Հայերը Թավրիզում

[մինի|[Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի (Թավրիզ)|Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին Թավրիզում]]
**Հայերը Թավրիզում** բնակվում են վաղնջական ժամանակներից։ Ներկայիս Իրանի տարածքում գտնվող Արևելյան Ադրբեջան նահանգի կենտրոն Թավրիզում (հայկական սկզբնաղբյուրներում՝ Դավրեժ կամ Դավրեշ) հայերի հաստատվելու տարեթվի մասին ստույգ տեղեկություններ չկան: Հայտնի է, սակայն, որ 12-րդ դարում սելջուկ նվաճողները հազարավոր հայեր են գերեվարելու բնակեցրել Իրանի տարբեր քաղաքներում, նաև՝ Թավրիզում: Թավրիզում է ծնվել պատմիչ Առաքել Դավրիժեցին:

## Պատմություն
Եվրոպացի ճանապարհորդներ Մարկո Պոլոն (1271), Գոնզալեսը (1403), Կանտարինին (1476) վկայում են, որ 13-15-րդ դարերում այստեղ եղել է մեծաթիվ և բարգավաճ հայ համայնք: 1334 թվականին Թավրիզում գրված հայկական մի ձեռագրի հիշատակարանում հիշվում է 2 եկեղեցի՝ սուրբ Սարգիս և սուրբ Աստվածածին, իսկ 1345 թվականի հայկական մեկ այլ ձեռագրի հիշատակագիր Թավրիզը համարում է ոչ միայն պարսիկների, այլև հայերի մայրաքաղաք: Թավրիզահայերի թիվը նվազել կամ աճել է՝ երկրում տեղի ունեցած քաղաքական զարգացումների (թուրք-պարսկական պատերազմներ, շահ Աբբաս I-ի բռնագաղթ, միջավատատիրական արյունահեղ կռիվներ և այլն) համեմատ: 1830 թվականին Թավրիզում եղել է ընդամենը 40 տուն հայ (թավրիզահայերից շատերը 1829-1830 թվականներին՝ Թուրքմենչայի պայմանագրի կնքումից հետո, գաղթել են Արևելյան Հայաստան):

19-րդ դարի երկրորդ կեսին, երբ Իրանի կառավարությունը, ելնելով երկրի տնտեսական և քաղաքական շահերից, որոշ արտոնություններ է շնորհել իրանահայությանը, թավրիզահայ համայնքը ստվարացել է: 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին քաղաքի հայ բնակչության թիվը հասել է մոտ 5500-ի: Հայերը բնակվել են քաղաքի Բերդ (Ղալա) և Լիլավա թաղերում: 1946 թվականին զգալի թվով հայեր (5328 մարդ) Թավրիզից և շրջակա գյուղերից հայրենադարձվել են:

1977 թվականին Թավրիզում բնակվել է շուրջ 6 հազար հայ: 

Հնում Թավրիզի շրջանում ապրել է հոծ հայ բնակչություն: Մինչև Մարանդ և Թասվիջ (Թացու) գոյություն ունեցող տասնյակ բնակավայրերից 20-րդ դարի սկզբին պահպանվել էին միայն 3-ը՝ Ալչամուլք, Մուժամբար (Մուժումբար) և Սոհրուլ: Առանձնապես աչքի էր ընկնում Մուժամբարը (20-րդ դարի սկզբին՝ շուրջ 1000 բնակիչ, եկեղեցի՝ սուրբ Հռիփսիմե): 1946 թվականին վերջինիս հայերի մի մասը (12 ընտանիք) ներգաղթել է Հայկական ԽՍՀ (Ալչամուլքը և Սոհրուլը դատարկվել էին դեռ 1907-1910 թվականներին), իսկ մյուսները տեղափոխվել են Թավրիզ:

## Դերակատարումն իրանահայ համայնքում
Թավրիզը Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսության Ատրպատականի հայոց թեմի կենտրոնն է: Գործում են կրոնական կառույցներ՝ Մարիամ Նանե, սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի, սուրբ Շողակաթ մատուռ, սուրբ Սարգիս եկեղեցի։

Տեղի առաջին հայկական դպրոցները գործել են եկեղեցուն կից (հիշատակություն կա 1670 թվականից): 1852 թվականին բացվել է Ներսիսյան (1875 թվականից՝ Արամյան) դպրոցը, 1875-ին՝ Հայկազյանը, 1879-ին՝ երկու իգական դպրոցներ, որոնք կոչվել են Աննայան (1886 թվականից): Դպրոցները գործում են ցայսօր՝ Հայկազյան-Թամարյան - Սահակյան ընդհանուր անվամբ: 1909-1936 թվականներին գործել է Թեմական-կենտրոնականը: Կան նաև կաթոլիկ և ավետարանական հայկական դպրոցներ: Քաղաքում առաջին հայկական տպարանը հիմնադրվել է 1889 թվականին, հայերեն առաջին թերթը՝ «Գործը», լույս է տեսել 1903 թվականին: Առ այսօր լույս է տեսել 16 անուն տպագիր և 24 անուն ձեռագիր ու մեքենագիր պարբերականներ (այդ թվում՝ Այգ, Արևելք, Զանգ, Միտք և այլն):

Թավրիզում ազգային-մշակութային կյանքը կազմակերպել և ղեկավարել են Թավրիզի լսարանական ընկերությունը (1898), Ատրպատականի հայուհյաց բարեգործական միացյալ ընկերությունը (1901), Կուլտուրական միությունը (1916), ՀՕՄ-ը (1926) և այլն: Առաջին հայ թատերական ներկայացումն այստեղ տրվել է 1879 թվականին:

Կատեգորիա:Հայերը Թավրիզում