Անջեյ Սնյադեցկի

**Անջեյ (Անդրեյ) Սնյադեցկի** (), (, ), կենսաբան, քիմիկոս, Վիլնյուսի համալսարանի պրոֆեսոր։ Նա աստղագետ, մաթեմատիկոս, փիլիսոփա, ուսուցիչ, Վիլնյուսի կայսերական համալսարանի պրոֆեսոր և ռեկտոր, Յան Սնյադեցկու կրտսեր եղբայրը:

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1768 թվականի նոյեմբերի 30-ին Ժնինին  մոտ գտնվող Բիդգոշչի նահանգում (այժմ՝ Կույավա-Պոմերանյան նահանգ, Լեհաստան): Գարեջրագործի և Ժնին քաղաքի քաղաքապետի որդին, Յան Սնյադեցկու կրտսեր եղբայրը և Լյուդվիկա և Զոֆիա Սնյադեցկիների հայրն էր։

Վաղ հասակում որբանալով, դաստիարակվում է մեծ եղբոր՝ Յանի խնամակալության տակ, որը Կրակովում մաթեմատիկայի պրոֆեսոր էր։

1787  թվականին  Սնյադեցկին ոսկե մեդալով ավարտում է միջնակարգ կրթությունը։ Կրակովում, Պավիայում և Էդինբուրգում ուսումնասիրում է բժշկագիտություն։ 

մինի|250փքս| Անջեյ Սնյադեցկու «Օրգանական էակների տեսության» ձեռնարկի  առաջին մաս
1793 թվականին ստանում է բժշկագիտության և փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան։

1795 թվականին վերադառնում է հայրենիք և երկու տարի հետո Վիլնոյի՝ (այժմյան Վիլնյուսի), ակադեմիայում գլխավորում է քիմիայի ամբիոնը։ Այդ տարիներին էր, որ Սնյադեցկին ստեղծում է լեհական քիմիական տրամաբանությունը, իսկ 1801 թվականին երկու հատորով ու մայրենի լեզվով հրատարակում քիմիայի առաջին դասագիրքը։ 

Էդինբուրգի համալսարանում, պրոֆեսոր Ջոզեֆ Բլեքի (1728-1799) մոտ սովորելով է նա հետաքրքրվել քիմիայով։
Նրան մեծ համբավ է բերել նաև «Օրգանական էակների տեսությունը» աշխատությունը, ուր կյանքի ընդհանուր կենսաբանական երևույթները բացատրելու համար առաջին անգամ օգտագործել է քիմիայի և ֆիզիկայի այն ժամանակ հայտնի օրենքները։ 

Սնյադեցկին մահացել է 1838 թվականի մայիսի 11-ին: Թաղված է Գորոդնիկի գյուղում (Օշմյանի շրջան, Գրոդնոյի մարզ) ընտանեկան գերեզմանատանը:

## Վիլնյուսի ժամանակաշրջան
Եղբոր՝ Յան Սնյադեցկու առաջարկությամբ, 1797 թվականին Անջեյ Սնյադեցկին նշանակվում է Վիլնյուսի գլխավոր դպրոցի քիմիայի պրոֆեսոր, որը հետագայում՝ 1803 թվականին վերածվում է Վիլնյուսի կայսերական համալսարանի։ Այնտեղ լեհերեն դասախոսություններ է կարդում ուսանողների համար: Նրա նախաձեռնությամբ կառուցվում է քիմիայի դասավանդման մասնաշենք  և կահավորվում լաբորատորիա:

1800 թվականին գիտնականը գրում է իր առաջին լեհերեն լեզվով քիմիայի դասագիրքը, որը բաղկացած էր 2 հատորից։  

1804-1811 թվականներին լույս է տեսնում նրա հեղինակած  կենսաքիմիայի վերաբերյալ երեք հատորյակ աշխատությունը:

1823-1838 թվականներին նա ապրել է Բոլշայա փողոցում՝ այսպես կոչված Ֆրանկայի տանը։ Ֆրանկայի տունը Վիլնյուսի տեսարժան վայրերից մեկն է՝ ճարտարապետական հուշարձան՝ գոթական, բարոկկո և կլասիցիզմի պահպանված առանձնահատկություններով։ Տունը հայտնի է հուշագրություններով  և տեղի պատմական գրականությամբ, որտեղ ապրել են Վիլնյուսի համալսարանի պրոֆեսորները։: 

Նա մասնակցել է «Շուբրավցիներ»-ի՝ ()«ալարողներ», «անբաններ» միությանը և նրանց կողմից հրատարակվող երգիծական «Փողոցային տեղեկագրերին» ()։ Եղել է «Վիլնյուսյան օրագրի» () հիմնադիրներից մեկը և ակտիվ աշխատակիցը։

1832 թվականին համալսարանի լուծարումից հետո դարձել է Վիլնյուսի Բժշկա-վիրաբուժական ակադեմիայի պրոֆեսոր։

Տաղանդավոր բժիշկ լինելով՝ նա Վիլնյուսի բժշկական ընկերության նախագահն էր դրա հիմնադրման օրվանից՝ (1806-1836):

## Նվաճումներ
մինի|250փքս| Անջեյ Սնայդեցկու Օրգանական էակների տեսության ձեռնարկի  երկրորդ մաս
Սնյադեցկուն համարում են լեհական քիմիայի հիմնադիր հայր՝ որպես գիտնական, ով մշակել է լեհական քիմիական անվանակարգման և տերմինաբանության հիմքերը։ Նա նաև լեհերենով առաջին քիմիայի դասագրքի՝ «Քիմիայի սկզբունքներ» () հեղինակն է։ Գիրքը հաջողություն է ունեցել և վերահրատարակվել է 1807-ին և 1816–1817 թվականներին։։

Նրա եռահատոր՝ «Օրգանական էակների տեսություն» աշխատությունը, կենսաքիմիայի ոլորտի առաջին մենագրություններից մեկն է համաշխարհային գրականության մեջ։ Գիրքը ուսումնասիրում է կենդանի օրգանիզմների և կենսաբանական գործընթացների զարգացման օրինաչափությունները նյութափոխանակության արդյունքում։ Սնյադեցկին իր տեսությունը հիմնել է ֆիզիոլոգիայի վերջին նվաճումների վրա։

Աշխատությունը թարգմանվել է գերմաներեն (1810-1821 թթ․), ֆրանսերեն (1825թ․) և վերահրատարակվել Վիլնյուսում (1838, 1861թթ․) և Լեհաստանում (1905թ․)։

## Բնագիտական ասպարեզ
Իր տեսության հիմքում Սնյադեցկին առաջ քաշեց մի քանի ընդհանուր գաղափարներ, որոնք մեծ ազդեցություն ունեցան գիտության վրա։ Նա 
ճշգչտորեն կարողացել է ձևակերպել բջջի մասին տեղեկություններ, որպես կենդանի օրգանիզմների շինարարական տարր, երբ դեռևս այդ մասին ոչինչ հայտնի չէր։ 

Ձևակերպելով իր տեսությունը, նա հիմքում դրել է մի շարք նախապայմաններ՝

* Կենդանի բնության աշխարհը ոչ թե առանձին անհատների ու տեսակների հավաքածու է, այլև միմյանց հետ սերտորեն կապված մասերի մի միասնական ամբողջություն։ 

* Ինչպես մահացած, այնպես էլ կենդանի մարմիններն ունեն այն նյութի քիմիական նույն բաղադրությունը, որից նրանք կազմված են։ Տարբերությունը միայն օրգանական մարմինների մասերում միևնույն քիմիական տարրերի միացման տարբեր եղանակի մեջ է։

* Կենդանի օրգանիզմներում անընդհատ ընթանում են քիմիական ռեակցիաներ, որոնք պայմանավորված են արտաքին միջավայրի տարբեր գործոնների հետ կենդանի էակի սերտ կապով։ Կենդանի օրգանիզմի միջով անցնող անընդհատ «նյութի հոսքը» կյանքի էական կողմն է, որը կենդանի էակներին միավորում է մեռած բնության հետ։ 

* Ջերմությունը, լույսը, օդը, ջուրը և սնունդը՝ արտաքին կյանքի համար անհրաժեշտ սննդարար և օգտակար նյութեր են։ 

* Մեռած մատերիայի վերակենդանացումը, այն օրգանիզմի վերածվելը ինչ-որ «կազմակերպիչ ուժի» գործունեության արդյունք է։  Այդ ուժը հարկադրվում է բնության ուժերին և մեռած մատերիայի քիմիական նյութերը վեր են ածվում կենդանի սուբստանցի նյութի։ 

Ունենալով ընդարձակ գիտլիքներ ու վերլուծական հզոր միտք, Սնյադեցկին կարողացավ ընդհանրացնեղ տեսակետ մշակել կյանքի հարցերի նկատմամբ, որի էությունը միայն մեր ժամանակներում է ընդունվում։ Առաջ քաշելով նյութափոխանակության գաղափարը որպես կյանքի կարևորագույն դրսևորում, նա այդ փոխանակությունը կապում է կենդանի օրգանիզմների քիմիզմի հետ։ 
մինի|250փքս| Անջեյ Սնայդեցկու արձան
Բաց այդ նա խրախուսում է հիգիենան և դիետիկ սնունդը, ինչպես նաև ֆիզիկական դաստիարակությունը, որը նրա շնորհիվ, սկսել է իրականացվել դպրոցներում։

Համակարգված ուսումնասիրելով ու վերլուծելով  «Պլատին» քիմիական տարրը, նա հայտնաբերեց նախկինում անհայտ մետաղ, որը նա անվանեց վեստիում, ի պատիվ 1807 թվականին հայտնաբերված Վեստա փոքր մոլորակի։ 1808 թվականին նա այդ մասին տեղեկացրեց Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիային և Վիլնյուսում կարդաց հանրային զեկույց դրա մասին։ Սակայն նույն թվականին Ֆրանսիայի գիտությունների ինստիտուտը հայտարարեց, որ նման մետաղ գոյություն չունի։ Հետագայում պարզվեց, որ Սնյադեցկու կողմից նկարագրված վեստիումի հատկությունները համընկնում են ռութենիումի հատկությունների հետ, որը 1844 թվականին հայտնաբերել էր Կազանի համալսարանի պրոֆեսոր Կարլ Կլաուսը (1796-1864 թթ․)։

## Աշխատանքներ
Գրել է աշխատություններ քիմիայի, կենսաքիմիայի վերաբերյալ, ինչպես նաև գրական-քննադատական հոդվածներ և երգիծական ֆելիետոններ։

* Początki chemii («Քիմիայի սկզբունքները», 1800)

* Teorja jestestw organicznych («Օրգանական էակների տեսություն», 1804-1811)

* O fizycznym wychowaniu dzieci․

## Ի հիշատակ
Լեհաստանի գիտությունների ակադեմիայի բժշկական գիտությունների բաժինը ամեն տարի շնորհում է Անջեյ Սնյադեցկու անվան մրցանակ, որը հիմնադրվել է 1972 թվականին: Մրցանակը շնորհվում է գիտնականներին և գիտնականների խմբերին՝ բժշկական գիտությունների զարգացման գործում ունեցած առավել ակնառու նվաճումների համար:

1979 թվականից ի վեր մրցանակը շնորհվում է Անջեյ Սնյադեցկու անվան բրոնզե մեդալի հետ միասին: Մրցանակը, Լեհական գիտության հիմնադրամի մրցանակների հետ միասին, Լեհաստանի ամենահեղինակավոր գիտական մրցանակներից մեկն է: 

Սնյադեցկու անունը կրում են Բիդգոշչի, Կելցեի, Լոձի, Օլշտինի և Լեհաստանի այլ քաղաքների լիցեյները: 

2008 թվականի նոյեմբերին Վիլնյուսի համալսարանի քիմիայի ֆակուլտետում՝ Նաուգարդուկո փողոցում (Նաուգարդուկո 24) բացվեց հատուկ կահավորված Անջեյ Սնյադեցկու անվան լսարան:

Բելառուսական Օշմյանիի շրջկենտրոնի փողոցներից մեկը անվանակոչվել է Անջեյ Սնյադեցկու անունով:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բժիշկներ ըստ ազգության
Կատեգորիա:Վիլնյուսի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Քիմիկոսներ ըստ ազգության