Դիսոցատիվ խանգարումներ

**Դիսոցիատիվ խանգարումներ (ԴԽ)**, խանգարումների շարք, որոնք բնութագրվում են էական խանգարումներով կամ գիտակցության, հիշողության, ինքնության, հույզերի, ընկալման, մարմնի ներկայացման, շարժումների վերահսկման և վարքի նորմալ ինտեգրման խաթարմամբ։ Դիսոցիատիվ խանգարումները ներառում են ակամա դիսոցիացիա՝ որպես անգիտակցական պաշտպանական մեխանիզմ, որտեղ դիսոցիատիվ խանգարում ունեցող անհատը զգում է տարանջատում այս տարածքներում՝ որպես տրավմատիկ սթրեսից պաշտպանվելու միջոց։ Որոշ դիսոցիատիվ խանգարումներ առաջանում են մեծ հոգեբանական տրավմայի հետևանքով, թեև դեանձնավորում-ապառեալիզացիայի խանգարման առաջացմանը կարող է նախորդել ավելի քիչ ծանր սթրեսը, հոգեակտիվ նյութերի ազդեցությունը կամ առաջանալ առանց որևէ նկատելի խթանի։

Ամերիկյան հոգեբուժական ասոցիացիայի «Հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրության ձեռնարկ»-ի հինգերորդ հրատարակության (DSM-5) մեջ նշված դիսոցիատիվ խանգարումները հետևյալներն են՝

* Դիսոցիատիվ ինքնության խանգարում (ԴԻԽ, նախկինում՝ բազմակի անձնավորության խանգարում). երկու կամ ավելի տարբեր անձնավորության վիճակների հերթափոխում՝ անձնավորության վիճակների միջև հիշողության խանգարումներով։ Ծայրահեղ դեպքերում հիմնական անձնավորությունը տեղյակ չէ մյուս, հերթափոխվող անձնավորությունների մասին. սակայն, այլընտրանքային անձնավորությունները կարող են տեղյակ լինել բոլոր առկա անձնավորությունների մասին։
* Դիսոցիանիվ ամնեզիան (նախկինում հոգեկան ամնեզիա)՝ հիշողության կորուստ, մասնավորապես էպիզոդիկ հիշողության, որը սովորաբար կապված է կամ հանդիսանում է արձագանք դեպի տրավմատիկ կամ լուրջ լարված իրադարձություններ։ Հաճախ համարվում է ամենատարածված դիսոցիանիվ խանգարումը, որը գրանցվել է։ Այս խանգարումը կարող է զարգանալ հանկարծակի կամ աստիճանաբար և տևել վայրկյաններից մինչև տարիներ։ Դիսոցիատիվ ֆուգան նախկինում առանձին կատեգորիա էր, սակայն այժմ դիտարկվում է որպես դիսոցիատիվ ամնեզիայի բնորոշիչ։ Չնայած դրան, դիսոցիատիվ ֆուգա ունեցող շատ հիվանդներ ի վերջո ախտորոշվում են անհատականության դիսոցիատիվ խանգարումով։
* Անանձնականացման-ապիրանելիության խանգարումը մարդու ինքն իրենից կամ շրջակա միջավայրից անջատվածության շրջաններն են, որոնք կարող են ընկալվել որպես անիրական վիճակ (ինքն իրեն վերահսկելու հնարավորության բացակայություն կամ «ինքն իրենից դուրս» գտնվելու զգացողություն), միաժամանակ գիտակցելով, որ սա պարզապես զգացողություն է և ոչ իրականություն։ Անհատները հաճախ ցույց են տալիս քիչ զգացմունքներ, հաղորդում են «մարմնից դուրս» փորձառություններ, շրջակա միջավայրի աղավաղված ընկալումներ (մթագնածություն, անպատկառություն, հարթություն, մշուշոտություն), դժվարանում են զգալ հույզեր, ճանաչել ծանոթ բաներ, ներառյալ՝ իրենց արտացոլանքը հայելու մեջ։ Նրանք կարող են առարկաները տեսնել ավելի մեծ կամ փոքր, քան դրանց իրական չափսն է։ Կարող են կորցնել որոշակի մարմնական զգացողություններ, ինչպես սովը և/կամ ծարավը։ Շատ հիվանդներ այս ախտանիշներն ունեն ամեն օր անընդհատ, մինչդեռ մյուսները վերապրում են այս զգացողությունները առանձին դրվագներով, որոնք տևում են 1 կամ ավելի ժամեր։
* DSM-IV-ում դիսոցիատիվ խանգարումը, որը նախկինում նշվում էր որպես այլ կերպ չսահմանված դիսոցիատիվ խանգարում, բաժանվել է երկու ախտորոշման՝ այլ կերպ նշված դիսոցիատիվ խանգարում և անորոշ դիսոցիատիվ խանգարում։ Այս կատեգորիաները կիրառվում են այնպիսի պաթոլոգիական դիսոցիացիաների համար, որոնք ամբողջությամբ չեն համապատասխանում այլ կոնկրետ դիսոցիատիվ խանգարումների չափանիշներին, կամ երբ ճիշտ կատեգորիան դեռևս որոշված չէ, կամ խանգարումը ժամանակավոր է։ Այլ կերպ նշված դիսոցիատիվ խանգարումը (OSDD) ունի մի քանի տեսակներ, որոնցից OSDD-1-ը գտնվում է դիսոցիատիվ ինքնության խանգարման (ԴԻԽ) սպեկտրում. այն Միջազգային հիվանդությունների դասակարգման (ICD) մեջ հայտնի է որպես մասնակի ԴԻԽ։

ICD-11-ը դիսոցիատիվ խանգարումները ներկայացնում է հետևյալ կերպ

** Դիսոցիատիվ նյարդաբանական ախտանիշների խանգարում
** Դիսոցիատիվ ամնեզիա
** Դիսոցիատիվ ամնեզիա դիսոցիատիվ ֆուգայով
** Տրանսի խանգարում
** Տրանսի և տիրապետման խանգարում (TPD)
** Դիսոցիատիվ ինքնության խանգարում ամբողջական
** Մասնակի դիսոցիատիվ ինքնության խանգարում
** Անանձնականացման-ապիրանելիության խանգարում

## Առաջացման պատճառներ և բուժում
Դիսոցիատիվ խանգարումները հաճախ զարգանում են որպես հոգեբանական տրավման հաղթահարելու միջոց։ Դիսոցիատիվ խանգարումներ ունեցող մարդիկ, որպես կանոն, մանկության շրջանում պարբերաբար ենթարկվել են ֆիզիկական, սեռական կամ հուզական բռնության կամ՝ ավելի հազվադեպ, վախեցնող կամ չափազանց անկանխատեսելի ընտանեկան միջավայրում են ապրել։ Այնուամենայնիվ, դիսոցիատիվ խանգարումների որոշ կատեգորիաներ կարող են ձևավորվել կյանքում ավելի ուշ տեղի ունեցած տրավմաների արդյունքում, որոնք կապված չեն բռնության հետ, ինչպես օրինակ պատերազմը կամ սիրելիի մահը։

Դիսոցիատիվ խանգարումները, հատկապես դիսոցիատիվ ինքնության խանգարումը (ԴԻԽ), չպետք է դիտարկվեն որպես արտառոց կամ գերբնական երևույթ։ Դիսոցիատիվ խանգարումները պետք է ուսումնասիրվեն և բուժվեն այնպես, ինչպես ցանկացած այլ հոգեբանական խանգարում։

### Անհատականության դիսոցիատիվ խանգարում
**Պատճառ․** Անհատականության դիսոցիատիվ խանգարման պատճառը վիճելի է։ Ամենից հաճախ համարվում է, որ այն պայմանավորված է կամ շարունակական մանկական տրավմաներով, որը տեղի է ունենում մինչև վեցից ինը տարեկանը կամ որպես թերապիայի, երևակայության կամ այլ սոցիոգեն գործոնների ոչ միտումնավոր արդյունք։

**Բուժում․** Երկարատև հոգեթերապիան նպատակ ունի բարելավել հիվանդի կյանքի որակը։ Հոգեթերապիան հաճախ ներառում է հիպնոթերապիա (օգնելու համար հիվանդին հիշել և հաղթահարել տրավման), ստեղծագործական արվեստի թերապիա (օգտագործելով ստեղծագործական գործընթացը՝ օգնելու նրանց, ովքեր չեն կարողանում արտահայտել իրենց մտքերը), ճանաչողական թերապիա (զրուցային թերապիա՝ անառողջ և բացասական հավատալիքները կամ վարքագծերը ճանաչելու համար) և դեղորայք (հակադեպրեսանտներ, հակաանհանգստության դեղեր կամ հանգստացնող միջոցներ)։

Այս դեղամիջոցները կարող են օգնել վերահսկելու ԴԻԽի և այլ դիսոցիատիվ խանգարումների ուղեկցող ախտանիշները, սակայն այս պահի դրությամբ հատուկ դիսոցիատիվ խանգարումները բուժող դեղամիջոցներ դեռևս չկան։

### Դիսոցիատիվ ամնեզիա
**Պատճառ․** Հոգեբանական տրավմա․ թեև երեխաների նկատմամբ բռնության պատմությունը տարածված է հիվանդների մոտ, դա միանշանակ գործոն չէ որոշելու համար, թե արդյոք մարդը կզարգացնի դիսոցիատիվ ամնեզիա թե ոչ։

**Բուժում․** Հոգեթերապիայի խորհրդատվություն կամ հոգեսոցիալական թերապիա, որը ներառում է խանգարման և հարակից խնդիրների մասին հոգեկան առողջության մասնագետի հետ խոսելը։ Պենտոտալ դեղամիջոցը երբեմն կարող է օգնել վերականգնել հիշողությունները։ Դիսոցիատիվ ամնեզիայի դեպքի տևողությունը կարող է լինել մի քանի րոպեից մինչև մի քանի տարի։ Եթե դեպքը կապված է տրավմատիկ իրադարձության հետ, ամնեզիան կարող է վերանալ, երբ անձը դուրս է բերվում տրավմատիկ իրավիճակից։

### Անանձնականացման-ապիրանելիության խանգարում
**Պատճառ․** Չնայած դիսոցիատիվ այլ խանգարումներից այնքան մեծ կապ չունի, անանձնականացման-ապիրանելիության խանգարման (DPD) և մանկության տրավմայի, հատկապես հուզական բռնության կամ անտեսման միջև գոյություն ունի համակցություն։ Այն նաև կարող է առաջանալ նաև այլ սթրեսային գործոններից, ինչպիսիք են սիրելիի անսպասելի մահը։

**Բուժում:** Նույն բուժումն է, ինչ դիսոցիատիվ ամնեզիայի դեպքում։ Անհատականացում-ապառեալիզացիայի խանգարման դրվագը կարող է տևել մի քանի վայրկյան կամ շարունակվել մի քանի տարի։

## Նյարդաբանություն
### Ուղեղի գործունեության տարբերությունները
Դիսոցիատիվ խանգարումները բնորոշվում են ուղեղի տարբեր հատվածների, այդ թվում՝ ստորին գագաթային բլթի, նախաճակատային կեղևի և լիմբիական համակարգի ակտիվացման հստակ տարբերություններով։

Դիսոցիատիվ խանգարումներ ունեցող անձանց մոտ նախաճակատային կեղևի ակտիվության մակարդակը ավելի բարձր է, իսկ լիմբիական համակարգը՝ ավելի ընկճված, համեմատած առողջ վերահսկիչ համակարգի հետ։ Կորտիկոլիմբիական համակարգի ընկճման բարձր մակարդակը կապված է հատուկ դիսոցիատիվ ախտանիշների, օրինակ՝ ապանձնականացման և ապիրականացման հետ։ Այս ախտանիշների գործառույթը համարվում է ինքնապաշտպանական մեխանիզմ, որը կիրառվում է ծայրահեղ սպառնացող կամ տրավմատիկ իրադարձությունների ժամանակ։ Լիմբիական համակարգի, մասնավորապես նշաձև մարմնի կառուցվածքների ընկճման միջոցով ուղեղը կարողանում է նվազեցնել գերգրգռվածության ծայրահեղ մակարդակները։ Տրամադրության հետ կապված հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման (PTSD) դիսոցիատիվ ենթատիպում նկատվում է ինչպես զգացմունքների չափից դուրս վերահսկողություն լիմբիկ կառուցվածքների ճնշման միջոցով, այնպես էլ զգացմունքների անբավարար վերահսկողություն՝ միջին նախաճակատային կեղևի գերտրասնածավալ ակտիվության դեպքում։ Միջին նախաճակատային կեղևի ակտիվության բարձրացումը կապվում է ոչ դիսոցիատիվ ախտանիշների, օրինակ՝ վերափորձառության և գերգրգռվածության հետ։

### Ուղեղի կառուցվածքների ծավալների տարբերությունները
Ուղեղի որոշ հատվածների ծավալում նկատվում են նշանակալի տարբերություններ, օրինակ՝ կորտիկալ և ենթակորտիկալ կառուցվածքների նվազեցված ծավալ բրգաձև նեյրոնում և նշաձև մարմնում։ Նշաձև մարմնի նվազած ծավալը կարող է բացատրել էմոցիոնալ ռեակտիվության նվազումը, որը դիտարկվում է դիսոցիացիայի ընթացքում։ Բրգաձև նեյրոնը կապված է ուսուցման և հիշողության ձևավորման հետ, և նրա նվազած ծավալը կապվում է հիշողության խանգարումներով այն անձանց մոտ, ովքեր ունեն ԴԻԽ և ՀՏՍԽ։ Ուղեղի պատկերավորման հետազոտությունները, որոնք ցույց են տալիս բրգաձև նեյրոնի նվազած ծավալի, ԴԻԽ-ի, ինչպես նաև ՀՍՏԽ-ի կապը, լրացուցիչ էմպիրիկ աջակցություն են ապահովել այս խանգարման գոյության համար, քանի որ այլ ուղեղի պատկերավորման հետազոտությունները ցույց են տվել բացասական հարաբերակցություն բրգաձև նեյրոնի ծավալի և վաղ մանկության տրավմայի միջև (որը ենթադրվում է, որ կարող է լինել դիսոցիատիվ ախտանիշների պոտենցիալ պատճառաբանական գործոն)։
ձախից|մինի|200x200փքս|The Amygdala
մինի|200x200փքս|The Hippocampus
կենտրոն|մինի|224x224փքս|The Prefrontal Cortex

## Դեղամիջոցներ
Դիսոցիատիվ խանգարումները բուժելու կամ ամբողջությամբ հաղթահարելու համար դեղամիջոցներ գոյություն չունեն, սակայն կարելի է կիրառել դեղեր՝ ուղեկցող ընկճախտն ու դեպրեսիան մեղմացնելու համար։

## Ախտորոշում և տարածվածություն
Դիսոցիատիվ խանգարումների ողջ կյանքի ընթացքում տարածվածությունը տատանվում է ընդհանուր բնակչության մեջ 10%-ից մինչև հոգեբուժական ստացիոնար հիվանդների 46%-ի մոտ։ Ախտորոշումը կարելի է կատարել կառուցվածքային կլինիկական հարցազրույցների օգնությամբ, ինչպիսիք են դիսոցիատիվ խանգարումների հարցազրույցի ժամանակացույցը (DDIS) և DSM-IV դիսոցիատիվ խանգարումների կառուցվածքային կլինիկական հարցազրույցը (SCID-D-R), ինչպես նաև հարցազրույցի ընթացքում դիսոցիատիվ նշանների վարքային դիտարկման միջոցով։ Ախտորոշման համար կարող է օգտակար լինել լրացուցիչ տեղեկատվություն, ներառյալ դիսոցիատիվ փորձառությունների սանդղակը (Dissociative Experiences Scale) կամ այլ հարցաթերթիկներ, կատարողականության վրա հիմնված չափումներ, բժշկական կամ ակադեմիական գրառումներ, ինչպես նաև գործընկերների, ծնողների կամ ընկերների կողմից տրամադրված տեղեկությունները։ Դիսոցիատիվ խանգարումը հնարավոր չէ բացառել մեկ հանդիպման ընթացքում, և սովորական է, որ դիսոցիատիվ խանգարմամբ ախտորոշված հիվանդները նախկինում չունենան նման ախտորոշում՝ բժիշկների թերի պատրաստվածության պատճառով։ Որոշ ախտորոշիչ թեստեր նույնպես մշակվել կամ հարմարեցվել են երեխաների և դեռահասների համար, ինչպիսիք են դեռահասների դիսոցիատիվ փորձառությունների սանդղակը (Adolescent Dissociative Experiences Scale), Պատասխանի գնահատման միջոցի երեխաների տարբերակը (Children's Version of the Response Evaluation Measure, REM-Y-71), Երեխաների հարցազրույցը սուբյեկտիվ դիսոցիատիվ փորձառությունների համար (Child Interview for Subjective Dissociative Experiences), Երեխաների դիսոցիատիվ ցուցակը (Child Dissociative Checklist, CDC), Երեխաների վարքագծի ցուցակի (Child Behavior Checklist, CBCL) դիսոցիատիվ ենթասանդղակը և Երեխաների համար նախատեսված տրավմատիկ ախտանիշների ցուցակի (Trauma Symptom Checklist for Children) դիսոցիատիվ ենթասանդղակը։

Դիսոցիատիվ խանգարումները բավականին տարածված են ամբուլատոր հիվանդների շրջանում, ինչպես նաև ցածր եկամուտ ունեցող համայնքներում։ Մի ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ աղքատ ներաքաղաքային ամբուլատոր հիվանդների շրջանում դիսոցիատիվ խանգարումների տարածվածությունը կազմում է 29%։

Կան խնդիրներ դիսոցիատիվ և փոխակերպման խանգարումների դասակարգման, ախտորոշման և թերապևտիկ ռազմավարությունների հետ, որոնք կարելի է հասկանալ հիստերիայի պատմական համատեքստով։ Նույնիսկ ԴԽ-ի ախտորոշման համար օգտագործվող ներկայիս համակարգերը, ինչպիսիք են DSM-IV-ը և ICD-10-ը, տարբերվում են դասակարգման որոշման ձևով։ Շատ դեպքերում հոգեկան առողջության մասնագետները դեռ հապաղում են ախտորոշում կատարել դիսոցիատիվ խանգարում ունեցող հիվանդների համար, քանի որ մինչև դիսոցիատիվ խանգարմամբ ախտորոշվելը, այս հիվանդները հավանաբար արդեն ախտորոշվել են հիմնական դեպրեսիվ խանգարմամբ, ընկճախտով, և առավել հաճախ՝ հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարմամբ (ՀՏՍԽ)։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ դիսոցիատիվ խանգարումներ ունեցող անձանց հետ անցկացված հարցազրույցները կարող են ավելի արդյունավետ լինել ճշգրիտ ախտորոշում ստանալու մեջ, քան ինքնագնահատման գնահատականները և սանդղակները։

Դիսոցիատիվ խանգարումների տարածվածությունը լիովին հասկանալի չէ, քանի որ դրանց ախտորոշման բազմաթիվ դժվարություններ կան։ Այս դժվարությունները հաճախ առաջանում են դիսոցիատիվ խանգարումների վերաբերյալ թյուրըմբռնումից, ախտորոշման կամ ախտանիշների անտեղյակությունից, ինչպես նաև որոշ դիսոցիատիվ խանգարումների նկատմամբ ընդհանրապես անվստահությունից։ Այս պատճառով պարզվել է, որ դիսոցիատիվ խանգարում ախտորոշված մարդկանց միայն 28%-ից 48%-ն է ստանում հոգեկան առողջության համար անհրաժեշտ բուժում։ Սխալ ախտորոշված հիվանդներն ավելի հաճախ են կրկնակի հոսպիտալացվում, և բուժման բացակայությունը կարող է հանգեցնել ինտենսիվ ամբուլատոր բուժման անհրաժեշտության և հաշմանդամության ավելի բարձր ցուցանիշների։

Դիսոցիատիվ խանգարումների ախտորոշման կարևոր խնդիրներից մեկը դատաբժշկական հարցազրույցներում այն է, որ հիվանդը կարող է ձևացնել ախտանիշները՝ բացասական հետևանքներից խուսափելու համար։ Երիտասարդ հանցագործների շրջանում դիսոցիատիվ խանգարումների, մասնավորապես ամնեզիայի, մակարդակը շատ ավելի բարձր է։ Մի ուսումնասիրության համաձայն՝ երիտասարդ հանցագործների 1%-ը նշել է, որ լիովին չի հիշում բռնի հանցագործությունը, իսկ 19%-ը հայտնել է մասամբ հիշողության կորուստ։ Կան նաև դեպքեր, երբ դիսոցիատիվ ինքնության խանգարում ունեցող մարդիկ դատարանում հակասական ցուցմունքներ են տվել՝ կախված այն անհատականությունից, որը տվյալ պահին ներկայություն է ունեցել։ Դիսոցիատիվ խանգարումների համաշխարհային տարածվածությունը լիովին հասկանալի չէ, քանի որ տարբեր մշակույթներում մարդկային հույզերի և ուղեղի վերաբերյալ տարբեր պատկերացումներ գոյություն ունեն։

## Երեխաներ և դեռահասներ
Դիսոցիատիվ խանգարումները (ԴԽ) հիմնականում համարվում են մանկության ընթացքում անցանկալի փորձառությունների, այդ թվում՝ բռնության և կորստի հետևանք, սակայն դրանց ախտանիշները հաճախ աննկատ են մնում կամ սխալ են ախտորոշվում երեխաների և դեռահասների մոտ։ Այնուամենայնիվ, վերջերս արևմտյան չինական հետազոտությունը ցույց տվեց երեխաների մոտ դիսոցիատիվ խանգարումների մասին իրազեկվածության աճ։ Այս ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ դիսոցիատիվ խանգարումները բարդ կապ ունեն հիվանդի հոգեկան, ֆիզիկական և սոցիալ-մշակութային միջավայրերի հետ։ Այս ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ դիսոցիատիվ խանգարումները ավելի տարածված են արևմտյան կամ զարգացող երկրներում, սակայն որոշ դեպքեր հանդիպել են ինչպես կլինիկական, այնպես էլ ոչ կլինիկական չինական բնակչության շրջանում։ Երեխաների մոտ դիսոցիացիայի ախտանիշները ճանաչելը բարդ է մի քանի պատճառներով. երեխաների համար կարող է դժվար լինել նկարագրել իրենց ներքին փորձառությունները, խնամակալները կարող են չնկատել ազդակները կամ փորձել թաքցնել նրանց բռնարար կամ մերժողական վարքը, կամ ախտանիշները կարող են լինել թույլ կամ անցողիկ, իսկ դիսոցիացիայի հետ կապված հիշողության, տրամադրության կամ կենտրոնացման խանգարումները կարող են սխալմամբ վերագրվել այլ խանգարումների ախտանիշներին։

Մեկ այլ աղբյուր՝ «Beacon House»-ը՝, տեղեկացնում է երեխաների մոտ դիսոցիատիվ խանգարումների մասին՝ նշելով, որ դրանք հաճախ աննկատ մնացող գոյատևման մեխանիզմ են տրավմայի ենթարկված երեխաների շրջանում։ Բժիշկ Շոշանահ Լայոնսը ենթադրում է, որ տրավմայի ենթարկված երեխաները հաճախ շարունակում են դիսոցիացնել, նույնիսկ երբ այլևս վտանգի մեջ չեն, և շատ դեպքերում իրենք էլ չեն գիտակցում, որ դիսոցիացման վիճակում են։ Բացի երեխաների և դեռահասների համար ախտորոշիչ թեստերի մշակման աշխատանքներից, մշակվել են նաև մի շարք մոտեցումներ՝ դիսոցիացիայի ճանաչումն ու ընկալումը բարելավելու համար։ Վերջին ուսումնասիրությունները կենտրոնացած են դիսոցիացիայի հետ կապված ախտանիշների նյարդաբանական հիմքերի պարզաբանման վրա՝ ուսումնասիրելով այն նյարդաքիմիական, գործառութային և կառուցվածքային ոետխանգարումները, որոնք կարող են առաջանալ մանկության տրավմայի հետևանքով։ Ոլորտի մյուսները պնդում են, որ երեխաների մոտ անկազմակերպ կապվածությունը (DA) ճանաչելը կարող է օգնել բժիշկներին զգուշացնել դիսոցիատիվ խանգարումների հնարավորության մասին։ 2008 թվականին իրենց հոդվածում Ռեբեկա Սելիգմանը և Լորանս Կիրմայերը առաջարկում են ապացույցների առկայություն՝ մանկության ընթացքում ստացված տրավմայի և դիսոցիացիա կամ ապանձնականացման կարողությունների միջև կապի մասին։ Նրանք նաև ենթադրում են, որ այն անձինք, ովքեր կարողանում են օգտագործել դիսոցիատիվ տեխնիկներ, կարող են դրանք պահպանել որպես երկարաժամկետ ռազմավարություն՝ հոգեբանական դժվարություններ հաղթահարելու համար։

Բժիշկները ընդգծում են զարգացման մոդելի օգտագործման կարևորությունը՝ ինչպես դիսոցիատիվ խանգարումների ախտանիշները, այնպես էլ դրանց ապագա ընթացքը հասկանալու համար։ Այլ կերպ ասած, դիսոցիացիայի ախտանիշները կարող են տարբեր ձևերով դրսևորվել երեխայի և դեռահասի զարգացման տարբեր փուլերում, և մարդիկ կարող են ավելի կամ պակաս զգայուն լինել դիսոցիատիվ ախտանիշներ զարգացնելու համար տարբեր տարիքում։ Ավելին, անհրաժեշտ է շարունակել հետազոտություններ դիսոցիատիվ ախտանիշների դրսևորման և դրանց զգայունության վերաբերյալ զարգացման ընթացքում։ Այս զարգացման մոտեցման հետ կապված, անհրաժեշտ է ավելի շատ հետազոտություններ՝ պարզելու համար, թե արդյոք երիտասարդ հիվանդի վերականգնումը կմնա կայուն ժամանակի ընթացքում։

## Ընթացիկ բանավեճերը և DSM-5-ը
Դիսոցիատիվ խանգարումների մի շարք ասպեկտներ ներկայումս ակտիվ քննարկման փուլում են։ Նախ, շարունակվում է բանավեճը դիսոցիատիվ ինքնության խանգարման (ԴԻԽ) էթոլոգիայի շուրջ։ Այս քննարկման հիմնական հարցն այն է, թե արդյոք ԴԻԽ-ը մանկության տրավմայի՞, թե՞ անկազմակերպ կապվածության հետևանք է։ Առաջարկվող տեսակետն այն է, որ դիսոցիացիան ունի ֆիզիոլոգիական հիմք, քանի որ այն ներառում է ավտոմատ կերպով ակտիվացվող մեխանիզմներ, օրինակ՝ արյան ճնշման բարձրացում և զգոնության աճ, ինչը, ինչպես պնդում է Լինը, կարող է ենթադրել դրա գոյությունը որպես միջտեսակային խանգարում։ Երկրորդ քննարկվող ոլորտը վերաբերում է այն հարցին, թե դիսոցիացիայի՝ որպես պաշտպանական մեխանիզմի և պաթոլոգիական դիսոցիացիայի միջև որակական թե քանակական տարբերություն կա։ Դիսոցիացիայի փորձառություններն ու ախտանիշները կարող են տատանվել ավելի սովորական երևույթներից մինչև հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման (ՀՏՍԽ) կամ սուր սթրեսային խանգարման (ԱՍԽ) հետ կապված դրսևորումներ և դիսոցիատիվ խանգարումներ։ Այս բարդության արտացոլմամբ DSM-5-ի հետազոտող խումբը քննարկել է դիսոցիատիվ խանգարումները այլ տրավմատիկ/սթրեսային խանգարումների հետ խմբավորելու տարբերակը, բայց դրա փոխարեն որոշել է դրանք տեղադրել հաջորդ գլուխում՝ ընդգծելու նրանց սերտ կապը։ DSM-5-ը նաև ներկայացրեց ՀՏՍԽ-ի դիսոցիատիվ ենթատեսակը։

2012 թվականի վերանայողական հոդվածը աջակցում է այն հիպոթեզին, որ ներկա կամ վերջերս տեղի ունեցած տրավման կարող է ազդել անհատի՝ անցյալի ավելի հեռավոր իրադարձությունների գնահատման վրա՝ փոխելով անցյալի փորձառությունը և հանգեցնելով դիսոցիատիվ վիճակների։ Այնուամենայնիվ, ճանաչողական գիտության փորձարարական հետազոտությունները շարունակում են վիճարկել դիսոցիացիայի կառուցի վավերականության վերաբերյալ պնդումները, որը դեռևս հիմնված է Ժանեի կառուցվածքային դիսոցիացիայի գաղափարների վրա։ Նույնիսկ տրավմայի/բռնության և դիսոցիացիայի միջև ենթադրվող պատճառաբանական կապը հարցականի տակ է դրվել։ Տրավմայի/բռնության և դիսոցիատիվ խանգարումների (ԴԽ) միջև նկատվող կապերը հիմնականում դիտարկվել են միայն արևմտյան մշակութային համատեքստում։ Ոչ արևմտյան մշակույթների համար դիսոցիացիան «կարող է կազմել "նորմալ" հոգեբանական կարողություն»։ Այլընտրանքային մոդելը առաջարկում է դիսոցիացիայի մի տեսակետ, որը հիմնված է վերջերս հաստատված կապի վրա՝ անկայուն քնի և արթուն վիճակի շրջանի և հիշողության սխալների, ճանաչողական խափանումների, ուշադրության վերահսկման խնդիրների և իրականությունը երևակայությունից տարբերակելու դժվարությունների միջև։

Դիսոցիատիվ խանգարումների (ԴԽ) շուրջ քննարկումները նույնպես բխում են այս խանգարման արևմտյան և ոչ արևմտյան ընկալումների տարբերությունից, ինչպես նաև ԴԽ-ի պատճառների վերաբերյալ տարբեր տեսակետներից։ Սկզբում համարվում էր, որ ԴԻԽ-ը հատուկ է միայն Արևմուտքին, մինչև միջմշակութային հետազոտությունները ցույց տվեցին դրա առկայությունը ամբողջ աշխարհում։ Ի հակադրություն, մարդաբանները հիմնականում քիչ աշխատանք են կատարել Արևմուտքում ԴԽ-ի ուսումնասիրության ուղղությամբ՝ կապված այն ընկալումների հետ, որոնք վերաբերում են օկուպացման (possessive) սինդրոմներին, որոնք առկա են ոչ արևմտյան հասարակություններում։ Թեև մարդաբանները տարբեր կերպ են դիտարկել և դասակարգել դիսոցիացիան Արևմուտքում և ոչ արևմտյան հասարակություններում, երկու դեպքում էլ գոյություն ունեցող որոշ ասպեկտներ ցույց են տալիս, որ դիսոցիատիվ խանգարումները (ԴԽ) ունեն ունիվերսալ բնույթ։ Օրինակ, մինչ ոչ արևմտյան հասարակությունների շամանիզմը և ծիսական պրակտիկաները կարող են դիսոցիատիվ տարրեր պարունակել, սա բացառիկ չէ, քանի որ շատ քրիստոնեական աղանդներ, օրինակ՝ «Սուրբ Հոգու կողմից օկուպացիան», ունեն նմանատիպ հատկանիշներ ոչ արևմտյան տրանսային վիճակների հետ։

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ
* Dissociative disorders—Mayo Clinic
* Depersonalization Disorder—Cleveland Clinic
* International Society for the Study of Trauma and Dissociation

Կատեգորիա:Հոգեախտաբանություն
Կատեգորիա:Հոգեբուժական ախտորոշում
Կատեգորիա:Հոգեբուժություն
Կատեգորիա:Հոգեթերապիա
Կատեգորիա:Հոգեկան առողջություն
Կատեգորիա:Հոգեկան հիվանդություններ
Կատեգորիա:Պաշտպանական մեխանիզմեր