Գոնադների դիսգենեզիա

**Գոնադների դիսգենեզիա** կամ **սեռական գեղձերի թերզարգացում** (), վերարտադրողական համակարգի ցանկացած բնածին զարգացման խանգարում: Բնութագրվում է սաղմի զարգացող գոնադներում առաջնային սաղմնային բջիջների աստիճանական կորստով։ Գոնադների դիսգենեզիայի տեսակներից մեկը վերարտադրողական հյուսվածքի փոխարեն ոչ ֆունկցիոնալ, ֆիբրոզ հյուսվածքի զարգացումն է, որը կոչվում է թելանման գոնադներ։ Թելանման գոնադները ապլազիայի ձև են, որոնք հանգեցնում են հորմոնալ անբավարարության։ Վերջինս դրսևորվում է որպես սեռական ինֆանտիլիզմ և անպտղություն՝ սեռական հասունացման և երկրորդային սեռական հատկանիշների ձևավորման բացակայությամբ։

Սեռական գեղձերի զարգացումը գործընթաց է, որն առաջնահերթորեն վերահսկվում է գենոտիպորեն քրոմոսոմային սեռով (XX կամ XY), ինչն էլ ուղղորդում է գոնադի ձևավորումը (ձվարան կամ ամորձի):

Գոնադների տարբերակումը պահանջում է գենետիկական, մոլեկուլային և մորֆոգենետիկ իրադարձությունների խստորեն կարգավորվող կասկադ: Ձևավորված գոնադի ստեղծման փուլում ստերոիդների արտադրությունն ազդում է տեղային և հեռակա ընկալիչների վրա շարունակական մորֆոլոգիական և կենսաքիմիական փոփոխությունների համար: Սա հանգեցնում է կարիոտիպին համապատասխանող ֆենոտիպի ձևավորմանը (46,XX՝ կանանց և 46,XY՝ տղամարդկանց համար):

Գոնադների դիսգենեզիան առաջանում է պտղի վաղ  զարգացման ընթացքում՝ այս խստորեն կարգավորվող գործընթացում ազդանշանային համակարգի խաթարման հետևանքով:

Գոնադների դիսգենեզիայի դրսևորումները կախված են հիմնական պատճառների էթիոլոգիայից և ծանրության աստիճանից:

## Պատճառներ
* Մաքուր գոնադների դիսգենեզիա 46,XX, հայտնի է նաև որպես XX գոնադների դիսգենեզիա,
* Մաքուր գոնադների դիսգենեզիա 46,XY, հայտնի է նաև որպես XY գոնադների դիսգենեզիա,
* Խառը գոնադների դիսգենեզիա, հայտնի է նաև որպես մասնակի գոնադների դիսգենեզիա և 45,X/46,XY մոզաիցիզմ,
* Տերների համախտանիշ, հայտնի է նաև որպես 45,X կամ 45,X0,
* Ներզատական համակարգի խանգարումներ։

## Ախտաֆիզիոլոգիա
### 46,XX գոնադների դիսգենեզիա
46 XX գոնադների դիսգենեզիան բնորոշ է իգական հիպոգոնադիզմին՝ 46 XX կարիոտիպով: Առկա են ռուդիմենտար ձվարաններ՝ ոչ ֆունկցիոնալ հյուսվածքներով, որոնք ի վիճակի չեն արտադրել անհրաժեշտ սեռական ստերոիդ հորմոնը՝ էստրոգենը։ Էստրոգենի ցածր մակարդակն ազդում է հիպոթալամուս-հիպոֆիզ-գոնադային առանցքի վրա, ինչի պատճառով բացակայում է հետադարձ կապը հիպոֆիզի առաջնային բլթի հետ, ինչը պետք է ընկճեր ֆոլիկուլխթանիչ հորմոնի (ՖԽՀ) և լյուտեինացնող հորմոնի (ԼՀ) սեկրեցիան:

ՖԽՀ-ն և ԼՀ-ն արտազատվում են բարձր մակարդակներով: Չնայած այս հորմոնների բարձր մակարդակի, մարմնում չի սկսվում սեռական հասունացումը, տեղի չի ունենում մենարխե (առաջին դաշտան), և չեն զարգանում երկրորդային սեռական հատկանիշները: Եթե ձվարանային հյուսվածքն առկա է և արտադրում է որոշակի քանակությամբ հորմոններ, կարող են դիտվել սահմանափակ դաշտանային ցիկլեր:

46 XX գոնադների դիսգենեզիան ունի առաջացման բազում պատճառներ: Էմբրիոգենեզի ընթացքում ձվարանների զարգացման ընդհատումը կարող է առաջացնել 46 XX գոնադների դիսգենեզիա, որն ուղեկցվում է ՖԽՀ ընկալիչների փոփոխություններով և ստերոիդոգեն սուր կարգավորող սպիտակուցի (ՍտԱԳ սպիտակուց) մուտացիաներով, որը կարգավորում է ստերոիդ հորմոնների արտադրությունը:

### 46,XY գոնադների դիսգենեզիա
46 XY գոնադների դիսգենեզիան բնորոշ է արական հիպոգոնադիզմին՝ 46 XY կարիոտիպով: Էմբրիոգենեզում արական սեռական գեղձերի զարգացումը հիմնականում վերահսկվում է ամորձիների որոշիչ գործոնով (t), որը գտնվում է Y քրոմոսոմի սեռը որոշող տիրույթում (SRY): Արական սեռական գեղձերի զարգացումը կախված է SRY-ից և մի քանի այլ գեների հետ նախաձեռնված ազդանշանային ուղիներից, որոնք նպաստում են ամորձիների ձևավորմանը:

46 XY գոնադների դիսգենեզիան կարող է առաջանալ ամորձիների զարգացման մեջ ներգրավված այնպիսի գեների մուտացիաների պատճառով, ինչպիսիք են SRY-ն, SOX9-ը, WT1-ը, SF1-ը և DHH-ը: Եթե այս գեներից մեկը կամ դրանց համակցությունը մուտացիայի կամ դելեցիայի է ենթարկվում, ապա ստորին ազդանշանային շղթան խափանվում է, ինչը հանգեցնում է առնանդամի և ամորձապարկի ատիպիկ կառուցվածքի:

Սեռական թերառականացումը տեխնիկական տերմին է, որն օգտագործվում է SRY գեն ունեցող անհատների մոտ մասնակի կամ ամբողջությամբ չտարբերակված սեռական օրգանների նկարագրման համար: Ներարգանդային շրջանում բոլոր պտուղները անատոմիապես չտարբերակված են, որոնք այնուհետև տարբերակվում են անդրոգենների և SRY-ի ակտիվացման միջոցով:

Ամբողջական թերառականացումը հանգեցնում է լիարժեք զարգացած վուլվայի  ձևավորման՝ մարմնի ներսում տեղակայված ամորձիներով (այնտեղ, որտեղ սովորաբար գտնվում են ձվարանները), ինչը պայմանավորված է այնպիսի վիճակներով, ինչպիսին է լրիվ անդրոգենային անզգայունության համախտանիշը։ 5α-ռեդուկտազ 2-ի անբավարարության դեպքում անհատները ծնվում են նորմալ իգական սեռական օրգաններով, սակայն սեռական հասունացման ընթացքում տեղի է ունենում արական տարբերակում և սպերմատոգենեզ: Մասնակի սեռական թերառականացում կարող է առաջանալ, եթե օրգանիզմն ունի մասնակի կայունություն անդրոգենների նկատմամբ, կամ եթե սեռական օրգանների զարգացումն արգելակված է։ Թերառականացում կարող են հարուցել նաև որոշակի դեղամիջոցներ և հորմոններ: Թերառականացման ընդհանուր ինտենսիվությունը կարող է դրսևորվել հիպոսպադիայի տեսքով: Երկդիմի (ամբիգուալ) սեռական օրգաններով նորածինների վիրահատական վերագրումը բինար սեռին՝ կոսմետիկ նպատակներով, համարվում է մարդու իրավունքների խախտում:

SRY-ն ազդում է SOX9 գենի վրա, որն ուղղորդում է սերտոլիի բջիջների ձևավորումը և ամորձիների տարբերակումը: SRY-ի բացակայությունը հանգեցնում է նրան, որ SOX9-ը չի արտահայտվում սովորական ժամանակահատվածում կամ անհրաժեշտ խտությամբ, ինչը բերում է տեստոստերոնի և հակամյուլերյան հորմոնի արտադրության նվազմանը:

Տեստոստերոնի և հակամյուլերյան հորմոնի ցածր մակարդակը խաթարում է վոլֆյան ծորանների և ներքին սեռական օրգանների զարգացումը, որոնք առանցքային են արական վերարտադրողական համակարգի ձևավորման համար: Սովորաբար տղամարդկանց հետ ասոցացվող ստերոիդ հորմոնների բացակայությունը խթանում է մյուլերյան ծորանների զարգացումը և նպաստում իգական սեռական օրգանների ձևավորմանը, եթե հակամյուլերյան հորմոնը ընկճված է կամ օրգանիզմն անզգայուն է դրա նկատմամբ, առաջանում է մյուլերյան ծորանների պահպանման համախտանիշ, որի դեպքում անհատն ունենում է մասնակի իգական և մասնակի արական վերարտադրողական օրգաններ:

Ռուդիմենտար գոնանդները կարող են փոխարինել ամորձիների հյուսվածքներին՝ հիշեցնելով ձվարանների ստրոմա՝ առանց ֆոլիկուլների: 46 XY գոնադների դիսգենեզիան կարող է չկասկածվել մինչև այն պահը, երբ նկատվում է սեռական հասունացման զարգացման հապաղում: 46 XY գոնադների դիսգենեզիայի դեպքերի մոտավորապես 15%-ը պարունակում է SRY գենի նոր առաջացած () մուտացիաներ, մինչդեռ 46 XY գոնադների դիսգենեզիա ունեցող մնացած անձանց մոտ պատճառագիտությունը մնում է անհայտ:

### Խառը գոնադների դիսգենեզիա
Խառը գոնադների դիսգենեզիան, որը հայտնի է նաև որպես X0/XY մոզաիցիզմ կամ մասնակի գոնադների դիսգենեզիա, սեռական զարգացման տարբերություն է՝ կապված սեռական քրոմոսոմների անեուպլոիդիայի և Y քրոմոսոմի մոզաիցիզմի հետ: Խառը գոնադների դիսգենեզիան բնորոշվում է երկու կամ ավելի սաղմնային գծերի բջիջների առկայությամբ:

Արական վերարտադրողական համակարգի զարգացման աստիճանը որոշվում է XY գենոտիպն արտահայտող սաղմնային բջիջների հարաբերակցությամբ:

Խառը գոնադների դիսգենեզիայի դրսևորումները խիստ փոփոխական են. դիտվում է գոնադների զարգացման անհամաչափություն (ասիմետրիա)՝ ամորձու և ռոիդիմենտար գոնադի առկայությամբ, ինչը պայմանավորված է XY գենոտիպն արտահայտող բջիջների տոկոսային հարաբերակցությամբ:

Դիսգենետիկ ամորձին կարող է ունենալ որոշակի քանակությամբ ֆունկցիոնալ հյուսվածք, որն ի վիճակի է արտադրել տեստոստերոնի այնպիսի մակարդակ, որն առաջացնում է մասկուլինիզացիա (արականացում):

Խառը գոնադների դիսգենեզիան մոլեկուլային մակարդակում դեռևս թերի է ուսումնասիրված: Y քրոմոսոմի կորուստը կարող է տեղի ունենալ դելեցիաների (ջնջումների), տրանսլոկացիաների կամ բջջի բաժանման ժամանակ զույգ քրոմոսոմների միգրացիայի տարբերությունների պատճառով: Քրոմոսոմային կորուստը հանգեցնում է SRY գենի մասնակի էքսպրեսիայի, ինչն առաջացնում է վերարտադրողական համակարգի ատիպիկ զարգացում և հորմոնալ մակարդակների փոփոխություն:

### Տերների համախտանիշ
Տերների համախտանիշ, հայտնի է նաև որպես 45 X կամ 45 X0, քրոմոսոմային անոմալիա է, որը բնութագրվում է երկրորդ X քրոմոսոմի մասնակի կամ ամբողջական բացակայությամբ:Սրա հետևանքով քրոմոսոմների ընդհանուր քանակը դառնում է 45՝ սովորական 46-ի փոխարեն:

Էմբրիոգենեզի ընթացքում սաղմնային բջիջներին փոխանցվող մեյոզի ազդանշանների խանգարումը կարող է հանգեցնել քրոմոսոմների չտարանջատման և X մոնոսոմիայի, քանի որ քրոմոսոմների բաժանում տեղի չի ունեցել կա՛մ ծնողական գամետներում, կա՛մ վաղ սաղմնային բաժանումների ժամանակ:

Տերների համախտանիշի ֆենոտիպի պատճառագիտությունը կարող է լինել հապլոանբավարարության հետևանք, երբ կրիտիկական գեների մի մասը էմբրիոգենեզի ընթացքում դառնում է ոչ ակտիվ: Ձվարանների բնականոն զարգացման համար անհրաժեշտ են X քրոմոսոմի հենց այն կենսական տիրույթները, որոնք ապաակտիվացված են: Կլինիկական դրսևորումները ներառում են՝ առաջնային ամենորեա (դաշտանի բացակայություն), հիպերգոնադոտրոպ հիպոգոնադիզմ, ռուդիմենտար գոնադներ և անպտղություն, երկրորդային սեռական հատկանիշների զարգացման ձախողում: Տերների համախտանիշը սովորաբար չի ախտորոշվում մինչև սեռական հասունացման հապաղումը, երբ պարզվում է, որ մյուլերյան կառուցվածքները (արգանդ, փողեր) գտնվում են մանկական (ինֆանտիլ) փուլում: Ֆիզիկական ֆենոտիպային բնութագրերը ներառում են ցածր հասակը, դիսմորֆիկ հատկանիշները և ծննդյան պահին առկա լիմֆեդեման (ավշային այտուց): Ուղեկցող հիվանդությունները ներառում են սրտի արատներ, տեսողության և լսողության խնդիրներ, շաքարային դիաբետ և վահանաձև գեղձի հորմոնների անբավարարություն:

### ՆԵրզատական համակարգի խանգարումներ
Էնդոկրին խանգարումները միջամտում են ներզատական համակարգի և հորմոնների աշխատանքին: Հորմոնները վճռորոշ նշանակություն ունեն էմբրիոգենեզի բնականոն ընթացքի համար: Պտղի զարգացումը կախված է հորմոնների մատակարարման ճիշտ ժամանակացույցից, ինչն անհրաժեշտ է բջջային տարբերակման և հասունացման համար: Այս գործընթացների խաթարումները կարող են առաջացնել սեռական զարգացման խանգարումներ, որոնք հանգեցնում են գոնադների դիսգենեզիայի:

## Պատմություն
Տերների համախտանիշն առաջին անգամ միմյանցից անկախ նկարագրել են Օտտո Ուլրիխը 1930 թվականին և Հենրի Տերները 1938 թվականին: 46 XX մաքուր գոնադների դիսգենեզիայի մասին առաջին անգամ զեկուցվել է 1960 թվականին: 46 XY մաքուր գոնադների դիսգենեզիան, որը հայտնի է նաև որպես Սուայերի համախտանիշ, առաջին անգամ նկարագրել է Ջիմ Սուայերը 1955 թվականին:

## Տես նաև
* Ռոկիտանսկի-կյուստներ-մայեր-հաուզերի համախտանիշ
* Անդրոգենային անզգայունության համախտանիշ
* XX գոնադների դիսգենեզիա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բնածին արատներ
Կատեգորիա:Գինեկոլոգիական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Ներզատական հիվանդություններ