Նեգիդալերեն

**Նեգիդալերենը** կամ **նեղիդալերենը** (նգդլ.` Ӈе̄ғидал туйэ̄н (Նյեեղիդալ տույէէն)) նեգիդալների լեզուն է։ Այն խոսվում է Ռուսաստանի Խաբարովսկի երկրամասում, Ամուր գետի ստորին և Ամգուն գետի միջին հոսանքներում։ Պատկանում է տունգուս-մանջուրական լեզվընտանիքի հյուսիսային ճյուղին, որի մեջ են մտնում նաև էվենկերենն ու էվեներենը։ Նեգիդալերենը մոտ է էվենկերենին և երբեմն ներկայացվում է որպես դրա մի բարբառ։

## Կարգավիճակ
2002 թվականի մարդահամարի տվյալներով Ռուսաստանում բնակվում էր 567 նեգիդալ, որից 147 մարդ տիրապետում էր նեգիդալերեն լեզվին։ 2010 թվականի մարդահամարի տվյալներով 513 նեգիդալցիներից ընդամենը 74-ն են տիրապետում լեզվին։ Սակայն լեզվաբանների կարծիքով լեզվին տիրապետում է ընդամենը 3 հոգի, իսկ մնացածները` լեզվի պասիվ կրողներ են։ 2017 թվականի տվյալներով կա վերին նեգիդալերեն իմացող 6 հոգի, իսկ ստորին նեգիդալերենով խոսողներ չկան։ 
Նեգիդալերենը համարվում է ծայրահեղ վտանգված և ակնկալվում է, որ այն կմարի առաջիկա տասնամյակում։
Նեգիդալերեն լեզուն օգտագործվում է սահմանափակ կենցաղային և արտադրական շփման ժամանակ և ֆոլկլորի բանավոր հաղորդման համար։ Ժամանակակից բոլոր նեգիդալցիները տիրապետում են ռուսերենին։

## Բարբառներ
Նեգիդալերեն լեզուն բաղկացած է երկու` վերին և ստորին բարբառներից։ Վերին բարբառը խոսվում է Ամգուն գետի հովտում` Վլադիմիրովկայում, իսկ արդեն անհետացած ներքին բարբառը` Ամուր գետի մոտակա Տիր և Բելոգլինկա բնակավայրերում։ Ներքին նեգիդալերենը շատ մոտ էր էվենկերենին։

## Կառուցվածք
Նեգիդալերենն ունի 8 ձայնավոր հնչյուններ` /i, ɛ, a, ɘ, u, ɯ, o, ɔ/: Ձայնավորների երկարացումը նշվում է մակրոններով։ Նեգիդալերենին հատուկ է ձայնաներդաշնակությունը։ Բառակազմության, բառափոխության և ձևակազմության տեսակետից նեգիդալերենը կցական լեզու է` դրանում բառի քերականական ձևերը կազմվում են մեկական քերականական կարգ արտահայտող առանձին մասնիկներով։

### Այբուբեն
Նեգիդալերենի այբուբենը 1992 թվականին ստեղծել է Մարինա Խասանովան։ Այն ստեղծվել է կյուրեղագրի հիման վրա և ունի 37 տառ։ Թեև Խաբարովսկի երկրամասի իշխանություններն այն հաստատել են 1993 թվականին, սակայն մինչև 2010 թվականն այբուբենը լայն կիրառություն չի ունեցել։ 2016 թվականին տպագրված նեգիդալերեն այբբենարանում կա Њ њ տառը, փոխարենը` չկա Ө ө տառը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Schmidt P. The language of the Negidals // «Acta Universitatis Latviensis», V. Riga, 1923.
* 風間 伸次郎, ネギダール語 テキストと文法概説, 京都, 2002.
* Казарова А. В., Надеина Д. И., Берелтуева Д. М. Неғида хэсэнин. Электронное фонетическое справочное пособие по негидальскому языку. Хабаровск: По заказу министерства природных ресурсов Хабаровского края ООО «Портал Хабаровск», 2009. (http://www.xab.info/content.php?id=5&i=88)
* Калинина Е. Ю. Этюд о гармонии гласных в негидальском языке, или негласные презумпции о гласных звуках // Фонетика и нефонетика. К 70-летию Сандро В. Кодзасова. / Архипов А. В. и др. (ред.). : Языки славянских культур, 2008. Сс. 272—282.
* Колесникова В. Д., Константинова О. A. Негидальский язык // Языки народов СССР. Т. 5. Л., 1968.
* Мыльникова K. M., Цинциус В. И. Материалы по негидальскому языку // Тунгусский сборник, 1. Л., 1931.
* Цинциус, Вера Ивановна. Негидальский язык // Языки мира: Монгольские, тунгусо-маньчжурские, японский и корейский языки. , 1997.
* Цинциус В. И. Негидальский язык. Исследования и материалы. , 1982.

## Արտաքին հղումներ
* ELAR archive of Endangered Tungusic Languages of Khabarovskij Kraj (including Negidal)
* The Endangered Languages Project - Negidal

Կատեգորիա:Ռուսաստանի ազգեր