Մեկ Չինաստան

link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Two_Chinas.svg|մինի|Աշխարհի երկրների ներկայիս դիրքորոշումները միջնեղուցային հարաբերությունների վերաբերյալ.
**Մեկ Չինաստան** (անգլ.՝ One China), քաղաքական դիսկուրս և միջազգային արտաքին քաղաքականություն՝ «աշխարհում միայն մեկ Չինաստան»։ 1949 թվականին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հիմնադրումից և Չինաստանի Հանրապետության կառավարության տեղափոխումից հետո Թայվան, Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը և Չինաստանի Հանրապետությունը իրավաբանորեն պնդում էին, որ ինքնիշխանություն ունեն ամբողջ Չինաստանի վրա և հանդիսանում են ամբողջ Չինաստանի միակ օրինական ներկայացուցիչը։ Միջազգային հանրությունում այս դիսկուրսը տարբեր պատկերացումներ ունի՝ կախված այն երկրի հետ, որի հետ դիվանագիտական ​​հարաբերություններ են հաստատում։

Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը պնդում է, որ «աշխարհում կա միայն մեկ Չինաստան, Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունը ողջ Չինաստանի միակ օրինական ներկայացուցիչն է, իսկ Թայվանը Չինաստանի տարածքն է»։ Նրա հետ դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատած 183 ինքնիշխան պետությունները՝ Բութանը և ՄԱԿ-ը ճանաչում և ընդունում են Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարության դիրքորոշումը, որ «աշխարհում կա միայն մեկ Չինաստան, Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունը ամբողջ Չինաստանի միակ օրինական կառավարությունն է»։ Սա այսօր միջազգային հանրության հիմնական տեսակետն է, և ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 2758 բանաձևը նույնպես արտահայտում է այս փաստարկը։

Այս քաղաքական կոնսենսուսի առկայությունը նշանակում է, որ աշխարհի ոչ մի երկիր չի կարող միաժամանակ պաշտոնական դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատել ինչպես Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության, այնպես էլ Չինաստանի Հանրապետության հետ։ Նրանցից մեկի հետ դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատելն անխուսափելիորեն կբերի մյուսի հետ դիվանագիտական ​​հարաբերությունների խզմանը։ Միջազգային կազմակերպությունները նույնպես հրաժարվում են թույլ տալ Թայվանին մասնակցել որևէ երկրի անունով, քանի որ նրանք ճանաչում են միայն Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը։ 2019 թվականի հունվարի 2-ին «Ուղերձ Թայվանի հայրենակիցներին» 40-ամյակին Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցության գլխավոր քարտուղար Սի Ցզինպինը կրկնեց, որ «Թայվանի նեղուցի երկու կողմերը պատկանում են մեկ Չինաստանին»։

Ինչ վերաբերում է Չինաստանի Հանրապետությանը, ապա Ծյան Ճոնճընը կառավարությունը վարում էր «Հանի և գողերի միջև համակեցության բացակայություն» քաղաքականություն, մինչդեռ Ծյան Ցինկուոյի կառավարությունը վարում էր «երեք ոչ»-ի քաղաքականություն։ Նրանց ընդհանուր կետն այն էր, որ նրանք պնդում էին, որ Չինաստանի Հանրապետությունը միակ օրինական կառավարությունն է, որը ներկայացնում է ողջ Չինաստանը, և երկուսն էլ պահանջում են, որ դաշնակիցները պաշտոնական դիվանագիտական ​​հարաբերություններ չհաստատեն ՉԺՀ հետ։ Մա Յինծյոյի վարչակազմի ժամանակ Չինաստանը վարում էր «կենդանի դիվանագիտություն» և պնդում էր դիվանագիտական ​​դաշնակիցների հետ հարաբերությունները վարելու «1992 թ. կոնսենսուսի» և «Մեկ Չինաստան, տարբեր մեկնաբանությունների» հիման վրա։ Լի Թենհուի, Չեն Շույ Պյանի և Ցայ Ին Վենի կառավարությունները որդեգրեցին «պրագմատիկ դիվանագիտության» քաղաքականություն, որն այլևս չէր պահանջում Չինաստանի ներկայացուցչությունը։ Այսինքն՝ Չինաստանի Հանրապետությունն իր դաշնակիցների հետ դիվանագիտական ​​փաստաթղթերում չի օգտագործել «Չինաստան» բառը，այլ որպես հապավումներ օգտագործել է «Հուա» կամ «Թայվան»՝ լռելյայն թույլ տալով իր դաշնակիցներին տնտեսական և առևտրային հարաբերություններ զարգացնել Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հետ և չի բացառել երկակի ճանաչումը։

## Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն
Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարության Սպիտակ գիրքը կարծում է, որ 1943 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Չինաստանի, Միացյալ Նահանգների և Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունները հրապարակեցին Կահիրեի հռչակագիրը՝ հայտարարելով, որ երեք երկրների նպատակն է վերադարձնել Չինաստանին Ճապոնիայի կողմից Չինաստանից գողացված տարածքները, ինչպիսիք են Հյուսիսարևելքը, Թայվանը և Պենգու կղզիները:1945 թվականի հուլիսի 26-ին Պոտսդամի հռչակագիրը, որը ստորագրել են Չինաստանը, Միացյալ Նահանգները և Միացյալ Թագավորությունը, որին հետագայում միացել է Խորհրդային Միությունը, վերահաստատել է, որ «Կահիրեի հռչակագրի պայմանները կկատարվեն»։ Նույն թվականի սեպտեմբերին Ճապոնիան ստորագրեց «Ճապոնական հանձնման հոդվածները»՝ խոստանալով «հավատարմորեն կատարել Պոտսդամի հռչակագրի դրույթների պարտավորությունները»։ Հոկտեմբերի 25-ին Չինաստանի կառավարությունը հայտարարեց, որ «վերսկսելու է Թայվանի նկատմամբ ինքնիշխանության իրականացումը» և Թայբեյում անցկացրեց «Չինաստանի թատրոնի Թայվան նահանգի հանձնման արարողությունը»։ Այսպիսով, Չինաստանը վերականգնել է Թայվանը և՛ օրինական, և՛ փաստացի։ 1949 թվականին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կենտրոնական ժողովրդական կառավարության ստեղծումից հետո միջազգային իրավունքի իմաստով ռեժիմի փոփոխությունն ավարտվեց։ Ուստի, որպես Չինաստանի միակ օրինական կառավարություն, նա իրավունք ունի ինքնիշխանություն իրականացնել Թայվանի նկատմամբ։ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարության Սպիտակ գիրքը նաև կարծում է, որ քանի որ Կումինթանգ իշխող խումբը նահանջեց Թայվան, Պենհու, Կինմեն և Մացու, թեև նրա վարչակարգը շարունակում է օգտագործել «Չինաստանի Հանրապետություն» և «Չինաստանի Հանրապետության կառավարություն» անունները, նա վաղուց կորցրել է ազգային ինքնիշխանությունը Չինաստանի և տեղական տարածքի անունից իրացնելու իրավունքը։

Ելնելով դրանից՝ «Մեկ Չինաստանի սկզբունքը» դարձել է Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարության պաշտոնական քաղաքական գաղափարախոսությունը և միջազգային արտաքին քաղաքականությունը, ինչպես նաև Թայվանի նեղուցով միջնեղուցային հարաբերությունների հիմնական սկզբունքը։ «Մեկ Չինաստան» սկզբունքը, որը պաշտպանում է Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը, բաժանված է երկու տարբերակի՝ հին և նոր։ Չինաստանի սկզբունքի «հին երեք նախադասությունը» առաջացել է 1980-ականներին, որոնք ասում էին. «Աշխարհում կա միայն մեկ Չինաստան, Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունը ամբողջ Չինաստանի միակ օրինական ներկայացուցիչն է, իսկ Թայվանը չինական տարածք է»։ Իսկ 2005 թվականին ընդունվեց Հակառանձնացման օրենքը, որը սահմանեց «Մեկ Չինաստան» սկզբունքի «երեք նոր նախադասությունները» գրավոր իրավական տեքստում. «Աշխարհում կա միայն մեկ Չինաստան, մայրցամաքային Չինաստանը և Թայվանը պատկանում են մեկ Չինաստանին, և Չինաստանի ինքնիշխանությունն ու տարածքային ամբողջականությունը անբաժանելի են»։ «Աշխարհում կա միայն մեկ Չինաստան։ Մայրցամաքային Չինաստանը և Թայվանը պատկանում են նույն Չինաստանին։ Չինաստանի ինքնիշխանությունն ու տարածքային ամբողջականությունն անբաժանելի են»։ Թայվանի իրավաբան Չեն Չանվենի խոսքով՝ նոր տարբերակը փոխում է փոխհարաբերությունները ստորադասից հավասարի, իսկ օրենսդրությունը պարզապես օրինականացնում է նրա սահմանադրական պարտավորությունները։

Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունը դիվանագիտական ​​հարաբերությունները զարգացնում է այլ երկրների հետ՝ հիմնվելով «մեկ Չինաստանի» սկզբունքի վրա՝ որպես դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատելու հիմնական սկզբունք։ Այն բոլոր երկրներից պահանջում է ընդունել, որ «Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը միակ օրինական կառավարությունն է, որը ներկայացնում է Չինաստանը» և մերժում է «երկու Չինաստանին» կամ «մեկ Չինաստանին, մեկ Թայվանին», այսինքն՝ մերժում է Չինաստանի Հանրապետության հետ դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատած ցանկացած երկրի դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատել Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հետ միաժամանակ։ Ներկայումս աշխարհի երկրների ճնշող մեծամասնությունը պաշտոնական դիվանագիտական ​​հարաբերություններ ունի Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հետ, բայց ոչ Չինաստանի Հանրապետության հետ։

## Չինաստանի Հանրապետություն
Չինաստանի Հանրապետության Սահմանադրության համաձայն՝ Չինաստանի Հանրապետության կառավարությունն ունի տարածքային ինքնիշխանություն «իր բնածին տարածքի» նկատմամբ։ Չինաստանի քաղաքացիական պատերազմում պարտությունից հետո Թայվան նահանջելուց հետո Չինաստանի Հանրապետության կառավարությունն այլևս իրականում չէր կառավարում մայրցամաքային Չինաստանը, բայց երկար ժամանակ այն դեռ իրեն համարում էր Չինաստանի միակ օրինական ներկայացուցիչը և պահպանում էր այս պահանջը։

Մինչև 1971 թվականը Չինաստանի Հանրապետությունը երկար ժամանակ ճնշել էր Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության միջազգային տարածությունը։ Չինաստանի Հանրապետության կառավարությունը որդեգրեց «Հանը և գողերը չեն կարող գոյատևել» քաղաքականությունը և թույլ չտվեց Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության մուտքը ՄԱԿ և միջազգային կազմակերպությունների մեծ մաս։ Միջազգային կազմակերպությունների մեծ մասը Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունն անվանում են նաև «Պեկինյան ռեժիմ» կամ «Չինաստանի կոմունիստական ​​ռեժիմ»։ Այնուամենայնիվ, Կորեական պատերազմի ավարտից հետո, երբ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը հրավիրվեց մասնակցելու ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի նիստերին և միջազգային բանակցություններ վարելու, այն գործում էր նաև «Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կենտրոնական ժողովրդական կառավարության» (P.R.O.C.) անունով միջազգային տարածքում։

1971 թվականին ՄԱԿ-ն ընդունեց ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 2758 բանաձևը, որը որոշեց. «Վերականգնել Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության բոլոր իրավունքները, ճանաչել նրա կառավարության ներկայացուցիչներին որպես Չինաստանի միակ օրինական ներկայացուցիչ ՄԱԿ-ում և անհապաղ հեռացնել Ծյան Ցինկուոյի ներկայացուցիչներին՝ նրա կողմից ապօրինի զբաղեցրած նստավայրից»։ Միաժամանակ մերժվել է ՄԱԿ-ում Չինաստանի Հանրապետության նստավայրը պահպանելու ԱՄՆ-ի առաջարկած քվեարկությունը։

Այն բանից հետո, երբ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը 1971-ին ստացավ «Չինաստանը» ներկայացնելու իրավունքը, նա նույնպես դիմեց ակտիվորեն սահմանափակելու Չինաստանի Հանրապետության միջազգային տարածքը։ Վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում Չինաստանի Հանրապետության կառավարությունը բազմիցս առաջարկել է միանալ միջազգային կազմակերպություններին, ինչպիսին է ՄԱԿ-ը և իր դիվանագիտական ​​դաշնակիցների միջոցով դիտորդներ ուղարկել Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպություն, սակայն դրանք բոլորն էլ մերժվել են՝ Չինաստանի ներկայացուցչության խնդրի և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության վճռական հակադրության պատճառով։ Չինաստանի Հանրապետության կառավարությունը միշտ փորձել է մեծացնել իր միջազգային ազդեցությունը, սակայն քաղաքական իրականության պայմաններում քիչ միջազգային կազմակերպություններ են ընդունում Չինաստանի Հանրապետությունը որպես իրենց անդամ։ Ավելին, միջազգային կազմակերպությունների մեծ մասը Չինաստանի Հանրապետությունը հաճախ անվանում են «Թայվան, Չինաստանի նահանգ», «Չինական Թայփեյ» կամ «Թայվան, Չինաստան»:Լի Թեն Հուի վարչակազմի օրոք քաղաքականությունը մի փոքր թուլացավ, և սահմանադրական փոփոխությունները ճանաչեցին, որ Չինաստանի Հանրապետության կառավարության իրական իրավասությունը սահմանափակվում էր Թայվանի տարածաշրջանով կամ «ազատ տարածքով»։ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարության իրական իրավասությունը կոչվում է «Մայրցամաքային շրջան» կամ «Մայրցամաքային Չինաստան»։ Իրավական առումով Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունը և Չինաստանի նկատմամբ ինքնիշխանության պահանջը ճանաչված չեն, բայց իրականում Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը ճանաչվում է իր տարածքում իշխող էական իշխանություն և ունի նույն կարգավիճակը, ինչ Չինաստանի Հանրապետությունը, որոնք երկուսն էլ քաղաքական միավորներ են։ Քանի որ միջազգային հանրությունը լայնորեն ընդունում է Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության «Մեկ Չինաստանի սկզբունքը», Չինաստանի Հանրապետության կառավարությունը կիրառում է տարբեր միջոցներ, ինչպիսիք են «պրագմատիկ դիվանագիտությունը», երբ մասնակցում է միջազգային կազմակերպություններին և մասնակցում է միջազգային գործողություններին «Չինական Թայփեյ» կամ «Թայվան, Պենհու, Կինմեն և Մացու տարածաշրջան» անուններով։ Քաղաքական կուսակցությունների փոփոխությունից հետո տարբեր կուսակցություններ «Մեկ Չինաստան»-ի տարբեր մեկնաբանություններ ունեն։

### Կուոմինթանի պնդումը
Կուոմինթանը կարծում է, որ ըստ Սահմանադրության «Մեկ Չինաստանի» սկզբունքի՝ և՛ մայրցամաքային Չինաստանը, և՛ Թայվանը Չինաստանի Հանրապետության բնորոշ տարածքներն են, և նրանց ինքնիշխանությունը պատկանում է Չինաստանի Հանրապետությանը։

Մա Յինծյոյի կառավարությունը ճանաչեց և հավատարիմ մնաց «1992 թ. կոնսենսուսին» և «Մեկ Չինաստան, տարբեր մեկնաբանությունների» ռազմավարությանը, որը նպաստեց Թայվանի նեղուցի երկու կողմերի առաջնորդների առաջին հանդիպմանը։ Արտաքին դիվանագիտության մեջ այն չէր ընդունում Թայվանի նեղուցի երկու կողմերի միջև երկակի ճանաչումը, որը կոչվում էր գոյատևման դիվանագիտություն։

### Դեմոկրատական ​​առաջադիմական կուսակցության առաջարկը
Դեմոկրատական ​​առաջադիմական կուսակցությունը հակված է պաշտպանելու Թայվանի անկախությունը, սակայն իր պաշտոնավարման ընթացքում հազվադեպ է որևէ հայտարարություն արել։ Չեն Շույպյանի կառավարման ժամանակ կառավարությունն առաջարկեց «Չորս ոչ և մեկ ոչ երաշխիք»։ Ցայ Ինվենի կառավարությունը հանդես է գալիս «ստատուս քվոյի պահպանման» օգտին, որը տարբերվում է 2011 թվականին առաջարկված «Թայվանի կոնսենսուսից», սակայն հրաժարվում է բացահայտորեն ճանաչել «1992 թ. կոնսենսուսը» և չի ընդունում 1992 թ. կոնսենսուսը։

Նրանք, ովքեր պաշտպանում են Չինաստանի անկախության բանաձևը իրենց կուսակցությունում, կարծում են, որ այսօր աշխարհում «մեկ Չինաստանը» Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունն է, իսկ Թայվանը ինքնիշխան և անկախ երկիր է, որի անունը ներկայումս Չինաստանի Հանրապետություն է։ Սա այսպես կոչված «մեկ կողմ, մեկ երկիր» կամ «մեկ Չինաստան, մեկ Թայվան» է, որտեղ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը ներկայացնում է Չինաստանը մի կողմից, իսկ Չինաստանի Հանրապետությունը՝ Թայվանը։ Նրանց հիմնական փաստարկները ներկայացված են Թայվանի անկախության կուսակցության պլատֆորմում և Թայվանի ապագայի վերաբերյալ բանաձևում։

## Փաստացի իրավասության ոլորտները
link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Map_of_One-China_Policy.svg|կենտրոն|մինի|800x800փքս|
2024 թվականի փետրվարի դրությամբ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը դիվանագիտական ​​հարաբերություններ ունի 183 երկրների հետ, այդ թվում՝ ՄԱԿ-ի 180 անդամ և 3 ոչ անդամ պետությունների (Պաղեստին, Կուկի կղզիներ, Նիուե), որոնք բոլորն ունեն «Մեկ Չինաստանի քաղաքականություն» որոշակի ձևեր, բայց դրանց իմաստի տարբեր աստիճանի հստակություն։ Համաձայն համապատասխան վիճակագրության՝ 130 երկրներ բացահայտորեն ճանաչում են Թայվանը որպես Չինաստանի տարածք կամ Չինաստանի նահանգ, որոնցից 126-ը ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ են, որոնք դիվանագիտական ​​հարաբերություններ են հաստատել Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հետ, 1-ը՝ ՄԱԿ-ի անդամ, բայց ոչ դիվանագիտական ​​երկիր (Բութան), որը կազմում է ՄԱԿ-ի անդամ երկրների ընդհանուր թվի մոտ երկու երրորդը։ 3-ը դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատած ոչ անդամ պետություններ են (Պաղեստին, Նիուե, Կուկի կղզիներ)։ Դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատած մնացած 54 երկրներից 37 երկրներ հստակորեն նշում են, որ «Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը միակ օրինական կառավարությունն է, որը ներկայացնում է ողջ Չինաստանը»։ Մնացած 17 երկրները հայտարարել են, որ «ունեն Չինաստանի քաղաքականություն» կամ «հավատարիմ են մնում մեկ Չինաստանի սկզբունքին», սակայն ենթատեքստն անհասկանալի է։ 2024 թվականի փետրվարի դրությամբ Չինաստանի Հանրապետությունը դիվանագիտական ​​հարաբերություններ է պահպանում 12 երկրների հետ, որոնցից 11-ը ՄԱԿ-ի անդամ են (բացի Սուրբ Աթոռից)։ Սուրբ Աթոռը և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը երբեք միմյանց չեն ճանաչել։ Մնացած 11 երկրներից երկուսը (Բելիզը և Սենթ Լուսիան) դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատեցին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հետ, այնուհետև խզեցին դիվանագիտական ​​հարաբերությունները նրա հետ, իսկ հետո վերսկսեցին դիվանագիտական ​​հարաբերությունները Չինաստանի Հանրապետության հետ. մնացած երկրները երբեք դիվանագիտական ​​հարաբերություններ չեն հաստատել Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հետ։

Միացյալ Նահանգները որդեգրեց «Մեկ Չինաստան» քաղաքականությունը՝ ընդունելով բրիտանական մոդելը դիվանագիտական ​​կոմյունիկեների ձևակերպման մեջ, բայց միաժամանակ առանձին երաշխիքներ տալով ՉԺՀ-ին և Չինաստանի Հանրապետությանը։

#### Չինաստանի և ԱՄՆ-ի միջև դիվանագիտական ​​հարաբերությունների հաստատման մասին կոմյունիկեն
## Ծանոթագրություններ