Թուրքիայի ռազմաօդային ուժեր

մինի|300px|Թուրքիայի ռազմաօդային ուժերի օդանավերի շրջանաձև նշանը՝ ռունդելը
մինի|300px|Թուրքիայի ՌՕՈՒ-ի օդանավերի վրա պատկերվող դրոշը
**Թուրքիայի ռազմաօդային ուժերը** ()՝ ՌՕՈՒ — Թուրքիայի զինված ուժերի տեսակներից մեկն են։

Թուրքիայի ՌՕՈՒ-ն հիմնադրվել է 1911 թվականին, Օսմանյան կայսրության օրոք, սակայն գործնականում դադարել է գոյություն ունենալ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո և 1920-ական թվականներին, մասնավորապես քեմալական հանրապետության փաստական, իսկ ապա՝ իրավական գոյության առաջին տարիներին վերստին ստեղծվել է։ Մոտավորապես 1940 թվականին Թուրքիան արդեն ուներ Մերձավոր Արևելքի տարածաշրջանի և Բալկանյան թերակղղզու խոշորագույն ՌՕՈՒ-ն։ Թուրքական ռազմաօդային ուժերը մասնակցել են թուրքական ներխուժանը Կիպրոս (1974) և Բալկաններում 1990-ականների ռազմական գործողությունները, ինչպես նաև պարբերաբար ներգրավվում են երկրի ներսում մղվող ռազմական գործողություններին։

Թուրքիայի ՌՕՈՒ-ն մեկնարկել է 160 միլիարդ ԱՄՆ դոլար արժողությամբ (տարեկան ռազմական բյուջեից դուրս) արդիականացման մի ծրագիր։ 45 միլիարդ ԱՄՆ դոլար գումա նախատեսված է հիմնանորոգելու թուրքական ՌՕՈՒ-ի նորոգման կարիք զգացող ինքնաթիռները։ Որպես այդ ծրագրի բաղկացուցիչ մաս՝ Անկարան նպատակադրվել է շարք մտցնել նոր մարտական ինքնաթիռներ, այդ թվում՝ ԹԱԻ ԹՖԻՔՍ (TAI TFX) և ՛՛Լոքհիդ Մարտին Ֆ-35 ՛՛Կայծակ՛՛-2-րդ (Lockheed Martin F-35 Lightning II), ինչպես նաև մարտական ուղղաթիռներ, այդ թվում՝ ծանր բեռնատար, հարձակողական, միջին բեռնատարողության և թեթև ընդհանուր մարտական խնդիրներ իրականացնող ուղղաթիռներ։

Համաձայն ՛՛Միջազգային թռիչքի՛՛ (Flightglobal.com) և Ռազմավարական հետազոտությունների միջազգային ինստիտուտի (International Institute for Strategic Studies)՝ Թուրքիայի ՌՕՈՒ-ն ունի մոտ 60.000 զինծառայողներից բաղկացած գործող անձնակազմ և գործածում է տարբեր տեսակի 668 միավոր օդաչուավոր թռիչքային ապարատ՝ ինքնաթիռներ և ուղղաթիռներ (2014 թվականի դրությամբ)։

## Պատմություն
### Սկզբնական փուլը

Օսմանյան օդուժի պատմությունը սկսվում է 1909 թվականի հունիսին և 1911 թվականի հուլիսին։ Օսմանյան օդային էսկադրիլիաները մասնակցել են Բալկանյան պատերազմներին (1912–1913 թվականներին) և I Աշխարհամարտին (1914–1918 թվականներ)։ Օդուժի նավատորմի չափերն իրենց գագաթնակետին հասան 1916 թվականի դեկտեմբերին, երբ օսմանյան ռազմաօդային ուժերը ունեցան 90 միավոր գործող մարտական ինքնաթիռ։ Սկզբնական ժամանակաշրջանում օսմանյան ռազմաօդային ուժերին որոշակի օգնություն ցուցաբերեց Գերմանական կայսրության օդուժը՝ **լյուֆթշտրայքկրաֆթե-ֆլիգերթրուպպե**-ն (Luftstreitkräfte-Fliegertruppe). օրինակ Կենտրոնական տերությունների օդաչու-աս Հանս Յոախիմ Բուդդեկեն թռիչքներ էր կատարում թուրքական օդուժի հետ՝ I Աշխարհամարտի ռազմագործողությունների ընթացքում։ Թուրքական օդուժի գլխավոր ռազմական տեսչություն (*Kuva-yı Havaiye Müfettiş-i Umumiliği*) անվամբ մի կառույց ստեղծելու փորձ արեցին 1918 թվականի հուլիսի 29-ին, բայց դա մնաց թղթի վրա, որպես առանց անձնակազմի մի անվանում։

I Աշխարհամարտի ավարտից հետո հաղթող դաշնախմբի՝ ԱՆՏԱՆՏ-ի մասնակից պետությունների կողմից 1919 թվականին Օսմանյան կայսրության տարածքների գրավում կատարվեց, և այդ ժամանակ որոշ թուրք ավիատորներ փորձեցին նոր օդային ստորաբաժանումներ ու զորամասեր ստեղծել Ստամբուլում, Իզմիրում, Կոնիայում, Էլազիգում և Դիարբեքիրում՝ I Աշխարհամարտից մնացած օդանավերով և փորձեցին դրա համար հավաքել որոշ հին օդաչուական անձնակազմ։ Թուրքական անկախության պատերազմի ընթացքում, թուրք օդաչուները միացան Կոնիայի օդային կայանին (*Konya Hava İstasyonu*)։ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի և իր զինակցիների կողմից 1920 թվականի ապրիլի 23-ին Թուրքիայի ազգային մեծ ժողովի (ԹԱՄԺ) կազմվելուց և բանակի վերակազմավորունից հետո, ԹԱՄԺ-ի Պատերազմական գրասենյակի ներքո (*Harbiye Dairesi*) ստեղծվեց օդուժի զորատեսակը (*Kuva-yı Havaiye Şubesi*)։ ԹԱՄԺ-ին պատկանող փոքրաթիվ մի քանի օդանավեր նորոգվեցին և ապա օգտագործվեցին մարտերում։

1921 թվականի փետրվարի 1-ին, օդուժ զորատեսակը վերանվանվեց Ռազմաօդային ուժերի գլխավոր վարչություն (*Kuva-yı Havaiye Müdüriyet-i Umûmiyesi*) և գտնվում էր Էսքիշեհիր քաղաքում։ Այնուհետև 1922 թվականի հուլիսի 5-ին այն վերակազմավորվեց որպես Ռազմաօդային ուժերի տեսչություն (*Kuva-yı Havaiye Müfettişliği*), որը գտնվում էր Կոնիայում։

### Ռազմաօդային ուժերի տեսչությունը
Անկախության հռչակումից հետո, երբ տեղի ունեցավ քեմալական Թուրքիայի և նրա դաշնակիցների կողմից Անկախ Հայաստանի հանրապետության, իսկ ապա Կիլիկիայի հայության ու Հունաստանի հանրապետության ջախջախումը, Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայում և Զմյուռնիայում դեռ ողջ մնացած հայության բեկորների ոչնչացումը, Թուրքիան, օգտվելով եվրոպական տերությունների եսակենտրոն աշխարհաքաղաքական խաղերից ու թողտվությունից՝ Լոզանի պայմանագրով հաստատեց իր նոր սահմանները՝ ոչ միայն իրեն վերադարձնելով Արևմտյան Հայաստանը, այլև խլելով նաև Արևելյան Հայաստանի Կարսի մարզն ու Սուրալուի գավառը։ Նոր Թուրքիայի հանրապետությունը, որը 1923 թվականի հոկտեմբերի 29-ին հռչակվեց Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի գլխավորությամբ, նոր մոտեցում ցուցաբերեց նաև ռազմաօդային ուժերի ստեղծման հարցում։ Սկզբնապես նոր թուրքական օդուժը բաղկացած էր 3 սովորական օդային զորամասից և 1 ծովային նավատորմի օդային զորամասից, ինչպես նաև ուներ ռազմաօդային դպրոց։ Այնուհետև դրանց թիվը հասավ 10 սովորական օդային զորամասի, իսկ ծովային նավատորմի օդային զորամասերի թիվը դարձավ 3։ 1924 թվականից սկսած, սկսեցին անանձկազմ ուղարկեի արտասահման՝ օդաչուական կրթություն ստանալու համար։ 1925 թվականին Էսքիշեհիր քաղաքում վերստեղծվեց ռազմաօդային դպրոց և նրա առաջին ուսանողները ավարտեցին հենց նույն թվականին։ 1928 թվականի Ռազմաօդային ուժերի տեսչությունը վերակազմավորվեց որպես Պաշտպանության նախարարության ռազմաօդային ուժերի վարչություն, և ռազմաօդային ուժերի անձնակազմի համար հիմնվեցին նոր դպրոցներ՝ ոչ օդաչուական անձնակազմի պատրաստման համար։ Որոշ զինծառայողներ ուղարկվեցին Մեծ Բրիտանիա և Ֆրանսիա՝ ուսուցման համար։ 1930 թվականին որոշ զինծառայողներ էլ ուսման ուղարկվեցին ԱՄՆ և Իտալիա։

1932 թվականի հուլիսի 1-ին, ռազմաօդային զորագունդը համարվեց առանձին մարտական զորատեսակ և սկսեց վարժեցնել իր սեփական անձնակազմը Թուրքիայի ավիատորները 1933 թվականին սկսեցին կապույտ համազգեստ կրել։ 1934 թվականին արտադրվեց առաջին թուրքական օդանավը՝ Կայսերի կամ Կեսարիա քաղաքում։ Ստեղծվեցին ՛՛թուրքական թռչունների՛՛ (՛՛թուրքղուշու՛՛, *Türkkuşu*) ավիացիոն և պարաշյուտային ընկերությունները։ 1936 թվականին Թուրքիայի գործարարներից Նուրի Դեմիրաղին Ստամբուլի Պեշիկթաշ թաղամասում (ներկայիս Ստամբուլի ռազմածովային ակադեմիայի տարածքում հիմնեց Նուրի Դեմիրաղի օդանավային գործարանը (*Nuri Demirağ Tayyare Fabrikası*), որն առաջին մասնավոր օդանավային գործարանն էր Թուրքիայում։ Մեկ այլ ինքնաթիռաշինական գործարան էլ ստեղծվեց (Nuri Demirağ Airport and its hangars) Եշիլքյոյում՝ ներկայիս Աթաթյուրք միջազգային օդանավակայանի մոտ)։ Դրանք արտադրում էին Նու Դ.36 և Նու Դ.38 մոդելի ինքնաթիռներ՝ Nu D.36 և Nu D.38։

1937 թվականին Թուրքիայի ռազմական պատմության մեջ առաջին անգամ կին ռազմական օդաչու դարձավ ծագումով հայուհի՝ հայ ազգից խլված որբուկ և Աթաթյուրքի կողմից ՛՛որդեգրված՛՛ Սաբիհա Գյոկչենը՝ Sabiha Gökçen։ Մեկ այլ կարևոր իրադարձություն էր 1937 թվականին Ռազմաօդային քոլեջի հիմնադրումը (*Hava Harp Akademisi*)։

### Օդուժի հրամանատարությունը
### Թուրքական օդուժը և ՆԱՏՕ-ն

### Նշանավոր իրադարձություններ
## Կազմակերպչական կառուցվածքը
[մինի|300px|Ֆ-16 '''Ֆայթինգ ֆալքոն'''՝ ՛՛Մարտնչող բազե,՛՛[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C Fighting Falcon]]
[մինի|300px|[List of McDonnell Douglas F-4 Phantom II variants|F-4E 2020 Terminator 3-րդ Ռազմաօդային բազայում Կոնիա]]
մինի|աջից|300px|F-16DJ 192-րդ ՛՛Վագրերի էսկադրիլիայից՛՛
մինի|աջից|300px|Նկարում պատկերված է ԱՄՆ ՌՕՈՒ-ի F-5-ը, սակայն կանադական արտադրության F-5 ՛՛Թայգըր՛՛ բազմանպատակային կործանիչ-ռմբակոծիչ, կալանիչ ինքնաթիռները գտնվում են նաև թուրքական ՌՕՈՒ-ի սպառազինության մեջ. հավանական է՝ մոտ 40 միավոր
[մինի|300px|ՍՈՄ թևավոր հրթիռ՝ [SOM (missile)|SOM cruise missile մշակված է TÜBİTAK SAGE և Roketsan ընկերությունների կողմից՝ Թուրքիայի ռազմաօդային ուժերի համար]]

### Հրամանատարությունները
*Շտաբը՝ Անկարա
:Թուրքիայի Գլխավոր շտաբի պետ. բանակի գեներալ Նեջդեթ Օզել
:Թուրքիայի ռազմաօդային ուժերի հրամանատար. բանակի գեներալ Աբիդին Ունալ
*1-ին Մարտավարական օդուժի հրամանատարություն՝ Էսքիշեհիր քաղաք
**1-ին ռազմաօդային բազա՝ Էսքիշեհիր քաղաք
***F-4E/2020 Terminator
***F-4E/TM Phantom II
***RF-4E/TM Phantom II
***CN-235M-100 & AS-532 Cougar Mk.1
**3-րդ ռազմաօդային բազա՝ Կոնիա (Իկոնիա) քաղաք
***F-16C/D Fighting Falcon
***F-4E 2020 Terminator
***F-5 Freedom Fighter A/B 2000
***B-737-700 AEW&C MESA
***AS-532 Cougar Mk.1
**4-րդ ռազմաօդային բազա՝ Աքընջը քաղաք, Անկարայի նահանգ
***F-16C/D Fighting Falcon
**6-րդ ռազմաօդային բազա՝ Բանդըրմա քաղաք
***F-16C/D Fighting Falcon
***AS-532 Cougar Mk.1
**9-րդ ռազմաօդային բազա՝ Բալըքեսիր քաղաք
***F-16C/D Fighting Falcon
***AS-532 Cougar Mk.1
**15-րդ Զենիթա-հրթիռային բազա, Ստամբուլ (Կոստանդնուպոլիս) քաղաք, ըստ ԱՄՆ-ի բաց աղբյուրների տեղեկությունների և Ալեմդար՝ ըստ ռուսական բաց աղբյուրների տեղեկությունների
**Այլ ռազմաօդային բազաներ, Աքհիսար, Դալաման, Աֆյոն, Չորլու
*2-րդ Մարտավարական օդուժի հրամանատարություն՝ Դիյարբեքիր քաղաք
**5-րդ ռազմաօդային բազա՝ Մերզիֆոն (Մարզվան) քաղաք, Ամասիայի նահանգ
***F-16C/D Fighting Falcon
***AS-532 Cougar Mk.1
**7-րդ ռազմաօդային բազա՝ Էրխաչ օդանավակայան, Մալաթիա քաղաք
***F-4E 2020 Terminator
***F-4E Phantom II
***AS-532 Cougar Mk.1
**8-րդ ռազմաօդային բազա՝ Դիյարբեքիր քաղաք
***F-16C/D Fighting Falcon
***CN-235M-100 & AS-532 Cougar Mk.1
**Անօդաչու թռչող սարքերի ռազմաօդային բազա, Բաթման նահանգ
***Անկա (Anka)
***Հերոն (Heron)
***Հարպի (Harpy)
***I-GNAT ER
**10-րդ վառելիքալցավորման (տանկերային) բազա, Adana
***KC-135R Stratotanker
**Այլ ՌՕՈՒ-ի բազաներ Բաթման, Մուշ, Աղրը (Արարատ), Սըվաս (Սեբաստիա), Էրզրում (Կարին)
*ՌՕՈՒ-ի շտաբային դիվիզիայի հրամանատարություն
**11-րդ ռազմաօդային փոխադրական հրամանատարության բազա՝ Էթիմեսգուտ, Անկարայի նահանգ
***CASA CN-235
***Cessna Citation|Cessna Citation VII
***Cessna Citation|Cessna Citation II (CE-550)
***Gulfstream IV-SP
***3 CASA CN-235 (T) ambulance aircraft
**12-րդ ռազմաօդային փոխադրական հրամանատարության բազա՝ Էրքիլեթ միջազգային օդանավակայան, Կայսերի (Կեսարիա) նահանգ
***C-130 Հերկուլես (Hercules)
***C-160 Տրանսալ (Transall)
***CASA CN-235 (T)
*Ռազմաօդային ուսումնական հրամանատարություն՝ Գազիէմիր, Իզմիրի (Զմյուռնիայի) նահանգ
**2-րդ ռազմաօդային բազա՝ Չիղլի, Իզմիրի (Զմյուռնիայի) նահանգ
***T-38A Talon (Tekamül Eğitim Filosu)
***KT-1, T-37B/C Tweet (Temel Eğitim Filosu-T-37B/C)
***SF-260D (Başlangıç Eğitim Filosu)
***CN-235M-100 & UH-1H Իրոկեզ (Iroquois)
**ՌՕՈՒ-ի ուսումնական հրամանատարություն
**ՌՕՈՒ-ի դպրոցների և տեխնիկական ուսումնական հրամանատարություն
**ՌՕՈՒ-ի լեզվական դպրոցների և օդաչուների ուսումնական բրիգադային հրամանատարություն՝ Գազիէմիր, Իզմիրի (Զմյուռնիայի) նահանգ
*ՌՕՈՒ-ի թիկունքային հրամանատարություն՝ Էթիմեսգուտ, Անկարայի նահանգ
**ՌՕՈՒ-ի 1-ին մատակարարման և պահպանության կենտրոնի հրամանատարություն՝ Էսքիշեհիր քաղաք
**ՌՕՈՒ-ի 2-րդ մատակարարման և պահպանության կենտրոնի հրամանատարություն՝ Կեսարիա քաղաք
**ՌՕՈՒ-ի 3-րդ մատակարարման և պահպանության կենտրոնի հրամանատարություն՝ Անկարա քաղաք
**ՌՕՈՒ-ի թանգարանային հրամանատարություն՝ Ստամբուլ (Կոստանդնուպոլիս) քաղաք

### Էսկադրիլիաներ
Վերոհիշյալ հրամանատարությունները և վարչությունները բաղկացած են հետևյալ ստորաբաժանումներից (էսկադրիլիաներից) և զորամասերից՝
*19-րդ կործանիչ էսկադրիլիա
*1-ին դիտարկման և հետախուզության էսկադրիլիա
*6-րդ ուսումնական ինքնաթիռների էսկադրիլիա
*6-րդ փոխադրական ինքնաթիռների էսկադրիլիա
*1-ին վառելիքալցավորման էսկադրիլիա
*8-րդ ՛՛Երկիր-Երկինք՛՛ հրթիռային (ՀՕՊ) էսկադրիլիա

## Կառուցվածք
## Բազավորման կետերը
Հիմնական ռազմաօդային բազաները.
* Բաքիրքյոյ, համատեղ բազավորում Աթաթյուրքի անվան միջազգային օդանավակայանում
* Բալըքեսիր
* Դիյարբեքիր
* Իզմիր
* Ինջիրլիք, ԱՄՆ ՌՕՈւ-ի բազա
* Կայսերի
* Կոնիա
* Չիգլի
* Չորլու
* Էրխաչ
* Էսքիշեհիր

Ընդհանրապես Թուրքիայի տարածքում կա արհեստական թռիչքա-վայրէջքային վազքուղյակներ ունեցող 34 օդանավակայան։

## Մարտական կազմը
## Տեխնիկան և սպառազինությունը

## Տարբերանշանները

Պատկեր:Roundel of Turkey.svg|Թուրքիայի ՌՕՈՒ-ի տարբերանշանը
Պատկեր:Flag of Turkey (alternate).svg|Օդանավի հետնամասում գտնվող նշանը


### Թուրքիայի ՌՕՈՒ-ի տարբերանշանների էվոլյուցիան

## Համազգեստի տարբերանշանները
### Գեներալներ և սպաներ

### Սերժանտներ և շարքայիններ

## Պատկերասրահ

TAI-ANKA-UAV-FAR14-3659.JPG|Թուրքական արտադրության TAI Anka Միջին բարձրության երկարաթռիչք անօդաչու թռչող սարք
GozcuIHA01.JPG|Թուրքական արտադրության TAI Gözcü անօդաչու թռչող սարք
Turkish Air Force F4E Phantom II MOD 45157794.jpg|Ֆ-4Է ռմբակոծիչ, F-4E
Turkish Air Force F-16C Block 50 MOD 45157793.jpg|Ֆ-16Ց կործանիչ, F-16C
Turkish AF F-16D (5808444013).jpg|Ֆ-16ԴՋ, F-16DJ
Lockheed Martin F-16C Fighting Falcon, Turkey - Air Force JP7136173.jpg|Ֆ-16 ՛՛Մարտնչող բազե՛՛ 
Phantom.68-0342.arp.jpg|Դեռ 2014 թվականին նախատեսվում էր Ֆ-4 ՛՛Ուրվականները՛՛ (՛՛Ֆանտոմ՛՛) փոխարինել Ֆ-35 Կայծակ II-ներով (Լայթնինգ II) 
Northrop_F-5E_(Tail_No._01557)_061006-F-1234S-073.jpg|Թեպետ նկարում ներկայացված է ԱՄՆ ՌՕՈՒ-ի Ֆ-5 ինքնաթիռը, սակայն կանադական արտադրության Ֆ-5 ՛՛Վագրերը՛՛ գտնվում են նաև թուրքական ՌՕՈՒ-ի սպառազինության մեջ
F-35 Lightning-1.jpg|Ֆ-35 Կայծակ II, Ֆ-35Ա. 2018 թվականին Ֆ-4-ները և Ֆ-16-ները նախատեսվում է փոխարինել Ֆ-35Ա նորագույն մարտական ինքնաթիռներով
Transall C-160D, Turkey - Air Force JP6203291.jpg|Ց-160Դ փոխադրական ինքնաթիռ (C-160D)
Boeing 737 AEW&C MESA Peace Eagle.jpg|Բոինգ 737 ԱԷՎ&Ց ՛՛Խաղաղության Արծիվ՛՛ (Boeing 737 AEW&C Peace Eagle)
Boeing KC-135R Stratotanker, Turkey - Air Force JP7136127.jpg|Բոինգ ԿՑ-135Ռ Ստրատոտանկեր (Boeing KC-135R Stratotanker թվականին)
Turkish air force transall c-160d followmecar arp.jpg|Թուրքական ՌՕՈՒ-ի 221-րդ էսկադրիլիայի Ց-160 ՛՛Տրանսալլ՛՛ ռազմափոխադրական ինքնաթիռը
Airbus A400M 11.jpg|Թուրքիան մեկնարկել է եվրոպական EADSI ավիաշինական կոնցեռնի արտադրության նոր ՛՛Էյրբաս Ա400Մ Ատլաս՛՛ ռազմափոխադրական լայնաֆյուզելյաժ ինքնաթիռներով իր ռազմափոխադրական տորմիղի արդիականացման ծրագիրը


## Փաստեր
* Վարվում է սեփական 5-րդ սերնդի TF-X կործանիչի մշակումը։

## Գրականություն
* 

## Ծանոթագրություններ

## Հղումներ

* Официальная страница ВВС Турции   
* ВВС Турции на странице Scramble.nl  
* Эволюция опознавательных знаков ВВС Турции  

Կատեգորիա:Թուրքիայի զինված ուժեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի ռազմաօդային ուժեր
Կատեգորիա:Ռազմաօդային ուժեր