Իսլամագիտություն

**Իսլամագիտություն**, ակադեմիական ուսումնասիրություններ աբրահամյան կրոններից մեկի՝ իսլամի վերաբերյալ։ Այն նման է հարակից ոլորտների, ինչպիսիք են եբրայագիտությունը և Ղուրանի ուսումնասիրությունները: Իսլամագիտությունը ձգտում է հասկանալ իսլամական աշխարհի անցյալը և հնարավոր ապագան: Դրանում տարբեր ոլորտների (պատմություն, մշակույթ, գրականություն, արվեստ) գիտնականներ մասնակցում և փոխանակում են գաղափարներ, որոնք վերաբերում են տվյալ ոլորտի ուսումնասիրությանը։

Իսլամագետների մեծ մասը սովորել է արևելագետների մոտ, որոնք օգնել են կամուրջ կառուցել արևելագիտության և կրոնագիտության միջև: Այս ջանքերից ծնված ենթաոլորտը կոչվում է «իսլամագիտություն»: Իսլամի ուսումնասիրությունը մի ավանդույթի մաս է կազմում, որը սկսվել է արևմտյան ակադեմիայում մոտ երկու դար առաջ մասնագիտական ​​​​մասշտաբով և նախկինում կապված է եղել սոցիալական մտահոգությունների հետ: Այս ակադեմիական ավանդույթը ոչ միայն հանգեցրել է գիտելիքների կուտակման, նույնիսկ եթե դրա մի մասը գրեթե մոռացված է կամ խիստ անտեսված, այլև ականատես է եղել իսլամի հետաքրքրությունների, հարցերի, մեթոդների, գեղագիտության և էթիկայի խոշոր փոփոխությունների։

Իսլամական ուսումնասիրությունների բազմաթիվ ակադեմիական ծրագրեր ներառում են իսլամի պատմական ուսումնասիրություն, իսլամական քաղաքակրթություն, մուսուլմանական աշխարհի պատմություն, պատմագրություն, իսլամական իրավունք, իսլամական աստվածաբանություն և իսլամական փիլիսոփայություն: Իսլամական ուսումնասիրությունների մասնագետները կենտրոնանում են արաբերենով գրված տեքստերի մանրամասն, ակադեմիական ուսումնասիրության վրա՝ իսլամական աստվածաբանության, իսլամական իրավունքի, Ղուրանի և հադիսների ոլորտներում, ինչպես նաև օժանդակ առարկաների, ինչպիսիք են Թաֆսիրը կամ Ղուրանի մեկնությունը: Այնուամենայնիվ, նրանք նաև հաճախ կիրառում են մի քանի օժանդակ ոլորտներից վերցված մեթոդներ՝ սկսած Աստվածաշնչյան ուսումնասիրություններից և դասական բանասիրությունից մինչև ժամանակակից պատմություն, իրավական պատմություն և սոցիոլոգիա:

## Ակնարկ
Իսլամական ուսումնասիրությունների ոլորտի առարկան ավանդաբար կազմում էր այն դարաշրջանի մեծ մասը, որը նախկինում կոչվում էր արևելագիտության ուսումնասիրություն: Նրանց անցումային սերունդը գտնվում էր այն դարաշրջանի միջև, երբ իսլամական ուսումնասիրություններում գերակշռում էր արևելագիտությունը, և հետգաղութային քննադատության և քննադատական ​​տեսության հետօրիենտալիստական ​​դարաշրջանի միջև, հասարակական գիտություններում և կրոնական ուսումնասիրությունների մեծ մասում: Փաստորեն, արևմտյան ավելի ավանդական համալսարաններից մի քանիսը դեռևս արաբերենի և իսլամական ուսումնասիրությունների աստիճաններ են շնորհում «արևելագիտության» հիմնական անվան տակ: Սա, օրինակ, հանդիպում է Օքսֆորդի համալսարանում, որտեղ դասական արաբերենը և իսլամական ուսումնասիրությունները դասավանդվել են դեռևս 16-րդ դարից, սկզբնապես աստվածաբանության ենթաբաժանում: Այս վերջին համատեքստը վաղ ակադեմիական իսլամական ուսումնասիրություններին տվել է Աստվածաշնչյան ուսումնասիրությունների բնույթ և նաև հետևանք է այն փաստի, որ վաղ ժամանակակից Արևմտյան Եվրոպայում այս առարկան զարգացել են եկեղեցականներ, որոնց հիմնական նպատակն էր հերքել իսլամի սկզբունքները: Այսօր ակադեմիական իսլամական ուսումնասիրությունները սովորաբար դասավանդվում և ուսումնասիրվում են արաբերենի լայնածավալ ուսումնասիրության հետ մեկտեղ կամ դրանից հետո, իսկ արաբերենի և իսլամական ուսումնասիրությունների անվանական բակալավրի և մագիստրոսի աստիճանները գոյություն ունեն այնպիսի համալսարաններում, ինչպիսիք են Ջորջթաունը, Էքսետերը, Օքսֆորդը, Լիդսը, SOAS-ը (Լոնդոն), Եյլը, Լեյդենը և Թյուբինգենը:

Անգլիայի բարձրագույն կրթության հիմնադրամի խորհուրդի վերջին զեկույցը ընդգծում է արևմտյան կառավարությունների համար 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ից ի վեր բարձրագույն կրթության մեջ իսլամական ուսումնասիրությունների աճող ռազմավարական նշանակությունը և նաև ներկայացնում է ոլորտի վիճակի միջազգային ակնարկ: 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի իրադարձություններով իսլամը զբաղեցնում է համապատասխան փուլ համաշխարհային քաղաքականության մեջ:

## Պատմություն

Իսլամական ուսումնասիրություններում միտում կա հենվել պատմության (որպես մեթոդի և մոտեցման) վրա՝ որպես հանգստացնող գիտական ​​շրջանակ։ Սակայն այսօր, պատմության մեջ պարբերաբար տեղի ունեցող բանավեճերից բացի, շատ գիտնականներ բացասաբար են նայում ժամանակի գծային ընկալմանը (Ռովելի 2018)։

Իսլամը որպես ժամանակակից գիտության թեմա (ի տարբերություն քրիստոսաբանական հերետիկոսության) հասկանալու առաջին փորձը կատարվել է 19-րդ դարի քրիստոնեական եվրոպական արևելագիտության համատեքստում։ Այս տեսակի իսլամի՝ որոշ ոչ դիսկուրսիվ տարրերով տարասեռ կենդանի ավանդույթի, ներքին առումով չափազանց դինամիկ և բազմակողմանի ուսումնասիրությունը և հասկացողությունը ժամանակակից աշխարհում իսլամական ուսումնասիրությունների շրջանակն է։

1821-1850 թվականներին հիմնադրվեցին Անգլիայի Թագավորական Ասիական ընկերությունը, Ֆրանսիայում՝ Société Asiatique-ը, Գերմանիայում՝ Deutsche Morgenländische Gesellschaft-ը և Միացյալ Նահանգներում գտնվող Ամերիկյան Արևելյան ընկերությունը։

19-րդ դարի երկրորդ կեսին գերակշռող էին բանասիրական և պատմական մոտեցումները։ Այս ոլորտում առաջատար էին գերմանացի հետազոտողներ, ինչպիսիք են Թեոդոր Նյոլդեկեն՝ իր Geschichte des Qorāns (Ղուրանի պատմություն) աշխատությամբ և Իգնազ Գոլդզիհերի՝ հադիսների (մուսուլմանական ուսումնասիրություններ) վերաբերյալ աշխատությամբ։

Արևելագետներն ու իսլամագետները նախընտրում էին իսլամի պատմությունը մեկնաբանել պահպանողական ձևով։ Նրանք կասկածի տակ չէին դնում իսլամի վաղ շրջանի, Մուհամմադի և Ղուրանի գրության ավանդական պատկերացումը։

1970-ականներին իսլամական ուսումնասիրությունների ռևիզիոնիստական ​​դպրոցը կասկածի տակ դրեց ավանդական իսլամական աղբյուրներին անքննադատական ​​​​հետևողականությունը և սկսեց մշակել իսլամի վաղ շրջանի նոր պատկեր՝ կիրառելով պատմա-քննադատական ​​​​մեթոդը։

## Թեմաներ
Իսլամի պատմությունը հասկանալը անհրաժեշտ հիմք է հանդիսանում իսլամի և նրա մշակույթի բոլոր ասպեկտները հասկանալու համար: Հատուկ հետաքրքրության թեմաներն են՝ Վաղ իսլամի պատմագրություն, Ղուրանի պատմություն, Մուհամմադի պատմականություն, վաղ մուսուլմանական նվաճումներ։ Տեքստային ուսումնասիրություններն են՝ Ղուրանի ուսումնասիրություններ, Հադիսի ուսումնասիրություններ, Ֆիկհի ուսումնասիրություններ։ Սեռային տեքստային ուսումնասիրություններից ուշագրավ են Կանանց և սեռի պատմությունը իսլամական ուսումնասիրություններում, որը գիտական ​​​​հետազոտությունների ալիք ապրեց 1990-ականների սկզբին: Գիտական ​​​​այս ալիքը ազդվել է մուսուլմանական և արաբական ծագում ունեցող քաղաքականապես և կրոնական առումով ակտիվ կին գիտնականների աճող ներկայությամբ: Բացի այդ, նկատելի աճ է գրանցվել գենդերային ուսումնասիրությունների մեթոդաբանությունների օգտագործման մեջ իսլամական պատմության և իրավունքի ավանդաբար պահպանողական ոլորտներում:

Լեյլա Ահմադի «Կանայք և սեռը իսլամում» (1992), Ֆաթիմա Մերնիսիի «Վահանը և տղամարդկանց էլիտան» (առաջին անգամ անգլերեն հրատարակվել է 1991 թվականին, թարգմանվել է 1987 թվականի ֆրանսերեն բնօրինակից) և Ֆադուա Մալթի-Դուգլասի «Կնոջ մարմինը, կնոջ խոսքը. սեռը և դիսկուրսը արաբա-իսլամական գրվածքներում» (1991) աշխատությունները ուսումնասիրել են իսլամական պատմության և մտքի լայն շրջանակներ՝ ենթադրելով գենդերային կրոնական դիսկուրսների և կանանց սոցիալական ու քաղաքական դերերի ու իրավունքների միջև կառուցվածքային կապեր ժամանակի ընթացքում:

Այս դարաշրջանի աշխատանքները հանգեցրին զգալի քանակությամբ ակադեմիական հետազոտությունների, որոնք հաջորդ քսան տարիների ընթացքում ոչ միայն ընդլայնեցին և մանրամասնեցին այս գիտնականների կողմից ներկայացված փաստարկները, այլև վերլուծեցին և կատարելագործեցին նրանց մեթոդաբանությունները: Վերջին տարիներին նկատվել է տեղաշարժ դեպի ավելի լայն շրջանակի աղբյուրների օգտագործում և ավելի բարդ մեկնաբանական շրջանակների մշակում, որոնցից մի քանիսը նույնիսկ կասկածի տակ են դրել իսլամական միատարր գենդերային դիսկուրսի գաղափարը: 1990-ականների սկզբի ազդեցիկ համապարփակ սինթեզներից հետո, ավելի խորը և համատեքստին հատուկ ուսումնասիրություններ են իրականացվել սոցիալական սովորույթների, կրոնական համոզմունքների և երկուսի միջև փոխազդեցության մեջ։

Աստվածաբանության մեջ կարևոր են՝ քալամը – իսլամական աստվածաբանության ուսումնասիրությունները հաճախ ներառում են Քալամի ավանդական գիտության ուսումնասիրություն և իսլամական էսխատոլոգիան։

Միստիցիզմի ոլորտում սուֆիզմը (تصوف taṣawwuf) իսլամի միստիկ ավանդույթ է, որը հիմնված է հոգևոր ճշմարտության հետապնդման վրա, քանի որ այն աստիճանաբար բացահայտվում է սուֆիի (սուֆիզմով զբաղվողի) սրտին և մտքին։ Գրինի կողմից մեջբերված Ռենարդի (2021) խոսքերով՝ սուֆիզմի իմաստը «մուսուլմանի գիտելիքների և պրակտիկայի ուժեղ մեթոդ է, որը մոտեցնում կամ մեդիտացիա է բերում Աստծուն և հավատում է, որ այն սերնդեսերունդ եկել է Մարգարե Մուհամմադից, ովքեր հետևել են նրան» (էջ 8): Սուֆ ստուգաբանական տերմինը միստիկան կապում է ասկետիզմի կրթական հասկացության հետ։ Ասկետիկներն ու միստիկները յուրաքանչյուր միջավայրում ունեն տարբեր և առանձին դերեր, և յուրաքանչյուրը պետք է ուսումնասիրի տվյալ սուֆիի ժամանակի համատեքստը՝ պարզելու համար, թե ինչու է նա/նա հայտնի որպես սուֆի: Սուֆիզմը դա չէ, նրանք ճիշտ չեն հետևում իսլամին, պարզապես նրանք ավելի շատ ժամանակ են անցկացնում Աստծո հետ: Դա ուսումնասիրության անհատական ​​​​ձև է։ Մինչ իսլամի մյուս ճյուղերը սովորաբար կենտրոնանում են կրոնի էկզոտերիկ ասպեկտների վրա, սուֆիզմը հիմնականում կենտրոնանում է ճշմարտության կամ Աստծո անմիջական ընկալման վրա՝ աստվածային սիրո վրա հիմնված միստիկական պրակտիկաների միջոցով: Սուֆիզմը ներառում է մի շարք մշակույթներ, փիլիսոփայություններ, կենտրոնական ուսմունքներ և էզոտերիկ գիտելիքների մարմիններ:

Քալամը որպես առարկա առաջացել է մուսուլմանների միջև քաղաքական վեճերի, իսկ ավելի ուշ՝ հելլենիստական ​​​​փիլիսոփայության ազդեցության և Իսլամական կայսրության ընդլայնման ազդեցությանը դեպի Սասանյան և Բյուզանդական կայսրությունների նախկինում գերիշխող և գրավված տարածքներ։ Այսպիսով, իսլամական համայնքին մարտահրավեր նետող առաջին և մշտական ​​​​հարցերից մեկը ծանր մեղքեր գործած հավատացյալի կարգավիճակն էր:

Իրավունքում առանձնանում են շարիաթը և ֆիկհը։ «Իսլամական օրենք» տերմինն ինքնին կարող է լինել երկու ոլորտների նման ամբողջական միաձուլման օրինակ, որը շփոթում է մարդու հավատքը նրա իրավունքների հետ, կամ նույնիսկ երեքը, եթե «օրենքը» դիտարկվի որպես պետական ​​քաղաքականության բնական ասպեկտ, որը ժամանակակից տարբերակված համակարգում չպետք է առանձնացվի կրոնից, իր ինստիտուտներից և կանոններից։ Իսլամական իրավագիտությունը վերաբերում է մուսուլմանների կյանքի առօրյա և սոցիալական հարցերին։ Այն բաժանված է հետևյալ ոլորտների՝ շարիաթի ուսումնասիրություն, իսլամական տնտեսագիտություն, Ղուրանի և հադիսի ուսումնասիրություններ։ Հիմնական տարբերությունները ներառում են ֆիկհի, հադիսի և իջթիհադի միջև եղած տարբերությունները։

Իսլամագետները նաև զբաղվում են փիլիսոփայության երկար և հարուստ ավանդույթով, որը զարգացրել են մուսուլման փիլիսոփաները։ Այն բաժանված է հետևյալ ոլորտների՝ վաղ իսլամական փիլիսոփայություն, Ավիցենիզմ, Ավերոիզմ, Իսլամական փիլիսոփայություն, Ժամանակակից իսլամական փիլիսոփայություն, Սուֆիական փիլիսոփայություն, Տրանսցենդենտալ հոգեբանություն, լուսավորական փիլիսոփայություն, Իսլամական էթիկա և Սուֆիական մետաֆիզիկա։

Իսլամագետները նույնպես ակտիվ են գիտության պատմության և փիլիսոփայության մեջ: Գիտության մեջ զգալի առաջընթաց է գրանցվել մուսուլմանական աշխարհում միջնադարում, հատկապես իսլամական ոսկեդարում, որը համարվում է գիտության պատմության կարևորագույն շրջան: Ոլորտներն են՝ Ալքիմիա և քիմիա միջնադարյան իսլամում, Աստղագիտություն միջնադարյան իսլամում, Իսլամական աստղագուշակություն, Գյուտեր միջնադարյան իսլամում, Մաթեմատիկա միջնադարյան իսլամում, Բժշկություն միջնադարյան իսլամում, Աչքաբանություն միջնադարյան իսլամում, Ֆիզիկա միջնադարյան իսլամում, Հոգեբանություն միջնադարյան իսլամում։ Գիտնականները նաև ուսումնասիրում են իսլամի և գիտության միջև եղած հարաբերությունները, օրինակ՝ իսլամական էթիկայի կիրառումը գիտական ​​պրակտիկայում:

Իսլամագիտության մեջ առանձնանում է գրականությունը՝ Արաբական գրականություն, Արաբական էպիկական գրականություն, Իսլամական պոեզիա, Արաբական պոեզիա, Պարսկական գրականություն։ Այս ոլորտը ներառում է ժամանակակից և դասական արաբերենի և այդ լեզուներով գրված գրականության ուսումնասիրությունը: Այն նաև հաճախ ներառում է Մերձավոր Արևելքի այլ ժամանակակից, դասական կամ հին լեզուներ, որոնք իսլամական մշակույթի մաս են կազմում կամ ազդեցություն են ունեցել դրանից, ինչպիսիք են եբրայերենը, թուրքերենը, պարսկերենը, ուրդուն, ադրբեջաներենը և ուզբեկերենը:

Իսլամական ճարտարապետությունը ճարտարապետության ամբողջ շրջանակն է, որը զարգացել է մուսուլմանական մշակույթում իսլամի պատմության ընթացքում: Հետևաբար, տերմինը ներառում է ինչպես կրոնական, այնպես էլ աշխարհիկ շենքեր, պատմական, ինչպես նաև ժամանակակից արտահայտություններ և բոլոր այն վայրերի արտադրությունը, որոնք ենթարկվել են իսլամական ազդեցության տարբեր մակարդակների:

Իսլամական արվեստում առանձնանում են Իսլամական գեղագրությունը, Իսլամական խեցեղենը, Մուսուլմանական երաժշտությունը։ Իսլամական տեսողական արվեստը պատմության ընթացքում հիմնականում եղել է աբստրակտ և դեկորատիվ, պատկերելով երկրաչափական, ծաղկային, արաբեսկյան և գեղագրական նախշեր: Ի տարբերություն քրիստոնեական արվեստում մարդկային կերպարանքը պատկերելու ուժեղ ավանդույթի, իսլամական արվեստը սովորաբար առանձնանում է նրանով, որ չի ներառում մարդկանց պատկերներ։ Դիմանկարների բացակայությունը պայմանավորված է նրանով, որ վաղ իսլամն արգելում էր մարդկանց, մասնավորապես Մարգարեին նկարելը, քանի որ մուսուլմանները կարծում են, որ դա Մարգարեի հետևորդներին գայթակղում է կռապաշտության: [մեջբերում անհրաժեշտ է] Մարդկանց կամ պատկերակների նկատմամբ այս արգելքը կոչվում է անիկոնիզմ: Նման արգելքին չնայած, մարդկանց պատկերումները հանդիպում են իսլամական արվեստում, օրինակ՝ մողոլների արվեստում, ինչը ցույց է տալիս նախաժամանակակից ժամանակաշրջանում ժողովրդական մեկնաբանությունների մեծ բազմազանություն:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* Islamic Studies in the Twenty-first Century: Transformations and Continuities. Netherlands, Amsterdam University Press, 2016, . 
* [Saeed, Abu Hayyan, History of Quran and Orientalists. (December 1, 2023). Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=4651867 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4651867]

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Արևելագիտություն
Կատեգորիա:Իսլամագիտություն