Տապաս (հնդկական կրոններ)

**Տապաս** (սանսկրիտ ՝ तपस्, ռոմանացված՝ tapas), հնդկական կրոններում խիստ հոգևոր մեդիտացիայի պրակտիկաների բազմազանություն: Ջայնիզմում այն նշանակում է ասկետիզմ (խստություն, մարմնի նվաստացում), բուդդիզմում` հոգևոր պրակտիկաներ, ներառյալ մեդիտացիան և ինքնակարգապահությունը, իսկ հինդուիզմի տարբեր ավանդույթներում` պրակտիկաների լայն շրջանակ՝ սկսած ասկետիզմից, «ներքին մաքրագործումից» մինչև ինքնակարգապահություն մեդիտացիայի պրակտիկաների միջոցով: *Տապասի* պրակտիկան հաճախ ներառում է մենություն և կազմում է վանական պրակտիկաների այն մասը, որոնք համարվում են մոկշայի (ազատագրում, փրկություն) միջոց:

Հինդուիզմի վեդաների գրականության մեջ, *տապասների* վրա հիմնված միաձուլված բառերը լայնորեն օգտագործվում են մի շարք հոգևոր հասկացություններ մեկնաբանելու համար, որոնք զարգանում են ջերմության կամ ներքին էներգիայի միջոցով, ինչպիսիք են մեդիտացիան, հատուկ դիտարկումների և ըմբռնումների հասնելու ցանկացած գործընթաց, յոգի կամ *Տապասայի* հոգևոր էքստազը (վրիդհիի ածանցյալ, որը նշանակում է «խստության կիրառող, ճգնավոր»), նույնիսկ սեռական մտերմության ջերմությունը: Որոշակի համատեքստերում այս տերմինը նշանակում է զղջում, բարեպաշտ գործունեություն, ինչպես նաև խիստ մեդիտացիա:

## Ստուգաբանություն և իմաստ
*Տապասը* հիմնված է *Tap* (तप्) արմատի վրա, որը նշանակում է «տաքացնել, ջերմություն տալ, փայլել, այրել»։ Տերմինը զարգացել է՝ նշանակելով նաև «տառապել, մարմինը նվաստացնել, ապաշխարել»՝ «անցյալ կարման այրելու» և ինքն իրեն ազատագրելու համար։ *Տապաս* տերմինը նշանակում է «ջերմություն, կրակ»։

Բառի իմաստը զարգացել է հին հնդկական գրականության մեջ։ *Տապասի* և *«tap»* արմատից առաջացած բարդ բառերի ամենավաղ քննարկումները վերաբերում են կենսաբանական ծննդյան համար անհրաժեշտ ջերմությանը։ Դրա հայեցակարգային ծագումը կապված է թռչունների, օրինակ՝ ձվերի վրա հավի  մայրական ջերմության և ֆիզիկական «խնամքի» հետ՝ գործընթաց, որը կարևոր է ձվից դուրս գալու և ծնվելու համար։ Վեդայական գիտնականները մայր բնության օրինակն են օգտագործել այս հասկացությունը բացատրելու և գիտելիքների և հոգևոր վերածննդի ձվից դուրս գալու վերաբերյալ տարածելու համար։

*Տապասի* և «*տապ»* արմատից առաջացած բարդ բառերի մասին ամենավաղ հիշատակումները հանդիպում են բազմաթիվ հինդուիստական սուրբ գրություններում, այդ թվում՝ Շիգ Վեդայում (10.154.5), Շատապաթհա Բրահմանայում (5.3 - 5.17) և Աթարվա Վեդայում (4.34.1, 6.61.1, 11.1.26): Այս տեքստերում *տապասը* նկարագրվում է որպես գործընթաց, որը հանգեցրել է հոգևոր ներհայեցող իմաստունների՝ ռիշիների հոգևոր ծննդին: Աթարվա Վեդան ենթադրում է, որ բոլոր աստվածները ծնվել են *տապասից* (*տապոշա*), և ամբողջ երկրային կյանքը ստեղծվել է արևի *տապասից* (*տապասահ սամբաբհուվուր*): Ջայմինիա-Ուպանիշադ Բրահմանայում կյանքը հավերժացնում է իրեն և ստեղծում սերունդ *տապասների* միջոցով, մի գործընթաց, որը սկսվում է սեռական ջերմությամբ:

Սանսկրիտ *տապասյա* (չեզոք սեռ), բառացիորեն «ջերմության միջոցով ստեղծված», վերաբերում է նպատակին հասնելու համար ձեռնարկվող անձնական կարգապահական ջանքերին: Տապաս ձեռնարկողը *Տապասվին* է: Հինդուիզմում կրակի աստված *[[Ագնի|Ագնին]]* կենտրոնական դեր ունի բազմաթիվ հինդուիստական ծեսերում, ինչպիսիք են *յաջնան* և *հոման*: Ագնին համարվում է ջերմության, սեռական էներգիայի, ինկուբացիայի գործակալ։ Ագնին համարվում է մեծ *տապասվին*:

*Տապասվի* բառը վերաբերում է տղամարդ ասկետի կամ մեդիտացիայի ենթարկվողի, իսկ *«տապասկվինի»*՝ կնոջը։

## Բուդդիզմ
Մինչև լուսավորության հասնելը, Բուդդան փորձեց ասկետիզմ (ինքնամեղադրանք), որը հանդիպում է այլ Շրամանա կրոններում (ջայնիզմ), և կոչվում է *տապաս* (տիբեթերեն՝ *dka' thub*, չինարեն՝ *kuxing*, ճապոներեն՝ *kugyo*, կորեերեն՝ *kohaeng*): Լուսավորությունից հետո Միջին Ուղու և Ազնիվ Ութփիկ Ուղու բուդդայական ուսմունքները չէին ներառում ասկետիզմ:

Բուդդան բազմաթիվ բուդդայական տեքստերում, ինչպիսիք են *Մաջջհիմա Նիկայան* և *Դևադահա Սուտտան*, ասկետիկ ինքնամեղադրանքի ոճի *տապաս* պրակտիկաները վերագրում է ջայնիզմին (*Նիգանթաս*), որտեղ նման պրակտիկաները ոչնչացնում են անցյալ կարմաները և կանխում նոր կարմաների ստեղծումը, որոնք հանգեցնում են Սամսարայի վերածննդի ցիկլին: Այս հին բուդդայական տեքստերը նշանակալից են ջայնական բրահմանների և ասկետների գոյության մասին իրենց պնդումներով, ինչպես նաև իրենց կարմայի ուսմունքով և հին ժամանակներում նրանց *տապաս* պրակտիկաների պատճառներով`Այս ասկետիկ *Տապաս* պրակտիկաները հաստատվում են նաև ջայնիզմի տեքստերում, ինչպիսին է *«Ուտտարաջհյայանան»*։ Բուդդիստ գիտնական Դհարմակիրտին խստորեն քննադատում է ջայնիզմի *Տապաս* պրակտիկան որպես ազատագրման միջոց, մինչդեռ շատ ջայնիզմի գիտնականներ, իրենց հերթին, խստորեն քննադատել են Դհարմակիրտիի կարծիքն ու վերլուծությունները՝ բացատրելով, թե ինչու է նրանց մոտեցումը ասկետիկ *Տապասին* տեղին։

Հաջիմե Նակամուրայի և այլ գիտնականների կարծիքով, վաղ բուդդիզմի որոշ սուրբ գրություններ ենթադրում են, որ ասկետիկ *տապասը* բուդդայական պրակտիկայի մի մասն էր վաղ շրջանում, որտեղ մարմնի նվաստացումը բուդդայական վանականի համար իր հոգևոր պրակտիկայում տարբերակ էր:

Թաիլանդի Թերավադա ավանդույթում 12-րդ դարում ի հայտ եկավ վանական մի սովորույթ, որը զբաղվում էր *տապասներով* ՝ որպես ասկետական թափառող և անտառում կամ դիակիզարանում բնակվող վանականներ՝ խիստ սովորույթներով, և դրանք հայտնի դարձան որպես *Թուդոնգ*: Այս ասկետ բուդդայական վանականները հանդիպում են նաև Մյանմայում, և ինչպես Թաիլանդում, նրանք հայտնի են նրանով, որ հետապնդում են բուդդիզմի իրենց սեփական տարբերակը՝ դիմադրելով բուդդիզմի վանքերի հիերարխիկ ինստիտուցիոնալ *սանգհա* կառուցվածքին: Տեքստային ապացույցները ենթադրում են, որ ասկետական *տապաս* սովորույթները բուդդայական ավանդույթի մի մասն էին Շրի Լանկայում մ.թ.ա. 3-րդ դարում, և այս ավանդույթը շարունակվել է միջնադարում՝ զուգահեռ *սանգհա* ոճի վանական ավանդույթին:

Թաիլանդի Թերավադա ավանդույթում 12-րդ դարում ի հայտ եկավ վանական մի սովորույթ, որը զբաղվում էր *տապասներով* ՝ որպես ասկետական թափառող և անտառում կամ դիակիզարանում բնակվող վանականներ՝ խիստ սովորույթներով, և դրանք հայտնի դարձան որպես *Թուդոնգ*: Այս ասկետ բուդդայական վանականները հանդիպում են նաև Մյանմայում, և ինչպես Թաիլանդում, նրանք հայտնի են նրանով, որ հետապնդում են բուդդիզմի իրենց սեփական տարբերակը՝ դիմադրելով բուդդիզմի վանքերի հիերարխիկ ինստիտուցիոնալ *սանգհա* կառուցվածքին: Տեքստային ապացույցները ենթադրում են, որ ասկետական *տապաս* սովորույթները բուդդայական ավանդույթի մի մասն էին Շրի Լանկայում մ.թ.ա. 3-րդ դարում, և այս ավանդույթը շարունակվել է միջնադարում՝ զուգահեռ *սանգհա* ոճի վանական ավանդույթին:

Այլուր, բուդդիզմի հիմնական ուղղություններում, ժամանակի ընթացքում *«Տապաս»* բառի իմաստը զարգացավ, որտեղ հրաժարվեցին ասկետական զղջումից, իսկ *«Տապաս»-ը* նշանակեց մեդիտատիվ և հոգևոր պրակտիկաներ:

*«Տապաս»* բառը լայնորեն հանդիպում է բուդդայական գրականության մեջ, որտեղ, ինչպես նշում է Ռիչարդ Գոմբրիխը, այն չի նշանակում «ասկետիզմ կամ նվաստացում»։ Բուդդիզմում «*Տապաս»* տերմինը նշանակում է «մեդիտացիա» կամ «հիմնավորված բարոյական ինքնակարգապահություն» կամ երկուսն էլ։ Բեյլիի և Մաբբեթի կարծիքով, այս բուդդայական գաղափարները նման են բրահմանական (վեդական) ավանդույթում հանդիպող գաղափարներին, որտեղ *Տապասի*, Յոգայի, մեդիտացիայի և գնոզիսի (գիտելիք) հասկացությունները մեծ համընկնում ունեն, սակայն *«Տապաս»* տերմինը արմատավորված է հնդկական կրոնների ներքին «միստիկ ջերմության» թեմաներում։

## Հինդուիզմ
### Պատմություն
*Տապասի* մասին ամենավաղ հիշատակումները գտնվում են վեդայական տեքստերում: *Տապասի*՝ որպես հոգևոր վերածննդի խորհրդանշի գաղափարը սկիզբ է առնում վեդաներում: Աթհարվա Վեդայի 11.5.3 համարը համեմատում է իր ուսուցչի խնամքի տակ գտնվող աշակերտի հոգևոր վերածննդի գործընթացը մոր արգանդում երեխայի կենսաբանական ծննդյան ընթացքում հղիության գործընթացի հետ:

*Տապասը* հանդիպում է նաև Ուպանիշադներում: Օրինակ՝ *Չանդոգյա Ուպանիշադը* ենթադրում է, որ նրանք, ովքեր զբաղվում են աստվածներին և քահանաներին ծիսական զոհաբերություններով, կձախողվեն իրենց հոգևոր պրակտիկայում, մինչդեռ նրանք, ովքեր զբաղվում են տապասով և ինքնաքննությամբ, կհաջողեն: *Շվետաշվատարա Ուպանիշադը* նշում է, որ ինքնագիտակցությունը պահանջում է ճշմարտության որոնում և *Տապաս* (մեդիտացիա): Մունդակա *Ուպանիշադը* նույնպես ընդգծում է *Տապասի* կարևորությունը որպես հոգևոր գիտելիքների և գիտակցման հասնելու միջոց՝Հին սուրբ գրություններում մեդիտացիան և պարզ գիտելիքի ձեռքբերումը հայտարարվում է ինքնաճանաչման համար անհրաժեշտ։ Ադի Շանկարայի տեքստերը ենթադրում են, որ *թապասը* կարևոր է, բայց ոչ բավարար հոգևոր պրակտիկայի համար։ Ավելի ուշ հինդու գիտնականները քննարկում են «կեղծ ասկետի» թեման՝ որպես մեկը, ով անցնում է թապասի մեխանիկայով՝ առանց Բրահմանի բնույթի մասին խորհրդածելու։ Հնդկական տեքստերում նշվում է, որ թապասը հոգևոր ուղու տարր է։ Այս հասկացությունը լայնորեն հիշատակվում է Վեդաներում, և Ուպանիշադներում։
մինի|Ագնին՝ կրակի աստվածը, տարածված է հինդուիստական ծեսերում, ինչպիսիք են հարսանիքները: Ագնին համարվում է հիանալի ''տապասվին'' և խորհրդանշում է կյանքը վերստեղծելու և արթնացնելու համար անհրաժեշտ ջերմությունն ու համբերությունը:
Վալտեր Քալբերի և այլոց համաձայն՝ հին սանսկրիտական փաստաթղթերի որոշ թարգմանություններում *տապասը* մեկնաբանվում է որպես խստություն և ասկետիզմ, սակայն սա հաճախ անբավարար է, քանի որ այն չի արտացոլում ենթադրվող համատեքստը, որը սեռական ջերմությունն է, որը կյանքի ծնունդն է առաջացնում: Խստությունը, լարվածությունը, հոգնածությունը և ինքնուրացումը ջերմության, հոգսերի և ներքին նվիրվածության հին գաղափարի հետ կապելու գաղափարը ծագում է յուրաքանչյուր մոր կողմից իր սաղմի խնամքի և երեխային ծննդաբերելու համար կատարված դիտարկվող աշխատանքից՝ անկախ կյանքի ձևից: «Ձվից դուրս գալու» հասկացությունը և հղումը հետագա դարերում գրված սանսկրիտական տեքստերում փոխարինվում է պարզապես «հոգսերի դուրսբերում» կամ «ինկուբացիա» բառերով:

Հինդուիզմի հին գրականության մեջ, որը նվիրված է սիրուն, ցանկությանը, կիրքին, գայթակղությանը և սեքսին, լայնորեն օգտագործվում է *«Տապաս»* բառի արմատը: Օրինակ՝ Աթարվա Վեդայում տղամարդու սերը նվաճել կամ պարտադրել ցանկացող կնոջը խորհուրդ տրվող մանտրան հետևյալն է. «Սերը կլանող կարոտ է, այս կիրքը, այս կարոտը, որը աստվածները լցրել են կյանքի ջրերի մեջ, ես վառում եմ քեզ համար (*տամ տե տապամի*), Վարունայի օրենքով»: Ցանկությունը (*կամա*) համանմանվում է *«Տապաս»* հասկացությանը՝ սեռական հարաբերության հանգեցնող զգացմունքներն ու ներքին էներգիան բացատրելու համար: Ագնիկայանան, Սատապատհա Բրահմանան և այլ հին տեքստեր նույնպես օգտագործում են *«Տապաս»* բառի արմատը՝ խորհրդանշելու հույզերը, կենսաբանական փուլերը և մոր ջանքերը՝ բեղմնավորումից մինչև երեխայի ծնունդ:

*Տապասի* երկու իմաստներն էլ հանդիպում են տարբեր հինդուիստական տեքստերում: Որոշ հին տեքստերում *տապասն* ունի ասկետական մահվան իմաստ՝ նման այլ հնդկական կրոններին, մինչդեռ Բհագավադ Գիտայում և հինդուիզմի յոգայի դպրոցում այս տերմինը նշանակում է ինքնակրթություն և առաքինի կյանք՝ նման բուդդիզմին: Պուրանաներում և հինդուիզմի աստվածուհիների ավանդույթի տեքստերում այս տերմինը համարժեք է նվիրվածության՝ ինտենսիվ ինքնակարգապահությամբ, որը, ենթադրաբար, առաջացնում է հատուկ ներքին ուժեր: Ժամանակակից օգտագործման մեջ ցանկացած պրակտիկա, որը ներառում է դժվարություններ և պահանջում է համառություն, ինչպիսին է Վրատայի ժամանակ ծոմ պահելը, կոչվում է *տապաս*:

### Յոգա և բրահմաչարյա
Պատանջալին իր *[[Յոգա սուտրա|«Յոգա Սուտրայում»]]* *Տապասը* թվարկում է որպես Նիյամաներ (առաքինի պրակտիկաներ) և նկարագրում է այն մի քանի բաժիններում, ինչպիսիք են 2.32, 2.43 և 4.1: Այս տերմինը ներառում է ինքնակարգապահություն, մեդիտացիա, պարզ և խիստ կյանք կամ ներքին ինքնամաքրման ցանկացած միջոց: Բենջամին Սմիթը նշում է, որ Պատանջալիի տեքստում և յոգայի մասին այլ հինդուիստական տեքստերում *տապասը* այն է, ինչը «մարմնի և օրգանների կատարելագործման միջոց է՝ աղտոտվածության նվազեցման միջոցով» և յոգիի կատարելության ձգտման հիմք: *Աշտանգա յոգայից* *Յաման, նիյաման, ասանան* և *պրանայաման* դասվում են տապասների շարքին:

Հինդուիստական ավանդույթներում *տապասը* կյանքի այն փուլի մի մասն է, որը կոչվում է բրահմաչարյա: Վեդայական գրականությունը ենթադրում է, որ *դիքսան* (ուսանողի ինկուբացիան գիտելիքի ոլորտում) պահանջում է *տապաս*, և *տապասը* հնարավոր է դառնում բրահմաչարյայի վիճակի միջոցով: Այս վիճակը երբեմն ներառում է այնպիսի *տապասներ*, ինչպիսիք են՝ *վրատան* (պահք, սննդի զոհաբերություն), *սրամը* (բարեգործական սոցիալական աշխատանք, եկամտի զոհաբերություն), լռությունը (խոսքի զոհաբերություն) և ասկետիզմը (կենսապահովման նվազագույն միջոցներ, հարմարավետության զոհաբերություն): Օլդենբերգը նշում է, որ բրահմանայի սուրբ գրությունները ենթադրում են, որ բրահմաչարին պետք է տապասը տանի իր գոյության ամենավերջին աստիճանին, որը ներառում է մազերը, եղունգները և մորուքը չկտրելը: Այսպիսով, հոգևոր վերածննդի և *դիքսայի* այս գործընթացի ընթացքում բրահմաչարին դիտում է *տապասներ*, որոնք կարող են ներառել լռություն, պահք, մեկուսացում, մաքրություն, ինչպես նաև այլ գործողություններ: *Տապասների* նպատակն է օգնել բրահմաչարին կենտրոնանալ մեդիտացիայի, իրականության դիտարկման, խորհրդածության և հոգևոր վերածննդի վրա: Բրահմաչարյան և *տապասյան* փոխկապակցված են, ուսանողական կյանքը պետք է լինի պարզ և խիստ, նվիրված ուսուցմանը։

## Ջայնիզմ
*Տապասը* ջայնիզմի կենտրոնական հասկացություններից է։ Այն վերաբերում է մարմնի խոնարհման, ապաշխարության և խստության հոգևոր պրակտիկային՝ անցյալի կարման այրելու և նոր կարմայի առաջացումը դադարեցնելու համար, այդպիսով հասնելով *սիդդհայի* (ազատագրման)։ Ջայնա վանականների շրջանում ասկետիկ *տապասները*, թե՛ ներքին, թե՛ արտաքին, համարվում են կարևոր հոգևոր աճի և *կևալյայի* (մոկշա, ազատագրում) համար։ *Տապաս* պրակտիկայի մանրամասները տարբերվում են ջայնիզմի տարբեր ավանդույթներում։

Ջայնիստական տեքստում՝ *«Սարվարթհասիդհի»*-ում, որը Պուջյապադայի մեկնաբանությունն է, պնդում է, որ հինդուիստական Սամխյա դպրոցը շեշտը դնում է «միայն գիտելիք, առանց պրակտիկայի», մինչդեռ վայշեշիկաները շեշտը դնում են «միայն պրակտիկա, առանց գիտելիքի» վրա՝ որպես *Տապասի* մաս և մոկշային հասնելու միջոց։ Ումասվատիի մեկ այլ ջայնիստական տեքստ՝ *«Տատվարթհա Սուտրան»*, 9-րդ գլխում պնդում է, որ *Տապասը* ներառում է մեդիտացիայի մի քանի տեսակներ։

Ջայնիզմի *տապասները* ներառում են ներքին պրակտիկաներ և արտաքին խստություններ: Արտաքին *տապասները* ներառում են ծոմապահություն, այլ մարդկանց կամ կենդանիների կողմից պատճառված դժվարությունների հանդուրժում, մերկության կամ գրեթե մերկության պատճառով եղանակից առաջացած բոլոր անհարմարությունների հանդուրժում և որևէ ունեցվածքի բացակայություն, ապաստանի բացակայություն, միայնակ քայլել և թափառել՝ առանց ոչնչից վախենալու և ոչ մեկին վնասելու: Ներքին *տապասները* ներառում են բառեր և ներքին մտքեր (մտադրություն), որոնք արձագանքում են արտաքին *տապասների* (գործողության) հետ: Ջայնիզմի ներքին և արտաքին խստությունների ցանկը տարբերվում է տեքստից և ավանդույթից կախված՝ *Թաթվարթհա Սուտրան*, *Ուտտարադհյայանա Սուտրան* և *Բհագավատի Սուտրան* նշում են՝

* *Բահյա Տապաս* (արտաքին խստություններ). պահք, ձեռնպահություն, ողորմություն խնդրելու մեջ զսպվածություն, համեղ ուտեստներից հրաժարվել, ինքնամեղադրանք, աշխարհից հեռանալը:
* *Աբհյանտարա Տապաս* (ներքին խստություն). զղջում, հարգանք մեծերի նկատմամբ, ծառայություն ուրիշներին, ուսումնասիրություն, մեդիտացիա, մարմնից հրաժարվելը մտքերում։

Ջայնիզմում *տապասը* ենթադրում է ցանկությունների վրա վերահսկողություն և ինքնամաքրման մի ձև է։ Մահավիրան ՝ 24-րդ Տիրթանկարան, տասներկու տարի զբաղվել է ասկետիկ *տապասով*, որից հետո հասել է Կևալա Ջնանա (ազատագրելով գերագույն գիտելիքները)։

## Աջիվիկաներ
Աջիվիկաները մեկ այլ հին հնդկական կրոն էր, որը գոյատևել է մինչև մ.թ. մոտ 13-րդ դարը, բայց հետագայում անհետացել է, որում *տապասը* կենտրոնական հասկացություն էր՝ որպես փրկության միջոց: Արթուր Բաշամի խոսքերով՝ աջիվիկաները հավատում էին հրապարակայնորեն կատարվող ամենադաժան ասկետական սովորույթներին: Նրանք հավատում էին, որ ոչինչ չեն վնասում և չեն վնասում որևէ կենդանի արարածի կամ նյութի, ուստի ուտում էին աղբ, թափոններ, խորանում անտառներում, լեռներում կամ մեկուսացված քարանձավներում՝ իրենց խիստ կյանքը վարելու համար:

Բուդդայական կանոնական տեքստերից մեկում՝ *Նանգուտհա Ջատական*, պնդում է, որ աջիվիկաները իրենց *տապասի* շրջանակներում կատարում են խիստ ասկետական պրակտիկաներ, այդ թվում՝ փշերի մահճակալի վրա քնելը և ինքնամեղադրանքի այլ ձևեր: Ջայնիզմի *Ստհանանգա Սուտրա* տեքստում նշվում է, որ աջիվիկաները իրենց *տապասի* պրակտիկայի շրջանակներում կատարում էին խիստ զղջումներ և ինքնամեղադրանքներ: Աջիվիկաների ասկետական պրակտիկայի մասին հիշատակում կա չինական և ճապոնական բուդդայական գրականության մեջ, որտեղ դրանք գրվում են որպես *Աշիբիկա*:

Աջիվիկաները Շրամանա կրոն էին, ինչպես բուդդիզմը և ջայնիզմը, և սրանք մրցում էին միմյանց հետ։ Աջիվիկաների տեքստերի մեծ մասը չի պահպանվել։ Աջիվիկաների *տապաս* պրակտիկաները, ինչպես նաև դրանց մասին այլ տեղեկություններ հիմնականում վերցված են բուդդայական և ջայնիստական տեքստերից. գիտնականները կասկածի տակ են դնում, թե արդյոք աջիվիկաների նկարագրությունը արդարացիորեն և ամբողջությամբ ամփոփված է դրանցում, թե՞ դրանք բանավեճի աղավաղումներ են։

## Ժամանակակից պրակտիկա
Ժամանակակից մասնագետները Հնդկաստանի աշրամներում զբաղվում են *տապասով* ՝ մեդիտացիայով և կրոնի ուսումնասիրությամբ։

## Տես նաև
* Նիրվանա
* Մոկշա
* Գանդիականություն
* Սոմա (աստվածաբանություն)

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Tapas, Birth, and Spiritual Rebirth in the Veda Walter O. Kaelber, History of Religions, 1976, The University of Chicago Press
* Tapas and Purification in Early Hinduism, Walter O. Kaelber, Numen, 1979, BRILL
* Tapas in Rigveda, Anthony Murdock, 1983, McMaster University
* Yoga, Meditation on Om, Tapas and Turiya in the Principal Upanishads, Ira Israel and Barbara Holdrege, 1999, UCSB

Կատեգորիա:Անավարտ հոդվածներ
Կատեգորիա:Ասկետիզմ
Կատեգորիա:Բուդդայականության հասկացություններ
Կատեգորիա:Բուդդայականություն
Կատեգորիա:Կրոնական էթիկա
Կատեգորիա:Կրոնական վարք և փորձ
Կատեգորիա:Կրոնը Հնդկաստանում
Կատեգորիա:Հինդուիզմ
Կատեգորիա:Հնդկական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Հնդկաստանի մշակույթ
Կատեգորիա:Յոգա
Կատեգորիա:Յոգայի ութ եզրեր
Կատեգորիա:Ջայնիզմ
Կատեգորիա:Սանսկրիտ եզրույթներ