Ալեքսանդրի անաբասիսը

[մինի|Հեծյալը. [Սայդա նեկրոպոլից (Լիբանան) հայտաբերված Ալեքսանդրի սարկոֆագից հատված]]

**Ալեքսանդր անաբասիսը** կամ **Ալեքսանդրի վերելքը** (*հուն.` Ἀλεξάνδρου Ἀνάβασις,* ), ստեղծվել է Արիանոս Նիկոմեդիացու կողմից մ.թ. երկրորդ դարում, ամենայն հավանականությամբ, Հադրիանոսի օրոք։ *Անաբասիսը* (որը պահպանվել է ամբողջական յոթ գրքով) Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքների պատմությունն է, մասնավորապես՝ նրա կողմից Պարսկական կայսրության նվաճումը մ.թ.ա. 336-323 թվականներին։ Ե՛վ «Անաբասիս» անսովոր վերնագիրը (բառացիորեն **«Ճանապարհորդություն ծովից դեպի երկրի խորքը»**), և՛ աշխատության յոթ գրքույկ կառուցվածքը արտացոլում են Արիանոսի նմանակումը (կառուցվածքով, ոճով և բովանդակությամբ) հույն պատմիչ Քսենոփոնին, որի սեփական *[[Անաբասիս]]* յոթ գրքերը վերաբերում են Կյուրոս Կրտսերի դեպի «երկիր» ավելի վաղ արշավին` մ.թ.ա. 401 թվականին։

«Անաբասիսը» Ալեքսանդրի կողմից պարսկական կայսրությունը նվաճելու մասին պահպանված ամբողջական պատմությունն է։ Այն հիմնականում ռազմական պատմություն է, որն արտացոլում է Քսենոփոնի ''Անաբասիսի'' բովանդակության Արիանոսի մոդելը.  աշխատանքը սկսվում է Ալեքսանդրի՝ մ.թ.ա. 336 թվականին Մակեդոնիայի գահ բարձրանալով և ոչինչ չունի ասելու Ալեքսանդրի վաղ կյանքի մասին (ի տարբերություն, ասենք, Պլուտարքոսի «Ալեքսանդրի կյանքը» գրքի)։ Արիանոսը նաև նպատակ չի ունեցել ներկայացնելու Ալեքսանդրի օրոք հունախոս աշխարհի ամբողջական պատմությունը։ *Անաբասիսը* գրելու Արիանոսի գլխավոր աղբյուրները Պտղոմեոսի և Արիստոբուլոսի արշավանքի կորած ժամանակակից պատմություններն էին, իսկ իր հետագա գրքերի համար՝ Նեարխոսը։ Արիանոսի՝ իր պատմությունը գրելու գլխավոր նպատակներից մեկը, թվում է, եղել է Ալեքսանդրի թագավորության ստանդարտ «Վուլգատա» պատմվածքի ուղղումը, որը արդիական էր նրա ժամանակներում՝ հիմնականում կապված պատմաբան Կլեյտարխոսի կորած գրությունների հետ։

## Բովանդակություն
ձախից|մինի|''Alexandri anabasis'', 1575

*Անաբասիսը* տալիս է մակեդոնացի Ալեքսանդր Մեծի (մ.թ.ա. 336–323 թթ.) թագավորության մասին ժամանակագրական ընդարձակ նկարագրություն՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով ռազմական հարցերին։ Արիանոսը` իր գրքի աղբյուրների վերաբերյալ կարճ Նախաբանից հետո, յոթ գրքերում նկարագրում է Ալեքսանդր Մակեդոնացու թագավորությունը։

**Գիրք 1**

Այս գիրքն ընդգրկում է Ալեքսանդրի գահակալության վաղ տարիները (մ.թ.ա. 336–334), ներառյալ 335 թվականին Ալեքսանդրի կողմից Թեբեի թալանն ու ավերումը և մ.թ.ա. 334 թվականի ամռանը Գրանիկոսի ճակատամարտի նշանավոր նկարագրությունները։

**Գիրք 2**

Այս գրքի մեծ մասում գերակշռում են երեք խոշոր ռազմական գործողությունները՝ Իսոսի ճակատամարտը (Ք.ա. 333թ.) և Տյուրոսի և Գազայի պաշարումները (Ք.ա. 332թ.): Այս գրքում պատմվում է նաև Պարսկաստանի Դարեհ թագավորի պարտության մասին և այն մասին, թե ինչպես է Ալեքսանդրը վարվել Դարեհի ընտանիքի հետ նրա մահից հետո։ Այս գրքում ներառված է նաև Գորդյան հանգույցի դատավարությունը։

**Գիրք 3**

Երրորդ գիրքը սկսվում է Եգիպտոսում Ալեքսանդրի մասին պատմվածքով, ներառյալ նրա այցը Զևս-Ամոն աստվածությանը Սիվահում (մ.թ.ա. 332/331 ձմեռ), նախքան Գավգամելայի ճակատամարտը և Դարեհ III-ի պարտությունը (մ.թ.ա. 331): Գրքի երկրորդ կեսը նկարագրում է Ալեքսանդրի հետապնդումը Դարեհին հյուսիսային Իրանի միջով, ինքնակոչ Բեսսի ապստամբությունը և Ֆիլոտասի և Պարմենիոնի մահը (մ.թ.ա. 331–329):

**Գիրք 4**

Այս գիրքը սկսվում է նկարագրելով մ.թ.ա. 329–327 թվականների երկարատև Սողդիանա արշավանքը Բեսսի, Սպիտամենեսի և Օքսյարտեսի դեմ, ինչպես նաև Փենջաբում արշավների վաղ փուլերը (մ.թ.ա. 327–326), ժամանակագրական հաջորդականությունից նկատելի շեղումով (4.7–14), որտեղ Արիանոսը հավաքում է շատ տխրահռչակ պատմություններ, որոնք ուղղված են Ալեքսանդրի վարկաբեկմանը (Կլեիտոսի սպանությունը, պրոսկինիսիսի գործը, դրա հետ կապված պաժեր դավադրությունը և Կալիսթենեսի մահը)։

**Գիրք 5**

Այս գիրքը շարունակում է մ.թ.ա. 326 թվականին Ալեքսանդր Մակեդոնացու դեպի Հնդկաստան արշավանքի պատմությունը, ներառյալ Ալեքսանդրի ժամանումը Նիսա (այլ անվանուներն են` հին Նագարա կամ Դիոնիսոպոլիս), Պորոսի հետ ճակատամարտը Հյուդասպ գետի մոտ և Հիֆասիսում Ալեքսանդրի զորքի ապստամբությունը, որի արդյունքում նա կայացրեց դեպի Հնդկաստան չշարունակելու որոշումը։

**Գիրք 6**

Նկարագրված է Ինդոս գետով դեպի Հնդկական օվկիանոս (մ.թ.ա. 326–325 թթ.) ուղևորությունը, ներառյալ մակեդոնացիների կողմից տեղի բնակիչների նկատմամբ ավելի ու ավելի դաժան բռնությունները ճանապարհին (հատկապես Մալի քաղաքում) և Գեդրոսիա անապատի հատումը (մ.թ.ա. 325-324):

**Գիրք 7**
[մինի|Մ.թ.ա. 324 թվականի [Շոշի հարսանիքներ|հարսանիքները Շոշում. Ալեքսանդրը Ստատիրայի (աջից) և Հեֆաիստիոնը Ստատիրայի քրոջ` Դրիպետիսի հետ (ձախից), 19-րդ դարի վերջի փորագրություն]]

Գրքերից վերջինը պատմում է Ալեքսանդրի վերջին տարվա իրադարձությունները, ներառյալ Շոշի հարսանիքները` մասնավորապես, Դարեհի դստեր` Ստատիրայի հետ նրա ամուսնությունը և Ստատիրայի քրոջ հետ Հեֆաիստիոնի (Մակեդոնացու զորքի գեներալ) ամուսնությունը; Օպիսի խռովությունը, Ալեքսանդրի սեփական մահվան բազմաթիվ կանխատեսումները և նախանշանները, Հեփեստիոնի մահը և Ալեքսանդրի մահը (մ.թ.ա. 324–323): Այս գրքի հենց վերջն ավարտվում է ենթադրություններով, թե ինչպես է Ալեքսանդրը մահացել, և արդյոք դա եղել է թունավորման կամ այլ բանի հետևանքով։

## Քննադատություն
Արիանոսի *Անաբասիսը* ավանդաբար համարվում է Ալեքսանդրի արշավների համար գոյություն ունեցող ամենահավաստի պատմական աղբյուրը։ Այնուամենայնիվ, 1970-ականներից ի վեր Արիանոսի մասին ավելի քննադատական տեսակետը լայն տարածում գտավ՝ հիմնականում Ա. Բ. Բոսվորթի աշխատության շնորհիվ, ով գիտնականների ուշադրությունը հրավիրեց Արիանոսի հակվածության վրա՝ դեպի սրբախոսություն և ջատագովություն, չհաշված մի քանի հատվածներ, որտեղ կարելի է ցույց տալ, որ Արիանոսը ( համեմատելով այլ հնագույն աղբյուրների հետ) բացահայտ ապակողմնորոշման է տանում։

## Ժամանակակից հրատարակություններ
Արիանոսի միակ ամբողջական անգլերեն թարգմանությունը, որը հասանելի է առցանց, բավականին հնացած թարգմանությունն է Էդվարդ Ջեյմս Չինոքի, հրատարակվել է 1884 թվականին։ Պերսևսի թվային գրադարանի կողմից օգտագործված հունարեն բնօրինակ տեքստը ստանդարտ A.G. Roos-ի Teubner հրատարակությունն է, որը հրատարակվել է Լայպցիգում 1907 թվականին։

Հավանաբար ամենաշատ օգտագործվող գիտական անգլերեն թարգմանությունը Լոբի դասական գրադարանի հրատարակությունն է (հունարեն տեքստից), երկու հատորով։ Աշխատությունն առաջին անգամ հայտնվեց 1929 թվականին և հետագայում վերանայվեց նոր ներածությամբ և Պետեր Բրունտի հավելվածներով, 1976 թվականին։

Օբրի դե Սելինկուրի անգլերեն թարգմանությունը հայտնվել է Penguin Classics ամսագրում 1958 թվականին։ Այս հրատարակությունը վերանայվել և ծանոթագրվել է Ջ. Ռ. Համիլթոնի կողմից 1971 թվականին։

The Landmark Ancient Histories-ը, խմբագրված Ռոբերտ Բ. Ստրասլերի կողմից, ներառում է The Landmark Arrian. The Campaigns of Alexander, խմբագրված Ջեյմս Ռոմի կողմից (Բարդ քոլեջի Դասական պրոֆեսոր, 2010 թվականին) և թարգմանվել է Պամելա Մենսչի կողմից։ *Landmark* հրատարակությունը ներառում է լայնածավալ լուսանցքային նշումներ և քարտեզներ յուրաքանչյուր հաջորդ էջում։

Մարտին Համոնդի նոր թարգմանությունը Ջոն Աթկինսոնի ներածությամբ և նշումներով հայտնվել է Oxford World's Classics շարքում 2013 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Arrian, *Life of Alexander the Great*, թարգմանվել է Օբրի դե Սելինկուրի կողմից, Հարմոնդսվորթ, Penguin Books, 1958 և բազմաթիվ հետագա վերահրատարակություններ։
* Arrian, *The Campaigns of Alexander*, թարգմանել է Պ.Ա. Brunt, հունարեն և անգլերեն տեքստով, խմբագրված Ջեֆրի Հենդերսոնի կողմից, The Loeb Classical Library, Harvard University Press. Books I–IV:  Books V–VII and Indica: 

## Արտաքին հղումներ

* Արիանոս, *Anabasis Alexandri*, (section 1.13–16) (pp. 18–19), Գրանիկուսի ճակատամարտը, Լոբի դասական գրադարան հրատարակությունից։
* Արիանոս, *Anabasis Alexandri*, (section 4.18.4–19.6) , *Sogdian Rock*, թարգմանել է Օբրի դե Սելինկուրը։

Կատեգորիա:Ալեքսանդր Մակեդոնացի
Կատեգորիա:Հին հունական գրականություն
Կատեգորիա:Հույն-պարսկական պատերազմներ
Կատեգորիա:Պատմական գրականություն