Հնդեվրոպական նախահայրենիք

300px|thumb|Վարկածներ հնդեվրոպացիների նախահայրենիքի գտնվելու վայրի մասին:
**Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի** հայրենիքն այն ենթադրյալ շրջանն է, որտեղ ի սկզբանե օգտագործվել է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի բոլոր լեզուների ընդհանուր նախահայրը՝ հնդեվրոպական նախալեզուն։

Հայերենը նույնպես հնդեվրոպական լեզու է, ազգակից արդեն հնում Հնդկաստանից մինչև Արևմտյան Եվրոպա տարածված բազմաթիվ լեզուների (անատոլիական, թոխարական, հնդիրանական, իտալյան, կելտական, գերմանական, սլավոնական, բալթյան, հունարեն, ալբաներեն և այլն)։

Ժամանակակից գիտության մեջ գերակշռում է Կուրգանի (տափաստանային) վարկածը, ըստ որի հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի լեզուներով խոսողների նախահայրենիքը Սև և Կասպից ծովերի միջև ընկած պոնտական-կասպյան տափաստանն է։ Ըստ այս վարկածի ժամանակակից տարբերակի՝ նախահնդեվրոպական լեզվի խոսողները ապրել են մոտավորապես մ.թ.ա. 4 հազար տարի առաջ։ Հաջորդը Անատոլիական վարկածն է, ըստ որի նախահնդեվրոպացիների հայրենիքը եղել է Անատոլիայի թերակղզին (Փոքր Ասիա) մոտ մ.թ.ա. 8000 թվականին։ Երրորդ տարածված վարկածը՝ հայկական վարկածն է, որը ենթադրում է, որ նախահնդեվրոպական լեզուն ծագել է Հայկական լեռնաշխարհից։ Այս վարկածի հանրաճանաչությունը կապված է ԴՆԹ-ի ուսումնասիրությունների հետ, որոնք հաստատում են ենթադրությունները հնագույն պրոտո-հնդեվրոպացիների կովկասյան նախնիների տան մասին։ Երբեմն «Անատոլիական» և «Հայկական» վարկածները ներկայացվում են մեկ միասնական՝ Մերձավորարևելյան (կամ Առաջավորասիական) ըդհանրական անվանական ձևակերպմամբ, քանի որ նրանք իրենց բովանդակությամբ ընդամենը միայն տարբերվում են՝ աշխարհագրական առումով գրէթէ իրար հարևանությամբ գտնվող որոշ տարածաշրջանային անհամապատասխանությամբ։

Բացի դրանից, ժամանակակից վարկածներ կան հնդեվրոպական նախնյաց տան գտնվելու վայրի վերաբերյալ։

* հարավ-կենտրոնական եվրոպական կամ «բալկանյան» (լեզվաբաններ՝ Ջակոմո Դևոտո, 1962 թվական, Իգոր Դյակոնով 1982 թվական, հնագետներ Պ. Բոսկ Ժիմպերա 1960 թվական, Հյու Հենկեն և Յանոս  Մակկին 1991 թվական)
* Հյուսիս-կենտրոնական եվրոպայի վարկած(լեզվաբաններ՝ Լ. Գեյգեր, Յուլիուս Պոկոռնի, Հերման Հիրտ, Ֆ. Շպեխտ, Գ. Դեկի և Ջ.Կ.Կրյուգեր, 2000 թվական, հնէաբաններ,,մարդաբաններ և պատմաբաններ՝ Կ. Պենկա, Մ. Մուխ 1902 թվական,Գ. Կոսիննա, Գ. Շվանտես և Լ. Ս. Քլեյն 2010 թվական)
* Մերձավորարևելյան, արևմտաատոլիական կամ առաջավորասիական հայկական վարկած (լեզվաբաններ Մ. Մյուլլեր, Տ. Վ. Գամկրելիձե և Վյաչ, և Իվանով 1984 թվական; հնագետներ Կ. Ռենֆրյու 1987 թվական,Պ. Մ. Դոլուխանով 1984 թվական և  Մ. Զվելեբիլ 1988 թվական)
* «Լայն նախնիների տան» տեսություն (ամբողջ Եվրոպան կամ դրա էական մասը) (լեզվաբաններ Ն. Ս. Տրուբեցկոյ, Գ. Կրաե և Վ. Պ. Շմիդ, հնագետներ և պատմաբաններ Գ. Կյուն, Կ. Յաժժևսկի և Լ Կիլիան 1983 թվական,Ա. Հոյսլեր 1985 թվական, Լեոնիդ Լվովիչ Զալիզնյակ, Սերգեյ Վիկտորովիչ Կոնչա)
* «Շրջանակային օջախի» տեսություն.,Ն. Չեռնիխ 1987թվական, համադրելով արևելաեվրոպական և մերձավորարևելյան վարկածների հասկացությունները։

## Պատմություն
Հնդեվրոպացիների նախնյաց օջախի որոնումները սկսվել են հնդեվրոպագիտության ծննդի հետ միաժամանակ։  Սանսկրիտի և հին պարսկական գրվածքների հսկայական ազդեցությունը, որ թողել են առաջին հնդեվրոպացիների վրա, նույնպես ազդել է նախնիների հայրենիքի տեղայնացման վրա։ Վ.Ջոնսը կարծել է, որ նախահնդեվրոպացիների նախնիների տունը Իրանում է։ Այլ գիտնականներ 19-րդ դարի սկզբին համարել են, որ այն ծագել է Հիմալայներում կամ անմիջապես Հնդկական թերակղզում։

1851 թվականին ասիական նախնիների տան վարկածները անգլիացի գիտնական Ռ. Լաթամը քննադատության է ենթարկել, որը կարծում էր, որ հնդ-իրանական ժողովուրդները տեղափոխվել են իրենց բնակության վայրերը ուշ ընդլայնման հետևանքով և հնդեվրոպացիների նախնիների տունը պետք է փնտրել Եվրոպայում։ Հետագայում այս գաղափարը ընդունվել և զարգացրել են ազգայնական տրամադրված գիտնականները, ովքեր ձևակերպել են Հյուսիսային Եվրոպայի վարկածը և լեզուն չտարածեցին ռասայից, ինչպես Գ. Կոսիննան՝ «Արիացիներին» (իրականում միայն հնդե-իրանական ժողովուրդներն էին իրենց անվանում արիներ) Հյուսիսային Եվրոպայից (Հարավային Սկանդինավիա և Հյուսիսային Գերմանիա)։

1886 թվականին գերմանացի լեզվաբան Օ.Շրեյդերը որպես հնդեվրոպացիների նախնիների հայրենիք դիտարկել է Ռուսաստանի հարավային սևծովյան տափաստաններրը։ 1890 թվականին հրատարակվել է նրա «Արիական ժողովուրդների նախապատմական հնությունները. համեմատական ​​բանասիրության ձեռնարկ և ամենավաղ մշակույթը» աշխատության թարգմանությունը գերմաներենից անգլերեն։

1926 թվականին հնագետ Գորդոն Չայլդը հրատարակել է իր՝ «Արիացիները, հնդեվրոպական ծագման ուսումնասիրություն» աշխատությունը։

1956 թվականին լիտվացի ծագումով ամերիկացի հետազոտող Մարիա Գիմբուտասը ձևակերպել է Կուրգանի վարկածը, ըստ որի՝ Վոլգան և Սև ծովի տափաստանները եղել են հնդեվրոպացիների նախնիների հայրենիքը։ Նրա վարկածի համաձայն, նախահնդեվրոպացիների միգրացիան տեղի է ունեցել մի քանի ալիքներով մ.թ.ա. 4500-2500 թվականներին, իսկ նրանց համար առաջին խթանը տվել է ձիու ընտելացումը։ Տափաստանային տեղայնացմանը հետևել են նաև լեզվաբաններ Ավգուստ Շլայխերը, Օ. Շրեյդերը, Տ. Բենֆեյը, Տ. Սուլիմիրսկին (1968 թվական) և հնագետներ Է. Վեյլը և Ջ. Պ. Մալլորին (1989 թվական)։

1960-1970-ական թվականներին խորհրդային հնագետների մեծ մասը կարծել է, որ պրոտո-հնդեվրոպական համայնքի ձևավորումը տեղի է ունեցել Կասպից-Սև ծովի տափաստաններում, որտեղից բրոնզի դարաշրջանում հնդեվրոպացիների առանձին խմբեր բնակություն են հաստատել հարևան շրջաններում։

Բալթիկ-Սև ծովի վարկածը ենթադրում է, որ արդեն Մեսոլիթում (մ.թ.ա. 8500-5000) պրոտո-հնդեվրոպացիները գրավել են հսկայական տարածքներ Բալթյան և Սև ծովերի միջև։

Բալկանյան հիպոթեզը նախահնդեվրոպացիների նախահայրենիքը դիտարկում է Բալկանյան թերակղզում և Կենտրոնական Եվրոպայում և նույնացնում նրանց Գծային ժապավենի կերամիկայի մշակույթի հետ։

300px|thumb|Մ.թ.ա. 7-5-րդ հազարամյակների նեոլիթյան ընդլայնումը, որը նույնացվում է Անատոլիայի վարկածով նախահնդեվրոպացիների ընդլայնման հետ:
Ըստ անատոլիական վարկածի, որը ձևակերպել է Կ.Ռենֆրյուն, ենթադրվում է, որ նախահնդեվրոպական լեզուն գոյություն է ունեցել ավելի վաղ, քան ընդունված է համարել՝ մ.թ.ա. 7-6-րդ հազարամյակները։ Անատոլիայում (հնդեվրոպացիների բնակավայրը համարվում է Չաթալ Հույուքը), իսկ հնդեվրոպացիների հայտնվելը Եվրոպայում կապված է Անատոլիայից Հարավ-Արևելյան Եվրոպա ֆերմերների բնակության հետ։ Աջակցում է Վ.Վ.Շևորոշկինին.

Հայկական վարկածը ենթադրում է, որ նախահնդեվրոպական լեզուն առաջացել է Հայկական լեռնաշխարհից։ Վարկածը առաջ են քաշել լեզվաբաններ Տ.Վ.Գամկրելիձեն և Վ.Վ.Իվանովը իրենց աշխատություններում։ ԴՆԹ-ի ուսումնասիրությունները հաստատում են ենթադրությունները ամենահին պրոտո-հնդեվրոպացիների կովկասյան նախնիների տան մասին։

2015 թվականի մարտին Nature ամսագիրը հոդված է հրապարակել գիտնականների միջազգային խմբի աշխատանքի արդյունքներով, որի համակարգողներից մեկը եղել է Դեյվիդ Ռայխը։ Այս թիմը կատարել է հին եվրոպական ԴՆԹ-ի լայնածավալ գենոմի ուսումնասիրություն և եզրակացրել, որ մոտավորապես 4500 տարի առաջ Արևելյան Եվրոպայի տափաստաններից դեպի Կենտրոնական Եվրոպա միգրացիայի ալիք է եղել։ Հեղինակները կապում են այս միգրացիան Յամնայա մշակույթի ներկայացուցիչների հետ և ընդգծում, որ գենետիկական տվյալները լավ համընկնում են Եվրոպայում հնդեվրոպական լեզուների հայտնվելու մասին տափաստանային (կուրգան) վարկածի հետ։

2015 թվականին «Nature» ամսագրում հրապարակվել է Հակայի և այլոց հոդվածը, որտեղ գիտնականները եզրակացրել են, որ Հայկական բարձրավանդակում հնդեվրոպացիների ծագման վարկածը դառնում է արժանահավատ, քանի որ Յամնայա մշակույթը մասամբ սերում է մերձավորարևելյան բնակչությունից։ Մյուս կողմից, նրանք նշում են, որ «հարցը, թե ինչ լեզուներով էին խոսում Արևելյան Եվրոպայի որսորդ-հավաքիչները և հարավային հայանման բնակչությունները, մնում է բաց»։

Դեյվիդ Ռայխը 2018 թվականի իր «Ով ենք մենք և ինչպես ենք հայտնվել այստեղ» հրապարակման մեջ պնդում է, որ «հնդեվրոպական լեզվով առաջին անգամ խոսող բնակչության ամենահավանական վայրը Կովկասյան լեռների հարավում է, գուցե ժամանակակից Իրանում կամ Հայաստանում, քանի որ այնտեղ ապրող մարդկանց հնագույն ԴՆԹ-ն համապատասխանում է այն ամենին, ինչ մենք ակնկալում ենք սկզբնական բնակչությունից ինչպես փոսային մշակույթի, այնպես էլ հին անատոլիացիների համար»։ Այնուամենայնիվ, Ռայխը նաև պնդում է, որ հնդեվրոպական լեզուներից որոշները, եթե ոչ մեծ մասը, տարածվել են Յամնայա մշակույթի խոսողների կողմից։

Ժամանակակից գիտության մեջ գերակշռում է տափաստանային վարկածը։ Ջեյմս Մելլորին նշում է. «Կուրգանի տեսությունը գրավիչ է և մասամբ կամ ամբողջությամբ ընդունվել է բազմաթիվ հնագետների և լեզվաբանների կողմից։ Այս որոշումը արտացոլված է Բրիտանիկա հանրագիտարանում և Լարուսի մեծ հանրագիտարանային բառարանում»։ Ֆիլիպ Ստրազնին գրել է Կուրգանի վարկածի մասին՝ «ամենահայտնի առաջարկը Պոնտական ​​տափաստաններն են»։

2023 թվականի հուլիսին *Science* ամսագրում հրապարակվել է հետազոտություն, ըստ որի՝ շուրջ 8120 տարի առաջ Հարավային Կովկասում գոյություն է ունեցել վերակառուցված նախահնդեվրոպական լեզու, որտեղից տարբեր ճյուղերի խոսնակներ հետագայում տարածվել են ամբողջ Եվրասիայում։ Նրանցից մի քանիսը հայտնվել են Եվրոպայում Անատոլիայի ճանապարհով, իսկ մյուսը, ըստ ամենայնի, Պոնտական-կասպյան տափաստանով։ Պերուի պապական կաթոլիկ համալսարանից Փոլ Հեգգարտին, 13 երկրների, այդ թվում՝ Ռուսաստանի գիտնականների հետ, ներկայացրել է նախահնդեվրոպական լեզվի գոյության ժամանակի նոր հաշվարկների արդյունքները՝ վերացնելով նախորդ մոդելներին բնորոշ որոշ անճշտություններ։ Մասնավորապես, լեզվաբանները պարզել են, որ միայն երեք հնագույն գրավոր լեզուներ կարելի է համարել որպես ժամանակակից լեզուների անմիջական նախնիներ։ Դրանց թվում էին դասական հայերենը (գրաբար) և հին հունարենի երեք տարբերակներ, և միայն երկու դեպքում է հավանականությունը 50 տոկոսից մեծ կամ հավասար։ Նախկին ուսումնասիրությունների ժամանակ կար 27 նման լեզու։ Մոդելի մեջ նոր տվյալներ ներառելով՝ գիտնականները հաշվարկեցին, որ նախահնդեվրոպական լեզուն գոյություն է ունեցել մոտ 8120 տարի առաջ (6740-9610 տարի առաջ՝ 95 տոկոս վստահության միջակայքով), այսինքն շատ ավելի վաղ, քան հաշվարկված էր որոշ անցյալ ուսումնասիրություններում։ Վերլուծությունը հաստատեց, որ հնդեվրոպական լեզուները բաժանված են տասը հիմնական ճյուղերի՝ անատոլիական, թոչարերեն, ալբաներեն (պալեո-բալկանյան), հայերեն, հունարեն, հնդ-իրանական, բալթոսլավոնական, գերմանական, իտալերեն և կելտական։
## Որոնման մեթոդներ
Լեզվաընտանիքի պատկանելությունը  փնտրելու հիմնական միջոցը լեզվաբանական պալեոնտոլոգիան է։ Հաշվի է առնվում ինչպես որոշակի իրողություններ նշող բառերի առկայությունը, այնպես էլ դրանց բացակայությունը (*argumentum a silentio*). Օրինակ, նախահնդեվրոպական լեզվում բացակայել են նոճի, դափնու, սև ձիթապտուղ, ձիթապտղի յուղ, խաղող և ավանակ նշանակումները, ինչը թույլ է լեզվաընտանիքի ծագման վայրը համարել Միջերկրական ծովը, մեկ այլ օրինակ են՝ կապիկ, փիղ, արմավենի և պապիրուս բառերը ինչը թույլ է տալիս ծագման վայրը համարել արևադարձային գոտիները, կամ սաթ, ինչը թույլ է տալիս բացառել Բալթիկ ծովի ափերը։

Երկար ժամանակ **loḱs* «սաղմոն» և  **bʰeh₂ǵos* «հաճարենի» բառերի առկայությունը նախալեզվում համարվել է որպես փաստարկ (համապատասխանաբար սաղմոնի փաստարկը և հաճարենու փաստարկը) հօգուտ հյուսիսեվրոպական լեզվաընտանիքի, բայց ավելի ուշ ենթադրվել է, որ նախահնդեվրոպացիները չեն օգտագործել սաղմոն (Salmo salar), եվրոպական հաճար (Fagus sylvatica) և շագանակագույն իշխան (Salmo trutta, ապրում է Սև և Կասպից ծովերում) բառերը, պատճառը եղել է այն, որ սրանք չեն հայտնաբերվել այդ տարածաշրջաններում։

Ներկայումս հնդեվրոպական լեզվական հայրենիքը համարվում է եվրոպական տափաստանները՝ Կարպատներից մինչև Ուրալ, Հնդեվրոպական լեզվի ծագման վայր  համարելու համար ավելի կարևոր է մայր լեզվում «մեղու», «մեղր», «մեխակ» բառերի առկայությունը, ինչպես նաև *h₁eḱwos «ձի» բառը։ Մեղր մեղուն չի տարածվել Ուրալից արևելք, ինչը թույլ է տալիս մեզ բացառել Սիբիրը և Կենտրոնական Ասիան։ Ձին, որը մեծ նշանակություն է ունեցել նախահնդեվրոպացիների համար և տարածված է եղել նախալեզվի հիպոթետիկ գոյության ժամանակաշրջանում հիմնականում Եվրասիայի տափաստաններում, բացառում է Մերձավոր Արևելքը, Հայկական լեռնաշխարհը, Իրանը, Հինդուստանը և. Բալկանները։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Հնդեվրոպացիներ
Կատեգորիա:Եվրոպա
Կատեգորիա:Հնագիտություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն
Կատեգորիա:Հնդեվրոպական ազգեր