Պետական հեղաշրջում Գվինեա-Բիսաուում (2025)

2025 թվականի նոյեմբերի 26-ին Գվինեա-Բիսաուում տեղի է ունեցել ռազմական հեղաշրջում և ձերբակալվել է այդ երկրի նախագահ Ումարու Սիսոկո Էմբալոն։ Հեղաշրջումը տեղի է ունեցել Գվինեա-Բիսաուում ՝2025 թվականի նոյեմբերի 23-ին կայացած ընդհանուր ընտրությունների արդյունքների պաշտոնական հրապարակումից մեկ օր առաջ, ընտրություններ, որոնցում Էմբալոն առաջադրվել էր ևս մեկ ժամկետով որպես երկրի նախագահ պաշտոնավարելու նպատակադրումով։

## Իրադարձությունների ընթացքը
2025 թվականի նոյեմբերի 23-ին Գվինեա-Բիսաուում անցկացվել է նախագահական հերթական ընտրությունների առաջին փուլը։ Այն բանից հետո, երբ գլխավոր ընդդիմադիր կուսակցությունը՝ PAIGC-ն, զրկվել է նախագահական ընտրություններին մասնակցելու իրավունքից, քվեարկության վստահելիությունը կասկածի տակ է դրվել քաղաքացիական հասարակության խմբերի և դիտորդների կողմից: ECOWAS-ը հետ է կանչել իր դիտորդական առաքելությունը՝ արտաքսման սպառնալիքի տակ լինելուց հետո: Աֆրիկյան միության դիտորդները, այնուամենայնիվ ներկա են գտնվել ընտրություններին: Ընտրական պայքարի մեջ են մտել տասներկու թեկնածու, այդ թվում՝ Ումարու Սիսոկու Էմբալոն, որը զբաղեցրել է նախագահի պաշտոնը 2020 թվականից։ Ընդդիմության առաջատար թեկնածուն Ֆեռնանդո Դիաշ դա Կոշտան է եղել։ Այդ նույն օրը երեկոյան և՛ Էմբալոն, և՛ դա Կոշտան հայտարարել են, որ հաղթանակ են տարել։ Ակնկալվում է, որ ընտրությունների առաջին փուլի պաշտոնական արդյունքները հրապարակվել են նոյեմբերի 27-ին։

Նոյեմբերի 26-ին զինվորականները ձերբակալել են Էմբալոյին: Ինչպես վերջինս հայտնել է աֆրիկյան *Jeune Afrique* պարբերականի աշխատակցին՝ կեսօրին, երբ իր գրասենյակում է եղել, զինվորական համազգեստով տղամարդիկ ներխուժել են նախագահական պալատ։ Դրան նախորդել է նախագահական պալատի դիմաց կատարված փոխհրաձգությունը։ Նախագահի հետ ձերբակալվել են գլխավոր շտաբի պետ, գեներալ Բիագե Նա Նտանը, վերջինիս տեղակալ, գեներալ Մամադու Տուրեն և ներքին գործերի նախարար Բոչե Կանդեն։ Զինվորականները ձերբակալել են նաև ընդդիմադիր թեկնածու դա Կոշտային, նրան սատարող նախկին վարչապետ, Գվինեայի և Կաբո Վերդեի անկախության աֆրիկյան ընդդիմադիր կուսակցության առաջնորդ Դոմինգուշ Սիմոյնշ Պերեյրային։ Հեղաշրջումը կազմակերպելու մեջ Էմբալոն մեղադրել է բանակի գլխավոր շտաբի պետ Հորտա Ինտե Նանին։

Օրվա երկրորդ կեսին ապստամբների առաջնորդ Դենիս Ն՛Կանյան պետական հեռուստատեսությամբ հանդես է եկել հայտարարությամբ, ըստ որի զինվորականները, որոնք իրենց հռչակել էին «Ազգային անվտանգության և հասարակական կարգի վերականգնման բարձրագույն ռազմական հրամանատարություն», որոշել էին զավթել իշխանությունը, քանզի բացահայտել էին «ընտրությունների արդյունքները մանիպուլյացիայի ենթարկելու միջոցով» երկիրը անկայունացնելու ծրագիր, որում ներգրավված են եղել անհայտ քաղաքական գործիչներ և «մի հայտնի թմրավաճառ»։ Հայտարարության մեջ նշվել է, որ ընտրական գործընթացը, երկրի բոլոր պետական հաստատությունների ու լրատվամիջոցների գործունեությունը կասեցվում են, բոլոր սահմանները փակվում են և սահմանվում է պարետային ժամ։

Ժողովրդական ճակատի քաղաքացիական կոալիցիան, ինչպես նաև Արիստիդիշ Գոմեշը, որը վերջին 20 տարիների ընթացքում երեք անգամ զբաղեցրել է Գվինեա-Բիսաուի վարչապետի պաշտոնը, հայտարարել են, որ հեղաշրջումը Էմբալոյի կողմից «բեմադրված միջոցառում» է, որը կազմակերպվել է ընտրությունների արդյունքների հրապարակումը կանխելու նպատակով։

Հենց այդ նույն օրը՝ նոյեմբերի 27-ին Էմբալոն ազատ է արձակվել և մեկնել է Սենեգալ, իսկ հետո հասել է Կոնգոյի Հանրապետություն:

1974 թվականին Պորտուգալիայից անկախություն ձեռք բերելուց ի վեր սա Գվինեա-Բիսաուում տեղի ունեցած իններորդ հեղաշրջումն կամ հեղաշրջման փորձն է եղել: Ընդ որում՝ վերջին հաջողված հեղաշրջումը կայացել է 2012 թվականին: Ուշագրավ է նաև, որ 2022 և 2023 թվականներին հեղաշրջման երկու փորձ է տեղի ունեցել՝ ուղղված Էմբալոյի դեմ: Լուրեր են շրջանառվել նաև 2025 թվականի հոկտեմբերի վերջին սպասվող հեղաշրջման դավադրության մասին: Հարկ է առանձնահատուկ կերպով շեշտել հետևյալը. 2023 թվականի վերջին տեղի ունեցած հեղաշրջման փորձը Էմբալոյին դրդել է լուծարել Ազգային Ժողովը և կառավարել հրամանագիր-դեկրետներով, չնայած քննադատները նրան մեղադրել են, որ դիտավորյալ արտադրական ճգնաժամեր է ստեղծել ու դրանք պատրվակ դարձրել ընդդիմությանը ճնշելու համար:

## Արձագանքներ
Աֆրիկյան Միության նախագահ Մահմուդ Ալի Յուսուֆն իր հայտարարությամբ դատապարտել է հեղաշրջումը և կոչ արել ազատ արձակել Էմբալոյին «և բոլոր ձերբակալված պաշտոնյաներին»։

Արևմտյան Աֆրիկայի տարածաշրջանային բլոկի՝ ECOWAS-ի պետությունների ղեկավարները նույնպես դատապարտեցին հեղաշրջումը, որոշ ժամանակ անց էլ առցանց հանդիպում են անցկացրել՝ իրավիճակը քննարկելու համար։

Եվրամիությունը հայտարարել է, որ սահմանադրական կարգը պետք է վերականգնվի և թույլատրվի ձայների հաշվարկը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ընթացիկ իրադարձություններ
Կատեգորիա:Պետական հեղաշրջումներ
Կատեգորիա:Ռազմական հեղաշրջումներ