Քարանձավային արջ

**Քարանձավային արջ** (), արջերի նախապատմական տեսակ (կամ գորշ արջի ենթատեսակ), որն ապրել է Եվրասիայում միջին և ուշ պլեյստոցենում և անհետացել է մոտ 15000 տարի առաջ։ Հայտնվել է մոտ 300 հազար տարի առաջ՝ ենթադրաբար զարգանալով էտրուսկյան արջից (*Ursus etruscus*).

Այս արջը անվանումը «քարանձավային» (լատ. spelaeus ) ստացել է, քանի որ նրա ոսկորները բազմաթիվ են քարանձավներում։  Քարանձավային արջերի բրածո մնացորդները հատկապես առատ են Կարստի լեռնային և հարթավայրային  տարածքներում։ Մասնավորապես, Ռումինիայում, Peştera Urşilor քարանձավում (արջի քարանձավ) 1983 թվականին հայտնաբերվել է 140 արջի կմախք։

## Նկարագրություն
### Արտաքին տեսք
Քարանձավային արջի մարմնի երկարությունը հասնում է 2,7-3,5 մ-ի, ինչը 30%-ով ավելի մեծ է, քան ժամանակակից գորշ արջը։ Մարմնի առջևը ավելի զարգացած էր, քան մեջքը, ոտքերը կարճ և ամուր էին, գլուխը՝ խոշոր։ Քարանձավային արջի գանգը գորշ արջի գանգից տարբերվում է ավելի լայն ճակատով, ինչպես նաև առջևի կեղծ արմատային ատամների բացակայությամբ։

### Կենսակերպ
մինի|Գանգ
Դատելով ատամների զգալի կրճատման աստիճանից՝ նրա հիմնական սնունդը խոտածածկ բույսերն էին։  Իզոտոպային ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ, ամենայն հավանականությամբ, նա եղել է ամենակեր, ինչպես նաև ժամանակակից գորշ արջերը, բայց հիմնականում սնվում էր բուսականությամբ։ Արջերը ունենում էին 1-2 ձագեր։ Կյանքի տևողությունը մոտ 20 տարի էր։  Մարգագետիններում ապրում էր մի փոքր քարանձավային արջ։ Մեծ քարանձավային արջը ապրում էր նոսր անտառներում և անտառատափաստաններում, բարձրանում էր լեռները՝ մինչև ալպյան մարգագետինների գոտին։ Հետազոտողները կարծում են, որ քարանձավային արջերը նախընտրում էին ձմեռել խորը քարանձավներում՝  ձմեռային քնի ժամանակ նրանց վրա քարանձավային առյուծների հարձակման վտանգի պատճառով։ Որոշ քարանձավային առյուծներ կարող էին հմտանալ քարանձավային արջերի որսի մեջ՝ մեծ խոտակեր կենդանիների բացակայության պայմաններում։ Սակայն հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ քարանձավային առյուծների հետ մենամարտերում կարող էր հաղթել նաև քարանձավային արջը։

### Տարածում
Քարանձավային արջը հայտնաբերվել է միայն Եվրասիայում (ներառյալ Իռլանդիան և Անգլիան), որի տարածքում այն ձևավորել է մի քանի աշխարհագրական ռասաներ։ Մասնավորապես, ալպյան քարանձավներում, որոնք ընկած են մեծ բարձրությունների վրա (ծովի մակարդակից մինչև 2445 մ բարձրության վրա) և Հարցի լեռներում (Գերմանիա), պլեյստոցենի ավարտին զարգացել են այս տեսակի գաճաճ ձևերը։ Ժամանակակից Ռուսաստանի տարածքում քարանձավային արջը հայտնաբերվել է Ռուսաստանի հարթավայրում, Ժիգուլևյան սարերի վրա՝ Ուրալում, և մի փոքր՝ Արևմտյան Սիբիրում։

### Ոչնչացում
Վարկածներից մեկի համաձայն՝ քարանձավային արջի անհետացման պատճառ է դարձել կլիմայի փոփոխությունը Վյուրմյան սառցե դարաշրջանի վերջում, երբ անտառների տարածքը կտրուկ կրճատվել է՝ քարանձավային արջին զրկելով սննդի աղբյուրներից։ Այնուամենայնիվ, բրածո ոսկորների և ատամների ժամանակակից իզոտոպային ուսումնասիրությունները ցույց չեն տվել որևէ էական փոփոխություն Միջերկրական ծովի վերջին քարանձավային արջերի սննդակարգում, որոնք անհետացել են մոտ 24-23 հազար տարի առաջ, համեմատած այս տեսակի ավելի հին մնացորդների հետ։ Հնարավոր է, որ դրա ոչնչացման մեջ ավելի կարևոր դեր է խաղացել նախնադարյան մարդկանց որսորդական գործունեությունը։ Քարանձավային արջերի որոշ բրածո ոսկորների վրա հայտնաբերվել են մարդու կողմից այդ կենդանիներին կտրելու, միսը քերելու և մաշկը հանելու հետքեր, մոտակայքում հայտնաբերվել են նախնադարյան մարդկանց քարե գործիքներ։ Նախնադարյան մարդիկ հետապնդում էին քարանձավային արջերին մսի, ճարպի և կաշվի համար, արջերին ստիպում էին դուրս գալ քարանձավային որջերից՝ գրավելով քարանձավները իրենց բնակության համար։

### Այլ տեսակներ
Պլեjստոցենյան արջերի մի քանի անհետացած տեսակներ կոչվում են նաև քարանձավային արջեր, քանի որ նրանց մնացորդներն առավել հաճախ հայտնաբերվել են քարանձավներում։ Իրականում նրանք մշտապես կապված չեն եղել քարանձավների հետ և հավանաբար դրանք օգտագործել են որպես ժամանակավոր կացարաններ կամ որջեր։ Եվրասիայում դրանք ներառում են.

* *Ursus (Spelaearctos) deningeri* - Դենինգերա արջ։ Նկարագրված է Գերմանիայի վաղ պլեյստոցենյան ժամանակաշրջանում։ Ապրել է Եվրոպայում ստորին - միջին պլեյստոցենում։
* *Ursus (Spelaearctos) rossicus* - փոքր քարանձավային արջ, Միջին-ուշ պլեյստոցեն Ուկրաինայի հարավից, Հյուսիսային Կովկասից, Ղազախստանից (Ուրալ), միջին Ուրալից (Կիզել), արևմտյան Սիբիրի հարավից, Ալթայից և, հնարավոր է, Հարավային Կովկասից։ Տափաստանների բնակիչ, կապված չէր քարանձավների հետ։

Ալյասկայի ժամանակակից Կադյակ արջերը նույնպես իրենց բնութագրով նման են քարանձավային արջին։

## Գենոմի վերծանում
2005 թվականի մայիսին Կալիֆոռնիայի Համատեղ գենոմի ինստիտուտի ամերիկացի պալեոգենետիկները հայտարարեցին 42-44 հազար տարի առաջ ապրած քարանձավային արջի ԴՆԹ-ի հաջորդականության վերականգնման մասին։ Վերծանման համար օգտագործվել է գենետիկական նյութ, որը հանվել է Ավստրիայում հայտնաբերված այս կենդանու բրածո ատամներից։ Ոսկորներից մեկուսացված ԴՆԹ-ի բեկորների ուղղակի հաջորդականացում կատարելով և դրանք համեմատելով շան ԴՆԹ-ի հետ, գիտնականները կարողացան վերականգնել քարանձավային արջի 21 գեն։ Միևնույն ժամանակ, հաջորդականացված ԴՆԹ-ի միայն 6%-ը պատկանել է քարանձավային արջին, մնացած մասը պատկանել է հողի բակտերիաներին կամ հնէաբաններին, որոնք դիպել են արջի ոսկորներին։ Ժամանակակից գորշ և սպիտակ արջերի ԴՆԹ-ում հայտնաբերվել է քարանձավային արջի ԴՆԹ-ի 0,9%-ից մինչև 2,4% խառնուրդ։ Գորշ և քարանձավային արջերի ընդհանուր նախնու կյանքի ժամանակը գնահատել են 3 մլն տարի։ Քարանձավային արջի  360 000 տարեկան քունքային ոսկորից՝ Կուդարո I քարանձավից (Կուդարի կիրճ), հնարավոր եղավ հաջորդականացնել միտոքոնդրիալ և միջուկային գենոմները։ Պարզվել է, որ քարանձավային արջերի և ժամանակակից գորշ և բևեռային արջերի նախնիների շարանը տարբերվել է մոտ 1,5 միլիոն տարի առաջ։

## Գրականություն
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Show Caves of Romania
* *М. Борисов.* В вымирании пещерных медведей обвинили людей // «Троицкий вариант» № 61 (31 августа 2010), С. 4.

Կատեգորիա:Անհետացած կենդանիներ
Կատեգորիա:Արջեր
Կատեգորիա:Կենդանաբանություն
Կատեգորիա:Պլեյստոցեն
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ՈՒՎ 2023-ի հոդվածներ