Հայերը Մադրասում

**[[Հայեր]]ը [[Մադրաս]]ում** (այժմ՝ Չեննայ) հաստատվել են առնվազն 17-րդ դարի կեսերից: Հայ համայնքը այստեղ կարևոր դեր է խաղացել ինչպես առևտրային, այնպես էլ մշակութային ոլորտներում՝ դառնալով Հարավային Հնդկաստանի հայ համայնքի կարևորագույն կենտրոնը մինչև 19-րդ դարի սկիզբը:

## Պատմական նախադրյալներ
[մինի|Մադրասի հայ առևտրականների դրոշը՝ համաձայն [Արևելահնդկական ընկերություն|Արևելահնդկական ընկերության հետ ձեռք բերված պայմանավորվածության (1688)]]
Մադրասում հայերի վաղ ներկայության վկայություններից է քաղաքի տարածքում հայտնաբերված հուշաքարը, որը թվագրվում է 1663 թվականով: Քարի վրա փորագրված է «Խոջա Դավիթ Մարգար» անունը, ինչը հստակ ցույց է տալիս հայ բնակչության ներկայության մասին Մադրասում դեռևս 1660-ական թվականներից:

Հայկական համայնքի աճը զգալիորեն արագացավ 1688 թվականին, երբ բրիտանական Արևելահնդկական ընկերությունը հայերին տրամադրեց նույն իրավունքները, ինչ ունեին անգլիացի առևտրականները: Այս արտոնությունները տրվել են հայ վաճառական Խոջա Փանոս Քալանթարի և ընկերության միջև ընթացող բանակցությունների արդյունքում: 1688 թվականի հունիսի 22-ին ստորագրված համաձայնագիրը փոխանցվում է Մադրասում բնակվող հայ վաճառական Գրիգորիո Փարոանին և գործընկերներին: Արտոնագրով հայ վաճառականները ստանում էին բրիտանահպատակների ամբողջական իրավունքները, ինչը նրանց թույլ էր տալիս ազատորեն զբաղվել առևտրով և գործել իրավական պաշտպանության ներքո:

1712 թվականին, Արևելահնդկական ընկերությունը հայտարարեց, որ եթե Մադրասում հաստատվի առնվազն 40 հայ առևտրական, համայնքին կտրամադրվի հող՝ եկեղեցի կառուցելու համար: Այդ պայմանն իրականություն դարձավ, և մոտ յոթ տարվա ընթացքում կառուցված եկեղեցին սկսեց ստանալ տարեկան 50 ֆունտ ստեռլինգ աջակցություն՝ հոգևորական պահելու համար:

## Տնտեսական և հասրակական գործունեություն
Մադրասի հայ համայնքը ձևավորվել է որպես հաջողակ առևտրական խավ: Առաջին խոշոր հայ վաճառականներից էր Աղա Նազար Ջանը, որին հաջորդել են Խոջա Պետրոս Ոսկանը, Աղա Շամվեր Սուլթանը և Աղա Սամուել Մուրադը: Վերջիններս հայտնի էին իրենց բարեգործական գործունեությամբ և քաղաքի տնտեսական կյանքում ունեցած ազդեցությամբ:

## Մշակութային ներդրումներ
[մինի|Հայերեն առաջին տպագիր պարբերականը` «[Ազդարար (հանդես)|Ազդարար» հանդեսը, որի խմբագիր-հրատարակիչը` Հարություն Շմավոնյանն է, լույս է տեսել 1794-1796 թվականներին, Մադրաս քաղաքում:]]
Հայ համայնքի կարևորագույն մշակութային ներդրումներից էր 1794 թվականին հիմնված առաջին հայկական պարբերականի՝ «Ազադարար» ամսագրի հրատարակումը: Ամսագրի հիմնադիրն էր Մադրասում բնակվող հոգևորական Հարություն Շմավոնյանը, ով իրավմամբ համարվում է հայ մամուլի նախակարապետը: «Ազդարար» պարբերականը լույս է տեսել Մադրասում մինչև 1796 թվականը և դարձել է հայ գրավոր խոսքի տարածման նոր դարաշրջանի սկիզբ:

[ձախից|մինի|[Սահմանադրություն|Սահմանադրության առաջին տպագիր նախագիծը հայ իրականության մեջ՝ «Որոգայթ փառաց» փաստաթուղթը, որի հեղինակն է Շահամիր Շահամիրյանը, հրատարակվել է 1773 թվականին, Մադրասում։]]
Հայ ժողովրդի մեջ ազատագրական գաղափարների տարածման, երիտասարդությանը հայրենի երկրի պատմությանն ու մշակույթին ծանոթացնելու համար 1771 թվականին Մադրասում Շահամիր Շահամիրյանը հիմնել է հայկական տպարան, որտեղ 1772 թվականին լույս է տեսնում Մովսես Բաղրամյանի «Նոր տետրակ, որ կոչի Յորդորակ» գիրքը։

Մադրասում գործել է հայկական դպրոց: Ավելի ուշ՝ 18-րդ դարում, այստեղ կառուցվել է հայկական Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, որը ծառայել է որպես համայնքի հոգևոր կենտրոն:

## Համայնքի տեղաշարժեր
Թեև Մադրասում հայերը 17-18-րդ դարերում կարևոր և ազդեցիկ ներկայություն են ունեցել, հետագայում հայ համայնքը սկսեց աստիճանաբար տեղափոխվել Հնդկաստանի այլ քաղաքներ՝ ելնելով քաղաքական և տնտեսական իրողություններից: Հայերը հիմնականում գնացին դեպի այն վայրերը, որտեղ կենտրոնացած էր բրիտանական իշխանությունը:

Նախ՝ որոշ հայեր տեղափոխվեցին Հյուսիսային Հնդկաստանի քաղաքներ, օրինակ՝ Աղրա, իսկ ավելի ուշ՝ դեպի Բրիտանական Հնդկաստանի նորակառույց մայրաքաղաք Կալկաթա, որը դարձավ հայ համայնքի նոր կենտրոնը: Ռաջաների դարաշրջանում՝ հատկապես 19-րդ դարի սկզբին, Կալկաթայում բնակվում էր մի քանի հազար հայ, որոնք մեծապես նպաստեցին քաղաքի առևտրային և մշակութային զարգացմանը: Հայ համայնքի այդ կենտրոնացումը ի վերջո հանգեցրեց Հայկական քոլեջի հիմնադրմանը: Այս կրթօջախը գործում է մինչ օրս և շարունակում է կրթել ինչպես Հնդկաստանի, այնպես էլ Հայաստանից ժամանած երեխաներին, այդ թվում՝ նաև որբ երեխաների:

## Ժամանակակից իրավիճակ
Մադրասում հայկական համայնքը ներկայումս փոքրաթիվ է: Այնուամենայնիվ, պահպանվել է հայկական եկեղեցին, իսկ համայնքի պատմական ներկայությունն արձանագրված է տեղական գրականության և մամուլի մեջ:

2011 թվականի դեկտեմբերին Մադրասում բացվել է Հայաստանի պատվավոր հյուպատոսություն, ինչը նոր փուլ է հայ-հնդկական հարաբերություններում:

## Նշանավոր հայեր
* Շահամիր Շահամիրյան (1723-1798), հնդկահայ հասարակական-քաղաքական գործիչ, վաճառական։

## Տես նաև
* Հայերը Հնդկաստանում
* Մադրասի խմբակ
* Հայկական փողոց (Չեննայ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայերը Մադրասում