Սպա կենտրոն

աջից|մինի|200x200փքս|«Harmony» բուժական ՍՊԱ-ն մատակարարվում է ջերմային աղբյուրներով, որոնք արտադրում են բարձր սուլֆիդային քլորիդային ջուր, որը պարունակում է նատրիում, կալցիում և ջրածնի բիկարբոնատ:
**Սպա կենտրոն,** վայր որտեղ հանքանյութերով հարուստ աղբյուրի ջուրը (երբեմն՝ նաև ծովի ջուրը) օգտագործվում է բուժական լոգանքների համար։ Սպայի առողջապահական բուժումներն անվանում են բալնեոթերապիա։ Հանքային ջրերի և տաք աղբյուրների բուժական հատկությունների հավաստիությունը գալիս է նախապատմական ժամանակներից։

Սպա քաղաքներն ու առողջարանները տարածված են ողջ աշխարհում, հատկապես Եվրոպայում և Ճապոնիայում, որտեղ դրանք մեծ ժողովրդականություն են վայելում։

## Ստուգաբանություն
մինի|Սպա Քաղաք, Բելգիա
«Սպա» տերմինը ծագել է Բելգիայի «Spa» քաղաքից, որի անունը հռոմեական ժամանակներում եղել է «Aquae Spadanae*»*։ Երբեմն այն սխալմամբ կապում են լատիներեն «spargere*»* բառի հետ, որը նշանակում է ցրել, ցողել կամ խոնավացնել։

Միջնադարում երկաթի պակասի պատճառով առաջացած հիվանդությունները բուժվել են խալիբեատային (երկաթով հագեցած) ջուր խմելով։ 1326 թվականին երկաթագործ Կոլեն Լը Լուպը (Collin le Loup) հայտնաբերել է այս բուժման եղանակը։ Ջուրը ստացվել է «Espa» կոչվող աղբյուրից, որը Վալոնիայի բարբառով նշանակում է «շիշ» կամ «աղբյուր»։

16-րդ դարում Անգլիայում հռոմեական բուժական լոգանքի հին գաղափարները վերածնվել էին այնպիսի քաղաքներում, ինչպիսին է Բաթը (Bath), որն իր անվանումը ստացել է հռոմեական բաղնիքներից։ 1596 թվականին Ուիլյամ Սլինգսբին (William Slingsby) եղել է Բելգիայի Spa քաղաքում (որին նա անվանել է «Spaw»), Յորքշիրում հայտնաբերել է խալիբեատային (երկաթով հագեցած) աղբյուր։ Նա կառուցել է փակ ջրհոր այն վայրում, որը հետագայում հայտնի է դարձել որպես Հարոգեյթ՝ Անգլիայում առաջին առողջարանային քաղաքը, որտեղ խմում էին բուժիչ ջուր։

1596 թվականին Թիմոթի Բրայթը հայտնաբերել է երկրորդ աղբյուրը և առողջարանը անվանել է «The English Spaw», ինչն էլ նպաստել է «Սպա» բառի որպես առողջարանների ընդհանուր անվանման տարածմանը։

Հաճախ պնդում են, հատկապես առևտրային համատեքստում, որ «Spa» բառը լատիներեն «salus per aquam» կամ «sanitas per aquam» արտահայտությունների հապավումն է, ինչը նշանակում է «առողջություն ջրի միջոցով»։ Այնուամենայնիվ, այս բացատրությունը ծագել է միայն 26-րդ դարի սկզբին և ամենայն հավանականությամբ հետագայում է ստացել այս հորինված բացատրությունը, քանի որ այն չի համապատասխանում տվյալ վայրի հայտնի հռոմեական անվանը։

## Պատմություն
alt=Photograph of the Baths showing a rectangular area of greenish water surrounded by yellow stone buildings with pillars. In the background is the tower of the abbey.|մինի|Հին հռոմեական բաղնիքներ Անգլիայի Բաթ քաղաքում
մինի|Բյուզանդական բաղնիք Սալոնիկում
մինի|«Slatina »Սպա Բոսնիա և Հերցեգովինայում
Սպա թերապիաներն ունեցել են հնագույն պատմություն։ Դեռևս դասական ժամանակներից ջրով լոգանք ընդունելը համարվել է հիվանդություններ բուժելու ամենատարածված միջոցը։ Բուժական նպատակներով տաք կամ սառը աղբյուրներ այցելելու ավանդույթը սկիզբ է առել նախապատմական ժամանակաշրջանում։ Ֆրանսիայում և Չեխիայում գտնվող տաք աղբյուրների մոտ իրականացված հնագիտական հետազոտությունների արդյունքում հայտնաբերվել են բրոնզի դարաշրջանի զենքեր և զոհաբերություններ, ինչը վկայում է այդ վայրերի դարավոր օգտագործման մասին։

Շատ ժողովուրդներ հավատացել են, որ որոշակի աղբյուրում, ջրհորում կամ գետում լոգանք ընդունելը օգնում է ձեռք բերել ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ հոգևոր մաքրության։ Ջրով ծիսական մաքրության տարբեր ձևեր են գոյություն  ունեցել արաբների, պարսիկների, օսմանյան թուրքերի, բնիկ ամերիկացիների, բաբելոնացիների, եգիպտացիների, հույների և հռոմեացիների շրջանում։ Այսօր ջրի միջոցով ծիսական մաքրությունը պահպանվում է իսլամի, հուդայականության, քրիստոնեության, բուդդիզմի և հինդուիզմի կրոնական արարողություններում։ Այս ծեսերը արտացոլում են ջրի բուժիչ և մաքրող հատկությունների մասին եղած հին հավատալիքները։ Բարդ լոգանքի արարողություններ են արվել  նաև հնագույն Եգիպտոսում, Հնդկական հովտի նախապատմական քաղաքներում և Էգեյան քաղաքակրթություններում։ Սովորաբար, մարդիկ քիչ կառույցներ են ստեղծել ջրի շուրջ և եթե կառուցել են, ապա դրանք եղել են ժամանակավոր։

### Հունական և հռոմեական ժամանակների լոգանքի ավանդույթներ
մինի|220x220փքս|Առողջարանային քաղաք Հիսարիա Բուլղարիայում: Հին հռոմեական քաղաքը կառուցվել է մ.թ. 1-ին դարում ՝ Մոտակայքում հանքային աղբյուրների առկայության շնորհիվ։
մինի|«Coriovallum» հռոմեական բաղնիքներ Հերլենում, Նիդեռլանդներ (վերակառուցված)
մինի|Հռոմեական բաղնիքներ Ալանգայում, Էքստրեմադուրա, Իսպանիա
Հունական լոգանքի ամենավաղ նկարագրություններից որոշները եկել են Հունաստանից։ Հույներն առաջինն էին, որ մշակեցին լոգանքի արարողակարգեր, որոնք հիմք դարձան ժամանակակից սպա բուժումների համար։ Էգեյան ժողովուրդները փոքր լոգարաններ, լվացարաններ և ոտքերի լոգարաններ են օգտագործել անձնական հիգիենայի համար։ Նման ամենավաղ գտածոները Կրետեի Կնոսոսի պալատական համալիրի և Սանտորինիի Ակրոտիրիում հայտնաբերված ալաբաստրե լոգարանների ավերակներն են, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի միջնաժամանակով։ Հույները հանրային լոգարաններ և ցնցուղներ են կառուցել իրենց մարմնամարզարաններում՝ ինչպես հիգիենայի, այնպես էլ հանգստի համար։ Ըստ հունական դիցաբանության, որոշ բնական աղբյուրներ կամ ծովային ավազաններ աստվածների կողմից օրհնվել են հիվանդություններ բուժելու համար։ Այդ սրբազան լոգավազանների շուրջ հույները կառուցել են բաղնիքներ, որտեղ այցելուները թողել են ընծաներ աստվածներին և լոգանք են ընդունել՝ բուժման հույսով։ Սպարտացիները զարգացրել են գոլորշու պարզունակ լոգարաններ։ Սերանգեի հին հունական բաղնիքում, լոգասենյակները բլրի լանջին են կառուցվել, որտեղից բխել են տաք աղբյուրներ։ Ժայռի մեջ փորված հատուկ խորշերը լողացողների համար ծառայել են որպես հագուստի պահարաններ։ Նրանցից մեկի հատակը զարդարված էր խճանկարով, որտեղ պատկերված էր կառապան՝ քառաձի կառքով, կին՝ երկու շների ուղեկցությամբ և դելֆին։ Այսպիսով, հին հույները օգտվել են բնական պայմաններից, բայց դրանք զարգացրել և համալրել են լրացուցիչ հարմարություններով, ինչպիսիք են եղել զարդարանքները և դարակները։ Հետագա հունական քաղաքակրթության շրջանում բաղնիքները հաճախ կառուցվել են մարզադաշտերի հարևանությամբ՝ ընդգծելով հիգիենայի և ֆիզիկական պատրաստվածության կապը։

Հռոմեացիները ընդունել են հույների բաղնիքի մշակույթը, սակայն այն զարգացրել են՝ ավելացնելով չափերն ու բարդությունը։ Սա հնարավոր է դարձել Հռոմեական կայսրության խոշոր քաղաքների մեծությամբ, ջրմուղների միջոցով հոսող ջրի առկայությամբ, ինչպես նաև ցեմենտի հայտնագործմամբ, որը շինարարությունն ավելի հեշտ, անվտանգ և մատչելի է դարձրել։ Ինչպես Հունաստանում, Հռոմեական բաղնիքը դարձել է հասարակական և ժամանցային կյանքի կենտրոն։ Հռոմեական կայսրության տարածման հետ մեկտեղ հասարակական բաղնիքների գաղափարը տարածվել է ամբողջ Միջերկրական ավազանում, ինչպես նաև Եվրոպայի և Հյուսիսային Աֆրիկայի տարբեր շրջաններում։ Ջրմուղների կառուցման շնորհիվ հռոմեացիները ջուրը ոչ միայն օգտագործել են կենցաղային, գյուղատնտեսական և արդյունաբերական կարիքների համար, այլև՝ հանգստի նպատակով։ Ջրմուղները ջուր են մատակարարել, որը հետագայում տաքացրել են բաղնիքներում օգտագործելու համար։ Այսօր հռոմեական բաղնիքների մնացորդները կարելի է գտնել Եվրոպայի, Աֆրիկայի և Մերձավոր Արևելքի հնագիտական պեղումներում։

Հռոմեացիները իրենց գաղութներում նույնպես զարգացրել են բաղնիքների մշակույթը՝ օգտվելով Եվրոպայում առկա բնական տաք աղբյուրներից։ Նրանք բաղնիքներ կառուցել են այնպիսի վայրերում, ինչպիսիք են «Aix»-ն ու «Vichy»-ն Ֆրանսիայում, «Bath»-ն ու «Buxton»-ը Անգլիայում, «Aachen»-ն ու «Wiesbaden»-ը Գերմանիայում, «Baden»-ը Ավստրիայում և «Aquincum»-ը Հունգարիայում։ Այս բաղնիքները հռոմեական համայնքներում վերածվել են հանգստի և սոցիալական կյանքի կենտրոնների։ Որոշ բաղնիքային համալիրներում ավելացվել են գրադարաններ, լսարաններ, մարմնամարզական սրահներ և ձևավորված այգիներ։ Բացի այդ, հռոմեացիները օգտագործել են տաք հանքային ջրերը ռևմատիզմի,արթրիտի և սննդի ու խմիչքի չարաշահումից առաջացած խնդիրների թեթևացման համար։ Սակայն Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկման հետ մեկտեղ՝ 337 թվականին կայսր Կոնստանդինոս Մեծի մահից հետո, հռոմեական լեգեոնները սկսել են լքել իրենց հեռավոր նահանգները, և բաղնիքները անցել են կամտեղացիների տիրապետության տակ, կամ պարզապես ավերվել են։

Հռոմեական բաղնիքների արարողակարգը ներառել է հանվելը, լողանալը, քրտնելը, մերսում ստանալը և հանգստանալը։ Յուրաքանչյուր գործողություն նախատեսված է եղել առանձին, հատուկ կառուցված սրահներում։ Սեռերի բաժանումը, ինչպես նաև լոգանքից բացի այլ ժամանցի ձևերի ավելացումը, նշանակալի ազդեցություն է ունեցել բաղնիքների կառուցվածքի և ձևավորման վրա։ Հռոմեական մանրակրկիտ բաղնիքային արարողակարգը և դրա արդյունքում ձևավորված ճարտարապետությունը նախադեպ են հանդիսացել հետագա եվրոպական և ամերիկյան բաղնիքների համար։ 18-րդ դարի վերջում Եվրոպայում կրկին ի հայտ են եկել հռոմեական ոճով ձևավորված շքեղ բաղնիքներ՝ պարկերով ու ճոխ ճարտարապետությամբ։ Մի դար անց նմանատիպ բաղնիքներ սկսել են հայտնվել նաև Ամերիկայում։

### Միջնադարյան լոգանքներ
մինի|Տաք աղբյուրներ Աախենում, Գերմանիա, 1682
Հռոմեական կայսրության անկումից հետո հասարակական բաղնիքները հաճախ վերածվել են հասարակաց տների, և դրանց նման օգտագործումը ավելի շատ է նպաստել հիվանդությունների տարածմանը, քան բուժմանը։ Եվրոպական հասարակության մեջ տարածվել էր այն համոզմունքը, որ հաճախակի լոգանք ընդունելն առաջացնում է հիվանդություններ։ Միջնադարյան եկեղեցական իշխանությունները խթանել են այս հավատալիքը և փորձել են փակել հասարակական բաղնիքները։

Մարդիկ շարունակել են որոնել որոշակի տաք և սառը աղբյուրներ, որոնք համարվել են սրբազան ջրեր և կիրառվել են տարբեր հիվանդությունների բուժման համար։ Կրոնական ոգևորության դարաշրջանում ջրերի բուժիչ հատկությունները վերագրվել են Աստծուն կամ սրբերին։ 1326 թվականին Բելգիայի Լիեժ քաղաքից մետաղագործ Քոլին լը Լուպը հայտնաբերել է Բելգիայի Սպա քաղաքի երկաթով հարուստ հանքային ջրերը։ Ժամանակի ընթացքում այդ աղբյուրների շուրջ ձևավորվել է հայտնի առողջարան, և «spa» տերմինը սկսել են օգտագործվել բնական աղբյուրների մոտ տեղակայված առողջարանները նշելու համար։ Այս ժամանակահատվածում առանձին աղբյուրները սկսել են կապել որոշակի հիվանդությունների բուժման հետ։ Եկեղեցական պաշտոնյաները կարծել են, որ հասարակական լողանալու վայրերը նպաստել են անբարոյականությանը և հիվանդությունների տարածմանը։ Կաթոլիկ եկեղեցու ներկայացուցիչները նույնիսկ արգելել են հասարակական բաղնիքները՝ փորձելով կանգնեցնել Եվրոպայում տարածվող սիֆիլիսի համաճարակները, սակայն դա անարդյունք է մնացել։ Ընդհանուր առմամբ, այս ժամանակահատվածը բնորոշվում է հասարակական լողանալու մշակույթի անկմամբ։

Մեծ բաղնիքներ կառուցվել են բյուզանդական կենտրոններում, ինչպիսիք էին Կոստանդնուպոլիսը և Անտիոքը։ Հռոմի պապերը տրամադրել են բաղնիքներ հռոմեացիներին կամ եկեղեցական հաստատությունների, կամ մասնավոր Լաթերանի բաղնիքների, կամ նույնիսկ ութերորդ և իններորդ դարերում գործող բազմաթիվ վանական բաղնիքների միջոցով։ Պապերը պահել են բաղնիքներ իրենց նստավայրերում, ինչպես նաև հիմնել են «բարեգործական բաղնիքներ», որոնք ծառայել են թե՛ հոգևորականներին, թե՛ աղքատներին։ Այդ բաղնիքները կառուցվել են քրիստոնեական եկեղեցիների կամ վանական համալիրների տարածքում։ Եկեղեցին նաև հանրային բաղնիքներ էր կառուցել, որոնք նախատեսված էին երկու սեռերի համար և տեղակայված էին վանքերի կամ ուխտագնացության վայրերի մոտ։ Պապերը բաղնիքներ են տեղադրել եկեղեցիների բազիլիկաներում և վանքերում դեռևս միջնադարից սկսած։ Օգոստինյանների և բենեդիկտյանների կրոնական կարգերում ներառված էին ծիսական մաքրագործման պրակտիկաներ։ Բենեդիկտյան վանականները մեծ դեր են ունեցել առողջարանային մշակույթի զարգացման և տարածման մեջ՝ ներշնչվելով Նուրսիացի Բենեդիկտոսի կողմից խթանված բուժական լոգանքի գաղափարներից։ Բրիտանական առողջարանների ձևավորման գործում կարևոր դեր է խաղացելնաև պրոտեստանտական շարժումը։ Միջնադարյան քրիստոնեական աշխարհում հանրային բաղնիքները և առողջարանները տարածված էին խոշոր քաղաքներում, ինչպիսիք էին Փարիզը, Ռեգենսբուրգը և Նեապոլը։
մինի|Պապական բաղնիք Վիտերբոյում
Այս շրջանում լոգանքի մեթոդները զգալիորեն տարբերվել են։ 16-րդ դարում Բոհեմիայի Կարլսբադ քաղաքում բժիշկները խորհուրդ էին տալիս հանքային ջուրը կիրառել ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին օգտագործման համար։ Հիվանդները տաք ջրում լողացել են մինչև 10-11 ժամ՝ միաժամանակ խմելով հանքային ջուր։ Առաջին լոգանքն անցկացվում էր առավոտյան, երկրորդը՝ կեսօրին։ Այս բուժումը տևում էր մի քանի օր, մինչև մաշկի վրա առաջանում էին բշտեր, որոնք հետագայում պայթում էին՝ դուրս բերելով համարվող «թույները», որոնք համարվում էին հիվանդության պատճառ։ Դրան հաջորդել են ավելի կարճատև, բայց ավելի տաք լոգանքներ՝ վարակազերծման և վերքերի փակման նպատակով։

1626 թվականին Անգլիայի Սքարբորոու քաղաքում Էլիզաբեթ Ֆարրոուն հայտնաբերել է թթվային ջրի հոսք, որը բխել է քաղաքի հարավային ժայռերից։ Այս ջուրը համարվել է բուժիչ, և արդյունքում ստեղծվել է Սքարբորոու առողջարանը։ 1660 թվականին բժիշկ Ուիթին հրապարակել է իր գիրքը՝ նվիրված այս ջրերի հատկություններին, ինչի արդյունքում բազմաթիվ այցելուներ սկսել են այցելել քաղաք։ Շուտով բուժման ծրագրին ավելացվել է նաև ծովային լոգանքը, և Սքարբորոն դարձել է Բրիտանիայի առաջին ծովափնյա առողջարանը։ 1735 թվականին այնտեղ գրանցվել են առաջին շարժական լոգանքի մեքենաները, որոնք օգտագործվել են լողացողների համար։

### 18-րդ դարի լոգանքի մշակույթ
17-րդ դարում Եվրոպայի բարձր խավի ներկայացուցիչները նախընտրել են լվանալ իրենց հագուստը ջրով, իսկ դեմքը մաքրել կտորով՝ համարելով, որ ամբողջ մարմնի լոգանքն ավելի ցածր խավի զբաղմունք է։ Սակայն դարի վերջում այս կարծիքը սկսվել է փոփոխվել, և լոգանքը դիտարկվել է որպես առողջությունը վերականգնելու միջոց։ Հարուստներն այցելել են առողջարաններ՝ խմելու և այդ ջրերում լողանալու նպատակով։ 1702 թվականին Մեծ Բրիտանիայի թագուհի Աննան այցելել է Բաթ քաղաք։ Շուտով Բո Նաշը, ֆինանսիստ Ռալֆ Ալլենի և ճարտարապետ Ջոն Վուդի հետ միասին, վերածել է Բաթը հասարակական կյանքի կենտրոնի՝ ընդլայնելով այն որպես նորաձևության և շքեղության վայր։ Բաթի հաջողությունը օրինակ է դարձել մյուս եվրոպական առողջարանների համար։ Բարձր խավի մարդիկ այնտեղ այցելել են սեզոնային կարգով՝ ոչ միայն բուժվելու, այլև իրենց սոցիալական դիրքը ցուցադրելու համար։ Այդ շրջանում Բաթում կազմակերպվել են պարահանդեսներ, համերգներ, քարտային խաղեր, դասախոսություններ և զբոսանքներ։

Բաթում անցկացվող օրն ունեցել է հաստատված կարգ։ Վաղ առավոտյան սկսվել է ընդհանուր լոգանքը, որին հաջորդել է մասնավոր նախաճաշը։ Այնուհետև այցելուները կամ գնացել են ջուր խմելու «Pump Room»-ում (շինություն, որը կառուցվել է ջերմային ջրի աղբյուրի վրա), կամ մասնակցել են նորաձևության ցուցադրությունների։ Բժիշկները խրախուսել են ոչ միայն լողանալը, այլև  հանքային ջուր խմելը։ Օրվա մնացած մասը տրամադրվել  է գնումներին, գրադարան այցելելուն, համերգներին մասնակցելուն կամ սրճարաններում ժամանակ անցկացնելուն։ Կեսօրից հետո, ժամը 16:00-ին, հարուստները հագել են իրենց լավագույն հագուստը և զբոսնել են քաղաքի փողոցներով։ Այնուհետև հաջորդել է ընթրիքը, կրկին զբոսանքները և երեկոն ավարտվել է պարահանդեսով կամ խաղատներ այցելելով։

Նմանատիպ գործունեություն իրականացվում էր նաև Եվրոպայի այլ առողջարաններում։ Սպա առողջարանները վերածվել էին մի տեսակ բեմահարթակի, որտեղ մարդիկ ցուցադրում էին իրենց շքեղությունը։ Այս վայրերը հայտնի էին նաև որպես բամբասանքների և սկանդալների կենտրոններ։ Տարվա ընթացքում տարբեր սոցիալական և տնտեսական խմբեր ընտրել են որոշակի սեզոններ՝ որոշ առողջարաններում մնալով մեկ ամսից մինչև մի քանի ամիս։ Մեկ սեզոնում առողջարաններն ընդունել են արիստոկրատներին, իսկ մյուսում՝ բարեկեցիկ ֆերմերներին կամ թոշակառու զինվորականներին։ Հարուստներն ու նրանց որսացող խաբեբաները տեղափոխվել են մեկ առողջարանից մյուսը՝ կախված այդ վայրի նորաձևության սեզոնից։

18-րդ դարում լուսավորյալ բժիշկները ողջ Եվրոպայում խթանել են հանքային աղբյուրների բուժական օգտագործման վերածնունդը։ Այս մոտեցումը փոխել է սպա-բուժման ընդունված ձևերը։ Օրինակ՝ Կառլսբադում (այժմ՝ Կարլովի Վարի) հանքային ջրի ընդունման ընդունված ձևն այն էր, որ ջուրը մեծ տակառներով ուղարկվել է պանսիոնատներ, որտեղ հիվանդները բժիշկների նշանակած չափաբաժիններով խմել են այն իրենց սենյակներում։ 1777 թվականին Դեյվիդ Բիչերը առաջարկեցլ է, որ հիվանդները պետք է անձամբ այցելեն ջրի աղբյուրը և նախապես կատարեն որոշակի ֆիզիկական վարժություններ։ Այս նորարարությունը մեծացրել է բուժական ազդեցությունը, և աստիճանաբար ֆիզիկական ակտիվությունը դարձել է եվրոպական բուժական լոգանքի անբաժանելի մասը։ 1797 թվականին Անգլիայում Ջեյմս Քարին հրատարակել է «The Effects of Water, Cold and Warm», as a Remedy in Fever and other Diseases» («Ջրի, սառը և տաք, ազդեցությունը՝ որպես ջերմության և այլ հիվանդությունների դեղամիջոց») աշխատությունը։ Այս գիրքը, ինչպես նաև տեղական բազմաթիվ գրքույկներ, որոնք ներկայացրել են հանքային ջրերի բաղադրությունը, խթանել են ջրաբուժության նկատմամբ հետաքրքրությունը՝ ջրի արտաքին և ներքին օգտագործումը դարձնելով բուժման գործընթացի կարևոր բաղադրիչ։
մինի|Փարիզի Սեն գետի ափին գտնվող բաղնիքների գովազդային պաստառը (1797)

### 19-րդ և 20-րդ դարերում լոգանքի զարգացումը
մինի|250x250փքս|Ջերմային սպա (Սեչենի ջերմային Լոգարաններ) Բուդապեշտում, Հունգարիա
աջից|մինի|250x250փքս|Թուրքական սպա «Sina» Տրենչիանսկե Տեպլիցե, Սլովակիա
19-րդ դարում լոգանքը դարձել է ավելի ընդունված պրակտիկա, քանի որ բժիշկները սկսել են գիտակցել մաքրության դրական ազդեցությունը առողջության վրա։ 1842 թվականին Լիվերպուլում (Անգլիա) խոլերայի համաճարակը հանգեցրել է սանիտարական վերածննդի։ Այս գործընթացը հեշտացել է ջրաբուժության և սանիտարական բարեփոխումների շարժումների համընկմամբ։ 1846-1896 թվականներին ընդունված *«*Լոգարանների և լվացքատների մասին օրենքները*»* (The Baths and Wash-houses Acts) խթանել են նոր լոգարանների ու լվացքատների կառուցումը, ինչը մեծացրել է բնակչության ներգրավվածությունը հիգիենային։ Այս միջոցները կարևոր դեր են խաղացել ինչպես համաճարակների կանխարգելման, այնպես էլ մաքրության մշակույթի ձևավորման գործում։

Եվրոպական առողջարանների ճարտարապետական զարգացումն առավելապես տեղի է ունեցել 18-րդ և 19-րդ դարերում։ Անգլիայի Բաթ քաղաքում ճարտարապետությունն առաջնորդվել է ջորջիական և նեոկլասիցիզմի ուղղություններով, որոնց վրա մեծապես ազդել են Պալադիոի ոճը։ Առավել կարևոր ճարտարապետական տարրը դարձել է *«*կիսալուսնաձև*»* (crescent) փողոցային կառուցվածքը, որը լայն տարածում է գտել Անգլիայի տարբեր քաղաքներում։ Կարլսբադի, Մարիենբադի, Ֆրանցենսբադի և Բադեն-Բադենի առողջարանների ճարտարապետությունը նույնպես նեոկլասիցիզմի ազդեցության տակ էր, սակայն գրական աղբյուրները վկայել են, որ մեծ լոգարանային համալիրներ կառուցվել են միայն 19-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Քանի որ այդ ժամանակաշրջանում առողջարաններում հիմնականում կենտրոնացել էին բուժիչ ջուր խմելու վրա, ավելի մեծ կարևորություն են ստացել «Trinkhallen» (խմելու դահլիճներ) կոչվող կառույցները, որտեղ այցելուները անցկացրել են ժամեր աղբյուրներից հոսող ջուր խմելով։

Հարավարևելյան Եվրոպայում առողջարանների զարգացումը հիմնականում տեղի է ունեցել 19-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Օրինակ, Սլատինայի առողջարանը (Հանրապետություն Սերբսկա, Բոսնիա և Հերցեգովինա) հիմնվել է բնական ջերմային և բուժիչ աղբյուրների վրա, որոնք հայտնի էին դեռ հռոմեական ժամանակներից։ 1870-ական թվականներին Սլատինայում կառուցվել են առաջին ժամանակակից առողջարանային հաստատությունները։

19-րդ դարի կեսերից եվրոպական առողջարանների այցելուները սկսել են ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել լոգանքներին՝ բուժիչ ջրի խմելուց բացի։ Բացի ավանդական աղբյուրներից, տաղավարներից («pavilions») և խմելու դահլիճներից («Trinkhallen»), վերակենդանացվեցին նաև մեծ լոգարանային համալիրները, հիշեցնելով հռոմեական բաղնիքների չափերն ու ճարտարապետական ոճը։

1930-ական թվականների լուսանկարները, որոնք ներկայացնում են 19-րդ դարի առողջարանների ճարտարապետությունը, ցույց են տալիս խճանկարե հատակներ, մարմարե պատեր, դասական քանդակներ, կամարաձև բացվածքներ, գմբեթավոր առաստաղներ, սեգմենտային կամարներ, եռանկյունաձև ճակատակալներ, կորնթոսյան սյուներ և նեոկլասիցիզմին բնորոշ այլ տարրեր։ Շենքերը սովորաբար բաժանվել են ըստ իրենց գործառույթի. առանձին կառույցներ էին նախատեսված խմելու դահլիճի, բաղնիքի, գոլորշիներ շնչելու համար նախատեսված ինհալատորիայի («inhalatorium»), ինչպես նաև «Kurhaus» կամ «Conversationhaus», որը հանդիսացել է առողջարանի հիմնական սոցիալական կենտրոնը։ Բադեն-Բադեն առողջարանը ներառել է ոչ միայն բուժական բաղնիքներ, այլև գոլֆի դաշտեր, թենիսի կորտեր, հիանալի ավտոճանապարհներ և արահետներ, որտեղ, ըստ ժամանակի ճանապարհորդների, վայրի եղջերուները այնքան սովորական էին, որքան կովերը՝ գյուղական տարածքներում։

Եվրոպական սպա-հանգստավայրերը սկզբնապես կառուցվել են խմելու նպատակով՝ ներառելով պարզ շատրվաններ, տաղավարներ և ճոխ խմելու սրահներ: 19-րդ դարում ի հայտ են եկել հսկայական բաղնիքներ, քանի որ կրկին տարածում է գտել հիվանդությունների բուժման և առողջության բարելավման համար նախատեսված բաղնիքի ծիսակատարությունը։ Եվրոպացի ճարտարապետները ոգեշնչվել են հռոմեական քաղաքակրթությունից և կրկնօրինակել են նրանց ճարտարապետությունը։ Եվրոպական բաղնիքներում պահպանվել են հռոմեական ձևականությունը, համաչափությունը, սենյակների գործառույթային բաժանումը և շքեղ ինտերիերները։ Նրանք իրենց հանգստավայրերում կրկնել են նաև հռոմեական շատրվաններն ու կանոնավոր այգիները՝ ավելացնելով նոր զվարճանքներ։ Այդ ժամանակաշրջանի ուղեգրքերում նշվել են հանգստավայրերի ընդարձակ, անտառապատ տարածքները, ինչպես նաև երեկոյան ավելի աշխույժ ժամանցային հնարավորությունները։
մինի|Ջրվեժ, Carolus Spa, Achen, Գերմանիա
19-րդ դարի սկզբին եվրոպական լոգանքի ծեսը ձևավորվել էր տարբեր մշակույթների կուտակված ավանդույթների հիման վրա։ Լոգանքի ընթացակարգը ներառել է տաք ջրում թրմվելը, բուժիչ ջուր խմելը, գոլորշային սենյակում շոգեխաշվելը և հովացման սենյակում հանգստանալը։ Բացի այդ, բժիշկները հիվանդներին նշանակել են տաք կամ սառը ջրով ցողումներ և բուժիչ սննդակարգեր։ Գրողները սկսել են ուղեցույցներ կազմել Եվրոպայի առողջարանների մասին՝ բացատրելով դրանց բժշկական օգուտներն ու սոցիալական հնարավորությունները։ Այս գրքերը ոգեշնչել են հարուստ եվրոպացիներին և ամերիկացիներին այցելել այս առողջավայրեր։ Յուրաքանչյուր եվրոպական սպա-նախկին առողջարան սկսել է առաջարկել նմանատիպ բուժումներ՝ միաժամանակ պահպանելով որոշակի ինքնատիպություն։ Կարլսբադի (Karlovy Vary) 19-րդ դարի լոգանքի ծեսը ներառել է հետևյալ ընթացակարգը. այցելուները արթնացել են առավոտյան ժամը 6-ին՝ բուժիչ ջուր խմելու և նվագախմբի երաժշտությամբ ուղեկցվելու համար։ Դրան հաջորդել է թեթև նախաճաշը, լոգանքը և ճաշը։

Կարլսբադի բժիշկները հաճախ սահմանափակել են հիվանդների սննդակարգը՝ յուրաքանչյուր ճաշի համար առանձնացնելով որոշակի ուտելիքներ։ Օրվա երկրորդ կեսին այցելուները զբոսնել են տեսարժան վայրերում կամ մասնակցել են համերգների։ Երեկոյան ճաշից հետո տեղի է ունեցել թատերական ներկայացումներ, որոնք ավարտվել են մոտավորապես երեկոյան 9-ին, որից հետո այցելուները վերադարձել են իրենց կացարանները՝ մինչև հաջորդ առավոտյան 6-ը քնելու համար։ Այս ռեժիմը պահպանվել է մինչև մեկ ամիս, որից հետո հիվանդները վերադարձել են իրենց տները՝ մինչև հաջորդ տարի։ Մյուս 19-րդ դարի եվրոպական առողջարանների լոգանքի ռեժիմներն ունեին նմանատիպ կառուցվածք։

20-րդ դարի սկզբին եվրոպական սպա-առողջարանները համատեղել են խիստ սննդակարգն ու ֆիզիկական վարժությունները բարդ լոգանքի ընթացակարգի հետ։ Բադեն-Բադենում (Baden-Baden), որը մասնագիտացած էր ռևմատոիդ արթրիտի բուժման մեջ, հիվանդները պարտադիր պետք է բժշկի խորհրդատվություն ստանային՝ լոգանք ընդունելուց առաջ։ Այնուհետև այցելուներն ուղևորվում էին գլխավոր բաղնիք, որտեղ վճարում էին լոգանքի համար և պահում իրենց արժեքավոր իրերը, նախքան հանդերձարաններում հագուստը հանելը։ Լոգարանի աշխատակիցները նրանց տրամադրում էին սրբիչներ, սավաններ և հողաթափեր։

Սկզբում այցելուները մտնում էին տաք ցնցուղի տակ, որից հետո տեղափոխվում 140&nbsp;°F (60&nbsp;°C) տաք օդով լցված սենյակ, որտեղ 20 րոպե տաքանում էին։ Սակայն սա դեռ ամենասկիզբն էր։ Հետո նրանք անցնում էին հաջորդ սենյակ, որտեղ օդի ջերմաստիճանը արդեն 150&nbsp;°F (66&nbsp;°C) էր, իսկ դրանից հետո՝ 154&nbsp;°F (68&nbsp;°C) գոլորշային լոգանքի սրահ։ Այս փուլերն օգնում էին, որ մաշկը բացվի, մարմինը լիովին ջերմանա, և նյութափոխանակությունն ակտիվանա։ Հաջորդ փուլը թերևս ամենահաճելին էր՝ օճառային մերսումը։ Մասնագետները ոչ միայն մաքրում էին մաշկը, այլև խթանում արյան շրջանառությունը։ Դրանից հետո այցելուները կարող էին լողալ մարմնի ջերմաստիճանին մոտ ջրով լցված լողավազանում, որտեղ ջրի բուժիչ հատկությունները ավելի լավ էին ներծծվում։ Սակայն բուժական փորձառությունն այստեղ չէր ավարտվում։ Լողից հետո այցելուները հանգստանում էին «Sprudel» կոչվող լողավազանում, որի հատակին առկա 20 սմ հաստությամբ ավազի շերտի միջով բնական ածխաթթվային գազով հագեցած ջուր էր բխում։ Այս փուլն օգնում էր մարմնի ամբողջական թուլացմանը և վերականգնմանը։ Իսկ վերջում ամեն ինչ ավարտվում էր սառը ցնցուղների ու աստիճանաբար սառչող լողավազանների շարքով, ինչը խթանում էր արյան շրջանառությունը և ամրապնդում իմունային համակարգը։ Դրանից հետո բաղնիքի աշխատակիցները այցելուներին շփում էին տաք սրբիչներով, փաթաթում սավանների մեջ, ծածկում վերմակներով, և նրանք մոտ 20 րոպե հանգստանում էին։

Եվրոպական սպան հյուրերին տրամադրում էր բազմաթիվ այլ գործողություններ լոգանք ընդունելուց հետո, ներառյալ խաղամոլությունը, ձիարշավը, ձկնորսությունը, որսը, թենիսը, չմուշկներով սահելը, պարը, գոլֆը, տեսարժան վայրերը, թատերական ներկայացումները և ձիավարությունը: Որոշ եվրոպացիներ ճանաչում էին սպա պրոցեդուրաների բուժական արժեքը և հոգում հիվանդի ծախսերի մի մասը։ Դրանցից մի քանիսը նախատեսված են նրանց համար, ովքեր տառապում են ճարպակալումից և շատակերությունից, բացի այլ բժշկական ծառայություններից: Վերջերս մարդիկ դեռ գնում են Բնական տաք աղբյուրներ ՝ հանգստանալու և առողջությունը բարելավելու համար։

Գերմանիայում այս ավանդույթը պահպանվել է մինչ օրս։ «Բուժական հանգիստ» («Kur») ընդունելն առողջարաններում շարունակում է լայնորեն ֆինանսավորվել ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր առողջապահական ապահովագրության միջոցով։ Ընդհանուր առմամբ, բուժումը նշանակում է բժիշկը, որը հիվանդին ուղարկում է երեք շաբաթ տևողությամբ հանգստի՝ հանքային աղբյուրի մոտ կամ այլ բնական միջավայրում, որտեղ նրա առողջական վիճակը կբուժվի բնական բուժիչ ջրերի և թերապիաների միջոցով։ Անցյալում ապահովագրական ընկերությունները ամբողջությամբ հոգում էին թե՛ բուժումը, թե՛ կացության և սննդի ծախսերը, բայց այսօր շատ դեպքերում նրանք վճարում են միայն բուժման ընթացակարգերի համար՝ ակնկալելով, որ հիվանդը կրի ճանապարհորդության, կացության և սննդի ծախսերը։ Գերմանիայում գրեթե բոլոր քաղաքացիները յուրաքանչյուր երկուսից վեց տարին մեկ կարող են օգտվել «Kur»-ից՝ կախված իրենց առողջական վիճակից։ Այս ընթացքում նրանք ստանում են իրենց ամբողջական աշխատավարձը, և բուժման օրերը չեն հաշվարկվում որպես արձակուրդային օրեր։ Այս համակարգը ոչ միայն նպաստում է առողջության վերականգնմանը, այլև ապահովում է գերմանացիների բարձր կյանքի որակը։

### Բուժիչ լոգանքներն Ամերիկայի գաղութացման շրջանում
աջից|մինի|230x230փքս|Ջենթլմենների լոգարանը, Ջեֆերսոնյան լոգարաններ, Ուորմ Սփրինգս, Վիրջինիա, կառուցվել է 1761 թվականին և հանդիսանում է Միացյալ Նահանգների ամենահին սպա շենքը։ Սպայի ջրերը հոսում են շենքի կենտրոնից։ Նախագահ Թոմաս Ջեֆերսոնը լողացել է այստեղ։
Եվրոպացի որոշ գաղութաբնակներ իրենց հետ բերել են տաք ջրով բուժման գիտելիքները, մինչդեռ մյուսները այդ մեթոդները սովորել են տեղաբնակ հնդկացիներից։ Սակայն գաղութարարները բռնագրավեցին այն տարածքները, որտեղ գտնվում էին բնական տաք և սառը հանքային աղբյուրները, և փոփոխություններ կատարեցին, որպեսզի դրանք համապատասխանեցնեն իրենց կարիքներին ու ճաշակին։

1760-ականներին բրիտանացի գաղութարարները ճանապարհորդում էին դեպի Կոնեկտիկուտի, Փենսիլվանիայի, Նյու Յորքի և Վիրջինիայի տաք և սառը աղբյուրներ ՝ ջրային բուժիչ միջոցներ փնտրելու համար: Առավել հաճախ այցելվող աղբյուրներից էին բաթը, Յելոուն և Բրիստոլ Սփրինգսը Փենսիլվանիայում, ինչպես նաև Ուորմ Սփրինգսը, Հոթ Սփրինգսը և Սպիտակ ծծմբի աղբյուրները Արևմտյան Վիրջինիայում: 1790-ականներին Նյու Յորքում սկսեցին հայտնվել առողջարաններ, մասնավորապես ՝ Բոլսթոն Սպա: Մոտակա «Saratoga Springs» և «Kinderhook» հանգստավայրերը դեռ բաց չեն:

Գաղութային Ամերիկայում բժիշկները աստիճանաբար սկսեցին բնական տաք աղբյուրները խորհուրդ տալ տարբեր հիվանդությունների բուժման համար։ Ամերիկացի հայրենասեր և բժիշկ Բենջամին Ռաշը 1773 թվականին բարձր գնահատեց Փենսիլվանիա նահանգի Բրիստոլ քաղաքի աղբյուրները: Սամուել Թեննին 1783 թ.-ին և Վալենտին Սիմանը 1792 թ.-ին ուսումնասիրեցին ջուրը Նյու Յորքի Բոլսթոն ՍՊԱ-ում և գրեցին այդ աղբյուրների հնարավոր բժշկական օգտագործման մասին: Տարբեր աղբյուրների այցելուներին տեղավորելու համար կառուցվել են հյուրանոցներ։ Ձեռնարկատերերը պահում էին հաստատություններ, որտեղ ճանապարհորդները կարող էին մնալ, ուտել և խմել:

### Լողանալը 19-րդ և 20-րդ դարերի Ամերիկայում
աջից|մինի|Կանանց ծծմբային Լոգարաններ Տոլեդո հյուրանոցում, Տոլեդո, Օհայո, 1919
Ամերիկյան հեղափոխությունից հետո սպա արդյունաբերությունը շարունակում էր ժողովրդականություն վայելել: Առաջին իսկապես սիրված սպա-ն «Saratoga Springs»-ն էր, որն ուներ երկու մեծ, չորս հարկանի հունական վերածննդի ոճի հյուրանոցներ մինչև 1815 թվականը: Այն արագորեն աճել է և մինչև 1821 թվականը ունեցել է առնվազն հինգ հարյուր սենյակ ապրելու համար: Նյու Յորքի հետ նրա հարաբերական հարևանությունը և երկրի ամենազարգացած շոգենավերի հասանելիությունը հանգեցրել էին նրան, որ հանգստավայրը դարձել էր երկրի ամենահայտնի զբոսաշրջային ուղղությունը 1820-ականների կեսերին ՝ սպասարկելով ինչպես վերնախավին, այնպես էլ միջին խավը: Չնայած 1810-ականներին սպան կենտրոնական տեղ էր զբաղեցնում Սարատոգայում, 1820-ականներին հանգստավայրն ունեցել է հյուրանոցներ՝ հոյակապ պարասրահներով, օպերային թատրոններով, խանութներով և ակումբներով:

«Union Hotel»-ը, որն առաջին անգամ կառուցվել է 1803 թվականին, ունեցել է իր սեփական էսպլանադը, իսկ 1820-ականներին արդեն ուներ իր սեփական շատրվանը և պաշտոնական կանաչապատումը, բայց ընդամենը երկու փոքր լոգարաններով: Քանի որ հանգստավայրը զարգացել է որպես զբոսաշրջային նպատակակետ, հանքային բաղնիքները դարձել են օժանդակ կառույցներ, այլ ոչ թե հանգստավայրի հիմնական գրավչությունը, չնայած որ հանքային ջուր խմելը դեռ սովորական էր: Սարատոգայի և Նյու Յորքի այլ հանգստավայրերի նպատակը հանքային ջրերի հասանելիությունն ապահովելն էր, նրանց հիմնական գրավչությունը բարդ սոցիալական կյանքն ու մշակութային ինքնությունն էր: Այնուամենայնիվ, 1820-ականների վերջին հանգստավայրի ժողովրդականությունը սկսեց նվազել, և 1830-ականների կեսերին, փորձելով վերածնվել, այն դիմեց ձիարշավին։

1850-ականների կեսերին, տաք և սառը ստորգետնյա հանգստավայրերը տարածված էին Միացյալ Նահանգների 20 նահանգներում, որտեղ առկա էին մի շարք հատուկ ճարտարապետական տարրեր։ Շատ առողջարաններում կար կենտրոնական երկու հարկանի շենք, որը գտնվում էր կամ հենց աղբյուրների մոտ, կամ դրանց մոտ։ Կենտրոնական շենքը սովորաբար տրամադրում էր հյուրերին անհրաժեշտ հարմարություններ՝ ճաշարաններ առաջին հարկում, պարասրահ և քնելու սենյակներ երկրորդ հարկում։ Այս կենտրոնական շենքի շուրջ շրջապատված էին փոքր հյուրանոցային կաբիններ, որոնք հաճախ կազմված էին կիսաշրջան կամ Ո-աձև ձևաչափով։ Այդ հեռավոր շենքերը, ինչպես նաև լրացուցիչ շենքերը, ստեղծում էին առողջարանային համալիր, որը տրամադրում էր ինչպես սոցիալական, այնպես էլ մասնավոր տարածքներ՝ հանգստի և առողջության բարելավման համար։

Այս հանգստավայրերը առաջարկում էին լող, ձկնորսություն, որսորդություն և ձիավարություն, ինչպես նաև լոգանքի հարմարություններ։ Վիրջինիայի հանգստավայրերը, հատկապես «White Sulphur Springs»-ը, հատկապես հայտնի էին Քաղաքակրթական պատերազմից առաջ և հետո։ Պատերազմից հետո առողջարանային արձակուրդները դարձան շատ ժողովրդական, քանի որ վերադարձած զինվորները լողում էին՝ վերքերն ապաքինելու համար, իսկ ամերիկյան տնտեսությունը թույլ էր տալիս ավելի շատ ազատ ժամանակ անցկացնել։ Սարատոգա Սպրինգսը Նյու Յորքում դարձավ այսպիսի գործունեության գլխավոր կենտրոններից մեկը։ Տաք, գազավորված գետնի ջրում լողալը և այն խմելը միայն նախերգանք էին ավելի հետաքրքիր սոցիալական գործունեության՝ խաղադրույքների, զբոսանքի, ձիարշավի և պարելու համար։

19-րդ դարի երկրորդ կեսին, արևմտյան ձեռներեցները բնական տաք և սառը ջրերը վերածեցին առողջարանների, որոնք տարածվում էին Միսիսիպի գետից մինչև Արևմտյան ափ։ Այս առողջարաններից շատերը առաջարկում էին անհատական լոգանքներ, գոլորշու լոգանքներ, ջրի լվացումներ, ասեղնապտույտներ և լողավազանային լոգանքներ իրենց հյուրերին։ Բազում երկաթուղիներ, որոնք ծածկում էին երկիրը, խթանում էին այս առողջարանները՝ գնացքների տրանսպորտը խթանելու նպատակով։ «Hot Springs»-ը, Արքանզասում, դարձավ կարևոր առողջարան Սենթ Լուիսից և Չիկագոյից եկող մարդկանց համար։

Այս առողջարանների ժողովրդականությունը շարունակվեց 20-րդ դարում։ Սակայն որոշ բժշկական քննադատներ պնդում էին, որ այնպիսի հայտնի առողջարանների ջուրը, ինչպիսիք են «Hot Springs»-ը, Վիրջինիա և «Saratoga Springs»-ը, Նյու Յորքում, նույնքան օգտակար չեն առողջությանը, որքան սովորական տաք ջուրը։ Վերահաստատելու համար, տարբեր առողջարանների տերերը պնդում էին, որ իրենց զարգացմանը ավելի լավ հիդրոթերապիա առաջարկում են իրենց հիվանդներին։ «Saratoga» առողջարանում զարգացան սրտի և շրջանառու համակարգի հիվանդությունների, ռևմատիկ խնդիրների, նյարդաբառարանական հիվանդությունների, նյութափոխանակության խանգարումների և մաշկային հիվանդությունների բուժման ընթացակարգեր։ 1910 թվականին Նյու Յորքի նահանգը սկսեց գնել հիմնական աղբյուրները՝ դրանք շահագործումից պաշտպանելու նպատակով։

Երբ Ֆրենկլին Դելանո Ռուզվելտը Նյու Յորքի նահանգի գործադիր իշխանությունն էր, նա է խթանել եվրոպական տիպի առողջարանային զարգացումը «Saratoga»-ում։ Այս նոր համալիրի ճարտարապետները երկու տարի ուսումնասիրել են Եվրոպայում լոգանքի տեխնիկական ասպեկտները։ 1933 թվականին ավարտվածառողջարանները բաղկացած էին երեք լոգարաններից՝ Լինքոլն, Վաշինգտոն և Ռուզվելտ, խմելու սրահ՝ «Hall of Springs», և շենք՝ «Simon Baruch Research Institute»։ Մեկ այլ չորս շենքեր կազմում էին ժամանցի տարածքը և ներառում էին արքադներ ու լողավազան՝ զարդարված կապույտ ֆաենսի տեռակոտայի կերամիկական կղզիներով։ «Saratoga Spa State Park»-ի նեոկլասիկական շենքերը տեղադրվել էին հիանալի ձևով՝ պաշտոնական ուղղահայաց առանցքներով, ամուր աղյուսով կառուցվածքով և քարե ու բետոնե ռոմանական վերականգնման զարդարանքներով։

Առողջարանը շրջապատված էր 1,200 ակր (4.9 կմ²) բնական պարկով, որի տարածքում կար 18 մղոն (29 կմ) ձիարշավային արահետներ՝ «համարաչափ քայլեր գիտականորեն հաշվարկված խոնարհություններով», որտեղ ծառեր և հովիտներ էին, աղբյուրները՝ անսպասելի տեսարաններ ավելացնելով։ Geyser Brook-ի թափվող ջրերը հոսում էին կամուրջների տակ։ Պարկի բնական գեղեցկությունը լիարժեքորեն օգտագործվել էր, բայց ոչ մի պաշտոնական դեկորատիվ այգեգործություն չէր իրականացվել։ Պրոմոյինալ գրականությունը գովազդում էր առողջարանից անմիջապես դուրս գտնվող համալիրվածքները՝ գնումներ, ձիարշավներ և հեղափոխական պատերազմի պատմությանը կապված պատմական վայրեր։ Նյու Յորքի նահանգի Գերարապետ Herbert Lehman-ը բացեց նոր հարմարությունները հանրության համար 1935 թվականի հուլիսին։
աջից|մինի|230x230փքս|Խորվաթիայի վուչկովեց քաղաքում լրտեսին պատկանող "ծույլ գետի" հատվածը:
Այն ժամանակահատվածում ԱՄՆ-ում տարածված առողջարաններից էին նաև Ֆրանսիական Լիկը, Ինդիանա, Հոտ Սպրինգս և Ուայթ Սուլֆուր Սպրինգս, Վեսթ Վիրջինիա; Հոտ Սպրինգս, Արկանզաս; և Վարմ Սպրինգս, Ջորջիա։ Ֆրանսիական Լիկը մասնագիտացած էր կարճատևության և փորկապության բուժման մեջ՝ ջրի խմելու, լոգանքների և վարժությունների համակցմամբ։ Հոտ Սպրինգս, Վիրջինիա, մասնագիտացած էր մարսողական խնդիրների և սրտի հիվանդությունների բուժման մեջ, իսկ Ուայթ Սուլֆուր Սպրինգս, Վիրջինիա, բուժում էր այս խնդիրները և մաշկի հիվանդությունները։ Այս երկու առողջարաններում իրականացվում էին լոգանքներ, երբ ջուրը անընդհատ ողողում էր հիվանդներին, երբ նրանք պառկած էին մեղմ լճակում։ Վարմ Սպրինգս, Ջորջիա, ձեռք էր բերել մանկական պառալիզի բուժման մասին պնդված խավերը՝ լոգանքների և վարժությունների ընթացակարգով։ Նախագահ Ֆրենկլին Դելանո Ռուզվելտը, ով նախորդում էր Սարատոգային, հաճախ այցելում և խրախուսում էր այս առողջարանը։

## Վերջին միտումները
1930-ականների վերջերին ԱՄՆ-ում գործում էին ավելի քան 2,000 տաք կամ սառը աղբյուրների առողջարաններ: Այս թիվը զգալիորեն նվազեց 1950-ականներին և շարունակեց անկում ապրել հաջորդ երկու տասնամյակների ընթացքում: Վերջին ժամանակներում ԱՄՆ-ում առողջարանները ավելի շատ կենտրոնացած էին դիետայի, վարժությունների կամ մուտքային ծրագրերի վրա, քան ավանդական լոգանքի գործողությունների:

Մինչև վերջերս ԱՄՆ-ում հասարակական բաղնիքի արդյունաբերությունը լճացած վիճակում էր։ Այնուամենայնիվ, Եվրոպայում բուժիչ լոգանքները միշտ շատ տարածված են եղել և այդպես են մնում մինչ օրս: Նույնը վերաբերում է Ճապոնիային, որտեղ այցելուներին գրավում են ավանդական տաք աղբյուրի Լոգարանները, որոնք հայտնի են որպես օնսեն։
մինի|250x250փքս|Այուրվեդիկ սպա Հնդկաստանի Գոա քաղաքում

## Արդյունաբերության կարգավորում
Միջազգային Սպա և մարմնի խնամքի ասոցիացիան («ISBWA») համաշխարհային սպա կենտրոնների և մարմնի խնամքների կենտրոնների միջազգային ասոցիացիան է։ «ISBWA»-ի հիմնական հոգսը ոլորտի կարգավորման հարցն է և սպառողների բարեկեցությունը։ Ասոցիացիայի անդամ կազմակերպությունները պետք է համապատասխանեն «ISBWA»-ի էթիկայի կանոններին։

Միավորված լողավազանների, սպաների և տաք բաղնիքների կոդը («USPSHTC») մոդելային կոդ է, որը մշակվել է Համաշխարհային խողովակաշարերի և մեխանիկայի պաշտոնյաների ասոցիացիայի («IAPMO») կողմից՝ լողավազանների, սպաների և տաք բաղնիքների հետ կապված խողովակաշարերի համակարգերի տեղադրման և ստուգման կարգավորման համար՝ հասարակության առողջությունը, անվտանգությունը և բարեկեցությունը խթանելու նպատակով։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Flamingo Spa Vesipuisto.jpg|Flamingo Spa-ն, որը Ֆինլանդիայի Վանտաա քաղաքում գտնվող Flamingo զվարճանքի կենտրոնի մի մասն է
Պատկեր:VarshetsRenovatedSpaCenter.jpg|Սպա-կենտրոն Վարշեցում, Բուլղարիա
Պատկեր:Colorful, mirror Fortepan 716.jpg|Իսպանիա, Հունգարիա, 1939
Պատկեր:Ognyanovo-Delta-Hotel-Mineral-water-swimming--pools.jpg|Հանքային ջրի լողավազաններ Բլագոևգրադի շրջանում, Բուլղարիա
Պատկեր:BalnearioAlange.jpg|Բալնեոլոգիական գոտի Ալանգայում
Պատկեր:Spa JPG05.jpg|Սպա խաղատուն այգի, Բելգիա
Պատկեր:Beltéri gyógymedence Hagymatikum.JPG|Բուժիչ ջրային լոգանքներ Հունգարիայի Մակո քաղաքում
Պատկեր:COLLECTIE TROPENMUSEUM Zwemmen in de vijver bj de waterval TMnr 60050142.jpg|Լողանալ Բոգորում, Արևմտյան Ջավա
Պատկեր:Mt. Taisetsu KOGEN hot spring 2（Open-air bath）.JPG|Ճապոնական Օնսենը Հոկայդոյում
Պատկեր:Brooklyn Museum - Bathers - Louis Michel Eilshemius - overall.jpg|Լողացողներ, Լուի Միշել Էյլշեմիուս (Բրուքլինի թանգարան)
Պատկեր:Palatinus Strandfürdő. Fortepan 78086.jpg|Իսպանիա, Հունգարիա, 1939
Պատկեր:Budapest, Gellért fürdő, hullámfürdő-medence, 4.jpg|Գելերտ Լոգարաններ Բուդապեշտում, Հունգարիա
Պատկեր:Couples Bath Spa.jpg|alt=Couples Spa Bath|Զույգը հանգստանում է սպա-սրահում՝  ջակուզիում


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Nathaniel Altman, *Healing springs: the ultimate guide to taking the waters : from hidden springs to the world's greatest spas.* Inner Traditions / Bear & Company, 2000. .
* Dian Dincin Buchman, *The complete book of water healing.* 2nd ed., McGraw-Hill Professional, 2001. .
* Jane Crebbin-Bailey, John W. Harcup, John Harrington, *The Spa Book: The Official Guide to Spa Therapy.* Publisher: Cengage Learning EMEA, 2005. .
* Esti Dvorjetski, *Leisure, pleasure, and healing: spa culture and medicine in ancient eastern Mediterranean.*, Brill, 2007 (illustrated). .
* Carola Koenig, *Specialized Hydro-, Balneo-and Medicinal Bath Therapy.* Publisher: iUniverse, 2005. .
* Anne Williams, *Spa bodywork: a guide for massage therapists.* Lippincott Williams & Wilkins, 2006. .
* Richard Gassan, *The Birth of American Tourism: New York, the Hudson Valley, and American Culture, 1790-1830.* University of Massachusetts Press, 2008. .
* Thomas Chambers, *Drinking the Waters: Creating an American Leisure Class at Nineteenth-Century Mineral Springs.* Smithsonian Institution Press, 2002 (out of print).
* Charlene Boyer Lewis, *Ladies and Gentlemen on Display: Planter Society at the Virginia Springs, 1790-1860.* University of Virginia Press, 2001. 

## Արտաքին հղումներ
*

Կատեգորիա:Այլընտրանքային բժշկություն
Կատեգորիա:Անձնական խնամքի և ծառայության մասնագիտություններ
Կատեգորիա:Առողջություն
Կատեգորիա:Բաղնիք
Կատեգորիա:Բուժում
Կատեգորիա:Մերսում