Կովկասյան ընձառյուծ

**Կովկասյան ընձառյուծ** (, գիտականորեն՝ panthera pardus tulliana), հայտնի է նաև **առաջավորասիական ընձառյուծ**, **անատոլիական ընձառյուծ** և առավել հաճախ՝ **պարսկական ընձառյուծ** անվանումներով, ընձառյուծի ամենախոշոր ենթատեսակը, որն առաջին անգամ գիտականորեն նկարագրվել է 1856 թվականին՝ արևմտյան Անատոլիայից ստացված նմուշի հիման վրա։ Տարածված է Իրանական բարձրավանդակում և հարակից աշխարհագրական շրջաններում՝ արևելյան Անատոլիայից և Կովկասից մինչև Հինդուկուշ (ներառյալ՝ Իրանը, հարավային Հայաստանը, Աֆղանստանի հյուսիսը և Կենտրոնական Ասիայի որոշ լեռնային շրջաններ)։ Հանդիպում է ենթալպյան մարգագետիններում, բարեխառն լայնատերև, խառը անտառներում և ժայռոտ կիրճերում՝ 600-ից մինչև 3800 մետր բարձրություններում։   

Կովկասյան ընձառյուծի անատոմիական և ֆիզիոլոգիական կառուցվածքը հարմարեցված է լեռնային ռելիեֆ ունեցող միջավայրում տեղաշարժմանն ու գոյատևմանը։ Խոշոր կատվազգին ունի զարգացած մկանային համակարգ, ճկուն վերջույթներ և ուժեղ կոգնիտիվ կարողություններ, ինչը հնարավորություն է տալիս հաղթահարել ժայռապատ հատվածները, կատարել հեռացատկումներ տարբեր բարձրություններից, աննկատ անցնել սակավ բնակեցված և անտառապատ տարածքներով, ինչպես նաև հաղթահարել ջրային արգելքներ՝ դրսևորելով լողալու բարձր ունակություններ։ Կովկասյան ընձառյուծն ունի գերազանց տեսողություն և լսողություն, ինչն առավելապես նպաստավոր ունակություն է որսի ժամանակ, իսկ գիշերային կենսակերպը վերջինիս թույլ է տալիս խուսափել մարդկանց հետ առճակատումներով պայմանավորված վտանգներից։  

Կովկասյան ընձառյուծը մենակյաց կենդանի է։ Հիմնական սնունդը վայրի կճղակավորներն են՝ այծեր, մուֆլոններ, գազելներ, վայրի խոզեր, իսկ երբեմն նաև փոքր կրծողներ և թռչուններ։ Կովկասյան ընձառյուծը զբաղեցնում է սննդային շղթայի վերին աստիճանը՝ հանդիսանալով էկոհամակարգի մաս կազմող առանցքային գիշատիչ՝ առանց բնական թշնամիների։

Վերջին գիտական հետազոտությունների համաձայն կովկասյան ընձառյուծի վայրի պոպուլյացիան չի գերազանցում 1,100 հասուն առանձնյակը։ Տեսակին սպառնում է ոչնչացման վտանգ՝ բնական արեալների կրճատման, որսագողության, սննդային պաշարների սակավության և անասունների վրա հարձակման պատճառով մարդկանց կողմից վրեժխնդիր սպանությունների հետևանքով։ Ընդգրկված է *«Վայրի ֆաունայի և ֆլորայի վտանգված տեսակների միջազգային առևտրի մասին» կոնվենցիայի* (CITES) I հավելվածում և *«Եվրոպայի վայրի բնության և միջավայրի պահպանության մասին» կոնվենցիայի* II հավելվածում։ Տեսակը Բնության պահպանության միջազգային միության (ԲՊՄՄ) Կարմիր ցուցակի տվյալներով համարվում է «վտանգված»։

Հայաստանի տարածքում ընձառյուծը բնակվում է դեռևս նախապատմական ժամանակներից և որպես իմաստության, հզորության խորհրդանիշ հանդիպում է ժայռապատկերներում, քանդակներում, մշակութային օբյեկտներում։ Ներկայումս գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Հայաստանում կովկասյան ընձառյուծների բնակության արեալը զբաղեցնում է 7500 կմ քառ. տարածք, որը ներառում է Հանրապետության հարավարևմտյան և հարավային շրջանները` «Խոսրովի անտառ» արգելոցից մինչև հայ-իրանական սահման՝ Գեղամա, Զանգեզուրի, Վայոց ձորի, Բարգուշատի և Մեղրու լեռնաշղթաների սահմաններում։ 2019 թվականին տեսախցիկներն արձանագրել են նաև ընձառյուծի ներկայությունը Տավուշի անտառներում։

## Անվանում
## Կարգաբանություն և մորֆոլոգիա
Կովկասյան ընձառյուծի *Felis tulliana* գիտական անվանումն առաջարկվել է ֆրանսիացի կենդանաբան Աշիլ Վալանսիենի կողմից 1856 թվականին։ Վերջինիս ուսումնասիրության հիմքում ընկած էր արևմտյան Անատոլիայից՝ Զմյուռնիայից (ներկայումս՝ Իզմիր, Թուրքիա) նմուշառված արու ընձառյուծի մորթի և գանգ։

### Դասակարգում
19-րդ և 20-րդ դարերում մի շարք բնագետներ նկարագրել են Հարավարևմտյան Ասիայի տարբեր տարածաշրջաններից ստացված ընձառյուծների կենսակարգաբանական նմուշներ.

* **Անատոլիական ընձառյուծ՝** *Felis pardus tulliana* անվանումն առաջարկվել է Ռիչարդ Լիդեկերի կողմից 1899 թվականին՝ այն բանից հետո, երբ նա ուսումնասիրել է Կովկասյան տարածաշրջանից նմուշառված ընձառյուծի մորթի։ Բրիտանացի գիտնականն այս ենթատեսակի անհրաժեշտությունը հիմնավորել է *«Կովկասի ընձառյուծի մասին»* () վերտառությամբ իր ուսումնասիրության մեջ։ Նա նկատել է, որ նմուշառված կատվազգիի մորթին էականորեն տարբերվում է ինչպես հնդկական, այնպես էլ աֆրիկյան ընձառյուծներից՝ բծերի կառուցվածքով, փափկամազությամբ և պոչի ձևով։ Հատկապես ուշագրավ է նրա եզրակացությունն առ այն, այս նմուշը ունեցել է ձյունահովազին բնորոշ որոշ արտաքին հատկանիշներ։ 
* **Հյուսիսկովկասյան ընձառյուծ՝** *Felis ciscaucasica* անվանումը ներկայացրել է ռուս գիտնական Կոնստանտին Ալեքսեևիչ Սատունինը 1914 թվականին՝ հիմնվելով Հյուսիսային Կովկասում (Կուբանում) հայտնաբերված ընձառյուծի նմուշի վրա։ Այս անվանումը ներկայացված է վերջինիս *«Conspectus Mammalium Imperii Rossici»* աշխատության մեջ։
* **Քարագույն ընձառյուծ՝** *Panthera pardus saxicolor* անվանումը առաջարկվել է բրիտանացի գիտնական Ռեջինալդ Իննես Պոուքոքի կողմից 1927 թվականին։ Վերջինս ուսումնասիրել է Իրանի տարբեր տարածաշրջաններից ստացված ընձառյուծների մորթիներ, որի հիման վրա արձանագրել է վերջինիս նմանությունը Կովկասից նմուշառված ընձառյուծի մորֆոլոգիական հատկանիշներին։ Նրա ընտրած կենսաբանական նմուշը եղել է արու ընձառյուծի մաշկ և գանգ Աստերաբադից (ներկայումս՝ Գորգան, Իրան)։
* **Սինդիական ընձառյուծ՝** *Panthera pandus sindica* անվանումը նույնպես առաջարկվել է Ռեջինալդ Իննես Պոուքոքի կողմից՝ 1930 թվականին՝ մեկ մաշկային և երկու գանգային նմուշների ուսումնասիրության արդյունքում, որոնք ստացվել էին Բելուջիստանից՝ Կիրթհարի լեռներից։ Դիտարկված մորթենմուշը, չնայած դիտարկվող տեսակների աշխարհագրական մեկուսացվածությանը, շատ նման էր Իրանական բարձրավանդակում տարածված ընձառյուծների հատկանիշներին, սակայն վերջինիս գունավորման տեսանկյունից տարբերվում էր հնդկական ընձառյուծից։ 1996 թվականին՝ մոլեկուլային գենետիկական վերլուծության հիման վրա, այն ընդգրկվել է միևնույն կարգաբանական միավորի (*P. p. saxicolor*) կազմում։

19-րդ և 20-րդ դարերում անատոլիական ընձառյուծը դիտարկվել է որպես առանձին ենթատեսակ, որի տարածվածության արեալը սահմանափակվում էր Թուրքիայի արևմտյան շրջաններով։ Այնուամենայնիվ, այլ հարակից տարածաշրջանների կենդանաբանական թանգարաններում պահպանված ընձառյուծների նմուշների գանգերի չափերը և ձևերը էականորեն չէին տարբերվում վերջիններիցս։ Այդ է պատճառը, որ հետագա հետազոտությունները հանգեցին այն համոզման, որ նախկինում գոյություն ուենցած անատոլիական ընձառյուծ (*tulliana*), կովկասյան ընձառյուծ (*ciscaucasica*), քարագույն ընձառյուծ (*saxicolor*) և սինդիական ընձառյուծ (*sindica*) ենթատեսակները պետք է համարել նույնական, իսկ նշյալ գիտական անվանումները՝ հոմանիշներ։ Ընդունված է համարել, որ ընձառյուծի այս տեսակի սահմանազատման առումով բնական արգելքը Հնդկաստանում հոսող Ինդոս գետն է, որից անդին հանդիպող ընձառյուծները ներկայացնում են *Panthere pardus* տեսակի այլ ենթատեսակներ (hնդկական ընձառյուծ, աֆրիկյան ընձառյուծ, հեռավորարևելյան ընձառյուծ, արաբական ընձառյուծ և այլն) կամ հովազների ցեղի այլ ներկայացուցիչներ, որոնք կարող են ունենալ որոշ նմանություններ կովկասյան ընձառյուծի հետ (օրինակ՝ ձյունահովազ): 

Կենսակարգաբանական առումով առանձնակի հետաքրքրություն են ներկայացնում Իրանից արևելք՝ Աֆղանստանի լեռնային շրջաններում և Կենտրոնական Ասիայի որոշ հատվածներում հանդիպող կովկասյան ընձառյուծի առանձնյակները։ Այս տեսակներն աչքի են ընկնում ինչպես մարմնի խոշոր չափսերով, այնպես էլ մորթու ինքնատիպ գունային երանգներով, որոնք հաճախ առավել վառ են և հարմարեցված տեղանքի քարքարոտ լանդշաֆատին։ Տարածքային մեկուսացման և բնապահպանական պայմանների ազդեցությամբ ձևավորված ընձառյուծի այս պոպուլյացիան համարվում է կովկասյան ընձառյուծի ամենաառանձնահատուկ և էվոլյուցիոն տեսանկյունից արժեքավոր խմբերից մեկը։ 2010-ականների վերջին կատարված գիտական հետազոտությունները վերահաստատում են նախկինում առաջ քաշված այն վարկածը, որ չնայած ընձառյուծների այս պոպուլյացիայի դասակարգմանը *P. p. saxicolor* ենթատեսակի ներքո, վերջիններս ունեն միջանկյալ գծեր հնդկական ընձառյուծի () հետ։ 2019 թվականին տեղի է ունեցել ընձառյուծի այս պոպուլյացիայի ամենահամակարգային ուսումնասիրություններից մեկը՝ Ազադ Ջամու և Քաշմիրի երկրամասից ստացված ընձառյուծի թվով 49 մորթային նմուշների հիման վրա։ Այս լայնածավալ ուսումնասիրությունները նույնպես հաստատել են կովկասյան ընձառյուծի կենտրոնասիական և հինդուկուշյան պոպուլյացիայի միջանկյալ բնույթը, քանի որ նմուշներում արձանագրվել են հնդկական ընձառյուծին բնորոշ հապլոտիպեր։ Ենթատեսակի գիտական անվանումը վերաձևակերպվել է 2017 թվականին, որի արդյունքում նախկինում ընդունված «Panthera pardus saxicolor»-ը փոխարինվել է այն անվանումով, որով այս ընձառյուծը առաջին անգամ հայտնի է դարձել գիտությանը՝ panthera pardus tulliana։

### Գենետիկական ընդհանրություններ
Կովկասյան ընձառյուծի ֆիլոգենետիկ նկարագիրը մոլեկուլային-գենետիկական մեթոդների կիրառման արդյունքում վերջին տասնամյակներին ենթարկվել է էական վերանայումների։ Այս ուսումնասիրությունները նպատակ են ունեցել պարզելու Մերձավորարևելյան տարածաշրջանում պատմականորեն հանդիպող ենթատեսակի իրական տաքսոնոմիական պատկանելիությունը՝ ի նպաստ ընձառյուծի վերաբնակեցման արդյունավետ ծրագրերի մշակման և ներդրման։ Անդրադառնալով միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի (mtDNA) «NADH5» ենթամիավոր գենին՝ հետազոտությունները ցույց են տվել, որ Ռուսաստանի Կովկասյան երկրամասերում, Հարավային Կովկասում (Հայաստան, Ադրբեջան), Իրանում, Թուրքմենստանում և Աֆղանստանում հանդիպող ընձառյուծների մոտ գերիշխում են միևնույն հապլոտիպերը՝ մասնավորապես «az2», «ir2» և «af1», որոնք համընկնում են «sax2» հապլոտիպի հետ), որը նախկինում վերագրվում էր հյուսիսպարսկական ընձառյուծին՝ *Panthera pardus saxicolor* ենթատեսակին։ Նուկլեար գենոմի ուսումնասիրությունները՝ իրականացված 11 միկրոսատելիտային լոկուսների հիման վրա, հաստատել են նշված պոպուլյացիաների գենետիկ ընդհանրությունները։ Ուսումնասիրված բոլոր աշխարհագրական տարածաշրջանների նմուշները ցույց են տվել զգալիորեն բարձր գենետիկ նմանություն, մինչդեռ հեռավորարևելյան ընձառյուծները ձևավորել են առանձին կլաստեր։ Նշանակալի է, որ կենդանաբանական այգիներում պահվող մի շարք ընձառյուծներ (օրինակ՝ նմուշներ «k1», «k22», «k5» և «k7») հայտնվել են միջանկյալ դիրքերում՝ ըստ միկրոսատելիտային տվյալների, ինչը վկայում է անազատության պայմաններում ընձառյուծների հիբրիդավորման երևույթի տարածվածության մասին։ Փոխադարձ գենետիկ հեռավորությունների հաշվարկները (*Rst* և *Fst* չափանիշներով) հաստատել են, որ Թուրքմենստանի, Իրանի, Հայաստանի, Ադրբեջանի և Հյուսիսկովկասյան տարածաշրջանի ընձառյուծները կազմում են միասնական գենետիկ խումբ՝ զգալիորեն տարբերվող կենդանաբանական այգիներում պահվող հիբրիդ ձևերից և ընձառյուծի հեռավորարևելյան ենթատեսակից։ Այնուամենայնիվ, Թուրքիայի տարածքում պատմականորեն հանդիպած *P. p. tulliana* ենթատեսակի նմուշների գենետիկ հատկանիշների վերաբերյալ գիտությունը դեռևս չունի միասնական պատասխաններ։

Մոհամմադ Ֆարհադինյայի գլխավորությամբ Օքսֆորդի համալսարանի կենդանաբանության բաժնի 2020 թվականին հրապարակված հետազոտության արդյունքները, սակայն, չհերքելով վերոթվարկյալ տարածքներում հանդիպող ընձառյուծների գենետիկական ընդհանրությունը և միևնույն մայրական գծից սերված լինելու հանգամանքը, միևնույն ժամանակ առաջ է քաշում այն գիտական վարկածը, որ աշխարհագրական արեալով պայմանավորված՝ պոպուլյացիաների միջև գոյություն ունեն էական խզումներ ինչպես հոմոզիգոտության մակարդակների, այնպես էլ պոպուլյացիոն գենետիկ բազմազանության առումով։ Մասնավորապես՝ Աֆղանստանի ընձառյուծները պահպանել են որոշ եզակի ալելային ձևեր, որոնք բացակայում են Իրանի և Հարավային Կովկասի նմուշներում, ինչը վկայում է պատմական միգրացիոն հոսքերի աստիճանական խզման մասին։

## Նկարագրություն

[ձախից|մինի|276x276փքս|Արու կովկասյան ընձառյուծ՝ նկարված [https://www.openstreetmap.org/?mlat=48.807553&mlon=9.203510 Շտուտգարտի Վիլհելմա կենդանաբանական այգում], [Գերմանիա։]]
Կովկասյան ընձառյուծը խոշոր չափերի գիշատիչ կատվազգի է՝ ամենախոշորը ընձառյուծների ենթատեսակների թվում։ Մարմինը մկանոտ է, երկարավուն ու ճկուն՝ հարմարեցված լեռնային լանդշաֆտում տեղաշարժման ու որսի համար։ Միջին չափահաս առանձնյակի մարմնի երկարությունը առանց պոչի կազմում է 145–158 սմ՝ որոշ դեպքերում հասնելով մինչև 165 սմ-ի։ Իրանցի գիտնական, ընձառյուծների հետազոտող Արեզու Սանեյի և Ասիական ընձառյուծների հետազոտողների ընկերակցության կողմից կատարված դաշտային կենսաչափական ուսումնասիրությունների համաձայն՝ Իրանական բարձրավանդակի տարբեր շրջաններում ապրող արու առանձնյակների մարմնի ընդհանուր երկարությունը տատանվում է 219 սմ-ից մինչև 255 սմ-ի միջակայքում, իսկ չափահաս արու առանձնյակների միջին երկարությունը կազմում է շուրջ 226 սմ։  

Իրանի հյուսիսային Սեմնանի նահանգում գրանցվել է նաև չափազանց փոքր՝ ընդամենը 117 սմ երկարությամբ արու առանձնյակ։ Հետազոտության շրջանակներում դիտարկված միակ էգ առանձնյակի մարմնի երկարությունը կազմել է 210 սմ։ Այսպիսով, կովկասյան ընձառյուծի ընդհանուր մարմնի երկարությունը՝ ըստ հարթ մաշկային նմուշների, կարող է գերազանցել 260 սմ-ը՝ հաշվի առնելով պոչի ամբողջական չափը։ Գանգերի չափաբանական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ արու առանձնյակի գանգի երկարությունը կարող է հասնել մինչև 27.8 սմ, լայնությունը՝ մինչև 19.1 սմ, ինչը համեմատելի է վագրերի որոշ փոքր ենթատեսակների (սումատրական վագր, հնդկաչինական վագր) հետ։ Ամենամեծ գանգային նմուշները գրանցվել են Գոլեսթանի և Մազանդարանի նահանգներից ստացված ընձառյուծների շրջանում։ Այս տվյալները ցույց են տալիս, որ կովկասյան ընձառյուծը զգալիորեն խոշոր է թե՛ աֆրիկյան (*P. p. pardus*), թե՛ հնդկական (*P. p. fusca*) ենթատեսակներից և համեմատաբար մոտ է միայն հնդկաչինական ընձառյուծին (*P. p. japonensis*), որը համարվում է կովկասյան ընձառյուծից հետո երկրորդ խոշորագույն ենթատեսակը։ Կովկասյան ընձառյուծի գլուխը կլորավուն է, ճակատային հատվածը՝ խորացած և հարթ։ Գանգի միջին երկարությունը հասնում է 192 մմ-ի։  

Մռութը կարճ և լայն է, որի շնորհիվ դիմային հատվածը դառնում է հարթ և ամուր՝ հենարան ստեղծելով կծող մկանների համար։ Պարանոցը կարճ է, սակայն զարգացած մկանային զանգվածով, ինչը թույլ է տալիս ապահովել ծանր գանգի կայուն պահման վիճակը և գլխի ճկուն շարժունակությունը։ Աչքերը մեծ են՝ դեղնավունից մինչև մուգ դարչնագույն երանգներով և հաճախ ընդգծված արտևանունքով։ Ականջները փոքր են, կլորավուն ձևով և սև եզրագծով՝ տեղակայված կողային դիրքով, ինչը նպաստում է ձայնային ազդակների լայն տարածության մեջ ընկալմանը։ Դրանց փոքր չափը միևնույն ժամանակ ապահովում է քողարկման ավելի լավ հնարավորություններ և նվազեցնում ջերմության կորուստը ցուրտ եղանակին՝ նպաստելով ջերմակարգավորմանը։ 

### Մորթու գունավորում և բծեր
[ձախից|մինի|Կովկասյան ընձառյուծի մորթու զարդանախշերի նմուշ՝ [Երուսաղեմի բիբլիական կենդանաբանական այգի|Երուսաղեմի բիբլիական կենդանաբանական այգում պահվող ընձառյուծից։]]
Մորթու հիմնական երանգները տատանվում են մոխրաշագանակագույնից մինչև դեղնակարմիր՝ կախված անհատական գենետիկ հատկանիշներից և պոպուլյացիայի տարածքային արեալից։ Իրանի որոշ շրջաններում արձանագրվել են ինչպես բաց, այնպես էլ մուգ գունավորմամբ առանձնյակներ։ Մեջքին և կողքերին առկա են խոշոր վարդաձև սեւ բծեր՝ կոչվող ռոզետներ, որոնք հստակ առանձնանում են հիմնական ֆոնի վրա։ Ուսերի, պարանոցի և վերջույթների վրա բծերը դառնում են փոքր ու խիտ, իսկ գլխի և պարանոցի հատվածում՝ մանր կետեր։ Ստորին վերջույթները և որովայնի հատվածը սովորաբար ունեն ավելի բաց՝ գրեթե սպիտակավուն երանգ, երբեմն՝ հազվադեպ խամրած բծերով։ 

**Հայաստանում** հայտնաբերված (հիմնականում՝ Սյունիքի տարածաշրջանում) խիստ սակավաթիվ առանձնյակները, ըստ 2020-ականներին իրականացված ֆոտոտափանցիկ հետազոտությունների, ունեն խամրած շագանակագույն կամ գորշավուն հիմնական երանգ՝ միջինից փոքր վարդաձև բծերով։ Մորթու գունավորումը համեմատաբար խամրագույն է՝ հավանաբար պայմանավորված շրջակա ժայռոտ միջավայրի քարային գունաշերտերին հարմարվելու նպատակով։

**Կենտրոնական Ասիայում** (Աֆղանստանի հյուսիս, Տաջիկստանի Պամիրներ) հանդիպող ենթառանձնյակները՝ երբեմն համարվելով կովկասյան ընձառյուծի մերձավոր ազգականներ, աչքի են ընկնում բաց դեղնակարմիր կամ ավազագույն մորթիով՝ սակավ բծերով։ Դրանք հարմարեցված են չոր և ժայռոտ միջավայրերում քողարկվելուն։

**Հինդուկուշի լեռնաշղթայում**, հատկապես՝ Աֆղանստանի արևելքում և Պակիստանի սահմանին, ընձառյուծները երբեմն ունեն մոխրադեղին կամ գրեթե մոխրագույն մորթի՝ խիստ խիտ և միաձույլ ռոզետային բծավորմամբ։ Այդ առանձնյակները հաճախ խոշոր են և ավելի խիտ մաշկով՝ կապված ցուրտ բարձրալեռնային բնակավայրերի հետ։

### Սեռային դիմորֆիզմ
Արուների քաշը կազմում է միջինը 60–70 կգ, երբեմն՝ ավելի, մինչդեռ էգերը կշռում են 35–50 կգ։ Արուները խոշոր են, ունեն ավելի հաստ պարանոց և գանգ։ Սեռային դիմորֆիզմը առկա է, սակայն ավելի մեղմ, քան օրինակ՝ վագրերի կամ առյուծների պարագայում։

Կովկասյան ընձառյուծը Հովազառյուծի ամենամեծ տեսակներից մեկն է, իր մարմնի արտաքին պարամետրերով և ֆիզիկական առանձնահատկությամբ մոտ է Սիբիրյան և Բենգալյան Հովազառյուծներին ու Շրի Լանկայի Ցելոյան Հովազառյուծներին։ Ընձառյուծը չափահաս է լինում 3-ից 4 տարեկանում։ Չափահաս ընձառյուծների քաշը կազմում է 46-100 կգ, առանձին դեպքերում ամենախոշորների քաշը հասնում է անգամ մինչև 111 կգ-ի։ Արուների բարձրությունը կազմում 65-85 սմ (միջինը 75 սմ), երկարությունը՝ 1,8-ից մինչև 2,71 մետր, էգերի քաշը կազմում 30-77 կգ, բարձրությունը՝ 56—72 սմ, երկարությունը կազմում է 1,5-2,2 մետր։ Ընձառյուծները վազքով կարող են զարգացնել առավելագույնը 90 կմ/ժ արագություն։
Հայաստանում զբոսնող կամ բնակվող արու ընձառյուծների զանգվածը լինում է 46-83 կգ, իսկ էգ առանձյակների քաշը՝ 30—63 կգ, հովազի բացարձակ քաշային տիրույթներում։ Արու Կովկասյան ընձառյուծի միջին քաշը կազմում է 70-75 կգ։
Ընձառյուծների կյանքի տևողությունը 13-20 տարի է։

## Տարածվածություն
### Տարածվածությունը Հայաստանում

## Պահպանություն
Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Գրանցված է նաև նախկին ԽՍՀՄ–ի Կարմիր գրքում։ Ընձառյուծի այս ենթատեսակն ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում (ver. 3.1) «Endangered EN C2a(i)», իսկ տեսակը՝ «Near Threatened» կարգավիճակով։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես «Կրիտիկական վիճակում գտնվող»` CR C2a(i); D:

Պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» և «Շիկահող» արգելոցներում, «Արևիկ» ազգային պարկում և «Զանգեզուր» արգելավայրում։ 2002 թվականից սկսած WWF հայաստանյան մասնաճյուղը աջակցում է ընձառյուծի պահպանության իրականացմանը և կատարում է տեսակի մոնիթորինգը արեալի սահմաններում։

## Տարածվածություն
Տարածված է Հյուսիսային Կովկասում, Հարավային Կովկասում, Արևելյան Թուրքիայում, Հարավային Թուրքմենստանում, Իրանում, Աֆղանստանում։

### Տարածվածությունը Հայաստանում
Բնակեցնում է Հարավարևմտյան և Հարավային Հայաստանը` «Խոսրովի անտառ» արգելոցի կենտրոնական և արևելյան հատվածներից մինչև հայ–իրանական սահմանը՝ Գեղամա, Զանգեզուրի, Վայոց ձորի, Բարգուշատի և Մեղրու լեռնաշղթաների սահմաններում։

Հայաստանում պոպուլյացիայի թվաքանակը՝ 10—33 առանձնյակ։ Ներկայիս դրությամբ կենդանատեսակի քանակը 26–30 առանձնյակ է։ Ներկայիս տարածման տարածքը կազմում է 7500 կմ2։ Բնակեցման տարածքը կազմում է 2861 կմ2։ Այն ներառում է մշտական և ժամանակավոր բնակեցման տարածքները և միջանցքներ։ Մշտապես բնակվում է միայն «Խոսրովի անտառ» արգելոցում (207.9–208 կմ2), գ. Նռնաձորից դեպի հյուսիս (297 կմ2) գտնվող տեղամասում եւս գիշատիչը բնակվում է մշտապես։ Բայց հայաստանում զբոսնող սև գույնի մելանիստիկ ընձառյուծների թիվը կազմում է 8-12 առանձյակ, քանակը չի գերազանցում 13-ը։

## Բնակության պայմաններ
Տարածված է լեռնատափաստաններում և տափաստաններում, չորային կամ լեռնային նոսրանտառներում, անտառատափաստաններում, սաղարթախիտ անտառներում, որտեղ ամենաշատը ծառեր են։ հարավային լանջերի լեռնային, ենթալպյան և ալպյան մարգագետիններում։

## Սննդառություն
Որսում են վայրի խոզ, այծյամ, հնդկական մացառախոզ, գորշ նապաստակ։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Կովկասյան ընձառյուծ 
* Հայաստանի կենդանիների կարմիր գիրք

Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի կաթնասուններ
Կատեգորիա:Ընձառյուծներ
Կատեգորիա:Միջին Արևելքի կաթնասուններ