Խուրմա

**Խուրմա կամ արքայանարինջ**, խուրմայի սորտի մի շարք ծառերի ուտելի պտուղ։ Դրանցից ամենատարածվածը Ասիայի կամ Ճապոնիայի արքայանարինջն է՝ արևելյան խուրման։ Խուրման էբենազգիների ընտանիքից է և մի շարք տեսակներ աճեցվում են էբենոս փայտանյութի համար։
աջից|մինի|Երկու արքայանարինջ
աջից|մինի|Արքայանարնջի ծաղիկը
աջից|մինի|Արքայանարնջի ծառ

## Անուններ և ստուգաբանություն
Խուրմա բառը (հուն․ Diospyron) ծագել է հին հունական «Dios» (δῐος) և «pyron» (πῡρον) բառերից։ Հայտնի ստուգաբանությունը սա մեկնաբանեց որպես «աստվածային պտուղ», «Զևսի ցորեն», «Աստծո տանձ» կամ «Հովեի կրակ»։ Dio- ն, ինչպես ցույց է տրված կարճ ձայնավոր «i» - ն, ոչ մի կապ չունի «աստվածային»(δῑoς) բառի հետ, Dio-ն բույսերի անուններին կցված է, իսկ դասական հունարենում բաղադրությունը վերաբերում էր «եղնջի թփի պտուղին»։ Խուրմա բառն ինքնին սկիզբ է առել putchamin, pasiminan կամ pessamin բառերից՝ Powhatan- ից՝ Ալգոնկինյան լեզվից, որը նշանակում է «չոր պտուղ»։

## Նկարագրություն
Արևելյան խուրմա կոչվող ծառին աճում է արքայանարնջի ամենատարածված տեսակը։ Սովորաբար ծառը հասնում է 4,5-ից 18 մ բարձրության և կլոր սաղարթով է։ Այն սովորաբար աճում է ուղիղ, բայց երբեմն կարող է ճկվել կամ ունենալ ուռենու տեսք։

Տերևները երկար են՝ 7–15 սանտիմետր (2,8–5,9 ") երկարությամբ և երկարավուն վիճակում ունեն շագանակագույն մազոտ ցողուն՝ 2 սանտիմետր երկարությամբ : Դրանց վերին մակերևույթը կարծր է և փայլուն, ներքևինը՝ շագանակագույն և մետաքսանման։ Տերևները թափանցիկ են ու կապտականաչ։ Աշնանը դառնում են դեղին, նարնջագույն կամ կարմիր։
աջից|մինի|ամբողջական և կտրած արքայանարինջներ
Արքայանարնջի ծառը սովորաբար տարբերվում է, այսինքն՝ արական և իգական ծաղիկները աճում են տարբեր ծառերին։ Որոշ ծառեր ունեն ինչպես արական, այնպես էլ իգական ծաղիկներ, բայց սա հազվադեպ երևույթ է։ Արական ծաղիկները վարդագույն են  և ընդգրկում են 3 խումբ։ Նրանք ունեն 4 մասից բաղկացած ծաղկաբաժակ, պսակ և 2 շարքով 24 առէջներ։ Իգական ծաղիկները յուղասպիտակ են և թվում են միայնակ։ Նրանք ունեն մեծ, 4 մասից բաղկացած ծաղկաբաժակ, դեղին պսակ, 8 չզարգացած առէջներ և կլոր սերմնարան, որը ձևավորում է սպին։ «Կատարյալ» ծաղիկները խաչվում են և պարունակում են ինչպես իգական, այնպես էլ արական վերարտադրողական օրգաններ։

Արքայանարինջները հասնում են ուշ աշնանը և կարող են ծառի վրա մնալ մինչ ձմեռ։ Հասած արքայանարնջի գույնը տատանվում է փայլուն բաց դեղին-նարնջագույնից մինչև մուգ կարմիր-նարնջագույն՝ կախված տեսակից և բազմազանությունից։ Նման կերպով նաև տարբերվում են 1.5-ից 9 սանտիմետր տրամագծով, իսկ ձևով, սորտերը կարող են լինել գնդաձև, կաղնու ձև կամ դդմաձև։ Միրգը թթու է՝ մինչ լիովին հասնելը և դեղնելը՝ նարնջագույն կամ մուգ շագանակագույն տեսք ստանալը։ Ընդհանուր առմամբ, ծաղկաբաժակը մրգին մնում է կցված բերքահավաքից հետո, բայց հասնելուց հետո այն հեշտությամբ պոկվում է։ Հասած պտուղը գլյուկոզայի բարձր պարունակություն ունի և համով է։ Ինչպես լոլիկը, արքայանարինջը նույնպես չի համարվում հատապտուղ, բայց ձևաբանական առումով հատապտուղ է։

## Ընտրված տեսակներ
### Diospyros kaki (արևելյան խուրմ,աասիական և ճապոնական արքայանարինջ)
աջից|մինի|Արքայանարնջի ծառ
Ասիական կամ ճապոնական արքայանարինջը *([[Խուրմա արևելյան|Diospyros kaki)]]* առևտրային առումով ամենակարևոր արքայանարինջն է և հատուկ է Ճապոնիային, Չինաստանին և Կորեային : Այն սաղարթով ընդարձակ է, պինդ տերևներով, և հայտնի է որպես shizi (柿子 չինարեն), ինչպես նաև ճապոնական արքայանարինջ (ճապոներեն 柿): Այդ պտուղները քաղցր են և ունեն թեթևակի թթվայնություն, երբեմն մանրաթելային հյուսվածք։ Պտղի աճեցումը տարածվեց նախ Ասիայի, Հնդկաստանի և Նեպալի այլ մասերում, այն հետագայում աճեց 1800-ականներին Կալիֆոռնիայում և հարավային Եվրոպայում, իսկ 1890-ականներին՝ Բրազիլիայում։

Ընտրվել են բազմաթիվ մշակաբույսեր։ Որոշ սորտեր ուտելու համար գերհասած են, բայց դա հենց լավագույն համն է։ Ճապոնական «Hachiya» տեսակը լայնորեն աճեցվում է։ Պտուղն ունի բարձր քացախի պարունակություն, ինչը այն դարձնում է անասելի թթու և դառը։ Քացախի մակարդակը նվազում է, երբ պտուղը հասնում է։ «Hachiya» տեսակի նման արքայանարինջը պետք է ամբողջությամբ հասունանա մինչ սպառումը։ Հասնելիս այս պտուղը ունենում է հյութեղ միջուկ, որը պարուրված է դեղնավուն բարակ կեղևով։

«Շարոնի պտուղը» (Իսրայելում Շարոնի դաշտավայրի անվանումով) իսրայելաարդյունաբերական «Triumph» տեսակի շուկայական անունն է։ «Շարոնի պտուղը» կորիզ չունի, սերմ է և հատուկ քաղցրություն ունի, և կարելի է ամբողջությամբ ուտել :

Իսպանիայի Վալենսիա շրջանում խուրմայի տարբեր տեսակներ կան՝ «Ռիբերա դել Խուկեր», «իսպանական նարինջ» կամ «Ռոջո Բրիլանտե» («վառ կարմիր»)։

### Diospyros lotus (Կովկասյան խուրմա)
Կովկասյան խուրման *(Diospyros lotus)*, որը նաև հայտնի է որպես լոտուս արքայանարինջ, աճում է Հարավարևմտյան Ասիայում և Հարավարևելյան Եվրոպայում։ Նրա անգլիական անունը հավանաբար գալիս է պարսկական Khormaloo خرمالو բառից, բառացիորեն «կովկասյան խուրմա»՝ նկատի ունենալով այս մրգի համը, որը հիշեցնում է ինչպես սալոր, այնպես էլ խուրմա։

### Diospyros virginiana (Ամերիկյան արքայանարինջ)
Ամերիկյան արքայանարինջը *(Diospyros virginiana)* աճում է Միացյալ Նահանգների արևելքում։ Աշնանը կամ ցրտահարությունից հետո պտուղը լինում է թարմ, Արևմտյան Ամերիկայում օգտագործում են թխվածք,պուդինգ պատրաստելու մեջ, իսկ երբեմն դրա հեղուկը օգտագործվում է որպես եբենոսի փոխարինող (օրինակ՝ գործիքների արտադրության մեջ)։

### Diospyros nigra (սև արքայանարինջ)
Սև արքայանարինջ *(Diospyros nigra)* աճում է Մեքսիկայում։ Պտուղն ունի կանաչ կեղև և սպիտակ միջուկ, որը հասնելիս մուգ շագանակագույնից դառնում է սև։

### Diospyros discolor
Մաբոլոն կամ «թավշյա խնձորը» *(Diospyros discolor)* աճում է Արևելյան Ասիայում՝ տարածվելով Չինաստանից մինչև Ֆիլիպիններ։ Այն հասնելիս դառնում է վառ կարմիր։ Չինաստանում այն անվանում են shizi: Այն նաև հայտնի է որպես կորեական մանգո։

### Diospyros peregrina ''(Հնդկական արքայանարինջ)''
Հնդկական արքայանարինջը *(Diospyros peregrina)* դանդաղ աճող ծառ է, որը աճում է ծովափնյա Արևմտյան Բենգալիայում։ Պտուղը կանաչ է և հասնելուն պես դառնում է դեղին։ Այն համեմատաբար փոքր է,սովորական համով և հայտնի ավանդական բժշկության մեջ ավելի շատ, քան խոհարարական բաղադրատոմսերում։

### Diospyros texana ''(Տեխասյան արքայանարինջ)''
Տեխասյան արքայանարինջը *(Diospyros texana)* աճում է ԱՄՆ-ի կենտրոնական և արևմտյան Տեխասում և հարավարևմտյան Օկլահոմայում, Չիհուահուայում, Կոահիլայում, Նուևո Լեոնայում և Տամաուլիպասայում Մեքսիկայի հյուսիս-արևելքում։ Տեխասի պտուղը սև է արտաքինից (ի տարբերություն ներսից, ինչպես մեքսիկական արքայանարինջը) կլոր հատապտուղ է, 1.5–2,5 սմ տրամագծով, հասնում է օգոստոսին։ Հյութեղ հատապտուղները կարող են ուտել, երբ դրանք վերածվում են մուգ մանուշակագույնի կամ սև գույնի, այդ պահին դրանք քաղցր են և կարող են վերածվել պուդինգի կամ քաստարդի։

## Պտուղ
Առևտրում, և առհասարակ, գոյություն ունի երկու տեսակի արքայանարինջ՝ թթու և քաղցր։

Սրտի ձև ունեցող արքայանարինջը ամենատարածված սրածայր տեսակն է։ Սրածայր արքայանարինջը պարունակում է շատ բարձր մակարդակի լուծվող տենիններ և անթափանցելի է ուտելիս,մինչ ամբողջովին փափկելը՝ չնայած քաղցրությանը, ամբողջությամբ հասած նարնջի սորտերի հյութեղ բույրը,երբ խակ աարքայանարինջը,հատկապես ախորժելի է։ Տենինի թթվայնությունը հեռացվում է տարբեր եղանակներով։ Օրինակները ներառում են լույսը, մի քանի օրվա ընթացքում լույսով հասունանալը և պտուղը թղթի մեջ փաթաթելը (հավանաբար այն պատճառով, որ դա մեծացնում է շրջապատող օդի էթիլենի կոնցենտրացիան)։ Էթիլենը կարող է աճել հավասարապես, և գործընթացը կարող է մեծապես արագանալ `ավելացնելով էթիլենային գազը մթնոլորտում, որի մեջ պահեստավորվում է պտուղը։ Կենցաղային նպատակների համար առավել հարմար և արդյունավետ գործընթացն այն է, որ հասունացման բուրգերը մաքուր և չոր տարայի մեջ պահեք՝ մրգերի այլ տեսակների հետ միասին, որոնք հատկապես մեծ քանակությամբ էթիլեն են արձակում, մինչ դրանց հասնելը. խնձորները և այլ մրգեր, ինչպիսիք են տանձը,բանանը, արդյունավետ են։ Այլ քիմիական նյութեր օգտագործվում են առևտրում արհեստականորեն հասունացնելով միրգը կամ կանխում են դրանց հասունացումը։ Օրինակները ներառում են ալկոհոլ և ածխաթթու գազ, որոնք տեննինը փոխում են անլուծելի ձևի ։ Նման արհեստական հասունացման գործընթացները երբեմն սկսվում են` պտուղը ցրտին կամ ցրտահարությանը ենթարկելով։ Արդյունքում բջիջը խթանում է էթիլենի արտազատումը, ինչը նպաստում է բջջային պատի տրոհմանը։

Հյուսվածքների մանրէազերծված տեսակները նույնպես կարող են պատրաստվել առևտրային նպատակներով` չորացնելով։ «Tanenashi» կոչվող պտուղը ժամանակ առ ժամանակ պարունակում է մեկ կամ երկու սերմ, որոնք կարող են տնկել։ Նման տնկիները կարող են պտուղ տալ, որը ավելի շատ սերմեր է բերում, սովորաբար 6-ից 8 պտուղ, և պտուղը ինքնին կարող է փոքր-ինչ տարբերվել ծնողական ծառից։ Ասում են, որ սածիլները ենթակա են արմատային կլոր որդերին։

Հասնելուց առաջ, արքայանարինջը սովորաբար ունենում է «կավճահամ» կամ դառը համ։

### Astringent
* Dōjō hachiya' (ja: 堂上蜂屋)
* Gionbō'
* Hachiya' (ja: 蜂屋), 'Kōshū hyakume' (ja: 甲州百目), 'Fuji' (ja: 富士)
* Hongsi (Korean: 홍시)
* Ormond
* Saijō' (ja: 西条)
* Sheng
* Tanenashi

# Hiratanenashi' (ja: 平核無)
# Tone wase' (ja: 刀根早生)

* Tamopan
* Maru
* Tipo
* Cioccolatino

### Nonastringent
Dan gam (Korean, 단감)

* 'Fuyū' (ja: 富有)
* 'Hanagosho' (ja: 花御所)
* 'Izu' (ja: 伊豆)
* 'Jirō' (ja: 次郎柿)
* 'Sōshū' (ja: 早秋)
* 'Taishū' (ja: 太秋)
* Vainiglia

## Արտադրանք
2018-ին արքայանարնջի համաշխարհային արտադրությունը կազմել է 7,9 միլիոն տոննա, ընդ որում, միայն Չինաստանին բաժին է ընկնում 80 տոկոսը։ Այլ նշանավոր արտադրողներ են Իսպանիան և Հարավային Կորեան։

## Խոհարարական օգտագործում
Արքայանարինջը ուտում են թարմ, չորացրած, հում կամ եփած։ Երբ թարմ են ուտում, դրանք սովորաբար խնձորի պես ամբողջությամբ ուտում են կծելով կամ կարող են կլպել։ Հասած արքայանարինջ ուտելու ձևերից մեկը, որը կարող է փափուկ լինել,կեղևը դանակով հանելն ու գդալով ուտելն է։ Հասած արքայանարինջը նույնպես կարելի է ուտել կեղևը հեռացնելով, միրգը կիսելով։ Ամերիկյան արքայանարինջը (Diospyros virginiana) և Diospyros digyna- ն ամբողջովին ուտելի են, մինչև հասնելը։

Չինաստանում, Կորեայում, Ճապոնիայում և Վիետնամում, բերքահավաքից հետո, արքայանարինջները երկու-երեք շաբաթ դրսում օգտագործում են ձեռքով չորացնելու ավանդական տեխնիկան։ Այնուհետև, նախքան շուկա տեղափոխելը, միրգը չորանում է տաքության շնորհիվ, որը վաճառում են որպես չիր։ Ճապոնիայում չորացրած արքայանարնջի պտուղը կոչվում է «hoshigaki», Չինաստանում «shìbǐng 柿饼», Կորեայում` «gotgam», և Վիետնամում` «hồng khô»: Այն ուտում են որպես աղանդեր և օգտագործվում է այլ խոհարարական նպատակներով։

Կորեայում արքայանարնջի չիրը օգտագործում են ավանդական կորեական կծու sujeonggwa(կորեական ազգային կերակուր) պատրաստելու համար, մինչ հասնելը, խմորված մրգերն օգտագործում են արքայանարնջի քացախ պատրաստելու համար, որը կոչվում է «gamsikcho»:

Թայվանում մրգերը լցնում և փակում են բանկաների մեջ։ Մի փոքր սառեցնելով, դրանք վաճառում են, անվանելով «փխրուն արքայանարինջ» *(cuishi)* կամ «ջրային արքայանարինջ» *(shuishizi)*: Պահպանման ժամկետը կախված է ջերմաստիճանից (5-ից 7 օր 25–28&nbsp;°C ջերմաստիճանում (77–82&nbsp;°F)):

Դարեր շարունակ ճապոնացիները սպառում էին արքայանարնջի չորացած տերևները թեյ պատրաստելու համար։ Կորեայի որոշ շրջաններում մրգերի չոր տերևները օգտագործվում են թեյ պատրաստելու համար։ Այս թեյի կորեական անունն է «ghamnip cha»:

Միացյալ Նահանգների հյուսիսարևմտյան մասում արքայանարինջերը հավաքում և օգտագործում էին տարբեր աղանդերային ուտեստների մեջ, հատկապես կեքս պատրաստելիս։ Կարող են օգտագործվել բլիթների, տորթերի, պուդինգների, աղցանների մեջ, իսկ որպես սոուս շիլայում։ Արքայանարնջի պուդինգը աղանդեր է` պատրաստված թարմ արքայանարինջներով, որն ունի դդմի կարկանդակի կայունություն, բայց հիշեցնում է բրաունի և գրեթե միշտ ծածկված է հարած սերուցքով։ Ամեն տարի սեպտեմբերին, Ինդիանա նահանգի Միտչել քաղաքում անցկացվում է արքայանարնջի պուդինգի մրցույթ։

Արքայանարինջերը կարող են պահվել սենյակային ջերմաստիճանում՝ 20&nbsp;°C (68&nbsp;°F) ջերմաստիճանում, որտեղ նրանք կշարունակեն հասնել։ Չինաստանի հյուսիսում, ձմռանը խակ արքայանարինջերը սառեցվում են դրսում, որպեսզի ավելի շուտ հասնի։

## Սննդառական և ֆիտոքիմիական պարունակություն
Խնձորների համեմատ, արքայանարինջերը ավելի դիետիկ են, բայց, ընդհանուր առմամբ, դրանք միկրոտարրեր չունեն, բացառությամբ մանգանի (ամենօրյա արժեքի 17%, DV) և պրովիտամին A բետա-կարոտինի։ 100 գրամ քանակությամբ խակ ամերիկյան արքայանարինջները հանդիսանում են վիտամին C-ի և երկաթի հարուստ աղբյուր։

Արքայանարինջները պարունակում են ֆիտոքիմիական նյութեր, ինչպիսիք են կատեխինը, գալոկատեչինը և բետուլինաթթուն and betulinic acid.:

## Փայտանյութ
Թեև արքայանարնջի ծառերը պատկանում են նույն սեռին, ինչպես օրինակ եբենոսի ծառերը, արքայանարնջի ծառի փայտը սահմանափակ օգտագործման է ենթարկվում կոշտ փայտ պահանջող առարկաների արտադրության մեջ։ Ծանր է, բայց հեշտությամբ ճաքում է, և փոքր-ինչ դժվար է մշակել։ Այդ փայտը օգտագործվում է ավանդական կորեական և ճապոնական կահույքի պատրաստելու համար։

Հյուսիսային Ամերիկայում արքայանարնջի ծառի փայտը օգտագործվում է բիլիարդի սեղան և ճարմանդներ պատրաստելու համար։ Այն օգտագործվում է նաև որոշ երաժշտական հարվածային գործիքներ և թմբուկներ պատրաստելու համար։ Արքայանարնջի ծառի փայտը մեծապես օգտագործվում է գոլֆի ակումբների համար՝ բարձրորակ գոլֆի փայտիկ պպատրաստելու համար, որոնք հայտնի են որպես «wood», քանի դեռ գոլֆի արդյունաբերությունը չէր օգտագործել մետաղական փայտիկներ XX դարի վերջին։ Իրականում, Թեյլոր Մեյդի կողմից պատրաստված առաջին մետաղական փայտիկը կոչվել են «Pittsburgh Persimmons»: Դրանք դեռ պատրաստում են, բայց շատ ավելի քիչ, քան անցած տասնամյակների ընթացքում։ Վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում արքայանարնջի փայտը տարածված է դարձել նետ ու աղեղ պատրաստող արհեստավորների շրջանում։ Արքայանարնջի փայտը օգտագործվում է քիչ քանակությամբ փայտե ֆլեյտաներ և սպասք պատրաստելու համար, ինչպիսիք են փայտե գդալները և դանակները։

Ավելի հին արքայանարնջի ծառի փայտանյութը սև է կամ մուգ դարչնագույն,իսկ երիտասարդ ծառի փայտանյութը, ընդհակառակը, ունի ավելի բաց գույն։

## Ֆոլկլոր
Կորեական բանահյուսության մեջ արքայանարնջի չիրը (gotgam, կորեերեն. 곶감) օգտագործում են վագրերին հեռու պահելու կամ վախեցնելու համար։

## Պատկերասրահ

Unripe_persimmon.jpg|առանց|մինի|Խակ արքայանարինջ
Persimmon.jpg|առանց|մինի|Արքայանարնջի թփերը աշնանը
Orderly_dried_fruit.jpg|առանց|մինի|Արքայանարնջի չիր
PersimmonWatercolor.jpg|առանց|մինի|Ճապոնական արքայանարինջ


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Էբենազգիներ