open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կամուրջ (տարեգիրք)

**«Կամուրջ»**, գրական-գեղարվեստական, տեսական-քննադատական տարեգիրք, Վրաստանի խորհրդային գրողների միության հայկական մասնաճյուղի հրատարակություն։

Լույս էր տեսնում 1960 թվականից, Թբիլիսիում։ Տպագրում էր Վրաստանի հայ խորհրդային գրողների (Ծ. Թորգոմյան, Վ. Ատրյան, Մ. Մանվելյան, Բ. Մեյրանյան, Պահարե և ուրիշներ) արձակ և չափածո գործերը, գիտության ու մշակույթի գործիչների բանասիրական, գրականագիտական, հասարակական-հրապարակախոսական բնույթի հոդվածներն ու ուսումնասիրությունները։

«Կամուրջ»-ը կարևոր դեր է կատարում նաև թարգմանական՝ հատկապես վրաց գրականության ներկայացման ասպարեզում։ Հանդեսում տպագրվել են Ի. Գրիշաշվիլու, Գ. Տաբիձեի, Ի. Նոնեշվիլու, Իրակլի Աբաշիձեի, Կ. Կալաձեի և այլոց ստեղծագործությունների թարգմանությունները։ 1956-1960 թվականներին լույս է տեսել «Ալմանախ» անունով։

Կատեգորիա:Վրաստանի հայկական հանդեսներ‎
Կատեգորիա:Տարեգրություններ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ջրու Հոլիդեյ

**Ջրու Ռենդալ Հոլիդեյ** (, ), ամերիկացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ, խաղարկող։ Հանդես է գալիս Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի (NBA) «Բոստոն Սելտիքս» ակումբում։ Համարվում է 1990-ականների սերնդի առաջին ներկայացուցիչը NBA-ում։

Համալսարանային առաջնություններում ներկայացրել է Լոս Անջելեսի կալիֆոռնյան համալսարանը, որի կազմում մեկ տարի անցկացնելուց հետո 2009 թվականի NBA դրաֆթում ընտրվել է 17-րդ համարի ներքո՝ «Ֆիլադելֆիա Սեվնթի Սիքսերսի» կողմից։ «Միլուոքի Բաքս» ակումբի կազմում 2021 թվականին դարձել է NBA-ի չեմպիոն։

Ամուսնացած է Միացյալ Նահանգների կանանց ֆուտբոլի ազգային հավաքականի կիսապաշտպանուհի Լոուրեն Չենիի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը NBA.com կայքում
* Էջը Բասկետբոլ-ռեֆերենսում

Կատեգորիա:1990 ծնունդներ
Կատեգորիա:2020 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Հունիսի 12 ծնունդներ
Կատեգորիա:Միլուոքի Բաքսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Նյու Օռլեանս Պելիկանսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆիլադելֆիա Սևնթի Սիքսերսի բասկետբոլիստներ
Գավրիլ Կամոև

**Գավրիլ (Գաբրիել) Ստեփանի Կամոև** (), հրետանու հայազգի գեներալ-մայոր (1958), ԽՄԿԿ անդամ 1940 թվականից։ 1922 թվականին կամավոր մտել է կարմիր բանակի շարքերը։

## Կենսագրություն
Ծնվել է ցարական բանակում (Բաթումի մարզում) ծառայած գնդապետի ընտանիքում։ 1922 թվականին կամավոր մտնել է կարմիր բանակի շարքերը որպես երաժշտական խմբի սան։ Սակայն շուտով հետագա ծառայությունը շարունակելու համար տեղափոխվել է Երևանի Մյասնիկյանի անվան միացյալ զինվորական դպրոց։

1926 թվականին, պարտադիր ծառայության ժամկետն ավարտվելուց հետո, մնացել է գերաժամկետ ծառայության։ 1927 թվականին ուսման է ուղարկվել Մոսկվայի միջին հրամանատարական կազմի ռազմահրետանային դպրոցը, որն ավարտել է 1931 թվականին և նշանակվել 74-րդ հրետանային գնդի դասակի հրամատար։

1934 թվականին Կամոևն ավարտել է Ֆիզիկական կուլտուրայի պետական կենտրոնական ինստիտուտի ռազմական ֆակուլտետը։ Նրան նշանակել են Հյուսիսկովկասյան ռազմական օկրուգի 74-րդ Թամանյան հրաձգային դիվիզիայի ֆիզիկական կուլտուրայի հրահանգիչ։ 1936 թվականին նա ստանում է ավագ լեյտենանտի զինվորական կոչում։

1938 թվականին Կամոևը վաղաժամկետ ստանում է կապիտանի կոչում և նշանակվում հրետանային դիվիզիոնի հրամանատարի պաշտոնում։ Շուտով նա դառնում է 182-րդ հրետանային գնդի շտաբի պետ։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի (*«[[Հայրենական մեծ պատերազմ (տերմին)|Հայրենական մեծ պատերազմ]]»*, 1941-1945) գործողությունների սկզբում եղել է 22-րդ հրաձգային դիվիզիայի 157-րդ հրետանային գնդի հրամանատարը։ Նրա կազմում Կամոևը մասնակցել է խորհրդա-գերմանական ճակատի տարբեր հատվածներում տեղի ունեցած մարտերին։ 1943 թվականից՝ 39-րդ խաղաղօվկիանոսյան հրաձգային դիվիզիայի հրետանու հրամանատարի տեղակալ։ Վերջին մարտերը նա անցկացրել է հրամանատարի պաշտոնում։

1947 թվականին ստացել է գնդապետի զինվորական կոչում։ 1950 թվականին ավարտել է Մ. Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիան, իսկ 1955 թվականին՝ ոսկե մեդալով ԽՍՀՄ գլխավոր շտաբի Վորոշիլովի անվան ռազմական ակադեմիան։

Հետպատերազմյան տարիներին վարել է պատասխանատու պաշտոններ. 1955-1958 թվականներին եղել է ռազմական օկրուգի հրետանու շտաբի պետ։ 1958 թվականին Գավրիլ Կամոևին շնորհվել է հրետանու գեներալ-մայորի զինվորական կոչում։ Կյանքի վերջին երկու տարիներին Կամոևը եղել է ռազմական օկրուգի հրետանու և հրթիռային զորքերի հրամանատար։ Ութ տարի նա եղել է հրետանային միավորման հրամանատար։

Մահացել է 1960 թվականի մարտի 18-ին։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Լենինի, երեք անգամ` Կարմիր դրոշի և Կարմիր աստղի շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԶՈՒ հայ գեներալ-մայորներ
Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Ֆրանչեսկո Սասետիի դիմանկարը Տեոդորո որդու հետ

**Ֆրանչեսկո Սասետիի դիմանկարը Տեոդորո որդու հետ**, (, ), իտալացի գեղանկարիչ Դոմենիկո Գիրլանդայոյի (, 1448/1449–1494) մոտավորապես 1488 թվականի նկարն է։ Նկարը գտնվում է Նյու Յորքի Մետրոպոլիտեն թանգարանի մշտական ցուցադրությունում։ Նկարված է տեմպերայով փայտի վրա, շրջանակով նկարի չափը 84,5×63,8 սմ է, իսկ բուն նկարի չափը 75,9×53 սմ։.

## Ստեղծագործության նկարագիրը
Սա կրկնակի դիմնանկար է, նկարված տեմպերայով փայտի վրա։ Վաղ Վերածննդի տղամարդու և երեխայի առաջին դիմանկարներից է։ Նկարի վերևում լատիներեն գրառում կա, որը ավելացվել է, նկարը ավարտելուց հետո։։




Նկարում պատկերված է Ֆրանչեսկո Սոսետին (1421—1490), իտալացի բանկիր, ով աշխատում էր Մեդիչիի բանկում, և իր որդին Տեոդորոն։

Ետին պլանում պատկերված են սարեր և լիճ, որին սահմանակից են քաղաքի շինությունները։ Կարծիք կա, որ շինություններից մեկը Սոսետիի Ժնևում կառուցած ժամատունն է։

Այս նկարը հաճախ համեմատում են Դոմենիկո Գիրլանդայոյի վրձնին պատկանող մի այլ կրկնակի դիմանկարի՝ «Ծերունին թոռան հետ» նկարի հետ, որը նկարված է մոտավորապես 1490 թվականին և գտնվում է Լուվրում։

## Պատմություն
thumb|left|200px|Նկարը Մետրոպոլիտեն թանգարանում 
Ֆրանչեսկո Սոսետին ուներ տասը երեխա, որոնցից հինգը տղա և նրանցից երկուսի անունը Տեոդորո էր։ Առաջին Տեոդորոն ծնվել էր 1460 թվականին և մահացել 1479–ին, իսկ երկրորդը ծնվել էր 1479 թվականին և ստացել էր առաջինի անունը։ Նկարչի ստեղծագործությունները ուսումնասիրող արվեստագետները գտնում են, որ մեծ հավանականությամբ, նկարում պատկերված է երկրորդ Տեոդորոն (1479—1546), և թվագրում են նկարը 1488 թվականով։ Գրականության մեջ կարծիքներ կան հօգուտ նրա, որ նկարում առաջին Տեոդորոն է։ Այս վարկածի կողմնակիցները գտնում են, որ նկարը ստեղծվել է 1466 թվականին, երբ Սոսետին աշխատում էր Ժնևում՝ Մեդիչիի բանկի մասնաճյուղում։

Նկարը առաջին անգամ հիշատակվում է 1875 թվականին Լոնդոնցի Ուիլյամ Գրեմի (*William Graham*) հավաքածուում, որը մահացել է 1885 թվականին։ Նրա մահից հետո 1886 թվականին *[[Christie's]]* աճուրդում վաճառվել է 535,10 ֆունտ ստեռլինգով լոնդոնաբնակ Մարտին Կոլնեգիին (*Martin Colnaghi*)։ 1893 թվականին նկարը Ռոբերտ և Էվելին Բենսոնների (*Robert H. and Evelyn Benson*) հավաքածուում էր՝ նորից Լոնդոնում, որոնց մոտ մնացել է մինչև 1927 թվականը։

1927 թվականին նկարը վաճառվել է *Duveen Brothers* (տես՝ *[[:en:Joseph Duveen, 1st Baron Duveen|Joseph Duveen]]*) արտ–դիլերային ընկերությանը և տեղափոխվել է Նյու Յորք։ Այնտեղ, իր հավաքածուի համար նկարը գնել է Ժյուլ Բաշը (*[[:en:Jules Bache|Jules Bache]]*)։ Բաշը մահացել է 1944 թվականին, իսկ 1949 թվականին նրա հավաքածուն (*Jules S. Bache Collection*) հանձնվել է Մետրոպոլիտեն թանգարանին, որտեղ և գտնվում է առ այսօր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1488 նկարներ
Կատեգորիա:Դոմենիկո Գիրլանդայոյի նկարները
Կատեգորիա:Մետրոպոլիտեն թանգարանի նկարներ
Կամուրջ (Ուրֆա)

**Կամուրջ**, հայաբնակ գյուղաքաղաք էր Թուրքիայում։ Գտնվում է Ուրֆայի վիլայեթում, Եդեսիա քաղաքից 6 կմ հյուսիս-արևելք։ 19-րդ դարի վերջին գյուղն ուներ 400 հայ ընտանիք։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և արհեստներով։

Գյուղն ուներ եկեղեցի (Մ. Աստվածածին՝ կառուցված 1881 թվականին), վարժարան (115 աշակերտ)։ կամրջի շրջակայքում կային վանքերի, մատուռների փլատակներ։

Բնակիչները տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է բռնագաղթի ճանապարհին և Դեյր Էզ-Զոր անապատում։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կալկաթայի համալսարան

**Կալկաթայի համալսարան** (, ), Հնդկաստանի հնագույն և խոշորագույն համալսարանը։

Ստեղծվել է 1857 թվականին, «Հինդուկոլեջի» հիման վրա։ Հետագայում Կալկաթայի համալսարանի կազմի մեջ են մտել նախագահական, սանսկրիտի, Բեխտունի անվան, Դետոնի, «Լա Մարտինիեր», մուսուլմանական մադրասե և Հայոց մարդասիրական ճեմարան (հիմնվել է 1821 թվականին, հայկական համայնքի ուժերով) քոլեջները։

1971-1972 թվականների ուսումնական տարում համալսարանը Կալկաթայում և Արևմտյան Բենգալիայի այլ քաղաքներում ուներ 212 խնամարկյալ քոլեջ և դպրոց, գործում էին հումանիտար, բնական-մաթեմատիկական գիտությունների, առևտրի, իրավունքի, ժուռնալիստիկայի, մանկավարժության, գեղարվեստի և երաժշտության, ինժեներական, տեխնոլոգիական, բժշկական, զյուղատնտեսական-անասնաբուժական, տնարարության ֆակուլտետներ։ Համալսարանում, քոլեջներում և խնամարկյալ դպրոցներում սովորում էր շուրշ 100 հազար ուսանող։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հնդկաստանի համալսարաններ
Կալյաո

**Կալյաո** (), քաղաք Պերուում, նավահանգիստ Խաղաղ օվկիանոսի ափին։ Մտնում է Լիմայի ագլոմերացիայի մեջ։

Ըստ 2007 թ. մարդահամարի՝ բնակչությունը 335, 4 հազար է։ Տարածությունը՝ 146.98 կմ2։

## Վարչական բաժանում

Կատեգորիա:Պերուի քաղաքներ
Երվանդ Ենգիբարյան

**Երվանդ Ժակի Ենգիբարյան** (), հայ դերասան, ռեժիսոր։

ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ Ժակ Ենգիբարյանի որդին։

## Կրթություն
* 2000 թ. ավարտել է Երևանի թիվ 171 միջնակարգ դպրոցը 
* 2000 թ. ավարտել է Երևանի Ստանիսլավսկու անվան պետական ռուսական դրամատիկական թատրոնին կից ստուդիայի դերասանական բաժինը։ 
* 2006-2011 թթ. սովորել է Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտի ռեժիսորական բաժնում։
* 2009-2010 թթ․ մասնակցել է Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերության «Երկու աստղ» երաժշտական նախագծին։

## Աշխատանքային գործունեություն
* Աշխատել է Յոշկար-Օլա, Նիժնի Նովգորոդ, Մոսկվա քաղաքների թատրոններում՝ որպես դերասան։ 
* 2004-2013 թթ. Երևանի Ստանիսլավսկու անվան պետական ռուսական դրամատիկական թատրոնի դերասան։

## Դերեր
* Չացկի - «Խելքից պատուհաս», 
* Խլեստակով - «Ռևիզորը», 
* Գլումով - «На всякого мудреца довольно простоты», 
* Եսենին - «Շահանե, դու իմ…», 
* Ժորժ - «Մորգանի խնամի» և այլ ներկայացումներում։

## Բեմադրություններ
* Մարդան - «Скандал без антракта», 
* Գոլդոնի - «Кьоджинские перепалки», 
* Յախնտով - «Любовь со скелетом»։

## Ֆիլմագրությունը
Նկարահանվել է «Խեղճ Նաստյան», «Միշտ ասա միշտ», «Ջոկեր», «Տասնմեկ», «Լքյալները», «Երեք ընկեր», «Խաչագողի հիշատակարանը», «Հրեշտակների դպրոց» հեռուստասերիալներում։ Նրա վերջին խաղացած դերը «Քայլ ձիով» ֆիլմում էր։

## Մրցանակներ
2013 թ. արժանացել է ՀԹԳՄ «Արտավազդ» մրցանակի՝ որպես լավագույն դերասան։

## Մահ
Զոհվել է 2013 թ. հոկտեմբերի 22-ին՝ ավտովթարից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավտոճանապարհային վթարներից զոհվածներ
Կատեգորիա:Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ ռեժիսորներ
Կաղապար (լեզվաբանություն)

**Կաղապար, ** գործառվում է կառուցվածքային լեզվաբանության մեջ նրա առանձին դրսևորումները (հնչյունաբանական, քերականական, բառապաշարային համակարգերը) ուսումնասիրելիս՝ լեզվաբանական հասկացությունների և դրանց միջև
եղած կարգերի ճշգրտման համար, որն օգնում է լեզվական իրակությունների պարզեցմանը (կաղապար են անվանում նաև այդ կառուցվածքները )։ 
Ըստ գործառության ոլորտի կաղապարները լինում են՝ 
*հնչյունաբանական
*ձևաբանական
*իմաստաբանական։ 
Կաղապարի կառուցման համար օգտագործվում են մաթեմատիկական լեզվաբանության, միջոցներն ու մեթոդները։

Յուրաքանչյուր կաղապար արձանագրում է՝

*այն օբյեկտները, որոնք համապատասխանում են դիտարկման անմիջական տվյալներին (հնչյուններ, բառերի բազմություն)
*այն օբյեկտները, որոնք կառուցել են հետազոտողները նկարագրության համար («կառույցներ»)՝ նախօրոք ընտրված խիստ սահմանափակ քերականական կարգեր, նշաններ, իմաստային տարրական կառույցներ և այլն։

Եթե ուսումնասիրման ժամանակ տրվող նյութը («մուտքը») հնչյուն է, բառ, նախադասություն, իսկ արդյունքը («ելքը»)՝ քերականական կարգ և իմաստային կառուցվածք, կաղապարը կոչվում է վերլուծական, իսկ եթե տրվող նյութը քերականական կարգ, իմաստային տարրական կառուցվածք Է, իսկ «ելքը»՝ ձևական կազմություն, կաղապարը կոչվում է համադրական։ Քանի որ յուրաքանչյուր կաղապար նկարագրում է ոչ ամբողջ լեզուն, այլ նրա որոշ բնագավառ կամ նույնիսկ որևէ քերականական կարգ, ապա լեզվի ճշգրիտ նկարագրման համար միաժամանակ օգտագործվում են տարբեր
կաղապարներ։

Կատեգորիա:Լեզվաբանություն
Ջեյմս Բրաուն

**Ջեյմս Ջոզեֆ Բրաուն կրտսեր** (անգլ.՝ *James Joseph Brown, Jr.*, ), ամերիկացի սոուլ, ֆանկ և առ ընդ բի երգիչ, երաժիշտ, պարող։ Հանդիսանում է ֆանկ երաժշտության համահիմնադիրներից և 20-րդ դարի դարի հանրամատչելի երաժշտության առանցքային կերպարներից մեկը։ Սոուլ երաժշտության զարգացման մեջ ունեցած նշանակալի ավանդի համար Բրաունին անվանում են «Սոուլի կնքահայր» (*The Godfather of Soul*): Բրաունի երաժշտական կարիերան ձգվել է շուրջ վեց տասնամյակ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ջեյմս Բրաուն․ Սոուլի կնքահայրը
* Ջեյմս Բրաունի շիրիմը «Find-a-Grave» կայքում
* Էջը IMDb կայքում

Կատեգորիա:1933 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:2006 մահեր
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգիչներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պարողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Աֆրոամերիկացիների իրավունքների շարժման ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 25 մահեր
Կատեգորիա:Թոքաբորբից մահացածներ
Կատեգորիա:Մայիսի 3 ծնունդներ
Կալկա

աջից|մինի|Կալկա
մինի|Square fancy tracing paper envelope
**Կալկա** (), թափանցիկ թուղթ կամ գործվածք, որ օգտագործվում է գծագրելիս։ Գծագիրը տուշով պատճենահանելու և լուսապատճենն ստանալու համար նախատեսված կալկան լավ կալանդրած թուղթ կամ գործվածք է՝ մշակված թաղանթաստեղծ յուղանյութերով։ Մատիտով գծագրման և այդ գծագրից անմիջապես պատճեններ ստանալու համար նախատեսված կալկան թափանցիկ չկալանդրած թուղթ է։

Կատեգորիա:Թուղթ
Կատեգորիա:Գծագրություն
Կալչիկ (գետ)

**Կալչիկ** (, նախկինում՝ Կալկա), Կալմիուս գետի վտակը, հոսում է Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի տարածքով։ Գետի ափին 1223 թվականի մայիսի 31-ին տեղի ունեցավ ռուս, և ղփչաղ (պոլովեց) զորքերի առաջին ճակատամարտը թաթար-մոնղոլների դեմ։ Ռուս իշխանների միջև ծագած տարաձայնությունների հետևանքով ռուսական զորքերը, չնայած ցուցաբերած արիությանը, պարտվեցին։

Կալչիկի երկարությունը 88 կմ է, մակերեսը՝ 1263 կմ2։

Կատեգորիա:Ուկրաինայի գետեր
Ֆորտիտուդո-Պրո Ռոմա

**«Ֆորտիտուդո-Պրո Ռոմա»** կամ **«Ֆորտիտուդոյի մարմնամարզության և սուսերամարտի սպորտային ընկերություն»** (), իտալական նախկին ֆուտբոլային ակումբ Հռոմի Ռիոնե Բորգո համայնքից։ 1926 թվականին Ֆորտիտուդոյին միացավ **Պրո Ռոմա** ակումբը, որից մեկ տարի հետո 1927 թվականի հուլիսի 22-ին միավորվելով ևս 2 ակումբի հետ, ստեղծվեց Հռոմի Ռոմա ֆուտբոլային ակումբը։

## Պատմություն
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալական ֆուտբոլային ակումբներ
Կալմիկերեն

**Կալմիկերեն** (ինքնանվանում՝ хальм́г кел́н), կալմիկների լեզուն։

Պատկանում է մոնղոլական լեզվախմբին։ Խոսվում է Կալմիկիայի Ինքնավար Հանրապետությունում, Աստրախանի, Ռոստովի և Վոլգոգրադի մարզերում, Ստավրոպոլի երկրամասում։

Խոսողների թիվը Ռուսաստանում՝ մոտ 80 546։

Կալմիկերեն խոսում են նաև ՉԺՀ-ում՝ մոտ 60 հազար մարդ (1953-1954)։

Հնչյունական համակարգին բնորոշ են երկար ու կարճ ձայնավորները։ Գոյականն ունի հոլովի, թվի, բայը՝ ժամանակի, եղանակի, դեմքի, թվի, կերպի, սեռի (բայական) կարգեր։ Այբուբենը 1924-1931 թվականներին՝ ոուսագիր, 1931-1938 թվականներին՝ լատինագիր, 1938 թվականին՝ ոուսագիր, թյուրքամոնղոլական լեզու։

## Այբուբեն

## Գրականություն
* Бардаев Э. Ч. Современный калмыцкий язык։ Лексикология. — Элиста, 1985.
* Биткеева А. Н.] Калмыцкий язык в современном мире (социолингвистический аспект). — М.։ Наука, 2006. — 366 с.
* Биткеева А. Н. Социальные функции национального языка в современном мире: ойрат-калмыцкий язык
* Вопросы теоретической грамматики калмыцкого языка. Вып. I, II. — Элиста, 2004—2006.
* Бобровников А. Грамматика монгольско-калмыцкого языка. — Կազան, 1849.
* Котвич В. Л. Опыт грамматики калмыцкого разговорного языка.  — Պրահա, 1929.
* Очиров У. У. Грамматика калмыцкого языка: Синтаксис.  — Էլիստա, 1964.
* Павлов Д. А. Современный калмыцкий язык։ Фонетика и графика. — Էլիստա, 1968.
* Пюрбеев Г. Ц. Грамматика калмыцкого языка։ Синтаксис. — Էլիստա, 1977—1979.
* Пюрбеев Г. Ц. Калмыцкий язык // Языки мира։ Монгольские языки. Тунгусо-маньчжурские языки. Японский язык. Корейский язык. — М., 1997.
* Санжеев Г. Д. (ред.) Грамматика калмыцкого языка: Фонетика и морфология.  — Элиста, 1983.
* Тенишев Э. Р. Иссык-кульских калмыков язык // Языки мира։ Монгольские языки. Тунгусо-маньчжурские языки. Японский язык. Корейский язык. — М., 1997.
* Тенишев Э. Р. О языке калмыков Иссык-Куля .
* Тодаева Б. X. Калмыцкий язык // Языки народов СССР։ В 5-ти томах. Т. 5. — Л., 1968.
* Убушаев Н. Н. Диалектная система калмыцкого языка. — Элиста, 2006.
* Яхонтова Н. С. Ойратский литературный язык // Языки мира։ Монгольские языки. Тунгусо-маньчжурские языки. Японский язык. Корейский язык. — М., 1997.

## Ծանոթագրություններ
Կալմիկներ

**Կալմիկներ** (ինքնանվանումը՝ խալմըխ (), մոնղոլոիդ ռասայի մոնղոլական ազգություն, ժողովուրդ։ Ապրում են գլխավորապես Կալմիկիայում, ինչպես նաև ՌԴ Աստրախանի, Վոլգոգրադի, Ռոստովի մարզերում և Ստավրոպոլի երկրամասում։

Ընդհանուր թիվը ԽՍՀՄ-ում 1970 թվականին կազմել է 137 000 մարդ, իսկ 2010 թվականի համառուսաստանյան մարդահամարի արդյունքներով՝ 183 372 մարդ։ Լեզուն կալմիկերենն է։ Կալմիկների կրոնը՝ լամայականությունը համարյա վերացել է։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Калмыки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*Эрдниев У. Э. Калмыки։ Историко-этнографические очерки. — Изд. 3-е, перераб. и доп. — Элиста։ Калмыцкое книжное издательство, 1985. — 288 с. — 17 000 экз. (в пер.)
*Калмыки // Народы России. Атлас культур и религий. — М.։ Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8
*Народы России։ живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества "Общественная Польза", 3 декабря 1877, ст. 470

## Արտաքին հղումներ
* History of Kalmykia. Կալմիկիայի հանրապետության պաշտոնական կայք 
* կալմիկ ժողովրդի ավանդույթները
* կալմիկներ 

Կատեգորիա:Կալմիկներ
Կատեգորիա:Մոնղոլներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ազգեր
Բետալ Կալմիկով

**Կալմիկով Բետալ Էդիկովիչ** (), Հյուսիսային Կովկասում խորհրդային իշխանության  հաստատման աջակից, ԽՄԿԿ անդամ (1918)։

1912 թվականից քարոզչական գործունեություն է ծավալել լեռնականների շրջանում։ 1917 թվականին եղել է Հյուսիսային Կովկասում պարտիզանական շարժման և կարմիրգվարդիական ջոկատների կազմակերպիչներից և ղեկավարներից։ 1920-1930 թվականներին եղել է Կաբարդինա-Բալկարական մարզգործկոմի նախագահ, 1930-1938 թվականներին՝ ՀամԿ(բ)կ Կաբարդինալ Բալկարիայի մարզկոմի առաջին քարտուղար։

Ընտրվել է ԽՍՀՄ առաջին գումարման Գերագույն սովետի դեպուտատ և ԽՄԿԿ XI-XVII համագումարների պատգամավոր։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Բետալ Կալմիկով 

Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գերագույն խորհրդի պատգամավորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ում բռնադատվածներ
Կալսիչ

մինի|աջից|Կալսիչ
**Կալսիչ**, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի սերմերը (հատիկները) հասկերից, հուրաններից, կողրերից, զամբյուղներից անջատող մեքենա։ Կալսումը կատարվում է հարվածի, տրորման, վիբրացման և այլ միջոցներով։

Լինում են հացահատիկի, եգիպտացորենի, բանջարանոցային և թելատու կուլտուրաների սերմերի կալսիչներ։ Հացահատիկային կալսիչների օգտագործումը սահմանափակ է կոմբայնների լայն տարածման շնորհիվ։

Կալսիչները լինում են պարզ, կիսաբարդ և բարդ։ Պարզը կատարում է միայն սերմի անջատում, կիսաբարդը սերմերը մասնակիորեն մաքրում է խառնուրդներից։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական տեխնիկա
Ռոման ՖԱ

**«Ռոման»** կամ **«Ռոմայի Ֆուտբոլային Ակումբ»** (), իտալական նախկին սպորտային ակումբ Հռոմի Պարիոլի համայնքից, որը առավել հայտնի էր իր ֆուտբոլային գործունեությամբ։ Երբ նոր էր մեկնարկել Իտալիայի ֆուտբոլի առաջնությունը, Ռոմանը համարվում էր առաջնության ուժեղ թիմերից մեկը։ 1927 թվականի հուլիսի 22-ին միավորվելով ևս 2 ակումբի հետ, ստեղծվեց Հռոմի Ռոմա ֆուտբոլային ակումբը, Ռոմանը իր գույները տվեց նոր ակումբին։

## Պատմություն
Foot Ball Club di Roma-ն ստեղծվել է 1901 թվականին, որպես սպորտային ակումբ, սակայն 2 տարի անց՝ 1903 թվականին ավելացվեց նաև ֆուտբոլային ակումբը։
Իտալիայի ֆուտբոլի առաջնության վաղ ժամանակահատվածում, մրցաշարին մասնակցում էին միայն հյուսիսային Իտալիայի ակումբները, Ռոմանը սպասեց մինչև 1912/13 մրցաշրջանը, որպեսզի իր անդրանիկ հանդիպումն անցկացնի մրցաշարում, Ռոմանը տեղ էր գրավել «Լացիո» խմբում։ Հենց առաջին մրցաշրջանում Ռոմանը հայտնվեց աղյուսակի միջին հատվածում, սակայն Հռոմի մեկ այլ թիմ՝ Լացիոն ավելի ուժեղ էր քան Ռոմանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1901 հիմնադրումներ Իտալիայում
Կատեգորիա:Իտալական ֆուտբոլային ակումբներ
Կալինինի մարզ

**Կալինի մարզ**, մարզ ՌԴ կազմում։ Կազմվել է 1935 թ.-ի հունվարի 29-ին։ Տարածությունը 84, 1 հզ.կմ2 է, բնակչությունը՝ 
1649 հզ. (1979 թ.-ի տվյալներով)։ Բաժանվում է 36 շրջանի, 
ունի 22 քաղաք, 29 քտա։ Կենտրոնը՝ Կալինին։ 1966 թ.-ի դեկտեմբերի 6-ին Կալինինի մարզը պարգևատրվել է
Լենինի շքանշանով, ֆաշիստների դեմ կռվում կայուն և խիզախ լինելու համար։

Գտնվում է Վոլգայի վերին ավազանում։ Մարզի արևմուտքում Վալդայան բարձրությունն է (200—300 մ), հարավ արևմուտքում իրար հաջորդող մանրաբլրային թմբաշարերով և զանդրային հարթություններով Արևմտյան Դվինայի դաշտավայրն
է, որի արևելյան մասն ունի հարթավայրային
ռելիեֆ։ Մարզի հարավ արևելքում Վերին Վոլգայի դաշտավայրն է (100—150 մ)։ Օգտակար հանածոներից կան տորֆ, գորշ
 ածուխ, շինարարական կավ, ավազ, կրաքար, հանքային ներկերի պաշարներ։ 
Կլիման չափավոր ցամաքային է։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը — 8, 5°Օից
մինչև — 10, 5&nbsp;°C է, հուլիսինը՝ 17°Շ-ից
18&nbsp;°C։ Տարեկան տեղումները՝ 550—750 մմ, 
վեգետացիոն շրջանը՝ 120—133 օր։ Գետերն են Վոլգան (Վազուզա, Տվերցա, 
Կալինինո
Տմա, Շոշա և այլ վտակներով), Արևմտյան Դվինան, Մստան։ Կան 500-ից ավելի
լճեր (խոշորը Սելի գետն է)։ Վոլգայի վրա
կառուցված են Իվանկովի, Ուգլիչի, Ռիբինսկի, Ցնայի վրա՝ Վիշնևոլոցկի ջրամբարները։ Գերակշռում են ճմապոդզոլային, պոդզոլային, պոդզոլակավային, ճահճային հողերը։ Անտառները գրավում են
տարածքի 36% ֊ը, մարգագետինները՝ 
22, 3%-ը, ճահիճները՝ 9%֊ը։ Բնորոշ կենդանիներն են որմզդեղնը, եվրոպական
այծյամը, գորշ արջը, գայլը, աղվեսը, 
թռչունների շատ տեսակներ։ 
Հիմնականում ռուսներ են, բնակվում են
նաև կաբելներ և այլք։ Միջին խտությունը
1 կմ2 վրա 20 մարդ է, քաղաքային բնակչությունը՝ 63% (1975 թ.-ի տվյալներով)։

Խոշոր քաղաքներն
են Կալինինը, Վիշնի վոլոչյոկը, Ռժևը, Կիմրին, Տորժոկը, Բոլոգոյեն։ Կալինինի մարզում զարգացած է վերամշակող արդյունաբերությունը։ Մարզի ինդուստրացմանը նպաստել է աշխարհագրական հարմար դիրքը Մոսկվա և Լենինգրադ արդյունաբերական
խոշոր կենտրոնների միջև։ Զարգացած է
էներգետիկական, մեքենաշինական, անտառային, փայտամշակման, թեթև և սննդի, թաղանթանյութի-թղթի արդյունաբերությունը։ Կալինինի մարզը մտնում է Կենտրոնական
էներգահամակարգի մեջ։ Գործում են Կալինինի, Վիշնի Վոլոչյոկի և այլ ԶԷԿ-եր, 
Կոնակովոյի ՊՇԷԿ-ը։ Մովետական իշխանության տարիներին ստեղծվեց քիմիական և
նավթաքիմիական արդյունաբերություն։

Գյուղատնտեսությունն ունի վուշագործական-անասնապահական ուղղություն։ Զբաղվում են նաև կարտոֆիլի, հացահատիկի, 
բանջարեղենի մշակությամբ։ Հիմնականում մշակում են վուշ, որն ունի միութենական նշանակություն։ Զարգացած է կաթնամսատու անասնապահությունը։ Երկաթուղիների երկարությունը 1, 8
հզ. կմ է, կարևոր մայրուղիներն են Մոսկվա— Լենինգրադ, Մոսկվա-Ռիգա։ Զարգացած է ավտոմոբիլային, գետային, խողովակաշարային (մարզով են անցնում Մերպուխով-Լենինգրադ, Վուկտիլ-Տոր-
ժոկ գազամուղները) տրանսպորտը։ Մարզն ունի 4 բուհ, 1267 գրադարան, 5 թատրոն, 3 թանգարան, 1 պատկերասրահ, 1711
ակումբ, 2344 կինոսարք։ Հրատարակվում
է մարզային 2 թերթ։ Գործում է մարզային
ռադիոկայանը։ Մոսկվայից վերահաղորդվում են ռադիո և հեռուստահաղորդումները։ 
1975 թ.-ին հիվանդանոցային մահճակալների թիվը 21, 3 հզ. էր, բժիշկներինը՝ 
4590։ Կան առողջարաններ, հանգստյան
տներ։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի մարզեր
Ավտոմատ միջմոլորակային կայան

280px|մինի|«Վոյաջեր-2» կայանը միջմոլորակային տարածությունում
**Ավտոմատ միջմոլորակային կայան** (հապավումը՝ ԱՄԿ), անօդաչու տիեզերական սարք, նախատեսված միջմոլորակային տիեզերական տարածության մեջ թռիչքների համար (Երկրի ուղեծրից դուրս), որը կատարում է նախանշված նպատակների իրականացնում։

Այն դեպքում, երբ Երկրի արհեստական արբանյակներ արձակել են մի քանի տասնյակ երկրներ, ավտոմատ միջմոլորակային կայաններով հետազոտություններ կատարելու համար անհրաժեշտ բարդ տեխնոլոգիաների տիրապետում են ընդամենը մի քանի երկրներ՝ ԽՍՀՄ/Ռուսաստան, ԱՄՆ, Եվրոպա/ԵՏԳ, Ճապոնիա, Չինաստան, Հնդկաստան։

Ընդ որում դեպի Մարս, Վեներա և գիսաստղեր ԱՄԿ-ներ կարողացել են ուղարկել միայն առաջին չորսը, դեպի աստերոիդներ՝ միայն ԱՄՆ-ն, Եվրոպան և Ճապոնիան, դեպի Մերկուրի, Ուրան և Նեպտուն՝ միայն ԱՄՆ-ը, իսկ դեպի Յուպիտեր և Սատուրն մոլորակները թռիչքներ են կատարվել ԱՄՆ-ի կողմից ԵՏԳ մասնակցությամբ։

Քանի որ այս տիպի հետազոտությունները չափազանց թանկ են իրականացման համար, վերջերս դրանք իրականացվում են միջազգային համագործակցության շրջանակներում։

## Տես նաև
* Տիեզերական թռչող ապարատ

## Արտաքին հղումներ
* Լուսնի և մոլորակների հետազոտությունների ժամանակագրությունը ՆԱՍԱ-ի կայքում 
* ԵՏԳ առաքելությունները  
* ՆԱՍԱ-ի բոլոր առաքելությունները 
* Ընթացիկ տիեզերական առաքելություններ  
* Ռոսկոսմոսի առաքելությունները  

Կատեգորիա:Տիեզերագնացություն
Կալկաթայի հայկական տպագրություն

**[[Կալկաթա]]յում առաջին հայկական տպարանը** հիմնել է Հովսեփ Ստեփանոսյան (1796) և հրատարակել Աբրահամ Կրետացու «Պատմութիւն...»-ը (1796), Հովհաննես Մրքուզ (փիլիսոփա) Ջուղայեցու «Վիճաբանութիւն առ շահ Սլէմանն պարսից» (1797) և «Գրգուկ որ կոչի էֆիմերտէ» (1798) գրքերը։ Հաջորդ դարի առաջին կեսին այստեղ գործել են Ավետ Զնթլումյանի (1811-1817), նրա որդիներ Ավետ և Հովհաննես Զնթլումյանների (1820), Մարդասիրական ճեմարանի (1816-1853), Պողոս Հորդանանյանի (1820-1821), Օճանասփյուռ ընկերության (1822-1823), Անգլիական եպիսկոպոսական ճեմարանի (1827-1841), մկրտող միսիոներների (1831-1844), Պողոս Վիչենյանի «Արծիվ» (1846-1851), «Արարատյան ընկերության» (1845-1848), «Ազգասեր Արարատյանի» (1848-1852) տպարանները։

Մասնավոր անձանց տպարաններից առավել աչքի ընկնողը Հորդանանյանի տպարանն էր, ուր տպագրվել է «Հայելի կալկաթյան» լրագիրը (1820) և հայերեն անդրանիկ աշխարհաբար կատակերգությունը՝ «Խտրադիմայ դժրողութեան» (1821)։ Ընկերությունների և ուսումնական հաստատությունների տպարաններից ամենաերկարատևն ու բեղմնավորը Մարդասիրական ճեմարանի տպարանն էր, որը լույս է ընծայել 60-ից ավելի դասագրքեր, օրացույցներ, թարգմանական գեղարվեստական երկեր (Շատոբրիան՝ «Աթալա», 1843, Բեռնարդեն դը Սեն-Պիեռ՝ «Պաւլոս և Վիրգինիա», 1830)։

Օճանասփյուռ ընկերության տպարանի հրատարակություն էր «Շտեմարան» հանդեսը (1821-1823)։ Անգլիական եպիսկոպոսական ճեմարանի տպարանը լույս է ընծայել Մ. Թաղիադյանի հայտնի նամակը երևանցիներին (1828), «Դիցաբանութիւն» ուսումնասիրությունը (1830), դասագրքեր ու այլ գործեր, գրական մեծ արժեք ներկայացնող «Սիրակարկաջ» երգարանը (1830)։ «Արարատյան ընկերության» և «Ազգասեր Արարատյանի» տպարաններում լույս են տեսել Մ. Թաղիադյանի երկերը, «Ազգասեր» (1845-1848) և «Ազգասեր Արարատյան» (1848-1852) լրագրերը, Թ. Ավետումյանի «Արամայիս» (1846) վիպակը։ 19-րդ դարի 50-ական թթ. թուլանում է հնդկահայ մշակութային կյանքը։ 1852-1869 թվականներին Կալկաթայում չի գործել ոչ մի հայկական տպարան։ Այդ շրջանում տպագրված 3 գիրք շարվել են օտարազգի տպարաններում։ Կալկաթայի վերջին հայկական տպարանը պատկանել Է Հովհաննես Խաչիկյանին։ Այստեղ լույս Է ընծայվել տպարանատիրոջ շուրջ 10 անուն գործ։

1896-1897 թվականներին անգլիական մեկ այլ տպարանում լույս է տեսել «Երգաձայնութիւնք Հայաստանեայց առաք, ս. եկեղեցւոյ» ժամագիրքը՝ հայերեն բնագրով և անգլերեն թարգմանությամբ ու նոտաներով։ 1950-1957 թվականներին հրատարակվում Էր «Նոր ազդարար» հանդեսը, որը նույնպես շարվում էր օտարազգի տպարանում։

Կալկաթայում հայերեն գրքերը հիմնականում հրատարակվել են գրաբար, ինչպես և Նոր Ջուղայի խոսակցական լեզվով ու աշխարհաբարով։

## Աղբյուրներ և գրականություն
* '''Զարբհանալյան Գ.''', Պատմութիւն հայկական տպագրութեան, Վենետիկ-Սբ. Ղազար, 1895։
* **Լեո**, Հայկական տպագրություն, հատոր Ա, Թիֆլիս, 1904։
* **Ն. Ա. Ոսկանյան, Ք. Ա. Կորկոտյան, Ա. Մ. Սավալյան**, Հայ գիրքը 1512-1800 թվականներին. Հայ հնատիպ գրքի մատենագիտություն, Երևան, 1988։

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Հայերը Հնդկաստանում
*Հովհաննես Մրքուզ (փիլիսոփա)

Կատեգորիա:Հայերը Կալկաթայում
Կատեգորիա:Հայկական տպագրություն
Կատեգորիա:Հնդկահայ մամուլ
Կալորիա

**Կալորիա** ( — ջերմություն), ջերմության քանակի արտահամակարգային միավոր։ Նշանակվում է Կկալ (միջազգային նշանակումը՝ cal)։

Կալորայից բացի տարածված է նաև կիլոկալորիան. 1 կկալ = 1000 կալ։

Սկզբում կալորիան սահմանվել է որպես ջերմության այնպիսի քանակ, որն անհրաժեշտ է 1 գ ջուրը 1&nbsp;°C տաքացնելու համար։ Մինչև 19-րդ դարի վերջը ո՛չ տաքացման պայմանների, ո՛չ էլ ջերմաստիճանային տիրույթի վերաբերյալ որևէ վերապահում չի արվել։ Այդ պատճառով կիրառվել են տարբեր՝ 0-, 15-, 20-, 25-աստիճանային, միջին, տերմոքիմիական և այլ կալորիաներներ։

Ջրի և գոլորշու հատկություններին նվիրված Առաջին համաշխարհային կոնֆերանսը (Լոնդոն, 1929 թվական) մտցրել է միջազգային կկալ՝ սահմանելով այն իբրև միջազգային կվտ · ժ-ի 1/861, 1 մաս։ Ջրային գոլորշիների հատկություններին նվիրված միջազգային կոնֆերանսներում (1954 թվական և 1956 թվական) որոշում է ընդունվել կալորիայից անցնելու նոր միավորի՝ բացարձակ Ջոուլի, որը հետագայում ներառվել է Միավորների միջազգային համակարգում։ Կալորիայի և ջոուլի միջև առնչությունը հետնյալն է՝ 1 կալ = 4, 1868 ջ (ճշգրիտ)։ 20-աստիճանային կալորիան հավասար է 4, 181 ջ, իսկ տերմոքիմիայում կիրառվող կալորիան՝ 4, 1840 ջ։

## Գրականություն
* *«Химическая энциклопедия»* ISBN 5-85270-008-8

Կատեգորիա:Չափման միավորներ
Իմրե Կալման

** Իմրե Էմմերիխ Կալման** (, , ), հունգարացի կոմպոզիտոր, «Վիեննական օպերետի» դասական։

Սովորել է Բուդապեշտի երաժշտության ակադեմիայում։ Գրել է 20 օպերետ՝ «Չարդաշի թագուհին» («Սիլվա», 1915), «Բայադերա» (1921), «Կոմսուհի Մարիցա» (1924), «Կրկեսի իշխանուհին» (1926), «Մոնմարտրի մանուշակը» (1930) և այլն։ Մի շարք ստեղծագործություններում Իմրե Կալմանը չի խուսափել սալոնային մակերեսայնությունից։ Լավագույն օպերետներն առանձնանում են սյուժետային իրադրության, երաժշտական դրամատիզմի զարգացման սրությամբ, բուֆոնադայի և քնարականի զուգորդումով։

Կալմանը հրաժարվել է «վիեննական օպերետի» կանոններից ու կաղապարից, երկերում օգտագործել հունգարական երաժշտական բանահյուսության տարրեր, ձգտել ժանրի դեմոկրատացման։ 1938 թվականին վտարանդվել է Շվեյցարիա, 1940 թվականից՝ ապրել ԱՄՆ-ում։ Իմրե Կալմանի «Սիլվա», «Բայադերա», «Մարիցա», «Կրկեսի իշխանուհին», «Մոնմարտրի մանուշակը» և այլ օպերետներ բեմադրվել են Երևանում։

## Գրականություն
* *Кальман Вера.* Помнишь ли ты? Жизнь Имре Кальмана. - М.: Познавательная книга плюс, 2002, 336 с. ISBN 5-05-005406-0.
* *Юрий Нагибин*. Блестящая и горестная жизнь Имре Кальмана. / В кн.: Музыканты. - М.: Современник, 1986. - (Новинки «Современника»).
* *Трауберг Л.* Жак Оффенбах и другие. - М.: Искусство, 1987. (гл. 12-я: Кальман)
* *Ярон Г. М.* О любимом жанре. - М.: Искусство, 1960.
* *Савранский В. (сост.)* Имре Кальман. Сборник статей и воспоминаний. - М.: Советский композитор, 1980.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հունգարացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հունգարացի դիրիժորներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հունգարացի երաժիշտներ
Տիեզերական տարածություն

**Տիեզերական տարածություն** (**կոսմոս**), Տիեզերքի համեմատաբար դատարկ տարածություններ, նաև այն պարունակում է մասնիկների գերցածր խտություն, որը կազմում է գրեթե կատարյալ վակուում՝ հիմնականում ջրածնային և հելիումային պլազմայից, որը ներթափանցված է էլեկտրամագնիսական ճառագայթմամբ, տիեզերական ճառագայթներով, նեյտրինոներով, մագնիսական դաշտերով և փոշով։ Տիեզերքի բազային ջերմաստիճանը, որը սահմանվել է Մեծ պայթյունի ֆոնային ճառագայթմամբ, կազմում է 2.7 K (−270 °C)։

Ենթադրվում է, որ գալակտիկաների միջև պլազման կազմում է տիեզերքի բարիոնային (սովորական) նյութի մոտ կեսը՝ ունենալով մեկ խորանարդ մետրում մեկ ջրածնի ատոմից պակաս թվային խտություն և միլիոնավոր կելվինների կինետիկ ջերմաստիճան։ Նյութի տեղական կոնցենտրացիաները խտացել են՝ վերածվելով աստղերի և գալակտիկաների։ Միջգալակտիկաների տարածությունը զբաղեցնում է տիեզերքի ծավալի մեծ մասը, բայց նույնիսկ գալակտիկաներն ու աստղային համակարգերը գրեթե ամբողջությամբ բաղկացած են դատարկ տարածությունից։ Դիտարկելի տիեզերքում մնացած զանգվածային-էներգետիկական մասի մեծ մասը կազմված է անհայտ ձևից, որը կոչվում է մութ նյութ և մութ էներգիա։

Տիեզերքը չի սկսվում Երկրի մակերևույթից որոշակի բարձրությունից։ Կարման գիծը, որը ծովի մակարդակից 100 կմ բարձրություն ունի, ավանդաբար օգտագործվում է որպես տիեզերքի սկիզբ տիեզերական պայմանագրերում և ավիատիեզերական գրառումների պահպանման համար։ Վերին ստրատոլորտի և միջնոլորտի որոշ հատվածներ երբեմն անվանում են «մոտակա տիեզերք»։ Միջազգային տիեզերական իրավունքի շրջանակը սահմանվել է Տիեզերքի մասին պայմանագրով, որն ուժի մեջ է մտել 1967 թվականի հոկտեմբերի 10-ին։ Այս պայմանագիրը բացառում է ազգային ինքնիշխանության որևէ պահանջ և թույլ է տալիս բոլոր պետություններին ազատորեն ուսումնասիրել տիեզերքը։ Չնայած տիեզերքի խաղաղ օգտագործման վերաբերյալ ՄԱԿ-ի բանաձևերի մշակմանը, Երկրի ուղեծրում փորձարկվել են հակաարբանյակային զենքեր։

Այն գաղափարը, որ Երկրի և Լուսնի միջև ընկած տարածությունը պետք է վակուում լինի, առաջին անգամ առաջարկվել է 17-րդ դարում, երբ գիտնականները հայտնաբերեցին, որ օդային ճնշումը նվազում է բարձրության հետ։ Տիեզերքի հսկայական մասշտաբները գիտնականներին հայտնի դարձան 20-րդ դարում, երբ առաջին անգամ չափվեց Անդրոմեդա գալակտիկայից հեռավորությունը։ Մարդիկ սկսեցին տիեզերքի ֆիզիկական ուսումնասիրությունը նույն դարի վերջում՝ բարձր բարձրության վրա օդապարիկների թռիչքների ի հայտ գալով։ Դրան հաջորդեցին անձնակազմով հրթիռային թռիչքները, ապա անձնակազմով Երկրի ուղեծիրը, որն առաջին անգամ իրականացրեց Խորհրդային Միության Յուրի Գագարինը 1961 թվականին։ Օբյեկտներ, այդ թվում՝ մարդկանց, տիեզերք ուղարկելու տնտեսական արժեքը շատ բարձր է, ինչը սահմանափակում է մարդկային տիեզերական թռիչքները Երկրի ցածր ուղեծրով և Լուսնով։ Մյուս կողմից, անօդաչու տիեզերանավերը հասել են Արեգակնային համակարգի բոլոր հայտնի մոլորակներին։ Տիեզերքը մարտահրավերներով լի միջավայր է մարդկային ուսումնասիրությունների համար՝ վակուումի և ճառագայթման վտանգների պատճառով։ Միկրոգրաֆիան բացասական ազդեցություն ունի մարդու ֆիզիոլոգիայի վրա, առաջացնելով ինչպես մկանների ատրոֆիա, այնպես էլ ոսկրերի կորուստ։

## Արտաքին հղումներ
* Հաբբլ աստղադիտակի միջոցով ստացված լուսանկարների պատկերասրահ 
* USAP վիրտուալ աստղադիտարան 

Կատեգորիա:Տիեզերք
Կատեգորիա:Վակուում
Կատեգորիա:Ոչինչ
Կալվածք

մինի|Կալվածքի գյուղացիները տարվա ընթացքում (պատկերազարդում)

**Կալվածք**, լայն առումով՝ ավատատիրական հողասեփականության և դրա հետ կապված՝ կախյալ գյուղացիների նկատմամբ ֆեոդալի իրավունքների կոմպլեքս։ Նեղ իմաստով՝ ֆեոդալական տնտեսություն։

Տարածված էր հատկապես Արևելյան և Կենտրոնական Եվրոպայում, 16-18-րդ դարերում։

9-րդ դարի վերջից Հայաստանում ֆեոդալական հողատիրության աճի պայմաններում ձևավորվել է ֆեոդալի սեփական խոշոր տնտեսություն, որը բաժանվում էր շինականներին տրված հողերի (որոնք իրավաբանորեն պատկանում էին ֆեոդալին) և ֆեոդալի սեփական տնտեսության՝ կալվածքի։ Կալվածք ունեին աշխարհիկ և հոգևոր ֆեոդալները, վանքերը։ 9-11-րդ դարերում Հայաստանում կալվածքն օտարելի էր։ Երբեմն կալվածք էին համարվում նաև քաղաքները՝ որպես այս կամ այն նախարարի սեփականություն։ Հայաստանում կալվածքը մշակվում էր ճորտերի և կախյալ գյուղացիների կոռային աշխատանքով։ 11-րդ դարից կալվածքային տնտեսություն ստեղծվել է նաև Կիլիկիայի Հայկական Թագավորությունում։

Կալվածքը նաև Ֆեոդալական հողատիրության ձև էր Ռուսաստանում (15-րդ դարի վերջ-18-րդ դարի սկիգբ)։ Սկզբում տրվում էր զինվորական ծառայության դիմաց՝ առանց ժառանգական և օտարման իրավունքի։ 16-17 դարերից կալվածքը դարձավ ժառանգական, նրա տեր ազնվականներն սկսեցին կոչվել կալվածատերեր։ 1714 թվականին, միաժառանգության մասին հրամանագրով, կալվածքը և վոտչինան միաձուլվեցին և վերածվեցին ազնվականության միասնական հողատիրույթի։

18-20 դարերում «Կալվածք» տերմինի տակ հասկացվում էր հողատիրության այդ ձևը։

Կատեգորիա:Ավատատիրություն
Կատեգորիա:Անշարժ գույք
Բառի շրջան

**Բառի շրջան** (), վարչական միավոր Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի արևմուտքում։ Վարչական կենտրոնը Բար քաղաքն է։

## Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կամում է 1100 կմ²։

Հիմնական գետը՝ Ռով։

## Բնակչություն
Շրջանի բնակչությունը կազմում է 53 720 մարդ (2013 թվականի հունիսի 1-ի դրությամբ), այդ թվում քաղաքային բնակչությունը կազմում է 17 739 մարդ (33,02%), գյուղականը՝ 35 981 մարդ (66,98%)։

## Բնակավայրեր
* շրջանային նշանակության քաղաքներ - 1 (Բար)
* քաղաքատիպ ավաններ - 1 (Կոպայգորոդ)
* ավաններ - 7
* գյուղեր - 85

## Արտաքին հղումներ
* Շրջանի տեղեկությունները Ուկրաինայի Գերագույն Ռադայի կայքում 
* Տեղեկություններ մարզային վարչության կայքում  

Կատեգորիա:Վիննիցայի մարզի Բառի շրջան
Բերշադի շրջան

**Բերշադի շրջան** (), վարչական միավոր Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի հարավ-արևելքում։ Վարչական կենտրոնը Բերշադ քաղաքն է։

## Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կամում է 1286 կմ²։

Հիմնական գետերը՝ Հարավային Բուգ, Դոխնա։

## Բնակչություն
Շրջանի բնակչությունը կազմում է 61 289 մարդ (2013 թվականի հունիսի 1-ի դրությամբ), այդ թվում քաղաքային բնակչությունը կազմում է 13 142 մարդ (21,44%), գյուղականը՝ 48 147 մարդ (78,56%)։

## Բնակավայրեր
* շրջանային նշանակության քաղաքներ - 1 (Բերշադ)
* ավաններ - 4
* գյուղեր - 40

## Արտաքին հղումներ
* Շրջանի տեղեկությունները Ուկրաինայի Գերագույն Ռադայի կայքում 
* Տեղեկություններ մարզային վարչության կայքում  

Կատեգորիա:Վիննիցայի մարզի Բերշադի շրջան
Կալմարյան միություն

**Կալմարյան ունիա** (դան․, նորվ., շվեդ․՝ Kalmarunionen), Դանիայի, Նորվեգիայի (Իսլանդիայի հետ) և Շվեդիայի (Ֆինլանդիայի հետ) թագավորությունների միավորումը դանիացի թագավորների գերիշխանության ներքո։

Վերջնականապես ձևավորվել է 1397 թվականին, Շվեդիայի Կալմար քաղաքում։ Միությունը անհրաժեշտ էր Գերմանիայի տնտեսական և քաղաքական էքսպանսիայի դեմ պայքարելու համար։

Կալմարյան ունիայի նախաձեռնողը Մարգարիտ Դանիացի թագուհին էր։ Տնտեսապես և քաղաքականապես առավել զարգացած Դանիան ձգտում էր ամբողջությամբ իրեն ենթարկել Շվեդիան և Նորվեգիան։ Շվեդիան ապստամբեց և 1523 թվականին ընտրեց սեփական թագավոր (դուրս գալով միությունից), որով փաստորեն վերջ դրվեց Կալմարյան ունիային, իսկ Նորվեգիան, որն ավելի թույլ էր, 1537 թվականին զրկվեց թագավորության կարգավիճակից և հայտարարվեց Դանիայի պրովինցիա, որի կազմում մնաց մինչև 1814 թվականը։

## Գրականություն
* Кальмарская уния // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Gustafsson, Harald. "A State that Failed?" *Scandinavian Journal of History* (2006) 32#3 pp 205–220 online; general overview of the Union
* Helle, Knut, ed. *The Cambridge History of Scandinavia, Volume 1: Prehistory to 1520* (2003)  excerpt and text search
* Imsen, Steinar. "The Union of Calmar: Northern Great Power or Northern German Outpost?" in Christopher Ocker, ed. *Politics and Reformations: Communities, Polities, Nations, and Empires* (BRILL, 2007) pp 471–90 online
* Kirby, David. *Northern Europe in the Early Modern Period. The Baltic World 1492–1772* (1990)
* Roberts, Michael. *The Early Vasas: A History of Sweden 1523–1611* (1968)

Կատեգորիա:Սկանդինավիայի պատմական պետություններ
Կատեգորիա:Սկանդինավիայի պատմություն
Կատեգորիա:Նորվեգիայի պատմություն
Կատեգորիա:Անձնական ունիաներ
Կատեգորիա:Իսլանդիայի պատմություն
Կատեգորիա:1397 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Շվեդական միապետություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի նախկին միապետություններ
Կատեգորիա:Նախկին միապետություններ
Կատեգորիա:16-րդ դարը Ֆինլանդիայում
Կատեգորիա:16-րդ դարը Նորվեգիայում
Կատեգորիա:16-րդ դարը Դանիայում
Կատեգորիա:15-րդ դարը Նորվեգիայում
Կատեգորիա:15-րդ դարը Ֆինլանդիայում
Կատեգորիա:15-րդ դարը Դանիայում
Կատեգորիա:14-րդ դարը Ֆինլանդիայում
Կատեգորիա:14-րդ դարը Դանիայում
Կատեգորիա:14-րդ դարը Նորվեգիայում
Կատեգորիա:14-րդ դարի հիմնադրումներ Նորվեգիայում
Կատեգորիա:14-րդ դարի հիմնադրումներ Դանիայում
Կատեգորիա:1397 հիմնադրումներ Եվրոպայում
Յան Կալնբերզին

**Կալնբերզին Յան էդուարդի** (, ), լատիշ խորհրդային պետական և կուսակցական գործիչ, ԽՄԿԿ անդամ (1917), Խորհրդային Լատվիայի առաջին փաստացի առաջնորդը։

1919 թվականին օժանդակել է Լատվիայում խորհրդային օկուպացիային։ Լատվիայում խորհրդային իշխանության տապալումից հետո, բանվորական զինված ջոկատի հետ, անցել է Խորհրդային Ռուսաստան, մասնակցել քաղաքացիական (1918-1920) կռիվներին։ 1925-1928 և 1936-1939 թվականներին ընդհատակյա կուսակցական աշխատանքներ է կատարել Լատվիայում։

1940-1959 թվականներին եղել է Լատվիայի կոմունիստական կուսակցության առաջին քարտուղար։ ԽՄԿԿ XIX—XXIII համագումարներում ընտրվել է ԿԿ-ի անդամ, 1957-1961 թվականներին եղել է ԽՄԿԿ ԿԿ-ի Նախագահության անդամության թեկնածու։ 1959-1970 թվականներին՝ Լատվիական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահության նախագահ և ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի Նախագահության նախագահի տեղակալ (1960), եղել է նաև ԽՍՀՄ I—VII գումարումների Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։

Պարգևատրվել է Լենինի 7, Հոկտեմբերյան հեղափոխության և այլ շքանշաններով։

Մահացել է 1986 թվականին, 92 տարեկանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Լատվիական հրաձիգներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշանակիրներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 19-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 21-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:«Մոսկվայի պաշտպանության համար» մեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ դեսպաններ
Կատեգորիա:«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Ալֆրեդս Կալնինշ

**Ալֆրեդս Բրունո Յանիս Կալնինշ** (, ), լատվիացի խորհրդային կոմպոզիտոր, ԼԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1945)։ Համարվում է լատվիական ազգային օպերայի հիմնադիրը

Սովորել է Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայում (1897-1901)։ 1944-1948 թվականներին եղել է Լատվիայի կոնսերվատորիայի ռեկտոր։ Գրել է «Բանյուտա» (բեմադրվել է 1920, 2-րդ խմբագրություն՝ 1941) լատվիական առաջին օպերան, «Ստաբուրագ» («Ստաբուրաձե», 1943, 2-րդ խմբագրություն՝ 1957) բալետը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Arnolds Klotinš. Alfreds Kalninš: komponista dzīve un darbs. – Rīgā: Zinātne, 1979.
 

Կատեգորիա:1879 ծնունդներ
Կատեգորիա:1951 մահեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 23 մահեր
Կատեգորիա:Լատիշ դիրիժորներ
Կատեգորիա:Լատիշ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ակադեմիական երաժիշտներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մանկավարժներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 23 ծնունդներ
Կատեգորիա:Օպերային կոմպոզիտորներ
Կալմիկական տավար

մինի|Կալմիկական ցեղի եզ (1896)

**Կալմիկական տավար**, մսատու ցեղ։ Բուծել են կալմիկները մոտ 350 տարի առաջ՝ Մոնղոլիայից բերված տավարի կատարելագործման միջոցով։

Ունի ամուր մարմնակազմվածք, իրանը միջին չափերի է, կրծքավանդակը՝ լայն և խոր, մնդավը՝ լայն, մեջքը՝ ուղիղ, ոտքերը՝ ամուր և չոր։ Գույնը կարմիր է (տարբեր երանգներով, երբեմն՝ սպիտակ բծերով), հազվադեպ՝ շիկագույն և գորշ խայտաճամուկ։ Ցուլերի կենդանի բաշը 600-800 կգ է, կովերինը՝ 420-450։

Կերի նկատմամբ պահանջկոտ չէ, հարմարված է Կովկասի արոտային պայմաններին։ Վաղահաս է. 1, 5 տարեկան ցլիկների կենդանի քաշը 450-550 կգ է, իսկ ամորձատվածներինը՝ 380-420 կգ։ Սպանդային ելքը՝ 57-60%։ Միսը բարձրորակ է։ Կովերի միջին կաթնատվությունը 650-1000 կգ է, կաթի յուղայնությունը՝ 4, 2-4, 4%։

Բուծվում է Ռուսաստանի Դաշնության Կալմիկիայի, Բուրյաթիայի, Ռոստովի և Աստրախանի շրջաններում, ինչպես նաև Ղազախստանում։

Կատեգորիա:Տավարի ցեղեր
Էդուարդ Կալնին

**էդուարդ Կալնինշ** (, , ), լատվիացի նկարիչ, ԼԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ (1963), ԽՍՀՄ գեղարվեստի ակադեմիայի իսկական անդամ (1970)։

1923-1932 թվականներից սովորել է Լատվիայի գեղարվեստի ակադեմիայում։ Նպաստել է լատվիական ժանրային գեղանկարչության զարգացմանը։

Գործերից են՝ «Նոր առագաստներ» (1945), «Բալթիական 7-րդ նավամրցում» (1952), «Լատիշ ձկնորսները Ատլանտիկայում» (1957, բոլորն էլ՝ Լատվիայի գեղարվեստի թանգարանում, Ռիգա)։

## Գրականություն
* Эдуард Калныньш. Живопись. О. Иванов
* Red. Vilsons, A.* Māksla un arhitektūra biogrāfijās*. Rīga։ Latvijas enciklopēdija, 1995. 239 lpp.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լատիշ նկարիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային նկարիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Լատիշ արվեստագետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մանկավարժներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
Կալցիտ

**Կալցիտ** կամ **կրաքարային սպաթ** ( - կիր), միներալ։ Քիմիական բանաձը՝ CaCO3։

Բյուրեղագիտական համակարգը տրիգոնային է։ Հանդիպում է զանազան բյուրեղների ձևով։ Հաճախ առաջացնում է ստալակտիտներ։ Հիմնականում անգույն է կամ ունի կաթի սպիտակ գույն։ Կարծրությունը՝ 3, խտությունը՝ 2710 կգ/մ3։

Կալցիտի երկրակեղևի ամենատարածված միներալներից է։ Հայտնի է գլխավորապես հիդրոթերմալ գոյացումներում և հրաբխային ապարներում։ Կիրառվում է արդյունաբերության տարբեր բնագավառներում։ Կալցիտի մաքուր և թափանցիկ տեսակը՝ իսլանդական սպաթը, օգտագործվում է օպտիկական արդյունաբերության մեջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կալցիումի միներալներ
Կատեգորիա:Միներալներ
Կալոմել

մինի|աջից|Կալոմել
**Կալոմել** (— գեղեցիկ և μέλας— սև), սնդիկի քլորիդ, Hg_2Cl_2, քլորաջրածնական թթվի սնդիկային աղը։ Անգույն փոշի է։ Կծու ալկալիների կամ ամոնիակի ազդեցությամբ սևանում է (այստեղից էլ՝ անվանումը)։ Սևացման պատճառը շատ մանր վիճակում սնդիկի առաջացումն է.

Hg_4Cl_2+ 2NaOH=Hg+HgO+2NaCl+H_2O
Hg_2Cl_2+2NH_4OH=HgNH_2Cl+Hg+NH_4CI+2H_2O

Խտությունը 7160 կգ/մ³ է։ Գոլորշիանում է առանց հալվելու, գոլորշիացման ջերմաստիճանը՝ 383, 7&nbsp;°C։ Ջրում շատ քիչ է լուծվում։ Ստացվում է միարժեք սնդիկի աղերն աղաթթվով մշակելիս և այլ եղանակներով։ Կիրառվում է էլեկտրոդներ պատրաստելու համար, օրգանական սինթեզում (որպես կատալիզատոր), բժշկության մեջ (հակամանրէային միջոց)։ Բնության մեջ կալոմելը հազվադեպ հանդիպող միներալ է։ Առաջանում է սնդիկի հանքավայրերի օքսիդացման գոտում։ Ունի ալմաստի փայլ։ Կարծրությունը 1, 5 է՝ ըստ հանքաբանական սանդղակի։

Կատեգորիա:Սնդիկի միացություններ
Կալվածատիրություն

մինի|260px
**Կալվածատիրություն**, գյուղական տնտեսությունների կազմակերպչական ձև, սկզբնավորված զարգացած ֆեոդալիզմի դարաշրջանում (9-13-րդ դարեր)։
9-րդ դարից հետո սահմանափակ տարածում է ունեցել Հարավարևմտյան Եվրոպայում, ուր խոշոր ավատատերերն իրենց տիրույթները վերածելով կալվածքի՝ հողին ամրացրին ենթակա գյուղացիությանը։

16-18-րդ դարերում լայնորեն տարածվել է Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայում։

Հայաստանում կալվածատիրությունը սկսում է ձևավորվել 9-րդ դարի վերջից։ Բագրատունիների թագավորության շրջանում (885 թվականից) գյուղական համայնքների հողերի բռնագրավման, գնումների, նվիրատվությունների շնորհիվ Հայաստանում աճում է ֆեոդալական խոշոր հողատիրություն, ձևավորվում ֆեոդալական կալվածքը։ Հիմնականում գնումների ու նվիրատվությունների ճանապարհով առաջանում է վանական (հոգևոր) կալվածատիրությունը, և Հայաստանի գրեթե բոլոր վանքերը դառնում են կալվածատեր։

Կիլիկիայի հայկական պետությունում կալվածատիրությունը ձևավորվել է 11-րդ դարի վերջից, իսկ Զաքարյան Հայաստանում 12-13-րդ դարերում իշխում էր խոշոր կալվածատիրությունը։ Զաքարյաններն իրենց զորապետներին ու ենթակա ֆեոդալներին շնորհում էին գավառներ, հողատիրույթներ, որոնք հետզհետե վերածվում էին կալվածքների, դառնում անձեռնմխելի և անօտարելի սեփականություն։ Հայկական պետականության անկումից հետո կալվածատերական առանձին բեկորներ պահպանվեցին Հայաստանի որոշ շրջաններում (Սյունիք, Գուգարք, Արցախ, Տուրուբերան, Սասուն, Ռշտունիք), Կիլիկիայում, Համշենում և այլուր։

Համեմատաբար բարվոք վիճակում էր եկեղեցական կալվածատիրությունը, որը կարողացավ օտար տիրապետության պայմաններում զգալիորեն պահպանել իր կալվածքները։

Կատեգորիա:Ավատատիրություն
Կատեգորիա:Տնտեսական համակարգեր
Կալցիումի կարբիդ

**Կալցիումի կարբիդ**, կալցիումի միացությունը ածխածնի հետ։ Քիմիական բանաձևը՝ CaC2։ Տեխնիկայում կիրառվող արժեքավոր կարբիդներից է։

## Արտաքին հատկանիշներ
Քիմիապես մաքուր կալցիումի կարբիդը անգույն է (տեխնիկականը՝ գորշ սպիտակավունից սև), խտություկը՝ 2200 կգ/մ3, հալման ջերմաստիճանը՝ 2300&nbsp;°C։ Ջրի հետ փոխազդելիս անջատում է ացետիլեն՝

**CaC<sub>2</sub> + 2H<sub>2</sub>O → C<sub>2</sub>H<sub>2</sub>+ Ca (OH)<sub>2</sub>
**

Առաջացած ջերմությունը (30, 4 կկալ/մոլ) հեռացնելու համար ջուրը վերցվում է ավելցուկով։

## Ստացում
Ստացվում է էլեկտրական վառարաններում (1900-1950&nbsp;°C)՝ **CaO + 3C → CaC<sub>2</sub> + CO** փոխազդեցությամբ։ Հումք են ծառայում կիրը, կոքսը կամ անտրացիտը։ Կիրառվում է գլխավորապես ացետիլեն, կալցիումի ցիանամիդ ստանալու և ալկալիական մետաղները վերականգնելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կալցիումական միացություններ