Վելվիչիա

**Վելվիչիա** (), մոնոտիպիկ ցեղատեսակ (այսինքն ցեղատեսակ, որը պարունակում է միայն մեկ ճանաչված տեսակ), որի միակ ճանաչված տեսակը եզակի Վելվիչիա միրաբիլիսն է։ Այն տարածված է միայն Նամիբիայի և Անգոլայի Նամիբ անապատում։ Վելվիչիան  Գնետայիններ բաժնին պատկանող *Welwitschiaceae* ընտանիքի *Welwitschiales* կարգում միակ պահպանված ցեղատեսակն է։ Այն Գնետայիններ բաժնի երեք պահպանված ցեղատեսակներից մեկն է, մյուս երկուսը՝ Գնետումը և Էֆեդրան են։ Ոչ պաշտոնական աղբյուրները հաճախ այս բույսը անվանում են «կենդանի բրածո»:

## Անվանում

Վելվիչիան անվանվել է ավստրիացի բուսաբան և բժիշկ Ֆրիդրիխ Վելվիչի պատվին, ով 1859 թվականին նկարագրել է այս բույսը Անգոլայում։ Վելվիչն այնքան էր տպավորվել բույսով, որ «չկարողացավ այլ բան անել, քան ծնկի իջնել և նայել դրան՝ կիսով չափ վախենալով, որ հպման արդյունքում կպարզվեր, թե այն երևակայության արդյունք է»։ Ջոզեֆ Դալթոն Հուքերը (Լոնդոնի Լինեեական ընկերությունից) այս տեսակը բնութագրել է օգտագործելով Վելվիչի նկարագրությունը և հավաքած նյութերը, ինչպես նաև Նամիբիայում բույսը պատկերած նկարիչ Թոմաս Բեյնսի նյութերը։

Վելվիչը առաջարկել էր ցեղատեսակը կոչել Տումբոա՝ այն անվան հիման վրա, որը նա համարում էր տեղական՝ տումբո: Սակայն Հուքերն առաջարկեց բույսն անվանել Վելվիչիա՝ Վելվիչի պատվին։ Վելվիչը համաձայնեց և Հուքերին տրամադրեց լավ պահպանված նյութեր, որոնց հիման վրա նա կարողացավ զգալի առաջընթաց գրանցել բույսի բուսաբանական կապակցությունները պարզելու գործում։

Վելվիչիայի տաքսոնոմիան հետագայում փոփոխություններ է կրել նոր դասակարգման համակարգերի զարգացման հետ, սակայն դրա ներկայիս տաքսոնոմիական կարգավիճակը հիմնականում մնացել է նույնը, ինչ Հուքերի դասակարգման ժամանակ։ Բուսաբանների մեծ մասը Վելվիչիան համարել է առանձին մոնոտիպիկ ցեղատեսակ՝ մոնոտիպիկ ընտանիքում կամ նույնիսկ կարգում։ Վերջին համակարգերը Վելվիչիա միրաբիլիսը դասում են իր սեփական Վելվիչիկայե ընտանիքում՝ գիմնոսպերմների Գնետալես կարգում, թեև ընտանիքում երբեմն ներառվում են նաև այլ վերացած տեսակներ։

Անգլերենում բույսը սովորաբար կոչվում է պարզապես *welwitschia*, բայց օգտագործվում է նաև *tree tumbo* անվանումը։ Այն նամա լեզվով կոչվում է *kharos* կամ *khurub*, աֆրիկաանսով՝ *tweeblaarkanniedood* («երկու տերև՝ չի մեռնում»), դամարա լեզվով՝ *nyanka*, իսկ հերերո լեզվով՝ *onyanga*։

## Կենսաբանություն
Ծլումից հետո սերմնաբողբոջն առաջացնում է երկու ակոսներ, որոնք աճում են 25–35 մմ (0.98–1.38 դյույմ) երկարությամբ և ունեն ցանցաձև ճյուղավորություն։ Այնուհետև, փայտային, երկբոբիկ պսակի եզրին զարգանում են երկու տերևներ։ Մշտական տերևները հակադիր են (ակոսի նկատմամբ 90° անկյան տակ), ունեն սերմնարաններ տերևի երկու կողմերում (ամբֆիստոմատիկ են), զուգահեռաջիղ ջղավորություն և ժապավենաձև կառուցվածք։ Տերևների ի հայտ գալուց կարճ ժամանակ անց ապիկալ աճային հյուսվածքը մահանում է, և մերիսթեմատիկ ակտիվությունը տեղափոխվում է պսակի շրջագծին։

Երկու (հազվադեպ՝ երեք) տերևները անընդհատ աճում են բնի շրջագծի բազային մերիսթեմից՝ հասնելով մինչև 4 մ (13 ֆտ) երկարության։ Տերևների ծայրերը ճեղքվում են և վերածվում տարբեր ժապավենաձև հատվածների՝ փայտային հատվածների ձևափոխությունների՝ քամու և արտաքին վնասվածքների ազդեցության հետևանքով։ Ամենամեծ նմուշները (օրինակ՝ «Հուսաբի հսկան», որի շրջանագիծը 5 մ է (մոտ 5 ֆտ տրամագիծ)) կարող են լինել ոչ ավելի, քան 1.5 մ (4.9 ֆտ) բարձրությամբ, սակայն տերևների շրջանագիծը, որը շփվում է ավազի հետ, կարող է գերազանցել 8 մ (26 ֆտ):

Վելվիչիայի արմատային համակարգը առանցքային է և մակերեսային։ Այն բաղկացած է «նեղացող առանցքային արմատից՝ մի քանի չնեղացող երկարացումներով, արտահայտված կողմնային արմատներից և նուրբ, սպունգանման արմատների ցանցից»։ Այն ունի փայտային, մանրաթելային, չճյուղավորված հիմնական բնափայտ։ Արմատները հասնում են խորության, որը մոտավորապես համարժեք է տերևների ծայրերի միջև եղած հեռավորությանը։

Բունը բաղկացած է չճյուղավորված փայտային պսակից, որն ունի գլխիվայր կոնաձև։ Միակ ճյուղավորումը նկատվում է վերարտադրողական հատվածներում, որոնք կրում են սթրոբիլներ։

Վելվիչիան երկտուն է, այսինքն՝ առանձին արական և իգական բույսեր են։ Փոշոտումը կատարվում է միջատների միջոցով, ներառյալ ճանճերը և իրական կոշտթևանիները։ Վելվիչիայի ամենատարածված այցելուն *Probergrothius angolensis* կոշտթևանին է, սակայն դրա՝ որպես փոշոտիչի դերը դեռևս ապացուցված չէ։ Երբեմն նաև մեղուները և կրետները մասնակցում են փոշոտմանը։ Փոշոտիչների որոշ մասը գրավվում է արական և իգական սթրոբիլների կողմից արտադրվող «նեկտարով»։

Վելվիչիան դասակարգվել է որպես CAM (կրասուլացենային թթվային մետաբոլիզմ) բույս՝ չնայած սկզբում հակասական և խճճված տվյալներին։ Սակայն CAM մետաբոլիզմի օգտագործումը շատ նվազ է, և դա կարող է բացատրել, թե ինչու այն երկար ժամանակ չէր հաստատվում։

Տարանջատականորեն որոշել Վելվիչիայի անհատական բույսերի տարիքը դժվար է, սակայն շատերը կարող են լինել 1000 տարեկանից ավելի։ Որոշ նմուշներ կարող են լինել ավելի քան 2000 տարեկան։ Քանի որ այս բույսը տարեկան օղակներ չի արտադրում, նրա տարիքը որոշվում է ռադիոածխածնային դաթավորման միջոցով։ Սակայն որոշ զեկույցներ ենթադրում են, որ բույսը կարող է ստեղծել ինչ-որ տարատեսակ տարեկան օղակներ։ «Բունը» տարիքի հետ շարունակում է լայնանալ։ Ամենամեծ հայտնի նմուշի տրամագիծը 2.77 մ է (9 ֆտ 1 դյույմ)։

Քանի որ Վելվիչիան ունենում է միայն մեկ զույգ մշտական տերևներ, որոշ հետազոտողներ ենթադրել են, որ այն նեոտենային (Neoteny) է՝ ըստ էության կազմված «հսկա սածիլից»։ Սակայն հետազոտությունները ցույց են տվել, որ դրա անատոմիան համահունչ չէ հսկա սածիլ լինելու հետ։ Փոխարենը, ավելի ճիշտ է դիտարկել, որ բույսը իր մորֆոլոգիային է հասել աճման վաղ շրջանում «գլուխը կորցնելու» (ապիկալ մերիսթեմը վաղ փուլում կորցրած) արդյունքում։

## Գենետիկա
2021 թվականի հուլիսին Վելվիչիայի գենոմի 98%-ը կարգավորված էր՝ կազմելով 6.8 գիգաբազա 21 քրոմոսոմի վրա։ Կան տվյալներ, որ տեղի է ունեցել ամբողջ գենոմի կրկնապատկում, որին հաջորդել է լայնածավալ վերախմբավորում՝ հավանաբար պայմանավորված ծայրահեղ սթրեսով, որն առաջացել է մոտ 86 միլիոն տարի առաջ ավելացված չորության և երկարատև երաշտի ժամանակ։ Այս կրկնապատկման արդյունքում գենոմը պարունակում է ավելի շատ ավելորդ ինքնաբազմացվող ԴՆԹ-ի հաջորդականություններ։ Ռետրոտրանսպոզոնների ակտիվության այս աճը հակազդվել է ԴՆԹ-ի մեթիլացման լռեցման գործընթացով, որը նվազեցրել է նման մեծ գենետիկ նյութի նյութափոխանակային արժեքը և նպաստել դիմացկունության բարելավմանը։

## Տարածվածություն
Վելվիչիա միրաբիլիսը էնդեմիկ է Անգոլայի և Նամիբիայի ափամերձ անապատին՝ տարածված ափից 4.8 կմ (3.0 մղոն) մինչև 149 կմ (93 մղոն) ներքին հատվածում և 14.12° հարավային լայնությունից (Բենտիաբա գետի մոտ, Անգոլայում) մինչև 23.64° հարավային լայնություն (Կույսեբ գետի մոտ, Նամիբիայում), ինչը կազմում է 1,096 կմ (681 մղոն)։ Տարածքը անապատային է, ափին գրեթե անձրև չի լինում, իսկ ափամերձ զառիթափներից ներքև, տարվա փետրվարից ապրիլ ընկած անձրևային շրջանում, տարեկան տեղումների քանակը չի գերազանցում 100 մմ (3.9 դյույմ)։ Սովորաբար հանդիպում են ժամանակավոր ջրային հոսքերում, ինչը ցույց է տալիս, որ բույսերը կախված են ինչպես մառախուղից առաջացող տեղումներից, այնպես էլ ստորգետնյա ջրերից։

## Կուլտիվացիա
Հեշտությամբ աճում է սերմերից, որոնք հնարավոր է գնել մասնագիտացված վաճառատներից։ Ցույց է տրվել, որ սերմերը կարելի է երկար ժամանակ պահել ցածր խոնավության և ջերմաստիճանի պայմաններում։ Բնականաբար հասունանալիս սերմերը զարգացնում են ցածր ջրի կոնցենտրացիա։ Արտաքին պատյանների հեռացումը բարելավում է սերմերի բողբոջման արդյունավետությունը, ինչը ենթադրում է, որ սերմերը կարող են ունենալ ոչ խորանիստ ֆիզիոլոգիական հանգստություն։ Սերմերը ցանելուց հետո անհրաժեշտ է դրանք առաջին երկու շաբաթվա ընթացքում խոնավ պահել, բայց չթողնել, որ դրանք ամբողջությամբ ջրի մեջ լինեն։ Կարծիք կա, որ սերմերը նախապես ջրում թրջելը կարող է խանգարել բողբոջմանը։

Վայրի բնությունից հավաքված սերմերը հաճախ լուրջ չափով վարակվում են *Aspergillus niger var. phoenicis* սնկի սպորներով, ինչը բերում է դրանց փտմանը բողբոջելուց կարճ ժամանակ անց։ Սնկի վարակը սկսվում է բույսի աճող կոների զարգացման վաղ փուլում, իսկ վարակման սուր աճը տեղի է ունենում փոշոտման կաթիլների ի հայտ գալու ժամանակ։ Այս կաթիլների միջոցով սնկի սպորները կարող են ներթափանցել զարգացող սերմերի ներքին հատված։ Վայրի բնության սերմերը, հետևաբար, կարող են ոչնչանալ սնկային վարակման հետևանքով՝ նույնիսկ մինչև ամբողջական զարգանալը։ Բուսաբանական այգիներից կամ այլ մշակված աղբյուրներից ստացված սերմերն ավելի մաքուր են և ավելի քիչ հավանական է, որ փտեն։ *Tebuconazole* ֆունգիցիդը կարող է օգտակար լինել սահմանափակ *A. niger* վարակը վերահսկելու համար։

## Որպես սնունդ
Տեղաբնակները օգտագործում են բույսի կոները՝ այն ուտելով հում վիճակում կամ խորովելով տաք մոխրի մեջ։ Դրա անուններից մեկը՝ *onyanga*, թարգմանվում է որպես «անապատի սոխ»։

## Պահպանություն
Վելվիչիա միրաբիլիսի պոպուլյացիան վայրի բնության մեջ ներկայումս համեմատաբար բավարար է։ Բույսի միջազգային առևտուրը վերահսկվում է Վտանգված վայրի ֆլորայի և ֆաունայի տեսակների միջազգային առևտրի կոնվենցիայով (CITES): Անգոլայում բույսերը ավելի լավ են պաշտպանված, քան Նամիբիայում, քանի որ Անգոլայում ցամաքային ականների համեմատաբար մեծ քանակը զերծ է պահում հավաքարարներին։

Չնայած ներկայումս անմիջական վտանգի տակ չէ, քանի որ մեծ տարածքում կան բավարար պոպուլյացիաներ, նրա կարգավիճակը շատ հեռու է ապահով լինելուց։ Բույսի վերարտադրության և աճի մակարդակները ցածր են, իսկ նրա տարածքվածությունը, չնայած լայն է, ընդգրկում է միայն սահմանափակ և խոցելի էկոլոգիական տարածք։ Վելվիչիայի բացառիկ երկարակեցությունը նպաստում է վերարտադրության համար անբարենպաստ ժամանակահատվածների հաղթահարմանը, սակայն այն չի պաշտպանում բույսն ուղղակի սպառնալիքներից, ինչպիսիք են հիվանդությունները։ Իգական կոների սնկային վարակը խիստ նվազեցնում է սերմերի կենսունակությունը՝ էլ ավելի նվազեցնելով արդեն իսկ ցածր վերարտադրության մակարդակը։ Այլ վտանգների թվում են վնասները՝ առաջացած արտաճանապարհային տրանսպորտից, վայրի բույսերի հավաքումը և գերարածեցումը՝ զեբրների, ռնգեղջյուրների և ընտանի կենդանիների կողմից։

## Զինանշանագիտություն
Բույսը ներկայացված է Նամիբիայի ազգային զինանշանի ստորին հատվածում։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Welwitschia-mirabilis-female.jpg|Իգական բույսը
Պատկեր:Welwitschia mirabilis (female).jpg|Էգ բույսը, որը սկսում է սերմեր թափել
Պատկեր:N-welwitschia-2.jpg|Սերմերի ցրումից հետո հասած կանացի կոների մանրամասն լուսանկար
Պատկեր:N-welwitschia-3.jpg|Արական բույսի և կոների մանրամասն լուսանկար
Պատկեր:Namib, Welwitschia mirabilis.jpg|Մարդ, ով կանգնած է բույսի կողքին, չափը պատկերացնելու համար
Պատկեր:Welwitschia at Huntington Library, Art Collections and Botanical Gardens.jpg|Պահպանվում է Հանթինգթոնի գրադարան և բուսաբանական այգում
Պատկեր:Welwitschia mirabilis0425.jpg|Բույսը Խորիքսասի քարացած անտառում (Նամիբիա)
Պատկեր:Probergrothius angolensis adult and nymphs 1.jpg|Անհաս նիմֆեր և չափահաս վելվիչիա
Պատկեր:Welwitschia mirabilis MHNT.BOT.2015.2.2.jpg|Թուլուզի բնական պատմության թանգարանում Վելվիչիա միրաբիլիսն
Պատկեր:Coat of arms of Namibia.svg|Նամիբիայի զինանշան, ներքևում գտնվող վելվիչիան


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Ecology & Evolutionary Biology Conservatory (archived)
* The Welwitschia Page: photos of Welwitschia in the wild (archived)
* 
* Bihrmann's Welwitschia growing project
* "So What If It's Ugly? It Just Keeps On Going ..."
* 

*

Կատեգորիա:Dioecious plants
Կատեգորիա:Endangered plants
Կատեգորիա:Flora of Angola
Կատեգորիա:Flora of Namibia
Կատեգորիա:Monotypic gymnosperm genera
Կատեգորիա:Welwitschiaceae
Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով