Ջոն Մակադամ

**Ջոն Մակադամ** (, ), շոտլանդա - ավստրալիացի քիմիկոս, բժիշկ, բժշկական մանկավարժ, ավստրալիացի քաղաքական գործիչ և կաբինետի նախարար, ինչպես նաև Բուրկի և Ուիլսի արշավախմբի պատվավոր քարտուղար։ *[[Մակադամիա]]* (մակադամիայի ընկույզ) ցեղը անվանակոչվել է նրա անունով 1857 թվականին։ Նա մահացել է ծովում՝ Ավստրալիայից Նոր Զելանդիա ճանապարհորդության ժամանակ, 38 տարեկան հասակում։

## Վաղ կյանք
Ջոն Մակադամը ծնվել է Շոտլանդիայի Գլազգոյի Նորթբանկ քաղաքում 1827 թվականի մայիսի 29-ին  Ուիլյամ Մակադամի (1783-1853) և Հելենի (ծննդյան ազգանունը՝ Սթիվենսոն) (1803-1857) ընտանիքում։ Նրա հայրը Գլազգոյից գործարար էր, որ Քիլմարնոկում մանվածքի և տեքստիլ տպագրական գործարանի սեփականատեր էր, ինչպես նաև Գլազգոյի բյուրգես և բեյլի (մագիստրատ)։ Նրա գործընկեր արդյունաբերողները և նա, ովքեր զբաղվում էին արհեստով, քիմիայի միջոցով մշակել էին գործվածքների մեծածավալ արդյունաբերական տպագրության գործընթացներ, որոնցով հայտնի են դարձել տարածաշրջանի գործարանները։

Ջոն Մակադամը մասնավոր կրթություն է ստացել Գլազգոյում, քիմիա է սովորել Անդերսոնյան համալսարանում (այժմ՝ Ստրատքլայդի համալսարան) և շարունակել է ուսումը Էդինբուրգի համալսարանում՝ պրոֆեսոր Ուիլյամ Գրեգորիի մոտ։ 1846-1847 թվականներին նա աշխատել է որպես պրոֆեսոր Ջորջ Ուիլսոնի օգնական Էդինբուրգի համալսարանում՝ Բրաուն հրապարակում գտնվող նրա լաբորատորիայում։ Այդ տարի նա ընտրվել է Շոտլանդիայի թագավորական արվեստի ընկերության անդամ, իսկ 1848 թվականին՝ Գլազգոյի փիլիսոփայական ընկերության անդամ։ Այնուհետև նա բժշկություն է սովորել Գլազգոյի համալսարանում (LFPS, MD, 1854; FFPSG, 1855): 

Ջոն Մակադամը շոտլանդացի գիտնականների և անալիտիկ քիմիայի դասախոսների փոքր դինաստիայի անդամ էր, որի մեջ, իրենից բացի, մտնում էին նաև նրա ավագ խորթ եղբայրը՝ Ուիլյամ Մակադամը, նրա անմիջական կրտսեր եղբայրը՝ Սթիվենսոն Մակադամը (կրտսեր եղբայրը՝ Չարլզ Թոմաս Մակադամը, չնայած չէր զբաղվում որպես գիտնական, անուղղակիորեն ներգրավված էր նաև քիմիայի մեջ և «Օդհամս» քիմիական պարարտանյութերի ընկերության ավագ գործընկերն էր) և զարմիկները՝ Ուիլյամ Այվիսոն Մակադամը և Սթիվենսոն Ջեյ Սի Ջի Մակադամը, ինչպես նաև նախկին զարմիկի դուստրը՝ նրա ծոռնուհի Էլիսոնը։

1855 թվականի հունիսի 8-ին, 28 տարեկան հասակում, Մակադամը «Ադմիրալ» առագաստանավով նավարկել է դեպի Մելբուռն՝ Վիկտորիա գաղութ*։* Նա ժամանել է Ավստրալիա 1855 թվականի սեպտեմբերի 8-ին։

## Ավստրալիայի ակադեմիական կարիերա
1855 թվականին Մակադամը քիմիայի և բնական գիտությունների դասախոս է եղել Շոտլանդիայի քոլեջում, որը հիմնադրվել էր չորս տարի առաջ՝ 1851 թվականին, և այդ պաշտոնում նշանակվել էր Շոտլանդիան լքելուց առաջ։

1857 թվականին նրան Մելբուռնի համալսարանից շնորհվել է բժշկական գիտությունների դոկտորի *կոչում* ՝ ի նշան Գլազգոյի համալսարանից ստացած բժշկական գիտությունների դոկտորի կոչման:

1857-1858 թվականներին նա նաև դասավանդել է Ջիլոնգի Անգլիական եկեղեցու քերականական դպրոցում (այժմ՝ Ջիլոնգի քերականական դպրոց ) 1858 թվականին նա նշանակվել է Վիկտորիայի կառավարության վերլուծական քիմիկոս։ 1860 թվականին նա դարձել է Մելբուռն քաղաքի առողջապահության պատասխանատու: Նա գրել է մի քանի զեկույցներ հանրային առողջապահության վերաբերյալ: 

1862 թվականի մարտի 3-ին նա նշանակվել է Մելբուռնի համալսարանի բժշկական դպրոցի բժշկության (քիմիա և գործնական քիմիա) առաջին դասախոս։ Հաջորդ մի քանի տարիների ընթացքում նա դասընթացներ է վարել բժշկական ուսանողների փոքրաթիվ խմբի համար Հանրային գրադարանի հետևի վերլուծական լաբորատորիայում։ Նա նաև Գյուղատնտեսության խորհրդի անդամ էր։

## Քաղաքական կյանք
Մակադամը դարձել է Վիկտորիայի ինքնակառավարվող գաղութի Վիկտորիական օրենսդիր ժողովի անդամ՝ որպես արմատական և Հողային կոնվենցիայի կողմնակից, ներկայացնելով Քասլմեյնը։

1861 թվականին նշանակվելով Վիկտորիայի փոստի գլխավոր պետ Մակադամը հրաժարական է տվել օրենսդիր մարմնից 1864 թվականին։ Նա հովանավորել էր բժիշկների և սննդի կեղծման վերաբերյալ օրինագծեր, որոնք օրենք են դարձել 1862 և 1863 թվականներին։

## Վիկտորիայի թագավորական ընկերություն
մինի|Վիկտորիայի դահլիճի թագավորական ընկերություն, Մելբուռն։ (լուսանկարվել է 2022 թվականի հոկտեմբերին)
Մակադամը 1855 թվականին ընտրվել է Վիկտորիայի Փիլիսոփայական Ինստիտուտի անդամ և ծառայել է դրա Խորհրդում: 1857-1862 թվականներին Մակադամը ծառայել է որպես դրա պատվավոր քարտուղար և շարունակել է այդ պաշտոնը, երբ այն 1860 թվականին դարձել է Վիկտորիայի Թագավորական Ընկերություն, իսկ 1863 թվականին նշանակվել է փոխնախագահ: 1855-1860 թվականներին նա եղել է ընկերության *«Գործարքներ»* ամսագրի առաջին հինգ հատորների խմբագիրը: Նա ակտիվորեն մասնակցել է Ընկերության նիստերի դահլիճի (նրանց ներկայիս շենքը) կառուցմանը և մասնակցել է ինստիտուտի կողմից թագավորական կանոնադրություն ստանալու նախաձեռնությանը: Նա տեսել է երկուսն էլ իր պաշտոնավարման ընթացքում, երբ 1860 թվականի հունվարին Փիլիսոփայական Ինստիտուտը դարձել է Վիկտորիայի Թագավորական Ընկերություն և հավաքվել է նրանց նոր շենքում։

## Բըրքի և Ուիլսի արշավախումբ
1857-1865 թվականներին Մակադամը Վիկտորիայի Թագավորական Ընկերության Հետազոտական Կոմիտեի պատվավոր քարտուղարն էր, որը կազմակերպել էր Բյորկի և Ուիլսի արշավախումբը։

Արշավախումբը կազմակերպվել էր ընկերության կողմից՝ Ավստրալիա մայրցամաքը հարավից մինչև հյուսիսային ափերը հատելու, այն քարտեզագրելու և գիտական տվյալներ ու նմուշներ հավաքելու նպատակով։ Այդ ժամանակ Ավստրալիայի ներքին տարածքի մեծ մասը դեռևս չէր ուսումնասիրվել եվրոպացի գաղութարարների կողմից և նրանց համար անհայտ էր։ 1860-1861 թվականներին Ռոբերտ Օ'Հարա Բուրկը և Ուիլյամ Ջոն Ուիլսը գլխավորել են 19 տղամարդկանցից բաղկացած արշավախումբը՝ այդ մտադրությամբ հատելով Ավստրալիան հարավում գտնվող Մելբուռնից մինչև հյուսիսում գտնվող Կարպենտարիայի ծոցը՝ մոտ 2000 մղոն հեռավորության վրա։ Երեք տղամարդիկ, ի վերջո, ավելի քան 3000 մղոն ճանապարհ են անցել Մելբուռնից մինչև Կարպենտարիայի ծոցի ափերը և վերադարձել Քուփեր Քրիքի կայանատեղի։ Փորձի ժամանակ զոհվել են յոթ տղամարդ, այդ թվում՝ առաջնորդներ Բյորկը և Ուիլսը։ Հյուսիսային ափ հասած չորս տղամարդկանցից միայն մեկը՝ Ջոն Քինգն է կենդանի մնացել բնիկների օգնությամբ և վերադարձավ Մելբուռն։

Այս արշավախումբը դարձել է առաջինը, որը հատել է Ավստրալիա մայրցամաքը։ Այն մեծ նշանակություն է ունեցել Ավստրալիայի հետագա զարգացման համար և կարող է համեմատվել Լյուիսի և Քլարկի արշավախմբի հետ, որը ցամաքային ճանապարհով հասել է Հյուսիսային Ամերիկայի Խաղաղ օվկիանոսի ափ՝ Միացյալ Նահանգների զարգացման համար։

Արշավախմբի մեծ թվով զոհերից հետո սկզբնական քննադատությունն ընկել է Թագավորական ընկերության վրա, սակայն պարզ է դարձել, որ նրանց հեռատեսությունը չէր կարող կանխել մահերը, և դա լայնորեն ճանաչվել է, երբ հայտնի է դարձել, որ որպես Բըրքի և Ուիլսի արշավախմբի հետազոտական կոմիտեի քարտուղար՝ դոկտոր Մակադամը պնդել էր նրանց անվտանգության համար բավարար միջոցներ ձեռնարկելու անհրաժեշտության վրա։

## Մակադամիա
մինի|Մակադամիա ընկույզ ծառի վրա
Մակադամիա ընկույզը ( մակադամիա ցեղ) հայտնաբերվել է եվրոպացի գաղութարարների կողմից, և հետագայում ծառը նրա անունով է կոչել նրա ընկեր և գործընկեր Ֆերդինանդ ֆոն Մյուլլերը (1825-1896), որ Մելբուռնի Թագավորական բուսաբանական այգիների տնօրենն էր: Ծառը նրա անունը տվել է մակադամիա ընկույզներին: *Մակադամիա* ցեղը առաջին անգամ գիտականորեն նկարագրել է 1857 թվականին դոկտոր Մյուլլերը, և նա նոր ցեղը անվանել է իր ընկեր դոկտոր Ջոն Մակադամի պատվին: Մյուլլերը մեծ քանակությամբ տաքսոնոմիա էր արել բուսական աշխարհի վերաբերյալ՝ անվանելով անթիվ ցեղեր, բայց ընտրել էր այս «...գեղեցիկ ցեղը, որը նվիրված է մեր ինստիտուտի տաղանդավոր և արժանի քարտուղար Ջոն Մակադամին, բժշկական գիտությունների դոկտորին»։

## Ավստրալիական կանոններով ֆուտբոլ
1858 թվականի օգոստոսի 7-ին Մակադամը, Թոմ Ուիլսի հետ միասին, մրցավարել է Շոտլանդական քոլեջի և Մելբուռնի քերականության դպրոցի միջև կայացած ֆուտբոլային խաղը։ Այս խաղը նախորդել է ժամանակակից ավստրալիական կանոններով ֆուտբոլին և հիշատակվում է Մելբուռնի կրիկետի դաշտի դիմաց տեղադրված արձանով։ 

Այդ ժամանակվանից ի վեր երկու դպրոցները մրցում են ամեն տարի, վերջերս՝ Քորդներ-Էգլսթոնի գավաթի համար։

## Մելբուռնի համալսարան
Մակադամը 1861 թվականին եղել է Վիկտորիայի արդյունաբերական ցուցահանդեսի քարտուղարը և դրա փակվելուց կարճ ժամանակ անց սկսել է բժշկական ուսանողների համար քիմիայի վերաբերյալ դասախոսություններ կարդալ։ Այս դասախոսությունները նպաստել են Մելբուռնի համալսարանի բժշկական դպրոցի 1862 թվականին ձևավորմանը։ Նա նշանակվել է համալսարանի քիմիայի առաջին դասախոս։

## Գիտական ընկերություններ
* 1847 թվականին՝ Արքայական Շոտլանդական Արվեստի Ընկերության անդամ
* 1848 թվականին՝ Գլազգոյի փիլիսոփայական ընկերության (այժմ՝ Գլազգոյի թագավորական փիլիսոփայական ընկերություն) անդամ
* 1855 թվականին ընտրվել է Գլազգոյի համալսարանի բժիշկների և վիրաբույժների ֆակուլտետի անդամ
* 1855 թվականին ընտրվել է Վիկտորիայի փիլիսոփայական ինստիտուտի անդամ (1857-1859 թվականներին՝ պատվավոր քարտուղար), որը հետագայում՝ իր պաշտոնավարման ընթացքում, դարձել է Վիկտորիայի թագավորական ընկերություն (1855-1860 թվականներին խմբագրել է նրանց *աշխատությունները*)
* 1860 թվականին Վիկտորիայի թագավորական ընկերության փոխնախագահ
* 1861 թվականին Վիկտորիայի արդյունաբերական ցուցահանդեսի քարտուղար։

## Ընտանիք
1856 թվականի սեպտեմբերի 18-ին՝ Շոտլանդիայից ժամանելուց մեկ տարի անց, նա ամուսնացել է Էլիզաբեթ Քլարկի հետ Մելբուռնում, որն իր հարսանիքից երեք օր առաջ իր աղախնի հետ ժամանել էր *«Ադմիրալ»* նավով։ Ջոնն ու Եղիսաբեթը երկու որդի են ունեցել։

## Մահ
1865 թվականի մարտին Մակադամը նավարկել է Նոր Զելանդիա՝ կնոջը մահացու թունավորելու մեջ մեղադրվող կապիտան Վ.Ա. Ջարվիի դատավարության ժամանակ ցուցմունք տալու համար, սակայն ատենակալները դատավճիռ չեն կայացրել։ Վերադարձի ճանապարհորդության ժամանակ Մակադամը փոթորկի ժամանակ կոտրել է կողոսկրերը։ Բժշկական պատճառներով նրան խորհուրդ են տվել չվերադառնալ հետաձգված դատավարությանը, սակայն նա վերադարձել է և մահացել նավի վրա 1865 թվականի սեպտեմբերի 2-ին։ Նրա բժշկական ուսանող-օգնական Ջոն Դրամոնդ Քըրքլենդը ցուցմունք է տվել դատավարության ժամանակ Մաքադամի փոխարեն, և Ջարվեյը դատապարտվել է։

*«Ավստրալիական լուրեր»-ը* մեկնաբանել է. «Մահվան պահին դոկտոր Մակադամը ընդամենը 38 տարեկան էր. կասկած չկա, որ հանրության համար նրա կատարած բազմազան և ծանր պարտականությունները մեծ մասամբ պետք է վերագրվեն նրա կյանքի տևողության կրճատմանը»։ «*Ավստրալիական բժշկական ամսագիրը»* նշել է. «Որոշ ժամանակ նրա ընկերների համար ակնհայտ էր, որ նրա ընդհանուր առողջությունը վատանում էր. որ բնականաբար ամուր և կենսուրախ մարմինը աստիճանաբար քայքայվում էր նրա զբաղեցրած բազմազան պաշտոնների անդադար և տանջալից պարտականությունների պատճառով»։ Հետաքննության դատավճռում (նա մահացել է ծովում) ասվում է. «Նրա մահվան պատճառը չափազանց թուլությունն ու ընդհանուր հյուծվածությունն էր»։ 

Ջոն Մակադամի գերեզմանը գտնվում է Մելբուռնի գլխավոր գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*