open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Տիկինը Սենտ Անդրեսի այգում

**«Տիկինը Սենտ Անդրեսի այգում»** (), ֆրանսիացի գեղանկարիչ, ֆրանսիական իմպրեսիոնիզմի հիմնադիրներից և ամենակարկառուն ներկայացուցիչներից մեկի` Կլոդ Մոնեի նկարներից։ Կտավը հեղինակը վրձնել է 1867 թվականին։ Յուղաներկով կտավի չափերն են 82 × 101 սմ։ «Տիկինը Սենտ Անդրեսի այգում» ստեղծագործությունը այսօր պահպանվում և ցուցադրվում է Էրմիտաժի թանգարանում (Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսաստան)։

## Պատմություն
«Տիկինը Սենտ Անդրեսի այգում» ստեղծագործությունը Կլոդ Մոնեն վրձնել է 1867 թվականին Հավրում՝ Սենտ Անդրես քաղաքում։

Կտավի գլխավոր ֆիգուրի՝ հովանոցով ճերմակազգեստ տիկնոջ համար որպես բնորդուհի կեցվածք է ընդունել Ժաննա-Մարգերիտա Լեկադրը։ Վերջինս Կլոդ Մոնեի հարազատներից մեկի կինն էր։

Նկարչուհի Բերտա Մորիզոն մի առիթով հեգնել է` արտահայտվելով այսպես. «*Նրա նկարի դիմաց ես միշտ գիտեմ, թե որ կողմից բռնեմ հովանոցս*»։

Արվեստաբան Ն. Սկորոբոգատկոն «Տիկինը Սենտ Անդրեսի այգում» նկարի մասին խոսել է հետևյալ կերպ. «*Տիկնոջ ֆիգուրը, ով զբոսնում է սպիտակ հովանոցը գլխավերևում պահած ճերմակ հանդերձանքով, կարծես միահյուսված է երկնքի արտացոլանքին և արևին։ Զգեստի երկնագույնաթույր ծալքերի ստվերներից և հովանոցի ոսկեզօծ ճաճանչապսակից փայլում է արեգակը*»։

1879 թվականին այս կտավը Մոնեն ցուցադրել է իմպրեսիոնիստների չորրորդ ցուցահանդեսի ժամանակ։

Նկարը ավարտելուց հետո Մոնեն այն թողնում է Լեկադրների ընտանիքին որպես նվեր։ Սակայն հետագայում այս ստեղծագործությունը կրկին հայտնվում է հեղինակի մոտ և վաճառքի է հանվում  1899 թվականին. գնորդը մոսկվացի վաճառական և կոլեկցիոներ Սերգեյ Իվանովիչ Շչուկին էր։ Հոկտեմբերյան մեծ հեղափոխությունից հետո վերջինիս հավաքածուն ազգայնացվում է, և կտավը այլ նկարների հետ միասին տեղափոխվում է Մոսկվայի Նոր արևմտյան արվեստի պետական թանգարան, իսկ դրա լուծարումից հետո՝ 1948 թվականին նկարը փոխանցվում է Պետական Էրմիտաժին։ 2014  թվականի տարեվերջից ցայսօր «Տիկինը Սենտ Անդրեսի այգում» ստեղծագործությունը պահպանվում և ցուցադրվում է Սերգեյ Շչուկինի և Մորոզով եղբայրների հիշատակի պատկերասրահում՝ Գլխավոր շտաբի շենքում (403 սրահ)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Albert Kostenevich: *Impressionisme. Sensatie en inspiratie*, Museumshop Hermitage Amsterdam, 2012, blz. 164-167. ISBN 9789078653318

## Արտաքին հղումներ
* Het schilderij op de website van de Hermitage Sint-Petersburg 
* Informatie op de website van de Hermitage Amsterdam

Կատեգորիա:1867 նկարներ
Կատեգորիա:Կլոդ Մոնեի նկարներ
Կատեգորիա:Իմպրեսիոնիզմ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի արվեստ
Կատեգորիա:Էրմիտաժի նկարներ
Կատեգորիա:Բնանկարներ
Ալլահվերդի Բաղիրով

**Ալլահվերդի Բաղիրով** (), ադրբեջանցի սպա, աղդամի «Ղարաբաղ» ֆուտբոլային ակումբի նախկին գլխավոր մարզիչ, Ադրբեջանի ազգային հերոս։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1946 թվականի ապրիլի 22-ին Աղդամում (Ակնա)։ Դպրոցն ավարտելուց հետո 1965 թվականից զբաղվել է սպորտով։ Հանդիսացել է աղդամի «Ղարաբաղ» ֆուտբոլային ակումբի գլխավոր մարզիչը, նաև եղել է Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի անդամ։

### Ղարաբաղյան պատերազմ

1990 թվականի սև հունվարի դեպքերից հետո Ալլահվերդին Աղդամում (Ակնա) կազմավորել է Աղդամի գումարտակը։ Խոջալուի արյունահեղության ժամանակ Ալլահվերդին կարողացել է փրկել շատ հայրենակիցների։

1992 թվականին Խոջալուի արյունահեղության ժամանակ Ալլահվերդին կարողացել է փրկել շատ հայրենակիցների։

 1992 թվականի հունիսի 12-ին մասնակցել է Վարազաբուն, Դահրազ, Նախիջևանիկ, Վարդաձոր։ Նա վստահեցնում էր, որ իր գումարտակով կարող է հասնել Ստեփանակերտ։ Սակայն երբ նա մի անգամ վերադառնում էր դիրքի ստուգումից նրա մեքենան ականի վրա պայթում է։ Նա և վարորդը զոհվում են։

Ամուսնացած է եղել ունի մեկ որդի և երկու դուստր։

## Հիշատակ
Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահի 1993 թվականի փետրվարի 24-ի № 476 հրամանով Ալլահվերդի Թեյմուր օղլի Բաղիրովին շնորհվել է Ադրբեջանի ազգային հերոսի կոչում (հետմահու)

Թաղված է Ակնայում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* BAĞIROV ALLAHVERDİ TEYMUR oğlu
Սամաթիա

**Սամաթիա** (, նախկինում *Փսամաթիա*; ), հայաբնակ թաղամաս Ստամբուլի եվրոպական հատվածում, Ֆաթիհ շրջանում։ Թաղամասը գտնվում է Մարմարա ծովի ափին։ Թաղամասից դեպի արևմուտք գտնվում է Եդիկուլե (Յոթ աշտարակների ամրոց) թաղամասը։

## Ստուգաբանություն
Անվանումը ծագել է հունարեն *փսամաթիոն* () բառից, որը թարգմանաբար նշանակում է «ավազոտ»։ Պատճառը թաղամասի տարածքից հայտնաբերված մեծաքանակ ավազն էր։

## Պատմություն
383 թվականին Կոստանդնուպոլսում առաջին եկեղեցական համալիրը կառուցվել է Փսամաթիայում՝ Կոստանդնուպոլսի պարիսպների հակադիր կողմում

Մինչև վերջերս, Սամաթիան մեծապես բնակեցված է եղել հայերով, ովքեր այստեղ հաստատվել էին 1458 թվականին՝ սուլթան Մեհմեդ II-ի հրամանով։ Սամաթիայում է գտնվում Կոստանդնուպոլսի Հայոց Պատրիարքության Սուրբ Գևորգ եկեղեցին, որը հաճախ կոչում են նաև «Ջրե տաճար»։ Եկեղեցին կառուցվել է 1886 թվականին։ Թաղամասում բնակվում են նաև հույներ։ Կոստանդնուպոլսի տիեզերական պատրիարքությանն են պատկանում Խրիստոս Անալիփսիս և Սուրբ Մենասի եկեղեցիները։

Թաղամասը մեծապես տուժել է 1782 թվականին Ստամբուլում տեղի ունեցած ուժեղ հրդեհի արդյունքում։

## Սամաթիան այսօր
Սամաթիայում գործում է հանրային հիվանդանոց, ինչպես նաև Ստամբուլի կրթական և հետազոտական հիվանդանոցը

Սամաթիայում է գտնվում Սիրքեջի- Հալքալը երկաթուղային գծի Խոջամուստաֆափաշա կայարանը։

Ստամբուլի ամենահայտնի ձկան շուկաներից մեկը գտնվում է հենց Սամաթիայում, գնացքի կայարանի դիմացի հատվածում։

Սամաթիան նախընտրելի վայր է թուրք մի շարք ռեժիսորների համար։ Այնպիսի հայտնի հեռուստաշոու, ինչպիսին է «Երկրորդ գարունը» (), նկարահանվել է Սամաթիայում։ Նուրի Բիլգե Ջեյլանը իր Երեք կապիկները ֆիլմը նույնպես նկարահանել է Սամաթիայում։

## Հայտնի անձինք
*Հրաչյա Աճառյան - հայ լեզվաբան
*Սիմոն Հակոբյան - հայ նկարիչ
*Միհրան Աբիկյան - հայ գրող և լեզվաբան
*Լևոն Լարենց - հայ գրող

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*
*

Կատեգորիա:Ստամբուլի թաղամասեր
Կուժորսկայա

**Կուժորսկայա** (, ), ստանիցա Ռուսաստանի Դաշնության Ադըղեայի Հանրապետության Մայկոպի շրջանում, Կուժորա գետի ձախ ափին։ Գտնվում է շրջկենտրոն Տուլսկիից 16 կմ հյուսիս-արևելք, ծովի մակարդակից 232 մ բարձրության վրա։

## Բնակչությունը
19-րդ դարի վերջերին ուներ 4188 բնակիչ։  թվականի տվյալներով Կուժորսկայա ստանիցան ունի  բնակիչ։

2002 թվականի դրությամբ ստանիցան ունեցել է հետևյալ ազգային կազմը. ռուսներ՝ 3093 (87,0%), հայեր՝ 335 (9,4%), ուկրաինացիներ՝ 60 (1,7%), ադըղեներ՝ 10 (0,3%):

Բնակիչներն զբաղվում են հացահատիկի, ծխախոտի մշակությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ և մեղվաբուծությամբ։ Ստանիցան ունի տարրական, ութամյա և միջնակարգ դպրոցներ, գրադարան, մշակույթի տուն, մանկապարտեզ, հիվանդանոց, պոլիկլինիկա, էլեկտրասղոցարան, աղյուսի, ձեթի և մրգահյութի գործարաններ, կենցաղսպասարկման կոմբինատ։

## Պատմությունը
Կուժորսկայա ստանիցան հիմնադրվել է 1861 թվականին։

## Հայտնի մարդիկ
* Իվան Սեդին - խորհրդային պետական և կուսակցական գործիչ
* Անատոլի Պրենկո - գրող, Ադըղեայի Պետական մրցանակի դափնեկիր
* Իար Էլտեռուս - ֆանտաստ գրող

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռուսաստանի ժամային գոտիները, worldtimezone.com կայքում 

Կատեգորիա:1861 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ադըղեայի Մայկոպի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Տրուա

**Տրուա** (), քաղաք Ֆրանսիայի Գրանդ Էստ մարզի Օբ գավառում։ Հանդիսանում է գավառի կենտրոնը և Շամպայնի պատմական մայրաքաղաքը։

Բնակչությունը 2012 թվականի դրությամբ կազմում է 60009 մարդ, բնակչության խտությունը` 4546.14 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 13.2 կմ² տարածք։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 145 կմ հարավ-արևելք, Շալոն ան Շամպայն քաղաքից` 80 կմ հարավ։

## Բնակչություն
**Բնակչության քանակը ըստ տարիների**

Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ

## Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 39814 աշխատունակ (15-64 տարեկան)  բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 27338-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 12476։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 68,7 %։ 27338 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 22039 անձ (11211 տղամարդ և 10828 կին)։ Գործազուրկ են եղել 5299 անձ (2668 տղամարդ և 2631 կին)։ 12476 անաշխատունակներից 4901-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 3011-ը` թոշակառուներ, իսկ 4564-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով։

## Տես նաև
* Օբ գավառի համայնքների ցանկ

## Արտաքին հղումներ
*INSEE

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքներ
Կամիլ Լակուր

**Կամիլ Լակուր** (, ), ֆրանսիացի լողորդ, ով մասնագիտացած է մեջքի լող սպորտաձևում։ Աշխարհի քառակի և Եվրոպայի եռակի չեմպիոն է։ Կարճ լողի աշխարհի առաջնության մրցանակակիր է։

## Կենսագրություն
Կամիլը լողով զբաղվում է հինգ տարեկանից։ 2002 թվականին Ֆրանսիայի 50 մետր երկարությամբ լողի առաջնության ժամանակ նվաճել է բրոնզե մեդալ, հաջորդ տարի դարձել է երիտասարդական ազգային առաջնության երկու բրոնզե մեդալ՝ 50 և 100 մետր լողաձևերում։ 2004 թվականին դարձել է Ֆրանսիայի երիտասարդական առաջնության երկակի չեմպիոն՝ 50 և 100 մետր լողաձևերում։ 2003 թվականին առաջին անգամ մասնակցել է միջազգային առաջնության, սակայն մեդալ չի նվաճել։ 2005 թվականին Ֆրանսիայի առաջնության ժամանակ գրավել է երրորդ հորիզոնականը։ 2006 թվականից նրա մարզիչը դարձել է Ֆիլիպ Լյուկեն։

2009 թվականին ջրային սպորտաձևերի աշխարհի առաջնությունում զբաղեցրել է հինգերորդ հորիզոնականը։

2012 թվականին Լոնդոնի օլիմպիական խաղերի ժամանակ ֆրանսիացին զբաղեցրել է չորրորդ հորիզոնականը՝ 11 վարկյանով ետ մնալով ճապոնացի Ռյոսուկե Իրիյեից։

2013 թվականին Կամիլ Լակուրը դարձել է աշխարհի եռակի չեմպիոն՝ դառնալով 50 մետր երկարությամբ մեջքով լողի չեմպիոն։ Այնուհետև նվաճել է կոմբինացիոն էստաֆետի առաջին հորիզոնականը։ Միևնույն տարում Լակուրը դարձել է Եվրոպայի առաջնության արծաթե մեդալակիր։

2015 թվականին լողորդը նվաճել է երեք մեդալ՝ Ջրային սպորտաձևերի աշխարհի առաջնության ժամանակ։ Նա նվաճել է ոսկե մեդալ՝ 50 մետր երկարությամբ մեջքի լողի ժամանակ, արծաթե մեդալ՝ 100 մետր երկարությամբ լողի մրցաշարում և բրոնզե մեդալ՝ կոմբինացիոն էստաֆետի ժամանակ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Профиль на сайте sports-reference.com  
* Լակուրի պաշտոնական կայք էջ 

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի լողորդներ
Կատեգորիա:2012 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի մեդալակիրներ
Մարկ Մունիեսա

**Մարկ Մունիեսա Մարտինես** (, ), իսպանացի ֆուտբոլիստ, «Ժիրոնա» ակումբի պաշտպան։

## Ակումբային կարիերա
Մարկ Մունիեսան խաղում է կենտրոնական պաշտպանի դիրքում։ Իսպանիայի առաջնությունում իր նորամուտը կատարել է 2009 թվականի մայիսի 23-ին՝ «Օսասունա» ակումբի դեմ խաղում փոխարինելով բրազիլացի Սիլվինոյին։ Խաղն ավարտվել է «Օսասունայի» հաղթանակով 1:0 հաշվով։ Պաշտպանների բացակայության պատճառով «Բարսելոնայի» գլխավոր մարզիչ Խոսեպ Գվարդիոլան Մարկ Մունիեսային ընդգրկել է Չեմպիոնների լիգայի՝ «Մանչեսթեր Յունայթեդ» ակումբի դեմ եզրափակիչ խաղի հայտացուցակում (2-0), սակայն նա խաղին չի մասնակցել։

2013 թվականի հուլիսի սկզբին ձևակերպել է իր տեղափոխությունը «Սթոք Սիթի» ակումբ։ 2015 թվականի օգոստոսի 6-ին ակումբի հետ պայմանագրի ժամկետը երկարաձգվել է մինչև 2019 թվականի ամառ։

2017 թվականի օգոստոսին ֆուտբոլիստը մեկ տարվա վարձակալության պայմանագիր է կնքել իսպանական «Ժիրոնա» ակումբի հետ։

## Ձեռքբերումներ
; «Բարսելոնա»
* Իսպանիայի չեմպիոն - 2008/09
* Իսպանիայի գավաթակիր - 2008/09
* Իսպանիայի սուպերգավաթակիր - 2009, 2010
* ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների լիգայի հաղթող - 2008/09
* ՈՒԵՖԱ սուպերգավաթակիր - 2009

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ֆուտբոլիստի էջը «Սքոթ Սիթիի» պաշտոնական կայքում 
* Մունիեսա. դատապարտված է դառնալ հաղթող 
* Ֆուտբոլիստի էջը Barca.ru կայքում 
* CITY SIGN SPANISH STAR 
* Ֆուտբոլիստի էջը Պրեմիեր լիգայի պաշտոնական կայքում  
* 
* 

Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բարսելոնայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իսպանացի տղամարդ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի ֆուտբոլի երիտասարդական հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Սթոք Սիթիի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բարսելոնա B-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ժիրոնայի ֆուտբոլիստներ
Հայդար Ալ-Շայբանի

**Հայդար Ալ-Շայբանի** (, ), կանադացի ֆուտբոլիստ, դարպասապահ։ «Նիմ Օլիմպիկ» ակումբի դարպասապահ։

## Ակումբային կարիերա
«Նիմի» կազմում Ալ-Շայբանին իր նորամուտը կատարել է  2009 թվականի օգոստոսի 25-ին Ֆրանսիայի Լիգայի գավաթի խաղարկության՝ «Տրուայի» դեմ խաղում»։ Նա նաև մասնակցել է ակումբի մի քանի հանդիպումների Ֆրանսիայի գավաթի խաղարկությունում։

## Միջազգային կարիերա
2010 թվականի մայիսի 14-ին  առաջին անգամ հրավիրվել է Կանադայի ազգային հավաքական` մասնակցելու 2010 թվականի մայիսի 29-ին կայանալիք ընկերական խաղին Վենեսուելայի հետ։ Այդ օրն նա անցկացրեց իր առաջին հանդիպումը Կանադայի հավաքականի կազմում՝ փոխարինման դուրս գալով երկրորդ խաղակեսում։ Իր երկրի հավաքականի կազմում նա մասնակցել է նաև Բանգկոկում(2007 թ.) և Բելգրադում (2009 թ.) անցկացված ամառային համալսարանական խաղերին (ունիվերսիադաներին)։

## Անձնական կյանք
Ալ Շայբանին ծնվել է իրաքցի հոր և ուկրաինացի մոր ընտանիքում։ 1998 թվականին նա իր ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Կանադա։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վիճակագրությունը lfp.fr կայքում 

Կատեգորիա:Կանադայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Կանադացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ
Յաունելգավայի շրջան

**Յաունելգավայի շրջան** (), վարչատաչածքային միավոր Լատվիայի հարավում, գտնվում է պատմական Սելիա տարածաշրջանում։ Շրջանը բաղկացած է վեց մասերից և Յաունելգավա քաղաքից, որը համարվում է կենտրոնը։ 2010 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ բնակչությունը կազմում է 6486 մարդ։ Շրջանի մակերեսը կազմում է 685 կմ²։

Տարածաշրջանը ստեղծվել է 2009 թվականի հուլիսի 1-ին Լատվիայի Այզկրաուկուլեի շրջանի վարչական բարեփոխումների ավարտից հետո։

## Բնակչության կազմ
2011 թվականի Լատվիայի բնակչության մարդահամարի տվյալներով շրջանում ազգային կազմը հետևյալն է՝

## Տարածքային բաժանում
* Քաղաք Յանունելգավա ()
* Դաուդզենի շրջան ()
* Սերենսկի շրջան ()
* Սեցսկի շրջան ()
* Ստաբուրագսկի շրջան ()
* Սունակստսկի շրջան ()
* Յաունելգավսկի շրջան ()

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Официальный сайт Яунелгавского края 

Կատեգորիա:Լատվիայի շրջաններ
Լիգատնեի շրջան

**Լիգատնեի շրջան** (), վարչատարածքային միավոր Լատվիայի կենտրոնական մասում, գտնվում է պատմական Վիձեմե մարզում։ Շրջանը բաղկացած է Լիգատնեի շրջանից և Լիգատնե քաղաքից, որը համարվում է կենտրոնը։

Սահմանակից է Սիգուլդսկիի, Կրիմուլդսկիի, Պերգայուսկիի և Ամատսկիի շրջաններին։

2010 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով բնակչությունը կազմում է 4,045 մարդ։ Շրջանի մակերեսը կազմում է 167,7 կմ² ։

Տարածաշրջանը ստեղծվել է 2009 թվականի հուլիսի 1-ին Լատվիայի Ցեսիսի շրջանի վարչական բարեփոխումների ավարտից հետո։

## Բնակչության կազմ
2011 թվականի Լատվիայի բնակչության մարդահամարի տվյալներով շրջանում ազգային կազմը հետևյալն է՝

## Տարածքային բաժանում
* Քաղաք Լիգատնե ()
* Լիգատնեի շրջան ()

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Լիգատնեի շրջանի պաշտոնական կայքը

Կատեգորիա:Լատվիայի շրջաններ
Շահան (Ռուսաստան)

**Շահան** (), լքված հայաբնակ խուտոր Ռուսաստանի Դաշնության Ադըղեա Հանրապետության Մայկոպի շրջանում։ Գտնվում էր շրջկենտրոն Տուլսկիից 31 կմ հարավ, Բելայա գետի ափին։

## Տնտեսությունը
Խուտորի բնակչությունը զբաղվում էր այգեգործությամբ, ծխախոտի և եգիպտացորենի մշակությամբ, ինչպես նաև անասնապահությամբ։ Խորհրդային տարիներին գյուղն ուներ տարրական դպրոց և ակումբ։

## Պատմությունը
Շահանը հիմնադրվել էր 1946 թվականին։ 2002 թվականին, կորցնելով բնակավայրին բնորոշ հատկանիշները, լուծարվել է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադըղեայի Մայկոպի շրջանի բնակավայրեր
Homo Sovieticus

մինի|աջից|Գլավպոլիտպրոսվետ № 331 (Glavpolitprosvet 331)

**Homo Sovieticus** (թարգմանաբար լատիներենից՝ «Մարդ խորհրդային»), Խորհրդային Միության և Արևելյան դաշինքի այլ երկրների միջին վիճակագրական կոնֆորմիստին նկարագրող երգիծական և քննադատական եզր։ Եզրը ժողովրդականացրել է խորհրդային գրող և սոցիոլոգ Ալեքսանդր Զինովևը, որը «Homo Sovieticus» վերնագրով աշխատության հեղինակ է։

Միխայիլ Գելլերը պնդում էր, որ այս եզրը ստեղծվել է 1974 թվականի «Խորհրդային մարդիկ» () մենագրության մեջ, մարքսիստական հասարակական փորձի շնորհիվ մարդկության էվոլյուցիայի հաջորդ փուլը նկարագրելու համար։

1981 թվականին հրատարակված, բայց 1970-ականներից մատչելի ինքնատիպ եղանակով, գրքի մեջ Զինովևը ստեղծել և առաջ է քաշել նաև *հոմոսոս* () եզրը։

Ըստ Տարոն Սիմոնյանի, «Խորհրդային Հայաստանի երեք սահմանադրությունները ցանկությունների և քաղաքական նկրտումների փաստաթղթեր էին, որոնք սահմանում էին կոմունիզմի կառուցման նշաձողեր՝ ձեռքի հետ անդրադառնալով պետության կառավարմանը և հոմոսովետիկուսների իրավունքներին, որոնք, բացի սոցիալական իրավունքներից, ըստ էության, միայն հռչակագրային բնույթ ունեին»։

## Տես նաև
* Ռուսուլման

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Cambra, Fernando P. de. Homo sovieticus. La vida actual en Rusia. - Barcelona : Ediciones Petronio, 1975. - 296 p.&nbsp;
* 
* 
* 
* 
* "The long life of Homo sovieticus" The Economist,  Dec 10th 2011

Կատեգորիա:Լատիներեն քաղաքական արտահայտություններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ մշակույթ
Կատեգորիա:Խորհրդային դարձվածքներ
Կատեգորիա:Մակարոնե լատիներենի բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Քաղաքական տերմինաբանություն
Սևերո-Վոստոչնիե Սադի

**Սևերո-Վոստոչնիե Սադի** (, , թարգմանաբար՝ հյուսիսարևելյան այգիներ), հայաբնակ խուտոր Ռուսաստանի Դաշնության Ադըղեայի Հանրապետության Մայկոպի շրջանում։ Գտնվում է շրջկենտրոն Տուլսկիից 20 կմ հյուսիս, ծովի մակարդակից 211 մ բարձրության վրա։ Կիրովի գյուղական համայնքի վարչական կենտրոնն է։

## Բնակչությունը
Խուտորի բնակչությունը  թվականի տվյալներով կազմում է  մարդ։

Համաձայն 2002 թվականի հաշվառումների, այնտեղ բնակվում էր 3325 մարդ, որոնցից 3187 մարդ նշել է իր ազգային պատկանելիությունը։

Բնակիչներն զբաղվում են հացահատիկային բույսերի և արևածաղկի մշակությամբ, անասնապահությամբ և այգեգործությամբ։ Գյուղն ունի միջնակարգ դպրոց, մշակույթի տուն, բուժկայան և մանկապարտեզ։

## Պատմությունը
Հիմնադրվել է 1910 թվականին։ Հայերը եկել են Գանձակից և Գրոզնիից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռուսաստանի ժամային գոտիները, worldtimezone.com կայքում 

Կատեգորիա:1910 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ադըղեայի Մայկոպի շրջանի բնակավայրեր
Դադուհե

**Դադուհե** կամ **Դադու գետ** (, բառացի` «Մեծ խաչմերուկ»), գետ Չինաստանում, Սիչուան նահանգի Մինջյան գետի վտակ, որի երկարությունը 1155 կմ է և որի ազանը կազմում է 92.000 քառակուսի կիլոմետր։ Այն անցնում է Սիչուանի արևմուտքով, որտեղ թափվում է Մինջյան, որն էլ իր հերթին Յանցզի գետի վտակն է։ Դադուհե գետի վրա է գտնվում չինական ճարտարապետության հայտնի հուշարձան հանդիսացող Լյուդինգ կամուրջը։

Գետը հիմնականում ավերվել է 1786 թվականի հունիսի 1-ին Քանգդինգի հարավում երկրաշարժի ժամանակ և 1786 թվականի հունիսի 10-ին, տեղի ունեցած սողանքի հետևանքով։ Գետի փլուզման պատճառով 50 միլիոն խորանարդ ջուր լցվեց փողոցները, որի հետևանքով ավերվեց 1400 կմ2 տարածք և մահացավ շուրջ 100 հազար մարդ։

Որոշ ժամանակ անց (գետի վերանորոգումից հետո) սկսվեց կառուցվել Շուանգջիանգկոու հիդրոէլեկտրակայանը (大 岗 山 水电站), որը շահագործման է հանձնվել 2014 թվականին մոտ 2600 մեգավատտ հզորությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևելաչինական ծովի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Չինաստանի գետեր
Լոթար Վոլլեհ

**Լոթար Վոլլեհ** (, ), գերմանացի լուսանկարիչ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Բեռլինի բարձրագույն կիրառական արվեստի դպրոցում (1946-1948): Ձերբակալվել է խորհրդային հրամանատարության շինծու մեղադրանքներով, նրան մեղադրում էին լրտեսության մեջ, դատապարտվել է 15 տարի հարկադիր աշխատանքների Վորկուտայի մոտ գտնվող ճամբարում։ Կանցլեր Ադենաուերի Մոսկվա կատարած այցելությունից հետո մյուս ռազմագերիների հետ ազատ է արձակվել և վերադարձել է Բեռլին։

1956-1957 թվականներին սովորել է լուսանկարչության, գրաֆիկայի և նորաձևության դպրոցում, Արևմտյան Բեռլինում։ 1958 թվականին Շվեդիայում անցել է պատերազմից տուժած երիտասարդ մարդկանց համար նախատեսված վերականգնողական ծրագիրը, որն իրականացվել է Եկեղեցիների համաշխարհային խորհրդի կողմից։ 1959-1961 թվականներին սովորել է Էսսենի Դիզայնի դպրոցում։ Մինչեւ 1960-ականներին աշխատել է գովազդային լուսանկարչության ոլորտում, հիմնականում` Դյուսելդորֆոււմ։

1970 թվականին թողարկել է «ԽՍՀՄ. պետություն և մարդիկ» ալբոմը։ Հետագայում աշխատել է որպես անկախ լուսանկարիչ։ Առավել հայտնի է կարևոր նկարիչների նկարներով, թողել է այդպիսի հարյուրից ավելի աշխատանք, այդ թվում` Հենրի Մուրի, Ման Ռեյի, Գեորգ Բազելիցի, Ֆրից Բոտրուբայի, Ժան Տենգլիի, Ժոզեֆ Բոյսի, Գերհարդ Ռիխտերի, Գյունտեր Յուկերի և այլ նկարիչների լուսանկարները։ 1977-1979 թվականներին շատ ժամանակ էր անցկացնում է Լեհաստանում, աշխատելով երկու լուսանկարչական շարքերի վրա։

## Ժառանգություն
Վոլլեհի 1959-1979 թվականների աշխատանքների մեծ ցուցահանդես է կազմակերպվել 2005-2007 թվականներին Հոֆհայմի, Կոբլենցի և Բրեմենի թանգարաններում։

## Ալբոմներ, կատալոգներ
* UdSSR: Der Sowjetstaat und seine Menschen. Stuttgart: Belser, 1970 (Հենրիխ Բյոլլի նախաբանով)
* Lothar Wolleh: eine Wiederentdeckung: Fotografien 1959-1979. Bremen: Hauschild, 2005

## Պատկերասրահ

Rene_Magritte_by_Wolleh.jpg|Ռենե Մարգրիտ
Henry_Moore_by_Wolleh.jpg|Հենրի Մուր
Man Ray by Wolleh.jpg|Ման Ռեյ
Herbert_Zangs.jpg|Հերբերտ Ցանգս
Otto_Piene.jpg|Օտո Պինե
Lucio_Fontana_by_Lothar_Wolleh.jpg|Լուչո Ֆոնտանա
Gerhard Richter by Lothar Wolleh.jpg|Գերհարտ Ռիխտեր
Georg Baselitz by Lothar Wolleh.jpg|Գեորգ Բազելից
Arman by Lothar Wolleh.jpg|Արման
Konrad Klapheck by Lothar Wolleh.jpg|Կոնրադ Կլաֆեկ
Blinki_Palermo.jpg|Բլինկի Պալերմո
Joseph Beuys Filtz TV by Lothar Wolleh.jpg|Ժոզեֆ Բոյս
Edward Kienholz by Lothar Wolleh.jpg|Էդվարդ Կիենհոլզ


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* lothar-wolleh.de  
*  «Վարպետների լուսանկարները» կայքում
* Артнет կայքում
* photoisland.net  
* Լոթար Վոլլեհ. մարդիկ մթության մեջ քայլում են դեպի լույսը Հարցազրույց լուսանկարչի որդու` Օլիվեր Վոլլեհի հետ

Կատեգորիա:Գերմանացի լուսանկարիչներ
Շուանգջիանգկոու ՀԷԿ

**Շուանգջիանգկոու** ՀԷԿ, որը նաև կոչվում է **Shuang Jiang Kou**, ներկայումս կառուցվում է Չինաստանի Սիչուան նահանգի Դադու գետի վրա։ ՀԷԿ-ի շինարարությունը ավարտելուց հետո կլինի աշխարհում ամենաբարձրը, որի բարձրությունը կլինի 312 մետր։ Նախնական շինարարությունը սկսվել է 2008 թվականին, և ամբողջ ծրագիրը նախատեսվում է ավարտին հասցնել 2018 թվականին։ 2013 թվականի մարտին Չինաստանի Բնապահպանության նախարարությունը հաստատել է ջրամբարի վերակառուցման և հարակից օբյեկտների շինարարությունը։ Կառավարությունը հաստատեց, որ ՀԷԿ-ը բացասաբար կանդրադառնա շրջակա միջավայրի վրա։ Ամբարտակը կառուցվում է Guodian Group-ի կողմից, որի վրա ծախսել է 4.02 մլրդ ԱՄՆ դոլար։ Ընդհանուր շինարարական շրջանը նախատեսվում է տևել 10 տարի։

## Դիզայն
Շուանգջիանգկոու ՀԷԿ-ի կառուցումը, երբ որ ավարտվի, նրա բարձրությունը կլինի 312 մետր, իսկ երկարությունը՝ 648,66 մետր (2 128 ֆուտ), համեմատաբար ներծծող միջուկով։ Դրսի պատի լայնությունը կկազմի 16 մետր (52 ֆուտ), բարձրությունը՝ 2 420 մետր (7 940 ֆուտ)։ Այն կունենա կառուցվածքային ծավալ մոտավորապես 44.000.000 մ³ (1.553845336 × 109 մ³): Ամբարտակն ունի 39, 330 քառակուսի կիլոմետր (15, 185 մղոն) ջրատար ավազանի տարածք և 3 135 000,000 մ³ ջրամբար (2 541 586 ակր), որից 2 151 000 000 մ³-ը (1 743 844 ակր) կարգավորումն է կամ ակտիվ պահեստավորումը։ Նորմալ ջրամբարի բարձրությունը կլինի 2500 մետր (8202 ֆուտ) և նվազագույնը 2,420 մետր (7,940 մետր)։ Ջրհեռի բարձրությունը կազմելու է 2 501, 54 մ և 2 504, 42 մ (8 205 եւ 8 215 ֆուտ)։ Շուանգջիանգկոու էլեկտրակայանը պարունակում է չորս միլիարդ 500 ՄՎտ ֆրենսիս տուրբինային գեներատորներ՝ 2000 ՄՎտ հզորությամբ տեղակայված հզորությունների համար։ Էլեկտրակայանի ֆիրմայի հզորությունը սպասվում է հասցնել 503 ՄՎտ, բացի յուրաքանչյուր տարի 4064 ժամ աշխատող կայանի հետ։ Էլեկտրակայանի նախագծման հոսքը մեկ վայրկյանում 1 090 մ³ (38 493 մ³/ վրկ) և միջին հիդրավլիկ գլանը 226,4 մետր (743 ֆուտ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կառուցողական գործողություն
Կատեգորիա:Հիդրոէլեկտրակայաններ
Կատեգորիա:Չինաստանի էլեկտրակայաններ
Էյֆելյան աշտարակի 72 անունների ցանկ

thumb|280px|Մեծացված պատկերը
**Էյֆելյան աշտարակի 72 անունների ցանկ**, 18-19-րդ դարերի ֆրանսիացի 72 գիտնականների և ճարտարագետների անունների ցանկ։ Գտնվում է Էյֆելյան աշտարակի առաջին հարկում։ Անունները գրվել են 20-րդ դարի սկզբում աշտարակի առաջին պատշգամբի տակ՝ չորս կողմում, 60 սմ բարձրությամբ տառերով։

Գուստավ Էյֆելն օգտագործել է այս «գիտական քայլը» աշտարակի դեմ ընդվզողների պատճառով։ Ցանկում ընդգրկված են նաև այն ճարտարագետների անունները, ովքեր օգնել են կառուցել աշտարակը և նախագծել դրա վերևի հատվածը, որտեղ կառուցվել է լաբորատորիա։

Աշտարակի ներկման աշխատանքներից մեկի ժամանակ անունները անճանաչելի դարձան, ինչի արդյունքում 1986-1987 թվականներին ցուցակը վերականգնվեց։

## Անվանացանկ
### Հյուսիս-արևմուտք

### Հարավ-արևմուտք

### Հարավ-արևելք

### Հյուսիս-արևելք

## Քննադատություն
Անվանացանկի բովանդակությունը բազմիցս ենթարկվել է քննադատությունների, քանի որ նրանում հիմնականում ընդգրկված են ճշգրիտ գիտությունների ներկայացուցիչներ, իսկ կենսաբաններն ու բժիշկներն ընդամենը հինգն են։ Չկա նաև ոչ մի կնոջ անուն։ Մասնավորապես, ֆեմինիստական համայնքը պահանջեց ցանկում ներառել ֆրանսիացի նշանավոր մաթեմատիկոս Սոֆի Ժերմենին, ում տեսությունը օգտագործվել է աշտարակի կառուցման ժամանակ։ Սակայն այդ բողոքը հաջողության չունեցավ։ 1913 թվականին Ջոն Ժամը առաջ քաշեց այն միտքը, որ Ժերմեն ցանկում չի ներառվել, քանի որ կին է։

Տարածքի սակավության պատճառով ցանկում նշված են միայն ազգանուններ, ինչն առաջ է բերում լրացուցիչ մեկնաբանությունների կարիք։ Անձնանունների դասավորության ոչ մի (այբբենական, ժամանակագրական կամ այլ) սկզբունք չկա։

Աշտարակի անվանացանկում ընդգրկված է 14 հիդրավլիկ ճարտարագետ և գիտնական։ Էյֆելը ճանաչում էր այդ ոլորտի առաջատար մասնագետների մեծ մասին։

Ցանկում ընդգրկված չէ Հենրի Դարսին, ում աշխատությունների մի մասը լայն ճանաչում չի ունեցել մինչև 20-րդ դարը։ Բացակայում են նաև Անտոն Չեզին, ով այդ ժամանակ շատ հայտնի չէր, Ժոզեֆ Վալենտին Բուսինեսը, ով իր կարիերայի ուղու սկզբում էր գտնվում, և մաթեմատիկոս Էվարիստ Գալուան։

## Գրականություն
* Reprinted as 

## Արտաքին հղումներ
*Փարիզի փողոցների անվանումները՝ ի պատիվ 72  գիտնականների
* Անվանացանկը Էյֆելյան աշտարակի կայքում 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էյֆելյան աշտարակ
Կատեգորիա:Ցանկեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի ազգային խորհրդանիշեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Փարիզի տեսարժան վայրեր
Խաչակենտրոն

250px|մինի|Խաչակենտրոնով եռանավ տաճարի հատակագիծ
[250px|մինի|Խաչակենտրոն Սուրբ Ֆրանցիսկոսի եկեղեցում, [Կիտո]]
**Խաչակենտրոն**, եկեղեցական ճարտարապետության մեջ գլխավոր նավի և տրանսեպտի հատման տեղը, որտեղ խաչ է առաջանում։

Եկեղեցու ավանդական ուղղվածության դեպքում խաչակենտրոնով կարելի է անցնել արևմտյան նավ, հարավային և հյուսիսային տրանսեպտներ և եկեղեցու արևելյան մասում գտնվող այն հատվածը, որ նախատեսված է երգչախմբի համար։ Խաչակենտրոնը հաճախ նշանավորվում է աշտարակով կամ գմբեթով, ընդ որում աշտարակները բնորոշ են ռոմանական և գոթական տաճարներին, իսկ գմբեթները` Վերածննդի շրջանի տաճարներին։

Քանի որ խաչակենտրոնը բաց է բոլոր չորս կողմերի ուղղությամբ, աշտարակի կամ գմբեթի ծանրությունն ընկնում է անկյունների վրա. այդ իսկ պատճառով հուսալի կառույցի ստեղծումը ճարտարապետներից և շինարարներից պահանջում է որոշակի վարպետություն։ Նախկին հարյուրամյակներում տաճար կառուցողների չափից մեծ հավակնությունները նմանատիպ կառույցների փլուզման առիթ են դարձել։

Հատման բնույթից կախված` առանձնացնում են խաչակենտրոնի երկու տեսակ։ Առաջինի դեպքում նավն ու տրանսեպտը ունենում են հավասար բարձրություն, իսկ գմբեթի տակ գտնվող ուղղանկյունն ունենում է չորս նմանատիպ կամարներ։ Երկրորդ տեսակը ցածր տրանսեպտով խաչակենտրոնն է, որ բնորոշվում է ավելի ցածր, նեղ կամարներով, որոնք հստակ բաժանում են նավը, տրանսեպտն ու երգչախմբի համար նախատեսված հատվածը։

Գմբեթը կամ աշտարակը կարող են ունենալ լուսամուտներ` ձևավորելով լապտեր։ Վաղ միջնադարում խաչակենտրոնի ուղղանկյունը տաճարի նախագծման մեջ հաճախ օգտագործել են որպես չափման միավոր. նավի և տրանսեպտի երկարությունը եղել է խաչակենտրոնի ուղղանկյան կողմի բազմապատիկը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Canterbury Cathedral, Central Tower, South Transept &c. engraved by J.LeKeux after a picture by G.Cattermole, 1821 edited.jpg|Աշտարակով խաչակենտրոն, Քենթերբերիի տաճար
Պատկեր:Notre-dame-paris-top-facing-east.jpg|Աշտարակը խաչակենտրոնի վրա, Փարիզի Աստվածամոր տաճար
Պատկեր:Petersdom von Engelsburg gesehen.jpg|Սուրբ Պետրոսի տաճարը` խաչակենտրոնում գմբեթով
Պատկեր:Salisbury Cathedral across the Water Meadows.JPG|Սոլսբերիի տաճարը` խաչակենտրոնում աշտարակով


## Գրականություն
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ճարտարապետական տարրեր
Կատեգորիա:Ռոմանական ճարտարապետություն
Քուրթուլուշ

**Քուրթուլուշ** (թուրքերեն՝ ազատություն, նախկինում կոչվել է *Թաթավլա* ()), բազմէթնիկ թաղամաս Ստամբուլի եվրոպական հատվածում, Շիշլի շրջանում։ Թաղամասը բնակեցված է թուրքերով, հայերով, քրդերով և հույներով։ Թաղամասում բնակվում են նաև քիչ քանակությամբ հրեաներ։ Թուրքերենից թարգմանած Քուրթուլուշ նշանակում է ազատություն։

## Պատմություն
Թաղամասը կառուցվել է 16-րդ դարում Քիոսի հույների կողմից, ովքեր Օսմանյան կայսրության ժամանակ այստեղ էին եկել աշխատելու նավաշինարաններում, որոնք գտնվում էին հարևան Քասըմփաշա թաղամասում։ 1832 թվականին թաղամասը հրդեհվել է, որի արդյունքում ամբողջությամբ այրվել են 600 տներ և 30 խանութներ։ Թաթավլան եղել է Կոստանդնուպոլսի հունական կենտրոնը։ 19-րդ դարի կեսին թաղամասի բնակչությունը կազմել է 20,000 մարդ։ Թաղամասում եղել են ուղղափառ եկեղեցիներ, դպրոցներ և տավերնաներ (հունական ռեստորան)։ Հունաբնակ լինելու պատճառով թաղամասը հաճախ անվանել են նաև «Փոքր Աթենք»։

Թաղամասը Թաթավլայից վերանվանվել է Քուրթուլուշ՝ հանրապետական կարգերի հաստատումից 6 տարի անց։ Թաղամասը մեծապես տուել է 1929 թվականի ապրիլի 13-ին, երբ 207 տներ այրվել են։ Բալկանյան պատերազմներից սկսած թաղամասի հույն բնակչության թիվը մեծացել, ընդհուպ մինչև Ստամբուլի ջարդերը, որոնք տեղի են ունեցել 1955 թվականին։ Քուրթուլուշը հիմնականում բնակեցված է եղել բանվոր հույներով, այն դեպքում, երբ հարուստ հույները և թուրքերը ապրել են, օրինակ, Թարաբիայում կամ Բոսֆորի ափագծով մեկ։ 19-րդ դարի վերջին մի շարք շքեղ առանձնատներ կառուցվել են Քուրթուլուշում, որոնց մի մասը կանգուն է մինչ օրս։

Քուրթուլուշում է տեղի ունեցել նաև հունական Բակլահորանի շքահանդեսը, որը նշվել է հույն բնակչության կողմից և արգելվել թուրքական իշխանությունների կողմից 1943 թվականին։ Քաղաքային իշխանությունների որոշմամբ այն սկսել է տոնվել 2010 թվականից սկսած։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիշլի
Կատեգորիա:Ստամբուլի թաղամասեր
Սաքո Սահակյան

**Սաքո Սահակյան**, Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարանի 2-րդ գումարման պատգամավոր։

## Կենսագրություն
1919 թվականին Սահակյանը մեկնել է արձակուրդ և այլևս չի վերադարձել, նրա փոխարեն պատգամավոր է դարձել Վահան Մինախորյանը։

## Տես նաև
* Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարանի 2-րդ գումարման պատգամավորների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարանի (1918-1920) 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարանի (1918-1920) 2-րդ գումարման պատգամավորների ցանկ

## Պատգամավորների ընթացիկ ցանկ
; Քաղաքական խմբակցություններ.
    

## Լիազորությունները դադարեցրած պատգամավորներ

## Տես նաև
* Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարանի (1918-1920) 1-ին գումարման պատգամավորների ցանկ

## Արտաքին հղումներ
* Պառլամենտարիզմի պատմություն

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՀ Խորհրդարանի պատգամավորների ցանկեր
Կատեգորիա:ՀՀ Խորհրդարանի 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Ցանկեր:Հայաստան
Պավել Ռյումին

**Պավել Իվանովիչ Ռյումին** (, ), ռուս գրող, բանաստեղծ, Ռուսաստանի գրողների միության անդամ (1993)։

## Կենսագրություն
Պավել Իվանովիչը մեծացել է բազմազավակ գյուղացու ընտանիքում։ Ավարտել է Դվինիցկոեի թերի միջնակարգ դպրոցը, այնուհետև սովորել է Տոտմայի մանկավարժական ուսումնարանում։ 1939-1941 թվականներին աշխատել է որպես գյուղական տարրական դպրոցի ուսուցիչ։ 1941 թվականին զորակոչվել է Կարմիր բանակ։ 28-րդ բանակի 6-րդ հանքարդյունահանման ինժեներական գումարտակում եղել է կրտսեր լեյտենանտ։ 1943 թվականի սկզբին առաջ է անցել Ռոստովի ուղղությամբ, ազատագրել Ազովի քաղաքը, մասնակցել Դոնի Ռոստովի ազատագրմանը։ Ռյումինը վերականգնել է Դոնի վրայով անցնող ավերված բարձր մակարդակի ռազմավարական նշանակության Բուդյոնովսկի կամուրջը, վնասազերծել անակնկալ ականները և չպայթած ռումբերը բակերում և տանիքների վրա Դոնի Ռոստովի Ստանիսլավսկի և Մոսկովյան փողոցներում։ Պավել Իվանովիչը մասնակցել է Մոսկվայի պաշտպանության մարտերին Միուս ռազմաճակատում, Գրոզնիի, Ուկրաինայի, Բելառուսի, Լեհաստանի, Պրահայի և Բեռլինի ազատագրմանը։

## Ստեղծագործական ուղի
1976 թվականից Ռյումինի ստեղծագործությունները տպագրվել են «Դոնից մինչև հաղթանակ», «Բաց պատուհան» (բանաստեղծություններ), «Դոնի հորիզոններ» (բանաստեղծություններ), «Հաղթանակ» (բանաստեղծություններ), «Մեր սիրելի հերոսներ» (ակնարկներ), «Սրտերի ձայներ» (բանաստեղծություններ), «Զինվորների պոեզիա» (բանաստեղծություններ), «Իմ մեջ երգում է Ռոստովի հոգին», «Ռոստովցիները հայրենիքի ծառայության մեջ» կոլեկտիվ հավաքածուներում։

Պավել Իվանովիչ Ռյումինը բանաստեղծությունների և հուշագրությունների 15 գրքերի հեղինակ է, բազմաթիվ գրական մրցույթների դափնեկիր։

## Պարգևներ
* Հայրենական պատերազմի II աստիճանի շքանշան
* Կարմիր աստղի երկու շքանշան
* 20 մեդալներ

## Ստեղծագործություններ
**Ընտրված հրատարակություններ**
* Признание. Стихи. - Ростов на/Д: Ростиздат, 1978.
* Грозовая высота. Стихи. – Ростов на/Д: Ростиздат, 1984.
* На перекрестках памяти. Стихи. – М, Воениздат 1989.
* Боль моя и радость. Стихи. – Ростов на/Д: Ростиздат 1991.
* Грани риска. Стихи. – Ростов на/Д: Красное знамя, 1992.
* Тревожный зов. Стихи. – Ростов на/Д: Красное знамя, 1993.
* Выговаривай, гармошка. Частушки. – Ростов на/Д: Пегас 1996.
* Колокола Победы. – Ростов н/Д: МПП «Танаис» 1997.
* Штурмовая трижды орденоносная. Мемуары. – Ростов на/Д: Пегас, 1993.
* Ростов – судьба моя. Мемуары. – Ростов на/Д: МПП «Танаис», 1997.
* Журавушка. Рассказы. – Ростов на/Д: Пегас 2002.
* Мое подгорье. Мемуары. – Ростов на/Д: Пегас, 2002.
* Забвению не подлежит. Мемуары. – Ростов на/Д: Пегас 2005.
* Этот день победы. Песни. – Ростов на/Д: Пегас 2005.

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5

## Արտաքին հղումներ
* Рюмин Павел Иванович
* ПАВЕЛ ИВАНОВИЧ РЮМИН
* Рюмин Павел Иванович
* Павел Рюмин: освободитель, полковник, поэт 
* Рюмин, Павел Иванович

Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարան (այլ կիրառումներ)

**Հայաստանի խորհրդարան ** կարող ունենալ հետևյալ նշանակությունները.
* '''Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարան''', Հայաստանի առաջին Հանրապետության (1918-1920) Խորհրդարան, որը ունեցել է երկու գումարում։
* '''Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարան''', Հայաստանի երրրոդ Հանրապետության Խորհրդարան, որը գործում է 1995 թվականից մինչև այսօր։
* '''Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարան''', Հայաստանի երրրոդ Հանրապետության խորհրդարան, որը ունեցել միայն մեկ գումարում աշխատել է 1990 թվականի հուլիսի 20-ից մինչև 1995 թվականի մայիսի 15։
100 ամենաազդեցիկ մարդկանց ցանկ

**Պատմության մեջ 100 ամենաազդեցիկ մարդկանց ցանկ** (), ամերիկացի աստղաֆիզիկոս Մայքլ Հարթի (անգլ. Michael H. Hart) գրքերի անվանումը, հրատարակված՝ 1978 և 1992 թվականներին։ Գրքերը կարճ կենսագրությունների հավաքածուներ են։

1992 թվականի տարբերակում ավելացվել են Միխայիլ Գորբաչովը, Էռնեստ Ռեզերֆորդը և Հենրի Ֆորդը, հեռացվել են Պաբլո Պիկասոն, Նիլս Բորը, Անրի Բեքերելը, Ուիլյամ Շեքսպիրը փոխարինվել է Էդուարդ դե Վերով։ Մարդկանց այսպիսի դասակարգումն ըստ իրենց ազդեցության (Մուհամմադն առաջին տեղում) շատ հակասություններ է առաջացրել։

## Հիմնական ցուցակ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Hart, Michael H. The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History. New York: Carol Publishing Group/Citadel Press; first published in 1978, reprinted with minor revisions 1992. ISBN 978-0-8065-1068-2
* Основной список и список почетных упоминаний (1992) 
* The 100 (1992), Michael H. Hart
* Анализ религиозных воззрений 100 самых влиятельных людей (1992)
* Religious Affiliation of History's 100 Most Influential People (en inglés)

Կատեգորիա:Թոփ անձանց ցանկեր
Կատեգորիա:1978 ոչ գեղարվեստական գրքեր
Ավետիս Օհանջանյան

**Ավետիս Օհանջանյան** (), Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարանի 2-րդ գումարման պատգամավոր։

## Կենսագրություն

## Տես նաև
* Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարանի (1918-1920) 2-րդ գումարման պատգամավորների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Թավրիզում կազմակերպվելիք Ղարաբաղի վերաբերյալ կոնֆերանսը մտահոգել է իրանահայ համայնքային կառույցներին

Կատեգորիա:Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարանի (1918-1920) 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:1920 մահեր
Կատեգորիա:Էթնիկ հայ ճարտարապետներ
Շունտուկ (խուտոր)

**Շունտուկ** (, ), խուտոր Ռուսաստանի Դաշնության Ադըղեայի Հանրապետության Մայկոպի շրջանում։ Գտնվում է շրջկենտրոն Տուլսկիից 36 կմ հարավ, ծովի մակարդակից 327 մ բարձրության վրա։ Մտնում է Տիմիրյազևայի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։

## Բնակչությունը
 դրությամբ խուտորում բնակվում է  մարդ։

Շունտուկում բնակվում են հիմնականում հայեր, ադըղեներ, նաև՝ ռուսներ։

Բնակչությունն զբաղվում է ծխախոտի և հացահատիկային բույսերի մշակությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ և մեղվաբուծությամբ։ Առկա է ակումբ և բուժկայան։

## Պատմությունը
Շունտուկը հիմնադրվել է 1867 թվականին։ Հայերը եկել են Լոոյից` 1932 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռուսաստանի ժամային գոտիները, worldtimezone.com կայքում 

Կատեգորիա:1867 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ադըղեայի Մայկոպի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Յուլիայի բազիլիկ

**Յուլիայի բազիլիկ**(), կառույց Հռոմի ֆորումում, Իտալիայում։ Եղել է ընդարձակ, հասարակական կառույց, որը ժողովների և այլ պաշտոնական գործարքների հավաքատեղին էր Հռոմեական կայսրության ժամանակաշրջանում։ Դրա մնացորդները պեղվել են։ Այն, ինչ մնացել են նրանից՝ հիմքերն են, հարկերը և ետին անկյունային պատի փոքր հատված՝ մի քանի կամարներով։ Դրանք սկզբնական կառույցի և հետագա կայսերական ժամանակաշրջանի վերակառուցման մի մասն են։ Պահպանվել է նաև մի սյուն սկզբնական կառույցից։

## Պատմություն
մինի
Յուլիայի բազիլիկը կառուցվել է նախկին Սեմպրոնիա բազիլիկի տեղում (մ․թ․ա 170) Հռոմի ֆորումի հարավային մասում, Էմիլիայի բազիլիկայի դիմաց։ Այն կառուցվել է Մ․թ․ա 46 թվականին Հուլիոս Կեսարի կողմից։

Մ․թ․ա 12 թվականի շինությունը վերակառուցվել է հրեդեհից հետո Օկտավիանոս Օգոստոս կայսեր կողմից։ Հենց այս ժամանակ էլ կառույցը պատվել է մարմարով։

283 թվականի հրդեհի պատճառով ևս շինությունը խիստ տուժել է, և նորից վերակառուցվել է Դիոկղետիանոս կայսեր օրոք։

Յուլիայի բազիլիկայում տեղակայված են եղել քաղաքացիական իրավական ատյաններ, վաճառակետեր և կառավարական հաստատություններ։ 1-ին դարում այն հանդիսանում էր *Centumviri* ժողովների հավաքատեղին, որտեղ լուծվում էին ժառանգությանը վերաբերող հարցեր։

Կառույցը մասամբ ավերվել է 410 թվականին վեստգոթերի օրոք, երբ նրանք գրավել են Հռոմը, և այդուհետ տեղանքը վերածվել է ավերակների դարեր շարունակ։ Բազիլիկայի մնացորդների մի մասը վերածվել է եկեղեցու 7-8-րդ դարերում։ Կառույցը ներկայումս ուղղանկյունաձև տարածք է, որը գետնից բարձր է 1 մետր։

## Հնագիտական պեղումներ
1850 թվականին Պիետրո Ռոսան տեղանքում պեղումներ է կատարել և վերակառուցել է միակ մարմարե սյունն ու տրավերտինե հենասյուները։ 1852 թվավականին հայտնաբերվել է շերտավոր բետոնե կոնստրուկցիաները, սակայն դրանք հետագայում ավերվել է 1872 թ.-ին։

## Պատկերասրահ

RomaForoRomanoBasilicaGiulia.jpg
Plaque Basilica Julia Forum romanum Rome Italy.jpg
Le Forum Romain (Rome) (5990686891).jpg
BasilicaNW2.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Stierlin, Henri. Imperium Romanum. — Köln: Benedikt Taschen Verlag GmbH, 1996. — ISBN 3-8228-8729-3.

Կատեգորիա:Հին Հռոմի ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Հին հռոմեական մշակույթ
Կատեգորիա:3-րդ դարում կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 1-ին դարում կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Հուլիոս Կեսար
Կարմիր Աստղ (խուտոր)

**Կարմիր Աստղ** (), խուտոր Ռուսաստանի Դաշնության Ադըղեայի Հանրապետության Մայկոպի շրջանի կազմում։ Գտնվում է շրջկենտրոն Տուլսկիից 12 կմ հյուսիս, ծովի մակարդակից 287 մ բարձրության վրա։ Մտնում է Կուժորսկայայի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։

## Բնակչությունը
 թվականի դրությամբ խուտորն ունի  բնակիչ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռուսաստանի ժամային գոտիները, worldtimezone.com կայքում 

Կատեգորիա:Ադըղեայի Մայկոպի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Պերվոմայսկի (Մայկոպի շրջան)

**Պերվոմայսկի** (, ), ավան Ռուսաստանի Դաշնության Ադըղեայի Հանրապետության Մայկոպի շրջանում։ Գտնվում է շրջկենտրոն Տուլսկիից 25 կմ հարավ, ծովի մակարդակից 349 մ բարձրության վրա։ Մտնում է Աբաձեխսկայայի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։

## Բնակչությունը
Պերվոմայսկի ավանն ունի  բնակիչ։

Բնակիչներն զբաղվում են ծխախոտի և եգիպտացորենի մշակությամբ, պտղաբուծությամբ և անասնապահությամբ։ Ավանն ունի միջնակարգ դպրոց, ակումբ և բուժկայան։

## Պատմությունը
Պերվոմայսկին հիմնադրել են շրջակա գյուղերից եկած հայերը` 1947 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռուսաստանի ժամային գոտիները, worldtimezone.com կայքում 

Կատեգորիա:1947 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ադըղեայի Մայկոպի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Շահումյան (Ադըղեա)

**Շահումյան** (), հայաբնակ խուտոր Ռուսաստանի Դաշնության Ադըղեայի Հանրապետության Մայկոպի շրջանում, Բելայա գետի ափին։ Գտնվում է շրջկենտրոն Տուլսկիից 5 կմ հարավ, ծովի մակարդակից 299 մ բարձրության վրա։ Մտնում է Պոբեդայի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։

## Բնակչությունը
 թվականի դրությամբ խուտորում բնակվում է  մարդ։

Բնակիչներն զբաղվում են ծխախոտի և եգիպտացորենի մշակությամբ, այգեգործությամբ, բանջարաբուծությամբ և անասնապահությամբ։ Գյուղն ունի միջնակարգ դպրոց և բուժկայան։

## Պատմությունը
Շահումյանի հայերը եկել են 1882 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռուսաստանի ժամային գոտիները, worldtimezone.com կայքում 

Կատեգորիա:Ադըղեայի Մայկոպի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Տիգրան Ծամհուր

**Տիգրան Ծամհուր** (իրական անունը՝ Տիգրան Ամսեյան, ), հայ քաղաքական և պետական գործիչ, Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարանի 2-րդ գումարման պատգամավոր, «Կիլիկիա» թերթի խմբագիր։ ՀՅԴ անդամ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1885 թվականին Սղերդում։ Ավարտել է Կարինի Սանասարյան վարժարանը։ Ավարտելուց հետո աշխատել է որպես ուսուցիչ։ Եղել է «Կիլիկիա» թերթի խմբագիր։ 1915 թվականին՝ Մեծ Եղեռնի ժամանակ աքսորվում է Կոնյա, որտեղից նրան հաջողվում է փախչել : Զինադադարի ժամանակ անցնում է Հայաստան։ 1919 թվականին մասնակցում է ՀՅԴ 9-րդ Ընդհանուր ժողովին։ Ընտրվում է Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարանի պատգամավոր։ 1921 թվականին փետրվարի 18-ին՝ ապստամբության ժամանակ սպանվում է այն պահին, երբ Հայաստանի Հանրապետության եռագույն դրոշը պարզում է խորհրդարանի շենքի վրա։

## Տես նաև
* Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարանի 2-րդ գումարման պատգամավորների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարանի (1918-1920) 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից Հայաստանի օկուպացիայի ժամանակ սպանված հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Պրիչտովսկի

**Պրիչտովսկի** (), խուտոր Ռուսաստանի Ադըղեայի Հանրապետության Մայկոպի շրջանում։ Գտնվում է շրջկենտրոն Տուլսկիից 10 կմ հարավ, ծովի մակարդակից 250 մ բարձրության վրա։ Մտնում է Պոբեդայի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։

## Բնակչությունը
Բնակչության թվաքանակը կազմում է  մարդ։

Պրիչտովսկիում բնակվում են հայեր, ադըղեներ և ռուսներ։

Բնակիչներն զբաղվում են ծխախոտի և եգիպտացորենի մշակությամբ, պտղաբուծությամբ և թռչնաբուծությամբ։ Ունի բուժկայան։

## Պատմությունը
Պրիչտովսկին հիմնադրել են Սամսունի շրջակա գյուղերից եկած հայերը` 1918 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռուսաստանի ժամային գոտիները, worldtimezone.com կայքում 

Կատեգորիա:1918 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ադըղեայի Մայկոպի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Պրոլետարսկի (Ադըղեա)

**Պրոլետարսկի** (, ), հայաբնակ խուտոր Ռուսաստանի Դաշնության Ադըղեայի Հանրապետության Մայկոպի շրջանում։ Գտնվում է շրջկենտրոն Տուլսկիից 7 կմ արևելք, ծովի մակարդակից 293 մ բարձրության վրա։ Մտնում է Կիրովի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։

## Բնակչությունը
 տվյալներով խուտորն ունի  բնակիչ։

Բնակիչներն զբաղվում են հացահատիկային բույսերի և արևածաղկի մշակությամբ, պտղաբուծությամբ և անասնապահությամբ։

Խուտորն ունի ութամյա դպրոց, բուժկայան, մշակույթի տուն (քամանչահար Հայկազ Զաքարյանի անվան) և հայկական եկեղեցի (Սուրբ Հարություն)։

## Պատմությունը
Պրոլետարսկին հիմնադրել են Աբխազիայից եկած հայերը` 1932 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռուսաստանի ժամային գոտիները, worldtimezone.com կայքում 

Կատեգորիա:1932 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ադըղեայի Մայկոպի շրջանի բնակավայրեր
Սանդրո Սարդարյան

**Սանդրո Սարդարյան** (), հայ պատմաբան, հնագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ։

## Կենսագրություն
Սանդրո Սարդարյանը ծնվել է 1912 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Վասպուրականի Արճեշ գավառի Քոզեր գյուղում։ 1915 թվականին գաղթի ճանապարհին կորցնելով հարազատներին՝ ապաստանել է Երևանի, Ծաղկաձորի, Կարսի, Գյումրիի ամերիկյան որբանոցներում։ 
Ավարտելով ութնամյա դպրոցը՝ Սանդրո Սարդարյանն ուսանել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրության, այնուհետև՝ պատմության ֆակուլտետներում։ Հայրենական Մեծ պատերազմի տարիներին (1941–1945 թթ.) աշխատել է Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության Էջմիածնի շրջանային կոմիտեում։ Պատերազմից հետո ավարտել է ՀԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի ասպիրանտուրան։ Այնուհետև աշխատանքի է անցել ՀԽՍՀ ԳԱ Պատմության, այնուհետև՝ Հնագիտության ինստիտուտներում։ 1959 թվականից Երևանի պետական համալսարանի Պատմության ֆակուլտետում դասավանդել է Հնագիտության հիմունքներ և Հայաստանի վաղ շրջանի հնագիտություն դասընթացները։ 1968 թվականին Սանդրո Սարդարյանը հանդիսացել է Երևանի պետական համալսարանի նորակազմ Հնագիտության, ազգագրության և աղբյուրագիտության ամբիոնի հիմնադիր անդամ։ Երևանի պետական համալսարանում դասավանդելու տարիներին կարդացել է շուրջ մեկ տասնյակ մասնագիտական դասընթացներ։

1944 թվականից սկսած Սանդրո Սարդարյանը հնագիտական պեղումներ է իրականացրել Խորհրդային Հայաստանի տարբեր վայրերում։ Արագածի արևմտյան մասում գտնվող Արտին լեռան լանջին, Հրազդանի միջին հոսանքում (Արզնի, Նուռնուս, Ջրաբեր) և Արարատյան դաշտում (Սև բլուր, Քասախ, Կղզյակ բլուր, Մաշտոց բլուր, Շենգավիթ և այլն) նրա կատարած պեղումները հեղաշրջեցին Հայաստանի հին շրջանի մասին պատկերացումները։ Փաստորեն հաստատվեց, որ Հայաստանի տարածքում մարդը բնակություն է հաստատել ավելի քան մեկ միլիոն տարի առաջ։ 1945–1961, 1963–1982 թվականներին Սանդրո Սարդարյանի կողմից հայտնաբերվեցին և ուսումնասիրվեցին Արագածի և Գեղամա լեռների ժայռապատկերները։
Վաստակավոր հնագետ Սանդրո Սարդարյանն իր մահկանացուն կնքել է 1995 թվականի հունիսի 22-ին Երևանում 83 տարեկան հասակում։

## Մենագրությունները
1954 թվականին հրատարակած «Պալեոլիթը Հայաստանում» մենագրությունը բարձր գնահատվեց մասնագետների կողմից և համարվեց խորհրդային հնագիտության կարևոր նվաճումներից մեկը։ 1967 թվականին լույս տեսավ նրա «Նախնադարյան հասարակությունը Հայաստանում» մենագրությունը, որն իրենց աշխատություններում վկայակոչել են արտասահմանյան մի շարք հեղինակավոր հնագետներ։ Սանդրո Սարդարյանի «Հայաստանը քաղաքակրթության օրրան» մենագրությունը ամփոփում է նրա իրականացրած կեսդարյա հնագիտական պեղումների արդյունքները։

## Երկեր
* Պալեոլիթը Հայաստանում (Երևան,1954թ.)։
* Նախնադարյան հասարակությունը Հայաստանում (416 էջ) Երևան,1967թ.։
* Հայաստանը քաղաքակրթության օրրան (496 էջ) Երևան,2004թ.(հետմահու)։
* Հայաստանի ժայռապատկերները Քարի դարից մինչև Բրոնզի դար (244 էջ) Երևան,2010թ. (հետմահու)։

## Գրականություն
* Երևանի պետական համալսարանի 90-ամյա պատմության ֆակուլտետը, կազմող՝ Էդիկ Մինասյան, Երևան, 2009 թ., էջ 266։

## Արտաքին հղումներ
* http://www.armenianarchaeology.am/images/menus/67/JAayrapatkerner.pdf - Սանդրո Սարդարյան, Հայաստանի ժայռապատկերները Քարի դարից մինչև Բրոնզի դար, Երևան, 2010, 244 էջ։

Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Հայ հնագետներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ դասախոսներ
Ցվետոչնի

**Ցվետոչնի** (, ), ավան Ռուսաստանի Դաշնության Ադըղեայի Հանրապետության Մայկոպի շրջանում։ Տեղակայված է Բելայա գետի ափին։ Գտնվում է շրջկենտրոն Տուլսկիից 1.5 կմ հարավ, ծովի մակարդակից 261 մ բարձրության վրա։ Մտնում է Տիմիրյազևսկայայի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։

## Բնակչությունը
Բնակչության թիվը կազմում է  մարդ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռուսաստանի ժամային գոտիները, worldtimezone.com կայքում 

Կատեգորիա:Ադըղեայի Մայկոպի շրջանի բնակավայրեր