Թագավորություն (կենսաբանություն)

[մինի|աջից|Կյանքի դասակարգման [Կարգաբանություն|կենսաբանական կարգաբանություն]]
**Թագավորություն** (), կենսաբանական տեսակների գիտական դասակարգման մեջ հիերրարխիկ աստիճաններից` տաքսոններից երկրորդ ամենաբարձր տաքսոնոմիական աստիճանն է. թագավորությանը նախորդում է դոմենը, հաջորդում է տիպը։ Կենդանի օրգանիզմների դասակարգումը միանշանակ չէ. այն փոփոխվում է գիտության նորանոր հայտնագործություններին համընթաց։

Պատմականորեն առանձնացում են կենդանի օրգանիզմների դասակարգման 5 թագավորություններ 
# Կենդանիներ
# Բույսեր
# Սնկեր
# Բակտերիաներ
# Վիրուսներ

1977 թվականից դրանց նաև ավելացնում են ևս երկու թագավորություն՝
* Նախակենդանիներ
* Արքեաներ
Իսկ 1998-ից  նաև մեկը՝
* Քրոմիստներ

## Պատմություն
Դեռևս հնուց մարդիկ բոլոր կենդանի օրգանիզմները բաժանել են երկու խմբի` կենդանիներ և բույսեր։ Առաջին անգամ կենդանիներին դասակարգել է հույն փիլիսոփա Արիստոտելը  (մ. թ. ա. 384-322) իր «Կենդանիների պատմություն» գրքում, իսկ նրա աշակերտը` Թեոփրաստեսը (մ. թ. ա. մոտ 371-287) զուգահեռաբար գրել է «Բույսերի պատմություն» աշխատությունը։

Լիննեյը (1707-1778) կազմել է ժամանակակից երկնոմինալ կարգաբանությունը 1735 թվականին։ Բոլոր կենդանի օրգանիզմները բաժանել է երկու թագավորության` կենդանիների թագավորություն () և բույսերի թագավորություն  ()։ Նա զուգահեռաբար առանձնացրել է միներալների թագավորությունը ()։

1674 թվականին Անտոն Լևենհուկը Լոնդոն ուղարկեց միաբջիջ օրգանիզմների իր հետազոտությունները։ Դրանից առաջ այդ օրգանիզմները հայտնի չէին և բաշխվեցւն կենդանիների և բույսերի թագավորությունների մեջ։ 1866 թվականին Օուենի և Հոգի (1800-1869) ավելի վաղ կատարած հետազոտությունների հիման վրա Հեկկելն առանձնացրեց կենդանի օրգանիզմների երրորդ թագավորությունը, որն անվանեց Պրոտիստների թագավորություն։

Մանրադիտակի կատարելագործումը և էլեկտրոնային մանրադիտակների ստեղծումը գիտնականներին հնարավորություն տվեց նկատել միաբջիջ օրգանիզմների միջև էական տարբերությունները. դրանցից մի մասն (էուկարիոտներ) ունեին բջջակորիզ, իսկ մյուս մասը (պրոկարիոտներ)` չունեին։ 1938 թվականին Կոուպլենդը առաջարկեց կենդանի օրգանիզմների դասակարգման քառաստիճան համակարգ։ Չորրորդ թագավորության` մոներայի մեջ նա միավորեց բակտերիաները և կապտականաչ ջրիմուռները, որոնք բջջակորիզ չունեին։

Պրոկարիոտների և էուկարիոտների միջև տարբերությունները շուտով ակնհայտ դարձան, և 1960 թվականին Ստանիերը և վան Նիելը` հիմնվելով Շատոնի գաղափարի վրա, ստեղծեցին նոր տաքսոնոմիական կարգ` վերնաթագավորություն։

Գիտնականները հասկանում էին, թե սնկերը, որոնք մտնում էին բույսերի թագավորության մեջ, որքանով տարբեր էին մյուս բույսերից։ Հեկկելը ենթադրում էր, որ պետք է սնկերին բուսերի թագավորությունից տեղափոխել պրոտիստների թագավորություն, սակայն շուտով հրաժարվեց այդ մտքից։ Ուիտեկերն առաջարկեց սնկերը առանձին թագավորության մեջ միավորել։ 1969 թվականին նա դասակարգման նոր` հինգ թագավորությամբ համակարգ առաջարկեց, որը առ այսօր հեղինակություն է վայելում։ Այն հիմնված է օրգանիզմների սնվելու տարբերությունների վրա.  բույսերի թագավորության ներկայացուցիչները բազմաբջիջ աֆտոտրոֆներ են, սնկերը` բազմաբջիջ սապրոտրոֆներ։ Պրոտիստների և բակտերիաների թագավորությունները իրենցում ներառում են միաբջիջ և պարզագույն օրգանիզմները։ Բոլոր հինգ թագավորությունները բաժանվում են էուկարիոտների և պրոկարիոտների ենթաթագավորությունների, որը կախված է այդ օրգանիզմների բջիջների բջջակորիզ ունենալով կամ չունենալով։

Գենետիկայի և մոլեկուլային կենսաբանության զարգացմամբ ակնհայտ դարձավ, որ պրոտիստների թագավորությունը իրենից ներկայացնում է նաև հավաքական ոչ տաքսոնոմային խումբ։

## Թագավորությունների գիտական դասակարգման աղյուսակ

## Տես նաև
* Տաքսոն

## Գրականություն
* Արիստոտել . London: Henry G. Bohn, 1862.
* Թեոփրաստես  (հունարեն և անգլերեն զուգահեռ տեքստ)
* Թեոփրաստես  (հունարեն և անգլերեն զուգահեռ տեքստ)

## Ծանոթագրություններ

### Արտաքին հղումներ
* A Brief History of the Kingdoms of Life. Earthling Nature
* The five kingdom concept 
* Pelentier, B. (2007-2015). ''Empire Biota: a comprehensive taxonomy''. Պատմական ակնարկ

Կատեգորիա:Բույսերի սիստեմատիկա
Կատեգորիա:Բուսաբանություն
Կատեգորիա:Գիտական դասակարգում
Կատեգորիա:Էվոլյուցիոն կենսաբանություն
Կատեգորիա:Կենդանաբանություն
Կատեգորիա:Կենսաբանական դասակարգում
Կատեգորիա:Կենսաբանության տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Կենսաբանություն
Կատեգորիա:Տաքսոնոմիա