Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը Սերբիայում

**Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիությունը** և **[[Տեղեկատվության ազատություն|տեղեկատվության ազատությունը]] (ՏԱ)** վերաբերում են պետական մարմինների կողմից պահվող տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքին, որը հայտնի է նաև որպես «տեղեկանալու իրավունք»։ Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիությունը համարվում է հիմնարար նշանակություն ունեցող ժողովրդավարական համակարգերի արդյունավետ գործունեության համար, քանի որ այն բարձրացնում է կառավարությունների և պետական պաշտոնյաների հաշվետվողականությունը, խթանում մարդկանց մասնակցությունը և թույլ է տալիս նրանց տեղեկացված մասնակցությունը հասարակական կյանքին։ Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքի հիմնարար նախադրյալն այն է, որ պետական հաստատությունների կողմից պահվող տեղեկատվությունը սկզբունքորեն հանրային է և կարող է թաքցվել միայն օրինական պատճառներով, որոնք պետք է մանրամասն շարադրվեն օրենքում։

Սերբիայում հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը երաշխավորված է Սահմանադրությամբ և պաշտպանված է 2003 թվականին ընդունված և 2007, 2009, 2010 և 2021 թվականներին փոփոխված «Հանրային նշանակության տեղեկատվության ազատ հասանելիության մասին» օրենքով: **Իրավունքի շրջանակը** ենթադրում է, որ Սերբիայում յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի հասանելիություն ունենալ հանրային նշանակության տեղեկատվությանը և տեղեկանալ, թե արդյոք պետական մարմինները տիրապետում են որոշակի տեղեկատվության, արդյոք այդ տեղեկատվությունն արդեն հասանելի է, և ստանալ պահանջվող տեղեկատվության պատճենը։ Հանրային նշանակության տեղեկատվության և անձնական տվյալների պաշտպանության հանձնակատարը օրենքով լիազորված մարմին է, որը լիազորված է վերահսկել այս օրենքով ստանձնած պարտավորությունների կատարումը:

## Իրավական շրջանակ
Սերբիան համարվում է հանրային նշանակության տեղեկատվության հասանելիության լավագույն կարգավորող շրջանակ ունեցող երկրներից մեկը, «Տեղեկատվության ազատության գլոբալ վարկանիշը», որը կազմվել է «AccessInfo» և «Իրավունքի և ժողովրդավարության կենտրոն» հասարակական կազմակերպությունների կողմից, երկիրը դասում է երկրորդ տեղում՝ գնահատելով ամբողջ աշխարհում տեղեկատվության ազատությունը կարգավորող օրենսդրական շրջանակների որակը։

Հանրային տեղեկատվությանը մուտք գործելու իրավունքը սահմանվում է Սերբիայի Սահմանադրության 51-րդ հոդվածում, որը սահմանում է յուրաքանչյուրի իրավունքը՝ տեղեկացված լինելու հանրային նշանակության հարցերի մասին և դրանից բխող պետական մարմինների ու հասարակական կազմակերպությունների պարտավորությունը՝ երաշխավորելու նման տեղեկատվությանը մուտք գործելու հնարավորությունը։

Հանրային նշանակության տեղեկատվությանը մուտք գործելու իրավունքը ազգային օրենսդրության մեջ ներառված է 2003 թվականին ընդունված և 2007 և 2009 թվականներին փոփոխված «Հանրային նշանակության տեղեկատվությանը ազատ մուտք գործելու մասին» օրենքով։ Օրենքի վերջին փոփոխությունները, որոնք ուժի մեջ են մտել 2022 թվականի փետրվարի 17-ից, ընդլայնել են դրա դրույթներով պարտավորված պետական մարմինների սահմանումը, ամրապնդել են հանձնակատարի դիրքը իր որոշումների կատարման առումով և հնարավորություն են տվել նրան ներկայացնել մանր խարդախության վերաբերյալ բողոքներ և արձակել մանր խարդախության վերաբերյալ որոշումներ։
մինի|202x202փքս|Ռոդոլյուբ Շաբիչ, տեղեկատվության և անձնական տվյալների պաշտպանության առաջին հանձնակատար (2004-2018)
Օրենքի գործողության շրջանակը դրական է գնահատվում, հատկապես այնքանով, որքանով այն տեղեկատվություն ստանալու իրավունքը տարածում է բոլոր ֆիզիկական անձանց վրա՝ անկախ նրանց քաղաքացիությունից, երկրում ժամանակավոր կամ մշտական բնակության վայրից։ Ավելին, տեղեկատվություն ստանալու իրավունքը վերաբերում է գործադիր, օրենսդիր և դատական մարմիններին, պետական ձեռնարկություններին, ինչպես նաև այլ պետական մարմիններին և մասնավոր մարմիններին, որոնք կատարում են հանրային գործառույթ կամ ստանում են զգալի պետական ֆինանսավորում, նույնպես պարտավոր են բացահայտել հանրային նշանակության տեղեկատվություն (հոդված 3)։

Հարցումները պետք է ներկայացվեն գրավոր, առանց դիմողի կողմից հարցման պատճառը նշելու անհրաժեշտության։ Պետական մարմինը պետք է պատասխանի անհապաղ և ամենաուշը 15 օրվա ընթացքում։ Եթե պահանջվող տեղեկատվությունը հետևանքներ է առաջացնում անձի կյանքի կամ ազատության, հանրային առողջության և շրջակա միջավայրի պաշտպանության համար, ապա իշխանությունների տրամադրության տակ գտնվող ժամկետը կրճատվում է մինչև 48 ժամ։ Այն դեպքերում, երբ փաստաթուղթը պարունակում է տեղեկատվություն, որը հանրությունը չունի իմանալու օրինական շահագրգռվածություն, դիմորդն իրավունք ունի ծանոթանալու փաստաթղթերի այլ մասերին։

Տեղեկատվությանը մուտք գործելու իրավունքի սահմանափակումները սահմանվում են Օրենքի 9-րդ հոդվածում, որը սահմանում է, որ օրինական սահմանափակում կարող է առաջանալ, եթե պահանջվող տեղեկատվությունը վտանգի է ենթարկում անձի կյանքը, առողջությունը, անվտանգությունը կամ այլ կենսական շահ, եթե այն խոչընդոտում է դատական համակարգի աշխատանքը, եթե այն սպառնում է ազգային պաշտպանությանը, ազգային և հասարակական անվտանգությանը, միջազգային հարաբերություններին կամ կառավարության կարողությանը կառավարել ազգային տնտեսական գործընթացները։

Օրենքի պահպանման մոնիթորինգի համար պատասխանատու մարմինը Հանրային նշանակության տեղեկատվության հանձնակատարն է: Հանձնակատարը անկախ, երկրորդ մակարդակի վերաքննիչ ատյան է, եթե պետական մարմինը չի պատասխանում հարցմանը սահմանված ժամկետում, դիմորդը կարող է բողոք ներկայացնել Հանձնակատարին, բացառությամբ այս օրենքով նախատեսված դեպքերի (հոդված 16)։

Օրենքով հանձնակատարն իրավասու է որոշումներ կայացնել վիճելի գործերի վերաբերյալ, և նրա որոշումները պետք է անհրաժեշտության դեպքում կիրառվեն Սերբիայի Հանրապետության կառավարության կողմից (հոդված 28)։ Հանձնակատարը նշանակվում է Սերբիայի Հանրապետության Ազգային ժողովի կողմից՝ Ազգային ժողովի տեղեկատվության համար պատասխանատու հանձնաժողովի առաջարկությամբ: Տեղեկատվության հանձնակատարի պաշտոնը զբաղեցնում էր Ռոդոլյուբ Շաբիչը, որը նշանակվել էր սկզբնական 7 տարվա ժամկետով, ապա վերընտրվել 2011 թվականին: Գործող հանձնակատար Միլան Մարինովիչը նշանակվել է 2019 թվականի հուլիսին:

Տեղեկատվության ազատության իրավունքի խախտումների վերաբերյալ անհատական բողոքները քննելուց բացի, հանձնակատարը նաև անդրադառնում է քաղաքացիների հարցումներին, թե ինչպես իրացնել իրենց տեղեկատվության իրավունքը, պետական մարմիններին տրամադրում է կարծիքներ օրենքի կիրառման վերաբերյալ, անցկացնում է օրենքների կիրառման վերաբերյալ դասընթացներ և մասնակցում է ԵՄ անդամակցության գործընթացին վերաբերող միջոցառումներին։

Նշվել է, որ Սահմանադրությամբ ամրագրված իրավունքի էական սահմանափակումը պայմանավորված է առաջին ատյանի որոշումների դեմ բողոքների ընդունելիության նկատմամբ կիրառվող սահմանափակումներով. բողոքը ընդունելի չէ, եթե «ներկայացվել է Ազգային ժողովի, Հանրապետության նախագահի, Սերբիայի Հանրապետության կառավարության, Սերբիայի Գերագույն դատարանի, Սահմանադրական դատարանի, Սերբիայի Ազգային բանկի և Հանրապետության դատախազի որոշումների դեմ» (հոդված 22)։

## Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը գործնականում
2004 թվականին «Տեղեկատվության հասանելիության մասին» օրենքի ընդունումից ի վեր, լիազորված հանձնակատարի կողմից գրանցվել է հարցումների թվի զգալի աճ, ինչը վկայում է այն դրական փաստի մասին, որ Սերբիայում քաղաքացիների և լրատվամիջոցների մասնագետների կողմից այս իրավունքի օգտագործումը գնալով աճում է: Միևնույն ժամանակ, հանձնակատարին ներկայացված բողոքների թվի աճը ցույց է տալիս իշխանությունների դժկամությունը ժամանակին և լիարժեքորեն կատարելու տեղեկատվության հասանելիության մասին օրենքով սահմանված պարտավորությունը։

Իր 2015 թվականի տարեկան զեկույցում Տեղեկատվության հանձնակատարը նշում է օրենքի արդյունավետ կիրառման որոշ սահմանափակումներ։ Դրանք, ըստ հանձնակատարի, կապված են, մասնավորապես, օրենքի խախտումների համար անբավարար հաշվետվողականության և հանձնակատարի որոշումների կիրառման անարդյունավետ մեխանիզմների հետ։

Հաշվի առնելով Սերբիայում «Տեղեկատվության հասանելիության մասին» օրենքի կիրառումը և դրա ազդեցությունը լրագրության իրականացման վրա՝ Freedom House-ը 2016 թվականին նշել է, որ «Չնայած «Հանրային նշանակության տեղեկատվության ազատ հասանելիության մասին» 2004 թվականի օրենքի գոյությանը, իշխանությունները հաճախ խոչընդոտում են լրագրողների ջանքերը՝ հանրային տեղեկատվություն ստանալու համար»:

Եվրոպական Միությունը իր տարեկան զեկույցում ընդգծում է նաև ներդրման, եվրոպական չափանիշներին համապատասխանեցման, տեղեկատվության հանձնակատարին ռեսուրսներ տրամադրելու և նրա որոշումների կատարման վերաբերյալ մտահոգությունները։

### Մարդու իրավունքների երիտասարդական նախաձեռնությունն ընդդեմ Սերբիայի
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կողմից քննված մի կարևորագույն գործ կապված էր Սերբիայում տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքի հետ։ 2006 թվականին Բելգրադում գործող «Մարդու իրավունքների երիտասարդական նախաձեռնություն» (YIHR) ՀԿ-ն հարցում է ներկայացրել Սերբիայի անվտանգության հետախուզական գործակալություն՝ պահանջելով տեղեկատվություն այդ գործակալության կողմից 2005 թվականին էլեկտրոնային հսկողության միջոցառումների կիրառման վերաբերյալ։ Գործակալությունը երկու անգամ մերժեց պահանջվող տեղեկատվությանը հասանելիությունը՝ նախ գաղտնիության հիմքով, ապա, Տեղեկատվության հանձնակատարի կողմից տեղեկատվությունը հրապարակելու պարտադիր որոշում կայացնելուց հետո, հայտարարելով, որ այն չի տիրապետում պահանջվող տեղեկատվությանը։

YIHR-ը դիմել է Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան՝ համաձայն Կոնվենցիայի 6-րդ և 10-րդ հոդվածների : 2013 թվականի հունիսին ՄԻԵԴ-ի որոշմամբ «անհամոզիչ» է համարվել գործակալության կողմից օգտագործված այն փաստարկը, որի համաձայն այն չի տիրապետում պահանջվող տեղեկատվությանը, և պարզվել է, որ սերբական հետախուզական գործակալության կողմից սահմանված սահմանափակումները չեն արդարացվել ներպետական օրենսդրությամբ և, հետևաբար, կազմում են Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածի խախտում։

## Տես նաև
* Տեղեկատվության ազատություն

## Ծանոթագրություններ ==\n

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:Խոսքի ազատություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ խնդրի