Մարդու աֆրիկյան ծագման տեսություն

[thumb|250px|Homo sapiens''-'' ի միգրացիան [Մերձավոր Արևելք|Մերձավոր Արևելքից և Ավստրալիա]]
thumb|250px|Homo sapiens''-'' ի միգրացիան մոտ 40 հազար տարի առաջ
**Մարդու աֆրիկյան ծագման տեսություն,** անտրոպոգենեզի տեսություն, ըստ որի՝ մարդկային ծագման արեալը գտնվում է Աֆրիկայում: Ներկայումս այն ամենաճանաչվածն է գիտության մեջ, քանի որ դա հաստատվել է տարբեր գիտական առարկաներից միմյանցից անկախ ստացված տվյալների հիման վրա: Մինչ օրս Աֆրիկայում հայտնաբերվել են ամենահին հոմինիդների մնացորդները: Մարդու նախնիների և հնագույն մարդկային տեսակների էվոլյուցիոն շղթան աֆրիկյան գտածոներից ամենաամբողջականն է: Ամենահին քարե գործիքները հայտնաբերվել են Աֆրիկայում։ Բացի այդ, Աֆրիկայում հայտնաբերվել են ամենահին ժամանակակից տիպի մարդկանց և նրանց անմիջական նախնիների մնացորդները: Աֆրիկայում առաջացել է և՛ *հոմո* (Homo) սեռը, և՛ շատ ավելի ուշ մեր ժամանակակից մարդկային տեսակը՝ ''հոմո սապիենս'' (Homo sapiens): Մարդու աֆրիկյան ծագումը հաստատվում է նաև գենետիկական ուսումնասիրությունների տվյալներով։

Մարդու աֆրիկյան ծագման հայեցակարգին ներկայումս հակադրվում են մարդու արտաաֆրիկյան և բազմատարածաշրջանային ծագման մարգինալ կամ կեղծ գիտական վարկածները: Մարդու արտաաֆրիկյան ծագման հայեցակարգը հակասում է պալեոնտոլոգիայի, մարդաբանության և գենետիկայի ժամանակակից տվյալների ամբողջ գումարին մարդածինության հարցի վերաբերյալ: Մասնավորապես, ոչ մի այլ մայրցամաք չունի այդքան մանրամասն էվոլյուցիոն շղթա. 2 միլիոն տարուց ավելի հոմինիդների կամ նրանց գործիքների ոչ աֆրիկյան գտածոներ չկան ։ Մարդու բազմատարածաշրջանային ծագման հայեցակարգը ենթադրում է, որ Homo erectus-ի նախնիների տեսակը աշխարհի տարբեր շրջաններում ինքնուրույն էվոլյուցիայի է ենթարկվել Homo sapiens-ի, ինչը հակասում է ժամանակակից կենսաբանության սկզբունքներին (տարբերություն և մոնոֆիլիա հասկացությունները):

thumb|upright=1.3|Երկու Homo sapiens-ի մնացորդներ, «Egbert»-ը, թվագրված է 40,800–39,200 տարի առաջ, և «Ethelruda»-ն, թվագրված է 42,400–41,700 տարի առաջ

## Նախապատմություն
thumb|270px|Մարդու անատոմիական մնացորդներ Եվրոպայում և Աֆրկայում, չափումը ածխածնի երկօքսիդով, 2013 թվական|ձախից
19-րդ դարից հետազոտողները զբաղվել են մարդու նախնիների հայրենիքի որոնմամբ, որոնք բխել են անուղղակի ապացույցներից: Չարլզ Դարվինը համարել է Աֆրիկան մարդու նախնիների տունը, քանի որ այնտեղ ապրել են մեծ կապիկները. մարդուն ամենամոտը՝ գորիլա և շիմպանզե։ Նախկինում շատ մարդաբաններ կարծել են, որ մարդը հայտնվել է Եվրոպայում ՝ աշխարհի առավել ուսումնասիրված մասում: Եվրոպայի տարածքում 20-րդ դարի սկզբին հայտնաբերվել են մնացորդներ կրոմանյոնյան, նեանդերտալցիներ և հայդելբերգյան մարդկանցից։ Բնագետ Էռնստ Հեկկելը  տեղակայել է ժամանակակից մարդու նախնիների տարածքը Լեմուրիայում․ հիպոթետիկ մայրցամաք, որը գտնվում Էր Հնդկական օվկիանոսում (Լեմուրիայի վարկածը հետագայում հերքվեց գիտության կողմից): Ինդոնեզական կղզիները համարվել են այս մայրցամաքի բեկորներ, ուստի Էժեն Դյուբուան գնացել է այնտեղ ՝ փնտրելով պիտեկանտրոպ (հիպոթետիկ կապիկ-մարդ, կապիկի և մարդու միջև անցումային օղակ): Արգենտինացի հնէաբան Ֆլորենտինո Ամեգինոն փորձել է գտնել մարդու նախնիներ՝ լայն քթով կապիկներին, Հարավային Ամերիկայի բնակիչներին: Անցյալի մի շարք հեղինակներ կարծել են, որ մարդու ծագման կենտրոնը գտնվում է այնտեղ, որտեղ այժմ ապրում են այսպես կոչված "պարզունակ ցեղերը»։ Պոլիգենիզմի շրջանակներում  ենթադրվել է, որ երեք խոշոր ցեղերից յուրաքանչյուրը ("սպիտակ", " սև " և "դեղին") ինքնուրույն առաջացել են աշխարհի տարբեր մասերում և ունեն առանձին նախնիներ հին կապիկների շրջանում։

Ճավայում պիթեկանթրոպոսի, իսկ հետո Չինաստանում սինանթրոպոսի հայտնաբերման արդյունքում շատերը, այդ թվում՝ խորհրդային մարդաբանները, սկսել են Ասիան համարել մարդածինության հավանական կենտրոն։ Խորհրդային պալեոնտոլոգ Ա.Պ. Բիստրովը գրել է. «Մարդու հայրենիքը, անկասկած, Եվրասիական մայրցամաքն էր: Կենտրոնական Ասիայում, ամենայն հավանականությամբ, որտեղ այժմ գտնվում է Գոբի անապատը, առաջացել են պայմաններ, որոնք հանգեցրել են առաջին կապիկ մարդկանց առաջացմանը»։

## Պատմություն
thumb|Ժամանակակից մարդկանց վաղ դիվերսիֆիկացման քարտեզ՝ հիմնված միտոքոնդրիալ պոպուլյացիայի գենետիկայի վրա
մինի|«Թաունգյան երեխա», վերակառուցում
Ավստրալոպիթեկների առաջին գտածոն՝ «Թաունգ երեխան» (Taung Child) հայտնաբերվել է 1924 թվականին Հարավային Աֆրիկայում ավստրալացի մարդաբան Ռայմոնդ Դարտի կողմից: Ամերիկացի պալեոնևրոլոգ Դին Ֆոլկը՝ իր «The Fossil Chronicle» գրքում վկայակոչելով պալեոմարդաբան Ֆիլիպ Տոբայոսին, գրել է, որ գիտական աշխարհը ճանաչել է այս հայտնագործությունը միայն 25 տարի անց, քանի որ այն զգալիորեն հակասում էր այն ժամանակվա գաղափարներին, ներառյալ այն գաղափարին, որ Ասիան մարդկության օրրանն է: Ուղեղի չափի մեծացումը նախորդել է հոմինիդների էվոլյուցիային, ինչպես նշվում է Պիլտդաունի կողմից. «Թաունգ երեխայի» գտածոյի հատկանիշների մեծ մասը կարելի է բացատրել նրա երիտասարդ տարիքով. վերջինիս երկրաբանական թվագրումը շատ ուշ էր մարդու նախնի համար։

Մարդու աֆրիկյան ծագման վարկածի հիմնադիրները հայտնի հնագետներն են՝ Լիկի ընտանիքը  ( ), ովքեր 20-րդ դարի երկրորդ կեսին արևելյան Աֆրիկայում հայտնագործել են հնագույն մնացորդներ: Հիպոթեզը հիմնվնված է Օլդուվայ կիրճում (Հյուսիսային Տանզանիա) հայտնաբերած Homo habilis-ի գտածոների, Կոբի Ֆորեի (Եթովպիա) Homo erectus-ի գտածոների, Օմո հովտի (Եթովպիա) Homo sapiens-ի  և Հադարից (Եթովպիա) Ավստրալոպիթեկուս Լյուսիի  գտածոների վրա։ Հետագա բացահայտումները, ինչպես նաև գենետիկական ուսումնասիրությունների արդյունքները հաստատել են մարդու աֆրիկյան ծագումը։

## Ապացույցներ
thumb|upright=1.25|Է․Հաքսլիի «Վկայություններ բնության մեջ մարդու տեղի մասին» (1863 թվական) գրքի առաջին էջի պատկերը ցույց է տալիս մարդու և այլ կապիկների կմախքների համեմատությունը։

* Sahelanthropus tchadensis, 7-6 միլիոն տարի առաջ
* Orrorin tugenensis, 6 միլիոն տարի առաջ
* Ardipithecus kadabba, 5,5 միլիոն տարի առաջ
* Ardipithecus ramidus, 4,4 միլիոն տարի առաջ
* Australopithecus anamensis, 4,2 միլիոն տարի առաջ – 3,0 միլիոն տարի առաջ
* Australopithecus afarensis, 4 միլիոն տարի առաջ - 2,5 միլիոն տարի առաջ
* Homo rudolfensis, 2,3 միլիոն տարի առաջ - 1,5 միլիոն տարի առաջ
* Homo habilis, 2,3 միլիոն տարի առաջ - 1,5 միլիոն տարի առաջ
* Homo ergaster, 1,8 միլիոն տարի առաջ - 1,4 միլիոն տարի առաջ
* Homo erectus, 1,5 միլիոն տարի առաջ - 400 հազար տարի առաջ
* Homo heidelbergensis, 800,000 տարի առաջ - 130,000 տարի առաջ
* Homo helmei, 500,000 տարի առաջ - 130,000 տարի առաջ
* Homo sapiens, 200,000 տարի առաջ – մեր օրերը ։

Ամենահին քարե գործիքները հայտնաբերվել են Գոնայում (Եթովպիա) և թվագրվում են 2,6 միլիոն տարի առաջ: Աֆրիկայից դուրս գտնվող հնագիտական գտածոները 2 միլիոն տարուց ավելի երիտասարդ են։ 

ԴՆԹ-ի նմուշների հիման վրա հետազոտողները վերակառուցել են մարդու տոհմածառը: Ըստ գենետիկական ուսումնասիրությունների՝ միայն աֆրիկյան խմբեր պարունակող ճյուղը բաժանվել է ավելի վաղ, քան մյուսները ։ Գենետիկական բազմազանությունը նվազում է Աֆրիկայից հեռավորության հետ, քանի որ  խումբը, որը Homo sapiens-ների խումբը լքել է Աֆրիկյան մայրցամաքը հին ժամանակներում, տիրապետում էր աֆրիկյան գենոֆոնդի միայն մի մասին։

## Մարդու հայտնվելը Աֆրիկայի սահմաններից դուրս
Որոշ փորձագետներ կարծում են, որ Աֆրիկայի սահմաններից դուրս ժամանակակից Homo sapiens-ը հիմնականում սերում է ոչ թե այն բնակչությանից, որը մոտ 120 000 տարի առաջ Նեղոսի միջանցքի երկայնքով «հյուսիսային ճանապարհով» մտել է Ասիա, այլ Աֆրիկայի մարդկանց մեկ այլ խմբից, ովքեր լքել են իրենց մայրցամաքը «հարավային ճանապարհով, այսինքն՝ նրանք Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուցով շարժվել են դեպի Հարավային Արաբիա, ապա հաստատվել Հնդկական օվկիանոսի ափից դեպի արևելք։

Սահուլի պոպուլյացիաների գենետիկական ուսումնասիրությունները, համեմատած այլ ժամանակակից մարդկային պոպուլյացիաների ուսումնասիրությունների հետ, ցույց են տվել, որ յորուբաները շեղվել են Նոր Գվինեայի Պապուացիներից մոտ 90 հազար առաջ, իսկ եվրասիական մնացած բնակչությունից՝ մոտ 75 հազար տարի առաջ, ինչը հաստատում է այն վարկածը, որ «արտաքսումը Աֆրիկայից» տեղի է ունեցել երկու անգամ՝ մոտ 120 հազար տարի առաջ (xOoA) և մոտ 80 հազար տարի առաջ (OoA)։

## Հասարակական գիտակցության մեջ
thumb|upright=1.5|Մարկանց տարածումը<br /> Homo erectus<br /> Homo neanderthalensis <br /> Homo sapiens|ձախից
thumb|upright=1.5|Մարդկանց տարածումը Աֆրիկայից Մերձավոր Արևելք|ձախից
Աֆրիկայում առաջին անգամ հայտնաբերված ավստրալոպիտեկների մնացորդները շատերի կողմից ընդունվել են բացասաբար։

Մարդու աֆրիկյան ծագումը հերքում է զանգվածային լսարանի որոշ ներկայացուցիչների, հիմնականում մի շարք ազգայնականների  և ռասիստական հայացքների կողմնակիցների կողմից ։

Տարածված կարծիք կա, որ մարդիկ չեն բնակվել հարավից հյուսիս, քանի որ հյուսիսում բնական և կլիմայական ավելի դաժան պայմաններ են եղել։ Նման հայտարարություններն օգտագործվում են գիտության կողմից հաստատված հակառակ ուղղությամբ (հյուսիսից հարավ) միգրացիաների մասին կեղծ գիտական գաղափարներին աջակցելու համար: Սա համարվում է հնագույն հյուսիսային քաղաքակրթությունների գոյության վկայություն, ինչպիսիք են Հիպերբորեան , հյուսիսում «սպիտակ ռասայի» առաջացումը և նրա հետագա գաղթը դեպի հարավ՝ էզոթերիզմ և մի շարք այլ շարժումներ։ Գիտական տվյալների համաձայն,  մարդկանց վաղ միգրացիաներն ուղղված են եղել հիմնականում հարավից հյուսիս։ Հակառակ տարածված կարծիքի, այս միգրացիաները մեկանգամյա զանգվածային տեղաշարժեր չեն եղել երկար հեռավորությունների վրա: Մարդկանց տարածումը մոլորակի վրա տեղի է ունեցել հազարավոր տարիների ընթացքում փոքր խմբերով՝ մեկ սերնդի կյանքի ընթացքում շարժվելով համեմատաբար կարճ տարածություններով: Միգրացիայի պատճառները, այդ թվում՝ դեպի հյուսիս, եղել են հարևանների հետ մրցակցության հետևանքով, քանի որ հարավում բնակչությունն ավելի մեծ է եղել, իսկ ռեսուրսների համար պայքարն ավելի ինտենսիվ։

## Դիրինգյան մշակույթ
Յակուտիայի տարածքում՝ Դիրինգ-Յուրյախ գետի մոտ, որը թափվում է Լենա (այժմ՝ Լենա Սյուներ անտառային պարկի տարածքում), հայտնաբերվել է հնագիտական մշակույթ՝ տարբեր հետազոտողների կողմից թվագրված 250-300 հազարից մինչև 1,5-3 թթ. միլիոն տարի վաղեմությամբ (վերջին թվագրումը համապատասխանում է Օլդուվայ կիրճում հայտնաբերված առաջին հոմինիդների տարիքին): Մշակույթը ներկայացված է հնադարյան գործիքներով, սակայն կմախքներ չեն հայտնաբերվել: Մինչ օրս արտեֆակտների ճշգրիտ թվագրումը և դրանց մարդածին, այլ ոչ թե երկրաբանական ծագման փաստը վեճերի առարկա են:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անձինք
Կատեգորիա:Աֆրիկայի պատմություն
Կատեգորիա:Բնակչության գաղթ
Կատեգորիա:Գենետիկա
Կատեգորիա:Գիտական տեսություններ
Կատեգորիա:Էվոլյուցիա
Կատեգորիա:Էվոլյուցիոն կենսաբանություն
Կատեգորիա:Կենսաբանության տեսություններ
Կատեգորիա:Կենսաբանություն
Կատեգորիա:Հնագիտություն
Կատեգորիա:Մարդ
Կատեգորիա:Մարդաաշխարհագրություն
Կատեգորիա:Մարդաբանություն
Կատեգորիա:Մարդկային էվոլյուցիա
Կատեգորիա:Մարդու գենետիկա
Կատեգորիա:Պալեոլիթ
Կատեգորիա:Պլեյստոցեն
Կատեգորիա:Պոպուլյացիոն գենետիկա
Կատեգորիա:Տեսություններ
Կատեգորիա:Քարի դար
Կատեգորիա:Կենսաբանական մարդաբանություն