Աբայ Կունանբաև

**Աբայ Կունանբաև** (, ), ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ, ղազախական գրականության հիմնադիրը։

## Կենսագրություն
Ծնվել է հուլիսի 29-ին (օգոստոսի 10), Չինգիզի լեռներում (այժմ՝ Սեմիպալատինսկի մարզ, գյուղ Կարաուլ), խոշոր ֆեոդալ Կունանբայ Ուսկենբաևի ընտանիքում։ Սովորել է Սեմիպալատինսկի մեդրեսեում (1858-59), հաճախել տեղի ռուսական դպրոցը։ Ինքնուրույն սովորել է արաբերեն, պարսկերեն, ուզբեկերեն, ուսումնասիրել Արևելքի մեծ բանաստեղծների և գիտնականների գործերը։ Սեմիպալատինսկում ծանոթացել է ռուս հեղափոխական աքսորյալների հետ, նրանց ազդեցությամբ ուսումնասիրել ռուս գրականությունը։

Կունանբաևը գրական գործունեությունն սկսել է 35-ամյա հասակից։ Բանաստեղծի կոչումը տեսել է հայրենիքին և ժողովրդին ծառայելու մեջ։ «Քուլեմբային» (1888), «Վերջապես գավառական դարձա...» (1889) և «Կառավարիչն իշխանավորով է ուրախ» (1889) երգիծական գործերով ընդվզել է բռնության դեմ։ Ղազախական աուլների կյանքը պատկերել է «Գարուն» (1890), «Ամառ» (1886), «Աշուն» (1889), «Ձմեռ» (1888) բանաստեղծությունների շարքում։ Գրել է պատմաբանահյուսական թեմաներով պոեմներ՝ «Մասղութ» (1887), «Ասք Ազիմի մասին» (1889)։ «Խրատներ» աշխատության մեջ քննարկել է պատմության, փիլիսոփայության, մշակույթի, մանկավարժության, գրականագիտության, լեզվաբանության և այլ հարցեր։ Կունանբաևը միաժամանակ տաղանդավոր երգահան էր։ Նրա երգերն այժմ էլ երգվում են Ղազախստանում։ Մահացել է հունիսի 23-ին (հուլիսի 6), Կարաուլ գյուղում։ Կունանբաևի կերպարը գեղարվեստորեն մարմնավորել է Մ. Աուեզովը «Աբայ» վեպում (հայերեն հրատարակություն՝ 1952)։

## Խրատներ
Աբայի նշանակալից ստեղծագործություններից է կյանքի վերջին տարիներին նրա գրած «*Қара сөз*» (բառացի թարգմանած՝ «Պարզ (հասարակ) (տառացիորեն՝ *սև*) խոսք») արձակ պոեմը, որ բաղկացած է 45 կարճ առակաբանություններից կամ փիլիսոփայական տրակտատներից։ «Խրատներ»-ում արծարծվում են էթնիկ ղազախների պատմության, մանկավարժության, բարոյականության ու իրավունքի հմնահարցեր։ Ղազախական գրականության հիմնադիրի այդ երկը թարգմանվել է բազմաթիվ լեզուներով, ընդ որում՝ ռուսերեն՝ մի քանի անգամ։
*Առաջին թարգմանությունը, որ կատարել էր Վիկտոր Շկլովսկին, լույս է տեսել 1945 թվականին՝ Աբայի ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ և հետագայում վերահրատարակվել 1954 և 1979 թթ.: 
*Ղազախ գրողներ Սաթիմժան Սանբաևն ու Ռոլան Սեյսենբաևը նույնպես թարգմանել են այդ գիրքը։  
*2010 թվականին եպիսկոպոս Գենադի Գոգոլևը կատարել է գրքի մասնակի չափածո թարգմանություն ռուսերեն։
*«Խրատներ» գիրքը թարգմանվել է նաև ուզբեկերեն, թաթարերեն, թուրքերեն, անգլերեն, մոնղոլերեն, ֆրանսերեն, լատիշերեն, կորեերեն, չինարեն, գերմաներեն, տաջիկերեն և մի շարք այլ լեզուներով։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Մուխթար Աուեզով, Աբայ (վեպ), Ե., Հայպետհրատ, 1952, 724 էջ։ Ռուսերենից թարգմ.՝ Հրանտ Բորոզանյան։
* *[[Орынбеков, Муханмадияр Серикбекович|Орынбеков М. С.]]* Философские воззрения Абая. — Алма-Аты: Білім, 1995. — 136 с.
* 
* *[[Анастасьев, Николай Аркадьевич|Анастасьев Н.]]* Абай: Тяжесть полета. — , 2008. — (серия ЖЗЛ) — 383 с.

## Արտաքին հղումներ
* "Մեր Աբայը": էլեկտրոնային գրադարան
* Աբայի «Көзімнің қарасы» երգը
* Աբայի «Айттым сәлем, Қаламқас» երգը
* Экзистенциальный характер религиозных воззрений Л. Н. Толстого и Абая Кунанбаева 
* Абай… Кто он для казахов?
* Абай Кунанбаев. Биография, память, стихи (на русском языке) — статья в литературном журнале 
* Б.Канапьянов: «Աբայն ու Ա. Ս. Պուշկինը» 
* Հավատի հիմնահարցը Աբայի փիլիսոփայության մեջ 
* Աբայ Կունանբաևի ստեղծագործությունը 
* Աբայի կենսագրությունը
* Աբային նվիրված կայքէջ 
* «Kara Sozder» (Խրատներ)  
* Աբայի բանաստեղծությունները 
* IMDB page for the 1995 biopic

Կատեգորիա:Ղազախ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ղազախ գրողներ
Կատեգորիա:Ղազախ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ղազախ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ղազախ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ղազախ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա