Երևանցոց Սուրբ Մինաս եկեղեցի (Թբիլիսի)

**Երևանցոց Սուրբ Մինաս եկեղեցի** չգործող հայկական եկեղեցի Վրաստանի Թբիլիսի քաղաքի Գելաթիի (նախկինում Իորսկայա) փողոցում։

## Պատմություն
Ըստ վրացի հետազոտող Էգնատի Իոսելիանիի՝ եկեղեցին հայկական է։ Հայ աղբյուրագետ, հնագետ Լեոն Մելիքսեթ-Բեկն իր «Վրաց աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին» (Երևան, 1955, էջ 268) գրքի մեջ նշել է, որ եկեղեցին հիմնադրվել է հավլաբարցիների միջոցներով և անվանվել հանուն Սուրբ Մինաս Վկայի։ Հայ և վրացԻ հետազոտողները եկեղեցու հիմնադրման տարեթիվԸ համարում 1790 թվականը։

19-20-րդ դարերում Սբ Մինաս եկեղեցին մի քանի անգամ վերանորոգվել է և հիմնանորոգվել։ Առաջին վերանորոգությունն իրականացվել է 1811 թվականին, իսկ առաջին հիմնանորոգումը՝ 1880-ական թվականներին։ Նոր եկեղեցին կրկնում էր հին եկեղեցու աղյուսաշեն փայտածածկ հորինվածքը։ Այն օծվել է 1883 թվականի օգոստոսի 2-ին։ 20-րդ դարի սկզբին քայլեր են ձեռնարկվել  նաև եկեղեցու պարսպի և կից երկհարկանի շինության կառուցման ուղղությամբ։

## Ճարտարապետություն
Սբ Մինաս եկեղեցին ուշ միջնադարի հայկական ճարտարապետությանը բնորոշ եռանավ բազիլիկա է` չորս մույթերով, երկու կողմերում ուղղանկյուն ավանդատներով, կիսաշրջանաձև աբսիդով։ Եկեղեցին ընդգրկված է եղել փողոցի ամբողջ երկայնքը։ Ընդարձակ դահլիճը ծածկված է եղել փայտե կամարով, որը երեսպատված է եղել երկթեք թիթեղյա թերթերով։ Ներկայումս փայտյա ծածկը ամբողջությամբ ավերված է։ Արևելյան և արևմտյան ճակատամասերը ճակտոններ չունեն և ամբողջական շինությունն ավելի շատ աշխարհիկ շինություն է հիշեցնում։ Եկեղեցու ներքին տարածքը բավականին մեծ է եղել։ Այն բացի արևելյան կողմից, մյուս երեք կողմերից ունեցել է բավական լայն ու բարձր  մուտք։ Եկեղեցին ունեցել է նաև ընդարձակ պատուհաններ։ Ճակատամասերը խիստ համաչափ են։ Արևելյան կողմից եկեղեցու վրա ներկայումս կառուցված է երկար պահեստարան, որը ծածկում է արևելյան պատուհանները։ Կցված կառույցի վերևում երևում է պատուհանի կամարի սկիզբը։ Եկեղեցու արևմտյան ճակատամասին կառուցվել է պահեստ։

## Քահանաներ և երեսփոխաններ
19-րդ դարի 20-ական թվականներին Սբ Մինաս եկեղեցում քահանա է եղել Տեր-Հովհաննես ավագ քհն. Աստվածատուրյանը։ Եկեղեցու միաբան քահանաներից են եղել նաև Զաքարիա Տեր-Դավթյանը, Ղազարոս քհն. Հովսեփյանցը, Գևորգ քհն. Տեր-Հովհաննիսյանը, Արիստակես քհն. Բենքլեանցը։

ՄՄ, Կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 31, վավ. 198-ում 1817 թվականի եկեղեցու երեսփոխ է հիշատակվում պարոն Գրիգորը, որի հաշվեմատյանը պահպանվել է։

20-րդ դարի սկզբի երեսփոխաններից են եղել Նազար Ափյանցը, Հովհաննես Մկրտչի ԱվագյանըՀ, Պողոս Քաթանյանցը, Սեդրակ Բարսեղյանը։

## Եկեղեցական կալվածքներ
Հայ Առաքելական Եկեղեցու Վրաստանի և Իմերեթի թեմի եկեղեցիների 1838 թվականի կալվածքների տեղեկագրում կա հիշատակություն Սբ Մինաս եկեղեցու շարժական և անշարժ կալվածքների վերաբերյալ։ Տարբեր եկեղեցական իրերից բացի այն ունեցել է նաև վարձակալման տրված սենյակներ, եկեղեցուն կից հողատարածքներ։ 20-րդ դարի սկզբին եկեղեցուն են պատկանել ինչպես Շիրազխանա  փողոցում գտնվող երկու խանութները, այնպես էլ նրա բակում գտնվող ուսումնարանի շինությանը կից մի խանութ։ Կա տեղեկություն, որ Դավիթ Իզմիրյանցը եկեղեցուն է կտակել որոշ կալվածքներ։ Եկեղեցուն նվիրաբերություն է կատարել նաև Ղազար Ափյանցը՝ 1900 թվականին նա եկեղեցուն է նվիրել Հավլաբարի 7-րդ տեղամասում գտնվող 1450 ռուբլի արժողությամբ միահարկ շինություն կից բակով։ Այն զբաղեցրել է մոտ 54, 23 քառ. սաժեն հողատարածք։

## 
Սբ Մինաս եկեղեցուն կից ծխական դպրոցի բացման վերաբերյալ արխիվային վավերագրերը տեղեկություններ կա սկսած 19-րդ դարի 60-ական թվականներից։ 1860-1862 թվականներին Սբ․ Մինաս եկեղեցու գավթում կառուցվել են նոր սենյակներ, որոնցից մեկն էլ օգտագործվել է ուսումնական նպատակներով։ Հետագայում՝ 1872 թվականին, Մակար արքեպիսկոպոսի ղեկավարությամբ Սբ․ Մինաս եկեղեցուն կից բացվել է Մարիամյան օրիորդական ուսումնարանի մասնաճյուղը։ 1870-ական թվականների վերջին եկեղեցուն կից բացվել է նաև հայտնի Իզմիրյան դպրոցը։

## Եկեղեցին խորհրդային և հետխորհրդային տարիներին
Եկեղեցու հանդեպ 1920-1930-ական թվականներին բոլշևիկների վարած հակաեկեղեցական ու հակակրոնական քաղաքականությունն իրենց ազդեցությունն ունեցան։ 1924 թվականին Թիֆլիսի կենտգործկոմի որոշմամբ Սբ Մինաս եկեղեցին հատկացվեց Հավլաբարի շրջկոմին` շրջանային ակումբ բացելու համար։ Հետագայում եկեղեցու շենքը օգտագործվել է որպես կարի արտադրամաս։ 1990-ական թվականների կեսերից շենքը եղել է ամայի։

2007 թվականի հոկտեմբերի 1-ին  եկեղեցուն տրվեց պատմական հուշարձանի կարգավիճակ, սակայն այն ոչնչով չի նպաստել եկեղեցու պահպանման գործընթացին։ Այդ առնչությամբ Վիրահայոց թեմը բազմաթիվ նամակներ է հղել պատկան մարմիններին, սակայն՝ անարդյունք։  2009 2011, 2012, 2015 թվականներին Վիրահայոց թեմը բազմաթիվ նամակներով Վրաստանի պատկան մարմիններին ներկայացրել է Սբ․ Մինաս և այլ եկեղեցիների վիճակի մասին, սակայն կրկին անարդյունք են մնացել։

Անձրևների պատճառով 2014 թվականի սեպտեմբերի 19-ին քանդվել է եկեղեցու տանիքը։

Եկեղեցու տարածքը ցանկապատված չէ, և վերջին տարիներին եկեղեցու տարածքի համար վեճեր են ծագել եկեղեցու հարևանությամբ ապրող բնակիչների միջև։ Եկեղեցու հարակից տարածքը սեփականաշնորհվել է մասնավոր անձի կողմից։ Եկեղեցու տարածքում սկսել են կառուցվել մասնավոր շինություններ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին աղբյուրներ
*ԵՐԵՎԱՆՑՈՑ ՍՈՒՐԲ ՄԻՆԱՍ ԵԿԵՂԵՑԻ

Կատեգորիա:Թբիլիսիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Թբիլիսիի բազիլիկ եկեղեցիներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով