Կոթի

**Կոթի** (նախկինում՝ *Շավարշավան*, *Կոթիգեղ*), գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի մոտ։

## Անուն
Վերանվանվել է Շավարշավան 1964 թվականի հունիսի 16-ին ԽՍՀՄ կուսակցական և պետական գործիչ Շավարշ Ամիրխանյանի անունով։ 1991 թվականի ապրիլի 3-ին վերանվանվել է Կոթի։

Ըստ ավանդության՝ գյուղը անվանվել է Կոթի կամ Կոթերի գյուղ այն պատճառով, որ տների կտուրներին դրված եղել է սնամեջ կոտ։ Հնում, ինչպես գիտենք, տները եղել են կտուրավոր։ Յուրաքանչյուր տուն ունեցել է երդիկ, իսկ տան կենտրոնում՝ թոնիր։ Թոնիրը եղել է տունը տաքացնելու և հաց թխելու համար։ Իսկ երդիկը կատարել է և՜ լուսամուտի, և՜ ծխնելյուզի դեր։ Տունը ծխից զերծ պահելու և ծխի ելքը ավելի արագ ու սահուն դարձնելու համար երդիկների վրա տեղադրել են կոտ։ Կոտը կատարել է ծխնելյուզի դեր։ Հարց է առաջանում. ինչո՞ւ կոտ դնել, երբ կարելի էր աղյուսից կամ քարից ծխնելյուզ պատել։ Բանը նրանում է, որ երդիկը կատարել է նաև լուսամուտի դեր, և այդ շարժական կոտը շատ հարմար է եղել։ Օտարները այդ կոտի պատճառով գյուղն անվանել են Կոտի կամ Կոթի գյուղ։

## Պատմություն
### Պատմամշակութային կառույցներ
Կոթիից 11 կմ արևելքում գտնվում է Գեղատեղ գյուղատեղին, IX-XVIII դարերի Սուրբ Սարգիս վանական համալիրը, 5 կմ արևելքում՝ մ.թ.ա. 1-ին հզմ. «Աղի աղբյուր» ամրոցը։

Կոթին Ռուսական կայսրության կազմում 1828-1840 թվականներին եղել է Վրացական նահանգապետության մաս, այնուհետև 1840-1845 թվականներին վրաց-Իմերեթի նահանգը, այնուհետև Թիֆլիսի նահանգը, մինչև որ նա վերջնականապես մտավ Ելիզավետպոլի նահանգի Ղազախական Ուեզդի կազմի մեջ 1868 թվականին։ 1918 թվականին Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը հռչակեց իր անկախությունը ՌԽՖՍՀ-ից և դարձավ Կոթիի վերահսկիչը, որն այն ժամանակ հայտնի էր Կոթիկենդ կամ Կոթիգեղ անունով։ Հայ-ադրբեջանական պատերազմի ժամանակ Կոթին և Կալաչան (ժամանակակից Բերդավան) օկուպացվել են Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության կողմից 1920 թվականի ապրիլի 7-ին Լեռնային Ղարաբաղում ռազմական գործողությունների արդյունքում; ավելի ուշ՝ ապրիլի 9-ի կարճատև հրադադարից հետո Կոթին և Քուրումսուլուն (Բարեկամավան) այրվեցին։ Խորհրդային Ադրբեջանի ներխուժումից հետո ՌԽՖՍՀ-ն և Հայաստանը 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին պայմանագիր կնքեցին Խորհրդային Ադրբեջանի սահմանները սահմանազատելու վերաբերյալ, որով Կոթին հաստատվեց Հայաստանի կազմում։ 1930 թվականին Հայկական ԽՍՀ-ում տեղի ունեցավ վարչական վերակազմավորում, որի արդյունքում կոմսությունները վերածվեցին շրջանների։ Կոթին, որը նախկինում մտնում էր Դիլիջանի շրջանի մեջ, հետագայում դարձավ Իջևանի տարածաշրջանի մաս։

## Բնակչություն
Համաձայն Հայաստանի 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքների՝ Կոթիի մշտական բնակչությունը կազմել է 2014, առկա բնակչությունը՝ 1689 մարդ։

Ստորև ներկայացված է Կոթի գյուղի բնակչության փոփոխությունն ըստ տարիների.

## Գյուղի տոհմերը
Բացակայում են`

Ադամյան, Աթաբեկյան, Գաբրիելյան, Գալստյան, Գարդիշյան, Գրիգորյան, Զուրաբյան, Խանաղյան, Հակոբյան, Մանուչարյան, Մարգարյան, Մեհրաբյան, Մխիթարյան, Չիթչյան, Պողոսյան, Ռևազյան, Ստեփանյան, Օհանյան տոհմերը։

Մարած են`

Ալիբեկյան, Բրուտյան, Գևորգյան, Դոդինյան, Խեչումյան, Մալյան, Չոբանյան, Սոսյան տոհմերը։

Այժմ գյուղում բնակվող տոհմերը`

Աբովյան, Աբրահամյան, Ազիբեկյան, Ամիրխանյան, Անդրեասյան, Բաբլումյան, Բայրամյան, Բեջանյան, Գանջալյան, Գյոզալյան, Դավթյան, Եսայան, Երկնափեշյան, Էվանեսյան, Էվինյան, Թամազյան, Թումանյան, Խանումյան, Խաչատրյան, Խաչիկյան, Կիրակոսյան, Հախվերդյան, Հայրապետյան, Հարությունյան, Հեպինյան, Ղազարյան, Ղազինյան, Ղուշչյան, Մամաջանյան, Մամյան, Մանեսյան, Մանթաշյան, Մելիքյան, Մեջինյան, Մուրադխանյան, Նազարյան, Շահնազարյան, Շահումյան, Շահվերդյան, Ոսկանյան, Չախմախչյան, Պետրոսյան, Ջանվելյան, Սահակյան, Սարատիկյան, Սարգսյան, Սարուխանյան, Սեյրանյան, Սեփխանյան, Սիրադեղյան, Սուքիասյան, Վարդիկյան, Վերանյան, Փարսադանյան։

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ, մասնավորապես՝ անասնապահությամբ, պտղաբուծությամբ, ծխախոտագործությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Koti village.jpg|Տեսարան դեպի Կոթի գյուղը
Պատկեր:Koti1.jpg|Մեծ Փայատասար և Փոքր Փայտասար(Էրի) 
Պատկեր:Koti.jpeg|Դեպի Կոթի ճանապարհը


## Հայտնի կոթեցիներ
մինի|Շավարշ Ամիրխանյան 
մինի|Ռուբեն Հախվերդյան
մինի|Խորեն Բայրամյան

### Ժողովրդական հերոսներ
* Վանիչկա Սարատիկյան Աղաբեկի (1894–1931)
* Համբարձում Սարատիկյան Գիգոլի (1892–1932)
* Ավետիք Էվինյան Հովհաննեսի (Խոլի) (1883–1943)
* Մաթևոս Մանեսյան (1890–1972)
* Դավիթ Թամազյան (Փլմազի Դավիթ) (18-րդ դար)

### Բարերարներ
* Հովսեփ Աբովյան Մկրտիչի (1841–1918)
* Արզուման Տեր-Սահակյան Խաչատուրի (մոտ 1780–1870)
* Սահակ Խաչատրյան (1925)
* Մարատ Ջանվելյան Գեղամի (1948–2017)
* Գրիգոր Սարատիկյան Ասլիբեկի (1954)
* Արշավիր Ազիբեկյան Սարիբեկի (1961)
* Սպարտակ Սահակյան Դրաստամատի (1959)
* Սամսոն Սարատիկյան Աղաբեկի (1959)

### Զինվորական գործիչներ
* Պետրոս Խեչումյան Օհանեսի (մոտ 1840–1890)
* Արտեմ Ղազինյան Աբելի (1925–1993)
* Մեսրոպ Սարատիկյան Հովհաննեսի (1870–1921)
* Հովսեփ Սարատիկյան (1887–1931)

### Քաղաքական գործիչներ
* Վանո Սիրադեղյան Սմբատի (1946–2021)
* Շավարշ Ամիրխանյան Մեհրաբի (1894–1959)
* Սայադ Պետրոսյան Համբարձումի (1937)

### Գրողներ
* Բենիկ Սեյրանյան Մկրտիչի (1913–1988)
* Մադաթ Պետրոսյան (1867–1944)
* Սամվել Խաչիկյան (1947–2020)
* Սամվել Ամիրխանյան Ամիրխանի (1927–1988)
* Արմենակ Ղազինյան Աբելի (1940)
* Օֆելյա Ամիրխանյան (1940)

### Գիտնականներ
* Լևոն Հախվերդյան Հովհաննեսի (1924–2006)
* Արշալույս Ղազինյան Աբելի (1929–1999)
* Հայկազ Ազիբեկյան Հարությունի (1914–1991)
* Գագիկ Ղազինյան Սերգեյի (1955)

### Իրավապահներ
* Իշխան Ղազինյան Գիգոլի (1927)
* Սուրեն Գյոզալյան Եղիշի (1930–2007)

### Երաժիշտներ
* Արտեմ Մեջինյան Սարգսի (1913–1998)
* Բենիկ Աբովյան Վաղինակի (1932–2004)
* Ռուբեն Հախվերդյան Լևոնի (1950)

### Բժիշկներ
* Պետրոս Օհանյան (1825–1918)
* Արտաշես Փարսադանյան Միկիչի (1954)
* Արարատ Փարսադանյան Միկիչի (1957)

### Ֆուտբոլիստներ
* Խորեն Բայրամյան Ռոբերտի (1992)

## Տես նաև
* Կոթիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր