Տրոյական քաշ

**Տրոյական քաշը** զանգվածի միավորների համակարգ է, որն առաջացել է 15-րդ դարի Անգլիայի Թագավորությունում և հիմնականում օգտագործվում է թանկարժեք մետաղների արդյունաբերության մեջ։ Տրոյական քաշի միավորներն են՝ հատիկը, գրոշի քաշը (24 հատիկ), տրոյական ունցիան (20 գրոշի քաշ) և տրոյական ֆունտը (12 տրոյական ունցիա)։ Տրոյական հատիկը հավասար է avoirdupois համակարգի հատիկի միավորին, բայց տրոյական ունցիան ավելի ծանր է, քան avoirdupois ունցիան, իսկ տրոյական ֆունտը ավելի թեթև է, քան avoirdupois ֆունտը։ Մեկ տրոյական ունցիան հավասար է ուղիղ 31,1034768 գրամի։

## Ստուգաբանություն
Ենթադրվում է, որ Տրոյական քաշն իր անունը ստացել է ֆրանսիական շուկայական Տրուա քաղաքից, որտեղ անգլիացի վաճառականները առևտուր էին անում առնվազն 9-րդ դարի սկզբին։ *Տրոյա* անվանումն առաջին անգամ հաստատվել է 1390 թվականին՝ նկարագրելով ափսեի քաշը, Դերբի կոմսի Եվրոպա կատարած ճանապարհորդությունների պատմության մեջ։  

Չարլզ Մուր Ուոթսոնը (1844–1916) առաջարկում է այլընտրանքային ստուգաբանություն՝ Կշիռների և չափերի չափումը (նաև հայտնի է որպես Tractatus de Ponderibus et Mensuris), Հենրի III-ի կամ Էդվարդ I-ի օրոք անորոշ ժամկետների կանոնադրություններից մեկը, այսինքն ՝ մինչև 1307 թվականի «troni ponderacionem»-ը, որը Հանրային գրառումների հանձնակատարները թարգմանում են որպես «տրոյական քաշ»։ Տրոնի բառը վերաբերում է շուկաներին։ Wright's The English Dialect Dictionary-ը թվարկում է troi բառը որպես հավասարակշռություն՝ կապված «tron» այլընտրանքային ձևի հետ, որը նաև նշանակում է շուկա կամ կշռման վայր։ Այստեղից Ուոթսոնը ենթադրում է, որ «տրոյը» բխում է թանկարժեք ապրանքների կշռման եղանակից, ինչպիսիք են ձուլակտորը կամ թմրանյութերը. ի տարբերություն «avoirdupois» բառի, որն օգտագործվում էր մեծածախ ապրանքներ նկարագրելու համար, ինչպիսիք են եգիպտացորենը կամ ածուխը, որոնք երբեմն կշռվում էին հին ժամանակներում մի տեսակ պողպատե բակի կողմից, որը կոչվում էր auncel: Տրոյական քաշը վերաբերում է Tower համակարգին։ Ժամանակակից տրոյական կշիռների մասին ամենավաղ հիշատակումը եղել է 1414 թվականին։

## Պատմություն
Տրոյական քաշային համակարգի ծագումն անհայտ է։ Թեև անունը հավանաբար ծագել է Ֆրանսիայի հյուսիս-արևելքում գտնվող Տրուա քաղաքում շամպայնի տոնավաճառներից։ Անգլերեն տրոյական կշիռները գրեթե նույնական էին Բրեմենի տրոյական քաշային համակարգին։ Բրեմենի տրոյական ունցիան ուներ 480,8 բրիտանական կայսերական հացահատիկի զանգված։

Տրոյայի քաշային համակարգի շատ ասպեկտներ անուղղակիորեն բխում էին հռոմեական դրամական համակարգից։ Նախքան մետաղադրամներ օգտագործելը, վաղ հռոմեացիները որպես արժույթ օգտագործում էին տարբեր քաշի բրոնզե ձուլակտորներ։ Aes grave-ը («ծանր բրոնզ») կշռում էր մեկ ֆունտ։ Aes grave-ի մեկ տասներկուերորդը կոչվում էր uncia, կամ հայերեն՝ «ունցիա»։ Մինչև մետրային համակարգի ընդունումը տրոյական կշիռների բազմաթիվ համակարգեր կիրառվել են Եվրոպայի տարբեր մասերում, այդ թվում՝ հոլանդական տրոյան, փարիզյան տրոյը և այլն։ Տրոյական կշիռներն առաջին անգամ օգտագործվել են Անգլիայում 15-րդ դարում և պաշտոնականացվել են ոսկու և արծաթի համար 1527 թվականին։ Կշիռների և չափումների բրիտանական կայսերական համակարգը (նաև հայտնի է որպես Կայսերական միավորներ) ստեղծվել է 1824 թվականին, մինչ այդ տրոյական քաշային համակարգը նախակայսերական անգլիական միավորների ենթախումբ էր։

Ժամանակակից օգտագործման տրոյական ունցիան ըստ էության նույնն է, ինչ բրիտանական կայսերական տրոյական ունցիան (1824–1971 թթ․), որն ընդունվել է որպես Միացյալ Նահանգների մետաղադրամների կշռի պաշտոնական ստանդարտ 1828 թվականի մայիսի 19-ին Կոնգրեսի ակտով։ Բրիտանական կայսերական տրոյական ունցիան (ավելի հաճախ հայտնի է որպես կայսերական տրոյական ունցիա) հիմնված էր և գրեթե նույնական էր մինչև 1824 թվականի բրիտանական տրոյական ունցիայի և մինչև 1707 թվականի անգլիական տրոյական ունցիայի վրա։ 1824 թվականը բրիտանական կայսերական կշիռների և չափումների համակարգի ընդունման տարին էր, 1707 թվականը Միության ակտի տարին էր, որը ստեղծել է Մեծ Բրիտանիայի Թագավորությունը։ Տրոյական ունցիան Անգլիայում օգտագործվել է 15-րդ դարի սկզբից, իսկ անգլիական տրոյական ունցիան պաշտոնապես ընդունվել է մետաղադրամների համար 1527 թվականին։ Մինչ այդ մայրցամաքում օգտագործվում էին տարբեր տեսակի տրոյական ունցիաներ։

Տրոյական ունցիան և հացահատիկը նույնպես դեղագործների համակարգի մաս էին կազմում։ Սա երկար ժամանակ օգտագործվել է բժշկության մեջ, բայց հիմնականում փոխարինվել է մետրային համակարգով (միլիգրամ)։ Տարածված օգտագործման միակ տրոյական կշիռը բրիտանական կայսերական տրոյական ունցիան է և նրա ամերիկյան նմանակը։ Երկուսն էլ հիմնված են 0,06479891 գրամ  հացահատիկի վրա (ճշգրիտ, ըստ սահմանման), 480 հատիկավոր տրոյական ունցիայով ( հատիկ մեկ ունցիայի դիմաց)։ Բրիտանական կայսրությունը 19-րդ դարում վերացրել է 12 ունցիա տրոյական ֆունտը։ Այն պահպանվել է, թեև հազվադեպ է օգտագործվում ամերիկյան համակարգում։ Ավելի մեծ քանակությամբ թանկարժեք մետաղներ պայմանականորեն հաշվվում են հարյուրավոր կամ հազարավոր տրոյական ունցիաներով կամ կիլոգրամներով։

Տրոյական ունցիան հաճախ օգտագործվում է թանկարժեք մետաղների շուկաներում այն երկրներում, որոնք այլ կերպ օգտագործում են միավորների միջազգային համակարգը,   բացառությամբ Արևելյան Ասիայի։  Այնուամենայնիվ, Չինաստանի ազգային բանկը նախկինում օգտագործել է տրոյական չափումներ ոսկե պանդաների հատման համար՝ սկսած 1982 թվականից։ 2016 թվականից տրոյական ունցիաների օգտագործումը փոխարինվել է գրամների ամբողջ թվերով։

## Չափման միավորներ

### Տրոյական ֆունտ (lb t)

Տրոյական ֆունտը (lb t) բաղկացած է տասներկու տրոյական ունցիայից և, հետևաբար, կազմում է 5760 հատիկ (373 գ)։ Avoirdupois ֆունտը մոտավորապես 21,53%-ով ավելի ծանր է քան 7000 հատիկը (450 գր) և բաղկացած է տասնվեց ավուրդուպուա ունցիայից։

### Տրոյական ունցիա
Տրոյական ունցիան կշռում է 480 հատիկ։ 1959 թվականի հուլիսի 1-ի միջազգային բակի և ֆունտի համաձայնագրի իրականացումից ի վեր հատիկի չափը սահմանվում է որպես ճշգրիտ :  Այսպիսով, մեկ տրոյական ունցիա = 480 հատիկ × 0,06479891 գրամ/հատիկ = 31,10347680 գրամ։ Քանի որ ունցիա avoirdupois-ը սահմանվում է որպես 437,5 հատիկ, տրոյական ունցիան ճիշտ  = է կամ մոտ 1,09714 ունցիա avoirdupois կամ մոտ 9,7% ավելի։ Թանկարժեք մետաղների առևտրի համար տրոյական ունցիան համարվում է բավականաչափ մոտավոր 31,10 գ՝ ԵՄ 80/181/EEC հրահանգում։

Հոլանդական տրոյական համակարգը հիմնված է 8 ունցիա նշանի վրա, ունցիան՝ 20 էնգելս (կոպեկային քաշ), Էնգելը՝ 32 աս։ Նշանը գնահատվել է որպես 3798 տրոյական հատիկներ կամ 246.084 գրամ։ Բաժանումները նույնական են աշտարակային համակարգին։

### Գրոշի քաշ (dwt)
Գրոշի քաշի նշանն է՝ *dwt–ն*։ Մեկ գրոշը կշռում է 24 հատիկ, իսկ 20 գրոշը կազմում է մեկ տրոյական ունցիա։ Քանի որ հին տրոյական ֆունտում կար 12 տրոյական ունցիա, ֆունտին (զանգվածին) 240 կոպեկի քաշ կլիներ, ճիշտ այնպես, ինչպես սկզբնական ֆունտ ստեռլինգում կար 240 կոպեկ։ Այնուամենայնիվ, մինչև 1526 թվականը անգլիական ֆունտ ստեռլինգը հիմնված էր աշտարակի ֆունտի վրա, որը կազմում է տրոյական ֆունտի -ը։ *d-*ն *dwt-*ում նշանակում է *[[դենարիուս]]* ՝ հին հռոմեական մետաղադրամ, որը հավասարազոր է մեկ կոպեկի։ Պենի համար *d* խորհրդանիշը կարելի է ճանաչել բրիտանական նախադասական կոպեկների տեսքով, որոնցում ֆունտը, շիլլինգը և պենսը նշված են համապատասխանաբար *£*, *s* և *d* նշաններով։

### Տրոյական հատիկ
Չկա կոնկրետ «տրոյական հատիկ»։ Բոլոր կայսերական համակարգերը օգտագործում են զանգվածի նույն չափումը, որը կոչվում է հատիկ (պատմականորեն գարի), որը կշռում է ուղիղ 64,79891 միլիգրամ։

### Մետաղադրամի զանգվածներ
Դրամահատարանի զանգվածները, որոնք նաև հայտնի են որպես *փողատերերի զանգվածներ,* օրինականացվել են 1649 թվականի հուլիսի 17-ին թվագրված Խորհրդարանի ակտով, որը վերնագրված է «Անգլիայի դրամներին և մետաղադրամներին վերաբերող ակտ»։ Հատիկը 20 մետաղադրամ է, մետաղադրամը՝ 24 դրոյտ, դրոյտ՝ 20 պերիտ, պերիտը՝ 24 բլանկ։

## Փոխարկումներ

Տրոյական համակարգը օգտագործվում էր դեղագործների համակարգում, սակայն հետագա տարբեր ստորաբաժանումներով։

## Տես նաև
* Կարատ
* Միավորների փոխակերպում

## Ծանոթագրություններ