Շեկել

**Շեկել** (, , ), արժույթի հնագույն միավոր, հին միջագետքյան արծաթե մետաղադրամ։ Շեկելը սկզբում կշռի միավոր էր՝ մոտավորապես 11 գրամ (0,35 ունցիա), ապա դարձել է դրամական միավոր Տյուրոսում և Կարթագենում, իսկ հետո՝ Հասմոնյան Հուդեայում։

## Անվանում
Շեկել բառը ծագում է աքքադերեն *šiqlu* կամ *siqlu*-ի բառից, համարժեք է շումերական *gin2* կշռի միավորին։ Բառի գործածությունն առաջին անգամ հաստատվել է Մ.թ.ա 2150 թվականին Աքքադի Նարամ-Սին արքայի օրոք, իսկ ավելի ուշ՝ Համուրաբի թագավորի օրենքների գրքում Մ.թ.ա. 1700 թվականին։

*šql* արմատը հանդիպում է եբրայերեն «կշռել» (*shaqal*), «կշիռ» (*mishqal*) և «կշռում» (*shiqqul*) բառերում։ Այն հարազատ է արամեական *tqland* արաբերեն արմատին *ṯql* (ث ق ل, *thiqāl*՝ «քաշ», *thāqil*՝ «ծանր» կամ *mithqal*՝ «կշռի միավոր»)։

*Դանիելի գրքի 5-րդ գլխում [[Բաղդասարի խրախճանքը (Ռեմբրանդ)|Բաղդասարի խրախճանքի]] (հայտնի է նաև որպես «Պատի գրություն») մասին գրառման տեքստում{{Daniel 5:30–31 հանդիպում է [[արամեերեն]] բառի գաղտնի օգտագործումը՝ *Mene, mene, tekel, u-farsin*:

Շեկելը [[անգլերեն]] լեզվի մեջ է մտել [[եբրայերեն]] [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչի]] միջոցով, որտեղ այն առաջին անգամ օգտագործվել է [[Ծննդոց|Ծննդոց 23]] գլխում։

«Շեկել» եզրը օգտագործվել է 9,6 կամ 9,8 գրամ (0,31 կամ 0,32 ունցիա) միավորի համար, որն օգտագործվում էր [[Բրոնզի դար|բրոնզեդարյան]] [[Եվրոպա]]յում կշռաքարերի և բրոնզի կտորների համար, որոնք կարող էին ծառայել որպես դրամ։

== Պատմություն ==
Ամենահին շեկելները քաշի միավոր էին, որոնք օգտագործվում էին առևտրի համար որպես քաշի այնպիսի միավորներ, ինչպիսիք են գրամը և տրոյական [[ունցիա]]ն,  մինչև մետաղադրամների հայտնվելը։ Շեքելը տարածված էր արևմտյան սեմական լեզուներով խոսողների մեջ։ [[Մովաբ]]ացիները, [[եդոմացիներ]]ը և [[փյունիկեցիներ]]ը օգտագործում էին շեկելը։ Կարթագենյան մետաղադրամը հիմնված էր շեկելի վրա, նախորդում էր [[Տյուրոս]] քաղաքում համապատասխան մետաղադրամների թողարկմանը։

Մետաղադրամները օգտագործվել են և հավանաբար հայտնագործվել են հին [[Անատոլիա]]յի առևտրականների կողմից, որոնք նշան էին դրոշմում՝ ամեն անգամ օգտագործելիս կշռելուց խուսափելու համար։ [[Հերոդոտոս]]ը նշում է, որ առաջին մետաղադրամը թողարկել է [[Կրեսոս]]ը՝ Լիդիայի թագավորը, տարածվելով որպես *ոսկե դարիկ* մետաղադարամ (20 սիգլո կամ շեկել), որը թողարկվել է Աքեմենյան կայսրության կողմից, և արծաթե աթենական օբոլ և [[դրահմա]]։ Վաղ մետաղադրամները դրամներ էին, որոնք դրոշմված էին պաշտոնական կնիքով՝ հաստատելու իրենց քաշը։ Թողարկվել են արծաթե ձուլակտորներ, որոշները՝ գծանշումներով։ Հետագայում իշխանությունները որոշում էին, թե ով է նախագծում մետաղադրամները։

Ինչպես շատ հին միավորների դեպքում, շեկելը ևս տարբեր արժեքներ ուներ՝ կախված դարաշրջանից, կառավարությունից և տարածաշրջանից։
Սովորաբար հանդիպում է 7-ից մինչև 17 գրամ կշիռներով և 11, 14 և 17 գրամ արժեքներով մետաղադրամը։ Երուսաղեմի տաճարի տարածքում վերջերս հայտնաբերված երկու շեկելի կշիռը, որը թվագրվում է Երուսաղեմի առաջին տաճարի ժամանակաշրջանով, կշռում է 23 գրամ, ինչը հավասար է 11,5 գրամ մեկ շեկելի համար Իսրայելում միապետության ժամանակաշրջանում։ Այն օգտագործվում էր բանվորներին վճարելու համար։

Հին աշխարհում գրանցված աշխատավարձի չափը լայնորեն տատանվում էր։ [[Համմուրաբի թագավորի օրենքներ|Համմուրաբիի օրենսգիրքը]] (մ.թ.ա. 1800) սահմանում է աշխատավարձը տարեկան  մոտավորապես 10 շեկել, որը հաստատվել է Իսրայելի օրենսդրության մեջ՝ Երկրորդ Օրինաց 15:18-ը Ելք 21:32-ի հետ համեմատության միջոցով։

Ավելի ուշ, [[Աքեմենյան պետություն|Աքեմենյան կայսրության]] (մ.թ.ա. 539–333) գրանցումները տատանվում են ամսական առնվազն 2 շեկելից մինչև 7-10 սիկղ։ Պարսկական ժամանակաշրջանում ապրուստի համար պահանջում էր տարեկան առնվազն 22 շեկել եկամուտ։

== Իսրայելցիներ ==
[[Ելք]] 30.24-ը նշում է, որ սուրբ օծման յուղի բաղադրիչների չափերը պետք է հաշվարկվեին շեկելի միջոցով ( [[Ելք]] 38.24–26, և 3.47-ում՝ առաջնեկ տղաների և Թվոց 7։12–88 հատվածներում՝ [[Իսրայել]]ի ցեղերի առաջնորդների ընծաների համար), ինչը ենթադրում է, որ իշխանությունները սահմանել են տաճարի նպատակների համար օգտագործվող շեկելի չափանիշները։

Համաձայն [[Ղևտական]] օրենքի, երբ պետք է անցկացվեր իսրայելցիների [[մարդահամար]]ը, յուրաքանչյուր հաշվարկված անձ պարտավոր էր վճարել կես շեկել որպես քավություն (Ելք 30.11–16):

Արամեական թեքելը (), որը նման է եբրայական շեկելին, օգտագործված է [[Բաղդասարի խրախճանքը (Ռեմբրանդ)|Բաղդասարի խրախճանքի]] ժամանակ, համաձայն *Դանիելի գրքի*, և սահմանվում է որպես կշռված, ընդհանուր արմատ ունի շեկել բառի հետ և կարող է նույնիսկ հավելյալ վկայել դրա սկզբնական գործածության մասին՝ որպես կշռի միավոր։

=== Երկրորդ տաճարի ժամանակաշրջանի կես-շեկել տաճարի հարկ ===


Երկրորդ տաճարի ժամանակաշրջանում հրեաների մեջ ընդունված էր ամեն տարի կիս-շեկել տալ Տաճարի գանձարանին՝ Տաճարի տեղամասերի պահպանման համար, ինչպես նաև օգտագործվում էր հանրային առաջարկություններով կենդանիներ գնելիս։ Այս գործելակերպը վերաբերում էր ոչ միայն Իսրայելի երկրում ապրող հրեաներին, այլև Իսրայելի երկրից դուրս ապրող հրեաներին։

1999-2001 թվականներին  [[Իսրայել]]ի Հորվատ Էթրիում իրականացված պեղումները Բոազ Զիսուի և Իսրայելի հնագիտական վարչության (*IAA*) ղեկավար Ամիր Գանորի գլխավորությամբ, կարևոր գտածոներ են տվել, որոնցից ամենաթանկը կիս-շեկել մետաղադրամն է։ Այն հատվել է մ.թ. 2-րդ դարում, վրան դաջված են պալեո-եբրայերեն «*Half-shekel*» բառերը ()։ Մետաղադրամն ունի 6,87 գրամ արծաթի պարունակություն։ Ըստ հրեա պատմաբան Հովսեփոսի՝ [[Երուսաղեմի տաճար]]ին կիս-շեկելի տարեկան դրամական տուրքը համարժեք էր երկու աթենական [[դրահմա]]յի, որոնցից յուրաքանչյուրը կշռում էր մոտ 4,3 գրամ։

=== Հրեա-հռոմեական պատերազմներ ===

Առաջին հրեական ապստամբության դրամը թողարկվել է մ.թ. 66-70 թվականներին [[Հրեահռոմեական պատերազմներ|Առաջին հրեա-հռոմեական պատերազմի]] ժամանակ՝ որպես միջոց, որով  ընդգծվում էր Հրեաստանի անկախությունը հռոմեական տիրապետությունից, նաև փոխարինում էր օտար աստծու պատկերով [[Տյուրոս]]ի շեկելին, որը նախկինում հատվել էր տաճարի հարկը վճարելու համար։

*Բար Կոխբա շեկելը* թողարկվել է 132-135 թվականներին Բար Կոխբայի ապստամբության ժամանակ։

=== Կարթագեն ===
Փյունիկյան կամ Կարթագենյան շեկելը սովորաբար կազմում էր մոտ 7,2 գրամ արծաթով և 7,5 գրամ ոսկով (առաջարկելով 12:1 փոխարժեքով)։ Այն առաջին անգամ մշակվել է [[Սիցիլիա]]յում մ.թ.ա. 4-րդ դարի կեսերին։ Այն կապված էր Կարթագենի վարձկան բանակների վճարումների հետ և բազմիցս արժեզրկվել է Փյունիկյան պատերազմներից յուրաքանչյուրի ընթացքում։ Այս արժույթի քանակն ու որակը աճել են Կարթագենյան կայսրության՝ դեպի Իսպանիա ընդարձակման հետևանքով, Բարկիդների դինաստիայի օրոք, մինչև Երկրորդ Փյունիկյան պատերազմը, և [http://Հաննիբալ Հաննիբալի] օրոք՝ Երրորդ Փյունիկյան պատերազմից առաջ։ Ողջ ժամանակաշրջանում [[Հյուսիսային Աֆրիկա]]յում [[Կարթագեն]]ի իշխանության ներքո ավելի տարածված էր բրոնզե մետաղադրամի օգտագործումը կամ ոչ մի մետաղադրամ, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ վճարվում էին վարձկան բանակները, իսկ մետաղադրամների մեծ մասը շրջանառվում էր [[Իբերիա]]յում, [[Սարդինիա]]յում և [[Սիցիլիա]]յում։

=== Տյուրոս ===

Տյուրոսի շեկելը սկսել է թողարկվել մ.թ.ա. 300 թվականին։ Իր արծաթի հարաբերական մաքրության շնորհիվ այն դարձավ [[Երուսաղեմի տաճար]]ի հարկի վճարման նախընտրելի միջոցը՝ չնայած իր թագավորական և հեթանոսական պատկերներին։ Չորս կանոնական [[ավետարան]]ներում [[Հիսուս]]ի կողմից վտարված դրամափոխները նրանք են, որոնք փոխանակում էին հավատացյալների ամենացածր ընդհանուր արժույթը նման շեկելներով։

30 արծաթը, որը քահանայապետները վճարել են [[Հուդա Իսկարիովտացի|Հուդա Իսկարիովտացուն]]՝ Հիսուսին մատնելու դիմաց, կարող է դիտվել որպես հղում Տյուրոսի շեկելին։

== Ներկայում ==

Շեկելը փոխարինեց իսրայելական [[ֆունտ]]ին (, [[լիրա]]) 1980 թվականին։ 1985 թվականին այն փոխարինվեց նոր շեկելով՝ հիպերինֆլյացիայի պատճառով։ Դրա արժույթի խորհրդանիշն է՝  ₪ , հաճախ նշվում է որպես ש״ח կամ NIS: Բաժանվում է 100 *ագորայի*։ Երկու իսրայելական շեկելները բացառապես արժույթի միավորներ են և կապված չեն որևէ թանկարժեք մետաղի քաշի հետ։

2014 թվականի թղթադրամների շարքով [[Իսրայելի բանկ]]ը հրաժարվել է *Sheqel* և *Sheqalim* տառադարձումներից՝ հօգուտ ստանդարտ անգլերեն ձևերի *Shekel* և *Shekels'':

## Տես նաև
*Նոր իսրայելական շեկել
*Շեկելի նշան

## Գրականություն
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

* 
* Հիմնական արժույթների փոխարժեքները շեկելի նկատմամբ
* Տարադրամի փոխարժեքներ
* Իսրայելական շեկել և լիրա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արժույթներ ըստ տարածաշրջանի
Կատեգորիա:Դրամական միավորներ
Կատեգորիա:Իսրայելի դրամական միավորներ