Գետեր (ժողովուրդ)

[մինի|300px|[Սև ծովի հյուսիսային ափերի ժողովուրդները]]
**Գետեր** (, ) - հնագույն ռազմատենչ թրակիացի ժողովուրդ, ազգակից դակիացիների հետ, որոնց հետ հռոմեացիները ձուլել են իրենց։ Բնակվել են Հերոդոտոսի ժամանակ՝ Բալկանյան թերակղզու և Դանուբ գետի միջև։ Նրանց հայրենիքը պատմական Թրակիան է (ժամանակակից Բուլղարիա), սակայն որոշ խմբեր անցել են Դանուբ գետը և բնակություն հաստատել ժամանակակից Ռումինիայի և Մոլդովայի տարածքում։

Քանի որ գետերն ապրում էին հին հույներին քիչ հայտնի երկրներում, բայց նրանց անունով հայտնի էին, նրանց մասին հյուսվեցին շատ առասպելական զեկույցներ, հատկապես ուշ անտիկ դարաշրջանում։ Այսպես, Հուլիանոս Ուրացողը նկարագրում է գետերի հաղթանակը գոթերի նկատմամբ։ Բացի այդ, այս ժամանակահատվածում ընդհանուր ընդունված է դարձել տեղանունների և էթնոնիմների տեղափոխումը հունական քաղաքակրթության ծաղկման շրջանից նոր ժամանակներ։ Օրինակ, Բյուզանդիայում դեռևս 12-րդ դարում, ընդունված էր Սև ծովի հյուսիսային ափերին շրջանի բոլոր քոչվոր ժողովուրդներին, այդ թվում՝ պեչենեգներին և ղփչաղներին անվանել «սկյութներ»՝ առանց հաշվի առնելու, թե արդյոք այդ ցեղերն իսկապես ինչ-որ կերպ կապված են միմյանց հետ։ Այսպիսով, Հորդանեսը գոթերին համարում էր գետերի պատմության շարունակողներ։ Այս տեսակետը այլ հիմք չունի, քան պարզ համահունչությունը, և բացատրվում է իր ժողովրդի պատմությունը հնացնելու ցանկությամբ։ 106 թվականին Տրայանոս կայսրը վերջնականապես նվաճեց գետաբնակ տարածքները՝ դրանք դարձնելով նորաստեղծ հռոմեական Դակիա նահանգի մի մասը։

## Կրոն
[մինի|[Զալմոքսիս]]
Գետերը եղել են մոնոթեիստ. Զալմոքսիսը հարգվում էր որպես միակ աստված։ Հերոդոտոսը գետերի մասին հայտնում է, որ նրանք «հավատում են իրենց անմահությանը» (getas tous athanatizontas), «որովհետև նրանց հավատքի համաձայն նրանք չեն մեռնի, այլ կգնան Զալմոքսիսի մոտ»։ Զալմոքսիսը «սովորեցնում էր, որ ոչ ինքը, ոչ նրա հյուրերը, ոչ նրանց սերունդները չեն մահանա, այլ միայն կգնան մեկ այլ վայր, որտեղ նրանք հավերժ կապրեն՝ վայելելով բոլոր բարիքները»։

## Պատմություն
Մ.թ.ա. 6-րդ դարում գետերի մասին տեղեկությունները մեզ հայտնի են Հերոդոտոսի աշխատության շնորհիվ։ Աքեմենյան թագավոր Դարեհ I-ը մ.թ.ա. 514 թվականին բանակ ուղարկեց սկյութների դեմ՝ այսպես կոչված «Փոքր Սկյութիա» (այժմ՝ Դոբրուջա)։ Թրակիայի ցեղերը (Thynoi, Skirmiadoi, Tranipsai, Nipsaioi և այլք) մեծ դիմադրություն ցույց չեն տվել պարսկական բանակին։ Ինչպես հայտնում է Հերոդոտոսը.

Գետերին իր բանակում ընդգրկելով՝ Դարեհը մոտեցավ Իստրային (Դանուբ) և անցավ այն (Հերոդոտոս IV, 97)։ Արշավը տևեց մինչև մ.թ.ա. 512 թվականը, երբ պարսկական բանակը, մարտերից հյուծված, ետ դարձավ՝ թողնելով նոր նվաճված տարածքները։ Ենթադրվում է, որ Դարեհը Բուջակից (ժամանակակից Օդեսայի շրջակայք) ավելի չի առաջացել (ամեն դեպքում՝ առանց Դնեստրը անցնելու)։ Գետերը մնացին իրենց համար նոր տարածքում, որը նրանք սկսեցին զարգացնել։

Մ.թ.ա. 5-րդ դարի վերջին և հաջորդ դարի առաջին կեսի պատմական իրադարձությունների մասին գրավոր աղբյուրներ չկան, թեև արդեն իսկ կուտակվել է բավականին հարուստ հնագիտական ​​նյութ։ Միայն Մոլդովայի Հանրապետության տարածքում գետերի հետ կապված է 190-250 հուշարձան։ Դատելով հույներից՝ այս ժամանակահատվածում գետերի կարևորագույն կենտրոնները գտնվում էին Բուտուչեն, Տրեբուջեն և Սահարնա գյուղերի մոտ (դրանց շուրջը կենտրոնացած են հուշարձանների ամբողջ խմբեր), ինչպես նաև այլ բնակավայրերին կից։ Ռումինական Մոլդովայում նույն խմբին են պատկանում հետևյալ հուշարձանները՝ Կեայատա (Վրանչայի շրջան), Ֆեդեստի-Ցետեցուե, Բունեստի և Ռադուկանենի (Վասլուի շրջան), Մոսնա (Յաշի մոտ) և այլն։

Մ.թ.ա. 4-րդ դարում գետաբնակ տարածքներից հարավ-արևմուտք սկսեց վերելք ապրել Մակեդոնիա պետությունը, որի հետ դաշինք կնքվեց։ Այս ժամանակ, հյուսիսում, սկյութական թագավոր Աթեյին հաջողվեց մեծ պետություն ստեղծել Մեծ Սկյութիայի արևմտյան սահմաններում՝ Հյուսիսային Սևծովյան տարածաշրջանում։ Մ.թ.ա. 4-րդ դարի կեսերին Մակեդոնիայի հետ ժամանակավոր դաշինքը խզելով՝ Աթաեոսը «Իստրիայի թագավոր» անունով անհայտ անձի գլխավորությամբ կռվում է գետերի հետ և գրավում Դանուբի գրեթե ողջ դելտան։ Մ.թ.ա. 339 թվականին սկյութական զորքերի և Ֆիլիպ II-ի մակեդոնական բանակի արյունալի ճակատամարտի արդյունքում սպանվեց Աթաեոս թագավորը, իսկ նրա զորքերը ջախջախվեցին։ Փոքր Սկյութիան կարճ ժամանակով անցել է մակեդոնական տիրապետության տակ։

Այս իրադարձությունների արդյունքում սկյութները դուրս են մղվել Բուջակից, որն անցել է գետերի վերահսկողության տակ։ Ք.ա. 331 թվականին նրանք հավաքագրվեցին որպես օժանդակ ուժ Զոպիրիոնի արշավանքի համար՝ Հյուսիսային Սև ծովի շրջանի հունական քաղաքների դեմ։ Սակայն Զոպիրիոնը հետ մղվեց ստորին Դնեպրի սկյութների կողմից, որոնք օգնության հասան Օլբիայի բնակիչներին, և մահացավ Դանուբը անցնելուց առաջ։ Սրանից հետո հաղթական սկյութները հարձակվեցին գետերի վրա։ Դնեստրի և Կարպատների միջև ընկած գետերի գրեթե բոլոր բնակավայրերը թվագրվում են հենց այս ժամանակով՝ ավերածությունների հետքերով, որից հետո նրանց վրա կյանքը չվերսկսվեց։ Մի քանի տասնամյակ այս ամբողջ տարածաշրջանը ամայի էր։

Այնուամենայնիվ, գետերը շարունակել են բնակվել Դանուբի ստորին հատվածի հարևան շրջաններում։ Նրանց թագավորներից մեկին՝ Դրոմիխեթին, հաջողվել է մ.թ.ա. 293/292 թվականներին «Գետերի անապատում» (Բուջակ) հաղթել Լյուսիմաքոսի բանակին։ «Դնեստր-Դանուբ միջանցքի տափաստանային շրջանների Գետաների համեմատաբար փոքր բնակչությունը դժվար թե կազմեր այնպիսի ռազմական ուժ, որը կարող էր դիմակայել Լյուսիմաքոսին»։ Ստրաբոնն այս մասին հայտնում է.

Մ.թ.ա. 61 թվականի գարնանը Գայոս Անտոնիուս Հիբրիդան, շարունակելով հռոմեական նվաճողական արշավանքները Թրակիայում, ներխուժեց գետաբնակ տարածքներ, բայց անսպասելիորեն հանդիպեց կատաղի դիմադրության։ Փոքր Սկյութիայի Իստրիա քաղաքի մոտ նա ջախջախվեց գետերի, բաստարնաների և հույների միացյալ զորքերի կողմից, և ինքն էլ գերվեց։ Այս անսպասելի պարտությունը, ինչպես նաև ներքին վեճը հենց Հռոմում, կանգնեցրին հռոմեական առաջխաղացումը դեպի Դանուբ։

Մ.թ.ա. 1-ին դարի կեսերին Բուրեբիստան, որին աղբյուրներն անվանում են գետա կամ դակիացի, դարձավ ամբողջ Ստորին Դանուբի շրջանի տիրակալը։ Նրա արշավանքները սպառնում էին ոչ միայն Թրակիային և Պոնտոսի արևմտյան ափի քաղաքներին, այլև նույնիսկ հռոմեական Մակեդոնիա նահանգի սահմաններին։ Իշխանությունը զավթելուց հետո Հուլիոս Կեսարը ծրագրում էր արշավ սկսել գետերի դեմ, սակայն նրա սպանությունը կանխեց պատերազմը։ Այնուամենայնիվ, Բուրեբիստան սպանվեց նույն թվականին, և այդ պահից սկսած «գետեր» տերմինը վերջապես դարձավ անախրոնիզմ՝ նշելու այն նոր ժողովուրդներին, որոնք գրավել էին նախկին գետաբնակ տարածքը։

## Տես նաև
* Մազքութներ
* Գոթեր

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Դակիա
Կատեգորիա:Թրակիացիներ