Զիպրազիդոն

**Զիպրազիդոն**, ատիպիկ հակափսիխոտիկ (նեյրոլեպտիկ) դեղամիջոց։ Այն վաճառվում է () ապրանքանիշի անվան ներքո և կիրառվում է շիզոֆրենիայի, երկբեռ աֆեկտիվ խանգարման, ինչպես նաև դեպրեսիայի բուժման ժամանակ։ Իրենից ներկայացնում է սպիտակ, բյուրեղային փոշի, որը վաճառվում է դեղահաբի տեսքով և նախատեսված է օրալ/բերանացի ընդունման համար, նաև կիրառվում է միջմկանային և ներերակային ներարկման միջոցով։ Հանդիսանալով հակափսիխոտիկ (նեյրոլեպտիկ) դեղամիջոց՝ այն դրսևորում է բարձր խնամակցություն դոպամինային D2 ընկալիչների և զգալիորեն ավելի մեծ ազդեցություն է թողնում սերոտոնինային (5-HT2A, 5-HT2C, 5-HTID և 5-HT1A) ընկալիչների վրա։ Զիպրազիդոնի կապը այս ընկալիչներին գերազանցում է վերջինիս խնամակցությունը D2 ընկալիչների նկատմամբ։ Այն նաև որոշ չափով փոխազդում է նորադրենալինային ընկալիչների, ինչպես նաև հիստամինային H1 ընկալիչների և α1-ադրեներգիկ ընկալիչների հետ։

Նախքան բուժման սկիզբը և հաջորդ դեղաչափը, անհրաժեշտ է կատարել արյան ընդհանուր և կենսաքիմիական քննություն, բացի այդ, անհրաժեշտ է պարբերաբար կատարել նյարդաբանական հետազոտություններ, հատկապես, երբ միաժամանակ կիրառվում են պոտենցիալ նեյրոտոքսիկ դեղամիջոցներ։ Սրտխառնոցի կամ փսխման կանխարգելման նպատակով խորհուրդ է տրվում կիրառել հակափսխումային դեղամիջոցներ։ Հաշվի առնելով դեղորայքի կիրառման տևողությունը, ինչպես նաև դեղաչափը, հաճախ կարող են զարգանալ կողմնակի ազդեցություններ, մասնավորապես՝ գիտակցության մթագնում, դող, տիկեր, գլխապտույտ, գլխացավ, սրտխառնոց, դիսպեպսիա, փսխում, փորլուծություն, քսերոստոմիա, անքնություն, սակավարյունություն և թրոմբոցիտոպենիա։ Ավելի բարձր դեղաչափերի դեպքում մեծանում է տագնապի և էքստրապիրամիդալ խանգարումների (տիկ) առաջացման ռիսկը։ Հղիության կամ կրծքով կերակրման ընթացքում, խորհուրդ է տրվում խուսափել հակափսիխոտիկ դեղամիջոցների կիրառումից։ Ներերակային ներարկման տեղում կարող է առաջանալ՝ քոր, այտուց կամ այրման զգացողություն։

Այն բժշկության մեջ արտոնագրվել է 2001 թվականին, որը ընդգրկված է «Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության» կարևորագույն դեղերի ցանկում։ Այս դեղամիջոցի ընդունումը կարող է առաջացնել հանկարծակի գլխապտույտ կամ քնկոտություն, հետևաբար նախքան բուժման կուրսի ավարտը, անհրաժեշտ է խուսափել մեքենա վարելուց կամ ծանր ֆիզիկական ակտիվությունից։ 2020 թվականին ԱՄՆ-ում, այն 282-րդ ամենից հաճախ նշանակվող դեղամիջոցն էր (ավելի քան *1 միլիոն դեղատոմս*)։

## Կիրառումը բժշկության մեջ

ԱՄՆ սննդի և դեղերի վարչությունը այն հաստատել է որպես շիզոֆրենիայի, ինչպես նաև մանիակալ համախտանիշի և երկբևեռ խանգարման դեմ բուժման դեղամիջոց։ Հակափսիխոտիկ դեղամիջոցներով բուժման ժամանակ հիվանդի կլինիկական վիճակի բարելավումը ակնկալվում է մի քանի օրից մինչև մի քանի շաբաթ, որի ընթացքում անհրաժեշտ է հիվանդի ընդհանուր վիճակի համապատասխան մոնիթորինգ։ Ինքնասպանության մտքերը և փորձերը հաճախ են հանդիպում փսիխոզով տառապող հիվանդների շրջանում: Նման դեպքերը երբեմն արձանագրվել են դեղորրայքային բուժման սկզբում կամ հակափսիխոտիկ դեղամիջոցների փոփոխման ժամանակ: Հետևաբար, հակադեպրեսանտներով դեղորայքային բուժումը պետք է իրականացվի բժշկի խիստ հսկողության ներքո։

Շիզովրենիայով տառապող հիվանդների դեպքում հակափսիխոտիկ դեղամիջոցներ կիրառելիս անհրաժեշտ է զգոն լինել, քանի որ հիվանդների այս խումբը նման դեղամիջոցների նկատմամբ կարող է ունենալ բարձր զգայունություն և հիվանդության ախտանիշների սրման ավելի մեծ ռիսկ։ Դոպամինային ընկալիչների անտագոնիստ հատկություններով դեղամիջոցները կարող են առաջացնել անբարենպաստ էքստրապիրամիդալ ախտանիշներ, այդ թվում՝ դիսոցատիվ խանգարումներ, դիստոնիա, դող, թքարտադրության բարձրացում, ինչպես նաև կեցվածքի և քայլվածքի խանգարումներ: Շիզոֆրենիայով չափահաս հիվանդներին կատարված պլացեբո-վերահսկվող կլինիկական փորձարկումների համաձայն, վերջինիս ընդունումը կապված է էքստրապիրամիդալ ախտանիշների առաջացման ավելի բարձր հաճախականության հետ։ Այնուամենայնիվ, զիպրազիդոնը 15%-ով ավելի արդյունավետ է, ի տարբերություն լուրազիդոնի և իլոպերիդոնի և մոտ նույնքան արդյունավետ, որքան քլորպրոմազինը և ազենապինը, և 9-13%-ով պակաս արդյունավետ, քան հալոպերիդոլը և արիպիպրազոլը։

## Կողմնակի ազդեցություններ
[Զիպրազիդոն ([Քիմիական բանաձև|կառուցվածքային բանաձև)|աջից|frameless|256x256փքս]]
Կողմնակի ազդեցությունները, ընդհանուր առմամբ, նման են այլ հակափսիխոտիկ դեղամիջոցներին: Վերջինիս անվտանգությունը գնահատվել է կլինիկական փորձարկումների ժամանակ՝ շիզոֆրենիայով ախտորոշված ​​հիվանդներին 20-ից 160 մգ դեղաչափերով։ Ստորև թվարկված կողմնակի ազդեցությունները դասակարգված են նախընտրելի տերմինաբանության համաձայն և որոնց հաճախականությունները հիմնված են կլինիկական փորձարկումների տվյալների վրա և ներկայացված են ԱՀԿ-ի առաջարկություններին համապատասխան՝ շատ հաճախ (≥1/10), հաճախակի (≥1/100-ից 1/10,000-ից պսակային զարկերակային հիվանդություն, Ուոլֆ–Պարկինսոն–Ուայթի համախտանիշ, միոկարդիտ, սրտի փականային հիվանդություն, կաթված, տրանզիտոր իշեմիկ գրոհ, ծայրամասային զարկերակների հիվանդություն, միջընդրեքի իշեմիա, իշեմիկ կոլիտ, գերճնշում, հարբեցողություն և թմրամոլություն։

Բրիտանական ազգային առողջապահության ակադեմիան խորհուրդ է տալիս աստիճանաբար դադարեցնել հակափսիխոտիկ դեղերի ընդունումը՝ հանման համախտանիշից կամ փսիխոտիկ նոպաների կրկնությունից խուսափելու համար: Հանման համախտանիշի դեպքում, սովորաբար առկա է՝ սրտխառնոց, փսխում և ախորժակի կտրուկ կորուստ։ Այլ ախտանիշներից են՝ անհանգստություն, քրտնարտադրության ավելացում և անքնություն։ Քանի որ, դեղամիջոցի ամենատարածված կողմնակի ազդեցություններից մեկը միելոսուպրեսիան է, որի դեպքում խորհուրդ է տրվում պարբերաբար կատարել արյան ընդհանուր հետազոտություն՝ հիվանդների մոտ նեյտրոպենիայի, անեմիայի և թրոմբոցիտոպենիայի զարգացումը հայտնաբերելու նպատակով։ Հղիության կամ կրծքով կերակրման ժամանակ լուրազիդոնի կամ որևէ այլ հոգեմետ դեղորայքի օգտագործումը հակացուցված է, քանի որ առնետների վրա կատարված հետազոտությունների ժամանակ նկարագրվել է սաղմնային զարգացման և բնածին արատների առաջացման դեպքեր։

## Դեղագիտություն
### Ֆարմակոդինամիկա

Զիպրազիդոնը ազապիրոնային ածանցյալ է, որը գործում է որպես դոֆամինային (D2 և D3) ընկալիչների անտագոնիստ, ինչպես նաև սերոտոնինային (5-HT2A, 5-HT7 5-HT2A, մասամբ 5-HT1A, 5-HT2C և 5-HT1D ) և (α2C) ադրեներգիկ ընկալիչների, ինչպես նաև սերոտոնինային (5-HT1A) ընկալիչի մասնակի ագոնիստ։ Այն կլինիկորեն առաջացնում է շատ թույլ խնամակցություն սերոտոնինային (5-HT2C) ընկալիչների նկատմամբ, որը բնութագրվում է ախորժակի խաթարմամբ և ավելորդ քաշի ավելացմամբ։

Այնուամենայնիվ, պոզիտրոնային էմիսիոն տոմոգրաֆիայի (ՊԷՏ) միջոցով դեղամիջոցի խտությունը որոշելուց հետո արձանագրվել է, որ այն ներթափանցում է կորոնար անոթներ և ունի կենտրոնական միջնորդավորված ազդեցություն։ Կրծողների վրա կատարված ուսումնասիրություններից բացի, կլինիկական փորձարկումները ցույց են տվել, որ այն առաջացնում է կենտրոնական միջնորդությամբ կողմնակի ազդեցություններ, ինչպիսիք են՝ մթագնում, գերհոգնածություն, կոգնիտիվ խանգարում, գլխապտույտ և այլն։ Ավելին, դեղերի տարբերակման փորձերի արդյունքում հայտնաբերվել է, որ վերջինս ունի արտահայտված փսիխոակտիվ ազդեցություն, ինչպիսիք են՝ անտարբերություն, շշմածություն և դիսֆորիա։ Կարևոր է խստորեն պահպանել տվյալ դեղամիջոցի ցուցումները և կիրառվող դեղաչափը։ Այն հակացուցված է 18 տարեկանից փոքր և 65 տարեկանից բարձր հիվանդներին (անվտանգությունն ու արդյունավետությունը որոշված չեն): Երիկամային անբավարարության դեպքում, նախքան բուժման սկիզբը, անհրաժեշտ է հստակեցնել ընդունվող դեղաչափը կամ տրվող դեղաչափերի միջև ընկած ժամանակահատվածը։
կենտրոն|frameless|423x423փքս
Զիպրազիդոնի համեմատաբար թույլ α1-ադրեներգիկ ընկալիչների անտագոնիստ ազդեցությունը, հավանաբար, մասամբ պարզաբանում է վերջինիս որոշակի կողմնակի ազդեցությունների ի հայտ գալը, մասնավորապես՝ օրթոստատիկ թերճնշում: Ի տարբերություն շատ այլ հակափսիխոտիկ դեղամիջոցների, այն բավականաչափ չի փոխազդում (mAx) ընկալիչների հետ և, հետևաբար, չունի որևէ հակախոլիներգիկ կողմնակի ազդեցություն: Ինչպես հակափսիխոտիկ դեղամիջոցների մեծամասնությունը, այն թողնում է սեդատիվ ազդեցություն հիմնականում սերոտոնինային և դոպամինային ընկալիչների շրջափակման միջոցով։ (5-HT2A-ի և 5-HT2C)-ի շրջափակումը և (5-HT1A)-ի ակտիվացումը, ինչպես նաև սերոտոնինային և նորադրենալինի ընկալիչների վերազավթման արգելակումը կարող է նպաստել դրա բացասական ախտանիշները մեղմելու ունակությանը։

### Ֆարմակոկինետիկա
Այն դեղատներում վաճառվում է դեղահաբերի և ներարկման լուծույթի տեսքով: Դեղահաբի օրալ/բերանացի ընդունման դեպքում այն ունի ցածր կենսամատչելիություն, մասամբ առաջին անցման կենսաքայքայման պատճառով, որի մի մասը ներծծվում է ստամոքսաղիքային տրակտում և արյան մեջ՝ նախքան թիրախային զարկերակներին հասնելը։ Հետևաբար, սննդի ընդունումը էական ազդեցություն է դրսևորում վերջինիս ներծծման կամ արդյունավետության վրա թե՛ տղամարդկանց, թե՛ կանանց մոտ: Հետևաբար, դեղահաբերը անհրաժեշտ է ընդունել առնվազն 350 կալորիականությամբ սննդամթերքի հետ միաժամանակ, որի ընթացքում դեղորայքի ներծծման ցուցանիշը կազմում է 60%։

Դեղորայքային ազդեցությունը սովորաբար նկատվում է դեղահաբի ընդունումից կես ժամ անց։ Չնայած որ, խորհուրդ տրվող օրական դեղաչափը 40 մգ է, այնուամենայնիվ շիզոֆրենիայի նոպաների ինտենսիվությունը տարբերվում է հիվանդների միջև, ուստի կախված հիվանդի ընդհանուր վիճակից կամ հարակից հիվանդությունների առկայությունից, դեղաչափը կարող է փոփոխվել։ Կլինիկական հետազոտությունների ընթացքում 20մգ-ից մինչև 80 մգ դեղաչափերը ցուցաբերել են ավելի մեծ արդյունավետություն, քան պլացեբոն, սակայն նվազագույն դեղաչափը վիճակագրորեն պակաս արդյունավետ է։

Զիպրազիդոնի համակարգային կենսամատչելիությունը միջմկանային ընդունումից հետո կազմում է 100%, իսկ բերանացի ընդունումից հետո՝ 60%՝ քաղցած վիճակում: Միջմկանային մեկ դեղաչափից հետո շիճուկային առավելագույն կոնցենտրացիաները սովորաբար հասնում են դեղաչափից մոտավորապես մեկ ժամ հետո կամ ավելի շուտ: Այն լյարդում կենսաքայքայվում է ալդեհիդ օքսիդազի և ցիտոքրոմ P450 3A4 (CYP3A4) միջոցով։ Կարբամազեպինը և կետոկոնազոլը նվազեցնում են զիպրասիդոնի դեղորայքային կենսամատչելիությունը, մինչդեռ (CYP3A4)-ցիտոքրոմի ինհիբիտորները (ռիտոնավիր, ինդինավիր և կլարիթրոմիցին) մեծացնում են վերջինիս դեղորայքային կենսամատչելիությունը։  Զիպրազիդոնի կամ լուրազիդոնի կենտրոնական միջնորդությամբ ընդհանուր և կողմնակի ազդեցությունները հաստատվել են նաև մի շարք այլ կլինիկական փորձերի միջոցով։ Կարևոր է խստորեն պահպանել տվյալ դեղամիջոցների ցուցումները և կիրառվող դեղաչափը։ Դրանք հակացուցված են 18 տարեկանից փոքր և 65 տարեկանից բարձր հիվանդներին (անվտանգությունն ու արդյունավետությունը որոշված չեն): Երիկամային անբավարարության կամ լյարդի հիվանդությունների դեպքում, նախքան բուժման սկիզբը, անհրաժեշտ է հստակեցնել դեղորայքի դեղաչափը կամ տրվող դեղաչափերի միջև ընկած ժամանակահատվածը։

## Պատմություն
Այն իր քիմիական հատկություններով նման է ռիսպերիդոնին, որի վերջինիս կառուցվածքային անալոգն է։ Զիպրազիդոն դեղամիջոցը սինթեզել է Պֆայզեր դեղագործական ընկերությունը 1987 թվականին ԱՄՆ-ում։ 1998 թվականին դրա վաճառքը հաստատվել է Շվեդիայում։ Սննդի և դեղերի վարչությունը հաստատել է այն որպես երկբեռ աֆեկտիվ խանգարման դեմ դեղամիջոց։

## Հասարակություն և մշակույթ
### Իրավական կարգավիճակ
2009 թվականի սեպտեմբերին ԱՄՆ Արդարադատության նախարարությունը հայտարարել է, որ Պֆայզեր դեղագործական ընկերությունը պարտավոր է վճարել 2.3 միլիարդ դոլարի տուգանք՝ որպես պատիժ մի քանի դեղամիջոցների, այդ թվում՝ Geodon դեղորայքի խարդախության և ապատեղեկատվության համար։

## Հետազոտություններ
Հոգեմետ դեղերի չարաշահումը կարող է առաջացնել կախվածություն և վերջինիս կամայաական նվազեցումը կամ հանկարծակի դադարեցումը կարող է նույնիսկ  առաջացնել հանման համախտանիշ: Կախվածության և հանման համախտանիշի առաջացման ռիսկը մեծանում է երկարատև օգտագործման կամ բարձր դեղաչափերի դեպքում, հետևաբար նման դեղամիջոցները ցուցված է կիրառել միայն բժշկի նշանակման դեպքում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականության ցանկ
* 

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Առողջապահության Համաշխարհային Կազմակերպության անհրաժեշտ դեղեր
Կատեգորիա:Դեղաբանական գիտություններ
Կատեգորիա:Դեղագիտություն
Կատեգորիա:Դեղագործական ընկերություններ
Կատեգորիա:Դեղագործություն
Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Դեղեր
Կատեգորիա:Դեղեր ըստ ազդեցության մեխանիզմի
Կատեգորիա:Դեղեր ըստ երկրի
Կատեգորիա:Ըստ օրգան-համակարգերի վրա ազդեցության դեղեր
Կատեգորիա:Հոգեկան հիվանդություններ ախտանիշներ և նշաններ
Կատեգորիա:Հոգեմետ դեղեր
Կատեգորիա:Քիմիական միացություններ
Կատեգորիա:Քիմիական միացություններ ըստ տարրերի
Կատեգորիա:Ֆարմակոթերապիա