Տնտեսական ազգայնականություն

**Տնտեսական ազգայականություն** կամ **ազգայնական տնտեսագիտություն**, գաղափարախոսություն, որը առաջնահերթություն է տալիս պետության միջամտությանը տնտեսության մեջ, ներառյալ այնպիսի քաղաքականություններ, ինչպիսիք են ներքին վերահսկողությունը և աշխատանքի, ապրանքների և կապիտալի շարժի վրա սակագների ու սահմանափակումների կիրառումը։ Տնտեսական ազգայնականության հիմնական համոզմունքն այն է, որ տնտեսությունը պետք է ծառայի ազգայնական նպատակներին։ Որպես ժամանակակից ակնառու գաղափարախոսություն, տնտեսական ազգայնականությունը հակադրվում է տնտեսական լիբերալիզմին և տնտեսական սոցիալիզմին։

Տնտեսական ազգայնականները դեմ են գլոբալիզացիային, իսկ որոշները կասկածի տակ են դնում անսահմանափակ ազատ առևտրի առավելությունները։ Նրանք կողմ են պրոտեկցիոնիզմին և պաշտպանում են ինքնաբավությունը։ Տնտեսական ազգայնականների համար շուկաները պետք է ենթարկվեն պետությանը և ծառայեն պետության շահերին (օրինակ՝ ազգային անվտանգության ապահովումը և ռազմական ուժի կուտակումը)։ Մերկանտիլիզմի դոկտրինը տնտեսական ազգայնականության ակնառու տարբերակ է։ Տնտեսական ազգայնականները հակված են միջազգային առևտուրը դիտարկել որպես զրոյական գումարի, որտեղ նպատակը հարաբերական շահույթ ստանալն է (փոխադարձ շահույթի փոխարեն)։

Տնտեսական ազգայնականությունը հակված է շեշտը դնել արդյունաբերականացման վրա (և հաճախ օգնում է պետական աջակցությամբ արդյունաբերություններին), քանի որ համոզմունք կա, որ արդյունաբերությունը դրական ազդեցություն ունի տնտեսության մնացած մասի վրա, ուժեղացնում է երկրի ինքնաբավությունն ու քաղաքական ինքնավարությունը և կարևորագույն գործոն է ռազմական հզորության կառուցման գործում։

## Պատմություն
Թեև « տնտեսական հայրենասիրություն» տերմինի ստեղծումը վերագրվում է ֆրանսիացի խորհրդարանական Բեռնար Կարայոնին, կան ապացույցներ, որ այս արտահայտությունն օգտագործվել է դեռևս վաղ ժամանակներից՝ պետության կողմից ազգայնական միջամտությունը նկարագրելու համար։ Դրա օգտագործման վաղ շրջանում 1985 թվականին ելույթների հեղինակ Ուիլյամ Սաֆիրը, պաշտպանելով նախագահ Ռեյգանի առաջարկը՝ ազգային ռազմավարական պաշտպանության նախաձեռնության հրթիռային պաշտպանության համակարգի վերաբերյալ, գրել է. «Մեր ընդհանուր հայտարարը ազգայնականությունն է՝ թե՛ ռազմական, թե՛ տնտեսական հայրենասիրությունը, որը մեզ հակում է համատարած ազգային պաշտպանության կողմը»։

1800-ականների կեսերից մինչև վերջ իտալացի տնտեսագետները սկսել են հակվել Ֆրիդրիխ Լիստի տեսություններին։ Իտալացի տնտեսագետների, ինչպիսին է Ալեսանդրո Ռոսսին, գլխավորությամբ արդյունաբերության ազգայնական պրոտեկցիոնիզմին նպաստող քաղաքականությունը թափ հավաքեց։ Իտալիայի կառավարությունը նախկինում անտեսել է իտալական արդյունաբերությունը՝ նախապատվությունը տալով Ֆրանսիայի հետ առևտրին, և թվում էր, թե գոհ է այլ եվրոպական տերությունների արդիականացումից և իրենց գաղութների միջոցով ազդեցություն ձեռք բերելուց։ Տարբեր խմբեր սկսել են ճնշում գործադրել Իտալիայի կառավարության վրա՝ սկսած տեքստիլից մինչև կերամիկական արտադրողներ, և չնայած Իտալիայի կառավարությունը սահմանել է մաքսատուրքեր, արդյունաբերողները զգացին, որ դա բավարար չէ։ Արդյունաբերականացման և պրոտեկցիոնիզմի միջոցով տնտեսական ազգայնականության մղումը 1887 թվականին արագորեն Իտալիան մղեց տնտեսական ճգնաժամի՝ բացահայտելով Իտալիայի արդյունաբերական դժվարությունները։

Ավստրո-Հունգարական կայսրության էթնիկ բազմազանությունը այն դարձրել է եվրոպական ազգայնականության վերելքի անսովոր օրինակ։ Ավստրո-Հունգարական կայսրության անկումը, չնայած հիմնականում պայմանավորված է եղել կայսրության պարտությամբ Առաջին համաշխարհային պատերազմում, նաև պայմանավորված է եղել ավստրիացիների և սլավոնների միջև տնտեսական և քաղաքական ինտեգրման բացակայությամբ։ Չնայած Հունգարիան տնտեսապես կախված է եղել Ավստրիայից, քանի որ այն շուկա էր ապահովում Հունգարիայի գյուղատնտեսական արտադրանքի համար, ավստրիացիների և սլավոնական ժողովուրդների միջև խորը սոցիալական և տնտեսական պառակտում կար, որոնք ակտիվորեն բոյկոտում և բողոքում էին ավստրիական կառավարման դեմ՝ Բալկաններում ավելի մեծ ինքնավարության օգտին։ Կայսրության շրջանակներում գտնվող շրջանները սկսել են օգտագործել գնային խտրականության ձևեր՝ ազգային տնտեսությունները ամրապնդելու համար։ Արդյունքում, կայսրության ներսում առևտուրը սկսեց ձախողվել։ Հացահատիկի գները տատանվել են ամբողջ կայսրությունում 1880-ական թվականներից մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը, սակայն կայսրության էթնիկական բաժանումը ցույց է տվել, որ երկու գերազանցապես ավստրիական տարածքների կամ երկու գերազանցապես սլավոնական տարածքների միջև հացահատիկի առևտուրը հանգեցրել է հացահատիկի գների աստիճանական անկման 1870-ական թվականներից մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը Սա հիմնականում պայմանավորված էր 1800-ականների վերջին երկաթուղիների առկայությամբ։ Միակ առևտրային զույգը, որը չի նկատել հացահատիկի գների նվազում, տարբեր ազգությունների երկու տարածքներն էին։ Ընդհանուր առմամբ, հացահատիկի գները ավելի էժան էին, իսկ գների տարբերությունը՝ ավելի փոքր, երբ երկու առևտուր անող տարածքներն ավելի շատ նման էին միմյանց էթնիկապես և լեզվապես։

1974 թվականի սեպտեմբերին կայացած տնտեսական գագաթնաժողովում քննարկման թեմաներից մեկն եղել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո սահմաններից դուրս ապրանքների, մարդկանց և ծառայությունների տեղաշարժի տնտեսական խոչընդոտների աստիճանական վերացումը։ Այդ ժամանակ ԱՄՆ ֆինանսների նախարար Ուիլյամ Է. Սայմոնի խոսքերով՝ կար մտահոգություն, որ գնաճը կխթանի տնտեսական ազգայնականությունը. «Սա ունեցել է հսկայական դրական ազդեցություն։ Սակայն այժմ կա որոշակի վտանգ, որ գնաճը կարող է երկրներին մղել տնտեսական ազգայնականության»:

## Փիլիսոփայություն
Տնտեսական ազգայնականության փիլիսոփայական հիմքերը դժվար է գտնել՝ գաղափարախոսության երկար պատմության և տարբեր տեսակի խմբերի համար դրա յուրահատուկ գրավչության պատճառով: Չորս ընդհանուր հենասյուները բխում են դրա քաղաքական, մշակութային, տնտեսական և սոցիալական արմատներից։ Չնայած այս չորս հենասյուների շուրջ մանրամասները կարող են տարբեր լինել՝ կախված ազգի կարգավիճակից, ընդհանուր առմամբ, ազգի սեփական կարգավիճակը և տնտեսական կայունությունը գերակա են մյուսների նկատմամբ: 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին սա նշանակում էր շեշտադրում պրոտեկցիոնիզմի, կառավարության դերի մեծացման և նույնիսկ գաղութատիրության վրա, քանի որ դա օկուպացված երկրի մշակույթն ու դավանանքը փոփոխելու միջոց էր։

Գերմանիայում և Իտալիայում Ֆրիդրիխ Լիստը ազդեցիկ դեր է խաղացել 1800-ական թվականներին տնտեսական ազգայնականության աճի գործում։ Լիստը միավորել է տնտեսական տեսության և ազգային ինքնության տարրերը, քանի որ նա ենթադրել է, որ անհատի կյանքի որակը կապված է իր երկրի հաջողության հետ և Միացյալ Նահանգներում մաքսատուրքերի հայտնի կողմնակից էր։ Լիստի տնտեսագիտության և ազգայնականության վերաբերյալ գաղափարները ուղղակիորեն մարտահրավեր են նետել Ադամ Սմիթի տնտեսական տեսություններին, քանի որ Լիստը կարծում էր, որ Սմիթը չափազանց շատ է նվազեցնում ազգային ինքնության դերը և կողմ է գլոբալացված մոտեցմանը, որը անտեսում է քաղաքական կյանքի որոշակի բարդություններ:

## Ժամանակակից օրինակներ
Քանի որ քաղաքականությունը սկզբունքների միտումնավոր համակարգ է, որը նախատեսված է որոշումներ կայացնելու և ռացիոնալ արդյունքների հասնելու համար, հետևյալ ցանկը կարող է լինել տնտեսական ազգայնական քաղաքականության օրինակներ, որտեղ յուրաքանչյուր առանձին պաշտպանողական միջոցառման հետ կապված կա հետևողական և ռացիոնալ վարդապետություն.

* Arcelor-ի (Իսպանիա, Ֆրանսիա և Լյուքսեմբուրգ) ձեռքբերման առաջարկ Mittal Steel Company-ի (Հնդկաստան) կողմից
* Ֆրանսիայի կառավարության կողմից Danone-ի (Ֆրանսիա) ցուցակագրումը որպես «ռազմավարական ոլորտ»՝ PepsiCo-ի (ԱՄՆ) կողմից հնարավոր կլանման առաջարկը կանխելու համար
* Իսպանական Abertis ընկերության կողմից իտալական վճարովի ճանապարհների օպերատոր Autostrade-ի ձեռքբերումը կասեցվեց
* E.ON-ի (Գերմանիա) կողմից Endesa-ի (Իսպանիա) ձեռքբերման առաջարկը և Gas Natural-ի (Իսպանիա) կողմից ներկայացված հակաառաջարկը
* Սուեզի (Ֆրանսիա) ընկերության կողմից Enel (Իտալիա) ընկերության կողմից առաջարկվող ձեռքբերումը և Gaz de France (Ֆրանսիա) ընկերության կողմից ներկայացված հակաառաջարկը
* Քաղաքական ընդդիմությունը 2006 թվականին վաճառել է ԱՄՆ վեց խոշոր ծովային նավահանգիստների նավահանգստային կառավարման բիզնեսները Միացյալ Արաբական Էմիրություններում գտնվող Dubai Ports World ընկերությանը

Վերոնշյալ դեպքերում տնտեսական պրոտեկցիոնիզմի քաղաքականության պատճառն եղել է տարբեր՝ կախված առաջարկից։ Mittal-ի կողմից Arcelor-ի ձեռքբերման առաջարկի դեպքում հիմնական մտահոգությունները վերաբերում էին Ֆրանսիայում և Լյուքսեմբուրգում գտնվող Arcelor-ի աշխատակիցների աշխատանքի անվտանգությանը։ Ֆրանսիական Suez-ի և իսպանական Endesa-ի դեպքերում եվրոպական համապատասխան կառավարությունների ցանկությունն էր ստեղծել «ազգային չեմպիոն», որը կարող էր մրցակցել ինչպես եվրոպական, այնպես էլ համաշխարհային մակարդակով։ Եվ՛ Ֆրանսիայի, և՛ ԱՄՆ կառավարությունները ազգային անվտանգությունն օգտագործեցին որպես Danone-ի, Unocal-ի և DP World-ի կողմից 6 ամերիկյան նավահանգիստների ձեռքբերմանը դեմ լինելու պատճառ։ Վերոնշյալ օրինակներից ոչ մեկում սկզբնական առաջարկը չի համարվել մրցակցության շահերին հակասող։ Շատ դեպքերում բաժնետերերը աջակցել են օտարերկրյա առաջարկին։ Օրինակ՝ Ֆրանսիայում, երբ Enel-ի կողմից Suez-ի ձեռքբերման առաջարկը հակազդվեց ֆրանսիական պետական էներգետիկ և գազային ընկերության՝ Gaz De France-ի կողմից, Suez-ի բաժնետերերը բողոքեցին, իսկ Gaz De France-ի արհմիությունները խռովության մեջ էին իրենց աշխատատեղերի մասնավորեցման պատճառով։

Եվրոպական Միության ժամանակակից երևույթը մասամբ հանգեցրել է տնտեսական ազգայնականության վերջին վերածննդին: Արևմտյան Եվրոպան, որպես ամբողջություն, ավելի տնտեսապես գլոբալացված է դարձել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո՝ ընդունելով տնտեսական ինտեգրումը և ներդնելով եվրոն։ Սա հանգեցրել է դրական տնտեսական հետևանքների, ինչպիսիք են աշխատավարձերի կայուն աճը։ Այնուամենայնիվ, 1990-ական թվականներից մինչև Մեծ անկումը, այս գլոբալացված համակարգի նկատմամբ անվստահությունը մեծացել է։ Եկամտային անհավասարության աճով և բնական տնտեսական երևույթներից քիչ պաշտպանվածությամբ։, շատ եվրոպացիներ սկսել են ընդունել տնտեսական ազգայնականությունը։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ ժամանակակից եվրոպացի ազգայնականները տեսնում են, որ իրենց երկրի տնտեսությունը, ընդհանուր առմամբ, ավելի գլոբալացվում է սեփական տնտեսական կարգավիճակի հաշվին։ Գլոբալացմանը, ինչպես այն տեսակը, որը կարելի է դիտարկել Եվրոպական Միությունում, հեշտ է դիմադրել, քանի որ այն ստեղծում է հաղթողներ և պարտվողներ։ Նրանք, ովքեր կորցնում են իրենց աշխատանքը գլոբալացման պատճառով, ավելի հավանական է, որ կգրավվեն տնտեսական ազգայնականություն քարոզող կուսակցություններին։

Չնայած որոշ եվրոպական երկրներ տարբեր կերպ ազդվեցին, այն երկրները, որոնք ավելի մեծ ազդեցություն ունեցան Չինաստանի առևտրային ցնցման նկատմամբ, քաղաքականապես զգալիորեն ավելի աջ շարժվեցին և ընդհանուր առմամբ աջակցեցին ավելի ազգայնական և պրոտեկցիոնիստական քաղաքականությանը: Նույնիսկ այն ոլորտները, որոնք ավելի մեծ ազդեցություն չունեցան Չինաստանի առևտրային ցնցման նկատմամբ, ընդհանուր առմամբ անցան աջակողմյան քաղաքականության: Սա ցույց է տալիս, որ մինչ որոշ ընտրողներ իրենց քաղաքական աջակցությունը փոխեցին իրենց վատթարացող տնտեսական պայմանների պատճառով, շատ ընտրողներ անցան աջակողմյան քաղաքականության՝ Չինաստանի առևտրային ցնցման նկատմամբ համայնքային լայն արձագանքի պատճառով: Չնայած ցնցումը տեղի է ունեցել 1980-ականներին, դրա տնտեսական հետևանքները դեռևս ազդում են եվրոպական ընտրողների վրա այսօր: Մասնավորապես, Brexit-ի քվեարկությունը ցույց  է տվել այս ցնցման ազդեցությունը ընտրողների վրա, քանի որ Չինաստանի առևտրային ցնցումից ամենաշատը տուժած տարածաշրջանները դեռևս տնտեսապես թույլ էին (մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի առումով)՝ համեմատած այլ տարածաշրջանների, ինչպիսին է Լոնդոնը, նույնիսկ տասնամյակ անց: Չինաստանի առևտրային ցնցումից ամենաշատը տուժած տարածաշրջաններում կա ուժեղ դրական կապ և Եվրամիությունից դուրս գալու օգտին քվեարկողների թվի աճ:

Ներգաղթը մեծ դեր է խաղում ժամանակակից տնտեսական ազգայնականների քաղաքականության մեջ։ Ներգաղթի զգալի հոսքի պայմաններում, մասնավորապես Արևելյան Եվրոպայի և Մերձավոր Արևելքի որոշ մասերից, նրանք, ովքեր ձգտում են դեպի տնտեսական ազգայնականությունը, հայտնաբերում են, որ իրենց ազգային ինքնությունն ու մշակույթը թուլացել են ներգաղթի աճի պատճառով։ Չնայած ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ինչպես տեղացիների զբաղվածությունը, այնպես էլ աշխատավարձերը աննշան բարելավումներ են արձանագրվել ներգաղթյալների հետ մրցակցության մեջ**:**

Եվրոպայի գլոբալացված տնտեսության անցման ազդեցությունը հանգեցրել է ազգայնական քաղաքականության ընդունմանը և աջակողմյան պոպուլիստական կուսակցությունների աջակցությանը, որոնք ընդհանուր առմամբ պաշտպանում են ազգայնական և սոցիալապես պահպանողական հայացքներ, չնայած որ աճել է նաև ձախակողմյան պոպուլիստական կուսակցությունների աջակցությունը, ինչպիսիք են Պոդեմոսը Իսպանիայում և Սիրիզան Հունաստանում**:** Նման կուսակցությունները կառավարություններ են ձևավորել մի շարք եվրոպական երկրներում, այդ թվում՝ Լեհաստանում (Օրենք և արդարադատություն ), Հունգարիայում (Ֆիդես) և, հնարավոր է, Միացյալ Թագավորությունում, որտեղ վարչապետ Բորիս Ջոնսոնի գլխավորած Պահպանողական կուսակցությունը Brexit-ից հետո ստացել է UKIP-ի աջակցության մեծ մասը: Սա ազգայնականության և հակագլոբալացման աճի ակնառու օրինակ է, քանի որ Brexit-ը, որը UKIP-ի և Պահպանողականների եվրոսկեպտիկ խմբակցության կողմից ազգային հանրաքվեի համար երկարատև արշավների արդյունք է, շատ հակառակորդների կողմից դիտվում է որպես տնտեսական (և սոցիալական) ազգայնականության և ավելի լայնորեն՝ աջակողմյան պոպուլիզմի դրսևորում**:**

## Քննադատություն
Տնտեսական ազգայնականության քննադատական տեսակետներից մեկը պատկանում է ամերիկացի պրոֆեսոր և օբյեկտիվիստ հեղինակ Հարրի Բինսվանգերին։ *«Կապիտալիզմ»* ամսագրի համար գրելիս նա պնդում էր, որ տեղական ապրանքների նկատմամբ սպառողների նախընտրությունը տեղական արտադրողներին տալիս է մենաշնորհային իշխանություն, ինչը նրանց հնարավորություն է տալիս բարձրացնել գները՝ ավելի մեծ շահույթ ստանալու համար, և տեղական արտադրանք արտադրող ընկերությունները կարող են այդ ապրանքի համար գանձել լրացուցիչ վճար։ Նա եզրակացրեց, որ տեղական արտադրողների արտադրանքը նախընտրող սպառողները կարող են շահագործվել շահույթը մեծացնելու համար տեղական արտադրողների կողմից, և որ տեղական արտադրանքը կարող է լրացուցիչ վճար ստանալ, եթե սպառողները նախընտրություն ցուցաբերեն դրա նկատմամբ, ուստի ընկերությունները խթան ունեն արտասահմանյան ապրանքները տեղական ապրանքներ ներկայացնելու համար, եթե արտասահմանյան ապրանքներն ունեն արտադրության ավելի էժան ծախսեր, քան տեղական ապրանքները։ Ամերիկյան լիբերտարիանական Cato Institute վերլուծական կենտրոնի համար Դանիել Ջ. Իկենսոնի կողմից տրամադրված մեկ օրինակում Միացյալ Նահանգներում պրոտեկցիոնիստական քաղաքականությունը մաքսատուրքեր էր սահմանում արտասահմանյան մեքենաների վրա՝ տեղական արտադրողներին (Ford-ի և GM-ի շուկա) տալով շուկայական իշխանություն, որը թույլ էր տալիս նրանց բարձրացնել մեքենաների գինը, ինչը, նրա խոսքով, բացասաբար էր ազդում ամերիկացի սպառողների վրա, ովքեր բախվում էին ավելի քիչ ընտրության և ավելի բարձր գների։ Տնտեսական ազգայնականության հին քննադատություններից մեկը, որը սկիզբ է առնում 1920-ականների վերջերից, ամերիկացի հասարակագետ Ռեյմոնդ Լեսլի Բյուելն է, որը պնդում էր, որ այն նպաստում է պետությունների միջև մրցակցությանը և պատերազմին, քանի որ նրանք մոտիվացված են անեքսիայի ենթարկել ռեսուրսներ, շուկաներ և նավահանգիստներ պարունակող տարածքներ։

## Տես նաև
* Ազգայնացում
* Պրոտեկցիոնիզմ
* Ռազմական տնտեսություն

## Ծանոթագրություններ