Բադեն (Շվեյցարիա)

**Բադեն** (, , , գերմաներենից բառացի թարգմանած՝ նշանակում է *բաղնիքներ*), քաղաք Շվեյցարիայի  Արգաու կանտոնում, Բադեն-Արգաու շրջանի վարչական կենտրոնը։ *Բադեն* անվանումը կրող այլ բնակավայրերից զանազանելու նպատակով կոչում են նաև **Baden bei Zürich** (*Ցյուրիխի մերձակա Բադեն*) կամ **Baden im Aargau** (*Արգաուի Բադեն*),: Ընկած է Ցյուրիխից 25 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք՝ Լիմատ գետի ձախ ափին տարածվող հովտում։ Դեռ հին հռոմեացիների տիրապետության ժամանակներից հռչակվել է հանքային տաք աղբյուրներով։ Զբաղեցնում է 13,17 քառակուսի կիլոմետր տարածք; 2017 թվականի դեկտեմբերի տվյալներով քաղաքում ապրում էր 19.175 մարդ, որոնցից 1,261-ը կամ 6.6%-ը Գերմանիայում ծնվածներ էին։ Բնակիչների մեծագույն մասը գերմանախոս են, և ընդամենը 530-110 մարդ որպես իր մայրենի լեզու նշել է իտալերենը, սերբերենը կամ խորվաթերենը, ֆրանսերենը, անգլերենը, իսպաներենը, ալբաներենը կամ պորտուգալերենը։

## Պատմություն
Բադենը հին հռոմեական աղբյուրներում հիշատակվել է  (Հելվեցիայի ջրեր") անվանումով։ Հիպոկրատը դեմ է արտահայտվել հանքային ջրերն անմիջականորեն աղբյուրից օգտագործելուն, սակայն Վիտրուվիոսի, Պլինիոս Ավագի և Գալեն Կլավդիոսի ժամանակներում դրանք արդեն ընտրողաբար կիրառվել են որոշակի հիվանդություններ բուժելու նպատակով։ Ի հավելումն բուժական նպատակների՝ հին հռոմեացիները հանքային ջրերն օգտագործել են նաև կազդուրման  և կրոնա-ծիսական նպատակներով։ Տակիտուսը հիշատակել է այս քաղաքը՝ բնորոշելով որպես հռոմեական քաղաքներին հատուկ հատակագծով կառուցված և առողջարար աղբյուրներով հարուստ բնակավայր:

## Տեսարժան վայրեր
Հին քաղաքը, քաղաքապետարանի *Tagsatzung* սրահը, 1847 թվականին կառուցված երկաթուղային կայարանը, *Stiftung Langmatt* շենքը ընդգրկվել են Շվեյցարիայի համազգային նշանակության պատմամշակութայի ժառանգության ցանկում։ Շվեյցարական ժառանգության գույքացուցակում տեղ են գտել նաև միջնադարյան Շտայն ամրոցի ավերակները, կաթոլիկ եկեղեցին ու մատուռը, ռեֆորմիստական եկեղեցին, սինագոգը, *ABB Schweiz* և *Brown Boveri* արդյունաբերական ընկերությունների նախկին գրասենյակները, դիակիզարանը, հուշասրահը, փայտե հին կամուրջը, *Bernerhaus*-ը, *Zum Schwert*-ը, Verenahof և *Zum wilden Mann* հյուրանոցները, SPA-թատրոնը՝ ապակե ճեմասրահով, *Paradies* ռեստորանը, *Villa Boveri*-ն (1943-ից՝ *Clubhaus BBC/ABB*) և *Langmatt* վիլլան, ուր ներկայումս արվեստի թանգարանն է։

«Փոքր Բադեն» անվանումով մերձակա գյուղը նույնպես ընդգրկված է Շվեյցարական ժառանգության գույքացանկում։

2002 թվականից ի վեր՝ շվեյցարական Բադենում անց է կացվում անիմացիայի FANTOCHE միջազգային ամենամյա փառատոնը։

## Պատկերասրահ

File:Baden Stein 9667.jpg|Շտայն ամրոցի ավերակները
File:Stadtkirche Baden AG 7870.jpg|Կաթոլիկ եկեղեցին
File:Baden AG Ref Kirche.jpg|Ռեֆորմիստական եկեղեցին
File:Langmatt1.jpg|Langmatt վիլլան, որ արվեստի թանգարանի է վերածվել
File:Baden Stadthaus.jpg|Քաղաքապետարանը
File:Tagsatzung1531.jpg|Tagsatzung սրահը (1531 թ. նկար)
File:Baden landvogtei.jpg|Լիմատ գետի վրայի փայտե, ծածկած կամուրջը
File:Baden KraftwerkAue.jpg|Ջրաէլեկտրակայանը
Baden bahnhof.jpg|Կայարանը
Stadt baden bei nacht.jpg|Հին քաղաքամասը գիշերով


## Ժողովրդագրություն
Քաղաքի բնակչության թվաքանակը ժամանակի ընթացքում կրել է հետևյալ փոփոխությունները

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.8)
ImageSize  = width: auto height:200 barincrement:45
PlotArea   = top:20 left:40 bottom:20 right:35
AlignBars  = justify
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:20000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:4000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
PlotData=
  color:yellowgreen width: 35   mark:(line,white) align:center
  bar:1850 from:start till:3159 text:"3,159"
  bar:1860 from:start till:3332 text:"3,332"
  bar:1870 from:start till:3786 text:"3,786"
  bar:1880 from:start till:4059 text:"4,059"
  bar:1888 from:start till:4215 text:"4,215"
  bar:1900 from:start till:6489 text:"6,489"
  bar:1910 from:start till:8732 text:"8,732"
  bar:1920 from:start till:9704 text:"9,704"
  bar:1930 from:start till:10624 text:"10,624"
  bar:1941 from:start till:10901 text:"10,901"
  bar:1950 from:start till:12127 text:"12,127"
  bar:1960 from:start till:14553 text:"14,553"
  bar:1970 from:start till:14115 text:"14,115"
  bar:1980 from:start till:13870 text:"13,870"
  bar:1990 from:start till:15718 text:"15,718"
  bar:2000 from:start till:16270 text:"16,270"
  bar:2010 from:start till:17828 text:"17,828"
  bar:2015 from:start till:19012 text:"19,012"


## Անվանի անձինք
140px|thumb|Կարին Ռուկստուլ, 2007
* Թոմաս Էրաստուս (1524–1583) - բժիշկ, աստվածաբան
* Յոհան Ռուդոլֆ Ռենգեր (1795-1832) - ճանապարհորդ, բնագետ
* Չարլզ Յուջին Լանսելոտ Բրաուն (1863–1924) - Brown, Boveri & Cie ընկերության համահիմնադիր
* Վալտեր Բովերի (1865–1924) - Brown, Boveri & Cie ընկերության համահիմնադիր
* Էմիլ Ֆրայ (1889–1946) - կոմպոզիտոր, դաշնակահար, մանկավարժ
* Բարբարա Բորսինգեր (1892-1973) - բարեգործ, հիվանդանոցների հիմնադիր
* Ալբերտ Հոֆման (1906–2008) - քիմիկոս, LSD-ի հայտնագործող
* Պետեր Ֆոսեր (ծնվ. 1958) - բիզնեսմեն, 2009-2013 թթ. Royal Dutch Shell-ի գլխավոր տնօրեն 
* Թամարա Սեդմակ (ծնվ. 1976) a - հեռուստահաղորդավարուհի, մոդել, դերասանուհի
* Պասկալ Բրուդերեր (ծնվ. 1977) - քաղաքական գործիչ, 2009/2010 թթ. Ազգային խորհրդի նախագահ 
; Մարզիկներ
* Մաքս Բոյզիգեր (ծնվ. 1933) - բռնցքամարտիկ, 1960 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերի մասնակից
* Յորգ Շտիլ (ծնվ. 1968) - նախկին ֆուտբոլիստ, դարպասապահ, ազգային հավաքական թիմի անդամ
* Կարին Ռուկստուլ (ծնվ. 1980) - յոթնամարտիկ, 2004 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերի մասնակից
* Ջուզեպե Ակվարո (ծնվ. 1983) - իտալացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան
* Տոնի Մյուլլեր (ծնվ. 1984) - կյորլինգիստ, 2010 թ. ձմեռային օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիր

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
*Բադեն քաղաքի պաշտոնական կայքէջը
**Անգլերեն տեղեկատվություն
*Բադենի դպրոցներ

Կատեգորիա:Արգաու կանտոնի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի քաղաքներ