open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կուերա

**Կուերա**, Վանի թագավորության աստված։ Պաշտոնը ստույգ հայտնի չէ։ Վանա ժայռի (Մհերի դուռ) արձանագրությունում, ուր տրված է ուրարտական աստվածությունների ցուցակն ըստ պաշտոնի և կարևորության, զբաղեցնում է 15-րդ տեղը, եղել է Ադիա դիցուհու զույգը։ Կուերայի պաշտամունքը տարածված է եղել Վանա լճի հյուսիսարևելյան ոլորտում, ուր Իշպուինի և Մենուա թագավորները հիմնել են Կուերաին նվիրված սրբատեղիներ։ Ըստ Մենուայի արձանագրություններից մեկի՝ այս շրջանում է եղել նաև Կուերայի պաշտամունքի կենտրոնը (Կուերանիլի)։ Ավելի ուշ, Սարդուրի Բ-ի մի արձանագրության մեջ, Սելիտեա երկրում գրավված 9 ամրոցների շարքում հիշատակված են Կուերայիին նվիրված ուրարտական երկու քաղաք։

Կատեգորիա:Վանի թագավորության աստվածներ
Կատեգորիա:Հայկական աստվածներ
Կուզ

250px|մինի|աջից|Կուզ
thumb|left|84px|<center>Կուզ
**Կուզ**, ողնաշարի ձևախախտում, զարգանում է տարբեր հիվանդությունների (հատկապես տուբերկուլոզային սպոնդիլիտ) և ողնաշարի վնասվածքների հետևանքով։ Ախտաբանական պրոցեսների պատճառով ողերի մարմինները քայքայվում են, ձևախախտվում և հանգեցնում ողնաշարի ծռման՝ առաջ-ետին և կողմնային ուղղություններով։ Մանկական և պատանեկան տարիքում կուզի առաջացման դեպքում ողնաշարի ձևախախտումը հասնում է մեծ չափերի, և հետագայում կմախքը զարգանում է անկանոն։ Ուսի խախտի դեպքում, ոսկրային հյուսվածքի փոփոխությունների հետևանքով, նույնպես կարող է առաջանալ կլոր, դուրս ցցված կուզ։ Ռախիտային կուզը ռախիտի ժամանակին և ճիշտ բուժումից ուղղվում է։ Կուզի առաջացման հետ միաժամանակ ձևախախտվում է նաև կրծքավանդակը, առաջանում է, այսպես կոչված, կողային կուզ։ Վերջինս լինում է նաև ողնաշարի կողմնային ծռումների (սկոլիոզ) դեպքում։ Սկսած 2,5 ամսականից՝ հարկավոր է երեխային պառկեցնել փորի վրա, կատարել մեջքի մկանների մերսում և մարմնամարզություն, ժամանակից շուտ չի կարելի նստեցնել։ Գոյություն ունի նաև, այսպես կոչված, սրտային կուզ՝ կրծքավանդակի արտացցվածքը սրտի շրջանում, սովորաբար լինում է սրտի արատներով տառապող երիտասարդների մոտ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/80449/Горб
* 
* 

 

Կատեգորիա:Հիվանդություններ
Ալեքսանդրու Յոհան Կուզա

**Ալեքսանդրու Յոհան Կուզա** (, ), Մոլդովայի և Վալախիայի միացյալ իշխանության (1859-1862 թթ.) տիրակալ (հոսպոդար), ռումինական պետության (1862-1866 թթ.) ղեկավար։

Մասնակցել է 1848 թվականի հեղափոխությանը, վտարվել Մոլդովայից։ Վերադարձել է 1850 թվականին և ղեկավարել երկու իշխանությունների միավորման պայքարը։

1859 թվականին ընտրվել է Մոլդովայի, ապա Վալախիայի հոսպոդար։ Կուզայի կառավարման օրոք ավարտվել է (1862 թ.) Ռումինիայի միասնական պետության ստեղծումը։ Ռումին, հետադեմ բոյարների ճնշման տակ 1866 թվականին հրաժարվել է իշխանությունից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անկախության ակտիվիստներ
Վիկտոր Կուզեն

**Վիկտոր Կուզեն** (, 28 նոյեմբերի, 1792, Փարիզ - 14 հունվարի, 1867, Կանն), ֆրանսիացի իդեալիստ փիլիսոփա, քաղաքական գործիչ։ Լուի Ֆիլիպի օրոք եղել է պետական խորհրդի անդամ, Ֆրանսիայի պեր։ 1830 թվականից՝ Ֆրանսիական ակադեմիայի, 1832 թվականից՝ բարոյական և քաղաքական գիտությունների ակադեմիայի անդամ։ Կուզենի փիլիսոփայությանը բնորոշ է էլեկտիկան։ Ըստ նրա, փիլիսոփայության բոլոր ճշմարտություններն ասված են, այդ պատճառով նախկին փիլիսոփայական համակարգերից քննադատորեն պետք է ընտրել ճշմարտությունները։ Կուզենը պայքարել է մատերիալիզմի, հատկապես XVIII դարի ֆրանսիական մատերիալիզմի դեմ։ Թարգմանել է Պլատոնի, հրատարակել նրա, Պրոկլի, Պիեռ Աբելարի, Ռընե Դեկարտի և ուրիշների երկերը։ Ֆրանսիացի ընթերցողին ծանոթացրել է Կանտի, Շելինգի, Հեգելի փիլիսոփայությանը։ Կուզենի էկլեկտիկայի ազդեցությունը նկատվում է XIX դարի հայ փիլիսոփայության մեջ (Նահապետ Ռուսինյան, Ռ. Պերպերյան և ուրիշներ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Փարիզ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Կանն քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի կոմանդորներ
Կատեգորիա:Փարիզի բարձրագույն նորմալ դպրոցի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի նախարարներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայության պատմաբաններ
Վերաապահովագրում

**Վերաապահովագրում**, ապահովագրական ընկերությունների միջև տնտեսական ապահովագրական հարաբերությունների համակարգ, որի դեպքում ապահովագրական ընկերությունն իր կողմից ապահովագրված ռիսկերն ամբողջությամբ կամ դրանց մի մասը փոխանցում է մեկ այլ ապահովագրական ընկերության։ Վերաապահովագրություն սովորաբար կատարվում է այն ժամանակ, երբ առանձին ապահովագրական ընկերությունը չի կարողանում կատարել ապահովադիրների հանդեպ իր պարտավորությունները, երբ տեղի են ունենում խոշորածավալ վնասներ (օրինակ, օդանավի վթար, մրրիկներ, ջրհեղեղներ, երկրաշարժեր և այլն)։ Վերաապահովագրության ժամանակ վնասների փոխհատուցմանը մասնակցում են վերաապահովագրական ընկերությունները։

Վերապահովագրության ժամանակ տեղի է ունենում ապահովագրված ռիսկի երկրորդային տեղաբաշխում, որն իրենից ներկայացնում է միևնույն ապահովագրական ռիսկի նոր ապահովագրություն։ Վերաապահովագրության պայմանագիր կնքած ապահովագրողները մնում են պատասխանատու ապահովադիրների հանդեպ ապահովագրության պայմանագրով սահմանված ամբողջ ապահովագրական պատասխանատվության չափով։

Ռիսկի փոխանցումը մի ապահովագրողից մյուսին կատարվում է վերաապահովագրության պայմանագրով։ Վերաապահովագրության պայմանագրի նկատմամբ ընդհանրապես կիրառվում են ձեռնարկատիրական ռիսկի ապահովագրության կանոնները։

Վերաապահովագրական ռիսկի փոխանցման գործընթացը կոչվում է վերաապահովագրական ցեսիա (*cession*)։

Միջազգային պրակտիկայում վերաապահովագրվողին անվանում են ցեդենտ (*cedent*), իսկ վերաապահովագրողին՝ ցեսիոներ։ Վերաապահովագրողի վերաապահովագրության ընդունած ռիսկն ամբողջությամբ կամ մասնակի մեկ այլ վերաապահովագրողի փոխանցելու գործընթացն անվանվում է ռետրոցեսիա, իսկ առաջին վերաապահովագրողը կոչվում է ռետրոցենտ, երկրորդ վերաապահովագրողը՝ ռետրոցեսիոներ։

## Վերաապահովագրողներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Կիրակոսյան, Կարեն (2011). *«Ապահովագրական գործ»*, Երևան, «Կռունկ», ISBN 978-9939-9008-7-2

Կատեգորիա:Ապահովագրություն
Արչեվիս

**Արչեվիս**, գյուղ պատմական Փոքր Հայքում, իսկ ապա Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին Գարահիսարի գավառում։ Գտնվում էր Շապին Գարահիսար քաղաքի մոտակայքում։

## Պատմություն
Գյուղի հայերը տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մի մասը զոհվել է, փրկվածները գաղթել են օտար երկրներ։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբներին ուներ 100 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվել են երկրագործությամբ, անասնապահությամբ, այգեգործությամբ, արհեստներով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Արչեվիսն ուներ եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղն ուներ վարժարան։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Գարեգին Կուզիկյան

**Գարեգին Կուզիկյան** (*Կոզիկյան*, ), հասարակական գործիչ։

## Կենսագրություն
Սկզբնական կրթությունն ստացել է Չարսանջակում և Խարբերդում։ 1896 թվականին տեղափոխվել է Հարավային Կովկաս, աշխատել գործարաններում, անդամակցել հնչակյան կուսակցությանը։ 1898 թվականին մասնակցել է հայ բանվորների առաջին սոցիալդեմոկրատական մարքսիստական խմբի՝ Թիֆլիսի բանվորների միության» ստեղծմանը, ընդհատակյա հեղափոխական աշխատանք տարել, հրատարակել «Բանվոր» ձեռագիր թերթը։ 1901 թվականին ձերբակալվել է, 1903 թվականին արտաքսվել Ռուսաստանից։ Նույն թվականին հաստատվելով Ժնևում՝ մասնակցել է «Սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական հայ կազմակերպության» (սպեցիֆիկներ) հիմնադրմանը։

1905 թվականին վերադարձել է Հարավային Կովկաս, ռուսական առաջին հեղափոխության տարիներին (1905-1907 թվականներին) Թիֆլիսում եղել սպեցիֆիկների «Կյանք» (1906 թվական) և «Ձայն» (1906-1907 թվականներ) պարբերականների խմբագիրներից, որոնք անջատողականություն էին սերմանում հայազգի բանվորության մեջ։ Կուզիկյանի դեմ գաղափարական պայքար են մղել Ստեփան Շահումյանը, Բոգդան Կնունյանցը, Սուրեն Սպանդարյանը, Սարգիս Կասյանը։ 1909 թվականին տեղափոխվել է Կոստանդնուպոլիս, հիմնել «Գրաշարաց միությունը», հրատարակել «Ապագա» (1910 թվական) բանվորական հանդեսը։

Զոհ է գնացել 1915 թվականի Մեծ Եղեռնին։ Հրատարակել է «Թող ֆակտերը խոսեն» գիրքը (1904 թվական)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Կուզնեցկի Ալատաու

մինի|Կուզնեցկի Ալատաու լեռնաշղթան
մինի|Մայրամուտը Կուզնեցկի Ալատաու լեռնաշղթայում
**Կուզնեցկի Ալատաու** (), լեռնաշղթա Սիբիրի հարավում, ՌԴ Կեմերովոյի մարզում և Կրասնոյարսկի երկրամասում։ Գտնվում է Կուզնեցկի և Մինուսինսկի գոգհովիտների միջև։ Օբի, Տոմ և Չուլիմ վտակների ջրբաժանն է։ Երկարությունը մոտ 300 կմ է, լայնությունը՝ 150 կմ, առավելագույն բարձրությունը՝ 2178 (Վերխնի Զուբ լեռ)։ 

Կատեգորիա:Լեռնաշղթաներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուսաստանի լեռնաշղթաներ
Նիկոլայ Կուզնեցով (ԽՍՀՄ հերոս)

**Նիկոլայ Իվանովիչ Կուզնեցով** (, պարտիզանական ծածկանունը՝ **Գրաչով**) (), խորհրդային հետախույզ, Խորհրդային Միության հերոս (նոյեմբերի 5, 1944 թվական, հետմահու), ԽՄԿԿ անդամ (1942)։

Որպես ինժեներ աշխատել է Սվերդլովսկում և Մոսկվայում։ Կատարելապես տիրապետելով գերմաներենին՝ 1942 թվականին կամավոր միացել է նացիստական օկուպացիայի տակ գտնվող Ուկրաինայում (Ռայխսկոմիսարիատ Ուկրաինա) կազմավորված պարտիզանական ջոկատին։ Դրսևորել է մեծ հնարամտություն ու խիզախություն, անձամբ սպանել է նացիստական վեց բարձրաստիճան զինվորականի, այդ թվում՝ Ֆունկին (Ուկրաինայի գլխավոր դատավոր), Բաուերին (Գալիցիայի փոխնահանգապետ), մի խումբ պարտիզանների հետ հափշտակել պատժիչ զորքերի հրամանատար Իլգենին և այլն։

Համաձայն խորհրդային պաշտոնական վարկածի, Կուզնեցովը սպանվել է 1944 թվականի մարտի 9-ին Բրոդի քաղաքի մոտ՝ Ուկրաինայի ապստամբական բանակի անդամների հետ ունեցած հրաձգության ժամանակ։ Ըստ հենց ապստամբական բանակի վարկածի, Կուզնեցովը (կրելով գերմանական համազգեստ) և նրա համախոհները ձերբակալվել են Բորատին գյուղում (Բրոդիի մոտ) և բացահայտվելուց խուսափելու համար Կուզնեցովը նռնակով իրեն պայթեցրել է։

1990 թվականին հայտարարվել է, որ Կուզնեցովը եղել է Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի (ՆԿՎԴ) աշխատակից։ Կուզնեցովի գործերը Ռուսաստանի անվտանգության դաշնային ծառայության (ՖՍԲ) արխիվից ամբողջությամբ կհանվեն միայն 2025 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային հետախույզներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության հերոսներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Էսպերանտիստներ
Կատեգորիա:Պոլիգլոտներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի պարտիզաններ
Պյոտր Կուզնեցով

**Պյոտր Միքայելի Կուզնեցով** (**Դարբինյան**, ), բոլշևիկ բանվոր հեղափոխական, Հարավային Կովկասում խորհրդային իշխանության հաստատման աջակից, ԽՄԿԿ անդամ (1918)։
մինի|Պյոտր Կուզնեցովի հուշատախտակը Երևանում

## Գործունեություն
Հեղափոխական գործունեությունն սկսել է առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Եղել է դեպոյի կուսբջջի քարտուղար։ 1919 թվականին ձերբակալվել է։ Դուրս գալով բանտից՝ Ալեքսանդրապոլում մասնակցել է Մայիսյան խռովությանը, որի պարտությունից հետո փոխադրվել է Բաքու, նշանակվել կոմունիստական ջոկատի հրամանատար և 11-րդ կարմիր բանակի զորամասերի հետ մտել Հայաստան։ Հակախորհրդային Փետրվարյան ապստամբության ժամանակ (1921) Ղարաքիլիսայում (հետագայում՝ Կիրովական, այժմ՝ Վանաձոր) երկաթուղային բանվորներից կազմակերպել է մարտական խումբ («Երկաթյա ջոկատ») և մասնակցել Բայազետի (Կամոյի) շրջանի ու Երևանի վերագրավմանը։ 1924-1927 թվականներին եղել է ՀԱՄԽ նախագահ, 1927 թվականին՝ ՀԿ(բ)կ Կենտկոմի քարտուղար։ 1928-1930 թվականներին և 1933-1936 թվականներին եղել է Անդրֆեդերացիայի արհմիությունների խորհրդի նախագահը, 1936 թվականից՝ ՀամԿ(բ)կ Կենտկոմին կից ՀԿ(բ)կ Կենտկոմի կուսակցական հանձնաժողովի քարտուղարը։ Եղել է ՀամԿ(բ)կ Անդրերկրկոմի բյուրոյի, ՀԽՍՀ և Անդրֆեդերացիայի ժողկոմխորհների ու կենտգործկոմների, ինչպես նաև ՀԱՍԿԽ-ի ու կենտգործկոմների, ՀԱՍԻ-ի ու Անդրարհմինխորհի կազմում։

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Անդրանիկ (այլ կիրառումներ)

**Անդրանիկ** անվանումը կարող է ունենալ հետևյալ կիրառումները․

* Անդրանիկ լեռ, լեռ, լեռնագագաթ Լոռու և Շիրակի մարզերի սահմանագըլխին, Ջավախքի լեռներ ի առանցքային գոտում
* Անդրանիկ (լեռնագագաթ), լեռնագագաթ Ջավախքի լեռնաշղթայի առանցքային գոտում
* Անդրանիկ (անձնանուն), հայկական արական անուն
Կուժ

200px|Պղնձե կուժ|thumb
**Կուժ**, կավից, պղնձից, հախճապակուց, երբեմն՝ փայտից պատրաստված երկար վզով, ուռուցիկ բերանով, ձվաձև փորով, երկարավուն անոթ։ Օգտագործվում է իբրև ջրաման, գինի, հյութ, թան և այլ ըմպելիք պահելու և մատուցելու համար։ Նախնական կժերը հայտնի են էնեոլիթյան-բրոնզեդարյան ժամանակաշրջանից։ Առավել շատ գործածվում է ուրարտական շրջանից (մեծ քանակությամբ կժերեր են հայտնաբերվել Կարմիր բլուրից և ուրարտական այլ հնավայրերից)։ Հայաստանի մի շարք շրջաններում (Սիսիան, Գորիս, Ղափան և այլն) այժմ էլ օգտագործում են գլանաձև իրանով պղնձե կուժեր, որոնք սովորաբար բարձում են գրաստներին։ Կուժերը երբեմն ծառայել է չափի միավոր։ Ժողովրդական պատկերացմամբ՝ երբ որևէ մեկի ետևից կուժ են կոտրում, նշանակում է ցանկանում են, որ նա այլևս չվերադառնա։ Կուժի փոքր տեսակը կոչվում է կուլա կամ գավ։ 

 

Կատեգորիա:Սպասք
Հարություն Կուժունի

**Հարություն Կուժունի** (Ճերճերյան) Զաքարիայի  (), սփյուռքահայ հասարակական-քաղաքական գործիչ։

Հնչակյան կուսակցության անդամ (1935 թվականից)։ 1953 թվականին ընտրվել է հնչակյան կուսակցության Լիբանանի վարչության քարտուղար, 1965 թվականից՝ կուսակցության կենտրոնական վարչության քարտուղար։ Եղել է խաղաղության համաշխարհային խորհրդի անդամ, որպես Լիբանանի պատվիրակության անդամ մասնակցել Հելսինկիի (1965 թվական) և Մոսկվայի (1973 թվական) խաղաղության համաժողովներին։ Եղել է «Լիբանան - ԽՍՀՄ բարեկամության ընկերության» վարչության անդամ։ Իր գործունեությամբ փորձել է նպաստել սփյուռք-հայրենիք կապերի զարգացմանն ու ամրապնդմանը։

Կատեգորիա:1918 ծնունդներ
Կատեգորիա:Լիբանանահայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Լիբանանահայ հասարակական գործիչներ
Աբրահամ Կոստանդնուպոլսեցի (17-րդ դար)

**Աբրահամ Կոստանդնուպոլսեցի** (ծն. և մահ. թթ. անհտ.), XVI ֊ XVII դարերի հայ ինքնուս կենդանաբան։ Ապրել և ստեղծագործել է Կոստանդնուպոլսում։

1611 թվականին գրել է «Պատմութիւն անասնոց և գազանաց, չորքոտանեաց, սողնոց և թիւնաւորաց, թռչնոց և մարդկան, ծովային ձկանց և անասնոց և գազանաց և այլ ժժմակաց ծովու և ցամաքի» մեզ հասած հայերեն ամենահին կենդանաբանական աշխատությունը (Վենետիկի Մխիթարյան մատենադարան, ձեռագիր № 1418)։ Օգտվելով վեց լեզուներով աղբյուրներից և սեփական դիտողությունների ու լսածի հիման վրա Աբրահամ Կոստանդնուպոլսեցին տվել է 180 կենդանիների՝ չորքոտանիների (դրանց մի մասի մորթու կամ մուշտակի), թռչունների, ձկների, խեցեմորթների, միջատների, առասպելական կենդանիների ու մարդկանց («սովորաբար Հրեշք կոչվածքն») նկարագրությունը՝ հաճախ ուղեկցելով առասպելաբանություններով և բարոյախոսական գրքերից քաղած նյութերով։

Աբրահամ Կոստանդնուպոլսեցին կրկնել է XVI դարի նշանավոր կենդանաբանների (Գեսներ, Ռոնգելեն, Բելոն, Ալգրովանդի) գործածած դասակարգումը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Տեր-Պողոսյան Ա., Բիոլոգիական մտքի զարգացումը Հայաստանում սկզբից մինչև XVIII դարը, Ե., 1960

Կատեգորիա:Հայ կենդանաբաններ
Վասիլի Կուզնեցով

**Վասիլի Վասիլևիչ Կուզնեցով** (), խորհրդային պետական ու հասարակական գործիչ, դիվանագետ, սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1971 թվական)։

ՍՄԿԿ անդամ 1927 թվականից։ 1926 թվականին ավարտել է Լենինգրադի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1927-1931 թվականներին և 1933-1937 թվականներին աշխատել է մետալուրգիական գործարաններում, 1931-1933 թվականներին արտասահմանում ուսումնասիրել է մետալուրգիական գործը։ 1940-1943 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ Պետպլանի նախագահի տեղակալ, 1944-1953 թվականներիին՝ ՀԱՍԿԽ-ի նախագահ, 1953-1955 թվականներին՝ ԽՍՀՄ արտաքին գործերի մինիստրի տեղակալ, 1955-1977 թվականներին՝ առաջին տեղակալ։ 1979 թվականի մարտից՝ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի Նախագահության նախագահի առաջին տեղակալ։ ԽՄԿԿ XIX-XXII համագումարների պատգամավոր, 1952 թվականից՝ ՍՄԿԿ ԿԿ-ի անդամ, 1952-1953 թվականներին՝ ԿԿ-ի նախագահության անդամ։ 1977 թվականից՝ ԿԿ-ի քաղբյուրոյի անդամության թեկնածու։ ԽՍՀՄ II—X գումարումների Գերագույն խորհրդի դեպուտատ։ Արժանացել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակի (1941 թվական)։ Պարգևատրվել է Լենինի 5 և երեք այլ շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դիվանագետներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ռուս դիվանագետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 27-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 21-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 26-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 19-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 11-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ Ազգությունների խորհրդի 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ Ազգությունների խորհրդի 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշանակիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Աբրահամ Շաքեցի

**Աբրահամ Շաքեցի** (ծն. և մահ. թթ. անհայտ), XVIII դարի հայ մշակութային գործիչ։

1791 թվականին Հարություն Շաքեցու հետ կազմել է XVIII դարի կեսին վերաբերող պաշտոնական գրությունների մի ժողովածու՝ «Գրագրութեան գիրք» (Երևանի Մատենադարան, ձեռ. № 3592), որի մեջ կան նաև Աղվանից հակաթոռ կաթողիկոս Ներսեսի (1720—1763) և նրա ժամանակակից մի շարք անձանց կոնդակների, բանադրագրերի, խնդրագրերի պատճեններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մշակութային գործիչներ
Աբրահամ Վանական

**Աբրահամ Վանական**, *Արտավազդ Վանական*, (ծննդյան և մահվան թվականները՝ անհայտ), VIII դարի հայ մատենագիր։ Գրել է Վահան Գողթնացու վկայաբանությունը (737)՝ պատկերելով նաև Հայաստանում արաբների տիրապետության շրջանի անցքերը։ Վկայաբանությունն առաջին անգամ հիշատակում է Ասողիկը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Աբրահամ Ղռամատիկոս

**Աբրահամ Ղռամատիկոս**, XII դարի հույն հայերենագետ։ 1141 թ.-ին հայերեն է թարգմանել հույն հեղինակ Հովհան Ոսկեբերանի՝ Գրիգոր Լուսավորչին նվիրված ներբողը, որը հետագայում չափածոյի է վերածել Ներսես Շնորհալին։

## Գրականություն
* Ալիշան Ղ., Հուշիկք հայրենյաց հայոց, հ. 2, 2 հրտ., Վնտ., 1921, Էջ 5

Կատեգորիա:Հույներ
Կատեգորիա:Հույն թարգմանիչներ
Մշակութա-ազգային ինքնավարություն

**Մշակութա-ազգային ինքնավարություն**, 20-րդ դարի սկզբին ավստրիական սոցիալ-դեմոկրատիայի որոշ գործիչների առաջ քաշած ավստրոմարքսիզմի բաղադրիչ մասը կազմող ազգայնական տեսություն։ Հավակնում էր  բազմազգ համարվող ավստրո-հունգարական պետության պայմաններում լուծել ազգային հարցը։ Աչքի ընկնող տեսաբաններն էին Կ. Ռենները և Օ. Բաուերը։ Մշակութա-ազգային ինքնավարության հիմնային տեսությունը պնդում էր, որ ազգը միատեսակ մտածող և ընդհանուր ճակատագիր ունեցող մարդկանց միություն է։ Մշակութա-ազգային ինքնավարության տեսության մեջ ազգը կտրվել է իր զբաղեցրած տարածքից, անտեսվել է նրա դասակարգային կազմը։

Հայ իրականության մեջ Մշակութա-ազգային ինքնավարության տեսության կողմնակիցներն էին «սպեցիֆիկները», դաշնակցականները և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Ազգագրություն
Աբրահամ Աբրահամյան (գիտնական)

**Աբրահամ Ալեքսանդրի Աբրահամյան** (), հայ գիտնական, ռադիոէլեկտրոնիկ, ինժեներ-գնդապետ, տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1964), պրոֆեսոր (1965), ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ։

Հայտնի է որպես ԽՍՀՄ-ում առաջին՝ Երևանի Հանրապետության հրապարակի գունաերաժշտական շատրվանների համալիրի նախագծող։

## Կենսագրություն
Աբրահամ Աբրահամյանը ծնվել է 1912 թվականի մարտի 9-ին, Կարսում։ 1936 թվականին ավարտել է Մոսկվայի կապի էլեկտրատեխնիկական ինստիտուտը։ Երկար տարիներ ապրել է Խարկովում։ 1947-1967 թվականներին Լ. Ա. Գովորովի անվան հրետանային ռադիոտեխնիկական ակադեմիայում *()* զբաղվել է ինժեներական, գիտա-մանկավարժական աշխատանքով։ 1964 թվականին պաշտպանել է դոկտորականը։

1967-1969 թվականներին Խարկովի ռադիոէլեկտրոնիկայի ինստիտուտի ռադիոընդունման սարքերի ամբիոնի, 1969 թվականից՝ Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի ռադիոտեխնիկայի ամբիոնի պրոֆեսոր է եղել։ Զբաղվել է իմպուլսային ռադիոլոկացիոն ազդանշանների ապասինխրոն ընդունման, բարձր և գերբարձր հաճախականությունների ապասինխրոն դետեկտորի տեսությամբ ու հաշվարկով։

## Նորարարական գործունեություն
Աբրահամյան Աբրահամյանի գլխավորությամբ նախագծվել և շահագործման է հանձնվել Երևանի Հանրապետության հրապարակի գունաերաժշտական շատրվանների համալիրը (ԽՍՀՄ-ում՝ առաջինը)։ Այդ համալիրի գործող մոդելը ցուցադրվել է 1976 թվականին Բուենոս Այրեսում (Արգենտինա) Հայկական ԽՍՀ ազգային ցուցահանդեսի տաղավարում։ Մոդելի լամպերը պատրաստվել են հայկական Արզնիի բյուրեղապակուց։ Շատրվաններն արժանացել են արտասահմանյան մամուլի բարձր գնահատականին։

1978 թվականին Աբրահամյանի թիմը պարգևատրվել է ՀԽՍՀ-ի պետական մրցանակով՝ գիտության և տեխնիկայի բնագավառում։ Աբրահամյանը հետագայում մշակել է Երևանի «Երրորդ մասի» հրապարակի շատրվանների նախագիծը։ Բացի դրանից, մշակել է ձայնագունային երգեհոնի նախագիծը՝ Կամերային երաժշտության տան համար։

«Երգող շատրվանների» բացումից հետո Աբրահամյանի թիմը հայտեր է ստացել՝ ԽՍՀՄ-ի տարբեր հանրապետություններից։ Հայ ինժեներների անմիջական մասնակցության շնորհիվ մի քանի տարվա ընթացքում «երգող» և «պարող» շատրվաններ են բացվել նաև Բաթումիում (Ծովափնյա զբոսայգի), Մոսկվայում, Սոչիում, Խարկովում (Շևչենկոյի անվան քաղաքային զբոսայգում, 1977) և այլուր։

Գիտնականը հետազոտել է տեսողության խանգարման խնդիրները և մշակել է աչքի հարմրվողական մկանների մարմնամարզություն (Երևանի բժշկական ինստիտուտի Աչքի հիվանդությունների ամբիոնում)։ Նա զբաղվել է բևեռացված ջրի (այսպես կոչված «կենդանի ջուր») մարմնի վրա օգտակար ազդեցության ուսումնասիրությամբ։

## Երկեր
* Асинхронное детектирование и прием импульсных радиосигналов, М., 1966

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ինժեներատեխնիկական ծառայության հայ գնդապետներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ
Կրիոստատ

[մինի|Ոչ մետաղային կազմության կրիոստատ [հեղուկ ազոտի պահեստավորման համար]]

**Կրիոստատ** (` ցուրտ և στατός` կանգուն, անշարժ)։ Ցածր ջերմաստիճանների համար նախատեսված թերմոստատ է։ Կրիոստատի հիմնական տարրը ջերմամեկուսացված անոթն է (պարզագույն դեպքում՝ Դյուարի անոթ), որում տեղավորում են օբյեկտը։ Ջերմաստիճանի իջեցումը սովորաբար կատարվում է կրիոստատի մեջ լցվող հեղուկացված գազի՝ այսպես կոչված սառնագենտի (ցրտի կողմնակի աղբյուր) գոլորշիացման ջերմության և գոլորշու տաքացման հաշվին։ Ջերմակայունացումն իրականացվում է սառնագենտի եռման ջերմաստիճանում, որը գոլորշիների ճնշման փոփոխումով կարելի է կրիտիկական ջերմաստիճանից հասցնել մինչև եռակի կետի ջերմաստիճանը։ Ջերմաստիճանների ավելի լայն տիրույթում ջերմակայունացումը կատարվում է ինքնակառավարման սխեմայով։ Կրիոստատները տարբերում են ըստ սառնագենտի տեսակի (հելիումային, ազոտային), պատրաստման նյութի (ապակե, մետաղե, փրփրապլաստից են), օգտագործման նպատակի (օպտիկական, ռադիոտեխնիկական հետազոտությունների, մագնիսական չափումների համար ևն)։ Կիրառվող սառնագենտի քանակությունը համեմատական է ջերմահաղորդականության (գազի և պատվանդանի) ու ջերմաճառագայթման շնորհիվ կրիոստատի արտաքին պատյանից անոթին փոխանցվող ջերմության քանակությանը։ Ջերմահաղորդումը փոքրացնելու նպատակով ընտրում են ջերմամեկուսիչ պատվանդաններ, կրիոստատի արտաքին պատյանի և անոթի միջև վակում է ստեղծում, ինչպես նաև մեծացնում են կրիոստատի ջերմաճառագայթող մակերևույթների գորշության գործակիցը և ավելացնում ջերմաստիճանի միջանկյալ արժեքներով ջերմային էկրաններ։ Կրիոստատը կիրառվում է նյութի ֆիզիկական հատկությունների, գերհաղորդականության երևույթի ուսումնասիրման համար։
 

Կատեգորիա:Սարքեր
Կատեգորիա:Կարգավորող սարքեր
Աշոտ Աբրահամյան (պատմաբան)

**Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան** (), հայ խորհրդային աղբյուրագետ-պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր (1943), պրոֆեսոր (1944), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1961)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է հունվարի 31-ին, Շարուր-Դարալագյազի գավառի Ղուշչի (այժմ՝ Վայոց ձորի մարզի Կեչուտ) գյուղում։ Նախնական կրթությունն ստացել է Նախիջևանի հայկական դպրոցում, ապա՝ Գևորգյան ճեմարանում (1916-1917)։ 1920-1926 թվականներին աշխատել է Վայոց ձորի Խաչիկ գյուղում որպես հոգևոր հովիվ։ 1933 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի պատմա-տնտեսագիտական ֆակուլտետը, 1937 թվականին՝ Մոսկվայի ԽՍՀՄ Կենտգործոմին կից ասպիրանտուրան։ Նույն թվականին պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսությունը։

Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1948 թվականին Անանիա Շիրակացուն նվիրված ուսումնասիրությունների շարքի համար նրան շնորհվել է պատմական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան, մեկ տարի անց՝ պրոֆեսորի կոչում։

1944-1949 թվականներին եղել է Երևանի համալսարանի հայ ժողովրդի պատմության ամբիոնի վարիչ, իսկ 1968-1974 թվականներին ղեկավարել է հնագիտության և աղբյուրագիտության ամբիոնը։ Խմբագրել է «Էջմիածին» ամսագիրը (1944, 1949-1954)։ 1938 թվականից, փոքր ընդմիջումներով, մինչև կյանքի վերջը ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետում վարել է հայ ժողովրդի պատմության, աղբյուրագիտության և հնագրության դասընթացներ։

1944 թվականին պետական հատուկ հանձնարարությամբ գործուղվել է Իրան, Իրաք, Լիբանան, Պաղեստին, Եգիպտոս՝ սփյուռքահայության շրջանում հանգանակություն կազմակերպելու «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյունն ստեղծելու համար։ 1945-1946 թվականներին մեծ աշխատանք է տարել Մերձավոր Արևելքի երկրներում հայրենադարձությունը կազմակերպելու համար։

Նրա գրչին են պատկանում շուրջ 250 հոդված, երկու տասնյակից ավելի մենագրություններ, որոնցից հիշարժան են «Անանիա Շիրակացու մատենագրությունը» (1944), «Հովհաննես Իմաստասերի մատենագրությունը» (1956), «Հայ գրի և գրչության պատմության» (1959), «Եղիա Կարնեցու «Դիվանը» (1967), «Համառոտ ուրվագիծ հայ գաղթավայրերի պատմության» (հ. 1-2, 1963, 1967) գործերը։ Կազմել է հայ հնագրության բուհական ամբողջական ձեռնարկը («Հայկական պալեոգրաֆիա», 1948)։

Գիտական զեկուցումներով հանդես է եկել միջազգային և միութենական գիտաժողովներում (Դելի, Պրահա, Մոսկվա, Թբիլիսի, Բաքու և այլն)։

Պարգևատրվել է մարտական և աշխատանքային գերազանցության մեդալներով և ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատվոգրերով։

## Երկեր
* Մի էջ Անդրկովկասի ժողովուրդների և հայ-ռուսական հարաբերությունների պատմությունից, Ե., 1953
* Համառոտ ուրվագիծ հայ գաղթավայրերի պատմության, հտ. 1-2, Ե., 1964-1967
* Дешифровка надписей кавказских агван, Е., 1964

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Պրոֆեսոր Ա. Գ. Աբրահամյանի տպագիր աշխատությունների մատենագիտություն, Երևան, 1979։

Կատեգորիա:Հայ աղբյուրագետներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Կրիպտե

**Կրիպտե** (՝ նվիրական տեղ, գաղտնարան)։ 
# Հին Հռոմում առհասարակ ստորգետնյա (կիսաստորգետնյա) թաղածածկ սենյակ տարբեր նպատակների համար (կրկեսի ախոռ, մառան)։ Նույնատիպ միջանցքները անվանվում էին կրիպտապորտիկ, որոնք վերևից ունենում էին լուսացույց երդիկներ։
# Վաղ քրիստոնեական կատակոմբներ և ստորգետնյա աղոթարաններ։ 
# Արևմտաեվրոպական, հիմնականում ռոմանական ճարտարապետության, կաթոլիկական եկեղեցիներում ստորգետնյա խորան, գլխավորապես տեղադրված ավագ խորանի տակ, պատվավոր թաղումների համար։ Նման կրիպտեները մի շարք դեպքերում օգտագործվում էին որպես աղոթարան Սուրբ Լեոնարդ եկեղեցու կրիպտեն (մոտ 1100, Կրակովի Վավել բլրի վրա) կամ լրացուցիչ եկեղեցի։ Հայկական ճարտարապետության մեջ կրիպտե են անվանում ավագ խորանի տակ տեղադրված թաղածածկ փոքր խորանները, ուր ըստ ավանդության թաղված է այն սուրբը (կամ նրա մասունքները), որի անվամբ է կոչվում եկեղեցին (էջմիածնում՝ Սուրբ Հռիփսիմեն, Սուրբ Գայանեն, Օշականում՝ Մեսրոպ Մաշտոցը և այլն)։

Կատեգորիա:Սրահներ
Կատեգորիա:Ռոմանական ճարտարապետություն
Էթնոգենեզ

**Էթնոգենեզ** (հուն. *ἔθνος* - ժողովուրդ, ցեղ և *γένεσις* - ծագում բառերից) կամ **ազգածագում**` ժողովրդի ծագումը։ Երկարատև և բարդ պատմական երևույթ, որն արտացոլում է մարդկային առանձին խմբերի ծագման, լեզվական, ազգագրական, մարդաբանական, մշակութային առանձնահատկությունները, նրանց տեղաշարժերը, փոխազդեցությունները, միախառնումը, դրանց պատմությունը։ Էթնոգենեզի լուսաբանման համար օգտագործվում են գիտությունների տվյալները վերոհիշյալ բնագավառների վերաբերյալ։ Էթնոգենեզի բացահայտմամբ ժխտվում են միգրացիոն, հնագույն էթնիկական միավորումների պարզ միախառնմամբ առանձին ժողովուրդների ծագման, «լեզվական պայթյունների», խաչաձևման միջոցով նոր լեզուների ու ժողովուրդների առաջացման և այլ պարզունակ տեսակետներ։ Էթնոգենեզի ուսումնասիրման յուրաքանչյուր դեպքում անհրաժեշտ է համակողմանիորեն հետազոտել տվյալ ազգագրական ընդհանրության, լեզվի, հնագիտական մշակույթի և ժողովրդի հարաբերակցությունը։

Կատեգորիա:Էթնոգենեզ
Կատեգորիա:Ժողովրդագրություն
Կուբան-Մերձազովյան դաշտավայր

**Կուբան-Մերձազովյան դաշտավայր**, Մերձկուբանյան դաշտավայր, հարթավայր Արևմտյան Նախակովկասում, Կուբանի ստորին հոսանքից հյուսիս։ Արևմուտքում ողողվում է Ազովի ծովով, հյուսիսից սահմանափակվում Դոն և Մանիչ գետերի ցածրություններով, արևելքից՝ Ստավրոպոլյան բարձրությունով։ Կազմված է մեզոզոյան նստվածքային ապարներից, ծածկված լյոսային ավազակապերով և կավերով։ Հյուսիս-արևմուտքում կա գազի հանքավայր։ Կլիման չափավոր ցամաքային է՝ տարեկան 400—600 մմ տեղումներով։ Սևահողային տափաստանները մեծ մասամբ հերկված են։ Կուբան-Մերձազովյան դաշտավայրը Հյուսիսային Կովկասի հացահատիկային կարևոր շրջանն է։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի աշխարհագրություն
Կրթությունը Խորհրդային Միությունում

250px|մինի|Պիոներական համազգեստով աշակերտներ
**[[Խորհրդային Միություն]]ում [[կրթություն]]ը** երաշխավորվում էր որպես սահմանադրական իրավունք։ Կրթական գործն իրականացվում էր պետական դպրոցների և ուսումնական հաստատությունների միջոցով։ 1922 թվականին ԽՍՀՄ կազմավորմամբ հետո ի հայտ եկած կրթական համակարգը միջազգային ճանաչում ձեռք բերեց անգրագիտության վերացմամբ և բնակչությանը կրթական բարձր մակարդակով ապահովելու հարցում գրանցած հաջողություններով։

1918 թվականին Պետրոգրադում ստեղծվեց արտադպրոցական կրթության ինստիտուտ (1925 թվականից՝ Կոմունիստական քաղաքական-լուսավորության ինստիտուտ)։ 1924 թվականին Մոսկվայում Կոմունիստական դաստիարակության ակադեմիային կից բացվել է մշակութա-լուսավորական ֆակուլտետ։ 1920-1930-ական թվականներին կազմավորվեց քաղաքական-լուսավորության ինստիտուտների, սովկուսդպրոցների ցանց։

Գրադարանային ինստիտուտներում և տեխնիկումներում, ինչպես նաև 1959 թվականներին Մոսկվայի, Խարկովի ինստիտուտներում բացվեցին այսպես կոչված՝ մշակութա-լուսաշխատանքի ֆակուլտետներ։ 1964 թվականին գրադարանային ինստիտուտները վերակազմավորվեցին մշակույթի ինստիտուտների։ Մշակութա-լուսաշխատողներ են պատրաստել մշակութա-լուսավորական ուսումնարանները և դպրոցները, մի շարք գրադարանային տեխնիկումներ, արվեստների մի քանի ինստիտուտներ, կոնսերվատորիաները, թատերական և մանկավարժական բուհերը և այլն։ 
## Տես նաև
* Լիկկայան
* Քարոզչությունը ԽՍՀՄ-ում

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ կրթություն
Ֆրու-ֆրու

**Ֆրու-ֆրու**, գրական-երգիծական շաբաթական պատկերազարդ հանդես։ Լույս է տեսել 1908-1909 թվականներին Կ․ Պոլսում։ «Զիկզակ» երգիծաթերթի (1908, Կ․ Պոլիս) շարունակությունը։ Թերթի տնօրենն ու խմբագիրն էր Վ. Փափազյանը։ Հանդես է եկել արևմտահայության կյանքի և կայքի ապահովության, նրանց իրավունքների պաշտպանության վերաբերյալ հոդվածներով։ Պարբերականը ծաղրել է արկածախնդիր «հեղափոխական գործիչներին», ծանակել պոլսահայ բուրժուաառևտրական վերնախավին։ Աշխատակցել են Ա․ Թեոդիկը, Մ․ Պերպերյանը, Տիգրան Չյոկուրյանը, Ռուդոլֆ Սամիկյանը, Ս․ Նուպարյանը, Տ․ Չիթանին, Լևոն Էսաճանյանը և ուրիշներ։ Աչքի է ընկել դիպուկ ծաղրանկարներով։

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական հանդեսներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական երգիծական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ֆուգա

**Ֆուգա** (իտալ. fuga, լատ․ fuga — վազք, փախուստ), բարդ իմիտացիոն պոլիֆոնիկ երաժշտական ձև, որը հիմնված է բոլոր ձայներում մեկ կամ մի քանի թեմաների բազմակի անցկացումների և զարգացման վրա։ Ֆուգան լինում է պարզ (մեկ թեմայով) և բարդ՝ երկու (կրկնակի ֆուգա) կամ 3 (եռակի ֆուգա) թեմաներով։ Նաև լինում է երկձայն և քառաձայն։

Ֆուգայի ձևը մեծ զարգացում է ստացել Յոհան Սեբաստիան Բախի և Գ․ Ֆ․ Հենդելի ստեղծագործության մեջ, լայնորեն կիրառվել արևմտաեվրոպական, ռուս դասականների, XX դ․ կոմպոզիտորներ Պաուլ Հինդեմիթի, Դ․ Դ․ Շոստակովիչի և այլոց երկերում։ Ֆուգայի ձևին դիմել են նաև հայ կոմպոզիտորները (Ա․ Սպենդիարյան, Ա․ Խաչատրյան, Ք․ Քուշնարյան, Ա․ Բաբաջանյան, Ա․ Հարությունյան, Է․ Միրզոյան, Գ․ Հախինյան, Գայանե Չեբոտարյան և ուրիշներ)։

Կատեգորիա:Երաժշտություն
Մշակովի-ոռոգելի հողեր

մինի|Պոմիդորի մշակումն Արարատյան դաշտում

**Մշակովի-ոռոգելի հողեր**, մշակովի-ջրարբի հողեր, տարածված են ջրովի երկրագործության հնագույն կենտրոններում։ Անվանվում են նաև գորշ մարգագետնային ջրովի հողեր։ Մեծ մասամբ զբաղեցնում են նախկին գետահովիտները, նրանց հնագույն դարավանդները կամ լճային ծագում ունեցող տարածքները։ Ընդարձակ զանգվածներով տարածված են Միջին և Հարավ-Արևելյան Ասիայում, Մերձավոր Արևելքում, Հյուսիսային Աֆրիկայում և այլուր։ Անդրկովկասում հանդիպում են Կուր և Արաքս գետերի միջին և ստորին հոսանքների շրջանում, Հայաստանում՝ Արարատյան դաշտում։ Բնութագրվում են հումուսի ցածր քանակով (1-2, 5%), պրոֆիլում հումուսանյութերի գրեթե հավասար տեղաբաշխմամբ, գենետիկական հորիզոնների թույլ զատորոշմամբ, կրազերծվածությամբ կամ կարբոնատների ոչ մեծ չափերի պարունակությամբ, երբեմն նաև ստորին շերտերի մնացորդային աղակալվածությամբ։ Մշակովի-ոռոգելի հողերը ունեն ծանր մեխանիկական կազմ։ Բերրի են, ճիշտ մշակության դեպքում ապահովում են մշակույթների բարձր բերք։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Ֆուգատո

**Ֆուգատո** (իտալ․ fugato, բառացի՝ ֆուգայի նման), հոմոֆոն ստեղծագործություններում ձայների մուտքի նմանակման (ֆուգայաձև) սկզբունքի կիրառումը, պոլիֆոնիկ երաժշտական ձև։ Առաջացել է այսպես կոչված խիստ ոճի ստեղծագործություններում իմիտացիայի տեխնիկայի իմիտացիայի ընթացքում, որն ընդգրկում է բոլոր ձայները։

Որպես կանոն, իրենից ներկայացնում է ոչ թե ինքնուրույն ստեղծագործություն, այլ ավելի մեծ ամբողջի մի մասը (սոնատներ, սիմֆոնիա, կոնցերտ և այլն) և դրանում խաղում է ենթակա դեր։ Երբեմն «ֆուգատո» անվանումը կարող են կրել ինքնուրույն պիեսներ, որոնք մշակվել են ֆուգի նման։ Որպես գոյական անվանում (ոչ թե մակբայ) տերմինը առաջին անգամ օգտագործել է իտալացի կոմպոզիտոր և երաժշտական տեսաբան Ջորջո Անտոնիոտտոն։

Ֆուգատոն, ունենալով որոշակի նմանություն ֆուգայի հետ, ունի նաև մի շարք տարբերություններ։ Ընդհանուր առմամբ, ֆուգատո ձևը պակաս խիստ է, քան ֆուգան։ Մասնավորապես, ֆուգատոյում բացակայում է վառ արտահայտված պոլիֆոնիկ ռեպրիզը, ձայների քանակը կարող է անկայուն լինել, թեման կարող է անցկացվել ոչ բոլոր ձայներում և այլն։ Ֆուգատոյի բնորոշ առանձնահատկությունները՝ թեմայի հստակ ներկայացում, ձայների իմիտացիոն մուտք և պոլիֆոնիկ ֆակտուրայի աստիճանական խտացում։ Որպես կանոն, առկա է էքսպոզիցիա. դրան կարող է հետևել զարգացող բաժինը, սակայն եզրափակիչ բաժինը, ի տարբերություն ֆուգայի, չկա։ Երբեմն հանդիպում են կրկնակի և եռակի ֆուգատոներ։

Ֆուգատոն առավել հաճախ հանդիպում է XVII—XVIII դարերի կոմպոզիտորների ստեղծագործություններում, այդ թվում՝ Յոհան Սեբաստիան Բախի, իսկ ավելի ուշ՝ Մոցարտի և Հայդնի մոտ։ Հաճախ դրան դիմել է Բեթհովենը, ինչը պայմանավորված էր ձևի պոլիֆոնացման ընդհանուր ձգտումով։ XIX-XX դարերում ֆուգատոյի ձևն ստացել է նոր մեկնաբանություն և այլ իմաստային բովանդակություն։ Այսպես, Բեռլիոզի մոտ ֆուգատոն ծրագրային բնույթ է կրում («Պայքար» «Ռոմեո և Ջուլիա» ինտրոդուկցիայի մեջ), Գլինկայի մոտ՝ պատկերավոր (բուքը «Իվան Սուսանինի» չորրորդ գործողության եզրափակիչում), Լիստի մոտ ծառայում է դիվային սկզբի մարմնավորման համար («Ֆաուստ-սիմֆոնիայի» «Մեֆիստոֆել» մասը), Վագների մոտ՝ խորհրդածության արտահայտման համար («Նյուրբեռնգյան մեյստերզինգերների» երրորդ գործողության ներածությունը)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Музыкальный словарь : в 3 т. / сост. Х. Риман; доп. русским отделом при сотруд. П. Веймарна и др.; пер. и все доп. под ред. Ю. Д. Энгеля. — пер. с 5-го нем. изд. — Москва—Лейпциг : изд. Б. П. Юргенсона, 1904. — Т. 3. — С. 1364.
* Фугато / Фраёнов В. П. // Симон — Хейлер. — М. : Советская энциклопедия : Советский композитор, 1981. — Стб. 993—996. — (Энциклопедии. Словари. Справочники : Музыкальная энциклопедия : [в 6 т.] / гл. ред. Ю. В. Келдыш ; 1973—1982, т. 5).

Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Կատեգորիա:Երաժշտություն
Ֆուզարիոզ

մինի|աջից|ծխախոտ բույսի ֆուզարիոզ
**Ֆուզարիոզներ**, բազմաթիվ մշակովի և վայրի աճող բույսերի հիվանդություններ, որոնք հարուցվում են Fusarium ցեղի անկատար սնկերով։ Տարածված են կլիմայական բոլոր գոտիներում։ Վնասվում են բույսի անոթային համակարգը և հյուսվածքները։ Հարուցիչները թափանցում են բույսերի մեջ արմատային համակարգով և ցողունի ստորին մասով։ Վարակի աղբյուր են նաև վարակված սերմերն ու սածիլները։

Ֆուզարիոզային թառամման դեպքում սնկամարմինը խցանում է անոթները և արտադրում թունավոր նյութեր, որի հետևանքով խիստ խանգարվում են բույսերի կենսական ֆունկցիաները, բույսը մահանում է։ Ֆուզարիոզային արմատային փտախտները վնասում են բույսերին զարգացման բոլոր փուլերում։ Հացազգիների հասկի և հասկիկի ֆուզարիոզներն առաջացնում է հասկիկների սպիտակավուն-վարդագույն փտախտ, ապա՝ գորշացում և դրանց մեջ ոչ կենսունակ հատիկների գոյացում։ Եգիպտացորենի կողրերի ֆուզարիոզը, բնութագրվում է դրանց վրա (լրիվ հասունացման փուլի սկզբում) վարդագույն կամ սպիտակ փառով պատված բծերի առաջացմամբ։ Բծերի կենտրոնում հատիկները գորշ են, հեշտությամբ փշրվում են։ Զյունաբորբոսը (ֆուզարիոզի տեսակներից) վտանգավոր է աշնանացան ցորենի, տարեկանի ու բազմամյա հացազգի խոտաբույսերի համար։ Հիվանդ բույսերը հաճախ մահանում են։

*Պայքարի միջոցները* - ցանքաշրջանառությունների կիրառում, հիվանդությունների նկատմամբ դիմացկուն սորտերի ստեղծում, բույսերի մնացորդների հեռացում և այրում, սերմերի ախտահանում, ցանքերի մշակում սնկասպաններով, առողջ սերմերի և սածիլների օգտագործում, սնուցումներ ֆոսֆոր-կալիումական պարարտանյութերով, հողերի կրացում և չորացում։

## Արտաքին հղումներ
* Fusarium and Verticillium Wilts of Tomato, Potato, Pepper, and Eggplant;
*  Fusarium oxysporum
* Fusarium Wilt

Կատեգորիա:Բույսերի հիվանդություններ
Ռոբերտ Ֆուլտոն

**Ռոբերտ Ֆուլտոն** (Fulton, 14 նոյեմբերի, 1765, Փենսիլվանիա, ԱՄՆ — 24 փետրվարի, 1815, Նյու Յորք), ամերիկացի գյուտարար, գործնականորեն պիտանի առաջին շոգենավի ստեղծողը։ 1790-ական թթ․ զբաղվել է նավերի շարժման համար շոգու կիրառման պրոբլեմով։ 1797-ից ապրել է Փարիզում, որտեղ 1800 թ. կառուցել և հաջողությամբ փորձարկել է «Նաուտիլուս»
սուզանավը (ուներ ժամանակակից սուզանավերի հիմնական գծերը)։

1803 թ. Ֆուլտոն Մեն գետում ցուցադրել է առաջին շոգենավը, որը շարժվում Էր 7, 5 կմ/ժ արագությամբ։ Ֆուլտոյի գյուտերի չարժանացան ֆրանսիական կառավարության հավանությանը, և նա տեղափոխվեց ԱՄՆ, որտեղ կառուցեց անվավոր «Կլերմոնտ» շոգենավը, որում տեղակայված Էր 20 ձիաուժ (14, 7 կվտ) հզորությամբ շոգեմեքենա։ 1807 թ. օգոստոսին Հուդզոն գետով Նյու Յորք և Օլբանի քաղաքների միջև այդ շոգենավը կատարեց առաջին երթը։ Հետագայում Ֆուլտոն կառուցեց մի քանի անվավոր շոգենավեր, այդ թվում նաև աշխարհում առաջին «Դեմոլոգոս» (կամ «առաջին») ռազմանավը, որը կիրառվեց անգլիացիների դեմ մղվող պատերազմում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:1765 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 14 ծնունդներ
Կատեգորիա:1815 մահեր
Կատեգորիա:Փետրվարի 24 մահեր
Մշակութա-պատմական դպրոց

**Մշակութա-պատմական դպրոց**, ուղղություն արվեստագիտության, առավելապես գրականագիտության մեջ։ Առաջացել է 19-րդ դարի կեսին, մշակել է գրականության և արվեստի պատմա-ծագումնաբանական ուսումնասիրման սկզբունքը։ Այդ սկզբունքը, որ 18-րդ դարի վերջին առաջ է քաշել Յոհան Հերդերը և մասամբ ընկալվել որպես կենսագրական մեթոդ, առավել լրիվ հիմնավորված է Հիպոլիտ Տենի (Ֆրանսիա) աշխատություններում։ Նա գեղարվեստական ստեղծագործությունը դիտել է որպես ժողովրդի հասարակական հոգեբանության արտահայտություն՝ նրա զարգացման որոշակի փուլում։ Արվեստները հայտնվում և անհետանում են մտքի ու բարքերի բնագավառի որոշակի հոսանքների հետ միաժամանակ, որոնց հետ նրանք կապված են» (Հ. Տեն, Գեղարվեստի փիլիսոփայությունը, Ե.-Մ., 1936, էջ 12)։ Իսկ այդ հոսանքների առանձնահատկությունները կախված են երեք հիմնական պայմանից, «ռասայից», «միջավայրից» և պատմական «պահից»։

*Ազգագրության մեջ*. հակաէվոլյուցիոն ուղղություն բուրժական գիտության մեջ, որի հիմքում ընկած է, այսպես կոչված, «մշակութային շրջանակների տեսությունը»։ Այդ տեսության մեթոդաբանական սկզբունքները շարադրել է գերմանացի ազգագրագետ Ֆ. Գրեբները «Ազգաբանության մեթոդ» (1911) գրքում։ Դրանց հիմքում ընկած է նեոկանտական Հ. Ռիկերտի իդեալիստական կոնցեպցիան, ըստ որի պատմությունը ընդհանրական բնույթի օրինաչափություններ չունի, պատմական երևույթներն անհատական են և չեն կրկնվում, մշակույթի յուրաքանչյուր երևույթ առաջանում է մեկ անգամ, մի տեղում։ Տարբեր ժողովուրդների մոտ մշակույթի առկայությունը բացատրվում է սկզբնակենտրոնից տարածված լինելով։ 

Կատեգորիա:Դպրոցներ
Ատկիզի բազմամետաղային հանքերևակում

**Ատկիզի բազմամետաղային հանքերևակում**, հանքավայր ՀՀ Սյունիքի մարզում՝ Քաջարանի հանքադաշտի հյուսիս-արևելքում։ Ստորին միոցենի, միջին և ցածր ջերմաստիճանների ջրաջերմային հանքավայր է։

Տարածականորեն հարում է չափավոր թթվային գրանիտոիդներին։ Հանքամարմինները հիմնականում կենտրոնացած են մոնցոնիտային ապարներում և ներկայացված են երակների ու երակիկների ձևով։ Հայտնաբերվել է ավելի քան 300&nbsp;մ հետամտվող, մինչև 1․5&nbsp;մ հաստության քվարց-սուլֆիդային մոտ 20 երակ։

## Կազմություն
Հանքանյութը կազմված է հիմնականում պիրիտ, խալկոպիրիտ, սֆալերիտ, գալենիտ, մոլիբդենիտ, արգենտիտ, էնարգիտ միներալներից և տեննանտիտ, տետրաէդրիտ խունացած հանքանյութերից։ Որոշ երակներում հանքանյութը պարունակում է 4-5% ցինկ, 2-4% պղինձ, 1-3% կապար, 0, 03-0, 04% մոլիբդեն, նաև զգալի քանակով հազվագյուտ մետաղներ (սելեն, կադմիում, բիսմութ, գալիում, ինդիում և այլն), ոսկի, արծաթ ու թելուր։

Հանքավայրը հայտնի է 19-րդ դարի կեսերից։ Պղնձով ու կապարով հարուստ երակները պարբերաբար շահագործել են առանձին ձեռնարկատերեր։ Հանքավայրում երկրաբանական հետախուզաորոնողական ուսումնասիրություններ են կատարել երկրաբաններ Բ․ Վարդապետյանը, Ա․ Կաժդանը, Հ․ Մաղաքյանը, Ս․ Մկրտչյանը, Ո․ Զարյաևը և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Հանքավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի հանքավայրեր
Արագածի պեռլիտի հանքավայր

**Արագածի պեռլիտի հանքավայր**, հանքավայր Հայաստանի Արագածոտնի մարզում՝ Արագածի հարավ-արևմուտքում՝ Արագած գյուղի մոտ։ Հարում է Մեծ Արտենիից սկսվող շերտավոր կառուցվածքով պեռլիտային հզոր հոսքին (երկարությունը՝ 8․5&nbsp;կմ, լայնությունը՝ մինչև 4,5&nbsp;կմ, հաստությունը՝ 50-200 մետր), որի վերին շերտերը կազմված են վանակատից, վանակատպեռլիտային փշրաքարից, բեկորային պեռլիտից ու պեմզայից։ Հետախուզվել և շահագործվում է 1950-ական թվականների վերջերից՝ բաց եղանակով։ Պեռլիտը բարձրորակ է՝ 5-20 անգամ փքվելու ունակությամբ։ Հետախուզված պաշարները 76, 6 միլիոն մ³ են։ Օգտագործվում է որպես շինանյութ, ջերմամեկուսիչ և զտիչ։ Արագածի պեռլիտի հանքավայրի հիմքի վրա գործում էր Արագածի երկաթբետոնե իրերի գործարանը (2001 թվականից՝ «Լևադան» ընկերություն) և «ՀԱՅԱՐԴՇԻՆԱՆՅՈՒԹԵՐ» ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՄԻԱՎՈՐՄԱՆ «ԱՐԱԳԱԾԻ ՊԵՌԼԻՏ» ԳՈՐԾԱՐԱՆԸ (1998 թվականից՝ Արագած-Պեռլիտ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի հանքավայրեր
Կատեգորիա:Հանքավայրեր այբբենական կարգով
Ֆուձիյամա

**Ֆուձիյամա**, Ֆուձի, Ֆուձիսան (), գործող հրաբուխ (ստրատոհրաբուխ) Հոնսյու կղզում, Ճապոնիայի ամենաբարձր լեռնագագաթը (3776 մ)։

Ֆուձիյաման գտնվում է Տոկիոյից 90 կմ արևմուտք-հարավ-արևմուտք։

Ֆուձիյամայի գագաթում կանոնավոր կոն է՝ 700 մ տրամագիծ և մինչև 100 մ խորություն ունեցող խառնարանով։ Լանջերին կան կողային խառնարաններ և խարամային կոներ։ 781 թվականից հետո տեղի է ունեցել 12 ժայթքում, վերջինը՝ 1707-1708 թվականներին։ Լանջերը ծածկված են մշտադալար անտառներով։ Գագաթը ձյունածածկ է (10 ամիս)։

Ֆուձիյաման համարվում է սուրբ լեռ։ Այն կրոնական ուխտագնացության և տուրիզմի վայր է։ Ֆուձիյամայի պատկերը ճապոնական արվեստի սիրված առարկան է (նկարներ, ճենապակի, ասեղնագործություն)։ Ներկայում լեռան գագաթին տեղակայված են սինտոիստական տաճար, փոստի բաժանմունք և օդերևութաբանական կայան։ Լեռան շրջակայքն ընդգրկված է Ֆուձի-Հակոնե-Իձու ազգային պարկի տարածքում։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ է։

## Ստուգաբանություն
Ներկայում Ֆուձիյամա լեռան համար օգտագործվում են  (հարստություն, առատություն) և  (ազնիվ մարդ) կանձիները։ Սակայն հնարավոր է, որ այդ սիմվոլներն ատեձիներ են, այսինքն՝ դրանք ընտրվել են միայն արտասանության հիման վրա և որևէ իմաստ չեն պարունակում։

Ֆուձիյամա անվան առաջացումը պարզված չէ։ X դարով թվագրվող «Տակետորի Մոնոգատարի» պատմվածքում ասվում է, որ անվանումն առաջացել է *անմահություն* (不死, ֆուսի, ֆուձի}}) բառից, ինչպես նաև *բազմություն* (富, ֆու) և *զինվոր* (士, սի, ձի) բառերից (որոնք բարձրանում են լեռան լանջով)։ Ըստ ժողովրդական ստուգաբանության՝ Ֆուձի անունն առաջացել է  (ոչ+երկու) բառից, որ նշանակում է «իրեն հավասարը չունեցող», «անզուգական»։ Ըստ այլ պնդման՝ անվան հիմքը  (ոչ+սպառել) բառն է, որ նշանակում է «անսպառ»։ Էդո շրջանի ճապոնացի գիտնական Հիրատա Ացուտանեն ենթադրում է, որ լեռան անունն առաջացել է «լեռ, որ կանգնած է ուղիղ, ինչպես բրնձի հասկիկը (*穂, հո*)» բառից։

Բրիտանացի միսիոներ Ջոն Բաթչելորը (1854-1944) կարծում է, որ Ֆուձիյամա լեռան անունը ծագում է այներեն բառից, որ նշանակում է «կրակի աստծո (Կամույ Ֆուտի) կրակ (*ֆուտի*)», սակայն ճապոնացի լեզվաբան Կյոսուկե Կինդաիտին հերքել է այդ վարկածը ձևաբանական զարգացման տեսակետից։ Նա նաև նշել է, որ *հուտի* նշանակում է «ծեր կին», *ապե*՝ «կրակ», իսկ *Ապե հուտի կամույ*՝ կրակի աստվածություն։ Տեղանունների տարածվածության վերաբերյալ ուսումնասիրությունների հիման վրա կարելի է ենթադրել, որ «ֆուձի» անունը ծագում է ավելի շուտ Յամատո լեզվից, քան այներենից։ Ճապոնացի տեղանվանագետ Կանձի Կագամին պնդում է, որ բառն ունի նույն արմատը, ինչ «գլիցինիա» (*ֆուձի*), «ծիածան» (*նիձի*, կա նաև *ֆուձի* տարբերակ) բառերը և ծագում է «գեղեցիկ երկար լանջ» արմատից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ակտիվ հրաբուխներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Ճապոնիայում
Կատեգորիա:Հրաբուխներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ճապոնիայի հրաբուխներ
Կատեգորիա:Պետության ամենաբարձր կետեր
Կատեգորիա:Ստրատոհրաբուխներ
Կուկունոր

**Կուկունոր** (մոնղ․՝ կապույտ լիճ), Ցինխայ, ամենամեծ անհոսք լիճը Կենտրոնական Ասիայում, Չինաստանում։ Երկարությունը մոտ 105 կմ է, լայնությունը՝ մինչև 65 կմ, տարածությունը՝ մոտ 4200 կմ², հայտնի առավելագույն խորությունը՝ 38 մ։ Գտնվում է 3205 մ բարձրության վրա։ Սառցակալում է նոյեմբերից, սառցազերծվում՝ մարտին։ Լիճ է թափվում 23 գետ։

Կատեգորիա:Անհոսք լճեր
Կատեգորիա:Չինաստանի լճեր
Կատեգորիա:Լճեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ասիայի լճեր
Արարատ (հանքային ջուր, Արարատ)

մինի|515x515փքս|«Արարատ» շշալցված հանքային ջուրը
**Արարատ**, բնական հանքային ջուր՝ 2400-2800 մգ/լ հանքայնացմամբ, հիդրոկարբոնատային, կալցիումա-նատրիումային։ Արտադրվում է «Արարատ Գրուպ» ընկերության կողմից Հայաստանում։

## Քիմիական կազմ

Ընդհանուր հանքայնացում՝ 2400-2800 մգ/լ, pH 6,6

## Արտադրություն
Արտադրությունը գտնվում է Արարատի մարզում, ք. Արտաշատ, Հայաստան։

## Հանքերի բնութագրերը
alt=|մինի|255x255փքս|Հորատանցք թիվ B2-11, Բորոտ Աղբյուր կիրճ, ք. Վեդի, Արարատի Մարզ, ՀՀ:
Արարատի մարզի Վեդի քաղաքի ածխաթթվային ջրերի հանքերի В2 №11, №12, №19 Հորատանցքերը գտնվում են Խոսրովի արգելոցի տարածքում Ուրծի լեռնաշղթայի Բորոտ Աղբյուր կիրճում ծովի մակարդակից 1500 մ բարձրության վրա։ Հորատանցքերի խորությունը կազմում է 130-151 մետր։

Աշխարհագրական կոորդինատներ՝
* 39°56.26,6” հյուսիսային լայնության
* 44°44’33,4” արևելյան երկայնության

Արարատյան սինկլինորումը արտեզյան ավազան է, որի հիմնական ջրային համալիրը Վերին կավճի կարբոնատային շերտն է։ Լեռնային գոյացությունների շերտը, որոնք ծածկում են վերին կավճի կարբոնատային և հրաբխածին ձևավորումները, էոցենի պորֆիրիտները և օլիգոցեն-միոցենները,  համեմատած Վերին կավճի ջրատարի համալիրի հետ, հանդես են գալիս որպես հարաբերական ջրային դիմադրություն է, որն էլ ապահովում է արտեզյան ավազանի տարածքում վերին կավճի համալիրի տակ բարձր ճնշման պահպանումը։

Տեղանքի երկրաբանական կառուցվածքը ընդգրկում է Ուրծի լեռնաշղթան կազմող ամենահին պալեոզոիկ գոյացումները (դևոնյան և ածխածնային)։

Հանքային աղբյուրների բոլոր ելքերը պայմանավորված են գոյացումների խոշոր խզմամբ և երկրորդային արտանետմամբ։ Այսպիսով, տարածաշրջանի հանքային ջրերը ձևավորվում են Դևոնյան կրաքարային խզման գոտում («առաջնային հանք») և ենթատրավերտինային ծածկի տակ («երկրորդական հանք»), որոնք ունեն բաշխվածության մեծ մակերես շրջանի գրեթե աբողջ հովտային մասում՝ ի հաշիվ հենց ձևավորված հանքային ջրերի («առաջնային հանքեր»)։

Հանքավայրի վերաբերյալ ստացված երկրաբանական, երկրա-հիդրո-երկրաբանական, երկրաջերմային, հիդրոքիմիական տվյալների հիման վրա հնարավոր եղավ հաստատել հետևյալը. Արարատի հանքային ջրերը  դասվում են ճնշումային ածխածնային ջրերի շարքին, որոնք ձևավորվում են զգալի խորություններում երիտասարդ (քառորդական) հրաբխային գործունեության զարգացման գոտում։ Այդ իսկ պատճառով հորատանցքերից ջուրը մղվում է անդեզիտոբազալտային ճեղքվածներից՝ ենթարկվելով բնական զտման և առանձնանում է իր բարձր  մանրէաբանական մաքրությամբ։

## Հատկություններ
ARARAT բնական հանքային ջուրը դասվում է բնական աղբյուրներից ստանցվող հիդրոկարբոնատային ջրերի խմբին։ «ԱՐԱՐԱՏ» հանքային ջուրը ներառված է ԳՕՍՏ 13273-88–ում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

Կատեգորիա:Հանքային ջրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի հանքային ջրեր
Մոնղոլական գրանիշ

250px|մինի
**Մոնղոլական գրանիշ** (*դասական մոնղոլական գիր*, մոն.՝ , մոնղոլ բիչիգ) — մոնղոլական գրերից մեկն է, հին Մոնղոլական գրերի համակարգի սեփականությունն է, շարունակական օգտագործվում է, XIII դարի սկզբից մինչև այսօր։ Ամենահին և մինչ օրս փրկված հուշարձանի վրա գրված է հին մոնղոլերենով, հուշարձանը կոչվում է Չինգիս քար, (1224/1225 թվական)։ Այն աշխարհում հազվադեպ գրերեց է որում գրում են վերևից ներքև։ Մոնղոլական գրանիշը Մոնղոլիայի և Ներքին Մոնղոլիայի պաշտոնական լեզուն է Կիրիլիկ Մոնղոլերենի հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մոնղոլիայի լեզուներ