Հայերը Լիոնում

[մինի|[Սուրբ Հակոբ եկեղեցի (Լիոն)|Սուրբ Հակոբ եկեղեցի, Լիոն]]
**Հայերը Լիոնում**, ֆրանսահայ հասարակության մի մասը, որ բնակվում է երկրի կենտրոնում գտնվող Լիոն քաղաքում և դրա շրջակայքում՝ Ռոն-Ալպյան շրջան։ 21-րդ դարի սկզբին ընդհանուր քանակն անցնում էր 100 հազարից, գործում էր Արևմտյան Եվրոպայի հայրապետական պատվիրակության Լիոնի շրջան-թեմը։

## Պատմություն
Լիոնում հաստատված առաջին հայը պոլսեցի Ռաֆայել Արամ Տեր-Զաքարյանն էր, որը 1877 թվականին հիմնել է մետաքսե գործվածքեղենի գործարան: Մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը Լիոնում բնակվել են սակավաթիվ հայեր: Պատերազմի ավարտից հետո, ֆրանսիական և հունական կառավարությունների միջև կայացած համաձայնությամբ, Սալոնիկում ապաստանած տասնյակ հայ զինվորներ փոխադրվել են Ֆրանսիա, որոնցից 17-ը հաստատվել է Լիոնում: 1923 թվականին լիոնահայության թիվը հասել է 60-ի: 1923-1924 թվականներին գաղութը ստվարացել է, երբ այստեղ են ապաստանել Արևմտյան Հայաստանից և Կիլիկիայից տեղահանված բազմաթիվ հայեր: Նրանց մեծ մասը բանվորություն է արել մեքենաշինական, մետաղագործական, վագոնաշինական, ներկարարական գործարաններում: Ոմանք հաջողության են հասել գործվածքեղենի, սննդի արտադրության, ինչպես նաև առևտրի, շինարարության բնագավառներում (Տիար Սրմաքեշյան, Խայիկյան եղբայրներ, Կ. Հակոբյան, Ճ. Պահատուրյան, Ն. Բուլուկյան և ուրիշներ): 1924 թվականին Լիոնում բնակվում էր մոտ 500 հայ: Գաղութի կազմավորման առաջին տարիներին Ստեփան Կարապետ Օղլուի նախաձեռնությամբ ստեղծվել է Ազգային միություն, որը ճանաչվել է ֆրանսիական կառավարության կողմից և կազմակերպել համայնքի կյանքը: Միության վարչությունը (նախագահներ են եղել Սերովբե Փափազյանը, Ալեքսանդր Կյուլպենկյանը, Անդրանիկ Օպոզյանը, Ճիբրայիլ Պահատուրյանը, Նապոլեոն Բուլուկյանը, Հրանտ Թադևոսյանը, 1996 թվականից՝ Ռոպեր Տոնիկյան, պատվավոր նախագահ՝ Սեպուհ Սարյան) վարձակալել է ընդարձակ հողամաս հայ ընտանիքների համար, կառուցել մատուռ (1936 թվականին օծվել է սուրբ Աստվածածին անունով), որին կից գործում է մեկօրյա Հայկազյան վարժարանը (1936 թվականից):

1920-ական թվականներին Լիոնում կազմակերպվել են հայրենակցական, բարեգործական, մշակութային միություններ՝ «Մասիս» մշակութային և բարեսիրական միությունը, Տիկնանց Կարմիր խաչը, Կապույտ խաչը, Աֆիոնի, Խարբերդի, Բալուի, Հաճընի հայրենակցական միությունները, Դատեմի Փերչենճ գյուղի ուսումնական ընկերակցությունը, Մարաշի, Սեբաստիայի, Զմյուռնիայի, Մերձավոր Արևելքի որբերի ընկերակցությունը, Նալլու խանի, Պոլուի և Շրջակայից երկսեռ երիտասարդաց միությունը, Մալարիայի կրթասիրացը: Գործել են ազգային կուսակցությունների տեղական կազմակերպությունները: 1929 թվականին կարիքավոր ընտանիքներին օգնելու նպատակով կազմվել է աղքատախնամ մարմինը (նախագահ՝ Անանիա վարդապետ Հաբելյան): Մինչև 1939 թվական գործել է ՀՕԿ-ի Լիոնի մասնաճյուղը, 1928 թվականից՝ ՀԲԸՄ-ի, հետագայում՝ նաև Ֆրանսահայ մշակութային միության Լիոնի մասնաճյուղերը: 1928 թվականին ստեղծվել է Կրթական մարմինը, որի նախաձեռնությամբ ֆրանսիական դպրոցներում դասավանդվել է հայոց լեզու և պատմություն: 1932 թվականին Ազգային միության գլխավորությամբ, Հայ մայրերի միության օժանդակությամբ Լիոնում գործել են հինգ մեկօրյա մանկապարտեզներ, կազմակերպվել հայերենի գիշերային դասընթացներ:

Լիոնի հայերը մասնակցել են ֆաշիզմի դեմ ծավալված ֆրանսիական ժողովրդի ազատագրական պայքարին (1939-1945): Լիոնում էր Հայ ազգային ճակատի կենտրոնատեղին: Շրջանի ղեկավարներն էին Սիրակ Բաղդասարյանը, Մելքոն Գեղունին, Վահրիճ Կեռքչյանը, Նապոլեոն Բուլուկյանը, Աբո ու Հերմոնե Աբոյանները և ուրիշներ: Քաղաքի ազատագրության համար մղված մարտերին մասնակցել է ավելի քան 500 հայ:

1954 թվականին Եկեղեցաշեն հանձնախմբի նախաձեռնությամբ (նախագահ՝ Կարպիս Ճնկտրյան), Շինարար տիկնանց հանձնախմբի (նախագահ՝ Մ. Չազրյան) և Հայաստանյայց եկեղեցու երիտասարդական միության գործակցությամբ, Կարապետ Հակոբյանի նյութական օժանդակությամբ Լիոնում կառուցվել է սուրբ Հակոբ եկեղեցին (օծվել է 1963 թվականին):

Լիոնում կան նաև հայ կաթոլիկ և ավետարանական համայնքներ: 1977 թվականին կազմակերպվել է Լիոնահայ տիկնանց միությունը, որը կազմակերպում է դասախոսություններ, մշակութային միջոցառումներ, նյութապես օգնում կարիքավոր հայրենակիցներին, ունի իր մատենադարանը (կրում է Սերովբե արքեպիսկոպոս Մանուկյանի անունը): Համայնքում գործում են նաև Հայ դատի պաշտպանության կոմիտեն, «Երկիր և մշակույթ» կազմակերպությունը, «Նապոլեոն և Լիա Բուլուկյան» հիմնադրամը, «Լիոն֊Երևան» համագործակցական ընկերությունը, Մարգարյան-Փափազյան ամենօրյա վարժարանը, «Կոմիտաս» երգչախումբը, «Սպիտակ» գործիքային համույթը (1989 թվականից): Լիոնի համալսարանում կազմակերպվել են հայերենի դասընթացներ: Քաղաքի փողոցներից մեկը կոչվում է Հայաստան: Գործում է հայկական ռադիոժամ:

Լիոնում լույս են տեսել հայերեն (նաև ֆրանսերեն) մի շարք պարբերականներ, որոնք տպագրվել են «Եփրատ» տպարանում: Դրանցից են՝ «Լիոնահայ ուղեցույց-տարեցույց» (1931), «Շարժում» (1932), «Հայ մայրերու տարեցույց» (1933), «Շարժում» (1934), «Ակոս» (1936-1937), «Աքլոր» (1936-1937), «Նորաշեն» (1936), «Հայ երիտասարդ» (1943-1944), «Լույս» (1963-1965), «Մորենի» (1976-1979), «սուրբ Հակոբ» (1982-1990), «Կայծեր» և այլն: Ներկայումս Հայ դատի պաշտպանության կոմիտեն հրատարակում է «Ֆրանսարմենի» ամսագիրը, հայ ավետարանական համայնքը՝ «Բանբեր» կրոնական ամսաթերթը:

## Լիոնի շրջակայք
[մինի|[Սուրբ Նշան եկեղեցի (Շարվյո Շավանյո)|սուրբ Նշան եկեղեցի, Շարվյո Շավանյո]]
Գրենոբլում հայերը բնակություն են հաստատել 1920-ական թվականներին: Ներկայումս քաղաքում բնակվում է շուրջ 2 հազար հայ՝ գործարարներ, ձեռնարկատերեր, արհեստավորներ: Համայնքը ղեկավարում է Ազգային միությունը (նախագահ՝ Խաչատուր Անտոնյան): 1977 թվականին Ժ. Մարանճյանի նախաձեռնությամբ հիմնվել է Հայկական ակումբը (գործել է գեղանկարիչ Գառզուի հովանավորությամբ): Հայերի հասարակական-քաղաքական, մշակութային կյանքը կազմակերպում են ՀՀԴ տեղական կազմակերպությունը (1928 թվականից), Հայ մշակույթի տունը (ունի թատերախումբ, պարախումբ, լարային գործիքների համույթ, ռեգբիի խմբակ, հրատարակում է «Ազադ մագազին» եռամսյա պատկերազարդ հանդեսը, կազմակերպում հայերենի դասընթացներ), ՀԲԸՄ, ՀՀԴ Նոր սերունդ երիտասարդական միության, Ֆրանսահայ Կապույտ խաչի, Հայ նախկին ռազմիկների միության Գրենոբլի մասնաճյուղերը, 1990 թվականից՝ Հայաստանի հետ տնտեսական և մշակութային համագործակցության կազմակերպությունը: Քաղաքի փողոցներից մեկը կոչվում է Հայաստան: 1997 թվականի ապրիլին, Հայոց ցեղասպանության 82-րդ տարեդարձի նախօրեին, Գրենոբլում բացվել է տեղի հայ համայնքի պատմությունը ներկայացնող ցուցահանդես:

Դեսին-Շարպյոյում բնակվում է շուրջ 2,5 հազար հայ: Գործում են սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (կառուցվել է 1946 թվականին), ազգային կուսակցությունների տեղական կազմակերպությունները, Տարոն-Տուրուբերանի, Խարբերդի, Վասպուրականի, Սեբաստիայի հայրենակցական միությունների, ՀԲԸՄ-ի, Ֆրանսահայ Կապույտ խաչի, Ֆրանսահայ երիտասարդական միության, Հայ նախկին ռազմիկների միության (1947 թվականից) մասնաճյուղերը, շաբաթօրյա վարժարաններ, Դեսինի ընդհանուր հայկական միությունը (ունի ֆուտբոլի թիմ): 1932-ին ՀՀԴ նախաձեռնությամբ կառուցվել է Հայ մշակույթի տունը, որտեղ գործում են Հայկական ոաումնասիրության, վավերագրության և տեղեկատվության կենտրոնը (1982 թվականից), դպրոց, գրադարան: Հայ բողոքականներն ունեն եկեղեցի, շաբաթօրյա վարժարան, կազմակերպում են երիտասարդական ճամբարներ: Դեսինում է գտնվում «Ռադիո Արմենիի» շրջանային կայանը: Հայոց ցեղասպանության 50-րդ տարեդարձի առթիվ հայկական եկեղեցուն կից փողոցը անվանվել է Ապրիլի 24, 1915:

Շարվյո Շավանյո և Պոնտ դը Շերյի քաղաքներում հայերը հաստատվել են 1918-1920-ական թվականներին: Նրանց մեծ մասը գաղթել է Սեբաստիայից, Մարաշից, Մալաթիայից, Բուրսայից, Խարբերդից: 1926 թվականին Խաչիկ Ղարիբյանի, Բյուզանդ Պըթկըճյանի, Նշան Դարբինյանի նախաձեռնությամբ ստեղծվել է Ազգային միությունը, որը կազմակերպում է համայնքի կյանքը: 1980 թվականին Պահատուրյան ընտանիքի նյութական օժանդակությամբ այստեղ կառուցվել է սուրբ Նշան եկեղեցին (ճարտարապետ՝ Պիեռ Մումճյան), որն ունի իր վարչական խորհուրդը: Գործում են Հայ մշակույթի տունը և համայնքի կյանքին առնչվող տարբեր հանձնաժողովներ (կրոնական, մշակութային ևն): Շարվիեում կա Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակի փողոց, որտեղ կանգնեցված է հուշարձան:
[մինի|[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Դեսին-Շարպյո)|սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, Դեսին-Շարպյո]]
Ռոման և Բոտ դը Պեաժ քաղաքներում ապրում է շուրջ 1000 հայ: Գործում է սուրբ Նիկողայոս եկեղեցին: 1965 թվականին ստեղծվել է Ռոման և Բուր դը Պեաժ քաղաքների «Բարեկամության խորհուրդը» (հովանավորում է հայերենի դասընթացները): 1988 թվականին հայ գործարարներ Ստեփան Կելյանի և Ալեն Մանուկյանի նյութական օժանդակությամբ կառուցվել է «Սևան» մշակութային կենտրոնը (ճարտարապետ՝ Ժան-Հակոբ Քեփենեկյան), որտեղ գործում է շաբաթօրյա դպրոց: Ռոմանում հայտնի անուն է կոնսերվատորիայի տնօրեն, կոմպոզիտոր, գործիքային համույթի ղեկավար Ալեքսանդր Սիրանոսյանը: Նա «Սերենադ» երիտասարդական նվագախմբի ստեղծողն ու հովանավորն է Երևանում: Ա. Սիրանոսյանը բազմիցս ելույթներ է ունեցել Երևանում:

Սեն Շամոնում բնակվում է շուրջ 1000 հայ: 1950-ական թվականներին Ժան Գրիգորյանի և Մ. Այանյանի նախաձեռնությամբ ստեղծվել է «Սեն Շամոնի հայկական համայնք» միությունը: Գործում են ՀՀԴ տեղական կազմակերպությունը, ՀԲԸՄ-ի, Հայ դատի պաշտպանության կոմիտեի մասնաճյուղերը, սուրբ Ներսես Շնորհալի կաթոլիկ եկեղեցին, 1985 թվականից՝ Հայ մշակույթի կենտրոնը (նախագահ՝ Օղիլ Գիզիրյան, 1996): Քաղաքում կանգնեցված է խաչքար:

Սենտ Էտիենում հայերը հաստատվել են 1922-1926 թվականին. գաղթել են Խարբերդից, Տարոնից: Ներկայումս քաղաքում բնակվում է շուրջ 250 հայ ընտանիք: Համայնքի կյանքը կազմակերպելու նպատակով 1920-ական թվականների կեսին ստեղծվել է Ազգային միությունը: 1981 թվականին Սիրարփի Թովմասյանի նյութական օժանդակությամբ կառուցվել է սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին: Գործում են ՀՀԴ տեղական կազմակերպությունը, Հայ դատի պաշտպանության կոմիտեի, ՀԲԸՄ-ի, ՀՀԴ-Նոր սերունդ երիտասարդական միության, Հայ սփյուռքի հետազոտության կենտրոնի մասնաճյուղերը, Տարոն-Տուրուբերանի հայրենակցական միությունը: Կա համայնքային կենտրոն, որին կից՝ շաբաթօրյա վարժարան: 1988 թվականից քաղաքի հրապարակներից մեկը կոչվում է Հայաստան, որտեղ կանգնեցված է խաչքար-հուշարձան:

Վիենում հայերը հաստատվել են 1920-ական թվականներին: Ներկայումս քաղաքում բնակվում է շուրջ 2,5 հազար հայ: Համայնքը ղեկավարում է ծխական խորհուրդը: 1980-ական թվականներին կառուցվել է Հայ մշակույթի տունը: Գործում են հայ ազգային կուսակցությունների տեղական կազմակերպությունները, ՀԲԸՄ-ի, ՀՄԸՄ-ի, ՀՄՄ-ի, Ֆրանսահայ Կապույտ խաչի մասնաճյուղերը, Խարբերղի, Մալաթիայի, Տարոն-Տուրուբերանի, Վանի, Մարաշի հայրենակցական միությունները, հայկական երկսեռ երգչախումբը (ղեկավար՝ Հովհաննես Պերպերյան), «Գորիս» պարախումբը (1991 թվականից): Կապույտ խաչի (1929 թվականից) և ՀԲԸՄ-ի (1971 թվականից) հովանավորությամբ գործում են մեկօրյա վարժարաններ: Կա հուշարձան՝ նվիրված Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին: Քույրացած է ՀՀ Գորիս քաղաքի հետ:

Վիլլեորբանում բնակվում է շուրջ 3,5 հազար հայ: 1988 թվականին քաղաքապետի հայկական հարցերով խորհրդական Ժան Գրիգորյանի նախաձեռնությամբ բացվել է Հայ մշակույթի տունը (գործում է ՀՀԴ հովանավորությամբ): Նախկին քաղաքապեւո Շառլ Էդնյուն մեծ ջանքեր է գործադրել Եվրախորհրդարանում Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչելու համար: Քաղաքի փողոցներից մեկը կոչվում է Հայաստան: Քույրացած է ՀՀ Աբովյան քաղաքի հետ:

լ
Կատեգորիա:Լիոն