Մեյբլ Սենթ Քլեր Սթոբարթ

**Մեյբել Էննի Սենթ Քլեր Սթոբարթ** ()  եղել է անգլիացի սուֆրաժիստ և մարդասիրական գործունեությամբ զբաղվող գործիչ։ Նա ստեղծել և հրամանատարել է բացառապես կանանցից բաղկացած բժշկական ստորաբաժանումներ՝ Բալկանյան պատերազմներում և Առաջին համաշխարհային պատերազմում ծառայելու համար։ Նա դարձել է առաջին կինը,ով երբևէ ազգային բանակում մայորի կոչում է ստացել։ Նա նաև մի շարք գրքերի և հոդվածների հեղինակ է։

## Վաղ կյանք
Նա ծնվել է 1862 թվականին Անգլիայում՝ հարուստ ընտանիքում։ Նրա ծնողներն էին Սըր Սեմուել Բագսթեր Բոուլթոնը և Սոֆիա Լուիզան (օրիորդական ազգանունը՝ Կուպեր)։

Հինգ դուստր և և երկու որդի ունեցող ընտանիքի երրորդ դուստրն էր։ Սթոբարթը խանդավառ գոլֆիստ և թենիսիստ էր, գրել է գիրք գոլֆի մասին, ինչպես նաև մի շարք հոդվածներ ձկնորսության վերաբերյալ։ Նա հակադրվում էր իր դաստիարակությանն ուղեկցող ավանդական սահմանափակումներին և մի առիթով հրաժարվել է ներկայացվել Թագավորական արքունիքին։

1884 թվականի հուլիսի 16-ին նա ամուսնացել է Սենթ Քլեր Քելբըրն Մալհոլանդ Սթոբարթի (1861–1908) հետ, որը իռլանդական ծագում ունեցող գրանիտի վաճառական էր: Նրանք ունեցել են երկու որդի․ Սենթ Քլեր Էրիկը ծնվել է 1885 թվականին, իսկ Լայոնելը՝ 1887 թվականին։ Հետագայում Սենթ Քլեր Էրիկը հաճախ փոխել է իր առաջին երկու անունների հերթականությունը՝ հավանաբար շփոթությունից խուսափելու և պարզության համար։ 1902 թվականին նրա ամուսնու ֆինանսական գործերը վատթարացել են, և ընտանիքը 1903 թվականին տեղափոխվել է Տրանսվաալ՝ Բուրական պատերազմի ավարտից հետո ֆերմա հիմնելու նպատակով։ Նա նաև հիմնել է առևտրային խանութ, սակայն ընտանիքը շուտով որոշել է վերադառնալ Անգլիա:

1907 թվականին նա վերադարձել է Մեծ Բրիտանիա և բնակություն հաստատել Դորսեթի Սթադլենդ ծոցում, մինչդեռ ամուսինը մնացել է Տրանսվաալում՝ գործարար հարցերը կարգավորելու համար: Սակայն Սենթ Քլերը չվերադարձավ, քանի որ 1908 թվականի ապրիլի 9-ին՝ Բրիտանիա վերադառնալու ճանապարհին, նա մահացել է ծովում:

Մի քանի տարի անց՝ 1911 թվականի մարտի 3-ին, Մեյբել Սթոբարթը կրկին ամուսնացել է՝ Ջոն Հերբերտ Գրինհալգի հետ, որը թոշակի անցած փաստաբան էր։ Հատկանշական է, որ այդ ժամանակաշրջանի համար ամուսիններն անսովոր ձևով օգտագործել են միացյալ ազգանուն՝ Սթոբարթ-Գրինհալգ: 

Անգլիա վերադառնալուց հետո Սթոբարթը ակտիվորեն ներգրավվել է սուֆրաժետների շարժման մեջ՝ մասնակցելով բազմաթիվ միջոցառումների և ժողովների:  1913 թվականին նա առաջադրվել է Լոնդոնի շրջանային խորհրդի ընտրություններում՝ Վեսթմինսթերի ընտրատարածքից, որտեղ զբաղեցրել է երրորդ տեղը՝ ստանալով 1,199 ձայն։ Նա հանդես է եկել աշխատավոր դասի համար հանրային բնակարանաշինության և շտապ բժշկական ծառայությունների ընդլայնման ծրագրով:

## Հիվանդ և վիրավոր կանանց կոնվոյական (պահակային) կորպուս
Սթոբարթը համոզված էր, որ մոտենում է լայնածավալ պատերազմ, և կարծում էր, որ կանայք կարող են իրենց ներդրումն ունենալ՝ տրամադրելով բժշկական օգնություն և այլ օժանդակ ծառայություններ։ Իր կյանքի ընթացքում նա երբեք չի ունեցել բժշկական կրթություն։ Սկզբում նա միացել է նորաստեղծ First Aid Nursing Yeomanry (FANY) կազմակերպությանը, սակայն կարճ ժամանակ անց հեռացել է այնտեղից։ Նա դժգոհություններ ուներ կազմակերպության ֆինանսավորման վերաբերյալ և այն, որ այն բավարար ջանքեր չի գործադրում բանակում կանանց առաջխաղացումը խթանելու համար:  Շուտով՝ 1910 թվականին, նա հիմնադրել է «Հիվանդ և վիրավոր կանանց Կոնվոյական (պահակային) կորպուս» (WSWCC)։

1912 թվականի հոկտեմբերին սկսվել են Բալկանյան պատերազմները՝ Օսմանյան կայսրության և Բուլղարիայի, Հունաստանի, Չեռնոգորիայի ու Սերբիայի միջև։ Բրիտանական Կարմիր Խաչի կազմակերպությունը (BRCS) հակամարտության գոտի էր ուղարկել իր թիմը, սակայն ակնհայտ կերպով չէր ուղարկել կանանց՝ համարելով, որ պայմանները «բավականին անհարմար են կանանց համար»։ Սթոբարթը համաձայն չէր այդ դիրքորոշման հետ և փորձեց ճանապարհ գտնել, որպեսզի իր կորպուսը նույնպես ուղարկվի։ Նա դիմել է պատգամավոր և Բալկանյան պատերազմի օգնության կոմիտեի նախագահ Նոել Բուքստոնի աջակցությանը։ Սթոբարթը նրան հանդիպել է ակումբում, և Բուքսթոնը առաջարկել է մի քանի օր անց միասին մեկնել, որպեսզի նա իր հարցը ներկայացնի անմիջապես Բուլղարիայի կառավարությանը։ Սթոբարթը ընդամենը երկու օրում կազմել է իր ստորաբաժանումը․ նրանք մնալու էին Անգլիայում և սպասելու էին նրա հրամանին՝ թույլտվություն ստանալու դեպքում:

Արևելյան Ճեպընթացով ճանապարհորդելուց հետո Սթոբարթը, նրա ամուսինը, Նոել Բուքսթոնը և նրա եղբայրը՝ պատգամավոր Չարլզ Բուքսթոնը, հասել են Բուլղարիայի մայրաքաղաք Սոֆիա։ Սթոբարթը դրական արձագանք է ստացել Բուլղարական Կարմիր խաչի ղեկավարից, սակայն անհրաժեշտ էր նաև ռազմական բժշկական ծառայության ղեկավարի թույլտվությունը։ Սպասելու փոխարեն, Սթոբարթը մեկնել է ռազմաճակատ՝ նրան անձամբ հանդիպելու նպատակով։ Բրիտանացի կանանց դերի մասին ներշնչող ելույթից հետո նա ստացել է թույլտվություն, որպեսզի իր ստորաբաժանումը ժամանի և տեղակայվի «հնարավորինս մոտ ռազմաճակատին» :

Սթոբարթը հեռագիր է ուղարկել Անգլիա, և երեք կին բժիշկներ, վեց լիարժեք պատրաստված բուժքույրեր, չորս վերապատրաստված օգնականներ, ինչպես նաև երեք խոհարարներ ուղևորվել են Սոֆիա: Ժամանումից հետո նրանք ուղարկվել են ռազմաճակատ՝ Կըրքլարելիի մոտ։ Լեռնային տեղանքով եզներով յոթ օր ճանապարհ անցնելուց հետո նրանք հասել են տեղանք և սկսել գործունեությունը: Ստորաբաժանումը երկրում աշխատել է հինգ շաբաթ՝ բուժելով վիրավորներին և հիվանդներին մինչև զինադադարի կնքումը: 

Անգլիա վերադառնալուց հետո Սթոբարթը հրապարակել է գիրք WSWCC-ի և պատերազմում կանանց դերի մասին՝ War and women, from experience in the Balkans and elsewhere, որը նվիրել է Բուլղարիայի ցարուհի Eleonore Reuss of Köstritz-ին։ Ցարուհին պատերազմի ընթացքում բուժքույր էր և անձամբ նվիրաբերել էր անկողնային պարագաներ և այլ անհրաժեշտ պարագաներ WSWCC-ի համար:

Սթոբարթը երեք ամսով այցելել է Կանադա։ Նրա բացակայության ընթացքում WSWCC-ի անդամները որոշել են միավորել ստորաբաժանումը British Red Cross Society-ի հետ։ Սթոբարթը կտրականապես ընդդիմացել է այդ որոշմանը և հեռացել է իր հիմնադրած կազմակերպությունից:

## Առաջին համաշխարհային պատերազմ
### Բելգիայում
1914 թվականի օգոստոսի 4-ին Մեծ Բրիտանիան պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային։ Օգոստոսի 18-ին Սթոբարթը մեկնել է Բրյուսել՝ օգոստոսի 19-ի երեկոյան հասնելով այնտեղ, հեռագիր է ուղարկել՝ հրահանգելով իր ստորաբաժանմանը անմիջապես ժամանել։ Օգոստոսի 20-ին նրանք սկսել են իրենց տրամադրված համալսարանական շենքերը վերափոխել հիվանդանոցների։ Ժամը 14:00-ին Սթոբարթը հետևել է բազմությանը դեպի Բուսաբանական այգիների բուլվար և ականատես եղել Գերմանական բանակի հաղթական մուտքին Բելգիայի մայրաքաղաք և քաղաքի գրավմանը՝ միամտաբար լուսանկարելով ամենը։ Գիտակցելով իրավիճակի լրջությունը՝ նա փորձել է կապ հաստատել իր ստորաբաժանման հետ։ Համառ ջանքերից հետո Սթոբարթին հաջողվել է գերմանացի գեներալից ստանալ անձնագիր դեպի Վենլո (Հոլանդիա) և օգոստոսի 24-ին, ժամը 18:00-ին, մեկնել այնտեղ։ Ժամը 20:00-ին նա հասել է Լուվեն (Լյովեն), իսկ հաջորդ առավոտյան՝ ժամը 5:00-ին, շարունակել ճանապարհը և ժամը 8:00-ին հասել Հասելտ (Լուվենը հաջորդ օրը ավերվել է)։

Նախաճաշից հետո նրանց ավտոշարասյունը չի կարողացել վերագործարկվել, և անձնագրերի բազմակի ստուգումներից հետո նրանք ձերբակալվել են որպես լրտեսներ։ Նրանց շրջապատել են զինվորներ, որոնց հրահանգվել էր լիցքավորել հրացանները, ամրացնել սվինները և կրակել, եթե նրանք շարժվեն կամ խոսեն միմյանց հետ։ Մեկ ժամ անց նրանց ուղեկցել են հյուրանոց, որտեղ խուզարկել են ուղեբեռը և նրանց ենթարկել անձնական խուզարկության, ապա երեկոյան ժամը 17:00-ին՝ տասնութ քաղաքացիական գվարդիայի անդամների և վեց հանցագործների հետ միասին, տարել երկաթուղային կայարան և տեղավորել ածխով աղտոտված բեռնատար վագոնում, որը մինչև մոտ ժամը 19:00-ը հասել է Տոնգերեն։

Այստեղ հրամանատարող հակաանգլիական տրամադրված սպա, որին Սթոբարթը անվանել է «սատանա-մայոր», հայտարարել է, թե քարտեզն ու տեսախցիկը բավարար են նրանց որպես լրտեսներ դատապարտելու համար, իսկ պատիժը՝ 24 ժամվա ընթացքում գնդակահարություն։ Մինչ փորձում էր ներկայացնել թե իրենք ինչ էին անում՝ Սթոբարթը ցնցվել է հետևյալ արտահայտությունից․ «Դուք անգլիացի եք, և անկախ նրանից՝ ճիշտ եք, թե ոչ, սա բնաջնջման պատերազմ է»։ Գիշերն անց կացրին վիճելուց հետո այն հարցի շուրջ,որ իրենց չբաժանեն, քանի որ կանանց չէր թույլատրվում տղամարդկանց հետ քնել (խմբում էին նրա ամուսինը, հոգևորականը և մի բելգիացի վարորդ)։

Մի համակրելի սպա, որը ամուսնացած էր անգլուհու հետ, մտել է սենյակ և խոստացել հնարավոր ամեն ինչ անել օգնելու համար՝ խնդրելով միայն իր կնոջը փոխանցել, որ ինքն ապահով է։ Սակայն նրան ընդհատել և կոպտորեն հեռացրել է «սատանա-մայորը»։ Հաջորդ առավոտյան վերջինս, հիասթափված լուսաբացին ծրագրած մահապատժի խափանումից, որոշել է չորս ձերբակալվածներին տեղափոխել Քյոլն՝ պետական դավաճանության մեղադրանքով դատելու համար։

Ճանապարհին նրանց տեղափոխման մասին լուրը նախապես էր տարածվել, և Լիեժում նրանց իջեցրել են գնացքից․ տեղի սպաները մտադիր էին անգլիացի «լրտեսներին» դատել տեղում։ Երբ գնացքը պատրաստվում էր մեկնել, Սթոբարթին հաջողվել է պահակներից մեկին համոզել ներկայացնել Քյոլն տեղափոխելու հրամանը։ Փաստաթղթերի ներկայացումից հետո սպան դժկամությամբ թույլատրել է նրանց վերադառնալ գնացք, սակայն առանց իրենց փաստաթղթերի, որոնք իրենց անմեղության ապացույցն էին։ Ճանապարհորդությունն ավարտվել է Աախենում (Այքս-լա-Շապել) երեկոյան ժամը 20:00-ին, որտեղ նրանց տարել են զորանոցային բանտ և առանձին ներկայացրել դատավորին։

Միակ ապացույցը, որ մնացել էր, Morning Post թերթից մի հատված էր, որտեղ նշվում էր․ «Տիկին Սենթ Քլեր Սթոբարթը այդ օրը մեկնել է Բրյուսել Բելգիական Կարմիր խաչի հրավերով՝ ֆրանսիացի և բելգիացի զինվորների համար հիվանդանոց հիմնելու նպատակով»։

Հաջորդ երեկոյան Սթոբարթը կրկին ներկայացվել է դատավորին, որը առաջարկել է նրան բնակվել հյուրանոցում՝ պայմանով, որ նա խոստանա չփորձել փախչել, մինչ նա կստուգի նրա հայտարարությունները։ Սթոբարթը պատասխանել է, որ կհամաձայնի միայն այն դեպքում, եթե նույն վերաբերմունքը ցուցաբերվի նաև իր ուղեկիցներին։ Պարզվել է, որ նրանց ևս նման առաջարկ արդեն արվել է, և Սթոբարթը քաղաքավարությամբ տեղափոխվել է հյուրանոց՝ վերահսկման համար նշանակված սպայի հսկողությամբ։ Մի շարք շփոթեցնող հեռագրերից հետո նրանց անմեղությունը հաստատվել է, և դատավորի հարցին՝ ցանկալի ուղղության վերաբերյալ, նրանց թույլատրվել է վերադառնալ Լոնդոն՝ Ֆլուշինգով:

Լոնդոն վերադառնալուց հետո Սթոբարթը իր ստորաբաժանմամբ մեկնել է Անտվերպենի պաշարման գոտի՝ արձագանքելով լորդ և լեդի Էշերների խնդրանքին:

Անտվերպենում ունեցած գործունեությունից հետո Սթոբարթը հիվանդանոց է հիմնել Շերբուրի մոտ գտնվող Տուրլավիլ ամրոցում, որը գործել է 1914–1915 թվականներին, սակայն ռազմաճակատից հեռու միօրինակ աշխատանքից ձանձրանալով՝ լքել է իր հիմնադրած հիվանդանոցը և որոնել նոր մարտահրավեր։

## Սերբիայում
### Առաջին սերբա-անգլիական դաշտային հոսպիտալ
Պատերազմի հետևանքով Սերբիայում բռնկվել է համաճարակային տիֆ, որի արդյունքում մահացել է շուրջ 150,000 մարդ, այդ թվում՝ երկրի բժիշկների մոտ կեսը:  Սթոբարթը, Կարմիր խաչի մի շարք այլ բժշկական ստորաբաժանումների հետ միասին, մեկնել է տուժած շրջաններ։

Սթոբարթի գործունեությունը գրավել է Սերբիայի թագավորական ուժերի  ուշադրությունը։ 1915 թվականի սեպտեմբերի վերջին ռազմական բժշկական ծառայությունը նրան առաջարկել է ղեկավարել առաջնագծում գործող դաշտային հոսպիտալ։ Բժիշկների և բուժքույրերի հետ միասին նրա հրամանատարության տակ պետք է գտնվեին նաև վաթսուն զինվորներ։ Այդ պաշտոնին համապատասխան՝ նրան շնորհվել է մայորի զինվորական կոչում, ինչը նրան դարձրել է աշխարհում մայորի կոչում ստացած առաջին հայտնի կինը: Ստորաբաժանումը կոչվել է «Առաջին սերբա-անգլիական դաշտային հոսպիտալ (առաջնագիծ)»:  

1915 թվականի աշնանը Սերբիայի համար պատերազմական իրավիճակը ծանր էր։ Բուլղարիան միացել էր պատերազմին Սերբիայի դեմ։ Սաստիկ մարտերից հետո բանակը, քաղաքացիական բնակչության հետ միասին, նահանջել է չեզոք Ալբանիայի տարածքով։ Նահանջը խիստ անկազմակերպ էր․ եղանակը չափազանց ցուրտ էր, ճանապարհները՝ ցեխոտ, թշնամու հարձակումները՝ շարունակական, իսկ սննդի և այլ մատակարարումների պակասը՝ զգալի։ Թվով՝ զոհված կամ անհետ կորած զինվորների թիվը գերազանցել է 250,000-ը։ Քաղաքացիական զոհերի թվի վերաբերյալ հստակ տվյալներ չկան: 

Սթոբարթը իր ստորաբաժանմամբ առաջնագիծ է հասել նահանջի սկսվելուց անմիջապես առաջ։ Նրա ստորաբաժանումը լեռնանցքներով վտանգավոր անցումը սկսած վերջին խմբերից մեկն էր, սակայն կարողացել է պահպանել համախմբվածությունը՝ կրելով նվազագույն կորուստներ:

1916 թվականին Սթոբարթը հրապարակել է The Flaming Sword in Serbia and Elsewhere գիրքը, որը Սերբիայում իր փորձառության մասին պատմող հուշագրական աշխատություն էր՝ զարդարված իր իսկ լուսանկարներով։ Նա նաև հանդես է եկել Մեծ Բրիտանիայում դասախոսություններով՝ հասույթը նվիրաբերելով Սերբական Կարմիր խաչին:

### Հետագա ուղևորություններ
1917 թվականի ապրիլին, երբ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները միացավ պատերազմին, Սթոբարթը մեկնել է Հյուսիսային Ամերիկա՝ Միացյալ Նահանգներ և Կանադա, որտեղ դասախոսությունների շրջագայություն է իրականացրել՝ Մեծ Բրիտանիայի տեղեկատվության նախարարության կողմից կազմակերպված։ Դրան հաջորդել է դասախոսությունների շրջագայություն Իռլանդիայում՝ 1918 թվականի վերջին:

## Սպիրիտուալիզմ և հետագա կյանք
1918 թվականին Սթոբարթին է հանձնվել իր երկու թոռնուհիների, որոնց ծնողները մահացել էին գրիպի համաճարակի ընթացքում, իսկ 1928 թվականին մահացել են նրա ավագ որդին և ամուսինը: Այս կորուստների և պատերազմի տարիների փորձառության արդյունքում Սթոբարթը դարձել է սպիրիտուալիզմի կարևոր գործիչ՝ ներգրավվելով տարբեր սպիրիտուալիստական կազմակերպություններում և գրելով թեմային նվիրված մի շարք գրքեր ու բրոշյուրներ, այդ թվում՝ «Հնագույն լույսեր» (1923) և «Սպիրիտուալիզմի կրակակիրները» (1925):

Սթոբարթը դարձել է Բրիտանական հոգեբանական գիտությունների քոլեջի նախագահը, իսկ 1924 թվականին հիմնել է Սպիրիտուալիստական համայնքը և դարձել դրա նախագահը։ Նրա համախոհ սպիրիտուալիստ Արթուր Քոնան Դոյլը զբաղեցրել է կազմակերպության նախագահի պաշտոնը մինչև իր մահը՝ 1930 թվականի հուլիսին: Սթոբարթը 1924–1941 թվականներին ղեկավարել է Սպիրիտուալիստական համայնքի խորհուրդը և միաժամանակ անդամակցել է Հավատքների համաշխարհային կոնգրեսի խորհրդին:

1935 թվականին Սթոբարթը հրապարակել է իր ինքնակենսագրությունը՝ «Հրաշքներ և արկածներ․ ինքնակենսագրություն»։

Սթոբարթը իր կյանքի վերջին տարիների մեծ մասը անցկացրել է Դորսեթի Սթադլենդում գտնվող իր տանը։ Նա մահացել է 1954 թվականի դեկտեմբերի 7-ին՝ 92 տարեկան հասակում:

## Գրված աշխատանքներ
* **«**Պատերազմը և կանայք․ Բալկաններում և այլուր ունեցած փորձից» (War and Women, From Experience in the Balkans and Elsewhere)։ 1913։ Լոնդոն՝ G. Bell & Sons, Ltd։
* «Բոցավառ սուրը Սերբիայում և այլուր» (The Flaming Sword in Serbia and Elsewhere)։ 1916։ Լոնդոն; Նյու Յորք՝ Hodder and Stoughton։
* «Հնագույն լույսեր (կամ՝ Աստվածաշունչը, եկեղեցին և հոգեբանական գիտությունը)» (Ancient Lights (or, The Bible, The Church and Psychic Science))։ 1923։ Լոնդոն՝ Kegan Paul։
* «Սպիրիտուալիզմի կրակակիրները» (Torchbearers of Spiritualism)։ 1925։
* «Սպիրիտուալիզմի կամ–կամը» (The Either Or of Spiritualism)։ 1928։ Լոնդոն՝ Rider & Co.
* «Ապոկրիֆների վերանայում՝ սպիրիտուալիստի կողմից» (The Apocrypha Reviewed by a Spiritualist)։ 1930։ Լոնդոն՝ Kegan Paul։
* «Հոգեբանական աստվածաշնչյան պատմություններ երիտասարդների և մեծահասակների համար» (Psychic Bible Stories for Young & Old)։ 1933?։ Լոնդոն՝ Wright & Brown։
* «Հրաշքներ և արկածներ․ ինքնակենսագրություն» (Miracles and Adventures: An Autobiography)։ 1935։ Լոնդոն՝ Rider & Co.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի բրիտանացիներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի կին գրողներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Կարմիր խաչ