Կանադական վահան

**Կանադական վահան** (՝ քընեդիըն շիլդ, ՝ բուկլյե կանադյեն), նաև՝ **Լավրենտիոսի վահան** կամ **Լավրենտիոսի բարձրավանդակ**, երկրաբանական վահան է՝ մերկացած մինչքեմբրյան մագմաատիկ և բարձր աստիճանի փոխակերպված ապարների մեծ տարածք։ Այն կազմում է Հյուսիսային Ամերիկա մայրցամաքի հնագույն երկրաբանական միջուկը՝ Կրատոնը կամ Լավրենտիան։ Սառցադաշտը տարածքից անհետացել է՝ թողնելով միայն հողի բարակ շերտ, որի միջով հաճախ տեսանելի են հրաբխային ապարները, որոնք առաջացել են նրա երկար հրաբխային անցյալից: Որպես Կանադայի արևելյան և կենտրոնական հատվածներում գտնվող խոր, ընդհանուր, միացած հիմնաքարային շրջան՝ վահանը ձգվում է Մեծ Լճերից դեպի հյուսիս՝ մինչև Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս՝ ընդգրկելով Կանադայի տարածքի կեսը և Գրենլանդիա կղզու մեծ մասը։ Այն նաև տարածվում է դեպի հարավ՝ մինչև Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների մայրցամաքային, հյուսիսային շրջանները:

## Աշխարհագրական տարածվածություն
Կանադական վահանը ֆիզիկաաշխարհագրական ստորաբաժանում է, որը ներառում է չորս փոքր ֆիզիկաաշխարհագրական տարածքներ՝ Լավրենտիոսի բարձրավանդակը, Կազանի տարածաշրջանը, Դևիսը և Ջեյմսը։ Վահանը տարածվում է դեպի Միացյալ Նահանգներ՝ Ադիրոնդաքի լեռներով, որոնք կապված են Ֆրոնտենակի առանցքով, և Լավրենտիոսի բարձրավանդակով: Կանադական վահանը Լավրենտիայի Ս-աձև ենթաբաժին է, որը ցույց է տալիս ամենամեծ սառցադաշտային ազդեցության տարածքը (քերելով մինչև մերկ ժայռեր)՝ ստեղծելով բարակ շերտով հողեր: Կանադական վահանի տարիքը գնահատվում է 4,28 մլրդ տարի: Կանադական վահանը ժամանակին ունեցել է ատամնավոր գագաթներ, որոնք ավելի բարձր են, քան այսօրվա ցանկացած լեռ, սակայն միլիոնավոր տարիների էրոզիայի արդյունքում այս լեռները վերածվել են բլուրների:

Կանադական վահանը Արխեյան թիթեղների և պրոտերոզոյան Էոնի նստվածքային ավազանների կոլաժ է, որոնք աստիճանաբար միավորվել են 2,45–1,24 միլիարդ տարվա միջակայքում, ընդ որում ամենազգալի աճի ժամանակաշրջանը տեղի է ունեցել Տրանսհուդզոնի օրոգենության ժամանակ՝ 1,90–1,80 միլիարդ տարի առաջ։ Կանադական վահանը Հյուսիսային Ամերիկայի առաջին մասն էր, որը բարձրացավ ծովի մակարդակից և գրեթե ամբողջովին անձեռնմխելի մնաց մայրցամաքի վրա ծովի մակարդակի հաջորդական բարձրացումներից: Դա արխեյան ապարների ամենամեծ տարածքն է Երկիր մոլորակի վրա: Փոխակերպված ապարները հիմնականում մինչքեմբրյան շրջանից են (4,5 միլիարդ տարուց 540 միլիոն տարի միջակայքում) և բազմիցս բարձրացվել և քայքայվել են: Այսօր այն հիմնականում բաղկացած է ծովի մակարդակից 300–610 մ ցածր ռելիեֆով տարածքից, մի քանի ցածր լեռնաշղթաներով, որոնք, հավանաբար, քայքայվել են Կայնոզոյի դարաշրջանում սարահարթից։ Պլեյստոցեն դարաշրջանում մայրցամաքային սառցաշերտերը սեղմել են ցամաքի մակերեսը (ստեղծելով Հուդզոնի ծոցը), բայց նաև թեքվել են նրա հյուսիսարևելյան «եզրին» (Տորնգատ), դուրս են բերել հազարավոր լճերի ավազաններ և տարել տարածաշրջանի հողի մեծ մասը։ Հյուսիսարևելյան հատվածը, այնուամենայնիվ, թեքվեց այնպես, որ հյուսիսային Լաբրադորում և Բաֆին կղզում ցամաքը բարձրանում է ծովի մակարդակից ավելի քան 1500 մետր:

Կանադական վահանը մոտավորապես շրջանաձև է, հյուսիս-արևելքից սահմանափակված է Գրենլանդիայի հյուսիս-արևելյան եզրով, իսկ մեջտեղում գտնվում է Հուդզոնի ծոցը: Այն ընդգրկում է Գրենլանդիայի մեծ մասը, ամբողջ Նյուֆաունդլենդը և Լաբրադորը, Քվեբեկի մեծ մասը Սուրբ Լավրենտիոս գետից հյուսիս, Օնտարիոյի մեծ մասը, ներառյալ Օնտարիո թերակղզու հյուսիսային հատվածները, Նյու Յորքի Ադիրոնդակ լեռները, Ստորին Միչիգանի ամենահյուսիսային մասը և ամբողջ Վերին Միչիգանը, հյուսիսային Վիսկոնսինը, հյուսիսարևելյան Մինեսոտան, Մանիտոբայի կենտրոնական և հյուսիսային հատվածները, հյուսիսային Սասկաչևանը, հյուսիսարևելյան Ալբերտայի մի փոքր հատվածը, մայրցամաքային Հյուսիսարևմտյան տարածքները դեպի արևելք՝ դեպի հյուսիս ձգվող գծից։ Սասկաչևան-Ալբերտա սահմանը, Նունավուտի մայրցամաքի մեծ մասը և նրա Արկտիկական կղզեխումբը, Բաֆինի երկիր կղզին և նշանակալից խմբերը Սոմերսեթ, Սաութհեմփթոն, Դևոն և Էլեսմեր կղզիներով: Ընդհանուր առմամբ, վահանի բաց տարածքը զբաղեցնում է մոտավորապես 8,000,000 կմ2: Վահանի իրական ծավալը դեռ ավելի մեծ է և ձգվում է Արևմտյան Կորդիլերներից արևմուտքում մինչև Ապալաչները արևելքում և մինչև Տեխասի հարավում, բայց այս շրջանները ծածկված են շատ ավելի երիտասարդ ժայռերով և նստվածքով:

## Երկրաբանություն
[մինի|Կանադական վահանի ծալված [մինչքեմբրի ժամանակաշրջանի գնեյս Ջորջիայի ծոցում, Օնտարիո]]
Կանադական վահանի տարածքում գետերի և լճերի բազմությունը խաթարված դրենաժային համակարգի դասական օրինակ է, որն առաջացել է տարածքի ջրբաժանների խախտման պատճառով՝ սառցադաշտից և հետսառցադաշտային վերադարձի ազդեցության հետևանքով: Վահանն ի սկզբանե շատ մեծ, շատ բարձր լեռների (մոտ 12,000 մ) տարածք էր՝ բարձր հրաբխային ակտիվությամբ, բայց տարածքը 500 միլիոն տարի առաջ էրոզիայի ենթարկվեց՝ ստանալով համեմատաբար ցածր ռելիեֆի ներկայիս տեղագրական տեսքը։ Էրոզիան մերկացրել է լեռների ստորոտները, որոնք ունեն կանաչ քարե գոտիների ձև, որոնցում փոխակերպված հրաբխային ապարների գոտիները շրջապատված են գրանիտային ապարներով: Այս գոտիների տարիքը տատանվում է 3,6-ից մինչև 2,7 միլիարդ տարի: Գրանիտային ապարների մեծ մասը պատկանում է առանձնահատուկ ապարների ընտանիքին, որոնք բնորոշ են Արխեյան մայրցամաքային ընդերքին։ Կանադայի հիմնական հանքաքարի հանքավայրերից շատերը կապված են կանաչ քարե գոտիների հետ:

Օնտարիոյի Կենորա շրջանում գտնվող Թառափի լիճը կալդերան աշխարհի ամենալավ պահպանված հանքայնացված նեոարխեյան կալդերային համալիրներից մեկն է, որի տարածքը 2,7 միլիարդ տարի է: Կանադական վահանը Արկտիկա կոչվող հնագույն մայրցամաքի մի մասն է, որը ձևավորվել է մոտ 2,5 միլիարդ տարի առաջ՝ նեոարխեյան դարաշրջանում:

Լեռներն ունեն խոր արմատներ և «լողում» են այնպես, ինչպես սառցաբեկորը ծովում: Երբ լեռները քայքայվում են, նրանց ստորոտները բարձրանում են և հերթով ենթարկվում էրոզիայի: Ժայռերը, որոնք այժմ կազմում են վահանի մակերեսը, ժամանակին Երկրի մակերեւույթից շատ ցածր են եղել։ Այդ խորություններում բարձր ճնշումներն ու ջերմաստիճանները իդեալական պայմաններ էին ստեղծում հանքայնացման համար: Թեև այս լեռները այժմ խիստ քայքայված են, Կանադայի հեռավոր հյուսիսում դեռևս կան բազմաթիվ մեծ լեռներ, որոնք կոչվում են «Արկտիկայի Կորդիլերներ»: Սա ընդարձակ, խորը մասնատված լեռնաշղթա է, որը ձգվում է ամենահյուսիսային Էլսմեր կղզուց մինչև Լաբրադորի ամենահյուսիսային ծայրը: Շրջանի ամենաբարձր գագաթը Նունավուտի Բարբո գագաթն է՝ 2616 մետր։ Մինչքեմբրյան ապարը հիմնաքարի հիմնական բաղադրիչն է։

## Բնապահպանություն
[մինի|[Կանադական սագերը գարնանային միգրացիայի ժամանակ]]
Վահանի ներկայիս մակերեսը բաղկացած է շատ բարակ շերտով հողից, որը ընկած է հողային շերտի վերևում, բազմաթիվ մերկ ելքերով: Այս դասավորությունը առաջացել է սառցե դարաշրջանի ընթացքում՝ սաստիկ սառցադաշտից, որը ծածկել է վահանը և մաքրել ժայռը։ Կանադական վահանի ցածրադիր վայրերն ունեն շատ խիտ հող, որը հարմար չէ անտառապատման համար և պարունակում է նաև բազմաթիվ ճահիճներ: Տարածաշրջանի մնացած հատվածն ունի կոպիտ հող, որը լավ չի պահպանում խոնավությունը և ամբողջ տարվա ընթացքում պատված է հավերժական սառցույթով: Հյուսիսում անտառներն այնքան էլ խիտ չեն։

Վահանը մաս-մաս ծածկված է հարավում գտնվող հսկայական անտառներով, որոնք աջակցում են բնական էկոհամակարգերին, ինչպես նաև անտառահատման հիմնական արդյունաբերությանը: Անտառային տարածքը զիջում է արևելյան կանադական վահանի տայգային, որն ընդգրկում է հյուսիսային Քվեբեկը և Լաբրադորի մեծ մասը: Կանադական վահանի միջին արևմտյան անտառները, որոնք հոսում են հյուսիսարևմտյան Օնտարիոյից դեպի արևմուտք, ունեն լեռնային անտառներ, որոնք իրենց տեղը զիջում են տայգային Մանիտոբայի և Սասկաչևանի ամենահյուսիսային մասերում: Ջրաբանական դրենաժը հիմնականում վատ է, և սառցադաշտի հողը սեղմող ազդեցությունը բազմաթիվ պատճառներից մեկն է: Տունդրան սովորաբար գերակշռում է հյուսիսային շրջաններում։

Տարածքում բնակություն են հաստատել բազմաթիվ կաթնասուններ, ինչպիսիք են հյուսիսամերիկյան կուղբը, հյուսիսային եղջերուն, սպիտակապոչ եղջերուն, որմզդեղնը, գայլը, կուղխը, աքիսը, ջրաքիսը, ջրասամույրը, գորշ արջը, սպիտակ արջը և սև արջը: Վահանի տարածքում շատ են սպիտակ արջերի (Ursus maritimus) որջերը, որոնք հանդիպում են Վապուսկ ազգային պարկում: Վահանի վրա գտնվող բազմաթիվ լճեր և գետեր պարունակում են տարբեր ձկների մեծ քանակություն, այդ թվում՝ գայլաձկներ, սաղմոններ և այլն: Լճերում, գետերում և ծովերում նույնպես բնակվում են բազմաթիվ ջրային թռչուններ, հատկապես կանադական սագերի և ճայերի համար: Հսկայական անտառները պարունակում են այլ թռչունների անհամար պոպուլյացիա, այդ թվում՝ ագռավներ, գիշատիչ թռչուններ և բազմաթիվ երգեցիկ թռչուններ։

## Հանքարդյունաբերություն և տնտեսություն
մինի|Սադբըրիի ավազանի երկրաբանական քարտեզ
Կանադական վահանն աշխարհի ամենահարուստ տարածքներից մեկն է օգտակար հանածոներով: Այն հարուստ է նիկելի, ոսկու, արծաթի և պղնձի զգալի պաշարներով։ Կան բազմաթիվ հանքարդյունաբերական քաղաքներ, որոնք արդյունահանում են այդ օգտակար հանածոները: Ամենամեծը և ամենահայտնիներից մեկը Սադբըրին է Օնտարիոյում: Սադբըրին տարբերվում է վահանում օգտակար հանածոների ձևավորման բնականոն գործընթացից, քանի որ Սադբըրիի ավազանը երկնաքարի բախման հնագույն խառնարան է: Երկնաքարի հարվածից արտանետվող ժայթքերը հայտնաբերվել են 2007 թվականին մայիսին Ռոուվի ձևավորումում: Մոտակա, բայց քիչ հայտնի Թեմագամի մագնիսական անոմալիան զարմանալի նմանություններ ունի Սադբըրիի ավազանի հետ: Սա ենթադրում է, որ դա կարող է լինել մետաղներով հարուստ երկրորդ հարվածային խառնարան: Քվեբեկի հյուսիս-արևելքում հսկա Մանիկուագան ջրամբարը լայնածավալ հիդրոէլեկտրական նախագծի (Manic-cinq, կամ Manic-5) վայրն է: Սա Երկրի վրա երկնաքարի բախման ամենամեծ հայտնի խառնարաններից մեկն է, թեև ոչ այնքան մեծ, որքան Սադբըրի խառնարանը:

Կենտրոնական Մանիտոբայում և արևելյան ու կենտրոնական Սասկաչևանում գտնվող Ֆլին Ֆլոնի կանաչ քարե գոտին «աշխարհի ամենամեծ պալեոպրոտերոզոյան հրաբխային զանգվածային սուլֆիդային զանգվածներից մեկն է, որը պարունակում է 27 պղինձ-ցինկի և ոսկու հանքավայրեր, որոնցից արդյունահանվել է ավելի քան 183 միլիոն տոննա սուլֆիդ։ Հյուսիսարևմտյան տարածքներում գտնվող հատվածը վերջերս եղել է ադամանդի հայտնաբերման մի քանի խոշոր վայր: Քիմբերլիտի խողովակները, որոնցում հայտնաբերված են ադամանդները սերտորեն կապված են կրատոնների հետ, ապահովում են խորը լիտոսֆերային թիկնոցը, որն անհրաժեշտ է ալմաստը որպես հանքանյութ կայունացնելու համար: Քիմբերլիտի ժայթքումներն այնուհետև մակերես են դուրս բերում ադամանդները ավելի քան 150 կիլոմետր խորությունից: Էքաթի և Դիավիկ հանքավայրերը ակտիվորեն արդյունահանում են քիմբերլիտի ադամանդներ:

## Տես նաև
* Բալթյան վահան

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Schwartzenberger, Tina (2005), *[https://books.google.com/books?id=f2_0dwVpQGkC&dq=Canadian%20Shield&pg=PP1 The Canadian Shield]*, Weigl Educational, 

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի երկրաբանություն
Կատեգորիա:Գրենլանդիայի երկրաբանություն
Կատեգորիա:Կանադայի երկրաբանություն