Գնոսիս

**Գնոսիս,** հունական ընդհանուր գոյական, նշանակում է գիտելիք (γνῶσις, *gnōsis*, իգ.): Այս տերմինը օգտագործվել է տարբեր հելլենիստական կրոնների և փիլիսոփայությունների շրջանում հունա-հռոմեական աշխարհում: Այն առավել հայտնի է իր նշանակությամբ գնոստիցիզմի մեջ, որտեղ այն նշանակում է հոգևոր գիտելիք կամ պատկերացում մարդկության իրական բնույթի մասին որպես աստվածային, որը հանգեցնում է մարդկության մեջ եղած աստվածային կայծի ազատմանը երկրային գոյության սահմանափակումներից:

## Ստուգաբանություն
Գնոսիսը հունական իգական գոյական է, որն նշանակում է «գիտելիք» կամ «գիտակցություն»: Այն հաճախ օգտագործվում է անձնական գիտելիքի համար՝ համեմատած մտավոր գիտելիքի հետ (εἴδειν eídein), ինչպես ֆրանսերեն «connaître»-ն համեմատած «savoir»-ի հետ, պորտուգալերեն «conhecer»-ն համեմատած «saber»-ի հետ, իսպաներեն «conocer»-ն համեմատած «saber»-ի հետ, իտալերեն «conoscere»-ն համեմատած «sapere»-ի հետ, գերմաներեն «kennen»-ն՝ «wissen»-ի փոխարեն, կամ ժամանակակից հունական «γνωρίζω»-ն համեմատած «ξέρω»-ի հետ:

Հարակից տերմին է «gnostikos» ածականը՝ «ճանաչողական», որը բավականին տարածված ածական է դասական հունարենում: Այս տերմինները չունեն որևէ միստիկ, էզոթերիկ կամ գաղտնի իմաստ Պլատոնի երկերում, այլ փոխարենը արտահայտում են բարձր ինտելեկտի և ունակության տեսակ, որը նմանվում է տաղանդին:

Հելլենիստական դարաշրջանում այս տերմինը կապվեց խորհրդավոր կուլտերի հետ: 

Թովմաս Առաքյալի գործերը, որոնք թարգմանել է Գ.Ռ.Ս. Միդը, «գնոսիսի շարժումները» նաև անվանվում են «թագավորական շարժումներ»:

Հիրենեոսը գործածել է «Սուտ անվանվող գիտություն» արտահայտությունը (1 Տիմոթեոս 6:20-ից) իր «Սուտ գիտության բացահայտման և տապալման մասին» գրքի վերնագրի համար, որը պարունակում է «gnostikos» ածականը, որն էլ աղբյուր է հանդիսացել 17-րդ դարի անգլերեն «Գնոստիցիզմ» տերմինի համար:

## Նուրբ տարբերություններ
**Էպիգնոսիս**

Էպիգնոսիսի տարբերությունը և նշանակությունը գնոսիսի հետ հակադրված՝ վիճելի է: Մի առաջարկված տարբերակումը վերացական և բացարձակ գիտելիքի (գնոսիս) և գործնական կամ ավելի գրական գիտելիքի (էպիգնոսիս) միջև է: Այլ մեկնաբանություններ առաջարկել են, որ Պետրոս առաքյալն իր երկրորդ ընդհանրական թղթում հղում է կատարում «Հիսուս Քրիստոսի էպիգնոսիսին», որը Ջ. Բ. Լայթֆուտը նկարագրել է որպես «ավելի լայն և ավելի մանրամասն գիտելիք»: Քրիստոնեության դարձը դիտվում է որպես ավելի խորը գիտելիքի ապացույց, որը պաշտպանում է կեղծ վարդապետությունից:

**Էպիստեմե**

Էպիստեմեն, ինչպես գնոսիսը, հունական բառ է «գիտելիք» նշանակությամբ, բայց դրանք ներկայացնում են հասկացողության տարբեր տեսակներ՝ թեև ոչ անպայման բացառապես: Էպիստեմեն վերաբերում է փորձի և բանականության միջոցով ստացված գիտելիքին: Այն ընդգրկում է այն գաղափարների շարքը, որոնք մենք սովորաբար ճանաչում ենք որպես գիտելիք, և մեր «գիտակցաբանություն» բառի աղբյուրն է: Գնոսիսը, սակայն, հաճախ կապվում է փորձառական, ինտուիտիվ կամ հոգևոր հասկացողության հետ, ոչ թե էմպիրիկ կամ տրամաբանական հանգումի: Մինչդեռ էպիստեմեն գործ ունի օբյեկտիվ ճշմարտությունների և ստուգելի փաստերի հետ, գնոսիսն ավելի շատ կապված է անձնական ըմբռնման, ներքին վերափոխման և ներգրավվածության հետ, որն ավելի շատ անասելի է, քան բացատրելի:

## Գնոստիցիզմ

Գնոստիցիզմը ծագել է մեր թվարկության 1-ին դարի վերջում ոչ-ռաբինական հրեական միջավայրում և հետագայում զարգացել վաղ քրիստոնեության շրջանում: Քրիստոնեության առաջին տարիներին տարբեր աղանդային խմբեր, որոնց հակառակորդները կոչում էին «գնոստիկներ», ընդգծում էին փրկությունը գաղտնի գիտելիքի (գնոսիսի) միջոցով՝ քրիստոնյա համայնքների տարբեր ուսմունքների և ավանդությունների հավատի (պիստիսի) կամ շնորհի (gratia) նկատմամբ: Գնոստիցիզմը ներկայացնում է տարբերակում բարձրագույն, անճանաչելի Աստծո և Դեմիուրգի՝ նյութական տիեզերքի «արարչի» միջև: Գնոստիկները փրկության գործընթացի ամենակարևոր մասը համարում էին այս էզոթերիկ գիտելիքը՝ հակառակ Աստծո շնորհին որպես հայացք իրենց աշխարհայացքում՝ հավատի հետ մեկտեղ եկեղեցական իշխանության նկատմամբ:Գնոստիցիզմում Եդեմում գտնվող աստվածաշնչյան օձը գովաբանվում և գնահատվում էր գիտելիք (գնոսիս) բերելու համար Ադամին և Եվային և այդպիսով նրանց ազատելու չարագործ Դեմիուրգի վերահսկողությունից: Գնոստիկ քրիստոնյա վարդապետությունները հիմնվում են դուալիստական տիեզերագիտության վրա, որը ենթադրում է բարու և չարի միջև հավերժական հակամարտություն, և օձի պատկերացում որպես ազատագրող փրկիչ և գիտելիքի շնորհատու մարդկությանը՝ հակառակ Դեմիուրգին կամ արարիչ աստծուն, որը նույնականացվում է Հին Կտակարանի եբրայական Աստծո հետ: Գնոստիկ քրիստոնյաները Հին Կտակարանի եբրայական Աստծուն համարում էին չար, կեղծ աստված և նյութական տիեզերքի արարիչ, իսկ Ավետարանի Անճանաչ Աստծուն՝ Հիսուս Քրիստոսի հայրը և հոգևոր աշխարհի արարիչը՝ որպես ճշմարիտ, բարի Աստված: Արխոնական, Սեթյան և Օփիական համակարգերում Յալդաբաոթը (Յահվե) դիտվում է որպես չարագործ Դեմիուրգ և Հին Կտակարանի կեղծ աստված, որը ստեղծել է նյութական տիեզերքը և հոգիներին պահում է ֆիզիկական մարմիններում փակցված՝ բանտարկված իր ստեղծած ցավի և տառապանքներով լի աշխարհում:

Սակայն ոչ բոլոր գնոստիկ շարժումներն էին նյութական տիեզերքի արարչին համարում ծննդով չար կամ չարագործ: Օրինակ, վալենտինյանները հավատում էին, որ Դեմիուրգը պարզապես անգիտակից և անգործունակ արարիչ է, որը փորձում է աշխարհը ձևավորել այնքան լավ, որքան կարող է, բայց չունի համապատասխան ուժ նրա բարությունը պահպանելու համար: Բոլոր գնոստիկները դիտվում էին որպես հերետիկոսներ պրոտո-ուղղափառ վաղ եկեղեցական հայրերի կողմից:

### Մանդայականություն
Մանդայականության մեջ «մանդա»-ի հասկացությունը («գիտելիք», «իմաստություն», «բանականություն») մոտավորապես համարժեք է գնոստիկ գնոսիսի հասկացությանը: Մանդայականությունը («գիտելիք ունենալ») հնությունից գոյատևած միակ գնոստիկ կրոնն է:15 Մանդայականները պաշտոնապես իրենց անվանում են Նասուրայի (Նասորական)՝ նշանակելով գաղտնի արարողությունների և գիտելիքի պահպանողներ կամ տիրապետողներ: Մանդայականները ընդգծում են հոգու փրկությունը նրա աստվածային ծագման գաղտնի գիտելիքի (գնոսիսի) միջոցով: Մանդայականությունը «տրամադրում է գիտելիք այն մասին, թե որտեղից ենք եկել և ուր ենք գնում»:

## Քրիստոնեական օգտագործում
### Նոր Կտակարան
Նոր Կտակարանը գործածում է «γνῶσις» տերմինը (Ստրոնգի G1108, թարգմանություն gnōsis) 28 անգամ: Այս օգտագործման մեծ մասը գտնվում է Պողոս Առաքյալի թղթերում, որոնք հետագայում գնոստիկները օգտագործեցին իրենց գնոսիսի առանձնահատուկ հայեցակարգը մշակելու համար:

### Պատրիստական գրականություն
Եկեղեցու հայրերը, ինչպիսիք էին Կղեմես Ալեքսանդրացին, գործածում էին «gnosis» (գիտություն) բառը «syneidesis» (խիղճ) բառի հետ միասին՝ նկատի ունենալով հոգևոր գիտություն, որով հավատացյալները կարող էին բանականություն գործածել՝ ինտուիտիվ կերպով զանազանելու ճշմարտությունը կամ արդարությունը: Այս դրական օգտագործումը նպատակ ուներ հակադրել այն բանին, թե ինչպես էին գնոստիկ աղանդավորները գործածում այս բառը: Կարդիոգնոսիսը (սրտի գիտություն) Արևելյան քրիստոնեությունից կապված է ստարեցների ավանդույթի հետ, իսկ Հռոմական կաթոլիկ աստվածաբանության մեջ այն տեսակետն է, որ միայն Աստված է գիտակցում մարդու հարաբերությունների վիճակը Աստծո հետ: Բոստոնի քոլեջի կաթոլիկ փիլիսոփա Դերմոտ Մորանը նշում է, որ՝

### Արևելյան ուղղափառ միտք
Գնոսիսը ուղղափառ քրիստոնեական (հիմնականում արևելաուղղափառ) մտածողության մեջ սրբի (մեկի, ով ստացել է թեոսիս) կամ աստվածապես լուսավորված մարդկային էակի հոգևոր գիտությունն է: Տերմինի ծագման մշակույթների (բյուզանդական և հելլենական) շրջանակներում Գնոսիսը գիտություն էր կամ պատկերացում անսահման, աստվածային և անստեղծ բանի մասին ամենի մեջ և ամենից վերև, ոչ թե գիտություն բացառապես վերջավոր, բնական կամ նյութական աշխարհի մասին: Գնոսիսը հանդիսանում է գերակառուցվածքային ինչպես նաև հասուն ըմբռնում: Այն ցույց է տալիս ուղղակի հոգևոր, էմպիրիկ և ինտուիտիվ գիտելիքներ, որոնք ավելի շատ առեղծվածային են, քան հիմնված են բանական կամ բանական մտածողության վրա: Գնոսիսն ինքը ձեռք է բերվում ըմբռնման միջոցով, որին կարելի է հասնել ներքին փորձի կամ խորքային մտածողության միջոցով՝ ինչպիսիք են ինտուիցիայի ներքին Աստվածահայտնություն և արտաքին Աստվածահայտնություն՝ ինչպիսին է թեոֆանիան:

Փիլոկալիայում շեշտվում է, որ այդպիսի գիտությունը գաղտնի գիտություն չէ, այլ հասունացնող, գերակառուցվածքային գիտության ձև է, որը ստացվում է խորքային մտածողությունից (թեորիա՝ հեսիխազմի պրակտիկայի արդյունքում), քանի որ գիտությունը իսկապես չի կարող ստացվել գիտությունից, այլ կարող է ստացվել միայն թեորիայից (վկայել, տեսնել (տեսիլք) կամ փորձել): Գիտությունը, այսպիսով, կարևոր դեր է խաղում թեոսիսի (աստվծացում/անձնական հարաբերություն Աստծո հետ) և թեորիայի (աստվածայինի հայտնություն, Աստծո տեսիլք) հետ կապված: Գնոսիսը, որպես հոգևոր կամ մտացական ֆակուլտետի ճիշտ օգտագործում, կարևոր դեր է խաղում ուղղափառ քրիստոնեական աստվածաբանության մեջ: Նրա կարևորությունը փրկության տնտեսության մեջ քննարկվում է ժամանակ առ ժամանակ Փիլոկալիայում, որտեղ որպես Աստծո ուղղակի, անձնական գիտություն (նոեսիս) այն տարբերակվում է սովորական գիտակցական գիտությունից (էպիստեմե, այսինքն՝ տեսական փիլիսոփայություն):

## Իսլամ
### Սուֆիզմ
Սուֆիզմում գիտելիքը (կամ գնոզը) վերաբերում է ինքն իրեն և Աստծուն ճանաչելուն: Գնոստիկը կոչվում է Ալ-Արիֆ բիլլահ, կամ «նա, ով ճանաչում է Աստծո օգնությամբ»։  Սուֆի պրակտիկանտի նպատակն է վերացնել Աստծուն ճանաչելու ներքին խոչընդոտները: Սուֆիզմը, որը հասկացվում է որպես ճշմարտության որոնում, բաղկացած է "Ես"-ի առանձին գոյության ձգտումից, որը կլանված կլիներ ճշմարտությամբ, ինչպես պնդում էր սուֆիացի բանաստեղծ Մանսուր Ալ-Հալլաջը, որը մահապատժի ենթարկվեց "ես եմ ճշմարտությունը" ասելու համար (Ana ' l hakk):

## Հրեական օգտագործում
### Հելլենիստական հրեական գրականություն
Հունարեն գնոսիս (գիտելիք) բառը «Յոթանասնից»-ում օգտագործվում է որպես եբրայերեն «գիտելիք» (דעת) բառի ստանդարտ թարգմանություն, հետևյալ կերպ՝

Փիլոնը նաև անդրադառնում է Աստծո «գիտությանը» (գնոսիս) և «իմաստությանը» (սոֆիա):

## Ծանոթագրություններ

### Աղբյուրներ

* 

Կատեգորիա:Աշխարհի կրոններ
Կատեգորիա:Աստվածաբանություն
Կատեգորիա:Գիտելիք
Կատեգորիա:Գնոստիցիզմ
Կատեգորիա:Իմացություն
Կատեգորիա:Խորհրդապաշտություն
Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Կրոնական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Հավատք
Կատեգորիա:Հոգևորություն
Կատեգորիա:Հունարեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Պլատոնականություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Քրիստոնեական աստվածաբանություն
Կատեգորիա:Քրիստոնեություն