Ժանտախտի համաճարակը Ռուսաստանում

**Ժանտախտի համաճարակը Ռուսաստանում** բռնկվել է 1654-1655 թվականներին, և հանդիսանում է 17-րդ դարի ամենամեծ համաճարակն էր Ռուսաստանում։ 1654 թվականի ամռանը ժանտախտը տարածվեց դեպի մայրաքաղաք Մոսկվա։ Քաղաքից մարդիկ խուճապահար փախչում էին տարբեր տարածքներ, և արդյունքում հիվանդությունն ավելի խորն է տարածել երկրում, արդեն սեպտեմբերին համաճարակը ընդգրկել է Ռուսաստանի գրեթե ողջ կենտրոնական մասը։ Այն մոլեգնում էր նաև Կազանում, Աստրախանում և Ռեչ Պոսպոլիտայում, որի հետ Ռուսաստանը պատերազմում էր։ 1655 թվականի հունվարին համաճարակը գրեթե ամբողջությամբ մարեց, բայց տարբեր նահանգներում մնացած օջախները հրահրեցին նոր, ավելի քիչ մահացու բռնկում 1656-1657 թվականներին՝ հիմնականում ստորին Վոլգայի, Սմոլենսկի և Կազանի շրջակայքում։

Բժշկություն ուսումնասիրող պատմաբանները բավականին բարձր են գնահատում կառավարության հակահամաճարակային միջոցառումները, թեև դրանց իրականացումը հետաձգվել է մի շարք պատճառներով։ Փրկություն փնտրելու համար մարդիկ հաճախ դիմում էին աստվածային ուժերին, քանի որ համաճարակները ավանդաբար համարվում էին Աստծո պատիժ մեղքերի համար։ Զոհերի ճշգրիտ թիվը անհայտ է, աղբյուրները տալիս են գնահատականների հսկայական շրջանակ՝ մի քանի տասնյակ հազարից մինչև մի քանի հարյուր հազար։

## Պատմագրություն և աղբյուրներ
մինի
Այս համաճարակը ռուսական բժշկության պատմության ամենաուսումնասիրված դրվագներից է։ Մի շարք պատմաբաններ նշում են համաճարակի ժամանակագրական շրջանակը որպես 1654-1657, մյուսները կարծում են, որ ավելի ճիշտ կլիներ այն բաժանել երկու համաճարակների՝ կարճ ընդմիջումով՝ 1654-1655 և 1656-57 թվականների (աշխարհի ստեղծման 7165 թվական)։

Համաճարակի առավել մանրամասն նկարագրությունը պատկանում է բժիշկ Նիկոլայ Վիսոցկին։ 1879 թվականի «Ժանտախտը Ալեքսեյ Միխայլովիչի օրոք» գրքում նա նկարագրել է ժանտախտի ախտանիշներն ու աշխարհագրությունը, իշխանությունների միջոցները և տրամադրել վիճակագրություն։ Վիսոցկու աշխատանքը, ինչպես և համաճարակի շատ այլ ուսումնասիրություններ, հիմնված են «Պատմական ակտերի» վրա, որոնք հրապարակել են պաշտոնյաների խոստովանական զեկույցներ՝ այս աղետը նկարագրող ամենահուսալի աղբյուրներից մի քանիսը։ Հետագայում աղբյուրների շրջանակն ընդլայնվեց, հիմնականում սինոդիկայի տվյալների, հրատարակված տարեգրությունների, հրաշագործ սրբապատկերների մասին լեգենդների, ուղղափառ օրացույցի տվյալների շնորհիվ՝ ժանտախտից ազատվելու հիշատակի տոնակատարությունների մասին։

Կարևոր աղբյուր են հանդիսանում 17-րդ դարի կեսերին ռուսական եկեղեցական բարեփոխումների գլխավոր գաղափարախոսներից մեկի՝ Անտիոքի պատրիարք Մակարիոս III-ի Ռուսաստանով անցած ճանապարհորդության մասին Պողոս Հալեպցու գրառումները։

## Համաճարակի տարածում
Ադամ Օլեարիուսը, Պողոս Հալեպցին, Սիգիզմունդ ֆոն Հերբերշտեյնը գրել են, որ մոսկվացիները կարծես տեղյակ չէին ժանտախտի և որոշ այլ վարակիչ հիվանդությունների մասին։ Եվ իսկապես, ժանտախտը սովորաբար մոլեգնում էր երկրի հյուսիս-արևմտյան ծայրամասերում՝ Սմոլենսկում, Պսկովում, Նովգորոդում՝ գրեթե հասնելով մայրաքաղաք։ Հետևաբար, համաճարակի («ժանտախտի») սկզբի ականատեսները նկատել են մարդկանց զարմանքն ու շփոթությունը դրա առջև։

Ենթադրվում է, որ ժանտախտի բնական օջախները չեն տարածվում հյուսիսային լայնության 50° հյուսիսից։ Սա նշանակում է, որ այս գոտում տեղի ունեցող ժանտախտի համաճարակները պետք է կապված լինեն դրսից թափանցման հետ։ 1654 թվականին Ռուսաստանին պատուհասած ժանտախտի ծագումն անհայտ է։ Ենթադրվում է, որ այն եղել է ասիական, օրինակ՝ պարսկական ծագումով և Ռուսաստան է եկել Աստրախանով՝ Սեֆյան Պարսկաստանի հետ ունեցած հակամարտությունից հետո։ Հնարավոր է նաև հիվանդության թափանցում Ուկրաինայից կամ Ղրիմից։ Մանրէաբան Միխայիլ Սուպոտնիցկին, ներկայացնելով «ռելիկտային բնական ֆոկուս» հասկացությունը, այս համաճարակը կապում է ոչ այնքան Մերձավոր Արևելքի և Ռուսաստանի հարավում գտնվող օջախների ներածման հետ, այլ «Ռելիկտային բնական կիզակետ» Մոսկվայի հյուսիս-արևմուտքի շրջաններում։
[մինի|[Սուրբ Երրորդություն մայրավանք (Սերգիև)|Սուրբ Երրորդություն մայրավանք, Սերգիև]]
Տարեգրությունների մեծ մասը ժանտախտը թվագրում է 1654-1655 թվականներին, սակայն որոշները նշում են դրա սկիզբը 1653 թվականին։ Հիվանդության առաջին բռնկումները կարող են գրանցվել այդ տարի։ Հիմնվելով եկեղեցական ավանդույթների և ուղղափառ օրացույցի տվյալների վրա՝ ի հիշատակ ժանտախտից ազատվելու տոնակատարությունների, կարելի է պարզել, որ Ռիբինսկի Սլոբոդա և Ուգլիչ ժանտախտը հայտնվել է բավականին վաղ և համապատասխանաբար 1654 թվականի հունիսի 3-ին և 18-ին համապատասխանաբար, երբ հրաշագործ սրբապատկերների միջամտությունն արդեն դադարել էր։ Ըստ նույն տվյալների՝ Կազանում համաճարակը սկսվել է 1654 թվականի հուլիսի 24-ից առաջ։

Հունիսի վերջին ավելի քան 30 մարդ արագ մահացավ, ենթադրաբար, ժանտախտից, Մոսկվայի Վասիլի Շերեմետևի տանը։ Հուլիսի 24-ին, երբ քաղաքում արդեն համաճարակը սկսվել էր, Նիկոն պատրիարքը թագուհուն և նրա ընտանիքին տարավ սուրբ Երրորդություն մայրավանք։ Նրանց հետ գնացել են նաև ազնվագույն տղաների ընտանիքներըԱյդ ժամանակ Ռուսաստանը պատերազմում էր Լեհ-Լիտվական Համագործակցության հետ, ուստի ցար Ալեքսեյ Միխայլովիչը գտնվում էր Սմոլենսկի մոտ։ Նրա բացակայության դեպքում «Մոսկվայի ղեկավարը» մնացին Մ. Պ. Պրոնսկին, Ի.Վ. Խիլկովը և Ֆ. Խիլկովը։ Համաճարակի ժամանակ Մոսկվան իրականում ղեկավարում էր Նիկոնը, որը քաջատեղյակ էր այնտեղ տիրող իրավիճակին։ Սկզբում մոսկվացիները քիչ ուշադրություն էին դարձնում հիվանդությանը։ Միայն այն ժամանակ, երբ մահացությունների թիվը սկսեց արագորեն աճել, խուճապ սկսվեց, և մարդիկ սկսեցին փախչել մայրաքաղաքից՝ վարակը տարածելով նրա սահմաններից դուրս։ Մերձմոսկովյան և հարակից քաղաքների գյուղեր առաջինը տեղափոխվեցին պալատական ​​պաշտոնյաներ և մետրոպոլիայի ազնվականներ։ Գրեթե բոլոր նետաձիգները և պետական ​​այլ աշխատակիցները մահացել են և փախել։ Քաղաքում շատ քիչ մարդ է մնացել, հիմնականում՝ բնակչության ստորին խավերը։ Շուտով արգելվեց լքել Մոսկվան, և նրա շուրջ ստեղծվեցին ֆորպոստներ՝ ենթակա Նիկոնին։ Առավել խստորեն վերահսկվող ճանապարհները դեպի Սմոլենսկ, որն այն ժամանակ պաշարված էր ռուսական բանակի կողմից, և դեպի սուրբ Երրորդություն մայրավանք։ Մայրաքաղաքում համաճարակն իր գագաթնակետին հասավ օգոստոսի վերջին - սեպտեմբերի սկզբին։ Թագավորական ընտանիքը տեղափոխվել է Կալյազին վանք։ Մոսկվայում կողոպուտներ սկսվեցին, քանի որ կարգուկանոն պահպանող չկար, առևտուրը դադարեց, բանտերից փախուստներ արվեցին, ամենուր դիակներ էին ընկած, որոնք չէին հասցնում թաղել։ Կրեմլը փակվեց՝ թողնելով միայն մեկ դարպաս։ Այդ ժամանակ ժանտախտը տարածվել էր Մոսկվայից շատ այն կողմ։

Օգոստոսի 1-ին ժանտախտի առաջին դեպքերը գրանցվել են Տուլայում, օգոստոսի 4-ին` Տորժոկում, օգոստոսի 10-ին` Կալուգայում, օգոստոսի 15-ին` Զվենիգորոդում, օգոստոսի 16-ին` Ռժևում և Սուզդալում, օգոստոսի 18-ին` Գալիչում, օգոստոսի 23-ին` Կոլոմնայում, օգոստոսի 31-ին` Նիժնի Նովգորոդում, սեպտեմբերի 1-ին` Շույայում, Վոլոգդայում, Կոստրոմայում, Բելևում և Մցենսկում, սեպտեմբերի 5-ին` Դեդիլովոյում և Մալոյարոսլավեցում, սեպտեմբերի 6-ին` Կաշինայում, սեպտեմբերին համաճարակը սկսվել է Գորոդեց, Յարոսլավլ, Տվեր և Ստարիցկի շրջաններում։

Համաճարակը ընդգրկել է Ռուսաստանի գրեթե ողջ կենտրոնական մասը. հյուսիս-արևմուտքում այն ​​չի ազդել Նովգորոդի վրա, բայց հասել է (դատելով Վիսոցկու քարտեզից) մինչև Ստարայա Ռուսա, արևմուտքում՝ Ռժև, հարավում՝ Ռիլսկի շրջան և Շացկ, արևելքում՝ Նիժնի Նովգորոդ, հյուսիսում՝ Վոլոգդա, հյուսիս-արևելքում՝ Գալիչ։ Այն մոլեգնում էր Աստրախանում, Կազանում, ինչպես նաև Լիտվայի և Կիևի մեծ իշխանությունում, որոնք մտնում էին Ռեչ Պոսպոլիտայի մեջ։ Այնտեղ այն ստացավ ոչ պակաս վախեցնող բնույթ, քան Ռուսաստանում՝ համալրված սովով, որը, ըստ Յան Ցեդրովսկու վկայության, առաջացել էր հացը փչացնող դաշտային մկների աճող թվով։ Ցեդրովսկին գրել է, որ ժանտախտը Լիտվայի իշխանությունում հայտնվել է 1653 թվականի հոկտեմբերին և տևել մինչև 1658 թվականը, այդ ժամանակ «գազանը բավականաչափ օգուտ քաղել է մարդկանց մարմիններից»։

Հիվանդությունը Կոստրոմա են բերել արհեստավորներն ու առևտրականները, ովքեր Մոսկվայից փախել են հայրենի քաղաք։ Ժանտախտը Գորոդեց է բերել մոծակների ապրանքների մոսկովյան վաճառականը։ Ռիլսկի շրջանում համաճարակի սկիզբը կապված է Մոսկվայից «քաղաքաբնակ Գրիշկա Լազարևի» ժամանման հետ։ Նրա մոտ հիվանդության ախտանիշները նկատելով՝ նրան «գյուղերից դուրս հանեցին անտառը»։ Չնայած հիվանդի այս մեկուսացմանը, շրջանը շուտով տարածվեց ժանտախտը։ Մանրէաբան Սուպոտնիցկին գրում է, որ Ստրելցիի և այլ կրիչների դերը համաճարակի տարածման գործում հաճախ չափազանցված էր, և բռնկումները, որոնք կապված են ժանտախտի օջախների «պուլսացիայի» հետ, կարող էին սուբյեկտիվորեն կապված լինել դրանց հետ[21]: Քաղաքներից շատերը փախել են դաշտեր ու անտառներ, բայց նրանցից քչերն են ողջ մնացել։ Մակարիոս III-ը խրված էր Կոլոմնայում ժանտախտի պատճառով, որտեղ նա ականատես եղավ ժանտախտի սարսափելի նկարներին.

Պատահում էր, որ երբ այն [ժանտախտը] մտնում էր տուն, այն ամբողջովին մաքրում էր, այնպես որ այնտեղ ոչ ոք չէր մնում։ Շներն ու խոզերը թափառում էին տներով, քանի որ նրանց դուրս քշող և դռները փակող չկար։ Քաղաքը, որը նախկինում լի էր մարդկանցով, այժմ ամայի էր։ Գյուղերն էլ, անկասկած, ամայացած էին, և վանքերի վանականները նույնպես մահացան։ Կենդանիները, անասունները, խոզերը, հավերը և այլն, կորցնելով իրենց տերերին, թափառում էին, լքվում առանց խնամքի և մեծ մասամբ սատկում էին սովից ու ծարավից՝ նրանց խնամողի բացակայության պատճառով։ Դա արցունքների ու հեկեկոցի արժանի իրավիճակ էր։ Համաճարակը և՛ մայրաքաղաքում, և՛ այստեղ, և՛ շրջակա բոլոր շրջաններում, յոթ հարյուր մղոն հեռավորության վրա, չդադարեց այս ամսից, գրեթե մինչև Սուրբ Ծննդյան տոնը, մինչև որ ավերեց քաղաքները՝ բնաջնջելով մարդկանց։

Մի փոսի մեջ մի քանի հոգի պառկեցրել են իրար վրա, իսկ տղաները, ձիու վրա նստած, սայլերով, մենակ, առանց ընտանիքի ու հարազատների բերել են ու շորերով գերեզմանը գցել։ Քահանաներից ոմանք մահացան, և այդ պատճառով հիվանդներին սկսեցին սայլերով բերել եկեղեցիներ, որպեսզի քահանաները խոստովանեն նրանց և ծանոթացնեն սուրբ գաղտնիքին։ Քահանան չկարողացավ դուրս գալ եկեղեցուց և ամբողջ օրը խալաթով մնաց այնտեղ և գողություն կատարեց՝ սպասելով հիվանդներին։ Նա ժամանակ չուներ, ուստի նրանցից ոմանք մնացին բաց երկնքի տակ, ցրտի մեջ, երկու-երեք օր, նրանց հոգացողի բացակայության, հարազատների ու ընտանիքի բացակայության պատճառով։ Այս տեսարանին վախից մահանում էին նույնիսկ առողջ մարդիկ։

Հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին համաճարակը սկսեց նվազել։ Խիլկովը տեղեկացրեց Նիկոնին և թագավորական ընտանիքին, ովքեր արդեն ցանկանում էին Ներլում գտնվող իրենց ճամբարից Նովգորոդ տեղափոխվել, որ հոկտեմբերի 10-ից Մոսկվայում ժանտախտը սկսեց թուլանալ։ Որոշ աղբյուրներ մայրաքաղաքում համաճարակի անկումը կապում են նոյեմբերի երկրորդ կեսի հետ։ Դեկտեմբերի սկզբին Բ. Մ. Խիտրովոն ժամանեց Մոսկվա՝ առաջադրանքով արձանագրելու, թե քանի մահացած և կենդանի կա քաղաքում։ Հաշվարկը վարել է գործավար Կուզմա Մոշնինը։ Դեկտեմբերի 17-ին նա ավարտեց աշխատանքը։ Դեկտեմբերին ցարին տեղեկացրին, որ Մոսկվայում այլևս ժանտախտ չկա և «շարքերով նստած առևտուր են անում», բայց նա որոշեց հետաձգել իր ժամանումը։ Հոկտեմբերի 12-ին ժանտախտը հեռացավ Շուայից։ Կազանում համաճարակի ավարտը նշվում է հոկտեմբերի 13-ին, Վոլոգդայում հոկտեմբերի 18-23-ին, Յարոսլավլում՝ հոկտեմբերի 19-ին, Սոլ Գալիչսկայայում՝ դեկտեմբերի 6-ին, Կոլոմնայում՝ դեկտեմբերի 25-ին։ Գալիճում համաճարակի գագաթնակետը գրանցվել է նոյեմբերի 23-ից դեկտեմբերի 12-ը։ Փետրվարի 3-ին Նիկոնը ժամանել է Մոսկվա։ Նրա առջև հայտնվեց ավերված քաղաք.
Ես անդադար լաց էի լինում՝ նայելով Մոսկվայի դատարկությանը, ճանապարհներին ու տներին, որտեղ կային բազմաթիվ տաճարներ ու կեղեքում, ճանապարհ չկար, մեծ ճանապարհները դեպի փոքրիկ արահետը կարկատված էին, ճանապարհները ծածկված էին ձյունով և չէին հետևում որևէ մեկը, բացի շներից։

Փետրվարի 10-ին Ալեքսեյ Միխայլովիչը վերջապես ժամանեց Մոսկվա։

1655 թվականի հունվարին համաճարակը գրեթե ամբողջությամբ մարեց, բայց որոշ վայրերում մնացած բռնկումները նոր բռնկում հրահրեցին։ 1656 թվականի ամռանը (կամ 1655) ժանտախտ հայտնվեց Վոլգայի ստորին հոսանքում։ Տեղեկանալով այդ մասին՝ իշխանությունները անմիջապես հրամայել են տուժած տարածքները շրջապատել ֆորպոստներով և ոչ ոքի թույլ չտալ դրանց միջով անցնել։ Կամ այդ միջոցներն անարդյունավետ են եղել, կամ վարակի այլ օջախներ իրենց զգացնել են տվել, սակայն ժանտախտը շուտով տարածվել է Կազանում, Սմոլենսկում և այլ շրջաններում և այս անգամ չի ազդել Մոսկվայի վրա։ Նոր բռնկումը շատ ավելի քիչ կործանարար էր, քան 1654 թվականին, չնայած այն ազդեց ավելի քան 35 քաղաքների և 30,000 կմ² տարածքի վրա։ Տեղեկություններ կան Վյատկայում և Վոլգայի ստորին հոսանքի ժանտախտի մասին 1657 թվականին։

17-րդ դարի կեսերին ժանտախտը մոլեգնում էր ոչ միայն Ռուսաստանում։ 1640-ական թվականներից ժանտախտի օջախները սկսեցին ուժեղանալ Եվրոպայի հարավում և արևելքում, և հաջորդ տասնամյակների ընթացքում հիվանդությունը ազդեց բազմաթիվ շրջանների վրա։ Օրինակ՝ 1665-1666 թվականների Լոնդոնի համաճարակի ժամանակ մահացել է մինչև 100,000 մարդ, կամ քաղաքի բնակչության գրեթե քառորդը, իսկ 1656 թվականին Նեապոլում ժանտախտը խլել է քաղաքի 400,000 բնակիչների առնվազն կեսը։

## Կլինիկական պատկեր
Համաճարակի ընթացքում հիվանդության կլինիկական ընթացքի վերաբերյալ տվյալները խիստ հատվածական են։ Սովորաբար հիվանդության սկիզբն ուղեկցվում էր գլխացավերով, ջերմությամբ և զառանցանքով։ Պացիենտը արագ թուլանում էր։ Բժշկության պատմաբան Վ. Էքերմանը գրել է, որ Մոսկվայում ժանտախտի բուբոնիկ ձև է եղել։ Մեկ այլ պատմաբան՝ Վ. Մ. Ռիխտերը, նշել է, որ Մոսկվայում հիվանդությունը սկզբում ունեցել է թոքային ձև, իսկ հետո՝ բուբոնիկ։ սուրբ Երրորդություն մայրավանքից ստացված հաղորդագրության մեջ նշվում է, որ վանքում և շրջանում 417 մարդ մահացել է «խոցից»՝ 1-4 օր հիվանդ լինելով. «առանց խոցերի», 4-7 օր հիվանդ լինելով՝ 848։ Վերջին դեպքերը ներառում են ժանտախտի և սեպտիկ և թոքաբորբային ձևեր։ Բայց, ըստ երևույթին, այդ տարիներին թոքաբորբի ժանտախտն արդեն հազվադեպ էր, քանի որ քրոնիկները չեն նշում հիվանդության այնպիսի բնորոշ ախտանիշ, ինչպիսին է հեմոպտիզը։ Նիժնի Նովգորոդի տվյալները. 1793 մարդ մահացել է «արագ մահով» (947-ը՝ խոցով և 846-ը՝ առանց խոցերի), «ձգձգվող հիվանդությամբ»՝ 58 մարդ (56-ը՝ առանց խոցերի և երկուսը խոցով)։ Երկարատև հիվանդությունը սահմանվել է որպես 4 օր և ավելի ժամանակահատված։ Ըստ երևույթին, «առանց խոցերի երկարատև հիվանդության» տակ, ժանտախտին զուգահեռ, եղել է նաև այլ հիվանդություն, այնքան մահացու, որ այն նույնպես շփոթել են ժանտախտի հետ (մալարիա, բծավոր տիֆ)։

Պողոս Հալեպցին հանկարծակի մահերի մասին իր գրառումներում գրել է.

Երբեմն մարդը կանգնում էր և հանկարծ վայրկենապես մահանում էր. կամ՝ հեծնում է ձիով կամ սայլով ու անշունչ ընկնում մեջքի վրա, իսկույն պղպջակի պես ուռչում, սևանում ու տհաճ տեսք ստանում։

Դեպքեր են եղել, երբ առողջ թվացող մարդիկ ակնթարթորեն մահանում էին, արձանագրվել են նաև այլ ականատեսների կողմից։ Այժմ հայտնի է, որ թոքաբորբի ժանտախտը կարող է առաջանալ այս ձևով։

## Վերահսկման մեթոդներ
Իշխանությունները քաջատեղյակ էին համաճարակների վտանգի մասին և, ըստ պատմաբանների, համապատասխան հակահամաճարակային միջոցներ են ձեռնարկել՝ համաձայն Դեղատների հրամանագրի առաջարկությունների։ Բժշկության պատմաբաններն այս միջոցառումները գնահատում են որպես տեղին և բավականին արդյունավետ։ Թերևս նրանց շնորհիվ էր, որ համաճարակը չհասավ Նովգորոդ, Պսկով և Սիբիր։ Միաժամանակ, հակահամաճարակային միջոցառումները շատ ավելի արդյունավետ կլինեին, եթե դրանց իրականացումը չձգձգվեր մի շարք պատճառներով։ 16-17-րդ դարերում համաճարակների դեմ պայքարը հիմնականում ղեկավարում էր ինքը՝ ցարը, ով արձակում էր հիմնական հրամանագրերը, և կառավարիչները՝ ցարի տեղական ներկայացուցիչները։ Հետևաբար, անհրաժեշտ գործունեությունը սկսվեց միայն նրանց պատվերները ստանալուց հետո, որոնք, մինչև իրենց նշանակետին հասնելը, երկար բյուրոկրատական ճանապարհ էին անցնում։
մինի|Քրիստոսը գահին. 1682 (?). Յարոսլավլ։ Սրբապատկերի եզակի ծրագրային բնույթը ստիպում է մտածել, որ այն նկարվել է ի հիշատակ 17-րդ դարի կեսերին Յարոսլավլում տեղի ունեցած համաճարակի։ 1654 թվականին համաճարակի գագաթնակետին էր, որ օծվեց Կորովնիկիի սուրբ Հովհաննես Ոսկեբերան եկեղեցին, որի համար նկարվել էր սրբապատկերը։
Զեկույցներում ժանտախտի բնույթի մասին կարելի է տեսնել տուժած տարածքը, զոհերի թիվը, ինչով և որքան ժամանակ են մարդիկ հիվանդացել, հիվանդների մոտ խոցերի առկայությունը։ Բայց այնուամենայնիվ, ավելի հաճախ հաղորդագրություններն ընդհանրացվում էին, իսկ զոհերի մասին քիչ թե շատ ճշգրիտ տվյալներ սկսեցին հայտնվել աշնան կեսերից։

Բժշկությունը 17-րդ դարում գործնականում անզոր էր ժանտախտի դեմ, ուստի իշխանությունների հիմնական գործիքը, ինչպես եվրոպական այլ երկրներում, կարանտինն էր։ Նրանք արգելափակել են վարակված բնակավայրերն ու տարածքները՝ ճանապարհներին տեղադրելով ֆորպոստներ և այրվող հրդեհներով պարիսպներ՝ «օդը մաքրելու համար»։ Բայց մարդիկ դեռևս գտել էին շրջափակված տարածքից փախչելու և հիվանդությունն ավելի տարածելու միջոց։ Չնայած նրանց, ովքեր փորձում էին շրջանաձև ճանապարհով ներթափանցել շղթան, հրամայվում էր մահապատժի ենթարկել, գործը սովորաբար մահապատժի չէր հասնում, և իշխանությունները սահմանափակվում էին ավելի քիչ խիստ պատիժներով։ Արդարադատության են ենթարկվել ոչ միայն աղտոտված տարածքներից փախածները, այլև նրանց հյուրընկալողները։ Իշխանությունների ամենակարևոր խնդիրներից էր կանխել համաճարակի տարածումը դեպի արևմուտք, որտեղ գտնվում էին բանակը և ցարը, ուստի Մոսկվայից Սմոլենսկ ուղղությունը վերահսկվում էր առավել ուշադիր։ Այնտեղ համաճարակի տարածումը դադարեցվեց։ Սուրբ Երրորդություն մայրավանք տանող ճանապարհը և Կալյազինը ոչ պակաս խստորեն վերահսկվում էին ցարի ընտանիքը պաշտպանելու համար։ Երբեմն ֆորպոստներն այնպես էին ստեղծվում, որ տեղի բնակիչներին զրկում էին դաշտեր ու ջրաղացներ մուտք գործելու հնարավորությունից՝ դատապարտելով նրանց սովի։ Վարակված գյուղերի հետ առևտուրը դադարեցնելու հրամանները, չնայած իրենց տրամաբանությանը, սովի վտանգի տակ էին դնում ամբողջ կալվածքները, ինչը սովորական մարդու համար նույնիսկ ավելի վատ էր, քան ժանտախտից մահը։ Բնականաբար, նման հրամանները հաճախ չէին կատարվում։ Արգելափակված բնակավայրերում իրավիճակը վատթարացել է նաև այն պատճառով, որ մինչ ֆորպոստների հեռացումը տարածքը ստուգվել է վարակվածների առկայության համար, իսկ բյուրոկրատիայի պատճառով որոնողական աշխատանքները հաճախ հետաձգվել են։ Առանձին վարակված բակերի արգելափակման դեպքերը հազվադեպ են եղել, քանի որ դրանք հսկող չկար։ Դա հանգեցրեց լքված տներից իրերի գողությանը և, որպես հետևանք, վարակի հետագա տարածմանը։

Տարածքները, որտեղ բոլորը մահացել են, հրամայվել է քանդել կամ նույնիսկ այրել։ Կառավարական շենքերում հրամայվել է պատուհանները ծածկել աղյուսով։ Միաժամանակ աշխատողները ստիպված են եղել մնալ շենքից դուրս՝ վարակը ներս չբերելու համար։

Շատ դեպքերում հիվանդները մնացել են առանց օգնության և խնամքի։ Բժիշկները ծառայում էին միայն թագավորական արքունիքին և բանակին։ Քահանաները զանգվածաբար մահանում էին դիակներից վարակվելուց հետո, ուստի նրանց արգելվում էր թաղման արարողություններ կատարել մահվան ցավի տակ։ Պահանջվում էր դիակները թաղել քաղաքից դուրս՝ հատուկ նշանակված վայրերում կամ բակում, որտեղ նրանք մահացել էին։ Բայց այս հրահանգը սովորաբար անտեսվում էր, քանի որ եկեղեցու վայրից դուրս թաղումը այն ժամանակվա մարդկանց աչքում կապված էր մահից հետո ավելի լավ աշխարհ մտնելու անհնարինության հետ։ Օրինակ, Մոսկվայում 17-րդ դարի կալվածքների տարածքում մարդկային մնացորդների զանգվածային կուտակումներ չեն հայտնաբերվել։ Սակայն եկեղեցու բոլոր գերեզմանատները գերզբաղեցված էին։ Զանգվածային գերեզմաններ են հայտնվել անգամ Կարմիր հրապարակում, բարեխոսության տաճարի և փայտե եկեղեցիների մոտ։ Կար համոզմունք, որ հիվանդների դիակները վարակիչ էին նույնիսկ մահից մի քանի տարի անց, հետևաբար, համաճարակից հետո, նոր թաղումները արգելվեցին այն գերեզմանատներում, որտեղ նրանք թաղված էին։

Ախտահանման հիմնական միջոցներն էին կրակը, ջուրը, սառնամանիքները։ Օգտագործվում էր նաև Ռուսաստանում հնագույն ժամանակներից հայտնի գիհի և որդանակի այրված ծուխը, որն օգտագործվում էր տները և իրերը թմբկավորելու համար։ Հիվանդների իրերն ու հագուստները այրվել են խարույկի վրա։ Երթուղու երկայնքով նամակները փոխանցվում էին «կրակի միջոցով». կրակի մի կողմում սուրհանդակը կանգնած էր և բղավում էր գրվածի բովանդակությունը, իսկ մյուս կողմից դրանք պատճենվում էին նոր թղթի վրա։ Քաղաքների միջև փոխադրվող գումարները հրամայվել են լվանալ ջրով, իսկ հագուստը՝ «սառեցնել և պատռվել»։ Ընդ որում, այդ մանիպուլյացիաները պետք է իրականացվեին «ժանտախտով տառապող» մարդկանց ձեռքերով, մինչդեռ առողջ մարդիկ պետք է «ոչինչ չանեին»։

Կալյազին տանող ճանապարհին թագավորական ընտանիքի դիմաց տեղափոխել են ժանտախտից մահացած կնոջ դի։ Հրամայվեց ճանապարհի այս հատվածում և դրա շուրջը վառելափայտ դնել, վառել, ածուխն ու հողը հավաքել ու տանել, որից հետո հեռվից այլ հող են բերել։ Ժանտախտի վախը պատել էր ոչ միայն թագավորական ընտանիքը, այլև ցարին, ով, անհանգստանալու պատճառով, երկար ժամանակով հետաձգեց իր ժամանումը Մոսկվա։

Ժողովրդական գիտակցությունը համաճարակի մեջ տեսնում էր Աստծո պատիժը մեղքերի համար, և հետևաբար փրկության ճանապարհը երևում էր հավատքի և Աստծուն դիմելու մեջ։ Ռուսաստանում, համաճարակների ժամանակ, բնակչության ճնշող մեծամասնությունը մասնակցել է կրոնականության արտահայտման հավաքական ձևերին (կրոնական երթեր՝ հարգված սրբապատկերներով և մասունքներով, աղոթքի ծառայություններ, ուխտագնացություններ, եկեղեցաշինություն), ներհայեցում, անհատական ​​աղոթքներ և ասկետիզմի դրսևորումներ. Օրինակ՝ խիստ ծոմապահությունը ավելի քիչ տարածված էր։ Այս դժվարության պահին ռուս ժողովրդի բարեպաշտությունը նշել է Մակարիոս III-ը.

Իրոք, այս մարդիկ իսկապես քրիստոնյա են և չափազանց բարեպաշտ, քանի որ հենց որ մեկը՝ տղամարդ կամ կին, հիվանդանում է, նրանք նվիրվում են Աստծուն. հրավիրում են քահանաներին, խոստովանում, հաղորդվում և վանականություն են ընդունում, [ինչն արվել է] ոչ միայն. երեցները, բայց նաև երիտասարդ տղամարդկանց և երիտասարդ կանանց կողմից. սակայն նա իր հարստությունը տալիս է վանքերի, եկեղեցիների և աղքատների ունեցվածքին։ Ամենավատ բանը և Աստծո ամենամեծ բարկությունը քահանաների մեծամասնության մահն էր և հետևաբար նրանց պակասը, որի հետևանքով շատերը մահացան առանց խոստովանության և Սուրբ Հոգու ընդունելու։

Ժանտախտների ժամանակ տարածված էր սովորական տաճարների կառուցումը։ Ժանտախտը հեռացավ Վոլոգդայից այն բանից հետո, երբ հոկտեմբերի 18-ին քաղաքաբնակները կանգնեցրին փայտե Փրկիչ բոլոր քաղաքների եկեղեցիներին՝ մարելու Աստծո բարկությունը։ Չորս օր անց, նույն կարճ ժամանակում, տեղի մի սրբապատկերիչ, Վոլոգդայի բնակիչների խնդրանքով, նկարեց Ամենողորմ Փրկչի պատկերակը։ Ռոստովում ժանտախտի ավարտից հետո երդման համաձայն հայտնվեց Տորգի Ամենողորմ Ամենափրկիչ եկեղեցին։

Զգալի թվով վկայություններում ժանտախտից ազատվելը վերագրվում է մասունքներին և սրբապատկերներին։ Նիկոնը Պրոնսկուն ուղարկեց Կազանի Աստվածամոր պատկերը, որը պետք է պաշտպաներ մոսկվացիներին ժանտախտիցref name="НИКОН" />: Աստվածածնի հրաշագործ սրբապատկերների միջամտությունը կապված է մի քանի քաղաքներում համաճարակի դադարեցման հետ. Յուգայի պատկերակը Ռիբինսկ բնակավայր բերելը, Սեդմիոզերնայա պատկերակը Կազան, աղոթքի ծառայությունները Ուգլիչում Բոգոլյուբսկայայի պատկերակի առջև, Աստվածածնի նոր սրբապատկերի նկարում Շույայում, որը հետագայում կոչվեց Շույա-Սմոլենսկի պատկերակ, Տոլգայի և Սմոլենսկի սրբապատկերների միջամտությունը Յարոսլավլում։ Մոսկվայում, ըստ լեգենդի, շատ մարդիկ ապաքինվել են վրացական Աստվածածնի սրբապատկերի բարեխոսության շնորհիվ։ 1655 թվականին Տվերի փրկությունը վերագրվում է արքայազն Միխայիլ Յարոսլավիչի մասունքներին, իսկ Բեժեցկի փրկությունը՝ Սուրբ Նիկոլայ Հրաշագործի սրբապատկերին։ Հայտնի են դեպքեր, երբ համայնքները խնդրել են թագավորին ուղարկել հրաշագործ մասունքներ, օրինակ՝ մասունքներով խաչ։

Բժշկության պատմաբանները նշում են, որ կրոնական արարողությունների ժամանակ մարդկանց զանգվածային հավաքները միայն նպաստել են վարակի տարածմանը։ Որոշ մարդիկ իրենց անտեղյակության պատճառով հիվանդության տարածմանը հակազդելու փորձերը համարում էին անիմաստ և մեղավոր։ Հետաքրքիր է, որ հավաքի նյութերում ոչ մի հիշատակում չկա համաճարակի՝ որպես աստվածային պատիժի մասին։ Թերևս հենց այս լույսի ներքո է հասկացվել համաճարակի սկզբի փաստը, բայց ոչ դրա հետագա զարգացումը։

## Զոհեր

Մահացածների ճշգրիտ թիվը հնարավոր չէ պարզել. այնուամենայնիվ, 1654-1655 թվականների ժանտախտը կոչվում է 17-րդ դարի ամենամեծ համաճարակը Ռուսաստանում։ Որոշ պատմաբանների կարծիքով՝ համաճարակի ժամանակակիցները խիստ ուռճացրել են Ռուսաստանում դրա զոհերի թիվը։ Օրինակ, ամերիկացի պատմաբան Ջոն Ալեքսանդրը համաձայն չէ այն պնդման հետ, որ համաճարակը հանգեցրել է ժողովրդագրական աղետի և գրում է, որ այլ շրջաններ փախածներից շատերը համարվում էին մահացած, իսկ իրական մահացածների թվում կային բազմաթիվ փախստականներ այլ երկրներից և նրանցից, ով չի մահացել ժանտախտից։ Լիտվայի մեծ իշխանությունում զոհերի թիվը հաշվելը բարդանում է այնտեղ տեղի ունեցած մարտերի պատճառով։ Պատերազմի ժամանակ նման վիճակագրություն չէր պահպանվում։

**Ռուսաստան**
Օտարազգի ժամանակակիցներն իրենց գրառումներում խոսում էին համաճարակի հետևանքով մի քանի հարյուր հազար զոհերի մասին, չնայած այն հանգամանքին, որ ամբողջ երկրի բնակչությունը 7 միլիոնից մի փոքր ավելի էր։ 1655 թվականի օգոստոսի 15-ին անգլիացի դիվանագետ Վ մեկ միլիոն մարդ դարձավ ժանտախտի զոհ։ Ալեքսեյ Միխայլովիչի բժիշկ Ս. Քոլինզը, ով եկել էր Ռուսաստան համաճարակից հետո, գրել է, որ երկրում դրանից մահացել է 700-800 հազար մարդref name="КОЛЛИНЗ"> ։

Պատմաբան Պյոտր Մեդովիկովը հայտնել է 700 հազար մահացածների մասինref>։ Բժշկության պատմաբան Միրնին զոհերի թիվը հաշվում է 700-800 հազար։ Ալեքսանդր Բրիքները ենթադրում էր, որ 1654 թվականին Մոսկվայի նահանգի կենտրոնական մասի ողջ բնակչության կեսից ավելին մահացել է համաճարակից։ Կա նաև 300 հազար մահացածների հաշվարկ։ Պաշտոնական փաստաթղթերում բերված թվերը շատ ավելի ցածր են. «Պատմական ակտերից» հետևում է, որ մահացել է 23250 մարդ։ Վիսոցկու հաշվարկներով մահացել է 41053 մարդ։ Ջոն Ալեքսանդրը մահացածների թիվը ճշմարտությանը մոտ է անվանում 25 հազար։

**Մոսկվա**
Մակարիոս III-ի որդին՝ Պողոս Հալեպցին, հայտնում է, որ Մոսկվայում ժանտախտից մահացել է 480 հազար մարդ, սակայն այս թիվը ակնհայտորեն գերագնահատված է։ Ու. Պրիդոն հայտնում է, որ Մոսկվայում ժանտախտից «ըստ գրանցման տվյալների՝ մահացել և թաղվել է ավելի քան 200 հազար մարդ՝ չհաշված մի քանի հազար դիակ, որոնք այլ գերեզման չեն գտել, քան շների և խոզերի աղիքներում»։ Յոհան դե Ռոդսը հայտնել է ավելի քան 200 հազար մահվան մասին Մոսկվայում և շրջակայքում։ Բարոն Ա. Մեյերբերգը հայտնել է 70 հազար մահվան մասին։ Լև Զմեևի հիշատակած «7162 թվականին Ռուսաստանում և հատկապես Կազանում տեղի ունեցած ժանտախտի մասին» ձեռագիրը խոսում է 400 հազար մահվան մասին։

Պատմաբան Է. Զվյագինցևը գրել է, որ «Մոսկվայում 1654 թվականի ժանտախտից մահացել է մինչև 150 հազար մարդ, այսինքն՝ մոսկվացիների ընդհանուր թվի կեսից ավելին»։ Բրիքները ենթադրում էր, որ մայրաքաղաքի բնակչության կեսից ավելին մահացել է։ Վիսոցկու հաշվարկների համաձայն՝ մահացել է 6095 մարդ, իսկ Ֆ. Ա. Դերբեկի տվյալներով՝ 6197։ Ալեքսանդրը խոսում է 6095 զոհվածների մասին, իսկ մի քանի հարյուր հազար մահացածների թվերն անիրատեսական է համարում, քանի որ, նրա կարծիքով, Մոսկվայի բնակչությունը 200 հազարից ոչ ավելի էր։

Մոսկվայում զոհերի հիմնական աղբյուրը՝ Կուզմա Մոշնինի 1654 թվականի դեկտեմբերի 17-ի զեկույցը, վկայում է մայրաքաղաքում մահացության բարձր մակարդակի մասին։ Սակայն տվյալները հավաքվել են կարճ ժամանակահատվածում, ինչի պատճառով կարելի է կասկածել դրանց ճշգրտությանը։ Իրավիճակը հատկապես ծանր էր, որտեղ մարդիկ ապրում էին մարդաշատ պայմաններում՝ վանքերում և բոյարական տնային տնտեսություններում։ Չուդովի վանքում մահացավ 182 մարդ, 26-ը ողջ մնաց Վոզնեսենսկիում 90 կին, Իվանովսկում մնաց 100, 30-ը մնաց բոյարների տնային տնտեսությունների գրեթե մեկ քառորդը գործավարներն ամբողջությամբ մահացել են. մնացածներում մահացության մակարդակը հասել է հսկայական արժեքների։ Մոսկվայում մահացության շատ բարձր ցուցանիշը բացատրվում է նաև մարդաշատ բնակչությամբ։ Հիվանդության տարածմանը նպաստել է ծառայողների և ամբոխի բնակարանային և կենսապայմանների ցածր մակարդակը։

**Այլ բնակավայրեր**
Այլ քաղաքներում սպանվածների մասին տվյալները հիմնականում վերցված են «Պատմական ակտերից» և Ս. Մ. Սոլովյովի աշխատություններից։ Այս թվերի հիման վրա մահացության մակարդակը տատանվել է 30-ից 85%։ Կարելի է տեսնել, որ շրջաններում և շրջանների կենտրոններում մահացության հարաբերակցությունը տարբերվում է ամենուր։ Սակայն շրջանների վերաբերյալ տվյալների թերի լինելը թույլ չի տալիս դրանից որևէ եզրակացություն անել։ Տեղեկություններ կան, որ Կազանում մահացել է 48000 մարդ։ «Ժանտախտի մասին...» ձեռագրում նշվում է Նիժնի Նովգորոդում 10 հազար զոհվածի մասին, Կոստրոմայում՝ 20 հազարի և Յարոսլավլում՝ 80 հազարի մասին։ Ըստ Վիսոցկու հաշվարկների՝ Մոսկվայից դուրս մահացել է 34958 մարդ, իսկ Ալեքսանդրը խոսում է 18928 մահացածների մասին։

## Հետևանքներ
Թեև ժանտախտը չի ազդել ռուսական բանակի վրա, այն դժվարացրել է նրա մատակարարումը և թուլացրել թիկունքը, ինչի պատճառով հարձակումը պետք է ժամանակավորապես դադարեցվեր։ Այնուամենայնիվ, 1654 թվականի արշավն ընդհանուր առմամբ հաջող է ստացվել Ռուսաստանի համար 1609-1618 թվականների պատերազմում կորցրած տարածքները վերադարձվել են։ Պատերազմի ընթացքում լեհերն ու բելառուսները օկուպացված տարածքներից Ռուսաստան են տեղափոխվել ոչ միայն որպես գերի, այլ հաճախ ինքնակամ։ Նրանք բնակություն հաստատեցին համաճարակի հետևանքով ամայացած տարածքներում։ Ալեքսեյ Միխայլովիչը մտադիր էր մինչև 300 հազար մարդ վերաբնակեցնել Մոսկվա և նրա շրջակայքը։ Նման հավակնոտ ծրագիրն ամբողջությամբ իրագործվելու վիճակված չէր։ Ըստ Ս. Վ. Լոբաչովի, վերաբնակիչները նպաստել են հին մոսկովյան ավանդույթների քայքայմանը` իրենց հետ բերելով արևմտյան մշակույթի տարրեր։

Առևտրի անկումը և դաշտերում աշխատանքների դադարեցումը հանգեցրին բերքի ձախողման և սովի, որը միշտ հետևում էր համաճարակին։ Եղել են դեպքեր, երբ սովը մարդկանց մղել է մարդակերության։ Ի հայտ եկան կարմրախտը և այլ հիվանդություններ, որոնք սովի հետ միասին մահացության նոր ալիք առաջացրին։ Պատերազմն ու համաճարակը խլեցին կառավարության միջոցները. փողի բացակայությունը դարձավ Ալեքսեյ Միխայլովիչի դրամավարկային բարեփոխման պատճառներից մեկը։ Փրկված շատ քահանաներ հարստություն են վաստակել թաղման ծառայություններից։

1654 թվականի օգոստոսի 2-ի արևի խավարումից հետո, որը բռնկվող համաճարակի համատեքստում ընկալվեց որպես աստվածային նշան, Նիկոնի հակառակորդները հայտարարեցին Աստծո պատրիարքի ցասման գլխավոր մեղավորին իր բարեփոխումներով և սրբապատկերների վերջին «չարաշահումներով»։ Ինքը՝ Նիկոնը, կարծում էր, որ համաճարակը պատիժ էր 1649 թվականի օրենսգրքում եկեղեցու իրավունքներին ցարի և տղաների միջամտության համար, բայց 1656 թվականի իր «Ժանտախտի մասին ուսմունքում» նա ասել էր, որ ոչ ոք չպետք է իմանա այս աղետի պատճառների մասին։ Օգոստոսի 25-ին ամբոխ էր հավաքվել Մոսկվայի Վերափոխման տաճարի դիմաց։ Մարդիկ քերած սրբապատկերներ են բերել տաճարի գավթում, նախատել պատրիարքին և մեղադրել նրան, որ նա փախել է Մոսկվայից՝ իր հոտի համար աղոթելու փոխարեն։ Այս ամենը, ի վերջո, նպաստեց Հին հավատացյալների ժողովրդականության աճին։ Նրա հետևորդներից շատերը ժանտախտի համաճարակը համարում էին աշխարհի մոտալուտ վերջի նախագուշակ։ Նիկոնից դժգոհ ոմանք սկսեցին նրան տեսնել որպես նեռ, իսկ ոմանք պատրիարքին համարում էին միայն իր նախակարապետը։ Երկար ժամանակ Հին հավատացյալները Նիկոնին հիշեցնում էին համաճարակի մասին, օրինակ, որ պատրիարքն էր մեղավոր դրա համար, գրել է վարդապետ Ավվակումը Ալեքսեյ Միխայլովիչին ուղղված 1664 թվականի խնդրագրում։ Բայց, մյուս կողմից, Նիկոնին չէր կարող չվերագրել թագավորական ընտանիքը ժանտախտից փրկելու համար։

1655 թվականին Ալեքսեյ Միխայլովիչը Արտամոն Մատվեևին ուղղված նամակում բողոքում է տեղի ունեցած աղետի պատճառով հոգեկան հավասարակշռության կորստի մասին։ Ժանտախտը ուժեղ տպավորություն թողեց թագավորի վրա, և դրա վախը հետապնդեց նրան մինչև իր կյանքի վերջը։

Որոշ հետազոտողներ, օրինակ՝ Վ. Մ. Ռիխտերը և Գ. Ֆ. Վոգրալիկը, կարծում էին, որ միայն այս համաճարակից սկսած Ռուսաստանում հակահամաճարակային միջոցառումներ են սկսվել, և որ դրանից հետո ժանտախտի ծագման վերաբերյալ տեսակետների շրջադարձ է եղել։ Սեգալը համաձայն չէր այս տեսակետի հետ՝ համարելով, որ 17-րդ դարի 2-րդ կեսին համաճարակների դեմ պայքարը ժողովրդի մեջ վաղուց հայտնի պայքարի միջոցների էվոլյուցիան էր։ Կարանտինը որպես համաճարակների դեմ պայքարի միջոց օգտագործվել էր նախկինում, սակայն 1654 թվականից հետո այն լայն տարածում գտավ։ Իշխանությունները սկսեցին ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել դրսից հիվանդության ներմուծումը կանխելուն։ Օտարերկրացիները կրքով հարցաքննվում էին, թե արդյոք իրենց երկրում համաճարակ կա և որն է դրա բնույթը։ Ամենափոքր կասկածի դեպքում նրանք կարանտինի էին ենթարկվում կամ հետ էին ուղարկվում։ Նոր ժանտախտի վախն այնքան մեծ էր, որ արգելված էր նույնիսկ խոտ հնձել այն վայրերում, որտեղ նախկինում մոլեգնում էր ժանտախտը։ Ժանտախտի կանխարգելման ուժեղացված միջոցառումները, ըստ երևույթին, արդյունք տվեցին. 1657 թվականից հետո մի քանի տասնամյակ Ռուսաստանում ժանտախտի համաճարակներ չկային։

## Գրականության մեջ
Նիկոնը 1656 թվականի օգոստոսին գրել է «Ժանտախտի ուսմունքը»՝ երկար քարոզ, որը հատուկ տեղ է գրավել պատրիարքի գրական ստեղծագործության մեջ։ Դրանում նա արտացոլել է համաճարակի ժամանակ հոտի եկեղեցական կյանքի խնդիրները և կատարվածի մասին իր կարծիքը։

Գրանինի «Երեկոներ Պետրոս Մեծի հետ» վեպում հերոսներից մեկը ենթադրում է, որ ժողովրդի կողմից Պետրոս Մեծի բարեփոխումների համեմատաբար հեշտ ընդունման պատճառը 1654-1655 թվականների համաճարակն էր. խախտել ավանդույթները և մտնել զինվորներ և շինհրապարակներ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1654 Ռուսաստանում
Կատեգորիա:1655 Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Բժշկության պատմությունը Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Ժանտախտը Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Ժանտախտի համաճարակներ