open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կիթ

240px|մինի|Կովի կիթ

**Կիթ**, գյուղատնտեսական կենդանիներից (կով, այծ, մատակ, մաքի, զամբիկ) կաթի ստացման գործընթաց։ Կարող է լինել ձեռքով և ավտոմատացված։

Անընդհատ գոյացող կաթը կաթնագեղձերում կուտակվում է շնորհիվ վերջիններիս մազականության, ծորանների հատուկ կառուցվածքի և պտուկների սֆինկտրների (մկան-սեղմիչներ) առկայության։ Կիթ իրականացվում է կաթնազատության բարդ ռեֆլեքսի շնորհիվ։ Կաթի գոյացման և արտաբերման պրոցեսներում կարևոր դեր են խաղում հիպոֆիզի հորմոնները։ Կովերի մոտ կաթնաբեր ռեֆլեքսն առաջանում է կրծքի և պտուկների մաշկի զգացող նյարդային վերջույթների գրգռման հետևանքով (մերսման ժամանակ)։ Գրգիռները հաղորդվում են գլխուղեղ, ապա հիպոֆիզ, որի հետին բիլթն արտազատում է օքսիտոցին հորմոնը, վերջինս թափանցելով կուրծք, առաջացնում է ալվեոլների շուրջը տեղադրված աստղաձև բջիջների կծկում, և կաթը արտահոսում է կաթնամբարի և ծորանների մեջ։

Ամենախնամքով կթելուց հետո էլ կրծքում մնում է որոշ չափով (10-15%) կաթ (մնացորդային), որի յուղայնությունը 9-12% է։ Կիթը ձգձգելիս կրծքում գոյացած կաթը լրիվ չի կթվում, այն կասեցվում է ալվեոլներում և կաթնածորաններում։ Պտուկների ռեցեպտորների գրգռմանը պետք է անմիջապես հաջորդի կիթ։ Կովերին սովորաբար կթում են սահմանված ժամերին։ Այդ պատճառով նրանց մոտ մշակվում են պայմանական ռեֆլեքսներ։ Կթում են օրական 2-3, իսկ ծնից հետո առաջին օրերին՝ 3—4 անգամ մեքենայով կամ ձեռքով։ Մեքենայական կիթի դեպքում միաժամանակ կթվում են կրծքի 4, ձեռքով կթելիս՝ միայն 2 քառորդը։ Նախքան կիթը, կովի կուրծքը լվանում են գոլ ջրով, առաջին շիթերը կթում առանձին ամանի մեջ (ձեռքով), 1-1, 5 ր հետո պտուկներին հագցնում են կթող բաժակներ։

Կիթի ավարտից առաջ կատարում են ետնակիթ՝ բաժակները ձեռքով մի քանի անգամ ձգում են ներքև և քիչ առաջ։ Լավ նախապատրաստված կիթի տևողությունը 4-5 ր է։ Ձեռքով կթելու լավագույն եղանակը բռնցքակիթն է. պտուկը առնում են ափի մեջ՝ բռնելով որքան հնարավոր է բարձր, այն սեղմում են ռիթմիկ՝ մեկ րոպեում 60-80 սեղմում։ Սովորաբար սկզբից կթում են ավելի զարգացած (մեծ մասամբ ետին) քառորդները, այնուհետև՝ մյուսները։ Նպատակահարմար է կթել խաչաձև՝ սկզբում առջևի աջ և ետին ձախ պտուկները, իսկ հետո՝ մյուսները։ Կիթը այնպես են կազմակերպում, որ դրանց միջև ընկած ժամանակամիջոցում կուրծքը կաթով լցվի և կաթնագոյացումը չարգելակվի։

Կատեգորիա:Անասնաբուծություն
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Կաթ
Կլիսթենես

**Կլիսթենես** (*Κλεισθένης*, ), մ.թ.ա VI դարի օրենսդիր Աթենքում։ Գլխավորել է Պիսիստրատյանների բռնապետության դեմ շարժումը և սպարտացիների օգնությամբ մ.թ.ա 510 թ.-ին տապալել այն։ Մ.թ.ա 509 թ.-ից անցկացրել է դեմոկրատական բարեփոխումներ, որոնք վերացրել են տոհմային կարգի վերջին մնացորդներն Աթենքում։ Տոհմային 4 ֆիլայի փոխարեն ստեղծել է 10 նոր ֆիլա՝ տերիտորիալ սկզբունքով, որի հետևանքով զգալիորեն թուլացել է տոհմական ավագանու ազդեցությունը։ Վարչական, տնտեսական, պաշտամունքային և քաղաքական սկզբնական միավորներ են դարձել դեմերը՝ գյուղական շրջանները։ Ստեղծվել է 10 ստրատեգոսից կազմված կոլեգիա, որը գլխավորել է աթենական զորքը։ Դեմոկրատիայի հակառակորդների և բռնապետություն հաստատելու փորձերի դեմ պայքարելու համար մտցրել է օստրակիսմոս։ Կլիսթենեսի բարեփոխումներն ամրապնդել են աթենական դեմոսի հաղթանակը տոհմական արիստոկրատիայի նկատմամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին հույներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 5-րդ դարի հույներ
Եվգենի Կիբրիկ

**Եվգենի Ադոլֆովիչ Կիբրիկ** (, ), խորհրդային նկարիչ։ ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ (1967)։ ԽՍՀՄ գեղարվեստի ակադեմիայի իսկական անդամ (1962 թ.)։

## Կենսագրություն
Սովորել է Օդեսայի Կերպարվեստի համալսարանում (1922-1925) և Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայում (1925-1927)։

Գործերից են Ռոլանի «Կոլա Բրունյոն» (1934-1936), դե Կոստերի «Լեգենդ Ուլենշպիգելի մասին» (1937-1938), Պուշկինի «Բորիս Գոդունով» (1959-1964) երկերի նկարազարդումները, «Վ. Ի. Լենինը շաբաթօրյակում» (1953-1959) գծանկարը, «1917 թիվ» (1967-1971) երփնագիր աշխատանքների շարքը։

ԽՍՀՄ պետական մրցանակի դափնեկիր (1948)։
## Պարգևներ և պատվավոր կոչումներ
* Լենինի շքանշան (1976).
* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (1956).
* ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարչի կոչում (1967).
* Ստալինյան մրցանակ (3-րդ աստիճան) (1948).

## Հիշատակը
Եվգենի Կիբրիկի ծննդավայրի՝ Խերսոնի մարզի Վոսկրեսենսկ քաղաքի փողոցներից մեկը կոչվել է նրա անունով։

1985 թվականի հոկտեմբերին հայրենի Վեսկրեսենսկում բացվել է նրա տուն-թանգարանը։

«Մոսֆիլմ» կինոստուդիայում փաստավավերագրական ֆիլմ է նկարահանվել նկարչի ստեղծագործության մասին։

## Գրականություն
* Кибрик Евгений Адольфович // БСЭ: В 30 т.&nbsp;— М., 1973.&nbsp;— Т.12.&nbsp;— С.82&nbsp;— 83.
* Кибрик Евгений Адольфович // УСЭ: В 12т.&nbsp;— К., 1981.&nbsp;— Т. 5.&nbsp;— С. 9.
* Кибрик Євген Адольфович // Мистецтво України: біогр. довід./ за ред. А.&nbsp;В.&nbsp;Кудрицького.&nbsp;— К., 1997.&nbsp;— С. 293.
* Кибрик Євген Адольфович // Митці України: енцикл. довід. / за ред. А.&nbsp;В.&nbsp;Кудрицького.&nbsp;— К., 1992.&nbsp;— С. 294.
* Каталог творів Є.&nbsp;А.&nbsp;Кібрика: до 100-річчя від дня народження Є.&nbsp;А.&nbsp;Кібрика. Випуск ІІІ / Миколаївський обласний художній музей ім. В.&nbsp;В.&nbsp;Верещагіна: укладачі: Л.&nbsp;Є.&nbsp;Твєрітінова, І.&nbsp;В.&nbsp;Краснюк.&nbsp;— Миколаїв, 2006.&nbsp;— 300 с.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային նկարիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ռուս մանկավարժներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թատերական նկարիչներ
Կատեգորիա:Ռուս գրաֆիկներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հուշագիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային արվեստաբաններ
Կիբելա

thumb|Bronze statuette of Cybele|Կիբելայի բրոնզե արձանը
**Կիբելա** (Կիբելե, Կիբեբա, Մա Մայա, Մեծ մայր), բնության զարթոնքի, պտղաբերության, ամենայն արարածների դիցամայրը Փռյուգիայում։ Ըստ առասպելի, Կիբելան բնակվել է բարձր լեռների կատարներին, շրջել առյուծներ ու հովազներ լծած կառքով։

Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Աստվածուհիներ
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի դիցաբանություն
Կատեգորիա:Մայրիշխանություն
Կատեգորիա:Փոքր Ասիա
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Գերագույն աստվածներ
Վլադիմիր Կեցխովելի

**Վլադիմիր (Լադո) Զախարի Կեցխովելի**  (, , ), վրացի գրող, բոլշևիկ հեղափոխական։

Նախնական կրթությունն ստացել է Գորիում, ապա՝ Թիֆլիսում։ 1894- 1896 թվականներին սովորել է Կիևի հոգևոր սեմինարիայում։ Եղել է սոցիալ-դեմոկրատական խմբակների գործուն մասնակից։ 1896 թվականին ձերբակալվել և արտաքսվել է հայրենիք, որտեղ 1897 թվականիի սեպտեմբերին ընդունվել է «Մեսամեդասի» կազմակերպության մեջ։ 1898-1901 թվականներին Թիֆլիսում եղել է ցույցերի գործադուլների կազմակերպիչ, ՌՍԴԲԿ Թիֆլիսի ու Բաքվի կոմիտեների, ինչպես և «Բրձոչա» թերթի ղեկավարներից։ Բաքվում կազմակերպել է «Նինա» ընդհատակյա տպարանը։ 1902 թվականի սեպտեմբերին ձերբակալվել է։ Սպանվել է Թիֆլիսի Մետեխի բանտում։

Կեցխովելին համարվում է առաջին մարդկանցից մեկը, ով Իոսիֆ Ստալինին ծանոթացրել էր մարքսիզմի գաղափարախոսության հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Քաղաքական կեղծանուններ
Կատեգորիա:Վրացի գրողներ
Կասառի (գետ)

**Կասառի** (), գետ արևմտյան Էստոնիայում։ Թափվում է Բալթիկ ծովի Ռիգայի ծոց։ Գետի երկարությունը կազմում է 113 կմ (Էստոնիայի երկարությամբ վեցերորդ գետը), ջրհավաք ավազանի մակերեսը կազմում է 3 210 կմ²։

Գետի գետաբերանում է գտնվում հանրաճանաչ Մատսալու ազգային պարկը, որտեղ բնակվում են բազմաթիվ ջրլող և այլ ծովային թռչուններ։


Kasari jõgi 1.jpg
Kasari vana sild 1.JPG
Kasari luht 3.JPG


## Տես նաև
* Էստոնիայի գետեր

## Արտաքին հղումներ
* Կասառի գետի մասին 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի գետեր
Կատեգորիա:Էստոնիայի գետեր
Կասառի (այլ կիրառումներ)

* Կասառի - գյուղ Էստոնիայի Հիյումաա նահանգի Կեինա շրջանում։
* Կասառի - գյուղ Էստոնիայի Լյաենեմաա նահանգի Մառտնա շրջանում։
* Կասառի - գետ Էստոնիայի արևմուտքում։

Ինչպես նաև՝
* Կասառիցա - գյուղ Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Վիռու շրջանում։
Պիուսա (գետ)

**Պիուսա** կամ **Պիմժա** (, ), գետ Էստոնիայում և Ռուսաստանում։ Երկարությունը կազմում է 93 կմ, որից 80 կմ-ը այն հոսում է Էստոնիայի տարածքով և 13 կմ Ռուսաստանի Պսկովի մարզի Պեչորսկի շրջանով, ջրհավաք ավազանի մակերեսը կազմում է 796 կմ², գետի միջին թեքումը՝ 2,2 %։

Սկիզբ է առնում Էստոնիայի Պլաանի Կյուլայեռվ () լճից Վիլլա գյուղի մոտ, Վասցելիինա ավանից 12 կմ հարավ-արևմուտք։ Թափվում է Պսկովյան լիճ Բուդովիժ () գյուղի մոտ։

Պիուսան իր միջին հոսանքներում, 18 կմ երկարության վրա հոսում է գեղատեսիլ վայրով, որտեղ տեղաբաշխված է Պիուսա գետի արգելոցը (հիմնված է 1965 թվականին, մակերեսը՝ 9,64 կմ²)։

## Տես նաև
* Էստոնիայի գետեր

Կատեգորիա:Եվրոպայի գետեր
Կատեգորիա:Էստոնիայի գետեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կատեգորիա:Սահմանային գետեր
Ֆեսի պայմանագիր

**Ֆեսի պայմանագիր** (, ), 1912 թվականի մարտի 30-ին կնքված պայմանագիր՝ Մարոկկոյում ֆրանսիական պրոտեկտորատ հաստատելու մասին։

Կնքվել է Ֆես քաղաքում, Մարոկկոյի սուլթան Աբդ ալ Հաֆիդի և ֆրանսիական կառավարության ներկայացուցիչ Էժեն Ռենոյի կողմից։ Պայմանագրի համաձայն, ֆրանսիական զորքերն օկուպացնելու էին Մարոկկոն։ Ձևականորեն պետության ղեկավար համարվող սուլթանին կից նշանակվելու էր ֆրանսիական գլխավոր ռեզիդենտ, որն իր ձեռքում էր կենտրոնացնելու ամբողջ իշխանությունը։ Մարոկկոյի արտաքին քաղաքականությունը դրվում էր Ֆրանսիայի հսկողության տակ։ Ֆրանսիան պարտավորվում էր բանակցություններ վարել Իսպանիայի հետ Մարոկկոյում այդ երկրի շահերի վերաբերյալ (1912 թվականի նոյեմբերի 27-ին կնքվեց ֆրանս-իսպանական պայմանագիր, որով Մարոկկոյի մի մասն անցավ Իսպանիայի տիրապետության տակ)։

Պայմանագիրը նախատեսում էր Տանժերի հատուկ վարչաձևի պահպանումը։

Մարոկկոյի ժողովրդի ազատագրական պայքարի հետևանքով ստորագրվեց (1956 թվականի մարտի 2-ին) ֆրանս-մարոկկոյական հայտարարություն՝ Մարոկկոյի անկախության վերաբերյալ և այդպիսով Ֆեսի պայմանագիրը չեղյալ է հայտարարվեց։

Կատեգորիա:Ֆես
Կատեգորիա:Մարոկկոյի պատմություն
Կատեգորիա:1912
Պիուսա (այլ կիրառումներ)

* Պիուսա - գյուղ Էստոնիայի Պիլվամաա նահանգի Օռավա շրջանում։
* Պիուսա - գետ Էստոնիայում և Ռուսաստանում։
Գևորգ Քոչար

**Գևորգ Բարսեղի Քոչար** (), հայ ճարտարապետ, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1961), ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ (1968)։

## Կենսագրություն
1918 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը։

1920-1926 թվականներին սովորել է Վխուտեմասում, 1929 թվականին ավարտել է Վխուտեինը (Մոսկվա) և աշխատել Երևանում։

1932-1937 թվականներին՝ «Գիպրոգոր» նախագծային բյուրոյի ճարտարապետության արվեստանոցի ղեկավար (Միքայել Մազմանյանի հետ), Հայաստանի ճարտարապետների միության կազմկոմիտեի նախագահ, 1937 թվականին՝ վարչության առաջին նախագահը։

Գևորգ Քոչարի անունով է կոչվում Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանի փողոցներից մեկը։

## Ստեղծագործական գործունեություն
Քոչարի նախագծերով Երևանում կառուցվել են՝

*Կառուցողների ակումբը (1928-1929, այժմ՝ Ռուսական թատրոնի և Օլիմպիական կոմիտեի շենքերը), 
*Պետապի տունը (1930), 
*Երջրէկի բնակելի («Շախմատաձև») տունը (1930-1932, երեքն էլ՝ Կարո Հալաբյանի, Միքայել Մազմանյանի հետ), 
*Քիմիական գործարանի բանվորական բնակելի թաղամասը (1932-1934, համահեղինակ), 
*ԵԱԱԻ-ի ուսանողական հանրակացարանը (1932-1933), 
*«Մոսկվա» կինոթատրոնը (1935-1937, Տիրան Երկանյանի հետ), 
*Կենտրոնական հանրախանութը (1936-1937, համահեղինակ), 
*Գյումրիում՝ քաղխորհրդի շենքը (1933-1934), 
*Վանաձորում՝ «Երևան» կինոթատրոնը (1935), 
*Սևանի ափին՝ Գրողների ստեղծագործական տունը (1935), 
*Դիլիջանում՝ հանգստյան տուն (1936), 	
*Կազմել է Վանաձորի (1929-1930, համահեղինակ), Արզնիի, Վերին Խաթունարխի գլխավոր հատակագծերը։

1939-1960 թվականներին աշխատել է աքսորավայրում՝ Կրասնոյարսկի երկրամասում։ 1955-1959 թվականներին՝ Կրասնոյարսկ քաղաքի գլխավոր ճարտարապետ։ Կազմել է Նորիլսկ (1939-1954) և Դուդինկա (երկուսն էլ՝ Միքայել Մազմանյանի հետ) քաղաքների գլխավոր հատակագծերը, տարբեր բնույթի նախագծերով Նորիլսկում կառուցել բնակելի տներ (1939), օդանավակայան (1946), կապի տուն (1946), Կրասնոյարսկում վերակառուցել Պուշկինի անվան դրամատիկական թատրոնը (1952-1953)։

1960 թվականից՝ Երևաննախագիծ ինստիտուտի գլխավոր ճարտարագետ, 1964-1972 թվականներին՝ գլխավոր ճարտարապետ։ Հեղինակ է Նոր Զեյթունի ուսանողական հանրակացարանների (1961-1964, Շմավոն Ազատյանի հետ), ՀՀ ԳԱՍ ՕՔԻ-ի (1963, Ստեփան Քյուրքչյանի հետ) համալիրների նախագծերի։

Քոչարի կառույցներին բնորոշ են լակոնիզմը, ճարտարապետական պարզ մտածողությունը, ծավալատարածական լուծումների գործառնական հիմնավորվածությունը։

## Պատկերասրահ

Կինոթատրոն «Մոսկվա» (1).JPG|Մոսկվա կինոթատրոն
Հանրախանութ «Մանկական աշխարհ», ArmAg (2).JPG|Մանկական աշխարհ հանրախանութ
Թատրոնի շենք. Կոնստանտին Ստանիսլավսկու անվան Ռուսական դրամատիկական թատրոնը (2).JPG|Կ. Ստանիսլավսկու անվան ռուսական պետական դրամատիկական թատրոն
Charles Aznavour Square plaque.jpg|Մոսկվա կինոթատրոնի ճարտարապետներ Տիրան Երկանյանի և Գևորգ Քոչարի անունները փորագրված կինոթատրոնի շենքի վրա


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1901 ծնունդներ
Կատեգորիա:1973 մահեր
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Թիֆլիս քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայաստանի ճարտարապետների միության անդամներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 18 ծնունդներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 16 մահեր
Կիթառահարների դպրոց (Աթենք)

**Կիթառահարների դպրոց** (, հին հունական լարային երաժշտական գործիք, κιθαριστη΄ς — կիթառահար), մասնավոր վճարովի դպրոց Հին Հունաստանում (Աթենք), որտեղ տղաները սովորում էին երաժշտություն, երգ և սերտում Հոմերոսի ստեղծագործությունները։

Կատեգորիա:Կրթությունը Հին Հունաստանում
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի արվեստ
Կիանիտ

**Կիանիտ** ( — մուգ կապույտ), դիսթևն, միներալ։ Քիմիական կազմը՝ Al_2(SiO_4)O։ Պարունակում է մինչև 63, 1% Al_2O_3։ Երբեմն խառնուրդների ձևով պարունակում է երկաթի կամ քրոմի օքսիդ։ Բյուրեղագիտական համակարգը տրիկլինային է։ Առաջացնում է սյունակավոր կամ թերթիկավոր բյուրեղներ և ագրեգատներ։ Գույնը՝ կանաչ-երկնագույնից մինչև կապտականաչ և դեղին, երբեմն անգույն է։ Կարծրությունը՝ բյուրեղի երկարությանը զուգահեռ՝ 5, 5, ուղղահայաց՝ 7, 0, խտությունը՝ 3650 կգ/մ³։ Կիանիտը հանդիպում է էկլոգիտներում, ամֆիբոլիտներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ալյումինի միներալներ
Կատեգորիա:Սիլիկատներ (միներալներ)
Կզըլ-Օրդա

**Կզըլ-Օրդա** կամ **Կզըլ Օրդա** (ն. Ակ-Մեչետ, Պերովսկ), քաղաք, Ղազախստանի Կզըլ-Օրդայի մարզի վարչական կենտրոնը։ Գտնվում է Սիրդարյայի աջ ափին։ Երկաթուղային կայան է Օրենբուրգ-Տաշքենդ գծի վրա։ 156 հզ. բնակչություն (1979)։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:1820 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ղազախստանի քաղաքներ
Նիկոլայ Կիժներ

**Նիկոլայ Մատվեևիչ Կիժներ** (), ԽՍՀՄ քիմիկոս-օրգանիկ։ ԽՍՀՄ ԳԱ պատվավոր անդամ (1934, թղթակից-անդամ՝ 1929)։ Կիժները բենզոլից ստացել Է հեքսահիդրոբենզոլ, 1895 թվականին առաջինն Է տվել պոլիմեթիլենային շարքի ամինների և հիդրազինների մանրամասն բնութագիրը, նկարագրել տեղակալված հիդրազոների ստացման եղանակը, 1911 թվականին հայտնագործել հիդրազոնների կատալիտիկ տարրալուծման ռեակցիան, 1912 թվականին՝ ցիկլոպրոպանի շարքի ածխաջրածինների և, մասնավորապես, կարանի սինթեզի եղանակ (Կիժների ռեակցիա)։ Կիժները մշակել Է նաև անիլինային ներկանյութերի ստացման նոր եղանակներ։

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Կիժներ-Վոլֆի ռեակցիա
* Կիժների ռեակցիա

Կատեգորիա:Խորհրդային քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուս քիմիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կամենից տարեգիրք

**Կամենից տարեգիրք**, հայ միջնադարյան տարեգրություն։ Ստեղծվել է Կամենեց-Պոդոլսկում (այժմ՝ Ուկրաինայում), ընդգրկում է 1410-1652 թթ.-ի իրադարձությունները։ Գրված է հայերեն (1410-1610 թթ. և 1648-1652 թթ.) և հայ-ղփչաղերեն (1611- 1623 թթ.)։ Հեղինակներն են դեպքերին ականատես Հովհաննես ավագերեցը (1560-1605 թթ.-ի անցքերը, խմբագրել է նաև նախորդ գրվածքները), նրա որդին՝ Գրիգոր ավագերեցը (1605-1610 թթ.), վերջինիս որդիներ Հակոբն ու Օգսենը (1611-1621 թթ.) և ուրիշ անանուն ժամանակագիրներ (հետագա գրվածքները)։ «Կամենից տարեգիրքը» արժեքավոր սկզբնաղբյուր է Կամենեց-Պոդոլսկի հայ գաղութի, լեհահայոց այլ գաղթավայրերի և Հայաստանի հետ նրա ունեցած կապերի, թուրքթաթարական զավթիչների դեմ հայ, ուկրաինացի ու լեհ ժողովուրդների համատեղ պայքարի մասին և այլն։ «Կամենից տարեգիրք»-ի բնագիրը գտնվում է Վենետիկի Մխիթարյան մատենադարանում, XVII դ. թերի ընդօրինակությունը՝ Փարիզի ազգային գրադարանում։ «Կամենից տարեգրքը» առաջին անգամ հրատարակվել է 1896 թ.- ին, առանձին մասեր թարգմանվել են նաև ուկրաիներեն, ֆրանսերեն, անգլերեն և ռումիներեն։

Կատեգորիա:Տարեգրություններ
Կատեգորիա:Հայերը Կամենեց-Պոդոլսկում
Աֆանասի Ֆետ

**Աֆանասի Աֆանասիի Ֆետ** (; ; մինչև 14 տարեկանը և կյանքի վերջին 19 տարին պաշտոնապես կրել է Շենշին ազգանունը՝ , ), ծագումով գերմանացի ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ։

## Ստեղծագործական կյանք
1844-ին ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետի գրականության բաժինը։ Առաջին ժողովածուն է «Լիրիկական պանթեոն»-ը (1840), որից հետո լույս է ընծայել «Իրիկնային կրակներ» (1883-1891) խորագրով բանաստեղծությունների 4 ժողովածու։

Ֆետը «մաքուր արվեստի» դոկտրինայի սկզբունքային կողմնակից է եղել։ Միևնույն ժամանակ նրա պոեզիան, ավելի լայն իմաստով, կենսական հաստատուն հիմք ունի։ Կյանքն ընկալելով իբրև ամենակարող, հմայող ուժ («Գարուն ու գիշեր պատել են հովիտ», 1856), բանաստեղծն իր «եսը» կարծես խառնում է կյանքի տարերքին («Ինչ երջանկություն, և՛ գիշեր է, և՛ մենակ ենք մենք», 1854)։ Ռուսական պոեզիային մինչ այդ ոչ հատուկ կոնկրետությամբ Ֆետը քնարերգության մեշ վերստեղծեց հոգու հպանցիկ տրամադրություններ ու վիճակներ։ Նրա պոեզիան երաժշտական է, բարեհունչ։

Ֆետը հայտնի է որպես Հորացիուսի, Օվիդիոսի, Վոլֆգանգ Գյոթեի և այլ անտիկ ու նոր շրջանի բանաստեղծների թարգմանիչ։ Հեղինակ է հուշագրությունների («Իմ հուշերը», մաս 1-2, 1890, «Կյանքիս վաղ տարիները», հրտ․ 1893)։ Աֆանասի Ֆետի շատ բանաստեղծությունների համար երաժշտություն է գրվել։

## Երկեր
* Полн․ собр․ стихотворений, 2 изд․, Л․, 1959; Сочинения, т․ 1—2, М․, 1982․
* Фет А. А. Стихотворения и поэмы / Вступ. ст., сост. и примеч. Б. Я. Бухштаба. — Л.։ Сов. писатель, 1986. — 752 с. (Библиотека поэта. Большая серия. Издание третье.)
* Фет А. А. Собрание сочинений и писем в 20-ти тт. — Курск։ Изд-во Курского гос. ун-та, 2003—… (издание продолжается).

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Шеншин, Афанасий Афанасьевич // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Благой Д. Д. Мир как красота (О «Вечерних огнях» А. Фета) // Фет А. А. Вечерние огни. — М., 1981 (серия «Литературные памятники»).
* Бухштаб Б. Я. А. А. Фет. Очерк жизни и творчества. — Изд. 2-е — Л., 1990.
* Лотман Л. М. А. А. Фет // История русской литературы. В 4-х томах. — Том 3. — Л.։ Наука, 1980.
* Эйхенбаум Б. М. Фет // Эйхенбаум Б. М. О поэзии. — Л., 1969.

## Արտաքին հղումներ

* Фет, Афанасий Афанасьевич — Философские и эстетические взгляды. Библиография 
* Собрание стихотворений Фета 
* Собрание сочинений Афанасия Фета (Шеншина)
* Collection of Poems by Afanasy Fet (English Translations)
* Աֆանասի Ֆետ Բանաստեղծություններ (թարգմ. Գագիկ Դավթյան)

Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ինքնակենսագիրներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս հուշավիպագիրներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կեցան

**Կեցան**, Կեծան *(այժմ՝ Մյուկյուս)*, գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Արևելյան Տիգրիսի աջ վտակը; Երկարությունը մոտ 73,5 կմ է։ Սկիզբ է առնում Ռշտունյաց լեռների վրա գտնվող Գյոլլու լճից (շամբուտ)։ Սնումը խառն է, հորդացումը՝ հունիսին։

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի գետեր
Կատեգորիա:Արևելյան Տիգրիս գետի վտակներ
Սերգեյ Կամենև

**Սերգեյ Սերգեևիչ Կամենև** (, ), խորհրդային ռազմական գործիչ, բանակի 1-ին կարգի հրամանատար (1935), ԽՄԿԿ անդամ (1930)։

Ավարտել է Ալեքսանդրովյան ռազմական ուսումնարանը (1900) և Գլխավոր շտաբի ռազմական ակադեմիան (1907)։ Մասնակցել է Առաջին համաշխարհային պատերազմին։ 1918 թվականի սկզբին կամավոր մտել է կարմիր բանակի շարքերը։ Որպես Արևելյան ռազմաճակատի հրամանատար (1918-1919) ղեկավարել է Կոլչակի զորքերի դեմ հարձակումը։ 1919-1924 թվականներին եղել է ՌՍՖՍՀ զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար։ 1924-1936 թվականներին ղեկավար պաշտոններ է վարել ԲԳԿԲ-ում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հուշագիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 3-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Մացեյ Կամենսկի

**Մացեյ Կամենսկի** (, ), սլովակյան ծագումով լեհ կոմպոզիտոր։ Լեհ ժողովրդի կյանքին նվիրված «Երջանկացած աղքատություն» (բեմ.՝ 1778) առաջին օպերայի հեղինակն է։

## Կենսագրություն
Սովորել է Շոպրոնում և, հավանաբար, Վիեննայում։ 1765 թվականից ապրել և աշխատել է Վարշավայում։

Առաջինն է սկսել գրել օպերաներ լեհերեն տեքստերի և սյուժեների հիման վրա։ Նրա լեհական հենց առաջին՝ «Երջանկացած աղքատություն» (, 1778) օպերան, ունեցել է մեծ հաջողություն։ Դրան հետևել են 1779 թվականին գրված «Սոֆյա» () և «Առաքինի պարզություն» (), հետագայում՝ մի շարք այլ օպերաներ, ինչպես նաև պոլոնեզներ, պատարագներ, օֆերտորիաներ, Յան Սոբեսկու հուշակոթողի բացման առիթով գրված կանտատը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեհ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Սլովակ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Օպերային կոմպոզիտորներ
Կամիզարներ

**Կամիզարներ** (, լանգեդոկյան բարբառային camiso — շապիկ), Լանգեդոկի (Հարավային Ֆրանսիա) 1702—05-ի գյուղացիա-պլեբեյական հակաֆեոդալական ապստամբության մասնակիցներ։ Կամիզներ են կոչվել սպիտակ շապիկ հագնելու համար։

Ապստամբության պատճառը Նանտի էդիկտի, որը թույլատրում էր կրոնական հանդուրժողություն, վերացումից հետո կալվինականների դեմ գործադրած բռնություններն ու Իսպանական ժառանգության պատերազմի կապակցությամբ ծանր տուրքերի սահմանումն էր։ Կամիզարները պահանջում էին դավանանքի ազատություն և հարկերի վերացում։

Ապստամբների գաղափարական դրոշը կալվինականությունն էր, որն ընդունել էր հեղափոխական գյուղացիա-պլեբեյական հերետիկոսության գծեր։ Կամիզները գտնում էին, որ կոչված են հաստատելու հազարամյա «հավասարության և եղբայրության թագավորություն»։ Կղեմենա XI պապը խաչակրաց արշավանքի կոչեց ընդդեմ Կամիզի, որոնց ապստամբությունը հաջողվեց զսպել միայն 1705-ին, երբ կառավարությունը հարկային զիջումներ կատարեց։

## Տես նաև
* Ժան Կավալյե

Կատեգորիա:Կալվինիզմ
Կատեգորիա:Հուգենոտներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատերազմներ
Կզըլ-Օրդայի մարզ

**Կզըլ-Օրդատի մարզ** (, قىزىلوردا وبلىسى; ), Ղազախստանի կազմում։ Կազմվել է 1938-ի հունվարի 15-ին։ Գտնվում է հանրապետության հարավում։ Տարածությունը 228, 1 հզ. քկմ է, 566 հզ. բն. (1979)։ Բաժանվում է 8 վարչական շրջանի, ունի 3 քաղաք, 9 քտա։ Կենտրոնը՝ Կզըլ-Օրդա։ 1967-ի օգոստոսի 21-ին պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։ Գտնվում է Սիրդարյայի ստորին հոսանքում (Արալյան ծովից արևելք), հիմնականում Թուրանի դաշտավայրի սահմաններում (50—200 մ բարձրությամբ)։ Կլիման խիստ ցամաքային է։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը -3, 5&nbsp;°C-ից -19, 8&nbsp;°C է, հուլիսինը՝ 25, 9&nbsp;°C-ից 28, 2&nbsp;°C, տարեկան տեղումները՝ 100—175 մմ, վեգետացիոն շրջանը՝ 168—198 օր։ Մարզի սահմաններում է Արալյան ծովի հյուսիսարևելյան կեսը։ Միակ և խոշոր գետը Սիրդարյան է։ 1969-ին շարք է մտել Կազալինյան հիդրոհանգույցը։ Մարզում շատ կան աղի լճեր։ Տարածքի զգալի մասը զբաղված է բուսականությունից համարյա զուրկ ավազուտներով։ Ամրացված ավազուտներում աճում են օշինդրայուղախոտային, գորշ, մոխրագույն կավավազային ու աղուտային հողերում՝ էֆեմերային բույսեր, Սիրդարյայի ողողատի ալյուվիալ մարգագետնային, հաճախ աղակալած հողերում՝ մարգագետնային բույսեր, նոսրանտառներ, թփուտներ, գետաբերանում և ափերին՝ եղեգնուտներ։ Կենդանական աշխարհը ներկայացված է գիշատիչներով, կճղակավորներով, կրծողներով, թռչուններով։ Բարսակելմես կղզում կա արգելանոց։ Բնակչության 70% ղազախներ են, բնակվում են նաև ռուսներ, կորեացիներ; խտությունը 1 քկմ վրա 2, 4 մարդ, քաղաքային բնակչությունը՝ 61, 7% (1977)։ Քաղաքներն են Կզըլրդան, Արալսկը, Կազալինսկը։ Գերակշռում են գյուղատնտեսական հումքի և ձկնամթերքի մշակման հետ կապված սննդի ու թեթև արդյունաբերության ճյուղերը։ Զարգացած է ոռոգովի հողագործությունն ու արոտային նասնապահությունը։ Ղազախստանի բրնձի 80% ֊ը տալիս է Կզըլ-Օրդատի մարզը։

Զարգացած է կարակուլաբուծությունն ու նրբագեղմ ոչխարաբուծությունը։ Երկաթուղիների երկարությունը 728 կմ է (1971), ավտոճանապարհներինը՝ 3376 կմ, Արալյան ծովով կատարվում է նավարկություն։ Մարզն ունի դրամատիկական թատրոն, հայրենագիտական թանգարան։ Լույս է տեսնում մարզային 3 թերթ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1938 հիմնադրումներ Ղազախստանում
Կատեգորիա:Ղազախստանի մարզեր
Վիրուերեն

**Վիրուերեն** կամ **Վիրուական բարբառ** (ինքնանվանում՝ *võro kiil*, ), ուրալյան լեզվախմբի ֆիննական ճյուղին պատկանող լեզու է։

## Արտաքին հղումներ
* Վիրուերենի այբուբենը

## Տես նաև
* Էստոներեն
* Ուրալյան լեզուներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստեներենի բարբառներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Լեզուների ցանկեր
Կատեգորիա:Ուրալական լեզուներ
Էնո

**Էնո** (, , , ), Բելգիայի թագավորության տասը նահանգներից և Վալոնիայի հինգ նահանգներից մեկը։ Սահմանակցում է Արևելյան Ֆլանդրիա, Արևմտյան Ֆլանդրիա, Ֆլամանդական Բրաբանտ, Վալոնյան Բրաբանտ, Նամյուր նահանգներին և Ֆրանսիային։ Վարչական կենտրոնը Մոնս քաղաքն է։

## Հիմնական տվյալներ
* **Տարածք՝** 3786 կմ²
* **Կարևորագույն [[գետ]]եր՝** Շելդա, Դանդր, Սամբրա
* **[[Բնակչություն]]՝** 1 309 880 (2010 թ.)։

## Վարչական բաժանում
Նահանգը բաժանված է 7 շրջանների։ Բաղկացած է 69 համայնքներից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Բելգիայի նահանգներ
Կատեգորիա:Բելգիայի վարչական բաժանում
Կլիմաքս (ֆիզիոլոգիա)

**Կլիմաքս** ( — բառացի՝ սանդուղքի աստիճան, տարիքային շրջադարձ), կլիմակտերիկ շրջան, անցումային շրջան սեռական հասունությունից դեպի ծերություն։

### Կլիմաքսը կանանց մոտ
Արտահայտվում է դաշտանային ցիկլի պարբերականության խանգարմամբ, մինչև լրիվ ընդհատում, որը վկայում է կնոջ կյանքում նոր շրջանի՝ դաշտանադադարի (մենոպաուզիա) սկիզբը։ Սովորաբար լինում է 45—54 տարեկանում, հաճախ՝ 47 տարեկանում և շարունակվում 15—18 ամիս։ Սակայն երբեմն նկատվում է նաև վաղաժամ կլիմաքս (մինչև 40 տարեկանը) և ուշացած կլիմաքս (55 տարեկանից հետո)։ Վաղաժամ կլիմաքսի պատճառներն են՝ ձվարանների առաջնային անբավարարությունը (ուշացած դաշտան՝ 17—18 տարեկանում), կյանքի ծանր պայմանները, վարակիչ հիվանդությունները, հոգեկան ցնցումները, կոնստիտուցիոն և ժառանգական նախատրամադրվածությունը։ Ուշացած կլիմաքսը լինում է փոքր կոնքում առաջացած կանգային երևույթների, արգանդի մկանային ուռուցքների (ֆիբրոմիոմաներ) դեպքերում։ Դաշտանը կարող է դադարել միանգամից կամ աստիճանաբար։ Կլիմակտերիկ շրջանում հաճախ նկատվում են արգանդային արյունահոսություններ, որոնք պայմանավորված են ձվարանների ֆունկցիաների խանգարումներով և դրանցում դեղին մարմնի առաջացմամբ։ Կլիմաքսի հիմքում ընկած են կնոջ օրգանիզմում ցիկլային պրոցեսները կարգավորող մի շարք համակարգերի (ներառյալ կենտրոնական նյարդայինը՝ հիպոթալամուս, դիէնցեֆալ շրջան, հիպոֆիզ) և ձվարանների բարդ փոփոխությունները, որոնց հետևանքով ձվարաններում դադարում է ֆոլիկուլների հասունացումը և ձվազատումը (օվուլյացիա)։ Սակայն երբեմն դաշտանադադարից հետո ձվազատումը կարող է շարունակվել որոշ ժամանակ, իսկ ցիկլային փոփոխությունները կարգավորող հորմոնների արտադրությունը՝ նույնիսկ տարիներ։ Կանանց մեծամասնության կլիմաքսը ընթանում է հարթ և չի ուղեկցվում հիվանդագին երևույթներով։ Ձգձգվող կամ շացած կլիմաքսի դեպքում կարող են նկատվել արյունահոսություն կամ մի շարք խանգարումներ, որոնք՝ հայտնի են «կլիմակտերիկ սինդրոմ» անվանումով։ Նկատվում է առավելապես վաղ գարնանը և կապված է գարնանային հիպովիտամինոզի և արևային ճառագայթման նվազման հետ։ Հիմնական գանգատը հանկարծակի առհոսումներն են, որոնք արտահայտվում են դեմքի, պարանոցի, ծոծրակի հանկարծակի կարմրությամբ, այրոցի զգացումով, քրտնարտադրությամբ։ Առաջանում է գլխապտույտ, գլխացավ, սրտի թրթռոց, գրգռվածություն, անքնություն, վախի զգացում, ընկճվածություն, երբեմն՝ արյան ճնշման բարձրացում, ցավեր սրտի շրջանում, ծնկահոդերում։

#### Բուժումը
Ընդհանուր դիմադրողականության բարձրացում (լիարժեք հիգիենային ռեժիմ, դիետա, A, B, C խմբի վիտամիններ), գալվանացում, ջրաբուժություն, հորմոնաբուժություն (էստրոգեններ, անդրոգեններ և վերջիններիս զուգորդումները), ֆիզկուլտուրա և սպորտ։

### Կլիմաքսը տղամարդկանց մոտ
Սովորաբար սկսվում է 50—60 տարեկանում, երևույթները թույլ են արտահայտվում, սակայն ավելի երկարատև են։ Կլիմակտերիկ սինդրոմն ընթանում է նյարդա֊վեգետատիվ, սիրտանոթային և հորմոնային խանգարումներով, ուղեկցվում անքնությամբ, հիշողության թուլացմամբ, վախի զգացումով, աշխատունակության իջեցմամբ։ Կարող է առաջանալ գլխապտույտ, ուշաթափություն, պուլսացիա գլխում, դեպի գլուխը և դեմքը ջերմության առհոսում, սրտի շըրջանի ցավեր, արյան ճնշման բարձրացում։ Սեռական զգացումները և կարողությունները թուլանում են, սակայն որոշ դեպքերում կարող են պահպանվել։

#### Բուժումը
Հորմոնների (անդրոգեններ) օգտագործումն է։

## Տես նաև
* Դաշտան

Կատեգորիա:Կանացի վերարտադրողական համակարգ
Կատեգորիա:Ներզատաբանություն
Վալոնյան Բրաբանտ

**Վալոնյան Բրաբանտ** (, , , ), Բելգիայի թագավորության տասը նահանգներից և Վալոնիայի հինգ նահանգներից մեկը։ Նահանգներից ամենափոքրն է։ Կազմավորվել է 1995 թվականի հունվարի 1–ին Բրաբանտ նահանգի՝ լեզվական սկզբունքով բաժանելու ընթացքում, որի արդյունքում առաջացել են Վալոնյան և Ֆլամանդական Բրաբանտ նահանգները։

Սահմանակցում է Էնո, Նամյուր, Լիեժ և Ֆլամանդական Բրաբանտ նահանգներին։ Վարչական կենտրոնը Վավր քաղաքն է։

## Հիմնական տվյալներ
* **Տարածք՝** 1091 կմ²
* **Կարևորագույն [[գետ]]եր՝** Լան, Սենա
* Բնակչությունը՝ 

## Վարչական բաժանում
thumb|left|250px|Վալոնյան Բրաբանտ նահանգի վարչական քարտեզ
Բաղկացած է 27 համայնքներից.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Բելգիայի նահանգներ
Կանոե

thumb|right|Կանոե
**Կանոե** (,  - մաքոք, մակույկ), անթիակալ նավակ, ունի մաքոքանման կորպուս, թիավարում են մեկ մակույկաթիով։ Լինում է տնտեսական նպատակների համար, տուրիստական և մարզական, իսկ երբեմն մրցավազքերի համար։

Կանոեներով մրցավազք սպորտաձևը մտել է օլիմպիական խաղերի ցուցակ 1936 թվականին։ Այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են Կանադան և Նոր Զելանդիան, կանոեն մեծ դեր է խաղացել ոչ միայն նրանց տնտեսության, այլև պատմության մեջ։

## Գրականություն
* ''The Canoe, Its Selection, Care, and Use,''  The Macmillan Company, New York, 1914, by Robert E. Pinkerton
* *The Bark Cannoes and Skin Boats of North America,* Smithsonian Institution Press, Washington, D.C., 1983
* *Pole, Paddle, & Portage,* Van Nostrand Reinhold, New York, 1969
* *The Complete Wilderness Paddler,* ISBN 0-394-49347-8
* *North American Canoe Country*, Macmillan Company, Toronto, 1964
* * Building the Maine Guide Canoe*, ISBN 0-87742-120-X
* *The Wood & Canvas Canoe,* ISBN 0-88448-046-1
* *The Survival of the Bark Canoe* ISBN 0-374-27207-7
* *Path of the Paddle* ISBN 1-55209-328-X
* *Song of the Paddle* ISBN 1-55209-089-2
* *Thrill of the Paddle* ISBN 1-55209-451-0
* *Canoecraft: An Illustrated Guide to Fine Woodstrip Construction* ISBN 1-55209-342-5

Կատեգորիա:Զբոսաշրջություն
Կատեգորիա:Նավի տեսակներ
Հարկու (լիճ)

**Հարկու** (, նաև՝ Հաաբերստի լիճ, Արգո լիճ), լիճ Էստոնիայում` Տալլինի արևմուտքում։ Լիճը տեղակայված է Էստոնիայի մայրաքաղաք Տալլինի Հաաբերստի թաղամասում` ծովից 3 կմ հեռավորության վրա։ Միջին խորությունը 1,6 մ է, իսկ առավելագույնը՝ 2,5 մ։

Մեր թվարկությունից առաջ Հարկու լճի ներկայիս տարածքը կազմել է Բալթիկ ծովի մաս։ Հետագայում ցամաքի բարձրացման հետևանքով ծովը հետ է քաշվել ու առաջացել է լիճ։ Լճի ջուրը հարուստ է թթվածնով, լճի հատակի տիղմի շերտի բարձրությունը հասնում է 2-3 մետրի։ Լճում բնակվում են ձկների բազմաթիվ տեսակներ։

## Պատկերասրահ

File:Harku järv 2012.jpg|
File:Harku 010.jpg|
File:EE-TLN-HAABERSTI-Harku lake.JPG|
File:Harku järv Tallinn.jpg|
File:Water Moto MM in Estonia, at Harku Lake.jpg|


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Հարկու լճի մասին  
* Հարկու լճի ափին բռնել են 15 օձ

Կատեգորիա:Եվրոպայի լճեր
Կատեգորիա:Էստոնիայի լճեր
Էստոնիան Օլիմպիական խաղերում

Էստոնիան առաջին անգամ Օլիմպիական խաղերին մասնակցել է 1920 թ., երբ այն անցկացվում էր Անտվերպեն քաղաքում։ 1940 թ. Էստոնիան միացավ Խորհրդային Միությանը, և էստոնացի մարզիկները 1952-1988 թթ. Օլիմպիական խաղերի ժամանակ հանդես էին գալիս Խորհրդային Միության հավաքականի կազմում։ 1980 թ. առագաստային սպորտի մրցությունները անցկացվեցին Տալլինում։ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո 1991 թ. Էստոնիան անկախ հռչակվեց, իսկ մարզիկները Օլիմպիական խաղերի ժամանակ սկսեցին հանդես գալ Էստոնիայի հավաքականի կազմում։

Օլիմպիական խաղերում էստոնացի մարզիկները կարողացել են նվաճել 40 օլիմպիական մեդալ. 13 ոսկե, 11 արծաթե, 16 բրոնզե։ Մեդալների մեծ մասը նվաճվել է Ամառային Օլիմպիական խաղերի ժամանակ։ Ավելի շատ մեդալ էստոնացի մարզիկները կարողացել են նվաճել ըմբշամարտ և ծանրամարտ մրցաձևերում։

## Մեդալներ Ամառային Օլիմպիական խաղերում

    

## Էստոնիան Ձմեռային Օլիմպիական խաղերում

## Հղումներ

• Էստոնիայի մասնակցությունը Օլիմպիական խաղերին www.sports-reference.com կայքում 

• Էստոնիայի մասնակցությունը Օլիմպիական խաղերին www.olympic.org կայքում

Կատեգորիա:Սպորտն Էստոնիայում
Էստոնիայի ազգային գրադարան

**Էստոնիայի ազգային գրադարան** (), Էստոնիայի ամենամեծ գիտական գրադարանը։ Գտնվում է Տալլինի կենտրոնում։ Հիմնադրվել է 1918 թվականին։

## Պատմություն
1918 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Էստոնիայի ժամանակավոր կառավարությունը որոշում է ստեղծել հանրապետական գրադարան։ Նախապես գրադարանն ուներ ընդամենը 2000 հատոր գիրք, որոնցից կարող էին օգտվել միայն Էստոնիայի խորհրդարանի պատգամավորները։ 1919 թվականից Էստոնիայում հրատարակվող յուրաքանչյուր գրքից մեկ օրինակ պիտի հանձնվեր գրադարանին։ 1935 թվականից Էստոնիայի ազգային գրադարանն սկսեց հավաքել էստոնական հին ձեռագրերի օրինակներ։ 1930-ական թթ. ընթացքում գրքերի քանակը հասավ 50000-ի։ Այդ ժամանակ այն հասանելի դարձավ բոլորին։

Խորհրդային իշխանության տարիներին գրադարանը վերանվանվեց Էստոնական ԽՍՀ հանրապետական գրադարան ()։ Գրադարանը համալրվում էր Խորհրդային Միության տարբեր ծայրերում հրատարակվող գրքերով, միաժամանակ միջխորհրդային գրքերի մի մասը հանվեց գրաքննության պատճառով։

1953 թվականին գրադարանը կոչվեց Ֆրիդրիխ Կրեյցվալդի անունով։ 1988 թ. գրադարանն ստացավ ներկայիս անվանումը։

Գրադարանի ներկայիս շենքը կառուցվել է 1985-1993 թվականներին էստոնացի ճարտարապետ Ռայնե Կառպի նախագծով։ Գրադարանի ընթերցասրահը նախատեսված է 600 ընթերցողի համար։

2007 թվականի տվյալներով՝ գրադարանն ունի 3.4 միլիոն նմուշ, որոնցից 2 միլիոնը գրքեր են։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Ազգային գրադարաններ
Կատեգորիա:Էստոնիայի գրադարաններ
Կատեգորիա:Էստոնիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Տալլին
Ստիվեն Կոուլ Կլինի

**Ստիվեն Կոուլ Կլինի**, կամ *Կլեյնի* (, ), ամերիկացի մաթեմատիկոս և տրամաբան, ալգորիթմների տեսության հիմնադիրներից։ Վիսկոնսինի համալսարանի պրոֆեսոր (1948 թվականից)։ 1930-ական թթ. ապացուցել է ռեկուրսիվ ֆունկցիաների տեսության հիմնական թեորեմները (այդ թվում համընդհանուր ֆունկցիայի մասին, անշարժ կետի մասին)։ Սահմանել և հետազոտել է կոնստրուկտիվ տրամաբանության ձևայնացումը ալգորիթմի ճշգրտված գաղափարի հիման վրա (1945) և ինտուիցիոնիստական մաթեմատիկայի ձևայնացած տրամաբանա-մաթեմատիկական համակարգը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Փրինսթոնի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի մաթեմատիկոսներ
Կուսկո

**Կուսկո** (իսպաներեն ՝ Cuzco, կեչուա՝ Qusqu, Qosqo), քաղաք Պերուի հարավ-արևմուտքում։ Միաժամանակ նույնանուն շրջանի վարչական կենտրոնն է։
left|thumb|տասներկու անկյունները

## Անվանում
Ըստ ավանդության՝ հիմնադրել է ինկերի առաջին առասպելական կառավարիչ Մունկո Կապակը 11-րդ դարում։ Անվանման առաջացման վերաբերյալ գոյություն ունեն մի քանի վարկածներ, օրինակ՝ 
* հնդկացիական քեչուա լեզվից cosko ― «միջնակետ, կենտրոն» (նկատի են ունեցել 15-16-րդ դարերի ինկերի պետության մայրաքաղաք լինելը), 
* «եգիպտացորենի դաշտ» կամ «գարու խոզան», 
* chuzko ― «չորս» բառից․ այսինքն՝ չորս տոհմի ավան (նկատի են ունեցել ինկերի՝ չորս տոհմից բաղկացած լինելը)։

## Առաջին հիշատակումներ
Կուսկոն բավականին հին պատմություն ունի։ Հնէագիտական պեղումները ցույց են տվել, որ այստեղ մարդիկ սկսել են բնակություն հաստատել ավելի քան 3 հազար տարի առաջ։

## Քույր քաղաքներ
* Լա Պաս 
* Աթենք 
* Բեթղեհեմ 
* Երուսաղեմ 
* Մոսկվա 
* Լիմա 
* Մեխիկո 
* Հավանա 
* Կրակով 
* Շարտր
* Ռիո դե Ժանեյրո
* Կիոտո
* Սիան
* Կուենկա (Էկվադոր)
* Պոտոսի
* Կոպան
* Սանտա Բարբարա
* Մեդիսոն (Վիսկոնսին)
* Սամարղանդ
* Կեսոն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1533 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Նախկին մայրաքաղաքներ
Կատեգորիա:Պերուի քաղաքներ
Խոսե Կառերա

**Խոսե Միգել Կառերա** (, ), Չիլիի քաղաքական և ռազմական գործիչ։

## Կենսագրություն
1806 թվականից ապրել է Իսպանիայում, մասնակցել ֆրանսիական օկուպացիայի դեմ իսպանական ժողովրդի պայքարին։ 1810 թվականին, Ամերիկայում իսպանական գաղութների անկախության համար մղվող պատերազմի սկզբին, վերադարձել է Չիլի։ 1811 թվականին կատարել է զինվորական հեղաշրջում, արձակել կոնգրեսը, հաստատել դիկտատուրա։ Իրականացրել է հայրենասիրական ազատագրական շարժման դիրքերն ամրապնդող միջոցառումներ (1812 թվականին մտցրել է սահմանադրություն, բացել է ազգային ինստիտուտ, ազգային գրադարաններ, սկսել է հրատարակել չիլիական առաջին՝ «Aurora» թերթը)։ Ռանկագուայի մոտ ճակատամարտում (1814) հայրենասերների պարտությունից հետո Կառերան հեռացել է երկրից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չիլիի ղեկավարներ
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Չիլիի քաղաքական գործիչներ
Էլմար Կլոս

**Էլմար Կլոս** (, ), չեխ ռեժիսոր և սցենարիստ։

1934 թվականին մասնակցել է վավերագրական կարճամետրաժ ֆիլմերի ստուդիայի (ք. Զլին) կազմակերպմանը, ուր ստեղծել է 60-ից ավելի ֆիլմեր։ 1945 թվականից ղեկավարել է Պրահայի վավերագրական ֆիլմերի ստուդիան։ 1953 թվականից աշխատել է Յան Կադարի ընկերակցությամբ։ Նրանց համատեղ ստեղծած «Հրապարակի խանութը» խաղարկային գեղարվեստական կինոնկարը 1965 թվականին «Օսկար» հեղինակավոր կինոմրցանակի է արժանացել «Լավագույն օտարալեզու ֆիլմ» անվանակարգում։ Մինչ այդ (1963 թվականին) Մոսկվայի միջազգային կինոփառատոնի ոսկե մրցանակին էր արժանացել Կլոսի և Կադարի նկարահանած «Մահվան անունը Էնգելխեն է» գեղարվեստական ֆիլմը։ Նրանց հեղինակած ևս մեկ կինոնկար («Մեղադրյալը», 1964 թ.) նվաճել է Կառլովի Վարիի միջազգային կինոփառատոնի գլխավոր մրցանակը՝ «Բյուրեղապակե գլոբուսը»։ Կլոսն ու Կադարը համագործակցելով՝ ընդհանուր առմամբ ստեղծել են ութ կինոնկար։ 1960-ական թվականների կեսերին նրանց համագործակցությունն ընդհատվել է. Կադարն արտագաղթել է, և դրանից հետո Կլոսը քաղաքական հետապնդումների է ենթարկվել, զրկվել ֆիլմեր նկարահանելու հնարավորությունից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* * Ельмар Клос на csfd.cz
* Ельмар Клос на kinobox.cz
* Ельмар Клос на sms.cz
* Ельмар Клос на imdb.com

Կատեգորիա:Չեխ կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Չեխ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Չեխ ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Չեխ սցենարիստներ
Կատեգորիա:Օսկարակիրներ
Կատեգորիա:Չեխ դրամատուրգներ
Սուրեն Կլորիկյան

**Սուրեն Խորենի Կլորիկյան** (), լեռնային ինժեներ-մեքենաշինարար։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1975), պրոֆեսոր (1976), ՌՍՖՍՀ գիտության և տեխնիկայի վաստակավոր գործիչ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Մոսկվայի լեռնային ինստուտը (1934)։ 1946-1948 թվականներին եղել է Մոսկվայի պետական ածխային մեքենաշինարարական ինստիտուտի գլխավոր կոնստրուկտորը, 1949-1958 թվականներին՝ գլխավոր ինժեները, 1958-1970 թվականներին՝ տնօրենը։

1971 թվականից ածխարդյունաբերության ղեկավար աշխատողների և մասնագետների որակավորման բարձրացման ինստիտուտում ամբիոնի վարիչ է։ Աշխատանքները վերաբերում են ածխարդյունահանման մեքենայացման հարցերին։ ԽՄԿԿ անդամ 1951 թվականից։

## Պարգևներ
Արժանացել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակների (1947, 1952, 1968)։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կլոնդայկ (գետ)

**Կլոնդայկ**, գործածվում է նաև **Քլոնդայք** անվանաձևը *(Klondike)*, գետ Կանադայի հյուսիս-արևմուտքում, Յուկոն գետի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Մակենզի լեռներից։ Երկարությունը՝ 180 կմ։ Սնումը ձնային է, գարնանային վարարումներով։ Կլոնդայկի ավազանում է ոսկու արդյունահանման նույնանուն շրջանը։ Կլոնդայկում ու նրա վտակներում առաջին անգամ ոսկի հայտնաբերվել է 1896 թվականին՝ սկիզբ դնելով ոսկու նշանավոր տենդին, որը պատկերվել է բազաթիվ ստեղծագործություններում, այդ թվում՝ ամերիկացի նշանավոր գրող Ջեկ Լոնդոնի երկերում։ Գետի ավազանում թանկարժեք այդ մետաղն արդյունահանվում է նաև մեր օրերում։

Կլոնդայկը համբավվել է նաև սաղմոն ձկնատեսակի հարուստ պաշարներով։

## Պատկերասրահ

File:Dawson City Rivers Lookout 3264px.jpg|Կլոնդայկը (ձախից) Դոուսոն քաղաքի մերձակայքում միախառնվում է Յուկոնին (աջից) 
File:Klondike River crossing Dempster Highway 2.JPG|Կլոնդայկ գետը ստորին հոսանքում՝ Դեմփսթեր խճուղու հարևանությամբ 
File:Mouth of the Klondike River to the Yukon River.JPG|Կլոնդայկը գետաբերանում՝ Յուկոնին միախառնվելիս


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Zdenko Hořovský: ''Eine Reise nach Klondyke'', Vortrag vom 1. Dezember 1898

Կատեգորիա:Կանադայի գետեր
Կլերոն

**Կլերոն** (Clairon, իսկական անունը և ազգանունը՝ *Կլեր ժոզեֆ Իպոյիտ Լերիս դե Լատյուդ*, Leris La Tude, ), ֆրանսիացի դերասանուհի։ 1737—1743 թվականներին հանդես է եկել Ռուանի, Լիլի և այլ քաղաքների թատերախմբերում։ 1743—1766 թվականներին եղել է «Կոմեդի Ֆրանսեզ» թատրոնի դերասանուհի։ Լուսավորական կլասիցիզմի խոշոր ներկայացուցիչ Կլերոն աշխատել է Վոլտերի ղեկավարությամբ, հռչակվել է *Էլեկտրա, Իդամե, Ամենաիդա* (Վոլտերի «Օրեսա», «Չինացի որբը», «Տանկրեդ») ողբերգական դերերի կատարումով։ Պայքարել է արիստոկրատական թատրոնի սեթևեթության դեմ, ձգտել կերպարի հոգեբանական անհատականացման, բարենորոգել ողբերգական դեկլամացիան, բեմական հանդերձանք ներմուծել պատմական և ազգագրական մանրամասներ։ Կլերոնի արվեստը վերլուծել և բարձր է գնահատել Դենի Դիդրոն «Պարադոքս դերասանի մասին» գրքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Թատրոնի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:18-րդ դարի ֆրանսիացի գրողներ
The Miracle

**The Miracle**, անգլիական լեգենդար Քուին խմբի 13-րդ ստուդիական ալբոմը, որը թողարկվել է 1989 թվականի մայիսի 22-ին։ Ալբոմն զբաղեցրել է առաջին հորիզոնականը Մեծ Բրիտանիայում և 24-րդ հորիզոնականը Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում։ Ալբոմը վաճառվել է ավելի քան 9,5 միլիոն օրինակով ամբողջ աշխարհում և *AllMusic* ամսագրի կողմից ճանաչվել է խմբի լավագույն ալբոմը 1980-ական թվականներում 1980 թվականին թողարկված *[[The Game (ալբոմ)|The Game]]* ալբոմի հետ միասին։

## Երգացանկ

## Հիթ-շքերթներ

### Շաբաթական հիթ-շքերթներ

### Տարեվերջյան հիթ-շքերթներ

### Հավաստագրումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քուին խմբի ալբոմներ
Կատեգորիա:1989 ալբոմներ
Հայաստանի ճարտարապետների միություն

**Հայաստանի ճարտարապետների միություն** (*Ալեքսանդր Թամանյանի անվան Հայաստանի ճարտարապետի տուն*), նպատակն է նպաստել հայկական ճարտարապետության զարգացմանը, ծառայել հայ ազգային ճարտարապետությունը ժամանակակից առաջադեմ լուծումներով հարստացնելուն։ Միությունը ստեղծվել է 1932 թվականին Երևանում։ Հայաստանի ճարտարապետների միության նախագահն է Մկրտիչ Մինասյանը։

2018 թվականի մարտի 17-ին Ճարտարապետների միության 19-րդ համագումարում որոշվել է Հայաստանի ճարտարապետների միությունը վերակազմակերպվել Ճարտարապետների պալատի։

Հայաստանի ճարտարապետների միության շենքն ընդգրկված է Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1932 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայաստանի ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Հայաստանի մշակութային կազմակերպություններ
Հայաստանի կոմպոզիտորների միություն

**Հայաստանի կոմպոզիտորների միություն**, միավորում է Հայաստանի պրոֆեսիոնալ կոմպոզիտորներին և երաժշտագետներին, աջակցում նրանց ստեղծագործական գործունեությանը։ Միության տնօրինությամբ գործող կոմպոզիտորների տանը կազմակերպվում են հանդիպումներ, նոր ստեղծագործությունների համերգ-քննարկումներ և այլ միջոցառումներ։ Միությունը ստեղծվել է 1932 թվականին Երևանում։ 2013 թվականից Հայաստանի կոմպոզիտորների միության նախագահն է Արամ Սաթյանը։

## Միության շենք
Վարչական շենքի կառուցումը մեկնարկել է 1955 թվականին։ Ճարտարապետներ են՝ Աշոտ Ղազարյանը, Էդուարդ Ալթունյանը, Էդուարդ Սարապյանը, նախագծի ղեկավար՝ Մարկ Գրիգորյան։ Նախահաշիվը կազմել է 500,000 ռուբլի։

Հայաստանի կոմպոզիտորների միության շենքն ընդգրկված է Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

### Դիլիջանի կոմպոզիտորների ստեղծագործական տուն
Դիլիջանի կոմպոզիտորների ստեղծագործական տան ճարտարապետն է Էդուարդ Ալթունյանը։ Շինարարության մեկնարկը տրվել է 1961 թվականին, գարնանը։ Նույն թվականին միության նախագահ Էդուարդ Միրզոյանը նշանակվել է Միութենական ԿՄ հերթապահ «նախագահ»։

Նախնական արժեքը՝ 215,000 ռուբլի։ Նախագծի հիմնովին վերանայումից հետո նախկինում նախատեսված 2 և 3 սենյականոց կոթեջները բոլորը դարձել են 3 սենյականոց և արժեքն աճել է մինչև 310,000 ռուբլու (նոր գումարով)։

Ստեղծագործական տունը շահագործման է հանձնվել 1963 թվականի մայիսին, ներառելով 12 քոթեջ։ Ընդհանուր արժեքը՝ 6,000,000 ռուբլի։

### Լ. Վ. Բեթհովենի անվան համերգասրահ
Շահագործման է հանձնվել 1984 թվականի հունվարի 28-ին։ Նախագծով նախատեսված է եղել, որ պետք է կառուցվի սպորտային դահլիճ՝ 320,000 ռուբլի նախահաշվով։ 1970 թվականի դեկտեմբերին նախագիծը վերանայվել է և դարձել համերգային-սպորտային դահլիճ՝ 3,000,0000 ռուբլի ֆինանսավորմամբ։

Բացման համերգին ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության նախագահ Տիխոն Խրեննիկովը կատարել է իր թիվ 3 դաշնամուրային կոնցերտը՝ Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի նվագակցությամբ՝ դիրիժոր Վալերի Գերգիեվի կատարմամբ։

Համալիրն ընդգրկված է Հայաստանի Տավուշի մարզի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների շարքում։

## Պատկերասրահ

Հայաստանի կոմպոզիտորների և երաժշտագետների միություն.JPG
Composers Union in Yerevan.jpg
Հայաստանի կոմպոզիտորների և երաժշտագետների միություն (23).JPG
Հայաստանի կոմպոզիտորների և երաժշտագետների միություն (5).JPG


Կատեգորիա:Հայաստանի մշակութային կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Հայկական երաժշտություն‎
Կատեգորիա:Էդուարդ Սարապյանի հուշարձաններ
Նամյուր (նահանգ)

**Նամյուր** (, , ), Բելգիայի թագավորության տասը նահանգներից և Վալոնիայի հինգ նահանգներից մեկը։ Սահմանակցում է Վալոնյան բոլոր նահանգներին՝ Վալոնյան Բրաբանտ, Լիեժ, Լյուքսեմբուրգ, Էնո, ինչպես նաև Ֆրանսիային։ Վարչական կենտրոնը Նամյուր քաղաքն է։

## Աշխարհագրություն
* Նահանգի մակերեսը 3666 կմ² է։
* Հիմնական գետերն են՝ Մաաս, Սամբա, Լես։

## Վարչական բաժանում
Նահանգը բաժանված է երեք շրջանների, որոնք էլ իրենց հերթին բաժանվում են 38 համայնքների.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Բելգիայի նահանգներ
Մաքենզի գետի գայլ

**Մաքենզիի գայլ**, գորշ գայլի տարատեսակ է, որը հանդիպում է Կանադայի հյուսիսարևմտյան տարածքներում։ Այս գայլին խորապես ուսումնասիրել են 1954 թվականին՝ վայրի կյանքին նվիրված ուսումնասիրությունների ժամանակ։ 1992 թվականից սկսած այս գայլը նորից դասվում է որպես Մաքենզիի հովտային գայլ։

## Արտաքին հղումներ
* Mackenzie Wolves

Կատեգորիա:Գայլեր
Պիրիտա (այլ կիրառումներ)

* Պիրիտա - Էստոնիայի Տալլին քաղաքի շրջան։
* Պիրիտա - գետ Էստոնիայի տարածքում։
* Պիրիտա - գյուղ Մոլդովայի Դուբասարի շրջանում։
Լյուքսեմբուրգ (նահանգ)

**Լյուքսեմբուրգ** (, , , ), Բելգիայի թագավորության տասը նահանգներից և Վալոնիայի հինգ նահանգներից մեկը։ Սահմանակցում է Նամյուր, Լիեժ նահանգներին, Լյուքսեմբուրգ թագավորությանը, ինչպես նաև Ֆրանսիային։

Վարչական կենտրոնը Արլոն քաղաքն է։

Տարածքով Լյուքսեմբուրգը Բելգիայի ամենախոշոր նահանգն է, սակայն միևնույն ժամանակ խիտ բնակեցվածություն ունեցող երկրի ամենաքիչ բնակեցված շրջանն է։ Բաղկացած է 44 համայնքներից։

Մինչ 1839 թվականը տարածքը պատկանել է Լյուքսեմբուրգի Մեծ Դքսությանը։ Նահանգի բնակիչները հիմնականում ֆրանկոֆոններ են, ինչպես նաև Լյուքսեմբուրգին սահմանակից վայրերից եկած բնակիչներ, ովքեր խոսում են լյուքսեմբուրգերեն։

## Հիմնական տվյալներ
* **Տարածք**՝ 4440 կմ²
* **Կարևորագույն գետեր**՝ Ուտր, Սեմուա
* **[[Բնակչություն]]**՝ 269 023 մարդ (2010 թ.)։

## Վարչական բաժանում
Նահանգը բաժանված է 5 շրջանների, որոնք էլ իրենց հերթին բաժանվում են 44 համայնքների.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:1839 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Բելգիայի նահանգներ
Ամրագրիր քո ապագան (քանդակ)

**Ամրագրիր քո ապագան**, մետաղյա քանդակ Երևան քաղաքում։ Գտնվում է Կենտրոն համայնքում՝ Կորյունի և Գևորգ Քոչարի փողոցների խաչմերուկում, Մոսկովյան պուրակում, տեղադրվել է 2012 թվականի ապրիլի 22-ին։ Քանդակի հեղինակն է Դավիթ Մինասյանը։

## Նկարագրություն
Մետաղյա քանդակը կազմված է աշխարհի գործող 19 այբուբենների տառերից և խորհրդանշում է դեպի ապագա սլացող մարդուն։ Հեղինակը քանդակը հավաքել է «Երևան` գրքի համաշխարհային մայրաքաղաք» միջոցառումների ընթացքում հանդիսատեսների ներկայությամբ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:«Ամրագրիր քո ապագան» 1.JPG
Book your future (1).jpg
Book your future (2).jpg
Book your future (3).jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2012 հիմնադրումներ Երևանում
Կատեգորիա:Դավիթ Մինասյանի քանդակներ
Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Լյուքսեմբուրգ (այլ կիրառումներ)

* Լյուքսեմբուրգ - պետություն Եվրոպայում։
* Լյուքսեմբուրգ - նահանգ Բելգիայում։
* Լյուքսեմբուրգ - Լյուքսեմբուրգ պետության մայրաքաղաք։
* Լյուքսեմբուրգ - մոլորակ։
Բաֆինի կղզու գայլ

**Բաֆինի կղզու գայլ** (), գորշ գայլի տարատեսակ, որը հանդիպում է Կանադայում՝ Բաֆինի կղզում, ինչպես նաև հարևան կղզիներում։
Այս տեսակը երբեմն անվանվում է նաև Բաֆինի կղզու տունդրայի գայլ։ Մինչ 1943 թվականը այս գայլը պաշտոնապես գրանցված չէր որպես առանձին տեսակի կենդանի։

## Չափսերը
Բաֆինի կղզու գայլը համեմատաբար փոքր չափսեր ունի։ Այն համարվում է Արկտիկայում ապրող ամենափոքր գայլը։
Ունի երկար մազերով բաց գույնի մորթի։ Հաճախ այն կարող է ամբողջովին սպիտակ լինել։

## Հետազոտություններ
Անցյալում կատարած տարբեր հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ գրենլանդական գայլը կարող է Բաֆֆին կղզու գայլի ժառանգներից լինել քանի, որ դարեր առաջ հենց այս գայլն է, որ երևացել է Գրենլանդիայի սահմաններում։

Կատեգորիա:Գայլեր
Պիրիտա (գետ)

**Պիրիտա** (), գետ Էստոնիայի տարածքում։ Թափվում է Բալթիկ ծովի Ֆիննական ծոց, գետաբերանը գտնվում է Տալլին քաղաքի տարածքում։ Գետի երկարությունը կազմում է 105 կմ, իսկ ջրհավաք ավազանի մակերեսը՝ 799 կմ²։

Գետի գետաբերանի մոտ է գտնվում Սուրբ Բիրգիտայի վանքի ավերակները, ըստ վարկածներից մեկի գետի անունը ծագել է Բիրգիտա անունից։

## Տես նաև
* Էստոնիայի գետեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի գետեր
Կատեգորիա:Էստոնիայի գետեր