Պապականության պատմություն

[right|thumb|Ըստ կաթոլիկական ուսմունքի՝ պապերը [Պետրոս առաքյալ|սուրբ Պետրոսի իրավահաջորդներն են (ծնկի, աջ)]]
**Պապականության պատմություն,** Հռոմի պապերի՝ որպես Կաթոլիկ Եկեղեցու գլխավոր հովիվների և Սուրբ Աթոռի կառավարիչների կառավարման ու իշխանության պատմություն: Սուրբ Աթոռի ինքնիշխան տարածքն այսօր Վատիկանն է: Կաթոլիկ եկեղեցու ուսմունքի համաձայն՝ Պապի պաշտոնը հիմնված է առաջին Հռոմի եպիսկոպոս Սուրբ Պետրոսի իրավահաջորդության վրա և շարունակվում է մինչ օրս:

Վաղ Եկեղեցու ժամանակներում Հռոմի եպիսկոպոսները Սուրբ Աթոռի կառավարիչներ չէին մինչև Կոստանդիանոս Մեծի իշխանության շրջանը: Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումից հետո (մոտ 476 թ., Միջին դարեր), պապության վրա ազդեցություն են ունեցել Իտալիայի Ապենինյան թերակղզու տարբեր կառավարիչները: Այդ ժամանակաշրջանները հայտնի են որպես Օստգոթական ժամանակաշրջան, Բյուզանդական ժամանակաշրջան և Ֆրանկական ժամանակաշրջան: Ժամանակի ընթացքում պապությունը հաստատեց իր տարածքային իրավունքները թերակղզու մի մասի վրա, որը հայտնի էր որպես Պապական մարզ: Այս շրջանում հարևան իշխանությունների ազդեցությունը փոխարինվեց հզոր հռոմեական ընտանիքների ազդեցությամբ՝ «Մութ դարաշրջանի», Կրեսչենցիների և Տուսկուլյան ժամանակաշրջանների ընթացքում:

1048-1257 թվականներին պապությունը բախվում էր Սրբազան Հռոմեական կայսրության և Բյուզանդական կայսրության առաջնորդների ու եկեղեցիների հետ աճող հակամարտությունների: Բյուզանդիայի հետ հակամարտությունը հանգեցրեց Արևմտյան և Արևելյան եկեղեցիների բաժանմանը, որով կաթոլիկ եկեղեցին հաստատվեց Արևմուտքում, իսկ ուղղափառ եկեղեցին՝ Արևելքում:

1257-1377 թվականներին, չնայած Հռոմի եպիսկոպոս լինելուն, պապերն ապրում էին Վիտերբոյում, Օրվիետոյում և Պերուջայում, իսկ հետագայում՝ Ավինյոնում: Ավինյոնյան գերությունից հետո պապերի վերադարձին Հռոմ հաջորդեց արևմտյան Մեծ պառակտումը, երբ միաժամանակ գոյություն ունեին երկու կամ նույնիսկ երեք մրցակցող պապեր: Վերածննդի ժամանակաշրջանի պապականությունը հայտնի է արվեստի և ճարտարապետության հովանավորությամբ, եվրոպական քաղաքականության վրա ազդեցություն գործելու փորձերով և աստվածաբանական խնդիրների լուծմանն ուղղված ջանքերով:

Ռեֆորմացիայի հետևանքով պապության բարեփոխումը և բարոկկոյի դարաշրջանի պապությունը բերեցին Կաթոլիկ Եկեղեցու հակաբարեփոխմանը: Պապերն ականատես եղան եկեղեցու ունեցվածքի ամենամեծ բռնագրավմանը Ֆրանսիական հեղափոխության ընթացքում, ինչը հետագայում տարածվեց ողջ Եվրոպայում: Իտալիայի միավորումից հետո առաջացած «Հռոմի հարցը» հանգեցրեց Պապական մարզի կորստին և Վատիկանի ստեղծմանը:

## Հռոմեական կայսրություն շրջանում (493թ․)
### Վաղ քրիստոնեություն
thumb|180px| Սուրբ Պետրոսը Նյուրնբերգյան տարեգրության մեջ պատկերված է որպես Հռոմի պապ

Կաթոլիկներն ու ուղղափառները ճանաչում են Հռոմի Պապին որպես Սուրբ Պետրոսի իրավահաջորդ  և առաջին Հռոմի եպիսկոպոս։ Եկեղեցու պաշտոնական հայտարարությունները նշում են, որ Պապերը եպիսկոպոսների ժողովում զբաղեցնում են այն դիրքը, որը Պետրոսն ուներ առաքյալների շրջանում, այսինքն՝ որպես առաջնային առաքյալ։ Եպիսկոպոսների ժողովը երբեմն դիտարկվում է որպես առաքյալների «ժողովի» իրավահաջորդ։

Պապ Կղեմես I-ը, Եկեղեցու ամենավաղ հայրերից մեկը, նույնացվում է «Ֆիլիպպեցիներ» նշված Կղեմեսի հետ։ Նրա նամակը Կորնթացիներին համարվում է «Պապականության եկեղեցական իշխանության առաջին հայտնի օրինակը»։ Այս նամակը գրվել է այն ժամանակ, երբ Հովհաննես Աստվածաբանն ապրում էր։ Կղեմեսը Կորնթացիներին պատվիրեց պահպանել միասնությունը և վերջ դնել եկեղեցում եղած պառակտումներին։ Այս նամակը այնքան մեծ հեղինակություն ուներ, որ ոմանք այն համարում էին Նոր Կտակարանի կանոնի մաս՝ ինչպես, օրինակ, Եթովպական Ուղղափառ Եկեղեցին մինչ օրս։ Կորնթացի եպիսկոպոս Դիոնիսոսը, որը գրել է պապ Սոթերին («հոր իր զավակների հանդեպ»), հիշատակում է պապ Կղեմեսի նամակը՝ ասելով.

Շատերը պնդում են, որ Պետրոսն ու նրա իրավահաջորդները չունեին համընդհանուր իշխանություն բոլոր վաղ եկեղեցիների նկատմամբ։ Նրանք ավելի շուտ նշում են, որ Հռոմի եպիսկոպոսը եղել և մնում է «առաջինն հավասարների մեջ», ինչպես պնդել է ուղղափառ եկեղեցու պատրիարքը երկրորդ դարում և կրկին՝ 21-րդ դարում։ Սակայն այն, թե ինչպես պետք է ընդունել այս պնդումը, շարունակում է մնալ բանավեճի առարկա Կաթոլիկ և Ուղղափառ եկեղեցիների միջև։ Այս երկու եկեղեցիները, որոնք միասնական էին առնվազն առաջին յոթ համաշխարհային ժողովների ընթացքում, պաշտոնապես բաժանվեցին 1054 թվականին։

Հռոմի առաջին եպիսկոպոսների մեծ մասը, քրիստոնեական դարաշրջանի առաջին երեք դարերում, քիչ հայտնի գործիչներ էին։ Սուրբ Պետրոսի իրավահաջորդներից շատերը առաջին երեք դարերում նահատակվեցին իրենց հոտի անդամների հետ քրիստոնյաների հալածանքների ժամանակ։

### Կոստանդինից մինչև օստգոթներ (312-493)
thumb|right|աֆայելի «Կոստանդինի մկրտության» որմնանկարում պատկերված է Սիլվեստր I-ը իր իսկական մկրտիչ Եվսեբիոս Նիկոմիդացու փոխարեն՝ արիացի եպիսկոպոս:
Կոնստանդիանոս I-ի հաղթանակի մասին Միլվիական կամրջի ճակատամարտում (312 թ.) լեգենդը կապված է նրա տեսած նշանի հետ՝ Քրիսմայի պատկերով և «Սրանով կհաղթես» խոսքերով, որոնք նա տեսավ երկնքում: Ասվում է, որ Կոնստանդիանոսը հրամայեց իր զորքերի վահանների վրա պատկերել այդ նշանը։ Հաջորդ տարի Կոնստանդիանոսն ու Լիցինիոսը Միլանի հրովարտակով հայտարարեցին քրիստոնեության հանդեպ հանդուրժողականություն: 325 թ.-ին Կոնստանդիանոսը նախաձեռնեց և նախագահեց Նիկիայի առաջին տիեզերական ժողովը՝ առաջին համաշխարհային ժողովը։ Սակայն այս իրադարձություններից ոչ մեկը կապ չունի Հռոմի Պապի հետ, քանի որ նա նույնիսկ ներկա չէր այդ ժողովին։ Իրականում, Հռոմի առաջին եպիսկոպոսը, որին միաժամանակ անվանում են Պապ, Դամասոս I-ն էր (366-384 թթ.)։  Բացի այդ, 324-330 թթ. ընթացքում Կոնստանդիանոսը Հռոմեական կայսրության մայրաքաղաքը Հռոմից տեղափոխեց Բյուզանդիոն՝ նախկինում հունական քաղաք Բոսֆորի ափին։ Հռոմի իշխանությունը փոխանցվեց Բյուզանդիոնին, որը 330 թ.-ին վերանվանվեց Կոնստանդինոպոլիս, իսկ այսօր հայտնի է որպես Ստամբուլ։«Կոնստանդիանոսի Նվերը», որը 8-րդ դարում ստեղծված կեղծիք է, օգտագործվել է պապերի հեղինակության բարձրացման համար։ Այս լեգենդն պնդում է, որ Կոնստանդիանոսը իր թագը նվիրել է Սիլվեստր I-ին (314-335 թթ.) և նույնիսկ որ Սիլվեստրն է մկրտել Կոնստանդիանոսին։ Սակայն իրականում Կոնստանդիանոսը մկրտվել է մահվանից մոտ ժամանակ առաջ՝ 337 թ. մայիսին, Նիկոմեդիայի եպիսկոպոս Եվսեբիոսի կողմից, որը եղել է արիացի։

Չնայած «Նվերն» իրականում տեղի չի ունեցել, Կոնստանդիանոսը նվիրեց Լատերանյան պալատը Հռոմի եպիսկոպոսին և 310 թ. սկսեց Կոնստանդիանոսի բազիլիկի կառուցումը Գերմանիայում։

Բացի այդ, Կոնստանդիանոսը հիմնել է Սուրբ Պետրոսի Հին Բազիլիկը կամ Կոնստանդիանոսի բազիլիկան։ Այն կառուցվել է Սուրբ Պետրոսի գերեզմանի տեղում, որը որոշվել էր Հռոմի կաթոլիկ համայնքի կողմից։ Այսօր նրա տեղում գտնվում է Վատիկանի Սուրբ Պետրոսի բազիլիկան։

## Միջին դարեր (493—1417)
### Օստգոթական շրջան (493—537)
Օստգոթական պապության ժամանակաշրջանը տևել է 493-ից 537 թվականները։ 483 թվականի մարտին անցկացված պապական ընտրությունները առաջինն էին, որտեղ բացակայում էր Արևմտյան Հռոմեական կայսրության կայսրը։ Այդ ժամանակ պապությունը գտնվում էր Օստգոթական թագավորության ուժեղ ազդեցության ներքո, թեև Հռոմի Պապը անմիջականորեն չէր նշանակվում Օստգոթների թագավորի կողմից։ Պապերի ընտրությունն ու կառավարումը այս ժամանակաշրջանում մեծապես կախված էին Թեոդորիխ Մեծի և նրա իրավահաջորդների՝ Աթալարիկի և Թեոդահադի, ազդեցությունից։ Այս շրջանը ավարտվեց, երբ Հուստինիանոս I-ը Գոթական պատերազմի ընթացքում վերագրավեց Իտալիան և Հռոմ քաղաքը, դրանով սկիզբ դնելով Բյուզանդական ժամանակաշրջանին (537–752)։

Օստգոթների ազդեցությունը առավել ակնհայտ դարձավ առաջին պառակտման ժամանակ, երբ 498 թ. նոյեմբերի 22-ին երկու թեկնածուներ միաժամանակ ընտրվեցին Պապի պաշտոնում։ Հաջորդած Պապ Սիմմաքոսի (498–514) հաղթանակը հակապապ Լավրենտիոսի նկատմամբ պապության պատմության մեջ առաջին գրանցված սիմոնիայի (եկեղեցական պաշտոնների վաճառքի) օրինակն է։ Սիմմաքոսը նաև հաստատեց պապերի ընտրության նոր մեթոդ՝ նախօրոք նշանակելով իր իրավահաջորդին։ Այս մեթոդը շարունակվեց մինչև 530 թվականը, երբ ոչ պոպուլյար ընտրությունները հանգեցրին պառակտումների, որոնք լուծվեցին միայն 532 թ.-ին Հովհաննես II-ի ընտրությամբ։ Հովհաննես II-ը դարձավ առաջին պապը, որը պաշտոնավարման ընթացքում փոխեց իր անունը։

Թեոդորիխ Մեծը հանդուրժողականություն էր ցուցաբերում կաթոլիկ եկեղեցու հանդեպ և չէր խառնվում դավանաբանական հարցերին։ Նա մնում էր հնարավորինս չեզոք պապի նկատմամբ, թեև մեծ ազդեցություն ուներ պապության գործերի վրա։  Օստգոթական ազդեցության շրջանն ավարտվեց, երբ Յուստինիանոս I-ը վերագրավեց Հռոմը։ Այդ ժամանակ պրոգոթական Պապ Սիլվերիոսը (536–537) տապալվեց և փոխարինվեց Յուստինիանոսի աջակցությամբ նշանակված Պապ Վիգիլիոսով (537–555)։

### Բյուզանդական ժամանակաշրջան (537-752)
[thumb|right|[Հուստինիանոս Ա|Հուստինիանոս I. Ես վերանվաճեցի Հռոմը և նշանակեցի հաջորդ երեք պապերին:]]Բյուզանդական ժամանակաշրջանը պապականության պատմության մեջ տևել է 537-ից 752 թվականները։ Այս ժամանակաշրջանում պապերի ընտրությունը ենթակա էր Բյուզանդական կայսրերի հաստատմանը, որոնք իրավունք ունեին վերջնական հաստատում տալու Հռոմի եպիսկոպոսի կարգադրմանը։ Բազմաթիվ պապեր այս ժամանակ ընտրվել են կամ որպես բյուզանդական կայսրության պապական դեսպաններ (ապոկիարիոսներ), կամ Բյուզանդական Հունաստանից, Սիրիայից և Սիցիլիայից։

Հուստինիանոս I-ը վերականգնեց Հռոմեական կայսրության վերահսկողությունը Իտալիայի թերակղզու վրա Գոթական պատերազմի (535-554) ընթացքում և անձամբ նշանակեց հաջորդ երեք պապերին։ Այս պրակտիկան շարունակեցին նրա հետնորդները, այնուհետև այն հանձնվեց Ռավեննայի էկզարխությանը։

Այս ժամանակաշրջանում, բացառությամբ պապ Մարտին I-ի, ոչ մի պապ չէր հարցականի տակ դնում Բյուզանդիայի կայսրի իրավասությունը հաստատել Հռոմի եպիսկոպոսի ընտրությունը։ Սակայն դավանաբանական վեճերը, հատկապես մոնոֆելիտության (Քրիստոսի կամքի վերաբերյալ) և պատկերամարտության հարցերում, հաճախ էին առաջանում պապերի և կայսրերի միջև։

Այս շրջանում Հունաստանի, Սիրիայի և Բյուզանդական Սիցիլիայի հունախոս ներկայացուցիչները փոխարինեցին ազդեցիկ իտալական ազնվական ընտանիքների անդամներին պապական գահի վրա։ Բյուզանդական պապերի օրոք Հռոմը դարձավ արևմտյան և արևելյան քրիստոնեական ավանդույթների յուրօրինակ խառնուրդ, որն արտահայտվում էր թե՛ արվեստում, թե՛ ծեսերում։ Պապ Գրիգոր I-ը (590–604) կարևոր դեր ունեցավ պապական գերակայության հաստատման գործում և նպաստեց միսիոներական գործունեությանը Հյուսիսային Եվրոպայում, այդ թվում՝ Անգլիայում։

**Հռոմի դքսությունը**, որը Վիզանդական կայսրության Ռավեննայի էքզարխության մի մասը լինելով, կառավարվում էր կայսերական պաշտոնյայի կողմից՝ «դքս» կոչումով։ Էքզարխության երկու հիմնական տարածքներից մեկը Ռավեննայի շրջակայքն էր, որտեղ էքզարխը կենտրոնացնում էր լանգոբարդների դեմ պայքարը, իսկ մյուսը՝ Հռոմի դքսությունը, որը ներառում էր Լացիոի և Կամպանիայի տարածքները։ Հռոմում հենց պապը հանդիսանում էր լանգոբարդների դեմ դիմադրության ոգին։

Երբ 728 թվականին լանգոբարդների թագավոր Լիուտպրանդը գրավեց Սուտրի ամրոցը (Պերուջայի ճանապարհին), նա հետագայում նվիրեց այն պապ Գրիգոր II-ին՝ որպես «նվեր Սուրբ Պետրոսին և Պողոսին»:

738 թվականին լանգոբարդների Սպոլետոյի դքսության դքս Տրանսամունդը գրավեց Գալլեզե ամրոցը, որը պաշտպանում էր Պերուջայի ճանապարհը։ Սակայն պապ Գրիգոր III-ը մեծ փրկագին վճարելով վերադարձրեց ամրոցը։

Չնայած այս դժվարություններին, պապերը շարունակում էին ճանաչել կայսերական կառավարությունը և փորձում էին պահպանել կապը Բյուզանդիայի վերահսկվող տարածքների հետ։

### Ֆրանսիական ժամանակաշրջան (756-857)
751 թվականին լանգոբարդների թագավոր Այստուլֆը գրավեց Ռավեննան և սպառնաց Հռոմին։ Այս սպառնալիքի դիմակայելու համար Հռոմի պապ Ստեփան II-ը կատարեց աննախադեպ քայլ՝ Ալպերից հյուսիս մեկնելով ֆրանկների թագավոր Պիպին III-ի (Պիպին Կարճահասակ) օգնության դիմելու համար։ Պապական ընտրությունները հաճախ ուղեկցվում էին տարբեր աշխարհիկ և եկեղեցական խմբակցությունների միջև բախումներով, որոնք մեծապես ազդված էին Իտալիայի քաղաքական մթնոլորտից։

Ստեփան II-ը օծեց Պիպինին Սեն-Դենիի աբբայությունում, որը գտնվում է Փարիզի մոտ, ինչպես նաև նրա երկու որդիներին՝ Կառլին (ապագա Կառլ Մեծ) և Կառլոմանին։ Ի պատասխան, Պիպինն առաջին անգամ 754 թվականին և երկրորդ անգամ 756 թվականին ներխուժեց Հյուսիսային Իտալիա՝ վտարելու լանգոբարդներին Ռավեննայի տարածքից։ Սակայն, փոխանակ այդ տարածքները վերադարձնելու Բյուզանդական կայսրին, որը համարվում էր դրանց օրինական տերը, Պիպինը դրանք նվիրեց պապ Ստեփան II-ին և նրա հաջորդներին։

756 թվականին Պիպինի այս նվերը, որը հայտնի է որպես «Պիպինի Նվեր», պապությանը տրամադրեց աշխարհիկ իշխանություն և հիմք ստեղծեց, որից սկսեց ձևավորվել Պապական մարզը։ Սա նաև առաջին անգամ նպաստեց աշխարհիկ ղեկավարների միջամտությանը պապական ընտրություններին։ Այս տարածքներն ապահովեցին պապերի ինքնավարությունը մինչև 1870 թվականը, երբ Պապական մարզը միացվեց նորաստեղծ Իտալիայի թագավորությանը։ Հաջորդ տասնմեկ դարերի ընթացքում Հռոմի պատմությունը հիմնականում նույնացվեց պապության պատմության հետ։

799 թվականին Հռոմի պապ Լևոն III-ի վրա ֆիզիկական հարձակում եղավ Հռոմի փողոցներում, և նա ստիպված անցավ Ալպերը՝ օգնության համար դիմելով Կառլ Մեծին Պադերբորնում։ Չնայած անհայտ է, թե ինչ պայմանավորվածություն ձեռք բերվեց, Կառլ Մեծը 800 թվականին եկավ Հռոմ՝ պաշտպանելու պապին։ Սուրբ Պետրոսի բազիլիկում, Սուրբ Ծննդյան օրը, պապը պետք է Կառլ Մեծի որդուն հայտարարեր իր իրավահաջորդ, սակայն անսպասելիորեն (ըստ որոշ աղբյուրների), երբ Կառլ Մեծը կանգնեց աղոթքից հետո, պապը նրա գլխին դրեց թագը և հռչակեց նրան կայսր։ Ասվում է, որ Կառլ Մեծը դժգոհ էր այս քայլից, բայց, այդուհանդերձ, ընդունեց պատիվը։

Կառլ Մեծի հաջորդը՝ Լյուդովիկոս I Բարեպաշտ, միջամտեց պապական ընտրություններին՝ աջակցելով պապ Եվգենիոս II-ի պահանջին։ Այսուհետ, պապերը պարտավոր էին երդվել հավատարմության Ֆրանկական կայսրին։ Պապերի օծումը կարող էր կատարվել միայն կայսերական ներկայացուցիչների ներկայությամբ։ Օրինակ, պապ Գրիգոր IV-ի (827-844) ընտրությունը, որը կատարեցին հռոմեացի ազնվականները, վեց ամսով հետաձգվեց՝ Լյուդովիկոսի համաձայնությունը ստանալու համար։ 844 թվականին, երբ պապ Սերգիոս II-ը ընտրվեց հռոմեական ազնվականության կողմից, նրա օծումը կատարվեց առանց Լոթար I-ի համաձայնության։ Սա ստիպեց Լոթարի որդուն՝ Լյուդովիկոսին, բանակով Հռոմ ուղևորվել։ Սակայն Սերգիոս II-ին հաջողվեց շահել Լյուդովիկոսի աջակցությունը՝ նրան թագադրելով որպես թագավոր։ Միայն դրանից հետո Լոթար I-ը ճանաչեց Սերգիոս II-ին։

**Պապության նվաստացման ժամանակաշրջան (904-1048)**

904 թվականին Պապ Սերգիոս III-ի իշխանությունից սկսվող և 964 թվականին Պապ Հովհաննես XII-ի մահվամբ ավարտվող ժամանակաշրջանը հաճախ անվանում են պոռնկապետություն կամ «մութ դարաշրջան»։ Պատմաբան Ուիլյամ Դյուրանտը 867-1049 թվականները նկարագրում է որպես պապության «նվաստացման շրջանը»։

Այս ժամանակ պապերը գտնվում էին հզոր և կոռումպացված ազնվական ընտանիքի՝ Թեոֆիլակտների և նրանց հարազատների վերահսկողության ներքո։ Այդ ընտանիքի ազդեցությունը ձևավորեց այս շրջանի պատմական դինամիկան, երբ պապական ինստիտուտը կորցրեց իր նախկին հեղինակությունը.։

### Կայսերական պապություն (1048–1257)
Պապության պատմությունը նոր ընթացք ստացավ 1048 թվականից, երբ Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր Հենրիխ III-ը հայտնաբերեց, որ Հռոմում երեք տարբեր հակապապեր պայքարում էին իշխանության համար։ Սա հետևանք էր Պապ Բենեդիկտոս IX-ի աննախադեպ գործողությունների։ Հենրիխ III-ը բոլոր երեքին պաշտոնանկ արեց և ընտրեց իր նախընտրած թեկնածուին՝ Պապ Կղեմես II-ին։

Այս ժամանակաշրջանը նշանավորվեց պապերի և Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսրերի միջև բախումներով։ Առավել կարևոր վեճերից մեկը ներդրման համար պայքարն էր (Investiture Controversy), որտեղ քննարկվում էր, թե ով՝ պապը, թե կայսրը, իրավունք ուներ նշանակելու կայսրության եպիսկոպոսներին։ 1077 թվականին Հենրիխ IV-ի՝ Կանոսայում Պապ Գրիգոր VII-ի հետ հանդիպումը դարձավ լեգենդար իրադարձություն։ Չնայած Վորմսյան կոնկորդատի (1122 թ.) համաձայն կայսրը հրաժարվեց հոգևոր ներդրման իրավունքից, խնդիրը կրկին վերակենդանացավ։

Այս ժամանակաշրջանում Արևելքի և Արևմուտքի եկեղեցիների միջև խորացող տարաձայնությունները հանգեցրին Արևելք-Արևմուտք բաժանմանը և խաչակրաց արշավանքներին։ Առաջին յոթ տիեզերական ժողովներին մասնակցում էին ինչպես արևմտյան, այնպես էլ արևելյան հոգևորականները, սակայն դավանաբանական, լեզվական, քաղաքական և աշխարհագրական տարբերությունները խորը վեճերի պատճառ դարձան։ Պապ Ուրբանոս II-ը (1088-1099 թթ.) 1096 թվականին Կլերմոնի ժողովում կոչ արեց Արևմուտքի քրիստոնյաներին աջակցել Արևելքի քրիստոնյաներին՝ վերադարձնելու սելջուկների կողմից կորցրած տարածքները։ Նրա ելույթը խթանեց Առաջին խաչակրաց արշավանքի մեկնարկը։  Ինը ամիս անց Պապ Ուրբանոս II-ի (1088-1099) ելույթը Կլերմոնի ժողովում 1096 թվականի օգոստոսին դարձավ Առաջին խաչակրաց արշավանքի միավորող կոչը։.

Ի տարբերություն նախորդ հազարամյակի, այս ժամանակաշրջանում պապերի ընտրության գործընթացը դարձավ ավելի կանոնակարգված։ Պապ Նիկողայոս II-ը 1059 թվականին հրապարակեց *In nomine Domini* փաստաթուղթը, որը ընտրությունների միջոցով պապ ընտրելու իրավունքը վերապահում էր կարդինալների կոլեգիային։ Պապական ընտրությունների կանոնները և ընթացակարգերը զարգացան այս ժամանակահատվածում՝ հիմք դնելով ժամանակակից պապական կոնկլավի համար։ Այս բարեփոխումների շարժիչ ուժը եղել է կարդինալ Հիլդեբրանդը, ով հետագայում դարձավ Գրիգոր VII։

### Թափառող Պապեր (1257-1309)

Հռոմի պապը Հռոմի եպիսկոպոսն է, բայց ոչ մի տեղ գրված չէ, որ նա պետք է մնա այնտեղ (ըստ էության, ընդամենը 200 տարի առաջ կարդինալները պետք է բնակվեին Հռոմում ): 13-րդ դարի Իտալիայում քաղաքական անկայունությունը ստիպեց պապերին տեղափոխվել տեղից տեղ, ներառյալ Վիտերբոն, Օրվիետոն և Պերուջան: Պապերը իրենց հետ բերեցին Հռոմեական Կուրիան, որը հանդիպեց Կարդինալների քոլեջի հետ քաղաքում, որտեղ վերջին պապը մահացավ պապական ընտրություններ անցկացնելու համար: Ընդունող քաղաքները վայելում էին բարձր հեղինակություն և որոշակի տնտեսական առավելություններ, սակայն քաղաքային իշխանությունները վտանգում էին ենթարկվել պապական պետությունների վարչակազմին, եթե նրանք թույլ տան պապին երկար մնալ:

Ըստ Էյմոն Դաֆիի, «Հռոմ քաղաքի արիստոկրատական ​​խմբակցությունները կրկին այն դարձրին անապահով հիմք պապական կայուն կառավարության համար: Իննոկենտիոս IV-ը վեց տարով աքսորվեց Հռոմից և նույնիսկ Իտալիայից, և 13-րդ դարի պապական ընտրություններից բացի երկուսից բոլորը պետք է տեղի ունենային Հռոմից դուրս։ Հռոմի երկնքում այժմ գերիշխում էին արիստոկրատիայի ամրացված ռազմական աշտարակները (մոտ հարյուրը կառուցվել են միայն Իննոկենտիոս IV-ի հովվապետության օրոք), և պապերն ավելի ու ավելի շատ ժամանակ էին անցկացնում Պապական Վիտերբոյի»։

### Պապերի Ավինյոնյան  գերություն (1309-1377)
thumb|right|Ավինյոնի պապական պալատ

Այս ժամանակահատվածում՝ 1309 թվականից սկսած, Ավինյոնում ապրել են յոթ պապեր, որոնք բոլորը եղել են ֆրանսիացիներ՝ պապ Կղեմես V (1305-1314), պապ Հովհաննես XXII (1316-1334), պապ Բենեդիկտոս XII (1334-1342), պապ Կղեմես VI (1342-1352), պապ Իննոկենտիոս VI (1352-1362), պապ Ուրբանոս V (1362-1370) և պապ Գրիգոր XI (1370-1378): Այս ընթացքում պապությունը գտնվել է ֆրանսիացի թագավորի վերահսկողության տակ։ 1378 թվականին պապ Գրիգոր XI-ը պապական նստավայրը տեղափոխեց Հռոմ, որտեղ և մահացավ։

### Արևմտյան Մեծ պառակտում (1378-1417)
Ֆրանսիացի կարդինալները կազմակերպեցին իրենց կոնկլավը, որտեղ նրանք ընտրեցին իրենցից մեկին՝ Ռոբերտ Ժնևացուն։ Նա վերցրեց Կղեմես VII անունը։ Սա 1378-1417 թվականների դժվարին ժամանակաշրջանի սկիզբն էր, որը կաթոլիկ գիտնականները կոչում են «արևմտյան պառակտում» կամ «հակապապերի մեծ վեճ» (որոշ աշխարհիկ և բողոքական պատմաբաններ այն անվանում են նաև «երկրորդ մեծ պառակտում»)։ Այդ ընթացքում կաթոլիկ եկեղեցու ներսում կողմերը բաժանված էին՝ տարբեր պապի թեկնածուների նկատմամբ հավատարմության հարցում։ Վեճը վերջնականապես լուծվեց 1417 թվականին Կոնստանցի ժողովի կողմից։

1414 թվականին ևս մեկ ժողով գումարվեց Կոնստանցում։ 1415 թվականի մարտին Պիզայի հակապապ Հովհաննես XXIII-ը գաղտնի հեռացավ Կոնստանցից։ Նրան վերադարձրեցին, ձերբակալեցին և գահընկեց արեցին մայիսին։ Հռոմի պապ Գրիգոր XII-ը կամավոր հրաժարական տվեց հուլիսին։ Կոնստանցի ժողովը, որը վերջնականապես ազատվեց պապերից և հակապապերից, 1417 թվականի նոյեմբերին պապ ընտրվեց Մարտին V-ը։

## Վաղ ժամանակակից և ժամանակակից շրջան (1417-այսօր)
### Վերածննդի դարաշրջանի պապություն (1417—1534)
thumb|right|Պապ Լևոն X-ը՝ իր զարմիկների՝ Ջուլիո Մեդիչիի (ձախից, ապագա Պապ Կղեմես VII) և Լուիջի Ռոսսիի (աջից) հետ, որոնց նա նշանակել էր կարդինալ-զարմիկներ։

1417 թվականին Կոնստանցիայի ժողովում Հռոմի Պապ Մարտին V-ի ընտրությունից մինչև Ռեֆորմացիան, արևմտյան քրիստոնեությունը հիմնականում զերծ էր բաժանումներից և նշանակալի հակապապերից։ Մարտին V-ը 1420 թվականին պապությունը վերադարձրեց Հռոմ։ Չնայած կրոնի ուղղության վերաբերյալ կարևոր տարաձայնություններին, դրանք լուծվում էին այն ժամանակ հաստատված պապական կոնկլավի ընթացակարգերով։

Հարուստ պապերը և կարդինալները Վերածննդի դարաշրջանում ավելի մեծ ուշադրություն էին դարձնում արվեստին և ճարտարապետությանը՝ վերակառուցելով Հռոմի տեսարժան վայրերը։ «Նեպոտիզմ» բառը սկզբնապես վերաբերում էր կարդինալ-զարմիկների նշանակման պրակտիկային, երբ այն առաջին անգամ հայտնվեց անգլերենում մոտ 1669 թվականին։  Համաձայն պատմաբան Իմոն Դաֆիի, «այս ամենի անխուսափելի արդյունքը հարստացված կարդինալական դասի ստեղծումն էր», որը դարձավ ազդեցիկ ընտանիքների ներկայացուցիչների խումբ։ Կոլեգիայում գերիշխում էին պապերի կողմից առաջ մղված կարդինալ-զարմիկները, կաթոլիկ միապետությունների ներկայացուցիչներն ու ազդեցիկ իտալական ընտանիքների անդամները։ 

Հարուստ պապերն ու կարդինալները աստիճանաբար ավելի մեծ հովանավորություն էին ցուցաբերում Վերածննդի դարաշրջանի արվեստին ու ճարտարապետությանը՝ վերակառուցելով Հռոմի տեսարժան վայրերը զրոյից։ Պապական մարզը այդ ժամանակահատվածում սկսեց հիշեցնել ժամանակակից ազգային պետություն, և պապությունը ավելի ակտիվ դեր էր ստանձնում եվրոպական պատերազմներում և դիվանագիտության մեջ։ Հռոմի Պապ Հուլիոս II-ը, ով հայտնի էր որպես «Մարտիկ Պապ», նվաճումների միջոցով ընդլայնում էր պապության տարածքն ու բարեկեցությունը։ Այդ ժամանակաշրջանի պապերը պապական զորքերը օգտագործում էին ոչ միայն իրենց ու իրենց ընտանիքների հարստացման համար, այլև պապության՝ որպես ինստիտուտի, հին տարածքային և սեփականության պահանջները ուժեղացնելու ու ընդլայնելու նպատակով։ Չնայած մինչև Արևմտյան պառակտումը պապությունը ստանում էր իր եկամուտների մեծ մասը «իր հոգևոր ծառայության եռանդուն իրականացման» միջոցով, այդ ժամանակաշրջանում պապերը ֆինանսապես կախված էին պապական մարզի եկամուտներից։ Ռազմական և շինարարական մեծ ծախսերի պայմաններում նրանք դիմեցին նոր եկամտի աղբյուրների՝ ներառյալ ինդուլգենցիաների վաճառքը և վարչական ու եկեղեցական պաշտոնների վաճառքը։ Պապ Կլեմենտ VII-ի դիվանագիտական և ռազմական արշավները հանգեցրին Հռոմի կողոպուտին 1527 թվականին։

Պապերին ավելի հաճախ էին հրավիրում լուծելու մրցակցող գաղութատիրական պետությունների վեճերը, քան բարդ աստվածաբանական հարցերը։ 1492 թվականին Կոլումբոսի կողմից Նոր աշխարհի բացահայտումը խախտեց Պորտուգալիայի և Կաստիլիայի թագավորությունների միջև անպայման հարաբերությունները։ Այս թագավորությունների միջև գաղութատիրական տարածքների պահանջները երկար տարիներ կարգավորվում էին պապական բուլլաներով՝ 1455, 1456 և 1479 թվականներին։ Ալեքսանդր VI-ը երեք բուլլա հրապարակեց 1493 թվականի մայիսի 3-ին և 4-ին, որոնք շատ բարենպաստ էին Կաստիլիայի համար։ *Inter Caetera* բուլլան Իսպանիային բացառիկ իրավունք շնորհեց գաղութացնելու Նոր աշխարհի մեծ մասը։

Ըստ Էյմոն Դաֆիի՝ «Վերածննդի պապությունը առաջացնում է հոլիվուդյան շքեղության, դեգրադացիայի և ապականության պատկերներ։ Ժամանակակիցները նայում էին «Վերածննդի Հռոմին» այնպես, ինչպես մենք հիմա նայում ենք Նիքսոնի Վաշինգտոնին՝ դա պոռնիկների, քաղաքական կաշառակերության քաղաք էր, որտեղ ամեն ինչ և ամեն ոք գին ուներ, որտեղ ոչնչի և ոչ ոքի չէր կարելի վստահել։ Կարծես թե հենց պապերն էին տոն տալիս այդ ամենին»։ Օրինակ՝ Լևոն X-ը ասել է. Այդ պապերից ոմանք սիրուհիներ ունեին, երեխաներ էին ունենում և զբաղվում էին խարդավանքներով կամ նույնիսկ սպանություններով։ Ալեքսանդր VI-ը, պապ դառնալուց առաջ, չորս ճանաչված զավակ ուներ՝ Չեզարե Բորջա, Լուկրեցիա Բորջիա, Ջոֆրե Բորջիա և Ջովանի Բորջիա։

Սիքստոս V պապի կառավարման ժամանակաշրջանը (1585-1590) բացեց կաթոլիկական ռեֆորմացիայի շրջանի վերջին փուլը, որը բնորոշ էր բարոկկոյի դարաշրջանին՝ տասնյոթերորդ դարի սկզբին, անցնելով ստիպողությունից դեպի ներգրավում։ Նրա կառավարման կենտրոնը եղել է Հռոմի վերականգնումը՝ որպես մեծ եվրոպական մայրաքաղաք և բարոկկո ոճով քաղաք, որը պետք է դառնար կաթոլիկ եկեղեցու տեսանելի խորհրդանիշ։

### Հռոմեական հարց (1870-1929)
thumb|right|Պորտա Պիուսը, որը վնասվել է Հռոմի գրավման ժամանակ

Վերջին ութ տարիների ընթացքում իր երկար պապական պաշտոնավարման՝ եկեղեցու պատմության մեջ ամենաերկար տևած պապության, Պիոս IX պապն անցկացրեց Վատիկանում բանտարկված։ Կաթոլիկներին արգելված էր մասնակցել համապետական ընտրություններին թե որպես ընտրող, թե որպես ընտրվող։ Սակայն նրանց թույլատրվում էր մասնակցել տեղական ընտրություններին, որտեղ նրանք հաջողություններ ունեցան։ Պիոսը շատ ակտիվ էր այդ տարիներին՝ ստեղծելով նոր եպիսկոպոսական նստավայրեր և նշանակելով եպիսկոպոսներ բազմաթիվ նստավայրերի համար, որոնք տարիներ շարունակ թափուր էին։

Երբ նրան հարցրին, արդյոք ցանկանում է, որ իր հաջորդը հետևի իր իտալական քաղաքականությանը, ծեր պապը պատասխանեց.

Լև XIII պապը, որ համարվում է մեծ դիվանագետ, կարողացավ բարելավել հարաբերությունները Ռուսաստանի, Պրուսիայի, Գերմանիայի, Ֆրանսիայի, Անգլիայի և այլ երկրների հետ։ Սակայն Իտալիայում հակակաթոլիկական թշնամական մթնոլորտի լույսի ներքո, նա շարունակեց Պիոս IX-ի քաղաքականությունը՝ առանց որևէ լուրջ փոփոխությունների։ Նա ստիպված էր պաշտպանել Եկեղեցու ազատությունը իտալական հետապնդումներից և հարձակումներից՝ կրթության, եկեղեցիների բռնագրավման ու ավերելու, Եկեղեցու դեմ ուղղված իրավական միջոցների և կոպիտ հարձակումների ոլորտում։ Այս հարձակումների գագաթնակետը դարձավ 1881 թվականի հուլիսի 13-ին, երբ հակակղերական խմբավորումները փորձեցին Պիոս IX պապի մարմինը նետել Տիբեր գետը։ Պապը նույնիսկ մտածում էր պապությունը տեղափոխելու մասին Տրիեստ կամ Զալցբուրգ՝ երկու քաղաքներ, որոնք գտնվում էին Ավստրիայի վերահսկողության ներքո։ Սակայն այդ գաղափարը մեղմորեն մերժեց Ավստրիայի կայսր Ֆրանց Յոզեֆ I-ը։

Նրա շրջաբերականը փոփոխեց Եկեղեցու դիրքորոշումը աշխարհիկ իշխանությունների հետ հարաբերությունների հարցում։ 1891 թվականին հրապարակված *Rerum novarum* շրջաբերականում առաջին անգամ քննարկվեցին սոցիալական անհավասարության և անարդարության խնդիրները պապական իշխանության տեսանկյունից։ Նրան մեծապես ազդեցություն էր թողել Վիլհելմ Էմանուել ֆոն Կետտելերը՝ գերմանացի եպիսկոպոսը, ով բացահայտորեն պաշտպանում էր աշխատավոր դասերի իրավունքները: Լև XIII-ի ժամանակներից սկսած, պապերը զարգացրել են աշխատավորների իրավունքներն ու պարտականությունները, ինչպես նաև սահմանափակումները մասնավոր սեփականության նկատմամբ։ Այդ գործընթացը շարունակվեց Պիոս XI-ի *Quadragesimo anno*, Պիոս XII-ի սոցիալական ուսմունքներում, Հովհաննես XXIII-ի *Mater et magistra* (1961), Պողոս VI-ի Populorum progressio՝ համաշխարհային զարգացման հարցերով, և Հովհաննես Պողոս II-ի Centesimus annus շրջաբերականով, որը նվիրված էր Լև XIII-ի *Rerum novarum*-ի հարյուրամյակին։

### Ժամանակակից շրջան՝ Լատերանյան համաձայնագրերից հետո (1929)
Հռոմի Պապ Պիոս XI-ի պոնտիֆիկատը առանձնանում էր մեծ դիվանագիտական ակտիվությամբ և բազմաթիվ կարևոր փաստաթղթերի հրապարակմամբ, հաճախ՝ հրշեջի ձևաչափով։ Դիվանագիտական հարցերում Պիոսին սկզբում աջակցում էր Պիետրո Գասպարին, իսկ 1930 թվականից՝ Եվգենիո Պաչելլին (ով հետագայում դարձավ Հռոմի Պապ Պիոս XII): Կարդինալ Գասպարիի գլուխգործոցը Լատերանյան համաձայնագրերն էին (1929), որոնք Վատիկանի համար կնքել էր Ֆրանչեսկո Պաչելլին։ Այնուամենայնիվ, ֆաշիստական կառավարությունը և Պապը բացահայտ տարաձայնություններ ունեին երիտասարդության գործունեության սահմանափակման վերաբերյալ։ Դրա կուլմինացիան (*kulminácián)* եղավ նշանավոր պապական նամակը (*Non abbiamo bisogno*, 1931), որտեղ նշվում էր, որ անհնար է միաժամանակ լինել ֆաշիստ և կաթոլիկ։ Դրանից հետո Մուսոլինիի և Սուրբ Աթոռի միջև հարաբերությունները սառեցին։

Հռոմեական հարցի կարգավորման շուրջ բանակցությունները սկսվել էին 1926 թվականին՝ Իտալիայի կառավարության և Վատիկանի միջև, իսկ 1929 թվականին ավարտվել էին երեք Լատերանյան պակտերով։ Դրանք ստորագրվել էին Իտալիայի թագավոր Վիկտոր Էմանուել III-ի անունից՝ վարչապետ Բենիտո Մուսոլինիի և Սուրբ Աթոռի անունից՝ պետական քարտուղար Պիետրո Գասպարիի կողմից՝ Լատերանյան պալատում (այստեղից էլ նրանց անվանումը):

thumb|left|Վատիկանի քարտեզը, ըստ Լատերանյան պայմանագրերի (1929 թ.)

Լատերանյան համաձայնագրերը ներառում էին քաղաքական պայմանագիր, որը ստեղծում էր Վատիկանի պետությունը և ապահովում Սուրբ Աթոռի ամբողջական և անկախ ինքնիշխանությունը։ Պապը պարտավորվում էր պահպանել միջազգային հարաբերություններում հավերժական չեզոքություն և ձեռնպահ մնալ միջնորդությունից, եթե դա հատուկ կերպով չպահանջվեր բոլոր կողմերից։ Կոնկորդատը կաթոլիկությունը հաստատում էր որպես Իտալիայի կրոն։ Ֆինանսական համաձայնագիրը կարգավորում էր Սուրբ Աթոռի բոլոր պահանջները Իտալիայի դեմ՝ կապված 1870 թվականին աշխարհիկ իշխանության կորստի հետ։

Գերմանիայի հետ ազգային կոնկորդատը Պաչելլիի հիմնական խնդիրներից մեկն էր՝ որպես պետական քարտուղար։ 1920-ականներին, լինելով նունցիոս, նա ձախողված փորձեր էր անում գերմանական կառավարությունից ստանալ նման համաձայնություն։ 1930-1933 թվականներին նա փորձում էր սկսել բանակցություններ Գերմանիայի հաջորդ կառավարությունների ներկայացուցիչների հետ, սակայն բողոքական և սոցիալիստական կուսակցությունների ընդդիմությունը, ազգային կառավարության անկայունությունը և որոշ նահանգների ինքնավարության պահպանման մտահոգությունները խոչընդոտեցին այս նպատակին։ Մասնավորապես, դավանական դպրոցների և զինված ուժերում հոգևորական ծառայության հարցերը խանգարում էին ազգային մակարդակի համաձայնագրին, չնայած 1932 թվականի ձմռանը տեղի ունեցած բանակցություններին:

Ադոլֆ Հիտլերը նշանակվեց կանցլեր 1933 թվականի հունվարի 30-ին։ Նա ձգտում էր հասնել միջազգային հարգանքին և վերացնել եկեղեցու և Կաթոլիկ Կենտրոնական կուսակցության ներկայացուցիչների կողմից ներքին ընդդիմությունը։ Նա իր փոխկանցլեր Ֆրանց ֆոն Պապենին՝ կաթոլիկ ազնվական և Կենտրոնական կուսակցության նախկին անդամ, ուղարկեց Հռոմ՝ Ռայխի կոնկորդատի շուրջ բանակցություններ առաջարկելու համար։ Կարդինալ Պաչելլիի անունից նրա երկարամյա օգնական Լյուդվիգ Կաասը՝ Կենտրոնական կուսակցության նախկին նախագահը, համաձայնեցրեց առաջին պայմանագրի նախագիծը ֆոն Պապենի հետ։ Կոնկորդատը վերջապես ստորագրվեց 1933 թվականի հուլիսի 20-ին Պաչելլիի և ֆոն Պապենի կողմից և վավերացվեց 1933 թվականի սեպտեմբերի 10-ին։

1933-1939 թվականներին Պաչելլին 55 բողոք ներկայացրեց Ռայխի կոնկորդատի խախտումների դեմ։ Մասնավորապես, 1937 թվականի սկզբին Պաչելլին խնդրեց մի քանի գերմանացի կարդինալների, այդ թվում՝ կարդինալ Միխայել ֆոն Ֆաուլհաբերին, օգնել իրեն գրել բողոք նացիստների կողմից Ռայխի կոնկորդատի խախտումների դեմ։ Սա պետք է դառնար Պիոս XI-ի *Mit Brennender Sorge* հրշեջը։ Այս հրշեջը, որը դատապարտում էր այն կարծիքը, թե «ռասան, կամ ժողովուրդը, կամ պետությունը, կամ պետության որևէ հատուկ ձև… բարձրացվում են իրենց սովորական արժեքից և դարձվում կռապաշտության մակարդակի», գրված էր գերմաներենով՝ լատիներենի փոխարեն, և կարդացվում էր գերմանական եկեղեցիներում Ծաղկազարդի կիրակի՝ 1937 թվականին։

### Երկրորդ Համաշխարհային պատմություն (1939-1945)
Երբ Գերմանիան ներխուժեց Լեհաստան 1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ին, Վատիկանը հայտարարեց չեզոքություն՝ խուսափելու համար հակամարտությանը ներգրավվելուց, ինչպես նաև իտալական զինված ուժերի կողմից օկուպացիայից: Հռոմի պապ Պիոս XII-ի քաղաքականությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո կենտրոնացած էր պատերազմից տուժած Եվրոպային նյութական օգնություն տրամադրելու վրա, որն ուներ 15 միլիոն տեղահանված և փախստականներ, կաթոլիկ եկեղեցու ներսում ինտերնացիոնալիզացիայի և նրա համաշխարհային դիվանագիտական հարաբերությունների զարգացման վրա։ Նրա *Evangelii praecones* շրջաբերականը նպաստեց այն գաղափարին, որ կաթոլիկ առաքելությունները պետք է կիրառեն տեղական լուծումներ, որոնցից շատերն ի վերջո դարձան անկախ թեմեր։ Պիոս XII-ը պահանջում էր տեղական մշակույթների ճանաչումը որպես եվրոպական մշակույթին լիովին հավասար արժեքներ։

Նա ինտերնացիոնալիզացրեց Կարդինալների ժողովը՝ վերացնելով իտալական մեծամասնությունը, և կարդինալներ նշանակեց Ասիայից, Հարավային Ամերիկայից և Ավստրալիայից։ Արևմտյան Աֆրիկայում, Հարավային Աֆրիկայում, Բրիտանական Արևելյան Աֆրիկայում, Ֆինլանդիայում, Բիրմայում և Ֆրանսիական Աֆրիկայում 1955 թվականին պապ Պիոս XII-ը ստեղծեց անկախ թեմեր։

Չնայած վերականգնման տարիներին եկեղեցին բարգավաճում էր Արևմուտքում և զարգացող երկրների մեծ մասում, այն բախվեց ամենածանր հալածանքներին Արևելքում։ Վաթսուն միլիոն կաթոլիկներ 1945 թվականին հայտնվեցին խորհրդային իշխանությունների կողմից ղեկավարվող ռեժիմների ներքո, տասնյակ հազարավոր հոգևորականներ և կրոնական գործիչներ սպանվեցին, իսկ միլիոնավոր մարդիկ արտաքսվեցին խորհրդային և չինական Գուլագներ։ Ալբանիայում, Բուլղարիայում, Ռումինիայում և Չինաստանում կոմունիստական ռեժիմները փաստորեն ոչնչացրին կաթոլիկ եկեղեցին իրենց երկրներում։

### Վատիկանի Երկրորդ ժողովից հետո (1962-1965)
thumb|Վատիկանի Երկրորդ Խորհրդի երկրորդ նստաշրջանի բացումը

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Կաթոլիկության պատմություն
Կատեգորիա:Հռոմի պապեր
Կատեգորիա:Պապության պատմություն
Կատեգորիա:Պապություն
Կատեգորիա:Սուրբ Աթոռ
Կատեգորիա:Քրիստոնեության պատմություն
Կատեգորիա:Քրիստոնեությունը միջնադարում