Եվգենի Խալդեյ

**Եվգենի Անանևիչ Խալդեյ** (, , ), խորհրդային լուսանկարիչ և ռազմական ֆոտոթղթակից։

## Կենսագրություն
[մինի|Կինոօպերատոր [Ռոման Կարմենը, ռազմական թղթակից Եվգենի Դոլմատովսկին և Խալդեյը Բրանդենբուրգյան դարպասների մոտ, 1945 թվականի մայիսի 2-ին, լուսանկարը՝ Էմմանուիլ Եվզերիխինի]]
Խալդեյը ծնվել է 1916 թվականի մարտի 23-ին, Եկատերինոսլավի նահանգի Բախմուտսկի գավառի Յուզովկա քաղաքում։ 1918 թվականի մարտի 13-ի հրեական ջարդերի ժամանակ Խալդեյի մայրն ու պապը սպանվել են, իսկ ինքը մեկ տարեկան հասակում կրծքավանդակին հրազենային վիրավորում է ստացել։ Հաճախել է հրեական արական կրոնական դպրոց և 13 տարեկանում սկսել է աշխատել գործարանում։ 1930-1932 թվականներին սովորել է ֆաբրիկա-գործարանային ուսումնարանում, այնուհետև որպես բանվոր աշխատել է երկաթուղային դեպոյում։

Իր առաջին լուսանկարն արել է 13 տարեկանում՝ օգտագործելով ինքնաշեն ֆոտոապարատ։ Սկսել է աշխատել որպես ֆոտոթղթակից 16 տարեկանում։ 1936 թվականին տեղափոխվել է Մոսկվա։ 1939 թվականից դարձել է «ՏԱՍՍ-ի ֆոտոխրոնիկա»-ի թղթակից։ Լուսանկարել է Դնեպրի հիդրոէլեկտրակայանը, Դոնբասում վատերժակետային վառարանների գործարկումը, Ալեքսեյ Ստախանովի և Անգելինա Պրասկովյայի մասին ռեպորտաժներ, ինչպես նաև այնպիսի արվեստի վարպետների դիմանկարներ, ինչպիսիք են Մստիսլավ Ռոստրոպովիչը և Դմիտրի Շոստակովիչը։ Բևեռային օդաչու Ի. Ի. Չերևիչնիի հետ միասին թռել է լեգենդար Սաննիկովի Երկիրը որոնելու՝ միաժամանակ ստեղծել է լուսանկարների շարք, որոնք փաստագրել են Խորհրդային Արկտիկայի առաջամարտիկների առօրյա աշխատանքը։

Ներկայացրել է ՏԱՍՍ-ի խմբագրակազմը ռազմական նավատորմում Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ, «Leica III» տեսախցիկով լուսաբանել է պատերազմի բոլոր 1418 օրերը՝ Մուրմանսկից մինչև Բեռլին, մասնակցել է Նովոռոսիյսկի և Կերչի գրոհներին, Սևաստոպոլի ազատագրմանը, ինչպես նաև Ռումինիայի, Բուլղարիայի, Հարավսլավիայի, Ավստրիայի և Հունգարիայի ազատագրմանը։ Լուսանկարել է Արտաքին գործերի նախարարների Փարիզի կոնֆերանսը, Ճապոնացիների պարտությունը Հեռավոր Արևելքում, Դաշնակից տերությունների կոնֆերանսը Պոտսդամում, ԽՍՀՄ դրոշի բարձրացումը Ռայխստագի վրա Բեռլինում, Գերմանիայի կապիտուլյացիայի մասին փաստաթղթի ստորագրումը և Հաղթանակի շքերթը Մոսկվայի Կարմիր հրապարակում 1945 թվականի հունիսի 24-ին։ Խալդեյի լուսանկարները եղել են Նյուրնբերգյան դատավարության ապացույցների շարքում։

1948 թվականին ազատվել էր ՏԱՍՍ-ից՝ ոչ բավարար կրթության և քաղաքական գրագիտության պատճառով։ Ստալինի մահից հետո վերականգնվել է նրա հասանելիությունը մամուլում։

Պատերազմից հետո ստեղծել է խաղաղ աշխատանքի մեջ գտնվող առաջնագծի զինվորների լուսանկարների պատկերասրահ։ Միայն 1957 թվականին կարողացել է դառնալ «Պրավդա» թերթի ֆոտոթղթակից։ 1995 թվականին Ֆրանսիայի Պերպինյան քաղաքում «Visa pour l'Image» միջազգային ֆոտոլրագրության փառատոնի շրջանակներում կայացել է Խալդեյի անհատական ցուցահանդեսը՝ "Evgueni KHALDEÏ - De Moscou à Berlin" («Եվգենի Խալդեյ - Մոսկվայից Բեռլին»)։ 

Խալդեյը մահացել է 1997 թվականի հոկտեմբերի 6-ին, 81 տարեկան հասակում, Մոսկվայում: Թաղված է կնոջ և որդու՝ Լեոնիդի կողքին՝ Մոսկվայի Կունցևսկոե գերեզմանատանը (10-րդ տեղամաս):

## Հիշատակ
1997 թվականին ամերիկյան «Aperture» հրատարակչությունը հրատարակել է «Պատմության վկան։ Եվգենի Խալդեյի լուսանկարները» գիրքը: 1997 թվականի մայիսին կայացել է «Եվգենի Խալդեյ։ Ստալինի դարաշրջանի լուսանկարիչը» 60 րոպեանոց ֆիլմի պրեմիերան:

2004 թվականին «Editions Du Chene-Hachette Livre» հրատարակչությունը (Ֆրանսիա) հրատարակել է Մարկ Գրոսի «Խալդեյ։ Խորհրդային Միության ֆոտոռեպորտյոր» (Khaldei. Un Photoreporter en Union Soviétique) գիրքը:

2014 թվականին նույն «Լեյկա»-ն վաճառվել է «Bonhams» աճուրդում 200,000 դոլարով:

2024 թվականին էկրան է բարձրացել «Եվգենի Խալդեյ։ Անձամբ վկայում եմ» վավերագրական ֆիլմը։

## Ընտանիք
200px|մինի|ձախից|Դուստր Աննա Խալդեյը Ելցին կենտրոնում, 23 հոկտեմբերի, 2017
* Կին՝ Սվետլանա Միխայլովնա Խալդեյ (սեպտեմբերի 11․09․ 1923 - 26․08․ 1986): Թաղված է Մոսկվայում՝ Կունցևսկոե գերեզմանատանը (10-րդ տեղամաս):
* Դուստր՝ Աննա Եֆիմովնա Խալդեյ (ծնվ․ 1947): Մասնագիտությամբ հագուստի դիզայներ է, բնակվում է Մոսկվայում:
* Որդի՝ Լեոնիդ Եֆիմովիչ Խալդեյ (մայիսի 2․05․ 1956-5․09․ 2008): Մանկության տարիներին նկարահանվել է «Այդքան մեծ տղան» (1967) ֆիլմում: Եղել է «Ծննդյան օր» խմբի կիթառահար: 1990-ականների վերջից ապրել է Ֆիլադելֆիայում, ԱՄՆ: Թաղված է Մոսկվայում՝ Կունցևսկոե գերեզմանատանը (10-րդ տեղամաս) հոր և մոր կողքին:
* Որդի՝ Վալերի Եֆիմովիչ Խալդեյ (1941-1993):
* Զարմիկ՝ Գրիգորի Նավրիչևսկի (1928-2009), «Երեկոյան Դոնեցկ» և «Դոնեցկի լեռնաշղթա» թերթերի ֆոտոլրագրող։

## Աշխատանքներ
200px|մինի|ձախից|Եվգենի Խալդեյի լուսանկարչական ցուցահանդեսը Ելցինի կենտրոնում (2017)
մինի|Եվգենի Խալդեյի, «Հաղթանակի դրոշը Ռայխստագի վրա»։ Հայտնի «Հաղթանակի դրոշը Ռայխստագի վրա» լուսանկարում պատկերվածները Բերեստը, Եգորովը և Կանտարիան չեն

Լուսանկարը Եվգենի Խալդեյը արել է ՏԱՍՍ-ի ֆոտոխրոնիկայի պատվերով 1945 թվականի մայիսի 2-ին, երբ մարտերն արդեն դադարել են և Ռայխստագն արդեն գրավված է եղել։ Մինչ այդ նա մի քանի ազատագրված խորհրդային քաղաքների՝ Նովոռոսիյսկի, Կերչի և Սևաստոպոլի վրա գտնվող հաղթանակի դրոշների լուսանկարներ է արել։

Խալդեյը իր հետ բերել է լուսանկար, որում պատկերված է մուրճ-մանգաղով դրոշը։ Ըստ Խալդեյի հիշողությունների՝ նա խնդրել է դերձակ Իզրայել Կիշիցերին կարել երեք դրոշ կարմիր սփռոցներից։ Բեռլին ժամանելուն պես Խալդեյը լուսանկարել է երեք դրոշներից յուրաքանչյուրն առանձին։

Առաջին դրոշը տեղադրվել է Ռայխստագից հեռու՝ 8-րդ գվարդիական բանակի շտաբի տանիքին, գլոբուսի վրա նստած արծվի քանդակի մոտ։ Խալդեյը այնտեղ բարձրացել է երեք զինվորների հետ և մի քանի լուսանկար արել։

Երկրորդ դրոշը տեղադրվել է Բրանդենբուրգյան դարպասների վրա։ Ըստ Խալդեյի հիշողությունների՝ 1945 թվականի մայիսի 2-ի առավոտյան լեյտենանտ Կուզմա Դուդեևը, սերժանտ Իվան Անդրեևը և ինքը բարձրացել են Բրանդենբուրգյան դարպաս, ամրացրել դրոշը և լուսանկարվել։ Վերադարձի ճանապարհին Խալդեյը ստիպված է եղել ցատկել մեծ բարձրությունից՝ վնասելով ոտքերը։

Երբ Խալդեյը հասել է Ռայխստագ, որտեղից նացիստներին վտարել են, արդեն բարձրացված են եղել բազմաթիվ դրոշներ։ Հանդիպելով մի քանի զինվորականների՝ նա հանել է իր դրոշը և խնդրել նրանց օգնել իրեն բարձրանալ տանիք։ Գտնելով հարմար դիտակետ՝ նա նկարել է երկու կասետ։ Դրոշը կանգնեցրել է կիևցի Ալեքսեյ Կովալյովը (մահ. 1997 թվականին): Նրան օգնել են Զապորոժեի Կարմրադրոշ  Բոգդան Խմելնիցկու շքանշանակիր 82-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի հետախուզական վաշտի ավագ Դաղստանից Աբդուլհակիմ Իսմայիլովը (1916–2010) և Մինսկից Լեոնիդ Գորիչևը։

Լուսանկարների շարքի կադրերից մեկի բնօրինակում ներքևում կանգնած և Կովալևին օգնող Աբդուլհակիմ Իսմայիլովը ժամացույց ունի յուրաքանչյուր ձեռքին, ինչը կարող է կասկածներ առաջացնել ավազակության վերաբերյալ, սակայն չի կարելի վստահորեն ասել, որ դա ժամացույց է, այլ ոչ թե, օրինակ, դաշտային կողմնացույց, փաստը մնում է այն, որ լուսանկարը ռետուշի է ենթարկվել հրապարակումից առաջ:

### Այլ հայտնի աշխատանքներ
[մինի|слева|[Մարիա Շալնևան Բեռլինի Ֆրիդրիխշտրասե փողոցում գտնվող իր պահակետում]]
[մինի|Ճանապարհային երթևեկության կարգավար [Մարիա Լիմանսկայան Բրանդենբուրգյան դարպասների մոտ]]

1945 թվականի մայիսի 2-ին Խալդեյը լուսանկարել է ծնունդով Վորոնեժից Մարիա Շալնևային, որը որպես 87-րդ առանձնակի ճանապարհային շահագործման գումարտակի եֆրեյտոր  կարգավորել է ռազմական երթևեկությունը Բեռլինում՝ Ռայխստագի մոտ: Այդ լուսանկարը հրապարակվել է աշխարհի բազմաթիվ թերթերում: Քսանութ տարի անց Խալդեյը գտել է այն և Վորոնեժ ժամանելուն պես՝ օպերայի շենքի մոտ լուսանկարել Մարիային  և նրա դստերը և մակագրել «Մարիա Տիմոֆեևնային, ի հիշատակ 25 տարի անց մեր հանդիպման: Բեռլին-Վորոնեժ»:

Բացի այդ, 1945 թվականի մայիսի 2-ին Եվգենի Խալդեյը Բրանդենբուրգյան դարպասի մոտ լուսանկարներից մեկում լուսանկարել է մեկ այլ երթևեկության կարգավարի՝ Մարիա Լիմանսկայային՝ հայտնի որպես «Հաղթանակի կարգավար»: 1984 թվականի հուլիսի 30-ին Խալդեյը Լիմանսկայայի լուսանկարն ուղարկել է լուսանկարի հակառակ կողմում գրված նամակի հետ միասին: 

### Հեղինակային իրավունքի հարցեր
Քանի որ Խալդեյն աշխատել էր ՏԱՍՍ-ի ֆոտոխրոնիկայում 1936 թվականի հոկտեմբերի 25-ից մինչև 1948 թվականի հոկտեմբերի 7-ը, այդ ժամանակահատվածում որպես ֆոտոլրագրող նրա արած լուսանկարները Ռուսաստանում, ըստ էության, հանրային սեփականություն են դարձել ոչ ուշ, քան 2019 թվականի հունվարի 1-ը, քանի որ  հեղինակային իրավունքը, համաձայն այդ ժամանակ գործող օրենքի, պատկանել է ՏԱՍՍ-ին, որի հեղինակային իրավունքը, որպես իրավաբանական անձ, լրանում է աշխատանքի (կամ ստեղծագործության, եթե ժամանակին այն  չի հրապարակվել) հրապարակումից ոչ ուշ, քան 70 տարի անց։ Մասնավորապես, ռուսական օրենսդրության այդ առանձնահատկությունը հաստատվել է 2015 թվականին լուսանկարչի ժառանգորդի՝ նրա դստեր՝ Աննա Խալդեյի  և «Վեչե» հրատարակչության միջև դատական վեճում՝ Արսեն Բենիկի Մարտիրոսյանի «Հաղթանակի շեմից այն կողմ» գրքում Ռայխստագի վրա Հաղթանակի դրոշի լուսանկարի օգտագործման վերաբերյալ, որտեղ ԻՏԱՌ-ՏԱՍՍ-ը ներգրավված է եղել որպես երրորդ կողմ:

## Հուշային նամականիշեր
* 2017 թվականին Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետությունը  թողարկել էր  հոբելյանական նամականիշ և ծրար։

## Անհատական լուսանկարչական ցուցահանդեսներ
* Եվգենի Անանևիչ Խալդեյի անհատական ցուցահանդես - 1978 թվականի գարուն, Սևաստոպոլի գեղարվեստի թանգարան։ Բացման խոսքը՝ Կոնստանտին Սիմոնովի,
* Եվգենի Անանևիչ Խալդեյի անհատական ցուցահանդես - 1982, Վոլգոգրադի նկարիչների միության ցուցասրահ,
* Անհատական թեմատիկ ցուցահանդես «Կոնստանտին Սիմոնովը Եվգենի Խալդեյի լուսանկարներում» - Չուվաշիայի գեղարվեստի պետական թանգարան, Չեբոկսարի, 1988,
* "Evgueni KHALDEÏ - De Moscou à Berlin" Visa pour l’Image փառատոնում, Պերպինյան (Ֆրանսիա), 1995,
* «Yevgeny Khaldei - Der bedeutende Augenblick». Eine Retrospektive: Martin-Gropius-Bau,Բեռլին, 2008,
* Եվգենի Խալդեյ: Հաղթանակի դրոշ: ՌՈՍՖՈՏՈ Պետական թանգարան-ցուցահանդեսային կենտրոն, Սանկտ Պետերբուրգ, 2015,
* Ցուցահանդես «Եվգենի Խալդեյ - խորհրդային լուսանկարչության լեգենդ», Art of Foto պատկերասրահ (Սանկտ Պետերբուրգ):

## Մատենագիտություն
* Ernst Volland. Heinz Krimmer. Von Moskau nach Berlin: Bilder des Fotografen Jewgeni Chaldej. - Berlin: Nicolaische Verlagsbuchhandlung, 1994. - ISBN 3-87584-522-6.
* Alexander Nakhimovsky; Alice Nakhimovsky. Witness to History: The Photographs of Yevgeny Khaidei. photographs by Yevgeny Khaldei. - New York: Aperture, 1997. - ISBN 0-89381-738-4.
* Mark Grosset. «Khaldei: Un photoreporter en Union Soviétique». - Paris: Chêne, 2004. - ISBN 2-84277-548-1.
* Альбом Евгения Халдея. - М.: Арт-Родник, 2007. - (Фотографическое наследие).
* Yevgeny Khaldei. Das Banner des Sieges. - Berlin: Story Verlag, 2008. - ISBN 978-3-929829-91-4.
* Евгений Халдей. «От Мурманска до Берлина». Мурманск: Мурманское книжное издательство, 1984.
* Федоренко А. С. Великая Победа в объективе Евгения Халдея. - Донецк: издательство А. С. Федоренко, 2014. - 368 с. - ISBN 978-966-2485-12-7.
* Евгений Халдей. Знамя Победы. - СПб: издательство «СПбОО А-Я», 2015. - 95 с. - ISBN 978-5-91238-020-4.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Работы Е. Халдея на сайте «Помни войну»
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* «Флаг победы над Рейхстагом» Статья Михаила Лемхина
* От Мурманска до Берлина
* Евгений Халдей. Ранние работы и послевоенный период в Виртуальном музее РОСФОТО

Կատեգորիա:Խորհրդային լուսանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշանակիրներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի լուսանկարիչներ
Կատեգորիա:Ռուս լուսանկարիչներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի զինվորականներ