Գնել Արշակունի

**Գնել Արշակունի** (), Մեծ Հայքի Արշակունիների տոհմի արքայազն։

## Կենսագրություն
Գնելը եղել է Տրդատի որդին, իսկ նրա մոր անունն անհայտ է, սակայն հայտնի է, որ վերջինս եղել է Գնել Գնունու դուստրը: Գնելի հորեղբայրն Արշակ Բ-ն է եղել, որը որպես Հռոմի կողմից դրածո թագավոր կառավարել է Հայաստանը 350-368 թվականն ընկած ժամանակահատվածում: Գնելը նաև նախորդ գահակալի՝ Տիրան Բ-ի թոռն է (կառավարել է 339-350 թվականներին):

Գնելը ծնվել և մեծացել է Տիրանի թագավորության օրոք։ Տիրան Բ-ի գահակալության տարիներին Սասանյան արքա Շապուհ Բ-ն պատերազմ է սկսել Հռոմի և նրա դաշնակիցների դեմ և սկզբնական ժամանակահատվածում հալածել է Պարսկաստանում և Միջագետքում բնակվող քրիստոնյաներին։ Գրավելով այս տարածքները՝ Շապուհ Բ-ի պատերազմը սկսել է լուրջ հարված հասցնել Արևելքում Հռոմի հեղինակությանը։ Երբ Հուլիանոս կայսրը պարսիկների դեմ հարձակում է գործել և, Կիլիկիան անցնելով հասել է Միջագետք, Տիրան թագավորը նրան ընդառաջ գնալով՝ հարձակվել է պարսից զորքերի վրա, նրանց հալածել է և, սպասավորություն մատուցելով, Հուլիանոսին և ամբողջ բազմությանն անցկացրել է Եփրատ գետով։

Տիրանը խնդրանքով դիմել է կայսրին, որ ինքը չգնա Պարսկաստան՝ պատճառ բերելով, թե անկարող է ձի հեծնել։ Հուլիանոսը համաձայնել է, բայց նրանից խնդրել է զորք և պատանդներ։ Տիրանը, ըստ Խորենացու, խնայելով իր երկրորդ որդուն՝ Արշակին, տվել է Տրդատին՝ երրորդ որդուն, կնոջով ու որդիներով, և իր Տիրիթ թոռանը, իր մեռած անդրանիկ որդու՝ Արտաշեսի որդուն։ Հուլիանոսը, նրանց անմիջապես ուղարկել է Բյուզանդիոն, իսկ Տիրանին արձակել է Հայաստան։

Տիրիթն իր հորեղբորորդի Գնելի հետ կայսեր կողմից ազատվել է և ուղարկվել Հայաստան։ Կոստանդիոս կայսրը հետապնդել է հեռուն գնացող նպատակներ։ Խորենացին գրում է, որ նա, ի հատուցում Տրդատի անտեղի սպանության, վերջինիս որդի Գնելին հյուպատոսության պատիվ է շնորհել ու մեծ գանձեր տվել։ Եվ իբր այդ պատճառով խանդելով Գնելին՝ Տիրիթը չարությամբ է լցվել նրա դեմ՝ սպասելով հարմար օրվա։ Իրականում Գնելին հյուպատոսության պատիվ տալը բնավ պատահական չի եղել և ոչ էլ կապված է եղել նրա հայր Տրդատի սպանության հետ։ Հաշվարկը շատ նուրբ էր։ Քանի որ Արշակը որդի չուներ, Տիրանի մահացած անդրանիկ որդի Արտաշեսի զավակ Տիրիթը գահի օրինական ժառանգորդն էր։ Հետևաբար կայսրը, նրանց Հայաստան ուղարկելով, ոչ միայն վերածել է հռոմեական գործակալների, այլև եթե ոչ թշնամություն, ապա սառնություն էր սերմանում հորեղբորորդիների միջև, որպեսզի անհրաժեշտության դեպքում, եթե Հռոմը նրանցից որևէ մեկին Հայոց գահ բարձրացնելու լիներ, երկուսն էլ՝ իրարից անկախ հավատարիմ կլինեին կայսրությանը։ Փաստորեն, Գնել ու Տիրիթ Արշակունիներին ուղարկելով Հայաստան։

Արշակ Բ-ի գահակալության տարիներին Գնելը Հայաստանի ամենասիրված արքայազններից է եղել և դիտարկվել է որպես իր հորեղբոր հավանական իրավահաջորդը։ Փավստոս Բուզանդն իր աշխատության մեջ Գնելին տալիս է «*Արշակունի մեծ սեպուհ Գնել*» անվանումը, ինչը բացահայտում է Գնելի ժողովրդականությունը և Արշակունյաց տոհմի մեջ նրա բարձր դիրքը։ «Սեպուհ» տերմինը հայերենում նշանակում է ազնվական կամ պարոն։ Ըստ պահպանված արձանագրությունների՝ Գնելն արքայական տիտղոս է ունեցել տեղական արիստոկրատիայի և ավատատիրական համակարգի համատեքստում։ Հատկանշական է, որ այս տիտղոսը տրվում էր հայկական մեծատոհմիկ ընտանիքների բոլոր անդամներին, բացառությամբ տանուտերերի։

## Ամուսնություն
Գնելն ամուսնացած է եղել Սյունյաց տոհմի ներկայացուցիչ, հայ ազնվականուհի Փառանձեմ Սյունու հետ։ Փավստոս Բյուզանդը գրել է նաև, որ Փառանձեմը լայն ճանաչում է ունեցել իր գեղեցկության և համեստության շնորհիվ։

## Մահ
### Մովսես Խորենացու տարբերակ
Մովսես Խորենացին նշել է, որ Վարդանն ու Տիրիթը ուղարկվել են Գնելի մոտ՝ հարցնելու, թե ինչու է նա բնակվում Այրարատում՝ այն կալվածքներում, որոնք ստացել էր իր պապից՝ Տիգրան Զ-ից, այն սովորույթի խախտմամբ, ըստ որի՝ բոլոր իշխանները, բացի ժառանգորդից, պետք է բնակվեին Հաշտյանքում, Աղիովիտում և Առբերանիում՝ արքունական գանձարանից հատկացվող նպաստներով ու եկամուտներով։ Դեսպանները նրան հրամայել են լքել այդ տարածքը և վերադարձնել ազնվական իշխաններին, հակառակ դեպքում՝ նա կենթարկվի մահապատժի։ Գնելը ենթարկվել է հրամաններին և գնացել դեպի Աղիովիտ ու Առբերան, որոնք երկուսն էլ գտնվել են Վասպուրականում։ Որոշ ժամանակ անց Արշակը որոշել է որսի գնալ Այրարատ նահանգի Կոգովիտ գավառում։ Նրան ուղեկցել են Տիրիթն ու Վարդանը։ Խորենացին նշում է, որ ճանապարհին Տիրիթն ու Վարդանը որոշել են Արշակին թշնամացնել Գնելի հետ և ասել են, որ Գնելը Շահապիվան քաղաքում (որը ստացել էր իր մորական պապ Գնելից), որսի համար նախատեսված կենդանիների շատ ավելի մեծ քանակություն ունի իր տրամադրության տակ, քան թագավորը****։ Դրանից հետո Արշակը նամակ է ուղարկել Գնելին։ Արշակը նամակն ուղարկելուց կարճ ժամանակ անց ուղևորվել է դեպի նշված վայրը՝ ակնկալելով կալանավորել Գնելին, եթե վերջինս կատարած չլիներ նրա պահանջը և մեծ որս կազմակերպած չլիներ Արշակ Բ-ի համար։ Սակայն ժամանելով նրա տարածք՝ արքան տեսել է, որ իր հրահանգները կատարված են և առկա է որսի մեծ քանակություն։ Նախանձից ու կասկածից դրդված՝ նա հրամայել է Վարդանին սպանել Գնելին, բայց այնպես անել, որ դա դժբախտ պատահար թվա՝ պնդելով, թե իբր նշան է բռնել կենդանու վրա և պատահաբար է հարվածել նրան։ Վարդանը կատարել է հրամանը, սակայն ոչ թե թագավորի հանդեպ ունեցած հավատարմությունից դրդված, այլ իր ընկեր Տիրիթի ցանկությունները գոհացնելու համար։ Արշակը հրամայել է իշխաններին Գնելի մարմինը տանել Աղիովիտի դաշտ և թաղել Զարիշատ արքայական քաղաքում, որտեղ նրանք պետք է սգային նրա մահը։ Թագավորի արարքը բացահայտվել է ազնվականության և Ներսես Ա Մեծ կաթողիկոսի կողմից, որն էլ իր հերթին լուրջ հանդիմանել է նրան։ Չնայած կատարվածի վերաբերյալ ընդհանուր բացասական կարծիքին՝ Արշակը չի հրաժարվել իր ծրագրերից և հրամայել է, որ հանգուցյալի գանձերն ու կալվածքները բռնագրավվել և տեղափոխել արքունիք։ Բացի այդ, նա կնության է առել այրիացած Փառանձեմին։

### Փավստոս Բյուզանդի տարբերակ
Փառանձեմին է սիրահարվում նաև Գնելի հորեղբորորդի Տիրիթը, որը ցանկանում է, որ Փառանձեմը դառնա իր կինը։ Ինչից հետո Տիրիթը դավադրություն է կազմակերպում իր զարմիկի՝ Գնելի դեմ։ Նա գնում է հորեղբոր՝ Արշակ Բ արքայի մոտ և վերջինիս ասում, որ Գնելը ցանկանում է թագավորել և սպանել նրան։ Բոլոր մեծամեծները, նախարարներն ու ազատները հավանում են Գնելին և երկրի բոլոր նախարարները նախընտրում են նրա տիրապետությունը։ Արշակ Բ-ն հավատում է Տիրիթին։ Այդ ժամանակից ի վեր Արշակ Բ-ն հետապնդում է սկսում Գնելի հանդեպ և մինչև վերջինիս մահը պարբերաբար փորձում է հալածել ու դավեր նյութել նրա դեմ, ինչից հետո Գնելն իր կնոջ հետ ստիպված է լինում դիմել փախուստի։

Արշակ Բ-ն ի վերջո սպանել է Գնելին՝ Նավասարդի տոնակատարությունների ժամանակ։ Նա խաբում է Գնելին, վստահեցնելով, թե ուզում է հաշտվել նրա հետ և վերջինիս հրավիրում է Շահապիվան (Արշակունիների տոհմական ճամբարատեղին, որը գտնվում էր պարսպապատ որսատեղիի ստորոտում)։ Գնելն ու կինը ժամանել են Շահապիվան, ինչից հետո Արշակի զինվորները ձերբակալել են Գնելին։ Փառանձեմը տեսնելով տեղի ունեցածը, շտապել է այն վրանը, որտեղ հավաքված են եղել հոգևորականներն ու ժողովուրդը և օգնություն է կանչել՝ բացատրելով իրավիճակը։ Կաթողիկոսը փորձել է խոչընդոտել, սակայն՝ ապարդյուն։ Արշակի զինվորները Գնելին տարել են մոտակա Լսին բլրի գագաթը, որտեղ էլ նա մահապատժի է ենթարկվել։ Գնելի մահից ու թաղումից հետո Արշակ Բ-ն հրամայել է սուգ պահել եղբորորդու համար։ Փավստոս Բուզանդն իր աշխատության մեջ նշում է, որ արքան անձամբ է բարձրաձայն ողբացել և սգացել Գնելի կորուստը, իսկ Փառանձեմն այնպիսի սաստիկ կսկիծով է սգացել ամուսնու մահը, որ պատառոտել է իր հագի զգեստները և բարձր աղաղակել։

Տիրիթն ազատվելով իր զարմիկից՝ սուրհանդակի միջոցով նամակ է հղել Փառանձեմին, որի մեջ ասվում է՝Քիչ ավելի ուշ Արշակ Բ-ն հասկանում է Տիրիթի դավադրության և Գնելի անհիմն սպանության մասին փաստը։ Արշակ Բ-ն սկսում է զղջալ Գնելին սպանելու համար։ Արշակ Բ-ն որոշում է ոչինչ չձեռնարկել Տիրիթի դեմ, սակայն կարճ ժամանակ անց Տիրիթը նամակ է ուղարկում թագավորին և խնդրում է, որպեսզի վերջին թույլ տա նրան ամուսնանալ Փառանձեմի հետ։Այդ ամենից հետո Արշակ Բ-ն համոզվում է, որ Գնելի մահվան մեջ մեղավոր է Տիրիթը, ինչից հետո թագավորը որոշում է սպանել Տիրիթին՝ Գնելի մահվան վրեժը լուծելու համար։Տիրիթն իմանալով այդ մասին փախուստի է դիմում, ինչից հետո Արշակ Բ-ի զինվորները նրան գտնում են Բասեն գավառի անտառներում և այնտեղ էլ հենց մահապատժի ենթարկում։

### Գնահատական
Ռիչարդ Հովհաննիսյանը, մի կողմ թողնելով Փավստոսի ռոմանտիկ պատմությունը, ենթադրել է, որ նրա մահապատիժը, ինչպես նաև Տիրիթի հետագա մահապատիժը, պայմանավորված են եղել Արշակի այն վախով, որ նրանք կարող էին ապստամբել՝ գահը զավթելու համար: Նինա Գարսոյանն, իր հերթին, առաջարկել է, որ Տիրիթի մեջբերումները Գնելի վերաբերյալ արտացոլում են այն, թե ինչպես էր ընկալվում Գնելի և Տիրիթի ներկայությունը Արշակունյաց արքունիքում, քանի որ նրանք տոհմի հիմնական ճյուղի արքայազններ էին և ազնվականության աջակցությամբ կարող էին հավակնել գահին: Գնելը, մասնավորապես, հիշատակվելով որպես «մեծ սեպուհ», կարող էր ավելի նպաստավոր դիրքում լինել Արշակի իշխանությանը հակադրվելու համար, եթե նման իրավիճակ ստեղծվեր: Գարսոյանն իր փաստարկը հիմնավորում է Մովսեսի պատմությամբ՝ Գնելի որսատեղիների վերաբերյալ, որտեղ իբր ավելի մեծ քանակությամբ որսի կենդանիներ են եղել, ինչն իրանական համատեքստում ներկայացվում է որպես «ոտնձգություն արքայավայել պատվի դեմ»: Վ. Ս. Նալբանդյանը ենթադրել է, որ Գնելը և Տիրիթը ներկայացնում էին համապատասխանաբար հայամետ-հռոմեական և հայամետ-իրանական խմբավորումների առաջնորդներին, որոնք պառակտում էին հայ ազնվականությանը 4-րդ դարի ընթացքում՝ Հայաստանի թագավորության նկատմամբ գերիշխանության համար Հռոմեական կայսրության և Սասանյան կայսրության միջև ընթացող հակամարտությունների ժամանակ:

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Փավստոս Բուզանդ, «Պատմություն հայոց», 5-րդ դար
* Encyclopaedia Iranica: Armenia and Iran II. The pre-Islamic period
* R.G. Hovannisian, The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century, Palgrave Macmillan, 2004
* V.M. Kurkjian, A History of Armenia, Indo-European Publishing, 2008
* E. Gibbon, The History of the Decline and Fall of the Roman Empire (Google eBook), MobileReference, 2009

Կատեգորիա:4-րդ դարի հայեր
Կատեգորիա:Արշակունիներ
Կատեգորիա:Հայ արքայազններ