Ալմազ ծրագիր

thumb|«Ալմազ» տիեզերակայանի գծանկար

[thumb|«Ալմազ» տիեզերակայանը [ԽՍՀՄ ժողովրդական տնտեսության նվաճումների ցուցահանդես|ՀԳՏՑ-ում]]
**«Ալմազ»** (), ԽՍՀՄ գաղտնի ռազմական տիեզերակայանների ծրագիր, որը մեկնարկել է 1960-ականների սկզբին։

1973-ից 1976 թվականների միջև արձակվել են երեք մարդատար ռազմական հետախուզական կայանն՝ Սալյուտ 2, Սալյուտ 3 և Սալյուտ 5։  
Ծրագրի ռազմական բնույթը թաքցնելու համար «Ալմազ» կայանները պաշտոնապես նշվում էին որպես քաղաքացիական Սալյուտ տիեզերակայաններ։  
«Սալյուտ 2»-ը խափանվեց ուղեծիր դուրս գալուց անմիջապես հետո, սակայն «Սալյուտ 3»-ն ու «Սալյուտ 5»-ը հաջողությամբ իրականացրին մարդատար փորձարկումներ։  
«Սալյուտ 5»-ից հետո ԽՍՀՄ Պաշտպանության նախարարությունը 1978-ին որոշեց, որ կայանների սպասարկման համար պահանջվող ժամանակն ու ռեսուրսները գերազանցում են դրանց արդյունավետությունը՝ համեմատած ավտոմատ արբանյակների հետ։ Այնուամենայնիվ, ծրագիրը ունեցավ որոշակի ձեռքբերումներ իրականացվելով զուգահեռ Սալյուտ ծրագրի հետ: Այս երկու ծրագրերի շարունակություն հանդիսացավ Միջազգային տիեզերական կայանի Զարյա մոդուլը:

Տիեզերակայանների հիմնական մոդուլները ներքին անվանում էին ստանում որպես ՕՊՍ (, ԳՌԱՈւ ինդեքս 11Ֆ71 և 11Ֆ71Բ), ինչը նշանակում է «Ուղեծրային Կառավարվող Կայան» (): «Ալմազ» ծրագրի շրջանակում ԽՍՀՄ-ը մշակեց օժանդակ տիեզերանավեր՝ ՎԱ և ՏԿՍ տիեզերանավ, որոնք նախատեսվում էր օգտագործել տարբեր համադրություններով:

## Մշակում
Վլադիմիր Չելոմեյը ՓԿԲ-52 կոնստրուկտորական բյուրոյում առաջ քաշեց «Ալմազ» ծրագիրը՝ ի պատասխան ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի Բնակեցված Ուղեծրային Լաբորատորիա (ԲՈւԼ) նախագծին։ ԲՈւԼ նախագիծը լայնորեն լուսաբանվել էր ամերիկյան մամուլում 1960-ականների սկզբին, ինչը Չելոմեյին հնարավորություն տվեց ներկայացնելու խորհրդային պատասխան ծրագիրը։

«Ալմազ» տիեզերակայանի ծրագիրը բաղկացած էր երեք հիմնական բաղադրիչից՝  
* Ուղեծրային կառավարվող կայան (11Ֆ71)՝ կայանի հիմնական մոդուլ  
* Ֆունկցիոնալ բեռնատար բլոկ (ՖԲԲ, 11Ֆ77)՝ նախատեսված կայանների մատակարարման համար  
* ՎԱ տիեզերանավ (11Ֆ74, արևմուտքում հայտնի որպես *Մերկուր*), որը նախատեսված էր անձնակազմի տիեզերք արձակման և վերադարձի համար և կարող էր օգտագործվել մինչև 10 թռիչքի ընթացքում:

ՈւԿԿ մոդուլը ուներ առավելագույն 4,15 մ տրամագիծ, մոտավորապես 20 տոննա զանգված և 47,5 մ³ բնակելի ծավալ:

Ինչպես ամերիկյան ԲՈւԼ/Ջեմինի համակարգը, «Ալմազ»-ի սկզբնական տարբերակը նախատեսում էր կայանի և ՎԱ վերադարձող մոդուլի համատեղ արձակում Պրոտոն հրթիռով: Ուղեծրում անձնակազմը մուտք էր գործում կայան՝ ՎԱ մոդուլի ջերմային վահանի բացվածքով։ 30–60 օր դիտարկումներից հետո անձնակազմը վերադառնում էր Երկիր՝ ՎԱ վերադարձող մոդուլով:

Ի տարբերություն ամերիկյան ԲՈւԼ նախագծի, խորհրդային «Ալմազ»-ը նախագծվել էր բազմաթիվ անձնակազմերի համար և մատակարարման համակարգերի կիրառմամբ։ Դրա համար ստեղծվեց ՏԿՍ վերամատակարարման տիեզերանավը (11Ֆ72), որը բաղկացած էր ՖԲԲ-ից և ՎԱ մոդուլից։ ՎԱ մոդուլը նաև տեղափոխում էր անձնակազմը՝ նույնպես արձակվելով Պրոտոն հրթիռով։ Կայանում նախատեսված էր մեկ կցման հանգույց՝ նոր ՏԿՍ-ը ընդունելու համար:

Թեև ԲՈւԼ-ը չեղարկվեց 1969-ին, «Ալմազ» ծրագիրը ինտեգրվեց Սալյուտ ծրագրին և արդյունքում արձակվեց երեք կայան, որոնցից երկուսը մարդատար։ Քանի որ ՎԱ տիեզերանավի և Պրոտոն հրթիռի հավաստագրման գործընթացը ձգվեց, առաջին փուլում արձակվեցին երեք «Ալմազ» կայան առանց ՎԱ տիեզերանավի՝ անձնակազմը կայան էր հասնում Սոյուզ հրթիռով։ Նախատեսվում էր, որ յուրաքանչյուր կայան կայցելի երեք երկամսյա առաքելություն։ Այս պլանը ամբողջությամբ իրագործվեց երկու դեպքում և մասնակի՝ մեկում։ Սակայն ՎԱ տիեզերանավի կիրառումը որպես հիմնական անձնակազմի տեղափոխման տիեզերանավ չիրականացավ, ինչպես նաև ՏԿՍ մոդուլը երբեք չկիրառվեց որպես նախատեսված մատակարարման միջոց։ ՎԱ տիեզերանավի բացակայությամբ կայանի կառուցվածքը հետագայում դարձավ Սալյուտ ծրագրի ՈւԿԿ հիմքը:

### Պաշտպանական միջոցներ
Բացի հետախուզական սարքավորումներից, «Ալմազ»-ը հագեցած էր յուրահատուկ 23 մմ Ռիխտերի (գործարանային ինդեքս՝ 261Պ կամ 225Պ) արագ կրակող հրանոթով, որը տեղադրված էր կայանի ներքևի մասում։ Այս պտուտակային թնդանոթը ձևափոխվել էր Տուպոլև Տու-22 ռմբակոծիչի պոչային հրանոթային համակարգից և ունակ էր տեսականորեն արձակել 1800–2000 (մինչև 2600) կրակոց րոպեում։ Յուրաքանչյուր 168&nbsp;գրամ (զենքի տեսակը՝ 23-ՕՖԶ-Դ-Ռ) կամ 173&nbsp;գրամ (23-ՕՖԶ-Գ-Ռ) փամփուշտը շարժվում էր կայանի նկատմամբ 850&nbsp;մ/վ արագությամբ։ Թնդանոթը փորձարկվել է առաքելության վերջում՝ անանձնակազմ վիճակում, 20 կրակոցով։ Քանի որ հրանոթը ամրացված էր ֆիքսված դիրքով, դեպի թիրախը ուղղելու համար ամբողջ կայանը պետք է շրջվեր թիրախի ուղղությամբ: «Ալմազ» շարքի կայանները միակ հայտնի զինված, մարդատար ռազմական տիեզերական սարքերն են, որոնք երբևէ գործարկվել են։

Սալյուտ 3 | ՈւԿԿ-2-ը հաջողությամբ իրականացրել է հեռակառավարվող փորձարկում անանձնակազմ վիճակում՝ վիբրացիայի և աղմուկի չափազանց բարձր լինելու մտահոգություններից ելնելով։

ՈւԿԿ-4-ը նախատեսված էր երկու հրթիռային համակարգ ունենալ՝ ինքնաթիռային հրանոթի փոխարեն, սակայն այս համակարգը երբևէ հրապարակայնորեն չի ցուցադրվել և գուցե երբեք ամբողջությամբ չի արտադրվել։

## Ուղեծրային կառավարվող կայաններ
Երեք «Ալմազ» ՈւԿԿ տիեզերակայաններ արձակվել են 1973-ից մինչև 1976 թվականներին՝ «Սալյուտ» ծրագրի շրջանակներում՝ Սալյուտ 2 (ՈւԿԿ-1), Սալյուտ 3 (ՈւԿԿ-2) և Սալյուտ 5 (ՈւԿԿ-3)։ Հինգ անձնակազմով Սոյուզ առաքելություն է իրականացվել դեպի «Ալմազ» տիեզերակայաններ «Սալյուտ 3» և «Սալյուտ 5», որոնցից երեքը հասել են կայաններին, և միայն երկուսն են համարվել լիարժեք հաջողված։ Այս երեք առաքելությունները միասին սպասարկել են «Ալմազ» կայանները 81 օրվա ընթացքում մինչև ծրագրի դադարեցումը:

Բացի երեք արձակված կայաններից, «Ալմազ» տիեզերակայանների ևս յոթ տարբերակ պատրաստ էր՝ երբ ծրագիրը դադարեցվեց. ՈւԿԿ-4, Ալմազ-205, Ալմազ-206, Ալմազ-Տ, Ալմազ-Տ2 (Կոսմոս-1870), Ալմազ-1 և Ալմազ-2։ Ալմազ-Տ2-ը և Ալմազ-1-ը հաջողությամբ արձակվել են՝ փոփոխված անօդաչու ռադարային հետախուզական արբանյակների տեսքով։ Մասնակիորեն համալրված Ալմազ-205 և Ալմազ-206 տարբերակները ներկայում պատկանում են «Էքսկալիբուր Ալմազ» ընկերությանը, որը ծրագրում է դրանք օգտագործել որպես մարդատար տիեզերակայաններ:

### Արձակված «Ալմազ» տիեզերակայաններ

#### ՈւԿԿ-1 (Սալյուտ 2)

Առաջին «Ալմազ» կայանը (ՈւԿԿ-1 կամ Ալմազ 101.1) արձակվել է 1973 թվականի ապրիլի 3-ին։ Գաղտնիության պահպանման նպատակով այն պաշտոնապես անվանվել է Սալյուտ 2՝ ուղեծիր հասնելուց հետո։ Մեկ անձնակազմ պատրաստվում էր ուղեևորվել դեպի կայան, սակայն ուղեծիր մտնելուց մի քանի օր անց տեղի ունեցած վթարը հանգեցրեց ՈւԿԿ-1-ի խափանման և օդի կորստի:

#### ՈւԿԿ-2 (Սալյուտ 3)

ՈւԿԿ-2 (կամ Ալմազ 101.2), հայտնի որպես Սալյուտ 3, արձակվել է 1974 թվականի հունիսի 25-ին։ Սոյուզ 14 տիեզերանավի անձնակազմը կայանում անցկացրել է 15 օր՝ 1974 թվականի հուլիսին։ Երկրորդ առաքելությունը արձակվել է 1974 թվականի օգոստոսին, բայց չի հասել կայանին։ Կայանը հաջողությամբ հեռակառավարվել է և անձնակազմի բացակայության պայմաններում փորձարկել տեղադրված հրանոթը՝ թիրախային արբանյակի ուղղությամբ։ «Սալյուտ 3»-ը դուրս է բերվել ուղեծրից 1975 թ. հունվարին։

#### ՈւԿԿ-3 (Սալյուտ 5)

ՈւԿԿ-3 (կամ Ալմազ 103), որը հայտնի դարձավ որպես Սալյուտ 5, արձակվել է 1976 թվականի հունիսի 22-ին։ Այն այցելել են երկու անձնակազմեր՝ 1976-ի կեսին և 1977-ի վերջում։ «Սալյուտ 5»-ը դուրս է բերվել ուղեծրից 1977 թվականի օգոստոսի 8-ին և այրվել մթնոլորտում:

### Չարձակված «Ալմազ» տիեզերակայաններ
#### ՈւԿԿ-4
Հաջորդ «Ալմազ» կայանը՝ ՈւԿԿ-4-ն, պետք է լիներ առաջին կայանը, որն ունենար երեք վահանակով սինթետիկ ապերտուրայով ռադար և անձնակազմով վերադարձի մոդուլ, սակայն ՎԱ-ն փոխարինվել էր երկրորդ ՏԿՍ տիեզերանավի համար կցման հանգույցով։ Կայանի Շչիտ-1 23&nbsp;մմ պաշտպանական ավտոմատ հրանոթը նույնպես պետք է փոխարինվեր նորարարական «Շչիտ-2» տիեզերք-տիեզերք հրանոթով։ Վերջինս նախատեսվում էր որպես երկու փամփուշտի տեսակով համակարգ, սակայն դրա լուսանկարներ երբևէ չեն հրապարակվել, և այն հավանաբար երբեք չի տեղադրվել կայանի վրա։ ՈւԿԿ-4-ը չի արձակվել, երբ «Ալմազ»-ի անձնակազմով ծրագիրը դադարեցվել է:

## Ալմազ-Տ (անօդաչու)
thumb|Ալմազ ռադարային արբանյակ (Ալմազ տիեզերակայանի հիման վրա)
Ծրագրի դադարեցումից հետո «Ալմազ» կայանը փոփոխվեց որպես անօդաչու ծանր ռադարային հետախուզական արբանյակ։ Նման երեք արբանյակ արձակվեց, որոնցից երկուսը հաջողությամբ աշխատեցին ուղեծրում:

### Ալմազ-Տ
**Ալմազ-Տ** – Առաջին Ալմազ-Տ-ն արձակվեց Բայկոնուրից 1986 թվականի նոյեմբերի 29-ին։ Այն չհասավ ուղեծիր, քանի որ «Պրոտոն» կրող հրթիռի առաջին և երկրորդ աստիճանները չբաժանվեցին։ Անվտանգության համակարգը ոչնչացրեց սարքը։

### Ալմազ-Տ2 (Կոսմոս-1870)
**[[Կոսմոս-1870]]** – 1987 թվականի հուլիսի 25-ին երկրորդ «Ալմազ-Տ» տիեզերանավը՝ Ալմազ-Տ2-ը, հաջողությամբ դուրս եկավ ուղեծիր՝ 71,92° թեքմամբ հասարակածի նկատմամբ, և պաշտոնապես գրանցվեց որպես Կոսմոս-1870։ Այն աշխատեց երկու տարի՝ ապահովելով ռադարային տվյալներ մինչև 25 մետրի լուծաչափով, մինչև իջեցվեց ուղեծրից 1989 թվականի հուլիսի 30-ին։

Ըստ Էքսկալիբուր Ալմազ ընկերության ղեկավար Արտ Դուլայի, այս սարքը դարձավ առաջին առևտրային ռադարային արբանյակը, որի հավաքած պատկերները վաճառքի էին հանվել:

### Ալմազ-1
**[[Ալմազ-1]]** – Երրորդ «Ալմազ-Տ» տիեզերանավը արձակվեց 1991 թվականի մարտի 31-ին՝ «Ալմազ-1» անվան տակ։ Թռիչքից հետո արձանագրվեց կապի անտենայի անսարքություն, որը նախատեսված էր պատկերները փոխանցելու Լուչ միջնորդ արբանյակի միջոցով։ Բացի այդ, արևային վահանակներից մեկը լիովին չբացվեց՝ մասամբ փակելով հիմնական ռադարային վահանակը։ 18 ամիս հաջող աշխատանքից հետո «Ալմազ-1»-ը իջեցվեց ուղեծրից 1992 թվականի հոկտեմբերի 17-ին։
thumb|Ալմազ-1Ա

### Ալմազ-2
**[[Ալմազ-2]] (Ալմազ-1Վ)** – Չի արձակվել։ Այն ուներ նոր ռադար, որը պետք է ապահովեր 5–7 մետր լուծաչափ։ Բացի այդ, կայանի օպտիկա-էլեկտրոնային համակարգը նախատեսված էր ստանալու 2,5–4 մետր լուծաչափով պատկերներ։

## Ժառանգություն
«Ալմազ» տիեզերակայանի ծրագրի ժառանգությունը շարունակվում է մինչ օրս՝ ինչպես Միջազգային տիեզերական կայանում, այնպես էլ Տյանհե հիմնական մոդուլում՝ Տյանգոնգ տիեզերակայանի կազմում։

### ԵՈւԿ տիեզերակայանի հիմնական մոդուլներ

ԵՈւԿ (Երկարաժամկետ Ուղեծրային Կայան) տիպի հիմնական մոդուլները հիմնված էին «Ալմազ-ՈւԿԿ» կառուցվածքի վրա, որը Սերգեյ Կորոլյովի ՓԿԲ-1 կազմակերպությունը համադրել էր իր «Սոյուզ»-ի կառուցվածքի փորձով աստեղծված ենթահամակարգերի հետ։ Այն ժամանակ ՓԿԲ-1-ը մրցակցության մեջ էր «Ալմազ»-ի նախագծող Վլադիմիր Չելոմեյի ՓԿԲ-52-ի հետ և այդպիսով կարողացավ արագացնել նախագծման փուլը և առաջին տիեզերակայանի գործարկմամբ առաջ անցնել ՓԿԲ-52-ից:

ԵՈւԿ հիմնական մոդուլները, որոնք արտածվել են 1971-ից ի վեր «Ալմազ-ՈւԿԿ» կառուցվածքից՝ ներառում են․
* ԵՈւԿ-1՝ Սալյուտ 1 տիեզերակայանի հիմքը, 1971 թվական՝ տիեզերագնացության պատմության առաջին կայանը
* ԵՈւԿ-5 և ԵՈւԿ-6՝ Սալյուտ 6 և Սալյուտ 7 կայանների հիմնական մոդուլները
* ԵՈւԿ-7՝ Միր հիմնական մոդուլ՝ Միր կայանի համար՝ առաջին մոդուլային կայանը
* ԵՈւԿ-8՝ «Զվեզդա» ծառայողական մոդուլը Միջազգային տիեզերական կայանի համար, 2025 թվականին դեռևս օգտագործվում է

### Ֆունկցիոնալ բեռնատար բլոկ (ՖԲԲ)

ՖԲԲ-ն ինքնուրույն տիեզերանավ էր, որը նախատեսված էր «Ալմազ» տիեզերակայանների բեռնամատակարարման համար։ «Ֆունկցիոնալ» հատվածը մատնանշում է, որ այն ապահովում էր էլեկտրամատակարարում, շարժում, կառավարում և կցում։ Բեռնափոխադրումը կազմակերպվում էր մեծ բեռնախցիկի միջոցով, ինչպես նաև արտաքին վառելիքի բաքերով։ ՖԲԲ-ի հիմքի վրա նախագծվել են մոդուլների մի քանի տարբերակներ։ Դրանցից են՝ տրանսպորտային բեռնատար տիեզերանավեր (ՏԿՍ) (1976–1983), տիեզերակայանների մոդուլներ (1985–մինչ օրս) և տիեզերական քարշակներ (1987–մինչ օրս):

ՖԲԲ կառուցվածքը «Ալմազ» ծրագրի միակ ժառանգությունը չէ․ «ՏԿՍ» տիեզերանավի բնակելի և սպասարկման մոդուլը՝ այսպես կոչված Ֆունկցիոնալ բեռնային բլոկը (ՖԲԲ), դարձավ խորհրդային և ռուսական տիեզերակայանների բազմաթիվ մոդուլների հիմքը: ՖԲԲ հիմքով Քվանտ-1 մոդուլը, որը կցվել էր «Միր» տիեզերակայանի հետ, դարձավ առաջին տիեզերակայանի մոդուլը, իր տեսակի մեջ առաջինը, իսկ Զարյա ՖԲԲ մոդուլը 2025 թվականին շարունակում է գործել Միջազգային տիեզերական կայանում։

### Էքսկալիբուր Ալմազ

Մասնավոր տիեզերական ընկերությունը՝ Էքսկալիբուր Ալմազը, գնեց մասամբ պատրաստի «Ալմազ-205» և «Ալմազ-206» տիեզերակայանների պատյանները ռուսական ՆՊՕ Մաշինաստրոյենիա (նախկին ՓԿԲ-52) ընկերությունից՝ դրանք հագեցնելու և արձակելու նպատակով:

«Ալմազ-205» մոդուլը նման էր «Սալյուտ 3»-ի ՈւԿԿ-2-ին, իսկ «Ալմազ-206»-ը՝ «Սալյուտ 5»-ի ՈւԿԿ-3-ին:

Բացի այդ, «Էքսկալիբուր Ալմազ»-ը ձեռք բերեց նաև չորս ՎԱ վերադարձի մոդուլի կորպուս (ՏԿՍ/ՎԱ տիեզերանավի մաս)՝ նախատեսելով դրանք օգտագործել՝ մեկը տիեզերական տուրիզմի, իսկ մնացած երեքը՝ գիտական և առևտրային բեռների համար։ Շարժիչային համակարգերի մշակումն, ըստ հաղորդումների, հանձնվել էր եվրոպական կազմակերպության՝ դեռևս 2009 թվականին:

Ընկերությունը 2012 թվականին հետաձգեց իր առաջին արձակումը մինչև 2015 թվականը, համաձայն հաղորդագրության, որպեսզի ավելացվեն աստերոիդների հանքարդյունահանման հնարավորություններ: Սակայն 2015 թվականին հաղորդվեց, որ ընկերությունը ֆինանսական դժվարությունների մեջ է, և տիեզերանավերի ճակատագիրը անորոշ է:

## Տես նաև
* ՏԿՍ, բեռնամատակարարման տիեզերանավը, ստեղծված Ալմազի և Սալյուտի համար
* Տիեզերակայանների ցանկ
* Լուսնային ուղեծրային կայան

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* The Almaz Program, *RussianSpaceWeb.com*
* Almaz, *Encyclopedia Astronautica*
* The Almaz Space Station Program, Sven Grahn
* Mir Hardware Heritage (NASA Reference Publication 1357), David Portree
* ''Astrospies'', an episode of Nova covering the MOL and Almaz
* Inside a Soviet Spy Station, NOVA Short

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տիեզերական ծրագիր
Կատեգորիա:Կառավարվող տիեզերագնացություն
Կատեգորիա:Ուղեծրակայաններ