Սպանախ

**Սպանախ** (), ծմել, շոմին, թելուկազգիների ընտանիքի երկտուն, միամյա կամ երկամյա բույսերի ցեղ։ Տարածված տերևաբանջարային սննդամթերք]։ Հայտնի է 3 տեսակ։

Հայաստանում՝ 2 տեսակ՝
* Սպանախ քառառէջ (*Տ. tetrandra*)
* Սպանախ սովորական (*Տ. oleracea*), որը տարածված է մշակության մեջ։ Սպանախը վայրի տեսքով չի հանդիպում։ Սպանախն օգտագործում են որպես դիետիկ սննդամթերք։ Այն ունի  բուժիչ հատկություններ, գրգռում է մարսողական գեղձերի աշխատանքը և ուժեղացնում աղիքների գալարակծկումը։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|Գերմանիայի բուսաբանական նկարազարդումը (1885)
Ցողունը մերկ է, բարձրությունը՝ 20-50 սմ։ Տերևները եռանկյունանիզակաձև կամ երկարավուն-ձվաձև են, հարթ կամ ծալքավոր։ Վեգետացիայի սկզբում ձևավորվում է տերևների վարդակը, հետագայում կազմակերպվում ծաղկող ցողունը։ Արական ծաղիկները հավաքված են հուրանաձև ծաղկաբույլերում, իգականները՝ տերևանութներում։ Ծաղկում է մարտ-ապրիլին։ Պտուղը գնդաձև է, փշոտ կամ առանց փշերի։

## Տարածում
Քառառէջ սպանախը հանդիպում է Արարատի (Դվին գ.) և Կոտայքի (Ջրվեժ գյուղի) մարզերում, աճում է թմբերի, չոր թեքությունների վրա, քարքարոտ վայրերում. գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Սպանախի հայրենիքը Փոքր Ասիան և Միջին Ասիան են։ Վայրի սպանախն աճում է Կովկասում, Հարավային Կովկասում, միջինասիական հանրապետություններում։

## Քիմիական կազմ
Սպանախի տերևները հարուստ են սպիտակուցներով, ածխաջրերով, պարունակում են C, B խմբի վիտամիններ, կարոտին (A-նախավիտամին), երկաթի և ֆոսֆորի աղեր, սպիտակուցներով, ճարպով, յոդով և այլն։

Սպանախի տերևների չոր նյութը 8-11% է, սպիտակուցները՝ 2-2,5%։ 100 գ հում սպանախը պարունակում է 55-65 մգ C, մոտ 0,03 մգ B1 և 0,25-0,30 մգ B2 վիտամին, պարունակում է նաև A վիտամինի նախավիտամին համարվող կարոտինը։

## Նշանակություն և կիրառում
Կարելի է օգտագործել յուղով և ձվով տապակած վիճակում։ Ուտելու համար օգտագործվում է սպանախի վարդակի մատղաշ տերևները, որոնք օժտված են բարձր սննդարժեքով և հարուստ են դյուրամարս սպիտակուցներով, ճարպով, յոդով, երկաթով, ֆոսֆորով, կալիումով և մի շարք վիտամիններով։ Սպիտակուցների պարունակության առումով սպանախը մրցում է կաթի հետ և մի փոքր հետ է մնում մսից։

Սպանախը լայնորեն օգտագործվում է պահածոների արդյունաբերության մեջ, որտեղ դրանցից պատրաստում են այսպես կոչված՝ կանաչ պյուրե՝ ոլոռի և մսով պահածոների համար։ Սպանախի արժեքավոր հատկություններից են նրա վաղահաությունը և ցրտադիմացկունությունը, որոնց շնորհիվ Արարատյան հարթավայրում սպանախը հնարավոր է օգտագործել աշնան, ձմռան և վաղ գարնան ամիսներին։
Սպանախի հյութը, խառնած գազարի, բազուկի, նեխուրի, մաղադանոսի հյութերի հետ, առավել օգտակար է։ Սպանախի մեջ առկա երկաթը, սպիտակուցը, աղերը և մնացած օգտակար նյութերը դրան դարձնում են առավել արժեքավոր դիետիկ մթերք, որը կիրառելի է հատկապես մանկական սննդի մեջ։ Սպանախի տերևներն օգտագործում են լնդախտի և ավիտամինոզային այլ հիվանդությունների դեպքում, թոքերի պալարախտի, չարորակ սակավարյունության և մանկական հիվանդությունների ժամանակ։ Իբրև դեղաբույս՝ օգտագործում են մարսողական գեղձերի գործունեության գրգռման և աղիքների գալարակծկման ուժեղացման համար։

## Տաքսոնոմիա
* *Spinacia oleracea subsp. spinosa* Arcang. 1882
* *Spinacia oleracea subsp. inermis* Arcang. 1882
* *Spinacia spinosa* Moench 1794
* *Spinacia oleracea subsp. spinosa* (Moench) Čelak.
* *Spinacia oleracea subsp. inermis* (Moench) Čelak. 1871
* *Spinacia inermis* Moench 1794
* *Spinacia glabra* Mill.
* *Spinacia oleracea subsp. glabra* (Mill.) Cout.
* *Chenopodium oleraceum (L.) E.H.L.Krause

== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
* [http://www.abstractsonline.com/viewer/viewAbstractPrintFriendly.asp?CKey={C411486E-C86E-478F-A13C-1C04C6802182}&SKey={647E37D8-104B-4973-9287-9D0CF1AA7E5A}&MKey={382D7E47-BE0B-4BBA-B3A6-E511C92FA999}&AKey={32093528-52DC-4EBE-9D80-29DAD84C92CE} Abstract] 
* Rogers, Jo. *What Food is That?: and how healthy is it?*. The Rocks, Sydney, NSW: Lansdowne Publishing Pty Ltd, 1990. ISBN 1-86302-823-4.
* Cardwell, Glenn. *Spinach is a Good Source of What?*. The Skeptic. Volume 25, No 2, Winter 2005. Pp 31–33. ISSN 0726-9897
* Blazey, Clive. *The Australian Vegetable Garden: What's new is old*. Sydney, NSW: New Holland Publishers, 1999. ISBN 1-86436-538-2
* Stanton, Rosemary. *Complete Book of Food and Nutrition''. Australia, Simon & Schuster, Revised Edition, 1995. ISBN 0-7318-0538-0
* Sutton, M. (2010) The Spinach Popeye Iron Decimal Error Myth is Finally Busted. Best Thinking.Com: http://www.bestthinking.com/articles/science/chemistry/biochemistry/the-spinach-popeye-iron-decimal-error-myth-is-finally-busted 

## Արտաքին հղումներ
* Սպանախ - 1000 տերևուկ նախագիծ
* Սպանախ - դասարան․ամ
* Սպանախ․ օգտակար հատկություններն ու հակացուցումները

Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Տերևաբանջարներ