Հեռաչափ

**Հեռաչափ**, հեռավորություն չափող սարք։ Օգտագործվում է ինժեներական գեոդեզիայում, տեղագրական հանույթի ժամանակ, ռազմական գործում, աստղագիտական հետազոտություններում և այլն։ Ըստ գործողության սկզբունքի հեռաչափերը լինում են երկրաչափական և ֆիզիկական։ Երկրաչափական հեռաչափով երկարությունը չափում են համապատասխան ABC հավասարասրուն եռանկյան (նկ. 1) h բարձրությունը որոշելու (օրինակ, ըստ AB=1 կողի՝ բազա, և հակադիր b սուր անկյան՝ պարալաքսային անկյուն) հիման վրա։ l և b մեծություններից մեկը սովորաբար հաստատուն է, իսկ մյուսը՝ փոփոխական, ըստ այդմ էլ տարբերում են հաստատուն անկյունով և հաստատուն բազայով հեռաչափեր։

## Թելային հեռաչափի կառուցվածքը
մինի|'''Նկ. 1.''' երկրաչափական հեռաչափի գործողության սկզբունքը. բացատրող սխեմա. <math>AB</math>-բազա, <math>\beta</math>-պարալաքսային անկյուն, <math>h</math>-չափվող հեռավորություն
մինի|'''Նկ. 2.''' միօկուլյար հեռաչափի կառուցվածքը. <math>B_1</math> և <math>B_2</math>-բազայի ծայրերին տեղադրված անդրադարձիչներ, <math>O_1</math> և <math>O_2</math>-պատկերներ կառուցող օպտիկական համակարգեր, <math>C</math>-հատուկ անդրադարձիչ (պրիզմա), որը երկու պատկերն էլ համատեղում է մի ընդհանուր կիզակետային <math>F</math> հարթության մեջ, '''ՕԿ'''- -	Վերևի նյութը կարելի է բաժանել մասերի -	Նյութից ստեղծել 4 նկարներ և նրանցում տեղադրել ներքևի նկարագրությունները։  '''Նկ. 1.''' երկրաչափական հեռաչափի գործողության սկզբունքը. բացատրող սխեմա. <math>AB</math>-բազա, <math>\beta</math>-պարալաքսային անկյուն, <math>h</math>-չափվող հեռավորություն  '''Նկ. 2.''' միօկուլյար հեռաչափի կառուցվածքը. <math>B_1</math> և <math>B_2</math>-բազայի ծայրերին տեղադրված անդրադարձիչներ, <math>O_1</math> և <math>O_2</math>-պատկերներ կառուցող օպտիկական համակարգեր, <math>C</math>-հատուկ անդրադարձիչ (պրիզմա), որը երկու պատկերն էլ համատեղում է մի ընդհանուր կիզակետային <math>F</math> հարթության մեջ, '''ՕԿ'''-օկուլյար։ '''''ա''''' շրջանում ցույց է տրված օկուլյարում երևացող պատկերը նախքան համատեղելը, '''''բ''''' շրջանում՝ համատեղելուց հետո
[մինի|'''Նկ. 3.''' լուսանկարչական հեռաչափ. <math>C_1</math> և <math>C_2</math>-[պրիզմաներ, B-լուսանկարչական ապարատի օբյեկտիվ, K-լծակ։ Տեսարան որոնող հարմարանքում նախքան ֆոկուսացումը երևում է երկու պատկեր (***ա***), ֆոկուսացումից հետո՝ մեկ պատկեր (***բ***) ]]
մինի|'''Նկ. 4.''' ստերեոսկոպային հեռաչափի արտաքին տեսքը ('''''ա''''') և կառուցվածքի սխեման ('''''բ'''''). <math>A_1, A_2</math>-պատուհաններ, <math>B_1, B_2</math>-անդրադարձիչներ (պրիզմաներ), <math>O_1, O_2</math>-պատկեր կառուցող օպտիկական համակարգեր, <math>K</math>-հատուկ նշանը պատկերի հետ համատեղող կոմպենսատոր, <math>C_1, C_2</math>-պրի զմաներ, '''ՕԿ'''-օկուլյար
Հաստատուն անկյունով թելային հեռաչափն (հարաբերական սխալը՝ \sim0,3-1%) տեսադաշտում երկու զուգահեռ թել ունեցող դիտակ է։ Որպես բազա ծառայում է հավասարահեռ նշումներով շարժական ձողաքանոնը։ Բազայի հեռավորությունը համեմատական է երկու թելի միջև երևացող նշանների թվին։ Թելային հեռաչափով հանդերձված են գեոդեզիական շատ գործիքներ (թեոդոլիտ, հարթաչափ և այլն)։ Օպտիկական ավելի բարդ, երկրաչափական տիպի հեռաչափերն ունենում են սեփական հաստատուն բազա և բաժանվում երկու խմբի՝ միօկուլյար և երկօկուլյար (ստերեոսկոպային)։ Միօկուսար հեռաչափը (նկ. 2) կառուցված է այնպես, որ օբյեկտի պատկերը ՕԿ օկուլյարում երևում է հորիզոնական գծով՝ երկու մասի բաժանված։ Պատկերի առանձին մասերը ստացվում են տարբեր օպտիկական համակարգերով (O_1 և O_2) անցնող ճառագայթներով։ Հեռավոր օբյեկտի դեպքում, երբ հեռաչափը մտնող A_1 և A_2 ճառագայթները գործնականորեն զուգահեռ են, պատկերի երկու կեսն էլ գտնվում է նույն տեղում, և պատկերը ստացվում է ամբողջական։ Օբյեկտը մոտենալիս A_1 և A_2 ճառագայթների զուգահեռությունը խախտվում է, և պատկերի կեսերը տեղաշարժվում են բաժանման գծի երկարությամբ։ Հեռավորությունը չափելու համար օպտիկական կոմպենսատորի օգնությամբ պատկերի երկու կեսերը ի մի են բերվում, որից հետո չափման արդյունքը կարդացվում է հատուկ սանդղակի վրա։ Մինչև 1 կմ չափելիս այս տիպի հեռաչափերի սխալը 0,1% է։ 3-10 սմ բազա ունեցող նշանը «համատեղելու» համար, համեմատական է որոշվող հեռավորությանը։ Ստերեոսկոպային հեռաչափի ճշգրտությունը մի կարգով բարձր է միօկուլյար հեռաչափի ճշգրտությունից։

## Ֆիզիկական տիպի հեռաչափ
Ֆիզիկական տիպի հեռաչափերով հեռավորությունը չափում են ազդանշանի՝ մինչև օբյեկտը գնալու-ետ գալու տևողությունը որոշելու միջոցով։ Լուսահեռաչափերը, կամ էլեկտրաօպտիկական հեռաչափերը, բաժանվում են իմպուլսայինի և փուլայինի։ Առաջին տիպի հեռաչափը չափում է այն ժամանակամիջոցը, որի ընթացքում լուսային իմպուլսն անցնում է օբյեկտի հեռավորության կրկնակին՝ 2L, այնպես որ L=\frac{c \tau}{2} + k (k-ն հեռաչափի հաստատունն է)։ Փուլային հեռաչափում օգտագործվում է անընդհատ լուսային հոսք, որի ինտենսիվությունը մոդուլում (փոփոխում) են մեծ հաճախականությամբ։ Մոդուլման հաճախականությունը սահուն փոփոխելիս փոփոխվում է ուղարկվող և անդրադարձվող լուսային հոսքերի փուլերի տարբերությունը։ Արդյունքում ստացվում են լույսի ինտենսիվության մաքսիմումներ և մինիմումներ, որոնց թվով էլ որոշվում են լույսի անցման \tau ժամանակը, հետո՝ L հեռավորությունը։ Ռադիոհեռաչափերում սովորաբար օգտագործում են սանտիմետրային և միլիմետրային դիապազոնի էլեկտրամագնիսական ալիքներ։ Տարբերում են անընդհատ ճառագայթող և իմպուլսային ռադիոհեռաչափեր։ Կոնդենսացված միջավայրերը (հեղուկներ, պինդ մարմիններ) խիստ կլանում և ցրում են լույսն ու ռադիոալիքները, ուստի լուսա- և ռադիոհեռաչափերը օգտագործվում են միայն մթնոլորտում և տիեզերքում։ Զրի մեջ հեռավորությունը որոշում են ակուստիկ հեռաչափերով, որովհետև ջուրն ուլտրաձայնը կլանում է աննշան չափով (տես Էխոլոտ)։ Ֆիզիկական հեռաչափի գործողության շառավիղը որոշվում է ուղարկվող ազդանշանի հզորությամբ և անդրադարձող ազդանշանն ընդունող սարքի զգայնությամբ։ Հեռաչափի հնարավորությունները շատ մեծ են. «Վեներա-7» միջմոլորակային կայանի թռիչքի ժամանակ Երկիր-Վեներա հեռավորությունը (մոտ 60 միլիոն կմ) չափվել է 1 կմ ճշտությամբ։ «Լուսնագնաց-1»-ի վրա տեղադրվել է լազերային լուսահեռաչափ անդրադարձիչ՝ նախատեսված Երկիր-Լուսին հեռավորությունը մի քանի մետր ճշգրտությամբ չափելու համար։

Կատեգորիա:Ռազմական տեխնիկա
Կատեգորիա:Լուսանկարչական սարքեր
Կատեգորիա:Չափիչ սարքեր