Կրուբեր քարանձավ

**Կրուբեր քարանձավ** ( , , հայտնի է նաև որպես **Վորոնյա քարանձավ** ()), աշխարհում հայտնի երկրորդ ամենախորը քարանձավը Վերյովկին քարանձավից հետո։ Այն գտնվում է Արևմտյան Կովկասի Գագրայի լեռնաշղթայի Արաբիկա լեռնազանգվածում` Աբխազիայի Գագրայի շրջանում (մասամբ ճանաչված պետության, նախկինում Խորհրդային Վրաստանի կազմում)։ 

Ամենաբարձր քարանձավի մուտքի (Արբայկա) և նրա ամենախոր հետախուզված կետի բարձրության տարբերությունը 2199 ± 20 մետր (7215 ± 66 ֆուտ) է։ Այն դարձել է աշխարհի ամենախորը հայտնի քարանձավը 2003 թվականին, երբ Ուկրաինայի քարանձավային ասոցիացիայի արշավախումբը հասել է 1910 մ (6270 ֆուտ) խորության, որը գերազանցել է նախորդ ամենախորը հայտնի քարանձավի՝ Լամպրեխտսոֆենի խորությունը Ավստրիական Ալպերում, 80 մետրով (260 ֆուտ)։  

2006 թվականին, երկրաբանության պատմության մեջ առաջին անգամ, ուկրաինական սպալեոլոգիական ասոցիացիայի արշավախումբը հասել է ավելի քան 2000 մետր (6600 ֆուտ) խորության, և ուսումնասիրել քարանձավը մինչև −2080 մետր (−6824 ֆուտ)։ Ուկրաինացի ջրասուզակ Գենադի Սամոխինը խորացել է քարանձավի մեջ՝ 2007 թվականին սուզվելով խորքային թունելով  (sump, սիֆոն, քարանձավի անցում, որն ընկղմված է ջրի տակ) մինչև 46 մետր խորություն, իսկ հետո՝ 52 մ, 2012 թվականին՝ սահմանելով հաջորդ համաշխարհային ռեկորդներ՝ 2191 մ և 2197 մ, համապատասխանաբար։ 

Կրուբերի քարանձավը Երկրի վրա հայտնի երկու քարանձավներից մեկն է, որն ունի ավելի քան 2000 մետր խորություն։

## Անվանում
մինի|Ալեքսանդր Կրուբեր
1960-ական թվականներին քարանձավը հետազոտած խորհրդային քարանձավագետները այն անվանել են ռուս աշխարհագրագետ Ալեքսանդր Կրուբերի անունով։ Այլընտրանքային անվանումը՝ «Վորոնյա քարանձավ» (ռուսերեն «Ագռավների քարանձավ»), 1980-ական թվականներին Կիևիքարանձավագետների կողմից տրվել է քարանձավի մուտքի փոսի մեջ բնադրող ագռավներով պայմանավորված։

## Գտնվելու վայր և նախապատմություն
մինի|Արաբիկա լեռնազանգվածի քարտեզ, որը ցույց է տալիս Կրուբերա քարանձավի գտնվելու վայրը և դրա կանխատեսվող վերածնունդները
Արաբիկա լեռնազանգվածը, որտեղ գտնվում է Կրուբերա (Վորոնյա) քարանձավը, Արևմտյան Կովկասի ամենամեծ բարձրլեռնային կրաքարային կարստային լեռնազանգվածներից մեկն է։ Այն կազմված է ստորին կավճի և վերին յուրայի կրաքարերից, որոնք անընդհատ իջնում են դեպի հարավ-արևմուտք դեպի Սև ծով և իջնում ժամանակակից ծովի մակարդակից ցածր։

Հյուսիս-արևմուտքից, հյուսիսից, հյուսիս-արևելքից և արևելքից Արաբիկա լեռնազանգվածը սահմանակից է Սանդրիփշ, Կուտուշարա, Գեգա և Բզիբ գետերի խորը կտրված ձորերով։ Բզիբ գետը բաժանում է Արաբիկա լեռնազանգվածը հարակից Բզիբի լեռնազանգվածից՝ մեկ այլ ակնառու կարստային տարածք՝ բազմաթիվ խորը քարանձավներով, ներառյալ Սնեժնաջա-Մեժոնոգո-Իլյուզիա համակարգը ( −1,753 մետր (−5,751 ֆուտ)) և Պանտջուխինայի քարանձավը ( −1,508 մետր (−4,948 ֆուտ) )։ Հարավ-արևմուտքում Արաբիկա լեռնազանգվածը սահմանակից է Սև ծովին։

Արաբիկա լեռնազանգվածն ունի նշանավոր բարձր կենտրոնական հատված՝ անտառների անցման գծից ~ 1800–1900 մետր (5900-6200 ֆուտ) բարձրություններով։ Սա դասական սառցադաշտային լանդշաֆտի տարածք է, բազմաթիվ սառցադաշտային գոգավոր հովիտներով և կարերով, դրանց միջև լռնաշղթաներով և գագաթներով։ Հովիտների և կարստային դաշտերի հատակները գտնվում են 2000–2350 մետր (6560–7710 ֆուտ) բարձրությունների վրա, իսկ լեռնաշղթաներն ու գագաթները բարձրանում են մինչև 2500–2700 մետր (8200–8900 ֆուտ)։ Ամենաբարձր լեռնագագաթը Սպելիոլոգների գագաթն է ( 2705 մետր (8875 ֆուտ) ), սակայն գերիշխող գագաթը Արաբիկա լեռնազանգվածի տիպիկ բրգաձև եղջյուրն է ( 2695 մետր (8842 ֆուտ ) )։ Միջին և ցածր բարձրության որոշ լեռնաշղթաներ՝ ծածկված անտառներով, գտնվում են կենտրոնական հատվածի և Սև ծովի միջև։ Լեռնազանգվածի հարավային հատվածում գտնվող միջին բարձրության սարահարթն է Մամձիշխան, որտեղ սարահարթի մի մասը մի փոքր դուրս է գալիս անտառներին անցնելու գծից վեր։

Արաբիկա լեռնազանգվածում հայտնի մի քանի հարյուր քարանձավներից տասնհինգը հետազոտվել են 400 մետրից ավելի խորքում և հինգ ավելի խորը, քան 1000 մետր։

Կրուբերա քարանձավը գտնվում է 2256 մետր ծովի մակարդակից վեր Օրթոբալագանի հովտում, կատարյալ ձևավորված, համեմատաբար ծանծաղ, սառցադաշտային փոս ենթակովկասյանհատվածում, որը զբաղեցնում է առաջադեմ դիրք Արաբիկա լեռնազանգվածի կենտրոնական հատվածում ծովափի համեմատ։ 1980 թվականից ուկրաինացի քարանձավագետները համակարգված ջանքեր են գործադրում Օրտոբալագանի հովտում խորը քարանձավների հետազոտման համար, ինչի արդյունքում ուսումնասիրել են Կրուբեր քարանձավը մինչև ներկայիս խորությունը և շրջակա քարանձավները, որոնք այժմ հիմնականում կապված են դրան։ Հովտում մեկ այլ խորը քարանձավ, որը գտնվում է դրա վերին մասում և ուսումնասիրված մոլդովացի և ուկրաինացի քարանձավների կողմից Բերչիլսկա քարանձավն է, 770 մետր (2530 ֆուտ) խորությամբ։ Օրթոբալագանի հովտի բոլոր խոշոր քարանձավները, հավանաբար, պատկանում են մեկ հիդրոլոգիական համակարգին, որը կապված է Սև ծովի ափին գտնվող մեծ սուզանավային աղբյուրների հետ։

## Երկրաբանություն
մինի|Վորոնյա, Արբայկա և Բերչիլսկայա քարանձավների ուրվագիծ
Օրտոբալագանի հովիտը տարածվում է Բերչիլյան անտիկլինալ գագաթի երկայնքով, որը մեղմորեն սուզվում է հյուսիս-արևմուտք։ Քարանձավի մուտքերը հավասար են հակակլինալ գագաթի երկայնքով (պատկեր 2) սակայն քարանձավները ուղղված են երկայնական, լայնական և թեք ճեղքով և խզվածքներով և վերևի երևում են բարդ ոլորուն նախշեր, հիմնականում մնալով անտիկլինալ գագաթի գոտու մոտակայքում և ներսում։ Քարանձավները հիմնականում վադոզային (օդափոխության գոտի) և կտրուկ ոլորապտույտ անցումների համակցություններ են, թեև տեղ-տեղ դրանք կտրում են ակնհայտորեն հին բրածո անցումներ տարբեր մակարդակներում (օրինակ՝ −2100-ից մինչև –2040 մետր (−6890-ից մինչ –6690 ֆուտ) Կույբիշևսկ և Կրուբեր քարանձավներում, −1,200-ից մինչ –1,240 մետր (−3,940-ից մինչ –4,070 ֆուտ) և −980-ից մինչ –1,150 մետր (−3,220-ից մինչ –3,770 ֆուտ) Կրուբեր քարանձավի ոչ Կույբիշևսկ ճյուղում և այլն)։ Կրուբերի խորը հատվածները ցուցադրում են ավելի համատարած խողովակաշարային նախշ՝ *ֆրեատիկ* մորֆոլոգիայի խառնուրդով, որը բնորոշ է բարձր թեքությամբ ջրհեղեղների գոտուն, որը կարող է լինել մինչև 400 մետր վերև լինել ցածր հոսքի ստորգետնյա ջրերիմակարդակից (ջրի սեղանից), և վադոզային իջեցնող տարրեր, որոնք նկատվում են նույնիսկ ստորգետնյա ջրերից ներքև։

Արաբիկա լեռնազանգված հիմնական մասը կազմված է վերին Յուրայի հաջորդականությունից, որը հենվում է Բաջոկյան յարուսի պորֆիրիտային շարքի վրա, որը վերևում ներառում է ավազաքարեր, կավեր և կոնգլոմերատներ, և տուֆ, տուֆային ավազաքարեր, կոնգլոմերատներ և բրեկցիա, պորֆիրի և լավա։ Պորֆիրիտային շարքը կազմում է Արաբիկա լեռնազանգվածի ոչ կարստային ընդերքը, որը բաց է միայն հյուսիսային և արևելյան ծայրամասերում, տեղական Կուտուշարա և Գեգա գետերի հովիտների հատակում։ Արաբիկա լեռնազանգվածի կենտրոնական մասում կավճային ծածկույթը (վալանգինյան և հաուտերիվյան յարուսի կրաքարեր, մերգելներ և ավազաքարեր) պահպանվել է միայն մի քանի լեռնաշղթաներում և գագաթներում, սակայն այն անձեռնմխելի է գտնվում կենտրոնական մասից հարավ-արևմուտք գտնվող ցածրադիր լեռնաշղթաների միջով։ Այնտեղ կավճային հաջորդականությունը ներառում է բարեմյան և ապտյան յարուսների ցենոմանյան նստվածքային ապարներ` կրաքարեր և մարմարե կրաքարեր՝ սև սիլիկահողային թերթաքարով առատ կոնկրեցիաներով։

Վերին Յուրայի հաջորդականությունը սկսվում է բարակ շերտավոր Կիմերիդջյան - Օքսֆորդյան յարուսների սիլիկահողային թերթաքարերով, մարմարներով, ավազաքարերով և կավերով, որոնք հայտնաբերված են Կրուբերա քարանձավի ստորին մասում։ Վերևում ընկած է կավճի ժամանակաշրջանի հաստ շերտավոր կրաքարերի տիթոնյան հաջորդականությունը՝ մարմարե և ավազոտ տեսակներով։ Ավազոտ կրաքարերը հատկապես առատ են Օրթոբալագանի հովտի խորը քարանձավների 1000 մետր հատվածների վերևներում։

Արաբիկա լեռնազանգվածի տեկտոնական կառուցվածքում գերակշռում է մեծ ենթկովկասյան անտիկլինալառանցքը (ուղղված է հյուսիս-արևելյան արևմտյան-արևելյան կողմ), մեղմորեն իջնող հարավարևմտյան մեգա-թևով, որը բարդ է մի քանի ցածր կարգի ծալքերով և կտրուկ թեքվող հյուսիսարևելյան թևով (պատկեր 3)։ Անտիկլինալ առանցքը մոտավորապես համընկնում է Գելգելուկի հովիտը հյուսիսից գրկող լեռնաշղթայի հետ։ Մեծ անտիկլինալ հարավ-արևմտյան թևի վրա է գտնվում ևս մեկ մեծ գագաթ (Բերչիլսկի), որի գագաթը ճեղքված է Օրթոբալագանի հովտով։ Կան մի քանի փոքր ենթազուգահեռ անտիկլինալներ և սինկլինալներ ավելի հարավ-արևմուտք՝ Բերչիլի լեռնաշղթայի և ափի միջև։

Զանգվածի  տեղաշարժի կառուցվածքը խիստ բարդանում է խզվածքներով, ընդ որում խզվածք-բլոկ կառուցվածքը խիստ վերահսկում է ինչպես քարանձավի զարգացումը, այնպես էլ ստորերկրյա ջրերի հոսքը։ Ենթկովկասյան կողմնորոշման հիմնական խզվածքները ուրվագծում են մի քանի մեծ երկարավուն բլոկներ, որոնք տարբեր արագությամբ վերելք են ապրել Պլիոցենի և Պլեիստոցենի ընթացքում։ Սա ընդգծված ազդեցություն է ունեցել խորը ստորերկրյա ջրերի շրջանառության և մասնավորապես Կրուբեր քարանձավի զարգացման վրա։ Ե՛վ երկայնական, և՛ լայնական խզվածքները և հարակից ճեղքվածքային գոտիները դեր են խաղում ստորերկրյա ջրերի հոսքը ուղղորդելու գործում։ Վերջինս ուղղորդում է հոսքը խոշոր փխրուն պլիկատիվ` ծալքավոր խախտումների տեղաշարժերի միջով, կենտրոնական հատվածից դեպի Սև ծով։

## Քարանձավի մուտքեր
Քարանձավն ունի վեց մուտք, ներքևում դրանք դասավորված են ըստ բարձրության՝ ամենաբարձրից մինչև ամենացածրը՝ գլխավորից հետո։ Բոլորը գտնվում են անտառայի գծի վերևում։ 
Պատկեր:Outside_View_of_the_Main_Entrance_to_Voronja_Cave_on_Arabika,_2019.jpg|alt=Voronja, 2256 m|*Վորոնյա*, 2256 մ
Պատկեր:Outside_View_of_the_Arbaika_Entrance_to_Voronja_Cave_on_Arabika,_2019.jpg|alt=Arbaika, 2259 m|*Արբայկա*, 2259 մ
Պատկեր:Outside_View_of_the_Gnomov_Entrance_to_Voronja_Cave_on_Arabika,_2019.jpg|alt=Gnomov, 2206 m|*Գնոմով*, 2206 մ
Պատկեր:Outside_View_of_the_Kujbiševskaja_Entrance_to_Voronja_Cave_on_Arabika,_2019.jpg|alt=Kujbyševskaja, 2180 m|*Կույբիշևսկայա*, 2180 մ
Պատկեր:Outside_View_of_the_Detskaja_Entrance_to_Voronja_Cave_on_Arabika,_2019.jpg|alt=Detskaja, 2140 m|*Դետսկայա*, 2140 մ
Պատկեր:Outside_View_of_the_Genrihova_Bezdna_Entrance_to_Voronja_Cave_on_Arabika,_2019.jpg|alt=Genrihova bezdna, 2110 m|*Գենրիհովի անդունդ*, 2110 մ


## Հիդրոերկրաբանություն
Խոշոր ափամերձ կարստային աղբյուրները՝ 1-ից 2,5 մ³ /վայրկյանում (35-88 ֆուտ³/վրկ) անհատական միջին ելքերով գտնվում են 1 մետրից (3,3 ֆուտ) մինչև 540 մետր (1770 ֆուտ) (Գեգա ջրվեժ) տատանվող բարձրությունների վրա (Ռեպրու աղբյուր)։ Դրանցից երկուսը գտնվում են ափամերձ տարածքում. դրանցից մեկը Ռեպրուան է (միջին արտանետումը 2,5 մ³/վայրկյանում (88 ֆուտ³/վրկ), բարձրությունը 1 մետր (3 ֆուտ 3 դյույմ) ծովի մակարդակից) և Խոլոդնայա գետակը ( 1,2 մ³ /վայրկյանում (42  ֆուտ³/վրկ), ծովի մակարդակից բարջրությունը 50 մետր (160 ֆուտ) )։ Եվս երկու խոշոր աղբյուրներ գտնվում են Արաբիկա լեռնազանգվածին արևելքից սահմանակից գետի կիրճերում՝ Գոլուբոյե լիճը Բզիբ կիրճում ( 2,5 մ³/վայրկյանում, բարձրությունը ծովի մակարդակից 90 մետր  (300 ֆուտ) ) և Գեգա ջրվեժը Գեգա կիրճում ( 1 մ³ / վայրկյանում (35 ֆուտ³ /վրկ), ծովի մակարդակից բարձր 540 մետր (1770 ֆուտ))։ Գագրա քաղաքում կան նաև մի քանի փոքր աղբյուրներ։ Ռեպրուա գետը, աշխարհի ամենակարճ գետերից մեկը, մոտ 60 ֆուտ (18 մ) երկար, սկսվում է քարանձավից և հոսում դեպի Սև ծով։

Սև ծովի ափին գտնվող որոշ հորատանցքեր կարստային ստորերկրյա ջրեր են հանում ծովի մակարդակից 40–280 մետր ցածր խորություններից։ 500 մետր և 1750 մետր խորություններում գտնվող ցածր աղի կարստային ջրերը բացել են այլ շատ ավելի խորը հորեր Խաշուպսե հովտում Գանտիադիի մոտ և 2250 մետր Գագրայի մոտ։ Սա հուշում է խորը կարստային համակարգի և ստորերկրյա ջրերի աշխույժ կարստային շրջանառության առկայության մասին։

Արաբիկա ;եռանզանգվածի տարածքում հայտնի են ստորջրյա աղբյուրներ, որոնք առաջանում են Սև ծովի հատակից՝ լեռնազանգվածի դիմաց։ Ոչ խոր աղբյուրներ 5–7 մետր խորություններում կարելի է հասնել անվճար սուզվելու միջոցով Գանտիադիի մոտ։ Թամազ Կիկնաձեն (1979) հայտնել է Գագրայի արևելյան մասի մոտ 25–30 մետր խորության վրա գտնվող ստորգետնյա աղբյուրների մասին և Բուաչիձեն և Մելիվան (1967) հիդրոքիմիական պրոֆիլավորմամբ հայտնաբերել են սուզանավերի արտահոսք մինչև −400 մետր խորություններում։ Վերջերս Արաբիկա լեռնազանգվածի մերձակայքում գտնվող ծովի հատակի տեղագրության ակնառու առանձնահատկությունը բացահայտվել է թվային բաթիմետրիական քարտեզից, որը միավորում է խորության ձայնագրությունները և ծովային ձգողականության բարձր լուծաչափի տվյալները։ Սա հսկայական սուզանավային իջվածք է Ժովեկվարա գետի գետաբերանի դիմաց, որն ունի մոտ 5&nbsp;x&nbsp;9&nbsp;կմ չափս, իսկ առավելագույն խորությունը՝ մոտ 380 մետր (1250 ֆուտ)։ Արաբիկա լեռնազանգվածի ստորջրյա անկումը փակ օբյեկտ է, որի ներքին ուղղահայաց ռելիեֆը կազմում է մոտ 120 մետր (390 ֆուտ) (չափված իր ամենացածր եզրից) աբիսալլանջից առանձնացված մոտ 260 մետր (850 ֆուտ) խորությամ լեռնանքով։ Ունի հյուսիսային և հյուսիսարևելյան զառիթափ լանջեր (զանգվածի կողմից) և մեղմ հարավային և հարավ-արևմտյան լանջեր։ Նրա առաջացումը, ըստ երևույթին, կարստային է։ Ներկայումս այս իջվածքը կարծես Արաբիկա լեռնազանգվածի կարստային համակարգերի ստորգետնյա ջրերի արտանետման վայրն է։

1980-ականներին Ալեքսանդր Կլիմչուկի համակարգմամբ անցկացված քարանձավաբանական հետախուզումները և *ներկերով հետագծման* մի շարք փորձարկումները արմատապես փոխել են Արաբիկա լեռնազանգվածի հիդրոերկրաբանության նախկին պատկերացումները, բացահայտել են նրա ակնառու քարանձավային հեռանկարները և ուժեղորեն խթանել խորը քարանձավների հետազոտման հետագա ջանքերը։ Կույբիշևսկայա քարանձավում և Իլյուխինայի համակարգում ներկերով հետագծեր են հայտնաբերվել Խոլոդնայա Ռեչկա և Ռեպրուա աղբյուրներում, որոնք ապացուցում են ստորերկրյա ջրերի հոսքը դեպի հարավ-հարավ-արևմուտք խոշոր տեկտոնական կառույցների միջով 13-16 կմ հեռավորության վրա (պատկեր 1)։ Կույբիշևսկայա քարանձավի ներերով հետագծումը հայտնաբերվել է նաև այս երկու աղբյուրների միջև գտնվող հորատանցքում, որը ստորերկրյա ջրեր է տալիս ծովի մակարդակից ցածր 200 մետր (660 ֆուտ) խորությունից։ Սա մեկնաբանվել է որպես քարանձավի կապի ցուցում ստորերկրյա ջրերի արտանետման հետ։ Խոշոր «Կենտրոնական կարստային հիդրոլոգիական համակարգը», որն ընդգրկում է Արաբիկա լեռնազանգվածի անտիկլինալի հարավ-արևելյան թևի մեծ մասը, նույնականացվել է այս կերպ։ Համակարգը դարձել է ամենախորը աշխարհում՝ իր ընդհանուր ուղղահայաց միջակայքով մոտ 2500 մետր (8200 ֆուտ) (չափելով հորատանցքի ջրատար հորիզոնում) կամ նույնիսկ 2700 մետր (8900 ֆուտ) (չափում մինչև ստրգետնայ ջրերի բեռնաթափման ամենախորը կետերը)։

Մեկ այլ հետքագիծ գտնվել է Մոսկովսկայա քարանձավում (−970 մ) և հայտնաբերվել է Գեգսկի ջրվեժ աղբյուրում՝ ցույց տալով Արաբիկա լեռանզանգվածի անտիկլինալի հյուսիսարևելյան թևը («Հյուսիսային համակարգ») կազմող կարստային հիդրոլոգիական համակարգի առկայությունը։ Ոչ մի կապ չի բացահայտվել Բզիբ գետի կիրճում գտնվող մեկ այլ խոշոր աղբյուրի՝ Գոլուբոյե լճի հետ, թեև այն, ըստ երևույթին, ցամաքեցնում է զանգվածի արևելյան հատվածի մեծ տարածքը (հիպոթետիկ «Արևելյան կարստային հիդրոլոգիական համակարգ»)։ Պարզ չէ, թե որտեղ է Սարմայի քարանձավը (−1550 մ) արտահոսում է դեպի հարավ-արևելք Գոլուբոյե լճի թե հարավ-արևմուտք՝ Ռեպրուա ափ։

Ներկերով հետագծման թեստերի արդյունքները ցույց են տվել, որ ստորերկրյա ջրերի հոսքը չի ենթարկվում ծալքավոր կառուցվածքին, այլ հիմնականում վերահսկվում է խզվածքներով, որոնք տարածվում են հիմնական ծալքերի հատումներով, և որ Արաբիկա լեռնազանգվածի կենտրոնական հատվածի մեծ մասը հիդրավլիկորեն կապված են առափնյա և ստորգետնյա հորդացող աղբյուրների հետ։

Կրուբեր քարանձավն ունի չափազանց կտրուկ պրոֆիլ և բացահայտում է վադոզային գոտու հսկայական հաստությունը։ Վադոզային գոտու ստորին սահմանը (ֆրեատիկ գոտու գագաթը) գտնվում է մոտ 110 մետր (360 ֆուտ) բարձրության վրա ցածր հոսքի դեպքում, ինչը ենթադրում է ցածր ընդհանուր հիդրավլիկ գրադիենտ 0,007-0,008։ Ցածր ընդհանուր հանքայնացվախ (TDS) ստորերկրյա ջրերը հոսում են ափամերձ տարածքում ծովի մակարդակից ցածր 40–280, 500, 1750 և 2250 մետր խորությունների հորատանցքերով, ինչը ենթադրում է բուռն հոսքով խորը հոսքային համակարգի առկայություն։ Արաբիկա լեռնազանգվածի ստորոտի երկայնքով սիֆոնների արտահոսքը փոխանցվում է մինչև  ծովի մակարդակից ~400 մ խորության վրա։

Դժվար է մեկնաբանել այս փաստերը ժամանակակից ծովի մակարդակով վերահսկվող կարստային համակարգերի զարգացման տեսանկյունից կամ նրա պլեյստոցենյան տատանումների միջակայքում (մինչև −150 մ)։ Արաբիկա լեռնազանգվածի սիֆոնային տարածքների գոյության հետ միասին՝ այս բոլոր փաստերը մատնանշում են այն հավանականությունը, որ Արաբիկա լեռնազանգվածի կարստային համակարգերը կարող էին առաջանալ ի պատասխան *Մեսինյան աղիության ճգնաժամի* (5.96–5.33 մլն տարի առաջ), երբ Սև ծովը (Արևելյան Պարաթետիս ) կարող էր գրեթե ցամաքել, ինչպես և հարակից Միջերկրականը, որտեղ հստակորեն հաստատված է, որ ծովի մակարդակը ~1500 մետրով կտրուկ անկում է ունեցել։

## Ֆաունա
աջից|մինի|''Plutomurus ortobalaganensis''
Կրուբեր-Վորոնյա քարանձավի կենսացենոզը բաղկացած է մի քանի խմբերի հոդվածոտանիներիավելի քան 12 տեսակներից, ինչպիսիք են կեղծ կարիճները, սարդերը, խոտհունձները, խեցգետնակերպերը,  *Collembola*, բզեզները և երկթևանիները։ Կրուբեր-Վորոնյա քարանձավը բնակեցված է էնդեմիկ տեսակներով, այդ թվում՝ չորս *Collembola*, որոնք հայտնաբերվել են 2010 թվականի CAVEX թիմի արշավախմբի ժամանակ՝ *Anurida stereoodorata*, *Deuteraphorura kruberaensis*, *Schaefferia profundissima* և *Plutomurus ortobalaganensis:* Սրանցից վերջինը Երկրի վրա երբևէ հայտնաբերված ամենախոր ցամաքային կենդանին է, որն ապրում է 1980 մետր (6500 ֆուտ) քարանձավի մուտքի խորքում։  *Catops cavicis* բզեզը բնակվում է Կրուբեր-Վորոնյա քարանձավում, ինչպես նաև Օրթոբալագանի հովտի շրջակայքում գտնվող մի քանի քարանձավներում։ Կրուբեր քարանձավի ամենախորը մասում (−2175 մետր խորության վրա) բնակվում է ստորգետնյա ամֆիպոդ խեցգետնակերպ *Kruberia abchasica,* որը հայտնաբերել է Գենադի Սամոխինը «Դվա Կապիտանա» սիֆոնում 2013 թվականի օգոստոսին սուզվելու ժամանակ։

## Հետախուզման պատմություն
### Վաղ հետախուզում
20-րդ դարի սկզբին Արաբիկա լեռնազանգված է այցելել ֆրանսիացի քարանձավագետ Էդուարդ-Ալֆրեդ Մարտելը, ով հրապարակել է մի քանի աշխատություններ լեռնազանգվածի մասին։ 1909–1910 թվականներին ռուս կարստագետ Ալեքսանդր Կրուբերը, որը Ռուսաստանում ուսումնասիրության հիմնադիրն էր, որոշ դաշտային ուսումնասիրություններ է կատարել Արաբիկա լեռնազանգվածում։ Նա հրապարակել է իր դիտարկումները Արաբիկա լեռնազանգվածի վերաբրյալ աշխատությունների շարքում և մի քանի մենագրություններում։ Հետագա 50 տարիների ընթացքում տարածաշրջանի կարստի և քարանձավների հատուկ ուսումնասիրություններ չեն իրականացվել, թեև Արաբիկա լեռնազանգվածի կարստը հիշատակվել է տարածաշրջանային երկրաբանության և հիդրոերկրաբանության հետ կապված բազմաթիվ աշխատություններում։

### 1960-ական թվականներ
1960-ականների սկզբին վրացի աշխարհագրագետները Լևան Մարուաշվիլիի գլխավորությամբ սկսել են ուսումնասիրել լեռնազանգվածի բարձր հատվածում գտնվող քարանձավները։ Ի թիվս մի քանի այլ քարանձավների, նրանք կատարել են բաց գետաբերանի մոտ 60 մետրանոց քարանձավի առաջին ուսումնասիրությունը Օրթոբալագանի հովտում և այն անվանել են Ալեքսանդր Կրուբերի անունով։ Առաջին հետազոտողներին կանգնեցրել են անանցանելի նեղացումները −95 մ բարձրության ոլորապտույտ միջանցքում, որը դուրս էր գալիս մուտքի ստորոտից։ Քարանձավը մեծ մասամբ անտեսված է մնացել հաջորդ 20 տարիների ընթացքում, թեև երբեմն այցելել են քարանձավագետների տարբեր ակումբների քարանձավագետներ։ Մինչև 1980 թվականը Արաբիկա լեռնազանգվածում  310 մետրից (1020 ֆուտ) խորը քարանձավներ չեն գտնվել։

### 1980-ական թվականներ
Արաբիկա լեռնաշղթայի քարանձավների հետախուզման նոր դարաշրջանը սկսվել է 1980 թվականին, երբ Կիևի քարանձավաբանական ակումբը Ալեքսանդր Կլիմչուկի գլխավորությամբ սկսել է այնտեղ քարանձավների ուսումնասիրությունը։ Նրանք որդեգրեցին քարանձավների որոնման և հետախուզման մոտեցումը, որը ներառում էր մանրակրկիտ հետազոտություններ սահմանված տարածքում և քարանձավների սահմանների համակարգված փորձարկում՝ խոչընդոտող քարերի փորման և նեղացումների ընդլայնման միջոցով, որոնք նախկինում խոչընդոտում էին հետախուզմանը։ Օրթոբալագանի հովիտը ընտրվել էր որպես ուկրաինական ջանքերի առաջնային կենտրոն։ Այս մոտեցումը, որին հաջորդել են այլ քարանձավային ակումբներ, որոնք միացան Արաբիկա լեռնազանգվածի տարբեր մասերում հետախուզական գործունեությանը, հանգեցրել է բազմաթիվ խորը քարանձավների հայտնաբերմանը, այդ թվում՝ 1000 մետրից ավելի խորությամբ հինգ քարանձավների։

Օրթոբալագանի հովտում ուկրաինացի քարանձավագետների գործունեությունը բեկումնային է եղել Կույբիշևսկայա քարանձավում −160 մ բարձրության վրա և մինչև 1986 թվականը այն հասցրել են −1,110 մետր (−3,640 ֆուտ) բարձրության մի շարք վիթխարի գլաքարային ժայռաբեկորների անցափակումների միջով։ Նրանք ճեղքել են անանցանելի սեղմվածքը՝ −120 մ Գենրիխովա Բեզդնա քարանձավում և ի վերջո, 1987 թվականին  միացրել այն  −956 մ բարձրության վրա գտնվող Կույբիշևսկայա քարանձավին։ Արդյունքում ստացված համակարգը ստացել է Արաբիկյան համակարգ անվանումը։

1982 թվականից Կիևի քարանձավագետները սկսել են համակարգված աշխատել Կրուբեր քարանձավում, որը գտնվում է Կույբիշևսկայա մուտքից 200 մետրից պակաս հեռավորության վրա՝ հույս ունենալով կապվել Արաբիկյան համակարգի հետ և ավելացնել դրա ընդհանուր խորությունը 60 մետրվ։ Հետախուզումը դանդաղ է ընթացել, քանի որ փոսերի միջև խիստ պինդ ոլորանները պահանջում էին ահռելի աշխատանք՝ դրանք անցանելի չափերի լայնացնելու համար։ Քարանձավը մղվել է մինչև −340 մետր 1982-1987 թվականներին։  220–250 մետր խորություններում արձանագրվել  են երկու «պատուհաններ» ուղղահայաց հորատանցքում։ Դրանք ֆիքսվել են քարանձավի քարտեզի վրա, սակայն մնացել է չուսումնասիրված։ Այս ընթացքում քարանձավը ստացել է իր երկրորդ՝ այլընտրանքային անվանումը՝ Վորոնյա  (Ագռավների) քարանձավ՝  հորատանցքի մուտքի մոտ բնադրած ագռավների քանակի պատճառով։

### 1990 - 2000 թվականների սկիզբ
մինի|Յուրի Կասյան, 2019
1992-1994 թվականներին Աբխազիայում քաղաքական և էթնիկ հակամարտությունը հանգեցրել է անկայունության և սահմանային խնդիրների, որոնք շարունակվել են հետագա տարիներին։ Դա կասեցրել է Արաբիկա լեռնազանգվածի քարանձավաբանական հետախուզումները։ 1998 թվականին իրավիճակի որոշակի կայունացումն այդ ժամանակից ի վեր հնարավորություն է տվել տարածաշրջանում հետախուզական աշխատանքների վերականգնմանը։

1999 թվականին Յուրի Կասյանի գլխավորած ուկրաինական քարանձավաբանական ասոցիացիաների արշավախումբը մեծ առաջընթաց է կատարել Կրուբեր քարանձավում՝ հայտնաբերելով և ուսումնասիրելով երկու ճյուղ  220–250 մետր խորության վրա։ Այս ճյուղերը ձգվում էին երկու տարբեր ուղղություններով։ «Հիմնական ճյուղը» հետազոտվել է մինչև −740 մետր և «Նեկույբիշևսկայա ճյուղը» մինչև −500 մետր։

2000 թվականին Գլխավոր ճյուղն արագորեն առաջ է մղվել Ուկրաինայի բազմափուլ արշավախմբի կողմից` օգոստոսին մինչև −1200 մետր, իսկ սեպտեմբերին՝ մնչև −1410 մետր։

#### Աշխարհի ամենախոր քարանձավի գրանցում
2001 թվականի հունվարին Ուկրաինական արշավախումբը ուսումնասիրել է քարանձավը մինչև −1,710 մետր (−5,610 ֆուտ) դարձնելով այն աշխարհի ամենախոր քարանձավը։ Երկրաբանության պատմության մեջ առաջին անգամ աշխարհի ամենախոր քարանձավը ստեղծվել է արևմտյան Եվրոպայից դուրս։ 2001 թվականից ի վեր Կրուբերի հետախուզումները Ուկրաինայի քարանձավագետներն իրականացրել են «Անդունդի կանչը» բազմամյա ծրագրի շրջանակներում, որը համակարգել է Ա. Կլիմչուկը, Յ. Կասյանը, Գ. Սամոխինը և Կ. Մարկովսկոյը։ Բացի ուկրաինացի երկրաբաններից, ուկրաինական տարբեր արշավախմբերին մասնակցել են նաև քարանձավագետներ բազմաթիվ երկրներից՝ Ֆրանսիայից, Իսպանիայից, Ռուսաստանից, Մոլդովայից, Բուլղարիայից, Միացյալ Թագավորությունից, Իռլանդիայից, Իսրայելից և Լիտվայից:

### 2001 թվականից սկսած
Հետագա տարիներին Կրուբեր քարանձավի հետազոտության հիմնական իրադարձությունները հետևյալն էին (տե՛ս պատկեր 4-ը տեղակայման կետերի համար).

#### 2001 թվական
2001 թվականի օգոստոսին՝ Ուկրաինայի քարանձավագետներն արշավախումբ են կազմակերպել Յուրի Կասյանի գլխավորությամբ։ Քարանձավում հիմնվել են չորս ստորգետնյա ճամբարներ՝ Գլխավոր ճյուղում՝ −500, −1,200 և −1,400 մետր և Նեկույբիշևյան ճյուղում −500 մետր։ Հիմնական ճյուղի խորքային հատվածներում պոտենցիալ կապարների համակարգված ստուգում և զոնդավորում է իրականացվել, բարձրացել են Լամպրեխտսոֆեն հոսքով, փորել Նեկույբիշևսկայա ճյուղում գտնվող ժայռաբեկորը։

#### 2003 թվական
2003 թվականի օգոստոսին Կիևի քարանձավագետների ակումբի և CAVEX թիմի արշավախումբը էքսպեդիցիա է անցկացրել։ Փորձարկել և անցել են խորքային թունելով մինչև  −1440 մետր (այժմ հայտնի է որպես Sump&nbsp;1), ուսումնասիրել է խորքային թունելի` սիֆոնի հատվածը մոտավորապես −1660 մ, շարունակվել է բարձրանալը Լամպրեխտսոֆեն հոսքով։

#### 2004 թվական
2004 թվականի հուլիսին CAVEX թիմը սկսել է Կրուբեր քարանձավում իր առանձին հետախուզումները Ուկրաինայի քարանձավագետների նախագծի սահմաններից դուրս։ Շարունակվել է ուսումնասիրել Sump 1-ին սիֆոնի հատվածից այն կողմ գտնվող մինչև  −1410 մ հատվածը և հասել հաջորդ սիֆոնին (Sump 2 – «Կապույտ լիճ») −1840 մետր խորության վրա։ Այդ կետի խորությունը ըստ հետագա Ուկրանայի քարանձավագետների տվյալների կազմում է −1775 մետր։

Օգոստոսին Ուկրաինայի քարանձավագետների արշավախումբը` Նիկոլայ Սոլովյովի և Ալեքսանդր Կլիմչուկի գլխավորությամբ, գլխավոր ճյուղում, հետազոտելով նախկին նստվածքազերծման բաժինները, ճամբար են հիմնել −1640 մետր խորության վրա, հայտնաբերել են ելք դեպի նոր բաժին («Ճանապարհ դեպի երազանք») և ուսումնասիրել են մինչև −1840 մետր խորությունը։ Ուսումնասիրել են Ուժգորոդսկայա շարքը Կրուբերի վերին մասում՝ բարձրանալով 80 մետր բարձրությամբ Մեանդր Ղրիմ։ Շարունակել են աշխատել Նեկույբիշևսկայա ճյուղում։

Հոկտեմբերին Ուկրաինայի քարանձավագետների արշավախումբը` Յուրի Կասյանի գլխավորությամբ, գլխավոր ճյուղում հայտնաբերել են նոր ելք դեպի նոր հատված Մեծ խաչմերուկից այն կողմ՝ −1,790 մ խորության վրա։ Հետազոտվել է այս հատվածը «պատուհան» անունով բաժինը դեպի կույր խուց, որը կոչվում է «Խաղն ավարտված է» --2080 մ խորության վրա։ 

Այդպիսով, *2000 մետր խորության ցուցանիշն առաջին անգամ է գրանցվել  քարանձավագիտության պատմության մեջ։*

#### 2005 թվական
* փետրվար-մարտ. Ուկրաինացի քարանձավագետների արշավախումբը` Յուրի Կասյանի գլխավորությամբ, հիմնական ճյուղում շարունակել է ուսումնասիրել «Պատուհան» շարքը, որտեղ փորձարկվել են բազմաթիվ հավելյալ ուղիներ և մի քանի սիֆոններ։  −1980 մետր բարձրության վրա գտնվող «Կվիտոչկա» կոչվող սիֆոնը անցել է Նիկոլայ Սոլովյովը, իսկ դրա հետևում հայտնաբերել է քարանձավի շարունակությունը։
* հուլիս. CAVEX թիմի արշավախումբն ուսումնասիրել է Կվիտոչկա սիֆոնից այն կողմ գտնվող հատվածը, որը կոչվում է *Դվա Կապիտանա* («Երկու կապիտան»)՝ −2140 մ
* օգոստոս՝ Ուկրաինայի արշավախումբը Նիկոլայ Սոլովյովի գլխավորությամբ շարունակել է փորել և ճեղքել ժայռաբեկորը −500 մետրով Նեկույբիշևսկայա ճյուղում, ուսումնասիրել է այն մինչև հաջորդ ժայռաբեկորը՝ −640 մետր։
* հոկտեմբեր։ Ուկրաինայի արշավախումբը Յուրի Կասյանի գլխավորությամբ դադարերել է Կվիտոչկա սիֆոնից այն կողմ հետախուզումը` հանկարծակի ջրհեղեղի պատճառով։ Հիմնել է ճամբար −1960 մետր խորության վրա, կատարել է ստուգման ուսումնասիրություն մինչև −1200 մետր հիդրոմակարդակով՝ գնահատելու ուկրաինականի ճշգրտությունը ( Ռուսական աշխարհագրական ընկերության խումբ)։ Շարունակվել է բարձրանալը Լամպրեխտսոֆեն գծով մինչև +210 մ միացման կետի համեմատ։

#### 2006 թվական
օգոստոս-սեպտեմբեր։ Ուկրաինայի քարանձավագետների արշավախումբը` Յուրի Կասյանի գլխավորությամբ. գլխավոր ճյուղում *Դվա Կապիտանա* («Երկու&nbsp;Կապիտաններ») կոչվող վերջին սիֆոնը փորձարկվել է Գենադի Սամոխինը մինչև 17 մետր խորություն, որի արդյունքում Կրուբեր քարանձավի ընդհանուր խորությունը ավելացել է հասնելով մինչև 2158 մետր (7080 ֆուտ)։ Նեկույբիշևսկայա թևում Կիրիլ Մարկովսկոյի գլխավորած խումբը ճեղքել է խոչընդոտող ժայռաբեկորը մինչև −640 մ խորություն և ուսումնասիրել է մինչև −1004 մետր շարունակությունը։

#### 2007 թվական
Հունվար. CAVEX թիմի արշավախումբը սուզվել է «Դվա Կապիտանա» տերմինալի սիֆոնում և պնդել, որ այն հասնում է −30 մետր խորության վրա ջրի մակարդակից ցածր։ Այնուամենայնիվ, թիմի կողմից հաղորդված ստորջրյա անցման մորֆոլոգիայի բնութագրերը չեն հաստատվել հետագա հետազոտության արդյունքում, և 16 մետրից ավելի խորը անվտանգության գիծ չի հայտնաբերվել։ 

Օգոստոս-սեպտեմբեր։ Ուկրաինայի արշավախումբը Յուրի Կասյանի գլխավորությամբ. գլխավոր ճյուղում Գենադի Սամոխինը սուզվել է «Դվա Կապիտանա» սիֆոն 140 մ երկարությամբ −46 մետր խորությունը, որը սահմանել է Կրուբեր քարանձավի նոր խորությունը 2191 մետր (7188 ֆուտ)։ Անկյունից հետո -35 մետր ստորջրյա անցումը շարունակում է խորանալ կտրուկ անկյան տակ։ Նաև գլխավոր ճյուղի խորքային հատվածներում ուսումնասիրվել են մի քանի կողային անցումներ և տարբեր խորություններում գտնվող սիֆոններ։ Կողմնակի ճյուղում, որը նախկինում ավարտվում էր −1775 մետր «Կապույտ լիճ» սիֆոնի մոտ, սիֆոնի հետևում ուսումնասիրվել են օդով լցված մի շարք անցումներ՝ բաժանված վեց միջանկյալ սիֆոններով։ Ամենահեռավոր սիֆոնը՝ «Յանտարնին», հետախուզվել է 130 մետր երկարությամբ և 19,5 մետր խորությամբ և շարունակվում է։ Այս ճյուղի ամենախոր կետը հասել է −1841 մետրի։ Նեկույբիշևսկայա ճյուղում Կիրիլ Մարկովսկու գլխավորած խումբը շարունակել է նոր ուղիների ուսումնասիրությունը և այս ճյուղի խորությունը ընդլայնել մինչև −1293 մետր։ 

#### 2008 թվական
2008 թվականի սեպտեմբերին Ուկրաինայի արշավախումբը Յուրի Կասյանի գլխավորությամբ, ուսումնասիրել է Նեկույբիշևսկայա ճյուղը մինչև 1390 մետր (4560 ֆուտ) խորություն։ «Դեպի Երկրի կենտրոն» միջազգային գիտարշավը, որը ղեկավարում է լիտվացի Աիդաս Գուդայտիսը (Aenigma), իջաել է հիմնական ճյուղով մինչև −1800 մետր (−5906 ֆուտ)՝ տեղադրելով ջրի մակարդակի լոգերներ սիֆոնների մոտ այստեղ և «Խորհրդային քարագետների պալատում»՝ −1,710 մետր (−5,610 ֆուտ)։

#### 2009 թվական
մինի|Ուկրաինայի արշավախմբի ղեկավար Յուրի Կասյանը Կրուբեր-Վորոնյա քարանձավի մուտքի մոտ
2009 թվականի օգոստոս-սեպտեմբերին Ուկրաինայի արշավախումբը Յուրի Կասյանի գլխավորությամբ հետագայում հրել է Նեկույբուշևսկայայի մասնաճյուղը դեպի սիֆոն 1557 մետր (5108 ֆտ) խորության վրա։ Միջազգային «Դեպի Երկրի կենտրոն» արշավախումբը՝ Աիդաս Գուդայտիսի գլխավորությամբ, վերադարձել է գլխավոր ճյուղ՝ ջրի մակարդակի լոգերներից տվյալներ հավաքելու, նրանց գտնվելու վայրը փոխելու և 1400 ճամբարի մոտ գտնվող «իսպանական ճյուղում» հետախուզման նպատակով։ 2008–2009 թվականների 1710 մետր և 1800 մետրի վրա հավաքած տվյալները ցույց են տվել, որ սիֆոնների մակարդակները բարձրացել են երկու տարբեր ժամանակահատվածու՝ շարունակաբար 2009 թվականի մայիս-հուլիս ամիսներին և մեկուսացված իմպուլսով 2008 թվականի հոկտեմբերին, ընդ որում երկու սիֆոնները հասել են 12 մետր հեղեղումների առավելագույն խորության։ Լոգերի նոր տեղակայումները` 1800 մետր, 1980 մետր (Կվիտոչկա սիֆոն) և 2140 մետր (Դվա Կապիտանա սիֆոն) խորությունների վրա։

#### 2010 թվական
2010 թվականին հուլիս-օգոստոսին CAVEX թիմային ամառային արշավախումբը Կոնստանտին Մուժինի գլխավորությամբ կատարել է առաջին բիոսպելեոլոգիական ուսումնասիրությունները Կրուբեր-Վորոնյա քարանձավում։ Քարանձավային կենսաբաններ Անա Սոֆիա Ռեբոլեյրայի և Ալբերտո Սենդրայի կողմից իրականացված բիոսպելեոլոգիական հետազոտությունների արդյունքում գտնվել են Երկրի ամենախորը ստորգետնյա հոդվածոտանիները։  

Օգոստոս. Աիդաս Գուդայտիսի գլխավորած «Դեպի Երկրի կենտրոն» արշավի ժամանակ Aenigma քարանձավային ակումբի լիտվացի անդամ Սաուլե Պանկյենեն դարձել է առաջին կինը, ով սուզվել է Կվիտոչկա սիֆոն 1980 թվականին, և այնուհետև իջնել 2140 մետր (7020 ֆուտ) խորության վրա գտնվող «Երկու կապիտան» սիֆոնը։  2009-2010 թվականների ջրի մակարդակի չափման արդյունքները, որոնք հավաքվել են այս արշավախմբի ընթացքում, ցույց են տվել, որ ջրի մակարդակը բարձրացել է մինչև 228 մետր (748 ֆուտ) «Երկու կապիտան» սիֆոնի վերևում 2010 թվականի հունիսին։ Տվյալների գրանցման սարքերը տեղադրվել են արշավախմբի իռլանդացի անդամների կողմից քարանձավի մուտքի մոտ՝ մակերևույթի պայմանները գրանցելու և մակերևութային և ստորգետնյա վայրերի միջև տվյալների հարաբերակցությունը ապահովելու համար։ «Իսպանական մասնաճյուղի» հետախուզումն ավարտվել է և ընդհանուր հետազոտված հատված սահմանը հասել է 131 մետրի։ 

#### 2012 թվական և նոր համաշխարհային ռեկորդ
2012 թվականի օգոստոսին 59 հոգուց բաղկացած թիմը 27 օր անցկացրել է Կրուբերի քարանձավի ուսումնասիրության վրա։ Ներառելով անդամներ ինը տարբեր երկրներից, թիմը ստորգետնյա ճամբարներ է ստեղծել։ Ուկրաինացի քարանձավային ջրասուզորդ Գենադի Սամոխինը պատասխանատու է −2,199 մետր (−7,215 ֆուտ) խորության նոր համաշխարհային ռեկորդ սահմանելու համար։  

Նույն արշավախումբը 350 մ խորության վրա հայտնաբերվել է Սվետլանկինը, որի միջոցով 2015 թվականի ամռանը Մոսկվայի պետական ​​համալսարանի Cavex թիմի մասնակցությամբ հաջորդ արշավախումբը միացրել է Կրուբեր-Վորոնյա- Արբայկա քարանձավային համակարգը և հարևան Կույբիշևսկայա քարանձավը (որը մյուս համակարգի մաս է` Արաբիկսկայի)։ Համաձայն վերջին համակարգի պատմական անվանման, որը նախկինում ներառում էր Կույբիշևսկայա գյուղը՝ Կույբիշևսկայա-Գենրիխովա Բեզդնա-Դեցկայա, ամբողջ նոր քարանձավային համակարգը սկսել է կոչվել **Կրուբեր-Վորոնյա-Արաբիկսկայի**։ Այսպիսով, համակարգը այժմ ունի հինգ հայտնի մուտքեր։ 

2017 թվականի օգոստոսին աշխարհի ամենախոր քարանձավի կարգավիճակն անցել է Վերյովկինա քարանձավին (2212 մ, Արաբիկա լեռնազանգված, Աբխազիա)։

## Տես նաև
* Վրաստանի աշխարհագրություն

## Նշումներ


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Buachidze, I.M., and Meliva, A.M. 1967.* To the question of groundwater discharge into the Black Sea in the Gagra area. Գագրայի տարածքում ստորերկրյա ջրերի Սև ծով բացթողման հարցը] Trudy laboratorii gidrogeologii I inzhenernoy geologii Gruzinskogo politechnicheskogo instituta, 3, 33–39.
* *Kiknadze, T. Z. 1972.* Karst of the Arabika massif. [Արաբիկա լեռնազանգվածի կարստ] Metzniereba, Tbilisi, 245 p. (ռուսերեն)։

## Լուսանկարներ
* Фотографии Крубера 2007, УСА
* Экспедиция команды CAVEX в пещеру Крубера-Воронья 2011
* Фотографии экспедиции УСА «Зов бездны» '2012, Фотоотчет руководителя экспедиции Юрия Касьяна / Украинская спелеологическая Ассоциация

### Տեսանյութեր
* «Спелеология. Путешествие к центру Земли», прикл. фильм/документалистика, 2005, режиссёр: Александр Славин, Алексей Романов. В ролях: команда Cavex.

## Արտաքին հղումներ
* Krubera Cave: The First 2000m+ Deep Cave on Earth; Chronicle of Exploration
* History of Exploration in the Arabica Massif
*The 3D model of Krubera Cave
* BBC coverage of the discovery
* International Journal of Speleology - The world’s deepest subterranean community - Krubera-Voronja Cave
* New Species Discovered in World's Deepest Cave 

* К истории исследования шахты Крубера В. Н. Дублянский, 2004.
* 2080 — идеи, В. Н. Дублянский, 2004.
* К вопросу о глубине пещеры Крубера, А. Б. Климчук, «Свет», № 3(29), 2005.
* Глубочайшая пещера на Арабике и эволюция Чёрного моря, А. Б. Климчук, «Свет», № 2(31), 2006, с. 33-36.
* Хроника исследования Ветки МГУ в п. Крубера (Воронья)
* Новый рекорд мира в п. Крубера (Воронья)

Կատեգորիա:Աբխազիայի քարանձավներ
Կատեգորիա:Բնության հուշարձաններ
Կատեգորիա:Գագրայի շրջան
Կատեգորիա:Վրաստանի աշխարհագրություն