Ռոզա Էսկենազի

**Ռոզա Էսկենազի** (, ), հույն երգչուհի, որը կատարում է «Ռեբետիկա» երաժշտական ոճի և փոքրասիական ավանդական հունական երգեր։ Նրա բեմական կարիերան և ալբոմների ձայնագրման աշխատանքները շարունակվել են քսանականների վերջից մինչև յոթանասունականները։

## Մանկություն
Էսկենազին ծնվել է Ստամբուլի սեֆարդ հրեաների աղքատ ընտանիքում և ծնվելիս նրան անվանել են **Սառա Սկինազի**։ Իր ողջ կարիերայի ընթացքում նա թաքցրել է իր ծննդյան իրական ամսաթիվը և պնդել, որ ծնվել է 1910 թվականին։ Իրականում, նա առնվազն տասը տարով մեծ է եղել և հավանաբար ծնվել է 1895-1897 թվականներին։ Նրա հայրը՝ Ավրամ Սկինազին, զբաղվել է հնավաճառությամբ։ Բացի Ռոզայից, Ավրամ Սկինազին և կինը՝ Ֆլորան ունեցել են երկու որդի՝ մեծը՝ Նիսիմը և Սամին։ Դարավերջից կարճ ժամանակ անց Սկինազիների ընտանիքը տեղափոխվել է Սալոնիկ, որն այն ժամանակ դեռ Օսմանյան կայսրության մաս է կազմել։ Այդ ժամանակ քաղաքի բնակչությունը բուռն տնտեսական աճ է գրանցել՝ 1870-1917 թվականներին աճելով 70 տոկոսով։ Ավրամ Սկինազին աշխատանք է գտել բամբակի արտադրամասում, և ընտանիքի ծանր վիճակը բարելավելու համար սկսել տարբեր լրացուցիչ աշխատանքներ կատարել։ Նա փոքրիկ Սառայի դաստիարակությունը վստահել է հարևան աղջկան, որը մոտակայքում ապրող մի քանի երեխաների սովորեցրել է կարդալու և գրելու հիմունքները։ Սա եղել է Ռոզայի պաշտոնական կրթության ավարտը։ Որոշ ժամանակ Սառան, նրա եղբայրն ու մայրն ապրել են հարևան Կոմոտինի քաղաքում, որտեղ այն ժամանակ ապրել են մեծ թվով թուրքալեզու բնակչություն։ 
Ռոզայի մայրն այնտեղ աշխատանք է գտել՝ լինելով հարուստ ընտանիքի տան սպասուհի, իսկ Ռոզան նրան օգնել է տնային գործերում։ Մի անգամ Սառայի երգը լսել են տեղի թուրքական փոքրիկ պանդոկի տերերը։ Նրանք հիացած են եղել Սառայի ձայնով և անմիջապես եկել են նրանց տուն՝ հայտնելու իրենց առաջարկը՝ վարձել աղջկան իրենց հաստատությունում ելույթ ունենալու համար։ Սառայի մայրը զայրացել է այն մտքից, որ իր դուստրը (կամ նրա ընտանիքից որևէ մեկը) կդառնա «արտիստ»։ Տարիներ անց Ռոզան հարցազրույցներից մեկում խոստովանել է, որ Կոմոտինիում անցկացրած ժամանակը շրջադարձային է եղել նրա կյանքում։ Հենց այնտեղ էլ, ըստ նրա, որոշում է կայացրել դառնալ երգչուհի և պարուհի։

## Կարիերայի սկիզբ
Սառան կարողացել է իրականացնել իր երազանքը միայն Սալոնիկ վերադառնալուց հետո։ Այդ ժամանակ նրա ընտանիքը բնակարան է վարձել Գրանդ հյուրանոցում (քաղաքային թատրոնի մոտ), որտեղ իրենց հարևաններից մի քանիսը ելույթ են ունեցել։ Սառան ամեն օր օգնել է երկու պարուհիների իրենց զգեստները թատրոն տանել՝ երազելով, որ մի օր բեմ դուրս կգա նրանց կողքին։ Դեռահաս տարիքում Սառա Սկինազին սիրահարվել է Կապադովկիայի ամենաազդեցիկ ընտանիքներից մեկի հարուստ երիտասարդ Յանիս Զարդինիդիսին։ Զարդինիդիսների ընտանիքը համաձայնություն չի տվել ամուսնությանը՝ Սառային համարելով անառակ անձնավորություն։ Սակայն երիտասարդները գաղտնի ամուսնացել են մոտ 1913 թվականին, որից հետո Սառան փոխել է իր անունը Ռոզա, որի ներքո հանդես է եկել իր ողջ բեմական կարիերայի ընթացքում։ Զարդինիդիսը մահացել է անհայտ հանգամանքներում մոտ 1917 թվականին և Ռոզային թողել Պարասխոս անունով փոքրիկ երեխայի հետ։ Հասկանալով, որ չի կարողանա համատեղել կատարողական կարիերան երեխայի դաստիարակության հետ, նա երեխային ուղարկել է Քսանթի քաղաքի Սուրբ Տաքսիարխիսի մանկատուն։ Հոր ընտանիքը համաձայնվել է աջակցել նրան մանկատանը մնալու ընթացքում և հասուն տարիքում Պարասխոս Զարդինիդիսը դարձել է Հունաստանի ռազմաօդային ուժերի բարձրաստիճան սպա։ Նա հանդիպել է մորը միայն տարիներ անց, վերջապես գտնելով նրան Աթենքում 1935 թվականին։

## [[Աթենք]]
Զարդինիդիսի մահից անմիջապես հետո Ռոզան տեղափոխվել է Աթենք՝ շարունակելու իր երաժշտական կարիերան։ Շուտով նա սկսել է ելույթ ունենալ երկու հայ կաբարեի արտիստների՝ Սերամուսի և Զաբելի հետ, որոնք սկզբում, դատելով պատմություններից, հավանել են, որ նա խոսում է թուրքերեն, իսկ հետո կարողացել են գնահատել նրա վոկալ տաղանդը։ Շարունակելով հանդես գալ որպես պարուհի՝ Ռոզան սկսել է ակումբի այցելուների համար երգել հունարեն, թուրքերեն և հայերեն։ Հենց այս ակումբում 1920-ական թվականների վերջին առաջին անգամ նրան «բացահայտել է» հայտնի կոմպոզիտոր և իմպրեսարիո Պանագյոտիս Տունդասը։ Տունդասն անմիջապես հասկացել է, որ նա հրաշալի տաղանդ ունի և նրան ծանոթացրել է Columbia Records-ից Վասիլիսա Տումբակարիսի հետ։
thumb|alt="Photo of Smyrna Style Trio (c. 1930)|Կ. Լամբրոս, Ռ. Էսկենազի, Ա. Թոմբուլիս (Աթենք, մոտ 1930)

Ռոզայի առաջին երկու ձայնագրությունները Columbia Records-ի համար՝ «Մանդիլի Կալամատիանո»-ն և «Կոֆտին էլենի տին էլիա»-ն (1928), նշանավորել են երկար տարիների ձայնագրման աշխատանքի սկիզբը, որը շարունակվել է գրեթե առանց ընդհատումների մինչև 1960-ական թվականների վերջը։ 1930-ական թվականների կեսերին նա ձայնագրել է ավելի քան երեք հարյուր երգ այս ձայնագրման ստուդիայում և դարձել ամենահայտնի աստղերից մեկը։ Նրա երգացանկում ընդգրկված են եղել ժողովրդական երգեր, որոնք հիմնականում հանդիպել են Հունաստանում և Թուրքիայի Զմյուռնիա քաղաքում (Իզմիր)։ Սակայն նրա ամենակարևոր ներդրումը հունական երաժշտության մեջ եղել է «Ռեբետիկա» երաժշտական ոճի ձայնագրությունները, և առաջին հերթին նրա Զմյուռնիայի ուղղությունը։ Նա գրեթե միայնակ կարողացել է ապահովել, որ այս ժանրի երաժշտությունն իր տեղը կզբաղեցնի ժողովրդական մշակույթում։ Այս երաժշտությունը մինչ օրս ասոցացվում է նրա յուրահատուկ ձայնի հետ։ Ստուդիայում ձայնագրություններն սկսելուց անմիջապես հետո Ռոզան սկսել է նաև գիշերային ելույթ ունենալ Աթենքի Տայգետոս գիշերային ակումբում։ Նա և Տունդասը բեմում ելույթ են ունեցել Սալոնիկի ջութակահար և ուդի վարպետ Ագապիոս Թոմբուլիս հետ։ Բայց ներկայացման իսկական աստղը եղել է հենց Էսկենազին, որը յուրաքանչյուր ներկայացման համար ստացել է չլսված երկու հարյուր դրախմա։ Ավելի ուշ նա խոստովանել է իր կենսագիր Կոստաս Հաձիդուլիսին, որ միայն այս վճարների շնորհիվ կարող էր շատ ավելի հարուստ լինել, բայց թուլանալով թանկարժեք զարդերի նկատմամբ՝ իր վաստակից չափազանց շատ է ծախսել դրանց վրա։ Իր կարիերայի գագաթնակետին Էսկենազին բացառիկ պայմանագիր է կնքել Columbia Records-ի հետ մոտ (1931 կամ 1932 թվական)։ Ըստ այս պայմանագրի՝ նա ամեն տարի պետք է ձայնագրեր առնվազն 40 երգ և ստանար իր երգերով վաճառված յուրաքանչյուր ձայնագրության արժեքի 5 տոկոսը։ Այդ ժամանակ նա եղել միակ հույն արտիստը, որը նման հոնորարային պայմանագիր է կնքել ձայնագրման ընկերության հետ։
thumb|upright=0.8|alt="Photo of Smyrna Style Trio (1932)|Դ. Սեմսիս, Ա. Թոմբուլիս, Ռ. Էսկենազի (Աթենք, 1932)

## Միջազգային կարիերա
Շուտով նրա աշխատանքը հատել է Հունաստանի քաղաքական սահմանները և ճանաչում գտել հունական սփյուռքում։ Թոմբուլիսի հետ նա ելույթ է ունեցել Եգիպտոսում, Ալբանիայում և Սերբիայում՝ արժանանալով ջերմ ընդունելության ոչ միայն այնտեղի հունական համայնքներում, այլև Թուրքիայից ներգաղթյալների համայնքներում։ Երբեմն նրա երգերը նյարդայնացրել են, և դրանցից մեկը՝ Πρέζα όταν Πιείς («Երբ դու ներշնչում ես կոկաինը»), նույնիսկ արգելվել է հույն դիկտատոր Իոաննիս Մետաքսասի կողմից։ Այս որոշման արդյունքում ավանդական ռեբետիկայի շատ այլ կատարողներ դարձել են վտարանդի։ Այնուամենայնիվ, ժանրի նոր ձևերը, որոնց ստեղծումը գլխավորել է Վասիլիս Ցիցանիսը, տարածվել են։

## Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կարճ ժամանակ անց Հունաստանի անկախությունը վտանգված է եղել։ 1940 թվականին Իտալիան ներխուժել է Հունաստան, իսկ 1940 թվականին երկիրը գրավել է գերմանական բանակը։ Ռոզան շարունակել է ելույթ ունենալ՝ չնայած դաժան օկուպացիոն ռեժիմին, և 1942 թվականին նա նույնիսկ իր որդու՝ Պարասխոսի հետ, որին մինչ այդ նա հանդիպել էր, բացել են իրենց սեփական գիշերային ակումբը՝ *Kristall*-ը։ Չնայած հրեա լինելուն՝ Ռոզային հաջողվել է կեղծ մկրտության վկայական ստանալ։ Բացի այդ, նա կարող էր իրեն ապահով զգալ գերմանացի սպայի հետ սիրավեպի շնորհիվ։ Այնուամենայնիվ, Ռոզա Էսկենազին հազիվ թե դավաճան կամ օկուպանտների հանցակից լիներ։ Նա օգտագործել է իր արտոնյալ դիրքը՝ աջակցելու տեղական ընդհատակյա կազմակերպություններին և տանը թաքցնելու դիմադրության մարտիկներին և նույնիսկ բրիտանական գործակալներին։ Բացի այդ, նրան հաջողվել է փրկել բազմաթիվ հրեաների Աթենքից և Սալոնիկից։ Նրանց թվում, որոնց նա փրկել է Օսվենցիմ ուղարկելուց, եղել է նրա ընտանիքը։ 1943 թվականին նրա խաբեությունը, այնուամենայնիվ, բացահայտվել է, և Էսքենազին ձերբակալվել։ Նա երեք ամսով բանտարկվել է, մինչև որ նրա գերմանացի սիրեկանն ու որդին մեծ ջանքերի գնով կարողացել են ապահովել նրա ազատ արձակումը։ Ազատվելուց հետո նա թաքնվել է մինչև պատերազմի ավարտը՝ վախենալով կրկին ձերբակալվել։

## Հետպատերազմյան տարիներ
Իր երկարատև կարիերայի տարիների ընթացքում Ռոզան լավ հարաբերություններ է հաստատել ոչ միայն Columbia Records-ի Վասիլիս Թումբակարիսի, այլև վերջերս հիմնադրած Odeon/Parlophone-ի Մինոս Մացոսի հետ։ Դրա շնորհիվ նա կարողացել է նպաստել բազմաթիվ այլ հայտնի արտիստների, այդ թվում՝ Մարիկա Նինայի և Ստելլա Հասկիլի հաջողություններին։ Էսկենազին նրանց ներկայացրել է Ալիլովոյտիա երաժիշտների միությանը և շուտով նրանք աշխատել են ձայնագրությունների վրա Վասիլիս Ցիցանիսի հետ։ Պատերազմից հետո՝ 1949 թվականին, Ռոզան վերադարձել է Պատրա՝ անձը հաստատող նոր վկայական ստանալու համար։ Բացի այդ, նա մի քանի համերգ է տվել, բայց այս ճանապարհորդության ընթացքում գլխավոր իրադարձությունը եղել է նրա ծանոթությունը երիտասարդ ոստիկան Խրիստոս Ֆիլիմակոպուլոսի հետ, որը գրեթե երեսուն տարով փոքր է եղել նրանից։ Չնայած տարիքային տարբերությանը, նրանց միջև սիրավեպ է սկսվել։ Այս սիրավեպն այս կամ այն ձևով տևել է Ռոզայի ողջ կյանքի ընթացքում։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Ռոզան մեծ շրջագայություններ է կատարել բալկանյան բոլոր երկրներում, նրա առաջին շրջագայությունը Միացյալ Նահանգներում տեղի է ունեցել միայն 1952 թվականին։

Այս հյուրախաղերի ընթացքում նա ելույթ է ունեցել տեղի հունական և թուրքական սփյուռքի առջև։ Մի քանի ամիս տևած ճամփորդության հովանավորը եղել է Նյու Յորքի «Պարֆենոն» ռեստորան-բարը։ Այս շրջագայությունը եղել է առաջինը բազմաթիվ արտասահմանյան շրջագայություններից։ 1955 թվականին *Balkan Record Company*-ի ալբանացի իմպրեսարիո Այդեն Լեսկովիկան հրավիրել է նրան ելույթ ունենալու և ձայնագրելու իր ծննդավայր Ստամբուլում։ Ընդհանուր առմամբ, նա ձայնագրել է մոտ քառասուն երգ Լեսկովիկի համար, մինչդեռ վաստակել է մոտ 5000 դոլար։ Թեև դա համեմատաբար փոքր գումար է եղել, նա ավելի ուշ հայտարարել է, որ կատարողական վճարներն ու թեյավճարները տասնապատիկ են այդ գումարից։ Ստամբուլից վերադառնալուց կարճ ժամանակ անց նա սկսել է ևս երկու հյուրախաղեր ԱՄՆ-ում, որոնց ընթացքում ելույթ է ունեցել Նյու Յորքում, Դետրոյթում և Չիկագոյում։ 1958 թվականի հուլիսի 5-ին ԱՄՆ երկրորդ այցի ժամանակ նա ամուսնացել է Ֆրենկ Ալեքսանդրի հետ։ Ըստ երևույթին, ամուսնությունը զուտ եղել է ձևականություն։ Էսկենազին կարիք է ունեցել ԱՄՆ-ում աշխատանքի թույլտվություն ստանալու համար։ Այնուամենայնիվ, Էսկենազին սիրել է Ամերիկան և կտեղափոխվեր այնտեղ, եթե չլիներ իր սերը Խրիստոս Ֆիլիպակոպուլոսի հանդեպ։ Նրա հետ մտերմանալու համար նա 1959 թվականին վերադարձել է Աթենք։ ԱՄՆ-ում վաստակած գումարով նա երկուսի համար էլ մեծ տուն է գնել Կիպուպոլիում, ինչպես նաև երկու բեռնատար և մի քանի ձի։ Այս տանը նրանք Ֆիլիմակոպուլոսի հետ ապրել են մինչև նրա կյանքի վերջը։

## Մոռացություն և նոր բացահայտում
Էսքենազին արդեն վաթսունն անց է եղել, և Հունաստանի երաժշտական կյանքը զգալիորեն փոխվել է այն պահից, երբ նա սկսել է իր կարիերան ավելի քան չորս տասնամյակ առաջ։ Սմիրնեյկոն (Իզմիրյան երաժշտական ոճ) և ռեբետիկան կորցրել են ժողովրդականությունը, և նա, ինչպես այս ժանրերի մյուս վարպետները, ստիպված է եղել բավարարվել երբեմն ելույթներով երկրի տոներին և այլ փոքր տոնակատարություններին։ Թեև Էսքենազին հաջորդ տարիներին ձայնագրել է մի քանի երգ։ Դրանք հիմնականում եղել են նրա հին, հայտնի հիթերի վերաձայնագրումները, որոնք արվել էին Աթենքի փոքր ձայնագրման լեյբլներում։ Միայն վաթսունականների վերջին է նրա վաղ շրջանի աշխատանքի նկատմամբ որոշակի հետաքրքրություն արթնացել։ *RCA*-ն ձայնագրել է Էսկենազիի չորս երգերի 2.45 րոպեանոց *LP* (ներառյալ «Sabah Amanes»-ը) դաշնակահար Դիմիտրիս Մանիսալիսի ուղեկցությամբ, բայց դրանք թողարկվել են միայն սահմանափակ քանակությամբ։ Ամեն ինչ փոխվել է, սակայն, ռազմական դիկտատուրայի վերջին օրերին՝ յոթանասունականների սկզբին, հույն երիտասարդության մեջ հանկարծ սկսել է հետաքրքրություն առաջանալ հին քաղաքային երգերի նկատմամբ։ Այս կապակցությամբ հրատարակվել են մի քանի կարևոր ժողովածուներ։ Ամենահայտնիներից է եղել «Ռեբետիկա» երաժշտական ոճի «Rebetiki Story» երաժշտության վեց ձայնագրությունների հավաքածուն։ Ընդհանուր առմամբ այս հավաքածուով վաճառվել է մի քանի հարյուր հազար ձայնասկավառակ։ Ավելի քան տասը տարվա մոռացությունից հետո Ռոզա Էսկենազին, որը արդեն յոթանասունն անց էր, կրկին աստղ է դարձել։ Այս տասնամյակի և նրա վաղ կարիերայի հիմնական տարբերությունը եղել է նրա հաճախակի հեռուստատեսային ելույթները։ Ռոզան արագ հարմարվել է կատարման նոր ձևին և մասնակցել մի քանի հեռուստաշոուների։ 1973 թվականին նրա մասին նկարահանվել է «Դեպի բուզուկի» կարճամետրաժ վավերագրական ֆիլմը (ռեժիսոր՝ Վասիլիս Մարոս), իսկ 1976 թվականին Հարիս Ալեքսիուի հետ մասնակցել է հեռուստաշոուի, որը ներառել է մի քանի հարցազրույցներ և երգեր։ Եղել են նաև մի քանի հեռուստատեսային ելույթներ։ Այս տարիների ընթացքում Ռոզան չի կորցրել կապը Հունաստանի գիշերային ակումբների հետ՝ ելույթ ունենալով Պլակայի *Temelio* գիշերային ակումբում ամեն շաբաթյա շոուում։ Քանի որ այդ ժամանակ եղել են միայն մի քանի երգիչներ, որոնք շարունակել են հանդես գալ ռեբետիկա ոճով, և նրանցից մեկը եղել է Էսքենազին, արվեստագետներն ու երաժշտագետները սկսել են ուսումնասիրել նրա ոճը, որը համարվել է «վստահ»։ Այն մեծ ազդեցություն է ունեցել կատարողների նոր սերնդի վրա, ներառյալ՝ Հարիս Ալեքսիուն (որի հետ նա հայտնվել է հեռուստատեսությամբ) և Գլիցերիան։ Ողբերգությունն այն է եղել, որ, ի տարբերություն երաժիշտների և հետազոտողների, հիացած նրա տաղանդով, ինչպես նաև անցյալի երաժշտական աշխարհի մասին պատմություններով, լայն հասարակությունը ավելի քիչ է ոգևորված եղել և Էսքենազին ավելի շատ դիտվել է որպես էկզոտիկ կերպար։ Չնայած ամեն ինչին, նա շարունակել է ելույթ ունենալ։ Նրա վերջին համերգը տեղի է ունեցել 1977 թվականի սեպտեմբերին, Պատրաս քաղաքում։ Բոլոր տարիքի երկրպագուները գնացել են տեսնելու նրա երգն ու պարը, զգալու անցյալի երաժշտական կոլորիտը։

## Վերջին տարիներ
Էսքենազին իր կյանքի վերջին տարիներն անցկացրել է Խրիստոս Ֆիլիպակոպուլոսի հետ Կիպուպոլիում գտնվող իր տան լռության մեջ։ Չնայած այն հանգամանքին, որ նա ծնունդով եղել է հրեա, 1976 թվականին Ռոզա Էսկենազին ընդունել է ուղղափառ հավատքը և ստացել նոր անուն Ռոզալիա Էսկենազի։ Երկու տարի անց նրա մոտ սկսվել են Ալցհեյմերի հիվանդության ախտանիշները։ Երբեմն նա չի կարողացել գտնել իր տուն տանող ճանապարհը։ 1980 թվականի ամռանը նա տանը սայթաքել է և կոտրել ազդրը։ Այս տրավմայով նա երեք ամիս անցկացրել է հիվանդանոցում, և նրան չլքած Խրիստոսն անմիջապես կատարել է նրա բոլոր ցանկությունները։ Նա արագ վերադարձել է տուն, բայց շուտով հայտնվել է ինֆեկցիոն մասնավոր կլինիկայում։ Այնտեղ նա մահացել է 1980 թվականի դեկտեմբերի 2-ին։ Ռոզա Էսկենազին թաղվել է Կորնթիայի Ստոմիո գյուղում գտնվող գերեզմանում, առանց տապանաքարի։ 2008 թվականին գյուղի մշակույթի հանձնաժողովը դրամահավաք է կազմակերպել, որի համար տեղադրվել է համեստ տապանաքար՝ «Ռոզա Էսկենազի, արտիս» մակագրությամբ։

## Կենսագրություններ
1982 թվականին՝ երգչուհու մահից երկու տարի անց, Կոստաս Հացիդուլիսը հրատարակել է հուշերի փոքրիկ գիրք «Այն, ինչ հիշում եմ»՝ հիմնված հարցազրույցների վրա, որոնք Էսքենազին տվել է իր կյանքի վերջին տարիներին։ Գիրքը պարունակել է բազմաթիվ լուսանկարներ, հիմնականում Ռոզայի ստեղծագործության վաղ շրջանից։ 2011 թվականին էկրան է բարձրացել «Իմ քաղցր դեղձանիկ» ֆիլմը, որի ռեժիսորն է Ռոյ Շերը, որը պատմում է Ռոզա Էսկենազիի կյանքի և երաժշտության մասին։

## Արտաքին հղումներ
* My Sweet Canary ՝ երաժշտական վավերագրական ֆիլմի պաշտոնական կայքը, ճանապարհորդություն Ռոզա Էսկենազիի կյանքի և երաժշտության միջով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երաժիշտներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հույն երգիչներ