Հրեական արձագանք «Մուսա լեռան քառասուն օրը» գրքին

*[[Մուսա լեռան քառասուն օրը|«Մուսա լեռան քառասուն օրը»]]* ավստրիացի հրեա հեղինակ Ֆրանց Վերֆելի 1933 թվականի վեպն է։ Հիմնված 1915 թվականին Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցած հայերի ցեղասպանության ժամանակ Մուսա լեռան իրադարձությունների վրա, գիրքը դեր է խաղացել նացիստական տիրապետության ներքո հրեական դիմադրության կազմակերպման գործում։ Այն ձեռքից ձեռք է փոխանցվել նացիստների կողմից օկուպացված Եվրոպայի հրեական գետտոներում և դարձել է օրինակ և խորհրդանիշ հրեական ընդհատակյա շարժման համար ամբողջ Եվրոպայում։  Հոլոքոստի գիտնականներ Սեմյուել Տոտենը, Փոլ Բարտրոպը և Սթիվեն Լ. Ջեյքոբսը ընդգծել են գրքի կարևորությունը գետտոների շատ հրեաների համար. «Գիրքը կարդացել են շատ հրեաներ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ և դիտվել է որպես նացիստների կողմից հաստատված գետտոներում իրենց սեփական իրավիճակի և դրա հետ կապված իրենց հնարավոր քայլերի այլաբանություն»։

Գիրքը կարդացել են նաև Էրեց Իսրայելում բնակվող բազմաթիվ երիտասարդ հրեաներ, և նրանք քննարկել են այն՝ պատրաստվելով պաշտպանել Հայֆան հնարավոր նացիստական ներխուժումից: Երուսաղեմի Եբրայական համալսարանի պրոֆեսոր Պիտեր Մեդինգը գրել է. «Պատերազմների միջև ընկած ժամանակահատվածում Ֆրանց Վերֆելի հայտնի վեպը՝ *«Մուսա լեռան քառասուն օրը»*, խոր ազդեցություն է ունեցել Պաղեստինի և եվրոպական գետտոների երիտասարդ հրեաների վրա»  Իսրայելցի պատմաբան Յաիր Աուրոնն ասում է, որ «Վերֆելի գիրքը ցնցել է միլիոնավոր մարդկանց ամբողջ աշխարհում և ազդեցություն է ունեցել 1930-ականներին Էրեց Իսրայելում մեծացած բազմաթիվ երիտասարդների վրա: Եվրոպայի շատ հրեա երիտասարդների համար «Մուսա լեռը» դարձել է խորհրդանիշ, մոդել և օրինակ, հատկապես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մութ օրերին»:  Գիրքը կարդացած հրեաները կարծում էին, որ վեպը, չնայած խոսում էր հայերի մասին, պարունակում էր բազմաթիվ ակնարկներ հուդայականության և Իսրայելի մասին՝ Վերֆելի սեփական համոզմունքների հետ կապված, և այն խոր ազդեցություն է ունեցել նրանցից շատերի վրա: Աուրոնը մեջբերում է « *Մուսա լեռան քառասուն օրը»* գրքից մի մեջբերում, որտեղ ասվում է. «Հայ լինելը անհնարին է», որը հիշեցնում է նմանատիպ մի հանգամանք, որին բախվել են հրեաները այդ դարաշրջանում։ 

Օրոնը նշում է, որ *«Մուսա լեռան»* ընթերցողները դժվարությամբ կհավատան, որ գիրքը գրվել է Հոլոքոստից առաջ։ Լայոնել Բրեդլի Սթեյմանը գրել է. Հետադարձ հայացք գցելով՝ գիրքը գրեթե անսովոր կերպով նկարագրում է նացիստական Հոլոքոստի այն կողմերը, որոնցում զոհ գնացին Եվրոպայի հրեաները։ Ադոլֆ Հիտլերի քարոզչական մեքենան նույնպես նկատեց գրքում առաջարկվող զուգահեռները, և գիրքը այրվել է այլ գրքերի հետ միասին, որոնք համարվեցին ոչ պատշաճ գաղափարախոսություն ունեցող։ 

Մերիլ Դ. Փիթերսոնը հիշատակել է Լուի Քրոնենբերգերի «*Նյու Յորք Թայմս Բուք Ռիվյու»*-ում գրած ակնարկը, որտեղ Քրոնենբերգերը նշել է, որ գիրքը «ենթադրաբար վերաբերում է Գերմանիայում հրեաների ծանր վիճակին, չնայած պատմությունը վերաբերում էր հայերին»։ Մերիլ Դ. Փիթերսոնն ասում է, որ վեպի եբրայերենով 1934 թվականին հրատարակվելուց հետո «այն արագորեն ընդունվել և ճանաչվել է Եվրոպայի և Պաղեստինի հրեա երիտասարդության կողմից որպես «հրեական գիրք»՝ ոչ թե այն պատճառով, որ հեղինակը հրեա էր, այլ այն պատճառով, որ այն անդրադառնում էր հրեաների վիճակին և ճակատագրին նացիստական վտանգի տակ»: 

Փիթեր Բալաքյանը նկարագրել է, թե ինչպես է Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտի նախագահության ներքո ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը ենթարկվել Թուրքիայի պահանջներին և ստիպել MGM-ին դադարեցնել վեպի հիման վրա ֆիլմ նկարահանելու նախագիծը, և կրկին համեմատել է վեպի հետ կապված այս իրադարձությունը եվրոպացի հրեաների ճակատագրի հետ. «Սա 1935 թվականն էր։ Որքա՞ն գիտեր Ռուզվելտի Պետդեպարտամենտը այն մասին, թե ինչ էր անում Հիտլերը Եվրոպայի հրեաների հետ, և որքանո՞վ էր դա նրան հետաքրքրում»։

## Հրեական խորհրդանիշներ
Որոշ հրեաներ ենթադրել ենն, որ *«Մուսա լեռան քառասուն օրը»* գիրքը լի էր հրեական պատմության և հուդայականության հետ կապված խորհրդանիշներով։  Նրանք գրքի մասին ասել են. «Միայն հրեան կարող էր գրել այս աշխատանքը»։ Յաիր Աուրոնը գրել է, որ ինքը կասկած չունի, որ Մուսա լեռը Մովսեսի լեառն է։ Գրքի վերնագիրը *«Մուսա լեռան քառասուն օրը»* է, չնայած տարբեր վավերագրական աղբյուրների համաձայն՝ ապստամբությունը տևել է 36 օր, կամ 53 օր, կամ 24 օր։ Պարզվում է՝ ոչ մի աղբյուր չի նշում քառասուն օր, և Աուրոնը կարծում է, որ այս թիվն ընտրվել է Մեծ Ջրհեղեղի քառասուն օրը խորհրդանշելու համար, կամ այն քառասուն օրը, որը Մովսեսին պահանջվեց լեռը բարձրանալու համար։ 

Գրող և լրագրող Հուբերտա ֆոն Վոսն ասել է.Վերֆելը հայերի դիմադրության իրական պատմությունը զտում է հրեական պրիզմայով՝ արտագաղթի ժամանակագրությամբ։ Քառասուն օր դիմադրություն, քառասուն տարի թափառում անապատում։ Վերֆելը նկարագրում է Եգիպտոսից, ճակատագրի պարտադրած պասիվությունից դուրս գալը։ Նրա վեպում հասարակական կարգը Թորայից վերցված է ամուր փորագրությամբ։ Մեկը՝ քաղաքական առաջնորդ, մյուսը՝ հոգևոր առաջնորդ, նրանք առաջնորդում են մարտնչող ընտրյալ ժողովրդին. իհարկե, նրանք են Մովսեսը՝ մարգարեն, և Ահարոնը ՝ քահանայապետը։ Տիկին ֆոն Վոսը նաև զուգահեռ է անցկացրել վեպի Գաբրիել հերոսի, որը նշանակում է «Աստծո հերոս», և Աստվածաշնչում Մովսեսի միջև։ Նրանք երկուսն էլ մեծացել են որպես օտարներ իրենց ժողովրդի համար։

Աուրոնը «հստակ նմանություններ» է տեսնում  Մուսա լեռան բնակիչ Գաբրիելի և Մովսեսի ճակատագրի միջև։ Գաբրիելը մահացել է Մուսա լեռան գագաթին և երբեք չի տեսել, թե ինչպես են իր ժողովուրդը փրկվում ֆրանսիական նավերի կողմից։ Մովսեսը մահացել է Նեբո լեռան գագաթին՝ Ելքից քառասուն տարի անց, որի ընթացքում նա իսրայելացիներին դուրս բերեց Եգիպտոսի ստրկությունից, և նախքան իր ժողովուրդը կհասներ Ավետյաց երկիր։

## Ազդեցությունը Էրեց Իսրայելում
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Պաղեստինի բրիտանական մանդատի տակ գտնվող հրեական համայնքը վախենում էր Էրվին Ռոմմելի գլխավորած նացիստական ներխուժումից: Ոմանք պնդում էին, որ իրենք ուրիշ ելք չունեն, քան հանձնվելը: Մյուսներն ասում էին, որ պետք է կռվեն, և Քարմել լեռը ընտրվել է հրեական ուժերը համախմբելու համար: Այս ծրագիրը ստացել է տարբեր անուններ, որոնցից մեկը «Մուսա լեռան ծրագիրն» էր։  Հագանայի առաջնորդներից մեկը նշել է, որ «Մենք ուզում ենք Քարմել լեռը վերածել պաղեստինյան հրեաների «Մուսա լեռան»: Հրեական համայնքի անդամներից մեկը հիշել է. «Ես երբեք չեմ մոռանա այդ պարեկախումբը: Մենք Ահուզայից քայլեցինք Քարմել լեռնաշղթայի երկայնքով: Լուսինը ժպտաց մեզ իր կլոր դեմքով: Ես պատկերացրի ինձ հրեական Մուսա լեռը, որը պետք է ապահովեր Յիշուվի ապագան և երաշխավորեր նրա պատիվը: Մենք մեր հավատը դրեցինք հրեական «Մուսա լեռան» դիմացկունության վրա և վճռականորեն տրամադրված էինք դիմանալ առնվազն երեք կամ չորս ամիս»: Հագանայի շտաբի պետ Իսրայել Գալիլին գրել է իր կնոջը. «Ճանապարհին մենք վերանայեցինք և մանրամասնեցինք Հայֆա- Թոբրուկի գաղափարը։ Կամ գուցե Հայֆա-Մասադա-Մուսա լեռան։ Ամեն դեպքում, գաղափարը հետաքրքիր է»:

## Ազդեցությունը դիմադրության ուժերի և հրեական գետտոյի մշակույթի վրա
Էրեց Իսրայելում գտնվելու ընթացքում նացիստական հնարավոր ներխուժմանը դիմադրելու ծրագիրը համեմատվել է Մասադայի, Թոբրուկի և Մուսա լեռան հետ։ Գետտոներից հրեաները Մուսա լեռան մասին ավելի հաճախ են խոսել, քան Մասադայի։ Նրանց համար Մասադան ավելի շատ ինքնասպանության խորհրդանիշ էր, քան ճակատամարտի, մինչդեռ Մուսա լեռը ապստամբության խորհրդանիշ։ 

Մի քանի գրառումներ հիշատակում են *«Մուսա լեռան քառասուն օրը»* գրքի Եվրոպայի հրեաների վրա ունեցած ազդեցության մասին: Այս գրառումներից մեկը թվագրվում է 1943 թվականին Բելոստոկի գետտոյում . «Մնում է միայն մեր գետտոն որպես Մուսա լեռ տեսնել»: Այս խոսքերն օգտագործվել են, երբ Բելոստոկի գետտոյի ստորգետնյա անդամները քննարկել են, թե արդյոք պետք է փորձեն փախչել անտառ, թե՞ մնալ գետտոյում և կազմակերպել դիմադրություն: Աուրոնի խոսքերով՝ *«Մուսա լեռան քառասուն օրը»* գլխավոր գործոններից մեկն էր՝ չլքելու տարեցներին, այլ մնալ գետտոյում և դիմադրել: Բելոստոկի գետտոյի գրառումները թաղվել են 1943 թվականին և վերականգնվել պատերազմից հետո. ավելի ուշ դրանք հրատարակվել են *«Էջեր կրակից»* վերնագրով գրքում: Խմբագիրները գրել են, որ «երկու ժողովուրդների՝ հայերի և հրեաների ճակատագրերի նմանության պատճառով» *«Մուսա լեռը* » չափազանց սիրված էր գետտոյի երիտասարդության շրջանում: Վիլնայի գետտոյի բանտարկյալ Մորդեխայ Տանենբաումը, որը ուղարկվել էր ուրիշների հետ Բիալիստոկում դիմադրություն կազմակերպելու, 1943 թվականի նամակում գրել է. «*Մուսա լեռը* մեզ մոտ մեծ մոլուցք է։ Եթե կարդաք այն, կհիշեք այն ձեր ողջ կյանքում»։ Ապստամբությունը կազմակերպող հանդիպումներից մեկի արձանագրությունը ենթադրում է, որ վեպը հաճախ օգտագործվել է գետտոներում որպես հաջող դիմադրության ուղեցույց. «Մեզ մնում է միայն մեկ բան. կազմակերպել կոլեկտիվ դիմադրություն գետտոյում՝ ցանկացած գնով, գետտոն համարել մեր «Մուսա լեռը», գրել հրեական Բիալիստոկի և մեր շարժման հպարտ գլուխը պատմության մեջ»: 

Հայկա Գրոսմանը, որ երիտասարդ տարիներին պարտիզան է եղել և մասնակցել է Լեհաստանի և Լիտվայի գետտոյի ապստամբություններին, ասել է, որ *«Մուսա լեռը»* մեծ ժողովրդականություն էր վայելում Եվրոպայի հրեա ակտիվիստների շրջանում, կարդացվում էր և «ձեռքից ձեռք փոխանցվում»։  Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպը, որը անջնջելի տպավորություն թողեց մեզ վրա։ 1915 թվականին ամբողջ աշխարհի աչքի առաջ թուրքերի կողմից մեկ միլիոնից ավելի հայերի արյունալի, անողոք կոտորածը մեզ հիշեցրեց մեր ճակատագիրը։ Հայերը մահացան սովից, գնդակահարվեցին, խեղդվեցին, հյուծվեցին մինչև ուժասպառություն։ Մենք համեմատեցինք նրանց ճակատագիրը մեր ճակատագրի հետ, աշխարհի անտարբերությունը նրանց ծանր վիճակի նկատմամբ և աղքատ ժողովրդի լիակատար լքվածությունը բարբարոսական, բռնակալ ռեժիմի ձեռքը։ Ինկա Վայբորտը, «Հաշոմեր Հացաիր»-ի երիտասարդ անդամներից մեկը, նկարագրել է գիրքը 1941 թվականի ամռանը կարդալը.Այն ինձ ամբողջովին գրավեց։ Չորս ամբողջ օր ես կլանված էի գրքով և չէի կարողանում պոկվել դրանից… Ես ինքս Մուսա լեռան վրա էի. ես պաշարված էի։ Ես մահվան դատապարտված հայերից մեկն էի։ Եթե աչքերս վերցնեի գրքից, միայն լսեցի ճիչը. «Մայրի՛կ, ինչպե՞ս կարող էր սա լինել»։ Աշխարհը գիտեր և լռում էր։ Անհնար էր, որ այլ երկրներում երեխաները միաժամանակ դպրոց գնային, կանայք զարդարվեին, տղամարդիկ իրենց գործերով զբաղվեին, կարծես ոչինչ չէր պատահել… Եվ այնտեղ մի ժողովուրդ ոչնչացվեց։Չենստոխովայից հրեական ընդհատակյա առաջնորդը հիշում էր, թե ինչպես իրեն հանձնարարություն տրվեց գնալ «Կոնեստոպոլի անտառ»՝ այնտեղ «Մուսա լեռան» կազմակերպման նպատակով։ Եվ նրանք, ովքեր նայեցին երկինք: Նրանք ուղղափառ էին, հագնում էին թեֆիլին [ֆիլակտերիա] եւ աղոթում էին օրական երեք անգամ և իրենց սրտերում սաստիկ ցավը թափում էին տիեզերքի Արարչի առաջ։ Շատերը փնտրում էին լավ գրականություն։ Ֆրանզ Վերֆելի գիրքը: Մուսա Դագի քառասուն օրերը, որը անցնում է ձեռքից ձեռքին, պատմում է թուրքական կոտորածների ժամանակ հայերի մի խումբի հերոսական ապստամբության մասին: Այդ օրինակին հետևելով հրեական երիտասարդները հավաքեցին զենք, ստեղծեցին ընդհատակ։

Ավելի ուշ, Հրեական մարտական կազմակերպության առաջնորդ Մորդեխայ Անիելևիչիցը, Վարշավայի գետտոյի ապստամբության ժամանակ, եկել է գետտո և նկարագրել հրեաների բնաջնջումը գետտոյի պատերից դուրս, Վայբորտը պատմեց, որ մտածում էր ինքն իրեն. «Եվ այսպես, կրկին Մուսա լեռ։ Եվ կրկին աշխարհը լռում է՞»։

Վարշավայի գետտոյի ապստամբությանը մասնակցած և ավելի ուշ Օսվենցիմի համակենտրոնացման ճամբարում սպանված Իցհակ Կացենելսոնը գրել է իր կրտսեր եղբորը.Երբ հայերը սպանվեցին, նրանց մասին սգաց հրեական գիրքը, բայց երբ հրեա ժողովուրդը սպանվեց, ո՞վ է սգալու նրանց համար։Գերմանացի գրականագետ Մարսել Ռայխ-Ռանիցկին, որ Վարշավայի գետտոյի վերապրողներից էր, իր ինքնակենսագրականում գրել է, որ Վերֆելի վեպը «անսպասելի հաջողություն է ունեցել գետտոյում՝ ձեռքից ձեռք փոխանցվելով»:

Վարշավայի գետտոյի վկայությունների համաձայն՝ *Մուսա լեռը* մեծ ազդեցություն է ունեցել հրեա երեխաների որբանոցի տնօրեն Յանուշ Կորչակի վրա։ Կորչակի աշխատակազմի անդամներից մեկն ասել է, որ նրանք *Մուսա լեռան մասին* քննարկել են 1941 թվականի ամռանը՝ իրենց հանդիպումներից մեկի ժամանակ։ Մասնավորապես, նրանք քննարկել են այն դրվագը, երբ մի քահանա լքել է երեխաներին՝ իրեն փրկելու համար (գրքում նա հետագայում վերադարձել է)։ Այս քննարկման ժամանակ Կորչակն ասել է, որ «ոչ մի դեպքում չի բաժանվի իր երեխաներից» և նա չի բաժանվել։ Ժեգոտան նրան ապաստան է առաջարկել « արիական կողմում », բայց նա բազմիցս մերժել է՝ ասելով, որ չի կարող լքել իր երեխաներին։ Նա զոհվել է երեխաների հետ միասին։ 

Էմանուել Ռինգելբլումը, որը հայտնի է իր *«Վարշավայի գետտոյից նշումներ» գրքով,* գրել է. Ի՞նչ են մարդիկ կարդում։ Սա ընդհանուր հետաքրքրության թեմա է. պատերազմից հետո այն կհետաքրքրի աշխարհին։ Աշխարհը կհարցնի՝ ի՞նչ էին մարդիկ մտածում Մուսա լեռան մասին... Եվս մեկ վկայություն Կլադովո-Շաբացի խմբից. «Ինչպես ամբողջ աշխարհի հրեաները՝ Արևելյան Եվրոպայի գետտոներից մինչև Պաղեստինի առաջամարտիկ բնակավայրերը, Կլադովո փախստականները (երիտասարդ և տարեց) կարդացին Ֆրանց Վերֆելի *«Մուսա լեռան քառասուն օրը»* և հիացան Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ թուրքերի դեմ Հայաստանի պայքարի պատմությամբ»:

Հոլանդական ընդհատակյա խմբավորման անդամներից մեկն ասել է *Մուսա լեռան* մասին. «Դա մեզ համար «դասագիրք» էր։ Այն բացեց մեր աչքերը և մեզ համար բացատրեց, թե ինչ կարող է պատահել, չնայած մենք չգիտեինք, թե իրականում ինչ է պատահելու»։

1938 թվականին Բենիտո Մուսոլինիի Իտալիայում գտնվող բանտից գրված նամակում Վիտորիո Ֆոան նշել է. «Ֆրանց Վերֆելի « *Մուսա լեռան քառասուն օրը* » վեպում ես գտա բավականին ճշգրիտ նկարագրություն այն մասին, թե ինչպիսին կլիներ հրեաների նկատմամբ վերաբերմունքը Միջին Եվրոպայում»:

## Գրքի հրեա քննադատներ
Մի ժողովուրդ, որը ավերվել է «սուրբ» տառապանքով՝ ողբերգության աստվածաշնչյան գագաթնակետին, աննախադեպ քսաներորդ դարում։ Բայց մի՞թե այդ ազգը չնվիրվեց իր տառապանքին՝ չբարձրացավ, չսրբագործվեց նոր կյանքով, չստիպվեց մեկնաբանել այս բոլոր տանջանքները որպես տառապանքի պարգև։ Կամ, ինչպես նրանք, ովքեր տառապում են իրենց թուլությունից, որոնք չորանում են, նրանց զոհաբերությունը ո՛չ ցնցում է մոլորակը, ո՛չ էլ անհատներին կամ ժողովրդին դարձնում է Ընտրյալներ։ Սա կրակով ծխացող և սրբագործված լինելու հրեական բնորոշ հավատալիք է։ Սա տիպիկ հրեական հարց է, որը հրեա բանաստեղծը տեղափոխել է այլ չափում՝ պատասխաններ փնտրելով հեթանոսների մեջ, քանի որ նա դրանք չի փնտրի այստեղ՝ իր սեփական ժողովրդի մեջ։1934 թվականին հրապարակված գրախոսության մեջ Ռ. Զիլեգմանը գրել է. «Գիրքը շատ հետաքրքիր է կրթված ընթերցողի համար ընդհանուր առմամբ, բայց հրեա ընթերցողը այն կգրավի հատուկ հետաքրքրությամբ։ Այս հայկական ցեղի ճակատագիրը մի քանի կարևոր մանրամասներով հիշեցնում է Իսրայելի ժողովրդի ճակատագիրը, և զարմանալի չէ, որ հրեա ընթերցողը կբացահայտի մի քանի ծանոթ մոտիվներ, որոնք իրեն այդքան լավ հայտնի են իր ժողովրդի կյանքից և պատմությունից»:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Auron, Yair. "*The Forty Days of Musa Dagh*: Its Impact on Jewish Youth in Palestine and Europe" (Chapter 5). In: Hovannisian, Richard G. (editor). *Remembrance and Denial: The Case of the Armenian Genocide*. Wayne State University Press, 1998. , 9780814327777. Start: p 147.