Վիետնամ

**Վիետնամ** *([[վիետնամերեն|վիետ.]]՝ Việt Nam, 越南)*, պաշտոնական անվանում - **Վիետնամի Սոցիալիստական Հանրապետություն**, պետություն Հարավարևելյան Ասիայում, Հնդկաչին թերակղզու վրա։ Արևմուտքում այն սահմանակից է Լաոսին և Կամբոջային, հյուսիսում՝ Չինաստանին, իսկ արևելքից և հարավից՝ Հարավչինական ծովին։ Երկիրը բաղկացած է Բակբո (Հյուսիս), Չունգբո (Կենտրոն) և Նամբո (Հարավ) մասերից։ Նրա տարածքի մեջ են մտնում նաև մի շարք կղզիներ։

## Մակերևույթ, օգտակար հանածոներ
Երկրի մակերևույթի շուրջ 3/4-ը զբաղեցնում են լեռները (գերակշռում են 500–1500 մ բարձրությունները)։ Ամենաբարձր լեռնաշղթան Հոանգլիեշոնն է՝ Ֆանշիպան գագաթով (3143 մ, Վիետնամի ամենաբարձր կետը)։ Ծովեզերքին դաշտավայրեր են։ Ընդերքում կան քարածխի, երկաթի, բոքսիտների, կապարի, ցինկի, վոլֆրամի, անագի, մոլիբդենի, ոսկու պաշարներ։

## Կլիմա, բուսական և կենդանական աշխարհ
Կլիման մերձարևադարձային մուսսոնային է։ Հաճախակի են թայֆուններն ու ջրհեղեղները։ Գետային ցանցը խիտ է։ Բոլոր գետերը պատկանում են Հարավչինական ավազանին և օգտագործվում են ոռոգման ու բեռնափոխադրումների համար։ Գլխավոր գետերն են Հոնգհան (Կարմիր)՝ Դա վտակով, և Մեկոնգը։ Երկրի տարածքի մոտ 1/3-ը ծածկված է արևադարձային և մերձարևադարձային անտառներով, սարահարթերն ու սարավանդները՝ սավաննաներով։ Ամենատարածված բուսատեսակը հնդկեղեգն է, հարթավայրերում՝ ճահճային բուսականությունը։

Խոնավ անտառներում կան կապիկներ (գիբոններ, մակակներ), վագրեր, տիբեթական և մալայական արջեր, ծառային մշկակատուներ, սկյուռներ, սավառնասկյուռներ, վիշապօձեր, խոշոր վարաններ, սպիտակ ու կանաչ թութակներ, սավաննաներում՝ հնդկական փիղ, ռնգեղջյուր, այծքաղ, եղջերու, վայրի ցուլ, գետակինճ, թռչուններից՝ սիրամարգ, արծիվ և այլն։ Վիետնամի կենդանական աշխարհը երկրագնդում ամենահարուստներից է։

## Վարչատարածքային կառուցվածք
Վիետնամի վարչական բաժանումը սահմանվում է 1992 թվականի Վիետնամի Սահմանադրության համաձայն և ունի երեք մակարդակ։

Առաջին, ամենամեծ մակարդակում ամբողջ երկիրը բաժանված է 58 մարզերի և կենտրոնական ենթակայության 5 խոշոր քաղաքների, որոնք ունեն նույն կարգավիճակը, ինչ Նահանգները։

Երկրորդ մակարդակում կան ավելի քիչ խոշոր վարչական միավորներ՝ քաղաքային շրջաններ, գավառական ենթակայության քաղաքներ, տեղական նշանակության փոքր քաղաքներ և գյուղական շրջաններ - գավառներ։

Երրորդ մակարդակում կան ամենափոքր վարչական միավորները՝ քաղաքային թաղամասերը, քաղաքային համայնքները՝ կոմունաները և գյուղական համայնքները՝ կոմունաները։

Գյուղերի, գյուղերի և այլնի ավելի փոքր մակարդակը վարչական չէ։

## Տնտեսություն
### Ընդհանուր բնութագիր
Պետական բյուրոկրատական տնտեսության կառավարման համակարգը 1980-ականների կեսերին հանգեցրեց նրա քրոնիկ ճգնաժամի։ 1986 թվականին սկսվեց շուկայական հարաբերությունների զարգացմանն ուղղված բարեփոխումների շրջանը՝ պահպանելով զարգացման սոցիալիստականուղղորդումները։ 1990 թ.-ին Ազգային ժողովն ընդունեց առաջին օրենքները մասնավոր ձեռնարկությունների, բաժնետիրական ընկերությունների և սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունների մասին, որոնց համար մոդելը ծառայեց որպես ֆրանսիական օրենսդրություն։ Այնուամենայնիվ, պետությունն իրեն վերապահեց անհատ ձեռնարկատիրության նկատմամբ լիակատար վերահսկողության իրավունք։ Նոր սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունները հաստատվեցին նաև 1992 թվականի Սահմանադրության մեջ, ըստ որի տնտեսական կյանքը հիմնված է համաժողովրդական, կոլեկտիվ և մասնավոր սեփականության վրա։

Մի շարք պետական ձեռնարկությունների սեփականաշնորհում է իրականացվել, որոնց թիվը 1991 թ.-ի 12,084-ից նվազել է մինչև 1995 թ.-ի 6,300։ Վերջինս տեղի է ունեցել ինչպես թույլ ձեռնարկությունների վերացման, այնպես էլ ձեռնարկությունների միավորման հաշվին։ 1991 թվականին պետությունն առաջին անգամ տեղաբաշխեց պետական պարտատոմսեր 220,5 միլիարդ դոնգով, հետագայում սկսեցին թողարկվել դոլարային պարտատոմսեր։

Շուկայական բարեփոխումները հանգեցրել են բարձր արդյունքների։ 1990-1997 թվականներին ՀՆԱ-ն տարեկան աճել է 8,9% - ով։ 1995-1997 թվականներին Վիետնամը առաջատարն էր ԱՍԵԱՆ-ի անդամ երկրների շարքում։ 2000 թվականին մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն կազմել է 400 դոլար։ Օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները, որոնք 1991-ին հավասար էին ≈ 2,3 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի։ 1997 թվականին աճել է մինչև 31,2 միլիարդ դոլար, որը կազմել է բոլոր կապիտալ ներդրումների 30 %-ը։ 1998-ին ապրանքների և ծառայությունների արտահանումը կազմում էր ՀՆԱ-ի 42%-ը, ներմուծումը՝ ՀՆԱ-ի 47%-ը։

1998-1999 թվականների Ասիական ֆինանսական ճգնաժամը հանգեցրել է նրան, որ ներմուծումը երկիր նվազել է 3%-ով ՝ արտահանման 0,9% ընդլայնմամբ, իսկ օտարերկրյա ներդրումների ծավալը նվազել է։

ՀՆԱ -ն 2009 թվականին՝ 92,4 մլրդ դոլար մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն (գնողունակության պարիտետով) - 2,9 հզ դոլար (167-րդ կետը փոփ.16.06.17 թիվ 167-ն որոշում):

Վիետնամում ամբողջ երկրի համար չկա մեկ նվազագույն աշխատավարձ, այն սահմանվում է երկրի չորս տնտեսական շրջաններում, որոնք բաժանված են զարգացման մակարդակով և կյանքի արժեքով՝ ամսական 1 թվականի հունվարի 2020-ից։
* տարածաշրջան I - 4,42 միլիոն դոնգ (190,51 դոլար),
* տարածաշրջան II - 3,92 միլիոն դոնգ (168,94 դոլար),
* տարածաշրջան III - 3,43 միլիոն դոնգ (147,83 դոլար),
* տարածաշրջան IV - 3,07 միլիոն դոնգ (132,31 դոլար)։

### Զբաղվածություն և արհմիություններ
Վիետնամում աշխատողների միայն մի փոքր մասն է բաղկացած արհմիություններից։ 2014 թվականի կեսերի տվյալներով՝ երկրում կար 116 հազար սկզբնական արհմիութենական կազմակերպություն, որոնց անդամ էին ավելի քան 8,3 միլիոն մարդ։ Միևնույն ժամանակ, երկրում հաճախ գործադուլներ են լինում (հիմնականում օտարերկրյա ձեռնարկություններում)՝ 2009-2011 թվականներին Վիետնամում դրանք եղել են 1712։ 

### Աշխատանքային միգրացիան արտերկրում
2000-ականների սկզբին ուժի մեջ է մտել "Վիետնամցի աշխատանքային միգրանտներին պայմանագրերով արտերկիր ուղարկելու հիմքերի մասին" օրենքը։ Արդյունքում, 2001-2011 թվականներին արտերկրում աշխատողների թիվը 36,168-ից հասել է 88,298-ի։

### Արդյունաբերություն և Էներգետիկա
Բնական ռեսուրսներ։ ֆոսֆատներ, ածուխ, մանգան, բոքսիտներ, քրոմիտներ, նավթի և գազի հանքավայրեր օֆշորային, անտառային, հիդրոէներգիա։

Արդյունաբերություն (աշխատողների 15%, ՀՆԱ-ի 40%) - Բջջային հեռախոսներ, սպառողական էլեկտրոնիկա, համակարգչային և Գրասենյակային սարքավորումներ, գյուղատնտեսական արտադրանքի մշակում, Հագուստ, Կոշիկ, նավթի արդյունահանում, Նավաշինություն։ Սպասարկման ոլորտ-աշխատողների 33 %, ՀՆԱ-ի 39%։ Գործազուրկներ - 6,5 % (2009 թ.):
Երկրում էլեկտրաէներգիան արտադրվում է հիմնականում հիդրոէլեկտրակայաններում, և եթե անձրևային սեզոնի սկիզբը հետաձգվում է, ապա էլեկտրաէներգիայի արտադրության ընդհատումներ են տեղի ունենում։ Զարգացման ծրագրերում է Նինթհուան նահանգում ռուսական նախագծով և ռուս մասնագետների օգնությամբ առաջին ատոմակայանի կառուցումը։ Բացի այդ, ենթադրվում է, որ "միջուկային գիտության և տեխնոլոգիաների կենտրոն" Միջուկային հետազոտությունների նոր կենտրոնը կկառուցեն նաև ռուս մասնագետները։

### Գյուղատնտեսություն և Ձկնորսություն
Գյուղատնտեսություն (աշխատողների 52 %, ՀՆԱ -ի 21%) — բրինձ, սուրճ, կաուչուկ, բամբակ, թեյ (թեյի արտադրության ընդհանուր մակերեսը կազմում է մոտ 131 հզ հա; արդյունաբերության եկամուտը տարեկան կազմում է մոտ 150 միլիոն դոլար, որից 70%-ը արտահանման մասնաբաժինն է), պղպեղ, սոյա, հնդկական ընկույզ, շաքարեղեգ, գետնանուշ, բանան։

Սուրճի միջազգային կազմակերպությունը հայտնել է, որ 2012 թվականի առաջին կիսամյակում Հարավարևելյան Ասիայի այս երկիրը 13%-ով առաջ է անցել Բրազիլիայից սուրճի հատիկների արտադրությամբ, այդպիսով Վիետնամը պատմության մեջ առաջին անգամ դարձել է սուրճի հատիկների աշխարհի խոշորագույն արտահանողը։

### Արտաքին տնտեսական կապեր
Վիետնամը արտահանում է հում նավթ, ծովամթերք, բրինձ, սուրճ, կաուչուկ, թեյ, հագուստ և կոշիկ (214 միլիարդ դոլար)։ 2017-ին)։ Հիմնական գնորդներն են ԱՄՆ-ը՝ 20,1 %, Չինաստանը՝ 14,5%, Ճապոնիան՝ 8 %, Հարավային Կորեան՝ 7 %:

Վիետնամը ներմուծում է արդյունաբերական արտադրանք, նավթամթերք, պարարտանյութեր, հացահատիկ, բամբակ, ցեմենտ, մոտոցիկլետներ (211,1 միլիարդ դոլար)։ 2017-ին)։ Հիմնական մատակարարներ-Չինաստան 25,8 %, Հարավային Կորեա 20,5 %, Ճապոնիա 7,8%, Թաիլանդ 4,9 %։

Նախկինում ԽՍՀՄ-ը և Վիետնամը սերտորեն համագործակցում էին տարբեր ոլորտներում՝ գյուղատնտեսություն, նավթարդյունաբերություն, շինարարություն և գիտություն, ռազմատեխնիկական արդյունաբերությունն։ Այժմ շատ նախագծեր փակ են, սակայն նախկինի պես գործում է Վունգտաու քաղաքում "Վիետսովպետրո" նավթարդյունահանող համատեղ ձեռնարկությունը և Հանոյում ՌԳԱ արևադարձային հետազոտությունների կենտրոնը (Հո Չի Մին քաղաքում և Նհաանգում բաժանմունքներով)։ Էներգետիկայի ոլորտում համագործակցությունը շարունակվում է ռուսական ուժային մեքենաներ հոլդինգի հետ։ Ընդհանուր առմամբ, երկրում կա 64 նախագիծ՝ 390,3 միլիոն դոլար արժողությամբ ռուսական կապիտալի մասնակցությամբ (առանց "Վիետնամպետրո"-ի)։

2008 թվականին " Վիմպելկոմը "" GTEL Corporation "-ի հետ համատեղ հիմնել է վիետնամա-ռուսական" GTel Mobile JSC " ընկերությունը ՝ 49% բաժնեմասով։  2009 թվականի օգոստոսից մինչև 2012 թվականի սեպտեմբերը GTel Mobile-ը բջջային կապի ծառայություններ է իրականացրել "Beeline VN" ապրանքանիշի ներքո երկրի երեք խոշորագույն քաղաքներում՝ Հանոյում, Հոշիմին քաղաքում և Դանանգում։  2012 թվականի ապրիլին Վիետնամցի բաժնետոմսերի սեփականատերերի հետ ունեցած անհաջողությունների և տարաձայնությունների պատճառով Վիմպելկոմը լքեց երկրի շուկան՝ իր բոլոր բաժնետոմսերը փոխանցելով Վիետնամական կողմին։

Երկար ժամանակ Վիետնամի տնտեսական աճին խանգարում էր ամերիկյան էմբարգոն և խորհրդային պետության գերպաշտպանությունը. երկրում օտարերկրյա կապիտալը չէր ողջունվում։  1988 թվականի դեկտեմբերին Վիետնամի կառավարությունն ընդունեց օտարերկրյա ներդրումների մասին օրենքը, որով այլ պետությունների ընկերություններին երաշխավորում էր, որ իրենց ունեցվածքն ու շահույթը չեն ազգայնացվի։  Վիետնամ են հասել նախ Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի երկրների ընկերությունները, առաջին հերթին՝ Հարավային Կորեան և Ավստրալիան, իսկ հետո՝ շատ ուրիշներ։ Իսկ 1997-ին Վիետնամի խորհրդարանը թույլ տվեց բոլոր Նահանգներին և շրջաններին ինքնուրույն կատարել արտաքին առևտրային գործողություններ։ 2007 թվականի հունվարի 11-ից Վիետնամը դարձավ Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) 150-րդ անդամը ։ 

### Օտարերկրյա ներդրումներ
Վերջին տարիներին շատ օտարերկրյա ընկերություններ, հատկապես սպառողական էլեկտրոնիկայի և բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտում, իրենց արտադրական և հետազոտական կարողությունները հարևան Չինաստանից տեղափոխում են Վիետնամ։ Դրա հիմնական պատճառներն են ավելի էժան աշխատուժը, հարկային արտոնությունները և Չինաստանի, Կորեայի և Ճապոնիայի արդեն գործող գործարաններին և լոգիստիկ կենտրոններին մոտ լինելը։ Խոշորագույն ներդրողներից են Samsung-ը (սմարթֆոնների արտադրություն), LG Electronics-ը (հեռուստացույցների արտադրություն), Nokia-ն (բջջային հեռախոսների արտադրություն), Panasonic-ը (սպառողական էլեկտրոնիկայի արտադրություն), Intel-ը (չիպերի արտադրություն), Fuji Xerox-ը (տպիչների արտադրություն)։

## Սոցիալական ոլորտ
Վիետնամում աղքատության մակարդակը բարձր է։ 2006 թվականին աղքատության մակարդակը քաղաքում սահմանվել է մեկ շնչի հաշվով օրական 0,54 դոլարին համարժեք դրամ, գյուղական բնակավայրերում՝ 0,42 դոլարին համարժեք դրամ։ Ավելի ուշ այդ ցուցանիշները ինդեքսավորվել են գնաճի մակարդակով։ Աղքատության դեմ պայքարի համար ընդունվել են մի շարք պետական ծրագրեր։ Լեռնային և հեռավոր տարածքների զարգացման համար թիվ 135 կառավարության ծրագիր (հաստատվել է 1998 թվականին). մարզային բանկերին հատկացվել է 21 տրիլիոն դոնգ։ Իսկ բանկերը արտոնյալ վարկեր են տրամադրել 2362 կոմունաների 22 նահանգներում։ Թիվ 135 ծրագրի իրականացումից հետո ծայրահեղ աղքատության մեջ ապրող բնակչության մասնաբաժինը 1998 թ.-ի 37,4%-ից նվազել է մինչև 2011 թ.-ի 12,6%։

### Սոցիալական անհավասարության խնդիրը
Վիետնամը առանձնանում է եկամուտների անհավասարության բավականին բարձր մակարդակով։ Ընդ որում, բացը, ընդհանուր առմամբ, աճում է։ 2002 թվականին, ընդհանուր առմամբ, երկրում խմբի վերին 20%-ի եկամուտները 8,1 անգամ գերազանցել են խմբի ստորին 20%-ի եկամուտները, իսկ 2010 թվականին՝ արդեն 9,2 անգամ ։ 

### Կենսաթոշակներ և սոցիալական նպաստներ
Երկրում, Ըստ պաշտոնական տվյալների, կա 3,5-5 միլիոն հաշմանդամ, որոնց պետական կենսաթոշակի միջին չափը 2007-2008 թվականներին կազմել է 3-10 դոլար՝ կախված նրանից, թե որտեղ և ում կողմից է իրականացվել նրանց խնամքը։

### Առողջապահություն
1990-ականների վերջին 6 միլիոն մարդ կամ Վիետնամի բնակչության 8-9% - ը ծածկված էր համընդհանուր անվճար բժշկական ապահովագրությամբ։ Գրեթե բոլոր գյուղական վայրերում կան բուժաշխատողներ։ 2008 թ.-ին սկսվեց առողջապահական բարեփոխումը, որի արդյունքում 2010 թ.-ին պարտադիր առողջության ապահովագրությամբ ծածկված բնակչության մասնաբաժինը հասավ 62 %-ի։

## Պատմություն
Վիետնամական ժողովրդի կազմավորման ընթացքն ավարտվել է 10-րդ դարի սկզբին։ 11-14-րդ դարերում ձևավորվել է Դայվիետ ավատատիրական կենտրոնացված պետությունը։ Վերջինս 17-րդ դարում բաժանվել է 2 տոհմական տիրույթների, որոնց միջև սկսվել է երկպառակտչական պատերազմ։ 1802 թվականին Նգուենների դինաստիան իր ձեռքն է վերցրել երկրի իշխանությունը և կառավարել մինչև 1945 թվականը։ Վիետնամ անունը երկրին տրվել է 1804 թվականին։ 19-րդ դարի 1-ին կեսին Վիետնամը բացարձակ միապետություն էր։

1858–1884 թվականներին երկիրը գաղութացրել են ֆրանսիացիները։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ երկիրը նվաճել են ճապոնացիները։ 1941 թվականին ստեղծվեց ազգային-ազատագրական միասնական ճակատ՝ Վիետմին՝ պայքարելու ֆրանսիական գաղութարարների և ճապոնական զավթիչների դեմ։ 1945 թվականի օգոստոսյան հեղափոխությունը վերջ դրեց գաղութային վարչակարգին։ Նույն թվականի սեպտեմբերի 2-ին հռչակվեց Վիետնամի Դեմոկրատական Հանրապետությունը։ Սակայն ֆրանսիացիները դիմեցին բացահայտ ոտնձգության, և սկսվեց վիետնամական ժողովրդի դիմադրության պատերազմը, որը տևեց մինչև 1954 թվականը։

1956 թվականին ֆրանսիական զորքերը դուրս եկան երկրից։ Այդ ընթացքում Վիետնամը դարձավ մեծ տերությունների՝ մասնավորապես ԽՍՀՄ-ի և ԱՄՆ-ի շահերի բախման թատերաբեմ։ Հյուսիսային Վիետնամում հաստատվեցին սոցիալիստական կարգեր, իսկ Հարավայինում հռչակվեց Վիետնամի Հանրապետությունը։ Վիետնամի համար ԽՍՀՄ-ի և ԱՄՆ-ի պայքարը 1965 թվականին վերածվեց բացահայտ պատերազմի։ Հակամարտությունը շարունակվեց մինչև Հարավային Վիետնամի վարչակարգի անկումը, որից հետո, 1976 թվականի ապրիլին, տեղի ունեցան Վիետնամի Ազգային ժողովի ընդհանուր ընտրություններ։ Արդյունքում երկիրը միավորվեց մեկ պետության՝ Վիետնամի Հանրապետության մեջ։

## Բնակչություն
Վիետնամի բնակչության շուրջ 90%-ը վիետնամցիներ են, որոնք խոսում են վիետնամերեն և հիմնականում դավանում բուդդայականություն։ Բնակվում են նաև ավելի քան 60 ազգություններ ու էթնիկ խմբեր՝ մոոնգներ, թաիներ, տհայներ, նունգեր, քմերներ, չինացիներ և այլք։

## Այլ տեղեկություններ
մինի|աջից|Հանոյի փողոցները
Խոշոր քաղաքներն են Հանոյը, Հայֆոնը, Հոշիմինը, Դանանգը, Հյուեն։ Արդյունաբերության առաջատար ճյուղը ածխարդյունաբերությունն է։ Կան նաև մեքենաշինական, մետաղամշակման, նավաշինական և նավանորոգման, քիմիական, տեքստիլ, փայտամշակման ձեռնարկություններ։ Գյուղատնտեսության գլխավոր ճյուղը երկրագործությունն է։ Ցանքատարածությունների գերակշռող հատվածում մշակում են բրինձ. տարվա ընթացքում հավաքում են 2–3 բերք։ Մշակում են նաև եգիպտացորեն, բատատ, հացարմատ, բամբակենի, արքայախնձոր, ադամաթուզ, ցիտրուսներ, մանգո, ջուտ, սոյա, շաքարեղեգ, ծխախոտ, գետնանուշ, թեյ, սրճենի և այլն։

## Աղբյուրներ
* 

Կատեգորիա:1976 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Բաժանված տարածաշրջաններ
Կատեգորիա:Հանրապետություններ
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ

Կատեգորիա:Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ