Շարահյուսական կառույցներ

**Շարահյուսական կառույցներ**, լեզվաբանության մեջ ազդեցիկ աշխատանք՝ գրված ամերիկացի լեզվաբան Նոամ Չոմսկու կողմից, որն ի սկզբանե հրատարակվել է 1957 թվականին։ Սա վերջինիս ուսուցչի՝ Զելիգ Հարիսի փոխակերպման-սերող (տրանսֆորմացիոն-գեներատիվ) քերականության մոդելի մշակումն է։ Մոտ հարյուր էջանոց կարճ մենագրություն է։ Չոմսկու այդ աշխատանքը համարվում է 20-րդ դարի ամենանշանակալի ուսումնասիրություններից մեկը։ Այն պարունակում է այժմյան հայտնի նախադասությունը՝ «Անգույն կանաչ գաղափարները կատաղած քնած են», որն առաջարկում է Չոմսկին որպես քերականորեն ճիշտ կազմված նախադասություն, սակայն այն չունի հասկանալի իմաստ։ Ուստի Չոմսկին պնդում է, որ շարահյուսությունը (նախադասության կառուցվածքների ուսումնասիրությունը) անկախ է իմաստաբանությունից (իմաստի ուսումնասիրությունը)։

Հիմնվելով դասախոսական գրառումների վրա, որն արել էր Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ուսանողների համար՝ Չոմսկու առաջին գիրքը ներկայացնում էր վաղ սերող (գեներատիվ) քերականության ժամանակակից զարգացումները։ Շարահյուսական մոտեցումը ամբողջովին ձևական էր՝ հիմնված խորհրդանշանների և կանոնների վրա։ Որպես հիմք Չոմսկին օգտագործում է արտահայտության պլանի կանոնները, ըստ որոնց՝ նախադասությունը բաժանում են ավելի փոքր մասերի։ Սրանք զուգորդվում են նոր տեսակի կանոններով, որոնք Չոմսկին անվանել է «փոխակերպումներ»։ Այս գործընթացը առաջացնում է նախադասության տարբեր կառուցվածքներ։ Կրկնելով դանիացի լեզվաբան Լուի Ելմսլևի կողմից առաջադրված հասկացությունները՝ Չոմսկին պնդեց, որ սահմանափակ  կանոնները առաջացնում են տվյալ լեզվի բոլոր քերականական նախադասությունները, որոնք անթիվ-անհամար են։ Ավելի ուշ սա մեկնաբանվեց՝ ասելով, որ ուսումնասիրության այս ձևը գնահատում է մտքում լեզվի բնածին տեղը ուրիշ լեզվի նկատմամբ, որպես սովորած վարքագիծ, չնայած այսպիսի գաղափարները հստակ նշված չեն գրքում։ Ի տարբերություն Չոմսկու՝ Ելմսլևը և այլ եվրոպացի լեզվաբաններ սերող մոտեցումը համարել են ոչ հոգեբանական։

Երբ Չոմսկին դեռ հայտնի գիտնական չէր, «Շարահյուսական Կառույցները»  կարևոր ազդեցություն ունեցան գիտելիքի, մտքի և հոգեբանական գործընթացների ուսումնասիրության վրա՝ դառնալով ազդեցիկ աշխատանք ճանաչողական գիտության ոլորտի ձևավորման գործում։ Այն նաև էապես ազդել է համակարգիչների և ուղեղի հետազոտությունների վրա։ Այս գիրքը, ի վերջո, Չոմսկուն դարձրեց հայտնի որպես հանրակենսաբանության հիմնադիրներից մեկը։ «Շարահյուսական կառույցների» հռչակի մեկ այլ պատճառն այն էր, որ Ելմսլևը մահացավ 1965 թվականին, որից հետո սերող քերականագետներին պարզ չէր տեսության ծագումը։ Որոշ մասնագետներ կասկածի տակ են դնում Չոմսկու տեսությունը՝ համարելով, որ թյուր կարծիք է նկարագրել լեզուն որպես կատարյալ համակարգ։ Նրանք նաև ավելացնում են, որ դա ավելի քիչ արժեք է տալիս տվյալների հավաքմանը և փորձարկմանը։ Այնուամենայնիվ, Ամերիկյան լեզվաբանությունը «Շարահյուսական կառույցների» արդյունքում 20-րդ դարի երկրորդ կեսին փոխեց իր ընթացքը։

## Նախապատմություն
### Իրավիճակը լեզվաբանական տեսության մեջ
Հրատարակման պահին «Շարահյուսական Կառույցները» ներկայացրեց լեզվի վերլուծության Զելիգ Հարիսի պաշտոնական մոդելը, որը կոչվում է փոխակերպման-սերող (տրանսֆորմացիոն-գեներատիվ) քերականություն։ Կարելի է նաև ներկայացնել Չոմսկու տեսությունը, քանի որ կա որոշակի ինքնատիպ ներդրում ավելի տեխնիկական մակարդակի վրա։ Մոդելի հիմնական հասկացությունները, սակայն, բխում են Լուի Ելմսլևի «Պրոլեգոմից դեպի լեզվի տեսություն» գրքից, որը լույս է տեսել 1943 թվականին դանիերեն, իսկ 1953 թվականին դրան հաջորդել է Ֆրենսիս Ուիթֆիլդի անգլերեն թարգմանությունը։ Գիրքը ստեղծում է լեզվաբանական վերլուծության հանրահաշվական գործիք, որը բաղկացած է լեզվական բոլոր տեսակի տերմինալներից և գույքագրումներից, ինչպես նաև պաշտոնական քերականության վերջնական և ոչ վերջնական խորհրդանիշներից։ Նախ, այն գործում է որպես նկարագրական սարք, կամ ինչպես Ելմսլևն է բացատրում դա.
 
Երբ այս աշխատանքը կատարվի բավարար մակարդակով, նաև հնարավոր կլինի կանխատեսել տվյալ լեզվի բոլոր քերականական նախադասությունները.

Ելմսլևը նաև նշում է, որ լեզվի ալգորիթմական նկարագրության շնորհիվ կարող ենք կազմել անվերջանալի միավորներ վերջավոր պարզունակ տարրերից։

Սրանք Դեյվիդ Հիլբերտի և Ռուդոլֆ Կարնապի առաջարկած մաթեմատիկական համակարգերի տրամաբանական հետևանքներն են, որոնք առաջին անգամ լեզվաբանության մեջ են մտել Ելմսլևի շնորհիվ, ում գաղափարները կրկնում է Չոմսկին։

Չոմսկին հավելում է, որ հետադարձ սարքը, ինչպես հանգույցները, թույլ կտա քերականությանը առաջացնել անվերջ թվով նախադասություններ։

Սակայն կան Ելմսլևի ընկալման տարաձայնությունների մի քանի հիմնական կետեր։ Ելմսլևը կառուցվածքապաշտ էր և մաթեմատիկական մոդելներ կիրառեց Ֆերդինանդ դը Սոսյուրի՝ լեզվի` որպես իմաստի և ձևի ինտերակտիվ համակարգի հասկացության վրա։ Չնայած 20-րդ դարի կեսերին բլումֆիլդյան դպրոցի լեզվաբանները ստացել են «Ամերիկյան կառուցվածքաբաններ» մականունը, նրանք, ըստ էության, մերժել են կառուցվածքաբանության հիմնական դրույթները, այն է՝ լեզվական ձևը բացատրվում է իմաստի միջոցով, և լեզվաբանությունը պատկանում է սոցիոլոգիայի տիրույթին։

Փոխարենը, լեզվի գաղափարը, որը հաստատվել է Լեոնարդ Բլումֆիլդի և նրա հետևորդների կողմից, բխում էր Ուիլյամ Վունդտի մտավոր հոգեբանությունից, որը փոխարինվեց վարքային հոգեբանությամբ Բլումֆիլդի 1933 թվականի «Լեզու» գրքում։ Սա հանգեցրեց շարահյուսության տարանջատմանը իմաստաբանությունից՝ որպես ոչ տեսանելի կապող օղակ խթան-արձագանքման շղթայում։ Չոմսկին, ինչպես Հարրիսը և այլ ամերիկացի լեզվաբաններ, համաձայնեց, որ իմաստաբանությունից շարահյուսություն չկա պատճառահետևանքային կապ։

Չնայած հարացույցի տեղաշարժին՝ ամերիկացի լեզվաբանները պահպանեցին Վունդտի շարահյուսական վերլուծությունը, որը ենթադրում է քերականական օբյեկտի տեղաբաշխում բայական արտահայտության մեջ։ Նրանք կարծում էին, որ լեզուները պետք է վերլուծվեն՝ հիմնվելով այն բանի վրա, թե ինչպես են ճիշտ համարում բնիկ խոսողները։ Ինչպես թարգմանել այս գաղափարը գիտական շարադրանքի մեջ, տասնամյակներ շարունակ մնում էր անհանգստացնող խնդիր Ամերիկյան լեզվաբանության մեջ։ Հարիսը և Ռուլոն Ուելսը հիմնավորում էին՝ վերլուծելով օբյեկտը որպես «տնտեսություն» բայական արտահայտության մեջ, բայց այս տերմինը կրկին պարզապես առաջարկում էր պրակտիկայի ընկալվող «հեշտությունը»։

Շարահյուսական կառուցվածքներում Չոմսկին փոխում է Յելմսլևի կամայականության սկզբունքի իմաստը, որը նշանակում էր, որ գեներացնող հաշիվը պարզապես լեզվաբանի համար գործիք է և ոչ թե կառույց իրականում։ Այնուամենայնիվ, Դեյվիդ Լայթֆոուտը երկրորդ հրատարակությունը ներկայացնելիս նշում է, որ կան իրական հետաքրքրության մի քանի կետեր. Շարահյուսական կառուցվածքներում, որ վերջնական մեկնաբանությունները, որ կանոնները կամ կառուցվածքները «ճանաչողական» են, բնածին կամ կենսաբանական, հատկապես Չոմսկու և վարքաբանության ջատագովների միջև բանավեճի համատեքստում։ Բայց տասնամյակներ անց Չոմսկին հստակ հայտարարում է, որ շարահյուսական կառուցվածքները, ներառյալ օբյեկտը որպես բայական արտահայտությունից կախված անդամ, պայմանավորված են մարդկանց գենետիկ մուտացիայով։

### Չոմսկին՝ որպես երիտասարդ լեզվաբան
[մինի|աջից|[Նոամ Չոմսկի, «Շարահյուսական Կառույցները» գրքի հեղինակը]]
Չոմսկու՝ լեզվի նկատմամբ հետաքրքրությունը սկսվել է դեռ վաղ տարիքից։ Տասներկու տարեկան հասակում նա հոր մոտ սովորեց եբրայերենի քերականություն։ Փենսիլվանիայի համալսարանում նա նաև արաբերեն սովորեց իր առաջին կուրսում։ 1947 թվականին նա հանդիպեց Զ. Հարիսին՝ քոլեջի լեզվաբանություն բաժնի հիմնադրին։ Հարիսը կայացած լեզվաբան էր։ Նա հետազոտություն է անցկացրել ամերիկացի լեզվաբան Լեոնարդ Բլումֆիլդի սահմանած ձևով։ Նա թույլ տվեց, որ Չոմսկին սրբագրի իր «Մեթոդները կառուցվածքային լեզվաբանության մեջ» (1951) գրքի մի օրինակ։ Ահա թե ինչպես Չոմսկին իմացավ լեզվաբանության ձևական տեսությունը։ Շուտով նա որոշեց մասնագիտանալ։

Իր թեզի համար Չոմսկին ձեռնամուխ եղավ Հարիսի մեթոդների կիրառմանը եբրայերենի վրա։ Հետևելով Հարիսի խորհրդին՝ նա ուսումնասիրեց տրամաբանություն, փիլիսոփայություն և մաթեմատիկա։ Նա հասկացավ, որ Հարիսի տեսակետները լեզվի վերաբերյալ շատ նման են Նելսոն Գուդմանի փիլիսոփայական համակարգերի մասին աշխատանքին։ Չոմսկին նաև շատ տպավորված էր Քուինի և Ռուդոլֆ Կարնապի աշխատանքներով։ Քուինը ցույց տվեց, որ դիտարկումների միջոցով ամբողջովին հնարավոր չէ ստուգել նախադասության իմաստը։ Կարնապը մշակել էր լեզվի ձևական տեսություն։ Այն օգտագործում էր խորհրդանիշներ և կանոններ, որոնք չէին վերաբերում նշանակությանը։

Այդտեղից Չոմսկին փորձեց կառուցել եբրայերենի քերականություն։ Այդպիսի քերականությունը կստեղծի նախադասությունների հնչյունական կամ ձայնային ձևեր։ Այդ նպատակով նա դասակարգեց Հարիսի մեթոդներն այլ կերպ։ Նախադասության ձևերն ու կառուցվածքները նկարագրելու համար նա ստեղծեց կրկնաբանական կանոնների շարք։ Սրանք կանոններ են, որոնք վերաբերում են հենց իրենց։ Նա նաև հասկացավ, որ քերականությունը ներկայացնելու շատ տարբեր ձևեր կան։ Փորձեց մշակել մեթոդ, որ չափեր, թե որքան պարզ է քերականությունը։ Դրա համար նա որոնում էր «ընդհանրացումներ» քերականական կանոնների հնարավոր խմբերի շարքում։ Չոմսկին ամբողջացրեց իր բուհական թեզը՝ «Նոր եբրայերենի մորֆոֆոնեմիկա»-ն, 1949 թվականին։ Այնուհետև 1951 թվականին հրատարակեց դրա վերանայված և ընդլայնված տարբերակը՝ որպես իր մագիստրոսական թեզ։

1951 թվականին Չոմսկին դարձավ Հարվարդի համալսարանի կրտսեր գիտաշխատող։ Այնտեղ նա փորձեց կառուցել ամբողջովին ձևական լեզվաբանական տեսություն։ Դա հստակ խզում էր արդեն իսկ գոյություն ունեցող լեզվի ուսումնասիրության ավանդույթը։ 1953 թվականին Չոմսկին հրատարակեց իր առաջին աշխատությունը որպես գիտնական։ Դրանում նա փորձեց հարմարեցնել խորհրդանիշի վրա հիմնված տրամաբանության լեզուն՝ նկարագրելու մարդկային լեզվի շարահյուսությունը։ Անդամագրման ընթացքում Չոմսկին իր բոլոր գաղափարները զետեղեց հսկայական ձեռագրի մեջ։ Այն ուներ գրամեքենայով տպված շուրջ 1000 էջեր։ Այն անվանել է «Լեզվաբանական տեսության տրամաբանական կառուցվածք» (The Logical Structure of Linguistic Theory-LSLT):
1955 թվականին Չոմսկին աշխատանք գտավ Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում (MIT-Massachusetts Institute of Technology): Նա այնտեղ աշխատել է որպես լեզվաբան ավտոմատացված թարգմանության նախագծում։ Նույն տարում նա ներկայացրեց իր դոկտորական դեսերտացիան Փենսիլվանիայի համալսարան։ Համալսարանը նրան շնորհեց ասպիրանտի կոչում իր՝ թեզի՝ «Փոխակերպման վերլուծության» համար։ Փաստորեն, դա ընդամենը «Լեզվաբանական տեսության «Տրամաբանական կառուցվածքի» (LSLT-ի) իններորդ գլուխն էր։

## Հրապարակում
1955 թվականին Չոմսկին ստացել է լեզվաբանության դոկտորի կոչում։ Նույնիսկ այդ ժամանակ նա պայքարում էր տպագրել լեզվի վերաբերյալ իր տեսությունն ու տեսակետները։ Նա հրատարակության համար առաջարկեց «Լեզվաբանական տեսության տրամաբանական կառուցվածքը» (LSLT) ձեռագիրը։ Բայց Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի Տեխնոլոգիական մամուլը (Technology Press) հրաժարվեց հրապարակել այն։ Մեկ այլ փաստաթուղթ, որը անհապաղ մերժվեց ակադեմիական լեզվաբանության WORD ամսագրի կողմից։ Այսպիսով, նա օտար մնաց լեզվաբանության ոլորտում։ Այն ժամանակվա իր ակնարկներն ու հոդվածները հիմնականում տպագրվում էին ոչ լեզվաբանական ամսագրերում։

*Mouton & Co.-ը* Հաագայում հիմնված հոլանդական հրատարակչություն էր։ Նրանք ակադեմիական համբավ էին ձեռք բերել 1954 թվականից սկսած՝ հրապարակելով սլավոնական ուսումնասիրությունների վերաբերյալ աշխատություններ։ Մասնավորապես, նրանք հրատարակել էին լեզվաբաններ Նիկոլաս վան Վեյկի և Ռոման Յակոբսոնի աշխատությունները։ Շուտով նրանք սկսեցին մի նոր շարք, որը կոչվում էր «Լեզուների դարպասը» ("Gate of Languages" կամ Janua Linguarum): Նախատեսված էր, որ այն լիներ ընդհանուր լեզվաբանության վերաբերյալ «փոքր մենագրությունների» շարք։ «Լեզուների դարպասը» շարքի առաջին հատորը գրվեց Ռոման Յակոբսոնի և Մորիս Հալլեի կողմից։ Այն կոչվում էր «Լեզվի հիմունքներ», հրատարակվել է 1956 թվականին։ Ընկերության տարիներին Չոմսկին արդեն հանդիպել էր Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր Յակոբսոնին։ Հալլին Չոմսկու շրջանավարտ կուրսընկերն էր Հարվարդում, այնուհետև Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի մտերիմ գործընկեր։ 1956 թվականին Չոմսկին և Հալլեն համագործակցում են հնչյունաբանության մասին հոդված գրելու համար, որը հրատարակվել է Յակոբսոնի համար նախատեսված «Festschrift»-ի մեջ։ «Festschrift»-ը լույս է տեսել *Mouton-ի* կողմից 1956 թվականին։

Կոռնելիս վան Շունելվեդը Մութոնում «Լեզուների դարպասը» շարքի խմբագիրն էր։ Նա հոլանդացի լեզվաբան էր և Յակոբսոնի անմիջական ուսանողը։ Փնտրում էր մենագրություններ, որպեսզի հրապարակի իր շարքում։ Հետևաբար, նա այցելեց Չոմսկուն Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում 1956 թվականին։ Մորիս Հալեի (և, հնարավոր է, Յակոբսոնի) միջնորդությամբ՝ Չոմսկին ցույց տվեց վան Շունելվեդին իր՝ լեզվաբանության ներածական դասընթացի գրառումները, որոնք բակալավրիատի ուսանողների համար էին։ Վան Շունելվելդը հետաքրքրվեց դրանցով։ Նա առաջարկեց Մութոնում  (Mouton) տպագրել դրանց մանրամասն տարբերակը, որին Չոմսկին համաձայնեց։

Այնուհետև Չոմսկին պատրաստեց ճիշտ չափի (120 էջից ոչ ավել) ձեռագիր, որը կպատկաներ շարքին։ Ձեռագիրը վերանայելուց հետո՝ 1956 թվականի օգոստոսի առաջին շաբաթվա ընթացքում, Չոմսկին վերջնական տարբերակը ուղարկեց վան Շունելվելդին։ Խմբագիրը պնդեց, որ Չոմսկին գրքի վերնագիրը վերանվանի «Շարահյուսական կառույցներ»՝ առևտրային նպատակներով։ Գիրքը նաև մեծ թվով նախապես պատվիրված էր Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի կողմից։ Սա ավելի շատ խթանեց Մութոնին գիրքը հրատարակել։ 1957 թվականի փետրվարի երկրորդ շաբաթվա ընթացքում Մութոնը վերջապես տպագրեց Չոմսկու մենագրությունը՝ վերնագրված «Շարահյուսական կառույցներ»։

Գրքի առաջին հրատարակումից անմիջապես հետո Բերնար Բլոխը՝ հեղինակավոր «Լեզու» (Language) ամսագրի խմբագիրը, լեզվաբան Ռոբերտ Բենջամին Լիսին, որը Չոմսկու գործընկերն էր Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում, հնարավորություն տվեց գրելու ակնարկ։ Լիսի շատ դրական ակնարկը հայտնվել է 1957 թվականի հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին Language ամսագրում։ Այս վաղ, բայց ազդեցիկ ակնարկի շնորհիվ «Շարահյուսական կառույցները» դարձավ ակնհայտ լեզվաբանական հետազոտությունների շրջանում։ Դրանից անմիջապես հետո գիրքը ենթադրյալ «հեղափոխություն» առաջացրեց։ Հետագայում որոշ լեզվաբաններ սկսեցին հարցականի տակ դնել, թե արդյոք դա իսկապես հեղափոխական առաջընթաց էր։ Չոմսկյան (Ռ)էվոլյուցիաներում տրված է կարևոր և մանրակրկիտ հաշվարկ։ Չնայած Ֆրեդերիկ Նյումայերը ասում է, որ ««Շարահյուսական կառույցների» հրատարակությունը խոր ազդեցություն ունեցավ և՛ մտավոր՝ լեզվի ուսումնասիրության համար, և՛ սոցիոլոգիապես՝ լեզվաբանական ոլորտի համար», Ջոն Ռ. Սեռլը իր սկզբնական ակնարկից երեք տասնամյակ անց գրել է. «Դատելով բուն մանիֆեստներում նշված նպատակներից՝ հեղափոխությունը չի հաջողվել։ Ուրիշ բան կարող է հաջողվել է, կամ կարող է վերջում հաջողվեր, բայց սկզբնական հեղափոխության նպատակները փոխվել են և ինչ-որ չափով լքվել»։ Ինչ վերաբերում է «Լեզվաբանական տեսության տրամաբանական կառուցվածքին» (LSLT), ապա դեռ 17 տարի էլ կանցնի մինչ դրա լույս տեսնելը։

«Շարահյուսական կառույցները» «Լեզուների դարպասը» շարքի չորրորդ գիրքն էր։ Դա շարքի ամենավաճառվող գիրքն էր։ Այն տպագրվել է 13 անգամ՝ մինչև 1978 թվականը։ 1962 թվականին Մոսկվայում լույս է տեսել Կոնստանտին Իվանովիչ Բաբիսկիի ռուսերեն թարգմանությունը՝ «Синтакси́ческие структу́ры (Sintaksychyeskiye Struktury)»: 1963 թվականին Յասուո Իսամուն գրեց գրքի ճապոներեն թարգմանությունը՝  文法の構造  (Bunpō no kōzō) անունով։ 1969 թվականին Փարիզում «Éditions du Seuil»-ի կողմից լույս տեսավ Միշել Բրոդոյի ֆրանսերեն թարգմանությունը՝ «Structures Syntaxiques» վերնագրով։ 1973 թվականին Մութոնը հրատարակեց Կլաուս-Փիթեր Լանգեի գերմաներեն թարգմանությունը՝ «Strukturen der Syntax»: Գիրքը թարգմանվել է նաև կորեերեն, իսպաներեն, իտալերեն, չեխերեն, սերբո-խորվաթերեն և շվեդերեն։

## Բովանդակություն
### Շարահյուսական հետազոտության նպատակներ
«Շարահյուսական կառույցներում» Չոմսկին փորձում է կառուցել «լեզվական կառուցվածքի ձևական տեսությունը»։ Նա շեշտը դնում է «խիստ ձևակերպումների» և «ճշգրիտ կառուցված մոդելների» վրա։ Գրքի առաջին գլխում նա տալիս է մարդկային լեզվի շարահյուսության սահմանումը։ Դրանից հետո խոսում է շարահյուսական ուսումնասիրության նպատակների մասին։ Ըստ Չոմսկու՝ լեզվաբանի նպատակը լեզվի քերականության կառուցումն է։ Նա սահմանում է քերականությունը որպես սարք, որն արտադրում է ուսումնասիրվող լեզվի բոլոր նախադասությունները։ Երկրորդ, լեզվաբանը պետք է քերականության տակ գտնի վերացական հասկացությունները՝ ընդհանուր մեթոդ մշակելով։ Այս մեթոդը կօգնի ընտրել հնարավորինս լավագույն միջոցը կամ քերականությունը ցանկացած լեզվի համար՝ հաշվի առնելով դրա կորպուսը։ Վերջապես, լեզվաբանական տեսությունը պետք է ապահովի լեզվական վերլուծության բոլոր մակարդակների գոհացուցիչ նկարագրությունը։ Այս մակարդակների օրինակները ներառում են հնչյունները, բառերը և նախադասությունների կառուցվածքները։

### Քերականականություն
thumb|400px|«Անգույն կանաչ գաղափարները կատաղած քնած են» նախադասության դիագրամը ծառի տեսքով
Երկրորդ գլուխը վերնագրված է «Քերականության անկախությունը»։ Դրանում Չոմսկին նշում է, որ լեզուն «նախադասությունների մի ամբողջություն է, որը վերջավոր է երկարությամբ և կառուցված է տարրերի վերջավոր շարքից»։ Լեզվաբանը պետք է առանձնացնի լեզվի «քերականական հաջորդականությունները» կամ նախադասությունները «ոչ քերականական հաջորդականություններից»։ «Քերականական» նախադասություն ասելով՝ Չոմսկին նկատի ունի մի նախադասություն, որը ինտուիտիվ կերպով «ընդունելի է բնիկ խոսողին»։ Դա նախադասություն է, որն արտասանվում է «նորմալ նախադասության հնչերանգով»։ Այն նաև «շատ ավելի արագ է հիշվում» և «շատ ավելի հեշտությամբ սովորվում»։

Այնուհետև Չոմսկին վերլուծում է «քերականության» հիմքը։ Նա ցույց է տալիս երեք եղանակ, որոնք չեն որոշում՝ նախադասությունը քերականական է, թե ոչ։ Նախ, անհրաժեշտ չէ, որ քերականական նախադասությունը ներառվի կորպուսի մեջ։ Երկրորդ, այն իմաստալից լինելու կարիք չունի։ Վերջապես, պարտադիր չէ, որ վիճակագրորեն հավանական լինի։ Չոմսկին ցույց է տալիս բոլոր երեք կետերը՝ օգտագործելով «Անգույն կանաչ գաղափարները կատաղած քնած են» անիմաստ նախադասությունը։ Նա գրում է, որ նախադասությունը բնազդաբար «քերականական» է բնիկ անգլերեն խոսողի համար։ Բայց այն ընդգրկված չէ որևէ հայտնի կորպուսի մեջ և ոչ իմաստալից է, ոչ էլ վիճակագրորեն հավանական։

Չոմսկին եզրակացնում է, որ «քերականությունն ինքնավար է և իմաստից անկախ»։ Նա ավելացնում է, որ «հավանական մոդելները հատուկ պատկերացում չեն տալիս շարահյուսական կառուցվածքի որոշ հիմնական խնդիրների վերաբերյալ»։

#### Կարնապի ազդեցություն
Բրիտանացի լեզվաբան Մարկուս Տոմալինը հայտարարել է, որ «Անգույն կանաչ գաղափարները կատաղած քնած են» տարբերակը առաջարկվել է տասնամյակներ առաջ Ռուդոլֆ Կարնապի կողմից։ Այս գերմանացի փիլիսոփան 1934թվականին առաջարկել է «Piroten karulieren elatisch» կեղծ նախադասությունը։ Ըստ ամերիկացի լեզվաբան Ռիզ Հեյթների՝ Կարնապի նախադասությունը ցույց տվեց ինչպես շարահյուսական, այնպես էլ հնչյունաբանական կառույցների ինքնավարությունը։

### Քերականության մոդելներ և փոխակերպումներ
Երրորդ գլխում՝ «Տարրական լեզվաբանական տեսություն» վերնագրով, Չոմսկին փորձում է որոշել, թե որ տեսակի միջոցը կամ մոդելն է համարժեք տվյալ «քերականական» նախադասությունների շարքին։ Չոմսկին ենթադրում է, որ այս միջոցը պետք է վերջավոր լինի, ոչ թե անսահման։ Դրանից հետո նա դիտարկում է վերջավոր քերականությունը՝ հաղորդակցության տեսական մոդելը, որը լեզվին վերաբերում է որպես Մարկովի գործընթաց։ Այնուհետև չորրորդ գլխում՝ «Արտահայտության պլան» վերնագրով, նա քննարկում է արտահայտության պլանի քերականությունը, մի մոդել, որը հիմնված է անմիջական բաղադրիչների վերլուծության վրա։ Հինգերորդ գլխում՝ վերնագրված «Արտահայտությունների պլանի նկարագրության սահմանափակումները», նա պնդում է, որ այս երկու մոդելներն էլ համարժեք չեն լեզվական նկարագրությանը։ Որպես լուծում՝ նա ներկայացնում է փոխակերպման-սերող (տրանսֆորմացիոն-գեներատիվ) քերականությունը՝ «ավելի հզոր մոդել ... որը կարող է շտկել այդ անբավարարությունները»։
thumb|400px|Քերականության մոդելը Նոամ Չոմսկու «Շարահյուսական կառույցները» գրքում (1957)

Չոմսկու փոխակերպման քերականությունը ունի երեք մաս՝ արտահայտման պլանի կանոններ, փոխակերպման կանոններ և մորֆոնեմիկ կանոններ։ Արտահայտության կառուցվածքի կանոնները օգտագործվում են քերականական կատեգորիաների ընդլայնման և փոխարինումների համար։ Դրանց հետևում են մի շարք ձևույթներ։ Փոխակերպման կանոնը «գործում է տվյալ շարքի վրա ... տրված բաղադրիչ կառուցվածքով և այն վերածում է նոր շարքի՝ նոր ստացված բաղադրիչ կառուցվածքով»։ Այն «կարող է վերադասավորել տողերը կամ կարող է ավելացնել կամ ջնջել մորֆեմներ»։ Փոխակերպման կանոնները երկու տեսակի են՝ պարտադիր կամ ընտրովի։ Պարտադիր փոխակերպումները՝ քերականության «վերջնական տողերի» վրա կիրառվող, առաջացնում են «լեզվի միջուկը»։ Միջուկի նախադասությունները պարզ, ակտիվ, պատմողական և հաստատական նախադասություններ են։ Պասիվ, բացասական, հարցական կամ բարդ նախադասություններ կազմելու համար միջուկային նախադասություններում որոշակի հերթականությամբ պետք է կիրառվեն մեկ կամ մի քանի ընտրովի փոխակերպման կանոններ։ Քերականության վերջին փուլում մորֆոֆոնեմիկ կանոնները բառերի շարքը վերածում են հնչյունների շարքի։ Այնուհետև, Չոմսկին փոխակերպման կանոնների այս գաղափարը կիրառում է անգլերենի օժանդակ բայերի համակարգում։

#### Տերմինաբանության փոխառություն
«Շարահյուսական կառույցներում» «փոխակերպում» տերմինը փոխառվել է Զ. Հարիսի ստեղծագործություններից։ Հարիսն օգտագործեց «փոխակերպում» տերմինը՝  նկարագրելու համարժեք հարաբերությունները լեզվի նախադասությունների միջև։ Ի հակադրություն, Չոմսկին օգտագործել է տերմինը՝ նկարագրելու ձևական կանոնը, որը կիրառվում է նախադասությունների հիմքում ընկած կառուցվածքների նկատմամբ։

Չոմսկին նաև փոխառել է «սերող» տերմինը մաթեմատիկոս Էմիլ Փոստի նախորդ աշխատանքից։ Փոստը ցանկանում էր «մեխանիկորեն եզրակացություններ անել նախնական աքսիոմատիկ նախադասությունից»։ Չոմսկին կիրառեց Փոստի աշխատանքը տրամաբանական եզրակացության վերաբերյալ՝ նկարագրելու մարդկային լեզվի՝ տառերի կամ հնչյունների հաջորդականությունը։ Երբ նա ասում է, որ կանոնների սահմանափակ շարքը «առաջացնում» է (այսինքն՝ «ռեկուրսիվորեն թվարկում է») անսահման նախադասությունների ամբողջություն, նա նկատի ունի, որ դրանք տալիս են այդ նախադասությունների հստակ, կառուցվածքային նկարագրությունը։

### Քերականությունների հիմնավորում
Վեցերորդ գլխում՝ վերնագրված «Լեզվաբանական տեսության նպատակների մասին», Չոմսկին գրում է, որ իր «հիմնարար մտահոգությունը» «քերականությունների արդարացման խնդիրն է»։ Նա զուգահեռներ է անցկացնում լեզվի տեսության և ֆիզիկական գիտությունների տեսությունների միջև։ Համեմատում է որոշակի լեզվի արտասանությունների վերջավոր կորպուսը «դիտումների» հետ։ Նա քերականական կանոնները համեմատում է «օրենքների» հետ, որոնք ասվում են «հիպոթետիկ կառուցվածքների» տեսանկյունից, ինչպիսիք են հնչյունները, արտահայտությունները և այլն։ Ըստ Չոմսկու՝ «քերականության արդարացման» չափանիշներն են «համարժեքության արտաքին պայմանները», «ընդհանրության պայմանը» և «պարզությունը»։ Որպեսզի ընտրի տրված լեզվի տվյալ կորպուսի համար հնարավոր լավագույն քերականությունը, Չոմսկին ցույց է տալիս իր նախընտրությունը «գնահատման կարգին» (որն օգտագործում է վերը նշված չափանիշները)։ Նա մերժում է «հայտնագործման կարգը» (որն օգտագործվում է կառուցվածքային լեզվաբանության մեջ և ենթադրում է ավտոմատ և մեխանիկորեն արտադրել լեզվի ճիշտ քերականությունը կորպուսից): Նաև մերժում է «որոշման կարգը» (ենթադրում է  ավտոմատ ընտրել լեզվի համար լավագույն քերականությունը մրցակցային քերականությունների շարքից)։ Այսպիսով, Չոմսկին նախապատվությունը տալիս է «բացատրական խորությանը»։

### Անգլերենում տրանսֆորմացիոն քերականության կիրառություն
Յոթերորդ գլխում ՝ վերնագրված «Որոշ վերափոխումներ անգլերենում», Չոմսկին խստորեն կիրառում է իր՝ ուղղակիորեն առաջարկած փոխակերպման վրա հիմնված մոտեցումը անգլերենի որոշ ասպեկտների վերաբերյալ։ Նա նկատի ունի անգլերենի ժխտական կրավորական նախադասությունների ձևավորումը, այո-ոչ և wh- հարցական նախադասությունները և այլն։ Վերջում նա պնդում է, որ տրանսֆորմացիոն վերլուծությունը կարող է նկարագրել «տարբեր երևույթներ»  անգլերենի քերականության մեջ  «պարզ», «բնական» և «կանոնավոր» եղանակով։

### Կառուցողական համանունություն և լեզվական վերլուծության հստակ մակարդակներ
Ութերորդ գլխում՝ վերնագրված «Լեզվաբանական տեսության բացատրական ուժը», Չոմսկին գրում է, որ լեզվաբանական տեսությունը չի կարող բովանդակություն ունենալ՝ միայն ստեղծելով ճիշտ քերականական նախադասություններ։ Այն նաև պետք է հաշվի առնի լեզվական նկարագրության տարբեր մակարդակներում այլ կառուցվածքային երևույթներ։ Լեզվական որոշակի մակարդակում կարող են լինել երկու կետեր, որոնք կարելի է հասկանալ տարբեր իմաստներով, բայց դրանք կառուցվածքայնորեն չեն տարբերվում այդ մակարդակի մեջ։ Սա կոչվում է «կառուցողական համանունություն»։ Համապատասխան երկիմաստությունը կարող է լուծվել ավելի բարձր մակարդակի լեզվական վերլուծությամբ։ Այս ավելի բարձր մակարդակում երկու կետերը կարելի է հստակ ցույց տալ՝ ունենալով երկու տարբեր կառուցվածքային մեկնաբանություններ։ Այս եղանակով, հնչյունաբանական մակարդակի կառուցողական համանունությունները կարող են լուծվել ձևաբանության մակարդակի վերլուծությամբ և այսպես շարունակ։ Բարձր մակարդակում լեզվաբանական վերլուծության դրդապատճառներից մեկն այն է, որ կառուցվածքային անորոշությունը բացատրվի ավելի ցածր մակարդակի վրա կառուցողական համանունությունների շնորհիվ։ Մյուս կողմից, յուրաքանչյուր լեզվական մակարդակ նաև որակում է մակարդակի որոշ կառուցվածքային նմանություններ, որոնք չեն բացատրվում ցածր մակարդակներում։ Չոմսկին նաև օգտագործում է այս փաստարկը՝ լեզվաբանական վերլուծության հստակ մակարդակների հաստատումը ապահովելու համար։

Դրանից հետո Չոմսկին ցույց է տալիս, որ քերականությունը, որը  վերլուծում է նախադասությունները մինչև արտահայտության պլանի մակարդակը, պարունակում է բազմաթիվ կառուցողական համանունություններ արտահայտության պլանի մակարդակում, որտեղ առաջացած երկիմաստությունները պետք է բացատրվեն ավելի բարձր մակարդակով։ Այնուհետև նա ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է իր նոր հայտնագործված «փոխակերպման մակարդակը» բնական և հաջողությամբ գործել որպես այդ բարձր մակարդակ։ Նա նաև պնդում է, որ ցանկացած արտահայտության կառուցվածքի քերականություն, որը չի կարող բացատրել այդ երկիմաստությունները նույնքան հաջող, որքան տրանսֆորմացիոն քերականությունը, պետք է համարվի «ոչ ադեկվատ»։

### Իմաստաբանության դերը շարահյուսության մեջ
Իններորդ գլխում՝ վերնագրված «Շարահյուսություն և իմաստաբանություն», Չոմսկին հիշեցնում է, որ մինչ այժմ իր վերլուծությունը եղել է «ամբողջովին ձևական և ոչ իմաստաբանական»։ Դրանից հետո նա առաջարկում է բազմաթիվ օրինակներ՝ հերքելու որոշ ընդհանուր լեզվական պնդումներ. այն է՝ նշանակությունը հենք է հանդիսանում քերականության համար։ Նա եզրակացնում է, որ իմաստի և քերականական ձևի համապատասխանությունը «անկատար» է, «ոչ ճշգրիտ» և «անորոշ»։ Հետևաբար, «որպես քերականական նկարագրության հիմք» իմաստը օգտագործելը «համեմատաբար անօգուտ է»։ Իր տեսակետը հաստատելու համար Չոմսկին նմանատիպ կապն է դիտարկում իմաստաբանության և հնչյունաբանության միջև։ Նա ցույց է տալիս, որ իմաստի վրա հիմնված հնչյունական տարբերակման տեսություն կառուցելու համար ենթադրվում է «հսկայական կորպուսի» «բարդ», «սպառիչ» և «տքնաջան հետաքննություն»։ Ի հակադրություն, հնչյունական հստակությունը բացատրվում է «պարզ» կերպով և «զույգ թեստերի» միջոցով։ Չոմսկին նաև պնդում է, որ շարահյուսական տեսության խիստ ձևական, ոչ իմաստային շրջանակը, ի վերջո, կարող է օգտակար լինել զուգահեռ անկախ իմաստային տեսությանն աջակցելու համար։

## Հռետորական ոճ
Գիտության հռետորաբանության մասնագետ Ռենդի Ալեն Հարիսը գրում է, որ «Շարահյուսական Կառույցները» «հանգիստ և համառորեն դիմում են լեզվաբանական գիտության նոր հայեցակարգին»։ Նա գիրքը համարում է «պարզ, համոզիչ, շարահյուսորեն համարձակ»։ Գրքի ավելի մանրամասն ուսումնասիրության ընթացքում Հարիսը Չոմսկու փաստարկները «Շարահյուսական Կառույցներ» գրքում համարում է «բազմաշերտ և համոզիչ»։ Չոմսկին ոչ միայն տրամաբանական բողոք է անում (այսինքն ՝ լոգոներ) լեզվի խիստ ձևավորված մոդելի դեմ, այլև բացահայտ բողոքում է գիտության էթոսից։

Մասնավորապես, Չոմսկիի «Շարահյուսական Կառույցներ» գրքում անգլերենի բաղադրյալ օժանդակ բայական համակարգի վերլուծությունը մեծ հռետորական ազդեցություն ունեցավ։ Այն համատեղում էր պարզ արտահայտության պլանի կանոնները պարզ փոխակերպման կանոնի հետ։ Սա հիմնված էր ամբողջովին ձևական պարզության վրա։ Տարբեր լեզվաբաններ այն նկարագրել են որպես «գեղեցիկ», «հզոր», «էլեգանտ», «բացահայտող», «խորաթափանց», «խաբուսիկ» և «հնարամիտ»։ Ըստ ամերիկացի լեզվաբան Ֆրեդերիկ Նյումեյերի՝ այս հատուկ վերլուծությունից շահեցին շատ «Չոմսկիի կողմնակիցները» և դա «անմիջապես հանգեցրեց այն բանին, որ որոշ լեզվաբաններ առաջարկեցին որոշակի երևույթների գեներատիվ-տրանսֆորմացիոն վերլուծություն»։ Ըստ բրիտանացի լեզվաբան Է. Քիթ Բրաունի՝ «այս հաշվի շքեղությունն ու խորաթափանցությունն ակնթարթորեն ճանաչվեցին, և դա կարևոր գործոն էր շարահյուսությունը դիտելու տրանսֆորմացիոն ձևի նախնական հաջողությունն ապահովելու գործում»։ Ամերիկացի լեզվաբան Մարկ Արոնոֆը գրել է, որ «որոշ շատ ցայտուն փաստերի գեղեցիկ վերլուծությունն ու նկարագրությունը հռետորական զենքն էր, որը դրդում էր Չոմսկու տեսության ընդունմանը»։ Նա ավելացրեց, որ ըստ Չոմսկու՝ անգլերեն բայերի «տեսության և վերլուծության սերտաճումը տալիս է փաստերի նկարագրությունն այնքան համոզիչ, որ այն փոխեց ամբողջ դաշտը»։

Գիտության հռետորաբանության դոկտոր Ռեյմոնդ Օենբրինգը կարծում է, որ Չոմսկին «գերագնահատում է տրանսֆորմացիոն կանոնների նորույթը», չնայած որ այս վարկածը Զելլիգ Հարիսը արդեն ներկայացրել էր նախորդ աշխատությունում։ Նա գրում է, որ Չոմսկին «զգուշորեն» էր վերաբերվում գերակշռող լեզվաբանական հետազոտություններին։ Ի տարբերություն նրան՝ Լիսի նման խանդավառ հետևորդները, ընդհակառակը, շատ ավելի «առճակատված» էին։ Նրանք ձգտում էին «հռետորական սեպ» դնել Չոմսկու և հետբլումֆիլդյանների (ամերիկացի լեզվաբաններ՝ 1940-ական և 1950-ականների) աշխատանքների միջև՝ պնդելով, որ վերջինս չի որակվում որպես լեզվական «գիտություն»։

## Ընդունում
### Ազդեցությունը լեզվաբանության վրա
Գրքի վաղ ակնարկում ամերիկացի կառուցվածքային լեզվաբան Չարլզ Ֆ.Վոգելինը գրել է, որ «Շարահյուսական կառույցները»  հիմնարար մարտահրավեր են ներկայացնում լեզվաբանական հետազոտություններ կատարելու համար։ Նա նշեց, որ դա ներուժ ունի լեզվաբանության շրջանակներում «Կոպեռնիկյան հեղափոխություն» իրականացնելու համար։ Ամերիկացի մեկ այլ լեզվաբան Մարտին Ջուսը Չոմսկյան լեզվաբանական տեսությունը «հերետիկոսություն» անվանեց Բլումֆիլդյան ավանդույթի շրջանակներում։ Ամերիկացի լեզվաբան Փոլ Փոստալը 1964 թվականին մեկնաբանեց, որ «Միացյալ Նահանգներում տարածված շարահյուսական հասկացությունների» մեծ մասը «արտահայտության պլանի քերականության տեսության վարկածներն են՝ ըստ Չոմսկու»։ Մինչև 1965 թվականը լեզվաբանները ասում էին, որ «Շարահյուսական Կառույցները» ունեցել են «ցնցող ազդեցություն» և ստեղծել են կյունական «հեղափոխություն»։ 1966 թվականին բրիտանացի լեզվաբան Ջոն Լիոնսը գրել է, որ «որևէ աշխատություն ավելի մեծ ազդեցություն չի ունեցել ներկայիս լեզվաբանական տեսության վրա, քան Չոմսկու «Շարահյուսական կառույցները»»։ Լեզվաբանության բրիտանացի պատմաբան Ռ. Հ. Ռոբինսը 1967 թվականին գրել է, որ Չոմսկու «Շարահյուսական կառույցների» հրատարակումը «նկարագրական լեզվաբանության և լեզվաբանական տեսության ուղղության ամենաարմատական և ամենակարևոր փոփոխությունն էր, որը տեղի է ունեցել վերջին տարիներին»

Լեզվաբանության մեկ այլ պատմաբան Ֆրեդերիկ Նյումեյերը «Շարահյուսական կառույցները» «հեղափոխական» է համարում երկու պատճառով։ Նախ, դա ցույց տվեց, որ լեզվի ձևական տեսությունը հնարավոր է։ Չոմսկին ցույց տվեց այս հնարավորությունը գործնականում՝ անգլերենի քերականության մի հատվածի ձևական ներկայացմամբ։ Երկրորդ, այն շարահյուսությունը դնում էր լեզվի տեսության կենտրոնում։ Շարահյուսությունը ճանաչվել է որպես լեզվի ստեղծման առանցքային կետ, որում սահմանափակ կանոնների օգնությամբ կարելի է կազմել անսահմանափակ նախադասություններ։ Հետևաբար, ձևաբանությունը (այսինքն՝ բառերի կազմության ուսումնասիրությունը) և հնչյունաբանությունը (այսինքն՝ լեզուներում հնչյունների դասավորման ուսումնասիրությունը) կորցրին իրենց նշանակությունը։

Ամերիկացի լեզվաբան Նորբերտ Հորնշտեյնը գրել է, որ նախքան «Շարահյուսական կառույցները» լեզվաբանական հետազոտությունները չափազանց զբաղված էին հիերարխիաների և բոլոր դիտվող լեզվական տվյալների կատեգորիաների ստեղծմամբ։ «Շարահյուսական կառույցների» «տևական ներդրումներից» մեկն այն է, որ այն լեզվաբանական հետազոտության մեթոդաբանությունը տեղափոխեց դեպի վերացական, ռացիոնալիստական տեսություն՝ հիմնված տվյալների վրա, ինչը «ընդհանուր գիտական պրակտիկա» է։

### Ազդեցությունը այլ առարկաների վրա
;Հոգեբանություն
«Շարահյուսական կառույցների» սերող քերականությունը ազդարարում է Չոմսկու մենթալիստական հեռանկարը լեզվաբանական վերլուծության մեջ։ Հրատարակումից կարճ ժամանակ անց՝ 1959թվականին, Չոմսկին գրեց քննադատական ակնարկ Բ.Ֆ.Սքիների «Լեզվական վարք» գրքի (B.F. Skinner's Verbal Behaviour) վերաբերյալ։ Սքիները ներկայացրել էր մարդկային լեզվի յուրացումը՝ պայմանավորված արտաքին խթանների հետ։ Չոմսկին դեմ էր բիհեյվորիստական (behaviorist) այս մոդելին։ Նա պնդում էր, որ մարդիկ խոսք են ստեղծում՝ մտքում օգտագործելով առանձին շարահյուսական և իմաստային բաղադրիչներ։ Նա ներկայացրեց սերող քերականությունը որպես հոգելեզվաբանության իրականության վերացական նկարագրություն:Չոմսկու փաստարկն ուժգին ազդեցություն ունեցավ հոգելեզվաբանական հետազոտությունների վրա։

;Փիլիսոփայություն
«Շարահյուսական կառույցները» դարձավ քննարկման առարկա լեզվի փիլիսոփաների և լեզվաբանների միջև։ Ամերիկացի փիլիսոփա Ջոն Սիրլը այն անվանեց իր ժամանակի «ուշագրավ մտավոր նվաճում»։ Նա այս գիրքը համեմատեց Քեյնսի կամ Ֆրեյդի ստեղծագործության հետ։ Սիրլը այս գրքին է վերագրում ոչ միայն «լեզվաբանության մեջ հեղափոխություն» ստեղծելը, այլև «հեղափոխական ազդեցություն» ունենալը «փիլիսոփայության և հոգեբանության» վրա։ Չոմսկին և Վիլարդ վան Օրման Քուինը՝ լեզվի հակամենթալիստ փիլիսոփան, բազմիցս բանավիճել են Չոմսկու լեզվաբանական տեսությունների շուրջ։ Շատ փիլիսոփաներ կողմնակից էին Չոմսկու գաղափարին, ըստ որի՝ բնական լեզուները բնածին են և շարահյուսորեն կազմվում են կանոններով։ Նրանք նաև հավատում էին մարդկային մտքում կանոնների գոյությանը, որոնք իմաստները կապում են արտասանություններին։ Այս կանոնների ուսումնասիրությունը փիլիսոփայական իմաստաբանության մեջ սկիզբ դրեց նոր դարաշրջանի։

;Համակարգչային գիտություն
Լեզվի նկատմամբ իր ձևական և տրամաբանական վերլուծությամբ՝ «Շարահյուսական կառույցները» նաև մերձեցրել է լեզվաբանությունն ու համակարգչային գիտության նոր ոլորտը։ Համակարգչային գիտնական Դոնալդ Քնութը (Տյուրինգի մրցանակի դափնեկիր) պատմեց, որ կարդացել է «Շարահյուսական կառույցները» 1961 թվականին և տպավորվել է դրանով։ Չոմսկու «Երեք մոդել» աշխատությունը (Chomsky 1956), որը տպագրվել է «Շարահյուսական կառույցներից» մեկ տարի առաջ, կարևոր նշանակություն ունեցավ համակարգչային գիտության մեջ ձևական լեզուների տեսության զարգացման համար։

;Նյարդաբանություն
2011 թվականին մի խումբ ֆրանսիացի նյարդաբաններ հետազոտություն են անցկացրել՝ ստուգելու՝ արդյոք ուղեղի իրական մեխանիզմներն աշխատում են այնպես, ինչպես Չոմսկին էր շարադրել «Շարահյուսական կառույցներում»։ Արդյունքները ցույց տվեցին, որ ուղեղի որոշակի շրջաններ մեկնաբանում են շարահյուսական տեղեկատվությունը վերացական ձևով։ Սրանք անկախ են ուղեղի այն շրջաններից, որոնք կարգավորում են իմաստային տեղեկատվությունը։ Ավելին, ուղեղը վերլուծում է ոչ միայն բառերի շարքը, այլև բաղադրիչների հիերարխիկ, ստորակարգ կառույցները։ Այս դիտարկումները հաստատեցին Չոմսկու տեսական պնդումները «Շարահյուսական կառույցներում»։

2015 թվականին Նյու Յորքի համալսարանի նյարդաբանները հետազոտություններ են անցկացրել՝ ստուգելու՝ արդյոք մարդու ուղեղը խոսք կազմելիս օգտագործում է «հիերարխիկ կառույցի ստեղծում»։ Նրանք չափեցին մասնակիցների ուղեղի մագնիսական և էլեկտրական գործողությունները։ Արդյունքները ցույց տվեցին, որ «մարդկային ուղեղները հստակորեն վերլուծում են իրենց լսած արտահայտությունները երեք բաղադրիչների»։ Փաստորեն, ստորակարգությունը լեզվական կառույցներում՝ բառեր, արտահայտություններ և ապա նախադասություններ, արտացոլվում է մեր նյարդային համակարգի մեջ։ Այս արդյունքները հաստատեցին Չոմսկու՝ ուղեղում գտնվող «ներքին քերականական մեխանիզմի» վարկածը «Շարահյուսական կառույցներում»։

## Քննադատություններ
;Սխալ իդեալականացում
Ամերիկացի լեզվաբան Չարլզ Հոկեթը 1964 թվականին Ամերիկայի լեզվաբանական հասարակությանը ուղղված իր ուղերձում «Շարահյուսական կառույցները» համարեց «ժամանակակից լեզվաբանության չորս հիմնական առաջընթացներից մեկը»։ Սակայն նա վերածվեց Չոմսկյան լեզվաբանության կատաղի քննադատողի։ Մինչ 1966 թվականը Հոկեթը մերժեց «Չոմսկու չափանիշները գրեթե բոլոր մանրամասներով»։ 1968 թվականին իր «Արվեստի վիճակը» գրքում Հոկեթը գրում է, որ Չոմսկու հիմնական մոլորությունն այն է, որ լեզվին վերաբերվում է որպես ձևական, հստակ սահմանված, կայուն համակարգ և որը ստացվում է իդեալականացված վերացականության (աբստրակցիայի) արդյունքում։ Հոկեթը կարծում է, որ նման իդեալականացում հնարավոր չէ։ Նա պնդում է, որ չկա էմպիրիկ ապացույց, որ մեր լեզվական կարողությունը, իրականում, լավ ձևավորված համակարգ է։ Աղբյուրները, որոնք մարդկանց մեջ առաջացնում են լեզվական կարողություն, օրինակ՝ ֆիզիկական գենետիկական փոխանցումն ու մշակութային փոխանցումը, իրենց հերթին, թույլ են սահմանված։ Հոկեթը նաև հակադրվում էր Չոմսկու այն վարկածին, որ շարահյուսությունը լիովին անկախ է իմաստի ուսումնասիրությունից։

;Ոչ էմպիրիզմ
Ի տարբերություն Հոկեթի՝ բրիտանացի լեզվաբան Ջեֆրի Սեմփսոնը կարծում էր, որ Չոմսկու ենթադրությունները` հստակ սահմանված քերականության վերաբերյալ, «արդարացված են գործնականում»։ Այն բերեց շարահյուսություն «գիտական նկարագրության շրջանակներում»։ Սեմփսոնը դա համարում է «մեծ դրական ներդրում»։ Այնուամենայնիվ, նա պնդում է, որ Չոմսկու լեզվաբանությունը չափազանց «հիմնված է ներըմբռնումի վրա»։ Ըստ նրա՝ այն չափազանց շատ է հենվում իրենց սեփական լեզվի վերաբերյալ բնիկ խոսողների սուբյեկտիվ ինքնադիտողական դատողություններին։ Հետևաբար, պակաս կարևորություն է տրվում լեզվական տվյալներին, որոնք  էմպիրիկորեն դիտարկվում են անդեմ երրորդ կողմերի կողմից։

;«Լեզվաբանական տեսության տրամաբանական կառուցվածքի» ազդեցությունը
Ըստ Սեմփսոնի՝ «Շարահյուսական կառույցները» հիմնականում Չոմսկու ինտելեկտի խարիզմայի շնորհիվ է հետագա տարիներին դարձել գերիշխող տեսական հարացույց։ Իր հերթին, Չոմսկու հետագա աշխատանքների ընդունումը հիմնված էր «Շարահյուսական կառույցների» հաջողությունների վրա։ Բրիտանացի-ամերիկացի լեզվաբան Ջեֆրի Ք. Պուլլումի կարծիքով, «Շարահյուսական կառույցները» պնդում է, որ «անհնար է, ոչ թե դժվար» սահմանափակ միջոցների շնորհիվ ստեղծել անգլերեն բոլոր քերականական նախադասությունները, և ապա դիմում է «Լեզվաբանական տեսության տրամաբանական կառուցվածքին» (LSLT)՝ «խիստ ապացույցի համար»։ Բայց, իրականում, LSLT-ն չի պարունակում վավեր, համոզիչ ապացույց։

;Ինքնատիպություն
Պուլլումը նշում է նաև, որ «Շարահյուսական կառույցների» «ինքնատիպությունը» «խիստ գերագնահատված է»։ Ըստ նրա՝ դա «պատշաճ կերպով չի գնահատում ավելի վաղ գրականությունը, որի վրա հիմնված է»։ Նա մանրամասնորեն ցույց է տալիս, թե ինչպես է մոտեցումը «Շարահյուսական կառույցներում» նմանվում մաթեմատիկական տրամաբան Էմիլ Փոստի՝ ապացույցների ձևակերպման աշխատանքին։ Բայց «քիչ լեզվաբաններ են տեղյակ այդ մասին, քանի որ Փոստի հոդվածները չեն մեջբերվում»։ Պուլլումը ավելացնում է, որ նախադասություններ կազմելու համար ձևական աքսիոմատիկ համակարգերի օգտագործումը՝ վերևից ներքև, առաջին անգամ առաջարկել է Զ. Հարիսը 1947 թվականին՝ «Շարահյուսական կառույցների» հրատարակումից տաս տարի առաջ։ Դա թերագնահատվում է «Շարահյուսական կառույցներում»։

;Փոխակերպումների անհրաժեշտությունը
1982 թվականին Պուլումը և մեկ այլ բրիտանացի լեզվաբան Ջերալդ Գազդարը պնդում էին, որ առանց համատեքստային արտահայտության պլանի քերականության վերաբերյալ Չոմսկու քննադատությունները «Շարահյուսական կառույցներում» կա՛մ մաթեմատիկորեն թերի են, կա՛մ հիմնված են էմպիրիկ տվյալների սխալ գնահատման վրա։ Նրանք նշեցին, որ քերականության արտահայտության պլանը կարող է ավելի լավ բացատրել լեզվական երևույթները, քան փոխակերպումները։

## Պարգևներ
2000 թվականին Մինեսոտայի համալսարանի ճանաչողական գիտությունների կենտրոնը կազմել է 20-րդ դարից սկսած ճանաչողական գիտության 100 ամենաազդեցիկ աշխատանքների ցուցակը։ Ընդհանուր առմամբ, ինտերնետի միջոցով առաջադրվել է 305 գիտական աշխատանք և մեկ կինոնկար։ «Շարահյուսական կառույցները» գտնվում էր այս ցուցակի առաջին տեղում՝ որպես դարի ճանաչողական գիտության ամենաազդեցիկ աշխատանք։

«Շարահյուսական կառույցները» ներառվել է «Երբևէ գրված 100 ամենաազդեցիկ գրքերը» գրքում, որի հեղինակը բրիտանացի գրաքննադատ և կենսագիր Մարտին Սեյմուր-Սմիթն է, տպագրվել է 1998 թվականին։

«Շարահյուսական կառույցները» ներառվել է նաև 1923 թվականից ի վեր ընտրված 100 լավագույն անգլալեզու ոչ գեղարվեստական գրքերի ցուցակում, որոնք ընտրել է Time ամերիկյան շաբաթաթերթը
:

## Ծանոթագրություններ

## Նշումներ

## Աղբյուրներ

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* ''Syntactic Structures'' preview in Google Books
* 50 years of Syntactic Structures

Կատեգորիա:Շարահյուսություն
Կատեգորիա:Ձևաբանություն
Կատեգորիա:Լեզվաբանություն
Կատեգորիա:Քերականություն
Կատեգորիա:1957 ոչ գեղարվեստական գրքեր