Էլիզաբեթ Սաքսոն

**Էլիզաբեթ Լայլ Սաքսոն** (, ) գրող և 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի կանանց իրավունքների ջատագով: Հասել է ազգային ճանաչման՝ որպես հարավի առանցքային ռահվիրաներից մեկը՝ բազմաթիվ կոչեր կատարելով դաշնային կառավարությանը՝ ճանաչելու կանանց ընտրելու իրավունքը:

## Վաղ կյանք
Էլիզաբեթ Լայլ Սաքսոնը ծնվել է 1832 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Էնդրյու Ջ. Լայլի և Կլարիսա Ն. Քրաչֆիլդի ընտանիքում՝ Թենեսի նահանգի Գրինվիլ քաղաքում: Երբ Սաքսոնն ընդամենը երկու տարեկան էր, նրա մայրը մահացավ՝ թողնելով հորը միայնակ մեծացնել նրան։ Նրան փոխանցել է սեր գրականության ու բնության հանդեպ, «ատելություն կեղեքման հանդեպ»։ Իր պատանեկության տարիներին Սաքսոնը պաշտոնապես ուսուցանվել է գրող Քերոլայն Լի Հենցի կողմից Ալաբամա նահանգի Տասքեգի քաղաքում: Սաքսոնը սկսել է գրել 12 տարեկանում Աննոթ Լյլե գրչանունով: 16 տարեկանում ամուսնացել է հարավ-կարոլինացի Լայդել Ա. Սաքսոնի հետ և նրանք միասին ունեցել են չորս երեխա, որոնք ողջ մնացին մինչև չափահաս:

## Քաղաքացիական պատերազմ
1855 թվականին Սաքսոնը և իր ընտանիքը ձմեռներն անցկացնում էին Վետումպկայում, իսկ ամառները Նյու Յորքում, որտեղ նրա ամուսինը ճանապարհորդել է բիզնեսի համար: 1860 թվականին Հյուսիսի և Հարավի միջև լարվածությունը աճում է, և Սաքսոնը մեկնել է Սավաննա, որտեղ նա նշել է, որ աղմուկ էր բարձրացել ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմի ակնկալիքով: Սաքսոնի ամուսինը միության ուժեղ տրամադրություններ ուներ, ինչը նրան դարձրել է ոչ ժողովրդականություն, և նա վերադարձել է Նյու Յորք, մինչդեռ Սաքսոնը մնացել է Մեմֆիսում իրենց երկու երեխաների հետ: Վերադարձել է Ալաբամա, հենց որ սկսվել է պատերազմը: Ալաբաման անջատվեց 1861 թվականի հունվարի 11-ին, մի օր, որը Սաքսոնը նկարագրեց որպես ամենատխուրն իր կյանքում: Նա և իր ամուսինը յունիոնիստներ էին, և նա ատել է ստրկությունը, բայց նա մնել է Ալաբամայում՝ իրեն նկարագրելով որպես «Հարավային էության յուրաքանչյուր երակով և մանրաթելով»: Պատերազմի զարգացմանը զուգընթաց Սաքսոնը դարձել է «Հարավային մայր»՝ օր ու գիշեր աշխատելով տառապյալ զինվորների համար:

1863 թվականին Կոնֆեդերացիայի զգալի կորուստների մասին լուրերը հասել են Սաքսոնին, և նա որոշել է գտնել իր հորը: Քանի որ ուղևորությունը ենթադրում էր Կոնֆեդերացիայից հեռանալը, նա նախ ապահովել է նահանգապետի անցաթուղթը և իր դաշնային արժույթը փոխանակել է ոսկու հետ: Նա հասել է Մեմֆիս, որն այդ ժամանակ գտնվում էր Միության տարածքում, բայց չկարողացավ ապահովել այլ անցաթուղթ հետագա ճանապարհորդելու համար: Փոխարենը նստել է շոգենավ՝ փորձելով մեկնել Նյու Յորք՝ միանալու իր ամուսնուն: Այնտեղ հանդիպել է մի կնոջ, որը ճանաչել է Սաքսոնի հորը և հայտնել է, որ նա ծանր հիվանդ է Մեմֆիսի Իրվինգ Բլոկ բանտում, որտեղ նրան պահում էին որպես դաշնային լրտես: Սաքսոնն անմիջապես վերադարձել է Մեմֆիս և կազմակերպել նրա ազատ արձակումը: Հայրը մահացել է կարճ ժամանակ անց, և մահվան անկողնում Սաքսոնը խոստացավ իրեն «երբեք չդադարի աշխատել դժբախտ կանանց համար, քանի դեռ նրա կյանքը պետք է տևի»: Նա երկու տարի մնացել է Մեմֆիսում և մեղադրվել Համադաշնության լրտես լինելու մեջ, չնայած նրան պաշտոնապես մեղադրանք չէր առաջադրվել:

1905 թվականին Սաքսոնը հրապարակել է իր քաղաքացիական պատերազմի հուշերը՝ *«A Southern Woman's War Time Reminiscences»* վերանգրով:

## Կանանց ընտրական իրավունք
Չնայած որ Սաքսոնը եղել է կայացած գրող, նա ազգային ճանաչման է արժանացել կանանց ընտրական իրավունքի շարժման մեջ իր ջանքերի համար: Սաքսոնի համար կանանց ապագայի բանալին ընտրական իրավունքի և տնտեսական հնարավորությունների մեջ է: 1878 թվականին ընտրվել է Կանանց ֆիզիոլոգիական ասոցիացիայի նախագահ, իսկ 1879 թվականին օգնել է Նոր Օռլեանի սուֆրաժետներին խթանել ձայնի իրավունքի հաջող խնդրագիրը:

Նույն տարում Սաքսոնը ելույթ է ունեցել Լուիզիանայի սահմանադրական կոնվենցիայի առաջ, որտեղ առաջարկ արվեց կանանց ձայնի հավասար իրավունքներ տրամադրել։ Ելույթը հրապարակվել է New Orleans *Times-*ի 1879 թվականի հունիսի 17-ի համարում։ Լինելով հուզիչ հռետոր՝ նա նաև ելույթ ունեցավ ԱՄՆ Սենատի դատական հանձնաժողովի առջև և ճանապարհորդեց կանանց իրավունքների ակտիվիստ Սյուզան Բ. Էնթոնիի հետ Նոր Անգլիա շրջագայության ժամանակ:  Արագորեն ազգային համբավ է ձեռք բերել որպես բանաստեղծական և կրքոտ բանախոս:

Սաքսոնը եղել է Թենեսիի ընտրական իրավունքի ասոցիացիայի նահանգային նախագահը և Կանանց ընտրական իրավունքի ազգային ասոցիացիայի փոխնախագահը: Խոսեց Ազգային արգելքի դաշինքի անունից և ելույթ ունեցել ավելի քան 5000 կանանց համար Վաշինգտոնում կայացած Սոցիալական մաքրության հարցերով կանանց միջազգային խորհրդի հանդիպման ժամանակ:

## Հետագա կյանք
1864 թվականին Սաքսոնի ամուսինը վերադարձել՝ միանալու նրան Մեմֆիսում։ Պատերազմի ավարտից հետո սաքսոնական ընտանիքը տեղափոխվել է Նոր Օռլեան, և ծնվել է նրանց երրորդ երեխան՝ Հյուն: Այնուհետև Սաքսոնն իր ժամանակը բաժանել է Նոր Օռլեանի և Մեմֆիսի միջև՝ ընկղմվելով երկու քաղաքներում իրականացվող բարեփոխումների մեջ: Սաքսոնի ամուսինը մահացել է 1901 թվականին:

Ավելի ուշ Սաքսոնը ճանապարհորդել է դեպի արևմուտք՝ Վաշինգտոն նահանգ՝ հիմնելով բնակավայր և հանրային գրադարան։ Նա ի վերջո վերադարձել է Մեմֆիս, որտեղ մահացավ 1915 թվականի մարտի 14-ին։

## Ժառանգություն
Սաքսոնը մահացել է տասնիններորդ ուղղման վավերացումից 5 տարի առաջ, որը ամերիկուհիներին տալիս էր ձայնի իրավունք: Այնուամենայնիվ, նրա աշխատանքը կարևոր դեր է ունեցել սոցիալական փոփոխությունների համար, որոնք հանգեցրին փոփոխության ընդունմանը, և նա թողեց մնայուն ժառանգություն որպես հարավային ակտիվիստ, գրող և կին: Վիրջինիուս Դաբնիի «*Լիբերալիզմը հարավում»* ուսումնասիրությունը Սաքսոնին նշում է որպես իր ժամանակի ամենակարևոր սուֆրաժիստ առաջնորդներից մեկը: Սաքսոնի թոռը՝ Լայլ Սաքսոնը, դարձել է Նոր Օռլեանի, Լուիզիանայի և հարավային բանահյուսության բեղմնավոր գրող:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:19-րդ դարի ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սուֆրաժիստներ
Կատեգորիա:Կանանց իրավունքների իրավապաշտպաններ