Սթիվի Սմիթ

**Ֆլորենս Մարգարետ Սմիթ** (), հայտնի որպես **Սթիվի Սմիթ** (, ), Բրիտանացի բանաստեղծ, գրող և նկարիչ։ Բրիտանական պոեզիայի պատմության մեջ ամենահայտնի բանաստեղծություններից մեկի՝ «Not Waving But Drowning» («Չի բարևում, այլ խեղդվում է») հեղինակը։

## Կենսագրություն և ստեղծագործություն
Ֆլորենս Մարգարետ Սմիթը ծնվել է Քինգսթոն ափոն Հալում՝ Անգլիայի հյուսիս-արևելքում։ Նա Էթելի և Չարլզ Սմիթների երկրորդ դուստրն է եղել։ Նրա ավագ քույրը Մոլլին է եղել։ Աղջիկների հայրը աշխատել է որպես ինժեներական խորհրդատու բրիտանական ծովակալությունում և իր ժամանակի մեծ մասն անցկացրել է ծովում։ Տուն կարճատև այցելությունների ժամանակ նա շատ սառնասրտորեն և պաշտոնական կերպով է վարվել իր ընտանիքի հետ, քանի որ լարված հարաբերությունների մեջ է եղել կնոջ հետ։ Կենսագիրների վկայությամբ՝ հայրը գրեթե ոչ մի ֆինանսական աջակցություն չի ցուցաբերել ընտանիքին։ Երբ ապագա բանաստեղծուհին երեք տարեկան է եղել, մայրը վերցրել է դուստրերին և տեղափոխվել Լոնդոն՝ քրոջ հետ ապրելու Պալմերս Գրինում։

Կանայք հարուստ չեն եղել, բայց իրենց ձեռներեցության և հնարամտության շնորհիվ քույրերը պատշաճ կրթություն են ստացել Հյուսիսային Լոնդոնի աղջիկների քոլեջի դպրոցում: Երիտասարդ Ֆլորենսին ընտանիքի բոլոր անդամներն անվանել են «Փեգի»: Հետագայում նա ստացել է նոր մականուն՝ «Սթիվի»՝ ի պատիվ ժամանակի հայտնի ձիավար Սթիվ Դոնահյուի, քանի որ նա եղել է փոքրամարմին և փխրուն, բայց միևնույն ժամանակ պահպանել է եռացող էներգիան մինչև խոր ծերություն: Այդ ժամանակից ի վեր Սթիվիի ամբողջ կյանքն անցել է բացառապես կանանց միջավայրում: 16 տարեկանում կորցրել է մորը։ Սթիվին մեղադրել է հորը ընտանիքը լքելու համար։ Քույրերին մեծացրել է Մեջ Սփիրը՝ նրանց մորաքույրը, կամ «Մորաքույր Առյուծուհին», ինչպես նրան անվանել է Սթիվին։ Շուտով Սթիվիի տատիկը՝ մոր մորաքույրը, մահացել է, և Մոլլին լքել է տունը։ Միայն մորաքույրն է մնացել՝ փոխարինելով Սթիվիի մորը, և նա ապրել է Սթիվիի հետ մինչև 1968 թվականը։ Իր հերթին Սթիվին հոգ է տարել նրա մասին մինչև նրա մահը։ Մորաքույրը եղել է ֆեմինիստ։ Սթիվի Սմիթը չի ամուսնացել։

«Գթության տուն» ինքնակենսագրական բանաստեղծությունը նվիրված է այս իրադարձություններին։ Այն կենտրոնանում է ոչ այնքան Լոնդոնում գտնվող իր ծնողների տան փառաբանման վրա, որտեղ Սթիվին ապրել է 64 տարի, որքան կանացի համերաշխության և համբերատարության, դժվարություններին դիմակայելու ունակության վրա։

Գրողի առաջին վեպը՝ «Novel on Yellow Paper» («Վեպ դեղին թղթի վրա»), հրատարակվել է 1936 թվականին։ Դրան հաջորդել են «Over Frontier» («Սահմանից այն կողմ»)  (1938) և «The Holiday» («Հնագստի օր») (1949) վեպերը։ Ստեղծագործությունները գրված են առաջին դեմքով, և պատմողը իր աշխարհայացքով մոտ է հեղինակին։ Բոլոր վեպերի խնդիրները մոտավորապես նույնն են՝ բանականության և զգացողության, գոյության և առօրյա կյանքի, տրամաբանության և աբսուրդի միջև հակասությունը։ Բոլոր ստեղծագործություններում արձակ տեքստը խառնված է բանաստեղծական ներդիրներով։

Սթիվի Սմիթի առաջին բանաստեղծական ժողովածուն՝ «Զվարճանալը», հրատարակվել է 1937 թվականին։ Արդեն այս գրքում Սմիթը ընթերցողների առջև ներկայացել է որպես լիարժեք ձևավորված բանաստեղծուհի։ Բանաստեղծուհին իր որոշ բանաստեղծություններ վերատպել է ժողովածուից ժողովածու, և սկսած բանաստեղծությունների երկրորդ ժողովածուից՝ նա անփոփոխ կերպով հրատարակել է դրանք իր գրաֆիկական նկարազարդումներով։ Ընդհանուր առմամբ, նա ստեղծել է 9 բանաստեղծական ժողովածու։ Հեղինակի վերջին տասներորդ ժողովածուն՝ «Կարիճը», հրատարակվել է հետմահու։

Նրա պոեզիայում մարմնական սեր զգալու տեղ չկա, նրա մտքերը սիրո, իր ենթադրյալ ընտրյալի մասին որոշ չափով վերացական են. «Ես միշտ շատ ավելի հետաքրքրված եմ նրանով, թե ինչի մասին եմ մտածում, և եթե պատահաբար հանդիպեի նրան փողոցում, հավանաբար չէի ճանաչի նրան»։ Սակայն նրա ստեղծագործությունները ներառում են բարեկամության հանգիստ նկարագրություններ («Բարեկամության ուրախությունները»), էլեգիական բնանկարային տեքստեր, որոնք ներծծված են հայրենիքի հանդեպ սիրով («Երջանկություն»)։ Սթիվի Սմիթի շատ բանաստեղծություններ, մասնավորապես «Չի բարևում, այլ խեղդվում է» («Not waving but drowning») բանաստեղծությունը, բնութագրվում են վախի զգացումով և մահվան անխուսափելիությամբ։ Որոշ բանաստեղծություններ գրված են մահվան կոչի տեսքով։ Սմիթին նաև բնորոշ է կրոնի մերժումը, բայց ոչ թե կրոնը բարձրագույն իմաստով, այլ ավանդական իմաստով։ Ինչպես ասել է նրա ընկերը, անգլիկան քահանան, «նրան անսահման հավատ էր պետք այն մերժելու համար»։

Նա մտածել է ինքնասպանության մասին, բայց ի վերջո հանգել այն եզրակացության, որ սովորական մահը մեծ օրհնություն կլինի: Նրա կարծիքով՝ ծերությունը մահվանից առաջ լուռ միջանցք է, երբ շատ բաներ, որոնք նախկինում անհանգստացրել են մարդուն, անհետանում են: Նրա համար մահն ինքնին բնական բան է և, որոշ իմաստով, ցանկալի: Իր վերջին հարցազրույցներից մեկում նա ասել է.
Այս վերջին խոսքերը՝ «Քանզի Քոնն է արքայությունը, զորությունը և փառքը», բացարձակապես զարմանալի են։ Սա նշանակում է բացարձակ բարություն, բացարձակ բարության զորությունը ամեն ինչի վրա։ Բնականաբար, մարդը երազում է մահվան մասին, այնտեղ բարությունն ավելի հզոր կլինի, քան այստեղ, քանի որ կենդանի լինելը նման է թշնամու տարածքում գտնվելուն։

Մահվան նկատմամբ հակասական վերաբերմունքը դարձել է «Օ՜, երախտապարտ գույներ, պայծառ հայացքներ» («Oh grateful colours, bright looks!») բանաստեղծության թեման։ Սթիվի Սմիթը հրապարակային ընթերցումներ է կատարել իր բանաստեղծություններից, կատարել է դրանք երաժշտության ներքո համերգային ծրագրերում, ձայնագրել է իր բանաստեղծությունները BBC-ով և գրամոֆոնի ձայնապնակներով։ 1923 թվականից 1953 թվականներին Սթիվի Սմիթը աշխատել է լոնդոնյան Newnes Publishing Company հրատարակչությունում, իսկ կյանքի վերջին տարիներին եղել է հրատարակչության քարտուղար։ 1969 թվականին պարգևատրվել է Թագուհու ոսկե մեդալով՝ բրիտանական գրականությանը մատուցած ծառայությունների համար։ 1971 թվականի մարտի 7-ին մահացել է ուղեղի ուռուցքից։

1977 թվականին բեմադրվել է Հյու Ուայթմորի «Սթիվի» պիեսը, որը մեծ հաջողություն է ունեցել։ Գլխավոր դերը խաղացել է Գլենդա Ջեքսոնը։ Պիեսի հիման վրա նկարահանվել է ֆիլմ։ 1978 թվականին «Պենգիում» հրատարակչությունը հրատարակել է Սթիվի Սմիթի լավագույն բանաստեղծությունների ժողովածուն, որը ներառել է այնպիսի ստեղծագործություններ, ինչպիսիք են՝ «Թվեր», «Օ՜, շնորհակալ գույներ,պայծառ տեսարան» և այլն։

## Արձագանքներ և ճանաչում
Բրիտանական պոեզիայի պատմաբան Վլադիմիր Սկորոդենկոյի կարծիքով՝ Սթիվի Սմիթի պոեզիան շատ բարդ երևույթ է։ Սմիթի բանաստեղծությունները գրված են «նենգ անտեղյակության և խաբուսիկ միամտության տոնով»։ Բանաստեղծուհին շարունակում է անգլիական մանկական պոեզիայի՝ ենթադրաբար պարզ և անարվեստ օրորոցայինների ավանդույթը, Լուիս Քերոլի և Էդվարդ Լիրի «անհեթեթության պոեզիայի» ավանդույթը:
Ս-ը բնութագրվում է արտահայտչական միջոցների խնայողությամբ, պատմողականությամբ, հանգերի և ռիթմիկ կառուցվածքների բազմազանությամբ, հստակ չափանիշով, գրքային և փողոցային բառապաշարի խառնուրդով, չոր, նրբագեղ հումորով, ինքնահեգնությամբ և կլիշե կանոնների ծաղրերգությամբ։ Նա իր բանաստեղծություններին, որոնք հաճախ ոճավորված են «սև հումորի» ոգով, հաղորդում է մանկական պարզության ինտոնացիա, այդ իսկ պատճառով դրանց բանաստեղծական սյուժեները գործում են անսպասելիորեն գրոտեսկային էֆեկտով՝ մատնանշելով մարդկային գոյության տրագիկոմիկ բնույթն ու աբսուրդը։

Քննադատը հեղինակի ոճի այս առանձնահատկությունները քննում է «*Ամուսնացա՞ծ էր նա*» բանաստեղծության օրինակով. *Արդյո՞ք նա հարցրել է*, *թե որքան դիմանալ* // *Եվ կարո՞ղ է մահը համարվել վերջ:* // *Ոչ, այն նրան չի քերծել,* // *Նրա ապագան պայծառ էր։* «Ս-ում իմաստների «խաղի» և ոճի կեղծ անփութության քողի տակ,- կարծում է Վ. Լ. Սկորոդենկոն,- թաքնված են լուրջ թեմա և խորը կարեկցանք մարդու նկատմամբ»։

Անգլիացի բանաստեղծուհի Գրիգորի Կրուժկովի ռուսերեն թարգմանչի խոսքերով՝ Սթիվի Սմիթի բանաստեղծական խոսքի ուժը կայանում է նրա ինտոնացիայի մեջ՝ հանգիստ և անկրկնելիորեն ինքնատիպ. «Մի գրականագետ նշել է, որ Սթիվի Սմիթը Աստծո հետ խոսում է այնպես, ինչպես տնային տնտեսուհին, որը կշտամբում է կանաչեղեն վաճառողին կաղամբի վատ որակի համար»։ Իր մյուս բանաստեղծությունների շարքում Գ. Մ. Կրուժկովը, ինչպես նաև Վ. Լ. Սկորոդենկոն, առանձնացնում են «Ամուսնացա՞ծ էր նա» բանաստեղծությունը. *Ամուսնացած էր նա, պե՞տք էր* // *Ապահովեր իր կնոջն ու ընտանիքը*, // *Երբ սիրուց ոչինչ չէր մնացել:* // *Ոչ: Նման դժբախտություն նրա հետ երբեք չի պատահել:* // *Գիտե՞ր նա, թե ինչ են կործանումը, մելամաղձությունը,* // *Անհույս փակուղու զգացումը:* // *Ոչ, նա համառ էր օրորոցից,* // *Նա գիտեր իր նպատակը և գնում էր դեպի իր նպատակը*: Այս բանաստեղծությունը խոսում է Քրիստոսի մասին, և բանաստեղծուհու վերաբերմունքը քրիստոնեության նկատմամբ բնորոշ է Մեծ Բրիտանիայի շատ բնակիչների, ովքեր իրենց սովորական սկեպտիցիզմով պաշտպանվում են երեսպաշտության և ավտորիտար դոգմաների կապանքներից, անկախ նրանից, թե որքան լավ կարող են լինել իրենց նպատակները: Նրա բանաստեղծություններում անարխիզմի ոգին համակեցության մեջ է միայնության ոգու հետ։ «Սթիվի Սմիթի բանաստեղծությունները անսովոր և քմահաճ են, բայց բառի բարձրագույն, գեղարվեստական իմաստով՝ դրանք նման են մեկ անկրկնելի կանացի ձայնի կապրիչչիոյի»,- պնդում է քննադատը։

*Ես գոռացի քեզ վրա, բայց դու չհասկացար՝ *
*Ես չեմ բարևում, այլ խեղդվում եմ*

Սակայն բանաստեղծի միայնությունը նրա ընտրությունն է, բնավ միայնությունը չէ, որ կարեկցանքի է կոչում: Սթիվի Սմիթը հասարակության հետ իր բախման մեջ այնքան էլ ողորմելի և անօգնական չէ, որքան կարող է թվալ: Գ. Մ. Կրուժկովի խոսքով՝ բանաստեղծուհու հասուն բանաստեղծություններից ճառագում է խելացի, միջին տարիքի կնոջ անդիմադրելի հմայքը: Սթիվի Սմիթի կերպարը բազմաթիվ առումներով հակասական է։ Նրա բանաստեղծական ձայնը բնութագրվում է ինչպես ուրախ հուսահատությամբ, այնպես էլ կռվարար մելամաղձությամբ։ Որոշ քննադատներ հաճախ բանաստեղծուհուն համեմատում են Էմիլի Դիքինսոնի հետ այս հիմքով՝ համեմատելով ոչ թե գրելաոճը, այլ հոգեբանական նախատիպը։ Այս հիմքով նրանք եզրակացնում են, որ Սթիվի Սմիթը 20-րդ դարի անգլիական գրականության ամենաակնառու և ինքնատիպ բանաստեղծուհիներից մեկն է։

### Not Waving But Drowning
1995 թվականին BBC-ի «Գրքամոլոր» հեռուստածրագիրը հարցում է անցկացրել բրիտանացի բնակիչների շրջանում՝ «Ո՞րն է ձեր սիրելի բանաստեղծությունը» թեմայով։ Ընտրության արդյունքում կազմվել է հարյուր ամենատարածված անգլերեն բանաստեղծությունների ցանկը, որտեղ Սթիվի Սմիթի «Չի բարևում, այլ խեղդվում է» ստեղծագործությունը զբաղեցրել է չորրորդ տեղը։ Սթիվի Սմիթից հետո ցուցակում էին բրիտանական պոեզիայի այնպիսի ճանաչված վարպետների բանաստեղծությունները, ինչպիսիք են Շեքսպիրը, Ուիլյամ Վորդսվորթը, Ջոն Քիթսը, Փ. Բ. Շելլին, Ուիլյամ Բլեյքը, Ու.Բի Յեյթսը և այլն։
«Not Waving But Drowning» 1957 թվականի համանուն բանաստեղծական ժողովածուից, որը շարքի ութերորդն է, գրվել է 1953 թվականի ապրիլին՝ ոգեշնչված բոլորի աչքի առաջ մի զբոսաշրջիկի խեղդվելու մասին պատմությամբ։ «Not Waving But Drowning» - տարբեր թարգմանություններում՝ «Не плескался - тонул» (թարգմանությունը՝ Նեդ Թոմասի), «He махал рукою, а тонул» (թարգմանությունը՝ Գ. Մ. Կրուժկովի), «Тонул, а не плыл» (թարգմանությունը՝ Մ. Նեմցովի), «Не плескался — опускался на дно»։ Անհաջողակ լողորդը տարօրինակ ձեռքի նշաններ է արել ափին հանգստացող մարդկանց, բայց ոչ ոք չէր հասկանում դրանց իմաստը՝ նրա լացն ու ժեստերը համարելով կատակներ և քմահաճույքներ։ Բանաստեղծուհին արդեն եղել է հասուն տարիքում, 51 տարեկան էր, ծանր է տարել այս իրադարձությունը, որի արդյունքում հայտնվել է մի բանաստեղծություն, որի սյուժեի համաձայն՝ խոսում են երկու մարդ՝ խեղդված տղամարդը և ափին մնացածը։

Բանաստեղծության թաքնված ենթատեքստն այն է, որ այն հիշեցնում է երկու ջրասուզակների մասին հին կատակը, որոնցից մեկը վերջապես մյուսին ասում է. «Հիմար, ես ձեռքով չեմ անում, ես խեղդվում եմ»։ Բանաստեղծությունը, որն ամբողջովին լուրջ է, ունի սև անգլիական հումորի բոլոր բնորոշ գծերը։ Մյուս կողմից, բանաստեղծությունը արտաքուստ ընդօրինակում է թեթև, կարճ մանկական ոտանավոր, մինչդեռ դրա բովանդակությունը մի ամբողջ փիլիսոփայական առակ է մարդկային խլության և սիրելիների միջև փոխըմբռնման բացակայության մասին։ Մեկ այլ ակնարկ է «waving» բառի հետ խաղը, որը տարբեր համատեքստերում, այդ թվում՝ ժարգոնայինում, կարող է նշանակել «ճոճվել» և «զվարճանալ», որոնցով Սթիվի Սմիթը բավականին վարպետորեն է խաղացել: Մահվան մասին մոլուցքային մտքերը նրան երկար ժամանակ չեն լքել, բանաստեղծության հրապարակումից երկու ամիս անց՝ 1953 թվականի հուլիսի 1-ին, նա ինքնասպանության փորձ է կատարել՝ կտրելով դաստակները: Ավելի ուշ՝ 1970 թվականին, նա խոստովանել է, որ իր գրեթե յուրաքանչյուր բանաստեղծություն կարելի է համարել ինքնասպանության մասին ստեղծագործություն։

Նույն 1995 թվականին անգլիացի երգչուհի Տանիտա Տիկարամը երաժշտություն է գրել Սթիվի Սմիթի  «Not Waving but Drowning» բանաստեղծության համար։ Այդ ժամանակ այս երգը հայտնվել  Թիկարամի «I Might Be Crying» սինգլում։
2012 թվականին թողարկվել է ռեժիսոր Դևին Ուեյթի «Not Waving but Drowning» դրաման։ Սթիվի Սմիթի բանաստեղծությունները շարունակում են հայտնվել պոեզիայի անթոլոգիաներում, իսկ նրա վեպերը վերահրատարակվում են։ Իր կենդանության օրոք թերագնահատված Սթիվի Սմիթի ստեղծագործությունը դարձել է բրիտանական գրականության դասական 20-րդ դարի վերջում։

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագրություն
* Novel on Yellow Paper («Վեպ դեղին թղթի վրա», վեպ), 1936;
* A Good Time Was Had by All («Բոլորը լավ ժամանակ անցկացրին», բանաստեղծություն), 1937;
* Over Frontier («Սահմանի մյուս կողմում», վեպ), 1938;
* Tender Only to One («Նրբություն մեկի և անփոխարինելիի համար», բանստեղխություն), 1938
* Mother, What is Man? («Մայրիկ, ի՞նչ է տղամարդը», բանաստեղխություն), 1942;
* The Holiday («Արձակուրդ», վեպ), 1949;
* Harold’s Leap («Հարոլդի ցատկը», բանաստեղծություն), 1950;
* Not Waving But Drowning («Չի բարևում, այլ խեղդվում է», բանաստեղծություն), 1957;
* The Frog Prince («Գորտ արքայազնը»), 1966;
* Scorpion («Կարիճ»), 1972;
* Collected Poems («Բանաստեղծությունների ժողովածու») / Ed. J. MacGibbon. L., 1975;
* Me Again: Uncollected Writings («Չհավաքված աշխատանքներ») / Eds. J. Barbera, W. McBrien. L., 1981;
* В рус. пер.: [Բանաստեղծություն] // Անգլերեն պոեզիա ռուսերեն թարգմանություններով. XX դար. М., 1984.

## Գրականություն
* Dick К. Ivy and Stevie. L., 1971;
* Rankin A. C. The Poetry of Stevie Smith: Little Girl Lost. Gerrards Cross, 1984;
* Barbera J., McBrien W. Stevie: A Biography. L., 1985.
* 

## Արտաքին հղումներ
* 

 
Կատեգորիա:20-րդ դարի անգլիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բրիտանացի կանայք
Կատեգորիա:20-րդ դարի բրիտանացի կին գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի գրականություն
Կատեգորիա:20-րդ դարի գրողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի աթեիստներ
Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծուհիներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի կին գրողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի կին վիպասաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի հումանիստներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բրիտանացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի կին գրողներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Լոնդոն քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ֆեմինիստ գրողներ