Ծերունական համակարգային ամիլոիդոզ

**Ծերունական համակարգային ամիլոիդոզ**՝ հիվանդություն, որը պայմանավորված է վայրի տեսակի տրանսթիրետին սպիտակուցի (ամիլոիդ) համակարգային նստեցումով։ Հիվանդությունը զարգանում է տարիքի աճմանը զուգընթաց և հիմնականում հանդիպում է 70-80 տարեկան անձանց մոտ (այստեղից անվանումը՝ ծերունական)։ Այս դեպքում ամիլոիդոզը հիմնականում ախտահարում է սիրտը։ Այդ պատճառով հիվանդությունն այլ կերպ անվանում են ծերունական սրտային ամիլոիդոզ։ Ծերունական համակարգային ամիլոիդոզին նման է տրանսթիրետին կախյալ ժառանգական ամիլոիդոզը, որն ի տարբերություն ծերունական ամիլոիդոզի զարգանում է ավելի վաղ տարիքում (պատճառը տրանսթիրետին սպիտակուցի գենի մուտացիան է)։ Ընդհանուր առմամբ ծերունական համակարգային ամիլոիդոզը համարվում է ամիլոիդոզի ենթատեսակ։

## Նշաններ և ախտանիշներ
Հիվանդության ախտանշանները հիմնականում պայմանավորված են սրտի ախտահարումով։ Սրտի պատի հաստացումը և պնդացումը բերում է դիաստոլիկ դիսֆունկցիայի զարգացման։ Արդյունքում դիտվում է շնչառության դժվարացում և ֆիզիկական ակտիվության անհնարինություն։ Հնարավոր է նաև սրտի կծկումների հաճախականության ծայրահեղ դանդաղում, որի հետևանքով զարգանում է թուլություն, գլխապտույտ, ոտքերի այտուց։ Ծերունական համակարգային ամիլոիդոզի գլխավոր ախտանիշներից է դաստակային թունելի համախտանիշը, որի դեպքում դիտվում է ձեռքերի ցավ և զգայունության կորուստ։ Որոշ դեպքերում դիտվում է հեմատուրիա, եթե ախտահարվում են երիկամները։

## Պաթոգենեզ
Տրանսթիրետինը սինթեզվում է լյարդում։ Նորմայում տրանսթիրետինը հոմոտետրամեր սպիտակուց է, որը հարուստ է β-կառույցներով։ Այս սպիտակուցի գործառույթը թիրօքսինի և ռետինոլի տեղափոխումն է։ Որոշակի ազդակների կամ մուտացիաների հետևանքով տրանսթիրետինի հոմոտետրամեր կառույցը խաթարվում է, տեղի է ունենում միսֆոլդինգ, որի հետևանքով գոյանում են մոնոմերներ։ Մոնոմեր կառույցը բավականին ակտիվ և ագրեսիվ է։ Այն ենթարկվում է ոչ նորմալ փոփոխությունների։ Փոփոխված մոնոմերները հետագայում միանում են իրար և ձևավորվում են օլիգոմեր կառույցներ, որոնք էլ իրենց հերթին իրար միանալով կառուցում են անլուծելի ամիլոիդը։ Անլուծելի ամիլոիդի թելիկները անցնում են շրջանառություն և մեծ մասամբ կուտակվում են ձախ փորոքի միոկարդում։ Ամիլոիդը, կուտակվելով միոկարդում, բերում է ձախ փորոքի պատի հաստացման։ Խնդրի խորացմանը զուգընթաց կարող է զարգանալ ռեստրիկտիվ կարդիոմիոպաթիա։ Սրտում տեղի ունեցող փոփոխությունների հետևանքով հնարավոր է Հիսի խրձի ձախ ոտիկի պաշարում։ Բացի սրտից, ամիլոիդը կուտակվում է նաև երիկամներում, թոքերում, նյարդային հյուսվածքում։

Հաճախ դիտվում է դաստակային թունելի համախտանիշը, որի դեպքում տրանսթիրետինային ամիլոիդը կուտակվում է տենդոսինովյալ հյուսվածքում։

Այնուամենայնիվ ծերունական ամիլոիդոզի դեպքում դրական ելքն ավելի հավանական է, քան AL ամիլոիդոզի դեպքում։

## Ախտորոշում
Հիվանդությունը հիմնականում մնում է թերի ախտորոշված։ Ամիլոիդոզի ախտորոշման ամենաինֆորմատիվ եղանակը բիոպսիան է։ Քանի որ ծերունական համակարգային ամիլոիդոզը հանդիպում է տարեց անձաց մոտ, միոկարդի բիոպսիա կատարելը վտանգավոր է։ Այդ պատճառով կատարվում է բիոպսիա գաստրոինտեստինալ տրակտից և ենթամաշկային հյուսվածքից։ Հետազոտումը կատարվում է մանրադիտակային եղանակով; Ամիլոիդը հայտնաբերելու համար բիոպտատը ներկվում է Կոնգո կարմիրով, որը յուրահատուկ ներկման մեթոդ է համարվում ամիլոիդոզի դեպքում։

## Բուժում
Ներկայումս չկան հաստատված դեղամիջոցներ ծերունական համակարգային ամիլոիդոզի բուժման համար, սակայն կատարվում են փորձարկումներ։ Կան խոստումնալից դեղամիջոցներ, ինչպիսիք են տաֆամիդիսը և դիֆլունիսալը։ Այս երկու դեղամիջոցները փորձարկվել են ռանդոմիզացված կլինիկական փորձերում, FAP-1 այլ կերպ տրանսթիրետին կախյալ ժառանգական ամիլոիդոզի բուժման նպատակով, և ցուցաբերել են բավականին լավ արդյունքներ։ Բացի այս դեղամիջոցներից, պետք է օգտագործել դեղամիջոցներ, որոնք կկարգավորեն սրտային անբավարարության հետևանքով առաջացած ախտանիշները։

### Օրֆան դեղամիջոց
Համաձայն նախնական տվյալների տոլկապոնը կարող է ցուցաբերել ակտիվություն ամիլոիդոզի բուժման գործընթացում։ Այդ պատճառով Միացյալ Նահանգների Սննդի և դեղերի վարչությունը տոլկապոնին տվել է օրֆան դեղի կարգավիճակ։ Սա չի նշանակում, որ FDA-ը հաստատել է այս դեղամիջոցը, որպես հիվանդության բուժման միջոց։

## Տես նաև
* Տրանսթիրետին կախյալ ժառանգական ամիլոիդոզ
* Ամիլոիդոզ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* The Amyloidosis Center at Boston University
* Mayo Clinic Definition
* A Patient Guide to Amyloidosis

Կատեգորիա:Կառուցվածքային սպիտակուցներ
Կատեգորիա:Հիստոպաթոլոգիա