Ալեքսանդր Վոլկով (գրող)

**Ալեքսանդր Մելենտևիչ Վոլկով** (), ռուս և խորհրդային գրող, դրամատուրգ, թարգմանիչ, ուսուցիչ։ Նա առավել հայտնի է որպես «Զմրուխտե քաղաքի կախարդ» գրքերի ցիկլի հեղինակ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1891 թվականի հունիսի 14-ին (հին ոճով` հունիսի 2), Մալորոսիյսկի նրբանցքի Ուստ-Կամենոգորսկ քաղաքում, պաշտոնաթող սերժանտ մայորի ընտանիքում` Մելենտի Միխայլովիչ Վոլկով։ 12 տարեկանում նա ավարտել է Ուստ-Կամենոգորսկի քաղաքային դպրոցը՝ որպես առաջին աշակերտ, որտեղ հետագայում սկսել է ուսուցչական կարիերան։

1907 թվականին ընդունվել է Տոմսկի ուսուցիչների ինստիտուտ, որից հետո (1909 թվականին) ստացել է դիպլոմ` դպրոցական ուսումնական ծրագրի բոլոր առարկաները դասավանդելու իրավունքով, բացառությամբ` Աստծո օրենքի։

Որպես ուսուցիչ սկսել է աշխատել հայրենի քաղաքում, 1910-1913 թվականներին (մասնագիտանալով մաթեմատիկոսի վրա) աշխատել է որպես ուսուցիչ Նովոսիբիրսկի մարզում՝ Կոլիվան գյուղում։ 1926 թվականին տեղափոխվել է Յարոսլավլ, որտեղ աշխատել է որպես դպրոցի տնօրեն։ Նամակագրությամբ ավարտել է Յարոսլավլի մանկավարժական ինստիտուտի մաթեմատիկական ֆակուլտետը։

1929 թվականին տեղափոխվել է Մոսկվա, որտեղ աշխատել է որպես բանվորական ֆակուլտետի կրթական բաժնի վարիչ։ Յոթ ամսվա ընթացքում նա ավարտել է դասընթացը և հանձնել արտաքին քննությունները Մոսկվայի համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետում։ Հիմնադրման պահից քսան տարվա ընթացքում նա ուսուցիչ էր, այնուհետև Մոսկվայի գունավոր մետաղների և ոսկու ինստիտուտի Բարձր մաթեմատիկայի ամբիոնի ասիստենտ։

Վոլկովը հանրագիտարանային կրթություն ստացած մարդ էր, լավ գիտեր գրականություն, պատմություն, տիրապետում էր օտար լեզուների։

24 տարեկան հասակում Ուստ-Կամենոգորսկում կայացած Ամանորի տոնահանդեսին Վոլկովը հանդիպել է մարմնամարզության և պարի ուսուցչի` Կալերիա Գուբինայի հետ մարզադահլիճում։ Երկու ամիս անց նրանք ամուսնացել են, և մեկ տարի անց ծնվել է նրանց որդին՝ Վիվիանը (մահացել է հինգ տարեկան հասակում դիզենտերիայից), և երեք տարի անց մեկ ուրիշը՝ Ռոմուալդը (մահացել է երկու տարեկան հասակում հացահատիկային բույսերից)։ Այնուամենայնիվ, մի քանի տարի անց Ալեքսանդրն ու Կալերիան կրկին մեկ առ մեկ ունեցան երկու որդի և նրանց նույն անունները տվեցին։

## Ստեղծագործություն
Իր առաջին վեպը Վոլկովը սկսել է գրել տասներկու տարեկան հասակում։ Նա սկսել է հրատարակել 1916 թվականից։ 1920-ականներին նրա պիեսները ներկայացվել են մի քանի գավառական թատրոնների բեմերում։ 1930-ական թվականների վերջին նա մտել է մեծ գրականության մեջ։ Գրողների միության անդամ է դարձել 1941 թվականից։ Աշխարհի շատ լեզուներով հրատարակված նրա ստեղծագործությունների ընդհանուր տպաքանակը գերազանցել է 25 միլիոն օրինակ։

Վոլկովի շատ աշխատանքներ նվիրվել են անցյալի ականավոր անհատականություններին՝ գիտնականներ, շինարարներ, հայտնաբերողներ, փիլիսոփաներ։ Գրողն իր վեպերում և պատմվածքներում առավել հաճախ դիմել է պատմությանը։ Նման գրքի վրա աշխատելուց առաջ նա ուշադիր և համապարփակ ուսումնասիրել է դարաշրջանը, ծանոթացել փաստաթղթերին, գիտական հատուկ աշխատանքներին, ուստի ներկայացման հետաքրքրաշարժ սյուժեն և հուզականությունը զուգորդվել են կրթաթոշակի և հուսալիության հետ։

Պատմական թեմայով առաջին մանկական գրքերից մեկը՝ «Հրաշագործ գնդակը», բացահայտել է 18-րդ դարում Ռուսաստանի պատկերը։ Այս պատմության գլխավոր հերոսը՝ վաճառականի որդին՝ Դմիտրի Ռակիտինը, հավերժ բանտարկված էր ամրոցում, որտեղ նա հորինել է Ռուսաստանում առաջին փուչիկը։ «Սթեռնի հետքը» պատմել է պարզունակ ժամանակներից դեպի վիկինգների Լեյֆ Էրիկսոնի լեգենդար ճանապարհորդությունների նավարկության մասին։

Վոլկովը սիրում էր զարգացնել թեմաներ, որոնք առնչվում էին Ռուսաստանի պատմությանը, և ոչ միայն հնագույն, այլև ժամանակակից։ «Սթեռնի հետքը» պատմվածքում նա գեղարվեստական ձևով նկարագրել է պարզունակ մարդկանց մեջ նավաշինության և նավիգացիոն հմտությունների ծագումը, «Պոլիս» պատմվածքում նա խոսել է Յարոսլավ Իմաստունի մեծ թագավորության ժամանակների մասին, «Երկու եղբայրներ» -ում՝ Պետրոս I-ի թագավորության ժամանակաշրջանի և « Ճանապարհորդություններ դեպի երրորդ հազարամյակ» խորագրով՝ խորհրդային ժամանակաշրջանում Վոլգա-Դոնի ջրանցքի կառուցման մասին, խորհրդային ժամանակաշրջանում, որը հարազատ էր հեղինակին։

Վոլկովը մասնակցում էր նաև դպրոցականների գիտության մասսայականացմանը։ Նա հրատարակել է մի շարք զվարճալի պատմություններ աշխարհագրության և աստղագիտության վերաբերյալ՝ դրանք համատեղելով «Երկիր և երկինք» ժողովածուի մեջ։ «Ճշմարտության որոնում» գիտահանրամատչելի գիրքը նվիրվել է գիտության պատմությանը, իսկ մեկ այլ գիրք՝ ձկնորսությանը։

### «Զմրուխտե քաղաքի կախարդ» Ցիկլ
Որպեսկանոն, Վոլկովի անունը այսօր հայտնի է միայն այս ցիկլից։ Ցիկլի առաջին հեքիաթը հիմնված էր ամերիկացի մանկագիր Լայման Ֆրենկ Բաումի «Օզի զարմանահրաշ կախարդ» գրքի վրա։ Վոլկովը ձեռնամուխ է եղել թարգմանելու այս գիրքը՝ անգլերեն սովորելու պրակտիկայով զբաղվելու համար։ Սակայն թարգմանության ընթացքում նա փոխել է որոշ իրադարձություններ և ավելացրել հերոսների նոր արկածներ։ Մշակված հեքիաթի ձեռագիրը հաստատվել է Ս. Յա. Մարշակի կողմից։ 1939 թվականին «Զմրուխտե քաղաքի կախարդը» պատմվածքը ձեռք է բերել ինքնուրույն ստեղծագործության կարգավիճակ, այն թարգմանվել է 13 լեզուներով և ենթարկվել 46 վերատպության։

1958 թվականին, մոտ 20 տարի անց, Վոլկովը սկսել է գրել նոր պատմություններ Էլլի աղջկա (ապա՝ նրա քրոջ՝ Էննի) և նրա ընկերների՝ Խրտվիլակի, Լեոյի, Թին Վուդմանի և Կախարդական երկրի այլ բնակիչների մասին. «Ուրֆին դյուկը և նրա փայտե զինվորները» հեքիաթը լույս է տեսել 1963 թվականին։ Հեղինակը ստեղծել է պատմությունների մի ամբողջ շարք, որոնցում համատեղել է իրականությունն ու ֆանտազիան։ Վոլկովն օգտագործում էր գրական հեքիաթին բնորոշ տեխնիկա։ Օրինակ, ցիկլում կարելի է տեսնել այս ժանրի «երկակի աշխարհի» ավանդականը, բարու և չարի առճակատումը, նա նաև պատմությունը լցրել է դասական հեքիաթային հերոսներով (կախարդներ և կախարդներ, խոսող կենդանիներ) և օգտագործել ավանդական մոտիվներ (թռչող կոշիկներ, կախարդական երազի մեջ ընկղմված կախարդ Արախնան փայտե գործիչներ և այլն)։

Ցիկլի սյուժեներում մշակվել են բարոյական ինքնակատարելագործման, բարեկամության ուժի թեմաները, որոնք կարող են հրաշքներ գործել, հայրենիքի հանդեպ սեր, հանուն ազատության և արդարության կոլեկտիվ պայքար։ Չնայած ցիկլի հիմնական իրադարձությունները տեղի են ունեցել Կախարդական երկրում, հերոսները դժվար իրավիճակներից ելք են գտել ոչ այնքան ինչ-որ կախարդական օգնության, այլ իրենց սեփական գիտելիքների, հնարամտության, հնարամտության և փոխօգնության միջոցով։

Գրողը հավատում էր տեխնածին տեխնոլոգիայի ուժին, ուստի նրա հերոսները սովորաբար կախարդություն էին շահում տարբեր տեխնիկական գյուտերի միջոցով (Չարլի Բլեքի նախագծած թնդանոթ, մեխանիկական փորվածք, Tilly-Willie maxirobot):

1950-ական թվականներին գիրքը ձեռք է բերել Լ. Վլադիմիրսկու գծանկարները, որոնք նկարազարդումներ են կատարել ցիկլի այլ պատմությունների համար։

Ահա այս շարքի բոլոր գրքերը՝ ըստ հերթականության.

* «Զմրուխտե քաղաքի կախարդը» (1939 թվական)
* «Ուրֆին Ջուսը և նրա փայտե զինվորները» (1963 թվական)
* «Յոթ ստորգետնյա թագավորներ»  (1964 թվական)
* «Մարանների կրակոտ աստված» (1968 թվական)
* «Դեղին մշուշ» (1970 թվական)
* «Լքված ամրոցի առեղծվածը» (1976 թվական, գրքային տարբերակը — 1982 թվական)

### Պատմություններ
* «Երկու եղբայր» (1938—1961 թվականներ)
* «Հրաշք փուչիկ (առաջին օդագնաց)» (1940 թվական)
* «Անտեսանելի մարտիկներ» (1942 թվական)
* «Օդանավերը պատերազմում» (1946 թվական)
* «Արահետ՝ խստորեն ետևում» (1960 թվական)
* «Երրորդ հազարամյակի ճանապարհորդներ» (1960 թվական)
* «Երկու ընկերների արկածներ անցյալի երկրում» (1963 թվական)
* «Ցարգրադի գերին» (1969 թվական)
* «Եվ Լենան ներկվեց արյունով» (1975 թվական)

### Պատմվածքներ և ակնարկներ
* «Պետյա Իվանովի ճանապարհորդությունը դեպի արտերկրյա կայան»
* «Ալթայի լեռներում»
* «Լոպատինսկի ծոց»
* «Բուգե գետի վրա»
* «Ծննդյան նշան»
* «Հաջողակ օր»
* «Խարույկի մոտ»

### Վեպեր
* «Ճարտարապետներ» (1954 թվական)
* «Թափառում» (1963 թվական). Վեպում հեղինակը խոսել է իտալացի աստղագետ և փիլիսոփա Ջորդանո Բրունոյի մանկության և պատանեկության մասին։

### Գիտահանրամատչելի գրքեր
* «Ինչպես ձողով ձուկ բռնել։ Ձկնորսի նշումներ» (1953 թվական)
* «Երկինք և երկիր» (1957—1974 թվականներ)
* «Ճշմարտության փնտրտուքներում» (1980 թվական)
* «Ճակատագրի փնտրտուքներում» (1924 թվական)

### Բանաստեղծություններ
* «Ոչինչ ինձ չի ուրախացնում» (1917 թվական)
* «Երազանքներ» (1917 թվական)
* «Կարմիր բանակ»
* «Բալլադ խորհրդային օդաչուի մասին»
* «Հետախույզներ»
* «Երիտասարդ պարտիզաններ»
* «Հայրենիք»

### Երգեր
* «Արշավական կոմերիտական»
* «Թիմուրականների երգ»

### Ներկայացումներ մանկական թատրոնի համար
* «Արծվի կտուց»
* «Հեռավոր անկյունում»
* «Գյուղի դպրոց»
* «Տոլյա-պիոներ»
* «Ծաղիկ»
* «Տնային ուսուցիչ»
* «Ընկեր կենտրոնից (ժամանակակից տեսուչ)»
* «Առևտրի տուն »

### Ռադիո խաղեր (1941—1943 թվականներ)
* «Առաջնորդը գնում է ռազմաճակատ»
* «Տիմուրովցի»
* «Հայրենասերներ»
* «Խուլ գիշեր»
* «Բաճկոնակ»

### Պատմական ուրվագծեր
* «Մաթեմատիկա ռազմական գործերում»
* «Փառավոր էջեր ռուսական հրետանու պատմության մասին»

### Թարգմանություններ
* Ժյուլ Վեռն, «Դանուբյան օդաչու»
* Ժյուլ Վեռն, «Բարսակի արշավանքի արտասովոր արկածները»

## Հիշատակում
1986 թվականին Իրտիշի ձախ ափին գտնվող Ուստ-Կամենոգորսկի նորակառույց փողոցը կոչվել է Ա.Մ. Վոլկովի անունով։

## Ընտանիք
Կինը - Կալերիա Ալեքսանդրովնա Վոլկովա, ծնունդով Գուբինա (մահ. 1946 թվականին)։
* որդի - Վիվիան (մահացել է մանկության տարիներին)։
* որդի - Ռոմուալդ (մահացել է մանկության տարիներին)։
* որդի - Վիվիան (անունը տրվել է մահացած առաջնեկի պատվին) (1925 -?), ինժեներ։
** թոռնուհի՝ Կալերիա Վիվիանովնա Վոլկովա (ծն. 1948 թվականին), մաթեմատիկայի ուսուցիչ։
** թոռները՝ Ալեքսանդր և Եվգենի Վիվյանովիչ Վոլկովներ (երկվորյակներ)։
* որդի - Ռոմուալդ (անունը տրվել է մահացած երկրորդ որդու պատվին) (ծն. 1929 թվականին)։
Եղբայր - Անատոլի Մելենտևիչ Վոլկով (1901 - 1979 թվականներ), ձկնորսական պատմությունների հեղինակ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Волков А. М.* Повесть о жизни // Вслух про себя. — М., 1978.
* *Невинская И. Н.* Волков Александр Мелентьевич // Русские детские писатели XX века: Биобиблиографический словарь. — М., 1998.
* *[[Рахтанов, Исай Аркадьевич|Рахтанов И.]]* Волшебник-учёный // Рахтанов И. Рассказы по памяти. — М., 1971.
* *Петровский М.* Александр Волков. «Волшебник Изумрудного города». Правда и иллюзии страны Оз. // Книги нашего детства. — 2008, 2-е изд.
* *Бегак Б. А.* Жил-был мальчик // Бегак Б. Правда сказки. — М., 1989.
* *Владимирский Л. В.* История одной сказки // Костёр. — 1989.— № 7.
* *Латова Н.* Удивительные приключения «Волшебника страны Оз» в России // Детская литература. — 1995. — № 1-2.
* 
* 
* *Галкина Т. В.* Незнакомый Александр Волков в воспоминаниях, письмах и документах. — Томск: Издательство Томского государственного педагогического университета, 2006. — 270 с., ил.

## Արտաքին հղումներ
* Մանրամասն կենսագրություն 
* Կենսագրությունը «Գեղարվեստի արխիվում»
* Հոդված Արևելյան Ղազախստանի տարածաշրջանի գրողների կայքում
* Տոմսկի Ա. Մ. Վոլկովի անվան «Կախարդական երկիր» մանկական թանգարան
* «Զմրուխտե քաղաք» ֆորում

 

Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մանկագիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մանկավարժներ
Կատեգորիա:Խորհրդային վիպասաններ