open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Իրատես

**«Իրատես»**, հայկական հասարակական-քաղաքական թերթ։ Լույս է տեսել Երևանում, 2008 թվականի հունիսի 3-ից մինչև 2020 թվականի դեկտեմբերի 25-ը։ Հրատարակող հիմնադիր՝ «Տեսակետ» ՍՊԸ։ Մինչև 2010 թվականի հուլիսի 8-ը թերթը կոչվել է «Իրավունքը de facto», այնուհետև մինչև 2016 թվականը՝ «Իրատես de facto»։ «Իրատես» անվամբ լույս է տեսել 2016 թվականի մարտի 1-ից։

2011 թվականի մարտից մինչև 2015 թվականը թերթը թղթակցական կետ ուներ Չինաստանում (Շանհայ), որի ղեկավարն էր թերթի լրագրող Սուսաննա Պողոսյանը։ 2012 թվականի սեպտեմբերից թերթը թղթակցական կետ է ունեցել Արաբական Միացյալ Էմիրությունների մայրաքաղաք Աբու Դաբիում, որի ղեկավարն էր լրագրող Համասփյուռ Գրիգորյանը։

## Ընդհանուր տեղեկություններ

* **Լույս տեսնելու օրերը՝** երեքշաբթի և ուրբաթ
* **Ձևաչափը՝** A3
* **Էջերի քանակը՝** 12 (երեքշաբթի) և 16 (ուրբաթ)
* **Տպաքանակը՝** 3500
* **Գույները՝** սև-սպիտակ, առաջին, վերջին էջերը (ուրբաթ՝ նաև 8-րդ և 9-րդ էջերը)՝ լրացուցիչ գույնով
* **Թերթի ուղղվածությունը՝** Հայաստանի և այլ երկրների քաղաքական, սոցիալական, տնտեսական, ֆինանսական, մշակութային, մարզական կյանքին վերաբերող վերլուծականներ, հարցազրույցներ, հոդվածներ, լուրեր։

## Խմբագրակազմ
* **Գլխավոր խմբագիր՝** Փիրուզա Մելիքսեթյան
* **Գլխավոր խմբագրի տեղակալ՝** Լիլի Մարտոյան
* **Գեղարվեստական խմբագիր՝** Նիկոլայ Մանուկյան (ՆԻԿՕ)
* **Գովազդային խմբագիր՝** Վաչագան Մելիքսեթյան

### ''Լրագրողներ''
* Կարմեն Դավթյան
* Անահիտ Ադամյան
* Ռուզան Խաչատրյան
* Արմինե Սարգսյան
* Լիլիթ Գրիգորյան
* Ժասմեն Վիլյան
* Սևակ Վարդումյան
* Համասփյուռ Գրիգորյան

## Մշտական հեղինակներ
* Սերգեյ Շաքարյանց (քաղաքական վերլուծաբան)
* Կարինե Ռաֆայելյան
* Սոկրատ Հովսեփյան
* Մեհրուժան Բաբաջանյան
* Մարտին Հուրիխանյան
* Խաչատուր Դադայան
* Վրեժ Առաքելյան
* Ռուբեն Հայրապետյան (Մոսկվա)

## Մշտական խորագրեր
* Հարցազրույց
* Վերլուծություն
* Անցուդարձ
* Լուրեր
* Ամբիոն
* Դեմքեր
* «Ասում են…»
* «Այսպես խոսեց…»
* «Հայարան»
* Հոգևոր
* Աստվածաշունչ մատյանից
* Աղոթարան
* «Աստծո կանչը»
* Խոսափող
* «…Եվ ոչ միայն մշակույթի մասին»
* Սխալվելու իրավունքով
* ՔաղաքակրՏություն
* «Իրատեսի» փոստից
* Մշակույթ
* Մարզական
* Նկարչի կսմիթ
* Խաչբառ

## Արտաքին հղումներ
*Պաշտոնական կայքէջ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:2008 հիմնադրումներ Հայաստանում
Զատիկ (այլ կիրառումներ)

**Զատիկ**, կարող է վերաբերել՝
* Զատիկ - նախապես հրեական, ապա քրիստոնյա եկեցեղիների, այդ թվում նաև Հայ Առաքելական Եկեղեցու հնագույն և գլխավոր տոնը, հինգ տաղավար տոներից մեկը։
* Զատիկ (միջատ) - բզեզների ընտանիք։
* Զատկի կղզի - հրաբխային ծագման կղզի Խաղաղ օվկիանոսի արևելյան մասում։ Պատկանում է Չիլիին։
* Զատիկ - հայկական արական և իգական անուն
Վալերիուս Մարցիալիս

**Մարկուս Վալերիուս Մարցիալիս** (, ), ականավոր հռոմեացի բանաստեղծ, էպիգրամի վարպետ։ Իր կյանքի ընթացքում հրատարակել է 14 գրքից բաղկացած էպիգրամների ժողովածու՝ շուրջ 1200 էպիգրամ։

## Կենսագրություն
Ծնունդով իսպանական Բիլբիլիս քաղաքից էր, որը գտնվում է Գիբերի վտակ (այժմ՝ Էբրո) Սալոն (այժմ՝ Խալոն) գետի վրա։ Ծննդյան թիվը վերականգնվում է էպիգրամներից մեկի (X 24) հիման վրա, որը գրվել է 90-ականների վերջին, որտեղ Մարցիալը նշում է իր ծննդյան օրը՝ մարտի 1-ը և նշում, որ լրանում է իր 57 տարին։

Իր բանաստեղծություններում Մարցիալը հաճախ է նշել իր հայրենիքը։ Բիլբիլիսում սովորել է քերականություն և հռետորություն։ 64 թվականին (հավանաբար փաստաբանի մասնագիտություն ստանալու համար) ուղևորվել է Հռոմ։ Մայրաքաղաքում կապեր է հաստատել իր հայտնի հայրենակիցների՝ Սենեկայի և նրա զարմիկ, բանաստեղծ Լուկանոսի հետ։ Սա Ներոնի կառավարման վերջին ժամանակաշրջանն էր։ 65 թվականին հականերոնական դավադրության բացահայտումից հետո Լուկանոսը և Սենեկան կայսեր հրամանով ինքնասպան են եղել՝ կտրելով երակները։ Մարցիալիսի կյանքն ավելի է վատթարացել։ Երկար ժամանակ նա վարել է քիչ ապահովված կյանք, գրեթե աղքատ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին հռոմեացի գրողներ
Կատեգորիա:Հռոմեացի բանաստեղծներ
Քվինթիլիանուս

մինի
**Մարկուս Ֆաբիուս Կվինտիլիանուս** (լատիներեն՝ *Marcus Fabius Quintilianus*, ), հռոմեացի ականավոր հռետոր, ճարտասանության ուսուցիչ, 12 գրքից բաղկացած «Հռետորական ուսուցում» (Institutio oratoria) ուսումնական աշխատության հեղինակ, որը մինչև այսօր համարվում է ծանրակշիռ ներդրում համաշխարհային մանկավարժական գրականության մեջ։ Անտիկ աշխարհում գիրքը ծառայել է որպես ձեռնարկ բոլոր ճարտասանական դպրոցներում Կիկերոնի երկերի հետ մեկտեղ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հմտություններ
Արտաշես Խալաթով

**Արտաշես Բագրատի Խալաթով** (), հայ տնտեսագետ, հրապարակախոս, պետական գործիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Բաքվում։ Կրթությունն ստացել է տեղի գիմնազիայում, ավարտելուց հետո մեկնել է Մոսկվա, հետևել տնտեսագիտության։ 1912 - 1917 թվականներին սովորել է Մոսկվայի առևտրի ինստիտուտում։ Ուսանելու տարիներին անդամակցել է ուսանողական հեղափոխական խմբակներին։ 1917 թվականին ընդունվել է կոմունիստական կուսակցության շարքերը։

Մասնակցել է 1917 թվականի Փետրվարյան և Հոկտեմբերյան հեղափոխություններին։ Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության հաղթանակից հետո եղել է Մոսկվայի պարենի և տրանսպորտի արտակարգ կոմիսար (1918 թվականի սկզբից) և ՌՍՖՍՀ մատակարարման ժողկոմատի կոլեգիայի անդամ։ 1919 թվականի նոյեմբերից Լենինի առաջարկով Խ. նշանակվել էր Կարմիր բանակի և նավատորմի պարենային ու առաջին անհրաժեշտության առարկաների մատակարարման գլխավոր վարչության պետ։

1921 - 1931 թվականներին նա ժողկոմխորհին կից գիտնականների կենցաղը բարելավող կենտրոնական հանձնաժողովի (ՑԵԿՈԻԲՈԻ) նախագահն էր. միաժամանակ (1922 - 1929) գլխավորել է պարենի ժողկոմատին կից բանվորական մատակարարման հանձնաժողովը և ժողովրդական սննդի ընկերությունը։ 1922 - 1927 թվականներին և 1932 - 1935 թվականներին Խալաթովը եղել է նաև հաղորդակցության ճանապարհների ժողկոմատի կոլեգիայի անդամ, 1927 - 1932 թվականներին՝ Պետական հրատարակչության վարչության նախագահ և լուսժողկոմատի կոլեգիայի անդամ։ 1927 - 1929 թվականներին նա միաժամանակ Դ. Վ. Պլեխանովի անվան ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտի ռեկտորի էր։ 1935 թվականից՝ գյուտարարների համամիութենական ընկերության նախագահը։ Եղել է կոմկուսի XIV, XV, XVI համագումարների պատգամավոր և Համառուսաստանյան Կենտգործկոմի ու ՍՍՀՄ Կենտգործկոմի անդամ։ Ռուսական մամուլում կամ առանձին գրքույկներով հրատարակել է մի շարք գիտական աշխատություններ, մեծ մասամբ տնտեսագիտական։ Նրա մասին հիացմունքով է խոսել Մաքսիմ Գորկին։

## Աղբյուրներ

## Գրականություն
* K вопросу о политике заработной платы, M., 1923;
* Ленин о производительности труда, Л. 1925.
* Մնացականյան Ա. Ն., Հոկտեմբերի բարիկադների վրա, Ե. 1967։
* Мнацаканян А. Н., Cтрабон Л. А., Документы о государственной деятельности А. Б. Халатова, «ԲՀԱ», 1963, № 2.

## Արտաքին հղումներ
* Халатов Арташес Багирови

Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Աբական (այլ կիրառումներ)

**Աբական** կարող է վերաբերել՝

* Աբական - քաղաք Ռուսաստանի Կրասնոյարսկի երկրամասում։
* Աբական (գետ) - գետ Ռուսաստանի Կրասնոյարսկի երկրամասում։
* Աբական (լեռնաշղթա) - լեռնաշղթա Ռուսաստանում։
Թուշիկ Խաչատրյան

**Թուշիկ Խաչատրյան** (), օպերայի հայ երգչուհի (քնարական սոպրանո), ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1956)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Բաքվում։ 1932 թվականին ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիան։ 1932 թվականից երգել է Երևանի Ա. Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնում, որտեղ նրա կատարած դերերից են՝ Անուշ, Օլիմպիա («Արշակ Բ»), Միքաելա («Կարմեն»), Ջիլդա («Ռիգոլետտո»), Մարջան («Մարջան»), Մարգարիտ («Ֆաուստ»), Նիգար («Քյոռ օղլի»), Անտոնիդա («Իվան Սուսանին») և այլն։ Արժանացել է Պատվո նշան շքանշանի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ օպերային երգչուհիներ
Կատեգորիա:Քնարական սոպրանոներ
Կատեգորիա:«Պատվո նշան» շքանշանի ասպետներ
Ժակ Իխմալյան

**Ժակ Իխմալյան** (), հայ նկարիչ, լրագրող։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կ. Պոլսում, որտեղ ստացել է մասնագիտական կրթություն։ 1929 թվականին սովորել է տեղի միջնակարգ դպրոցում, այնուհետև մասնավոր ֆրանսիական կաթոլիկ լիցեյում։ 
1936 թվականին նկարչություն է սովորել թուրք նկարիչ Աբիդինա Դինոյի մոտ։

1939 թվականին մասնակցություն է ունեցել հեղափոխական աշխատանքներին, դարձել թուրքական կոմունիստական կուսակցության անդամ։ 1942 թվականին ընդունվել է Ստամբուլի գեղարվեստի ակադեմիայի կերպարվեստի ֆակուլտետ։ Չորսամյա դասընթացը ավարտել է երկու տարում։ 1944 թվականին համայնավարական հայացքների, քաղաքական գործունեության համար հալածվել և բանտարկվել է, ապա տարագրվել։

1949 թվականին արտագաղթել է Սիրիա, ապրել Լիվանում, Բեյրութում։ 1956 թվականին ընտանիքով տեղափոխվել է Լեհաստան, աշխատել մուլտֆիլմերի ստուդիայում։ 1959 թվականին տեղափոխվել է Չինաստան, բնակվել և ստեղծագործել է Պեկինում, զբաղվել լրագրողական գործունեությամբ։ 1961 թվականին Մոսկվա տեղափոխվելով՝ որպես խմբագիր-ստիլիստ աշխատել է ռադիոյում։ 1963 թվականին թուրքերեն է դասավանդել Մոսկվայի արևելյան լեզուների ինստիտուտում։

Նկարել է գերազանցապես արևելյան տիպեր և բնական տեսարաններ՝ Լիբանանից, Թուրքիայից, Սիրիայից։ Զբաղվել է կահույքի գեղանկարչությամբ, ձևավորել է մանկական սենյակներ։ Ֆրանսիացի նկարիչ Սիմոն Բալտոկսոյի հետ կատարել է Բեյրութի օդանավակայանի մեծ դահլիճի որմնանկարը «ժողովուրդների բարեկամության» թեմայով։

Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել 1968, 1969, 1973, 1974 թվականներին, վերջինս՝ Վիլնյուսում։ Նկարազարդել է Միխայիլ Բուլգակովի «Վարպետը և Մարգարիտան» վեպը։ Լավագույն գործերից են Նիկոլայ Գոգոլի, Վիկտոր Հյուգոյի, Պետեֆիի և այլ դիմանկարներ։ 1974 թվականից ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամ։

## Ցուցահանդեսներ
* 1968 անհատական ցուցահանդես արվեստի աշխատողների կենտրոնական տանը, Մոսկվա 
* 1971 Վիլնյուս 
* 1972 Մոսկվայի Ասիայի և Աֆրիկայի ժողովուրդների ինստիտուտի մշակույթի տուն 
* 1973 Ցուցահանդես Մոսկվայի կոմունալ տնտեսության ակադեմիայում 
* 1975 Շտենբերգի անվան աստղագիտության պետական ինստիտուտ 
* 1978 Անհատական ցուցահանդես Տարտուում 
* 2013 Ստամբուլ
* 2013 Մոսկվա, 2 անհատական (հետմահու) ցուցահանդես "Les Oreades"-ում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ժակ Իխմալյան 

Կատեգորիա:Արտիստներ Ստամբուլից
Կատեգորիա:Խորհրդային արվեստագետներ
Կատեգորիա:Հայ արվեստագետներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Աբական (գետ)

**Աբական** (ռուսերեն՝ *Абакан*՝ խակասերեն նշանակում է «ջրի հորձանք, գետ»), գետ Ռուսաստանի Կրասնոյարսկի երկրամասում, Ենիսեյի ձախ վտակը (թափվում է Կրասնոյարսկի ջրամբարը)։

## Ջրային ռեսուրսներ
Կազմավորվում է Արևմտյան Սայանի հյուսիսային լանջերից և Ալթայի լեռներից սկիզբ առնող Մեծ և Փոքր Աբականների միախառնումից։ Երկարությունը 514 կմ (Մեծ Աբականի ակունքից), ավազանը՝ 32․000 կմ², ջրի միջին ծախսը՝ 381 մ³/վ։ Վերին հոսանքում լեռնային է։ Ստորին հոսանքում՝ Մինուսինսկի գոգավորությունում օգտագործվում է ոռոգման համար։ Լաստարկելի է։ Աբականի ափին է Աբական քաղաքը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կատեգորիա:Ենիսեյ գետի վտակներ
Գարոն

**Գարոն** (ֆր.՝ Garonne. ,  ɡaʁɔn; Occitan, Catalan, Basque, , 
կամ ), Ֆրանսիայի խոշոր գետերից մեկը՝ 647 կմ։ Գետը սկիզբ է առնում Իսպանիայում՝ Պիրենյան լեռնաշղթայում և Ֆրանսիայի Ակվիտանիա երկրամասում թափվում է Ատլանտյան օվկիանոսի Բիսկայան ծոցը։ Գարոնը հոսում է այնպիսի խոշոր քաղաքներով ինչպիսիք են Բորդոն (Bordeaux), Թուլուզը (Toulouse), Աժենը (Agen)։ Գետաբերանի մոտ՝ Բորդո քաղաքի մերձակայքում գետի լայնությունը հասնում է 500 մետրի։ Գետի հիմնական վտակներն են Բաիսը (Baïse), Ժերսը (Gers), Սավը ձախակողմնյա մասում և Արիեժը (Ariège), Լոտը (Lot), Տարնը (Tarn), Դորդոնիան (Dordogne) գետի աջ կողմում։

Անտիկ դարաշրջանում հայտնի էր *Գարումնա* (լատիներեն՝ Garumna) անունով։ Անվանման այժմյան ֆրանսերեն գրությունն է *Garonne*։ Ոմանք ենթադրում են, որ անվանումն ունի գալլական ծագում և նշանակում է «արագընթաց», ոմանք էլ գտնում են, որ այն կազմված է նախահնդեվրոպական *կարր* «քար, ժայռ» և գալլական *օննո* «գետ» բառերից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բիսկայան ծոցի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Իսպանիայի գետեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գետեր
Սպերմատոգենեզ

**Սպերմատոգենեզ** (< հուն.σπέρμα — սերմ և γένεσις – ծագում), սերմնագոյացում, կենդանիների և բազմաթիվ բույսերի տարբերակված հապլոիդ սերմնաբջիջների առաջացումը արական սեռական դիպլոիդ բջիջներից։ Սպերմատոգենեզը ընթանում է կենդանիների սերմնարաններում, ցածրակարգ բույսերի անթերիդիումներում և բարձրակարգ բույսերի փոշեխողովակներում։ 

Տարբերում են սպերմատոգենեզի 4 փուլ՝ 1․ բազմացում, 2․ աճում, 3․ հասունացման բաժանումներ և 4․ ձևավորում։ 

Առաջին փուլում արական սեռական դիպլոիդ բջիջները մի քանի անգամ բաժանվում են միտոզի եղանակով, երկրորդում սեռական բջիջների (1-ին կարգի սպերմատոցիտներ) չափերն աճում են, տեղի է ունենում քրոմոսոմների կոնյուգացիա և կրոսինգովեր։ 3-րդ փուլում յուրաքանչյուր 1-ին կարգի սպերմատոցիտ 2 անգամ բաժանվում է մեյոզի միջոցով։ 1-ին բաժանման հետևանքով յուրաքանչյուր 1-ին կարգի սպերմատոցիտից առաջանում են երկու 2-րդ կարգի սպերմատոցիտներ, որոնք 2-րդ բաժանումից հետո առաջացնում են 2-ական հապլոիդ բջիջներ՝ սպերմատիդներ։ 4-րդ փուլում աստիճանական ձևափոխությունների հետևանքով սպերմատիդները վերածվում են հասուն սերմնաբջիջների։ 

Կատեգորիա:Բազմացում
Կատեգորիա:Զարգացման կենսաբանություն
Ձվաբջիջ

Ձվաբջիջները իգական սեռական բջիջներն են։ Ձվաբջիջները սովորաբար խոշոր, անշարժ բջիջներ են, բացառությամբ մի քանի ստորակարգ կենդանիների (հիդրա), որոնք ընդունակ են պսևդոպոդների օգնությամբ ամեոբաձև շարժումների։ մինի|աջից|Մարդու ձվաբջիջը‎

Ձվաբջիջները սովորաբար կլոր են կամ ձվաձև։ Նրանք երբեմն հասնում են այնպիսի չափերի, որ տեսանելի են դառնում չզինված աչքով։
Հատկապես խոշոր են այն կենդանիների ձվերը, որոնց սերունդը զարգանում է մայրական օրգանիզմից դուրս։ Որպես օրինակ կարող են ծառայել թռչունների ձվերը, ձկների, երկկենցաղների ձկնկիթը։

Ձվաբջիջները, ինչպես և յուրաքանչյուր բջիջ պարունակում են բջջապլազմա, կորիզ, թաղանթ, տարբեր օրգանոիդներ և ներառուկներ։ Վերջիններից հատկապես կարևոր են սննդանյութերը, որոնք ապահովում են սաղմի աճն ու զարգացումը։ Նրանք ձվում սովորաբար գտնվում են դեղնուցի հատիկների ձևով։

Սննդանյութերի քանակի և տեղաբաշխման համաձայն տարբերում են՝
* Իզոլեցիտալ ձվեր, որոնք սովորաբար պարունակում են փոքր քանակությամբ դեղնուց՝ հավասարաչափ բաշխված ձվի ամբողջ բջջապլազմայում։
Իզոլեցիտալ ձվերը հատուկ են կարճատև սաղմնային զարգացումով ստորակարգ կենդանիներին, իսկ բարձրակարգ կենդանիներից այն տեսակներին, որոնց սաղմը ներարգանդային զարգացում է անցնում (կաթնասուններ)։
* Թելոլեցիտալ ձվերը բնութագրվում են դեղնուցային հատիկների մեծ քանակով, որը տեղավորված է ձվի մի բևեռում և կրում է վեգետատիվ բևեռ անունը։ Այս ձվերում բջջապլազման և կորիզը հետ են մղված հակառակ՝ դեղնուցի հատիկներից զուրկ անիմալ բևեռ։ Այսպիսի ձվերի մեծ չափերը հետևանք են նրանցում սննդարար պահեստանյութերի մեծ քանակի։
Դեղնուցով հարուստ թելոլեցիտալ ձվերը բնորոշ են այն ողնաշարավոր կենդանիներին, որոնք զարգանում են օրգանիզմից դուրս (ձկներ, երկկենցաղներ, սողուններ, թռչուններ)։
* Ցենտրոլեցիտալ ձվերի կենտրոնական տեղը գրավում է կորիզը, որի շուրջ գտնվում Է սննդանյութը։
Ձվի մակերեսը ծածկված է բջջապլազմայի բարակ շերտով։ Ցենտրոլեցիտալ ձվերը բնորոշ են հոդվածոտանիներին։

Չնչին քանակով դեղնուց գոյություն ունի կաթնասունների և մարդու ձվաբջիջներում. այդ պատճառով էլ նրանք ունեն փոքր չափեր։ Նրանք շրջապատված են ֆոլիկուլային բջիջների հաստ շերտով։ Այդ բջիջների գանգվածի խորքում կուտակվում է հեղուկ, ստացվում Է յուրահատուկ բշտի պատկեր, որը կոչվում է գրաաֆյան բուշտ։ Սրա մի պատի մեջ տեղավորված է ձվաբջիջը, որը հասունանալուց հետո դուրս է գալիս այդ բշտից։
Մարդու ձվաբջիջը պատկանում է իզոլեցիտալ տիպին, գնդաձև է, ունի 150-200 միկրոն տրամագիծ։

Ձվաբջիջն ունի պաշտպանողական թաղանթներ, իր սեփական թաղանթով նա շրջապատված է անմիջականորեն։ Մյուս թաղանթները գոյանում են սեռական օժանդակ գեղձերից։ Այսպես, օրինակ՝ թռչունների մոտ, ձուն ձվատար խողովակով անցնելիս ծածկվում է սպիտակուցով, ենթակճեպային թաղանթով և կճեպով։

Միջատների և որդերի ձվերը ծածկվում են ամուր, պիգմենտ պարունակող խիտինային ծածկով։

Կատեգորիա:Բազմացում
Կատեգորիա:Կանացի վերարտադրողական համակարգ
Կատեգորիա:Կնոջ ներզատական համակարգ
Այտ

մինի|աջից|Այտ
**Այտերը** (buccae) նույն կազմությունն ունեն, ինչ որ շրթունքները, այստեղ տեղավորված է այտամկանը (m. buccinator)։ Թշի հաստության մեջ գտնվող ճարպը (corpus adiposum buccae) երեխաների մոտ ավելի լավ է զարգացած, քան չափահասների։

Կատեգորիա:Դեմք
Բերանի հատուկ խոռոչ

**Բերանի հատուկ խոռոչը** տարածվում է առաջային և կողմնային ատամներից մինչև ըմպանի մուտքը։ Բերանի խոռոչը վերևից սահմանված է կարծր քիմքով և փափուկ քիմքի առաջային մասով. բերանի հատակը կազմվում է բերանի ստոծանիով (diaphragma oris) զույգ ծնոտ-կորճային մկաններով (m. mylohyoidens) և գրավված է լեզվով։ Փակ բերանում լեզուն իր վերին երեսով հպվում է քիմքին, այնպես, որ բերանի խոռոչը նրանց միջև վերածվում է մի նեղ ճեղքի։ Լորձաթաղանթը, անցնելով լեզվի ծայրի ստորին երեսը, միջին գծի վրա կազմում է լեզվի սանձիկը (frenulum linguae)։ Սանձիկի երկու կողմերում նկատվում են մեկական պտկիկներ՝ ենթալեզվային կամ թքային, որոնց վրա բացվում է ենթածնոտային թքագեղձի արտազատիչ ծորանը։ Ենթալեզվային պտկիկից կողմնայնորեն և հետ, լեզվի տակ յուրաքանչյուր կողմից ձգվում է ենթալեզվային ծալքը (plica sublingualis)։

Կատեգորիա:Բերանի խոռոչ
Քիմք

**Քիմքը** (), մարդու և այլ կաթնասունների բերանի տանիքային մասը։ Այն բաժանում է բերանի խոռոչը քթի խոռոչից։ Նմանատիպ կառուցվածք հանդիպում է նաև կոկորդիլոսների մոտ, չնայած դրան բերանի և քթի խոռոչները մյուս կենդանիների մոտ ամբողջությամբ բաժանված չեն։ Քիմքը բաժանվում է երկու հատվածի՝ առաջնային կամ կարծր քիմք և հետին կամ փափուկ քիմք (*velum*):

## Կառուցվածք
Քիմքը բաղկացած է երկու մասից։ Նրա առջևի 2/3-ը ունի ոսկրային հենք (վերին ծնոտի քմային ելունը և քմոսկրի հորիզոնական թիթեղը), որն էլ կարծր քիմքն է (palatum durum), իսկ հետին 1/3-ը փափուկ քիմքն է (palatum molle), որը մկանային գոյացություն է և ունի ներդաշարակցական հենք։ Քթով հանգիստ շնչելու ժամանակ փափուկ քիմքը թեքորեն կախվում է ցած՝ անջատելով բերանի խոռոչը ըմպանից։ Քիմքի վրա միջին գծով նկատվում է կարան (raphe palati)։ Այս կարանի առաջային ծայրի մոտ նկատվում են մի քանի (մոտ վեց) լայնական ծալքեր (plicae palatinue transverse)։ Կարծր քիմքի ստորին երեսը ծածկող լորձաթաղանթը խիտ շարակցաներդային հյուսվածքի միջոցով ձուլված է շրջոսկրին։

## Դասավորություն
Փափուկ քիմքը իր առջևի եզրով կպչում է կարծր քիմքի հետին եզրին, իսկ նրա հետին եզրը ազատ կախ է ընկած դեպի ցած ու հետ (քմային վարագույր՝ velum palatinum), որի մեջտեղում կա մի լեզվականման գոյացություն (uvula)։ Դեպի կողքերը փափուկ քիմքը դառնում է աղեղներ։ Սրանից առջևինը՝ քմալեզվային աղեղը (arcus palatoglossas) ուղղվում է դեպի լեզվի կողմնային եզրը, իսկ հետինը՝ քմաըմպանային աղեղը (arcus palatopharyngeus) որոշ տարածություն անցնում է ըմպանի կողմնային պատով և ի վերջո ձուլվում է նրա հետ։ Առջևի ու հետին աղեղների միջև գոյանում է մի փոսիկ, որտեղ տեղավորված է քմային նշիկը (tonsilla palatina)։ Յուրաքանչյուր քմային նշիկ իրենից ներկայացնում է ավշային հյուսվածքի ձվաձև կուտակում։ Նշիկը գրավում է աղեղների միջև ընկած եռանկյուն փոսիկի (sinus tonsillari), ստորին ավելի մեծ մասը, իսկ նրանցից վեր մնում է վերնշիկային փոսիկը։ Նշիկը ուղղաձիգ ուղղությամբ ունի 20-25մմ, առաջնահետային ուղղությամբ՝ 15-20մմ, իսկ միջաձիգ ուղղությամբ՝ 12-15մմ մեծություն։ Ամբողջ նշիկը պատված է նուրբ պատիճով։

## Անոթավորում
Ամենամոտ կարևոր արյունատար անոթը դիմային զարկերակն է (a. facialis), որը երբեմն իր ընթացքի ծռումների ժամանակը այդ մակարդակի վրա շատ է մոտենում ըմպանի պատին։ Այս հանագամանքը բժիշկը պետք է հաշվի առնի նշիկները հեռացնելիս։ Նշիկից մոտ 1սմ հեռավորության վրա անցնում է ներքին քնային զարկերակը (a. carotis interna)։

## Մկաններ
Փափուկ քիմքի կազմության մեջ մտնում են հետևյալ մկանները.
#Քմաըմպանային մկան (m. palatopharyngeus)
#Քմալեզվային մկան (m. palatoglossus)
#Քմային վարագույրը բարձրացնող մկան (m. levator veli palatini)
#Քմային վարագույրը լարող մկան (m. tensor veli palatini)
#Լեզվակային մկան (m. uvulae)

## Գործառույթ
Բերանի այլ մասերի հետ փոխհարաբերվելիս՝ այն օգնում է արձակել որոշակի ձայներ, մասնավորապես՝ հետին քմային, քմային, քմայնացված, հետին ալվեոլային, ալվեոլային-քմային և լեզվակային բաղաձայնները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բերանի խոռոչ
Կատեգորիա:Խոսք
Թքագեղձեր

Բերանի խոռոչում կան ինչպես մանր, այնպես էլ խոշոր թքագեղձեր։ Խոշոր թքագեղձերն են՝
***Հարականջային գեղձը** (glandula parotis), շճային տիպի թքագեղձերից ամենախոշորն է, տեղավորված դեմքի կողմնային երեսին և ականջի խեցուց քիչ ցած ու առաջ՝ խրվելով նաև ստորին ծնոտի ճյուղի հետին մասի՝ հետծնոտային փոսի մեջ (fossa retromandiburaris)։ Գեղձի ծորանն ունի 5-6 սմ երկարություն, դուրս գալով գեղձի առաջային եզրից, գնում է առաջ ծամիչ մկանի (m. masseter) մակերեսով՝ մինչև նրա առաջային եզրը և, այտի ճարպային հյուսվածքի միջով անցնելով, ծակում է թշամկանը (m. buccinator)։
***Ենթածնոտային գեղձը** (glandula submandiburaris) խառը բնույթի, բարդ բշտախողովակազմ գեղձ է, մեծությամբ երկրորդն է։ Գեղձի ծորանը անցնում է m. mylohyoideus-ի վրայով, բերանի հատակի երկայնքով ուղղվում է վեր և ենթալեզվային գեղձից միջայնորեն բացվում է թքային պտկիկի վրա։
***Ենթալեզվային գեղձը** (glandula subliagualis) լորձային տիպի բարդ բշտախողովակակազմ գեղձ է։ Տեղավորված է մախաթկորճային մկանի (m.mylohyoideus) վերևում բերանի խոռոչի հատակին և, ծածկվելով միայն լորձաթաղանթով, լեզվի ու ստորին ծնոտի ներքին երեսի միջև գոյացնում է ենթալեզվային ծալքը (plica sublingualis)։ Գեղձի գլխավոր արտատար ծորանը ձգվում է ենթածնոտային գեղձի ծորանի կողքով և նրա հետ միասին բացվում է միևնույն բացվածքով, կամ անմիջապես նրա մոտ։

Կատեգորիա:Մարսողական համակարգ
Կատեգորիա:Բերանի խոռոչ
Լեզու (օրգան)

**Լեզու** (), միջաձիգ-զոլավոր մկաններից բաղկացած մկանային օրգան։ Նրա ձևի և դիրքի փոփոխությունը մեծ նշանակություն ունի ծամելու և խոսելու գործողության համար, իսկ նրա լորձաթաղանթում գտնվող նյարդային հատուկ վերջավորությունների շնորհիվ լեզուն դառնում է ճաշակելիքի (համի) օրգան։
մինի|Մարդու լեզուն

Լեզուն կազմված է գլխավոր մասից կամ մարմնից (corpus linguae), որը դարձած է դեպի ծայրը(apex), և ստորին-հետին մասից կամ արմատից (radix linguae), որի միջոցով լեզուն կպչում է ստորին ծնոտին և կորճոսկրին։ Նրա վերին կորը երեսը դարձած է դեպի քիմքին ու ըմպանը և կոչվում է մեջք(dorsum)։ Դիակից անջատած լեզուն, եթե նախապես չեն պնդացրել ֆիքսող հեղուկում, կորցնում է իր մեջքի կորությունը և դառնում է տափակ։ Լեզվի ստորին երեսը (facies infertor linguae) ազատ է միայն իր առջևի մասում, հետին մասը զբաղեցնում են լեզվի մկանները, որոնք կպչում են ստորին ծնոտին, կորճոսկրին և մախաթ ելունին։ Կողքերից լեզուն սահմանվում է կողմնային եզրերով (margo laterals)։ Լեզվի մեջքը բաժանում են երկու մասի՝ առաջային, մեծ(մոտ 2/3), բերանային մաս (pars oralis), որը համարյա հորիզոնական դիրք ունի բերանի խոռոչի հատակում, և հետին՝ ըմպանային մաս (pars pհaryngea), որը գրեթե ուղղաձիգ է և դարձած է դեպի ըմպանը։

Լեզվի առաջային և հետին բաժինների սահմանում միջին գծի վրա գտնվում է մի փոսիկ, որը կոչվում է կույր անցք (foramen caecum linguae)։ Լեզվի առաջային բաժնի լորձաթաղանթը օժտված է բազմաթիվ պտկիկներով։ Պտկիկները գրանցում են տարբեր համեր և պարունակում են հազարավոր համային կոճղեզներ։ Կոճղեզները ունենում են 20-30 սենսոր բջիջ, որոնք իրենց ծայրերին ունեն համային ելուստներ։

Լեզվի պտկիկները(papillae linguales) լինում են հետևյալ ձևերի.
# Թելանման և կոնաձև պտկիկներ (papillae filiformes et conicae),
# Սնկաձև պտկիկներ (papillae fungiformes),
# Պատնեշավոր (խրամապատ) պտկիկներ (papillae valatea),
# Թերթաձև պտկիկներ (papillae foliatae)
Համազգաց պտկիկներում կան ծայրամասային նյարդային վերջույթներ, որոնք կազմում են համի զգայական համակարգի ընկալիչները։

Լեզվի մկաններն առաջացնում են նրա մկանային զանգվածը, որը երկարաձիգ ֆիբրոզ խտրոցով (septum linguae) բաժանվում է երկու համաչափ կեսերի։ Խտրոցի վերին եզրը չի հասնում մինչև լեզվի մեջքը։ Լեզվի մկանները բաժանվում են 2 խմբի՝
#արտաքին, կմախքային մկաններ, որոնք ոսկրերի վրա ունեն ամրացման կետ (punctum fixum) և իրենց կծկումներով փոփոխում են լեզվի դիրքը(m. genioglossus, m. hyoglossus և m. styloglossus)
#ներքին մկաններ, որոնք կպած չեն ոսկրերին, տեղավորված են լեզվի հաստության մեջ և փոփոխում են լեզվի ձևը (mm.longitudinales superaior et inferior. transversus և verticalis)։
Ավելի ճիշտ է լեզվի մկանները ըստ զարգացման, կառուցվածքի և ֆունկցիայի բաժանել 3 խմբի
*I խումբ, որոնք սկսվում են ընդերային աղեղի ածանցյալներից՝ կզակալեզվային մկան (m. genioglossus)։
*II խումբ, որոնք սկսվում են ընդերային II աղեղի ածանցյալներից՝ մախաթ-լեզվային մկան (m. styloglossus), վերին երկայնաձիգ մկան (m. longitudinalis superior), ստորին երկայնաձիգ մկան (m. longitudinalis inferor)։
*III խումբ, որոնք սկսվում են ընդերային III աղեղի ածանցյալներից՝ կորճալեզվային մկան(m. hyoglossus), լեզվի լայնական մկան(m. transverses linguae)։

Կատեգորիա:Մարդու ֆիզիոլոգիա
Կատեգորիա:Զգայական օրգաններ
Կերակրափող

մինի|Մարդու կերակրափողը (կենտրոնում)

**Կերակրափողը** կամ **որկորը** (esophagus) համեմատաբար նեղ և երկար մի խողովակ է, որը տեղավորված է ըմպանի և ստամոքսի միջև։Կերակրափողը միակ օրգանն է ,որտեղ սննդագնդիկը կանգ չի առնում։ Սկսվում է վզային VI և VII ողնի մակարդակից (որը համապատասխանում է մատանիաձև աճառի ստորին եզրին) և վերջանում կրծքային XI ողնի մակարդակի վրա։ Քանի որ որկորը, վզի շրջանում սկսվելով, իջնում է կրծքի խոռոչ և այստեղից, ստոծանին ծածկելով, մտնում է որովայնի խոռոչ, ուստի նրան բաժանում են չորս հատվածի՝ պարանոցային, կրծքային, ստոծանիական և որովայնային (partes cervicalis, thoracalis, diaphragmatica et abdominalis)։ Որկորի երկարությունը 23-25 սմ է։ Առջևի ատամներից մինչև ատամոքսն ընկած հատվածի ընդհանուր երկարությունը (նաև բերանի խոռոչը, ըմպանը և որկորը) 40-42 սմ է։ Ռետինե խողովակը պետք է 3.5 սմ այդ երկարությունից ավելի վերցնել՝ կերակրափողի միջով ստամոքսահյութ վերցնելու համար։

Որկորը տեղ-տեղ ունի սեղմվածքներ, որոնցից առաջինը գտնվում է իր սկզբնական մասում (ըմպանային), երկրորդը՝ շնչափողի երկատման տեղում (շնչափողային) և երրորդը՝ ստոծանիական շրջանում (ստոծանիական)։

## Կազմությունը
Որկորի լուսանցքը լայնական կտրվածքի վրա վզային հատվածում ներկայացնում է որպես մի լայնական ճեղք (շնչափողի կողմից ճնշվելու հետևանքով), իսկ կրծքային մասում կլորացած է կամ աստղաձև։ Որկորի պատերը կազմված են հետևյալ շերտերից. ներքին ՝ լորձաթաղանթային (tunica mucosa), միջին՝ մկանային (tunica muscularis) և արտաքին՝ շարակցահյուսվածքային բնույթի (tunica adventitia)։

Լորձաթաղանթը (tunica mucosa) ծածկված է բազմաշերտ տափակ էպիթելով և պարունակում է լորձային գեղձեր, որոնք իրենց արտազատուկով հեշտացնում են կերակրագնդի սահումը կլլման ժամանակ։ Չձգված դիրքում որկորի լորձաթաղանթը առաջացնում է երկայնաձիգ ծալքեր, որոնք հարթվում են, երբ նրա միջով անցնում է կերակրագունդը։

Երկայնաձիգ ծալքավորումը որկորի ֆունկցիոնալ հարմարողակունությունն է, որը նպաստում է հեղուկների անցմանը ծալքերի արանքների ակոսներով և որկորի լայնացմանը պինդ կերակրագնդերի անցման դեպքում։

Մկանային պատյանը (tunica muscularis) կազմված է արտաքին երկայնաձիգ և ներքին շրջանաձև շերտերից։ Որկորի վերին երրորդականի երկու շերտերն էլ կազմված են միջաձիգ զոլավոր մկանաթելերից, բայց ներքևում նրանք աստիճանաբար փոխարինվում են հարթ մկանաթելերով։
Շարակցական պատյանը(tunica adventitia) արտաքին պատյանն է, կազմված է փուխր շարակցական հյուսվածքից, որի միջոցով որկորը միանում է շրջապատող օրգաններին։

Որկորի գեղձերը (glandulae esphageae) բավական շատ են և տարածված են ենթալորձային շերտում, արտադրում են լորձ։ Որկորի առանձին մասերն ունեն անատոմիական նեղացումներ, որոնք պահպանվում են դիակների որկորում, և ֆիզիոլոգիական նեղացումներ, որոնք լինում են միայն կենդանի մարդու մոտ։ Բացի անատոմիական 3 նեղացումներից՝ ըմպային(կերակրափողի սկզբում), շնչափողային(շնչափողի երկատման տեղում) և ստոծանիական (ստոծանու միջով անցնելու դեպքում), ռենտգենով հետազոտելիս երևում են նաև 2 ֆիզիոլոգիական նեղացումներ՝ աորտային(կերակրափողի և աորտայի հատման տեղում) և կարդիալ (որկորի և ստամոքսամուտքի միացման տեղում)։

Կատեգորիա:Մարսողական համակարգ
Կատեգորիա:Օրգաններ
Կատեգորիա:Որովայնի խոռոչ
Բերանի խոռոչի գեղձեր

Բերանի խոռոչի մեջ բացվում են երեք զույգ մեծ թքագեղձերի (հարականջային, ենթածնոտային և ենթալեզվային) արտազատիչ ծորանները։ Բացի այդ, բերանի խոռոչի լորձաթաղանթի մեջ կան բազմաթիվ մանր գեղձեր, որոնք տեղադրման շրջաններին համապատասխան կոչվում են՝ շրթունքային (glandulae labials), թշային (gl.buccales) (հարականջային թքագեղձերի ծորանի բացվածքին մոտ գտնվող գեղձերը կոչվում են աղորիքային՝ gl.molares)՝ հարականջային թքագեղձերի ծորանի բացվածքին մոտ գտնվող գեղձեր, քմային (gl. palatinae) և լեզվային (gl. linguales)։ Ըստ ֆունկցիաների գեղձերը լինում են՝
# շճային, արտադրում են սպիտակուցով հարուստ ոչ մածուցիկ և ձգելիս թելեր չտվող հեղուկ,
# լորձային, արտադրում են լորձ,
# խառը, որոնք բնորոշվում են լորձաշճային արտադրուկով։
Վերոհիշյալ 3 զույգ մեծ թքագեղձերը (glandullae salivales), խոշոր չափերի հասնելով, դուրս են գալիս բերանի լորձաթաղանթի սահմաններից և իրենց կապը բերանի խոռոչի հետ պահպանում են ծորանների միջոցով։

## Տես նաև

* Գեղձ
* Ենթաստամոքսային գեղձ
* Ստամոքս
Որովայնի խոռոչ

մինի|324x324փքս|Որովայնի խոռոչ
**Որովայնի խոռոչը** (լատ.՝ cavitas abdominis) ստոծանուց ցած գտնվող տարածությունն է, որը դեպի վար շարունակվում է կոնքի խոռոչի մեջ։

Որովայնի խոռոչի պատերն են. վերևից՝ ստոծանին, հետևից՝ գոտկային ողները և որովայնի հետին պատի մկանները, կողքերից և առջևից՝ որովայնի մամուլի մկանները։

Որովայնի խոռոչը ներսից՝ ներորովայնային փակեղից բացի ծածկված է որովայնամզով (peritoneum): Որովայնի պատերը ծածկող մասը կոչվում է առպատային որովայնամիզ (peritoneum parietale), իսկ օրգանները ծածկող մասը՝ ընդերային որովայնամիզ(peritoneum viscerale)։ Առպատային և ընդերային թերթիկների միջև գոյանում է մի ճեղքանման տարածություն, որը կոչվում է որովայնամզի խոռոչ (cavum peritonel)։ Վերջինս պետք է տարբերել ընդհանուր որովայնի խոռոչից։ Որովայնի խոռոչի օրգաները՝ զարգանալով որովայնամզի և որովայնի խոռոչի պատերի (գլխավորապես հետին պատի) արանքում, իրենց աճի ժամանակ պատից հեռանում, ներաճում են որովայնամզի մեջ և ձգտում նրան իրենց հետ, այնպես, որ օրգանի և պատի միջև գոյանում է շճամզային երկու թերթիկներից բաղկացած մի ծալք։ Որովայնամզի նման ծալքերը, որոնք որովայնի խոռոչի պատից անցնում են աղիքային խողովակի մի մասի վրա, կոչվում են միջընդերք (mesenterium), իսկ պատից դեպի որևէ օրգանի վրա անցնող մասը (օրինակ, լյարդը)՝ կապաններ (ligamentum)։ Եթե օրգանը ամեն կողմից ծածկված է որովայնամզով, ասում են ունի ներորովայնամզային (ինտրապերիտոնեալ) դիրք (օրինակ, նրբաղին), եթե երեք կողմից է ծածկված որովայնամզով (մի կողմից ծածկ չունի, օրինակ, լյարդը)՝ միջորովայնամզային (մեզոպերիտոնեալ) դիրք, իսկ եթե ծածկված է միայն առջևից՝ արտաորովայնամզային (էքստրապերիտոնեալ) դիրք (օրինակ՝ երիկամը)։

## Որովայնի խոռոչի շրջանները
մինի|Որովայնի խոռոչի բաժանումները
Որովայնի օրգանների տեղագրությունը (տոպոգրաֆիա) նշելու համար, փորի առաջային պատի վրա գծագրում են շրջաններ։ Նախ երկու հորիզոնական գծերով որովայնի առաջային պատը բաժանում են երեք շրջանի, այնուհետեև, տանում են միջանրակային երկու ուղղահայաց գծեր, որոնք շարունակվելով որովայնի վրա, ուղիղ մկանի եզրով, յուրաքանչյուր շրջան բաժանում են երեք ենթաշրջանի։ Այսպիսով՝ ստացվում է հեևյալ շրջաններն ու ենթաշրջանները.

* վերորովայնային (epigastrum) շրջանի սեփական շրջան, աջ և ձախ թուլակողեր,
* միջորովայնային (mesogastrum) շրջանի պորտային շրջան, աջ և ձախ ենթաշրջաններ,
* ստորորովայնային (hypogastrum) շրջանի վերցայլային շրջան, աջ և ձախ աճուկային շրջաններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անատոմիա
Կատեգորիա:Մարդու անատոմիա
Կատեգորիա:Որովայնի խոռոչ
Ադիջե (գետ)

**Ադիջե** (), գետ Իտալիայի հյուսիսում։ Սկիզբ է առնում Ալպերից, թափվում Ադրիատիկ ծովը՝ Պո գետի հետ առաջացնելով ընդհանուր դելտա։ Երկարությունը 410 կմ է, ստորին հոսանքում նավարկելի է։ Ադիջեի ափին է գտնվում Վերոնա քաղաքը։

Անվանումն առաջացել է  անունից, որի հիմքում ընկած է հնդեվրոպական՝ «արագ շարժվել, հոսել» նշանակող արմատը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրիատիկ ծովի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Իտալիայի գետեր
Մելինե Դալուզյան

**Մել (Մելինե) Դալուզյան,** (), հայ տրանսգենդեր ծանրամարտիկ, ծանրամարտի Եվրոպայի կրկնակի չեմպիոն, աշխարհի առաջնության բրոնզե մեդալակիր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է ՀԽՍՀ-ի Լենինական քաղաքում։ Ծանրամարտով սկսել է զբաղվել 14 տարեկանից։ Սովորել է Գյումրիի մանկավարժական ինստիտուտի ֆիզիկական կուլտուրայի ֆակուլտետում։ Ապրում է Ամստերդամում։

## Ծանրամարտի վիճակագրություն

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ
*Մարզաշխարհի համար անընդունելի է Մելինե Դալուզյանի մեծարմանն ուղղված այս վարքագիծը. մարզիկները ստորագրահավաք են սկսել
*Մելինե Դալուզյանի արդյունքների վիճակագրություն (գերմաներեն)
*Եվրոպայի ծանրամարտի ֆեդերացիայի պաշտոնական կայք (անգլերեն) 

Կատեգորիա:1988 ծնունդներ
Կատեգորիա:Գյումրի քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:ԼԳԲՏ հայեր
Կատեգորիա:Հայ ծանրամարտուհիներ
Կատեգորիա:Հայ օլիմպիական ծանրամարտիկներ
Լևոն Լարենց

**Լևոն Լարենց** (Քիրիշճյան) (), հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ։

Ծնվել է Կ. Պոլսում։ Զբաղվել է ուսուցչությամբ։ 1890-ական թվականների վերջերից արձակ և չափածո ստեղծագործություններով աշխատակցել է պոլսահայ մամուլին։ Կարճ ժամանակ «Բյուզանդիոն» օրաթերթի խմբագրությունում աշխատելուց հետո մեկնել է ԱՄՆ, որտեղ հրատարակել է «Ձայն հայրենյաց» թերթը։

Իր չափածո ստեղծագործությունները հետագայում տպագրել է առանձին գրքով՝ «Դրախտի երգեր» խորագրով (Թիֆլիս, 1908)։ Անգլերենից թարգմանել է Լինչի «Արմենիա» գիրքը (համառոտ), իսկ ֆրանսերենից՝ «Ղուրանը» (Կ. Պոլիս, 1911)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:19-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ
Կատեգորիա:Արևմտահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության զոհեր
Կատեգորիա:Ռոբերտ քոլեջի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ստամբուլում ծնված գրողներ
Բենի

**Բենի**, գետ Բոլիվիայի հյուսիսայիան մասում։ Սկիզբ է առնում Կենտրոնական Անդերի ճյուղավորումներից՝ Լա Պաս քաղաքից հարավ-արևելք։ Երկարությունը շուրջ 1500 կմ է։ Միախառնվելով Մամորե գետին (Վիլյա Բելյա քաղաքի մոտ) սկզբնավորում է Ամազոնի խոշորագույն վտակը՝ Մադեյրան։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Ամազոն գետի վտակներ
Կատեգորիա:Ատլանտյան օվկիանոսի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Բոլիվիայի գետեր
Կատեգորիա:Հարավային Ամերիկայի գետեր
Ռապիդ ՖԱ (Բուխարեստ)

**«Ռապիդ» ֆուտբոլային ակումբ**, մասնագիտական ֆուտբոլային ակումբ, որը հանդես է գալիս Բուխարեստում։

## Պատմություն

«Ռապիդ» ֆուտբոլային ակումբը հիմնադրվել է 1923 թվականի հունիսի 25-ին, Բուխարեստ քաղաքում։

## Արտաքին հղումներ
* «Ռապիդ» ՖԱ-ի պաշտոնական կայքէջը 

Ռապիդ
Լևոն Մադոյան

**Լևոն Մանուկի Մադոյան** (), հայ դուդուկահար, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1961)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի), որտեղ ստացել է կրթությունը, հետևել երաժշտության։ 1923-1939 թթ. աշխատել է Հայֆիլհարմոնիայի Լենինականի բաժանմունքի արևելյան գործիքների խմբում։ Կարճ ժամանակ Բաքվում աշխատելուց հետո նորից վերադարձել է ծննդավայր։ 1939 թվականին տեղափոխվել է Երևան, նվագել Հայֆիլհարմոնիայի ժողովրդական գործիքների նվագախմբում, ապա՝ ռադիոկոմիտեի ժողովրդական գործիքների անսամբլում։ 1952 թվականից Հայաստանի հեռուստատեսության և ռադիոյի ժողովրդական գործիքների անսամբլի մենակատար։

Կատարողացանկում էին հայկական ժողովրդական և աշուղական երգեր, պարեղանակներ, մուղամներ, հայ կոմպոզիտորների գործիքային երկեր։ Վերականգնել է Շիրակի բազմաթիվ երգեր ու պարեղանակներ։ Կատարողական վարպետությամբ հայտնի են «Հովվի կանչը», «Մաճկալ», «Որսկան ախպեր», «Դուն էն գլխեն» երգերի գործիքային մեկնաբանումները։

Համերգներով հանդես է եկել Մոսկվայում, Թբիլիսիում, Տաշքենդում, Դոնի Ռոստովում և այլուր։

## Պատկերասրահ

The Late Photograph, 2015, ArmAg (10).JPG|Ուշացած լուսանկար արձանախումբը՝ նվիրված Վաչե Հովսեփյանին, Լևոն Մադոյանին և Ջիվան Գասպարյանին
Levon Madoyan's plauqe in Yerevan.jpg|Լևոն Մադոյանի հուշատախտակը Երևանում


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Լևոն Մադոյան, Շալախո

Կատեգորիա:Հայ դուդուկահարներ
Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ
Ուղիղ աղիք

250px|աջից|մինի
**Ուղիղ աղիքը** կամ **վերջաղիքը** (intestinum rectum) հաստ աղիքի ծայրային մասն է, որը վերջանում է հետանցքով (anus)։ Ուղիղ աղիքի վերին սրբանային մասին համապատասխանող բաժինը տեղավորված է փոքր կոնքի խոռոչում և կոչվում է կոնքային հատված (pars pelvina). դեպի ցած այն լայնանում է և գոյացնում ուղիղ աղու ամպուլան՝ ampulla recti, որի տրամագիծը գերձգվելիս կարող է հասնել 7.5 սմ-ի։ Ուղիղ աղիքը լինում է տարբեր ձևերի՝

# ամպուլային, երբ ամպուլան լավ արտահայտված է,
# գլանաձև, երբ ամպուլան արտահայտված չէ և
# փոխանցիկ ձև նրանց միջև։

Ուղիղ աղիքի մկանային պատյանը կազմված է երկու շերտից, արտաքին՝ երկայնաձիգ, և ներքին՝ օղակաձև։ Ուղիղ աղիքի օղաձև մկանաթելերը համատարած շերտ են կազմում այդ աղիքի ամբողջ երկարությամբ և հետանցքային խողովակի շրջանում սաստիկ հաստանում են ու գոյացնում հետանցքի ներքին սեղմիչը (m. sphincter ani internus) (հարթ մկանաթելերից), սա վերջանում է հետանցքային խողովակի և մաշկի միացման տեղում (անմիջապես մաշկի տակ ընկած է միջաձիգ-գծավոր մկանաթելերից կազմված օղը՝ արտաքին սեղմիչը (m. sphincter ani externus), որը մտնում է շեքի մկանների կազմության մեջ։ Լորձաթաղանթը ունի կարմրավուն գույն, համեմատաբար հարուստ է արյունատար անոթներով։ Ինչպես հաստ աղիում, այնպես էլ ուղիղ աղու լորձաթաղանթում կան լիբերկունյան գեղձեր և մենավոր ավշային հանգույցներ։

Հետանցքային մասում երևում են մի շարք սյունաձև շարքեր՝ columna anales , որոնք հետանցքի ուղղությամբ դառնում են ավելի ցայտուն՝ բարձր և լայն։ Նրանց ստորին ծայրերը միանում են իրար կիսալուսանձև ծալքերով, որի շնորհիվ հետանցքային սյուների միջև ստացվում են դեպի վեր բացված գրպաններ՝ սինուսներ կամ ծոցեր (sinusis anales s. rectales(BNA))։

Ծոցերի և հետանցքի միջև մնացած օղակաձև տարածությունը կոչվում է թութքային օղ (zona hemorrhoidalis), որի հաստության մեջ գտնվում է երակային հյուսակը (plexus hemorrhoidalis), այդ հյուսակի հիվանդագին լայնացումը կոչվում է թութք։

Կատեգորիա:Մարսողական համակարգ
Կատեգորիա:Ուղիղ աղիք
Տաջիկերեն

**Տաջիկերեն** (забони Тоҷикӣ, երբեմն անվանվում է պարսկերենի տաջիկական բարբառ,  - ֆարսի-տոջիկի), Տաջիկիստանի պետական լեզուն, Աֆղանստանի տարածաշրջանային լեզուներից մեկը, տարածված է նաև Ուզբեկստանի որոշ շրջաններում։ Տաջիկերենը պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի հնդիրանական ճյուղավորման իրանական խմբին։

Դասական պարսկերենից առանձնացումը տեղի է ունեցել մոտավորապես 15-րդ դարում։ Ներկայումս տաջիկերենը զգալիորեն տարբերվում է պարսկերենից, իսկ 1940 թվականին կյուրեղյան գրերի հիման վրա այբուբենի ընդունումն էլ ավելի է ամրապնդել այդ տարբերությունը։ Բացի դրանից տաջիկերենի բառապաշարը պարսկերենի համեմատությամբ ավելի արխայիկ է, նրանում նաև մեծ է ռուսերենից փոխառված բառերի թիվը։

## Գրերը
Մինչև 1928 թ. տաջիկերենի գրերի հիմքում դրված էին արաբական գրերը (պարսկերենի այբուբենի նմանությամբ)։

1930 - 1940 թթ. օգտագործվում էր լատինատառ այբուբեն

Կիրիլիկ գրերի հիման վրա ժամանակակից այբուբենը

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Տաջիկերեն Վիքիպեդիա
* Տաջիկերեն գրականություն

## Արտաքին հղումներ
* Տաջիկերենի հետ կապված տարբեր հղումներ
* Ռուս-տաջիկերեն բառարան 

Կատեգորիա:Իրանական լեզուներ
Կատեգորիա:Ղազախստանի լեզուներ
Կատեգորիա:Ղրղզստանի լեզուներ
Կատեգորիա:Ուզբեկստանի լեզուներ
*
Կատեգորիա:Տաջիկստանի լեզուներ
Քորդավորներ

մինի|Քորդավորներ
**Քորդավորների** (), կենդանիների տիպ։ Քորդավորները տարածված են ամբողջ երկրագնդով մեկ, տեսակների թիվը 43 հազար։ Մարմնի երկարությունը տատանվում է 2-3 սմ մինչև 35 մ սահմաններում։ Խիստ բազմազան, բազմաձև կենդանիներ են։ Ցածրակարգերի մեջ կան նստակյաց տեսակներ, բարձրակարգերն ակտիվ տեղափոխվում են։ Ունեն հետևյալ ընդհանուր հատկանիշները.
# Բոլորին բնորոշ է քորդան։ Ցածրակարգների մոտ այն պահպանվում է նույնիսկ հասուն շրջանում, իսկ բարձրակարգների մոտ այն փոխարինվում է ողնաշարով։ Քորդան ունի էնդոդերմային ծագում և առաջանում է սաղմնային աղիքից, իսկ ողնաշարը՝ մեզոդերմային։ Քորդայի փոխարինվելը հատվածավորված ողնաշարի ունի կարևոր էվոլուցիոն նշանակություն, դրա շնորհիվ մեծանում է ճկունությունը։ 
# Քորդայի վերևով ձգվում է նյարդային խողովակը, այն առաջանում է էկտոդերմից։ Նրա խոռոչը (նևրոցել) դիՖերենցված է երկու բաժնի՝ գլխային և մեջքային։ Սրանց մոտ ուժեղ արտահայտված է ցեֆալիզացիան։
# Բոլոր քորդավորներն ունեն գլխուղեղ։ 
# Ունեն խռիկային ճեղքեր։ Ջրային ձևերի խռիկային ճեղքերի միջնապատերի վրա զարգանում են խռիկները։ Ցամաքային ողնաշարավորների մոտ խռիկային ճեղքերը դիտվում են սաղմնային փուլում։ Թոքերը զարգանում են ըմպանի հետին մասի զույգ արտափքումներից։ 
# Սիրտը տեղադրված է մարմնի փորային կողմում՝ քորդայի և մարսողական խողովակի տակ։
# Քորդավորները երկրորդաբերանային կենդանիներ են, սաղմնային շրջանում գաստրոպորը կամ անհետանում է կամ վեր է ածվում անալ անցքի, իսկ նրա դիմաց բացվում է բերանային անցքը։ 
# Երկսիմետրիկ կենդանիներ են։ 
# Օրգանների դասավորությունը մետամեր է։

## Դասակարգում

Քորդավորները բաժանվում են հետևյալ ենթատիպերի՝
# Անգանգներ Acrania
# Պարեգոտավորներ կամ թրթուրաքորդավորներ Tunicata, Urochordata
# Գանգավորներ կամ ողնաշարավորներ Craniata, Vertebrata
Առաջինը և երկրորդը՝ ստորակարգ, իսկ երրորդը՝ բարձրակարգ ողնաշարավորներ են։

Կատեգորիա:Կենդանիների տիպեր
Լեղապարկ

**Լեղապարկը** (vesica biliaris) տանձաձև է։ Նրա լայն, լյարդի առաջային եզրի տակից դուրս եկող ծայրը կոչվում է հատակ (fundus)։ Լեղապարկի հակառակ բարակ ծայրը կոչվում է վզիկը (collum vesicae), իսկ միջին մասը՝ մարմին (corpus vesicae)։ Վզիկի շարունակությունը պարկային ծորանն է (ductus cysticus)՝ մոտ 3.5 սմ երկարությամբ։ Պարկային ծորանի (ductus cysticus) և լյարդի ընդհանուր ծորանի (ductus hepaticus communis) միաձուլումից գոյանում է ընդհանուր լեղածորանը (ductus choledochus)։thumb|right|150px|Լեղապարկ

Լյարդում արտադրված լեղին արտահոսում է լյարդային ընդհանուր ծորանով (ductus hepaticus communis)։ Անհրաժեշտության դեպքում նա լեղածորանի միջոցով (ductus choledochus) իսկույն լցվում է տասներկումատնյա աղիքի մեջ։ Եթե դրա կարիքը չկա, ապա ընդհանուր լեղածորանը (ductus choledochus) և նրա Օդդի սեղմանը (sphincher Odii) գտնվում են կծկված վիճակում և կանխում են լեղու հոսքը դեպի աղիքը, որի հետևանքով վերջինս կարող է ուղղվել միայն պարկային ծորանի (ductus cysticus), ապա լեղապարկի մեջ, որին նպաստում է պտուտակաձև ծալքերի կազմությունը (plicae spirales)։

Երբ կերակուրը մտնում է ստամոքս և առաջանում է համապատասխան ռեֆլեքս, տեղի է ունենում լեղապարկի մկանային պատի կծկում և միաժամանակ լեղածորանի ու Օդիի սեղմիչի մկանների թուլացում, որի շնորհիվ լեղին մտնում է տասներկումատնյա աղիքի մեջ։
մինի

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Անատոմիա
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Լյարդ
Կատեգորիա:Կենսաբանություն
Կատեգորիա:Մարդու մարմին
Կատեգորիա:Մարսողական համակարգ
Կատեգորիա:Որովայնի խոռոչ
Կատեգորիա:Օրգաններ
Ենթաստամոքսային գեղձ

[thumb|250px|Մարդու [բարակ աղիքն ու ենթաստամոքսային գեղձը (ստամոքսը հեռացված է)]]
**Ենթաստամոքսային գեղձը** (pancreas) գտնվում է ստամոքսի հետևում՝ որովայնի խոռոչի հետին պատի մոտ, իր ձախ մասով մտած է ձախ ենթակողի մեջ։ Հետևից այն հպվում է ստորին սիներակին, իսկ ձախից՝ երիկամային երակին և որովայնային աորտային։ Ենթաստամոքսային գեղձը բաժանվում է հետևյալ մասերի՝ գլխիկ (caput), մարմին (corpus) և պոչ (cauda)։ Գեղձի գլխիկը ընդգրկված է տասներկումատնյա աղիով և գտնվում է գոտկային I և II ողների վերին մասերի մակարդակին։ Այն տափակած է առաջ-հետին ուղղությամբ, ընդ որում գլխիկի ու մարմնի սահմանում կա մի խոր կտրուճ՝ incisura pancreatic, որի մեջ պառկած են a և v. mesentericae superiors-ը, իսկ երբեմն նաև՝ նեղացած մաս՝ վզիկի ձևով։

Պրիզմայաձև մարմինը ունի երեք երես՝ առաջային, հետին և ստորին։

Գեղձը աջից ձախ մի փոքր բարձրանում է, այնպես որ նրա պոչը ընկած է ավելի բարձր, քան գլխիկը, և մոտենում է փայծաղի ստորին մասին։ Ենթաստամոքսային գեղձը պատյան չունի, որի պատճառով աչքի է ընկնում նրա բլթակավոր կազմությունը։ Գեղձի ընդհանուր երկարությունը 12-15 սմ է։
Որովայնամիզը ծածկում է ենթաստամոքսային գեղձը առաջային և ստորին երեսները, իսկ նրա հետին երեսը բոլորովին զուրկ է նրանից։ Շճամզային ծածկը անցնում է ենթաստամոքսային գեղձի վրա 2 թերթիկների ձևով, ընդ որում շճային թերթիկները կպչում են ենթաստամոքսային գեղձի առաջային եզրին և նորից բաժանվում են 2 թերթիկների՝ մեկը ծածկում է գեղձի առաջային երեսը և անցնում է ստոծանու վրա, իսկ մյուս ստորին երեսը և դառնում է լայնական աղիքի միջընդերքը։

Ենթաստամոքսային գեղձի ծորանն անցնում է գեղձի հաստության միջով ձախից դեպի աջ, իր ճանապարհին նա ընդունում է բազմաթիվ ճյուղեր, որոնք բացվում են նրա մեջ, գրեթե ուղիղ անկյունով։ Բացի գլխավոր ծորանից, գրեթե միշտ լինում է ենթաստամոքսային գեղձի հավելյալ ծորան (ductus pancreaticus accessories (Santorini)), որը գեղձի գլխիկի մոտ առանձնանում է գլխավոր ծորանից և բացվում է տասներկումատնյա աղիի փոքր պտկիկի վրա (apailla duodeni minor), մոտ 2 սմ մեծ պտկիկից բարձր։ Երբեմն նկատվում են հավելյալ ենթաստամոքսային գեղձի գոյության դեպքեր (pancreas accessorium)։

## Կազմություն
Ենթաստամոքսային գեղձը իր կազմությամբ նման է բշտային կամ բշտա-խողովակավոր թքագեղձի կազմությանը։ Նա բաղկացած է 2 մասից՝ գլխավոր զանգվածը ունի արտազատիչ ֆունկցիա՝ իր արտազատուկը արտատար ծորաններով տանելով սկզբնաղիքի մեջ։ Գեղձի փոքր մասը, այսպես կոչված, Լանգերհանսի կղզյակների (insula Langerhansi) ձևով, պատկանում է ներզատիչ գոյացություններին, որոնք արյան մեջ են լցնում ինսուլին կոչվող հորմոնը, որը կարգավորում է շաքարի պարունակությունը արյան մեջ։

Կատեգորիա:Մարսողական համակարգ
Բորդո (այլ կիրառումներ)

**Բորդո** կարող է վերաբերել՝
* Բորդո - () խոշոր քաղաք Ֆրանսիայում.
* Բորդո (գինեգործական շրջան) - գինեգործական շրջան Ֆրանսիայում.
* Բորդո (գինի) - հայտնի գինի է, որը արտադրվում է Բորդո գինեգործական շրջանում։
* Բորդո (շիշ) - ֆրանսիական գինու շշի տեսակ է։
* Բորդո (գույն) - բորդո գինու գույնը։
* Բորդո ՖԱ - ֆրանսիական ֆուտբոլային ակումբ։
* Բորդո (բազուկ) - բազուկի տեսակ։
Դհոլ

**Դհոլ**, հայկական հարվածային ազգային երաժշտական գործիք։ Այն պատկանում է երկկողմանի թմբուկների դասին։ Այս գործիքը տարածված է նաև տարբեր ազգերի մոտ և օգտագործվում է երաժշտական համույթներում։ Դհոլը բաղկացած է գլանաձև սնամեջ մարմնից կամ շրջանակից, որի վրա ձգված է կաշվե կամ պլաստիկե մեմբրան։ Մեմբրանի ձգվածության աստիճանով կարգավորվում է ձայնի բարձրությունը։ Դհոլի մարմինը պատրաստվում է փայտից, մետաղից (պողպատ, լատուն և այլն), ակրիլային պլաստիկից, իսկ գլանաձև մարմնի երկու կողմերից ձգվում է այծի կամ հորթի մշակված կաշին։

Դհոլ նվագելու համար պահանջվում են երկու փայտե ձողիկներ (հաստ՝ կոպալ և բարակ՝ ճիպոտ, որոնք պատրաստված են բամբուկից կամ եղեգից։ Ձայնը հնչում է երկու փայտե ձողիկներով կամ մատների ծայրով և ձեռքերի ափերով հարվածելով ձգված կաշվին։ Դհոլը նվագակցում է գրեթե բոլոր երաժշտական գործիքների հետ։ Հիմնականում դհոլի հետ նվագում են զուռնա, դուդուկ և այլ փողային գործիքներ։ Դհոլի մեծ վարպետներից են հայ երաժիշտներ Զիգֆրիդ Զիվա Գաբոյանը, Ռոբերտ Դարունցը, Ջո Զաքարյանը։

Դհոլը տարբեր ժողովուրդների մոտ օգտագործում են երաժշտական համույթներում, տարբեր ծիսակատարությունների և հարսանյաց հանդեսների ժամանակ։

## Պատկերասրահ

Հայերը Թիֆլիսում (Թբիլիսիում), երաժիշտներ - Armenians in Tiflis (Tbilisi), musicians, (until 1900) (cropped).jpg|Թիֆլիսի հայ երաժիշտներ, ձախ կողմինը նվագում է դհոլով, լուս․՝ մինչև 1900 թվականը


## Արտաքին հղումներ
* Դհոլի պատմությունը
* Զիվա Գաբոյան "Հայկական ռիթմեր"
* Զիվա Գաբոյան "Գնացքը"
* Դհոլի տեսագրությունը ՅուԹյուբում
* Դհոլի պատկերները

Կատեգորիա:Թմբուկներ
Կատեգորիա:Հայերեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Հայկական երաժշտական գործիքներ
Կատեգորիա:Հարվածային երաժշտական գործիքներ
Ավիաաղետ Սմոլենսկի մոտ (2010, ապրիլի 10)

**2010 թվականի ապրիլի 10-ի ավիաաղետ Սմոլենսկի մոտ** տեղի է ունեցել 2010 թվականի ապրիլի 10-ին երևանյան ժամանակով ժամը 11։56-ին, և դարձել պատմության մեջ ամենամեծ ավիաաղետը՝ պետության բարձրաստիճան պաշտոնյաների մասնակցությամբ

Աղետի արդունքում զոհվել է 88 ուղևոր և 8 անձնակազմի անդամ։ Զոհվածների թվում էին Լեհաստանի նախագահ Լեխ Կաչինսկին և նրա կինը, հայտնի լեհ դիվանագետներ, Լեհաստանի զինված ուժերի բարձրագույն հրամանատարության համարյա բոլոր անդամները, պետական և կրոնական գործիչներ։

## Տես նաև
* Միջազգային ավիացիոն կոմիտե

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* "Findings of the Interstate Aviation Committee Safety Investigation of the Accident involving Tu-154M aircraft tail number 101 of the Republic of Poland on April 2010 near Smolensk "Severny" aerodrome." ( ) Միջպետական ավիացիոն կոմիտե  - Comprehensive link with reports and updates
** Final Report   (Archive)
* "Об окончательных результатах работы Технической комиссии Межгосударственного авиационного комитета по расследованию катастрофы самолета Ту-154М бортовой номер 101 Республики Польша, произошедшей 10 апреля 2010 г. в районе аэродрома Смоленск "Северный"." ( ) Միջպետական ավիացիոն կոմիտե  - Comprehensive link with reports and updates
** Final Report   (Archive)

Կատեգորիա:2010 միջազգային հարաբերություններում
Կատեգորիա:Ավիաաղետներ Ռուսաստանում
Յանցին

thumb|Յանցին նվագող երաժիշտ
**Յանցին** (), չինական ազգային լարային երաժշտական գործիք, որը շատ է նման ցիմբալին։ Օգտագործվում է նվագակցության համար չինական օպերայում, թատրոնում, նաև որպես անսամբլային կամ մենակատարի գործիք։

## Արտաքին հղումներ
* Յանցինը 
* Յանցինի ձայնը (Hou Yilan spielt 金翎思-满乡随想, komponiert von Hanli Liu) 
* Drei Stücke Չինական յանցինը

Կատեգորիա:Չինական երաժշտական գործիքներ
Կատեգորիա:Լարային երաժշտական գործիքներ
Օտարերկրյա քաղաքացի

**Օտարերկրյա քաղաքացի** է համարվում այն ֆիզիկական անձը, որի քաղաքացիությունը չի համընկնում այն երկրին, որտեղ նա գտնվում է։

Օտարերկացիների նկատմամբ կարող է տարածվել ազգային ռեժիմը (երբ նրանք օգտվում են նույն իրավունքներից, ինչ պետության քաղաքացիները), ամենամեծ առավելությունների ռեժիմը (երբ բոլոր օտարերկրացիներին, առանց խտրականության, տրվում են հավասար իրավունքներ) կամ հատուկ ռեժիմը (երբ նրանք օգտվում են միայն որոշակիորեն սահմանված իրավունքներից)։

Որևէ երկրում օտարերկրացիների իրավական ռեժիմը կարգավորող հիմնական ակտերն են տվյալ երկրի սահմանադրությունը, օտարերկրացիների իրավական դրության մասին օրենքները, ինչպես նաև կնքված միջազգային համաձայնագրերը։ Օտարերկրացիների նկատմամբ կարող են սահմանվել պատասխան սահմանափակումներ, եթե նրանց երկրներում սահմանափակումներ են սահմանված հյուրընկալող երկրի քաղաքացիների նկատմամբ։

Ըստ Հայաստանի օտարերկրյա քաղաքացիների մասին օրենքի օտարերկրյա քաղաքացիներ են համարվում նաև քաղաքացիություն չունեցող անձինք։

## Սահմանում օրենքում
;Հոդված 2.

«օտարերկրացիներ» հասկացության մեջ ներառվում են Հայաստանի քաղաքացի չհամարվող այն անձինք, որոնք ունեն այլ պետության քաղաքացիություն (օտարերկրյա քաղաքացիներ) կամ չունեն որևէ պետության քաղաքացիություն (քաղաքացիություն չունեցող անձինք)։»

## Արտաքին հղումներ
* ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈւԹՅԱՆ ՕՐԵՆՔԸ OՏԱՐԵՐԿՐԱՑԻՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ (Ընդունված է 25.12.2006)
* The Rights of Non-citizens UN, 2006. ISBN 92-1-454026-8
* University of Minnesota Human Rights Center: Study Guide: The Rights of Non-Citizens, 2003 
* *Earnest D. C.* Noncitizen Voting Rights: A Survey of an Emerging Democratic Norm , 2003
* Общая рекомендация ХХХ о дискриминации неграждан Комитет по ликвидации расовой дискриминации (ООН), 2004

Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Կատեգորիա:Միգրացիոն իրավունք
Կատեգորիա:Քաղաքացիություն
Կատեգորիա:Մարդկանց իրավական կատեգորիաներ
Կատեգորիա:Քաղաքացիական իրավունք