Շեֆիկա Գասպիրալի

**Շեֆիկա Գասպիրալի** (, ), Ղրիմի թաթար ֆեմինիստ առաջնորդ, որը եղել է կանանց առաջին ամսագրի գլխավոր խմբագիր և հրատարակիչ, Կուրուլտայի նախագահական խորհրդի անդամ և երկու ժամկետ Ղրիմի Ժողովրդական Հանրապետությունում պատգամավոր։ Նա նաև մանկավարժ էր մանկապարտեզում։

## Կյանք և գործունեություն

Շեֆիկա Գասպիրալին ծնվել է 1886 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Ղրիմի Բախչիսարայում (Թաուրիդայի նահանգ, Ռուսական կայսրություն)։ Հայրը՝ Իսմայիլ Գասպրինսկին (1851–1914) Ղրիմի թաթար մտավորական էր, հրատարակիչ, մանկավարժ, քաղաքական գործիչ և բարեփոխիչ, 20-րդ դարի սկզբի թուրքական մշակութային և քաղաքական զարթոնքի առաջնորդներից մեկը։ Նրա մայրը Զյուհրե Գասպիրալին էր՝ Ակչորա դինաստիայի անդամ։ Ընտանիքում յոթ երեխա էին․ չորս եղբայր՝ Ռեֆաթ, Դանյալ, Մանսուր, Հայդար և երեք քույրեր՝ Բեհիյե, Լեյլա, Նիգար։

Գասպիրալին գրել-կարդալ սովորել է հորից։ Այնուհետև շարունակել է կրթությունը Ղրիմի «*Usûl-ü Cedit*» դպրոցում։ Հայրը առանձնահատուկ նշանակություն է տվել նրա կրթությանը։ Մայրը մահացել է, երբ նա 17 տարեկան էր։ Աղջիկը ստանձնել է նաև տան պատասխանատվությունը։

Չնայած կենցաղային պարտականություններին, Շեֆիկան դարձել է հոր ամենակարևոր օգնականը *Terciman* («Թարգմանիչը») թերթի հրատարակությունների, ռուսերենից նամակագրության և թարգմանության, ինչպես նաև փոստային առաքման և տարածման հարցերում։ 1903 թվականին նա գրել է իր առաջին հոդվածը *Terciman*-ում։

Այդ ընթացքում նա ծանոթացել է Գյանջայի Նասիբ բեկ Յուսիֆբեյլիի հետ՝ ադրբեջանցի երիտասարդի, որը հաճախ էր այցելում իր հորը։ Քաղաքական հարցերի շուրջ նրա նամակագրությունը Յուսիֆբեյլիի հետ վերածվել է մտերմության, և նրանք ամուսնացել են 1906 թվականին։

Իսմայիլ Գասպիրալին հիմնադրել է *Alem-i Nisvan * («Կանանց աշխարհ») ամսագիրը 1906 թվականին այն բանից հետո, երբ հասկացել է, որ *Terciman*-ը բավարար չէ Ռուսաստանում կանանց սոցիալական ցածր կարգավիճակը բարելավելու, կանանց կրթության և զբաղվածության հարցերում։ Շեֆիկան նշանակվել է ամսագրի ղեկավար։ Հրապարակված հոդվածները տեղեկացրեցին, ուղղորդեցին, խրախուսեցին և կազմակերպեցին թուրք կանանց՝ մանրամասն տեղեկություններ տալով թուրքական և իսլամական աշխարհում կանանց շարժումների մասին։

1908 թվականին Շեֆիկան դուստր է ունեցել՝ Զոհրեն, իսկ մեկ տարի անց՝ Նիյազիին։ Այս ընթացքում նա ամուսնու՝ Նասիբի և ավագ եղբոր՝ Ռըֆաթի հետ միասին ստանձնել է *Terciman*-ի ամբողջ բեռը։

1912 թվականին Շեֆիկան Յուսիֆբեյլիի հետ տեղափոխվել է Գյանջա, հաստատվել այնտեղ, երբ փակվեց «Ալեմ-ի Նիսվան» ամսագիրը։ Այդ տարվա վերջում նա վերադարձել է տուն, քանի որ ոչ ոք չգտնվեց, որ իրականացներ *Terciman* թերթի աշխատանքները։ Նրա հայրը՝ Իսմայիլ Գասպիրալին մահացել է 1914 թվականի սեպտեմբերի 11-ին։

1917 թվականի մայիսի 1-11-ը Շեֆիկա Գասպրինսկայան Ղրիմի պատվիրակության կազմում մասնակցել է Մոսկվայում Համառուսաստանյան մուսուլմանների առաջին համագումարի աշխատանքներին։ Հետագայում ընտրվել է Ղրիմի թաթարների առաջին Կուրուլտայի պատվիրակ, որը տեղի է ունեցել Բախչիսարայում 1917 թվականի դեկտեմբերի 9-ին և նշանակվել Ղրիմի թաթարների ազգային կառավարության կողմից որպես Սիմֆերոպոլի կանանց մանկավարժական դպրոցի տնօրեն։ Ղրիմի թաթարների առաջընթացը կանանց հարցը քաղաքական և իրավական դաշտում լուծելու հարցում 1917 թվականի դեկտեմբերին Ղրիմի Ժողովրդական Հանրապետության Սահմանադրության մեջ տղամարդկանց և կանանց իրավահավասարության մասին կետի ներառումն էր։ Բայց այս նախաձեռնությունները կյանքի չկոչվեցին.

Ղրիմի թաթարների ազգային ինքնակառավարման շարժման պարտությունից հետո նա թողնում է Ղրիմը և տեղափոխվում Բաքու, որտեղ կազմակերպում է մանկավարժական դպրոց։

Ադրբեջանի ազգային կառավարության տապալումից հետո նրա ամուսինը՝ Նասիբ-բեկը գնդակահարվել է, և նա գաղթել է Թուրքիա, որտեղ հետագայում աշխատել է որպես մանկատան վարիչ։ 1930 թվականին Շեֆիկա Գասպիրալին Ստամբուլում հիմնել և ղեկավարել է «Ղրիմի թաթար կանանց միությունը»։ Բացի այդ, նա զբաղվել է Ղրիմի թաթար գաղթականների խնդիրներով և բարեգործությամբ։

Շեֆիկա Գասպիրալին մահացել է 1975 թվականի օգոստոսի 31-ին Ստամբուլում և թաղվել Զինջիրլիքույու գերեզմանատանը։

Գասպիրալին մեծ նպատակ ուներ հրատարակել «Թուրքական կանանց շարժումը Ռուսաստանում» որպես գիրք։
Շեֆիկա Գասպիրալին ամբողջ կյանքում իր դպրոցների, կազմակերպությունների և քաղաքական մասնակցության միջոցով պայքարել է հանուն թուրք կանանց զարթոնքի, ինչի մասին շատերը հոգ չէին տանում, և կանանց իրավահավասար դարձնել տղամարդկանց՝ իրավական, սոցիալական, մշակութային բոլոր առումներով։

## Գրականություն
* Ганкевич В. Ю. *Роль И. Гаспринского и его семьи в развитии народного образования среди крымскотатарских женщин на рубеже XIX—XX веков*/ Крым и Россия: неразрывные исторические судьбы и культура. Материалы республиканской научно-общественной конференции. — Симферополь, 1994, стр. 19—21.
* Абдульваапов. Н. *Гапринская Шефика* / Деятели крымскотатарской культуры (1921—1944): Библиографический словарь. — Симферополь: Доля, 1999, стр. 69.

## Արտաքին հղումներ

## Ծանոթագրություններ

 
Կատեգորիա:Ղրիմի թաթարներ
Կատեգորիա:Ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Իսլամական ֆեմինիզմի հետևորդներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի կին քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի խմբագիրներ