Հրանտ Նազարյան

**Հրանտ Նազարյանց** կամ **Հրանտ Նազարյան** (Hrand Nazariantz, ), հայ բանաստեղծ, ֆուտուրիզմի տեսաբան։

## Կենսագրություն
Կրթությունն ստացել է տեղի Կոստանդնուպոլսի Պերպերյան վարժարանում։ 1900 թ. մեկնել է արտասահման, եղել Իտալիայում, Ֆրանսիայում, տարվել սիմվոլիստ գրողներով։ Վերադառնալով ծննդավայր, 1902-1903 թվականներից մամուլում տպագրել է բանաստեղծություններ։ Սկզբում ստեղծագործել է հայերեն, ապա՝ իտալերեն, ֆրանսերեն։ Նրա գրիչը ավելի բեղմնավոր է դարձել օսմանյան սահմանադրության տարիներին (1908-1914), երբ ինքնուրույն և թարգմանական երկերով աշխատակցել է տասնյակ թերթերի, հանդեսների, տարեգրքերի, իր անվան շուրջ ստեղծելով նկատելի հետաքրքրություն։ 1908 թ. Պոլսում Տիգրան Զավենի հետ խմբագրել է «Սուրհանդակ» հանդեսը, 1909 թ.՝ Գարեգին Կուզիկյանի հետ՝ «Նոր հոսանք» պարբերականը։ 1911 թ. դեկտեմբերին և 1912 թ. առաջին ամիսներին Լիպարիտ Նազարյանցի հետ միասին, մասնակցությամբ Ռուբեն Զարդարյանի և Լևոն Շանթի, խմբագրում է «Ազատամարտ» շաբաթաթերթի «Բագին» գրական հավելվածը։ Բանաստեղծն աշխատակցել է բազմաթիվ թերթերի ու պարբերականների՝ «Մասիս», «Լոյս», «Շանթ», «Ազատամարտ», «Բիւզանդիոն», «Արևելք», «Հայրենիք», «Մանզումէի էֆքեար» (Կ. Պոլիս), «Արեւելեան մամուլ», «Հայ գրականութիւն» (Զմյուռնիա), «Գարուն» (Մոսկվա) և այլն, ինչպես նաև աշխատակցել է ֆրանսերեն և իտալերեն պարբերականների ու թերթերի։

1910 թ. իր ծախքով և Մերուժան Պարսամյանի առաջաբանով հրատարակում է Հերանուշ Արշակյանի բանաստեղծությունները։ Նույն թվականին տպագրում է «Եղիա Տեմիրճիպաշյանի սիրային նամակները. 1886-1889»։ Նամակագրական կապ է ունեցել ֆուտուրիզմի հիմնադիր, իտալացի գրող [Ֆիլիպո Տոմազո Մարինետտիի ]] (1876-1944) հետ, նրա մի շարք բանաստեղծություններ թարգմանել հայերեն, ապա 1910 թ. գրել «Ֆ. Մառինէտտի և ապագայապաշտութիւնը» գիրքը, որը ֆուտուրիզմին նվիրված առաջին ուսումնասիրություններից է համաշխարհային գրականության պատմության մեջ։ 1912 թ. մայիսին առանձին գրքերով լույս է տեսնում նրա հայերեն առաջին և միակ բանաստեղծական ժողովածուն՝ «Խաչուած երազներ» (Կ. Պոլիս)։ Սկզբում ստեղծագործել է հայերեն, ապա՝ իտալերեն, ֆրանսերեն։ Հրատարակել է իտալերեն գրքույկներ՝ Արշակ Չոպանյանի, Պետրոս Դուրյանի և այլ գրողների մասին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ տեղափոխվել է Իտալիա, աստիճանաբար ավելի ու ավելի մղվելով դեպի հուսալքումը։

Հրանտ Նազարյանցը հաստատվել է Բարիում, որտեղ գրական տենդագին աշխատանք է ծավալել, առանձին աշխատանք է տպագրում Պետրոս Դուրյանի մասին՝ փորձելով հայ բանաստեղծի մեծությունը տեսանելի դարձնել իտալացի ընթերցողին (Bedros Turian poeta armeno, dalla sua vita e dale sue pagine migliori, con cenno sull'Arte armena. Con una presentazione di Enrico Cardile Ed. Laterza, Bari, 1916), իտալերեն է թարգմանել է Դուրյանի «Թատրոն կամ թշվառներ» պիեսը (I Miserabili։ dramma in 5 atti di Bedros Turian, versione italiana, con prefazione di Alfredo Violante, Ed. Sonzogno, Milano), գրել «Հայաստան. իր մարտիրոսությունն ու պահանջները» գիրքը (L'Armenia։ il suo martirio e le sue rivendicazioni, con introduzione di Umberto Zanotti Bianco (aka Giorgio d'Acandra) - Collezione La Giovane Europa, Ed. Battiato, Catania, 1916), գրել է «Հայ տաղասացներ. Նրանց կյանքը և նրանց երգը» հոյակապ գիրքը, որին հիացական առաջաբան է գրում Ֆերդինանդո Ռուսսոն (I trovieri dell'Armenia, nella loro vita e nel loro canti, con cenno sui canti popolari armeni, Prefazione di Ferdinando Russo. Casa Editrice Humanitas, Bari, 1916) և որտեղ իբրև հավելված հրատարակված են Ջիվանուց, Ղազար Սեբաստացուց, Կոնստանդին Երզնկացուց, Սայաթ-Նովայից, Գրիգորիս Աղթամարցուց կատարած իր թարգմանությունները, գրում է «Արշակ Չոպանյան» խորագրով մի գրքույկ, ուր Չոպանյանի գրական դիմանկարի հետ ներկայացնում է Չոպանյանից կատարած իր թարգմանությունները (Arsciak Ciobanian։ nella sua vita e nelle sue pagine migliori, con prefazione di Mario Pilo, Ed. Humanitas, Bari, 1916)։

1919 թ. գրում է «Տիեզերական ողբերգության մեծ երգը» (Il Grande Canto della Cosmica Tragedia), որը հրապարակվել է Շահան Նաթալիի «Փիւնիկ» ամսագրում։ 1920 թ. իտալերեն թարգմանությամբ հրատարակվում են Հրանտ Նազարյանցի երկու բանաստեղծական գրքերը՝ «Վահագն» խորագրով բանաստեղծությունների և պոեմների ծավալուն ժողովածուն և հինգ մասից-հինգ հատվածից բաղկացած «Հայելին»։

1920 թվականից Հրանտ Նազարյանցը իտալացի գրող Ռոբերտո Սարվազիի հետ խմբագրել է «Fantasma» գրական ամսագիրը, որի էջերում հրատարակել է Ռուբեն Զարդարյանի, Ատոմ Յարճանյանի (Սիամանթո), Դանիել Վարուժանի, Եղիա Տեմիրճիպաշյանի ու «ուրիշ շատ մը հին ու նոր հայ բանաստեղծների և արձակագիրների էջեր՝ կենսագրական ու գրախօսական նօթերով՝ ծանօթացնելու համար, այսպէս, հայ միտքը ու հոգին իտալացիներուն»։

1962 թ. հունվարի 25-ին իտալական Բարի քաղաքում ծանր անդամալույծ վիճակում երկար տառապելուց հետո վախճանվել է։ 2008 թվականին Յուրի Խաչատրյանի առաջաբանով ու ծանոթագրություններով Երևանում հրատարակվել է Հրանտ Նազարյանցի «Աստեղահեւ մենութիւն» ընտրանին։

## Պատկերասրահ

F. T. Marinetti ei Apagajapaštoitiine.jpeg
Hran Nazariantz Tomb.jpg


## Երկեր
* Ինքնատիպ եղիր (Անգլիական Բարքեր),  "Բիւրակն", n.23, 1º maggio 1905, pp.&nbsp;446–447.
* *Եղիա Տէմիրճիպաշեանի սիրային նամակները, 1886-1889։ երկու ինքնատիպ լուսանկարներով եւ իր ձեռագիր մէկ նամակով*, Կ. Պոլիս, տպ. Տէր-Ներսէսեան, 1910.
* *Ֆ.Թ. Մառինէթթի եւ ապագայապաշտութիւնը*, Կ. Պոլիս, Օննիկ Բարսեղեան եւ որդիներ, 1910.
* *Հերանոյշ Արշակեան, Իր կեանքը եւ բանաստեղծությունները*, Կ. Պոլիս, Տէր-Ներսէսեան, 1910.
* *Խաչուած երազներ,* Կ. Պոլիս, Տէր-Ներսէսեան, 1912։
* *Դասսօ եւ իր հայ թարգմանիչները*, Կ. Պոլիս, տպ. Օննիկ Արզումանի, 1912. PDF
* Շահան Նաթալի, *Սէրի եւ ատելութեան երգեր.*, Բոստոն, տպ. «Հայրենիք», 1915. (նախաբան)
* *[[Bedros Tourian]], Poeta armeno: dalla sua vita e dalle sue pagine migliori, con un cenno sull'arte armena*, in collaborazione con Franco Nitti Valentini, con una presentazione di Enrico Cardile, Bari, Laterza, 1915.
* traduzione Bedros Turian, *I Miserabili, dramma in Cinque atti*, versione italiana di Hrand Nazariantz; con prefazione di Alfredo Violante, Milano, Sonzogno, 1916
* prefazione a Dino Fienga, *Armenia sanguinante*, Napoli, ed. G. Borrelli, 1916.
* La soluzione secondo un armeno, in "La nuova rassegna", 20 maggio 1916
* *L'Armenia, il suo martirio e le sue rivendicazioni*, con introduzione di Umberto Zanotti Bianco, Catania, Battiato, 1916.
* *I Trovieri dell'Armenia nella loro vita e nei loro canti: con cenno sui canti popolari armeni*, prefazione di Ferdinando Russo, Bari, Humanitas, 1916.
* *[[Arsciak Ciobanian]]: nella sua vita e nelle sue pagine migliori*, in collaborazione con Mario Virgilio Garea; con prefazione di Mario Pilo, Bari, Humanitas, 1917.
* prefazione a *La grasta di basilico: leggenda trecentesca siciliana* in *Teatro siciliano* di Francesco De Felice, Catania, ed. Vincenzo Giannotta, 1923.
* *L'arte di Armenia*, Bari, Laterza, 1924.
* commento a Ettore Palmieri, *La scheda dei sogni*, con una lettera di Guido da Verona, xilografie di Piero Casotti, Bari, S.E.T., 1929.
* prefazione a Luciano Landi, *Alle 5, la sera di Natale (I poveri): dramma in 3 atti* con lettera-prefazione di Hrand Nazariantz, Milano-Roma, Gastaldi, 1948.
* premessa a Milena Cianetti Fontani, *Consolazione: liriche*, Milano, Gastaldi, 1950.
* prefazione a Cecilia Picciola Ferri, *Polyphylla*, Urbino, Ist. Statale D'arte, 1950.
* prefazione di Hrand Nazariantz tradotta da Aldo Capasso a Antonio Quaremba, *Il cielo e la terra*, Napoli, Ed. La Fiaccola, 1954.
* prefazione a Enzo Contillo, *Per più placati lidi: LIRICHE*, Roma, Conte, 1954.
* a cura di Tiziano Arrigoni,*Armenia: lo sterminio dimenticato*, Piombino, La bancarella, 2008. (riedizione di *L'Armenia, il suo martirio e le sue rivendicazioni* del 1916, con un saggio del curatore e note biografiche sull'autore)
* *L'Armenia. Il suo martirio e le sue rivendicazioni*, edizione critica del Centro Studi Hrand Nazariantz di Bari, a cura di Cosma Cafueri e revisione bibliografica di Carlo Coppola, con postfazione di Anahit Sirunyan, Bari, FaL Vision, 2016.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Իտալահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում