Քրիստոֆեր Լի Բերդեն

**Քրիստոֆեր Լի Բերդեն** (, ), ամերիկացի նկարիչ, որն աշխատել է կատարողականության, քանդակի և ինստալացիոն արվեստի ոլորտում։ Բերդենը հայտնի դարձավ 1970-ականներին իր կատարողական արվեստի գործերով, այդ թվում 1971 թվականի «Կրակ»  (անգլ․՝ *Shoot* ) գործով, որտեղ նա կազմակերպեց, որ ընկերը կրակի իր թևին փոքր տրամաչափի հրացանով։ Հարուստ գործեր ունեցող նկարիչ Բերդենը ստեղծել է շատ հայտնի ինստալացիաներ, հանրային արվեստի գործեր և քանդակներ մինչև իր կյանքի վերջը՝ 2015 թվականը։

## Վաղ կյանքը և կարիերան
Բերդենը ծնվել է Բոստոնում 1946 թվականին ինժեներ Ռոբերտ Բերդենի և կենսաբան Ռոդա Բերդենի ընտանիքում։ Նա մեծացել է Քեմբրիջում, Մասաչուսեթսում, Ֆրանսիայում և Իտալիայում։

12 տարեկան հասակում Բերդենը շտապ վիրահատություն է տարել՝ առանց անզգայացման, ձախ ոտքի վրա այն բանից հետո, երբ նա ծանր վիրավորվել է Էլբա կղզում մոտոցիկլետով վթարի ենթարկվելու պատճառով։ Հետագա երկար ապաքինման ընթացքում նա խորապես հետաքրքրվեց վիզուալ արվեստով, մասնավորապես լուսանկարչությամբ։

Նա 1965-1969  թվականներին սովորել է Պոմոնա քոլեջի տեսողական արվեստի, ֆիզիկայի և ճարտարապետության բակալավրիատում և ստացել նկարչի վարպետի կոչում Կալիֆոռնիայի համալսարանում, Իրվինում, որտեղ 1969-1971 թվականներին նրա ուսուցիչների թվում էր Ռոբերտ Իրվինը։

## Աշխատանքը
### Վաղ կատարողական արվեստ
Բերդենը սկսեց աշխատել կատարողական արվեստով 1970-ականների սկզբին։ Նա կատարել է մի շարք հակասական ներկայացումներ, որոնցում անձնական վտանգը որպես գեղարվեստական արտահայտության հիմնական գաղափարն էր։ Նրա առաջին նշանակալից կատարողական աշխատանքը՝ «Հինգ օր փակված պահարանում» (1971), ստեղծվել է իր մագիստրոսական թեզի համար Կալիֆորնիայի համալսարանում, Իրվին, և ներառում է նրա հինգ օր փակված լինելը պահարանում։

Նրա 1973 թվականի 747 աշխատանքներից մի քանիսը ներառում էր նկարչի կատարած մի քանի կրակոց ատրճանակիցանմիջապես Բոինգ 747 մարդատար ինքնաթիռի վրա, երբ այն թռչում էր Լոս Անջելեսի միջազգային օդանավակայանից։ Միակ վկան՝ լուսանկարիչ Թերի Մակդոնելը, ով նկարահանել էր գործողություննը։

Այդ ժամանակների նրա ամենահայտնի գործը, հավանաբար, 1971 թվականի «Կրակել» ստեղծագործությունն է, որում օգնականը մոտ 5մ հեռավորությունից կրակել է նրա ձախ ձեռքին 22 հրացանով։ 1970-ականների մյուս ներկայացումներից էին «Մեռած մարդը» (1972), որտեղ Բերդենը պառկած էր գետնին ծածկված կտավով և ճանապարհին դրված մի շարք ճայթրուկներով, մինչև անցորդները ենթադրեցին, որ նա մահացել է և կանչեցին շտապօգնություն (որը հանգեցրեց նրան ձերբակալության), *Լուցկու չոփ* (1972) (հայտնի է նաև որպես *Լուցկի*), որտեղ Բերդենը վառած լուցկիներ էր նետում իր և երկու հեռուստացույցների միջև ընկած մի մերկ կնոջ վրա մսի համար նախատեսված պաստառով պատված սենյակում (1972), Ք․ ա․ Մեքսիկա (1973),որտեղ նա բայակով գնաց դեպի Բաջա Մեքսիկայի ամայի լողափ, որտեղ նա 11 օր ապրեց առանց սննդի և միայն ջրով,  *Գլորվող կրակ* (1973),որտեղ նա վառել է շալվարներ, այնուհետև գլորվել դրանց վրա՝ մարելու համար, *Ազնիվ աշխատանք* (1979), որտեղ նա փորել է մեծ խրամատ, *Թավշյա ջուր* (1974), որտեղ նա հինգ րոպե անցկացրեց ՝ փորձելով շնչել ջրի տակ, երբ կենդանի հանդիսատեսը դիտում էր, *Հավատու՞մ ես հեռուստատեսությանը* (1976), որտեղ նա լսարանին տարավ շենքի երկրորդ հարկ, որտեղ հեռուստատեսային մոնիտորները ցույց տվեցին առաջին հարկը, իսկ հետո առաջին հարկում կրակ վառեց (աղբյուրները ցույց են տվել կրակը՝ ստիպելով հանդիսատեսին հասկանալ, որ էկրանները ներկայացնում են իրականությունը, կամ ցույց տվեցին անձեռնմխռլի առաջին հարկը, ստիպելով նրանց հասկանալ, որ էկրանները չեն ներկայացնում իրականությունը,և Հեռուստատեսության առևանգում (1972), որտեղ ուղիղ հեռուստատեսային հարցազրույցի ժամանակ, որին նա բերել էր իր սեփական տեսախցիկի խումբը, նա դանակի պահեց հարցազրուցավար Ֆիլիս Լյությանսի վրա և սպառնաց սպանել նրան, եթե կայանը դադարեցնի ուղիղ հեռարձակումը։ (2015-ին տեղի ունեցած միջադեպի մասին հարցին Լյուտյենսը հայտարարեց, որ Բերդենը «նուրբ հոգի» էր, որ նա գիտեր, որ դա արվեստի գործ է, և որ միջադեպը չի վնասել նրանց նախկինում գոյություն ունեցող բարեկամությանը)։ Հոդվածը եզրափակելու համար նա պահանջել է տալ կայանի միջադեպի ձայնագրությունը, որն այնուհետև նա ոչնչացրել է։

Բերդենի ամենաշատ վերարտադրված և մեջբերված ստեղծագործություններից մեկը՝ «Տրանսֆիքսը» տեղի ունեցավ 1974թ. ապրիլի 23-ին, Վենետիկի Սփիդվեյ պողոտայում, Կալիֆոռնիա։ Այս ներկայացման համար Բերդենը դեմքով պառկել էր Ֆոլկսվագեն-Բիթլի վրա և մեխեր էր խփում իր երկու ձեռքերին, կարծես իրեն խաչում էին մեքենայի վրա:Մեքենան դուրս է մղվել ավտոտնակից, և շարժիչը պտտվել է երկու րոպե, մինչև այն հետ է մղվել ավտոտնակ։

Ավելի ուշ այդ տարի Բերդենը կատարեց իր *«Սպիտակ լույս/Սպիտակ ջերմություն»* ստեղծագործությունը Նյու Յորքի Ռոնալդ Ֆելդման պատկերասրահում:Փորձի կատարման և ինքն իրեն վտանգի ենթարկելու այս աշխատանքի համար Բերդենը քսաներկու օր անցկացրեց պատկերասրահի անկյունում գտնվող եռանկյուն հարթակի վրա:Նա բոլոր հեռուստադիտողների աչքից հեռու էր և նրանց չէր էլ կարող տեսնել։  Ըստ Բերդենի, նա ամբողջ ժամանակ չի կերել, չի խոսել կամ իջել։

Բերդենի մի քանի այլ կատարողական ստեղծագործություններ այն ժամանակ համարվում էին հակասական. մեկ այլ «վտանգավոր ստեղծագործություն» էր  «*Դատապարտվածը»* (1975 թվական), որում Բերդենը անշարժ պառկած էր Չիկագոյի Ժամանակակից արվեստի թանգարանի պատկերասրահում 5 × 8  (1,5 մ × 2,4 մ) թեք ապակե կտորի տակ՝ պատի ժամացույցի մոտ։ Բերդենը նախատեսում էր մնալ այդ պաշտոնում մինչև թանգարանի աշխատակիցը իր բարեկեցությունը գերադասեց ստեղծագործության գեղարվեստական ամբողջականությունից:40 ժամ հետո թանգարանի աշխատակիցները խորհրդակցեցին բժիշկների հետ։  Դրանից 5 ժամ 10 րոպե անց թանգարանի աշխատակից Դենիս Օ'Շին Բերդենի հասանելիության տակ դրեց ջրի սափոր, այդ պահին Բերդենը բարձրացավ, ջարդեց ապակին և մուրճը տարավ դեպի ժամացույցը, դրանով իսկ ավարտվեց կտորը։

1970-ականների վերջում Բերդենը դիմեց հսկայական ինժեներական քանդակագործական ինստալացիաներին։ 1975 թվականին նա ստեղծեց լիովին գործող Բ ավտոմեոենան՝ թեթև քառանիվ մեքենա, որը նա նկարագրեց որպես «ժամում 100 մղոն ճանապարհորդելու և մեկ գալոնում 100 մղոն արագության հասնելու համար» (160 կմ/ժ և 43 կմ/լ)։ Այդ շրջանի նրա մյուս գործերից են *Դիչեմիլա* (1977), իտալական 10,000 լիրա արժողությամբ թղթադրամի ֆաքսիմիլ, հավանաբար առաջին արվեստի տպագրությունը, որը (ինչպես թղթադրամը) տպված է թղթի երկու կողմերում.*«Լույսի մեքենայի արագությունը»* (1983 թ.), որտեղ նա վերստեղծեց գիտական փորձ, որով կարող էր «տեսնել» լույսի արագությունը, և Կոալիցիա հանուն ավելի լավ հեռուստատեսության (1977) տեղադրումը, որը երբևէ ստեղծված առաջին մեխանիկական հեռուստատեսության վերստեղծումն է։

1978 թվականին նա դարձավ Լոս Անջելեսի Կալիֆորնիայի համալսարանի պրոֆեսոր, պաշտոնից, որից նա հրաժարական տվեց 2005 թվականին՝ համալսարանի կողմից ենթադրյալ սխալ վերաբերմունքի պատճառով ՝լսարանում ուսանողի հետ ստեղծագործության հետ կապված հակասական գաղափարների պատճառով, որը շեշտվում էր Բերդենի սեփական կատարողական ստեղծագործություններից մեկում։ Բերդենը մեջբերում է կատարում իր հրաժարականի նամակում՝ ասելով, որ ուսանողը պետք է  հեռացվեր համալսարանի անվտանգության կանոնները խախտած լինելու հետաքննության ընթացքում։ Ենթադրաբար, ներկայացումը ներառում էր լիցքավորված ատրճանակ, սակայն իշխանությունները չկարողացան հիմնավորել դա։

1979 թվականին Բերդենն առաջին անգամ ցուցադրեց իր նշանավոր *«Մեծ անիվ»* ցուցահանդեսը Ռոզամունդ Ֆելսեն պատկերասրահում։ Հետագայում այն ցուցադրվել է 2009 թվականին Լոս Անջելեսի Ժամանակակից արվեստի թանգարանում։

1980-ին նա արտադրեց «Ատոմային այբուբենը»՝ հսկա, պաստառի չափսերով ձեռքի գունավոր վիմագրություն, և կատարեց տեքստը կաշվե հագուստով և յուրաքանչյուր տառը բարկացած կծկումով կետադրելով։ Ստեղծվել են ստեղծագործության 20 հրատարակություններ, որոնք հիմնականում գտնվում են թանգարանների, այդ թվում՝ Սան Ֆրանցիսկոյի ժամանակակից արվեստի թանգարանի և Ամերիկյան արվեստի Ուիթնիի թանգարանի տրամադրության տակ։

1988-ի Սամսոնը 100 տոննա կշռող հիդրավլիկ ժակ էր, որը միացված էր պտույտի հետ այնպես, որ յուրաքանչյուր հյուրի հետ, ով մտնում էր Նյուպորտ Հարբոր արվեստի թանգարան, փայտերը խփվում էին թանգարանի աջակից պատերին, ինչը նշանակում է, որ «եթե բավականաչափ մարդիկ մտնեն թանգարան այն կփլուզվեր»։ Ցուցանմուշը բռնի կերպով ապամոնտաժվել է տեղի հրշեջ ծառայության կողմից բողոքից հետո, որ այն արգելափակում է հրդեհի ելքը : 2008 թվականին Բերդենը հայտնել է, որ հետագայում *Սամսոնին* վաճառել է «Բրազիլիայում գտնվող մի կոլեկցիոների»։

### Վաղ աշխատանքները
[մինի|200x200փքս|[Մետրոպոլիս II (2011) կինետիկ արվեստ, որը նախագծվել է Քրիս Բուրդենի կողմից:  Լոս Անջելեսի շրջանի արվեստի թանգարանում նկարահանվել է 2013 թվականի մարտի 16-ին։]]
Քրիս Բուրդենի հետագա քանդակներից շատերը բարդ ինստալացիաներ և կառույցներ են, որոնք բաղկացած են բազմաթիվ փոքր մասերից։ Նկարիչը ոգեշնչված է եղել *Երկու քաղաքների հեքիաթով (1981) ([[Անգլերեն|անգլ.՝]] A Tale of Two Cities)* հեքիաթի մեջ առկա զինվորական խաղալիքներով, փամփուշտներով, մոդելային շենքերով, հնաոճ զինվորներով և քսանհինգերորդ դարի մասին ֆանտազիայով. հեքիաթը մի ժամանակի մասին է, երբ նա պատկերացնում է, որ աշխարհը կվերադառնա ֆեոդալական պետությունների համակարգին։ Պատերազմի համար պատրաստ երկու նման քաղաք-պետությունների սենյակի լեցուն մանրանկարչությունը ներառում է 5000 մարտական խաղալիք ԱՄՆ-ից, Ճապոնիայից և Եվրոպայից՝ 100 մ 2,18 տոննա տարածքի վրա, ավազի հիմքը՝ շրջապատված «մացառուտներով»՝ պատրաստված տնային բույսերից։ Պատկերասրահի չափ ինստալյացիան Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների սուզանավեր (1987) բաղկացած է 625 նույնական, փոքր, ձեռագործ, ներկված ստվարաթղթե մոդելներից, որոնք ներկայացնում են Միացյալ Նահանգների ամբողջ սուզանավային նավատորմը, որը թվագրվում է 1890-ականների վերջից, երբ սուզանավերը մտան նավատորմի զինանոց, մինչև 1980-ականների վերջը։ Նա առաստաղից կախեց ստվարաթղթե մոդելները մոնաթելերի վրա, դրանք դնելով տարբեր բարձունքների վրա, որպեսզի նրանք որպես խումբ թվան ասես ձկների վտառ լողալով պատկերասրահի տարածության օվկիանոսով:1992 թվականին նա ցուցադրեց իր «Լույսի բռունցքը» Նյու Յորքի Ուիթնի Բիենալեի ցուցահանդեսի ժամանակ։ Այն բաղկացած էր խոհանոցի համար նախատեսված փակ մետաղական տուփից, որի ներսում վառվում էին հարյուրավոր մետաղական հալոգենային լամպեր:Սենյակը սառեցնելու համար պահանջվում էր արդյունաբերական օդորակիչ։

*Դժոխքի դարպասը* (1998), 8,5 մ մասշտաբի մոդել է, Էրեկտորի և Մեքկանոյի կտորներից և փայտից, պողպատից և բետոնից պատրաստված դրամատիկ երկաթուղային կամրջից, որը հատում է Արևելյան գետի Դժոխքի դարպասի հատվածը,  Քուինս և Ուորդս կղզիների միջև։ 1999 թվականին Լոնդոնի Թեյթ պատկերասրահում ցուցադրվեց Բերդենի «Երբ կառավարում են ռոբոտները. երկու րոպե ինքնաթիռների գործարանում» քանդակը:Դա «գործարանի նման ագրեգատ էր, որն արտադրում է ռետինե ժապավենով աշխատող մոդելային ինքնաթիռներ՝ թղթից, պլաստիկից և բալզայի փայտից»։ Յուրաքանչյուր ինքնաթիռ ուներ պտուտակ, որը սնուցվում էր ռետինե ժապավենով, և երբ յուրաքանչյուրն ավարտվում էր, յուրաքանչյուր 2 րոպեն մեկ մեկ արագությամբ մեքենան գործի էր դրվում վեր թռչելու և պատկերասրահի շուրջը պտտվելու համար Ցավոք, մեքենան չգործեց տեղադրման առնվազն երկու ամսվա ընթացքում, ինչը ստիպեց World Sculpture News-ին կասկածի տակ դնել նախագծի նպատակը և նշել, որ «աշխատանքը ցույց է տալիս, որ ռոբոտներն իրականում չեն կառավարում ամեն ինչ, և  ժամանակին, դեռևս ենթարկվում են անհատական և խմբակային թերությունների»։

Առաջին անգամ ներկայացվել է 2001 թվականին Ստամբուլի բիեննալեում, Քոչվորների աշտարակ (2001),որը  բաղկացած է թուրքական նոճիից պատրաստված մեծ փայտե տախտակամածից և չորս հսկայական հովանոցներից:Այցելուները կարող են հանգստանալ և երկար մնալ վրանանման այս կառույցում՝ լի ձեռագործ ճոխ գորգերով, հյուսած պարաններով, կախովի ապակյա և մետաղական լամպերով և շողշողացող թելերով ու ավանդական նախշերով ասեղնագործված հարսանեկան գործվածքներով։

2005 թվականին Բերդենը թողարկեց *Ուրվական նավը*՝  առանց անձնակազմի, ինքնուրույն նավարկվող զբոսանավը, որը նավահանգիստ էր Նյուքասլ ափոն Թայնում, հուլիսի 28-ին 530 կմ 5-օրյա ճանապարհորդությունից հետո Ֆեյր կղզուց, Շեթլանդի մոտ։ Ծրագիրը պատվիրվել է Լոկուս+ ընկերության կողմից 150,000 ֆունտ արժողությամբ և ֆինանսավորվել է Անգլիայի Արվեստների խորհրդի զգալի դրամաշնորհով, որը նախագծվել և կառուցվել է Սաութհեմփթոնի համալսարանի ծովային ճարտարագիտության բաժնի օգնությամբ։ Ասվում է, որ այն կառավարվում է օդանավի համակարգիչների և GPS համակարգի միջոցով.  սակայն, արտակարգ իրավիճակների դեպքում նավը «ստվերվում» է ուղեկցող օժանդակ նավով։

2008 թվականին Բերդենը ստեղծեց «Քաղաքային լույս» քանդակագործությունը, որը բաղկացած էր 202 անտիկ փողոցային լույսերից, որոնք ժամանակին տեղադրված էին Լոս Անջելեսում։ Նա գնել է լույսերը կապալառուից, ով տեղադրել է Քաղաքային Լույսը՝ Աննա Ջասթիսը:Աշխատանքը տեսանելի է Լոս Անջելեսի շրջանի արվեստի թանգարանից դուրս, և արևային էներգիայով աշխատող լույսերը լուսավորվում են մթնշաղին։

2011 թվականի ամռանը Բերդենն ավարտեց իր կինետիկ քանդակը, Մետրոպոլիս II-ը, որի կառուցումը տևեց չորս տարի։  Այն տեղադրվել է Լոս Անջելեսի շրջանի արվեստի թանգարանում 2011 թվականի աշնանը:«Քրիս Բարդնի «Մետրոպոլիս II»-ը ինտենսիվ կինետիկ քանդակ է, որը ձևավորվել է արագընթաց, կատաղի ժամանակակից քաղաքի հիման վրա»։

Թավշյա ժանգոտված պողպատից հեռադիտակի ճառագայթի հակառակ ծայրերից կախված են վերականգնված 1974 թվականի Porsche-ի վառ դեղին սպորտային մեքենան և փոքրիկ երկնաքարը։ Պորշե երկնաքարով (2013) հիանալի հավասարակշռվում է, իսկ ավելի ծանր մեքենան շատ ավելի մոտ է ուղղահայաց հենակետին։

*Բանականության լույսը* պատվիրվել է Բրանդեյսի համալսարանի կողմից 2014 թվականին և գտնվում է համալսարանի Վարդերի արվեստի թանգարանից դուրս:Քանդակը բաղկացած է երեք շարքից՝ 24 վիկտորիանական լամպի սյուներից, որոնք ցույց են տրվում թանգարանի մուտքից հեռու։

Բերդենի վերջին ավարտված նախագիծը` աշխատանքային դիրիժաբլը, որը թռչում է կատարյալ շրջաններով, որը կոչվում է Ode to Santos Dumont ի պատիվ բրազիլացի ռահվիրա օդաչուի, ներկայացվել է Լոս Անջելեսից դուրս գտնվող Գագոսյան պատկերասրահի մասնավոր միջոցառման ժամանակ նրա մահից կարճ ժամանակ առաջ և ավելի ուշ տեղադրվել որպես հարգանքի տուրք Լոս Անջելեսի շրջանի արվեստի թանգարանում :Նաև, Նոր թանգարանը որոշեց, որ Երկվորյակ Քվազի-Իրավական երկնաքերերը (2013)՝ 1մ բարձրությամբ երկու աշտարակները, որոնք ստեղծվել են Բերդենի թանգարանի հետահայաց ցուցադրության համար, մի քանի ամիս մնալով հաստատության տանիքին՝ հարգանքի տուրք մատուցելու համար:Մահվան պահին Բերդենը նաև աշխատում էր ջրաղացի վրա, որը գտնվում էր Ֆրենկ Գերիի դեռևս չավարտված ալյումինե աշտարակի կողքին Լումա Առլում, որն ավարտվեց 2021 թվականին։ Բերդենի գործն անավարտ մնաց նաև նրա մահվան ժամանակ։

## Ցուցահանդեսներ
2013-ին Նոր թանգարանը ներկայացրեց «Քրիս Բերդեն. Ծայրահեղ միջոցները»՝ Բերդենի աշխատանքների ընդարձակ ներկայացումը, որը նշանավորեց նկարչի առաջին Նյու Յորքի հարցմամբ և նրա առաջին խոշոր ցուցահանդեսը Միացյալ Նահանգներում ավելի քան քսանհինգ տարվա ընթացքում։ Բերդենը նաև մեծ հետահայաց ցուցադրություններ է ունեցել Նյուպորտ Հարբոր արվեստի թանգարանում, Նյուպորտ Բիչ, Կալիֆորնիա (1988), և Կիրառական արվեստի թանգարանում, Վիեննա (1996)։ Այլ անհատական ցուցահանդեսներ ներառում են «14 Մագնոլիան կրկնապատկվում է» Հարավային Լոնդոնի պատկերասրահում, Լոնդոն (2006 թ.);  «Քրիս Բերդեն» Գեյթսհեդի Ժամանակակից արվեստի Բալթյան կենտրոնում (2002)  և «Ուժի աշտարակը» ժամանակակից Լյուդվիգ Արվեստի հիմնադրամ թանգարանում, Վիեննա (2002)։ 1999 թվականին Բերդենի գործերը ցուցադրվել են Վենետիկի 48-րդ բիենալեում և Լոնդոնի Թեյթ պատկերասրահում  ամռանը 2008 թվականին, Բերդենի 20 մ բարձրության երկնաքերը՝ պատրաստված մեկ միլիոն մոնտաժող մասերից, *«Ինչ տվեց ինձ հայրս»* վերնագրով, տեղադրվեց Նյու Յորք քաղաքի Ռոքֆելլեր կենտրոնի դիմաց։

## Հավաքածուներ
Բերդենի աշխատանքը ներկայացված է նշանավոր թանգարանային հավաքածուներում, ինչպիսիք են Լոս Անջելեսի շրջանի արվեստի թանգարանը և Լոս Անջելեսի Ժամանակակից արվեստի թանգարանը, Ուիթնիի ամերիկյան արվեստի թանգարանը և Ժամանակակից արվեստի թանգարանը, Նյու Յորքի  Թեյթ պատկերասրահը, Լոնդոնի Միդլհայմ թանգարանը,Անտվերպ,Բելգիա, Ինհոտիմ ժամանակակից արվեստի կենտրոնը,Բրազիլիա, 21-րդ դարի ժամանակակից արվեստի թանգարանը, Կանազավա, Ճապոնիա և Չիկագոյի Ժամանակակից արվեստի թանգարանը, և այլն։

## Արվեստի շուկա
Բերդենը ներկայացնում էր Գագոսյան պատկերասրահը 1991 թվականից մինչև իր մահը։2009 թվականին Գագոսյան պատկերասրահը կնքել էր 3 միլիոն դոլարի ոսկյա աղյուսներ Բերդենի *«Մեկ տոննա»* ստեղծագործության համար, *Մեկ կիլոգրամ* սառեցվել էր, երբ պարզվեց, որ աղյուսները ձեռք են բերվել Հյուսթոնում գտնվող ընկերությունից, որը պատկանում էր ֆինանսիստ Ալեն Սթենֆորդին, ով հետագայում մեղադրվեց ԱՄՆ արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողովի կողմից և դատապարտվել 110 տարվա ազատազրկման՝ 20 տարվա ընթացքում ավելի քան 7 միլիարդ դոլար ներդրողներին խաբելու համար՝ ամերիկյան պատմության մեջ ամենամեծ Պոնզի սխեմաներից մեկում։ Պատկերասրահի ոսկին սառեցվել է, մինչդեռ Արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողովը  հետաքննում է Սթենֆորդը, և «*Մեկ տոննա և Մեկ կիլոգրամը»*  չի կարող տեղադրվել մինչև ոսկու ձուլակտորը չթողարկվի։

## Ժողովրդական մշակույթում
Դեյվիդ Բոուիի 1977 թվականի «Ջո Առյուծ» երգը ոգեշնչված է Բարդենի 1974 թվականի *«Տրանսֆիքս»*երգից, որտեղ Բերդենը խաչել է իրեն ֆոլկսվագեն-բիթլի տանիքին։ Լաուրին Անդերսոնը 1977 թվականի իր երգը վերնագրել է «Փամփուշտը չէ, որ սպանում է քեզ, այլ փոսը (Քրիս Բարդենի համար)»:Բերդենը հիշատակվել է նաև Ջեֆ Լինդսիի «Դեքսթեր դիզայն» գրքում և Նորման Մեյլերի «Գրաֆիտիի հավատը» գրքում։

Դեյվիդ Հերնանդեսի « Դատապարտվածը (1975)» բանաստեղծությունը իր 2011 թվականի «*Գլուխկոտրուկ»* ժողովածուում նկարագրում է Չիկագոյում  համանուն «Բերդեն » ինստալյացիան։ Բանաստեղծ Ջեյսոն Շնայդերմանի 2020 թվականի «*Ինձ ամուր պահիր»* ժողովածուում Բերդենի վերաբերյալ մի դրվագ կա։

## Անձնական կյանք
Բերդենն ամուսնացած էր մուլտիմեդիա նկարչուհի Նենսի Ռուբինսի հետ։  Նա ապրել և աշխատել է Կալիֆորնիայի Լոս Անջելես քաղաքում։ Նրա ստուդիան գտնվում էր Տոպանգա կիրճում։1967-1976 թվականներին Բերդենն ամուսնացած է եղել Բարբարա Բուրդենի հետ, ով վավերագրել և մասնակցել է նրա վաղ շրջանի մի քանի ստեղծագործություններին։

Բերդենը մահացել է 2015 թվականի մայիսի 10-ին՝ մելանոմա ախտորոշվելուց 18 ամիս անց  69 տարեկան հասակում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Google Arts & Culture - Chris Burden
* ''Chris Burden'' by Robert Horvitz – detailed overview and analysis of Burden's early work, published in the May 1976 issue of ''Artforum'' magazine
* 1996 review of Burden's MAK retrospective
* Ghost Ship 
* UbuWeb Film & Video: Chris Burden
* A feature article on Burden in the June 2008 issue of ''Men's Vogue''
* "Poetic, Model: A New Criticism Of Chris Burden via Evil Monito Magazine"
* Chris Burden in the Mediateca Media Art Space
* Photos of Chris Burden's ''Urban Light'' near the Los Angeles County Museum of Art, Los Angeles, CA – free to use for non-commercial purposes 

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի արվեստագետներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացիներ
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ԲՊՀ հոդվածներ 2023
Կատեգորիա:Ամերիկացի ժամանակակից արվեստագետներ
Կատեգորիա:Հեռուստատեսային պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի քանդակագործներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի լուսանկարիչներ