Ալի և Նինո

«**Ալի և Նինո**» (, ), երկու բաքվեցիների՝ ադրբեջանցի Ալի խան Շիրվանշիրի և վրացի Նինո Կապիանիի սիրո մասին պատմող Ղուրբան Սայիդի (Կուրբան Սայիդ) հանրահռչակ վեպը։ Վեպի իրադարձությունները ծավալվում են Կովկասում և Իրանում, առաջին համաշխարհային պատերազմի և Հոկտեմբերյան հեղափոխության, 1918 թ. Բաքվի ազգամիջյան բախումների, Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության հռչակման և ապա Ադրբեջանի խորհրդայնացման ֆոնին։ Գրքում կենտրոնական դեր ունի իսլամի և քրիստոնեության, Արևելքի և Արևմուտքի, կնոջ և տղամարդու հակադրությունների բախումը։ Պատումի մեծ մասը ընդգրկում է 20-րդ դարասկզբի Բաքվի Հին քաղաքը՝ Իչերի-Շեխերը և դրան մերձ շրջանները։

Վեպը պատմում է Ալիի և Նինոյի սիրո մասին, Դաղստանի լեռնային շրջաններում ճամփորդության, Շուշիի, Թիֆլիսի և Պարսկաստանի մասին։ Առաջին անգամ հրատարակվել է 1937 թվականին Վիեննայում։ Չնայած վեպը հրատարակվել է 100-ից ավելի անգամ՝ ավելի քան 33 լեզվով, հեղինակը մինչ այժմ անհայտ է համարվում։ Հրատարակությունից մեկ տարի անց լույս տեսած «Ոսկեղջյուրի աղջիկը» Ղուրբան Սայիդի երկրորդ և վերջին վեպն է։

Ըստ «Նյու Յորք Թայմսի», դեռ 1937 թվականին բեստսելլեր լինելով՝ «Ալին և Նինոն» հիմա էլ ընթերցվող գիրք է։

## Վեպի պատմությունը
300px|thumb| Գերմանական Deutsches Bucherverzeichnis գրքի կատալոգում 1943 թ. Ղուրբան Սայիդ կեղծանունով, «Ալի և Նինո», «Ոսկեղջյուրի աղջիկը» գրքերի հեղինակ նշված անձը՝ բարոնուհի Էլֆրիդա ֆոն Բոդմերսհոֆը։
Համարվում է, որ 1935 թ. ինչ-որ մեկը Վիեննայի E. P. Tal & Co / Verlag հրատարակչությունում է թողել վեպի գերմաներեն ձեռագիրը։ Որպես հեղինակ նշված է եղել Ղուրբան Սայիդ անունը։ Համարվում է նաև, որ վեպի հրատարակման պայմանագիրը կնքվել է Թալեմ հրատարակության և ավստրիացի բարոնուհի Էլֆրիդա Էխրենֆելս ֆոն Բոդմերսհոֆի միջև 1937 թ.. Վեպը հրատարակվել է 1937 թ. Վիեննայում։ 1938 թ. հրատարակվում է Վարշավայում լեհերեն և Ամստերդամում՝ հոլանդերեն, հրատարակվում է նաև շվեդերեն, իսկ 1939 թ. Պրահայում՝ չեխերեն։ 1944 թ. լույս է տեսնում իտալերեն հրատարակությունը, որի հեղինակը նշված է լինում ոչ թե Ղուրբան Սայիդը, այլ՝ Էսսադ Բեյը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո գիրքը մոռացվեց մինչև 1969 թ., երբ բեռլինցի նկարչուհի Ժենյա Գրամանը նկատեց փողոցի բուկինիստի հին հրատարակությունը և փորձեց գիրքը վերահրատարակել ԱՄՆ-ում՝ անգլերեն թարգմանելով։ 1970 թ. վեպը անգլերեն լույս տեսավ Նյու Յորքում, ապա՝ Լոնդոնում, արաբերեն՝ Բեյրությում։ 1971 թ. թուրքերեն թարգմանությունը հրատարակվեց Ստամբուլում։ Նույն թվականին Մաջիդ Մուսազադեն պատրաստեց սցենարի ադրբեջանական թարգմանությունը և ուղարկեց Ազատություն ռադիոկայանին։

1970-ական թթ. Վեպը հրատարակվեց նաև Ամստերդամում (1974), Կանադայում (1972), Փարիզում (1973), Բեռնում (1973), Մյունխենում (1973), Տոկիոյում (1974), Օսլոյում (1972), Բարսելոնայում (1973), Ստոկհոլմում (1973)։

1980-ականներին հրատարակվեց Ամստերդամում (1981), Ֆրանկֆուրտում (1981), Թեհրանում (1983), Բեռնում (1989)։ 1990 թ. առաջին անգամ հրատարակվում է ադրբեջաներեն՝ «Ադրբեջան» գեղարվեստական գրականության ամսագրում։ 1993 թ. Բաքվում երկրորդ անգամ է հրատարակվում ադրբեջաներեն։ 1994 թ. Բքավի «Գրական Ադրբեջան» հանդեսում Միրզա Հուսեյինզադեի թարգմանությամբ հրատարակվում է ռուսերեն։ 1990- ականներնին ևս հրատարակվում է Ամստերդամում (1991), Լախորում, (1993), Նյու-Յորքում (1990 և 1996), Լոնդոնում (1990), Մյունխենում (1992 և 1994), Թեհրանում (1992), Դաքքայում (1995)։
2000-2010 թթ. Գիրքը հրատարակվել է աշխարհի 37 քաղաքներում՝ ներառյալ Մոսկվան, Պեկինը, Ջակարտան, Լիսաբոնը, Թել-Ավիվը և այլն։

## Հեղինակի խնդիրը
Վեպի հեղինակը մինչ օրս անհայտ է։ Ձեռագիրը հանելուկային կերպով անհետացել է հրատարակությունից ոչ շատ առաջ, և մինչև հիմա շարունակվում են հեղինակային իրավունքի մասին վեճերը։ Որոշ հետազոտողներ համարում են, որ Ղուրբան Սայիդ ծածկանվան տակ հանդես եկող հեղինակը ադրբեջանցի գրող, հրապարակախոս և պատմաբան Յուսուֆ Վեզիր Չեմեզեմինլին է, որի կենսագրությունը նման է վեպի գլխավոր հերոս Ալի խանի կենսագրությանը (ուսումնառությունը Բաքվի ռեալական դպրոցում, կյանքը Շուշիում և այլն)։

Այլք համարում են, որ հեղինակը գերմանացի գրող, լրագրող, բաքվեցի նավթային մագնատի որդի Լև Նուսիմբաումն է, ինչը կարելի է ապացուցել վեպում տեղ գտած անճշտություններով, որ չէր կարող թույլ տալ ադրբեջանցի հեղինակը, բայց կարող էր թույլ տալ Ադրբեջանին մասնակիորեն ծանոթ մեկը։ Համարվում է, որ Նուսիմբաումը գրել է Էսսադ բեյ ծածկանունով, իսկ վեպի 1944 թ. իտալերեն հրատարակության մեջ հեղինակը նշված էր Մ. Էսսադ բեյ։

«Ալիի և Նինոյի» հեղինակություն է վերագրվում նաև բարոնուհի Էլֆրիդա Էռենֆեստ ֆոն Բոդմերսհոֆին՝ բարոն Օմար-Ռոլֆ ֆոն Էռենֆելսի կնոջը։ 1935—1939 թթ. գերմանական «Deutscher Gesamtkatalog» գրքի կատալոգում «Ղուրբան Սայիդ» անվան տակ գրվում է «բարոնուհի Էլֆրիդա Էռենֆեստ ֆոն Բոդմերսհոֆի կեղծանունը»։ Բարոնուհու վիեննացի զարմուհին որպես գրքի իրավահաջորդ հայտարարել է, որ հենց նա է «Ալիի և Նինոյի» հեղինակը։

## Կառուցվածք
Վեպը կազմված է երեսուներեք գլխից։ Պատումը առաջին դեմքով է գրված. Ալին խոսքը ավարտում է գլխավոր հերոսի ընկերը՝ Իլիաս բեկը.

## Գլխավոր կերպարներ
* **Ալի խան Շիրվանշիր**, Շիրվանշիրների ցեղից, Բաքվի գիմնազիայի շրջանավարտ, ԱԴՀ քաղաքական գործիչ։
* **Նինո Կապիանի**, վրաց իշխանուհի, սիրահարվում է Ալիին, այնուհետև ամուսնանում նրա հետ։
* **Մելիք Նախարարյան**, շուշեցի հայ արիստոկրատ, Ալիի ընկերը։
* **Իլիաս բեկ**, Ալիի ընկեր, համադասարանցի, հետագայում՝ զինակից։
* **Մուհամեդ Հեյդար**, Ալիի ընկեր, համադասարանցի, ռուսական բանակի սպա, Առաջին աշխարհամարտի մասնակից։
* **Սեիդ Մուստաֆա**, Ալիի ընկեր, համադասարանցի, իմամ։ Ամուսանացնում է Ալիին և Նինոյին։
* **Արսլան աղա**, հարուստ նավթաարդյունահանողի որդի, Ալիի ընկեր, համադասարանցի։

## Կարճ բովանդակություն
thumb|280px|Բաքվի ռեալական դպրոցը XX դարի սկզբին
Ալին Շիրվանշիրների ազնվական տոհմից է, չնայած հայրը ասիական մշակույթի տիպիկ կրող է, որդին դպրոցում ազդվում է արևմտյան մշակույթից։ Սովորելով Բաքվի գիմնազիայում՝ Ալին ծանոթանում է վրաց իշնանադուստր Նինո Կապիանիի հետ և սիրահարվում նրան։ Ալին նրան հանդիպում է օրիորդաց գիմնազիայի մոտ, օգնում պարապել դասերը, հատկապես մաթեմատիկա։ Սկսում են հանդիպել Գուբերնատորական այգում, որտեղ առաջին անգամ համբուրվում են։ Քրիստոնեական ավանդույթներով դաստիարակված Նինոյի սիրո միջոցով Ալին էլ ավելի է մոտենում եվրոպական աշխարհին։

Դպրոցն ավարտելուց հետո նրանք ամուսնանում են։ Նինոն սկզբում չի համաձայնվում ամուսնանալ՝ վախենալով, որ Ալին կստիպի չադրա կրել կամ հարեմ կպահի։ Ալիի հայրը, ի տարբերություն Նինոյի հորը, չի հակադրվում այդ ամուսնությանը։

## Քաղվածքներ
thumb|280px|Օրիորդաց դպրոցը XX դարի սկզբին
* Ես ջերմորեն սեղմեցի նրա ձեռքը։ Այս ամենը ցույց էր տալիս, որ աշխարհում իսկապես պարկեշտ հայեր կային։ Եվ այս միտքն իրոք որ վրդովեցուցիչ էր։
* Շուշին տարօրինակ քաղաք է։ Այն լեռներում է, հինգ հազար մետր բարձրության վրա, շրջապատված անտառներով ու գետերով։ Հայերը և մուսուլմանները այնտեղ խաղաղ ապրում են միասին։ Հարյուրամյակաների ընթացքում այն կամուրջ է եղել կովկասյան երկրների, Պարսկաստանի և Թուրքիայի միջև։ Տեղի ազնվականները՝ հայ նախարարներն ու մելիքները, իսլամադավան բեկերն ու աղալարները տներ ունեն քաղաքը շրջապատող բլուրների և դաշտերի վրա։ Հաճախ, մանկամիտ ու հավակնոտ ներշնչանքով նրանց ցեխոտ հյուղակները պալատներ են կոչվել։ Այս ժողովուրդը երբեք չի հոգնում իրենց դռան աստիճանների վրա նստելուց, ծխամորճ ծխելուց և մեկը մյուսին պատմելուց, թե քանի քանի անգամ ռուսական կայսրությունը և հենց ցարն ինքը փրկվել են Ղարաբաղի գեներալների շնորհիվ, և թե նրանց ինչպիսի սարսափելի ճակատագիր բաժին կընկներ, եթե նրանց բախտը վստահվեր ուրիշ մեկին։

## Հետագա ընթերցանություն
* «Ալին և Նինոն» գրքի մասին տե՛ս Հայկարամ Նահապետյանի «Քանի՞ տարեկան է ադրբեջանցի ժողոդուրդը. կրկին ափշերոնյան մահմեդականների ինքնավարության շուրջ» հոդվածում։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմաներեն վեպեր
Կատեգորիա:Գրքեր Ադրբեջանի մասին
Կատեգորիա:Գրքեր Վրաստանի մասին
Կատեգորիա:Վեպեր սիրո մասին