Պլացեբո

**Պլացեբո**, որոշակի նյութ կամ բուժման տեսակ, որը չունի բուժական արժեք։ Պլացեբոների մեծ մասը իներտ հաբեր են (ինչպես օրինակ շաքար պարունակող շատ դեղահաբեր), որոշները՝ իներտ ներարկումներ (աղային լուծույթներ), իսկ որոշներն էլ բուժական միջամտություններ։

Պլացեբոները օգտագործվում են ռանդոմիզացված կլինիկական հետազոտություններում՝ փորձարկելու տարբեր բուժական միջամտությունների արդյունավետությունը։ Պլացեբոյով վերահսկվող կլինիկական փորձարկումներում հսկիչ խմբի ցանկացած փոփոխություն հայտնի է որպես պլացեբոյի պատասխան, և այս արդյունքը համեմատվում է այն խմբի հետ, որոնք չեն ստացել պլացեբո և այս 2 խմբերի միջև առկա տարբերությունը կոչվում է Պլացեբո էֆեկտ։ Կլինիկական փորձարկումներում պլացեբոները պետք է ոչնչով չտարբերվեն իսկական դեղամիջոցներից (բացառությամբ բուժական արդյունավետությամբ), որպեսզի փորձի մասնակիցներից ոչ ոք չիմանա, թե ով է ստանում պլացեբո, իսկ ով՝ ապացուցված ազդեցությամբ դեղամիջոցը։ Բժիշկները նույնպես չեն իմանում այդ մասին, որպեսզի կարողանան օբյեկտիվ գնահատել արդյունքները։

Պլացեբոյի էֆեկտի գաղափարը քննարկվել է 18-րդ դարի հոգեբանության մեջ, սակայն ավելի հայտնի է դարձել 20-րդ դարում: ժամանակակից հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ պլացեբոն ազդում է այնպիսի գանգատների վրա, ինչպիսիք են ցավը և սրտխառնոցը, սակայն, այնուամենայնիվ, դրանք չունեն կարևոր կլինիկական արդյունավետություն։ Պլացեբոյի օգտագործումը կլինիկական բժշկության մեջ առաջացնում է բազմաթիվ էթիկակական մտահոգություններ, հատկապես երբ դրանք օգտագործվում են որպես ակտիվ բուժման ձև։ Այն առաջացնում է անազնվություն բծիշկ-պացիենտ հարաբերություններում և բացի դրանից շրջանցում է տեղեկացված համաձայնության սկզբունքը։

Պլացեբոները նաև հայտնի են իրենց հոգեբանական մեխանիզմներով։ Նրանք կարող են ազդել հիվանդների ընկալման վրա և բերել նրանց օրգանիզմներում տարբեր քիմիական պրոցեսների ակտիվացմանը, որոնք իրենց հերթին կարող են նվազեցնել ցավի զգացողությունը և շատ այլ գանգատներ՝ առանց ունենալու հստակ ազդեցություն այդ հիվանդության վրա։

## Ստուգաբանություն
Պլացեբոն լատինական ծագման բառ է, որը նշանակում է հաճելի։ Պլացեբո բառը հին ժամանակներում ասոցացվել է այն մարդկանց հետ, ովքեր թաղումների ժամանակ ստում էին, որ հանգուցյալի հարազատներն են, որպեսզի խաբեությամբ բաժին ստանային թաղման կերակուրից։ Եվ այսպիսով դրսևորում էին քծնող և շողոքորթող վարքագիծ։

## Բացատրություն
Օգտագործվում են բազմաթիվ սահմանումներ։ Համաձայն մի սահմանման՝ բուժումը կոչվում է պլացեբո, երբ բուժման բնորոշ գործոններից և ոչ մեկը արդյունավետ չէ տվյալ հիվանդության համար։

Կլինիկական փորձարկումներում պլացեբո պատասխան է կոչվում անհատի կողմից դրսևորած պլացեբոյի չափելի պատասխանը։ Պլացեբո էֆեկտ է կոչվում պլացեբոյի կիրառման ժամանակ դիտվող արդյունքների և այդ բուժումները չստացածների մոտ դիտվող փոփոխությունների տարբերությունը։

Պլացեբոյի չափելի պատասխանը  կարող է լինել օբյեկտիվ (արյան ճնշում) և սուբյեկտիվ (ցավի նվազած զգացողություն)։

## Էֆեկտներ
Պլացեբոները կարող են կարգավորել հիվանդների մոտ ցավի և սրտխառնոցի զգացողությունը։ Պլացեբոյի էֆեկտի 2001 թվականի մետա-վերլուծությունը ուսումնասիրել է 40 տարբեր բժշկական փորձարկումներ և եզրակացրել, որ միակ գանգատը, որտեղ այն նշանակալի ազդեցություն է ունեցել, դա ցավն է։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ պլացեբոն չի ազդում հիմնական հիվանդության կամ դրա հետևանքների վրա։ Հեղինակներ Ասբյորն Հրոբջարթսոնը ( Asbjørn Hróbjartsson) և Փիթեր Գոթչե (Peter C. Gøtzsche) իրենց հետազոտություններում եզրակացրեցին, որ ընդհանուր առմամբ պլացեբոն չունի որևիցե կլինիկական էֆեկտիվություն։ Այս միտքը արժանացավ քննադատության մեծ ալիքի, քանի որ պլացեբոյի ունեցած էֆեկտիվությունը անհերքելի էր։ Օրինակ վերջին հետազոտությունները ցույց են տալիս դրական փոփոխություններ Պարկինսոնի հիվանդություն ունեցող հիվանդների շարժունակության մեջ։ Այն նաև ունի որոշակի ազդեցություն իմունային և էնդոկրին համակարգերի վրա։

Պլացեբոները ունակ են փոփոխության ենթարկել ցավի ընկալումը հիվանդների մոտ։ Համաձայն Քաղցկեղի ամերիկյան կազմակերպության իրականացրած հետազոտության, հիվանդները շատ հաճախ իրենց ունեցած սուր ցավի զգացողությունը նկարագրում էին որպես թեթև ծածկոց։

Պլացեբոյի էֆեկտները դժվար է հստակ հաշվարկել։ Մինչ օրս դժվար է տարբերակել պլացեբոյի իրական էֆեկտները հետազոտողների կողմնակալությունից կամ հետազոտման այլ մեթոդաբանական թերություններից, քանի որ այս հետազոտությունը չի համարվում կույր հետազոտություն։ 2010 թվականի հետազոտություններում Ասբյորն Հրոբջարթսոնը ( Asbjørn Hróbjartsson) և Փիթեր Գոթչը (Peter C. Gøtzsche) պնդում էին, որ նույնիսկ եթե պլացեբոյի իրական ազդեցությունը չլիներ, կարելի էր ակնկալել, որ կգրանցվեն տարբերություններ պլացեբոյի և առանց պլացեբոյի բուժման խմբերի միջև՝ կապված մասնակիցների կողմնակալության հետ։

Պլացեբոյի ցավազրկման մեծությունը չափելու եղանակներից մեկը «բաց/թաքնված» հետազոտությունների անցկացումն է, որտեղ որոշ հիվանդներ ստանում են ցավազրկող և տեղեկացվում են, որ այն ստանալու են (բաց), իսկ մյուսներին տրվում է նույն դեղամիջոցը առանց նրանց հստակ ինֆորմացնելու(թաքնված): Նման ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ցավազրկողները զգալիորեն ավելի արդյունավետ են, երբ հիվանդը գիտի, որ դրանք ընդունում է։

### Գործոններ, որոնք ազդում են պլացեբո էֆեկտի արդյունավետության վրա
*JAMA Psychiatry -ն* հայտարարում է, որ որոշ հակափսիխոտիկ դեղորայքի հետազոտություններում պլացեբո ստանալուն ի պատասխան՝ զգալի փոփոխություններ են նկարագրվել։ Հետազոտողները առանձնացրել են որոշ գործոններ, որոնք կարող էին պատասխանատու լինել այդ փոփոխությունների առաջացման մեջ (օրինակ՝ ծանր հիվանդների քիչ թիվը այդ հետազոտություններում)։ Մեկ այլ հետազոտություն, որը հրապարակվել է *Pain* ամսագրում 2015 թվականին, հայտարարել է, որ պլացեբոյի էֆեկտները աճել են նեյրոպաթիկ ցավի կլինիկական փորձարկումներում։ Հետազոտողները կարծում էին, որ սրա հնարավոր պատճառներից մեկը կարող է լինել այն, որ հետազոտությունների ծավալը ավելի մեծ էր և հետևաբար ավելի շատ մարդ էր ընդգրկված այդ փորձարկումներում:

Երեխաները ավելի լավ են արձագանքում պլացեբոյին, քան մեծահասակները։

Այլ կարևոր գործոններից է ընդունված պլացեբո դեղահաբերի քանակը, տեսակը։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ 1-ից ավելի հաբերի ընդունումը ուժեղացնում է պլացեբոյի էֆեկտները։ Մեկ այլ օրինակ․ պարկուճներն ունեն ավելի ուժեղ ազդեցություն, քան հաբերը, ներարկումներն էլ իրենց հերթին ավելի ուժեղ են, քան պարկուճները։

Իրականացվել են որոշ հետազոտություններ, որտեղ բուժառուները ամբողջությամբ տեղյակ են եղել, որ այդ բուժումը իներտ է, սա կոչվում է բաց հետազոտություն։ Կլինիկական փորձարկումները ցույց են տվել, որ այս բաց հետազոտությունները կարող են ունենալ որոշ դրական էֆեկտներ՝ բուժման բացակայության համեմատ։ Բայց այս հետազոտությունների հետագա վերանայումը ցույց է տվել, որ այս հետազոտությունները անցկացվել են շատ փոքր քանակի խմբերում, ուստի կարիք կա ավելի մեծ թվով հետազոտությունների։

Եթե ​​պլացեբո տվող անձը ցուցաբերում է իր հոգատարությունը և կարեկցանքը հիվանդի նկատմամբ, բարեհամբույր և համակրելի է, կամ ունի բուժման ընթացքում հաջողության հասնելու մեծ ակնկալիք, ապա պլացեբոն ավելի արդյունավետ է։

### Դեպրեսիա
2008 թվականին հոգեբան Իրվինգ Կիրշի ղեկավարած մետավերլուծությունը, ով վերլուծում էր Սննդի և դեղերի վարչության (FDA) տվյալները, եզրակացրեց, որ հակադեպրեսանտներին արձագանքելու 82%-ը պայմանավորված է պլացեբոներով։ Այս կարծիքը այդքան էլ չընդունվեց այլ հետազոտողների կողմից։ Բացի պլացեբոյի արդյունավետությունը քննարկելուց՝ նրանք նաև խոսեցին այն մասին, որ դեղամիջոցի ազդեցությունը կապված չէ դեպրեսիայի ծանրության հետ։

### Բացասական էֆեկտներ
Նկատվել է նաև պլացեբոյի էֆեկտին հակառակ մի երևույթ, որը կոչվում է նոցեբո, երբ ոչ ակտիվ նյութը կամ բուժումը տրվում է հիվանդին, և նա վստահ է, որ  դա բացասական ազդեցություն կունենա իր առողջության վրա։ Նոցեբո էֆեկտն առաջանում է, երբ իներտ նյութի ստացողը հայտնում է բացասական ազդեցության կամ ախտանիշների վատթարացման մասին, որը ոչ թե ընդունած նյութի վտանգավոր լինելու արդյունքն էր, այլ՝ հիվանդի վատատեսական ակնկալիքների։

Մեկ այլ բացասական էֆեկտն այն է, որ պլացեբոները կարող են առաջացնել իրական բուժման հետ կապված կողմնակի ազդեցություններ։

Պլացեբոյով բուժման ժամանակ կարող է նաև առաջանալ հանման համախտանիշ։ Իրականացրել են բազմաթիվ հետազոտություններ կանանց մենոպաուզայի շրջանում, ովքեր 5,7 տարի ստացել են պլացեբո և որից հետո դադարեցվել է, և նրանց մոտ գանգատները կրկնվել են։

## Էթիկական սկզբունքներ
### Փորձարկումներում
Հիվանդին տալ պլացեբո այն դեպքում, երբ կա էֆեկտիվ ապացուցողական բուժման տարբերակ՝ էթիկապես բարդ հարց է։ Թեև պլացեբոյով վերահսկվող փորձարկումները կարող են կարևոր ինֆորմացիա տալ  բուժման էֆեկտիվության մասին, այնուամենայնիվ շատ հիվանդներ հրաժարվում են այդ փորձարկումներին մասնակցել։ Այս հետազոտությունները անցկացնելու համար անհրաժեշտ է ստանալ համաձայնություն և նոր միայն սկսել այն, հակառակ պարագայում՝ այն կհամարվի ոչ էթիկական։

### Բժշկական պրակտիկայում
Բժիշկների` պլացեբոներ նշանակելու պրակտիկան, իրական դեղամիջոցի անվան տակ, փոքր-ինչ հակասական է: Հիմնական մտահոգությունն այն է, որ այս մոտեցումը երկարաժամկետ հեռանկարում կարող է վնասել բժիշկ-հիվանդ հարաբերություններին: Թեև ոմանք ասում են, որ ընդհանուր համաձայնությունը կամ հիվանդների կողմից նախապես  չճշտված բուժման ընդհանուր համաձայնությունը բարոյական է, մյուսները պնդում են, որ հիվանդները միշտ պետք է ստանան կոնկրետ տեղեկատվություն իրենց ստացած դեղամիջոցի անվան, դրա կողմնակի ազդեցությունների և բուժման այլ տարբերակների մասին: Կան նաև մտավախություններ, որ բժիշկները կարող են չարաշահել այս սկզբունքը։ Որոշները նաև պնդում էին, որ պլացեբոների օգտագործումը կարող է հետաձգել լուրջ բժշկական վիճակների ախտորոշումն ու բուժումը։

Իսրայելական մի հետազոտության արդյունքում պարզ է դարձել,որ բժիշկների և գլխավոր բուժքույրերի մեծ մասը օգտագործում է պլացեբո, և միայն շատ քիչ տոկոսն է միանշանակ դեմ արտահայտվել։ Բրիտանական բժշկական մի ամսագրում նշվում է այն մասին, որ եթե պլացեբոյի ֆոնին հիվանդի մոտ նկատվում է ցավի նվազում, ապա դա չի կարող բացառել այն փաստը, որ այդ ցավը կարող է ունենալ օրգանական ծագում։ Միացյալ Նահանգներում ավելի քան 10,000 բժիշկների շրջանում անցկացված հարցումը եկել է այն եզրակացության, որ բժիշկների 24%-ը նշանակում է պլացեբո, այն պատճառով, որ հիվանդը ցանկանում է ստանալ որևիցե բուժում։

Անդրադառնալով հոմեոպաթիային՝ Միացյալ Թագավորության Գիտության և տեխնոլոգիաների կոմիտեի Համայնքների պալատը հայտարարել է․

Իր 2008 թվականի «Վատ գիտություն» գրքում Բեն Գոլդակրը պնդում է, որ պլացեբոներով հիվանդներին խաբելու փոխարեն բժիշկները պետք է օգտագործեն պլացեբոյի էֆեկտը՝ արդյունավետ դեղամիջոցներն ուժեղացնելու համար։ Էդզարդ Էռնստը նույնպես պնդում է, որ որպես լավ բժիշկ դուք պետք է կարողանաք փոխանցել պլացեբո էֆեկտը ձեր հիվանդներին՝ Ձեր իսկ ցուցաբերած կարեկցանքի միջոցով։ Նրա մտահոգությունն այն է, որ դա խաբեություն է, և որ պլացեբոյի էֆեկտը հիմնավոր չէ: Գոլդակրը նաև եզրակացնում է, որ պլացեբոյի էֆեկտը չի արդարացնում այլընտրանքային բժշկությունը՝ պնդելով, որ ոչ գիտական ​​բժշկությունը կարող է հանգեցնել նրան, որ հիվանդները չստանան կանխարգելման մասին խորհուրդներ։

## Մեխանիզմներ
Թե ինչպես է պլացեբոն ազդում մարդու օրգանիզմի վրա՝ դեռ ամբողջությամբ պարզաբանված չէ։ Նկարագրված են բազմաթիվ մեխանիզմներ։

### Հոգեբանություն

Հոգեբանության մեջ 2 կարևոր հիպոթեզներ են քննարկվում, դրանք են սպասման տեսությունը և դասական պայմանավորումը։

1985 թվականին Իրվինգ Քիրշը հայտարարեց,որ պլացեբոյի էֆեկտները առաջանում են, երբ մարդիկ հավատում են, որ իրենց վիճակը փոխվելու է դեպի լավը։ Համաձայն այս տեսության, երբ մարդիկ հավատում են, որ ստանում են ակտիվ բուժում, նրանց մոտ առաջանում է լավացման սուբյեկտիվ զգացողություն, որը կարող էր լինել, երբ նրանք իսկապես ստանային ակտիվ բուժում։ Ե՛վ սպասման տեսությունը, և՛դասական պայմանավորումը ունեն կարևոր դեր պլացեբոյի էֆեկտի մեջ։ Պայմանավորումը ունի երկարատև էֆեկտ և կարող է դրսևորվել ինֆորմացիայի մշակման վաղ փուլերում։

Մոտիվացիան կարող է նպաստել պլացեբո էֆեկտի զարգացմանը։ Այն հիվանդի մոտ կարող է զարգացնել ցանկություն բարելավելու իր հոգեբանական վիճակը։

### Պլացեբո ցավազրկում
Գլխուղեղի ֆուկցիոնալ պատկերը ցույց է տվել աճող ակտիվացում ուղեղի բազմաթիվ հատվածներում (ամիգդալա, ողնուղեղ)։

1978 թվականից սկսված ասվում էր այն մասին, որ պլացեբո ցավազրկումը նպաստում է ուղեղում էնդոգեն օփիոիդների սինթեզի ավելացմանը։

Պլացեբո անալգեզիայի ֆունկցիոնալ պատկերումը ցույց է տալիս, որ այս ուղին գործում է վերևից ներքև մեխանիզմով, այսինքն՝ գլխուղեղից ծայրամաս։ Այս պրոցեսի հիմքում ընկած է ճակատային կեղևային հատվածը,որը պատասխանատու է կոգնիտիվ ֆունկցիայի իրականացման համար։ Դոպամիներգիկ ուղիները նույպես կարևոր են այս պրոցեսում։ Այն հիվանդությունները, որոնց ախտածագման մեջ կարևոր են այս ուղիները, լավ են ենթարկվում պլացեբոյով բուժմանը։

### Ուղեղ և մարմին
Զուգակցելով չեզոք խթանիչ սախարինը որևիցե այլ նյութի հետ՝ կունենանք պատասխան։ Օրինակ, այդ նյութը կարող է լինել ցիկլոֆոսֆամիդը, որը իմունոսուպրեսոր է։ Այս զուգակցման համը սովորելուց հետո, միայն սախարինի համը ինքն իրենով կարող է առաջացնել իմունոսուպրեսիա։ Այս զուգակցումները կարող են առաջացնել բազմաթիվ էֆեկտներ, օրինակ ազդել շիճուկի երկաթի մակարդակի վրա, առաջացնել ԴՆԹ-ի օքսիդատիվ վնասում։ Վերջին ակնարկները պնդում են, որ պլացեբո էֆեկտները պայմանավորված են ուղեղ-ծայրամաս կարգավորման հետ, որոնք կառավարում են ցավի կարգավորումը և իմունիտետը։ Կան բազմաթիվ հետազոտություններ, որոնք փորձում են հասկանալ այն նեյրոբիոլոգիական մեխանիզմները, որոնք օրինակ ընդգրկված են իմունոսուպրեսիայի, ցավի, Պարկինսոնի հիվանդության սխեմաներում։

Դոպամիներգիկ ուղիները ընդգրկված են պլացեբո էֆեկտի առաջացման մեջ։

## Շփոթեցնող գործոններ
Պլացեբոյով վերահսկվող ուսումնասիրությունները, ինչպես նաև բուն պլացեբոյի էֆեկտի ուսումնասիրությունները, հաճախ չեն կարողանում համարժեք կերպով բացահայտել շփոթեցնող գործոնները: Պլացեբոյի էֆեկտների վրա ազդում ենբազմաթիվ գործոններ, այդ թվում՝

* Ռեգրեսիա (երբ հիվանդը վերականգնվում է) 
* Լրացուցիչ բուժումներ
* Սուբյեկտների կողմից դիտվող կողմնակալություն
* Հետազոտության արդյունքների ոչ օբյեկտիվ հրապարակում
* Պլացեբո դեղամիջոցի ոչ իներտ բաղադրիչները, որոնք ունեն չնախատեսված ֆիզիկական ազդեցություն

## Պատմություն

Պլացեբո բառը բժշկական համատեքստում օգտագործվել է 18-րդ դարի վերջին՝ նկարագրելու «սովորական մեթոդ կամ դեղամիջոց», իսկ 1811 թվականին այն սահմանվել է որպես «ցանկացած դեղամիջոց, որն ավելի շատ հարմարեցված է հիվանդին հաճոյանալու, քան օգուտ տալու համար»: Թեև այս սահմանումը պարունակում էր նսեմացնող ենթատեքստ, բայց դա չէր նշանակում, որ այն չուներ ոչ մի արդյունավետություն։

18-րդ և 19-րդ դարերում դեղերը կամ միջոցները հաճախ ընկալվում էին որպես լավագույն արդյունք ունեցող պրեպարատներ, երբ դրանք դեռ նոր էին։

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ
* Program in Placebo Studies & Therapeutic Encounter (PiPS) (Beth Israel Deaconess Medical Center and Harvard Medical School)

Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Բուժում
Կատեգորիա:Տերմիններ