Ճարպեր

աջից|մինի|260x260փքս| Տրիգլիցերիդի գնդիկավոր մոդել: Թթվածինն ընդգծված է կարմիրով, ածխածինը սևով, ջրածինը սպիտակով
[աջից|մինի|260x260փքս| Տրիգլիցերիդներ: [Գլիցերինի կմախքը ընդգծված է կանաչով, սևը սպիտակ ֆոնի վրա ճարպաթթվի մոլեկուլի մի մասն է (նկարում դրանք պալմիտինաթթվի ռադիկալներ են):]]
**Ճարպեր**, նաև **տրիգլիցերիդներ**, **տրիացիլգլիցերիդներ,** օրգանական նյութեր են, որոնք առաջնում են կարբոնաթթուների և եռատոմ սպիրտ գլիցերինի եթերացման արդյունքում։

Կենդանի օրգանիզմներում հիմնականում կատարում են կառուցվածքային և էներգետիկ գործառույթներ. դրանք բջջաթաղանթի հիմնական բաղադրիչն են, իսկ օրգանիզմի էներգիայի պաշարը պահվում է ճարպային բջիջներում։

Ածխաջրերի և սպիտակուցների հետ մեկտեղ ճարպերը սննդի հիմնական բաղադրիչներից են ։ Բուսական ճարպերը կոչվում են յուղեր (կենդանական որոշ ճարպեր, ինչպիսիք են կարագը և յուղը, նույնպես կոչվում են յուղեր)։ Բուսական յուղերը սովորաբար հեղուկ են սենյակային ջերմաստիճանում։ Բացառություն են կազմում արևադարձային բույսերի յուղերը ( արմավենի, կոկոս, կակաո և այլն)։ Կենդանական ճարպերը, հակառակ բուսականների, սովորաբար պինդ վիճակում են սենյակային ջերմաստիճանում։ Բացառություն են կազմում ձկան յուղը, տավարի ոտքերի ճարպը (սմբակի յուղ)։

## Ճարպերի կազմը
Ճարպերի բաղադրությունը նկարագրել են ֆրանսիացի գիտնականներ Մ.Շևրոն և Պ.Բերթլոն։ 1811 թվականին Մ.Շևրոն պարզել է, որ երբ ճարպի և ջրի խառնուրդը տաքացվում է ալկալային միջավայրում, առաջանում են գլիցերին և կարբոնաթթուներ (ստեարինաին և օլեինային)։ 1854 թվականին քիմիկոս Պ.Բերթլոն իրականացրել է հակադարձ ռեակցիան և առաջին անգամ սինթեզել ճարպը՝ տաքացնելով գլիցերինի և կարբոնաթթուներ խառնուրդը։

Ճարպերի բաղադրությունը համապատասխանում է ընդհանուր բանաձևին, որտեղ R1, R2 և R3 (նույն կամ տարբեր) ճարպաթթուների ռադիկալներ են։

Բնական ճարպերն իրենց բաղադրության մեջ պարունակում են երեք թթվային ռադիկալներ, որոնք ունեն չճյուղավորված կառուցվածք և, որպես կանոն, զույգ թվով ածխածնի ատոմներ (ճարպերում «կենտ» թթվային ռադիկալների պարունակությունը սովորաբար 0,1%-ից պակաս է)։

Բնական ճարպերն առավել հաճախ պարունակում են հետևյալ ճարպաթթուները՝

**Հագեցած.***[[Ալկաններ|Ալկանային թթուներ]]* .

* ստեարինաթթու (C17 H35COOH)
* մարգարինաթթու (C16 H33COOH)
* պալմիտինաթթու (C15H31COOH)
* կապրոնաթթու (C5H11COOH)
* կարագաթթու (C3H7COOH)

**Չհագեցած:***[[Ալկեններ|Ալկենաթթուներ]]* .

* պալմիտօլեինաթթու (C15H29COOH, **1** կրկնակի կապ )
* օլեինաթթու (C17H33COOH, **1** կրկնակի կապ )

*[[Դիեններ|Ալկադիենաթթուներ]]* .

* լինոլաթթու (C17H31COOH, **2** կրկնակի կապ )

*Ալկատրիենաթթուներ* .

* լինոլենաթթու (C17H29 COOH, **3** կրկնակի կապ)
* արախիդոնաթթու (C19H31COOH, **4** կրկնակի կապ, ավելի քիչ տարածված)

Որոշ բնական ճարպեր պարունակում են ինչպես հագեցած, այնպես էլ չհագեցած կարբոնաթթուների մնացորդներ։

## Բնական ճարպերի բաղադրությունը

### Կենդանական ճարպեր
Ամենից հաճախ ստեարիանաթթուն և պալմիտինաթթուն հայտնաբերվում են կենդանական ճարպերում, չհագեցած ճարպաթթուները ներկայացված են հիմնականում օլեինաթթվով, լինոլաթթվով և լինոլենաթթվով։ Ճարպերի ֆիզիկաքիմիական և քիմիական հատկությունները մեծապես որոշվում են դրանց բաղկացուցիչ հագեցած և չհագեցած ճարպաթթուների հարաբերակցությամբ։

## [[Բուսական յուղ]]եր
Բույսերում ճարպերը պարունակվում են համեմատաբար փոքր քանակությամբ, բացառությամբ յուղոտ սերմերի, որոնցում ճարպի պարունակությունը կարող է լինել ավելի քան 50%։

## Ճարպերի հատկությունները
Ճարպի էներգետիկ արժեքը մոտավորապես հավասար է 9,3 կկալ-ի մեկ գրամի դիմաց, որը համապատասխանում է 39 կՋ/գ-ի։ Այսպիսով, 1 գրամ ճարպ ծախսելիս արտազատվող էներգիան, հաշվի առնելով ազատ անկման արագացումը, մոտավորապես համապատասխանում է 39,000 Ն (զանգվածը ≈ 4,000 կգ = 4 տոննա) կշռով բեռը 1 մետր բարձրության վրա բարձրացնելիս կատարված աշխատանքին։

Ջրի հետ ուժեղ խառնվելիս հեղուկ (կամ հալված) ճարպերը ձևավորում են քիչ թե շատ կայուն էմուլսիաներ։ Կաթը ջրի մեջ ճարպի բնական էմուլսիա է։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Ճարպերը մածուցիկ հեղուկներ կամ պինդ նյութեր են, ավելի թեթև, քան ջուրը։ Նրանց խտությունը տատանվում է 0,9-0,95 գ/սմ³-ի սահմաններում։ Ճարպերը հիդրոֆոբ են, գործնականում չեն լուծվում ջրում, հեշտությամբ լուծվում են օրգանական լուծիչներում (բենզոլ, երկքլորէթան, եթեր և այլն) և մասամբ էթանոլում (5-10%)։

### Դասակարգում
Որքան բարձր է չհագեցած թթուների պարունակությունը ճարպերում, այնքան ցածր է ճարպերի հալման ջերմաստիճանը։

### Անվանակարգ
Համաձայն տրիվիալ անվանակարգության՝ գլիցերիդները կոչվում են թթվի կրճատ անվանմանը -իդ վերջավորության ավելացմամբ և նախածանցով, որը ցույց է տալիս, թե քանի հիդրօքսիլ խումբ է գլիցերինի մոլեկուլում եթերացված։

## Քիմիական հատկություններ

### Ճարպերի հիդրոլիզ
Հիդրոլիզը բնորոշ է ճարպերին, քանի որ դրանք էսթերներ են։ Այն իրականացվում է հանքային թթուների և ալկալիների ազդեցության տակ, երբ տաքացվում է։ Կենդանի օրգանիզմներում ճարպերի հիդրոլիզը տեղի է ունենում ֆերմենտների ազդեցության տակ։ Հիդրոլիզի արդյունքը գլիցերինի և համապատասխան կարբոքսիլաթթուների առաջացումն է.

C3H5(COO)3-R + 3H2O ↔ C3H5(OH)3 + 3RCOOH:

Ճարպերի ճեղքումը գլիցերինի և ավելի բարձր կարբոնաթթուների աղերի իրականցվում է՝ դրանք մշակելով ալկալիներով (նատրիումի հիդրօքսիդ), գերտաքացած գոլորշիով և երբեմն հանքային թթուներով։ Այս գործընթացը կոչվում է ճարպերի օճառացում (տես Օճառ):C3H5(COO)3-(C17H35)3 + 3NaOH → C3H5(OH)3 + 3C17H35 COONaտրիստեարին (ճարպ) + նատրիումի հիդրօքսիդ → գլիցերին + նատրիումի ստեարատ (օճառ)

### Ճարպերի հիդրում (հիդրոգենացում)։
Բուսական յուղերի բաղադրության մեջ պարունակվում է չհագեցած կարբոնաթթուների մնացորդներ, ուստի դրանք կարող են ենթարկվել հիդրոգենացման։ Ջրածինը անցնում է յուղի տաքացված խառնուրդի միջով նուրբ բաժանված նիկելի կատալիզատորով, որն ավելացվում է չհագեցած ածխաջրածնային ռադիկալների կրկնակի կապերի տեղում։ Ռեակցիայի արդյունքում հեղուկ յուղը վերածվում է պինդ ճարպի։ Այս ճարպը կոչվում է սալոմաս կամ համակցված ճարպ։ Հիդրոգենացումը, որպես կողմնակի ազդեցություն, իզոմերիացնում է մնացած կրկնակի կապերը՝ դրանով իսկ փոխակերպելով ճարպի որոշ մոլեկուլներ տրանս ճարպերի՝ ավելացնելով տրանսճարպերի մասնաբաժինը յուղում։

## Ճարպերի սննդային հատկությունները
Ճարպերը կաթնասունների էներգիայի հիմնական աղբյուրներից են։ Աղիներում ճարպերի էմուլսացումը (նրանց կլանման համար անհրաժեշտ պայման) իրականացվում է լեղաթթուների մասնակցությամբ։ Ճարպերի էներգետիկ արժեքը մոտ 2 անգամ ավելի բարձր է, քան ածխաջրերինը՝ հաշվի առնելով դրանց կենսամատչելիությունը և օրգանիզմի կողմից առողջ կլանումը։

Հագեցած ճարպերն օրգանիզմում քայքայվում են 25-30%-ով, մինչդեռ չհագեցած ճարպերն ամբողջությամբ քայքայվում են։

Չափազանց ցածր ջերմային հաղորդունակության պատճառով ենթամաշկային ճարպային հյուսվածքում կուտակված ճարպը ծառայում է որպես ջերմամեկուսիչ, որը պաշտպանում է մարմինը ջերմության կորստից (կետեր, փոկեր և այլն)։

## Ճարպերի օգտագործումը

* Սննդի արդյունաբերություն (մասնավորապես՝ հրուշակեղեն)
* ֆարմացիա
* Օճառի և կոսմետիկ արտադրանքի արտադրություն
* Քսայուղերի արտադրություն

## Տես նաև

* Լիպիդներ

## Նշումներ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* *Тютюнников, Б. Н.* Химия жиров / Б. Н. Тютюнников, З. И. Бухштаб, Ф. Ф. Гладкий и др. — 3-е изд., перераб. и доп. — : Колос, 1992. — 448 с.
* *Беззубов, Л. П.* Химия жиров / Л. П. Беззубов. — 3-е изд. — : Пищевая промышленность, 1975. — 280 с.
* *Щербаков, В. Г.* Химия и биохимия переработки масличных семян / В. Г. Щербаков. — : Пищевая промышленность, 1977. — 180 с.
* *Евстигнеева Р. П.* Химия липидов / Р. П. Евстигнеева, Е. Н. Звонкова, Г. А. Серебренникова, В. И. Швец. — : Химия, 1983. — 296 с., ил.

Կատեգորիա:Ճարպեր