Մեսսիե 81

**Մեսսիե 81** (հայտնի է նաև որպես **NGC 3031** կամ **Բոդեի գալակտիկա**) մեծածավալ պարուրաձև գալակտիկա, որը գտնվում է Մեծ Արջի համաստեղությունում մոտ 12 միլիոն լուսային տարի հեռավորության վրա: D25 իզոֆոտիկ տրամագիծը 29,44 կիլոպարսեկ (96,000 լուսային տարի) է: Ծիր Կաթին գալակտիկային հարաբերական մոտության, մեծ չափի և ակտիվ գալակտիկական միգամածության (պարունակում է 70 միլիոն Արեգակի զանգված գերհզոր սև խոռոչ) շնորհիվ, Մեսսիե 81-ը պրոֆեսիոնալ աստղագետների կողմից արժանացել է մանրակրկիտ ուսումնասիրության: Գալակտիկայի մեծ չափը և համեմատաբար բարձր պայծառությունը այն դարձնում են ուսումնասիրության առարկա նաև սիրողական աստղագիտության մեջ: 2022 թվականի փետրվարի վերջին աստղագետները հայտնել են, որ M81-ը կարող է լինել FRB 20200120e-ի (կրկնվող արագ ռադիոազդանշան) աղբյուր:

## Հայտնաբերում
Մեսսիե 81-ը հայտնաբերվել է 1774 թվականի դեկտեմբերի 31-ին Յոհան Էլերտ Բոդեի կողմից: Այստեղից էլ ստացել է իր երկրորդ անվանումը՝ Բոդեի գալակտիկա: 1779 թվականին Պիեռ Միշենը և Շառլ Մեսսիեն հաստատել են օբյեկտի հայտնաբերումը՝ ավելացնելով այն Մեսսիեի կատալոգի օբյեկտների ցանկում։

## Տեսանելիություն
Բոդեի գալակտիկան գտնվում է Մեծ Արջի Ալֆա () աստղային համակարգից 10° հյուսիս-արևմուտք, Մեսսիե 81 խմբի մի քանի այլ գալակտիկաների հետ միասին: Գալակտիկան հեշտտեսանելի է առանց լուսային աղտոտվածության գիշերային երկնքում: Այն երևում է հարավային ամենացածր կետերում՝ 20-րդ հարավային զուգահեռականում:

Մեսսիե 81-ը և Մեսսիե 82-ը շատ լավ երևում են հեռադիտակներով և փոքր աստղադիտակներով: Այս երկու օբյեկտները, ընդհանուր առմամբ, անզեն աչքով տեսանելի չեն, չնայած փորձառու սիրողական աստղագետները կարող են տեսնել Մեսսիե 81-ը դիտարկման բացառիկ պայմաններում՝ շատ մութ երկնքի պարագայում: Գալակտիկայի ներքին օբյեկտները տարբերակելու համար անհրաժեշտ են 8 դյույմ (20 սմ) կամ ավելի մեծ բացվածքով աստղադիտակներ:

Գալակտիկան լավագույնս տեսանելի է ապրիլին:

## Տիեզերական փոշի
[մինի|Մեսսիե 81-ի ինֆրակարմիր պատկեր՝ արված Սպիտցեր տիեզերական աստղադիտակի կողմից: Կապույտ երանգները պատկերում են աստղի ճառագայթումը, որը դիտվում է 3,6 մկմ հեռավորության վրա: Կանաչ երանգները պատկերում են ճառագայթումը՝ 8 մկմ հեռավորության վրա, որը գալիս է հիմնականում [միջաստղային միջավայրում գտնվող պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածիններից: Կարմիր երանգները պատկերում են 24 մկմ հաստությամբ ճառագայթում, որը բխում է միջաստղային միջավայրում տաքացվող փոշուց:]]
Ինֆրակարմիր ճառագայթումների արտանետումների մեծ մասը ծագում է տիեզերական փոշուց: Տիեզերական փոշին հիմնականում հայտնաբերվում է գալակտիկայի սպիրալային ճյուղերում և կապված է աստղերի ձևավորման գոտիների հետ: Ընդհանուր բացատրությունն այն է, որ կարճ կյանք ունեցող, տաք կապույտ աստղերը, որոնք հայտնաբերվում են աստղերի ձևավորման գոտիներում, արդյունավետ ձևով տաքացնում են փոշին և այդպիսով մեծացնում այս գոտիներից ինֆրակարմիր փոշու արտանետումը:

## Գնդաձև աստղակույտեր
Ենթադրվում է, որ M81-ում կա 210 ± 30 գնդաձև աստղակույտեր: 2022 թվականի փետրվարի վերջին աստղագետները հայտնել են, որ M81-ը կարող է լինել FRB 20200120e-ի (կրկնվող արագ ռադիոազդանշան) աղբյուր:

## Գերնոր աստղեր
մինի|M81 (ձախից) և M82 (աջից): M82-ը M81-ի ուժեղ գրավիտացիոն ազդեցության տակ գտնվող երկու գալակտիկաներից մեկն է: Մյուսը ՝ NGC 3077-ը, գտնվում է պատկերի վերին մասում:
աջից|մինի|M81-ը արբանյակ-գակատիա Holmberg IX-ի հետ միասին՝ պատկերի վերին աջ կենտրոնական մասում
Մեսսիե 81-ում հայտնաբերվել է միայն մեկ գերնոր աստղ։ Գերնոր աստղը՝ SN 1993J-ը հայտնաբերվել է 1993 թվականի մարտի 28-ին Ֆ. Գարսիայի կողմից Իսպանիայում։ Այդ ժամանակ այն 20-րդ դարում հայտնաբերված երկրորդ ամենապայծառ II տիպի գերնոր աստղն էր։ Նրա առավելագույն տեսանելի աստղային մեծությունը 10,7 էր։ Գերնոր աստղի սպեկտրալ բնութագրերը ժամանակի ընթացքում փոխվել են։ Ի սկզբանե այն ավելի շատ նման էր II տիպի գերնոր աստղի (գերհսկա աստղի պայթյունից առաջացած գերնոր աստղ) ջրածնային սպեկտրալ գծերի ուժեղ ճառագայթմամբ, բայց հետագայում ջրածնային սպեկտրալ գծերը անհետացել են և հայտնվել են հելիումային ուժեղ սպեկտրալ գծեր, որը թույլ է տվել եզրակացնել, որ այն Ib տիպի գերնոր աստղ է:

Ավելին, SN 1993J-ի լուսատվության փոփոխությունները ժամանակի ընթացքում սկսել էին տարբերվել II տիպի այլ գերնոր աստղերի լուսատվության փոփոխություններից, բայց նման էին Ib տիպի գերնոր աստղերի փոփոխություններին: Հետևաբար, գերնոր աստղը դասակարգվել է որպես IIb տիպի՝ տատանվելով II և Ib տիպերի միջև: Այս գերնոր աստղի ուսումնասիրության գիտական արդյունքները ցույց են տվել, որ Ib և Ic տիպի գերնոր աստղերը առաջացել են հսկա աստղերի պայթյուններից՝ II տիպի գերնոր աստղերի նմանատիպ գործընթացների արդյունքում: Կենտրոնական աստղագիտական հեռագրերի բյուրոն () ուսումնասիրում է M81-ի գերնոր աստղերը՝ համարելով այն M31-ի և M33-ի հետ միասին՝ որպես մեկ տեղական գալակտիկայում գտնվող:

## Գերհզոր սև խոռոչ
M81-ի կենտրոնում գտնվում է գերհզոր սև խոռոչ (), որի զանգվածը կազմում է մոտ 7×107 Արեգակի զանգված: Գերհզոր սև խոռոչն ակտիվ է, ունի կուտակման սկավառակ և միակողմանի հարաբերական հոսք: Դիտարկումները ցույց են տալիս նաև, որ կարող է գոյություն ունենալ երկրորդ գերհզոր սև խոռոչ, որը մոտ 30 տարի է՝ պտտվում է առաջին գերհզոր սև խոռոչի շուրջ:

## Շրջակա միջավայր
Մեսսիե 81-ը M81 խմբի ամենամեծ գալակտիկան է, որը բաղկացած է Մեծ Արջի համաստեղության 34 օբյեկտներից: Գտնվում է երկրից մոտավորապես 11,7 միլիոն լուսային տարի (3,6 կիլոպարսեկ) հեռավորության վրա: Մեսսիե 81-ը կապում է M81 խումբը և Տեղական խումբը, ներառյալ Ծիր Կաթինը, դարձնելով նրանց հարաբերական հարևաններ Կույսի գերաստղակույտում:

M81-ի գրավիտացիոն փոխազդեցությունները M82-ի և NGC 3077-ի հետ դուրս են մղել ջրածինը բոլոր երեք գալակտիկաներից՝ խմբում ձևավորելով գազային թելանման կառուցվածքներ։ Ավելին, այս փոխազդեցությունները թույլ են տվել, որ միջաստղային միջավայրի գազը ներհոսի M82-ի և NGC 3077-ի կենտրոնական հատվածներ, ինչը հանգեցրել է աստղերի ինտենսիվ առաջացման:

## Հեռավորություն
Մեսսիե 81-ի հեռավորությունը չափվել է Ֆրիդմանի և այլ աստղագետների կողմից Հաբլ տիեզերական աստղադիտակի միջոցով: Կազմում է՝ 3,63 ± 0,34 մեգապարսեկ (11,8 ± 1,1 միլիոն լուսային տարի):

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* '''StarDate''': M81 Fact Sheet
* M81, SEDS Messier pages
* SST: Messier 81
* NightSkyInfo.com – M81, Bode's Galaxy 
* ESA/Hubble images of M81
* Galaxy Messier 81 (Bode's Galaxy)
* Spitzer Image Gallery
* Helkit Observatory
* Deep image of the M81 Area
* Bode's Galaxy at Constellation Guide

Կատեգորիա:Աստղագիտական մարմիններ
Կատեգորիա:Աստղագիտություն
Կատեգորիա:Գալակտիկաներ
Կատեգորիա:Նոր ընդհանուր կատալոգի օբյեկտներ
Կատեգորիա:Պարուրաձև գալակտիկաներ
Կատեգորիա:Տիեզերքի հետազոտություն