Հասան ալ-Սաբբահ

**Հասան ալ-Սաբբահ** (հայտնի նաև որպես **Ալամութի Հասան I**, , ; ), կրոնական և ռազմական առաջնորդ, նիզարի իսմայիլականության ճյուղի հիմնադիրը, որը լայնորեն հայտնի է որպես Հաշաշիններ կամ Ասասիններ։ Նա նաև եղել է նիզարի իսմայիլական պետության հիմնադիր և կառավարման առաջնորդ՝ 1090-ից մինչև 1124 թվականը։

Նա եղել է ոչ միայն զորավոր առաջնորդ, այլ նաև գիտնական՝ մաթեմատիկայի, հատկապես երկրաչափության, աստղագիտության և փիլիսոփայության մասնագետ, հատկապես իմացաբանության բնագավառում։ Ըստ պատմությունների՝ Հասանը և պարսկական խորագետ Օմար Խայամը ուսանողական տարիներից եղել են մտերիմ ընկերներ։ Նա և նրա հաջորդ առաջնորդները արևմուտքում հայտնի են դարձել որպես «Լեռների հին մարդը». անուն, որը հիշատակվում է Մարկո Պոլոյի գրառումներում որպես կրոնական ճյուղի առաջնորդի անունը։ Սա վկայակոչել է, որ բարձրադիր լեռը, որի վրա գտնվում է Ալամուտի ամրոցը, եղել է կրոնական ճյուղի տիրապետության տակ։

## Կենսագրություն
### Աղբյուրներ
Հասան իբն Սաբբահի կյանքի մասին հիմնական աղբյուրը նիզաիրիական «Սարգոզաշթ-է Սեյեդնա» () ստեղծագործությունն է, որը հայտնի է դարձել միայն ավելի ուշ պարսիկ հեղինակների կողմից կատարված մեջբերումների շնորհիվ։ Հասանը նաև գրել է պարսկերենով տրակտատ՝ թալիմի դոկտրինի մասին, որը կոչվել է «Ալ-Ֆուսուլ ալ-Արբաա»։ Տեքստը չի պահպանվել, բայց նրա հատվածները մեջբերվում են կամ վերաշարադրվում են աշ-Շահրաստանի և մի քանի պարսիկ պատմաբանների կողմից։

### Վաղ կյանք և իսմայիլականության ընդունում
ձախից|մինի|19-րդ դարի երևակայական փորագրություն, որը պատկերում է «Լեռների ծերունուն», ինչպես անվանել են Հասան իբն Սաբբահին։
Նրա լրիվ անունը, ըստ Ռաշիդ ադ-Դինի, *Հասան իբն Ալի իբն Մուհամմադ իբն Ջաֆար իբն ալ-Հուսեյն իբն Մուհամմադ աս-Սաբբահ ալ-Համյարի/Հիմյարի Եմենի* է: Ըստ Ջուվեյնի՝ *Հասան իբն Ալի իբն Մուհամմադ իբն Ջաֆար իբն ալ-Հուսեյն իբն Մուհամմադ [իբն] աս-Սաբբահ ալ-Համյարի/Հիմյարի: Ըստ [[Իբն ալ-Ասիր]]ի՝ Հասան իբն աս-Սաբբահ ալ-Եմենի ար-Ռազի*: Հասանի հայրը, ըստ Ռաշիդ ադ-Դինի, իր ծագումը կապել է նախաիսլամական հիմյարիտական Եմենի կառավարիչների հետ, իսկ ըստ Միրխոնդի՝ Խորասանի Թուս քաղաքի մոտ գտնվող գյուղից է եղել: Աղբյուրները հակասական տեղեկություններ են տալիս Հասանի ծննդավայրի մասին: Է. Բրաունը, Վ. Իվանովը և Լ. Վ. Ստրոևան Ջուվեյնիի տեղեկության հիման վրա ենթադրել են, որ նա ծնվել է Ռեյում, իսկ Մ. Հոջսոնը, Ի. Պետրուշևսկին և Ֆ. Դաֆթարին՝ Ղոմում, որտեղ Ալի աս-Սաբբահը տեղափոխվել է Կուֆայից:

Արևելքում լայն տարածում է ստացել «երեք ընկերներ մեդրեսեից» լեգենդը, համաձայն որի՝ Հասանը, Նիզամ ալ-Մուլքը և Օմար Խայամը միասին սովորել են Նիշապուրում իմամ Մուվաֆաքի մոտ։ Ընկերները երդում են տվել, որ նա, ով կյանքում կհասնի ավելի մեծ հաջողությունների, կօգնի մյուսներին։ Երբ Նիզամ ալ-Մուլքը դարձել է սելջուկյան սուլթանի վեզիր, Հասանը նրա պաշտպանության շնորհիվ պալատում պաշտոն է ստացել, բայց հետո վիզիրի միջամտությամբ արտաքսվել է՝ վերջինիս հետ մրցակցության հնարավորությունից վախենալով։ Նիզամ ալ-Մուլքի սպանությունը, որը կատարվել է նիզարիների առաջնորդի հրամանով, համարվել է վերջինիս անձնական վրեժը։ Այս լեգենդի պատմական անստույգությունը ապացուցվել է 19-րդ դարում է Բրաունի կողմից, ով ուշադրություն է դարձրել, որ Նիզամ ալ-Մուլքը ծնվել է շատ ավելի վաղ, քան Հասան աս-Սաբբահը և Օմար Խայամը։

Իրականում Հասանը սովորել է Ռայ մեդրեսեում և իր վաղ կրթությունը ստացել տասներկուական շիա ավանդույթի շրջանակներում, որին պատկանել է իր ընտանիքը: Ռեյում՝ իսմայիլականության քարոզչության (այսպես կոչված դավա կամ դավաթ՝ «կանչ») գլխավոր կենտրոններից մեկում, երիտասարդ Հասանը հանդիպել է տեղացի իսմայիլականության դաիին՝ Ամիր Զարրաբին (զարաբ՝ մետաղադրամ հատող), ով ծանոթացրել է նրան իսմայիլականության ուսմունքին և կասկածներ սերմանել հայրերի հավատքի ճշտության վերաբերյալ։ Շփվելով դաի Աբու Նաջմ Սարաջի (սարաջ՝ «թամբագործ») հետ, ով մանրամասնորեն պատասխանել է նրա հարցերին, Հասանը համոզվել է իսմայիլիականության վարդապետության ճշմարտացիության մեջ։ Քարոզիչ Մումինը Հասանին ընդունել է իսմայիլականների շարքերը, և նա հավատարմության երդում է տվել այդ ժամանակվա իսմայիլական իմամին՝ Ֆաթիմյան խալիֆ ալ-Մուստանսիրին (1036-1094):

### Ճանապարհորդություն Եգիպտոս
1072 թվականի մայիս-հունիս ամիսներին Ռեյ եկած ‘Աբդ ալ-Մալիկ իբն Աթթաշը՝ Արևմտյան Պարսկաստանում սելջուկյան տարածքներում գլխավոր դա'ին, ուշադրություն է դարձրել նոր կրոնափոխին ու նշանակել նրան իր օգնական (նայիբ): 1074-1075 թվականներին Հասանը Իբն Աթթաշի հետ գնացել է Սպահան՝ Պարսկաստանի իսմայիլականների գաղտնի կենտրոն, որտեղ մնացել է մինչև 1076-1077 թվականները: Այնուհետև, Իբն Աթթաշի հրահանգով մեկնել է Ֆաթիմյանների մայրաքաղաք Կահիրե՝ շարունակելու կրթությունը կամ ծանոթանալու իսմայիլական հեղինակությունների հետ: Սպահանից դեպի Պարսկաստանի Ադրբեջան նահանգ անցնելով՝ Հասանը հասել է Միյաֆարիկին, որտեղ նա մթնեց տեղական կայդի հետ։ Նա արտաքսվել է քաղաքից՝ այն պատճառով, որ հրապարակային կերպով վիճարկում էր անհատի՝ առանց իմամ լինելու իրավունքն օրենքների մեկնաբանությունները վարելու։ Մոսուլ և Ռահբուով անցնելով՝ նա հասել է Գութա օազիս, որը շրջապատում էր Դամասկոսը։ Ամենակարճ ճանապարհը փակվել էր թուրք ռազմական առաջնորդ Օքսուզի կողմից, ուստի Հասանին ստիպված էր գնալ շրջադարձային ճանապարհով՝ Բեյրութ, Սայդ և Ակկա հարափող քաղաքներով դեպի Կեսարիա։ Մինայից նավով դուրս գալով՝ Հասանը յոթ օր անց հասել է Թինիս, ապա Մեմֆիս, և 1078 թվականի օգոստոսի 30-ին հասել է Կահիր։ Նա մնացել է Եգիպտոսում մինչև 1080 թվականի հունվար, նախ Կահիրում, ապա Ալեքսանդրիայում։

Աբդ ալ-Մալիք իբն Աթթաշը՝ Արևմտյան Պարսկաստանի սելջուկյան տարածքներում գտնվող գլխավոր դաի, ով ժամանել է Ռեյ 1072 թվականի մայիս-հունիսին, ուշադրություն է դարձրել նորադարձին և նշանակել նրան որպես իր օգնական: 1074/75 թվականներին Հասանը Իբն Աթաշին ուղեկցել է Սպահան՝ Պարսկաստանի իսմայիլիների գաղտնի կենտրոնը, որտեղ նա մնաց է մինչև 1076/1077 թվականը, այնուհետև Իբն Աթաշի ցուցումով նա գնացել է Ֆաթիմյանների մայրաքաղաք Կահիրե՝ ըստ երևույթին շարունակելու իր ուսումը կամ ծանոթանալու իսմայիլի իշխանությունների հետ։ Սպահանից Ադրբեջանի տարածքով ճանապարհորդելով՝ Հասանը ժամանել է Միաֆարիկին, որտեղ կոնֆլիկտի մեջ է մտել տեղի քադիի հետ։ Նա վտարվել է քաղաքից՝ կրոնական օրենքները մեկնաբանելու անհատի, ոչ իմամի իրավունքը հրապարակայնորեն վիճարկելու համար: Մոսուլով և Ռահբայով նա հասանում է Դամասկոսը շրջապատող Ղութայի օազիս: Ամենակարճ ճանապարհը փակել է թուրք զինվորական Օքսիզը, ուստի Հասանը ստիպված է եղել շրջանցիկ ճանապարհով անցնել ծովափնյա Բեյրութով, Սայդայով և Աքքայով դեպի Կեսարիա։ Մինայից նավով նավարկելով՝ Հասանը յոթ օր հետո հասավ Տինիս, ապա՝ Մեմփիս, և 1078 թվականի օգոստոսի 30-ին հասավ Կահիրե։ Եգիպտոսում մնաց մինչև 1080 թվականի հունվարը՝ սկզբում Կահիրեում, ապա Ալեքսանդրիայում։

1060-ականներին Ֆաթիմյան պետությունը գտնվել է խորը ճգնաժամի մեջ։ 1062 թվականին Կահիրեի մոտ բախվեցին տարբեր բանակային խմբավորումներ (բերբերներ, թուրքեր, դեյլեմիտներ). թուրքական զորքերը ապստամբեցին խալիֆի դեմ և 1068-1069 թվականներին թալանեցին մայրաքաղաքի պալատներն ու գրադարանները։ Նեղոսի ջրի ցածր մակարդակը (1065–1072 թվականներին) բնակչության շրջանում առաջացրեց սով։ Ալ-Մուստանսիրը Սիրիայից կանչեց Ֆաթիմյանների մոտ ծառայության մեջ գտնվող հայ ռազմական առաջնորդ Բադր ալ-Ջամալուն, ով 1074 թվականին հայկական զորքերի ուժերով ճնշեց թուրքերի ապստամբությունը։ Բադր ալ-Ջամալին քսան տարի եղել է պետության փաստացի կառավարիչը՝ միաժամանակ զբաղեցնելով վեզիրի, բանակների հրամանատարի (էմիր ալ-ջույուշ) և 1078 թվականից սկսած՝ էմիսարների առաջնորդի (դայի ադ-դու'աթ) պաշտոնները։ Սակայն, չնայած բոլոր ջանքերին, նա չկարողացավ պահպանել Սիրիայում գտնվող Ֆաթիմյան տիրույթները, և 1079 թվականին Դամասկոսը դարձավ Սելջուկյան իշխանության մայրաքաղաք։

Հասանի՝ Եգիպտոսում գտնվելու մասին աղբյուրները ներկայացնում են կասկածելի կամ հակասական տեղեկություններ։ Ռաշիդ ադ-Դինի համաձայն, բարձր պաշտոնյաները նրա ժամանման առիթով կազմակերպել են տոնական ընդունելություն։ Իբն ալ-Ասիրի և մի շարք այլ միջնադարյան պատմաբանների համաձայն՝ Հասանը ընդունելության է արժանացել խալիֆ ալ-Մուստանսիրի կողմից։ Իսկ Ռաշիդ ադ-Դինի և Ջուվեյնիի՝ «Սարգուզաշտ-ե Սայիդնա»-ին վերագրվող տվյալներով՝ Հասանը խալիֆին չի հանդիպել, սակայն խալիֆը նրա մասին տեղեկացված է եղել և բազմիցս գովեստի խոսքեր է ասել։ Հավանական է, որ և՛ տոնական ընդունելությունը, և՛ խալիֆի ընդունելությունը հորինված պատմություններ են, քանի որ Հասանը «երիտասարդ պրակտիկանտ էր եղել, հավանաբար, քիչ հայտնի, և պաշտոնյաները դժվար թե անհանգստանային նրան մեծ հանդիսավորությամբ պատվելու համար»։

### Վերադարձ Պարսկաստան
Երբ Հասանը գտնվում էր Կահիրեում՝ ուսանելով և քարոզելով, նա դժգոհություն առաջացրեց բանակի գլխավոր հրամանատար Բադր ալ-Ջամալիի մոտ։ Հնարավոր է, սա կապված էր այն հանգամանքի հետ, որ Հասանը աջակցում էր Նիզարին՝ իսմայիլական իմամ-խալիֆ ալ-Մուստանսիրի ավագ որդուն, որպես հաջորդ իմամի թեկնածու։ Բադր ալ-Ջամալին կարճ ժամանակով Հասանին բանտարկեց։ Բանտի մինարեթի փլուզումը ընկալվեց որպես կանխագուշակում՝ Հասանի օգտին, և նա անմիջապես ազատ արձակվեց ու արտաքսվեց։ Նավը, որով նա ճամփորդում էր, վթարի ենթարկվեց, սակայն Հասանը փրկվեց և տեղափոխվեց Սիրիա։ Այցելելով Հալեպ և Բաղդադ՝ նա 1081 թվականին իր ճանապարհորդությունը ավարտեց Սպահանում։

Այժմ Հասանի կյանքը ամբողջովին նվիրած էր առաքելությանը։ Հասանը շատ ճանապարհորդել է ամբողջ Պարսկաստանում։ Հյուսիսային Պարսկաստանում, Կասպից ծովի հարավային ափին մոտակայքում, գտնվում են Էլբուրս լեռները։ Այս լեռները հանդիսանում էին ժողովրդի բնակավայրը, որը ավանդաբար դիմադրում էր արաբական և թուրքական նվաճման փորձերին։ Այստեղ նաև բնակվում էին շիա հավատացյալներ։ Հասանի գործունեության լուրը հասել էր Նիզամ ալ-Մուլքին, որն ուղարկել էր իր զինվորներին՝ հրահանգելով բռնել Հասանին։ Հասանը խուսափել է նրանցից և խորացել է լեռների մեջ։

### Պետության ստեղծում
մինի|Աս-Սաբբահ. XIV դարի եվրոպական մանրանկարչության հատված1090 թվականին իսմայիլիտները խորամանկությամբ գրավում են անառիկ ամրոցը Ալամուտի հովտում, որը գտնվում էր Իրանական բարձրավանդակի և Կասպից ծովի ափերի միջև (Ղազվին քաղաքից հյուսիս-արևելք): Գրավման համար հողը պատրաստել էր իսմայիլիտների քարոզիչ Հուսեյն Կաինի, որը բազմաթիվ բնակիչների դարձրել էր իսմայիլիտները։ Սելջուկյան ամրոցի հրամանատար Ալավի Մահդին գործել էր անորոշ՝ սկզբում հայտնելով, որ ընդունում է իսմայիլկանաությունը, ապա արտաքսում է իսմայիլիտներին ամրոցից, իսկ հետո կրկին թույլ տալիս նրանց մուտք գործել։ Այդ ժամանակ արդեն նրա հրամաններին չեն ենթարկվում։ Որոշ ժամանակ անց Հասանը, 1090 թվականի սեպտեմբերի 4-ին ներխուժելով ամրոց, հրամայեց կոմենդանտին վճարել երեք հազար ոսկե դինար և թույլ տվեց նրան հեռանալ։ Էմիր Յուրյուն-Տաշը, Ալամութի տերը, փորձեց վերականգնել ամրոցը, սակայն իսմայիլիտներին հաջողվեց, ծանր պաշարումից հետո, պահել ամրոցը։ 1092 թվականի փետրվար-մարտին Սուլթան Մելիք շահը ուղարկել էր Արսլան-Տաշի զորքերը՝ աս-Սաբբահի և նրա կողմնակիցների դեմ, որոնք ամրոցը պաշարել էին հունիս-հուլիս ամիսներին։ Ամրոցում եղել էր ոչ ավելի քան 60-70 մարդ և բավական քանակությամբ մթերքներ։ Հասանը ստիպված էր դիմել իր կողմնակիցներին Կազվինում, որոնք, հավաքելով 300 մարդուց բաղկացած ջոկատ, սեպտեմբերի-հոկտեմբերի ընթացքում հանկարծակի հարձակվեցին պաշարողների վրա և նրանց ստիպեցին փախչել։
1091/1092 թվականին իսմայիլիտների ապստամբությունը Քուհիստանում ավարտվեց հաջողությամբ, որտեղ նրանք աստիճանաբար գրավեցին Կաին, Թուն, Թուրշիզ, Զաուզան, Տաբաս, Խուր, Խուսպ և այլ քաղաքներ։ Սելջուկյան քաղաքներն ու ամրոցները գրավելուց հետո աս-Սաբբահը նշանակել է իր կողմնակիցներին՝ կուտվալներ (նահանգապետեր), ու մասնակիորեն չեղարկվել են գյուղական պետության կողմից ներմուծված հարկերը, պարտքերը և պարտավորությունները։ Սուլթան Քզըլ Սարուգի ղուլամը պաշարել էր Դարու ամրոցը, սակայն պատերազմական գործողությունները դադարեցվել էին Մելիք-Շահի մահվան պատճառով (1092 թվականի նոյեմբեր)։ 1099/1100 թվականին Հասանի գաղտնի կողմնակից, ռայիս Մուզաֆար Մուստոուֆին փոխանցել է նրան Գիրդքուհ ամրոցը, որը գտնվում էր Դամգանից մոտ։
1091/1092 թվականներին Կուհիստանում իսմայիլիական ապստամբությունը հաջողությամբ ավարտվեց, որտեղ նրանք աստիճանաբար գրավեցին Կայն, Թուն, Թուրշիզ, Զաուզան, Թաբաս, Խուր, Խուսփ և այլ քաղաքները։ Սելջուկյան քաղաքներն ու բերդերը գրավելուց հետո ալ-Սաբբահը իր կողմնակիցներին նշանակեց քութվալներ (նահանգապետեր), ու մասնակիորեն չեղարկվել են գյուղական պետության կողմից ներմուծված հարկերը, պարտքերը և պարտավորությունները։ Սուլթան Կզըլ Սարուգի գայլը պաշարել է Դարու բերդը, սակայն Մալիք շահի մահվան պատճառով (1092 թվականի նոյեմբեր) դադարեցրել է ռազմական գործողությունները։ 1099/1100 թվականներին Հասանի գաղտնի աջակից Ռաիս Մուզաֆար Մուստաուֆին նրան է հանձնել Դամղանի մոտ գտնվող Գիրդքուհ ամրոցը։

Հասանը մահացել է 1124 թվականին։ Նրա իրավահաջորդը Կիյա Բուզուրգ-Ումիդն էր։ Ալ-Սաբբա նահանգը նրա մահից հետո գոյատևեց ևս 132 տարի։

### Նիզարիական ուսմունք
Հասան աս-Սաբահի ուսմունքը հայտնի է որպես դա՛վաթ-ի ջադիդ («նոր կոչ»):

Պատմաբաններն ու գիտնականները Հասան իբն Սաբբահին ճանաչել են որպես Նիզարի ասասինների հիմնադիր և նրանց դոկտրինի ստեղծող։ Դոկտրինը ձևավորվեց Նիզարի իշխանության պայքարի ընթացքում, երբ Նիզարը փորձել է հասնել Ֆաթիմիդների գահին Կահիրում։ Սա էլ հիմք հանդիսացավ Նիզարի Իսմայիլականության զարգացման համար՝ շիա իսլամում։ Այդ ժամանակվանից ի վեր, որպես կոնսերվատիվ բնույթի հիմնական տարր, Իսմայիլականության Իմամաթը ներառել է թաքնված իմամի գաղափարը՝ բացի այն տեսանելի իմամից, որը գործում է տվյալ ժամանակի համայնքում։ Վերջինիս կարևոր գործը դոկտրինի տարածումն է և թաքնված իմամի հոգևոր առաջնորդությունը՝ ուսուցման տեխնիկաների մասնագետների կողմից կրթական կենտրոններում։

«Իսկական հավատացյալների» նվիրումը, ովքեր ունեն «բացարձակ հավատք» իրենց համոզմունքների նկատմամբ, ևս մեկ տարր է, որը սկիզբ է առել Սաբահի ժամանակներից Հյուսիսային Իրանում։ Ասում են, որ նա այնքան բարեպաշտ էր, որ նույնիսկ իր որդիներից մեկին մահապատժի ենթարկեց, երբ նրան մեղադրեցին հարբեցողության մեջ։

Նիզարի ասասինը նույնացվում է որպես ֆիդայի կամ նվիրյալ, «ով իր կյանքն առաջարկում է ուրիշների համար կամ որևէ հատուկ գործի ծառայության մեջ»։

### Անձնական կյանք
Հասան աս-Սաբբահը հայտնի էր իր ասկետական և խիստ կրոնական կենսակերպով։ Ալամուտի ամրոցի իր համեստ բնակարանում նա ժամանակի մեծ մասն անցկացնում էր կարդալով, գրելով և կառավարելով։ Ալամուտում բնակվելու 45 տարիների ընթացքում նա, ենթադրաբար, միայն երկու անգամ էր լքել իր սենյակը՝ բարձրանալու տանիք։

Հասան աս-Սաբբահը, հավանաբար, ունեցել է մեկ կին, երկու դուստր և երկու որդի։ Նրա կինը և դուստրերը ուղարկվել էին Գիրդքուհ՝ որպես ապահով վայր Շիրգիրի արշավանքի ժամանակ Ալամուտի դեմ. նրանք այլևս չեն վերադարձել և ապրում էին մանածագործությամբ։ Նա մահապատժի է ենթարկել իր երկու որդիներին․ Մուհամմադին՝ խամրի (գինեմոլության) համար, իսկ Ուստադ Հուսեյնին՝ դայի Հուսեյն Քաինիի սպանության մեջ ենթադրյալ մասնակցության համար։

Հասանը մեծապես հարգվոած է եղել նիզարական համայնքի կողմից, որի անդամները նրան կոչել են Սայյիդնա («Մեր վարպետը») և հաճախ այցելել են նրա դամբարանը Ռուդբարում, մինչև այն ոչնչացվել է մոնղոլների կողմից։

## Ժողովրդական մշակույթում
* Բեթթի Բութուլը 1936 թվականին ֆրանսերենով հրատարակել է հանրաճանաչ գիրք «Մեծ ասասինների վարպետը» (Le grand maître des assassins)՝ նվիրված Հասան իբն Սաբահին։
* Վլադիմիր Բարտոլի 1938 թվականի «Ալամուտ» վեպը հիմնված է Հասանի իշխանության գալու վրա.
* Նա Մարինա Ստեպնովայի «Վիրաբույժը» վեպի գլխավոր հերոսներից է։
* Բորիս Ակունինի «Փոսը» գրքում գլխավոր չարագործը Է. Պ. Ֆոն Դորնը Հասանին անվանում է իր ուսուցիչ։ Է. Պ.-ի սյուժեի հիման վրա. Ֆոն Դորնը գրել է մի աշխատություն, որտեղ նա ներկայացնում է Հասան իբն Սաբբայի պատմության իր տեսլականը: «Փոսի» վեպի մի հատված ներկայացված է որպես հեղինակի կողմից իր ստեղծագործության բարձրաձայն ընթերցում։
* Բրիտանական Hawkwind տիեզերական ռոք խումբը 1977 թվականի իրենց Quark, Strangeness and Charm ալբոմում ունեցել է «Hassan I Sahba» երգը]։
* Հասան իբն Սաբբահը հաճախակի հիշատակվել է «Լեռան ծերունին» մականունով Ուիլյամ Ս. Բերոուզի շատ վեպերում, այդ թվում՝ «Նովա Էքսպրես», «Կարմիր գիշերվա քաղաքները», «Մեռյալ ճանապարհների տարածությունը» և «Արևմտյան հողեր»:
* Պատկերված է թուրքական «Զարթոնք. Մեծ Սելջուկները» հեռուստասերիալում, որի ռեժիսորն է Գյուրքան Ույգունը:
* Հասանը կարևոր դեր է խաղում Fate-ի աշխարհում:.
* Նկարահանվել է եգիպտական ​​«Ասսասիներ» հեռուստասերիալում, որի ռեժիսորն է Փիթեր Միմինը։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

;ռուսերեն 
* 
* 
* 
* 
;անգլերեն 
* 
* 

Կատեգորիա:Ինքնակենսագիրներ
Կատեգորիա:Իսլամի պատմություն
Կատեգորիա:Իսմայիլականություն
Կատեգորիա:Իրանի պատմություն
Կատեգորիա:Իրանում մահացածներ
Կատեգորիա:Խաչակրաց արշավանքներ
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Կրոնական առաջնորդներ
Կատեգորիա:Միսիոներներ
Կատեգորիա:Մուսուլմաններ
Կատեգորիա:Շիա իսլամ
Կատեգորիա:Վարձու մարդասպաններ