Հիրիկ

**Հիրիկ** (), փնջածաղիկազգիների ընտանիքի բազմամյա, կոճղարմատավոր խոտաբույսերի ցեղ։
Աշխարհի ջերմատներում ու պարտեզներում աճեցվում է հիրիկի ավելի քան 1000 տեսակ, որոնց մեծ մասն ունի սուր ու հմայիչ բուրմունք։ Հիրիկը ոչ միայն գեղեցիկ, այլև թանկարժեք եթերայուղատու բույս է։ Կոճղարմատները հավաքում, մաքրում և չորացնում են որոշ ժամանակ պահելուց հետո։ Դրանք արձակում են մանուշակի նուրբ ու հաճելի բուրմունք։
Հնագույն ժամանակներում հիրիկի արմատների նյութը կիրառվել է բուրումնավետ գինիներ ստանալու համար, իսկ փոշին օգտագործվել է օծանելիքի փոխարեն։ Այդ ժամանակներում հիրիկին վերագրել են ոչ միայն բուժական, այլև կախարդիչ հատկություններ։

Մեր ժամանակներում հիրիկի արմատներն օգտագործվում է փոշու ձևով հրուշակեղենի, լիկյորների, զովացուցիչ ջրերի արտադրության մեջ դրանց յուրահատուկ բուրմունք տալու համար։
Այսպիսով, հիրիկը ոչ միայն դեկորատիվ, այլև տեխնիկական արժեքավոր բույս է։ Այն օգտագործվում է նաև բժշկության մեջ։

## Պատմություն
Մարդու կողմից հիրիկը մշակվել է անհիշելի ժամանակներից Հյուսիսային Աֆրիկայի երկրներում։ Այն մեծ ժողովրդականություն է ունեցել հատկապես արաբական երկրներում։ Արաբները հիրիկ աճեցրել են գերազմանոցներում` այն վերածելով յուրահատուկ ծաղկանոց-պարտեզների։ Իսպանիան նվաճելուց հետո արաբները այդ գեղեցիկ բույսը տեղափոխում են Իսպանիա, որտեղից տարածվում է Միջերկրական ծովի ավազանի, իսկ հետագայում՝ Ասիայի ու Ամերիկայի երկրներ։

Հին հույները այդ բույսին տվել են իրենց ծիածանի աստվածուհի «Իրիդ» անունը, որի համար էլ այն դարձել է ժողովրդի պաշտամունքի առարկան։ Մինչև այս օր էլ Հունաստանում կանանց գերեզմանների վրա պարտադիր աճեցվում է հիրիկ ծաղիկը։

Ֆլորենցիայում (Իտալիա) այն կոչվում է Ֆլորենտինյան շուշան, որը պատկերված է Ֆլորենտինյան Հանրապետության գերբի վրա։ Ֆրանսիայում այն կոչվել է սպիտակ շուշան և պատկերվել պետական գերբի վրա։

Սկանդիվյան ժողովուրդների առասպելներից մեկում հիրիկն անվանում են արևի հարս, սիրո և գարնան ծաղիկ։ Այդ ավանդազրույցում նրան զոհաբերում են սիրո աստվածուհի Ֆրեեին։ Այս գեղեցկուհին մեծ փառքի է արժանացել նաև արևելքի ժողովուրդների միջոցով ժողովուրդների մոտ։

Ճապոնիայում հիրիկը խիզախության խորհրդանիշ է։ Այդ բույսը վաղուց է հայտնի մեր երկրում։ Նախահեղափոխական Ռուսաստանում մշակվել է հիրիկի մի քանի տեսակներ։ Դրանցից աչքի է ընկել գերմանականը, որը բերվել է Գերմանիայից, և ֆրանսիական լեմուանա տեսակը։ Այդ անունը տրվել է ի պատիվ ֆրանսիացի ծաղկաբույծ Լեմուանի, որի ջանքերով ստացվել է հիրիկի այդ տեսակը։

Բույսը մեծ ժողովրդականություն է ունեցել Ռուսաստանում, ժողովուրդը նրան տվել է «կասատիկ» անունը որը նշանակում է «սիրելիս»։

Հիրիկի արձյունաբերական նշանակություններ ունեցող ցանքեր կան Մոլդովիայում, Ղրիմում այն որպես դեկորատիվ բույս աճեցվում է երկրի խոշոր քաղաքներում՝ Մոսկվայի, Կիևի բուսաբանական այգիներում։

Հիրիկի մի տեսակ վայրի վիճակում աճում է հանրապետության լեռնային շրջաններում։ Բույսի բարձրությունը հասնում է 30-40 սմ-ի։ Վայրի վիճակում հանդիպում է նաև Իրանում։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի

մինի
Ցողունի բարձրությունը 10-35 սմ է։ Տերևները թրաձև են, երկար, ծաղիկները՝ կապույտ, մանուշակագույն, սպիտակ կամ դեղին։ Պտուղը տուփիկ է։ Բոլոր տեսակների մոտ տերևները թրաձև են, երկար։ Ծաղիկները խոշոր են, մեկական, մանուշակագույն, սպիտակ, դեղին և այլն։ Պտուղը եռագույն, բազմասերմ տուփիկ է։ Հայտնի է մոտ 200 տեսակ, տարածված է հյուսիսային կիսագնդում։

## Հայաստանում
Հայաստանում հանդիպում է 14 տեսակ՝ կովկասյան, սրաշաքիլ, ցածրաճ, նրբագեղ, ցանցավոր, կղմինդրաձև ևն, որոնք աճում են Հայաստանի բոլոր գոտիներում։ Գեղազարդիչ բույսեր են։ Բոլոր տեսակները գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում, իսկ էնդեմիկ նրբագեղ հիրիկը (I. elegantissima), որը հայտնի է նաև բարբզնակ կամ լալազար անունով, բնական բուսուտների կրճատման պատճառով գրեթե անհետացել է։

*Հիրիկ կովկասյան (*I. caucasica*),
*Հիրիկ Պրիլիպկոյի (*I. prilipkoana*), 
*Հիրիկ ցածր (*I. pumila*)։ 
Այս տեսակները հանդիպում են Արագածոտնի, Վայոց ձորի, Շիրակի և այլ մարզերում։ Աճում են չոր, քարքարոտ, խոտածածկ լանջերին, անտառի բացատներում (ստորինից մինչև վերին լեռն, գոտի), 
*Հիրիկ կղմինդրաձևը (*I. imbricata*), 
*Հիրիկ Գրոսհեյմին (*I. grossheimii*)՝ միայն Սյունիքի մարզում՝ քարքարոտ լանջերին, գիհու կամ գիհու և կաղնու նոսրանտառներում (միջին և վերին լեռն, գոտիներում), 
*Հիրիկ գայլին (*I. lycotis*)՝ միայն Վայոց ձորի մարզում (Մարտիրոս գյուղի շրջակայք)՝ չոր, քարքարոտ կամ կավոտ լանջերին, արոտավայրերում, լքված հողատարածքներում (մինչև վերին լեռն, գոտի), 
*Հիրիկ մուսուլմանականը (*I. musulmanica*)՝ միայն Արարատյան գոգավորության ճահճոտ մարգագետիններում, գետերի և ջրանցքների ափերին (ստորին և միջին լեռնային գոտիներում), 
*Հիրիկ տարօրինակը (*I. paradoxa*)՝ Լոռու (Սպիտակի շրջակայք), Գեղարքունիքի (Օյունեյ), Սյունիքի մարզերում՝ չոր, քարքարոտ, խճոտ լանջերին, թփերի մացառուտներում, ժայռերի մեջ (ստորինից մինչև վերին լեռննային գոտի, ուտելի է՝ եփած, դրանով սնվում են նաև կրծողներն ու բզեզները), 
*Հիրիկ նրբագեղը (I. elegantissima)՝ Արարատյան գոգավորությունում, Շիրակի և Երևանի մարզերում՝ չոր, քարքարոտ, խճոտ, կավոտ լանջերին (ստորին և միջին
լեռն, գոտիներում), կիսաանապատներում և լեռնատափաստաններում, 
*Հիրիկ ցանցավորը (*I. reticulata*) տարածված է ամենուր, աճում է կաղնու և գիհու նոսրանտառներում, անտառի բացատներում, թփուտներում, լքված տարածքներում և այլն (ստորինից մինչև վերին լեռն, գոտի)։

## Տարածում
Հիրիկը տարածված է Միջին Ասիայի, Կովկասի, Իրանի լեռնոտ, չոր վայրերում, որտեղ կա եղանակի ընդգծված սեզոնայնություն։ Շոգերի և չոր եղանակի հետ բույսի վերգետնյա օրգանները մահանում են, պահպանվում են միայն արմատները։ Աշնանը, խոնավ ու ցուրտ պայմաններում, արմատներից զարգանում է տերևների փունջը և այդ ձևով բույսը ձմեռում է։

## Նշանակություն
Ներկատու է, դեղատու և գեղազարդիչ։ Որոշ տեսակներ բնական բուսուտների կրճատման, մարդկանց անխնա վերաբերմունքի պատճառով գտնվում են գրեթե անհետացման եզրին։

## Դասակարգում
[thumb|200px|աջից|Հիրիկը [Սանկտ Պետերբուրգի բուսաբանական այգում]]
thumb|'Amethyst Flame'. Note prominent "beard".
thumb|Iris barbata elatior 'Barocco' 
*  - 12 տեսակ 
*  (Հիրիկ) - 98 տեսակ։  (Гексапогон),  (Հիրիկ), , ,  ևբ,
*  (Лимнирис) - 60 տեսակ, , ,
*  (Ксиридион) - 20 տեսակ
*  (Кроссирис) - 11 տեսակ։

Դասեի դասակարգումը ըստ *Brian Mathew*, 1989 թվականին։
* Subgenus *Iris*
** Section *Iris*
** Section *Psammiris* (Spach) J. Taylor
** Section *Oncocyclus* (Siemssen) Baker
** Section *Regelia* Lynch
** Section *Hexapogon* (Bunge) Baker
** Section *Pseudoregelia* Dykes
* Subgenus *Limniris* (Tausch) Spach
** Section *Lophiris* (Tausch) Tausch
** Section *Limniris*
*** Series *Chinenses* (Diels) Lawrence
*** Series *Vernae* (Diels) Lawrence
*** Series *Ruthenicae* (Diels) Lawrence
*** Series *Tripetalae* (Diels) Lawrence
*** Series *[[Sibiricae]]* (Diels) Lawrence
*** Series *Californicae* (Diels) Lawrence
*** Series *Longipetalae* (Diels) Lawrence
*** Series *Laevigatae* (Diels) Lawrence
*** Series *Hexagonae* (Diels) Lawrence
*** Series *Prismaticae* (Diels) Lawrence
*** Series *Spuriae* (Diels) Lawrence
*** Series *Foetidissimae* (Diels) Mathew
*** Series *Tenuifoliae* (Diels) Lawrence
*** Series *Ensatae* (Diels) Lawrence
*** Series *Syriacae* (Diels) Lawrence
*** Series *Unguiculares* (Diels) Lawrence
* Subgenus *Nepalensis* (Dykes) Lawrence
* Subgenus *Xiphium* (Miller) Spach
* Subgenus *Scorpiris* Spach
* Subgenus *Hermodactyloides* Spach
** Section *Brevituba*
** Section *Monlepis*
** Section *Hermodactyloides*
** Section *Micropogon*

Ընդհանուր տեսակների թիվը հաշվում մոտ են ավելի քան՝ 270.

* , 
* ,
* ,
* , 
* , 
* , 
* ,
* , 
* .
* ։

## Որպես խորհրդանիշ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Ирис на сайте Энциклопедия декоративных садовых растений.
* Сибирский ирис вчера, сегодня и завтра. Bulletin of the AIS. на сайте Сад ирисов. (Перевод с английского.)
*  Пирогов Ю. Сибирские ирисы. на сайте Сад ирисов.
* Пирогов Ю. Спуриа ирисы. на сайте Сад ирисов.
* Aril Irises International — Сайт наиболее значительного объединения любителей ирисов секций Онко и Регелиа.
* Герман Гессе «Ирис»
* British Iris Society 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Հայաստանի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Հիրիկազգիներ