Դերեգուլյացիա

մինի|250x250փքս|Նոր Զելանդիայում հեռահաղորդակցության կարգավորման ապակարգավորման արդյունքում, 2000-ականներին France Télécom-ը (այժմ՝ Orange) հեռախոսախցիկներ էր շահագործում Վելինգտոնում և ամբողջ Նոր Զելանդիայում։
**Դերեգուլյացիա**, պետական կարգավորումների վերացման կամ նվազեցման գործընթաց, որը սովորաբար իրականացվում է տնտեսական ոլորտում։ Սա տնտեսության պետական կարգավորման չեղարկումն է։ Այն տարածված է դարձել զարգացած արդյունաբերական տնտեսություններում 1970-ական և 1980-ական թվականներին՝ կառավարության կարգավորման անարդյունավետության վերաբերյալ տնտեսական մտածողության նոր միտումների և այն ռիսկի արդյունքում, որ կարգավորող մարմինները կվերահսկվեն կարգավորվող ոլորտի կողմից՝ ի օգուտ իրեն, և այդպիսով կվնասեն սպառողներին և ավելի լայն տնտեսությանը։ Տնտեսական կարգավորումները խթանվեցին Ոսկե դարաշրջանում, որտեղ առաջադեմ բարեփոխումները պահանջվեցին՝ սահմանափակելու համար այնպիսի արտաքին ազդեցություններ, ինչպիսիք են կորպորատիվ չարաշահումը, անվտանգ չլինող մանկական աշխատանքը, մենաշնորհացումը և աղտոտումը, ինչպես նաև մեղմելու համար վերելքի և անկման ցիկլերը։ 1970-ականների վերջին նման բարեփոխումները համարվեցին տնտեսական աճի վրա բեռ, և նեոլիբերալիզմի կողմնակից շատ քաղաքական գործիչներ սկսեցին խթանել դերեգուլյացիաը։

Դերեգուլյացիայի հիմնավորումը հաճախ այն է, որ ավելի քիչ և պարզ կարգավորումները կհանգեցնեն մրցունակության մակարդակի բարձրացման, հետևաբար՝ ավելի բարձր արտադրողականության, ավելի մեծ արդյունավետության և ընդհանուր առմամբ ավելի ցածր գների։ Դերեգուլյացիային դիմադրելը կարող է ներառել շրջակա միջավայրի աղտոտման և շրջակա միջավայրի որակի չափանիշների (օրինակ՝ վտանգավոր նյութերի վերաբերյալ կանոնակարգերի վերացումը), ֆինանսական անորոշության և մենաշնորհների սահմանափակման վերաբերյալ մտահոգություններ։

Կարգավորման բարեփոխումը զուգահեռ զարգացում է ապակարգավորմանը։ Կարգավորման բարեփոխումը վերաբերում է կանոնակարգերը վերանայելու կազմակերպված և շարունակական ծրագրերին՝ դրանք նվազագույնի հասցնելու, պարզեցնելու և ավելի ծախսարդյունավետ դարձնելու նպատակով։ Նման ջանքերը, որոնք խթանվել են 1980 թվականի Կարգավորման ճկունության մասին օրենքով, ներառված են Միացյալ Նահանգների Կառավարման և բյուջեի գրասենյակի տեղեկատվության և կարգավորող հարցերի գրասենյակում և Միացյալ Թագավորության ավելի լավ կարգավորման հանձնաժողովում: Նմանատիպ վերլուծություններում հաճախ օգտագործվում է ծախս-եկամուտ վերլուծությունը։ Բացի այդ, եղել են կարգավորիչ նորամուծություններ, որոնք սովորաբար առաջարկվում են տնտեսագետների կողմից, ինչպիսին է արտանետումների առևտուրը։

Դերեգուլյացիան կարելի է տարբերակել մասնավորեցումից, որը պետական բիզնեսները փոխանցում է մասնավոր հատվածին։

## Ըստ երկրի
### Արգենտինա
Մենեմի վարչակազմի օրոք (1989–1999 թվականներին) Արգենտինան ենթարկվել է տնտեսական խիստ ապակարգավորման, սեփականաշնորհման և ունեցել է ֆիքսված փոխարժեք։ 2001 թվականի դեկտեմբերին Փոլ Քրուգմանը համեմատել է Էնրոնը Արգենտինայի հետ՝ պնդելով, որ երկուսն էլ տնտեսական փլուզում են ապրում չափազանց մեծ ապակարգավորման պատճառով։ Երկու ամիս անց Հերբերտ Ինհաբերը պնդե; է, որ Քրուգմանը շփոթել է կապը պատճառահետևանքային կապի հետ, և որ փլուզումներից ոչ մեկը պայմանավորված չէր չափազանց ապակարգավորմամբ։

### Ավստրալիա
Լեյբորիստական կուսակցության վարչապետ Ռոբերտ Հոուքը 1986 թվականին հայտարարել է ապակարգավորող քաղաքականության լայն շրջանակի մասին։ Սա ներմուծել է «կարգավորող ազդեցության հայտարարությունների» համար արդեն ծանոթ պահանջներ, սակայն կառավարական գործակալությունների կողմից դրանց համապատասխանությունը տևել է երկար տարիներ։ Հոուքի/Քիթինգի կառավարությունների օրոք աշխատաշուկան գործում էր գների և եկամուտների համաձայնագրի շրջանակներում։ 90-ականների կեսերին Ջոն Հովարդի Լիբերալ կուսակցությունը սկսել է աշխատաշուկայի դերեգուլյացիաը 1996 թվականի «Աշխատանքային հարաբերությունների մասին» օրենքով, իսկ 2005 թվականին շատ ավելի առաջ գնաց իր «Աշխատանքային ընտրություն» քաղաքականությամբ։ Սակայն սա շրջվեց Ռադի հաջորդ լեյբորիստական կառավարության օրոք։

### Բրազիլիա
Դիլմայի իմպիչմենտից հետո Միշել Թեմերը ներկայացրել է աշխատանքային բարեփոխումներ, բացի այդ, թույլատրել է մինչև 100% օտարերկրյա կապիտալի մասնակցությունը բրազիլական ավիաընկերություններում և ավելի մեծ պաշտպանություն տվեց պետական ձեռնարկություններին քաղաքական ճնշումներից: Բոլսոնարոյի վարչակազմը նաև խթանել է դերեգուլյացիաները (նույնիսկ ստեղծվել է «բոլսոնոմիկա» արտահայտությունը), ինչպիսիք են՝ «Տնտեսական ազատության մասին» օրենքը, «Բնական գազի մասին» օրենքը, «Հիմնական սանիտարական իրավական շրջանակը», ինչպես նաև էթանոլի ուղիղ վաճառքի թույլտվությունը վառելիքի կայաններով և երկաթուղային փոխադրումների արդյունաբերության բացումը մասնավոր ներդրումների համար և արտարժույթի օգտագործման դերեգուլյացիաը։

### Կանադա
Բնական գազի շուկան ազատականացված է երկրի մեծ մասում, բացառությամբ որոշ Ատլանտյան օվկիանոսի նահանգների և որոշ հատվածների, ինչպիսիք են Վանկուվեր կղզին և Մեդիսին Հեթը։ Այս ապակարգավորման մեծ մասը տեղի է ունեցել 1980-ականների կեսերին։ Համեմատական գնումների կայքերը գործում են այս իրավասություններից մի քանիսում, մասնավորապես Օնտարիոյում, Ալբերտայում և Բրիտանական Կոլումբիայում: Մյուս նահանգները փոքր շուկաներ են և չեն գրավել մատակարարներ։ Հաճախորդներն ունեն ընտրություն՝ գնել տեղական բաշխիչ ընկերությունից (LDC) կամ ապակարգավորվող մատակարարից։ Նահանգների մեծ մասում ցածրորակ կոնցեռններին (LDC) թույլատրված չէ առաջարկել ժամկետային պայմանագիր, այլ միայն փոփոխական գին՝ հիմնված սփոթ շուկայի վրա։ LDC գները փոխվում են ամսական կամ եռամսյակային։

Օնտարիոն սկսել է էլեկտրաէներգիայի մատակարարման դերեգուլյացիաը 2002 թվականին, սակայն ժամանակավորապես դադարեցրել է այդ գործընթացը՝ ընտրողների և սպառողների բացասական արձագանքի պատճառով, որը առաջացել է գների անկայունության պատճառով։ Կառավարությունը դեռևս փնտրում է կայուն գործող կարգավորող շրջանակ։

Ընթացիկ վիճակը մասնակիորեն կարգավորված կառույց է, որտեղ սպառողները ստացել են սահմանափակ գին հանրային սեփականության մեջ գտնվող արտադրանքի մի մասի համար: Մնացածը եղել է շուկայական գներով, և բազմաթիվ մրցակից էներգիայի պայմանագրերի մատակարարներ կան: Սակայն, Օնտարիոն տեղադրում է Ինտելիգենտ հաշվողիչներ բոլոր տներում և փոքր բիզնեսներում և փոխում է գինավորման կառուցվածքը՝ հիմնված օգտագործման ժամանակի գներով: Բոլոր փոքր ծավալի սպառողները նախատեսվում էր տեղափոխել նոր գինավորման կառուցվածքին 2012 թվականի ավարտին:

Ալբերտան ազատականացրել է էլեկտրաէներգիայի մատակարարումը։ Հաճախորդներն ազատ են ընտրելու, թե որ ընկերության հետ են գրանցվում, սակայն կան քիչ ընկերություններ, որոնցից կարելի է ընտրել, և էլեկտրաէներգիայի սպառողական գինը զգալիորեն աճել է, ինչպես Կանադայի մյուս բոլոր նահանգներում։ Սպառողները կարող են ընտրել մնալ հանրային կոմունալ ծառայության հետ կարգավորվող սակագնի տարբերակով։

### Եվրոպական Միություն
2003 թվականին ծրագրային ապահովման արտոնագրերի վերաբերյալ ԵՄ հրահանգում փոփոխություններ են կատարվել։

2006 թվականից ի վեր Եվրոպական ընդհանուր ավիացիոն տարածքը մեկ ԵՄ երկրի ավիափոխադրողներին տվել է օդային ազատություն մյուս երկրների մեծ մասում։

#### Իռլանդիա
Տաքսիների ոլորտը Իռլանդիայում ապակարգավորվել է 2000 թվականին և լիցենզիայի գինը մեկ գիշերվա ընթացքում նվազեց մինչև 5000 եվրո։ Տաքսիների թիվը կտրուկ աճել է։

Սակայն, որոշ գործող տաքսու վարորդներ դժգոհ են եղել փոփոխությունից, քանի որ նրանք մինչև 100,000 եվրո էին ներդրել գործող լիցենզիաներ ունեցողներից գնելու համար և դրանք համարում էին ակտիվ։ 2013 թվականի հոկտեմբերին նրանք փորձնական գործ հարուցեցին Բարձրագույն դատարան՝ վնասի փոխհատուցման համար։ Նրանց հայցը մերժվել է երկու տարի անց։

### Նոր Զելանդիա
աջից|մինի|Փոստային ոլորտի դերեգուլյացիաից ի վեր, տարբեր փոստային օպերատորներ կարող են Նոր Զելանդիայի փողոցներում տեղադրել փոստի հավաքման արկղեր։
Նոր Զելանդիայի կառավարությունները 1984-ից 1995 թվականներին ընդունել են լայնածավալ ապակարգավորման քաղաքականություն։ Սկզբնապես Նոր Զելանդիայի չորրորդ լեյբորիստական կառավարության կողմից նախաձեռնված ապակարգավորման քաղաքականությունը հետագայում շարունակվելէ Նոր Զելանդիայի չորրորդ ազգային կառավարության կողմից։ Քաղաքականությունը նպատակ ուներ ազատականացնել տնտեսությունը և աչքի էր ընկնում իրենց շատ համապարփակ ընդգրկմամբ և նորարարություններով։ Հատուկ քաղաքականությունները ներառում էին. լողացող փոխարժեք, անկախ պահուստային բանկի ստեղծում, ավագ պետական ծառայողների համար կատարողականի պայմանագրեր, կուտակային հաշվապահության վրա հիմնված պետական հատվածի ֆինանսների բարեփոխում, հարկային չեզոքություն, սուբսիդիաներից զերծ գյուղատնտեսություն և արդյունաբերության համար չեզոք մրցակցային կարգավորում։ Տնտեսական աճը վերսկսվել է 1991 թվականին։ Նոր Զելանդիան որոշ չափով փակ և կենտրոնացված կառավարվող տնտեսությունից վերածվել է Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության (OECD) ամենաբաց տնտեսություններից մեկի: Արդյունքում, Նոր Զելանդիան գրեթե սոցիալիստական երկրի համբավ ունենալուց վերածվել է աշխարհի ամենաբիզնեսի համար բարենպաստ երկրներից մեկի՝ Սինգապուրից հետո։ Այնուամենայնիվ, քննադատները պնդում են, որ դերեգուլյացիաը քիչ օգուտ է բերել հասարակության որոշ շերտերի և հանգեցրել է նրան, որ Նոր Զելանդիայի տնտեսության մեծ մասը (ներառյալ գրեթե բոլոր բանկերը) դարձել է օտարերկրյա սեփականության։

### Ռուսաստան
1990-ականների վերջին Բորիս Ելցինի օրոք Ռուսաստանը լայնածավալ ապակարգավորման (և դրան զուգընթաց մասնավորեցման) ջանքեր գործադրեց, որոնք այժմ մասամբ չեղյալ են հայտարարվել Վլադիմիր Պուտինի օրոք։ Դերեգուլյացիայի հիմնական թիրախը եղել է էլեկտրաէներգիայի ոլորտը, որտեղ երկաթուղիները և կոմունալ ծառայությունները կիսում են երկրորդ տեղը։ Բնական գազի ոլորտի (Գազպրոմ) դերեգուլյացիաը Միացյալ Նահանգների և Եվրամիության կողմից Ռուսաստանին ներկայացվող ամենատարածված պահանջներից մեկն է։

### Միացյալ Թագավորություն
Մարգարետ Թետչերի գլխավորած պահպանողական կառավարությունը 1979 թվականի ընդհանուր ընտրություններում կուսակցության հաղթանակից հետո սկսել է ապակարգավորման և մասնավորեցման ծրագիր։ 1984 թվականի «Շինարարության մասին» օրենքը շինարարական կանոնակարգերի քանակը 306 էջից կրճատել է մինչև 24, մինչդեռ պարտադիր մրցակցային մրցույթը պահանջում էր տեղական ինքնակառավարման մարմիններից մրցակցել մասնավոր հատվածի հետ ծառայությունների մատուցման հարցում։ Այլ քայլերից են արագընթաց ավտոբուսները (1980 թվականի «Տրանսպորտի մասին» օրենք ), «Բրիտանական հեռահաղորդակցությունը» (ավարտվել է 1984 թվականին), Լոնդոնի ավտոբուսային ծառայությունների մասնավորեցումը (1984), տեղական ավտոբուսային ծառայությունները ( 1985 թվականի «Տրանսպորտի մասին» օրենք ) և երկաթուղիները (1993 թվականի «Երկաթուղիների մասին» օրենք): Այդ բոլոր մասնավորեցումների առանձնահատկությունն այն է, որ դրանց բաժնետոմսերը առաջարկվում  լայն հանրությանը։ Սա շարունակվել է Թետչերի հաջորդ Ջոն Մեյջորի օրոք։

1997-ից 2010 թվականներին Թոնի Բլեերի և Գորդոն Բրաունի Լեյբորիստական կառավարությունները մշակել են «ավելի լավ կարգավորում» կոչվող ծրագիր։ Սա պահանջել է, որ պետական գերատեսչությունները վերանայեն, պարզեցնեն կամ վերացնեն գործող կանոնակարգերը, ինչպես նաև նոր կանոնակարգերի նկատմամբ կիրառեն «մեկը մեջ, մեկը դուրս» մոտեցում։ 1997 թվականին կանցլեր Բրաունը հայտարարել է Անգլիայի բանկի «ազատագրման» մասին՝ դրամավարկային քաղաքականություն սահմանելու համար, ուստի Բանկը այլևս չէր գտնվում կառավարության անմիջական վերահսկողության տակ։ 2006 թվականին ընդունվել է նոր առաջնային օրենսդրություն ( 2006 թվականի «Օրենսդրական և կարգավորող բարեփոխումների մասին» օրենքը)՝ կանոնադրական սկզբունքներ և գործելակերպի կանոնագիրք սահմանելու համար, և այն թույլ է տալիս նախարարներին կայացնել կարգավորող բարեփոխումների հրամաններ (ԿԲՀ)՝ լուծելու հին օրենքները, որոնք նրանք համարում են հնացած, անհասկանալի կամ անտեղի։ Այս օրենքը հաճախ քննադատության է ենթարկվել և խորհրդարանում լորդ (Պատրիկ) Ջենկինի կողմից նկարագրվել է որպես «Խորհրդարանի վերացման մասին օրենք:

Նոր Լեյբորիստական կուսակցությունը մասնավորեցրել է միայն մի քանի ծառայություն, ինչպիսին է Qinetiq-ը։ Սակայն պետական գերատեսչությունների կողմից նախկինում իրականացվող ենթակառուցվածքային և սպասարկման աշխատանքների մեծ մասը պայմանագրային հիմունքներով (աութսորսինգով) փոխանցվել է մասնավոր ձեռնարկություններին՝ պետական-մասնավոր գործընկերության շրջանակներում, որտեղ պայմանագրերի համար մրցակցային մրցույթներ են անցկացվել կարգավորող շրջանակում։ Սա ներառում էր խոշոր նախագծեր, ինչպիսիք են Ազգային առողջապահական ծառայության համար նոր հիվանդանոցների կառուցումը, նոր պետական դպրոցների կառուցումը և Լոնդոնի մետրոյի պահպանումը։ Սրանք երբեք չեն մասնավորեցվել հանրային առաջարկով։

### Միացյալ Նահանգներ
#### Դերեգուլյացիայի պատմություն
Դերեգուլյացիան խրախուսող խնդիրներից մեկն այն էր, թե ինչպես են կարգավորվող ոլորտները հաճախ վերահսկում կառավարության կարգավորող գործակալությունները՝ մի գործընթացի միջոցով, որը հայտնի է որպես կարգավորող զավթում։ Այնուհետև արդյունաբերությունները կարգավորումն օգտագործում են իրենց սեփական շահերը սպասարկելու համար՝ սպառողի հաշվին։ Նմանատիպ օրինաչափություն է նկատվել նաև ապակարգավորման գործընթացի հետ կապված, որը հաճախ արդյունավետորեն վերահսկվում է կարգավորվող ոլորտների կողմից լոբբինգի միջոցով։ Սակայն նման քաղաքական ուժեր գոյություն ունեն շատ այլ ձևերով՝ այլ լոբբիստական խմբերի համար։

Միացյալ Նահանգներում ապակարգավորված ոլորտների օրինակներ են բանկային գործունեությունը, հեռահաղորդակցությունը, ավիաընկերությունները և բնական պաշարները։

Առաջադեմ դարաշրջանում (1890-ականներ-1920 թվականներ) նախագահներ Թեոդոր Ռուզվելտը, Ուիլյամ Հովարդ Թաֆթը և Վուդրո Վիլսոնը կարգավորումներ են սահմանել ամերիկյան տնտեսության որոշ հատվածների, մասնավորապես՝ խոշոր բիզնեսի և արդյունաբերության համար։ Որոշ ակնառու բարեփոխումներից են՝ վստահության վերացումը (մենաշնորհների վերացումը և արգելումը), ամերիկացի սպառողին պաշտպանող օրենքների ստեղծումը, դաշնային եկամտային հարկի ստեղծումը (եկամտային հարկը օգտագործում էր պրոգրեսիվ հարկային կառուցվածք՝ հատկապես բարձր հարկերով հարուստների համար), Դաշնային պահուստային համակարգի ստեղծումը, աշխատանքային ժամերի կրճատումը, աշխատավարձերի բարձրացումը, կենսապայմանների բարելավումը, արհմիությունների իրավունքների և արտոնությունների բարելավումը, գործադուլավորների իրավունքների պաշտպանությունը, անարդար աշխատանքային պրակտիկայի արգելումը, ինչպես նաև աշխատավոր դասերին ավելի շատ սոցիալական ծառայությունների և բազմաթիվ գործազուրկ աշխատողների սոցիալական ապահովության ցանցերի տրամադրումը, այդպիսով նպաստելով սոցիալական պետության ստեղծմանը։

Ուորեն Հարդինգի (1921-23 թվականներ) և Քալվին Քուլիջի (1923-29 թվականներ) նախագահության օրոք դաշնային կառավարությունը, ընդհանուր առմամբ, հետապնդել է ազատական տնտեսական քաղաքականություն։ Մեծ ճգնաժամի սկսվելուց հետո նախագահ Ֆրանկլին Ռուզվելտը ներդրել է բազմաթիվ տնտեսական կարգավորումներ, այդ թվում՝ «Ազգային արդյունաբերության վերականգնման մասին» օրենքը (որը չեղյալ հայտարարվեց Գերագույն դատարանի կողմից), բեռնատարների, ավիաընկերությունների և կապի կարգավորումը, 1934 թվականի արժեթղթերի բորսայի մասին օրենքը և 1933 թվականի Գլաս-Ստիգալի մասին օրենքը։ Այս կանոնակարգերը մեծ մասամբ ուժի մեջ մնացին մինչև Ռիչարդ Նիքսոնի վարչակազմի օրոք։ Իր մրցակցությունը սահմանափակող կարգավորիչ նախաձեռնությունները պաշտպանելիս նախագահ Ռուզվելտը մեղադրել է խոշոր բիզնեսի չափազանցություններին տնտեսական պղպջակի առաջացման համար։ Սակայն պատմաբանները կոնսենսուս չունեն տարբեր իրադարձությունների միջև պատճառահետևանքային կապի և կառավարության տնտեսական քաղաքականության դերի նկարագրման հարցում՝ Մեծ ճգնաժամի առաջացման կամ մեղմացման գործում։

#### 1970–2000 թվականներ
Դերեգուլյացիան մեծ թափ է ստացել 1970-ականներին՝ Չիկագոյի տնտեսագիտության դպրոցի հետազոտությունների և Ջորջ Սթիգլերի, Ալֆրեդ Է. Կանի և այլոց տեսությունների ազդեցության տակ։ Նոր գաղափարները լայնորեն ընդունվել են թե՛ լիբերալների, թե՛ պահպանողականների կողմից։ Վաշինգտոնի երկու առաջատար վերլուծական կենտրոններ՝ Բրուքինգսի ինստիտուտը և Ամերիկյան ձեռնարկատիրական ինստիտուտը, 1970-ական և 1980-ական թվականներին ակտիվորեն անցկացրել են սեմինարներ և հրապարակել ապակարգավորող նախաձեռնություններ պաշտպանող ուսումնասիրություններ։ Կոռնելի տնտեսագետ Ալֆրեդ Է. Կանը կենտրոնական դեր է խաղացել թե՛ տեսությունների մշակման, թե՛ Քարթերի վարչակազմի կողմից տրանսպորտի կարգավորման դեմ ուղղված ջանքերին մասնակցելու գործում։

#### Տրանսպորտ
##### Նիքսոնի վարչակազմ
Առաջին համապարփակ առաջարկը՝ տրանսպորտի ոլորտի՝ խոշոր արդյունաբերության, կարգավորումը վերացնելու մասին, ծագել է Ռիչարդ Նիքսոնի վարչակազմի ժամանակ և ուղարկվել է Կոնգրես 1971 թվականի վերջին։ Այս առաջարկը նախաձեռնվել և մշակվել է միջգերատեսչական խմբի կողմից, որի կազմում են եղել Տնտեսական խորհրդատուների խորհուրդը (ներկայացված՝ Հենդրիկ Հաութաքերի և Թոմաս Գեյլ Մուրի), Սպիտակ տան սպառողների հարցերով գրասենյակը, Արդարադատության նախարարությունը, Տրանսպորտի նախարարությունը, Աշխատանքի նախարարությունը և այլ գործակալություններ:

Առաջարկը վերաբերել է ինչպես երկաթուղային, այնպես էլ բեռնատար տրանսպորտին, բայց ոչ օդային փոխադրումներին։ Այս օրենսդրության մշակողները այս վարչակազմում ձգտում էին աջակցություն ստանալ տրանսպորտային ծառայությունների առևտրային գնորդներից, սպառողական կազմակերպություններից, տնտեսագետներից և բնապահպանական կազմակերպությունների առաջնորդներից։ Այս «քաղաքացիական հասարակության» կոալիցիան դարձել է ձևանմուշ տասնամյակի վերջում բեռնատարների և օդային տրանսպորտի կարգավորման դեմ պայքարին ազդեցիկ կոալիցիաների համար։

##### Ֆորդի վարչակազմ
Նիքսոնի պաշտոնից հեռանալուց հետո, Ջերալդ Ֆորդի նախագահությունը, դաշնակից շահագրգիռ կողմերի հետ համատեղ, ապահովել է կարգավորող քաղաքականության առաջին նշանակալի փոփոխության ընդունումը։

##### Քարթերի վարչակազմ
Նախագահ Ջիմի Քարթերը տնտեսական խորհրդատու Ալֆրեդ Է. Կանի օգնությամբ զգալի ջանքեր է գործադրել տրանսպորտային կարգավորման համար և համագործակցել է Կոնգրեսի և քաղաքացիական հասարակության առաջնորդների հետ՝ 1978 թվականի հոկտեմբերի 24-ին ընդունելու «Ավիաընկերությունների կարգավորման մասին» օրենքը»։

Քարթերը նաև համագործակցել է Կոնգրեսի հետ՝ Ստագգերսի երկաթուղային օրենքի (ստորագրվել է 1980 թվականի հոկտեմբերի 14-ին) և 1980 թվականի ավտոմոբիլային փոխադրողների մասին օրենքի (ստորագրվել է 1980 թվականի հուլիսի 1-ին) մշակման ուղղությամբ։

##### 1970-ականների Դերեգուլյացիայի հետևանքները
Սրանք եղել են տրանսպորտի ոլորտում կարգավորման հիմնական ակտեն, որոնք սահմանելեն ընդհանուր հայեցակարգային և օրենսդրական շրջանակը, որը փոխարինե; է 1880-ական և 1930-ական թվականների միջև ստեղծված կարգավորիչ համակարգերին։ Այս օրենքների գերիշխող ընդհանուր թեման տրանսպորտային շուկաներ մուտք գործելու խոչընդոտների նվազեցումն ու տրանսպորտային ծառայություններ մատուցողների շրջանում ավելի անկախ, մրցակցային գնագոյացման խթանումն էր՝ ազատագրված մրցակցային շուկայական ուժերը փոխարինելով տրանսպորտային շուկաներում մուտքի, ելքի և գնագոյացման մանրամասն կարգավորիչ վերահսկողությունով։ Այսպիսով, առաջացել է դերեգուլյացիա, չնայած սահմանվեցին մրցակցությունը խթանող կանոնակարգեր։

##### Ռեյգնի վարչակազմ
ԱՄՆ նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանը իր նախընտրական քարոզարշավում խոստանում էր չեղարկել շրջակա միջավայրի վերաբերյալ կանոնակարգերը։ Միլթոն Ֆրիդմանի տնտեսական համոզմունքներին նրա նվիրվածությունը նրան դրդել է խթանել ֆինանսների, գյուղատնտեսության և տրանսպորտի ազատականացումը։ Տրանսպորտի ոլորտում մրցակցությունը խրախուսելու գործընթացը մշակելու համար անհրաժեշտ է եղել մի շարք էական օրենքներ ընդունել։ Միջպետական ավտոբուսների հարցը լուծվել է 1982 թվականին՝ «Ավտոբուսների կարգավորման բարեփոխումների մասին» 1982 թվականի օրենքում։ Բեռնափոխադրողները (բեռնափոխադրումների ագրեգատորները) ավելի շատ ազատություններ ստացան 1986 թվականի «Մակերեսային բեռնափոխադրողների կարգավորման մասին» օրենքով։ Քանի որ շատ նահանգներ շարունակում էին կարգավորել ավտոփոխադրողների գործունեությունը իրենց նահանգի ներսում, բեռնատարների և ավտոբուսների արդյունաբերության ներպետական կողմը լուծվեց 1994 թվականի Դաշնային ավիացիայի վարչության լիազորման մասին օրենքում, որը նախատեսում էր, որ «նահանգը, նահանգի քաղաքական ստորաբաժանումը կամ երկու կամ ավելի նահանգների քաղաքական մարմինը չի կարող ընդունել կամ կիրառել որևէ ավտոփոխադրողի գնի, երթուղու կամ ծառայության վերաբերյալ օրենքի ուժ և ազդեցություն ունեցող օրենք, կանոնակարգ կամ այլ դրույթ»:

Օվկիանոսային բեռնափոխադրումները վերջինն էին, որոնք ենթարկվեցին կարգավորման փոփոխությունների։ Սա իրականացվեց երկու օրենքով՝ 1984 թվականի Նավագնացության մասին օրենքով (Shipping Act) և 1998 թվականի Օվկիանոսային նավագնացության բարեփոխումների մասին օրենքով (Ocean Shipping Reform Act)։ Այս օրենքները այնքան էլ խորը չէին համարվում՝ համեմատած ԱՄՆ ներքին փոխադրումների մասին օրենսդրության հետ, քանի որ դրանք պահպանեցին միջազգային օվկիանոսային նավագնացության «գործաժողովային» համակարգը, որը պատմականորեն ներառում էր կարտելային մեխանիզմներ։ Սակայն այս օրենքները թույլ տվեցին գործաժողովի մասնակիցներին ինքնուրույն սակագներ սահմանել, իսկ 1998 թվականի օրենքը թույլ տվեց գաղտնի պայմանագրային սակագներ, որոնք հակված են թուլացնելու փոխադրողների համատեղ սակագնային քաղաքականությունը։ ԱՄՆ Դաշնային նավահանգստային հանձնաժողովի (Federal Maritime Commission) 2001 թվականի գնահատման համաձայն՝ սա, կարծես, հանգեցրել է օվկիանոսային բեռնափոխադրումների ոլորտում մրցակցային նշանակալի ակտիվության, որը տնտեսական շահավետ արդյունքներ է տվել։

#### Էներգիա
«Արտակարգ նավթի բաշխման մասին» օրենքը կարգավորող օրենք է, որը բաղկացած է կարգավորումների և ապակարգավորման համադրությունից, որն ընդունվել է ի պատասխան ՕՊԵԿ-ի գների բարձրացման և ներքին գների վերահսկողության, որոնք ազդել են Միացյալ Նահանգներում 1973 թվականի նավթային ճգնաժամի վրա։ Այս դաշնային օրենսդրության ընդունումից հետո մի շարք նահանգներում, ինչպես նաև Կոլումբիայի շրջանում, ի հայտ են եկել բազմաթիվ պետական օրենսդրական ակտեր, որոնք հայտնի են որպես «Բնական գազի ընտրության ծրագրեր»։ «Բնական գազի ընտրություն» ծրագրերը թույլ են տալիս բնակելի և փոքր ծավալի բնական գազի օգտագործողներին համեմատել բնական գազի մատակարարներից կատարված գնումները ավանդական կոմունալ ծառայությունների ընկերությունների հետ։ Ներկայումս ԱՄՆ-ում գործում են դաշնային մակարդակով չկարգավորվող հարյուրավոր բնական գազի մատակարարներ։ Բնական գազի ընտրության ծրագրերի կարգավորման բնութագրերը տարբերվում են ներկայումս ընդունող 21 նահանգների օրենքների միջև (2008 թվականի դրությամբ):

ԱՄՆ-ում էլեկտրաէներգետիկ ոլորտի դերեգուլյացիաը սկսվել է 1992 թվականին։ 1992 թվականի «Էներգետիկ քաղաքականության մասին» օրենքը վերացրեց էլեկտրաէներգիայի մեծածախ մրցակցության խոչընդոտները, սակայն բոլոր նահանգներում դեռևս չի ներդրվել Դերեգուլյացիա։ 2014 թվականի ապրիլի դրությամբ ԱՄՆ 16 նահանգներ (Կոնեկտիկուտ, Դելավեր, Իլինոյս, Մեն, Մերիլենդ, Մասաչուսեթս, Միչիգան, Մոնտանա, Նյու Հեմփշիր, Նյու Ջերսի, Նյու Յորք, Օհայո, Օրեգոն, Փենսիլվանիա, Ռոդ Այլենդ և Տեխաս) և Կոլումբիայի շրջանը որոշակիորեն սպառողների համար ներդրել են ապակարգավորված էլեկտրաէներգիայի շուկաներ։ Բացի այդ, յոթ նահանգներ (Արիզոնա, Արկանզաս, Կալիֆոռնիա, Նևադա, Նյու Մեքսիկո, Վիրջինիա և Վայոմինգ) սկսել են էլեկտրաէներգիայի կարգավորման որոշակի գործընթաց, սակայն այդ ժամանակվանից ի վեր կասեցրել են կարգավորման ջանքերը։

#### Հաղորդակցություն
Հեռահաղորդակցության ոլորտում դերեգուլյացիաը ուժի մեջ է մտել կառավարության կողմից՝ բազմալիքային անցման դարաշրջանի սկզբում։ Այս դերեգուլյացիաը ստեղծել է աշխատանքի բաժանում ստուդիաների և հեռուստաընկերությունների միջև։ Հաղորդակցությունը Միացյալ Նահանգներում (և միջազգային մակարդակով) այն ոլորտներն են, որտեղ թե՛ տեխնոլոգիաները, թե՛ կարգավորող քաղաքականությունը փոփոխության են ենթարկվել։ Համակարգչային և կապի տեխնոլոգիաների արագ զարգացումը մասնավորապես՝ համացանցը մեծացրել են հաղորդակցման առաջարկների չափը և բազմազանությունը։ Անլար, ավանդական ստացիոնար հեռախոսային և մալուխային ընկերությունները ավելի ու ավելի են ներխուժում միմյանց ավանդական շուկաներ և մրցակցում գործունեության լայն սպեկտրում։ Դաշնային հաղորդակցության հանձնաժողովը և Կոնգրեսը, կարծես թե, փորձում են նպաստել այս զարգացմանը։ Տնտեսագիտական մտածողության մեջ այս մրցակցության զարգացումը կհակասի գների և ծառայությունների առաջարկների մանրամասն կարգավորող վերահսկողությանը և, հետևաբար, կնպաստի գների կարգավորման ազատացմանը և շուկաներ մուտք գործելուն։ Մյուս կողմից, կա էական մտահոգություն լրատվամիջոցների սեփականության կենտրոնացման վերաբերյալ, որը պայմանավորված է լրատվամիջոցների սեփականության վրա պատմական վերահսկողության թուլացմամբ, որը նախատեսված է տեսակետների բազմազանությունը և բաց քննարկումը պաշտպանելու համար, և այն մասին, թե ինչն է որոշ մարդիկ այս պահին ընկալում որպես մալուխային ընկերությունների առաջարկների բարձր գներ։

#### Ֆինանսներ
Վերջին տասնամյակների ընթացքում ԱՄՆ ֆինանսական ոլորտը զգալիորեն ապակարգավորվել է, ինչը հնարավորություն է տվել ավելի մեծ ֆինանսական ռիսկերի ստանձնման։ Ֆինանսական ոլորտը օգտագործել է իր զգալի քաղաքական ազդեցությունը Կոնգրեսում և քաղաքական իստեբլիշմենտում և ազդելէ քաղաքական ինստիտուտների գաղափարախոսության վրա՝ ավելի ու ավելի շատ ապակարգավորման համար ճնշում գործադրելու համար; Կարգավորող փոփոխությունների շարքում ամենակարևորը եղել է 1980 թվականի «Դեպոզիտար հաստատությունների կարգավորման և դրամավարկային վերահսկողության մասին» օրենքը, որը չեղյալ է հայտարարել Գլաս-Ստիգալի օրենքի այն մասերը, որոնք վերաբերել են մանրածախ բանկային գործունեության միջոցով տոկոսադրույքների կարգավորմանը։ 1999 թվականի «Ֆինանսական ծառայությունների արդիականացման մասին» օրենքը չեղյալ հայտարարեց 1933 թվականի Գլաս-Ստիգալի օրենքի մի մասը՝ վերացնելով շուկայում առկա այն արգելքները, որոնք արգելում էին որևէ հաստատության գործել որպես ներդրումային բանկի, առևտրային բանկի և ապահովագրական ընկերության ցանկացած համադրություն։

Միացյալ Նահանգներում ֆինանսական ոլորտի նման դերեգուլյացիաը նպաստելէ ֆինանսական ոլորտի ընկերությունների կողմից ավելի մեծ ռիսկերի ստանձնմանը՝ նորարարական ֆինանսական գործիքների և գործելակերպերի ստեղծման միջոցով, ներառյալ տարբեր տեսակի վարկային պարտավորությունների արժեթղթավորումը և վարկային դեֆոլտի սվոփերը։ Սա առաջացրել է մի շարք ֆինանսական ճգնաժամեր, այդ թվում՝ խնայողությունների և վարկերի ճգնաժամը, երկարաժամկետ կապիտալի կառավարման (LTCM) ճգնաժամը, որոնցից յուրաքանչյուրը պահանջեց խոշոր փրկարարական ծրագրեր, և 1994 թվականի ածանցյալ գործիքների սկանդալները։ Ապակարգավորման հնարավորության և փրկարարական ծրագրի խրախուսման շնորհիվ ավելի մեծ ռիսկերի ստանձնումը հիմք հանդիսացավ 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամի համար։

#### Առնչվող օրենսդրություն
* 1976 թվական՝ Hart-Scott-Rodino հակամենաշնորհային բարեփոխումների ակտ (Հանրային օրենք 94-435)
* 1977 թվական՝ Բնական գազի արտակարգ իրավիճակների ակտ (Հանրային օրենք 95-2)
* 1978 թվական՝ Օդային տրանսպորտի ազատականացման ակտ (Հանրային օրենք 95-50)
* 1978 թվական՝ Բնական գազի քաղաքականության ակտ (Հանրային օրենք 95-621)
* 1980 թվական՝ Ավանդատու հաստատությունների ազատականացման և դրամավարկային վերահսկողության ակտ (Հանրային օրենք 96-221)
* 1980 թվական՝ Ավտոտրանսպորտի մասին ակտ (Հանրային օրենք 96-296)
* 1980 թվական՝ Կարգավորման ճկունության ակտ (Հանրային օրենք 96-354)
* 1980 թվական՝ Staggers երկաթուղային ակտ (Հանրային օրենք 96-448)
* 1982 թվական՝ Garn–St. Germain ավանդատու հաստատությունների ակտ (Հանրային օրենք 97-320)
* 1982 թվական՝ Ավտոբուսային կարգավորման բարեփոխման ակտ (Հանրային օրենք 97-261)
* 1989 թվական՝ Բնական գազի հորերի վերահսկողությունից ազատման ակտ (Հանրային օրենք 101-60)
* 1992 թվական՝ Ազգային էներգետիկ քաղաքականության ակտ (Հանրային օրենք 102-486)
* 1996 թվական՝ Հեռահաղորդակցության ակտ (Հանրային օրենք 104-104)
* 1999 թվական՝ Gramm-Leach-Bliley ակտ (Հանրային օրենք 106-102)

## Հակասություններ
20-րդ դարի վերջի ազատականացման (դերեգուլյացիայի) շարժումը էական տնտեսական ազդեցություն ունեցավ և առաջացրեց լուրջ հակասություններ։ Շարժումն իր հիմքում ուներ մտավոր ուղղություններ, որոնք շեշտադրում էին շուկայի ուժերի մեծ դերը տնտեսության մեջ, սակայն դրա դեմ հանդես եկող հակադիր դիրքորոշումները նույնպես ակտիվորեն տարածված էին ինչպես ազգային, այնպես էլ միջազգային քննարկումներում։

Շուկայական ուժերին ավելի մեծ ապավինելու շարժումը սերտորեն կապված է եղել մոտավորապես 1950-2010 թվականների միջև տնտեսական և ինստիտուցիոնալ գլոբալացման աճի հետ։

### Կողմ
Շատ տնտեսագետներ եզրակացրել են, որ ապակարգավորման միտումը երկարաժամկետ հեռանկարում կբարձրացնի տնտեսական բարեկեցությունը և կստեղծի կայուն ազատ շուկայական համակարգ։ Էլեկտրաէներգիայի շուկայի վերաբերյալ ժամանակակից ակադեմիկոս Ադամ Թիրերը նշել է. «Էլեկտրաէներգիայի ազատ շուկա ստեղծելու առաջին քայլը դաշնային օրենքների և կանոնակարգերի չեղարկումն է, որոնք խոչընդոտում են էլեկտրաէներգիայի մրցակցությանը և սպառողների ընտրությանը»։ Այս տեսակետը սկիզբ է առել դարեր առաջ։ Դասական տնտեսագետ Ադամ Սմիթը իր 1776 թվականի *[[Ազգերի հարստություն|«Ազգերի հարստությունը»]]* աշխատության մեջ հիմնավորել է ապակարգավորման առավելությունները.[Առանց առևտրային սահմանափակումների] բնական ազատության ակնհայտ և պարզ համակարգը հաստատվում է ինքնուրույն։ Յուրաքանչյուր տղամարդ... նրան լիովին ազատ է թողնվում իր սեփական շահերը իր ձևով հետապնդելու համար... Միապետը լիովին ազատված է մի պարտականությունից, որի համար ոչ մի մարդկային իմաստություն կամ գիտելիք երբեք բավարար չի լինի. մասնավոր անձանց աշխատանքը վերահսկելու և այն հասարակության շահերին առավել համապատասխան զբաղվածության ուղղությամբ ուղղորդելու պարտականությունից:Գիտնականները, ովքեր ենթադրում են, որ կարգավորումը օգտակար է հասարակության համար, հաճախ մեջբերում են այսպես կոչված «Կարգավորման երկաթե օրենքը», որը նշում է, որ ցանկացած կարգավորում, ի վերջո, հանգեցնում է սոցիալական բարեկեցության զուտ կորստի։

### Դեմ
Տնտեսական ազատականացման և ապակարգավորման քննադատները նշում են կարգավորման առավելությունները և կարծում են, որ որոշակի կարգավորումներ չեն խաթարում շուկաները և թույլ են տալիս ընկերություններին շարունակել մրցունակ լինել, կամ, ոմանց կարծիքով, աճել մրցակցության մեջ։ Չնայած պետությունը կարևոր դեր է խաղում այնպիսի հարցերի միջոցով, ինչպիսին է սեփականության իրավունքը, որոշների կողմից համապատասխան կարգավորումը համարվում է «կարևորագույն՝ ծառայությունների ազատականացման առավելությունները իրացնելու համար»։

Դերեգուլյացիայի քննադատները հաճախ նշում են կարգավորման անհրաժեշտությունը՝

* ստեղծել հավասար խաղային պայմաններ և ապահովել մրցակցություն (օրինակ՝ ապահովելով, որ նոր էներգամատակարարները մրցակցային մուտք ունենան ազգային ցանցին).
* պահպանել ծառայությունների որակի չափանիշները (օրինակ՝ նշելով ծառայություն մատուցողների որակավորման պահանջները).
* պաշտպանել սպառողներին (օրինակ՝ խարդախությունից);
* ապահովել բավարար տեղեկատվության տրամադրում (օրինակ՝ մրցակից ծառայությունների առանձնահատկությունների մասին).
* կանխել շրջակա միջավայրի քայքայումը (օրինակ՝ զբոսաշրջության զարգացման բարձր մակարդակից առաջացող).
* երաշխավորել ծառայությունների լայն հասանելիություն (օրինակ՝ ապահովելով, որ ավելի աղքատ տարածքները, որտեղ շահույթի մարժան ավելի ցածր է, նույնպես ապահովված լինեն էլեկտրաէներգիայով և առողջապահական ծառայություններով), և,
* կանխել ֆինանսական անկայունությունը և պաշտպանել սպառողների խնայողությունները ֆինանսական հաստատությունների կողմից չափազանց ռիսկային գործողություններից։

PR Watch-ի լրագրող Շարոն Բեդերը գրել է. «Էլեկտրաէներգիայի ազատականացումը պետք է ավելի էժան էլեկտրաէներգիայի գներ և մատակարարների ավելի մեծ ընտրության հնարավորություն բերեր տնային տնտեսություններին: Փոխարենը, այն հանգեցրել է խիստ անկայուն մեծածախ գների և խաթարել էլեկտրաէներգիայի մատակարարման հուսալիությունը»։

Ուիլյամ Կ. Բլեքն ասում է, որ անտեղի դերեգուլյացիաը նպաստել է խնայողական և վարկային ոլորտում քրեածին միջավայրի ստեղծմանը, որը գրավել է օպորտունիստական վերահսկողության խարդախներին, ինչպիսին է Չարլզ Քիթինգը, որի քաղաքական քարոզարշավի հսկայական նվիրատվությունները հաջողությամբ օգտագործվել են կարգավորող վերահսկողությունը հետագայում վերացնելու համար։ Այս համակցությունը զգալիորեն հետաձգելէ կառավարության արդյունավետ գործողությունները, դրանով իսկ զգալիորեն մեծացնելով կորուստները, երբ խարդախ Պոնցի սխեմաները վերջապես փլուզվեցին և բացահայտվեցին։ Փլուզումից հետո Արժույթի վերահսկիչի գրասենյակի (OCC) և Խնայողությունների վերահսկողության գրասենյակի (OTS) կարգավորող մարմիններին վերջապես թույլատրվեց հազարավոր քրեական հայցեր ներկայացնել, որոնք հանգեցրին խնայողական և վարկային հիմնական անձանց ավելի քան հազար ծանր հանցագործությունների դատապարտման։ Ի հակադրություն, 2007-2010 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում OCC-ն և OTS-ը միասին զրոյական քրեական հաղորդումներ չեն արել. Բլեքը եզրակացրել է, որ էլիտար ֆինանսական խարդախությունը փաստացի ապաքրեականացվել է։

Տնտեսագետ Ջայատի Գոշը կարծում է, որ դերեգուլյացիան է պատասխանատու ապրանքային շուկայում գների անկայունության աճի համար։ Սա հատկապես ազդում է զարգացող երկրների մարդկանց և տնտեսությունների վրա։ Ֆինանսական հաստատությունների ավելի ու ավելի միատարրացումը, որը կարող է նաև լինել ապակարգավորման արդյունք, դառնում է այդ երկրների փոքր արտադրողների համար լուրջ մտահոգության առարկա։

## Տես նաև
* Կարգավորված կապիտալիզմ
* Քաղաքական տնտեսություն

## Ծանոթագրություններ
* 
* 
* 
* 
* 

## Գրականություն
* 
* Baskin, J. and P. Miranti. *A History of Corporate Finance* (Cambridge UP, 1997), worldwide.
* 
* , in United States
* Kahn, Alfred E. "Deregulation: looking backward and looking forward." *Yale Journal on Regulation* 7 (1990): pp.&nbsp;325+ online
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* .Այս համապարփակ ուսումնասիրությունը, ի թիվս այլ բաների, ցույց է տալիս, որ տրանսպորտային կարգավորման ազատականացումը Միացյալ Նահանգներում կրճատել է բաշխման ծախսերը համախառն ներքին արդյունքի մոտ 14%-ից մինչև 11%-ից պակաս (Եթե ընտրվի այս չափանիշը, ներկայիս դոլարային խնայողությունները կարելի է հաշվարկել՝ ներկայիս ՀՆԱ-ն բազմապատկելով 3%-ով):

Կատեգորիա:Առևտրային քաղաքականություն
Կատեգորիա:Իրավական բարեփոխումներ
Կատեգորիա:Իրավական կարգավորում
Կատեգորիա:Լիբերալիզմ
Կատեգորիա:Կապիտալիզմ
Կատեգորիա:Մակրոտնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Պետական կառավարում
Կատեգորիա:Պետական տնտեսություն
Կատեգորիա:Վարչական իրավունք
Կատեգորիա:Տնտեսագիտության իրավական կարգավորում
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսական քաղաքականություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Քաղաքատնտեսական ուղղություններ