Քրիստինա (Շվեդիայի թագուհի)

**Քրիստինա** (, ), Շվեդիայի թագավոր Գուստավ II-ի ու թագուհի Մարիա Էլեոնորա Բրանդենբուրգցու օրինական միակ զավակ, որն իշխել է Շվեդիայում որպես թագուհի  1632 թվականից մինչ 1654 թվականին գահից իր հրաժարվելը։ Վեց տարեկանում Քրիստինան հաջորդել է իր հորը, երբ վերջինս զոհվել է Լյութզենի ճակատամարտում, բայց Շվեդական կայսրությունը կառավարել սկսել է 1644 թվականին՝ 18 տարեկանը լրանալուց հետո։

Քրիստինային հիշում են որպես 17-րդ դարի ամենագրագետ կանանցից մեկի։ Նա սիրում  էր գրքեր, ձեռագրեր, նկարներ ու քանդակներ։ Կրոնով, փիլիսոփայությամբ, մաթեմատիկայով ու ալքիմիայով իր հետաքրքրվածությամբ նա դեպի Ստոկհոլմ էր գրավում շատ գիտնականների՝ ձգտելով քաղաքը դարձնել «հյուսիսի Աթենքը»։ Չամուսնանալու նրա մտադրությունը, 1654 թվականին գահից հրաժարումն ու կաթոլիկության ընդունումը սկանդալ է առաջացրել, երբ մկրտված լինելով որպես Քրիստինա Ավգուստա, նա ընդունել է Քրիստինա Ալեքսանդրա անունը։

Քրիստինայի  ֆինանսական շռայլությունը պետությանը սնանկության է հասցրել և այդ դժվարությունները տաս տարվա կառավարումից հետո հանգեցրել են հասարակական դժգոհությունների։ 28 տարեկանում «հյուսիսի Միներվան» գահը զիջել է իր զարմիկին ու տեղափոխվել Հռոմ։ Պապը Քրիստինային նկարագրել է որպես «թագուհի առանց թագավորության, քրիստոնյա առանց հավատի ու կին առանց ամոթի»։  Այդուհանդերձ, նա կարևոր դեր է խաղացել թատերական ու երաժշտական բնագավառներում ու հովանավորել բարոկկո ոճի բազմաթիվ նկարիչների, կոմպոզիտորների ու երաժիշտների։

Լինելով իրար հաջորդած հինգ պապերի հյուրն ու հակառեֆորմացիայի խորհրդանիշը՝ Քրիստինան մեկն էր այն փոքրաթիվ կանանցից, որոնք հուղարկավորվել են Վատիկանի պապական դամբարանում։ Նրա արտասովոր կենսակերպն ու տղամարդկային հագուկապը նկարագրվել են անհամար վեպերում, պիեսներում, օպերաներում ու ֆիլմերում։ Քրիստինայի բոլոր կենսագրականներում նրա սեռն ու մշակութային ինքնությունը կարևոր դեր են խաղում։

## Վաղ կյանք
thumb|Ստոկհոլմի Երեք Գահ ամրոցը, նկարիչ՝ Գուվերտ Դիրկշ Քեմփհուսեն։ Շվեդիայի ազգային գրադարանի ու թագավորական արխիվների մեծ մասը ոչնչացվել է, երբ ամրոցը հրդեհվել է 1697 թվականին։
Քրիստինան ծնվել է Երեք Գահ ամրոցում 1626 թվականի դեկտեմբերի 7-ին։ Նրա ծնողները Շվեդիայի թագավոր Գուստավ II Ադոլֆն ու նրա գերմանուհի կինը՝ Մարիա Էլեոնորան էին։ Նրանք արդեն ունեցել էին երկու դուստր՝ 1620 թվականին մեռելածին մի արքայադուստր և 1623 թվականին ծնված առաջին Քրիստինան, որը մահացել էր ծնվելուց մեկ տարի անց։ 1626 թվականին Մարիա Էլեոնորայի երրորդ հղիությունը հուզումնալից սպասումներով էր պարուրված։ Երբ փոքրիկը ծնվել է, բոլորը կարծել են, թե նա տղա է, քանի որ «մազոտ» էր ու լացում էր «բարձր, կոպիտ ձաայնով»։ Հետագայում իր ինքնակենսագրականում նա գրել է, որ «իրենց սխալը տեսնելով, կանայք խորը շփոթմունք են ապրել»։ Թագավորը, սակայն, շատ երջանիկ էր ու պնդում էր, որ «նա խելացի է լինելու, նա մեզ բոլորիս հիմարացրել է»։ Ըստ մեկնաբանությունների՝ Գուստավ Ադոլֆը շատ էր կապված իր աղջկան, իսկ աղջիկը նրան նույնպես շատ էր սիրում։

### Շվեդական ու լեհական Վասա
Շվեդիայի գահը ժառանգական էր Վասա հարստության համար, բայց թագավոր Չառլզ IX-ի (իշխել է 1604–11) ժամանակներից ի վեր Շվեդիայի թագավոր Էրիկ XIV-ի և Լեհաստանի թագավոր Սիգիզմունդ III-ի ժառանգները՝ որպես հեռավոր ազգականներ, այդ գահին չէին հավակնում։ Գուստավ Ադոլֆի կրտսեր եղբայրները մահացել էին տարիներ առաջ։ Նրա խորթ քույր Քեթրինը 1615 թվականին զրկվել էր գահակալման իրավունքից, քանի որ ամուսնացել էր ոչ-լյութերականի հետ։ Այսպիսով, Քրիստինան անվիճելի գահաժառանգն էր։ Նրա ծնվելուց հետո թագավոր Գուստավ Ադոլֆը ճանաչել էր դստեր իրավասությունը որպես կին ժառանգորդ, ու թեև նրան անվանում էին «թագուհի», Քրիստինայի պաշտոնական տիտղոսը 1633 թվականի փետրվարին թագադրման ժամանակ եղել է «թագավոր»։

## Գահակալություն
thumb|Քրիստինայի ծնողները մոտավորապես 1632 թվականին
thumb|Աքսել Օքսենստիերնաthumb|14-ամյա Քրիստինան որպես թագուհի, նկարիչ՝ Ջեյքոբ Հեյնրիխ Էլբֆաս
Երեսնամյա պատերազմում բողոքականությունը պաշտպանելու համար Գերմանիա մեկնելուց առաջ Գուստավ Ադոլֆն ապահովագրել է գահը ժառանգելու իր դստեր իրավունքը, եթե հանկարծ ինքը չվերադառնար, ու հրամաններ է տվել իր մարշալ Աքսել Գուստաֆսոն Բաներին,  որ Քրիստինան պետք է ստանա տղաների համար նախատեսված կրթություն։

Նրա մայրը, որը Հոհենցոլերնների տոհմի ներկայացուցիչ էր, անկայուն խառնվածքով կին էր, հավանաբար՝ խելագար։ 1632 թվականի նոյեմբերի 6-ին մարտադաշտում թագավորի զոհվելուց հետո նրա դիակը դագաղի մեջ վերադարձվել է տուն, բայց սիրտը դրված էր առանձին տուփի մեջ։ Մարիա Էլեոնորան հրամայել է չհուղարկավորել թագավորին, մինչև ինքը չհուղարկավորվի նրա հետ։ Նա նաև պահանջել է բաց պահել դագաղն ու հաճախ էր գնում այն տեսնելու, շոյում այն՝ ուշադրություն չդարձնելով նեխմանը։ Ի վերջո դժվարին իրավիճակում հայտնված կանցլեր Աքսել Օքսենստիերնան ստիպված էր պահակ նշանակել այդ սենյակի մոտ։ Արդյունքում թագավորին հուղարկավորել են տասնութ ամիս հետո՝ 1634 թվականի հունիսի 22-ին։

1634 թվականին Օքսենստիերնան նոր սահմանադրություն է ընդունել, համաձայն որի «թագավորը» պետք է ունենար գաղտնի խորհուրդ իր՝ Օքսենստիերնայի գլխավորությամբ։

Մարիա Էլեոնորան անտարբեր էր եղել իր դստեր հանդեպ, բայց այժմ Քրիստինան հայտնվել էր իր մայրիկի ուշադրության կենտրոնում։ Գուստավ Ադոլֆը որոշել էր, որ իր մահվան դեպքում իր խորթ քույր Քեթրին Շվեդացին հոգ կտաներ իր դստերը, իսկ թագավորի խորթ եղբայր Կառլ Յուլլենյելմը կլիներ ռեգենտ։ Այս որոշումը ձեռնտու չէր Մարիա Էլեոնորային, որն էլ ամուսնու քրոջն արտաքսել է պալատից։ 1636 թվականին կանցլեր Օքսենստիերնան այլ  ելք չուներ, բացի թագուհուն Գրիպսհոլմ ամրոց աքսորելը, իսկ կառավարող խնամակալների խորհուրդը պետք է որոշեր, թե նա երբ տեսակցի իր իննամյա դստեր հետ։ Հաջորդող երեք տարիների ընթացքում Քրիստինան վայելում էր իր հորաքրոջ ու նրա ընտանիքի ընկերակցությունը։

1638 թվականին խնամատար մոր ու հորաքրոջ մահից հետո արքայական խնամակալների խորհուրդը Աքսել Օքսենստիերնայի գլխավորությամբ որոշել է անչափահաս միապետի համար նոր խնամատար մայր նշանակել։ Որպպեսզի խուսափեն մանկահասակ թագուհու՝ մեկ անձից կախվածություն ունենալու խնդրից, արքայական խորհուրդը որոշել է պալատական գլխավոր ազնվական տիկնոջ (որը պատասխանատու էր թագուհու կանացի խորհրդատուների համար) ու գլխավոր դաստիարակչուհու (կամ խնամատար մոր) պաշտոնը բաժանել չորս մասի, յուրաքանչյուրի համար՝ երկուական կին։ Այսպիսով, Էբբա Լեյջոնհուֆվուդը և Քրիստինա Նաթթ օք Դագը նշանակվել են արքայական դաստիարակչուհիներ ու խնամատար մայրեր, իսկ Բեատա Օքսենստիերնան ու Էբբա Ռայնինգը պետք է կիսեին պալատական գլխավոր ազնվական տիկնոջ պաշտոնը․ բոլոր չորսն ունեին *Hovmästarinna* տիտղոսը։

Մեկ կնոջից կախվածություն չունենալու այս մեթոդն արդյունավետ է եղել, քանի որ Քրիստինան իր հիշողություններում ուղղակիորեն չի նշել այդ կանանց ու նրանց հետ կապվածություն չի ունեցել։ Իրականում, բացառությամբ մի քանի  դեպքերի, ինչպիսիք են՝ Էբբա Սպարրեն, լեդի Ջեյն Ռութվենը և Լուիզ վան դեր Նութը, Քրիստինան հետաքրքրություն չի ցուցաբերել իր կին հոգածուների հանդեպ, այլ միայն նշել է նրանց՝ իրեն նրանց հետ համեմատելու համար, քանի որ ինքն ավելի առնական էր, քան նրանք։

Քրիստինան ստացել է արքայազնի կրթություն։ Աստվածաբան Յոհաննես Մաթիե Գոթուսը դարձել է նրա ուսուցիչը․ նա նրան դասավանդում էր կրոն, փիլիսոփայություն, հունարեն ու լատիներեն։ Կանցլեր Օքսենստիերնան նրան քաղաքագիտություն էր դասավանդում ու նրա հետ Տակիտոս քննարկում։ 14-ամյա աղջկա մասին Օքսենստիերնան հպարտորեն գրել է, որ «նա բոլորովին նման չէ կնոջ» ու որ նա ուներ «փայլուն մտավոր կարողություններ»։ Քրիստինային դուր էր գալիս օրվա մեջ տաս ժամ սովորելը։ Շվեդերենից բացի  նա սովորել է առնվազն յոթ այլ լեզուներ՝ գերմաներեն, հոլանդերեն, դանիերեն, ֆրանսերեն, իտալերեն, արաբերեն ու եբրայերեն։

1636–1637 թվականներին Փիթր Մինեյտն ու Սամուել Բլոմերտը բանակցում էին կառավարության հետ Ամերիկայում Նոր Շվեդիա գաղութի ֆինանսավորման շուրջ։ 1638 թվականին Մինեյտը հիմնադրել է «Ֆորտ Քրիստինա» բնակավայրը, որն այժմ Դելավեր նահանգի Վիլմինգթոն քաղաքում է, Քրիստինա գետը նույնպես անվանակոչվել է թագուհու անունով։

## Իշխող թագուհի
1644 թվականին Քրիստինան չափահաս է դարձել, թեև թագադրությունը հետաձգվել է Դանիայի հետ պատերազմի պատճառով։ 1643 թվականի դեկտեմբերին շվեդական զորքերը Թորրսթենսոնի պատերազմի ընթացքում հարձակվել են Հոլշտեյնի ու Յուտլանդիայի վրա։ Այս անակնկալ հարձակումը նրանց շատ բան է տվել։ Բրյոմսերբոյի համաձայնագրով Դանիան Շվեդիային է հանձնել Գոթլանդ և Սաարեմաա կղզիներն, իսկ Նորվեգիան կորցրել է Եմթլանդ ու Հերյեդալեն շրջանները։ Շվեդիան այժմ վերահսկում էր Բալթիկ ծովը, անարգել մուտք ուներ դեպի Հյուսիսային ծով ու այլևս շրջապատված չէր Դանիա-Նորվեգիայով։

1648 թվականին Քրիստինան Ուպպասալա ամրոցի առաստաղի համար Յակոբ Յորդանսին 35 նկար է պատվիրել։ Հաջորդ տարի Շվեդիա են տեղափոխվել 760 նկար, 170 մարմարե ու 100 բրոնզե արձաններ, 33,000 մետաղադրամ ու մեդալիոն, 600 կտոր բյուրեղապակի, 300 գիտական գործիքներ, մագաղաթներ ու գրքեր (այդ թվում՝ Ռաբանուս Մավրուսի *Sanctae Crucis laudibus* գիրքը, «Արծաթե Օրինագիրն» ու «Կոդեքս Գիգասը»)։ 1649–1650 թվականներին «ուսյալ տղամարդկանց իր շուրջը համախմբելը, ինչպես նաև գրքեր ու հազվագյուտ մագաղաթներ հավաքելը գրեթե մոլուցք էր դարձել Քրիստինայի համար», գրում էր Գոլդսմիթը։ Իր նոր հավաքածուն ցուցակագրելու համար նա Շվեդիա է հրավիրել Իսահակ Վոսսիուսին, իսկ Հեյնսիուսին խնդրել շուկայից ավելի շատ գրքեր գնել։

1649 թվականին իր հորեղբոր՝ Ջոն Կազիմիրի ու զարմիկների հետ Քրիստինան փորձել է նվազեցնել Օքսենստիերնայի ազդեցությունն ու Կազիմիրի որդուն՝ իր զարմիկ Կառլ Գուստավին հռչակել հաջորդ գահաժառանգ։ Հաջորդ տարի Քրիստինային պահանջ է ներկայացվել կրճատել հարկերից ազատված ազնվականական կալվածքների թիվը, բայց նա այդ քաղաքականությամբ այդպես էլ չի զբաղվել։

### Երեսնամյա պատերազմ
[thumb|Քրիստինայի պատկերը 1645 թվականի [Էրֆուրտյան 10 դուկատանոց մետաղադրամի վրա։ 1631 և 1648 թվականներին, Երեսնամյա պատերազմի ընթացքում շվեդական զորքերը գրավել էին Էրֆուրտը]]
Քրիստինայի հայրը՝ Գուստավուս Ադոլֆուսը, Երեսնամյա պատերազմում օգնում էր գերմանացի բողոքականներին նվազեցնել կաթոլիկներ ազդեցությունն ու Բալթիկ ծովի շրջակա գերմանական տարածքներում տնտեսական ազդեցություն ձեռք բերել։ Նա հաղթել է մի քանի ճակատամարտերում, և 1631 թվականին կարդինալ Ռիշելյեն որոշել է, որ Ֆրանսիան գումարով ու զինվորներով կաջակցի Շվեդիային, սակայն 1632 թվականին Գուստավուսը զոհվել է։

Կոմս Օքսենստիերնան դարձել է ռեգենտ ու շարունակել պատերազմը։ Նյորդլինգենի ճակատամարտում պարտություն կրելուց հետո շվեդական բանակը հետագայում հաղթանակներ է տարել, սակայն պատերազմը քայքայում էր երկիրը։

[thumb|Շվեդիայի թագուհի Քրիստինայի փետրվոր սաղավարտով դիմապատկերը Սեբաստիան Դադլերի հեղինակած [մեդալի դարձերեսին (1648)։ ]]

1644 թվականին Քրիստինան չափահաս է դարձել ու կանցլեր Օքսենստիերնան շուտով հասկացել է, որ նրա քաղաքական տեսակետները տարբերվում են իր տեսակետներից։ Քրիստինան ցանկացած գնով խաղաղություն էր ուզում ու իր պատվիրակ Յոհան Ադլեր Սալվիուսին ուղարկել է Վեստֆալյան Օսնաբրյուկ ու Մյունստեր քաղաքներ՝ բանակցելու։

Վեստֆալյան հաշտությունը կնքվել է 1648 թվականի մայիս և հոկտեմբեր ամիսների ընթացքում, որով վերջ է դրվել եվրոպական կրոնական պատերազմներին։ Շվեդիան ստացել է հինգ միլլիոն թալեր փոխհատուցում, որով վճարել է իր զորքերին, նաև ձեռք է բերել Արևմտյան Պոմերանիան, Վիսմարը, Բրեմենի արքեպիսկոպոսությունը և Վերդենի եպիսկոպոսությունը, այսպիսով տեղ և քվե ստանալով սուրբ հռոմեական կայսրության մեջ։ Օքսենստիերնայի կամքին հակառակ Քրիստինան Սալվիուսին ընդունել է խորհրդի կազմում։

### Արվեստների հովանավորություն
[thumb|Թագուհի Քրիստինան (աջից սեղանի մոտ) ֆրանսիացի փիլիսոփա [Ռենե Դեկարտի հետ քննարկման ժամանակ։ Հեղինակ՝ Նիլս Ֆորսբերգ (1842-1934)։ ]]

1645 թվականին Քրիստինան Հուգո Գրոտիոսին հրավիրել է իր գրադարանում աշխատելու, բայց նա մահացել է ճանապարհին Ռոստոկում։ Նույն տարում նա հիմնադրել է *Ordinari Post Tijdender* թերթը, որը ներկայումս հրատարակվող ամենահին լրագիրն է աշխարհում։ 1647 թվականին Յոհան Ֆրենշեյմը նշանակվել է գրադարանավար։ 1648 թվականի Պրահայի ճակատամարտից հետո Քրիստինայի բանակները թալանել են Պրահայի ամրոցը, և Ռուդոլֆ II-ի հավաքածուի գանձերի մեծ մասը վերադարձվել է Ստոկհոլմ։ Այսպիսով Քրիստինան իր գրադարանի համար ձեռք է բերել մի շարք արժեքավոր պատկերազարդ գրքեր ու հազվագյուտ մագաղաթներ։ Այդ ժամանակ կատարված գույքագրումն արձանագրել է 100 *an allerhand Kunstbüchern* ("տարբեր տեսակի հարյուր գիրք արվեստի մասին"), այդ թվում՝ աշխարհահռչակ երկու ձեռագիր՝ Կոդեքս Գիգասն ու «Արծաթագույն Կոդեքսը»։

«Հյուսիսի Շամիրամը» նամակագրություն ուներ իր սիրելի գրող Պիեռ Գասենդիի հետ։ Բլեզ Պասկալը նրան առաջարկել է իր պասկալինայի օրինակներից մեկը։ Քրիստինան շատ լավ հասկանում էր դասական պատմություն ու փիլիսոփայություն, ուսումնասիրում էր նեոստոիցիզմ, եկեղեցու հայրեր ու իսլամ․ կանոնավորապես փնտրել է «Երեք ինքնակոչների տրակտատ» աշխատությունը, որը կասկածի տակ էր առնում բոլոր կրոնները։ 1651 թվականին կաբալիստ Մենասսե բեն Իսրայելը դարձել է Քրիստինայի եբրայերեն գրքերի ու ձեռագրերի գրադարանավարը․ նրանք միասին քննարկում ին վերջինիս մեսիական գաղափարները։ Քրիստինային այցելած մյուս ականավոր գիտնականների թվում էին Կլոդ Սաումեյզը, Յոհաննես Շեֆերուսը, Օլաուս Ռուդբեկը, Յոհան Հեյնրիխ Բոեքլերը, Գաբրիել Նոդեն, Քրիստիան Ռեյվիսը, Նիկոլաս Հեյնսիուսն ու Սամուել Բոխարտիը, ինչպես նաև Պիեռ Դանիել Հյուեն ու Մարկուս Մեյբոմիուսը, որը հունական պարերի մասին գիրք էր գրել։

thumb|left|Քրիստինան Դեյվիդ Բեքի պատկերմամբ

Քրիստինան հետաքրքրվում էր թատրոնով, հատկապես Պիեռ Կոռնեյլի պիեսներով․ նա ինքը սիրողական դերասանուհի էր[1][2]։ 1647 թվականին իտալացի ճարտարապետ Անտոնիո Բրունատիին հրամայել են պալատի մեծ սենյակներից մեկում թատրոն ստեղծել[3]։ Արքունի գրող Գեորգ Շերնյելմը շվեդերեն մի քանի պիես է գրել, որտեղ Քրիստինան կատարում էր Դիանա աստվածուհու գլխավոր դերը[1][2]։ 1652 թվականին նա հրավիրել է իտալական օպերայի խմբին Վինսենցո Ալբրիչիի հետ, իսկ 1653 թվականին՝ հոլանդական թատերախմբին, որի կազմում էին Արիանա Նոուզմանը և Սյուզաննա վան Լին[1][2]։ Քրիստինայի վարձած ֆրանսիացի դերասաններից էր Էնն Շաբանսյու դե լա Բարրը, որը հետագայում դարձել է արքունի երգչուհի [<sup>[1]</sup>](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81:Avagyanasya%2F%D4%B1%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B2)։ 1638 թվականին Օքսենստիերնան վարձել է ֆրանսիական բալետի խումբ Անտուան դե Բյուլյուի գլխավորությամբ, որը Քրիստինային նաև պետք է սովորեցներ ավելի նրբագեղորեն շարժվել[1][2]։

1646 թվականին Քրիստինայի լավ ընկեր, դեսպան Պիեռ Շանյուն հանդիպել է ու նամակագրություն սկսել փիլիսոփա Ռենե Դեկարտի հետ ու նրանից իր «Մտորումներ»-ի օրինակը խնդրել։ Նամակներից մի քանիսը թագուհուն ցույց տալուց հետո վերջինս սկսել է հետաքրքրվել Դեկարտի հետ նամակագրությամբ ու նրան Շվեդիա հրավիրել։ Երբ Դեկարտը դժկամություն է ցուցաբերել գալ, նրան խնդրել են գիտական ակադեմիա հիմնել։ Դեկարտին բերելու համար Քրիստինան նավ է ուղարկել ու 2,000 գիրք[4]։ Նա ժամանել է 1649 թվականի հոկտեմբերի 4-ին ու ավարտել իր «Հոգու կրքերը»։ Անհավանական է, որ Դեկարտը գրած լիներ այն բալետը, որը կատարվել է թագուհու ծննդյան օրը[5], որի հաջորդ օրվանից՝ 1649 թվականի դեկտեմբերի 19-ից նրանք սկսել են իրենց մասնավոր պարապմունքները։ Քրիստինայի խիստ գրաֆիկի պատճառով նրան ամեն առավոտ ցուրտ ու քամոտ ամրոց էին հրավիրում ժամը 5-ին, որպեսզի փիլիսոփայություն ու կրոն քննարկեն։ Շուտով պարզ է դարձել, որ նրանք միմյանց չեն հավանում․ թագուհուն դուր չէր գալիս նրա մեխանիկական տեսակետը, իսկ Դեկարտը հավանություն չէր տալիս թագուհու՝ հին հունարենով հետաքրքրվածությանը[6]։ Հունվարի 15-ին Դեկարտը գրել է, որ Քրիստինային տեսել է միայն չորս կամ հինգ անգամ[7]։ 1650 թվականի փետրվարի 1-ին Դեկարտը հիվանդացել է։ Նա մահացել է տաս օր անց՝ փետրվարի 11-ի վաղ առավոտյան, իսկ մահվան պատճառը թոքաբորբն էր[<sup>[8]</sup>](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81:Avagyanasya%2F%D4%B1%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B2)[<sup>[note 8]</sup>](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81:Avagyanasya%2F%D4%B1%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B2)։

### Ամուսնության հարցեր
thumb|1652 թվականին Էբբա Սպարրեն ամուսնացել է կոմս Մագնուս Գաբրիել դե լա Գարդիեյի եղբայրներից մեկի հետ։ Նկարիչ՝ Սեբաստյան Բուրդոն
thumb|Ջեյքոբսդալ, որն այժմ կոչվում է Ուլրիկսդալ պալատ

Դեռևս ինը տարեկանում Քրիստինայի վրա մեծ ազդեցություն էր գործել կաթոլիկ հավատն ու կուսակրոնությունը։ Նա Անգլիայի կույս թագուհի Եղիսաբեթ I-ի կենսագրությունը հետաքրքրությամբ էր կարդացել։ Քրիստինան հասկանում էր, որ իրենից պահանջվում է շվեդական գահի համար ժառանգ ունենալ, բայց իր ինքնակենսագրականում նա բացահայտում է, որ «անհաղթահարելի նողկանք է զգում ամուսնության հանդեպ» ու «այն ամենի հանդեպ, ինչի մասին կանայք խոսում են կամ անում»։ Քանի որ մեծի մասամբ զբաղված էր լինում իր դասերով, նա գիշերվա մեջ քնում էր երեքից չորս ժամ, մոռանում էր սանրել մազերն ու շտապելով էր հագնվում, հարմարավետության համար կրում էր տղամարդու կոշիկներ։ Նրա անխնամ մազերը դարձել էին իր բնութագրական գիծը։ Նրա ամենամոտ ընկերուհին եղել է Էբբա Սպարրեն, որի հետ նա կիսել է իր անկողինն ու գուցե ունեցել սեռական հարաբերություն։ Քրիստինան նրան անվանում էր "Belle" ու նրան ծանոթացրել է Անգլիայի դեսպան Ուայթլոքի հետ՝ գովաբանելով և՛ նրա խելքը, և՛ գեղեցկությունը։ Երբ Քրիստինան հեռացել է Շվեդիայից, նա շարունակել է կրքոտ նամակներ գրել Սպարրեին, որոնցում նրան ասում էր, որ միշտ սիրելու է նրան։

1649 թվականի փետրվարի 26-ին Քրիստինան հայտարարել է, որ որոշել է չամուսնանալ և ուզում է, որ իր զարմիկ Չառլզը դառնա գահի ժառանգորդը։ Ազնվականությունը դեմ էր, սակայն մյուս երեք դասերը՝ հոգևորականները, քաղաքաբնակներն ու գյուղացիները կողմ էին։ Թագադրությունը տեղի է ունեցել 1650 թվականի հոկտեմբերի 22-ին։ Քրիստինան գնացել է Ուլրիկսդալ ամրոց, որտեղ ճաշելու էին հրավիրված բոլոր չորս դասերը։ Շուկայի ցայտաղբյուրներից երեք օր գինի էր հորդում, տապակա էր մատուցվում, հրավառություն էր տեղի ունենում, որին հաջորդել է թեմատիկ շքերթ հոկտեմբերի 24-ին։

### Կրոն և անձնական տեսակետներ
[thumb|Շվեդիայի թագուհի Քրիստինան 1653 թ․, նկարիչ՝ Սեբաստյան Բուրդոն։ Նվիրված լինելով Իսպանիայի թագավոր [Ֆիլիպ IV (Իսպանիայի թագավոր)|Ֆիլիպ IV-ին՝ նկարն այժմ գտնվում է Մադրիդի Պրադո թանգարանում]]

Քրիստինայի ուսուցիչ Յոհաննես Մաթիեն ուներ ավելի մեղմ վերաբերմունք, քան լյութերականներից շատերը։ 1644 թվականին նա առաջարկել է եկեղեցական նոր կարգ, բայց դրան դեմ են քվեարկել՝ այն որակելով կրիպտո-կալվինիզմ։ Քրիստինան պաշտպանել է նրան, սակայն երեք տարի անց առաջարկը չեղարկվել է։ 1647 թվականին հոգևորականությունն ուզում էր ընդունել «Համաձայնագիր» գիրքը (), որտեղ ի հակադրություն հերետիկոսության՝ պարզաբանվում էր ճշմարիտ լյութերականությունը, որն անհնարին էր դարձնում ազատ աստվածաբանական մտածողությունը։ Մաթիեն խիստ դեմ է արտահայտվել սրան ու կրկին Քրիստինան աջակցել է նրան. գիրքը չի ընդունվել։

Քրիստինան երկար զրույցներ էր ունենում Պորտուգալիայի դեսպանի քարտուղար ու թարգմանիչ Անտոնիո Մաքեդոյի հետ Կոպեռնիկուսի, Թայքո Բրահեի, Բեկոնի ու Կեպլերի մասին։ Մաքեդոն Հիսուսի միաբանության անդամ էր ու 1651 թվականի օգոստոսին Քրիստինայից նամակ է հասցրել Հռոմում գտնվող իր վերադասին, որին ի պատասխան իտալացի հիսուսական մաթեմատիկոս Պաոլո Կասատին ու Ֆրանչեսկո Մալինեսը 1652 թվականի գարնանը ժամանել են Շվեդիա։ Քրիստինան նրանց հետ ավելի շատ զրույցներ է ունեցել, քանի որ ու հետաքրքրված էր մեղքի, հոգու անմահության, բանականության  ու ազատ կամքի վերաբերյալ կաթոլիկ տեսակետներով։ Այս երկու գիտնականները նրա պլանների մասին հայտնել են Հռոմի պապ Ալեքսանդր VII-ին։ Մոտավորապես 1652 թվականի մայիսին Քրիստինան որոշել է կաթոլիկ դառնալ։ Նա Մադրիդ է ուղարկել Մաթիաս Պալբիցկուն, իսկ օգոստոսին Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ IV-ը դիվանագետ Անտոնիո Պիմենտել դե Պրադոյին Ստոկհոլմ է ուղարկել։ thumb|Ուպսալա դղյակ

Քսան տարի իշխելուց  ու օրվա մեջ առնվազն տաս ժամ աշխատելուց հետո Քրիստինան նյարդային ցնցում է ապրել։ Նա տառապում էր արյան բարձր ճնշումից, գանգատվում վատ տեսողությունից ու մեջքի ցավից։ 1642 թվականից արքունի բժիշկ Գրեգորի Ֆրանսուա Դյու Ռիթզին հրավիրել են, երբ նա հանկարծակի վատ է զգացել 1651 թվականին։ 1652 թվականի փետրվրին ֆրանսիացի բժիշկ Պիեռ Բուրդելոն է ժամանել Ստոկհոլմ։ Ի տարբերություն իր ժամանակակից շատ բժիշկների՝ նա տեղ չէր տալիս արյունառությանը, ընդհակառակը, խորհուրդ է տվել բավականաչափ քնել, տաք լոգանքներ ու առողջ սնունդ ընդունել, որը հակադրվում էր մինչ այդ Քրիստինայի վարած խստակյաց կյանքին։ Նա ընդամենը քսանհինգ տարեկան էր ու նրան խորհուրդ տալով կյանքի հաճույքները վայելել, Բուրդելոն խնդրել է դադարեցնել սովորելն ու այդքան շատ աշխատելն ու գրքերը հեռացնել իր հարկաբաժնից։ Տարիների ընթացքում Քրիստինան անգիր էր արել Պուբլիուս Օվիդիուս Նասոյի «Սիրո արվեստը» աշխատության բոլոր սոնետներն ու սիրում էր Վալերիուս Մարցիալիսի ու Պետրոնիուս Արբիտրի գործերը։ Բժիշկը նրան ցույց է տվել Պիետրո Արետինոյի 16&nbsp;էրոտիկ սոնետներն ու մեղմորեն շեղել նրան իր սկզբունքներից։ Այժմ Քրիստինան դարձել էր էպիկուրականության հետևորդ։ 1653 թվականին Բուրդելոն վերադարձել է Ֆրանսիա։

## Հրաժարում գահից
[thumb|1654 թվականին Քրիստինայի լքած արծաթե գահը [Ստոկհոլմի թագավորական պալատում այսօր էլ շվեդական միապետի պաշտոնական նստելատեղն է]]

Քրիստինան ասել է խորհրդականներին․ «Ես չեմ պատրաստվում ձեզ պատճառներ բերել, պարզապես ամուսնությունն ինձ համար չէ»։ Նրան մերժել են ու նա համաձայնել է մնալ պայմանով, որ իրեն այլևս երբեք չեն խնդրի ամուսնանալ։ 1651 թվականին Քրիստինան կորցրել է իր ժողովրդականությունը, քանի որ գլխատել էր Առնոլդ Յոհան Մասենիուսին ու վերջինիս 17-ամյա որդուն, որոնք իրեն մեղադրել էին լուրջ չարաշահումների ու հեզաբելության մեջ։  Ըստ նրանց՝ «Քրիստինան ամեն ինչ կործամնան եզրին էր հասցնում ու նրան սպորտից ու հաճույքներից բացի ոչինչ չէր հետաքրքրում»։

1653 թվականին Քրիստինան հիմնադրել է Ամարանտեն պատվանշանը, և Անտոնիո Պիմենտելը կարգվել է դրա առաջին ասպետ․ բոլոր անդամները պետք է երդվեին չամուսնանալ (նորից)։ 1653 թվականին նա Վոսիուսին ու Հեյնսիուսին հրամայել է ցոուցակագրել մոտավորապես 6,000 գրքերն ու ձեռագրերը, որպեսզի դրանք փաթեթավորվեն ու նավով ուղարկվեն Անտվերպ։ 1654 թվականի փետրվարին նա խորհրդին ուղղակի հայտնել է գահից հրաժարվելու իր որոշման մասին։ Օքսենստիերնան զգուշացրել է նրան, որ մի քանի ամիս անց նա զղջալու է իր այդ որոշման համար։ Մայիսին ռիկսդագը քննարկել է Քրիստինայի առաջարկները։ Նա խնդրել էր տարեկան 200,000 արծաթադրամ, բայց փոխարենը ստացել իշխանություն․ ֆինանսապես նա ապահովված էր Նորչյոպինգ քաղաքից, Գոթլանդ, Էլանդ և Պոլ կղզիներից, Մեկլենբուրգ շրջանում գտնվող Վոլգաստ և Նոյքլոստեր քաղաքներից ու Պոմերանիայի կալվածքներից ստացվող կենսաթոշակով ու եկամտով։

Հավատափոխ լինելու նրա որոշումը գահից հրաժարվելու միակ պատճառը չէր, քանի որ աճող դժգոհություն կար նրա կամայական ու անզուսպ վատնումների հետ կապված։  Տաս տարվա ընթացքում նա և Օքսենստիերնան ստեղծել էին 17 կոմս, 46 բարոն ու 428 մանր ազնվական։ Նրանց համապատասխան կալվածքներով ապահովելու համար նրանք վաճառել կամ գրավադրել էին տարեկան 1,200,000 արծաթադրամ արժեքով արքայական գույք։ Նրա թագավորության տաս տարիների ընթացքում ազնվական ընտանիքների թիվը  300-ից հասել էր մոտավորապես 600-ի ու այս նվիրատվությունները հաճախ այնպիսի շտապողականությամբ էին տեղի ունենւմ, որ երբեմն նույն կալվածքը հատկացվում էր երկու անգամ։

1654 թվականի հունիսի 6-ին Քրիստինան հրաժարվել է գահից հօգուտ իր զարմիկ Չառլզ Գուստավի։ Ուպասալա դղյակում տեղի ունեցած գահից հրաժարվելու արարողության ժամանակ Քրիստինան կրում էր թագավորական իր բոլոր խորհրդանիշները, որոնք ըստ արարողակարգի մեկ առ մեկ պետք է վերցվեին նրանից։ Լորդ ստյուարդ Պեր Բրահեն, որը պետք է նրա գլխից հաներ թագը, տեղից չի շարժվել, ուստի Քրիստինան ինքն է  դա արել։ Հագած ունենալով միայն մի պարզ սպիտակ դիպակե զգեստ՝ Քրիստինան դողդոջուն ձայնով հրաժեշտի ճառ է ասել, շնորհակալություն հայտնել բոլորին ու գահը թողել իր զարմիկ Չառլզ X Գուստավին, որը սև էր հագնվել։ Պեր Բրահեի կարծիքով Քրիստինան «կանգնած էր այնտեղ՝ գեղեցիկ ինչպես հրեշտակը»։ Չառլզ Գուստավը թագադրվել է նույն օրն ավելի ուշ, իսկ Քրիստինան մի քանի օրից հեռացել է երկրից։

## Մեկնում և աքսոր
1654 թվականի ամռանը Բեռնարդինո դե Ռեբոլյեդոյի օգնությամբ Քրիստինան տղամարդու հագուստով հեռացել է Շվեդիայից ու անցել Դանիայով որպես կոմս Դոհնա։ Երկու երկրների միջև հարաբերությունները դեռ այնքան լարված էին, որ նախկին շվեդական թագուհին Դանիյում անվտանգ չէր կարող ճամփորդել։ Նա դրանից առաջ հավաքել ու նավով արտասահման էր ուղարկել իր ստոկհոլմյան դղյակի բոլոր արժեքավոր գրքերը, նկարները, արձաններն ու գոբելենները՝ այն ամբողջովին դատարկելով։

Քրիստինան այցելել է Հոլշտեյն-Գոթթորփի դուքս Ֆրեդերիկ III-ին ու մինչ այնտեղ էր, միտք է հղացել, որ իր հաջորդը պետք է հարսնացու ընտրի։ Նա Չառլզին նամակ է ուղարկել, որում նրան երաշխավորում էր դքսի աղջիկներից երկուսին։ Հիմնվելով այդ երաշխավորանքի վրա, Չառլզն անուսնացել է Հեդվիգ Էլեոնորայի հետ։ Հուլիսի 10-ին Քրիստինան ժամանել է Համբուրգ։

thumb|Դոն Անտոնիո Պիմենտել դե Պրադո (1604-1671/72)

Հոլանդական Հանրապետությունում Քրիստինան այցելել է գիտնական Յոհան Ֆրիդրիխ Գրոնովիուսին ու նկարչուհի Աննա Մարիա վան Շուրմանին։ Օգոստոսին նա ժամանել է Հարավային Նիդերլանդներ ու բնակություն հաստատել Անտվերպենում։ Չորս ամիս նա վարձով ապրել է մի հրեա վաճառականի առանձնատան մեջ։ Նրան այցելել են արքդուքս Լեոպոլդ Վիլհելմ Ավստրիացին, արքայազն դե Կոնդեն, դեսպան Պիեռ Շանյուն, ինչպես նաև Նորվեգիայի նախկին կառավարիչ Հաննիբալ Սեհեստեդը։ Կեսօրներին նա գնում էր ձիավարելու, իսկ յուրաքանչյուր երեկո կազմակերպում խնջույքներ, որոնց ընթացքում ներկայացում էին դիտում կամ լսում երաժշտություն։ Շատ արագ Քրիստինայի գումարը սպառվել է ու նա ստիպված էր վաճառել իր գոբելենների, արծաթյա սպասքեղենի ու ակնեղենի մի մասը։ Երբ նրա ֆինանսական դրությունը չի բարելավվել,  արքդուքսը նրան հրավիրել է Քաուդենբերգի իր պալատը։ Հենց այդ պալատի մատուռում 1654 թվականի դեկտեմբերի 24-ին դոմինիկյան Խուան Գուեմեսի, Ռայմոնդո Մոնտեկուկոլիի ու Պիմենտելի ներկայությամբ Քրիստինան ընդունել է կաթոլիկ հավատը։  Նա հանրությանը չի հայտարարել իր հավատափոխության մասին, որպեսզի շվեդական խորհուրդը չդադարեցնի իր դրամական օգնությունը, քանի որ երկիրը պատերազմի էր պատրաստվում Պոմերանիայի հետ, որը նշանակում էր, որ այնտեղից Քրիստինայի եկամուտն զգալիորեն նվազել էր։ Հռոմի պապն ու Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ IV-ը նրան բացահայտ աջակցել չէին կարող, քանի որ հրապարակավ նա դեռ կաթոլիկ չէր։ Քրիստինան կարողացել է խոշոր գումար վերցնել, որի համար վճարել է իր գրքերով ու արձաններով։

Սեպտեմբերին նա 255 մարդու և 247 ձիու ուղեկցությամբ ճանապարհվել է դեպի Իտալիա։ Հռոմի պապի սուրհանդակ, գրադարանավար Լուկաս Հոլստենիոսը, որն ինքն էր կրոնափոխ, սպասում էր նրան Ինսբրուքում։ 1655 թվականի նոյեմբերի 3-ին Հոֆկիրչեում Քրիստինան հայտարարել է կաթոլիկություն ընդունելու մասին ու այդ մասին նամակով տեղեկացրել Հռոմի պապ Ալեքսանդր VII-ին ու իր զարմիկ Չառլզ X-ին։ Պաշտոնական հավատափոխությունը նշելու համար Անտոնիո Չեստին բեմադրել է *L'Argia* օպերան։ Նոյեմբերի 8-ին Քրիստինան մեկնել է։

### Մեկնում դեպի Հռոմ
[thumb|1656 թվականի փետրվարի 28-ին [Պալացցո Բարբերինիում Քրիստինային նվիրված տոնախմբություններ ]]

Իտալիայով դեպի հարավ Քրիստինայի ճամփորդությունը մանրամասնորեն պլանավորվել էր Վատիկանի կողմից։ Քրիստինան Հռոմ է ժամանել դեկտեմբերի 20-ին՝ Բերնինիի նախագծած կառքով այսօրվա Պորտա դել Պոպոլո դարպասով։  Հաջորդ օրը Քրիստինան հանդիպել է Բերնինին, նույն երեկոյան նրան հրավիրել իր բնակավայր ու նրանք դարձել են անբաժան ընկերներ։ Երկու օր անց նրան առաջնորդել են դեպի Վատիկանի բազիլիկը, որտեղ պապը նրան հաստատում է տվել ու շնորհել «Ալեքսանդրա» երկրորդ անունը, որն իր անվան կանացի տարբերակն էր։ Վատիկանի ներսում նրան հատկացվել է Բերնինիի կողմից հարդարված հարկաբաժին։

Հռոմի պապ Ալեքսանդր VII-ի համար Քրիստինայի ժամանումը հաղթանակ էր ու լավ առիթ՝ ճոխ բարոկկո ոճի տոնակատարությունների համար։ Մի քանի ամսվա ընթացքում Քրիստինան պապի ու իր արքունիքի հոգածության միակ առարկան էր․ ազնվականները մրցում էին նրա ուշադրությանն արժանանալու համար ու նրա համար կազմակերպում անվերջանալի հրավառություններ, նիզակամրցույթներ, կեղծ մենամարտեր, մարմնամարզության ցուցադրություններ ու օպերաներ։ Հունվարի 31-ին Մարկո Մարացոլիի *Vita Humana* օպերան է բեմադրվել։ Պալացցո Բարբերինի պալատի բակում փետրվարի 28-ին Քրիստինան ականտես է եղել մի զարմանալի կարուսելի։

### Պալացցո Ֆարնեզե
thumb|Թագուհի Քրիստինայի նամակը կարդինալ Դեչիո Ացցոլինոյին Շվեդիայի ազգային արխիվում։ Այլ նամակների համար այցելի՛ր Wikimedia Commons,  Category:Letters by Christina of Sweden to Cardinal Decio Azzolino (1666–1668)

Քրիստինան բնակություն էր հաստատել Պարմայի դքսին պատկանող Պալացցո Ֆարնեզեում։ Ամեն չորեքշաբթի այն բաց էր բարձր հասարակության ներկայացուցիչների համար, որոնք այնտեղ զբաղվում էին պոեզիայով ու ինտելլեկտուալ քննարկումներով։ Պալատում Քրիստինան 1656 թվականի հունվարի24-ին «Արկադիայի ակադեմիա» անունով ակադեմիա է բացել, որի մասնակիցները վայելում էին երաժշտություն, թատրոն ու գրականություն։ Պոետ Ռեյեր Անսլոն ու ճանապարհորդ-գրող Ֆրանչեսկո Նեգրին նույնպես անդամագրված էին ակադեմիային։ Ֆրանցիսկյան միաբանության անդամ Սվեդ Լարս Սկիթը «հայր Լավրենտիուս» անվամբ ութ տարի եղել է Քրիստինայի խոստովանահայրը։

Քսանիննամյա Քրիստինան բամբասանքի մեծ առիթ էր տալիս իր տարեկից տղամարդկանց հետ ազատ շփվելով։ Նրանցից մեկը կարդինալ Դեչիո Ացցոլինոն էր, որն Իսպանիայի դեսպանի քարտուղարն էր եղել ու եվրոպական արքունիքների հետ Վատիկանի նամակագրության պատասխանատուն։ Քրիստինան ու Ացցոլինոն այնքան մտերիմ էին, որ պապը խնդրել է վերջինիս կրճատել Քրիստինայի պալատ իր այցելությունները, բայց նրանք մնացել են ցմահ ընկերներ։ 1676 թվականի հունվարի 26-ի մի նամակում Քրիստինան ֆրանսերենով գրել է Ացցոլինոյին, որ ինքն աստծուն չի վիրավորի կամ Ացցոլինոյին վիրավորվելու պատճառ չի տա, բայց սա «չի խանգարում, որ սիրեմ ձեզ մինչև մահ, և քանի որ բարեպաշտությունը ձեզ ազատում է իմ սիրեկանը լինելուց, ես էլ ձեզ եմ ազատում իմ ծառան լինելուց, քանի որ ես ապրելու և մեռնելու եմ որպես ձեր ստրուկ»։ Եվ քանի  որ Ացցոլինոն երդվել էր կուսակրոն մնալ, նրա պատասխանն ավելի զուսպ էր։ Այդ ընթացքում Քրիստինային հայտնել են, որ կաթոլիկություն ընդունելու պատճառով Շվեդիան բռնագրավել է իր եկամտի աղբյուրները։

## Այցելություններ Ֆրանսիա և Իտալիա
[thumb|Քրիստինայի պարսկական վերարկուն՝ պատրաստված հավանաբար [Աբբաս I Սեֆի|Շահ Աբաս Մեծի օրոք (1586-1628)]]

Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ IV-ը կառավարում էր Միլանի դքսությունը և Նեապոլի թագավորությունը։ Ֆրանսիացի քաղաքական գործիչ Ջուլիո Մազարինին փորձել է իսպանական լծից ազատագրել Նեապոլը։ Քրիստինան նպատակ է ունեցել Նեապոլը կառավարելու իրենց պայքարի մեջ միջնորդ դառնալ Ֆրանսիայի ու Իսպանիայի միջև։ Նրա պլանի մեջ մտնում էր ֆրանսիական զորքերով Նեապոլը վերցնելն ու այնտեղ իշխելը և իր մահից հետո գահը Ֆրանսիային կտակելը։ Նա տուն է ուղարկել իր բոլոր իսպանացի ծառաներին, այդ թվում և իր մտերիմ Պիմենտելին ու խոստովանահայր Գուեմեսին[1]։ 1656 թվականի հուլիսի 20-ին Քրիստինան Չիվիտավեկյայից նավով ուղևորվել է դեպի Մարսել ու այնտեղ ժամանել ինը օր անց։ Օգոստոսի սկզբին Գուայզի դքսի ուղեկցությամբ նա մեկնել է Փարիզ։ Մազարինին նրան պաշտոնական հովանավորությամբ չի ապահովել, բայց հրահանգներ է տվել նրան պատվով ընդունել ու հյուրընկալել այն բոլոր քաղաքներում, որտեղով նա կանցնի դեպի հյուսիս գնալիս։

Սեպտեմբերի 8-ին Քրիստինան ժամանել է Փարիզ․ տիկնայք ցնցվել էին նրա տղամարդկային արտաքինից, վարվելակերպից ու անկաշկանդ խոսելաձևից։ «Մեծ մադմուազել» Աննա դե Մոնպանսյեի հետ սեպտեմբերի 8-ին բալետ գնալուց հետո վերջինս գրել է․ «Նա ինձ անչափ զարմացրեց․ ծափահարում էր այն մասերում, որոնք իրեն դուր էին գալիս, աստված վկա՝ պառկում էր աթոռին, խաչում ոտքերը, դրանք դնում աթոռի բազկակալներին, այնպիսի դիրքեր ընդունում, որ ես երբեք չէի տեսել, բացի այն երկու հայտնի խեղկատակ Տրավելինի ու Ջոդելետի արածները․ բոլոր առումներով նա արտասովոր արարած էր»[<sup>[2]</sup>](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81:Avagyanasya%2F%D4%B1%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B2)։

Լյուդովիկոս XIV-րդը և իր մայրը՝ Աննա Ավստրիացին, Քրիստինային հարգանքով են ընդունել Կոմպյենյեում։ 1656 թվականի սեպտեմբերի 22-ին նրա ու Լյուդովիկոս XIV-րդի միջև պայմանավորվածությունը պատրաստ էր։ Թագավորը երաշխավորելու էր Քրիստինային որպես Նեապոլյան թագավորության թագուհու և իսպանական ագրեսիայի դեմ երաշխավորի։ Որպես Նեապոլի թագուհի՝ նա ֆինանսապես անկախանալու էր շվեդական թագավորից և կարողանալու էր խաղաղության համար բանակցել Ֆրանսիայի ու Իսպանիայի հետ[note 13]։

Վերադարձի ճանապարհին Քրիստինան այցելել է գեղեցկուհի և աթեիստ գրող Նինոն դե Լանկլոյին, իսկ հոկտեմբերի սկզբին մեկնել է Ֆրանսիայից ու ժամանել Թուրին։ Ձմեռն անցկացրել է Պեզարոյի առաքելական պալատում, հավանաբար Հռոմի ժանտախտից փախչելու համար (ժանտախտով վարակվել էին մի քանի շրջան, այդ թվում և Նեապոլը, որտեղ երկու տարվա ընթացքում մահացել է 250,000 մարդ[3])։ 1657 թվականի հուլիսին անհամբերությունից ելնելով վերադարձել է Ֆրանսիա, որտեղ նրան հրամայել են սպասել։

### Մոնալդեսչիի մահ
1657 թվականի հոկտեմբերի 15-ին Ֆոնթեբլո պալատում Քրիստինային հարկաբաժին է հատկացվել, որտեղ նա, սպանելով իր գլխավոր ձիապան Ջիան Ռինալդո Մոնալդեսչիին, արատավորել է իր անունը։ Երկու ամիս նա անհավատարմության մեջ կասկածում էր Մոնալդեսչիին, գաղտնի վերցրել է վերջինիս նամակները և համոզվել, որ նա դավաճանել է իր շահերին։ Քրիստինան երեք կապոց նամակ է տվել քահանա Լե Բելին՝ հսկողության տակ պահելու համար։ Երեք օր անց, կիրակի կեսօրվա ժամը մեկին, Քրիստինան Մոնալդեսչիին տարել է *Galerie des Cerfs* պատկերասրահը և նրա հետ քննարկել այդ հարցն ու նամակները։ Մոնալդեսչին պնդել է, որ դավաճանությունը պետք է մահվամբ պատժվի ու Քրիստինան համոզվել է, որ նա արտահայտել է իր դատավճիռը։ Մեկ ժամ անց Լե Բելին ուղարկել են նրանից խոստովանություն վերցնելու, որից հետո Քրիստինայի ծառա Լուդովիկո Սանտինելլին նրան դանակով հարվածներ է հասցրել փորին և մեջքին։ Օղազրահը պաշտպանել է նրան ու նա փախել է դեպի հարևան սենյակ, որտեղ նրան ճակատագրական հարված են հասցրել կոկորդին։ «Նա մահացավ, ընդունելով իր արած ստորությունն ու Սանտինելլիի անմեղությունը, պնդելով, որ այդ ամենը հորինել էր նրան կործանելու համար»։

thumb|400px|center|Galerie des Cerfs պատկերասրահը

Հայր Լա Բելին հրամայել են նրան թաղել եկեղեցու ներսում, իսկ Քրիստինան թվացյալ անտարբերությամբ գումար է հատկացրել վանքին՝ նրա հոգու համար պատարագներ մատուցելու համար։ Քրիստինան «ցավում էր, որ ստիպված է եղել իրականացնել այդ մահապատիժը, բայց պնդում էր, որ դրանով արդարությունն է վերականգնել նրա գործած մեղքի ու դավաճանության համար»։

Ֆրանսիական պալատում Մոնալդեսչիի սպանությունն օրինական էր, քանի որ Քրիստինան իր արքունիքի անդամների վրա օրինական իրավունքներ ուներ, ինչպես պնդում էր նրա պաշտպան Գոթֆրիդ Լայբնիցը։ Իր ժամանակակիցների կարծիքով, որպես թագուհի Քրիստինան պետք է տարանջատեր ճիշտն ու սխալը, իսկ նա պատասխանատվության մեծ զգացում ուներ։ Իր ամբողջ կյանքում Քրիստինան շարունակել է իրեն իշխող թագուհի համարել։

Նա ուրախությամբ կայցելեր Անգլիա, բայց Կրոմվելի կողմից դա խրախուսանքի չի արժանացել, ու Քրիստինան ստիպված մնացել է Ֆոնթեբլոյում, քանի որ այլ տեղ չէին առաջարկում։ Լյուդովիկոս XIV-ի մայրը՝ Աննա Ավստրիացին, անհամբերությամբ էր սպասում իր դաժան հյուրից ազատվելուն ու Քրիստինան այլ ելք չուներ, բացի մեկնելը։ Նա վերադարձել է Հռոմ ու 1659 թվականին աշխատանքից ազատել Սանտինելլին։

## Վերադարձ Հռոմ
[thumb|Քրիստինայի ննջասենյակը [Պալացցո Կորսինիում]]

1658 թվականի մայիսի 15-ին Քրիստինան երկրորդ անգամ ժամանել է Հռոմ, բայց այս անգամ առանց հանդիսավորության․ Մոնալդեսչիի սպանությունն ազդել էր նրա հեղինակության վրա։ Հռոմի պապ Ալեքսանդր VII-ը բնակվում  էր իր ամառային նստավայրում ու չէր ուզում նրանից այցելություններ ընդունել։ Նա Քրիստինային նկարագրել է որպես «բարբարոսից ծնված ու բարբարոսի պես դաստիարակված կնոջ, որն ապրում է բարբարոսի մտքերով ու համարյա անտանելի հպարտությամբ»։ 1659 թվականի հուլիսին Քրիստինան մեկնել է Տրաստեվերե ու բնակություն հաստատել Բրամանտեի նախագծած Պալացցո Կորսինիում։ Նրա «հաշվապահ» կարդինալ Ացցոլինոն էր կնքել պայմանագիրը, որն էլ նրան ապահովել է նոր ծառաներով։

Մնացած ամբողջ կյանքը Քրիստինան անցկացրել է այս պալատում։ Նա պատերը զարդարել է Ջիովանի Ֆրանչեսկո Գրիմալդիի գոբելեններով ու գլխավորապես Վերածննդի ու Վենետիկի գեղարվեստի դպրոցի նկարներով, որտեղ համարյա ոչ մի նկար չկար հյուսիսային Եվրոպայի նկարիչներից, բացի Հոլբայնը, Վան Դեյքն ու Ռուբենսը։ Նրա հավաքածուի մեջ կրոնական թեմաներով շատ քիչ նկարներ կային, սակայն դիցաբանական պատկերների առատություն էր․ Քրիստինան ավելի շատ հետաքրքրված էր դասական պատմությամբ։ Հռոմեական ոչ մի հավաքածու չէր կարող համեմատվել նրա հավաքածուի հետ․ այնտեղ կային իր ընկերներ Ացցոլինոյի, Բերնինիի, Էբբա Սպարրեի, Դեկարտի, դեսպան Շանյուի ու բժիշկ Բուրդելոյի դիմանկարները։

### Վերայցելություն Շվեդիա
thumb|1661 թվականին նկարված Քրիստինայի դիմանկարը, հեղինակ՝ Աբրահամ Վուչերս
1660 թվականի ապրիլին Քրիստինային տեղեկացրել են, որ Չառլզ X Գուստավը փետրվարին մահացել է, իսկ նրա որդին՝ Կառլոս XI-ը, ընդամենը հինգ տարեկան է։ Այդ ամռանը նա մեկնել է Շվեդիա ու պնդել, որ ինքը գահը թողել է իր զարմիկին ու նրա հաջորդին ու եթե Կառլոս XI-ը մահանար, նա նորից կվերստանձներ գահակալությունը։ Բայց նրա կաթոլիկության պատճառով դա անհնար էր ու հոգևորականությունը նրա շքախմբի քահանաներին թույլ չի տվել պատարագ մատուցել։ Քրիստինան գահից հրաժարվելու երկրորդ հրաժարագիրն է ներկայացրել ու Հռոմ վերադարձի ճանապարհին մեկ տարի անցկացրել Համբուրգում, որպեսզի կարգի բերի իր ֆինանսական միջոցները։ Դեռ 1654 թվականին նա իր եկամուտը թողել էր բանկիր Դիեգո Տեյքսեյրային պայմանով, որ վերջինս իրեն ամենամսյա նպաստ կուղարկի ու կմարի Անտվերպում իր պարտքերը։ Նա այցելել է նրանց ընտանիքին Յունգֆերնշտիգ փողոցում ու նրանց հյուրընկալել իր կացարանում։

1662 թվականի ամռանը Քրիստինան երրորդ անգամ վերադարձել է Հռոմ, որին հաջորդել են բավականին երջանիկ մի քանի տարիներ։  Բազմաթիվ բողոքներ և մեղադրանքներ նրան ստիպել են վճռել 1666-ին ՝ մեկ անգամ ևս վերադառնալ Շվեդիա։ Նա Նորչյոպինգից առաջ չի գնացել, որտեղ հրամանագիր է ստացել, որ նրան թույլատրվում է բնակություն հաստատել միայն Շվեդական Պոմմերանիայում։ Քրիստիան անմիջապես որոշել է վերադառնալ Համբուրգ, որտեղ լուր է ստացել, որ պապ Ալեքսանդր VII-ը 1667 թվականի մայիսին մահացել է։ Նորընտիր պապ Կլեմենտ IX-ը իր տան մշտական այցելուներից էր եղել ու Քրիստինային այնքան է գոհացրել նրա ընտրությունը, որ Համբուրգի իր կացարանում նա հրավառություններով ու գինու ցայտաղբյուրով մի շքեղ խնջույք է կազմակերպել։ Դա բարկացրել է Համբուրգի լյութերական բնակչությանը և խնջույքն ավարտվել է կրակոցներով, թագուհուն ձերբակալելու փորձով ու հետնադռնից նրա ծպտված փախուստով։  Տեյքսեյրա ընտանիքը ստիպված էր վճարել վերանորոգման համար։ Քրիստինան նորից է  հանդիպել ալքիմիկոս Ջիուզեպպե Ֆրանչեսկո Բորրիի հետ։

1668 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Ջոն II Կազիմիր Վասան հրաժարվել է Ռեչ Պոսպոլիտայի գահից ու մեկնել Ֆրանսիա։ Լեհական այդ միապետությունն ընտրովի էր ու Քրիստինան, որպես Վասա տոհմի անդամ, ինքնառաջադրվել է գահի համար։ Իրեն ներկայացրել էր որպես կաթոլիկ, ծեր կույս, որը մտադրություն ուներ մնալ այդպիսին և վայելում էր Հռոմի պապի աջակցությունը։ Սակայն նրա պարտությունը գոհացրել է նրան, քանի որ դա նշանակում էր, որ կարող է վերադառնալ իր սիրելի Ացցոլինոյի մոտ։ Քաղաքից մեկնել է 1668 թվականի հոկտեմբերի 20-ին։  Ացցոլինոն այնպես է արել, որ պապը նրան թոշակ հատկացնի։

## Վերադարձ Հռոմ ու մահ
[thumb|Տեսարան Հռոմից, հեղինակ՝ Կասպար վան Վիտել։ Թոր դի Նոնա թատրոնը ձախ կողմում ինչ-որ տեղ է,  [Տիբեր գետի երկայնքով ու Սուրբ Հրեշտակի ամրոցի մյուս կողմում։]]

Քրիստինայի չորրորդ ու վերջին մուտքը Հռոմ եղել է 1668 թվականի նոյեմբերի 22-ին։ Կլեմենտ IX-ը հաճախ էր այցելում նրան․ նրանք պիեսների նկատմանմբ ընդհանուր հետաքրքրություն ունեին։ Քրիստինան ակադեմիայի հանդիպումները կազմակերպում էր Մեծ դահլիճում, որն ուներ «հարթակ երգիչների ու նվագողների համար»։ Երբ Հռոմի պապը կաթված է ստացել, Քրիստինան մեկն էր այն քչերից, որոնց նա ցանկացել է տեսնել մահվան մահճում։ 1671 թվականին նախկին Թոր դի Նոնա բանտում Քրիստինան հիմնադրել է Հռոմի առաջին թատրոնը։

Հռոմի նոր պապ Կլիմենտ X-ին անհանգստացնում էր հասարակական բարքերի վրա թատրոնի գործած ազդեցությունը։ Երբ Իննոկենտիոս XI-ը դարձել է պապ, գործերն ավելի են վատացել․ մի քանի տարվա ընթացքում նա Քրիստինայի թատրոնը վերածել է հացահատիկի պահեստի, թեև մյուս կարդինալների հետ հաճախ էր հյուր եղել նրա թագավորական օթյակում։ Նա արգելել է կանանց հանդես գալ երգով կամ դերախաղով, ինչպես նաև՝ դեկոլտեով զգեստներ կրել։ Քրիստինան սա համարում էր բացարձակ անհեթեթություն ու թույլ տալիս կանանց ելույթներ ունենալ իր պալատում։ 1675 թվականին նա հրավիրել է Անտոնիո Վիեյրային՝ դառնալ իր խոստովանահայրը։

Քրիստինան գրել է իր անավարտ ինքնակենսագրականը, որի մի քանի սևագրություններ պահպանվել են, էսսեներ (ակնարկներ) իր սիրելի հերոսներ Ալեքսանդր Մեծի, Կյուրոս Մեծի ու Հուլիոս Կեսարի մասին, ինչպես նաև ակնարկներ արվեստի ու երաժշտության վերաբերյալ ու հանդես է եկել որպես հովանավոր այնպիսի գրողների ու երաժիշտների համար, ինչպիսիք են՝ Վինչենցո դա Ֆիլիկայան, կապելմայստերներ Կառլո Ամբրոջիո Լոնատին ու Ջակոմո Կարիսսիմին, վինահար Լելիո Կոլիստան, երգիչներ Լորետո Վիտտորին ու Մարկո Մարացցոլին, լիբրետիստ Սեբաստիանո Բալդինին։ Նրա պատվերով Ալեսսանդրո Ստրադելլան ու Բերնարդո Պասկվինին երաժշտություն էին գրում իր համար, Արկանջելո Կորելլին իր առաջին աշխատանքը՝ *Sonata da chiesa opus 1-*ը նվիրել է նրան։ 1687 թվականի փետրվարի 2-ին Ալեսանդրո Սկարլատիի ղեկավարությամբ մի հսկայական նվագախումբ կատարել է Պասկվինիի կանտատան ի պատիվ Մարի Թյուդորի ժամանակներից ի վեր առաջին անգլիացի կաթոլիկ միապետ, Անգլիայի թագավոր Ջեյմս II-ի, որը Կաստելմայնի 1-ին կոմս Ռոջեր Պալմերին նշանակել էր Վատիկանի դեսպան նկարիչ Ջոն Մայքլ Ռայթի ուղեկցությամբ, որը գիտեր Հռոմն ու խոսում էր իտալերեն։

thumb|left|Դեչիո Ացցոլինոն 1670 թվականին, հեղինակ՝ Պիետրո Բալեստրա

Քրիստինայի քաղաքականությունն ու ըմբոստ ոգին պահպանվել են գահից հրաժարվելուց հետո երկար ժամանակ։ Երբ Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս XIV-ը չեղարկել է Նանտի էդիկտը և վերացրել ֆրանսիացի բողոքականների (Հուգենոտներ) իրավունքները, Քրիստինան 1686 թվականի փետրվարի 2-ի թվագրմամբ մի վրդովված նամակ է գրել՝ հասցեագրված ֆրանսիացի դեսպան Կեսար դ՛Էստրեսին։ Արև արքան չէի կիսում Քրիստինայի տեսակետը, բայց վերջինս չի լռել։ Հռոմում նա ստիպել է Կլիմենտ X պապին արգելել կառնավալի ժամանակ փողոցներում հրեաներին հալածելու ավանդույթը։ 1686 թվականի օգոստոսի 15-ին նա հայտարարել է, որ հռոմեացի հրեաները գտնվում են իր պաշտպանության տակ։ Ամբողջ կյանքում Քրիստինան շատ հանդուրժող էր այլոց կրոնական հայացքների հանդեպ։

1689 թվականի փետրվարին Կամպանիայի տաճարներ այցելելուց հետո 62-ամյա Քրիստինան լրջորեն հիվանդացել է ու ստացել վերջին հաղորդությունը։ Նա տառապում էր շաքարային դիաբետով։ Ապրիլի կեսին նրա մոտ առաջացել է «էրիսիպելներ» (կարմիր մաշկ) անունով հայտնի սուր բակտերիալ հիվանդությունը, հետո վարակվել է թոքաբորբով ու ունեցել բարձր ջերմություն։ Մահվան մահճում նա պապին հաղորդագրություն է ուղարկել՝ խնդրելով ներել իր վիրավորանքները։ Մահացել է Կորսինի պալատում 1689 թվականի ապրիլի 19-ի առավոտյան վեցին։

### Հուղարկավորություն
thumb|Քրիստինայի քարատապանը Վատիկանի պապական ընդարձակ գետնադամբարանում

Քրիստինան խնդրել էր, որ իրեն հուղարկավորեն Հռոմի Պանթեոնում առանց ավելորդ ճոխության, բայց պապը պնդել է, որ Կորսինի պալատում պետք է չորս օր քաղաքացիական հոգեհանգիստ արվի։ Նրան զմռսել են, ծածկել սպիտակ դիպակով, արծաթե դիմակով, ոսկեզօծ թագով ու գավազանով։ «Թագուհին կրում էր բարակ թիկնոց, զարդարված հարյուրավոր թագերով ու եզրազարդված սպիտակ կզաքիսի մորթով, որի տակ՝ երկու մասից բաղկացած շքեղ հագուստ, բարակ ձեռնոցներ, մետաքսե վարտիք ու մեկ զույգ նրբագեղ կտորե կոշիկներ»։ Հռոմի պապերի նմանությամբ նրա մարմինը դրվել է նոճուց, կապարից ու կաղնուց պատրաստված երեք դագաղի մեջ։ Հուղարկավորության թափորը մայիսի 2-ին Սանտա- Մարիա- ին- Վալիչելլա եկեղեցուց  շարժվել է դեպի Սուրբ Պետրոսի տաճար, որտեղ նրան հուղարկավորել են պապական դամբարանում․ միայն երեք կին են երբևիցե արժանացել այս պատվին։ Աղիքները տեղավորել են բարձր սկահակի մեջ։

1702 թվականին Կղեմես XI պապը թագուհու համար հուշարձան է պատվիրել, այն թագուհու, որի հավատափոխությամբ պապը կանխատեսում էր նրա երկրի հավատքի գալը և իրենց քաղաքի մշակույթում ունեցած որի ներդրմանը նա երախտագիտությամբ էր մոտենում։ Հուշարձանը տեղադրվել է բազիլիկի ներսում և նախագծվել Կառլո Ֆոնտանայի կողմից։

Քրիստինան իր միակ ժառանգորդ էր ճանաչել Ացցոլինոյին, բայց նա այնքան հիվանդ ու հյուծված էր, որ չէր կարողացել նույնիսկ մասնակցել նրա հուղարկավորությանը։ Մահացել է նույն տարվա հունիսին, իսկ նրա միակ ժառանգորդ՝ իր զարմիկ Պոմպեո Ացցոլինոն, արագորեն վաճառել է Քրիստինայի արվեստի հավաքածուն։

## Արվեստի կոլեկցիոներ
thumb|Քրիստինայի կիսանդրին Լա Գրանխա Դե Սան Իլդեֆոնսո պալատում, հեղինակ՝ Ջուլիո Կարտարի

Մինչև 1649 թվականը, երբ Քրիստինան քսաներեք տարեկան էր, շվեդական թագավորական արվեստի հավաքածուն տպավորիչ չէր․ կային լավ գոբելեններ բացի նկարները, որոնք իրենցից ներկայացնում էին «հարյուրից մի փոքր ավելի աշխատանքներ անհայտ գերմանացի, ֆլամանդացի ու շվեդ նկարիչների»։ Բայց 1649 թվականի մայիսին, երբ տեղ է հասել նախորդ տարի տեղի ունեցած Պրահայի պալատի նվաճմանը հետևած թալանը, այդ հավաքածուի հիմնական մասը կազմում էր Սրբազան Հռոմի կայսր Ռուդոլֆ II-ի  (1552–1612) հավաքածուն, որը Եվրաոպայում ամենակարևորներից մեկն էր։ Ռուդոլֆի զանգվածային գնումները ներառում էին Կառլոս V կայսեր գլխավոր մինիստր կարդինալ Գրանվելայի (1517–86) հավաքածուն, որը նրա ժառանգ զարմիկն ստիպողաբար վաճառել էր Ռուդոլֆին։ Գրանվելան եղել էր «իր ժամանակի ամենամեծ մասնավոր կոլեկցիոները, որը նաև Տիցիանի, Լեոնիի ու բազմաթիվ այլ նկարիչների ընկերն ու հովանավորն էր»։

Քրիստինան հմայվել է իր նոր ձեռքբերումով ու ամբողջ կյանքում մնացել մոլի կոլեկցիոներ․ որպես կին կոլեկցիոներ նա զիջում է միայն Ռուսաստանի կայսրուհի Եկատերինա II-ին։ Ռուդոլֆը հավաքել էր հին և ժամանակակից աշխատանքներ ինչպես Իտալիայից, այնպես էլ հյուսիսային Եվրոպայից, բայց հենց իտալական նկարչությունն է գրավել Քրիստինային ու նրա մահվամից հետո իր հավաքածուն պարունակում էր համեմատաբար փոքր թվով հյուսիսային աշխատանքներ, չհաշված դիմանկարները։

Քրիստինայի մեկնումից հետո Պրահայի ավարի մեծ մասը մնացել է Շվեդիայում․ նա իր հետ միայն վերցրել է 70-ից 80 նկար, որոնց թվում էին իր ընտանիքի ու ընկերների մոտավորապես 25 դիմանկար ու ևս 50 նկար (հիմնականում իտալական) Պրահայի ավարից, ինչպես նաև արձաններ, ակնեղեն, 72 գոբելեն ու արվեստի այլ գործեր։ Նրան անհանգստացնում էր, որ իր հաջորդը գուցե պահանջեր արքայական հավաքածուն, այդ պատճառով դրանք նախօրոք 1653 թվականի օգոստոսին զգուշորեն նավով ուղարկել է Անտվերպեն, իր հրաժարումից համարյա մեկ տարի առաջ, որը վկայում է նրա գաղտնի մտադրության մասին։

Հռոմում եղած ժամանակ Քրիստինան մեծապես ընդարձակել է իր հավաքածուն, օրինակ՝ ավելացրել է Ռաֆայելի մեծանկարների հինգ փոքրիկ հատվածները, այդ թվում «Հոգեվարք պարտեզում»-ը, որոնք նա գնել է Հռոմի մոտ գտնվող մի եկեղեցուց[1]։ Իր ժամանակի ամենամեծ կոլեկցիոներ Լեոպոլդ Ավստրիացին հավանաբար նրան նվիրել է Տիցիանի «Աքթեոնի մահը» - նա այսպիսի նվերներ ստացել է կաթոլիկ թագավորներից իր հավատափոխությունից հետո[2], ինչպես նաև ինքն է առատաձեռն նվերներ արել, հատկապես Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ IV-ին նվիրելով Ալբրեխտ Դյուրերի «Ադամն ու Եվան» մեծանկարը։ Քրիստինան նաև նվիրել է Պիտեր Բրեյգել Ավագի երկու նկար՝ «Անմիտ Գրետան» ու «Մուրացկանները» (այժմ Լուվրում են)։ Այս կերպ նրա հավաքածուի հավասարակշռությունը տեղափոխվել է դեպի իտալական արվեստը[3]։

Կորսինի պալատը հարմար էր իր հավաքածուն տեղավորելու համար և նկարների սենյակում () ցուցադրվում էին նրա լավագույն գործերը՝ տասներեք Տիցիան ու տասնմեկ Վերոնեզե, հինգ Ռաֆայել ու մի քանի Կոռեջո[<sup>[4]</sup>](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81:Avagyanasya%2F%D4%B1%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B2)։ Տիցիանի «Վեներա Անադիոմենա»-ն դրանց թվում էր։
thumb|left|Քրիստինան ըստ Դեյվիդ Բեքի

Քրիստինան սիրում էր պատվիրել իր, իր ընկերների ու հանրահայտ ազնվականների դիմանկարները, ու սկսած 1647 թվականից արքունի նկարիչ Դեյվիդ Բեքին ուղարկում էր տարբեր երկրներ՝ ազնվականներին նկարելու[5]։ Նա խրախուսում էր նկարիչներին ուսումնասիրել իր հավաքածուն, նույնիսկ գծանկարները, ցուցադրում էր իր կտավների մի մասը, բայց դիմանկարներից բացի կենդանի նկարիչների քիչ աշխատանքներ էր գնում։ Քանդակագործներն ավելի լավ վիճակում էին․ Բերնինին նրա ընկերն էր, իսկ մյուսներին հանձնարարված էր վերականգնել դասական քանդակագործության մի մեծ հավաքածու, որը նա սկսել էր հավաքել դեռևս Շվեդիայում եղած ժամանակ[6]։

Մահից հետո Քրիստինան իր հավաքածուն կտակել էր կարդինալ Դեչիո Ացցոլինոյին, որը նույնպես մահացել է նույն տարվա ընթացքում՝ այն թողնելով իր զարմիկին։ Վերջինս այն վաճառել է պապական բանակի հրամանատար Լիվիո Օդեսկալկիին[7] և այդ ժամանակ հավաքածուն պարունակում էր 275 կտավ, որից 140-ը՝ իտալական[8]։ 1713 թվականին Օդեսկալկիի մահից մեկ տարի անց նրա ժառանգներն սկսել են բանակցություններ վարել հայտնի ֆրանսիացի գիտակ ու կոլեկցիոններ Պիեռ Կրոզատի հետ, որը 1715 թվականից Ֆրանսիայի ռեգենտ Օռլեանի դուքս Ֆիլիպ II-ի միջնորդն էր։ Գործարքը կնքվել է 1721 թվականին և վաճառված 123 կտավները կազմել են Օռլեանի հավաքածուի կորիզը, որի կտավները Ֆրանսիական հեղափոխությունից հետո հիմնականում վաճառվել են Լոնդոնում, ու դրանց մեծ մասը դեռևս գտնվում է Միացյալ Թագավորությունում[<sup>[9]</sup>](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81:Avagyanasya%2F%D4%B1%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B2)։ Ֆրանսիացի փորձագետները պնդում էին, թե Քրիստինան կտրելով փոքրացրել է նկարներից մի քանիսը՝ իր առաստաղներին հարմարեցնելու համար[10], ինչպես նաև Կառլո Մարատտիին ներգրավելով՝ չափից շատ է վերականգնել տվել հատկապես Կոռեջոյի լավագույն աշխատանքներից մի քանիսը[11]։

Սկզբում Շվեդիայից Քրիստինայի հավաքածուն հեռացնելը համարվում էր մեծ կորուստ երկրի համար, բայց 1697 թվականին Ստոկհոլմի պալատն այրվեց այն ամենով հանդերձ, ինչ ներսում կար, և եթե դրանք այնտեղ լինեին, կոչնչանային։ Արձանների հավաքածուն վաճառվել է Իսպանիայի թագավորին և հիմնականում գտնվում է իսպանական թանգարաններում ու պալատներում[12]։ Հռոմի պապ Ալեքսանդր VIII-ը Վատիկանի գրադարանի համար ձեռք է բերել Քրիստինայի մեծ ու կարևոր գրադարանը, իսկ նրա կտավների մեծ մասը հանգրվանել է Ֆրանսիայում[13], որպես Օռլեանի հավաքածուի հիմնական մաս, որոնցից շատերն այսօր Շոտլանդիայի ազգային պատկերասրահում են։ 1790 թվականին Վիլլեմ Էնն Լեստեվենոնը Նիդեռլանդ Հաարլեմ քաղաքի Թեյլերի թանգարանի համար ձեռք է բերել Քրիստինայի հավաքածուի 1700 գծանկարները (այդ թվում Միքելանջելոյի 25 ու Ռաֆայելի աշխատանքները)[<sup>[14]</sup>](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81:Avagyanasya%2F%D4%B1%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B2)։

## Արտաքին տեսք
thumb|Քրիստինան կյանքի վերջին տարիներին

Քրիստինայի մասին պատմական տեղեկությունները կանոնավորապես անդրադառնում են նրա արտաքին տեսքին, վարքին ու հագուստին։ Հայտնի է, որ Քրիստինան ունեցել է ծուռ մեջք, դեֆորմացված կրծքավանդակ ու անկանոն ուսեր։ Որոշ պատմագիրներ ենթադրում են, որ պատմագրության մեջ այս տեղեկությունները կարող են չափազանցված լինել՝ այնպիսի տպավորություն ստեղծելով, թե իր ժամանակակիցների համար դա ավելի կարևոր է եղել։ Սակայն հաշվի առնելով այն փաստը, թե որքան ազդեցիկ է եղել Քրիստինան իր ժամանակին, հնարավոր է, որ նրա ոճն ու վարքը իր շրջապատի համար ընդհանուր հետաքրքրություն ներկայացնեին, որն էլ ազդել է որոշ մեկնաբանությունների վրա։ Քրիստինային վերաբերող որոշ մեկնաբանություններ, որոնք բամբասանքից համարյա չեն տարբերվում, այսօր էլ կասկածի տեղիք են տալիս։

Ըստ Քրիստինայի ինքնակենսագրականի՝ իր ծննդյանը ներկա մանկաբարձուհիները սկզբից կարծել են, թե ինքը տղա է, քանի որ «ամբողջովին մազածածկ էր ու ուներ բարձր, կոպիտ ձայն»։ Այս երկվությունը նրա ծննդով չի ավարտվել․ Քրիստինան իր մարմնի ու առողջության մասին գաղտնի հայտարարություններ էր անում ամբողջ կյանքի ընթացքում։ Նա պնդում էր, որ փոքր ժամանակ իր ծծմայրն անզգուշորեն իրեն ցած է գցել հատակին, ուսոսկրը կոտրվել է, այդ պատճառով ուսերից մեկն ավելի բարձր էր, քան մյուսը․ նրա ժամանակակիցներից մի քանիսը նշել են ուսերի տարբեր բարձրության մասին։

Մանուկ հասակի Քրիստինայի վարքը հավանաբար կարելի է նկարագրել որպես ոչ-աղջկական։ Նրա հայրը պնդում էր, որ դուստրը պետք է ստանա «արքայազնի դաստիարակություն» և ոմանք սա մեկնաբանել են, իբր Քրիստինան ունեցել է տղամարդկային հատկանիշներ։ Իրականում նա հորաքրոջից ստացել է նույն դաստիարակությունը, ինչ իր զարմիկները, թեև նա ֆիզիկապես ավելի ակտիվ ու աղմկոտ է եղել։ Նա մեծ հետաքրքրություն էր ցուցաբերում տղայական սպորտաձևերի ու խաղերի հանդեպ, նրան սովորեցրել են սուսերամարտ, ձիավարություն ու արջաորս, որոնք նրան հաճույք են պատճառել։

thumb|left|Քրիստինան առաջացած տարիքում

Չափահաս տարիքում Քրիստինան «քայլում էր տղամարդու նման, նստում ու ձիավարում էր տղամարդու նման ու կարող էր ուտել ու հայհոյել հասարակ զինվորի պես»։ Քրիստինայի ժամանակակից Ջոն Բարգրեյվը նույն կերպ է նկարագրում նրա վարքը, բայց դա վերագրում է մանկամտությանը կամ խենթությանը, ոչ թե առնականությանը։ 1655 թվականին Հռոմ ժամանելիս նա սափրել էր գլուխն ու կրում էր մի մեծ, մուգ կեղծամ։ Մինչև 1665 թվականը, ըստ Էդուարդ Բրոնի, նա կանոնավորապես կրում էր տղամարդու ծնկաչափ բաճկոն, տղամարդու վզափաթաթան ու տղամարդու կեղծամ։

Քրիստինան իր ժամանակների միակ կինը չէր, որ նախընտրում էր տղամարդու հագուստ (Լեոնորա Քրիստինա Ուլֆելդտը նույնպես հագնվում էր այդպես), բայց նա նաև ուներ առնական համարվող ֆիզիկական հատկանիշներ։ Ըստ Գուայզի դուքս Հենրի II-ի՝ «նա կրում է տղամարդու կոշիկներ, նրա ձայնն ու գրեթե բոլոր գործողությունները տղամարդկային են»։ Երբ նա Լիոն էր ժամանել, կրում էր նեղ եզրերով տղամարդու գլխարկ, իսկ մազերը հարդարել էր երիտասարդ տղայի նման։ Նշվում է նաև, որ նա մեծ քանակությամբ դիմափոշի ու դեմքի կրեմ էր օգտագործում։ Մեկնաբանություններից մեկում «նա արևայրուք է ստացել, մի տեսակ նմանվում է եգիպտացի փողոցային աղջկա, շատ տարօրինակ է, ավելի շատ անհանգստացնող է, քան թե գրավիչ»։

Հռոմում ապրելիս նա սերտ հարաբերություններ է հաստատել կարդինալ Ացցոլինոյի հետ, որը ցույց է տալիս իր ժամանակի ու դիրքի տեր կնոջ համար ոչ բնորոշ հարաբերությունների հակասական, բայց խորհրդանշական բնույթը։ Նա այլևս չէր կրում տղամարդու հագուստ, այլ սկսել է խորը լանջաբացվածքով զգեստներ կրել, որոնց համար պապի կողմից կշտամբանքի է արժանացել։  

Տարեց հասակում Քրիստինայի ոճը շատ չի փոխվել։ 1688 թվականի ապրիլին Հռոմ այցելած Ֆրանսուա Մաքսիմիլիան Միսսոնը գրել է․

### Սեռային անորոշություն ու սեքսուալություն

1681 թվականին գրված իր «Ինքնակենսագրություն» գրքում Քրիստինան լրջորեն չի մոտենում իր անդրոգեն (երկսեռ) անհատականությանը։ Նրա սեռային տարբերակվածության հարցը վիճարկվել է նույնիսկ այն դեպքում, երբ ժամանակակից կենսագիրները պնդում են, որ նա լեսբուհիի է եղել, ու նրա կյանքում կանանց հետ հարաբերություններն աչքի են ընկել․ Քրիստինան կրքոտ նամակներ է գրել Էբբա Սպարրեին, նշվում է Գաբրիել դե Ռոշեշուար դե Մորտեմարի, Դիեգո Տեյքսեյրայի զարմուհի Ռաշելի, ինչպես նաև երգչուհի Անջելինա Ջիորջինոյի հետ Քրիստինայի հարաբերությունների մասին։ Որոշ պատմագիրներ պնդում են, որ իր ամբողջ կյանքում նա ունեցել է հետերոսեքսուալ, ոչ սեքսուալ, լեսբիական կամ երկսեռ հարաբերություններ՝ կախված նրանից, թե որ աղբյուրն ենք ուսումնասիրում։ Ըստ գրող ու կենսագիր Վերոնիկա Բաքլիի՝ Քրիստինան «անլուրջ» մեկն էր, որին «ներկայացրել են որպես լեսբուհի, մարմնավաճառ, հերմաֆրոդիտ ու աթեիստ», թեև «այն խառը ժամանակներում դժվար էր հասկանալ, թե որն էր ամենաամոթալի պիտակը»։ Իր կյանքի վերջում Քրիստինան գրել է, որ ինքը «ո՛չ տղամարդ է, ո՛չ հերմաֆրոդիտ, ինչպես մարդիկ իրեն ներկայացնում են»։

Բարգրեյվը պատմել է, որ Ացցոլինոյի հետ Քրիստինայի հարաբերությունները և՛ մտերմիկ են եղել, և՛ սիրային, ու պապը դրա պատճառով որպես պատիժ Ացցոլինոյին ուղարկել է Ռումինիա։ Մյուս կողմից, Բաքլեյը պնդում էր, որ «Քրիստինայի ու  Ացցոլինոյի կամ այլ տղամարդու միջև սեռական հարաբերությունն անհավանական է»։ Հիմնվելով Քրիստինայի նկարագրության պատմական մեկնաբանությունների վրա՝ որոշ գիտնականներ պնդում են, որ նա հավանաբար եղել է ինտերսեքս անհատ (անձ, որն ունի կանացի և տղամարդկային սեռական օրգանների, հորմոնների ու քրոմոսոմների համադրություն)։

thumb|Գրետա Գարբոն «Թագուհի Քրիստինա» ֆիլմում

1965 թվականին այս հակասական մեկնաբանությունների պատճառով անց է կացվել Քրիստինայի մնացորդների ուսումնասիրություն։ Դրանք իրականացրած կենսաբան-մարդաբան Կառլ-Հերման Հյորցյոն պարզաբանել է․ «Կմախքի ձևավորման վրա ինտերսեքսուալության ազդեցության մասին մեր անկատար գիտելիքները անհնարին են դարձնում որոշելը, թե կմախքային որ բացահայտումների վրա պետք է կատարել ախտորոշումը»։ Այդուհանդերձ Հյորցյոն պնդում էր, թե Քրիստինան ունեցել է կանացի սեռական օրգաններ, քանի որ վերջինիս  բժիշկներ Բուրդելոն ու Մաքիաթին նշել էին, որ նա դաշտան է ունեցել։ Քրիստինայի կմախքի ոսկրաբանական վերլուծությունը թույլ է տվել Հյորցյոին հաստատել, որ դրանք «բնորոշ կանացի կառուցվածք ունեն»։

Որոշ ախտանիշներ կարող էին հիմնված լինել ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշի վրա, որը բարդ բազմա-ներզատական խանգարում է, որի մեջ մտնում է գերմազակալումը (տղամարդուն բնորոշ մազերի աճ)՝ պայմանավորված անդրոգեն հորմոնային մակարդակների աճով, ինչպես նաև որովայնի ճարպակալումը՝ պայմանավորված իսնուլին հորմոնի յուրացման խանգարմամբ։ Բաքլեյը ենթադրում էր, որ Քրիստինայի կողմից սոցիալական նորմերի անհրաժեշտության թույլ ընկալումը, գործելու ու հագնվելու փոքր ցանկությունը և ինչպես ինքն է տրամաբանորեն ճիշտ համարում հագնվելու ու գործելու նախապատվությունը վկայում է այն մասին, որ նա ունեցել է զարգացման խանգարում, ինչպիսին է Ասպերգերի համախտանիշը։

## Ժառանգություն
thumb|Քրիստինայի հրաժարումը գահից 1654 թվականին, նկարիչ՝ Էրիկ Դալբերգ։
[thumb|Քրիստինայի պատկերն այսօր [Ստոկհոլմի թագավորական պալատի պատին]]

Քրիստինայի բարդ կերպարի հիման վրա ստեղծվել են բազմաթիվ պիեսներ, գրքեր, օպերային գործեր․
* 1849 թվականին գրված Ջակոպո Ֆորոնիի «Քրիստինա, Շվեդիայի թագուհի» օպերան հիմնված է գահից նրա հրաժարման իրադարձության վրա։ Այլ օպերաներ ներկայացրել են նրա կյանքը, օրինակ՝ Ալեսսանդրո Նինիի «Քրիստինա շվեդացի» (1840), Ջիուզեպպե Լիլոյի «Քրիստինա շվեդացի» (1841) և Սիգիզմունդ Տալբերգի «Քրիստինա շվեդացի» (1855) օպերաները։ 
*Յուհան Ավգուստ Ստրինդբերգի հրատարակած «Քրիստինա»-ն (1901)։
* Զաքարիաս Տոպելիուսը գրել է *Stjärnornas Kungabarn* (1899–1900) պատմական այլաբանությունը։ 
* Քրիստինայի կյանքը պատկերվել է հանրահայտ «Թագուհի Քրիստինա» գեղարվեստական ֆիլմում (1933), որտեղ գլխավոր դերը խաղում է Գրետա Գարբոն ու պատկերում մի հերոսուհու, որի կյանքը էականորեն տարբերվում է իրական Քրիստինայի կյանքից։ 
* Իտալական «Սեր և թույն» ֆիլմում (1950/52) Քրիստինային մարմնավորել է Լոիս Մաքսվել։ 
* Կաարի Ուտրիոն հրատարակել է *Kartanonherra ja kaunis Kristin* (1969)։
* «Հրաժարում» ֆիլմում (1974), որտեղ գլխավոր դերը խաղում է Լիվ Ուլմանը, Քրիստինան ժամանում է Վատիկան ու սիրահարվում կարդինալ Ացցոլինոյին։ Սցենարը հիմնված է Ռութ Վոլֆի պիեսի վրա։
* Հերթա Ջ․ Ինվոլդսենը դանիերեն երկու վեպ է գրել Քրիստինայի կյանքի մասին՝ *Heltekongens Datter* (1975) և *En Dronning Værdig* (1976)։ 
* Լաուրա Ռուոհոնենը գրել է «Թագուհի Ք» (2003) գիրքը, որը ներկայացնում է իր ժամանակից դարերով առաջ գտնվող մի կնոջ, որն ապրում է իր օրենքներով։
* Էրիկ Ֆլինտի «1632 սերիալ» այլընտրանքային պատմության մեջ Քրիստինան գլխավոր հերոս է։
* Կատակերգու Ջեյդ Էստեբան Էստրադան ներկայացրել է Քրիստինային (2004) իր երաժշտական սոլոյում․ «Աշխարհի լեսբիների ու գեյերի պատմությունը, մաս 2»։
*Մայքլ Մարկ Բուչարդի «Քրիստինա, աղջիկ-թագավոր» պիեսը ներկայացնում է թագուհի Քրիստինայի կարճաժամկետ գահակալության կենսագրական նկարագրությունը, պրեմիերան կայացել է 2012 թվականին։ .
* Միկա Կաուրիսմյակիի «Աղջիկ թագավորը» ֆիլմի պրեմիերան կայացել է 2015 թվականի դեկտեմբերի 11-ին։
*«Քաղաքակրթություն VI, Սպասվող փոթորիկ» վիդեոխաղում Քրիստինան շվեդական քաղաքակրթության առաջնորդն է։

Տեղանուններ՝
*Էստոնիայի մայրաքաղաք Տալլինի Քրիստին թաղամասը։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականության ցանկ
* 
*  
* Clarke, Martin Lowther (1978) "The Making of a Queen: The Education of Christina of Sweden." In: *History Today,* Volume 28 Issue 4, April 1978
* 
* 
*
*Grate, Pontus, "Vasa, House of. (5) Christina, Queen of Sweden" Grove Art Online. Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed July 22, 2017, subscription required
* 
* 
* Jonsson, L. Ann-Marie Nilsson & Greger Andersson (1994) *Musiken i Sverige. Från forntiden till stormaktstidens slut 1720* ("Music in Sweden. From Antiquity to the end of the Great power era 1720") 
* Löfgren, Lars (2003) *Svensk teater* (Swedish Theatre) 
* 
* 
*Penny, Nicholas,  National Gallery Catalogues (new series): *The Sixteenth Century Italian Paintings, Volume II, Venice 1540-1600*, 2008, National Gallery Publications Ltd, 
* 
* 
* Torrione, Margarita  (2011), *Alejandro, genio ardiente. El manuscrito de Cristina de Suecia sobre la vida y hechos de Alejandro Magno*, Madrid, Editorial Antonio Machado (212 p., color ill.) .
*Trevor-Roper, Hugh; *Princes and Artists, Patronage and Ideology at Four Habsburg Courts 1517-1633*, Thames & Hudson, London, 1976
* Turner, Nicholas, *Federico Barocci*, 2000, Vilo 
* Watson, Peter; *Wisdom and Strength, the Biography of a Renaissance Masterpiece*, Hutchinson, 1990, 
* Daniela Williams, "Joseph Eckhel (1737-1798) and the coin collection of Queen Christina of Sweden in Rome ", Journal of the History of Collections 31 (2019).
* 

## Արտաքին հղումներ

* Project presentation Queen Christina of Sweden, the European
* Encyclopædia Britannica
* 
* Coins of Sweden by David Ruckser 
* Queen Christina of Sweden Windweaver

Կատեգորիա:Իշխող թագուհիներ
Կատեգորիա:Կաթոլիկ միապետներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի միապետեր
Կատեգորիա:Ստոկհոլմ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Վասա հարստություն