Տրանս-լուսնային ներարկում

thumb|300px|right|Լուսնային փոխանցում, հեռանկարային դիտում։ Տրանս-լուսնային ներարկումը տեղի է ունենում կարմիր կետում՝ Երկրի մոտ։
**Տրանս-լուսնային ներարկում**, շարժիչային մանևր է, որը կիրառվում է տիեզերանավը դեպի Լուսին ուղարկելու համար։ Սովորական լուսնային փոխանցման թռիչքները մոտարկում են Հոհմանի փոխանցմանը, թեև որոշ դեպքերում կիրառվել են նաև ցածր էներգիայով փոխանցումներ, ինչպես Հիտեն կայանի դեպքում: Կարճատև առաքելությունների համար, երբ բացակայում են Երկիր–Լուսին համակարգից դուրս գտնվող աղբյուրներից նշանակալի խանգարումներ, արագ Հոհմանի փոխանցումը սովորաբար ավելի կիրառելի է։  

Տրանս-լուսնային ներարկման մանևր սկսելու համար տիեզերանավը կատարում է լուսնային փոխանցումը Երկրի շուրջ գտնվող ցածր շրջանաձև կայանման ուղեծրից։ Տրանս-լուսնային ներարկման մեծ շարժիչի այրումը, որը սովորաբար իրականացվում է քիմիական հրթիռային շարժիչով, մեծացնում է տիեզերանավի արագությունը՝ փոխելով նրա ուղեծիրը՝ շրջանաձև ցածր մերձերկրյա ուղեծրից բարձր էքսցենտրիկ ուղեծիր։ Ներարկման երկրորդ փուլի ընթացքում տիեզերանավը պասիվ թռչում է դեպի Լուսին՝ միայն իր իմպուլսով և Երկրի ու Լուսնի գրավիտացիոն ազդեցությամբ, այս փուլն անվանում են **տրանսլուսնային թռիչք**: Երբ տիեզերանավը սկսում է թռիչքը լուսնային փոխանցման աղեղով, նրա հետագիծը մոտարկվում է Երկրի շուրջ էլիպսաձև ուղեծրի, որի ապոգեն մոտ է Լուսնի ուղեծրի շառավիղին։ Տրանս-լուսնային ներարկման այրման չափը և ժամանակը ճշգրիտ հաշվարկվում են՝ թիրախավորելով Լուսինը, որը շարժվում է Երկրի շուրջ։ Այրման պահը ընտրվում է այնպես, որ տիեզերանավը հասնի ապոգեին այն պահին, երբ Լուսինը կմոտենա։ Վերջնական փուլում տիեզերանավը մտնում է Լուսնի ազդեցության ոլորտ, կատարելով լուսնային հիպերբոլիկ ճոճում։

## Ազատ վերադարձ

thumb|Լուսնային ազատ վերադարձի հետագծի ուրվանկար (ոչ մասշտաբային)
Որոշ դեպքերում հնարավոր է տրանս-լուսնային ներարկումը նախագծել այնպես, որ այն թիրախավորի ազատ վերադարձի հետագիծ, որպեսզի տիեզերանավը օղակաձև թռչի Լուսնի հետնային մասի վրայով և վերադառնա Երկիր՝ առանց լրացուցիչ շարժիչային մանևրների:

Այդպիսի ազատ վերադարձի հետագծերը ավելացնում են անվտանգության պաշարը մարդու տիեզերական թռիչքներում, քանի որ տիեզերանավը կվերադառնա Երկիր «անվճար»՝ միայն նախնական տրանս-լուսնային ներարկման այրումից հետո։ *Ապոլոն 8*, *10* և *11* առաքելությունները մեկնարկել են ազատ վերադարձի հետագծերով, իսկ ավելի ուշ առաքելություններում կիրառվել է նմանատիպ հիբրիդային հետագիծ, որտեղ անհրաժեշտ էր միջին հետագծի ուղղում՝ Լուսին հասնելու համար:

## Մոդելավորում
[thumb |ՆԱՍԱ-ի [Քոնսթելեյշն ծրագիր|Քոնսթելեյշն սարքի տրանս-լուսնային ներարկման այրման գեղարվեստական պատկերը]]

### Կտրած կոների մոտարկում
Տրանս-լուսնային ներարկման թիրախավորումը և լուսնային փոխանցումները n մարմինների խնդրի հատուկ կիրառություն են, որոնք կարող են մոտարկվել տարբեր եղանակներով։ Լուսնային փոխանցման հետագծերը ուսումնասիրելու ամենապարզ եղանակը կտրած կոների մոտարկման մեթոդն է։ Ենթադրվում է, որ տիեզերանավը արագանում է միայն դասական երկու մարմինների դինամիկայով՝ մինչև հասնի Լուսնի ազդեցության ոլորտ։ Կտրած կոների  համակարգում շարժումը դետերմինիստական է և հեշտ հաշվարկվող՝ թույլ տալով նախնական նախագծում և մոտավոր ուսումնասիրություններ։  

### Սահմանափակ շրջանաձև երեք մարմին
Իրականում տիեզերանավը ենթարկվում է գրավիտացիոն ուժերի ազդեցության բազմաթիվ մարմինների կողմից։ Երկրի և Լուսնի գրավիտացիան գերակշռում է, և քանի որ տիեզերանավի զանգվածը աննշան է համեմատած նրանց հետ, հետագիծը ավելի լավ է մոտարկվում որպես սահմանափակ երեք մարմնի խնդիր։ Այս մոդելը ավելի ճշգրիտ է, սակայն չունի անալիտիկ լուծում, և պահանջում է թվային հաշվարկներ:

### Լրացուցիչ ճշգրտություն
Ավելի մանրամասն մոդելավորումը ներառում է Լուսնի իրական ուղեծրային շարժումը, այլ աստղագիտական մարմինների ձգողականությունը, Երկրի և Լուսնի գրավիտացիոն դաշտի ոչ համասեռությունը, արեգակնային ճառագայթների ճնշումը և այլն։ Տիեզերանավի շարժման հետագծումը նման մոդելում թվայնորեն բարդ է, սակայն անհրաժեշտ է առաքելության ճշգրիտ հաշվարկների համար։

## Պատմություն
thumb |right |GRAIL-A-ի հետագծի անիմացիա<br />
thumb|right|Չանդրայան-2-ի հետագծի անիմացիա<br />
[thumb|right|[Լուսնի հետախուզական ուղեծրակայանի հետագծի անիմացիա  ]]
Առաջին տիեզերական սարքը, որը փորձեց կատարել տրանս-լուսնային ներարկում, եղել է ԽՍՀՄ-ի Լունա 1-ը՝ 1959 թվականի հունվարի 2-ին, որը նախատեսված էր բախվելու Լուսնին։ Սակայն այրումը ճշգրիտ չանցավ, և տիեզերանավը անցավ Լուսնի մոտով՝ ավելի քան երեք անգամ նրա շառավղից մեծ հեռավորության վրա, և մտավ հելիոկենտրոն ուղեծիր: Լունա 2-ը նույն մանևրը իրականացրեց ավելի ճշգրիտ՝ 1959 թվականի սեպտեմբերի 12-ին և երկու օր անց բախվեց Լուսնին։ ԽՍՀՄ-ը այս մանևրների հաջող կիրառումը կրկնեց ևս 22 Լունա առաքելություններով և 5 Զոնդ առաքելություններով՝ 1959–1976 թվականներին։

ԱՄՆ-ը մեկնարկեց իր առաջին լուսնային հարվածային առաքելության փորձը՝ Ռեյնջեր-3-ը, 1962 թվականի հունվարի 26-ին, որը չհասավ Լուսնին։ Դրան հաջորդեց առաջին ամերիկյան հաջողությունը՝ Ռեյնջեր-4-ը, 1962 թվականի ապրիլի 23-ին: 1962–1973 թվականներին ԱՄՆ-ը իրականացրեց ևս 27 առաքելություն դեպի Լուսին, որոնց թվում էին հինգ հաջողված Սերվեյոր փափուկ վայրէջք կատարող սարքեր, հինգ Լունար օրբիտեր հետախուզական ուղեծրակայաններ, և ինը Ապոլոն առաքելություններ, որոնց արդյունքում առաջին մարդիկ իջան Լուսնի վրա։

Ապոլոն լուսնային առաքելությունների համար տրանս-լուսնային ներարկումը իրականացվում էր Սատուրն V հրթիռի երրորդ աստիճանի վերագործարկվող շարժիչով։ Այս կոնկրետ տրանս-լուսնային ներարկման այրումը տևում էր մոտ 350 վայրկյան, ապահովելով 3,05-ից 3,25&nbsp;կմ/վ արագության փոփոխություն, որից հետո տիեզերանավը շարժվում էր մոտ 10,4&nbsp;կմ/վ հարաբերական արագությամբ Երկրի նկատմամբ: *Ապոլոն 8*-ի տրանս-լուսնային ներարկումը դիտվել է Հավայան կղզիներից, լուսանկարվել և լուսաբանվել է հաջորդ օրը թերթերում: 1969 տվականին *Ապոլոն 10*-ի տրանս-լուսնային ներարկումն դիտարկվել է Ավստրալիայի Քվինսլենդ նահանգում: Այն նկարագրվել է որպես մեքենայի լուսարձակների լույս մառախուղում տեսանելի բլուրի հետևից, տիեզերանավը երևում էր որպես պայծառ աստղակերպ՝ կանաչավուն երանգով:

1990 թվականին Ճապոնիան արձակեց իր առաջին լուսնային առաքելությունը՝ օգտագործելով Հիտեն արբանյակը՝ Լուսնի կողքով թռչելու և Հագորոմո միկրոարբանյակը լուսնային ուղեծիր տեղադրելու համար։ Այս առաքելության մեջ կիրառվեց նոր ցածր դելտա-v-ով տրանս-լուսնային ներարկում՝ 6 ամսվա փոխանցման ժամանակով (համեմատած Ապոլոնների 3 օրվա հետ):

1994 թվականին ԱՄՆ-ի *[[Կլեմենտին (կայան)|Կլեմենտին]]* տիեզերանավը, որը նախագծված էր փոքր զանգվածի տեխնոլոգիաների ցուցադության համար, կիրառեց 3 շաբաթ տևող տրանս-լուսնային ներարկում՝ Երկրի երկու միջանկյալ մերձանցումներով, նախքան լուսնային ուղեծիր մուտք գործելը:

1997 թվականին Ասիասատ-3-ը դարձավ առաջին առևտրային արբանյակը, որը հասավ Լուսնի ազդեցության ոլորտին, երբ՝ հրթիռի խափանման հետևանքով, այն երկու անգամ մերձանցեց Լուսնի հետ իր պահանջվող գեոհաստատուն ուղեծիր հասնելու համար։ Այն անցավ Լուսնի մակերևույթից 6200&nbsp;կմ հեռավորությամբ:

2003 թվականին ԵՏԳ-ի SMART-1 տեխնոլոգիական ցուցադրիչ արբանյակը դարձավ առաջին եվրոպական արբանյակը, որը մտավ Լուսնի ուղեծիր։ Այն մեկնարկեց գեոանցումային ուղեծիր, որտեղ օգտագործեց արևային էներգիայով իոնային շարժիչներ։ Իր չափազանց ցածր դելտա-v տրանս-լուսնային ներարկում մանևրի արդյունքում տիեզերանավը ավելի քան 13 ամիս ծախսեց՝ հասնելու լուսնային ուղեծիր և 17 ամիս՝ իր վերջնական ուղեծիր հասնելու համար:

Չինաստանը մեկնարկեց իր առաջին լուսնային առաքելությունը 2007 թվականին, տեղադրելով Չանյե 1 տիեզերանավը լուսնային ուղեծրում։ Այն կիրառեց բազմակի այրումներ՝ աստիճանաբար բարձրացնելու համար ապոգեն՝ հասնելու Լուսնի շրջակայք:

Հնդկաստանը 2008 թվականին արձակեց Չանդրայան-1-ը գեոանցումային ուղեծիր և, ինչպես չինական տիեզերանավը, մի քանի այրմամբ այն հասցրեց Լուսնի ուղեծիր:

*[[Բերեշիտ]]* փափուկ վայրէջք կատարող Իսրայելի Տիեզերական Արդյունաբերություններ կազմակերպության կայանը, 2019 թվականին կիրառեց այս մանևրը, սակայն բախվեց Լուսնին։

2011 թվականին ՆԱՍԱ-ի GRAIL կայանը կիրառեցին ցածր դելտա-v հետագիծ դեպի Լուսին՝ անցնելով Արեգակ–Երկիր L<sub>1</sub> կետով և ծախսելով ավելի քան 3 ամիս:

## Տես նաև
* Աստղադինամիկա
* Ցածր էներգիայով փոխանցում
* Տրանս-Երկիր ներարկում
* Տրանս-Մարս ներարկում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տրանսպլանետար տրանսֆերներ (Braeunig.us Space)
* Ապոլոն տիեզերանավի տվյալներ (Mark Wade's Encyclopedia Astronautica)

Կատեգորիա:Ապոլոն ծրագիր
Կատեգորիա:Աստղադինամիկա
Կատեգորիա:Լուսնագնացություն
Կատեգորիա:Ուղեծրեր
Կատեգորիա:Տիեզերանավի շարժիչ