Թուրքիայի մշակույթ

**Թուրքիայի մշակույթ**, ներառում է բավականին տարբեր և ոչ միօրինակ տարրեր, որոնք եկել են արևելամիջերկրածովյան և Կենտրոնական Ասիայի տարածաշրջանից, ինչպես նաև արևելաեվրոպական և կովկասյան ավանդույթներից։ Այս ավանդույթներից շատերը միաձուլվել են Օսմանյան կայսրության մեջ։

Հանրապետության գոյության առաջին տարիներին կառավարությունը ներդրել է բավականին մեծ ռեսուրսներ մշակույթի մեջ, ինչպես օրինակ, քանդակագորխության և ճարտարապետության մեջ։ Դա արված է որպես մոդեռնի գործընթաց։

## Լեզու
Ժամանակակից թուրքերեն լեզուն առաջացել է օգուզական լեզվից՝ արևելյան թուրքական ցեղերից, որոնք երբևէ բնակեցված են եղել Կենտրոնական Ասիայում և դուրս են մղվել 8-10-րդ դարերում, արևմուտքում ույղուրների (ինչպես նաև թյուրքերի) մրցակցության ժամանակ։ Վերջին մի քանի դարերի ընթացքում թուրքական լեզուն ենթարկվել է պարսկերեն և արաբերեն լեզուների ազդեցությանը, որի արդյունքում այդ լեզուներից փոխառված բառերի քանակը թուրքական բառապաշարում հասել է մոտ 80%-ի։ Մինչև 20-րդ դարը գոյություն ուներ Օսմանյան կայսրության գրականության լեզու, բավականին տարբերվող խոսակցական թուրքական լեզվից։ Պանթուրքերը (մասնավորապես Իսմաիլ Գասպրինսկին) 19-րդ դարի վերջին 20-րդ դարի սկզբում տպագրում էին ամսագրեր և թերթեր, աստիճանաբար մաքրելով փոխառություններից։ Նոր լեզուն պրոպագանդում էին երիտթուրքերը։ 1923 թվականին թուրքական հանրապետության ստեղծումից հետո սկսվեց գործընթացը, որը իրենից ներկայացնում էր փոխառված բառերի փոխարինումը թուրքերեն բառերով։ Այդ գործընթացը այժմ էլ շարունակավում է մինչ մեր օրերը, չնայած հիմա էլ կարող ենք հանդիպել պարսկա-արաբական բառերի հոմանիշների՝ կառուցված թուրքական արմատների հետ։

## Խոհանոց

Turkishcoffee.jpg|թուրքական սուրճ
TurkishDelightDisplay.jpg|Լոխումի տարբեր տեսակները խանութում

Օսմանյան կայսրության ժամանակներից սկսած թուրքական խոհանոցը ներառել է թյուրքական, հայկական, հունական, արաբական խոհանոցները, ինչն էլ պատճառ է դարձել նրա հարստությանը և բազմազանությանը։ Հնագույն թուրքերի քոչվորական կյանքը կապված է անասնաբուծության հետ, ինչն էլ ապահովել է մսային կերակրատեսակների բազմազանությունը։ Նույն պատճառով յոգուրտը նույնպես մտել է ավանդական խոհանոցային համեմունքների մեջ (ինչպես Մանթիի համար), ինչպես նաև որպես առանձին ըմպելիք։ Իտալական խոհանոցի ազդեցությամբ ստացել է մեծ տարածվածություն այսպես կոչված թուրքական պիցցան։ Ձիթապտղի յուղը համարվում է թուրքական ճաշատեսակների մեծամասնության բաղադրամասը և օգտագործվում է սննդի պատրաստման մեջ։ Ինչպես և շատ հանրապետություններում, թուրքական խոհանոցում նույնպես զուգահեռ զարգանում էր երկու ավանդույթ՝ հասարակ ժողովրդի և պալատական կերակուր։ Այն ժամանակ, երբ սովորական կերակուրը գյուղացու և կենդանապահների՝ պարզ և հեշտ էր պատրաստվում, պալատական խոհանոցը թուրքական սուլթանների տարբերվում էր հատուկ նրբաճաշակությամբ և արիստոկրատությամբ։ Նրբաճաշակությունը արտահայտվում էր հիանալի ճաշատեսակների բազմազանությամբ, որը մասամբ վարպետորեն հասել է հնարավոր սուուսների և համեմունքների օգտագործման մեջ։ Ժամանակի հետ, այդ երկու ավանդույթները միաձուլվել են և ժամանակակից թուրքական խոհանոցը ներառում է համեմատաբար պարզ ճաշատեսակներ, նաև ճաշատեսակներ, որոնք պահանջում են հատուկ վարպետություն և հազվադեպ խոհանոցային մշակույթ։ Միայն բադրիջանը որպես հիմնական կերակրատեսակ կարող է պատրաստվել տարբեր տասնյակ մեթոդներով։ Գոյություն ունի բազմաթիվ մեթոդներ՝ մսի, ձկան, բանջարեղենի, համեմունքների և մրգերի պատրաստման։ Հատուկ հանրաճանաչություն ունի ինչպես Թուրքիայում, այնպես էլ աշխարհում՝ թուրքական քաղցրավենիքը և աղանդերը։ Տեղական աղանդերը սովորաբար քաղցր են (հաճախ ներծծված են մեղրով) և հիմնականում կազմված են մրգերի, պնդուկի և թխվածքաբլիթների գայթակղիչ համադրություններից։ Ըմպելիքների շրջանում հայտնի է թեյը և թուրքական սուրճը, ինչպես նաև տեղական գինին։ Ռաքիան նույնպես հայտնի է, որը խաղողի կոնյակ է անիսոնի հոտով։

## Գրականություն

Namık Kemal 1878-1.1R V01-1.2.jpg|Նամիկ Քեմալ,հայտնի թուրք պոետ
Orhan Pamuk3.jpg|Օրհան Փամուկ, Գրականության ոլորտում Նոբելյան մրցանակակիր

Թուրքական գրականության մասին տեղեկություն ենք ստացել նամակագրական աղբյուրներից թուրքական լեզվով։ Նրա պատմության արմատները տանում են դեպի Օսմանյան կայսրություն (1299-1923)։ Թուրքական լեզվով ամենավաղ թվագրված ստեղծագործությունները՝ («Ճակատագրի գիրքը» Ահմեդ Ֆակիխ (մահացել է մոտ 1250)) նամակագրական գրականությունը վերաբերում է 13-րդ դարի կեսերին և կրում են սուֆինական բնույթ։ Առաջին ստեղծագործությունները վերաբերում են 1330 թվականին։ Օսմանյան գրականությունը մեծ մասամբ ուներ կրոնական բնույթ և իսլամի պահաջների սահմանափակում։ Նրա զարգացման գործում մեծ ազդեցություն են ունեցել պարսկական և արաբական գրականության հին ավանդույթները։ Օսմանյան պոեզիան համարվում է թուրքական գրականության յուրօրինակ ժանր։ Թուրքական գրականության յուրահատկությունը հարուստ է ժողովրդական բանահյուսության ավանդույթներով, որը ներառել է իր մեջ առակներ և ծիծաղաշարժ պատմություններ Խոջե Նասրեդինի մասին, որը պատմում է նախահայրերի հերոսական գործերի մասին, բանավոր խոսքի և նամակագրական էպոսի միջոցով։ Ժամանակակից թուրքական գրականությունը զարգացել է նշանակալի աստիճանի արևմուտքի ազդեցությամբ, հատկապես բարեփոխումների հետ կապված «Թանզիմատ» անունը ստացած։ Կրթության և ներածության բարեփոխումները 20-րդ դարում, հիմնված է լատիներենի վրա, այբուբենը բարձրացրել է երկրի բնակչության գրագիտության աստիճանը և նպաստել է թուրքական գրականության զարգացմանը։ Մի քանի թուրք գրողներ, ներառյալ Սուլեյման Նազիֆին,Նազըմ Հիքմեթին, Օրխան Կեմալին, Յաշար Կեմալին և Օրհան Փամուքին, ձեռք բերեցին հանրաճանաչություն ոչ միայն Թուրքիայում, այլ նաև ամբողջ աշխարհում։ 20-րդ դարում մեծագույն թուրք գրող պոետ է եղել Ֆազիլ Հյուսնյու Դագլարաջը։ Մեծ ներդրում ունեն թուրքական պոեզիայի զարգացման մեջ Իլհան Բերկը, Օկտայ Ռիֆատը, Ռիֆատ Իլգազը, Ահմեդ Արիֆը։

## Ճարտարապետություն

Blue mosque Istanbul 2007 Roof.jpg|մզկիթ Ստամբուլում 

Թուրքական ճարտարապետության պատմությունը կարելի է պայմանականորեն բաժանել երեք հիմնական շրջանի՝ Սելջուկական շրջան(12-13-րդ դարեր), Օսմանյան շրջան(14-19-րդ դարեր) և ժամանակակից շրջան(20-րդ դար-21-րդ դարի սկիզբ)։ Յուրաքանչյուր այս շրջանները բաժանում են մի քանի փուլերի։ Ինչպես և շատ ուրիշ ազգերի մոտ, այստեղ նույնպես հասարակության լայն խավի բնորոշ բնակարանները իրենցից չեն ներկայացնում որոշակի հետաքրքրություն, դրա համար խոսելով թուրքական ճարտարապետության մասին, սովորաբար նկատի ունեն ավելի վառ և նշանավոր օրինակները, ներկայացված են ավելի հայտնի կառույցները, ինչպես մզկիթները, քարավանատները, մեդրեսեները, կառավարական կառույցները, հասարակական բաղնիքները և այլն։ Սելջուկների կայսրությունը՝ մինչև 11-րդ դարը թուրքերի ի հայտ գալը Փոքր Ասիայի ներկա տարածք, ներառում էր իր մեջ Իրանի պետությունը մեծ մշակույթով և բավականին զարգացած ճարտարապետությամբ։ Թուրքերը Իրանից իրենց հետ բերեցին փորձ և հմտություն, որոնք զգալի ազդեցություն թողեցին շինարարության և ճարտարապետության վրա։ Սելջուկյան ոճին բնորոշ են պարզությունը, էլեգանտությունը և ներդաշնակությունը կառույցի, ինչպես նաև հատուկ է մուտքի դարպասների դետալների և շքամուտքերի նրբաճաշակությունը և հարսուստ զարդանախշերը։ Օսմանյան շրջանը բնորոշվում է Բյուզանդական կայսրության ճարտարապետության ազդեցությամբ, ինչպես նաև Եգիպտոսի մամլուքների շինարարական ավանդույթներով։ Օրինակ, հայտնի Սուրբ Սոֆիայի տաճարը Կոնստանդանպոլսում, համաշխարհային հայտնի հուշարձանը բյուզանդական կայսրության, դարձել է օրինակ նմականկման և ոգեշնչման աղբյուր օսմանական ճարտարապետների համար։ Օսմանյան շրջանում ճարտարապետների համար տիպիկ են հսկայական գմբեթները, երկնակամարները և կամարները։ Այսպիսով, օսմանյան շրջանում ճարտարապետությունը բնորոշվում է բազմազանությամբ և հարուստ ոճով, որտեղ արտացոլվում է Միջին Արևելքի և Միջերկրածովյան ճարտարապետական ավանդույթների համադրությունը։ Ժամանակակից թուրքական ճարտարապետության վրա մեծ ազդեցություն ունեցավ սոցիալականացման քաղաքականությունը, սկսված Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի կողմից։ Եթե վաղ ժամանակներում մզկիթներն ու մեդրեսեները համարվում էին հիմնական օրինակները ազգային ճարտարապետության, ապա 1920-ական թվականի կեսերին մզկիթների, մեդրեսեների և այլ մշակութային կառույցների կառուցումը չէին խրախուսվում պետության կողմից։ Դրա հետ կապված բավականին ուժեղացավ աշխարհիկ եվրոպական ճարտարապետության ազդեցությունը՝ հատկապես գերմանական։ Դրանով է բացատրվում ժամանակակից թուրքական ճարտարապետության ժառանգության բացակայությունը։ 1920-ական թվականներից սկսած ճարտարապետության օրինակներ են դառնում գրասենյակները, թանգարանները, հյուրանոցները, կառավարության կառույցները և այլն։ Կարևոր գծեր են դառնում պարզությունը, մոդեռնիզմը։ Թուրքական ճարատարապետության մեջ ժամանակակից հիմնադիրներ են հանդիսանում Սեդամ Հակիմ Էլդեմը, Կլեմենս Հոլցմայստերը և Օնատը։

## Երաժշտություն
Թուրքական երաժշտությունը ունի բազմադարյա պատմություն։ Նրա արմատները գնում են դեպի վաղ միջնադար, երբ սելջուկ-թուրքերը Միջին Ասիայից քոչեցին Փոքր Ասիա և տեղակայվեցին թերակղզում։ Նոր տարածքներում թուրքերը մտնում են փոխհարաբերությունների մեջ ավելի հին մշակույթ ունեցող հայերի, հույների և այլ ազգերի հետ։ Այդ ազգերի երաժշտական մշակույթը թողել է մեծ ազդեցություն թուրքական երաժշտության վրա, որի հիմքը կազմում է ֆոլկլորային ավանդույթը, որի հիմնական գիծը պենտատոնիկան է եղել։ Ֆոլկլորային երաժշտությունը եղել է և մինչ այժմ էլ մնում է բավականին հռչակավոր։

Օսմանյան կայսրության ժամանակ ձևավորվել է նոր երաժշտական ուղի՝ ռազմական նվագախմբային երաժշտություն, որը ուղեկցում էր կայսերական բանակի պատերազմական արշավանքները։ 18-րդ դարում թուրքական քայլերգ ենիչերիները դարձան հանրաճանաչ Եվրոպայում, որը գտավ արտացոլանքը այնպիսի կոմպոզիտորների մոտ, ինչպիսին են Հայդնը, Բեթհովենը և Մոցարտը։ Չնայած թուրքական քայլերգերի նորաձևությունը կարճ ժամանակով էր, դա բերեց նրան, որ շատ եվրոպական նվագախմբեր սկսեցին ակտիվորեն օգտագործել այնպիսի գործիքներ, ինչպիսին են ցիմբալը, պղնձե թմբուկները և զանգակները։

20-րդ դարում թուրքական երաժշտությունը հարստացավ նոր ժանրերով, որը առաջացել է Եվրոպայում։ Այնուամենայնիվ սիմֆոնիաները, օպերաները, բալետը և այլ ժանրերը մեծ տարածվածություն չունեցան Թուրքիայում։

Ժամանակակից թուրքական երաժշտությունը զարգանում է արևմտյան երաժշտության մեծ ազդեցության ներքո։ Այդ ազդեցությունը զգացվում է նոր երաժշտական ժանրերի վրա, որոնք հատկապես հայտնի են դարձել երիտասարդների շրջանում, որոնց թվում է ջազը, փոփ երաժշտությունը, հիփ հոփը և այլն։ Փոփ երաժիշտների անունները հայտնի են նաև Թուրքիայից դուրս, ինչը մեծ մասամբ Եվրատեսիլի շնորհիվ է։ Նրանց թվում է MaNga-ն, Թարքանը, Սերդար Օրթաչը, Էմրե Այդինը, Թեոմանը, Հանդե Եները, Մուստաֆա Սանդալը, Սերթաբ Էրեները և ուրիշներ։

## Թատրոն

Güllü Agop.jpg|Հակոբ Վարդովյան,թուրքական թատրոնի հիմնադիր

16-րդ դարից սկսած Օսմանյան կայսրությունում հատուկ հանրաճանաչություն ձեռք բերեց ստվերների («Կարագյոզ») թատրոնը, որն առաջացել է Հնդկաստանի և Եգիպտոսի մշակույթի ազդեցությամբ։ Պիեսներում օգտագործվում էր տիկնիկներ և խամաճիկներ, ինչպես նաև հատուկ լուսային էֆեկտներ և դեկորացիաներ, որոնք թույլատրում են ստեղծել սցենարային իլյուզիա։ Տիկնիկները հնչյունավորվում էին դերասանների կողմից, ովքեր վարագույրների հետևում էին։ 19-րդ դարի կեսերին հասարակական-քաղաքական հիմնովին բարեփոխումների հետ կապված, որը ստացել է «Թանզիմաթ» անվանումը, Օսմանյան կայսրությունը սկսեց արագ սեփականացնել և արմատավորել շատ երևույթներ մշակույթում, որոնք եկել են արևմուտքից։ Դրա հետ է կապված ժամանակակից թատրոնի առաջացումը։ Թուրքական դրամատիկական թատրոնի հիմնադիրն է համարվում Իբրահի Շինասին, որը գրել է 1860 թվականին առաջին պիեսը թուրքերեն լեզվով՝ *«Şair Evlenmesi»* (Պոետի նշանադրությունը)։ Թուրքական թատրոնի հիմնադիրը Հակոբ Վարդովյանն է։

## Կինո
Ժամանակակից Թուրքիայի տարածքոււմ կինոն հայտնվել է դեռ այն ժամանակ, երբ նույնիսկ 1923 թվականին ճանաչված չէր Թուրքիայի Հանրապետությունը ։ Առաջին փորձը ինչ-որ բան պատկերել կինոժապավենի վրա կատարվել է 1896 թվականին։ Առաջին վավերագրական ֆիլմը համարվում է Ֆուատ Ուզկինայի կարճամետրաժ ֆիլմը, որը նկարվել է 1914 թվականին և ցույց է տալիս հուշարձանի քանդվելը, որը կառուցվել է Սան-Ստեֆանոյի համերաշխության պայմանագրի պատվին, Կոնստանդնոպոլսի արևմտյան քաղաքում՝ Սան-Ստեֆանոյում։ Առաջին գեղարվեստական ֆիլմը սկսել է նկարահանել Զիգմունդ Վայբերգը 1916 թվականին և վերջացրել է Ֆուատ Ուզկինան 1918 թվականին։ Ֆիլմը կոչվում է «Խիմմետա Ագայի հարսանիքը»։ 1917 թվականին դուրս եկան «Թաթը» և «Լրտես» ֆիլմերը, որոնց հեղինակը Սեդատ Սիմավին էր։ 1932 թվականին *«Ateşten Gömlek»* (Ծանր փորձություն) ֆիլմի ստեղծման հետ ծնվել է ժամանակակից առևտրային կինոն Թուրքիայում։ Սակայն երկրորդ համաշխարհային պատերազմը երկար ժամանակով ընդհատեց կինոյի զարգացումը, որը ձգվեց մինչև 1950-ական թվականները։

Թուրքիայում կինոինդուստրիան այդ ժամանակ Հոլիվուդի օրինակով, ստացավ իր հատուկ անվանումը՝ Եշիլչամ(*Yeşilçam,* որը բառացի նշանակում է «կանաչ սոսի», որը այն փողոցի անվանումն է, որտեղ գտնվում էին կինոստուդիաները)։ 1950-1970 թվականներին Եշիլչամը գտնվում էր իր զարգացման առանձնահատուկ գագաթնակետում, երբ թուրքական կինոստուդիաները մեկ տարվա ընթացքում ստեղծում էին 250-350 ֆիլմ։

1970 թվականից հետո ֆիլմերի քանակը նվազեց, որը պայմանավորված էր հեռուստատեսության զարգացմամբ, ինչպես նաև մրցակցությունը արևմուտքի ֆիլմերի հետ։ Միայն 2002 թվականից սկսեց նոր վերելք, որը գրանցեց որոշակի հաջողություն և ճանաչում միջազգային ասպարեզում։ 2008 թվականին ստեղծվեց ընդամենը 50 ֆիլմ, 2009 թվականին՝ 61 ֆիլմ։

Այնուամենայնիվ այս ֆիլմերից շատերը ինդիվիդուալ կինեմատոգրաֆների աշխատանքի արդյունքն է, այլ ոչ թե կինոինդուստրիայի, որը վերջին տարիներին դարձել էր միջազգային կոնգլոմերատի մասը և ավելի ու ավելի է կախված այդ ընկերությունների գովազդային և դիստրիբյուտորային հզորությունից, ինչպես *[[Warner Bros.|Warner Bros]] և United International Pictures:* 
; Հեռուստատեսություն
Վերակարգելով կինոյի հետ, Թուրքիան հասել է նշանակալի հաջողության նաև հեռուստատեսության ոլորտում։ Թուրքիայում հեռուստատեսության ստեղծումը, մասնավորապես՝ սերիալների, ձեռք են բերել մեծ հայտնիություն երկրի սահմաններից դուրս, հատկապես արաբական երկրում։ Իրենց բովանդակությամբ առավել համարձակ սերիալները, քան արաբական հեռուստատեսային արտադրանքը, համարվում է իրենց տեսակի մեջ արևմուտքի և իսլամի կապող օղակը։ Իսլամական վարվելակարգը պահանջում է կրել համեստ զգեստ և հանել կոշիկները մզկիթ այցելելիս։ Այնուամենայնիվ Թուրքիան հիմնականում աշխարհիկ երկիր է։

## Կրոն
Թուրքիայի բնակչության 99%-ը մուսուլման է, հիմնականում՝ սուննիներ, բայց երկրի արևելյան և հարավ-արևելյան մասում կան շիաներ և ալևիտներ։ Թուրքական շատ ավանդույթներ հիմնված են շիաների կանոնների հիման վրա։ Կանանց սահմանված է կրել այնպիսի հագուստ, որը կծածկի մարմնի մեծամասնությունը։

Քեմալ Աթաթուրքի բարեփոխումները, բերեցին նրան, որ երկրում բավականին խստորեն պահպանվում է կրոնի և պետության բաժանման սկզբունքը։ Տարբեր քաղաքների փողոցում կարելի է հանդիպել կանանց, ովքեր կրում են փարաջա, ինչպես նաև այնպիսի կանանց, ովքեր հագնված են ժամանակակից արևմուտքի ոճով։ Ջինսերը և մինի կիսաշրջազգեստները չեն համարվում ոչ սովորական։ Քաղաքների փողոցներում ոչ հազվադեպ կարելի է տեսնել արևմուտքի և տեղական գովազդները՝ էրոտիկ տարրեր պարունակող, ինչը հակասում է իսլամի պահանջներին։

Թուրք գրողների, փիլիսոփաների և աստվածաբանների մեջ կան ոչ քիչ ներկայացուցիչներ, որոնք քննադատորեն են վերաբերվում պահպանողական տեսակետին և վիճաբանում են բարեփոխման համար։ Նրանց թվում է Օրհան Փամուկը, փիլիսոփա Ֆետուլլահ Գյուլենը և ուրիշներ։ Թուրքական բանակը ավանդույթով համարվում է թուրքական պետության աշխարհիկ հաստատակամության երաշխիքը։

## Տոներ
Թուրքիայում նշում են ինչպես պետական տոներ, այնպես էլ կրոնական։ Պետական տոներից առավել հայտնիներն են
* Նոր տարի — հունվարի 1 
* Ազգային անկախության և երեխաների օր— ապրիլի 23 
* Երիտասարդների և սպորտի օր — մայիսի 19 
* Հունական բանակի դեմ հաղթանակի օր —օգոստոսի 30 
* Հանրապետության հռչակման օր — հոկտեմբերի 29
* Աթաթուրքի հիշատակի օր, Թուրքիայի Հանրապետության առաջին նախագահը — նոյեմբերի 10։ Այդ օրը առավոտյան 9:05 ամբողջ երկիրը պահում է լռության րոպե, անցորդները կանգնում են, մեքենաները ազդանշան են տալիս։
Կրոնական տոները նշում են լուսնի օրացույցով, դրա պատճառով ամեն տարի դրանց օրերը փոխվում են։ Առավել նշանավոր տոներն են
* Ռամադան- սուրբ ամիս, որի ժամանակ աշխարհի բոլոր մուսուլմանները չեն ուտում և չեն խմում առավոտից մինչև երեկոյան աղոթքը։ Այդ ժամանակ որոշ ռեստորաններ փակ են լինում մինչև մայրամուտ, իսկ պահպանողական գավառական քաղաքներում համարվում է ոչ պատշաճ վարք (նույնիսկ ոչ մուսուլմանի համար) ուտել, խմել և ծխել բոլորի ներկայությամբ մինչ երեկոյան աղոթքը։ 
* Կուրբան Բայրամ (զոհաբերության տոն)- գլխավոր կրոնական տոնն է տարվա և Շեքեր Բայրամ(քաղցրավենիքի տոն, ազդարարում է Ռամադանի տոնի վերջանալը)։ Նշվում են 3-4 օրվա ընթացքում, ընդ որում ամբողջ շաբաթ կարող է բանկերը փակված լինեն, լեփ-լցված լինեն հյուրանոցները և տրանսպորտը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի մշակույթ