Ասանտե կայսրության տնտեսություն

**Ասանտե կայսրության տնտեսությունը** հիմնականում նախաարդյունաբերական և գյուղատնտեսական էր։ Ասանտեն սահմանեց պետական եկամուտները մոբիլիզացնելու և պետական ֆինանսներն օգտագործելու տարբեր ընթացակարգեր։ Ասանտեի առևտուրը տարածվում էր երկու հիմնական առևտրային ուղիներով՝ մեկը հյուսիսում, մյուսը՝ հարավում։ Հյուսիսային առևտրային ուղին գերիշխում էր կոլայի ընկույզների առևտուրը, իսկ հարավում ասանտեն զբաղվում էր Ատլանտյան ստրկավաճառությամբ։ Գոյություն ունեին տնտեսական տարբեր ճյուղեր, ինչպիսիք են գործվածքեղենը և մետաղամշակումը։ Ասանտեն սկզբում զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ՝ որպես ինքնասպասարկման միջոց, մինչև 19-րդ դարում գյուղատնտեսությունը լայն տարածում գտավ։
մինի|250x250փքս|Ականական կշեռք

## Պետական եկամուտներ
Ոսկու փոշին Ասանտե կայսրության հիմնական արժույթն էր։**Մպերեդվանը** կամ **Պերեգվանը** Ասանտեի ամենաբարձր դավանանքն էր։ Մեկ Պերեգվանը հավասար էր Ասանտեի 2.25 տրոյական ունցիայի քաշին։ Ռատրայի տվյալներով՝ Օմանհենեն եկամուտ է ստացել մահապատժի, առևտրի, դատական ծախսերի և տուգանքների, ինչպես նաև հանքարդյունաբերության միջոցով։ Գյաասեհենեն պատասխանատու էր կայսրության ազգային գանձարանի համար։ Եկամուտների հավաքագրումը ապակենտրոնացված էր։ Բոլոր գերագույն առաջնորդներն ու ենթապետերը իրենց իրավասության ներքո ունեին տեղական գանձարան, որը կառավարվում էր Սանաահենի ՝ թագավորական գանձապահի հովանու ներքո։ Հենց տեղական գանձարանն էր, որում առաջնորդները պահում էին իրենց եկամուտը։ Մահվան վճարները վճարել է մահացածի ընտանիքը։ Մահացածի կարողության արժեքը գնահատվել է, սակայն այնպիսի գիտնականներ, ինչպիսին է Քվամե Աֆոսան, պնդել են, որ վճարման ենթակա գումարը թողնվել է մահացածի հարազատների հայեցողությանը։ Դատական ծախսեր, որոնք հայտնի են որպես  վճարվել են անմեղ կողմի կողմից դատական գործի ընթացքում դատարանը կազմող պաշտոնյաներին։ Դատական ծախսերը նախապես որոշված համամասնություններով բաշխվում էին դատարանում ներկա դատարանի անդամների, ինչպես նաև բաժանմունքների ղեկավարների և պալատի սպասավորների միջև։ Մեղավոր դատավարողների նկատմամբ նշանակված տուգանքները վճարվում էին առաջնորդի գանձարան։ Ասանտեհենեի դատարանում երդումների համար նախատեսված տուգանքները, որոնք խախտողները վճարում էին դատական գործընթացներից հետո, կազմում էին մինչև 101.25 պերեգվան (810 ֆունտ ):  ինչը նշանակում է, որ «գլխի գին» տուգանք էր, որը վճարում էին մահապատժի ենթակա անձինք։ Գինը կարող է կազմել 800 ֆունտ։ Եկամուտը ստացվել է նաև ոսկու արդյունահանումից։ Եկամտի մեկ երրորդը գնում էր այն վարձակալին, որի հողի վրա հանքերն էին մշակվում։ Մնացածը տրվում էր շրջանի ղեկավարին և ենթակա ղեկավարին։

Ասանտեն ուներ արդյունավետ հաշվապահական համակարգ՝ պետական միջոցները վերահսկելու համար։ Պետական գանձարանը կազմված էր երկու արկղերից, որոնք հայտնի էին որպես  (Մեծ արկղ) և  (Հազարանոց տուփ) առանձին սենյակներում։ Ասանտեի գանձապետական համակարգը նման էր ավանսային համակարգին։ Պատմաբան Աֆոսան Ադակա Կեսիեն համեմատում է ընթացիկ հաշվի, իսկ Ապիմ Ադական՝ մանր կանխիկի հաշվի հետ։ Ադակա Քեսին բաժանված էր երեք մասի, և ըստ Քվամե Աֆոսայի՝ «Երեք մասերն էլ պարունակում էին ոսկե փոշի՝ յուրաքանչյուրը մեկ Պերգվանի (£ 8) արժեքով։ Տուփի մեջ ոչ պակաս, քան մեկ Պերգվան էր դրվում, և ոչ պակաս, քան մեկ գումար չէր հանվում։ Ապիմ Ադական ծառայում էր որպես պետական ծախսերի աղբյուր։ Երբ Ադակա Քեսիից Պերգվան (£ 8) էր հանվում, այն դրվում էր Ապիմ Ադակայի մեջ։ Ապիմ Ադակայի մեջ եղած գումարը կշռվում էր փոքր փաթեթներով ՝ գնումների համար օգտագործելու համար։ Արկղերի հետ ֆինանսական գործարքների ժամանակ թագավորական գանձապահին օգնում էին երեք պաշտոնյաներ։ Տուփերի մեջ մուտք գործելը կամ դրանցից դուրս գալը գրանցվում էր կաուրիներով և ականատես էին լինում թագավորական գանձապահից բացի երեք այլ անձինք։  19-րդ դարի սկզբին Ադակա Քեսին լիքը պահելու համար անհրաժեշտ էր 400,000 ունցիա ոսկե փոշի, որն այդ ժամանակ 1.5 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ արժեք ուներ։Ադակա Կեսիեի բանալիները պահվում էին Սանաահենեի առաջնորդի և  անունով հայտնի «ննջասենյակի» ղեկավարի խնամքի ներքո։ Պատերազմական հարկեր, որոնք հայտնի են որպես  վճարում էին 18 տարեկանից բարձր չափահաս տղամարդիկ և կանայք։ Պատերազմական հարկերը հիմնված էին զենքի և զինամթերքի վրա կատարված ծախսերի վրա և բաշխվում էին կայսրության դիվիզիաների, ենթաբաժինների, գյուղերի և տոհմերի միջև։ Այս ռազմական հարկերը օգտագործվում էին պատերազմական ծախսերը հոգալու համար։

### Վտակային պետություններ
Բոուդիչի տվյալներով՝ 1819 թվականին Ասանտեն ուներ ոչ պակաս, քան 21 վտակ նահանգ։ Դրանք ներառում էին Ադանսին, Գյաամանը, Տակիմանը, Դագբոնը, Գոնջան և Դենկիիրան: Տարեկան տուրքը վճարվում էր ոսկով, ստրուկներով, խոշոր եղջերավոր անասուններով, թռչնամսով և տեղական արտադրության գործվածքով Հարկ չվճարելը համարժեք էր ապստամբության: Ասանտեի իրավասության ներքո գտնվող ափամերձ նվաճված նահանգները պատասխանատու էին առևտրային կետերում եվրոպացի առևտրականներից նոտաներ հավաքելու համար։ Ափամերձ նահանգների առաջնորդների կողմից ստացված այս նոտաները Ասանտեին տրվեցին որպես տուրք։ 1807 թվականի Ֆանտիի պատերազմից առաջ Ասանտե թագավորը գրառումներ էր պահում Ակրայի երեք ամրոցների վերաբերյալ, որոնք 1730 թվականին ակիմերից գրավվել էին, Աքսիմ ամրոցի և Էլմինա ամրոցի վերաբերյալ։ Տարեկան ընդհանուր առմամբ տասը ունցիա էր վճարվում որպես տուրք՝ թղթադրամների տեսքով։ Գումարը կարող էր վճարվել նաև այնպիսի ապրանքներով, ինչպիսին է հրազենը։ Նոտաների տիրապետումը հնարավորություն էր տալիս Ասանտեի թագավորին երբեմն վարկեր ստանալ մուշկետների և զինամթերքի համար։

## Առևտուր
19-րդ դարի սկզբին շուկաները կարևոր դեր խաղացին Ասանտեի տնտեսությունում։ Շուկաները անցկացվում էին ամեն օր առավոտյան ժամը ութից մինչև մայրամուտ։ Բոուդիչը նշեց, որ այս շուկաներն ունեին մոտ վաթսուն տաղավար և խրճիթ։ Այս շուկաներ ներմուծվող արտասահմանյան ապրանքների թվում էին բարձերը, ծխամորճերը, ծխախոտը և պղնձե իրերը։ Կար ներքին մարքեթինգի և մանրածախ առևտրի առկայություն: Մարքեթինգն ու մանրածախ առևտուրը կատարվում էին և՛ տղամարդկանց, և՛ կանանց կողմից։ Շուկայի վաճառողներին հարկում էին տուրք գանձողները։

Ասանտեի հիմնական առևտրային ճանապարհները գտնվում էին հյուսիսում և հարավում։ Հյուսիսային առևտրային ճանապարհները ներառում էին առևտրային կապեր ժամանակակից Գանայի Բրոնգ շրջանների անտառային սավաննաների եզրերի, Կոտ դ'Իվուարի արևելյան կենտրոնական և հյուսիսային շրջանների, Վերին Վոլտայի և Դահոմեի հետ։ Հարավային առևտրային ճանապարհը կառուցվել է ափամերձ գոտում։ Հյուսիսային առևտրային ճանապարհների վրա գտնվող շուկայական քաղաքներում ասանտեի առևտրականները կոլայի ընկույզները փոխանակում էին աղի, իսկ եվրոպական ապրանքները՝ շի կարագի, անասունների, բամբակյա մետաքսե թելերի և կտորների, մետաղական կողպեքների, ոսկու և ստրուկների: Օսեյ Կոֆի Տուտու I- ի օրոք Ասանտեն առևտրային հարաբերություններ հաստատեց ափամերձ գոտում գտնվող եվրոպացի առևտրականների հետ՝ 1701 թվականին Դենկիրայի նկատմամբ տարած հաղթանակից հետո։ Հարավային առևտրային ճանապարհներին ասանտեն վաճառում էր ոսկի, փղոսկր, ստրուկներ և ռետին՝ փոխարենը ստանալով հրազեն, կապարե ձուլակտորներ, վառոդ, խմիչքներ և աղ։ Ասանտեի կառավարիչները վերահսկում էին ափամերձ շրջաններում եվրոպացիների հետ առևտրի մեծ մասը։ Ինչպես նշել է գիտնական Կ.Յ. Դաակուն, հասարակ մարդիկ դեռևս մասնակցում էին եվրոպացիների հետ առևտրին։ Ասանտեի հասարակ բնակիչները ափին հիմնականում առևտուր էին անում կաուչուկով։ Հյուսիսային առևտրին մասնակցում էին բոլոր անհատներն ու ընտանիքները՝ անկախ նրանց սոցիալական կարգավիճակից։ Պատմաբան Արհինը հյուսիսային առևտուրը հիշատակում է որպես «հարստության ավելի արտադրողական»՝ «ավելի ընդհանուր մասնակցությամբ»:

19-րդ դարի սկզբին Ատլանտյան օվկիանոսի հարավում ստրկավաճառության արգելքից հետո, Ասանտեն ավելի շատ ներդրումներ կատարեց հյուսիսային առևտրի մեջ: Դալրիմփլ-Սմիթը հավելում է, որ Ասանտեն ներդրումներ է կատարել հյուսիսային առևտրում մինչև 1808 թվականը։ Պատմաբան Օսթինը գրում է, որ 19-րդ դարում Ասանտեի հիմնական արտահանումները հյուսիսում կոլայի ընկույզներն էին, իսկ հարավում՝ ոսկին։ Դարի վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում հարավում արտահանման հիմնական ապրանքը ոսկին փոխարինեց ռետինով: Հեռավոր առևտուրը իրականացվում էր պատահական, պրոֆեսիոնալ և պետական ֆինանսավորմամբ գործող առևտրականների կողմից։ Ասանտեի ոսկու և ստրուկների առևտրականները հարկվում էին կայսրության սահմաններում։

### Արդյունաբերություն
Որոշ գյուղեր մասնագիտացած էին որևէ արհեստի մեջ։ Ասանտեի կառավարության համար սովորական էր արհեստավորական հմտություններ ունեցող ռազմագերիներին բնակեցնել նման գյուղերում։ Բոնվիրե գյուղը մասնագիտացած էր կտորեղենի գործում։ Նտոնսոն մասնագիտացած էր գործվածքի ներկման մեջ, Պանկրոնոն ՝ կավագործության, Ահվիան ՝ փայտամշակման, Բրեմանը և Ադումը ՝ ոսկերչության և մետաղամշակման մեջ։ Այս բոլոր գյուղերն ու բնակավայրերը գտնվում էին Կումասիից 15 մղոն հեռավորության վրա։ Դարբիններ, հյուսններ և կավագործներ կային ամբողջ կայսրությունում։

#### Հանքարդյունաբերություն
Հանքարդյունաբերությունը և՛ անհատական, և՛ համայնքային զբաղմունք էր։ Անհատները, ինչպես նաև երեխաները, մասնակցում էին ոսկու արդյունահանմանը և հանքարդյունաբերությանը, մինչդեռ ստրուկները կազմում էին ոսկու հանքերի հիմնական աշխատուժը։ Նահանգի ոսկու մեծ մասը ստացվել է հանքերից, չնայած որոշ ոսկի կարելի էր ստանալ առվակներում արդյունահանելով։ Խորը հանքերը տարածված էին, և նման հանքերը կարող էին հասնել 100 ոտնաչափ խորության։ Դրանք միացված էին «մի քանի հարյուր ոտնաչափ երկարությամբ» թունելներով։ Պատմաբան Էդգերտոնի բերած օրինակը մի հանք է, որն ուներ 300 յարդ երկարությամբ փայտե ամրացված թունել և ունեին ոսկու արդյունահանման համար նախատեսված պատշգամբներ։ Հանքագործները ստիպված էին հանքերում փորել կամ կտրատել դաշտային սպարտ և գրանիտ, բայց վառոդը կարող էր օգտագործվել որպես պայթուցիկ նյութ ՝ կարծր ապարները պայթեցնելու համար։ Ստացված հանքաքարը տեղափոխվում էր մանրացման տարածքներ, որտեղ այն մանրացվում էր մուրճերով քարե սալիկների վրա, իսկ մնացորդները մանրացվում էին։ Աղացման գործընթացից ստացված փոշին լվացվել է՝ փոշուց ոսկին արդյունահանելու համար։

### Ստրուկների առևտուր
Ստրուկների առևտուրը խոշոր ավանդույթ էր նախագաղութային Ասանտեի մշակույթում։ Ստրուկները սովորաբար թշնամիներից գերի էին վերցվում պատերազմի ժամանակ։ Պերբին նշում է, որ Ասանտե կայսրությունը Ատլանտյան ստրկավաճառության ժամանակաշրջանում ժամանակակից Գանայի տարածքում ամենամեծ ստրկատիրական պետությունն էր։ Ասանտեհեն Օսեի Կվամե Պանինի (1777–1803) օրոք Ասանտեի քաղաքացիներին ստրկության վաճառելը արգելվեց: Ուիլքսը պնդում է, որ Ասանտեի տնտեսությունը «հիմնված չէր արտահանման նպատակով ստրկավաճառության վրա»։ Նա մեջբերում է Ասանտեհենե Օսեյ Բոնսուի 1820 թվականին Դյուպուիին ուղղված ելույթը։Նա նաև հղում է կատարում Բրոդի Քրուիքշանկին, որը 1853 թվականին գրել է, որ «Աշանտիի պատերազմները երբեք չեն ձեռնարկվում այս պահանջարկը բավարարելու համար»։  Ուիլքսը գրում է, որ ստրուկները ավելի կարևոր էին Ասանտեի տնտեսության համար՝ որպես տնային աշխատուժ գյուղատնտեսական և արդյունաբերական ոլորտում, քան որպես արտահանման համար՝ Ատլանտյան ստրկավաճառության մեջ։  Որոշ պատմաբաններ, ինչպիսիք են Ռեյդը և Դալրիմփլ-Սմիթը, նշել են, որ Ասանտեի տնտեսությունը կախված չէր Ատլանտյան ստրկավաճառությունից։  Սթիլվելը նշում է, որ Ասանտեի կառավարիչները ստրուկների առևտուր էին անում, բայց «նաև փնտրում էին այլ տնտեսական տարբերակներ»։ Սթիլվելը նշում է, որ Ասանտեի կառավարիչները ստրուկների առևտուր էին անում, բայց «նաև փնտրում էին այլ տնտեսական տարբերակներ»։

## Գյուղատնտեսություն
17-րդ դարից սկսած՝ Ասանտեի տնտեսությունը կենտրոնացած էր հիմնական մշակաբույսերի գյուղական արտադրության վրա, որը լրացվում էր որսորդությամբ։ Ասանտեի գյուղատնտեսությունը այս ժամանակահատվածում եղել է գոյատևման ձև։ Պատմության ընթացքում Ասանտեն օգտագործել է կացին, դանակահար, կեռիկ և խոփ հողը մաքրելու և պահպանելու համար։ Ասանտե ֆերմերները կիրառում էին և՛ հողային, և՛ ցանքաշրջանառություն։ Ասանտեի հիմնական ֆերման կազմված էր մշակաբույսերով հողատարածքից և անմշակ ոչ գյուղատնտեսական հողատարածքից։ 19-րդ դարից սկսած գյուղատնտեսությունը ակտիվացավ և ընդարձակվեց, հատկապես Կումասիում և շրջակայքում։ Ըստ Բոուդիչի 1817 թվականի՝ Կումասիի մոտ գտնվող Էսերեսոյի շրջակայքում մշակաբույսերը տնկվում էին եռանկյունաձև մարգերի մեջ, որոնցից յուրաքանչյուրի շուրջը փոքր ջրահեռացման խողովակներ կային։ Բոուդիչը և Դյուպյուին նշել են ցանկապատված մեծ յամսային դաշտերի գոյությունը, որոնք տնկված էին ուղղանկյուն գծերով։ Հաթոնը, ով 1820 թվականին ուղեկցում էր Դյուպուիին, նշել է, որ Կումասիի մոտակայքում մի քանի տնկարկներ շրջապատված էին։ Որոշ մաքրված հողատարածքներ զբաղեցնում էին մինչև 2 ակր տարածք։ Այս հողերը դասավորված էին փոքր մարգագետիններով, որոնք «չէին տարբերվում կամ շատ չէին զիջում Եվրոպայի գյուղական այգիներին»։

Որոշ ֆերմաներ, ինչպիսիք են Կոլայի պլանտացիաները, հիմնադրվել են բացառապես առաջնորդի գանձարանին եկամուտ ապահովելու նպատակով։ Այս տեսակի ֆերմաները հայտնի էին որպես կղանքի պլանտացիաներ։  Կայսրությունում մշակվող մշակաբույսերի թվում էին բանանը, բատասը, մանիոկը, եգիպտացորենը, գետնանուշը և լոլիկը։ Բացի այդ, անասնապահությունը աչքի էր ընկնում, քանի որ 19-րդ դարում բուծվում էր խոզաբուծություն և այլ անասուններ։ Բոուդիչը փաստաթղթավորում է Կումասիից մոտ 60 մղոն հարավ-արևմուտք գտնվող բնակավայրերի կողմից ձկնորսական ջրամբարի օգտագործումը։

## Ծանոթագրություններ

### Գրականության ցանկ
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Տնտեսություն ըստ պատմական երկրի