Բիլլի Ռայթ

**Ուիլյամ Ստեֆեն Ռայթ** (անգ.՝ William Stephen Wright, ), հայտնի որպես «Արքա Առնետ», Ռայթը եղել է Հյուսիսային Իռլանդիայի լոյալիստ կիսառազմականացված առաջնորդ, ով հիմնադրել է Լոյալիստական կամավորական ուժը (ԼԿՈՒ) «The Troubles»-ի շրջանում։ Ռայթը մոտ 1975 թվականին միացել էր Օլստերի կամավորական ուժին (ՕԿՈՒ) իր ծննդավայր Պորտադաունում։ Բանտում անցկացրած մի քանի տարիներից հետո նա դարձավ պրոտեստանտական ֆունդամենտալիստ մկրտիչ։ Ռայթը շարունակեց իր ԼԿՈՒ-ի գործունեությունը մոտ 1986 թվականին, իսկ 1990-ականների սկզբին փոխարինեց Ռոբին Ջեքսոնին այդ կազմակերպության Միջին Օլստերյան բրիգադի հրամանատարի պաշտոնում։ Ըստ ՌՕՈ-ի տվյալների՝ Ռայթը մասնակցել է մինչև 20 կաթոլիկների սեկտարական սպանություններին, սակայն երբևէ դատապարտված չի եղել որևէ մեղքի համար։

1994 թվականին ՕԿՈՒ-ը և այլ կիսառազմականացված խմբավորումները հայտարարեցին հրադադար։ Ռայթը դարձավ Հյուսիսային Իռլանդիայի խաղաղության գործընթացի հաստատակամ ընդդիմախոս՝ այն համարելով զիջում իռլանդացի ազգայնականներին և հանրապետականներին։ Ռայթը լրատվամիջոցների ուշադրությունը գրավեց 1995 և 1996 թվականների Դրամքրիի դիմակայությունների ընթացքում, երբ նա աջակցեց բողոքական «Orange Order's» միաբանության պահանջին՝ իրենց ավանդական երթուղով անցնել Պորտադաունի կաթոլիկ թաղամասով։

1996 թվականի հուլիսի Դրամքրիի ճգնաժամի ընթացքում Ռայթի ստորաբաժանումը իրականացրեց մի քանի հարձակումներ, այդ թվում՝ աղանդավորական սպանություն։ Հրադադարը խախտելու համար Ռայթի Պորտադաունի ստորաբաժանումը լուծարվեց Օլստերի կամավորական ուժերի ղեկավարության կողմից։ Նա հեռացվեց կազմակերպությունից և նրան սպառնացին սպանել, եթե անմիջապես չլքի Հյուսիսային Իռլանդիան։ Ռայթը անտեսեց այս սպառնալիքները և իր բրիգադի մեծ մասի հետ հիմնեց ՀԿՈՒ-ը՝ ստանձնելով առաջնորդի դերը։ ՀԿՈՒ-ը իրականացրեց կաթոլիկ խաղաղ բնակիչների մի շարք սպանություններ՝ միաժամանակ, ենթադրաբար, շահույթ ստանալով շորթումից և թմրամիջոցների ապօրինի շրջանառությունից։

1997 թվականի հունվարին Ռայթը ձերբակալվեց մի կնոջ հասցեին մահվան սպառնալիքներ հնչեցնելու համար, իսկ մարտին դատապարտվեց և ուղարկվեց Մեյզ բանտ։ Բանտարկության ընթացքում Ռայթը շարունակեց ղեկավարել ՀԿՈՒ-ն: 1997 թվականի դեկտեմբերի 27-ին Ռայթը սպանվեց Իռլանդիայի ազգային ազատագրական բանակի (ԻԱԱԲ) բանտարկյալների կողմից՝ մաքսանենգ ճանապարհով բանտ ներմուծված ատրճանակով։ Ռայթի մահվան վերաբերյալ քննությունը եզրակացրեց, որ բանտի իշխանությունների կողմից թույլ են տրվել լուրջ թերացումներ։ Ենթադրվել է, որ Ռայթը եղել է ոստիկանության տեղեկատու, որը օգնություն էր ստանում Հատուկ բաժնից։

## Վաղ կյանք

Ուիլյամ Ստեֆեն Բիլլի Ռայթ, ով ստացել է իր անունը պապից, ծնվել է Անգլիայի Վուլվերհեմփտոն քաղաքում, 1960 թվականի հուլիսի 7-ին Դեյվիդ Ռայթի և Սառա ՄըքՔինլիի ընտանիքում՝ Հյուսիսային Իռլանդիայի Պորտադաուն քաղաքից ծագող օլստերյան բողոքականներ։ Նա հինգ երեխաներից միակ տղա զավակն էր : Մինչ Ռայթի ծնվելը նրա ծնողները տեղափոխվել էին Անգլիա, երբ վիճաբանությունների մեջ էին հայտնվել իրենց բազմաթիվ հարևանների հետ այն բանից հետո, երբ նրա պապը խախտել էր ավանդույթը՝ առաջադրվելով որպես Անկախ միութենական թեկնածու և հաղթել տեղացի Պաշտոնական միութենական պատգամավորին։ Ռայթների ընտանիքը Հյուսիսային Իռլանդիայի քաղաքականության մեջ երկար ավանդույթ ուներ․ Բիլլիի մեծ պապ Ռոբերտ Ռայթը մի ժամանակ ծառայել էր որպես Թագավորական հանձնակատար։ Նրա հայրը աշխատանք էր գտել Արևմտյան Միդլենդսի արդյունաբերական քաղաք Վուլվերհեմփտոնում։

1964 թվականին ընտանիքը վերադարձավ Հյուսիսային Իռլանդիա, և Ռայթը շուտով հայտնվեց իր մորեղբայր Սեսիլ ՄըքՔինլիի ազդեցության տակ, որը «Orange Order's» միաբանության անդամ էր։ Մոտ երեք տարի անց Ռայթի ծնողները բաժանվեցին, և նրա մայրը որոշեց երեխաներին թողնել Հյուսիսային Իռլանդիայում, և կրկին տեղափոխվեց Անգլիա։ Ռայթ եղբայրներից և քույրերից ոչ մեկը այլևս երբեք չտեսան իրենց մորը։ Ռայթը և նրա չորս քույրերը (Էլիզաբեթ, Ջեքի, Անջելա և Քոնի) սոցիալական ծառայությունների կողմից հանձնվեցին խնամատարության։ Նա մեծացավ իր քույրերից առանձին՝ մանկատանը, որը գտնվում էր Մաունթնորիսում, Հարավային Արմաղում (գերազանցապես իռլանդացի հանրապետականների կողմից բնակեցված տարածք)։ Ռայթը դաստիարակվեց մոր  Պրեսբիտերական հավատքով և կիրակի օրերին երկու անգամ հաճախում էր եկեղեցի։ Երիտասարդ Ռայթը շփվում էր կաթոլիկների հետ և խաղում կելտական ֆուտբոլ, ինչը վկայում է տեղական կաթոլիկ, ազգայնական բնակչության հետ բարեկամական հարաբերությունների մասին։ Նրա ընտանիքի անդամները ծայրահեղ օլստերյան լոյալիստներ չէին։ Ռայթի հայրը, որդու մահվան հետաքննություն պահանջելիս, հետագայում լոյալիստների սպանությունները բնութագրել է որպես «զզվելի»։ Ռայթի երկու քույրերը ամուսնացել են կաթոլիկ տղամարդկանց հետ, որոնցից մեկը Տիպերարիի կոմսությունից էր և ում Ռայթը սիրում էր։ Նրա քույրը՝ Անջելան, պնդում էր, որ նա անձամբ լավ հարաբերություններ ուներ կաթոլիկների հետ և հակաիռլանդական հանրապետական դիրքորոշում ուներ միայն։ Որոշ ժամանակ Դեյվիդ Ռայթը համատեղ բնակություն էր հաստատել Գարվաղից եկած կաթոլիկ Քեթլին ՄըքՎեյի հետ։

Բիլլի Ռայթը սովորելով ՄարքեթՀիլլ ավագ դպրոցում կես դրույքով աշխատում էր որպես բանվոր, որտեղ շփվում էր մի քանի խիստ միութենական և հավատարիմ ֆերմերների հետ, որոնք ծառայել էին Թագավորական Օլստերի ոստիկանական ուժերի (ԹՕՈ) պահեստազորում կամ Օլստերի պաշտպանության գնդում (ՕՊԳ)։ Այդ ժամանակ Հյուսիսային Իռլանդիայում արդեն մոտ հինգ տարի շարունակվում էր «Խռովություններ» (The Troubles) կոչվող հակամարտությունը, և Ռայթի նման բազմաթիվ երիտասարդներ ներքաշվում էին բռնության հորձանուտի մեջ, քանի որ Ժամանակավոր Իռլանդական հանրապետական բանակը (Provisional IRA) ուժեղացնում էր իր ռմբակոծումների արշավը, իսկ լոյալիստների կողմից իրականացվող աղանդավորական սպանությունները շարունակաբար աճում էին։ Այս շրջանում Ռայթի հայացքները ուղղվեցին դեպի լոյալիզմ, և նա խնդիրների մեջ ընկավ, երբ տեղական կաթոլիկ տարրական դպրոցի պատին գրեց «ՕԿՈՒ» սկզբնատառերը։ Երբ նա հրաժարվեց մաքրել վանդալիզմի հետքերը, Ռայթը տեղափոխվեց այդ տարածքից և գնաց ապրելու իր մորաքրոջ մոտ՝ Պորտադաունում։

## Վաղ տարիները ՕԿՈՒ-ում

Պորտադաունի առավել ընդգծված լոյալիստական միջավայրում, որը հայտնի էր «Նարնջագույն միջնաբերդ» («Orange Citadel») մականունով, Ռայթը, ինչպես նաև այդ տարածքի այլ աշխատավոր դասի բողոքական պատանիներ, հայտնվել էին լոյալիստական պարամիլիտար կազմակերպության՝ Օլստերի կամավորական ուժերի(ՕԿՈՒ) ուշադրության կենտրոնում՝ որպես հավանական նոր անդամներ։ 1975 թ. հուլիսի 31-ին՝ զուգադիպությամբ հենց «Մայամի Շոուբենդի» սպանություններին հաջորդող գիշերը, Ռայթը երդվեց և դարձավ Երիտասարդ քաղաքացի կամավորների անդամ, որը ՕԿՈՒ-ի երիտասարդական թևն էր։ Երդման արարողության ժամանակ նա սեղանին դրված Աստվածաշնչի վրա երդվեց՝ Օլստերի դրոշի ներքո։ Դրանից հետո նա անցավ զենքի և պայթուցիկ նյութերի օգտագործման պատրաստություն։ Գրող և լրագրող Մարտին Դիլոնի վկայությամբ՝ Ռայթը ոգեշնչվել էր ՕԿՈՒ-ի անդամներ Հարիս Բոյլի և Ուեսլի Սոմերվիլի բռնի մահերից․ նրանք զոհվել էին, երբ ռումբ էին տեղադրել «Մայամի Շոուբենդի»-ի միկրոավտոբուսի վրա։ Հանրահայտ իռլանդական կաբարե խումբը վերադառնում էր Բանբրիջում ունեցած ելույթից 1975 թ. հուլիսի 31-ի վաղ առավոտյան ժամերին, երբ Քաունթի Դաունի Բասքհիլլ շրջանում նրանց վրա հարձակվեցին ՕԿՈՒ-ի Միջին Օթստերի բրիգադի զինված անդամները՝ կեղծ ռազմական անցակետ կազմակերպելով։ Բոյլի և Սոմերվիլի հետ միասին հարձակման ընթացքում զոհվել էին նաև խմբի երեք անդամներ, երբ ՕԿՈւ-ի զինված անդամները, ռումբի վաղաժամ պայթյունից հետո, կրակ էին բացել խմբի վրա։ Ենթադրվում էր, որ Բոյլը և Սոմերվիլը Ռայթի համար եղել էին օրինակելի կերպարներ։ Բոյլը Պորտադաունից էր։ Սակայն 2003 թվականին հրատարակված իր

«The Trigger Men» աշխատությունում Մարտին Դիլոնը հեռացավ այդ իրադարձությունների տարբերակից և եզրակացրեց, որ Ռայթը իրականում երդվել էր ԵՔկ-ում (Երիտասարդ քաղաքացի կամավորների) դեռևս 1974 թվականին, երբ նա ընդամենը 14 տարեկան էր։ Ռայթի քույրը՝ Անժելան, Դիլոնին հայտնել էր, որ իր եղբոր՝ ՕԿՈւ-ին ( Օլստերի կամավորական ուժեր) միանալու որոշումը իրականում որևէ կապ չի ունեցել Մայամի Շոուբենդի սպանությունների հետ։ Դիլոնը, իր հերթին, եզրակացրել էր, որ Ռայթը խրախուսել էր իրադարձությունների այդ տարբերակը, քանի որ կարծում էր, թե իր ՕԿՈւ-ին անդամակցությունը Բոյլի և Սոմերվիլի՝ իր «հերոսների» գործունեության հետ կապելը իր կյանքին՝ որպես լոյալիստ մարդասպանի, որոշակի ծագման առասպել էր հաղորդում։

1975 թվականին, կազմակերպությանը միանալուց կարճ ժամանակ անց, Ռայթը բռնվեց ապօրինի զենք պահելու համար և դատապարտվեց հինգ տարվա ազատազրկման՝ Մեյզ բանտի այն բաժանմունքում, որը նախատեսված էր կիսառազմականացված երիտասարդ իրավախախտների համար։ Մինչև բանտարկվելը Ռայթին տեղափոխեցին «Castlereagh Holding Centre», որը ոստիկանության հարցաքննության կենտրոն էր և հայտնի էր հարցաքննությունների ընթացքում կիրառվող դաժան մեթոդներով։ Ռայթի քրոջ Անժելայի խոսքով՝ նա հետագայում պնդել էր, որ ենթարկվել է մի շարք նվաստացումների հարցաքննող սպաների կողմից, այդ թվում՝ մատիտի բռնի մտցմանը իր ուղիղ աղիք։ Բանտում գտնվելու ընթացքում Ռայթը կարճ ժամանակով միացավ այսպես կոչված ին բանտայինների բողոքի ակցիային  որի ընթացքում նրանք հրաժարվում էին կրել բանտային համազգեստը), սակայն հետագայում դուրս եկավ այդ շարժումից՝ Օլստերի կամավորական ուժերի Բրիգադայի շտաբի (Բելֆաստի ղեկավարության) հրամանով, քանի որ նրանք մտավախություն ունեին, թե բանտարկյալների մասնակցությունը կարող է ընկալվել որպես համերաշխության դրսևորում Պայմանական Իռլանդիայի Հանրապետության բանակի հետ։ Մեյզ բանտում նա դարձավ H Բլոկ 2 թևի հրամանատար։

Ռայթը հետագայում պնդում էր, որ ԵՔԿ-ին (Երիտասարդ քաղաքացի կամավորների) միանալու իր որոշման վրա ազդեցություն էր ունեցել 1976 թվականի հունվարին տեղի ունեցած «Kingsmill massacre»-ը, երբ հանրապետականների կողմից սպանվել էին տասը տեղացի բողոքական քաղաքացիական անձինք։ Այդ ժամանակահատվածում հանրապետականների կողմից սպանվել էին նաև Ռայթի զարմիկ Ջիմ Ռայթը, ապագա սկեսրայր Բիլի Քորիգանը և քենին՝ Լեսլի Քորիգանը։ Ռայթը հետագայում Քինգսմիլի կոտորածի մասին ասել էր.

«Ես 15 տարեկան էի, երբ այդ աշխատավորներին իջեցրին ավտոբուսից և գնդակահարեցին։ Ես բողոքական էի և հասկացա, որ նրանց սպանել էին պարզապես այն պատճառով, որ նրանք բողոքականներ էին։ Ես հեռացա Մաունթնորիսից, վերադարձա Պորտադաուն և անմիջապես միացա Օլստերի կամավորական ուժերի երիտասարդական թևին։ Ես զգում էի, որ իմ պարտքն է օգնել իմ ժողովրդին, և հենց դա էլ անում եմ այդ ժամանակից ի վեր»։ Տեղացիները նշում էին, որ նա նաև «ուղեղալվացման» էր ենթարկվել տեղական լոյալիստ կիսառազմականացվածների կողմից, սակայն նա անձամբ եկել էր այն եզրակացության, որ Օլստերի կամավորական ուժերը միակ կազմակերպությունն էր, որն ունի բողոքական ժողովրդին պաշտպանելու «բարոյական իրավունք»։

Ռայթը ազատ արձակվեց Մեյզ բանտից 1980 թվականին։ Բանտում գտնվելու ընթացքում նրա մեջ խոր դժգոհություն էր ձևավորվել բրիտանական պետության նկատմամբ՝ այն բանի համար, որ իրեն բանտարկել էին լոյալիստ լինելու պատճառով։ Ազատ արձակվելու պահին նրան ավտոկայանատեղիում դիմավորեցին մորաքույրը և ընկերուհին։ Իշխանությունների նկատմամբ վերջին ցուցադրական անհնազանդության դրսևորումով Ռայթը բարձրացրեց գլուխը դեպի բանտի պարագծային ցանկապատի մոտ գտնվող բրիտանական բանակի դիտաշտարակը և գոռաց՝ «Կեցցե՛ Օլստերի կամավորական ուժերը»։ Ազատ արձակվելուց հետո նա մեկնեց Շոտլանդիա, որտեղ կարճ ժամանակ բնակվեց։ Վեց շաբաթ այնտեղ բնակվելուց հետո նրան հարցաքննության տարան «New Scotland Yard»-ում տեղակայված Հակաահաբեկչական բաժինը։ Չնայած նրան որևէ հանցանք չէր մեղսագրվել, Ռայթին այնուամենայնի։ տրվեց արտաքսման հրաման, որով նրան արգելվեց գտնվել Մեծ Բրիտանիայի տարածքում։

Մեյզ բանտից ազատ արձակվելուց շատ չանցած՝ Ռայթը կրկին ձերբակալվեց՝ այդ տարածքում գործող ՕԿՈՒ-ի մի շարք անդամների հետ միասին՝ հիմնվելով շարժման ներսում գործող «լրտես» Քլիֆորդ ՄքՔեոունի ցուցմունքների վրա։ Ռայթին մեղադրանք առաջադրվեց սպանության, սպանության փորձի և պայթուցիկ նյութեր պահելու համար։ Նա տասը ամիս պահվեց Կրամլին Ռոուդ Գոլ բանտում։ Սակայն գործերը ավարտվեցին առանց էական դատավճիռների, քանի որ ՄաքՔեոունը փոխեց իր դիրքորոշումը և դադարեց ցուցմունքներ տալ։

## Վերածնված քրիստոնյա
Ռայթը վերադարձավ Պորտադաուն և սկզբում փորձեց հեռու մնալ կիսառազմականացված գործունեությունից։ Նա աշխատանք գտավ որպես ապահովագրական գործակալ և ամուսնացավ իր ընկերուհու՝ Թելմա Քորիգանի հետ, որից ունեցավ երկու դուստր՝ Սառա և Աշլին։ Երբ նրա քույրը՝ Անժելան, տեղափոխվեց ապրելու Միացյալ Նահանգներ, Ռայթը խնամքի տակ վերցրեց նրա որդուն՝ մեծացնելով նրան իր սեփական երեխաների հետ միասին։ Նա լավ հայր էր։ 1983 թվականին նա դարձավ «վերածնված» քրիստոնյա և աշխարհական քարոզիչ Ազատ Պրեսբիտերական եկեղեցում, ինչպես նաև սկսեց Ավետարանի քարոզչությամբ զբաղվել Արմաղի շրջանում։ Քրիստոնեությունը նա ուսումնասիրել էր դեռևս բանտում՝ ժամանակն անցկացնելու համար։

Իր կրոնական դարձի հետևանքով Ռայթը հրաժարվեց այն շքեղ ու ազատ կենսակերպից, որը նախընտրում էին իր լոյալիստ գործընկերներից շատերը, օրինակ՝ Ջոնի Էդեյրը և Սթիվեն ՄքՔիգը. նա ձեռնպահ էր մնում ալկոհոլից, ծխախոտից և անօրինական թմրանյութերից։ Նա շատ էր կարդում, այդ թվում՝ իռլանդական պատմություն և աստվածաբանություն։ Մասնավորապես ուսումնասիրում էր Եվրոպայում բողոքականության պատմությունը։ Ռայթի կրոնական հավատը հակասական ազդեցություն ուներ նրա կյանքի վրա։ Մի կողմից նա պնդում էր, որ իր հավատն է իրեն մղում պաշտպանելու «Օլստերի բողոքական ժողովրդին», իսկ մյուս կողմից ընդունում էր, որ խաղաղ բնակիչների սառնասրտորեն սպանությունը կդատապարտի իրեն հավիտենական կործանման։ Այս երկմտանքի մասին նա խոսել էր Մարտին Դիլոնին տված հարցազրույցում.

«Դուք չեք կարող միևնույն ժամամակ փառաբանել և Աստծուն և Ուլսթերին, որովհետև անհրաժեշտ մարտահրավերները կիսառազմականացված բնույթ ունեն: Դա հակասություն է այն կյանքի հետ, որ Աստված կուզեր, որ դուք ապրեիք: Եթե դուք ներգրավվեիք կիսառազմականացված գործունեության մեջ ներկայիս ձևով, կամ այն ձևով, որով այն դրսևորվեց «The Troubles» ժամանակաշրջանում, ապա ես կարծում եմ, որ դուք չէիք կարող քայլել Աստծո հետ… Միշտ կա շատ հավանական հույս, որ ինչ-որ կերպ, մի օր՝ և Սուրբ գրության մեջ նախադեպեր կան՝ դուք հույս կունենաք, որ Աստված ձեզ կվերադարձնի դեպի իրեն: Բոլոր նրանք, ովքեր ճանաչում են Քրիստոսին, կփորձեն կրկին քայլել նրա հետ: Մարդիկ կասեն՝ «Բիլի Ռայթ, դա անհնար է», բայց ոչինչ անհնար չէ, եթե հավատում եք  Աստծուն։ Ես կցանկանայի, որ նա թույլ տար ինձ վերադառնալ: Ես հիմա չեմ քայլում Աստծո հետ... Դավանանքի մեջ մտնելու կարիք չկա, շատ խորանալու անհրաժեշտություն չկա, հնարավոր է  քայլել Աստծո հետ, ապա հեռանալ և բայց դեռ պատկանել Աստծուն»։

Դիլլոնի կողմից հարցին, թե հակամարտությունը կրոնական պատերազմ էր, նա պատասխանեց․ «Ես վստահ եմ, որ կրոնը մաս է կազմում իրավիճակի. չեմ կարծում, որ կրոնն այստեղ կարելի է անտեսել»։

Հետագայում Անջելա Ռայթը հավաստեց, որ իր եղբայրը կանխատեսել էր սեպտեմբերի 11-ի հարձակումները, երբ նրան ասաց, որ նա Նյու Յորքում ապրելով՝ ապրում է «մեղքերի քաղաքում»․ այնուհետև նա կանխատեսեց, որ Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի աշտարակները ավիահարվածների հետևանքով կվնասվեն։

## Միջին Օլստերի Կամավորական Ուժերի հրամանատար
1980-ականների վերջերին, կազմակերպությունից հնգամյա բացակայությունից հետո, Ռայթը վերսկսեց իր ՕԿՈՒ-ի գործունեությունը։ Սա տեղի ունեցավ 1985 թ. նոյեմբերի Անգլո-իռլանդական պայմանագրի հետևանքով, որը զայրացրել էր ունիոնիստներին, քանի որ այն Իռլանդիայի կառավարությանը խորհրդատվական դեր էր տալիս Հյուսիսային Իռլանդիայի կառավարման մեջ։ Կային հաճախակի խուզարկություններ ԹՕՈ-ի և Բրիտանական բանակի կողմից՝ Փորթադաունի Քորքրեյն թաղամասում գտնվող նրա տանը։ Թեև նա բազմիցս ձերբակալվել էր սպանության և դավադրության կասկածանքով, երբեք որևէ մեղադրանք չէր առաջադրվել նրա դեմ։

Ռայթը արագորեն պաշտոնի բարձրացման հասավ ՕԿՈՒ-ի շարքերում՝ ի վերջո ստանձնելով Փորթադաունի տեղական ստորաբաժանման ղեկավարությունը։ 1990-ականների սկզբին նա դարձավ ՕԿՈՒ-ի Միջին Օլստերի բրիգադի հրամանատարը՝ փոխարինելով իր մենթոր Ռոբին «Շակալ» Ջեքսոնին, որը ղեկավարում էր բրիգադը 1975 թ. հուլիսից և եղել էր Ռայթի զինագործության ուսուցիչներից մեկը։ Ջեքսոնը ներգրավված էր համարվում 1974 թ. Դուբլինի ավտոմեքենաների պայթեցումների, Մայամի Շոուբենդ խմբի անդամների սպանությունների և մի շարք սեկտորային հարձակումների մեջ։ 1972 թվականին իր առաջին հրամանատար Բիլի Հաննայի կողմից հիմնադրված Միջին Օլստերի բրիգադը գործում էր հիմնականում Պորտադաունի և Լուրգանի շրջաններում։ Այն ինքնուրույն, կիսաանկախ ստորաբաժանում էր, որը զգալի հեռավորություն էր պահպանում Բելֆաստում գտնվող Բրիգադի շտաբից։ Բրիգադի գեներալի աստիճան ունենալով՝ Ռայթը, ըստ Հյուսիսային Իռլանդիայի անվտանգության ուժերի տվյալների, ղեկավարել է մինչև 20 սեկտորային սպանություն, թեև դրանցից որևէ մեկի հետ կապված երբևէ չի դատապարտվել։

1991 թվականի մարտին Միջին Օլստերի ՕԿՈՒ-ն Քրեյգավոնում շարժական խանութի մոտ իրականացված գնդակահարության ժամանակ սպանեց երեք կաթոլիկ խաղաղ բնակիչների։ Զինված անձը երկու դեռահաս աղջիկների գլխին կրակեց, ապա տղամարդ հաճախորդին ստիպեց պառկել մայթին և գնդակահարեց նրան։ Ավելի ուշ լոյալիստական աղբյուրները« Sunday World» թերթին հայտնել էին, որ հարձակումը պատվիրվել և ծրագրվել էր Պորտադաունում՝ Բիլի Ռայթի և Մարկ Ֆուլթոնի կողմից։

Թեև Ռայթի ստորաբաժանման զոհերի մեծ մասը կաթոլիկ խաղաղ բնակիչներ էին, նրանցից ոմանք հանրապետական կիսառազմականացվածներ էին։ 1991 թվականի մարտի 3-ին Միջին Օլստերի ՕԿՈՒ-ն Թայրոնի կոմսության Քափփաղ գյուղում՝ Բոյլս բար պանդոկի մոտ կազմակերպված դարանակալման ժամանակ, գնդակահարեց «Ժամանակավոր» ԻՀԱ-ի երեք անդամի, ինչպես նաև մեկ միջին տարիքի քաղաքացու։ Ազգայնականները և մամուլի մեծ մասը լայնորեն մեղադրում էին Ռայթին այս հարձակումը ղեկավարելու մեջ։ Փոլ Լարկինը իր «Շատ բրիտանական ջիհադ․ գաղտնի համաձայնություն, դավադրություն և կոծկում Հյուսիսային Իռլանդիայում» (A Very British Jihad: collusion, conspiracy and cover-up in Northern Ireland) գրքում նշում է, որ Քափփաղում գտնվող ՕԿՈՒ-ի անդամները պնդել են, թե ստիպված են եղել Ռայթին քաշելով նստեցնել մեքենան, քանի որ նա կրակոցները սկսելուց հետո այնքան էր մոլեգնել, որ չէր ցանկանում կանգ առնել։ Սակայն բրիտանացի լրագրող Փիթեր Թեյլորը իր «Լոյալիստս» գրքում գրել է, որ վստահելի ՕԿՈՒ աղբյուրները իրեն հայտնել են, թե Ռայթը ներգրավված չի եղել։ Գնդակահարություններից հետո ԹՕՈ-ը ձերբակալեց Ռայթին։ Հարցաքննության ընթացքում նա ԹՕՈ-ին ներկայացրեց ալիբի, ըստ որի հարձակման պահին գտնվել է Դանգաննոնում, և ԹՕՈ-ն հաստատեց ալիբին։ Ռայթը Քափփաղի գործողությունը համարում էր ՕԿՈՒ-ի հաջողված գործողություն։ «The Guardian» թերթը մեջբերել է նրա խոսքերը.

«Եթե հետ նայեմ, կասեմ, որ Քափփաղը, հավանաբար, մեր լավագույն գործողությունն էր»։

Քափփաղի հարձակումը անակնկալի բերեց ԻՀԱ-ի Արևելյան Թայրոնի բրիգադին, քանի որ այն իրականացվել էր մի գյուղում, որը համարվում էր ԻՀԱ-ի հենակետ, ինչը տարբերվում էր կաթոլիկ խաղաղ բնակիչների սովորական պատահական սպանություններից.։ Ռայթը պարծենում էր, որ ինքը և իր Միջին Օլստերի ստորաբաժանումը «Արևելյան Թայրոնի ԻՀԱ բրիգադին ստիպել են փախչել» և «ջախջախել» նրանց։ Սակայն ըստ հեղինակներ Հենրի Մքդոնալդի և Ջիմ Սյուսեքի իրենց գրքում՝ «ՕԿՈՒ. Խաղի ավարտը»() ՕԿՈւ-ի ղեկավարությունը պնդում էր, որ Ռայթը կանգնած չէր Քափփաղի սպանությունների հետևում։ Ըստ նրանց՝ հարձակումը իրականացրել էին Պորտադաունից դուրս գործող ՕԿՈՒ ստորաբաժանումները, իսկ ղեկավարությունը նույնիսկ խրախուսել էր «Արքա Առնետ» (King Rat)առասպելի տարածումը մամուլում, որպեսզի իրական պատասխանատու ստորաբաժանումներից ուշադրությունը շեղվի։ Բացի այդ, նրանք նշում են, որ Միջին Օլստերի ՕԿՈւ-ը միայն Պորտադաունի ստորաբաժանումը չէ, այլ կազմված է նաև Դանգաննոնի, Հարավային Լոնդոնդերիի, Արմաղ քաղաքի, Քուքսթաունի, Լուրգանի և Միջին Ալստերի գյուղական փոքր ստորաբաժանումներից։

ԻՀԱ-ն հինգ անգամ փորձել է սպանել Ռայթին։ 1992 թ. հոկտեմբերի 23-ին նրանք պայթուցիկ սարք էին տեղադրել նրա մեքենայի տակ՝ Պոտտադաունի Ուեսթ Սթրիթում։ Ռայթը, այն բանից հետո, երբ իրեն հայտնել էին, թե ինչ-որ տղամարդ տեսել են մեքենայի կողքին կռացած, հայտնաբերել էր ընկած պայթուցիկը։ 1994 թ. հունիսին ԹՕՈ-ի աշխատակիցները այցելեցին Ռայթին՝ զգուշացնելու, որ ինչ-որ մեկը տեսել է, թե ինչպես են դիպչուն նրա մեքենային։ Ոստիկանները նրա հետ միասին զննեցին մեքենան, սակայն ոչինչ չգտան։ Ռայթը նստեց մեքենան և գործարկեց այն, ինչի արդյունքում շարժիչում տեղադրված ռումբը պայթեց և մեքենան հրդեհվեց։ Նա փրկվեց թեթև վնասվածքներով։ Պատասխանատվությունը ստանձնեց ԻՀԱ-ի Հյուսիսային Արմաղի բրիգադը։

Հյուսիսային Իռլանդիայի խաղաղության գործընթացի շրջանակում ԻՀԱ-ն 1994 թ. հուլիսին հայտարարեց հրադադար։ Դրան հաջորդեց Լոյալիստական Միացյալ Ռազմական Հրամանատարության (ԼՄՌՀ) հրադադարի հայտարարությունը՝ 1994 թ. հոկտեմբերի 13-ին։ Սկզբում Ռայթը համակված էր ոգևորությամբ՝ այն անվանելով «իմ կյանքի ամենաերջանիկ օրը»։ Սակայն նա շուտով կասկածանքով վերաբերվեց ԻՀԱ-ի հրադադարին և հրապարակավ չհամաձայնեց ՕԿՈՒ ղեկավարության որոշման հետ՝ աջակցելու հրադադարին։ Ռայթը «ատում էր այն, ինչ իրեն թվում էր որպես «իռլանդացի» ազգայնականներին արված զիջումներ խաղաղության գործընթացում, և մեղադրում էր յունիոնիզմի և լոյալիզմի առաջնորդներին գործը դավաճանելու մեջ»։ Վերջիվերջո նա դատապարտեց խաղաղության գործընթացը՝ այն համարելով «դավաճանության գործարք»։

Լրագրող Սյուզան Մքկեյ գրելով «The Guardian»-ում, առաջիններից էր, որ տեղեկացրեց, թե այդ ժամանակ Ռայթը ղեկավարում էր շահավետ «պաշտպանության վճարների» համակարգ և Պորտադաունի շրջանում հանդիսանում էր թմրանյութերի, հատկապես էքստազիի, խոշոր մատակարարներից մեկը։

### Արքա Առնետ
Ռայթի ստորաբաժանումը իրենց անվանում էր «Brat Pack»։ «King Rat» մականունը Ռայթին առաջինը տվել էր Միջին Օլստերի՝ Օլստերի պաշտպանության միության (ՕՊՄ)հրամանատար Ռոբերտ Ջոն Քերը՝ որպես փաբում արված կատակային խոսակցության մաս։ Ըստ լրագրող և գրող Փոլ Լերկինի, Քերը նստած էր փաբում և կատակով յուրաքանչյուր հաճախորդի մականուն էր տալիս, երբ նրանք ներս էին մտնում։ Երբ Ռայթը ներս մտավ, Քերը նրան անվանեց «Արքա Առնետ»։

«Sunday World» թերթի լրագրողներ Մարտին Օ’Հագանին և Ջիմ Քեմփբելը վերցրեցին այդ մականունը և երգիծական ձևով նրանց կոչեցին «Առնետների խումբ», ինչպես նաև Ռայթին նույնացրեցին «Արքա Առնետ» անվան հետ։ Ռայթի մեծ դժգոհությանն հակառակ՝ այդ անունը տարածվեց մամուլում։ Ի պատասխան՝ Ռայթը կազմակերպեց թերթի գրասենյակների պայթեցումը և մահվան սպառնալիք ուղղեց Օ’Հագանին և թերթում աշխատող ցանկացած անձի։

Մարտին Դիլոնի հետ հարցազրույցում Ռայթը ոստիկանության խուզարկությունները, հանրապետականների մահվան սպառնալիքները և «Արքա Առնետ» մականունը ներկայացրել էր որպես գործոններ, որոնք ի վերջո հանգեցրին իր ամուսնության քայքայմանը։ Այնուամենայնիվ, նա պահպանել էր բարեկամական հարաբերություններ իր նախկին կնոջ՝ Թելմայի հետ, ում բնութագրել էր որպես «լավ քրիստոնյա»։

## Դրամքրիի դիմակայություն

Դրամքրիի դիմակայությունը, որը ծագել էր “Orange Order” բողոքի ակցիայից Դրումքրիի եկեղեցու մոտ այն բանից հետո, երբ նրանց շքերթին արգելվել էր անցնել Պորտադաունի հիմնականում ազգայնական կաթոլիկ Գարվագի տարածքով, 1995 թվականին կրկին հայտնվեց առաջին էջերում․ սպասվում էին անկարգություններ Ռայթի վերահսկողության տակ գտնվող Պորտադաունում։ Հուլիսյան երթերից անմիջապես առաջ Իռլանդիայի կառավարության ներկայացուցիչ Ֆերգուս Ֆինլեյը հանդիպեց Ռայթին, և վերջինս խոստացավ հավատարիմ մնալ խաղաղության գործընթացին, հատկապես՝ Դեյվիդ Էրվինին:Սակայն նա նաև զգուշացրեց, որ լոյալիստների տեսակետները պետք է հարգվեն։ Շուտով տարաձայնություններ առաջացան․ Ռայթը կարծում էր, որ ՕԿՈՒ-ի արձագանքը Դրումքրիի դեպքերին չափազանց մեղմ էր։ Բացի այդ, նրա համակրանքը Առաջադեմ Ունիոնիստների կուսակցության (ԱՈւԿ)ռազմավարության նկատմամբ նվազեց, քանի որ կուսակցությունը գնալով շարժվում էր սոցիալիզմի ուղղությամբ՝ գաղափարախոսություն, որը Ռայթը մերժում էր։ 1995 թվականի վերջում Ռայթը գնաց Բելֆաստի Շանկիլ Ռոուդ՝ փորձելով չեղարկել արգելքը, որը խոչընդոտում էր «Orange Order»-ի շքերթին մուտք գործել հարևան կաթոլիկ թաղամաս։ Նա հույս ուներ փողոց հանել տեղական ՕԿՈՒ ստորաբաժանումներին՝ արգելքը ուժով վերացնելու համար, սակայն Շանկիլի հրամանատարները հրաժարվեցին տրամադրել իրենց ուժերը՝ նախապես բրիտանական իշխանություններին գաղտնի բանակցությունների ընթացքում խոստացած լինելով չմիջամտել։ Ռայթը զայրացած վերադարձավ Պորտադաուն՝ մեղադրելով Բելֆաստի ՕԿՈՒ-ին հանձնվելու մեջ։ Այնուամենայնիվ, երբ 1995 թվականի վերջում Ռայթը ձերբակալվեց ահաբեկման մեղադրանքով, նա դեռ լավ հարաբերությունների մեջ էր ՕԿՈւ-ի հետ, որի «Combat» ամսագիրը կոչ էր անում ազատ արձակել նրան։

1996 թվականի հունվարին Ռայթը կրկին գնաց Բելֆաստ և հայտարարեց, որ Միջին Օստերի բրիգադն այլևս չի ենթարկվելու Բրիգադի շտաբին։ Նույն թվականին նրան հրավիրեցին հանդիպման «The Eagle» կոչվող շտաբում՝ Շանկիլ Ռոուդում գտնվող չիպսի խանութի վերևում, որպեսզի պատասխան տա թմրանյութերի առևտրի և ոստիկանության տեղեկատու լինելու մեղադրանքներին։ Ռայթը հրաժարվեց ներկայանալ և շարունակեց անտեսել Բրիգադի շտաբի հեղինակությունը։

1996 թվականի ամռանը, երբ ԹՕՈ-ի գլխավոր կոնստեբլ Հյու Անեսլին արգելեց «Orange» շքերթի անցկացումը Գարվագի Ռոուդով, ամբողջ Հյուսիսային Իռլանդիայում ճանապարհների արգելափակման և զանգվածային բողոքների արշավ կազմակերպվեց Օլստերի Ունիոնիստ կուսակցության(ՕՈՒԿ) և Ժողովրդավարական Ունիոնիստ կուսակցության( ԺՈՒԿ) կողմից։ Թեև ՕԿՈՒ-ն պաշտոնապես չէր ներգրավվել, Ռայթը անձամբ մասնակցեց և իր մարդկանց մեծ ուժերով մեկնեց Դրամքրի։ Ռայթն ու Միջին Օլստերի ջոկատը մեծ ուշադրություն գրավեցին համաշխարհային մամուլում՝ ցուցադրելով ուժ և պաշտպանելով «Orange» շքերթի ավանդական երթուղու իրավունքը։ Նրանք զբաղեցրին բարիկադները և եկեղեցի բերեցին ինքնաշեն զենքեր, ներառյալ մեխանիկական էքսկավատոր և բենզատար մեքենա։ Կային հետախուզական տվյալներ, որ Ռայթն ու իր ստորաբաժանումը ծրագրել էին հարձակվել բրիտանական բանակի և ոստիկանության վրա, որոնք արգելափակել էին երթը։ Հեռուստախցիկները ցուցադրում էին, թե ինչպես էր Ռայթը Դրումքրի բլրի վրա ուղղորդում անկարգությունների մասնակիցներին անվտանգության ուժերի դեմ։ Նա հանդիպել էր նաև ՕՈՒԿ առաջնորդ Դևիդ Թրիմբլի հետ և հաճախ էր երևում Պորտադաունի «Orange Lodge»-ի մեծ վարպետ Հարոլդ Գրեյսիի հետ։

Ռայթը մոտ 1.8մ հասակ ուներ, կարճ կտրած շիկահեր մազեր և սառը, բաց կապույտ աչքեր։ Լրագրող Փիթեր Թեյլորը նրան նկարագրել էր որպես «խարիզմատիկ առաջնորդ»։ Նա կրում էր ջինս, սպիտակ շապիկ և մեկ ոսկե ականջօղ, ուներ մկանային կառուցվածք։ Երկու թիկնապահների ուղեկցությամբ՝ Ռայթի հանկարծակի հայտնվելը Դրամքրիում մեծ հիացմունք էր առաջացրել այնտեղ ներկա երիտասարդ տղաների և աղջիկների շրջանում։ Լրագրող Դեյվիդ ՄաքՔիթրիկը «Belfast Telegraph»-ում նշել էր, որ նա դաջվածքներ ուներ և քայլում էր «զսպված սպառնալիք ճառագայթող» քայլվածքով, ուներ կարճ կտրված մազեր, փոքր ականջներ, և խորը տեղավորված, սուր աչքեր»։ Մարտին Դիլոնը, որը հարցազրույց էր վերցրել նրանից իր տանը՝ Պորտադաունում, խոստովանել էր, որ Ռայթը հաճելի և հմայիչ էր, սակայն զգացվում էր նրա բնավորության մութ կողմը։ Նրան համարում էին նաև «քաղաքական մտածող և ունակ ռազմավար»։

Բելֆաստի ղեկավարության անգործության հետևանքով Ռայթը ինքնուրույն նախաձեռնությամբ մի շարք սպանություններ պատվիրեց։ 1996 թվականի հուլիսի 9-ին, Դրումքրիի լարվածության գագաթնակետին, Լուրգանի մոտ գտնվող Աղագալոնում հայտնաբերվեց կաթոլիկ տաքսու վարորդ Մայքլ ՄքԳոլդրիկի դին։ Նա գլխին հինգ կրակոց էր ստացել։ Թե՛ ՕԿՈՒ-ն, թե՛ ՕՊՄ-ն հայտարարություններ տարածեցին՝ կտրականապես հերքելով իրենց մասնակցությունը սպանությանը։ Ըստ ԱՈՒԿ առաջնորդ Դեյվիդ Էրվինի, Ռայթը պատվիրել էր սպանությունը՝ նպատակ ունենալով վարկաբեկել ՕԿՈՒ Բրիգադի շտաբին՝ ստեղծելով տպավորություն, թե նրանք էին թույլ տվել դա։ Ծրագրի շրջանակում Շանկիլի ՕԿՈՒ զենքի պահեստից ատրճանակ էր փոխանցվել Միջին Օլստերի բրիգադին, սակայն քանի որ զենքը չուներ դատաբժշկական պատմություն, ծրագիրը ձախողվեց։ Մի քանի տարի անց նախկին «լրտես» (ոստիկանության հիմնական տեղեկատու) Քլիֆորդ ՄաքՔիոունը դատապարտվեց ՄաքԳոլդրիկի սպանության համար։ Նա պնդել էր, որ սպանությունը «ծննդյան նվեր» էր Ռայթի համար, և դատապարտվեց 24 տարվա ազատազրկման։

## Լոյալիստական կամավորական ուժերի առաջնորդ

Ռայթը, Միջին Օլստերի բրիգադի Պորտադաունի ստորաբաժանման հետ միասին, 1996 թվականի օգոստոսի 2-ին ժամանակավորապես հեռացվեց ՕԿՈՒ-ի Բրիգադի շտաբի կողմից՝ ՄաքԳոլդրիկի վրա անկանոն հարձակման, ենթակայության չհարգման և խաղաղության գործընթացը խաթարելու մեղադրանքներով։ Ռայթը զրկվեց ՕԿՈՒ-ի անդամակցությունից  և նույնպես մահապատժի սպառնալիքի տակ էր գտնվում Լոյալիստական Միացյալ Ռազմական Հրամանատարության (ԼՄՌՀ) կողմից, եթե չհեռանար Հյուսիսային Իռլանդիայից։

Ռայթը 1996 թվականի օգոստոսի վերջին, Իմեր Վուդֆուլ լրագրողին տված հարցազրույցում արտահայտեց հետևյալ մտքերը՝ կապված ԼՄՌՀ-ի մահվան սպառնալիքի հետ.

«Իմ սիրտը այս պահին ցավում է իմ ընտանիքի համար։ Լավ, եթե դուք կարծում եք, որ ճիշտ եք, ուրեմն ճիշտ եք։Թեև ես ոչինչ չեմ արել բացի այն կարծիքը արտահայտելուց, որ տարածված է Հյուսիսային Իռլանդիայի բնակիչների շրջանում, և ես միշտ այդպես կանեմ, սիրելի՛ս, անկախ գնից։ Լավ, ես երկար տարիներ պատրաստ եմ եղել մահվան:Ես չեմ ցանկանում մեռնել, բայց վերջում ոչ ոք չի ստիպի ինձ ընդունել իրենց կարծիքները՝ ոչ ոք»։

Միջին Օլստերի բրիգադի մյուս ստորաբաժանումները շուտով հաստատեցին իրենց հավատարմությունը ղեկավարությանը։ Ռայթը անտեսեց 1996 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Հյուսիսային Իռլանդիայից հեռանալու հրամանը և ժամեր առաջ մասնակցեց  «Royal Black Preceptory» շքերթին և Պորտադաունի Քորքրեյն թաղամասի ակումբում տոնական միջոցառմանը՝ ընդունվելով որպես հերոս։ Անվտանգության ծառայությունները հաղորդեցին, որ յուրաքանչյուր օթյակ և նվագախումբ կանգ առավ Բիլի Ռայթի մոտ, որպեսզի անդամները կարողանան ձեռք տալ նրան։ Սեպտեմբերի 4-ին առնվազն 5,000 լոյալիստ ներկա էին Պորտադաունում Ռայթին աջակցելու հանրահավաքին։ Հանրահավաքին ելույթ ունեցան գեղջկական պատգամավորը՝ Ուիլյամ ՄաքՔրեան Պորտադաունի «Orange Lodge»-ի մեծ վարպետ Հարոլդ Գրեյսին։ ՄաքՔրեան խոսեց Դեյվիդ Էրվինի և Բիլի Հաթչինսոնի քննադատությամբ՝ մահվան սպառնալիքներում նրանց մասնակցության համար։ ՄաքՔրեայի և Ռայթի՝ որպես մարտական գործչի՝ համատեղ հայտնվելը բուռն արձագանք առաջացրեց, թեև նա պնդում էր, որ պարզապես աջակցում է Ռայթի խոսքի ազատության իրավունքին։

Սպառնալիքը անտեսելով՝ Ռայթը, հրապարակայնորեն ցուցադրելով անհնազանդություն, ստեղծեց Լոյալիստական կամավորական ուժերը (ԼԿՈՒ), հիմնականում վերցնելով անդամներ ՕԿՈՒ Միջին Օլստերի բրիգադի պաշտոնապես լուծարված Պորտադաունի ստորաբաժանումից. ։ Հեղինակներ Ջոն Ռոբերտ Գոլդ և Ջորջ Ռևիլ նշում են, որ Ռայթի «քառասունամյա առասպելական դիրքը» լոյալիստների շրջանում «համապատասխան հեղինակություն տրամադրեց ԼԿՈՒ ստեղծելու համար» Պորտադաունի ավանդական ՕԿՈՒ ուժերի հենակետում։

Դրամքրիի բողոքի հանրահավաքին ելույթ ունենալով, Ռայթը հայտարարեց․ «Ես չեմ հեռանալու Օլսթերից, չեմ փոխի իմ կարծիքը այն մասին, ինչ տեղի է ունենում Օլսթերում։ Բայց միայն մի բան կասեմ՝ ինձ խորապես ցավեցրել է մտածել, որ համակիր լոյալիստները կշեղեն իրենց զենքերը ինձ վրա, և ես պետք է նրանց հարցնեմ՝ «Ո՞ւմ համար եք դա անում»։ Ռայթի կոշտ դիրքորոշումը ստացավ մի շարք առաջատար լոյալիստների աջակցությունը, ներառյալ ՕԿՈՒ գործընկեր Ջեքի Մահուդը, Ֆրենկի Քուռին և Ալեքս Քերը։ Քերը, Դրամքրիի բողոքի կարևոր դեմքերից մեկը, նույնպես ԼՄՌՀ-ի կողմից հրավիրվել էր հեռանալ Հյուսիսային Իռլանդիայից մահվան սպառնալիքի պատճառով։

Նրանք միացան նաև խաղաղության գործընթացից հիասթափված մյուս լոյալիստներին՝ կազմում ունենալով շուրջ 250 ակտիվիստի։ Նրանք գործել են ԼՄՌՀ-ի շրջանակներից դուրս և անտեսել 1994 թ. հոկտեմբերի հրադադարի հրամանը։ Ռայթը ՕԿՈՒ ղեկավարությանը անվանեց «կոմունիստներ», իրենց հրապարակային հռչակների որոշ ձախակողմյան մտահղացումներով՝ ազգայնականների հետ համերաշխության վերաբերյալ։ Ռայթը ուժեղ հակակոմունիստ էր և այս հավատամքն ամրապնդվեց, երբ հանդիպումներ ունեցավ ԱՄՆ հարավային նահանգների ծայրահեղ աջ քրիստոնեական խմբերի ներկայացուցիչների հետ, որոնց հանդիպումները կազմակերպել էր պաստոր Քենի ՄաքՔլինթոնը։ Այդ հանդիպումներից Ռայթը ծանոթացավ կոմունիստների դերի վերաբերյալ համաժողովրդական զանազան տեսությունների հետ, որոնք խթանել էին քրիստոնեական բարոյականության անկմանը։ Մեկ այլ նմանատիպ առնչությամբ, Ռայթը սերտ հարաբերություններ ուներ Բոլթոնում գործող նեո-նացիստական Կոմբատ 18 կազմակերպության մի մասնաճյուղի ակտիվիստների հետ, ովքեր բնակվել են Պորտադաունում մինչև 1997 թ. Դրումքրիի լարվածության շեշտը։ ՕԿՈՒ-ն իր հերթին դիտարկում էր Ռայթի կողմից Միջին Օլստերում մրցակից լոյալիստական կազմակերպություն ստեղծելը որպես «դավաճանություն»։ Բելֆաստի ՕԿՈՒ-ի անդամները հաճախ արհամարհական ձևով անվանում էին Ռայթին «Billy Wrong», իսկ ՕԿՈՒ-ի մի առաջնորդ պնդում էր, որ Ռայթը շարժված էր «կրոնական ծայրահեղությամբ և կույր նախապաշարմամբ»։

ԼԿՈՒ-ն պաշտոնապես արգելվեց Հյուսիսային Իռլանդիայի քարտուղար Մո Մոուլամի կողմից 1997 թ. հունիսին։

Ռայթը անձամբ մշակեց ԼԿՈՒ-ի կոդային անվանումը՝ «Համաձայնություն»

(Covenant), որը օգտագործվում էր իրենց հարձակումները ստուգելու համար։ ԼԿՈՒ-ն հրապարակեց փաստաթուղթ՝ նշելով իրենց նպատակներն ու խնդիրները՝

Օգտագործել Օլսթերի հակամարտությունը որպես Մեծ Բրիտանիայի սահմանադրության փոփոխության ճկուն, հիմքային և վճռական փոփոխությունների հիմք։ Վերականգնել Օլսթերի ինքնորոշման իրավունքը։ Դադարեցնել իռլանդացի ազգայնականների ագրեսիան Օլսթերի նկատմամբ ցանկացած ձևով։ Դադարեցնել Օլսթերի ներքին գործերին իռլանդական ցանկացած միջամտություն։ Արգելել ցանկացած All-Ireland/All-Island քաղաքական գերակառուցվածքի ստեղծումը կամ իրականացումը, անկախ դրանց իրավունքներից։ Հաղթահարել Օլսթերի առօրյա կյանքի բրիտանական դեմքին հակադարձող և Գաելիզացիոն (գելականացման) արշավները։

### Բանտարկություն

Չնայած 1996–1997 թվականների սկզբին ԼԿՈՒ-ի կողմից կատարված մի շարք սեկտարական սպանությունների և կաթոլիկ ունեցվածքին ուղղված հարձակումների (որոնք, սակայն, կազմակերպությունը չէր ստանձնել), Ռայթը ձերբակալվեց միայն 1997 թվականի հունվարին։ Նա մեղադրվեց արդարադատության ընթացքը խափանելու, դավադիր գործողություններ կատարելու և կնոջ՝ Գվեն Ռիդի դեմ մահվան սպառնալիքներ գործադրելու մեջ։ Այս սպառնալիքը հետևեց Ռիդի ընտանիքի և ԼԿՈՒ-ի անդամների հետ ունեցած վիճաբանությանը։ 1997 թվականի մարտի 7-ին նա դատապարտվեց երկու մեղադրանքների համար՝ ութ տարվա ազատազրկման, և սկզբնական փուլում կալանավորվեց Մագհաբերի բանտում։ Մարտի 18-ին նրան այցելեց Փիթեր Ռոբինսոնը (որ հետագայում 2008-ին դարձավ Հյուսիսային Իռլանդիայի Առաջին նախարար)։ Հանդիպման ընթացքում Ռայթը Ռոբինսոնին հայտնեց, որ հավատում է, թե հանրապետականները մոտ ապագայում փորձելու են սպանել իրեն։

Ապրիլ 1997-ին նա տեղափոխվեց Մեյզ բանտ։ Նա պահանջեց և իրեն ու 26 կալանավոր ընկերներին տրամադրվեց ԼԿՈՒ-ի հատված H6-ի C և D թևերում։ ԻԱԱԲ-ի (Իռլանդիայի Ազգային Ազատության բանակ)կալանավորները պահվում էին A և B թևերում, իսկ Իռլանդական հանրապետական սոցիալիստական կուսակցություն  (ԻՀՍԿ-ի քաղաքական թև) նախազգուշացրեց, որ խնդիրներ կլինեն, եթե կալանավորները չպահվեն առանձին։ 1997 թվականի օգոստոսին, Ռայթի գլխավորությամբ, ԼԿՈՒ-ի կալանավորները ապստամբություն բարձրացրին իրենց այցելության վայրերի համար Մեյզի բանտում։

Ռայթը շարունակեց ղեկավարել ԼԿՈՒ-ի գործողությունները բանտից, չնայած նրա տեղակալ Մարկ «Սվինգեր» Ֆուլթոնը ֆորմալ առումով հանդիսանում էր կազմակերպության առաջնորդը։ Ռայթի կալանավորման ընթացքում ԼԿՈՒ-ի անդամների թիվը աճեց․ 1997 թվականի հոկտեմբերին կազմակերպության անդամների թիվը կազմում էր 150–200, որոնց մեծ մասը նախկին ՕԿՈՒ-ի անդամներ էին, որոնք հիասթափված էին հրադադարից։ Հետագայում պարզվեց, որ բանտում նա պահել է ապօրինի օրագիր։ Օրագրի որոշ էջերում նա մեղմ սպառնալիքներ էր գրել կաթոլիկ մարդու իրավունքների փաստաբան Ռոզմերի Նելսոնի (1999-ին Red Hand Defenders-ի մեքենայի պայթյունից սպանվել է) և նրա հաճախորդ ԻՀԱ-ի կալանավոր Քոլին Դոֆիի (մեղադրանքները Դոֆիի նկատմամբ՝ երկու ՌՕՈ-ոստիկանների սպանության համար, հետագայում հանվել են) հասցեին։ Ռայթի բողոքի քննությունը նախատեսված էր 1998 թվականի փետրվարին։

## Սպանություն

Մեյզ բանտում լարված իրավիճակ էր ստեղծվել։ ԻԱԱԲ-ի կալանավորները աշխատակիցներին ասել էին, որ «նրանք, հնարավորություն ստանալով, պատրաստ են վնասել ԼԿՈՒ-ին»։ Բանտային սպաների միությունը հայտարարեց, որ ձեռնարկվել են կանխարգելիչ միջոցներ՝ ապահովելու համար, որ երկու խմբերի կալանավորները միմյանց հետ շփում չունենան։ Այնուամենայնիվ, բանտային սպաներն ունեին լուրջ մտահոգություններ H Բլոկ 6-ի անվտանգության միջոցների վերաբերյալ, որտեղ պահվում էին Ռայթն ու ԼԿՈՒ-ն։ Իրավիճակը դարձավ ավելի անորոշ, քանի որ, ի տարբերություն ԻՀԲ-ի, ՕԿՈՒ-ի և ՕՊՄ-ի, ոչ ԼԿՈՒ-ը, ոչ էլ ԻԱԱԲ-ն հրադադարի մեջ չէին։

Ռայթին Մեյզում սպանելու որոշումը կայացվեց 1997 թվականի դեկտեմբերի կեսերին՝ ԻԱԱԲ-ի խորհրդի նիստ (Ard Chomhairle) նիստում, որը մասնակցել էր նաև ԻԱԱԲ-ի Գլխավոր Շտաբի պետը։ Սպանությունը նախատեսված էր կատարվելու հակահարված տալու համար՝ ի պատասխան ԼԿՈՒ-ի կողմից կաթոլիկ քաղաքացի Գերի Դեվլինի սպանության, որը տեղի էր ունեցել քիչ առաջ։ Դեկտեմբերի 16-ին ԻԱԱԲ-ի բարձր դիրքի անդամը, որը ներկա էր եղել խորհրդի նիստին, գնաց Մեյզ՝ հանդիպելու H Բլոկ 6-ում ԻԱԱԲ-ի հրամանատարի հետ։

1997 թվականի դեկտեմբերի 27-ի շաբաթ օրը առավոտյան, ժամը գրեթե 10:00-ին, Ռայթը սպանվեց ԻԱԱԲ-ի բանտարկյալների կողմից Մեյզ բանտի ներսում։ Օպերացիան իրականացրեցին երեք ԻԱԱԲ կամավորներ՝ Քրիստոֆեր «Կրիպ» ՄքՎիլյամսը, Ջոն «Սոնի» Գլենոնը և Ջոն Քեննաուեն՝ երկու մաքսանենգված զենքըրով՝ PA63 կիսաավտոմատով և 22 Դերինջերով։ Նա կրակվեց H Բլոկի 6-ի դարպասների առջև գտնվող նախասրահում, երբ նստած էր բանտային վագոնի մեջ (այլ մեկ ԼԿՈՒ բանտարկյալի՝ Նորման Գրինի և մեկ բանտապահի ուղեկցությամբ), ուղևորվելով այցելությունների համալիր, որտեղ նրան արդեն նախատեսված էր հանդիպում իր ընկերուհի Էլեոնոր Ռեյլիի հետ.։ Ջոն Գլենոնը նախօրոք է որմնանկարչություն էր արել՝ A և B թևերի միջև գտնվող տարածքում, ինչը նրան հնարավորություն տվեց տեսնել և լսել, թե ինչ է տեղի ունեցել նախասրահում։ Երբ նա լսեց բանտի ձայնային համակարգով հաղորդումը, որ Ռայթը և Գրինը կանչվել են իրենց համապատասխան այցելությունների համար, Գլենոնը տվեց նախապես համաձայնեցված ազդանշան իր երկու սպասող գործընկերներին։ Նրանք տեղափոխվեցին դիրք A թևի շրջանցիկ դարպասների մոտ. Գլենոնը մտավ ճաշարան և բարձրացավ սեղանի վրա, որը գտնվում էր պատուհանի տակ՝ լավ տեսանելիություն ապահովելու համար։ Երբ նա տեսավ, որ Ռայթը մտնում է վագոն 9:59-ին, նա տվեց երկրորդ նախապես համաձայնեցված ազդանշանը՝ «Անցիր, անցիր, անցիր»։

Երեք ԻԱԱԲ անդամները արագ անցան A թևի մարզահրապարակ տանող շրջանցիկ դարպասներից։ Նախօրոք կտրած մետաղալարից հատվածը հանելով՝ նրանք բարձրացան A թևի տանիք և ցատկեցին նախասրահ, որտեղ նոր էին շարժվել Ռայթին տեղափոխող վագոնը դեպի ելքի դարպասները։ Վագոնը կանգնեցնելու հրաման տրվեց զինված ԻԱԱԲ անդամների կողմից, ովքեր ցատկեցին մեքենայի առաջ, սակայն վարորդ Ջոն Պարկը, մտածելով, որ նա և մյուս բանտապահը պետք է գերին լինեն, մտադրված էր արագացնել կիսաբաց դարպասներով դուրս գալու փորձ կատարելու համար։ Նա դա չկարողացավ անել, երբ դարպասները փակվեցին բանտապահի կողմից, ով հավատում էր, որ դա փախուստի փորձ է։ Մյուս բանտապահները, որոնք կանգնած էին նախասրահի դարպասների մոտ, նկատել էին տղամարդկանց տանիքում և ենթադրելով, որ տեղի է ունենում բանտից փախուստ, միացրին ահազանգի համակարգը։ Վագոնը կանգնեց դարպասներից տասը ոտնաչափ հեռավորության վրա։ Վագոնի ներսում գտնվող երկու բանտապահները զինված չէին։

Երբ անզեն Քեննաուենը ֆիզիկապես զսպում էր վարորդին, զինված Գլենոնը, կանգնած էր վագոնի կողքին և ծածկում էր այն, այդ ընթացքում ՄքՎիլյամսը բացեց ձախ կողմի հետևի դուռը և արտասանեց հետևյալ խոսքերը՝ «Զինված ԻԱԱԲ կամավորներ»։ Ժպիտը դեմքին, նա ընդունդց կրակելու դիրք և ուղղեց իր PA63 զենքը վագոնի ներսը՝ դեպի Ռայթը, ով նստած էր դռան կողքին և նայում էր Նորման Գրինի կողմը, իսկ բանտապահ Սթիվեն Սթեռրիթը նստած էր վարորդի ետևում։ Ռայթը խոսակցության կեսին էր, քննարկում էր «Սուրբ ծննդյան ծախսերը» երկու տղամարդկանց հետ։ Երբ ՄքՎիլյամսը հրամանեց Սթեռրիթին՝ «ձայնը կտրել և նստել իր տեղում», իսկ Գրինին՝ հեռանալ ճանապարհից, երկուսը անմիջապես ընկան հատակին՝ իրենց պաշտպանելու համար։ Սակայն Ռայթը կանգնեց և սկսեց մարտնչել: Գրինը խնդրում էր Ռայթին նստել, բայց ՄքՎիլյամսը մտավ վագոն և շարունակեց կրակել Ռայթի վրա՝ խփելով նրան ընդհանուր առմամբ յոթ անգամ.։ Ռայթը, չնայած վնասված լինելուն, շարունակում էր պաշտպանել իրեն՝ առաջ շարժվելով, հարվածներ տալով և ոտնահարելով ՄքՎիլյամսին։ Ռայթը մահացու վիրավորվեց վերջին կրակոցից, գնդակը կտրեց նրա աորտան։ Նա փռվեց Գրինի ոտքերի վրա։ «Նրանք կրակեցին Բիլլիին» գոռալուց հետո, Գրինը փորձ արեց վերակենդանացնել Ռայթին, բայց ապարդյուն. նա տեղափոխվեց բանտային հիվանդանոց, որտեղ բժիշկը հայտարարեց նրան մահացած ժամը 10:53-ին։ Վագոնի ներսում գտնվող մյուսները վնասվածք չստացան՝ ԻԱԱԲ-ի ղեկավարության հրահանգով։ Կրակոցից անմիջապես հետո, երեք հրաձիգները վերադարձան իրենց ելքի ուղղությամբ և A թև հասնելուց հետո տեղի ունեցան բանակցություններ կամավորների և բանտի աշխատակիցների միջև՝ բանտի հոգևորականի օգնությամբ։ Երեք տղամարդիկ հետո հանձնեցին օպերացիայում օգտագործված բոլոր սարքավորումները և նյութերը։ Երեքը ձերբակալվեցին բանտի ընդունարանային բաժնում։ Երբ մեղադրանք ներկայացվեց, կամավոր ՄքՎիլյամսը հրապարակեց կարճ հայտարարություն, որը նախօրոք համաձայնեցվել էր ԻԱԱԲ ղեկավարության հետ՝ այն դեպքում, եթե Ռայթի դեմ գործողությունը հաջողվեր։ Այս կարճ հայտարարությունը ասվում էր.

«Բիլլի Ռայթը մահապատժի ենթարկվեց միայն մեկ պատճառով, և այդ պատճառն այն էր, որ նա Լոնգ Քեշի (Մեյզ) բանտից ղեկավարում և վարում էր իր ահաբեկչական արշավը ազգայնական մարդկանց դեմ»։

### Հետևանք
Այդ գիշեր, ԼԿՈՒ-ի հրաձիգները կրակ բացեցին Դունգանոնի՝ կաթոլիկ դեռահասների հաճախվող դիսկոտեկում։ Վնասվածք ստացան չորս քաղաքացիական անձինք, իսկ մեկը, նախկին Ժամանակվոր ԻՀԱ-ի անդամ, մահացավ։ Ոստիկանությունը կարծում էր, որ դիսկոտեկը հենց նպատակակետն էր։

Չորս դիմակավորված և զինված ԼԿՈՒ տղամարդիկ իրականացրեցին գիշերային պահակություն Ռայթի դիակի կողքին, որը ցուցադրվեց բաց դագաղով մինչև նրա կիսառազմականացվաղ թաղումը, որը տեղի ունեցավ Պորտադաունում դեկտեմբերի 30-ին։ ԼԿՈՒ-ն հրահանգեց քաղաքի բոլոր խանութներին փակվել որպես հարգանքի նշան, կանգնեցվեցին նաև ավտոբուսային և տաքսի ծառայությունները, իսկ Միացյալ Թագավորության դրոշը կախվեց կես բարձրության վրա։ ԶԼՄ-ները պահվեցին հեռավորության վրա։ Ռայթի Բրաունստաունի տանը կայացած փակ ծեսից հետո, թաղման երթը՝ առաջնորդված մեկական բագփիպերով, շարժվեց դեպի Սիգոե գերեզմանատուն, որը 2 մղոն (3.2 կմ) հեռավորության վրա էր։ Թաղմանը մասնակցում էին հազարավոր սգավորներ, իսկ Ռայթի դագաղով ավտոմեքենան անցնում էր խցանված փողոցներով՝ ուղեկցված պատշաճ պահակախմբով և առաջ անցնող կանանցով, ովքեր տանում էին ծաղկային թերթեր։ Գերեզմանատան բաց արարողությունը վարեց Ազատ Պրեսբիտերական Եկեղեցու պատրիարք Ջոն Գրեյը։ Ռայթի ընկերը, նախկին ՕՊՄ անդամ Փաստոր Քենի ՄքՔլինթոնը, նույնպես ելույթ ունեցավ, որտեղ նա Ռայթին բնութագրեց որպես «բարդ, բանիմաց և զարգացած»։ ԼԿՈՒ-ի հրաձիգները բաց կրակոցներ արձակեցին դրոշով ծածկված նրա դագաղի վրայով։
Ռայթի մտերիմ ընկերն ու տեղակալը՝ Մարկ «Սվինգեր» Ֆուլտոնը, ստանձնեց ԼԿՈՒ ղեկավարությունը Ռայթի մահվանից հետո։ ԼԿՈՒ-ն ավելի մտերմացավ Ուլսթեր ազատագրական մարտիկների կազմակերպության հետ, որը ղեկավարում էր Ջոնի «Մեդ Դոգ» Ադերը։ ԼԿՈՒ-ն իրականցրեց մի շարք հարձակումներ կաթոլիկ քաղաքացիական անձանց վրա, որոնք իրենք իրենց անվանեցին «մաքսիմալ զինված արձագանք» Բիլլի Ռայթի մահվան պատասխան։ Այլ լոյալիստական կիսառազմականացված խմբեր նույնպես փորձեցին վրեժ լուծել նրա սպանության համար։ 1998 թվականի հունվարի 19-ին, ՕՊՄ-ի Հարավային Բելֆաստի բրիգադը սպանեց կաթոլիկ տաքսի վարորդ Լարի Բրեննանը՝ նրա ընկերության գրասենյակների դիմաց, «Lower Ormeau Road»-ում։ «Sunday World»-ի լրագրող Մարտին Օ’Հագանը, ում Ռայթը հատկապես չէր հավանում, սպանվեց 2001 թվականի սեպտեմբերին՝ «Red Hand Defenders» խմբի կողմից, որն օգտագործվում էր որպես կափարիչ անուն ՕՊՄ-ի և ԼԿՈՒ-ի կողմից։

1998 թվականի հոկտեմբերի 20-ին, Քրիստոֆեր ՄքՎիլյամսը, Ջոն Գլենոնը և Ջոն Քեննաուենը դատապարտվեցին Բիլլի Ռայթի սպանության, զենքի և զենքի ապօրինի իրացման, կյանքին վտանգ հասցնելու մտադրությամբ։ Երեք տղամարդիկ ճանաչեցին իրենց անմեղ։ Չնայած նրան, որ նրանց դատապարտեցին ցմահ ազատազրկման, նրանք միայն երկու տարի կրեցին իրենց դատապարտությունը՝ «Good Friday Agreement»-ի վաղաժամ ազատման դրույթների շնորհիվ։
մինի|Բիլլի Ռայթը պատկերված է բաց դագաղի մեջ պառկած՝ շրջապատված դիմակավորված և զինված ԼԿՈՒ անդամներով։

### Հետաքննություն և մեղադրանքներ
Ռայթի սպանության բնույթը՝ բարձր անվտանգության բանտի ներսում, հանգեցրել է ենթադրությունների, որ իշխանությունները համագործակցել են ԻԱԱԲ-ի հետ նրա սպանությունը կազմակերպելու համար, քանի որ նա վտանգ էր ներկայացնում նորաճանաչ խաղաղության գործընթացին։ Նրա մահվանից չորս օր առաջ Ռայթը ինքն էր հավատում, որ շուտով Մեյզ բանտում կսպանվի Բրիտանիայի և Իռլանդիայի կառավարության գործակալների, լոյալիստ տեղեկատուների և ԻԱԱԲ-ի համատեղ գործողության արդյունքում։ ԻԱԱԲ-ն կտրականապես հերքեց այս հնչեղ լուրերը և հրապարակեց սպանության մանրամասն նկարագրությունը 1999 թվականի մարտ/ապրիլ ամսագրում՝ «The Starry Plough» թերթում։

Ռայթի հայրը՝ Դեյվիդը, պայքարել է իր որդու սպանության վերաբերյալ հանրային հետաքննություն սկսելու համար և դիմել է Հյուսիսային Իռլանդիայի, Բրիտանիայի և Իռլանդիայի իշխանություններին՝ աջակցություն խնդրելու նպատակով։ Սպանությունը հետաքննվել է Կորիի համագործակցության հետաքննության շրջանակներում, որը խորհուրդ է տվել Միացյալ Թագավորության կառավարությանը նախաձեռնել Ռայթի մահվան հանգամանքների վերաբերյալ քննություն։ Կորիի հետաքննությունը եզրակացրեց, որ «ինչ քննադատություն էլ կարելի է ուղղել Բիլլի Ռայթի կոպիտ կյանքին և հանցագործություններին, ակնհայտ է, որ նա հանդիպեց իր մահվանը քաջաբար», և բնութագրեց նրա սպանությունը որպես «դաժան և վախկոտ»։

2005 թվականի հունիսին բացվեց Բիլլի Ռայթի սպանության հետաքննությունը, որը ղեկավարում էր Լորդ Մակլինը։ Հետաքննության կազմում էին նաև Լոնդոնի համալսարանի ակադեմիկոս պրոֆեսոր Էնդրյու Քոյլը և Հերեֆորդի նախկին անգլիկյան եպիսկոպոս, Հարգարժան Ջոն Օլիվերը։ 2010 թվականի սեպտեմբերի 14-ին, հանձնաժողովի եզրակացությունները հրապարակվեցին Բելֆաստի Սթորմոնթ Հաուսում և պարզվեց, որ ապացույցներ իշխանությունների և ԻԱԱԲ-ի միջև համագործակցության վերաբերյալ գոյություն չունեին։ Հետաքննությունը, որի արժեքը կազմել էր £30 միլիոն, հայտնաբերեց մի շարք թերություններ բանտի անվտանգության ոլորտում։ Առաջնային հարցն այն էր, թե ինչպես են զենքերը թաքցվել բանտի ներսում սպանողներին տրամադրելու համար։ Բացի այդ, հարց էր առաջացել ԻԱԱԲ-ին և ԼԿՈՒ-ին H Բլոկ 6-ում պահելու որոշման վերաբերյալ, երբ հայտնի էր, որ նրանք մահացու մրցակիցներ են, ոչ մեկը հրադադարի մեջ չէր և ԻԱԱԲ-ն քաջություն էր ունեցել սպանելու Ռայթին, եթե հնարավորություն ունենար։ ՄքՎիլյամսն ու Քեննաուենը տեղափոխվել էին Մեյզ բանտ՝ Մագհաբերիից նախորդ մայիսին։ Տեղափոխվելուց մեկ ամիս առաջ, երբ Ռայթը դեռ Մագհաբերիում էր, նրանք կազմակերպել էին գերի վերցնելու անհաջող միջադեպ, որը նախատեսված էր ավարտվել Ռայթի սպանությամբ․ նա այնուհետև տեղափոխվեց Մեյզ։ Այլ հարցեր առաջացան հայտնաբերման արդյունքում, որ սպանության առավոտը, բանտապահ Ռեյմոնդ Հիլը կանգնեցվել էր H Բլոկ 6-ի A և B թևերը դիտարկող դիտակետում, որտեղ պահվում էին ԻԱԱԲ-ի բանտարկյալները։ Տարածքում տեղադրված CCTV տեսախցիկը ևս մի քանի օր առաջ չէր աշխատել։ 1997 թվականի դեկտեմբերի 27-ի այցելուների ցուցակները նախօրեին տարածվել էին ԼԿՈՒ-ի և ԻԱԱՀ-ի թևերում, ինչը հնարավորություն տվեց Ռայթի սպանողներին նախապատրաստվել, քանի որ ցուցակը պարզ նշում էր, որ Ռայթը նախատեսված է այցելության՝ դեկտեմբերի 27-ին։ ԼՀՈՒ-ի բանտային վագոնը այդ առավոտ կանգնեցվել էր ԻԱԱՀ-ի թևի առջև՝ չհետևելով սովորական ընթացակարգին, որը պահանջում էր կանգնել ԼԿՈՒ-ի թևի առջև։ Իսկ նախասրահի դարպասները ավտոմատ կերպով փակվեցին այն պահին, երբ սպանողները նկատվեցին տանիքում, ինչը կանխեց վագոնի շարժը և արդյունքում Ռայթը մնաց ետևում։

«The Guardian»-ի հետ հարցազրույցում՝ իր մահվանից առաջ, սպանողներից մեկը՝ Ջոն Քեննաուենը, ասել է, որ Մեյզ բանտի անվտանգության մակարդակը «հումոր էր»։ Նա պնդել է, որ զենքերը թաքցվել էին ՄքՎիլյամսին և Գլենոնին տալու համար՝ օգտագործելով տակդիրներ։ Նա ավելացրել է, որ երբ «փայտերը» [բանտապահները] տեսան ԻԱԱԲ-ի տղամարդկանց A թևի տանիքում, նրանք ենթադրեցին, որ տղամարդիկ փորձում են փախչել և միացրին ահազանգի համակարգը։ Դարպասները ավտոմատ կերպով փակվեցին, ինչը կանխեց վագոնի դուրս գալը։ Քեննաուենը նշել է, որ եթե բանտապահները չտեսնեին նրանց և արագ չմիացնեին ահազանգը, վագոնը կարող էր ժամանակին հեռանալ, և Ռայթը կարող էր փախչել իր կյանքը փրկելով։

Մի քանի օր առաջ, մինչև 2010 թվականի սեպտեմբերին Ռայթի մահվան հետաքննության եզրակացությունների հրապարակումը, «Ulster Television News»-ը հաղորդում տարածեց համագործակցության հարցի վերաբերյալ։ Հարավային Բելֆաստի ՕՊՈւ-ի բրիգադի հրամանատար Ջակին ՄքԴոնալդը «Ulster Television Live Tonight»-ին բացատրեց ՕԿՈՒ-ի մտածելակերպը այն ժամանակ, երբ Ռայթին սպառնալիք էր տրվել ԼՄՌՀ-ի կողմից 1996 թվականին. «Ակնհայտ էր, որ նա (Ռայթը)իր ճանապարհով էր գնում և իր գործն էր անում։ Թվում էր, որ նա դարձել էր ՕԿՈՒ-ի համար խայտառակություն, որ ստիպված էին ուղերձ ուղարկել նրան՝ երկրից հեռանալու համար՝ այդ ժամանակ ձևավորվեց ԼԿՈՒ-ը, այդ ժամանակ առաջացավ խմբի բաժանումը»։ Հարցազրույցում, երբ նրան հարցրին՝ արդյոք ԼՄՌՀ-ն իրականում պատրաստ էր իրականացնել Ռայթի դեմ մահվան սպառնալիքը, ՄքԴոնալդը պատասխանեց՝ «Դուք պետք է պատրաստ լինեք սպանել մարդկանց, եթե ասում եք նրանց ինչ-որ բան անել և նրանք չեն անում՝ նման չափի ինչ-որ բան։ Եթե ասում եք, որ նրանք պետք է հեռանան, և նրանք չեն հեռանում՝ միայն մարտահրավերը քիչ այլընտրանք է թողնում»։ ՄքԴոնալդը հայտնեց իր համոզմունքը, որ հավանաբար պետությունը չի մասնակցել Ռայթի մահվան գործին։ Նույն կերպ համագործակցության մեղադրանքները մերժեց նաև ՀՍ շարժման անդամ Վիլի Գալահերը՝ նշելով, որ եթե ԻԱԱԲ-ն Ռայթին չսպաներ, նա շատ արագ ազատ կարձակվեր բանտից։ Ազատության մեջ նա շարունակելու էր իր սպանությունների արշավը կազմակերպել և իրականացնել ազգայնականների դեմ։

2011 թվականի սեպտեմբերի 30-ին, Բիլլիի հայրը՝ Դեյվիդ Ռայթը, մահացավ Պորտադաունում՝ 78 տարեկան հասակում։ Նրա թաղման արարողությունից հետո, որը տեղի ունեցավ Կիլլիկոմեյնի Բապտիստական եկեղեցում, նա թաղվեց, ինչպես և Բիլլին, Սիգոե գերեզմանատանը։ Մինչև իր մահը նա շարունակեց պնդել իր համոզմունքը, որ պետությունը համագործակցել է իր որդու սպանությանը։ Նա 2010 թվականին հրապարակված հետաքննության եզրակացությունները քննադատեց՝ դրանք որակելով որպես «համընդհանուր սպիտակ լվացում և ճշմարտությանը չհասնելու ձախողում»։

## Հնարավոր կապերը ԹՕՈ Հատուկ բաժնի հետ
Կան մեղադրանքներ, որ ԹՕՈ-ի Հատուկ բաժինը համագործակցել է Բիլլի Ռայթի հետ, տրամադրելով նրան տեղեկություններ կասկածվող ԻՀԲ անդամների մասին, ինչպես նաև ալիբի և պաշտպանություն։ 2001 թվականին նրա սպանությունից առաջ, լրագրող Մարտին Օ’Հագանը հայտնեց իր գործընկեր լրագրող Փոլ Լարկինին, որ բարձրագույն պաշտոնյաներից մեկը ԹՕՈ-ից ասել էր, որ Ռայթը ստանում էր օգնություն ԹՕՈ-ի Հատուկ բաժնից և կրել է «Բերտի» կոդային անունը։ ՕԿՈՒ-ի որոշ անդամներ նույնպես կասկածում էին, որ Ռայթը ոստիկանության տեղեկատու էր։ ԻՀԲ-ի հետախուզության պաշտոնյա Լարկինին ասել է, որ Ռայթը ընտրված և պատրաստված էր Հատուկ բաժնի կողմից՝ Ռոբին Ջեքսոնի փոխարեն, ով նույնպես համարվում էր Հատուկ բաժնի գործակալ։

ՕԿՈՒ միջին Օլստերյան բրիգադի նախկին անդամ Լորենս Մագուայերը պնդել է, որ ոստիկանությունը տրամադրում էր Ռայթի համար տվյալներ, և նա եղել է մոտակայքում՝ մեքենայում որոշ հանդիպումների ժամանակ, որոնք տեղի են ունեցել «փողոցների միջանցքներում»։ Մագուայերը նաև նշել է, որ ՕԿՈՒ-ը հավատացել է, որ Ռայթը «պետական գործակալ» է։ Երկու բարձր անվտանգության աղբյուրներ ևս BBC Spotlight թիմին հայտնել են, որ Ռայթը աշխատել է ոստիկանության համար։

## Լոյալիստական պատկերներ

Տասնամյակներ շարունակ Ռայթի կերպարը զարդարել է Պորտադաունի և Հյուսիսային Իռլանդիայի այլ վայրերի բնակելի թաղամասերի պատերը։ Սակայն դրանցից ամենահայտնին՝ Պորտադաուն «F.C.Shamrock Park»-ի դաշտի մոտ պատի վրա գտնվողը, հեռացվեց 2006 թվականին, և դրա փոխարեն նկարվեց Ջորջ Բեստի պատկերը։ Ռայթը համարվում է նահատակ և հերոս խստամիտ լոյալիստ «bitter enders»-ի կողմից, որոնցից շատերի վրա նրա դիմանկարը արձանագրված է դաջվածքով։ Ռայթի մոլի երկրպագուներից մի քանիսը նրա կերպարն ունեն իրենց անձնական հատվածներում։ Նրան հաջորդողը՝ Մարկ «Սվինգեր» Ֆուլտոնը, ունեցել է դաջվածք նրա պատկերով սրտի վրա։ Այս դաջվածքների մեծ մասը ստեղծվել է Բոլթոնում բնակվող Կոմբատ 18-ի անդամի կողմից, ով բազմիցս Պորտադաունի լոյալիստական թաղամասերում այցելելիս դաջել է ԼԿՈՒ աջակիցների վրա Ռայթի պատկերները՝ «Twelfth» տոնակատարության ընթացքում։

Հյուսիսային Բելֆաստի մեկ դեռահաս աղջիկ իր ննջասենյակում ստեղծել էր Ռայթի հիշատակի սրբավայր՝ ամբողջությամբ զարդարված նրա լուսանկարներով։ Նա լրագրողին բացատրեց․ «Ես հետաքրքրված չեմ պոպ-աստղերով։ Բիլլին իրական լոյալիստ հերոս էր, և ես սիրում եմ գիշերը քնել՝ նայելով նրան»։ 2000 թվականին Պորտադաունում կիսառազմականացված ցուցադրության ժամանակ հրաձիգները լրագրողներին ասել են․ «Նա (Ռայթը) արեց այն, ինչ անհրաժեշտ էր, որպեսզի մեր հավատն ու մշակույթը պահպանվեն»։ Ռայթի սպանությունից անմիջապես հետո Ադերը իր գլխավոր հրաձիգներին՝ Սթիվեն ՄքԿիագին և Գարի Սմիթին, ասել է, որ նրանք ազատ ձեռքեր ունեն «վրեժ լուծելու» Ռայթի մահվան համար, և ՄքԿիագը գրեթե անմիջապես սկսեց մեքենա-կրակ հարձակումը բարում՝ հիմնականում կաթոլիկ տարածքում, չնայած որ ՕՊՄ-ն պաշտոնապես հրադադարի ռեժիմում էր։ ՕՊՄ-ի և ՕԿՈՒ-ի միջև հակամարտություն ստեղծելու նպատակով շրջանառված թռուցիկում, Վեսթ Բելֆաստի ՕՊՄ-ն հետագայում հղում է արել Ռայթին որպես իսկական լոյալիստ, ով դարձել է ՕԿՈՒ-ի զոհը։ Չնայած դրան, երկու տղամարդկանց հարաբերությունները Ռայթի կյանքի ընթացքում լարված էին, և ըստ Ադերի նախկին ընկերուհի Ջեքի «Լեգս» Ռոբինսոնի, Ադերը նրան ասել էր, որ Ռայթը «սրիկա» է։ Ռոբինսոնը սա բացատրեց որպես Ադերի նախանձ, քանի որ այդ ժամանակ Ռայթը արդեն ճանաչված առաջնորդական անձնավորություն էր լոյալիզմում, մինչդեռ Ադերը դեռ անունը ձեռք բերելու փուլում էր։

Belfast Telegraph թերթը Ռայթին նկարագրեց որպես «Մեկը, ով ամենահազարավոր լոյալիստ կիսառազմականացվաղներից էր Հյուսիսային Իռլանդիայում՝ 1970-ականների Շանկիլ Բաթչերից հետո»։ Փիթեր Թեյլորը այլ տեսանկյունից մեկնաբանեց Բիլլի Ռայթի հեղինակությունը՝ նշելով, որ ժողովրդական լեգենդը շատ սպանություններ և վայրագություններ էր կապում Ռայթի անունին, մինչդեռ իրականում դրա համար շատ քիչ ապացույց կար։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականության ցանկ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Լրացուցիչ ընթերցանություն
* Sean McPhilemy *The Committee: Political Assassination in Northern Ireland* (Hardcover), Roberts Rinehart, May 1998, 

## Տես նաև
* Cory Collusion Inquiry Report -Billy Wright HMSO. 2004
* 
* Archived Billy Wright Inquiry Website

Կատեգորիա:20-րդ դարի բրիտանացիներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի հանցագործներ
Կատեգորիա:Հայտնի սպանվածներ