Զահրա Ջոյա

**Զահրա Ջոյա** (, ), աֆղան լրագրող։ «Ռուհշանա Մեդիա»-ի՝ թվային լրատվական հրատարակության ստեղծողը, որը դարիով և անգլերենով պատմում է Աֆղանստանում կանանց և աղջիկների պատմությունները, որոնք նա ղեկավարում է Լոնդոնում, աքսորից հետո։

## Կենսագրություն
### Ծնունդ, վաղ տարիներ։ «Մուհամեդ»
Ծնվել է 1993 թվականին (այլ տվյալներով՝ 1992 թվականին) Հարավային Կենտրոնական Բամիան նահանգի Վարաս շրջանում գտնվող գյուղում։

Պատկանում է խազարացիներին՝ շիա դավանանքի էթնիկ փոքրամասնությանը, որը երկար ժամանակ հետապնդումների է ենթարկվել Թալիբանի կողմից։

Ինչպես և բոլոր աֆղան կանայք ծնվել է անցանկալի․

Մանկության տարիներին նա հաճախ էր կռվում յուրաքանչյուրի հետ, ով ասում էր, որ չի կարող ինչ-որ բան անել, քանի որ նա աղջիկ է։

Նրա մայրն ու տատիկը, ինչպես գյուղի մյուս կանայք, անգրագետ էին։ Գյուղի տղաներին ուսուցանել է տեղի մզկիթի իմամը, որին վարձել է գյուղը։ Զահրայի ընտանիքից երկուսը, նրա հորեղբայրները սովորում էին մզկիթում։ 1995 թվականին Աֆղանստանում իշխանության եկած թալիբները արգելել են աղջիկներին և կանանց կրթություն ստանալ։ Զահրան 5 տարեկան էր, երբ սկսեց դպրոց հաճախել՝ հորեղբոր խորհրդով տղայի կերպարանափոխվելով․

Վեց տարի, թալիբների օրոք Զահրան ոչ միայն տղայի պես էր հագնվում, այլև խոսում ու քայլում էր տղայի պես։ Նա նաև դպրոցից դուրս էր հագնում տղամարդկանց հագուստ։ Թալիբների ռեժիմն ընկել է 2001 թվականին՝ ԱՄՆ-ի գլխավորած «Անխորտակելի ազատություն» ռազմական գործողությունից հետո։ Նախագահ Համիդ Քարզայի օրոք (2002-2004) աղջիկներն ու կանայք կրթություն ստանալու հնարավորություն ստացան։ Զահրան, որն այդ ժամանակ սովորում էր 6-րդ դասարանում, կարողացավ դպրոց հաճախել որպես աղջիկ, ինչը ցնցեց իր դասընկերներին։ Զահրան, որը մեկ գիշերվա ընթացքում «փոխել է սեռը», վտարանդի է դարձել։ Աղջիկները հրաժարվում էին ընդունել նրան իրենց համար, իսկ տղաները ծաղրում էին։ Եվ հարազատները կատակով շարունակում էին երբեմն նրան «Մուհամեդ Զահրա» անվանել։

### Ուսումը յուրֆակում
Դպրոցն ավարտելուց հետո ընտանիքն արգելել է Զահրային համալսարան ընդունվել։ Ավելի ուշ հայրը, այնուամենայնիվ, համաձայնություն է տվել այն պայմանով, քանի որ չէր կարող վճարել մասնավոր համալսարանում ուսման վարձը, որ Զահրան ի վիճակի կլինի ինքնուրույն ապահովել իրեն․

Զահրայի հայրը դատախազ էր, և կանայք նրանից պաշտպանություն էին խնդրում։ Կանանց իրավունքները պաշտպանելու համար Զահրան հոր օրինակով ուզում էր դատախազ կամ փաստաբան դառնալ։ Գավհարշադի անվան մասնավոր համալսարանում ուսման վարձը, որը հիմնադրվել է Սիմա Սամարի կողմից 2010 թվականին Քաբուլում և կենտրոնացած է անապահով խավերի վրա, շատ ցածր է եղել, իսկ ուսանողուհիներին զեղչեր են տրամադրվել։

Զահրան հիվանդացավ տիֆով, նրա առողջությունը սկսեց վատթարանալ։ Նրա համալսարանական ընկերուհին՝ Զահրա Յուսուֆին, ով նույնպես եկել է Վարաս թաղամասից, օգնել է վճարել բուժման համար, աշխատանք գտնել գրասենյակում և սկսել լրագրողի կարիերան․ 

Չորս տարի անց նա կարողացավ տեղափոխվել Քաբուլ և իր երեք քույրերին կրթության հնարավորություն տալ։

### Լրագրողի կարիերա
Ջոյան մոտ մեկ տասնամյակ աշխատել է որպես լրագրող տեղական լրատվական գործակալություններում, այնուհետև որպես հետաքննող լրագրող Քաբուլի թերթերում։  Աշխատել է *Jomhor News* մասնավոր լրատվական գործակալությունում։ Աֆղանստանը երկար ժամանակ եղել է լրագրողների համար աշխարհի ամենավտանգավոր վայրերից մեկը․

Աշխատել Է Քաբուլի քաղաքային կառավարությունում որպես հասարակայնության հետ կապերի գծով փոխտնօրեն․

Կանայք թույլ ներկայացված էին լրագրողական մասնագիտության մեջ․

### «Ռուհշանա Մեդիա»
28 տարեկանում՝ 2020 թվականի նոյեմբերին, Զահրա Ջոյան սեփական միջոցներով ստեղծեց «Ռուխշանա մեդիան», որպես Աֆղանստանի առաջին ֆեմինիստական լրատվական գործակալություն, որտեղ երիտասարդ տեղացի լրագրողուհիները լուսաբանում էին կանանց և աղջիկների կյանքի իրողությունները ամբողջ երկրում։ Երկրի տարբեր մասերում կային ռադիոկայաններ և հեռուստաալիքներ, որոնք ղեկավարվում էին կանանց կողմից կամ կանանց համար, բայց Զահրայի հավակնությունն այն էր, որ «Ռուհշանան» դառնար նորությունների առաջին ազգային աղբյուրը, որտեղ ցանկացած տարածաշրջանում աֆղան կին կարող էր տեսնել իր սեփական կյանքը, որն արտացոլվում էր ամեն օր հրապարակված պատմություններում․
 
Անվանումն ընտրվել է ի հիշատակ 19-ամյա Ռուհշանի, որին 2015 թվականի հոկտեմբերի 25-ին սպանել էին թալիբների կողմից վերահսկվող Գոր նահանգի Չագչարան շրջանում՝ բռնի ամուսնությունից փախչելու փորձի համար։ Ռուհշանան հրաժարվել է ամուսնանալ պայմանավորված և փախել է Մոհամմադ Գյուլ անունով երիտասարդի հետ։ Նրան բռնեցին և ստիպեցին դառնալ 55-ամյա տղամարդու երրորդ կինը։ Նա կրկին փախել է Մոհամմադ Գյուլի հետ և բռնվել։ Ըստ շարիաթի՝ ամուսնության մեջ գտնվող մարդու համար շնության համար պատիժը քարկոծելն է մինչև մահ, իսկ եթե շնությունը կատարում է միայնակ տղամարդը՝ հարյուր հարված մտրակով։ Ռուխշանային քարկոծել են, իսկ նրա 22-ամյա երիտասարդը, քանի որ ամուսնացած չէր, ծեծի է ենթարկվել։

Սկզբում ցանցը ներառում էր տասից պակաս լրագրող, այնուհետև «Ռուհշանա մեդիան» ընդլայնվեց։ 2021 թվականի ընթացքում ցանցը հրապարակել է նյութեր կանանց նկատմամբ խտրականության և բռնության, ինչպես նաև կոռուպցիայի թեմաներով։ «Ռուհշանա մեդիան» բացահայտ քննադատել է թալիբներին՝ նրանց մեղադրելով ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի զորքերի դուրսբերումից մի քանի ամիս առաջ հասարակական ակտիվիստների վրա սպանությունների և հարձակումների մեջ։ Զահրա Ջոյան հայտարարում է, որ բազմիցս անանուն սպառնալիքներ է ստացել։

### Փախուստ։ Աքսոր
Աֆղանստանում թալիբների իշխանության գալուց և 2021 թվականի օգոստոսին Քաբուլը գրավելուց հետո աֆղան լրագրողուհիները, այդ թվում ՝ «Ռուհշանա Մեդիա»-ի լրագրողուհիները, վախենալով իրենց կյանքի համար, ստիպված են եղել թաքնվել։ Զահրա Ջոյան իր տանը թաքնվել է թալիբներից և Աֆղանստանից հեռացել սեպտեմբերին երեք քույրերի, եղբոր և զարմուհու հետ։ Երկու օր շարունակ Ջոյան և նրա հարազատները թակարդում էին Քաբուլի օդանավակայանի մոտ խուճապահար ամբոխի մեջ՝ պայքարելով անվտանգ դարպաս հասնելու համար․

Զահրային և նրա հարազատներին Քաբուլից տարհանել Է Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը․
 
Նրա ծնողները մնացել են երկրում և թաքնվել։

Այլ աֆղան փախստականների հետ միասին նա ամիսներ շարունակ ապրել է Լոնդոնի կենտրոնում գտնվող հյուրանոցում՝ սպասելով փախստականի կարգավիճակի հաստատմանը։ Զահրա Ջոյան շարունակում է ղեկավարել «Ռուհշանա մեդիան» Մեծ Բրիտանիայից։

Պուլիտցերյան կենտրոնը հանդես է եկել որպես «Ռուհշանա Մեդիա»-ի գործընկեր և Քաբուլում աշխատող Reuters-ի և The Washington Post-ի նախկին թղթակից Զահրե Ջոյայի և Էմի Ֆերիս Ռոտմանի (Amie Ferris-Rotman) համատեղ դրամաշնորհը հատկացրել է «Տնից հեռու» (Far from Home) նախագծին՝ աֆղանական սփյուռքի կանանց պատմությունների ժողովածու, որոնք փախել են Քաբուլից 2021 թվականին թալիբների կողմից այն գրավելուց հետո։ Աֆղան կանանց հարցազրույցների և դիմանկարների միջոցով, որոնք ստիպված էին նոր կյանք սկսել տնից հեռու գտնվելու ընթացքում, Ջայա և Էմի Ֆերիս-Ռոտմանները նոր լույս սփռեցին թալիբների կողմից իշխանության գրավման վրա։

## Ճանաչում
2021 թվականին «RAW in War» միջազգային ոչ կառավարական կազմակերպությունը նշել է «Ռուհշանա Մեդիա»-ի լրագրողուհիների խիզախությունն ու վճռականությունը։

Թայմ ամսագիրը Զահրային ներառել է 2022 թվականի 12 կանանց ցուցակում, որոնք աշխատում են ավելի հավասար աշխարհ ստեղծելու ուղղությամբ։ Հարցազրույց է տվել Անջելինա Ջոլիին։

2022 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Նյու Յորքում կայացած հանդիսավոր արարողության ժամանակ նա ստացել է չորս *Changemaker* մրցանակներից մեկը, որը շնորհվում Է Բիլ և Մելինդա Գեյթս հիմնադրամի կողմից՝ ՄԱԿ-ի Կայուն զարգացման նպատակներին հասնելու համար կատարած աշխատանքի համար, «իր աշխատանքի համար, որպեսզի իր հայրենի երկրում կանանց պատմությունները լուսաբանվեն և հասնեն լայն հասարակության ուշադրությանը։   Ջոյան նպաստում է ԿԶՆ 5-ի իրականացմանը. Գենդերային հավասարություն և ԿԶՆ 16. Աշխարհ, արդարություն և ուժեղ ինստիտուտներ»։

Ընդգրկվել է Բի-Բի-Սի-ի 2022 թվականի «100 կին» ցուցակում։

## Ծանոթագրություններ

 
Կատեգորիա:BBC 100 կին
Կատեգորիա:Աֆղան ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Աֆղան լրագրողներ