Բաբերդ

**Բաբերդ**, (նաև՝ **Բաբերձ**, **Բաբերտ**, **Բայբերդ**, **Բայբերդոն**, **Բայբերտոն**, **Բայբուրդ**, **Բայբուրդի**, **Բայբուրթ**, **Բայբուրտ**, **Բայտբերդ**, **Պայպերթ**, **Պայպութ**, **Պայպուրթ**, **Պայպուրտ**), քաղաք (գյուղ, ավան, բերդ, բերդաքաղաք գյուղաքաղաք) Մեծ Հայքի Բարձր Հայք աշխարհի Սպեր գավառում (երբեմն հիշատակվում Է Խաղտիքում), որն այժմ քաղաք է Թուրքիայի հյուսիս-արևելքում։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում էր Ճորոխի ձախ ափին, Կարինից 121 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Երեք կողմից շրջապատված է ցածրադիր լեռներով, իսկ գարավային մասի հարթավայրով կապված էր Կարինի հետ։ Ունի գեղեցիկ համայնապատկեր։ Ճորոխ գետը քաղաքը բաժանում է երկու մասի, որոնք իրար հետ կապված են 5 քարաշեն կամուրջներով։

## Պատմություն
Դեռևս մ․ թ․ ա․ III դարում եղել է նշանավոր բերդաքաղաք (ամրոցի ավերակները պահպանվել են մինչև այժմ)։ Առաջին անգամ Բաբերդն հիշատակել է Մովսես Խորենացին։ Երվանդունիների, Արտաշեսյանների և Արշակունիների օրոք պատկանել է Բագրատունիներին։

Հայաստանի 387 թ.-ի բաժանման ժամանակ Բաբերդն անցել է Բյուզանդիային։ VI դարում Հուստինիանոս I կայսրը ամրացրել է քաղաքը, կառուցել նոր բերդ։ 1071 թ.-ին սելջուկները գրավել են Բաբերդը, կոտորել բնակիչներին։ XIII—XIV դարերում Բաբերդը գտնվել է Ռումի սուլթանության, XIV—XV դդ․՝ Ջելայիրյան և Ակ-Կոյունլու ցեղերի տիրապետության տակ։

1271 թ.-ին, Չինաստան ուղևորվելիս Բաբերդnվ անցել է Մարկո Պոլոն (նա հիշատակում է քաղաքի հս-արմ․ կողմի արծաթահանքերը)։ 1474 թ.-ին Բաբերդով անցել է իտալացի մեկ այլ ճանապարհորդ՝ Հ․ Բարբարոն, որը, գովասանքով խոսելով քաղաքի մասին, նշել է, որ բնակչության թիվը կազմել է 1500 ընտանիք։

1514 թ.-ից Բաբերդին տիրել են թուրքերը։ 1829 թ.-ին ռուս, զորքերը գրավել են այն, սակայն Ադրիանուպոլսի հաշտության պայմանագրով վերադարձրել են թուրքերին։ Ռուսներին օգնություն ցույց տված մոտ 1000 հայ ընտանիք, թուրքերի վրեժխնդրությունից խուսափելով, 1829—1830 թթ.-ին գաղթել և բնակություն են հաստատել Հայկական մարզում ու Ախալցխայի գավառում։

1916 թ.-ի հուլիսի 3-ին ռուս, զորքերը նորից են գրավել Բաբերդը, բայց 1918 թ.-ին այն վերագրավել են թուրքերը։

Մինչև 1915 թ.-ը Բաբերդի գավառում կար 30 հայաբնակ գյուղ։ Բաբերդի և գավառի հայ բնակչությունը 1895 թ.-ի համիդյան ջարդերի ժամանակ բավականին զոհեր է տվել, իսկ 1915 թ.-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ լրիվ տեղահանվել։ Նրանց մի մասը զոհվել է, փրկվածները տարագրվել են օտար երկրներ։ Այժմ թուրքաբնակ է։

## Բնակչություն
1915 թ.-ին Բաբերդն ուներ 30 000 բնակիչ, այդ թվում՝ 10 000 հայ։

## Տնտեսություն
1915 թ.-ին քաղաքում գործում էր 481 խանութ ու կրպակ, 40 իջևանատուն, 177 ջրաղաց, 3 ձիթհան, 19 փուռ, 1 կաշեգործարան, օճառի, ներկի, մոմի գործարաններ։ Հայերն զբաղվում էին առևտրով և արհեստներով (ոսկերչություն, պղնձագործություն, ժամագործություն, կոշկակարություն, ատաղձագործություն և այլն)։

Իր նպաստավոր աշխարհագրական դիրքի շնորհիվ Բաբերդն երկար ժամանակ եղել է Տրապիզոնից Կարին, ապա Պարսկաստան տանող առևտրական ճանապարհի կարևոր կայաններից մեկը։ Բաբերդն առևտրական գործուն կապերի մեջ էր Ջենովայի և Վենետիկի հետ։

## Պատմամշակույթային կառույցներ
Եղել է եպիսկոպոսանիստ, ուներ չորս եկեղեցի (Ս․ Աստվածածին, Հրեշտակապետաց, Ս․ Հովհաննես և Աստվածամայր)։ Բաբերդում ընդօրինակվել են հայերեն ձեռագրեր։

Պատմական հուշարձաններից նշանավոր է **Բաբերդի հինավուրց բերդը**, որը կառուցվել է քաղաքի հս․ մասում՝ երեք կողմից շրջապատված դժվարամատչելի լեռներով։ Բերդն ունեցել է կրկնակի պարիսպներ, որոնց մեծ մասը, նաև բերդի ներսի շենքերը և եկեղեցին (հունական արձանագրություններով) կործանվել է 1829 թ.-ին, ռուսթուրքական պատերազմի ժամանակ։ Կիսավեր վիճակում պահպանվել է դեպի Ճորոխն իջնող սանդղաձև քարափոր երկու ճանապարհ, որոնք ծառայել են պաշարման ժամանակ ջուր բերելու համար։

## Տես նաև
* Էրզրումի մարզի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Գրականություն
* Մովսես խորենացի, Պատմություն Հայոց, Ե․, 1968
* Արիստակես Լաստիվերցի, Պատմություն, Ե․, 1971
* Միրախորյան Մ․, Նկարագրական ուղևորություն ի հայաբնակ գավառս Արևելյան Տաճկաստանի, մաս 1, ԿՊ, 1884
* Արսլանյան Բ․, Բաբերդ և շրջակայքը, Փարիզ, 1954
* Гюзальян Л․ Т․, Неизданные надписи Байбуртской цитадели, «Византийский временник», т․ 8, М․, 1956

Կատեգորիա:Բարձր Հայքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Բայբուրթի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Բաբերդի շրջանի համայնքներ
Կատեգորիա:Բաբերդի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի փոքր քաղաքներ