Հիտլերի հիշատակումը Հայոց ցեղասպանության մասին

Իր Օբերսալցբերգի ելույթի ավարտին՝ 1939 թվականի օգոստոսի 22-ին, մեկ շաբաթ առաջ Գերմանիայի՝ Լեհաստան ներխուժելուց, նացիստական ղեկավար Ադոլֆ Հիտլերը պատմական վկայությունների համաձայն՝ նշել է. «Ի վերջո, ո՞վ է այսօր հիշում հայերի բնաջնջման մասին» ( Wer redet heute noch von der Vernichtung der Armenier?)։

## Նախապատմություն
Հայոց ցեղասպանությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Օսմանյան կայսրությունում իրականացված շուրջ 1-ից 1.5 միլիոն էթնիկ հայերի համակարգված սպանությունն էր։ Գերմանական կայսրությունը այդ ժամանակ Օսմանյան կայսրության դաշնակիցն էր և Մերձավոր Արևելքի ռազմաճակատ էր ուղարկել մեծ թվով սպաներ և զինվորներ։ Նրանք վերադարձնում էին զեկույցներ հայերի դեմ իրականացվող կոտորածների մասին, սակայն այդ լուրերը հիմնականում ցենզուրայի էին ենթարկվում կամ հերքվում Գերմանիայի կառավարության և մամուլի կողմից։

Ամերիկացի պատմաբան և Բրենդայս համալսարանի հիմնադիր նախագահ Աբրամ Սաչարը գրել է, որ «ցեղասպանությունը Ֆյուրերի կողմից հիշատակվում էր որպես արդյունավետ նախադեպ, որի վրա կարելի էր հիմնվել քսանհինգ տարի անց»։ Պատմաբան Ստիվան Իհրիգի համաձայն՝ կան լուրջ հիմքեր ենթադրելու, որ նացիստական աշխարհայացքի ձևավորման վրա ազդեցություն է ունեցել Թուրքական հեղափոխությունը և Օսմանյան կայսրությունում հայերի դեմ հանցագործություններ կատարած անձանց նկատմամբ պատժի բացակայությունը։

## Մեջբերումը ելույթից
Օբերսալցբերգի իր ելույթում Հիտլերը նշում է․

## Նյուրնբերգյան դատավարություն

Նյուրնբերգի պատերազմական հանցագործությունների դատարանը Հիտլերի Օբերսալցբերգի ելույթի վերաբերյալ առաջին հայտնի գրառումները ստացել էր լրագրող Լուիս Պ․ Լոխների միջոցով, ով պատերազմի տարիներին աշխատել էր Բեռլինում՝ Ասսոշեյթեդ պրեսի (Associated Press) գրասենյակում։ Փաստաթուղթը, որը համարակալված էր որպես "L-3", երեք փաստաթղթերից մեկն էր, որոնք ներկայացնում էին ելույթի բովանդակության գրառումները։ Սակայն, դատական գործընթացի ժամանակ ծովակալ Էրիխ Ռեդերի պաշտպանական կողմի առարկությունից հետո, այդ ելույթի գրառումը չընդունվեց որպես ապացույց։ 1945 թվականի նոյեմբերի 26-ին, դատախազ Սիդնի Օլդերմանը դատարանի նախագահին բացատրեց այս որոշման պատճառը․

Սակայն ելույթի այն տարբերակը, որտեղ հիշատակվում էին հայերը, ընդգրկվել է Նացիստական դավադրություն և ագրեսիա ժողովածու փաստաթղթերի հավաքածուում, որը կազմել էին ամերիկյան և բրիտանական դատախազական խմբերը՝ Նյուրնբերգյան դատավարությունում ներկայացնելու նպատակով։

## Վավերականություն
Լոխներն իր մոտ ուներ ելույթի գրավոր տարբերակը դեռևս 1939 թվականի օգոստոսից։ Նա ելույթը ցույց էր տվել Ջորջ Օգիլվի-Ֆորբսին՝ բրիտանացի դիվանագետի, որը 1937-1939 թվականներին ծառայել էր Բեռլինում գտնվող Բրիտանական դեսպանատանը որպես խորհրդական և ժամանակավոր հավատարմատար։ Օգիլվի-Ֆորբսը ելույթի պատճենը փոխանցել էր Լոնդոն՝ 1939 թվականի օգոստոսի 25-ին գրված նամակով։
Նամակում Օգիլվի-Ֆորբսը Լոխների աղբյուրը նկարագրում է որպես «զորամիավորման մի սպա, որը ելույթի տեքստը ստացել էր Օբերսալցբերգի հանդիպմանը ներկա գեներալներից մեկից»։

1945 թվականի նոյեմբերի 7-ին Նյուրնբերգում գերմանացի գեներալմայոր Կարլ Բոդենշացի հարցաքննության ժամանակ հարցաքննողը արձանագրել է, որ Բոդենշացը «արտահայտել է այն կարծիքը, որ L-3 փաստաթղթի բովանդակությունը արտացոլում է Հիտլերի մտքերը տվյալ ժամանակահատվածում, և որ նա հավատում էր, թե այդ փաստաթուղթը՝ L-3-ը, Հիտլերի կողմից հենց այդ օրը արտասանված ելույթի պատճենն էր»։

Իր հուշագրության՝ «Մինչ դառը վերջը» () մեջ գերմանացի դիվանագետ և հետախուզության սպա Հանս Բեռնդ Գիզևիուսը գրել է, որ ծովակալ Վիլհելմ Կանարիսը, ով ներկա էր Հիտլերի ելույթին, գաղտնի կերպով գրի էր առել նրա խոսքերը։ Գերմանացի սոցիոլոգ և քաղաքական վերլուծաբան Ռիխարդ Ալբրեխտը 2006–2008 թվականներին հրապարակել է երեքհատորյա ուսումնասիրություն 20-րդ դարի ցեղասպանությունների մասին, որտեղ առաջին անգամ հրապարակվել է հայերի հիշատակությամբ ելույթի գերմաներեն բնագիրը (L-3 տարբերակ)։ Ալբրեխտը եզրակացնում է, որ L-3 փաստաթուղթը «պետք է դիտարկվի որպես այն տարբերակը, որը ամենայն հավանականությամբ ամփոփում և արտահայտում է Հիտլերի ասածը»։ Ըստ նրա՝ այն ամենահավաստի տարբերակն է, քանի որ ելույթին ներկա միակ անձը, ով միաժամանակ գրառել է խոսքը, եղել է Կանարիսը։ Հայագիտության մասնագետ Գևորգ Բ․ Բարդակճյանը նույնպես պնդում է, որ L-3 փաստաթուղթը ծագում է Կանարիսի՝ 1939 թվականի օգոստոսի 22-ի հանդիպման ընթացքում գաղտնի արած գրառումներից և այն «նույնքան արժանահավատ է, որքան Նյուրնբերգում ներկայացված մյուս ապացույցները»։

Կանադացի պատմաբան Մայքլ Մարուսը, ով զբաղվել է Հոլոքոստի պատմագրության ուսումնասիրությամբ, 1987 թվականին գրել է, որ վերջին ուսումնասիրությունները միտված են հաստատելու L-3 փաստաթղթի իսկությունը։ Մյուս կողմից, ամերիկացի Հոլոքոստի պատմաբան Քրիստոֆեր Ռ. Բրաունինգը 2004 թվականին նշել է, որ L-3 փաստաթուղթը, որը պարունակում է Հիտլերի կողմից հայերի հիշատակումը, ամենայն հավանականությամբ Հիտլերի ասածի ճշգրիտ արձանագրությունը չէ, այլ ապոկրիֆային տարբերակ, որը կանխամտածված կերպով հրապարակվել էր լեհերի կողմից՝ արևմտյան երկրների աջակցությունը շահելու նպատակով։ Գերմանացի պատմաբան Տոբիաս Երզակը մեջբերում է այդ արտահայտությունը որպես ապացույց այն գաղափարի, որ Հիտլերը հավատում էր՝ պատերազմի ժամանակ կատարված հանցագործությունները կմոռացվեն։ Այս մեկնաբանության համաձայն՝ Հիտլերը մտադրված էր ցեղասպանություն իրականացնել պատերազմի սկսման պահից․ «պատերազմը պետք է ծառայեր որպես ծածկոց բնաջնջման համար, իսկ մարտերը պետք է քողարկեին իրական նպատակը»։

Կալիֆոռնիայի Բերքլիի համալսարանի պատմության պրոֆեսոր Մարգարետ Լ․ Անդերսոնը 2010 թվականին նշել է, որ «մեզ համար չկա հիմք կասկածելու, որ այդ արտահայտությունը իրական է»։ Նա հավելել է, որ՝ անկախ նրա իսկությունից, հայերի ցեղասպանությունն արդեն 1939 թվականին ձեռք էր բերել «խորհրդանշական կարգավիճակ… որպես այն սարսափի գագաթնակետը, որ կարելի էր պատկերացնել», և Հիտլերը օգտագործել էր այդ օրինակն՝ գերմանական ռազմական ղեկավարությանը համոզելու համար, որ ցեղասպանության կատարումը կարող է առաջացնել դատապարտում, սակայն լուրջ հետևանքներ իրագործող պետության համար չեն լինի։

Պատմաբան Ստիվան Իհրիգը գրում է, որ հայերի մասին հիշատակում պարունակող փաստաթուղթը և դրա ծագումնաբանությունը «անհստակ են, և այդ նախադասությունը բացակայում է հանդիպման այլ արձանագրություններում», սակայն հավելում է, որ հնարավոր է՝ «մյուսները պարզապես չեն արձանագրել այդ արտահայտությունը»։ Այլուր նա պնդում է, որ հայերի ցեղասպանությունը մասամբ ներշնչել է Հոլոքոստը, սակայն նշում է, որ դրա վերաբերյալ գոյություն չունի «ծխացող ատրճանակ» ()՝ անառարկելի ապացույց Ihrig argues elsewhere that the Armenian genocide partially inspired the Holocaust but that there is "no smoking gun".։

## Ժառանգություն
Այդ մեջբերումն հաճախ է հիշատակվել, հատկապես հայերի կողմից, որպես հիմնավորում այն մեկնաբանության, որ Հիտլերը ներշնչվել է Հայոց ցեղասպանությունից՝ իրագործելու սարսափելի հանցագործություններ։ Միջազգային իրավունքի մասնագետ Ալեքսիս Դեմիրճյանը այս արտահայտությունը դիտում է որպես «անպատժելիության հետևանքների դեպրեսսիվ հիշեցում»։

Այդ հիշատակումն այժմ փորագրված է Վաշինգտոնում գտնվող ԱՄՆ Հոլոքոստի հուշահամալիրի թանգարանի պատերից մեկի վրա։

2009 թվականին Ցեղասպանագիտության միջազգային ընկերակցությունը այդ մեջբերումն օգտագործեց նամակում, որը հղված էր ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբամային՝ հորդորելով ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը:

2014 թվականին պաղեստինցի բանաստեղծ Նաժուան Դարվիշը արձագանքեց Հիտլերի՝ հայերին վերաբերող հիշատակմանը իր բանաստեղծության մեջ։ Բանաստեղծությունը վերնագրված է «Ո՞վ է հիշում հայերին» և ներկայացնում է խորը հիշողության ու սոլիդարության զգացում․

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադոլֆ Հիտլեր
Կատեգորիա:Գերմանական կայսրություն
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Հայկական հարց
Կատեգորիա:Հոլոքոստ
Կատեգորիա:Նացիստական Գերմանիա
Կատեգորիա:Ցեղասպանության թանգարաններ
Կատեգորիա:Ցեղասպանության կազմակերպիչներ
Կատեգորիա:Ցեղասպանություն