Ջուլիաս և Էթել Ռոզենբերգներ

**Ջուլիաս Ռոզենբերգ** (; 1918 մայիսի 12 - 1953 հունիսի 19) և նրա կինը` **Էթել Ռոզենբերգ** (օրիորդական ազգանունը Գրինգլաս , 1915 սեպտեմբերի 28 -1953 հունիսի 19), ամերիկյան կոմունիստներ, որոնք մեղադրվել են լրտեսության մեջ հօգուտ Խորհրդային Միության (հիմնականում ամերիկյան միջուկային գաղտնիքները ԽՍՀՄ հաղորդելու համար) և 1953 թվականին մահապատժի են ենթարկվել։ Ռոզենբերգները միակ քաղաքացիական անձիք են, ովքեր «Սառը պատերազմի» տարիներին լրտեսության համար մահապատժի են ենթարկվել ԱՄՆ-ում։

## Պատմություն
Ռոզենբերգը խորհրդային հետախուզության համար աշխատել է սկսած 1940-ականներից։ Նա հավաքագրել է իր կնոջը` Էթելին, նրա եղբորը` Դևիդ Գրինգլասին և նրա կնոջը` Ռուտին։ Գրինգլասը եղել է ամերիկյան բանակի սերժանտ, մեխանիկ Լոս Ալամոսի միջուկային հետազոտական կենտրոնում և կապավոր Հարրի Գոլդի միջոցով արժեքավոր տեղեկություններ է փոխանցել խորհրդային հետախուզությանը (սկզբում Ջուլիասը նրան վստահեցրել է, որ դա  միութենական երկրի հետ գիտական տեղեկությունների փոխանակում է, որը վճարովի լրտեսության հետ կապ չունի)։ Մասնավորապես, Գրինգլասը Ռոզենբերգին է փոխանցել Նագասակիի վրա նետված ռումբի աշխատանքային գծագրերը և Լոս Ալամոսում իր աշխատանքի 12 էջանի հաշվետվությունը։

1950 թվականի փետրվարին խորհրդային գործակալական ցանցի ձախողումից հետո ԱՄՆ ԱԱԳ-ի (անհրաժեշտ է հստակեցնել, քանի որ հոդվածում ԱԱԳ-ն ստեղծվել է 1952 թվականին), երբ «Վենոնա» նախագծի շրջանակներում խորհրդային ծածկագրի վերծանման արդյունքում Անգլիայում ձերբակալվել է ֆիզիկոս-տեսաբան Կլաուս Ֆուքսը, որը ԽՍՀՄ գլխավոր ատոմային հետախույզն էր։ Ֆուքսը մատնել է Գոլդին, որը մայիսի 23-ին ստիպված էր խոստովանել, որ նա խորհրդային հետախուզության կապավոր է։ Գոլդը մատնել է Գրինգլասին, իսկ Գրինգլասը` Ռոզենբերգներին։ 

Ջուլիաս Ռոզենբերգը ձերբակալվել է իր տանը 1950 թվականի հուլիսի 17-ին։ Էթել Ռոզենբերգին կալանքի տակ են վերցրել 1950 թվականի օգոստոսի 11-ին դատարանի դահլիճում, երբ ԱՄՆ Սահմանադրության Հինգերորդ հոդվածի հիման վրա հրաժարվեց պատասխանել մեծ հանձնաժողովի հարցերին։ Օգոստոսի կեսերին ԱՄՆ Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն Մեքսիկայում ձերբակալել է գործակալ Մորթոն Սոբելին. նա դարձել է գործի երրորդ մեղադրյալը։ Ռոզենբերգները, ի տարբերություն Ֆուքսի, Գոլդի և Գրինգլասի, հրաժարվել են ընդունել իրենց մեղքը և հայտարարել են, որ իրենց կալանավորումը հակակոմունիստական և հակասեմական սադրանք է։ Ռոզենբերգների գործի հակասեմական դրդապատճառների մասին պնդումները շրջանառվում էին խորհրդային քարոզչության մեջ, սակայն, ազդեցություն չեն գործել միջազգային հասարակական կարծիքի վրա, քանի որ գլխավոր դատավոր Կաուֆմանը և պետական մեղադրող Սայպոլը հրեաներ էին։

Դատաքննության ժամանակ, որը սկսվել է Նյու Յորքում 1951 թվականի մարտի 6-ին, Ռոզենբերգներին մեղադրանք էր առաջադրվել «Նախապես ծրագրված դավադրության մեղադրանք Խորհրդային Միությանը տեղեկատվություն և զենք տալու համար, որը նա կարող էր կիրառել մեզ ոչնչացնելու համար»։ Մեղադրող կողմի գլխավոր վկաներն էին Գոլդը և Գրինգլասները և 1951 թվականի ապրիլի 5-ին ամբաստանյալները դատապարտվել են մահվան։ Դատավճռի տեքստում, մասնավորապես, ասվում էր.

thumb|Սինգ Սինգ բանտ
Դատավճիռը պետք է հաստատեր ԱՄՆ-ի նախագահը, սակայն նախագահ Հարի Թրումանը խուսափել է այդ որոշումը հաստատելուց, պատրվակ բերելով, որ իր պաշտոնավարման ժամկետն ավարտվում է։ Ռոզենբերգները մահապատժի իրականացմանը  2 տարի սպասել են Սինգ Սինգ դաշնային բանտում։ Չնայած Ռոզենբերգներին ներում շնորհելու հզոր միջազգային արշավին, որին մասնակցել են ֆիզիկոս Ալբերտ Այնշտայնը, գրող Թոմաս Մաննը և Հռոմի Պապ Պիոս XII-ը, ներման խնդրանքով յոթ դիմումները մերժվել են։ 1953 թվականին Միացյալ Նահանգների նոր նախագահ Դուայթ Էյզենհաուերը հաստատել է Ռոզենբերգների մահապատժը, ասելով.

Տասնամյակներ անց «Վենոնա» նախագծի գաղտնազերծված նյութերն ապացուցել են լրտեսության մեջ Ջուլիասի մասնակցությունը, բայց նրա մեղքի մասին հարցերն այն կոնկրետ հանցագործությունների մեջ, որոնց համար նա դատապարտվել է, ինչպես նաև Էթելի մեղքի մասին հարցը շարունակում են անհասկանալի մնալ։

Ըստ հեղինակներ Դեգտերյովի և Կոլպակիդիի պնդման.

Գեներալ Պավել Սուդոպլատովը գրել է, որ Ռոզենբերգ ամուսինները խորհրդային հատուկ ծառայությունների հետ համագործակցության մեջ ներգրավվել են 1938 թվականին Հովակիմյանի և Սեմյոն Սեմյոնովի կողմից։ Նրանք գործել են ատոմային նախագծի վերաբերյալ որևէ հիմնական աղբյուրներից անկախ. դրանք կոորդինացվել են հատուկ աշխատակազմի կողմից, և այդ պատճառով նրանց ձերբակալման լուրը Սուդոպլատովը հանգիստ է ընդունել։ 

Սուդոպլատովը նրանց ձախողման պատճառը բացատրել է խորհրդային հետախուզության մի շարք սխալներով. 1945 թվականի ամռանը, առաջին ատոմային ռումբի նախօրեին, Գրինգլասը («Կալիբր») Մոսկվայի համար պատրաստել էր մի փոքր հաղորդագրություն ստուգիչ-անցակետերի գործունեության  ռեժիմի մասին։ Սուրհանդակը չէր կարողացել նրան ընդառաջ գնալ, ուստի խորհրդային ռեզիդենտ Կվասնիկովը Կենտրոնի հրամանով Գոլդին («Ռայմոնդ») հանձնարարել էր Գրինգլասից վերցնել հաղորդագրությունը։ Դրանով խախտվել է  հետախուզության հիմնական կանոնը` ոչ մի դեպքում թույլ չտալ, որ մի հետախուզական խմբի գործակալը կամ սուրհանդակը կապի մեջ մտնի այլ հետախուզական ցանցի սուրհանդակի հետ։ Արդյունքում ստացվել է, որ իր ձերբակալությունից հետո Գոլդը Գրինգլասին է մատնանշել, իսկ նա էլ` Ռոզենբերգներին։ Նաև, ըստ Սուդոպլատովի խոսքերի, Ռոզենբերգների համար ճակատագրական դեր է ունեցել 1948 թվականին Վաշինգտոնում ԽՍՀՄ ՊԱԿ նախարարության հետախուզության ռեզիդենտ Ալեքսանդր Պանյուշկինի և գիտատեխնիկական հետախուզության պետ Ռաինի հետախուզության օպերաշխատակից Կամենևին տված Գոլդի հետ կապը վերականգնելու հրահանգը, այն դեպքում, երբ վերջինս արդեն ՀԴԲ հսկողության տեսադաշտում էր։

Հիմնական տեղեկատվությունը, որ տրամադրել է Ռոզենբերգների խումբը, ըստ Սուդոպլատովի խոսքերի, վերաբերվել է քիմիային և ռադարներին։ Սակայն գործը ուռճացվել էր ինչպես ամերիկյան, այնպես էլ խորհրդային կողմից ամուսինների կոմունիստական համոզմունքներից ելնելով։ Մահապատժի դատավճռի դեմ բողոքի ցույցերը հաջողություն չեն ունեցել։

Սուդոպլատովը նաև մեղադրել է ՀԴԲ-ին ՆԳԺԿ աշխատաոճի նմանությամբ քաղաքականացված աշխատանքի մեթոդների համար. եթե ՀԴԲ-ն քաղաքական նկատառումներից ելնելով չշտապեր կալանավորել նրանց, այլ Ռոզենբերգներին ներգրավեր մշակման մեջ և բացահայտեր նրանց կապերը, ապա հնարավոր կլիներ դուրս գալ Աբելի վրա, որին հաջողվել էր բացահայտել միայն 1957 թվականին։

## Մահապատիժ
Ամուսինների մահապատիժը իրականացվել է էլեկտրական աթոռի միջոցով։ Եվ քանի որ Միացյալ Նահանգների Դաշնային բյուրոյի բանտերում Էլեկտրական աթոռ չկար, ապա Ռոզենբերգներին տեղափոխել են Նյու Յորքի խիստ հատուկ ռեժիմի ՔՀՄ Սինգ Սինգ։

1953 թվականի հունիսի 19-ի մայրամուտին իրականացվել է մահապատիժը։ Դահիճն էր Ջոզեֆ Ֆրանսելը։ Ջուլիասն առաջինն է մահապատժի ենթարկվել։ Նա մահացաել է էլեկտրական առաջին հարվածից հետո։ Էթելի մահապատիժը սահուն չի ընթացել։ Այն բանից հետո, երբ նա ստացել է նախատեսված էլեկտրական երեք հարվածները, սպասարկող անձնակազմը ստիպված է եղել բացել նրա կապերը և փոխել աթոռը, քանի որ Էթելի սիրտը դեռ բաբախում էր։ Եվս երկու էլեկտրական հարվածի են ենթարկել Էթելին, բայց ականատեսների վկայությամբ նրա գլխից ծուխ էր բարձրանում։

Հունիսի 21-ին ամուսինները թաղվել են Նյու Յորք նահանգի Սաֆոլկ շրջանի Ֆերմինդեյլ քաղաքի Վելբուդ գերեզմանոցում։

## Ի հիշատակ
* Ռոզեմբերգների պատմությունը արտացոլված է Դանիել Գրանինի «Փախուստը» սիրավեպում:
* Բոբ Դիլանը գրել է նրանց կյանքի վրա հիմնված «Ջուլիաս և Էթել» երգը:
* Լեոն Կրուչկովսկու «Ջուլիաս և Էթել» հերոսա-լիրիկական դրամայում, ստեղծվել է 1954 թվականին:
* Սիլվիա Փլաթի «Ապակե կափարիչի տակ» վեպում հիշատակվում է Ռոզենբերգների մահապատիժը:
* Ռոզենբերգների գործը, ըստ Սուդոպլատովի խոսքերի, «վերածվել է մեր [խորհրդային և կոմունիստական] քարոզչության և 1940-ականներին մեր ակտիվ աջակցության շնորհիվ ստեղծված Համաշխարհային Խորհրդի գործունեության մի հզոր գործոնի»:
* Անդրեյ Սախարովի դեմ ուղղված չորս խորհրդային ակադեմիկոսների «Երբ կորցնում են պատիվն ու խիղճը» նամակում, որը հրապարակվել է 1983 թվականի հուլիսի 3-ին «Պրավդա» թերթում, հաղորդվել է.

## Տես նաև
* Թեոդոր Հոլլ
* Կլաուս Ֆուքս
* Ճանապարհորդներ (հեռուստասերիալ) (2023)
* ԽՍՀՄ ատոմային նախագիծ

## Գրականություն
* 
* *Jenkins J. P.* Julius Rosenberg and Ethel Rosenberg. Britannica. 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Борис Соколов. Дело Розенбергов: вина, ложь и стечение обстоятельств
* 50 лет со дня казни Розенбергов 
* Интервью Михаила Лемхина с сыном и внучкой Розенбергов

Կատեգորիա:1915 ծնունդներ
Կատեգորիա:1918 ծնունդներ
Կատեգորիա:1953 մահեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի հրեաներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմունիստներ
Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Խորհրդային հետախույզներ
Կատեգորիա:Հունիսի 19 մահեր
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված լրտեսներ
Կատեգորիա:Մայիսի 12 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նյու Յորք քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 28 ծնունդներ