Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում

**Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում** (PMDD) տրամադրության խանգարում է, որը բնութագրվում է հուզական, ճանաչողական և ֆիզիկական ախտանիշներով։ Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանֆարումը դաշտան ունեցող կանանց մոտ դաշտանային ցիկլի լյուտեինային փուլում առաջացնում է զգալի տառապանք կամ առօրյա գործունեության խանգարում։ Ախտանիշները հայտնվում են լյուտեինային փուլում՝ օվուլյացիայից մինչև դաշտանի սկսվելն ընկած ժամանակահատվածում։ Դրանք սովորաբար թուլանում են դաշտանի սկսվելուց մի քանի օր անց, իսկ դաշտանից հետո հաջորդ շաբաթվա ընթացքում լինում են նվազագույն կամ կարող են ամբողջովին բացակայել։ Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարումը կարող է խորապես վատացնել կյանքի որակը և զգալիորեն բարձրացնում է ինքնասպանության մտքերի, նույնիսկ՝ ինքնասպանության փորձերի ռիսկը։ Վերարտադրողական տարիքի շատ կանայք դաշտանից առաջ կարող են ունենալ անհարմարություն կամ տրամադրության թեթև փոփոխություններ, սակայն մոտ 5–8%ը ունեն ծանր նախադաշտանային համախտանիշ, որը պատճառում է զգալի տառապանք կամ ֆունկցիոնալ խանգարում։ Այս խմբի մեջ որոշ մարդկանց մոտ ախտանիշների բնույթն ու ծանրությունը կարող են համապատասխանել նախադաշտանային դիսֆորիկ խանֆարման չափորոշիչներին։

Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման առաջացման պատճառն հայտնի չէ։ Դաշտանային ցիկլի ընթացքում ձվարանների արտադրած հորմոնների մակարդակները նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում  ունեցող կանանց մոտ սովորաբար չեն տարբերվում առողջ կանանց հորմոնային մակարդակից։ Սակայն ախտանշաններն առաջանում են օվուլյացիա ունեցող ցիկլերի ընթացքում և անհետանում  են դաշտանից հետո։ Այդ պատճառով ենթադրվում է, որ նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարումը կապված է ոչ թե հորմոնների քանակի, այլ դրանց փոփոխությունների կամ օրգանիզմի՝ սեռական հորմոնների նկատմամբ բարձր զգայունության հետ:

2017 թվականին ԱՄՆ Առողջապահության ազգային ինստիտուտի (NIH) հետազոտողները պարզեցին, որ նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում ունեցող կանանց մոտ առկա են գենետիկական փոփոխություններ, որոնց պատճառով զգացմունքները կարգավորող ուղիները ավելի զգայուն են էստրոգենի, պրոգեստերոնի և դրանց քիմիական ածանցյալների նկատմամբ։ Հետազոտողների կարծիքով՝ այս բարձր զգայունությունն էլ կարող է լինել նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ախտանշանների առաջացման պատճառը: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում ունեցող կանայք հղիությունից հետո ավելի բարձր ռիսկ ունեն հետծննդաբերական դեպրեսիայի առաջացման համար: 2013 թվականին նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարումն ընդգրկվել է հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրական ձեռնարկում որպես դեպրեսիվ խանգարում: Այն ունի 11 հիմնական ախտանշան, որոնցից առնվազն հինգը պետք է առկա լինեն նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում ախտորոշման համար: Մոտավորապես կանանց 20%-ի մոտ հանդիպում են նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարմանը  բնորոշ որոշ ախտանշաններ, սակայն դրանք կամ հինգից քիչ են, կամ չեն առաջացնում առօրյա կյանքի էական խանգարում:

Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման առաջին ընտրության դեղորայքը  սերոտոնինի հետադարձ ներծծման ընտրովի ինհիբիտորներն են (SSRIs)։ Դրանք կարող են կիրառվել կամ ամբողջ դաշտանային ցիկլի ընթացքում, կամ միայն ախտանշանների փուլում՝ սովորաբար յուրաքանչյուր ցիկլի մոտ 14-րդ օրը։ Դրոսպիրենոն պարունակող օրալ հակաբեղմնավորիչները նույնպես արդյունավետ են համարվում նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ախտանշանների նվազեցման գործում։ Կոգնիտիվ-վարքագծային  թերապիան, թե՛ SSRIs-ի հետ համակցված, թե՛ առանձին կիրառման դեպքում, արդյունավետ է եղել կյանքի որակի բարելավման համար։ Սննդակարգի փոփոխությունները և ֆիզիկական ակտիվությունը կարող են որոշ դեպքերում օգտակար լինել, սակայն դրանց արդյունավետությունը նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ախտանշանների նվազեցման հարցում ապացուցված չէ։

## Նշաններ  և ախտանշաններ
Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ախտորոշման ժամանակ բժիշկները գնահատում են՝ տրամադրությունը, հոգեվիճակն ու ֆիզիկական ախտանշանները, և այն, թե որքանով են դրանք ազդում մարդու կյանքի վրա։ Տրամադրության ախտանիշների մեջ կարող են մտնել․ դիսֆորիա՝ արտահայտված տխրություն, ներքին անհանգստություն, հուզական լաբիլություն (արագ փոփոխվող հույզեր, զգայունություն մերժման նկատմամբ և այլն), գրգռվածություն ու զայրույթ, որոնք երբեմն կարող են հանգեցնել կոնֆլիկտների, անհանգստություն, լարվածության զգացում, հուսահատություն, կենտրոնանալու դժվարություն, ախորժակի փոփոխություններ, սովորականից ավելի շատ կամ քիչ քնելը, ինքնակառավարման կորստը և այլն: Ֆիզիկական ախտանիշները հաճախ նման են նախադաշտանային համախտանիշին և կարող են ներառել՝ կրծքերի ցավոտություն կամ այտուցվածություն, հոդացավեր, մկանացավեր, քաշի ավելացում և փքվածության զգացում։

Քանի որ կլինիկական պատկերը շատ բազմազան է, նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարումը տարբերակելու համար առանցքայինն այն է, որ ախտանիշներն ի հայտ են գալիս միայն լյուտեինային փուլում։ Սա օգնում է տարբերակել նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարումն այլ տրամադրության խանգարումներից, որոնց դեպքում ախտանիշները չունեն ցիկլային կապ։ Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարումը սովորաբար ունի կանխատեսելի, կրկնվող օրինաչափություն։ Ախտանիշները սկսվում են դաշտանային ցիկլի ուշ լյուտեինային փուլում ավարտվում են կամ զգալիորեն նվազում են դաշտանի սկսվելուց անմիջապես հետո։ Միջինում ախտանիշները տևում են մոտ 6 օր, բայց կարող են սկսվել դաշտանից 2 շաբաթ առաջ, այսինքն՝ որոշ դեպքերում ախտանիշները կարող են դիտվել մինչև ցիկլի 3 շաբաթվա ընթացքում։ Ծանր դեպքերում ախտանիշները կարող են սկսվել ավելի վաղ և աստիճանաբար ուժեղանալ մինչև դաշտանի սկսվելը, իսկ որոշ մարդիկ թեթևացում զգում են միայն դաշտանից մի քանի օր անց։ Ամենաինտենսիվ ախտանիշները սովորաբար նկատվում են դաշտանային արյունահոսության առաջին օրվանից առաջ ընկած շաբաթվա և օրերի ընթացքում։ Ախտանիշները հաճախ դադարում են դաշտանի սկսվելուց հետո կամ դաշտանի ավարտից մի քանի օր հետո։ Համախտանիշի գնահատման համար գոյություն ունեն տարբեր հարցաթերթիկներ և օրագրեր, որոնց միջոցով գրանցվում է ախտանիշների առկայությունն ու ծանրությունը՝ մի քանի հաջորդական դաշտանային ցիկլերի ընթացքում։ Նախադաշտանային խանգարումների ուսումնասիրման միջազգային ընկերությունը (ISPMD) սահմանում է նախադաշտանային խանգարումների երկու հիմնական կատեգորիա՝ հիմնական/կենտրոնական նախադաշտանային խանգարում և տարբերակային/ատիպիկ նախադաշտանային խանգարում։ Կենտրոնական նախադաշտանային խանգարումն ունի 6 բնութագիր, որոնք հիմնականում ընդգծում են համախտանիշի ցիկլային բնույթը և այն, որ բնորոշ նախադաշտանային ախտանշանները պետք է առկա լինեն առնվազն երկու դաշտանային ցիկլի ընթացքում։ Ատիպիկ նախադաշտանային խանֆարման մեջ նկարագրվում են 4 տարբերակ, որտեղ նախադաշտանային տառապանքի առաջացումը կարող է կախված լինել փոփոխական գործոններից, օրինակ՝նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում՝ դաշտանի բացակայության պայմաններում, նախադաշտանային համախտանիշի սրացում՝ երբ նախապես առկա այլ հոգեբանական/հոգեկան խանգարման ախտանիշները կարող են ուժեղանալ նախադաշտանային շրջանում։

## Համաճարակաբանություն
Վերարտադրողական տարիքի կանանց մոտ մոտավորապես 5–8%ը ունենում է ծանր նախադաշտանային համախտանիշ,  և նրանց մեծ մասը համապատասխանում է նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում ախտորոշիչ չափորոշիչներին։

## Պաթոֆիզիոլոգիա
Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ժամանակ  տրամադրության ախտանիշները դիտվում են միայն դաշտան ունեցող կանանց մոտ։ Այս պատճառով՝ ախտանիշները չեն առաջանում հղիության ընթացքում, դաշտանադադարից հետո և անօվուլյացիոն ցիկլերի ժամանակ։ Ի տարբերություն նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման, այլ տրամադրության խանգարումները պահպանվում են վերարտադրողական տարբեր շրջաններում և կախված չեն դաշտանային ցիկլից։ Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման առաջացման հիմքում ընկած է մի քանի գործոնի համադրություն՝ որոշ հորմոնների (վերարտադրողական հորմոնների) մակարդակների տատանումների նկատմամբ բարձրացած զգայունություն, միջավայրի սթրեսային գործոններ և գենետիկ նախատրամադրվածություն։ Սեռական ստերոիդները՝ էստրոգենը և պրոգեստերոնը, համարվում են նեյրոակտիվ։ Կենդանիների (օրինակ՝ առնետների) մոդելներում նշվել է, որ դրանք կարող են ներգրավված լինել սերոտոնինային ուղիների կարգավորման մեջ։ Սերոտոնինը կարևոր դեր ունի տրամադրության կարգավորման մեջ՝ էստրոգենի հետ միասին։ Էստրոգենի ընկալիչներ  հայտնաբերվում են նաև ուղեղի այն հատվածներում, որոնք հիմնականում կապված են տրամադրության և ճանաչողական գործառույթների կարգավորման հետ՝ մասնավորապես՝ նախաճակատային կեղևում (prefrontal cortex) և հիպոկամպում (hippocampus)։

Չնայած ախտանիշների առաջացման  ժամանակը ենթադրում է, որ հորմոնալ տատանումները նախադաշտանային դիսֆորիկ համախտանիշի առաջացման պատճառ են հանդիսանում, սակայն նախադաշտանային դիսֆորիկ համախտանիշ  ունեցող կանանց մոտ հորմոնալ խանգարումների դերը հաստատված չէ։ Այսինքն՝ նախադաշտանային դիսֆորիկ համախտանիշ ունեցող և չունեցող կանանց մոտ վերարտադրողական հորմոնների և դրանց մետաբոլիտների մակարդակները սովորաբար չեն տարբերակվում։ Փոխարենը, ենթադրվում է, որ նախադաշտանային դիսֆորիկ  համախտանիշ ունեցող կանայք ավելի զգայուն են հորմոնալ տատանումների նորմալ մակարդակի նկատմամբ, հիմնականում՝ էստրոգենի և պրոգեստերոնի ինչի արդյունքում նյարդային համակարգում առաջանում են կենսաքիմիական փոփոխություններ, որոնք էլ բերում են նախադաշտանային  ախտանիշների առաջացման։ Այս ախտանիշները առավել արտահայտված են նրանց մոտ, ովքեր ունեն նախատրամադրվածություն տվյալ խանգարման նկատմամբ։

Ակնհայտ է, որ նախադաշտանային խանգարումներն ունեն կենսաբանական հիմք և չեն հանդիսանում միայն հոգեբանական կամ մշակութային երևույթներ։ Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարումն արձանագրվել է ամբողջ աշխարհում դաշտան ունեցող կանանց մոտ, ինչը վկայում է դրա կենսաբանական հիմքի մասին և ցույց է տալիս, որ այն կապված չէ որևէ կոնկրետ աշխարհագրական տարածքի հետ։ Շատ հոգեբաններ կարծում են, որ այս խանգարումը պայմանավորված է ինչպես հորմոնների տատանումներով, այնպես էլ գենետիկական գործոններով։ 1990-ականներին իրականացված երկվորյակների և ընտանիքների ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարումն ունի ժառանգական բաղադրիչ, և դրա ժառանգականությունը գնահատվում է մոտ 56%։

### Գենետիկական գործոններ
Թե արդյոք այս խանգարումը ունի գենետիկական հիմք, դեռևս քննարկվում է ակադեմիական կազմակերպությունում։ Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարմանը  նպաստող հնարավոր գենետիկական գործոններն  ուսումնասիրված չեն։ Այնուամենայնիվ, հայտնաբերվել են են մի շարք գենետիկական գործոններ, որոնք կարող են կապ ունենալ այս խանգարմանը բնորոշ ախտանիշների հետ՝ տրամադրության կտրուկ փոփոխություններ, դեպրեսիվ դրսևորումներ, գրգռվածություն, ախորժակի բարձրացում, քնի խանգարումներ, ակնե, այտուցվածություն, գլխացավեր, սրտխառնոց և այլ նշաններ ։

Բազմաթիվ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ ուղեղի նեյրոտրոֆիկ գենի գործոնի (BDNF) պոլիմորֆիզմը կարող է դեր ունենալ նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ախտանշանների առաջացման մեջ։ Նեյրոտրոֆիկ գործոնի  գենը մասնակցում է ուղեղի նեյրոնների աշխատանքի և կենսունակության պահպանմանը՝ արտադրելով սպիտակուց, որը նպաստում է այդ բջիջների աճին, հասունացմանը և պահպանմանը։ Այս պոլիմորֆիզմի ազդեցությունները նման են նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարմանը բնորոշ հիմնական դրսևորումներին՝ տրամադրության կտրուկ փոփոխություններին, դեպրեսիային և գրգռվածությանը, որոնք կապված են դաշտանային ցիկլի հետ։ Այս գենը լայնորեն ուսումնասիրվել  է դեպրեսիայի հետ ունեցած կապի տեսանկյունից, և նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման  հետազոտությունների համար հուսադրող է այն փաստը, որ նեյրոտրոֆիկ գործոնի  գենի պոլիմորֆիզմի նկատմամբ հոմոզիգոտ մկների մոտ դիտվել են անհանգստությանը նման վարքային դրսևորումներ, որոնք փոփոխվել և տատանվել են կենդանիների դաշտանային ցիկլի ընթացքում։ Սա համեմատելի է մարդու դաշտանային ցիկլի հետ և վերարտադրում է նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարմանը բնորոշ որոշ ախտանշաններ։

### Ռիսկի գործոններ
Շրջակա միջավայրի գործոնները կարող են բարձրացնել նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ախտանշանների զարգացման ռիսկը։ Խանգարման առաջացման և զարգացման մեջ կարևոր դեր ունեն շրջակա միջավայրի գործոնները՝ սթրեսը, հորմոնալ տատանումները և էպիգենետիկական փոփոխությունները։ Որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ միջանձնային տրավմաները (օրինակ՝ ընտանեկան բռնությունը, ֆիզիկական կամ հուզական վնասվածքները) կամ եղանակային փոփոխությունները կարող են ազդել նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման առաջացման ռիսկի վրա՝ հնարավոր դարձնելով դրա համակցումը եղանակային աֆեկտիվ խանգարման հետ։ Այնուամենայնիվ, նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում ախտորոշված անձանց մոտ ամենահաճախ հանդիպող խանգարումը մեծ դեպրեսիվ խանգարումն է  այսինքն կամ այն առկա է եղել կամ պատահական  է հայտնաբերվել։ Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման մոդիֆիկացվող ռիսկի գործոններից մեծ է ծխախոտի դերը,այն կանայք ովքեր ունեն դաշտանային ցիկլ և ծխախոտ են օգտագործում, խանգարման առաջացման ռիսկը էականորեն բարձր է։

### Կապ հղիության և դաշտանադադարի հետ
Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում ունեցող կանանց մոտ ախտանշանները սովորաբար անհետանում են հղիության ընթացքում։ Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարումը հիմնականում տրամադրության խանգարում է, որը կապված է դաշտանային ցիկլի սկսվելու հետ․ հղիությունը, մենոպաուզան և հիստերէկտոմիան դադարեցնում են դաշտանը, ինչի հետևանքով այլևս չեն առաջանում սեռական ստերոիդների և սերոտոնինի հետ կապված ենթադրվող ախտանշանները։ Թեպետ կարելի էր ենթադրել, որ նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում  ունեցող կանանց մոտ հետծննդաբերական դեպրեսիան ավելի հաճախ պետք է հանդիպի, սակայն հետազոտությունները ցույց են տվել որ նրանց մոտ ավելի հաճախ չի հանդիպում։ Եթե կինը նախկինում ունեցել է հետծննդաբերական դեպրեսիա, ապա նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման զարգացման հավանականությունը եղել է 12%-ից պակաս, ինչը գրեթե չի տարբերվում այն կանանց ցուցանիշից, ովքեր երբևէ չեն ունեցել հետծննդաբերական դեպրեսիա։ Այնուամենայնիվ, հղիությունից հետո կամ դրան առնչվող այլ դեպքերից հետո՝ օրինակ ծննդաբերությունից կամ վիժումից հետո, նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ախտանշանները կարող են սրվել։

### Հոգեկան առողջության համակցված խանգարումներ
Այլ հոգեկան խանգարումների առաջացման հաճախականությունը բարձր է նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում ունեցող կանանց շրջանում: 2002 թվականին հրապարակված վերանայողական հոդվածը, որը հիմնված էր Հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրական ձեռնարկի նախորդ տարբերակի վրա և ներառում էր 1966–2002 թվականների ուսումնասիրությունները նախադաշտանային համախտանիշի և հոգեկան առողջության վերաբերյալ, ցույց է տվել, որ նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում ունեցող կանանց մոտ հաճախ միաժամանակ հանդիպում են մեծ դեպրեսիվ խանգարումը, եղանակային աֆեկտիվ խանգարումը և ընդհանրացված անհանգստության խանգարումը։ Թեև նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ախտորոշման համար հոգեկան առողջության մասնագետը պետք է հաստատի, որ կնոջ մոտ առկա ախտանիշները պայմանավորված չեն հիմքում ընկած այլ հոգեկան կամ ֆիզիկական հիվանդությամբ, կարևոր է հաշվի առնել, որ այլ վիճակներ հաճախ միաժամանակ հանդիպում են, և կարող են ազդել թե՛ կյանքի որակի, թե՛ բուժման պլանի վրա։ 2025 թվականին իրականացված ուսումնասիրությունը Reddit-ի r/PMDD փոխաջակցության կազմակերպության մասնակցների շրջանում ցույց է տվել, որ համայնքում ակտիվ մասնակցությունից հետո դեպրեսիայի և անհանգստության հետ կապված դրսևորումները նվազել են, ինչը հնարավոր է պայմանավորված է ախտանշանների ընկալման և մեկնաբանման փոփոխությամբ։

### Ինքնասպանություն
Նախկինում արձանագրվել է կապ ինքնասպանության ռիսկի և նախադաշտանային համախտանիշի միջև, սակայն նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում ունեցող կանայք ավելի շատ ունեն ինքնասպանությանը վերաբերող մտքեր կամ կատարում են ինքնասպանության փորձեր, նույնիսկ այն դեպքում, երբ հաշվի են առնվում ուղեկցող հոգեկան խանգարումները։ Չնայած այս խմբում ինքնասպանության մտքերի և փորձերի ընդհանուր աճին, առկա տվյալները ցույց են տալիս, որ դրանք ավելի հաճախ չեն դիտվում դաշտանային ցիկլի ուշ լյուտեինային փուլում, երբ նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ախտանշաններն առավել արտահայտված են։ Դժվար է գնահատել՝ արդյոք բուժումը նվազեցնում է ինքնասպանության ռիսկը, քանի որ ինքնասպանության մտքերի առաջացման պատճառները բազմազան են։ Այնուամենայնիվ, ապացուցված է, որ բուժումը զգալիորեն նվազեցնում է նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ֆիզիկական և հուզական ախտանշանները։

## Ախտորոշում
Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման համար մի շարք մասնագիտական բժշկական ուղեցույցներ սահմանում են ախտորոշիչ չափորոշիչներ։ Ախտորոշմանը կարող է օգնել այն մոտեցումը, երբ այս հիվանդությամբ բուժվող կանանց առաջարկվում է ամենօրյա գրանցում անել՝ օրական նշելով իրենց ախտանիշները։ Ամենօրյա գրանցումը օգնում է՝ պարզելու, երբ են առաջանում տրամադրության խանգարումները, և տարբերել այլ տրամադրության խանգարումներից։ Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման դեպքում տրամադրության ախտանիշները առկա են միայն լյուտեինային փուլում, իսկ տրամադրության ախտանիշները ունեն ցիկլային, կրկնվող բնույթ, մինչդեռ մյուս տրամադրության խանգարումները կարող են լինել՝ ժամանակի ընթացքում փոփոխական կամ համեմատաբար կայուն։ Թեև չկա լիակատար համաձայնություն, թե որ գործիքն է ամենաարդյունավետը նախադաշտանային դիսֆոիկ խանգաիման ախտորոշումը հաստատելու համար, նախադաշտանային ախտանիշների գրանցման համար կան մի քանի վավերացված սանդղակներ օրինակ՝ նախադաշտանային փորձառությունների օրացույց, խնդիրների ծանրության ամենօրյա գրանցում և դաշտանային ծանրության պրոսպեկտիվ գրանցում։ Հետազոտական աշխատանքներում հաճախ կիրառվում են ստանդարտացված թվային շեմեր՝ ախտորոշումն ավելի օբյեկտիվ հաստատելու համար։

### Հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրական ձեռնարկ-5 (DSM-5)
Հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրական ձեռնարկը նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ախտորոշման համար սահմանում է 7 չափանիշ (A–G), ինչպես նաև նշվում է համընկնում չափանիշների և խնդիրների ծանրության ամենօրյա գրանցման սանղակի և հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրական ձեռնարկի միջև։ Հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրական ձեռնարկի համաձայն՝ նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ախտորոշման համար անհրաժեշտ է՝ առկա լինեն առնվազն 5 ախտանիշ, և այդ 5ից գոնե մեկը պետք է լինի ստորև ներկայացված B չափանիշի 1–4 ախտանիշներից (այսինքն՝ հիմնական «տրամադրության» ախտանիշներից)։ Այս ախտանիշները պետք է՝ ի հայտ գան դաշտանից առաջ և անհետանան դաշտանից հետո։ Ախտորոշումը հաստատելու համար խորհուրդ է տրվում ախտանիշները պրոսպեկտիվ  գրանցել 2 օվուլյացիոն ցիկլերի ընթացքում, որպեսզի հաստատվի դրանց ժամանակային կապը և ցիկլայնությունը։ Ախտանիշները պետք է նաև լինեն այնքան արտահայտված, որ ազդեն նորմալ աշխատանքի, ուսման, սոցիալական ակտիվությունների և/կամ հարաբերությունների վրա։ Նախորդ տարվա ընթացքում տեղի ունեցած դաշտանային ցիկլերի մեծ մասում պետք է կատարված լինեն A–C չափանիշները և դրանք պետք է առաջացրած լինեն էական խանգարում ընտանեկան, աշխատանքային, ուսումնական կամ սոցիալական գործառույթներում (D չափանիշ)։

**<u>Ժամանակի չափանիշ</u>**

***Չաձանիշ A***: Վերջին տարվա ընթացքում տեղի ունեցած դաշտանային ցիկլերի մեծ մասում՝ B և C չափանիշներում նկարագրված ախտանիշներից առնվազն 5ը պետք է առկա լինեն դաշտանից առաջ ընկած վերջին շաբաթում, պետք է սկսեն բարելավվել դաշտանի սկսվելուց մի քանի օր հետո և դաշտանից հետո հաջորդ շաբաթվա ընթացքում դառնան նվազագույն կամ բացակայեն։

***Չափանիշ B:***  Ստորև թվարկված ախտանիշներից առնվազն մեկը պետք է առկա լինի.

# Արտահայտված հուզական լաբիլություն (օր.՝ տրամադրության կտրուկ տատանումներ, հանկարծակի տխրելու կամ լաց լինելու զգացում, մերժման նկատմամբ բարձր զգայունություն),
# Արտահայտված գրգռվածություն կամ զայրույթ, կամ միջանձնային կոնֆլիկտների աճ,
# Արտահայտված դեպրեսիվ տրամադրություն, հուսահատության զգացում կամ ինքնանվաստացնող մտքեր,
# Արտահայտված տագնապ/լարվածություն և/կամ «ծայրահեղ լարված, սրված վիճակում լինելու» զգացում։

***Չափանիշ C:***  Լրացուցիչ՝ ներքոբերյալներից մեկը կամ ավելին պետք է նույնպես առկա լինի, որպեսզի Bի և Cի ախտանիշների ընդհանուր թիվը հասնի առնվազն 5ի

# Սովորական զբաղմունքների նկատմամբ հետաքրքրության նվազում (աշխատանք, դպրոց/բուհ, ընկերներ, հոբբի),
# Կենտրոնացման սուբյեկտիվ դժվարություն,
# Թուլություն, արագ հոգնելիություն կամ արտահայտված էներգիայի պակաս,
# Ախորժակի արտահայտված փոփոխություն՝ շատակերություն կամ որոշակի սնունդ ուտելու ուժեղ ցանկություն,
# Չափից շատ քնելը (հիպերսոմնիա) կամ անքնություն (ինսոմնիա),
# Ծանրաբեռնվածության («չեմ հասցնում/չեմ կարող») կամ վերահսկողությունը կորցնելու զգացում,
# Ֆիզիկական ախտանիշներ, օրինակ՝ կրծքերի ցավոտություն/այտուցվածություն, հոդերի կամ մկանների ցավ, «փքվածության» զգացում, կամ քաշի ավելացում։

**<u>Ծանրություն</u>**

***Չափանիշ D:***  A–C չափանիշներում նշված ախտանիշները պետք է կապված լինեն կլինիկապես նշանակալի տառապանքի կամ էական խանգարման հետ՝ աշխատանքում, ուսման մեջ, սովորական սոցիալական ակտիվություններում կամ ուրիշների հետ հարաբերություններում (օր.՝ սոցիալական շփումներից խուսափում, աշխատանքի/ուսման/տան գործերում արդյունավետության և արտադրողականության անկում)։

**<u>Տարբերակում այլ հոգեկան խանգարումներից</u>**

***Չափանիշ E'':'''  Խանգարումը չպետք է լինի պարզապես այլ խանգարման ախտանիշների սրացում, օրինակ՝ [[մեծ դեպրեսիվ խանգարում]], [[խուճապային խանգարում]], կայուն դեպրեսիվ խանգարում ([[դիստիմիա]]) կամ անձի խանգարում, բայց կարող է զուգակցվել ցանկացած խանգարման հետ։

'''<u>Խանգարման հաստատում</u>'''

***Չաձանիշ F*:*'  A չափանիշը պետք է հաստատվի առնվազն 2 ախտանշային ցիկլերի ընթացքում՝ օրական գրանցումների միջոցով։ Այնուամենայնիվ, մինչև այդ հաստատումը հնարավոր է կատարել նախնական ախտորոշում։

**''Չաձանիշ G'':**  Ախտանիշները պայմանավորված չեն որևէ նյութի ֆիզիիկական  ազդեցությամբ (օր.՝ նյութերի օգտագործման խանգարում, դեղամիջոց, այլ բուժումներ), կամ այլ բժշկական վիճակով (օր.՝ հիպերթիրեոզ)։

Մի շարք հեղինակներ քննադատել են  նշանակալի տառապանքի չափանիշը՝ այն գնահատելով չափազանց ընդհանուր և անորոշ։ Նշվում է, որ հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրական ձեռնարկ 4-ում այս տերմինը հստակ չի սահմանում, և որոշ մասնագետներ կարծում են, որ այս անորոշությունը կարող է վնասակար լինել այն մարդկանց համար, ովքեր ունեն դեպրեսիայի, տագնապի կամ այլ տրամադրության խանգարումների ախտանիշներ, քանի որ դրանք չեն համապատասխանում կլինիկական նշանակալիության պահանջին։

### Հիվանդությունների միջազգային դասակարգում-11
Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ախտորոշիչ չափանիշները ներառված են նաև հիվանդությունների միջազգային դասակարգում 11ում, որը գործում է 2022 թվականից։

### Այլ չափանիշների հավաքածու
Նախադաշտանային խանգարումների համախտանիշի ախտորոշիչ չափանիշներ հրապարակած այլ կազմակերպություններից են մանկաբարձների և գինեկոլոգների թագավորական քոլեջը և նախադաշտանային խանգարումների ուսումնասիրության միջազգային ընկերությունը։ Նախադաշտանային խանգարումների ուսումնասիրության միջազգային ընկերությունը ձևավորվել է որպես կոնսենսուսային խումբ՝ միջազգային, բազմամասնագիտական փորձագետների մասնակցությամբ։ Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման չափանիշները հատկապես շեշտում են՝ ախտանիշների ցիկլային բնույթը՝ լյուտեինային փուլում, այն փաստը, որ ախտանիշները բացակայում են դաշտանից հետո և մինչև օվուլյացիան, և որ դրանք առաջացնում են էական ֆունկցիոնալ խանգարում։ Նախադաշտանային խանգարումների ուսումնասիրության միջազգային ընկերության չափանիշները սովորաբար չեն սահմանում ախտանիշների հստակ բնութագրերը կամ ախտանիշների պարտադիր քանակը։

### Տարբերակիչ ախտորոշում
Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ախտորոշման կարևոր մաս է բացառել դրա հիմքում ընկած հոգեկան խանգարումները կամ ֆիզիկական հիվանդությունները, որոնք կարող են առաջացնել նմանատիպ ախտանիշներ։ Մասնավորապես պետք է դիտարկել՝ հոգեկան խանգարումներ, որոնց դեպքում կա նախադաշտանային սրացում, մենոպաուզայի անցումային շրջան, հիպերթիրեոզ և հիպոթիրեոզ և այլ տրամադրության խանգարումներ։ Բացի այդ, բազմաթիվ հիվանդություններ կարող են սրվել դաշտանից առաջ, սակայն դրանք չեն դրսևորվում բացառապես լյուտեինային փուլում։

**Տրամադրության խանգարումներ** – Հնարավոր է, որ որոշ պացիենտներ ունենան՝ առանձին հոգեկան խանգարում և դրա ֆոնին՝ համակցված նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում, կամ հոգեկան խանգարում, որի ախտանիշները սրվում են նախադաշտանային շրջանում։ Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման պահանջվող օրինաչափությունը հաստատելու համար ախտանիշները պետք է գրանցել սանդղակներով, օրինակ՝նախադաշտանային փորձառությունների օրացույց կամ խնդիրների ծանրության օրական գրանցում:

**Դաշտանադադարի անցումային շրջան** –Դաշտանադադարի անցումային շրջանի հետ կապված աֆեկտիվ ախտանիշները սովորաբար սկսվում են այն ժամանակ, երբ դաշտանային ցիկլը դառնում է անկանոն կամ անօվուլյացիոն։ Մինչդեռ նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ախտանիշները բնորոշ են օվուլյացիոն ցիկլերի լյուտեինային փուլին։

**Վահանաձև գեղձի խանգարումներ**— Թե՛ հիպերթիրեոզի, թե՛ հիպոթիրեոզի դեպքում կարող են հանդիպել աֆեկտիվ ախտանիշներ։ Այստեղ պացիենտի պատմությունը շատ կարևոր է՝ հասկանալու համար՝ պետք է կասկածե՞լ վահանաձև գեղձի խնդիր, թե՞ ոչ։ Խորհուրդ է տրվում նաև ստուգել վահանաձև գեղձի հորմոնների մակարդակները, որպեսզի բացառվի հիմքում ընկած թիրեոիդ խանգարումը։

## Բուժում
### Դեղորայքային բուժում
Մի շարք դեղամիջոցներ արդյունավետորեն նվազեցնում են նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ֆիզիկական և հուզական ախտանիշները։

#### Հակադեպրեսանտներով բուժում
Սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական ինհիբիտորները (SSRIs) համարվում են առաջին գծի դեղորայքային խումբը։  Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման համար սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական ինհիբիտրներ ընդունող կանայք նշում են ախտանիշների >50%-ով թեթևացում, ինչը նշանակալի բարելավում է պլացեբոյի համեմատ։  Ուսումնասիրվել են դեղաչափավորման երկու մոտեցում՝ շարունակական ընդունում (ամեն օր՝ ամբողջ ցիկլի ընթացքում), և լյուտեինային փուլում ընդունում (դաշտանից մոտ 14 օր առաջ սկսելով և դադարեցնելով՝ դաշտանի սկսվելուն պես)։  Երկու սխեմաներն էլ ընդհանուր առմամբ ունեն նմանատիպ արդյունավետություն, թեև որոշ նոր ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ շարունակական ընդունման դեպքում կարող է լինել ավելի լավ ախտանիշային վերահսկում։

Սերոտոնին-նորէպինեֆրինի հետզավթման ինհիբիտորները (SNRIs)  նույնպես ուսումնասիրվել են նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման բուժման մեջ և ցույց են տվել իրենց արդյունավետությունը ախտանիշները նվազեցնելու գործում: Դրանք դիտարկվում են որպես այլընտրանքային դեղամիջոցներ այն պացիենտների համար, ովքեր չեն արձագանքում սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական ինհիբիտորներին։ Սակայն սերոտոնին-նորէպինեֆրինի հետզավթման ինհիբիտորները  ավելի հավանական է նշանակվեն շարունակական ռեժիմով, քանի որ կարող են  առաջանալ հանման համախտանիշ, որն արտահայտվում է գրիպանման ախտանշաններով, որը կապված է արյան մեջ սերոտոնին-նորէպինեֆրինի հետզավթման ինհիբիտորների մակարդակի նվազման հետ։

Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման դեպքում սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական  ինհիբիտորները և սերոտոնին-նորէպինեֆրինի հետզավթման ինհիբիտորները ունեն անհանգստությունը նվազեցնող և դիսֆորիան մեղմող արագ ազդեցություն, ինչը հակադրվում է դրանց ուշ ազդեցությանը մեծ դեպրեսիվ խանգարման դեպքում։ Պարզվել է, որ որոշ սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական ինհիբիտորներ և սերոտոնին-նորէպինեֆրինի հետզավթման ինհիբիտորներ կարող են խթանել արգելակող նեյրոստերոիդների սինթեզը, ընդ որում որոշ դեպքերում դա դիտվել է նույնիսկ այնպիսի դեղաչափերի դեպքում, որոնք չեն ազդում սերոտոնինի հետադարձ ներծծման վրա։ Առաջարկվել է, որ հենց այս մեխանիզմը կարող է բացատրել սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական ինհիբիտորների և սերոտոնին-նորէպինեֆրինի հետզավթման ինհիբիտորների ավելի արագ արդյունավետությունը նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ժամանակ  համեմատած մեծ դեպրեսիվ խանգարման հետ։

#### Անհանգստությունը նվազեցնող դեղամիջոցներ - Anxiolytics
Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման բուժման համար ուսումնասիրվել են երկու դեղամիջոց, որոնք սովորաբար տրվում են սուր անհանգստությունը նվազեցնելու համար՝ ալպրազոլամ և բուսպիրոն։ Ալպրազոլամը կարող է առաջացնել կախվածություն, այն առաջացնում է կենտրոնական նյարդային համակարգի ընկճում և հետազատություններն ցույց են տվել, որ չունի բուժական էֆեկտ։ Բուսպիրոնը արդյունավետությամբ զիջում է սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական ինհիբիտորներին, սակայն կարող է կիրառվել որպես լրացուցիչ բուժում կամ այլընտրանք այն դեպքերում, երբ վերջիններիս կողմնակի ազդեցությունները հիվանդի համար անհանդուրժելի են։

### Հոգեթերապիա
Կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիան արդյունավետ է նախադաշտանային համախտանիշ ունեցող կանանց մոտ նախադաշտանային ախտանշանների նվազեցման համար։ Այն ապացուցված մոտեցում է դեպրեսիայի բուժման մեջ և կենտրոնանում է տրամադրության, մտքերի և վարքի փոխկապակցվածության վրա՝ օգնելով կանանց արդյունավետորեն հաղթահարել առկա խնդիրներն ու ախտանշանները։ Երբ կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիան համեմատվել է միայն սերոտոնինի հետադարձ ներծծման ընտրովի ինհիբիտորների կիրառման կամ դրանց հետ համակցված բուժման հետ, կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիա ստացած խմբերում նկատվել է նախադաշտանային ախտանշանների զգալի բարելավում։ Կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիայի կիրառման ընթացքում կանայք սովորում են ճանաչել և փոփոխել կրկնվող խնդիրները, ինչպես նաև մտածողության և վարքային ձևերը, որոնք խանգարում են բնականոն գործելուն կամ խորացնում են դեպրեսիվ ախտանշանները։ Սակայն վերջին մետաանալիզը ցույց է տվել, որ առկա հոգեթերապևտիկ մոտեցումները նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման դեպքում հիմնականում կարող են օգտակար լինել կյանքի որակի բարելավման համար, և չեն նվազեցնում ախտանշանների արտահայտվածությունը։

### Հորմոնալ բուժում
Օրալ հակաբեղմնավորիչներն արդյունավետ են նախադաշտանային համախտանիշի ախտանշանների նվազեցման գործում, սակայն միայն որոշ ձևակերպումներ են ցույց տվել սահմանափակ արդյունավետություն նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման բուժման ժամանակ։ Մաշկի միջոցով կիրառվող էստրոգենը և լևոնորգեստրել պարունակող ներարգանդային սարքերը նույնպես ունեցել են չափավոր արդյունավետություն։

Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում ունեցող և առօրյա գործունեության խանգարումներ ունեցող կանանց համար ԱՄՆ Սննդի և դեղերի վարչության կողմից հաստատված բուժումներից մեկն է էթինիլէստրադիոլ և դրոսպիրենոն (պրոգեստին) պարունակող բանավոր հորմոնալ հակաբեղմնավորիչը, որը ընդունվում է 24–4 ռեժիմով (24 ակտիվ և 4 ոչ ակտիվ հաբեր)։  Դրոսպիրենոն և էթինիլէստրադիոլի ցածր դեղաչափ պարունակող հորմոնալ հակաբեղմնավորիչները կարող են նվազեցնել նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարմանը բնորոշ ծանր ախտանշաններն առնվազն կիրառման առաջին երեք ամիսների ընթացքում։ Սակայն դեռ պարզ չէ՝ արդյոք այս մեթոդը արդյունավետ է երեք դաշտանային ցիկլից ավելի երկար կիրառման դեպքում։ Պլացեբոյի ազդեցությունը նույնպես լիովին բացառված չէ։ Օրալ հակաբեղմնավորիչների կիրառման գաղափարը հիմնված է օվուլյացիայի ճնշման վրա, ինչի հետևանքով նվազում են սեռական հորմոնների տատանումները։

Մեկ այլ բուժում, որը սովորաբար կիրառվում է այն դեպքերում, երբ մյուս մեթոդները արդյունավետ չեն եղել, գոնադոտրոպին-ազատող հորմոնի ագոնիստի ներարկումն է՝ լրացուցիչ էստրոգենի և պրոգեստերոնի կամ տիբոլոնի համակցմամբ։ Այս մեթոդը համարվում է վերջին տարբերակ, քանի որ գոնադոտրոպին-ազատող հորմոնի ագոնիստները կարող են առաջացնել դաշտանադադար արգելակելով վերարտադրողական հորմոնների կարգավորման համակարգը։ Արդյունքում այս բուժումը կապված է օստեոպենիայի և սրտանոթային հիվանդությունների ռիսկի բարձրացման հետ։ Այդ պատճառով այն հաճախ կիրառվում է այն հիվանդների մոտ, որոնք դիտարկում են վիրահատական մենոպաուզայի տարբերակը՝ վիրահատության հնարավոր արդյունքը նախապես գնահատելու նպատակով։

### Վիրահատական դաշտանադադար
Հիվանդների փոքր մասի մոտ, ովքեր համապատասխանում են որոշակի չափանիշների և որոնց դեպքում դեղորայքային բուժումը արդյունավետ չի լինում կամ առաջացնում է նշանակալի կողմնակի ազդեցություններ, հնարավոր է կիրառել վիրահատական բուժում՝ արգանդի հեռացում (հիստերեկտոմիա) և երկու ձվարանների հեռացում, որին հաջորդում է էստրոգենով փոխարինող թերապիան։   Սովորաբար նույն վիրահատության ընթացքում հեռացվում է նաև արգանդը, իսկ կնոջը նշանակվում է էստրոգենի ցածր դեղաչափ պարունակող մաշկային պաթչ՝ վիրահատական ճանապարհով առաջացած դաշտանադադարի ախտանշանները մեղմելու համար։ Նախքան վիրահատական բուժման անցնելը պետք է հաշվի առնվեն հինգ հիմնական ուղեցույցներ։ Ընդհանուր առմամբ, նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում ունեցող կանանց ճնշող մեծամասնությունը վիրահատական բուժման կարիք չի ունենում՝ ախտանշանների մեղմացման կամ վերացման համար։

Վիրահատական բուժումը դիտարկելուց առաջ պետք է կատարված լինեն հետևյալ պայմանները․

1)Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում ախտորոշումը պետք է հաստատված լինի

2)Գոնադոտրոպին-ազատող հորմոնի ագոնիստներով բուժումը պետք է լինի միակ արդյունավետ դեղորայքային տարբերակը և արդյունավետ լինի առնվազն վեց ամիս շարունակ

3)Էստրոգենով փոխարինող թերապիայի հանդուրժողականությունը պետք է նախապես գնահատված լինի

4)Կինը չի ցանկանում հետագայում երեխաներ ունենալ

5)Կնոջ տարիքը պետք է ենթադրի մի քանի տարի շարունակ բուժման անհրաժեշտություն

### Լրացուցիչ և այլընտրանքային մոտեցումներ
Այլ առաջարկվող մոտեցումներ են՝ սննդակարգի փոփոխություններ, բուսական միջոցներ, ասեղնաբուժություն, ինչպես նաև ֆիզիկական վարժություններ։ Որոշ տվյալներ ենթադրում են, որ կոֆեինի, շաքարի և ալկոհոլի ընդունումը կարող է ուժեղացնել նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման ախտանիշները։  Մեկ վերանայողական հոդվածում նշվել է, որ բուսական բուժման մեթոդներն ու ասեղնաբուժությունը կարող են զգալիորեն բարելավել նախադաշտանային համախտանիշի ախտանշանները, սակայն վերանայման մեջ ընդգրկված հետազոտություններում ախտանշանների ծանրության աստիճանը չի տարբերակվել։ Վերջապես, Ամերիկյան մանկաբարձների և գինեկոլոգների քոլեջը խորհուրդ է տալիս կանոնավոր աերոբիկ ֆիզիկական վարժություններ՝ նախադաշտանային համախտանիշի ախտանշանների նվազեցման համար։ Բացի այդ, հաստատվել են առաջին կլինիկական փորձարկումները, որոնք նպատակ ունեն ուսումնասիրել լիզերգիկ թթվի դիէթիլամիդի միկրոդեղաչափերի կիրառումը նախադաշտանային համախտանիշի և նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման բուժման համար։

## Պատմություն
8-րդ դարում արդեն գոյություն ունեին նկարագրություններ, որոնցում նշվում էր լացը և այլ ախտանշանների գրեթե ամենամսյա կրկնությունը։ 1822 թվականին Փրիչարդը տվել է հետևյալ նկարագրությունը․ «Շատ կանայք դաշտանի շրջանում դրսևորում են գրգռվածության և հուզական լարվածության որոշ աստիճան․ նրանք հիմնականում շատ դյուրագրգիռ բնավորություն ունեցող կանայք են։ Նման դեպքերում նկատվում է զգացմունքների և արտահայտման անսովոր ուժգնություն կամ հակառակը՝ հոգեկան թմրածություն և ընկճվածություն՝ հուսահատ տրամադրվածությամբ»։ 1827 թվականին Գերմանիայում մի մայր արդարացվել է մանկասպանության մեղադրանքից՝ դաշտանային տրամադրության խանգարման հիմքով։ Նախադաշտանային լարվածությունը նկարագրվել է նաև 19-րդ դարի սկզբի ֆրանսիական գրականության մեջ։ Մոտ մեկ դար անց ԱՄՆ-ում հրապարակվել են նկարագրություններ ցիկլային բնավորության փոփոխությունների մասին, որոնք ի հայտ էին գալիս դաշտանից 10–14 օր առաջ և կտրուկ ավարտվում էին դաշտանի սկսվելու հետ։

Ախտորոշիչ կատեգորիան քննարկվել է «Հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրական ձեռնարկի» երրորդ վերանայված տարբերակում (1987), որտեղ առաջարկվող վիճակը անվանվել է «Ուշ լյուտեինային փուլի դիսֆորիկ խանգարում» և ներառվել է հավելվածում՝ որպես հետագա ուսումնասիրության կարիք ունեցող ախտորոշում։  Հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրական ձեռնարկի-IV-ի նախապատրաստման ընթացքում ծավալվել է քննարկում՝ արդյոք պահպանել այդ կատեգորիան, թողնել միայն հավելվածում, թե ամբողջությամբ հեռացնել։ Վերանայողները եզրակացրել են, որ վիճակը դեռևս բավարար չափով ուսումնասիրված և հստակ սահմանված չէ, ուստի այն թողնվել է հավելվածում՝ համալրված ախտորոշիչ չափանիշներով՝ հետագա հետազոտությունները հեշտացնելու նպատակով։

1998 թվականին, հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրական ձեռնարկի նախապատրաստման ընթացքում, քննարկումների բնույթը փոխվել է այն բանից հետո, երբ Eli Lilly and Company ընկերությունը ֆինանսավորել է ֆլուօքսետինի խոշոր կլինիկական փորձարկում՝ որպես տվյալ վիճակի հնարավոր բուժում։ Փորձարկումը իրականացվել է կանադացի գիտնականների կողմից և հրապարակվել 1995 թվականին «նոր Անգլիայի բժշկական հանդես» ամսագրում։ Հետագա ուսումնասիրությունները նույնպես ցույց են տվել, որ փորձարկումներին մասնակցած նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում ունեցող կանանց մոտավորապես 60%-ի մոտ դիտվել է բարելավում դեղամիջոցի ազդեցությամբ։ Քննարկումներին մասնակցել են նաև Eli Lilly & Co.-ի և ԱՄՆ Սննդի և դեղերի վարչության ներկայացուցիչները։

Քննարկումների ընթացքում արտահայտվել են տարբեր խիստ դիրքորոշումներ։ Հոգեբույժ Սալի Սևերինոն պնդել է, որ քանի որ ախտանշաններն ավելի հաճախ են արձանագրվում Միացյալ Նահանգներում, նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարումը մշակութային պայմանավորված համախտանիշ է և ոչ կենսաբանական վիճակ։ Նա նաև նշել է, որ այդ ախտորոշումը անհարկի բժշկականացնում է դաշտանային ցիկլի հորմոնալ փոփոխությունները։ Մյուս կողմից, հոգեբույժ Ժան Էնդիկոտը՝ հանձնաժողովի նախագահը, պնդել է, որ սա իրական խանգարում է, որից կանայք տառապում են և որը պետք է ախտորոշվի ու բուժվի։ Նա նաև նշել է, որ եթե նման ախտանշանները լինեին տղամարդկանց մոտ, այդ պահին շատ ավելի մեծ ուշադրություն և հետազոտական ջանքեր կգործադրվեին։ Վերջիվերջո հանձնաժողովը որոշել է նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարումը թողնել հավելվածում։

Այս որոշումը քննադատվել է որպես Լիլիի ֆինանսական շահերից բխող, և հնարավոր է նաև, որ կոմիտեի անդամների ֆինանսական շահերը, ովքեր ֆինանսավորում են ստացել Լիլիից, ազդել են դրա վրա։  Պաուլա Կապլանը, հոգեբան, ով ծառայել է հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրական ձեռնարկի չորրորդ կոմիտեում, նշել է որ կան ապացույցներ, որ կալցիումի հավելումները կարող են բուժել նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարումը, սակայն կոմիտեն դրան ուշադրություն չի դարձրել: Նա նաև պնդել է, որ ախտորոշիչ կատեգորիան վնասակար է նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարմամբ կանանց համար, ստիպելով նրանց հավատալ, որ նրանք հոգեկան հիվանդ են, և հնարավոր է, որ դա հանգեցնի ուրիշների անվստահության նրանց նկատմամբ այնպիսի կարևոր իրավիճակներում, ինչպիսիք են աշխատանքի առաջխաղացումները կամ երեխաների խնամքի գործերը։  Նադա Սթոլենդը մտահոգություն է հայտնել, որ նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում ունեցող կանանց մոտ կարող է իրականում առկա լինել այլ լուրջ վիճակ, օրինակ՝ մեծ դեպրեսիվ խանգարում, կամ նրանք կարող են գտնվել դժվար կենսական պայմաններում, ինչպես ընտանեկան բռնությունը, և այդ խնդիրները կարող են չբացահայտվել ու սխալ կառավարվել, եթե գինեկոլոգը սահմանափակվի նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում ախտորոշմամբ և դեղորայքային բուժմամբ։

Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման վավերականությունը կրկին ակտիվորեն քննարկվել է 2008 թվականին՝ հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրական ձեռնարկ 5-ի մշակման ընթացքում։ Վերջնական արդյունքում այն հանվել է հավելվածից և ներառվել հիմնական տեքստում՝ որպես պաշտոնական ախտորոշիչ կատեգորիա։ 2014 թվականին կլինիկական հոգեբուժության հանդես ամսագրում հրապարակված վերանայողական հոդվածը ուսումնասիրել է ներառման դեմ ներկայացված փաստարկները և ամփոփել․

# Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում պիտակը կարող է տնտեսական, քաղաքական, իրավական և ընտանեկան առումով վնաս հասցնել կանանց,
# Տղամարդկանց համար գոյություն չունի հորմոնների վրա հիմնված համարժեք բժշկական ախտորոշում,
# Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման վերաբերյալ իրականացված հետազոտությունները ունեն մեթոդաբանական թերություններ,
# Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարումը մշակութային վիճակ է,
# Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարումը պայմանավորված է իրավիճակային, այլ ոչ թե կենսաբանական գործոններով,
# Նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարումը ստեղծվել է դեղագործական ընկերությունների կողմից՝ ֆինանսական շահերի նպատակով։

Յուրաքանչյուր փաստարկ ուսումնասիրվել է, և հետազոտողները եկել են հետևյալ եզրակացություններին․

# Կանանց վնաս հասցնելու վերաբերյալ ապացույցներ չեն հայտնաբերվել,
# Չնայած համապատասխան որոնումներին՝ տղամարդկանց մոտ հորմոններով պայմանավորված համարժեք խանգարում չի հայտնաբերվել,
# Հետազոտական բազան զգալիորեն զարգացել է, և իրականացվել են բազմաթիվ վստահելի ուսումնասիրություններ,
# Արձանագրվել և հաստատվել են նախադաշտանային դիսֆորիկ համախտանիշի մի շարք դեպքեր,
# Կանանց փոքրամասնության մոտ է իրականում առկա այս խանգարումը,
# Թեև առկա են եղել ֆինանսական շահերի բախումներ, դրանք չեն դարձրել առկա հետազոտությունները անօգտագործելի։

Վերանայման եզրակացությամբ նշվել է, որ պատմականորեն կանայք հաճախ թերաբուժվել են կամ նրանց ախտանշանները անտեսվել են՝ ներկայացվելով որպես հորինված։ Պաշտոնական ախտորոշիչ չափանիշների սահմանումը, ըստ հեղինակների, կխթանի ֆինանսավորումը, հետազոտությունները, ախտորոշումը և բուժումը նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարում ունեցող կանանց համար։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* 
* International Association for Premenstrual Disorders (IAPMD)

Կատեգորիա:Աֆեկտիվ խանգարումներ
Կատեգորիա:Գինեկոլոգիա
Կատեգորիա:Գինեկոլոգիական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Դաշտանային ցիկլ
Կատեգորիա:Դեպրեսիա
Կատեգորիա:Կանանց առողջություն
Կատեգորիա:Հոգեկան հիվանդություններ