Ղազախստանի տնտեսություն

**Ղազախստանի տնտեսությունն** ամենամեծն է Կենտրոնական Ասիայում և՛ բացարձակ, և՛ մեկ շնչի հաշվով, սակայն 2013-2016 թվականներին Ղազախստանի դրամը կտրուկ արժեզրկվել է։

Ղազախստանն ունի նավթի մեծ պաշարներ, ինչպես նաև օգտակար հանածոներ և մետաղներ։ Այն նաև ունի զգալի գյուղատնտեսական ներուժ՝ հսկայական տափաստանային հողեր, որտեղ զբաղվում են ինչպես անասնապահությամբ, այնպես էլ հացահատիկի մշակությամբ։ Հարավում գտնվող լեռներում կան խնձորի և ընկույզի վայրի ծառեր։ Ղազախստանի արդյունաբերությունը հիմնված է բնական պաշարների արդյունահանման և վերամշակման վրա։

ԽՍՀՄ փլուզումը և Ղազախստանի ծանր արդյունաբերության արտադրանքի պահանջարկի նվազումը 1991 թվականին հանգեցրին տնտեսության կտրուկ անկմանը 1991 թվականից ի վեր, իսկ ավելի կտրուկ անկում գրանցվեց 1994 թվականին։ 1995-1997 թվականներին տնտեսական բարեփոխումների տեմպը և սեփականաշնորհումն արագացավ, ինչը հանգեցրեց համակենտրոնացման։ 2000 և 2002 թվականներին Ղազախստանը ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի կողմից ստացել են «շուկայական տնտեսության երկրի» կարգավիճակ։

1996 թվականի դեկտեմբերին Կասպյան նավթամուղի համաձայնագրով պետք է կառուցվեր նոր նավթամուղ Ղազախստանի արևմտյան Թենգիզ հանքավայրից դեպի Սև ծով. սա ուներ զգալի մեծ նավթարտահանման հեռանկարներ։ 1998 թվականին նավթի գնի անկման և Ռուսաստանում օգոստոսյան ֆինանսական ճգնաժամի հետևանքով Ղազախստանի տնտեսությունն անկում ապրեց. ՀՆԱ ցուցանիշը կրճատվեց 2.5%-ով։ 1999 թվականին միակ հույսը նավթի միջազգային գների վերականգնումն էր, ինչը դուրս կբերեր տնտեսությունը ռեցեսիայից։

1990-ական թվականներին ՀՆԱ մեկ շնչի ցուցանիշը կրճատվել է 26%-ով։ 2000-ական թվականներին Ղազախստանի տնտեսությունը կտրուկ աճ գրանցեց, որին նպաստեց համաշխարհային շուկաներում Ղազախստանի արտահանած ապրանքի` նավթի, մետաղների և հացահատիկի գնաճը։ 2000 թվականին ՀՆԱ-ն աճեց 9,6%, մինչդեռ 1999 թվականին 1,7% էր։ 2006 թվականին, Ռուսաստանում և Չինաստանում Ղազախստանի հիմնած բիզնեսների, ինչպես նաև հարևան Անկախ պետությունների համագործակցության (ԱՊՀ) երկրների շնորհիվ ՀՆԱ ցուցանիշը կայուն մնաց և նույնիսկ աճեց 10,6%-ով։ Տնտեսական աճը հանգեցրեց ֆինանսային շրջադարձի. 1999 թվականին բյուջեն ուներ ՀՆԱ-ի 3.7% կանխիկ պակասուրդ, իսկ 2000 թվականին այն վերածվեց 0,1% հավելուրդի։ Երկրում տնտեսական աճի տեմպերը դադարեցին 2014 թվականից ի վեր, որը պայմանավորված էր նավթի գների անկմամբ և ուկրաինական ճգնաժամով։ Դրամը 2014 թվականին արժեզրկվել էր 19%-ով, իսկ 2015 թվականին՝ 22%-ով։

2017 թվականին Համաշխարհային տնտեսական ֆորումը կազմել է իր Գլոբալ մրցունակության վարկանիշային աղյուսակը, որի համաձակյն Ղազախստանը 144-րդ տեղից անցել է 57-րդը։ Վարկանիշի բարձրացման համար հաշվի է առնվել բազմաթիվ մակրոտնտեսական և ֆինանսական գործոններ, ինչպիսիք են շուկայի չափը, ՀՆԱ-ն, հարկերի դրույքաչափերը, ենթակառուցվածքային զարգացումը և այլն։ 2012 թվականին Համաշխարհային տնտեսական ֆորումը կոռուպցիան համարեց երկրում բիզնես վարելու ամենամեծ խնդիրը, իսկ Համաշխարհային բանկը Ղազախստանին համարեց Անգոլային, Բոլիվիային, Քենիային, Լիբիային և Պակիստանին հավասար կոռուպցիոն թեժ կետ։ 2018 թվականին «Transparency International»-ը Ղազախստանի Կոռուպցիայի տարածվածության գործակիցը գնահատեց 100-ից 31 միավոր, ինչը վկայում է երկրում կոռուպցիայի բարձր մակարդակի մասին։

Համաշխարհային բանկի Եվրոպայի և Կենտրոնական Ասիայի մասնաճյուղի փոխնախագահ Սիրիլ Մյուլլերը 2017 թվականի հունվարին այցելել է Աստանա (այժմ հայտնի է որպես Նուր-Սուլթան), որտեղ բարձր է գնահատել Համաշխարհային բանկի հետ 25-ամյա գործընկերության ընթացքում երկրի առաջընթացը։ 2017 թվականին Համաշխարհային բանկի «Doing Business» զեկույցում Մյուլլերը հայտնել է նաև Ղազախստանի բարելավված դիրքի մասին։ Ըստ Մյուլլերի` Ղազախստանն աշխարհի 190 երկրների շարքում զբաղեցնում էր 35-րդ տեղը։

2018 թվականին «Մտավոր սեփականության համաշխարհային կազմակերպության» գլոբալ ինովացիոն ինդեքսում Ղազախստանը Կենտրոնական և Հարավային Ասիայի տարածաշրջանային վարկանիշում զբաղեցրել է 3-րդ տեղը։

## Մակրոտնտեսական միտումներ
2014 թվականին The Heritage Foundation-ի կողմից Վաշինգտոնում տպագրված տնտեսական ազատության ինդեքսում Ղազախստանը վերջին 17 տարվա ընթացքում վաստակել է 22 միավոր, որի շնորհիվ հեղինակները Ղազախստանը դասում են 20 լավագույն երկրների շարքը, որոնք կատարել են լավագույն բարելավումները։ Ղազախստանի տնտեսական ազատության միավորը 69.1 է, որը համարվում է «չափավոր ազատ»։ Ընդհանուր միավորն աճել է 0,1-ով, քանի որ ներդրումներ է կատարել և զգալիորեն բարելավել ֆինանսական վիճակը և դրամական ազատությունը։ Ղազախստանը Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի 43 երկրների շարքում զբաղեցնում է 11-րդ տեղը, և նրա ընդհանուր գնահատականը գերազանցում է տարածաշրջանային և աշխարհի միջին ցուցանիշը։

Այս աղյուսակը ցույց է տալիս Ղազախստանի համախառն ներքին արդյունքը։

Ստորև բերված աղյուսակը ցույց է տալիս 1980–2017 թվականներին տնտեսական հիմնական ցուցանիշները։ Կանաչով նշվածը 5%-ից ցածր գնաճն է։

## Տնտեսական աճ և ՀՆԱ
2014 թվականի հունվարից սեպտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում Ղազախստանի ՀՆԱ-ն աճել է 4,1%։

Նախատեսվում էր, որ Ղազախստանի ՀՆԱ-ն 2014 թվականին կհասնի 4.3%-ի։ 2014 թվականին Ղազախստանում տնտեսության հիմնական շարժիչ ուժը ծառայությունների ոլորտն էր։ Ղազախստանում ծառայությունների ոլորտը հիմնականում խթանում է մանրածախ վարկերի տրամադրմանը։

Ղազախստանի ՀՆԱ-ի աճը 2014 թվականի առաջին եռամսյակում կազմել է 3,8%։

Ղազախստանի կառավարությունը 2014 թվականի մայիսի 1-ին ստորագրել է Framework Partnership համաձայնագիրը BRD-ի, IFC-ի, MIGA-ի հետ։ Ըստ սույն համաձայնագրի Համաշխարհային բանկը 2,5 միլիարդ դոլար պետք է հատկացներ Ղազախստանին` տնտեսության դիվերսիֆիկացման և կայուն զարգացման հասնելու համար։

Համաշխարհային բանկի զեկույցը ցույց է տալիս, որ Ղազախստանը, 2015 թվականի դրությամբ, հասել է միջինից բարձր եկամուտ ունեցող (ՀՆԱ-ն` 170 միլիարդ) ԱՄՆ դոլար երկրի մակարդակի։

2015 թվականին Ղազախստանի գյուղատնտեսական արդյունաբերության մեջ ուղղակի օտարերկրյա ներդրումներն աճել են 30%-ով, իսկ էլեկտրաէներգիայի ոլորտում` 80%-ով։

2016 թվականին Ղազախստանի տնտեսությունը սկսեց վերականգնվել և դուրս գալ նավթի ցածր գների ու տենգեի արժեզրկման հետևանքով առաջացած ճգնաժամից։ Ըստ Ղազախստանի ազգային էկոնոմիկայի նախարարի, 2016 թվականի ինն ամսում ՀՆԱ-ի աճը հասել է 0,4%-ի։ Տնտեսության մեջ ամենաբարձր աճն ունեցած արդյունաբերական ճյուղերն էին շինարարությունը (6,9%), գյուղատնտեսությունը (4,9%) և տրանսպորտը (4,0%)։

Համաշխարհային բանկի «Doing Business 2020» զեկույցում Ղազախստանը 190 երկրների մեջ 25-րդն էր։ Երկիրը նախորդ տարվա համեմատ զգալիորեն բարելավել էր իր տնտեսական վիճակը։ Արդյունքում Ղազախստանն առաջ էր նույնիսկ Իսլանդիայից (26-րդ տեղ), Ավստրիայից (27-րդ տեղ), Ռուսաստանից (28-րդ տեղ), Ճապոնիայից (29-րդ տեղ) և այլն։

Ղազախստանն առաջնային է համարել տնտեսության ոչ նավթային ճյուղերի զարգացումը, որին բաժին է ընկել երկրի` 2019 թվականին ունեցած տնտեսական աճի 85%-ը։

2020 թվականի առաջին յոթ ամիսներին Ղազախստանը զգալիորեն ավելի շատ ապրանքներ է արտահանել, քան նախորդ տարի, այդ թվում գրանցվել է նաև ավտոմեքենաների արտահանման յոթ անգամ ավելի  մեծ աճ։ Երկրի ՀՆԱ-ն կրճատվել է 3%-ով` ծառայության ոլորտում COVID-19 համաճարակի պատճառով գրանցած անկման հետևանքով, բայց տնտեսության մնացած կարևոր ճյուղերը զգալիորեն աճել են։ Գյուղատնտեսությունը, շինարարությունը և արտադրությունը 2020 թվականի առաջին ութ ամիսներին արտադրության մեծ աճ են գրանցել։

2020 թվականին ամենամեծ աճը գրանցվել է ավտոմոբիլային արդյունաբերության մեջ (+53,6%), դեղագործությունում (+39,7%), վերամշակված մետաղական արտադրանքներում (+19,5%), մեքենաշինությունում (+16,5%), ինչպես նաև թեթև արդյունաբերության ոլորտում (+16,4%):] Մեծ աճ են գրանցել նաև շինարարությունը (+10,7%) և տեղեկատվական ոլորտը (+8,2%):

## Տնտեսության ճյուղեր
### Գլխավոր
#### Էներգիա
Ղազախստանը ուրանի արտադրությամբ առաջատար է աշխարհում։ Ղազախստանում ուրանի արտադրությունը ապահովում է համաշխարհայինի 35%-ը։ Երկիրն ուրանի պաշարներով երկրորդն է Ավստրալիայից հետո։

#### Նավթ և գազ
Էներգետիկան առաջատար  ճյուղ է Ղազախստանի տնտեսության մեջ։ 2000 թվականին Ղազախստանն արտահանել է 35,252,000 մ/տ նավթ, ինչը 17,4%-ով ավել էր 1999 թվականին արտահանած 30,025,000 տոննայից։ 2000 թվականին երկիրն արտահանել է 28,883,000 տոննա նավթ, 38,8%-ով ավելի, քան 1999 թվականին (20,813,000 տոննա) էր։ 2001 թվականին արտադրանքն աճում էր մոտ 20%-ով՝ նպատակ ունենալով բավարարել կառավարության նախատեսածը` 40,100,000 տոննա։ 2000 թվականին բնական գազի արդյունահանումը հասավ 11,5 կմ², մինչդեռ 1999 թվականին 8,2 կմ² էր։

Ղազախստանը համաշխարհային կարգի նավթ արտահանելու համար հեռանկարային ներուժ ունի։ Ղազախստանում նշանակալի օտարերկրյա ներդրում է կատարում «TengizChevroil» ձեռնարկությունը, որի բաժնետոմսերը 50%-ով պատկանում են ChevronTexaco-ին, 25%` ExxonMobil-ին, 20%` Ղազախստանի KazMunaiGas-ին և 5%` Ռուսաստանի LukArco-ին։ Կարաչագանակի բնական գազի և գազի խտացման հանքավայրը զարգացվում է BG, Agip, ChevronTexaco և Lukoil ընկերությունների կողմից։ Agip-ի գլխավորած օֆշորային Ղազախստանի կոնսորցիումը Կասպից ծովի հյուսիսային շրջանում հայտնաբերել է Կաշագանի հսկայական նավթահանք։ Ղազախստանը տնտեսական մեծ հեռանկարներ ունի` նավթի և գազի պաշարներով պայմանավորված։ ՀՆԱ-ի աճը կախված կլինի նավթի գնից, ինչպես նաև նոր ավանդներ ստեղծելու հնարավորությունից։

#### Հանքարդյունաբերություն
Ղազախստանը բազմաթիվ օգտակար հանածոների, այդ թվում՝ աղի, ուրանի, ֆերոխրոմի, տիտանի, կադմիումի, կալիումի, մագնեզիումի, ռենիումի, պղնձի, բոքսիտի, գալիումի և ցինկի առաջատար արտահանող է։

### Արդյունաբերություն
#### Շարժիչային մեքենաներ
2014 թվականի հունիսին Ղազախստանի Կոստանայ քաղաքում մեկնարկեց Toyota Fortuner-ի CKD (Complete Knock-Down) մոդելի հավաքումը։ Ակնկալվող տարեկան արտադրանքը շուրջ 3000 մեքենա պետք է լիներ։

Ղազախստանի ավտոարդյունաբերությունն արագ զարգանում էր 2014 թվականին՝ տարեկան արտադրելով 2 միլիարդ դոլարի արտադրանք։ Սակայն արդյունաբերությունն անկում ապրեց, 2016 թվականին վաճառքի ծավալները պակասեցին՝ կազմելով ընդամենը 46,000 դոլար։

2020 թվականին, չնայած COVID-19 համաճարակին, Ղազախստանի տնտեսությունն ամենամեծ աճն (53,6%) ունեցավ իր ավտոմոբիլային արդյունաբերության մեջ։

#### Երկաթուղիներ
GE Transport-ը ձեռք է բերել Lokomotiv Kurastyru Zauyty-ի բաժնետոմսերի 50%-ը Ղազախստանի ազգային երկաթուղային ընկերության Temir Zholy-ի հետ համատեղ ձեռնարկության մեջ։

### Ծառայությունների ոլորտ
#### Տեխնոլոգիաներ
2014 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Համաշխարհային բանկը հաստատեց 88 միլիոն ԱՄՆ դոլարի վարկ, որով կաջակցեր Ղազախստանին` տեխնոլոգիական առևտրի զարգացման և սոցիալական կենսունակ նորարարությունների հարցում։ Արդյունաբերական նորարարության խթանման նախագիծը նպատակ ունի բարելավել տեխնոլոգիական նորարարությանը նպաստող տնտեսության մնացյալ ճյուղերը։

#### Մանրածախ առևտուր
Ըստ 2015 թվականի «A.T. Kearney»-ի մանրածախ առևտրի համաշխարհային գլոբալ ինդեքսի, Ղազախստանը 30 երկրներից 13-րդ տեղն է զբաղեցնում։ 2016 թվականի մանրածախ առևտրի համաշխարհային գլոբալ ինդեքսում Ղազախստանը զբաղեցնում էր 4-րդ տեղը` վաստակելով 100-ից 56,5 միավոր։ Ղազախստանի շուկան համալրվեց խոշոր միջազգային մանրածախ առևտրային կազմակերպությունների մասնաճյուղերով, ինչպիսիք են Carrefour-ի և Leroy Merlin-ի ֆրանսիական մանրածախ ցանցերը, ինչպես նաև [[McDonald’s]]-ի և KFC-ի սննդային ցանցերը։

#### Զբոսաշրջություն
Ղազախստանն իր տարածքով իններորդ երկիրն է և ամենամեծ երկիրը, որ ելք չունի դեպի ծով։ Այսօր զբոսաշրջությունը տնտեսության գլխավոր բաղադրիչը չէ։ 2014 թվականի դրությամբ զբոսաշրջությանը բաժին է ընկնում Ղազախստանի ՀՆԱ-ի 0,3%-ը, սակայն կառավարությունը նախատեսում է մինչև 2020 թվականը այս ցուցանիշը հասցնել 3%-ի։ Երկիրը ժառանգել է հին Մետաքսի ճանապարհի, քոչվորական և Խորհրդային Միության մշակույթը, և հենց դրանք էլ մեծ ազդեցություն ունեցան զբոսաշրջության ձևավորման ու զարգացման վրա։ Այս մշակութային խառնուրդի շնորհիվ Ղազախստանն առանձնանում է տարածաշրջանի և աշխարհի ցանկացած այլ երկրներից։

2017 թվականին համաշխարհային տնտեսական ֆորումի ճամփորդության և զբոսաշրջության մրցունակության վերաբերյալ զեկույցի համաձայն, Ղազախստանում ճամփորդությանը և զբոսաշրջությանը բաժին ընկնող ՀՆԱ-ն կազմում է 3,08 միլիարդ դոլար կամ ընդհանուր ՀՆԱ-ի 1,6%-ը։ WEF-ն իր 2017 թվականի զեկույցում Ղազախստանին կարգել է 81-րդ տեղը, որը չորս հորիզոնականով բարձր է նախորդ շրջաններում երկրի զբաղեցրած դիրքերի համեմատ։ Ղազախստանում 2016 թվականին եկել է 6,5 միլիոն զբոսաշրջիկ։

#### Մոլեխաղեր
Ղազախստանում մոլեխաղերը զարգացել են ցարական Ռուսաստանի ժամանակաշրջանից սկսած, հետո կազմակերպվել են նաև վիճակախաղեր։ 1698 թվականին Պետրոս Առաջին ցարը հրամանագիր է ստորագրել, որն առաջին անգամ օրենքով թույլատրեց վիճակախաղերի կազմակերպումը։ Հետագա տարիներին վիճակախաղեր կազմակերպվել են նաև խորհրդային երկրներում` այդ թվում և Ղազախստանում։ Ղազախստանի Հանրապետության ֆինանսների նախարարությունը մոլեխաղերի ազատ գործունեության վերաբերյալ լիցենզիաներ սկսել է տրամադրել միայն 1999 թվականից։ 2007 թվականին Ղազախստանի կառավարությունը մտցրեց նոր օրենք, որով արգելվեց մոլեխաղերի կազմակերպումը Ղազախստանի ողջ տարածքում, բացի երկու վայրերից, որոնք պետք է դառնային Ռուսաստանի հատուկ խաղային գոտիներ։ Այս տարածքներից դուրս գոյություն ունեցող խաղատները պետք է փակվեին կամ տեղափոխվեին այնպիսի վայրեր, ուր հնարավոր էր օրինական գործունեություն ծավալել։ Առաջին օրինական խաղատունը, որը բացվեց վերոնշյալ օրենքի սահմանումից հետո, Կազչագայի Ֆլամինգո խաղատունն էր, որը բացվեց 2008 թվականի հոկտեմբերի 1-ին։ 2018 թվականին Ղազախստանում մոլեխաղային ընկերություններից ստացված եկամուտները կազմում էին 19,5 միլիարդ տենգե։ Սա 16,1%-ով շատ է 2017 թվականի ցուցանիշից (շուրջ 16,8 միլիարդ տենգե)։

## Արտաքին առևտուր և կապիտալ ներդրումներ
### Առևտուր
thumb|450px|Ղազախստանում ապրանքի արտահանման նկարագիր:
thumb|350px|Ղազախստանից ապրանքի արտահանման ուղղությունները, 2013 թվական:

Ղազախստանն ունի 11 անդրմայրցամաքային երթուղիներ` երկաթուղային և ավտոմոբիլային, ինչպես նաև բազմաթիվ նավթատար ու գազատար խողովակներ։ Երկրի աշխարհագրական դիրքը թույլ է տալիս ապրանքները Չինաստանից Եվրոպա տեղափոխել երեք-չորս անգամ ավելի արագ, քան մյուս երթուղիները։

Ղազախստանի առևտրաարդյունաբերական պալատի խորհրդական Շերին Սուժիկովան և Թայվանի արտաքին առևտրի զարգացման խորհրդի գլխավոր քարտուղար Չաո յոն-չուանը 2006 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Թայպեյում համաձայնագիր են ստորագրել տնտեսական հարաբերությունները բարելավելու մասին. դա պետք է արվեր շուկայական տեղեկատվության փոխանակման և առևտրի մասնագետների այցելությունների միջոցով։ TAITRA-ն գրասենյակ ունի Ղազախստանի Ալմաթի քաղաքում։

2006 թվականին Հյուսիսային Դակոտայի նախկին լեյտենանտ-նահանգապետ Ջեք Դալրիմփլը գլխավորել է Հյուսիսային Դակոտայի առևտրի գրասենյակի 18 հոգանոց պատվիրակությունը, որոնք ներկայացնում էին Հյուսիսային Դակոտայի յոթ ընկերություններ և Դիքինսոնի պետական համալսարանը Ղազախստանում, Ուկրաինայում և Ռուսաստանում։ Հյուսիսային Դակոտան հիմնականում մեքենաներ է արտահանում Ղազախստան, որը համարվում է Հյուսիսային Դակոտայի արտադրության արտահանման ութերորդ խոշորագույն ուղղությունը։ 2000-2005 թվականներին մեքենաների արտահանումից ստացված եկամուտը 22,000 ԱՄՆ դոլարից հասել է 25 մլն դոլարի։

Բարձր տեխնոլոգիական արտահանումների տոկոսային բաժինը Ղազախստանում 2014 թվականին հասել է 37,17%-ի (1995 թվականին՝ 4,46%)։ Այս աճը խթանող հիմնական գործոններից մեկը Համաշխարհային բանկի խմբի և Ղազախստանի կառավարության կողմից մշակված և իրականացված տեխնոլոգիական առևտրայնացման նախագիծն էր։ Այս նախագծի միջոցով 65 ղազախական տեխնոլոգիական ստարտափեր ֆինանսավորում, ուսուցում և օգնություն ստացան՝ իրենց նորամուծությունները շուկա դուրս բերելու հարցում։

Չինաստանը համարվում է Ղազախստանի կարևոր առևտրային գործընկերը։ 2015 թվականի մարտի վերջին երկու երկրները 33 գործարք են կնքել 23,6 մլրդ դոլար արժողությամբ։ Գործարքները վերաբերում էին տարբեր արդյունաբերական ոլորտների, ինչպիսիք են նավթի վերամշակումը, մեքենաշինությունը, մետաղաձուլությունը։

Ղազախստանի արտաքին առևտրի շրջանառությունը 2018 թվականին կազմել է 93,5 մլրդ դոլար, ինչը 19,7%-ով շատ է 2017-ի ցուցանիշից։ Արտահանված ապրանքից ստացված եկամուտը կազմել է 67 մլրդ դոլար (+25,7%), իսկ ներմուծումից ստացվածը` 32,5 մլրդ դոլար (+9,9%):

Ղազախստանի կառավարությունն աջակցում է ղազախ արտահանողներին, որոնք գործում են արտաքին շուկաներում իրենց QazTrade ինկուբատորի միջոցով։ 2019 թվականի սեպտեմբերից ծրագիրը ընտրում է բիզնեսը և աջակցում կառավարության ընտրած արտաքին շուկաներին` ինչպիսիք են Գերմանիան, Թուրքիան, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, Իրանը և Չինաստանը, միանալու հարցում։

### Ազգային ներդրումային ռազմավարություն
Ղազախստանի կառավարությունը 2017 թվականի օգոստոսին հաստատեց ազգային ներդրումային ռազմավարությունը, որի նպատակն է 5 տարվա ընթացքում 26%-ով ավելացնել օտարերկրյա ներդրումները և ստեղծել առավել բարենպաստ ներդրումային պայմաններ։ Ռազմավարությունը նաև սահմանել է 27 երկրներ` որպես ներդրումների ամենակարևոր աղբյուրներ։ Այս երկրների թվում են ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան, Չինաստանը, Ռուսաստանը, Գերմանիան, Ֆրանսիան, Իտալիան, Թուրքիան, Ճապոնիան, ԱՄԷ-ն, Հարավային Կորեան և այլն։ Ներդրումների և զարգացման նախարարությունն աշխատում է Արտաքին գործերի նախարարության հետ` յուրաքանչյուր երկրի հետ անհատապես ծրագրեր մշակելու համար։

FDI-ի 26% աճին հասնելու համար Ղազախստանը տնտեսական դիվանագիտություն է իրականացրել։ Ղազախստանի արտաքին տնտեսական քաղաքականությամբ հիմնականում զբաղվում են Արտաքին գործերի նախարարությունը, Ղազախստանի առևտրի և ինտեգրման նախարարությունը, KazakhInvest-ը and Qaztrade-ն։

### Օտարերկրյա ուղղակի ներդրումներ
ԱՊՀ բոլոր երկրների ընդհանուր և տարեկան ուղղակի օտարերկրյա ներդրումներից ամենաշատը ստանում է Ղազախստանը։ OECD-ը նշել է այն քայլերը, որոնք կատարել է Ղազախստանի կառավարությունը` երկիրը միջազգային ներդրումների առաջ բաց անելու և ներդրումների համար քաղաքականության շրջանակը բարելավելու ուղղությամբ։ 2017 թվականին Ղազախստանը OECD-ի կողմից հրավեր էր ստացել դառնալու OECD միջազգային ներդրումների և բազմազգ ձեռնարկությունների մասին հռչակագրի անդամ։

2014 թվականի հունիսին Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևը ստորագրել է արտասահմանյան ներդրումները խթանելու մասին հարկային կոնսեցիաներ, որոնք ներառում էին կետեր կորպորատիվ հարկից 10-ամյա, գույքային հարկից 8-ամյա ազատման և մյուս որոշ հարկերի սառեցման վերաբերյալ։ Այլ միջոցառումներից է նաև արտադրական օբյեկտի շահագործումից հետո կապիտալ ներդրումների մաքսիմում 30%-ը վերադարձնելը։ Կապիտալ ներդրումների թիվը շատացնելու համար Ղազախստանն իջեցրեց հարկաերը, որոնք վճարում էին օտարերկրյա ներդրողները։ Կորպորատիվ եկամտահարկի դրույքաչափը 30%-ից հասավ 20%-ի։ Կառավարությունը նաև 2009 թվականին իջեցրեց ԱԱՀ-ն մինչև 12%, մինչդեռ 2006 թվականին 16% էր։

2014 թվականի սեպտեմբերի 30-ի դրությամբ, Ղազախստանում օտարերկրյա ընդհանուր ներդրումները հասել են 211,5 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի։ Այդ ընդհանուր գումարից զուտ օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները կազմում էին 129,3 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, իսկ այլ ներդրումները` մնացած 82,2 միլիարդ ԱՄՆ դոլարը։

2015 թվականի հուլիսի դրությամբ Ղազախստանը վերջին հինգ տարվա ընթացքում արտադրական արդյունաբերության մեջ ներդրել է 16 միլիարդ դոլար, ինչը 2,5 անգամ ավելին է նախորդ հինգ տարիների ընթացքում ներդրած գումարից։ Ղազախստանը շահագործման է հանձնել չորս հարյուր նոր արտադրանք, ինչպիսիք են ավտոարդյունաբերությունը, երկաթուղային ճարտարագիտությունը, քիմիական, ուրանի և հազվագյուտ մետաղների արդյունաբերությունները։ Նոր ձեռնարկությունների ծավալը կազմել է 580 միլիարդ տենգե։

2015 թվականի հունիսից 2016 թվականի հունիսն ընկած ժամանակահատվածում Ղազախստանում օտարերկրյա ներդրողներին պատկանող ձեռնարկությունների ընդհանուր թիվն աճել է 2,3%-ով և հասել 9000-ի։ Ղազախստանում գործող 6691 արտասահմանյան ընկերությունները փոքր բիզնեսներ են համարվում։

2016 թվականի սկզբի դրությամբ, 1992 թվականից Համաշխարհային բանկը Ղազախստանում ներդրել է ավելի քան 6,8 միլիարդ դոլար գումար։ Այս միջոցները ներդրվել են ճանապարհների և սոցիալական այլ ենթակառուցվածքների զարգացման, փոքր և միջին ձեռնարկատիրությունների մրցունակության բարձրացման, կրթության, առողջապահության, շրջակա միջավայրի պահպանության և այլ ոլորտներում։

2012 թվականին Ղազախստանը կատարել է OECD ներդրումային ստանդարտների առաջին վերանայումը, որի արդյունքում ստացվել է երկրի ներդրումային միջավայրը բարելավելու մասին 12 առաջարկություն։ Պետական-մասնավոր գործընկերության մասին օրենքն ընդունելուց հետո Ղազախստանը 2016 թվականին սկսեց OECD-ի երկրորդ վերանայումը։

Ղազախստանում ներդրումների և զարգացման նախարարության զեկույցի համաձայն, 2016 թվականի մայիսի դրությամբ նավթի վերամշակման ոլորտում օտարերկրյա ներդրումների թիվն աճել է 80%-ով, սննդի արդյունաբերության ոորտում` 30%-ով, ճարտարագիտության ոլորտում` 7 անգամ։ Նախարարությունը նաև հաղորդել է, որ երկրում կա 200 ներդրումային նախագիծ, որոնք գերազանցում են 40 միլիարդ դոլարը։

2016 թվականի կեսերին մի խումբ ընկերություններ Chevron-ի գլխավորությամբ հայտարարեցին Ղազախստանի Թենգիզ նավթային հանքավայրը շահագործելու համար 36,8 միլիարդ դոլար ներդնելու մասին։

2016 թվականի առաջին եռամսյակում Ղազախստանում ներդրվել է 2,7 միլիարդ դոլար։ Ղազախստանի տնտեսության մեջ ամենամեծ ներդրողը Նիդեռլանդներն է (66 միլիարդ դոլար), որին հաջորդում են ԱՄՆ-ը (26 միլիարդ դոլար) և Շվեյցարիան (15 միլիարդ դոլար)։ Ըստ Ղազախստանի ազգային բանկի նախագահի, օտարերկրյա ներդրումների թիվը մեծացնելու հարցում կարևորագույն գործոն է «Նուրլի ժոլ» պետական ծրագրի իրականացումը, որով կստեղծվեն բարենպաստ պայմաններ։ 2016 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ Ղազախստանի տնտեսությունում օտարերկրյա ներդրումները կազմել են 5,7 մլրդ դոլար, ինչը 4,8%-ով ավելին է նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածում կատարած ներդրումներից։

Ամփոփելով 2016 թվականը՝ Ղազախստանի արտաքին գործերի նախարար Էրլան Իդրիսովը նշեց, որ Ղազախստանը տարվա ընթացքում ստացել է 20 միլիարդ դոլարի ուղղակի օտարերկրյա ներդրումներ։ 2016 թվականին ուղղակի օտարերկրյա ներդրումների ընդհանուր թիվը 2015-ի համեմատ աճել է 40%-ով և գերազանցել 2008-ի ռեկորդը։ Ղազախստանում գործող օտարերկրյա բիզնեսների թիվը, 2015-ի համեմատ, 2016 թվականին աճել է 25%-ով։ Օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները կատարվել են լեռնահանքային արդյունաբերության, երկրաբանական հետախուզման ու վերամշակման ոլորտներում։ Ամենամեծ ներդրումներ կատարած երկրներն են Նիդեռլանդները, Միացյալ Նահանգները, Շվեյցարիան և Ֆրանսիան։

Ղազախստանը 2017 թվականից առանց վիզայի երկիր մուտք կատարելու ռեժիմ սահմանեց ԵԱՏՄ-ի, OECD-ի, Մոնակոյի, Մալայզիայի, Արաբական Միացյալ Էմիրությունների և Սինգապուրի քաղաքացիների համար։

Գյուղատնտեսությունը Ղազախստանի ամենակարևոր ոլորտներից մեկն է. այս ոլորտում երկիրը ձգտում է ամենաշատ օտարերկրյա ներդրումները ստանալ` տնտեսության այս ոլորտի մրցունակությունը խթանելու համար։ Այդ նպատակով, 2017 թվականին KazAgro-ն Եվրոպական ներդրումային բանկի (EIB) հետ բանակցություններ վարեց 15 տարի ժամկետով 200 միլիոն եվրո վարկ ստանալու համար։

1991-2019 թվականներին Ղազախստանը ստացել է 330 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի չափ ուղղակի օտարերկրյա ներդրումներ, որը շուրջ 120 երկրներում կատարված ներդրումներից շատ է։ Ղազախստանում օտարերկրյա ներդրումների ավելի քան 50%-ը կատարել է Եվրամիությունը (ԵՄ), 15%-ը (48,4 միլիարդ ԱՄՆ դոլար)` Միացյալ Նահանգները, և 5-ական տոկոս Միացյալ Թագավորությունն ու Չինաստանը։ Սեպտեմբերի 2-ի իր ելույթում նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևն առաջնային է համարել օտարերկրյա ներդրումները։ 2018 թվականին Ղազախստանը ստացել է 24 միլիարդ դոլար օտարերկրյա ներդրումներ։ Ղազախստանի արտաքին գործերի նախարարությունը կարևոր դեր է խաղում երկիր օտարերկրյա ներդրումների գործում։

2019 թվականին Ղազախստանում օտարերկրյա ներդրումները կազմել է 24,1 մլրդ դոլար։ 2019 թվականին հանքարդյունաբերությունը և մետաղագործությունը ստացել են օտարերկրյա ամենամեծ ներդրումները՝ 56,3%: Արդյունաբերությունը ստացել է ռեկորդային 13,586 միլիարդ դոլարի օտարերկրյա ներդրումներ։ Արդյունաբերությունն ու առևտուրը ներդրողների համար երկրորդ և երրորդ ոլորտներն էին։ 2019 թվականին 3,5 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի ՕՈՒՆ են կատարվել արտադրական արդյունաբերության և 3 միլիարդ դոլար առևտրում։

2019 թվականին Ղազախստանի տնտեսության մեջ առավելագույն ներդրումներ կատարող առաջատար հնգյակը մնացել է անփոփոխ։ Նիդեռլանդները Ղազախստանում ներդրել է 7,3 միլիարդ դոլար (ներդրումների 30,2%-ը), որին հաջորդում են ԱՄՆ-ը՝ 5,5 միլիարդ դոլար (23,0%) և Շվեյցարիան՝ 2,2 միլիարդ դոլար։ Ներդրումների տեսանկյունից Չինաստանը գերազանցել է Ռուսաստանի Դաշնությանը և զբաղեցրել 4-րդ տեղը՝ 1,7 միլիարդ դոլար (7,0%), մինչդեռ Ռուսաստանի Դաշնությունը զբաղեցնում էր 5-րդ տեղը` 1,4 միլիարդ դոլար (5,8%) ներդրմամբ։

Հատկանշական է, որ Ղազախստանի օտարերկրյա ներդրումների թիվը 2018 թվականին աճել է 15,8%-ով, իսկ 2019 թվականից մնացել նույնը` 24 միլիարդ դոլար, չնայած այդ ժամանակահատվածում այլ երկրների տնտեսություններում նկատվել են ներդրումների նվազում։

Չնայած COVID-19 համաճարակին, 2020 թվականին Ղազախստանի 14 մարզերից 13-ում գրանցվել է ներդրումների աճ։ Ներդրումների մեծ աճը գրանցվել է շինարարության ոլորտում, մասնավորապես` Թուրքեստանի և Ժամբիլի տարածաշրջաններում, ինչպես նաև Շիմկենտ քաղաքում։

### Ներդրողների աջակցություն
Ոլորտը, որում ներդրումներ կատարելու անհրաժեշտություն կա, որոշվում է Ղազախստանի կառավարության և օտարերկրյա նորդրողների կողմից։ Օտարերկրյա ներդրումների հոսքը մեծացնելու համար երկիրը ստեղծեց ներդրումային ազգային ընկերություն։ Ղազախստան Ինվեստը ներդրողների համար մի ցանց է, որը տալիս է ներդրումային գաղափարներ և հասնում դրանց իրագործմանը, ինչպես նաև հոգում է տվյալ ոլորտի հետագա կարիքները։ 2018 թվականին Ղազախստան Ինվեստն օգնեց մշակել ավելի քան 70 ներդրումային պլաններ արդյունաբերության տարբեր ճյուղերում` մետաղագործություն, նավթաքիմիա, սննդի արդյունաբերություն, զբոսաշրջություն և այլն։ Այն իր մեջ ներառում էր նաև բիզնես պլանի ձևավորում, ֆինանսական մոդելի ստեղծում և կարճ նկարագիր։

Օտարերկրյա ներդրումները հեշտացնելու համար Ղազախստանը 2020 թվականին գործարկել է elicense.kz առցանց պորտալը, որը թույլ է տալիս առցանց ներդրումային պայմանագրեր կնքել` կրճատելով բյուրոկրատիան : Պորտալի միջոցով կնքված առաջին համաձայնագիրը «Kaz Solar 50»-ի և գերմանական «Solarnet Investment GmbH» ընկերությունների միջև կնքված պայմանագիրն էր, որը նախագծում էր վերականգնվող էներգիայի ծրագիր։

### Մտավոր սեփականություն
Ղազախստանը օրենսդրորեն անդրադարձել է մտավոր սեփականության իրավական կարգավորման, արտոնագրային օրենսդրության և հեղինակային իրավունքի պաշտպանության խնդիրներին։

## Հանրային քաղաքականություն
### «Nurly Zhol» նոր տնտեսական քաղաքականություն
2014 թվականի նոյեմբերի 11-ին Նուրսուլթան Նազարբաևը ազգին ուղղված իր ուղերձում հռչակեց Ղազախստանի նոր տնտեսական քաղաքականությունը` «Դեպի ապագա» (Nurly Zhol): Առաջիկա մի քանի տարիների ընթացքում նոր տնտեսական քաղաքականությունը ենթադրում է արդյունաբերական ճյուղերում խոշորածավալ պետական ներդրումներ։ Մոտակա ժամանակներում «Nurly Zhol» ծրագիրը կկիրառի հակաճգնաժամային միջոցառումներ` համաշխարհային տնտեսության խառնաշփոթը հաղթահարելու համար։ Տնտեսական ենթակառուցվածքների զարգացման պետական ծրագրի երկարաժամկետ միջոցառումները կօգնեն ստեղծել տնտեսական աճի նոր ու ամուր հարթակ։

Չորրորդ արդյունաբերական հեղափոխության ընթացքում Ղազախստանը սահմանել է պետության և տնտեսության արդիականացման հինգ առաջնային պլաններ։

## Բիզնես
Համաշխարհային բանկի 2018 թվականին հրապարակած «Ease of Doing Business» զեկույցում Ղազախստանը 36-րդն էր։ Զեկույցում գնահատվել է բիզնեսի ճիշտ կարգավորումը և սեփականության իրավունքի ամրությունը։

Վաշինգտոնի «The Heritage Foundation» կոչվող հետազոտական կենտրոնը «Տնտեսական ազատության ինդեքս-2018»-ում Ղազախստանը դասում է 41-րդ տեղը։ Այս ընդհանուր գնահատականն աճել է 0,1-ով։

Ղազախստանը նպատակ ունի խթանել տնտեսության աճը` ներգրավելով մասնավոր ներդրողների, ովքեր հետաքրքրված են ազգային ընկերությունների զարգացմամբ։ Սա է սեփականաշնորհման հիմնական նպատակը, որը, հավանաբար, կկրճատի հանրային ունեցվածքի մասնաբաժինը ՀՆԱ-ում մինչև 15%-ով։ Ակնկալվում է, որ որոշ ընկերություններ, օրինակ` Ղազախստանի երկաթուղիները, Սամրուկ-Էներգոն, Կազատոմպրոմը, Կասպոստը, ԿազՄունայԳազը և Էյր Աստանան, վաճառվելու են IPO-ի միջոցով։

2018 թվականի IMD համաշխարհային մրցունակության վարկանիշային աղյուսակում Ղազախստանը 32-րդից իջել է 38-րդ տեղը։ Զեկույցը գնահատել է բիզնեսի արդյունավետությունը, պետական ֆինանսները և ներքին տնտեսությունը։

### Հատուկ տնտեսական գոտիներ
Հատուկ տնտեսական գոտին` SEZ-ը, Ղազախստանի տարածքի մի մասն է, որն ունի հատուկ իրավական ռեժիմ՝ բոլոր անհրաժեշտ ենթակառուցվածքներով՝ առաջնահերթ գործունեություն ծավալելու համար։

Ղազախստանի Հանրապետության տարածքում կան 12 հատուկ տնտեսական գոտիներ՝ տարբեր ոլորտային կողմնորոշումներով։ Դրանք են`

# SEZ «Աստանա - Նոր քաղաք»
# SEZ «Սարիարկա»
# SEZ «Ազգային արդյունաբերական նավթաքիմիական տեխնոպարկ»
# SEZ «Ծովային Ակտաու նավահանգիստ»
# SEZ «Օնտուստիկ»
# SEZ «Քիմիական Տարազ պարկ»
# SEZ "Խորգոս - Արևելյան Դարպաս"
# SEZ «Նորարարական տեխնոլոգիաների պարկ»
# SEZ «Պավլոդար»
# SEZ «Աստանա - Տեխնոպոլիս»
# SEZ «Թուրքիստան»
# SEZ ««ICBC» Խորգոս»

## Փոքր և միջին ձեռնարկատիրություններ
Ղազախստանում 2015 թվականի փետրվարին մեկնարկել է փոքր բիզնեսներին աջակցելու նոր ծրագիր։ 2015 թվականը, ըստ սպասումների, պետք է լիներ այս ծրագրի փորձնական ժամանակահատվածը, որում նախաձեռնությունը կուղղվեր երեք հիմնական ոլորտների` ագրոբիզնեսը, մեքենաշինություն և շինանյութերի արտադրություն, և այն հետագայում պետք է տարածվեր նաև այլ արդյունաբերությունների վրա։

2015 թվականի մայիսին վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկը համաձայնեց տրամադրել 41 միլիոն եվրո տեխնիկական համագործակցության ծրագրերի, փոքր և միջին ձեռնարկությունների խորհրդատվական աջակցության, ինչպես նաև «Կանայք բիզնեսում» ծրագրի համար։

2016 թվականին Ղազախստանի հեռահաղորդակցության սկսնակ ձեռնարկությունների թիվը 2015 թվականի համեմատ աճել է 10%-ով։ 2016 թվականի դրությամբ երկրում գրանցված են եղել շուրջ 9,400 փոքր հեռահաղորդակցական ընկերություններ:]

Ղազախստանի կառավարությունը լայն աջակցություն է ցուցաբերում բիզնեսին, հատկապես փոքր և միջին ձեռնարկատիրություններին։ Դրանց զարգացումը Ղազախստանի «Բիզնես ճանապարհային քարտեզ 2020» պետական ծրագրի բաղկացուցիչ մասն է։ Ղազախստանի ՀՆԱ-ում 
փոքր և միջին ձեռնարկատիրությունների մասնաբաժինը 2018 թվականին հասել է 28,4%-ի, մինչդեռ 2015 թվականին 24,9% էր։ Ղազախստանը նախատեսում է այս ցուցանիշը մինչև 2050 թվականը հասցնել 50%-ի։

## 2014 և 2015 թվականների զարգացումը
2014 թվականից սկսած երկրում տնտեսական աճի տեմպերի դանդաղեցում նկատվեց նավթի գների ցածրացման և ուկրաինական ճգնաժամի հետևանքով։ 2014 թվականի փետրվարին տենգեն արժեզրկվեց 19%-ով։ Եվս 22% արժեզրկում տեղի ունեցավ 2015 թվականի օգոստոսին։ Ղազախստանը, 2017 թվականին Ֆրեյզերի ինստիտուտի կողմից հրապարակված զեկույցում զբաղեցնում էր 54-րդ տեղը աշխարհի տնտեսապես զարգացած երկրների շարքում, բայց Գենդերային անհամամասնության ինդեքսի համաձայն 66 տեղից զբաղեցրել է 12-րդը. այս ինդեքսը կանանց և տղամարդկանց նույն իրավունքներն ունենալու ցուցանիշն է ողջ աշխարհի մակարդակով, որը փոխկապակցված է տնտեսական ազատության գնահատականի հետ։

Ղազախստանում մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն 2017 թվականի դրությամբ 2013-ի համեմատ նվազել է մոտ 40%-ով։

## 2016-2020 թվականների մասնավոր սեփականություններ
2015 թվականի դեկտեմբերին Ղազախստանի կառավարությունը հաստատել է առաջիկա 2016-2020 թվականների սեփականաշնորհման նոր ծրագիրը։ Դա մասնավորեցման լայնածավալ ծրագիր է, որը շարունակում է 2014 թվականի ծրագիրը և ներառում 60 խոշոր պետական ընկերություններ ևս։ Ըստ Ղազախստանի ֆինանսների նախարարության, 2016 թվականի սեպտեմբերի 20-ի դրությամբ 2014-2016 թվականների սեփականաշնորհման ծրագրի շրջանակներում ձեռք բերված գործարքներից պետական բյուջեն ստացել է 6,99 միլիարդ տենգե (20,6 միլիոն դոլար)։ Ղազախստանի մասնավորեցման ծրագիրը նպատակ ունի շուրջ 15%-ով կրճատել տնտեսության զարգացման մեջ պետության ներգործությունը. սա համարվում է Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության երկրների համար սահմանված մակարդակ։

## Այլ
Վերջին տարիներին Ղազախստանի և Միացյալ Նահանգների միջև առևտրային ուղի է ստեղծվել, որով արտահանվում և ներմուծվում է տարեկան 350,000 տոննա աղ (աշխարհում աղի արտահանված ու ներմուծված աղի 54%-ը)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ազգային էկոնոմիկայի նախարար
* Էներգետիկայի նախարար
* World Bank Summary Trade Statistics Kazakhstan
* U.S. Department of Energy Country Analysis Brief
* Kazakhstan Plans to Build Highway Connecting China and Europe
* Kazakh central bank misspells 'bank' on money
* International Business; China Pays Dearly for Kazakhstan Oil
* Kazakh President's Daughter Chides Steel Baron Mittal
* Commercial gold and copper discoveries in Kazakhstan
* Kazakhstan Changes Energy Strategy on the Way to WTO
* "Agriculture in Kazakhstan"