open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սյունենց

**Սյունենց**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, էրզրումի վիլայեթի Կիսկիմ գավառում։ 20-րդ դարի սկզբին ուներ 850 հայ բնակիչ (մոտ 100 տուն)։ Զբաղվում էին հացահատիկի մշակությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ։ Գյուղում կար եկեղեցի՝ կից վարժարանով։ Բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Մեծ մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։ Մակավաթիվ փրկվածներն ապաստանել են տարբեր երկրներում։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վլադիմիր Սմիռնով (մաթեմատիկոս)

**Վլադիմիր Իվանովիչ Սմիռնով** (, ), խորհրդային մաթեմատիկոս, ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս (1943), սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1967)։

Ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանը 1910 թ., նույն համալսարանի պրոֆեսոր 1915 թվականից։ Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են կոմպլեքս փոփոխականի ֆունկցիաների տեսությանը, բազմարժեք անալիտիկ ֆունկցիաների ունիմորֆացում, ուղղելի փակագծերի վրա օրթոգոնալ բազմանդամների համակարգերի լրիվության ուսումնասիրություն, անալիտիկ ֆունկցիաների սահմանային արժեքների հետ կապված հարցեր։ Սերգեյ Սոբոլևի հետ համատեղ մի քանի արշխատանքներում մշակել է հարթ եզրով առաձգական միջավայրերում ալիքների տարածման տեսության մի քանի խնդիրների լուծման նոր մեթոդ։ Աշխատանքներ ունի մաթեմատիկայից, ֆիզիկայից։

«Բարձրագույն մաթեմատիկայի դասընթաց» (հ․ 1—5, 1924-1947, հայ․ հրտ․ հ․ 1—2, 1948-1952 աշխատության համար 1948 թվականին արժանացել է պետական մրցանակի։ Պարգևատրվել է Լենինի 4 շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:20-րդ դարի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուս մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Դասագրքերի հեղինակներ
Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Սենսիտոմետրիա

250px|մինի|ֆոտոխցիկ
**Սենսիտոմետրիա**, լուսանկարչական տեսություն՝ լուսանկարչական նյութերի հատկությունների չափումների մասին, չափագիտության բաժիններից։

Ներառում է ինտեգրալային (լուսանկարչական նյութերի հատկությունների չափում՝ դրանց վրա սպիտակ լույսով ազդելիս), սպեկտրային (լուսանկարչական նյութերի հատկությունների չափում՝ դրանց վրա մեներանգ ճառագայթումներով ազդելիս) սենսիտոմետրիան և կառուցվածքաչափությունը (պատկերի փոքր տարրերի նկատմամբ լուսանկարչական, նյութերի ունակության գնահատում)։ Սենսիտոմետրիայի մեթոդներով որոշում են լուսանկարչական նյութերի լուսազգայունությունը, կոնտրաստությունը և այլ հատկություններ, իրականացնում այդ նյութերի արտադրության և մշակման պրոցեսի վերահսկումը։

Կատեգորիա:Լուսանկարչություն
Կատեգորիա:Չափագիտություն
Յան Քրիստիան Սմետս

**Յան Քրիստիան Սմետս** (), Հարավաֆրիկյան Հանրապետության (մինչև 1961 թվականի մայիսը՝ Հարավ-Աֆրիկյան Միություն) պետական և քաղաքական գործիչ, փիլիսոփա-իդեալիստ։

1919–1924 թվականներին և 1939–1948 թվականներին՝ վարչապետ։ Բրիտանական ֆելդմարշալ (1941 թվականից)։ Վարել է ապարտեյդի քաղաքականություն։ Ազգերի լիգայի կանոնադրության հեղինակներից և մանդատային համակարգի ստեղծման նախաձեռնողներից էր։

Հանդիսացել է «ամբողջականության փիլիսոփայության» հիմնադիրներից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:ՀԱՀ-ի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:1870 ծնունդներ
Կատեգորիա:1950 մահեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի քաղաքական առաջնորդներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆինանսների նախարարներ
Կատեգորիա:Արտաքին գործերի նախարարներ
Կատեգորիա:Հարավային Աֆրիկայի բուսաբաններ
Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Աշխարհի արդարակյացներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով
Սնամեջ եղջյուրավորներ

300px|մինի|Սնամեջ եզջյուրավորներ
**Սնամեջ եղջյուրավորներ** (), եղջյուրավորներ, երկսմբակավորների կարգի կաթնասունների ընտանիք։ Սնամեջ եղջյուրավորները ի տարբերություն եղջերուների, եղջյուրները ճակատոսկրի ելուստների վրա նստած սնամեջ եղջյուրային պատյաններ են և աճում ու պահպանվում են կենդանու ողջ կյանքի ընթացքում։ Վերին ծնոտի վրա կտրիչներ և ժանիքներ չունեն։ Սեղանատամների ծամող մակերեսի վրա կան էմալի կիսալուսնաձև ծալքեր։ Ստամոքսը բազմախցիկ է։ Կույր աղիքը լավ է զարգացած։ Սնամեջ եղջյուրավորների ընտանիքին են պատկանում ցուլերը, այծերը, խոյերը և այծեղջերուները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երկսմբակավորներ
Կատեգորիա:Կաթնասունների ընտանիքներ
Սնդիկի հանքանյութեր

**Սնդիկի հանքանյութեր**, բնական միներալային առաջացումներ, որոնցից սնդիկի արդյունաբերական կորզումը տնտեսապես շահավետ է։ Սնդիկի հանքանյութերի գլխավոր հանքային միներալը կինովար+ն է (HgS) Hg-ի 86,2% պարունակությամբ։ Խառնուրդների ձևով առկա են բնածին Hg և Cu-ի, Sb-ի, As-ի սնդիկ պարունակող սուլֆոաղեր են։ Սնդիկի հանքանյութերը բաժանվում են հարուստ (մոտ 1% Hg), շարքային (0,2—0,3% Hg), աղքատ (0,06— 0,12% Hg) և ավելի աղքատ (0,02—0,06% Hg) տեսակների։ Կոմպլեքսային Սնդիկի հանքանյութեր պարունակում են Sb,Cu—Pb—Zn, W, Au—Ag և վնասակար խառնուրդներ՝ As։ Հանքամարմինները շերտանման և կոնտակտային կուտակներ են, երակներ, բներ, շտոկվերկներ են։ Տարբերում են բուն հիդրոթերմալ, տելեթերմալ և հրաբխածին սնդիկի հանքանյութերը։ Արդյունաբերակահ նշանակություն ունեն հիմնականում տելեթերմալները։ Սնդիկի հանքանյութերը ՍՍՀՄ-ում հայտնի են Դոնբասում, Հյուսիսային Կովկասում, Յակուտիայում, Չուկոտկայում, Միջին Ասիայում, Հարավային Կովկասում, արտասահմանում՝ Իսպանիայում, Իտալիայում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում։
Հմայակ Սնոպլյան

**Հմայակ Հարությունի Սնոպլյան ** (), Խորհրդային Միության հերոս (փետրվարի 27, 1945), ավագ, ԽՄԿԿ անդամ 1938 թվականից։

1941 թվականի օգոստոսին զորակոչվել է կարմիր բանակ։ Մասնակցել է Բելառուսի, Լիտվայի ազատագրմանը, Արևելյան Պրուսիայում մղված մարտերին։ Եղել է ականանետային հաշվարկի հրամանատար, վաշտի կուսկազմակերպիչ։ Հերոսի կոչման արժանացել է Նեմանի գետանցման ժամանակ (1944 թվականի հուլիս) ցուցաբերած խիզախության և արիության համար։ 1945 թվականին զորացրվել է։

Պարգևատրվել է Լենինի և Կարմիր աստղի շքանշաններով։

## Գրականություն
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
* Кубани славные сыны. Краснодар, 1985, кн. 2. / стр. 228.
* Подвиги Героев Советского Союза. М., 1983. / стр. 47—52.

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Սիրետ (այլ կիրառումներ)

**Սիրետ**, կարող է վերաբերել՝

* Սիրետ, քաղաք Ռումինիայի Սուչավա գավառում, Սիրետ գետի ափին։
* հարթ կամ թույլ ալիքավորբնույթներ Տյան Շանում՝ 3500—400 մ բարձրությունների վրա։ Հարթված մակերևույթների մնացորդներ են, որոնք նորևւգույն ժամանակներում ճկվել են ծալթի ձևով, բարդվել խզումներով և մասնատվել Էրոզիայից։
* Ընդարձակ, Էրոզիայով կտրտված ջրբաժաններ՝ Անդրվոլգյան շրջանում (օրինակ, Օբշչի սիրթ)։
Սմբատ Զարեհավանցի

**Սմբատ Զարեհավանցի** (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ), Թոնդրակյան շարժման հիմնադիր։ Ծնվել է Ծաղկոտն գավառի Զարեհավան գյուղում։ Ապրել և գործել է 10-րդ դարի 1-ին (այլ կարծիքով՝ 2-րդ) կեսին։ Պատմագիտության մեջ գերիշխող է այն կարծիքը, որ Սմբատ Զարեհավանցին իր քարոզչությունն սկսել է 830-ական թվականներին՝ Հովհաննես Դ Ովայեցի կաթողիկոսի (և ոչ թե Հովհաննես Ե Դրասխանակերտցու) օրոք։

Սմբատ Զարեհավանցին ծնվել է Ծաղկոտն գավառի Զարեհավան գյուղում։ Նա երկար ճամփորդել է Հայաստանում և հարևան երկրներում` ծանոթանալով ժամանակի բոլոր ուսմունքներին ու գաղափարախոսություններին։ Եղել է նաև պավլիկյան շարժման կենտրոնում` Տևրիկ քաղաքում, որտեղ մանրամասն ուսումնասիրել է նաև պավլիկյանների գաղափարաբանությունը։

## Սմբատ Զարեհավանցին Թոնդրակյան շարժման հետևորդ
Ըստ աղբյուրների, հատկապես 15-րդ դարի հեղինակ Մխիթար Ապարանեցու հաղորդած տեղեկությունների, Սմբատ Զարեհավանցին, ինչպես մինչ Ապահունիքի Թոնդրակ ավանում հաստատվելը, այնպես էլ դրանից հետո ճամփորդել է, եղել Պավլիկյան շարժման կենտրոններից մեկում՝ Տևրիկում, որտեղ հավանաբար հանդիպել է Սերգիոս Տյուքիկոսին, կրել նրա առաջնորդած շարժման ազդեցությունը։ Գրիգոր Մագիստրոսը վկայում է, որ Սմբատ Զարեհավանցին իր «չար մոլությունը» ուսանել է բժիշկ-աստղաբաշխ ոմն Մրջուսիկ մոգից (հավանաբար զրադաշտական)։ Վերահաստատվելով Թոնդրակում, Սմբատ Զարեհավանցին կրկին գլխավորել է իր ստեղծած համայնքը։

## Սմբատ Զարեհավանցու հակաֆեոդոլական պայքարի ուսմունքը
Ըստ Գրիգոր Նարեկացու, Սմբատ Զարեհավանցուն մահապատժի է ենթարկել Մանազկերտի արաբ ամիրա Աբուլ Վարդը (Աբուլ-Բարդ)։ Ուստի ենթադրվում է, որ Սմբատ Զարեհավանցու պայքարն ուղղված է եղել նաև օտարերկրյա նվաճողների դեմ։ Սմբատ Զարեհավանցու հայացքների վերաբերյալ տեղեկությունները պահպանված են նրա հակառակորդների գրվածքներում։ Չնայած դրանց միակողմանիությանը, ակնառու է, որ Սմբատ Զարեհավանցին իր ժամանակի աղանդավորական գաղափարների միավորմամբ ստեղծել է հակաֆեոդոլական պայքարի ուսմունք։ Գրիգոր Մագիստրոսը գրում է, որ «․․․յամենեցունց զթոյնս չարութեան մի վայր ժողովեալ հերձուածս, հաւանեցան այնմ աստուածամարտ և ցանկապատառ դիւամոլի անօրինին Սմբատայ օրէնս դընել․․․» («Թղթեր», Ալեքսանդրապոլ, 1910,էջ 160)։

## Սմբատ Զարեհավանցու հայացքները
Սմբատ Զարեհավանցին մերժել է քրիստեական եկեղեցու նվիրապետությունը, խորհուրդներն ու ծեսերը, Հիսուս Քրիստոսի հարությունը, հոգու անմահությունն ու հանդերձյալ կյանքը և առհասարակ եկեղեցին։ Հավանաբար, նա ժխտել է նաև աստծո մասնակցությունը երկրային գործերին (թոնդրակյաններն իրենց աղոթքներն ուղղել են ոչ թե աստծուն, այլ իրենց առաջնորդին), որն էլ Գրիգոր Մագիստրոսին և Գրիգոր Նարեկացուն առիթ է տվել նրան համարելու Էպիկուրի և Պյութագորասի հետևորդ։ Սմբատ Զարեհավանցու հայացքներին հատուկ է եղել նաև պանթեիզմը (նրա հետևորդ Կյուրեղն ասել է, որ աստված ամեն բանի մեջ է և ամենուր)։ Որպես հակաֆեոդալիստական գյուղացիական շարժման գաղափարախոս, Սմբատ Զարեհավանցին քարոզել է մարդկանց իրավական և գույքային հավասարություն և դրանից բխեցրել հասարակական կյանքի վերափոխման համար պայքարի անհրաժեշտությունը։ Ամուսնության հարցում կնոջը վերապահել է ընտրության և սիրո ազատություն։ Սմբատ Զարեհավանցու սոցիալական և փիլիսոփայական հայացքները դրվել են Թոնդրակյան շարժման գաղափարախոսության հիմքում։

Կատեգորիա:Թոնդրակյան շարժում
Հայ ծիսահմայական բանահյուսություն

**Ծիսահմայական բանահյուսությունը** հայկական բանավոր ավանդության վաղնջական և կարևոր բաղադրիչներից է. նրա տեսակներն ու ենթատեսակներն են անեծքները, օրհնանք-մաղթանքները, երդումները, հմայական աղոթքները, ծիսատոնական տարբեր բնույթի երգերը, խաղերն ու բանաձևերը։ Այս խումբն ունի կիրառական որոշակի նպատակ և նշանակություն՝ առնչված ժողովրդի ապրած միջավայրի, տնտեսական, սոցիալ-կենցաղային կյանքի, բարոյական ու կրոնապաշտամունքային ընկալումների տարբեր 594 կողմերն ու երևույթները խորհրդանշող ծիսական ու հմայական արարողությունների հետ։ Բանահյուսության հիշյալ տեսակները բնորոշվում են խոսքի ներգործության զորության հանդեպ հավատով, ծիսահմայական արարողություններին ենթակա անձի, առարկայի կամ երևույթի տվյալ վիճակը փոխելու ցանկությամբ՝ հաճախ արտահայտված խորհրդանշական-այլաբանական պատկերներով ու համեմատություններով։ Հմայական համեմատաբար պարզ բանաձևերից են անեծքները, օրհնանք-մաղթանքներն ու երդումները, որոնք գործածվում են ծիսահմայական արարողությունների (ծնունդ, մահ, հարսանիք, ժողովրդական տարբեր հանդիսություններ, խնջույք, ողջույն, հրաժեշտ, շնորհավորանք, բարեմաղթություն) ժամանակ։ Հմայական բարդ բանաձևերից են կապքի (կախարդության արգելք) աղոթքները, որոնք, վիպական նկարագրական սկզբնամասից բացի, բաղադրվում են անեծքի, բարեմաղթության, երդման և սպառնալիքի բանաձևերից, ուղեկցվում են որոշակի արարողություններով, ունեն պահպանական-ապահովական բնույթ, կիրառվում են չար ոգիներից հարուցվող զանազան ցավերից, հիվանդ դրություններից, փորձանքից զերծ պահելու նպատակով։ Ծիսատոնական երգերը, խաղերն ու բանաձևերը կատարվում են ժողովրդական ու կրոն, նշանավոր ծիսակատարությունների, ժողովրդական օրացուցային տոնախմբությունների ժամանակ (Սբ Ծնունդ, Նոր տարի, Բարեկենդան, Տյառնընդառաջ, Զատիկ, Համբարձում, Ծաղկազարդ, Վարդավառ,Սբ Աստվածածին, Սբ Խաչ)։ Ծիսաընտանեկան բանաձևերն ու երգերը մարդու հիմնական կենսաշրջանները (ծնունդ, ամուսնու թյուն, մահ, թաղում) սրբագործող ծիս. արարողու թյուններին ուղեկցող երգերը, խաղերն ու մաղթանքներն են։ Հարսանեկան ու սգո երգերը, ժողովրդական բնույթով վկայված լինելով հին ժամանակներից, հետագայում վերաիմաստավորվել են քրիստոնեական գաղափարներով։

Կատեգորիա:Բանահյուսություն
Սերգեյ Սմիռնով (երկրաբան)

**Սերգեյ Սերգեևիչ Սմիռնով** (, ), խորհրդային երկրաբան-հանքաբան, ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1943)։

1919 թվականին ավարտել է Պետրոգրադի լեռնային ինստիտուտը, 1919-1941 թվականներին աշխատել է Երկրաբանական կոմիտեում, 1930 թվականին դարձել է Լենինգրադի լեռնային ինստիտուտի պրոֆեսոր։ Հիմնական աշխատությունները վերաբերում են միներալոգիային և հանքառաջացման պրոբլեմներին։ Մշակել է հիդրոթերմալ հանքայնացման զոնալության և մագմատիզմի հետ նրա կապի մասին ուսմունքը։ Օգտակար հանածոների մասին ուսմունքում ստեղծել է մետաղածնական նոր ուղղություն։ Հայտնաբերել և նկարագրել է երկաթի, գունավոր և հազվագյուտ մետաղների մի շարք հանքավայրեր։ Արժանացել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակի (1946)։ Պարգևատրվել է Լենինի 3 և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով։ 1947 թվականին դարձել է Ֆրանսիական միներալոգիական ընկերության պատվավոր անդամ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս երկրաբաններ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս հանքաբաններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Երկրաբանա-հանքաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Միխայիլ Սմիրտյուկով

**Միխայիլ Սերգեևիչ Սմիրտյուկով**, (, ), խորհրդային պետական գործիչ, Խորհրդային աշխատանքի հերոս (1979 թ.), ԽՄԿԿ անդամ (1940)։

1930 թվականին ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանի խորհրդային իրավունքի ֆակուլտետը և աշխատանքի անցել ժողկոմխորհի (1946 թվականից՝ ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի) ապարատում (խորհրդատու, սեկտորի վարիչ, տնտեսական խորհրդի քարտուղարի օգնական, 1941 թվականից՝ քարտուղարության վարիչի տեղակալ, միաժամանակ մինչև 1945 թվականը՝ Պաշտպանության պետական կոմիտեի լիազորի օգնական՝ Կարմիր բանակի մատակարարման գծով, 1953 թվականից՝ կառավարիչի տեղակալ), 1964 թվականին՝ ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի գործերի կառավարիչ։ Եղել է ԽՄԿԿ ԿՎՀ անդամ (1971-1976 թթ.)։ 1976 թվականից ԽՄԿԿ ԿԿ անդամության թեկնածու է, VII-XI գումարումների (ԽՍՀՄ X-XI գումարումների Գերագույն խորհրդի նախագահ է ընտրվել Հայկական ԽՍՀ-ից) Գերագույն խորհրդի նախագահ։

Պարգևատրվել է Լենինի 2, Հոկտեմբերյան հեղափոխության, 4 այլ շքանշաններով։

Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 8-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 11-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի իրավաբաններ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 27-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 26-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Հայ գրքի հնատիպ շրջան

[thumb|[Հակոբ Մեղապարտը]]
**Հայ գրքի հնատիպ շրջան**, հայերեն գրքերի առաջին տպագրիչը Հակոբ անունով մի հայ հոգևորական է եղել, որի անվանը հետո ավելացվել է «Մեղապարտ» մականունը (ըստ նրա թողած հիշատակարանի)։ 

Հռոմի պապից հայերեն գրքեր տպագրելու թույլտվություն ստանալով՝ Հակոբ Մեղապարտը Վենետիկում (այս քաղաքն իր ավելի քան 200 տպարաններով XVI դարի սկզբին դարձել էր Եվրոպայի տպագրական կենտրոնը) կահավորել է տպարան, ըստ իր գծագրած նմուշների՝ ձուլել է տվել հայերեն տպատառեր և սկսել տպագրել իր մոտ եղած ձեռագիր մատյանները։ 1512 թ.-ին Մեղապարտը լույս է ընծայել հայերեն առաջին տպագիր գիրքը՝ Ուրբաթագիրքը, որը միջնադարյան աղոթագիրք-բժշկարան է. գրքում, ի թիվս այլ բնագրերի, զետեղված է նաև Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» պոեմի 41-րդ գլուխը։ 

Հայատառ առաջին գիրքը Հայաստանից այդքան հեռու տպագրվելն ուներ քաղաքական լուրջ պատճառներ՝ պետականության բացակայություն, անկայուն քաղաքական իրավիճակ, շարունակական պատերազմներ, Եվրոպայի մշակութային կենտրոնների հետ բավարար հարաբերությունների բացակայություն և այլն։ Այս պայմաններում Հայ եկեղեցին էական դեր է կատարել հայ հասարակաքաղաքական և մշակութային կյանքում։ Ճնշման և հալածանքների պայմաններում դժվարացել էր նաև գրչագիր մատյանների ստեղծումն ու տարածումը, ուստի եկեղեցու շատ ներկայացուցիչներ հասկացել են, որ միայն տպագրության միջոցով կարելի է լրացնել գրքերի պակասը։

Եվ քանի դեռ Հայաստանում տպարաններ չկային, ստիպված էին գրքեր տպագրել Եվրոպայում և փոխադրել Հայաստան ու հայաբնակ այլ վայրեր։ 1513 թ.-ին Հակոբ Մեղապարտը հրատարակել է ևս 4 գիրք (ըստ տպագրման հերթականության)՝ Պատարագատետր (պատարագի արարողության ծիսակարգային ձեռնարկ), Աղթարք (պարունակում է աստղագուշակություն, միջնադարյան զանազան սնահավատություններ և բժշկարան), Պարզատումար (36 տարիների օրացույց է և գուշակություններ), Տաղարան (միջնադարյան հայ հեղինակների՝ Ներսես Շնորհալու, Ֆրիկի, Մկրտիչ Նաղաշի, Հովհաննես Թլկուրանցու և ուրիշներ ստեղծագործությունների ժողովրդական)։ Պատարագատետրի վերջում կա հիշատակարան. «Գրեցավ սուրբ տառս ի ՋԿԲ, ի աստուածապահ քաղաքս ի Վէնէժ, որ է Վենետիկ, Ֆռանկստեան, ձեռամբ մեղապարտ Հակոբին։ Ով որ կարդայք, մեղաց թողութիուն խնդրեցեք Աստուծոյ» (աշխարհաբարը՝ «Այս սուրբ տառերը գրվեցին 962 թ.-ին, Վենեժ աստվածապահ քաղաքում, որն է Վենետիկ՝ Ֆրանկստան, մեղապարտ Հակոբի ձեռքով։ Ով որ կարդա, թող մեղքերիս թողություն խնդրի Աստծուց»)։ Հակոբ Մեղապարտի գրքերի տպագրությունը երկգույն է՝ սև և կարմիր։ Նա փորձել է իր հրատներին ձեռագիր մատյանների տեսք տալ, քանի որ ձեռագրերը հայության մեջ շատ հարգի էին, իսկ տպագիր գիրքը՝ անսովոր։

Կատեգորիա:Տպագրություն
Սմբատյան վարժարան

**Սմբատյան վարժարան**, հիմնադրվել է 1872 թվականին, Խարբերդում, «Սմբատյան հոգեսեր ընկերության» ջանքերով։ Անհրաժեշտ գրենական պիտույքներ և դասագրքեր ստացվել են Կ․ Պոլսից։ Դասավանդվել են քերականություն, տրամաբանություն, հայոց պատմություն, քաղաքավարության կանոններ, հայերեն, ֆրանսերեն, թուրքերեն։ Վարժարանը վերելք է ապրել Պետրոս Ադամյանի տեսչության շրջանում։ 1877—1878 թվականներին ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ ուժեղացել են ռեպրեսիաները, Պետրոս Ադամյանը ձերբակալվել է, վարժարանը՝ փակվել։ 1895 թվականի ջարդերից հետո այն վերաբացվել է և դարձել իբրև իգական ճեմարան «Նոր Սմբպտյան ընկերության» (1908 թվական) տնօրինությամբ։ Սմբատյան վարժարանում դասավանդել են Արմեն Այվազյանը, Թաթարյանը, Միքայել վարժապետը, սաներից են՝ Հովհաննես Թլկատինցին, Պտտիկյանը և ուրիշներ։ Վարժարանը գործել է մինչև 1915 թվականը։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի կրթօջախներ
Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Լարք

**«Լարք» երաժշտական ընկերություն**, հիմնվել է 1991 թվականին, Լոս Անջելեսում՝ Վաչե Պարսումյանի նախաձեռնությամբ։ Ունի երգչախումբ, ժողգործիքների համույթ։ Կազմակերպել է Էդուարդ Միրզոյանի, Ալեքսանդր Հարությունյանի հեղինակային համերգները ԱՄՆ-ում։

Կատեգորիա:Ամերիկահայ երաժշտություն
Կատեգորիա:Ամերիկահայ մշակութային կազմակերպություններ
Սինտոմիցին

**Սինտոմիցին**, լևոմիցետինի օպտիկական իզոմերների խառնուրդը (ռացեմատը)։ Նշանակում են արտաքին օգտագործման համար՝ 1%-անոց, 5% կամ 10%-անոց լինիմենտի (էմուլսիայի) ձևով՝ թարախային-բորբոքային պրոցեսների բուժման նպատակով։

Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հակաբիոտիկներ
Սնդիկ շառաչող

350px|մինի|Սնդիկ
**Սնդիկ շառաչող**, սնդիկի ֆուլմինատ Hg(ONC)2, շառաչող թթվի՝ HO—N→C սնդիկային աղը, ինիցող պայթուցիկ նյութ։

Անգույն կամ մոխրագույն, ջրում չլուծվող բյուրեղներ են։ Հեշտությամբ պայթում է (հարված, շփում, արագ տաքացում են)։ Զգույշ տաքացնելիս դանդաղ քայքայվում է, 130—150&nbsp;°C-ում՝ ինքնաբոցավառվում է պայթյունով։ Ստացվում է սնդիկի նիտրատի, ազոտական թթվի և էթիլսպիրտի փոխազդեցությամբ։ Օգտագործվում է դետոնացնող և բռնկող պատիճներում։ Աստիճանաբար դուրս է մղվում կապարի ազիդով և այլ ավելի արդյունավետ պայթուցիկ նյութերով։

Կատեգորիա:Պայթուցիկ նյութեր
Երևան երգչախումբ (Բուլղարիա)

**Երևան երգչախումբ**, հիմնվել է 1933 թվականին, Սոֆիայում՝ «Ալագյազ» անունով։ 1937 թվականին լուծարվել է, 1944 թվականին վերակազմվել և անվանվել է «Երևան»։ Երգչախմբի հիմնադիրն է Սոֆիայի «Երևան» երգչախումբը Կիրկոր Կիրկորովը։ Երգացանկն ընդգրկում է ժողովրդական, դասական և ժամանակակից երգեր։ Երգչախումբը Բուլղարիայի փառատոնում շահել է մրցանակներ, արժանացել «Կիրիլ և Մեֆոդի» շքանշանի (1958), ոսկե մեդալի (1974)։

Կատեգորիա:Բուլղարահայ երաժշտություն
Կատեգորիա:Բուլղարահայ մշակութային կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Հայերը Սոֆիայում
Հայ գեղարվեստասիրաց միություն

**Հայ գեղարվեստասիրաց միություն**, հիմնադրվել է 1920 թվականին, Կահիրեում, գործում է ցայսօր։ Նպատակն է «համախմբել կազմակերպված ուժի մը շուրջ գաղութի երկսեռ երիտասարդությանը, վառ պահելու բարձրացնել անոր մեջ գեղարվեստի ճաշակը»։ Միությունն ունի Երիտասարդաց հանձնախումբ, որը կազմակերպում է համերգներ, գեղանկարչական ցուցահանդեսներ։ Միության աշխատանքներին մասնակցել են բանաստեղծ Վահան Թեքեյանը, նկարիչ 0. Ավետիսյանը, ծաղրանկարիչ Ա. Սարուխանը, խմբավար է. Հակոբյանը, երաժիշտներ Գ. Ալեմշահը, Ա. Պատմագրյանը և ուրիշներ։ Աշխույժ են միության կապերը Հայաստանի հետ։ 1947 թվականից, պահպանելով իր անունը, գործում է որպես Թեքեյան մշակութային միության տեղական կազմակերպություն։

Կատեգորիա:Եգիպտահայ մշակութային կազմակերպություններ
Սմիթի դոգմա

**Սմիթի Դոգմա**, անգլիացի տնտեսագետ Ադամ Սմիթի դրույթը, ըստ որի հասարակության տարեկան արդյունքի գինը կամ փոխանակային արժեքը տրոհվում է եկամուտների՝ աշխատավարձի, շահույթի ռենտայի։ Ընդունելով, որ առանձին ապրանքի արժեքը, բացի այդ եկամուտներից, պարունակում է նաև սպառված արտադրամիջոցների արժեքը, Սմիթը, սակայն, պնդում Էր, որ դրանց արժեքը ստեղծվում է մյուս ճյուղերում ծախսվող կենդանի աշխատանքով, հետևաբար, վերջին հաշվով ամբողջ ապրանքային զանգվածի կամ յուրաքանչյուր երկրի հողի և աշխատանքի տարեկան արդյունքի արժեքը նույնպես բաժանվում է եկամուտների։

Որպես արժեքի տարր նախկին տարիների աշխատանքով ստեղծված արտադրամիջոցների արժեքի՝ հաստատուն կապիտալի, անտեսումը Սմիթին հնարավորություն տվեց գիտականորեն վերլուծելու վերարտադրության պրոցեսը, որովհետև, եթե տարեկան արդյունքը որպես եկամուտներսպառվում է նույն տարում, ապա անհնա րին է ոչ միայն ընդլայնված, այլև պարզ վերարտադրությունը։ Փակուղուց դուրս գալու համար Սմիթը համախառն եկա մուտը տարբերեց զուտ եկամուտից, առա ջինը համարելով ամբողջ տարեկան արդյունք, երկրորդը՝ այդ արդյունքի բնակչությանը սպառողական պաշարը։

Մոռացվում Է, որ ապրանքի գնի մեջ ներածվում են ոչ միայն եկամուտները, այլ նաև կան խավճարված կապիտալը և ուրիշ կապի տալիստներից ձեռք բերված ապրանքների արժեքը (որը, Սմիթի կարծիքով, բաժանվում է եկամուտների) և, հետևաբար, ամբողջ ապրանքային զանգվածի արժեքի մեջ բացակայում է հաստատուն կապիտալը։ Միաժամանակ Սմիթը փաստորեն ընդունեց, որ տարեկան արդյունքի մի մասը չի բաժանվում եկամուտների և իր բնակրային ձևով պիտանի չէ անձնական սպառման համար, որը կարևոր է իրացման տեսությունն ըմբռնելու տեսակետից։

Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Մարքսիզմ
Կատեգորիա:Արտադրություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Սիմոնա Սինյորե

**Սիմոնա Սինյորե** (Signoret, իսկական ազգանունը՝ Կամինկեր, Kaminker) Սիմոնա (), ֆրանսիացի դերասանուհի։

## Կենսագրություն
Սովորել է Ա․ Սիկարի դրամատիկական դասընթացներում։ Կինոյում նկարահանվում է 1941-ից։ Սինյորեին մեծ ճանաչում է բերել Մարիի («Ոսկե սաղավարտ», ռեժ․ Ժ․ Բեքեր, 1952, Բրիտ․ ռեժիսորների և քննադատների «Ֆեմինա» մրցանակ) խոր դրամատիզմով տոգորված դերակատարումը։ Դերասանուհու դրամատիկ տաղանդը նոր ուժով է բացահայտվել Թերեզ Ռաքոնի («Թերեզ Ռաքեն», ռեժ․ Մ․ Կառնե,1953) և Էլիզաբեթ Պրոկտորի («Սալեմի վհուկները», ռեժ․ Ռ․ Ռուլո, 1957) դերերի անձնավորումներում։ Խիստ, գրեթե ասկետիկ շարժուձևի, կատարման արտաքին ծայրահեղ զսպվածության մեջ զգացվում է հերոսուհու կյանքի ներքին լարված ռիթմը։ Էլիսի դերով («Տեղ վերևում», սովետական էկրանում՝ «Ճանապարհ դեպի բարձր հասարակություն», ռեժ․ Ջ․ Քլեյթոն, 1958) նվաճել է Կաննի կինոփառատոնի (1961) «Ոսկե արմավենու ճյուղ» և Ամերիկյան կինոարվեստի ու գիտության, Բրիտ․ և Ֆրանս, ակադեմիաների մրցանակները։ Այլ դերերից են՝ Նիկոլ («Դիվային ագիներ», 1955), Ռոբերտա, («Ճակատագրի հարվածները», 1960), Անն («Դատավարություն», 1963), Թերեզ Դյութեյ («Օր և ժամ», 1963), Արկադինա («Ճայ», 1968)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Սոկոլսկայա Ա․, Սիմոնա Սինյորե, Ե․, 1972։

Կատեգորիա:BAFTA մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Սեզար» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Թատրոնի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Լավագույն դերասանուհի Օսկարի մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կինոդերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Թատրոնի ֆրանսիացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ
Անի (պարախումբ)

**«Անի» պարախումբ**, հիմնվել է 1974-ին, Լոս Անջելեսում՝ Համազգայինի հովանավորությամբ։ Միչիգանի ՀԲԸՄ Ալեք Մանուկյան վարժարանի պարախումբը ելույթի պահին դիր-ղեկավարներ՝ Սյուգի Բարսեղյան-Գարբինյան, Եդիա Հաշոլյան։ Ծրագիրն ընդգրկում է հայկական ժողովրդական պարեր, պարային սյուիտներ։ Հյուրախաղերով հանդես է եկել ԱՄՆ-ի գրեթե բոլոր հայաշատ քաղաքներում, Հայաստանում, Արցախում։ Արժանացել է ԱՄՆ-ի Կոնգրեսի պատվոգրին։

Կատեգորիա:Հայկական պարախմբեր
Շնորհալի (երգչախումբ)

**«Շնորհաշի» երգչախումբ։** Ստեղծվել է 1980 թվականին՝ ՀԲԸՄ Բուենոս Այրեսի մասնաճյուղի հովանավորությամբ։ Ղեկավար՝ Դիանա Գաբրիելյան-Սարաֆյան։ Երկացանկն ընդգրկում է հայկական դասական և ժողովրդական երգեր, ինչպես և այլազգի հեղինակների գործեր։

Կատեգորիա:Արգենտինահայ երաժշտություն
Կատեգորիա:Արգենտինահայ մշակութային կազմակերպություններ
Խորհրդահայ շրջանի բանահյուսություն

Խորհրդահայ շրջանի բանահյուսությունը, շարունակելով ավանդականը, հատկանշվում է մի քանի առանձնահատկություններով՝ պայմանավորված սոցիալանական, քաղաքական և մշակութային փոփոխություններով։ Այդ շրջանի բանահյուսության կենսունակ ժանրերն են ժողովրդական երգն ու զրույցը։ Նոր վիպերգերի հիմնական թեման խորհրդային պետության առաջնորդներն են, Կարմիր բանակը, նշանավոր զորավարները, հեղափոխական գործիչները։ Քնարական երգերում գովաբանվել են նոր կարգերն ու վերափոխումները, ծաղրվել ու պարսավվել է հինը։ Երգեր են հորինվել անհատի պաշտամունքի և Հայրենական մեծ պատերազմի մասին, որտեղ ներառվել են նոր անուններ ու իրողություններ («Կռունկ, թե կսիրես արդարությունը», «Խաբեք մորս՝ վիրավոր եմ», «Սև ծովի ափին, մայրիկ, մայրիկ ջան, փրփուր չի բռնի»)։ Հորինվել են այդ ժամանակաշրջանը բնորոշող առած-ասացվածքներ։ Ժողովրդի հիշողությունից հետզհետե անհետացող վիպակ բանահյուսության ավանդական ժանրերի փոխարեն 20-րդ դարի վերջին և 21-րդ դարի սկզբին նորացվում են ժողովրդական զրույցների մի քանի տեսակներ՝ անեկդոտը, առակը, երգիծական տարբեր մանրապատումները՝ բարոյակենցաղային, սոցիալական, քաղաքական նոր բովանդակությամբ։ Հիշատակելի են Պոլոզ Մուկուչի, Ծիտրո Ալեքի, Վարդանիկի և Ընկեր Մարգոյի, կիրովականցի Ռուբենի, Ջղեր Խաչիկի և այլոց մասին պատմող անեկդոտաշարերը, հայկական տարբեր ազգագրական խմբերի թուլություններն ու թերությունները ծաղրող զվարճապատումները։

Կատեգորիա:Բանահյուսություն
Սիփան երգչախումբ

**«Սիփան» երգչախումբ**, հիմնվել է 1978-ին, Լոս Անջելեսում։ Հիմնադիր և ղեկավար՝ Հենրիկ Անասյան։ Մինչև 1985-ը եղել է ՀԲԸՄ «Սարդարապատ» երգի-պարի համույթի կազմում։ Երգչախումբը հիմնականում կատարում է Հենրիկ Անասյանի ստեղծագործությունները։ Ունի 40 երգիչ-երգչուհի։ Համերգներով հանդես է եկել Հայաստանում (1990, 1991, 1997)։

Կատեգորիա:Ամերիկահայ երաժշտություն
Կատեգորիա:Հայերը Լոս Անջելեսում
Հայկական հնչուն կինո

մինի|Պեպոյի արձանը Երևանում (քանդակագործ՝ Գրիգոր Ահարոնյան)
**Հայկական հնչուն կինո**, հայկական արտադրության հնչուն ֆիլմեր։ 1935 թվականին նկարահանվել է հայկական առաջին հնչուն ֆիլմը՝ «Պեպոն» (ռեժիսոր՝ Համո Բեկնազարյան), որն ամփոփել է համր կինոյի նվաճումները և արժանացել միջազգային ճանաչման։ Ֆիլմն իր պարզությամբ, փայլուն դերակատարումներով, պատկերաշարի գունեղությամբ իրավամբ դարձել է ժողովրդական։ 
## Ձևավորման և կայացման շրջանը
Հայկական կինոյի ազգային դպրոցի ձևավորման և կայացման շրջանը 1920-1930-ական թվականներն են։ 1930-ական թվականների վերջերին կինոյում նկատվել է ճգնաժամ, որը պայմանավորված էր տիրող վարչակարգի գաղափարախոսությամբ. գեղարվեստական ստեղծագործությունը արհեստականորեն պարփակել են որոշակի սխեմաների և կաղապարների մեջ։ Այդ տարիներին առավել կարևորվել է պատմահայրենասիրական թեման։ Ուշագրավ է «Զանգեզուր» (1938, ռեժիսոր՝ Համո Բեկնազարյան) ֆիլմը, որն աչքի է ընկնում ժողովրդական գունեղ կերպարներով։ Արտաշես Հայ-Արտյանի «Կարո» ֆիլմը (1937) Հայաստանում քաղաքացիական կռիվների մասին է։ Պատմահեղափոխական թեմայով ֆիլմեր են նկարահանել Գուրգեն Մարինոսյանը («Սևանի ձկնորսները», 1938) և Ստեփան Կևորկովը («Լեռնային արշավ», 1939)։ Այդ ֆիլմերում նկատելի են մոտիվների ևիրավիճակների նմանությունն ու կաղապարայնությունը, որոնք առավել ցայտունորեն են արտացոլվել ժամանակակից թեմայով կինոնկարներում («Լեռնային հեղեղ», ռեժիսոր՝ Պ. Բարխուդարյան, «Մեր կոլխոզի մարդիկ», ռեժիսոր՝ Արտաշես Հայ-Արտյան, երկուսն էլ՝ 1939)։ 
## Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին
Հայրենական մեծ պատերազմը (1941-1945) նոր խնդիրներ է առաջադրել հայ կինեմատոգրաֆիստներին. բազմաթիվ կինոօպերատորներ մեկնել են ռազմաճակատ, երկրի կինոստուդիաների մեծ մասը թողարկել է պատերազմի մասին կարճամետրաժ ֆիլմեր։ Այդ շրջանի գեղարվեստական կինոնկարներն ստեղծվել են առավելապես հայրենասիրական թեմայով՝ «Գվարդիականի կինը» (1942, ռեժիսոր՝ Պատվական Բարխուդարյան), «Դուստրը» (1943, ռեժիսոր՝ Հ. Բեկնազարյան) և այլն։ 1944 թվականին Հ. Բեկնազարյանը նկարահանել է «Դավիթ Բեկ» ֆիլմը, որը նվիրված է 18-րդ դարի 1-ին կեսի հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարին։ Դավիթ Բեկի կերպարը Հրաչյա Ներսիսյանի անձնավորմամբ խորհրդային կինոյում համալրել է «Ալեքսանդր Նևսկի» (1938), «Բոգդան Խմելնիցկի», «Սուվորով» (երկուսն էլ՝ 1941) կինոնկարների պատմական հերոսների շարքը։

Կատեգորիա:Հայկական կինեմատոգրաֆիա
Մորա Վալվերդե

**Մանուել Մորա Վալվերդե** (, ), կոստառիկացի կոմունիստ քաղաքական գործիչ։

1920-1930 թվականներին ղեկավարել է երկրի դեմոկրատական երիտասարդության և ուսանողության շարժումը։ Կոստա Ռիկայի կոմկուսի (1943 թվականից՝ ժողովրդական ավանգարդ կուսակցություն, ԺԱԿ) անդամ 1931 թվականից։ 1948 թվականի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ եղել է զինված պայքարի ղեկավարներից։ Ռեակցիայի հաղթանակից հետո արտաքսվել է Մեքսիկա, որտեղից հայրենիք է վերադարձել 1950 թվականին։ 1949-1957 թվականներին՝ ԺԱԿ-ի նախագահ, 1962-1966 թվականներին՝ ԺԱԿ-ի ԿԿ առաջին քարտուղար, 1948-1949, 1957-1962 թվականներին և 1966 թվականից՝ ԺԱԿ-ի ԿԿ գլխավոր քարտուղար։ 1970-1974 թվականներին ընտրվել է օրենսդիր ասամբլեայի պատգամավոր։

## Արտաքին հղումներ
* Կենսագրություն

Կատեգորիա:Կոստա Ռիկայի կոմունիստներ
Սոնատին

մինի|Սոնատին
**Սոնատին**, ոչ ծավալուն և տեխնիկապես ոչ բարդ սոնատ, այսինքն՝ ցիկլային ստեղծագործություն, որում առաջին՝ առաջատար մասը գրված է սոնատային ձևով։ Հանդիպում են նաև միամաս սոնատիններ։

## Կիրառություն
250px|մինի|Լյուդվիգ Վան Բեթհովեն
250px|մինի|ձախից|Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ
Սոնատինը հաճախ կիրառվում է ուսումնամանկավարժական պրակտիկայում (Մուցիո Կլեմենտիի, Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտի, Լյուդվիգ Վան Բեթհովենի սոնաինները)։ 20-րդ դարում ստեղծվել են նաև սոնատիններ, որպես լիարժեք գեղարվեստական երկեր (Մորիս Ռավելի դաշնամուրի սոնատին)։ 19-րդ դարում «սոնատին» տերմինով հաճախ նշվել է առանց մշակման բաժնի սոնատային ձևով գրված պիեսը։

Կատեգորիա:Երաժշտական ստեղծագործություններ
Արտավազդ Սյուրմեյան

**Սյուրմենյան Արտավազդ** (աշխարհական անունը՝ Տիգրան, ), ձեռագրագետ, պատմաբան-բանասեր։ Արքեպիսկոպոս (1932 թվականից)։

## Կենսագրություն
Սովորել է Կ․ Պոլսի Արամյան, ապա՝ Կեդրոնական ու Պերպերյան վարժարաններում։ Եղել է ուսուցիչ, ապա տեսուչ՝ Բիլեջիկի, Էսկիշեհիրի վարժարաններում։ 1918 թվականին կարգվել է Գոնիայի առաջնորդական փոխանորդ։ Հայ ազգաբնակչությանը օգնելու համար աքսորվել է Կարին։ 1923 թվականին վերադարձել է Կ․Պոլիս, նվիրվել բարեգործական խնամակալական գործունեության։ 1925-1940 թթ. եղել է Բերիո (Հալեպի) թեմի առաջնորդ,1940-1951՝ Ֆրանսիայի թեմի առաջնորդ։

1945 թվականին այցելել է Սովետական Հայաստան։ Սյուրմելյանը հրատարակել և խմբագրել է «Հայ քնար» (1906), «Սասուն» (1909), «Հայ խոսնակ» պարբերականները (1924-25), «Տաթև» տարեցույցը (1925-1930)։

Սյուրմելյանը հեղինակ է ձեռագրագիտական շատ գործերի՝ «Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Երուսաղէմի Սրբոց Յակոբեանց վանքի» (հատոր 1,1948), «Ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Հալէպի Սբ․ Քառասուն Մանկունք եկեղեցւոյ եւ մասնաւորաց» (1935), «Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Հալէպի եւ Անթիլիասի ու մասնաւորաց» (հատոր 2, 1936), «Նկարագիր Օշին թագաւորի ձեռագիր ժամագրքին․․․») (1933), «Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Եւրոպայի մասնավոր հաւաքումներուն» (հատոր 1, 1950)։ Պատմագիտական բնույթի երկերից առավել կարևոր են «Պատմութիւն Հալէպի Հայոց» (հատոր 1-3, 1940-50), «Պատմութիւն Հալէպի ազգային գերեզմանատան եւ արձանագիր հայերեն տապանաքարերուն» (1935), «Հայկական կեանքն ու մշակոյթը Հալէպում XVII դարում» (ֆրանս․, 1934) ուսումնասիրությունները։ Տեղագրական բնույթի աշխատանքներից են «Պաղրասի բերդը» (1937), «Դամասկոս»-ը (1938), «Սամարիա»-ն (1941)։ Սյուրմելյանը հրատարակել է նաև նովելների ժողովածու («Էրթողրուլ», 1914, «Թշուառի զգայնութիւններ» (1947), «Դէպի Հայաստան» (1946), «Արամեանի եւ Կեդրոնականի ուսուցիչներ» (1949) հուշագրական գործերը, «Յովհաննէս Կոլոտ Բաղիշեցի եւ Բաբգեն աթոռակից Կիլիկեցի» (1938) աշխատությունը։ Պատմաբանասիրական և հուշագրական հոդվածներով աշխատակցել է «Բազմավէպ», «Հանդէս ամսօրեայ», «Հայաստանի կոչնակ», «Էջմիածին» և այլ պարբերականների։ Երբեմն ստորագրել է Աոսի։

Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական արքեպիսկոպոսներ
Կատեգորիա:Հայ ձեռագրագետներ
Իրինա Սնեգովա

**Իրինա Սնեգովա** (, ), ռուս խորհրդային բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի։

Ավարտել է Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտը (1948 թվական)։ Լույս են տեսել նրա «Քնարական բանաստեղծություններ» (1958 թվական), «Օգոստոս» (1963 թվական), «Քնարերգություն» (1966 թվական), «Զառիվեր» (1967 թվական), «Երեք անձրև» (1971 թվական), «Եվ ամենը, ինչ դու սիրում ես․․․» (1973 թվական), «Խնձորի տարի» (1975 թվական) ժողովածուները։ Գրել է նաև մանուկների համար («Ժամացույցը խփում է», 1962 թվական, ժողովրդական)։ Բանաստեղծություններ է ձոնել Հայաստանին, Երևանին («Քարեր», «Առավոտ», «Մահում է վերջալույսը», «Երևանին») և Մարտիրոս Սարյանին։ Թարգմանել է ժամանակակից հայ բանաստեղծների (Վահագն Դավթյան, Սիլվա Կապուտիկյան, Հովհաննես Հովհաննիսյան, Պարույր Սևակ, Հովհաննես Շիրազ, Գևորգ Էմին, Գառնիկ Ադդարյան, Վահե Վահյան և ուրիշներ) գործերից։ Ունի նաև Վրաստանին նվիրված շարք։ Մահացել է 1975 թվականի հուլիսի 14-ին։

Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռուս թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտի շրջանավարտներ
Գրիգոր Սյունի

**Գրիգոր Հովհաննեսի Սյունի** (Միրզայան) (), հայ կոմպոզիտոր, խմբավար։

## Կենսագրություն
Գրիգոր Սյունին ծնվել է Գետաբեկում։ Պապը եղել է աշուղ Դադասին, հայրը՝ ժողովրդական բանաստեղծ-երգիչ և մանրանկարիչ։ Երկու տարեկանից ընտանիքի հետ ապրել է Շուշիում։ 1891 թվականից սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, Կարա-Մուրզայի և Կոմիտասի ազդեցությամբ զբաղվել նաև ժողովրդական երգեր հավաքելով ու ներդաշնակելով։ 1895 թվականին Շուշիում կազմակերպել է երգչախումբ և իր բազմաձայնած ժողովրդական երգերով համերգ տվել։

1904 թվականին ավարտել է Պետերբուրգի կոնսերվատորիան (աշակերտել է Ն․ Ռիմսկի-Կորսակովին, Ա․ Լյադովին, Ա․ Գլազունովին), նաև ղեկավարել տեղի հայկական եկեղեցու երգչախումբը, ներդաշնակել հոգևոր երգեր, կատարել ժողովրդական երգերի մշակումներ, գրել մեներգեր և պոլիֆոնիկ գործեր։

1905-1907 թվականներին երաժշտություն է դասավանդել Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, Հայոց դրամատիկական ընկերության միջոցով բեմադրել իր «Արեգնազան» օպերետը, գրել «Ասլի և Քարամ» երգախառն դրաման։ Հետագա ստեղծագործական աշխատանքը գերազանցապես նվիրել է համերգային գործունեությանը։ 1908 թվականից շրջագայելով հայաբնակ տարբեր վայրերում (Տրապիզոն, Կարին, կրկին Թիֆլիս, Թեհրան, Կ․ Պոլիս և այլն, 1923 թվականից՝ ԱՄՆ)՝ շարունակել է հավաքել ժողովրդական եղանակներ (օգտվել է նաև Կոմիտասի գրառումներից), դրանք թեթևակի ներդաշնակել և կատարել իլ երգչախմբերով՝ նպաստելով հայ ժողովրդական զանգվածներում բազմաձայն երգեցողության տարածմանը։ Սյունիի ստեղծագործությունները լրիվ հրատարակված, նույնիսկ հավաքված չեն։ Դաշնամուրի նվագակցությամբ ինքնուրույն մեներգերը (Հովհաննես Թումանյանի խոսքերով՝ «Ինձ մի խնդրիր», Ավետիք Իսահակյանի՝ «Ախ ալ վարդի» և այլն) գրված են հայ քաղաքային ժողովրդական երաժշտության ոճով, ունեն արտահայտիչ մեղեդիներ։ Սրանք, ինչպես և բուն ժողովրդական երգերի մեներգային մշակումները (օրինակ, «Նեննի» օրորոցայինը) զգալի դեր են խաղացել ազգային ռոմանսի ձևավորման ու զարգացման գործում։ Կոմպոզիտորի ստեղծագործության առավել արժեքավոր բաժինը գեղջկական երգերի խմբերգային մշակումներն են, որոնցից լավագույնները («Սարերի հովին մեռնիմ», «Սարերը հովելա», «Ալագյազ» և այլն) առանձնանում են մեղեդիների ժանրային բազմազանությամբ ու ներդաշնակության ընդհանուր բարեհնչությամբ և հայ երգչախմբային երաժշտության դասական ժառանգության մաս են կազմում։ ԱՄՆ-ում ապրած տարիներին Սյունին հանդես է եկել որպես Խորհրդային Հայաստանի բարեկամ, եռանդուն մասնակցել է ՀՕԿ-ի գործունեությանը, 1930-ական թթ․ սովետահայ մասսայական երգերի օրինակով հորինել ու կատարել է «Նոր կյանքի երգեր» շարքը։

## Երկեր
* Հայ ժողովրդական երգեր (չորս երգ), Պետերբուրգ, 1904։ 
* Ժողովրդական տուերգեր և խմբերգեր, Երևան, 1935։
* Հայ երգ-փունջ, տետր 1-4, Ֆիլադելֆիա, 1940-1947։
* Հայ երաժշտութիւն (հայերեն, անգլերեն), Երևան, 2005։

## Գրականություն
* Շահվերդյան Ա. Հայ երաժշտության պատմության ակնարկներ, Երևան, 1959։

Կատեգորիա:Ամերիկահայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի սաներ
Կատեգորիա:Հայ խմբավարներ
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Մաթուզենի

մինի|Խոշորապտուղ մաթուզենի կամ ելակի ծառ (Arbutus unedo)
**Մաթուզենի** (), մորու ծառ, հավամրգազգիների ընտանիքի փոքր ծառերի կամ թփերի ցեղ։ Տերևները հերթադիր են, կոշտ, պարզ, ամբողջական։ Ծաղիկները երկսեռ են, վարդագույն կամ սպիտակ՝ գագաթային հուրաններում։ Պտուղը հատապտղանման է, գնդաձև, բազմասերմ։ Հայտնի է մաթուզենու ավելի քան 20 տեսակ՝ տարածված միջերկրածովյան երկրներում և Հյուսիսային Ամերիկայում։ Կարմիր մաթուզենու (Arbutus andrachne) դեկորատիվ և մեղրատու բույս է, բնականորեն աճում և մշակվում է Սև ծովի ափերին, Թբիլիսիում, Լենքորանում, Միջին Ասիայում։ Բնի կեղևը վառ կարմիր է, աշնանը կարմրում է նաև ընձյուղների կեղևը։ Խոշորապտուղ մաթուզենու (Arbutus unedo) պտուղները ուտելի են, օգտագործվում են թարմ և վերամշակված (մուրաբա, լիկյոր և այլն) վիճակում։ Կեղևը և ծաղիկները կիրառվում են բժշկության մեջ։ Մշակվում է Ղրիմում և Անդրկովկասում։

Կատեգորիա:Հատապտուղներ
Սմոլնի

**Սմոլնի ինստիտուտ** (), պատմաական և ճարտարապետական հուշարձան Ռուսաստանի Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքում (նախկինում ազնվական օրիորդների Սմոլնիի ինստիտուտի շենքը)։

1917 թվականին Սմոլնիում են տեղավորվել Պետրոգրադի խորհուրդը և Պետրոգրաֆի ՌՀԿ։ Հոկտեմբերյան հեղաշրջման օրերին Սմոլնի է ժամանել Վլադիմիր Լենինը։ Լենինը հոկտեմբերի 25-ի (նոյեմբերի 7) առավոտյան հայտարարել է Ռուսաստանի ժամանակավոր կառավարության կազմալուծման մասին։  ժամը 22․40-ին Սմոլնիի նիստերի դահլիճում բացվեց Խորհուրդների համառուսաստանյան II համագումարը, որը հռչակեց խորհրդային իշխանության հաստատումը և ստեղծեց առաջին խորհրդային կառավարությունը՝ Լենինի գլխավորությամբ։ Սմոլնը դարձավ համառուսաստանյան ԿԳԿ և Խորհրդային կառավարության պաշտոնական նստավայրը։

Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պատմություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգություն
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Ռուսական հեղափոխություն
Կատեգորիա:Գրասենյակային շենքեր
Կատեգորիա:1806 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի թանգարաններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի դպրոցներ
Կատեգորիա:Կլասիցիզմի ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ
Սնդիկաօրգանական միացություններ

**Սնդիկաօրգանական միացություններ**, մոլեկուլում ածխածնի ատոմին միացած սնդիկի ատոմ պարունակող օրգանական միացություններ։ Լինում են զուգաչափ՝ R-Hg-R', և ոչ զուգաչափ՝ R-HgX սնդիկաօրգանական միացություններ (R-ը, R'-ը օրգանական ռադիկալներ են, X-ը՝ թթվային մնացորդ), որոնք կարող են դարձելի փոխարկվել՝ 2RHgX \rightleftarrows RHgR+HgX_2։ Սնդիկի աղերի հետ կոմպլեքսային միացություններ առաջացնող նյութերի (NH_3, KI, Na_2SiO_3, ամալգամներ են) առկայությամբ հավասարակշռությունը տեղաշարժված է աջ։ Ալիֆատիկ R_2Hg սնդիկաօրգանական միացությունները ծանր, ցնդող հեղուկներ են, մյուսները՝ բյուրեղական նյութեր։ Կայուն են, չեն քայքայվում ալկալիների, թույլ թթուների և օքսիդիչների ազդեցությամբ։ Ճառագայթելիս սնդիկաօրգանական միացությունները քայքայվում են, անջատելով սնդիկ և ազատ ռադիկալներ, որոնք ենթարկվում են հետագա փոխարկումների։ Քայքայվում են նաև հալոգենների, ուժեղ թթուների, օքսիդիչների (O_2,O_3 ևն) ազդեցությամբ։ Սնդիկաօրգանական միացությունները ստանում են սնդիկի աղերի և օրգանական միացությունների (օրինակ, մագնեզիում-օրգանական միացությունների) փոխազդեցությամբ։ Օգտագործվում են օրգանական սինթեզում և սահմանափակ քանակներով՝ որպես միջատասպան նյութեր։
մինի|Սնդիկ

Կատեգորիա:Սնդիկի միացություններ
Սնկամարմին

thumb|right|Սնկամարմնի մանրադիտակային պատկերը։ Պատկերը ընդգրկում է 1 միլիմետր քառակուսի տեսադաշտ։
**Սնկամարմին**, **միցելիում**, **միցել**, սնկի վեգետատիվ մարմինը։ Կազմված է բարակ (1,5—10 սմ), ճյուղավորված թելերից (հիֆեր)։ Կարող է լինել ոչ բջջային և բազմաբջիջ։ Սնկերի վեգետատիվ բազմացումը կատարվում է սնկամարմնի մասերի միջոցով։

Սնկերը մեծ նշանակություն ունեն կենսազանգվածի հանքայնացման մեջ, քանի որ կարողանում են հանքայնացնել այնպիսի միացություններ (օրինակ՝ լիգնին), որոնք բակտերիաները չեն կարողանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սնկերի ձևաբանություն
Վլադիմիր Սնեգիրյով

**Սնեգիրյով Վլադիմիր Ֆեռդորռվիչ** (, ), ռուս բժիշկ, Ռուսաստանում գինեկոլոգիայի հիմնադիրներից։

1870 թվականին ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը, 1884 թվականից՝ նույն համալսարանի պրոֆեսոր։ Աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են վիրահատական գինեկոլոգիայի հարցերին, մշակել է արգանդի, ձվարանների հեռացման, կանանց սեռական օրգանների արատների բուժման, հեշտոցի իջվածքի և արտանկման դեպքում սևեռման (ամրացման) մի շարք նոր մեթոդներ։ Ռուսաստանում առաջինն է գրել գինեկոլոգիայի հիմնարար ձեռնարկ («Արգանդային արյունահոսություններ», 1884 թվական), որին բժիշկներն անվանել են «գինեկոլոգիայի հանրագիտարան»։ Եղել է գինեկոլոգների կատարելագործման առաջին ինստիտուտի կազմակերպիչը (1896 թվական) և տնօրենը։ Սնեգիրյովի նախաձեռնությամբ գինեկոլոգիան դասավանդվել է որպես բժշկության ինքնուրույն առարկա։ Ռուսաստանի և արտասահմանյան երկրների մի շարք գիտական ընկերությունների պատվավոր և իսկական անդամ էր։ Սնեգիրյովի անունով է կոչվում Մոսկվայի I բժշկական ինստիտուտի մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի կլինիկան։

Կատեգորիա:Ռուս բժիշկներ
Սնդիկային լամպ

350px|մինի|Սնդիկային լամպ
**Սնդիկային լամպ**, լույսի գազապարպման աղբյուր, որում օգտագործվում է սնդիկի գոլորշիներում առաջացող էլեկտրական պարպման ճառագայթումը։ Սնդիկի գոլորշիների աշխատանքային ճնշումից կախված՝ տարբերում են ցածր, բարձր և գերբարձր ճնշման սնդիկային լամպեր։ Ցածր ճնշման (~0,7ն/մ2) սնդիկային լամպերը սնդիկի ռեզոնանսային ճառագայթման (185 և 254 նմ ալիքի երկարությամբ) արդյունավետ աղբյուրներ են։ Դրանցից առավել տարածված են լյուեսցենւոային լամպերը և մանրէասպան (բակտերիցիդային) լամպերը։ Բարձր ճնշման (104-106 ն/մ2) սնդիկային լամպերը, որոնց հատուկ է հիմնականում ուլտրամանուշակագույն և տեսանելի տիրույթների ճառագայթում, ունեն գծային սպեկտր՝ 248-ից մինչև 1014 նմ ալիքի երկարության սպեկտրային գծերով։ Բարձր ճնշման սնդիկային լամպերի անոթները (8-60 մմ տրամագծով և 30-1500 մմ երկարությամբ) պատրաստվում են գլխավորապես դժվարահալ թափանցիկ քվարցային ապակուց և լցվում իներտ գազով ու չափորոշված քանակի սնդիկով, որը լամպի աշխատանքի ընթացքում գոլորշիանում է և անոթի ծավալում ստեղծում պահանջվող ճնշումը։ Պարպումն ունի խողովակի առանցքով էլեկտրոդների միջե ձգվող պայծառ թելիկի ձե։ Բարձր ճնշման սնդիկային լամպի հզորությունը 50 վտ-ից մինչև 50 կվտ է, լուսատացքը՝ 40—60 լմ/վտ։ Ներսից լյուսֆորով պատված անոթներով բարձր ճնշման սնդիկային լամպերն օգտագործվում են լուսավորության համար, առանց լյումինաֆորի լամպերը կիրառվում են բժշկության մեջ (Լուսաբուժություն), լուսաքիմիայում, լուսապատճենահան ապարատներում։ Գերբարձր ճնշման (106 ն/ւ/2-ուց բարձր) սնդիկային լամպերը ուլտրամանուշակագույն և տեսանելի տիրույթներում պայծառ լուսարձակող աղբյուրներ են։ Ճառագայթման սպեկտրը գծային է առավել ինտենսիվ գծերը համապատասխանում են 312-ից մինչե 579 նմ երկարության ալիքներին։ Տարբերում են բնական և ջրային հովացումով գերբարձր ճնշման սնդիկային լամպեր, որոնց քվարցային անոթները համապատասխանաբար լինում են գնդային և մազական։ Գերբարձր ճնշման սնդիկային լամպերի հզորությունը 100 կվտ-ից մինչև 10 կվտ է, լուսատացքը՝ 30—70 լմ/վտ։ Կիրառվում են լուսաօպտիկական տարբեր սարքերում։ Բարձր և գերբարձր ճնշման սնդիկային լամպերի մեջ առանձին խումբ են կազմում մետաղա-հալոգենային լամպերը, որոնց անոթներում ավելացվում են որոշ մետաղների հալոգենիդներ և դրանով հնարավորություն ստեղծում զգալիորեն բարձրացնելու լամպերի օգգ-ն ու կարգավորելու ճառագայթման սպեկտրային բաղադրությունը։ Բոլոր սնդիկային լամպերը ցանցին միացվում են գործարկումը կարգավորող հատուկ սարքերի օգնությամբ։

Կատեգորիա:Լույսի աղբյուրներ
Կատեգորիա:Լուսատեխնիկա
Կատեգորիա:Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման աղբյուրներ
Վլադիմիր Սմիռնով (երկրաբան)

**Վլադիմիր Իվանովիչ Սմիռնով** (, ), խորհրդային երկրաբան, ԽՍՀՄ Գիտությունների Ակադեմիայի ակադեմիկոս 1962 թվականից, ԽՄԿԿ անդամ 1940 թվականից։

1934 թվականին ավարտել է Մոսկվայի երկրաբանահետախուզական ինստիտուտը։ 1934-1941 թվականներին և 1944-1949 թվականներին աշխատել է Մոսկվայի երկրաբանահետախուզական ինստիտուտում 1946 թվականից՝ պրոֆեսոր։ 1941-1944 թվականներին՝ Միջին Ասիայի Խայդարկանի սնդիկի կոմբինատի գլխավոր երկրաբան, 1946-1949 թվականներին՝ Օգտակար հանածոների պաշարների համամիութենական հանձնաժողովի նախագահ, ԽՍՀՄ երկրաբանության մինիստրի տեղակալ 1946-1951 թվականներին։ Սմիռնովի հիմնական աշխատությունները վերաբերում են մետաղային հանքավայրերի երկրաբանության ուսումնասիրմանը, օգտակար հանածոների քանակական գնահատմանը, ԽՍՀՄ-ում մետաղային հանքավայրերի առաջացման ու տեղաբաշխման օրինաչափություններին։ Մշակել է սնդիկի, ծարիրի, կապարի, ցինկի, ուրանի մետաղածնության պրոբլեմները, օգտակար հանածոների հանքավայրերի դասակարգումը և այլն։ 1964 թվականից՝ ԽՍՀՄ Գիտությունների Ակադեմիայի հանքառաջացման գիտական խորհրդի նախագահ, 1968՝ թվականից «Մետաղային հանքավայրերի երկրաբանություն» ամսագրի գլխավոր խմբագիր։ 1969-1975 թվականներին՝ ԽՍՀՄ Գիտությունների Ակադեմիայի երկրաբանության, երկրաֆիզիկայի և երկրաքիմիայի բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար և նախագահության անդամ։ Արժանացել է Լենինյան մրցանակի 1972 թվականին։ Պարգևատրվել է Լենինի 2, Հոկտեմբերյան հեղափոխության, Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս երկրաբաններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Երկրաբանա-հանքաբանական գիտությունների դոկտորներ
Սակաի

**Սակաի**, քաղաք և նավահանգիստ Ճապոնիայում, Հոնսյու կղզու հարավումում, Ներքին Ճապոնական ծովի Օսակայի ծոցի ափին, Օսակա պրեֆեկտուրայում։ Յամատո գետը Սակաին բաժանում է Օսակա քաղաքից։ Քաղաքը ունի 820 հզ բնակչություն (2022)։ Մտնում է Հանսին տնտեսական շրջանի կազմի մեջ։ Տրանսպորտային խոշոր հանգույց է։ Զարգացած են մեքենաշինությունը, մետալուրգիան, նավթաքիմիան, տեքստիլ արդյունաբերությունը։ Կա գորգերի, հեծանիվների և մետաղե իրերի ավանդական արտադրություն։ Հիշատակվում է VIII դարից։

## Տեսարժան վայրեր
Սակաիում է գտնվում Մոզուի դամբարանները՝ աշխարհի ամենամեծ գերեզմաններից մեկը, որի տարածքը կազմում է 320 հզ մ²։ Այն պատկանւմ է 4-րդ դարի Ճապոնիայի կայսր Նինտոկուին։

## Անհատականություն
Ճապոնայի վարչապետ Սուզուկի Կանտարոն ծնվել է Սակաիում։

## Աշխարհագրություն և տնտեսագիտություն
Սակաի քաղաքը գտնվում է Հոնսյու կղզու հարավ-արևմուտքում` Օսակա ծոցի ափին։ Մտնում է Կինկի շրջանի Օսակա պրոֆեկտուրայի կազմի մեջ։ Վարչականորեն բաժանված է 7 քաղաքային շրջանի։ 

Քաղաքը սահմանակից է Օսակա, Մացուբարա, Հաբիկինո, Տոնդաբայասի, Օսակասայամա, Կավատինագանո, Իզումի և Տակաիսի քաղաքների հետ։

15-րդ դարից ի վեր Սակաին հայտնի է որպես Չինաստանի և Կորեայի հետ առևտրի կարևոր նավահանգիստ։ Ներկայումս քաղաքը զարգացրել է էլեկտրոնային, էլեկտրական, մետաղագործական և քիմիական արդյունաբերությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ճապոնիայի նավահանգստային բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ճապոնիայի քաղաքներ
Սախարին

մինի|Դասական փաթեթավորմամբ սախարին (Բեռլինի շաքարի թանգարան)
**Սախարին**, Օ-սուլֆաբենզոյաթթվի իմիդ։ Անգույն, քաղցրահամ (շաքարից քաղցր են 400—500 անգամ) բյուրեղներ են։ Մոլային զանգվածը՝ 183,25։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 224—226&nbsp;°C։ Վատ է լուծվում ջրում (1։ 250) և սպիրտում (1։ 40)։ Արդյունաբերության մեջ ստացվում է տոլուոլսուլֆամիդի օքսիդացմամբ։ Օգտագործվում է տարբեր արտադրանքների (օրինակ, ատամի քսուքների) քաղցրաց ման համար։ Նախկինում սախարինը որպես շաքարին փոխարինող, տրվել է շաքարախ տով հիվանդներին։ Սախարինը օրգանիզմում չի յուրացվում։ Uախարինը արտազատվում է մեզով։

Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Լուկա Սինյորելլի

**Լուկա Սինյորելլի**(, ), իտալացի նկարիչ։

Աշակերտել է Պիեռո դեչչա Ֆրանչեսկային, կրել Պոլլայուոյի և Պերուջինոյի ազդեցությունը։ Ստեղծագործել է Կորտոնայում, Ֆլորենցիայում, Հռոմում, Օրվիետոյում և Իտալիայի այլ քաղաքներում։ Սինյորելլիի գործերը (Վատիկանի Սիքստինյան կապելլայի որմնանկարները, 1481-1483, «Պան», 1488-1490, ոչնչացել է 1945-ին, Տոսկանայի Մոնտեոլիվեաո Մաջորե մենաստանի բակի ծածկած շրջանց սյունասրահի, 1497 Սինյորելլի Օրվիեաոյի տաճարի Սան Րրիցիո կապելլայի, 1499—1504, որմնանկարները առանձնանում են կերպարների առնական ուժով ու հերոսականությամբ։

Մարդկային մարմնի ձևերն ու շարժումը Սինյորելլի արտահայտել է ընդգծված ծավալայնությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:16-րդ դարի իտալացի նկարիչներ