Համաշխարհային պարտք

**Համաշխարհային պարտքը** 2022 թվականին կազմել է մոտավորապես 305 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար, ներառյալ պետական և մասնավոր պարտապանների պարտքերը։

Այս պարտքը բաղկացած է
* 23% մասնավոր տնտեսությունների պարտք
* ոչ ֆինանսական կորպորացիաների մասնավոր պարտքի 38%
* 39% պետական մարմինների պարտք։

Համաշխարհային պարտքը արագորեն աճում է։ Տնտեսական աճի տեմպը 2020 թվականին կազմել է 28%։

Պետական և մասնավոր պարտապանների ընդհանուր արտաքին պարտքը այլ երկրներում պարտատերերի նկատմամբ կազմում է 76 տրիլիոն դոլար 2019 թվականին, ըստ World Factbook-ի։

## Պարտքը ըստ երկրների և տարածաշրջանների

Ցանկի բացատրություն․

Պետական պարտք GDP %․ Սա կառավարության և նրա հաստատությունների ընդհանուր ներքին և արտաքին պարտքն է՝ որպես երկրի համախառն ներքին արդյունքի տոկոս։

Մասնավոր պարտք GDP %. Սա քաղաքացիների և մասնավոր ընկերությունների ընդհանուր ներքին և արտաքին պարտքն է՝ որպես երկրի համախառն ներքին արդյունքի տոկոս։

Արտաքին պարտք. Սա պետական և մասնավոր պարտապանների ընդհանուր պարտքն է օտարերկրյա պետությունների բանկերին և այլ օտարերկրյա պարտատերերին։ Գումարները ներկայացված են միլիարդավոր ԱՄՆ դոլարով, որը հաշվարկվում է պաշտոնական փոխարժեքով։
GDP-Gross domestic product, միլիարդ ԱՄՆ դոլար։

Ընդհանուր պարտք, միլիարդ դոլար․ Դա երկրի բոլոր պարտքերի, ներքին և արտաքին, պետական և մասնավոր պարտապանների պարտքերի գումարն է։ Գումարները նշվում են միլիարդավոր ԱՄՆ դոլարով, որը հաշվարկվում է պաշտոնական փոխարժեքով։

Փողի մատակարարում, միլիարդ դոլար. Սա փողի մատակարարումն է, կամ շրջանառության մեջ գտնվող փող, երկրի սեփական արժույթով։ Գումարները նշվում են միլիարդավոր ԱՄՆ դոլարով, որը հաշվարկվում է պաշտոնական փոխարժեքով։

Հրաժարում.
Արժեքների մեծ մասը վերաբերում է 2020 կամ 2021 թվականներին։ Որոշ արժեքներ մի քանի տարով ավելի հին են։ Տարբեր աղբյուրներից ստացված արժեքները կարող են տարբեր կերպ հաշվարկվել։ Աղյուսակն ամեն տարի չի թարմացվի, քանի որ որոշ տեղեկություններ դժվար է գտնել։

Տվյալների աղբյուրներ.

Պետական պարտք։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամ․ պարտքի գլոբալ տվյալների շտեմարան։ 2020 թվականի տվյալներ։

Արժույթի միջազգային հիմնադրամ․ պարտքի գլոբալ տվյալների շտեմարան։ 2020 թվականի տվյալներ։

Արտաքին պարտք․
Տվյալներ Ավստրալիայի, Ավստրիայի, Բահրեյնի, Բելգիայի, Կանադայի, Չիլիի, Խորվաթիայի, Կուբայի, Կիպրոսի, Չեխիայի, Դանիայի, Էստոնիայի, Ֆինլանդիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Հունաստանի, Հոնկոնգի, Հունգարիայի, Իսլանդիայի, Իռլանդիայի, Իսրայելի, Իտալիայի, Ճապոնիայի, Հյուսիսային և Հարավային Կորեայի, Քուվեյթի, Լատվիայի, Լիտվայի, Լյուքսեմբուրգի, Մալթայի, Նամիբիայի, Նիդեռլանդների, Նոր Զելանդիայի, Նորվեգիայի, Օմանի, Լեհաստանի, Պորտուգալիայի, Պուերտո Ռիկոյի, Կատարի, Սաուդյան Արաբիայի, Սինգապուրի, Սլովակիայի, Սլովենիայի, Իսպանիայի, Շվեդիայի, Շվեյցարիայի, Թայվանի, Արաբական Միացյալ Էմիրությունների, Միացյալ Թագավորության, ԱՄՆ-ի, Ուրուգվայի, Եվրոպական Միության և աշխարհի այլ երկրների։ Փաստերի համաշխարհային ժողովածուն ներկայացված է 2019 թվականի տվյալներով։

Տվյալների մեծ մասը վերցված է Արժույթի միջազգային հիմնադրամից «Համաշխարհային տնտեսության հեռանկարներ» շտեմարանից, 2022 թվական։
Աֆղանստանի, Կուբայի, Լիբանանի, Պակիստանի, Սիրիայի, Ուկրաինայի և ամբողջ աշխարհի վերաբերյալ տվյալները վերցված են Համաշխարհային բանկից ՝ 2020 կամ 2021 թվականների տվյալներով։ Հյուսիսային Կորեայի տվյալները վերցված են Հյուսիսային Կորեայի տնտեսությունից։

## Բարձր պարտքի հետևանքները
Աշխարհում ավելի շատ պարտք կա, քան շրջանառության մեջ գտնվող գումար :
thumb|right|Պետական պարտքի ժամանակցույց, Նյու Յորք, 2012

Պատճառը, թե ինչու է շրջանառության մեջ ավելի շատ պարտք, քան փողը, կարելի է բացատրել փողի ստեղծմամբ։ Երբ բանկը վարկ է տալիս, այն միաժամանակ ստեղծում է վարկային փող և պարտք։ Ընկերության ընդհանուր պարտքը և շրջանառության մեջ գտնվող ընդհանուր գումարը ավելանում են նույն գումարով, որը վարկի մայր գումարն է։ Այն ժամանակ, երբ վարկը պետք է վերադարձվի, պարտքը ավելացվել է տոկոսներով, մինչդեռ վարկի գումարը չի ավելացվել։ Այսպիսով, հավելյալ պարտքի մեծ մասը պայմանավորված է բանկային վարկի տոկոսներով։

Թվում է, թե անհնար է մարել ամբողջ պարտքը, երբ աշխարհում ավելի շատ պարտքեր կան, քան գումար, բայց տեսականորեն հնարավոր է մարել ամբողջ պարտքը, եթե բանկերը ծախսեն իրենց տոկոսային վճարումների եկամուտները ապրանքներ և ծառայություններ գնելու համար, որպեսզի այդ նույն գումարը կարողանա վերաօգտագործվել։ Այնուամենայնիվ, քննադատները վախենում են, որ չափազանց շատ գումար կուտակվում է ֆինանսական տնտեսության մեջ, այլ ոչ թե ծախսվում է իրական տնտեսության մեջ 
Փաստորեն, համաշխարհային պարտքը 2015-ից 2021 թվականներին աճել է տարեկան մոտ 6%-ով։

Պարտքը կարող է մարվել, եթե տնտեսական աճի տեմպերը գերազանցեն տոկոսադրույքը։ Սակայն սա  անիրատեսական է, քանի որ ինչպես պնդում են բնապահպանները, սահմանափակ մոլորակի վրա կայուն աճը ոչ կայուն է։

Պարտքը կարող է խաթարվել, եթե գնաճի մակարդակը գերազանցի տոկոսադրույքը, 
բայց գնաճը նաև բարձրացնում է անշարժ գույքի և այլ ակտիվների գները, ինչը հանգեցնում է նոր պարտքերի ավելացմանը՝ բնակարանային ծախսերը ֆինանսավորելու համար։
Գնաճի բարձր մակարդակը հանգեցնում է ցածր սպառողական վստահության, բարձր գործազրկության և տնտեսական անկայունության։

Արագ աճող պարտքը ներկայիս ֆինանսական համակարգի հետևանքն է, որը հանգեցնում է գումարի և պարտքի անհավասարակշիռ և անվերահսկելի աճի։  
Նիդեռլանդների կառավարության զեկույցի համաձայն՝ պետական և մասնավոր շահերի միջև կա խեղաթյուրված հավասարակշռություն՝ Ժողովրդավարական հաշվետվողականության բացակայության պայմաններում։ 
Պարտքի բարձր մակարդակը տնտեսությունն անկայուն է դարձնում տնտեսական ճգնաժամերի ռիսկերով։ 
Կրկնվող ճգնաժամերի հետևանքները անարդար են, քանի որ ֆինանսական բումի ընթացքում օգուտների անհամաչափ մեծ մասը բաժին է ընկնում ֆինանսական հատվածին, մինչդեռ ընդհանուր հասարակությունը կրում է ծախսերը հետագա անկման ժամանակ՝ սնանկություններ, գործազրկություն։ 
Օրինակ ՝ Հնդկաստանում ֆերմերները ստիպված են վաճառել իրենց ագարակը և հողը անխուսափելի պարտքերի պատճառով (տես՝ ֆերմերների ինքնասպանությունները Հնդկաստանում)։

## Բարձր արտաքին պարտքի հետևանքները
Արտաքին պարտքը բաղկացած է օտարերկրյա պետություններին պետական պարտքից, ինչպես նաև արտարժույթով մասնավոր պարտքից։ Արտաքին պարտքը ներքին պարտքից տարբերվում է նրանով, որ այն ազդում է առևտրային հաշվեկշռի վրա։ Տոկոսադրույքների վճարումները և գնաճը բացասաբար են անդրադառնում պարտապան երկրի առևտրային հաշվեկշռի վրա, մինչդեռ դա դրական մնացորդ է ապահովում պարտատեր երկրի կամ արժույթ թողարկող երկրի համար։ 
Թեև կառավարությունը կարող է վերահսկել ներքին պարտքը իր դրամավարկային քաղաքականության և հարկաբյուջետային քաղաքականության միջոցով, այն ավելի քիչ միջոցներ ունի արտաքին պարտքը վերահսկելու համար։
Բարձր արտաքին պարտքը կարող է հանգեցնել ինքնիշխան դեֆոլտի, հատկապես սահմանափակ արտահանում ունեցող աղքատ երկրների համար։

Աղքատ երկրներում արտաքին պարտքի աճող մակարդակը հանգեցնում է կախվածության հարաբերությունների պարտապան երկրների և պարտատեր երկրների միջև։ Քննադատները պնդում են, որ այս պարտքային կախվածությունը հաճախ օգտագործվում է որպես լծակ նեոգաղութատիրական հարաբերությունների համար։

Քանի որ միջազգայնորեն շրջանառվող արժույթը գալիս է բանկային վարկից, այն ապահովում է շահույթ և տոկոսներ այն երկրում, որտեղ գումար է ստեղծվում, և համապատասխան առևտրային դեֆիցիտ այն երկրի համար, որտեղ արժույթը շրջանառության մեջ է կամ պահվում է։
Սա վատթարացնում է իրավիճակը աղքատ երկրներում՝ նրանց խոցելի դարձնելով աճող արտաքին պարտքի, գնաճի և տնտեսական ճգնաժամերի նկատմամբ։

Նմանատիպ խնդիրներ են առաջանում այն երկրներում, որոնք չունեն իրենց սեփական արժույթը։ Օրինակ՝ Հունաստանի, Իտալիայի, Իսպանիայի և մի շարք այլ երկրների եվրագոտու բարձր արտաքին պարտքը և ֆինանսական ճգնաժամերը 2008 ֆինանսական ճգնաժամից հետո մասամբ պայմանավորված էին դրամական ինքնավարության բացակայությամբ և փողի զանգվածը վերահսկելու անկարողությամբ։

## Տես նաև
* Պարտք
* Ֆինանսական ճգնաժամ
* Դրամ
* Եվրո
* Դոլար

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ