Կարիերա

**Կարիերա,** մարդու փոխաբերական «ճանապարհորդություն» ուսման, աշխատանքի և կյանքի այլ ասպեկտների միջով: Կարիերայի մի քանի սահմանումներ կան, և տերմինը օգտագործվում է տարբեր ձևերով:

## Սահմանումներ
Օքսֆորդի անգլերեն բառարանը «կարիերան» սահմանում է որպես «անձի ուղղություն կամ առաջընթաց կյանքի ընթացքում (կամ կյանքի որոշակի հատվածում)»: Այս սահմանումը «կարիերան» կապում է մարդու կյանքի, նրանց ուսուցման և աշխատանքի մի շարք ասպեկտների հետ: «Կարիերան» հաճախ հասկացվում է որպես մի բան, որը վերաբերում է մարդու կյանքի աշխատանքային ասպեկտներին, ինչպես, օրինակ՝ «գործարար կին»: «Կարիերա» տերմինի օգտագործման երրորդ եղանակը նկարագրում է զբաղմունք կամ մասնագիտություն, որը սովորաբար ներառում է հատուկ ուսուցում և (կամ) պաշտոնական կրթություն, որը համարվում է մարդու ամբողջ կյանքի աշխատանքը: Այս դեպքում «կարիերան» դիտվում է որպես փոխկապակցված մասնագիտությունների հաջորդականություն, որոնք սովորաբար իրականացվում են մեկ արդյունաբերության կամ ոլորտի շրջանակներում. օրինակ՝ կարելի է խոսել «կրթության կարիերայի», «քրեական կարիերայի» կամ «շինարարական արդյունաբերության կարիերայի» մասին։

### Ստուգաբանություն
«Կարիերա» բառը, ի վերջո, գալիս է լատիներեն «carrus»-ից, որը նշանակում է մարտակառք:

Առցանց ստուգաբանական բառարանը պնդում է, որ իմաստային ընդլայնումը, ըստ որի՝ «կարիերան» նշանակում է «սոցիալական կամ մասնագիտական կյանքի ուղղություն», հայտնվել է 1803 թվականին։ Այն օգտագործվում է 1800 թվականին հրատարակված տասնյակ գրքերում՝ Գյոթեի «գրական կարիերայի», «բիզնեսի կարիերայի» և այլ կենսագրական գործիչների «մասնագիտական կարիերայի» հետ կապված, ուստի արտահայտությունը, հավանաբար, մինչև 1800 թվականը կանոնավոր օգտագործման մեջ էր:

## Պատմական կարիերայի փոփոխություններ

Ինչ վերաբերում է «կարիերայի» նախամոդեռն հայեցակարգին, պետք է համեմատել «cursus honorum»-ը:

20-րդ դարի վերջին տատանումների լայն շրջանակը (հատկապես հավանական մասնագիտությունների ընտրության հարցում) և կրթության ավելի լայն տարածումը հնարավորություն են տվել պլանավորել կամ նախագծել կարիերան. այս առումով աճել է կարիերայի խորհրդատուի և մասնագիտական կարիերայի խորհրդատուի կարիերան: 20-րդ դարի վերջից 21-րդ դարի սկիզբ մեծահասակների համար նույնպես հազվադեպ չէր ունենալ կրկնակի կամ բազմակի մասնագիտություններ՝ ինչպես հաջորդաբար, այնպես էլ միաժամանակ: Այսպիսով, մասնագիտական ինքնությունները սկսել են գծանշվել կամ խառնվել ՝ արտացոլելով աշխատանքային էթիկայի այս փոփոխությունը: Տնտեսագետ Ռիչարդ Ֆլորիդան նշել է այս միտումը որպես ամբողջություն և ավելի կոնկրետացրել «ստեղծագործական դասի» շրջանում:

## Կարիերայի կառավարում
Կարիերայի կառավարումը կամ կարիերայի զարգացումը նկարագրում է անհատի կողմից կարիերայի ակտիվ և նպատակային կառավարումը: Այն  կարող է լինել կարիերայի կառավարման կամ կարիերայի զարգացման մի մաս: Պատկերացումները, թե ինչ են «կարիերայի կառավարման հմտությունները», նկարագրվում են «Blueprint» մոդելով (ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Ավստրալիայում, Շոտլանդիայում և Անգլիայում) և թվային կարիերայի գրագիտության յոթ գնահատականներով (մասնավորապես, որոնք վերաբերում են համացանցային հմտություններին)։ Հիմնական հմտությունները ներառում են ընթացիկ կարիերայի մասին արտացոլելու, աշխատաշուկան ուսումնասիրելու, կրթության անհրաժեշտությունը որոշելու, թափուր աշխատատեղեր գտնելու և մասնագիտությունը փոխելու ունակությունները:

### Կարիերիայի ընտրություն
Ըստ Բելինգի և այլոց՝ ընկերությանը միանալու անձի որոշումը կարող է կախված լինել երեք գործոններից որևէ մեկից, մասնավորապես՝ օբյեկտիվ գործոնից, սուբյեկտիվ գործոնից և քննադատական շփումից:
* **Օբյեկտիվ գործոնների տեսությունը** ենթադրում է, որ թեկնածուները ռացիոնալ են: Այսպիսով, ընտրությունն իրականացվում է աշխատանքի շոշափելի առավելությունների օբյեկտիվ գնահատումից հետո: Նման գործոնները կարող են ներառել աշխատավարձը, այլ նպաստները, գտնվելու վայրը, կարիերայի հնարավորությունները և այլն:
* **Սուբյեկտիվ գործոնների տեսությունը** ենթադրում է, որ որոշումների կայացման գործընթացում գերակշռում են սոցիալական և հոգեբանական գործոնները: Աշխատանքի կարգավիճակը, կազմակերպության հեղինակությունը և նմանատիպ այլ գործոններ կարևոր դեր են խաղում:
* **Քննադատական շփման տեսությունը** առաջ է քաշում այն գաղափարը, որ թեկնածուի դիտարկումները կազմակերպության հետ փոխգործակցության ընթացքում կենսական դեր են խաղում որոշումների կայացման գործում: Օրինակ, կարևոր է, թե ինչպես է հավաքագրողը կապ պահպանում թեկնածուի հետ, պատասխանի արագությունը և նման գործոնները: Այս տեսությունն ավելի արդար է փորձառու մասնագետների համար:
Այս տեսությունները ենթադրում են, որ թեկնածուներն ունեն գործատուի և մասնագիտության ընտրության ազատություն: Իրականում աշխատատեղերի պակասը և ցանկալի աշխատատեղերի համար ուժեղ մրցակցությունը լրջորեն խեղաթյուրում են որոշումների կայացման գործընթացը: Շատ շուկաներում աշխատակիցներն ընտրում են որոշակի մասնագիտություն, պարզապես այն պատճառով, որ նրանք ստիպված են եղել ընդունել իրենց հասանելի ցանկացած աշխատանք: Բացի այդ, Օտտ-Հոլանդը և նրա գործընկերները պարզել են, որ մշակույթը կարող է էական ազդեցություն ունենալ մասնագիտության ընտրության վրա՝ կախված մշակույթի տեսակից:

Ըստ «US News»-ի՝ կան բազմաթիվ գործոններ, որոնք պետք է հաշվի առնել ձեզ համար լավագույն կարիերան ընտրելիս: Դրանցից մի քանիսը ներառում են՝ բնական տաղանդներ, աշխատանքային ոճ, սոցիալական փոխազդեցություն, աշխատանքային կյանքի հավասարակշռություն, անկախ նրանից՝ ուզում եք օգուտ քաղել, թե ոչ, հասարակության աչքում ձեզ հարմարավետ եք զգում, հաղթահարում եք սթրեսը, թե ոչ, և վերջապես, թե որքան գումար եք ուզում վաստակել: Եթե մասնագիտության ընտրությունը ձեզ համար չափազանց մարտահրավեր է թվում, ահա ևս մեկ տարբերակ. ընտրեք այն ուղին, որն այսօր ճիշտ է թվում՝ կայացնելով հնարավոր լավագույն որոշումները և իմացեք, որ ապագայում կարող եք փոխել ձեր կարծիքը: Ժամանակակից աշխատավայրում մասնագիտություն ընտրելը չի նշանակում, որ դուք պետք է հավատարիմ մնաք այդ մասնագիտությանը ձեր ամբողջ կյանքի ընթացքում: Խելամիտ որոշում կայացրեք և պլանավորեք հետագա գնահատում՝ հիմնվելով ձեր երկարաժամկետ նպատակների վրա:

### Կարիերայի փոփոխություն (զբաղմունք)
Կարիերայի փոփոխությունը կարիերայի և կարիերայի կառավարման կարևոր ասպեկտ է: Կյանքի ընթացքում փոխվում են ինչպես անհատները, այնպես էլ աշխատաշուկան. պետք է ակնկալել, որ շատ մարդիկ իրենց կյանքի ընթացքում կարող են փոխել իրենց մասնագիտությունը: 1979 թվականին ԱՄՆ աշխատանքի վիճակագրության բյուրոյի կողմից Երիտասարդության ազգային երկայնական հետազոտության արդյունքում հավաքված տվյալները ցույց են տվել, որ 18-ից 38 տարեկան մարդիկ զբաղեցնում են ավելի քան 10 աշխատատեղ:

Կան տարբեր պատճառներ, թե ինչու մարդիկ կարող են ցանկանալ փոխել իրենց մասնագիտությունը: Երբեմն մասնագիտության փոփոխությունը կարող է տեղի ունենալ երկար սպասված աշխատանքից ազատվելու արդյունքում, մինչդեռ այլ դեպքերում դա կարող է տեղի ունենալ անսպասելիորեն և առանց նախազգուշացման:

«Right Management» ընկերության կողմից անցկացված հարցումը ենթադրում է կարիերայի փոփոխության հետևյալ պատճառները.
*Կազմակերպության կրճատում կամ վերակազմավորում (54%):
*Առաջացող նոր խնդիրներ կամ հնարավորություններ (30%):
*Վատ կամ անարդյունավետ ղեկավարություն (25%):
*Վատ հարաբերություններ մենեջերի (մենեջերների) հետ (22%): 
*Աշխատանքային կյանքի հավասարակշռության բարելավում (21%): 
*Ներդրումը հաշվի չի առնվում (21%):
*Վարձատրության և նպաստների բարձրացում (18%)։
*Անձնական և կազմակերպչական արժեքներին ավելի լավ համապատասխանություն (17%):
*Անհատական ուժեղ կողմերի ու կարողությունների կազմակերպության պահանջներին անհամապատասխանություն (16%):
*Կազմակերպության ֆինանսական անկայունություն (13%):
*Կազմակերպության տեղափոխություն այլ վայր (12%):

Ըստ հոդվածի՝ 2008 թվականի դրությամբ «Time.com»-ում ներկայումս աշխատող յուրաքանչյուր երրորդ անձ օրական մոտ մեկ ժամ է ծախսում այլ աշխատանք փնտրելու համար։

## Կարիերայի հաջողություն
Կարիերայի հաջողությունը տերմին է, որը հաճախ օգտագործվում է կարիերայի վերաբերյալ գիտական և հանրաճանաչ հոդվածներում: Այն վերաբերում է այն աստիճանին և ձևերին, որոնցով անհատը կարող է բնութագրվել որպես տվյալ պահին հաջողակ իր աշխատանքային կյանքում:

1950-ական թվականներին և 1960-ական թվականներին մարդիկ իրենց կարիերայի ընթացքում հակված էին աշխատել մեկ կամ երկու ընկերություններում, և հաջողությունը որոշվում էր կազմակերպության կողմից և չափվում էր առաջխաղացման, աշխատավարձի բարձրացման և (կամ) կարգավիճակի միջոցով: Նման ավանդական կարիերայի oրինակ կարող է լինել Դոնալդ Սյուպերի կարիերայի մոդելը: «Սյուպեր» գծային կարիերայի մոդելը ենթադրում է, որ կարիերան տեղի է ունենում կայուն կազմակերպչական կառուցվածքների համատեքստում: Մարդիկ բարձրանում են շարքերը՝ փնտրելով ավելի շատ արտաքին պարգևներ:

Կարիերայի վաղ հաջողությունը հետագայում կարող է հանգեցնել հիասթափության, հատկապես, երբ անձի ինքնագնահատականը կախված է նրա կարիերայից կամ նվաճումներից: Մասնագիտական հաջողությունը հակված է արագ մուտք որոշ ոլորտներում, ինչպիսիք են գիտական հետազոտությունները, իսկ ավելի ուշ ՝ այլ ոլորտներում, ինչպիսիք են դասավանդումը:

Եկամուտը կարող է արտահայտվել ինչպես բացարձակ արտահայտությամբ (օրինակ՝ այն գումարը, որը մարդը վաստակում է), այնպես էլ հարաբերական արտահայտությամբ (օրինակ՝ այն գումարը, որը մարդը վաստակում է իր սկզբնական աշխատավարձի համեմատ): Վաստակն ու կարգավիճակը օբյեկտիվ հաջողության չափանիշների օրինակներ են, որտեղ «օբյեկտիվությունը» նշանակում է, որ դրանք կարող են ստուգվել փաստերով, այլ ոչ թե անձնական կարծիքի նշանակություն:

Շատ դիտորդներ պնդում են, որ կարիերան տնտեսական և տեխնոլոգիական փոփոխությունների արագ տեմպերի պատճառով դարձել է ավելի քիչ կանխատեսելի, քան երբևէ: Սա նշանակում է, որ կարիերայի կառավարումը ավելի շուտ անհատի պարտականությունն է, այլ ոչ թե այն կազմակերպության, որտեղ նրանք աշխատում են, քանի որ «ցմահ աշխատանքը» անցյալում է: Սա հանգեցրել է կարիերայի հաջողության սուբյեկտիվ չափանիշների նկատմամբ ավելի մեծ ուշադրության: Դրանք ներառում են աշխատանքի բավարարվածություն, կարիերա, աշխատանք-կյանքի հավասարակշռություն, անձնական նվաճման զգացում և ձեր անձնական արժեքներին համապատասխանող աշխատանք գտնելը: Անձի կողմից իրենց կարիերայի հաջողության գնահատման վրա, ամենայն հավանականությամբ, ազդում են սոցիալական համեմատությունները, ինչպիսիք են ընտանիքի անդամների, ընկերների կամ հասակակիցների դպրոց կամ քոլեջ ավարտելը։

Կարիերայի հաջողության աստիճանի և տեսակի վրա, որին հասնում է անհատը, ազդում են կարիերայի կապիտալի մի քանի ձևեր: Դրանք ներառում են սոցիալական կապիտալ (անձնական շփումների աստիճանը և խորությունը, որոնց վրա մարդը կարող է հենվել), մարդկային կապիտալ (ակնհայտ ունակություն, փորձ և որակավորում), տնտեսական կապիտալ (փող և այլ նյութական ռեսուրսներ, որոնք ապահովում են կարիերայի հետ կապված ռեսուրսների հասանելիություն) և մշակութային կապիտալ (որոշակի սոցիալական համատեքստում արդյունավետ գործելու հմտություններ, վերաբերմունք կամ ընդհանուր նոու-հաու ունենալը):

## Աջակցություն կարիերայի աճին

Կան մի շարք տարբեր գործողություններ կրթության, խորհրդատվության և մարդկային ռեսուրսների կառավարման ոլորտում, որոնք կարող են օգնել մարդկանց զարգացնել և կառավարել իրենց կարիերան: Կարիերայի աջակցությունը սովորաբար տրամադրվում է ուսման ընթացքում, աշխատաշուկա մուտք գործելիս, մասնագիտությունը փոխելիս, գործազրկության ժամանակահատվածներում և թոշակի անցնելիս: Աջակցությունը կարող է տրամադրվել կարիերայի մասնագետների, այլ մասնագետների կամ ոչ մասնագետների կողմից, ինչպիսիք են ընտանիքն ու ընկերները: Մասնագիտական կարիերայի աջակցությունը երբեմն կոչվում է «կարիերայի ուղեցույց», ինչպես սահմանված Է ՏՀԶԿ-ի կարիերայի ուղղորդման սահմանման մեջ․

Այնուամենայնիվ, «կարիերայի ուղեցույց» տերմինի այս օգտագործումը կարող է շփոթության պատճառ դառնալ, քանի որ տերմինը լայնորեն օգտագործվում է նաև կարիերայի խորհրդատուների ՔԹգործունեությունը նկարագրելու համար:

### Աջակցություն կարիերայի աճին
Կարիերայի աջակցությունն իրականացվում է տարբեր մեխանիզմների միջոցով: Կարիերայի աջակցության զգալի մասը ոչ ֆորմալ է և տրամադրվում է անձնական կապերի կամ գոյություն ունեցող կապերի միջոցով, ինչպիսիք են ղեկավարությունը: Գոյություն ունի կարիերայի աջակցության մասնավոր ծառայությունների շուկա, սակայն կարիերայի աջակցության հիմնական մասը, որը գոյություն ունի որպես մասնագիտական գործունեություն, տրամադրվում է պետական հատվածի կողմից։

### Կարիերայի աջակցության տեսակներ
Կարիերայի աջակցության հիմնական տեսակները ներառում են․  
*Կարիերայի վերաբերյալ տեղեկատվությունը տեղեկատվություն է, որն օգնում է կարիերայի ընտրության և վերապատրաստման հարցում: Կարիերայի վերաբերյալ տեղեկատվության կարևոր մասը աշխատաշուկայի վերաբերյալ տեղեկատվությունն է (LMI), ինչպիսիք են տարբեր մասնագիտությունների աշխատավարձերը, տարբեր մասնագիտությունների զբաղվածության մակարդակը, առկա վերապատրաստման ծրագրերը և ընթացիկ թափուր աշխատատեղերը:
*Կարիերայի գնահատումը թեստեր են, որոնք իրականացվում են տարբեր ձևերով և հիմնված են ինչպես քանակական, այնպես էլ որակական մեթոդաբանությունների վրա: Կարիերայի գնահատումը կարող է օգնել մարդկանց բացահայտել և ավելի լավ ձևակերպել իրենց յուրահատուկ հետաքրքրությունները, անհատականության գծերը, արժեքները և հմտությունները՝ որոշելու, թե որքանով են նրանք կարող համապատասխանել որոշակի մասնագիտության: Որոշ հմտություններ, որոնք կարող են օգնել որոշել կարիերայի առաջընթացի գնահատումը, հատուկ աշխատանքի հետ կապված հմտություններն են, փոխանցելի հմտությունները և ինքնակառավարման հմտությունները: Կարիերայի առաջընթացի գնահատումը կարող է նաև պոտենցիալ պատուհան բացել՝ օգնելով մարդկանց բացահայտել այն առաջադրանքները, փորձը, կրթությունը և վերապատրաստումը, որոնք անհրաժեշտ են այն կարիերայի համար, որը նրանք կցանկանային ունենալ: Կարիերայի խորհրդատուները, գործադիր մարզիչները, ուսումնական հաստատությունները, կարիերայի զարգացման կենտրոնները և արտաքին ընկերությունները հաճախ կատարում են կարիերայի գնահատում՝ օգնելու մարդկանց կենտրոնանալ իրենց յուրահատուկ անձնական պրոֆիլին համապատասխան մասնագիտություններ գտնելու վրա:
*Կարիերայի խորհրդատվությունը թույլ է տալիս գնահատել մարդկանց հետաքրքրությունները, անհատականության գծերը, արժեքները և հմտությունները և օգնում է նրանց ուսումնասիրել կարիերայի տարբերակները, ինչպես նաև ուսումնասիրել ասպիրանտուրան և մասնագիտական ուսումնական հաստատությունները: Կարիերայի ուղղորդման խորհրդատվությունը տրամադրում է անհատական կամ խմբային մասնագիտական օգնություն մասնագիտության կամ զբաղմունքի ընտրության, աշխատանքի աշխարհ տեղափոխվելու կամ հետագա մասնագիտական ուսուցման հետ կապված որոշումների ուսումնասիրման և կայացման գործում:
*Մասնագիտական կրթությունն այն գործընթացն է, որով մարդիկ սովորում են իրենց, իրենց կարիերայի և աշխատանքային միջավայրի մասին: Դպրոցներում առկա է մասնագիտական կրթության ուժեղ ավանդույթ։ Այնուամենայնիվ, մասնագիտական կրթությունը կարող է իրականացվել նաև այլ ոլորտների ավելի լայն շրջանակում, ներառյալ բարձրագույն կրթությունը և աշխատավայրը: Սովորաբար օգտագործվող մասնագիտական կրթության համակարգը DOTS-ն է, որը նշանակում է «որոշումների կայացման ուսուցում» (D), «հնարավորությունների իրազեկում» (O), «անցումային ուսուցում» (T) և «ինքնագիտակցություն» (S): Հաճախ համարվում է, որ բարձրագույն կրթությունը չափազանց նեղ է կամ հետազոտության վրա հիմնված, ինչպես նաև նյութի ավելի խորը ըմբռնումը թույլ է տալիս զարգացնել որոշակի կարիերայի համար անհրաժեշտ հմտություններ:
Որոշ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ ավագ դպրոցն ավարտելուց հետո մեկ տարվա ավելացումը հանգեցնում է մեկ աշխատողի համար 17,8% աշխատավարձի բարձրացման: Այնուամենայնիվ, վերապատրաստման լրացուցիչ տարիները, բացի 9 կամ 10 տարուց, քիչ ազդեցություն ունեն աշխատողի աշխատավարձի վրա: Արդյունքում, որքան լավ է կրթությունը, այնքան ավելի շատ օգուտներ կան: 2010 թվականին ԱՄՆ-ում աշխատուժի 90%-ը ունեցել է ավագ դպրոցի դիպլոմ, 64%-ը՝ ցանկացած քոլեջի, իսկ 34% ը՝ առնվազն բակալավրի աստիճան:

Ընդհանուր խնդիրը, որի հետ մարդիկ կարող են բախվել, երբ փորձում են կրթություն ստանալ կարիերայի նպատակով, ծախսն է: Կարիերան, որը գալիս է կրթության հետ, պետք է բավականաչափ լավ վճարվի, որպեսզի փոխհատուցի ուսումը: Դպրոցական ուսուցման առավելությունները կարող են մեծապես տարբեր լինել՝ կախված ստացված աստիճանից (կամ սերտիֆիկատից), ուսումնական հաստատության առաջարկած ծրագրերից և հաստատության վարկանիշից: Երբեմն քոլեջները ուսանողներին տրամադրում են ավելին, քան պարզապես կրթություն՝ իրենց կարիերային պատրաստվելու համար: Հազվադեպ չէ, որ քոլեջները ուսանողներին հնարավորություն և աջակցություն են տրամադրում ուղղակիորեն աշխատանքի տեղավորման հարցում, որը նրանք կարող են ցանկանալ:

Կարիերայի աջակցության մեծ մասը գալիս է դեմ առ դեմ, բայց կարիերայի աջակցության աճող քանակը գալիս է առցանց:

## Տես նաև
* Աշխատանքային հարաբերություններ
* Մասնագիտություն
* Աշխատանքի բավարարվածություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Միավորված ազգերի կազմակերպություն (2002 թվական), կարիերայի ուղղորդման ուղեցույց

Կատեգորիա:Անձի զարգացում
Կատեգորիա:Անձնական կյանք
Կատեգորիա:Աշխատանք
Կատեգորիա:Բարեկեցություն
Կատեգորիա:Զբաղվածություն
Կատեգորիա:Կազմակերպչական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Կառավարում
Կատեգորիա:Հասարակագիտություն
Կատեգորիա:Հասարակություն
Կատեգորիա:Հումանիտար գիտություններ
Կատեգորիա:Մասնագիտություններ
Կատեգորիա:Մարդկային ռեսուրսների կառավարում
Կատեգորիա:Մարդկային վարք
Կատեգորիա:Մենեջմենթ
Կատեգորիա:Մոտիվացիա
Կատեգորիա:Սոցիալական դասակարգեր
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն