open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Գանձակ (Արծկեի գավառ)

**Գանձակ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արծկեի գավառակում։ Գտնվում էր Արճեշ և Արծկե քաղաքների միջև, Վանա լճի հյուսիսային ափի մոտ։

## Բնակչություն
1850-ական թվականներին ուներ 18 տուն՝ 154 հայ բնակչով, իսկ 1915 թվականի նախօրեին՝ 70 տուն։

## Տնտեսություն
Գյուղն հայտնի էր իր ցորենի դաշտերով, որոնց բերքի զգալի մասը վաճավում էր շուկաներում։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գանձակն ուներ Ս. Աստվածածին անունով եկեղեցի։ Գյուղի հյուսիսային մասում գտնվում էր Կենափորի կամ Գինաբերո վանքը, որին Աբրահամ եպիսկոպոսն ու նրա եղբայր Ամիրխանը 1631 թվականին նվիրել են մի Ավետարան։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Գեչիկռան

**Գեչիկռան**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արճեշի գավառակում։ Գտնվում էր Արճեշ քաղաքից 30 կմ արևելք, Վանա լճից 1-2 կմ հեռու, հարթավայրում։ Գյուղից քիչ արևելք գտնվում են Սոր Ներքին և Սոր Վերին գյուղերը։

## Աշխարհագրություն
Գեչիկռանից հյուսիս-արևելք կան ցածրադիր լեռներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Գերե-դեր

**Գերե-դեր**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառում։ Գտնվում էր Բերկրի գյուղաքաղաքից 37-38 կմ հարավ-արևելք, Վանա լիճը թափվող Սև ջուր գետի վտակներից մեկի ափին, սարավանդի վրա։

## Աշխարհագրություն
Գյուղից հարավ բարձրանում են լեռներ։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Զոզան

**Զոզան** (, ), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Աղբակի գավառում։ Գտնվում էր Ադամակերտ քաղաքից 34 կմ հարավ-արևմուտք, Բոհտան գետի ակունքների ձախափնյա սարահարթում, Սիկունիս գյուղից 6 կմ հարավ-արևելք։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Թիմար

**Թիմար** (), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Գավաշի գավառակում։

Գավառ Արևմտյան Հայաստանի Վանի նահանգում, Մարմետ գետի  (Կարասու) ստորին հոսանքի շրջանում։ Հյուսիսից և հյուսիս արևելքից սահմանակից էր Բերկրի, արևելքից Արճակ գավառ, հարավից՝ Վան-Տոսպ գավառներին։ Թիմարի վարչական տարածքը կազմում էին նաև Վանա լճի Լիմ և Կտուց կղզիները։ Տարածքը՝ հիմնականում հարթ, որոշ լեռնային շրջաններով։ Արևմուտքում, լճափի երկայնքով, ձգվում է կաղնու անտառներով  ծածկված Էրերինի լեռնաշղթան՝ Ս. Սահակ  (Խաչգլուխ կամ Էրերին, 2250 մ) լեռնագագաթով, իսկ հյուսիսում՝ Խանագահի լեռները։ Հնում Թիմարի հիմնական մասն ընդգրկել է Բոգունիքը, Ամյուկ բերդի շրջակայքը՝ Առբերանին։ Ավելի ուշ, Թիմարը կոչվել է Գնունիք կամ Ամկու երկիր։ 16-րդ դարում թուրքական
տիրապետության տակ ընկնելուց հետո Գնունիքը և Ամյուկը դարձել են Վանի փաշայի թիմարը (հողատիրույթը), որտեղից առաջացել է գավառի Թիմար անվանումը։ 19-րդ դարի վերջին, 20-րդ դարի սկզբին՝ Վանի գավառի համանուն գավառակի գյուղախումբ՝ ավելի քան 60 բնակավայրով։ Կենտրոնը՝ Ջանիկ (ուներ աղահանք)։ Միշտ ունեցել է հոծ հայ բնակչություն։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին Թիմարի 20-25 հազար հայերը (բնակչության մոտ 70 տոկոսը), զբաղվում էին հիմնականում հողագործությամբ (ընտիր հացահատիկների մշակություն, այգեգործություն) և արհեստագործությամբ (հռչակված էին Ջիրաշենի  և Մարմետի բրուտները), որոշ գյուղերում՝ նաև ձկնորսությամբ։ 1915 թվականին, Մեծ Եղեռնի ժամանակ, Թիմարի հայերի մեծ մասը հերոսական  ինքնապաշտպանությամբ փրկվել է թուրքական կոտորածից և գաղթել 
Արևելյան Հայաստան։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն 

## Գրականություն
Վանի, Բիթլիսի և Էրզրումի վիլայեթները, Ե. 1912: Սրվանձտյանց Գ., Երկ., հ. 1, Ե., 1978թ., Маевский В. П., Военно-статисти1еское вилайетов, Тифлис, 1904.

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Իսվերան

**Իսվերան**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Բերկրիի գավառակում։ Գտնվում էր Վանա լճի հյուսիս-արևելյան ափամերձ տարածքում, Բերկրի գյուղաքաղաքից 9-10 կմ հարավ-արևմուտք, Բերկրի գետի աջ ափին։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 17 տուն հարտոշի ցեղի քուրդ բնակիչ։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Մուրադիեի շրջանի համայնքներ
Լիմ (Վանի գավառ)

**Լիմ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառում։ Գտնվում էր Վան քաղաքից 35 կմ հյուսիս-արևելք, Մեհմեդիկ գետի ձախակողմյան վտակի աջ ափին։

## Անվան ստուգաբանություն
Ըստ Ն. Ադոնցի անվանումը ծագել է հնում հիշատակվող Լիմբ կիրճի անունից։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 25 տուն հայ և 35 քուրդ բնակիչ։

## Եկեղեցի
Լիմն ուներ Ս. Սարգիս անունով եկեղեցի։

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հորանց

**Հորանց**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արծկեի գավառակում։ Գտնվում էր Վանա լճի հյուսիսային ափից 2-3 կմ հեռավորության վրա, Արծկե քաղաքից 18-19 կմ արևելք, սարավանքիդ վրա։

## Պատմություն
Բնակչությունը բռնությամբ տեղահանվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։ Փրկվածները ապաստանել են Արևելյան Հայաստանում։

## Բնակչություն
1850-ական թվականներին ուներ 17 տուն՝ 129 հայ, 1909֊ին՝ 40 տուն՝ 334 հայ բնակչով։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղն ուներ Ս․ Աստվածածին եկեղեցի, որը 1895 թվականին կողոպտվել ու ավերվել է քրդերի ձեռքով։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Ադիլջևազի շրջանի համայնքներ
Կաղազիս

**Կաղազիս**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Շատախի գավառակում։ 1909 թվականին ուներ 214 (31 ընտանիք) հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Գյուղում կար եկեղեցի (Ս. Գևորգ)։ Բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, 5-րդ հատոր, էջ 194, 1979 թ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կարաքեշիշ

**Կարաքեշիշ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառի Արծկեի գավառակում։ Գտնվում է Արծկե քաղաքից 32 կմ արևելք, Վանա լճի ափին։

## Պատմություն
1915-1916 թվականներին՝ Մեծ եղեռնի ժամանակ գյուղն ավերվել, իսկ բնակիչները կոտորվել կամ տարագրվել են։

## Բնակչություն
1850-ական թվականներին ուներ 110, 1909-ին՝ 271 հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, երկրագործությունն ու ձկնորսությունն էր։

## Պատմամշակությաին կառույցներ
Կարաքեշիշն ուներ Ս․ Գողգոթա անունով եկեղեցի։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կարաշեյխ (Արծկեի գավառ)

**Կարաշեյխ**, նախկին հայկական բնակավայր Արևմտյան Հայաստանում, ներկայում գյուղ Թուրքիայի Բիթլիսի մարզում։

## Անուն
Բնակավայրի հնագույն հայկական անվան մասին տեղեկություններ հայտնի չէ։ Թուրքական հարկերի հավաքման մատյաններում այն առաջին անգամ հանդիպում է 1551 թվականին հենց Կարաշեյխ անվամբ։ Ներկայումս այն Թուրքիայի իշխանությունների կողմից պաշտոնապես անվանվում է Կարաշեյխ։

## Բնակչություն
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կոճերեր

**Կոճերեր**, գյուղ և նավահանգիստ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արծկեի գավառակում։ Գտնվում էր Արծկե քաղաքից 8 կմ արևելք, Վանա լճի ափին, խաղողի և պտղատու այգիների մեջ։

## Բնակչություն
1909 թվականին ուներ 35 տուն՝ 311 հայ բնակչով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Կոճերերն ուներ հայկական եկեղեցի։ Գյուղի մոտակայքում գտնվում էր Կոճերաց կամ Կողուց վանքը։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Ադիլջևազի շրջանի համայնքներ
Կյուսնենց

**Կյուսնենց**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Թիմարի գավառում։ Գտնվում էր Վան քաղաքից հյուսիս, Վանա լիճը թափվող Սև ջուր (Կարասու) գետի ձախ ափին, արգավանդ ու ծառազարդ հարթավայրում։

## Աշխարհագրություն
Գյուղը ջրառատ էր և հարուստ էր մշակովի հողերով։

## Պատմություն
1914 թվականին գյուղում եղել են դիմադրության թեժ կռիվներ և զոհեր։ Բնակիչները 1915 թվականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ, ստիպված գաղթել և բնակություն են հաստատել Արևելյան Հայաստանում։ Գաղթի ճանապարհին նրանց զգալի մասը զոհվել է ավազակային հարձակումներից և հիվանդություններից։

## Բնակչություն
Հայաբնակ էր։ 1850-ական թվականներին ոներ 85 տուն՝ 574 բնակչով, իսկ 1909 թվականին՝ 110 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ, այգեգործությամբ և արհեստներով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում կային եկեղեցի (Ս. Աստվածածին) և վարժարան, ինչպես նաև Տիրամայր, Ս. Գևորգ, Շեն Ս. Ատոմ, Արծվաբեր, Աստվածածին և Թուխ Մանուկ անունով ուխտատեղիներ։ Կյուսնենցի մոտակայքում էր նաև 1442 թվականին կառուցված Ավեր կոչված վանքը, որը XIX դարում ավերվել է։

## Գրչություն
Եղել է գրչության կենտրոն։ Պահվել են այստեղ գրված մի քանի ձեռագրեր։

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, 5-րդ հատոր, էջ 491, 1979 թ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հաշկանց

**Հաշկանց**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Շատախի գավառակում։

## Բնակչություն
1909 թվականին գյուղն ուներ 10 տուն հայ բնակիչ, զբաղվում էին խաշնարածությամբ և շալագործությամբ, մասամբ՝ երկրագործությամբ։ Բնակչությունը բռնությամբ տեղահանվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։ Փրկվածները բնակություն են հաստատել Արևելյան Հայաստանում։

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, 6-րդ հատոր, էջ 238, 1980 թ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ղուզել

**Ղուզել**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառի Արծկեի գավառակում։ Գտնվում է Սիփան լեռան ստորոտում։

## Պատմություն
1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ բնակչությունը գաղթել է Արևելյան Հայաստան։

## Բնակչություն
Մեծ եղեռնի նախօրեին ուներ 20 տուն՝ 120 հայ բնակչով։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մատղավանք

**Մատղավանք**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արճեշի գավառակում։ Գտնվում էր Արճեշ քաղաքից հարավ֊արևմուտք, համանուն Վանքի մոտ։

## Պատմություն
Տեղի հայ բնակչությունը կոտորվել է 1895 թվականին։

## Բնակչություն
1901 թվականին ուներ 17 տուն բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում էր գտնվում Մատղավանք վանքը, որն ըստ մի վկայությամբ կառուցվել է Աղթամարի կաթողիկոս Զաքարիա Ա․ Սեֆադինյանը (1296-1336)։ Վանքն ավերվել է 1895 թվականին։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մեծոփ

**Մեծոփ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառի Արճեշի գավառակում։ Գտնվում էր համանուն վանքի մոտ։

## Պատմություն
1895 թվականի կոտորածի ժամանակ գյուղը կողոպտվել է։ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ բնակչությունը մասսայաբար բնաջնջվել է։

## Բնակչություն
1915 թվականին ուներ 40 տուն հայ բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Այստեղ էր գտնվում Մեծոփա (Մեծոփա Ս․ Մարիամ Աստվածածին) վանքը։ Վանքի Ս․ Աստվածածին եկեղեցին կառուցված էր 1201 թվականին Ասատուր Արճիշեցու կողմից։ 1402-1409 թվականներին կատարվել է վանքի վերանորոգման և նոր շինարարական աշխատանքներ, որի ժամանակ աշխատել են 13 ճարտարապետներ։ Գլխավոր ճարտարապետը հույն Ֆարաջն էր։ Վանքն ավերվել է XIX դարի վերջին։

Վանքից արևելք կար 2 մատուռ, որոնցից մեկը կոչվում էր Ս․ Հովհաննես։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մոխրաբերդ

**Մոխրաբերդ** (, ), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառում։ Պատմականորեն գտնվել է Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Ռշտունիք գավառում։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

Մոխրաբերդի վանքը հավանաբար նաև կոչվել է Բերդաձորի Սուրբ Աստվածածին։ Կողոպտվել և ավերվել 1895 թվականին։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Նարեկ (Վանի գավառ)

**Նարեկ** (), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում` Վանի վիլայեթի Վանի գավառում։

Նարեկ գյուղը եղել է պատմական Հայաստանի Վասպուրական նահանգի Ռշտունիք գավառի կազմում։ X դարում այստեղ հիմնվել է հայոց միջնադարյան ճարտարապետության գլուխգործոցը՝ Նարեկավանքը՝ իր Սբ. Սանդուխտ և Սբ. Աստվածածին եկեղեցիներով և Գրիգոր Նարեկացու մատուռ-դամբարանով, ուր ուխտի են եկել Հայաստանի տարբեր ծայրերից։ Նախքան Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում հայաթափվելը գյուղն ամբողջությամբ եղել է հայաբնակ և ունեցել շուրջ 250 տուն։

Նարեկավանքից 2 կմ հեռավորությամբ եղել է Սուրբի ճգնավայրը՝ սրբատեղի քարայրը։ Ներկայումս վանական համալիրն ամբողջովին ոչնչացված է։ Վանական համալիրը հիմնովին ավերվել է Հայոց ցեղասպանության ժամանակ։ Տեղի հայ բնակչությունը բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։ 1951 թ. Վանի նահանգի նահանգապետի որոշմամբ գյուղը վերանվանվեց` ստանալով Եմիշլիք անվանումը, սակայն մինչ այսօր բնակչության կողմից լայն օգտագործվում է հին հայկական "Նարեկ" անվանումը։ Ներկայում գյուղը կրում է Եմիշլիք անվանումը, գտնվում է Թուրքիայի Վանի նահանգի Գևաշի գավառում։

Նարեկ գյուղում է ծնվել հայ մեծ բանաստեղծ, հոգևորական, երաժիշտ և փիլիսոփա Գրիգոր Նարեկացին (951-1003)։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Շամենց

**Շամենց**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառում։

1909-ին ուներ 35 տուն հայ բնակիչ; Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Գյուղում կար եկեղեցի՝ կից վարժարանով։ Բնակիչները 1915-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ հարկադրված գաղթել են Արևելյան Հայաստան։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։ 

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Անձևավիք գավառի բնակավայրեր
Շոռ Ներքին

**Շոռ Ներքին**, գյուղակ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառի Արճեշի գավառակում։ Գտնվում էր Արճեշ քաղաքից 35-36 կմ հյուսիս֊արևելք, Վանա լճի ավազանի Զելան գետի վերին հոսանքի շրջանում, նրա ձախափնյա ձորակողին, Շոռ Վերին գյուղից քիչ հարավ։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 5 տուն քուրդ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն էր։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սաթմանց

**Սաթմանց**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Մահմուդիի գավառում։

Վանի վիլայեթի Սարայ (Մահմուդիե) գավառում, Սարայից հվ․՝ Կոտոր գետի վերին հոսանքի շրջանում։ XX դ․ սկզբին ուներ շուրջ 30 տուն հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին հացահատիկի մշակությամբ, այգեգործությամբ, մասաբ՝ անասնապահությամբ, արհեստներով։ Գյուղում կար եկեղեցի՝ կից վարժարանով։ Բնակիչների մեծ մասը, նախքան 1914-ի դեկտեմբերին Սարայում թուրք, կառավարության կազմակերպած ջարդերը, հեռացել և ապաստանել է Արևելյան Հայաստանում։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Սարայի շրջանի համայնքներ
Սիփան Ներքին

**Սիփան Ներքին**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արծկեի գավառակում։ Գտնվում է Արծկե քաղաքից 8-9 կմ հյուսիս֊արևելք, Վանա լճի ափամերձ շրջանում, փոքրիկ գետակի ափին, Սիփան Վերին գյուղից հարավ։

Ուներ խաղողի և պտղատու այգիներ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղն ուներ Ս․ Սարգիս անունով քանդված եկեղեցի։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Ադիլջևազի շրջանի համայնքներ
Սորբ

**Սորբ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Գավաշի գավառակում Կարճկան գյուղախմբում, Վանա լճի հարավային ափին։ 1909-ին ուներ 60 տուն հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին անասնապահությամբ, այգեգործությամբ, ձկնորսությամբ։ Գյուղում կար եկեղեցի՝ կից դպրոցով։ Բնակիչները մասնակցել են Վասպուրականի ինքնապաշտպանական մարտերին։ Փրկվածներն ապաստանել են Արևելյան Հայաստանում։ 

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վառենց

**Վառենց**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Գավաշի գավառակում։

1909-ին ուներ մոտ 150 (21 տուն) հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին հացահատիկի մշակությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ, արհեստներով (հատկապես շալագործությամբ)։ Գյուղում կար եկեղեցի՝ կից վարժարանով։ 1915-ին, Մեծ եղեռնի ժամանակ, բնակիչները դիմել են ինքնապաշտպանության։ Այնուհետև, խուսափելով կոտորածից, ապաստանել են Արևելյան Հայաստանում և տարբեր երկրներում։ 

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Փայ

**Փայ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արճեշի գավառակում։ Գտնվում էր Արճեշ քաղաքից 25 կմ հյուսիս֊արևելք, Վանա լիճը թափվող Աղի գետակի աջ ափին։

## Բնակչություն
1909 թվականին ուներ 29 տուն քուրդ, 8 տուն հայ բնակիչ։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Փիրոմար

**Փիրոմար**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառի Արճեշի գավառակում։ Գտնվում էր Մակուի գետի միջին հոսանքի աջափնյա ճահճուտ վայրում։

## Բնակչություն
1850֊ական թվականներին գյուղն ուներ 16 տուն՝ 116 հայ բնակչով, իսկ 1907 թվականին՝ 6 տուն հայ և 23 տուն քուրդ բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղն ուներ Ս․ Գևորգ անունով եկեղեցի։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Աբուլ (Կարսի գավառ)

**Աբուլ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Կարսի մարզում։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1920 թվականի հայ-թուրքական պատերազմի ժամանակ և բնակություն հաստատել Արևելյան Հայաստանում։

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Աղուզում

**Աղուզում**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կարսի գավառում, Կարս գետի ձախ ափին, արգավանդ հարթավայրում։

XX դարի սկզբներին ուներ շուրջ 320 հայ բնակիչ, որոնք զբաղվում էին երկրագործությամբ ու անասնապահությամբ։ Գյուղում կար եկեղեցի և դպրոց։ Աղուզումի հայկական թաղն ավերվել է 1920 թվականին տեղի ունեցած հայ-թուրքական պատերազմի ժամանակ։ Բնակիչների մեծ մասը ապաստան գտել Հայաստանում։

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Աղքիլիսա

**Աղքիլիսա**․ գյուղ Արևելյան Հայաստանում, նախկին Կարսի մարզի Կաղզվանի գավառում, այգեվետ ձորահովտում։ Գտնվում էր գավառի հարավ֊արևմտյան ծայրամասում, Ալաշկերտ քաղաքից 20 կմ հյուսիս֊արևմուտք։

1878 թվականին ուներ 61, 1907֊ին՝ 447, իսկ 1913֊ին 567 (50 ընտանիք) հայ բնակիչ։ 1878 թվականի Բեռլինի պայմանագրով բնակավայրն անցավ Ռուսաստանին և մտցրվեց Կարսի մարզի մեջ։ Ավերվել է 1920 թվականին տեղի ունեցած հայ-թուրքական պատերազմի ժամանակ։ Բնակչության մեծ մասը, փրկվելով կոտորածներից, բնակություն է հաստատել Հայաստանում։

Բնակիչները զբաղվում էին երկրագործությամբ, այգեգործությամբ և անասնապահությամբ։ Աղքիլիսայում կար հայկական եկեղեցի։ Ըստ Ղ. Ալիշանի այստեղ է գտնվում նաև 1570 թվականին հիշատակած Ճերմակ վանքը։ Գյուղում գործում էր հայկական ուսումնարան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Արմըտլու

**Արմըտլու**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզում։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1920 թվականի հայ-թուրքական պատերազմի ժամանակ և բնակություն հաստատել Արևելյան Հայաստանում։

Մոտակայքում, Արեգի լեռան հյուսիսային կողմում, գտնվում է *Արեգնու դաշտ*։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Գերաշեն

**Գերաշեն**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Արդահանի գավառում։ Գտնվում էր Չլդըր լճից հարավ֊արևմուտք, լճափից 2 կմ արևմուտք։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 32 տուն՝ 255 բնակչով։

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Երվանդակերտ

**Երվանդակերտ**, բերդաքաղաք (ավան, քաղաք) Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Արշարունիք գավառում, իսկ ավելի ուշ **Ախճա** անվանումով գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Սուրմալուի գավառում։ Արշարունիք կամ Երասխաձոր գավառի ծայր արևելյան շրջանում էր, Արաքսի և Ախուրյանի գետախառնուրդի մոտ, Արաքսի աջ ափին, բլրի վրա, Երվանդաշատ մայրաքաղաքի դեմ-դիմաց։

Երվանդակերտը ի սկզբանե եղել է բերդ, սակայն բերդի շուրջ հետագայում բարեկարգ բնակավայր է ձևավորվել և բնակավայրը բերդից վերածվել է բերդաքաղաքի, իսկ ապա և քաղաքի։ XVII դարից այն հիշատակվում էր որպես գյուղ։

## Անվան ստուգաբանություն
Օտարները բնակավայրին տվել են **Աղջաղալա** կամ **Աղջակալա** անվանումները, որը թարգմանաբար նշանակում է «սպիտակ բերդ»։

## Պատմություն
Բնակավայրը կառուցել է Երվանդունիների վերջին թագավորը մթա III դարի վերջերին և II դարի սկզբերին։ Եղել է թագավորական դաստակերտ։

Մովսես Խորենացին տվել է Երվանդակերտի բանաստեղծական նկարագիրը․

Բնակավայրը կարևոր էր ստրատեգիական առումով, քանի որ պաշտպանում էր Երվանդաշատ մայրաքաղաքը հսկելով Արաքսի ափով ձգվող միջազգային տարանցիկ ճանապարհը։

Բերդն ուներ բուրգավոր ամուր պարիսպներ և դեպի Արաքս գետ տանող գաղտնի ճանապարհ։ Դրա պատճառով էլ բերդը համարվում էր հելենիստական ժամանակաշրջանի ամենահայտնի դժվարամատույց բերդերից մեկը։

Կարճ ժամանակում բերդի շուրջը ծավալվում է ընդարձակ բնակավայրը, որը բերդը վերածում է Երվանդաշատ մայրաքաղաքի խոշորագույն արվարձանի։

Ըստ մատենագիրների IV դարում Երվանդակերտ բերդի շուրջը փռված քաղաքամասը ուներ ավելի քան 50 000 ընտանիք։

360-ական թվականներին պարսից արքա Շապուհ II-ի արշավանքների արդյունքում Երվանդակերտը գրավվում և ավերվում է։

Հետագայում Երվանդակերտը դարձել է Կամսարական նախարարական տան սեփականությունը։

Մինչև XVII դարը, ըստ Առաքել Դավրիժեցու վկայությունների, Երվանդակերտը մնում էր խոշոր բնակավայր և ամրոց։ Օտարները նրան տվել էին Աղջաղալա անվանումը։ Այնուհետև բնակավայրը շատ տուժեց Շահ Աբբասի և Ամիրգունա խաների արշավանքի ժամանակ։ Այնուամենայնիվ բնակավայրը պահպանեց իր գոյությունը մինչև XX դարի սկզբները։

1647 թվականին բնակավայրով անցել է ֆրանսիացի ուղևոր Լա Կրոզը և նկարագրել է բնակավայրը։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ախուրյանի երկու ափերին պահպանվել են Երվանդակերտի պարիսպների, հին շինությունների, ինչպես նաև միջնադարյան մի եկեղեցու կամ մատուռի ավերակները։

Եվրոպական հեղինակները նշում են, որ Երվանդակերտ-Աղջաղալայի և Մարմետ-Կարակալայի միջև պահպանվել են հնում Արաքսի վրա ձգված կամրջի բեկորները։ Այդ կամրջով Երվանդակերտը կապվում էր Երվանդաշատ մայրաքաղաքի հետ:

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Գրականություն
* Մովսես Խորենացի, Պատմություն Հայոց, Ե․, 1968
* Առաքելյան Բ․ Ն․, Որտե՞ղ են գտնվել Երվանդաշատ և Երվանդակերտ քաղաքները, «ՊԲ4», 1965, № 3

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Այրարատի բնակավայրեր
Թորոսխև Ներքին

**Թորոսխև Ներքին**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզում։ Գտնվում է Արդահան քաղաքից 15 կմ արևմուտք, Կուր գետի ձախ կողմում։

## Պատմություն
XX դարի սկզբին եղել է հայաբնակ գյուղ։ 1915 թվականին՝ Մեծ եղեռնի ժամանակ այստեղից տարհանվել և գաղթեցվել է 745 հայ։

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն 

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Խոփերան

**Խոփերան**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կաղզվանի գավառում։ Գտնվում էր Սարիղամիշից 18 կմ հարավ֊արևելք, Արաքսի ձախակողմյան վտակ Արտոստ գետի հովտում։

## Պատմություն
1878 թվականին միացվել է Ռուսաստանին։ Գյուղի հայերը 1920 թվականի հայ-թուրքական պատերազմի ժամանակ գաղթել և բնակություն են հաստատել Հայաստանում։

## Բնակչություն
1913 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով ուներ 564 (64 ընտանիք) հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
XIX դարի վերջում պահպանվել էին երկու հայկական գմբեթավոր եկեղեցիներ, որոնց բակերում կար ընդարձակ գերեզմանոց։ Գյուղից արևմուտք գտնվում էր ավերակ Կաքավանոց մենաստանը։

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Մելիքքենդ

**Մելիքքենդ**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կարսի գավառում, Ծովակ լճի (Ծովակ Հյուսիսո) հարավային ծայրամասից 6-7 կմ հարավ-արևելք, Կարսագետի ձախակողմյան մի վտակի ակունքի ափին, գյուղական ճանապարհի վրա։

## Պատմություն
1907 թվականին ուներ 41 տուն՝ 329 բնակչով։ Հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1920 թվականի հայ-թուրքական պատերազմի ժամանակ և բնակություն հաստատել Արևելյան Հայաստանում։

## Աղբյուրներ
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
T.H.E. (The Hardest Ever)

**«T.H.E. (The Hardest Ever)»** (հայերեն` *Ա.Ե. (Ամենադժվարը երբևէ)*), ամերիկացի ռեփեր Will.i.am-ի երգն է Միք Ջագգերի և Ջենիֆեր Լոպեզի հետ համատեղ։ Երգն ազատ է արձակվել 2011 թվականի նոյեմբերի 20-ին *iTunes Store*-ի միջոցով և ժամեր հետո ներկայացվել է «Ամերիկյան երաժշտական մրցանակաբաշխությունում»։ Երգի տեսահոլովակի պրեմիերան կայացել է դեկտեմբերի 12-ին։ Երգը ի սկզբանե եղել է Will.i.am-ի «#willpower» չորրորդ ստուդիական ալբոմի սինգլներից մեկը, սակայն չի ընդգրկվել ալբոմում։

## Թողարկման պատմություն
Մինչև օնլայն լրատվամիջոցների անդրադառնալը երգին, առաջինը իր Թվիթթերի էջում երգի մասին հայտնել է Will.i.am-ը։ Նոյեմբերի 18-ին թողարկվում է սինգլի շապիկը և Վիլյամը այն օգտագործում է որպես իր Թվիթթերի էջի գլխավոր նկար և ետնանկար։ Երգի պրեմիերան կայանում է նոյեմբերի 20-ին «Ամերիկյան երաժշտական մրցանակաբաշխության» ժամանակ «Նոկիա» թատրոնում։ Երգը մրցանակաբաշխության բեմում կենդանի հնչողությամբ կատարել են Will.i.am-ը և Ջենիֆեր Լոպեզը, իսկ երգի Միք Ջագգերի հատվածը ներկայացվել է տեսահոլովակով։ Երգը *iTunes*-ում հասանելի է եղել մրցանակաբաշխությունում անմիջապես ներկայացվելուց հետո։ Երգի ձայնագրող լեյբլը եղել է «Interscope»-ը, իսկ երգի բառերը գրվել են Will.i.am-ի, Տանյա Լեյսիի, Քենեթ Օլիվերի և Դալաս Օսթինի կողմից։

Երգը նախատեսված է եղել ընդգրկվելու Will.i.am-ի «#willpower» չորրորդ ստուդիական ալբոմում, սակայն ալբոմի վերջնական երգացանկում այն չի ընդգրկվել։

## Տեսահոլովակ
Տեսահոլովակի նկարահանումները կայացել են հոկտեմբերի 17-ին Լոս Անջելեսում։ Տեսահոլովակի ռեժիսորն է Ռիչ Լին։ Ջենիֆեր Լոպեզը տեսահոլովակի իր մասը նկարահանել է հոկտեմբերի 30-ին։ «Ամերիկյան երաժշտական մրցանակաբաշխության» ելույթից հետո MTV-ն հաղորդում է որ տեսահոլովակը նկարահանվել է Լոս Անջելեսում և Լոնդոնում, իսկ պրեմիերան նախատեսվում է նոյեմբերի վերջին։ Տեսահոլովակի պրեմիերան կայանում է դեկտեմբերի 12-ին Will.i.am-ի Յութուբի պաշտոնական էջում։

Տեսահոլովակը սկսվում է Will.i.am-ի մասնակցությամբ ով հաղորդագրություն է ուղարկում Միք Ջագգերին, և այնուհետև սկսում է վազել ճանապարհով։ Տեսահոլովակի ընթացքում նա վարում է հեծանիվ, մոտոցիկլ, մեքենա, ինքնաթիռ, երթուղային, հրթիռ և ամենավերջում տիեզերանավ։ Ջենիֆեր Լոպեզը տեսահոլովակում հայտնվում է ճանապարհի պատերին, տիեզերանավի հեռուստատեսային էկրանին և գալակտիկայի արտաքին մասում։ Տեսահոլովակում Միք Ջագգերը հայտնվում է գալակտիկայում և ավարտում երգի վերջին մասը։

## Երգացանկ
* **Digital download**
# «T.H.E. (The Hardest Ever)» (Explicit Version) - 4։47
# «T.H.E. (The Hardest Ever)» (Clean Version) - 4։47
# «Go Home» (Միք Ջագգեր և Գարտներ Վոլֆգանգ) - 4։36

* **Digital download - ռեմիքս**
# «T.H.E. (The Hardest Ever)» (Z-Trip Remix) - 5։18

* **CD սինգլ**
# «T.H.E. (The Hardest Ever)» - 4։47
# «T.H.E. (The Hardest Ever)» (Ինստրումենտալ) - 4։39

## Չարթեր
### Շաբաթական հիթ-շքերթներ

### Տարեվերջյան չարթ

## Թողարկման ժամանակագրություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Երգի տեսահոլովակը Յութուբում

Կատեգորիա:2011 սինգլներ
Կատեգորիա:Will.i.am երգեր
Չուրուք

**Չուրուք**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզում։ Գտնվում էր Կաղզվան քաղաքից 35 կմ հարավ, Արաքս գետի վտակներից մեկի ափին։

## Պամտություն
Գյուղն ավերվել է Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 24 տուն հայ բնակիչ, իսկ 1913 թվականի տվյալներով ուներ 412 (29 ընտանիք) հայ բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղն ուներ մի հոյակապ քարակերտ եկեղեցի, որն ավերվել է 1766 թվականի երկրաշարժի ժամանակ։

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Ուռեկ (Օլթիի գավառ)

**Ուռեկ**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Օլթիի գավառում։ Գտնվում էր Օլթիի գետի համակարգին պատկանող Ուռեկ գետակի ափին, Օլթի քաղաքից 38-39 կմ հյուսիս-արևելք։

## Աշխարհագրություն
Տարածքը բարձրադիր էր։ Գյուղի հարավ տարածվում են անտառներ։

## Բնակչություն
1907 թվականին ուներ 172 թուրք բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ուռեկում պահպանվել են ամրոցի և այլ հնությունների մնացորդներ։

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Ադաբաղ

**Ադաբաղ** (, ), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում։ Գտնվում է Դատվանից 27 կմ և Բաղեշից 48 կմ հեռավորության վրա։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Անտեանց

**Անտեանց**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում։ Բիթլիսի վիլայեթի Խիզան գավառում։ 1909-ին ուներ 42 տուն հայ բնակիչ, որոնք զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և այգեգործությամբ։ Գյուղն ուներ մի եկեղեցի և նախակրթական վարժարան։ Անտեանցի շրջակայքում կային միջնադարյան բերդի ավերակներ և հին գերեզմանոց։ Անտեանց ավերվել ու ամայացվել է առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Բնակչության միայն փոքր մասն է փրկվել և ապաստանել Արևելյան Հայաստանում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բարիան

**Բարիան**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մուշի գավառակում։ Գտնվում էր Նեմրութ լճից հարավ։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բռնաշեն

**Բռնաշեն**, ավան Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խութ-Բռնաշենի գավառակում։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում էր անմատչելի վայրում՝ լեռներով շրջապատված անդնդախոր ձորերում։ Ավանի մոտով է անցնում Բռնաշեն գետակը։

## Պատմություն
1915-1918 թվականներին գյուղը ավերվել և ամայացվել է թուրքերի կողմից։

## Բնակչություն
XIX դարի վերջին Բռնաշենն ուներ ավելի քան 100 տուն հայ բնակիչ։ Բնակիչները քաջ և խիզախ էին և ինքնապաշտպանական կռիվներ են մղել թուրք ջարդարարների դեմ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Բռնաշենի մոտ է գտնվում Ս. Աղբերիկ վանքը։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Այգեձոր (Խիզանի գավառ)

**Այգեձոր**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում։ Գտնվում էր Վանա լճի հարավարևմտյան կողմում։

Այգեձորում էր գտնվում **Ս. Գամաղիելի** եկեղեցին։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ոզիմ (Վանի գավառ)

**Ոզմ** կամ **Ոզիմ**, երբեմն սխալմամբ նաև *Ոզմի*, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառում։

Բնակչությունը խոսել է Ոզմի բարբառով։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Ոզմի բարբառ
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Անկյունային հարված (ֆուտբոլ)

մինի
**Անկյունային հարված**, ֆուտբոլային կանոններից 17-րդն է։ Անկյունայինը տրվում է հարձակվող թիմին, երբ պաշտպանող խաղացողը գնդակը դուրս է հանում դարպասային գծից (կամ գետնից կամ օդից), առանց դարպասի մեջ մտնելու։

Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կանոններ
Կրման (Կիսկիմի գավառ)

**Կրման**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Կիսկիմի գավառակում։ Գտնվում էր մի ապառաժոտ լեռան մոտ, Ճորոխի ձախ կողմում, Խոտորջուր վռակի ափին։ Կրմանը Խոտորջրի հայտնի յոթ թաղերից մեկն էր։ Այն այժմ ավերակ է։

## Պատմություն
1914 թվականին այստեղ կարճ ժամանակով հրատարակվել է «Աղավնի Տայոց» թերթը։

Բնակչությունը բռնությամբ տեղահանվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ և զոհվել են աքսորի ճանապարհին։ Գյուղը հրկիզվել է և ավերվել։

## Բնակչություն
1914 թվականին գյուղն ուներ 712 (90 ընտանիք) հայ բնակիչ։ Բնակչությունը խոսում էր իրենց առանձին բարբառով։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և այգեգործությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Կրմանի Խոշորանց թաղում կար 1676 թվականին կառուցված եկեղեցի և մի կամուրջ։ Դեմուրճենց թաղում կար 1893 թվականին կառուցված եկեղեցի։ Գյուղի շրջակայքում կային բազմաթիվ ուխտատեղիներ, մի քանի ագարակներ և ամառանոցներ։

## Վարչական բաժանում
Գյուղը բաժանված էր 2 մեծ և 4 փոքր թաղերի։ Գասպարյանց թաղում կային այգիներ ու պարտեզներ։

## Կրթություն
Դեմուրճենց թաղում կար դպրոց

## Անվանի մարդիկ
Կրմանում է ծնվել հայագետ Հ. Տաշյանը (1866-1933)։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մեզրա Շեքերվան

**Մեզրա Շեքերվան**, գյուղակ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Գենջի գավառակում։ Գտնվում էր Գենջ գյուղից 23 կմ հարավ։

Տարածքը լեռնային էր և անտառապատ։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ալեզարիկ

**Ալեզարիկ**, գյուղակ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մշո գավառում։ Գտնվում էր Մուշ-Բուլանըխ ճանապարհի վրա ` Մուշից 28 կմ հյուսիս-արևելք։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 10 տուն բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու գյուղատնտեսությունն էր։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Զիրաքլու (Արճեշի գավառ)

**Զիրաքլու**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արճեշի գավառակում, ըստ այլ աղբյուրների՝ Բիթլիսի վիլայեթի Մշո գավառում։ Գտնվում էր Սիփան լեռան հյուսիս֊արևելյան լանջերին, Բիթլիսի նահանգի Մուշի գավառի Մանազկերտի գավառակի սահմանագլխին։

## Բնակչություն
1850֊ական թվականներին ուներ 26 տուն՝ 213 անձ, իսկ 1909-ին՝ 34 տուն՝ 297 հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործությունն ու անասնապահությունն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղն ուներ Ս․ Ստեփանոս անունով եկեղեցի։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Զրընգ

**Զրընգ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Վարդոյի գավառակում։ Գտնվում է Արածանիի աջ վտակ Չարբոհարի աջ օժանդակ Զրընգի վերին հոսանքում։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին գյուղն ուներ 80 տուն բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Զրընգի մոտակայքում կար հին ավերակ բերդ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Արունք

**Արունք**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մշո գավառում։ Գտնվում է Նեմրութ լեռան արևմտյան փեշերին։

## Բնակչություն
XIX դարի վերջերին ուներ 41 տուն, իսկ XX դարի սկզբին ուներ 13 տուն հայ բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Արունքն ուներ 2 հայկական եկեղեցի, որոնք կանգուն էին մինչև 1915 թվականի Մեծ եղեռնը։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խազան

**Խազան**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մանազկերտի գավառակում։ Գտնվում էր Մանազկերտ քաղաքից 27 կմ արևելք՝ սարավանդին։

Բնակավայրով անցնում էր գյուղամիջյան ճանապարհ։

## Բնակչություն
XX դարին ուներ 15 տուն քուրդ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմանական զբաղմունքը անասնապահությունն էր։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խոշըկան

**Խոշըկան**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խուլփի գավառակում կամ Խիանքի գավառակում։ Գտնվում էր Ֆարկին գյուղաքաղաքից 19 կմ հյուսիս, սարավանդի վրա՝ Բաթման գետի աջ ափից 6 կմ արևմուտք։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կզըլաղաջ

**Կզըլաղաջ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մշո գավառի Մերքեզի գավառակում։ Գտնվում էր Խոզմո լեռան ստորոտում՝ Մշո Ս. Կարապետ և Հովհաննես վանքերի միջև։

## Անվան ստուգաբանություն
Հայերը գյուղն անվանել են **Կարմիր ծառ** մոտակայքում գտնվող անտառի կարմրավուն տերևներով ծառատեսակի անունով։ Կզըլաղաջն արաբերեն է և բառացի «կարմիր ծառ» այտահայտության թարգմանությունն է։

## Պատմություն
Կզըլաղաջի մասին հիշատակված է Գրիգոր Մակվեցու 1445 թվական կոնդակում։ Տարածքը պատկանել է Եղրդուտի Ս. Հովհաննես վանքին։

Գյուղն ավերվել է, իսկ բնակչությունը բռնությամբ տեղահանվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Բնակչություն
1882 թվականին ուներ 140 տուն, իսկ 1909 թվականին ուներ 90 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և արհեստներով։ Գյուղը նշանավոր էր ծխախոտի արտադրությամբ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կծու (Մանազկերտի գավառ)

**Կծու**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մանազկերտի գավառակում։

## Պատմություն
Գյուղի մասին առաջին հիշատակությունը վերաբերվում էր Գրիգոր Մակվեցու 1445 թվականի կոնդակը, ըստ որի այն պատկանել է Եղրդուտի Ս. Հովհաննես վանքին։

Կծուն թուրքերի կողմից կողոպտվել և ավերվել է 1895 թվականին։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կուշտիան (Բուլանըխի գավառ)

**Կուշտիան**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բուլանըխի գավառակում։ Գտնվում էր Մանազկերտ քաղաքից 21 կմ հյուսիս-արևմուտք, Արածանիի աջ վտակ Սուլթանլի-Նուր-Էդինի աջ օժանդակի վրա։

## Աշխարհագրություն
Գյուղի տարածքը լեռնային է։

## Բնակչություն
1909 թվականին Կուշտիանն ուներ 15 տուն հայ բնակիչ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մառնիկ Վերին

**Մառնիկ Վերին**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մշո գավառում։ Գտնվում էր Մուշ-Մերքեզ գյուղախմբում՝ Մուշ քաղաքից 9 կմ հարավ-արևելք՝ Մեղրագետի վտակներից մեկի ափին՝ անտառապատ վայրում։ Գյուղի մոտակայքում եղել է անտառ, որը կոչում էին Մառնիկի անտառ

## Պատմություն
Գյուղում պատսպարվել են հայ ֆիդայիները։ Բնակչությունը բռնությամբ տեղահանվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
1880-ական թվականներին գյուղն ուներ 80 տուն՝ 600 հայ բնակչով։

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում էր երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Մառնիկ Վերինն ուներ եկեղեցի։ Գյուղի հարավարևելյան կողմում գտնվում էր **Կարմիր վանքը**։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կրխու

**Կրխու**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մշո գավառում։

## Բնակչություն
1850-ական թվականներին ուներ 100 տուն հայ բնակիչ։ 1882 թ.-ին ուներ 35 տուն՝ 310 հայ բնակչով և 60 տուն քուրդ բնակիչ։ 1909 թ.-ին ուներ 10 տուն հայ բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Կրխուն ուներ 2 եկեղեցի` Տերնաղբեր և Ս. Հակոբ անուններով։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հրուտ

**Հրուտ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սասունի Հազզո-Խաբլջոզ գավառակում։

1880-ական թթ.-ին ուներ 10 տուն՝ 60 հայ բնակչով։

Հրուտն ուներ Ս. Աստվածածին անունով վանք, որը բաղկացած էր տաճարից, գավիթից և այլ օժանդակ կառույցներից։ Վանքն ավերվել է 1915 թ.-ի մեծ եղեռնի ժամանակ։Վանքի ավերակակույտը պահպանվում է մինչ օրս ։Գյուղը գտնվել  է Տնգետ գետակի աջ կողմում՝ մրգատու այգիների մեջ ։Հրուտի հայ ազգաբնակչությունը եղեռնից հետո հաստատվել են Արևելյան Հայաստանի Թալինի շրջանի Աշնակ գյուղում։ Ներկայումս Հրուտում բնակվում  են քրդեր։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Սասունի շրջանի համայնքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր