Զուտ բանականության քննադատություն

***Զուտ բանականության քննադատությունը*** (գեր` Kritik der reinen Vernunft, 1781 թվական, երկրորդ հրատարակություն 1787 թվական) գերմանացի փիլիսոփա Իմմանուիլ Կանտի գիրքն է, որում հեղինակը փորձում է որոշել մետաֆիզիկայի սահմանները։Այն նաև անվանվում է Կանտի «Առաջին քննադատություն», որին հաջորդել են նրա «Պրակտիկ Բանականության քննադատություն» (1788) և «Դատողունակության քննադատություն» (1790):Առաջին հրատարակության նախաբանում Կանտը բացատրում է, որ «Զուտ բանականության քննադատությամբ» նա նկատի ունի «բանականության ընդհանրական քննադատությունը՝ այն գիտելիքի նկատմամբ, որին այն կարող է ձգտել անկախ փորձից ընդհանրապես», և որ նրա նպատակը մետաֆիզիկայի «հնարավորության կամ անհնարինության» հարցը որոշելն է։

Կանտը հիմնվում է այնպիսի էմպիրիկ փիլիսոփաների աշխատանքի վրա, ինչպիսիք են Ջոն Լոքը և Դեյվիդ Հյումը, ինչպես նաև ռացիոնալիստ փիլիսոփաների, ինչպիսիք են Ռենե Դեկարտը, Գոթֆրիդ Լայբնիցը և Քրիստիան Վոլֆը։Նա նոր գաղափարներ է զարգացնում տարածության և ժամանակի բնույան վերաբերյալ և փորձում է լուծումներ առաջարկել Դևիդ Հյումի՝ պատճառահետևանքային կապի վերաբերյալ գիտելիքի հանդեպ սկեպտիցիզմին, ինչպես նաև Ռենե Դեկարտի՝ արտաքին աշխարհի վերաբերյալ գիտելիքի հանդեպ սկեպտիցիզմին։Այս միտքը հիմնավորվում է առարկաների տրանսցենդենտալ իդեալիզմով՝ որպես երևույթներ և դրանց ընկալման ձևով։Կանտը նախ ասում է, որ օբյեկտները որպես երևույթ միայն պատկերացումներ են, ոչ թե ինքնին իրեր, և հետո երևույթի ձևերը մեր զգայական ընկալման ձևերն են, այլ ոչ թե ինքնին իրերի բնորոշումները։Այսպիսով դա հնարավոր է դարձնում ապրիորի գիտելիքը, քանի որ օբեկտները որպես երևույթ «պետք է համապատասխանեն մեր պատկերացումներին… ինչը նշանակում է հաստատել ինչ-որ բան օբեկտների մասին մինչ դրանք մեզ կտրվեն»։ Կանտը գիտելիքը, որը անկախ է փորձից, կոչում է «ապրիորի» գիտելիք, իսկ փորձով ձեռք բերած գիտելիքը՝«ապոստերիորի»։Կանտի կարծիքով, դատողությունը ապրիորի է, եթե այն անհրաժեշտ է և ունիվերսալ։Դատողությունը անհրաժեշտ է, եթե այն ցանկացած դեպքում ճիշտ է և հետևաբար հնարավոր չէ մերժել։ Մերժումը հակասություն է։Դատողությունը ունիվերսալ է, եթե այն ճշմարիտ է բոլոր դեպքերում, և թույլ չի տալիս որևէ բացառություն։ Կանտը պնդում է, որ ապոստերիորի՝ զգայարանների միջոցով ձեռք բերված գիտելիքը երբեք չունի բացարձակ անհրաժեշտություն և ունիվերսալություն, քանի որ հնարավոր է հանդիպել բացառության։

Կանտը հետագայում մանրամասնորեն տարբերում է  «*վերլուծական*» և «*սինթետիկ*» դատողությունները։ Դատողությունը անալիտիկ է, եթե նախադասության պրեդիկատ-գաղափարի բովանդակությունը արդեն պարունակվում է նախադասության սուբյեկտ-գաղափարում։ Կանտը համարում է, որ «Բոլոր մարմինները ունեն տարածություն» դատողությունը անալիտիկ է, քանի որ դատողության պրեդիկատ-գաղափարը («տարածություն») արդեն պարունակում է նախադասության սուբյեկտ-գաղափարը («մարմին»)։ Այսինքն, եթե մենք գիտենք, թե ինչ է «մարմինը», ապա ակամայից հասկանում ենք, որ այն տարածական է։Հետևաբար, վերլուծական դատողությունների առանձնահատկությունն այն էր, որ դրանց ճշմարիտ լինելը կարելի է ճանաչել պարզապես դրանցում պարունակվող հասկացությունների վերլուծության միջոցով. դրանք ճշմարիտ են ըստ սահմանման։Մյուս կողմից սինթետիկ դատողություններում պրեդիկատ‑գաղափարը նախապես չի պարունակում սուբյեկտ‑գաղափարը։ Դա նշանակում է, որ պրեդիկատը ավելացնում է նոր տեղեկություն առարկայի մասին, որը հնարավոր չէ ստանալ միայն սուբյեկտի հասկացությունից։Օրինակ՝ Կանտը «Բոլոր մարմինները ծանր են»  համարում է սինթետիկ, քանի որ «մարմին» հասկացությունն արդեն իսկ չի պարունակում «ծանրություն» հասկացությունը։ Հետևաբար, սինթետիկ դատողությունները ինչ-որ բան են ավելացնում հասկացությանը, մինչդեռ վերլուծական դատողությունները բացատրում են միայն այն, ինչ ակամայիս արդեն պարունակվում է հասկացության մեջ։

Կանտից առաջ փիլիսոփաները կարծում էին, որ բոլոր ապրիորի գիտելիքները պետք է լինեն վերլուծական։Կանտը, սակայն, պնդում է, որ մաթեմատիկայի, բնական գիտության սկզբունքների և մետաֆիզիկայի մեր գիտելիքները և՛ ապրիորի են, և՛ սինթետիկ։Այս գիտելիքի յուրահատուկ բնույթը բացատրության է պահանջում։Հետևաբար, *«Քննադատության»* կենտրոնական խնդիրն այն հարցի պատասխանն է, թե «ինչպե՞ս են հնարավոր սինթետիկ *ապրիորի* դատողությունները»  Կանտը պնդում է, որ մետաֆիզիկայի և մարդկային բանականության համար «կյանքի և մահվան հարց» է այս տեսակի գիտելիքի հիմքերի բացատրությունը։

Չնայած առաջին հրատարակության ժամանակ այն քիչ ուշադրության արժանացավ, հետագայում «Քննադատությունը» արժանացավ թե՛ էմպիրիկ, թե՛ ռացիոնալիստ քննադատների քննադատությանը և դարձավ վիճաբանության աղբյուր։Այն երկարատև ազդեցություն է ունեցել արևմտյան փիլիսոփայության վրա և նպաստել է գերմանական իդեալիզմի զարգացմանը։Գիրքը համարվում է վաղ մոդերն փիլիսոփայության մի քանի դարերի կուլնինացիա և ուշ մոդերն փիլիսոփայության բացումը։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

* ''Մաքուր բանականության քննադատություն'' (թարգմանություն անգ. Norman Kemp Smith)
* Kritik der reinen Vernunft https://web.archive.org/web/20210124211234/http://korpora.zim.uni-duisburg-essen.de/Kant/aa04/ Բնօրինակ գերմաներեն տարբերակը Դույսբուրգ-Էսսեն համալսարանում
*  Philosophy of Immanuel Kant in the *Catholic Encyclopedia*
* Modified texts for easier reading
* Սթիվեն Պալմքվիստի 1993 թվականի գրքից
* անգ. Ջ.Ջ. Մեթիի Կանտի մասին դասախոսության նշումները, որոնք մանրամասնորեն բացատրում են «Քննադատության» որոշ մասեր։
* 
* 
* 
* 
*