Պելինդաբայի պայմանագիր

մինի|360x360փքս|Միջուկային զենքից ազատ գոտու մասին պայմանագրի նկատմամբ Աֆրիկայի երկրների կարգավիճակը
**Աֆրիկայի միջուկային զենքի ազատ գոտու մասին պայմանագիր** (**'),  [[Միջուկային զենքից ազատ գոտի|առանց միջուկային զենքի գոտի]] [[Աֆրիկա]]յում։ Հայտնի է նաև որպես՝ **Պելինդաբայի պայմանագիր** (**'), անվանվել է Հարավային Աֆրիկայի պետական միջուկային հետազոտությունների կենտրոնի անունով, որը ղեկավարել է *Հարավաֆրիկյան միջուկային էներգետիկայի կորպորացիան* և այն վայրն էր, որտեղ մշակվել, պատրաստվել և հետագայում պահվել են Հարավային Աֆրիկայի 1970-ականների ատոմային ռումբերը։

Համաձայնագիրը ստորագրվել է 1996 թվականին և ուժի մեջ է մտել 2009 թվականի հուլիսի 15-ին՝ 28-րդ երկրի վավերացումով։

## Համաձայնագրի ընդհանուր նկարագիր
Պայմանագրով արգելվում է Պայմանագրի կողմերի տարածքում միջուկային պայթուցիկ սարքերի հետազոտում, մշակում, արտադրություն, պահեստավորում, ձեռքբերում, փորձարկում, կառավարել կամ տեղակայել և Պայմանագրի կողմերի կողմից աֆրիկյան գոտում ռադիոակտիվ թափոններ թափել։ Պայմանագրով Պայմանագրի կողմերին նաև արգելվում է հարձակվել գոտու ցանկացած միջուկային օբյեկտի վրա և կողմերից պահանջվում է պահպանել միջուկային նյութերի, օբյեկտների և սարքավորումների ֆիզիկական պաշտպանության բարձրագույն չափանիշներ, որոնք պետք է օգտագործվեն բացառապես խաղաղ նպատակներով։ Պայմանագիրը պահանջում է, որ բոլոր կողմերը կիրառեն Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության լիարժեք երաշխիքներ՝ խաղաղ նպատակով միջուկային բոլոր գործունեության համար։ Պայմանագրով ստեղծվել է համապատասխանության ստուգման մեխանիզմ, այդ թվում՝ *Միջուկային էներգիայի աֆրիկյան հանձնաժողովի* ստեղծում։ Դրա գրասենյակը կլինի Հարավային Աֆրիկայում։ Պայմանագիրը վավերացնում է յուրաքանչյուր կողմի իրավունքը՝ ինքնուրույն որոշելու՝ թույլ տալ օտարերկրյա նավերի և օդանավերի այցելություններ իր նավահանգիստներ և օդանավակայաններ, բացահայտորեն պաշտպանում է բաց ծովում նավարկության ազատությունը և չի ազդում Միջազգային իրավունքով երաշխավորված տարածքային ջրերով անցնելու իրավունքի վրա։

## Կիրառման տիրույթ
«Աֆրիկայի միջուկային զենքից ազատ գոտի» (ANWFZ) նշանակում է Աֆրիկայի մայրցամաքի տարածք, կղզային պետություններ, որոնք անդամակցում են Աֆրիկայի միասնության կազմակերպությանը (**') և բոլոր կղզիներ, որոնց Աֆրիկայի միասնության կազմակերպությունը իրենց որոշոմներում համարում է Աֆրիկայի մաս։ «Տարածք» նշանակում է ցամաքային տարածք, ներքին ջրեր, [[Տարածքային ջրեր|տարածքային ծովեր]] և կղզեխմբային ջրեր, դրանց վերևում գտնվող օդային տարածքը, ինչպես նաև ծովի հատակը և դրա ընդերքը։

«Աֆրիկայի միջուկային զենքից ազատ գոտին» (ANWFZ) ընդգրկում է ամբողջ Աֆրիկյան մայրցամաքը, ինչպես նաև հետևյալ կղզիները. [[Ագալեգա|Ագալեգայի կղզիներ]], [[Բասաս դա Հնդկաստան]], [[Կաբո Վերդե]], [[Կանարյան կղզիներ]], [[Կարգադոս Կարաջոս]], Չագոս կղզեխումբ - [[Դիեգո-Գարսիա|Դիեգո Գարսիա]], [[Կոմորյան կղզիներ]], [[Եվրոպա կղզի]], [[Խուան դե Նովա]], [[Մադագասկար]], [[Մավրիկիոս]], [[Մայոտ]], Արքայազն Էդվարդ և Մարիոն կղզիներ, [[Սան Տոմե և Պրինսիպի]], [[Ռեյունիոն]], [[Ռոդրիգես կղզի]], [[Սեյշելյան կղզիներ|Սեյշելներ]], [[Տրոմելին կղզի|Տրոմելին]] կղզիներ և [[Զանզիբար (ինքնավարություն)|Զանզիբար]] և [[Պեմբա կղզի|Պեմբա]] կղզիներ։

Այս ցուցակում նշված չեն Խաղաղ օվկիանոսի միջին մասում գտնվող կղզիները՝ [[Անգոլա]]յի հարավից 1900 կմ արևմուտք գտնվող [[Սուրբ Հեղինեի կղզի|Սբ. Հեղինե կղզին]] կամ դրա շարքում գտնվող [[Համբարձման կղզի|Համբարձման]] և [[Տրիստան դա Կունյա]] կղզիները, [[Քեյփթաուն]]ից 2500 կմ հարավ-արևմուտք գտնվող [[Բուվե]] կղզին, [[Մադագասկար]]ից 2350 կմ հարավ գտնվող [[Կրոզե կղզիներ]]ը, [[Կերգելեն կղզիներ|Կերգելեն]] կամ [[Ամստերդամ (կղզի)|Ամստերդամ]] և [[Սեն Պոլ (կղզի)|Սեն Պոլ]] կղզիները, որոնք Խաղաղ օվկիանոսում գտնվող [[Ամերիկյան Սամոա]]յի հետ միասին Հարավային կիսագնդի միակ հողերն են, որոնք միջուկային զենքից ազատ ոչ մի գոտում ներառված չեն։

== Պատմություն ==
Միջուկային զենքից ազատ Աֆրիկայի ձգտումը սկսվել է այն ժամանակից, երբ [[Աֆրիկայի միասնության կազմակերպություն]]ը 1964 թվականի հուլիսին [[Կահիրե]]ում կայացած իր առաջին գագաթնաժողովում պաշտոնապես հայտարարեց Աֆրիկայի ապամիջուկազերծումն ապահովող պայմանագիր կնքելու մասին։ Պայմանագիրը ստորագրման համար բացվել է 1996 թվականի ապրիլի 11-ին [[Եգիպտոս]]ի Կահիրե քաղաքում։ Աֆրիկայի բոլոր պետություններն իրավունք ունեին դառնալու Պայմանագրի մասնակից պետություններ, որն ուժի մեջ էր մտնելու Պայմանագրի 28-րդ վավերացումից հետո։ Ընդ որում այդ ժամանակ Արձանագրություններն ուժի մեջ են մտնում նաև այն Արձանագրությունները ստորագրողների համար, որոնք արդեն ի պահ են հանձնել իրենց վավերացման փաստաթղթերը։ 1996 թվականին հայտնի դարձավ, որ [[Արաբական աշխարհ|Աֆրիկայի արաբական պետություններից]] ոչ մեկը չի վավերացնի Պայմանագիրը, քանի դեռ [[Իսրայել]]ը չի հրաժարվել [[Իսրայելի միջուկային ծրագիր|միջուկային զենքի իր ծրագրից]]։ Այնուամենայնիվ, [[Ալժիր]]ը, [[Լիբիա]]ն և [[Մավրիտանիա]]ն դրանից հետո վավերացրել են Պայմանագիրը։

[[Միավորված ազգերի կազմակերպության գլխավոր ասամբլեա|Միավորված ազգերի կազմակերպության Գլխավոր Ասամբլեան]] առանց քվեարկության ընդունել է նմանատիպ բանաձևեր 1997 (կրկնակի), 1999, 2001, 2003 և 2005 թվականներին՝ կոչ անելով աֆրիկյան պետություններին, որոնք դեռևս չեն ստորագրել, հնարավորինս արագ ստորագրել և վավերացնել Պայմանագիրը, որպեսզի այն կարողանա ուժի մեջ մտնել անհապաղ, իսկ III Արձանագրությամբ նախատեսված պետությունները պետք է ձեռնարկեն բոլոր անհրաժեշտ միջոցները՝ դրա արագ կիրառումն ապահովելու համար։ 1995 թվականին ընդունվել է բանաձև՝ ի պաշտպանություն Պայմանագրի վերջնական տեքստի։

== Վավերացրած և միացած երկրներ ==
2018 թվականի հոկտեմբեր ամսվա դրությամբ Պայմանագիրը վավերացվել է 41 պետությունների և [[Սահարայի Արաբական Դեմոկրատական Հանրապետություն|Սահարայիի Արաբական հանրապետության]] կողմից և ուժի մեջ է մտել 2009 թվականի հուլիսի 15-ից։


== Պետություններ, որոնք ստորագրել են, բայց չեն վավերացրել ==
''Առանց միջուկային զենքի գոտի'' համաձայնագիրը ստորագրած, բայց չվավերացրած բոլոր երկրները [[Աֆրիկյան միություն|Աֆրիկյան միության]] անդամ երկրներ են։


== Չստորագրած երկրներ ==


== Միջուկային զենք ունեցող երկրներ և Աֆրիկայի միջուկային զենքից ազատ գոտի ==


=== Արձանագրություններ ===
Պելինդաբայի պայմանագիրը կազմված է երեք Արձանագրություններից․

**Արձանագրություն I.** Պայմանագիրը ստորագրման և վավերացման համար բաց է միջուկային հինգ երկրների ([[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներ]], [[Ֆրանսիա]], [[Միացյալ Թագավորություն]], [[Ռուսաստան]] և [[Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն]]) համար և պարտավորեցնում է այդ տերություններին, ի թիվս այլ բաների, միջուկային զենք չկիրառել և կիրառելով չսպառանալ Պայմանագրի անդամ-երկրների նկատմամբ և չնպաստել՝ խարախուսել կամ աջակցել, Պայմանագրի կետերի խախտմանը ''գոտու'' ցանկացած վայրում կամ աֆրիկյան գոտու Արձանագրություն III -ի մաս կազմող ցանկացած տարածքի դեմ։

**Արձանագրություն II.** Պայմանագիրը ստորագրման և վավերացման համար բաց է միջուկային հինգ երկրների համար և պարտավորեցնում է այդ տերություններին, ի թիվս այլ բաների, միջուկային պայթուցիկ սարք չփորձարկել Պայմանագրի անդամ-երկրների նկատմամբ և չնպաստել՝ խարախուսել կամ աջակցել, Պայմանագրի կետերի խախտմանը աֆրիկյան գոտու ցանկացած վայրում։

**Արձանագրություն III․*' Պայմանագիրը բաց է ստորագրման համար գոտում գտնվող կախված տարածքներ ունեցող պետությունների ([[Ֆրանսիա]] և [[Իսպանիա]]) համար և նրանց պարտավորեցնում է պահպանել Պայմանագրի դրույթներն այդ տարածքների վերաբերյալ։ [[Ֆրանսիա]]ն և [[Իսպանիա]]ն, որոնք Պայմանագրի գոտում ունեն տարածքներ, որոնց համար դե յուրե և դե ֆակտո պարտավորություններ են կրում, պարտավոր են՝ այդ երկրների ստորագրումից և վավերացումից հետո, հետևել Պայմանագրի դրույթներին այդ տարածքներում։ Այս արձանագրության մաս միայն Իսպանիան և Ֆրանսիան կարող են լինել։

== Տերությունների վավերացման կարգավիճակ ==
2011 թվականի մարտի 11-ին Միացյալ Թագավորությունը, Ֆրանսիան, Ռուսաստանը և Չինաստանը ստորագրեցին և վավերացրեցին Արձանագրությունները, բայց Միացյալ Նահանգները դեռ չեն վավերացրել։ Իսպանիան ոչ ստորագրել է, ոչ էլ վավերացրել *Արձանագրություն III*- ը։

ԱՄՆ-ն աջակցել է Աֆրիկայի ապամիջուկայնացման գաղափարին 1965 թ.-ին այս հարցի վերաբերյալ [[Միավորված ազգերի կազմակերպության գլխավոր ասամբլեա|ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեայի]] առաջին բանաձևից ի վեր և ակտիվ դեր է խաղացել Պայմանագրի և Արձանագրությունների վերջնական տեքստի մշակման գործընթացում։ 1996 թվականին Միացյալ Նահանգները ստորագրեցին I և II Արձանագրությունները, բայց դրանք չեն վավերացրել։ 2010 թվականի մայիսին ԱՄՆ պետքարտուղար [[Հիլարի Քլինթոն]]ը հայտարարել է, որ [[Բարաք Օբամա|Օբամայի]] վարչակազմը այդ արձանագրությունները կներկայացնի [[ԱՄՆ Սենատ]]՝ խորհրդատվության և վավերացմանը համաձայնություն գալու համար։

[[Հնդկական օվկիանոսի բրիտանական տարածքներ|Հնդկական օվկիանոսի]] [[Դիեգո-Գարսիա|Դիեգո Գարսիա կղզու]] կարգավիճակը, որը վերահսկվում է Միացյալ Թագավորության կողմից, իսկ Միացյալ Նահանգների կողմից օգտագործվում է որպես [[Ռազմական բազա|ռազմակայան]], Պայմանագրի վերաբերյալ որոշված չէ։ Դիեգո Գարսիան [[Մավրիկիոս]]ի կողմից վերահսկվող Չագոս կղզեխմբի մի մասն է։ Չագոս կղզեխմբի մյուս կղզիները համարվում են Աֆրիկայի մաս և ենթարկվում են պայմանագրին, բայց ոչ ԱՄՆ-ը, ոչ էլ Միացյալ Թագավորությունը չեն ճանաչում Դիեգո Գարսիան որպես Պայմանագրի ենթակա։

== Կիրարկման մեխանիզմներ ==
Միջուկային զենքի չտարածման մասին իր պարտավորությունը ստուգելու համար Պայմանագիրը պահանջում է, որ կողմերը [[Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալություն|ՄԱԳԱՏԷ]]-ի հետ կնքեն երաշխիքների համապարփակ համաձայնագրեր, որոնք համարժեք են [[Միջուկային զենքի չտարածման մասին պայմանագիր|Միջուկային զենքի չտարածման մասին պայմանագրի]] հետ կապված պահանջվող համաձայնագրերին։ Աֆրիկայի քսանմեկ պետություն դեռևս ուժի մեջ չի մտցրել նման համաձայնագրերը։ ՄԱԳԱՏԷ-ն կոչ է անում նրանց հնարավորինս շուտ ուժի մեջ մտնել այդ համաձայնագրերը։

Համաձայն Պայմանագրի 12-րդ հոդվածի (Կիրարկման մեխանիզմ)՝ ուժի մեջ մտնելուց հետո, Կողմերը համաձայնվում են ստեղծել *Միջուկային էներգիայի աֆրիկյան հանձնաժողով* (): Կիրարկման մեխանիզմին հետևելուց բացի, Հանձնաժողովը պատասխանատու կլինի միջուկային գիտության և տեխնոլոգիաների խաղաղ նպատակներով օգտագործման տարածաշրջանային և ենթատարածաշրջանային համագործակցության ծրագրերի խրախուսման համար։ *AFCONE''- ի ստեղծմամբ աֆրիկյան պետությունները շահագրգռված կլինեն պատասխանատվություն ստանձնել իրենց բնական պաշարների, մասնավորապես ճառագայթային նյութերի համար, և երկիրը կպաշտպանեն թունավոր թափոնների արտանետումներից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Text of African Nuclear Weapons Free Zone Treaty
* African Nuclear Weapons Free Zone Treaty, ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտ
* African Nuclear Weapon Free Zone Treaty, Nuclear Threat Initiative

Կատեգորիա:20-րդ դարի պայմանագրեր
Կատեգորիա:Աֆրիկա
Կատեգորիա:Աֆրիկայի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Աֆրիկյան Միություն
Կատեգորիա:Համաձայնագրեր
Կատեգորիա:Հարավաֆրիկյան Հանրապետության իրավունք
Կատեգորիա:Հարավաֆրիկյան Հանրապետության քաղաքականություն
Կատեգորիա:Միջուկային զենք
Կատեգորիա:Միջուկային զենքից ազատ գոտիներ
Կատեգորիա:Պայմանագրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սպառազինության սահմանափակման պայմանագրեր
Կատեգորիա:Սպառազինության սահմանափակում