Հիպերֆենիլալանինեմիա

**Հիպերֆենիլալանինեմիա**, բժշկական վիճակ, որը բնութագրվում է արյան մեջ ամինաթթու ֆենիլալանինի մեղմ կամ խիստ բարձր կոնցենտրացիաներով: Ֆենիլկետոնուրիան կարող է հանգեցնել ծանր հիպերֆենիլալանինեմիայի: Նորածինների շրջանում ֆենիլալանինի կոնցենտրացիաները սովորաբար ստուգվում են Գաթրիի թեստի միջոցով, որի ժամանակ բժիշկը մանկան կրունկից վերցնում է մի քանի կաթիլ արյուն: Առողջ անձանց շրջանում ֆենիլալանինի ստանդարտ կոնցենտրացիաները կազմում են մոտ 2-6 մգ/դլ (120-360 մկմոլ/Լ): Չբուժված հիպերֆենիլալանինեմիա ունեցողների շրջանում ֆենիլալանինի կոնցենտրացիաները կարող են հասնել մինչև 20 մգ/դլ (1200 մկմոլ/Լ): Երբ ֆենիլալանինի մակարդակը մոտենում է 10 մգ/դլ (600 մկմոլ/Լ), հաճախ հայտնաբերվում են ինտելեկտի գործակցի (IQ) նվազած ցուցանիշներ։ Ֆենիլկետոնուրիայի նման ախտանիշները, ներառյալ ավելի արտահայտված զարգացման արատները, մաշկի գրգռվածությունը և փսխումը, կարող են ի հայտ գալ, երբ ֆենիլալանինի մակարդակը 20 մգ/դլ է (1200 մկմոլ/Լ): Հիպերֆենիլալանինեմիան ռեցեսիվ ժառանգական նյութափոխանակության խանգարում է, որն առաջանում է օրգանիզմի կողմից ֆենիլալանինը թիրոզինի վերափոխելու անկարողության պատճառով՝ ֆենիլալանին հիդրօքսիլազ (ՖՀ) ֆերմենտի լրիվ կամ մասնակի բացակայության հետևանքով:

## Նշաններ և ախտանիշներ
Մաշկի, մազերի և աչքերի գունավորումը տարբերվում է ֆենիլեկտոնուրիա ունեցող երեխաների շրջանում: Սա պայմանավորված է թիրոզինի ցածր մակարդակով, որի նյութափոխանակության ուղին արգելակված է ՖՀ ֆերմենտի անբավարարության պատճառով: Մաշկային փոփոխությունների թվում կարող են հանդիպել նաև գրգռվածություն կամ մաշկաբորբի դրսևորումներ։ Երեխայի վարքագիծը նույնպես կարող է ենթարկվել փոփոխության՝ ֆենիլէթիլամինի բարձր մակարդակի պատճառով, ինչն իր հերթին ազդում է գլխուղեղում այլ ամինների մակարդակի վրա: Հոգեշարժողական ֆունկցիան կարող է խաթարվել և աստիճանաբար վատթարանալ:

## Պատճառ
Ֆենիլեկտոնուրիայի գենոտիպ (ֆենիլալանին հիդրօքսիլազ ֆերմենտի մուտացիա) ունեցող անձինք արգանդային կյանքում չեն տուժում, քանի որ մայրական արյան շրջանառությունը կանխում է ֆենիլալանինի կուտակումը: Ծնվելուց հետո նորածինների մոտ Ֆենիլեկտոնուրիան բուժվում է հատուկ սննդակարգի միջոցով՝ ֆենիլալանինի խիստ սահմանափակմամբ: Ֆենիլեկտոնուրիայի նկատմամբ գենետիկական նախատրամադրվածություն ունեցող անձինք այս սննդակարգի դեպքում ունենում են բնականոն մտավոր զարգացում: Նախկինում ընդունված է եղել կարծել, որ ուշ պատանեկության շրջանում կամ քսան տարեկանից հետո սննդակարգի դադարեցումը անվտանգ է, քանի որ կենտրոնական նյարդային համակարգն այդ պահին արդեն լիովին զարգացած է եղել, սակայն վերջին հետազոտությունները վկայում են որոշակի աստիճանի հետընթացի մասին, և այժմ խորհուրդ է տրվում շարունակել սննդակարգը:

Հիպերֆենիլալանինեմիան կարող է ի հայտ գալ նաև այն անձանց շրջանում, ովքեր չունեն Ֆենիլեկտոնուրիայի գենոտիպ։ Ֆենիլեկտոնուրիայի գենոտիպ ունեցող, բայց բուժման արդյունքում անախտանիշ մոր մոտ հղիության ընթացքում ֆենիլալանինի բարձր մակարդակները կարող են բացասական ազդեցություն  ունենալ Ֆենիլեկտոնուրիայի գենոտիպ չունեցող պտղի վրա։ Ֆենիլեկտոնուրիայի դեմ հաջողությամբ բուժված մայրերին խորհուրդ է տրվում հղիության ընթացքում պահպանալ ֆենիլալանինի սահմանափակմամբ սննդակարգ:

Ամինաթթվի սահմանափակումը հիվանդների փոքր խմբի շրջանում հանգեցնում է պլազմայում ֆենիլալանինի մակարդակի նվազման, չնայած այս հիվանդների շրջանում միևնույն է զարգանում են հարաճուն նյարդաբանական ախտանիշներ ու ցնցումներ, և նրանք սովորաբար մահանում են կյանքի առաջին 2 տարվա ընթացքում («չարորակ» հիպերֆենիլալանինեմիա): Այս նորածինների շրջանում դիտվում է ֆենիլալանին հիդրօքսիլազի (ՖՀ) նորմալ ֆերմենտային ակտիվություն, սակայն առկա է դիհիդրոպտերիդին ռեդուկտազի անբավարարություն. սա մի ֆերմենտ է, որն անհրաժեշտ է տետրահիդրոբիոպտերինի (THB կամ BH4) վերականգնման համար, որը հանդիսանում է ՖՀ-ի կոֆակտորը:

Ավելի հազվադեպ դեպքերում դիհիդրոպտերիդին ռեդուկտազի ակտիվությունը նորմալ է, սակայն առկա է տետրահիդրոբիոպտերինի կենսասինթեզի արատ։ Երկու դեպքում էլ սննդակարգային թերապիան շտկում է հիպերֆենիլալանինեմիան։ Այնուամենայնիվ, տետրահիդրոբիոպտերինը հանդիսանում է կոֆակտոր նաև երկու այլ հիդրօքսիլացման ռեակցիաների համար, որոնք անհրաժեշտ են ուղեղում նյարդամիջնորդանյութերի սինթեզի համար՝ տրիպտոֆանի հիդրօքսիլացումը մինչև 5-հիդրօքսիտրիպտոֆան և թիրոզինինը՝ մինչև Լևոդոպա: Ենթադրվում է, որ կենտրոնական նյարդային համակարգում (ԿՆՀ) նյարդամիջնորդանյութերի ակտիվության արդյունքում առաջացած պակասուրդը, առնվազն մասամբ, պատասխանատու է այս հիվանդների նյարդաբանական դրսևորումների և հետագա մահվան համար: Հիպերֆենիլալանինեմիան առավել հաճախ ախտորոշվում է նորածնային սքրինինգի միջոցով և պետք է տարբերակվի դասական Ֆենիլեկտոնուրիայից՝ մասնագիտացված կենտրոնում հաստատվող թեստավորման միջոցով: Մեծահասակ կանանց շրջանում որոշ դեպքեր հայտնաբերվել են մայրական սքրինինգային ծրագրերի միջոցով կամ բնածին արատներով երեխաների ծնվելուց հետո: Ֆենիլալանինի մակարդակի բարձրացումը կարող է հանգեցնել նյարդահոգեբանական խանգարումների։

## Ախտորոշում
Սքրինինգն իրականացվում է համագործակցային զանգվածային սպեկտրոսկոպիայի () կիրառմամբ: Ախտորոշման հաստատումը հիմնվում է արյան նմուշում ֆենիլալանինի բարձր կոնցենտրացիայի (> 120 մկմոլ/Լ) և ֆենիլալանին/թիրոզին հարաբերակցության բարձր ցուցանիշների վրա (> 3մկմոլ/Լ):

## Բուժում
Պլազմայում պահպանել ֆենիլալանինի արժեքները 120-ից 360 մկմոլ/լ թերապևտիկ տիրույթում՝ օգտագործելով սննդակարգ, որը սահմանափակում է ֆենիլալանինը, չնայած որ սննդային արժեքի տեսանկյունից այն լիարժեք է։ Ցմահ բուժումը խորհուրդ է տրվում երկարաժամկետ նյարդահոգեբուժական խնդիրների և մայրական ֆենիլեկտոնուրիայի համախտանիշի ռիսկի նվազեցման նպատակով։

## Վերջնարդյունք
Բուժման դեպքում արդյունքը գերազանց է: Դասական ֆենիլեկտոնուրիա ունեցող նորածինների մեծ մասը, ովքեր բուժում են ստանում կյանքի առաջին 10 օրվա ընթացքում ունենում են նորմալ ինտելեկտ, չնայած ուսման հետ կապված խնդիրներն ավելի հաճախադեպ են, քան առողջ հասակակիցների շրջանում:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նյութափոխանակության խանգարումներ