Հայկական կրթություն

**Հայկական կրթություն**, հայկական մշակույթի հիմնաստեղծ ճյուղը պատմական հայրենիքում և սփյուռքում հայոց պետության ձևավորումից մինչև արդի ժամանակներ։

Նախաքրիստոնեական շրջանից մեզ հայտնի հայ կրթատունը Երազամույն տաճարի (ենթադրվում է, որ եղել է այժմյան Զվարթնոցի տեղում) քրմական դպրոցն է։ Մինչև հայոց գրերի և հայալեզու դպրոցների ստեղծումը՝ անտիկ շրջանում, Հայաստանում գործել են հունական, մասամբ նաև ասորական ուսուցմամբ դպրոցներ։ Դրանք ազգային դպրոցներ չէին, բայց նպաստել են հայ դպրության զարգացմանը։ Միջնադարում կրթական գործի տարածման ու զարգացման ասպարեզում խոշոր դեր են կատարել Սանահինի, Գլաձորի, Տաթևի համալսարանները։ Դպրոցները լայնորեն օգտագործել են համալսարանների ուսումնակրթական փորձը և մատենագիտական վիթխարի ժառանգությունը։ Դպրոցները ինչպես բուն Հայաստանում ու Կիլիկիայում, այնպես էլ գաղթավայրերում (Հնդկաստան, Հալեպ, Երուսաղեմ և այլն) ժողովրդի մեջ գրագիտություն տարածելուց բացի, եղել են գիտական, մշակութային, մատենագրական, ազգային–հասարակական կենտրոններ, գրականության և գիտության, արվեստի ստեղծման ու տարածման կրթատներ, արձագանքել ժամանակի կարևոր իրադարձություններին։ Ուսումնական հաստատություններին կից գործող գրչության կենտրոններում գրվել և ընդօրինակվել են ոչ միայն ձեռագրեր, այլև կազմվել դասագրքեր–ժողովածուներ։

## Վաղ միջնադար

Հայոց դպրոցի բուն պատմությունը սկսվել է հայոց գրերի ստեղծումով (405), որից անմիջապես հետո Մեսրոպ Մաշտոցը Սահակ Պարթևի աջակցությամբ ձեռնամուխ է եղել կրթատների բացմանը։ Առաջին դպրոցը (վարդապետարան) բացել է Վաղարշապատում (գոյատևել է մինչև 51 թվականը), այնուհետև դպրոցներ է հիմնել Հայաստանի այլ վայրերում, այդ թվում՝ Արցախում, առաջինը՝ Ամարասում։ Մեսրոպյան դպրոցներում դասավանդվել են հայոց լեզու, երգ, երաժշտություն, գրչության արվեստ և այլն։ Խոշոր դպրոցները միաժամանակ եղել են գրչության կենտրոններ, ունեցել են ձեռագրատներ։ Գործել են նաև որոշակի թեքումով (գրիչների, թարգմանիչների) դպրոցներ։
[մինի|[Ամարասի վանք]]
Դպրոցներում նախապես դասավանդվել են Սուրբ Գիրքը, վարքաբանություն և եռյակ գիտությունները (քերականություն, ճարտասանություն, դիալեկտիկա), ապա նաև աստղաբաշխություն, բարոյագիտություն, թվաբանություն և այլն։ Ավելի ուշ Դավիթ Անհաղթը (5-րդ դարում) առաջարկել է քառյակ գիտությունների (թվաբանություն, երկրաչափություն, աստղագիտություն և երաժշտություն) ուսուցում բարձր տիպի դպրոցներում։ Այն իրականացրել է Անանիա Շիրակացին (7-րդ դարում)՝ ստեղծելով հայ աշխարհիկ առաջին գիտական դասագիրքը՝ «Քննիկոնը» (ընդգրկված էին «Յոթ ազատ արվեստները»)։ 8-9-րդ դարերում վերելք են ապրել Սյունյաց դպրոցը, Գեղարքունիքի գավառի Մաքենյաց ուխտը և այլն։

## Զարգացած միջնադար

մինի|աջից|Տաթևի համալսարան
9-րդ դարերում արաբական լծի թոթափումը, հայկական պետականության վերականգնումը, տնտեսական կյանքի, ինչպես նաև քաղաքների զարգացումը նպաստավոր պայմաններ են ստեղծել հայկական մշակույթի զարգացման համար։ Բագրատունիների և Զաքարյանների հովանավորությամբ՝ Հայաստանում, Ռուբինյանների հովանավորությամբ Կիլիկիայում բացվել են տարբեր տիպերի դպրոցներ, այդ թվում՝ աշխարհիկ։ Այդպիսի դպրոցներ գործել են Անիում, Արգինայում, Վանում, Կարսում և այլուր. սաներին ուսուցանել են գրել-կարդալ, երգեցողություն, տարրական թվաբանություն։ Կազմակերպվել են նաև մասնավոր դպրոցներ (առանձնական, իմաստնոց, տուն-դպրանոց), որտեղ տալիս էին քահանայական կրթություն։ Տարածված էին նաև խոշոր վանքերին կից վանական դպրոցները, եղել են 2 կարգի՝ տարրական և բարձր։ Այդ շրջանում նկատելի էր դպրոցների աշխարհականացման գործընթացը։ Նշանավոր դեմքերից էին Հովհաննես Կոզեռնը, Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին, Հովհաննես Սարկավագը և ուրիշներ։

8-9-րդ դարերում վերելք է ապրել Սյունյաց դպրոցը։ Այդ շրջանում բեղմնավոր գործունեությամբ աչքի էր ընկնում մի այլ կրթարան՝ Գեղարքունիք գավառի Մաքենյաց ուխտը։ 9-րդ դարում արաբ լծի թոթափումը, հայկական պետականության վերականգնումը, և դրա հետ կապված տնտեսական կյանքի, ինչպես նաև քաղաքների զարգացումը, նպաստավոր պայմաններ ստեղծեցին հայկական մշակույթի զարգացման համար։ Աշակերտներին ուսուցանում էին գրել, կարդալ, երգեցողություն և տարրական թվաբանություն։ Առանձին ուսումնասեր մարդիկ կազմակերպել են նաև մասնավոր բնույթի դպրոցներ, որոնք մատենագրության մեջ անվանվում են նաև առանձնական, իմաստնոց, տուն դպրանոց։ Դրանք տալիս էին սոսկ քահանայական կրթություն։ Ուսումնական տևողությունը երեք տարի էր։

Կիլիկյան Հայաստանում արդեն 11-րդ դարի վերջին դեռահաս սերնդի համընդհանուր ուսուցման և դաստիարակության համար բացվել են բազմաթիվ դպրոցներ, կրթությունը եղել է անվճար ու մատչելի բոլոր խավերի համար։ Նախնական կրթությունն սկսվել է 7 տարեկանից և տևել է 3-5 տարի, սովորեցրել են գրաճանաչություն, ընթերցանություն, թվաբանություն, երաժշտություն, նկարչություն, նախնական գիտելիքներ են տվել կրոնից, պատմությունից, աշխարհագրությունից և այլն։ Միջնակարգ դպրոցում ուսուցանել են քերականություն, ճարտասանություն, գրչության արվեստ, նկարչություն, պատմություն, աշխարհագրություն, մաթեմատիկա, օտար լեզուներ և այլն։ Վարդապետարաններում դասավանդել են աստվածաբանություն, իմաստասիրություն, տրամաբանություն, իրավագիտություն, դիվանագիտություն, բժշկագիտություն և այլն, պատրաստել են գիտնականներ, պետական և հոգևոր աստիճանավորներ։ Ոաուցման լեզուն եղել է կիլիկյան միջին հայերենը։ Կիլիկյան խոշոր ուսումնագիտական կենտրոններից էին Ականց անապատը, Արքայակաղնին, Դրազարկը, Կրական, Հեսվանցը, Մաշկևորը, Մեծքարը, Սկևռանը, Սիսը, Տարսոնը և այլն։

12-րդ դարի վերջին աչքի ընկնող ուսումնական հաստատություններից էին Նոր Գետիկում (հետագայում՝ Գոշավանք) Մխիթար Գոշի հիմնած վարդապետարանը, Խորանաշատի վանքի՝ Հովհաննես Տավուշեցու, 13-րդ դարում Կարնո բերդի՝ Վարդան Արևելցու (հետագայում տեղափոխվել է Խոր վիրապ), ինչպես նաև Հառիճի, Հաղարծնի, Երզնկայի (գլխավորել է Հովհաննես Երզնկացին) և այլ դպրոցներ։ Վարդապետարաններում դասավանդվող առարկաներից էին աստվածաբանությունը, իմաստասիրությունը, տրամաբանությունը, իրավագիտությունը, դիվանագիտությունը, բժշկագիտություն։

14-15 դարերում նշանակալի արդյունքի են հասել Եղվարդի, Այրիվանքի, Ցիպնավանքի, Սյունյաց աշխարհի Հերմոնի և այլ դպրոցներ, որտեղ շեշտը դրվել է հատկապես գիտափիլիսոփայական, հասարակական առարկաների ուսումնասիրման և գրչագրական, ձեռագրագիտական հմտություններ ձեռք բերելու վրա։

## Ուշ միջնադար

15-16-րդ դարերի խառնակ ու դժվար պայմաններում անգամ գործել են Սևանի, Սսի, Սեբաստիայի, Ամիդի դպրոցները։ 17-րդ դարի 1-ին կեսից վերստին զարթոնք է ապրել դպրոցաշինությունը։ Վերաբացվել են Բաղեշի Ամրդոլու վանքի (մեծ ճանաչում է ձեռք բերել հատկապես Վարդան Բաղիշեցու րաբունապետության օրոք և կոչվել է համալսարան), Հարանց անապատի, Հովհաննավանքի, Բաղեշի, Լիմ կղզու և այլ դպրոցներ, Էջմիածնում, Երևանում և այլուր հիմնվել են նորերը։

17-րդ դարի 30-ական թվականներին Խաչատուր Կեսարացին հայկական դպրոց է բացել Նոր Ջուղայում, որը գոյատևել է մինչև 18-րդ դարի վերջը, եղել է նաև գրչության կենտրոն, ունեցել է մատենադարան, որը գործում է ցայսօր և ունի ավելի քան 700 ձեռագիր։

## Նոր շրջան

1717 թվականին Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում՝ միաբանության վանքին կից, Մխիթար Սեբաստացին հիմնել է դպրոց, որը հետագայում դարձել է ճանաչված ուսումնագիտական կենտրոն։ Ունեցել է նորընծայարանի և քահանայության բաժիններ։ Դասավանդվել են ճարտասանություն, փիլիսոփայություն, աստվածաբանություն, տրամաբանություն, հետագայում մեծ տեղ է հատկացվել պատմալեզվագիտական ու աշխարհագրության առարկաներին։ 1799 թվականին Զմյուռնիայում բացվել է նշանավոր և երկարակյաց (մինչև 1922 թվականը) ուսումնական հաստատություններից մեկը՝ Մեսրոպյան վարժարանը։

Միջնադարում կրթության զարգացմանը մեծապես նպաստել են Սանահինի, Գլաձորի, Տաթևի համալսարանները, որոնց ուսումնակրթական փորձը և մատենագիտական վիթխարի ժառանգությունն օգտագործվել են դպրոց, ուսումնական ծրագրերում։ Դպրոցները ինչպես բուն Հայաստանում ու Կիլիկիայում, այնպես էլ գաղթավայրերում (Հնդկաստան, Սիրիա, Երուսաղեմ և այլն) գիտական, մշակութային, մատենագիտական, ազգային, հասարակական կենտրոններ էին, գրականության, գիտության, արվեստի ստեղծման ու տարածման կրթատներ։

19-րդ դարի և 20-րդ դարի սկզբի կրթությունը ճակատագրի բերումով 2 հատվածի բաժանված Հայաստանում հայ ժողովուրդն ստիպված իր մշակույթը զարգացրել է հասարակաքաղաքական տարբեր պայմաններում։ Արևելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին հնարավորություններ է ստեղծել, որ հայկական մշակույթն ավելի սերտորեն առնչվի ռուսների հետ։ Արևմտահայ հատվածն ավելի շատ կրել է եվրոպական, հատկապես՝ ֆրանսական մշակույթի ազդեցությունը։ Հայ ժողովրդի մի խոշոր հատված, ապրելով աշխարհի տարբեր երկըրներում և կրելով նրանց մշակութների ազդեցությունները, նույնպես ստեղծել է մշակութային մնայուն արժեքներ։ 19-րդ դարասկզբի հայ առաջավոր կրթօջախներից էին Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանը (1815-1921), Աստրախանի Աղաբաբյան (1810, 20-րդ դարի սկզբին վերածվել է գիմնազիայի, 1918 թվականին՝ հայկական աշխարհիկ դպրոցի) և Թիֆլիսի Ներսիսյան (1824- 1925) դպրոցները, Վենետիկի Մուրատ- Ռափայելյան և Զմյուռնիայի Մեսրոպյան վարժարանները։ Արևելահայ կրթական գործում կարևոր էր Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի դերը։ Նրա շրջանավարտները մեծապես նպաստել են հայ գրականության, հրապարակախոսության, թատրոնի, գեղանկարչության, երաժշտության զարգացմանը։

## Նորագույն շրջան

Կատեգորիա:Հայկական կրթություն