Վիլանովի պալատի թանգարան

**Յան III թագավորի պալատի թանգարան Վիլանովում** () կամ **Պալատ թանգարան Վիլանովում**  (մինչև 2013 թվականը, Muzeum Pałac w Wilanów), թանգարան Վարշավայի Վիլանով քաղաքային արվարձանում, որը համարվում է Լեհաստանի ամենահիններից մեկը և երկրի թագավորական և գեղարվեստական ժառանգության շտեմարանը։

Ցուցադրությունն առաջին անգամ հանրության համար բացվել է 1805 թվականին։ 1995 թվականին` համաձայն Վարշավայի Ազգային թանգարանից Վիլանովի մասնաճյուղը առանձնացնելու և նրան իրավաբանական անձ շնորհելու մասին Լեհաստանի Մշակույթի և ազգային ժառանգության նախարարության հրամանագրի։ Թանգարանի նստավայրը բարոկկո ոճով կառուցված պալատն է Վիլանովում, որն ի սկզբանե եղել է Լեհաստանի թագավոր Յան III Սոբեսկիի նստավայրը։

Հավաքածուն բաղկացած է արժեքավոր իրերից, որոնք պատկանել են Յան III Սոբեսկիին և  Օգոստոս II թագավորներին, ինչպես նաև Վիլանովի պալատի հետագա սեփականատերեր Պոտոցկիի և Լյուբոմիրսկի ազնվական ընտանիքներին և սարմատական արվեստի հավաքորդներին։

## Պատմություն
1805 թվականին սեփականատեր Ստանիսլավ Կոստկա Պոտոցկին և նար կինը` Ալեքսանդրա Լյուբոմիրսկան Վիլանովի պալատի մի մասում բացել են թանգարան՝ Լեհաստանի առաջին հանրային թանգարաններից մեկը։

1877 թվականին թանգարանը հանրահռչակվել է *Վիլանով։ Տեսարանների և հուշանվերների ալբոմ*  (*Wilanów. Album widoków i pamiątek..*)  հրատարակության միջոցով`  Հիպոլիտ Սկիմբորովիչի և Վոյցեխ Գերսոնի խմբագրությամբ։ Դրան հետևել է 1893 թվականին պալատի և նրա հավաքածուների վերաբերյալ ուղեցույցը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո պալատը վերանորոգվել է, և նացիստական Գերմանիայի կողմից գողացված հավաքածուի մեծ մասը հայրենադարձվել։ Կոմունիստական ագրարային բարեփոխումների ժամանակ Վիլանովի կալվածքը դարձել է պետության սեփականություն։

Պալատի և այգու 1954 թվականին սկսված համապարփակ վերակառուցումից հետ, 1962 թվականին թանգարանը բացվել է որպես Վարշավայի Ազգային թանգարանի մասնաճյուղ։ Հետագա տարիներին պալատի և այգիների այցելուների թիվը հասել է տարեկան 400,000 մարդու։ 1983 թվականին Վիեննայի ճակատամարտի 300-ամյակի կապակցությամբ թանգարանը կազմակերպել է «Յան III-ի փառքն ու համբավը արվեստում և գրականության մեջ» հոբելյանական ցուցահանդեսը։ 1995 թվականին Պալատի թանգարանը բացվել է որպես *Լեհաստանի մշակույթի և ազգային ժառանգության նախարարությանն* առընթեր անկախ կառույց։

Թանգարանը պարբերաբար կազմակերպում է ժամանակավոր ցուցահանդեսներ, կոնֆերանսներ և սեմինարներ, անցկացնում հետազոտություններ, հրատարակում է գրքեր և կազմակերպում կրթական միջոցառումներ՝ նվիրված Վիլանովի նստավայրի ինչպես մշակութային, այնպես էլ բնական արժեքներին։ 2013 թվականի սեպտեմբերին թանգարանը վերանվանվել է *Յան III թագավորի պալատի թանգարան Վիլանովում:*

## Գործառույթ
Յան III թագավորի պալատի թանգարանը Վիլանովում հոգ է տանում և ցուցադրում արվեստի հավաքածուներ, որոնց հիմնական և ամենաարժեքավոր մասը Վիլանովի պատմական հավաքածուն է, որը ստեղծվել է Ստանիսլավ Կոստկա Պոտոցկիի կողմից և հասանելի է դարձել լեհ հանրությանը 1805 թվականին։ Յան III թագավորի պալատի թանգարանը հոգ է տանում Վիլանովում գտնվող 89 հեկտարանոց պատմական պալատի և զբոսայգու համալիրի մասին, որի կենտրոնը Վիլանովի պալատն է։

Բացի պալատից, թանգարանը ներառում է ավելի քան 30 փոքր ու մեծ ճարտարապետական կառույցներ, որոնք գրանցված են  մշակութային արժեք ներկայացնող հուշարձանների գրանցամատյանում (օրինակ՝ խոհանոցի կցակառույց, պահակատուն, ախոռ, ծաղկաջերմոց, այգեպանի տուն, կամուրջ, պոմպակայան)։ Թանգարանը կառավարում է նաև Վիլանով զբոսայգին և Մորիսին արգելոցը, ինչպես նաև դրանք իրար հետ կապող Վիլանովի լիճը։
Պատկեր:Park Wilanowski - panoramio - Mister No (8).jpg|Պոմպակայանի նեոգոթական շենքը Վիլանովի այգում
Պատկեր:Most Rzymski, Park Wilanowski, rezerwat przyrody Morysin, Warszawa.jpg|Վիլանովի լիճը և Հռոմեակամ կամուրջը, որով կապվում են Վիլանով զբոսայգին և Մորիսին արգելոցը
Պատկեր:Wilanów Królewski, Warszawa, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (104).jpg|Ձիանոցի շենքը, որը 1968 թվականից վերածվել է Պաստառի թանգարանի
2006 թվականից թանգարանը հանդիսանում է Եվրոպական թագավորական նստավայրերի *ասոցիացիայի* անդամ։ 2013 թվականին Վիլանովի պալատական թանգարանը փոխել է իր անունը՝ դառնալով Յան III թագավորի պալատի թանգարան Վիլանովում։

## Հավաքածու
Պալատի հավաքածուն սկսվել է թագավոր Յան Սոբեսկիի հիմնադրմամբ, ով հավաքել է արվեստի գործեր և առօրյա օգտագործման առարկաներ։ Թագավորի հավաքածուի միայն մի մասն է պահպանվել մինչ օրս թանգարանի ներկայիս պահոցներում, այդ թվում՝ երկու նատյուրմորտ Աբրահամ Մինյոնից, դիմանկարներ և ներքին հարդարման առարկաներ, ինչպես Յան Սոբեսկիի կնոջ՝ Մարիսենկայի չինական լաթակտոր վերմակը։ Ի սկզբանե թագավորական իրերի թվում եղել են Ռեմբրանդտի 6 նկարներ և Յան Վերմեերի «Սիրային նամակը», որոնք ցիրուցան են եղել թագավորի մահից հետո։

Պալատի հետագա տերերը վերականգնել և հարստացրել են հավաքածուն Լուկաս Կրանախ Ավագի, Պիտեր Պոլ Ռուբենսի, Յան Լիվենսի, Չարլզ Լը Բրենի, Պոմպեո Բատոնիի, Անժելիկա Կաուֆմանի և Անտոն Գրաֆի և այլոց նկարներով։ Հավաքածուներից ամենանշանավոր նկարներից է «Ստանիսլավ Կոստա Պոտոցկիի ձիու վրա դիմանկարը», որի հեղինակն է ֆրանսիացի հայտնի նեոդասական նկարիչ Ժակ-Լուի Դեյվիդը, 1781 թվականին։

Հավաքածուի ձեռք բերված նմուշներից են նաև եվրոպական և լեհական ոսկեգործության օրինակներ (օրինակ՝ «Դեկորատիվ սկուտեղ», Հանս Յակոբ Մաիր), թխվածքաբլիթներ, արհեստագործական առարկաներ, Հեռավոր Արևելքից բերված առարկաներ (օրինակ՝ ճապոնական *նանբան* ոճով սեղանը՝ զարդարված սադափով ), հնություններ (օրինակ՝ Լուվրի գիգանտոմաքիա նկարչի  «Կարմիր ձևավոր ամֆորան» և Հուլիո-Կլաուդյան դինաստիայի արքայազնի մարմարե կիսանդրին) և թագավորական հուշանվերներ (օրինակ՝ թագուհի Մարիսենկայի զարդասեղանը)։

## Տնօրեններ
* Վոյցեխ Ֆիյալկովսկի` որպես Ազգային թանգարանի մասնաճյուղի տնօրեն (1962-1991)
* Թերեզա Պոչեչ-Պերկովսկա (1991-2002)
* Պավել Յասկանիս (2002 թվականից)

## Պատկերասրահ
### Գեղանկարչության կարևոր նմուշներ

Պատկեր:Van Cleve Madonna and Child.JPG|link=Plik:Van_Cleve_Madonna_and_Child.JPG|alt=Jan Gossaert zwany Mabuse - według, Nieznany malarz niderlandzki z warsztatu Joosa van Cleve?|«Մադոննան Մանկան հետ Վերածննդի ճարտարապետության ֆոնի վրա», Ջոս վան Կլևե (մոտ 1535)
Պատկեր:Lievens A youth lighting a torch.jpg|link=Plik:Lievens_A_youth_lighting_a_torch.jpg|alt=Jan Lievens, Chłopiec zapalający żagiew (ok. 1625)|«Ջահ վառող տղան» Յան Լիվենս (մոտ 1625)
Պատկեր:Rubens Madonna and Child.JPG|link=Plik:Rubens_Madonna_and_Child.JPG|alt=Warsztat Petera Paula Rubensa - przypisywany, "Madonna z Dzieciątkiem", po 1632|«Մադոննան և Մանկիկը» (Էրազմուս Քվելինուս II-ի հետ) Պիտեր Ռուբենս,*մոտ* 1630 թ
Պատկեր:Pompeo Batoni (workshop replica) - Apollo and two Muses - Google Art Project.jpg|link=Plik:Pompeo_Batoni_(workshop_replica)_-_Apollo_and_two_Muses_-_Google_Art_Project.jpg|alt=Pompeo Batoni, Apollo i dwie Muzy (po 1741)|«Ապոլոնը և երկու մուսաները», Պոմպեո Բատոնի (1741 թվականից հետո)
Պատկեր:2018-07-06 Pałac w Wilanowie 08.jpg|Թանգարանի ցուցասրահ


### Պալատի տիրակալների դիմանկաներ

Պատկեր:Władysław Dominik Zasławski-Ostrogski.PNG|link=Plik:Władysław_Dominik_Zasławski-Ostrogski.PNG|alt=Bartłomiej Strobel Portret Władysława Dominika Zasławskiego-Ostrogskiego (1654)|«Վլադիսլավ Դոմինիկ Զասլավսկի-Օստրոգսկիի դիմանկարը», Բարտլոմիեյ Շտրոբել (1654)
Պատկեր:Siemiginowski Marie Casimire with children.png|link=Plik:Siemiginowski_Marie_Casimire_with_children.png|alt=Jerzy Siemiginowski-Eleuter, Portret królowej Marii Kazimiery z dziećmi (1684)|«Թագուհի Մարիա Կազիմիրայի դիմանկարը երեխաների հետ»,  Եժի Սեմիգինովսկի-Էլեուտեր (1684)
Պատկեր:Bacciarelli Blue Marquise.jpg|link=Plik:Bacciarelli_Blue_Marquise.jpg|alt=Marcello Bacciarelli, Portret Izabeli Lubomirskiej (Elżbiety Czartoryskiej) „Błękitnej markizy” (1733–1816), (II poł. XVIII wieku)|«Իզաբելա Լյուբոմիրսկայի դիմանկարը» (Էլժբիետա Չարտորիսկա *(1733-1816)*, «Կապույտ մարկիզուհի»*)*, Մարչելո Բակիարելի *(18-րդ դարի երկրորդ կես)*
Պատկեր:David Stanisław Kostka Potocki.png|link=Plik:David_Stanisław_Kostka_Potocki.png|alt=Jacques-Louis David, Portret konny Stanisława Kostki Potockiego (1781)|«Կոմս Ստանիսլաս Պոտոցկիի դիմանկարը», Ժակ-Լուի Դավիդ (1781)
Պատկեր:Portrait of Krystyna Potocka watering flowers on her mother's grave (1783-1784) - Angelica Kauffmann (Palace Museum in Wilanów).jpg|link=Plik:Portrait_of_Krystyna_Potocka_watering_flowers_on_her_mother's_grave_(1783-1784)_-_Angelica_Kauffmann_(Palace_Museum_in_Wilanów).jpg|alt=Angelika Kauffmann, Portret Krystyny Potockiej podlewającej kwiaty na grobie matki, (1783–1784)|«Կրիստինա Պոտոցկայի դիմանկարը, որը ծաղիկներ է ջրում մոր գերեզմանին», Անգելիկա Քաուֆման  (1783–1784)


### Կիրառական արվեստ

Պատկեր:Holl_Triumph_of_John_III_Sobieski.jpg|link=Plik:Holl_Triumph_of_John_III_Sobieski.jpg|alt=Taca z triumfem Jana III Sobieskiego, (1683)|Սկուտեղ Յան III Սոբեսկիի հաղթանակի պատկերով (1683)
Պատկեր:Biller_Flask_with_mould-blown_ribbing.jpg|link=Plik:Biller_Flask_with_mould-blown_ribbing.jpg|alt=Flasza żebrowana w oprawie, ok. 1700|*Կողավոր անոթ շրջանակի մեջ (մոտ* 1700)
Պատկեր:Böttger_Tobacco_jar_or_tea-caddy_with_cover.jpg|link=Plik:Böttger_Tobacco_jar_or_tea-caddy_with_cover.jpg|alt=Naczynie na tytoń lub herbatę z pokrywą, (1711)|*Ծխախոտի կամ թեյի տուփ* (1711)


### Թալանված արվեստի գործերի ընտրանու արխիվային լուսանկարներ
Ըստ 17-րդ դարի պալատական գույքագրումի` Պալատում ժամանակակից և հնագույն մեծագույն վարպետների բազմաթիվ աշխատանքներ են եղել, թանկարժեք կահավորանք, ինչպես արծաթյա շիրմա, արծաթե բուրգ՝ 11 զամբյուղներով, եռահարկ արծաթյա շատրվան կամ մետաքսե ամպհովանի (բալդաչին), որը նվիրել էր Պարսկաստանի շահը։ Հետագայում, դրանք ցրվել են հաջորդող սեփականատերերի կողմից, յուրացրել են Ֆրիդրիխ Օգոստոսը Սաքսոնացին և տեղափոխվել են Դրեզդեն կամ թալանվել գերմանացիների կողմից Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Դրանցից Յան III Սոբեսկիի պահարանը, որը պատրաստված էր կրիայի պատյանից և որը նրան նվիրել էր Հռոմի պապ Ինոկենտիոս XI-ը Վիեննայի հաղթական ճակատամարտից հետո, թալանվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Ալֆրեդ Շելենբերգի կողմից Վարշավայի Վիլանովի պալատից։ Այն այդպես էլ չի վերադարձվել։


Պատկեր:Florence Pietra dura casket of Queen Marie Casimire.jpg|link=Plik:Florence_Pietra_dura_casket_of_Queen_Marie_Casimire.jpg|alt=Szkatułka zdobiona pietra durą należąca do królowej Marysieńki, lata 80. XVII wieku|Թագուհի Մարիսենկայի զարդատուփը` զարդարված պիետրա դուրա (*pietra dura*) ընդելուզմամբ,  (1680-ական թվականներ)
Պատկեր:Sèvres Jewel coffer on stand.jpg|link=Plik:Sèvres_Jewel_coffer_on_stand.jpg|alt=Szkatułka na klejnoty na nóżkach z porcelanowymi plakietami z Sèvres, po 1774 r.|Ճենապակյա թիթեղներով զարդատուփ ոտիկների վրա (Սևրի մանուֆակտուրա, 1774 թվականից հետո)
Պատկեր:Tortoiseshell cabinet Sobieski.JPG|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գերմանացիների կողմից Վիլանովի պալատից թալանված Յան III Սոբեսկու կրիայի պատյանից պահարան
Պատկեր:Gryglewski Queen's Bedroom.jpg|«Թագուհու ննջասենյակը», որտեղ երևում են որոշ կորած իրերը, գեղանկար  (1873), Ալեքսանդր Գրիգլևսկի (1833–1879)


## Տես նաև
* Պաստառի թանգարան Վիլանովում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
# .
# :

## Արտաքին հղումներ
* Թանգարանի կայք
* Յան III թագավորի պալատի թանգարան, Վիլանով Google Arts & Culture-ի շրջանակներում
* Վիլանովում ՝ PKF-ի տարեգրությունում ՝ Ազգային կինոարխիվի թվային պահոցի տվյալների բազայում

Կատեգորիա:1805 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:1995 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:Բարոկկո
Կատեգորիա:Լեհաստանի տուն-թանգարաններ
Կատեգորիա:Վարշավայի թանգարաններ