Մահացու անքնություն

**Մահացու անքնություն** ()՝ ծայրաստիճան հազվագյուտ խանգարում, որը հանգեցնում է քնելու խանգարմանը` որպես դրա հիմնական ախտանիշ։ Քնելու հետ կապված խնդիրները սովորաբար սկսվում են աստիճանաբար և ժամանակի ընթացքում սրվում են։ Այլ ախտանշանները կարող են ներառել խոսքի խնդիրներ, համակարգման խնդիրներ և տկարամտություն։ Դա հանգեցնում է մահվան մի քանի ամսից մի քանի տարվա ընթացքում։

Սա գլխուղեղի պրիոնային հիվանդություն է։ Այն սովորաբար առաջանում է PrPC սպիտակուցը կոդավորող գենի մուտացիայի հետևանքով։ Այն ունի երկու ձև՝ *մահացու ընտանեկան անքնություն* (ՄԸԱ), որը ավտոզոմալ գերիշխող է, և *սպորադիկ մահացու անքնություն* է (սՄԱ), որը պայմանավորված է ոչ ժառանգական մուտացիայով։ Ախտորոշումը որոշվում է ախտանիշների հիման վրա և կարող է հիմնավորվել քնի ուսումնասիրությամբ, Պոզիտրոնի արտանետման տոմոգրաֆիա (ՊԱՏ) սկանով և գենետիկ հետազոտությամբ, եթե հիվանդի ընտանիքը հիվանդության պատմություն ունի։ Պրիոնի այլ հիվանդությունների նման, ախտորոշումը կարող է հաստատվել միայն հետմահու ուղեղի դիահերձմամբ։

Մահացու անքնությունը հայտնի բուժում չունի և ներառում է աստիճանաբար վատթարացող անքնություն, ինչը հանգեցնում է զգայապատրանքների, զառանցանքի, խառնաշփոթ վիճակների, ինչպիսին է թուլամտությունը և, ի վերջո, մահը։ Ախտանիշների ի հայտ գալուց ի վեր գոյատևման միջին ժամանակը 18 ամիս է։  Առաջին դեպքը արձանագրվել է մի իտալացու մոտ, որը մահացավ Վենետիկում 1765 թ․:

## Նշաններ և ախտանիշներ
Հիվանդությունն ունի չորս փուլ. 
# Բնութագրվում է անքնության վատթարացմամբ, որի արդյունքում առաջանում են խուճապային գրոհներ, պարանոյա և ֆոբիաներ։ Այս փուլը տևում է մոտ չորս ամիս։
# Զգայապատրանքները ու խուճապային գրոհները նկատելի են դառնում ՝ շարունակվելով շուրջ հինգ ամիս։
# Քնելու լիակատար անկարողությանը հաջորդում է քաշի արագ կորուստը։ Սա տևում է մոտ երեք ամիս։
# Դեմենցիան, որի ընթացքում մարդը վեց ամսվա ընթացքում չի արձագանքում կամ համր է դառնում, հիվանդության վերջին փուլն է, որից հետո դրան հաջորդում է մահը։

Այլ ախտանիշներից են՝ առատ քրտնարտադրություն, միոզ (սեղմված բիբեր), կանանց համար դաշտանադադարի հանկարծակի սկիզբ կամ տղամարդկանց համար էրեկտիլ դիսֆունկցիան, պարանոցի մկանների կոշտացում, գերճնշում և սրտի կծկումների հաճախության բարձրացում։ Հիվանդության սպորդանիկ ձևը հաճախ ներկայացնում է երկտեսություն։ Փորկապությունը նույնպես տարածված է։ Հիվանդության առաջընթացի հետ մեկտեղ մարդը խրվում է նախաքննական անորոշության կամ հիպնագոգիայի վիճակում, որը առողջ մարդկանց դեպքում նախաքնի վիճակն է։ Այս փուլերի ընթացքում մարդիկ սովորաբար և բազմիցս շարժում են իրենց վերջույթները՝ կարծես երազում են։

Սկսման տարիքը փոփոխական է `տատանվում է 18-ից 60 տարեկան, միջինը` 50։ Հիվանդությունը կարող է հայտնաբերվել նախքան գենետիկական թեստավորումը։ Մահը սովորաբար վրա է հասնում առաջին 6-36 ամիսների ընթացքում։ Հիվանդության ներկայացումը անձից մարդ զգալիորեն տարբերվում է, նույնիսկ նույն ընտանիքի մարդկանց մեջ։

## Պատճառ
մինի|աջից|20-րդ քրոմոսոմի իդիոգրամը, որը ցույց է տալիս գենի ''PRP''-ի գտնվելու վայրը

*PRNP* գենը, որը տրամադրում է պրիոն սպիտակուցի PrPC  պատրաստման հրահանգներ, տեղակայված է 20-րդ քրոմոսոմի կարճ (p) թևի վրա` p13 դիրքում։ Թե՛ ԸՄԱ ունեցող մարդիկ, և թե՛ ընտանեկան Կրեյտցֆելդտ-Յակոբի հիվանդություն (ԿՅՀ) ունեցողները  ունեն պրոտիոնային սպիտակուցի գենի 178 կոդոնում մուտացիա։ ԸՄԱ- ն անխուսափելիորեն կապված է նաև մեթիոնին կոդոնի առկայության հետ՝ մուտանտ ալելի 129-րդ դիրքում, մինչդեռ ԿՅՀ- ն՝ այդ դիրքում վալին կոդոնի առկայության հետ։ «Հիվանդությունն այն դեպքն է, երբ առկա է ամինաթթվի փոփոխություն 178 դիրքում, երբ հայտնաբերվում է ասպարագին (N) նորմալ ասպարտիկ թթվի (D) փոխարեն»։

## Պաթոֆիզիոլոգիա
Ինքնին, պրիոնների առկայությունը առաջացնում է թալամուսի կողմից գլյուկոզի նվազեցում և ցինգուլյար կեղևի մեղմ հիպո-նյութափոխանակություն։ Այս ախտանիշի չափը տատանվում է հիվանդության երկու ձևերի միջև․ սրանք այն են, որոնք 129 կոդոնում ներկայացնում են մետիոնին հոմոզիգոտներ, իսկ հետիոնում ամենականոնավորն են մետիոնին / վալին հետերոզիգոտները։ Հաշվի առնելով քնի և զգոնության կարգավորման մեջ թալամուսի մասնակցության միջև եղած փոխհարաբերությունը՝ կարելի է ստեղծել պատճառահետևանքային կապ, որը հաճախ բերվում է որպես պատճառ։

## Ախտորոշում
Ախտորոշումը կատարվում է ախտանիշների հիման վրա։ Հետագա աշխատանքը հաճախ ներառում է քնի ուսումնասիրություն և Պոզիտրոնի արտանետման տոմոգրաֆիա (ՊԱՏ) սկան։  Ընտանեկան ձևի հաստատումը կատարվում է գենետիկական թեստավորման միջոցով։

### Դիֆերենցիալ ախտորոշում
Հայտնի են կաթնասունների պրիոնի սպիտակուցի հետ կապված այլ հիվանդություններ։ Ոմանք փոխանցվում են, (TSEs, ներառյալ ԸՄԱ) ինչպիսիք են՝ կուրուն, ոսկու սպունգանման էնցեֆալոպաթիա (BSE, հայտնի է նաև որպես «խելագար կովի հիվանդություն») խոշոր եղջերավոր անասունների մոտ, և քրոնիկ վատնող հիվանդությունները ամերիկյան եղջերուների և վապիտիների մեջ ԱՄՆ-ի և Կանադայի որոշ տարածքներում, ինչպես նաև Կրեյտցֆելդտ-Յակոբի հիվանդությունը (ԿՅՀ)։ Ենթադրվում էր, որ մինչ վերջերս պրիոնի հիվանդությունները փոխանցվում էին միայն վարակված հյուսվածքի հետ անմիջական շփման միջոցով, օրինակ՝ վարակված հյուսվածք ուտելուց, փոխներարկումից կամ փոխպատվաստումից։ Հետազոտությունները ենթադրում են, որ պրիոնները կարող են փոխանցվել աէրոզոլներով, բայց որ հասարակության լայն զանգվածը օդային վարակի վտանգ չունի։

## Բուժում
Բուժումը ներառում է պալիատիվ խնամք։ Քնաբեր դեղամիջոցները, ներառյալ բարբիտուրատները, օգտակար չեն համարվել։ Հակառակը՝ դրանք միտված էին վատթարացնել ախտանիշները։

## Կանխատեսում
Նման այլ պրիոնային հիվանդությունների՝ հիվանդությունն անխուսափելիորեն մահացու է։ Կյանքի տևողությունը տևում է յոթ ամսից մինչև վեց տարի, միջինը՝ 18 ամիս։

## Համաճարակաբանություն
մինի|Առողջ հսկողության քնի ռեժիմը համեմատող հիպնոգրաֆիա հինգ ԸՄԱ հիվանդների հետ, ովքեր ցուցադրում են քնի արդյունավետության անկում և քնի ցիկլերի խանգարում: ''(W: wake; R: REM; N1-3: NREM քնի փուլեր)'':

1998-ին հայտնի էր, որ 40 ընտանիք կրում է ԸՄԱ-ի գենը ամբողջ աշխարհում. ութ գերմանացի, հինգ իտալացի, չորս ամերիկացի, երկու ֆրանսիացի, երկու ավստրալիացի, երկու բրիտանացի, մեկ ճապոնացի և մեկ ավստրիացի։ Իսպանական Բասկերի երկրում 1993-ից 2005 թ․ 178N մուտացիայի 16 ընտանեկան դեպք է դիտվել 18-րդ դարում՝ կապված ընդհանուր նախնիներ ունեցող երկու ընտանիքի հետ։  2011 թ. ցուցակում ավելացավ մեկ այլ ընտանիք, երբ հետազոտողները գտան Նիդեռլանդներում առաջին տղամարդուն ԸՄԱ-ով։ Մինչ նա 19 տարի ապրել էր Նիդեռլանդներում, նա եգիպտական ծագում ուներ։ Պրիոնային այլ հիվանդություններ նման են ԸՄԱ-ին և կարող են կապված լինել, բայց դրանցում բացակայում է *D178N* գենի մուտացիան։

2016-ի դրությամբ ախտորոշվել է սպորադիկ մահացու անքնության 24 դեպք։  Ի տարբերություն ԸՄԱ-ի, սՄԱ-ով տառապողները չունեն *PRNP*-պրիոն գենի *D178N* մուտացիա․ բոլորն էլ ունեն մեկ այլ գենի տարբեր մուտացիա, ինչը 129 կոդոնում առաջացնում է մեթիոնինի հոմոզիգոզություն։ Այնուամենայնիվ, վելիինի փոխարեն (Val129) մեթիոնինի առկայությունն է, որ առաջացնում է հիվանդության սպորադիկ ձև։ Այս մուտացիայի թիրախավորումը ևս մեկ ռազմավարություն է, որն առաջարկվել է հնարավորինս բուժման համար, կամ հուսով եմ ՝ որպես հիվանդության բուժում։

### Սիլվանո, 1983, Բոլոնիա, Իտալիա
1983-ի վերջին իտալացի նյարդաբան / քնի փորձագետ բժիշկ Իգնացիո Ռոյտերը Բոլոնիայի համալսարանի հիվանդանոցի քնի ինստիտուտում հիվանդ ընդունեց։ Տղամարդը, որը հայտնի էր միայն Սիլվանո անունով, գիտակցության հազվագյուտ պահին որոշեց գրանցվել ապագա ուսումնասիրությունների համար և նվիրել իր ուղեղը հետազոտությունների համար՝ հույս ունենալով ապագա զոհերի համար բուժում գտնել։

### Շենկեյնի և Մոնտանյայի անանուն հիվանդը, 2001
Մի մարդ կարողացավ գրեթե մեկ տարով գերազանցել գոյատևման միջին ժամանակը տարբեր ռազմավարությունների միջոցով, ներառյալ՝ վիտամինաթերապիան և մեդիտացիան, օգտագործելով տարբեր խթանիչներ և քնաբեր դեղամիջոցներ և նույնիսկ լիակատար զգայական դեպրիվացիա ՝ փորձելով գիշերը քնել, իսկ ցերեկը զգոնությունը բարձրացնել։ Այս ընթացքում նրան հաջողվեց գիրք գրել և հարյուրավոր մղոններ վարել, բայց չնայած դրան՝ փորձությունների ընթացքում անձը ենթարկվեց հիվանդության դասական չորսփուլային առաջընթացին։

### Եգիպտացի մարդ, 2011, Նիդեռլանդներ
մինի|աջից|ԸՄԱ հիվանդի ժամանակացույց (նույնը, ինչ այս մեկի վերևում)

2011 թ․ Նիդեռլանդներում գրանցված առաջին դեպքը եգիպտական ծագմամբ 57-ամյա մի տղամարդ էր։ Տղամարդը եկել էր երկտեսության և հիշողության պրոգրեսիվ կորստի ախտանիշներով, և նրա ընտանիքը նաև նշել էր, որ նա վերջերս դարձել էր ապակողմնորոշված, պարանոիդ և շփոթված։ Մինչ նա հակված էր քնել ամենօրյա պատահական գործողությունների ժամանակ, նա քնի դանդաղ ալիքային փուլում տեսնում էր վառ երազներ և ունենում էր պատահական մկանային ցնցումներ։ Այս ախտանիշներից չորս ամիս անց նա արթուն վիճակում իր ձեռքերում, իրանում և ստորին վերջույթներում ցնցումներ էր ունենում։ Մարդը մահացավ 58 տարեկան հասակում՝ ախտանիշների ի հայտ գալուց յոթ ամիս անց։ Դիահերձմամբ հայտնաբերվել է ճակատային ծառի կեղևի մեղմ ատրոֆիա և թալամուսի չափավոր ատրոֆիա։ Վերջինը ԸՄԱ-ի ամենատարածված նշաններից մեկն է։

## Հետազոտություն
Մարդկանց համար դեռևս անհայտ նպաստավոր պայմաններով` մի շարք բուժումներ կենդանիների մոդելներում նախնական հաջողություն գրանցեցին հիվանդության առաջընթացը կանխող կամ նվազեղնոց գործընթացում, ներառյալ` պենտոզանի պոլիսուլֆատը, մեպակրինը և ամֆոտերիցինը B: 2016-ի դրությամբ, իրականացվում է դոքսիցիկլինի հետազոտման ուսումնասիրություն։

2009-ին պատրաստվեց մկան մոդել ԸՄԱ-ի համար։ Այս մկներն արտահայտում էին PrP սպիտակուցի հումանիզացված տարբերակը, որը պարունակում է նաև *D178N* ԸՄԱ-ի մուտացիա։ Թվում է` այս մկներն աստիճանաբար ավելի քիչ ու կարճ շրջաններ են ունենում անխափան կամ չընդհատվող քնի, թալամասում վնասվածքի և վաղաժամ մահվան, ճիշտ նման ԸՄԱ ունեցող մարդկանց։

Պրիոնի դաշինքը ստեղծվել է Էրիկ Մինիկել և Սոնիա Վալաբներ ամուսինների կողմից, այն բանից հետո, երբ Վալաբի մոր մոտ հայտնաբերվել է մահացու հիվանդություն։ Նրանք հետազոտություն են անցկացնում Բրոդ ինստիտուտում `մարդկային պրիոնի հիվանդությունների բուժման համար։ Հետազոտական այլ հետաքրքրությունները ներառում են կենսազանգանիշների նույնականացում` կենդանի մարդկանց մոտ պրիոնի հիվանդության առաջընթացը հետևելու համար։

## Հայտնի մշակույթ
* In the 2018 novel and online short story series "Tales from the Gas Station" the main character, Jack, believes that he suffers from fatal familial insomnia. 
* Charlie Huston's 2010 novel *[[Sleepless (novel)|Sleepless]]* concerns an epidemic of a fatal insomnia that is frequently compared to FFI by characters in the story.
* In *Something's Killing Me with BD Wong*, November 2017 (season one, episode five), "Family Curse", FFI is the topic.
* Nancy Kress's novelette *Pathways* concerns research into FFI.
* The 2019 movie, *[[A Score to Settle]]*, starring Nicolas Cage, uses FFI as a plot element.
* The 2019 movie, *[[Awoken (film)|Awoken]]*, uses FFI as a major plot element.
* FFI is a major plot element and is described in detail in the *[[Lewis (TV series)|Lewis]]* episode "Falling Darkness".
* In the first episode of the 2020 TV series *[[Next (2020 TV series)|Next]]*, one of the main characters confesses to have the disease and says "It's a real thing, look it up." It also features this Wikipedia article about the disease depicted in a book encyclopedia (Episode 6, 9:44).
*In the novel *Siphonophore* by Jaimie Batchan (2021), the fictional author of the book is diagnosed with a disease referred to as Prionic Fatal Insomnia midway through writing the novel.
* Fatal familial insomnia induced by genetic engineering is part of the backstory of *[[Destiny 2: Beyond Light]]*.
*Law and Order: Special Victims Unit, season 12, episode 19 -  Dr. Huang diagnoses a witness who suffers from fatal familial insomnia. The witness is disoriented; unable to sleep; sweats severely and presents altered pupils. Dr. Huang explains to Detectives Olivia and Elliot that the referred disease mainly affects people from a small town in Italy, where the witness came from.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բժշկական գենետիկա
Կատեգորիա:Բժշկության բաժիններ
Կատեգորիա:Ժառանգական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Նյարդաբանություն