open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Վայնբերգի անկյուն

[300px|right|thumb|Հայտնի տարրական մասնիկների [թույլ իզոսպինի՝  T3-ի և թույլ հիպերլիցքի՝ YW-ի սխեման, որը ցույց է տալիս  Q էլեկտրական լիցքը Վայնբերգի անկյունից։ Չեզոք Հիգսի դաշտը խզում է էլեկտրաթույլ փոխազդեցությունը և փոխազդում է մյուս մասնիկների հետ՝ զանգված հաղորդելով նրանց։ Հիգսի դաշտի բաղադրիչները W և Z զանգվածեղ բոզոնների մաս են կազմում։]]

**Վայնբերգի անկյուն**, **թույլ խառնող անկյուն** (անգլ. *weak mixing angle*), թույլ փոխազդեցության Վայնբերգ-Սալամի տեսության պարամետր, սովորաբար նշանակվում է *&theta;*W։ Դա այն անկյունն է, որով սիմետրիայի ինքնակամ խախտումը պտտվում է սկզբնական W0 և B0 վեկտորական հարթությունը՝ արդյունքում առաջացնելով Z0 բոզոն և ֆոտոն՝

: \begin{pmatrix}
\gamma \\
Z^0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix}
\cos \theta_W & \sin \theta_W \\
-\sin \theta_W & \cos \theta_W \end{pmatrix} \begin{pmatrix}
B^0 \\
W^0 \end{pmatrix} ։

Այն նաև տալիս է W և Z բոզոնների զանգվածների միջև կապը (նշանակվում են որպես *m*W և *m*Z).

:m_Z=\frac{m_W}{\cos\theta_W}

Վայնբերգի անկյունը կարող է արտահայտվել SU(2)_L-ի և U(1)_Y-ի կապի գործակիցներով (g և g' համապատասխանաբար).

:\cos\theta_W = \frac{g}{\sqrt{g^2+g'^2}} և \sin\theta_W = \frac{g'}{\sqrt{g^2+g'^2}}։

Քանի որ խառնող անկյունների արժեքը որոշվում է փորձնականորեն, այն մաթեմատիկորեն սահմանվում է որպես

:\cos\theta_W=\frac{m_W}{m_Z}

*&theta;*W-ի արժեքը փոխվում է իմպուլսի տեղափոխության *Q* ֆունկցիա։ Այս փոփոխությունը էլեկտրաթույլ փոխազդեցության առանցքային կանխատեսումներից է։ Ավելի ճշգրիտ չափումներ են արվել էլեկտրոն-պոզիտրոնային բախիչի փորձերում, որոնք Z բոզոնի *m*Z զանգվածին համապատասխան տվել են 91,2 ԳէՎ/c արժեքը։

Գործնականում ավելի հաճախ կիրառվում է sin2*&theta;*W մեծությունը։ 2004-ի լավագույն գնահատականը sin2*&theta;*W-ի համար 91,2 ԳէՎ/c արժեքն է։ Զույգության խախտման փորձերը sin2*&theta;*W-ի համար ավելի փոքր *Q*-ի արժեքներ՝ 0,01&nbsp;ԳէՎ/c-ից պակաս, սակայն ավելի պակաս ճշտությամբ։ թվականին զույգության խախտման հետազոտությունների արդյունքների վերաբերյալ Մյուլլերի ցրման փորձերից  դեպքում ստացվել է ։ Այս արդյուքները համապատասխանում են ~30° Վայնբերգի անկյանը։

Նշենք սակայն, որ Վայնբերգի անկյան որոշակի արժեքը ստանդարտ մոդելի կանխատեսում *չէ*. այն բաց, չֆիքսված պարամետր է։ Ներկայումս համընդհանուր ընդունված տեսություն չկա, որը բացատրի, թե ինչու է չափված արժեքը հենց այդ ստացվում։

## Ծանոթագրություններ

*
* E158: A Precision Measurement of the Weak Mixing Angle in Møller Scattering
* Q-weak: A Precision Test of the Standard Model and Determination of the Weak Charges of the Quarks through Parity-Violating Electron Scattering

Կատեգորիա:Էլեկտրաթույլ փոխազդեցություն
Թափադիբի (լեռ)

**Թափադիբի**, լեռ Թուրքիայի Աղրըի մարզում, Հայկական Պար լեռնահամակարգում, Գայլատու լճակի մոտակայքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական Պար
Կատեգորիա:Աղրըի մարզի լեռներ
Էրկիզան

**Էրկիզան**, գետակ Հայկական լեռնաշխարհում, Վանա լճի ավազանում։ Լիճն է թափվում հյուսիս֊արևմուտքից, Խլաթ քաղաքից ոչ հեռու։

## Ծանոթագրություններ
Թաղար Մեծ

**Թաղար Մեծ** (**Թաղար**, **Թաղարա**, **Թաղարա ջուր**, **Թաղարջուր**), գետ ներկայիս Թուրքիայում (Հայկական լեռնաշխարհում), Արածանի գետի ավազանում, նրա աջ տվակը։ Սկիզբ է առնում Խոզաթ քաղաքից հյուսիս։ Հոսում է արևմուտք, ապա՝ հարավ, անցնում Չմշկածագի մոտով և նրանից 25 կմ վրա միանում մայր գետին։ Ջրառատ է, ունի բազմաթիվ վտակներ։ Ընթացքում տեղ-տեղ գոյացնում է լճակներ։ Ավազանն ամբողջապես անտառապատ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Էրջեգեդիկ (լեռ)

**Էրջեգեդիկ**, *Էրճեկետիկ*, լեռնագագաթ Կիլիկիայում, Կիլիկյան Տավրոս լեռնահամակարգում, Բուլղար լեռների շրջանում։ Այստեղ է գտնվում նույնանուն լեռնանցքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կիլիկիայի լեռներ
The Unforgiving

**The Unforgiving**, նիդեռլանդական Within Temptation ռոք խմբի հինգերորդ ստուդիական ալբոմը, թողարկվել է 2011 թվականի մարտի 25֊ին, Roadrunner Records լեյբլով, թողարկվել է Մեծ Բրիտանիայում, Գերմանիայում, Շվեյցարիայում, Շվեդիայում, Ավստրալիայում։ 2011 թվականի մարտի 28֊ին ալբոմը սկսվեց վաճառվել Ռուսաստանում և մի շարք այլ երկրներում։ 2011 թվականի ապրիլի 6֊ին ալբոմը թողարկվեց Ճապոնիայում (ավերիչ երկրաշարժերի և ցունամիների հետ կապված)։ Ալբոմը հիմնված է Սթիվեն Օ'Քոննելի մի շարք գրքերի հիման վրա։ Պատկերազարդումը և ալբոմի հետ կապված աշխատանքներով զբաղվել է Romano Molenaar֊ը (Կիլինոք Վյեդմ, Darkness, Լյոդի Իքս)։

## Ալբոմում
Ալբոմի յուրաքանչյուր երգի համար գրվել է մի պատմություն, և երգում հիմնականում հանդես են գալիս կոմիքսեր։ 2010 թվականի հուլիսի 26֊ին խումբը հայտարարել է, որ նրանք մտադիր են կատարել համերգային շրջագայություն (ամբողջ Եվրոպայում)։ Բայց 2010 թվականի նոյեմբերի 26֊ին նրանք հայտարարեցին, որ Շարոն Դել Ադելի հղիության պատճառով շրջագայությունը կհետաձգվի մինչև տարվա վերջ։ Չնայած դրան Ռոբերտ Վեստերխոլդը ձայնագրեց մի ալբոմ (կիթառահար Within Temptation) նա ցույց տվեց, որ The Unforgiving֊ի բոլոր երգերը յուրօրինակ են։

## Երգացանկ

Բոնուս֊թրեքներ՝

DVD:

## Չարթերի դիրք

 2011 թվականի մայիսի 10֊ից

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2010 ալբոմներ
Էշակ Մեյդան (լեռ, Կարս)

**Էշակ Մեյդան**, *Էշեկ Մեյդեն*, լեռ Արսիան-Սողանլուղի լեռնաշղթայում, Կարսի բարձրավանդակում, Կարս գետի ձախակողմյան երկրորդական վտակներից մեկի ակունքների շրջանում, Սարիղամիշ գյուղաքաղաքից 18 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Բարձրությունը 3033 մետր է։ Սրա մոտ է գտնվում համանուն լեռնանցքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կարսի մարզի լեռներ
Էիլենջե

**Էիլենջե**, լեռներ Հայկական լեռնաշխարհում, Պոնտական լեռնահամակարգում, Գյաուրդաղ լեռան մի հատվածը։ Ձգվում է Գյումուշխանե քաղաքից 17 կմ հարավ։ Այստեղ է գտնվում Էիլենջեի լեռնանցքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Գյումյուշխանե նահանգ
Էվերեկ Թևե

**Էվերեկ Թևե**, լեռ Թուրքիայում, Արևելյան Կիլիկիայում, Կայսերիի մարզում Անտիտավրոսի լեռնահամակարգում, Էվերեկ քաղաքի մոտակայքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կայսերիի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Անտիտավրոսի լեռնային համակարգ
Եդդի Փարաքյոյ

**Եդդի Փարաքյոյ**, գետակ Պարսից ծոցի ավազանում, Արևմտյան Եփրատի ձախակողմյան վտակը։ Կովկասի 5-վերստանոց քարտեզում նշանակված է Իեդի Փարաքեյ տառադարձությամբ։

## Ծանոթագրություններ
Եղունիկի քարայր

**Եղունիկի քարայր**, քարայր Ղարաբաղում, Վարանդայի գավառում, Քարինտակի ձորակում։ Հիշատակված է «Ազգագրական հանդես»-ում։ Անունը բարբառային է։ Եղունիկի քարայր նշանակում է աղունիկի քարայր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի քարայրներ
Էշակ (կղզի)

**Էրշակ**, կղզի Ուրմիա լճում։ Անմարդաբնակ է։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի կղզիներ
Կատեգորիա:Կղզիներ այբբենական կարգով
Թալինի քարավանատուն

**Թալինի քարավանատուն**, քարավանատուն Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Արագածոտն գավառում։ Ավերակները պահպանվել են Հայաստանի Թալինի շրջանում, Թալին-Դաշտադեմ ավտոճանապարհի վրա։ Ունի քառանկյունի հատակագիծ, 73 մ երկարությամբ, 37 մ լայնությամբ։ Կառուցվել է 12-13-րդ դարերում սև, գորշ և կարմրավուն, սրբատաշ տուֆից, կրաշաղախով։ Իջևանատունը կառուցել են Զաքարյանները, որը նշանավոր տարանցիկ առևտրի կենտրոն է դառնում Դվինից Անի տանող ճանապարհին։ Իջևանատունը գտնվում էր նշանավոր Մետաքսի առևտրական ճանապարհի վրա։ Մետաքսի ճանապարհը ձգվում էր Չինաստանից, Հնդկաստանից մինչև Փոքր Ասիա ընկած հատվածը։ Այդ ճանապարհի մի մասն էլ անցնում էր Թալինով։ Թալինի իջևանատունը Մեծ Հայքի ամենամեծ իջևանատներից էր, գտնվում էր Անիից մեկ օրվա ճանապարհի վրա։ Թ. Թորամանյանը գրում է, որ քարավանատունը գտնվում էր «Հին և Նոր Թալինների ճանապարհի միջին կետի վրա»։ Այն ուներ երկու հյուրատուն-սրահների միջև մեծ բակ-վաճառանոց, կարող էր տեղավորել մինչև 300 ուղտերով քարավաններ։ Հենց իջևանատան բակում էլ եկած քարավանները կազմակերպում էին տոնավաճառներ։ Դա շուկա էր նաև Թալինի բնակիչների գյուղատնտեսական արտադրանքի համար։ Պահպանվել է շինության չնչին մասը միայն։ Ժողովրդի շրջանում իջևանատունը կոչվել է Դևեքի քարվանսարա անունով, այսինքն ուղտերով վաճառականների հյուրանոց։ Այստեղ եղել են և ուղտերի, և մարդկանց համար նախատեսված սենյակներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի իջևանատներ
Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Թալինի շենքեր և կառույցներ
Զարս (հանքային աղբյուր)

**Զարս**, հանքային տաք աղբյուր (ջերմուկ) Հայկական լեռնաշխարհում, Արաքսի ավազանի Կարասու գետակի ափին՝ Ստորին Բասենում (Խորասանի գավառականում)։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղբյուրներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի հանքային աղբյուրներ
Կատեգորիա:Էրզրումի մարզի ջրագրություն
Դրոֆա

**Դրոֆա** լեռ Թուրքիայի Կարսի մարզում, Կարսի սարահարթում, Կարս քաղաքից 7-8 կմ հարավում։ Բարձրությունը 1782 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կարսի մարզի լեռներ
Թեշատբեր

**Թեշատբեր**, գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Ճորոխի ավազանում, նրա աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Էշեքսրթ լեռան լանջերից։ Սրա հովտում էր գտնվում Թեշատբեր գյուղը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Ճորոխ գետի վտակներ
Թարս (գետ)

**Թարս**, գետ Փոքր Հայքում, հավանաբար Գայլ գետի ավազանաում։ Հոսում է Մարզվան-Ամասիա ճանապարհի մոտակայքով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Էգյարլի

**Էգյարլի**, լեռնագագաթ Թուրքիայի Արդվինի մարզում, Պոնտական լեռների արևելյան հատվածում, Ճորոխ գետի ձախ կողմում, Արդվին քաղաքից մոտ 24 կ հարավ֊արևելք, Սևիցակալ գյուղի մոտ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Արդվինի մարզի լեռներ
Դիտակ (լեռ)

**Դիտակ**, լեռ Թուրքիայի Քահրամանմարաշի մարզում, Կիլիկյան Տավրոս լեռներում, Զեյթունի շրջանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կիլիկիայի լեռներ
Կատեգորիա:Քահրամանմարաշի մարզ
Թախտալի

**Թախտալի,** լեռ Պոնտական լեռնահամակարգում, Ջանիկի լեռնաշղթայում։ Տեղակայված է Նեոկեսարիա քաղաքի մոտակայքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թոքաթի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Պոնտոսի լեռնային համակարգ
Թաթմաձոր (գետակ)

**Թաթմաձոր**, գետակ Հայկական լեռնաշխարհում, Ճորոխի ավազանում, Տայոց քար գետի ձախ վտակը։ Սրա ափին էր գտնվում Թաթմաձոր գյուղը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Տայոց քար գետի վտակներ
Կատեգորիա:Էրզրումի նահանգ
Զանաձորի ջրանցք

**Զանաձորի ջրանցք**, ջրանցք։ Հիշատակված է «Բանբեր Հայաստանի արխիվների» համարներից մեկում (1972, № 2, էջ 33)։

## Ծանոթագրություններ
Թերսական (հովիտ)

**Թերսական** (Տերսական), հովիտ պատմական Փոքր Հայքում, Խոտրջուր գետի ավազանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի հովիտներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի աշխարհագրություն
Էստերան (լեռնաճյուղ)

**Էստերան**, լեռնաճյուղ Հայկական լեռնաշխարհում, Կոտուրի լեռնահամակարգում, Խոյ քաղաքից մոտ 33 կմ հարավ-արևմուտք, Էստերան գյուղի հարավ-արևմուտքից հյուսիս-արևելք՝ 10-12 կմ երկարությամբ, Կոտուր գետի աջ ափի երկայնքով։ Նրա հյուսիսարևմտյան ծայրամասում է գտնվում Էստերան լեռնագագաթը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Արևմտյան Ադրբեջան նահանգ
Դևեբոյնու (լեռ, Տավրոս)

**Դևեբոյնու**, լեռնագագաթ Հայկական Տավրոս լեռնահամակարգի արևմտյան հատվածում, Ծովք լճից հարավ-արևելք, լիճը շրջապատող լեռների ամենաբարձր գագաթն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էլազըղի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Հայկական Տավրոս
Թախթմացրա (գետ)

**Թախթմացրա**, գետ Ճորոխի ավազանում։ Սկիզբ է առնում Էշեքսրթի լեռներից։ Հոսում է Սպերի գավառի տարածքով և աջից միանում է Ճորոխին։ Սրա հովտում էր գտնվում Թաղթմացրա գյուղը։

## Ծանոթագրություններ
Թանըշմա

**Թանըշմա**, լեռ Թուրքիայի Աղրըի մարզում։ Տեղակայված է Հայկական Պար լեռնաշղթայում, գտնվում է Ալաշկերտ գյուղաքաղաքից 45 կմ հյուսիս֊արևմուտք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական Պար
Կատեգորիա:Աղրըի մարզի լեռներ
Զորանոց (քարանձավ)

**Զորանոց**, քարանձավ Աբովյանի շրջանում, Գեղարդի վանքի մոտ, նրանից մի փոքր ներքև, Գեղարդ գետի ձախ կողմում։ Ունի բավական մեծ առաստաղ և մեծ շրջագիծ։ Պահպանվել են օջախը և պարենամթերքների հորերը։ Կան նաև արհեստական սենյակներ՝ գեղեցիկ, սրբատաշ սյուներով, նստարաններով ու թախտերով։ Առջևում ունի երկար ժայռափոր պատշգամբ։ Այս քարանձավի մասին հիշատակում է պատմիչ Առաքել Դավրիժեցին (17–րդ դար)։ Պարսիկներից պաշտպանվելու համար այդ ժամանակ այստեղ են պատսպարվել Հավուց Թառի Մանուել և Գեղարդի վանքի Աստվածատուր եպիսկոպոսները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քարանձավներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի քարանձավներ
Դաստակիրի սարավանդ

**Դաստակիրի սարավանդ** սարավանդ (բարձրավանդակ) Լեռնային Ղարաբաղում։ Գտնվում է Լեռնային Ղարաբաղի հյուսիսային մասում՝ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի Մարտակերտի շրջանի Դոստագիր գյուղի շրջակայքում։
## Գրականություն
* «Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան»
Թ. Խ. Հակոբյան, Ստ.Տ. Մելիք-Բախշյան, Հ.Խ. Բարսեղյան։ Երեւանի Համալսարանի Հրատարակչություն, Երևան, 1986։

Կատեգորիա:Հայաստանի լեռներ
Թալհալին Կայասը

**Թալհալին Կայասը**, լեռ Ադրբեջանի Բաբեկի շրջանում, Վայքի լեռնաշղթայում, Նախիջևան գետի աջ վտակ Ճահուկի արևմտյան ակունքի շրջանում, նախկին Օղբին գյուղի մոտ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Բաբեկի շրջան
Էվջանի

**Էվջանի**, գետակ Ատրպատականում, Սերավ գետի վտակը։
## Ծանոթագրություններ
Էգրի Չայիր

**Էգրի Չայիր**, լեռ Թուրքիայում, Արևելա-Պոնտական լեռների արևելյան հատվածում, Թորթում գետի ու նրա վտակներից մեկի հովտում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էրզրումի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Պոնտոսի լեռնային համակարգ
Եդդի Կարդաշ (աղբյուր)

**Եդդի Կարդաշ**, *Ետի Գարտաշ*, աղբյուր Թուրքիայի Քահրամանմարաշի մարզում, Զեյթուն քաղաքի մոտակայքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղբյուրներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թուրքիայի աղբյուրներ
Կատեգորիա:Քահրամանմարաշի մարզ
Եյարքիդաղ

**Եյարքիդաղ**, լեռնաշղթա Թուրքիայում, Էրզրումի բարձրավանդակի սահմանում, ծգվում է հարավ-արևմուտքից հյուսիս-արևելք։ Նշանակված է Լինչի քարտեզում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնաշղթաներ
Թավարա (թախտ)

**Թավարա**, բլրակ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում, Խաչիկ գյուղի արևմտյան կողմում։

## Պատկերասրահ

Խաչիկ գյուղ, ArmAg (6).jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բլուրներ այբբենական կարգով‎
Կատեգորիա:Հայաստանի բլուրներ
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի աշխարհագրություն
Սպահանի նահանգ

**Սպահան օսթան** (, *Օսթան-է Էսֆահան*), օսթան (նահանգ) Իրանի Իսլամական Հանրապետության կենտրոնական մասում, Իրանի 31 օսթաններից մեկը։ Հյուսիսից սահմանակից է Ղոմ և Սեմնան, արևելքից` Հարավային Խորասան և Յազդ, հարավից` Ֆարս և Քոհգիլուե և Բոյեր Ահմադ, արևմուտքից` Չհարմահալ և Բախտիարի, Լոռեսթան և Մարքազի օսթաններին։ Օսթանի տարածքը կազմում է , բնակչությունը վերջին մարդահամարի տվյալներով` ։ Վարչական կենտրոնը Սպահան քաղաքն է։

Սպահանը 1950 թվականի Իրանի վարչական ռեֆորմների արդյունքում ձևավորված 10 օսթաններից մեկն է։ 1970-ական թվականներին օսթանից անջատվել են Չհարմահալ և Բախտիարի և Յազդ օսթանները։ 2014 թվականից օսթանը մասն է կազմում Իրանի 2-րդ տարածաշրջանի, որի կենտրոնն է Սպահան քաղաքը։

## Բնակչություն
2006 թվականի մարդահամարի տվյալներով օսթանի բնակչությունը կազմում էր 4 499 327 մարդ` 1 223 684 տնային տնտեսություններում։ 2011 թվականի մարդահամարը հաշվառել էր 4 879 312, որոնք ապրում էին 1 454 162 տնտեսություններում։ Ըստ վերջին` 2016 թվականի մարդահամարի տվյալների` բնակչությունը կազմում էր արդեն 5 120 850 մարդ` 1 607 482 տնտեսություններում։

Քսան հազարից ավել բնակչութուն ունեցող քաղաքներն են Սպահանը (բնակչությունը 2016 թվականի դրությամբ` 1 961 260 մարդ), Քաշանը (304 487 մարդ), Հոմեյնիշահրը (247 128 մարդ), Նաջաֆաբադը (235 281 մարդ), Շահինշահրը (173 329 մարդ), Շահրեզան (134 952 մարդ), Ֆուլադշեհրը (88 426 մարդ), Բահարեստանը (79 023 մարդ), Մոբարաքեն (69 449 մարդ), Առան վա Բիդգոլը (65 404 մարդ), Գոլփայեգանը (58 936 մարդ), Զարինշահրը (55 817 մարդ), Դորչե Փիազը (47 800 մարդ), Դովլաթաբադը (40 945 մարդ), Ֆալավարջանը (37 704 մարդ), Ղահդերիջանը (34 226 մարդ), Խվորզուղը (29 154 մարդ), Նաինը (27 379 մարդ), Սեմիրոմը (26 942 մարդ), Քալիշադ վա Սուդուրջանը (25 635 մարդ), Գոլդաշտը (25 235 մարդ), Գազը (24 433 մարդ), Աբրիշամը (22 429 մարդ), Խանսարը (21 883 մարդ), Թիրանը (21 703 մարդ), Դարանը (20 078 մարդ)։ Ընդհանուր առմամբ 2016 թվականի դրությամբ քաղաքներում ապրում էր 4 507 309 մարդ կամ օսթանի բնակչության մոտ 88%-ը։

## Վարչական բաժանում
Սպահան օսթանը բաժանված է 29 շահրեստանների (գավառների).
440px

## Տես նաև
* Իրանի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Իրանի նահանգներ
Կատեգորիա:Սպահանի նահանգ
Զենջիրլի

**Չենջիրլի**, լեռ Կիլիկիայում, Հաճընի շրջանում։ Ստորոտներում տարածված են հյութալի արոտավայրեր, որտեղ ամռանն իրենց անասուններին էին բերում վրանաբնակ խաշնարածները։ Արևմտայարեն տառադարձությամբ՝ Ջենճիրլի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կիլիկիայի լեռներ
Զեկարի լեռնանցք

**Զեկարի լեռնանցք**, *Զինարեք* *Ռկինիսջվարի*, լեռնանցք Վրաստանում, Փոքր Կովկաս լեռնահամակարգում, Ախալցխա քաղաքից մոտ 26 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Բարձրությունը՝ 2137 մետր։ Եղանակի պատճաժով լինում է փակ ավտոտրանսպորտի երթևեկության համար։ Լեռնանցքով անցնում է երկաթուղի Ախալքալաք–Ասպինձա–Ախալցխա–Զեկարի լեռնանցք–Քութայիս։ Միջնադարում Վրացական թագավորության բարձրացումից Զեկարի լեռնանցքով անցնող ճանապարհ դառցել է Հայաստան տանող հիմնական մայրուղին։ Լեռնանցքում հայ ինքնապաշտպան ուռերը հաջողության կայնացրել են 1918 թ. մարտին թրքական բանակի զորքերը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իմերեթի մարզ
Կատեգորիա:Լեռնանցքներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սամցխե-Ջավախքի մարզ
Կատեգորիա:Վրաստանի լեռնանցքներ
Թագավորաց

**Թագավորաց**, հնավայր Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիս քաղաքի մոտ, նրանից հարավ։ Այստեղ պահպանվում էին քարաշեն, սյունազարդ, շիրիմներ, որոնցից մի քանիսի վրա նշմարվում էին հայերեն տապանագրեր և խաչաքանդակներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հնավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բիթլիսի նահանգ
Զարասպ (լեռ)

**Զարասպ**, *Կուրտակ, Սիահկուհ*, լեռնագագաթ Հայկական լեռնաշխարհում, Զագրոշի լեռնաշղթայում, նրա հարավային հատվածում, Ուրմիա լճի հարավարևմտյան կողմում, Արսախ (Երասխ) գետի ակունքի շրջանում, Մեծ Հայքի ծայր հարավային սահմանի մոտ։ Հիշատակում են Մովսես Խորենացին, Սեբեոսը և այլ պատմագիրներ։ Բարձրությունը 3497 մ։ Այժմ կոչվում է Սիահկուհ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի լեռներ
Դոստաշա Յայլա

**Դոստաշա Յայլա,** լեռ Իրանի Հայկական լեռներում, Արաքսի աջ կողմում, Մեղրիից մոտ 14 կմ հարավ-արևելք։ Բարձրությունը՝ 2286 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի լեռներ
Կատեգորիա:Արևելյան Ադրբեջան նահանգ
Կատեգորիա:Հայկական լեռներ
Թերճիլ (գետակ)

**Թերճիլ**, գետակ ներկայիս Թուրքիայում (Հայկական լեռնաշխարհում), Տիգրիսի ավազանում, նրա Արղնի վտակի օժանդակը։ Այս ձևով գործածական է արևմտահայերենում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Թավնիկ Քյորփի

**Թավնիկ Քյորփի**, *Տավնիկ կյորպի*, կամուրջ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրում քաղաքից հյուսիս-արևմուտք, Եփրատ գետի վրա, Էրզրում-Թավնիկ ճանապարհին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան
Դարակ (գետակ)

**Դարակ**, գետակ Արաքսի ավազանում, նրա աջակողմյան վտակ Դեղին գետի վերին հոսանքի աջ օժանդակը։ Գետաբերանի շրջակայքում կա 6 փոքրիկ լճակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արաքսի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Իգդիրի մարզ
Եդդիբուլաղի լեռներ

**Եդդիբուլաղ**, լեռներ Հայկական լեռնաշխարհում, Զագրոշի լեռնաշղթայում, Դիլման գյուղաքաղաքից մոտ 24 կմ հյուսիս-արևմուտք։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Արևմտյան Ադրբեջան նահանգ
Կատեգորիա:Զագրոսի լեռնային համակարգ
Թիլդաղ

**Թիլդաղ**, լեռ Վրաստանի Բոլնիսի շրջանում, Վիրահայոց լեռներում, Շահումյանից մոտ 15 կմ արևելք, Թալավեր գետի ձախ կողմում։ Անտաղապատ է, բարձրությունը՝ 1250 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրաստանի լեռներ
Կատեգորիա:Մառնեուլի շրջան
Թավաքյալի

**Թավաքյալի**, բլուր Ադրբեջանի Օրդուբադի շրջանում, Ողոհի գյուղի մոտ, Գիլանչայ գետի վերին հոսանքում, Նորակերտ գյուղից հյուսիս-արևելք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բլուրներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանի բլուրներ
Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջան
Դարպաս (գետ)

**Դարպաս** գետ Միջերկրական ծովի ավազանում, Չաքդսու գետի աջակողմյան վտակն է, հոսում է Լեռնային Կիլիկիայով, համանուն ձորահովիտով։ Դարպասի միջին հոսանքը կոչվում է նաև Պոզանդի։

## Գրականություն
* «Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան»
Թ. Խ. Հակոբյան, Ստ.Տ. Մելիք-Բախշյան, Հ.Խ. Բարսեղյան։ Երեւանի Համալսարանի Հրատարակչություն, Երևան, 1986։

Կատեգորիա:Կիլիկիայի գետեր
Երսանդաղ

**Երսանդաղ**, լեռ Հայկական լեռնաշխարհում, Բյուրակն-Մնձունյան լեռնաշղթայում, Երզնկա քաղաքից մոտ 10 կմ հեռու։ Բեկորատված է։ Նշանակված է Կովկասի 5-վերստանոց քարտեզում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բյուրակն լեռնավահան
Կատեգորիա:Էրզինջանի մարզի լեռներ
Թոբորովան (գետ)

**Թոբորովան**, գետ Կուրի ավազանում։ Այսպես է անվանված Փարվանա կամ Թափարվան գետը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կուրի ավազանի գետեր
Թագավորի լեռնաշղթա

**Թագավոր**, լեռնաշղթա Կիլիկիայում, նրա հյուսիսարևելյան կողմում, Զեյթուն գյուղաքաղաքի մոտակայքում, Կանչի գյուղից ոչ հեռու։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կիլիկիայի լեռնաշղթաներ
Էրոց (բլուր)

**Էրոց**, *Արաֆա, Էյոծ*, բլուր Կիլիկիայում, Ադանայի նահանգում, Զեյթունի շրջանում, Չեյիք լեռնաշղթայում։ Այստեղից երևում է Զեյթունի Սուրբ Աստվածածին վանքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բլուրներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թուրքիայի աշխարհագրություն
Զիգագ (հրվանդան)

**Զիգագ**, հրվանդան Հայկական լեռնաշխարհում, Վանա լճի արևմտյան ափին։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հրվանդաններ ըստ երկրի
Թամրուտ (գետ)

**Թամրուտ**, գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Ճորոխի ավազանում, Օլթիի վտակ Սիվրիչայի ձախ օժանդակը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Սիվրի գետի վտակներ
Եղուն Յաղլըշ

**Եղուն Յաղլըշ,** լեռ Հայկական Պար լեռնահամակարգում, Սուրմալուի շրջանում։ Բարձրությունը 2615 մ։ Նշանակված է Կովկասի 5-վերստանոց քարտեզում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական Պար
Կատեգորիա:Իգդիրի մարզի լեռներ
Էնդիլ

**Էնդիլ**, գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Արածանիի ավազանում, նրա աջակողմյան վտակը, Սկիզբ է առնում Բյուրակնյան լեռներից և մայր գետին միանում Գենջ գյուղից 18 կմ հյուսիս-արևմուտք։

## Ծանոթագրություններ
Դալիլար (լեռ)

**Դալիլար**, լեռնագագաթ Փոքր Կովկաս լեռնահամակարգում, Գանձակի լեռներում։ Հիշատակված է «Ազգագրական հանդեսում»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Գանձակի լեռնահամակարգի լեռներ
Կատեգորիա:Գյոյգյոլի շրջան
Երանաող

**Երանաող**, լեռ Պոնտական լեռնահամակարգում։ Խոտրջի շրջանում, Ճիճապաղ գյուղի մոտ։ Կիպերտի քարտեզում (Բեռլին 1910) նշանակված է *Խոտորջուրդաղ* անունով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պոնտոսի լեռնային համակարգ
Կատեգորիա:Տրապիզոնի մարզի լեռներ
Զիարեթ (լեռ, Սիիրթ)

**Զիարեթ**, լեռ Թուրքիայում՝ Հայկական Տավրոսի լեռնահամակարգում։ Տեղակայված է Սիիրթի մարզում, ժամանակին՝ Օսմանյան կայսրության Բիթլիսի նահանգի Սղերդի գավառում։ Բարձրությունը 1961 մետր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սիիրթի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Հայկական Տավրոս
Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Թագավոր ջուր

**Թագավոր ջուր**, գետակ Կիլիկիայում, Պիռամոս գետի ավազանում։ Սկիզբ է առնում Թագավոր կոչվող լեռներից, Զեյթուն գյուղաքաղաքից 25 կմ հարավ-արևմուտք և անցնելով Ֆռնուս ավանի մոտով, Կանչի գյուղի մոտ միանում է մայր գետին։ Ունի կարմրախայտ, օձաձուկ, պարուտ և այլ ձկնատեսակներ։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կիլիկիայի գետեր
Էգնոց (գետ)

**Էգնոց**, գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Ճորոխի ավազանում։ Սրա ափին էր գտնվում Էգնոց գյուղը։

## Ծանոթագրություններ
Էրիկ Դարա

**Էրիկ Դարա**, դաշտ, հովիտ Հայկական լեռնաշխարհում, Կուր գետի ավազանում, Ելիզավետպոլի նահանգի Ղազախի գավառում։
## Ծանոթագրություններ
Թողին

**Թողին**, գետ Կուրի ավազանում, Թարթառ գետի համակարգում, նրա վտակը։ Հոսում է Գյուլիստանի շրջանի Երիցմանկանց վանքի մոտակայքով։ Հիշատակում է Հ. Ոսկանյանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թարթառ գետի վտակներ
Թեյդաղի լեռնաշղթա

**Թեյդաղ**, *Դեյդեղ*, *Տեյդաղ*, լեռնաշղթա Փոքր Կովկաս լեռնահամակարգում, Հագարի գետի ավազանում, ձգվում է հարավ-արևմուտքից հյուսիս-արևելք ուղղությամբ՝ մոտ 6 կմ երկար։ Անտառածածկ է, հարավարևելյան կողմում է գտնվում Կզըլկայա լեռնագագաթը։ Թեյդաղի արևելյան լանջերից է սկիզբ առնում Դոլանլար գետը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնաշղթաներ
Դենիկլի

**Դենիկլի**, կղզյակ Ուրմիա լճում։ Ամայի է ու անմարդաբնակ։ Փոքր մասշտաբի քարտեզներում սովորաբար չի նշանակվում։ Հիշատակված է «Բազմավեպ» -ում(1898, էջ 135)։ Արևմտահայերեն համարժեք անվանումն է Տենիքլի։
## Գրականություն
* «Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան»
Թ. Խ. Հակոբյան, Ստ.Տ. Մելիք-Բախշյան, Հ.Խ. Բարսեղյան։ Երեւանի Համալսարանի Հրատարակչություն, Երևան, 1986։

Կատեգորիա:Թուրքիայի կղզիներ
Էշակ Մեյդան (լեռնանցք, Արսիան-Սողանլուի լեռնահամակարգ)

**Էշակ Մեյդան**, լեռնանցք Հայկական լեռնաշխարհում, Արսիան-Սողանլուղի լեռնահամակարգում։ Բարձրությունը՝ 3000 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռնանցքներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռնանցքներ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնանցքներ
Թամիրովա

**Թամիրովա**, լեռնագագաթ Իրանում, Զագրոս լեռնային համակարգում, Սալմաստ գյուղաքաղաքից մոտ 28 կմ հարավ-արևմուտք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Իրանի լեռներ
Կատեգորիա:Արևմտյան Ադրբեջան նահանգ
Թանդուրեկ (գետակ)

**Թանդուրեկ**, գետակ Հայկական լեռնաշխարհում, Արաքսի ավազանում, նրա աջ վտակը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Դերիկ (գետ)

**Դերիկ**, գետ Ուրմիո լճի ավազանում։ Հոսում է Սալմաստի գավառով։ Աղմկելով անցնում է Հին քաղաք գյուղի մոտով՝ հյուսիս-արևմուտքով թափվում ավազանը։ Սակավաջուր է, բայց արագահոս։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի գետեր
Կատեգորիա:Արևմտյան Ադրբեջան նահանգ
Թեհրանի նահանգ

**Թեհրան** (, *Օսթան-է Թեհրան*), օսթան (նահանգ) Իրանի իսլամական հանրապետության կենտրոնական-հյուսիսային մասում, Իրանի 31 օսթաններից մեկը։ Հյուսիսից սահմանակից է Մազանդարան, արևելքից` Սեմնան, հարավից` Ղոմ, հարավ-արևմուտքից` Մարքազի (Կենտրոնական), հյուսիս-արևմուտքից` Ալբորզ օսթաններին։ Օսթանի տարածքը կազմում է , բնակչությունը վերջին մարդահամարի տվյալներով` ։ Վարչական կենտրոնը Իրանի մայրաքաղաք Թեհրանն է։

1950 թվականի Իրանի վարչական ռեֆորմներից հետո օսթանի տարածքը մտել է Մազանդարան օսթանի կազմի մեջ։ Հետագայում մտել է Մազանդարանից անջատված Մարքազի (Կենտրոնական) օսթանի կազմի մեջ, որն իր հերթին 1986 թվականին բաժանվել է նոր Մարքազի և Թեհրան օսթանների։ 1995 թվականին օսթանից անջատվել են հարավային շրջանները, որտեղ ձևավորվել է Ղոմ օսթանը։ 2010 թվականին օսթանից անջատվել են հյուսիս-արևմտյան շրջանները, որտեղ ձևավորվել է Ալբորզ օսթանը։ 2014 թվականից օսթանը մասն է կազմում Իրանի 1-ին տարածաշրջանի, որի կենտրոնն է Թեհրանը։

## Բնակչություն
2006 թվականի մարդահամարի տվյալներով օսթանի բնակչությունը կազմում էր 13 281 858 մարդ` 3 729 010 տնային տնտեսություններում։ Մարքազի օսթանի անջատումից հետո 2011 թվականի մարդահամարը հաշվառել էր 12 183 391 մարդ, որոնք կազմում էին 3 731 480 տնտեսություն։ Ըստ վերջին` 2016 թվականի մարդահամարի տվյալների` բնակչությունը կազմում էր արդեն 13 267 637 մարդ` 4 288 563 տնտեսություններում։

Քսան հազարից ավել բնակչություն ունեցող քաղաքներն են Թեհրանը (բնակչությունը 2016 թվականի դրությամբ` 8 693 706 մարդ), Իսլամշեհրը (448 129 մարդ), Շահրիարը (309 607 մարդ), Ղոդսը (309 605 մարդ), Մալարդը (281 027 մարդ), Գոլեսթանը (239 556 մարդ), Պաքդեշտը (236 319 մարդ), Գարչակը (231 075 մարդ), Վարամինը (225 628 մարդ), Նասիմշահրը (200 393 մարդ), Անդիշեն (116 062 մարդ), Ռոբաթքարիմը (105 393 մարդ), Փարանդը (97 464 մարդ), Բաղեսթանը (83 934 մարդ), Բումահենը (79 034 մարդ), Փարդիսը (73 363 մարդ), Բաղերշահրը (65 388 մարդ), Փիշվան (59 184 մարդ), Սալեհիեն (58 683 մարդ), Սաբաշահրը (53 971 մարդ), Չահարդանգեն (49 950 մարդ), Դամավանդը (48 380 մարդ), Հասանաբադը (43 922 մարդ), Քահրիզաքը (37 527 մարդ), Ֆերդոուսիեն (34 221 մարդ), Վահիդեն (33 249 մարդ), Սաֆադաշտը (32 476 մարդ), Նասիրշահրը (28 644 մարդ), Ռուդեհեն (28 533 մարդ), Շահեդշահրը (25 544 մարդ), Ֆերունաբադը (21 682 մարդ)։ Ընդհանուր առմամբ 2016 թվականի դրությամբ քաղաքներում ապրում էր 12 452 230 մարդ կամ օսթանի բնակչության 93,9%-ը։

## Վարչական բաժանում
Թեհրան օսթանը բաժանված է 16 շահրեստանների (գավառների).
440px

## Տես նաև
* Իրանի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Official website of Tehran Governorship 

Կատեգորիա:Թեհրանի նահանգ
Կատեգորիա:Իրանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Իրանի նահանգներ
Էլիդարա (գետ)

**Էլիդարա**, գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Ախուրյան գետի ձախակողմյան մասում։ Հիշատակվում է ռուսական աղբյուրներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի գետեր
Զիարեթ (գետակ, Թորթումի վտակ)

**Զիարեթ**, գետակ Հայկական լեռնաշխարհում, Ճորոխ գետի ավազանում, Թորթումի ձախակողմյան օժանդակը։ Սրան է միանում Թորթում լճից մոտ 17 կմ հարավ-արևմուտք։ Ավազանում կան անտառներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Թորթում գետի վտակներ
Կատեգորիա:Էրզրումի մարզ
Զարթենիս (առվակ)

**Զարթենիս**, առվակ Թուրքիայում, Ճորոխի ավազանում, Օլթիի համակարգում, Սիվրի գետի աջակողմյան վտակը։ Անցնում է համանուն գյուղով

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Սիվրի գետի վտակներ
Դերսիմ Բողազի

**Դերսիմ Բողազի**, *Տերսիմ Պողազի*՝ կիրճ Հայկական լեռնաշխարհում, Դերսիմի հարավ-արևելքի սահմանում, նրա գլխավոր դուռը։ Խիստ դժվարանցանելի է։ Այս կիրճով հոսելով՝ Արածանին մտնում է Դերսիմի սահմանները։ Արևմտահայերեն տառադարձությամբ՝ Տերսիմ պողազի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կիրճեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թուրքիայի աշխարհագրություն
Դահազիրդաղ

**Դահազիրդաղ**, լեռնաճյուղ Հայկական Տավրոս լեռնահամակարգում, Կորդվաց լեռնաշղթայում, Արևելյան Տիգրիսից հարավ։ Ձգվում է միջօրեականի ուղղությամբ մոտ 22֊23 կմ երկարությամբ։ Բարձր՝ 900 մետր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնաշղթաներ
Չեզոք հոսանք

**Չեզոք հոսանք**, թույլ փոխազդեցության մեխանիզմներից մեկը, որը քվարկների և լեպտոնների միջև միջնորդ է հանդիսանում վիրտուալ Z-բոզոնների փոխանակությամբ, ընդ որում սկզբնական և վերջնական մասնիկների էլեկտարական լիցքը չի փոխվում։ Z-բոզոնները փոխազդում են ստանդարտ մոդելի բոլոր մասնիկների հետ, բացի գլյուոններից։

Չեզոք հոսանքների գոյությունը 1973 թվականին կանխատեսել են Աբդուս Սալամը, Շելդոն Գլեշոուն և Սթիվեն Վայնբերգը։ Տեսությունը փորձարարական հաստատում ստացավ 1974 թվականին ՑԵՌՆ-ում Գարգամել բշտիկային խցիկի փորձերով։

Թույլ չեզոք հոսանքների հայտնագործումը էական քայլ եղավ էլեկտրամագնիսականության և թույլ ուժերի միավորման համար էլեկտրաթույլ փոխազդեցության մեջ և հանգեցրեց W- և Z- բոզոնների բացահայտմանը։

## Տես նաև
* Լիցքավորված հոսանք

## Գրականություն
* ''Չեզոք հոսանք'' հոդվածը ֆիզիկական հանրագիտարանում
* 

Կատեգորիա:Էլեկտրաթույլ փոխազդեցություն
Կատեգորիա:Տարրական մասնիկների ֆիզիկա
Թղնուտ

**Թղնուտ**, լեռնագագաթ Հայաստանի Տավուշի մարզում, Իջևանի լեռների հարավ-արևմտյան մասում, Հաղարծին գյուրլից 3,5 կմ հյուսիս.։ Բարձրություն 2230 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի լեռներ
Էգրե (գետակ)

**Էգրե**, գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Ճորոխի ավազանում, Մուրղուզի վտակը։ Հոսում է Բաթումի մարզի Արդվինի օկրուգի տարածքով

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրաստանի գետեր
Դիտակի հնավայր

**Դիտակի հնավայր**, հնավայր Հայաստանի Աշտարակի շրջանում, Դիտակ գյուղի մոտ։ Վերաբերում է ուշ անտիկ ժամանակաշրջանին։ Պեղումների ժամանակ բացվել են կիսակլոր աշտարակներով պարիսպների հետքեր, բնակելի շինությունների մնացորդներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հնավայրեր այբբենական կարգով
Էջմիածին (լեռ)

**Էջմիածին**, լեռ Հայկական լեռնաշխարհում, Վան քաղաքից հյուսիս, Սուրբ Սահակ լեռան մոտ։ Լեռան դիմաց, լճափին կար կաղնու անտառ, որի մոտ նշմարվում էին հին բերդի ավերակներ՝ Փլած բերդ անունով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վանի մարզի լեռներ
Թոխլիղայա

**Թոխլիղայա**, լեռնագագաթ Ադրբեջանի Շահբուզի շրջանում, Սյունյաց լեռների հարավային հատվածում, Նախիջևան գետի վերին հոսանքի ձախ կողմում, ջրբաժան շղթայի վրա։ Սրա արևմտյան լանջերից են բխում Կաքավաղբյուր, Շոռջուր, Սալարխ հորդառատ աղբյուրները, որոնք սկզբնավորում են Նախիջևան գետը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Շահբուզի շրջան
Զիզիոլա

**Զիզիոլա**, ճանապարհային կայան Փոքր Հայքում, Նիկոպոլիս-Աստաղ ճանապարհի վրա՝ Օրբալիսենե գավառում՝ Գայլ գետի վերին հոսանքի մոտ, նրա ձախ կողմում, Սատաղ քաղաքից 18 մղոն հեռավորությամբ։ Նշանակված է Պևտինգերյան քարտեզում և այլուր։ Նիկողայոս Ադոնցը հնարավոր է համարում Զիզիոլան նույնացնել Պռոկոպիոս Կեսարացու(վեցերորդ դար) հիշատակած Սիսիլիս բերդի հետ և համարել Խաղտիք գավառի ամենահարավային բնակավայրը։ 
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կայարաններ
Դիբուրիդաղի

**Դիբուրիդաղի**, *Դիբուրիդաղը*, լեռ Հայկական լեռնաշխարհում, Վանա լճից 14-15 կմ հյուսիս։ Տեղակայված է Թուրքիայում, վարչականորեն ընդգրկված է Աղրըի մարզում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղրըի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Ծաղկանց լեռնաշղթա
Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Դատվիս Թավի

**Դատվիս Թավի**, լեռ Վրաստանի Սամցխե-Ջավախեթի մարզում, Փոքր Կովկաս լեռնահամակարգում, Ախալցխայի շրջանում։ Նշանակված է Կովկասի 5-վերստանոց քարտեզում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրաստանի լեռներ
Կատեգորիա:Սամցխե-Ջավախքի մարզ
Թախտ (գետ)

**Թախտ**, գետ Հայկական լեռնաշխարհում Ճորոխ գետի ավազանում։ Հոսում է Էրզրումի մարզի Սպերի շրջանով։ Չշփոեթել Թախթ գետի հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էրզրումի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Ճորոխ գետի վտակներ
Դաշքաշ

**Դաշքաշ**, լեռ Փոքր Կովկաս լեռնահամակարգում։ Տեղակայված է Վիրահայոց լեռներում, Ալավերդի քաղաքից մոտ 28 կմ հարավ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վիրահայոց լեռնաշղթա
Կատեգորիա:Լոռու մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Թումանյան համայնք
Դրախտ (աղբյուր)

**Դրախտ**, աղբյուր Հայկական Լեռնաշխարհում, Ակնի շրջանում, Ակն գյուղաքաղաքից հյուսիս-արևմուտք, Նարվեր գյուղում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղբյուրներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թուրքիայի աղբյուրներ
Զուղու

**Զուղու**, լեռ Թուրքիայում, Չլդըրի լեռնահամակարգում, Օրթաքիլիսա գյուղից 7- 8 կիլոմետր հյուսիս արևմուտք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արդահանի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Արսիանի լեռնաշղթա
Թեքման (ձոր)

**Թեքման**, ձոր Հայկական լեռնաշխարհում, Բյուրակն-Մնձուրյան լեռնահամակարգի Տեկմանի լեռնաշղթայում։ Այստեղով է անցնում Արաքս գետը։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ձորեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բյուրակն լեռնավահան
Կատեգորիա:Արաքս
Էրջին

**Էրջին**, գետակ Կիլիկիայում, նրա արևմտյան մասում։ Պատկանում է Միջերկրական ծովի ավազանին։ Ղևոնդ Ալիշանը հնարավոր է համարում նույնացնել այլ հեղինակի հիշատակած Քերդիզ գետի հետ։
## Ծանոթագրություններ
Դյուլդյուլ Մեծ

**Դյուլդյուլ Մեծ** լեռնագագաթ Թուրքիայի Հաթայի մարզյում, տեղակայված է Ամանոսի կամ Սև լեռների հյուսիսային հատվածում։ Արևմտահայերեն անվան համարժեքն է Տյուլտուլ Մեծ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կիլիկիայի լեռներ
Կատեգորիա:Հաթայի մարզ
Զովունի (ժամանակավոր ջրհոսք)

**Զովունի**, ժամանակավոր ջրհոսք Հայաստանում, Քասաղ գետի ավազանում, նրա մեջ է թափվում ձախ կողմից։ Երկարությունը՝ 5կմ, ջրհոսքի մակերեսը 90քառ.կմ։ 
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի ջրագրություն
Դելեք Դերե

**Դելեք Դերե**, գետակ Սև ծովի ավազանում։ Հոսում է Երզնկայի գավառի հյուսիսարևմտյան կողմերով, Դելեք գյուղի մոտով։ Պատկանում է Գայլ գետի ավազանին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սև ծովի ավազանի գետեր
Դոստաֆուրչայ

**Դոստաֆուրչայ**, գետ Կասպից ծովի ավազանում, Կուրի աջակողմյան վտակ Գյանջաչայ գետի ձախակողմյան վտակն է։ Սկիզբ է առնում փոքր Կովկաս լեռնահամակարգի հյուսիսարևելյան լանջից և հոսում խիստ լեռնային վայրերով։ Ստորին հոսանքի ավազանում կան անտառներ։ Նշանակված է 5-վերստանոց քարտեզում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի գետեր
Կատեգորիա:Գյանջաչայ գետի վտակներ
Կատեգորիա:Դաշկեսանի շրջան
Ընկուզեկ (լեռ)

**Ընկուզեկ**, *Անկզոկ, Անկըզոկ, Անկծեկ, Էնկիզեկ, էնկիզեք, էնյուքսեք, Ընկուզիկ, Ընկուզուտ, Ընկայզեկ*, լեռ Կիլիկիայում, Ամանոսի լեռնաշղթայում, Զեյթունից հարավ-արևելք։ Բարձրությունը՝ 2522 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կիլիկիայի լեռներ
Կատեգորիա:Քահրամանմարաշի մարզ
Թեքիրի ջուր

**Թեքիրի ջուր**, գետակ Կիլիկիայում, Միջերկրական ծովի ավազանում։ Հոսում է Զեյթունի գավառակով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կիլիկիայի գետեր
Էգեաթաշ

**Էգեաթաշ**, լեռ Թուրքիայի Էրզրումի մարզում, Կարսի սարահարթում, Օլթիի շրջանում։ Բարձրությունը 2135 մ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Էրզրումի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Կարսի սարահարթ
Թոռաբլուր

**Թոռաբլուր**, լեռ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում, Գեղամա լեռների հյուսիս-արևելյան մասում, Ծովազարդ գյուղից արևմուտք։ Բարձրությունը 2258 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի լեռներ
Էնգաուտ (գետ)

**Էնգաուտ**, գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Ճորոխի արվարձանում, նրա աջակողմյան վտակ Օլթի գետի ձախ օժանդակը։ Սրա ափին էր գտնվում Էնգաուտ գյուղը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Օլթի գետի վտակներ
Էրզրուկ (գետ)

** Էրզրուկ,** գետ Հայկական լեռնաշխարհում ՝ Արածանիի ավազանում, նրա վտակը։ Ակիզբ է առնում Էզրուկ գյուղի մոտակայքից և հոսելով Խուզօվա դաշտի միջով, միանում է մայր գետին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Արածանի գետի վտակներ
Թանպատ

**Թանպատ**, քարայր Հայկական լեռնաշխարhում, Փոքր Մասիսի լեռնազանգվածում։ Շրջակայքում անասնապահները ձմռանը հաճախ ապաստանում էին այստեղ։ Այս անունը արդյո՞ք իր ձևի մեջ չի պահպանել Մովսես Խորենացու (5-րդ դարի) հիշատակած Տամբատ դաստակերտի անունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արարատ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի քարայրներ
Կատեգորիա:Իգդիրի մարզի լեռներ
Թիմար (գետ)

**Թիմար**, գետ Հայկական լեռնաշխարհում։ Հիշատակում է Հակոբ Կարնեցին (XVII դար), որպես Արաքսի վտակներից մեկը։ Ճշգրիտ տեղադրությունը ՝ անորոշ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի գետեր
Երանոսի գետ

**Երանոսի գետ**, գետակ Սևանա լճի ավազանում։ Սկիզբ է առնում Գեղամա լեռնաշղթայի հարավարևելյան լանջերից։ Հոսում է Գեղարքունիքի մարզի Երանոս գյուղի մոտով։ Երբեմն կոչված է *Ծակքարչայ*։ Վարդաձոր գյուղի մոտակայքում՝ Ձորագյուղից 4 կմ հյուսիս-արևելք թափվում է Սևանա լիճ։

Հայտնի է եղել նաև Ադամխան, Ադամ-դարասի, Շողվագ, Շիրին, Շողագա գետ, Շողվակ, Վալիաղա անուններով։ Ալիշանի ենթադրությամբ կարող է նույնացվել Զագ կոչված գետակներից մեկի հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Ծակքար գետի վտակներ
Զիգոն Բասիլիկոն

**Զիգոն Բասիլիկոն**, *Զիգոն Բասիլեոն, Զիգոն Վասիթեոն, Իգոն Բասիլեոն*, լեռնաշղթա Հայկական լեռնաշխարհում, Անտինավրոս լեռնահամակարգում, նրա արևելյան հատվածում։ Արևելյան վերջավորությունը հասնում է մինչև Եփրատ և Արածանի գետերը։ Բառացի նշանակում է «արքայական գիծ»։ Հիշատակվում է «Աշխարհացույցում»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռնաշղթաներ
Եղեգի լիճ

**Եղեգի լիճ,** *Գյոլլու, Գյուլլու, Կյոլլու․* լիճ Հայկական լեռնաշխարհում, Վանա լճից հարավ, պատմական Ռշտունիք քաղաքի հարավում, հետագայում՝ Գյոլլու։ Այստեղից է սկիզբ առնում Արևելյան Տիգրիսի աջակողմյան վտակ Կեցանը։ Խիստ ծանծաղուտ է, և այդ պատճառով էլ երբեմն համարում են շամբուտ։

## Ծանոթագրություններ
Թոնրակ (լճակ)

**Թոնրակ**, լճակ Հայկական լեռնաշխարհում, Թոնդրակ լեռան գագաթին, ծովի մակերևույթից մոտ 3700 մ բարձրության վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի լճեր
Էնդերաբ

**Էնդերաբ** (Գզլօղան, Էնտերապ, Կզըլօղան), գետ Արաքսի ավազանում։ Հոսում է Արդաբիլի շրջանով և աջից միանում է Արաքսի վտակ Կարասուին։ Արդաբիլ քաղաքի մոտակայքից մինչև մայր գետը կոչվում է Արդաբիլ կամ Էրդեբիլ գետ։

## Ծանոթագրություններ
Լիցքավորված հոսանք

**Լիցքավորված հոսանք**, թույլ փոխազդեցության մեխանիզմ, միջնորդավորվում է վիրտուալ W<sup>+</sup> և W<sup>-</sup> բոզոններով։ Անվանումը գալիս է այն փաստից, որ լիցքավորված հոսանքը բնորոշ է էլեկտրական լիցք ունեցող մասնիկներին՝ ի տարբերություն չեզոք հոսանքի, որը հնարավոր է նաև չեզոք մասնիկների համար։

Օրինակ, լիցքավորված հոսանքի ներդրումը νee-→νee- առաձգական ցրման ամպլիտուդում

\mathfrak{M}^{\mathrm{CC}} \propto J_{\mu}^{\mathrm{(CC)}}(\mathrm{e^{-}}\to\nu_{\mathrm{e}}) \; J^{\mathrm{(CC)}\mu}(\nu_{\mathrm{e}}\to\mathrm{e^{-}})

որտեղ մի ֆերմիոնի հոսքը մյուսում նկարագրող լիցքավորված հոսանքները տրվում են

J^{\mathrm{(CC)\mu}}(f\to f') = \bar{u}_{f'}\gamma^{\mu}\frac{1}{2}\left(1-\gamma^{5}\right)u_{f}
առնչությամբ։

## Տես նաև
* Չեզոք հոսանք

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Էլեկտրաթույլ փոխազդեցություն
Կատեգորիա:Տարրական մասնիկների ֆիզիկա
Թալնա (աղբյուր)

**Թալնա**, աղբյուր Նախիջևանի ԻՀ Ջուլֆայի շրջանում, Ջուղա գյուղի մոտ, Թալնա մատուռի մոտակայքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղբյուրներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանի աղբյուրներ
Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության աշխարհագրություն
Թաշնորգեղ (գետակ)

**Թաշնորգեղ**, գետակ Հայկական լեռնաշխարհում, Ճորոխի ավազանում, Ճորոխ գետի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Էշեքսրթի լեռներից, հոսում է Թաշնորգեղ գյուղի մոտով և միանում մայր գետին։
## Ծանոթագրություններ
Թաղաքար

**Թաղաքար**, լեռնանցք Փոքր Կովկաս լեռնահամակարգում, Զանգեզուրի լեռնաշղթայի հարավային մասում, Մեղրի–Օրդուբադ–Ագուլիս ճանապարհի վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռնանցքներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռնանցքներ
Կատեգորիա:Զանգեզուրի լեռնաշղթա
Թոշանլը

**Թոշանլը**, գյուղ Ղարաբաղում։ 19-րդ դարի վերջերին ուներ 29 տուն բնակիչ։

## Ծանոթագրություններ
Թավկվետելի

**Թավկվետելի** (), լեռնագագաթ Վրաստանում, Ջավախքի լեռներյում, որից սկսվում է Սամսարի լեռնաշղթան։ Հրաբխային կոն է։ Գտնվում է Սամցխե-Ջավախեթի և Քվեմո Քարթլիի մարզերի սահմանին, Տաբածղուրի լճից հյուսիս-արևելք, Խրամ գետի աջ ափից հարավ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ջավախքի լեռնաշղթա
Կատեգորիա:Վրաստանի լեռնագագաթներ
Դուշմանա լեռներ

**Դուշմանա լեռներ**, լեռներ Հայկական լեռնաշխարհում, Զագրոշի լեռնահամակարգում, նրա հյուսիսային սահմանում, Սալմաստի սահմանում։ Հայտին է փարթամ արոտավայրերով և սառնորակ աղբյուներով։ Այստեղից հաճախակի հարձակումներ էին կատարվում Սալմաստի հայաբնակ գյուղերի վրա։ Այդ պատճառով էլ սալմաստցիները կոչել են *Դուշմանա լեռներ* (Թշնամական լեռներ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Արևմտյան Ադրբեջան նահանգ
Թեժչար

**Թեժչար**, լեռ Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունում։ Տեղակայված է Սանդրուքի շրջանում, Սադարակ գյուղից մոտ 8 կմ հյուսիս-արևելք։ Բարձրությունը 2000 մետր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Սանդրուքի շրջան
Կատեգորիա:Ուրծի լեռնաշղթա
Թալիսովան

**Թալիսովան**, լեռ Թուրքիայի  Իգդիրի մարզում, Հայկական Պար լեռնաշղթայում, Մեծ Մասիսից 8 կմ հյուսիս-արևելք։ Բարձրությունը 1200 մետր։ Նոր Ախուրի գյուղից հյուսիս։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իգդիրի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Հայկական Պար
Թաչովան

**Թաչովան**, գետ Թուրքիայում, Սև ծովի ավազանում, Իրիս գետի համակարգում։ Հոսում է պատմական Սեբաստիայի նահանգի տարածքով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Սև ծովի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Սիվասի մարզ
Զվարի (գետ)

**Զվարի**, գետ Հայաստանում, Արաքսի ավազանում, նրա ձախակողմյան վտակ Մեղրի գետի աջ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Զանգեզուրի լեռնաշղթայի փեշերից։ Երկարությունը 12 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Մեղրի գետի վտակներ
Զիարեթ (լեռ, Քահրամանմարաշ)

**Զիարեթ**, լեռնագագաթ Կիլիկիայում, Ամանոս լեռնաշղթայի ամենահյուսիսային՝ *Յավշան* կոչված հատվածում, Մարաշ քաղաքից հարավ-արևմուտք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կիլիկիայի լեռներ
Կատեգորիա:Քահրամանմարաշի մարզ
Զորդաղ

**Զարդաղ**, լեռնաճյուղ Հայկական լեռնաշխարհում, Կոտուր գետի ձախակողմյան վտակ Աղչայի ստորին հոսանքի ձախ կողմում, Խոյից մոտ 23 կմ հյուսիս։ Ձգվում է զուգահեռական ուղղությամբ։ Երկարությունը՝ 8-10 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնաճյուղեր
Դերբենտ Քեյ

**Դերբենտ Քեյ**, լեռներ Արևելյան Անատոլիայում։ Հնում նրա հյուսիսային լանջերում գտնվում էին խեթական Խաթուսա քաղաքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չորումի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Անտիտավրոս
Կատեգորիա:Խեթական թագավորություն
Եղեգիսի դաշտ

**Եղեգիսի դաշտ**, դաշտ Հայկական լեռնաշխարհում, Վանա լճի հարավային կողմում, Կարճկանի շրջանում, Եղեգիս գյուղի մոտ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դաշտեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Վանի մարզի հարթավայրեր
Երեքգագաթյան

**Երեքգագաթյան**, լեռնագագաթների խումբ Սյունիքի լեռնաշղթաների բարձրավանդակում։ Դավիթ Բեկի պատմության հեղինակն այդպիսի տառադարձությամբ է հիշատակում *Եռաբլուրներ*-ը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Մենք ենք մեր ուղեղը։ Արգանդից մինչև Ալցհայմեր

**Մենք ենք մեր ուղեղը։ Արգանդից մինչև Ալցհայմեր** (), նիդերլանդացի նեյրոկենսաբան Դիք Սվաաբի գիտամատչելի գիրքը։ Սվաաբը մասնագիտացված է գլխուղեղի հետազոտության վրա, Նիդերլանդների գիտությունների թագավորական ակադեմիային կից Գլխուղեղի նիդերլանդական ինստիտուտի հիմնադիրներից մեկն է։ Հեղինակը, հետազոտելով կյանքը ծննդից մինչև մահ, գալիս է այն եզրակացության, որ մարդը սեփական ուղեղ չունի, այլ հակառակը՝ հենց ուղեղն մարդը։ Ընդ որում, բոլոր գործողությունները և պահվածքը այնքան են կանխորոշված ուղեղով, որ այդ իմաստով ազատ կամքը՝ միայն հաճելի պատրանք է։

## Արտաքին հղումներ
* Դիք Սվաաբի գրքի ներկայացումն ու լեքցիան DI Telegraph-ի տարածքում 2013 թվականի նոյեմբերի 28-ին։

Կատեգորիա:Գիտահանրամատչելի գրքեր
Կատեգորիա:Գրքեր բժշկության մասին
Կատեգորիա:Գրքեր կենսաբանության մասին
Կատեգորիա:Գրքեր հոգեբանության մասին
Կատեգորիա:Գրքեր սեքսագիտության մասին
Կատեգորիա:Կենսաբանության հանրամատչելիացում
Կատեգորիա:Կրոնը քննադատող գրքեր
Զանգի գլուխ

**Զանգի գլուխ**, *Զանգիգլուխ*, լեռնագագաթ Հայաստանի Արագածոտնի մարզի արևմուտքում, Թալինից մոտ 10,5 կմ հարավ-արևմուտք, Արտենի գյուղից հյուսիս-արևելք, Արևուտ գյուղից հարավ։ Տեղադրման կոորդինատներ , բարձրությունը ծովի մակարդակից՝ 1404 մետր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի լեռներ
Զեռնակուտ

**Զեռնակուտ**, հնավայր Արևմտյան Հայաստանում, Վանի գավառում, Վարագա վանքից հարավ, լեռան ստորոտում։ Այստեղ պեղումներով հայտնաբերվել են նախապատմական շրջանի մարդու ոսկորներ, ամանեղեն, զանազան իրեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հնավայրեր այբբենական կարգով
Էրթիկ

**Էրթիկ**, գետ Ճորոխի ավազանում։ Նրա օժանդակ Թորթում գետի վտակն է։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի գետեր
Զիարեթ (լեռ, Արդվին)

**Զիարեթ**, լեռնագագաթ Թուրքիայի Արդվինի մարզում, Անտիպոնտական լեռնաշղթայի արևելյան հատվածում, Արդվին քաղաքից մոտ 30 կմ հարավ, Ճորոխ գետի աջ ափին։ Բարձրություն՝ 2000 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արդվինի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Անտիպոնտական լեռնահամակարգ
Դիմդերե

**Դիմդերե**, գետակ արևմտյան Եփրատի ավազանում, Դերջան գետի աջակողմյան վտակ Ջինդերեի ձախ օժանդակը։ Լեռնային արագահոս գետակ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Ջինդերե գետի վտակներ
Հիգսի դաշտ

**Հիգսի դաշտ**, դաշտ է, որը ապահովում է էլեկտրաթույլ փոխազդեցությունների ինքնաբուխ սիմետրիայի խախտում՝ վակուումային սիմետրիայի խախտման պատճառով, որն անվանակոչվել է իր տեսության մշակող՝ բրիտանացի ֆիզիկոս Պիտեր Հիգսի անունով։ Այս դաշտի քվանտը Հիգսի բոզոնն է։ Վակուումային Հիգսի դաշտը պատասխանատու է հիմնարար փոխազդեցությունների տրամաչափային սիմետրիաների ինքնաբուխ սիմետրիայի խախտման համար և ապահովում է տարրական մասնիկների զանգվածի առաջացումը Հիգսի մեխանիզմի միջոցով։

Միևնույն ժամանակ, դասական տրամաչափային տեսությունը ընդունում է համապարփակ երկրաչափական ձևակերպում, որտեղ տրամաչափային դաշտերը ներկայացված են գլխավոր փնջերի վրա կապերով։ Այս շրջանակներում ինքնաբուխ սիմետրիայի խախտումը բնութագրվում է որպես կառուցվածքային խմբի կրճատում՝

G  — գլխավոր փաթեթի P \to X իր փակ ենթախմբին H։

Հայտնի թեորեմի համաձայն, նման վերականգնումը տեղի է ունենում միայն այն դեպքում, երբ գոյություն ունի գլոբալ հատված՝

h  — քանորդի փաթեթի P/H \to X։

Այս հատվածը դիտարկվում է որպես դասական Հիգսի դաշտ։

Հիմնական կետն այն է, որ գոյություն ունի համակցված փաթեթ՝

P \to P/H \to X,

որտեղ P \to P/H կառուցվածքային խմբի հետ գլխավոր փաթեթ է H։

Այնուհետև նյութական դաշտերը, որոնք ունեն ճշգրիտ համաչափության խումբ  H, դասական Հիգսի դաշտերի առկայության դեպքում նկարագրվում են որոշ բարդ փնջի հատվածներով՝

E \to P/H \to X,

որտեղ E \to P/H որոշակի կապակցված փաթեթ է P \to P/H։

Այսպիսով, այս նյութական դաշտերի լագրանժիանը տրամաչափային անփոփոխ է միայն այն դեպքում, երբ այն ֆակտորիզացվում է գլխավոր փնջի որևէ կապի ուղղահայաց կովարիանտ դիֆերենցիալի միջոցով՝

P \to P/H, բայց ոչ P \to X։

Դասական Հիգսի դաշտի օրինակ է դասական գրավիտացիոն դաշտը, որը նույնականացվում է կեղծ-Ռիմանյան մետրիկայի հետ համաշխարհային բազմաձևության վրա X։

Գծային ձգողականության տեսության շրջանակներում այն նկարագրվում է որպես քանորդի փնջի գլոբալ հատված՝

FX / O(1,3) \to X,

որտեղ FX շոշափող շրջանակների գլխավոր փունջն է X բազմապատկի համար՝ կառուցվածքային խմբով՝ GL(4,\mathbb{R})։

## Գրականություն
* 

* 

* 

* 

* 

Կատեգորիա:Քվանտային ֆիզիկա
Զինզալ

**Զինզալ**, լեռ Ադրբեջանի Դաշկեսանի և Գոյգյոլի շրջանների սահմանի վրա,  Փոքր Կովկասի լեռնահամակարգում, Էյնալթախտա լեռնաշղթայում, Գանձակ քաղաքից 40 կմ հարավ-արևմուտք։ Անտառապատ է։ Բարձրությունը՝ 1689 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի լեռներ
Կատեգորիա:Դաշկեսանի շրջան
Կատեգորիա:Գյոյգյոլի շրջան
Զեյթունի լեռնաշղթա

**Զեյթունի լեռներ**, լեռներ Կիլիկիյում, Անտիտավրոս լեռնահամակարգում, Զեյթունի շրջանում։ Ղևոնդ Ալիշանը ենթադրությամբ նույնացնում է Պերիտ, Պրիտ կամ Պրիդ լեռան հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կիլիկիայի լեռնաշղթաներ
Էլեկտրաթույլ սանդղակ

**Էլեկտրաթույլ սանդղակ**, շուրջ 246 ԳէՎ-ով էներգիական սանդղակ տարրական մասնիկների ֆիզիկայում էլեկտրաթույլ փոխազդեցությամբ նկարագրվող պրոցեսների բնութագրական էներգիան։ 246 ԳէՎ արժեքը Հիգսի դաշտի վակուումային սպասման v = (G_F \sqrt{2})^{-1/2}արժեքն է (որտեղ G_F-ն թույլ փոխազդեցության հաստատունն է)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Էլեկտրաթույլ փոխազդեցություն
Կատեգորիա:Տարրական մասնիկների ֆիզիկա
Իմ սիրային մեղեդին

**Իմ սիրային մեղեդին** (), ռոուդ մուվի ժանրի դրամա, որ հրապարակվել է 2010 թվականին՝ ռեժիսոր և պրոդյուսեր Օլիվիե Դաանի կողմից։ Գլխավոր դերերում են Ռենե Զելվեգերը, Ֆորեսթ Ուիտակերը, Մեյդելին Զիման, Նիկ Նոլթին։

## Սյուժե
Պատմություն է անվասալյակին գամված նախկին պարուհու մասին։ Իր ընկերոջ հետ միասին նա ճանապարհորդում է Մեմֆիսում։ Երկու հերոսներն էլ ունեցել են ծանր կյանք, բայց օգնել են միմյանց ցանկացած պահին։

## Դերերում
* Ռենե Զելվեգեր ֊ Ջեյն
* Ֆորեսթ Ուիատակեր ֊ Ջոուի
* Մեյդելին Զիմա ֊ Բիլի
* Նիկ Նոլթի ֊ Կոլդուել
* Չենդլեր Ֆրանց ֊ Դևոն
* Էլիաս Կոտեաս ֊ Դին
* Էննի Փերիս ֊ Նորա
* Ջուլիա Լաշե ֊ Սյուզի
* Բիլ Լադ ֊ Բեն
* Թիմ Փարատի ֊ Քրիս
* Դել Փենտեկոստ ֊ Դեյլ
* Ջոն Հենրի Կոքս ֊ Rose Inn֊ի տնօրեն
* Ջեյ Փաթերսոն ֊ հարևան

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:2010 ֆիլմեր
Կատեգորիա:2010-ականների անգլերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:2010-ականների ֆրանսիական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Warner Bros. ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Անգլերեն ֆրանսիական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆրանսերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիական դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Լուիզիանայում
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Կանզասում