Հանածո վառելիքի սուբսիդիաներ

thumb|Հանածո վառելիքի սուբսիդիաները մեկ շնչի հաշվով, 2019թ.: Հանածո վառելիքի նախահարկային սուբսիդիաները մեկ շնչի հաշվով չափվում են մշտական ԱՄՆ դոլարով:
thumb|Հանածո վառելիքի սուբսիդիաները՝ որպես ՀՆԱ-ի մասնաբաժին, 2019թ. Հանածո վառելիքի նախահարկային սուբսիդիաները տրվում են որպես ընդհանուր համախառն ներքին արդյունքի մասնաբաժին:
**Հանածո վառելիքի սուբսիդիաներ**, հանածո վառելիքի էներգիայի սուբսիդիաներն են։ Դրանք կարող են լինել սպառման գծով հարկային արտոնություններ, ինչպես, օրինակ, բնակարանների ջեռուցման համար բնական գազի ավելի ցածր վաճառքի հարկը. կամ արդյունահանման սուբսիդիաներ, ինչպիսիք են նավթի որոնումների համար հարկային արտոնությունները։ Կամ դրանք կարող են լինել անվճար կամ էժան բացասական արտաքին ազդեցություններ. օրինակ՝ օդի աղտոտվածությունը կամ կլիմայի փոփոխությունը՝ բենզինի, դիզվառելիքի և ավիացիոն վառելիքի այրման հետևանքով։ Որոշ հանածո վառելիքի սուբսիդիաներ իրականացվում են էլեկտրաէներգիայի արտադրության միջոցով, օրինակ՝ ածուխով աշխատող էլեկտրակայանների սուբսիդիաները։ Ցանկացած արդյունաբերության սուբսիդավորման բացասական կողմն այն է, որ մրցակցությունը և նորարարությունը թուլանում են կամ ամբողջությամբ կորցնում։ Սուբսիդավորումը կարող է ապրանքը դարձնել ավելի էժան գնորդների համար, սակայն երկարաժամկետ հեռանկարում նորարարությունը և ցածր գները գալիս են մրցակցային ազատ շուկայից։

Չնայած G20-ի երկրները պարտավորվել են աստիճանաբար վերացնել հանածո վառելիքի անարդյունավետ սուբսիդիաները, դրանք կարող են շարունակվել ընտրողների պահանջարկի կամ էներգետիկ անվտանգության համար։ Հանածո վառելիքի սպառման համաշխարհային սուբսիդիաները 2021 թվականին գնահատվել են 440 միլիարդ դոլար; չնայած դրանք ամեն տարի տարբերվում են՝ կախված նավթի գներից, դրանք հետևողականորեն կազմում են հարյուր միլիարդավոր դոլարներ։

Հանածո վառելիքի սուբսիդիաների վերացումը մեծապես կնվազեցնի ածխածնի համաշխարհային արտանետումները և կնվազեցնի օդի աղտոտվածության առողջական ռիսկերը։ 2021 թվականի դրությամբ քաղաքականության հետազոտողները գնահատում են, որ էականորեն ավելի շատ գումար է ծախսվում հանածո վառելիքի սուբսիդավորման վրա, քան էկոլոգիապես վնասակար գյուղատնտեսական սուբսիդիաների կամ էկոլոգիապես վնասակար ջրի սուբսիդիաների վրա։

## Չափում
Սուբսիդիաները կարող են գնահատվել՝ գումարելով կառավարության ուղղակի սուբսիդիաները, համեմատելով երկրի գները համաշխարհային շուկայի գների հետ և երբեմն փորձելով ներառել մարդկանց առողջությանը և կլիմայական պայմաններին հասցված վնասի արժեքը։ 2020 թվականի հուլիսին The Guardian-ը հայտնեց, որ «կառավարությունները շատ ավելի շատ էին ծախսում հանածո վառելանյութերին աջակցելու համար, քան ցածր ածխածնի էներգիայի վրա՝ փրկարարական փաթեթներում, որոնք առաջացել են կորոնավիրուսային ճգնաժամի հետևանքով։ Չնայած բազմաթիվ երկրների հռետորաբանությանը «կանաչ» ծրագրին աջակցելու համար։ վերականգնում»։ 2021 թվականի հոկտեմբերի 6-ին The Guardian-ը զեկուցեց Արժույթի միջազգային հիմնադրամի ուսումնասիրության մասին, որը մանրամասնում էր, թե ինչպես է «հանածո վառելիքի արդյունաբերությունը րոպեում 11 միլիոն դոլարի սուբսիդիաներ է ստանում կլիմայական ճգնաժամ։ Հանածո վառելիքի գների սահմանումը, որն արտացոլում է դրանց իրական արժեքը, կնվազեցնի CO2-ի համաշխարհային արտանետումները մեկ երրորդով, ասում են ԱՄՀ վերլուծաբանները։

## Էֆեկտներ
Սպառման սուբսիդիաները նվազեցնում են էներգիայի գինը վերջնական սպառողների համար, օրինակ՝ Իրանում մեքենաների վարորդների համար բենզինի արժեքը։ Սա կարող է ձայներ հավաքել ընտրություններում, և կառավարության որոշ մարդիկ ասում են, որ դա օգնում է ավելի աղքատ քաղաքացիներին։

Տնտեսագետների միջև կոնսենսուսն այն է, որ հարուստները առավելագույն բացարձակ օգուտ են ստանում հանածո վառելիքի սուբսիդավորումից, օրինակ՝ ամենաաղքատ մարդիկ սովորաբար մեքենաներ չունեն։ Բայց սուբսիդիաների վերացումը կարող է հարվածել աղքատ մարդկանց անուղղակի գների բարձրացման միջոցով, ինչպիսիք են սննդամթերքի գները, ուստի նրանք մեծ օգուտներ են ստանում իրենց ընդհանուր եկամտի համեմատ։ Արտադրողները, ինչպիսիք են նավթային ընկերությունները, ասում են, որ իրենց վրա հարկերի ավելացումը կհանգեցնի գործազրկության և կնվազեցնի ազգային էներգետիկ անվտանգությունը։

### Առողջության հետևանքներ
Ենթադրվում է, որ սուբսիդիաները ամեն տարի օդի աղտոտվածությունից հարյուր հազարավոր մահվան պատճառ են դառնում։

### Տնտեսական ազդեցություններ
Հանածո վառելիքի սուբսիդիաները ածխածնի բացասական գին են և օգտագործում են պետական փողերը, որոնք կարող են ծախսվել այլ բաների վրա։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամն ասում է, որ խրախուսելով ավելորդ էներգիայի օգտագործումը, նրանք կարող են երկրներին ավելի խոցելի դարձնել էներգիայի միջազգային գների տատանումների նկատմամբ։ Այնուամենայնիվ, որոշ կառավարություններ ասում են, որ սուբսիդիաներն անհրաժեշտ են քաղաքացիներին նման տատանումներից պաշտպանելու համար։ Ըստ Միջազգային էներգետիկ գործակալության (IEA) հանածո վառելիքի սուբսիդիաների աստիճանական վերացումը օգուտ կբերի էներգետիկ շուկաներին, կլիմայի փոփոխության մեղմացմանը և պետական բյուջեներին։

### Բնապահպանական ազդեցություն
Սուբսիդիաները ազդում են շրջակա միջավայրի վրա, և դրանց հեռացումը կխնայի ածխածնի բյուջեն և կօգնի սահմանափակել կլիմայի փոփոխությունը։

## Աստիճանաբար դուրս մղվել
Շատ տնտեսագետներ խորհուրդ են տալիս սպառման սուբսիդիաները փոխարինել աղքատ մարդկանց կամ տնային տնտեսություններին ուղղված ուղղակի վճարումներով։

## Պատմություն
Նավթի և գազի հետախուզման համար հարկային արտոնություններ են գործում առնվազն 20-րդ դարի սկզբից։

## Subsidies by fuelՎառելիքի սուբսիդիաներ
### Ածուխ
Ածխի սուբսիդիաները 2020 թվականին գնահատվել են 1,7 միլիարդ դոլար։

### Նավթ
Նավթի սուբսիդիաները 2020 թվականին գնահատվել են 90 միլիարդ դոլար։

### Գազ
Գազի սուբսիդիաները 2020 թվականին գնահատվել են 37 միլիարդ դոլար։

## Սուբսիդիաներ ըստ երկրների
Միջազգային էներգետիկ գործակալությունը գնահատում է, որ կառավարությունները 440 միլիարդ դոլարով սուբսիդավորել են հանածո վառելիքը 2021 թվականին։

2009թվականի սեպտեմբերին կայացած հանդիպման ժամանակ G-20 երկրները պարտավորվեցին «ռացիոնալացնել և աստիճանաբար վերացնել միջնաժամկետ հեռանկարում հանածո վառելիքի անարդյունավետ սուբսիդիաները, որոնք խրախուսում են վատնվող սպառումը»։

2010-ականներին շատ այլ երկրներ նվազեցրին էներգիայի սուբսիդիաները, օրինակ՝ 2014 թվականի հուլիսին Գանան չեղյալ հայտարարեց բոլոր դիզելային վառելիքի և բենզինի սուբսիդիաները, մինչդեռ նույն ամսին Եգիպտոսը բարձրացրեց դիզելային վառելիքի գները 63%-ով՝ որպես բարեփոխումների մի շարք, որոնք նախատեսված էին 5 տարվա ընթացքում սուբսիդիաները հանելու համար։

2021-ի սեպտեմբերին ԱՄՀ-ն մշակեց աշխատանքային փաստաթուղթ՝ սուբսիդիաների գնահատականներով, որոնք առաջացել են հանածո վառելիքի արդյունավետ գնի և օգտագործողի գների միջև։ «Տեղական օդի աղտոտվածության ծախսերի ցածր գնագոյացումը ամենամեծ ներդրումն է հանածո վառելիքի գլոբալ սուբսիդավորմանը, որը կազմում է 42 տոկոս, որին հաջորդում են գլոբալ տաքացման ծախսերը (29 տոկոս), տեղական այլ արտաքին գործոնները, ինչպիսիք են գերբեռնվածությունը և ճանապարհային պատահարները (15 տոկոս), բացահայտ սուբսիդիաները (8)։ տոկոս) և սպառման հարկի չանցած եկամուտը (6 տոկոս)։ Համաշխարհային մասշտաբով հանածո վառելիքի սուբսիդիաները կազմել են 5,9 տրիլիոն դոլար, ինչը կազմում է ՀՆԱ-ի 6,8%-ը 2020 թվականին և ակնկալվում է, որ 2025 թվականին կաճի մինչև 7,4%։

Ստորև բերված աղյուսակը ցույց է տալիս հատվածներ 2021 թվականի ԱՄՀ-ի ուսումնասիրությունից ամենամեծ սուբսիդիաներ ունեցող 20 երկրների համար։ Այն նաև ցույց է տալիս բացահայտ սուբսիդիաների ամենամեծ բաղադրիչը, էլեկտրաէներգիայի ծախսերը և անուղղակի սուբսիդիաների՝ ածուխը։ Ամբողջական տվյալների համար տե՛ս այս հղումները. (Միավորները միլիարդավոր են՝ 2021 ԱՄՆ դոլար)։

### Կանադա
Դաշնային կառավարությունը սուբսիդիաներ է առաջարկում հանածո վառելիքի հետախուզման և արտադրության համար, իսկ Արտահանման զարգացումը Կանադան պարբերաբար ֆինանսավորում է նավթի և գազի ընկերություններին։ Միացյալ Թագավորությունում գործող «Overseas Development Institute»-ի 2018 թվականի զեկույցը ցույց է տվել, որ Կանադան իր ՀՆԱ-ի ավելի մեծ մասն է ծախսել 2015 և 2016 թվականներին նավթի և գազի արդյունահանմանը հարկաբյուջետային աջակցության վրա, քան G7-ի ցանկացած այլ երկիր։

2018 թվականին, ի պատասխան կանադական նավթի ցածր գների, դաշնային կառավարությունը հայտարարեց 1,6 միլիարդ դոլարի ֆինանսական աջակցություն նավթի և գազի ոլորտին. Կանադայի Բիզնեսի Զարգացման Բանկի նավթագազային ընկերությունները, 50 մլն դոլար՝ Կանադայի բնական ռեսուրսների մաքուր աճի ծրագրի միջոցով, և 100 մլն դոլար՝ Կանադայի Նորարարության, գիտության և տնտեսական զարգացման ռազմավարական ինովացիոն հիմնադրամի միջոցով։ Բնական պաշարների նախարար Ամարջեթ Սոհին ասաց, որ այս ֆինանսավորումը «հանածո վառելիքի սուբսիդավորում չէ»՝ հավելելով, որ «Սրանք առևտրային վարկեր են, որոնք տրամադրվում են կոմերցիոն պայմաններով։ Մենք պարտավորվել ենք աստիճանաբար հանել հանածո վառելիքի սուբսիդիաները մինչև 2025 թվականը, և մենք հավատարիմ ենք այդ պարտավորությանը»։ Կանադան պարտավորվել է աստիճանաբար վերացնել հանածո վառելիքի սուբսիդավորումը մինչև 2023 թվականը։

Կանադայի նահանգային կառավարությունները նաև սուբսիդիաներ են առաջարկում հանածո վառելիքի սպառման համար։ Օրինակ, Սասկաչևանը առաջարկում է վառելիքի հարկից ազատում ֆերմերների համար և վաճառքի հարկից ազատում ջեռուցման համար օգտագործվող բնական գազի համար։

Արտասահմանյան զարգացման ինստիտուտի 2018 թվականի զեկույցը քննադատում էր Կանադայի հաշվետվության և թափանցիկության գործելակերպը հանածո վառելիքի սուբսիդավորման վերաբերյալ։ Կանադան առանձնահատուկ հաշվետվություններ չի հրապարակում հանածո վառելիքի իր հարկաբյուջետային աջակցության վերաբերյալ, և երբ Կանադայի Գլխավոր աուդիտորական գրասենյակը 2017-ին փորձեց ստուգել կանադական հանածո վառելիքի սուբսիդավորումը, նրանք գտան, որ իրենց անհրաժեշտ տվյալների մեծ մասը չի տրամադրվել Կանադայի Ֆինանսների կողմից։ Export Development Canada-ն զեկուցում է հանածո վառելիքի նախագծերի հետ կապված իրենց գործարքների մասին, սակայն չի տրամադրում տվյալներ կոնկրետ գումարների կամ ծրագրի մշակման փուլի մասին։

### Չինաստան
Չինաստանի էներգետիկ քաղաքականության մեջ ասվում է, որ էներգետիկ անվտանգությունը պահանջում է հանածո վառելիքի արտադրության և սպառման սուբսիդավորում, ներառյալ ածուխը, նավթը և բնական գազը։

### Հնդկաստան
2021 ֆինանսական տարում հանածո վառելիքի սուբսիդիաները գնահատվել են 9 անգամ՝ վերականգնվող էներգիայի սուբսիդիաների չափով։

### Իրան
Հակառակ սուբսիդավորման բարեփոխման ծրագրի նպատակների՝ նախագահ Ռոհանիի օրոք հանածո վառելիքի գծով իր քաղաքացիներին տրվող իրանական սուբսիդիաների ծավալը 2019 թվականին ավելացել է 42%-ով՝ հասնելով Իրանի ՀՆԱ-ի ավելի քան 15%-ին և ամբողջ համաշխարհային էներգետիկ սուբսիդիաների 16%-ին։ Սա Իրանը դարձրեց էներգիայի գների աշխարհի ամենամեծ սուբսիդավորողը։ Այս իրավիճակը հանգեցնում է սպառման խիստ վատնման օրինաչափությունների, բյուջեի մեծ դեֆիցիտի, ողջ տնտեսության մեջ գների խեղաթյուրման, աղտոտվածության և հարևան երկրների հետ ամեն տարի շատ եկամտաբեր (բազմաթիվ միլիարդ դոլար) մաքսանենգության (գների տարբերության պատճառով) Իրանի կառավարության ստոր տարրերի կողմից։ աջակցելով ստատուս-քվոյին։

### Լիբիա
Լիբիան ունեցել է ՀՆԱ-ի տոկոսով ամենաբարձր սուբսիդավորումը 2020 թվականին՝ 17,5%։

### Ռուսաստան
Ռուսաստանը աշխարհի էներգետիկ հզորներից մեկն է. Այն ունի բնական գազի աշխարհի ամենամեծ պաշարները (ընդհանուրի 27%-ը), երկրորդը՝ ածխի պաշարները և ութերորդը՝ նավթի պաշարները։ Ռուսաստանը 2015 թվականի դրությամբ աշխարհում երրորդ խոշորագույն էներգետիկ սուբսիդավորողն է։ Երկիրը սուբսիդավորում է էլեկտրաէներգիան և բնական գազը, ինչպես նաև նավթի արդյունահանումը։ Սուբսիդիաների մոտ 60%-ը ուղղվում է բնական գազին, իսկ մնացածը ծախսվում է էլեկտրաէներգիայի վրա (ներառյալ էլեկտրակայաններ մատակարարվող գազի թերարժեքը)։ Նավթի արդյունահանման համար կառավարությունը տալիս է հարկային արտոնություններ և մաքսատուրքերի նվազեցումներ՝ տարեկան մոտ 22 միլիարդ դոլարի չափով։ Որոշ հարկային արտոնություններ և տուրքերի նվազեցումներ վերաբերում են նաև բնական գազի արդյունահանմանը, թեև մեծ մասը հատկացվում է նավթին։ Ռուսաստանի խոշոր սուբսիդիաները ծախսատար են, և տնտեսությանը օգնելու համար խորհուրդ է տրվում, որ Ռուսաստանը նվազեցնի իր ներքին սուբսիդիաները։ Այնուամենայնիվ, Ռուսաստանում էներգետիկ սուբսիդիաների պոտենցիալ վերացումը պարունակում է սոցիալական բունտի վտանգ, որը Ռուսաստանի իշխանություններին ստիպում է չցանկանալ դրանք հեռացնել։

### Սաուդյան Արաբիա
Սուբսիդիաների մեծ մասը էլեկտրաէներգիայի միջոցով է։

### Վենեսուելա
2020 թվականի սուբսիդիան գնահատվել է ՀՆԱ-ի 7%-ը։ 2021 թվականին բենզինի սուբսիդավորվող և ռացիոնալ գինը լիտրի համար կազմում էր շուրջ 25 ԱՄՆ ցենտ, մինչդեռ չսուբսիդավորվող գինը լիտրի համար կազմում էր մոտ 50 ցենտ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*

## Արտաքին հղումներ
* Fossil fuels OECD
* Fossil Fuel Subsidy Reform  United Nations Development Programme
* Fossil fuel subsidy tracker International Institute for Sustainable Development

Կատեգորիա:Fossil fuels
Կատեգորիա:Subsidies