Գյուղատնտեսությունը Հայիթիում

**Հայիթիի գյուղատնտեսությունը** նկարագրում է կղզի-պետության գյուղատնտեսական պատմությունը, որը մի ժամանակ նկարագրվել է որպես «Անտիլյան կղզիների մարգարիտ»։ Տաինո ժողովուրդը կղզու գյուղատնտես բնակիչներն էին, երբ իսպանացիները առաջին անգամ այցելել են այնտեղ 15-րդ դարի վերջին։ Տայնոները վերացել են եվրոպական հիվանդություններից և շահագործումից, և նրանց փոխարինել են ներմուծված աֆրիկացի ստրուկները։ 18-րդ դարում Հայիթին դարձել է խոշոր պլանտացիաների երկիր, մասնավորապես շաքարեղեգի, որը պատկանում էր եվրոպացիներին և մշակվում էր հարյուր հազարավոր ստրուկների կողմից։ Ստրուկները ապստամբել են 1791 թվականին և անկախություն են ձեռք բերել Ֆրանսիայից։ Պլանտացիաները կտրվել են, և հողը բաժանվել է նախկին ստրուկներին, որոնք հիմնականում զբաղվում էին բնատնտեսությամբ՝ սուրճը համարելով նրանց ամենակարևոր դրամական բերքը և Հայիթիի ամենակարևոր արտահանման ապրանքը։

20-րդ դարի վերջին և 21-րդ դարի սկզբին ավտորիտար կառավարությունը, կոռուպցիան, օտարերկրյա ռազմական միջամտությունները, շրջակա միջավայրի քայքայումը, բնական աղետները, ավազակախմբերի բռնությունը, միջազգային մակարդակով պարտադրված տնտեսական քաղաքականությունը և սուրճի նման ապրանքների արտաքին շուկաների կորուստը Հայիթին դարձրել են Ամերիկայի ամենաաղքատ երկիրը։ Հայիթիի գյուղատնտեսությունը հիմնականում բաղկացած է փոքր հողակտորներից ապրուստը վաստակող ֆերմերներից։ Երկիրը ստիպված է եղել ներմուծել մեծ քանակությամբ սնունդ, մասնավորապես բրինձ, իր բնակչությանը կերակրելու համար: Չնայած Հայիթիի բնակչության մոտ 50 տոկոսը 21-րդ դարում դեռևս գյուղական բնակչություն ուներ, շատ գյուղացիներ լքել են իրենց հողերը և տեղափոխվել քաղաքներ: Գյուղական պայմանները նպաստել են այնպիսի բնապահպանական խնդիրների, ինչպիսիք են հողի էրոզիան և անտառահատումները:

## Պատմություն

### Գաղութային գյուղատնտեսություն
Մինչև Կոլումբոսի 1492 թվականից սկսվող ճանապարհորդությունները, Հիսպանիոլա կղզում, 21-րդ դարի Դոմինիկյան Հանրապետությունում և Հայիթիում ապրում էր տայնո ժողովրդի խիտ բնակչություն։ Տայնոները գյուղատնտեսներ էին։ Նրանց հիմնական մշակաբույսը և սննդակարգը յուկան էր։ Նրանք նաև աճեցնում էին քաղցր կարտոֆիլ, եգիպտացորեն, բամբակ, ծխախոտ և մեծ քանակությամբ արևադարձային մրգեր և բանջարեղեն։ 16-րդ դարում կղզու իսպանացիների կողմից գաղութացման հետ մեկտեղ, տայնոների մեծ մասը մահացել է եվրոպական հիվանդությունների համաճարակներից և շահագործումից։ Իսպանացի գաղութարարները, իսկ հետագայում՝ ֆրանսիացիները, ներմուծել են աֆրիկացի ստրուկներ՝ տայնոներին փոխարինելու համար։

Ֆրանսիան Հայիթիի սեփականությունը Իսպանիայից վերցրել է 1697 թվականի Ռիսվիկի պայմանագրով։ Ֆրանսիացիները կարծում էին, որ Հայիթիի արևմտյան ափը Վեստ Ինդիայի ամենաբերրի հողն էր։ 18-րդ դարում Հայիթին «Անտիլյան կղզիների մարգարիտն» էր։ Ֆրանսիացիների կողմից Սեն Դոմինգո անունով հայտնի Հայիթին աշխարհի ամենահարուստ գաղութն էր, որը արտադրում էր աշխարհի սուրճի 60 տոկոսը և Ֆրանսիայի ու Մեծ Բրիտանիայի կողմից ներմուծվող շաքարի 40 տոկոսը։ Հայիթին նաև բամբակի, ինդիգոյի և կակաոյի կարևոր արտադրող էր։ Հողատարածքը և գյուղատնտեսական արտադրությունը գտնվում էին եվրոպացի և մուլատ մշակների ձեռքում, որոնք տիրապետում էին մոտ 8000 տնկարկների և կես միլիոն ստրուկների։ Հայիթիի գերիշխանությունը սուրճի և շաքարի արտադրության մեջ խաթարվել է 1791-1804 թվականների Հայիթիի հեղափոխության ժամանակ։

Հայիթիի բնակչությունը 1791 թվականին գնահատվում էր 556,000՝ 500,000 ստրուկ, 24,000 ազատ մուլատ և սևամորթ, և 32,000 սպիտակամորթ։ Հեղափոխության ընթացքում բնակչությունը կրճատվել է գրեթե կիսով չափ։

### Անկախությունից հետո
1804 թվականին Հայիթիի անկախություն ձեռք բերելուց հետո կառավարության համար առաջնահերթ էր պահպանել ուժեղ բանակ՝ երկիրը վերանվաճելու ֆրանսիական փորձերը կանխելու համար: Զինվորականությունը պահպանելու միակ միջոցը ռազմական ապրանքների ներմուծումն էր, որը կարելի էր վճարել միայն գյուղատնտեսական արտադրանքի արտահանմամբ, սակայն արտահանվող տնկարկների մեծ մասը ավերակների մեջ էր, իսկ դրանց գաղութային տերերը մահացել էին կամ հեռացել: Հայիթիի կառավարության սկզբնական ջանքերն էին շարունակել պլանտացիաների համակարգը հարկադիր աշխատանքով, թեև ստրկության որոշ չարաշահումներ արգելող կանոնակարգերով։

Կառավարության կողմից պլանտացիաների համակարգը պահպանելու փորձը դուր չի եկել նախկին ստրուկներին։ 1809 թվականին նախագահ Ալեքսանդր Պետիոնը «որոշել է Հայիթիի գյուղատնտեսական ապագան»՝ նախաձեռնելով հողային բարեփոխումների ծրագիր, որի արդյունքում Հայիթիի հողերի մեծ մասը պատկանել է նախկին ստրուկներին։ 19-րդ դարի կեսերին Հայիթին դարձել է «գյուղացի սեփականատերերի հասարակություն, որը հանձնվել է գոյատևման տնտեսությանը»։ Հայիթիի բազմաթիվ մանր ֆերմերներ իրենց փոքր ֆերմաներում աճեցրել և շարունակում են աճեցնել մանիոկ (յուկա), եգիպտացորեն (եգիպտացորեն), բանան, քաղցր կարտոֆիլ, բաթաթ, որոնց ավելի քան 90 տոկոսը 2010 թվականին կազմել է 4 հեկտարից (9.9 ակր) պակաս մակերես։ Սուրճը մանր ֆերմերների հիմնական եկամուտ բերքն է։ Ֆերմերները սովորաբար նաև մեկ կամ երկու խոզ էին բուծում։

Փոքր հողամասերի անհատական ​​սեփականության մոդելը շարունակվել է ավելի քան 100 տարի՝ չնայած «հողի նկատմամբ ճնշման աճին [բնակչության աճի պատճառով], հողամասերի մասնատմանը և սեփականության կենտրոնացման փոքր-ինչ աճին»։ 1950 թվականին հայիթցի ֆերմերների 85 տոկոսը հողատեր էր։ 1971 թվականին հողատեր ֆերմերների թիվը նվազել էր մինչև 60 տոկոս։ Այդ թվականին Հայիթիում կար մոտավորապես 616,700 ֆերմա։ Միջին ֆերմերը տիրապետում էր 1.4 հա (3.5 ակր) հողատարածքի, որը բաժանված էր մի քանի հողամասերի։ Սեփականատիրությունից բացի, շատ ֆերմերներ վարձակալում էին հող կամ բաժնեմասային ֆերմերներ էին։ Հայիթիի վիճակագրությունը հաճախ կասկածելի է, սակայն 2008/2009 թվականներին ֆերմերային տնտեսությունների թիվը, հնարավոր է, աճել է, իսկ դրանց միջին հողատարածքը՝ նվազել։ FAO-ի գնահատականներով՝ Հայիթիում կար մեկ միլիոնից ավելի ֆերմերային տնտեսություն՝ միջինում 0.93 հա (2.3 ակր) մակերեսով։ Ֆերմերային տնտեսությունների թվի այդ աճը տեղի է ունեցել նախկին ֆերմերների մեծ միգրացիայի պայմաններում դեպի քաղաքներ կամ արտասահմանյան երկրներ։

## Ֆերմերային տնտեսություններ և ֆերմերներ
Գյուղատնտեսների թիվը և գյուղատնտեսության ներդրումը Հայիթիի համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) մեջ նվազել են 1950-ական թվականներից ի վեր։ 1950-ական թվականներին աշխատուժի 80 տոկոսը կազմում էին գյուղացիները, իսկ գյուղատնտեսությունը կազմում էր ՀՆԱ-ի 50 տոկոսը և արտահանման 90 տոկոսը։ 1980-ական թվականներին աշխատուժի 66 տոկոսը գյուղացիներ էին, և նրանք կազմում էին ՀՆԱ-ի 25 տոկոսը և արտահանման 24 տոկոսը։ 2016 թվականի դրությամբ բնակչության ավելի քան 50 տոկոսը դեռևս զբաղված էր գյուղատնտեսությամբ, և այն կազմում էր ՀՆԱ-ի 20 տոկոսը։

Մադան Սարաները (գյուղացի կին առևտրականներ) Հայիթիի եզակի հաստատություններ են: Մադան Սարաների բազմաթիվ անդամներ գնում և տեղափոխում են գյուղատնտեսական մթերքներ ֆերմայից շուկա: Հայիթիում կանայք ավանդաբար եղել են մթերքների վաճառողները, մինչդեռ տղամարդիկ տիրապետում և մշակում են հողը։

Հայիթիի հողերի բերրիության անկման հետևանքով էրոզիայի պատճառով գյուղատնտեսական արտադրությունը լճացած է եղել 1980 թվականից ի վեր՝ չնայած մշակովի հողերի և գյուղատնտեսությանը հատկացված ռեսուրսների աճին։
 

### Ամենաարժեքավոր մշակաբույսերն ու անասունները (2016)

Աղբյուր՝

### Շաքար
Հայիթիի հեղափոխության գյուղատնտեսության վրա ամենաանմիջական ազդեցությունը շաքարեղեգից արտադրվող շաքարի արագ անկումն էր՝ որպես Հայիթիի ամենակարևոր արտահանման և ամենաարժեքավոր գյուղատնտեսական ապրանք։ Մինչև 1791 թվականի հեղափոխությունը Հայիթիից շաքարի արտահանումը կազմում էր գրեթե 100 միլիոն ֆունտ։ 1820 թվականին շաքարի արտահանումը գործնականում զրոյական էր։ Հայիթիի ամենամեծ հաճախորդը՝ Ֆրանսիան, արգելեց շաքարի և այլ արտահանումները Հայիթիից։ Որոշ պաշտոնյաներ շաքարի անկումը վերագրում են նաև նախկին ստրուկների զզվանքին շաքար արտադրող պլանտացիոն տնտեսության նկատմամբ։ Պալսոնը ավելացնում է երրորդ գործոնը՝ խոշոր պլանտացիաների բաժանումը և հողի բաշխումը նախկին ստրուկներին, ինչը մեծացրել է գործարքային ծախսերը և հանգեցրել կապիտալի, փորձագիտության և աշխատուժի պակասի: Շաքարի վերամշակման և խոշոր ֆերմերային տնտեսություններում խոշոր ներդրումները, կամ փոքր ֆերմերների միջև կոոպերատիվ ձեռնարկությունները, անհրաժեշտ էին առևտրային առումով կենսունակ շաքարի արտադրության համար: Փոխարենը, նախկին ստրուկները անհատապես աշխատում էին իրենց նոր ձեռք բերված փոքր ֆերմաներում: Հայիթիի կառավարությունը նույնպես արգելել է օտարերկրյա ներդրումները Հայիթիում: ԱՄՆ օկուպատորները վերացրել են արգելքը 1918 թվականին, բայց հողային սեփականության տարածումը շաքարի արտադրության համար հողերի զգալի տարածքների ձեռքբերումը և համախմբումը չափազանց բարդացրել են պոտենցիալ օտարերկրյա ներդրողների համար: Շաքարը երբեք չի վերականգնել իր կարևորությունը՝ դառնալով Հայիթիում միայն աննշան մշակաբույս։

### Սուրճ
19-րդ դարի սկզբին շաքարի տնկարկների անկման հետ մեկտեղ, սուրճը դարձել է Հայիթիի հիմնական արտահանման մշակաբույսը և շարունակել է մնալ Հայիթիի ամենակարևոր արտահանման մշակաբույսը մինչև 1980-ական թվականները: Ի տարբերություն շաքարեղեգի, սուրճը հիմնականում մշակվում էր ընտանիքների կողմից փոքր հողամասերի վրա։ Բացի այդ, շաքարից տարբերվող սուրճը բարձրլեռնային մշակաբույս ​​է, որը Հայիթիում աճեցվում է 400 մ (1300 ոտնաչափ) մինչև 1300 մ (4300 ոտնաչափ) բարձրությունների վրա։ Լավագույն որակի սուրճը աճեցվում է 900 մ-ից (3000 ոտնաչափ) բարձրության վրա։

Սուրճի արտադրությունն ու արտահանումը գագաթնակետին են հասել 1950-ական թվականներին, որոնք Հայիթիի համար անվանվել են «ոսկե դարաշրջան»։ Ապրանքային գները բարձր էին, հայիթյան արժույթը՝ կայուն, զբոսաշրջությունը ծաղկում էր ապրում, և Հայիթին աշխարհում սուրճի խոշորագույն արտադրողներից մեկն էր։ Արտադրությունը հասել է բոլոր ժամանակների ամենաբարձր՝ 740,000 մետրիկ տոննայի 1955 թվականին։ Սուրճի արտադրությունը հասել է ևս մեկ բարձրակետի 1973 թվականին՝ կազմելով 660,000 մետրիկ տոննա, սակայն հետո արագորեն նվազել է՝ հասնելով 372,000 մետրիկ տոննայի 1990 թվականին և 180,000 տոննայի 2014 թվականին։ 2014-2015 թվականներին սուրճի արտադրության 80 տոկոսը վերացել է հիվանդությունների, միջատների և երաշտի պատճառով։ 2019 թվականին արտադրությունը գնահատվել է 21,000 մետրիկ տոննա, որի մեծ մասը սպառվել է Հայիթիում։

Սուրճի արտահանումը կտրուկ նվազել է՝ 1970-ական թվականներին կազմելով Հայիթիի արտահանման 40 տոկոսը, իսկ 2017 թվականին՝ մեկ տոկոսից էլ պակաս։ 1987 թվականին արտահանումը կազմել է 42,900 մետրիկ տոննա, իսկ 2007 թվականին՝ 21,000 տոննա։ Այնուամենայնիվ, Դոմինիկյան Հանրապետություն (ԴՀ) սահմանով մաքսանենգ ճանապարհով մեծ քանակությամբ սուրճ է  տեղափոխվել և, հետևաբար, չի ներառվել արտադրության և արտահանման վիճակագրության մեջ։ 2011 թվականին ԴՀ մաքսանենգ ճանապարհով սուրճի ներմուծումը գնահատվել է ընդհանուր առմամբ 7,200 մետրիկ տոննա (120,000 60 կգ-անոց պարկ)։

### Վետիվեր
Վետիվերը խոտաբույսի տեսակ է, որը բնիկ է Հնդկաստանում, որի արմատները պարունակում են օծանելիք պատրաստելու համար օգտագործվող յուղ: Վետիվերը, եթե թույլատրվի աճեցնել չհավաքված, օգտակար է նաև հողի էրոզիայի դեմ պայքարում: Հայիթին վետիվերի աշխարհի ամենամեծ արտադրողն է, որի եթերային յուղերի, հիմնականում վետիվերի, արտահանումը 2012 թվականին կազմել է ընդհանուր 16 միլիոն դոլար: Վետիվերը աճեցվում է Հայիթիի հարավ-արևմուտքում մոտ 30,000 փոքրածավալ ֆերմերների կողմից։ Վետիվերի արդյունաբերությունը նկարագրվում է որպես «գաղտնի և արդյունահանող. փոքր ֆերմերների էժան աշխատուժը և շրջակա միջավայրին վնասող բերքահավաքի պրակտիկան շահույթ են թողնում արտադրողների, արտահանողների և օծանելիքի արտադրողների շրջանում»։

### Մանգոներ
Վետիվերից հետո, 2012 թվականին մանգոն Հայիթիի ամենակարևոր արտահանման մշակաբույսն էր՝ վաստակելով 13 միլիոն դոլար։ Միացյալ Նահանգները հիմնական շուկան էր։ Սակայն, 2022 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Միացյալ Նահանգները փակել է հայիթիական մանգոյի նախնական ստուգման ծրագիրը՝ Հայիթիում իր աշխատողների անվտանգության հետ կապված մտահոգությունների պատճառով. դա կասեցրել է մանգոյի հայիթիական արտահանումը Միացյալ Նահանգներ։

## Խնդիրներ և արտաքին միջամտություններ
 
Հայիթիի անկախության կողմնակի ազդեցություններից մեկը 1825 թվականին ֆրանսիական ռազմանավերի նավատորմի կողմից Հայիթիի վրա պարտադրված պարտավորությունն էր՝ տարեկան փոխհատուցում վճարել ֆրանսիացի քաղաքացիներից բռնագրավված հողերի և գույքի (հիմնականում ստրուկների) համար: Փոխհատուցումները և դրանք վճարելու համար կառավարության կողմից վերցված վարկերը չեղարկվել են մինչև 1947 թվականը։ Որոշ տարիներ դրանք խլում էին կառավարության եկամուտների մինչև 40 տոկոսը և զգալիորեն կրճատում էին ենթակառուցվածքների և գյուղատնտեսության զարգացման մեջ ներդրումներ կատարելու նրա կարողությունը: Հայիթիի քաղաքացիներից «անկախության պարտքը» վճարելու համար գանձվող հարկերը բարձր էին: Ավելին, կոռուպցիան և ռազմական մեծ ծախսերը կլանել են կառավարության մնացած ռեսուրսների մեծ մասը: 20-րդ դարում ԱՄՆ-ն փոխարինել է Ֆրանսիային՝ որպես Հայիթիի ամենաազդեցիկ օտարերկրյա պետություն: Երկրում ԱՄՆ-ի մի քանի ռազմական միջամտությունների հիմնական նպատակներից մեկը պարտքերի հավաքագրումն էր։ Դյուվալյե դինաստիայի (1957-1986) բռնաճնշողական կառավարությունները և կրկնվող բնական աղետները սրել են Հայիթիի տառապանքը և ազդել տնտեսության վրա։

Արդյունքում, 20-րդ դարի վերջին Հայիթին դարձել է «տպավորիչ կերպով ձախողված պետություն՝ ստվերային Հայիթի, որն ի վիճակի չէր ապահովել իր ժողովրդի կյանքի հիմնական անհրաժեշտությունները»։ 1970-ական թվականներից սկսած՝ միջազգային ֆինանսական հաստատությունները, Միացյալ Նահանգները և Միավորված Ազգերի Կազմակերպությունը փորձել են նպաստել Հայիթիի բարգավաճման վերականգնմանը գյուղատնտեսության ոլորտում: Միջազգային հանրության դեղատոմսերը հաճախ ավելի շատ վնաս էին պատճառում, քան օգուտ ։ 2023/2024 թվականներին Հայիթին ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի (ՄԱԶԾ) մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսում 185 երկրների շարքում զբաղեցրել է 159-րդ տեղը, ինչը արտացոլում է երկրում ապրող հայիթցիների ընդհանուր առմամբ վատ պայմանները։

### Խոզի գրիպ
 
Մինչև 1980-ական թվականները հայիթցի ֆերմերները իրենց ֆերմաներում բուծում էին փոքր, դիմացկուն սև խոզեր, որոնք կոչվում էին կրեոլական խոզեր: Հաճախ ընտանիքն ուներ միայն մեկ խոզ, բայց գիրացած խոզի վաճառքով հայիթցի ֆերմերները «կարող էին իրենց թույլ տալ կերակրել, հագցնել և դպրոց ուղարկել երեխային»։ Միջին հաշվով, խոզերը կազմում էին ֆերմերի եկամտի 30 տոկոսը։ 
   
1978 թվականին հարևան Դոմինիկյան Հանրապետության խոզերի պոպուլյացիայի մեջ բռնկվել է աֆրիկյան խոզի ժանտախտ։ Հիվանդության տարածումը կանխելու համար Հայիթիի կառավարությունը հրամայել է սահմանից 15 կմ (9.3 մղոն) շառավղով գտնվող բոլոր խոզերը մորթել՝ առանց ֆերմերներին փոխհատուցում տրամադրելու։ 1981 թվականին դեռևս խոզի գրիպի սպառնալիքի տակ գտնվող միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունների, ԱՄՆ-ի, Կանադայի և Մեքսիկայի կոնսորցիումը Հայիթիի կառավարության հետ համատեղ նախաձեռնել է ծրագիր՝ Հայիթիում բոլոր խոզերը մորթելու համար՝ հիվանդության տարածումը կանխելու համար։ Հաջորդ երեք տարիների ընթացքում մոտ 400,000 խոզ մորթվել է, իսկ 600,000-ը սատկել է հիվանդությունից։ Հայիթիի ֆերմերները, որոնց խոզերը մորթվել էին, իրենց կորստի համար փոխհատուցում են ստացել 9.5 միլիոն դոլարով՝ յուրաքանչյուր մորթված խոզի համար 24 դոլար։

ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալությունը (AID) կոտորածը համարել է «հայիթիի խոզաբուծության արդյունաբերության արտադրողականությունը բարելավելու հնարավորություն»։ AID-ը ներմուծել է հիվանդությունից զերծ խոզերի նոր ցեղատեսակներ, սակայն խոզերը լավ չեն հարմարվել Հայիթիին, և միայն 2002 թվականին Հայիթիում խոզի մսի արտադրությունը հասել է նախահամաճարակային մակարդակին։ Այդ տարիներին, մասամբ խոզի գրիպի համաճարակի և դրա հետևանքների պատճառով, հայիթցի ֆերմերները կորցրեցրել են եկամուտ, պարենային անապահովությունը հասել է բնակչության 47 տոկոսի, դպրոցական տարիքի մարդկանց թիվը նվազել է 14 տոկոսով, իսկ գյուղական բնակչությունը՝ 15 տոկոսով։

### Բրինձ և հավ

Մինչև 1980-ական թվականների կեսերը Հայիթին գրեթե ինքնաբավ էր բրնձի արտադրության մեջ՝ Միացյալ Նահանգներից ներմուծելով իր սպառման հինգ տոկոսից պակասը: 1986 թվականին Համաշխարհային բանկը, Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ) և ԱՄՆ-ի զարգացման ծրագիրը (US AID) Հայիթիին տրամադրել են 153 միլիոն դոլարի վարկեր և փոխառություններ՝ տնտեսական բարեփոխումների համար: 1994 թվականին ԱՄՀ-ն տրամադրել է ևս մեկ վարկ: Այդ վարկերի և փոխառությունների միջոցով Հայիթիից պահանջվող տնտեսական բարեփոխումները ներառում էին ներմուծման սակագների մակարդակի իջեցում, հայիթյան արժույթի ազատ լողացող փոխարժեք և ներմուծման քվոտաների վերացում: Հայիթին ներմուծված բրնձի սակագինը 50 տոկոսից իջեցրել է մինչև 3 տոկոս։

Մաքսերի կրճատումը և ներմուծման քվոտաների վերացումը հանգեցրել են Հայիթիում բրնձի արտադրության նվազմանը և Միացյալ Նահանգներից ավելի էժան բրնձի Հայիթի ներմուծման արագ աճին: Բրնձի արտադրությունը Միացյալ Նահանգներում սուբսիդավորվում է կառավարության կողմից: 2000-ական թվականների սկզբին Միացյալ Նահանգներում 9000 բրինձ աճեցնողներ ստացել են գրեթե մեկ միլիարդ դոլարի սուբսիդիաներ, ինչը ամերիկյան բրինձը դարձրել է Հայիթիում աճեցվածից ավելի էժան։Արդյունքում, Միացյալ Նահանգներից բրնձի ներմուծումը, որը 1980 թվականին կազմել է 7300 տոննա, 2023 թվականին հասել է 375000 տոննայի։ Միացյալ Նահանգներից բրնձի ներմուծումը 2023 թվականին Հայիթիին արժեցել է 264 միլիոն դոլար։ Բրինձը դարձել է Հայիթիի ամենամեծ գյուղատնտեսական ներմուծումը։ Արտասահմանյան բրնձից և այլ ներմուծումներից կախվածությունը Հայիթիին դրել է տատանվող ապրանքային գների քմահաճույքի տակ։ Բացի այդ, Հայիթիի արժույթի՝ գուրդի լողացող փոխարժեքը, ինչպես պահանջվում էր օտարերկրյա դոնորների կողմից, հանգեցրել է գուրդի արժեզրկմանը, ինչը բարձրացրել է ներմուծման արժեքը։

Հայիթիում միջազգային հանրության կողմից աջակցվող գյուղատնտեսական քաղաքականության արդյունքում Հայիթիում բրնձի արտադրությունը 1985 թվականի 163,000 մետրիկ տոննայից նվազել է մինչև 89,000 տոննա 1995 թվականին։ 2005 թվականից ի վեր Հայիթիում բրնձի արտադրությունը տարեկան միջինում կազմել է 114,400 տոննա։ Բրնձի արտադրության անկումը շատ ֆերմերների ստիպել է գաղթել քաղաքներ՝ աշխատանք փնտրելու, և քանի որ էժան ամերիկյան բրինձը դարձել է Հայիթիում սննդակարգի հիմնական բաղադրիչ, նվազել է եգիպտացորենի պահանջարկը և տեղահանել նախկին եգիպտացորեն աճեցնող ֆերմերներին։

Հավը Հայիթիի երկրորդ խոշորագույն գյուղատնտեսական ներմուծումն է Միացյալ Նահանգներից, որը 2023 թվականին երկրին արժեցել է 79 միլիոն դոլար։ Հայիթիում հավի մսի ներմուծման աճը պայմանավորված է նաև առևտրի ազատականացմամբ և կառավարության կողմից ամերիկյան արտադրողներին տրամադրվող սուբսիդիաներով, որոնք անուղղակիորեն վերաբերում էին հավի մսի դեպքում։ Ամերիկյան ընկերությունները Հայիթիում պատրաստի շուկա են գտել հավի ավելի էժան և պակաս ցանկալի մասերի համար, որոնք նրանք դժվարանում էին վաճառել Միացյալ Նահանգներում։ Հայիթիի ֆերմերները չէին կարողանում մրցակցել։

Աշխարհի առաջնորդները, այդ թվում՝ ԱՄՆ նախկին նախագահ Բիլ Քլինթոնը և ՄԱԿ-ի մարդասիրական հարցերով համակարգող Ջոն Հոլմսը, ավելի ուշ ներողություն են խնդրել Հայիթի սննդամթերքի ներմուծման մաքսատուրքերը նվազեցնող միջազգային ծրագրի համար։ Ծրագիրը՝ «թուլացնելով առևտրային արգելքները... սրել է Հայիթիում սովը»։

### Շրջակա միջավայրի քայքայում
 
Հայիթին խիտ բնակեցված երկիր է՝ ավելի քան 11 միլիոն բնակչությամբ, որը տեղակայված է 28,000 կմ²-ից (11,000 քառ. մղոն) պակաս տարածքում։ Երկրի վերջին պատմությունը արտացոլում է բնակչությանը կերակրելու համար բավարար սնունդ արտադրելու անկարողությունը։ Դրա պատճառը մասամբ, գուցե մեծ մասամբ, գյուղատնտեսության համար շրջակա միջավայրի քայքայումն է, հատկապես 20-րդ դարի կեսերից ի վեր։ Գյուղատնտեսության արտադրողականության անկումը կարելի է կապել անտառահատման, դրա հետևանքով առաջացած էրոզիայի և հողերի վրա բնակչության ճնշման հետ։ Բնական աղետները, ինչպիսիք են փոթորիկները, երաշտը և երկրաշարժերը, նույնպես դեր են խաղացել գյուղատնտեսական արտադրողականության անկման մեջ։ 2024 թվականին Հայիթին Եյլի համալսարանի կողմից հաշվարկված շրջակա միջավայրի կատարողականի ինդեքսում 180 երկրների շարքում զբաղեցրել է 149-րդ տեղը։

Հայիթին ունի արևադարձային կլիմա, և ամբողջ կղզու բնական բուսականությունը, բացառությամբ կիսաանապատային հողերի մի փոքր տարածքի, անտառ է։ Լայնածավալ անտառահատումները սկսվել են 17-րդ և 18-րդ դարերում եվրոպական սեփականության տակ գտնվող պլանտացիոն տնտեսության սկզբից։ 1950 թվականին երկրի 60 տոկոսը դեռևս անտառապատ էր, սակայն այդ տոկոսը նվազել է մինչև 2 տոկոս 21-րդ դարում։ Բնակչության ճնշումը գյուղացիներին ստիպել է մշակել լեռնային տարածքները: Անտառահատման պատճառներից էին բնակչության կողմից վառելափայտի պահանջարկը և անտառահատման միջոցով ստացված փայտածուխի արտադրությունը, որը գյուղացիների համար խիստ անհրաժեշտ եկամտաբեր մշակաբույս ​​էր: Անտառահատումը հանգեցրել է հողի վերին շերտի էրոզիայի, իսկ էրոզիան հանգեցրել է ջրհեղեղների ավելի մեծ թվի: 2008 թվականի ջրհեղեղները ոչնչացրել են Հայիթիի գյուղատնտեսական արտադրանքի բերքի 60 տոկոսը։

## Ներքևի դալար
Հայիթիի գյուղատնտեսության անկումը, որը սկսվել էր 1970-ական կամ 1980-ական թվականներին, շարունակվել է 21-րդ դարում։ Հայիթիի տնտեսությունը, որը չափվում է համախառն ներքին արդյունքով, 2019-ից 2023 թվականներին ամեն տարի անկում է ապրել։ Գյուղատնտեսական արտադրությունը արտացոլում էր այդ անկումը: Բրնձի արտադրությունը այդ հինգ տարվա ընթացքում նվազել է 19 տոկոսով, իսկ մյուս կարևոր հացահատիկային մշակաբույսերի՝ եգիպտացորենի և սորգոյի արտադրությունը նույնպես նվազել է: Այդ մշակաբույսերի մեկ ակրի բերքատվությունը նվազել է: Հայիթիի գյուղատնտեսության անկման պարույրը հիմնականում պայմանավորված էր քաղաքական անկայունությամբ և գյուղական վայրերում ավազակախմբերի բռնությամբ, ինչը հանգեցրել է բազմաթիվ ֆերմաների լքմանը, իսկ սեփականատերերը փախել են քաղաքներ: Ֆերմայից շուկա մուտք գործելը դժվարացել է, այդ թվում՝ ավազակախմբերի բռնության պատճառով: Միջազգային կազմակերպությունների գնահատմամբ՝ 2024 թվականին հինգ միլիոն հայիթցիներ կբախվեին պարենային անապահովության հետ։

## Տես նաև
*Հայիթիի տնտեսություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն ըստ երկրի