Ջոն Թինդալ

**Ջոն Թինդալ** (, ), իռլանդացի ֆիզիկոս և քիմիկոս։ Նրա գիտական համբավն առաջացել է 1850-ական թվականներին դիամագնիսականության ուսումնասիրությունից: Հետագայում նա հայտնագործություններ է կատարարել ինֆրակարմիր ճառագայթման և օդի ֆիզիկական հատկությունների ոլորտում՝ 1859 թվականին ապացուցելով կապը մթնոլորտային CO -ի և այն բանի միջև, ինչն այժմ հայտնի է որպես ջերմոցային էֆեկտ:

Թինդալը նաև հրատարակել է մեկ տասնյակից ավելի գիտական գրքեր, որոնք լայն լսարանին ներկայացրել են 19-րդ դարի ժամանակակից փորձարարական ֆիզիկայի նորագույն ձեռքբերումները:

1852 թվականին Ջոն Թինդալն ընտրվել է Լոնդոնի Թագավորական ընկերության անդամ։ 1853-1887 թվականներին Թինդալը եղել է Լոնդոնում Թագավորական ինստիտուտի ֆիզիկայի պրոֆեսոր։ 1868 թվականին նա ընտրվել է  Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամ:

## Վաղ տարիներ և կրթություն
Թինդալը ծնվել է Լեյլինբրիջում (Քարլով կոմսություն, Իռլանդիա): Նրա հայրը տեղի ոստիկանության ոստիկան էր, սերում էր Գլոսթերշիրի գաղթականներից, ովքեր հարավ-արևելյան Իռլանդիայում էին հաստատվել մոտ 1670 թվականին: Թինդալը մինչև իր ուշ պատանեկությունը հաճախել է Քարլով կոմսության տեղական դպրոցները (Բալլինաբրաննա տարրական դպրոց) և հավանաբար այնտեղ, իր ուսման ավարտի վերջում եղել է ուսուցչի օգնական:

Դպրոցում սովորած առարկաներից տեխնիկական նկարչությունը և մաթեմատիկան ուսուցանվել են այդ առարկաները հողաչափական որոշ կիրառություններով: 1839 թվականին, դեռևս պատանի տարիքում, նա աշխատանքի է ընդունվել որպես գծագրող Իռլանդիայի *Ordnance Survey* քարտեզագրման ազգային գործակալությունում, իսկ 1842 թվականին տեղափոխվել Մեծ Բրիտանիայի *Ordnance Survey*  աշխատելու: 1840-ականների տասնամյակում երկաթուղային շինարարությունը մեծ վերելք էր ապրում, և Թինդալի հողաչափության փորձն արժեքավոր և պահանջված էր երկաթուղային ընկերությունների կողմից: 1844-1847 թվականներին նա շահեկան աշխատանք ուներ երկաթուղու շինարարության պլանավորման մեջ:

1847 թվականին Թինդալը որոշեց դառնալ մաթեմատիկայի և գեոդեզիական ուսուցիչ Քուինվուդ քոլեջում՝ Հեմփշիրի գիշերօթիկ դպրոցում: Ավելի ուշ հիշելով այս որոշումը՝ նա գրել է. «Գիտելիքներով հարստանալու ցանկությունը չթողեց ինձ, և երբ երկաթուղային աշխատանքը պակասեց, ես 1847 թվականին ընդունեցի Քուինվուդ քոլեջում  մագիստրոսի պաշտոնի աշխատանքը»:

Քուինվուդում մեկ այլ եկած երիտասարդ ուսուցիչ էր սկսել աշխատել` Էդվարդ Ֆրանկլենդը, ով նախկինում աշխատել էր որպես Բրիտանական երկրաբանական ծառայության քիմիական լաբորատորիայի օգնական։ Ֆրենկլենդն ու Թինդալը լավ ընկերներ դարձան։ Ֆրենկլենդի նախկին գիտելիքների հիման վրա նրանք որոշեցին մեկնել Գերմանիա՝ շարունակելու իրենց կրթությունը գիտության ոլորտում: Ի թիվս այլ բաների, Ֆրենկլանդը գիտեր, որ որոշ գերմանական համալսարաններ առաջ են անցել Բրիտանիայի ցանկացած համալսարանից փորձարարական քիմիայի և ֆիզիկայի բնագավառում (Բրիտանական համալսարանները դեռևս կենտրոնացած էին դասականների և մաթեմատիկայի վրա, այլ ոչ թե լաբորատոր գիտության):

Զույգը տեղափոխվեց Գերմանիա 1848 թվականի ամռանը և ընդունվեց Մարբուրգի համալսարան՝ իմանալով Ռոբերտ Բունսենի դասավանդման համբավի մասին: Թինդալը երկու տարի սովորեց է Բունսենի մոտ: Թերևս Մարբուրգում Թինդալի համար ավելի ազդեցիկ էր պրոֆեսոր Հերման Նոբլաուչը, ում հետ Թինդալը երկար տարիներ հետո նամակագրական կապի մեջ է եղել:

1850 թվականին Թինդալը Մարբուրգում Ֆրիդրիխ Լյուդվիգ Շտեգմանի ղեկավարությամբ պաշտպանեց պտուտակային մակերեսների մաթեմատիկական վերլուծության մասին ատենախոսություն։ Թինդալը ևս մեկ տարի մնաց Գերմանիայում՝ Քնոբլաուխի հետ մագնիսականության վերաբերյալ հետազոտություններ կատարելով, նաև մի քանի ամիս Քնոբլաուխի գլխավոր ուսուցչի՝ Հենրիխ Գուստավ Մագնուսի Բեռլինի լաբորատորիայում: Այսօր պարզ է, որ Բունսենը և Մագնուսը այդ դարաշրջանի լավագույն փորձարարական գիտությունների դասախոսներից էին: Այսպիսով, երբ 1851 թվականի ամռանը Թինդալը վերադարձավ Անգլիա բնակվելու, նա հավանաբար ուներ նույնքան լավ կրթություն փորձարարական գիտության ոլորտում, որքան ցանկացած ուրիշը Անգլիայում:

## Վաղ գիտական աշխատանք
մինի|Ջոն Թինդալը մոտ 1850 թվականին|ձախից

Թինդալի վաղ աշխատանքը ֆիզիկայում մագնիսականության և դիամագնիսական բևեռականության վերաբերյալ նրա փորձերն էին, որոնց վրա նա աշխատել է 1850-1856 թվականներին: Նրա երկու ամենաազդեցիկ զեկույցները առաջին երկուսն էին, որոնցում նա համահեղինակել է Քնոբլաուչի հետ: Դրանցից մեկը վերնագրված էր «Բյուրեղների մագնիս-օպտիկական հատկությունները և մագնիսականության և դիամագնիսականության կապը մոլեկուլային դասավորության հետ», թվագրված 1850 թվականի մայիսին։ Երկու զեկույցները ոգեշնչված փորձ էին ոգեշնչված մեկնաբանությամբ: Այս և այլ մագնիսական հետազոտությունները շատ շուտով Թինդալին հայտնի դարձրին այն ժամանակվա առաջատար գիտնականների շարքում:

1852 թվականին Թինդալն ընտրվել է Լոնդոնի Թագավորական ընկերության անդամ։ Համապատասխան գիտահետազոտական նշանակում փնտրելով նա կարողացավ խնդրել գերմանական առաջատար ֆիզիկայի ամսագրի երկարամյա խմբագրին (Յոհան Քրիստիան Պոգգենդորֆ) և այլ նշանավոր մարդկանց՝ իր մասին հանձնարարականներ գրել:

1853 թվականին նա Լոնդոնի Թագավորական ինստիտուտում ստացել է բնակափիլիսոփայության (ֆիզիկայի) պրոֆեսորի հեղինակավոր նշանակումը, ինչը մեծապես պայմանավորված էր այն հարգանքով, որ իր աշխատանքը վաստակել էր Թագավորական ինստիտուտի մագնիսական հետազոտությունների ղեկավար Մայքլ Ֆարադեյի հավանությանը: Մոտ մեկ տասնամյակ անց Թինդալը նշանակվել է Թագավորական հաստատությունում Ֆարադեյի թոշակի անցնելու ժամանակ ունեցած Մայքլ Ֆարադեյի պաշտոնների իրավահաջորդը:

## Ալպյան լեռնագնացություն և սառցադաշտաբանություն
Թինդալն 1856 թվականին գիտական նկատառումներով այցելել է Ալպերի լեռներ և ի վերջո դարձել լեռնագնացության առաջամարտիկ, պիոներ: Նա լինում էր Ալպերում գրեթե ամեն ամառ 1856 թվականից սկսած: Նա առաջին լեռնագնացության թիմի անդամն է, որը հասել է Ալպերի Վայսշորն գագաթ (Weisshorn, 1861), և ղեկավարել է վաղ թիմերից մեկը, որը հասել է Մաթերհորն գագաթ (1868): Նրա անունը սերտորեն կապված է «ալպինիզմի ոսկե դարի» հետ` վիկտորյական դարաշրջանի կեսերի, երբ լեռնագնացներն առաջին անգամ բարձրացել են Ալպյան գագաթներից ավելի դժվարին գագաթներ:
մինի|300x300փքս|Ջոն Թինդալն ուսումնասիրել է ''Մեր դե Գլեյսը'' սնուցող սառցադաշտային վտակները 1857 թվականին: Ընդհանուր տոպոլոգիա (ձախ);  տղմոտ երիզներ սառցադաշտում (աջից):
Ալպերում Թինդալն ուսումնասիրել է սառցադաշտերը և հատկապես *սառցադաշտերի շարժումը*: Սառցադաշտային հոսքի մասին նրա բացատրությունը խիստ տարաձայնությունների առարկա են դարձել ուրիշների, մասնավորապես *Ջեյմս Դեյվիդ Ֆորբսի* հետ:

Սառցադաշտերի շարժման վերաբերյալ վաղ գիտական աշխատանքների մեծ մասը կատարել էր Ֆորբսը, սակայն նա այդ ժամանակ չգիտեր *ռեգելացիայի* երևույթի մասին, որը մի փոքր ուշ հայտնաբերել էր Մայքլ Ֆարադեյը: Ռեգելացիան առանցքային դեր խաղաց Թինդալի բացատրության մեջ։ Իսկ Ֆորբսը բացարձակապես նույն կերպ չէր տեսնում ռեգելացիան։

Նրանց բանավեճը բարդանացավ. երբ  հրապարակավ սկսեցին տարաձայնություններ, թե ով ինչի համար է արժանացել հեազոտողների ընդունելությանը: Ֆորբսի հայտնի ընկերները, ինչպես նաև ինքը՝ Ֆորբսը, կարծում էին, որ Ֆորբսը պետք է արժանանա գիտական լավ հետազոտությունների մեծ մասի վարկին, մինչդեռ Թինդալը կարծում էր, որ վարկը պետք է ավելի լայնորեն բաշխվի: Թինդալը մեկնաբանել է.

«Կիսահեղուկ շարժման գաղափարն ամբողջությամբ պատկանում է *Լուի Ռենդուին*, ավելի արագ կենտրոնական հոսքի ապացույցը մասամբ պատկանում է Ռենդուին, բայց գրեթե ամբողջությամբ` Լուի Ագասիսին և Ֆորբսին. հոսքի դանդաղելու ապացույցը պատկանում է ամբողջությամբ Ֆորբսին, մինչդեռ մաքսիմալ շարժման կետի տեղի հայտնաբերումը, ենթադրում եմ, պատկանում է ինձ»:

Երբ Ֆորբսը և Թինդալը գերեզմանում էին, նրանց անհամաձայնությունը շարունակեցին նրանց համապատասխան պաշտոնական կենսագիրները։ Բոլորը փորձում էին ողջամիտ լինել, բայց համաձայնություն չհանգեցին։ Ավելի հիասթափեցնող է, որ սառցադաշտի շարժման ասպեկտները մնացին չհասկացված կամ չապացուցված:

Ի պատիվ Ջոն Թինդալի` անվանվել են բազմաթիվ լանդշաֆտներ և աշխարհագրական օբյեկտներ, այդ թվում՝ *Թինդալ սառցադաշտը* Չիլիում, *Թինդալ սառցադաշտը* Կոլորադոյում, *Թինդալ սառցադաշտը* Ալյասկայում, *Թինդալ լեռը* Կալիֆորնիայում և Թինդալ լեռը Թասմանիայում:

## Հիմնական գիտական աշխատանքներ
Սառցադաշտերի վրա աշխատանքը Թինդալի ուշադրությունը սևեռեց *Հորաս Բենեդիկտ դը Սոսյուրի* արևի լույսի տաքացման էֆեկտի ուսումնասիրության վրա և *Կլոդ Պույեի* և *Ուիլյամ Հոփքինսի* կողմից մշակված Ժոսպեֆ Ֆուրիեի հայեցակարգի վրա, որոնք ասում էին, որ արևից առաջացած ջերմությունը մթնոլորտ թափանցում է ավելի հեշտ, քան տաքացած Երկրի «մակերևույթից ճառագայթած» «անտեսանելի ջերմությունը» (ինֆրակարմիր), ինչն առաջացնում է այն, ինչ մենք այժմ անվանում ենք ջերմոցային էֆեկտ:

1859 թվականի գարնանը Թինդալը սկսեց ուսումնասիրել, թե ինչպես է ջերմային ճառագայթումը, ինչպես տեսանելի, այնպես էլ անհասկանալի, ազդում տարբեր գազերի և աէրոզոլների վրա: Նա մշակել է դիֆերենցիալ կլանման սպեկտրոսկոպիա՝ օգտագործելով Մակեդոնիո Մելոնիի կողմից ստեղծված էլեկտրամագնիսական *ջերմակուտակիչը* (Thermopile, ջերմային մարտկոց): Թինդալը սկսեց ինտենսիվ փորձեր 1859 թվականի մայիսի 9-ին, սկզբում առանց նշանակալի արդյունքների, այնուհետև բարելավեց ապարատի զգայունությունը և մայիսի 18-ին գրեց իր օրագրում. «Փորձարկեցի ամբողջ օրը. թեման ամբողջովին իմ ձեռքերում է»։

Մայիսի 26-ին նա Թագավորական ընկերությանը մի գրություն տվեց, որտեղ նկարագրում էր իր մեթոդները և հայտարարում էր. «Բացառությամբ Մ. Պույեի` մթնոլորտի միջոցով արևային ճառագայթման մասին հայտնի հուշերի, ոչինչ, որքանով ես տեղյակ եմ, չի հրապարակվել գազային մարմինների միջոցով ճառագայթային ջերմության փոխանցման մասին։  Մենք նույնիսկ ոչինչ չգիտենք ցամաքային աղբյուրներից անջատված ջերմության վրա օդի ազդեցության մասին»:

Հունիսի 10-ին Թագավորական հասարակությունում դասախոսության ժամանակ նա ցույց տվեց հետազոտությունը՝ նշելով, որ կոքսագազը և եթերը ուժեղ կլանում են (ինֆրակարմիր) ճառագայթային ջերմությունը, և հայեցակարգի (ջերմոցային էֆեկտ) իր փորձարարական հաստատումը. որ արեգակնային ջերմությունն անցնում է մթնոլորտով, բայց «երբ ջերմությունը կլանում է մոլորակը, այն այնքան է փոխվում իր որակով, որ մոլորակից բխող ճառագայթները չեն կարող նույն ազատությամբ վերադառնալ տիեզերք: Այսպիսով, մթնոլորտն ընդունում է արևի ջերմությունը, բայց խոչընդոտում է դրա դուրս գալը, իսկ արդյունքը մոլորակի մակերեսին ջերմություն կուտակելու միտումն է»:
[մինի|Թինդալի զգայնության [Սպեկտրալուսաչափություն|համեմատության սպեկտրոֆոտոմետրը (նկարը հրապարակվել է 1861 թվականին) չափում էր, թե իր կենտրոնական խողովակը լցնող տարբեր գազերը որքանով են կլանում և  արտանետում ինֆրակարմիր ճառագայթումը]]
Օդի բաղադրամասերի վրա ճառագայթային էներգիայի ազդեցության մասին Թինդալի ուսումնասիրությունները նրան ուղղորդել են մի քանի հետազոտության ուղղություններով, և նրա սկզբնական հետազոտության արդյունքների թվում են.

* Թինդալը Երկրի մթնոլորտում ջերմության առկայությունը բացատրել է օդում տարբեր գազերի ջերմային ճառագայթումը ինֆրակարմիր ճառագայթման տեսքով կլանելու ունակությամբ: Նրա չափիչ սարքը, որն օգտագործում էր ջերմամարտկոցի (*Thermopile*) տեխնոլոգիան,  գազերի կլանման սպեկտրոսկոպիայի պատմության մեջ առաջին փուլն է: Նա առաջինն էր, ով ճիշտ չափեց ազոտով, թթվածնով, ջրային գոլորշիներով, ածխածնի երկօքսիդի գազով, օզոնով, մեթանով և այլ խառնուրդային գազերով և գոլորշիներով գազերի հարաբերական ինֆրակարմիր ճառագայթումը կլանելու  հատկությունը: Նա եզրակացրեց, որ ջրի գոլորշին մթնոլորտում ջերմային ճառագայթման ամենաուժեղ կլանիչն է և օդի ջերմաստիճանը կարգավորող հիմնական գազը: Այլ գազերի կողմից կլանումն աննշան չէ, բայց համեմատաբար փոքր է: Թինդալից առաջ տարածված էր ենթադրությունը, որ Երկրի մթնոլորտը տաքացնում է Մակերեսը, որը հետագայում կոչվեց ջերմոցային էֆեկտ. բայց նա առաջինն էր, ով ապացուցեց դա: Դրա ապացույցն այն էր, որ ջրի գոլորշին ուժեղ կլանում էր ինֆրակարմիր ճառագայթումը: Երեք տարի առաջ՝ 1856 թվականին, ամերիկացի գիտնական Յունիս Նյուտոն Ֆութըհայտարարեց փորձերի մասին, որոնք ցույց են տալիս, որ ջրի գոլորշին և ածխաթթու գազը կլանում են արևի ճառագայթումից ստացված ջերմությունը, բայց դա չէր առանձնացնում ինֆրակարմիր ճառագայթման ազդեցությունը: Այս առումով, Թինդալը 1860 թվականին առաջինն էր, ով ցույց տվեց և քանակականացրեց, որ տեսողականորեն թափանցիկ` անտեսանելի գազերը ինֆրակարմիր արտանետիչներ են:
* Նա դիտակտիկ ձևեր մշակեց, որոնք թույլ տվեցին պարզաբանել այն հարցը, թե ինչպես է ճառագայթային ջերմությունը ներծծվում և արտանետվում մոլեկուլային մակարդակում: Նա, ըստ երևույթին, առաջին մարդն էր, ով փորձնականորեն ցույց տվեց, որ քիմիական ռեակցիաներում ջերմության արտանետումն իր ֆիզիկական ծագումն ունի նորաստեղծ մոլեկուլների ներսում (1864): Նա ուսուցողական ցուցադրումներ է անցկացրել, որոնք կապված էին ինֆրակարմիր շիկացած լամպերը մոլեկուլային մակարդակում տեսանելի լույսի վերածելու հետ, որը նա անվանել է *կոլորեսցեցիա* (calorescence, 1865), որում նա օգտագործել է նյութեր, որոնք թափանցիկ են ինֆրակարմիր ճառագայթման համար, և անթափանց՝ տեսանելի լույսի համար, կամ հակառակը: Նա սովորաբար ինֆրակարմիր ճառագայթումը անվանում էր «Ճառագայթային ջերմություն», իսկ երբեմն էլ` «ուլտրակարմիր ալիքներ», քանի որ «ինֆրակարմիր» բառը գործածության մեջ մտավ միայն 1880-ականներին: Նրա հիմնական զեկուցումները 1860-ական թվականներին վերահրատարակվել են 450 էջանոց ժողովածուի տեսքով 1872 թվականին, որը կոչվում է «*Մոլեկուլային ֆիզիկայի ներդրումը ճառագայթային ջերմության ոլորտում»:*
* Օդի ջերմային ճառագայթումը ուսումնասիրելիս անհրաժեշտ էր օգտագործել օդը, որից հանվել են բոլոր տեսակի լողացող փոշու և այլ պինդ նյութերի բոլոր հետքերը: Պինդ նյութերը հայտնաբերելու շատ զգայուն միջոց է օդը ինտենսիվ լույսով հագեցնելը: Սա թույլ է տալիս օդը ավելի արագ ներծծվել: Լույսի ցրումը օդում և այլ գազերում, ինչպես նաև հեղուկներում խառնուրդների մասնիկներով այսօր հայտնի է որպես '''''Թինդալի էֆեկտ''''' կամ Թինդալի ցրումը:
* 1860-ականների վերջին ուսումնասիրելով այս ցրումը ՝ Թինդալն օգտվեց էլեկտրական աղբյուրների վերջին կատարելագործումներից: Նա նաև օգտագործեց լույսիը լավ կենտրոնացնող հանգույցներ։ Նա մշակեց նեֆելոմետր և նմանատիպ սարքեր, որոնք ցույց են տալիս աերոզոլների և կոլոիդների հատկությունները` օգտագործելով կենտրոնացված լույսի ճառագայթներ մուգ ֆոնի վրա և հիմնված են *Թինդալի էֆեկտի* օգտագործման վրա: (Միկրոսկոպների հետ համակցվելու դեպքում ստացվում է ուլտրամանրադիտակը, որը հետագայում մշակվել է ուրիշների կողմից):
* Նա առաջինն էր, ով դիտեց և զեկուցեց թերմոֆորեզը աերոզոլներում երևույթի մասին: Նա դա նկատեց տաք առարկաների շուրջ, երբ մութ սենյակում լույսի կենտրոնացված ճառագայթների միջոցով ուսումնասիրեց Թինդալի էֆեկտը: Նա գտավ դա ցույց տալու լավագույն միջոցը: Այնուհետև պարզապես զեկուցեց այն (1870) ՝ առանց մանրամասն ուսումնասիրելու այս երեւույթի ֆիզիկան:
* Ճառագայթային ջերմություն օգտագործող փորձերի միջոցով, որոնք 1860-ականների սկզբին լաբորատոր մեծ փորձ էին պահանջում, նա տարբեր հեշտությամբ գոլորշիացող հեղուկների օրինակով ցույց տվեց, որ մոլեկուլ-մոլեկուլ, գոլորշի և հեղուկ ձևերը գրեթե նույն ունակությունն ունեն կլանելու ճառագայթային ջերմությունը: Նա նաև ցույց տվեց, որ գոլորշին և հեղուկը կարող են փոխազդել միմյանց հետ: (Նեղաշերտ սպեկտրների օգտագործմամբ ժամանակակից փորձերում հայտնաբերվել են որոշ փոքր տարբերություններ, որոնք Թինդլի սարքավորումները չեն կարողացել հայտնաբերել, օրինակ, H2O կլանման սպեկտրը):
* Նա ամփոփեց և կատարելագործեց Փոլ-Քվենտին Դեսայնսի, Ջեյմս Դ. Ֆորբսի, Հերման Կնոբլուխի և այլոց արդյունքները՝ ցույց տալով, որ տեսանելի լույսի հիմնական հատկությունները կարող են վերարտադրվել ճառագայթային ջերմության համար, մասնավորապես ՝ արտացոլում, բեկում, դիֆրակցիա, բևեռացում, ապաբևեռացում, կրկնակի բեկում և մագնիսական դաշտի ռոտացիա:
* Օգտագործելով գազերի կողմից ճառագայթային ջերմությունը կլանելու իր փորձը՝ նա հորինեց համակարգ՝ Մարդու արտաշնչած օդի նմուշում ածխաթթու գազի քանակը չափելու համար (1862, 1864): Թինդալի համակարգի հիմունքներն այսօր ամեն օր օգտագործվում են հիվանդանոցներում՝  հիվանդներին վերահսկելու համար Անզգայացում (Capnometry):
* Օզոնի կողմից ճառագայթային ջերմության կլանումն ուսումնասիրելիս նա հանդես եկավ մի ցուցադրությամբ, որն օգնեց հաստատել կամ վերահաստատել, որ օզոնը թթվածնի կլաստեր է (1862): մինի|Թինդալիի սարքավորումը «օպտիկապես մաքուր» օդում արգանակները պահպանելու համար
* Լաբորատորիայում նա գտել է «օպտիկապես մաքուր» օդ ստանալու հետևյալ պարզ միջոցը, այսինքն՝ օդ, որը չունի մասնիկների տեսանելի նշաններ: Նա մի քառակուսի փայտե արկղ է կառուցել, որի վրա երկու ապակե պատուհան կար։ Տուփը փակելուց առաջ նա տուփի ներքին պատերն ու հատակը պատեց գլիցերինով` կպչուն օշարակով: Նա պարզեց, որ մի քանի օր սպասելուց հետո արկղի ներսում օդը ամբողջովին զերծ է մասնիկներից, երբ այն հետազոտվեց ուժեղ լույսի ճառագայթներով ապակե պատուհանների միջով: Լողացող նյութի տարբեր մասնիկները վերջացել էին պատերին կպչելով կամ նստել կպչուն հատակին: Այժմ օպտիկապես մաքուր օդում ոչ մի «մանրէ», այսինքն՝ լողացող միկրոօրգանիզմների նշաններ չկային։ Թինդալը ստերիլիզացրեց որոշ մսի արգանակներ՝ դրանք պարզապես եռացնելով, իսկ հետո համեմատեց այն, ինչ տեղի ունեցավ, երբ նա թույլ տվեց, որ այս մսի արգանակները նստեն օպտիկապես մաքուր օդում և սովորական օդի մեջ: Օպտիկապես մաքուր օդում նստած արգանակները երկար ամիս նստելուց հետո մնացին «քաղցր» հոտով և համով  (ինչպես նա ասաց), իսկ սովորական օդում գտնվողները մի քանի օր հետո սկսեցին փտել։ Այս ցուցադրությունը ընդլայնեց Լուի Պաստերի ավելի վաղ հայտարարությունը, որ միկրոօրգանիզմների առկայությունը կենսազանգվածի քայքայման նախապայման է: Այնուամենայնիվ, հաջորդ տարի (1876 թ.) Թինդալը չկարողացավ հետևողականորեն կրկնել արդյունքը: Նրա, ենթադրաբար, ջերմությամբ ստերիլիզացված արգանակներից մի քանիսը փտեցին օպտիկապես մաքուր օդում: Սրանից Թինդալը հանգեցրեց ենթադրաբար ջերմային մանրէազերծված արգանակներում կենսունակ բակտերիալ սպորներ (էնդոսպորներ) գտնելուն: Նա հայտնաբերեց, որ արգանակները լաբորատորիայում աղտոտված են եղել խոտի չոր բակտերիաների սպորներով: Բոլոր բակտերիաները ոչնչանում են պարզ եռալով, բացառությամբ այն, որ բակտերիաներն ունեն սպորի ձև, որը կարող է գոյատևել եռման ժամանակ, նա ճիշտ պնդեց՝ վկայակոչելով Ֆերդինանդ Կոնի հետազոտությունը: Թինդալը գտել է բակտերիաների սպորները վերացնելու միջոց, որոնք հայտնի են դարձել որպես «**Թինդալիզացում**» (Tyndallization): Tyndalization-ը պատմականորեն եղել է բակտերիաների սպորները ոչնչացնելու ամենավաղ հայտնի արդյունավետ միջոցը: Այն ժամանակ այն հաստատեց «բակտերիալ տեսությունը» մի շարք քննադատների դեմ, որոնց փորձարարական արդյունքները նույն պատճառով թերի էին: 1870-ականների կեսերին Պաստերը և Թինդալը հաճախակի են շփվել իրար հետ:մինի|Թինդալի սարքավորումներից մեկը, որով ցույց է տվել, որ ձայնը արտացոլվում է օդում տարբեր խտության օդային մարմինների միջերեսում:
* Հնարել է ավելի կատարելագործված հրշեջ շնչառական սարք` ռեսպիրատոր, գլխարկ, որը օդից զտում է ծուխը և վնասակար գազերը (1871, 1874):
* 1860-ականների վերջին և 1870-ականների սկզբին նա գրել է ներածական գիրք օդում ձայնի տարածման մասին և մասնակցել է բրիտանական լայնածավալ նախագծի՝ լավագույն մառախուղ ստեղծելու համար: Մառախուղի խնդիրներով պայմանավորված լաբորատոր ցուցադրություններում Թինդալը հաստատեց, որ ձայնը մասամբ *արտացոլվում* է (այսինքն՝ մասամբ ետ է ցատկում, ինչպես արձագանքը) այն վայրում, որտեղ մի ջերմաստիճանի օդային զանգվածը հանդիպում է այլ ջերմաստիճանի մեկ այլ օդի զանգվածի: Եվ ավելի ընդհանուր առմամբ, երբ օդային մարմինը պարունակում է տարբեր խտության կամ ջերմաստիճանի երկու կամ ավելի օդային զանգվածներ, ձայնը վատ է տարածվում օդի զանգվածների միջև ընկած հատվածներում տեղի ունեցող արտացոլումների պատճառով, և շատ վատ, երբ առկա են բազմաթիվ նման սահմաններ: (Այնուհետև նա պնդում էր, թեև ոչ համոզիչ, որ դա սովորական հիմնական պատճառն է, թե ինչու նույն հեռավոր ձայնը, օրինակ՝ մառախուղում ձայնը, կարող է ավելի ուժեղ կամ թույլ լսվել տարբեր օրերին կամ օրվա տարբեր ժամերին:):

19-րդ դարի գիտահետազոտական ամսագրերի ինդեքսում Ջոն Թինդալը նշված է որպես գիտահետազոտական ամսագրերում ավելի քան 147 հոդվածների հեղինակ, որոնցից գրեթե բոլորը թվագրված են 1850-1884 թվականներին, ինչը միջինը տարեկան ավելի քան չորս հոդված է, այդ 35 տարիների կտրվածքով:

Թինդալը Թագավորական ինստիտուտում իր դասախոսություններում մեծ ներդրում է ունեցել. նա տաղանդավոր էր ֆիզիկայի հասկացությունները աշխույժ, տեսանելի ցուցադրություններ ստեղծելու գործում: Դասախոսություններից մեկում Թինդալը ցույց տվեց լույսի տարածումը դեպի ներքև ընկնող ջրի հոսքի միջոցով՝ լույսի ամբողջական ներքին անդրադարձի միջոցով: Այն կոչվում էր «լույսի շատրվան»։ Այսօր այն պատմականորեն նշանակալի է, քանի որ այն ցույց է տալիս ժամանակակից օպտիկամանրաթելային տեխնոլոգիայի գիտական հիմքը: 20-րդ դարի երկրորդ կեսին Թինդալը սովորաբար վերագրվում էր որպես առաջինը, ով կատարեց այս ցուցադրությունը: Այնուամենայնիվ, Ժան-Դանիել Կոլադոնը հրապարակեց դրա մասին զեկույցը *Comptes Rendus-* ում 1842 թվականին, և կան որոշ հուշող ապացույցներ, որ Թինդալի դրա մասին գիտելիքը, ի վերջո, եկել է Կոլադոնից, և ոչ մի ապացույց, որ Թինդալը պնդում էր, որ դա ինքն է ստեղծել:

### Ճառագայթային ջերմության մոլեկուլային ֆիզիկա
[մինի|335x335փքս|Այս սարքավորմամբ Թինդալը դիտել է նոր քիմիական ռեակցիաներ, որոնք առաջանում էին բարձր հաճախականությամբ լուսային ալիքներից, որոնք ազդում էին որոշակի գոլորշիների վրա: Նրա տեսակետից այստեղ հիմնական գիտական հետաքրքրությունը լրացուցիչ հավաստի տվյալներն էին, որոնք նա ներկայացրեց այն մեխանիզմի մասին մեծ խնդիրը լուծելու համար, որով մոլեկուլները կլանում են [Ճառագայթման էներգիա|ճառագայթային էներգիան:]]

Թինդալը փորձարար և լաբորատոր սարքավորումներ կառուցող էր, այլ ոչ թե վերացական մոդել կառուցող: Բայց ճառագայթման և գազերի ջերմակլանման վերաբերյալ իր փորձերի ժամանակ նա ուներ մոլեկուլների ֆիզիկան հասկանալու հիմնական օրակարգ:

Այս օրակարգը հստակ է վերնագրում, որը նա ընտրել է իր 1872 թվականի *«Ներդրումներ մոլեկուլային ֆիզիկայի մեջ ճառագայթային ջերմության տիրույթում»* (*Contributions to Molecular Physics in the Domain of Radiant Heat*) գրքի համար: Այն ավելի քիչ է բացահայտ առկա 1863 թվականին լույս տեսած նրա լայնորեն ընթերցված *«Որպես շարժման միջոց դիտարկվող ջերմությունը» (Heat Considered as Mode of  motion)* գրքում:

Բացի ջերմությունից, նա նաև համարում էր, որ մագնիսականությունը և ձայնի տարածումը հնարավոր է հանգեցնել մոլեկուլային վարքագծի: Անտեսանելի մոլեկուլային վարքագիծը բոլոր ֆիզիկական ակտիվության վերջնական հիմքն էր: Այս մտածելակերպով և իր փորձերով նա ներկայացրեց մի պատկեր, ըստ որի մոլեկուլների տարբեր տեսակներ ունեն ինֆրակարմիր ճառագայթման տարբեր կլանումներ, քանի որ նրանց մոլեկուլային կառուցվածքները նրանց տալիս են տարբեր տատանողական ռեզոնանսներ: Նա հանգել էր տատանվող ռեզոնանսների գաղափարին, քանի որ տեսել էր, որ ցանկացած տեսակի մոլեկուլ ունի տարբեր կլանումներ տարբեր ճառագայթային հաճախականության տիրույթներում, և նա լիովին համոզվեց, որ մեկ հաճախականության և մյուսի միջև միակ տարբերությունը հաճախականությունն է:

Նա նաև տեսել էր, որ մոլեկուլների կլանման վարքագիծը միանգամայն տարբերվում է մոլեկուլները կազմող ատոմներից: Օրինակ, ազոտի օքսիդը (NO) կլանում էր ավելի քան հազար անգամ ավելի շատ ինֆրակարմիր ճառագայթում, քան ազոտը (N2) կամ թթվածինը (O2): Մի քանի տեսակի փորձերի ժամանակ նա նաև տեսել էր, որ անկախ նրանից, թե գազը լայն սպեկտրի ճառագայթային ջերմության թույլ կլանող է, ցանկացած գազ ուժեղորեն կլանում է նույն տեսակի գազի առանձին մարմնից եկող ճառագայթային ջերմությունը: Դա ցույց տվեց նմանատիպ կապ կլանման և *արտանետման* (*emission spectrum* - էմիսիոն սպեկտրի) մոլեկուլային մեխանիզմների միջև: Նմանատիպ կապի մասին վկայում էին նաև Բալֆուր Ստյուարտի և մյուսների փորձերը, որոնք մեջբերել և ընդլայնել է Թինդալը, որոնք ցույց տվեցին լայն սպեկտրի ճառագայթային ջերմության նկատմամբ, որ թույլ կլանող մոլեկուլները թույլ ճառագայթողներ են, իսկ ուժեղ կլանիչները՝ ուժեղ ճառագայթողներ:

Կլանման և արտանետումների միջև նմանատիպ կապը նույնպես համահունչ էր ռեզոնատորների որոշ ընդհանուր կամ վերացական հատկանիշների հետ:

Լույսի ալիքների միջոցով մոլեկուլների քիմիական տարրալուծումը (լուսաքիմիական էֆեկտ) Թինդալին համոզեց, որ ռեզոնատորը չի կարող լինել մոլեկուլը որպես ամբողջ միավոր. դա պետք է լիներ ինչ-որ ենթակառուցվածք, քանի որ հակառակ դեպքում ֆոտոքիմիական էֆեկտն անհնար կլիներ: Բայց նա չուներ ստուգելի գաղափարներ այս ենթակառուցվածքի ձևի վերաբերյալ և չէր մասնակցում մամուլի տպագիր ենթադրություններին: Նրա մոլեկուլային մտածելակերպի խթանումը և մոլեկուլները փորձնականորեն բացահայտելու նրա ջանքերը քննարկել է մի պատմաբան` *«Ջոն Թինդալ, մոլեկուլյարության հռետորաբան»* վերնագրով:

## Ուսուցիչ և կրթման մեթոդաբանություն
աջից|մինի|367x367փքս|Ջոն Թինդալի ֆիզիկայի ձեռնարկները պարունակում էին բազմաթիվ նկարազարդումներ: Այս մեկը՝ ''«Ջերմությունից, որը համարվում է Շարժման միջոց»'', նրա սարքավորումն է, որը ցույց է տալիս, որ օդը սառչում է ծավալի ընդլայնման ժամանակ և այդ օդը տաքանում է ծավալը սեղմելու ժամանակ

Բացի գիտնական լինելուց, Ջոն Թինդալը եղել է բնագիտության ուսուցիչ և գիտության գործի քարոզիչ: Նա իր ժամանակի զգալի մասը ծախսել է գիտությունը լայն հանրությանը տարածելու վրա: Նա հարյուրավոր հրապարակային դասախոսություններ է կարդացել Լոնդոնի Թագավորական ինստիտուտում ոչ մասնագետ հանդիսատեսի համար: Երբ նա 1872 թվականին գնաց ԱՄՆ-ում հրապարակային դասախոսությունների շրջագայության, ոչ գիտնականների մեծ բազմություն վճարեց վճարներ՝ լսելու նրա դասախոսությունը լույսի էության մասին:

Թինդալը 19-րդ դարի վերջին հայտնի մարդ էր և այն մարդկանցից մեկն էր, ով նկարագրված էր 1878 թվականի «Հայտնիները տանը» (Celebrities at Home) գրքում: Այդ ժամանակ Թինդալի հեղինակությանը բնորոշ հայտարարություն է 1878 թվականին Լոնդոնի հրատարակությունում տեղ գտած հետևյալ խոսքերը.

Թինդալն ասել է ուսուցչի զբաղմունքի մասին. «Ես չգիտեմ ավելի բարձր, ավելի ազնիվ և ավելի օրհնված կոչում»:

Նրա ամենամեծ լսարանը ձեռք բերվեց ի վերջո նրա գրքերի միջոցով, որոնց մեծ մասը գրված չէր փորձագետների կամ մասնագետների համար։ Նա հրատարակել է մեկ տասնյակից ավելի գիտական գրքեր: 1860-ականների կեսերից սկսած նա աշխարհի ամենահայտնի կենդանի ֆիզիկոսներից մեկն էր՝ նախ և առաջ իր հմտության և աշխատասիրության շնորհիվ որպես ուսուցիչ: Նրա գրքերի մեծ մասը թարգմանվել է գերմաներեն և ֆրանսերեն, իսկ հիմնական ձեռնարկները տպագրվել են այդ լեզուներով տասնամյակներ շարունակ։

*Ջրի ձևերը* (*The Forms of Water,* 1872) 200 էջանոց ձեռնարկի վերջում «երիտասարդ լսարանի» ընթերցողին ուղղված  ամփոփիչ խոսքերում նա ներկայացրել է դասավանդման մասին իր ցուցիչը.

alt=An etching by John Tyndall illustrating 'Pictet's Experiment' which shows the reflection of radiant heat from a source in the bottom mirror focused on a blackened balloon filled with Hydrogen and Oxygen which explodes when the source is applied.|ձախից|մինի|Թինդալի նկարազարդումը Պիկտեի գիտափորձի վերաբերյալ

Որպես մեկ այլ ցուցանիշ, ահա նրա *«Ձայն»* վերնագրով 350 էջանոց ձեռնարկի տիտղոսաթերթի պարբերությունը (1867 թ.).

Այս գրքի 3-րդ հրատարակության նախաբանում նա հայտնում է, որ ավելի վաղ հրատարակությունները թարգմանվել են չինարեն Չինաստանի կառավարության հաշվին և թարգմանվել գերմաներեն` Հերման ֆոն Հելմհոլցի (ակուստիկայի գիտության մեծ անուն) ղեկավարությամբ: Նրա առաջին հրատարակված ձեռնարկում, որը վերաբերում էր սառցադաշտերին (1860 թ.), նույն կերպ ասվում է. «Աշխատանքը գրված է խելացի մարդկանց հետաքրքրելու ցանկությամբ, ովքեր կարող են չտիրապետել որևէ հատուկ գիտական մշակույթի»:

Նրա ամենալայն գովաբանված ձեռնարկը և, հավանաբար, ամենամեծ վաճառվածը, 550 էջանոց *«Ջերմություն. շարժման եղանակ»* գիրքն էր (1863; թարմացված հրատարակություններ մինչև 1880 թվականը): Այն տպագրվում էր առնվազն 50 տարի շարունակ և տպագրվում է այսօր։ Դրա հիմնական առանձնահատկությունն այն է, ինչպես Ջեյմս Քլերկ Մաքսվելն ասել է 1871 թվականին, «[ջերմային] գիտության դոկտրինները ստիպողաբար տպավորվում են մտքի վրա լավ ընտրված պատկերազարդ փորձերի միջոցով»:

Թինդալի երեք ամենաերկար ձեռնարկները՝ *Ջերմություն* (1863), *Ձայն* (1867) և *Լույս* (1873),  իրենց գրման ժամանակ ներկայացնում էին ժամանակակից փորձարարական ֆիզիկան։ Նրանց բովանդակության մեծ մասը վերջին հիմնական նորամուծություններն էին իրենց համապատասխան թեմաների ըմբռնման հարցում, որոնք Թինդալն առաջին գրողն էր, ով ներկայացրեց ավելի լայն լսարանին:

Պետք է  «տեխնիկայի արդի մակարդակ» իմաստի վերաբերյալ նկատի ունենալ, որ գրքերը նվիրված էին լաբորատոր գիտությանը և խուսափում էին մաթեմատիկայից։ Մասնավորապես, դրանք անսահման փոքր մեծությունների բացարձակապես ոչ մի հաշվարկ չեն պարունակում: Մաթեմատիկական մոդելավորումը, որն օգտագործում է անվերջ փոքր մեծություններով հաշվարկներ, հատկապես դիֆերենցիալ հավասարումներ, այն ժամանակ ջերմության, լույսի և ձայնի արդի ըմբռնման բաղադրիչն էր:

## Գիտության սահմանազատումը կրոնից
մինի|Թինդալը որպես քարոզիչ ծաղրանկարվել  է բրիտանական ''Vanity Fair'' ամսագրում, 1872 թվականին
Թինդալի սերնդի առաջադեմ և նորարար բրիտանացի ֆիզիկոսների մեծամասնությունը պահպանողական և ուղղափառ էր կրոնի հարցերում։ Նրանց թվում են, օրինակ, Ջեյմս Ջուլը, Բալֆուր Ստյուարտը, Ջեյմս Քլերկ Մաքսվելը, Ջորջ Գաբրիել Սթոքսը և Լորդ Քելվինը. բոլոր այս անունները հետազոտել են ջերմությունը կամ լույսը Թինդալի հետ միաժամանակ: Այս պահպանողականները հավատում էին և ձգտում էին ամրապնդել հավատքի հիմքը, որ կրոնը և գիտությունը համահունչ և ներդաշնակ են միմյանց հետ:

Թինդալն, այնուամենայնիվ, մի ակումբի (X Club) անդամ էր, որը բարձրաձայն պաշտպանում էր Չարլզ Դարվինի էվոլյուցիայի տեսությունը և ձգտում էր ամրապնդել կրոնի և գիտության միջև պատնեշը կամ տարանջատումը: Այս ակումբի ամենաակնառու անդամn անատոմիստ Թոմաս Հենրի Հաքսլին էր: Թինդալն առաջին անգամ հանդիպեց Հաքսլիին 1851 թվականին, և նրանք դարձան ցմահ բարեկամներ: Քիմիկոս Էդվարդ Ֆրանկլանդը և մաթեմատիկոս Թոմաս Արչեր Հիրսթը, ում երկուսին էլ Թինդալը ճանաչում էր Գերմանիայում համալսարան ընդունվելուց առաջ, նույնպես այդ ակումվբի անդամներ էին: Մյուսների թվում էր սոցիալական փիլիսոփա Հերբերտ Սփենսերը:

Թինդալը թեև ոչ այնքան հայտնի էր, որքան Հաքսլին փիլիսոփայական խնդիրների շուրջ վեճերում, այնուամենայնիվ, Թինդալն իր դերը խաղաց կրթված հանրությանը հաղորդելու այն, ինչ իր կարծիքով գիտության (գիտելիք և ռացիոնալություն) և կրոնի (հավատք և հոգևորություն) միջև հստակ տարանջատման արժանիքն էր: Որպես *Գիտության զարգացման բրիտանական ասոցիացիայի* ընտրված նախագահ 1874 թվականին, նա երկար առանցքային ելույթ ունեցավ Ասոցիացիայի տարեկան ժողովում, որը տեղի ունեցավ այդ տարի Բելֆաստում:

Իր խոսքում տվեց էվոլյուցիոն տեսությունների պատմության բարենպաստ նկարագրությունը՝ ավելի քան 20 անգամ նշելով Դարվինի անունը, և ամփոփեց՝ պնդելով, որ կրոնական զգացմունքները չպետք է թույլ տան «ներխուժել *գիտելիքի* այն տարածքը, որի նկատմամբ նրանք իշխանություն չունեն»: Սա թեժ թեմա էր: Թերթերը հրապարակել են դրա մասին զեկույցը իրենց առաջին էջերում՝ Բրիտանիայում, Իռլանդիայում և Հյուսիսային Ամերիկայում, նույնիսկ Եվրոպական մայրցամաքում, և շուտով դրա վերաբերյալ բազմաթիվ քննադատություններ հայտնվեցին: Ուշադրությունն ու սևեռուն հայացքները մեծացրեցին էվոլյուցիոնիստների փիլիսոփայական դիրքորոշման համակիրների բանակը և այն ավելի մոտեցրեցին համընդհանուր գիտության գերակա դիրքին:

1864 թվականին Հռոմում Պիոս IX Պապը իր *«Սխալների* *ամփոփ շարադրանք»* (Syllabus of Errors) մեջ որոշեց, որ *սխալ* է, որ «բանականությունը վերջնական չափանիշն է, որով մարդը կարող է և պարտավոր է հասնել գիտելիքի» և *սխալ* է պնդել, որ «աստվածային հայտնությունը անկատար է» Աստվածաշնչում, և այդ սխալները պահպանող յուրաքանչյուր ոք պետք է *նզովվի`* «անաթեմատվի» (Anathematized), և 1888 թվականին որոշեց հետևյալը.

Ռացիոնալիզմի հիմնական ուսմունքի հիմքը մարդկային բանականությունն է գերակայությունն է, որը, հրաժարվելով աստվածային և հավերժական բանականությանը պատշաճ ենթարկվելուց, հռչակում է իր սեփական անկախությունը... Նման բնույթի վարդապետությունն ծայրահեղ հարված է և՛ անհատների, և՛ պետության համար... Հետևաբար, միանգամայն անօրինական է  պահանջել, պաշտպանել կամ շնորհել մտքի, խոսքի, գրի կամ կրոնի անվերապահ [կամ անառակ] ազատություն»:

Այս սկզբունքները և Թինդալի սկզբունքները խորը թշնամիներ էին: Բարեբախտաբար Թինդալը ստիպված չեղավ նրանց հետ բանավեճի մտնել Բրիտանիայում: Դեռ ավելին, Իտալիայում Հաքսլին և Դարվինը պարգևատրվեցին պատվավոր շքանշաններով, իսկ իտալական կառավարող դասի մեծ մասը թշնամաբար էր տրամադրված պապականության նկատմամբ: Բայց Իռլանդիայում Թինդալի կենդանության օրոք բնակչության մեծամասնությունը դառնում էր ավելի ու ավելի վարդապետական և եռանդուն իր հռոմեական կաթոլիկության մեջ, ինչպես նաև ուժեղանում էր քաղաքականապես: 1886-1893 թվականներին Թինդալը ակտիվորեն մասնակցում էր Անգլիայի բանավեճին այն մասին, թե արդյոք Իռլանդիայի կաթոլիկներին պետք է տալ ավելի շատ ազատություն` գնալու իրենց ճանապարհով: Ինչպես 19-րդ դարի իռլանդական ծագում ունեցող գիտնականների մեծամասնությունը, նա դեմ էր իռլանդական ինքնավարության շարժմանը` « հոմրուլին»: Նա այդ մասին բուռն հայացքներ ուներ, որոնք տպագրվում էին թերթերում ու բրոշյուրներում: Օրինակ, 1890 թվականի դեկտեմբերի 27-ին *[[Թայմս|The Times-]]* ում հրապարակված մի կարծիքի մեջ նա քահանաներին և կաթոլիկությանը տեսնում էր որպես «այս շարժման սիրտն ու հոգին» և գրում էր, որ ոչ կաթոլիկ փոքրամասնությանը «քահանայական հորդա»-ի տիրապետության տակ դնելը կլինի «անասելի հանցագործություն»: Նա անհաջող փորձեց ստիպել Միացյալ Թագավորության գլխավոր գիտական հասարակությանը դատապարտել իռլանդական Home Rule առաջարկը` որպես գիտության շահերին հակասող:

Մի քանի էսսեներում, որոնք ներառված են իր *«Գիտության հատվածներ ոչ գիտական մարդկանց համար»* գրքում, Թինդալը փորձել է մարդկանց հետ պահել աղոթքների հնարավոր արդյունավետությանը հավատալուց: Միևնույն ժամանակ, սակայն, նա լայնորեն հակակրոնական չէր:

Նրա ընթերցողներից շատերը Թինդալին մեկնաբանում են որպես մոլի ագնոստիկ, թեև նա երբեք բացահայտորեն չի հայտարարել, որ այդպիսին է: Թինդալի հետևյալ հայտարարությունը Թինդալի ագնոստիկ մտածելակերպի օրինակ է, որը արվել է 1867 թվականին և կրկնվել է 1878 թվականին.

«Նյութի և ուժի երևույթները մտնում են մեր ինտելեկտուալ տիրույթում... բայց հետևում, ավելի բարձր, և մեր շուրջը տիեզերքի իրական առեղծվածը շարունակում է չբացահայտված մնալ և, որքանով որ մեզ հայտնի է, չի ենթարկվում բացահայտման… Եկեք խոնարհենք մեր գլուխները և ճանաչենք մեր տգիտությունը, քահանա և փիլիսոփա, բոլորն անխտիր»:

## Անձնական կյանք
Թինդալը չի ամուսնացել մինչև 55 տարեկանը։ Նրա հարսնացուն՝ Լուիզա Համիլթոնը, խորհրդարանի անդամ Լորդ Կլոդ Համիլթոնի 30-ամյա դուստրն էր: Հաջորդ տարի՝ 1877 թվականին, նրանք Շվեյցարական Ալպերում գտնվող Բելալպում ամառային շալե են կառուցել: Մինչ ամուսնանալը Թինդալը երկար տարիներ ապրում էր Թագավորական ինստիտուտի վերին հարկում գտնվող բնակարանում և շարունակում էր ապրել այնտեղ ամուսնությունից հետո մինչև 1885 թվականը, երբ նա և Լուիզան տեղափոխվեցին մի տուն Հասլեմերի մոտ՝ Լոնդոնից 45 մղոն հարավ-արևմուտք: Ամուսնությունը երջանիկ էր և առանց երեխաների։ Նա թոշակի անցավ Թագավորական ինստիտուտից 66 տարեկանում՝ վատառողջության գանգատներով:

Թինդալը ֆինանսապես ապահովված դարձավ իր հանրաճանաչ գրքերի վաճառքից և դասախոսությունների վճարներից (սակայն չկա որևէ ապացույց, որ նա ուներ առևտրային արտոնագրեր): Երկար տարիներ նա ոչ փոքր վճարումներ էր ստանում մի քանի քվազիպետական գործակալությունների կես դրույքով գիտական խորհրդատու լինելու համար և մասամբ նվիրաբերում էր բարեգործությանը։ 1872 թվականին նրա հաջող դասախոսական շրջագայությունը Միացյալ Նահանգներում նրան բերեց զգալի գումար, որը նա անմիջապես նվիրաբերեց  Ամերիկայում գիտությունը խթանելու համար: Կյանքի վերջում նրա դրամական նվիրատվություններն առավել ակնհայտորեն ուղղվել են *Իռլանդիայի յունիոնիստական* քաղաքական գործին Երբ նա մահացավ, նրա կարողությունը կազմում էր 22,122 ֆունտ: Համեմատության համար նշենք, որ Լոնդոնում ոստիկանության ոստիկանի եկամուտն այն ժամանակ կազմում էր տարեկան մոտ 80 ֆունտ ստեռլինգ:

## Կյանքի վերջին տարիներ և մահ
Կյանքի վերջին տարիներին Թինդալը հաճախ էր ընդունում քլորալհիդրատ՝ իր անքնությունը բուժելու համար: Նա մահացավ այս դեղամիջոցի պատահական գերդոզավորումից, երբ գամված էր անկողնուն և հիվանդ, 1893 թվականին 73 տարեկան հասակում և թաղվեց Հասլեմերում: Չափից մեծ դոզան տվել էր նրա կինը՝ Լուիզան: — Սիրելի՛ս,— ասաց Թինդալը, երբ հասկացավ, թե ինչ է պատահել,— դու սպանեցիր քո Ջոնին:

Այնուհետև Թինդալի կինը տիրացել է նրա փաստաթղթերին և ինքն իրեն նշանակել Թինդալի պաշտոնական կենսագրության վերահսկիչ: Նա հետաձգեց նախագիծը, սակայն այն դեռ անավարտ էր, երբ նա մահացավ 1940 թվականին 95 տարեկան հասակում: Գիրքն ի վերջո հայտնվեց 1945 թվականին՝ գրված Է. Ս. Էյվի և Չի Սի Քրիսի կողմից, որոնց Լուիզա Թինդալը լիազորել էր իր մահից կարճ ժամանակ առաջ։

Ջոն Թինդալի հիշատակը կառուցվել է հուշահամալիր (*Tyndalldenkmal*), որը կանգնեցվել է 2,340 մետր Բելալպ գյուղի վերևում գտնվող լեռան լանջերին, որտեղ նրա հանգստյան տունն էր և տեսադաշտը Ալեչի սառցադաշտն էր, որը նա ուսումնասիրել էր:

## Գիտական գրքեր
Թինդալի գիտական գրքերից մի քանիսը կարճ էին` մոտ 80 էջ, իսկ մյուսները՝ ոչ:

* Tyndall, J. (1860), The glaciers of the Alps, Being a narrative of excursions and ascents, an account of the origin and phenomena of glaciers and an exposition of the physical principles to which they are related [Ալպերի սառցադաշտերը` որպես էքսկուրսիաների և վերելքների պատմություն, սառցադաշտերի ծագման և երևույթների պատմություն և ֆիզիկական սկզբունքների բացահայտում, որոնց հետ նրանք կապված են] (1861 հրատարակություն) Ticknor and Fields, Boston
* Tyndall, J. (1862), Mountaineering in 1861. A vacation tour, Longman, Green, Longman, and Roberts, London
* Tyndall, J. (1865), *[[s:On Radiation (Rede Lecture)|On Radiation]]: One Lecture* (40 pages)
* Tyndall, J. (1868), Heat: A mode of motion, (1869 edition) D. Appleton, New York
* Tyndall, J. (1869), *Natural Philosophy in Easy Lessons* (180 pages) (a physics book intended for use in secondary schools)
* Tyndall, J. (1870), Faraday as a discoverer, Longmans, Green, London
* Tyndall, J. (1870), *Three Scientific Addresses by Prof. John Tyndall* (75 pages)
* Tyndall, J. (1870), *Notes of a Course of Nine Lectures on Light* (80 pages)
* Tyndall, J. (1870), *Notes of a Course of Seven Lectures on Electrical Phenomena and Theories* (50 pages)
* Tyndall, J. (1870), ''Researches on diamagnetism and magne-crystallic action: including the question of diamagnetic polarity'', (a compilation of 1850s research reports), Longmans, Green, London 
* Tyndall, J. (1871), Hours of exercise in the Alps, Longmans, Green, and Co., London
* Tyndall, J. (1871), ''Fragments of Science: A Series of Detached Essays, Lectures, and Reviews'', (1872 edition), Longmans, Green, London
* Tyndall, J. (1872), ''Contributions to Molecular Physics in the Domain of Radiant Heat'', (a compilation of 1860s research reports), (1873 edition), D. Appleton and Company, New York
* Tyndall, J. (1873), The forms of water in clouds & rivers, ice & glaciers, H. S. King & Co., London
* Tyndall, J. (1873), *Six Lectures on Light* (290 pages)
* Tyndall, J. (1876), *Lessons in Electricity at the Royal Institution* (100 pages), (intended for secondary school students)
* Tyndall, J. (1878), Sound; delivered in eight lectures, (1969 edition), Greenwood Press, New York
* Tyndall, J. (1882), Essays on the floating matter of the air, in relation to putrefaction and infection, D. Appleton, New York
* Tyndall, J. (1887), Light and electricity: notes of two courses of lectures before the Royal Institution of Great Britain, D. Appleton and Company, New York
* Tyndall, J. (1892), ''New Fragments'' (miscellaneous essays for a broad audience), D. Appleton, New York

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Ջոն Թինդալի կենսագրություններ
*  430 էջեր. (սա «պաշտոնական» կենսագրությունն է)
* Ուիլյամ Թալոք Ջինսը գրել է Թինդալի 100 էջանոց կենսագրությունը 1887 թվականին, այն տարին, երբ Թինդալը թոշակի անցավ Թագավորական ինստիտուտից.  : Տես նաև` **: Professors Tyndall, Wheatstone, and Morse. (1887, Whittaker & Co.)
* Լուիզա Շառլոտ Թինդալը՝ նրա կինը, գրել է , որը տպագրվել է 1899 թվականին *Dictionary of National Biography,* հատոր 57- ում: Այն հասանել է առցանց (իսկ նույն կենսագրության 1903 թվականի վերահրատարակումը նույնպես ընթեռնելի առցանց):
* Էդվարդ Ֆրանկլենդը՝ երկարամյա ընկերը, 1894 թվականին գիտական ​​ամսագրում գրել է Ջոն Թինդալի 16 էջանոց կենսագրությունը՝ որպես մահախոսական։ Այն ընթեռնելի է առցանց
*  (Նկարագրում է Թինդալի մասնագիտական ​​զարգացումը մինչև 1853 թվականը)
* , 220 էջեր
* Ֆիզիկայի պրոֆեսոր Արթուր Ուիթմոր Սմիթը 1920 թվականին գիտական ​​ամսագրում գրել է Ջոն Թինդալի 10 էջանոց կենսագրությունը։ Ընթերցելի առցանց:
* 
* Բնագետ Ջոն Ուոլթեր Գրեգորին 1894 թվականին բնագիտական ​​ամսագրում գրել է Ջոն Թինդալի 9 էջանոց մահախոսականը։ Ընթերցելի առցանց:
* Ջոն Թինդալը ներկայացվել է 1864 թվականի «Գրականության, գիտության և արվեստի մեծամեծ մարդկանց դիմանկարներ», հատոր II, էջեր 25–32:
* Թինդալի համառոտ նկարագիրը՝ հիմնված անձամբ Թինդալի կողմից տրամադրված տեղեկատվության վրա, տպագրված 1874 թվականին «Գիտական ​​արժանիքներ, IV.--Ջոն Թինդալ» գրքում։ .
* Claud Schuster, *John Tyndall as a Mountaineer* [Ջոն Թինդալը որպես լեռնագնաց]*,* 56 էջանոց էսսե ներառված Շուստերի «Հետգրություն դեպի արկածային» գրքում, 1950 թվական (New Alpine Library: Eyre & Spottiswoode, Լոնդոն)
* .
*  (Թինդալի առաջին խոշոր կենսագրությունը 1945 թվականից ի վեր)
* 

## Գրականություն
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Ջոն Թինդալի դիմանկարները  Դիմանկարների ազգային պատկերասրահ (Լոնդոն)
* 
* Ինտերնետ արխիվում Ջոն Թինդալի կամ նրա մասին աշխատությունները
* 
* Բլոգ, որը վարում է պատմաբանը, ով զբաղվում է Թինդալի նամակների արտագրմամբ.
* The Tyndall Correspondence Project website

Կատեգորիա:19-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի լեռնագնացներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Դեղերի չարաշահումից մահացածներ
Կատեգորիա:Իռլանդացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Իռլանդացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Իռլանդացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով