Տեսողական կոնտակտ

**Տեսողական կոնտակտ** () տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ երկու մարդ կամ կենդանի նայում են մեկը մյուսի աչքերի մեջ միաժամանակ։ Մարդկանց դեպքում տեսողական կոնտակտը ոչ վերբալ հաղորդակցության տեսակ է, որը մեծ ազդեցություն է ունենում սոցիալական վարքագծի վրա։ Տվյալ տերմինը, որն ի հայտ է եկել 1960-ականների կեսերին Արևմուտքում, խորհրդանշում է վստահություն և հարգանք։ Տեսողական կոնտակտի սովորույթները, նշանակությունն ու կարևորությունը կարող են տարբերվել՝ կախված հասարակություններից, նեյրոտիպերից և կրոնից։

Տեսողական կոնտակտի ուսումնասիրությունը երբեմն անվանում են «օքյուլեսիքս» ()։
[մինի|Երկու կերպար տեսողական կոնտակտ են պահպանում Կարավաջոյի [Բախտագուշակը (նկար, Կարավաջո)|«Բախտագուշակը» նկարում]]
մինի|Երկու ուսանող փոխադարձ տեսողական կոնտակտի ժամանակ

## Սոցիալական նշանակություն
Տեսողական կոնտակտը և դիմախաղը տրամադրում են սոցիալական և հուզական կարևոր տեղեկություններ։ Մարդիկ անգիտակցաբար որսում են մեկը մյուսի աչքերն ու հայացքը տրամադրությունը ճիշտ հասկանալու համար։ Որոշ դեպքերում տեսողական կոնտակտն արթնացնում է հզոր հույզեր։ Զրույցների ժամանակ տեսողական կոնտակտն ապահովում է ամենաուժեղ հույզերը։ Սա հիմնականում պայմանավորված է նրանով, որ այն օգնում է հասկանալ հույզերն ու մտադրությունները։ Եթե խմբում անդամներից մեկը չի նկատում իրեն ուղղված տեսողական կոնտակտ, դա կարող է նրան ստիպել լքված զգալ, մինչդեռ երկարատև տեսողական կոնտակտը կարող է հուշել, թե անձը, որի հանդեպ կա առանձնակի հետաքրքրություն, ինչ է ուզում ասել։

Տեսողական կոնտակտը կարևոր է նաև ֆլիրտի ժամանակ՝ որոշ իրավիճակներում զուգընկերոջ ուշադրությունը գրավելու և հետաքրքրվածությունը հասկանալու համար։ Փոխադարձ տեսողական կոնտակտը, որը խորհրդանշում է համակրանք, ծնվում է թռուցիկ հայացքից և վերածվում է շարունակական տեսողական կոնտակտի։

Քաղաքացիական անուշադրության ժամանակ ամբոխի մեջ գտնվելիս՝ մարդիկ խուսափում են տեսողական կոնտակտից՝ իրենց անձնական սահմանները պաշտպանելու նպատակով։
[մինի|ՏԵսողական կոնտակտ, որի ընթացքում երևում են միայն աչքերը․ այս մեթոդը գործածվում է [Ֆլիրտ|ֆլիրտի ժամանակ]]

## Ազդեցություն
### Ծնող-երեխա
1985 թվականի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ «երեք ամսական երեխաները համեմատաբար անտարբեր են այլ անձանց տեսողական սուբյեկտը լինելու նկատմամբ»։ 1996 թվականին երեքից վեց ամսական երեխաների հետ Կանադայում անցկացրած ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մանուկները դադարում են ժպտալ, երբ դադարում է նրանց և մեծահասակների տեսողական կոնտակտը։ Բրիտանական «Իմացական նեյրոգիտություն» () ամսագրի կատարած վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել, որ նորածինների՝ դեմքերի ճանաչմանը նպաստում է ուղիղ հայացքը։ Այլ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ մեծահասակների հայացքներն ազդում են մանուկների հայացքների վրա։ Կյանքի առաջին տարվա ընթացքում նորածիններն արագորեն ընկալում են այն փաստը, որ այլ անձանց արտաքին տեսքը նշանակալի տեղեկատվություն է փոխանցում։ Մանուկները նախընտրում են նայել այն մարդկանց, որոնք փոխադարձ տեսողական կոնտակտ են պահպանում նրանց հետ, իսկ առողջ երեխաները վաղ տարիքից ցույց են տալիս ուղիղ հայացքի նյարդային զարգացում։

### Հաղորդակցության ուշադրություն
Որևէ անձի հայացքի ուղղությունը ցույց է տալիս, թե ինչի վրա է կենտրոնացած վերջինիս ուշադրությունը։

### Արդյունավետ ուսուցում
2000-ականների ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ տեսողական կոնտակտը դրական ազդեցություն է թողնում տեղեկատվության ընկալման և պահպանման վրա, ինչպես նաև նպաստում է ավելի արդյունավետ ուսուցմանը։

### Մայրական զգայունություն
2001 թվականին Գերմանիայում անցկացված հետազորությունների ժամանակ ուսումնասիրել են նորածինների կյանքի առաջին 12 ամիսները՝ փորձելով հետազոտել տեսողական կոնտակտի, մայրական զգայունության և նորածնի լացի միջև եղած կապը՝ հասկանալու համար՝ արդյոք տեսողական կոնտակտը և մայրական զգայունությունը կայուն են ամբողջ ժամանակի արդյունքում։ Այս ուսումնասիրությունների ընթացքում հետազոտողները դասակարգել են մայրական զգայունությունը՝ ըստ 4 վարքագծային կատեգորիաների․ զուսպ կամ եռանդուն վարքագիծ, նորածինների ազդանշանների աղավաղում, ավել և պակաս խթանող և ագրեսիվ վարքագիծ։ Այնուհետև, հետազոտողները 12 շաբաթ տեսանկարահանել են մոր և մանկան անցկացրած ազատ ժամանակը շաբաթական կտրվածքով։ Տեսանյութերը դիտելու ժամանակ նրանք փորձել են հասկանալ՝ արդյոք մոր և մանկան տեսողական կոնտակտը մասամբ համընկնում է ժամանակի տեսանկյունից։ Մայրիկներին խնդրել են նաև ձայնագրել իրենց մանուկների լացը։

Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ 12 շաբաթվա ընթացքում գերմանացի մայրիկների և իրենց երեխաների տեսողական կոնտակտն աստիճանաբար շատացել է։ Այն մայրերը, որոնք դեռ վաղ շրջանից՝ 1-4 շաբաթների ընթացքում տեսողական կոնտակտ են պահպանել իրենց երեխաների հետ, նկարագրվել են որպես զգայուն, մինչդեռ հակառակ վարք դրսևորած մայրերը նկարագրվել են որպես անզգայուն՝ իրենց երեխաների նկատմամբ։ Հետազոտությունների արդյունքում նկատվել է նաև բացասական կապ տեսողական կոնտակտի և երեխաների լացի տևողության միջև․ տեսողական կոնտակտի աճի դեպքում լացի տևողությունը նվազում է։ Մայրական զգայունությունը եղել է կայուն ամբողջ ժամանակի ընթացքում։ Համաձայն ուսումնասիրությունների՝ այս եզրակացությունները հիմնված են այն ենթադրության վրա, որ ի տարբերություն անզգայուն մայրերի՝ զգայուն մայրերը ավելի հեշտորեն են նկատում իրենց երեխայի վարքագծային խնդիրները։

## Բարդություններ
Որոշ մարդիկ դժվարանում են տեսողական կոնտակտ պահպանել այլոց հետ։ Օրինակ՝ աուտիզմով և սոցիոֆոբիայով տառապողների համար տագնապալի է պահպանել տեսողական կոնտակտ։

Շլությունը՝ մասնավորապես էկզոֆորիան, խանգարում է տեսողական կոնտակտի պահպանմանը․ ընդհանուր ֆիքսման կետից մեկ աչքի շեղում ունեցող մարդիկ, պայմանավորված մեկ աչքի չնչին շեղումով, տեսողական կոնտակտ պահպանում են միայն մեկ աչքով։

### Տեսողական հակակրանք և մտավոր անալիզ
Սթիրլինգի համալսարանի բրիտանացի հոգեբանները կատարել են ուսումնասիրություններ 5 տարեկան բրիտանացի 20 երեխաների մասնակցությամբ և եկել են այն համոզմունքին, որ այն երեխաները, որոնք, հարցերին պատասխանելիս խուսափում են տեսողական կոնտակտից, ի տարբերություն այն պահպանողներից՝ մեծ մասամբ ճիշտ են պատասխանում։ Մինչդեռ մարդիկ ավելի շատ օգտակար տեղեկություն ստանում են դիմախաղին հետևելիս քան մարդուն լսելիս, դիմախաղին հետևելը մտավոր անալիզ է պահանջում։ Հետևաբար, մտավոր անալիզ պահանջող առարկայի շուրջ կենտրոնանալիս, անիմաստ է դիմախաղին հետևելը։ Ըստ հոգեբանության դասախոս Դոհերթի-Սնեդդոնի՝ դատարկ հայացքը խոսում է ոչինչ չհասկանալու մասին։

## Մշակութային տարբերություններ
մինի|250x250փքս|Երկու տղամարդ պահպանում են տեսողական կոնտակտ քաղաքական բանավեճի ժամանակ
Շատ մշակույթներում, օրինակ՝ Արևելյան Ասիայում և Նիգերիայում, գերիշխող դիրք ունեցող անձնավորության աչքերի մեջ նայելը հարգանքի նշան է, մինչդեռ Արևմտյան մշակույթում աչքերի մեջ չնայելը կարող է դիտվել որպես անհարգանք տվյալ մարդու հանդեպ, ինչպես նաև նմանատիպ վարքագիծը կարող է խոսել մարդու՝ կասկած հարուցող, անբացահայտ մտադրությունների և մտքերի մասին։ Այնուամենայնիվ, Արևմտյան մշակույթում զրույցի մյուս մասնակցի կողմից շարունակական տեսողական կոնտակտը ենթագիտակցորեն կարող է թվալ ճնշող կամ շեղող։

Համաձայն իսլամական ավանդական աստվածաբանության՝ այլ մարդկանց նայելիս՝ խորհուրդ է տրվում իջեցնել հայացքը՝ մեղավոր ցանկություններից խուսափելու համար։ Չափից դուրս տևական տեսողական կոնտակտ պահպանելը կամ սևեռուն հայացքով նայելը ժամանակ առ ժամանակ դիտվում է որպես անքաղաքավարի, անհամապատասխան, նույնիսկ անհարգալից վարքագիծ՝ մասնավորապես երիտասարդների և մեծահասակների կամ երեխաների և իրենց ծնողների միջև, հետևաբար, տարիքով ավելի մեծերի հետ զրուցելիս, հայացքն իջեցնելը հարգանքի և մեծարանքի նշան է։ Այնուամենայնիվ, մշակութային և հասարակական տեսակետները շատ են տարբերվում իրական կյանքում։

Ճապոնացի երեխաներին դպրոցում սովորեցնում են ուսուցչին նայելիս սևեռել իրենց հայացքը ադամախնձորի կամ փողկապի հանգույցի վրա, իսկ չափահասներն իրենցից դիրքով բարձր մարդկանց հետ զրուցելիս՝ իջեցնում են իրենց հայացքը՝ որպես հարգանքի նշան։

Խորհրդարանական ընթացակարգի որոշ ներկայացուցիչներ արգելել են զրուցելիս տեսողական կոնտակտ պահպանել։

## Կլինիկական նկարագրություն
Հոգեբուժության և կլինիկական հոգեբանության շրջանակներում որպես հոգեկան կարգավիճակի ստուգման մաս՝ բժիշկը կարող է նկարագրել տեսողական կոնտակտի հաճախությունը և որակը՝ կլինիկական գնահատման նպատակով։ Օրինակ՝ բժիշկը կարող է նշումներ անել ուսումնասիրվող անձի՝ տեսողական կոնտակտ սկսելու, դրան արձագանքելու, այն պահպանելու կամ դրանից խուսափելու մասին։ Բժիշկը կարող է նաև նշել ՝ արդյոք տվյալ անձի տեսողական կոնտակտը շարունակական է թե դատարկ, և արդյոք ուսումնասիրվող անձը զայրացած է, ներքև է նայում թե հաճախակի նայում է այլ կողմ։

## Տեսողական կոնտակտը տարբեր տեսակների միջև
Տեսողական կոնտակտ կարող է առաջանալ նաև կենդանիների կամ մարդկանց և կենդանիների միջև։

Շատ կենդանատեսակներ՝ ներառյալ շները, շատ հաճախ ընկալում են տեսողական կոնտակտը որպես սպառնալիք։ Շների կողմից հարձակումներից խուսափելու համար խորհուրդ են տալիս խուսափել անհայտ շների հետ տեսողական կոնտակտ պահպանելուց։ Համաձայն «Նոր Զելանդիայի բժշկական ամսագրի»՝ հենց տեսողական կոնտակտի պատճառով են շատ երեխաներ դառնում շների հարձակման զոհ։

Մյուս կողմից շան և իր տիրոջ տևական տեսողական կոնտակտը կարգավորում է օքսիտոցինի արտազատումը, ինչը կարևոր նեյրոմոդուլյատոր է մոր և մանկան միջև եղած կապի համար։

Արշավականներին սովորաբար խորհուրդ է տրվում խուսափել տեսողական կոնտակտից՝ անսպասելիորեն արջի հանդիպելու դեպքում, քանի որ արջերը տեսողական կոնտակտն ընկալում են որպես սպառնալիք։ Չնայած կան նաև հակառակը փաստող աղբյուրներ։

Պրիմատների դեպքում տեսողական կոնտակտն ընկալվում է որպես ագրեսիվ վարքագիծ, և նույնիսկ կենդանաբանական այգում նրանց սևեռված հայացքով նայելը կարող է գրգռել նրանց։ Շիմպանզեներն օգտագործում են տեսողական կոնտակտը թշնամիների հետ առնչվելիս՝ ագրեսիվ վարքագիծ ցուցաբերելու նպատակով։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ շիմպանզեները մեծ մասամբ նայում են բերանին, մինչդեռ բոնոբոները նայում են աչքերի մեջ, ինչը քիչ տարածված երևույթ է պրիմատների շրջանում։ 2007 թվականին Ռոտերդամի կենդանաբանական այգում տեղի ունեցածի պատճառ է համարվում տեսողական կոնտակտը։ Բոկիտո անունով գորիլան դուրս էր եկել իր տարածքից և վնասել էր մի կնոջ, որն այցելել էր նրան մի քանի անգամ և հավանաբար տևական տեսողական կոնտակտ էր պահպանել։ Ավելի ուշ, այցելուներին բաժանել էին հատուկ ակնոցներ, որը, Բոկիտոյին նայելիս, թաքցնում էր նրանց հայացքները։

## Տես նաև
* Աչքով տալ
* Մարդկային հաղորդակցություն
* Միջանձնային հաղորդակցություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Աչք
Կատեգորիա:Էթիկետ
Կատեգորիա:Ընկալում
Կատեգորիա:Կապ
Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Մարդկային վարք
Կատեգորիա:Շփում
Կատեգորիա:Ոչ վերբալ հաղորդակցություն
Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Վարք