Հեսսենի պատմություն

**Հեսսենի պատմություն,** միջին Հռենոսում գերմանական տարածաշրջանի պատմություն։

## Հին շրջան
Հեսսենի տարածքը դեռ մինչև մեր թվարկությունը բնակեցված էր գերմանական ցեղերով։ Այս հողերում առաջին պատմական ժողովուրդը եղել են չատտերը, իսկ ավելի ուշ՝ նրանց հետ կապված հեսները։ Հեսսեն (գերմ.՝ *Hessen*) անվան առաջին հիշատակությունը թվագրվում է 738 թվականին․ Գրիգոր Տուրցին իր նամակում Բոնիֆացիոսին նշում է որոշ չատտերի մասին, ովքեր անվանվել են Հեսսենի ժողովուրդ (*լատ.՝ populus hassiorum*) և բնակվում էին Ֆուլդայի ստորին հոսանքներում։ Չատտերը աստիճանաբար միաձուլվեցին ֆրանկների հետ և ընդգրկվեցին Ֆրանկների պետության կազմում՝ դառնալով Ավստրազիայի միջուկը։ Հեսսենը դարձավ Գերմանիայում քրիստոնեության տարածման ելակետը։ 744 թվականին այստեղ հիմնադրվեց Ֆուլդայի աբբայությունը, որտեղ հետագայում թաղվեց Սուրբ Բոնիֆացիոսը։ 843 թվականին, Ֆրանկների պետության բաժանումից հետո՝ Վերդենի պայմանագրով, Հեսսենի տարածքը մտավ Արևելա-Ֆրանկական պետության կազմի մեջ, այնուհետև՝ Ֆրանկոնիայի դքսության, որն էլ հանդիսանում էր Սրբազան Հռոմեական կայսրության մի մասը։

1122 թվականին Հեսսենի տարածքը դարձավ Թյուրինգիայի մաս։

## Հեսսենի լանդգրաֆություն
1264 թվականին եվրոպական քարտեզի վրա առաջին անգամ հայտնվում է Հեսսենի լանդգրաֆությունը, որի ղեկավարը դարձավ Հենրիխը՝ Բրաբանիայի դուքս Հենրիխ II-ի և Թյուրինգիայի լանդգրաֆուհի Սոֆիայի որդին։ Լանդգրաֆությունը առանձնացավ Թյուրինգիայից, իսկ նրա մայրաքաղաք դարձավ Կասելը։ Հենրիխի հաջորդների օրոք Հեսսենի տարածքը անընդհատ ընդլայնվում էր։

XV դարում Հեսսենը բաժանվեց վերին և ստորին մասերի՝ Հեսսեն-Կասելի և Հեսսեն-Մարբուրգի դինաստիաների միջև։ Սակայն Մարբուրգի դինաստիան շուտով ընդհատվեց, և 1500 թվականին Վիլհելմ II-ը կրկին միավորեց ողջ Հեսսենը իր ձեռքում։

## Բարեփոխումներ
Հեսսենի լանդգրաֆ Ֆիլիպ Մեծահոգին 1526 թվականին առաջիններից մեկն ընդունեց լյութերականությունը, կնքեց ռազմական դաշինք իր սաքսոնացի համակրացու ընտրովի իշխան Սոֆիասի հետ և հիմնադրեց Մարլբուրգում 1527 թվականին առաջին ավետարանական համալսարանը, որտեղ 1529 թվականին տեղի ունեցավ հայտնի Մարլբուրգի վիճաբանությունը, որը դրեց հիմքը ռեֆորմացիայի և լյութերական եկեղեցու տարանջատմանը։ 1530 թվականին Ֆիլիպը ստորագրեց Աուգսբուրգյան խոստովանությունը, իսկ հաջորդ տարի ակտիվորեն մասնակցեց Շմալկալդենյան միության ստեղծմանը։ 1547 թվականի Մյուլբերգի ճակատամարտից հետո նա գերի ընկավ, բայց արդեն 1552 թվականին, Պասսաուսկի պայմանագրով, վերադարձրեց իր ազատությունը և  տիրույթները։

## Հեսսեն-Դարմշտադտ
Ֆիլիպի մահից հետո 1567 թվականին նրա որդիները բաժանեցին երկիրը չորս մասի՝ Կասել, Մարլբուրգ, Ռեյնֆելս և Դարմշտադտ քաղաքների կենտրոններով։ Բայց արդեն XVII դարի սկզբում երկիրը կենտրոնացած էր երկու գծերում՝ Հեսսեն-Կասելյան և Հեսսեն-Դարմշտատյան։ Առաջինից առաջացել են մի քանի ճյուղեր՝ Հեսսեն-Ռոթենբուրգ, Էշվեգե, Ռեյնֆելս-Վանֆրիդ, Ֆիլիպստալ, Բարխֆելդ, Հոմբուրգ։

Ֆիլիպ Մեծահոգու փոքր որդի Գեորգ I Մոտնիչ՝ Դարմշտադտյան գծի հիմնադիրը, շատ բան արեց երկրի նյութական բարեկեցության համար։ Նրա որդին՝ Լյուդվիգ V (1595—1626), ժառանգելով Լյուդվիգ IV-ից Մարլբուրգի գահին՝ Հեսսեն, երկարատև պայքար սկսեց Հեսսեն-Դարմշտատի և Հեսսեն-Կասելի միջև, որի ընթացքում հիմնադրվեց լյութերական համալսարան Հեսսենում (1607), քանի որ Մարլբուրգի միակ համալսարանին Մորից Կասելյան  ռեֆորմացիայի բնույթ տվեց։ Պայքարը ավարտվեց միայն Լյուդվիգ V-ի որդու՝ Գեորգ II Իմաստուն օրոք։

Ամերիկյան հեղափոխության տարիներին հեսսենական զինվորները ակտիվորեն մասնակցեցին ապստամբների դեմ պայքարին Հանովերական դինաստիայի կողմում։

Գեորգ II-ի ժառանգներից հետո Հեսսեն-Դարմշտատը մեծ կորուստներ կրեց Լուդվիգ XIV-ի պատերազմների տարիներին, հատկապես Իսպանական ժառանգության համար պատերազմի ժամանակ։

Լյուդվիգ X (1790-1830) ստացել է Վեստֆալյան դքսությունը՝ վաստակած կորուստների դիմաց՝ Լևոն Ռեյնի ափին և Բադենից ու Նասսաու-Ուզինգենից հրաժարվելու համար։ Նա ստեղծեց երեք պրովինցիա՝ Շտարկենբուրգ, Օբերգեսեն և Վեստֆալիա։

## Հեսսենի Մեծ դքսություն
1806 թվականին, միանալով Հռենոսյան միությանը, Լյուդվիգ X-ը օգոստոսի 14-ին ստացավ մեծ դքսի տիտղոս Լյուդովիգ I անվամբ։ Վիեննայի կոնգրեսի համաձայն՝ նա, փոխարենը զիջելով Վեստֆալիան և Մայնի ափերին գտնվող հողերը, ստացավ Դոներսբերգի մի մասը Ռեյնի ձախ ափին և Իզենբուրգի մի մասը՝ աջ ափին։ Նա ստացավ «Հեսսենում և Ռեյնի Մեծ դուքսի» տիտղոսը։ 1820 թվականի մարտի 18-ին նա ներմուծեց ներկայացուցչական կառավարման համակարգ։

Նրա որդու՝ Լյուդովիգ II-ի օրոք, սկսվեց Հուլիսյան հեղափոխությունը Դարմշտադտում՝ բողոքի ցույցերով, որոնք շուտով ճնշվեցին։ Մեծ դքսի պարտքերի վճարման պահանջները, ոստիկանության խստությունը դեմոկրատների նկատմամբ և 1846 թվականին Ռեյնի շրջանում ֆրանսիական քաղաքացիական օրենքների վերացումն ուժեղացրին ընդդիմության դիրքերը։ Երբ սկսվեց Փետրվարյան հեղափոխությունը, լիբերալները, որոնց առաջնորդում էր Հենրիխ Հագեռնը, ներկայացրին համագերմանական ներկայացուցիչների ժողովի պահանջ։ Մարտի 5-ին թագաժառանգը հռչակվեց ռեգենտ, իսկ Հագեռնը դարձավ ներքին գործերի նախարար։

Լյուդովիգ III-ի (1848-1877) օրոք Հագեռնի հաջորդը՝ Յաուպը, իրականացրեց վարչական բարեփոխումներ, ներմուծեց հրապարակային դատարանները, վերացրեց որսորդության իրավունքը, սակայն Պրուսիային համակրելու պատճառով իր տեղը զիջեց Դալվիգին, ով 1866 թվականին կանգնեց Ավստրիայի կողմը։

Լաուֆախի և Աշաֆենբուրգի ճակատամարտերում պարտվելուց հետո Հեսսենը օկուպացվեց Պրուսիայի կողմից։ Սակայն մեծ դքսության տան՝ Ռուսաստանի և Անգլիայի հետ ընտանեկան կապերի շնորհիվ խաղաղության պայմանները չափավոր էին. Պրուսիային զիջվեցին փոքր հողեր, փոխարենը Հեսսեն-Կասելի որոշ տարածքներ միացվեցին Հեսսենին, և վճարվեց 3 միլիոն գուլդենի ռազմատուգանք։ Մայն գետի հյուսիսում գտնվող Հեսսենի մասը միացվեց Հյուսիս-Գերմանական միությանը։

Նույն՝ 1866 թվականին, Պրուսիայի հետ զինադադար կնքվեց, իսկ 1867 թվականի ապրիլի 11-ին՝ պաշտպանական և հարձակողական դաշինք։

1870-1871 թվականների պատերազմում հեսսենյան զորքերը քաջաբար կռվեցին պրուսացիների կողքին Գրավելոթի և Լուարեի ճակատամարտերում։

Երբ Հեսսենը միացավ Գերմանական կայսրությանը, Դալվիգը հրաժարական տվեց։ Նրա իրավահաջորդ Հոֆմանի օրոք ընդունվեց Հեսսենի կայսրությանը հավատարիմ  քաղաքականություն։ Լյուդովիգ III-ի մահից հետո նրան հաջորդեց Լյուդովիգ IV-ը, որի օրոք երկրի նյութական բարեկեցությունը զգալիորեն բարելավվեց։ Վճարվեց պետական պարտքի մի մասը, իսկ 1888 թվականին չեղարկվեցին հողային, եկամտային և արհեստների հարկերը։

## Հեսսեն-Կասսել լանդգրաֆություն
1604 թվականին Հեսսեն-Կասսել լանդգրաֆությունն ընդլայնվեց՝ իր կազմի մեջ ներառելով Հեսսեն-Մարբուրգը, որի դինաստիան ընդհատվեց լանդգրաֆ Լյուդվիգ IV-ի մահվան հետ։

Երեսնամյա պատերազմի ընթացքում կալվինական Հեսսեն-Կասսելը հանդիսանում էր Շվեդիայի ամենահավատարիմ գերմանական դաշնակիցը։ Վիլհելմ V-ի, իսկ նրա մահից հետո՝ Ամելիա Հանաուսկայի (Վիլհելմ I Օրանացու թոռնուհու) ղեկավարությամբ, լանդգրաֆությունը շարունակեց աջակցել Ֆրանսիային և Շվեդիային՝ մատակարարելով զորքեր և պահելով գարնիզոններ, մինչդեռ լանդգրաֆությունը օկուպացված էր կայսերական զորքերով։ 1648 թվականին Վեստֆալյան հաշտության համաձայն ձեռք բերվեց Շաումբուրգ կոմսության մեծ մասը։

1720 թվականին Հեսսեն-Կասսելի լանդգրաֆ Ֆրիդրիխ I-ը, ամուսնանալով Ուլրիկա Էլեոնորայի՝ Շվեդիայի թագավոր Կառլ XII-ի քրոջ հետ, դարձավ Շվեդիայի թագավոր։ Լանդգրաֆությունը և Շվեդիան կազմեցին անձնական միություն 1730-1751 թվականներին, որի ընթացքում Հեսսեն-Կասսելի կառավարումն իրականացվում էր Ֆրիդրիխի եղբոր՝ Վիլհելմ VIII-ի կողմից։ Վիլհելմը հիմնեց Հեսսեն-Կասսելի հայտնի պատկերասրահը, որը մրցում էր Դրեզդենի հավաքածուների հետ։

thumb|left|Հեսսեն 1900 թվականին Գերմանական կայսրության կազմում։

XVIII դարում Հեսսեն-Կասսելի լանդգրաֆները հայտնի դարձան որպես իրենց զորքերը վարձակալությամբ տրամադրող ղեկավարներ։ Ֆրիդրիխ II-ը լուրջ ռազմական աջակցություն ցուցաբերեց իր զարմիկին՝ Բրիտանիայի թագավոր Գեորգ III-ին, Ամերիկայան ապստամբությունների ժամանակ։ Հեսսենյան վարձկանները ամերիկյան ժարգոնում դարձան բրիտանացիներին ծառայող գերմանացի վարձկանների խորհրդանիշ։ Ստացված գումարներով լանդգրաֆը ֆինանսավորում էր իր շքեղ ապրելակերպը։

1807 թվականին, Նապոլեոնի դեմ Պրուսիային աջակցելու համար, Վիլհելմ I-ի հողերը մտան Վեստֆալիայի թագավորության կազմ, որտեղ կառավարում էր Ժերոմ Բոնապարտը։ Նապոլեոնի պարտությունից հետո Վիլհելմը վերականգնեց իր տիտղոսը։ 1815 թվականին Հեսսենը ճանաչվեց որպես անկախ պետություն և միացավ Գերմանական միությանը։ 1817 թվականին Վիլհելմ I-ն իր երկրին տվեց սահմանադրություն։

1821 թվականին նրան հաջորդեց իր որդին՝ Վիլհելմ II-ը, որը 1831 թվականին ընդունեց նոր սահմանադրություն և իշխանությունը փոխանցեց իր ժառանգին որպես գահակից։

1847 թվականին կուրֆյուրշտ դարձավ Ֆրիդրիխ Վիլհելմ I-ը, որի օրոք Հեսսեն-Կասսելում սկսվեցին ընդվզումներ։ Դրանք 1850 թվականին ճնշվեցին Պրուսիայի և Ավստրիայի զորքերի օգնությամբ։ Այնուհետև վերացվեց մամուլի ազատությունը, և ռազմական դատարաններ ստեղծվեցին։ 1862 թվականին վերականգնվեց 1831 թվականի սահմանադրությունը՝ ընտրական օրենքների փոփոխությամբ։

1866 թվականին Ավստրո-Պրուսական պատերազմի ժամանակ Հեսսեն-Կասսելը աջակցեց Ավստրիային։ Սակայն նույն տարում Պրուսիայի զորքերը գրավեցին կուրֆյուրշությունը։ Վիլհելմ I-ը տեղափոխվեց Շչեցին, իսկ Հեսսեն-Կասսելը, Նասաուն և Ֆրանկֆուրտը մտան Պրուսիայի Հեսսեն-Նասաու նահանգի կազմ։

## Նոր շրջան
1918 թվականին, Նոյեմբերյան հեղափոխության հետևանքով, Գերմանական կայսրության իշխանության անկումից հետո, Հեսսեն-Դարմշտադտի տարածքում ստեղծվեց Հեսսենի Ժողովրդական Հանրապետությունը (գերմ.՝ Volksstaat Hessen)։ 1930 թվականից առաջ Հռենոսի արևմտյան ափը ֆրանսիական զորքերի օկուպացիայի տակ էր, որը սկսվել էր Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո։

Երկրորդ աշխարհամարտից հետո, Հեսսենը կրկին օկուպացվեց ֆրանսիական և ամերիկյան զորքերի կողմից։ Ֆրանսիայի վերահսկողության տակ գտնվող շրջանը հետագայում միացվեց Ռեյնլանդ-Պֆալց դաշնային երկրին։

1945 թվականի սեպտեմբերի 19-ին, ամերիկյան ռազմական վարչակազմի հրամանով (հայտնի է որպես «Հրաման №2»), Հեսսեն-Դարմշտադտը միացվեց Պրուսիայի նախկին Հեսսեն և Նասաու նահանգների մեծ մասին՝ ձևավորելով նոր դաշնային միավոր՝ Հեսսեն։

2020 թվականին, Գերմանիայում կորոնավիրուսի համավարակի ժամանակ, Հեսսենի ֆինանսների նախարար Թոմաս Շեֆերը ենթադրաբար ինքնասպանություն գործեց։ Այդ իրադարձությունը մեծ արձագանք գտավ ինչպես Հեսսենի, այնպես էլ Գերմանիայի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ



## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:1567 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ