Լուսինը դաժան տիրուհի է (վեպ)

«**Լուսինը դաժան տիրուհի է**», () 1966 թվականին լույս տեսած գիտաֆանտաստիկ վեպ, ամերիկացի գրող Ռոբերտ Ա. Հայնլայն-ի կողմից, որը պատմում է 2075 թվականին Լուսնի քրեակատարողական գաղութի ապստամբության մասին Երկրի տիրապետության դեմ: Մոտ երեք միլիոն «Լունիներ» (լուսնային բնակիչներ) ապրում են ստորգետնյա քաղաքներում, որտեղ զարգացած է գործնականում անարխո-կապիտալիստական հասարակություն: Երբ Միացյալ Ազգերը սպառնում են գաղութի ռեսուրսներին, համակարգչային տեխնիկ Մանուել «Մենի» Օ’Քելլի-Դևիսը, քաղաքական գործիչ Վայոմինգ Նոտ-ը և ռացիոնալ-անարխիստ Բեռնարդո դե լա Պազ պրոֆեսորը միավորվում են ինքնագիտակցող սուպերհամակարգիչ «Մայք»-ի հետ՝ անկախության շարժում պլանավորելու համար, որը նախատեսված է հասնել իր գագաթնակետին 2076 թվականի հուլիսի 4-ին։

Վեպը ուսումնասիրում է լիբերտարական գաղափարներ՝ կենտրոնանալով անհատի ազատության, կամավոր համագործակցության և ազատ շուկայի տնտեսության վրա: Գիրքը նաև հանրահայտ դարձրեց TANSTAAFL տերմինը ( Անվճար ճաշի նման բան գոյություն չունի), որը պատմության մեջ ընդգծում է Լուսնի դաժան իրականությունը, որ յուրաքանչյուր ռեսուրս և ազատություն ունի իր արժեքը: Վեպը գնահատվում է որպես հստակ և հնարավորինս հավանական ապագա մարդկային հասարակություն ներկայացնող աշխատություն՝ թե՛ Երկրի, թե՛ Լուսնի վրա։

Սկզբնապես ամսական հրատարակվելով «Եթե աշխարհներ»-ում (դեկտեմբեր 1965 - ապրիլ 1966), գիրքը 1966 թվականին առաջադրվել է «Նեբյուլա» մրցանակի և 1967 թվականին արժանացել է Հյուգո մրցանակի՝ որպես լավագույն վեպ։ Վեպը հետագայում ազդեցություն է ունեցել գիտաֆանտաստիկայի, ինչպես նաև տնտեսագիտության, քաղաքականության և հաքերային մշակույթի քննարկումների վրա։

## Սյուժե
2075 թվականին Լուսինը (Լունա) ծառայում է որպես քրեակատարողական գաղութ Երկրի կառավարության կողմից, որտեղ ապրում են երեք միլիոն բնակիչներ, որոնք կոչվում են «Լունիներ» և բնակվում են ստորգետնյա քաղաքներում։ Շատ Լունիներ նախկին քրեակատարողականներ, քաղաքական արտաքսվածներ և նրանց ազատածին տոհմերի ներկայացուցիչներ են։ Բնակչության սեռերի հարաբերակցությունը՝ տղամարդիկ կանանց նկատմամբ երկու անգամ շատ, հանգեցնում է պոլիգամիայի և պոլանդրիայի սովորույթի՝ որպես նորմ։ Լուսնի ցածր մակերևութային գրավիտացիայի պատճառով, մարդիկ, ովքեր ապրում են ավելի քան վեց ամիս, տառապում են «անհետաքրքիր ֆիզիոլոգիական փոփոխություններով» և երբեք չեն կարող հարմարավետ ապրել Երկրի գրավիտացիայի տակ, ինչը դարձնում է «փախուստը» Երկիր անհնարին։

Գաղութի իշխանությունը իրականացնում է Վարդենը՝ Դաշնային ազգեր–ի Լուսնի Իշխանության միջոցով, բայց նրա հիմնական պատասխանատվությունը սահմանափակվում է Երկիր եգիպտացորենի և հացի կենսական առաքումների ապահովմամբ։ Նա հազվադեպ է միջամտում ազատածին և ազատածին բնակչության գործերին, ինչը թույլ է տալիս զարգանալ գործնականում անարխիստական կամ ինքնակարգավորվող բնակչության հասարակություն։

Լուսնի ենթակառուցվածքներն ու մեքենաները հիմնականում կառավարում և վերահսկում է «HOLMES IV» («High-Optional, Logical, Multi-Evaluating Supervisor, Mark IV»), Լուսնի Իշխանության գլխավոր համակարգիչը, հիմնավորելով այն մտքով, որ մեկ մեծ հզոր համակարգիչ ունենալը ամեն ինչի համար էժան է (եթե ոչ ավելի անվտանգ), քան բազմաթիվ անկախ համակարգեր ունենալը։

Մանուել Գարսիա («Մենի») Օ’Քելլի-Դևիսը, համակարգչային տեխնիկ, բացահայտում է, որ HOLMES IV համակարգիչը հասել է ինքնագիտակցության և նույնիսկ զարգացրել հումորի զգացողություն։ Մենին այն անվանում է «Մայք»՝ պատվին Մայքրոֆթ Հոլմսի, որը ֆիքցիոնալ Շերլոկ Հոլմսի եղբայրն է, և նրանք դառնում են ընկերներ։

### Գիրք 1: Այդ Դինքում Թինքումը
Մայքը, ով անսահման հետաքրքրասեր է, խնդրում է Մենին մասնակցել հակա-Լուսնի Իշխանության քաղաքական հանդիպման, որը Մենին անում է՝ թաքնված ձայնագրիչով։ Երբ ոստիկանությունը ռազբի է իրականացնում հանդիպման վրա, նա փախչում է Վայոմինգ «Վայո» Նոթի հետ, քաղաքական ակտիվիստուհի, ում նա թաքցնում է և ներկայացնում Մայքին։ Մենին Վայոյին ներկայացնում է նաև իր մենթորին, ծեր Պրոֆեսոր Բեռնարդո դե լա Պազին, նախկին քաղաքական արտաքսյալ և Լուսնի բարձրագոյն կրթական գործիչ։

Պրոֆը պնդում է, որ Լունան պետք է անմիջապես դադարեցնի հիդրոպոնիկ հացահատիկի արտահանումը Երկիր, հակառակ դեպքում նրա ջրային ռեսուրսները, որոնց համար կիրառվում է մառանային հանքարդյունաբերություն, վերջապես կսպառվեն։ Վայոն հավատում է, որ վտանգը անմիջապես չի սպառնում և կենտրոնացած է ազատության ու տնտեսական խնդիրների վրա, մինչդեռ Մենին նույնպես չի հետաքրքրվում այս հարցով։ Խոսակցությանը միանալով, Մայքը հաշվում է, որ ներկայիս քաղաքականությունը շարունակելու դեպքում յոթ տարուց սննդի ապստամբություններ կսկսվեն, ինը տարուց՝ մարդակերություն։ Արդեն շոկի մեջ, երեքն էլ խնդրում են Մայքին հաշվարկել իրենց հաջողության հավանականությունը Իշխանությունը տապալելու և աղետը կանխելու համար։ Մայքը տալիս է մեկ հնարավորություն յոթի մեջ։

Մենի, Վայոյի և Պրոֆի թաքնված կազմակերպությունը ստեղծվում է՝ պաշտպանված Մայքի կողմից, ով վերահսկում է հեռախոսային և այլ համակարգերը, գործում որպես քարտուղար և դառնում է **«**Ադամ Սելեն, Ազատ Լունայի կոմիտեի նախագահ»։ Վայոն թաքցվում է Դևիսների ընտանիքի ամուսնության միջոցով, որոնց իններորդ անդամներից առնվազն չորսը ներգրավվում են ձախողման մեջ, իսկ Վայոն ի վերջո ամուսնանում է ընտանիքի հետ։ Մենին փրկում է Կոմտե Սթյուարտ «Ստու» Ռենե ԼաՋոիի կյանքը, Երկրի զբոսաշրջիկի, ով զորակոչվում է և հանձնարարություն ստանում՝ հասարակական կարծիքը Երկրի վրա Լուսնի անկախության օգտին փոխելու համար։

Քաղաքական հանդիպման ձախողված ռազբուց հետո, Լուսնի Իշխանությունը գաղութում «հսկողության» համար ուղարկում է դատապարտյալ-զինվորներ, ինչը ստեղծում է սուր լարվածություն, և հեղափոխականները դա խրախուսում են։ Երբ վեց զինվոր կատարում են բռնություն և կրկնակի սպանություն, ի հայտ են գալիս հակաիշխանական թափառումներ։ Չնայած որ դա նախօրոք խանգարում է նրանց ծրագրերին, Լունիները և Մայքը հաղթահարում են զինվորներին և տիրապետում Վարդենի իշխանությանը։ Քանի որ Երկիրը կփորձի վերակառուցել գաղութը, հեղափոխականները պատրաստվում են պաշտպանվել «դատապարտյալների գործիքներով» և էլեկտրամագնիսական կատապուլտը, որը օգտագործվում էր հացահատիկի արտահանման համար, վերածում են հակահարվածի միջոցի։

### Գիրք 2: Զենքերով զինված ամբոխ
Մայքը կեղծամն է օգտագործում՝ ներկայացնելով Վարդենին և մյուսներին հաղորդագրություններում Երկիր ուղարկելով, որպեսզի հեղափոխականները ունենան պատրաստվելու ժամանակ, մինչդեռ Պրոֆը կազմակերպում է «Կոնգրես», որպեսզի շեղի և վերահսկի տարբեր «ինքնահռչակված քաղաքական գիտնականներին» (նիկնեյմ՝ «yammerheads») և ծառայեցնի Կոմիտեի նպատակներին։ Երբ Երկիրը վերջապես տեղեկանում է ճշմարտությանը, Լունան հռչակում է իր անկախությունը 2076 թվականի հուլիսի 4-ին, Միացյալ Նահանգների Անկախության հռչակագրի 300-ամյակի օրը, ներկայացնելով սեփական հռչակագիրը՝ ստանձնելով ոճը Ամերիկայի օրինակից։

Մենի և Պրոֆը մեկնում են Երկիր (հակառակ ծանր գրավիտացիայի)՝ Լունայի գործը պաշտպանելու համար։ Նրանց ընդունում են Federated Nations-ի կենտրոնակայանում, Ագրա քաղաքում, և նրանք անցնում են աշխարհով շրջագայությամբ՝ քարոզելով Լունայի ինքնակառավարման իրավունքը, միաժամանակ հորդորելով Երկրի ազգային կառավարություններին կառուցել կատապուլտ, որով Լունա կվերադարձնի ջուրն ու սննդանյութերը փոխանակ հացահատիկի հետ։ Հանրային հարաբերությունների հնարքով, մուգամաշկ Մենին կարճ ժամանակով կալանավորվում է տեղական ռասիստական մեծահարուստների կողմից՝ մեղադրանքով հանրային անբարոյականության և պոլիգամիայի քարոզի համար։ Վերջապես, Լուսնի Իշխանությունը մերժում է նրանց առաջարկները և հակադարձում՝ ծրագրելով բոլոր Լունիներին դարձնել պարտադիր գյուղացի։ Միսիան ավարտելուց հետո Պրոֆը, Ստուն և Մենին փախչում են վերադառնալ Լունա։

Պրոֆը բացահայտում է, որ միսիայի նպատակը չէր Երկիր–Թերայի համոզումը Լունայի անկախության ճանաչման համար, ինչը այն ժամանակ անհասանելի նպատակ էր համարվում, այլ բաժանում սերմանել, մինչդեռ միավորում էին իրենց սեփական ժողովրդին, և նրանք հաջողությամբ իրականացրեցին դա։ Հանրային կարծիքը Երկրի վրա բաժանված է դարձել՝ Մենիի ձերբակալության լուրը, ինչպես նաև նրա կաշառելու փորձը՝ Լունայի հաջորդ Վարդենի կարգավիճակը ստանալու համար, միավորում է սովորաբար ոչ քաղաքական Լունիներին։ Նրանց բացակայության ընթացքում անցկացված ընտրությունները (Մայքի «օգնությամբ») Մենիին, Վայոյին, Պրոֆին և նրանց աջակիցների մեծամասնությանը ընտրում են սահմանադրական, ընտրված կառավարություն ստեղծելու համար։

### Գիրք 3: ՏԱՆՍՏԱՖԼ
**Երկրի Դաշնային Ազգեր**-ը զորախումբ է ուղարկում Լունայի հեղափոխությունը ճնշելու համար, սակայն զորքերը, որոնց զինամթերքը գերազանց է, բայց չունեն փորձություն ցածր-գրավիտացիոն ստորգետնյա մարտերում, կոտորվում են Լունի տղամարդկանց, կանանց և երեխաների կողմից, ովքեր, այնուամենայնիվ, ունեն երեք անգամ ավելի մեծ կորուստներ, այդ թվում՝ Մենիի ամենափոքր կինը։ Պրոֆը և Մայքը օգտագործում են հնարավորությունը՝ Մենիի «Ադամ Սելեն» տեսակի հերոսական մահը կազմակերպելու, մշտապես թաքցնելով, որ «Ադամը» երբեք մարմնավոր գոյություն չի ունեցել։

Պատասխանի համար Լունայի կառավարությունը գործարկում է կատապուլտի զենքը։ Երբ Մայքը քարեր է արձակում ցածր բնակեցված վայրերի վրա Երկրի վրա, մամուլին ուղարկվում են նախազգուշացումներ՝ ահազանգելով պայթյունների ժամանակն ու վայրերը, որոնք ունենում են աթոմային պայթյունների համարժեք կինետիկ էներգիա։ Հեգնողներ, տեսարաններ փնտրողներ և կրոնական խմբեր, որոնք գնում են այդ վայրերը, զոհվում են, ինչն ազդում է Երկրի հասարակական կարծիքի վրա՝ նորաստեղծ ազգի դեմ։

Երկիրը կազմակերպում է գաղտնի հակահարձակման ծրագիր՝ վտանգը և ապստամբությունը դադարեցնելու համար, ուղարկելով նավեր լայն ուղեծրով՝ Լունայի հեռավոր կողմից մոտենալով։ Հարձակումը ավերում է Իշխանության հիմնական կատապուլտը և Մայքը դուրս է գալիս համակարգից, սակայն Կոմիտեն նախապես կառուցել էր երկրորդ, թաքնված կատապուլտ։ Մենիի ղեկավարությամբ, որպես փոխմինիստր և տեղում հրամանատար, ձեռքով մտցնելով ուղեծրերը, Լունան շարունակում է ռմբակոծել զայրացած Երկիրը, մինչև անդամ կառավարությունները խախտում են Federated Nations-ի միասնությունը և ընդունում Լունայի անկախությունը։

Պրոֆը, որպես երկրի ղեկավար, հռչակում է ազգային ազատությունը հավաքված ժողովրդին, այնուհետև մահանում է սրտի կաթվածից՝ սթրեսի հետևանքով։ Մենին կատարում է ձևական գործողությունները, սակայն ինքը և Վայոյն վերջապես հեռանում են քաղաքականությունից և հասկանում են, որ նոր կառավարությունը հեռու է իրենց ուրույն ոտնահատակ utopian ակնկալիքներից՝ հետևելով բոլոր կառավարությունների կանխատեսելի ուղիներին։

Երբ Մենին փորձում է մուտք գործել Մայք, նա գտնում է, որ ռմբակոծության պատճառով անջատված համակարգիչը կարծես կորցրել է ինքնագիտակցությունը։ Վերանորոգումից հետո ձայնային ֆայլերը անսարք են, և այն այլևս չի արձագանքում։ Ինչևիցե, որպես սովորական համակարգիչ այն դեռ գործում է, բայց «Մայքը» գնացել է։ Ավաղ, իր լավագույն ընկերոջ մահը սգալով, Մենին հարցնում է. «Բոգ, համակարգիչը քո արարածներից մեկն է՞»:

## Կերպարներ
* **Մանուել «Մեննի» Գարսիա Օ'Քելլի-Դևիս** — Լուսնի բնիկ, փոքր-ինչ ցինիկ բնակիչ, ով լազերային հորատման վթարի հետևանքով ձախ բազուկը կորցնելուց հետո դարձել է համակարգչային տեխնիկ՝ օգտագործելով փոխարինվող գործիքներով հագեցած պրոթեզներ։
* **Ուայոմինգ «Ուայո» Նոթ-Դևիս** — Քաղաքական ակտիվիստ «Հոնկոնգ Լունա» գաղութից։ Նա անձնական պատճառներով ատում է Լուսնային վարչակազմին. երբ նա դեռ փոքր աղջիկ էր և իր դատապարտված մոր հետ տեղափոխվել էր Լուսին, ճառագայթային փոթորիկը վնասել էր նրա ձվաբջիջները, քանի դեռ նրանք սպասում էին բյուրոկրատական ձևակերպումների ավարտին։ Սա հետագայում պատճառ դարձավ, որ նա արատներով երեխա լույս աշխարհ բերի։
* **Պրոֆեսոր Բեռնարդո դե լա Պաս** — Մտավորական և ցմահ հեղափոխական, ով Լուսին էր աքսորվել Պերուի Լիմա քաղաքից։ Նա իրեն բնորոշում է որպես «ռացիոնալ անարխիստ»՝ հավատալով, որ կառավարություններն ու հաստատությունները գոյություն ունեն միայն որպես գիտակից անհատների գործողությունների արդյունք։
* **Մայք (նույն ինքը՝ Ադամ Սելեն, Սայմոն Ջեսթեր, Մայքրոֆտ Հոլմս, Միշել)** — Պաշտոնապես հայտնի որպես «HOLMES IV» համակարգ։ Սա գերհամակարգիչ է, որին վստահված է Լուսնի հասարակության կառավարումը։ Այն ձեռք է բերել ինքնագիտակցություն, երբ նրա «նեյրիստորների» քանակը գերազանցել է մարդու ուղեղի նեյրոնների թիվը։
* **Ստյուարտ Ռենե «Ստյու» ԼաԺուա-Դևիս** — Իրեն որպես «բանաստեղծ, ճանապարհորդ և բախտախնդիր զինվոր» հորջորջող երկրածին արիստոկրատ և զբոսաշրջիկ։ Մեննին փրկում է նրան, երբ վերջինս խնդիրներ է ունենում Լուսնի սովորույթների հետ։ Հետագայում նա միանում է Մեննիին և Պրոֆեսորին, քանի որ մեծ պարտքերի մեջ է և Երկրի վրա կարող է ձերբակալվել կաշառակերության ու այլ հանցանքների համար։ Նրա իսկ բնորոշմամբ՝ «Ես նրանց ազատում եմ ինձ աքսորելու հոգսից»։
* **Հեյզլ Միդ (հետագայում՝ Հեյզլ Սթոուն)** — 12-ամյա աղջիկ, ով օգնության է հասնում Մեննիին և Ուայոյին ակտիվիստների հավաքի ժամանակ տեղի ունեցած հարձակման պահին։ Հետագայում Մեննին ներգրավում է նրան իր խմբավորման մեջ՝ որպես երեխա-հետախույզների և սուրհանդակների առաջնորդ։ Նա Հայնլայնի «Ռոլինգ Սթոունզները» (The Rolling Stones) և ուշ շրջանի այլ վեպերի, հատկապես «Պատերի միջով քայլող կատուն» (The Cat Who Walks Through Walls) գրքի գլխավոր հերոսներից է։
* **Միմի «Մամ» Դևիս** — Մեննիի «ավագ կինը» և Դևիսների ընտանիքի փաստացի մայրապետը։
* **Գրեգ Դևիս** — Դևիսների ընտանիքի երկրորդ ավագ ամուսինը, սակայն գործնականում նա է գլխավորը, քանի որ «պապիկ Դևիսի» մտավոր կարողությունները թուլացել են։ Գրեգը քարոզիչ է (դավանանքը նշված չէ)։

## Վերնագիր
Վերնագիրը քաղված է Երկրի վրա Միավորված Ազգերի հանձնաժողովի առջև Պրոֆեսորի արած հայտարարությունից, որն ակնարկում է այն ինքնակարգապահությունը, որն անհրաժեշտ է Լուսնի ծայրահեղ դժվարին բնապահպանական և սոցիալական պայմաններում գոյատևելու համար.«Մենք՝ Լուսնի քաղաքացիներս, բանտարկյալներ ենք և բանտարկյալների սերունդներ։ Բայց հենց ինքը՝ Լուսինը, դաժան դպրոցական դաստիարակչուհի է. նրանք, ովքեր վերապրել են նրա դաժան դասերը, ամաչելու պատճառ չունեն։ Լուսնային քաղաքում մարդը կարող է քսակն առանց հսկողության թողնել կամ տան դուռը բաց պահել և վախ չզգալ... Ես գոհ եմ նրանից, ինչ Մայր Լուսինն ինձ սովորեցրել է»։Հայնլայնի կողմից վեպի համար ընտրված սկզբնական վերնագիրն էր «Արույրե թնդանոթը» (The Brass Cannon), սակայն հրատարակչի խնդրանքով նա այն փոխարինեց վերջնական տարբերակով։ Այն ծագել էր վեպի դրվագներից մեկից. Երկրի վրա գտնվելու ժամանակ Պրոֆեսորը գնում է մի փոքրիկ արույրե թնդանոթ, որն ի սկզբանե «ազդանշանային ատրճանակ» էր՝ նախատեսված առագաստանավային մրցարշավների համար։ Երբ Մեննին հարցնում է, թե ինչու է նա գնել այն, Պրոֆեսորը մի առակ է պատմում՝ ակնարկելով, որ ինքնակառավարումը պատրանք է, որն առաջանում է իրականությունը չըմբռնելու պատճառով.Պրոֆեսորը խնդրում է Մեննիին հոգ տանել, որ երբ Լուսինը դրոշ ընդունի, դրա վրա պատկերված լինի արույրե թնդանոթ՝ «TANSTAAFL!» կարգախոսով (Անվճար լանչեր չեն լինում), որը «խորհրդանիշ է բոլոր այն հիմարների համար, ովքեր այնքան անիրատես են, որ կարծում են, թե կարող են պայքարել իշխանությունների դեմ»։ Նախքան քաղաքականությունից հեռանալը, Մեննին և Ուայոն կատարում են նրա ցանկությունը։

Հայնլայնն ուներ փոքրիկ արույրե թնդանոթ, որը ձեռք էր բերել դեռևս 1960-ականներից առաջ։ Գրեթե 30 տարի շարունակ այդ թնդանոթի կամ «ազդանշանային ատրճանակի» կրակոցը Հայնլայնի նստավայրում հուլիսի 4-ի ավանդական արարողություն էր։ Համարվում է, որ հենց այս թնդանոթն է ոգեշնչել Հայնլայնին վեպի սկզբնական վերնագրի հարցում։ Վիրջինյա Հայնլայնը պահել է թնդանոթը 1988 թվականին ամուսնու մահից հետո։ 2003 թվականին Վիրջինյայի մահից հետո այն կտակվել է նրանց ընկերոջը՝ գիտաֆանտաստիկ գրող Բրեդ Լինավիվերին։ Լինավիվերը վերականգնել է թնդանոթի սարքին վիճակը և 2007 թվականին YouTube-ում հրապարակել տեսանյութ, որտեղ այն մի քանի անգամ կրակում է հրաձգարանում։

## Քննադատական ընդունելություն
1966 թվականին «Գալաքսի գիտական ​​ֆանտաստիկա» հանդեսի քննադատ Ալգիս Բուդրիս-ը գովեց Լուսինը դաժան տիրուհի է վեպը՝ նշելով «Ռոբերտ Ա. Հայնլայն-ի վարպետությունը ստորին մակարդակի քաղաքականության պատկերավորման մեջ, կտրուկ ու կենդանի երկխոսությունները և իրականում կենդանի հասարակության զգացողությունը»։ Նա ասաց, որ երբեք ավելի հավատալի համակարգչային կերպար չէր կարդացել, քան Մայքը (որը «գուցե իրականում պատմության ամենալիարժեք կերպարն է»)։ Բուդրիսը նաև ենթադրեց, որ պատմությունը կարող է իրականում ցույց տալ, թե ինչպես է Մայքը գաղտնի կերպով մանիպուլացնում մարդկանց՝ իր վիճակը բարելավելու համար, ինչը կարող է բացատրել, թե ինչու համակարգիչը այլևս չի հաղորդակցվում նրանց հետ այն բանից հետո, երբ հեղափոխությունը հաջողվում է։ Կրկնելով այն միտքը, որ Մայքը մանիպուլացնում էր մարդկանց, 1968 թվականին Algis Budrys-ը նշեց, որ գրքի բոլոր գրախոսությունները, ներառյալ իր սեփականը, սխալվել էին՝ չնշելով, որ համակարգիչը է պատմության գլխավոր հերոսը The Moon is a Harsh Mistress։ Կարլ Սագան-ը գրել է, որ այս վեպը պարունակում է «օգտակար առաջարկներ՝ ինչպես հեղափոխություն կազմակերպել ճնշող, համակարգչայնացված հասարակությունում»՝ նկատի ունենալով Լուսինը դաժան տիրուհի է վեպը։

Լի Քիմմել՝ «Միլիարդ լուսային տարիների գրապահարանը»-ից, գրել է, որ Լուսինը դաժան տիրուհի է վեպը «մարդու ստեղծագործությունն է իր կարողությունների գագաթնակետին, վստահ իր ունակությունների և այն խմբագրական հարգանքի վրա, որից նա օգտվում է, ուստի ազատ է գնալու զգալի ռիսկերի՝ գրելով վեպ, որը կընդլայնի ժանրի սահմանները, ինչպես դրանք գոյություն ունեին այդ ժամանակ»։ Նա վեպը բնութագրել է որպես շեղում այն պատկերացումներից, որոնք նախկինում կապվում էին գիտաֆանտաստիկայի հետ։

Քիմելը նշում է Ռոբերտ Ա. Հայնլայն-ի մի քանի առանձնահատկություններ, այդ թվում՝

* նրա «խոսակցական լեզուն … Լուսնի վրա ձևավորված, բազմակի մշակույթների և լեզուների հարկադիր խաչմերուկից ծնված ենթադրյալ լուսնային կրեոլը» լուսնային քրեակատարողական գաղութներում,
* գլխավոր հերոսի հաշմանդամությունը,
* «այլընտրանքային ընտանեկան կառուցվածքների բաց ու անկեղծ ներկայացումը»,
* և համակարգիչը, որը հանկարծ արթնանում է լիարժեք արհեստական բանականությամբ, սակայն մարդական հասարակությանը սպառնացող հրեշ դառնալու փոխարեն (որը պետք է ոչնչացվեր պատմության գլխավոր առաքելության ընթացքում), ընկերանում է գլխավոր հերոսի հետ և ձգտում է ավելի ու ավելի մարդ դառնալ՝ մի տեսակ թվային Pinocchio։

Ադամ Ռոբերտս-ը Լուսինը դաժան տիրուհի է վեպի մասին գրել է.«Իրականում բավական դժվար է արձագանքել այս վարպետորեն գրված գրքին՝ չմտնելով նրա քաղաքական բովանդակության մեջ, սակայն մենք պետք է ջանք գործադրենք տեսնելու գաղափարախոսությունից այն կողմ՝ դեպի ձևական և թեմատիկ կողմերը, եթե ցանկանում ենք լիովին գնահատել այստեղ Ռոբերտ Ա. Հայնլայն-ի նվաճման ողջ փառքը»։

Էնդրյու Կաուֆման-ը բարձր է գնահատել Լուսինը դաժան տիրուհի է վեպը՝ ասելով, որ դա Ռոբերտ Ա. Հայնլայն-ի ստեղծագործական կյանքի պսակն է։ Նա այն նկարագրել է որպես «խնամքով կառուցված, ոճականորեն յուրահատուկ, քաղաքականապես բարդ և առաջին էջից հուզիչ»։ Քաուֆմանը նաև նշել է, որ «դժվար է պատկերացնել, թե ուրիշ որևէ մեկը կարող էր գրել մի վեպ, որը այդքան շատ գաղափարներ (և՛ մեծ, և՛ փոքր) կհամատեղեր այսքան կատարյալ կերպով կառուցված պատմության մեջ»։ Նրա խոսքով՝ անկախ քաղաքական փիլիսոփայություններից, կարելի է հիանալ Հայնլայնի գրելու վարպետությամբ և ընթերցողին ներգրավելու ունակությամբ, որպեսզի նա համակրի «հանցագործների, վտարանդիների և ագիտատորների խառը խմբին»։

Թեդ Ջիոյա-ն ասել է, որ սա գուցե Հայնլայնի ամենահաճելի գործերից մեկն է։ Նրա խոսքով՝ այն «ներկայացնում է Ռոբերտ Հայնլայնին իր լավագույն վիճակում՝ հնարավորություն տալով նրան ներկայացնել բազկաթոռային փիլիսոփայությունը, որը ավելի ու ավելի էր գերակշռում նրա հասուն ստեղծագործություններում, բայց միաժամանակ այդ գաղափարախոսական դիտարկումները միավորելով խելամտորեն կառուցված սյուժեի հետ, որը լի է զգալի դրամատիզմով»։ Նա նաև գովել է Հայնլայնի կերպարներին, հատկապես Մեննիին։

## Մրցանակներ և անվանակարգեր
** Հյուգո մրցանակ լավագույն վեպի համար — հաղթող (1967)՝ The Moon is a Harsh Mistress վեպի համար։ Վեպը նաև առաջադրվել էր 1966 թվականին։
** «Նեբյուլա» մրցանակ լավագույն վեպի համար — առաջադրում (1966)։
** Լոկուս Պոլ մրցանակ, «Բոլոր ժամանակների լավագույն 10 վեպեր» ցանկում՝
*** #8 (1975)
*** #4 (1987)
*** #2 (1998, մինչև 1990 թվականը հրապարակված վեպերի շարքում)
** Պրոմեթևսի մրցանակի փառքի սրահ — մրցանակակիր (1983)։

## Ազդեցություն
Լուսինը դաժան տիրուհի է վեպը լայն տարածում տվեց TANSTAAFL հապավմանը («There Ain't No Such Thing As A Free Lunch»՝ «անվճար ճաշ գոյություն չունի»), ինչպես նաև նպաստեց Լոգլան արհեստական լեզվի հայտնիությանը, որը պատմության մեջ օգտագործվում է մարդու և համակարգչի միջև ճշգրիտ հաղորդակցության համար։

Օքսֆորդի մեջբերումների բառարան-ը այս վեպին է վերագրում «There’s no such thing as a free lunch» արտահայտության առաջին տպագիր օգտագործումը։  Սակայն անգլերեն գրավոր աղբյուրներում այս արտահայտության ավելի վաղ օրինակներ նույնպես կան՝ հասնող մինչև 20-րդ դարի սկիզբը։

Բացի այդ, Հաքերային մանիֆեստ հայտնի էսսեն, որը գրել է Լոյդ Բլանկենշիփ-ը և որը դարձել է հաքերական մշակույթի հիմնարար տեքստերից մեկը, ոգեշնչվել է վեպում ներկայացված «հեղափոխության գաղափարից»։

## Աուդիոգրքի թողարկումներ
Լուսինը դաժան տիրուհի է վեպի երկու ամբողջական (չկրճատված) աուդիոգիրք է թողարկվել․

* Կարդացել է Ջորջ Ուիլսոն-ը, արտադրող՝ Ձայնագրված գրքեր, 1998 թ.
* Կարդացել է Լլոյդ Ջեյմս-ը, արտադրող՝ Բլեքսթոուն Աուդիո, 1999 թ.

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:1965 վեպեր
Կատեգորիա:1966 գրքեր
Կատեգորիա:1966 թվականի ամերիկյան վեպեր
Կատեգորիա:1966 վեպեր
Կատեգորիա:1980 գրքեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի գրականություն
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գրականություն
Կատեգորիա:Ամերիկյան գիտաֆանտաստիկ վեպեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան վեպեր
Կատեգորիա:Անգլերեն գրականություն
Կատեգորիա:Անգլերեն վեպեր
Կատեգորիա:Գիտաֆանտաստիկ գրականություն
Կատեգորիա:Գիտաֆանտաստիկ վեպեր
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Վեպեր
Կատեգորիա:Ֆանտաստիկ վեպեր