Բաշկիրական ժողովրդական հեքիաթներ

**Բաշկիրական ժողովրդական հեքիաթներ**, բաշկիր ժողովրդի բանավոր ստեղծագործության, ժողովրդական արձակի տեսակ, հեքիաթ։

Բաշկիրներն իրենց հեքիաթներում փորձել են արտահայտել իրենց ազգային կեցվածքը, երեխաներին ուսուցանել կյանքի իմաստությունը, բարձրացրել բարոյական, ընտանեկան, կենցաղային հարցեր։

## Պատմություն
Բաշկիրական ժողովրդական հեքիաթների ակունքները ընկած են ինչպես ժողովրդական բանահյուսության, այնպես էլ գրքերի և գրական սյուժեների մեջ։

Բաշկիրական ժողովրդական հեքիաթների մի մասը կապված է հնդկական գրական և բանահյուսական հուշարձանների հետ՝ Ջատականեր («Ծնունդների պատմություններ»), Պանչատանտրա, Շուքասապտատի («Թութակի յոթանասուն պատմություններ»), Տուտի-նամե («Թութակի գիրք»)։ Այս ստեղծագործություններից որոշ հեքիաթային սյուժեներ մտել են բաշկիրների բանավոր մշակույթի մեջ։ Դա պայմանավորված է Արևելքի երկրների հետ Ուրալ-Վոլգյան շրջանի մշակութային կապերի առկայությամբ, մարդկանց ծանոթությամբ արաբ-իսլամական գրչության և գրքի մշակույթին։ «Կալիլա և Դիմնա» (Հիմարն ու խարդախը) և «Տուտի-նամե» երկերի ձեռագրերը լայն տարածում են գտել Վոլգայի շրջանում և Հարավային Ուրալում, 19-րդ դարում հրատարակվել են թուրքերեն թարգմանությամբ և արաբերեն։

Ժողովրդին հայտնի ստեղծագործությունների սյուժեները պարզեցվեցին, բերանացի փոխանցվեցին սերնդեսերունդ, մասամբ փոխարինվեցին ժողովրդական ավանդույթներով և դարձան ազգային հեքիաթային շարքի մաս։ Միաժամանակ պահպանվել է սյուժեի հիմքը։ Այսպես է «Աղվեսն ու հարսնացուն» բաշկիրական ժողովրդական հեքիաթում պահպանվել է Հարավային Ուրալի բանահյուսությանը ոչ բնորոշ մի դետալ՝ ծովափը։

Հին թյուրքական ռունիկ գրական հուշարձան «Գուշակագիրքը» («Ырк битиг») 9-10-րդ դարերում տարածվել է թուրքերի մեջ։ Որոշ սյուժեներ (ծեր ցլի և մրջյունի մասին և այլն) նման են բաշկիրական հեքիաթների (Առյուծն ու մոծակը) սյուժեներին։ Հուշարձանում ցուցադրված ցլի, բազեի, ագռավի, ոչխարի, վագրի պատկերները խոսում են բաշկիրական հեքիաթների բարձր ֆոլկլորի, գրավոր ավանդույթների մասին արդեն վաղ միջնադարում։

Ֆոլկլորային արշավախմբերը Բաշկորտոստանի տարածքում և ԽՍՀՄ Սվերդլովսկի, Օրենբուրգի, Կույբիշևի, Սարատովի և Պերմի շրջանների բաշկիրական բնակավայրերում զբաղվում էին բաշկիրական հեքիաթների ձայնագրմամբ։

Բաշկիրական ժողովրդական հեքիաթների հավաքչությունը, հրատարակումը և ուսումնասիրությունն իրականացրել են գիտնականներ Ալ. Բեսսոնովը, Ա. Ի. Խարիսովը, Յ. Գ. Կիեկբաևը, Կ. Մերգենը (Ա. Ն. Կիրեև), Մ. Խ. Մինգաջետդինովը («Էթնոգենետիկ մոտիվները բաշկիրական հեքիաթներում»), Լ. Բ. Բարագը  («Կենդանիների մասին հեքիաթների բաշկիրական սյուժետային շարքի կապը ռուսականի հետ»), Ն. Տ. Զարիպով, Ա. Մ. Սուլեյմանով, Ֆ. Ա. Նադրշինա («Բաշկիրական հեքիաթներ կենդանիների մասին»), Գ. Ռ. Խուսաինովա, Ռ. Ֆ. Իլյասովը («Բաշկիրական հեքիաթներ կենդանիների մասին»), Դ. Կ. Զելենինը, Ն. Իլմինսկին և ուրիշներ։

1944 թվականին Ուֆայում տեղի է ունեցել բաշկիրական առաջին բալետի «Կռունկի երգը» պրեմիերան, որի լիբրետոն գրվել է բաշկիրական ժողովրդական «Սինրաու Տորնա» հեքիաթի հիման վրա։

## Դասակարգում
Ըստ ժամանակակից բաշկիրական հեքիաթաբանության` հեքիաթները բաժանվում են.

* *Կենդանապատում հեքիաթներ* - «Շնորհակալ արջը», «Առատաձեռն նապաստակը», «Արջը և մեղուները», «Ով տեսնում է հեռուն», «Արջը և պապիկը», «Խլուրդը և ագռավը» և այլն։

Այս հեքիաթների հերոսներն են՝ գայլը, աղվեսը, արջը, այծը, մրջյունները և այլք։ Որոշ կենդանապատում հեքիաթներ պահպանում են նախնիների հնագույն հավատալիքներն ու սովորույթները («Սուտասան աղվեսը», «Առյուծը, գայլը և աղվեսը», «Հորթի հեքիաթը», «Աղվեսի, բադի և գորտի մասին», «Եղնիկն ու խնձորենին», «Այծը». կին»)։ Հին ժամանակներում բաշկիրներն արջին պատվում էին որպես տոտեմ կենդանի։ Արջ բառն ուղղակի օգտագործման արգելք կար։ Հեքիաթներում նրան անվանում են «բաբայ» (պապ), «atabyҙ» (հայր), «урман эйәһе» (անտառի տեր), «урман ҡото» (անտառի ոգի)։ Նապաստակի հնագույն տոտեմական գծերը ներկայացված են «Առատաձեռն Նապաստակը», «Նապաստակն ու առյուծը» հեքիաթներում։ Այստեղ նապաստակը հանդես է գալիս որպես առատաձեռնության, բարության և խորամանկության մարմնացում՝ դժվար պահերին մարդկանց և կենդանիների օգնական։

Բաշկիրական կենդանապատում հեքիաթները բաժանվում են ժանրերի՝ էթոլոգիական բացատրական («Ուրալ-բատիր», «Բիրանկհիլուն բիրի դուստրն է»), դասական, այլաբանական հեքիաթներ-ապոլոգետներ, հեքիաթներ-небылицы։ Հեքիաթներում հանդիպում են լեռների, լճերի և անտառների ծագման մասին բացատրություններ ունեցող էթիոլոգիական տարրեր` «Հազար տարեկանը», որտեղ տատին խաբեության համար կապում են ամուլ զամբիկի պոչին, և որտեղ պառավի գլուխը դիպչում էր գետնին, հայտնվում էին սարեր, որտեղ նրա մեջքն էր դիպչում` լճեր։ «Սև լակոտը» հեքիաթում, որտեղ պառավի մեջքը դիպչում էր գետնին, հայտնվում են լեռնաշղթաներ, որտեղ մազերը` մազանման հողաթմբեր, իսկ ուր աչքերը՝ լճեր։ «Խորամանկ հարսը» հեքիաթում, որտեղ մազերը դիպչում են գետնին, առաջանում են հողաթմբեր, որտեղ մեջքը` սար։

* Հերոսապատում հեքիաթներ (Ալփամիշա և Բարսին-խյուլու, Յոթ եղբայր և քույր, Այուգոլակ, Աքյալ-բատիր, Նեզնայ Բոգատիր, Թիմերխան և այլն)։ Բաշկիրական այս հեքիաթների առանձնահատկությունը հերոսների փոքրաթիվ սխրանքներն են, նրանց գործողությունները ժամանակավրեպ են։ Հերոսների հակառակորդները առասպելական արարածներն են` աժդահա, պյարիյ։ Հերոսների անունները կապված են Բաշկիրիայի որևէ շրջանի հետ։ Բաշկիրական հերոսապատում հեքիաթների համար ավանդական է հրաշագործ ծննդյան դրվագ. ծնունդ լապտայում («Ջիգիթ, որը հաղթեց հազարագլուխ Աժդահային»), ծնունդ արյան կաթիլից, որը թռել է տանիքին, երբ կովը մորթվել է («Աքյելակ»), ծնունդ ծեր կնոջ ծնկից («Ծնկի բատիր» ), ծնունդ ժայռի ճեղքից, երբ ծերունին կացնով հարվածում է քարի զանգվածին («Ալփ-բատիր»)։ Հեքիաթներում կան նաև կին-հսկաներ (Բարսին-խյուլուն քարեր է նետում սարից և սպանում բոլոր փեսացու-հսկաներին)։
* Կախարդական հեքիաթներ («Կծիկը», «Երիտասարդ որսորդը և մյասկայը», «Յուլդիբայ բատիր»)։ Այս հեքիաթների հերոսները կամ նրանց օգնականները զբաղվում են «էպիկական խոչընդոտների» հաղթահարմամբ։ Այնտեղ կան մարդկանց աշխարհին հակառակ արարածներ՝ Աժդահու, Դիվա, կախարդուհի Մյասեկայ, հսկայական թռչուն Խիմայ (Սյամրյուկ, Սեմերե)։ Հեքիաթների ցիկլում ամենաօրիգինալը Յուհա դևի կերպարն է։

Հեքիաթներն արտացոլում էին բաշկիրների տոտեմիստական հայացքները, ովքեր հավատում են որոշ կենդանիների կամ թռչունների հետ արյունակցական կապին, ցանկության դեպքում կենդանու վերածվելու ունակությանը («Հսկա օձ», «Ցուլ», «Գորտի մուշտակ», «Կուկու», «Սև շուն»)։ «Բուզանսի-բատիր» հեքիաթի հերոսը ծնվել է մատակ ձիուց, «Այուգոլակ» հեքիաթի բատիրի հայրը արջ էր։

* Կենցաղային հեքիաթներ (Չար հայրը, Այլասերված մայրը, Վկա կինը, Կրտսեր եղբայրը, Ծերունին ու որդին, Երկու խաբեբա, Աբզալիլ և այլն)։ Կենցաղապատում հեքիաթների հերոսներն են՝ կինը, ամուսինը, սիրեկանը, խորթ մայրը, խորթ դուստրը, գողը։ Այս հեքիաթներում կարելի է տեսնել ազգային կոլորիտը, ժողովրդի կյանքի առանձնահատկությունները։ Գործող կերպարները զբաղվում են որսով, ըմբշամարտով, ձիավարությամբ և այլն։ Բաշկիրական հեքիաթներն արտացոլում են բաշկիրական գյուղի կյանքը. դրանցում մահացած գողի մայրը կամ կինը լաց են լինում դիակի վրա՝ կոտրելով կատիկով անոթը, բայը խնդրում է գողին գողանալ թաղիքը, որի վրա նա քնում է։ Հեքիաթներում հաճախ հանդիպում են ձիեր (գողը նախիրից քուռակ է գողանում), գողերը, գնալով թագավորի պալատը կողոպտելու, նորից մտադիր են նրանից երամակ գողանալ։ Բաշկիրական հեքիաթներում արտացոլվել է անասնապահական կենցաղը։ Թագավորի գանձարանից գողերը փորձում են գողանալ ոչ թե գանձարանը, այլ անասունը։ Ամռանը բաշկիրներն ապրում են ամառային ճամբարներում, արածեցնում ձիերը։

## Հեքիաթի լեզու
Բաշկիրերենը ժողովրդական հեքիաթներում հարուստ է և բազմազան։ Այն պարունակում է մարդաանուններ, արխաիզմներ, բարբառներ, դիցաբանություններ, փոխառություններ և այլն։ Դրանց օգտագործումը կապված է հեքիաթների ժանրային բազմազանության հետ։

Բաշկիրական հերոսապատում հեքիաթներում հերոսները և նրանց նշանակումները բնութագրվում են միայն ընդհանուր գծերով՝ կախված նրանց բարոյական կամ ֆիզիկական որակներից՝ Ալպ բատիր, ՈՒրման բատիր,  ЬыуЬылыу, Բիժիրմերգեն, КенИылыу և այլն։

Կենցաղային հեքիաթներում հերոսի անունը հաճախ չի նշվում, սակայն նշվում է հերոսների ծագումը կամ պատկանելությունը սոցիալական որոշակի խավի` հոր դուստր (батша кызы), հարուստ դուստր (бай кызы), խորթ դուստր (угэй кыз), երկաթե տղա (тимерсе малайы), որբ տղա (етем егет), աղքատ տղա (ярлы улы) և այլն։

Կենդանիների մասին հեքիաթներում կերպարները նույնացվում են արտաքին հատկանիշներով, ինչպիսիք են գույնը, մարմնի մասերը։ Միևնույն ժամանակ, օբյեկտիվ նշանակություն ունեցող բառը հանդես է գալիս որպես լրացուցիչ բաղադրիչ, իսկ անվանման հիմնական տարրը առարկայի որակը որոշող բառ է՝ դեղնակտուց, սևակտուց, բծավոր ագռավ, սև ճակնդեղ, Շեշկոլակ, Կելտեկոյրոկ և այլն։

Ընդհանուր գոյականներից հաճախ օգտագործվում են հետևյալ ձևերը՝ Ьыйыр-фэлэн, ер-Ьыу, уйын-келке, мал-тыуар, кош-корт, каЙБЫ-хасрэт:

Հեքիաթներում լայնորեն կիրառվում է «ֆելեն» բառը։ Հեքիաթներում այն փոխարինում է անվանական տարբեր ձևերին՝ շնչավոր և անշունչ գոյականներին (фэлэнэ йэшэгэн, фэлэн-тегэн алып кайт) և թվանշաններին (фэлэнсэ йылда, фэлэнсэ кендэ) և ածականներին (фэлэн батшаны, фэлэн ярлыка):

Թվերի օգտագործումը կապված է բաշկիրական հեքիաթներում թվի կախարդական ֆունկցիայի հետ։ Այսպես հաճախ օգտագործվում է «**երեք**» թիվը։ Իրադարձությունը երեք անգամ կրկնելը արագացնում է դրա ընթացքը։ «**Յոթ**» թիվը կապված է դիցաբանական պատկերների և աշխարհի կառուցվածքի հետ (երկնքի յոթ ոլորտներ, անդրաշխարհի յոթ հարկեր, յոթ լեռ), առասպելական կերպարների գործողությունների ժամանակային բնութագրերը (յոթ ամիս, յոթ օր)։ Բաշկիրական հեքիաթներում ավանդական են համարվում համակցությունները՝ «ете кат ер арты», «ете юл саты», «куктен, етенсе каты»:

Հեքիաթներում կան բառային բանաձևեր, որոնք տպավորություն են թողնում դրանց բառային, ոճական և շարահյուսական կառուցվածքի վրա։ Նման բանաձևերը ներառում են բայերի կրկնություններ, որոնք ծառայում են երկարաժամկետ գործողություններ ցուցադրելուն. Баралар былар, баралар, кен баралар, тен баралар, азна баралар, ай баралар («Алдар менэн шайтан»).

## Ուսումնասիրողներ
Բաշկիրական ժողովրդական հեքիաթներն ուսումնասիրվել են ռուս տեղացի գիտնականների կողմից՝ Վ. Ն. Տատիշչև, Պյոտր Ռիչկով, Պյոտր Պալլասը, Ի. Ի. Լեպյոխինը, Վ. Յա. Դալը, Միխաիլ Լոսիևսկին, Սերգեյ Ռիբակովը, Ալեքսանդր Բեսսոնովը և այլք։

Գիտնականներ Վ. Վ. Ռադլովը, Ն. Ի. Բերեզինը, Պլատոն Մելիորանսկին, Ա. Ա. Պոտեբնյան, Նիկոլայ Դմիտրիևը, Վլադիմիր Յա. Պրոպպը («Հեքիաթի պատմական արմատները») ուսումնասիրել են բաշկիրական բանահյուսության լեզուն, առանձնահատկությունները։

Բաշկիրագետներից Ահմադ Մ. Սուլեյմանովը, Գ. Ռ. Խուսայինովն են զբաղվել հեքիաթի խնդիրներով, լեզվի առանձնահատկություններով`  Ջալիլ Գ. Կիեկբաևը և Մարատ Վ. Զայնուլինը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություոն
* Башкирские народные сказки. գրի է առել և թարգմանել է Ալ. Բեսսոնովը, նախաբանը և ծանոթագրությունները` Նիկոլայ Դմիտրիևը, Уфа, Башгосиздат. 1941 թվական
* БАШКИРСКОЕ НАРОДНОЕ ТВОРЧЕСТВО. СКАЗКИ О ЖИВОТНЫХ XIII հատոր, (Бангкорт халыҡ ижады: 13-сө том. Хайуандар тураһында әкиәттэр.)- Өфө: Китап, 2009.
ISBN 978-5-295-04690-2 (հ. 13) ISBN 5-295-01393-6
*  Բաշկիրական ժողովրդական հեքիաթների տարբեր տարիներին հրապարակված շարք (հատոր I - Էպոս; հատոր II - Ավանդապատումներ և լեգենդներ; հատոր III - Հսկաների հեքիաթներ; հատոր IV - Կախարդական հեքիաթներ; հատոր V - Կենցաղային հեքիաթներ; հատոր VI - Զավեշտական հեքիաթներ և կուլյամասներ; հատոր VII - Առակներ, ասացվածքներ, նշաններ, հանելուկներ; հատոր VIII - Երգեր (նախահոկտեմբերյան շրջան))
* БАШКИРСКОЕ НАРОДНОЕ ТВОРЧЕСТВО. ПРЕДАНИЯ И ЛЕГЕНДЫ. (h. 2) «КИТАП» հրատարակչություն, УФА-1997 
* БАШКИРСКОЕ НАРОДНОЕ ТВОРЧЕСТВО. эпос. հատոր III. КИТАП հրատարակչություն, УФА-1998
* АКАДЕМИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ БАШКИРСКОГО ЯЗЫКА. II հատոր - Б, КИТАП հրատարակչություն,, УФА-2011 
* АКАДЕМИЧЕСКИМ СЛОВАРЬ БАШКИРСКОГО ЯЗЫКА. տասը հատորով. հատոր IV (й-к), КИТАП հրատարակչություն, УФА-2012
* 
* Галин С. А. Народной мудрости источник. Уфа, 2007. — С. 62—64; С. 82—83.
* https://core.ac.uk/reader/197476810
* 
* Ильясов Р. Ф. Башкирские сказки о животных / Р. Ф. Ильясов // Советская тюркология. −1981 — № 3
* Символика в башкирской народной песенной традиции
* Хусаинова Г. Р. Поэтика башкирских народных волшебных сказок: Формулы в сравнительном освещении и сохраняемость сказки во времени/ Ответственный редактор В. М. Гацак. Москва: Издательство «Наука», 2000. — Российская Академия наук. Институт мировой литературы им. А. М. Горького. Уфимский научный центр институт истории, языка и литературы. БАШКИРСКИЕ ВОЛШЕБНЫЕ СКАЗКИ: ПОЭТИКА И ТЕКСТОЛОГИЯ. - Բաշկիրական ժողովրդական հեքիաթների պոետիկա. բանաձևեր համեմատական լուսաբանման բանաձևեր և ժամանակի մեջ հեքիաթի պահպանությունը։ Մոսկվա – 2017 և 2014

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:Բաշկորտոստան
Կատեգորիա:Ժողովրդական բանահյուսություն
Կատեգորիա:Ժողովրդական հեքիաթներ