Կարյաթ ալ-Ֆաու

**Կարյաթ ալ-Ֆաու** (), որը հայտնի է նաև որպես Կարյաթ Զաթ Քահիլ, Քինդայի թագավորության մայրաքաղաք, այժմ հնագիտական ​​վայր։ Գտնվում է Վադի ադ-Դավասիրից մոտ 100 կմ հարավ և Սաուդյան Արաբիայի մայրաքաղաք ալ-Ռիադից մոտ 700 կմ հարավ-արևմուտք։ Հնագիտական ​​վայրը բացահայտում է տարբեր կառույցներ, ինչպիսիք են բնակելի տները, շուկաները, ճանապարհները, գերեզմանատները, տաճարները և ջրհորները։

Ենթադրաբար Կարյաթ ալ-Ֆաուի հովանավոր աստվածը եղել է Քահլը։ Արաբական պանթեոնում կային նաև այլ աստվածություններ, ինչպիսին է Շամսը։ Բնակիչների կողմից բարգավաճման շրջանում այս վայրի այլ անվանումներից են «Կարմիր քաղաք» (՝ Կարյաթ ալ-Համրաա) և «Այգիների քաղաք» (՝ Զաթ ալ-Ջինան)։

2024 թվականի հուլիսին Կարյաթ ալ-Ֆաուն պաշտոնապես ճանաչվեց որպես ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության վայր։

## Աշխարհագրություն
Ալ-Ֆաու գյուղը գտնվում է Ռուբ ալ-Խալի անապատի հյուսիսարևմտյան սահմանին, հետևաբար, այն գտնվում է առևտրային ճանապարհի վրա, որը կապում է Արաբական թերակղզու հարավը նրա հյուսիս-արևելքի հետ: Ալ-Ֆաուն կարևոր առևտրային կենտրոն էր և ուներ ավելի քան տասնյոթ ջրհոր։

## Պատմություն
Քաղաքը ծագել է մ.թ.ա. 4-րդ դարում և ծաղկում է ապրել մ.թ.ա. 3-րդ դարից մինչև մ.թ. 3-րդ դարը: 1-3-րդ դարերի ընթացքում տարածաշրջանի նկատմամբ գերիշխանությունն անցել է Հիմյարի թագավորությանը: Քինդա ցեղը այն լքել է այն մոտ 300 թվականին՝ բնակություն հաստատելու Հադրամաութում: Կարճ ժամանակ անց այն լքվել է։

Քաղաքը երկար ժամանակ եղել է ռազմական գործողությունների վայր: Ալ-Նամառա արձանագրությունը հիշատակում է Իմրու ալ-Քայս իբն Ամրի գլխավորած արշավանքի մասին դեպի Նաջրան, որտեղ նա հասել է Կարյաթ ալ-Ֆաու և քաղաքից վռնդել իշխող Մադհիջ ցեղին։

## Կրոն
Քահլը Քինդա և Մադհիջ արաբական ցեղերի կողմից պաշտվող գլխավոր աստվածությունն էր։

## Հելլենիզացիա
[մինի|Հուշատախտակ՝ [Մաանի լեզվով արձանագրությամբ և երկու այծքաղներով (մ.թ.ա. 1-ին դար - մ.թ. 1-ին դար)]]
Կարյաթ ալ-Ֆաուում վերջերս կատարված հնագիտական ​​աշխատանքները ցույց են տալիս, որ այս վայրը խորապես ինտեգրված է եղել հելլենիստական ​​շրջանի և ուշ անտիկ մշակութային աշխարհի հետ, չնայած դրա հելլենիզացիան ընտրողական էր և հիմնականում միջնորդված էր Եգիպտոսի միջոցով, այլ ոչ թե անմիջապես Մերձավոր Արևելքից: Հայտնաբերվել է արևի աստծո՝ Շամսի տաճարը, որը պարունակում է ծիսական խնջույքների հաստատություն։ Այն հռոմեական ժամանակաշրջանում կլանել էր հելլենիստական ​​ձևեր, ինչպիսիք են սիմպոզիումը: Կարյաթ ալ-Ֆաքի ծիսական մասը նաև ամենաէպիգրաֆիկորեն վկայվածներից է, որը ցույց է տալիս, որ հելլենացված պաշտամունքային սովորույթները տարածվել են մինչև կենտրոնական Արաբիա։

Տաճարը զարդարող որմնանկարները հստակորեն արտացոլում են հելլենիզացիայի գործընթացը: Դրանց պատկերագրությունը (ներառյալ պառկած խնջույքի մասնակիցները, որթատունկի գլանափաթեթները, էրոտները, ամֆորաները, կառքերը և հռոմեական զգեստները) պատկանում է միջերկրածովյան տեսողական ընդհանուր ռեպերտուարին: Ոճական վերլուծությունը սերտ զուգահեռներ է գտնում եգիպտական ​​Ֆայումի մումիաների դիմանկարների հետ, ներառյալ ֆիգուրների հիերարխիկ մասշտաբները, բուսական ծաղկեպսակները, որոնք պատկերված են որպես կետավոր լուսապսակներ, վարդագույն վարդերի ծաղկեպսակները, որոնք կապված են հուղարկավորության ծեսերի հետ, և խորհրդանշական մրգերը, որոնք կապված են վերածննդի և հանդերձյալ կյանքի հետ: Այս մոտիվները համապատասխանում են մրզհի գործառույթին որպես հուղարկավորության խնջույքի տարածք և արտացոլում են հելլենացված հուղարկավորության գաղափարախոսությունը, որն արտահայտվում է եգիպտական ​​​​տեսողական լեզվով։

## Որմնանկարներ
Կարյաթ ալ-Ֆաուն բացահայտում է որմնանկարչության վաղուց ձևավորված ավանդույթ, որի մասին վկայում են տարածքում հայտնաբերված բազմաթիվ որմնանկարների բեկորները: Այս նկարները տատանվում են խիստ մշակված կոմպոզիցիաներից, որոնք հիշեցնում են հին աշխարհում տարածված հռոմեական որմնանկարչության ավանդույթը, մինչև ավելի պարզ, ավելի սխեմատիկ դիզայններ, որոնք բնութագրվում են հիմնական գծային աշխատանքներով և երկրաչափական մոտիվներով: Գեղարվեստական ​​​​մոտեցումը ցույց է տալիս բնականության և հեռանկարի հստակ միտում, մասնավորապես ավելի նուրբ օրինակներում, մինչդեռ մյուսները պահպանում են ավելի ոճավորված և խորհրդանշական գեղագիտություն: Գունային պալիտրան մնացել է համեմատաբար զուսպ՝ սպիտակի, օխրայի, կարմիրի և սևի գերիշխող երանգներով, իսկ որոշ դեպքերում՝ կապույտի հազվագյուտ ներառմամբ:

Կարյաթ ալ-Ֆաուի որմնանկարը, թերևս, ամենահայտնի որմնանկարն է, որի վրա գրված է «zky» («բարեպաշտ, օրհնված»), որը, հավանաբար, ավելի շատ օրհնություն է, քան անուն: Խուան դե Լարայի խոսքով դրանք, հավանաբար, թվագրվում են մ.թ. 1-ին դարով, և պատկերագրությունը ցույց է տալիս, որ նկարիչը, հնարավոր է, սովորել է Հռոմեական կայսրության, մասնավորապես՝ Եգիպտոսի նկարչական արհեստանոցներում: Այս բեկորը պատկանում է ավելի մեծ դեկորատիվ սխեմայի, որը մի ժամանակ զարդարել է Շամսի տաճարի մեկ սենյակը, ինչը ենթադրում է, որ սրբավայրի ներքին մասը լայնորեն նկարազարդված է եղել: Որմնանկարները պատկերում են բազմազան թեմաներ, այդ թվում՝ մարդկային կերպարներ, ուղտապաններ և դիցաբանական մոտիվներ, որոնք բոլորը շրջանակված են որթատունկերի և խաղողի ողկույզների հետ միահյուսված կարտուշների մեջ: Այս նկարների ոճական բնութագրերը շատ նման են հռոմեական որմնանկարներում հանդիպողներին, մասնավորապես Թունիսի ալ-Ջեմի նման վայրերում, որոնք թվագրվում են մ.թ. 1-2-րդ դարերով:

## Հնագիտություն
մինի|Որմնանկարի մի հատված, որը պատկերում է աշտարակ-տուն բնակիչներով (մ.թ.ա. 3-րդ դար - մ.թ. 3-րդ դար)
### Նկարագրություն
Կարյաթ ալ-Ֆաուի վայրը ամրացված չէր, բայց շրջապատված էր ընդարձակ պատերով: Քաղաքի կառուցումը, ըստ երևույթին, լավ պլանավորված էր՝ բաժանված լինելով առանձին թաղամասերի (որտեղ հայտնաբերվել են թագավորական պալատը, տաճարը և բնակելի տարածքները): Ջուրը քաղաք էր մտնում նախագծված ջրանցքներով։ Հայտնաբերվել են հինգ տաճարներ, որոնցից յուրաքանչյուրը թվագրվում է տարբեր ժամանակաշրջանների և նվիրված է տարբեր աստվածությունների։ Օրինակ՝ Վադի տաճարը ուղղանկյուն շինություն էր, որը կառուցված էր կրաքարե քարերով և գտնվում էր քաղաքի կենտրոնում՝ պալատի և ամրացված ամրոց-ամրոցի հետ միասին, որը կոչվում էր սուկ։ Այն ուներ 30.75 x 25.20 մ ուղղանկյուն չափսեր՝ անկյունային և միջանկյալ աշտարակներով։ Ամրոցի արտաքին պատերը կառուցված էին քարե քարերով, իսկ ներսից և դրսից ծածկված էին կավե աղյուսներով։ Պալատական ​​տարածքը ներառում է երկու շենք, որոնցից յուրաքանչյուրը կենտրոնում ունի երկու քարե սյուներ, որոնք ապահովում էին տանիքի հենարանը։ Այս շենքերում պատերի երկայնքով հայտնաբերվել են նստարաններ, ինչը ցույց է տալիս, որ դրանք մարդկանց ընդունելության կամ հավաքույթի վայր էին։ Պալատական ​​տարածքում հայտնաբերվել են նաև բազմաթիվ որմնանկարներ։ Քաղաքն ուներ իր թագավորների և ազնվականության թաղման վայր. դա տեղի էր ունենում քարե խցիկներում և դրա վրա տեղադրված դամբարան կամ աշտարակ։ Այս տարածքում հայտնաբերվել է Արտեմիսի կիսանդրին։

### Հետաքրքրություն և պեղումներ
Կարյաթ ալ-Ֆաուի նկատմամբ հետաքրքրությունը որպես հնագիտական ​​վայր սկիզբ է առել 1940-ական թվականներից, երբ այն հիշատակվել է Saudi Aramco նավթային ընկերության որոշ աշխատակիցների կողմից: 1952 թվականին ընկերության երեք աշխատակիցներ այցելել են քաղաք և գրել դրա մասին: 1996 թվականին գյուղ է այցելել Հնությունների և թանգարանների գործակալության փորձագետը: 1976 թվականին այն նախ այցելել է Ռիադի թագավոր Սաուդ համալսարանի պատմության և հնությունների ասոցիացիան, ապա՝ Հնությունների և թանգարանների վարչությունը՝ երկուսն էլ նպատակ ունենալով ուսումնասիրել տարածքը, և ավելի կոնկրետ՝ պարզել քաղաքի գտնվելու վայրը: Աշխատանքները տեղի են ունեցել 1972-1995 թվականներին: Հնագիտական ​​պեղումները 1970-2003 թվականներին իրականացրել է թագավոր Սաուդ համալսարանի թիմը և բացահայտել քաղաքի երկու հիմնական հատվածներ: Առաջինը բնակելի թաղամաս էր, որը բաղկացած էր տներից, հրապարակներից, փողոցներից և շուկայից, իսկ երկրորդը՝ սրբազան տարածք, որը բաղկացած էր տաճարներից և դամբարաններից: Ընդհանուր ճարտարապետական ​​​​հատվածը շատ բնորոշ է Արաբիայի նախաիսլամական քաղաքներին։

### Ընթացիկ վիճակ
2014 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ տարածքը Սաուդյան Արաբիայի կառավարության կողմից ամբողջությամբ ցանկապատված է՝ ավազակներից պաշտպանվելու համար: Տարածքը խնամում է սաուդցի խնամակալ, որի ընտանիքը կապեր ունի անմիջական տարածքի հետ: Տարածքը հաստատվել է և միջոցներ են հատկացվել զգալի բարելավման, պահպանման և ժամանակակից այցելուների կենտրոնի կառուցման համար: Շինարարությունը պետք է ավարտվեր մինչև 2013 թվականի դեկտեմբեր, սակայն մինչ օրս որևէ շինարարություն չի սկսվել: Տարածքը չափազանց տպավորիչ է՝ արևելյան ծայրամասում տեղակայված բազմաթիվ Նոբելյանների և Զինվորների դասի դամբարաններով: Թագավորների դամբարանը գտնվում է որոշ չափով առանձնացված և քաղաքից հյուսիս-արևմուտք: Շուկայի հրապարակում նկատվում է պատերի զգալի քայքայում, որոնք թաղել են նախկինում 3 կամ 4 հարկանի արհեստական ​​​​կառուցվածքի գրեթե ամբողջ պատմությունը: Հացահատիկի պահեստավորման և թխման վառարանների մնացորդները դեռևս կարելի է տեսնել: Քաղաքից արևելք գտնվում է մեծ ժեբել՝ նշանակալի քարանձավներով և ժայռապատկերներով:

## ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկ

2024 թվականի հուլիսի 27-ին Սաուդյան Արաբիայի Թագավորությունը հաջողությամբ ալ-Ռիադի տարածաշրջանում գտնվող «Ալ-Ֆաու հնագիտական ​​տարածքի մշակութային լանդշաֆտը» գրանցեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում՝ որպես մարդկային ժառանգության համար բացառիկ համաշխարհային արժեք ներկայացնող մշակութային վայր։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Սաուդյան Արաբիայում
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի հին քաղաքներ
Կատեգորիա:Սաուդյան Արաբիայի հնագիտական վայրեր
Կատեգորիա:Սաուդյան Արաբիայի պատմություն
Կատեգորիա:Քինդայի թագավորություն