Սելիշ

**Սելիշ ծով** ()՝ ծով Խաղաղ օվկիանոսի ծայրամասում, որը գտնվում է Կանադայի Բրիտանական Կոլումբիա նահանգում և ԱՄՆ Վաշինգտոն նահանգում։ Այն ներառում է Ջորջիա նեղուցը, Խուան դե Ֆուկայի նեղուցը և Փյուջեթ ծոցը միացնող ալիքների և հարակից ջրային ուղիների բարդ ցանցը։

Ծովը ձգվում է Ջորջիայի նեղուցից հյուսիս գտնվող Դիսքավերի կղզիների ջրանցքներից մինչև Փյուջեթ ծոցի հարավային ծայրամասում գտնվող Բադդ ֆյորդ։ Բաց Խաղաղ օվկիանոսից այն մասամբ բաժանված է Վանկուվեր կղզուց և Օլիմպիական թերակղզուց։

Ափի մեծ մասը Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիսարևմտյան մեգապոլիսի մի մասն է։ Տարածաշրջանը խարսխված է Վանկուվերի մետրոյով դեպի հյուսիս, իսկ մետրո Սիեթլը՝ հարավում։ Սելիշ ծովի մյուս քաղաքները ներառում են Բելինգհեմը, Պորտ Անջելեսը և Վիկտորիան։ 2021 թվականի տվյալներով տարածաշրջանում ապրում է 8,76 միլիոն մարդ։

## Անուն
### Ստուգաբանություն
«Սալիշ ծով» տերմինի առաջին հայտնի կիրառումը եղել է 1988 թվականին, երբ Բերթ Ուեբերը (աշխարհագրության և բնապահպանական սոցիալական գիտությունների պատվավոր պրոֆեսոր) Հաքսլիի շրջակա միջավայրի քոլեջում (Արևմտյան Վաշինգտոնի համալսարանում` Բելիգնհեմ, Վաշինգտոն) ստեղծել է տարածաշրջանի միացյալ ջրերի անվանումը՝ նպատակ ունենալով լրացնել Ջորջիա նեղուց, Փյուջեթ ծոց և Խուան դե Ֆուկայի նեղուց անունները, այլ ոչ թե փոխարինել դրանք։ Տերմինի ընդունումը, նրա խոսքով, կբարձրացնի գիտակցությունը տարածաշրջանի ջրերի և էկոհամակարգերի մասին հոգալու մասին։ Ուեբերի ջանքերը վերագրվում են տերմինի պաշտոնական ճանաչմանը Կանադայում և ԱՄՆ-ում։

### Սելիշի ափի բնակչությունը
thumb|left|225px|Սելիշի ափի լեզուների տարածումը 19-րդ դարի սկզբին
Սելիշի ափում բնիկ ժողովուրդներն են, որոնք ապրում են հարավարևմտյան Բրիտանական Կոլումբիայում և հյուսիս-արևմտյան Վաշինգտոնում Սելիշ ծովի երկայնքով և ունեն ընդհանուր լեզվական և մշակութային ծագում։ Սելիշի ափը համարվում է ավելի մեծ խմբի մշակութային և լեզվական հիմնական ճյուղերից մեկը, որը հայտնի է որպես Սելիշան կամ Սելիշ։ Ճանաչված են Սելիշ լեզվաընտանիքի հինգ բաժիններ, որոնցից առաջնային երկուսն են Սելիշի ափը և Ինտերիեր Սելիշը։ Սելիշների ընտանիքը բաղկացած է 23 առանձին լեզուներից։ Եվրոպացի և ամերիկացի հետախույզներն առաջին անգամ հանդիպել են Սելիշի մարդկանց Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիսարևմտյան ափին 18-րդ դարի վերջին։ Առաջին մանրամասն տեղեկությունը ստացվել է 1804–1806 թվականների Լյուիսի և Քլարկի արշավախմբի կողմից։ Ի սկզբանե «Սելիշ» տերմինը կիրառվել է միայն Մոնտանայի Ֆլետհեդ լճի շրջանում բնակվող ներքին Սելիշ Ֆլաթհեդների ցեղի համար։ 20-րդ դարի կեսերին այն ընդլայնվել էր՝ ընդգրկելով նույն լեզվով խոսող բոլոր մարդկանց։ Ֆլաթհեդների ցեղը շարունակում է իրենց լեզուն և մշակույթը անվանել Սելիշ։ Ֆլաթհեդ լճի տարբերակային անվանումն է «Սելիշ լիճ»։ Սելիշ ծով անվանումը կիրառվել է միայն 20-րդ դարի վերջին։ Այս տարածքի համար Սելիշի ափի լեզուներից որևէ մեկում  գոյություն չունի ընդհանուր անուն ջրային օբյեկտերնից որևէ մեկի համար։

Սելիշ ծովի ջրային ուղիները կարևոր առևտրային ուղիներ էին Սելիշի ափի համար, և դրանք շարունակում են մնալ սննդի և այլ ռեսուրսների աղբյուր բնիկ ժողովուրդների համար։ Ավազանն ընդգրկում է ոչ միայն ափամերձ Սելիշ ժողովուրդների, այլև Հյուսիսային Վակաշան և Հարավային Վակաշան ժողովուրդների տարածքները (Նուու-չահ-նուլթ, Մաքահ և Դիտիդահթ) և նախկինում՝ Չիմակումի ժողովուրդը (չիմակուական ժողովուրդ, որը կապված է Կվիլեուտի հետ, որն այլևս գոյություն չունի որպես ճանաչելի խումբ, որը ոչնչացվել է Սուկամիշների և մյուսների կողմից 19-րդ դարում)։

### Պաշտոնական ճանաչում
2008 թվականի մարտին «Chemainus First Nation»-ն առաջարկեց Ջորջիայի նեղուցը վերանվանել «Սելիշ ծով», որը, ըստ տեղեկությունների, արժանացավ Բրիտանական Կոլումբիայի աբորիգենների հարաբերությունների նախարար Մայք դե Յոնգի հավանությանը, ով խոստացավ այն ներկայացնել Բրիտանական Կոլումբիայի Գործադիր խորհրդի քննարկմանը։ «Սելիշ ծով» անունը պաշտոնական դարձնելու համար պահանջվում էր պաշտոնական դիմում ներկայացնել Կանադայի աշխարհագրական անունների խորհրդին։ Զուգահեռաբար ամերիկյան շարժումը, որը քարոզում էր անունը, ուներ այլ սահմանում, որը միավորում էր Խուան դե Ֆուկայի նեղուցը և Փյուջեթ ծոցը, ինչպես նաև Ջորջիայի նեղուցը և հարակից ջրերը՝ Սելիշ ծովի անվան տակ։

2009 թվականի օգոստոսին Բրիտանական Կոլումբիայի աշխարհագրական անունների գրասենյակը հաստատեց մի բանաձև, որով Կանադայի աշխարհագրական անունների խորհրդին առաջարկվում էր ընդունել Սելիշ ծով անունը՝ ԱՄՆ աշխարհագրական անունների խորհրդի հաստատմամբ։ Անվանումը հաստատվել է Վաշինգտոնի նահանգի աշխարհագրական անունների խորհրդի կողմից 2009 թվականի հոկտեմբերի վերջին։ Այն հաստատվել է Միացյալ Նահանգների աշխարհագրական անունների խորհրդի կողմից 2009 թվականի նոյեմբերի 12-ին և Բրիտանական Կոլումբիայի աշխարհագրական անունների գրասենյակի կողմից 2010 թվականի փետրվարին։ Ֆրանսիական *Mer des Salish* անունը պաշտոնական է նաև Կանադայում։

2019 թվականին Սելիշ ծովի մերձակայքում գտնվող բնակիչների հարցման արդյունքում Վաշինգտոնի բնակիչների միայն 9%-ը և բրիտանական կոլումբացիների 15%-ը կարողացան ճիշտ ճանաչել և անվանել Սելիշ ծովը։

### Այլ անուններ
Տարածաշրջանը, որն ընդգրկում է այս ջրային ուղիները, հայտնի է կամ հայտնի է նաև որպես Ջորջիա-Փյուջեթ կամ Փյուջեթ-Ջորջիա ավազան, կամ, ինչպես Ջորջիայի իջվածք, Ջորջիայի ավազան կամ Փյուջեթ ծոց և այլն։ Տարածաշրջանի կանադական աշխարհի կեսն անվանվել է 1792 թվականին Ջորջ Վանկուվերի կողմից և հաճախ այն կոչվում է Ջորջիայի նեղուց, տերմին, որն ընդգրկում է Ջորջիայի նեղուցը և նրա ծայրամասային բոլոր այլ ջրերը, ինչպես նաև նրա ափերի կամ կղզիների վրա գտնվող կղզիները։

## Աշխարհագրություն
thumb|right|Արևի լույսը արտացոլվում է Սելիշ ծովից, ինչպես երևում է ISS-ից 2020 թվականի ապրիլի 11-ին
thumb|Սելիշ ծովը՝ օլիմպիական թերակղզու հետին պլանում
Սելիշ ծովի երկարությունը մոտ 440 կմ (270 մղոն) է և մակերեսը կազմում է մոտ 18000 կմ2 (6900 քառակուսի մղոն), որը մոտավորապես հավասար է Հյուսիսային Եվրոպայի Ռիգայի ծոցին։ Սա միավորում է Ջորջիայի նեղուցի ընդհանուր մակերեսը (6400 կմ2 կամ 2471 մղոն), Խուան դե Ֆուկայի նեղուցը (4400 կմ2 կամ 1699 մղոն), Փյուջեթ ծոցը (2500 կմ2 կամ 965 մղոն), Անապատի ծոցը (1100 կմ2 կամ 425 մղոն) և այլ ջրային տարածքներ (3600 կմ2 կամ 1390&nbsp;mi2)։ Ծովը ունի 130 մ (430 ոտնաչափ) միջին խորություն և առավելագույն խորության հասնում է Ջերվիս ֆրոյդում՝ 670 մ (2200 ոտնաչափ)։

### Սահմանները
Անդրսահմանային Ջորջիայի ավազան-Փյուջեթ ծոց բնապահպանական ցուցանիշների աշխատանքային խումբը սահմանում է Սելիշ ծովի սահմանները հետևյալ կերպ.
*Արևմուտքում*. Խուան դե Ֆուկա նեղուցի մուտքը (Քեյփ Ֆլատերիի և Կարմանա Պոյտի միջև գիծը)։

*Հարավում*. Փյուջեթ ծոցի հարավային մասը

*Հյուսիսում.* Ընդլայնում է Ջորջիայի նեղուցից այն կողմ՝ ներառելով այն նեղուղներն ու ջրային ուղիները, որտեղ ջրհեղեղը կամ մակընթացային ալիքը հարավից է. Դիսքավերի նեղուցը Սեյմուր նեղուցից հարավ, Սուտիլ նեղուցը Փեն կղզիներից հարավ, Լյուիս նեղուցը, Վեդդինգթոն նեղուցը և Փենդրել ծոցը, Անապատի ծոցը, և Հոմֆրեյի հարավային մասը։


### Ջրաբանություն
Սելիշ ծովի ջրբաժանի (չհաշված Վերին Ֆրեյզեր գետի ջրբաժանը) ընդհանուր մակերեսը կազմում է մոտ 110,000 կմ2 (42,000 քառակուսի մղոն), ինչը վեց անգամ գերազանցում է բուն ծովի մակերեսը։ Ծով թափվող հիմնական գետերն են Ֆրեյզեր գետը, Նիսկուալլի գետը, Նուկսակ գետը, Պույալուպ գետը, Սքագիտ գետը, Սնոհոմիշ գետը և Սքվամիշ գետը։

Բազմաթիվ գետերից քաղցրահամ ջրի հոսքը դեպի Սալիշ ծով և Խուան դե Ֆուկայի նեղուցից աղի ներմուծումը ստեղծում է աղիության գրադիենտ, որը զգալիորեն տարբերվում է՝ կախված օվկիանոսի հոսանքների և գետերի արտահոսքի սեզոնային փոփոխություններից։ Ֆրեյզեր գետը քաղցրահամ ջրի միակ ամենամեծ աղբյուրն է՝ 3,475 մ3/վ (122,700 խորանարդ ֆուտ/վ) և 17,000 մ3/վ (600,000 խորանարդ ֆուտ/վրկ) ելքի միջին արագությամբ։

Միջանկյալ խորություններում բնակվելու ժամանակը միջինը 60 օր է Փյուջեթ ծոցում և 160 օր Ջորջիայի նեղուցում։

### Կղզիներ
thumb|right|Հարավային Ծոցի կղզիների անտառածածկ կղզիներ և ճահիճներ
Սալիշ ծովը պարունակում է ավելի քան 400 կղզի, որոնց մեծ մասը կարելի է խմբավորել երեք կղզիների խմբերից մեկի մեջ՝ Դիսքավերի կղզիներ, Ծոցի կղզիներ և Սան Խուան կղզիներ։

Վաշինգտոնի Ուիդբի կղզին ամենամեծ և ամենաբազմամարդ կղզին է, որի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 436,9 կմ2 (168,7 քառակուսի մղոն) և 2010 թվականի տվյալներով՝ 69,480 բնակչություն։ Բեյնբրիջ կղզին, որը նույնպես Վաշինգտոնում է, ամենախիտ բնակեցված կղզին է՝ 2019 թվականի դրությամբ՝ 354 բնակիչ/կմ2(916 բնակիչ/մ2)։ Կանադական կողմում ամենամեծ կղզին Տեխադա կղզին է՝ 300,45 կմ2 (116,00 քառակուսի մղոն), բայց բնակչությունը 1000–2000 մարդ է։

## Երկրաբանություն
Սելիշ ծովը գտնվում է Ջորջիայի իջվածքում, որը ձևավորվել է մայրցամաքային սալերի տեկտենիկայից մոտ 150 միլիոն տարի առաջ։ Այնուհետև իջվածքը քանդվեց Վաշոնի սառցադաշտի ժամանակ Կորդիլերյան սառցաշերտի առաջխաղացմամբ և նահանջով, որը տևեց մոտ 19,000-ից մինչև 16,000 BP: Սառցե շերտի նահանջը բացահայտեց սպիացած լանդշաֆտ, որը լցված էր ծովի ջրով, երբ այն նահանջեց այժմյան Խուան դե Ֆուկայի նեղուցից այն կողմ։

## Էկոլոգիա
### Ջրային էկոհամակարգ
Սելիշ ծովը աջակցում է ակտիվ և դինամիկ ծովային էկոհամակարգին, որտեղ գերակշռում են աղի, սննդանյութերով հարուստ պայմաններին համապատասխան տեսակներ։ Ինչպես բոլոր ծովային սննդային ցանցերում, Սելիշ ծովը պարունակում է մի շարք տրոֆիկ խմբեր, որոնց հիմնական արտադրողներն են ավտոտրոֆ ջրիմուռները։ Բրիտանական Կոլումբիայի և Վաշինգտոնի ջրահեռացման գետային համակարգերը մեծ քանակությամբ նստվածք և լուծված սննդանյութեր են ներմուծում Սելիշ ծով։

#### Ֆլորա
[thumb|right|«Nereocystis» լամինարիան ափ է դուրս եկել [Վիկտորիա (քաղաք, Կանադա)|Վիկտորիայի մոտ]]
Սելիշ ծովը հյուրընկալում է ջրիմուռների տեսակների բազմազան համայնք, որոնք ապահովում են մեծ քանակությամբ բարձրորակ բնակավայրեր կոշտ, քարքարոտ ենթաշերտերով տարածքներում։ Այս ջրիմուռների տեսակներից ամենամեծը ներառում է «Nereocystis» ջրիմուռներ և հսկա գորշ ջրիմուռներ։

Օձաձուկային մարգագետինները շատ են ծովի ավելի ծանծաղ շրջաններում։

#### Ֆաունա
thumb|right|Խոյադելֆինի լողը Հուդ ջրանցքում
Սելիշ ծովում բնակվում են 253 ձկնատեսակներ, որոնք ընդրկված են 78 ընտանիքներում և 31 կարգերում։ Այս տեսակները ներառում են մեկ լորձունակերպներ, երկու պետրոմիզոնտիդներ, 18 կռճիկային ձկներ և 230 ոսկրոտ ձկներ։

Բացի այդ, ծովը հյուրընկալում է ծովային կաթնասունների 37 տեսակների, որոնցից առավել հայտնի են Ստելլեր ծովային առյուծները, սապատավոր կետերը և խոյադելֆինները (օրկաները)։ Մինչ կաթնասուններ ուտող խոյադելֆինները աստիճանաբար ավելանում են թվաքանակով, ձկներ ուտող հարավային խոյադելֆինները պայքարում են գոյատևելու համար սաղմոնի ցածր պոպուլյացիայի և ինբրենդի պատճառով։ 2019 թվականին, խոյադելֆինների պոպուլյացիան 35 տարվա ընթացքում հասել էր նվազագույնին՝ երեք չափահաս առանձնյակների մահից հետո և երեք տարվա ընթացքում ողջ մնացած ձագերից հետո՝ պոպուլյացիայում թողնելով միայն 73 խոյադելֆին։ 2021 թվականին սապատավոր կետերի պոպուլյացիայի աճ կարող է տեղի ունենալ՝ Սելիշի ջրերում նկատված ռեկորդային 21 սապատավոր կետերի ձագերի հաշվին։

Խուան դե Ֆուկայի նեղուցում ավելի ու ավելի հաճախ են նկատվում ծովային ջրասամույրներ։

#### Սպունգային խութեր
Սալիշ ծովի հանքային հարուստ ջրերը իդեալական միջավայր են ապակե սպունգային խութերի ձևավորման համար։ Ենթադրվում էր, որ այս խութերը անհետացել են կավճի ժամանակաշրջանում կամ դրանից անմիջապես հետո, մինչև 1987 թվականին Բրիտանական Կոլումբիայի ափի մոտ հայտնաբերվեց գոյություն ունեցող խութերի մեծ հավաքածու։ Իրենց գիտական և էկոլոգիական կարևորության պատճառով Սելիշ ծովի բոլոր հայտնի սպունգային խութերը պաշտպանված են ձկնորսական գործունեությունից։

### Ցամաքային էկոհամակարգ
Սալիշ ծովը շրջապատող հարթավայրերը հանդիսանում են WWF-ի կողմից նշանակված Պուգետի հարթավայրային անտառների և Կենտրոնական Խաղաղօվկիանոսյան ափամերձ անտառների էկոշրջանների մի մասը։

Տարածքում հայտնաբերված 172 թռչունների տեսակներից 72-ը մեծապես կախված են ծովային էկոհամակարգից իրենց սնունդի համար։

## Պատմություն
2007 թվականի օգոստոսի 20-ից Սելիշ ծովի ափերին հայտնաբերվել են մարդու առնվազն 20 անջատված ոտքեր։ Առաջին հայտնագործությունը՝ 2007 թվականի օգոստոսի 20-ին, եղել է Բրիտանական Կոլումբիայի Ջեդեդիա կղզում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Թակեր, Բրայան և Ռուբեն Ռոուզ-Ռեդվուդ (2015), «Ապագաղութացնե՞լ քարտեզը. տեղանունային քաղաքականությունը և Սելիշ ծովի վերականգնումը», Կանադական աշխարհագրագետ 59 (2)։ 194–206:

## Արտաքին հղումներ

* Քարտեզ, որը ուրվագծում է Սալիշ ծովի սահմանները և նրա շրջակա տեղագրությունը։
::
* «ARCGIS» Սելիշ ծովի և շրջակայքի ավազանի քարտեզ
* «Kwiáht» կենտրոն Սելիշ ծովի պատմական էկոլոգիայի համար
* Որտե՞ղ է Սելիշ ծովը  Սելիշ ծովի ատլասում, Արևմտյան Վաշինգտոնի համալսարան

Կատեգորիա:Խաղաղ օվկիանոսի ծովեր
Կատեգորիա:Ծովեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ծովեր ըստ երկրի
Կատեգորիա:Ծովեր ըստ մայրցամաքի
Կատեգորիա:Ծովեր ըստ օվկիանոսների