Ծատուր Աղայան

**Ծատուր Պավելի Աղայան** (), հայ պատմաբան։ Պատմական գիտությունների դոկտոր (1948), պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս (1968, թղթակից անդամ 1950 թվականից)։

## Կենսագրություն
Ծատուր Աղայանը ծնվել է երկրագործի ընտանիքում։ 1917 թվականին Աղայանների ընտանիքը տեղափոխվել է Շամխորի շրջանի Գոլիցինո (այժմ՝ Մարտունի) գյուղը և այնտեղ բնակություն հաստատել։ 1930 թվականին ավարտելով Գյանջայի (այժմ՝ Կիրովաբադ) մանկավարժական տեխնիկումը, մանկավարժական աշխատանքի է անցել Շամխորի շրջանի Մարտունի, Ջաղիր և Չարդախլու գյուղերի դպրոցներում որպես ուսուցիչ և ուսմասվար։
[մինի|Ծատուր Աղայանի հուշատախտակը Երևանի [Կորյունի փողոց (Երևան)|Կորյունի փողոցում]]
 
Ավարտել է Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտը (1936, էքստեռն), Մոսկվայի Ն. Չեռնիշևսկու անվան պատմա-փիլիսոփայան ինստիտուտը (1938)։ 1954-1961 թվականներին և 1977-1979 թվականներին` ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտի նոր պատմության բաժնի վարիչ, 1949-1952 թվականներին և 1969-1973 թվականներին` ՀԽՍՀ ԳԱ հասարակական գիտությունների «Տեղեկագրի» (1966 թվականից՝ «Լրաբեր») խմբագիր, 1951-1954 թվականներին` ՀԿԿ կենտկոմի գիտության և մշակույթի բաժնի վարիչ, 1961-1968 թվականներին` ԽՄԿԿ կենտկոմին առընթեր ՄԼԻ հայկական մասնաճյուղի տնօրեն, 1968-1977 թվականներին` ՀԽՍՀ ԳԱ հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար, 1979-1982 թվականներին` ԵՊՀ ԽՄԿԿ պատմության ամբիոնի վարիչ։ 1963-1971 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ ԳԽ պատգամավոր։

## Մանկավարժական և հասարակական գործունեություն
Ծատուր Աղայանը հասարակական ակտիվ աշխատանքի ջիղ ուներ, նա 1925 թվականին ընդունվեց կոմերիտմիության շարքերը։ 1926 թվականին ընդունվում է նաև Գյանջայի մանկավարժական տեխնիկումը, ուր սովորել է այնպիսի ճանաչված դասախոսների մոտ, ինչպիսիք էին՝ Ա․ Բորյանը, Ա․ Մաթևոսյանը, Հ․ Միսկարյանը և ուրիշներ։ Նա գերազանց գնահատականներով ավարտում է նաև Գյանջայի ԼԿԵՄ քաղաքային կոմիտեին կից քաղաքական դասընթացները և գործուղվում Շամքորի շրջան՝ կոլտնտեսությունների կազմակերպման աշխատանքներին աջակցելու համար։ Տեխնիկումը հաջողությամբ ավարտում է 1930 թվականին և աշխատանքի է անցնում Շամքորի շրջանի Մարտունու, Ջագիրի և ապա Չարդախլուի բազային օրինակելի դպրոցում որպես ուսուցիչ և ուսմասվար։ 1933 թվականին Ծատուր Աղայանն ընդունվում է Մոսկվայի պատմա-փիլիսոփայական-գրական ինստիտուտը, որն ավարտում է 1937 թվականին՝ առաջին կարգի դիպլոմով։ 1936 թվականին միաժամանակ ավարտել է նաև Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտը։ Ծատուր Աղայանն աշխատել է որպես Լեռնային Ղարաբաղի մարզի Մարտունու շրջանի լուսբաժնի տեսուչ, ապա՝ մարզային լուսբաժնի մեթոդ կաբինետի վարիչ, պատմություն է դասավանդել Ստեփանակերտի և Բաքվի միջնակարգ դպրոցներում, Լեռնային Ղարաբաղի պարբերականներում հանդես է եկել մի շարք հոդվածներով։ Երեսնական թվականների Ծատուր Աղայանը բեղմնավոր մանկավարժական աշխատանք ծավալելով, գործուն աջակցություն է բերում գյուղի սոցիալիստական վերակառուցման, հատկապես կուլտուրական հեղափոխության գործին։ Նա 1938 թվականին ընդունվում է Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետի ասպիրանտուրան, մասնագիտանում ՍՍՀՄ ժողովուրդների պատմության հետազոտման բնագավառում։ 1939 թվականին Ծատուր Աղայանը Մոսկվայից երկու ամսով գործուղղվել է Երևան և ակադեմիկոս Հ․ Մանանդյանի ղեկավարությամբ ավարտել է «Սասունցի Դավիթ» էպոսի էպոխային վերաբերվող ասպիրանտական աշխատությունը։ Ասպիրանտական ուսումնառության տարիներին նա կոնսուլտացիա է ստացել նաև ակադեմիկոս Հ․ Օրբելուց ու արևելագետ պրոֆ․ Ի․ Պետրուշևսկուց։ Հաջողությամբ և ժամկետից շուտ ավարտելով ասպիրանտուրան Աղայանը 1941 թվականի հունիսի 25-ին Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետում պաշտպանում է «Ադրբեջանական առաջին լուսավորիչ-պատմաբան Ա․ Կ․ Ա Բաքիխանով-«Կուդսի» դիսերտացիոն աշխատությունը, որի համար նրան շնորհվում է պատմական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան։ Ադրբեջանի ՍՍՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի հրավերով 1941 թվականին Աղայանը վերադառնում  է Բաքու և անցնում գիտական-մանկավարժական աշխատանքի։ 1942 թվականին ընդունվում է կոմունիստական կուսակցության շարքերը։ Մինչև 1948 թվականը Բաքվում նա վարում է Լենինի անվան մանկավարժական ինստիտուտի հայկական բաժնի պրոռեկտորի պաշտոնը։ 1950 թվականին ընտրվում է ՀՍՍՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ և նշանակվում ՄՄԿԿ ԿԿ-ին կից մարքսիզմ-լենինիզմ ինստիտուտի հայկական ֆիլիալի դիրեկտորի գիտական գծով տեղակալ։ 1950-1954 թվականներին Աղայանը եղել է Հայաստանի Կոմունիստական կուսակցության կենտկոմի գիտության և կուլտուրայի բաժնի վարիչ։ 1954-1961 թվականններին ղեկավարել է Հայաստանի Գա պատմության ինստիտուտի նոր պատմության բաժինը։ 1968 թվականին ընտրվել է ՀՍՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս և ակադեմիայի հասարակական գիտությունների ակադեմիկոս  և ակադեմիայի հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս քարտուղար։ 1979 թվականից մինչև իր կյանքի վերջը գլխավորել է Երևանի պետական համալսարանի կուսակցության պատմության ամբիոնը։

## Գիտական գործունեություն
Գիտական աչքի ընկնող աշխատությունների համար Ծատուր Աղայանը 1950 թվականին ընտրվում է ՀՍՍՀ ԳԱ թղթակից-անդամ։ Գիտական գործունեությանը զուգընթաց նա Հայաստանում վարում է կուսակցական, սովետական և հասարակական աշխատանքներ։ Ակադեմիկոս Ծատուր Աղայանի գիտա-հետազոտական ուսումնասիրությունների շրջանակները լայն են, նա իր սերնդի առաջատար պատմաբաններից է։ Նրան հատուկ է մարքսիստ գիտնականին բնորոշ բարեխղճությունն ու պահանջկոտությունը։ Ծատուր Աղայանի աշխատությունները հիմնականում վերաբերում են Հարավային Կովկասում և Հայաստանում հեղափոխական շարժմանը, հայ-ռուսական հարաբերություններին, Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատմանը։ Հեղինակը ցույց է տվել, թե Ռուսաստանում ծագած հեղափոխության շունչը ինչպես է ոգևորել հայ բանվորներին, մտավորակնաությանը, համախմբել ազատագրական պայքարի դրոշի ներքո։  

«Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի պատմությունից» (1976) մենագրության մեջ տրված է հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական շարժման պատմությունը XIX դարի 70-ական թվականներից մինչև 1920 թվականը, առանձին գլուխներ նվիրված են 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմից հետո հայկական հարցի՝ որպես միջազգային հարցի սկզբնավորման պատմությանը, Բեռլինի կոնգրեսից (1878) հետո ազգային-ազատագրական պայքարի վերելքին, 1915 թվականի հայոց ցեղասպանությանը, 1919-1921 թվականների Կիլիկիայի հայության ազատագրական պայքարին, ժողովրդական հերոս Անդրանիկ Օզանյանի գործունեությանը և այլ խնդիրների։ «Հոկտեմբերը և հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը» (1982) աշխատության մեջ այլ հարցերի շարքում քննարկել է 1918-1920 թվականներին հայ ժողովրդի դիմադրությունը թուրքական զավթիչներին Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի, Ղարաքիլիսայի հերոսամարտերում, դրանց նշանակությունը, լուսաբանել Խորհրդային Ռուսաստանի և Հայաստանի փոխհարաբերությունները և Հայաստանում Խորհրդային իշխանության հաստատումը։ Հայ ժողովրդի ազգային ազատագրական պայքարի, խորհրդա-հայկական, խորհրդա-թուրքական հարցերը Ծատուր Աղայանն արծարծել է ըստ հայ խորհրդային պատմագրության մեջ մինչև 1980-ական թվականների կեսերը իշխող տեսակետի, բացասական գնահատական է տվել 1920 թվականի Սևրի հաշտության պայմանագրին, անտեսել 1918 թվականին հայկական պետականության՝ հանձին Հայաստանի Հանրապետության վերականգնման նշանակությունը և այլն։ Մեծ է Աղայանի վաստակը «Հայ ժողովրդի պատմություն» բազմահատորյակի պատրաստման և հրատարակման գործում։ Հայ ժողովրդի պատմության մշակման ուսումնասիրությանը որոշակի նապստ է բերել «Ակնարկներ Սովետական Հայաստանի պատմության» աշխատությունը, որտեղ Աղայանին պատկանող բաժնում լուսաբանված են 1935-1941 թվականներին Հայաստանում ծավալված սոցիալիստական շինարարության հարցերը։ Աղայանը երկար տարիներ խմբագրել է ՀՍՍՀ գիտությունների ակադեմիայի հասարակական գիտությունների «Լրաբերը»։ Աղայանը զգալի դեր է կատարել հայ ժողովրդի պատմության կարևորագույն շրջաններին նվիրված փաստաթղթերի ժողովածուներ պատրաստելու և դպրոցական դասագրքեր գրելու գործում։ Նա զգալի ավանդ ունի երիտասարդ գիտական կադրերի պատրաստման ասպարեզում։ Ծատուր Աղայանը գիտության վաստակավոր գործիչ է։ Նա 1975 թվականի օգոստոսի սովետական պատգամավորության կազմում մասնակցել է Սան-Ֆրանցիսկոյում տեղի ունեցած պատմական գիտության միջազգային կոնգրեսին, ուր ելույթ է ունեցել  «փոքրամասնությունը որպես երևույթ» թեմայով կարդացված զեկուցման շուրջը։ Նա փորձում էր բարձրացնել հասարակական գիտության արդյունավետությունը, ուշադրության կենտրոնում պահել ֆունդամենտալ հետազոտությունների, գիտա-տեխնիկական հեղափոխության և առավել կարևոր ու հեռանկարային ուղղությունների մշակումը։  

## Երկերի մատենագիտություն
* Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ ռևոլյուցիան և Բաքվի 1918 թվականի սովետական իշխանությունը, Երևան, 1948, 18 էջ։
* Սովետական Հայաստանը սոցիալիզմի հաղթանակի և Ստալինյան կոնստիտուցիայի ժամանակաշրջանում, Երևան, 1950, 76 էջ։
* Ռևոլյուցիոն շարժումները Հայաստանում 1905–1907 թվականներին, Երևան, 1955, 46 էջ։
* Ռևոլյուցիոն շարժումները Հայաստանում 1905–1907 թվականներին, Երևան, 1955, 297 էջ։
* Հոկտեմբերյան ռևոլյուցիան և հայ ժողովրդի ազատագրումը, Երևան, 1957, 407 էջ։
* Հայ և ադրբեջանական ժողովուրդների դարավոր բարեկամությունը, Երևան, 1961, 471 էջ։
* Մեծ Հոկտեմբերը և Հայաստանի աշխատավորների պայքարը սովետական իշխանության համար, Երևան, 1962։
* Ներսիկ Ստեփանյան, Երևան, 1967։
* Արշավիր Մելիքյան (կյանքն ու գործունեությունը), Երևան, 1969, 205 էջ։
* Հայերը Թուրքիայում, Երևան, 1969, 85 էջ։
* Բալկանները և Օսմանյան կայսրության ճնշված ժողովուրդների ազգային – ազատագրական պայքարի միասնությունը, Երևան, 1970։
* Գեհենից վերածնունդ (հոդվածներ), Երևան, 1975, 140 էջ։
* Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի պատմությունից, Երևան, 1976, 868 էջ։
* Պատմական գիտությունների 14-րդ միջազգային կոնգրեսը, Երևան, 1976, 18 էջ։
* Մեծ Հոկտեմբերը և համաշխարհային հեղափոխական պրոցեսը, Երևան, 1977, 148 էջ։
* Ռուսաստանի դերը հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրում, Երևան, 1981, 384 էջ։
* Հոկտեմբերը և հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը, Երևան, 1982, 416 էջ։
* Հայ ժողովրդի պատմության նկարազարդ ակնարկներ, Երևան, 1989, 320 էջ։
* Հայերը Թուրքիայում (ճամբորդական նոթեր), Երևան, 1994, 65 էջ։
* Անդրանիկ (Դարաշրջան։ Դեպքեր։ Դեմքեր), Երևան, 1995, 813 էջ։
* Вековая дружба народов Закавказья, ч.1-4, Е., 1970-80

### Մամուլ
* Հայ հասարակական-քաղաքական մտքի զարգացումը Արշավիր Մելիքյանի գնահատմամբ (Արշ. Մելիքյանի ծննդյան 90-ամյակի առթիվ)։ «Գրական թերթ», 1969, № 7։

## Պարգևներ
Ծատուր Աղայանը պարգևատրվել է «Աշխատանքային կարմիր դրոշի» և «Պատվո նշան» շքանշաններով, ինչպես նաև մի շարք մեդալներով ու պատվոգրերով։

## Գրականություն
* Ն. Վ. Թավաքալյան «Ծատուր Աղայան», «Պատմաբանասիրական հանդես», Երևան, 1982, № 1, էջ 229-230։ 
* Պետրոս Հովհաննիսյան, Ծատուր Աղայան (Կենսամատենագիտություն), Երևան, 1983, 112 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Խորհրդահայեր
Կատեգորիա:Խորհրդային մանկավարժներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պատմաբաններ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ