Ցեղասպանության ժխտում

**Ցեղասպանության ժխտումը** ցեղասպանության որևէ դեպքի մասշտաբն ու ծանրությունը ժխտելու կամ նվազագույնի հասցնելու փորձն է: Ժխտումը ցեղասպանության անբաժանելի մասն է և ներառում է ցեղասպանության գաղտնի պլանավորումը, քարոզչությունը ցեղասպանության ընթացքում և զանգվածային սպանությունների ապացույցների ոչնչացումը:

Ժխտումը համարվում է ցեղասպանական գործընթաց, վերջնական փուլ և ապագա վայրագությունների կատալիզատոր կամ ցուցիչ: Ակնառու օրինակներից են՝ հայկական, բոսնիական, կամբոջական և ռուանդական ցեղասպանությունների ժխտումը, Հոլոքոստի ժխտումը և Տեղաբնիկ ժողովուրդների ցեղասպանության ժխտումը:

Պատմական ռևիզիոնիզմի և պատմության կեղծման, այդ թվում՝ ցեղասպանության ժխտման միջև տարբերությունը հիմնված է օգտագործվող տեխնիկայի և դրդապատճառների վրա։

Պատմական վերանայողներն ու ժխտողներն իրենց ցանկալի արդյունքներին հասնելու համար վերաշարադրում են պատմությունը՝ աջակցելու համար որևէ օրակարգի, որը սովորաբար քաղաքական կամ գաղափարախոսական է, օգտագործելով կեղծիք և տրամաբանական սխալներ: Ցեղասպանության ժխտման և վերանայման բացահայտումը կտրուկ աճել է 21-րդ դարի սկզբին, ինչը նպաստել է սոցիալական մեդիայում դավադրության տեսությունների և ատելության խոսքի տարածմանը:

## Ակադեմիական վերլուծություն
«Genocide Watch»-ը նշում է, որ ժխտումը «հետագա ցեղասպանական կոտորածների ցուցանիշներից մեկն է»։

Պատմաբան Ռիչարդ Հովհաննիսյանը նշում է. «Ժողովրդի լիակատար ոչնչացումը պահանջում է հիշողության աքսորում և խեղդում։ Կեղծիքը, խաբեությունը և կիսաճշմարտությունները նվազեցնում են այն, ինչ եղել է, ինչ կարող էր լինել կամ գուցե այն, ինչ ընդհանրապես չի եղել»։ Պատմաբան Թաներ Աքչամի խոսքով՝ «զանգվածային վայրագությունների վերաբերյալ «ժխտման» պրակտիկան սովորաբար ընկալվում է որպես փաստերի պարզ ժխտում, բայց դա ճիշտ չէ։ Փոխարենը, հենց փաստերի և ճշմարտության միջև ընկած այդ մշուշոտ տարածքում է, որ նման ժխտումը ծագում է»։

Անցումային արդարադատության միջազգային կենտրոնի նախագահ Դեյվիդ Թոլբերտը նշում է.

### Շարժառիթներ
Ցեղասպանությունը ժխտելու հիմնական պատճառներն են՝ խուսափել բարոյական կամ նույնիսկ քրեական պատասխանատվությունից և պաշտպանել հանցագործների հեղինակությունը կամ արդարացնել նրանց գործողությունները: Գիտնականների համար մեկ այլ պատճառ կարող է լինել կարիերիզմը:

### Ռազմավարություններ
Ժխտողական ռազմավարությունները ներառում են վիճակագրության հարցականի տակ դնելը,, մտադրության ժխտումը, սահմանումների վերաբերյալ բանավեճերը, զոհին մեղադրելը (երբեմն կոչվում է «հայելային»), ինքնապաշտպանության պնդումը, լրատվամիջոցների ապատեղեկատվական արշավները և զոհերի խմբային ինքնությանը մարտահրավեր նետելը։ Ցեղասպանագետ Իսրայել Չարնին առանձնացնում է ցեղասպանության ժխտման մի քանի հոգեբանական բնութագրեր։

Որոշակի ժխտողական արտահայտություններ մշակվել են ցեղասպանագետ Ադամ Ջոնսի կողմից։

* «Գրեթե ոչ ոք չի մահացել»: Երբ ցեղասպանությունները տեղի են ունեցել հեռավոր անցյալում, ժխտումն ավելի հեշտ է։
* «Դա միտումնավոր չէր»: Հիվանդություններն ու սով առաջացնող պայմանները, ինչպիսիք են հարկադիր աշխատանքը, համակենտրոնացման ճամբարները և ստրկությունը (նույնիսկ եթե դրանք կարող են հորինված լինել հանցագործի կողմից), կարող են մեղադրվել զոհերի համար։
* «Սկզբում այդքան շատ մարդիկ չկային»: Զոհերին նվազագույնի հասցնելը, մինչդեռ հանցագործները ոչնչացնում կամ թաքցնում են ապացույցները։
* «Դա ինքնապաշտպանություն էր»: Քաղաքացիական անձանց, հատկապես առողջ տղամարդկանց սպանությունը արդարացվում է կանխարգելիչ հարձակման մեջ, քանի որ նրանց մեղադրում են հանցագործների դեմ դավադրություն կազմակերպելու մեջ: Հանցագործը կարող է ոչնչացնել զոհերի վկաներին և հարազատներին։
* «Կենտրոնական ուղղորդում չկար»: Հանցագործները կարող են օգտագործել աշխարհազորայիններ, կիսառազմականացված խմբավորումներ, վարձկաններ կամ մահվան ջոկատներ՝ խուսափելու համար անմիջականորեն մասնակից համարվելուց։
* «Դա «ցեղասպանություն» չէր/չէ, քանի որ...»: Նրանք կարող են մտնել սահմանման կամ հռետորական փաստարկների մեջ։
* «Մենք երբեք դա չէինք անի»: Ինքնագնահատականը չի կարող կասկածի տակ դրվել. հանցագործը իրեն համարում է բարեգործ ըստ սահմանման: Ապացույցները նշանակություն չունեն։ «Մենք ենք իրական զոհերը»։ Նրանք շեղում են ուշադրությունը սեփական զոհերի/կորուստների վրա՝ առանց պատմական համատեքստի։

## Ոչ կառավարական կազմակերպությունների կողմից ժխտման ակնառու օրինակներ
* Իր 1984 թվականի «Մյուս կողմը. Նացիզմի և Սիոնիզմի միջև գաղտնի կապը» գրքում Պաղեստինի նախագահ Մահմուդ Աբբասը պնդում է, որ Հոլոքոստի ժամանակ սպանվել է ընդամենը «մի քանի հարյուր հազար» հրեա, հրեաներն իրենք են Հոլոքոստը կազմակերպել իրենց վարքագծի պատճառով, և սիոնիստները համագործակցել են նացիստների հետ՝ փորձելով ավելի շատ հրեաներ ուղարկել Իսրայել: 2006 թվականի հարցազրույցում, առանց հետ վերցնելու այս կոնկրետ պնդումները, նա նշել է. «Հոլոքոստը սարսափելի, աններելի հանցագործություն էր հրեա ազգի դեմ, մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն, որը չի կարող ընդունվել մարդկության կողմից»։

* 2006 թվականի փետրվարին Դևիդ Իրվինգը բանտարկվել է Ավստրիայում՝ Հոլոքոստը ժխտելու համար։ Նա 13 ամիս անցկացրել է բանտում, նախքան պայմանական վաղաժամկետ ազատ արձակվելը։

* Դեյվիդ Քեմփբելը գրել է այժմ արդեն չգործող բրիտանական «Living Marxism»-ում, որ «LM-ի մտադրությունները պարզ են այն ձևից, թե ինչպես են նրանք փորձել հրապարակել ժամանակակից վայրագությունների մասին պատմությունները, որոնք ենթադրում են, որ դրանք անկասկած ցեղասպանություն չեն եղել (ինչպես Ռուանդայի դեպքում), և, հնարավոր է, նույնիսկ տեղի չեն ունեցել (ինչպես Սրեբրենիցայում մոտ 8000 մարդու սպանության դեպքում)»: Քրիս ՄաքԳրիելը 2000 թվականի մարտի 20-ին «The Guardian»-ում գրել է, որ Ֆիոնա Ֆոքս կեղծանվամբ գրողը «Living Marxism»-ում հոդված է գրել, որը «Living Marxism»-ի մտադրված արշավի մի մասն էր և հերքում էր Ռուանդայում տեղի ունեցած ցեղասպանությունը։

* Սքոթ Ջաշիկը նշել է, որ Ջասթին Մաքքարթին երկու գիտնականներից մեկն է, ովքեր «ամենաակտիվն են այն տեսակետի տարածման գործում, որ հայերի ցեղասպանություն տեղի չի ունեցել»: Նա չորս գիտնականներից մեկն էր, որոնք մասնակցել են «PBS»-ի կողմից կազմակերպված ցեղասպանության վերաբերյալ վիճահարույց բանավեճին:

* Դարկո Տրիֆունովիչը Սրեբրենիցայի գործի վերաբերյալ զեկույցի հեղինակն է,, որը պատվիրվել է Սերբական Հանրապետության կառավարության կողմից: Նախկին Հարավսլավիայի հարցերով միջազգային քրեական տրիբունալը (ICTY) վերանայել է զեկույցը և եզրակացրել, որ այն «ներկայացնում է ռևիզիոնիզմի ամենավատ օրինակներից մեկը՝ կապված 1995 թվականի հուլիսին Սրեբրենիցայում բոսնիացիների զանգվածային մահապատիժների հետ»: 2002 թվականի սեպտեմբերի 3-ին զեկույցի հրապարակումից հետո այն առաջացրել է վրդովմունք և դատապարտում բալկանյան և միջազգային լայն շրջանակի գործիչների, անհատների և կազմակերպությունների կողմից։

* Պատրիկ Կարուրետվան «Harvard Law Record»-ում նշել է, որ 2007 թվականին կանադացի քաղաքական գործիչ Ռոբին Ֆիլպոտը «լրատվամիջոցների մեծ ուշադրությանն է արժանացել 1994 թվականի տուտսիների ցեղասպանությունը բազմիցս ժխտելու համար»։

* 2016 թվականի ապրիլի 21-ին «The Wall Street Journal»-ում և «Chicago Tribune»-ում հայտնվել է մի էջանոց գովազդ, որը ընթերցողներին ուղղորդում է դեպի «Fact Check Armenia», որը ցեղասպանությունը ժխտող կայք է և հովանավորվում է ԱՄՆ-ում թուրքական լոբբինգի կողմից: Գովազդի վերաբերյալ հարցին «The Wall Street Journal»-ի խոսնակը պատասխանել է. «Մենք ընդունում ենք գովազդների լայն տեսականի, այդ թվում՝ սադրիչ տեսակետներ ունեցողները: Չնայած մենք վերանայում ենք գովազդի տեքստը՝ ճաշակի նկատառումներից ելնելով, արտահայտված բազմազան և տարբերվող տեսակետները պատկանում են գովազդատուներին»:

* Ամերիկացի փիլիսոփա Սթիվեն Թ. Կացը պնդել է, որ Հոլոքոստը պատմության մեջ տեղի ունեցած միակ ցեղասպանությունն է։

## Կառավարությունների կողմից ժխտման ակնառու օրինակներ
### Ավստրալիա
Ավստրալիայի կառավարությունը քննադատության է ենթարկվել Տեղաբնիկ ժողովուրդների ցեղասպանությունը ժխտելու համար: Ավստրալիայի ականավոր քաղաքական գործիչները հրաժարվել են ճանաչել ցեղասպանությունը:

### Ադրբեջան

Ադրբեջանն ու Թուրքիան այն երկու երկրների շարքում են, որոնք պաշտոնապես ժխտում են Հայոց ցեղասպանությունը և փառաբանում են հայերի դեմ նախկինում կատարված ցեղասպանական գործողությունները։ Արտաքին քաղաքականության վերլուծաբան Էլդադ Ահարոնը նշում է, որ Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ժխտումը «հիմնարար նշանակություն ունի Ադրբեջանի ազգային ինքնության համար», ամրապնդելով նրանց համերաշխությունը «մեկ ազգ, երկու պետություն» շրջանակներում։ Վիգեն Չըթըրյանը նշում է, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հակամարտությունը խորապես ազդված է Հայոց ցեղասպանության ժխտմամբ։ Մարդու իրավունքների պաշտպանները նույնպես քննադատել են Ադրբեջանին՝ հայերի դեմ բռնությունը ժխտելու համար։

Կովկասի փորձագետ Արսեն Սապարովը նշում է, որ «Կովկասում հայկական ներկայության և մշակութային ժառանգության ժխտման ադրբեջանական համառ քաղաքականությունը... ինստիտուցիոնալացվել է Իլհամ Ալիևի նախագահ դառնալուց ի վեր»: Ռազմական հարձակումից հետո և Լեռնային Ղարաբաղը Ադրբեջանին միացնելուց հետո Ադրբեջանի կառավարությունը ձեռնարկել է թուրքացման և հայկական մշակութային վայրերի ոչնչացման արշավ, որի նպատակն է ժխտել հայերի պատմական ներկայությունը և արդարացնել նրանց վտարումը: «Ցեղասպանության կրթության նախագծի» գործադիր տնօրեն Ռոքսան Մակասջյանը նշել է, որ «Թուրքիան և Ադրբեջանը համագործակցում են հայերի ցեղասպանությունը ժխտելու քաղաքականության շուրջ»՝ Հայաստանը ջնջելու և «հող հարթելու մեծ «պանթյուրքական» դաշինքի համար»:

Հենրի Թերիոն նշում է, որ թուրքական և ադրբեջանական հասարակություններում ժխտումը համակեցության մեջ է ցեղասպանական գործողությունների տոնակատարության հետ, քանի որ պատասխանատվություն չկա. «նման իրավիճակներում ժխտումը վերածվում է տոնական կամ հայհոյանքի հայտարարության... Այսպիսով, Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի կողմնակիցները կարող են բացահայտ հայտարարություններ անել 1915 թվականի ցեղասպանությունն ավարտելու և բոլոր հայերին վերացնելու մասին, որոնց Էրդողանը անվանում է... հարյուր հինգ տարի առաջ ճոճված *[[Ծպտյալ հայեր|սրերի մնացորդներ]]*»:

### Ճապոնիա

Ճապոնիայում Նանկինի կոտորածի մեկնաբանությունը արտացոլվում է «հպարտության, պատվի և ամոթի» հասկացությունների վրա։ Տակաշի Յոշիդան Նանկինի կոտորածի շուրջ ճապոնական բանավեճը նկարագրում է որպես «շատ ավելի մեծ հակամարտության բյուրեղացում այն մասին, թե ինչը պետք է կազմի ազգի իդեալական ընկալումը. Ճապոնիան, որպես ազգ, ճանաչում է իր անցյալը և ներողություն է խնդրում պատերազմական ժամանակների իր սխալների համար, կամ ... վճռականորեն դիմակայում է արտաքին ճնշումներին և ճապոնացի երիտասարդությանը սովորեցնում է բարեգործ և քաջ նահատակների մասին, ովքեր արդար պատերազմ են մղել՝ Ասիան արևմտյան ագրեսիայից փրկելու համար»: Ճապոնիայի որոշ ազգայնական շրջանակներում Նանկինում տեղի ունեցած լայնածավալ կոտորածի մասին խոսելը համարվում է Ճապոնիայի դեմ «հարձակում» (օտարերկրացիների դեպքում) կամ «ինքնախարազանում» (ճապոնացիների դեպքում)»: Սա նշանակում է, որ ճապոնացի երիտասարդների մեծ մասը անտեղյակ է կոտորածից, քանի որ այս մութ պատմությունը չի դասավանդվում ճապոնական դպրոցներում, իսկ ճապոնացի ռազմական հանցագործների շարունակական պաշտամունքը պահպանվում է Յասուկունի սրբավայրում՝ Ճապոնիայի հիմնական քաղաքական գործիչների կողմից։

### Պակիստան
Պակիստանի կառավարությունը շարունակում է հերքել, որ 1971 թվականի Բանգլադեշի ազատագրական պատերազմի ժամանակ տեղի է ունեցել որևէ ցեղասպանություն: Նրանք սովորաբար մեղադրում են պակիստանցի լրագրողներին (օրինակ՝ Էնթոնի Մասկարենհասին), որոնք լուսաբանել են ցեղասպանությունը, «թշնամու գործակալներ» լինելու մեջ։ Իթակա քոլեջի քաղաքագիտության պրոֆեսոր Դոնալդ Վ. Բիչլերի խոսքերով՝

Նմանապես, 2013 թվականի Շահբագի բողոքի ցույցերից հետո, որոնք ուղղված էին ցեղասպանությանը մեղսակից պատերազմական հանցագործների դեմ, անգլիացի լրագրող Ֆիլիպ Հենշերը գրել է.

### Ռուսաստան

Ռուսաստանը հերքում է Չերքեզների ցեղասպանությունը՝ փոխարենը իրադարձությունները նկարագրելով որպես զանգվածային միգրացիա (, բառացիորեն՝ «չերքեզական միգրացիա»): 2009 թվականին Ռուսաստանի Դաշնության նախագահական հանձնաժողովը, որը զբաղվում էր Ռուսաստանի շահերին վնաս հասցնող պատմությունը կեղծելու փորձերի դեմ, հերքել է ցեղասպանությունը՝ այլ հանցագործությունների հետ մեկտեղ։

### Սերբիա

Սերբիայում Մարդու իրավունքների Հելսինկյան կոմիտեի նախագահ Սոնյա Բիսերկոյի և Սարաևոյի համալսարանի քրեագիտության և անվտանգության ուսումնասիրությունների ֆակուլտետի դասախոս Էդինա Բեչիրևիչի խոսքերով՝

### Թուրքիա

Թուրքիայի կառավարությունը վաղուց հերքում է Հայոց ցեղասպանությունը: Պատմաբան Աքչամի խոսքով՝ «թուրքական ժխտողականությունը [ցեղասպանության], թերևս, ամենահաջողակ օրինակն է այն բանի, թե ինչպես կարող է կեղծիքի լավ կազմակերպված, միտումնավոր և համակարգված տարածումը կարևոր դեր խաղալ հանրային քննարկման ոլորտում» և որ «փաստերի վրա հիմնված ճշմարտությունները վարկաբեկվել են և վերածվել պարզապես կարծիքի»: Թուրքիան ընդունում է, որ նախկին Օսմանյան կայսրությունում բնակվող շատ հայեր սպանվել են Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ օսմանյան ուժերի հետ բախումների ժամանակ, բայց վիճարկում է, որ սպանությունները համակարգված են եղել և հավասար են եղել ցեղասպանության: Հայոց ցեղասպանության ճանաչման միջոցառումները տասնամյակներ շարունակ մնացել են ԱՄՆ Կոնգրեսում՝ չնայած ցեղասպանագետների դատապարտմանը և ԱՄՆ շատ նախագահներ խուսափել են այն այդպես որակելուց՝ Թուրքիայի հետ հարաբերությունների վատթարացման և Անկարայի կողմից ինտենսիվ լոբբինգի մասին մտահոգությունների պատճառով:

### ԱՄՆ
ԱՄՆ-ի կառավարությունը մեղադրվել է իր Տեղաբնիկ ժողովուրդների ցեղասպանությունը ժխտելու մեջ այնպիսի գիտնականների կողմից, ինչպիսիք են Բենջամին Մադլին, Դեյվիդ Ստանարդը և Նոամ Չոմսկին։

## Օրենք
Եվրոպական հանձնաժողովը 2001 թվականին առաջարկել է Եվրոպական միության ողջ տարածքում ռասիզմի դեմ պայքարի օրենք ընդունել, որը ներառում էր ցեղասպանության ժխտման հանցագործություն, սակայն Եվրոպական միության պետությունները չկարողացան համաձայնության գալ ռասիզմի արգելքի և խոսքի ազատության միջև հավասարակշռության հարցում: Վեց տարի տևած քննարկումներից հետո 2007 թվականին ձեռք է բերվել մեղմացված փոխզիջում, որը ԵՄ պետություններին ազատություն է տվել օրենսդրությունն իրականացնելու իրենց հայեցողությամբ։

2022 թվականին ՄԱԿ-ի Ցեղասպանության կանխարգելման և պաշտպանության պատասխանատվության գրասենյակը հրապարակել է քաղաքականության փաստաթուղթ, որը կապում է ցեղասպանության ժխտումը ատելության խոսքի հետ, մասնավորապես, երբ այն ուղղված է որոշակի նույնականացվող խմբերի: Զեկույցը քաղաքականության առաջարկություններ է տալիս պետություններին և ՄԱԿ-ի պաշտոնյաներին ժխտման հարցում։

## Ազդեցություն
Ցեղասպանության ժխտումը ազդեցություն ունի թե՛ զոհերի, թե՛ հանցագործություն կատարած անձանց խմբերի կամ նրանց համապատասխան երկրների միջև հարաբերությունների վրա, խոչընդոտում է ցեղասպանության անձնական զոհերին խնդրի լուծում փնտրելու հարցում և բացասաբար է անդրադառնում երկու կողմերի քաղաքական որոշումների վրա: Այն կարող է զոհերի մոտ վախ առաջացնել իրենց մշակութային ինքնությունը արտահայտելու հարցում, երկու կողմերից էլ վրեժխնդրություն առաջացնել և խոչընդոտել հասարակությունների ժողովրդավարական զարգացմանը:

### Հետևանքները ցեղասպանության զոհերի վրա
Թեև կատարված վայրագությունների հետ առերեսումը կարող է դժվար գործընթաց լինել, որի ընթացքում զոհը կրկին նվաստացած է զգում՝ վերապրելով տրավմատիկ անցյալը, այն դեռևս ունի բարորակ թերապևտիկ ազդեցություն՝ օգնելով և՛ զոհերի, և՛ հանցագործների խմբերին հաշտվել անցյալի հետ: Թերապևտիկ տեսանկյունից, զոհին անցյալի վայրագությունների և դրա հետ կապված ցավոտ հիշողությունների հետ առերեսվելը մի միջոց է ավարտին հասնելու և հասկանալու, որ վնասը տեղի է ունեցել անցյալում.։ Սա նաև օգնում է հիշողություններին մտնել հասարակության ընդհանուր պատմության մեջ՝ այդպիսով դառնալով ընդհանուր հիմք, որի վրա հասարակությունը կարող է ապագա որոշումներ կայացնել քաղաքական և մշակութային հարցերում։

Ճանաչումը մերժելը բացասական ազդեցություն ունի՝ ավելի խորացնելով զոհի վիկտիմիզացիան, որը կզգա իրեն ոչ միայն մեղավորի կողմից վիրավորված, այլև կատարված հանցանքի ճանաչումը մերժելու պատճառով։ Ժխտումը նաև կարևոր դեր ունի հասարակության նորմերի ձևավորման գործում, քանի որ կատարված ցանկացած սխալի բացթողումը, և, հետևաբար, կատարված սխալների դատապարտման և պատժի բացակայությունը, ռիսկի է ենթարկում նմանատիպ գործողությունների նորմալացումը՝ մեծացնելով հասարակության հանդուրժողականությունը նմանատիպ սխալների ապագա կրկնության նկատմամբ:

Սոցիոլոգ Դանիել Ֆեյերշտեյնի կարծիքով, ցեղասպանություն իրականացնողը նաև իրականացնում է ցանկացած վերապրողի ինքնությունը վերափոխելու և զոհերի խմբի գոյության հիշողությունը ջնջելու գործընթաց։

### Ցեղասպանության ժխտման հասարակական հետևանքները
Բհարգավան նշում է, որ «մեծ մասը՝ մոռանալու կոչերը քողարկում են զոհերի հրապարակային հիշողությունը կանխելու փորձը՝ վախենալով, որ «բակում վիշապ է ապրում, և մենք ավելի լավ է չգրգռենք նրան»»: Այլ կերպ ասած, մինչդեռ հասարակական «մոռանալը» վայրագության մասին արտաքուստ կարող է օգտակար լինել հասարակության ներդաշնակության համար, այն ավելի է զոհ դարձնում թիրախային խմբին ապագա նմանատիպ գործողությունների վախից և ուղղակիորեն վնասակար է զոհի խմբի սոցիալ-մշակութային զարգացման համար:

Մյուս կողմից, կան դեպքեր, երբ վայրագությունների «մոռանալը» քաղաքականապես ամենահարմար կամ կայուն տարբերակն է: Սա հանդիպում է որոշ նահանգներում, որոնք վերջերս դուրս են եկել փոքրամասնության կառավարումից, որտեղ հանցագործ խումբը դեռևս վերահսկում է ռազմավարական ռեսուրսների և հաստատությունների մեծ մասը, ինչպիսին է Հարավային Աֆրիկան: Սա, ի թիվս այլոց, Հարավային Աֆրիկայում անցումային շրջանում կատարված սխալների խոստովանության դիմաց համաներում տրամադրելու հիմնական պատճառներից մեկն է: Այնուամենայնիվ, հասարակությունն ընդհանուր առմամբ և մասնավորապես զոհերը այս տեսակի փոխզիջումները ընկալում են որպես «բարոյապես կասկածելի» և կարող են կասկածի տակ դնել դրա կայունությունը: Այսպիսով, Հարավային Աֆրիկայի ճշմարտության և հաշտեցման հանձնաժողովի վերջնական զեկույցի (1998) վերաբերյալ տարածված արտահայտությունն էր. «Մենք լսել ենք ճշմարտությունը: Նույնիսկ խոսք կա հաշտեցման մասին: Բայց որտե՞ղ է արդարությունը»:

### Ազդեցությունը ժողովրդավարական զարգացման վրա
Ժխտումը անմիջական բացասական ազդեցություն ունի հասարակության զարգացման վրա՝ հաճախ խաթարելով դրա օրենքները և արդարադատության հարցը, ինչպես նաև ժողովրդավարության մակարդակը: Եթե ժողովրդավարությունը նախատեսված է կառուցվելու օրենքի գերակայության և արդարադատության վրա, որը պահպանվում և պաշտպանվում է պետական ինստիտուտների կողմից, ապա իրավական հետևանքների և արդարադատության բացակայությունը, անշուշտ, կարող է խաթարել ժողովրդավարությունը: Պատմական տեսանկյունից ավելի վտանգավոր է այն, որ նման անհամապատասխանությունը կնշանակի այդ իրադարձությունների իմաստի հետագա կորուստը ապագա սերունդների համար, կորուստ, որը նման է «բարոյական կողմնացույցի կորստին»։ Նախորդ դեպքերի պատշաճ քննության բացակայության դեպքում հասարակությունը դառնում է խոցելի նմանատիպ չարաշահումների նկատմամբ: Այնուամենայնիվ, ժխտումը, հատկապես կատարված չարաշահումներից անմիջապես հետո, ավելի շուտ կանոն է, քան բացառություն և, բնականաբար, գրեթե միշտ կատարվում է մեղավորի կողմից՝ պատասխանատվությունից խուսափելու համար:

### Ցեղասպանության անուղղակի ժխտում
Մինչ որոշ հասարակություններ կամ կառավարություններ բացահայտորեն ժխտում են ցեղասպանությունը, որոշ այլ դեպքերում, օրինակ՝ «Սփոփման կայարան» և ճապոնական պետության դերի դեպքում, ժխտումն ավելի անուղղակի է։ Սա ակնհայտ էր նրանում, թե ինչպես ողջ մնացած զոհերի ճնշող մեծամասնությունը հրաժարվեց ընդունել դրամական փոխհատուցում, քանի որ ճապոնական կառավարությունը դեռևս հրաժարվում էր ընդունել իր սեփական պատասխանատվությունը (դրամական փոխհատուցումը վճարվել է մասնավոր հիմնադրամի միջոցով, այլ ոչ թե պետության կողմից, որոշում, որը զոհերը ընկալել են որպես պետության կողմից որևէ ուղղակի պատասխանատվություն ստանձնելուց հրաժարվելու դրսևորում): Սա կարող է նույն ազդեցությունն ունենալ հասարակությունների վրա, ինչ բացահայտ ժխտումը: Օրինակ՝ ճապոնական պատմական դասագրքերում վայրագությունների ժխտումը և ինքնազոհաբերումը մեծ դիվանագիտական լարվածություն են առաջացրել Ճապոնիայի և հարևան զոհ պետությունների միջև, ինչպիսիք են Կորեան և Չինաստանը, և ամրապնդել են ներքին պահպանողական կամ ազգայնական ուժերը:

### Թուրքիան և Հայոց ցեղասպանության ժխտումը
Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ժխտումը հեռահար հետևանքներ է ունեցել թուրքական հասարակության վրա՝ իր ողջ պատմության ընթացքում՝ թե՛ էթնիկ փոքրամասնությունների, մասնավորապես՝ քրդերի, թե՛ քաղաքական ընդդիմության առումով։ Ժխտումը նաև ազդում է թուրքերի վրա, քանի որ չի ճանաչվում այն թուրքերը և օսմանյան պաշտոնյաները, որոնք փորձել են կանխել ցեղասպանությունը։ Թուրքիայում գործող տարբեր գործիչների այս բացակայությունը կարող է հանգեցնել տվյալ ազգի բավականին միատարր ընկալման, այդպիսով ստիպելով հայերին (բայց նաև երրորդ կողմերին) մեղավոր դերը տարածել ամբողջ թուրքական հասարակության և ազգի վրա՝ առաջացնելով հետագա ռասայական հակամարտություններ և սրելով ապագա հաշտեցման հեռանկարները։ Օրինակ, հայկական ահաբեկչական խմբավորումները (օրինակ՝ ԱՍԱԼԱ-ն և ՀՑԱՄ-ը) ահաբեկչական գործողություններ են իրականացրել 1970-ական և 1980-ական թվականներին՝ որպես թուրքական պետության կողմից ցեղասպանության ժխտման ուղղակի հետևանք:

### Կանխարգելում
Ժխտումը կարող է նվազեցվել պատմական աշխատությունների, արխիվների պահպանման, գրառումների փաստաթղթավորման, հետաքննչական հանձնաժողովների, անհետ կորած անձանց որոնման, հիշատակի միջոցառումների, պետական պաշտոնական ներողությունների, ճշմարտության հանձնաժողովների զարգացման, կրթական ծրագրերի, հուշարձանների և թանգարանների միջոցով: Ջոնաթան Սիսոնի խոսքով՝ հասարակությունն իրավունք ունի իմանալ ճշմարտությունը պատմական իրադարձությունների և փաստերի, ինչպես նաև մարդու իրավունքների զանգվածային կամ համակարգված խախտումներին հանգեցրած հանգամանքների մասին: Նա ասում է, որ պետությունը պարտավոր է ապահովել գրառումներ և այլ ապացույցներ՝ վերանայողական փաստարկները կանխելու համար: Ցեղասպանագետ Գրեգորի Ստանտոնը ենթադրում է, որ քրեական հետապնդումը կարող է զսպող գործոն լինել:

## Տես նաև
* Damnatio memoriae
* DARVO

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պատմության խեղաթյուրում
Կատեգորիա:Ցեղասպանություն