Լրագրողների անվտանգություն

[մինի|259x259փքս|Լրագրողը գազային դիմակով [Կահիրեի Մանսուր փողոցում, Եգիպտոս, 2012 թվական։]]
**Լրագրողների անվտանգություն**, լրագրողների և մեդիա մասնագետների կարողությունն է՝ ստանալ, ստեղծել և տարածել տեղեկատվություն՝ առանց ֆիզիկական կամ բարոյական սպառնալիքների ենթարկվելու։

Լրագրողները կարող են բռնության և սպառնալիքների ենթարկվել խոսքի ազատության իրենց հիմնարար իրավունքն իրականացնելու համար։ Նրանց բախվող սպառնալիքների շարքը ներառում է սպանություն, առևանգում, պատանդ վերցնել, առցանց և ոչ առցանց ոտնձգություններ, սպառնալիքներ, հարկադիր անհետացումներ, կամայական կալանք և խոշտանգումներ։ Կին լրագրողները նույնպես բախվում են որոշակի վտանգների և հատկապես խոցելի են սեռական ոտնձգությունների նկատմամբ, լինի դա նպատակային սեռական բռնության տեսքով, որը հաճախ ի պատասխան իրենց աշխատանքի, թե ամբոխի կողմից հանրային միջոցառումներ լուսաբանող լրագրողների նկատմամբ ուղղված սեռական բռնության, թե կալանքի կամ գերության մեջ գտնվող լրագրողների նկատմամբ սեռական բռնության։ Այս հանցագործություններից շատերը չեն հաղորդվում հզոր մշակութային և մասնագիտական կարծրատիպերի պատճառով։

Ավելի ու ավելի շատ լրագրողներ, և մասնավորապես կին լրագրողներ, բախվում են առցանց չարաշահումների և ոտնձգությունների, ինչպիսիք են ատելության խոսքը, կիբեռահաբեկումը, կիբեռհետապնդումը, դոքսինգը, տրոլինգը, հանրային ամոթանքը, ահաբեկումը և սպառնալիքները։

## Լրագրողների նկատմամբ բռնություն
2016-ից 2020 թվականներին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր տնօրեն Օդրի Ազուլեն դատապարտել է 400 լրագրողների մահ։ Նկատվում է նվազման միտում՝ համեմատած 2012-ից 2016 թվականների ժամանակահատվածի հետ, երբ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր տնօրենը դատապարտել է 530 լրագրողների մահը, ինչը համարժեք է շաբաթական միջինում երկու մահվան։ 2021 թվականին գրանցվել է լրագրողների 55 սպանություն, սա ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր տնօրենի կողմից վերջին 14 տարվա ընթացքում գրանցված ամենացածր թիվն է։ 2020 թվականին լրագրողների դեմ կատարված սպանությունների մեծ մասը տեղի է ունեցել զինված հակամարտությունից տարբեր համատեքստում՝ կազմելով տարվա ընթացքում լրագրողների սպանությունների 61%-ը։ Հակառակ միտումը նկատվել է 2016 թվականին, որտեղ սպանությունների 50%-ը տեղի է ունեցել զինված հակամարտություններ ունեցող երկրներում։

Լրագրողների պաշտպանության կոմիտեի (ԼՊԿ) տվյալներով՝այն լրագրողների մոտավորապես 50 տոկոսի մահը, որոնց մահվան հանգամանքները հաստատվել են որպես աշխատանքային գործունեության հետ կապված, տեղի է ունեցել սպանության հետևանքով։ ՀԿ-ի տվյալներով՝ այս սպանություններում բռնության ամենահավանական աղբյուրը քաղաքական խմբավորումներն են  (36%), որին հաջորդում են զինվորական պաշտոնյաները (22%) և անհայտ աղբյուրները (20%)։
մինի|249x249փքս|Type of media of journalists killed, 2016–2020 ''World Trends in Freedom of Expression and Media Development (2022)''
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Խոսքի ազատության և լրատվամիջոցների զարգացման համաշխարհային միտումների զեկույց. 2017/2018 թվականների գլոբալ զեկույց» ուսումնասիրությունը պարզել է, որ վերջին հինգ տարիների ընթացքում սպանվել է 113 ֆրիլանսեր, որը կազմում է սպանված լրագրողների ընդհանուր թվի 21%-ը։ Համարվել է, որ ֆրիլանսերները հատկապես խոցելի են, հաճախ աշխատելով միայնակ՝ հոդվածների վրա, վտանգավոր միջավայրերում և առանց նույն մակարդակի օգնության և պաշտպանության, ինչ աշխատակից-լրագրողները։ Վերջին մի քանի տարիների ընթացքում միտումը հաստատվել է, ըստ էության, կազմակերպության գլխավոր տնօրենի՝ լրագրողների անվտանգության և անպատժելիության վտանգների վերաբերյալ 2022 թվականի զեկույցը պարզել է, որ 2020-2021 թվականների ընթացքում լրագրողների սպանությունների մոտ 1/5-ը եղել են ֆրիլանսեր: Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ 2020 թվականին գրանցվել է 11 սպանություն, որը կազմում է բոլոր սպանությունների 18%-ը, իսկ 2021 թվականին՝ 11, որը կազմում է սպանությունների 20%-ը։

2016-ից 2020 թվականներին հեռուստատեսային լրագրողները լրագրողների շրջանում ամենաշատ հարձակման ենթարկված խումբն են եղել՝ վերջին հինգ տարիների ընթացքում 134 լրագրողի մահվան կամ 34%-ի պատճառով։ Հակամարտությունները լուսաբանող լրագրողները համարվել են հատկապես խոցելի և բարձր ռիսկի ենթակա՝ թե՛ փոխհրաձգության մեջ սպանվելու, թե՛ ուղղակիորեն թիրախավորվելու վտանգով։ Նրանց հաջորդել են հիմնականում տպագիր մամուլում աշխատող լրագրողները (86), ռադիոլրագրողները (79), առցանց մեդիայի լրագրողները (55) և բազմապլատֆորմային գործունեություն իրականացնողները։ Այնուամենայնիվ, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր տնօրենի 2022 թվականի զեկույցում՝ նվիրված լրագրողների անվտանգությանը և անպատժելիության վտանգին, արձանագրվել է նոր միտում․ 2020–2021 երկամյակում բազմապլատֆորմային լրագրողները դարձել են մահացու հարձակումների ամենախոցելի խումբը։ 2021 թվականին նրանք կազմել են այդ տարվա մահվան դեպքերի ընդհանուր թվի 41%-ը։

### Նշանակալի օրինակներ
2018 թվականին *«Վաշինգտոն Փոստ»-ի* լրագրող և ԱՄՆ-ում բնակվող Ջամալ Խաշոգջին դարանակալել, խեղդամահ են արել և մասնատել են Սաուդյան Արաբիայի կառավարության գործակալները։

2022 թվականի մայիսի 11-ին պաղեստինցի-ամերիկացի «Ալ Ջազիրա» հեռուստաալիքի լրագրող Շիրին Աբու Ակլեն գլխից կրակոց է ստացել և սպանվել՝ լուսաբանելով Իսրայելի պաշտպանության ուժերի կողմից Արևմտյան ափին գտնվող Ջենինի փախստականների ճամբարի վրա իրականացված հարձակումը: Associated Press-ի, Bellingcat-ի, *The New York Times-ի* և *Washington Post-ի* առանձին հետաքննությունները անկախ եզրակացրել են, որ Ակլեհի մահվան ամենահավանական պատճառը Իսրայելի պաշտպանության բանակի ստորաբաժանման կրակն է: Ականատեսները CNN-ին ասել են, որ Ակլեն, հավանաբար, դիտավորյալ է թիրախավորվել Իսրայելի պաշտպանության բանակի կողմից։

### Ահաբեկչություն և աճող ռիսկեր
Ահաբեկչությունը լրագրողների համար ներկայացնում է ուղղակի և աճող սպառնալիք, որը դրսևորվել է առևանգումների, մահապատժի սպառնալիքների կամ հաքերային հարձակումների տեսքով։ 1970-ականների վերջին լրագրողներին պարտիզանների վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներ ընդունելու ընդհանուր քաղաքականությունը փոխվեց: Այնպիսի կազմակերպություններ, ինչպիսիք են Կամբոջայի «Կարմիր քմերները», Իտալիայի «Կարմիր բրիգադները», Պերուի «Լուսավոր ուղին» և Ալժիրի «Զինված իսլամական խումբը » (ԶԻԽ), թիրախավորում էին լրագրողներին՝ նրանց համարելով այն ուժերի օգնականներ, որոնց դեմ նրանք պայքարում էին Լ 1993-1997 թվականներին Ալժիրում սպանվել է ավելի քան 100 լրագրող և լրատվամիջոցների աշխատակից: Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի (1975-1990 թվականներ) ընթացքում միջազգային լրագրողների առևանգումը դարձել է տարածված մարտավարություն։

Լրագրողների պաշտպանության կոմիտեի տվյալներով՝ 2015 թվականին սպանված լրագրողների 40%-ը սպանվել է արմատական իսլամին հավատարիմ մնալու մասին հայտարարություններ անող խմբերի կողմից։ Մասնավորապես, միջազգային մամուլի թղթակիցները համարվում են պոտենցիալ պատանդներ կամ զոհաբերության գառներ, որոնց մահապատիժը բեմադրվում է ահաբեկչական քարոզչությանը ծառայելու համար։ Նույնը պատահել է Ջեյմս Ֆոլիի, Սթիվեն Սոթլոֆի (ԱՄՆ) և Քենջի Գոտոյի (Ճապոնիա) հետ, որոնց գլխատել է ԴԱԻՇ-ը։

Ահաբեկչությանը ականատես լինելու տրավման և հուզական ազդեցությունը նույնպես խնդիր է լրագրողների համար, քանի որ նրանք կարող են անհանգստություն, անքնություն, գրգռվածություն և ֆիզիկական խնդիրներ ունենալ, ինչպիսիք են հոգնածությունը կամ գլխացավը: Այն կարող է նաև հանգեցնել հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման, որը կարող է առաջացնել սարսափի, վախի և հուսահատության անզոր զգացողություններ: Eyewitness Media Hub-ի 2015 թվականի ուսումնասիրության համաձայն՝ հարցազրույց անցած լրագրողների 40%-ը խոստովանել է, որ տեսա-վկայությունների դիտումը բացասական ազդեցություն է ունեցել իրենց անձնական կյանքի վրա։

Աղբյուրների և հսկողության պաշտպանությունը ահաբեկչության լուսաբանման հիմնական խնդիրներից մեկն է՝ վկաներին և հարցաքննվողներին վրեժխնդրությունից պաշտպանելու համար։

### Անպատժելիություն լրագրողների դեմ հանցագործությունների համար
մինի|248x248փքս|''Լրագրողների սպանությունների դատական հետաքննության կարգավիճակը, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 2022 թվականի «Խոսքի ազատության և լրատվամիջոցների զարգացման համաշխարհային միտումները» զեկույցը։''
Լրագրողների դեմ հանցագործությունների անպատժելիության միտումը շարունակվում է, լրագրողների սպանությունների դեպքերի 87%-ը չի բացահայտվել։ Մարդու իրավունքների միջամերիկյան հանձնաժողովի խոսքի ազատության հարցերով հատուկ զեկուցող Էդիսոն Լանզան անպատժելիությունը համարում է լրագրողների անվտանգության ապահովման հիմնական խոչընդոտ։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հաղորդակցության և տեղեկատվության գծով նախկին գլխավոր տնօրենի օգնական Ֆրենկ Լա Ռյուն կարծում է, որ դրա «հիմնական պատճառը պետք է վերագրվի հետաքննություններ իրականացնելու քաղաքական կամքի բացակայությանը, այդ թվում՝ հանցավոր ցանցերի կողմից հաշվեհարդարից վախենալու վախին, ինչպես նաև անբավարար իրավական շրջանակներին, թույլ դատական համակարգին, իրավապահ մարմիններին հատկացված ռեսուրսների բացակայությանը, անփութությանը և կոռուպցիային»։
[մինի|Պաղեստինցի լրագրող [Շիրին Աբու Ակլեհի հուղարկավորությունը նրա մահից հետո]]
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն ստեղծել է մեխանիզմ՝ լրագրողների սպանությունների վերաբերյալ դատական հետաքննությունների կարգավիճակը վերահսկելու համար: Ամեն տարի կազմակերպության գլխավոր տնօրենը հարցում է ուղարկում անդամ պետություններին, որտեղ տեղի են ունեցել լրագրողների սպանություններ՝ խնդրելով նրանց տեղեկացնել իրեն յուրաքանչյուր դատապարտված սպանության վերաբերյալ ընթացիկ հետաքննությունների կարգավիճակի մասին: ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն գրանցում է այս հարցումներին տրված պատասխանները հանրային զեկույցում, որը գլխավոր տնօրենը գրանցում է երկու տարին մեկ՝ Հաղորդակցության զարգացման միջազգային ծրագրի (IPDC) խորհրդին ներկայացվող հրապարակային զեկույցում։ 2021 թվականին կազմակերպությունը նամակներ է ուղարկել 64 անդամ պետությունների՝ խնդրելով տեղեկատվություն տրամադրել 2006-2020 թվականներին տեղի ունեցած չլուծված դեպքերի վիճակի վերաբերյալ, և դրանցից 40-ից ստացել է որևէ ձևաչափով պատասխան։ 2020 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից լրագրողների սպանությունների և դրանց անպատժելիության համակարգված մոնիթորինգի մեկնարկից (2006 թվական) ի վեր զոհված լրագրողների ընդհանուր թիվը կազմել է 1,229։ Դրանցից 163 դեպք (13%) այժմ համարվում է ամբողջությամբ լուծված։ Մնացած դեպքերից 706-ը համարվում են ընթացիկ կամ չլուծված, իսկ 360 դեպքի վերաբերյալ համապատասխան պետությունները որևէ տեղեկատվություն չեն տրամադրել։

2013 թվականին իր 68-րդ նստաշրջանում Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Գլխավոր ասամբլեան ընդունել է A/RES/68/163 բանաձևը, որով նոյեմբերի 2-ը հռչակվել է որպես լրագրողների դեմ հանցագործությունների անպատժելիության վերացման միջազգային օր: Այս օրը նպաստում է անպատժելիությանը ուղեկցող ավելի լայն խնդիրների ըմբռնմանը և ամրապնդում լրագրողների համար անվտանգ և նպաստավոր միջավայր ապահովելու միջազգային հանձնառությունը։

ՄԱԿ-ի լրագրողների անվտանգության և անպատժելիության հարցի վերաբերյալ գործողությունների ծրագիրը աջակցում է անդամ պետություններին անպատժելիության տիրող մշակույթի դեմ պայքարին ուղղված նախաձեռնողական նախաձեռնությունների իրականացման գործում, ինչպիսիք են դատական կարողությունների զարգացումը և մոնիթորինգի ու քրեական հետապնդման մեխանիզմների ամրապնդումը։

2023 թվականին Լրագրողների պաշտպանության կոմիտեն հրապարակել է «Մահացու օրինաչափություն» զեկույցը, որը փաստագրում է իսրայելական ուժերի կողմից լրագրողների սպանությունների և պատասխանատվությունից խուսափելու քսաներկու տարվա ընթացքը, ներառյալ՝ անհիմն ապացույցներով պնդումներ, որ սպանվածները լրագրողներ չեն եղել։

2025 թվականի ապրիլի 16-ին Իսրայելը թիրախավորել է լրագրողներին, այդ թվում՝ ավիահարվածի տեսքով, որի հետևանքով զոհվեց Ֆաթիմա Հասունան, նախքան նրա ֆիլմի ցուցադրությունը Կաննի կինոփառատոնում։ Իսրայելի պաշտպանության բանակը հայտարարել է, որ նա զինյալ է։ Հարձակման ժամանակ զոհվել են նրա ընտանիքի տասը անդամներ, այդ թվում՝ նրա հղի քույրը

## Լրագրողների դեմ ոչ մահացու և ֆիզիկական բռնի հարձակումներ
### Լրագրության անվտանգ գործունեության դեմ ուղղված այլ հարձակումներ
Լրագրողների պաշտպանության կոմիտեի (ԼՊԿ) կազմված տվյալների համաձայն՝ լրագրողների բանտարկությունը պետականության դեմ ուղղված գործունեության, քրեական զրպարտության, հայհոյանքի, վրեժխնդրության կամ առանց որևէ մեղադրանքի մեղադրանքներով շարունակում է աճել: 2022 թվականին ԼԿՊ-ն հայտնել է, որ ամբողջ աշխարհում 363 լրագրող բանտարկվել է տարբեր մեղադրանքներով: Ոչ կառավարական կազմակերպության տվյալներով՝ այս թիվը ներկայացնում է նոր համաշխարհային ռեկորդ, «որը 20%-ով գերազանցում է անցյալ տարվա ռեկորդը և նշանավորում է ևս մեկ մռայլ նշաձող մեդիա միջավայրի վատթարացման մեջ»։

ԼԱՍ-ի գլխավոր քարտուղար Քրիստոֆ Դելուարը հայտարարել է, որ «հակամարտության որոշ գոտիներում զարգացել է պատանդ վերցնելու լայնածավալ արդյունաբերություն», որի արդյունքում ամբողջ աշխարհում լրատվամիջոցների պատանդների թիվը 2015 թվականին աճել է 35 տոկոսով՝ նախորդ տարվա համեմատ։

«Լրագրողներ առանց սահմանների» (ԼԱՍ) կազմակերպությունը, որը հետևում է քաղաքացիական լրագրողների, ինչպես նաև պրոֆեսիոնալ լրագրողների բանտարկություններին, հայտնել է, որ 2022 թվականին ձերբակալվել է 533 լրագրող, ինչը բանտարկության մակարդակի 13,4%-ով աճ է 2021 թվականի համեմատ: ԼԱՍ-ն երբեք բանտարկված լրագրողների այդքան մեծ թիվ չի գրանցել: Ըստ որոշ տեղեկությունների՝ 2022 թվականին բանտարկված կին լրագրողների համամասնությունը հասել է իր գագաթնակետին՝ 2021 թվականի համեմատ աճելով 27.9%-ով։ Այդ տարվա ընթացքում չորս երկրներում՝ Չինաստանում (19), Իրանում (18), Մյանմայում (10) և Բելառուսում (9), բանտարկված են եղել կին լրագրողների ավելի քան 70%-ը։

2024 թվականի մարտին Չինաստանը ներողություն է խնդրել, երբ պարզվել է, որ տեղի լրագրողները ենթարկվում են ոտնձգությունների և խոչընդոտվում են լուսաբանել գազի արտահոսքի հետ կապված միջադեպը։ 2023 թվականին Չինաստանում բանտարկվել է 44 լրագրող։

Հարավային Աֆրիկայի լրատվամիջոցների ինստիտուտը գրանցել է սպառնալիքների դեպքեր, ինչպիսիք են մեքենաների հրկիզումը, ֆիզիկական հարձակումները և մահվան սպառնալիքները։ Արաբական տարածաշրջանի որոշ մասերում լրագրողներն ու հայտնի գրողները, ըստ հաղորդումների, ենթարկվել են մահվան սպառնալիքների, դաժան ծեծի և նրանց վրա դրվել են ճանապարհորդության սահմանափակումներ։ Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանում Հարավարևելյան Ասիայի մամուլի դաշինքը նշել է, որ որոշ անապահով պայմաններում ֆիզիկական անապահովությունն այնքան աննշան է, որ որոշ լրագրողներ նախընտրում են զինվել։

Սպառնալիքները, բռնության և բանտարկության իրական դեպքերը, ինչպես նաև հետապնդումները, ամեն տարի մեծ թվով տեղացի լրագրողների աքսոր են դարձրել։ 2012 թվականի հունիսի 1-ից մինչև 2015 թվականի մայիսի 31-ը, ամբողջ աշխարհում առնվազն 272 լրագրող աքսորվել է աշխատանքային հետապնդումների պատճառով։

### Ինքնագրաքննություն
PEN America-ի 520-ից ավելի գրողների շրջանում անցկացված հարցումը ցույց է տվել, որ մեծամասնությունը մտահոգություններ է հայտնել կառավարության կողմից իրականացվող հսկողության վերաբերյալ, ինչը հանգեցրել է որոշակի թեմաների մասին գրելու, հետազոտելու կամ խոսելու դժկամության։ Եվրոպայի խորհրդի կողմից 47 անդամ պետություններում 940 լրագրողների շրջանում 2017 թվականին անցկացված հարցումը ցույց է տվել, որ ֆիզիկական բռնության կամ հարկադրանքի պայմաններում լրագրողների 15 տոկոսը հրաժարվում է զգայուն, քննադատական պատմություններ լուսաբանելուց, 31 տոկոսը մեղմացնում է իր լուսաբանումը, իսկ 23 տոկոսը նախընտրում է թաքցնել տեղեկատվությունը Եվրոպայում։

### Բողոքի ցույցերի ժամանակ ռիսկերի աճ
Լրագրողները հաճախ պատասխանատու են բողոքի ցույցերի լուսաբանման համար։ Որոշ բողոքի ցույցեր խաղաղ են, մինչդեռ մյուսները դառնում են բռնի, ինչը լրագրողների համար լուսաբանումը դարձնում է անվտանգ։ ԱՄՆ մամուլի ազատության հետևորդը փաստաթղթավորում է լրագրողների ձերբակալությունների, հարձակման կամ կանխարգելման 930 դեպք՝ 2020 թվականին Ջորջ Ֆլոյդի սպանությունից ի վեր։ Միայն «Սևամորթների կյանքը կարևոր է» շարժման բողոքի ցույցերի ժամանակ 400 լրագրող է ենթարկվել հարձակման, իսկ 129-ը՝ ձերբակալվել։ Որոշ հարձակումներ, կարծես, թիրախավորվել են ոչ թե ցուցարարների, այլ իրավապահ մարմինների կողմից։ 2020 թվականին իրավապահ մարմինները պատասխանատու էին լրագրողների վրա հարձակումների 80%-ի համար։ Որոշ դեպքերում լրագրողները վիրավորվել են արկերից և պղպեղի սփրեյից։

Վերջին տասնամյակում բողոքի ցույցերը լուսաբանող լրագրողների համար ռիսկը մեծացել է։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի՝ 2020-2021 թվականներին սպանված լրագրողների դիտարկման կենտրոնի տվյալներով՝ բողոքի ցույցերը լուսաբանելիս սպանվել է վեց լրագրող։ Որոշ դեպքերում լրագրողները թիրախավորվում են ժողովրդագրական ցուցանիշներով, ներառյալ, բայց չսահմանափակվելով դրանցով՝ նրանց ինքնությամբ, ռասայով, սեռով և սեռական կողմնորոշմամբ։

## Թվային անվտանգություն լրագրողների համար
մինի|Լրագրության թվային անվտանգությանը սպառնացող սպառնալիքների տեսակները
Հսկողությունը, տվյալների պահպանման հնարավորությունները և թվային հարձակման տեխնոլոգիաները դառնում են ավելի բարդ, ավելի էժան և ավելի տարածված, ինչը լրագրողներին ավելի ու ավելի խոցելի է դարձնում ինչպես պետական, այնպես էլ ոչ պետական գործիչների կողմից թվային հարձակումների նկատմամբ։

Հսկողության ծրագրային և սարքային միջոցների լայնորեն մատչելիության պայմաններում մի շարք նահանգներում և բազմաթիվ տարածաշրջաններում, լայնորեն սահմանված օրենսդրական ակտերը որոշների կողմից դիտվել են որպես թվային այլախոհությունը լռեցնելու, բացահայտողներին հետապնդելու և կամայական հսկողությունը բազմաթիվ թվային հարթակներում ընդլայնելու նպատակ ունեցող։

### Կիբեռ-ոտնձգություն
2016 թվականի վերջին Միջազգային մամուլի ինստիտուտը գործարկել է OnTheLine տվյալների բազան, որը մի նախագիծ է, որի նպատակն է համակարգված կերպով վերահսկել լրագրողների նկատմամբ առցանց ոտնձգությունները՝ ի պատասխան նրանց հաղորդագրությունների: 2017 թվականի հուլիսի դրությամբ նախագիծը հավաքել է առցանց ոտնձգությունների 1065 դեպք այն երկու երկրներում (Թուրքիա և Ավստրիա), որտեղ նախագիծը տվյալներ էր հավաքագրել: Պակիստանում Թվային իրավունքների հիմնադրամը գործարկել է լրագրողների համար նախատեսված երկրի առաջին կիբերոտնձգությունների օգնության գիծը, որի նպատակն է տրամադրել իրավաբանական խորհրդատվություն, թվային անվտանգության աջակցություն, հոգեբանական խորհրդատվություն և ուղղորդման համակարգ զոհերին։ 2017 թվականի մայիսի դրությամբ օգնության գիծը վեց ամիս առաջ գործարկվելուց ի վեր մշակել է ընդհանուր առմամբ 563 դեպք, որոնց 63 տոկոսը ստացվել է կանանցից և 37%-ը՝ տղամարդկանցից։

## Գենդերային հավասարություն և լրագրողների անվտանգություն
### Առցանց ոտնձգություն կին լրագրողների նկատմամբ
*Pew Research Center*-ի կողմից իրականացված հետազոտությունը ցույց է տվել, որ ԱՄՆ-ում համացանցի չափահաս օգտատերերի 73 տոկոսը տեսել է, որ ինչ-որ մեկին ինչ-որ կերպ ոտնձգության են ենթարկել առցանց, իսկ 40 տոկոսն անձամբ ենթարկվել է ոտնձգությունների, երիտասարդ կանայք հատկապես խոցելի են սեռական ոտնձգությունների և հետապնդումների նկատմամբ
մինի|Կին լրագրողների նկատմամբ առցանց ոտնձգություն, World Trends Report 2018
«Դեմոս» վերլուծական կենտրոնի կողմից իրականացված ավելի քան երկու միլիոն թվիթերի վերլուծությունը ցույց է տվել, որ կին լրագրողները մոտ երեք անգամ ավելի շատ վիրավորական մեկնաբանություններ են ունեցել, քան իրենց տղամարդ գործընկերները Twitter-ում։

The Guardian-ը ուսումնասիրել է 1999-2016 թվականներին իր կայքում գրանցված 70 միլիոն մեկնաբանությունները (որոնցից միայն 22,000-ն է գրանցվել մինչև 2006 թվականը)։ Այս մեկնաբանություններից մոտավորապես 1,4 միլիոնը (մոտ երկու տոկոս) արգելափակվել է վիրավորական վարքագծի պատճառով։ Աշխատակազմի 10 լրագրողներից, որոնք ենթարկվել են ամենաբարձր մակարդակի հետապնդումների, ութը կանայք էին։

*INSI*-ի և *IWMF*-ի հետազոտությունը ցույց է տվել, որ «բանավոր, գրավոր և/կամ ֆիզիկական ահաբեկման, ներառյալ ընտանիքի և ընկերների հասցեին սպառնալիքները» ավելի քան 25 տոկոսը տեղի է ունեցել առցանց։

Առցանց չարաշահումների դեմ պայքարը կարևոր մարտահրավեր է, և միջազգային կամ ազգային մակարդակում քիչ օրենսդրական և քաղաքական շրջանակներ կան՝ լրագրողներին թվային ոտնձգություններից պաշտպանելու համար։

Լրագրողների միջազգային ֆեդերացիան և Հարավային Ասիայի ԶԼՄ-ների համերաշխության ցանցը մեկնարկել են «*Byt Back*» արշավը՝ Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանում կին լրագրողների նկատմամբ իրազեկվածության բարձրացման և առցանց ոտնձգությունների դեմ պայքարելու նպատակով։

ԵԱՀԿ-ն կազմակերպել է «Խոսքի ազատության նոր մարտահրավերներ. հակազդել կին լրագրողների առցանց չարաշահմանը» խորագրով փորձագիտական ​​հանդիպում, որը պատրաստել է նույն վերնագրով հրապարակում, այն ներառում է լրագրողների և գիտնականների ձայները կին լրագրողների նկատմամբ առցանց բռնության և դրա դեմ պայքարի ուղիների մասին։

### Միջազգային կազմակերպություններ
մինի|Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Կայուն Զարգացման Նպատակները

#### Միջազգային փաստաթղթեր
Միջազգային իրավական փաստաթղթերը լրագրողների անվտանգության համար նպաստավոր միջավայրի ստեղծմանը նպաստող հիմնական գործիքներից են։ Դրանց թվում են Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը, Ժնևի կոնվենցիաները, Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը, ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաժողովի 2005/81 բանաձևը և ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 1738 (2006) բանաձևը:

#### Միավորված Ազգերի Կազմակերպություն
մինի|474x474փքս|ՄԱԿ-ի կողմից լրագրողների անվտանգության վերաբերյալ 2012 թվականից ի վեր ընդունված բանաձևերը, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի միտումների զեկույցը»
Լրագրողների անվտանգությունը և նրանց դերը ներառական և կայուն հասարակությունների խթանման գործում ճանաչվել է Միավորված Ազգերի Կազմակերպության կողմից «Կայուն զարգացման 2030 թվականի օրակարգում»: 16-րդ նպատակը ուրվագծում է խաղաղ և ներառական հասարակությունների խթանումը կայուն զարգացման համար, բոլորի համար արդարադատության հասանելիության ապահովումը և բոլոր մակարդակներում արդյունավետ և ներառական հաստատությունների կառուցումը։

2012 թվականից ի վեր ՄԱԿ-ի մի շարք մարմիններ ընդհանուր առմամբ ընդունել են լրագրողների անվտանգության վերաբերյալ ՄԱԿ-ի 12 բանաձև։

2015 թվականի դեկտեմբերին Գլխավոր ասամբլեայի A/70/125 բանաձևը ճանաչել է խոսքի ազատությանը սպառնացող լուրջ սպառնալիքները՝ 2005 թվականի Տեղեկատվական հասարակության համաշխարհային գագաթնաժողովից (WSIS) ի վեր արձանագրված առաջընթացի վերանայման համատեքստում: Բանաձևը կոչ  է արել պաշտպանել լրագրողներին և լրատվամիջոցների աշխատողներին։

Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Գլխավոր քարտուղարը նաև զեկույցներ է կազմում լրագրողների անվտանգության և անպատժելիության հարցի վերաբերյալ (համապատասխանաբար՝ 2014 A/69/268․ 2015 A/HRC/30/68, 2017 A/72/290)։

Կայուն զարգացման նպատակ 16.10.1-ը վերաբերում է լրագրողների, լրատվամիջոցների հետ կապված աշխատակիցների, արհմիությունների անդամների և մարդու իրավունքների պաշտպանների սպանությունների, առևանգումների, հարկադիր անհետացման, կամայական կալանքի և խոշտանգումների ստուգված դեպքերի թվին: Ցուցանիշը որոշվել է Միավորված Ազգերի Վիճակագրական հանձնաժողովի կողմից՝ 10-րդ նպատակին հասնելու առաջընթացը հետևելու համար:

#### ՄԱԿ-ի լրագրողների անվտանգության գործողությունների ծրագիր
ՄԱԿ-ի (ՄԱԿ) գործողությունների ծրագիրը, որը համակարգվում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից, մշակվել է՝ լրագրողների անվտանգության և անպատժելիության խնդրի նկատմամբ ՄԱԿ-ի համապարփակ, հետևողական և գործողություններին ուղղված մոտեցում ապահովելու համար: Իր գործարկումից ի վեր այն դարձել է այս ոլորտում գործունեության ուղեցույց շրջանակ: ՄԱԿ-ի համակարգի գլխավոր գործադիր տնօրենների խորհրդի կողմից 2012 թվականին հաստատվելուց հետո, ՄԱԿ-ի գործողությունների ծրագիրը ողջունվել է ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի և Մարդու իրավունքների խորհրդի կողմից: ՄԱԿ-ից դուրս այն անդրադարձել են տարբեր տարածաշրջանային մարմիններ, և այն խթանել է ՄԱԿ-ի և բազմաթիվ երկրների տարբեր շահագրգիռ կողմերի միջև համագործակցության ոգին և խթանել այն:

#### ՅՈՒՆԵՍԿՕ
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն ամեն տարի մայիսի 3-ին նշում է Մամուլի ազատության համաշխարհային օրը, որի ընթացքում շնորհվում է Գիլյերմո Կանոյի մրցանակը խոսքի ազատությունը պաշտպանող կամ խթանող անհատի կամ կազմակերպության աշխատանքը գնահատելու համար։

##### ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հիմնական գործունեությունը լրագրողների անվտանգության ոլորտում
* ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի գրասենյակի խնդրանքով ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն համակարգել է աշխատանքները ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի (OHCHR) գրասենյակի հետ՝ Միավորված ազգերի կազմակերպության համապատասխան կառույցներում լրագրողների անվտանգության համար կենտրոնական կետերի համակարգ ստեղծելու համար։
* ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի աշխատանքը լրագրողների անվտանգության վերաբերյալ կենտրոնանում է վեց ոլորտների վրա՝ հանրային իրազեկում, չափորոշիչների ստեղծում և քաղաքականության մշակում, մոնիթորինգ և հաշվետվություն, կարողությունների զարգացում, ակադեմիական հետազոտություններ և կոալիցիաների ամրապնդում։
* Կազմակերպությունը ակտիվացնում է իր ջանքերը՝ անդամ պետությունների կարողությունները հզորացնելու համար՝ կամավոր հիմունքներով լրագրողների դեմ հարձակումները կանխելու, լրագրողներին պաշտպանելու և այդ հարձակումների մեղավորներին հետապնդելու մեխանիզմներ ներդնելու համար։
* ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն նաև կենտրոնանում է դատական համակարգի, իրավապահ մարմինների և խորհրդարանների ներկայացուցիչներին մամուլի ազատության և լրագրողների անվտանգության կարևորության վերաբերյալ իրազեկվածությունը բարձրացնելու և վերապատրաստելու միջոցառումների վրա։
* ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն նաև ավելի մեծ շեշտադրում է կատարում կին լրագրողների առջև ծառացած կոնկրետ սպառնալիքների դեմ պայքարի վրա՝ թե՛ առցանց, թե՛ արտացանց։

##### ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի լրագրողների անվտանգության ցուցանիշներ
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Հաղորդակցության զարգացման միջազգային ծրագիրը մշակել է Լրագրողների անվտանգության ցուցանիշները (ԼԱՑ)՝ «լրագրողների անվտանգության և անպատժելիության խնդրի վրա ազդող կամ դրա վրա ազդող կարևորագույն հարցերը բացահայտելու համար»։ Այս ցուցանիշները քարտեզագրում են այն հիմնական առանձնահատկությունները, որոնք կարող են օգնել գնահատել լրագրողների անվտանգությունը և որոշել, թե արդյոք նրանց դեմ կատարված հանցագործություններին համարժեք հետևողականություն է ցուցաբերվում։ Լրագրողների անվտանգության ցուցանիշների վրա հիմնված վերլուծություններ են անցկացվել Գվատեմալայում (2013), Քենիայում (2016), Նեպալում (2016), Պակիստանում (2013–2014)։

#### Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպություն
ԵԱՀԿ մամուլի ազատության հարցերով ներկայացուցիչը կատարում է վաղ նախազգուշացման գործառույթ և արագ արձագանքում է ազատ մամուլի և խոսքի ազատության վերաբերյալ լուրջ խախտումներին: Ներկայացուցիչը անմիջական կապ է պահպանում իշխանությունների, լրատվամիջոցների և քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների, ինչպես նաև այլ կողմերի հետ և տարին երկու անգամ իր դիտարկումներն ու առաջարկությունները կիսում է ԵԱՀԿ մասնակից պետությունների հետ։

### Տարածաշրջանային կազմակերպություններ
#### Եվրոպայի խորհուրդ
2014 թվականի մայիսին Եվրոպական Միության Խորհուրդն ընդունել է Եվրոպական Միության մարդու իրավունքների ուղեցույցները՝ խոսքի ազատության վերաբերյալ առցանց և արտացանց ռեժիմում, որտեղ նշվում է, որ Եվրոպական Միությունը «կձեռնարկի բոլոր անհրաժեշտ քայլերը՝ լրագրողների պաշտպանությունն ապահովելու համար՝ ինչպես կանխարգելիչ միջոցառումների, այնպես էլ խախտումների դեպքում արդյունավետ հետաքննությունների անցկացման կոչ անելու միջոցով»։ 2014 թվականի ապրիլին Եվրոպայի Խորհրդի Նախարարների կոմիտեն ընդունել է լրագրության պաշտպանության և լրագրողների ու այլ լրատվամիջոցների գործիչների անվտանգության վերաբերյալ բանաձև, որը կոչ է անում միջազգային ջանքերի համակարգման և հանգեցրեց խոսքի ազատության խախտումների մոնիթորինգի առցանց հարթակի ստեղծմանը:

#### Ամերիկյան պետությունների կազմակերպություն
Ամերիկյան պետությունների կազմակերպությունը (ԱՊԿ) նախաձեռնողական դեր է խաղացել լրագրողների անվտանգության խթանման գործում: 2017 թվականի հունիսին ԱՊԿ Գլխավոր ասամբլեան ընդունել է R86/17 բանաձևը, որը կոչ է անում պետություններին «իրականացնել համապարփակ միջոցառումներ պատասխանատու անձանց կանխարգելման, պաշտպանության, հետաքննության և պատժի համար, ինչպես նաև գործի դնել ռազմավարություններ՝ լրագրողների դեմ հանցագործությունների անպատժելիությանը վերջ դնելու և լավագույն փորձը կիսելու համար»։

#### Ազգերի համագործակցություն
Ազգերի համագործակցության գլխավոր քարտուղարը խոստացել է աջակցել Միավորված Ազգերի Գործողությունների ծրագրին, որը աշխատում է խթանել լրագրողների անվտանգությունը և ինստիտուցիոնալ մեխանիզմները, որոնք խթանում են խոսքի ազատությունը անդամ պետություններում՝ տարբեր տարածաշրջաններում։

### Ակադեմիական աշխարհ, քաղաքացիական հասարակություն և լրատվամիջոցներ
Շեֆիլդի համալսարանի լրատվամիջոցների ազատության կենտրոնը գործարկել է Լրագրողների անվտանգության հետազոտական ցանցը (JSRN): JSRN-ը նպաստում է լրագրողների անվտանգության վերաբերյալ ակադեմիական համագործակցության զարգացմանը՝ ակադեմիական համայնքի շրջանակներում հետազոտական կարողությունների, համագործակցության և գիտելիքների փոխանակման ավելացման միջոցով։

2014 թվականին ԱՄՆ-ի Կոլումբիայի համալսարանը հիմնադրել է «Կոլումբիա գլոբալ արտահայտման ազատություն» կազմակերպությունը, որը միավորում է միջազգային փորձագետների և ակտիվիստների համալսարանի դասախոսների և ուսանողների հետ՝ «ազատ խոսքի հետազոտման, փաստաթղթավորման և ամրապնդման» նպատակով։

2015 թվականին Միջազգային մամուլի ինստիտուտը, «Ալ Ջազիրա» մեդիա ցանցը, «Ժնևի գլոբալ մեդիան» և «Ժնևի մամուլի ակումբը» ներկայացրել են լրագրողների անվտանգության խթանման վերաբերյալ միջազգային հռչակագիրը և լավագույն փորձը։ Հռչակագրի նպատակն է ամրապնդել և խթանել լրագրողների անվտանգության հետ կապված գործող միջազգային պարտավորություններն ու մեխանիզմները և նպաստել նրանց իրավունքների պաշտպանությանը։

Նույն թվականին լրատվական կազմակերպությունները միացել են մամուլի ազատության ոչ կառավարական կազմակերպություններին և լրագրողներին՝ ստեղծելու համար «Անվտանգության մշակույթի» (ACOS) դաշինքը։ ACOS դաշինքի «Ազատ լրատվամիջոցների լրագրողների անվտանգության սկզբունքները», որոնք ներկայացնում են ռեժիմներ և պրակտիկա վտանգավոր առաջադրանքների ժամանակ աշխատող լրագրողների և լրատվական խմբագրությունների համար, աջակցություն են ստացել աշխարհի 90 կազմակերպություններից։ Բացի այդ, լրատվական ընկերությունների անվտանգության պատասխանատուների ցանցը ընդլայնվել է այն հանդիպումից հետո, որը կայացել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ում 2016 թվականի փետրվարին՝ «Լրագրողների անվտանգության ապահովման համար լրատվական կազմակերպությունների դերն» թեմայով։

«Լրագրողներ առանց սահմանների» (RSF) միջազգային ոչ կառավարական կազմակերպություն է, որը Ֆրանսիայում ճանաչված է որպես հանրային օգտակարության կազմակերպություն։ Այն նպատակ ունի պաշտպանել մամուլի ազատությունը և լրագրողական աղբյուրների պաշտպանությունը։ Այն հիմնականում հայտնի է աշխարհում մամուլի ազատության վիճակի վերաբերյալ իր ամենամյա վարկանիշով և լրագրողների դեմ կատարված հանցագործությունների մոնիթորինգով։

Լրագրողների պաշտպանության կոմիտեն (CPJ) ոչ կառավարական կազմակերպություն է, որի նպատակն է «պաշտպանել լրագրողների՝ առանց հաշվեհարդարից վախենալու լուրերը հաղորդելու իրավունքը» և խթանել խոսքի ազատությունը։ ՀԿ-ն հետևում է լրագրողների բանտարկությանը, անհետացմանը և սպանություններին ամբողջ աշխարհում: Կազմակերպությունը տեղեկացնում է մամուլի ազատության և լրագրողների անվտանգության վիճակի մասին հակամարտության երկրներում և այլուր, ինչպես նաև օգնում է լրագրողներին այնպիսի ծառայությունների միջոցով, ինչպիսիք են արտակարգ իրավիճակներին արձագանքման խմբերը, անվտանգության վերաբերյալ խորհրդատվությունները և անվտանգության ուղեցույցը։ CPJ-ի ամենամյա միջազգային մամուլի ազատության մրցանակաբաշխությունը գնահատում է աշխարհի տարբեր երկրների լրագրողների քաջությունը։

## Տես նաև
* Քաղաքական բռնություն
* Քաղաքական բռնաճնշում
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անվտանգություն
Կատեգորիա:Բռնություն
Կատեգորիա:Գրաքննություն
Կատեգորիա:Լրագրողներ
Կատեգորիա:Լրագրություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ խնդրի