Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը Բուլղարիայում

**Հանրային տեղեկատվական հասանելիությունը և տեղեկատվության ազատություն** (), պետական մարմինների կողմից պահվող տեղեկատվական հասանելիության իրավունք, որը հայտնի է նաև որպես «տեղեկանալու իրավունք»։ Հանրային տեղեկատվական հասանելիությունը համարվում է հիմնարար նշանակություն ունեցող ժողովրդավարական համակարգերի արդյունավետ գործունեության համար, քանի որ այն բարձրացնում է կառավարությունների և պետական պաշտոնյաների հաշվետվողականությունը, խթանում մարդկանց մասնակցությունը և թույլ է տալիս նրանց տեղեկացված մասնակցությունը հասարակական կյանքին։ Հանրային տեղեկատվական հասանելիության իրավունքի հիմնարար նախադրյալն այն է, որ պետական հաստատությունների կողմից պահվող տեղեկատվությունը սկզբունքորեն հանրային է և կարող է թաքցվել միայն օրինական պատճառներով, որոնք պետք է մանրամասն շարադրվեն օրենքում։

Բուլղարիայում հանրային տեղեկատվական հասանելիությունը 1991 թվականի Սահմանադրությամբ երաշխավորված իրավունք է: Այն կարգավորվում է «Հանրային տեղեկատվական հասանելիության մասին» օրենքով, որն առաջին անգամ ընդունվել է 2000 թվականին և փոփոխվել 2015 թվականի դեկտեմբերին: Փոփոխությունները բարելավել են նախաձեռնողական բացահայտումը, խրախուսել էլեկտրոնային հարցումները և հեշտացրել տեղեկատվության վերաօգտագործումը՝ համաձայն հանրային հատվածի տեղեկատվության վերօգտագործման մասին 2013/37/ԵՄ հրահանգի:

## Նախապատմություն
2014 թվականին մեկնարկել է հանրային քննարկում՝ ուղղված տեղեկատվական հասանելիության մասին օրենսդրության մեջ նախատեսվող փոփոխություններին։ Նույն տարվա ամռանը Տրանսպորտի, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների և հաղորդակցության նախարարությունում ձևավորվել է աշխատանքային խումբ՝ Բուլղարիայի օրենսդրության մեջ փոփոխություններ մշակելու նպատակով։ Այս փոփոխությունները կապված էին 2013 թվականի հունիսի 26-ին ընդունված Եվրոպական խորհրդարանի և խորհրդի վերանայված հրահանգի ներդրման հետ, որը վերաբերում էր պետական հատվածի տեղեկատվության վերօգտագործմանը։ Հրահանգը զգալիորեն ընդլայնում էր վերօգտգործման շրջանակը՝ ընդգրկելով նաև արխիվները, գրադարաններն ու թանգարանները։

Բուլղարիայի «Տեղեկատվական հասանելիության մասին» օրենքի փոփոխության նախաձեռնությունը մշակվել է նաև «Բաց կառավարման գործընկերություն» նախաձեռնության ազգային ծրագրի շրջանակում։

2015 թվականի նոյեմբերին Բուլղարիայի Ժողովրդական ժողովը ընդունել է այս օրենքում փոփոխություններ՝ տեղեկատվության կանխավ բացահայտումը, էլեկտրոնային հարցումների ներկայացումը և պետական տեղեկատվության վերօգտագործումը խթանելու նպատակով։

Պրոֆեսոր Գեորգի Լոզանովի (Էլեկտրոնային մեդիայի խորհրդի անդամ) կարծիքով՝ տեղեկատվական հասանելիության մասին օրենքի ներդրումը կարող է նպաստել մեդիա ոլորտի թափանցիկությանը՝ հատկապես լրատվամիջոցների սեփականության և ֆինանսավորման աղբյուրների բացահայտման տեսանկյունից, որոնք Բուլղարիայում մեծ մասամբ մնում են անհասանելի։

## Իրավական շրջանակ
### Սահմանադրություն
1991 թվականի Բուլղարիայի Սահմանադրության 41-րդ հոդվածը սահմանում է, որ յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի փնտրելու, ստանալու և տարածելու տեղեկատվություն, եթե այս իրավունքը չի իրականացվում ազգային անվտանգությանը, հասարակական կարգին, հանրային առողջությանը և բարոյականությանը վնաս հասցնելու համար: 41-րդ հոդվածը քաղաքացիներին իրավունք է տալիս պետական մարմիններից և գործակալություններից ստանալ տեղեկատվություն հանրային շահերի ցանկացած հարցի վերաբերյալ, որը չի համարվում պետական կամ օրենքով սահմանված այլ գաղտնիք և չի ազդում այլ անձանց իրավունքների վրա:

### Հանրային տեղեկատվական հասանելիության օրենք
Բուլղարիայում հանրային տեղեկատվական հասանելիությունը կարգավորվում է 2000 թվականին ընդունված և 2008 և 2015 թվականներին փոփոխված «Հանրային տեղեկատվության հասանելիության մասին» օրենքով: Օրենքը ցանկացած ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձի իրավունք է տալիս հասանելիություն ունենալ պետական հաստատությունների և պետական բյուջեից ֆինանսավորվող և հանրային գործառույթներ իրականացնող այլ կազմակերպությունների կողմից պահվող հանրային տեղեկատվությանը՝ ցանկացած ձևով:

### Հանրային տեղեկատվական հասանելիությունը կարգավորող օրենքում 2015 թվականի փոփոխություններ
Հանրային տեղեկատվության մատչելիության վերաբերյալ փոփոխված իրավական շրջանակը ընդլայնեց այն տեղեկատվության կատեգորիաները, որոնք ենթակա են նախաձեռնողական բացահայտման։ Բացի այդ, փոփոխություններով սահմանվեց հստակ պարտավորություն հրապարակել ցանկացած տեղեկատվություն, որը երեք անգամ կամ ավելի հաճախ է տրամադրվել հարցումների միջոցով, ինչպես նաև հանրային հետաքրքրություն ներկայացնող տվյալների առցանց հրապարակման ընդլայնված պարտավորություն։

Պատահական չէ, որ փոփոխությունները նպատակ ունեին նաև խրախուսել էլեկտրոնային հարցումների ներկայացումը՝ առանց էլեկտրոնային ստորագրության պահանջի։

Մյուս փոփոխությունը վերաբերում է երրորդ կողմի համաձայնության ենթադրությանը, ինչը նշանակում է, որ եթե պետական մարմինը պահանջում է երրորդ կողմի համաձայնություն իրեն վերաբերող տեղեկատվության բացահայտման համար, ապա 14 օրվա ընթացքում պատասխան չստանալու դեպքում այն կհամարվի որպես համաձայնություն, և տեղեկատվությունը պետք է ամբողջությամբ տրամադրվի։ Այսպիսով, փոփոխության շնորհիվ պահանջվող տեղեկատվությունը այլևս չի համարվում երրորդ կողմի անհամաձայնություն, որը նախկինում պարտավորեցնում էր պետական մարմնին տրամադրել միայն մասամբ մուտք։

Փոփոխություններով իրականացվեց 2013/37/ԵՄ հրահանգում, որը վերանայում է «Հանրային հատվածի տեղեկատվության վերաօգտագործման մասին» առաջին հրահանգը (2003), որը 2007 թվականին ներառվել էր «Հանրային տեղեկատվության մատչելիության մասին» օրենքում։ Վերանայված հրահանգին համապատասխան՝ փոփոխված օրենքը ընդլայնեց վերօգտագործման ռեժիմը՝ արգելելով բացառիկ պայմաններ՝ ամբողջական տվյալների բազաների օգտագործման իրավունք սահմանելու հարցում։ Համաձայն հրահանգի՝ ԵՄ ցանկացած պետական մարմին պարտավոր է ապահովել տվյալների բազաների հավասար մատչելիություն՝ հավասար պայմաններով և մուտքի ծախսերը թափանցիկ կերպով հաշվարկելով։

Նոր իրավական շրջանակը նախատեսում է օրենքում ընդգրկել ավելի շատ կազմակերպություններ, ինչը ենթադրում է, որ տեղեկատվության հասանելիության հարցումների և տեղեկատվության վերաօգտագործման առումով պարտավորություններ են դրվում ավելի լայն շրջանակի կազմակերպությունների վրա:

## Տեղեկատվության մատչելիության մասին օրենքի հիմնական դրույթները
«Հանրային տեղեկատվության հասանելիության մասին» Բուլղարիայի օրենքի համաձայն՝ տեղեկատվության հասանելիության պարտականություն են կրում բոլոր պետական մարմինները՝ ներառյալ դրանց տնօրինությունները, մարզային և տեղական գրասենյակները, տարածքային ստորաբաժանումները և այլն։ Օրենքը նաև տարածվում է տեղական ինքնակառավարման մարմինների վրա, այդ թվում՝ քաղաքապետերի և համայնքային խորհուրդների։ Ավելին, տեղեկատվության հասանելիության ենթակա են նաև այլ կազմակերպություններ, որոնք իրականացնում են օրենքով սահմանված հանրային գործառույթներ և կոչվում են «հանրային իրավունքի կազմակերպություններ», օրինակ՝ Էլեկտրոնային լրատվամիջոցների խորհուրդը, Ազգային առողջապահական ապահովագրության հիմնադրամը և այլ նմանատիպ մարմիններ։ Միևնույն ժամանակ, օրենքը տարածվում է նաև պետական բյուջեից կամ Եվրոպական միությունից՝ ինչպես սուբսիդիաների, այնպես էլ նախագծերի և ծրագրերի միջոցով ֆինանսավորվող ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց վրա։

Օրենքը տարածվում է ցանկացած տեղեկատվության վրա, որը ստեղծվել կամ պահվում է պետական և տեղական մարմինների, ինչպես նաև այլ օրենքով պարտավոր կազմակերպությունների կողմից։ Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքը սահմանափակվում է հետևյալ դեպքերում՝

* տեղեկատվությունը համարվում է պետական կամ պաշտոնական գաղտնիք,
* վերաբերում է բանակցություններին և օրենսդրական ակտի նախապատրաստական աշխատանքներին,
* վնասում է երրորդ կողմի իրավունքներին (առևտրային գաղտնիք կամ անձնական տվյալներ),
* տվյալ տեղեկատվությանը վերջին վեց ամսվա ընթացքում արդեն տրամադրվել է մուտք։

Այնուամենայնիվ, օրենքի համաձայն, նույնիսկ մերժման հիմքեր գտնվելու դեպքում՝ տեղեկատվությունը պետք է տրամադրվի, եթե դրա բացահայտումը խիստ հանրային շահ է առաջացնում։

Տեղեկատվության հարցումներ կարող են ներկայացվել բանավոր կամ գրավոր ձևով։ Յուրաքանչյուր պետական մարմին պարտավոր է նշանակել պատասխանատու պաշտոնյա, ով կզբաղվի այդ հարցումներով։

Համաձայն միջազգային լավագույն փորձերի՝ Բուլղարիայում տեղեկատվության հասանելիությունը անվճար է։ Վճար կարող է գանձվել միայն փաստաթղթի վերարտադրության իրական ծախսերի համար (նմուշներ, տպագրություններ և այլն)։

Եթե հարցումը չկատարվի, դիմողը իրավունք ունի հայց ներկայացնել դատարան։ Օրենքը չի սահմանում հատուկ մարմին, որը վերահսկի հանրային տեղեկատվության հասանելիության իրականացման ընթացքը։

## Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը գործնականում
2015 թվականին «Տեղեկատվությանը հասանելիության ծրագիր» ոչ կառավարական կազմակերպության անցկացրած ուսումնասիրության համաձայն՝ Բուլղարիայում յուրաքանչյուր երրորդ հաստատություն չի հրապարակում իր կարգավորող ակտերը, իսկ դրանց կեսը չի հրապարակում ընդհանուր վարչարարական ակտերը։ Կարգավորող ակտեր չհրապարակող հաստատությունների թվում են Արտաքին գործերի նախարարությունը և բազմաթիվ համայնքներ։

Ուսումնասիրությունը նաև ցույց է տալիս, որ տվյալների բազաների և ռեգիստրերի հրապարակման առումով թափանցիկությունը մի քիչ ավելի բարձր է։ Նույնը կարելի է ասել ծրագրերի և ռազմավարական փաստաթղթերի, օրինակ՝ զարգացման ռազմավարությունների հրապարակման վերաբերյալ։

Ֆինանսական թափանցիկության հարցում 2013 թվականից սկսված բարելավում կա, սակայն հաստատությունների կեսից ավելին դեռ չեն հրապարակում իրենց բյուջեները ինտերնետում, ինչը օրենքով պարտադիր է։ Հանրային գնումների մրցույթների մասին տեղեկությունները նույնպես լավ են հրապարակվում. հետազոտված հաստատությունների 94%-ը դրա համար ունի հատուկ բաժին իրենց կայքերում։

Զեկույցը պարզել է, որ բուլղարական հաստատությունները չեն կատարել նոր օրենքով սահմանված պահանջը, ըստ որի նրանք պետք է հրապարակեն այն տեղեկատվությունը, որը երեքից ավելի անգամ տրամադրվել է քաղաքացիներին ազատ տեղեկատվության դիմումների հիման վրա։ 2015 թվականի տվյալներով՝ 565 հաստատություններից միայն 4%-ն էր կատարել այս պահանջը։ Սակայն գրեթե բոլոր հաստատությունները՝ մոտ 97%-ը, կատարել են էլեկտրոնային դիմումների ներկայացման նոր պահանջը։

Ուսումնասիրության արդյունքներով՝ Բուլղարիայում ամենաթափանցիկ նախարարությունը կրթության և գիտության նախարարությունն է, իսկ ամենաքիչ թափանցիկը՝ Արտաքին գործերի նախարարությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խոսքի ազատություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Տեղեկատվական իրավունք