Օրիոն (դիցաբանություն)

**Օրիոնը,** հին հունական դիցաբանության մեջ (,  հին հունարեն։ Ὠρίων or ; լատիներեն։ *Orion*) հսկա որսորդ էր, որին Զևսը (կամ գուցե Արտեմիսը) դրեց աստղերի մեջ որպես Օրիոնի համաստեղություն։ Հնագույն աղբյուրները պատմում էին Օրիոնի մասին մի քանի տարբեր պատմություններ. կա նրա ծննդյան երկու և մահվան հիմնական մի քանի վարկած։ Արձանագրված ամենակարևոր դրվագներն են նրա ծնունդը Բեոտիայում, այցը Քիոս, որտեղ նա հանդիպեց Մերոպեին և բռնաբարեց նրան, Մերոպեի հոր կողմից կուրանալը, Լեմնոսում նրա տեսողությունը վերականգնելը, Կրետեում Արտեմիսի հետ որսը, նրա մահը Արտեմիսի աղեղից  նրա համբարձումը երկինք։ Հին աղբյուրներից շատերը բաց են թողնում այս դրվագներից մի քանիսը, իսկ մի քանիսը պատմում են միայն մեկի մասին։ Այս զանազան միջադեպերը կարող են ի սկզբանե լինել անկախ, իրար հետ կապ չունեցող պատմություններ, և անհնար է ասել՝ բացթողումները պարզ և հակիրճ են, թե իրական տարաձայնություն են ներկայացնում։

Հունական գրականության մեջ նա առաջին անգամ հայտնվում է որպես մեծ որսորդ Հոմերոսի «Ոդիսական» էպոսում, որտեղ Ոդիսևսը տեսնում է իր ստվերն անդրաշխարհում։ Օրիոնի պատմությունը պատմում են հելլենիստական և հռոմեական առասպելներ հավաքողները, սակայն նրա արկածներից ոչ մեկը գրական համեմատական տարբերակ չունի։ Մայիսի 11-ի Օվիդիսի «Ֆաստիի» գրառումը բանաստեղծություն է Օրիոնի ծննդյան մասին, բայց դա մեկ պատմության մեկ տարբերակ է։ Լեգենդի պահպանված հատվածները պարարտ դաշտ են ստեղծել հունական նախապատմության և առասպելի մասին ենթադրությունների համար։

Օրիոնը մի քանի դեր է կատարել հին հունական մշակույթում։ Օրիոնի՝ որսորդի արկածների պատմությունն այն է, որի մասին ամենաշատ ապացույցները կան։ Նա նաև նույնանուն համաստեղության անձնավորումն է. նրան հարգում էին որպես հունական հերոսի Բեոտիայի շրջանում։ Կա ևս մեկ պատճառաբանական հատված, որն ասում է, որ Օրիոնը պատասխանատու է Սիցիլիայի նեղուցի ներկայիս ձևի համար։

## Լեգենդներ
### Հոմերոս և Հեսիոդհ
Օրիոնը հիշատակվում է հունական գրականության ամենահին պահպանված աշխատություններում, որոնք հավանաբար թվագրվում են մ.թ.ա. 7-րդ կամ 8-րդ դարեր, բայց որոնք մի քանի դար առաջ ծագած բանավոր ավանդույթի արդյունքներ են։ Հոմերոսի Իլիականում Օրիոնը նկարագրված է որպես համաստեղություն, իսկ Սիրիուս աստղը նշվում է որպես նրա շուն։ «Ոդիսականում» Օրիոնը, ըստ էության, որսի մեջ մարդկային գերազանցության գագաթնակետն է. Ոդիսևսը տեսնում է, որ նա որս է անում անդրաշխարհում բրոնզե մահակով։ Որոշ լեգենդներում Օրիոնը պնդում է, որ կարող է որսալ գոյություն ունեցող ցանկացած կենդանու։ Նա նաև հիշատակվում է որպես համաստեղություն, որպես Արտեմիսի կողմից սպանված և որպես հողածիններից ամենագեղեցիկ աստվածուհի Արշալույսի սիրահար։ Հեսիոդոսի աշխատություններում և օրերում Օրիոնը նույնպես համաստեղություն է, որի արևի հետ ծագումն ու մայրամուտը օգտագործվում է տարին հաշվելու համար։

Օրիոնի լեգենդը հավանաբար խոսվել  է նաև Աստղագիտության մեջ՝ Հեսիոդոսին վերագրվող կորած ստեղծագործությունում։

Այս տարբերակը հայտնի է Էրատոսթենեսի կորած աշխատության՝ «Քաթասերիզմի»՝ համաստեղությունների մասին ամփոփագրի միջոցով։

Ըստ այս ամփոփագրի՝ Օրիոնը ծովային աստծո Պոսեյդոնի և Կրետեի թագավոր Մինոսի դստեր՝ Եվրյալեի որդին էր։ Օրիոնը կարող էր քայլել ալիքների վրայով իր հոր պատճառով. նա քայլեց դեպի Քիոս կղզի, որտեղ հարբեց և բռնաբարեց այնտեղի տիրակալ Օենոպիոնի դստեր Մերոպեին։ Վրեժխնդիր լինելով՝ Օենոպիոնը կուրացրեց Օրիոնին և քշեց նրան։ Օրիոնը գնաց դեպի Լեմնոս, որտեղ Հեփեստոսը՝ դարբնոցի աստվածը, ուներ իր դարբնոցը։ Հեփեստոսն ասաց իր ծառային՝ Կեդալիոնին, որ Օրիոնին առաջնորդի դեպի ծայրագույն Արևելք, որտեղ Հելիոսը՝ Արևը, բժշկեց նրան. Օրիոնը Սեդալիոնին իր ուսերի վրա տարավ։ Օրիոնը վերադարձավ Քիոս՝ պատժելու Օենոպիոնին, բայց թագավորը թաքնվեց գետնի տակ և փրկվեց Օրիոնի բարկությունից։ Օրիոնի հաջորդ ճանապարհորդությունը նրան տարավ Կրետե, որտեղ նա որս էր անում Արտեմիս աստվածուհու և նրա մոր՝ Լետոյի հետ, և որսի ընթացքում սպառնում էր սպանել Երկրի վրա գտնվող բոլոր գազաններին։ Գայան (որոշ տարբերակներում Ապոլոնը, որը հավանություն չի տալիս իր քրոջ հարաբերություններին արական սեռի հետ) առարկեց և ուղարկեց հսկա կարիճին, որպեսզի սպանի Օրիոնին։ Էակին հաջողվեց, և նրա մահից հետո աստվածուհիները խնդրեցին Զևսին Օրիոնին տեղավորել համաստեղությունների շարքում։ Զևսը համաձայնեց և, որպես հերոսի մահվան հիշատակ, Կարիճին նույնպես համբարձեց երկինք։
[մինի|Օրիոնի դիակի մոտ Դիանայի նկարը՝ նկարված 1685 թվականին [Դանիել Սեյթերի կողմից, նախքան Օրիոնի համբարձվելը։]]

### Այլ աղբյուրներ
Օրիոնի մասին մի քանի տող կան  ինչպես Հոմերոսյան բանաստեղծություններում, այնպես էլ «Աշխատանքներում և օրերում», նրա մասին պատմվածքների մեծ մասը գրանցված են պատահական ակնարկներով և բավականին անհասկանալի հետագա գրություններում։ Ոչ մի մեծ բանաստեղծ չի ստանդարտացրել լեգենդը։ Օրիոնի լեգենդի հնագույն աղբյուրները հիմնականում հին բանաստեղծների լուսանցքներում գտնվող նշումներն են կամ ավելի ուշ գիտնականների ժողովածուները, որոնք համարժեք են ժամանակակից տեղեկատու աշխատություններին կամ հանրագիտարաններին. նույնիսկ Հեսիոդիկ աստղագիտության լեգենդը պահպանվել է միայն մեկ նման հավաքածուում։

Եվդոկիա կայսրուհու «Իլիականի» օրինակի լուսանցքում գրություն է ամփոփված հելլենիստ բանաստեղծի մասին, ով պատմում է Օրիոնի ծննդյան այլ պատմություն։ Այստեղ աստվածները Զևսը, Հերմեսը և Պոսեյդոնը գալիս են այցելելու Հիրիոս Տանագրացուն, ով նրանց համար խորովում է մի ամբողջ ցուլ։ Երբ նրան լավություն են առաջարկում, նա տղաներ է խնդրում։ Աստվածները վերցնում են ցլի մորթին ու միզում մեջը, թաղում հողի մեջ, իսկ հետո ասում են, որ տասը ամիս հետո այն քանդի։ Երբ նա անում է, նա գտնում է Օրիոնին, որն էլ բացատրում է, թե ինչու է Օրիոնը երկրային ծնունդ։

Երկրորդ ամբողջական պատմությունը (նույնիսկ ավելի կարճ, քան Աստղագիտության ամփոփումը) գտնվում է հռոմեական դարաշրջանի առասպելների հավաքածուում։ Օրիոնի պատմությունը հիմնականում հիմնված է Աթենքի դիցաբան և բանաստեղծ Ֆերեցիդեսի վրա։ Այստեղ Օրիոնը նկարագրվում է որպես հողածին և հսկայական հասակով։ Այս տարբերակում նշվում են նաև նրա ծնողները՝ Պոսեյդոնն և Էվրիալիեն։ Սիդեի մասին հայտնի է միայն այն, որ Հերան նրան գցել է Հադես՝ գեղեցկության մեջ նրան մրցելու համար։ Այնտեղ տալիս է նաև Օրիոնի մահվան տարբեր վարկածներ, ինչպիսիք են Իլիականը. Էոսը՝ Արշալույսը, սիրահարվում է  Օրիոնին և տանում Դելոս, որտեղ Արտեմիսը սպանում է նրան։

Համաստեղությունների մասին մեկ այլ պատմվածք է երեք պարբերությամբ, լատիներեն գրողից եկած հակիրճ գրառումները, որի գրառումները մեզ են հասել Հիգինուս անունով։ Այն սկսվում է Օրիոնի ծննդյան մասին պատմվածքով, որն այս աղբյուրը վերագրում է Կալիմաքոսին և Արիստոմաքոսին, և սահմանում է Թեբեի կամ Քիոսի գտնվելու վայրը։ ժամանակակից քննադատը ենթադրում է, որ սա բնօրինակ տարբերակն է։

Նույն աղբյուրը պատմում է Օրիոնի մահվան երկու պատմություն. առաջինն ասում է, որ Օենոպիոնի հետ «չափազանց մեծ բարեկամության» պատճառով նա պարծենում էր Արտեմիսի և Լետոյի մոտ, որ կարող է սպանել այն ամենը, ինչ գալիս է Երկրից։ Գայան (Հունական դիցաբանության մեջ Երկրի անձնավորումը) առարկում և ստեղծում է Կարիճը։ Երկրորդ պատմվածքում Ապոլոնը, նախանձելով Օրիոնի սիրուն Արտեմիսի հանդեպ, կազմակերպում է, որ Արտեմիսը սպանի նրան։ Տեսնելով, որ Օրիոնը լողում է օվկիանոսում, շատ հեռու, նա նկատում է, որ Արտեմիսը չէր կարող նրան հարվածել ջրի մեջ։ Զգալով, որ դժվարանում է, նա նետի միջով և սպանեց Օրիոնին. երբ նրա մարմինը ափ դուրս եկավ, նա շատ լաց եղավ և որոշեց Օրիոնին աստղերի մեջ դնել։ Նա Օրիոնին կապում է մի քանի համաստեղությունների հետ, ոչ միայն Կարիճի։ Օրիոնը յոթ տարի հետապնդեց Պլեյոնեին՝ Պլեադների մորը, մինչև որ միջամտեց Զևսը և նրանց բոլորին հանեց դեպի աստղերը։«Աշխատանքներ և օրեր» գրքում Օրիոնը հետապնդում է հենց Պլեյադներին։ Քենիս Մինորը և Քենիս մաժորը նրա շներն են։ Նրանք հետապնդում են Լեպուսին՝ նապաստակին, թեև Հիգինուսն ասում է, որ որոշ քննադատներ կարծում էին, որ սա նույնպես ավար է ազնվական Օրիոնի համար, և փոխարենը նրան ստիպում են հետապնդել ցուլին։Վերածննդի դիցագրագետը Օրիոնի շների համար ավելացնում է այլ անուններ՝ Լյուկոլենա, Մաերա, Դրոմիս, Սիսետա, Լամպուրիս, Լիկոկտոնուս, Պտոֆագուս, Արկտոֆոնուս։

### Տարբերակներ
Այլ հեղինակների մոտ կան բազմաթիվ տարբերակներ։ Դրանցից շատերը բանաստեղծությունների և գիտական աշխատությունների պատահական հղումներ են։ Հռոմեացի բանաստեղծ Վերգիլիոսը Օրիոնին ցույց է տալիս որպես հսկա, որը շրջում է Էգեյան ծովի միջով, որի ալիքները կոտրվում են նրա ուսերին. ոչ թե, ինչպես ասում են առասպելագետները, ջրի վրայով քայլելը։ Կան մի քանի հիշատակումներ Հիրիոսին որպես Օրիոնի հայր, որոնք կապում են նրան Բեոտիայի տարբեր վայրերի, այդ թվում՝ Հիրիայի հետ. Սա կարող է լինել բնօրինակ պատմությունը (թեև ոչ առաջինը, որը հաստատված է), քանի որ Հիրիուսը ենթադրաբար Հիրիայի համանունն է։ Նրան անվանում են նաև Օնեուս, թեև նա Կալիդոնական Օնեուսը չէ։ Հին այլ գիտնականներ ասում են, ինչպես ասում է Հեսիոդը, որ Օրիոնը Պոսեյդոնի որդին էր, իսկ նրա մայրը Մինոսի դուստրն էր. բայց դստերը անվանում են Բրայլ կամ Հայելես։ Գոյություն ունի երկու վարկած, որտեղ Արտեմիսը սպանել է Օրիոնին՝ կա՛մ իր նետերով, կա՛մ ստեղծելով Կարիճը։ Երկրորդ տարբերակում Օրիոնը մահացել է Կարիճի խայթոցից, ինչպես Հեսիոդում։ Թեև Օրիոնը ոչ մի տարբերակով չի հաղթում Կարիճին, մի քանի տարբերակով նա մահանում է իր վերքերից։ Արտեմիսին տրվում են տարբեր դրդապատճառներ. մեկն այն է, որ Օրիոնը պարծենում էր իր գազանով սպանելով, մյուսն այն է, որ նա հարձակվել է կա՛մ Արտեմիսի կա՛մ Օպիսի վրա՝ հիպերբորեացի աղջկան բերելով իր որսորդների խմբի մեջ։ Արատուսի հակիրճ նկարագրությունը իր «Աստղագիտությունում» շաղկապում է առասպելի տարրերը. ըստ Արատուսի՝ Օրիոնը հարձակվում է Արտեմիսի վրա Քիոսում որսի ժամանակ, և Կարիճը սպանում է նրան այնտեղ։ Նիկանդերը իր Թերիաքայում ունի սովորական չափսի կարիճ, որը թաքնված է փոքր (օլիգո) քարի տակ։ Պատմության շատ տարբերակներ, որոնք շարունակվում են Օրիոնի մահից հետո, պատմում են աստվածների մասին, որոնք աստղեր են բարձրացնում Օրիոնին և Կարիճին, բայց նույնիսկ այստեղ կա մի տարբերակ. հին բանաստեղծները մեծապես տարբերվում էին, թե ում Էսկուլապիոսը վերադարձրեց մեռելներից. Արգիվացի էպիկական բանաստեղծ Տելեսարխոսը մեջբերում է սկոլոնի մեջ, որ ասել է, որ Էսկուլապիոսը հարություն է տվել Օրիոնին։ Մյուս հնագույն հեղինակությունները մեջբերում են անանուն, որ Էսկուլապիոսը բժշկեց Օրիոնին այն բանից հետո, երբ կուրացավ Օենոպիոնի կողմից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:«Ոդիսական»-ում գործող անձինք
Կատեգորիա:Կերպարներ
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանության կերպարներ
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն