Դվինի ամիրայություն

**Դվին** – Ոստան Դվին՝ խոշոր արհեստա-առևտրային քաղաք, Հայաստանի տարանցիկ առևտրի կենտրոն 4-13-րդ դարերում (Երևանից 35 կմ հարավ)։  4-րդ դարի 30-ական թվականներին Հայոց Արշակունի թագավորները կառուցել են ամրոց և այնտեղ տեղափոխել իրենց նստավայրը։ 428 թվականին հայկական թագավորության անկումից հետո դարձել է Հայաստանի պարսկական տիրակալների նստավայրը։ 640 թվականին դարձել է արաբական էմիրության՝ Արմինիայի կենտրոնը։ 1236 թվականին ավերվել է մոնղոլների կողմից։
մինի|Դվին քաղաքի հրապարակը

## Պատմություն
3-րդ դարի հնագույն հեթանոսական տաճարի տեղում կառուցվել է վեհաշուք տաճար (VII դ.)՝ 43 մ երկարությամբ և 22 մ լայնությամբ բարձր եռանավ բազիլիկի տեսքով։ Մայր տաճարի կողքին կանգնած էր Կաթողիկոսի պալատը, որը կառուցվել է ավելի վաղ (V դարում)՝ քաղաքացիական ճարտարապետության ամենավաղ հուշարձաններից մեկը։
Ներկայուսն գտնվում է մարզկենտրոն Արտաշատից հյուսիս (10-12 կմ) գտնվում են Հայաստանի միջնադարյան խոշորագույն մայրաքաղաքներից մեկի՝ Դվինի պեղումները։ Դվին բերդաքաղաքը գտնվում էր ներկայիս Խնաբերդ և Դվին գյուղերի միջև ընկած համանուն բլրի վրա և զբաղեցնում էր շատ մեծ տարածք։ Այն բանից հետո, երբ Արտաշատը զրկվեց ջրից (Արաքս գետի աստիճանաբար դեպի հարավ շեղվելու պատճառով), որպես նոր մայրաքաղաքի վայր ընտրվեց Դվինա բլուրը։ 4-րդ դարի 30-ական թվականներին այստեղ իր պալատը կառուցել է Արշակյանների տոհմից ձեռներեց Խոսրով Կոտակ թագավորը։ Քաղաքը արագ ընդարձակվեց և դարձավ նշանավոր տնտեսական, տարանցիկ, առևտրային և մշակութային կենտրոն, որը գոյություն ունեցավ գրեթե տասը դար (մինչև 13-րդ դարը)։
մինի|Դվինի քարտեզը
Մի շարք աղբյուրներից տեղեկանում ենք, Շեդդադյան տոհմի նախահայր Աբու-լ-Ասվարի պապ՝ Մուհամմադ Իբն Կուրտակի Գանձակից 951 թվականին Դվինում հաստատվելու փաստին։ Սակայն իրադարձությունների զարգացումը, կապված
Ատրպատականի Սալարյան Մարզուբանի դվինյան արշավանքի հետ, կանխորոշեց նրա փախուստը Վասպուրական Գագիկ Արծրունու մոտ, ուր թեև նա ապաստանել էր, բայց ուներ հեռահար ծրագիր՝ Բյուզանդիայի օգնությամբ
վերստին նվաճել Դվինը, որն այդպես էլ չհաջողվեց, ու 955 թվականին, նա
Վասպուրականում էլ կնքեց իր մահկանացուն։
X դարի երկրորդ կեսի իրադարձություններին մեր կարճառոտ քննության
նպատակը ամիրայական ուժերի կողմից վիճելի տարածքներ գրավելը, ճանապարհային քաղաքականության և վաճառաշահ քաղաքներին տիրողի կարգավիճակ ձեռք բերելու նրանց նվաճողական քաղաքականությունը բացահայտելն է։ Այդ բարդ գործընթացում իրականացան ժողովուրդների բռնի տեղահանումներ, քաղաքներ ավերվեցին, իսկ տարածաշրջանի քարտեզը նոր ձևափոխությունների ենթարկվեց։
Այս լայնածավալ տեղաշարժերից Դվինը չէր կարող դուրս մնալ։ Բարգավաճ այդ քաղաքին տիրելու առանցքում էին հայտնվել Ատրպատականի Սաջյանները, ապա՝ Սալարյանները։ Ձեռնպահ չէին և Բագրատունիները, որոնց
վերջնանպատակը հայկական հողերը միավորելն էր ու Դվինն իրենց մայրաքաղաքը դարձնելը։ Սաջյան Յուսուֆի ձեռքով 914 թվականին Սմբատ Բագրատունու եղերական մահը պատճառ դարձավ, որ հայոց արքաները հրաժարվեն այդ
գաղափարից, թեև արաբական աղբյուրը մանրամասներ է հաղորդում 953 թվականին Աշոտ Ողորմածի (953-77) դվինյան անհաջող արշավանքի մասին։
Այս իրադարձություններին 1021 թվականին հաջորդեց դելմիկների դվինյան արշավանքը։ Նստակյաց չլինելով՝ որոշ ժամանակ անց նրանք լքեցին քաղաքն, իրենց տեղը զիջելով անհայտ ծագումով, վստահություն չներշնչող քաղաքական գործիչների, որոնց համար Դվինը ժամանակավոր կացարան էր ու
կողոպուտի առարկա։ Խաղաղության պահերից մեկի ժամանակ, 1022 թվականին, Դվինն անցավ ամիրապետ ու զորավար Աբու-լ-Ասվարի ձեռքը։ 28 տարի կառավարելով՝ նա ձևավորեց Դվինի ամիրայությունը և կարճ ժամանակահատվածում դարձրեց այն հեղինակավոր ու կայացած քաղաքական միավոր՝ շատ ոլորտներում Մերձավոր Արևելքում թելադրողի կարգավիճակով։

## Դվինը որպես առևտրատնտեսական, շինարարական և մշակույթային կենտրոն
Այս իշխանապետության առևտրատնտեսական, շինարարական և մշակութային կյանքի զարգացման մակարդակն, անշուշտ, միայն պատմական վավերագրերով լուսաբանելը բավարար չէ։ Քաղաքի վերաբերյալ անհամեմատ ավելի առատ վկայություններ են պեղումների ժամանակ բացված կառույցներն ու հայտնաբերված հնագիտական առարկաները, որոնց քննությամբ արդարացվում են քաղաքի դինամիկ զարգացման մասշտաբների և հզորության մասին
պատկերացումները։ 1022 թվականին քաղաքի տեր Աբու-լ-Ասվարը ժառանգել էր քայքայված տնտեսությամբ, հիմնավոր նորոգման կարոտ մի երկրամաս։ Ըստ երևույթին, առաջնահերթությունը նա տվել էր պարսպաշինությանը։ Դրա ենթադրյալ պատճառներից մեկն այն էր, որ պաշտպանական նպատակի ծառայող հողաշեն այս կառուցամասն եղել է չափազանց քայքայված։ Մինչ ամիրապետ Աբու-լ-Ասվարի գալուստը այդ կառույցի պահակազորի պարտականությունը կատարում էին դելմիկները, որոնք իրենց շահագրգիռ վարքագծով ազատ ելումուտ էին տրամադրում թշնամիներին, մեծ վնաս պատճառելով քաղաքային բնակչությանը։ Հնագիտական հետազոտությունը ցույց տվեց, որ ամրակայման համար շինարարներն օգտագործել են կառուցողական մի այսպիսի մոդել՝ կրաքարերի կուտակումներից բաղկացած շերտին հաջորդել են հում աղյուսների կապակցումները, որոնց կանոնավոր հերթագայությունը շարունակաբար կրկնվել է։
մինի|Հնաբերդ
Աբու-լ-Ասվարի քաղաքաշինական գործունեության հաջորդ ասպարեզը
բնակարաններն էին, որոնց ավերակները, չնայած Աբու-լ-Ասվարի հետնորդների պատճառած ավերածություններին, որոշ ծավալներով պահպանվել են միջնաբերդի տարբեր հատվածներում։ 1946-50 թթ. Դվինի միջնաբերդի գագաթում իրականացված պեղումների ժամանակ (ղեկ. Կ. Ղաֆադարյան) բացվել էր 120.000 մ 2 մակերեսով (30մ × 40 մ), հիմքերում քարե,
վերնամասում հում աղյուսի շարվածքով 1,7-2,5 մ լայնությամբ պատերով մի կառույց, որը Կ. Ղաֆադարյանը պալատ է անվանել։ Սելջուկների և մոնղոլների արշավանքների հետևանքով ձեռքից ձեռք անցած միջնաբերդում նվաճողներն իրենց ներկայության դրոշմն են թողել՝ արտահայտված շերտագրական խիտ նստվածքներով։

Սկզբնաղբյուրների տվյալների հիման վրա լուսաբանված է Դվինի XI դարի
առաջին կեսի քաղաքական կյանքը, սակայն սոցիալ-տնտեսական, առևտրամշակութային կյանքի ու դրամաշրջանառության վերաբերյալ պատկերացումները հեռու են բավարար լինելուց։ Այս բացը լրացնելու առումով բացառիկ նշանակություն ունեն հնագիտական տվյալները։ Միջնադարյան մշակույթի անվանի գիտակներ Կ. Ղաֆադարյանը, Բ. Առաքելյանը, Ա. Քալանթարյանը և այլք Դվինի նյութական մշակույթի առարկայական քննության ընթացքում հիմնվել են Հայաստանի ավատական պատմության IX-X, XI, XII-XIII կամ IX-X, XIXIII դդ. պարբերացման վրա։ Դվինի պեղումների վերջին տարիների արդյունքները ստիպում են որոշ չափով վերանայել այդ  ժամանակագրությունը։ Այսպես, սկզբնաղբյուրների, նյութական մշակույթի և դրամական գյուտերի ամբողջությունը ստիպում է Դվինի պատմության արդեն եղած պարբերացման մեջ ներմուծել մինչ օրս անտեսված ՝ հետմոնղոլական պատմափուլը՝ «XIII դարի վերջ – XIV դար»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պատմական Հայաստանի քաղաքների պատմություն