Հաղպատի գյուղացիների ապստամբություն

մինի|աջից|Տեսարան Հաղպատ գյուղից
**Հաղպատի գյուղացիների ապստամբություն** (կամ Հաղպատի ապստամբություն), ըմբոստություն ընդդեմ կալվածատիրական կարգերի, որը տեղի է ունեցել 1903 թվականի  նոյեմբերին Ռուսական կայսրության Թիֆլիսի նահանգի Բորչալուի գավառի կազմում ներառված Հաղպատ գյուղում։ Այն վերաճել է զինված ընդհարումների Հաղպատի բնակչության և ռուսական իշխանության միջև և դաժանորեն ճնշվել կայսերական կազակական զորաջոկատների կողմից։

## Առճակատման նախապատվություն
1800-ական թվականների կեսերին Հաղպատ գյուղի տարածքի զգալի մասը ազնվականի տիտղոս ունեցող վրացի Բարաթովների ներկայացուցիչ Զալիկո Բարաթովի կալվածքն էր։ Բարաթովները այդ տարածքը նվեր են ստացել Քարթլի-Կախեթի վերջին թագավոր, Բագրատիոնիների դինաստիայի ներկայացուցիչ Գեորգի 12-րդ թագավորից (1746-1800 թթ․), երբ Լոռու հյուսիսային մասը գտնվում էր այդ թագավորության կազմում։ Կալվածքի նվիրատվության պայմանն այն էր, որ Բարաթովները տեղափոխվեն Հաղպատ և բնակություն հաստատեն այնտեղ։ Վերջինները հետևել են թագավորի պահանջին և բնակություն հաստատել նվեր ստացած կալվածքում։ 

Որոշ ժամանակ անց որոշակի իրադարձությունների հետևանքով կտրուկ լարվել են Հաղպատի բնակչության և վրացի Բարաթովների հարաբերությունները։ Զալիկո Բարաթովը, օգտվելով առիթից, որ իր տան աշխատողներից մեկը որոշ ժամանակով մեկնել էր Թիֆլիս, խաբեությամբ իր տուն է կանչում նրա դստերը իբր տանը մաքրութուն կատարելու համար, սակայն բռնաբարում է նշանադրված աղջկան։ Որոշ ժամանակ անց աղջկա նշանած տղան իր ընկերների հետ Զալիկո Բարաթովի տան երդիկից ներս է մտնում և վրեժխնդիր լինելու նպատակով սպանում է նրա ընտանիքի 11 անդամի, այդ թվում՝ կնոջը, զավակներին ու նրանց երեխաներին։ Փրկվում է միայն Զալիկո Բարաթովի տղաներից մեկը, ով այդ գիշեր գտնվել է Ախթալայում։

## Ապստամբությանը նախորդած իրադարձություններ
1900-ական թվականների սկզբին Հաղպատի բնակչությունը գտնվում էր տնտեսաիրավական դժվարին իրավիճակում ։ Հաղպատն ուներ ընդհանուր 9560 դեսյատին գյուղատնտեսական նշանակության հողատարածքներ, որոնցից 8500-ը պատկանում էր ազգությամբ վրացի իշխան Բարաթովին։ Մնացած հողատարածքները պատկանում էին փոքրաթիվ հողատերերին և Հաղպատի վանքին։ Հաղպատի բնակչությունը գյուղատնտեսությամբ զբաղվելու համար ստիպված էր Բարաթովի հողերը վերցնել կապալով։ 

Կապալի պայմանները բավականին ծանր էին, և գյուղացիները վճարում էին մեծ գումարներ ու կատարում կապալով սահմանված պարտավորությունները։ 1902 թվականին Բարաթովը բարձրացնում է հողի կապալավարձը, ինչը հանգեցնում է գյուղացիների անհամաձայնության։ Նա նաև պահանջում է, որպեսզի գյուղացիները իրեն վաճառեն իրենց հողատարածքները։ Ստեղծված իրավիճակում Բարաթովը դիմում է դատարան և գյուղացիներից պահանջում իր սահմանած կապալավարձը։ Դատարանը վճիռ է կայացնում ի օգուտ Բարաթովի։

## Գյուղացիների բարձրացրած խռովություն
մինի|աջից|Հաղպատի գյուղացիների ապստամբության պատկերումը Էդուարդ Իսաբեկյանի կտավում (1956 թվական)
Չցանկանալով համակերպվել դատարանի վճռին և վճարել բարձրացված կապալավարձը՝ Հաղպատի բնակչությունը հրաժարվում է կատարել դատարանի պահանջը։ Իրավիճակը կարգավորելու համար մի քանի անգամ Հաղպատ գյուղ է ժամանում գավառապետ Շանշիևը, սակայն չի կարողանում հանգուցալուծել խնդիրը։ 

1903 թվականի նոյեմբերի 8-ին 60 հեծյալ ոստիկանների ուղեկցությամբ Հաղպատ է ժամանում Բորչալուի գավառի դատական կարգադրիչը (այն ժամանակ պրիստավը), որպեսզի վաճառքի ներկայացնելու համար գույքագրի և առգրավի գյուղացիների գույքը։ Հաղպատի բնակչությունը չի հանդուրժում նման գործողությունները և խռովվություն բարձրացնում։ Նրանք զինված դիմադրություն ենցույց տալիս ոստիկաններին, որի հետևանքով դատական կարգադրիչն և ոստիկանները փախուստի են դիմում։ Գյուղացիների ըմբոստությունից հետո գավառապետ Շանշիևը հեռագիր է ուղարկում Թիֆլիսում գտնվող Կովկասի կառավարչապետին և հայտնում, որ Հաղպատի բնակչությունը ըմբոստացել է և զինված դիմադրություն ցույց տալիս։ 

2 օր անց՝ նոյեմբերի 10-ին Հաղպատ է ժամանում 150 կազակներից ու մեծաթիվ ոստիկաններից կազմված խոշոր զորաջոկատ և բնակչության նկատմամբ իրականացնում բռնաճնշումներ։ Նրանք ներխուժել են տներ և առգրավվել գյուղացիների իրերը, գոմերից դուրս հանել կենդանիներին։ Դրանից հետո Հաղպատի բնակչությունը դիմադրություն է ցույց տալիս՝ փայտերով ու քարերով հարձակվելով կազակ-ոստիկանների վրա։ Բախումների ընթացքում կազակ-ոստիկանները կրակ են բացել գյուղացիների ուղղությամբ, ինչի հետևանքով սպանվել է 8 գյուղացի, այդ թվում՝ 4 կին, իսկ շատերը ծանր վիրավորվել։ Ճնշելով գյուղացիների դիմադրությունը՝ կազակ-ոստիկանները գյուղացիների նկատմամբ իրականացրել են անմարդկային գործողություններ։ Նրանք դաժանորեն ծեծել են տղամարդկանց և երեխաների, իսկ կանանց ու աղջիկների բռնաբարել։ Իրականացրել են համատարած թալան և կողոպուտ։ Շուրջ 200 գյուղացի ձերբակալվել է, որոնցից 18-ը տեղափոխվել Թիֆլիսի քաղաքի Մետեխի վանքի տարածքում գտնվող Մետեխի բանտ (ԽՍՀՄ տվյալներով՝ ձերբակալվել է շուրջ 60 բնակիչ)։

## Հետագա իրադարձություններ
Հաղպատի դեպքերը հուզումներ առաջացրեցին հարակից բնակավայրերում։

1905 թվականին Հաղպատի բնակչությունը ստեղծում են հեղափոխական գյուղացիական կոմիտե, որը հրաժարվել է ճանաչել կառավարության իշխանությունը և ստանձնել է գյուղի կառավարումը, հրաժարվել կալվածատերերին հարկեր վճարելուց, ցարական իշխանությունների կարգադրությունները կատարելուց։

Պատահական չէ, որ ցարական իշխանությունների դեմ պայքարող բոլշևիկներ Ստեփան Շահումյանի և Սուրեն Սպանդարյանի առաջին հավաքներից մեկը 1905 թվականին տեղի ունեցավ հենց Հաղպատում։ 

## Դեպքերի արտացոլումը մշակույթում
մինի|աջից|Հաղպատի գյուղացիների ապստամբության պատկերումը Էդուարդ Իսաբեկյանի կտավում (1957 թվական)
Հաղպատի գյուղացիների ապստամբությանն է նվիրված Խորհրդային Հայաստանի ժողովրդական նկարիչ Էդուարդ Իսաբեկյանի 2 կտավները, որոնք նա նկարել է 1956 և 1957 թվականներին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հաղպատ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի պատմություն
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության պատմություն
Կատեգորիա:Հայ-վրացական հարաբերություններ