Մարդաբանական լեզվաբանություն

**Մարդաբանական լեզվաբանություն**, լեզվաբանության և մարդաբանության ենթաոլորտ է, որն ուսումնասիրում է լեզվի տեղն ու դերը սոցիալական և մշակութային համատեքստում։ Մի շարք լեզվաբաններ կարծում են, որ մարդաբանական լեզվաբանության իրական դաշտ գոյություն չունի՝ նախընտրելով այն ընդգրկել «լեզվաբանական մարդաբանություն» տերմինի մեջ, մի մասն էլ համարում է, որ այդ երկու հասկացությունները փոխադարձաբար փոխարինելի են։

## Պատմություն
Մարդաբանության և լեզվաբանության այս երկու ոլորտները միասին ուսումնասիրվել են տասնիններորդ դարի տարբեր ժամանակներում, իսկ քսաներորդ դարի սկզբին մարդաբանության և լեզվաբանության հատման խաչմերուկը զգալիորեն աճել է։ Երբ ամերիկացի գիտնականները սկսել են ավելի շատ հետաքրքրվել Ամերիկայի բնիկ համայնքների բազմազանությամբ, մարդաբաններն ու լեզվաբանները միասին են աշխատել, և վերլուծել ամերիկյան բնիկների լեզուները և այն, թե ինչպես է լեզուն առնչվում նրանց ծագման, տարածման և խառնվածքի առանձնահատկություններին։

Այս միջառարկայական մոտեցումը տարբերակել է ամերիկյան մարդաբանությունը եվրոպականից. մինչ եվրոպական մարդաբանությունը հիմնականում կենտրոնացած էր ազգագրության վրա, ամերիկյան մարդաբանությունը սկսել է ինտեգրել լեզվաբանությունը և այլ առարկաներ։ Մարդաբանական լեզվաբանությունն ի սկզբանե կենտրոնացած է եղել հիմնականում չգրված լեզվի վրա, բայց այժմ այն օգտագործվում է գրավոր ավանդույթներ ունեցող և չունեցող լեզուների համար։

Վաղ շրջանի մարդաբան լեզվաբանները հիմնականում կենտրոնացել են երեք հիմնական ոլորտների վրա՝ լեզվաբանական նկարագրություն, դասակարգում և մեթոդաբանություն։

**Լեզվաբանական նկարագրություն**. գիտնականներ Ֆրանց Բոասը, Էդուարդ Սեպիրը, Լեոնարդ Բլումֆիլդը և Մերի Հաասը կազմել են տարբեր լեզուների լեզվական կառուցվածքի և առանձնահատկությունների նկարագրություններ։ Նրանք հետազոտություն են անցկացրել՝ օգտագործելով բնիկ խոսողների տեքստերի ձայնագրություններ, և վերլուծություններ կատարել տեքստերն ըստ լեզվի ձևի և ժանրի դասակարգելու համար։

**Դասակարգում**. դասակարգումն ընդգրկել է լեզուների միջև գենետիկ հարաբերությունների սահմանումը։ Լեզվաբանական դասակարգումները թույլ են տվել, որ լեզվաբան-մարդաբանները մեծ քանակությամբ տեղեկատվություն համակարգեն բնակչության որոշակի խմբերի մասին։ Լեզուն դասակարգելով՝ գիտնականները կարողացել են համակարգել և կազմակերպել իրենց ազգագրական աշխատանքների տվյալները։

**Մեթոդաբանություն**. Լեզուն վերլուծելով՝ մարդաբանական լեզվաբանությունը կարող է օգտագործել դրա բաղկացուցիչ մասերը՝ սոցիալական և մշակութային տեղեկատվություն ստանալու համար։ Այն նաև հնարավոր դարձնում նշանների նույնականացումը. Բոասը և Սեպիրը օգտագործեցին այս ընթացակարգերը՝ ցույց տալու համար, որ տվյալ լեզվի բնիկ խոսողների շրջանում լեզվական նշանները չեն կիրառվել։

## Ակնարկ
[մինի|Հյուսիսային Ամերիկայի պոտենցիալ կենսառեգիոնների սխեմաներից մեկը: Գունավոր շերտագիծը ներկայացնում է անցումային կենսատոնները:Կենսատոնը կենսաշխարհագրական շրջան է, որը բնութագրվում է ոչ թե տարբերակիչ [Բիոմ|բիոտայով, այլ ավելի շուտ բիոտայի մի շարքից մյուսը տարբերակիչ անցումով: Դրանք հաճախ պարունակում են հարևան տարածաշրջանների բիոտայի բաշխման սահմանները:]]
Մարդաբանական լեզվաբանությունն այն բազմաթիվ գիտական ճյուղերից մեկն է, որոնք ուսումնասիրում են լեզուների դերը մարդկանց սոցիալական կյանքում և համայնքների ներսում։ Դրան հասնելու համար փորձագետները պետք է հասկանային ոչ միայն լեզվական համակարգերի տրամաբանությունը, օրինակ՝ դրանց քերականությունը, այլև արձանագրեին այն գործողությունները, որոնցում օգտագործվում են այդ համակարգերը։ 1960-1970-ական թվականներին հանրալեզվաբանությունը և մարդաբանական լեզվաբանությունը հաճախ դիտվում էին որպես ուսումնասիրության մեկ ոլորտ, բայց այդ ժամանակից ի վեր դրանք տարանջատվել են, քանի որ նրանց միջև նկատելիորեն աճել է ակադեմիական հեռավորությունը։ Թեև կան շատ նմանություններ և որոշակի ընդհանուր թեմաներ, ինչպիսիք են լեզուն և սեռը, սրանք երկու փոխկապակցված, բայց առանձին հասկացություններ են։ Մարդաբանական լեզվաբանությունը ԱՄՆ - ում ի հայտ է եկել որպես մարդաբանության ենթաբաժին, երբ մարդաբանները սկսել են ուսումնասիրել տեղաբնիկ ժողովուրդների մշակույթները, քանի որ ամերիկյան հնդկացիական լեզուներն այլևս չէին կարող անտեսվել, և արագորեն վերաճել էին լեզվաբանության այն ենթաբաժնի, ինչպիսին որ հայտնի է այսօր։

Մարդաբանական լեզվաբանությունը մեծապես ազդել է հետազոտությունների վրա այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են տեսողական ընկալումը (հատկապես գույնը) և այսպես կոչված՝ «բիոտարածաշրջանային ժողովրդավարությունը» կամ բիոռեգիոնալիզմը, որոնք երկուսն էլ կապված են շրջակա միջավայրի ընկալման լեզուներում առաջացած  տարբերությունների հետ։

Ավանդական լեզվաբանական մարդաբանությունը ևս կարևոր է ժողովուրդների սոցիոլոգիայի և ինքնակազմակերպման համար։ Օրինակ՝ պենան (*Penan)* ցեղերի լեզվի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ իրենց լեզվով կան վեց տարբեր բառեր, որոնց լավագույն անգլերեն թարգմանությունը «մենք»-ն է։ Մարդաբանական լեզվաբանությունն ուսումնասիրում է այդ տարբերակումները և դրանք կապում հասարակությունների տեսակների և զգայարանների ու մարմնական (ժեստային) հարմարեցումների հետ, ճիշտ այնպես, ինչպես ուսումնասիրում է գույների ընկալման տարբերությունները լեզուներում. դրանք ունեն տերմինների բազմազանության աճի միտում։ Միևնույն բառը արտահայտվել է մարմնի տարբեր մասերի ու զգայարանների արտահայտման միջոցով, որոնց ուսումնասիրությունը բերում է իրավիճակային գիտելիքների ու իրավիճակային էթիկայի բացահայտման, որի արդյունքում հասկանալի է դառնում «մենք» նշելու համար օգտագործվող տերմինների տարբերակված բամազանությունը**:**

Մարդաբանական լեզվաբանության երկու ճյուղերն են՝ անվանակարգային/դասակարգված և ազգագրական/հանրալեզվաբանական։

Ինդեքսայնությունը վերաբերում է լեզվական ձևերին, որոնք զուգորդվում են իմաստի հետ՝ հատուկի և ընդհանուրի միավորման միջոցով, ի տարբերություն ուղղակի անվանման։ Օրինակ՝ մարդաբանական լեզվաբանը կարող է օգտագործել ինդեքսայնությունը՝ վերլուծելու համար, թե ինչ է ասում անհատի լեզվի օգտագործումը իր սոցիալական խավի մասին։ Ինդեքսավորումը բնորոշ է ձև-ֆունկցիա հարաբերություններին։

## Տարբերակում այլ միջճյուղայի ենթաբնագավառներից
Մարդաբանական լեզվաբանություն և լեզվաբանական մարդաբանություն տերմինները հաճախ համարվում են հոմանիշներ, սակայն մասնագետները հաճախ այդ երկուսն իրարից տարբերակում են։ Եթե մարդաբանական լեզվաբանությունը համարվում է լեզվաբանության ենթաբաժին, լեզվաբանական մարդաբանությունն ընդհանուր առմամբ համարվում է մարդաբանության ենթաբաժին։ Մարդաբանական լեզվաբանությունը նաև օգտագործում է ավելի հստակ լեզվաբանական մեթոդաբանություն և ուսումնասիրում է լեզուները որպես «լեզվաբանական երևույթներ»։ Ի վերջո մարդաբանական լեզվաբանությունը կենտրոնանում է լեզվի մշակութային և սոցիալական իմաստի վրա՝ շեշտը դնելով լեզվական կառուցվածքի վրա։ Ընդհակառակը, լեզվաբանական մարդաբանությունն ավելի շատ մարդաբանական մեթոդներ է օգտագործում (օրինակ՝ մասնակցային հսկողություն և ոլորտի դաշտային աշխատանք**)** լեզուն մշակութային շրջանակներում վերլուծելու և դրա սոցիալական օգտագործման կանոնները սահմանելու համար։

Մարդաբանական լեզվաբանությունը լեզուն օգտագործում է մշակութային իրողությունները սահմանելու համար, իսկ հանրալեզվաբանությունը լեզուն դիտում է որպես սոցիալական ինստիտուտ։ Մարդաբանական լեզվաբանությունը հիմնականում մեկնաբանական է՝ ձևավորելով լեզվի օգտագործման իմաստը դրա ձևերի, մատյանների և ոճերի միջոցով։ Հանրալեզվաբանությունը, փոխարենը, ուսումնասիրում է, թե ինչպես է լեզուն առնչվում տարբեր սոցիալական խմբերի և ինքնությունների հետ, ինչպիսիք են ռասան, սեռը, դասը և տարիքը։

## Բաժիններ
### Հնչույթաբանություն

Հնչույթաբանությունը լեզվաբանության ընդհանուր բաժին է, որը կենտրոնանում է ցանկացած լեզվի հնչյունների վրա։ Այն բացատրում է, թե ինչու են հնչյունական նշանները նույնականացնում բառերը։

Հնչույթաբանությունը մեծ ուշադրություն է դարձնում դիտարկվող հնչյունների համակարգված կառուցվածքին։

### Ձևաբանություն

Լեզվաբանության մեջ ձևաբանությունը սովորաբար ուսումնասիրում է տվյալ լեզվում բառերի կառուցվածքը՝ օգտագործվող բառի ձևն ավելի լավ հասկանալու համար։ Սա լեզվաբանության մի բաժին է, որը զբաղվում է բառերով, դրանց ներքին կառուցվածքով և ձևավորմամբ։ Ձևաբանությունը լայնորեն դիտարկում է բառերի ձևերի կապը տվյալ լեզվի ներսում՝ կապված այն մշակույթի կամ միջավայրի հետ, որում դրանք արմատավորված են։

### Մեթոդաբանություն

Հասարակական գիտություններում տեսական և մեթոդաբանական ուսումնասիրության վերաբերյալ կարելի է առանձնացնել երկու հիմնական ուղղություն՝ մենթալիստական (մտայնական) և բիհեյվիորիստական։ Մենթալիստական ուղղությունը հասկացությունը դիտում է որպես միջնորդ հասկացություն, մինչդեռ բիհեյվիորիստական ուղղությունը վերաբերմունքը սահմանում է որպես հավանականության հասկացություն, չնայած հետազոտական պրակտիկայում երկուսն էլ չափվում են՝ ելնելով հակազդման փոփոխականությունից։

Ընդհանրապես կառուցվածքի և բաղադրիչների հարաբերությունների վերաբերյալ տարբեր տեսակետներ կան,  բայց ճնշող մեծամասնությունը համաձայն է, որ հարաբերությունները յուրացված են, կայուն են  և դրականորեն կապված են վարքագծի հետ։ Մեթոդաբանական  ուսումնասիրությունը ներառում է ամեն տեսակ ուղղակի և անուղղակի փոփոխություններ, սակայն լեզվական վերաբերմունքի ուսումնասիրությունների դեպքում ավելի շատ օգտագործվում են հարցաշարեր, քան այլ մեթոդներ։

Արտաքին համապատասխանության մեթոդը հանրալեզվաբանական փորձարարական մեթոդ է, որն օգտագործվում է որոշելու համար անհատի կամ համայնքի բնական զգայությունները որոշակի լեզվի, բարբառի կամ հնչերանգի նկատմամբ, և որը այնորեն օգտագործվում է լեզուների տարատեսակների և լեզուների սոցիալական նշանակության հետ կապված հետազոտություններում։  Այս մեթոդի հատուկ հարմարեցումը, որը կոչվում է հայելային արտապատկերում, խոստումնալից է թվում իրավիճակային մակարդակում լեզվի անցման հետևողական գնահատականները չափելու համար։ Իրավիճակային՝ իրենց մասին խոսող միջոցները, այնպիսիք, ինչպիսիք կիրառում են Գրինֆիլդը և Ֆիշմանը, նույնպես կարող են լինել լեզուների և լեզվական տեսակների իրավիճակային օգտագործման նորմատիվային (կանոնակարգող) տեսակետներն ուսումնասիրելու շատ արդյունավետ միջոցներ։

Պարզվել է, որ հակվածության չափը առավել հարմար է վարքագծային միտումների վերաբերյալ տվյալների հավաքագրման համար։ Հարցազրույցներից ստացված տվյալները կարող են մշակման և գնահատման դժվարություններ առաջացնել, և կարող են հարցվածների կողմնակալական տեսակետներ լինել, բայց հետազոտական հարցազրույցները կարող են հատկապես արդյունավետ լինել վերաբերմունքի գնահատման համար, հատկապես երբ դրանք օգտագործվում են որպես դիտարկման լրացում։ Դիտարկման տվյալները կարող են մշակվել ձևականորեն, որպես տվյալներ, որոնք ստացվել են ավելի ֆորմալիստական միջոցներով, եթե փորձ է արվում տվյալները գրի առնել ավելի հանրամատչելի ձևերով, այլ ոչ թե մոտեցման միջոցով, ինչն առավել բնորոշ է այս տեսակի տվյալների համար, որը կիրառվում է մինչ օրս։

Լեզվաբաններից շատերը կարծում են, որ լեզվական և սոցիալական վարքի համեմատությունը խոչընդոտվում է նրանով, որ լեզվաբանական և մարդաբանական հետազոտությունները հազվադեպ են հիմնվում համադրելի տվյալների հավաքածուների վրա։ Մինչ մարդաբանի նկարագրությունը վերաբերում է կոնկրետ համայնքներին, լեզվաբանական վերլուծությունը վերաբերում է մեկ լեզվին կամ բարբառին, ինչպես նաև նշանների և կառուցվածքային նմանությունների միջոցով ձևավորված վարքին։ Լեզվաբանական վերլուծության գործընթացն ուղղված է ունիտար, կառուցվածքային առումով նմանատիպ ամբողջությունների հայտնաբերմանը։

Այս ընթացակարգերի արդյունքը առօրյա խոսքն ու վարքը բնութագրող բազմաթիվ տարատեսակներից մեկ առանձին տեսակի ընտրությունն է։ Անգլերենը հաճախ ընկալվում է որպես մեկ լեզու, կարծես մարդիկ մոռանում են դրա հետ կապված բազմաթիվ բարբառներն ու շեշտադրումները։ Անգլերենը հաճախ ընկալվում է որպես միասնական լեզու՝ մոռանալով դրա հետ կապված բազմաթիվ բարբառները և շեշտադրումները։ Անգլերենը, որով խոսում են Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, տարբեր է Ավստրալիայում կամ Աֆրիկայում գործածվող անգլերենից։ Նույնիսկ այն ամերիկյան անգլերենը, որով խոսում են Նյու Յորք նահանգում, տարբեր է այն անգլերենից, որով խոսում են Ալաբամայում։

### Կոդի փոխարկում
Երբ խոսողը խոսակցության համատեքստում երկու կամ ավելի լեզուներ կամ լեզվական տարբերակների միջև փոխարկում է կիրառում, լեզվական տարբերակումների միակ ձևը չէ, որը կրում է սոցիալական կամ հղումային նշանակություն։ Այն տալիս է հատկապես հստակ մոտեցում սոցիալական գործընթացների և լեզվական ձևերի փոխհարաբերությունը հասկանալու համար։ Քանի որ այդ դեպքում և՛ սոցիալական, և՛ լեզվական սահմանները սովորաբար ավելի ակնհայտ են, քան մյուս միալեզու պայմաններում։ Մարդաբանական լեզվաբանության մեջ կոդի փոխարկումը դիտարկվում է որպես կառուցվածքայնորեն միասնական երևույթ, որի իմաստը գալիս է ձևի, գործառույթի և ենթատեքստի միջև հարաբերությունների համընդհանուր օրինաչափությունից։ Լեզվաբաններից շատերը կոդերի փոխարկմանը մոտենում են որպես բանավոր մարտավարության ձև, որը ներկայացնում է այն եղանակները, որոնցով առանձին անհատներին մատչելի լեզվական ռեսուրսները կարող են փոխարկելի լինել՝ կախված իրենց համայնքների սոցիալական սահմանների բնույթից։

Չնայած շեշտը դրվում է սոցիալական փոխազդեցության մեջ լեզվի օգտագործման վրա, որպես այդ գործընթացների ուսումնասիրման նախընտրելի առանցք, բայց հասկանալի է, որ հետագա հետազոտությունները պետք է հաշվի առնեն տվյալ փոխազդեցության իրավիճակը որոշակի համայնքի ներսում կամ համայնքների միջև։ Կոդերի անցման ուսումնասիրությունը ավելի ու ավելի է նպաստելու լեզվական համայնքների բնույթի ընկալմանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեզվաբանություն
Կատեգորիա:Մարդաբանություն