Ռուսները Թուրքիայում

**Ռուսները Թուրքիայում** բնակվում են 19-րդ դարից, իսկ 2024 թվականի ՌԴ ԱԳՆ մոտավոր գնահատմամբ երկրում բնակվում է 860 հազար ռուս։ Հազվադեպ բացառություններով, նրանք բոլորը Ռուսաստանի և ԱՊՀ այլ երկրների քաղաքացիներ են։ Նրանք հիմնականում բնակվում են Ստամբուլում, Անթալիայում, Իզմիրում, Անկարայում և Դենիզլիում։

## Բնակեցում
Որոշ գնահատականներով Թուրքիայում ապրում է մոտավորապես մեկ միլիոն ռուսական ծագում ունեցող մարդ, որոնցից մի մասը ռուսներ են: 2009 թվականին Թուրքիայում Ռուսաստանի դեսպան Վ. Ե. Իվանովսկին Թուրքիայում ռուսների թիվը գնահատել է 50,000։ Անթալիայում ռուսախոս արտագաղթողների թիվը կազմում է 150,000։ Վերջին տարիներին ռուս-թուրքական ամուսնությունների և աշխատանքային միգրացիայի թիվը զգալիորեն աճել է, ինչը հանգեցրել է ռուս բնակչության կտրուկ աճի թուրքական խոշոր քաղաքներում։

1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Ռուսաստանում հազարավոր ռուսներ մնացել են երիտասարդ Թուրքական Հանրապետության տարածքում, երբ Կարսի մարզը փոխանցվել է դրան: Մասնավորապես, մոլոկանները ապրել են արևելյան Թուրքիայում մինչև 1960-ականների սկիզբը, երբ նրանց մեծ մասը տեղափոխվել է ԽՍՀՄ, որտեղ վերաբնակեցվել են Ստավրոպոլի երկրամասի գյուղատնտեսական տարածքներում։ Թուրք մշակութային գործիչները վերադառնում են մոլոկանական ժառանգությանը. Մասնավորապես, 2009 թվականին թողարկվեց «Մի՛ խելագարվիր» (թուրքերեն՝ Deli Deli Olma) գեղարվեստական ​​ֆիլմը, որի գլխավոր հերոսներից մեկը թուրքական գյուղում ապրող տարեց մոլոկան է։

Կոստանդնուպոլիսը (այժմ՝ Ստամբուլ) քաղաքացիական պատերազմից հետո դարձավ բազմաթիվ սպիտակամորթ ներգաղթյալների համար առաջին քաղաքը։ Քաղաքացիական և զինվորական փախստականները վերաբնակեցվեցին Կոստանդնուպոլսի մոտակայքում գտնվող ճամբարներում, Մարմարա ծովի կղզիներում և Բուլղարիայում։ Վրանգելի բանակի վերջնական տարհանման գործողությունները տեղի ունեցան 1920 թվականի նոյեմբերի 11-ից 14-ը. 15,000 կազակ, 12,000 սպա և 4,000-5,000 կանոնավոր զինվոր, 10,000 կուրսանտ, 7,000 վիրավոր սպա, ավելի քան 30,000 թիկունքային սպա և պաշտոնյա, և մինչև 60,000 քաղաքացիական անձ, հիմնականում սպաների և պաշտոնյաների ընտանիքի անդամներ, բեռնվեցին նավերի վրա։

Հետագայում Կոստանդնուպոլիսը կորցրեց իր նշանակությունը որպես Ռուսաստանից արտագաղթի կենտրոն. բանակը տեղափոխվեց Սերբերի, խորվաթների և սլովենների թագավորություն և Բուլղարիա, մինչդեռ քաղաքացիական փախստականները, որոնցից մի քանիսը տեղափոխվել էին այլ ասիական և եվրոպական երկրներ՝ Բուլղարիա, Չեխոսլովակիա, Գերմանիա, Ֆրանսիա և Լիբանան, հայրենադարձվեցին Ռուսաստան՝ պայմանաավորված հայտարարված համաներման հետ։

Ռուս-թուրքական հարաբերություններում կարևոր էր 1921 թվականի մարտի 16-ին Մոսկվայի պայմանագրի կնքումը։ 1921 թվականի նոյեմբերի 3-ի «ՌՍՖՍՀ Սահմանադրության կամ կենտրոնական և տեղական իշխանությունների որոշակի որոշումների ուժով այդ իրավունքներից զրկված որոշակի կատեգորիաների անձանց քաղաքացիության իրավունքները վերականգնելու կարգի մասին» հրամանագրով խորհրդային կառավարությունը հնարավորություն տվեց Սպիտակ գվարդիայի ռազմական կազմակերպությունների շարքային անդամներին վերադառնալ Ռուսաստան։

Հայտնի է, որ դեռևս 1921 թվականի նոյեմբերի 3-ի համաներման հրամանագրից առաջ Թուրքիայում ֆրանսիական օկուպացիոն իշխանությունները գրանցում բացեցին Սպիտակ բանակների նախկին շարքային զինվորական սպաների հայրենադարձության համար՝ զգալիորեն վերակենդանացնելով նրանց վերադառնալու ցանկությունը։ Սակայն սա առաջացրեց Սպիտակ հրամանատարության ուժեղ դիմադրությունը, որը ցանկանում էր պահպանել իր ռազմական հզորությունը Կարմիր բանակի հետ առաջիկա մարտերի համար և թույլ տվեց միայն անաշխատունակների հայրենադարձումը: Այնուամենայնիվ, 1921 թվականի փետրվարին Ռուսաստան ուղարկվեց 3300 մարդ, իսկ մարտի 30-ին «Ռեշիդ փաշա» շոգենավը տեղափոխեց ևս 5869 մարդ։

## ԽՍՀՄ փլուզումից հետո արտագաղթ
### Առևտուր
1990-ականների սկզբից մինչև 2010 թվականը Ռուսաստանից և ԱՊՀ երկրներից ակտիվ արտագաղթ էր տեղի ունենում դեպի Թուրքիա: ԽՍՀՄ փլուզումից հետո ԱՊՀ երկրների տնտեսական անկման հետևանքով առաջացած ապրանքների պակասը հանգեցրեց Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև առևտրային հարաբերությունների աճի, տրանսպորտային առևտրի զարգացման և ռուսերեն խոսողների ծառայությունների պահանջարկի: Ռուսախոս քաղաքացիները գալիս էին աշխատելու թեթև արդյունաբերության և այլ երկրորդական ոլորտներում: Ստամբուլի Լալելի, Օսմանբեյ և Զեյթինբուրնու առևտրային թաղամասերը հիմնականում կողմնորոշված ​​էին ռուսախոս սպառողների վրա։

Չինաստանի հետ առևտրային հարաբերությունների ընդլայնումը 2008 թվականից ի վեր աստիճանաբար հանգեցրեց թուրքական ապրանքների պահանջարկի անկմանը, մինչդեռ 2014 թվականին ռուբլու արժեզրկումը և 2015 թվականին թուրք-սիրիական սահմանին ռուսական Սու-24 ռմբակոծիչի հետ կապված միջադեպը, որին հաջորդեցին Թուրքիայի դեմ Ռուսաստանի պատժամիջոցները, հանգեցրին միկրոավտոբուսային առևտրի լճացման: 2017 թվականին թեթև արդյունաբերության ապրանքները կազմում էին Ռուսաստան թուրքական արտահանման ընդհանուր ծավալի 9.3%-ը։

### Զբոսաշրջություն
[մինի|Ռուսաստանի հյուպատոսությունը [Տրապիզոնում]]
Թուրքիայում զբոսաշրջության ոլորտի զարգացումը, բարենպաստ գնային քաղաքականության հաստատումը և, մասնավորապես, հյուրանոցներում «ամեն ինչ ներառյալ» համակարգը հանգեցրին ռուս զբոսաշրջիկների կողմից թուրքական ուղղությունների պահանջարկի աճի: 2013 թվականին ռուսները արդեն առաջին տեղում էին Անթալիայի մարզում և երկրորդ տեղում՝ երկրում՝ գերմանացիներից հետո՝ ընդհանուր առմամբ: Հիմնական ուղղություններն են Անթալիան, Ալանյան, Քեմերը, Բելեքը, Բոդրումը և Մարմարիսը: Ռուսաստանից եկող մեծ զբոսաշրջային հոսքը հանգեցրել է աշխատաշուկայում ռուսերեն խոսողների պահանջարկի: Պահանջարկ ունեցող հիմնական մասնագիտություններն են՝ էքսկուրսավարները, պարողները և գիշերային ակումբի աշխատակիցները: Արդյունքում, 2010 թվականից ի վեր Անթալիա արտագաղթը աճել է։

Ռուսական Սու-24 կործանիչի հետ կապված միջադեպից և Ռուսաստանի կողմից Թուրքիայի նկատմամբ կիրառված մի շարք սահմանափակող միջոցառումների, ինչպես նաև շարունակվող ահաբեկչական հարձակումներից հետո, Ռուսաստանից Թուրքիա զբոսաշրջիկների հոսքը նվազել է 97%-ով: Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև 2016 թվականին հարաբերությունների կարգավորումից հետո Ռուսաստանից Թուրքիա զբոսաշրջիկների հոսքը նվազել է։ 2017 թվականի սկզբի դրությամբ առևտրի ծավալն աճել է 82%-ով:

Ներկայումս Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև տեքստիլի և սպառողական ապրանքների առևտուրը կենտրոնացած է Անթալիայում և շրջակա հանգստավայրային քաղաքներում և հիմնականում տեղի է ունենում գարնանային և ամառային զբոսաշրջային սեզոնի ընթացքում: Համապատասխանաբար, Ռուսաստանից և ԱՊՀ երկրներից Թուրքիայի հանգստավայրեր որոշ միգրանտների արտագաղթը կապված է առևտրի ոլորտում աշխատատեղերի ստեղծման հետ: Թուրքիայում ռուսների կողմից անշարժ գույքի նկատմամբ կայուն բարձր պահանջարկի պատճառով, այս ոլորտի աշխատաշուկան շարունակում է պահանջված լինել ռուսերեն խոսողների համար:

Ռուսաստանի քաղաքացիներին զբոսաշրջային վիզա պետք չէ, բայց նրանք պետք է Թուրքիայում մնան ոչ ավելի, քան 90 օր։

### Մշակույթ
մինի|Սանկտ Պետերբուրգի հրապարակը Անկարայում, 2014 թվական
2004 թվականին Անկարայում հիմնադրվեց և գրանցվեց Ռուսաստանի մշակույթի ասոցիացիան, որը գործում է Ռուսաստանի դեսպանատան և Թուրքիայում «Ռոսսոտրուդնիչեստվո»-ի աջակցությամբ։ 2008 թվականին Հայրենակիցների հարցերով կառավարական հանձնաժողովի նախաձեռնությամբ և աջակցությամբ հրատարակվել է «Ռուս հայրենակիցներ Թուրքիայում. պատմություն և արդիականություն» գիրքը, որը խմբագրել է Թուրքիայի Հանրապետությունում Ռուսաստանի Դաշնության դեսպան Վ. Ե. Իվանովսկին: Գիրքը ակնարկների, հոդվածների և փաստաթղթերի ժողովածու է, որը նվիրված է Օսմանյան կայսրությունում և ժամանակակից Թուրքիայում ռուս հայրենակիցների դարավոր պատմությանը։

2017 թվականի մարտի 9-ին 2019 թվականը հայտարարվեց Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև մշակույթի և զբոսաշրջության տարի։

2021 թվականի հոկտեմբերի 23-ին ստեղծվեց Թուրքիայում ռուս հայրենակիցների համակարգող խորհուրդը, որը բաղկացած է 23 կազմակերպությունից։

## Ռուս կանայք
Թուրքիայի քաղաքացիների (թուրքերեն՝ sarı gelin - «շիկահեր կանայք») հետ ամուսնացած ռուս կանանց թիվը գնահատվում է մի քանի տասնյակ հազար։ Թուրքագետ Ալեքսանդր Սոտնիչենկոյի տվյալներով՝ Անթալիայում կա մոտավորապես 40,000 «ռուս կին» և 80,000 երեխա՝ Թուրքիայի քաղաքացիներով։ Ռուսաստանում Թուրքիայի դեսպանատան 2017 թվականի տվյալների համաձայն՝ Թուրքիայում «ռուս կանանց» ընդհանուր թիվը կազմում է 105,000։ Բոլոր «սարի գելին» ամուսնությունների մեծ մասն ավարտվում է ամուսնալուծությամբ 1-3 տարվա ընթացքում։ Կան դեպքեր, երբ ամուսնալուծությունից հետո «ռուս կանայք» մնում են Թուրքիայում և զբաղվում մարմնավաճառությամբ, ղեկավարում են հասարակաց տներ և այլն։ Այս խնդիրը հատկապես տարածված է Ստամբուլում և Անթալիայում։

## Ռուսալեզու լրատվամիջոցները Թուրքիայում
1909 թվականի հոկտեմբերի 23-ից մինչև 1910 թվականի հունիսի 4-ը Կոստանդնուպոլսում հրատարակվում էր «Իստանբուլյան լուրեր» թերթը։ Այն հայտնի էր ժամանակի պաշտոնյաների և գրողների շրջանում, բայց փակվեց երիտթուրքերի իշխանության գալուց հետո։ 

2006 թվականից հրատարապվում է ռուսալեզու տպագիր «Вести Турции. Босфор» թերթը, որին 2013 թվականից ի վեր հաջորդում է «Ռոքսոլանա» ամսագիրը: 2013 թվականի սեպտեմբերի 8-ից Անթալիայի VTV մալուխային հեռուստաալիքը հեռարձակել է միակ ռուսալեզու հաղորդումը՝ թուրքերեն ենթագրերով՝ «Մատրյոշկա»: Հիմնադիրը և հաղորդավարը ռուս լրագրող Մարիա Քրիստինա Ֆադեևան է:

Գոյություն ունի «Մոսկովսկի կոմսոմոլեց» թերթի թուրքերեն տարբերակը՝ MK-Turkey: Մինչև 2017 թվականը գոյություն ուներ «Արգումենտի ի Ֆակտի»-ի թուրքերեն տարբերակը՝ AiF-Turkey: Թուրքական «Անադոլու» և TRT լրատվական գործակալությունների պաշտոնական կայքերը նույնպես ունեն ռուսալեզու բաժիններ: Մինչև 2016 թվականի հուլիսի 27-ը «Ջիհան» լրատվական գործակալությունը գործարկել է ռուսալեզու բաժին, սակայն այն փակվել է գործակալության հետ միասին՝ քաղաքական պատճառներով:

## Աջակցող կազմակերպություններ
2004 թվականին Անկարայում հիմնադրվել և գրանցվել է Ռուսական մշակույթի ասոցիացիան, որը գործում է Թուրքիայում Ռուսաստանի դեսպանատան և «Ռոսսոտրուդնիչեստվո»-ի աջակցությամբ: Միավորման մասնաճյուղեր են գործում Անթալիայում, Իզմիրում և Ստամբուլում։
[մինի|Նախագահներ [Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը և Վլադիմիր Պուտինը, 2025 թվական]]
2008 թվականին, Արտասահմանում հայրենակիցների հարցերով կառավարական հանձնաժողովի նախաձեռնությամբ և աջակցությամբ, հրատարակվել է «Ռուս հայրենակիցներ Թուրքիայում. պատմություն և արդիականություն» գիրքը, որը խմբագրել է Թուրքիայի Հանրապետությունում Ռուսաստանի Դաշնության դեսպան Վ.Ե. Իվանովսկին։ Գիրքը ակնարկների, հոդվածների և փաստաթղթերի ժողովածու է, որը նվիրված է Օսմանյան կայսրությունում և ժամանակակից Թուրքիայում ռուս հայրենակիցների դարավոր պատմությանը։

2014 թվականին «Ռոսսոտրուդնիչեստվոն» Անկարայում բացել է Գիտության և մշակույթի կենտրոնը։ Կենտրոնում անցկացվում են ցուցահանդեսներ և տեղակայված են գրադարան, տարբեր բաժիններ, ակումբներ և ստուդիաներ, ինչպես նաև ռուսաց լեզվի դասընթացներ։

2021 թվականին Ռուսաստանի գիտության և մշակույթի կենտրոնը վերանվանվել է Անկարայի Ռուսական տուն։

2016 թվականին ստեղծվել է Թուրքիայի Ռուսագիտության ուսուցիչների և թարգմանիչների ասոցիացիան (նախագահ՝ MAPRYAL-ի անդամ Կարինա Պոբեդովնա Դյուզչիմեն)։ 2019 թվականը հայտարարվեց Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև մշակույթի և զբոսաշրջության տարի։ 2021 թվականին Անկարայում բացվեց Թուրք-ռուսական բարեկամության տունը։

## Գրականություն
* *Мурадов Г. Л., Полоскова Т. В., Затулин К. Ф. и др.* Справочник российского соотечественника // М.: Русский мир, 2006. 2-е издание — стр. 135—136

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Интервью с Ларисой Лутковой, руководителем Ассоциации русской культуры в Анкаре // turkishnews.ru

Կատեգորիա:Թուրքիայի ազգեր
Կատեգորիա:Ռուս-թուրքական հարաբերություններ
թ