Անդյան համայնք

**Անդյան համայնք** ( , CAN) ազատ առևտրի գոտի է, որի նպատակն է ստեղծել մաքսային միություն, որը ներառում է Հարավային Ամերիկայի երկրները (Անդյան նահանգներ)՝ Բոլիվիան, Կոլումբիան, Էկվադորը և Պերուն։ Առևտրային բլոկը կոչվել է **Անդյան պակտ** մինչև 1996 թվականը և գոյություն ունեցել, երբ 1969 թվականին ստորագրվել է Կարթագենյան համաձայնագիրը։ Նրա կենտրոնակայանը գտնվում է  Պերուում՝ Լիմա քաղաքում։

Անդյան համայնքն ունի 113 միլիոն բնակիչ՝ 4,700,000 կմ2  տարածքում։ Նրա ՀՆԱ-ն 2005 թվականին հասել է 745,300 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի, ներառյալ Վենեսուելան, որն այդ ժամանակ անդամ էր հանդիսանում։ 2011 թվականին ՀՆԱ-ի գնահատված ԳՀ-ն կազմում է 902,86 միլիարդ ԱՄՆ դոլար՝ առանց Վենեսուելայի։

## Անդամակցություն

Բնօրինակ Անդյան պայմանագիրը հիմնադրվել է 1969 թվականին Բոլիվիայի, Չիլիի, Կոլումբիայի, Էկվադորի և Պերուի կողմից։ 1973 թվականին դաշնագիրը ձեռք է բերել իր վեցերորդ անդամին՝ Վենեսուելային։ 1976 թվականին, սակայն, նրա անդամությունը կրկին կրճատվել է մինչև հինգի, երբ Չիլին դուրս է եկել։ Վենեսուելան հայտարարել է իր դուրս գալու մասին 2006 թվականին՝ Անդյան համայնքը կրճատելով մինչև չորս անդամ։

Mercosur-ի հետ համագործակցության նոր համաձայնագրով, Անդյան համայնքը ձեռք է բերել չորս նոր ասոցացված անդամներ՝ Արգենտինա, Բրազիլիա, Պարագվայ և Ուրուգվայ։ Mercosur-ի այս չորս անդամներին շնորհվել է ասոցացված անդամություն Անդյան արտաքին գործերի նախարարների խորհրդի կողմից՝ 2005 թվականի հուլիսի 7-ին Հանձնաժողովի հետ կայացած ընդլայնված նիստում։ Այս քայլերը փոխադարձ են Mercosur-ի գործողություններին, որը ասոցացված անդամություն է շնորհել Անդյան համայնքի բոլոր երկրներին՝ համաձայն Տնտեսական փոխլրացման համաձայնագրերի (Ազատ առևտրի համաձայնագրեր), որոնք ստորագրվել են CAN-ի և Mercosur-ի առանձին անդամների միջև։

* Ներկայիս անդամներ՝
** (1969)
**  (1969)
** (1969)
** (1969)
* Ասոցիացված անդամներ՝ 
**  (2005)
**  (2005)
**  (2005)
**  (2005)
**   (2006)
* Դիտորդ երկրներ՝ 
**
** 
** 
** 
* Նախկին լիիրավ անդամներ.
**  (1973–2006), joined Mercosur
**  (full member 1969–1976, observer 1976–2006, associate member since 2006)

## Հարաբերություններ այլ կազմակերպությունների հետ
Անդյան համայնքը և Mercosur-ը կազմում են Հարավային Ամերիկայի երկու հիմնական առևտրային բլոկները։ 1999 թվականին այս կազմակերպությունները սկսել են բանակցություններ վարել միաձուլման շուրջ՝ « Հարավային Ամերիկայի ազատ առևտրի գոտի» (SAFTA) ստեղծելու նպատակով։ 2004 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Անդյան համայնքը համագործակցության համաձայնագիր է ստորագրել Mercosur-ի հետ, և նրանք համատեղ մտադրության նամակ են հրապարակել ապագա բանակցությունների համար՝ ուղղված Հարավային Ամերիկայի ազգերի միությանը (USAN) ինտեգրելու համար, որը ձևավորվում է Եվրոպական միության օրինակով։

2005 թվականի ընթացքում Վենեսուելան որոշել է միանալ Mercosur-ին։ Վենեսուելայի պաշտոնական դիրքորոշումը սկզբում այնպիսին էր, որ Mercosur-ին միանալով՝ կարելի է հետագա քայլեր ձեռնարկել երկու առևտրային բլոկներին ինտեգրելու ուղղությամբ։ CAN-ի գլխավոր քարտուղար  Ալան Վագները հայտարարել է, որ Վենեսուելայի արտաքին գործերի նախարար Ալի Ռոդրիգեսը հայտարարել է, որ Վենեսուելան մտադիր չէ լքել CAN-ը, և նրա միաժամանակյա անդամակցությունը երկու դաշինքներին նշանավորել է նրանց ինտեգրման սկիզբը։

Այնուամենայնիվ, որոշ վերլուծաբաններ մեկնաբանել են, որ Վենեսուելան, ի վերջո, կարող է դուրս գալ CAN-ից։ Երբ Կոլումբիան և Պերուն ստորագրել են ազատ առևտրի համաձայնագրեր Միացյալ Նահանգների հետ, ի նշան բողոքի, Վենեսուելայի նախագահ Ուգո Չավեսը 2006 թվականի ապրիլին հայտարարել է CAN-ից իր երկրի դուրս գալու մասին՝ հայտարարելով, որ Համայնքը «մեռած է»։  Կոլումբիայի և Պերուի պաշտոնյաներն իրենց անհամաձայնությունն են հայտնել այս տեսակետի հետ, ինչպես արել են նաև Վենեսուելայի արդյունաբերական հատվածի ներկայացուցիչները (Կոնինդուստրիա)։

Չնայած այս հայտարարությանը, Վենեսուելան դեռևս պաշտոնապես չէր ավարտել դուրսբերման բոլոր անհրաժեշտ ընթացակարգերը։ Վենեսուելայի առևտրի նախարար Մարիա Քրիստինա Իգլեսիասի խոսքով, ամբողջ գործընթացը տևելու է հինգ տարի։ Մինչ այդ, Վենեսուելան և նրա գործընկերները կմնան կապված համայնքի նախկինում գոյություն ունեցող առևտրային համաձայնագրերի հետևանքով։

2007 թվականի օգոստոսին Կոլումբիա կատարած այցի ժամանակ Էկվադորի և Բոլիվիայի նախագահները խնդրել են նախագահ Ուգո Չավեսին կրկին միանալ Անդյան համայնքին, և նա պատասխանել է, որ կհամաձայնի առաջարկին։ Միևնույն ժամանակ, Mercosur-ի հարաբերությունները Վենեսուելայի հետ թուլանում էին, քանի որ Մերկոսուրը համաձայն չէր Ուգո Չավեսի որոշ առաջարկների հետ։

Ի վերջո, Վենեսուելան 2012թ.-ին ձեռք է բերել Mercosur-ի լիիրավ անդամություն՝ առաջին անգամ դարձնելով Mercosur-ը անդամների թվով ավելի մեծ, քան CAN-ը։

Բացի CAN-ից, Բոլիվիան նաև ԱՀԿ-ի, UNASUR-ի և ALBA-ի անդամ է։ Նրա վերաբերմունքը որոշիչ է համարվում հատկապես UNASUR-ի և ALBA-ի հարաբերությունների համար, ասում է Մարիոն Հորմանը, քանի որ Բոլիվիան ավանդաբար դիտվում է որպես միջնորդ Անդյան երկրների և Հարավային Ամերիկայի մնացած մասերի միջև։

Ավելին, 2012 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Բոլիվիան ընդունվել է Mercosur-ի երկրների կողմից՝ սկսելու ընդգրկման արձանագրությունները՝ 4 տարվա ընթացքում Mercosur-ի լիիրավ անդամակցության հասնելու համար՝ ստանալով «մուտքի անդամի» հռչակումը և հետագայում համախմբվելով որպես ռազմավարական աշխարհաքաղաքական միավորում։

## Ժամանակագրություն

* Համայնքի հիմքը ստեղծվել է 1969 թվականին Կարթագենյան համաձայնագրով։
* 1973 թվականին Վենեսուելան միանում է Անդյան պայմանագրին։
* 1976-ին Աուգուստո Պինոչետը դուրս է եկել Չիլիի Անդյան պայմանագրից՝ պնդելով տնտեսական անհամատեղելիության մասին։
* 1979 թվականին ստորագրվել է Արդարադատության դատարանի ստեղծման պայմանագիրը, և ստեղծվել է Անդյան խորհրդարանը, որը սկզբունքորեն գտնվում էր Լիմայում։ Ստեղծվել է նաև Անդյան արտաքին գործերի նախարարների խորհուրդը։
* 1981 թվականին Անդյան խորհրդարանը տեղափոխվում է Բոգոտա։
* 1983 թվականին ուժի մեջ է մտել Արդարադատության դատարանի ստեղծման պայմանագիրը։
* 1991 թվականին նախագահները հավանություն են տվել բաց երկնքի քաղաքականությանը և համաձայնեցրել ակտիվացնել ինտեգրումը։
* 1992 թվականին Պերուն ժամանակավորապես կասեցրել է ազատականացման ծրագրի իր պարտավորությունները։
* 1993 թվականին ազատ առևտրի գոտին ամբողջությամբ գործարկվել է Բոլիվիայի, Կոլումբիայի, Էկվադորի և Վենեսուելայի համար։
* 1994 թվականին հաստատվել է Միասնական արտաքին սակագինը։
* 1996 թվականին Կարթագենայի համաձայնագրի հանձնաժողովը հաստատել է «Simón Bolívar» արբանյակային համակարգի ստեղծման, շահագործման և շահագործման կանոնակարգային համատեքստը։
* 1996 թվականի մարտին Տրուխիլոյի արձանագրության միջոցով իրականացվել են ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներ․ ստեղծվել են Անդյան համայնքը և Անդյան ինտեգրացիոն համակարգը։
* 1997 թվականին համաձայնություն է ձեռք բերվել Պերուի աստիճանական ընդգրկման վերաբերյալ Անդյան ազատ առևտրի գոտում։
* 1998 թվականին Բուենոս Այրեսում ստորագրվել է Անդյան համայնքի և Mercosur–ի միջև ազատ առևտրի գոտու ստեղծման շրջանակային համաձայնագիրը։
* 2000 թվականին Հարավային Ամերիկայի նախագահների հանդիպումը, որի ժամանակ Անդյան համայնքի պետությունների ղեկավարները և Mercosur–ը որոշում են կայացրել բանակցություններ սկսել երկու դաշինքների միջև ազատ առևտրի գոտի ստեղծելու համար որքան հնարավոր է արագ և ամենաուշը մինչև 2002թ.։
* 2003 թվականի օգոստոսին Անդյան համայնքի և Mercosur–ի արտաքին գործերի նախարարները Մոնտեվիդեոյում կայացած հանդիպման ժամանակ, որի ժամանակ CAN-ը ներկայացրել է աշխատանքային առաջարկ, որը պարունակում էր բանակցությունների ուղեցույցներ, վերահաստատել են իրենց կառավարությունների քաղաքական վճռականությունը՝ առաջ տանելու ազատ առևտրի համաձայնագրի շուրջ բանակցությունները։
* 2006 թվականի ապրիլին նախագահ Ուգո Չավեսը հայտարարել է, որ Վենեսուելան դուրս կգա Անդյան համայնքից՝ պնդելով, որ Կոլումբիայի և Պերուի կողմից ԱՄՆ-ի հետ ստորագրված ԱԱԳ համաձայնագրերն անուղղելի վնաս են հասցրել համայնքին։
* 2017 թվականի մարտի 23-ին Անդյան համայնքի և Եվրասիական միության միջև ստորագրվել է փոխըմբռնման հուշագիր։
* 2020 թվականի փետրվարի 21-ին Վենեսուելայի վիճելի ժամանակավոր նախագահ Խուան Գուայդոն հայտարարել է Վենեսուելայի ՝ CAN-ին կրկին միանալու որոշման մասին։

## Կազմակերպություն
* Անդյան նախագահական խորհուրդ
* Անդյան արտաքին հարաբերությունների նախարարների խորհուրդ ( Լիմա, Պերու )
* Հանձնաժողով ( Լիմա, Պերու )
* Գլխավոր գրասենյակ ( Լիմա, Պերու )
* Անդյան արդարադատության դատարան ( Կիտո, Էկվադոր )
* Անդյան խորհրդարան ( Բոգոտա, Կոլումբիա )
* Լատինական Ամերիկայի պահուստային հիմնադրամ ( Բոգոտա, Կոլումբիա և Լիմա, Պերու )
* Սիմոն Բոլիվարի Անդյան համալսարան ( Սուկրե, Բոլիվիա և Կիտո, Էկվադոր )
* Անդյան առողջապահական կազմակերպություն ( Լիմա, Պերու )
* Անդյան զարգացման կորպորացիա ( Կարակաս, Վենեսուելա )

## Գլխավոր քարտուղարներ
* Սեբաստիան Ալեգրետ (Վենեսուելա) 1997 &ndash; 2002 թթ
* Գիլերմո Ֆերնանդես դե Սոտո (Կոլումբիա) 2002 &ndash; 2004 թթ.
* Էդվարդ Ալան Վագներ Տիզոն (Պերու) 2004 &ndash; 2006 թթ
* Ալֆրեդո Ֆուենտես Էրնանդես (Կոլումբիա), միջանկյալ 2006 &ndash; 2007 թթ.
* Ֆրեդի Էլերս (Էկվադոր), 2007 &ndash; 2010
* Ադալիդ Կոնտրերաս Բասպինեյրո (Բոլիվիա), միջանկյալ 2010 &ndash; 2011, 2011 &ndash; 2013
* Պաբլո Գուսման Լաուգիեր ( Բոլիվիա ), 2013 &ndash; 2016
* Ուոքեր Սան Միգել ( Բոլիվիա ), 2016 &ndash; մինչ օրս

## Մարդկանց ազատ հոսք
2005 թվականի հունվարի 1-ից անդամ երկրների քաղաքացիները կարող են մուտք գործել Անդյան համայնքի անդամ մյուս երկրներ՝ առանց վիզայի պահանջի։ Ճանապարհորդները պետք է իշխանություններին ներկայացնեն իրենց ազգային ID քարտերը։

Վենեսուելա այցելողները պետք է ներկայացնեն իրենց անձնագրերը. այնուհետև նրանք կստանան Անդյան միգրացիոն քարտ (իսպ․՝ Tarjeta Andina de Migración), որտեղ նշված է երկրում ժամանակավոր բնակության ժամանակը։

### Անդյան անձնագիր
Անդյան անձնագիրը ստեղծվել է 2001 թվականի հունիսին՝ համաձայն 504 որոշման։ Սա նախատեսում է անձնագրի տրամադրում ստանդարտ մոդելի հիման վրա, որը պարունակում է նոմենկլատուրայի և անվտանգության ներդաշնակեցված հատկանիշներ։ Անձնագիրն ուժի մեջ է Էկվադորում, Պերուում, Վենեսուելայում և Բոլիվիայում (Բոլիվիա 2006 թվականի սկզբից)։

## Տես նաև
* Մաքսային միություն
* Մերկոսուր
* Հարավային Ամերիկայի ազգերի միություն
* Ազատ առևտրի գոտի
* Սակագներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Official '''Andean Community''' website — 
*BBC.uk: "South America launches trading bloc" —