open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Դավիթ (այլ կիրառումներ)

**Դավիթ** անձնանունը կարող է վերաբերել հետևյալ անձանց՝

*Դավիթ - Հուդա-Իսրայելյան պետության թագավոր մ.թ.ա. 990 թվականից։
*Դավիթ Ա Արամոնեցի - Հայոց կաթողիկոս 728 թվականից։
*Դավիթ Ալավկաորդի - միջնադարյան հայ իրավագետ, մանկավարժ։
*Դավիթ Անհաղթ - 5-ից 6-րդ դարերի հայ փիլիսոփա, նեոպլատոնականության հետևորդ։
*Դավիթ Անհողին - Լոռու թագավոր մոտ 996 թվականից։
*Դավիթ Արծրունի - Սեբաստիայի և հարակից շրջանների իշխան 11-րդ դարում։
*Դավիթ Բ Կակաղեցի - Հայոց կաթողիկոս 806 թվականից։
*Դավիթ Բաղիշեցի - 17-րդ դարի հայ ժամանակագիր։
*Դավիթ Բեկ - հայ զորավար, իրանական խաների և թուրքական նվաճողների դեմ Սյունիքի գյուղացիական ազատագրական շարժման առաջնորդ։
*Դավիթ Բեկ (1870-1938) - հայ բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ։
*Դավիթ Գ - Աղթամարի կաթողիկոս 1393 թվականից։
*Դավիթ Դ Վաղարշապատցի - Հայոց կաթողիկոս 1590-1629 թվականներին։
*Դավիթ Ե Էնեգեթցի - Ամենայն Հայոց կաքողիկոս 1801-1807 թվականներին;
*Դավիթ Ծարեցի - 13-րդ դարի 40-50-ական թվականների գյուղացիական շարժման գաղափարախոս։
*Դավիթ Կյուրոպաղատ - 10-րդ դարի Տայքի և Կղարջքի Բագրատունի իշխան։
*Դավիթ Շինարար - Վրաստանի թագավոր 1089 թվականից։
*Դավիթ Սալաձորցի - 17-րդ դար հայ տաղասաց։
*Դավիթ Սահառունի - 7-րդ դարում հայաստանի բյուզանդական մասի կառավարիչը։
*Դավիթ Քերական - 5-ից 6-րդ դարերի հայ քերական։
*Դավիթ -  Միքելանջելոյի մարմարյա ստեղծագործությունը, գտնվում է Ֆլորենցիայում։

## Նաև
*Դավիթ և Խանդութ - «Սասնա ծռեր» ժողովրդական վեպի մի հատվածը։
*Սասունցի Դավիթ - «Սասնա ծռեր» ժողովրդական վեպի հերոս։
*Դավիթ Մրզո - գյուղ Արևմտյան Հայաստանում։
Փառեն Ա Աշտիշատցի

**Փառեն Ա Աշտիշատցի** (), հայոց կաթողիկոս 348-352 թվականներին։ Աղբիանոսյանների տոհմից։ Հայոց թագավոր Տիրանի օրոք Արշակունիների և Գրիգոր Լուսավորչի հայրապետական տոհմի միջև հարաբերությունների սրումից և Հուսիկ Ա Պարթևի սպանությունից հետո, որոշ նախարարներ փորձել են կաթողիկոս ընտրել Գրիգոր Լուսավորչի աշակերտ Դանիել ասորի եպիսկոպոսին։ Սակայն կենտրոնացված իշխանության կողմնակիցներ Վասակ Մամիկոնյանը, Մեհենդակ Ռշտունին, Անդովկ Սյունին, Արշավիր Կամսարականը սպանել են Դանիելին և կաթողիկոս ընտրել Փառեն Ա Աշտիշատցուն։ Հայոց արքունիքին հավատարիմ Փառենը համագործակցել է Արշակունիների հետ՝ կենտրոնացված ուժեղ թագավորության ստեղծման գործում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղբիանոսյաններ
Կատեգորիա:4-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Սաքսոնական թալեր

**Սաքսոնական թալերը** (գերմաներեն՝ *Sachsen Taler*) դրամական միավոր էր Սաքսոնիայում։

Թողարկվել և շրջանառության է ներկայացվել Սաքսոնիայի պետական կազմավորումներում՝ Սաքսոնիայի իշխանությունում՝ XVI դարից մինչև 1806 թ., և Սաքսոնիայի թագավորությունում՝ 1806-ից մինչև 1872 թ., երբ Սաքսոնիայում, ինչպես և գերմանական մի շարք այլ պետություններում, թալերին փոխարինեց մարկը։ 1 սաքսոնական թալերը բաժանվում էր 30 գրոշի, իսկ 1 գրոշը՝ 10 պֆենիգի։

Սաքսոնիայի թալերներն արտադրվել են Լայպցիգում, արծաթից։ Ցածր դենոմինացիայի դրամները հատվել են բիլոնից (արծաթի շատ ցածր պարունակությամբ ձուլույթ), բարձր դենոմինացիաները (2 ու կես թալեր և բարձր)՝ ոսկուց։

Սաքսոնական թալերն արտադրվել է հետևյալ դրամանիշներով.

* Մեկ քառասունութերորդ թալեր *(բիլոն, արծաթ)*
* Մեկ քսանչորսերորդ թալեր *(բիլոն, արծաթ)*
* Մեկ տասներկուերորդ թալեր *(բիլոն, արծաթ)*
* Մեկ ութերորդ թալեր *(արծաթ)*
* Մեկ վեցերորդ թալեր *(արծաթ)*
* Մեկ քառորդ թալեր *(արծաթ)*
* Մեկ երրորդ թալեր *(արծաթ)*
* Կես թալեր *(արծաթ)*
* Երկու երրորդ թալեր *(արծաթ)*
* 1 թալեր *(արծաթ)*
* 1 ու կես թալեր *(արծաթ)*
* 2 թալեր *(արծաթ)*
* 2 ու կես թալեր *(ոսկի)*
* 3 թալեր *(արծաթ, ոսկի)*
* 4 թալեր *(արծաթ)*
* 5 թալեր *(արծաթ, ոսկի)*
* 6 թալեր *(արծաթ)*
* 9 թալեր *(արծաթ)*
* 10 թալեր *(ոսկի)*

## Աղբյուրներ

* *Chester L. Krause and Clifford Mishler. Standard Catalog of World Coins. Iola, WI. (17th Century). Pages 667-677*
* *Chester L. Krause and Clifford Mishler. Standard Catalog of World Coins. Iola, WI. (18th Century). Pages 501-512*
* *Chester L. Krause and Clifford Mishler. Standard Catalog of World Coins. Iola, WI. (19th Century), 2nd Edition. Pages 456-463*

Կատեգորիա:Դրամական միավորներ
Կատեգորիա:Մետաղադրամ
Կատեգորիա:Գերմանիայի մետաղադրամներ
Կատեգորիա:Թալեր
Կատեգորիա:Արծաթե դրամներ
Կատեգորիա:Ոսկե դրամներ
Նոր Աթոս

**Նոր Աթոս** (՝ ახალი ათონი՝ *Նոր Աթոն*, աբխազերեն՝ *Афон Ҿыц*, ), քաղաք Աբխազիայի Գուդաութայի շրջանում, գտնվում է ռուսական սահմանից 80 կմ հեռավորության վրա։ Բնակչությունը՝ ։

Նախկինում քաղաքը կոչվել է *Տրախեա*, *Պսիրցխա*, *Անակոպիա*, *Ախալի Աթոնի*։ Գտնվում է Սև ծովի ափին։

## Պատմություն
[thumb|left|[Անակոպիական ամրոց]]
Քաղաքն ունի հնադարյան պատմություն։ Առաջին հիշատակումները պատկանում են III դարին։ Այդ ժամանակ այն կոչվում էր **Անակոպիա** (Տրախեա) և եղել է խոշոր առևտրային կետ։ Հնագիտական պեղումները վկայում են Անակոպիայի բնակիչների նյութական մշակույթի բարձր մակարդակի մասին։ V դարում աբխազները Իվերիա լեռան վրա կառուցել են ամրոց, որն անվանել են Իվերիայի ամրոց։

VII դարի վերջում կառուցվել է ամրոցի պատերի արտաքին շերտը։

VIII դարի վերջում աբխազական իշխան Լևոն II-ը՝ օգտվելով Բյուզանդիայի ներքին անկարգություններից, իրեն հայտարարել է Աբխազիայի անկախ թագավորության թագավոր։ Նրա օրոք Անակոպիան դարձել է Աբխազիայի թագավորության մայրաքաղաքը և մնացել է մայրաքաղաք մինչև թագավորական նստավայրի Քութայիս տեղափոխվելը։

## Տեսարժան վայրեր
Նոր Աթոսում գտնվում են բազմաթիվ տեսարժան վայրեր, բնական և պատմական հուշարձաններ։ Դրանցից են՝
* Նոր Աթոսի վանք և վանքային համալիր
* Պսիրցխա գետի կիրճում գտնվող Սիմոն Կանանացի առաքյալի տաճարը
* Իվերիա լեռան վրա գտնվող հնադարյան տաճարի և Անակոպիական ամրոցի ավերակները
* Իվերիա լեռան տակ և Նոր Աթոսի արվարձաններում գտնվում են մի շարք կարստային քարանձավեր, այդ թվում նաև 1961 թվականին բացված Նոր Աթոսի քարանձավը
* Պսիրցխա գետի ջրերով սնվող լճակների համակարգով մերձծովյան զբոսայգի (կարապներով հայտնի լիճը)
* Ջրվեժ և էլեկտրակայան, կառուցված 1902 թվականին

## Կլիմա
Կլիման խոնավ մերձարևադարձային է, տարեկան միջին ջերմաստիճանը 16,3&nbsp;°C, ամռանը՝ +30&nbsp;°C-ից +32&nbsp;°C, ձմռանը՝ +9&nbsp;°C-ից +11&nbsp;°C: Ջուրը տաքանում է մինչև 26-28&nbsp;°C:

## Բնակչություն
1989 թվականի մարդահամարի տվյալներով բնակչության թիվը կազմել է 3235 մարդ, որոնցից 44,0%-ը կազմում էին ռուսները, 23,1%-ը՝ աբխազները, 7,6%-ը՝ վրացիները։

2003 թվականի մարդահամարի տվյալներով քաղաքի բնակչության թիվը կազմել է 1308 մարդ, 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ 1518 բնակիչ, որոնցից 904-ը՝ աբխազներ (59,6 %), 365-ը՝ ռուսներ (24,0 %), 123-ը՝ հայեր (8,1 %), 24-ը՝ ուկրաինացիներ (1,6 %), 22-ը՝ հույներ (1,4 %), 18-ը՝ վրացիներ (1,2 %), 62-ը՝ այլ ազգի ներկայացուցիչներ (4,1 %)։

## Քույր-քաղաքներ
*  Սերգիև Պոսադ, Ռուսաստան, 2007 թվականից
*  Սարով, Ռուսաստան, 2007 թվականից
*  Ռյազան, Ռուսաստան, 2008 թվականից
*  Կալազետա, Իտալիա
*  Սրեմսկի Կարլովսի, Սերբիա (2014 թվականի դեկտեմբերի 23-ից)

## Պատկերասրահ

Պատկեր:85 Новый Афон 'Царская аллея'.JPG|«Թագավորական ծառուղի»
Պատկեր:86 Новый Афон.JPG|Հուշանվերների շուկայի մոտ
Պատկեր:87 Новый Афон. Водопад.JPG|Ջրաթափը ՀԷԿ-ի մոտ
Պատկեր:90 Новый Афон. Водопад.JPG|Պսիրցխա գետը
Պատկեր:2014 Nowy Aton, Kaplica (01).jpg|Մատուռ
Պատկեր:2014 Nowy Aton, Plaża (01).jpg|Ծովափ
Պատկեր:2014 Nowy Aton, Muzeum Królestwa Abchazji (02).jpg|Աբխազական թագավորության թանգարանը


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի քաղաքներ
Լևոն Սաղաթելյան

**Լևոն Մկրտչի Սաղաթելյան** (), հայ դրամատուրգ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1934)։

## Կենսագրություն
Լևոն Սաղաթելյանը ծնվել է Քուչակ (ՀԽՍՀ Ապարանի շրջան) գյուղում։ 1908 թվականին ավարտել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը, 1916 թվականին՝ Մոսկվայի առևտրի ինստիտուտը։ 1922-1925 թվականներին որպես քարտուղար աշխատել է Անդրկովկասի փոստ-հեռագրական կոմիսարիատում։ 1925 թվականին տեղափոխվել է Հայաստան և որպես տնտեսագետ աշխատել տարբեր վայրերում։ Նրա առաջին դրաման՝ «Մի կտոր հողի համար», բեմադրվել է 1923 թվականին, Թիֆլիսում։ Այնուհետև գրել է «Երկու կյանք» (1932), «Կարմիր մանյակ» (1947) և այլ դրամաներ, որոնք բեմադրվել են Անդրկովկասի հայկական թատրոններում։ Գրել է նաև «Եղնիկի արահետով» կինոսցենարը, «Արևի շողերով» մանկական օպերայի լիբրետոն։ Մահացել է Երևանում։

## Երկերի մատենագրություն
* Մի կտոր հողի համար (պիես), Թիֆլիս, ԺՏԳԽ պոլիգրաֆ տրեստի 4-րդ տպարան, 1924, 70 էջ։ 
* Մի կտոր հողի համար, Երևան, Պետհրատ, 1931, 48 էջ։ 
* Դրամաներ։ Մի կտոր հողի համար։ Կարմիր մանյակ, Երևան, «Սովետական գրող», 1947, 112 էջ։ 
* Ափսոս բադերը (պատմվածքներ), Երևան, Հայպետհրատ, 1958, 32 էջ։ 
* Դրամատիկական երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 184 էջ։ 
* Բացված վարագույրը, Երևան, «Հայաստան», 1965, 262 էջ։

## Թարգմանություններ (ռուսերենից)
* Ա. Միխայլով, Սպարտակ (պատմվածք), Երևան, Պետհրատ, 1927, 48 էջ։ 
* Ալի Սաբահատտին, Փոքրիկ Հասանը (պատմվածքներ), Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 110 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Հայ կինոսցենարիստներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Ռիչարդ Բրինսլի Շերիդան

**Ռիչարդ Բրինսլի Շերիդան** (, ), անգլիացի դրամատուրգ, թատերական և հասարակական գործիչ։ Ծագումով՝ իռլանդացի։

1780 թվականից 1812 թվականներին եղել է պառլամենտի անդամ, վիգերի կուսակցության արմատական թևի առաջնորդ։ 1776 թվականից 1809 թվականներին ղեկավարել է «Դրուրի Լեյն» թատրոնը։ «Մրցակիցները» (1775) կատակերգությունում հանդես է եկել սենտիմենտալության և պարզունակ խրատականության դեմ։ «Չարախոսության դպրոցը» (բեմադրվել է 1777 թվականին, հրատարակվել՝ 1780 թվականին) բուրժուական բարքերը ծաղրող կատակերգություն է։ Շերիդանը գրել է նաև «Ուղևորություն Սքարբորո» (1777), «Քննադատը» (1779) կատակերգությունները և այլ գործեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Անգլիացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Անգլիացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Անգլիացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Դուբլին քաղաքում ծնվածներ
Աֆրիկայի նախագաղութային պետությունների ցանկ

աջից|մինի|300px|Նախագաղությաին երկրներ

## [[Հյուսիսային Աֆրիկա]]

* Ֆամիթյանների խալիֆություն
* Իդրիսյանների խակիֆություն
* Աղլաբյանների պետություն
* Կարֆագեն

աջից|մինի|300px|Հյուսիսային Աֆրիկայի խալիֆություններ

## [[Արևմտյան Աֆրիկա]]

* Գանայի կայսրություն
* Մալիի կայսրություն
* Սոնգայի կայսրություն
* Նուպեյի կայսրություն
* Մասինա
* Աշանթի
* Դաղոմեա
* Հաուսաների քաղաք-պետություններ (Կանո, Կացինա և ուրիշ)
* Յորուբաների քաղաք-պետություններ (Օյո և ուրիշ)
* Բենինի թագավորություն
* Սոկոտո խալիֆություն
* Ազավադ
* Ջոլոֆ

## [[Կենտրոնական Աֆրիկա]]

* Քանեմ Բոռնո
* Վադայի սուլթանություն
* Դարֆուրի սուլթանություն
* Դար Ռունգա
* Բագիրմիյի սուլթանություն
* Կուբայի կայսրություն
* Լուբայի կայսրություն
* Լունդայի կայսրություն
* Կոնգոյի կայսրություն

## [[Արևմտյան Աֆրիկա|Արևմտյան]] և հյուսիսարևմտյան Աֆրիկա

* Քուշ
* Աքսում
* Նուբիա
* Սուահիլիների քաղաք-պետութոյւններ

## [[Հարավային Աֆրիկա]]

* Մոնոմոտափա
* Զուլու Կանթոմբելա

## Տես նաև
* List of Great Lakes kingdoms
* Pre-colonial Africa states

Կատեգորիա:Աֆրիկայի պատմական երկրներ
Կատեգորիա:Պատմական երկրների ցանկեր
Մատանիների տիրակալը

**«Մատանիների տիրակալը»** (), անգլիացի գրող Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինի վեպ, ֆենթեզի ժանրի ամենահանրաճանաչ երկերից մեկը։ Առաջին անգամ հրատարակվել է 1954-1955 թվականներին Լոնդոնում։ Վեպը լույս է տեսել երեք հատորով՝ «Մատանու պահապանները» (), «Երկու ամրոց» () և «Արքայի վերադարձը» ()։ Թարգմանված է առնվազն 38 լեզուների և բոլոր ժամանակների ամենաշատ վաճառված ստեղծագործություններից է, ունենալով ավելի քան 150.000.000 վաճառք։ Վեպի առաջին մասը թարգմանվել է նաև հայերեն (թարգմանությունը կատարվել է ռուսերենից) Էմմա Մակարյանի կողմից, լույս է տեսել 1989 թ. «Պահապանները» անունով։

Պատմությունը սկիզբ է առնում որպես 1937 թվականին գրված ֆանտաստիկ վեպի՝ «Հոբիթ կամ գնալն ու գալը»-ի շարունակություն, սակայն զարգացումները նրան հասցնում են ավելի բարձր մակարդակի ստեղծագործության։ Գրվել է մի քանի էտապներով (1937-1949) մեծ մասամբ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի ժամանակ։ Վերնագիրը վերաբերում է վեպի գլխավոր հակահերոսին՝ Սաուրոնին, որն ավելի վաղ շրջանում ստեղծել էր Համիշխանության մատանին որպես անսահման հզոր զենք՝ նվաճելու մյուս Հզորության մատանիները և կառավարելու Միջերկիրը։ Պատմությունը սկսում է «Շայր» կոչվող վայրից։ Այն պատմվում է հիմնական կերպարների՝ Ֆրոդո Բեգինսի, Սեմուայզ Գեմջի, Մերիադոկ Բրենդիբակ և Փերիգրին Թուկ հոբիթների կողմից, ինչպես նաև նրանց ընկերների և հավատարիմ կողմնակիցների՝ Արագորնի (Հյուսիսի Օտարականը), Բորոմիրի (Գոնդորի զորքի գլխավոր հրամանատար), Գիմլիի՝ թզուկ մարտիկի, էլֆերի արքայազն Լեգոլասի և հրաշագործ Գենդալֆի։

## Սյուժե
Վեպի դեպքերից հազարավոր տարիներ առաջ չար տիրակալ Սաուրոնը ստեղծեց Համիշխանության մատանին, որպեսզի կառավարի մյուս Իշխանության մատանիները և ծնկի բերի նրանց կրողներին՝ մարդկանց, էլֆերի և թզուկների առաջնորդներին։ Սակայն հետագայում՝ մարտի ժամանակ, Էլֆերի և Մարդկանց միացյալ բանակը (այն գլխավորում էին մարդկանց թագավոր Էլենդիլ և էլֆերի արքա Գիլ-Գալադը) հաղթում է նրան։ Իսիլդուրը՝ Էլենդիլի որդին, կտրելով Սաուրոնի ձեռքը, վերցնում է Մատանին՝ համարելով այն իր դինաստիայի հարստությունը։ Սաուրոնը կորցնում է իր ֆիզիկական ուժը։ Հետագայում, երբ Իսիլդուրին սպանում են օրկերը, մատանին ընկնում է Անդուին գետը և այնտեղ մնում երկու հազար տարի։ Երկու հազար տարի անց Մատանին գտնում է գետի մոտակայքում ապրող մի հոբիթ՝ Դեագոլը։ Նրա ընկերը՝ Սմեագոլը անմիջապես ընկնում է մատանու ազդեցության տակ և խլում Մատանին Դեագոլից՝ խեղդամահ անելով նրան։ Նրան վտարում են։ Սմեագոլը թաքնվում է Մառախլապատ լեռներում, որտեղ մատանին երկարացնում է նրա կյանքը և կերպարանափոպում նրան մի արարածի, որին կոչում էին Գոլլում։ Վերջինս նույնպես կորցնում է Մատանին, որը գտնում է մի հոբիթ՝ Բիլբո Բեգինսը։ Նույն ժամանակահատվածում Սաուրոնը հետ է բերում իր ֆիզիկական կեցվածքի որոշ մասը և թագավորությունը Մորդորում։ Գոլլումը սկսում է մատանու փնտրտուքները։ Սաուրոնը բռնում է Գոլլումին, տանջում նրան և կարողանում նրա բերանից դուրս քաշել երկու բառ՝ «Բեգինս» և «Շայր»։ Մատանին պետք էր Սաուրոնին՝ իր ուժը լրիվ վերականգնելու համար և նա իր հզոր ծառաներին՝ Նազգուլներին ուղարկում է այն գտնելու։

## Տես նաև
* Դարի 100 գրքերն ըստ Լը Մոնդ օրաթերթի

## Արտաքին հղումներ
* Մատանիների տիրակալը գրապահարանում 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիական գրականություն
Կատեգորիա:Ջոն Թոլքինի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Էկրանավորված բրիտանական վեպեր
Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր
Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր
Նահապետ Ռուսինյան

**Նահապետ Ռուսինյան** (), հայ գրող, մանկավարժ, ազգային-հասարակական գործիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կեսարիա գավառի Էվքերե գյուղում, սովորել է Կեսարիայում, իսկ 1829 թվականից ՝ Կ. Պոլսի Սկյուտար թաղամասի Ս. Կարապետ եկեղեցու վարժարանում։ 1844-1851 թվականներին շարունակել է ուսումը Փարիզի Սորբոնի համալսարանում՝ ստանալով բժշկագիտության դոկտորի աստիճան։ 1849 թվականին, Փարիզում, Ծերենցի գործակցությամբ, ստեղծել է ուսանողական «Արարատյան ընկերությունը», որի խնդիրն էր՝ «սատարել Հայաստանի առաջադիմությանը»։

1851 թվականին վերադառնալով Պոլիս՝ ծավալել է մանկավարժական, ազգային-հասարակական լայն գործունեություն՝ մեծ մասնակցություն բերելով արևմտահայոց Ազգային սահմանադրության մշակման ու հաստատման աշխատանքներին։

1853 թվականին տպագրված «Ուղղղախոսութիւն արդի Հայոց լեզուին» աշխատությամբ պաշտպանել է աշխարհաբարը, փորձել է մշակել դրա քերականությունը։ Պոլսի պատրիարքարանի կողմից գիրքն արգելվեց 1854 թվականին։

1863 թվականից պարբերաբար ընտրվել է Ազգային ժողովի երեսփոխան, ղեկավարել նրա նիստերը, հանդես բերելով ազգային հոգսերի համար հանգանակություն կազմակերպելու, աղքատ երեխաներին անվճար պարտադիր կրթություն տալու և այլ կարևոր հարցերի քննարկման նախաձեռնություն։

Կյանքի վերջին տարիներին Ռուսինյանը զբաղվել է փիլիսոփայությամբ։ Կայսերական բժշկական ուսումնարանում դասավանդել է փիլիսոփայություն և բժշկական դեոնտոլոգիա։

Ռուսինյանի «Կիլիկիա» բանաստեղծությունը, գրված 1860 թվականին հաստատուն տեղ ունի մեր ժողովրդի հիշողության մեջ, շնորհիվ հայրենասիրական ոգու և անկեղծ ներշնչանքի (դարձել է երգ, երաժշտությունը՝ Գաբրիել Երանյանի)։

## Թարգմանություններ

* Ֆրանսիական պոեզիա.- Երևան։ Երևանի համալս. հրատ., 1984.- 480 էջ.- (Ուսանողի գրադարան)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Նահապետ Ռուսինյան «Կիլիկիա»

Կատեգորիա:19-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքական գործիչներ
Ներաշխարհ

**«Ներաշխարհ»**, արևմտահայ գրող և բանաստեղծ Ինտրայի խոհերի և տպավորությունների գիրքը։ Գրվել է 1898-1900 թվականներին, լույս է ընծայվել 1906 թվականին։ Համարվում է հայ գրականության գլուխգործոցներից մեկը։ «Ներաշխարհը» Հայաստանում հրատարակվել է 1981 թվականին, վերահրատարակվել է 2006 թվականին (արևելահայ ուղղագրությամբ)։

## Աղբյուրը
* Ինտրա. «Ներաշխարհ», Եր., «Ոսկան Երևանցի» 2006 թ., 208 Էջ։

Կատեգորիա:1906 գրքեր
Կատեգորիա:Հայ գրականություն
Տոյամա (պրեֆեկտուրա)

**Տոյաման** (, Տոյամա քեն), Ճապոնիայի պրեֆեկտուրաներից մեկն է, որը գտնվում է Հոնսյու կղզում։ Վարչական կենտրոնը Տոյամա քաղաքն է։

## Տես նաև
* Ճապոնիայի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տյուբու տարածաշրջան
Կատեգորիա:Ճապոնիայի պրեֆեկտուրաներ
Օշկվանք

**Օշկվանք**, հայ-քաղկեդոնական վանական համալիր պատմական Տայքի նահանգում։ Հիմնական եկեղեցին կառուցվել է 963-973 թվականներին և նվիրված է Սբ. Հովհաննես Մկրտիչին։ Ընդգրկում է եկեղեցին, սեղանատունը և մատենագրության վայրը։ Եկեղեցին տարածաշրջանի ամենամեծ խաչաձև գմբեթավոր եկեղեցին է, որն իր նշանակությունը պահպանել է մինչև XV դարի վերջը։ 1985 թվականին Թուրքիայի մշակույթի նախարարությունն ընդգրկեց համալիրը երկրի ազգային ժառանգության ցուցակում։

## Պատմություն
մինի|Օշկվանք տանող ճանապարհը
Կառուցվել է Տայքի Բագրատ և Դավիթ կյուարպաղատների կողմից 963-973 թվականներին։ Ատրպետի վկայությամբ Օշկվանքը Տայքի 7 հրաշալիքներից մեկն է և ամենանշանավորը։ Եկեղեցու կառուցման աշխատանքները ղեկավարել է Գրիգոր Օշկեցին, որին օգնել են Միքայելը և Հովնանը։ Եկեղեցու գմբեթն ունի 40 մ բարձրություն։ Եկեղեցին ունի 40 մ երկարություն և 34 մ լայնություն։

Այս հուշարձանը միշտ անվանվել է Օշկվանք կամ Էօշքվանք։ Եկեղեցու կառուցման ժամանակ գյուղի բնակիչները եղել են հայեր, դրա համար էլ հուշարձանի անվանման բաղկացուցիչ մաս դարձավ «վանքը»։

Օշկ գյուղը ամենայն հավանականությամբ համապատասխանում է Փարպեցու հիշատակած Աշունք գյուղին և ոչ մի կապ չունի մեգրելերեն «շքա» արմատի հետ, որը փորձում են հիմնավորել վրացի գիտնականները։ 19-րդ դարում ըստ Ատրպետի, մոռացության մատնված եկեղեցին իր պահպանության տակ էր վերցրել հայազգի մի կին։ 1985 թվականին Թուրքիայի մշակույթի նախարարությունն ընդգրկեց համալիրը երկրի ազգային ժառանգության ցուցակում։

## Աղբյուրներ
*Ա. Ակոպով, Տայք. վարչաժողովրդագրական պատկերը XVI դարից XIX դարի I երեսնամյակը, Երևան, 2013։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վրաստանը մշակութային ժառանգության յուրացման հարցում գնում է Ադրբեջանի հետքերով, PanARMENIAN.Net, 2008 թ․
* Օշկվանքի նորոգման գործը հանձնված է Վրաստանին, «Նորավանք» հիմնադրամ, 2008 թ․
* Հ. Մարության, Տայքի հուշարձանների շուրջը

Կատեգորիա:Հայ քաղկեդոնական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:10-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Էրզրումի մարզի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Էրզրումի մարզի վրացական վանքեր և եկեղեցիներ
Վակայամա (պրեֆեկտուրա)

, Ճապոնիայի պրեֆեկտուրաներից մեկն է, որը զբաղեցնում է Կիի թերակղզու հարավային մասը, Հոնսյու կղզու Կինկի տարածաշրջանում։ Վարչական կենտրոնը Վակայամա քաղաքն է։

## Տես նաև
* Ճապոնիայի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ճապոնիայի պրեֆեկտուրաներ
Կատեգորիա:Կինկի տարածաշրջան
Ֆուկուոկա (պրեֆեկտուրա)

, Ճապոնիայի պրեֆեկտուրաներից մեկն է, որը զբաղեցնում է Կյուսյու կղզու հյուսիսային մասը։ Պրեֆեկտուրայի տարածքը կազմում է 4978,51 կմ², բնակչությունը՝ 5 091 547 մարդ (2014 թվականի օգոստոսի 1), բնակչության խտությունը հավասար է 1022,70 մարդ/կմ²։ Վարչական կենտրոնը Ֆուկուոկա քաղաքն է։

## Աշխարհագրություն
Ֆուկուոկայի պրեֆեկտուրան երեք կողմից ունի ելք դեպի ծով, սահմանակցում է Սագայի, Օիտայի և Կումամոտոյի պրեֆեկտուրանների հետ։ Ֆուկուոկայի պրեֆեկտուրայի կազմի մեջ է մտնում կղզու երկու ամենախոշոր քաղաքները՝ նավահանգստային Ֆուկուոկա քաղաքը և Կիտակյուսյու արդյունաբերական կենտրոնը։

## Վարչական բաժանում
Ֆուկուոկա պրեֆեկտուրայի կազմի մեջ մտնում են 28 քաղաքներ և 12 վարչաշրջան (30 քաղաք և երկու գյուղ)։

### Քաղաքներ
Պրեֆեկտուրայի քաղաքների ցանկ.

### Վարչաշրջաններ

## Տես նաև
* Ճապոնիայի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Official Fukuoka Prefecture website  
* Official Fukuoka Tourism Association website  
* Fukuoka information homepage  
* Fukuoka Talk 
* English labelled map of Fukuoka Prefecture  
* National Archives of Japan  ... Fukuoka map (1891) 

Կատեգորիա:Կյուսյու տարածաշրջան
Կատեգորիա:Ճապոնիայի պրեֆեկտուրաներ
Ալմաստ (այլ կիրառումներ)

**Ալմաստ** կարող է նշանակել՝

* Ալմաստ, միներալ, զուտ ածխածնի (C) բյուրեղային ձևափոխությունը։
* Ալմաստ, Ալեքսանդր Սպենդիարյանի օպերան։ Բեմադրվել է 1930 թվականին։
* Ալմաստ (ֆիլմ), 1985 թվականին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում նկարահանված հայկական ֆիլմ
* Ալմաստ (ընկերություն), կտրող-հղկող գործիքներ արտադրող գործարան Երևանում
Սաուդյան Արաբիայի վարչական բաժանում

աջից

Սաուդյան Արաբիան բաժանված է 13 էմիրությունների (կամ մինթաքաների), իսկ ամեն էմիրությունը գտնվում է էմիրի հսկողության տակ (էմիր ընտրվում է թագավորական ընտանիքից)։

Կատեգորիա:Սաուդյան Արաբիայի վարչական բաժանում
Իդոմենեոս, Կրետեի արքա (օպերա)

**Իդոմենեոս, Կրետեի արքա կամ Իլիա և Իդամանթես**, KV 366, (), Մոցարտի օպերա-սերիա (ըստ հեղինակի բնորոշման՝ «երաժշտական դրամա», ) երեք գործողությամբ, իտալերեն լիբրետտո՝ Ջամբատիստա Վարեսկոյի։ Սա Մոցարտի առաջին հասուն օպերան է, աչքի է ընկնում գործիքավորման վարպետությամբ և փայլուն մեղեդայնությամբ։ Պրեմիերան տեղի է ունեցել 1781 թվականի հունվարի 29-ին Մյունխենում, արժանացել է ջերմ ընդունելության։ Ներկայումս հաճախ բեմադրվում է։

Կատեգորիա:1781 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Իտալերեն օպերաներ
Առևանգում հարեմից

**Առևանգում հարեմից** (, K. 384), ավստրիացի երգահան Մոցարտի կոմիկական օպերա երեք գործողությամբ։ Գերմաներեն լիբրետտոյի հեղինակներն են Քրիստոֆ Ֆրիդրիխ Բրեցները և Գոթլիբ Ստեֆանին։ Առաջին անգամ բեմադրվել է 1782 թվականի հուլիսի 16-ին Վիեննայում, ունեցել է մեծ հաջողություն։ Հանդիսանում է Մոցարտի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը, ներկայումս հաճախ կատարվում և ձայնագրվում է։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1782 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Գերմաներեն օպերաներ
Գեղազնիկ Միքայելյան

**Գեղազնիկ Արմենակի Միքայելյան** (), Արցախյան առաջին ազատամարտի մասնակից, ազգային-ազատագրական պայքարի նվիրյալ, առաջին կամավորական ջոկատների կազմակերպիչներից, հետմահու Հայաստանի ազգային հերոս (1996)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1951 թվականին՝ Աշտարակի շրջանի (Արագածոտնի մարզ) Լեռնարոտ գյուղում։ Ավարտել է տեղի միջնակարգ դպրոցը, այնուհետև ստացել գյուղատնտեսական միջնակարգ մասնագիտական կրթություն։ Հայաստանի արևելյան սահմանների պաշտպանության ակտիվ մասնակից և կազմակերպիչներից էր (Կոռնիձոր, Երասխ, Ոսկեպար, և այլն)։

1990 թվականի օգոստոսի 29-ին Վիտյա Այվազյանի հետ սպանվել է Երևանում։ 1996 թվականին ստացել է Հայաստանի ազգային հերոսի կոչում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գեղազնիկ Միքայելյան (Չաուշ) - դասարան․ամ
* ԳԵՂԱԶՆԻԿ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ (ՉԱՈՒՇ) – ՀԱՅԿԱԶՈՒՆ ԶՈՐԱԿԱՆԻ ԴԻՄԱՆԿԱՐԸ
* Ինձ թուրքի գնդակ չի կպչի

Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայաստանում հրազենից մահացածներ
Պետրոս Ղևոնդյան

**Պետրոս Արշալուսի Ղևոնդյան (Պետո)** (), հայ ազատամարտիկ, Արցախի հերոս, ԼՂՀ ՊԲ մայոր (1996, հետմահու), ՀՅԴ կուսակցության անդամ (1990)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1964 թվականի հունվարի 30-ին, ՀԽՍՀ Նաիրիի շրջանի Պռոշյան գյուղում։ Եղել է Շուշի առանձնակի գումարտակի հրամանատարի տեղակալը, Պռոշյանի կամավորական ջոկատի փոխհրամանատարը։ 1990-1994 թթ. մասնակցել է Հայաստանի սահմանամերձ շրջանների ու ԼՂՀ ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Իր հրամանատարությամբ գործող գումարտակի հետ նա մասնակցել է Շահումյանի, Մարտակերտի, Մարտունու և Հադրութի շրջանների տասնյակ բնակավայրերի ազատագրման մարտերին, Քարվաճառի թշնամական հենակետերի ոչնչացման ռազմագործողությանը՝ բազմիցս ցուցաբերելով խիզախություն ու հերոսություն։

Մահացել է 1994 թվականի փետրվարի 14-ին՝ Քարվաճառում՝ վիրավոր զինակցին օգնություն ցույց տալու ժամանակ։

ԵՊՀ ռադիոֆիզիկայի ֆակուլտետի ազատամարտիկ-շրջանավարտի անունով են անվանակոչվել Պռոշյանի և Եղեգնուտի միջնակարգ դպրոցները։ 2007 թվականին նրա հարազատ ֆակուլտետում բացվեց Պետրոս Ղևոնդյան անունը կրող լսարան։ 2010 թվականի ապրիլի 10-ին Քաշաթաղի շրջանի Տիգրանավան գյուղի միջնակարգ դպրոցը անվանակոչվել է Պետրոս Ղևոնդյանի անվամբ։

## Պարգևներ
* 1996 հետմահու, ԼՂՀ-ի կողմից պարգևատրվել է «Մարտական խաչ» շքանշանով
* 1996 Հայաստանի կողմից պարգևատրվել է Արիության մեդալով
* «Ոսկե արծիվ» շքանշան
* 2000 Արցախի հերոս կոչում

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Պետրոս Ղևոնդյան (Պետո) 
* Պետոն

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակի մայորներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:ՀՀ ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Դավիթ Բեկ (օպերա)

**Դավիթ Բեկ**, օպերա՝ երաժշտությունն ու լիբրետոն Արմեն Տիգրանյանի։ Ըստ Րաֆֆու համանուն վեպի։ Կոմպոզիտորի մահից հետո օպերան ավարտել են Լևոն Խոջա-Էյնաթովը (նաև գործիքավորել է), Գ. Բուդաղյանը, լիբրետոն մշակել է Ա. Տեր-Հովհաննեսյանը։

## Բեմադրություններ
* 1950 - առաջին անգամ Երևանում։
* 1956 - Մոսկվայում Երևանի օպերային թատրոնի ուժերով։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:1950 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Արմեն Տիգրանյանի օպերաներ
Կատեգորիա:Հայերեն օպերաներ
Լևոն Խոջա-Էյնաթով

**Լևոն Ալեքսանդրի Խոջա-Էյնաթով** (Խոջա-Էյնաթյան) (մարտի 10, 1904, Թիֆլիս - հոկտեմբերի 7, 1954, Լենինգրադ), հայ խորհրդային կոմպոզիտոր։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1945)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1904 թվականին Թիֆլիսում։ 1926-1927 թվականներին սովորել է Երևանում։ Խոջա-Էյնաթովին կոմպոզիցիայի դասեր է տվել Ալեքսանդր Սպենդիարյանը։ 1932 թվականին ավարտել է Լենինգրադի կենտրոնական (հետագայում՝ Մուսորգսկու անվան) երաժշտական տեխնիկումը (դասատու՝ Պ. Բ. Ռյազանով)։ Որպես դիրիժոր և երաժշտական մասի ղեկավար աշխատել է Լենինգրադի դրամատիկական թատրոնում։ Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։ Մահացել է Լենինգրադում 1954 թվականին։

## Ստեղծագործություններ
### Օպերաներ
*«Շլյուզ» (օպերա) 1931
*«Խռովություն» (օպերա), բեմադրվել է1938
*«Ընտանիք» (օպերա), բեմադրվել է 1940
*«Երեք հանդիպում» (օպերա) 1943
*«Նամուս» (օպերա) ըստ Ալեքսանդր Շիրվանզադեի համանուն ստեղծագործության, բեմադրվել է Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնում 1944

### Սիմֆոնիկ ստեղծագործություններ
*«Ռեքվիեմ Լենինի հիշատակին» 1934
*«Պոեմ-կանտատ» 1953
*«Սիմֆոնիա» 1954
*«Էլեգիական պոեմ» 1953

### Այլ
*Սյուիտներ, նախերգանքներ, սիմֆոնիկ պարեր 1951-1952
*Դաշնամուրի և նվագախմբի երեք կոնցերտ 1946-1948
*Ֆանտազիա 1954
*Ջութակի և նվագախմբի կոնցերտային սյուիտ 1950
*Դաշնամուրային տրիո Ալեքսանդր Սպենդիարյանի հիշատակին 1943
*Երգեր, ռոմանսներ, շուրջ 50 թատերական ներկայացումների երաժշտություն
*Գործիքավորել է Տիգրան Չուխաճյանի Արշակ Բ և Արմեն Տիգրանյանի Դավիթ Բեկ օպերաները։

## Գրականություն
*Է. Կարագյուլյան, Լևոն Խոջա-Էյնաթյան, Երևան 1975
*Тигранов Г., Армянский музыкальный театр, Ереван 1960 стр. 129-145 
*Друскин М., Леон Александрович Ходжа Эйнатов, Ленинград., 1956 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1904 ծնունդներ
Կատեգորիա:1954 մահեր
Կատեգորիա:Թբիլիսի քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Հարավային Արաբիայի ֆիլս

**Հարավային Արաբիայի [[ֆիլս]]ը** (անգլերեն՝ Fils of South Arabia) բրիտանական այդ գաղութի (Հարավային Արաբիայի) դրամական միավորն էր։

## Պատմություն
«Հարավային Արաբիա» անունով բրիտանական նախկին գաղութում (այժմ՝ Եմենի Հանրապետության տարածքում) 1964 թ. ներկայացվեց դինարը՝ որպես դրամական միավոր։ Սակայն «դինար» անունով դրամն այդպես էլ լույս չտեսավ. այնպես որ ֆիլսը (մի քանի դրամանիշներով) շատ կարճ ժամանակ մնաց այդ գաղութի միակ պաշտոնական դրամական միավորը։ Հատվեցին միայն այդ դինարի մանրուն դրամները՝ 1, 5, 25, 50 ֆիլս արժողությամբ։

Տեսականորեն, Հարավային Արաբիայի ֆիլսը մեկ դինարի մեկ հազարերորդականն էր։ Չորս տեսակի դրամանիշները հատվել են միայն 1964 թվականին, մեծ քանակով (30 միլիոն)։ Այդ թողարկումը նախատեսված էր տեղական օգտագործման համար, թեև մի մասն էլ հատվել է նմուշային դրամի որակով՝ կոլեկցիոներների համար։ Ապա, Արաբական թերակղզու հարավում գտնվող բրիտանական գաղութների անկախացման հետևանքով (1967), Հարավային Արաբիա գաղութի տարածքում ուժի մեջ մտավ նորաստեղծ Եմենի Ժողովրդական Դեմոկրատական Հանրապետության (ԵԺԴՀ) դինարը, որի մանրուն դրամը նույնպես ֆիլսն էր։

Հարավային Արաբիայի ֆիլսն արտադրվել է հետևյալ տեսակներով.

### Նկարագրություն
Դրամի երեսի կողմի կենտրոնում պատկերված է ութանկյուն վարդակ, որի վերևում (արաբերեն) և ներքևում (անգլերեն) գրված է «Հարավային Արաբիա»։
Ետևի կողմի (դարձերեսի) վրա պատկերված է առագաստանավ, ներքևը՝ տարեթիվ (1964), ձախ և աջ կողմերից՝ «25 ֆիլս» գրությունը անգլերեն (25 FILS) և արաբերեն (**۲۵فلس **)։

### Թողարկում
25 ֆիլս մետաղադրամը թողարկվել է 4 միլիոն քանակով։ Բաղադրությունը՝ պղնձի և նիկելի ձուլույթ։

### Նումիզմատական արժեք
Հարավային Արաբիայի 25 ֆիլս մետաղադրամը կատալոգները գնահատում են. *չօգտագործված վիճակում*՝ $0,85, *նմուշային որակով*՝ $2.00։

## Աղբյուրներ
* *Chester L. Krause and Clifford Mishler. Standard Catalog of World Coins. Iola, WI. 2002 Edition (20th Century), Page 2015.*

Կատեգորիա:Դրամական միավորներ
Կատեգորիա:Մետաղադրամ
Կատեգորիա:Բրիտանական մետաղադրամներ
Կատեգորիա:Եմենի մետաղադրամներ
Կատեգորիա:Դինար
Կատեգորիա:Նմուշային դրամներ
Կատեգորիա:Նավերի պատկերով դրամներ
Ֆիլս

**Ֆիլսը** (արաբերեն՝ **فلس**, անգլերեն՝ **fils**) դրամական միավոր է, մի շարք արաբական երկրների տարադրամների մանրուն դրամը։ Անցյալում օգտագործվում էր նաև այժմ գոյություն չունեցող երկրներում, ինչպիսիք են բրիտանական նախկին գաղութ Հարավային Արաբիան, նախկին Եմենի Արաբական Հանրապետությունը (ԵԱՀ) և նախկին Եմենի Ժողովրդական Դեմոկրատական Հանրապետությունը (ԵԺԴՀ)։

## Անունը
մինի|300px|աջից|Դամասկոսում հատված բրոնզե ֆալս (VII-VIII դդ.)

Արաբերեն *ֆիլս* (**فلس**) բառը, որը արաբական շատ երկրներում նաև պարզապես նշանակում է *փող* («մանր դրամ» իմաստով), գրվում է մի քանի ձևով։ Դա հիմնականում արդյունք է եվրոպական գաղութատեր երկրների լեզուների՝ արաբական բառերի տարբեր տառադարձման, ինչը, իր հերթին, արաբերենի ձայնավոր հնչյունների արտասանության յուրահատկությունների հետևանքն է։ Այսպես, այդ դրամանունը դրամագիտության մեջ հաստատվել է հետևյալ ձևերով՝ ֆալս, ֆելս, ֆիլս և ֆալուս (վերջինս ուղղակի **فلس** բառի հոգնակի ձևն է՝ **فلوس**)։ Ներկայումս միայն ֆիլսն է շրջանառության մեջ գտնվում։

Արաբական աշխարհում առաջին անգամ օգտագործված այս դրամը հայտնի է *ֆալս* անունով։ Այն հատվել է VII դարից սկսած, Օմայան խալիֆայությունում, Դամասկոս քաղաքում, ապա շարունակել է իր գոյությունը նաև Աբբասյանների խալիֆայությունում։ Արաբերեն *ֆալս* (նաև՝ *ֆիլս*, ևն) բառը փոխառություն է բյուզանդական հունարենից, դա հունարեն *ֆոլլիս* (φόλλις) բառի աղավաղված ձևն է։ Ֆոլլիսը մետաղադրամ էր Բյուզանդիայում, որտեղից էլ անցել է արաբներին։ *Ֆոլլիսը*, իր հերթին, փոխառություն է լատիներենից. այդ անունով (follis) Արևմտյան Հռոմեական կայսրությունում հատվում էր բրոնզե դրամ։

Որոշ հայագետներ (այդ թվում՝ Հ. Հյուբշմանը) հունարեն այդ բառի հետ է առնչում նաև հայերեն *փող* բառը, համարելով այն՝ փոխառություն հունարենից։ Այս վարկածը հիմնված է հունարենից՝ հայերեն դասական տառադարձության սկզբունքի վրա (φόλλις = *«փողղիս»*)։

## Ֆիլսի տարածումը
### Նախկին օգտագործում

* 1 ԵԱՀ ռիալ = 100 ֆիլս
* 1 ԵԺԴՀ դինար = 1000 ֆիլս
* Հարավային Արաբիայի ֆիլս

### Արդի օգտագործում
* 1 Բահրեյնյան դինար = 1000 ֆիլս
* 1 Եմենյան ռիալ = 100 ֆիլս
* 1 Իրաքյան դինար = 1000 ֆիլս
* 1 Հորդանանյան դինար = 1000 ֆիլս
* 1 ՄԱԷ դիրհամ = 100 ֆիլս
* 1 Քուվեյթյան դինար = 1000 ֆիլս

## Աղբյուրներ

* *Chester L. Krause and Clifford Mishler. Standard Catalog of World Coins. Iola, WI. 2002 Edition (20th Century)*

Կատեգորիա:ԱՄԷ մետաղադրամներ
Կատեգորիա:Բահրեյնի մետաղադրամներ
Կատեգորիա:Բրիտանական մետաղադրամներ
Կատեգորիա:Դինար
Կատեգորիա:Դիրհամ
Կատեգորիա:Դրամական միավորներ
Կատեգորիա:Եմենի մետաղադրամներ
Կատեգորիա:Իրաքի մետաղադրամներ
Կատեգորիա:Հորդանանի մետաղադրամներ
Կատեգորիա:Մետաղադրամ
Կատեգորիա:Ռիալ
Կատեգորիա:Քուվեյթի մետաղադրամներ
Քվաթախևի

**Քվաթախևին** (վրացերեն՝ ქვათახევი) միջնադարյան վրացական ուղղափառական վանք է Վրաստանի Շիդա Քարթլի երկրամասում, 55 կմ դեպի արևմուտք Թբիլիսիից։ Շատ է նման կառուցվածքով Վրացական Բեթանիա վանքին։

Կատեգորիա:Վրաստանի վանքեր
Կատեգորիա:Շիդա Քարթլիի մարզի շենքեր և կառույցներ
Կիկերոն

thumb|350px

**Մարկոս Տուլիոս Կիկերոն** (, ), հին հռոմեական քաղաքական գործիչ և փիլիսոփա, նշանավոր հռետոր։

Կիկերոնը ծնվել է հեծյալների դասին (Հին Հռոմում) պատկանող ընտանիքում, Արպինե ոչ մեծ քաղաքում, որը գտնվում է Հռոմից հարավ-արևելք 100 կիլոմետրից մի փոքր ավել հեռավորության վրա։ Երբ լրացավ ապագա հռետորի 15 ամյակը, նրա հայրը, ով երազում էր իր երկու տղաներին՝ Մարկին և Կվինտուսին, տեսնել քաղաքական ասպարեզում, ընտանիքով տեղափոխվեց Հռոմ, որպեսզի զավակների համար ապահովի լավ կրթություն։

Ցանկանալով դառնալ դատական հռետոր՝ երիտասարդ Մարկուսը ուսումնասիրում էր հունական պոետների ստեղծագործությունները, հետաքրքրվում էր հունական գրականությամբ, ուսուցանում էր հունական ճարտասանություն հանրահայտ հռետորների մոտ, ինչպես նաև լսում և մեկնաբանում էր հանրահայտ հավաքավայր՝ Պուբլիուս Սլուպիցիուս Ռուֆուսի ամբիոնից, ելույթ ունեցողներին։

Հռետորը պետք է իմանար հռոմեական օրենքը, և Կիկերոնը սովորում էր այն ժամանակվա հանրահայտ իրավաբան Մուցիուս Կվինտուս Սցեվոլայի (հյուպատոս մ.թ.ա. 95 թ.): Հրաշալի տիրապետելով հունարենին Կիկերոնը ծանոթացավ հունական փիլիսոփայությանը։

Մ.թ.ա. 63 թվականին զբաղեցնելով հյուպատոսի պաշտոնը՝ բացահայտել է Կատիլինայի դավադրությունը և սպանել տվել նրա դավակիցներին։ Քաղաքացիական պատերազմներում հարել է նախ Պոմպեուսի կուսակցությանը, բայց վերջինիս սպանությունից հետո հաշտվել Կեսարի հետ։

Վերջինիս մահից հետո ուժգնորեն հակառակվել է Մարկուս Անտոնիուսին՝ պաշտպանելով Կեսարի զարմիկ Օկտավիանուսին (ապագա Օկտավիանուս Օգոստոս կայսեր)։ Անտոնիուսի և Օկտավիանոսի հաշտվելուց և նրանց կողմից Երկրորդ եռապետություն կազմելուց հետո՝ եռապետների հրամանով սպանվել է։

Գագաթնակետին է հասցրել լատինական պերճախոսական արվեստը։ Նրա ատենախոսություններն ու ճառերն օրինակ են ծառայել հետագա դարերի լատինական և եվրոպական ամբողջ հռետորական արվեստի համար։ Պահպանվել է նրա նամակների մեծ մասը, որոնց միջոցով կարելի է պատկերացում կազմել մ.թ.ա. I դարի կեսերի հռոմեական քաղաքական պատմության որոշ դրվագների վերաբերյալ։

Նրա ճառերում՝ «Ընդդեմ Գ. Վեռեսի» (70 թվական), «Ի պաշտպանություն Մանիլիուսի օրինագծի» (68 թ.), «Հարդարացում Պ.Սեստիուսի» (56 թ.) պահպանվել են կարևոր փաստեր և արժեքավոր բնորոշումներ ու գնահատականներ, որոնք ցույց են տալիս, որ Կիկերոնն արևելյան իրադարձությունների, Հայոց Տիգրան Մեծ արքայի քաղաքականության խորաթափանց դիտող էր։ Կիցերոնը Տիգրան Մեծի ժամանակակիցներից միակն է, որի վկայությունները նրա մասին պահպանվել են։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Ռուբեն Մանասերյան, «Տիգրան Մեծ, Հայաստանի պայքարը Հռոմի և Պարթևստանի դեմ», Երևան, 1987։

## Արտաքին հղումներ
* Կիկերոն. Ծերության մասին (De Senectute) (հոդված)

Կատեգորիա:Հին հռոմեացի հռետորներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 1-ին դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Սպանված գրողներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի գրողներ
Կատեգորիա:Հռոմեական հանրապետության կոնսուլներ
Կատեգորիա:Իրավունքի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հայտնի սպանվածներ
Կատեգորիա:Հռոմեական ոսկեդարի գրողներ
Կայեն և Աբել

250px|thumb|Կայենը (աջ) և Աբելը (ձախ)
**Կայեն և Աբել**, ըստ Աստվածաշնչի, Ադամի և Եվայի որդիները։ Աստվածաշունչը նշում է որ Կայենը, սպանելով իր եղբայր Աբելին, դարձել է մարդկային պատմության մեջ առաջին մարդասպանը, իսկ Աբելը՝ առաջին մարտիրոսը։

## Կայեն և Աբել
Ըստ կանոնական Հին Կտակարանի տեքստի՝ միայն Եդեմի պարտեզից վտարվելուց հետո Ադամն ու Եվան սկսել են երեխաներ ունենալ: Դրախտից վտարվելուց առաջ առաջին կինը չուներ իր անունը. Ադամը նրա անունը դրեց Եվա (եբր. Հավվա - կյանք), և նա դարձել է բոլոր կենդանիների մայրը: Նախնիների առաջնեկը Կայենն էր։

Կայենն առաջինն էր, ով ամուսնացել է Ադամի և Եվայի երեխաների հետ: Կայենի շարանը սկսվել է Նոդի երկրում: Նոդը իմաստով կապված է «թափառական, ով հանգիստ չգիտի» (նավանադ) բառերի հետ։ Այսինքն՝ դա «Աստծուց փախածների» երկիրն էր: Շատ հրեական և քրիստոնեական աղբյուրներ համաձայն են, որ Կայենն ու Աբելը ամուսնացած են եղել իրենց երկվորյակ քույրերի հետ։ Ապոկրիֆ Հոբելյանների գրքում ասվում է.

Եկեղեցու հայրերը (Եպիփանիոս, Եփրեմ Ասորի, Հովհաննես Ոսկեբերան) կարծում են, որ Կայենի կինը նրա քույրերից մեկն էր։ Քանի որ դա ժամանակի սկզբում էր, և մարդկային ցեղը վերարտադրվելու կարիք ուներ, թույլատրվել է ամուսնանալ քույրերի հետ: Աթենքի օրենսդրությունը պահանջում էր ամուսնանալ քրոջդ հետ, եթե նա որոշակի տարիքում ամուսին չգտնի:

Կայենից հետո ծնվել է Աբելը։ Աբելը դարձել է հովիվ, իսկ Կայենը՝ հողագործ։ Կայենը և Աբելը ներկայացնում են անհատի` առաջին մարդկանց (Ադամ և Եվա) բազմության, մարդկության վերափոխման առաջին քայլը: Ըստ Հին Կտակարանի պատմաբանի՝ 130 տարեկանում Ադամը ծնել է Սեթին (Շեթին)՝ սեթացիների նախահորը: Առաջին ծնողների մյուս զավակները միայն անցողիկ են հիշատակվում Աստվածաշնչում. Ադամն ապրել է 930 տարի և ծնել որդիներ և դուստրեր:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Հին Կտակարան, Գիրք Ծննդոց, 4, 1-17
*Կայեն, Գրանիշ

## Տես նաև
* Կայեն
* Աբել

Կատեգորիա:Գիրք Ծննդոց
Կատեգորիա:Հուդդայական առասպելաբանություն
Նիկեփորոս Փոկաս

**Նիկեփոր Փոկաս** (, ), բյուզանդական կայսր (963-969), ծագումով Փոկասների հայկական տոհմից։ Նրա հայրը կոչվում էր Վարդան և ուներ մագիստրոսի բարձր պատվաստիճան։ 954-ին նշանակվել է Արևելքի զորքերի սպարապետ, բազմաթիվ ճակատամարտերում հաղթել է արաբներին, 961-ին ազատագրել 135 տարի արաբական տիրապետության տակ գտնվող Կրետեն։ Գահ է բարձրացել արևելյան նահանգների ավագանու և զորքերի աջակցությամբ։ Ուժեղացրել է բանակը, այդ նպատակով ծանրացրել հարկերը, պայքարել է եկեղեցու հարստացման դեմ։ Կրետեի նվազած քրիստոնյա բնակչությունն ստվարացնելու նպատակով այնտեղ գաղթեցրել է բազմահազար հայերի, որոնց բնակավայրերի անունները՝ Արմենի (հայեր), Արմենոխորի (հայերի գյուղ) են պահպանվում են ցայսօր։

Նիկեփոր II դադարեցրել է արաբներին վճարվող հարկը և երկարատև պատերազմներ մղել նրանց դեմ։ Նիկեփոր II, հայազգի զորավարներ Լևոն Փոկասը (Նիկեփոր II-ի եղբայրը), ապագա կայսր Հովհաննես Չմշկիկը, Միքայել Բուրցեսը արաբներից գրավել են Կիլիկիայի բազմաթիվ բնակավայրեր (Ադանա, Մամեստիա, Տարսոն և այլն), Անտիոքը, Կիպրոս կղզին և այլն։ Տարած խոշոր հաղթանակների համար Նիկեփոր II-ին անվանել են «սարակինոսների սև մահ»։ Նիկեփոր II-ի օրոք գրավվել է Տարոնը, այնտեղ վերացվել Բագրատունիների իշխանությունը և դարձվել բանակաթեմ։ Նիկեփոր II 963-ին Աթանասիոս Աթոնացոլ գործակցությամբ Քաղկիդիկե թերակղզում հիմնել է Աթոնի Մեծ Մայրավանքը և Սուրբ լեռան (Այոն Օրոս) ցայսօր գոյատևող միաբանությունը։ Սպանվել է 969 թ. դեկտեմբերին իր ննջասենյակ ներխուժած Հովհաննես Չմշկիկի և նրա հոմանուհի՝ կայսրուհի Թեոփանոյի դավադրությամբ։ 

## Գրականություն
* Հովհաննես Սկիլիցես, Ե․, 1979 (Օտար աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին 10, Բյուզանդական աղբյուրներ 3)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բյուզանդական կայսրեր
Կատեգորիա:Արաբա-բյուզանդական պատերազմների բյուզանդացի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Մակեդոնական դինաստիա
Կատեգորիա:Բյուզանդիայի զորավարներ
Նիգ

**Նիգ**, Այրարատ նահանգի 15-րդ գավառը։ Կենտրոնն էր Քասաղ ավանը (այժմ՝ քաղաք Ապարան)։ Տարածքով մոտավորապես համապատասխանում էր ՀԽՍՀ հետևյալ վարչական շրջաններին.
1. Ապարանի շրջան,
2. Սպիտակի շրջան,
3. Վանաձորի շրջան կամ Գուգարքի շրջան,
4. Հրազդանի շրջանի հյուսիսային և արևելյան մասերը,
5. Սևանի շրջանի լճափնյա մասերը,
6. Նաիրիի շրջան։

Մեծ Հայքի թագավորության ավատականացման (ֆեոդալականացման) գործընթացին զուգընթաց, Նիգ գավառից անջատվել են Մազազ և Վարաժնունիք գավառները։

Տե'ս Մեծ Հայքի թագավորության Այրարատ նահանգի քարտեզը։

Նիգ գավառի տերերն էին Գնթունիները։
Գնթունիներ, հայ նախարարական տոհմ։ Ըստ Մովսես Խորենացու, Գնթունիների նախարարությունը հաստատել է Հայոց ավանդական թագավոր Վաղարշակը՝ Հայաստանում բնակված քանանական ցեղի սերնդից Ձեռես իշխանին կարգելով արքունիքի զգեստավորման գործակալ։ Քանիդաս տոհմապետի գլխավորությամբ քանանացիների ներգաղթի և Հայաստանում բնակություն հաստատելու մասին տեղեկացնում են նաև Պրոկոպիոս Կեսարացին և Ստեփանես Տարոնեցին։ Ներսես Լամբրոնացին Գնթունիներին անվանում է քանանեդացիներ։ Սահակյան գահնամակում Գնթունիները դասվել են 21-րդ տեղում։ Հայոց բանակին տվել են 300 հեծյալ։ Մովսես Խորենացին հիշատակում է Գնթունիների նահապետ Զորային, Ղազար Փարպեցին՝Վարդանանց պատերազմում նահատակված Տաճատ իշխանին Վահանանց կողմնակից Վառգոշին։ Գնթունիները հայ մատենագրության մեջ հետագա դարերում հիշվում են որպես հմուտ զինվորականներ։ Սմբատ Ա թագավորի ժամանակ (890-914 թթ.) Հովհաննես Դրասխանակերտցին Գնթունիներից հիշատակում է Հասան իշխանին՝ որպես արքունի տան ամրոցի՝ Կարսի պահակազորի հրամանատար, իսկ Աշոտ Բ թագավորի ժամանակ (914-929 թթ.)՝ Աշոտ և Վասակ իշխաններին՝ որպես Գուգարք նահանգի վերակացուներ և նրա Շամշուլդե գլխավոր ամրոցի բերդապահներ։ Գնթունիների նախարարական տիրույթի մասին տեղեկությունները կցկտուր են։ Տրդատ Գ թագավորը իր հունական արձանագրության մեջ հիշատակել է Գնթունիների իշխաններից մեկին՝ Նիգ գավառում կալվածք պարգևելու առիթով։ Այս, ինչպես նաև Ապարանում, Քասաղ գետի ափին, մի հին եկեղեցու ավերակներում պահպանված Գնթունիների իշխան Գրիգորի արձանագրության հիման վրա էլ ենթադրվում է, որ Նիգ գավառը եղել է Գնթունիների կալվածքը։ Բնակվել են Գեղամա լճի հյուսիսային եզերքին։

## Անվան ստուգաբանություն
Սերգեյ Ումառյանի կարծիքով, «Նիգ» գավառանունը առաջացել է հնդեվրոպական sneu «նայ, «հոսել», «ջուր» նախահիմքից։ Sneu-ն հայերի հնդեվրոպական նախնի տուհեր ցեղախմբի լեզվով տառադարձվել է naj կամ new, որից էլ w>g, հնչյունափոխությամբ տեղանունը Neg>Nig, որը նշանակում է «ջրատեղ» կամ «ջրաշատ»։ Այս անունը թարգմանվել է պահլավերեն abaran, որի էլ Ապարան, նույն բովանդակությամբ՝ «ջրաշատ»։ Ըստ Ուռումյանի, Ապարան անունը բնավ կապ չունի շինծու «ապարանք» բառի հետ։

## Գրականություն
* Երեմյան Ս. Տ., Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Երևան, 1963, էջ 72
* Ղևոնդ Ալիշան, Այրարատ, Վենետիկ։
* Վիկտոր Պետրոսյանց /Տիգրան Պետրոսյանց/, Նիգ-Ապարանի պատմաճարտարապետական հուշարձանները։ Երևան, 1988։
* Բաբկեն Հարությունյան, Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Մաս Ա, Երևան, 2001 (մեծադիր քարտեզով)։
* Բաբկեն Հարությունյան, Հայաստանի պատմության ատլաս, Ա մաս, Երևան, 2004, 2005։
* Բաբկեն Հարությունյան, Հայաստանի պատմության ատլաս, Բ մաս, Երևան, 2008։
* Բաբկեն Հարությունյան, Հայաստանի ազգային ատլաս, Բ մաս, Երևան, 2008։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Այրարատի գավառներ
Կաֆու

**Մարկոս Էվանգելիստա դե Մորայես** կամ **Կաֆու** (պորտուգալերեն՝ ***Marcos Evangelista de Moraes***, ), բրազիլացի նախկին ֆուտբոլիստ, ով հանդես էր գալիս որպես աջ կիսապաշտպան։ Հանդես է եկել «Սան-Պաուլո», «Պալմեյրաս», «Ռեալ Սարագոսա», «Ռոմա», «Միլան» թիմերում։ 1994 թ. Հարավային Ամերիկայի լավագույն ֆուտբոլիստ, 1995 թ. Եվրոպայի գավաթակիրների գավաթակիր, 1998 թ. աշխարհի առաջնության երկրորդ մրցանակակիր, 1994 և 2002 թվականների աշխարհի առաջնության չեմպիոն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1970 ծնունդներ
Կատեգորիա:Բրազիլացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հունիսի 7 ծնունդներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռեալ Սարագոսայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռոմայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Սան Պաուլու քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:ՖԻՖԱ 100
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի աշխարհի չեմպիոններ
Գայանե (այլ կիրառումներ)

* Գայանե - հայկական իգական անձնանուն է և կարող է ունենալ հետևյալ կիրառումները՝
* Սուրբ Գայանե - ըստ ավանդության Սուրբ Հռիփսիմեի քրիստոնյա կույսերի միաբանության մայրապետը։
* Գայանե (բալետ) - հայկական ազգային առաջին բալետն է՝ չորս գործողությամբ, հեղինակ՝ Արամ Խաչատրյան։
* Սուրբ Գայանե եկեղեցի - հայկական ճարտարապետության հուշարձան Էջմիածնում։
* Գայանե - պարախումբ, որը հիմնվել է 1960 թվականին, Բուենոս Այրեսում։
Լիբրետո

մինի|250px|1921 թ. Գրանդ Օպերայի լիբրետո
**Լիբրետո** ( - գրքույկ), երաժշտական-դրամատիկական ստեղծագործությունների՝ օպերայի, օպերետի, անցյալում նաև կանտատի, օրատորիայի, բալետային ներկայացման գրական սցենարի տեքստը, ինչպես նաև օպերայի, օպերետի, բալետի բովանդակության հակիրճ շարադրանքը։

## Անվանում
Լիբրետո անունը կապված է 17-րդ դարի վերջերից հրատարակվող օպերային լիբրետոների հետ, որոնք տպագրվում էին փոքրիկ գրքույկների ձևով՝ թատրոն այցելողների համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Կատեգորիա:Իտալերեն օպերային տերմիններ
Նիկոլայ Ղազարյան

**Նիկոլայ Անդրանիկի Ղազարյան** (), հայ ֆուտբոլիստ, (մարզիչ՝ Ա. Դուրգարյան), ձախ եզրային հարձակվող, ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ։ 1965 թվականին հրավիրվել է Երևանի «Արարատ» (մարզիչ՝ Ա. Ֆալյան), որի կազմում հանդես է եկել ԽՍՀՄ առաջնության բարձրագույն խմբում մինչև 1976 թվականը։  

1973 թվականի ԽՍՀՄ չեմպիոն և գավաթակիր, 1971, 1976 թվականների առաջնությունների արծաթե մեդալակիր։ Հանդես է եկել նաև ԽՍՀՄ պատանեկան, երիտասարդական և օլիմպիական հավաքականներում։ Անցկացրել է 295 խաղ, խփել՝ 67 գոլ։ Մրցելույթները ավարտելուց հետո անցել է մարզչական աշխատանքի, սովորել և ավարտել է Մոսկվայի մարզիչների բարձրագույն դպրոցը, եղել է «Արարատի» գլխավոր մարզիչը։

Աշխատել է ՀՍՍՀ Սպորտկոմիտեի սպորտային խաղերի վարչության ֆուտբոլի բաժնում, որպես ավագ մարզիչ, բաժնի պետ, 1992 թվականի հունվարի 18-ից Հայաստանի նորաստեղծ Ֆուտբոլի ֆեդերացիայի հիմնադիր անդամ, ֆեդերացիայի առաջին նախագահ մինչև 1994 թվականը։

2013 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Հայկական ֆուտբոլի զարգացման գործում ներդրած նշանակալի ավանդի և ձեռք բերած փայլուն նվաճումների համար պարգևատրվել է «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալակիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ սպորտի վարպետներ
Կատեգորիա:Արարատի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի նախագահներ
Կատեգորիա:Հայ ֆուտբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ
Կատեգորիա:Հայաստանի վաստակավոր մարզիչ
Սամուել Անեցի

**Սամուել Անեցի** (նաև՝ *Սամվել Անեցի, Սամուել Երեց*, ), հայ պատմիչ, ժամանակագիր։

## Կենսագրություն
Ենթադրվում է, որ ծնվել է Անիում կամ մոտակա բնակավայրերից մեկում։ Աշակերտել է Հովհաննես Սարկավագին։ Եղել է քահանա։

## Աշխատություններ
Պահպանված, միակ ժամանակագրական բնույթի պատմական երկը՝ «Հաւաքմունք ի գրոց պատմագրաց»-ը գրել է Գրիգոր Դ Տղա կաթողիկոսի պատվերով, որը հայտնի է նաև որպես «Ժամանակագրություն» և միջնադարում ձեռնարկի արժեք է ունեցել։ Երկը ներկայացնում է աշխարհի արարչագործությունից մինչև 12-րդ դարի 60-ական թվականների պատմության համառոտ ժամանակագրական շարադրանքը։ Շարադրանքը սկսվում է Ադամից և հասցվում մինչև 1180 թվականը։ Այլ հեղինակներ Սամուել Անեցու ժամանակագրությունը շարունակելով՝ հասցրել են մինչև 1665 թվականը։ Սամուել Անեցին միջնադարյան այն բացառիկ պատմիչներից է, որ շարադրանքին զուգահեռ տալիս է ցանկեր ժամանակագրական տարբեր համակարգերի թվագրություններով, նշում է օգտագործած աղբյուրները, փորձում ճշտել պատմական իրադարձությունների, դինաստիաների, տիրակալների, կաթողիկոսների ժամանակագրությունը։ Օգտագործելով Եվսեբիոս Կեսարացու, Ագաթանգեղոսի, Մովսես Խորենացու, Եղիշեի, Ղազար Փարպեցու, Փավստոս Բուզանդի, Սեբեոսի, Շապուհ Բագրատունու, Հովհաննես Ե Դրասխանակերտցու, Ստեփանոս Տարոնեցու, Հովհաննես Սարկավագի և այլոց գործերը՝ Սամուել Անեցին հաճախ հակադրվում է նրանց՝ իրադարձությունները ներկայացնելով սեփական պատկերացմամբ, որը մեծացնում է երկի պատմական արժեքը։ 13-րդ դարի իրադարձությունները, որոնք Սամուել Անեցին շարադրել է որպես ականատես, կարևոր սկզբնաղբյուր են այդ ժամանակաշրջանի Հայաստանի և Կիլիկյան Հայաստանի պատմության ուսումնասիրման համար։ Արժեքավոր նյութեր կան նաև հարևան երկրների ու ժողովուրդների մասին։ «Հաւաքմունք ի գրոց պատմագրաց»-ի համեմատական բնագիրը՝ առաջաբանով և ծանոթագրություններով, հրատարակել է Ա․ Տեր- Միքայելյանը, 1893 թվականին և 2011 թ.։ Սամուել Անեցու երկը թարգմանվել է լատիներեն և 1818 թվականին հրատարակվել Եվսեբիոս Կեսարացու «Քրոնիկոնի» հետ։ Տարբեր ժողովածուներում ֆրանսերեն հատվածներ են հրատարակվել Մ․ Բրոսսեի և է․ Դյուլորիեի թարգմանությամբ։

## Գրականություն
* Աբրահամյան Աշ., Սամվել Անեցու տոմարական և տիեզերագիտական աշխատությունը (առաջաբան և բնագիր), - «Էջմիածին», 1951, № 1, էջ 30-37, № 2, էջ 34-43։
* Միրիճեան Ա., Սամուէլ Անեցին Հայոց քրիստոնէութիւն ընդունելու թուականի առընչութեամբ, - «Շողակաթ», 1953, էջ 193-196։
* Աբգարյան Գ. Վ., Մատենագրական նորույթներ. ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հասարակական գիտությունների, 1964, № 1, էջ 75-84։
* Մաթևոսյան Կ. Ա., Սամուել Անեցու «Ժամանակագրության» ավարտման թվականը և պատվիրատուն. Պատմա-բանասիրական հանդես, 1992, № 1, էջ 156-162։
* Տեր-Պետրոսյան Լևոն, Խաչակիրները և հայերը, Հատոր Բ, Պատմա-քաղաքագիտական հետազոտություն, Երևան, 2007։ ISBN 978-99941-2-075-8
* Կ. Մաթևոսյան, Սամուել Անեցու Ժամանակագրության ձեռագրերը և նորահայտ լրացումները, երևան, 2009։
* Կարեն Մաթեւոսյան, Սամվել Անեցին եւ նրա շարունակողները մի քանի վանքերի կառուցման մասին,- «Էջմիածին», 2012, փետրուար, էջ 11-21։ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պատմիչներ
Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Կատեգորիա:12-րդ դարի հայեր
Կատեգորիա:Հայ առաքելական վարդապետներ