Կլեոն

**Կլեոն** ( Κλέων, ), աթենացի քաղաքական գործիչ, արմատական ​​դեմոկրատների կուսակցության առաջնորդ («դեմագոգ»), ստրատեգ Պելոպոնեսյան պատերազմի ժամանակ։

Կլեոնը ծագել է անհայտ, բայց հարուստ ընտանիքից։ Ըստ ամենայնի, Կլեոնը քաղաքական գործունեություն է սկսել Պերիկլեսի կենդանության օրոք։ Նա, հավանաբար, մասնակցություն է ունեցել այն դատավարություններին, որոնք տեղի են ունեցել մ.թ.ա. 430-ականների վերջին՝ Պերիկլեսի շրջապատից անձանց դեմ։ Մ.թ.ա.431 թվականին Կլեոնը հակադրվեց Պերիկլեսին՝ պահանջելով վճռական ճակատամարտ անցկացնել Ատտիկա ներխուժած պելոպոնեսցիների հետ։ Հայտնի չէ, թե կոնկրետ ինչ դիրքերից է նա այնուհետև ընդդիմանում Պերիկլեսին. նա արդեն արմատական ​​դեմոկրատ էր, թե նույն շարքերում էր գործում ազնվական խմբի ներկայացուցիչների հետ, որոնք դատավարություններ էին կազմակերպում Պերիկլեսի շրջապատի մարդկանց դեմ, իսկ հետո՝ իր։

Պերիկլեսի մահից հետո Կլեոնը ի վերջո դարձավ Աթենքի պետության ամենաազդեցիկ քաղաքական գործիչներից մեկը։ Նա այն «նոր քաղաքական գործիչներից» էր, ովքեր չեն եկել հնագույն արիստոկրատական ​​ընտանիքներից և կարողացել են առաջանալ այն բանից հետո, երբ արիստոկրատները կորցրել են իրենց նախկին ազդեցությունը, և դեմագոգներից, ժողովրդի առաջնորդներից, արմատական ​​դեմոկրատական ​​կողմնորոշման քաղաքական առաջնորդներից։ Մ․թ․ա․ 428-425 թվականներին Կլեոնը հինգ հարյուր հոգու խորհրդի անդամ էր և զբաղվում էր ֆինանսական հարցերով։ Մ․թ․ա․ 425 թվականին  նա առաջին անգամ ղեկավարեց զորքերը և հաղթեց Պելոպոնեսյան պատերազմում աթենական ամենահաջող գործողություններից մեկում։ Կլեոնը ակտիվ ռազմական գործողությունների կողմնակից էր՝ ի տարբերություն իր հակառակորդ Նիկիասի։ Մ․թ․ա 422 թվականին  եղել է ռազմավար, ղեկավարել է ռազմական գործողությունները Թրակիայում և զոհվել Ամֆիպոլիսի ճակատամարտում։

## Աղբյուրներ
Հին հունական աղբյուրներում «Կլեոնը հանդես է գալիս որպես դեմագոգ՝ բառի վատագույն իմաստով ամենավառ օրինակ»։ Կլեոնի բացասական կերպարի ձևավորման գործում հիմնական ներդրումն է ունեցել Թուկիդիդեսը։ Կլեոնը հաճախ է հայտնվում իր «Պատմություն» աշխատության մեջ, ինչը պայմանավորված է Պելոպոնեսյան պատերազմի առաջին փուլում նրա իրական նշանակալի դերով։ Բայց միևնույն ժամանակ Թուկիդիդեսը դա բնութագրում է չափազանց բացասական։ Նա մերժում է նրան ցանկացած արժանիք կամ արժանիք։ Կլեոնի մասին նրա գնահատականը մշտական ​​է և անփոփոխ իր աշխատանքի ողջ ընթացքում։ Պատմաբան Վ.Վիլը կարծում էր, որ Թուկիդիդը փորձել է ընդգծել Կլեոնի բացասական հատկությունները, որպեսզի փաստարկի իր թեզը, որ Պերիկլեսից հետո ոչ մի արժանի քաղաքական գործիչ չկար։ Կլեոնը պատկերված է որպես մի տեսակ «հակապերիկլես», որը կարող է չհամապատասխանել պատմական իրականությանը։ Բացի այդ, Թուկիդիդը կարող էր նաև անձնական հակակրանք ունենալ Կլեոնի նկատմամբ։ Հավանաբար հենց նրա պատճառով էր, որ Թուկիդիդը վտարվեց Աթենքից՝ մ.թ.ա 424 թվականին Թրակիայում անհաջող արշավանքից հետո
Կլեոնի մեկ այլ ժամանակակից՝ կատակերգու Արիստոֆանեսը, նույնպես նկարագրում է նրան ծայրահեղ բացասական լույսի ներքո իր կատակերգություններում։ Նա հիշատակվում է իր շատ կատակերգություններում, հաճախ «թանր» մականունով։ Արիստոֆանեսի թշնամանքը Կլեոնի նկատմամբ պայմանավորված էր նրանց անձնական կոնֆլիկտներով։

Հետագայում պատմաբանները պաշտպանեցին Կլեոնի տեսակետը, որը դրել էին Թուկիդիդը և Արիստոֆանեսը։ Հնագույն աղբյուրներում Կլեոնի մասին դրական գնահատական ​​չկա։

## Ծագում
Ելնելով Կլեոնի երեխաների հնարավոր տարիքից՝ նրա ծննդյան տարեթիվը համարվում է մ.թ.ա. 470-ից ոչ ուշ։ Ժամանակակից պատմաբանները Կլեոնի հայրը համարում են Կլեենետուսը Պանդիոնիդա ցեղից, որը Դիոնիսիայում մ.թ.ա 460/459 թվականներին ուներ կաշեգործարան.։ Նա պատկանել է Աթենքի ամենահարուստ քաղաքացիներին, քանի որ կատարում էր խորեգիա։ Քլինեթի նախնիների մասին ոչինչ հայտնի չէ։ Թերևս նրա ընտանիքը որոշակի կապեր ուներ Պաֆլագոնիայի հետ, քանի որ Արիստոֆանեսը «Հեծյալներում» Կլեոնին տալիս է «Պաֆլագոնյան» մականունը։

Կլեոնի հարստության մասին Կրիտիասը ասաց, որ նրա մահից հետո մնացել է 50 տաղանդ։ Նրա աղքատության մասին որոշ հեղինակների տեղեկությունները չեն համապատասխանում իրականությանը։ Նրա ժառանգած կաշվի արտադրամասը պետք է մեծ եկամուտ բերեր։ Բացի այդ, Կլեոնը եղել է Էլինոտամյան մ.թ.ա. 427/426 թվականներին, և դա վկայում է նրա պատկանելության մասին՝ Աթենքի ամենահարուստ քաղաքացիների շերտին։

## Քաղաքական գործունեության սկիզբ
Ըստ երևույթին, Կլեոնը քաղաքական գործունեություն է սկսել Պերիկլեսի օրոք՝ քարոզելով ավելի արմատական ​​ժողովրդավարություն։ Նա, հավանաբար, մասնակցություն է ունեցել այն դատավարություններին, որոնք տեղի են ունեցել մ.թ.ա. 430-ականների վերջին՝ Պերիկլեսի շրջապատի անձանց դեմ։ Դիոգենես Լաերտիոսը՝ հղում կատարելով մ.թ.ա. 2-րդ դարի հեղինակին՝ Սոթիոնան, գրել է, որ «Կլեոնը մեղադրեց նրան (Անաքսագորասին) և մեղադրեց անբարեխիղճության մեջ։ Բայց Դիոգենեսը անմիջապես վկայակոչում է մեկ այլ տեսակետ, ըստ որի՝ Մելեսիոսի որդի Թուկիդիդը դատավարության է ենթարկում Անաքսագորասին։ Պատմաբան Ֆ. Շախերմայրը, փորձելով բացատրել այս անհամապատասխանությունը, առաջարկել է կարճաժամկետ դաշինք կնքել արիստոկրատների և արմատական ​​դեմոկրատների միջև ընդդեմ Պերիկլեսի։ Այնուամենայնիվ, պարզ չէ, թե արդյոք Կլեոնն այն ժամանակ արմատական ​​դեմոկրատ էր, թե արիստոկրատական ​​խմբի անդամ։

Մ․թ․ա․ 431 թվականի գարնանը  Պելոպոնեսյան մեծ բանակը սպարտացի թագավոր Արխիդամուսի հրամանատարությամբ ներխուժեց Ատտիկա և սկսեց ավերել Աթենքի շրջակայքը։ Ատտիկայի ողջ գյուղական բնակչությունը պարիսպների հուսալի պաշտպանության ներքո նախապես տարհանվել է Աթենք։ Պերիկլեսը հասկացավ, որ չպետք է պատասխանի սպարտացիների սադրանքներին և սկսի ընդհանուր ճակատամարտ։ Կլեոնը հակադրվեց Պերիկլեսին՝ պահանջելով վճռական ճակատամարտ ներխուժած պելոպոնեսցիների հետ։

Պլուտարքոսը կարծում էր, որ Կլեոնը փորձում էր օգտագործել քաղաքացիների դժգոհությունը՝ իր ճանապարհը հարթելու դեպի դեմոսների առաջնորդություն։ Մինչ պելոպոնեսցիները կանգնած էին Ատտիկայում, 100 նավերից բաղկացած աթենական էսկադրոն գնաց ծով և նավարկեց Պելոպոնեսի շուրջը, անսպասելի հարձակումներ գործադրելով պելոպոնեսցիների ափամերձ բնակավայրերի վրա։ Սպարտացիներն ու նրանց դաշնակիցները, չկարողանալով հասնել ընդհանուր ճակատամարտի, աշնանը նահանջեցին։ Դրանից անմիջապես հետո աթենական բանակը ներխուժեց Մեգարիս և ավերեց տարածքը։

Հաջորդ տարի պելոպոնեսցիները կրկին ներխուժեցին Ատտիկա։ Աթենքի նավատորմը, հենց Պերիկլեսի հրամանատարությամբ, արշավեց դեպի Պելոպոնեսի արևելյան ափեր։ Համաճարակի բռնկումը շփոթեցրեց Պերիկլեսի բոլոր ծրագրերը։ Աթենացիների կրոնական համոզմունքներում ժանտախտը դիտվում էր որպես աստվածների ևս մեկ պատիժ Ալկմեոնիդների ընտանեկան անեծքի համար։ Սա հանգեցրեց Պերիկլեսի վրա նոր հարձակման և նրա նախկին ազդեցության վերջնական կորստի։ Նա վաղաժամկետ հեռացվել է ռազմավարի պաշտոնից։ Այնուհետեւ նրան մեղադրեցին ֆինանսական չարաշահումների մեջ։ Պերիկլեսը դատապարտվեց մեծ տուգանքի։ Նրա մեղադրողը դատարանում, վարկածներից մեկի համաձայն, վերադառնում էր Իդոմենեո, Կլեոն։

Հայտնի չէ, թե կոնկրետ ինչ դիրքերից է նա հակադրվել Պերիկլեսին այն ժամանակ. արդյոք նա արդեն արմատական ​​դեմոկրատ էր, թե նույն շարքերում էր գործում ազնվական խմբի ներկայացուցիչների հետ, որոնք դատավարություններ էին կազմակերպում Պերիկլեի շրջապատի մարդկանց դեմ, իսկ հետո՝ իր։ Հնագույն ավանդույթում կան որոշ ցուցումներ այն մասին, որ Կլեոնը կապեր է ունեցել արիստոկրատների հետ նախքան դեմագոգ դառնալը։ Պլուտարքոսը նշել է, որ ունեցել է հարուստ և ազդեցիկ ընկերներ, որոնց լքել է։ Արիստոֆանեսի գիտնականը, հենվելով Թեոպոմպոսի վկայության վրա, զեկուցել է Կլեոնի փոխհարաբերությունների մասին ձիավորների հետ, հեծյալների կողմից Կլեոնին վիրավորելու և նրանց դեմ նրա քաղաքական պայքարի մասին, որի ընթացքում մեղադրել է նրանց զինվորական պարտականություններից խուսափելու համար։ Ամենայն հավանականությամբ, Կլեոնը ինչ-որ կապեր ուներ արիստոկրատական ​​խմբի ներկայացուցիչների հետ, որոնց հետ դաշինք կնքեց՝ ճանապարհ հարթելու դեմոսների առաջնորդության համար։

Մ.թ.ա. 428/427 թվականներին Կլեոնը հինգ հարյուր հոգու խորհրդի անդամ էր։ Այս տարի Միթիլենը ապստամբեց, և պետական ​​գանձարանի սպառման պատճառով արտակարգ պատերազմի հարկ դրվեց։ Թեև Թուկիդիդեսը չի նշել հարկի ներդրման նախաձեռնողի անունը, որոշ հետազոտողներ այն կապում են Կլեոնի անվան հետ՝ հիմնավորելով այս ենթադրությունը, որ Կլեոնը հետաքրքրված է ֆինանսական հարցերով և քաջատեղյակ է դրանցից։

## Դեմագոգ
Թուկիդիդեսն առաջին անգամ հիշատակում է Կլեոնին՝ պատմելով մ.թ.ա. 427 թվականի դեպքերը։ Նա գրել է, որ Կլեոնը «ամենամեծ ազդեցությունն ուներ ազգային ժողովում»։ Ժողովրդական ժողովի նիստում որոշվեց ապստամբ Լեսբոսի ճակատագրի հարցը։ Կլեոնը առաջարկեց մահապատժի ենթարկել բոլոր չափահաս տղամարդկանց և վաճառել կանանց ու երեխաներին ստրկության, և առաջարկն ընդունվեց։ Սակայն հաջորդ օրը աթենացիները ուշքի են եկել, և նորից ժողովրդական ժողով է հրավիրվել։ Այս հանդիպմանը ելույթ ունեցավ Կլեոնը՝ կոչ անելով չեղարկել իր որոշումը։ Նրա տեսակետը աթենական կամարի և դաշնակիցների հետ հարաբերությունների վերաբերյալ ենթադրում էր Աթենքի իշխանության անձեռնմխելիություն, ապստամբությունների ռազմական ճնշում և առավելագույն սարսափ՝ այն ապահովելու համար։ Եվկրատի որդի Դիոդոտոսը դեմ արտահայտվեց նրա դեմ՝ առաջարկելով մեղմացնել պատիժը, և որոշումը վերանայվեց։ Մեկ այլ եռյակ ուղարկվեց Լեսբոս՝ տեղեկանալով, որ դատավճիռը վերանայվել է, և պատիժը դարձել է ավելի մեղմ՝ դավադիրների մահապատիժ, քաղաքի պարիսպների ոչնչացում, մայրցամաքում նավատորմի և ունեցվածքի զրկում, տեղաբաշխում։ Աթենքի օգտին 3 հազար հողամաս՝ տեղի բնակիչներին տարեկան 2 րոպեով վարձակալելու իրավունքով։ Երկրորդ եռյակը եկավ անմիջապես այն բանից հետո, երբ ստրատեգ Պաեթը կարդաց առաջին որոշումը և պատրաստվում էր սկսել իրագործումը։ Պախետի դեմ դատավարությունը, ով ինքնասպանություն է գործել հենց դատարանում, հռետորական ամբիոնում, նույնպես երբեմն կապվում է Կլեոնի անվան հետ, թեև աղբյուրները նրա անունը չեն նշում։

Մ.թ.ա. 427-426 թվականներին Կլեոնը, ըստ երևույթին, կատարել է էլլինոտամիայի դիրքը, որտեղ կարող էր ցույց տալ ֆինանսական գործեր վարելու իր կարողությունը և գործնականում կիրառել դաշնակիցների նկատմամբ հաստատակամ և անզիջում քաղաքականության ապահովումը։ Հանձնվել է մ.թ.ա 426 թվականի գարնանը։ Արիստոֆանեսի «Բաբելոնացիներ» կատակերգությունը որոշ չափով քննադատում է դեմագոգի գործունեության այս կողմը (կատակերգությունը չի պահպանվել)։ Դրա համար Կլեոնը փորձեց Արիստոֆանեսին դատի տալ զրպարտության համար, բայց կատակերգուին հազիվ հաջողվեց խուսափել պատժից։ Կլեոնի և ձիավորների միջև ինչ-որ բախում է սկսվել նույն ժամանակներից կամ նախորդ տարվանից, որի արդյունքում նա ստիպված է եղել «հինգ տաղանդանոց կաշառք վերցնել»։ Թե ինչ էր նկատի ունեցել, անհայտ է. տեքստը պարունակում է միայն լսարանին հայտնի մի բանի ակնարկ. Թեոպոմպոսի բացատրություններ, որոնք տվել է գիտնականը, բավականին հակասական են և անհասկանալի։

Մ․թ․ա․ 425-424 թվականին Կլեոնը, ըստ երևույթին, կրկին Հինգ հարյուր հոգու խորհրդի անդամ էր և կապված էր ֆինանսների հետ, ինչպես կարելի է հասկանալ Արիստոֆանեսի ձիավորներից։ Դեմոսթենեսի, Սոֆոկլեսի և Եվրիմեդոնի հրամանատարությամբ աթենական նավատորմը շարժվում էր դեպի Կորֆու։ Դեմոսթենեսն առաջարկեց գրավել և ամրացնել Պելոս քաղաքը Պելոպոնեսի հարավարևմտյան ափին՝ Մեսենիայում։ Պիլոսը գրավվեց և վերածվեց Աթենքի հենակետի՝ Սպարտայի տարածքում։ Մեսսենյան հելոտները, որոնք թշնամաբար էին տրամադրված սպարտացիների դեմ, սկսեցին հավաքվել դեպի այս կարևոր ռազմավարական կետը շրջակա տարածքից։ Սպարտացիները սկզբում դա մեծ նշանակություն չէին տալիս, բայց երբ պարզ դարձավ, որ աթենացիները փոխել են կարճաժամկետ արշավանքների իրենց ռազմավարությունը Պելոպոնեսում ամրացված կետեր ստեղծելու ռազմավարության, նրանք ծովով ուղարկեցին սպարտական ​​ջոկատ, որը կարողացավ. գրավել Սֆակտերիա կղզին, որը փակել է Փիլոս ծոցի մուտքերը։ Դեմոսթենեսին օգնելու համար ժամանեցին ուժեղացումներ, աթենացիները հաղթեցին ծովային ճակատամարտում, և 420 հոգուց բաղկացած սպարտացի հոպլիտներից կազմված ջոկատը շրջապատվեց Սֆակտերիայի վրա։ Սպարտացիները խնդրեցին զինադադար, ապա հաշտության պայմանագիր, սակայն Կլեոնը կտրուկ դեմ արտահայտվեց այս առաջարկին։ Կղզու պաշարումը ձգձգվեց, աթենացիները չհամարձակվեցին փոթորկել, և աթենացիների ժողովրդական ժողովում վեճեր բռնկվեցին Նիկիասի և Կլեոնի միջև։ Կլեոնը հայտարարեց, որ աթենացիները չպետք է հապաղեն, այլ պետք է անհապաղ ուժեր ուղարկեն Պիլոս և գրավեն Սֆակտերիան։ Նիկիասը կշտամբեց նրան այն բանի համար, որ նրա պատճառով բաց են թողնվել Սպարտայի հետ շահավետ խաղաղության բարենպաստ հնարավորությունները և ընդգծեց Սֆակտերիան գրավելու դժվարությունները։ Նա չցանկացավ ներգրավվել ռիսկային գործողության մեջ և վտանգել իր՝ որպես երբեք պարտություն չկրած հրամանատարի համբավը։ Կլեոնն ասաց, որ եթե ինքը ստրատեգ լիներ, արագ կհաղթեր։ Այնուհետև Նիկիասը «հայտարարեց, որ... Կլեոնը կարող է վերցնել այնքան նավ, որքան ցանկանում է և մեկնել արշավի»։ Կլեոնը որոշեց, որ Նիսիասը բլեֆ է անում և համաձայնեց ստանձնել հրամանատարությունը՝ ակնկալելով, որ հակառակորդը հետ կվերցնի իր խոսքերը։ Բայց Նիկիասը ամենևին էլ կատակ չէր անում, և ժողովրդական ժողովը պնդում էր Կլեոնի նշանակման մասին։ Հետո նա համաձայնեց և հայտարարեց, որ քսան օրվա ընթացքում ողջ-ողջ կբերի Աթենք սպարտացիներին կամ բոլորին կսպանի Սֆակտերիայի վրա։ Թե ինչպես է պաշտոնականացվել Կլեոնի նշանակումը, հայտնի չէ։ Նա այս տարվա համար ստրատեգ չընտրվեց, բայց գուցե նրա համար բացառություն արվեց ինչ-որ արտասովոր մագիստրատուրայի տեսքով, օրինակ՝ տասնմեկերորդ ստրատեգոսի։

## Անհատականություն
Թեև հնագույն պատմողական ավանդույթը Կլեոնին դրական գնահատական ​​չի տալիս, սակայն, ըստ երևույթին, նա ուներ որոշ արժանիքներ։ Եթե ​​Կլեոնն իրականում այնքան «վատ» լիներ, որքան նրան նկարագրում են հին հունական աղբյուրներում, դժվար թե նա մի քանի տարի մնար պետության առաջատար քաղաքական գործիչներից մեկը։ Բացի այն, որ որոշ հեղինակներ անձնական հակակրանք ունեին Կլեոնի նկատմամբ, բոլորն էլ առաջին հերթին ցնցված էին նրա քաղաքական վարքագծի ոճից, այսպես կոչված, «կատաղությունից»։ Կլեոնն իսկապես քաղաքական կյանքում իրեն այլ կերպ պահեց, քան նախկին քաղաքական գործիչները և իր ժամանակակիցներից շատերը։

Արտաքին քաղաքականության ասպարեզում Կլեոնին կարելի է համարել Պերիկլեսի իրավահաջորդը։ Նա հանդես էր գալիս Սպարտայի հետ ռազմական գործողությունների շարունակման օգտին։ Երկու քաղաքական գործիչների տողերն էլ կրում էին ագրեսիվ իմպերիալիզմի և էքսպանսիոնիզմի հատկանիշներ։ Նրանք դաշնակիցների նկատմամբ խիստ վերահսկողության կողմնակից էին։ Սակայն Կլեոնը չաջակցեց Պերիկլեսի ռազմավարությանը։ Այս ռազմավարությունը ներառում էր պաշտպանություն ցամաքում և ակտիվ ռազմական գործողություններ ծովում։ Կլեոնը հանդես էր գալիս ռազմական գործողությունների ավելի ակտիվ վարման օգտին։

## Գրականություն
### Աղբյուրներ
* Թուկիդիդես, Պատմություն։
* Պլուտարքոս, Զուգահեռ ​​կենսագրություններ։
### Ուսումնասիրություններ
* Белох Ю. Пелопоннесская война // Греческая история. — 3-е изд. — М.: ГПИБ, 2009. — Т. I.
* Голицынский Н. С. Всеобщая военная история древних времен. — СПб.: Типография А. Траншеля, 1872.
* Егер О. Всемирная история. — М.: АСТ, Полигон. — Т. 1. Древний мир. — ISBN 978-5-17-050157-1.
* Карпюк С. Г. Никий: доблесть политика // Вестник древней истории. — 1994. — № 3. — С. 38—57.
* Кузищин В. И. Глава XV. Пелопоннесская война. 431—404 гг. до н. э. // История Древней Греции. — М.: Высшая школа, 1996. — ISBN 978-5-7695-7746-8.
* Курциус Э. История Древней Греции. — М.: Харвест, 2002. — Т. III. — ISBN 985-13-1123-5.
* Лурье С. Я. История Греции. — СПб.: Издательство С.-Петербургского ун-та, 1993. — 680 с.
* Сахненко Л. А. Демагог Клеон // Вестник древней истории. — 1991. — № 4.
* Сергеев В. С. История Древней Греции. — СПб.: Полигон, 2002. — 704 с. — ISBN 5-89173-171-1.
* Суриков И. Е. Перикл: человек, давший имя эпохе // Античная Греция : политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.:: Наука, 2008. — 383 с. — ISBN 978-5-02-036984-9.
* Суриков И. Е. Глава II. Никий: между демосом и богами // Античная Греция: политики в контексте эпохи. Година междоусобиц. — М.: Русский Фонд Содействия Образованию и Науке, 2011. — 328 с. — ISBN 978-5-91244-030-4.
* Шустов В. Е. Войны и сражения Древнего мира. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2006. — 521 с. — ISBN 5-222-09075-2.
* Дм. Каринский. Клеон // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1895. — Т. XV. — С. 361.
* Cleon // Реальный словарь классических древностей / авт.-сост. Ф. Любкер ; Под редакцией членов Общества классической филологии и педагогики Ф. Гельбке, Л. Георгиевского, Ф. Зелинского, В. Канского, М. Куторги и П. Никитина. — СПб., 1885. — С. 301.
* West A. B. Pericles’ Political Heirs // CPh. — 1924. — № 19. — С. 124—146, 201—228.
* Shachermeyr F. Religionspolitik und Religiositat bei Perikles. — Wien, 1968.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աթենք
Կատեգորիա:Հին Հունաստան
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 5-րդ դարի հույներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 5-րդ դարի մահեր
Կատեգորիա:Հին հույն հռետորներ
Կատեգորիա:Քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հույն ռազմական գործիչներ