Մեքսիկայի առաջին կայսրություն

**Մեքսիկայի առաջին կայսրություն,** մեքսիկական կայսրություն (), պաշտոնական անվանումը Մեքսիկան 1821 թվականի հուլիսի 21-ից մինչև 1823 թվականի մարտի 19-ը։ Ստեղծվել է նախկին Նոր Իսպանիա և Գվատեմալա պետությունների տարածքում։ Հաջորդիվ ստեղծվել է Մեքսիկայի երկրորդ կայսրությունը։

## Նախապատմություն

left|thumb|Կայսր Ագուստին I-ը
1807 թվականին Նապոլեոն Բոնապարտի բանակը ներխուժեց Իսպանիա և վտարեց Իսպանիայի թագավոր Ֆերդինանդ I-ին։ Այս պայմաններում իսպանական գահը անցնում է նրա եղբորը՝ Յոզեֆին։ Այս իրադարձությունից հետո Մեքսիկայում (ինչպես նաև Իսպանիայի տիրապետության տակ գտնվող մյուս երկրներում) ձևավորվում են երկու միություններ՝ պահպանողականներ և լիբերալներ։ Մեքսիկայի ազատակամ կամ լիբերալ հոսանքը սատարում է Նապոլեոնի վարած քաղաքականությունը, իսկ պահպանողականները կողմնակից են նախկին կարգերին։ Սակայն երկուսի մտադրությունը մեկն էր - «Մեքսիկան պետք ունենա անկախություն»։

Օրեցօր թուլացող Իսպանիան ստիպված գնում է զիջումների։ Մեքսիկայի կաթողիկոս Միգել Իդալգոն 1810 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Դոլորես քաղաքում պաշտոնապես ճանաչում է Մեքսիկայի անկախությունը Իսպանիայից։ Այս իրադարձությունը սկիզբ դրեց երկարատև պատերազմի։ 1813 թվականին պաշտոնապես ընդունվում է Հյուսիսային Ամերիկայի իսպանական տիրույթների անկախությունը և կցումը Մեքսիկային։ 1921 թվականին ընդունված հռչակագրով Մեքսիկան վերջնականապես ճանաչվում է անկախ երկիր և հաշվետու չէ Իսպանիային։ Մեքսիկայի կաթողիկոսը որպես ազգի թշնամի արժանանում է մահապատժի։

Մեքսիկայի անկախությունը սթափեցնում է Իսպանիայի պալատին և Իսպանիան պատերազմ է հայտարարում Մեքսիկային։ Մեքսիկայի կողմի համար դա կրում էր հայրենական, իսկ Իսպանիայի համար նվաճողական բնույթ։ Մեքսիկական կողմում հայրենիքի համար կռվում էին այնպիսի դեմքեր ինչպիսիք են Իդալգոն, Ագուստին I-ը, Վինսենտե Հերերոն և Խոսե Մարիա Մորալեսը։ Պատերազմը տևում է 11 տարի և ավարտվում Մեքսիկայի հաղթանակով։ Մայրաքաղաք Մեխիկոն ազատագրվում է։

Մեքսիկական զորքերի հրամանատար Ագուստին I կայսրը ծնվել է 1783 թվականին իսպանական ազնվականի ընտանիքում։ 1820 թվականին նա ստացել է գնդապետի զինվորական կոչում Երկար տարիներ կռվելով Իսպանիայի դեմ։ 1798 թվականին նա միանում է մեկնում է Իսպանիա և միանում իսպանական բանակին։ Ի վերջո պատերազմի ավարտին նա կարողանում է համաձայնության գալ Իսպանիայի դիկտատորի հետ և կարճ ժամանակահատվածով Մեքսիական դառնում է Սահմանադրական Միապետություն։ Իշխանությունը անցնում է մեքսիկական կորտեսին։

## Կայսրության ստեղծում
1821 թվականի սեպտեմբերի 15-ին Մեքսիկան ստանում է իր լիակատար անկախությունը։ Մեքսիկայի Նոր խորհրդարանը ցանկանում է հաստատել սերտ կապեր նախկին մայրաքաղաքի հետ (Իսպանիայի մայրաքաղաք Մադրիդ) և այդ իսկ պատճառով Մեքսիկայի թագավոր է ընտրվում ազգությամբ իսպանացի Ֆերդինանդ VII-ը։ Մեքսիկան թեև կառավարվում էր իսպանացի կառավարչի կողմից, սակայն Մեքսիկան և Իսպանիան համարվում էին անկախ պետություններ։

Նոր միապետի նշանաբանը հետևյալն էր

## Տարածք
Մեքսիկական Կայսրությունը ստեղծվել է հիմնականում Նոր Իսպանիա պետության տարածքում։ Այս պետությունը ներառել է ներկայիս Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների հետևյալ նահանգները՝ Կալիֆորնիա, Նյու Մեքսիկո, Տեխաս, Նևադա, Յուտա և Արիզոնա։ Բացի Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների այս նահանգներից, նրա կազմում եղել են նաև այժմյա Բելիզ, Կոստա Ռիկա, Հոնդուրաս, Գվատեմալա, Սալվադոր, Նիկարագուա և Պանամա պետությունները։ Պետության ընդհանուր մակերեսը կազմել է 4.925.283 քառակուսի կիլոմետր։ 1823 թվականի տվյալներով Մեքսիկան եղել է տարածքի չափսերով 7-րդ երկիրը աշխարհում Միացյալ Թագավորությունից, Ռուսաստանից, Չինաստանից, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներից, Բրազիլիայից և Օսմանյան Թուրքիայից հետո։

## Գրականություն
* Arcila Farias, Eduardo. *El siglo ilustrado en América. Reformas económicas del siglo XVIII en Nueva España.* México, D. F., 1974.
* Calderón Quijano, José Antonio. *Los Virreyes de Nueva España durante el reinado de Carlos III*. Sevilla, 1967-1968.
* Céspedes del Castillo, Guillermo. *América Hispánica (1492-1898)*. Barcelona: Labor, 1985.
* Hernández Sánchez-Barba, Mario. *Historia de América*. Madrid: Alhambra, 1981.
* Konetzke, Richard. *América Latina. La época colonial.* Madrid: Siglo XXI de España, 1976.
* Navarro García, Luis. *Hispanoamérica en el siglo XVIII*. Sevilla: Universidad de Sevilla, 1975.
* Pérez-Mallaína, Pablo Emilio et al. *Historia Moderna*. Madrid: Cátedra, 1992.
* Ramos Pérez, Demetrio et al. *América en el siglo XVII*. Madrid: Rialp, 1982-1989.
* Ramos Pérez, Demetrio et al. *América en el siglo XVIII*. Madrid: Rialp, 1982-1989.
* Rubio Mañé, Ignacio. *Introducción al estudio de los virreyes de Nueva España, 1535-1746*. Mexico City, 2nd ed., 1983.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

*Imperial House of Mexico 
*Mexican Empire 

Կատեգորիա:Մեքսիկայի պատմություն
Կատեգորիա:Կայսրություններ
Կատեգորիա:Հարավային Ամերիկայի պատմություն