open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Զինվորն ու փիղը

**Զինվորն ու փիղը**, ֆիլմ մելոդրամա։

## Սյուժե
Մեծ հայրենական պատերազմի ընթացքում Գերմանիայի առանձնատներից մեկում զինվորները հայտնաբերում են ... մի փղի։ Շարքային Արմենակը հրաման է ստանում դուրս բերել կենդանուն կրակի տակից ու հասցնել Երևանի կենդանաբանական այգի։

## Դերերում
* Մհեր Մկրտչյան - *Արմենակ Գասպարյան*
* Լայմուտե Շտրիմայտիտե - *գերմանուհի*
* Վլադիմիր Ռինդին - *գեներալ*
* Վլադիմիր Պիցեկ - *ծերունի երկաթուղային*
* Հովիկ Վանյան - *երիտասարդ զինվոր*
* Վալենտինա Դավթյան - *Մատրյոնոկ*
* Ստյապոնոս Կոսմաուսկաս - *գերմանացի ծերուկ*
* Վադիմ Գրաչյով - *լեյտենանտ*
* Ալեքսեյ Բախար - *կոլխոզի նախագահ*
* Անդրեյ Դմիտրիև - *Եգորկա*
* Ա. Մորկովսկիս - *երիտասարդ գերմանացի*

## Դրվագներում
* Իգոր Մեդվեդև, Գեորգի Կրիշտալ, Արմեն Խոստիկյան, Ելենա Մաքսիմովա, Ելենա Վոլսկայա, Վ. Ալմազովա, Տատյանա Լեպինա, Ս. Բերիլլա, Գեն (Գուրգեն Շահնազարյան), Եվգենի Ներսիսյան, Կոնստանտին Վերեմեյչիկ, Վելեմիր Օվչարով, Լուսինե Մարտիրոսյան, Լև Ջիգարջյան, Ր. Գրիցենկո, Անտոնինա Պանասենկո, Ա. Պացեկոնիս

## Ստեղծագործական խումբ
* բեմադրող նկարիչ - Միքայել Անտոնյան (Ս. Մաթևոսյանի և Ա. Սարգսյանի մասնակցությամբ)
* հնչյունային օպերատոր - Էդուարդ Վանունց
* ռեժիսոր - Ռոմ. Ժամհարյան	
* օպերատոր - Մ. Խանամիրյան
* զգեստների նկարիչներ - Գ. Մանուկյան, Շ. Գասպարյան
* նկարիչ-դեկորատորներ - Մ. Մաքսապետյան, Մ. Բաղդասարյան
* նկարիչ-դիմահարդար - Խ. Զահալյան
* օպերստորի ասիստենտներ - Ս. Սարգսյան, Կ. Կյուրեղյան, Վ. Աթոյան
* ռեժիսորի ասիստենտներ - Ժ. Հովսեփյան, Է. Գևորգյան, Վ. Մելքոնյան, Ա. Օհանյան, Ն. Մամիկոնյան
* մոնտաժ - Վ. Հայկազյան
* մոնտաժորի ասիստենտ - Ս.Մելքոնյան
* վարժեցնողներ - Ալեքսանդր և Մարա Կորնիլովներ
* խմբագիր - Ն. Օհանյան
* վարչական խումբ - Ռ. Պողոսյան, Ռ. Մամիկոնյան, Մ. Փիլոյան, Գ. Վարդանյան
* գլխավոր ռազմական խորհրդատու - գեներալ-լեյտենանտ Ի. Ա. Կիբել
* ռազմական խորհրդատուներ - փոխգնդապետ Ա. Կ. Չերնշև, Ն. Պ. Լևադնի
* տնօրեն - Գ. Սեդովա
* երգի տեքստը - Գեորգի Պոժենյան

## Մրցանակներ
* 1978 թ. - Համամիութենական կինոփառատոնի Առաջին մրցանակը լավագույն դերասանական աշխատանքի համար Երևանում մանկական ֆիլմերի բաժնում (դերասան Մհեր Մկրտչյանը)

## Հետաքրքիր փաստեր
* պրեմիերա - 1978 թ. մարտի 11-ին Երևանում
* պրեմիերա - Մոսկվայում 1978 թ. սեպտեմբեր-ին
* Ֆիլմը հիմնված է իրական դեպքերի վրա
* Փիղ Գաբուշի դերում նկարահանվել է Ռանքո փիղը, որը հայտնվել է ավելի քան երեսուն ֆիլմերում
* Նկարահանումների մի մասը տեղի է ունեցել Սովետսկ քաղաքում (Կալինինգրադի շրջան, Ռուսաստան)

## Գրականություն
* Կարո՞տը սպանեց Ֆրունզիկի փղին։ Աննա Բաբաջանյան, Դա եղել է այսպես…, Ե., Դարակ, 2019, էջ 61-68։

## Արտաքին հղումներ
* Զինվորն ու փիղը ՅուԹյուբում

Կատեգորիա:1970-ականների ռուսերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:1970-ականների ֆիլմեր
Կատեգորիա:1977 ֆիլմեր
Կատեգորիա:«Հայֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Դմիտրի Կեսայանցի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Իրական դեպքերի հիման վրա նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային կինոկատակերգություններ
Կատեգորիա:Խորհրդային սև-սպիտակ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Հայերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Հայկական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Սև-սպիտակ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմեր Հայրենական մեծ պատերազմի մասին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր փղերի մասին
Կատեգորիա:Ֆիլմերի երաժշտություն ըստ Յուրի Հարությունյանի
Ուրախ ավտոբուս

**«Ուրախ ավտոբուս»**, 2001 թվականին նկարահանված գեղարվեստական ֆիլմ՝ 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժից հետո միայնակ մնացած երեխաների և մեծահասակների մասին։

## Դերերում
* Անահիտ Քոչարյան – *Սաթենիկ*
* Գեորգի (Ժորա) Բաղդասարյան – *Գագիկ*
* Սուսաննա Բաղդասարյան – *Մարուս*
* Ազատ Գասպարյան – *Գառնիկ*
* Սոս Սարգսյան – *քահանա*
* Միքայել Պողոսյան – *Խորեն*
* Ռազմիկ Մարգարյան – *Ղազարոս*
* Ֆելիքս Գրիգորյան
* Հասմիկ Կիրակոսյան

## Դրվագներում
Նատաշա Խաչատրյան, Սամվել Գրիգորյան, Հակոբ Ազիզյան, Պողոս Սուքիասյան, Նուբար Քեշիշյան, Արտաշես Աբելյան, Գագիկ Մալոյան, Ֆրունզիկ Ամիրխանյան, Ալեքսանդր Քոչարյան, Նինա Բոխյան

## Ստեղծագործական խումբ
* բեմադրող նկարիչ – Դավիթ Սեդրակյան
* հնչունայի օպերատոր – Յուրի Սայադյան
* ռեժիսորական խումբ – Ս. Ուսեպյան, Ա. Բաղդասարյան, Շ. Մովսիսյան
* օպերատորական խումբ – Մ. Խանամիրյան, Կ. Հովհաննիսյան
* զգեստների նկարիչ – Մ. Մաքսապետյան
* նկարիչ-դիմահարդար – Ն. Խաչատրյան
* մոնտաժ – Խ. Գաբրիելյան, Լ. Սարոյան
* վարչական խումբ – Վ. Թովմասյան, Ս. Գրիգորյան
* խմբագիր – Դավիթ Մուրադյան
* տնօրեն – Ա. Հարությունյան
* ֆիլմի աշխատանքին մասնակցել են նաև. Աննա Դրոժենկո, Գագիկ Մարգարյան, Հայկ Բադալյան, Վ. Բեգոյան, Ա. Մուսայելյան, Վ. Մակարյան, Գ. Գևորգյան, Շ. Գալստյան, Գ. Մելքոնյան, Վ. Գրիգորյան

## Հետաքրքիր փաստեր
* Ֆիլմում օգտագործվել են կադրեր «Ղողանջներ» և «Ռեքվիեմ» (ռեժ.` Է. Մաթևոսյան, Ռուբեն Գևորգյանց, 1989 թ.) վավերագրական ֆիլմերից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2001 ֆիլմեր
Կատեգորիա:«Հայֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ալբերտ Մկրտչյանի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Հայերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Հայկական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմերի երաժշտություն ըստ Յուրի Հարությունյանի
Իգնատիոս

**Իգնատիոս** (), 16-րդ դարի քանդակազարդող հայ վարպետ, խաչքարեր պատրաստող։ Նրա գործերից պահպանվել է 1535 թվականի մի խաչքար Հայաստանում Գավառ քաղաքում, Դարի գլուխ գերեզմանատանը։ Օգտագործել է երկրաչափական բարդ զարդամոտիվներ, 8–թևանի աստղեր, ոճավորված տերևներ և ճյուղեր։ Երկրորդ խաչքարը, միայն Հովհաննես կազմող ստորագրությամբ, անթվակիր, գտնվում է Գավառի շրջանի Նորադուզ
գյուղի եկեղեցու պատի տակ։ Ըստ Ս. Բարխուդարյանի, Հովհաննեսը Իգնատիոսի աշակերտն է և առանձին ստորագրել է, երբ սկսել է ինքնուրույն աշխատել։

Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Սև արագիլ

**Սև արագիլ** (), արագիլների ընտանիքին պատկանող թռչուն։ Ներառված է Ռուսաստանի, Ուկրաինայի, Բելառուսի, Ղազախստանի և Վոլգոգրադի շրջանի Կարմիր գրքերում։ Սև արագիլը Հայաստանում ավելի հազվադեպ է հանդիպում, քան սպիտակ արագիլը։ Բնադրում է Եվրոպայում և Ասիայում։ Հայաստանում հանդիպում է Սևանա լճի ավազանում, հյուսիսային և հարավարևմտյան շրջաններում։ Բնադրող-չվող թռչուն է։ Չափազանց զգուշավոր է և հիմնականում ապրում է խուլ անտառներում։

## Տարածվածություն
Հանդիպում է Արևմտյան Եվրոպայում, Ռուսաստանում, Փոքր և Միջին Ասիայում և Հարավային Աֆրիկայում։ Հայաստանում բնադրում է հյուսիսային շրջաններում։

## Էկոլոգիա
Բնադրում են գետերի, անտառային ճահիճների, լճերի մոտակայքում գտնվող անտառային զանգվածներում և ժայռոտ ձորերում։ Բույնը կառուցում են ծառերի վրա կամ ժայռերի խորշերում։ Տարվա մեջ բնադրում են մեկ անգամ, դնում են 3-6 ձու։

## Պահպանություն
Քիչ քանակությամբ նեղ տարածված տեսակ է, որն ընդգրկված է եղել նախկին ԽՍՀՄ-ի Կարմիր գրքում։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։ Գրանցված է CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիայի Հավելված 2-ում։

Ըստ նախնական գնահատման՝ Հայաստանում կազմում են 2-5 զույգ։ Առնվազն 5 անհատ բնադրում է կենդանաբանական այգիների և ակվարիումների Եվրասիական տարածաշրջանային ասոցիացիայի կենդանաբանական այգիներում։

Վտանգման հիմնական գործոններն են խառն անտառների տարածքների կրճատման և անտառների նոսրացման հետ կապված բնադրավայրերի կրճատումը, հնարավոր է նաև բնադրման շրջանում անհանգստացման գործոնը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սև արագիլը Յակոբեան բնապահպանական կենտրոնում

Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Արագիլներ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ
Մարգարե (մանրանկարիչ, 13-րդ դար)

մինի
**Մարգարե** (), XIII դարի հայ մանրանկարիչ։ 1211–ին ծաղկել է «Հաղպատի Ավետարանը»։ Բարձրարվեստ են հատկապես խորանները և «Քրիստոսի մուտքը Եղուսաղեմ» տերունական նկարը։ Դրանք տոգորված են կենսախնդությամբ և լավատեսությամբ, որին նպաստում են ոչ միայն պատկերված բուսական և կենդանական աշխարհի թավշերանգ ու ծաղկաոթիթ գույները, այլև, ասես, ուղղակի իրականությունից վերցված պերսոնաժները։ Այդ լավատեսությունն ու կենդանությունը որոշ գծերով շարունակում են Թորոս Տարոնացու և Գրիոգոր Տաթևացու ստեղծագործություններում և այդ ժամանակ ու հետագայում հատուկ էր արևելյան արաբական–քրիստոնեական ու իսլամական արվեստներին։ Խորանները կազմված են սյուներին հանգչող ուղղանկյուն գորգաձև գլխազարդերով, որոնց ներքին դաշտում ընդելուզված են բուսազարդ համակենտրոն կամարներ։ Քիվերի ու պատվանդանների ծայրերում նկարված են նռերի, ձիթենի, արմավենի և այլ ծառերի ու թփեր, աքաղաղ, սիրամարգ, ծառին փաթաթված եղջերավոր օձ, հուշկապարիկ, որոնց մի մասը բացակայում է մինջնադարյան «խորանների մեկնություններում», բայց գործածվում են հետագայում Կիլիկիայի և Գլաձորի մանրանկարչական դպրոցներում։ Մարգարեի մանրանկարներում միաժամանակ հանդես են գալիս սիմվոլիկը և աշխարհիկը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Կատեգորիա:13-րդ դարի անձինք
Կարապետ Նկարող

**Կարապետ** (), XV դարի երկրորդ կեսի հայ մանրանկարիչ, Զաքարիա նկարչի տոհմից։ Սովորել է Մինաս նկարչի մոտ։

Ստեղծագործել է Աղթամար կղզում։ Որոշ ձեռագրեր եղբոր՝ Մուրադի հետ միասին է նկարազարդել։ Նրա մանրանկարներում զգալի է ուսուցչի՝ Մինասի արվեստի ազդեցությունը։ Նկատելի է աշխարհիկ բովանդակությամբ պատկերների նկատմամբ Կարապետի նախասիրությունը։ Մեզ են հասել նրա տասը ձեռագրերը, որոնք գտնվում են Երևանի Մ. Մաշտոցի անվան Մատենադարանում։

Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Մինաս (մանրանկարիչ)

**Մինաս** (), XV դարի հայ մանրանկարիչ, Վասպուրականի մանրանկարչության դպրոցի ներկայացուցիչ։ Բնակության հիմնական վայրը հավանաբար եղել է Արճեշը։ Ենթադրվում է, թե Մինասը եղել է Վասպուրականի առաջին «պրոֆեսիոնալ» նկարիչը, որը նկարազարդել է միայն ձեռագրեր։ Նրա մոտ ձեռագրեր են բերել Խառաբաստավանքից, Վանից, Ոստանից և այլ վայրերից։ Մինասի առաջին աշխատանքը թվագրվում է 1433, վերջինը՝ 1483։ Նրա ծաղկազարդած մատյաններից 19 գտնվում են Երևանի Մ.Մաշտոցի անվան Մատենադարանում։ Ձեռագրերի հիշատակներում Մինասը տեղեկություն է թողել իր ուսուցիչների՝ Մկրտիչ Խերապետի և Թումայի, աշակերտների՝ Կարապետ և Մուրադի մասին։ Մինասի Ստեղծագործություններով նոր փուլ է սկսվել Վասպուրականի մանրանկարչության դպրոցում։ Նախկին գծամաներային, փոքր–ինչ պարզունակ, ազատ փոխակերպումները իրենց տեղը զիջում են կանոնիկ, մշակված ձևերին։ Մինասը դիմել է բարդ հորինվածքների, գունազարդային հարուստ արտահայտչամիջոցների, որոնց շնորհիվ հասել է խորը բանաստեղծականության։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Ադամգիրք

**Ադամգիրք**, XV դարի հայ աստվածաբան, տաղերգու Առաքել Սյունեցու կողմից գրված եռապոեմ է։

## Բովանդակություն
Գրքի հենքը Ադամի ու Եվայի մեղանչման, դրախտից նրանց արտաքսման աստվածաշնչային ավանդությունն է։ Սյունեցու քնարերգությամբ, հոգեբանական անցումներով է պատկերել առաջին զույգի մարդկային տառապանքը։ Ադամգիրքը կորսված դրախտի արևելյան մի տարբերակ է. այդ տեսակետից ունի համաշխարհային նշանակություն։ Մարդարարման աստվածաշնչյան պատմությունը, Երուսաղեմ, դրախտային պերճանք ու սատանայական խարդավանքներ, առաջին իսկ գայթակղության դեմ ընկրկած ու մեղանչած մարդն իր հոգեկան տառապանքներով, մարդու տվայտանքն առ կորուսյալ դրախտ. ահա միջնադարի հայ քերթողի ստեղծագործության թեման՝ բովանդակային ու պատկերային հարստությամբ։

## Թարգմանություն
2007 թվականին Եբրայական համալսարանի պրոֆեսոր Մայքլ Սթոունի թարգմանությամբ անգլերենով Օքսֆորդի համալսարանի հեղինակավոր հրատարակությունը լույս է ընծայել Ադամգրքի անգլերեն թարգմանությունը։ Գրքի առաջաբանը հեղինակել է Մայքլ Սթոունը, որ կրոնագիտության պրոֆեսոր է և երկար տարիներ Երուսաղեմի համալսարանի հայագիտական ամբիոնի վարիչն է։ Նա AIEA հայագիտական միջազգային կազմակերպության հիմնադիրն ու պատվավոր նախագահն է նաև։ Գիտնականի եբրայագիտական ուսումնասիրությունները հիմնականում վերաբերում են «Երկրորդ տաճարի» ժամանակաշրջանին՝ ներառյալ Մեռյալ ծովի փաթույթները, իսկ հայագիտական աշխատությունները՝ Սուրբ երկրի հայերեն արձանագրություններին, հայկական հնագրությանն ու վիմագրությանը, հայերեն Աստվածաշնչին ու պարականոն գրականությանը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* M. E. Stone, Texts and Concordances of the Armenian Adam Literature, Society of Biblical Literature: Early Judaism and its Literature, 12; Atlanta: Scholars Press, 1996. -
:Ադամգրքի բնագրի Մայքլ Սթոունի թվայնացված հայերեն տեքստը, անգլերեն թարգմանությունն ու համաբարբառը։
::* Հայերեն և անգլերեն զուգահեռ տեքստերը։  -
::* Բնագրի թվայնացված հայերեն ամբողջական տեքստը։ 
::* Անգլերեն թարգմանության ամբողջական տեքստը։  
::* Համաբարբառ 
::* Ամբողջական համաբարբառը 

Կատեգորիա:Հայերեն գրքեր
Կատեգորիա:Հայերեն ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Կրոնական գրքեր
Ստեփանոս (մանրանկարիչ)

**Ստեփանոս** (), 13-րդ դարի վերջի և 14-րդ դարի սկզբի հայ գրիչ և մանրանկարիչ, Վասպուրականի մանրանկարչության դպրոցի ներկայացուցիչ։ Ապրել և ստեղծագործել է Բզնունյաց գավառի Արճեշ քաղաքում, աշակերտել ծաղկող և դպիր Խաչատուր քահանային (վերջինիս 1298 թվականի պատկերազարդ մեկ Ավետարանը գտնվում է Սանկտ Պետերբուրգում (արևելագիտության ինստիտուտ, ձեռ․ № В-44))։ Ստեփանոսի երկու ձեռագիր Ավետարաններ պահպանվում են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում (1292 թվականի ձեռագիր № 6387 և 1303 թվականի ձեռագիր № 4052)։ Առավել ամբողջական է 1303 թվականի ձեռագիրը, չնայած հետագա վերանորոգման ժամանակ խախտվել է թերթերի դասավորությունը։ Նկարների թեմատիկ շարքն ու պատկերագրությունը առնչվում է 10-11-րդ դարերի ավանդների հետ, մանավանդ՝ «Տեմպիետոյի» («Տաղավարիկի») մոտիվի և համաբարբառի աղյուսակների դասավորությունը յոթ էջի վրա։ Ստեփանոսի արվեստին բնորոշ է ճկուն և արտահայտիչ գծանկարը, որը երբեմն հյութեղ, երբեմն՝ թափանցիկ գունահատվածների հետ (բոցեղեն կարմիր, դարչնագույն, կանաչ) ստեղծում է կենդանի շարժում՝ որոշ նյութականություն հաղորդելով կերպարներին։

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Հայդուկ

**Հայդուկ**՝ առավելապես Բալկաններում և նախկին Օսմանյան Կայսրության այլ տարածքներում պարտիզանական պայքար մղող ազատամարտիկների տարածված անվանում։ Երբեմն գործածվում է իբրև Ֆիդայի բառի հոմանիշ, նկատի ունենալով 19-րդ և 20-րդ դարերում օսմանյան բռնապետության դեմ կռվող հայ մարտիկներին։ 
 
## Հայդուկի հագուստը
Հայդուկները հագնում էին լայն տաբատներ ու գույնզգույն բաճկոններ՝ կարմիր ու դեղին նախշերով։ Գոտիներին ամրացնում էին կաշվից քառակապ փամփշտակալներ, որոնք ծածկում էին անթև աբաներով։ Հայդուկներն իրենց գլուխները ծածկում էին արախչիով կամ գդակով՝ մուգ կարմրավուն տուշիներով ելերած։ Մեջքներին կապում էին պայուսակ և մի պարան ծառերը մագլցելու համար։ Հայդուկը գերեզման չուներ։ Նրա բաղձանքն էր՝ եթե մեռնել, միայն կռվում, թշնամու գնդակից։ 
 
## Հայդուկի էությունը
Հայդուկը հարստություն և ունեցվածք ոչ միայն չուներ, այլև ունենալու իրավունք էլ չուներ։ Նրա կյանքը նվիրաբերված էր հայրենիքի ազատությանը և պատկանում էր միայն հայրենիքին։ Հայդուկն անընդհատ շարժման մեջ էր։ Դեռ լույսը չբացված, նա հեռանում էր, և ոչ ոք չպետք է իմանար, թե որ ուղղությամբ և ուր է գնում։ Նրա բնակատեղին քարայրն էր, ձնե տնակը, լեռներն ու կիրճերը, իսկ գյուղերում անասնագոմի կամ մարագի մութ անկյունը։ Գիշերը հայդուկի սեփականությունն էր, գիշերը հայդուկն էր դրության տերը, իսկ ցերեկը նրա գլխավոր հոգսը թաքնվելն ու չնկատվելն էր։ Նա տեղափոխվում, տեղից տեղ էր անցնում գիշերը, ապավինելով մթությանը։ Գնում էր սարերով, կիրճերով ու ծերպերով, որպեսզի մարդու չհանդիպեր, իսկ երբ լույսը բացվում էր, մտնում էր թաքստոց։ Հայդուկը մահվան դեմ չէր մաքառում։ Նրա կռիվը թշնամու, իր հայրենիքը բռնադատողների դեմ էր։ Նրա օրերն անցնում էին ձյան ու բքի մեջ, անձրևի ու կարկուտի տակ։ Պետք էր միշտ աչալուրջ լինել, որ եթե թշնամի հանդիպեր, նրա առաջինը հայդուկը կրակեր ու խուճապի մատներ։ Յուրաքանչյուր հայդուկ պետք է կարողանար կռվել ու հաղթել 10-20 թշնամու։ Եթե ռազմական գործողությունների կարիք չկար, հայդուկների մի մասին թույլատրում էին գնալ իրենց գյուղերը, կազմակերպել պաշտպանական ջոկատներ։

## Հայ հայդուկներ

Հայդուկային շարժումը մեծ տարածում էր գտել նաև Արևմտյան և Արևելյան Հայաստաններում 19-րդ դարից սկսած։ Հայ հայդուկների շարքում կարևոր է նշել Արաբոյին, Աղբյուր Սերոբին, Անդրանիկին, Դժոխք Հրայրին, Գալեին, Մախլուտոյին, Գևորգ Չաուշին։

Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժում
Կատեգորիա:Խորվաթիայի պատմություն
Հովիկ Ներսիսյան

**Հովիկ Ներսիսյան** (), պարսկահայ բանասեր և հայագետ։

## Կենսագրություն
Հովիկ Ներսիսյանը ծնվել է 1921 թվականին Իրանում։ Բարձրագույն կռթություն շարունակել է Թեհրանում և Գլազգոյում։ Գերադասելով զինվորական ծառայությունը, հաճախում է Իրանի զինվորական ակադեմիան (համալսարանը)?։ Շահում շրջանավարտների առաջնությունը և սաշի կողմից պարգևատրվում թրով, ընտրվում թագավորական գարդի սպա, ստանում աջուդանական շքափոկ (վաքսիլ) թագավորի կողմից, պարգևատրվում է «Գիտություն» շքանշանով։ 1948 թվականի հրաժարվում է բանակային ծառայությունից։
1991 թվականին ընտրվում է Նյու Յորքի գիտությունների ակադեմիայի անդամ։

## Աշխատություններ
Բանասիրական բազմաթիվ պարսկերեն և հայերեն հոդվածների հեղինակ է։

2000 թվականին տպագրվել է նրա հոդվածների ընտրանին։

2003 թվականից, 1750 Ներսիսյանների տոհմածառին նվիրված VIII դարի Հայաստանի իրադարձություններին, Մուշ, Կարին և Համադան քաղաքների պատմության և ավել քան 1800 անուններ մի տոհմում։

2004 թվականին «Հայերի Բռնագաղթն ու Բավարիացիների Հայկական Ծագումը» ուսումնասիրությունը։

2006 թվականին ընթերցողի դատին է ներկայացրել իր հինգերորդ գիրքը «Հայկական Լեռնաշխարհը Ըստ Զրադաշտն ու Իր Ավեստան» խորագրով, որը նախատեսված է ինչպես արևելագետների, այնպես էլ գիտական լայն շրջանակների համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանահայ լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Իրանահայ հայագետներ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Մկրտիչ Ավետիսյան

**Մկրտիչ Ավետիսի Ավետիսյան** (*Թերլեմեզյան*, ), XIX դարի հայոց ազատագրական շարժման գործիչ, լրագրող, Արմենական կուսակցության հիմնադիրներից մեկն է։
## Ազգանունը
Սկզբում ազգանունը եղել է Թերլեմեզյան, հետագայում հոր՝ Ավետիսի, անունով կոչվել է Ավետիսյան։

## Կենսագրություն
Կրթվել է ծննդավայրում, աշակերտել Մկրտիչ Փորթուգալյանին։ Անդամակցել է «Սև խաչ» ազատագրական կազմակերպությանը, մասնակցել Հայոց հայրենասիրական միության ստեղծմանը, գլխավորել Արմենական կուսակցության Վանի մասնաճյուղը։ 1886 թվականին թուրքական կառավարությունն Ավետիսյանին արտաքսել է երկրից, 1889 թվականին՝ աքսորել Տրիպոլի։

Մկրտիչ Պորտուգալյանի հետևորդներից էր, որի հետ Մարսելում հիմնել էր «Հայաստան» թերթը։ 1896 թ. Համիդյան կոտորածների ժամանակ կազմակերպել է Վանի ինքնապաշտպանությունը, որտեղ և սպանվել է թուրք զինվորների կողմից։ Աքսորավայրից փախել և Մարսելում աշխատակցել է «Արմենիա» թերթին։ 1893 թվականից Աալմաստի, Խոյի, Ուրմիայի և Թավրիզի հայկական դպրոցների թեմական տեսուչն էր։ 1896 թվականի հայկական կոտորածների ժամանակ կազմակերպել և ղեկավարել է Վանի ինքնապաշտպանությունը։ Զոհվել է 1896 թվականին 32 տարեկանում թուրքական գերակշիռ ուժերի դեմ մարտում։ Լույս է տեսել նրա «Թուրքիո հայերը և նրանց դրացիները» գիրքը 1890 թվականին, Մարսելում։ 
 
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ ազգայնականներ
Միքայել Թավրիզյան

**Միքայել Արսենի Թավրիզյան** (), հայ դիրիժոր, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1956)։ ԽՍՀՄ պետական մրցանակակիր (1946, 1951)։

## Կենսագրություն
1923-1926 թվականներին սովորել է Բաքվի կոնսերվատորիայում, 1932 թվականին ավարտել Լենինգրադի կոնսերվատորիայի ալտի, 1934 թվականին՝ դիրիժորական բաժինները։ 1935 թվականից եղել է Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնի դիրիժոր, 1938 թվականից՝ գլխավոր դիրիժոր, 1946 թվականից՝ գեղարվեստական ղեկավար։
մինի|Միքայել Թավրիզյանի հուշատախտակը Երևանում

Ղեկավարել է Միխայիլ Գլինկայի «Իվան Սուսանին», Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակովի «Թագավորի հարսնացուն», Պյոտր Չայկովսկու «Պիկովայա դամա», «Իոլանտա», Ջուզեպպե Վերդիի «Տրավիատա», «Ռիգոլետտո», «Աիդա», «Օթելլո», Մեյերբերի «Հուգենոտներ» և այլն, իրականացրել, Արմեն Տիգրանյանի «Անուշ», «Դավիթ Բեկ», Տիգրան Չուխաճյանի «Արշակ Բ», Հարո Ստեփանյանի «Լուսաբացին», Արտեմի Այվազյանի «Թափառնիկոս», Անդրեյ Բաբաևի «Արծվաբերդ» օպերաների առաջին բեմադրությունները։

1948 թվականին հանդես է եկել Մոսկվայի Մեծ թատրոնում («Ռիգոլետտո», «Իոլանտա»)։

Թավրիզյանի կատարմանը բնորոշ էին ռոմանտիկական ոգեշնչվածությունը, մեղեդիական ճկունությունը և ռիթմի սուր զգացողությունը։ Հանդես է եկել նաև որպես սիմֆոնիկ դիրիժոր։ ԽՍՀՄ (1954-1958), ՀԽՍՀ (1947-1955) Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։

Թավրիզյանի անունով կոչվել է երաժշտական դպրոց Երևանում։

Նրա անունով է՝ Վանաձորի արվեստի պետական քոլեջը։

Թավրիզյանի անունով կա նաև փողոց Երևանի Արաբկիր վարչական շրջանում։

## Մրցանակներ, պարգևներ
* Ստալինյան մրցանակ
* Լենինի շքանշան
* ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ
* Հայկական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ
* ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ
* Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան
* «Պատվո նշան» շքանշան

## Գրականություն
* Հ. Խանջյան, Միքայել Թավրիզյան, Երևան, 1957։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ակադեմիական երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Հայ ալտահարներ
Նանսի

**Նանսի** ( , պատմ. ), քաղաք և կոմունա Ֆրանսիայում, Լոթարինգիա տարածաշրջանում գտնվող Մյորթ և Մոզել դեպարտամենտի վարչական կենտրոնը։ Գտնվում է Մոզել գետի ափին, այն վայրում, որտեղ այն հատվում է Մառն-Հռենոս ջրանցքի հետ։ Քաղաքում գործում է երկաթուղային հանգույց դեպի Փարիզ, Ստրասբուրգ, Լիեժ։

Բնակչությունը՝ 105 067 մարդ (2012 թվականի դրությամբ)։ Քաղաքը զբաղեցնում է 15,01կմ² տարածք։

## Պատմություն
մինի|left|300px|Նեպտունի շատրվանը Ստանիսլավսկու հրապարակում
Չնայած բազմաթիվ նախապատմական արտեֆակտներին, որոնք հայտնաբերվել են ժամանակակից Նանսի քաղաքի տարածքում, Մյորթ գետի ափին գտնվող քաղաքն առաջին անգամ հիշատակվել էր դեռևս 8-րդ դարում։ 12-րդ դարից Նանսի քաղաքն եղել է Լոթարինգյան թագավորության մայրաքաղաքը, այնուհետև Լոթարինգիա (Lorraine) նահանգի և տարածաշրջանի մայրաքաղաքը։ 1477 թվականին Նանսի քաղաքի մոտ տեղի է ունեցել ճակատամարտ շվեյցարա-լոթարինգիական զորքերի և բուրգունդյան դուքս Կարլոս Խիզախի զորքերի միջև։ Վերջինս զոհվել է այդ ճակատամարտի ժամանակ։ 1766 թվականին Լոթարինգիայի հետ միասին Լյուդովիկոս XV-ի աներոջ լոթարինգիական վերջին դուքսի՝ Ստանիսլավ Լեշինսկու մահվանից հետո, քաղաքը մտել է Ֆրանսիայի կազմի մեջ։ 1870-1871 թվականների Պրուս-Ֆրանսիական պատերազմի ժամանակ գրավվել էր գերմանական զորքերի կողմից, սակայն պատերազմից հետո Ֆրանկֆուրտյան հաշտության պայմանագրով մտել է Լոթարինգիայի այն ոչ մեծ տարածքի մեջ, որը չի անցել Գերմանիային և մնացել է Ֆրանսիայի կազմի մեջ։ Նանսի քաղաքում կանգնեցվել է կորցված նահանգներին նվիրված հուշարձան։ 1914 թվականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Նանսի քաղաքի մոտակայքում կատաղի մարտեր էին ընթանում։ Հիտլերյան Գերմանիայի կողմից Ֆրանսիայի օկուպացումից հետո (1940 թվական) Նանսին դարձել է Դիմադրողական շարժման օջախներից մեկը։ 1944 թվականի սեպտեմբերին Նանսին ազատագրվել է օկուպանտներից։

## Տնտեսություն
Նանսի քաղաքը համարվում է մեքենաշինության, կաշվի-կոշիկի, սննդի արդյունաբերության, ապակյա և հախճապակյա գեղարվեստական իրերի արտադրության կենտրոն։

## Բնակչություն
2010 թվականի դրությամբ բնակչության թիվը կազմում էր 105 421 մարդ։ Մեծ Նանսիի բնակչությունը կազմում էր 434 900 մարդ։ 2012 թվականի դրությամբ՝ 105 067 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում է 7,000 մարդ/կմ²։

## Կլիմա

## Ճարտարապետություն
Նանսին բաժանվում է հին քաղաքի, որտեղ պահպանվել են նեղ փողոցները և հին կառույցները (14-16-րդ դարեր) և նոր քաղաքի՝ ժամանակակից կառույցներով, հրապարակներով, շատրվաններով, հիմնականում կառուցվել է 18-րդ դարում (ճարտարապետ Էրե Էմանուել, Ժ. Լամուր և այլք)։

## Քույր քաղաքներ
*  Նյուքասլ-ափոն-Թայն, Մեծ Բրիտանիա (1954)
*  Լիեժ, Բելգիա (1954)
*  Կարլսրուե, Գերմանիա (1955)
*  Պադովա, Իտալիա (1964)
*  Կանաձավա, Ճապոնիա (1973)
*  Կիրյատ-Շմոնա, Իսրայել (1984)
*  Լյուբլին, Լեհաստան (1988)
*  Ցինցինատի, ԱՄՆ (1991)

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Աշխարհագրական անունների բառարան» Հ.Ղ.Գրգեարյան, Ն.Մ.Հարությունյան։ Երևան։ «Լույս»

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքներ
Դեմոս Շաքարյան

**Դեմոս Շաքարյան** (), ծագումով հայ քրիստոնյա գործարար անձ Լոս Անջելեսից, որ հիմնադրեց Full Gospel Business Men's Fellowship International (FGBMFI).

Դեմոսն անվանակոչվել է իր պապի անունով, որ Հայաստանից գաղթեց ԱՄՆ 1855 թ-ին ստացած ռուս "մարգարե տղայի"՝ Էֆիմ Գերասիմովիչ Կլուբնիկինի մարգարեության հիման վրա, որն ասում էր, թե անասելի ողբերգություն շուտով պիտի գա Հայաստանի վրա։ 50 քրիստոնյա հայերի մի մեծ խումբ տեղափոխվեց Լոս Անջելես Ազուզա փողոցի հոգևոր զարթոնքից մի քանի տարի առաջ։

ԱՄՆում ընտանիքը քրտնաջան աշխատեց և, ի վերջո, բարգավաճեց։ Դեմոսի (կրտսեր) կաթնատու կովերի հոտն աճեց՝ դառնալով ժամանակին աշխարհի ամենամեծ հոտը։ Նա իր կազմակերպչական ունակությունները գործածեց ավետարանչական քարոզարշավներ կազմակերպելու գործում ու սկսեց աղոթքի խումբ, որն աճեց և դառնալով Gospel Business Men's Fellowship International։ FGBMFIն այժմ մասնաճյուղեր ունի 132 երկրներում։ Կազմակերպության "Ձայն" ամսագիրը 800000-ի շրջանառություն ունի, իսկ հեռուստատեսային ծրագրերը դիտում են շաբաթական չորսը միլիոնից ավելի մարդիկ։

Ռիչարդ Շաքարյանը՝ Դեմոսի որդին, այժմ FGBMFI-ի միջազգային նախագահն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկահայ գործարարներ
Օհան Դուրյան

**Օհան Խաչատուրի Դուրյան** (), հայ մեծանուն դիրիժոր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1922 թ. Երուսաղեմում։ Տեղում կոմպոզիցա և խմբավարություն ուսանած երաժիշտն այնուհետև համերգային շրջագայությունների է մեկնում Եվրոպա և զարմացնում իր ֆենոմենալ հիշողությամբ, խոր, զգայուն երաժշտականությամբ։

Մինչև 1950-ականները ղեկավարել է Հայաստանի Ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը։ Հետագայում մեկնել է Եվրոպա։

1962-1969 թվականներին Օհան Դուրյանը իբրև հյուր դիրիժոր հանդես է գալիս Լայպցիգի Գևանդհաուսի նվագախմբի հետ, այդ համագործակցության արդյունքում կայացած 19 համերգները, որոնց ժամանակ չի գործածվում ոչ պարտիտուր, ոչ էլ դիրիժորական փայտիկ, դառնում են լայպցիգյան երաժշտական կյանքի բարձրակետը՝ հանդիսատեսի մեջ կենդանի թողնելով խոսուն ձեռքերի երաժշտության լեզուն։ Դուրյանը երկու անգամ Գևանդհաուսի երգչախմբի խմբավար է նշանակվում։ Մամուլում նրան սկսում են համեմատել Նիկիշի, Բեռնշտայնի, Կարայանի ու Տոսկանինիի հետ։ 1966-1968 թվականներին Լայպցիգի օպերային թատրոնում նրա ղեկավարությամբ նաև «Դոն Կառլոսն» է ներկայացվում երաժշտասերների դատին։ Դուրյանն աշխատել է աշխարհի 110 նվագախմբերի հետ։

1998-2001 թթ. եղել է Հայաստանի Օպերայի և բալետի ակադեմիական թատրոնի սիմֆոնիկ նվագախմբի դիրիժորը։ Այդ պաշտոնից նրան հեռացրել է մշակույթի նախարար Ռոլանդ Շառոյանը։ Դուրյանը հեռացավ Հայաստանից Մոսկվա։ Ավելի ուշ Հայաստանում միացավ 2008 թվականին ստեղծված քաղաքական ընդդիմադիր շարժմանը։

[մինի|Օհան Դուրյանի գերեզմանը [Կոմիտասի անվան պանթեոնում]]

Մահացել է 2011 թվականի հունվարի 6-ին Երևանում։

## Ընտանիք
* Նարեկ Դուրյան, հայ դերասան։

## Հիշատակ
Տան պատին, որտեղ ապրել է կոմպոզիտորը, հուշատախտակ է տեղադրվել։

Լայպցիգում տպագրվել է «Օհան Դուրյան. դիրիժոր ու կոմպոզիտոր։ Մագնիս։ Հրաբուխ։ Միստիկ» պատկերազարդ ալբոմը։

2007 թվականին Ստաս Նամինի պրոդյուսերական կենտրոնը նկարահանել է «Խոր զգացմունքների մասնագիտություն» ֆիլմը։

2022 թվականի նոյեմբերի 4-ին կոմպոզիտորի 100-ամյակին Երևանի Ազատության հրապարակում տեղադրվել է նրա արձան-հուշակոթողը։ Հուշարձանի հեղինակներն են քանդակագործ Գետիկ Բաղդասարյանը, ճարտարապետ Սահակ Սաֆարյանը, ապակե պատվանդանը նախագծել է Արսեն Պետրոսյանը։ Բացման արարողությանը ներկա են եղել Հայաստանի նախագահ Վահագն Խաչատրյանը, վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը և այլ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ և մշակույթի գործիչներ։

## Գրականություն
* Մահտեսյան Ռ., Խոսող ձեռքեր, Երևան, 1999։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Օհան Դուրյան. Աշխարհում որքան բան կա, որ չգիտենք ու չենք էլ հասցնի իմանալ
* Օհան Դուրյանը «Նոյյան տապանի» հիշարժան տարեթվերում

Կատեգորիա:Կոմիտասի անվան պանթեոնում թաղվածներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի անվան շքանշանակիրներ
Ատոմ Էգոյան

աջից|200px|մինի|Ատոմ Էգոյան
**Ատոմ Հովսեփի Էգոյանը** (), կանադահայ կինոռեժիսոր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1960 թվականի հուլիսի 19-ին Կահիրեում, մեծացել՝ Արևմտյան Կանադայում։ Միջազգային հարաբերություններ և երաժշտություն է ուսանել Տորոնտոյի համալսարանում, որտեղ էլ սկսել է ֆիլմեր նկարահանել։ Նրա վաղ շրջանի գործերն աչքի են ընկել Սանդենսի անկախ կինոյի փառատոնում, իսկ «Լուսավոր գալիք» ֆիլմով ճանաչման է հասել և քննադատների և հանդիսատեսների շրջանում։ Կաննի կինոփառատոնի եռակի մրցանակակիր է, ներկայացվել է «Օսկարի» և Տորոնտոյի միջազգային կինոփառատոնում՝ քառիցս մրցանակի արժանացել։ Կանադայի բարձրագույն կինոպարգևի՝ «Ջինի» յոթնյակի դափնեկիր է, ներկայիս անկախ կինոյի երևելի դեմքերից մեկը։ «Օրացույցը» (1993 թ.) նկարահանելիս վերադարձել է նախնիների հայրենիք։ 2004 թվականին «Ոսկե ծիրան» Գլխավոր մրցանակին է արժանացել Երևանի 1-ին միջազգային կինոփառատոնում։ 2010 թվականին եղել է Կաննի ԿՓ-ի «Սինեֆոնդասիոն» և կարճամետրաժ ֆիլմերի ժյուրիի նախագահը։

Ամենահայտնի ֆիլմերից է Արարատը (2002 թ.)։

Նրա կինը դերասանուհի Արսինե Խանջյանն է։

2011 թ. պարգևատրվել է Պատվո շքանշանով։

## Ֆիլմադարան
* Ներքինու տարփանքը (1977 թ.)
* Մասնավորապես Հաուարդը (1979 թ.)
* Այսուհետ՝ հայրիկի հետ (1980 թ.)
* Փիփ շոու (1981 թ.)
* Բաց տուն (1982 թ.)
* Հարազատներ (1984 թ.)
* Այս անկյունում (1985 թ.) հ/ֆ
* Տղամարդիկ. կրքի խաղադաշտ (1985 թ.)
* Ընտանեկան դիտում (1987 թ.)
* Կուպիդոնի կապարճը (1987 թ.) հ/ֆ
* Վերջին ցնցումը (1987 թ.) հ/ֆ
* Ոչինչ փնտրելով (1988 թ.)
* Մի աղջնակ կար (1988 թ.) հ/ֆ
* Խոսուն դերեր (1989 թ.)
* Պատը (1989 թ.) հ/ֆ
* Ապահովագրական գործակալը (1991 թ.)
* Մոնրեալը՝ տարբեր աչքերով, վեց վարիացիա նույն թեմայով («Անցնելով» նովելը), (1993 թ. )
* Օրացույց (1993 թ.)
* Բիրտ պահվածք (1993 թ.) հ/ֆ
* Էկզոտիկա (1994 թ.)
* Արշիլի դիմանկարը (1995 թ.)
* Լուսավոր գալիք (1997 թ.)
* Բախի թավջութակի սյուիտ թիվ 4. Սարաբանդա (1997 թ.) հ/ֆ
* Ֆելիսիայի ուղևորությունը (1999 թ.)
* Շարք (2000 թ.)
* Քրափի վերջին ժապավենը (2000 թ.)
* Սփյուռք (2001 թ. )
* Արարատ (2002 թ.)
* Որտե՞ղ է թաքնված է ճշմարտությունը (2005 թ.)
* Միջնաբերդ (2006 թ.)
* Յուրաքանչյուրին՝ իր կինոն մաս՝ Արտո Կրկնակի հաշիվ (2007 թ.)
* Երկրպագություն (2008 թ.)
* Քլոե (2009 թ.)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ատոմ Էգոյան․ Իմ ոսկե կանոնները
* Ատոմ Էգոյանը՝ հայաստանյան կինոշուկայի, արհեստական բանականության և մյուզիքլ նկարելու երազանքի մասին
* Ոսկե Ծիրան միջազգային կինոփառատոն

Կատեգորիա:Կանադահայ կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ոսկե ծիրան
Կատեգորիա:Տորոնտոյի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ բեմադրիչներ
Կատեգորիա:Հայ օպերատորներ
Կատեգորիա:Կանադահայ սցենարիստներ
Կատեգորիա:Կանադահայ արձակագիրներ
Զիա Հալո

**Զիա Հալոն** (), հունական ծագմամբ ամերիկացի գրող։ Իր կարիերայի սկզբնական շրջանում Հալոն նկարչուհի էր, սակայն 1992 թ սկսել է գրել բանաստեղծություններ և կարճ պատմվածքներ և շուտով սկսել է գրել «Նույնիսկ ոչ էլ անունս» («Not Even My Name», 2000, ISBN 0312262116) վեպը։ Վեպում Հալոն պատմում է իր մոր հիշողությունների մասին, որն Պոնտոսի հույների ցեղասպանության ականատես է եղել։

## Արտաքին հղում
*Նույնիսկ ոչ էլ անունս գրքի կայքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի կանայք
Կատեգորիա:Ամերիկացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Հույն գրողներ
Ժորժ Պոմպիդու

**Ժորժ Պոմպիդու** (, ), ֆրանսիացի պետական և քաղաքական գործիչ, Ֆրանսիայի վարչապետը 1962-1968 և նախագահը 1969-1974 թվականներին։

## Կենսագրություն
1934 թվականին ստացել է Քաղաքագիտական գիտելիքների ազատ դպրոցի դիպլոմ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939–1945) ժամանակ հարել է Դիմադրության շարժմանը, Շառլ դը Գոլի մերձավոր գործակիցներից էր։

Գործուն մասնակցություն է ունեցել «Ֆրանսիական ժողովրդի միավորում» կուսակցության կազմակերպմանը։ 1958 թվականին նշանակվել է դը Գոլի կաբինետի գործերի կառավարիչ (տնօրեն), մասնակցել 1958 թվականի սահմանադրության մշակմանը։

1962–1968 թվականներին երկրի վարչապետն էր, իսկ 1969 թվականից՝ նախագահ։

Շարունակել է դը Գոլի արտաքին քաղաքական կուրսը՝ Ֆրանսիայի համար ապահովել անկախ գործողություններ միջազգային ասպարեզում՝ պահպանելով դաշնակցային հարաբերությունները արևմտյան պետությունների հետ, ինչպես նաև զարգացրել հարաբերությունները ԽՍՀՄ–ի և սոցիալիստական ճամբարի մյուս երկրների հետ։

Եղել է ԽՍՀՄ–ում։ Ստորագրել է խորհրդա–ֆրանսիական արձանագրություն միջազգային կարևոր հարցերի շուրջ խորհրդակցելու վերաբերյալ (1970, Մոսկվա), «ԽՍՀՄ–ի ու Ֆրանսիայի միջև համագործակցության սկզբունքներ»-ը (1971, Փարիզ) և քաղաքական այլ փաստաթղթեր։

Հեղինակ է ֆրանսիական գրականության պատմության վերաբերյալ աշխատությունների։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի նախագահներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի վարչապետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Բաղնիքի շքանշանի Մեծ Խաչի ասպետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:«Իտալիայի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի մեծ խաչի ասպետներ
Կատեգորիա:Լեյկոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Վիգեն Զաքարյան

**Վիգեն Կարապետի Զաքարյան** (1969 թվականի մարտի 15, Բեյրութ, Լիբանան - 1992 թվականի մայիսի 8, ԼՂՀ, Շուշիի շրջան, գյուղ Զառսլու), լիբանանահայ ազատամարտիկ, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն կուսակցության անդամ։

## Կենսագրություն
Վիգեն Զաքարյանը ծնվել է 1969 թվականի մարտի 15-ին Լիբանանի մայրաքաղաք Բեյրութում։ Եղել է ՀՅԴ անդամ։ ՀՅԴ Լիբանանի երիտասարդական միության «Դրոշակ» մասնաճյուղի ու Կենտրոնական քարոզչական հանձնախմբի ներկայացուցիչ։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ մասնակցել է հայկական թաղամասի պաշտպանությանը։ 1992 թվականի ապրիլին կամավոր մեկնել է Արցախ։ Մասնակցել է Շուշիի ազատագրմանը, որի ժամանակ էլ՝ 1992 թվականի մայիսի 8-ին էլ Շուշիի շրջանի Զառսլու գյուղում զոհվել է։

## Հիշատակ
Վիգեն Զաքարյանի հիշատակին է նվիրված Ներսիկ Իսպիրյանի «Ելին Վիգեն» երգը։ Իսկ 2007 թվականին Բեյրութում լույս է տեսել Համբիկ Պիլարյանի «Նահատակություն Շուշիի ժայռերում...» գիրքը, որը նվիրված է Վիգեն Զաքարյանի կարճատև կյանքի ու գործունեության լուսաբանմանը։ Գրքում տեղ են գտել նաև Վիգեն Զաքարյանի վկայությունները, ակնարկությունները, մտքերն ու նամակները։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988-1994 թթ.) հանրագիտարան, Երևան, 2004, էջ 196։
* Պիլարեան Համբիկ «Նահատակութիւն Շուշիի ժայռերուն...», Պէյրութ, 2007, 96 էջ։

## Արտաքին հղումներ

* https://www.youtube.com/watch?v=DMH3zGRFfvo «Ելիր Վիգեն», երգ Ներսիկ Իսպիրյանի կատարմամբ։
* https://www.youtube.com/watch?v=RqgQIqBpwBI&t=11s - Վիգէն Զաքարեան
* https://www.youtube.com/watch?v=Iyu9dDGmWQ8 - Վիգէն Զաքարեան

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Լիբանանահայ ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Ռուբեն Մելիք

**Ռուբեն Մելիք** (**Մելիք Մինասյանց**, ), սփյուռքահայ անվանի ֆրանսագիր բանաստեղծ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Փարիզում, 1921 թվականին, Իրանից գաղթած հայ ընտանիքում։ Հայրը պարսկահայ է, մայրը՝ թիֆլիսահայ։ Մայրենի լեզուն սովորել է ընտանիքում։ Սովորել է Սորբոնի համալսարանում (1939-42)։ Երիտասարդ տարիքից գրել է ֆրանսերեն բանաստեղծություններ։ 1946 թվականին լույս է տեսել «Աշխարհի ակորդները» անդրանիկ ժողովածուն։ Այնուհետև հրատարակել է տասնհինգ ժողովածուներ, որոնցից առանձնանում են հատկապես «Մադամ Լորելեյ» (1949 թ.), «Քրիստափոր Կոլումբոս» (1952 թ.), «Լինչ» (1954 թ.), «Ուր արյուն է հոսել» (1955 թ.), «Միացյալ երգը» (1960, 1967 թթ., Ֆրանսիական ակադեմիայի Մեծ մրցանակ), «Մարմին, ինձնով կենդանի» (1976, ֆրանսիական գրողների մրցանակ), «Թափոր» (1984 թ.), տպագրել է «Հորիզոնի անցորդները», «Երջանկության օպերան», «Քարե պահակը» (1961, Ֆրանսիական ակադեմիայի ֆրանսերեն մրցանակ) և «Ստորգետնյա եղանակները» (1961) հատորները։

Ռուբեն Մելիքն արժանացել է մի շարք հեղինակավոր գրական մրցանակների, ինչպես օրինակ՝ «Միացյալ երգ» (երկրորդ ժողովածուն) գրքի համար 1967 թ. արժանացել է ֆրանսիական Ակադեմիայի Պիեր դը Ռընյե և Անտոնեն Արտո մրցանակներին։ 1976 թ. ստացել է Ֆրանսիայի գրողների միության մրցանակը։

1968 թվականին և հետագայում մի քանի անգամ եղել է Հայաստանում։ 1978 թվականին Երևանում Աբրահամ Ալիքյանի թարգմանությամբ լույս է տեսել նրա բանաստեղծությունների ընտրանին՝ «Մարմին, ինձնով կենդանի» խորագրով։ Գրքի ներածականում բանաստեղծը գրում է. «Ահա իմ պոեզիան, այս գրքի շնորհիվ, միավորվում է իմ բնաշխարհին, հայկական աշխարհին։ Իրականանում է երիտասարդական մեծ իղձերիցս մեկը՝ վերադառնալ հայրենի տուն, վաղ թե ուշ, այս կամ այն ձևով, վերադառնալ և իր տեղն ունենալ հարազատ օջախում»։ Հայ չափածո գրականությունից կատարել է թարգմանություններ, պատրաստել «Հայ պոեզիայի անթոլոգիան 5-րդ դարից մինչև մեր օրերը», որը լույս է ընծայել Փարիզում 1973 թ. («Էդիտոր ֆրանսեզ ռեունի»)։ 1986 թվականին Երևանում նրան շնորհվել է Մեսրոպ Մաշտոցի անվան մրցանակ։

Ռուբեն Մելիքը մահացել է Փարիզում 2007 թվականի մայիսի 21-ին։

## Ստեղծագործություններ
Ռուբեն Մելիքը, չնայած ապրել և ստեղծագործել է Փարիզում, մոտ է եղել վերջին երեսուն-քառասուն տարվա գրական նորություններին ու ավանգարդիստական շարժումներին, իր ստեղծագործական նախասիրություններով ավելի հակված է դեպի դասական բանաստեղծությունը, նկատվում է ֆրանսիական Պլեադի (16-րդ դար) և կլասիցիզմի ազդեցությունը։ Նրա պոեզիայում հայկական մոտիվներ չեն նկատվում, չնայած բանաստեղծը լիովին տիրապետում է հայերենին, մշտապես մոտիկ է եղել Սփյուռքի՝ մասնավորապես ֆրանսահայ մշակութային շրջանակներին և սերտ կապերի մեջ է եղել Հայաստանի բազմաթիվ գրողների ու մշակութային գործիչների հետ։

## Երկեր
* Մարմին ինձնով կենդանի, Երևան, 1978։

## Հղում
* Մահացավ բանաստեղծ Ռուբեն Մելիքը - Ազգ Օրաթերթ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ ֆրանսագիր գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսահայ կոմունիստներ
Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիա

**Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիան** (**ՀՖՖ**), հայկական ֆուտբոլը կառավարող մարմին։ Հիմնադրվել է 1992 թ. հունվարի 18-ին։ ՖԻՖԱ-ի անդամ է 1992 թ. հուլիսի 3-ից, ՈՒԵՖԱ-ի լիիրավ անդամ՝ 1993 թ. հունվարի 17-ից։ Ֆեդերացիայի նախագահը Արմեն Մելիքբեկյանն է։

## ՀՖՖ-ի գործառույթներ
ձախից|մինի|186x186փքս|Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի նախկին զինանշան:
ՀՖՖ-ի հիմնական խնդիրներն են երկրում ֆուտբոլի տարածումը, զարգացումը, զանգվածային և մանկապատանեկան ֆուտբոլի կազմակերպման ապահովումը, ֆուտբոլիստների վարպետության բարձրացումը, մրցավարների, մարզիչների, մարզիկների բարոյական բարձր հատկանիշների դաստիարակումը, հանրապետության մրցումների կազմակերպումն ու անցկացումը, այդ համակարգերի կատարելագործումը, հայրենական ֆուտբոլի նյութատեխնիկական բազայի զարգացմանը նպաստելը։

ՀՖՖ-ն մշակում է հանրապետությունում ֆուտբոլի զարգացման ընթացիկ և հեռանկարային ծրագրեր, կազմակերպում հանրապետության հավաքական թիմերի նախապատրաստումը միջազգային տարբեր մրցումների։ ՀՖՖ-ն միավորում է մարզային ֆեդերացիաները, ֆուտբոլի ակումբները, մարզադպրոցները, մարզակենտրոնները, բաժանմունքները, համագործակցում է Հայաստանի սպորտի և երիտասարդության հարցերի նախարարության հետ։

## ՀՖՖ մարմիններ
ՀՖՖ բարձրագույն մարմինը համագումարն է, որը 4 տարով ընտրում է նախագահ և գործադիր կոմիտեի անդամներ։

Աշխատանքային մարմինը գործկոմն է։ Հրատապ խնդիրներ լուծելու համար ստեղծվել է գործկոմի բյուրո։ Ֆուտբոլի զարգացման հարցերի կարգավորման, ընդունված որոշումների կատարման ընթացքը հսկելու, գործկոմին առաջարկներ ներկայացնելու համար ստեղծվել են բաժիններ (զանգվածային, մրցավարական, պատանեկան, միջազգային կապեր և այլն)։ Ֆեդերացիայում գործում է բաժանմունք, որի գործունեությունը նպատակաուղղված է կանանց ֆուտբոլին։

## Մրցանակներ
2023 թվականի մայիսին Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիան ստացել է FIFA FORWARD Awards 2023 մրցանակը փոքր դաշտերի նախագծերի համար։ ՖԻՖԱ-ի՝ մասսայական ֆուտբոլի  միջտարածաշրջանային ենթակառուցվածքների զարգացման ծրագրի շրջանակներում ներկայացված էին երկրի տարբեր մարզերի 89 փոքր դաշտերը։

## ՀՖՖ նախագահներ
* Նիկոլայ Ղազարյան (1992-1994)
* Արմենակ Սարգսյան (1994-1998)
* Սուրեն Աբրահամյան (1998-2002)
* Ռուբեն Հայրապետյան (2002-2018)
* Արթուր Վանեցյան (2018-2019)
* Արմեն Մելիքբեկյան (2019-)

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ
* Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիա - Ինֆոքոմ

Կատեգորիա:1992 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայաստանի սպորտի կառավարման մարմիններ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ անդամ միություններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլը Հայաստանում
Սեյրան Զաքարյան

**Սեյրան Արտյուշայի Զաքարյան** (), հայ գիտնական, փիլիսոփա, փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր (1999), պրոֆեսոր (2004)։

## Կենսագրություն
Սեյրան Արտուշայի Զաքարյանը ծնվել է 1958 թվականի հոկտեմբերի 6-ին ՀԽՍՀ Ղափանի շրջանի Կապան քաղաքում։ Ավարտել է Կապանի թիվ 27 գիշերօթիկ միջնակարգ դպրոցը։ 1977-1979 թվականներին ծառայել է Խորհրդային բանակում (Գերմանիա)։ 1979 թվականին ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետի փիլիսոփայության բաժինը, որն (արդեն Փիլիսոփայության և սոցիոլոգիայի ֆակուլտետը) ավարտել է 1984 թվականին։ Այնուհետև ընդունվել է ասպիրանտուրա։ 1988 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն «Ունիվերսալիաների հիմնահարցը 13-14-րդ դդ. հայ փիլիսոփայության մեջ» թեմայով։ 1992 թվականին Սեյրան Զաքարյանին շնորհվել է դոցենտի կոչում։ 1999 թվականին պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն «Մարդու հիմնահարցը 13-15-րդ դդ. հայ փիլիսոփայության մեջ» խորագրով։ 2005 թվականին նրան շնորհվել է պրոֆեսորի կոչում։ 1987-1992 թվականներին աշխատել է ԵՊՀ փիլիսոփայության պատմության ամբիոնում որպես ասիստենտ, 1992-2004 թվականներին՝ դոցենտ, 2005 թվականից՝ պրոֆեսոր։ 2001 թվականից Սեյրան Զաքարյանը ղեկավարում է ԵՊՀ Փիլիսոփայության պատմության ամբիոնը։ Հեղինակ է մոտ մեկ տասնյակ մենագրությունների և 50-ից ավելի գիտական հոդվածների։ Նրա ղեկավարությամբ պաշտպանվել է թեկնածուական չորս ատենախոսություն։

## Երկեր
* «Հայ իմաստասերներ» (Վահրամ Րաբունի, Հովհաննես Պլուզ Երզնկացի), Երևան, 1997, 94 էջ։
* «Հայ իմաստասերներ» (Մատթևոս Ջուղայեցի, Առաքել Սյունեցի), Երևան, 1998, 84 էջ։
* «Հայ իմաստասերներ» (Գրիգոր Տաթևացի), Երևան, 1998, 112 էջ։
* «Մարդու հիմնահարցը 13-15-րդ դարերի հայ փիլիսոփայության մեջ», Երևան, 1999, 262 էջ։
* «Փիլիսոփայության պատմություն», Երևան, 2000, 2-րդ հրատ., Երևան, 2007:
* «Գարեգին Նժդեհ» (Փիլիսոփայական ճեպանկար), Երևան, 2001, 65 էջ։
* «Հայ փիլիսոփայության պատմության համառոտ ակնարկ», Երևան, 2004, 76 էջ։
* «Հայկական Վերածննդի հարցը» (մեթոդաբանական վերլուծություն), Երևան, 2006:
* «Ունիվերսալիաների հիմնահարցը միջնադարյան հայ փիլիսոփայության մեջ», Երևան, 2014:

## Գրականություն
* Երևանի պետական համալսարանի 90-ամյա պատմության ֆակուլտետը, խմբ. Էդ. Գ. Մինասյան, Երևան, 2009, էջ 302։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
«Փիլիսոփայության պատմություն» գրքի էլեկտրոնային տարբերակը

Կատեգորիա:Հայ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Կապան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ դասախոսներ
Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ
Անանուխ

**Անանուխ**, շրթնազգիների ընտանիքին պատկանող կոճղարմատավոր, բազմամյա խոտաբույս։ Մշակովի անանուխը (լատիներեն անվանումը՝ Mentha Piperita L.) ունի հակադիր, սուր ատամնավոր եզրերով, ձվաձև կամ նշտարաձև տերեևներ, կարմրավուն մանր ձողիկներ։Արմատային համակարգը առանցքային է։ Բույսի ցեղի «Մենթա» անվանումը ծագել է հին հունական դիցաբանության հավերժահարս Մինթայի անունից։

Հայկական տարանուններն են անանեխ, անուխ, դաղձ, նանա, պիտնա, պուտինա, քարանուխ, քարընշուշ։
Հենվելով  ուկրաինական ժողովրդական  բժշկության և սեփական փորձերի վրա, անանուխի վերաբերյալ ուշագրավ տվյալներ են նշում հայր և որդի Նոսալները։Այսպես, անանուխը լավացնում  է մարսողությունը, օժտված է փքահան և քրտնամուղ  հատկություններով, լավ արդյունք է տալիս տհաճ բղկոցների ժամանակ։

## Բաղադրություն
Բույսի վերգետնյա մասը պարունակում է եթերայուղ, որի քանակը ծաղիկներում կազմում է 4 - 6, տերևներում՝ 2.4 - 2.75, իսկ ցողուններում՝ մինչև 0.3 տոկոս։ Այն ստացվում է ջրային գոլորշիների միջոցով թրմման եղանակով։ Նրա հիմնական մասը (41 - 65%) երկրորդային սպիրտ մենթոլ է։ Բույսում կան նաև մենթոն, պինեն, լիմոնեն, դիպենտեն, ցինեոլ և այլ արժեքավոր նյութեր։

## Օգտագործում
Բուժման նպատակով օգտագործում են բույսի տերևները։ Բժշկության մեջ կիրառվում է ոչ միայն բուսահումքի, այլև նրանից ստացվող եթերայուղի ձևով։ Անանուխը անհիշելի ժամանակներից հայտնի է եղել մարդկությանը։ Միջնադարում գտնում էին, որ անանուխի հոտն ակտիվացնում է ուղեղի աշխատանքը։ Ավիցեննան դեղաբույսը լայնորեն օգտագործել է գլխացավերի, մելանխոլիայի, տեսողության թուլության, ականջների խշշոցի, քթային արյունահոսության, վատ հոտի, խոցերի, բերանի լորձաթաղանթի բորբոքումների, ատամնացավի, ատամի փտախտի, անգինայի, շնչարգելության, ասթմայի, հազի, ստամոքսի բորբոքումների դեպքերում։

Մխիթար Հերացին բույսն օգտագործել է որպես ցավազրկող և թարմացնող միջոց, նողկանքի, փսխման և լուծերի դեպքերում։

2-4 կաթիլ անանուխի յուղը մի կտոր շաքարի վրա օգնում է անցկացնել փորացավը։

Անանուխը նաև օգտագործվում է սննդի մեջ։ Այն ավելացնում են կարկանդակներին, աղցաններին, պանրին, բանջարեղենով և մսով ճաշերին։ Նրանով համեմում են թեյը, լիկյորը, հրուշակեղենը, օգտագործում են նաև կոսմետիկայում։

## Ծանուցումներ

Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Շրթնազգիներ
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Պրոլետարիատ

[մինի|[Ժան Ֆրանսուա Միլլե․ «Քաղհանիչով մարդը»]]
**Պրոլետարիատ** ( - «սերունդ տվող»), վարձու աշխատողների սոցիալական խավ, հասարակության այն անդամները, որոնց միակ նշանակալի տնտեսական արժեքը համարվում է իրենց աշխատուժը (աշխատունակությունը)։ Պրոլետարիատի մաս կազմող անձը կոչվում է *պրոլետար*։ Մարքսիստական փիլիսոփայության մեջ պրոլետարիատը դիտվում էր որպես բանվորների դասակարգ, որոնք զրկված լինելով արտադրության իրենց սեփական միջոցներից՝ ապրելու համար հարկադրված էին վաճառել իրենց աշխատանքային ուժը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Դասակարգային պայքար» միություն – Ընդդեմ պետության, ազգի և կապիտալի

Կատեգորիա:Հասարակական դասեր
Կատեգորիա:Մարքսիզմ
Փարվանա լիճ

**Փարվանա** (վրաց. ფარავანი), լիճ Հայկական լեռնաշխարհի պատմական Ջավախք գավառում։ Գտնվում է Վրաստանի Նինոծմինդայի շրջանում ՝ Ջավախքի և Աբուլ Սամսարի լեռնաշղթաների միջև, 2074 մ բարձրության վրա։ Վրաստանի ամենամեծ լիճն է։

Այն ունի առավելապես ստորգետնյա սնում։ Առավելագույն մակարդակ ունենում է հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին, նվազագույնը՝ մայիս-հունիս ամիսներին։ Տատանման չափը մոտ 0,7 մետր է։ Լճի մակերեսը 37,5 կմ², միջին խորությունը՝ 2,4 մ, առավելագույնը՝ 3,3 մ։ Սառցակալվում է նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներից մինչև ապրիլ ամիս, սառցածածկույթի հաստությունը կարող է հասնել մինչև 73 սմ։ Ջուրը քաղցրահամ է, ջինջ, շրջապատված բազմերանգ ծաղիկներով զարդարված մերձալպյան մարգագետիններով։ Լճից սկիզբ է առնում Կուրի աջակողմյան վտակ Փարվանա (Թափարվան) ջրառատ գետը, որը Խերթվիս գյուղի մոտ միախառնվում է Քուռին։

Փարվանա լճին է նվիրված Հովհաննես Թումանյանի «Փարվանա» բալլադը։
մինի

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրաստանի լճեր
Կատեգորիա:Ջավախք
Պարսկահայք

**Պարսկահայք**, նահանգ Մեծ Հայքի կազմում։ Ընդգրկել է Կապուտան լճի հյուսիսային և արևմտյան առափնյա շրջանները։ Սահմանակից էր Կորճայք և Վասպուրական նահանգներին։ Արշակունիների թագավորության օրոք կազմել է Նոր Շիրական բդեշխության հիմնական մասը։

## Պատմություն
Պարսկահայք անունը առաջին անգամ հիշատակվում է «Աշխարհացոյց»-ում, իսկ նրա Հեր և Զարևանդ գավառները հիշատակվում են հին ժամանակներից և շատ հաճախ։ Պարսկահայքը գրավել է Ուրմիա լճի արևմտյան և հյուսիսային առափնյա շրջանները։ Նա շրջապատված էր Ուրմիա լճով և Կորճեք ու Վասպուրական «աշխարհ»-ներով։ Պարսկահայքում շատ էին տարածված ցիռը և այծյամը։ Պարսկահայքի Հեր և Զարեվանդ քաղաքների բնակչության ճնշող մասը կազմում էին հայերը, իսկ հարավային մնացած գավառներում բավական թիվ էին կազմում նաև ատրպատականցիները։

Պարսկահայքը թե՛ Արտաշեսյանների և թե՛ Արշակունիների թագավորության շրջանում միացված էր Հայկական պետությանը։ Հայաստանի առաջին բաժանման ժամանակ (387 թվական) այն միացվեց Ատրպատականին և նրա կազմում էլ մնաց մինչև վերջ, բացառությամբ Հեր, Զարեհավան և Զարևանդ գավառների ու մի քանի այլ շրջանների, որոնք 9-11-րդ դարերում մտնում էին Վասպուրականի թագավորության մեջ։

## Վարչական բաժանում
Ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Պարսկահայքը կազմված էր 9 գավառներից.
* Այլի կոչվում էր նաև Կուռիճան- կենտրոնը՝ Այլի
* Մարի գավառ (Մարի գաւառ)- կենտրոնը՝ Մարի
* Թրաբի- կենտրոնը՝ Նախճավան (Նախճաւան)
* Արասխ կոչվում էր նաև Ովեա- կենտրոնը՝ Շնավհ (Շնաւհ)
* Առնա կոչվում էր նաև Ըռնա- կենտրոնը՝ Առնա
* Տամբեր- կենտրոնը՝ Տամբեր
* Զարեհավան (Զարեհաւան)- կենտրոնը՝ Զարեհավան (Զարեհաւան)
* Զարավանդ (Զարաւանդ)- կենտրոնը՝ Զարավանդ (Զարաւանդ)
* Հեր- կենտրոնը՝ Հեր

## Գրականություն
* Թադևոս (Թադիկ) Հակոբյան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, Երևան, 2007։
* Հայաստանի Ազգային Ատլաս, հատոր Բ, Երևան, 2008։
* Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հատոր 1-5, Երևան, 1986-2001։

## Արտաքին հղումներ
* Հայաստանի Ազգային Ատլաս, հատոր Բ, Երևան, 2008։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պարսկահայք
Աղստև (գետ)

**Աղստև** (), *Ախստև, Աղաստև, Աղստաֆա, Աղստաֆինկա*, գետ, հոսում է Հայաստանում և Ադրբեջանում։ Այն սկիզբ է առնում Փամբակի լեռներից։ Սկզբում մի փոքրիկ առվակ է, սակայն Դիլիջանի մոտ հորդանալով դառնում է ջրառատ գետ։ Սնվում է գերազանցապես ձնհալքից և անձրևաջրերից։ Վտակներից հայտնի են Գետիկը և Ոսկեպարը, որոնցից առաջինը հոսում է Միափորի և Արեգունի լեռների միջև ընկած կիրճով։ Խորությունը մեծ չէ, սակայն վարարումների ժամանակ դառնում է խիստ վտանգավոր։ Երկարությունը 133 կմ է, այդ թվում Հայաստանում 99 կմ։ Ջրի ծախսը՝ 8,22 խմ/վ, հոսքը 256 միլիոն խմ։

Հայաստանի տարածքում Աղստևի վրա կառուցված է Բերքաբերի ջրամբարը, իսկ գետի ստորին հոսանքում (Արդրբեջանի տարածքում)՝ Աղստևի ջրամբարը։ Ադրբեջանում կոչվում է «Աղստաֆաչայ»։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Աղստև (գետ Կովկասում)

Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Կուր գետի վտակներ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր
Կատեգորիա:Ադրբեջանի գետեր
Կատեգորիա:Աղստևի շրջան
Կատեգորիա:Ղազախի շրջան
Կատեգորիա:Ասիայի միջազգային գետեր
Սողոմոն Սողոմոնյան (այլ կիրառումներ)

**Սողոմոն Սողոմոնյան** կարող է վերաբերել հետևյալ անձանց՝

* Կոմիտաս (Սողոմոն Սողոմոնյան), հայ երգահան և վարդապես, ում բուն անունն է Սողոմոն Սողոմոնյան։
* Սողոմոն Սողոմոնյան, հայ գրականագետ։
* Սողոմոն Սողոմոնյան, հայ քաղաքական գործիչ, ՀՀ ԱԺ 7-րդ գումարման պատգամավոր ԲՀԿ-ից։