Աթաբասկյան լեզուներ

**Աթաբասկյան լեզուներ** կամ **աթապասկյան լեզուներ**, հյուսիս-ամերիկյան հնդկացիական լեզվաընտանիք, որը մտնում է նա-դենե խմբավորման մեջ։ Լեզուները կառուցվածքով բազմահամադրական են։ Որոշ լեզվաբաններ աթաբասկյան լեզուները բաժանում են երեք ենթախմբի՝ *դենե*՝ հյուսիսարևմտյան Կանադայում, *հուպա-մատոլե*՝ Կալիֆոռնիայում, *ապաչե-նավանո*՝ ԱՄՆ-ի հարավում։ Կան նաև այլ բաժանումներ։ Այսպես, ըստ աշխարհագրական տարածման՝ լեզուները բաժանում են՝ հյուսիսային, խաղաղօվկանոսյան և հարավային աթաբասկյան լեզուների։ Այս լեզվաընտանիքի մեջ մտնող լեզուներից են՝ նատոլ, կարրիեր, հուպա, ապաչե, դենե, նավանո և այլն։ Աթաբասկյան լեզուները տարածված են Հյուսիսային Ամերիկայի արևմտյան հատվածում՝ Ալյասկայից մինչև ԱՄՆ-ի հարավ-արևմուտք։ Աթաբասկյան լեզուները Հյուսիսային Ամերիկայի ամենամեծ լեզվական միավորումներից մեկն են։ Այն ներառում է 53 լեզու, որոնք տարածված են 3 հիմնական արեալներում։ Աթաբասկյան լեզուների խոսողների ընդհանուր թիվը մոտ 180 հազար է (1990 թվական, գնահատական)։

Աթաբասկյան լեզուներ անվանումը 1826 թվականին Կանադայի Աթաբասկա լճի (կրի լեզվով՝ Aδapaska˙w) անվան հիման վրա արհեստականորեն հորինել է Գալլատինը՝ Թոմաս Ջեֆերսոնի ընկերը և ԱՄՆ-ի ֆինանսների նախարարը։ Չնայած այս անվանումը տարածված է լեզվաբանների և մարդաբանների շրջանում, հետազոտողները ավելի ու ավելի հաճախ են սկսում օգտագործել «դենե լեզուներ» անվանումը, որը գործածում են լեզվակիրները։ Օրինակ՝ 2012 թվականին մասնակիցների պահանջով «Աթաբասկյան լեզուների կոնֆերանսը» վերանվանվեց «Դենե լեզուների կոնֆերանսի»։

## Դասակարգում

### Հյուսիսային աթաբակերեն

* **Հյուսիսային Աթաբասկերեն**
** **Հարավին Ալասկային**
*** **Ահտնա**
**** Կենտրոնական պղնձի գետի Ահտնա
**** Ներկին պղնձի գետի Ահտնա
**** Մենտաստա (հայտնի է նաև որպես Վերին Ահտնա)
**** Արևամտյան Ահտնա
*** **Դենա'ինա** (հայտնի է նաև որպես Տանաինա)
**** Ներկին խորշիկի Դենա'Ինա
***** Արտաքին խորշիկի Դենա'Ինա
***** Իլիամնա
***** Ներքին
**** Վերին խորշիկի Դենա'ինա
** **Կենտրոնական Ալասկա–Յուկոն**
*** Կոյուկոն
**** **Դեգ Խինագ** (հայտնի է նաև որպես Դեգ Հիտ'ան, Կաիյուհխոտանա, Ինգալիկ)
***** Ներկին Յուկոն Գետ
***** Միջիմ Կուսկւիմ
**** **Հոլիկաճուկ** (հայտնի է նաև որպես Իննոկո, Իննոկա-խոտանա, Տլեգոն-Խոտանա) 'անհետացած'
**** **Կոյուկոն** (հայտնի է նաև որպես Տեն'ա, Կո-Յուկոն)
***** Ներկին Կոյուկոն
***** Կենտրոնական կոյուկոն Koyukon (հայտնի է նաև որպես Դինաակկանաագա Ցինհ Հույոզա, Կոյուկուկ Գետի Կոյուկոն) 
***** Վերին Կոյուկոն
*** Տանանա–Տուճոնե
**** **Կուսկոկւիմ** (Հայտնի է նաև որպես Կոլչան, Գոլցան)
***** Տանանա
****** **Ներկին Տանանա** (հայտնի է նաև որպես Տանանա, Մինտո, Դանդեյ ին, Դինեհ սու, Տանանատանա) 
******* Մինտո-Տոլովանա-Տոկլատ-Նենանա-փայտի գետ
******** Մինտո-Տոլովանա
******** Տոկլատ
******** Նենանա
******** Փայտի Գետ
******* Չենա
******* Սալչան-Գուդպաստոր
****** **Տանակրոսս** 
****** **Վերին Տանանա** 
******* Նեբեսնա
******* Տետլին
******* Նորթւեյ
******* Սկոտտի Կրիկ
******* Կանադայի Վերին Տանանա
***** **Տուճոնէ** (հայտնի է նաև Գեմս դե Բոյս, Գունանա, Նահանէ, Նահանի, Տուճոնէկուճին)
****** Հարավայն Տուճոնէ
****** Հարավայն Տուճոնէ
*** Կուճին-Հան
**** **Գւիճ'ին** (հայտնի է նաև կուճին, Լուշու, Տակուդ)
***** Ալասկայի Գւիճ'ին (հայտնի է նաև արևմտյան Գւիճ'ին)
***** Կանադայի Գւիճ'ին (հայտնի է նաև արևելյան Գւիճ'ին)
**** **Հան** (հայտնի է նաև Մուսհայդ, Դաւսոն, Ջէնս դու Ֆու, Հան Գւիճ'ին)
** **Հյուսիսարևմտյան Կանադա**
*** Կորդիլլերա
**** Կենտրոնական Կորդիլլերա
***** **Տագիշ**
***** **Տահլտան**
***** **Կասկա**
**** Հարավաարևելյան Կորդիլլերա
***** **Սեկանի**
***** **Դանեզաա**
**** **Սլավեյ**
***** Հարավային Սլավեյ 
***** Լեռնային
***** Բիրլեյկ
***** Հարե
**** **Դոգրիբ**
*** Չիպեւյան
**** **Դենե Սուլինե**
** **Ծեծաուտ**
** **Կենտրոնական Բրիտային Կոլոմբիա**
*** **Բաբինե-Վիծուվիտեն**
**** Բաբիմե
**** Տակլա
**** Վիծուվիտեն
**** Մորիստաւն
**** Ֆրանսուա Լիճք
*** **Կարրեր**
**** Հարավային Կարրեր
*** **Ճիլծոտին**
*** **Նիկոլա**
** **Սարսի**
** **Կվալհիոկւուա-Տլածկանաի**
*** **Կվալհիոկւուա-Կլածկանէ** ()
**** Վիլլապա
**** Սուվալ-Կլածկանէ
***** Սուվալ

### Հարավային աթաբասկերեն կամ "Ապաչեյին"
* **Հարավային աթաբասկերեն**
** **հարթավայրային Ապաչե** (կամ Կիովա-Ապաչե) (Ապաչեում: **Naishan**)
** Հարավարևմտյան
*** Արևմտյան
**** Չիրիկահուա-Մեսկալերո(Ապաչեում: **Ndee Bizaa**)
***** **Չիրիկահուա** (Ապաչեում: **N'nee biyat'i**)
****** Կենտրոնական Չիրիկահուա
****** Վարմ Սպրինգզ
***** **Մեսկալերո** (Ապաչեում: **Ndé Bizaa**')
**** **Նավահո** (Նավահում: **Naabeehó bizaad**, **Diné bizaad**)
**** **Արևմտյան Ապաչե** (կամ Կոյոտերո Ապաչե) (Ապաչեում: **N'dee biyát'i**) 
***** Տոնտո (Ապաչեում: **Dilzhę́’é**)
****** Հյուսիսային Տոնտո
****** Հարավային Տոնտո
***** Վայտ ՄաունտեյնԻ Ապաչե
***** Սան Կարլոս
***** Սիբեկե
*** Արևելյան
**** **Ջիկարիլլա** (Ապաչեում: **Abáachi, Abáachi mizaa**)
**** **Լիպան** (Ապաչեում: **Ndé miizaa**)

### Խաղաղօվկանիանոսյան աթաբասկերեն

* **Խաղաղօվկանիանոսյան աթաբասկերեն**
** **Կալիֆրնիային Աթաբասկերեն**
*** **Հուպա**
*** **Մատտոլե** 
*** **Վայլակի** 
*** **Կահտո** 
** **Օրեգոնի Աթաբասկերեն**
*** **Վերին Ումպքուա** 
*** **Րոգ Րիվեր** 
*** **Գալիս-Էպպլգեյտ** 
** **Տոլովա** 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի լեզուներ
Կատեգորիա:Կանադայի լեզուներ