Մորտոն Ֆելդման

**Մորտոն Ֆելդմանը** ( ), ամերիկացի երգահան և մանկավարժ։

## Կենսագրություն
Ֆելդմանը ծնվել է 1926 թվականի հունվարի 12-ին Նյու Յորքում, Իրվինգ Ֆելդմանի (1893, Պերեյասլավ — 1985, Նյու Յորք) և Ֆրենսիս Ֆելդմանի (ի ծնե Բրեսկինա, 1897, Բոբրույսկ — 1984, Նյու Յորք) ընտանիքում։ Ապագա կոմպոզիտորի ծնողները հրեա գաղթականներ են Ռուսական կայսրությունից. հայրը 1910 թվականին գաղթել է ԱՄՆ, իսկ մայրը՝ 1901 թվականին, ծնողների՝ Մեր Բրեսկինի և Էթլ Զելդինի հետ։ Նրանք ամուսնացել են 1917 թվականին և ավելի ուշ բացել են սեփական լվացքատներ և տեքստիլ խանութներ, որտեղ աշխատում է երիտասարդ Մորտոնը (և հետագայում շարունակում ընտանեկան բիզնեսը՝ նախքան Բուֆֆալոյի համալսարանում դասավանդելու հրավեր ստանալը)։ Ֆելդմանը իր երաժշտական կրթությունը ստացել է երաժիշտներից, որոնք կապ ունեին Ֆերուչիո Բուզոնիի հետ։ Ֆելդմանի դաշնամուրի ուսուցիչը Վերա Մաուրինա-Պրեսն է, ով նույնպես սովորել է Բուսոնիի մոտ և հայտնի է իր ամուսնու՝ ջութակահար Միխայիլ Պրեսի և եղբոր՝ թավջութակահար Ջոզեֆ Պրեսի հետ եռյակում իր մասնակցությամբ, ով ջերմ հարաբերություններ էր պահպանում նաև Ա. Սկրյաբինի հետ։ Կոմպոզիցիայի առաջին ուսուցիչը եղել է ամերիկացի կոմպոզիտոր Ուոլինգֆորդ Ռիգերը, ով կրթություն է ստացել Եվրոպայում։ Ռիգերը, Հենրի Քաուելի հետ միասին, Չարլզ Այվզի շրջապատից են և իրենց ժամանակի ամենաարմատական ամերիկյան «մոդեռնիստներն» են։ Ֆելդմանի հաջորդ ուսուցիչը Ստեֆան Վոլպեն է՝ XX դարի սկզբում հայտնի կոմպոզիտորների և ուսուցիչների՝ Շրեկերի, Հուոնի, Բուսոնիի և Վեբերնի աշակերտը։ Վոլպենը պարզապես հիանալի ուսուցիչ չէ (նրա աշակերտներից են Չարլզ Վուորինենը և Դեյվիդ Թյուդորը), այլ բավականին ուժեղ և հետաքրքիր կոմպոզիտոր, ով իր ստեղծագործությամբ հիացնում է այնպիսի տիտանի, ինչպիսին Էլիոթ Քարթերն է։ Ուսանելով Վոլպեի հետ՝ Մորտոն Ֆելդմանը գրում է «Նոր վիեննական դպրոց»- ին մոտ երաժշտություն։ Հատկանշական են դաշնամուրային «Պատրանքները» (1948)։

1950 թվականի մի երեկո Դիմիտրիոս Միրտոպուլոսը կատարել է Անտոն Վեբերնի 21-րդ Սիմֆոնիան և Սերգեյ Ռախմանինովի «Սիմֆոնիկ պարերը» Քարնեգի հոլում։ Վեբերնի ելույթից հետո դահլիճից դուրս են եկել երկու հուզված մարդիկ՝ ցնցված այս երաժշտությունից։ Դրանք են՝ Ջոն Քեյջն ու Մորտոն Ֆելդմանը, ովքեր այդ երեկոյից հետո ընկերներ են դարձել։ Ցերեկը Մորտոնն աշխատել է իր ծնողների և հորեղբոր մոտ, իսկ գիշերը գնացել է Քեյջի հետ հանդիպումների, որտեղ հավաքվում են արվեստագետներ և բանաստեղծներ։ Այնտեղ Ֆելդմանը հանդիպել է և մտերմացել արվեստագետների հետ՝ «աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմի» ներկայացուցիչներ Ֆիլիպ Գասթոնին և Ջեքսոն Պոլլոքին, ինչպես նաև բանաստեղծ՝ Ֆրենկ Օ'Հարայի հետ։

1976 թվականին Ֆելդմանը ծանոթանում է իռլանդական գրականության յոթանասունամյա դասական Սեմյուել Բեքեթի հետ։ Դա տեղի է ունեցել Բեռլինի Շիլլերի թատրոնում։ Պարզվեց, որ նրանք երկուսն էլ իրականում օպերա չեն սիրել, ուստի որոշեցին ստեղծել իրենց սեփական օպերան։ Լիբրետոն գրել է Բեքեթը, իսկ երաժշտությունը՝ Ֆելդմանը։ «Ոչ մեկը» օպերան գրվել է սոպրանոյի և նվագախմբի համար։ Օպերայի տևողությունը 50 րոպեից պակաս է, և դա չնայած այն հանգամանքին, որ Ֆելդմանի 2-րդ քառյակը տևել է 6 ժամ, իսկ ամենակարճ երկերը՝ առնվազն հինգ րոպե։ Ֆելդմանը հաճախ իր ստեղծագործություններին տալիս է այսպիսի վերնագրեր՝ «Դաշնամուր», «Ֆլեյտա և նվագախումբ», «Ջոն Քեյջին», «Սեմյուել Բեքեթին» և այլն։ Բեքեթը գնահատում է Ֆելդմանի երաժշտությունը, և նրանք ևս մեկ անգամ  համագործակցեցին ռադիոյի համար։ Մորտոն Ֆելդմանի վերջին նվագախմբային աշխատանքն է «Սամուել Բեքեթին»-ը։ Բեքեթը խնդրել է նրան գրել երաժշտություն իր «Cascando»-ի համար, բայց դա չի իրականացել 1987 թվականին Ֆելդմանի մահվան պատճառով։

Ֆելդմանը, չնայած իր հանգիստ և ինքնամփոփ երաժշտական ոճի, շատ շփվող մարդ է։ Նա բավականին շատ է ճանապարհորդում և ժամանակակից արվեստի մեծ կոլեկցիոներ է։ Ֆելդմանին հրավիրել են դասավանդելու Դարմշտադտում, որտեղ մի օր նա հանկարծ ցնցել է բոլորին՝ ասելով. «Մարդիկ, որոնց դուք պահպանողական եք համարում, կարող են իսկապես արմատական լինել» և սկսում է մեղմ երգել Սիբելիուսի հինգերորդ սիմֆոնիան։

Նրա ընտանիքի և հարազատների բիզնեսը մեծ եկամուտներ է բերել, և կյանքի վերջում Ֆելդմանը դառնում է բավականին մեծ կարողության տեր։ Ունենալով այդ հնարավորությունը՝ նա հաճախ օգնում է աղքատ կոմպոզիտորներին և արվեստագետներին։

1973 թվականին Ֆելդմանին հրավիրել են դասավանդելու Բուֆֆալոյի համալսարան, որտեղ նա աշխատել է մինչև իր մահը։ Նրա աշակերտներից է Ջուլիուս Իսթմանը, տաղանդավոր կոմպոզիտոր, դաշնակահար և վոկալիստ (մասնակցել է Պ. Դեյվիսի բեմական ստեղծագործությունների ձայնագրություններին), Բունիտա Մարկուսը և Ֆելդմանի կինը՝ կոմպոզիտոր Բարբարա Մոնքը։

## Ոճ
50-ականների սկզբին սկսել է ձևավորվել ինքնատիպ և ճանաչելի ֆելդմանյան ոճը։ Շատ կրկնություններ (սովորաբար փոքր-ինչ փոխվող), քրոմատիկ ներդաշնակություններ, անսպասելի դադարներ։ Հետաքրքիր է նաև երաժշտական ձևը. երաժշտությունը բաղկացած է կտորներից (կամ «պահերից»), որոնք հաջորդում են իրար և փոքր-ինչ փոփոխվում։ Յուրաքանչյուր «կտոր» նորից ու նորից հայտնվում է և նույնիսկ զարգանում. դուք կարող եք ընդհանրություններ գտնել նմուշների հետ՝ սովորաբար ուղղահայաց շարված հնչյունների համալիր (կամ միաժամանակ նվագարկվող ակորդ, կամ բացված, արպեջավորված)։ Ըստ էության, տվյալ «կտորի» բարձրության դիրքը չի փոխվում, բացառությամբ այն օկտավայով տեղափոխելիս (իհարկե, բացառություններ կան)։ Բոլոր հիմնական փոփոխությունները ժամանակի, ռիթմի մեջ են։ Այնուամենայնիվ, Ֆելդմանը շատ գործեր ունի (մինչև 1970-ականները), որտեղ դա գրեթե բացակայում է, բայց պահպանվել են զուտ ֆելդմանական համահնչյունները՝ անորոշ ռիթմ և մետր, հաճախակի դինամիկ փոփոխությունների բացակայություն։ Ֆելդմանի երաժշտությունը որոշակի առումով նման է մինիմալիստների ստեղծագործություններին. այն պարունակում է չնչին փոփոխություններով կրկնություններ, ստատիկ ձև, մեդիտատիվություն։ Մյուս կողմից, այնպիսի ամերիկացի մինիմալիստներից, ինչպիսիք են Սթիվեն Ռայխը և Թերի Ռայլին, Ֆելդմանին առանձնացնում է. 1) դիատոնիկայի գրեթե ամբողջական բացակայությունը, քրոմատիկայի հաղթանակը; 2) ակորդի կառուցվածքը, հնչյունաբանությունը; 3) բոլորովին տարբեր ոճային և կերպարային ասոցիացիաները։ Հետևաբար, ավելի տեղին է Ֆելդմանին անվանել երաժշտության մեջ «աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմի» ներկայացուցիչ (կերպարվեստում այս ուղղությունը ներկայացնում են Ջեքսոն Պոլլոքը, Մարկ Ռոթկոն և Ֆիլիպ Գուստոնը, որոնց հետ Ֆելդմանը շփվել է 1950 թվականից)։ 50-ականների իր ստեղծագործություններում նա օգտագործել է գրաֆիկական նոտագրություն («Պրոյեկցիա» տարբեր գործիքների պիեսների ցիկլ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի հրեաներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Երաժիշտներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հրեա արվեստագետներ