, եթե չմիջամտեին իսլամիստական խմբավորումները։ Երբ ցուցարարների թիվն աճում էր, նրանք ստիպված են եղել նահանջել Կահիրեի մի քանի շրջաններից ՝ ի վերջո կորցնելով երկրի նկատմամբ վերահսկողությունը։ Հիմնականում դա կապված էր բանտից փախչելու և անկարգությունների ժամանակ ոստիկանների շրջանում խուճապի հետ։ Ոստիկանության դաժանությունն ու ցուցարարների նկատմամբ չափից ավելի ուժի կիրառումը նույնպես նպաստեցին ներքին գործերի նախարարության վերացմանը։ Միաժամանակ կառավարությունը բանակն է հանել ՝ ի պատասխան այդ օրը աճող անօրինականության։ Զինվորականները, սակայն, որոշել են չեզոքություն պահպանել ապստամբության ժամանակ ՝ չնայած փողոցներում, հատկապես Կահիրեում և Սուեզում զորքերի մեծ ներկայությանը։

## Մուսուլման եղբայրներ
«Մուսուլման եղբայրները» բազմազգ կազմակերպություն է, որը ներկայացնում է սուննի իսլամական համայնքը և նրա շահերը։ ՄԵ-ն Եգիպտոսում հիմնադրվել է Հասան Ալ բաննա անունով մի մարդու կողմից 1928 թվականին։ Ալ-Բաննան դպրոցական ուսուցիչ էր, ով իր կյանքի մեծ մասը նվիրել էր իսլամին։ Ինչով էր տարբերվում Ալ Բաննին այլ իսլամական գիտնականներից․ դա նրա իդեալիզմն է։ Կարելի է ենթադրել, թե որքան հեշտ է ընկալել Ալ-Բաննի ուսմունքը սուննի իսլամի մասին, և ինչպես այն պետք է տարածվի և ընդգրկվի երկրի իրավասության սահմաններից դուրս, որտեղ այն հիմնադրվել է, նույնիսկ նրա մահից հետո։ Կարելի է հիշել, որ «Մուսուլման եղբայրները» հիմնվել է այն ժամանակ, երբ Եգիպտոսը գտնվում էր գաղութային տիրապետության և Միացյալ Թագավորության վերահսկողության ներքո։ Կազմակերպությունը աճելու հնարավորություն տալու համար նրա առաջնորդները պատկերել են այն (ինչպես բառերով, այնպես էլ գործողություններով) որպես պարզ կրոնական կազմակերպություն, որը աջակցում է քաղաքացիական և սոցիալական նպատակների համար։ Սա բացատրում է, թե ինչու է ՄԵ-ն իր պատմության զգալի մասի ընթացքում մասնակցել հասարակական և ազգին աջակցող բազմաթիվ ծրագրերին։ Այս ծրագրերի ավելի կոնկրետ օրինակներ ներառում են (բայց չեն սահմանափակվում) հիվանդանոցների ստեղծումը և կրթական ծրագրերի նախաձեռնումը, ապրուստի ապահովումը։

Ավելի ուշ պարզ դարձավ, որ «Մուսուլման եղբայրների» գլխավոր նպատակներից մեկը եղել է վերջ դնել Բրիտանական ազդեցությանը և Եգիպտոսի նկատմամբ վերահսկողությանը։ Հետ նայելով ՝ պարզ է դառնում, որ մուսուլման եղբայրները «Իսկապես կարողացել են հասնել այդ նպատակին, ինչի մասին վկայում է Եգիպտոսի Հանրապետության ստեղծումը 1952 թվականին Եգիպտական միապետության դեմ պետական հեղաշրջումից հետո, որը հանգեցրել է երկրում բրիտանական ռազմական ներկայության ոչնչացմանը։ Այդ հարցը մինչ օրս թեժ քննարկվում է, քանի որ Բրիտանական կայսրությունից Եգիպտոսի անկախության պաշտոնական հռչակումը տեղի է ունեցել 1922 թվականին։ «Մուսուլման եղբայրները» ստեղծվել է 1928 թվականին, և նրա կազմավորման պատճառներից մեկը Բրիտանական կայսրության շարունակական ազդեցությունն էր եգիպտական քաղաքականության վրա, նույնիսկ այն բանից հետո, երբ նա արդեն հռչակեց իր անկախությունը։ Դա ՄԵ-ին դուր չի եկել.

1952 թվականին Բրիտանական գաղութատիրությունից Եգիպտոսի իրական անջատումից հետո կազմակերպությունը պետք է կենտրոնանար նոր քաղաքական նպատակի վրա։ Այդ նպատակն էր ստեղծել եգիպտական կառավարություն, որը կառավարվում է շարիաթի օրենքներով։ 2011 թվականի Եգիպտական հեղափոխությունից հետո «Մուսուլման եղբայրները» բարձրաձայն հայտարարել է այն ժամանակվա նախագահ Հոսնի Մուբարաքի տապալմանը իր աջակցության մասին ՝ հօգուտ իսլամիստ նախագահ Մուհամեդ Մուրսիի, որին ի վերջո փոխարինել է Աբդել Ֆաթահ աս Սիսին (Եգիպտոսի զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատար)։ Հաշվի առնելով «Մուսուլման եղբայրների» ծագման և Եգիպտոսում ու տարածաշրջանում (Մերձավոր Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա) նրա երկարաժամկետ նպատակների մասին տեղեկատվությունը, այն գաղափարը, որ եգիպտական հեղափոխությունը ոչ թե ինքնաբուխ քաղաքացիական ցույց էր, այլ լավ ծրագրված և կազմակերպված քայլ Եգիպտոսի քաղաքական կառուցվածքը փոխելու ուղղությամբ, համաձայն էր Եգիպտոսում սուննի իսլամիստական կառավարություն հաստատելու «Մուսուլման եղբայրների» երկարաժամկետ ծրագրի։

### ՍՔԱՖ-ի ռեժիմը
2011 թվականի փետրվարի 11-ի գիշերը Հոսնի Մուբարաքի հրաժարականից հետո Զինված ուժերի բարձրագույն խորհուրդը ֆելդմարշալ Մոհամմեդ Հուսեյն Տանտավիի հրամանատարության ներքո իր հսկողության տակ է վերցրել երկիրը։ Այդ ժամանակաշրջանը նշանավորվեց խոշոր բողոքի ակցիաներով, որոնք կոչ արեցին դադարեցնել ռազմական կառավարումը, և բազմաթիվ ողբերգություններով, որոնցից վատագույնը Պորտ Սաիդի մարզադաշտում տեղի ունեցած աղետն էր։ Չնայած Եգիպտոսում անցումային շրջանի անհանգիստ լինելուն, հարցումները ցույց են տվել, որ ՍՔԱՖ-ը լայն լեգիտիմություն էր վայելում եգիպտացի ժողովրդի կողմից և ընդհանուր վստահություն վայելում ազատ ընտրություններ ապահովելու իր ունակության նկատմամբ։ 2011-ի հոկտեմբերին անցկացված հարցումը ցույց է տվել, որ եգիպտացիների 91,7 տոկոսը վստահ է, որ ՍՔԱՖ-ը պայմաններ կապահովի ազատ ընտրությունների համար։ ՍՔԱՖ-ը այն ժամանակ ուներ ընդհանուր վարկանիշի հաստատման 40,6%։ Խորհրդարանական ընտրությունները կայացել են 2011 թվականի վերջին և լայնորեն ճանաչվել ժամանակակից եգիպտական պատմության շատ հազվադեպ ազատ և արդար ընտրություններից մեկը։ «Մուսուլման եղբայրների» «Ազատություն և արդարություն» կուսակցությունը ստացել է տեղերի 44 տոկոսը, իսկ «Ալ-Նուր» սալաֆիական կուսակցությունը ՝ 25 տոկոսը ՝ այդպիսով ապահովելով խորհրդարանի ավելի քան 69 տոկոս «իսլամիստական» գերիշխանությունը։

### Մուհամեդ Մուրսիի նախագահությունը

2012 թվականի հունիսին կայացել են նախագահական ընտրություններ, որտեղ Մուհամեդ Մուրսին, հավաքել է ձայների 51,7 տոկոսը Ահմադ Շաֆիկի 48,3 տոկոսի դիմաց։ Նախագահ Մուրսին ՝ «Մուսուլման եղբայրների» «Ազատություն և արդարություն» կուսակցության առաջատար անդամներից մեկը, հրաժարական է տվել երկու կազմակերպություններից և պաշտոնը ստանձնել 2012 թվականի հունիսի 30-ին։ Սա նշանավորեց զինված ուժերի գերագույն խորհրդի անցումային շրջանի ավարտը։ Հատկանշական է, որ 2012 թվականի հունիսի 14-ին ՝ նախագահական ընտրությունների երկրորդ փուլից ընդամենը 2 օր առաջ, Եգիպտոսի Գերագույն Սահմանադրական դատարանը, որը չի փոխվել Մուբարաքի ռեժիմի նշանակումից ի վեր, որոշում է կայացրել հեղափոխությունից հետո ընտրված խորհրդարանը ցրելու մասին և որոշել է, որ բանակի կողմից աջակցվող թեկնածուն կարող է մնալ մրցավազքում, ինչը լայնորեն գնահատվել է որպես կրկնակի հարված «Մուսուլման եղբայրներին»։ ՍՔԱՖ-ը 2012 թվականի հունիսի 16-ին իր որոշումը կատարել է և իր անդամներին արգելել ուժով մտնել խորհրդարանի շենք։ ՔՍԱՖ-ը-ը նաև թողարկել է «սահմանադրական հռչակագիր», որը բանակային պաշտոնյաներին է տվել բացառիկ քաղաքական լիազորություններ, որոնք նույնպես չեն փոփոխվել Մուբարաքի ռեժիմի ժամանակներից։

Այդ գործողությունները դատապարտվել են որպես պետական հեղաշրջում ընդդիմության առաջնորդների և «Մուսուլման եղբայրների» որոշ անդամների կողմից, որոնք վախենում էին, որ նրանք կկորցնեն քաղաքական հողի մեծ մասը, որը նրանք ձեռք են բերել, քանի որ Հոսնի Մուբարաքը տապալվեց 16 ամիս առաջ։

2012 թվականի նոյեմբերի 22-ին, իրեն լիազորություն տալով «պաշտպանել» սահմանադրություն գրելու կոմիտեն և օրենքներ ընդունելու իրավունքը ՝ առանց դատական հսկողության կամ իր ակտերի վերանայման, քանի դեռ չի ընտրվել նոր խորհրդարանը, Մոհամեդ Մուրսին հետևել է իր հրամանագրերին ՝ փորձելով հանրաքվե անցկացնել իսլամիստների կողմից աջակցվող Սահմանադրության նախագծի շուրջ, որը մշակվել է հետհեղափոխական խորհրդարանի կողմից ընտրված սահմանադրությունը գրող կոմիտեի կողմից։

Այդ քայլը քննադատության է ենթարկվել Մոհամեդ Էլ Բարադեյի կողմից, որն իր Թվիթերում հայտարարել է, որ «Մուրսին այսօր յուրացրել է բոլոր պետական լիազորությունները և իրեն նշանակել Եգիպտոսի նոր Փարավոն»։ Այս քայլը հանգեցրել է զանգվածային բողոքների և բռնի գործողությունների ամբողջ երկրում։

### Մասսայական ցույցերը և հեղաշրջումը

Երիտասարդական խումբը, որը հայտնի է որպես Թամարոդ, պնդում է, որ հավաքել է միլիոնավոր ստորագրություններ, որոնք կոչ են անում Մուրսիին հրաժարական տալ։ Մինչև հունիսի 30-ը ՝ Մուրսիի ընտրության առաջին տարեդարձի օրը, հազարավոր ցուցարարներ շրջապատել են նախագահական պալատը Հելիոպոլիսի արվարձանում ՝ պահանջելով Մուրսիի հրաժարականը։ Ռազմական աղբյուրը պնդում էր, որ ցուցարարների թիվը հասել է 33 միլիոնի, սակայն անկախ դիտորդները մտահոգություն են հայտնել Մուրսիի դեմ ցուցարարների իրական թվի չափազանցության մասին։ Ամբոխի վիճակագրական փորձագիտական մեկ այլ ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ Մուրսիի դեմ ընդհանուր առմամբ բողոքել է ամբողջ երկրում ավելի քան 1 մլն մարդ։

Հուլիսի 3-ին եգիպտական զինված ուժերը ՝ Աբդել Ֆաթահ աս Սիսի գլխավորությամբ, կատարեցին իրենց 48-ժամյա վերջնագիրը ՝ պետական հեղաշրջում կատարելով, տապալելով նախագահ Մուհամեդ Մուրսիին, կասեցնելով Սահմանադրության գործողությունը, Սահմանադրական դատարանի ղեկավարին նշանակելով ժամանակավոր ազգային առաջնորդ և արտահերթ ընտրությունների կոչ անելով։

### Անկարգություններ հեղաշրջումից հետո

Կատաղի բախումներ են բռնկվել պետական հեղաշրջումից հետո, որը հաջորդել է 2013 թվականի հուլիսի 3-ին նախագահ Մուհամեդ Մուրսիի պաշտոնանկությանը զինվորականների կողմից ՝ Մուրսիի կառավարության դեմ և կողմ ցույցերի ֆոնին։ Մինչ հակակառավարական ցույցերի ժամանակ Մուրսիի շատ կողմնակիցներ հավաքվել էին Ռաբիա ալ Ադավիա մզկիթի մոտ ի սկզբանե Մուրսիի երդմնակալության մեկամյա տարեդարձը նշելու համար, ռազմական հեղաշրջումից հետո նրանց նպատակը փոխվել է, և նրանք կոչ են արել Մուրսիին վերադառնալ իշխանության և դատապարտել են զինվորականներին։ 2013 թվականի հուլիսի 8-ին Հանրապետական գվարդիայի կենտրոնակայանում զինվորականների կողմից 61 ցուցարարների սպանության և 2013 թվականի հուլիսի 27-ին տեղի ունեցած առանձին միջադեպի հետևանքով ավելի քան 100 ցուցարարներ են սպանվել անվտանգության ուժերի կողմից։

2013 թվականի օգոստոսի 14-ին Անվտանգության ուժերը հարձակում գործեցին Ռաբաա և Նահդա քաղաքներում նստացույց անողների վրա, ինչի հետևանքով սպանվեցին Մուրսիի առնվազն 904 կողմնակիցներ։

Human Right Watch-ը այս իրադարձությունը անվանել է մարդկության դեմ հանցագործություն, իսկ զինվորականների նշանակած ժամանակավոր կառավարությունը հայտարարել է մեկամսյա գիշերային պարետային ժամ, որը երկարաձգվել է ևս երկու ամսով։

2014 թվականի մարտի 24-ին Եգիպտոսի դատարանը մահապատժի Էր դատապարտել 529 կասկածյալ-«Մուսուլման եղբայրների» անդամներին, որոնք մեղադրվում էին ոստիկանական բաժանմունքի վրա հարձակման մեջ։ 2017 թվականին անկախ հաշվարկների 7 իրավապաշտպան խմբերի համաձայն շուրջ 60 հազար քաղբանտարկյալներ են բանտարկվել հեղաշրջումից հետո։

## Եգիպտոսը հեղափոխությունից հետո
Մինչ այժմ վիճելի է ՝ Մուբարաքի ռեժիմի տապալումը լավ էր Եգիպտոսի համար, թե ոչ։ Պարզ է, սակայն, որ դա հանգեցրել է երկրի պատմության մեջ նոր դարասկզբին, որը նշանավորվեց նրա քաղաքական և սոցիալական կարգի հեղափոխական վերակառուցմամբ։ «Մուսուլման եղբայրների» մասնակցությունը Եգիպտական հեղափոխությանը կարևոր դեր խաղաց, քանի որ հանգեցրեց իսլամիզմի վերածնմանը եգիպտական քաղաքականության մեջ։ Հարկ է նշել, որ այդ արդյունքը չափազանց կանխատեսելի էր, քանի որ «Մուսուլման եղբայրները» արդեն մեծ ազդեցություն է ունեցել ոչ միայն որպես կազմակերպություն, այլև որպես գաղափարական շարժում, նույնիսկ մինչև Մուբարաքի ռեժիմի տապալումը։ Գիրգիի (187-226) հոդվածում նա նաև նկարագրել է, թե ինչպես է «Մուսուլման եղբայրները» օգտվել Մուբարաքի ռեժիմի տապալումից իր նպատակին հասնելու համար, շարիաթի օրենքների հիման վրա նոր կառավարություն հաստատելու համար։ Մի կողմից, Եգիպտոսը Մուբարաքից հետո հանգեցրեց դրական իրադարձությունների, ներառյալ, բայց չսահմանափակվելով, քաղաքական կուսակցությունների աճը, ինչը թույլ տվեց ստեղծել լրացուցիչ զսպումներ և հակակշիռներ ավտորիտարիզմի դեմ, առևտրի և տնտեսության ազատականացում, ինչպես նաև անկախ սոցիալական խմբերի և միությունների ստեղծում, ինչը հանգեցրեց ավելի ամուր և դինամիկ ժողովրդավարական հասարակության։ «Մուսուլման եղբայրների» և դրա առաջնորդների շուկայական քաղաքականությունը իրեն շատ սիրված է դարձրել Եգիպտոսի բնակչության շրջանում։ Կազմակերպությունը վաղուց հայտնի է իր քաղաքականությամբ, որն աջակցում է ազատ շուկաների զարգացմանը և Եգիպտոսի բավական հնացած առևտրատնտեսական քաղաքականության ազատականացմանը։ Միակ խնդիրը, որը մնում է Եգիպտոսում Մուբարաքից հետո, այն է, թե ում (կամ ավելի շուտ, որ կազմակերպությանը) պետք է տալ իշխանությունը ՝ վերահսկելու կառավարությանը և առաջնորդելու իր ժողովրդին դեպի բարգավաճում և ազատություն։ Սելիմի հոդվածում (177-199) նա պնդում էր, որ ներկայումս կան երեք բլոկներ, որոնք պայքարում են այս դիրքորոշման համար, ինչը նա անվանում է հակահեղափոխական եռանկյունի։ Այս երեք բլոկները ներկայացված են «Մուսուլման եղբայրների», Եգիպտոսի զինված ուժերի բարձրագույն խորհրդի և Միացյալ Նահանգների կողմից։ Սելիմը (177-199) առաջարկել է, որ այդ երեք բլոկները ներկայումս ներգրավված լինեն Եգիպտոսում միմյանց դեմ հակահեղափոխական հակամարտության․ զարգացում, որը խանգարում է ազգին առաջ շարժվել եգիպտական հեղափոխությունից հետո։

### Աբդել Ֆաթթահ ալ Սիսիի ընտրությունը

Գեներալ Աբդել Ֆաթահ ալ-Սիսին, որը գլխավորել է ռազմական հեղաշրջումը նախագահ Մուհամեդ Մուրսիի դեմ, հայտնի ֆիգուր է դարձել Եգիպտոսում իր կողմնակիցների շրջանում, և 2014 թվականի ընտրություններում առաջադրել է իր թեկնածությունը նախագահի պաշտոնում։ Եգիպտոսի ընտրական վարչության արդյունքների համաձայն ՝ նա հավաքել է ձայների 96,9 տոկոսը, սակայն դիտորդներն այդ արդյունքները դատապարտել են որպես կեղծ ընտրություններ, որոնք նման են նրանց, որոնք գրանցվել են Հոսնի Մուբարաքի համար պարբերական ընտրությունների և նրա նախագահության ընթացքում հանրաքվեների ժամանակ։ Այնուամենայնիվ, ալ-Սիսիի ընտրությունը միջազգային լայն ճանաչում ստացավ։

## Հետևանքները
### Սինայի օպերացիան

Իսլամիստների ռազմատենչ ակտիվության աճը, որը սկսվել է 2011 թվականի եգիպտական հեղափոխության արդյունքում, առաջացրել է 2011 թվականի կեսերին ժամանակավոր կառավարության կտրուկ արձագանքին, որը հայտնի է որպես «Արծիվ» գործողություն։ Սակայն 2012 թվականի կեսերին կառավարական և օտարերկրյա օբյեկտների վրա հարձակումները այդ շրջանում շարունակվել են, ինչը հանգեցրել է զանգվածային բռնաճնշումների եգիպտական նոր կառավարության կողմից, որն ստացել է «Սինայիի գործողություն» անվանումը։

### Համաժողովրդական ապստամբություն

2013 թվականի անցումային շրջանից հետո ահաբեկչության նոր ալիք է նկատվում։

### Զոհեր
Առնվազն 7000 մարդ Է զոհվել այս շրջանում (2011-ից մինչև 2014 թվականը) և դրան հետևած դեռևս շարունակվող խռովությունների ժամանակ․
*Հեղափոխության ժամանակ։ 846 մարդ
* Անցումային շրջան։ 300+
* Սինայիի ապստամբությունը։ 1627 մարդ
* Եգիպտոսի ցույցերը (2012-2013)։ 127+
* Ցույցեր Եգիպտոսում հեղաշրջումից հետո (2013-2014)։ 3143+
* Ապստամբություն Եգիպտոսում (2013–ից մինչև հիմա)։ 570+

### Տնտեսությունը
Եգիպտոսի տնտեսությունը դեռևս տառապում է 2011-ի հեղափոխությունից հետո լուրջ անկման հետևանքով, և կառավարությունը բազմաթիվ մարտահրավերների առաջ է կանգնած, թե ինչպես վերականգնել շուկայի աճը և ներդրողների վստահությունը։ Քաղաքական և ինստիտուցիոնալ անորոշությունը, աճող անապահովության զգացողությունը և հատուկենտ անկարգությունները շարունակում են բացասաբար անդրադառնալ տնտեսական աճի վրա։

ՀՆԱ–ի իրական աճը 2012–ի հոկտեմբեր-դեկտեմբերին տարեկան կտրվածքով դանդաղել է մինչև ընդամենը 2,2 տոկոս, իսկ ներդրումները 2012-ի հուլիս-դեկտեմբերին նվազել են մինչև ՀՆԱ-ի 13 տոկոսը։ Տնտեսական անկումը նպաստել է գործազրկության աճին, որը 2012 թվականի դեկտեմբերի վերջին կազմել է 13 տոկոս, իսկ 3,5 մլն մարդ մնացել է առանց աշխատանքի։

## Տես նաև
* Արաբական գարուն
* Եգիպտոսի պատմություն
*  University on the Square: Documenting Egypt's 21st century Revolution

## Արտաքին հղումներ
*Armbrust, Walter. "The Trickster in Egypt's January 25th Revolution." Comparative Studies in Society and History (2013): Print. 834–864. June 2019.
*El-Ghobashy, Mona. "The Praxis of the Egyptian Revolution." Middle East Report (2011): Print. 2-13. June 2019.
*Ghattas, Kim. "Profile: Egypt's Muslim Brotherhood." BBC (2001): Web. Profile: Egypt's Muslim Brotherhood. June 2019.
*Guirguis, Max. "Islamic resurgence and its consequences in the Egyptian experience." Mediterranean Studies (2012): Print. 187–226. June 2019.
*Joya, Angela. "The Egyptian revolution: crisis of neoliberalism and the potential for democratic politics." Review of African Political Economy (2011): Print. 367–386. June 2019.
*Migiro, Geoffrey. "When Did Egypt Become Independent." World Atlas (2018): Web. When Did Egypt Become Independent?. June 2019.
*Selim, Gamal. "Egypt under SCAF and the Muslim Brotherhood: The triangle of counter-revolution." Arab Studies Quarterly (2015): Print. 177–199. June 2019.
*Sowners, Jeannie and Chris Toensing. "The journey to Tahrir: revolution, protest, and social change in Egypt." Verso Books (2012): Print. 1–320. June 2019.

Կատեգորիա:2010-ականները Եգիպտոսում
Կատեգորիա:Արաբական ձմեռը Եգիպտոսում

Կատեգորիա:Եգիպտոսի պատմությունը