Վերոնա

**Վերոնա** (), քաղաք Իտալիայի հյուսիս-արևելքում` Վենետո մարզի Վերոնա պրովինցիայում (գավառում), վերջինիս վարչական կենտրոնը։ Տեղադրված է Ադիջե գետի ափերին։ 2024 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով՝ քաղաքի բնակչությունը կազմում է 255 298 մարդ։ Քաղաքի սուրբը Զենոն Վերոնացին և Պետրոս Վերոնացին են, իսկ քաղաքի տոնը՝ մայիսի 21-ին։ Վերոնայի առաջին բնակավայրը հիշատակվում է դեռևս Դոմիցիանոս կայսեր օրոք։

## Պատմություն
[thumb|The Roman [Ponte Pietra (Verona)|Ponte Pietra in Verona|alt=|left]]
Վերոնայի վաղ պատմությունը, ինչպես նաև անվանման ծագումը մնում է առեղծված։ Վերոնայի հիմնադրումը վերագրվում է հյուսիսային Իտալիայում և Ալպերում բնակվող ցեղերից էվգենեյներին կամ ռետերին, այլ տարբերակով` վենետներին։ Մինչև հռոմեացիները հայտնվելը տարածքն ըստ երևույթին բնակեցված է եղել վենետների և գալիական ցեղերից կենոմանների կողմից։ Վերոնան մ.թ.ա. 89 թվականին ճանաչվել է հռոմեական կոլոնիա, իսկ մ.թ.ա. 49-ին ստացել մունիցիպիումի` քաղաքի կարգավիճակ։

## Ժողովրդագրություն
2024 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով՝ քաղաքի բնակչությունը կազմում էր 255 298 մարդ, որոնցից 122 109-ը տղամարդիկ էին, 133 189-ը` կանայք։ Նույն ժամանակի տվյալներով բնակիչներից 217 685-ը կամ 85,3%-ը կազմում էին Իտալիայի քաղաքացիները։ Այլ երկրների քաղաքացիներից շատ էին Ռումինիայի, Շրի Լանկայի, Մոլդովայի քաղաքացիները, մանրամասների համար տես կցված աղյուսակը։

## Աշխարհագրություն
Քաղաքը գտնվում է ծովի մակարդակից 59 մ բարձրության վրա` Ադիջե գետի ափերին, Իտալիայի ամենամեծ Գարդա լճի հարավարևելյան ափից մոտ 20 կմ հեռավորության վրա։ Հանդիսանում է կարևոր տրանսպորտային հանգույց` գտնվելով Միլանը Վենետիկի և Իտալիան Ավստրիայի հետ կապող ճանապարհների խաչմերուկին։

800px|thumb|center|Քաղաքի համայնապատկերը Սան Պիետրո ամրոցից

### Կլիմա
Վերոնայի կլիման մերձարևադարձային մուսսոնային է` տաք ամառներով և սառը, խոնավ ձմեռներով։ Սա բնորոշ է Հյուսիսային Իտալիայի ցամաքային տարածքներին, Վերոնայի դեպքում կլիմայի վրա որոշակի ազդեցություն թողնում է նաև Գարդա լիճը։ Օդի հարաբերական խոնավությունը տարվա ընթացքում բարձր է, հատկապես ձմռանը, ինչն առաջացնում է մառախուղներ` հիմնականում մայրամուտից մինչև ուշ առավոտ։ Վերջին տարիներին այս երևույթը ավելի ու ավելի հազվադեպ է դիտվում։

## Տեսարժան վայրեր
Շնորհիվ անտիկ ժամանակների, միջնադարի և վերածննդի ժամանակաշրջանի պահպանված բազմաթիվ արժեքավոր կառույցների` Վերոնան 2000 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից ճանաչվել է որպես համաշխարհային մշակույթի ժառանգության մաս։

### Հռոմեական շրջանի կառույցներ
Հռոմեական շրջանի կառույցներից առավել հայտնի է Վերոնայի ամֆիթատրոնը` Արենան, որը զբաղեցնում է քաղաքի ամենախոշոր հրապարակի` Պիացցա Բրայի հյուսիսարևելյան մասը։ Այն կառուցվել է մոտ մ.թ. 30 թվականին և հանդիսանում է Իտալիայի երրորդ ամենախոշոր ամֆիթատրոնը Հռոմի Կոլիզեումից և Կապուայի ամֆիթատրոնից հետո. անտիկ ժամանակներում այն տեղավորել է մինչև 30 հազար մարդ։ Իր տեսակի մեջ ամենալավ պահպանված հուշարձաններից մեկն է։ Ներկայումս այն շարունակվում է օգտագործվել թատերական ներկայացումների, զանազան հասարակական միջոցառումների և, ամենակարևորը, ամեն ամառ անցկացվող օպերայի փառատոները հյուրընկալելու նպատակով։

Հռոմեական շրջանի այլ հայտնի կառույցներից են
* Հռոմեական թատրոնը` կառուցված մ.թ.ա. I դարի վերջին։ Ներկայումս պահպվանվել են միայն կառույցի մնացորդները, որոնք պեղվել և մասամբ վերականգնվել են 1830 թվականից սկսած,
* Պոնտե Պիետրա կամուրջը (իտալ. Ponte Pietra, թարգմանաբար` քարե կամուրջ)` կառուցված մ.թ.ա. I դարի սկզբին։ 1945 թվականին քաղաքից նահանջի ժամանակ կամուրջը պայթեցվել է գերմանական զորքերի կողմից, սակայն վերականգնվել է 1957-1959 թվականներին՝ գետի հունից հանված բնօրինակ օրիգինալ բեկորների օգտագործմամբ,
* Արկո դեի Գավի հաղթական կամարը (իտալ. Arco dei Gavi)` կառուցված մ.թ. I դարի երկրորդ կեսին։ 1805 թվականին այն պայթեցվել է ֆրանսիական զորքերի կողմից և ապա վերականգնվել 1930 թվականին,
* Պորտա Բորսարի դարպասը (իտալ. Porta Borsari)` կառուցված մ.թ. I դարում։

### Միջնադարյան և Նոր շրջանների կառույցներ
Քաղաքի կենտրոնական մասում է Պիացցա դելլե Էրբե հրապարակը (իտալ. Piazza delle Erbe, բառացի` խոտերի հրապարակ), որը գտնվում է հռոմեական շրջանի ֆորումի տեղում։ Հրապարակի հյուսիսային մասում է Մաֆֆեի պալատը (իտալ. Palazzo Maffei)` կառուցված XV-XVII դարերում, որի դիմաց կանգնած է մարմարե սյուն` պսակված Վենետիկի խորհրդանիշը հանդիսացող թևավոր առյուծով։ Հարևանությամբ 44 մ բարձրությամբ դել Գարդելլո աշտարակն է (իտալ. Torre del Gardello)` կառուցված XIII-XV դարերում։ Հյուսիս-արևելքից Մացցանտի տունն է (իտալ. Case Mazzanti)` կառուցված XIII դարում, վերակառուցված և վերաձևավորված XVI դարում։ Արևելքից հրապարակի միջին մասում է 84 մ բարձրությամբ Լամբերտի աշտարակը (իտալ. Torre dei Lamberti)` կառուցված XII-XV դարերում։ Արևմուտքից միջին մասում է Առևտրականների տունը (իտալ.  Casa dei Mercanti կամ Domus Mercatorum)` կառուցված XII դարում փայտից, ապա վերակառուցված քարից և վերջնական տեսք ստացած XIX դարում։ Հրապարակի կենտրոնում գտնվում է 1368 թվականին կառուցված շատրվան` Վերոնայի տիրամայր (իտալ. Madonna Verona) կոչվող արձանով, որը սակայն հռոմեական շրջանի ստեղծագործություն է։

Պիացցա դելլե Էրբեի մերձակայքում է Պիացցա դեի Սինյորին (իտալ. Piazza dei Signori)` ևս մեկ գեղեցիկ միջնադարյան հրապարակ շրջապատված զանազան հետաքրքիր շինություններով։ Հրապարակի կենտրոնում Դանթե Ալիգիերիի արձանն է` տեղադրված 1865 թվականին։

#### Եկեղեցիներ
Առավել նշանավոր եկեղեցիներն են
* Սուրբ Զենոնի բազիլիկը (իտալ. Basilica di San Zeno կամ San Zeno Maggiore), որը գտնվում է քաղաքի հովանավոր սուրբ Զենոնի թաղման տեղում։ Այս տեղում առաջին եկեղեցին կառուցվել է դեռ IV դարի վերջում, սակայն այն ավերվել է, և IX դարի սկզբում կառուցվել է նոր եկեղեցի։ Ներկայիս  ռոմանական եկեղեցին կառուցվել է X-XII դարերում և վերջնական տեսքի եկել XIV դարի վերջում։
* Սանտա Մարիա Անտիկա եկեղեցին (իտալ. Chiesa di Santa Maria Antica), որը կառուցվել է XII դարում` երկրաշարժից ավերված VII դարի եկեղեցու տեղում։
* Վերոնայի կաթողիկե տաճարը (իտալ. Cattedrale Santa Maria Matricolare կամ Duomo di Verona)` կառուցված XII դարում` ավելի հին եկեղեցիների տեղում։
* Սուրբ Անաստասիայի գոթական բազիլիկը (իտալ. La chiesa di San Pietro da Verona in Santa Anastasia)` կառուցված XIII-XV դարերում, որը Վերոնայի եկեղեցիներից ամենախոշորն է։

## Քույր քաղաքներ
*  Բեթղեհեմ (), Պաղեստին
*  Դեթմոլդ (), Գերմանիա
*  Զալցբուրգ (), Ավստրիա
*  Կոշիցե, Սլովակիա
*  Մաշհադ (), Իրան
*  Մյունխեն (), Գերմանիա
*  Նագահամա (), Ճապոնիա
*  Նիմ (, ), Ֆրանսիա
*  Պուլա (), Խորվաթիա
*  Ռաանանա (), Իսրայել
*  Ֆրեզնո (), Կալիֆորնիա, ԱՄՆ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վերոնայի մունիցիպալիտետի պաշտոնական կայք էջը 

Կատեգորիա:Իտալիայի համալսարանական քաղաքներ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Իտալիայում