Կարլ Մարքս

**Կարլ Մարքս** (, ), գերմանացի փիլիսոփա, տնտեսագետ, հասարակագետ, գրող, պոետ, քաղաքական լրագրող, սոցիոլոգ և հասարակական գործիչ։

Ծնվել է ծագումով հրեա փաստաբանի ընտանիքում։ 1830-1835 թվականներին սովորել է Տրիրի Ֆրիդրիխ-Վիլհելմ գիմնազիայում, 1835-1841 թվականներին՝ նախ՝ Բոննի, ապա՝ Բեռլինի համալսարանների իրավաբանության ֆակուլտետներում։ Իրավագիտությամբ, պատմությամբ, օտար լեզուներով զբաղվելուն զուգընթաց՝ Մարքսը Բեռլինի համալսարանում ուսումնասիրել է փիլիսոփայություն, Հեգելի պատմականության դիալեկտիկական մեթոդը. հարել է երիտհեգելականներին։

## Աշխատանքային ուղին
1841 թվականին Մարքսն ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան։ 
1842 թվականից Քյոլնում հրատարակվող ժողովրդավարական «Հռենոսյան թերթի» խմբագիրն էր։ 1843 թվականի սկզբին նա պրուսական միապետության դեմ հեղափոխական պայքարի և ժողովրդավարության կոչեր է արել։ Նույն թվականի մարտին կառավարությունն արգելել է թերթի հրապարակումը։ Մարքսը տեղափոխվել է Փարիզ. ծանոթացել է սոցիալիստական և ժողովրդավարական շարժման ներկայացուցիչների՝ Ֆրիդրիխ Էնգելսի, Հայնրիխ Հայնեի և ուրիշների հետ։ 1844 թվականից Էնգելսը դարձել է Մարքսի բարեկամն ու գաղափարական համախոհը։ 1845 թվականի փետրվարին ֆրանսիական իշխանությունները (Պրուսիայի ճնշմամբ) Մարքսին արտաքսել են Փարիզից. նա տեղափոխվել է Բրյուսել, որտեղ Էնգելսի հետ գրել է «Գերմանական գաղափարախոսություն» աշխատությունը։ 1848-1849 թվականներին մասնակցել է «Կոմունիստների միություն» միջազգային կազմակերպության աշխատանքներին, Էնգելսի հետ գրել է միության ծրագիրը՝ «Կոմունիստական կուսակցության մանիֆեստը» (1848 թվական)։

## Փետրվարյան հեղափոխության ժամանակ և դրանից հետո
351px|մինի
1848 թվականի փետրվարյան հեղափոխության սկզբին Մարքսն արտաքսվել է Բելգիայից. վերադարձել է Փարիզ, ստեղծել Կոմունիստների միության նոր կենտկոմ, ընտրվել նախագահ։ Մարտյան հեղափոխությունից հետո տեղափոխվել է Գերմանիա՝ մասնակցելու այնտեղ սկսված ապստամբությանը։ 
1848-1849 թվականներին Մարքսի խմբագրությամբ Քյոլնում լույս է տեսել «Նոր հռենոսյան լրագիրը»։ 1849 թվականի մայիսին Մարքսն արտաքսվել է Գերմանիայից. ընտանիքով մեկնել է Փարիզ, ապա հաստատվել Լոնդոնում և այնտեղ ապրել մինչև կյանքի վերջը։ 1864 թվականին Լոնդոնում Մարքսը հիմնադրել և ղեկավարել է (1864-1876 թվականներին) Բանվորների միջազգային ընկերությունը (հետագայում՝ Առաջին ինտերնացիոնալ)՝ բանվոր դասակարգի առաջին զանգվածային միջազգային կազմակերպությունը), որը 1876 թվականին լուծարվել է։

## Մարքսի աշխատությունները
1867 թվականին Համբուրգում լույս է տեսել Մարքսի գլխավոր աշխատության՝ «Կապիտալի» 1-ին հատորը (2-րդ և 3-րդ հատորները տպագրության է պատրաստել Էնգելսը և հրատարակել Մարքսի մահից հետո)։ 
Մարքսը «Կապիտալում» վերլուծել է հասարակության տնտեսական կյանքը, հանգել «հասարակական կեցությունն է որոշում հասարակական գիտակցությունը» գաղափարին։ Ըստ Մարքսի՝ հասարակության պատմական գործընթացում վճռական և որոշիչ գործոնը նյութական արտադրությունն է։ Կյանքի վերջին տարիներին Մարքսը գործուն մասնակցություն է ունեցել պրոլետարական կուսակցության ձևավորմանը։ 
224px|մինի|ձախից
1840-ական թվականների կեսերին նա իդեալիզմի և հեղափոխական ժողովրդավարության գաղափարներից անցել է մատերիալիզմին ու կոմունիզմին։ Մշակել է պատմության մատերիալիստական ըմբռնման (պատմական մատերիալիզմ) սկզբունքները, հավելյալ արժեքի տեսությունը, ուսումնասիրել կապիտալիզմի զարգացման ընթացքը և առաջ քաշել նրա անկման, պրոլետարական հեղափոխության հետևանքով կապիտալիզմից կոմունիզմին անցման անխուսափելիության դրույթը։ Այդ ամենի հանրագումարը փիլիսոփայական, տնտեսագիտական և քաղաքական ամբողջական ուսմունք է, որը հետագայում կոչվել է մարքսիզմ և արագ տարածվել ու մեծ ազդեցություն է թողել 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի սոցիալ-հասարակական մտքի զարգացման վրա, դարձել է նաև պրոլետարիատի գաղափարախոսությունը։ Մարքսը գրել է նաև «Տնտեսագիտական-փիլիսոփայական ձեռագրեր» (1844 թվական), «Իրավունքի հեգելյան փիլիսոփայության քննադատության շուրջ» (1844 թվական), «Սուրբ ընտանիք» (1845 թվական), «Գերմանական գաղափարախոսություն» (1845-1846 թվականներ, վերջին երկուսը՝ Էնգելսի հետ), «Փիլիսոփայության աղքատությունը» (1847 թվական), «Դասակարգային պայքարը Ֆրանսիայում 1848-1850 թվականներ» (1850 թվական), «Լուի Բոնապարտի Բրյումերի տասնութը» (1852 թվական), «Քաղաքացիական պատերազմը Ֆրանսիայում» (1871 թվական), «Գոթայի ծրագրի քննադատությունը» (1875 թվական) աշխատությունները։

## Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո
169px|մինի|աջից
Ռուսաստանում Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից (1917 թվական) հետո Վլադիմիր Լենինը մարքսիզմը մշակել և ծառայեցրել է կոմունիստական ամբողջատիրությանը։ Մարքսիզմի այդ տարբերակը հետագայում կոչվել է մարքսիզմ-լենինիզմ։

## Մարքսի մահից հետո
Մարքսի աշխատությունների հայերեն թարգմանությունների առաջին փորձերն արվել են 1880-ական թվականներին։ 1904 թվականին Ժնևում, Ստեփան Շահումյանի և Միքայել Մանուչարյանի թարգմանությամբ, լույս է տեսել «Կոմունիստական կուսակցության մանիֆեստը»։ Խորհրդային իշխանության տարիներին Հայաստանում հրատարակվել են Կառլ Մարքսի և Ֆրիդրիխ Էնգելսի ընտիր երկերը, թեմատիկ ժողովածուներ և առանձին աշխատություններ (131 անուն)։
Մարքսի անունով կոչվել են քաղաքներ, կենտրոնական փողոցներ ԽՍՀՄ-ում և ԳԴՀ-ում։ Տրիրում գործում է Կարլ Մարքսի թանգարանը։ Մարքսին նվիրված հուշարձաններ են կանգնեցվել ԽՍՀՄ գրեթե բոլոր քաղաքներում (առաջինը՝ Պենզայում, 1918 թվականին)։
1933-1991 թվականներին Կարլ Մարքսի անունով կոչվել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, որի առջև տեղադրված էր նրա կիսանդրին, և փողոց Երևանի կենտրոնում (այժմ՝ Մովսես Խորենացու անվան)։
Արտաշատում առ այսօր կենտրոնական փողոցներից մեկը կոչվում է Կարլ Մարքսի անունով։

## Նկարներ

Marx4.jpg
Marx+Family and Engels.jpg|Էնգելսի և ընտանիքի հետ (1864 թվական)
Marx1869.jpg|Իր կնոջ՝ Ջենիի հետ (1869 թվական)
Karl and jenny marx 1866.jpg|Իր կնոջ՝ Ջենիի հետ (1866 թվական)

### Ընտանիք

Karl Marx Frau.jpg|Կինը՝ Ջենին 
Laura Marx.jpg|Աղջիկը՝ Լաուրան (1860 թվական)
Eleanor Marx.jpg|Աղջիկը՝ Էլեոնորան (1880 թվական)
Charles Jenny Longuet.jpg|Լաուրան իր ամուսնու՝ Չարլզի հետ
Jenny laura marx.jpg|Ջենին և Լաուրան (1858 թվական)

### Դրոշմներ

Stamps of Germany (BRD) 1968, MiNr 558.jpg|(1968 թվական)
Stamp Soviet Union 1948 CPA 1246.jpg|(1948 թվական)
Stamp Soviet Union 1954 CPA 1793.jpg|


### Արձաններ

Karl-Marx-Statue in Trier.jpg|Մարքսի արձանը Գերմանիայի Տրիել քաղաքում)
Marx-Engels.jpg| Մարքսի և Էնգելսի արձանը Բեռլինում


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Կարլ Մարքսը գրապահարանում
* Հազարամյակի մեծագույն մտածողը
* Սթենթֆորդի փիլիսոփայական հանրագիտարան
* The life and teaching of Karl Marx by Max Beer

Կատեգորիա:19-րդ դարի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Անձինք թղթադրամների վրա
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Բոննի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գերմանացի աթեիստներ
Կատեգորիա:Գերմանացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Գերմանացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Գերմանացի հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Գերմանացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի սոցիոլոգներ
Կատեգորիա:Գերմանացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի հրեաներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ենայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Իրավունքի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Կոմունիստ գրողներ
Կատեգորիա:Կոմունիստներ
Կատեգորիա:Կրոնների քննադատներ
Կատեգորիա:Հակաազգայնականներ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մարքսիզմ
Կատեգորիա:Մարքսիստներ
Կատեգորիա:Պոլիգլոտներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գերմանացի քաղաքագետներ
Կատեգորիա:Կուսակցության հիմնադիրներ