XX գոնադների դիսգենեզիա

**XX գոնադների դիսգենեզիա,** իգական հիպոգոնադիզմի տեսակ, որի դեպքում ձվարանները չեն կարողանում մակածել սեռական հասունացում բնականոն՝ 46 XX կարիոտիպ ունեցող աղջկա մոտ: XX գոնադների դիսգենեզիա ունեցող անձինք ունեն բնականոն արտաքին սեռական օրգաններ, ինչպես նաև մյուլերյան կառուցվածքներ (օրինակ՝ արգանդի պարանոց, հեշտոց, արգանդ): Գրեթե բացակայող կամ չգործող, ձգան հիշեցնող ձվարանների պատճառով (թերզարգացած ձվարաններ, որոնք փոքր են և բաղկացած են շարակցական հյուսվածքից), անհատն ունենում է էստրոգենի ցածր մակարդակ (հիպոէստրոգենիզմ) և ֆոլիկուլխթանիչ (ՖԽՀ) ու լյուտեինացնող (ԼՀ) հորմոնների բարձր մակարդակներ՝ հորմոններ, որոնք շրջանառվում են վերարտադրողական համակարգում: Արդյունքում, հաճախ ախտորոշվում է, երբ առաջանում են ուշացած սեռական հասունացման կամ ամենոռեայի հետ կապված գանգատներ: Բուժումը սովորաբար ներառում է հորմոն փոխարինող թերապիա՝ էստրոգենով և պրոգեստերոնով:

## Կլինիկական պատկեր
### Նշաններ և ախտանիշներ
XX գոնադների դիսգենեզիա ունեցող անձինք ֆենոտիպային առումով իգական սեռի ներկայացուցիչներ են՝ բնականոն ներքին և արտաքին սեռական օրգաններով, երկկողմանի ձգան հիշեցնող սեռական գեղձերով և նորմալ հասակով։ Ախտորոշումը սովորաբար կատարվում է դեռահասության տարիքում՝ ի հայտ եկող սեռական հասունացման ուշացման և ամենոռեայի կապակցությամբ։ Որոշ անհատների մոտ ձգան հիշեցնող կամ թերզարգացած ձվարանների փոխարեն կարող է դիտվել կրծքագեղձերի որոշակի զարգացում, երկրորդային ամենոռեա կամ բժշկական պատկերավորման հետազոտությունների ժամանակ (օրինակ՝ ԳՁՀ) կարող են ձվարաններում ֆոլիկուլներ հայտնաբերվել։

Գրանցվել են դեպքեր այլ ուղեկցող ախտանիշներով, ինչպիսիք են՝ նյարդազգայական խլությունը (այսինքն՝ Պերոյի համախտանիշը), նյարդաբանական շեղումները, երիկամների հիվանդությունը, մալֆորմացիոն համախտանիշները (բնածին արատների համակցություններ), ծլիկի գերաճը կամ ուղեղիկային ատաքսիան։

### Ասոցացված հիվանդություններ
«Մաքուր գոնադների դիսգենեզիա» (ՄԳԴ) տերմինն օգտագործվում է սեռական գեղձերի թերզարգացման այն տեսակը տարբերակելու համար, որը կապված է Տերների համախտանիշի հետ։ Տերների համախտանիշն առաջանում է X քրոմոսոմներից մեկի մասնակի կամ ամբողջական բացակայության հետևանքով, ինչը հանգեցնում է 45 XO կամ 45 X կարիոտիպի ձևաորման։ Տերների համախտանիշին ուղեկցող ախտանիշներից են ցածր հասակը, տակառաձև կրծքավանդակը, Սֆինքսի պարանոցը, ձվարանների առաջնային անբավարարությունը, ինչպես նաև սրտի և երիկամների արատները։ XX գոնադների դիսգենեզիա ունեցող անձինք, որպես կանոն, չունեն վերոնշյալ ախտանիշները՝ բացառությամբ ձվարանների առաջնային անբավարարության։

Մաքուր գոնադների դիսգենեզիայի (ՄԳԴ) դեպքում քրոմոսոմային հավաքակազմը լինում է կամ 46 XX, կամ 46 XY: Այսպիսով, XX գոնադների դիսգենեզիան անվանվում է նաև մաքուր գոնադների դիսգենեզիա 46 XX: Միևնույն ժամանակ, XY գոնադների դիսգենեզիան հայտնի է որպես մաքուր գոնադների դիսգենեզիա 46 XY կամ Սուայերի համախտանիշ։ Մաքուր գոնադների դիսգենեզիայով բուժառուներն ունեն բնականոն քրոմոսոմային հավաքակազմ, սակայն կարող են ունենալ տեղայնացված գենետիկական փոփոխություններ։ XX գոնադների դիսգենեզիան կապված է Սուայերի համախտանիշի հետ, քանի որ երկու վիճակներն էլ ունեն նույն ֆենոտիպը և կլինիկական պատկերը, սակայն Սուայերի համախտանիշի դեպքում կարիոտիպը 46 XY է։ Սուայերի համախտանիշ ունեցող անձանց խորհուրդ է տրվում գոնադէկտոմիա՝ Y քրոմոսոմում առկա մոզաիցիզմի պատճառով չարորակ ուռուցքների զարգացման նկատառումներից ելնելով:

Գոնադների դիսգենեզիան կապված է նաև այլ համախտանիշների հետ, ինչպիսին է, օրինակ, Վիլմսի ուռուցք-անիրիդիա համախտանիշը (WAGR համախտանիշ): Ինչպես նկարագրված է անվանման մեջ, այս համախտանիշն ունեցող անձանց մոտ առկա է Վիլմսի ուռուցք (երիկամի քաղցկեղի տեսակ), անիրիդիա (ծիածանաթաղանթի մասնակի կամ ամբողջական բացակայություն), միզասեռական համակարգի շեղումներ, ինչպես նաև զարգացման հապաղում: Գոնադների դիսգենեզիա դիտվում է նաև Դենիս-Դրաշի համախտանիշի (ազդում է երիկամների և սեռական օրգանների վրա) և Մալուֆի համախտանիշի (ախտահարում է սիրտը, սեռական օրգանները և ոսկրերը) դեպքում:

## Ախտածագում
Ենթադրվում է, որ XX գոնադների դիսգենեզիան հիմնականում առաջանում է ձվարանների զարգացման գործընթացների գենետիկական արատների հետևանքով, մասնավորապես՝ աուտոսոմ ռեցեսիվ ժառանգման միջոցով, քանի որ նկատվել են ընտանեկան դրական պատմություն կամ արյունակցական կապեր: Այնուամենայնիվ, արձանագրվել են նաև սպորադիկ դեպքեր: Ընթացիկ հետազոտությունները բացահայտել են որոշ ներգրավված գեներ (թվարկված են ստորև), որոնք հաճախ մասնակցում են սեռական գեղձերի տարբերակման և ձևավորման գործընթացներին, ինչպես նաև սաղմնային բջիջների միգրացիային:

* ՖԽՀ ընկալիչ՝ ֆոլիկուլխթանիչ հորմոնի ընկալիչն է, որն անհրաժեշտ է սեռական գեղձերի զարգացման համար: Մուտացիաները նկատվել են ինչպես ընտանեկան, այնպես էլ սպորադիկ դեպքերում։
* BMP15՝ X շղթայակցված աճի գործոնի մուտացիաներ, որն էքսպրեսվում է ձվարանների զարգացման ընթացքում։
* NOBOX՝ տրանսկրիպցիոն գործոն, որը մասնակցում է ձվաբջիջների զարգացմանը:
* FIGLA՝ տրանսկրիպցիոն գործոն, որը մասնակցում է ձվաբջիջների հետ կապված գեների ակտիվացմանը:
* PSMC3IP՝ մեյոզի մեջ ներգրավված կորիզային սպիտակուց, որը հայտնաբերվել է աուտոսոմ ռեցեսիվ ժառանգմամբ դեպքերում։
* FOXL2՝ այս գենի մուտացիան կարող է առաջացնել բլեֆարոֆիմոզի, պտոզի և հակադարձ էպիկանտի համախտանիշ՝ վիճակ, որը բնորոշվում է կոպերի արատներով և ձվարանների առաջնային անբավարարությամբ:
* eIFB գեներ (EIF2B2, EIF2B4 և EIF2B5)՝ մասնակցում են սպիտակուցների արտադրությանը: Դրանց մուտացիաները կապված են լեյկոդիստրոֆիայի և ձվարանների առաջնային անբավարարության հետ:

Այն դեպքերում, երբ XX գոնադների դիսգենեզիան ուղեկցվում է լսողության խանգարումներով (Պերոյի համախտանիշ), ներգրավված են հետևյալ գեները.

* LARS2, HARS2՝ միտոքոնդրիումային փոխադրող ՌՆԹ-ի սինթետազի երկու գեներ։
* HSD17B4՝ մասնակցում է ստերոիդոգենեզին և ճարպաթթուների նյութափոխանակությանը։
* TWNK՝ միտոքոնդրիումային հելիկազ։
* ERAL1՝ միտոքոնդրիումային ռիբոսոմային ՌՆԹ-ի շապերոն։
* CLPP՝ միտոքոնդրիումային պրոտեազ։
* RMND1՝ սպիտակուց, որը մասնակցում է միտոքոնդրիումային տրանսլյացիային։ Այս գենի մուտացիան կապված է նաև լրացուցիչ երիկամային խնդիրների հետ։

## Ախտորոշում
Քանի որ ձգան հիշեցնող ձվարանները ի վիճակի չեն արտադրել սեռական հորմոններ (թե՛ էստրոգեններ, թե՛ անդրոգեններ), երկրորդային սեռական հատկանիշների մեծ մասը չի զարգանում։ Սա հատկապես վերաբերում է էստրոգենային փոփոխություններին, ինչպիսիք են կրծքագեղձերի զարգացումը, կոնքի և ազդրերի լայնացումը ու դաշտանային ցիկլը։ Քանի որ մակերիկամները կարող են արտադրել սահմանափակ քանակությամբ անդրոգեններ և չեն տուժում այս համախտանիշի դեպքում, այս անհատների մեծ մասի մոտ կզարգանա ցայլքի մազակալում, թեև այն հաճախ մնում է նոսր։

Ախտորոշումը սովորաբար տեղի է ունենում սեռական հասունացման ուշացման հետ կապված գանգատների հետազոտման արդյունքում: Հաջորդ քայլերը ներառում են լաբորատոր հետազոտություններ, մասնավորապես՝ ՖԽՀ-ի և ԼՀ-ի մակարդակների որոշում: Այլ լաբորատոր հետազոտություններ, ինչպիսիք են տեստոստերոնի, դեհիդրոէպիանդրոստերոնի, հակամյուլերյան հորմոնի (ՀՄՀ), մարդու խորիոնային գոնադոտրոպինի (ՄԽԳ), թիրեոտրոպ հորմոնի (ԹՏՀ) և պրոլակտինի մակարդակների որոշումը, հանդիսանում են առաջնային ամենոռեայի հետազոտման որոշ ալգորիթմների մաս:

Բժշկական պատկերավորման հետազոտությունները կարող են ներառել կոնքի գերձայնային հետազոտությունը (ՈՒՁՀ) կամ մագնիսառեզոնանսային շերտագրությունը (ՄՌՇ), որոնք կհայտնաբերեն բնականոն ներքին սեռական օրգաններ, օրինակ՝ արգանդ, սակայն ձգան հիշեցնող սեռական գեղձեր, որոնք կարող են լինել փոքր և, հետևաբար, դժվար տեսանելի: Գենետիկական թեստավորումը ներառում է քրոմոսոմային քննություն՝ կարիոտիպավորման միջոցով, որպեսզի հաստատվի XX քրոմոսոմների առկայությունը՝ ի տարբերություն վերոնշյալ համախտանիշներին բնորոշ XO-ի կամ XY-ի:

## Բուժում
Բուժումը ներառում է հորմոն փոխարինող թերապիա, որը կրկնօրինակում է հորմոնների այն ֆիզիոլոգիական մակարդակները, որոնք սովորաբար ապահովում են գործող ձվարանները։ Սեռական հասունացումը և դաշտանային ցիկլը հիմնված է էստրոգենի վրա, որը կարող է տրվել բերանացի (օրալ) կամ միջմաշկային սպեղանիների ձևերով։ Էստրոգենն ունի նաև պաշտպանիչ ազդեցություն օստեոպենիայի և օստեոպորոզի դեմ, ինչպես նաև կարևոր է սիրտ-անոթային համակարգի առողջության և կյանքի հետագա փուլերում միզասեռական ապաճի կանխարգելման համար։ Պրոգեստերոնային թերապիան ավելացվում է դաշտանը սկսվելուց հետո, իսկ վերջինիս բացակայության դեպքում, էստրոգենի ընդունումից 12 ամիս անց, ինչը նվազեցնում է էնդոմետրիումի գերաճի և հետագա քաղցկեղի առաջացման ռիսկը։ Կարող են կիրառվել նաև համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչներ (ՀՕՀ)։

Ինչ վերաբերում է պտղաբերությանը, ապա հղիությունը կարող է իրականացվել դոնորական ձվաբջջի և արտամարմնային բեղմնավորման (ԱՄԲ) միջոցով, քանի որ XX գոնադների դիսգենեզիա ունեցող անձինք ունեն գործող արգանդ։

## Կանխատեսում
Կանխատեսումը կախված է նրանից, թե արդյոք այս անհատներն ունեն ուղեկցող հիվանդություններ, թե գոնադների դիսգենեզիան որևէ համախտանիշի մաս է կազմում։ Օրինակ՝ եթե անձն ունի գոնադների դիսգենեզիա որպես Վիլմսի ուռուցք-անիրիդիա համախտանիշի (WAGR համախտանիշ) մաս, ապա դա զգալի ազդեցություն է ունենում հիվանդացության (օրինակ՝ մտավոր հետամնացություն, քրոնիկ երիկամային անբավարարություն, տեսողության խանգարում) և մահացության (օրինակ՝ Վիլմսի ուռուցք) վրա։ Առանց այլ սոմատիկ արատների, XX գոնադների դիսգենեզիայի բարդությունները ներառում են պտղաբերության վրա ունեցած ազդեցությունը և այլ ուղեկցող վիճակներ, որոնք սովորաբար կապված են ձվարանների առաջնային անբավարարության հետ։ Դաշտանադադարի փուլում գտնվող կանանց շրջանում էստրոգենի ցածր մակարդակը կարող է հանգեցնել ատրոֆիկ վագինիտի, որը կապված է հեշտոցի գրգռվածության, չորության, սեռական հարաբերության և միզարձակման ժամանակ ցավի հետ։ Էստրոգենը նաև էական է ոսկրերի աճի և զարգացման համար։ Ուստի ձվարանների առաջնային անբավարարություն ունեցող դեռահասների մոտ կարող է լինել ոսկրերի հանքային խտության ավելի ցածր մակարդակ։ Սիրտ-անոթային հիվանդությունների ռիսկն ազդում է թե՛ հիվանդացության, թե՛ մահացության վրա։ Էստրոգենը կարգավորիչ դեր է խաղում ճարպային փոխանակության, էնդոթելային ֆունկցիայի, ինսուլինակայունության և բորբոքային մարկերների մեջ։ Ձվարանների առաջնային անբավարարությունից բխող սեռական և վերարտադրողական դիսֆունկցիան կապված է դեպրեսիայի, տագնապի, ցածր ինքնագնահատականի և հոգեսոցիալական սթրեսի բարձր մակարդակների հետ։

## Պատմություն
Մաքուր գոնադների դիսգենեզիայի առաջին նկարագրված դեպքը եղել է 1960 թվականին։ Տվյալ բուժառուի մոտ ենթադրվում էր Տերների համախտանիշ, սակայն առանց սպասվող արտաքին նշանների: 1951 թվականին Պերոն, Կլոտցը և Հուսեն հայտնեցին երկու քույրերի մոտ գոնադների դիսգենեզիայի և խուլության զուգակցման մասին, և այս կլինիկական պատկերն այժմ կոչվում է Պերոյի համախտանիշ:

## Տես նաև
* Տերների համախտանիշ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գինեկոլոգիական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Ժառանգական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ