Հոգեբանական խոշտանգում

thumb|right|200px|Աբու Ղրայբ բանտի կալանավոր, ով  բանտարկյալների նկատմամբ չարաշահումների ժամանակ վախեցած է ԱՄՆ բանակի շնից։
**Հոգեբանական խոշտանգում** (հայտնի է նաև մտավոր կամ հուզական խոշտանգում անվամբ), խոշտանգման տեսակ, որն առաջնահերթ հենվում է հոգեբանական ազդեցությունների վրա, իսկ ֆիզիկական վնասը երկրորդական է։ Թեև ոչ բոլոր հոգեբանական խոշտանգումներն են ներառում ֆիզիկական բռնություն, այդ երկու տեսակների միջև գոյություն ունի մշտական կապ։ Այս երկու տեսակի խոշտանգումները հաճախ կիրառվում են զուգահեռաբար և գործնականում հաճախ համընկնում են։ Ֆիզիկական խոշտանգումից առաջացած վախն ու ցավը հաճախ հանգեցնում են երկարատև հոգեբանական հետևանքների, իսկ հոգեբանական խոշտանգումների շատ ձևեր ներառում են ցավի կամ հարկադրանքի որևէ դրսևորում։

## Միավորված ազգերի կազմակերպության խոշտանգումների դեմ կոնվենցիա
Խոշտանգումների և այլ դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի կամ պատժի դեմ կոնվենցիան (հայտնի նաև որպես ՄԱԿ-ի Խոշտանգումների դեմ կոնվենցիա)  <bdi>մարդու իրավունքների միջազգային</bdi> պայմանագիր է։ Այն ՄԱԿ-ի վերահսկողության ներքո է և նպատակ ունի կանխելու խոշտանգումները և դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող այլ գործողությունները կամ պատիժներն ամբողջ աշխարհում։ Կոնվենցիան պահանջում է պետություններից ձեռնարկել արդյունավետ միջոցներ՝ կանխելու խոշտանգումներն իրենց իրավասության ներքո գտնվող ցանկացած տարածքում։ Այն նաև արգելում է պետություններին մարդկանց տեղափոխել որևէ երկիր, որտեղ հիմնավոր կասկած կա, որ խոշտանգումներ կարող են տեղի ունենալ։

Կոնվենցիայի տեքստն ընդունել է ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեան 1984 թվականի դեկտեմբերի 10-ին, և 20-րդ պետության կողմից վավերացվելուց հետո այն ուժի մեջ է մտել 1987 թվականի հունիսի 26-ին։ Ի պատիվ կոնվենցիայի հունիսի 26-ը այժմ ճանաչվում է Խոշտանգումների զոհերին աջակցության միջազգային օր։ 2015 թվականի մայիսի դրությամբ կոնվենցիան ունեցել է 158 մասնակից պետություն։

Կոնվենցիան պատմության մեջ առաջին անգամ տվել է հոգեբանական խոշտանգումների սահմանումը:

2006 թվականին ընդունված խոշտանգումների դեմ կոնվենցիայի Կամընտիր արձանագրությունը () ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի կարևոր լրացում է։ Խոշտանգումների դեմ կոմիտեն () անկախ փորձագետների մարմին է, որը մասնակից պետությունների կողմից վերահսկում է կոնվենցիայի իրականացումը։ Կոնվենցիայի համաձայն՝ բոլոր մասնակից պետությունները պարտավոր են պարբերաբար զեկույցներ ներկայացնել CAT-ին, թե ինչպես են իրավունքներն իրացվում։ Կոնվենցիան վավերացնելուց հետո պետությունները պետք է մեկ տարվա ընթացքում զեկույց ներկայացնեն, որից հետո պարտավոր են զեկուցել յուրաքանչյուր չորս տարին մեկ։ Կոմիտեն ուսումնասիրում է յուրաքանչյուր զեկույց և իր մտահոգություններն ու առաջարկությունները հասցեագրում է մասնակից պետությանը՝ «եզրափակիչ դիտարկումների» տեսքով։ Որոշակի հանգամանքներում CAT-ը կարող է քննարկել այն անհատների բողոքները կամ հաղորդագրությունները, ովքեր պնդում են, որ խախտվել են կոնվենցիայով սահմանված իրենց իրավունքները։ Սովորաբար ամեն տարի մայիսին և նոյեմբերին CAT-ը հանդիպումներ է անցկացնում Ժնևում։

Հոգեբանական խոշտանգումների ժամանակակից սահմանումը վերաբերում է այն գործընթացներին, որոնք «ներառում են մարդու գիտակցության և մտածողության թիրախավորումը կամ դրանք շահարկելը, որոնք թույլ են տալիս անձին մնալ կողմնորոշված շրջակա աշխարհում, պահպանել վերահսկողությունը և ունենալ բավարար պայմաններ՝ դատելու, հասկանալու և ազատորեն որոշումներ կայացնելու համար։ Սրանք անվնաս «ես»-ի էական բաղկացուցիչ տարրերն են»։ Խոշտանգող միջավայրի սանդղակը () առաջինն է, որը չափում է խոշտանգող միջավայրերը՝ հիմնվելով այս մոդելի վրա։

## Հոգեբանական խոշտանգումների տեսակները
Հոգեբանական խոշտանգումների բազմաթիվ մեթոդներ ձգտում են քայքայել անձի ինքնագնահատականը՝ զրկելով նրան իր միջավայրի նկատմամբ ցանկացած վերահսկողությունից։ Դրանք ներառում են մեկուսացումը, ընկալումների սահմանափակումը, ամենակարողության տպավորության ստեղծումը, ձեռքբերովի անօգնականության վիճակի առաջացումը, տարիքային հետընթացը և ապաանձնավորումը (դեպերսոնալիզացիա)։ Այլ տեխնիկաներից են՝ նվաստացումը, հարկադրական մերկացումը և գլխի սափրումը, քնի զրկանքով հյուծումը, գլխաշորով ծածկելը և զգայական զրկանքի այլ ձևեր։

Խիստ վախ առաջացնող մեթոդներից է կեղծ մահապատիժը։ Նույն սկզբունքով են գործում նաև տարբեր սպառնալիքներ։

Խոշտանգումների մեթոդները կարող են լինել նաև անուղղակի. այս դեպքում զոհը ստիպված է ականատես լինում մեկ այլ անձի՝ հաճախ սիրելիի խոշտանգմանը։ Սա շահագործում է զոհի սերն ու հավատարմությունը զուգընկերոջ, ազգականի, ընկերոջ, զինակցի և այլոց նկատմամբ։ Նրանց իրական ցավն անուղղակի տառապանք է առաջացնում թիրախավորված հոգեբանական զոհի մոտ, ով այդպիսով ծանրաբեռնվում է մեղքի զգացումով։ Միաժամանակ, նա զերծ է մնում ֆիզիկական վնասից, որը կարող է խոչընդոտել իր համագործակցելու ունակությանը։

Հանրությանը հայտնի այս համակարգերը մշակել է 1956 թվականին ամերիկացի հոգեբույժ Ալբերտ Բիդերմանը։ Նա ուսումնասիրել է մի քանի ամերիկացի զինվորների, ովքեր խոշտանգվել էին Հյուսիսային Կորեայի և Չինաստանի գաղտնի ծառայությունների կողմից կորեական պատերազմի ընթացքում։ Բիդերմանը սահմանել է զոհերին կոտրելու երեք հիմնական գործողություն՝ կախվածություն, թուլություն և սարսափ։ Նրա աշխատանքը հետագայում զարգացվել է  Կենտրոնական հետախուզական վարչության համար։

### Սպիտակ խոշտանգում
Սպիտակ խոշտանգումը, որը հաճախ կոչվում է նաև սպիտակ սենյակի խոշտանգում, մի մեթոդ է, որի նպատակն է ամբողջական զգայական զրկանք և մեկուսացում ապահովել։ Բանտարկյալին պահում են մի խցում, որտեղ սպիտակից բացի այլ գույն չկա։ Խոշտանգման այս մեթոդը նախատեսված է բանտարկյալին զրկելու բոլոր զգայարաններից և ինքնությունից։

Տեսողական առումով բանտարկյալը զրկված է բոլոր գույներից։ Պահակները կանգնում են լուռ՝ կրելով փափուկ կոշիկներ՝ ցանկացած աղմուկից խուսափելու համար։ Սովորաբար, երկարատև մեկուսացման ընթացքում բանտարկյալները ապանձնավորվում են՝ կորցնելով իրենց  «ես»-ի կոնցեպցիան։ Այլ հետևանքներ կարող են լինել զգայապատրանքները կամ հոգեկան խանգարումները (փսիխոզ)։

## Խոշտանգումների հետևանքները
Թեև հոգեբանական խոշտանգումը կարող է չթողնել որևէ մնայուն ֆիզիկական վնաս՝ ինչը հաճախ հանդիսանում է դրա կիրառման մոտիվներից մեկը ֆիզիկականի փոխարեն՝ այնուամենայնիվ, այն կարող է զոհերի մոտ առաջացնել նույնքան մնայուն հոգեկան վնաս։

Հոգեբանական խոշտանգումների մեթոդները մշակվել են բժիշկների և հոգեբանների կողմից և նրանց հետ համագործակցությամբ։ Բժշկական մասնակցությունը խոշտանգումներին տեղի է ունեցել ամբողջ աշխարհում և եղել է ԱՄՆ-ի հարցաքննությունների պրակտիկայի կարևոր բաղադրիչը զինվորական և Կենտրոնական հետախուզական վարչության () հաստատություններում։

## Խոշտանգման դեպքեր
### Իրան
Իրանում իսլամական հանրապետական ռեժիմը սպիտակ խոշտանգում () է  կիրառել  քաղաքական բանտարկյալների նկատմամբ։ Այս տեսակի խոշտանգումների ենթարկվող քաղաքական բանտարկյալների մեծ մասը լրագրողներ են, որոնք պահվել են Էվինի բանտում։ Իրանցի «սպիտակ սենյակի» բանտարկյալ Ամիր Ֆախրավարը 2004 թվականին 8 ամիս խոշտանգվել է Էվինի բանտում։ Նա մինչ օրս տրավմաներ ունի՝ կապված սպիտակ սենյակում անցկացրած ժամանակի հետ։ Հադի Ղաեմիի խոսքերով՝ Էվինում նման խոշտանգումները պարտադիր չէ, որ ուղղակիորեն լինեն Իրանի կառավարության կողմից լիազորված։

Այս մեթոդը կարող է ներառել երկարատև մենախուցային կալանք և անընդհատ լուսավորության կիրառում՝ քնից զրկելու համար (ինչը ներառված է Մարդու իրավունքների հիմնական կոնվենցիայի Ժնևի համաձայնագրում, 1949 թ.)։ Սա հաճախ իրականացվում է բանտային մարմինների վերահսկողությունից դուրս գտնվող կալանավայրերում, ինչպես, օրինակ, Էվին բանտի 209-րդ կալանավայրը։

ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների հատուկ զեկուցող Ահմեդ Շահիդը, ով ուսումնասիրում է Իրանի իրավիճակը, հայտարարության մեջ նշել է, որ մարդու իրավունքների պաշտպան Վահիդ Ասղարին ենթարկվել է հոգեբանական խոշտանգումների։ Դրանք ներառել են երկարատև մենախուցային կալանք և ընտանիքի անդամներին ձերբակալելու, խոշտանգելու կամ բռնաբարելու սպառնալիքներ։ Հաղորդվում է նաև, որ խոստովանություններ կորզելու նպատակով նրան ենթարկել են ծանր ծեծի։

2004 թվականի Ամնեսթի ինթերնեյշնլի զեկույցը փաստագրել է իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի կողմից Ամիր Ֆախրավարի նկատմամբ սպիտակ խոշտանգումների կիրառումը, ինչը համարվում է Իրանում այս մեթոդի առաջին հայտնի դեպքը։ Զեկույցում նկարագրվում է, որ «նրա խցում պատուհաններ չկային, իսկ պատերն ու հագուստը բոլորովին սպիտակ էին։ Նրա սնունդը բաղկացած էր սպիտակ բրնձից՝ սպիտակ ափսեներով։ Զուգարանից օգտվելու համար նա պետք է դռան տակ սպիտակ թուղթ դներ։ Նրան արգելված էր խոսել, իսկ պահակները, ըստ հաղորդումների, կրում էին ձայնը խլացնող կոշիկներ»։ ԱՄՆ ժամանելուն պես Ֆախրավարը  Քրիստոնեական հեռարձակման ցանցին () տված հարցազրույցում հաստատել է այս զեկույցի բովանդակությունը։

2004 թվականին Human Rights Watch-ի հետ հեռախոսազրույցում իրանցի լրագրող Իբրահիմ Նաբավին ասել է.Էվինից դուրս գալուց հետո ես չեմ կարողացել քնել առանց քնաբերի։ Դա սարսափելի է։ Միայնությունը երբեք չի լքում քեզ, նույնիսկ այն բանից հետո, երբ դու «ազատ ես»։ Յուրաքանչյուր դուռ, որը փակվում է քո առաջ... Ահա թե ինչու ենք մենք դա անվանում «սպիտակ խոշտանգում»։ Նրանք ստանում են այն, ինչ ուզում են՝ առանց քեզ հարվածելու։ Նրանք քո մասին բավականաչափ տեղեկություն ունեն՝ քո ստացած տեղեկատվությունը վերահսկելու համար. նրանք կարող են ստիպել քեզ հավատալ, որ նախագահը հրաժարական է տվել, որ նրանք ունեն քո կնոջը, որ քո վստահելի անձը նրանց ստեր է պատմել քո մասին։ Դու սկսում ես կոտրվել։ Եվ երբ դու կոտրվում ես, նրանք վերահսկողություն են ձեռք բերում։ Եվ հետո դու սկսում ես խոստովանել:

### ԱՄՆ
thumb|2002 թվականի հունվարին Քեմփ Էքս-Ռեյ ժամանող կալանավորները՝ ակնոցներով, դիմակներով, ձեռնոցներով և ականջակալներով։
	
Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներից հետո Միացյալ Նահանգները Գուանտանամոյի բանտում և այլ վայրերում լայնորեն կիրառել է հոգեբանական խոշտանգումների մեթոդներ։ ԱՄՆ-ն Գուանտանամոյի ծոցի կալանավայրի բանտարկյալներին պահել են զգայական զրկանքի պայմաններում. նրանց աչքերն ու ականջները փակված են եղել, ձեռքերն ու ոտքերը՝ կապկպված, ձեռքերին՝ հաստ ձեռնոցներ։ Նրանք գտնվել են բաց վանդակներում՝ զուրկ անձնական տարածքից, շուրջօրյա, անընդհատ վառվող լույսի ներքո։ Եվրոպական դեմոկրատական իրավաբանների կազմակերպությունը () հայտարարել է, որ սա սպիտակ խոշտանգում է և մեղադրել է Միացյալ Նահանգներին բանտարկյալների հիմնարար իրավունքները խախտելու մեջ։ Բանտարկյալներին պահել են ծայրահեղ մեկուսացման պայմաններում՝ անպատուհան խցերում, ուր օրեր շարունակ նրանք «ցերեկային լույս չեն տեսնել»։ Սա, ըստ Ամնեսթի ինթերնեյշնլի և մարդու իրավունքների այլ միջազգային կազմակերպությունների, Ջորջ Բուշ կրտսերի վարչակազմի կողմից «բարելավված հարցաքննություն» էվֆեմիզմի անվան տակ հաստատված խոշտանգումների մեթոդներ են։ Հոգեբանության և ճանաչողական գիտության ոլորտի հետազոտող Ռայներ Մաուսֆելդը քննադատել է այս պրակտիկան։

### Վենեսուելա
Մարդու իրավունքների կազմակերպությունների և այլ հասարակական կազմակերպությունների տվյալներով՝ Վենեսուելայի կառավարության Բոլիվարյան հետախուզական ծառայությունը () քաղաքական բանտարկյալներին պահել է SEBIN-ի կենտրոնակայանի ստորին հարկերում, որը կառավարության պաշտոնյաների կողմից անվանվել է «Լա Տումբա» («Գերեզման»)։ Խցերը ունեն 2x3 մետր չափսեր՝ ցեմենտե մահճակալներով, սպիտակ պատերով և անվտանգության արգելքներով, որոնք կանխում են բանտարկյալների միջև շփումը։ Այս պայմանների պատճառով բանտարկյալները ձեռք են բերում լուրջ հիվանդություններ, սակայն այդպես էլ չեն ստանում բժշկական օգնություն։ Խցերում  մշտապես վառ լուսավորություն է, որպեսզի բանտարկյալները կորցնեն ժամանակի զգացողությունը, իսկ ջերմաստիճանը ցածր է զրոյից։ Միակ լսվող ձայները մոտակա Կարակասի մետրոյի գնացքների ձայներն են։ «Լա Տումբա»-ում խոշտանգումների, մասնավորապես սպիտակ խոշտանգումների մասին հաղորդումները նույնպես տարածված են, որոշ բանտարկյալներ նույնիսկ ինքնասպանության փորձեր են կատարել։ «Արդարություն և գործընթաց» () հասարակական կազմակերպության տվյալներով՝ նման պայմանները նպատակ ունեն ստիպել բանտարկյալներին իրենց մեղավոր ճանաչել այն հանցագործությունների համար, որոնց մեջ մեղադրվում են։

## Տես նաև
*Գազլայթինգ
*Խոշտանգումների և այլ դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի և պատժի տեսակների դեմ կոնվենցիա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրավաբանական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հոգեբանական բռնություն
Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտում
Կատեգորիա:Վարք
Կատեգորիա:Քրեական դատավարական իրավունք