Ցեղասպանագիտություն

**Ցեղասպանագիտություն** ()**,** ցեղասպանության երևույթում առկա օրինաչափությունների և միտումների, ինչպես նաև կոնկրետ պատճառների, բնույթի և ազդեցության վերաբերյալ կրթություն և գիտություն։ 

## Ռուանդայում կատարված ցեղասպանության մասին կրթություն
Վերջին տարիներին Ռուանդայի պատմության ուսումնական ծրագրերը հստակ սահմանում են 1994 թվականին տեղի ունեցած տուտսիների ցեղասպանության ուսումնասիրումը, հատկապես տարբեր ցեղասպանությունների համեմատական վերլուծության միջոցով՝ նպատակ ունենալով ցեղասպանությունների կանխման ուղիներ որոնել ինչպես Ռուանդայում, այնպես էլ ողջ աշխարհում։ Կա համեմատական մոտեցում, որն ակնհայտորեն արտացոլված է 2015 թվականի Կայուն զարգացման ուսումնական ծրագրում։

Կարողությունների վրա հիմնված ուսումնական ծրագրի շրջանակներում «ցեղասպանագիտությունը» նշվում է որպես միջառարկայական խնդիր, ինչի արդյունքում ցեղասպանության ուսուցումը ներառվում է տարբեր առարկաների մեջ։ Ավելին՝ նշվում է, որ Ռուանդացի երեխաները պետք է տեղեկացված լինեն տուտսի ժողովրդի դեմ իրագործված ցեղասպանության մասին՝ զուգահեռաբար ուսումնասիրելով Հոլոքոստը և այլ ցեղասպանություններ։

1994 թվականին Ռուանդայում տուտսի ժողովրդի դեմ իրականացված ցեղասպանության ուսուցումը, ինչպես նաև ցեղասպանագիտության ներմուծումը պատմության դասագրքերում և ուսումնական ծրագրերում, հանդիսացել է ազգային միասնությանն ու խաղաղությանը խթանելու աստիճանական գործընթացի մի մասը։

Այս գործընթացը ներառել է Ռուանդայի պատմության որոշ բաժինների ուսումնասիրման դադար 1995 թվականին, որն ավարտվել է, երբ 1994 թվականի ցեղասպանության մասին դրույթները ներառվել են 2008 թվականի պատմության ուսումնական ծրագրում։

Վերջին մոտեցումներն առնչվում են նաև նախաեղեռնյան կրթության կործանարար հետևանքների գիտակցմանը, քանի որ այդ կրթությունն աջակցում էր տուտսիների դեմ խտրականության տարածմանը և հիմք էր հանդիսանում այն գաղափարախոսության համար, որը հանգեցրեց ցեղասպանության։

Ի տարբերություն նախորդ իրավիճակի՝ ցեղասպանության պատմության ներառումը կրթական համակարգում՝ ճանաչումն էր այն փաստի, որ դպրոցները՝ ինչպես նաև ոչ ֆորմալ և ոչ պաշտոնական ուսումնական միջավայրերը կարևոր հարթակներ են ցեղասպանության վերաբերյալ գիտելիքների փոխանցման, դատապարտման, մերժման և հակամարտության հաղթահարման գործում։

Այս փոփոխությունները առնչվում են նաև ցեղասպանության ժառանգության ըմբռնման համար համապատասխան մանկավարժական մեթոդներին։ Ինչպես նշում է Ցեղասպանության դեմ պայքարի ազգային հանձնաժողովի () կազմում գործող Ցեղասպանության ուսումնասիրության և փաստաթղթավորման կենտրոնի գլխավոր տնօրեն Ժան-Դամասեն Գասանաբոն, ուսումնական ծրագրի այս փոփոխությունը ուղեկցվել է ուսուցման ձևի վերափոխմամբ՝ մեխանիկական հիշողության վրա հիմնված մոտեցումից դեպի քննարկման, քննադատական մտածողությանն ու վերլուծությանը խթանող համակարգ։ Այս մոտեցմամբ սովորողը դիտարկվում է որպես ուսումնական փորձառության ակտիվ մասնակից, այլ ոչ՝ պարզապես պատմությունն ավետարանի նման լուռ ընկալող։
մինի|258x258փքս|Aegis Trust կազմակերպության կայուն խաղաղության մոդել
Քիգալիի Ցեղասպանության հուշահամալիրը և *Aegis Trust* կազմակերպությունը համագործակցելով այլ ռուանդական կազմակերպությունների, մասնավորապես՝ Մարդու իրավունքների ուսուցիչների ինստիտուտի () հետ, մշակել են կրթական ծրագրեր և վերապատրաստման դասընթացներ՝ օգնելու ուսուցիչներին զարգացնել իրենց կարողությունները և ձեռք բերել համապատասխան պատմական գիտելիքներ՝ ցեղասպանությունների և զանգվածային ոճրագործությունների թեմաներով աշխատելու համար։ Նման ծրագրերը զարգացնում են քննադատական մտածողությունը, համակրանքը և բարոյական պատասխանատվությունը։

Ծրագրերում ուսումնասիրվում են պատմական օրինակները՝ առաջին հերթին հրեական ժողովրդի ցեղասպանությունը և տուտսիների ցեղասպանությունը, որոնց միջոցով կիրառվում է Կայուն խաղաղության մոդել/շրջանակը, որը նպատակ ունի կապել ցեղասպանության մասին կրթությունը ցեղասպանության կանխարգելման և խաղաղության կառուցման հետ։

## Հոլոքոստի մասին կրթություն
Ցեղասպանության մասին կրթությունը զբաղվում է «ցեղասպանություն» երևույթի ուսումնասիրությամբ, մինչդեռ Հոլոքոստի մասին կրթությունը հիմնականում կենտրոնանում է հրեական ժողովրդի դեմ իրականացված ցեղասպանության պատճառների, դինամիկայի և դրան տրված արձագանքների վրա։ Այնուամենայնիվ՝ երկու ոլորտներն էլ առավել ու առավել կապակցված են դառնում։

Ցեղասպանագիտությունը՝ որպես ակադեմիական հետազոտություն, որը ուսումնասիրում է ցեղասպանության և զանգվածային ոճրագործությունների լայն տեսություն և օրինաչափություններ, և ցեղասպանության կրթությունը ավելի տարածված է դարձել համալսարաններում և դպրոցներում, քանի որ դրանք համաշխարհային մասշտաբով կրկնվող երևույթներ են։

Այս հետազոտությունները ընդլայնվել են՝ վերլուծելու, թե ինչպե՞ս և ինչու՞ են տեղի ունենում ցեղասպանությունները։ Հոլոքոստի մասին կոնկրետ  կրթությունը ներառում է ցեղասպանության հասկացության, պլանավորման և իրագործման ուսումնասիրություն, և կարող է առաջացնել մտորումներ այն մասին, թե ինչպե՞ս կարող են Հոլոքոստի մասին դասերը նպաստել զանգվածային ոճրագործությունների կանխարգելմանը։

## Գենդերի դերը
Գիտնականներն ու ուսուցիչները ավելի ու ավելի են ճանաչում և ուսումնասիրում սեռերի դերը ցեղասպանության և այլ զանգվածային ոճրագործությունների համատեքստում։ Ուսուցիչները կարող են հաշվի առնել, թե ինչպես է սեռը ազդում, փոփոխում և արտահայտվում ցեղասպանության ընթացքում՝ սկսած դրա ռազմավարություններից մինչև զոհերի փորձառություններ։

Պատմականորեն՝ զանգվածային ոճրագործությունների մեծ մասը իրագործվել է տղամարդկանց կողմից։ Այնուամենայնիվ, ցեղասպանագետ Ադամ Ջոնսը նշում է, որ «երբ կանայք, տղամարդկանց հետ միասին, մոբիլիզացվում, կամ թույլատրվում են մասնակցել ցեղասպանության և այլ սարսափելի բռնությունների, նրանք հաճախ ցուցաբերում են նույնպիսի կամ նույնիսկ ավելի քիչ հապաղող վերաբերմունք, ինչպես տղամարդիկ»։

Օրինակ, Վենդի Լոուրերը ուսումնասիրել է երրորդ Ռայխի ժամանակ գերմանացի կանանց դերը և պարզել, որ իրենց հասարակական և մասնագիտական դիրքերի համեմատությամբ կանայք մասնակցել են հանցագործությունների իրականացմանը որպես խանդավառ վարչարարներ, գողեր, տանջողներ և մարդասպաններ։

Սեռը կարող է ձևավորել և որոշել ինչպես զոհերի փորձառությունները, այնպես էլ հանցագործների կիրառած մեթոդները ցեղասպանության և զանգվածային ոճրագործությունների ընթացքում։ Կանանց գործողությունները հաճախ ազդում է նրանց ճակատագրերի վրա։ Մյուս կողմից, հանցագործները հաճախ տարբեր կերպ են տանջում տղամարդկանց և կանանց։ Հոլոքոստի ընթացքում հղի կանայք և փոքր երեխաների մայրերը հաճախ համարվում էին անգործունակ։ Արդյունքում՝ կանայք հաճախ հայտնվում էին առաջին հերթին գազի խցիկներ ուղարկվողների թվում։ Բռնություն գործողող կողմերի նպատակն է խաթարել խմբի վերարտադրությունը՝ ինչպես խորհրդանշական, այնպես էլ ֆիզիկական մակարդակով, և հաճախ այդ պատճառով կանայք և աղջիկները ենթարկվում են սեռական բռնության՝ օրինակ՝ զանգվածային բռնաբարության կամ հարկադրված այլ գործողությունների։ Կան նաև դեպքեր, երբ տղամարդիկ համակարգված կերպով ենթարկվել են սեռական բռնության։

Գենդերային նորմերի խախտումները՝ ինչպես հոմոսեքսուալությունը և նույնասեռականությունը, նույնպես ծառայել են հիմք՝ ինչպես տղամարդկանց, այնպես էլ կանանց թիրախավորելու համար։

## Գրականություն

* Horowitz, S. R., & Veprinska, A. (2024).  *Canadian Jewish Studies Études Juives Canadiennes*, *38*, 133–159. 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ցեղասպանություն
Կատեգորիա:Հոլոքոստ