Սերբիայի արտաքին հարաբերություններ

**Սերբիայի արտաքին հարաբերություններն** իրականացվում են Արտաքին գործերի նախարարության միջոցով։ Չեռնոգորիայի հետ պետական միության կազմալուծումից հետո Սերբիան ժառանգել է Արտաքին գործերի նախարարությունը՝ իր ամեն ինչով։ Սերբիայի արտաքին գործերի նախարարները շարունակում են սպասարկել Մոնտենեգրոյի քաղաքացիներին այն երկրներում, որտեղ Մոնտենեգրոն դիվանագիտական ներկայություն չունի։ Սերբիայի և Մոնտենեգրոյի կառավարությունները հետաքրքրություն են հայտնել վարելու ընդհանուր արտաքին քաղաքականություն։ Սերբիայի նախկին նախագահ Բորիս Տադիչը ԵՄ-ի, Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի և Չինաստանի հետ հարաբերություններն անվանել է արտաքին քաղաքական չորս սյուներ։ Սերբիան միացել է ՄԱԿ-ին 2000 թվականի նոյեմբերի 1-ին։

## Պատմություն
### Միջնադարյան Սերբիա
Նախքան Օսմանյան վերահսկողության տակ հայտնվելը միջնադարյան սերբական պետությունները դիվանագիտական հարաբերություններ են հաստատել Եվրոպայի և Միջերկրականի մի շարք պետությունների հետ․ սա հատկապես տեղի է ունեցել Նեմանիչի դինաստիայի օրոք, երբ Սերբական կայսրությունը հասել է իր ամենամեծ չափերին։ Սերբական բանագնացները կանոնավոր կերպով առաքելություններ են իրականացրել մերձավոր և հեռավոր երկրներ, սովորաբար մեծ շքախմբերով, որոնք նվերներ են բերել օտարերկրյա արքունիքներին։ Այդպիսի բանագնաց է ժամանաել Կահիրե՝ Եգիպտոսի Մամլուքների սուլթանություն՝ իր հետ տանելով նվերներ, այդ թվում՝ հինգ բազե, հինգ ճուռակ, չորս արծաթե գավաթ և մի չափազանց շատ զարդարանքներով սուր։ Այն ժամանակվա սերբ դիվանագետները հիմնականում կազմված էին երկու խմբից. կաթոլիկ Արևմուտք ուղարկվածները հիմնականում ազնվական ընտանիքներից էին Ադրիատիկ ծովի ափամերձ քաղաքներից, ինչպիսիք են Կոտորը, Դուբրովնիկը և Բարը, իսկ ուղղափառ Արևելք ուղարկվածները հաճախ հոգևորականության ներկայացուցիչներ էին, ինչպես Սուրբ Սավան։ Սովորաբար այս եկրների ղեկավարները կացարան և փոխադրամիջոց են տրամադրել բանագնացներին և նրանց ուղեկցողներին։

### Սերբական հեղափոխություն և անկախ իշխանություն (1804–1878)

Սերբիան Օսմանյան կայսրությունից իր մասնակի անկախությունը ձեռք է բերել երկու ապստամբությունների շնորհիվ՝ 1804 թվականին (գլխավորել է Կարագեորգին) և 1815 թվականին (գլխավորել է Միլոշ Օբրենովիչը), չնայած օսմանյան զորքերը մինչև 1867 թվականը շարունակել են կայազոր պահել մայրաքաղաք Բելգրադում։ 1817 թվականին Սերբիայի իշխանությունը դե ֆակտո անկախություն է ստացել Օսմանյան կայսրությունից։ Ավստրո-հունգարական կայսրության բարձրաստիճան պաշտոնյաները լոբբինգ էին անում, որպեսզի Օսմանյան կայսրությունը հաստատեր Սերբիայի 1869 թվականի ազատական սահմանդրությունը։ Այդ գործընթացը կապված էր Բարձր դռան կողմից վերջնական հաստատման հետ։ Վիեննայի ռազմավարությունն այն էր, որ Սերբիայի լիբերալ քաղաքական համակարգը կշեղեր նրան հարևանների ներսում ազգայնական անկարգություններ հրահրելուց, ինչպես նաև կհետաձգեր Օսմանյան կայսրության հաշվին տարածքներ ձեռք բերելու նրա ձգտումները։

### Սերբիայի իշխանություն և թագավորություն (1878–1918)

1878 թվականի Ռուս-թուրքական պատերազմից հետո Սերբիայի անկախ իշխանությունը միջազգային ճանաչվախ անկախ երկիր է դարձել։ Սերբիան մինչև 1882 թվականը մնացել է իշխանության (*knjaževina*) կարգավիճակում, որից հետո վերածվել է թագավորության, որի ընթացքում ներքին քաղաքականությունը մեծապես ծավալվել է Օբրենովիչ և Կարագեորգևիչ ընտանիքների միջև տոհմական մրցակցության շուրջ։

1885 թվականին Սերբիան դիմադրել է Բուլղարիայի և Արևելյան Ռումելիայի միացման դեմ։ Սերբ թագավոր Միլան Օբրենովիչը (1854-1901), որը ցանկացել է շեղել ուշադրությունը ներքին խնդիրներից, պահանջել է, որ Բուլղարիան իր տարածքի մի հատվածը զիջի Սերբիային։ Մեծ տերությունները չեն աջակցել նրան, սակայն 1885 թվականի նոյեմբերի 13-ին Միլան Օբրենովիչը պատերազմ է հայտարարել Բուլղարիայի դեմ։ Սերբ-բուլղարական պատերազմն ավարտվել է 1886 թվականի մարտի 3-ին։ Սերբական բանակը անցել է թույլ պաշտպանված հյուսիսարևմտյան սահմանը՝ փորձելով գրավել բուլղարական մայրաքաղաք Սոֆիան։ Բուլղարացի պաշտպանները պարտության են մատնել նվաճողներին և գրավել Սերբիան։ Վիեննան միջնորդել է և վերականգնել նախկին ստատուս քվոն։ Սերբական կողմի զոհերի թիվը հասել է 6800-ի, իսկ բուլղարական կողմինը՝ 2300-ի։ Պարտությունը ստիպել է, որ 1889 թվականի մարտին  Օբրենովիչը հրաժարվի գահից, և սերբական գահն անցել է ռեգենտին՝ նրա որդի Ալեքսանդրի անունով (1876-1903)։

### Սերբիայի ռազմավարական նպատակներ
Սերբիան ունեցել է բազմաթիվ ազգային նպատակներ։ Սերբ մտավորականները երազել են ունենա Հարավային սլավոնական պետություն, որը 1920-ական թվականներին եղել է հենց Հարավսլավիան։ Բոսնիայում բնակվող մեծաթիվ սերբերը Սերբիան դիտարկել են որպես իրենց ազգայնականության կիզակետ, սակայն նրանք եղել են Ավստրիական կայսրության ներքո գերմանացիների վերահսկողության տակ։ 1908 թվականին Ավստրիայի կողմից Բոսնիայի բռնակցումը խորապես օտարել է սերբ ժողովուրդներին։ Դավադիրները երդվել են վրեժ լուծել, ինչին նրանք հասել 1914 թվականին՝ սպանելով ավստրիացի ժառանգորդին։ Սերբիան դեպի ծով ելք չունեցող երկիր է եղել և մեծ կարիք է զգացել ունենալ ելք դեպի Միջերկրական Ադրիատիկ ծովի միջոցով։ Ավստրիան մեծ ջանքեր է գործադրել փակելու սերբերի ելքը դեպի ծով, օրինակ՝ օգնելով Ալբանիայի ստեղծմանը 1912 թվականին։ Մոնտենեգրոն՝ Սերբիայի միակ դաշնակիցը, ունեցել է փոքրիկ նավահանգիստ, սակայն ավստրիացիները միջամտել են՝ թույլ չտալով, որ Սերբիան ելք ունենա դեպի ծով, մինչև որ 1913 թվականին Սերբիան Օսմանյան կայսրությունից ձեռք է բերել Նովի Փազարը և Մակեդոնիայի մի մասը։ Դեպի հարավ Բուլղարիան է արգելափակել Սերբիայի ելքը դեպի Եգեյան ծով։ Սերբիան, Հունաստանը, Մոնտենեգրոն և Բուլղարիան ձևավորել են Բալկանյան դաշինքը և 1912-1913 թվականներին պատերազմ սկկսել Օսմանյան կայսրության դեմ։ Նրանք վճռական հաղթանակ են տարել և դուրս մղել օսմանցիներին գրեթե ամբողջ Բալկաններից։ Միակ թշնամին մնացել է Ավստրիան, որը կտրականապես դեմ է եղել պան-սլավոնականությանն ու սերբական ազգայնականությանը և պատրաստ է եղել պատերազմ սկսել՝ վերացնելու այդ սպառնալիքները։ Էթնիկ ազգայնականությունը վերջ կդներ բազմամշակույթ Ավստրո-հունգարական կայսրությանը։ Սերբիայի ընդլայնումը կարգելափակեր ավստրիական և գերմանական ձգտումները՝ երկաթուղային ուղիղ կապ հաստատելու Կոստանդնուպոլսի և Մերձավոր Արևելքի հետ։ Սերբիան հիմնականում հենվել է Ռուսաստանի վրա Մեծ տերությունների աջակցության համար, բայց Ռուսաստանը սկզբում շատ է տատանվել պանսլավոնիզմին աջակցելու հարցում և նախընտրել է զգուշավոր լինել։ Սակայն 1914 թվականին փոխել է իր մոտեցումը և ռազմական աջակցություն խոստացել Սերբիային։

### Առաջին համաշխարհային պատերազմ
1914 թվականի հունիսի 28-ին Երիտասարդ Բոսնիա (Млада Босна) շարժման պոր-սերբ անդամ Գավրիլո Պրինցիպի կողմից Ավստրիայի գահաժառանգ Ֆրանց Ֆերդինանդի սպանությունը Սարաևոյում պատճառ է հանդիսացել, որ 1914 թվականի հուլիսի 28-ին Ավստրիան պատերազմ հայտարարի Սերբիայի դեմ։ Վիեննան պատերազմի գնաց, չնայած այն հանգամանքին, որ Սերբիան երեք օր առաջ ընդունել էր Վիեննայի պահանջները։ Վիեննան վստահ էր, որ Սերբիան կանգնած էր բազմազգ կայսրությունն ապակայունացնելու ջանքերի հետևում։ Ավստրո-հունգարական բանակը ներխուժել է Սերբիա՝ գրավելով Բելգրադը 1914 թվականի դեկտեմբերի 2-ին, սակայն սերբական բանակը հաջողությամբ պաշտպանել է երկիրը, մի քանի հաղթանակ տոնել և 1914 թվականի դեկտեմբերի 15-ին վերագրավել Բելգրադը։

Մի քանի օրվա ընթացքում ուժի մեջ են մտել մոբիլիզացիոն երկարատև ծրագրերը՝ ներխուժումներ նախաձեռնելու կամ դրանց դեմ պաշտպանվելու համար, և Ռուսաստանը, Ֆրանսիան և Բրիտանական կայսրությունը միավորվել են Ավստրիայի և Գերմանիայի դեմ, ինչն այն ժամանակ ստացել է «Մեծ պատերազմ», իսկ հետագայում անվանվել «Առաջին համաշխարհային պատերազմ»։ Ավստրիան նախատեսել էր փոքր սահմանափակ պատերազմ վարել, որը ներառում էր միայն երկու երկրներին։ Այն չէր նախատեսում ավելի լայն պատերազմ, ինչպիսին պայթեց մի քանի օրվա ընթացքում։

Բրիտանացի պատմաբան Ջոն Զամետիկան պնդում էր, որ Ավստրո-Հունգարիան առաջին հերթին պատասխանատու է պատերազմ սկսելու համար, քանի որ նրա առաջնորդները կարծում էին, որ Սերբիայի դեմ հաջող պատերազմը միակ ճանապարհն է, որը թույլ կտա երկրին մնալ Մեծ տերություն, լուծել խոր ներքին վեճերը, որոնք առաջացել են հունգարական պահանջներից և վերականգնել ազդեցությունը Բալկանյան երկրներում։ Մյուսները, հատկապես պրոֆեսոր Քրիստոֆեր Կլարկը, պնդում են, որ Ավստրո-Հունգարիան բախվել է Սերբիայի հետ, որը թվում էր, թե վճռական է շարունակական անկարգություններ հրահրելու և, ի վերջո, ձեռք բերելու միապետության՝ «սերբերով» բնակեցված բոլոր հողերը (որը, ըստ պան-սերբական տեսակետի, ներառում էր ողջ Խորվաթիան, Դալմաթիան, Բոսնիան, Հերցեգովինան և Հունգարիայի որոշ հարավային շրջաններ (մոտավորապես համապատասխանում են այսօրվա Վոևոդինային), և որի զինվորականներն ու կառավարությունը ընդգրկված էին «Սև ձեռք» կոչվող հայտնի իրեդենտիստական ահաբեկչական խմբավորման մեջ, ուստիև Ավստրիան ուժի կիրառմանը գործնական այլընտրանք չի տեսնել, որը հնարավորություն կտար վերջ դնելու Սերբիայի գործողություններին՝ ուղղված իր տարածքների մեծ մասի դեմ։ Այսպիսի իրավիճակում Ավստրիան այլընտրանք չուներ, քան սպառնալ պատերազմով և ստիպել Սերբիային ենթարկվել, եթե ցանկանում էր մնալ Մեծ տերություն։

## Դիվանագիտական հարաբերություններ
Պետությունների ցանկ, որոնց հետ Սերբիան ունի դիվանագիտական հարաբերություններ։

Սերբիան դիվանագիտական հարաբերություններ չի հաստատել Միկրոնեզիայի Դաշնային Նահանգների, Կիրիբատիի, Մարշալյան կղզիների և Սամոային հետ։

## Աֆրիկա
Իոսիպ Տիտոյի և Չմիացած երկրների շարժման ժամանակներից Սերբիան լավ հարաբերություններ է ունեցել աֆրիկյան երկրների հետ։ Ենթասահարայի երկրներից Անգոլայի, Եթովպիայի, Նիգերիայի, Զիմբաբվեի և Հարավաֆրիկյան Հանրապետության հետ Սերբիայի ամենամոտ դաշնակիցներից են։ Ռասայական խտրականության համակարգի վերացումից հետո 1992 թվականին դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելուց հետո Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունը և Սերբիան ջերմ հարաբերություններ ունեն։ Աֆրիկյան ազգային կոնգրեսի և Ումկոնտո վե սիզվեի դիմադրության մարտիկներից շատերը Ապարտհեյդի ժամանակ վարժանքներ են անցել Սերբիայում։ Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունը աջակցում է Սերբիայի Կոսովոյի հարցում։ Նելսոն Մանդելան նաև դարձել է Բելգրադի պատվավոր քաղաքացի։ Սերբիան նաև ներգրավված է Անգոլայում ներդրումների մեջ, որի հետ քաղաքական և տնտեսական շատ լավ հարաբերություններ ունի։

### Սառեցված հարաբերություններ

## Ամերիկա
Սերբիան ունի ամուր, բայց լարված հարաբերություններ ԱՄՆ-ի հետ, ավելի հանգիստ հարաբերություններ՝ Կանադայի հետ՝ պայմանավորված 1999 թվականի ՆԱՏՕ-ի ռմբակոծությամբ և Կոսովոյի անկախության ճանաչմամբ։ 2008 թվականի փետրվարի 25-ին սերբ վարչապետ Վոյիսլավ Կոշտունիցան պահանջել է, որ ԱՄՆ-ը չեղարկի Կոսովոյի անկախության ճանաչումը՝ զգուշացնելով, որ «կայունություն չի լինելու մինչև այդ կեղծ պետությունը» չվերացվի։

## Ասիա
Սերբիան լավ հարաբերություններ ունի այնպիսի երկրների հետ, ինչպիսիք են Չինաստանը, Ինդոնեզիան, Իրանը, Իրաքը, Հնդկաստանը, Ճապոնիան, Ղազախստանը, Լիբանանը, Հարավային Կորեան, Վիետնամը և Արաբական Միացյալ Էմիրությունները։ Այս երկրները Ասիայում կարևոր տնտեսական գործընկերներ են Սերբիայի համար։

## Եվրոպա
Սերբիան Եվրոպական միության հետ 2008 թվականի ապրիլի 29-ին ստորագրել է Կայունացման և ասոցացման համաձայնագիր և այժմ գտնվում է Եվրամիությանը միանալու գործընթացում։ Սերբիան պաշտոնապես դիմել է ԵՄ անդամակցությանը 2009 թվականի դեկտեմբերի 22-ին, և Եվրոպական հանձնաժողովը խորհուրդ է տվել Սերբիային ճանաչել որպես պաշտոնական թեկնածու 2011 թվականի հոկտեմբերի 12-ին։ 2012 թվականի փետրվարի 28-ին ԵՄ 27 արտաքին գործերի նախարարների քվեարկությունից հետո, որտեղ 26-ը կողմ է քվեարկել, իսկ մեկը՝ դեմ, Սերբիան մարտի 1-ին ստացել է թեկնածուի կարգավիճակ։ 2013 թվականի հունիսի 28-ին Եվրոպահի խորհուրդը հաստատել է Նախարարների խորհրդի եզրակացություններն ու առաջարկությունները՝ Սերբիայի հետ անդամության բանակցությունները սկսելու համար։ 2013 թվականի դեկտեմբերին Եվրամիության խորհուրդը հաստատել է, որ բանակցությունները Սերբիայի հետ կարող են սկսել 2014 թվականի հունվարին, և առաջին Միջկառավարական համաժողովը տեղի է ունեցել հունվարի 21-ին Եվրոպայի խորհրդում՝ Բրյուսելում։

### Նախկին Հարավսլավիա

### Եվրոպական այլ երկրներ

## Օվկիանիա

## Ծանոթագրություններ



## Գրականություն
* Schevill, Ferdinand. *History of the Balkans* (1922) online
* Stavrianos, L. S. * The Balkans Since 1453* (1958), a comprehensive scholarly history
* Trivanovitch, Vaso. "Serbia, Russia, and Austria during the Rule of Milan Obrenovich, 1868-78" *Journal of Modern History* (1931) 3#3 pp.&nbsp;414–440 online

## Արտաքին հղումներ

* Ministry of Foreign Affairs of Serbia

Կատեգորիա:Սերբիայի արտաքին հարաբերություններ
Կատեգորիա:Սերբիայի քաղաքականություն