Գաբդուլխայ Ախատով

thumb|Պրոֆեսոր Ախատովի անվան Կազանի պետական մանկավարժական ինստիտուտ (այժմ Կազանի (Վոլգայի մարզ) դաշնային համալսարան)
**Գաբդուլխայ Խուրամովիչ Ախատով** (**', **' ), խորհրդային թաթար լեզվաբան, թուրքագետ և գիտության կազմակերպիչ (առաջին դոկտորական աստիճանը ստացել է 1954 թվականին)։ 1965 թվականին ստացել է բանասիրության երկրորդ դոկտորի աստիճանը, 1970 թվականին՝ պրոֆեսորի կոչում։

## Կրթություն
1951 թվականին Ախատովը գերազանցությամբ ավարտել է Կազանի պետական մանկավարժական ինստիտուտը, իսկ 1954 թվականին՝ ասպիրանտուրան։ Դարձել է ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի Բարձրագույն ատեստավորման հանձնաժողովի անդամ և եղել է դոկտորական և մագիստրոսական թեզերի մասնագիտացված խորհուրդների նախագահ՝ այժմ արդեն գոյություն չունեցող ԽՍՀՄ մի շարք համալսարաններում։

Ախատովը մի շարք հետազոտական հաստատությունների հիմնադիրն է, այդ թվում՝ թաթարական բարբառագիտական ժամանակակից գիտական դպրոցի և ֆրասոլոգիական կազանյան դպրոցի։

## Հետազոտություններ
Չնայած Վոլգայի թաթար լինելուն Գաբդուլխայ Ախատովը խորասուզվել է Սիբիրի բնիկ բնակչության՝ սիբիրյան թաթարների սիբիրյան թաթարական լեզվի հնչյունական առանձնահատկությունների ուսումնասիրության մեջ: Իր դասական հիմնարար հետազոտական «Արևմտյան Սիբիրյան թաթարների բարբառ» (1963) աշխատության մեջ Ախաթովը գրել է Տոբոլ-Իրտիշ սիբիրյան թաթարների արևմտյան խմբի մասին, որոնք Օմսկ և Տյումեն մարզերի բնիկներ են:

Հնչյունական համակարգի, բառապաշարի կազմի և քերականական կառուցվածքի համապարփակ ինտեգրված վերլուծությունից հետո Ախատովը եզրակացրել է, որ սիբիրյան թաթարների լեզուն սկզբից առանձին լեզու է եղել և այն ամենահին թյուրքական լեզուներից մեկն է։ Սիբիրյան թաթարական լեզվի բարբառները բաժանել է երկու կատեգորիայի՝ բարաբա և թոմ թաթարական, որոնք անվանել է Արևելյան սիբիրյան թաթարների բարբառներ, իսկ Տյումենի և Օմսկի մարզերի բարբառները անվանել է Արևմտյան Սիբիրյան թաթարների բարբառներ։

Սիբիրի տեղական բնակչության բարբառի հնչյունական առանձնահատկությունները ուսումնասիրելով՝ Ախատովը գիտնականներից առաջինն է հայտնաբերել, որ սիբիրյան թաթարերենի որոշ բարբառներում առաջացել է «չ» և «ց» հնչյունների միաձուլում, որը, նրա կարծիքով, կումաներենի ազդեցության արդյունք է։

Ախատովն առաջին անգամ թյուրքագիտության մեջ տվել է Վոլգայի թաթարերեն լեզվի դարձվածաբանական արտահայտությունների տեսականորեն հետևողական և համակարգված նկարագրությունը: Նա հանրահայտ «Թաթարական լեզվի դարձվածաբանական բառարան» (1982) գրքի հեղինակն է:

Ավելի քան 30 տարի պրոֆեսոր Ախատովը ղեկավարել է թաթարական բանասիրության ամբիոնը Ռուսաստանի տարբեր համալսարաններում և ինստիտուտներում։

Ախատովը նաև հետազոտություններ է կատարել լեզվի ընդհանուր տեսության վերաբերյալ։ Հրապարակել է զույգ բառերի հիմնական նշանի վերաբերյալ հիմնարար աշխատանք, հետազոտել և մանրակրկիտ ուսումնասիրել է թյուրքական լեզուներում կրկնակի ժխտականի բնույթը, ինչպես նաև հայտնաբերել և ձևակերպել է թյուրքական լեզուներում զույգերի օրենքը։

Ախատովը նախապատրաստել է ավելի քան 40 գիտությունների թեկնածուների և դոկտորների, հրատարակել է մոտ 200 գիտական հոդված։

Ալխատովը բազմալեզու է և տիրապետել է ավելի քան երկու տասնյակից ավելի լեզուների։

Նրա մի շարք գիտական աշխատանքներ բարձր են գնահատվել լեզվաբանների XIII միջազգային կոնգրեսում (Տոկիո, 1982): Ախատովը կազմակերպել և ղեկավարել է մի շարք բարբառագիտական արշավախմբեր և հեղինակել է բարբառագիտության, դարձվածաբանության և բառագիտության հիմնարար գիտական աշխատանքներ, բառարաններ, դասագրքեր, ձեռնարկներ և ծրագրեր:

## Պարգևներ
Ախատովը պարգևատրվել է «Աշխատանքային արիության համար» և «Աշխատանքի վետերան» մեդալով։

## Ժառանգներ
Ախատովի որդին՝ Այդար Ախատովը (ծնված 1957 թվականի հունիսի 20-ին), ռուս պետական, քաղաքական և հասարակական գործիչ է, տնտեսագետ, տնտեսագիտության դոկտոր, էկոլոգ և փաստաբան։

## Հիմնական աշխատանքներ
* Г. Х. Әхәтов. «Җирле диалект шартларында ана телен укыту методикасы мәсьәләре». – Тобольск, 1958.
* Г. Х. Әхәтов. «Себер татарлары теле. – 1 нче кисәк. Фонетик үзенчәлекләр». – Казан: ТКН, 1960
* Г. Х. Əхәтов, Г.Х. Ахатов. «Диалект западносибирских татар». - Уфа, 1963.
* Г.Х. Ахатов. «Местные диалекты — надежный источник для сравнительно-исторического изучения языков». —

Сб."Вопросы диалектологии тюркских языков". Баку, 1963.

* Г.Х. Ахатов. «Лексико-фразеологические особенности восточного диалекта татарского языка». —

Сб."Материалы вузов Уральского экономического района. Языкознание". — Свердловск, 1963.

* Г.Х. Ахатов. «Об ударении в языке сибирских татар». — Сб."Проблемы тюркологии и истории востоковедения".

Казань: изд-во КГУ, 1964.

* Г.Х. Ахатов. «Диалекты западносибирских татар». Дисс. на соиск. учен. степени докт. филолог. наук. Ташкент, 1965.
* Г. Х. Әхәтов. «Татар телендэ тошем килешнец бирелуе» // «Совет мәктәбе». - Казан, 1965. - № 1.
* Г.Х. Ахатов. «Диалекты западносибирских татар». Дисс. на соиск. учен. степени докт. филолог. наук. - Ташкент, 1965.
* Г.Х. Ахатов. «Языковые контакты народов Поволжья и Урала» (монография). Уфа, 1970.
* Г.Х. Ахатов. «Фразеология» (монография). Уфа, 1972.
* Г.Х. Ахатов. «Современный татарский язык» (программа для студентов вузов). Казань: изд-во Казанского госпединститута. 1974.
* Г.Х. Ахатов. «Лексика современного татарского языка» (учебник для студентов вузов). Уфа, 1975.
* Г.Х. Ахатов. «Татарская фразеология» (программа для студентов вузов). Уфа: изд-во БГУ, 1975.
* Г.Х. Ахатов. «Диалект западносибирских татар в отношении к литературному языку». Уфа: изд-во БГУ, 1975.
* Г.Х. Ахатов. «Использование диалектных данных для сравнительно-исторического изучения тюркских языков». —

Сб."Советская тюркология и развитие тюркских языков в СССР. Алма-Ата, 1976.

* Г.Х. Ахатов. «Татарская диалектология. Диалект западно-сибирских татар» (учебник для студентов вузов). Уфа, 1977.
* Г.Х. Ахатов. «Полисемантичные слова в татарском языке» (программа спецкурса для студентов вузов). Уфа, изд-во БГУ, 1977
* Г. Х. Ахатов.«Татарская диалектология. - Уфа, 1977.
* Г.Х. Ахатов. «Татарская диалектология. Cредний диалект». - Уфа, 1979.
* Г.Х. Ахатов. «О составлении фразеологического словаря татарского языка» (монография). Уфа, 1979.
* Г.Х. Ахатов. «Арский подговор заказанского говора татарского языка».-

Сб. ЧувГУ им. И. Н. Ульянова, Чебоксары, 1979.

* Г.Х. Ахатов. Группы говоров татарского языка на территории Башкирской АССР // Языкознание. - М: 1980.
* Г.Х. Ахатов. «Мишарский диалект татарского языка». - Уфа, 1980.
* Г.Х. Ахатов. «Источники построения исторической диалектологии татарского языка». - Налчык, 1981.
* Г.Х. Ахатов. «Мензелинский говор татарского языка». - Чебоксары, 1981.
* Г.Х. Ахатов. «Об основных признаках парных слов». // Ж. «Советское финно-угроведение». - Таллин, 1981, № 2.
* Г.Х. Ахатов. «Диалекты и топонимия Поволжья». - Чебоксары: изд-во ЧувГУ им. И. Н. Ульянова. 1981.
* Г. Х. Əхәтов. «Татар теленең фразеологик әйтелмәләр сүзлеге». - Казан, 1982. 
* Г. Х. Əхәтов. «Татар диалектологиясе». - Казан,1984.
* Г.Х. Ахатов. «О природе двойного отрицания в тюркских языках кыпчакско-булгарской подгруппы». // Ж. «Советская тюркология». 1984, № 3.

* Г.Х. Ахатов. «О законе спаривания слов в тюркских языках»//Turcologica. — М., 1987.
* G.Achatow. «Unsere vielsprachige Welt»/NL - Berlin, 1986.
* G.Achatow. «Linguistik im Bund mit Computer»/NL. - Berlin, 1986.
* Г.Х. Əхәтов. «Татар теленең лексикасы». - Казан, 1995.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին աղբյուրներ
*The scientific heritage of Professor Gabdulkhay Akhatov 
*[British Library : Works by Professor G. Kh. Akhatov](http://explore.bl.uk/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&vl(174399379UI0)=any&frbg=&scp.scps=scope%3A%28BLCONTENT%29&tab=local_tab&dstmp=1348411909183&srt=rank&ct=search&mode=Basic&dum=true&tb=t&indx=1&vl(freeText0)=Gabdulkhaĭ+Khuramovich+Akhatov&vid=BLVU1&fn=search)  
* 
*Work by Professor G. Аkhatov in University of Michigan (U.S.A.) 
*Professor Gabdulkhay Akhatov is the famous Russian scientist  
*VIAF / *Works by Professor G. Kh. Akhatov* : 114024654/
*WorldCat / *Works by Professor G. Kh. Akhatov* : http://www.worldcat.org/identities/lccn-n78-53584

Կատեգորիա:20-րդ դարի բանասերներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Բարբառագետներ ըստ ազգության
Կատեգորիա:Թաթարներ
Կատեգորիա:Թյուրքագետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային արևելագետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Կատեգորիա:Խորհրդային լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Խորհրդային մանկավարժներ
Կատեգորիա:Պրոֆեսորներ