Նացիստական փորձեր մարդկանց վրա

**Նացիստական փորձեր մարդկանց վրա**, մի շարք բժշկական փորձարկումներ քաղաքացիական անձանց վրա, որոնք իրականացվել են 1942-ից 1945 թվականներին Նացիստական Գերմանիայի կողմից համակենտրոնացման ճամբարներում: Փաստագրված զոհերի թիվը 15754 է՝ տարբեր ազգությունների և տարիքային խմբերի, թեև ենթադրվում է, որ իրական թիվը ավելի մեծ է: Զոհերի մեկ քառորդը սպանվել է էքսպերիմենտների ավարտից հետո: Ողջ մնացածները, որպես կանոն, ունեին ծանր, խոշոր վնասվածքներ կամ հաշմանդամություն:
Օսվենցիմում և այլ ճամբարներում Էդուարդ Վիրտսի ղեկավարությամբ տարբեր փորձեր են իրականացվել առանձին բանտարկյալների վրա, որոնց նպատակն էր գերմանացի զինվորականներին պատերազմում օգնելը, նոր զենքեր մշակելը, վիրավոր զինվորականների վերականգնմանը և նացիստական ռասայական գաղափարախոսության և եվգենիկայի հետագա զարգացմանը նպաստելը, ներառյալ Յոզեֆ Մենգելեի փորձերը երկվորյակների վրա: Արիբերտ Հեյմը նմանատիպ բժշկական փորձեր էր անցկացրել Մաուտհաուզենում:

Պատերազմից հետո այս հանցագործությունների գործիչները դատարանի առաջ կանգնեցին Նյուրնբերգյան դատավարության շրջանակներում, և կատարված չարաշահումների պատճառով առաջացած զայրույթը հանգեցրեց բժշկական էթիկայի Նյուրնբերգյան սկզբուքների մշակմանը: Դատավարության ժամանակ նացիստ բժիշկները պնդում էին, որ իրենց փորձերը արդարեցված էին ռազմական անհրաժեշտությամբ, իրենց զոհերին համեմատելով դաշնակիցների ռմբակոծությունից ստացված կողմնակի վնասների հետ:

## Փորձեր
Նյուրնբերգի դատավարության հաջորդ դատական փաստաթղթերի բովանդակության աղյուսակում թվարկված էին սննդի, ծովի ջրի, համաճարակային դեղնախտի, սուլֆանիլամիդների, արյան մակարդման և ֆլեգմոնայի հետ կապված բժշկական փորձարկումները փաստող բաժինների վերնագրերը: Համաձայն Նյուրնբերգի հետագա դատավարությունների մեղադրական եզրակացությունների՝ փորձերը ներառում էին հետևյալը.

### Արյան մակարդման փորձեր
Զիգմունդ Ռաշերը փորձեր էր անցկացրել՝ ուսումնասիրելու ճակնդեղից և խնձորի պեկտինային նյութերից պատրաստված «*Polygal*»-ի ազդեցությունը արյան մակարդման վրա: Նա կանխատեսեց, որ այդ դեղահաբերի պրոֆիլակտիկ օգտագործումը կնվազեցնի արյունահոսությունը մարտերում ստացած հրազենային վնասվածքներից հետո կամ վիրահատության ժամանակ: Փորձարկվողներին տրվում էր դեղահաբը, ինչից հետո կրակում էին նրանց պարանոցին, կրծքին, կամ անդամահատում վերջույթներն առանց անզգայացման: Ռաշերը հոդված հրապարակեց դեղի օգտագործման իր փորձի մասին՝ առանց մարդկանց փորձարկումների բացահայտման, և ստեղծեց ընկերություն՝ նյութը արտադրելու համար, ներառելով բանտարկյալներին:

Բրունո Վեբերը Օսվենցիմի 10-րդ բլոկի հիգիենայի հաստատության ղեկավարն էր և իր փորձարկվողներին արյուն էր ներարկում, որը տարբերվում էր իրենց արյան խմբից: Դա հանգեցնում էր ագլյուտինացիայի՝ արյան բջիջների խտացմանը, և արյունը ուսումնասիրում էին: Երբ նացիստները մարդուց արյուն էին վերցնում, նրանք հաճախ վնասում էին մեծ զարկերակները, ինչը հանգեցնում էր անհատի մահվան զանգվածային արյան կորստից:

### Ոսկրերի, մկանների և նյարդերի փոխպատվաստման փորձեր
Մոտ 1942 թվականի սեպտեմբերից մինչև 1943 թվականի դեկտեմբերը Ռավենսբրյուկի համակենտրոնացման ճամբարում գերմանական զինված ուժերի շահերից ելնելով իրականացվեցին փորձեր՝ ուսումնասիրելու ոսկրերի, մկանների և նյարդերի ռեգեներացիան, ինչպես նաև ոսկրերի փոխպատվաստումը մի մարդուց մյուսին: Այս փորձերի ընթացքում հեռացվում էին անհատի ոսկորները, մկանները և նյարդերը առանց անզգայացման: Այս գործողությունների արդյունքում շատ զոհեր դաժան տանջանքներ են կրել, վիրավորվել և ցմահ հաշմանդամ դարձել:

1946 թվականի օգոստոսի 12-ին փրկված Յադվիգա Կամինսկան ցուցմունք տվեց Ռավենսբրյուկի համակենտրոնացման ճամբարում իր անցկացրած ժամանակի մասին՝ պատմելով, թե ինչպես են իրեն երկու անգամ վիրահատել։ Երկու վիրահատություններն էլ վերաբերում էին նրա ոտքերից մեկին, և թեև նա երբեք չգիտեր, թե կոնկրետ որն էր միջամտության նպատակը, պատմեց, որ երկու անգամ էլ ծանր ցավ է զգացել և ջերմություն է ունեցել վիրահատությունից հետո, սակայն նրան չի ցուցաբերվել ոչ մի խնամք: Կամինսկան պատմում է, որ նացիստների ասելով, իրեն վիրահատել են միայն այն պատճառով, որ «երիտասարդ աղջիկ է և լեհ պատրիոտ»։ Նա նկարագրում էր, թե ինչպես էր վիրահատությունից հետո դեռ մի քանի ամիս իր ոտքից թարախ արտահոսում:

Բանտարկյալների վրա փորձեր էին արվել նաև նրանց ոսկրածուծի մեջ բակտերիաներ ներարկելով, որպեսզի ուսումնասիրեն նոր դեղամիջոցների արդյունավետությունը, մշակված ռազմադաշտում օգտագործման համար: Այն մարդիկ, որոնք ողջ մնացին, մնացին ընդմիշտ այլանդակված:

### Երկվորյակների փորձեր
Յոզեֆ Մենգելեի կողմից 1943–44-ին իրականացված երկվորյակների փորձերը առանձնահատուկ հետաքրքրություն էին ներկայացնում, քանի որ երկվորյակներից մեկը կարող էր հանդես գալ որպես փորձարկվող, իսկ մյուսը՝ որպես վերահսկիչ: Այս ուսումնասիրությունների միջոցով գերմանացիները նաև հույս ունեին հասկանալու, թե ինչպես կարելի է ավելի շատ երկվորյակներ վերարտադրել: Փորձերը ներառում էին առողջ վերջույթների ամպուտացիա, հիվանդությունների կանխամտածված վարակում (օրինակ՝ տիֆ), արյան փոխներարկումը մեկ երկվորյակից մյուսին, ինչպես նաև երկվորյակների կարումը՝ միացված երկվորյակներ ստեղծելու համար: Իրադարձությունները վերապրած Եվա-Մոզես Քորը նաև պնդում էր, որ Մենգելեն արյուն էր փոխներարկել հակառակ սեռի երկվորյակներին՝ սեռը փոխելու նպատակով, փորձարկումներ կատարել երկվորյակների սեռական օրգանները ուսումնասիրելու նպատակով, ինչպես նաև փորձել էր 7-ամյա աղջկա միզուկը միացնել սեփական հաստ աղիքին վիրահատական ճանապարհով: Երկվորյակների մեծ մասը մահացել էր այս պրոցեդուրաների ժամանակ, իսկ նույնիսկ եթե որևէ մեկը ողջ էր մնացել, նրանք սպանվել և հերձվել էին հետմահու համեմատական զեկույցների համար:

Այնուամենայնիվ, ոմանք սպանվել են առանց փորձարարական «նպատակի»՝ օրինակ՝ 14 երկվորյակների քլորոֆորմ են ներարկել ներսրտային մեկ գիշերում:

Այս փորձերին ենթարկված 1500 երկվորյակներից միայն 200-ն են ողջ մնացել:

### Սառեցման փորձեր
1941 թվականին Լուֆթվաֆեն փորձեր անցկացրեց՝ հիպոթերմիան կանխելու և բուժելու միջոցներ գտնելու նպատակով: Արդյունքում 360-ից 400 փորձերից հետո տուժածների թիվը կազմում էր 280-300, ինչը ցույց է տալիս, որ որոշ անհատներ տուժել են մեկից ավելի փորձերից:

Մեկ այլ հետազոտության ժամանակ բանտարկյալներին մի քանի ժամ մերկ դրել էին բաց երկնքի տակ՝ մինչև -6&nbsp;°C (21&nbsp;°F) ջերմաստիճանի պայմաններում: Բացի ցրտի ազդեցության ֆիզիկական հետևանքների ուսումնասիրությունից, փորձարարները նաև գնահատում էին տուժածների տաքացման տարբեր մեթոդներ:  «Օգնականներից մեկը ավելի ուշ ցուցմունք տվեց, որ որոշ զոհերի եռման ջրի մեջ էին գցում տաքանալու համար»:

1942 թվականի օգոստոսից սկսած, Դախաուի համակենտրոնացման ճամբարի բանտարկյալները ստիպված էին մինչև երեք ժամ նստել սառցե ջրի տարաների մեջ: Երբ անհատները սառում էին, նրանց ենթարկում էին տաքացման տարբեր մեթոդների ազդեցության, ընդ  որում շատերը այդ պրոցեսի ընթացքում մահանում էին։ Մյուսները ստիպված էին լինում մերկ կանգնել զրոյից ցածր ջերմաստիճանի պայմաններում և ցավից գոռալ, երբ իրենց մարմինները սառչում էին: 1942 թվականի սեպտեմբերի 10-ին գրված նամակում Ռաշերը նկարագրում է Դախաուում անցկացված սառեցման ինտենսիվ փորձը, որտեղ փորձարկվողներին օդաչուի համազգեստով ընկղմել էին սառցե ջրի մեջ՝ ոմանց ամբողջովին, իսկ մյուսներին ստիպել սուզել միայն գլուխը:

Սառեցման և հիպոթերմիայի փորձերը իրականացվել են նացիստական հրամանատարության համար՝ նմանակելու այն պայմանները, որոնց բախվում էին բանակները Արևելյան ճակատում, քանի որ գերմանական զորքերը վատ պատրաստված էին ցուրտ եղանակին, որին նրանք ստիպված էին դիմակայել: Բազմաթիվ փորձեր են իրականացվել գերեվարված խորհրդային զինվորականների վրա. նացիստներին հետաքրքրում էր, թե արդյոք իրենք գենետիկորեն ավելի դիմակայուն են ցրտին: Փորձերի հիմնական վայրերն էին Դախաուն և Օսվենցիմը: Զիգմունդ Ռաշերը՝ Դախաուի ՍՍ բժիշկը, ուղղակիորեն զեկուցեց սառեցման փորձերի արդյունքները ռայխսֆյուրեր Հայնրիխ Հիմլերին և հրապարակեց 1942 թվականին «Բժշկական խնդիրները, որ առաջանում են ծովում և ձմռանը» վերնագրով բժշկական կոնֆերանսին: Հիմլերն առաջարկեց զոհերին կարելի է տաքացնել՝ ստիպելով նրանց սեռական հարաբերություն ունենալ այլ զոհերի հետ: Օրինակ՝ մի դեպք, երբ հիպոթերմիկ զոհին տեղափոխեցին երկու մերկ գնչուհիների միջև:

### Բարձրության փորձեր

1942-ի սկզբին Դախաուի համակենտրոնացման ճամբարի բանտարկյալներին Զիգմունդ Ռաշերը օգտագործում էր փորձերի ժամանակ՝ օգնելու գերմանացի օդաչուներին, որոնք ստիպված էին բարձրությունից կատապուլտով դուրս նետվել: Այս բանտարկյալներով ցածր ճնշման խցիկը օգտագործվել էր մինչև 68,000 ֆուտ (21,000 մ) բարձրությունների վրա պայմանները մոդելավորելու համար: Խոսակցություններ կային, որ Ռաշերը հատել է առաջին փորձից փրկված զոհերի ուղեղը: 200 փորձարկվողներից 80-ը մահացել էին անմիջապես, իսկ մնացածը սպանվել: 1942 թվականի ապրիլի 5-ին Ռաշերի Հայնրիխ Հիմլերին թվագրված նամակում Ռաշերը պատմում էր Դախաուի համակենտրոնացման ճամբարում մարդկանց վրա իրականացված ցածր ճնշման փորձի արդյունքների մասին, որի ժամանակ զոհին խեղդամահ էին անում, մինչդեռ Ռաշերը և մեկ այլ անանուն բժիշկ հետևում էին նրա պատասխան ռեակցիային: Տուժողը նկարագրվում էր որպես 37 տարեկան և մինչ սպանությունը լավ առողջական վիճակով։ Ռաշերը նկարագրեց տուժողի գործողությունները թթվածնից զրկման պահից և արձանագրեց վարքի փոփոխություններ: Չորս րոպե անց 37-ամյա երիտասարդը սկսեց գլուխը թափահարել, իսկ ևս մեկ րոպե անց Ռաշերը նկատեց մկանային կծկումներ, ինչին հաջորդեց գիտակցության կորուստը: Նա նկարագրում էր, թե ինչպես է տուժածը շարունակում անգիտակից վիճակում պառկած մնալ՝ րոպեում ընդամենը երեք անգամ շնչելով, մինչև թթվածնից զրկվելուց 30 րոպե անց դադարեց շնչել։ Այնուհետև տուժածը կապտեց, իսկ բերանից սկսեց փրփուռ դուրս գալ: Մեկ ժամ անց անցկացվեց դիահերձում:

1942 թվականի ապրիլի 13-ին Հիմլերից Ռաշերին ուղղված նամակում Հիմլերը հորդորում էր Ռաշերին շարունակել փորձերը մեծ բարձրության վրա՝ մահապատժի դատապարտված բանտարկյալների վրա։ Նա նաև հատուկ թեստեր պատվիրեց՝ «պարզելու, թե արդյոք այդ մարդկանց հնարավոր է վերակենդանացնել»։ Եթե մահապատժի դատապարտված որևէ մեկին հաջողվեր վերակենդանացնել, Հիմլերը հայտարարեց, որ նրան պետք է «ողորմալ և ուղարկել համակենտրոնացման ճամբար ցմահ»:

### Փորձեր ծովի ջրով
1944 թվականի հուլիսից մինչև մոտ 1944 թվականի սեպտեմբերը Դախաուի համակենտրոնացման ճամբարում փորձեր էին իրականացվել՝ ուսումնասիրելու ծովի ջուրը խմելու դարձնելու տարբեր եղանակներ։ Տուժածներին զրկել էին սննդից և տվել միայն զտված ծովի ջուր: Հանս Էպինգերը 90 գնչուներից բաղկացած խմբին զրկեց ուտելիքից և նրանց միայն ծովի ջուր տվեց խմելու, ինչի հետևանքով նրանք ծանր վնասվածքներ ստացան: Փորձարկվողները այնքան ջրազրկված էին, որ մյուսները նկատեցին, թե ինչպես են լիզում նոր մաքրված հատակները՝ փորձելով խմելու ջուր ստանալ:

Հոլոքոստը վերապրած Ջոզեֆ Ժոֆենիգը հայտարարություն գրեց Դախաուում ծովի ջրով փորձերի մասին: Նա պատմեց, որ բժշկական փորձարարական կայաններում աշխատելիս պատկերացում էր կազմել այն փորձերի մասին, որոնք իրականացվել էին բանտարկյալների վրա, մասնավորապես՝ այն փորձերի մասին, որոնց ժամանակ նրանց ստիպել են աղի ջուր խմել: Նա ասել էր, որ փորձերի զոհերը սննդի հետ կապված խնդիրներ են ունեցել և հուսահատորեն փնտրել ջրի ցանկացած աղբյուր, այդ թվում՝ հատակի հին լաթերը։ Ժոֆենիգը պատասխանատու էր լազարեթում ռենտգեն սարքի օգտագործման համար և թեև հասկանում էր, թե ինչ է կատարվում, բայց անզոր էր դա կանգնեցնել։ Նա բերեց հիվանդներից մեկի օրինակը, ում Զիգմունդ Ռաշերը ուղարկել էր գազի խցիկ միայն այն պատճառով, որ նա ականատես էր եղել ցածր ճնշման փորձերից մեկին:

### Ամլացման և պտղաբերության փորձեր
Մոտավորապես 1941 թվականի մարտից մինչև 1945 թվականի հունվարը ամլացման փորձեր են իրականացվել Օսվենցիմում, Ռավենսբրյուկում և այլ վայրերում: Այս փորձերի նպատակն էր մշակել այնպիսի մեթոդ, որը նվազագույն ջանքերով և փոքր ժամանակում հնարավորություն կտար ամլացնելու միլիոնավոր մարդկանց: Թիրախ էին հանդիսանում հրեաներն ու գնչուները: Փորձերն իրականացվել էին ռենտգենյան ճառագայթների, վիրահատությունների և տարբեր դեղանյութերի միջոցով։ Հազարավոր զոհեր ստերիլիզացվել են։ Սակայն ամլացումը չէր սահմանափակվում միայն այս փորձերով. նացիստական կառավարությունն արդեն ամլացրել էր 400000 մարդու՝ իր հարկադիր ամլացման ծրագրի շրջանակներում:

Այս բնագավառի նշանավոր գիտնականներից մեկը Կարլ Կլաուբերգն էր, ով առաջինը կանանց փոքր կոնքի օրգանների ռենտգեն հետազոտություն իրականացրեց՝ համոզվելու համար, որ ձվարանների համար խոչընդոտներ չկան: Հաջորդ երեքից հինգ սեանսների ընթացքում նա առանց անզգայացման ներարկեց արգանդի մեջ թթու նյութեր: Շատերը մահացան, մյուսները մշտական ​​հաշմանդամություն և վարակներ ստացան, և մոտավորապես 700-ը հաջողությամբ ամլացվեցին: Այն կանայք, որոնք դեմ էին փորձերին կամ համարվում էին ոչ պիտանի փորձարկվողներ, ուղարկվեցին գազի խցիկներ:

Ենթադրաբար, յոդ և արծաթի նիտրատ պարունակող լուծույթների ներերակային ներարկումները հավասարապես հաջող էին, բայց ունեցեին անցանկալի կողմնակի ազդեցություններ, ինչպիսիք են հեշտոցային արյունահոսությունը, որովայնի ուժեղ ցավը և արգանդի վզիկի քաղցկեղը: Քաղցկեղով հիվանդներին վիվիսեկցիա էին կատարում՝ հեռացնելով արգանդի վզիկը և արգանդը: Ճառագայթման որոշակի չափաբաժիններ ոչնչացնում էին ձվաբջիջներ կամ սերմնահեղուկ արտադրելու մարդու կարողությունը, երբեմն դրանք խաբեությամբ էին կիրառվում, առանց փորձարկվողներին տեղեկացնելու: Շատերը տուժել էին ճառագայթային ծանր այրվածքներից։

Նացիստները նաև ռենտգենյան ճառագայթներ էին օգտագործում զանգվածային ամլացման համար։ Կանանց անում էին որովայնի, իսկ տղամարդկանց՝ սեռական օրգանների ռենտգեն աննորմալ ժամանակային ինտերվալներով՝ փորձելով անպտղություն առաջացնել: Փորձի ավարտից հետո նրանց վերարտադրողական օրգանները վիրահատական ճանապարհով հեռացվում էին առանց անզգայացման՝ լաբորատոր վերլուծության համար:

Տորոնտոյի համալսարանի պրոֆեսոր Ուիլյամ Սայդելմանը, Կոլումբիայի համալսարանի դոկտոր Հովարդ Իսրայելի հետ համագործակցելով, հրապարակեց հետազոտության զեկույց Ավստրիայում նացիստական ռեժիմի ժամանակ անցկացված բժշկական փորձերի վերաբերյալ, որտեղ նա հիշատակում էր բժիշկ Հերման Սթիվին, որը պատերազմն օգտագործեց կենդանի մարդկանց վրա փորձեր կատարելու համար: Սթիվը հատուկ ուշադրություն էր դարձրել կանանց վերարտադրողական համակարգին։ Նա կանանց դիտմամբ հայտնել էր նրանց մահվան օրը և գնահատել, թե հոգեբանական սթրեսն ինչպես կազդեր դաշտանային ցիկլի վրա։ Կանանց մահապատժից հետո նա հերձել և հետազոտել էր նրանց սեռական օրգանները՝ ստուգելու այս վարկածը: Ենթադրվում էր, որ րոշ կանանց բռնաբարել են մահվան ամսաթիվը հայտնելուց հետո, որպեսզի Սթիվը կարողանա ուսումնասիրել սերմնահեղուկի ուղին սեռական օրգաններում: Այնուամենայնիվ, դա կասկածի տակ դրվեց, քանի որ չկա որևէ ապացույց, որ Սթիվը երբևէ ուսումնասիրել է սերմնաբջիջների միգրացիան, դա չի հիշատակվում նրա աշխատության մեջ:

### Փորձեր սուլֆանիլամիդներով
1942 թվականի հուլիսից մինչև 1943 թվականի սեպտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում Ռավենսբրյուկում անցկացվեցին փորձեր՝ ուսումնասիրելու սինթետիկ հակամանրէային դեղամիջոցների՝ սուլֆանիլամիդների արդյունավետությունը: Փորձարկվողներին հասցված վերքերը վարակում էին այնպիսի բակտերիաներով, ինչպիսիք են ''ստրեպտոկոկները'', *Clostridium perfringens*-ը (գազային գանգրենայի հարուցիչ) և *Clostridium tetani*-ն՝ տետանուսի հարուցիչը: Արյան շրջանառությունն ընդհատվել էր վերքի երկու ծայրերում գտնվող արյունատար անոթները կապելով՝ ստեղծելով մարտադաշտում ստացած վերքի նման վիճակ: Հետազոտողները նաև վատթարացնում էին վարակը՝ վերքերի մեջ փայտի թեփ և մանրացված ապակի լցնելով։ Վարակը բուժվում էր սուլֆանիլամիդներով և այլ դեղամիջոցներով՝ դրանց արդյունավետությունը որոշելու համար:

### Փորձեր հոմոսեքսուալների վրա
Դանիացի էնդոկրինոլոգ Կարլ Վերնետը ստեղծել էր արհեստական ​​արական սեռական գեղձ՝ պատիճ, որը դանդաղորեն արտազատում էր տեստոստերոն՝ մաշկի տակ իմպլանտացիայից հետո: 1944 թվականին Վերնետը Ռայխի տեղակալ ՍՍ վիրաբույժ Էռնստ-Ռոբերտ Գրավիցին առաջարկեց, որ պատիճը կարող է հոմոսեքսուալ տղամարդկանց վերածել հետերոսեքսուալների։ Բուխենվալդի համակենտրոնացման ճամբարում, Հայնրիխ Հիմլերի և ճամբարի բժիշկ Գերհարդ Շիդլովսկիի աջակցությամբ, Վերնետը պատիճները իմպլանտացրեց առնվազն տասը հոմոսեքսուալ բանտարկյալների: Նա պնդում էր, որ իմպլանտների հետ կապված «հաջողությունները» ենթադրաբար ճամբարից ազատվելու հույս ունեցող բանտարկյալների դրական արձագանքների շնորհիվ էին, կամ կարծիքի, որ դա կմեծացնի իրենց գոյատևման շանսերը:

Համաձայն 1945 թվականի հունվարի 3-ի Բուխենվալդի ավագ բժշկի գրառումների, մեկ տղամարդ մահացել է 1944 թվականի դեկտեմբերին փորձի ժամանակ «ինֆեկցիոն էնտերիտի և ընդհանուր մարմնական թուլության հետևանքով առաջացած սրտային անբավարարությունից»: Էուգեն Կոգոնը հայտնեց, որ երկրորդ տղամարդը մահացել է հյուսվածքների թարախային բորբոքման հետևանքով վիրահատությունից հետո, ենթադրաբար 1945 թվականի հունվարի 3-ից հետո: Այլ տուժածների ճակատագրի մասին քիչ բան է հայտնի. նրանցից ոչ մեկը չի դիմել ֆինանսական փոխհատուցման համար 1945 թվականից հետո: Վարկածն այն մասին, որ հորմոնները որոշում կամ բուժում են հոմոսեքսուալությունը, ավելի ուշ գիտական հետազոտությունների արդյունքում հերքվեց, և ավելի ազդեցիկ վարկած է հորմոնալ ազդեցությունը մինչ ծնվելը:

Նացիստական Գերմանիայում լայնորեն կիրառվում էր նաև համասեռամոլ տղամարդկանց կաստրացիան: Ամեն ինչ սկսվեց «կամավոր» ամորձատումներից, սակայն հետագայում դրանք սկսեցին իրականացվել համակենտրոնացման ճամբարներում և բանտերում։ Ենթադրվում էր, որ կաստրացիան, նվազեցնելով տղամարդկանց սեռական ցանկությունը, կկանխի միասեռականների կողմից համասեռամոլությամբ մնացածին «վարակելու» հնարավորությունը: Այս գաղափարն առավել ազդեցիկ էր հոմոսեքսուալության մասին նացիստական պատկերացումներում, այլ ոչ թե կենսաբանական (գենետիկ կամ նախածննդյան-սոցիալական) տեսություններում:

Հոմոսեքսուալ հրեա բանտարկյալները նույնպես ընդգրկվել էին Բուխենվալդում բծավոր տիֆի, Զաքսենհաուզենում ֆոսֆորային այրվածքների, օպիատների և պերվիտինի փորձերին:

### Այլ փորձեր

1942 թվականի կեսերին Բարանովիչում (օկուպացված Լեհաստան) նացիստական անվտանգության ծառայության նշանավոր սպայի առանձնատան ետևում գտնվող փոքրիկ շենքում գլխի վնասվածքների ուսումնասիրման փորձեր են իրականացվել. «տասնմեկ կամ տասներկու տարեկան մի տղա կապվել է աթոռից, որպեսզի չկարողանա շարժվել, իսկ գլխավերեւում մեքենայացված մուրճ էր, որը մի քանի վայրկյանը մեկ իջնում էր նրա գլխին»։ Խոշտանգումների հետևանքով տղան խելագարվեց: Բանտարկյալները ենթարկվել էին նաև տարբեր հիվանդությունների ազդեցությունների ներարկման միջոցով։ Գերմանիայի Զաքսենհաուզենի, Դախաույի, Նացվեյլերի, Բուխենվալդի, Նոյենգամեի համակենտրոնացման ճամբարներում գիտնականները փորձարկում էին իմունիզացնող միացություններ և շիճուկներ՝ կանխելու և բուժելու վարակիչ հիվանդությունները, այդ թվում՝ մալարիան, տուբերկուլյոզը, որովայնային տիֆը, դեղին տենդը և վարակիչ հեպատիտը:

Մոտավորապես 1942 թվականի փետրվարից մինչև 1945 թվականի ապրիլը Դախաուի համակենտրոնացման ճամբարում մալարիայի փորձարկումներ են իրականացվել ավելի քան 1200 կալանավորի վրա։ Առողջ մարդկանց տեղավորում էին մալարիայի մոծակներով լցված վանդակներում: Վարակվելուց հետո նրանց բուժում էին սինթետիկ դեղամիջոցների բարձր և մահացու չափաբաժիններով: Արդյունքում կեսից ավելին մահացավ: Մյուս կալանավորները ցմահ հաշմանդամ դարձան։ Բժիշկների դատավարության ժամանակ ներկայացված հայտարարությունում Օսվալդ Փոլը Դախաուում մալարիայի փորձն անվանեց «ամենամեծ փորձը» և դա հայտնեց որպես իր բողոքի պատճառ Հայնրիխ Հիմլերին, քանի որ «Շիլլինգը անընդհատ նոր կալանավորներ էր խնդրում»: 1943 թվականի հունիսից մինչև 1945 թվականի հունվարը «համաճարակային դեղնախտով» (վիրուսային հեպատիտով) փորձեր էին իրականացվել Զաքսենհաուզեն և Նացվեյլեր համակենտրոնացման ճամբարներում։ Փորձարկվողներին վարակում էին՝ հիվանդության դեմ նոր պատվաստանյութեր ստեղծելու համար: Փորձարկումներն իրականացվել էին գերմանական զինված ուժերի շահերից ելնելով։ Փորձարկվողների մեծ մասը մահացավ, մյուսները ողջ մնացին՝ զգալով ուժեղ ցավ և տառապանք:

1943 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1944 թվականի հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում Բուխենվալդում փորձեր անցկացվեցին՝ ուսումնասիրելու տարբեր թույների ազդեցությունը։ Թույները գաղտնի կերպով ներմուծվում էին փորձարկվողների սննդի մեջ։ Զոհերը մահանում էին թույնից կամ սպանվում էին անմիջապես, որպեսզի դիահերձումներ կատարվեին: 1944 թվականի սեպտեմբերին փորձարկվող խմբին գնդակահարում էին թունավոր փամփուշտներով, խոշտանգում և հաճախ դա մահվան պատճառ էր դառնում: Որոշ տղամարդ հրեա կալանավորների մաշկին թունավոր նյութեր էին քսում կամ ներարկում, ինչի հետևանքով թարախակույտեր էին առաջանում՝ լցված սև հեղուկով։ Նացիստները ուշադիր փաստագրում և լուսանկարում էին այս փորձերը:

1939 թվականի սեպտեմբերից մինչև 1945 թվականի ապրիլը բազմաթիվ փորձեր են իրականացվել Զաքսենհաուզենում, Նացվեյլերում և այլ ճամբարներում՝ ուսումնասիրելու մանանեխի գազից առաջացած վերքերի բուժման ամենաարդյունավետ տարբերակը: Փորձարկվողները դիտավորյալ ենթարկվել էին իպրիտի և այլ վեզիկանտների (օրինակ՝ լյուիզիտի) ազդեցությանը, որն առաջացրել էր ծանր քիմիական այրվածքներ: Այնուհետև տուժածների վերքերը փորձարկվել էին՝ մանանեխի գազից այրվածքների ամենաարդյունավետ բուժումը գտնելու համար: Մոտավորապես 1943 թվականի նոյեմբերից մինչև 1944 թվականի հունվարը Բուխենվալդում փորձեր էին անցկացվել՝ փորձարկելու տարբեր դեղագործական նյութերի ազդեցությունը ֆոսֆորային այրվածքների վրա։ Այդ այրվածքները հասցվել էին բանտարկյալներին՝ օգտագործելով հրկիզվող ռումբերից հանված ֆոսֆորային նյութ: 10-րդ բլոկի որոշ կին կալանավորներ ենթարկվել էին նաև էլեկտրաշոկային թերապիայի: Այդ կանայք հաճախ հիվանդ էին և ենթարկվում էին նման փորձերի՝ նախքան գազային խցիկներ ուղարկվելը:

## Հետևանքներ

Հայնրիխ Հիմլերի այլ փաստագրված գրվածքները ներառում են այնպիսի արտահայտություններ, ինչպիսիք են. «Այս ուսումնասիրությունները... կարող են իրականացվել մեր կողմից առանձնահատուկ արդյունավետությամբ, քանի որ ես անձամբ իմ վրա եմ վերցրել այդ փորձերի համար հակասոցիալական անհատներին և հանցագործներին մատակարարելու պատասխանատվությունը, որոնք արժանի են միայն մահվան համակենտրոնացման ճամբարներում: Շատերը մահացան նացիստների կողմից իրականացված փորձերի արդյունքում, ուրիշները սպանվեցին փորձարկումների ավարտից հետո՝ հետմահու հետևանքները ուսումնասիրելու համար: Ողջ մնացածները մշտական հաշմանդամությամբ, ֆիզիկական և հոգեկան խանգարումներով էին: 1947 թվականի օգոստոսի 19-ին դաշնակից ուժերի կողմից գերեվարված բժիշկները դատարանի առջև կանգնեցին ԱՄՆ-ն ընդդեմ Կարլ Բրանդտի և այլոց, որը հայտնի է որպես *«Բժիշկների դատավարություն»*: Դատավարության ժամանակ որոշ բժիշկներ ի պաշտպանություն իրենց պնդեցին, որ բժշկական փորձարկումների վերաբերյալ միջազգային իրավունք չկա: Որոշ բժիշկներ նույնպես պնդում էին, որ իրենք աշխարհին լավություն են անում։ ՍՍ-ի բժիշկներից մեկը հայտարարեց, որ «հրեաները թարախային կույրաղիքն էին Եվրոպայի մարմնում»։ Նա այնուհետև պնդեց, որ ոչնչացնելով հրեաներին՝ ինքը ծառայություն է մատուցում աշխարհին:

Համաձայնության հարցը վիճելի էր գերմանական բժշկության մեջ դեռևս 1900 թվականին, երբ Ալբերտ Նայսերը հիվանդներին (հիմնականում մարմնավաճառներին) վարակում էր սիֆիլիսով՝ առանց նրանց համաձայնության։ Չնայած Նայսերը ստացավ աջակցություն ակադեմիական համայնքի մեծ մասի կողմից, հասարակական կարծիքը, հոգեբույժ Ալբերտ Մոլի գլխավորությամբ, շրջվեց Նայսերի դեմ: Նայսերը տուգանվեց Թագավորական կարգապահական դատարանի կողմից, իսկ Մոլը մշակեց «պացիենտ-բժիշկ հարաբերությունների օրինականորեն հիմնավորված, պոզիտիվիստական պայմանագրային տեսություն», որը, սակայն, չընդունվեց գերմանական օրենսդրությամբ: Ի վերջո, կրոնական հարցերի, կրթության և բժշկության նախարարը հրահանգ տվեց, որում ասվում էր, որ բժշկական միջամտությունները, բացի ախտորոշումից, բուժումից և իմունիզացիայից, բացառվում են բոլոր այն հանգամանքներում, եթե «սուբյեկտն անչափահաս է կամ անկարող», կամ եթե սուբյեկտը չի տվել իր «միանշանակ համաձայնությունը» միջամտության «հնարավոր բացասական հետևանքների համարժեք բացատրությունից» հետո, թեև դա իրավաբանորեն պարտադիր չէր:

Ի պատասխան՝ Ամերիկյան բժշկական ասոցիացիայի ներկայացուցիչներ Լեո Ալեքսանդրը և Էնդրյու Քոնվեյ Այվիը՝ բժիշկների դատավարության ժամանակ մշակեցին տասը կետից բաղկացած հուշագիր՝ *«Ընդունելի բժշկական փորձարկում»* վերնագրով, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես Նյուրնբերգյան օրենքներ: Օրենքները պահանջում են այնպիսի չափանիշներ, ինչպիսիք են հիվանդի կամավոր համաձայնությունը, անհարկի ցավից և տառապանքից խուսափելը և համոզմունքը, որ փորձը չի հանգեցնի մահվան կամ հաշմանդամության: Օրենսգիրքը չի հիշատակվել ամբաստանյալների դեմ ուղղված մեղադրանքներից ոչ մեկում և երբեք չի ներառվել ո՛չ գերմանական, ո՛չ ամերիկյան բժշկական օրենսդրության մեջ: Այս օրենսգիրքն ընդունվել է Նյուրնբերգյան դատավարության ժամանակ, որտեղ նացիստական առաջնորդներից ամենասարսափելիները կանգնել են իրենց ռազմական հանցագործությունների համար դատարանի առաջ:

### Ժամանակակից էթիկական խնդիրներ
Էնդրյու Քոնվեյ Այվին հայտարարեց, որ նացիստական փորձերը բժշկական արժեք չեն ունեցել: Այնուամենայնիվ, փորձերից ստացված տվյալները օգտագործվել և դիտարկվել են տարբեր ոլորտներում օգտագործելու համար՝ հաճախ հակասություններ առաջացնելով: Ոմանք դեմ են տվյալների օգտագործմանը բացառապես էթիկական նկատառումներից ելնելով, չհամաձայնելով դրանք ձեռք բերելու համար օգտագործվող մեթոդների հետ, իսկ մյուսները մերժում են միայն գիտական հիմունքներով ուսումնասիրությունները՝ քննադատելով մեթոդաբանական անհամապատասխանությունները: Տվյալների օգտագործման կողմնակիցները պնդում են, որ եթե դրանք գործնական արժեք ունեն կյանքեր փրկելու համար, ապա դրանք չօգտագործելը նույնքան հակաէթիկական կլինի: 1977-ից 1991 թվականներին Առնոլդ Ս. Ռելմանը, «The New England Journal of Medicine»-ի խմբագիր, հրաժարվեց ամսագրին թույլ տալ հրապարակել որևէ հոդված՝ նացիստական փորձերի հղմամբ:

Դախաուի սառեցման փորձերի արդյունքներն օգտագործվել են 20-րդ դարի վերջի որոշ հետազոտության մեջ՝ կապված հիպոթերմիայի բուժման հետ. 1984 թվականի դրությամբ այս փորձերը հիշատակվել են առնվազն 45 հրապարակումներում, թեև ոլորտի հրապարակումների մեծ մասը չի հիշատակել այդ ուսումնասիրությունները: Հետազոտության արդյունքների օգտագործմանը կողմ էին Ռոբերտ Պոզոսը Մինեսոտայի համալսարանից և Ջոն Հեյվորդը Վիկտորիայի համալսարանից: 1990 թվականին հրապարակված Դախաուի փորձերի վերանայման ժամանակ Ռոբերտ Բերգերը եզրակացրեց, որ ուսումնասիրությունն ուներ «գիտական խարդախության բոլոր նշանները», և որ ստացված տվյալները «չեն կարող զարգացնել գիտությունը կամ փրկել մարդկային կյանքեր»:

1989 թվականին ԱՄՆ շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործակալությունը քննարկեց ֆոսգեն գազի ազդեցության վերաբերյալ նացիստական հետազոտությունների տվյալները՝ հավատալով, որ դա կարող է օգնել Պարսից ծոցում այդ ժամանակ տեղակայված ամերիկացի զինվորներին: Նրանք, ի վերջո, որոշեցին չօգտագործել տվյալները՝ պատճառաբանելով այն մտավախությունները, որ այն կառաջացնի քննադատություն, և որ նմանատիպ տվյալներ կարող են ստացվել ավելի ուշ կենդանիների ուսումնասիրություններից: Բարուխ Քոհենը, «Հրեական իրավունք» ամսագրում, եզրակացրեց, որ տվյալների չօգտագործումը «տիպիկ, բայց ոչ պրոֆեսիոնալ» էր՝ պնդելով, որ դա կարող էր կյանքեր փրկել:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1940-ականներ
Կատեգորիա:Բժշկական էթիկա
Կատեգորիա:Բժշկության պատմություն
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Բիոէթիկա
Կատեգորիա:Գերմանիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Երրորդ ռայխի համակենտրոնացման ճամբարներ
Կատեգորիա:Հանցագործությունը Գերմանիայում
Կատեգորիա:Հոլոքոստ
Կատեգորիա:Մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություններ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտում
Կատեգորիա:Նացիզմ
Կատեգորիա:Նացիստական Գերմանիա
Կատեգորիա:Նացիստական Գերմանիայի համակենտրոնացման ճամբարներ
Կատեգորիա:Նացիստներ
Կատեգորիա:Ռազմական հանցագործություններ