Բուսայուղեր

մինի|Մեկ շիշ գետնանուշի յուղ:
**Բուսայուղեր կամ բուսական ճարպեր**, սերմերից կամ ուտելի բույսերի այլ մասերից ստացված յուղեր: Ինչպես կենդանական ճարպերը, այնպես էլ բուսական ճարպերը տրիգլիցերիդների խառնուրդներ են: Սոյայի յուղը, խաղողի կորիզի յուղը և կակաոյի կարագը կամ սերմերից ստացված յուղը ճարպերի օրինակներ են: Ձիթապտղի յուղը, արմավենու յուղը և բրնձի թեփի յուղը բույսերի այլ մասերի ճարպերի օրինակներ են: Ընդհանուր օգտագործման մեջ բուսայուղը կարող է վերաբերել բացառապես բուսական ճարպերին, որոնք հեղուկ են սենյակային ջերմաստիճանում: Բուսական յուղերը սովորաբար ուտելի են:

Բուսական յուղի ազդեցությունը առողջության վրա եղել է բազմաթիվ ուսումնասիրությունների առարկա: 2015-ի համակարգված ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ կանաչ ձիթապտղի յուղի օգտագործումը զգալիորեն նվազեցնում է սրտանոթային հիվանդությունները:

## Պատմություն
### Անտիկ ժամանակներում
Ձիթապտղի յուղը եղել է մարդկային մշակույթի մի մասը հազարամյակների ընթացքում: Հնագիտական ապացույցները ցույց են տալիս, որ ձիթապտուղները վերածվել են ձիթապտղի յուղի մ.թ.ա. 6000 թվականին մ.թ.ա. 4500 թվականին ներկայիս Իսրայելում,ասվում է 6-րդ հազարամյակում Երիքովում, բայց ոչ մի աղբյուր չի վկայակոչում: Հին Եգիպտոսում՝ մումիֆիկացման գործընթացում, օգտագործվում էին բուսական յուղեր, ներառյալ մայրու յուղը, նոճի յուղը և ձիթապտղի յուղը:

Բուսայուղերը օգտագործվել են որպես լուսավորության վառելիք լամպերի, ճաշ պատրաստելու, դեղորայքի և քսանյութ համար: Արմավենու յուղը վաղուց ճանաչվել է Արևմտյան և Կենտրոնական Աֆրիկայի երկրներում և եվրոպացի առևտրականները, որոնք առևտուր անում էին Արևմտյան Աֆրիկայի հետ, երբեմն արմավենու յուղ էին գնում՝ պատրաստման համար օգտագործելու: Այն դարձավ բրիտանացի առևտրականների կողմից մեծ պահանջարկ ունեցող ապրանք՝ որպես արդյունաբերական քսանյութ մեքենաների համար բրիտանական արդյունաբերական հեղափոխության ժամանակ օգտագործելու համար։

### Ժամանակակից պատմություն
Արմավենու յուղը հիմք է հանդիսացել օճառի արտադրանքի, ինչպիսին է Լեվր Բրադրսի (այժմ՝ Յունիլիվեր) «Սանլայթ» և Ջոնսոն Ընկերության (այժմ՝ Կոլգեյթ-Պալմոլիվ) «Պալմոլիվ»-ը և մոտ 1870 թվականին արմավենու յուղը կազմում էին Արևմտյան Աֆրիկայի որոշ երկրների հիմնական արտահանումը:

1780 թվականին Կարլ Վիլհելմ Շելեն ցույց տվեց, որ ճարպերը ստացվում են գլիցերինից։ Երեսուն տարի անց Միշել Էժեն Շևրուլը եզրակացրեց, որ այս ճարպերը ճարպաթթուների և գլիցերինի էսթերներ են: Գերմանացի քիմիկոս Վիլհելմ Նորմաննը 1901 թվականին ներկայացրեց հեղուկ ճարպերի հիդրոգենացումը՝ ստեղծելով այն,ինչը հանգեցրեց մարգարինի և բանջարեղենի գլոբալ արտադրության զարգացմանը:

Միացյալ Նահանգներում բամբակի սերմի յուղը մշակվել է, և Փրոքթեր & Գեմբլի կողմից վաճառվել է որպես կրեմային միջոց՝ Քրիսքո, դեռևս 1911 թվականին: Ջինինգ գործարանները ուրախ էին ունենալ ինչ-որ մեկին, որ կառանձնացներ բամբակի սերմերը:. Արդյունահանված յուղը զտվել և մասամբ հիդրոգենացվել է սենյակային ջերմաստիճանում պինդ պարունակություն ստանալու և այդպիսով բնական խոզի ճարպի նմանակման համար և պահածոյացվել ազոտի գազի տակ:Համեմատած այն խոզի ճարպի հետ, որը Փրոքթեր & Գեմբլին արդեն վաճառում էր սպառողներին, Քրիսքոն ավելի էժան էր, ավելի հեշտ էր խառնվում բաղադրատոմսի մեջ և կարող էր պահվել սենյակային ջերմաստիճանում երկու տարի՝ առանց բզորվելու:

Սոյայի հատիկները հարուստ են սպիտակուցներով, և դրանցից ստացված միջին մածուցիկության յուղը հարուստ է պոլիչհագեցած յուղերով: Հենրի Ֆորդը հիմնեց սոյայի հետազոտական լաբորատորիա, մշակեց սոյայի պլաստմասսա և սոյայի վրա հիմնված սինթետիկ բուրդ և մեքենա կառուցեց «գրեթե ամբողջությամբ» սոյայի հատիկներից:Ռոջեր Դրեկեթը հաջողակ նոր արտադրանք ուներ Վինդեքսի հետ, սակայն նա մեծ ներդրումներ կատարեց սոյայի հետազոտության մեջ՝ դիտելով այն որպես խելացի ներդրում: 1950-1960-ական թվականներին սոյայի յուղը դարձել էր ԱՄՆ-ում ամենատարածված բուսական յուղը. այսօր այն զիջում է միայն արմավենու յուղին։ 2018–2019 թվականներին համաշխարհային արտադրությունը կազմել է 57,4 ·109 կգ՝ առաջատար արտադրողներով, ներառյալ Չինաստանը (16,6 ·109 կգ), ԱՄՆ (10,9 ·109 կգ), Արգենտինան (8,4 ·109 կգ), Բրազիլիան (8,2 ·109 կգ)) և ԵՄ (3,2 ·109 կգ)։

20-րդ դարի սկզբին սկսվեց նաև բուսական յուղի օգտագործումը որպես վառելիք դիզելային շարժիչների և ջեռուցման յուղի այրիչների մեջ: Ռուդոլֆ Դիզելը նախագծել է իր շարժիչը բուսական յուղով աշխատելու համար: Գաղափարը, նա հույս ուներ, որ իր շարժիչներն ավելի գրավիչ կդարձնի ֆերմերների համար, ովքեր ունեին հեշտությամբ հասանելի վառելիքի աղբյուր: Դիզելի շարժիչն առաջին անգամ աշխատեց սեփական ուժով Աուգսբուրգում, Գերմանիայում, 1893 թվականի օգոստոսի 10-ին, գետնանուշի յուղից բացի: Ի հիշատակ այս իրադարձության՝ օգոստոսի 10-ը հայտարարվել է «Բիոդիզելի միջազգային օր»:Բիոդիզելի առաջին արտոնագիրը տրվել է 1937 թվականին: Նավթի պարբերական դեֆիցիտը խթանեց բուսական յուղի հետազոտությունը որպես դիզելային վառելիքի փոխարինող 1930-ական և 1940-ական թվականներին, և կրկին 1970-ականներին և 1980-ականների սկզբին, երբ բուսական յուղը վայելեց իր ամենաբարձր գիտական հետաքրքրությունը: 1970-ականներին նաև ձևավորվեց առաջին առևտրային ձեռնարկությունը, որը թույլ էր տալիս սպառողներին օգտագործել բուսական յուղ իրենց մեքենաներում: Այնուամենայնիվ, ավելի լայնորեն օգտագործվում է բիոդիզելը, որը արտադրվում է յուղերից կամ ճարպերից, օգտագործելով տրանսեսթերֆիկացումը: Բրազիլիայի գլխավորությամբ շատ երկրներ կառուցեցին բիոդիզելային գործարաններ 1990-ականներին, և այն այժմ լայնորեն հասանելի է ավտոմոբիլային տրանսպորտում օգտագործման համար և այսօր Եվրոպայում ամենատարածված կենսավառելիքն է: Ֆրանսիայում բիոդիզելը ներառված է 8% տոկոսադրույքով ֆրանսիական բոլոր դիզելային մեքենաների կողմից օգտագործվող վառելիքի մեջ:

1970-ականների կեսերին կանադացի հետազոտողները մշակեցին ցածր էրուկաթթվի պարունակությամբ ռեփասերի սորտ: Քանի որ «բռնաբարություն» բառը շուկայավարման համար օպտիմալ չէր համարվում, նրանք հորինեցին «կանոլա» անվանումը («Կանադա Նավթի ցածր թթվայնություն» բառից): ԱՄՆ Սննդամթերքի և դեղերի վարչությունը հաստատեց կանոլայի անվան օգտագործումը 1985 թվականի հունվարին և այդ գարնանը ամերիկացի ֆերմերները սկսեցին մեծ տարածքներ տնկել: Կանոլայի յուղը ավելի քիչ է հագեցած ճարպերի պարունակությամբ, իսկ ավելի բարձր՝ մոնոչհագեցած ճարպերով: Կանոլան շատ նոսր է (ի տարբերություն եգիպտացորենի յուղի) և անհամ (ի տարբերություն ձիթապտղի յուղի), ուստի, այն մեծապես հաջողվում է փոխարինել սոյայի յուղին, ճիշտ այնպես, ինչպես սոյայի յուղին է մեծապես հաջողվում փոխարինել բամբակի սերմի յուղին:

Բուսական յուղերի արտադրությունն աճել է 125%-ով 2000-2020 թվականներին՝ պայմանավորված արմավենու յուղի կտրուկ աճով:

## Օգտագործում
### Խոհարարական
Բազմաթիվ բուսական յուղեր ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն օգտագործվում են որպես սննդամթերք,նրանց փոխարինում են որոշ կենդանական ճարպերի հետ, ինչպիսիք են կարագը, յուղը, ճարպը և շմալցը: Այս դերում յուղերը ծառայում են մի շարք նպատակների.

* Կարճացում – ինչպես խմորեղենին փխրուն հյուսվածք տալով:
* Հարստացում - կալորիաների ավելացում և սպառման մեջ բավարարվածություն:
* Հյուսվածք – փոխում է բաղադրիչների համակցումը, հատկապես ճարպերն ու օսլան:
* Բուրավետիչներ – օրինակները ներառում են ձիթապտղի, քնջութի կամ նուշի յուղ:
* Բուրմունքի հիմք – յուղերը կարող են նաև «կրել» այլ բաղադրիչների համերը, օրինակ՝ պղպեղը, քանի որ շատ համեր պայմանավորված են յուղի մեջ լուծվող քիմիական նյութերով:

Յուղերը կարող են տաքացնել ջրի եռման կետից զգալիորեն ավելի բարձր ջերմաստիճանում՝ 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) և օգտագործել ուտելիքները տապակելու համար: Այս նպատակով յուղերը պետք է ունենան բարձր բռնկման կետ: Նման յուղերը ներառում են և՛ հիմնական պատրաստման յուղերը՝ սոյայի, ռապևի, կանոլայի, արևածաղկի, կարմրուկի, գետնանուշի, բամբակի սերմի և այլն, և՛ արևադարձային յուղեր, ինչպիսիք են կոկոսը, արմավենու և բրնձի թեփը: Վերջիններս հատկապես գնահատվում են ասիական մշակույթներում բարձր ջերմաստիճանի պատրաստման համար՝ իրենց անսովոր բարձր բռնկման կետերի պատճառով:

### Արդյունաբերական
Բուսական յուղերը օգտագործվում են որպես բաղադրամաս կամ բաղադրիչ շատ արտադրանքներում:

Բազմաթիվ բուսական յուղեր օգտագործվում են օճառներ, մաշկի միջոցներ, մոմեր, օծանելիքներ և անձնական խնամքի՝ կոսմետիկ այլ պարագաների պատրաստման համար: Որոշ յուղեր հատկապես հարմար են չորացման համար և օգտագործվում են ներկերի, փայտի մշակման և այլ ապրանքներ պատրաստելու համար: Դրանք օգտագործվում են ալկիդային խեժի արտադրության մեջ։ Դամարի յուղը (կտավատի յուղի և դամարի խեժի խառնուրդ), օգտագործվում է գրեթե բացառապես փայտե նավակների կեղևը մշակելու համար: Բուսական յուղերն ավելի ու ավելի են օգտագործվում էլեկտրական արդյունաբերության մեջ որպես մեկուսիչներ, քանի որ բուսական յուղերը թունավոր չեն շրջակա միջավայրի համար, կենսաքայքայվում են,և եթե թափվեն ունեն բռնկման և այրման բարձր կետեր: Այնուամենայնիվ, բուսական յուղերը քիմիապես ավելի քիչ կայուն են, ուստի դրանք սովորաբար օգտագործվում են այնպիսի համակարգերում, որտեղ նրանք չեն ենթարկվում թթվածնի ազդեցությանը և դրանք ավելի թանկ են, քան հում նավթի թորումը: Սինթետիկ տետրաեսթերները, որոնք նման են բուսական յուղերին, բայց ունեն չորս ճարպաթթուների շղթա՝ համեմատած բնական եթերի մեջ հայտնաբերված նորմալ երեքի հետ, արտադրվում են Ֆիսչրի էստերիֆիկացումով: Տետրաեսթերները, ընդհանուր առմամբ, ունեն բարձր կայունություն օքսիդացման նկատմամբ և օգտագործվել են որպես շարժիչի քսանյութ:Բուսական յուղն օգտագործվում է կենսաքայքայվող հիդրավլիկ հեղուկ և քսանյութ արտադրելու համար:

Բուսական յուղերի արդյունաբերական օգտագործման սահմանափակող գործոնն այն է, որ բոլոր այդպիսի յուղերը ենթակա են օքսիդացման: Այն յուղերը, որոնք ավելի կայուն են, ինչպիսիք են բեն յուղը կամ հանքային յուղը, այսպիսով նախընտրելի են արդյունաբերական օգտագործման համար: Գերչակի յուղն ունի բազմաթիվ արդյունաբերական կիրառումներ՝ ճարպաթթվի վրա հիդրօքսիլ խմբի առկայության պատճառով: Գերչակի յուղը նեյլոն 11-ի նախադրյալն է:Այն կարող է նաև փոխազդել էպիքլորոհիդրինի հետ՝ ստանալով գլիկիդիլ եթեր, որն օգտագործվում է որպես լուծիչ և ճկունացուցիչ էպոքսիդային խեժերի հետ:

### Կենդանիների սննդի հավելում
Բուսական յուղն օգտագործվում է ընտանի կենդանիների համար նախատեսված որոշ մթերքների արտադրության մեջ,այս համատեքստում բուսական յուղը սահմանում է որպես բուսական ծագման արտադրանք, որը ստացվում է յուղը արդյունահանելով սերմերից կամ մրգերից, որոնք վերամշակվում են ուտելի նպատակներով։

### Վառելիք
Բուսական յուղերը նույնպես օգտագործվում են բիոդիզել պատրաստելու համար, որը կարելի է օգտագործել սովորական դիզելային վառելիքի նման:Բուսական յուղերի որոշ խառնուրդներ օգտագործվում են չփոփոխված մեքենաներում, սակայն ուղիղ բուսական յուղը, որը նաև հայտնի է որպես մաքուր բուսական յուղ, կարիք ունի հատուկ պատրաստված մեքենաների, որոնք ունեն յուղը տաքացնելու մեթոդ՝ դրա մածուցիկությունը նվազեցնելու համար:Բուսական յուղերի օգտագործումը,որպես այլընտրանքային էներգիա՝ աճում է, իսկ բիոդիզելի հասանելիությունն ամբողջ աշխարհում՝ մեծանում:

«Ոչ պարենային մշակաբույսերի ազգային կենտրոն»-ը գնահատում է ջերմոցային գազերի ընդհանուր խնայողությունները, երբ օգտագործվում են բուսական յուղեր՝ վառելիքի արտադրության համար հանածո վառելիքի վրա հիմնված այլընտրանքների փոխարեն,այն տատանվում է 18-ից մինչև 100%:

## Արտադրություն
Բուսական յուղի արտադրության գործընթացը ներառում է յուղի հեռացում բույսերի բաղադրիչներից, սովորաբար սերմերից: Դա կարելի է անել մեխանիկական արդյունահանման միջոցով՝ օգտագործելով ձիթհան կամ քիմիական արդյունահանում լուծիչի միջոցով: Այնուհետև արդյունահանվող յուղը կարող է զտվել կամ անհրաժեշտության դեպքում քիմիապես փոփոխվել:

### Մեխանիկական արդյունահանում
Յուղերը կարող են հեռացվել մեխանիկական արդյունահանման միջոցով, որը կոչվում է «ջախջախում» կամ «սեղմում»: Այս մեթոդը սովորաբար օգտագործվում է ավելի ավանդական յուղեր արտադրելու համար (օրինակ՝ ձիթապտղի, կոկոսի և այլն), և այն նախընտրելի է Միացյալ Նահանգներում և Եվրոպայում առողջարար սննդամթերքի հաճախորդների մեծ մասի կողմից: Կան մեխանիկական արդյունահանման մի քանի տարբեր տեսակներ:Արտահանման մամլիչով արդյունահանումը տարածված է, թեև օգտագործվում են նաև պտուտակավոր մամլիչը, խոյ մամլիչը և ղանին (շաղախ և մուրճ): Յուղաթաղանթները սովորաբար օգտագործվում են զարգացող երկրների այն մարդկանց շրջանում, ում համար արդյունահանման այլ մեթոդները չափազանց թանկ արժեն, ղանին հիմնականում օգտագործվում է Հնդկաստանում:Այս մեթոդներով արդյունահանվող յուղի քանակը շատ տարբեր է, ինչպես ցույց է տրված հետևյալ աղյուսակում Հնդկաստանում մոուրայի կարագի արդյունահանման համար:

### Լուծիչներով արդյունահանում
Բուսական յուղի մշակումը առևտրային կիրառություններում սովորաբար կատարվում է քիմիական արդյունահանման միջոցով՝ օգտագործելով լուծիչային էքստրակտներ, որոնք ավելի բարձր բերք են տալիս և ավելի արագ և էժան: Ամենատարածված լուծիչը նավթից ստացված հեքսանն է: Այս տեխնիկան օգտագործվում է «ավելի նոր» արդյունաբերական յուղերի մեծ մասի համար, ինչպիսիք են սոյայի և եգիպտացորենի յուղերը: Արդյունահանումից հետո լուծիչը գոլորշիացվում է՝ խառնուրդը տաքացնելով մինչև մոտ 149&nbsp;°C (300&nbsp;°F):

Գերկրիտիկական ածխածնի երկօքսիդը կարող է օգտագործվել որպես այլ լուծիչների ոչ թունավոր այլընտրանք:

### Հիդրոգենացում
Չհագեցած բուսական յուղերը մասնակի կամ ամբողջական հիդրոգենացման միջոցով կարող են վերածվել ավելի բարձր հալման կետով յուղերի, որոնցից մի քանիսը, օրինակ՝ բուսական յուղերը, կմնան պինդ սենյակային ջերմաստիճանում:

Բուսական յուղի հիդրոգենացումը կատարվում է բուսական յուղի և մետաղական կատալիզատորի, սովորաբար նիկելի խառնուրդը մոտ վակուումային պայմաններում շատ բարձր ջերմաստիճանի բարձրացմամբ և ջրածնի ներմուծմամբ: Սա հանգեցնում է նրան, որ նավթի ածխածնի ատոմները կոտրում են կրկնակի կապերը այլ ածխածինների հետ: Ածխածնի յուրաքանչյուր ատոմ դառնում է մեկ կապով առանձին ջրածնի ատոմի հետ, և ածխածնի միջև կրկնակի կապն այլևս չի կարող գոյություն ունենալ: Լիովին հիդրոգենացված յուղը, որը նաև կոչվում է հագեցած ճարպ, իր բոլոր կրկնակի կապերը վերածվել են միայնակ կապերի: Եթե պոլիչհագեցած յուղը մնում է թերի հիդրոգենացված (կրկնակի կապերից ոչ բոլորն են վերածվում միայնակ կապերի), ապա դա «մասնակի հիդրոգենացված յուղ» է: Յուղը կարող է հիդրոգենացվել՝ բարձրացնելու դիմադրությունը թրթռման (օքսիդացման) կամ դրա ֆիզիկական բնութագրերը փոխելու համար: Քանի որ հագեցվածության աստիճանը բարձրանում է լրիվ կամ մասնակի հիդրոգենացման արդյունքում, նավթի մածուցիկությունը և հալման կետը մեծանում են:

Մինչ ամբողջական հիդրոգենացումը արտադրում է հիմնականում հագեցած ճարպաթթուներ, մասնակի հիդրոգենացումը հանգեցնում է չհագեցած ցիս ճարպաթթուների վերափոխմանը յուղային խառնուրդի մեջ չհագեցած տրանս ճարպաթթուների՝ ջրածինացման ժամանակ օգտագործվող ջերմության պատճառով:Մասամբ հիդրոգենացված յուղերը և դրանց տրանս ճարպերը կապված են սրտի իշեմիկ հիվանդությունից մահացության բարձր ռիսկի հետ ի թիվս այլ աճող առողջական ռիսկերի: Այս մտահոգությունները հանգեցրել են կանոնակարգերի, որոնք պարտավորեցնում են սննդից մասնակի հիդրոգենացված յուղերի հեռացումը:

### Հոտազերծում
Ուտելի յուղերի մշակման ժամանակ յուղը տաքացվում է վակուումի տակ մինչև ծխի կետի մոտ կամ մոտ 232&nbsp;°C,և ջուրը անցնում է յուղի հատակին։ Ջուրն անմիջապես վերածվում է գոլորշու, որը փրփրում է յուղի միջով՝ իր հետ տանելով ջրում լուծվող ցանկացած քիմիական նյութ: Գոլորշին հեռացնում է կեղտերը, որոնք կարող են յուղին անցանկալի համ և հոտ հաղորդել:Հոտազերծումը առանցքային է բուսական յուղերի արտադրության համար:Սոյայի, եգիպտացորենի և կանոլայի գրեթե բոլոր յուղերը, որոնք հայտնաբերված են սուպերմարկետների դարակներում, անցնում են հոտազերծման փուլ, որը վերացնում է հոտերի և համի հետքերը և բացում է յուղի գույնը:Այնուամենայնիվ, գործընթացը սովորաբար հանգեցնում է տրանս ճարպաթթուների ավելի բարձր մակարդակների և յուղի բնական միացությունների թորման:

### Աշխատանքային ազդեցություն
Մարդիկ կարող են աշխատավայրում շնչել բուսական յուղի մառախուղ։ ԱՄՆ Աշխատանքի անվտանգության և առողջության վարչությունը սահմանել է աշխատավայրում բուսական յուղի մառախուղի ազդեցության օրինական սահմանաչափը (թույլատրելի ազդեցության սահմանը) որպես 15 մգ/մ3 ընդհանուր ազդեցություն և 5 մգ/մ3 շնչառական ազդեցություն 8-ժամյա աշխատանքային օրվա ընթացքում: ԱՄՆ Աշխատանքի անվտանգության և առողջության ազգային ինստիտուտը սահմանել է 10 մգ/մ3 ընդհանուր ազդեցության սահմանաչափ և 5 մգ/մ3 շնչառական ազդեցություն 8-ժամյա աշխատանքային օրվա ընթացքում:

### Բերքատվություն
մինի|Հիմնական բուսական յուղերի համաշխարհային արտադրությունը հիմնական արտադրողների կողմից:
Որոշ ձեթային մշակաբույսերի բնորոշ արտադրողականությունը՝ չափված տոննաներով (տ) ձեթով, որն արտադրվում է մեկ հեկտարի (հա) հողի տարեկան (տարեկան): Արմավենու ձեթը ամենաբարձր բերքատվություն ունեցող մշակաբույսն է, որը կարող է տարեկան մեկ հեկտարից արտադրել մոտ 4 տոննա արմավենու յուղ:

## Առանձնահատուկ յուղեր
Հետևյալ տրիգլիցերիդային բուսական յուղերը կազմում են համաշխարհային արտադրության գրեթե ամբողջ ծավալը: Բոլորն օգտագործվում են և՛ որպես պատրաստման յուղեր, և՛ որպես ուղղակի բուսական յուղ կամ կենսադիզել պատրաստելու համար:. Ըստ ԱՄՆ գյուղդեպարտամենտի՝ 2007/08 թվականներին հիմնական բուսական յուղերի համաշխարհային սպառումը կազմել է՝

Այս թվերը ներառում են արդյունաբերական և կենդանիների կերերի օգտագործումը: Եվրոպական ռապսի յուղի արտադրության մեծ մասն օգտագործվում է բիոդիզել արտադրելու համար կամ ուղղակիորեն օգտագործվում է որպես վառելիք դիզելային մեքենաներում, ինչը կարող է փոփոխության կարիք ունենալ նավթը տաքացնելու համար՝ նվազեցնելով դրա բարձր մածուցիկությունը:

Այլ կարևոր յուղերի մեջ ներառվում են.

* Եգիպտացորենի յուղը, որը ամենատարածված կերակուրի յուղերից մեկն է, օգտագործվում է ճաշ պատրաստելու յուղի, աղցանների, մարգարինի, մայոնեզի, պատրաստի ապրանքների, ինչպիսիք են սպագետտի սոուսը և խմորի խառնուրդները, ինչպես նաև պատրաստի կերակուրներ տապակելու համար, ինչպիսիք են կարտոֆիլի չիպսերը և կարտոֆիլ ֆրի:
* Խաղողի կորիզի յուղ, որն օգտագործվում է խոհարարության և կոսմետիկայի մեջ:
* Ընկույզի յուղ և այլ ընդեղենի յուղեր:
* Կտավատի յուղ՝ կտավատի սերմերից:
* Բրնձի թեփի յուղ՝ բրնձի հատիկներից:
* Սաֆլորի յուղ, անհամ և անգույն պատրաստման յուղ:
* Քնջութի յուղ, որն օգտագործվում է որպես ճաշ պատրաստելու յուղ և որպես մերսման յուղ, մասնավորապես Հնդկաստանում:
* Ասաի արմավենու յուղ, որն օգտագործվում է խոհարարության և կոսմետիկայի մեջ:
* Ջամբուի յուղը ստացվում է ջամբուի ծաղիկներից, տերևներից և ցողունից, պարունակում է սպիլանթոլ:
* Գրավիոլայի յուղ՝ ստացված անոնա մուրտիկատայից:
* Թուքումայի յուղը՝ օգտագործվում է օճառի արտադրության համար։
* Բրազիլական ընկույզի յուղը ունի խոհարարական և կոսմետիկ օգտագործում:
* Կարապայի յուղը,խ դեղագործական օգտագործման և մոծակների դեմ մոմ է:
* Բուրիտի յուղը՝ Մաուրիտիա ֆլեքսուոսայից, որն օգտագործվում է կոսմետիկայի մեջ` մաշկի և մազերի խնամքի համար:
* Մարակուա մրգից ստացված յուղը տարբեր կիրառություններ ունի կոսմետիկայի արտադրության մեջ և որպես մարդկանց կամ կենդանիների սննդամթերք օգտագործելու համար:
* Պրակակսի յուղ՝ ստացված պենտակլեթրայից,օգտագործvում է կոսմետիկայի մեջ:
* Սոլյարիի յուղ՝ ստացված քլորոպլաստներից, տարբեր կիրառություններ խոհարարության մեջ:

## Սերմի յուղ
Սերմերի յուղերը բուսական յուղեր են, որոնք ստացվում են սերմերից (էնդոսպերմից), այլ ոչ թե բույսերի այլ մասերից: Բուսական յուղերի մեծ մասը սերմերի յուղեր են: Օրինակ` արևածաղկի, եգիպտացորենի և քնջութի յուղերը:

### Նախնական սեղմում
Յուղերը արդյունահանվում են սկզբում արտամղիչով կամ սառը մամլման եղանակով, այնուհետև լուծիչով՝ մնացած յուղերը դուրս մղելով մնացորդային նյութերից: Սա մեթոդ է, որն օգտագործվում է ավելի մեծ հզորությամբ ձիթհանների կողմից: Քանի որ մեխանիկական մամլիչի էներգիայի սպառումը մեծանում է ևավելի շատ յուղ է թողարկվում, ավելի արդյունավետ է մնացած նավթի արդյունահանումը (մոտ 60%) իրականցնել լուծիչով արդյունահանման միջոցով:

## Օգտագործված յուղ
Օգտագործված բուսական յուղի մեծ քանակություն արտադրվում և վերամշակվում է հիմնականում կարտոֆիլի վերամշակման գործարաններում, խորտիկների գործարաններում և արագ սննդի ռեստորանների խորոված տապակներից:

Վերամշակված յուղն ունի բազմաթիվ կիրառումներ, այդ թվում՝ որպես ուղղակի վառելիք, ինչպես նաև կենսադիզելի, անասունների կերի, կենդանիների սննդի, օճառի, լվացող միջոցների, կոսմետիկայի և արդյունաբերական` քիմիական նյութերի արտադրության մեջ:

2002 թվականից ի վեր Եվրոպական միության ավելի ու ավելի շատ երկրներ արգելում են սննդի մեջ վերամշակված բուսական յուղը ներառել կենդանիների կերի մեջ: Սննդի արտադրության մեջ օգտագործված կերակուրի յուղերը, սակայն, ինչպես նաև թարմ կամ չօգտագործված կերակուրի յուղերը շարունակում են օգտագործվել կենդանիների կերակրման մեջ:

## Պահպանման ժամկետ
Պոլիհագեցած ճարպաթթուներով հարուստ բուսական յուղերի պահպանման ժամկետը սահմանափակ է, քանի որ թթվածնի, ջերմության և լույսի ազդեցության հետևանքով առաջանում են օքսիդացման արտադրանքներ, ինչպիսիք են պերօքսիդները և հիդրոպերօքսիդները, օքսիդացման նկատմամբ զգայունության պատճառով:

## Արտադրանքի մակնշում
Կանադայում արմավենու յուղը հինգ բուսական յուղերից մեկն է՝ արմավենու միջուկի յուղի, կոկոսի յուղի, գետնանուշի յուղի և կակաոյի յուղի հետ միասին, որոնք պետք է հատուկ նշվեն սննդամթերքի բաղադրիչների ցանկում: Բացի այդ, կանադական սննդամթերքի յուղերը, որոնք ձևափոխված կամ հիդրոգենացված են, պետք է պարունակեն «մոդիֆիկացված» կամ «հիդրոգենացված» բառը, երբ նշված է որպես բաղադրիչ: Յուղերի խառնուրդը, բացառությամբ վերը նշված բացառությունների, Կանադայում կարող է պարզապես թվարկվել որպես «բուսական յուղ», սակայն, եթե սննդամթերքը պատրաստման յուղ է, աղցանի յուղ կամ սեղանի յուղ, ապա պետք է նշվի յուղի տեսակը, և որպես բաղադրիչ նշելը «բուսական յուղ» անընդունելի է:

2014 թվականի դեկտեմբերից Եվրոպական միությունում արտադրված բոլոր պարենային ապրանքներից իրավաբանորեն պահանջվում էր սպառողների համար նշել իրենց արտադրության մեջ օգտագործվող հատուկ բուսական յուղը՝ սննդի վերաբերյալ տեղեկատվության կանոնակարգի ներդրումից հետո:

## Տես նաև
* Խոլեստերին
* Հոտազերծիչ
* Եթերային յուղեր
* Ճարպաթթու
* Լիպիդ
* Օճառ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Յուղեր
Կատեգորիա:Սնունդ
Կատեգորիա:Վառելանյութեր
Կատեգորիա:Քսանյութեր