Թուրքիայի տնտեսության պատմություն

**Թուրքիայի Հանրապետության տնտեսության պատմություն,** տնտեսական  ժամանակաշրջան, որը ընդգրկում է Թուրքիայի Հանրապետության ստեղծումից՝ 1923 թվականից մինչև մեր օրեր ընկած ժամանակահատվածը։ Տնտեսական պատմությունն ունի չորս շրջան։    

# Առաջին շրջանի զարգացման քաղաքականությունը սահմանվել է գյուղատնտեսական կայսերական օսմանյան տնտեսությունից դեպի դիվերսիֆիկացված, ավելի արդյունաբերական տնտեսության անցմամբ։ Այն շեշտը դրել է 1923-1929 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում մասնավոր կուտակման վրա։ 
# Երկրորդ շրջանի ուշադրության կենտրոնում էր պետական կուտակումը 1929-1945 թվականների միջև ընկած համաշխարհային ճգնաժամերի շրջանում։ 
# Երրորդ շրջանը կենտրոնացած էր պետության կողմից ուղղորդվող արդյունաբերացման վրա՝ հիմնված ներմուծումը փոխարինող պրոտեկցիոնիզմի վրա 1950-1980 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում։ 
# Չորրորդ շրջանը՝ 1981 թվականից ի վեր, տնտեսության բացումն էր ապրանքների, ծառայությունների և ֆինանսական շուկայական գործարքների համար։

2018 թվականից ի վեր թուրքական տնտեսությունը գտնվում է ճգնաժամի մեջ։ Մերձավոր Արևելքի ինստիտուտը բարձրացրել է այն հնարավորությունը, որ Թուրքիան այժմ գտնվում է նախագահ Էրդողանի օրոք նոր տնտեսական դարաշրջանում, որը բնութագրվում է ինստիտուցիոնալ ֆինանսական անկախության նվազմամբ, բացասական արտարժույթի դեֆիցիտով և քաղաքական միջամտությամբ։

## Օսմանյան կայսրությունից հետո վերակառուցման և ազատականության հիմնավորումը (1923-1929)

1923-1985 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածի առանձնահատկությունն այն է, որ մեծ մասամբ կառավարության քաղաքականության արդյունքում Թուրքիայի տնտեսությունը զարգացել է որպես բարդ տնտեսական համակարգ՝ արտադրելով գյուղատնտեսական, արդյունաբերական և ծառայությունների լայն տեսականի՝ ինչպես ներքին, այնպես էլ արտահանման շուկաների համար: Տնտեսությունը աճել է տարեկան միջինը 6 % տեմպերով։

1820 թվականից ի վեր Թուրքիան տնտեսական աճ և մարդկային զարգացում է գրանցել միջին մակարդակներում (համեմատած աշխարհի մնացած մասի հետ), բայց ավելի բարձր տեմպերով, քան մյուս զարգացող երկրները։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Օսմանյան կայսրության փլուզման և դրան հաջորդած Հանրապետության ստեղծման ժամանակ թուրքական տնտեսությունը թերզարգացած էր. գյուղատնտեսությունը կախված էր հնացած տեխնիկայից և անորակ անասուններից, իսկ Թուրքիայի արդյունաբերական բազան թույլ էր. շաքարավազի և ալյուրի նման հիմնական ապրանքներ արտադրող մի քանի գործարաններ գտնվում էին արտաքին վերահսկողության տակ՝ կապիտուլյացիաների հետևանքով։

Հանրապետության հիմնադրումից հետո նոր կառավարությունը հանձնառու է եղել համեմատաբար չափավոր տնտեսական քաղաքականությանը։ Թուրքիայի տնտեսական զարգացման հիմնական ուղղությունը նախապես որոշված էր, այն է՝ ժամանակակից ազգային արդյունաբերության զարգացում, մաքսային տուրքերի պաշտպանություն, մասնավոր ներդրումների խրախուսում և արտասահմանյան ներդրումների ներգրավում։ Միևնույն ժամանակ, էկոնոմիկայի նախարար Մահմութ Էսաթ Բոզքուրթը, որպես «Նոր թուրքական տնտեսագիտության» ներկայացուցիչ, ներկայացրել է 1920-ական թվականներին թուրքական կառավարության հիմնական տնտեսական քաղաքականությունը՝ ազգայնականության և լիբերալիզմի սկզբունքը, երկակի տնտեսության, պետական և ոչ պետական տնտեսությունների համակեցությունը, ազգային կապիտալի և արտասահմանյան կապիտալի խառը կառուցվածքը, մաքսատուրքերի բարձրացումը և ներմուծման սահմանափակումը, ազգային արդյունաբերության պաշտպանությունը՝ շեշտը դնելով արդյունաբերության ոլորտում վարկային և գերիշխող դիրք ունեցող երկրների վրա։

Հանրապետության առաջին նախագահ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը հայտարարել է, որ արտասահմանյան ընկերություններին և արտասահմանյան գործարարներին թույլատրվելու է ներդրումներ կատարել Թուրքիայում՝ 1921 թվականի օրենքի շրջանակներում: Թուրքիայի Հանրապետության սկզբում արտասահմանյան կապիտալը կարևոր դեր էր խաղում Թուրքիայի տնտեսական կյանքում, ֆինանսները, երկաթուղիները և հանքարդյունաբերությունը գտնվում էին արտասահմանյան կապիտալի վերահսկողության տակ:

1923-1926 թվականներին գյուղատնտեսական արտադրանքը աճել է 87 %-ով, քանի որ գյուղատնտեսական արտադրությունը վերադարձել է նախապատերազմյան մակարդակին։ Արդյունաբերությունն ու ծառայությունները 1923-1929 թվականներին աճել են տարեկան ավելի քան 9 %-ով, սակայն տասնամյակի վերջում նրանց բաժինը տնտեսությունում մնացել է բավականին ցածր։

1927 թվականին անգլո-ֆրանսիական վերահսկողության տակ գտնվող օսմանյան բանկերը ապահովել են Թուրքիայի արտադրական վարկի մոտ կեսը և նույնիսկ թղթադրամներ թողարկելու իրավունքը։

## Ստատիզմը դեպրեսիայի և Համաշխարհային պատերազմի ստվերում (1929-1945 թվականներ)
1930 թվականին Թուրքիայի կառավարությունը ստեղծել է Թուրքիայի Հանրապետության կենտրոնական բանկը, որը պատասխանատու էր դրամավարկային քաղաքականության մշակման և դրամական զանգվածի կարգավորման համար։ Միաժամանակ այն վերականգնել է թղթադրամներ թողարկելու իրավունքը և գնել օտարերկրյա ձեռնարկություններ, երկաթուղիներ և նավահանգիստներ, որոնք շահագործվում էին օտարերկրյա կապիտալի կողմից։ Ազգային տնտեսության ազգայնացման աստիճանը զգալիորեն բարելավվել է։

1930-ական թվականներին Թուրքիայի կառավարությունը հրաժարվել է համեմատաբար չափավոր լիբերալ տնտեսական քաղաքականությունից և խթանել է արմատական ազգայնական տնտեսական քաղաքականությունը, եռանդուն զարգացրել պետական տնտեսությունը, շեշտը դրել արդյունաբերական զարգացմանը առաջնահերթություն տալու սկզբունքի վրա և ընդլայնլ  կառավարության միջամտությունն ու ներդրումները արդյունաբերական արտադրության մեջ՝ նպատակ ունենալով արագացնել արդյունաբերականացման գործընթացը։ 1929-1933 թվականների արևմտյան տնտեսական ճգնաժամի բացասական ազդեցության հաղթահարումը Թուրքիայի տնտեսության վրա Թուրքիայում ազգայնական քաղաքականության իրականացման անմիջական պատճառն էր։ 1930-ականների սկզբին կառավարությունը միջամտել է տնտեսական վերականգնումը խթանելու գործին՝ հետևելով ստատիզմի դոկտրինային։

Մեծ ճգնաժամի ժամանակ Թուրքիայի տնտեսությունը զգալի տատանումներ է ապրել։ Սակայն, 1935-1939 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում երկիրը գրանցել է մոտավորապես 6 % միջին տարեկան աճի տեմպ, որը պայմանավորված էր պետականորեն ղեկավարվող արդյունաբերականացման քաղաքականությամբ՝ ստատիզմի դոկտրինի ներքո: Այս ժամանակահատվածում իրականացվել է Առաջին հնգամյա արդյունաբերական պլանը (1934-1938), որի նպատակն էր նվազեցնել արտաքին կախվածությունը և խթանել ներքին արտադրությունը:

1940-ական թվականներին, չնայած Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ զինված չեզոքություն պահպանելուն, Թուրքիայի տնտեսությունը լճացում է ապրել: Պատերազմը հանգեցրել է ռազմական ծախսերի աճի և արտաքին առևտրի զգալի կրճատման: Արտաքին առևտրի բաժինը ՀՆԱ-ում 1939 թվականի 11.5 %-ից նվազել է մինչև մոտ 6.9 %՝ 1940-1945 թվականների ընթացքում: Բացի այդ, պաշտպանական նպատակներով աշխատուժի մոբիլիզացումը և պետական և մասնավոր հատվածի ներդրումների դադարեցումը նպաստել են գյուղատնտեսության և արդյունաբերության արտադրության նվազմանը, ինչը հանգեցրել է տնտեսական լճացման:

## Պլանավորված աճից մինչև քաղաքական խռովություն (1950-1980 թվականներ)
1950-ական թվականներին Թուրքիայի կառավարությունը շեշտը դրել է լիբերալ տնտեսական քաղաքականության վրա, խրախուսել մասնավոր և օտարերկրյա կապիտալին ներդրումներ կատարել արդյունաբերական ոլորտում և ստեղծել Թուրքիայի արդյունաբերական զարգացման բանկը, որը վարկեր է տրամադրել արդյունաբերության մեջ ներդրումներ կատարող մասնավոր ձեռնարկատերերին:

1954 թվականին Թուրքիայի կառավարությունը հրապարակել է «Օտարերկրյա ներդրումների մասին» օրենքը (օրենք թիվ 6224), որը բազմաթիվ արտոնյալ պայմաններ էր առաջարկում օտարերկրյա ներդրողներին, բացում էր ներքին շուկան և գրավում օտարերկրյա ներդրողներին: ԱՄՆ-ից, Արևմտյան Գերմանիայից, Ֆրանսիայից և Իտալիայից ներդրողներին հետևելով՝ ժամանակակից արդյունաբերական ոլորտը նախընտրելի ներդրում էր օտարերկրյա ներդրողների համար:

1950 թվականից հետո երկիրը տնտեսական խափանումների է ենթարկվել գրեթե ամեն տասնամյակը մեկ. ամենալուրջ ճգնաժամը տեղի է ունեցել 1970-ականների վերջին: Յուրաքանչյուր դեպքում արդյունաբերության շնորհիվ արագ աճի շրջանը, որը բնութագրվում էր ներմուծման կտրուկ աճով, հանգեցրել է վճարային հաշվեկշռի ճգնաժամի: Թուրքական լիրայի արժեզրկումը և օտարերկրյա ապրանքների ներքին պահանջարկը զսպելու համար նախատեսված խնայողության ծրագրերը իրականացվել են Արժույթի միջազգային հիմնադրամի ուղեցույցներին համապատասխան: Այս միջոցառումները սովորաբար հանգեցնում էին երկրի արտաքին հաշիվների բավարար բարելավման, որպեսզի հնարավոր լիներ վերականգնել Թուրքիային օտարերկրյա վարկատուների կողմից վարկերի տրամադրումը։ Չնայած 1960 և 1971 թվականների ռազմական միջամտությունները մասամբ պայմանավորված էին տնտեսական դժվարություններով, յուրաքանչյուր միջամտությունից հետո թուրք քաղաքական գործիչները մեծացնում էին պետական ծախսերը, ինչը հանգեցնում էր տնտեսության գերտաքացմանը։ Լուրջ կառուցվածքային բարեփոխումների բացակայության դեպքում Թուրքիան ուներ քրոնիկ ընթացիկ հաշվի դեֆիցիտ, որը սովորաբար ֆինանսավորվում էր արտաքին փոխառություններով, ինչը հանգեցրել է երկրի արտաքին պարտքի աճի տասնամյակից տասնամյակ՝ 1980 թվականին հասնելով մոտ 16.2 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի կամ տարեկան ՀՆԱ-ի մեկ քառորդից ավելիի։ Այդ տարում պարտքի սպասարկման ծախսերը կազմում էին ապրանքների և ծառայությունների արտահանման 33 %-ը։

Այս ժամանակահատվածում մասնավոր ձեռնարկությունների քանակը և չափը ցույց էին տվել զգալի աճի միտում։ Վիճակագրության համաձայն՝ 1951 թվականին եղել է 660 մասնավոր ձեռնարկություն՝ ավելի քան 10 աշխատակիցներով, 1953 թվականին՝ 1160, իսկ 1960 թվականին՝ 5300: Միևնույն ժամանակ, մասնավոր հատվածում զբաղված աշխատողների միջին թիվը 25-ից աճել էր մինչև 33:

1960-ական թվականներից ի վեր Թուրքիայի կառավարությունը մի շարք դրական միջոցառումներ է ձեռնարկել, այդ թվում՝ զարգացող արդյունաբերության մասնավոր ձեռնարկատերերի համար հարկային զեղչեր, ներդրումներ և ներմուծվող սարքավորումների արտոնյալ սակագներ, ներմուծվող արդյունաբերական սակագներ և մասնավոր ընկերություններին ցածր տոկոսադրույքով վարկեր տրամադրելը՝ մասնավոր ձեռնարկությունների զարգացումը խրախուսելու համար, մասնավոր ձեռնարկություններին զարգացման տեմպերը արագացնելու, մասնավոր ձեռնարկությունների արտադրությունը կտրուկ աճելու համար, համապատասխանաբար փոխվել է նաև մասնավոր ձեռնարկությունների արդյունաբերական կառուցվածքը: 1961 թվականին ընդունված սահմանադրությունը շեշտում էր մասնավոր տնտեսության և պետական տնտեսության ընդհանուր զարգացումը, շուկայական տնտեսության և պլանային տնտեսության օրգանական համադրությունը և պետության առաջատար դիրքը ֆինանսական ոլորտում: Պետական տնտեսությունում ներդրումները հիմնականում կենտրոնացած էին խոշոր, կապիտալ և տեխնոլոգիապես ինտենսիվ ձեռնարկություններում, ինչպիսիք են ենթակառուցվածքների շինարարությունը, մետաղագործությունը և քիմիական արդյունաբերությունը: Տնտեսության մասնավոր հատվածը հիմնականում փոքր և միջին ձեռնարկություններ են, որոնք արտադրում էին ամենօրյա սպառողական ապրանքներ, ինչպիսիք են սննդի վերամշակումը և տեքստիլը:

Այս ժամանակահատվածում պետական կազմակերպությունների և մասնավոր բիզնեսի խառը տնտեսական կառուցվածքը երկար ժամանակ համակեցության մեջ էր, և պետական ընկերություններն ու մասնավոր ձեռնարկությունները հավասարապես բաժանված էին: Պետական կազմակերպությունները քիչ էին թվով, բայց մեծ մասշտաբով. մասնավոր բիզնեսներին պատկանող ընկերությունների թիվը հսկայական էր, բայց մասշտաբները փոքր էին: Պետական սեփականության տակ գտնվող ձեռնարկություններն առավելություններ ունեին կապիտալի, տեխնոլոգիայի և արտադրության մասշտաբի առումով. մասնավոր ձեռնարկություններն ունեին ավելի բարձր արտադրական արդյունավետություն և շուկայական մրցունակություն, քան պետական ձեռնարկությունները: Ազգային ձեռնարկությունների մուտք-ելք հարաբերակցությունը ցածր էր, քան մասնավոր հատվածինը։ Պետական սեփականության տակ գտնվող կազմակերպությունների չափը և արդյունաբերական արտադրանքի ընդհանուր արժեքում դրանց մասնաբաժինը ցույց էին տալիս աստիճանական նվազման միտում, մինչդեռ մասնավոր ձեռնարկությունների չափը և արդյունաբերական արտադրանքի ընդհանուր արժեքում դրանց մասնաբաժինը ցույց էին տալիս աճի միտում: Այնուամենայնիվ, պետական հատվածը երկար ժամանակ գերիշխում էր Թուրքիայի արդյունաբերական արտադրության մեջ:

1970-ականների վերջին Թուրքիայի տնտեսությունը, թերևս, հասել էր Օսմանյան կայսրության անկումից ի վեր իր ամենածանր ճգնաժամին: Թուրքական իշխանությունները չեն կարողացել բավարար միջոցներ ձեռնարկել 1973-1974 թվականներին համաշխարհային նավթի գների կտրուկ աճի հետևանքներին հարմարվելու համար և ֆինանսավորել էին արդյունքում առաջացած դեֆիցիտը օտարերկրյա վարկատուներից կարճաժամկետ վարկերով: 1979 թվականին գնաճը հասել էր եռանիշ մակարդակի, գործազրկությունը հասել էր մոտ 15 %-ի, արդյունաբերությունն օգտագործում էր իր հզորությունների միայն կեսը, իսկ կառավարությունը ի վիճակի չէր վճարել նույնիսկ արտասահմանյան վարկերի տոկոսները։ Շատ դիտորդներ կասկածում էին թուրք քաղաքական գործիչների՝ անհրաժեշտ բարեփոխումներն իրականացնելու կարողությանը։

## Չորրորդ շրջան. Նեոլիբերալ վերափոխում (1980-այժմ)
### Թուրգութ Օզալի տարիներ
1980-ականներին Թուրքիայի կառավարությունը հրաժարվել է ներմուծման համար կարևոր արդյունաբերական զարգացման մոդելից, մշակել է տնտեսական զարգացման նոր ռազմավարություններ, խրախուսել մասնավոր ներդրումները, ընդլայնել շուկայական տնտեսությունը, ստեղծել ազատ առևտրի գոտի և ընդգծել միջազգային շուկայի մրցունակությունը գլոբալիզացիայի համատեքստում։ Արտահանման վրա հիմնված տնտեսական մոդելը աստիճանաբար հասունացել է։ 1980 թվականի հունվարին Դեմիրելի կառավարությունը հայտարարել է տնտեսական բարեփոխումների նոր ծրագրի մասին՝ հրաժարվելով ներմուծման ներքին փոխարինման արդյունաբերականացման ռազմավարությունից, նվազեցնելով կառավարության ուղղակի միջամտությունը, իջեցնելով ներմուծման սակագները, իրականացնելով ազատականացված տնտեսական քաղաքականություն և մշակելով արտահանման վրա հիմնված և շուկային հարմարեցված տնտեսական ռազմավարություն։ Սա շրջադարձային պահ էր Թուրքիայի տնտեսական զարգացման մոդելի պատմության մեջ։ Ավելին, Թուրգութ Օզալը նշանակվել է փոխվարչապետ՝ տնտեսական հարցերը վերահսկելու համար։ Ռազմական հեղաշրջումից հետո մեկ տարի անց Օզալի տնտեսական վերականգնման ծրագիրը սկզբնապես իրականացվել է, և գնաճի մակարդակը 140 %-ից նվազել է մինչև 35 %։ Կառավարության բյուջետային եկամուտներն ու ծախսերը աստիճանաբար հավասարակշռվել են։

1983 թվականին վարչապետ ընտրվելուց հետո Օզալը ակտիվացրել է նոր տնտեսական քաղաքականության իրականացումը, արժեզրկել արժույթները, բարձրացրել տոկոսադրույքները, սառեցրել աշխատավարձերը, խրախուսել մասնավոր ներդրումները, ներգրավել օտարերկրյա ներդրումներ, խրախուսել արտահանումը, մեղմացրել ներմուծման և արտահանման առևտրի և արժութային սահմանափակումները և բարձրացրել է արտահանման մրցունակությունը։ Միևնույն ժամանակ, կառավարությունը պարտավորվել է վերափոխել պետական ձեռնարկությունները և խթանել պետական ձեռնարկությունների մասնավորեցումը: 1984 թվականից ի վեր կառավարությունը վերացրել է պետական ձեռնարկությունների կողմից օգտվող արտոնյալ և սուբսիդիաների քաղաքականությունը, ներդրել է արդար մրցակցություն պետական ձեռնարկությունների և մասնավոր ձեռնարկությունների միջև, վաճառել է մասնավոր ձեռնարկությունների արժեթղթերն ու բաժնետոմսերը մասնավորներին, չեղարկել է մասնավոր ներդրումների սահմանափակումները և ընդլայնել մասնավոր ներդրումները:

Օզալի ռազմավարությունը նախատեսում էր ներմուծման փոխարինման քաղաքականությունը փոխարինել արտահանումը խրախուսող քաղաքականությամբ, որը կարող էր ֆինանսավորել ներմուծումը, ինչը Թուրքիային հնարավորություն է տվել դուրս գալ պատերազմից հետո արագ աճի և դեֆլյացիայի հերթագայող ժամանակաշրջաններից: Այս ռազմավարությամբ պլանավորողները հույս ունեին, որ Թուրքիան երկարաժամկետ հեռանկարում կունենա արտահանման վրա հիմնված աճ: Կառավարությունը հետապնդում էր այս նպատակները համապարփակ փաթեթի միջոցով՝ թուրքական լիրայի արժեզրկում և ճկուն փոխարժեքների ներդրում, դրական իրական տոկոսադրույքների պահպանում և դրամական զանգվածի ու վարկի խիստ վերահսկողություն, սուբսիդիաների մեծ մասի վերացում և պետական ձեռնարկությունների կողմից գանձվող գների ազատում, հարկային համակարգի բարեփոխում և օտարերկրյա ներդրումների խրախուսում: 1982 թվականի հուլիսին, երբ Օզալը հեռացպաշել է տոնից, նրա բարեփոխումների մեծ մասը դադարեցվել են: Սակայն 1983 թվականի նոյեմբերին նա կրկին դարձել է վարչապետ և կարողացել է երկարաձգել ազատականացման ծրագիրը:

Ազատականացման ծրագիրը հաղթահարել է վճարային հաշվեկշռի ճգնաժամը, վերականգնել Թուրքիայի կարողությունը փոխառություններ վերցնելու միջազգային կապիտալի շուկաներում և հանգեցրել տնտեսական աճի վերականգնման: Ապրանքների արտահանումը 1979 թվականի 2.3 միլիարդ ԱՄՆ դոլարից աճել է մինչև 8.3 միլիարդ ԱՄՆ դոլար՝ 1985 թվականին: Նույն ժամանակահատվածում ապրանքների ներմուծման աճը՝ 4.8 միլիարդ ԱՄՆ դոլարից մինչև 11.2 միլիարդ ԱՄՆ դոլար: Դեֆիցիտի մակարդակը կայունացել է մոտ 2.5 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի վրա: Օզալի քաղաքականությունը հատկապես դրական ազդեցություն է ունեցել ընթացիկ հաշվի ծառայությունների հաշվի վրա: Չնայած տոկոսային վճարումների կտրուկ աճին՝ 1979 թվականի 200 միլիոն ԱՄՆ դոլարից մինչև 1985 թվականի 1.4 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, ծառայությունների հաշիվը այս ժամանակահատվածում կուտակել է աճող ավելցուկ: Այս բարելավման հիմնական պատճառներն էին Իրաքից եկող զբոսաշրջային եկամուտների և խողովակաշարերի վճարների աճը: Ընթացիկ հաշվի կայունացումը նպաստել է վարկունակության վերականգնմանը միջազգային կապիտալի շուկաներում: Արտասահմանյան ներդրումները, որոնք աննշան էին 1970-ականներին, սկսել են աճել, չնայած 1980-ականների կեսերին մնացել են համեստ: Թուրքիան կարողացել է վարկեր վերցնել միջազգային շուկայից, մինչդեռ 1970-ական թվականների վերջին երկիրը կարող էր օգնություն խնդրել միայն Արժույթի միջազգային հիմնադրամից և այլ պաշտոնական վարկատուներից։

Պետական ծախսերի կրճատումը, որը կայունացման ծրագրի հիմքում էր, կտրուկ դանդաղեցրել է տնտեսությունը 1970-ականների վերջին և 1980-ականների սկզբին։ Իրական համախառն ազգային արդյունքը 1979 թվականին նվազել է 1.5 %-ով և 1980 թվականին՝ 1.3 %-ով։ Արտադրության և ծառայությունների ոլորտները մեծապես զգացել են եկամտի այս անկման ազդեցությունը, քանի որ արտադրական ոլորտը գործում էր ընդհանուր հզորության մոտ 50 %-ով։ Արտաքին վճարումների սահմանափակումների մեղմացմանը զուգընթաց տնտեսությունը կտրուկ վերականգնվել է։ 1981-1985 թվականների միջև իրական ՀՆԱ-ն աճել է տարեկան 3 %-ով՝ պայմանավորված արտադրական ոլորտի աճով։ Աշխատողների եկամուտների և գործունեության վրա խիստ վերահսկողության շնորհիվ արդյունաբերական ոլորտը սկսել է օգտագործել չօգտագործված արդյունաբերական հզորությունները և 1981-1985 թվականների միջև տարեկան միջինում 9.1 %-ով ավելացրել է արտադրությունը։ Լիրայի արժեզրկումը նաև նպաստել է Թուրքիայի տնտեսապես ավելի մրցունակ դառնալուն։ Արդյունքում, այս ժամանակահատվածում արտադրական արտադրանքի արտահանումը տարեկան միջինում աճել է 4.5 %-ով։

Աճի արագ վերականգնումը և վճարային հաշվեկշռի բարելավումը բավարար չէին գործազրկության և գնաճի հաղթահարման համար, որոնք շարունակում էին մնալ լուրջ խնդիրներ։ Պաշտոնական գործազրկության մակարդակը 1979 թվականի 15 %-ից նվազել է մինչև 11 % 1980 թվականին, սակայն, մասամբ աշխատուժի արագ աճի պատճառով, գործազրկությունը կրկին աճել է՝ հասնելով 13 %-ի՝ 1985 թվականին։ 1981-1982 թվականներին գնաճը նվազել է մինչև մոտ 25 %, սակայն կրկին աճել է՝ 1983 թվականին հասնելով ավելի քան 30 %-ի, իսկ 1984 թվականին՝ ավելի քան 40 %-ի։ Չնայած գնաճը որոշ չափով նվազել է 1985 և 1986 թվականներին, այն մնացել է տնտեսական քաղաքականության մշակողների առջև ծառացած հիմնական խնդիրներից մեկը։

1980-ականներին իրականացված նոր տնտեսական քաղաքականությունը արագացրել է Թուրքիայի տնտեսության զարգացումը։ ՀՆԱ-ի տարեկան աճի տեմպը 1983 թվականին կազմել է 3.3 %, 1985 թվականին՝ 5.1 %, իսկ 1987 թվականին՝ 7.5 %: Ի տարբերություն դրա, 1990-ականներին տնտեսական զարգացման տեմպը, բացառությամբ 1991 և 1994 թվականների, ընդհանուր առմամբ գերազանցել է 1980-ական թվականներին (ՀՆԱ-ի տարեկան աճը՝ 9.4 % 1990 թվականին և 0.3 % 1991 թվականին): 1992 թվականին այն կազմել է 6.4 %, 1993 թվականին՝ 8.1 %, 1994 թվականին՝ 6.1 %, 1995 թվականին՝ 8 %, 1996 թվականին՝ 7.1 %, իսկ 1997 թվականին՝ 8 %)։

### Թանսու Չիլերի տարիներ
Պարսից ծոց սահմանափակ մուտք ունենալով՝ Իրաքը նաև մեծապես կախված էր Թուրքիայից՝ իր հում նավթի արտահանման ուղիների համար։ Իրաքը ֆինանսավորել էր երկու խողովակաշար, որոնք գտնվում էին միմյանց կողք՝ իր հյուսիսային Քիրքուքի նավթահանքերից մինչև Իսկենդերունից մի փոքր հյուսիս-արևմուտք գտնվող թուրքական միջերկրածովյան Յումուրթալըք նավահանգիստը։ Խողովակաշարերի ընդհանուր հզորությունը կազմում էր օրական մոտ 1.1 միլիոն բարել (170,000 մ3/օր)։ Թուրքիան ոչ միայն իր ներքին մատակարարումների մի մասն էր ստանում խողովակաշարից, այլև նրան վճարվում էր զգալի ձեռնարկատիրական վճար։ Որոշ աղբյուրներ այս վճարը գնահատում են 300-500 միլիոն ԱՄՆ դոլար։

Թուրքիայի տնտեսությունը տուժել է 1991 թվականի Պարսից ծոցի պատերազմից։ Իրաքի նկատմամբ ՄԱԿ-ի էմբարգոն պահանջում էր դադարեցնել նավթի արտահանումը Քիրքուք-Յումուրթալըք խողովակաշարերով, ինչը հանգեցրել է խողովակաշարի վճարների կորստի։ Բացի այդ, տնտեսությունը կարող էր մինչև 3 միլիարդ ԱՄՆ դոլար կորցնել Իրաքի հետ առևտրում։ Սակայն Սաուդյան Արաբիան, Քուվեյթը և Միացյալ Արաբական Էմիրությունները (ԱՄԷ) քայլեր են ձեռնարկել Թուրքիային փոխհատուցելու այս կորուստները, և 1992 թվականին տնտեսությունը կրկին սկսել է արագ աճել։

Թուրքիայի տպավորիչ տնտեսական ցուցանիշները 1980-ականներին բարձր գնահատականների են արժանացել Ուոլ Սթրիթի վարկային վարկանիշային գործակալությունների կողմից։ 1992 և 1993 թվականներին կառավարությունն օգտագործել է այս վարկանիշները՝ բյուջեի դեֆիցիտը ծածկելու համար միջոցներ ներգրավելու համար։ Այս ժամանակահատվածում միջազգային պարտատոմսերի թողարկումները կազմել են 7.5 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ Այս կապիտալի հոսքերը նպաստել են գերագնահատված փոխարժեքի պահպանմանը։ Այս ժամանակահատվածում հեշտ շահույթ ստանալու հնարավորություն զգալով՝ առևտրային բանկերը վարկեր են վերցրել համաշխարհային տոկոսադրույքներով և վարկեր տրամադրել Թուրքիայի ավելի բարձր ներքին տոկոսադրույքներով՝ առանց արժույթի արժեզրկումից վախենալու։ Արդյունքում, Թուրքիայի արտաքին կարճաժամկետ պարտքը կտրուկ աճել է։ Կառավարության վճարային հաշվեկշռի ճգնաժամը կառավարելու կարողության նկատմամբ արտաքին և ներքին վստահությունը նվազել է, ինչը սրել է տնտեսական դժվարությունները։

Վարչապետ Թանսու Չիլերի (1993-1996) և Կենտրոնական բանկի կառավարչի միջև վեճերը խաթարել են կառավարության նկատմամբ վստահությունը։ Վարչապետը պնդում էր բյուջետային դեֆիցիտի դրամայնացման վրա (կառավարության պարտքային գործիքների վաճառք Կենտրոնական բանկին), այլ ոչ թե համաձայնվել Կենտրոնական բանկի առաջարկին՝ պետական արժեթղթերի տեսքով ավելի շատ պետական պարտք թողարկելու վերաբերյալ: Կենտրոնական բանկի նախագահը հրաժարական է տվել 1993 թվականի օգոստոսին այս թողարկման պատճառով: 1994 թվականի հունվարին միջազգային վարկային գործակալությունները իջեցրել են Թուրքիայի պարտքի վարկանիշը՝ այն դարձնելով ներդրումային աստիճանից ցածր: Այդ ժամանակ հրաժարական է տվել նաև Կենտրոնական բանկի երկրորդ նախագահը։

Տնտեսական քաղաքականության մեջ տիրող խառնաշփոթի վերաբերյալ աճող մտահոգությունը արտացոլվել է տնտեսության արագացված «դոլարիզացմամբ», քանի որ բնակիչները ներքին ակտիվները վերածել են արտարժույթով ավանդների՝ իրենց ներդրումները պաշտպանելու համար: 1994 թվականի վերջին ընդհանուր ավանդային բազայի մոտ 50 %-ը պահվում էր արտարժույթով ավանդների տեսքով, 1993 թվականի 1 %-ի համեմատ: Վարկային վարկանիշային գործակալությունների կողմից վարկանիշի իջեցումը և կառավարության կողմից 1994 թվականի համար ՀՆԱ-ի 14 %-ի բյուջետային դեֆիցիտի նպատակի նկատմամբ վստահության պակասը հանգեցրել են կապիտալի լայնածավալ արտահոսքի և փոխարժեքի անկման: Կառավարությունը ստիպված է եղել միջամտել՝ վաճառելով իր արտարժույթի պահուստները՝ թուրքական լիրայի անկումը կասեցնելու համար։ Արդյունքում, պահուստները 1993 թվականի վերջին 6.3 միլիարդ ԱՄՆ դոլարից նվազել են մինչև 3 միլիարդ ԱՄՆ դոլար՝ 1994 թվականի մարտի վերջին։ Ապրիլի վերջից առաջ, երբ կառավարությունը ստիպված է եղել հայտարարել 1994 թվականի մարտի տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններից հետո վաղուց սպասվող խնայողության ծրագրի մասին, լիրան 1993 թվականի վերջից կտրուկ անկում էր ապրել՝ հասնելով 41,000 լիրայի՝ ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ։

1994 թվականի ապրիլի 5-ին կառավարության կողմից հայտարարված միջոցառումների փաթեթը նաև ներկայացվել է Արժույթի միջազգային հիմնադրամին՝ որպես 1994 թվականի հուլիսից սկսած 740 միլիոն ԱՄՆ դոլարի պահուստային վարկի հայտի մաս: Միջոցառումների թվում էին պետական հատվածի ձեռնարկությունների կողմից հանրությանը գանձվող գների կտրուկ աճ, բյուջետային ծախսերի կրճատում, հարկերը բարձրացնելու պարտավորություն և պետական տնտեսական ձեռնարկությունների (ՊՏՁ) մասնավորեցման արագացման պարտավորություն: Որոշ դիտորդներ կասկածի տակ են դրել այս միջոցառումների հավաստիությունը, հաշվի առնելով, որ հարկային միջոցառումները հանգեցրել են ՀՆԱ-ի 4 %-ին համարժեք եկամուտների աճի, իսկ ծախսերի կրճատումները՝ ՀՆԱ-ի 6 %-ին։

Կառավարությանը իրականում հաջողվել է 1994 թվականի երկրորդ եռամսյակում բյուջեում փոքր ավելցուկ ստեղծել, հիմնականում հարկերի բարձրացման արդյունքում, առաջին եռամսյակում ՀՆԱ-ի 17 %-ի դեֆիցիտ ունենալուց հետո: Սակայն, պետական ծախսերի դանդաղումը, գործարար վստահության կտրուկ անկումը և դրա հետևանքով տնտեսական ակտիվության անկումը նվազեցրել են հարկային եկամուտները: Ֆինանսական ճգնաժամը հանգեցրել է իրական ՀՆԱ-ի 5 % անկման 1994 թվականին, այն բանից հետո, երբ տնտեսությունը արագ աճել է 1992 և 1993 թվականներին: Իրական աշխատավարձերը նույնպես նվազել են 1994 թվականին. միջին անվանական աշխատավարձի 65 % աճը մոտ 20 %-ով ցածր էր սպառողական գների գնաճի մակարդակից։

Վերլուծաբանները նշել են, որ չնայած մակրոտնտեսական կարգավորման գործընթացի փխրունությանը և ֆինանսական քաղաքականության քաղաքական ճնշումների նկատմամբ զգայունությանը, կառավարությունը շարունակում էր ենթարկվել շուկայական զսպումների և հակակշիռների: Ավելի ուժեղ մասնավոր հատվածի հետ մեկտեղ, մասնավորապես արտահանման ճակատում, տնտեսությունը, ենթադրվում էր, կվերադառնա ավելի արագ աճի օրինաչափության։

Զարգացող տնտեսությունների հանդեսում հրապարակված համապարփակ հետազոտությունը, որը հեղինակել է Գրինվիչի համալսարանի բիզնես դպրոցի Մետե Ֆերիդունը, ներկայացնում է վիճակագրական ապացույցներ, որ այս ժամանակահատվածում Թուրքիայում տեղի ունեցած արժութային ճգնաժամերը կապված են համաշխարհային իրացվելիության պայմանների, ֆինանսական անհավասարակշռությունների, կապիտալի արտահոսքի և բանկային ոլորտի թույլ կողմերի հետ։

Մեթե Ֆերիդունի վերջին հետազոտությունը, որը հրապարակվել է «Զարգացող շուկաների ֆինանսներ և առևտուր» ամսագրում, ուսումնասիրում է այն վարկածը, որ սպեկուլյատիվ ճնշման և իրական փոխարժեքի գերարժևորման, բանկային ոլորտի անկայունության և Թուրքիայում միջազգային պահուստների մակարդակի միջև կա պատճառահետևանքային կապ, որը լույս է սփռում Թուրքիայի 1990-ականների տնտեսական պատմության։

Մյուս կողմից, նոր տնտեսական քաղաքականության իրականացումը հանգեցրել է ներմուծման և արտահանման առևտրի արագ աճի: Ներմուծման և արտահանման առևտրի աճի հետ մեկտեղ, արտահանման ապրանքների կառուցվածքը զգալի փոփոխությունների է ենթարկվել. արդյունաբերական արտադրանքի արտահանման ծավալը շարունակել է աճել, ինչը 1990-ականներին արտահանման վրա կենտրոնացած տնտեսության արագ զարգացման ակնառու երևույթ էր: 1990 թվականին Թուրքիայի ընդհանուր արտահանման ծավալը աճել է մինչև 13 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, որից գյուղատնտեսական արտադրանքի մասնաբաժինը ընդհանուր արտահանման մեջ նվազել է մինչև 25.5 %, իսկ արդյունաբերական արտադրանքի մասնաբաժինը ընդհանուր արտահանման մեջ աճել է մինչև 67.9 %: 1997 թվականին Թուրքիայի ընդհանուր արտահանման ծավալը հասել է  26.2 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի, որից գյուղատնտեսական արտադրանքը կազմում էր ընդհանուր արտահանման միայն 20.8 %-ը, իսկ արդյունաբերական արտադրանքը՝ ընդհանուր արտահանման 74.9 %-ը։

### Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի տարիներ

21-րդ դարի սկզբին Թուրքիայի տնտեսությունը համեմատաբար ուժեղ աճ է ունեցել՝ 1990-ականների միջինից բարձր։ Այն դարձել է աշխարհի զարգացող տնտեսություններից մեկը և աշխարհի ամենաարագ զարգացող երկրներից մեկը՝ 2000-ականների տնտեսական բումի շնորհիվ ուժեղ արդյունաբերական բազայով։ Բացի այդ, Թուրքիայի տնտեսական վիճակը համեմատաբար բարգավաճ էր 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամի ժամանակ։ Թուրքիայի կառավարությունը մշակել է մակրոտնտեսական քաղաքականության մի շարք՝ համաձայն նոր տնտեսական ծրագրի, և Թուրքիայի կառավարությունն օգտագործել է նոր կառավարության կառուցվածքը և համագործակցել Արժույթի միջազգային հիմնադրամի հետ, ինչը հանգեցրել է որոշ դրական հետևանքների, այդ թվում՝ գործազրկության մակարդակի, բարձրագույն կրթության մակարդակի նվազեցման և կյանքի տևողության աճի։ Արդյունքում, իրական ՀՆԱ աճը Թուրքիային դարձրել է 2000-ականների ամենաարագ զարգացող երկրներից մեկը։ Թուրքիայի աշխարհաքաղաքական ռազմավարությունն ու աշխարհագրությունը չափազանց կարևոր են, քանի որ այն Եվրոպան և Ասիան կապող խաչմերուկ է։ Թուրքիան Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության հիմնադիր անդամ է, G20-ի և ՆԱՏՕ-ի անդամ, ինչպես նաև Եվրամիության թեկնածու։

Թուրքիայի վիճակագրական ինստիտուտի (TurkStat) տվյալների համաձայն՝ Թուրքիայի համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ) 2018 թվականի չորրորդ եռամսյակում նվազել է 2.4%-ով՝ երրորդ եռամսյակում գրանցված 1.6 % կրճատումից հետո, ինչը երկրի առաջին անկումն էր գրեթե մեկ տասնամյակի ընթացքում։ Այս անկման վրա ազդել է արժութային ճգնաժամը, որը սրվել էր Միացյալ Նահանգների հետ հարաբերությունների վատթարացման հետևանքով, մասնավորապես՝ ամերիկացի հոգևորական Էնդրյու Բրանսոնի կալանավորմանը ի պատասխան ԱՄՆ պատժամիջոցների կիրառումից հետո։ Այս ժամանակահատվածում թուրքական լիրան զգալիորեն արժեզրկվել է՝ 2018 թվականին կորցնելով իր արժեքի գրեթե 30 %-ը ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ։ Կտրուկ արժեզրկումը մեծացրել է արտարժութային կորպորատիվ պարտքի սպասարկման արժեքը, ինչը ֆինանսական լարվածություն է ստեղծել շատ ընկերությունների համար։ Բացի այդ, գնաճը կտրուկ աճել է, իսկ սպառողական գների ինդեքսը (ՍԳԻ) 2018 թվականի հոկտեմբերին տարեկան կտրվածքով աճել է 25.24 %-ով, ինչը ամենաբարձր ցուցանիշն է վերջին 15 տարվա ընթացքում։

#### 2023 թվականի մայիս - այժմ
Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի 2023 թվականի մայիսին վերընտրվելուց հետո Թուրքիան սկսել է մասնակիորեն հեռանալ իր ոչ ավանդական տնտեսական քաղաքականությունից: Աճող ֆինանսական անկայունության և վճարային հաշվեկշռի ճգնաժամի սպառնալիքի առջև կանգնած՝ Էրդողանը գանձապետարանի և ֆինանսների նախարար է նշանակել նախկին ֆինանսների նախարար Մեհմեդ Շիմշեքին, որը հայտնի էր հիմնական տնտեսական գործելակերպին իր աջակցությամբ: Նրա հետ մեկտեղ, ԱՄՆ նախկին բանկային ղեկավար Գայե Էրքանը նշանակվել է Թուրքիայի Հանրապետության Կենտրոնական բանկի կառավարիչ՝ դառնալով առաջին կինը, որը զբաղեցրել է այդ պաշտոնը: Սակայն Էրդողանը շարունակել է շեշտը դնել ցածր տոկոսադրույքների և տնտեսական աճի վրա 2024 թվականի մարտի տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններից առաջ, որոնք, ըստ MEI-ի, սահմանափակեցին տնտեսական բարեփոխումները: Քեմալ Քըլըչդարօղլուն քննադատել է Էրդողանին ֆինանսական հաստատությունների և տեխնոկրատ պաշտոնյաների անկախությունը խաթարելու համար:

Թուրքիան բախվել է կարճաժամկետ արտաքին պարտքի ռեկորդային բարձր մակարդակի, խորապես բացասական զուտ արտարժույթի պահուստների և արժույթի փոխանակման համաձայնագրերից ու արտարժույթով պաշտպանված ավանդային սխեմաներից մեծ կախվածության հետ: Մերձավոր Արևելքի ինստիտուտի տվյալներով՝ ներդրողները զգույշ էին մնացել տարիների կտրուկ ղեկավարության փոփոխությունների և քաղաքականության շրջադարձի պատճառով:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Turkey: From Empire to Revolutionary Republic; The Emergence of the Turkish Nation from 1789 to Present

Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Թուրքիայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Տնտեսական պատմություն ըստ երկրի