Վելեբիտ

**Վելեբիտ** () Խորվաթիայի ամենամեծ, թեև ոչ ամենաբարձր լեռնաշղթան է։ Լեռնաշղթան կազմում է Դինարյան Ալպերի մի մասը և գտնվում է Ադրիատիկ ծովի ափի երկայնքով՝ ներքին մասում այն ​​բաժանելով Լիկայից։ Վելեբիտը սկսվում է հյուսիս-արևմուտքում՝ Սենջի մոտ, Վրատնիկ լեռնանցքով, և ավարտվում է 145 կմ հարավ-արևելք՝ Զրմանյա գետի ակունքի մոտ, Կնինից հյուսիս-արևմուտք։

Նրա ամենաբարձր գագաթը Վագանսկի վրհն է՝ 1758 մ։ Վելեբիտի հիմնական լեռնանցքներից են վերոնշյալ Վրատնիկը կամ Սենջսկո բիլան՝ ծովի մակարդակից 694 մ բարձրության վրա,[2] որտեղ Ջոզեֆինա գետը կապում է Սենջը Յոսիպդոլի հետ, Օշտարիյսկա վրատան՝ ծովի մակարդակից 928 մ բարձրության վրա, որը կապում է Կարլոբագը և Գոսպիչը, և Պրեզիդը՝ ծովի մակարդակից 766 մ բարձրության վրա։ որը կապում է Օբրովացը և Գրաչացը:

Վելեբիտը բնութագրվում է իր պարզ, ամուր ձևով, կոշտ ժայռերով, ծովային կողմում (Վելեբիտի ջրանցքի ուղղությամբ) բուսականության բացակայությամբ և Լիկայի կողմի անտառապատ լանջերով։ Լեռների հիմնական երկրաբանական բնութագիրը կարստն է. բուսական և կենդանական աշխարհը առատ է։ Ամբողջ լեռնաշղթան պաշտպանված է որպես բնական պարկ։ Վելեբիտի ամենատարածված վայրերն են՝ Զավիժանից վերև գտնվող Վուչյակի գագաթը (1644 մ), բուսաբանական այգիներն ու քարանձավները, Հայդուչկի և Ռոժանսկի կուկովները, Շտիրովաչան, Հյուսիսային Վելեբիտի ազգային պարկը և Պակլենիցայի ազգային պարկը։ Խորվաթիայի օդերևութաբանական և հիդրոլոգիական ծառայությունը Զավիժանում ունի մշտական ​​չափման կայան։

## Շրջաններ

Վելեբիտը սովորաբար բաժանվում է երեք շրջանների․
* հյուսիսային հատվածը Վրատնիկ և Վելիկի Ալան լեռնանցքների միջև, ամենաբարձր գագաթներով, ներառյալ՝ Մալի Ռաջինաց (1699 մ), Վելիկի Զավիժան (1676 մ), Գրոմովաչա (1676 մ)
* միջին հատվածը Վելիկի Ալանի և Բաշկե Օծտարիեի միջև ամենաբարձր գագաթներով, ներառյալ՝ Շատորինա (1622 մ), Զեչյակ (1622 մ), Լակտին (1504 մ),
* հարավային հատվածը Օշտարիեի և Մալի Ալանի միջև, ամենաբարձր գագաթներով, ներառյալ՝ Վագանսկի (1758 մ), Սվետո (1751 մ), Վիսոշիցա (1615 մ), Չրնոպաչ (1402 մ) ծայր հարավարևելյան մասում։

Վելեբիտը որպես ամբողջություն բնության պարկ է, սկսած որում առանձնացվել են երկու ազգային պարկեր՝ Պակլենիցա և Հյուսիսային Վելեբիտ:

Հյուսիսային Վելեբիտում գոյություն ունի ավելի զգույշ բնության պահպանման մեկ այլ կատեգորիա՝ Հայդուչկի ի Ռոժանսկի Կուկովի հատուկ արգելոցը, որը գտնվում է Խորվաթիայում առկա ամենաբարձր բնության պաշտպանության ներքո: Պաշտոնապես այնտեղ մարդկային գործունեություն չի թույլատրվում (բացառությամբ հետազոտությունների): Սրանք հիմնականում դեռևս չուսումնասիրված և վայրի վայրեր են և, հավանաբար, ապագայում էլ այդպես կմնան:

Վելեբիտի հյուսիսային և միջին մասերով անցնում է «Պրեմուժիչևա ստազա» (Պրեմուժիչի արահետ) կոչվող արահետը: Այս արահետը կառուցվել է 1930-1933 թվականների միջև և միացնում է հյուսիսային և հարավային Վելեբիտը: Դրա երկարությունը 57 կիլոմետր է։ Վելեբիտի շատ մասեր անհասանելի կլինեին առանց դրա: Վելեբիտ լեռները հատվում են A1 մայրուղով՝ Սվետի Ռոկի թունելով:

Պլեշիվիցան կամ Վելեբիցկա Պլեշիվիցան Վելեբիտի հյուսիսում գտնվող գագաթ է (1654 մ), որտեղ տեղակայված են կապի աշտարակ և նախկին ռազմական օբյեկտ։ Վելեբիտի հյուսիսում կա նաև Պլեշիվիցայի ավելի փոքր գագաթ (1560 մ)։

Պրոֆեսոր Վլադիմիր Վոլենեցի կողմից կազմված Խորվաթիայի 113 ամենաբարձր կետերի դասակարգման մեջ, որն առաջին անգամ հրատարակվել է 1990 թվականին և վերանայվել 2015 թվականին, Վելեբիտից 76 գագաթ կա։

## Քարանձավներ
Վելեբիտի վրա կան հարյուրավոր «փոսեր»։ Այն ունի Խորվաթիայի ամենամեծ և խորը քարանձավները։ Եռամաս «Լուկինա ջամա» քարանձավը 1392 մ խորություն ունի, ինչը այն դարձնում է աշխարհի ամենախորը քարանձավներից մեկը և ամենախորը հարավարևելյան Եվրոպայում, մինչդեռ «Սլովաչկա ջաման» 1320 մ է։ Այն յուրահատուկ է նրանով, որ այն ամբողջովին ուղղահայաց է, աշխարհի ամենազառիթափը։ Փոսի հատակին գտնվում է ջրային հոսանք կամ սիֆոն՝ դեռևս չուսումնասիրված ճյուղերով։ Փոսում հայտնաբերվել է մի տեսակ տզրուկ, որը, ինչպես պարզվել է, ներկայացնում է նոր տեսակ, սեռ և ընտանիք. այն անվանվել է Էրպոբդելլա մեստրովի։

## Էկոլոգիա
Վելեբիտը կենսաբազմազան տարածաշրջան է Խորվաթիայի բնապատկեր և մի քանի էնդեմիկ բույսերի տեսակների հայրենիք, այդ թվում՝ Degenia velebitica-ն, որը մանանեխազգիների ընտանիքի պաշտպանված բույս ​​է, որը աճում է քարքարոտ լանջերին։ Այն հայտնաբերվել է 1907 թվականին հունգարացի բուսաբան Արպադ ֆոն Դեգենի կողմից։ Այլ էնդեմիկ բույսերի տեսակներից են Arenaria orbicularis-ը, Crocus malyi-ն, Euphorbia triflora-ն, Hieracium velebiticum-ը, Hieracium obrovacense-ը, Knautia pectinata-ն և Knautia velebitica-ն։

Կլիմա
1962-2010 թվականներին Բաշկե Օշտարիեի օդերևութաբանական կայանում գրանցված ամենաբարձր ջերմաստիճանը եղել է 33.0 °C (91.4 °F), 2000 թվականի օգոստոսի 22-ին։ Ամենացածր ջերմաստիճանը եղել է -23.0 °C (-9.4 °F), 2005 թվականի մարտի 3-ին։

1954 թվականից ի վեր գրանցումների սկսվելուց ի վեր ամենաբարձր ջերմաստիճանը Զավիժանի օդերևութաբանական կայանում 1594 մետր բարձրության վրա գրանցված ջերմաստիճանը կազմել է 28.3 °C (82.9 °F) 2015 թվականի հուլիսի 22-ին։ Ամենացածր ջերմաստիճանը եղել է -28.6 °C (-19.5 °F) 1956 թվականի փետրվարի 10-ին։

## Լեռնային խրճիթներ
1935-1936 թվականների սեզոնին Գոյտանովի դոմ լեռնային խրճիթը (բաց է մայիսի 1-ից մինչև հոկտեմբերի 31-ը), որը գտնվում է Վիսոչիցայի 1460 մետր բարձրության վրա, ունեցել է 232 այցելու, այդ թվում՝ 3 Ռուսաստանի քաղաքացի: Չրնոպացի լեռնային խրճիթը, որը գտնվում է 750 մետր բարձրության վրա և սովորաբար բաց է մայիսի 1-ից մինչև հոկտեմբերի 31-ը, այդ ժամանակ փակ էր, բայց հաջորդ սեզոնին բաց է եղել ամբողջ տարվա ընթացքում: 1936-1937 թվականների սեզոնին այն ունեցել է 149 այցելու: 243  1937-1938 թվականների սեզոնին Գոյտանովի դոմը այցելուներ չի ունեցել։ Բացվեցին Ցռնոպացի խրճիթը և Բունովացի նոր լեռնային ապաստարանը։

## Գրականության մեջ
Վելեբիտի լեռան տպավորիչ բնույթը այն դարձրել է խորվաթական ֆոլկլորում ազգային խորհրդանիշ։ Կա «Վիլա Վելեբիտա» հայրենասիրական ժողովրդական երգը, որը մարմնավորում է Վելեբիտի փերիին։

Վենետիկի հանրապետությունում Վելեբիտը հայտնի էր որպես Montagna della Morlacca («Մորլախի լեռ»), որը կոչվել է մորլախների անունով, որոնք սկզբնապես ռոմանական ազգային խումբ էին, որոնք ի վերջո ձուլվեցին տեղի խորվաթ բնակչությանը՝ սլավոնական խոսող բնակչության ընդհանուր սոցիալ-մշակութային և մասնագիտական ​​հատվածին, այլ ոչ թե ռոմանական խոսող ազգային խմբին։

Պլանինեն՝ Պետար Զորանիչի առաջին խորվաթական վեպը, ոգեշնչված է Վելեբիտի լեռան կողմից։

## Պատկերասրահ

File:Senj (HR), Nördlicher Velebit, Kapelle „Kapelica sv. Antuna“ -- 2022 -- 0731.jpg|Սուրբ Անտոնի մատուռ
File:Fields of Velebit.jpg|Վելեբիտ դաշտ
File:Pogled sa Velikog Rujna na Bojinac.jpg|Վելիկո Ռուժնո
File:Veliko Rujno s Bojinca.jpg|Բոյնաց
File:National Park Sjeverni Velebit in Croatia (18900256881).jpg |Ստարիգրադ Վելեբիտի տակ
File:Lomska-Duliba Uvala NatPark-Velebit Dinarides Croatia.jpg|Լոմսկա ուվալա
File:Velebit u daljini.jpg|Վելեբիտը երևում է Պագ կղզուց
File:Zavratnica, Croatia.jpg|Զավրատնիցա
File:PP09 Velebit - Lika, Šibenik-Knin 12.jpg|Սվետի Ռոկ
File:Uvala Veliki-Lubenovac Northern-Velebit Dinarides Croatia.jpg|Հյուսիսային Վելեբիտ



## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Velebit nature park 

Կատեգորիա:Խորվաթիայի բնության պարկեր
Կատեգորիա:Խորվաթիայի լեռներ