Մարիանո Խոսե դե Լառա

**Մարիանո Խոսե դե Լառա ի Սանչես դե Կաստրո** (իսպաներեն՝  Mariano José de Larra. ), իսպանացի ռոմանտիկ գրող և լրագրող, ով առավել հայտնի է իր բազմաթիվ էսսեներով և տխրահռչակ ինքնասպանությամբ։ Իր ստեղծագործություններում հաճախ ծաղրի է ենթարկել և քննադատել 19-րդ դարի իսպանական հասարակության արատները՝ կենտրոնանալով ինչպես իր ժամանակի քաղաքականության, այնպես էլ սովորույթների վրա:

Լառան հասցրեց իրեն դրսևորել որպես 19-րդ դարի  մեծ արձակագիր։ Նա գրում էր  չափազանց արագ՝ գրաքննության ենթարկվելու մշտական վախը սրտում, թեև նրա գործերում շտապողականության որևէ նշան չի նկատվում։ Նրա քաղաքական բնազդը, գաղափարների առատությունը և պարտավորեցնող, հուժկու ոճը, թերևս, նրան կշնորհեին առաջնային պաշտոններից մեկը Իսպանիայում: 1901 թվականին մի շարք իսպանացի անվանի գրողներ, ներառյալ Միգել դե Ունամունոն և Պիո Բարոխան, ծաղիկներ խոնարհեցին նրա գերեզմանին՝ հարգանքի տուրք մատուցելով նրա վաստակին ու ազդեցությանը:

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1809 թվականի մարտի 24-ին Մադրիդում: Հայրը՝ Մարիանո դե Լառա ի Լանխելոտը, ֆրանսիական բանակում գնդի բժիշկ էր  և 1812 թվականին, որպես *աֆրանսեսադո* (ֆրանսամոլ), ստիպված էր իր ընտանիքով հեռանալ թերակղզուց։ Ապագա գրողը 1817 թվականին եկավ Իսպանիա՝ ավելի քիչ իսպաներեն իմանալով, քան ֆրանսերեն։ Նրա բնավորությունը անկազմակերպ էր, կրթությունը՝ անկատար, և բժշկի կամ իրավաբանի պաշտոն ստանալու ապարդյուն փորձերից հետո նա քսան տարեկանում ընտրեց անխոհեմ ամուսնությունը, խզեց կապերը հարազատների հետ և դարձավ լրագրող։

1829 թվականի օգոստոսի 13-ին Լառան ամուսնացավ Ժոզեֆա Վետորետ Վելասկոյի հետ։ Նրանք ունեցան որդի և երկու կրտսեր դուստր, սակայն նրանց ամուսնությունը հարթ չանցավ։ Լառան բացահայտեց, որ իր երրորդ երեխան, ով հետագայում տխրահռչակվեց որպես Ամադեուս թագավորի սիրուհի, իրենը չէր: Բացահայտելով կնոջ անհավատարմությունը՝ Լառան կարճ ժամանակ անց բաժանվեց նրանից:

1831 թվականի ապրիլի 27-ին նա  Սկրիբի և Դիուլաֆոյի երկու ստեղծագործությունների հիման վրա գրեց իր առաջին պիեսը՝ *No más mostrador-ը:*  1834 թվականի սեպտեմբերի 24-ին էլ ամբողջացրեց հաջորդ՝ *Macías* պիեսը, որը հիմնված է իր *El doncel de don Enrique el Doliente* պատմավեպի վրա:

1833 թվականին Լառան Խուան Գրիմալդիի համար թարգմանել է ֆրանսիական թատերական պիեսներ, գրել է նաև իր սեփականը։ Այդ տարին ճակատագրական էր, քանի որ նա ծանոթացավ և հարաբերությունների մեջ մտավ ամուսնացած մի կնոջ՝ Դոլորես Արմիխոյի հետ, ով արդեն որդի ուներ։ 

Թատերգություն և վեպ գրելը հետաքրքիր էր, գրավիչ, բայց Լառան իր էությամբ առավելապես լրագրող էր, և Ֆերդինանդ VII- ի մահից հետո մամուլի որոշ չափով ավելացած ազատությունը նրա խայթող տաղանդին ավելի լայն ասպարեզ ընձեռեց: Նա արդեն հայտնի էր *Խուան Պերես դե Մունգուիա* և *Ֆիգարո* կեղծանուններով, որոնք օգտագործում էր համապատասխանաբար *El Pobrecito Hablador* և *La Revista Española-* պարբերականներում: Մադրիդը ծիծաղեց նրա մռայլ հումորի վրա. Նախարարները վախենում էին նրա գրչից և ջանասիրաբար սիրաշահում էին նրան: Լառան պաշտպանեց լիբերալիզմը կարլիստական ապստամբության ժամանակ, ընտրվեց Ավիլայի պատգամավոր, և թվում էր, թե նրան մեծ կարիերա է սպասվում, բայց ռազմական *pronunciamientos-* ի դարաշրջանը խափանեց նրա անձնական հեռանկարներն ու հայրենասիրական ծրագրերի իրագործումը:

Հասարակությունից և քաղաքականությունից նրա  հիասթափությունը, գումարվելով Դոլորես Արմիխոյի հետ հարաբերությունների ավարտից առաջացած ցավին, ազդեց նրա ստեղծագործության վրա, որը դարձավ հոռետեսական և ստացավ ավելի մռայլ երանգ։

1837 թվականի փետրվարի 13-ին Դոլորես Արմիխոն իր քրոջ ուղեկցությամբ այցելեց Լառային՝ տեղեկացնելու նրան, որ իրենց երկուսի միջև հարաբերությունները վերսկսելու հնարավորություն չկա: Երկու կանայք հազիվ էին դուրս եկել տնից, երբ գրողը ինքնասպան եղավ՝ հրազենից կրակելով ինքն իր վրա։

## Ազդեցություն
* Լառայի որոշ արտահայտություններ, ինչպիսիք են *Vuelva usted mañana* (վերադառնալ վաղը) կամ *Escribir en España es llorar* (Իսպանիայում գրելը նշանակում է լաց լինել), դեռևս կիրառվում են ներկայիս արատները նշավակելու համար:
* Սահմանվել է *Պրեմիո Մարիանո Խոսե դե Լառա*  մրցանակ, որով պարգևատրվում են իսպանացի երիտասարդ տաղանդավոր լրագրողները:
* Մադրիդի ռոմանտիզմի ազգային թանգարանում տեղ են գտել Մարիանո Խոսե դե Լառային վերաբերող իրեր։
* Նրան հաճախակի են հիշատակում, անդրադառնում իսպանացի գրողները, այդ թվում՝ Ֆրանցիսկո Ումբրալը ( *Larra, anatomía de un dandy*, 1965), Ֆրանցիսկո Նիևան ( *Sombra y quimera de Larra*, 1976), Անտոնիո Բուերո Վալեխոն ( *La detonación*, 1977), Խուան Էդուարդո Սունիգան (*Flores de plomo*, Alfaguara, 1999), Նինո Կևեդոն (*Lunes de carnaval. Las últimas horas de Larra*):

## Երկեր
**Obras completas de D. Mariano José de Larra*, Montaner y Simón, Barcelona, obra principal. (1886)
* *Macías*: drama histórico que muestra el amor contrariado por el destino, que lleva a la muerte.
* *El doncel de don Enrique el doliente*: Novela histórica ambientada en la Edad Media, según la costumbre romántica. En ella Larra retoma el tema de su drama *Macías*.
* *El conde Fernán González y la exención de Castilla*, drama histórico ambientado en la independencia del condado de Castilla.

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Adler, Robert L. “Modernization of Spain and the converso in the Work of Mariano José de Larra”. *Hispania* 72.3 (1989), pp. 483-490.
* Alma Amell, Alma. *La preocupación por España en Larra*. Madrid: Pliegos, 1990.
* Behiels, Lieve. «El criterio de la verosimilitud en la crítica literaria de Larra». *Castilla: Boletín del Departamento de Literatura Española* 8 (1984), pp. 25-46.
* Blanquer, Daniel. "Larra: Autopsia de un suicidio". Alcoy: Edición del autor, 1978. [Prólogo de Francisco Umbral]
* Burgos, Carmen de (Colombine). *"Fígaro" (Revelaciones, "Ella" descubierta, Epistolario inédito).* Epílogo por Ramón Gómez de la Serna. Madrid, Imprenta de «Alrededor del Mundo», 1919,
* Cano, Vicente. «Los ensayos de Larra y Alberdi: Paralelos y puntos de contacto estilísticos». En *Studies in Eighteenth-Century Spanish Literature and Romanticism in Honor of John Clarkson Dowling*. Ed. Douglas and Linda Jane Barnette. Newark: Juan de la Cuesta, 1985, pp. 37-47.
* Cedeño, Aristófanes. «Los grandes ideales sociales y la perspectiva histórico-política en los artículos de Larra». *Romance Languages Annual* 7 (1995), PP. 423-429.
* Cedeño, Aristófanes. «Hombre y sociedad en el pensamiento de Larra». *Hispanófila* 123 (1998), pp. 17-29.
* Centeno, Augusto. «La Nochebuena de 1836». *Modern Language Notes* 50 (1935), pp.441-445.
* Escobar, José. «El Pobrecito hablador de Larra, y su intención satírica». *Papeles de Son Armadans* 64 (1972), pp. 5-44.
* Escobar, José. *Los orígenes de la obra de Larra*. Madrid: Editorial Prensa Española, 1973.
* Escobar, José. «Larra durante la ominosa década». *Anales de Literatura Española* 2 (1983), pp. 233-249.
* Escobar, José. «Larra y la revolución burguesa». *Revista de Historia* 10 (Nov. 1987), pp. 55-67.
* Hendrix, William S. “Notes on Jouy’s Influence on Larra”. *Romantic Review* 9 (1920), pp. 37-45.
* Kirkpatrick, Susan. *Larra: El laberinto inextricable de un romántico liberal*. Trad. Marta Eguía. Madrid: Gredos, 1977.

## Արտաքին հղումներ
* 
* Works by or about Mariano José de Larra at the Internet Archive
* 
* Mariano José de Larra in the *Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes*.
* Proyecto Mariano José de Larra en Internet
* Mariano José de Larra: text, concordances and frequency list
* Las obras completas de Mariano José de Larra en la Google Books: Tomo I, Tomo II, Tomo III
*  Búsqueda de textos en Internet Archive
* Miranda de Larra: “Larra no se mató por una mujer, sólo fue la gota que colmó el vaso”

Կատեգորիա:1809 ծնունդներ
Կատեգորիա:1837 մահեր
Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ինքնասպան գրողներ
Կատեգորիա:Իսպանացի գրողներ
Կատեգորիա:Իսպանացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Իսպանացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքական գործիչներ