Գորյո

**Գորյո**, պետություն Կորեական թերակղզում, հիմնադրված Սիլլա պետության անկումից հետո 935 թվականին և գոյատևել է մինչև Չոսոնի կայսրության ժամանակաշրջանը` 1392 թվական։ «Գորյո» անվանումը կրճատված է Կոգուրյո անվանումից, Կորեական երեք կայսրություններից մեկը` վերամիավորված Սիլլայի կողմից 668 թվականին։ Ժամանակակից «Կորեա» անվանումը ծագել է «Գորյոյից»։

Ավելի նշանակալի հաջողություններն են`Գորյոյի բրուտագործական արվեստը և Գորեանի Տրիպիտական՝ բուդդայական օրենք (Տրիպիտակա), փորագրված տասնյակ հազարավոր փայտե տախտակների վրա։ Գորյոյում 1234 թվականին ստեղծվել է առաջին մետաղական տպագիր մատրիցան (տես՝ Չիկչի).

## Պատմություն

### Հիմնադրում
IX դարի վերջում Միավորված Սիլլան, քայքայված լինելով ներքին պատերազմից, թուլացել է և կորցրել է իշխանությունը փոխարքաների դեմ։ Երկիրը ընկղմվում է քաղաքացիական պատերազմի և ապստամբության քաոսի մեջ, որից հետո Կորեական թերակղզում կրկին, այժմ երկարաժամկետ, առաջացել են երեք պետություններ։

Վան Գոնը (), Սոնգակի փոխարքան (ժամանակակից Կեսոն), հիմնադրել է Գորյոն 918 թվականին։ Երեք պետությունների ժամանակաշրջանը ավարտվում է այն բանից հետո, երբ Գորյոն գրավում է Սիլլան և Խուպեկչեն 936 թվականին։

### Քաղաքական կառուցվածք
Պաշտոնական փաստաթղթերում Գորյոն իրեն կոչել է կայսրություն։ Մայրաքաղաք Կեսոնը անվանվել է «կայսրության մայրաքաղաք ()», թագավորական պալատը՝ «կայսրական պալատ()»: Այլ տերմիներ, ինչպիսիք են՝ Ձերդ Բարձրություն (), Արքայազն (), Կայսրուհի (), ինչպես նաև ենթադրում են կայսրական պետականությունը։ Մոնղոլական արշավանքներից հետո «империя» տերմինը Գորյոյում այլևս չեն օգտագործել՝ մոնղոլների կողմից երկրի օկուպացիայի պատճառով։

Իշխանությունը ուժեղացնելու նպատակով դինաստիայի չորրորդ կայսրը՝ Կվանջոնը, մի քանի հրամանագրեր է ներկայացրել, այն թվում՝ 958 թվականի ծառաների ազատման մասին և հրաման, ըստ որի քաղաքացիական ծառայողները պետք է պարտադիր քննության մասնակցեն։ Կվանջոնը նաև իրեն կոչել է կայսր, անկախ այլ երկրներից։

Կայսրության հինգերորդ արքան՝ Կյոնջոնը () անցկացրել է հողային բարեփոխումներ Չոնսիգվա () անվանումով, իսկ վեցերորդ թագավորը՝ Սոնջոնը () նշանակել է նոր փոխարքաների յուրաքանչյուր վարչաշրջանում։

11-րդ թագավորի՝ Մունջոնի () կառավարման տարիների սկզբին կենտրոնական ուժերը լրջորեն ամրապնդվեց՝ վերցնելով գրեթե բոլոր ինքնիշխանությունը մարզպետներից։ Մունջոնը և նրան հաջորդող թագավորները շեշտ են դրել ոչ ռազմական, երկրի քաղաքացիական կառավարման վրա:։
[thumb|left|200px|''[Ամատաբխան և ութ հսկա Բոդհիսատվան*, [[XIV]] դար, Գորյո]]

=== Պայքար գահի համար ===
Լի տոհմը Ինջուից () իր աղջիկներին տվել է թագավորներին որպես կին, սկսած Մունջոնից մինչև 17-րդ թագավորը՝ Ինջոնը։ Ժամանակի ընթացքում այդ տոհմը մեծ իշխանություն ձեռք բերեց, քան հենց թագավորը, որը բերեց Լի Չագյոմի քաղաքացիական հեղաշրջմանը [[1126]] թվականին։ Հեղաշրջումը ձախողվեց, միայն թե միապետի ուժը կործանվեց և Գորյոյում սկսվեցին վեճեր ազնվականությունում՝ երկիրը ղեկավարելու համար։

[[1135]] թվականին Մյո Չխոնը առաջարկեց տեղափոխել մայրաքաղաքը Սոգյոն (ներկայիս [[Փհենյան]])։ Առաջարկը երկրի ընտրախավին բաժանեց երկու ճամբարների։ Մի խմբակցությունը, Մյո Չխոնի գլխավորությամբ, կողմ էր մայրաքաղաքը տեղափոխելու առաջարկին, իսկ մյուս խմբակցությունը ընդդեմ [[Մանջուրիա]]յի։ Մյուսը, Կիմ Բուսիկի գլխավորությամբ (հեղինակ Սամգուկ Սագի), ցանկացել է պահպանել *կվո* կարգավիճակը։ Մյո Չխոնին չհաջողվեց համոզել թագավորին և նա ապստամբություն կազմակերպեց, որը, այնուամենայնիվ, ավարտվեց ձախողմանբ։

[[1170]] թվականին հրամանատարների խումը՝ Չոն Չունբի () և Լի Ընբանի () գլխավորությամբ ապստամբություն սկսեցին և հաղթեցին։ Ինջոնը աքսորվեց, իսկ թագավոր դարձավ Մյոնջոնը (): Գորյոյի պատմությունում սկսվել է ռազմական կառավարման ժամանակաշրջան։ [[1177]] թվականին գահ բարձրացավ երիտասարդ մարզպետ Կյոն Թխեսունը։ Նա սկսեց միապետին ողջ ուժերը վերադարձնելու փորձեր կատարել, միայն թե [[1184]] թվականին նա մահացավ և նրան հաջորդող դարձավ նրա հասարակ որդին՝ Լի Ընմինը։ Նրա կառավարումը դաժան էր, ինչը բերեց այլ գեներալի՝ Չխվե Չխունխոնի ապստամբությանը, ով սպանեց Լի Ընմինին և գահ բարձրացավ [[1197]] թվականին։ Հաջորդ 61 տարիների ընթացքում Չխո տոհմը կառավարել է երկիրը՝ հաստատելով ռազմական դիկտատուրա։ Թագավորի պահակետը եղել է, ըստ երևույթի, դեկորատիվ։ Չխվե Չխունխոնին հաջորդողները դարձան նրա որդին՝ Չխվե Ուն, թոռտ՝ Չխվե Խանը և ծոռը՝ Չխվե Ընը։ Գահ բարձրանալով՝ Չխվե Չխունխոնը գահընկեց արեց Մյոնջոնին, փոխարինելով նրան Սինջոնի հետ, իսկ նրա մահից հետո, գահընկեց անելով ևս երկու թագավորների՝ ի վերջո ընտրեց Կոջոնին։

=== Մոնղոլական արշավանքներ ===


[[1231]] թվականին սկսվել է մոնղոլական արշավանքները դեպի Կորեա՝ [[Ուգեդեյ]]ի գլխավորությամբ։ Այս արշավանքը եղել է Չինաստանը գրավելու մեծ ծրագրի մասը։ Թագավորական ընտանիքը [[1232]] թվականին փախչում է Կանխվադո, որը գտնվում էր Կյոնգի ծոցում։ Այդ ժամանակների ռազմային ղեկավար Չխվե Չխունխոնը () պնդել է, որ դիմադրեն։ Մի քանի տասնամյակներ Գորյոն դիմադրել է, սակայն վերջապես [[1259]] թվականին ստիպված կնքել է խաղաղության պայմանագիր։ Մի քանի կառավարիչներ, հրաժարվելով հանձնվել, գլխավորել են Սամբյոլչխո ապստամբությունը և բնակվել են [[Կորեական թերակղզի|Կորեական թերակղզու]] հարավային ափի մոտ գտնվող կղզիներում, այդ թվում՝ Չինդոն։ Գորյոյի դինաստիան հարկատու էր մոնղոլական Յուան դինաստիային այնքան ժամանակ, քանի դեր Կոնմին-վանը չի օգտվել Չու Յուանջանի ապստամբությունից և չի սկսել ազատումը մոնղոլական լծից։

=== Անկում ===
[[1388]] թվականին Ու-վանը կազմակերպել էր կազմակերպություն չինական Լյաոնինը գրավելու համար։ Նա մարտի է ուղարկել գեներալ Լի Սոնգոյին (ավելի ուշ Թխեջո), միայն թե, հասնելով սահմանին, նա կանգ առավ և գլխավորել է ամբստամբությունը։ Չորս տարի անց, [[1392]] Գորյոն անկում ապրեց, իսկ գեներալ Լին դարձավ նոր դինաստիայի` [[Չոսոն]]ի։

== Գորյոյի թագավորների ցանկ ==
Առաջին քսաներեք թագավորները ցանկում (մինչև [[Վոնջոն]]ը) ունեցել են տաճարային անուններ՝ *ջոնով* ավարտվող։ Սկսած [[Չխուննյոլ-վան]]ից (25-րդ թագավորից), Գորյոյի բոլոր հաջորդող թագավորները կրել են [[Վան (տիտղոս)|*Վան'']] տիտղոսը։

# Թխեջո (918—943);
# Հեջոն (944—945);
# Չոնջոն (945—949);
# Կվանջոն (950—975);
# Կյոնջոն (975—981);
# Սոնջոն (981—997);
# Մոկչոն (997—1009);
# Հյոնջոն (1009—1031);
# Տոկչոն (1031—1034);
# Չոնջոն (1034—1046);
# Մունջոն (1046—1083);
# Սունջոն (1083);
# Սոնջոն (1083—1094);
# Հոնջոն (1094—1095);
# Սուկչոն (1095—1105);
# Իենջոն (1105—1122);
# Ինջոն (1122—1146);
# Ըիջոն (1146—1170);
# Մյոնջոն (1170—1197);
# Սինջոն (1197—1204);
# Հիջոն (1204—1212);
# Կանջոն (1212—1213);
# Կոջոն (1213—1259);
# Վոնջոն (1260—1274);
# Չխուննյոլ-վան (1274—1308), դարձել է Գորյոյի առաջին թագավորը, ով կրել է վան տիտղոսը,
# Չխունսոն-վան (1298, 1308—1313);
# Չխունսուկ-վան (1274—1308);
# Չխունխե-վան (1330—1332 и 1339—1344);
# Չխունմոկ-վան (1344—1348);
# Չխունջոն-վան (1349—1351);
# Կոնմին-վան (1352—1374);
# Ու-վան (1374—1388);
# Չխան-վան (1388—1389);
# Կոնյան-վան (1388—1392).

## Տես նաև
* Կորեայի պատմություն
* Կորեայի անվանումը
* Կորեայի միապետների ցանկ

## Գրականություն
* Rogers, Michael C.. 1959. “Factionalism and Koryŏ Policy Under the Northern Sung”. Journal of the American Oriental Society 79 (1). American Oriental Society: 16–25. doi:10.2307/596304. http://www.jstor.org/stable/596304
* Rogers, Michael C.. 1961. “Some Kings of Koryo as Registered in Chinese Works”. Journal of the American Oriental Society 81 (4). American Oriental Society: 415–22. doi:10.2307/595688. http://www.jstor.org/stable/595688

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Կորեա
Կատեգորիա:Կորեայի պատմություն