Վրաստանն ուշ միջնադարում

**Վրաստանն ուշ միջնադարում**, վրացի ժողովրդի ու վրաց պետականության պատմության միջնադարյան դարաշրջանի վերջին շրջափուլը, որն ընդգրկում է 15-17-րդ դարերի դեպքերն ու իրադարձությունները։

## Իրավիճակը ուշ միջնադարի շեմին
15-րդ դարը բեկումնային շրջան էր համաշխարհային պատմության մեջ։ Մերձավոր Արևելքում կործանվել էին բոլոր խաչակրաց պետությունները, հաճախակի էին դարձել կիսաքոչվոր և քոչվոր անասնապահությամբ զբաղվող կարակոյունլու և ակկոյունլու թուրքմենական ցեղերի ասպատակումները։ Արևմտյան Եվրոպայում ստեղծված ազգային պետությունները թևակոխել էին Վերածննդի դարաշրջան, թուլացել էր Հռոմի պապի իշխանությունը, որը մի կողմից արտահայտվում էր բողոքականության (լյութերականություն, կալվինականություն, անգլիկանություն և այլն) տարածմամբ, մյուս կողմից՝ պատժվում էր ինկվիզիցիայով։ Բյուզանդական կայսրության թուլացմամբ և Կոստանդնուպոլսի անկմամբ տարածաշրջանում հզորացան իսլամադավան թուրքերը։ Մերձավոր Արևելքի քաղաքական ասպարեզում 15-րդ դարի վերջերին և 16-րդ դարի սկզբներին սկսում են կարևոր դեր խաղալ նոր կազմավորված Սեֆյան Պարսկաստանն ու Օսմանյան կայսրությունը։ Քրիստոնեադավան արևելքը այլևս չէր ներկայացվում որևէ պետությամբ, իսկ եվրոպացիների ուշադրությունը աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններից հետո շեղվում է դեպի նոր աշխարհամասեր։ Այս ամենը հստակ արտահայտվում է 1492 թվականին, երբ նույն տարում Իսպանիան վտարում է վերջին իսլամադավան պետականությունը՝ Գրանադայի ամիրայությունը՝ ավարտելով ռեկոնկիստան, և մյուս կողմից տեղի ունեցավ Ամերիկայի հայտնագործումը։

Ինչ վերաբերում է հարևան Հայաստանին, ապա 1375 թվականին կործանվել էր հայկական վերջին պետականությունը՝ Կիլիկիայի Հայկական Թագավորությունը և Հայկական լեռնաշխարհում այլևս չկար որևէ խոշոր նախարարական տուն. ասպարեզից հեռացել էին դարավոր պատմություն ունեցող Բագրատունիները, Արծրունիներն ու Սյունիները։ Վրաց Բագրատունիների հովանավորության տակ ստեղծված Զաքարյանների իշխանապետության օրոք առաջացած նոր իշխանական տները՝ Օրբելյանները, Պահլավունիները, Պռոշյանները ևս հետզհետե անկում էին ապրում։

## Վրաց թագավորության փլուզում

15-րդ դարի երկրորդ կեսին Վրաց թագավորությունը Կովկասի ամենահզոր պետությունն էր Ալեքսանդր I Մեծ թագավորի օրոք տեղի ունեցած վերածննդից հետո։ Այնուամենայնիվ, թագավորությունը մեծապես տուժեց մոնղոլների առաջին ներխուժումից և 1400-ական թվականներին Լենկթեմուրի կազմակերպած ջարդերից ու ավերածություններից հետո: Ավելին, ի տարբերություն 13-րդ դարի վրացական ոսկեդարի աշխարհաքաղաքական իրավիճակի, Վրաստանին սահմանակից տերություններն ուժեղացան՝ ներկայացնելով շատ ավելի մեծ վտանգ։ Կոստանդնուպոլսի ուղղափառ կենտրոնի անկումը մեկուսացրեց Վրաստանը արևմտյան աշխարհից և թագավորությունը դարձավ միակ քրիստոնեական երկիրը Մերձավոր Արևելքում, ինչը դրդեց վրաց թագավորական ընտանիքին և ազնվականությանը ժամանակավոր միավորվել՝ Արևմտյան Եվրոպայի ուժերին հրահրելու նոր խաչակրաց արշավանք սկսելու համար: Միջազգային առևտրի անկումը, թագավորության մշակութային դաշնակիցների անհետացումը և Կովկասում աճող սպառնալիքները միայն աղքատություն և ամայություն են սերմանում ամբողջ Վրաստանում, ինչը իդեալական պայմաններ է ստեղծում ազնվականների համար, ովքեր ցանկանում են ավելի մեծ իշխանություն ստանալ կենտրոնական թագավորական կառավարությունից։ Ալեքսանդրը թագավորության կառավարումը բաժանել է իր երեք որդիների միջև, դիտվում է որպես վրացական միասնության վերջ և դրա փլուզման և եռիշխանության հաստատման սկիզբ։ Արդյունքում 1490 թվականին պետությունը բաժանվում է երեք մասի՝ Քարթլի (1490-1762), Կախեթ (1465-1762), Իմերեթ (1455-1810)։ Որպես ինքնուրույն միավոր առանձնանում է նաև Սամցխեի իշխանությունը (1266-1625), իսկ մինչ այդ՝ Աբխազիան (1463-1864) և Սվանեթը (1463-1858)։ Կարճ ժամանակով՝ 16-րդ դարի առաջին կեսին, Իմերեթի թագավորությունը կարողացավ ընդլայնել սահմանները դեպի հարավ՝ նվաճելով նախկին Տայքի կյուրոպաղատության տարածքները։ Վրաց թագավորության փլուզումից հետո արդեն Իմերեթից առանձնանում են Գուրիան (1490-1829) և Մեգրելիան (1557-1857)։

Այսպիսի պայմաններում 16-րդ դարում տեղի ունեցան թուրք-պարսկական առաջին երկարատև պատերազմները։ Առաջինը (1532-1555) ավարտվեց Օսմանյան կայսրության հաղթանակով, և Ամասիայի հաշտության պայմանագրով ոչ միայն Արևմտյան Հայաստանը, այլև արևմտյան Վրաստանը (Իմերեթ, Մեգրելիա, Գուրիա, Աջարիա) ընկան թուրքական տիրապետության տակ։ Հաջորդ պատերազմը (1578-1590) էլ ավելի կործանարար էր Սեֆյան Պարսկաստանի համար․ թուրքերին անցան ամբողջ Հարավային Կովկասն ու Ատրպատականը։

## Թուրք-պարսկական տիրապետություն
1600-ական թվականներին Սեֆյան Իրանի շահ Աբբաս I-ը, սկսեց պատրաստվել նոր պատերազմի՝ հետ նվաճելու կորցրած տարածքները։ Անգլիացիների օգնությամբ վերազինելով բանակը՝ նա արշավեց Հայաստան և Վրաստան։ Հարյուր հազարավոր քրիստոնյա և հրեա վրացիներ բռնի ուժով տեղափոխվեցին Իրան՝ որպես Ղըզըլբաշների իշխանությունը նվազեցնելու, արդյունաբերական տնտեսություն զարգացնելու, ռազմական ուժը հզորացնելու և տարբեր քաղաքներում նորակառույց քաղաքները բնակեցնելու իր ծրագրերի մաս։ Բռնագաղթվածները տեղափոխվեցին Սպահան (Ֆերեյդան, Ֆերեյդունշահր և Բուին-Միանդաշթ), Մազանդարան և Խուզեսթան նահանգները։ Արևելյան Վրաստանի բնակիչները, ղըզըլբաշների ու օսմանյան թուրքերի հաշտությունը դիտելով որպես անխուսափելի չարիք, մշտապես պայքարել են հանուն անկախության։ Գեորգի Սաակաձեն, 1620 թվականին շահի կողմից նշանակվելով Քարթլիի մանկահասակ թագավոր Սիմոն II-ի խնամակալ, փաստորեն դարձել է Քարթլիի կառավարիչը։ Սաակաձեն գլխավորել Քարթլիի ու Կախեթի՝ Պարսկաստանի դեմ ապստամբած բնակիչներին։ Կախեթի թագավոր Թեյմուրազ I-ի մայրը հրաժարվում է իսլամ ընդունել։ Շահը նրան տանջամահ է անում, գերության ուղարկում արքայի երկու որդիներին, իսկ դստերը ստիպում ամուսնանալ իր հետ՝ հոր կամքին հակառակ։ 1625 թվականի հուլիսի 1-ի Մարաբդայի ճակատամարտում պարտվելուց հետո ապստամբները պարտիզանական պայքար են սկսել։ Արդյունքում պարսիկները հարկադրված Թեյմուրազ I-ին թագավոր ճանաչել են Քարթլիում և Կախեթում։ Հաջորդ թագավորները վարել են առավել մեղմ քաղաքականություն՝ պահպանելու համար վրացական պետականությունը։

Միաժամանակ, Արևմտյան Վրաստանում ուժեղանում էր թուրքական ազդեցությունը, որի պատճառով հարյուրավոր վրացիներ իսլամ են ընդունել։ Թուրքերին էին անցել Սամցխեի արևմուտքը և Ռիոնի գետի հովիտն ու ջրահավաք ավազանը։ Արևմտյան Վրաստանում բռնի իսլամացվում են լազերը, այստեղ են տեղափոխվում մեծաքանակ թուրքեր։ Ի տարբերություն արևելքի՝ այստեղ կենտրոնացված պետություն չկար, և օսմանցի նվաճողների համար հեշտ էր հպատակեցնել իրարից անկախ գործող մանրումիջին պետությունները ամբողջ 17-րդ դարի ընթացքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրաստանն ուշ միջնադարում