Բարոյական վտանգ

Տնտեսագիտության մեջ **բարոյական վտանգը** իրավիճակ է, որի ժամանակ տնտեսվարող սուբյեկտը խթան ունի մեծացնել իր ռիսկի ենթարկվելու փաստը, քանի որ չի կրում այդ ռիսկի հետ կապված բոլոր ծախսերը, եթե ինչ-որ բան այնպես չգնա։ Օրինակ՝ երբ կորպորացիան ապահովագրված է, այն կարող է ունենալ ավելի բարձր ռիսկ՝ իմանալով, որ իր ապահովագրությունը կվճարի դրա հետ կապված ծախսերը։ Բարոյական վտանգ կարող է առաջանալ, երբ ռիսկ ստանձնող կողմի գործողությունները փոխվում են ի վնաս ծախսեր կրող կողմի՝ ֆինանսական գործարքի տեղի ունենալուց հետո։

Բարոյական վտանգը կարող է առաջանալ տեղեկատվական ասիմետրիայի այնպիսի տեսակի պայմաններում, երբ գործարքի ռիսկի դիմող կողմն ավելի շատ բան գիտի իր մտադրությունների մասին, քան ռիսկի հետևանքները վճարող կողմը, և հակվածություն կամ խթան ունի չափազանց մեծ ռիսկ ստանձնելու՝ ավելի քիչ տեղեկատվություն ունեցող կողմի տեսանկյունից։ Տնօրենի և գործակալի միջև խնդիր կարող է առաջանալ, երբ գործակալի և տնօրենի միջև շահերի բախում կա։ Եթե գործակալն ավելի շատ տեղեկություններ ունի իր 3գործողությունների կամ մտադրությունների մասին, քան տնօրենը, ապա գործակալը կարող է խթան ունենալ չափազանց ռիսկային գործելու (տնօրենի տեսանկյունից), եթե գործակալի և տնօրենի շահերը չեն համընկնում։

## Պատմություն
Դեմբեի և Բոդենի հետազոտությունների համաձայն՝ այս տերմինը սկիզբ է առել 17-րդ դարից և լայնորեն օգտագործվել է անգլիական ապահովագրական ընկերությունների կողմից 19-րդ դարի վերջին։ Այս տերմինի վաղ շրջանի օգտագործումը կրել է բացասական երանգներ՝ ենթադրելով խարդախություն կամ անբարոյական վարքագիծ: Դեմբեն և Բոդենը սակայն նշել են, որ 18-րդ դարում որոշումների կայացումն ուսումնասիրող ականավոր մաթեմատիկոսները «բարոյական» բառն օգտագործել են «սուբյեկտիվ» իմաստով, ինչը կարող է աղավաղել տերմինի իրական էթիկական նշանակությունը։ Բարոյական վտանգի հասկացությունը 1960-ականներին տնտեսագետների կողմից վերանայված ուսումնասիրության առարկա է դարձել սկսած տնտեսագետ Քեն Էրոուից, և չի ենթադրել անբարոյական վարքագիծ կամ խարդախություն։ Տնտեսագետներն այս տերմինն օգտագործել են այն անարդյունավետությունները նկարագրելու համար։

Ռոուելը և Քոնելին մանրամասն նկարագրել են «բարոյական վտանգ» տերմինի առաջացման հարցը բացահայտելով տնտեսական մտքի ակնառու փոփոխությունները, որոնք նույնականացվել են միջնադարյան աստվածաբանական և հավանականության գրականության մեջ։ «Բարոյական վտանգ» հասկացության մեկնաբանման հարցում տնտեսագիտության և փիլիսոփայության կողմից որդեգրված տարբեր մոտեցումների պատճառով, դրա հիմքում ընկած պատճառների նրանց ընկալման մեջ կան էական տարբերություններ։ Տնտեսագիտության մեջ «բարոյական վտանգը» հաճախ վերագրվել է ուտիլիտարիզմի չարորակ զարգացմանը։ Ի հակադրություն, փիլիսոփայությունն ու էթիկան «բարոյական վտանգը» դիտարկում են ավելի լայն տեսանկյունից, որը ներառում է անհատների և հասարակության բարոյական վարքագիծը որպես ամբողջություն։ «Բարոյական վտանգի» արմատական պատճառը սոցիալական տեսանկյունից տնտեսական գործակալների անբարոյական վարքագիծն է։ Նրանց հոդվածը նաև համեմատել և հակադրել է ապահովագրական արդյունաբերության գրականության մեջ հանդիպող բարոյական վտանգի գերակշռող նորմատիվ ընկալումը տնտեսական գրականության մեջ հանդիպող հիմնականում դրական մեկնաբանությունների հետ։ Ապահովագրական գրականության մեջ «բարոյական վտանգներ» նկարագրվածը հաճախ ավելի մանրամասն ընթերցման դեպքում սերտորեն կապվում է «անբարենպաստ» հասկացության հետ։

## Ֆինանսներ
Նյու Յորքի Դաշնային պահուստային համակարգի ղեկավար Ուիլյամ Ջ՝ ՄաքԴոնոուն օգնել է Long-Term Capital Management- ի գործընկերներին խուսափել կորուստներից 1998 թվականին։ Այս քայլը քննադատության է ենթարկվել Դաշնային պահուստային համակարգի նախկին նախագահ Փոլ Վոլքերի և կողմից՝ որպես բարոյական ռիսկի աճող դրսևորում։ Թայլեր Քոուենը եզրակացրել է, որ «վարկատուները սկսեցին հավատալ, որ իրենց վարկերը, որոնք տրամադրվել են անկայուն ֆինանսական հաստատություններին, կվճարվեն Դաշնային պահուստային համակարգի կողմից, քանի դեռ այդ հաստատությունների փլուզումը կսպառնա համաշխարհային վարկային համակարգին»։ Դաշնային պահուստային համակարգի նախագահ Ալան Գրինսպանը, ընդունելով բարոյական վտանգի ռիսկը, պաշտպանել է երկարաժամկետ կապիտալի կարգավորված վերացման քաղաքականությունը՝ ասելով, որ համաշխարհային տնտեսությունը վտանգված է։ Գրինսպանն ինքը մեղադրվել էր շուկաներում ավելի լայն բարոյական վտանգ ստեղծելու մեջ՝ օգտագործելով Գրինսպանի պուտը։

Տնտեսագետ Փոլ Քրուգմանը բարոյական վտանգը նկարագրել է որպես «ցանկացած իրավիճակ, երբ մեկ անձ է որոշում, թե որքան ռիսկի դիմել, մինչդեռ մեկ ուրիշը կրում է ծախսերը, եթե ամեն ինչ վատ ընթանա»։ Վարկային կազմակերպությունների ֆինանսական փրկարարական ծրագրերը կառավարությունների, կենտրոնական բանկերի կամ այլ հաստատությունների կողմից կարող են ապագայում խրախուսել ռիսկային վարկավորումը, եթե ռիսկի դիմողները սկսեն հավատալ, որ ստիպված չեն լինի կրել հնարավոր կորուստների ամբողջ բեռը։ Վարկային կազմակերպությունները պետք է ռիսկի դիմեն՝ վարկեր տրամադրելով, և ամենառիսկային վարկերը սովորաբար ունեն ամենաբարձր եկամտաբերությունը ապահովելու ներուժը։

Հարկ վճարողները, ավանդատուները և այլ վարկատուները հաճախ ստիպված են լինում կրել վարկատու կազմակերպությունների կողմից կայացված ռիսկային ֆինանսական որոշումների բեռի առնվազն մի մասը։

Շատերը պնդում են, որ հիփոթեքային արժեթղթավորման որոշակի տեսակներ նպաստում են բարոյական վտանգին։ Հիփոթեքային վարկերի արժեթղթավորումը հնարավորություն է տալիս հիփոթեքային վարկերի նախաձեռնողներին փոխանցել իրենց կողմից ստեղծված հիփոթեքային վարկերի չվճարման ռիսկը և չպահել հիփոթեքային վարկերը իրենց հաշվեկշռում և ստանձնել ռիսկը։ Հիփոթեքային արժեթղթավորման մի տեսակի դեպքում, որը հայտնի է որպես «գործակալական արժեթղթավորում», չկատարման ռիսկը պահպանվել է արժեթղթավորող գործակալության կողմից, որը հիփոթեքները գնել է նախաձեռնողներից։ Այսպիսով, այս գործակալություններն ունեն խթան վերահսկելու նախաձեռնողներին և ստուգելու վարկերի որակը։ «Գործակալական արժեթղթավորումները» վերաբերվել են կամ Ginnie Mae-ի՝ պետական գործակալության, կամ Fannie Mae-ի և Freddie Mac-ի կողմից իրականացվող արժեթղթավորումներին, որոնք երկուսն էլ շահույթ հետապնդող և կառավարության կողմից հովանավորվող ձեռնարկություններ են։ Դրանք նման են Արևմտյան Եվրոպայում լայնորեն օգտագործվող «ծածկված պարտատոմսերին», քանի որ արժեթղթավորող գործակալությունը պահպանել է չվճարման ռիսկը։ Երկու մոդելների դեպքում էլ ներդրողները ստանձնում են միայն տոկոսադրույքի ռիսկը, այլ ոչ թե չվճարման ռիսկը։

Արժեթղթավորման մեկ այլ տեսակի դեպքում, որը հայտնի է որպես «մասնավոր պիտակի» արժեթղթավորում, չկատարման ռիսկը, որպես կանոն, չի պահպանվում արժեթղթավորող կազմակերպության կողմից։ Փոխարենը, արժեթղթավորող կազմակերպությունը չվճարման ռիսկը փոխանցում է ներդրողներին: Հետևաբար, արժեթղթավորող կազմակերպությունն ունի համեմատաբար քիչ խթան՝ վերահսկելու նախաձեռնողներին և պահպանելու վարկի որակը։ «Մասնավոր պիտակի» արժեթղթավորումը վերաբերում է ֆինանսական հաստատությունների, ինչպիսիք են ներդրումային բանկերը, առևտրային բանկերը և ոչ բանկային հիփոթեքային վարկատուները, կողմից կառուցված արժեթղթավորումներին։

Սուբպրայմ հիփոթեքային ճգնաժամին նախորդող տարիներին մասնավոր ապրանքանիշի արժեթղթավորումների մասնաբաժինը հիփոթեքային ընդհանուր արժեթղթավորման մեջ աճել է՝ գնելով և արժեթղթավորելով ցածր որակի, բարձր ռիսկային հիփոթեքային վարկեր։ Գործակալական արժեթղթավորումները, կարծես, որոշ չափով իջեցրել են իրենց չափանիշները, սակայն գործակալական հիփոթեքային վարկերը մնացել են զգալիորեն ավելի անվտանգ, քան մասնավոր պիտակով արժեթղթավորումների հիփոթեքային վարկերը, և շատ ավելի լավ են արձանագրել չվճարման մակարդակների առումով։

Moody's Analytics- ի տնտեսագետ Մարկ Զանդին բարոյական վտանգը բնութագրել է որպես հիփոթեքային ճգնաժամի հիմնական պատճառ։ Նա գրել է, որ «հիփոթեքային վարկավորմանը բնորոշ ռիսկերը այնքան լայնորեն ցրվեցին, որ ոչ ոք ստիպված չէր անհանգստանալ որևէ առանձին վարկի որակի համար։ Նա նաև գրել է՝ «Ֆինանսական ընկերությունները չէին ենթարկվում նույն կարգավորող վերահսկողությանը, ինչ բանկերը։ Հարկ վճարողները չէին ենթարկվում պատասխանատվության, եթե դրանք [ճգնաժամից առաջ] սնանկանում էին, միայն նրանց բաժնետերերն ու մյուս պարտատերերն էին։ Այսպիսով, ֆինանսական ընկերությունները քիչ բան ունեին նրանց հնարավորինս ագրեսիվ աճից հետ պահելու համար, նույնիսկ եթե դա նշանակում էր ավանդական վարկավորման չափանիշների իջեցում կամ անտեսում»:

Բարոյական վտանգ կարող է առաջանալ նաև վարկառուների հետ։ Վարկառուները կարող են խելամտորեն չգործել (վարկատուի կարծիքով), երբ նրանք անխոհեմ կերպով ներդրումներ են կատարում կամ ծախսում միջոցները։ Օրինակ՝ վարկային քարտերի ընկերությունները հաճախ սահմանափակել են վարկառուների կողմից իրենց քարտերով ծախսվող գումարի չափը, քանի որ առանց նման սահմանափակումների վարկառուները կարող են անզգուշորեն ծախսել փոխառված միջոցները, ինչը կհանգեցնի պարտքերի չկատարման։

Ամերիկայում հիփոթեքային վարկերի արժեթղթավորումը սկսվել է 1983 թվականին Salomon Brothers ընկերությունում, որտեղ յուրաքանչյուր հիփոթեքի ռիսկը փոխանցվել է հաջորդ գնորդին՝ սկզբնական հիփոթեքային հաստատության մոտ մնալու փոխարեն։ Այս հիփոթեքային վարկերը և այլ պարտքային գործիքները տեղադրվել են պարտքերի մեծ խմբի մեջ, ապա խմբի բաժնետոմսերը վաճառվել են բազմաթիվ պարտատերերի։

Բրոքերները, որոնք իրենց սեփական գումարը չեն տրամադրում, ռիսկը բարդում էին վարկատուների վրա։ Վարկատուները, որոնք վաճառել էին հիփոթեքային վարկերը դրանք ապահովագրելուց անմիջապես հետո, ռիսկը բարդել են ներդրողների վրա։ Ներդրումային բանկերը գնել էին հիփոթեքային վարկեր և բաժանել մասերի, որոնցից որոշները ավելի ռիսկային էին։ Ներդրողները գնեցին արժեթղթեր և ապահովագրվեցին չվճարման և վաղաժամկետ վճարման ռիսկերից՝ այդ ռիսկերը ավելի մեծացնելով։ Զուտ կապիտալիստական սցենարում ռիսկը կրողը վերջինն է (ինչպես «երաժշտական աթոռներ» խաղում), ով բախվում է հնարավոր կորուստներին։ Սակայն, ենթադրյալ ճգնաժամի ժամանակ ազգային վարկային մարմինները (ԱՄՆ-ի Դաշնային պահուստային համակարգը) ստանձնեցին վերջնական ռիսկը։

Մյուսները կարծում էին, որ վարկային կազմակերպությունների ֆինանսական փրկարարական միջոցառումները չեն խրախուսել ռիսկային վարկավորման վարքագիծը, քանի որ վարկային կազմակերպությունների համար չկա որևէ երաշխիք, որ փրկարարական միջոցառումներ տեղի կունենան։ Կորպորացիայի գնահատման նվազումը ցանկացած փրկարարական ծրագրից առաջ կկանխի ռիսկային, սպեկուլյատիվ բիզնես որոշումները այն ղեկավարների կողմից, ովքեր չեն կարողանում պատշաճ ուսումնասիրություն անցկացնել իրենց բիզնես գործարքներում։ Ռիսկը և կորստի բեռը ակնհայտ դարձան Lehman Brothers-ի համար, որը չի օգտվել փրկարարական ծրագրից, ինչպես նաև այլ ֆինանսական հաստատությունների և հիփոթեքային ընկերությունների համար, ինչպիսիք են Citibank-ը և Countrywide Financial Corporation-ը, որոնց գնահատումը կտրուկ անկում է ապրել ենթադրյալ հիփոթեքային ճգնաժամի ժամանակ։

### Հաշվապահական կանոններում բարոյական վտանգի խթանները
Բանկային ոլորտի միջազգային կարգավորող մարմնի՝ Բազելի բանկային վերահսկողության կոմիտեի 2017 թվականի զեկույցում նշվել է, որ հաշվապահական կանոնները (մասնավորապես՝ ՄՖՀՍ # 9 և 13) կազմակերպություններին զգալի հայեցողություն են թողնում ֆինանսական գործիքների արդար արժեքը որոշելու հարցում և այս հայեցողությունը սահմանվել է որպես բարոյական վտանգի պոտենցիալ աղբյուր՝ «Հաշվապահական հայեցողությանը բարոյական վտանգի վարքագծին նպաստելու վերաբերյալ համապատասխան ապացույցները ցույց են տալիս, որ (լրացուցիչ) զգուշավոր գնահատման պահանջները կարող են արդարացված լինել»։

Բանկային աշխատանքները կարգավորող մարմինները միջոցներ են ձեռնարկել՝ սահմանափակելու իրենց հայեցողությունը և նվազեցնելու գնահատման ռիսկը, այսինքն՝ բանկերի հաշվեկշռի համար ֆինանսական գործիքների գնահատման անորոշություններից բխող ռիսկը։ Հրատարակվել է մի շարք կարգավորող փաստաթղթեր, որոնք սահմանել են մանրամասն զգուշավորական պահանջներ, որոնք բազմաթիվ առնչություններ ունեն հաշվապահական կանոնների հետ և անուղղակիորեն զսպել- են բարոյական վտանգի խթանները՝ սահմանափակելով բանկերին տրված հայեցողությունը ֆինանսական գործիքների գնահատման հարցում։

### Կապը 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամի հետ
Շատ գիտնականներ և լրագրողներ պնդել են, որ բարոյական վտանգը դեր է խաղացել 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամում, քանի որ ֆինանսական շուկայի բազմաթիվ գործիչներ կարող էին խթան ունենալ մեծացնելու իրենց ռիսկի ենթարկվելը։ Ընդհանուր առմամբ ֆինանսական ճգնաժամին նախորդող շրջանում բարոյական վտանգը կարող էր դրսևորվել երեք ձևով` 

* Ակտիվների կառավարիչները, հնարավոր է, խթան են ունեցել ավելի մեծ ռիսկի դիմելու՝ կառավարելով այլ մարդկանց գումարը, հատկապես, եթե նրանց վճարվել է ֆոնդի շահույթի տոկոսային մասը։ Եթե նրանք ավելի մեծ ռիսկի դիմեին, կարող էին իրենց համար ավելի բարձր եկամտաբերություն ակնկալել և որոշ չափով պաշտպանված կլինեին կորուստներից, քանի որ ծախսել էին ուրիշների փողերը։ Հետևաբար ակտիվների կառավարիչները կարող էին հայտնվել բարոյական վտանգի իրավիճակում, որտեղ նրանք կստանձնեին տվյալ հաճախորդի համար նախատեսվածից ավելի մեծ ռիսկ, քանի որ չէին կրել ձախողման ծախսերը։
* Հիփոթեքային վարկերի նախաձեռնողները, ինչպիսին է Washington Mutual-ը, կարող էին խթան ունենալ թերագնահատելու իրենց կողմից առաջարկվող վարկերի ռիսկը, քանի որ վարկերը հաճախ վաճառվել են հիփոթեքային միավորումներին (տե՛ս հիփոթեքային ապահովված արժեթղթեր ): Քանի որ վարկային կազմակերպությունները վարձատրվում էին յուրաքանչյուր գրավի դիմաց, նրանք խթան ունեին հնարավորինս շատ գրավային վարկեր տրամադրել, նույնիսկ եթե դրանք ռիսկային էն եղել։ Քանի որ այս հաստատությունները չէին ակնկալում պահել վարկերը մինչև մարման ժամկետը, նրանք կարող էին ռիսկը փոխանցել վարկերի գնորդին։ Հետևաբար հիփոթեքային վարկերի նախաձեռնողները կարող էին հայտնվել բարոյական վտանգի իրավիճակում, քանի որ նրանք չէին կրում իրենց կողմից ապահովագրված ռիսկային հիփոթեքային վարկերի ծախսերը։
* Երրորդ, խոշոր բանկերը կարող էին հավատալ, որ իրենք «չափազանց մեծ են սնանկանալու համար»։ Այսինքն՝ քանի որ այս բանկերը այնքան խորը արմատներ ունեն ԱՄՆ տնտեսության մեջ, դաշնային կառավարությունը թույլ չէր տա, որ դրանք սնանկանան՝ լիարժեք տնտեսական փլուզումը կանխելու համար։ Այս համոզմունքը, հնարավոր է, ձևավորվել է 1998 թվականի Long-Term Capital Management-ի փրկարարական ծրագրի արդյունքում։ «Չափազանց մեծ՝ սնանկանալու համար» բանկերը կարող էին հավատալ, որ իրենք ըստ էության անպարտելի են սնանկացման համար, այդպիսով նրանց դնելով բարոյական վտանգի մեջ նրանք կարող էին մեծ ռիսկեր ստանձնել։ Ինչն էլ կարող էր հանգեցնել նրան, որ այդպիսով նրանք կարող էին մեծացնել նրանց սպասվող եկամտաբերությունը՝ մտածելով, որ դաշնային կառավարությունը կփրկի նրանց խոշոր ձախողման դեպքում։ Հետևաբար խոշոր բանկերը կարող էին բարոյական վտանգի իրավիճակում լինել, քանի որ չէին կրում աղետալի փլուզման ծախսերը։

Հատկանշական է, որ Ֆինանսական ճգնաժամի հետաքննության հանձնաժողովը (FCIC), որին Կոնգրեսը հանձնարարել էր հետաքննել ֆինանսական ճգնաժամի պատճառները, բարոյական վտանգը նշել է որպես ճգնաժամի բաղադրիչ՝ պնդելով, որ բազմաթիվ գործոններ, այդ թվում՝ 2000 թվականին ածանցյալների շուկայի ապակարգավորումը, դաշնային վերահսկողության նվազեցումը և «չափազանց մեծ, որպեսզի ձախողվեն» հաստատությունների կառավարության կողմից փրկագնման հնարավորությունը, բոլորը դեր են խաղացել բարոյական վտանգի աճի մեջ փլուզմանը նախորդող տարիներին։

Մյուսները պնդում են, որ բարոյական վտանգը չէր կարող դեր խաղալ ֆինանսական ճգնաժամի մեջ երեք հիմնական պատճառով։ Նախ, աղետալի ձախողման դեպքում կառավարության կողմից փրկարարական օգնությունը կպահանջվի միայն ընկերության համար խոշոր կորուստներից հետո։ Այսպիսով նույնիսկ եթե փրկարարական ծրագիր սպասվեր, դա չէր խանգարի ընկերությանը վնասներ կրելուց։ Երկրորդ՝ կան որոշ ապացույցներ, որ խոշոր բանկերը չէին սպասում ճգնաժամին և, հետևաբար, չէին սպասում կառավարության կողմից փրկարարական ծրագրերին, չնայած FCIC-ը մեծ ջանքեր գործադրել է այս գաղափարը վիճարկելու համար։ Երրորդ՝ ոմանք պնդում են, որ կորպորատիվ կառավարման բացասական արտաքին ազդեցությունները ավելի կարևոր պատճառ են եղել, քանի որ որոշ ռիսկային ներդրումներ կարող էին դրական սպասվող շահույթ ունենալ ընկերության համար, բայց բացասական սպասվող շահույթ՝ հասարակության համար:

## Ապահովագրական ոլորտ
Բարոյական վտանգը ուսումնասիրվել է ապահովագրողների և գիտնականների կողմից, օրինակ՝ Քենեթ Էրոուի, Թոմ Բեյքերի և Ջոն Նայմանի աշխատանքներում։

Անվանումն ի սկզբանե ծագել է ապահովագրական ոլորտից։ Ապահովագրական ընկերությունները մտահոգված էին, որ իրենց հաճախորդներին ռիսկերից (օրինակ՝ հրդեհից կամ ավտովթարներից) պաշտպանելը կարող է խրախուսել այդ հաճախորդներին ավելի ռիսկային վարքագիծ դրսևորել (օրինակ՝ անկողնում ծխել կամ անվտանգության գոտի չկրել): Այս խնդիրը կարող է անարդյունավետ կերպով հետ պահել այդ ընկերություններին իրենց հաճախորդներին այնքան պաշտպանելուց, որքան հաճախորդները կցանկանային պաշտպանված լինել։

Տնտեսագետները պնդում են, որ անարդյունավետությունը տեղեկատվական ասիմետրիայի արդյունք է։ Եթե ապահովագրական ընկերությունները կարողանային կատարելապես հետևել իրենց հաճախորդների գործողություններին, նրանք կարող էին մերժել ապահովագրությունը ռիսկային գործողություններ ընտրող հաճախորդներին (օրինակ՝ անկողնում ծխելը կամ անվտանգության գոտի չկրելը), ինչը նրանց թույլ կտար ապահովել ռիսկի (հրդեհի կամ վթարների) դեմ լիարժեք պաշտպանություն՝ առանց խրախուսելու ռիսկային վարքագիծը։ Սակայն, քանի որ ապահովագրական ընկերությունները չեն կարող կատարելապես դիտարկել իրենց հաճախորդների գործողությունները, նրանց խորհուրդ չի տրվում ապահովել այնպիսի պաշտպանություն, որը կտրամադրվեր կատարյալ տեղեկատվությամբ աշխարհում։

Տնտեսագետները տարբերակում են բարոյական վտանգը անբարենպաստ ընտրությունից, որը ապահովագրական ոլորտում առաջացող մեկ այլ խնդիր է, որը պայմանավորված է թաքնված տեղեկատվությամբ, այլ ոչ թե թաքնված գործողություններով։

Չդիտարկելի գործողությունների նույն հիմքում ընկած խնդիրը ազդում է նաև ապահովագրական ոլորտից բացի այլ համատեքստերի վրա։ Այն նաև առաջանում է բանկային և ֆինանսական ոլորտներում, եթե ֆինանսական հաստատությունը գիտի, որ պաշտպանված է վերջին ատյանի վարկատուի կողմից, այն կարող է ավելի ռիսկային ներդրումներ կատարել, քան կաներ պաշտպանության բացակայության դեպքում։

Ապահովագրական շուկաներում բարոյական վտանգը տեղի է ունենում, երբ ապահովագրված կողմի վարքագիծը փոխվում է այնպես, որ մեծացնում է ապահովագրողի ծախսերը, քանի որ ապահովագրված կողմը այլևս չի կրում այդ վարքագծի ամբողջական ծախսերը։ Քանի որ անհատները այլևս չեն կրում բժշկական ծառայությունների արժեքը, նրանք լրացուցիչ խթան ունեն խնդրելու ավելի թանկ և ավելի բարդ բժշկական ծառայություն, որը այլապես անհրաժեշտ չէր լինի։ Այդ դեպքերում անհատները խթան ունեն չափից շատ սպառելու, պարզապես այն պատճառով, որ այլևս չեն կրում բժշկական ծառայությունների ամբողջ արժեքը։

Երկու տեսակի վարքագիծ կարող է փոխվել։ Մի տեսակը ռիսկային վարքագիծն է, որը հանգեցնում է իրադարձությունից առաջ բարոյական վտանգի։ Ապահովագրված կողմերը այնուհետև ավելի ռիսկային են վարվում, ինչը հանգեցնում է ավելի բացասական հետևանքների, որոնց համար ապահովագրողը պետք է վճարի։ Օրինակ՝ ավտոմեքենայի ապահովագրություն գնելուց հետո ոմանք կարող են ավելի քիչ զգույշ լինել ավտոմեքենան կողպելու հարցում կամ նախընտրել ավելի շատ վարել, այդպիսով մեծացնելով գողության կամ վթարի ռիսկը ապահովագրողի համար։ Հրդեհային ապահովագրություն գնելուց հետո ոմանք կարող են պակաս զգույշ լինել հրդեհների կանխարգելման հարցում (օրինակ՝ ծխելով անկողնում կամ անտեսելով հրդեհային ազդանշանների մարտկոցները փոխարինելը): Ջրհեղեղի ռիսկի կառավարման ոլորտում մեկ այլ օրինակ է նշվել, որտեղ ենթադրվում է, որ ապահովագրության առկայությունը խաթարում է մարդկանց խրախուսելու ջանքերը՝ ջրհեղեղի ենթարկված գույքում ջրհեղեղներից պաշտպանության և դիմակայունության միջոցառումներ իրականացնելու համար:

Երկրորդ տեսակի վարքագիծը, որը կարող է փոխվել, ռիսկի բացասական հետևանքներին արձագանքն է, երբ դրանք արդեն տեղի են ունեցել, և դրանց ծախսերը ծածկելու համար ապահովագրություն է տրամադրվել։ Դա կարելի է անվանել *ex post* (իրադարձությունից հետո) բարոյական վտանգ։ Ապահովագրված կողմերը այդ դեպքում չեն վարվում ավելի ռիսկային ձևով, որը հանգեցնում է ավելի բացասական հետևանքների, այլ խնդրում են ապահովագրողին վճարել ռիսկի ավելի շատ բացասական հետևանքների համար, երբ ապահովագրական ծածկույթը մեծանում է։ Օրինակ՝ առանց բժշկական ապահովագրության, ոմանք կարող են հրաժարվել բժշկական բուժումից՝ դրա ծախսերի պատճառով և պարզապես զբաղվել ցածրորակ առողջական խնդիրներով։ Սակայն բժշկական ապահովագրությունը հասանելի դառնալուց հետո ոմանք կարող են խնդրել ապահովագրական ընկերությանը վճարել բժշկական բուժման արժեքը, որը այլապես չէր լինի։

Երբեմն բարոյական վտանգն այնքան լուրջ է, որ ապահովագրական պոլիսները անհնար է դարձնում։ Համաֆինանսավորումը, համավճարները և ֆրանշիզան նվազեցնում են բարոյական վտանգի ռիսկը՝ ավելացնելով սպառողների գրպանից կատարվող ծախսերը, ինչը նվազեցնում է նրանց սպառման խթանը։ Այս մեթոդները գործում են՝ ավելացնելով սպառողների գրպանից կատարվող ծախսերը, այդպիսով նվազեցնելով ապահովագրվածների կողմից չափազանց սպառման խթանը։ Օրինակ՝ պահանջելով անհատներից իրենց առողջապահական ծախսերի մի մասը վճարել համավճարի, համավճարի կամ ֆրանշիզայի միջոցով, ապահովագրական ընկերությունները կարող են մարդկանց խթանել ավելի քիչ առողջապահական ծառայություններ օգտագործելու և ավելորդ պահանջներ ներկայացնելուց խուսափելու համար։ Սա կարող է օգնել նվազեցնել բարոյական ռիսկը՝ համապատասխանեցնելով ապահովագրվածի և ապահովագրողի շահերը։

## Թվային օրինակ
[alt=A graphical representation of moral hazard in health insurance. The graph plots price against quantity of health care. Without health insurance, an individual would consume less health care than with health insurance, potentially leading to moral hazard.|մինի|Կապույտ գիծը ներկայացնում է [Պահանջարկի կոր|սահմանային օգուտի ներքևի թեքությամբ կորը։ Նարնջագույն գիծը ներկայացնում է $10 հաստատուն սահմանային արժեքի կորը՝ առանց ապահովագրության։ Կանաչ աստղը շուկայի հավասարակշռությունն է։ Երբ անհատը ապահովագրված է, սահմանային արժեքի կորը տեղաշարժվում է դեպի ներքև՝ դեպի 0, ինչը հանգեցնում է դեղին աստղի մոտ նոր հավասարակշռության։]]
Դիտարկենք առողջապահության շուկայում բարոյական վտանգի հնարավոր դեպքը, որն առաջացել է առողջության ապահովագրության գնման պատճառով։ Ենթադրենք, որ առողջապահությունն ունի մեկ միավորի համար 10 դոլար հաստատուն սահմանային ծախս, և անհատի պահանջարկը տրվում է *Q* = 20 − *P* բանաձևով: Ենթադրելով կատարյալ մրցակցային շուկա, հավասարակշռության դեպքում գինը կկազմի մեկ միավորի համար 10 դոլար, և անհատը կսպառի առողջապահական ծառայությունների 10 միավոր: Հիմա դիտարկենք նույն անհատին, որն ունի առողջության ապահովագրություն։ Ենթադրենք, որ այս առողջության ապահովագրությունը առողջապահությունը դարձնում է անվճար անհատի համար։ Այս դեպքում անհատը կունենա 0 դոլար առողջապահական ծառայությունների գին և, հետևաբար, կսպառի 20 միավոր։ Գինը դեռ կկազմի 10 դոլար, բայց ապահովագրական ընկերությունը կկրի ծախսերը։

Այս օրինակը թվայինորեն ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է բարոյական վտանգ առաջանալ առողջության ապահովագրության դեպքում։ Անհատը սպառում է ավելի շատ առողջապահական ծառայություններ, քան հավասարակշռության քանակն է, քանի որ չի կրում լրացուցիչ խնամքի ծախսերը։

## Տնտեսական տեսություն
Տնտեսական տեսության մեջ բարոյական վտանգը իրավիճակ է, երբ գործարքի իրականացումից հետո մեկ կողմի վարքագիծը կարող է փոխվել մյուսի վնասին։ Օրինակ՝ ավտոմեքենայի գողության դեմ ապահովագրություն ունեցող անձը կարող է ավելի քիչ զգույշ լինել իր մեքենան կողպելու հարցում, քանի որ տրանսպորտային միջոցի գողության բացասական հետևանքներն այժմ (մասամբ) ապահովագրական ընկերության պատասխանատվությունն են։ Մի կողմը որոշում է կայացնում, թե որքան ռիսկի դիմել, մինչդեռ մյուս կողմը կրում է ծախսերը, եթե իրերը վատ ընթանան, և ռիսկից մեկուսացված կողմը վարվում է այլ կերպ, քան եթե լիովին ենթարկվեր ռիսկին։

Միկրոտնտեսագիտության մեջ գործակալության տեսությունը վերլուծում է տնօրենի՝ որոշումների կայացման լիազորություն պատվիրակող կողմի, և գործակալի՝ ծառայությունը կատարող գործակալի միջև փոխհարաբերությունները։ Այս տեսությունը հիմնական հասկացություն է, որն օգտագործվում է գործակալների և տնօրենների հարաբերություններում առաջացած խնդիրները ուսումնասիրելու և լուծելու համար, որը հայտնի է որպես տնօրեն-գործակալի խնդիր: Տեսությունը բաժանվում է երկու կատեգորիայի՝ (1) բարոյական վտանգի մոդել և (2) անբարենպաստ ընտրության մոդել։ Վերջինս ամփոփելով՝ անբարենպաստ ընտրությունը առաջանում է, երբ երկու կողմերը տիրապետում են անհավասար կամ ասիմետրիկ տեղեկատվության։ *[[Պայմանագրերի տեսություն|Պայմանագրերի տեսության]]* դեպքում (որը ներառում է գործակալության տեսությունը), անբարենպաստ ընտրության մոդելում գործակալը պահպանում է գաղտնի տեղեկատվություն նախքան պրինցիպալի հետ պայմանագիր կնքելը, մինչդեռ բարոյական վտանգի մոդելում գործակալը գաղտնի կերպով տեղեկացվում է թաքցված տեղեկատվության մասին պրինցիպալի հետ պայմանագիր կնքելուց հետո։ 

Պայմանագրերի տեսության համաձայն՝ բարոյական վտանգը առաջանում է այնպիսի իրավիճակից, որում տեղի է ունենում թաքնված գործողություն։ Բենգտ Հոլմստթյոմն ասել է հետևյալը՝

Բարոյական վտանգը կարելի է բաժանել երկու տեսակի, երբ այն ներառում է պատահական իրադարձության արդյունքի ասիմետրիկ տեղեկատվություն (կամ ստուգելիության բացակայություն): Նախնական բարոյական վտանգը վարքի փոփոխություն է պատահական իրադարձության արդյունքից առաջ, մինչդեռ նախնական բարոյական վտանգը ներառում է արդյունքից հետո վարքագիծ: Օրինակ, եթե առողջության ապահովագրական ընկերությունը որոշակի ժամանակահատվածում ապահովագրում է անհատին, անհատի վերջնական առողջությունը կարելի է դիտարկել որպես արդյունք։ Այդ ժամանակահատվածում ավելի մեծ ռիսկերի դիմող անհատը կհամարվի նախապես բարոյական վտանգ, մինչդեռ ապահովագրական ընկերությանը խաբելու համար հորինված առողջական խնդրի մասին ստելը կհամարվի հետագայում բարոյական վտանգ։ Երկրորդ օրինակը բանկի կողմից ձեռնարկատիրոջը ռիսկային բիզնես ձեռնարկության համար վարկ տրամադրելու դեպքն է։ Ձեռնարկատիրոջ չափազանց ռիսկային դառնալը կհամարվեր «ex ante» բարոյական վտանգ, բայց կամավոր չվճարումը (սխալմամբ պնդելը, որ ձեռնարկությունը ձախողվել է, մինչդեռ այն շահութաբեր էր)՝ «ex post» բարոյական վտանգ։

Հարթի և Հոլմստրյոմի (1987) համաձայն, բարոյական վտանգի մոդելները կարելի է բաժանել թաքնված գործողություններով մոդելների և թաքնված տեղեկատվությամբ մոդելների: Առաջին դեպքում, պայմանագիրը ստորագրելուց հետո գործակալը ընտրում է մի գործողություն (օրինակ՝ ջանքերի մակարդակ), որը չի կարող դիտարկվել պրինցիպալլի կողմից։ Վերջին դեպքում, պայմանագրի ստորագրումից հետո տեղի է ունենում պատահական վիճակահանություն, որը որոշում է գործակալի տեսակը (օրինակ՝ ապրանքի գնահատումը կամ ջանքերի արժեքը): Գրականության մեջ քննարկվել են երկու պատճառ, թե ինչու է բարոյական վտանգը կարող ենթադրել, որ առաջին լավագույն լուծումը (այն լուծումը, որը կստացվեր ամբողջական տեղեկատվության դեպքում) չի ստացվում։

Նախ, գործակալը կարող է խուսափող լինել ռիսկից, ուստի կա փոխզիջում գործակալին խթաններ տրամադրելու և գործակալին ապահովագրելու միջև։ Երկրորդ, գործակալը կարող է լինել ռիսկի չեզոք, բայց հարստության առումով սահմանափակ, ուստի գործակալը չի կարող վճարում կատարել գլխավորին, և կա փոխզիջում խթաններ տրամադրելու և գործակալի սահմանափակ պատասխանատվությամբ վարձավճարը նվազագույնի հասցնելու միջև։ Բարոյական վտանգի վերաբերյալ պայմանագրային տեսական գրականության վաղ շրջանի հեղինակներից էին Օլիվեր Հարթը և Սանֆորդ Գրոսմանը։ Մինչդեռ, բարոյական վտանգի մոդելը ընդլայնվել է բազմակի ժամանակաշրջանների և բազմակի առաջադրանքների դեպքերի համար՝ ինչպես ռիսկից խուսափող, այնպես էլ ռիսկից չեզոք գործակալներով։

Կան նաև մոդելներ, որոնք համատեղում են թաքնված գործողությունը և թաքնված տեղեկատվությունը։ Քանի որ չդիտարկվող փոփոխականների վերաբերյալ տվյալներ չկան, բավականին դժվար է պայմանագրային տեսության բարոյական վտանգի մոդելը ուղղակիորեն ստուգել, սակայն եղել են որոշ հաջող անուղղակի փորձարկումներ դաշտային տվյալներով։ Բարոյական վտանգի տեսության ուղղակի փորձարկումները հնարավոր են լաբորատոր պայմաններում՝ օգտագործելով փորձարարական տնտեսագիտության գործիքները։ Այսպիսի իրավիճակում Հոփփեն և Շմիցը (2018) հաստատել են բարոյական վտանգի տեսության կենտրոնական պատկերացումները։

## Կառավարչական տնտեսագիտություն
Կառավարչական տնտեսագիտության ոլորտում բարոյական վտանգը վերաբերում է այն իրավիճակին, երբ անհատը կամ կազմակերպությունը ներգրավվում է ռիսկային վարքագծի մեջ՝ գիտակցելով, որ նման վարքագծի հետ կապված ծախսերը կրելու է մեկ այլ կողմ։ Այս երևույթը հաճախ առաջանում է տեղեկատվական ասիմետրիայի առկայության դեպքում, երբ մեկ կողմն ավելի շատ տեղեկատվություն ունի, քան մյուսը։ Օրինակ՝ աշխատանքային հարաբերությունների շրջանակներում աշխատողը կարող է ռիսկային վարքագիծ դրսևորել՝ հասկանալով, որ ցանկացած բացասական հետևանք կկրի իր գործատուն։ Բարոյական վտանգը մեղմելու համար ընկերությունները կարող են ներդնել տարբեր մեխանիզմներ, ինչպիսիք են կատարողականի վրա հիմնված խթանները, մոնիթորինգը և ստուգումը՝ երկու կողմերի շահերը համաձայնեցնելու և ռիսկային վարքագծի հավանականությունը նվազեցնելու համար։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* «Ի՞նչն է այդքան բարոյական «բարոյական վտանգի» մեջ» ՝ Press.illinois.edu
* «Մելթդոունի մեջ»՝ PBS-ի «Առաջնագիծ» շոուի դրվագում այս գաղափարն օգտագործվում է որպես կենտրոնական թեմա։

Կատեգորիա:Ապահովագրություն
Կատեգորիա:Առողջության տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Առողջություն
Կատեգորիա:Բարոյականության հասկացություններ
Կատեգորիա:Բիզնես էթիկա
Կատեգորիա:Բիզնես իրավունք
Կատեգորիա:Էթիկայի խնդիրներ
Կատեգորիա:Էթիկապես վիճելի բիզնես երևույթներ
Կատեգորիա:Ինֆորմացիա
Կատեգորիա:Իրավունք և տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Խաղերի տեսություն
Կատեգորիա:Կայուն զարգացում
Կատեգորիա:Կիրառական էթիկա
Կատեգորիա:Կորպորատիվ կառավարում
Կատեգորիա:Հասարակական գիտություններ
Կատեգորիա:Հասարակական էթիկա
Կատեգորիա:Մակրոտնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Մենեջմենթ
Կատեգորիա:Միկրոէկոնոմիկա
Կատեգորիա:Նոր ինստիտուցիոնալ տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Ռիսկեր
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսական խնդիրներ
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Ֆինանսներ