Կարտոֆիլ

մինի|Կարտոֆիլի պալարներ
**Կարտոֆիլ** (), մորմազգիների (*Solanaceae*) ընտանիքի պալարապտղավոր բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Oսլա պարունակող պալարապտղավոր մշակաբույս է։

## Անվանում
Ժամանակակից գիտական անվանումը՝ տվել է Կասպեր Բաուգին 1596 թվականին իր «*Theatri botanici*» աշխատությունում, ավելի ուշ այդ անվանումը օգտագործեց Կառլ Լիննեյը իր «*Species Plantarum*» (1753) աշխատությունում;

«Կարտոֆիլ» բառը նկարագրում է բուն կարտոֆիլ բուսատեսակը, սակայն առավել հաճախ մարդիկ «կարտոֆիլ» ասելով հասկանում են ուտելի պալարները։ Գյուղատնտեսության ասպարեզում կարտոֆիլը մշակվում է պարենային, կերային և տեխնիկական նպատակների համար։ Կարտոֆիլը մարդու կողմից տասնյակ կերակրատեսակների ձևով օգտագործվում է ամբողջ տարվա ընթացքում, ինչի համար այն հաճախ անվանվում է «երկրորդ հաց»։

## Կենսաբանական նկարագիր

Արմատային համակարգը թույլ է զարգացած, ցողունը երկկող է, քառակող կամ կլոր, բարձրությունը՝ 50-80 սմ, հիմնականում՝ կանաչ, երբեմն՝ նաև կարմրամանուշակագույն կամ կապտամանուշակագույն։ Տերևներն ընդհատվող կենտփետրաձև են, կտրտված։ Ծաղկաբույլը ոլորք է, ծաղիկները՝ սպիտակ, կարմրամանուշակագույն, կապտամանուշակագույն։ Պտուղը մանր սերմերով երկբուն հատապտուղ է։ Պալարը ձևափոխված ստորգետնյա ցողուն է։ Լինում է տարբեր գույների (սպիտակ, կարմիր, վարդագույն, կապտամանուշակագույն և այլն) և ձևերի (կլոր, ձվաձև, երկարավուն, տակառաձև և այլն)։

## Նշանակություն և կիրառում
Կարտոֆիլը մշակվում է պարենային, կերային և տեխնիկական նպատակներով։ 
Կարտոֆիլի պալարը պարունակում է մինչև 75% ջուր, 25% չոր նյութեր, որից օսլա՝ 17-22%, սպիտակուցային նյութեր՝ 2%։ Այն պարունակում է C, B1, B2, B6, PP և A վիտամինները։ 300գ եփած կարտոֆիլը պարունակում է 21մգ ասկորբինաթթու, որը 30-50%-ի չափով բավարարում է մարդու օրական C վիտամինի պահանջը։

## Ծագում

Կարտոֆիլի հայրենիքը Հարավային Ամերիկան է (Չիլի, Պերու, Բոլիվիա), որտեղ դրա մշակությունը բնիկներին հայտնի է եղել դեռ մեր թվարկությունից առաջ։ Եվրոպական երկրներում կարտոֆիլի մշակությունը սկսվել է 16-րդ դարի վերջերին։

## Տեսակներ
Յուրահատուկ պայմաններում հանդիպում է մոտ կարտոֆիլի 10 տարբեր տեսակներ.։
* 
** syn. 
** syn. 
** syn. 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** syn. 

## Կարտոֆիլի արտադրություն
thumb|right|300px|Կարտոֆիլի արտադրությունը ըստ երկրների։2005 թվականի տվյալներով
մինի|250px|աջից|Կարտոֆիլի համաշխարհային ցանքատարածությունները
2005 թվականին կարտոֆիլի արտադրությամբ առաջատար երկիր էր Չինաստանը, երկրորդ տեղում էին Ռուսաստանը և Հնդկաստանը։

## Հուշարձանների և թանգարաններ
*Բելգիայում գոյություն ունի կարտոֆիլի թանգարան։ Ի թիվս իր ցուցանմուշների - հազարավոր իրերի, որոնք պատմում են կարտոֆիլի ստեղծման պատմության մասին, ինչպես նաև կան այդ թեմայով բազմաթիվ նկարներ։
*2008 թվականին Մարինսկ քաղաքում բացվել է Կարտոֆիլի հուշարձան։

## Հետաքրքիր փաստեր
* Գինեսի գրքում գրանցված ամենամեծ կարտոֆիլի քաշը կազմել է ավելի քան 8 կգ։մինի|Կարտոֆիլի դաշտ, Գավառ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* The Potato Crop: Its Agricultural, Nutritional and Social Contribution to Humankind

## Ֆիլմագրություն
* «Կարտոֆիլի պատմություն» () - Վավերագրական ֆիլմ, որը նկարահանվել է *ORF 3 Sat & MR-FILM* հեռուստաընկերության կաղմից 2008 թվականին։

## Արտաքին հղումներ
* Կարտոֆիլ․ օգտակար հատկություններն ու հակացուցումները
* World Potato Atlas
* International Potato Center
* Կարտոֆիլի համաշխարհային կոնգրես
* Կարտոֆիլի բրիտանական խորհուրդ

Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Արմատապտուղներ
Կատեգորիա:Կարտոֆիլ
Կատեգորիա:Պալարային բույսեր