Դիբոլդ Շիլլինգ Կրտսեր

**Դիբոլդ Շիլլինգ Կրտսեր** (; , }), շվեյցարացի մատենագիր, «Լյուցեռնյան Շիլլինգ»-ի՝ շվեյցարական ամենահայտնի պատկերազարդ տարեգրություններից մեկի հեղինակ։
thumb|275px|right|Տրիբոլթինգենի ճակատամարտից հետո (1499): Մանրանկարչություն Դիբոլդ Շիլլինգ Կրտսերի «Լուցեռնյան տարեգրությունից», 1513

## Կենսագրություն
thumb|275px|right|Լյուցեռնի քաղաքապետարանի դիմաց հրապարակ (1508)։ Մանրանկար Դիբոլդ Շիլլինգ Կրտսերի Լյուցեռնի ժամանակագրությունից, 1513
Ծնվել է մոտավորապես 1460 թվականին Հագենաուում (ժամանակակից Ագնո կանտոն, Ստորին Հռենոս դեպարտամենտ, Ֆրանսիա) տեղի բյուրգեր Հանս Շիլլինգի ընտանիքում, ով մինչ այդ ստացել է քաղաքային գրագրի պաշտոն Լյուցեռնում։ Շվեյցարացի հայտնի պատմաբան և մատենագիր Դիբոլդ Շիլլինգ Ավագի եղբորորդին է։ Կանոնական իրավունք է սովորել նախ Բազելում, ապա Պավիայում։

Բավականին սկանդալային համբավ է ունեցել, քանի որ նրա հայրը վարձկան և արկածախնդիր է եղել, ով ծառայել է Հունգարիայի թագավոր Մատյաշ Հունյադիի մոտ, սակայն 1488 թվականին վերադարձել է հայրենիք՝ որպես մուրացկան։ 1477 թվականի հունվարի 5-ին, լինելով շատ երիտասարդ, նա մասնակցել է բուրգունդացիների դեմ Նանսիի պատմական ճակատամարտին։

1479 թվականից Լյուցեռնում ծառայել է որպես քաղաքային գրագիր, իսկ 1482 թվականից՝ թագավորական և պապական նոտար։ 1481 թվականին ստացել է վանական աստիճան՝ 1483 թվականին դարձել է Սուրբ Պետրոսի մատուռի և Սուրբ Լեոդեգերի հոգևոր սպասավոր։ Սակայն նրա բարոյական կերպարն ու պահվածքն այնքան բողոքներ են առաջացրել, որ 1487 թվականին նրան ձերբակալել են և 2 տարի բանտարկել աշտարակում, որտեղից ժամանակից շուտ ազատ են արձակել ազդեցիկ մարդկանց, այդ թվում՝ հայտնի մատենագիր և քաղաքային խորհրդի անդամ Մելխիոր Ռուսի և իր հոր երաշխավորությամբ։

Ազատ արձակվելուց անմիջապես հետո նա կրկին ներքաշվել է կեղտոտ պատմության մեջ՝ հարբած ծեծկռտուքի ժամանակ սպանելով տեղի պանդոկի այցելուին, ինչի համար նրան տուգանել և ստիպել են ամեն տարի հիշատակի պատարագ մատուցել իր զոհի համար։ 1494-1497 թվականներին Շիլլինգ Կրտսերը փաստաթղթերում հիշատակվում է որպես գինու առևտրի գործարքներ կատարող նոտար։

1497 թվականին աշխատանքի է անցել որպես թարգմանիչ Միլանում Շվեյցարիայի դեսպանի մոտ՝ ենթադրաբար դառնալով Միլանի դուքս Լոդովիկո Մորոյի գործակալը։ Հետագայում ծառայության է անցել Սուրբ Հռոմեական կայսրության կայսր Մաքսիմիլիան I-ի մոտ՝ այդպիսով դառնալով «երկու տիրոջ ծառա»։

Լինելով Ֆրանսիայի եռանդուն հակառակորդ և նրա կողմնակիցների, մասնավորապես՝ Լյուցեռնի մատենագիր Պետերման Էտերլինի քննադատ, Դիբոլդ Շիլլինգ Կրտսերը բացահայտորեն համակրել է կայսր Մաքսիմիլիան I-ին, ով 1507 թվականին նրան անձամբ հրավիրել է Կոնստանցի Ռայխստագի ժողովին։

Մահացել է 1515 թվականի նոյեմբերի 3-ին, ըստ այլ աղբյուրների՝ 1516-1523 թվականներին, Լյուցեռնում։ Թաղվել է 1633 թվականին հրդեհից ամբողջությամբ ավերված Սուրբ Լեոդեգարի եկեղեցու գերեզմանատանը, որի տեղում 1638 թվականին կառուցվել է նոր տաճար (գերեզմանը կորել է)։ Լյուցեռնում նրա տունը պահպանվել է Սանկտ Լեոդեգարշտասե 13 հասցեում։

## Ստեղծագործություններ
Համարվում է «Լյուցեռնյան Շիլլինգ» կամ «Լյուցեռնյան ժամանակագրություն» () պատկերազարդ տարեգրության հեղինակ, որը կազմվել է 1509-1513 թվականներին միջին վերինգերմաներեն լեզվով, որը 1513 թվականի հունվարի 15-ին ներկայացրել է Լյուցեռնի քաղաքային խորհրդին։ Ընդգրկելով Լյուցեռնի հիմնադրումից մինչև 1509 թվականը ընկած ժամանակահատվածը և պարունակելով 1385 թվականից սկսած բնօրինակ տեղեկություններ, որն ըստ երևույթին, մնացել է անավարտ։

Որպես պատմաբան՝ Դիբոլդ Շիլլինգ Կրտսերը նշանակալի ներդրում է ունեցել իր ժամանակի պատմագրության մեջ։ XIV-XV դարերի պատմական իրադարձությունները նկարագրելիս նա, անշուշտ, օգտագործել է Բենեդիկտ Չախտլանի ժամանակագրությունը (1470), Հարթման Շեդելի Նյուրնբերգյան ժամանակագրությունը (1493), Նիկլաուս Շրադինի Շվաբական պատերազմի հանգավորված ժամանակագրությունը (1500) և Պետերման Էտերլինի Շվեյցարիայի Համադաշնության ժամանակագրությունը (1507), միևնույն ժամանակ, նա օգտագործել է Մելխիոր Ռուսի, Հայնրիխ Գունդելֆինգենի և իր հորեղբոր Դիբոլդ Շիլլինգ Ավագի (1480-ականներ) ժամանակագրությունները, որը համարվում է հետազոտողների քննարկման առարկա, XV դարի վերջի - XVI դարի սկզբի որոշ իրադարձությունների մասին նա հստակ ներկայացնում է որպես ականատես։

Նա առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում 1474-1513 թվականներին, մասնավորապես, Շվեյցարիայի միության արտաքին քաղաքականությանն ու դիվանագիտությանը, ռազմական հակամարտություններին և դրանցում վարձկան շվեյցարական զորքերի մասնակցությանը։ Միևնույն ժամանակ բավական մանրամասն նկարագրում է տեղի քաղաքային, աշխարհիկ և եկեղեցական կյանքը։

Պատմաբանների համար զգալի նշանակություն ունի «Լյուցեռնի ժամանակագրության» բազմաթիվ մանրանկարները, որոնցից մագաղաթի 341 թերթերի վրա ներկայացված է ընդամենը 443-ը, որոնք պարունակում են քաղաքական իրադարձությունների, պետական միջոցառումների, ռազմական գործողությունների, կրոնական արարողությունների մանրամասն պատկերներ, ինչպես նաև XIV-XVI դարերի Շվեյցարական միության և հարակից պետությունների (Բուրգունդիա, Ֆրանսիա, Սրբազան Հռոմեական կայսրություն և այլն) հագուստ, զրահ, զենք, ռազմական տեխնիկա, դրոշներ, խորհրդանիշեր, ամրաշինական կառույցներ։ Այդ պատկերներում, որոնցով նկարարազարդվել են ձեռագրի թերթերի մեծ մասը, նկատելի է Վերածննդի արվեստի ազդեցությունը, որոնց թվում կան գոթական երկէջանոց շրջանակներով պարփակված պատկերներ։ Ենթադրվում է, որ մանրանկարների մեծ մասի հեղինակը հենց Դիբոլդ Շիլլինգն է, իսկ մնացածը ստեղծվել է անհայտ նկարչի կողմից։

Հեղինակի ժամանակակից դարաշրջանի կյանքի որոշ մանրամասների գունեղ նկարազարդումները, սակայն, չեն կարող համարվել որպես արժանահավատ աղբյուրներ XIV-րդ դարի ավելի վաղ շրջանի և XV-րդ դարի առաջին կեսի իրողությունների ներկայացման համար։

Ժամանակագրության ձեռագիրը, որը բաղկացած է 660 թերթից՝ 39,5 X 28,5 սմ ձևաչափով, պահվում է Լյուցեռնի կենտրոնական գրադարանում (Zentral und Hochschulbibliothek Luzern, Hs. S. 23)։ Դրա մեկնաբանական գիտական հրատարակությունը լույս է տեսել 1932 թվականին Ժնևում Ռոբերտ Դարերի և Պաուլ Գիլբերտի խմբագրությամբ, ֆաքսիմիլային հրատարակությունը պատրաստվել է 1977 և 1981 թվականներին Մյունխենում, Լոզանի համալսարանի արվեստի պատմաբան պրոֆեսոր Ալֆրեդ Ա. Շմիդի կողմից։

## Մանրապատկերների պատկերասրահ

Folio 6v.jpg|Լյուցեռնի երդումը՝ միանալու Շվեյցարիայի միությանը (1333)
Medieval manuscript-Jews identified by rouelle are being burned at stake.jpg|Հրեաների այրումը Աուգսբուրգում «Սև մահվան» ժամանակ (1348)
Diebold Schilling Chronik Folio 8v 26.tif|Միության զորքերի կողմից Մեգգենում Նոյհաբսբուրգի ամրոցի ոչնչացումը (1352)
Diebold Schilling Chronik Folio 15r 39.tif|Ասպետների մրցաշար Զոլինգենում (1361)
Sempach Schilling.jpg|Զեմպախի ճակատամարտ (1386)
Diebold Schilling Chronik Folio 15v 40.tif|Վարձկանների արշավը Բրեմգարթենից Վիլլիզաու (1387)
Diebold Schilling Chronik Folio 18r 45.tif|Նեֆելսի ճակատամարտ (1388)
Diebold Schilling Chronik Folio 20v 50.tif|Ճակատամարտ Հյունենբերգի պատերի մոտ(1389)
Diebold Schilling Chronik Folio 19v 48.tif|Լյուցերցիները, ցյուրիխցիները և էնթլեբուխցիները Բադենի պատերի մոտ (1389)
Diebold Schilling Chronik Folio 22r 53.tif|Դիզենհոֆենում երեխաների ծիսական սպանությունների մեջ մեղադրվող հրեաների այրումը (1401)
Diebold Schilling Chronik Folio 31v 62.tif|Լյուցեռնում ամրությունների կառուցում(1409)
Battle of Žalgiris.jpg|Գրյունվալդի ճակատամարտ (1410)
Diebold Schilling Chronik Folio 33v 66.tif|Շքախմբի հետ Սիգիզմունդ թագավորի մուտքը Աստի (1412)
Deutsche Geschichte5-230.jpg|Արբեդոյի ճակատամարտ (1422)
Alter Zürichkrieg - Die Rapperswiler greifen am 22. Mai 1443 die Schwyzer bei Freienbach an und müssen sich zurückziehen, Luzernen Bildchronik des Diebold Schilling, ZB Luzern - Stadtmuseum Rapperswil 2013-01-05 16-32-12-ACD5-.JPG|Ֆրայենբախի ճակատամարտ (1443)
Brugger Mordnacht.jpg|Գիշերային ջարդ Բրուգում (1444)
Diebold Schilling Chronik Folio 59r 119.tif|Աննա Վոգտլինը գողանում է հյուրընկալողին՝ Էթիսվիլ (1447)
Willisau 1447.JPG|Վիլիսաուում Աննա Վոգտլինի այրվումը խարույկի վրա (1447)
Diebold Schilling Chronik Folio 62r 125.tif|Հրավեր Կոնստանցում նետաձիգների խնջույքին (1458)
Luzerner Schilling Battle of Grandson.jpg|Գրանդսոնի ճակատամարտ (1476)
Deutsche Geschichte5-290.jpg|Նանսիի ճակատամարտ (1477)
Diebold Schilling Chronik Folio 153r.jpg|Ունտերվալդենի զորքերի հանդիպումը Լյուցեռնի Վայնմարքթ հրապարակում (1490)
Schlacht bei Frastanz.jpg|Ֆրաստանցի ճակատամարտ (1499)
Peace of Basel 1499 Negotiations.jpg|Բազելի խաղաղության պայմանագրի ստորագրում (1499)
Luzerner Schilling 259r.jpg|Երաժիշտներ, որոնք նվագում են շչակ և ցիմբալ (1500)
Novara 1500.jpg|Դուքս Լոդովիկո Մորոյի հանձնումը շվեյցարացիների կողմից ֆրանսիացիներին Նովարայի ճակատամարտից հետո (1500)
Bahrprobe und Rädern (Hans Spiess).jpg|Կնոջ սպանող Հանս Շպիսի «Աստծո դատաստանը» և նրա մահապատիժը Էթիսվիլում (1503)
Hans Spiess.jpg|Հանս Շպիսի հարցաքննությունը խոշտանգումների ներքո (1503)
Diebold Schilling Chronik Folio 6r 21.tif|Սպանությունների գիշերը Լյուցեռնում (1513)
Diebold Schilling Chronik Folio 7r 23.tif|Լյուցեռնում Ֆրանցիսկյան եկեղեցու կառուցումը (1513)


## Հրապարակումներ
* Diebold Schilling. Luzerner Bilderchronik 1513: zur VI. Jahrhundertfeier des Eintrittes Luzerns in den Bund der Eidgenossen, herausgegeben von Robert Durrer und Paul Hilber. — Genf: Sadag, 1932.
* Die Schweizer Bilderchronik d. Luzerner Diebold Schilling. 1513, herausgegeben von Alfred A. Schmid. — Munich, 1977 (факсим.); Munich, 1981 (факсим. с комм.).

## Գրականություն
* *Давыдов А. Г., Карабед И. К., Маслов А. Н.* Воинские традиции швейцарского Средневековья. — Нижний Новгород: Типография «Поволжье», 2013. — 312 с.: ил. — (Bibliotheca Helvetica). — ISBN 978-5-98449-219-5.
* *Georg von Wyß.* [Schilling, Diebold (Luzerner Chronist)](https://de.wikisource.org/wiki/ADB:Schilling,_Diebold_(Luzerner_Chronist)) // Allgemeine Deutsche Biographie. — Band 34. — Leipzig: Duncker & Humblot, 1892. — S. 717–718.
* *Paul Ganz.* The Lucerne Chronicle of Diebold Schilling // The Burlington Magazine for Connoisseurs. — Volume 63. — No. 366. — Burlington Magazine Publications Ltd, 1933. — pp.&nbsp;126–128.
* *Carl Gerhard Baumann.* Über die Entstehung der ältesten Schweizer Bilderchroniken (1468—1485). — Bern: Schriften der Berner Burgerbibliothek, 1971.
* *Carl Pfaff.* Die Familie Schilling // Die Schweizer Bilderchronik des Luzerners Diebold Schilling 1513. Hrsg. von Alfred A. Schmid. — Luzern, 1981. — S. 535–540.
* *Carl Pfaff.* Die Welt der Schweizer Bilderchroniken. — Edition 91. — Schwyz, 1991. — ISBN 3-905515-01-7.
* *Norbert H. Ott.* Schilling, Diebold der Jüngere // Neue Deutsche Biographie. — Band 22. — Berlin: Duncker & Humblot, 2005. — S. 771–772.
* *Fritz Glauser.* Diebold Schilling // Historischen Lexikon der Schweiz. Akademie der Geistes- und Sozialwissenschaften. — Band 11. — Basel: Schwabe AG, 2012.
* *Schmid Regula.* Schilling, Diebold Jr. // Encyclopedia of the Medieval Chronicle, ed. by Graeme Dunphy and Cristian Bratu. — Leiden; Boston: Brill, 2016.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Люцернская хроника» (ֆաքսիմիլային հրատարակություն 1977, 1981 թթ.)
* Luzerner Schillling (ձեռագիր Լյուցեռնի կենտրոնական գրադարանից)

Կատեգորիա:Շվեյցարացի մատենագիրներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի գրողներ