Ենթալեզվային նյարդ

**Ենթալեզվային նյարդ**, XII զույգ գանգային նյարդ (), որն անոթավորում է լեզվի արտաքին և ներքին բոլոր մկանները, բացի քմալեզվայինից, որը նյարդավորվում է թափառող նյարդի կողմից:

XII զույգ գանգային նյարդը միայն շարժիչ գործառույթ ունի: Նյարդը դուրս է գալիս երկարավուն ուղեղի ենթալեզվային կորիզից մի քանի արմատիկներով, անցնում է ենթալեզվային խողովակ, իջնում ներքև պարանոցի երկայնքով և նորից բարձրանում վերև՝ նյարդավորելու լեզվի մկանները:

Նյարդը պատասխանատու է լեզվի շարժումների և կլման համար, ներառյալ լեզուն դուրս հանելը և մի կողմից մյուսը տանելը: Նյարդի կամ նյարդային ուղու վնասումը խոչընդոտում է լեզվի շարժումներին և փոխում է վերջինիս արտաքին տեսքը, ինչը ամենատարածվածն է հատկապես վնասվածքներից, վիրահատություններից և կողմնային ամիոտրոֆիկ սկլերոզից հետո: Նյարդն առաջին անգամ նկարագրել է Հերոֆիլոսը մ․թ.ա. 3-րդ դարում: Անունը ծագել է նյարդի տեղակայությունից. անցնում է լեզվի տակով:

## Կառուցվածք
Ենթալեզվային նյարդը փոքր արմատիկներով դուրս է գալիս երկարավուն ուղեղի՝ ուղեղի ցողունի ստորին հատվածի վենտրալ մասից՝ առաջակողմնային ակոսից, որը բաժանում է բուրգն ու օլիվը: Նյարդն անցնում է ենթաոստայնային տարածության միջով և ծակում է կարծրենին ենթալեզվային խողովակի մոտ, որը ծոծրակոսկրի բացվածքներից է:

Ենթալեզվային խողովակից դուրս գալուց հետո, նյարդը տալիս է ուղեղապատյանային ճյուղ և նրան է միանում պարանոցային հյուսակի վայրէջ ճյուղին: Այնուհետև այն անցնում է թափառող նյարդի և հավելյալ նյարդի ողնուղեղային ճյուղի մոտով, ապա պարուրաձև իջնում է թափառող նյարդի հետևով և անցնում ներքին քնային զարկերակի և ներքին լծային երակի միջև՝ գտնվելով քնային փակեղի մեջ։

Ստորին ծնոտի անկյան մակարդակին ենթալեզվային նյարդը դուրս է գալիս երկփորանի մկանի հետին փորիկի հետևից։ Այնուհետև այն գրկում է ծոծրակային զարկերակի մի ճյուղը և շարժվում է առաջ՝ դեպի ստորին ծնոտի տակ գտնվող շրջանը։

Ենթալեզվային նյարդը տալիս է երկու ճյուղ՝ վահանագեղձային ճյուղը և կզակալեզվային ճյուղը, որոնք երկուսն էլ կազմված են պարանոցային ողնուղեղային նյարդի (C1) թելերից։ Վահանագեղձային ճյուղը թեք ընթացքով անցնում է հիոիդ ոսկրի մեծ եղջյուրի վրայով՝ հասնելով թիրեոհիոիդ մկանի։

Կզակալեզվային ճյուղը ենթալեզվային նյարդի հետ շարունակվում է առաջ՝ անցնելով կորճալեզվային մկանից կողմնայնորեն և մախաթակորճային մկանից ու լեզվային նյարդից միջայնորեն։ Կզակալեզվային ճյուղը նյարդավորում է կզակակորճային մկանը, մինչդեռ ենթալեզվային նյարդը շարունակում է իր ընթացքը դեպի առաջ՝ կզակալեզվային մկանի միջով դեպի լեզվի ծայրը։

Այդ ուղղությամբ անցնելիս այն ճյուղեր է տալիս լեզվի ներքին և արտաքին մկաններին, որոնք նյարդավորում է, և ապահովում է այն մկանների նյարդավորումը (կորճալեզվային, կզակալեզվային և մախաթալեզվային), որոնց կողքով անցնում է։

Ենթալեզվային նյարդի արմատիկները սկսում են ենթալեզվային կորիզից, որը գտնվում է ուղեղի ցողունի ստորին հատվածում։ Ենթալեզվային կորիզը ներգործում է ստանում կեղևի 2 շարժիչ հատվածներից, սակայն հակառակ կողմի (կոնտրալատերալ) ներգործությունն առավել գերակշռող է, ուստի լեզվի նյարդավորումը հիմնականում միակողմանի է։

Լեզվի մկանային իլիկներից եկող զգայական ազդակները անցնում են ենթալեզվային նյարդով, ապա միանում լեզվային նյարդին և սինապս են առաջացնում եռվորյակ նյարդի միջինուղեղային կորիզում։
File:Human_brainstem_anterior_view_description.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Human_brainstem_anterior_view_description.JPG|Ենթալեզվային նյարդը դուրս է գալիս մի քանի արմատիկների տեսքով (այստեղ նշված է 12 համարով) երկարավուն ուղեղի օլիվի բլրակներից ( նշված է 13 համարով), որոնք ուղեղի ցողունի մի մասն են
File:Base_of_skull_19.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Base_of_skull_19.jpg|Ենթալեզվային նյարդը դուրս է գալիս գանգից ենթալեզվային խողովակով, որը գտնվում է ողնուղեղի համար նախատեսված մեծ բացվածքի՝ մեծ անցքի () մոտ
File:Sobo_1909_693.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sobo_1909_693.png|Գանգից դուրս գալուց հետո ենթալեզվային նյարդը գրկում է թափառող նյարդը, ապա անցնում է երկձորանի մկանի հետին փորիկի հետևով
File:Slide12ww.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Slide12ww.JPG|Այնուհետև ենթալեզվային նյարդը անցնում է կորճալեզվային մկանի խորքով և նյարդավորում այն։ Այն շարունակվում է առաջ՝ նյարդավորելով կզկալեզվային մկանը, ապա լեզվի ծայրին բաժանվում է ճյուղերի, որոնք նյարդավորում են լեզվի մկանները


### Զարգացում
Ենթալեզվային կորիզի նեյրոնները առաջանում են սաղմնային երկարավուն ուղեղի հիմային թիթեղից: Այն մկանները, որոնք նրանք նյարդավորում են, զարգանում են որպես ենթալեզվային լար՝ ձևավորվելով առաջին չորս զույգ ծոծրակային սոմիտների միոտոմներից։

Նյարդը զարգացման ընթացքում առաջին անգամ տեսանելի է դառնում չորրորդ շաբաթում՝ մի շարք արմատների ձևով, իսկ հինգերորդ շաբաթում այդ արմատները միավորվում են՝ կազմելով մեկ նյարդ և կապ են հաստատում լեզվի հետ։

## Գործառույթ

Ենթալեզվային նյարդն ապահովում է լեզվի արտաքին մկանների նյարդավորումը՝ կզակալեզվային, կորճալեզվային, մախաթալեզվային մկանների, ինչպես նաև լեզվի ներքին մկանների նյարդավորումը։ Դրանք կազմում են լեզվի բոլոր մկանները՝ բացառությամբ քմալեզվային մկանի, որը նյարդավորում է թափառող նյարդը: Ենթալեզվային նյարդը պատկանում է ընդհանուր սոմատիկ էֆերենտ () նյարդերի տիպին։

Այս մկանները մասնակցում են լեզվի շարժմանը և կառավարմանը։ Գլխավորապես, ձախ և աջ կզակալեզվային մկանները պատասխանատու են լեզվի առաջ հրման համար։ Մկանները, որոնք կապված են լեզվի վերին և հետին մասերի ներքևի մակերեսի հետ, լեզուն դեպի դուրս են հրում և այն շրջում հակառակ կողմը։

Ենթալեզվային նյարդը նաև մասնակցում է այնպիսի շարժումների, ինչպիսիք են բերանից լորձը հեռացնելը և անզգույշ, անկանոն շարժումները։ Ենթալեզվային կորիզը ցանցանման գոյացության հետ, որը վերահսկում է մի շարք ռեֆլեքսիվ կամ ավտոմատ շարժումներ, և մի քանի կեղև-կորիզային ուղուց ծագում ունեցող թելերի հետ ապահովում են անգիտակից շարժումների՝ կապված խոսքի և արտասանության հետ։

## Կլինիկական նշանակություն
### Վնասում
Ենթալեզվային նյարդի վնասվածքները հազվադեպ են: Վնասվածքի ամենատարածված պատճառներն էին ուռուցքների հետևանքով նյարդի սեղմումը և հրազենային վնասվածքները։

Նյարդը կարող է վնասվել նաև այլ պատճառների հետևանքով, ներառյալ՝ վիրահատական վնասվածքները, երկրարավուն ուղեղի կաթվածը, բազմակի սկլերոզը, Գյուլյեն-Բարեի համախտանիշը, վարակը, սարկոիդոզը և ենթալեզվային խողովակում առկա լայնացած անոթները։ Վնասվածքը կարող է լինել միակողմանի կամ երկկողմանի, ինչը կազդի հիվանդության ախտանիշերի վրա։

Կողմնային ամիոտրոֆիկ սկլերոզի տեսակ պրեգրեսիվ բուլբար պալսիան() կապված է ենթալեզվային կորիզի և երկակի կորիզի համակցված վնասվածքների հետ, ինչը առաջ է բերում կամուրջի և երկարավուն ուղեղի շարժիչ նյարդերի ապաճ։ Սա կարող է դժվարացնել լեզվի շարժումները, խոսքը, ծծումը և կլլումը, քանի որ ախտահարվում են մի քանի գանգային նյարդերի կորիզներ։

Կողմնային ամիոտրոֆիկ սկլերոզը հանդիսանում է ամենատարածված հիվանդությունը, որը ազդում է ենթալեզվային նյարդի վրա։

### Հետազոտություն

Ենթալեզվային նյարդը ստուգվում է լեզվի և դրա շարժումների հետազոտությամբ։ Հանգստի վիճակում, եթե նյարդը վնասված է, լեզուն կարող է ունենալ *որդերի պարկի* () տեսք (ֆասկիկուլյացիաներ) կամ մկանների ապաճում (ատրոֆիա)։

Նյարդը ստուգվում է նաև լեզուն դուրս հանելով։ Նյարդի կամ նրա ուղիների վնասման դեպքում լեզուն սովորաբար, բայց ոչ միշտ, շրջվում է դեպի մեկ կողմ, քանի որ կզակամկանային մկանը ստանում է նյարդային ազդակ միայն մեկ կողմից։ Նյարդի վնասման դեպքում լեզուն կարող է զգացվել «հաստ», «ծանր» կամ «անփույթ»։

Լեզվի մկանների թուլությունը կարող է առաջ բերել անորոշ խոսք, հատկապես այն ձայները, որոնց արտաբեռրման համար կարևոր է լեզվի շարժումը (օրինակ՝ կողմնային մոտեցումներ, ատամի կանգառներ, ալվեոլար կանգառներ, հետին քթայիններ, ռոտիկ կծոններ և այլն)։

Լեզվի ուժը կարող է ստուգվել՝ այն ներհրելով այտի ներքին մակերեսին, մինչդեռ հետազոտողն այդ ընթացքում շարժումը զգում զգում կամ սեղմում է այտի արտաքին մակերեսից:

Ենթալեզվային նյարդի ստորին շարժիչ նեյրոնները սինապս են առաջացնում վերին շարժիչ նեյրոնների հետ ենթալեզվային կորիզում: Վնասվածքի հետ կապված ախտանիշները կախված են այս ուղու վնասվածքի դիրքից: Եթե վնասվածքը անմիջապես նյարդի վրա է (ստորին շարժիչ նեյրոնի վնասվածք), լեզուն կկորանա դեպի վնասված կողմը՝ ախտահարված կողմի կզակալեզվային մկանի թուլության պատճառով, որի գործողությունը լեզուն թեքելն է դեպի հակառակ կողմ: Եթե վնասվածքը նյարդային ուղու ճանապարհին է (վերին շարժիչ նեյրոնի վնասվածք), լեզուն կկորանա վնասված կողմից՝ ախտահարված կզակալեզվային մկանի կծկման պատճառով, ինչը կդիտվի առանց ֆասցիկուլյացիաների և թուլության, և խոսքի դժվարություններն ավելի ակնհայտ կլինեն: Ենթալեզվային կորիզի վնասումը կհանգեցնի լեզվի մկանների թուլության և շեղման դեպի ախտահարված կողմ, երբ այն դուրս է հրված: Սա պայմանավորված է կզակալեզվային մկանի առավել թուլությամբ:

### Նյարդերի վերականգնման մեջ կիրառում
Ենթալեզվային նյարդը կարող է միացվել (անաստոմոզացվել) դեմքի նյարդին՝ դիմային նյարդի վնասման դեպքում վերջինիս գործառույթն վերականգնելու համար: Ենթալեզվային նյարդից դիմային նյարդի վերականգնման փորձերը, նյարդային մանրաթելերը ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն միացնելով, կարող են կիրառվել դեմքի նյարդի օջախային վնասվածքի դեպքում (օրինակ՝ վնասվածքից կամ քաղցկեղից):

### Ենթալեզվային նյարդի խթանիչ իմպլանտ
Հիպոգլոսային նյարդը կլինիկորեն նաև կիրառվում է քնի օբստրուկտիվ ապնոէի բուժման մեջ: Քնի օբստրուկտիվ ապնոէ ունեցող որոշ հիվանդների, որոնք համարվում են համապատասխան թեկնածուներ (օրինակ՝ ձախողվել են CPAP թերապիան, անցել են էնդոսկոպիայի համապատասխան թեստավորում և համապատասխանում են Սննդի և դեղերի վարչության կողմից սահմանված այլ չափանիշներին), կարող է առաջարկվել ենթալեզվային նյարդի խթանում որպես այլընտրանք: Ենթալեզվային նյարդի խթանիչի նպատակն է քնի ընթացքում լեզվի հիմքի խափանումը թեթևացնել՝ խթանելով լեզվի դուրս գալը շնչառության (օրինակ՝ ներշնչման) ժամանակ:

Այս պրոցեդուրայի ընթացքում լեզվի ելուստը կարգավորող ենթալեզվային նյարդի (օրինակ՝ կզակալեզվային) ճյուղերի շուրջը պարանոցի կտրվածքի միջոցով տեղադրվում է էլեկտրական խթանիչ լար։ Այնուհետև կրծքավանդակում տեղադրվում է սենսորային լար՝ կողերի միջև, ներքին միջկողային մկանների և արտաքին միջկողային մկանների միջև ընկած շերտում։ Այնուհետև խթանիչը և զգայական լարը թունելային մետաղալարի միջոցով միացվում են իմպլանտացվող իմպուլսային գեներատորին։ Երբ քնի ընթացքում այն միանում է, կրծքավանդակի զգայական լարը հայտնաբերում է շնչառական ցիկլը։ Շնչառության ժամանակ պարանոցի խթանիչ լարի միջոցով էլեկտրական ազդանշան է արձակվում, որը խթանում է ենթալեզվային նյարդը և ստիպում լեզվին դուրս գալ, այդպիսով թեթևացնելով խցանումը։

## Պատմություն
Ենթալեզվային նյարդի առաջին գրանցված նկարագրությունը տվել է Հերոֆիլոսը (մ.թ.ա. 335–280), չնայած այն ժամանակ այն անվանում չուներ։ Լատիներենում «հորոսկոպիկ» անվանումն առաջին անգամ որպես *nervi hypoglossi externa* օգտագործվել է Ուինսլոուի կողմից 1733 թվականին։ Սակայն դրան հաջորդել են մի քանի տարբեր անվանումներ, այդ թվում՝ տարբեր հեղինակների կողմից՝ *nervi indeterminati, par lingual, par gustatorium, great sub-lingual,* իսկ Ուինսլոուի կողմից՝ համային նյարդ և լեզվային նյարդ։ 1778 թվականին Զոմերինգի կողմից այն գրանցվել է որպես *nerve hypoglossum magnum*։ Այնուհետև 1800 թվականին Կյուվիեի կողմից այն անվանվել է *մեծ* *ենթալեզվային նյարդ*՝ որպես Ուինսլոուի թարգմանություն, և վերջապես անգլերեն անվանում է ստացել Նոքսի կողմից 1832 թվականին։

## Այլ կենդանիներ
Ենթալեզվային նյարդը տասներկու գանգուղեղային նյարդերից մեկն է, որոնք հանդիպում են ամնիոտների մոտ, այդ թվում՝ սողունների, կաթնասունների և թռչունների մոտ: Ինչպես մարդկանց մոտ, այնպես էլ կենտանիների դեպքում, նյարդի կամ նյարդային ուղու վնասումը կհանգեցնի լեզվի շարժման կամ ջուր խմելու դժվարությունների, լեզվի ուժի նվազման և, ընդհանուր առմամբ, կհանգեցնի սկզբնապես վնասված կողմից շեղման, ապա՝ դեպի վնասված կողմ շեղման՝ կոնտրակտուրաների զարգացմանը զուգընթաց: Նյարդը էվոլյուցիոն ծագում ունի կրծողների և սողունների մոտ նյարդի ուսումնասիրությունների միջոցով: Նյարդը համարվում է էվոլյուցիոն ճանապարհով առաջացած պարանոցային ողնաշարի նյարդերից, որոնք էվոլյուցիայի ընթացքում ներառվել են առանձին նյարդի մեջ:

## Ծանոթագրություններ


; Աղբյուրներ

* 

## Նշումներ


## Արտաքին հղումներ

*

Կատեգորիա:Անատոմիա
Կատեգորիա:Գլխուղեղ
Կատեգորիա:Գլխուղեղային նյարդեր
Կատեգորիա:Նյարդաբանություն
Կատեգորիա:Նյարդային համակարգ