Հասան-Ջալալյաններ

**Հասան-Ջալալյաններ**, հայկական իշխանական տոհմ պատմական Հայաստանի Արցախ նահանգում։ Տոհմի գլխավոր կալվածքը եղել է Խաչեն գավառը, որի անունով էլ կոչվել է իշխանությունը։

Զարգացած միջնադարում՝ 10-14-րդ դարերում, Խաչենի իշխանությունն ընդգրկում էր ներկայիս Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը (Արցախ), մասամբ նաև՝ Սյունիքի մարզը։ 13-րդ դարի հայ ավատական իշխան Հասան-Ջալալի տիրապետությունից հետո Խաչենի իշխանական տան ներկայացուցիչերը սկսել են կրել «Հասան-Ջալալյան» ազգանունը։

Մինչև 19-րդ դարի սկիզբը Հասան-Ջալայանները ժառանգաբար տիրել են նաև Գանձասարի կաթողիկոսությանը։

Եկեղեցական և աշխարհիկ հուշարձանների կառուցմամբ և վերանորոգմամբ Հասան-Ջալալյանները մեծ ներդրում են ունեցել հայ մշակույթի պահպանման և զարգացման գործում։ 14-րդ դարի վերջերին Հասան-Ջալալյանների իշխանությունը ընդարձակվել է Գյուլիստանում և Ջրաբերդում։ Սրանք, Խաչենի, Վարանդայի և Դիզակի հետ ճանաչվել են իբրև Խամսայի իշխանություն։

## Ծագում
Հասան-Ջալալյանների տոհմը ծագում է հին հայկական ազնվական Առանշահիկ (կամ Եռանշահիկ տոհմից), ովքեր իշխում էին «Հայոց արևելից կողմանց»՝ Կուր գետից արևելք ընկած տարածքներում (Արցախ և Ուտիք)։ Մովսես Խորենացու հաղորդած տեղեկությունների համաձայն և ըստ Մովսես Կաղանկատվացու «Աղվանից աշխարհի պատմություն» աշխատության՝ Առանշահիկները եղել են Հայկ նահապետի սերունդներից Առանի ժառանգները։ Այս տոհմի նոր վերածնունդը սկսում է զարգացած միջնադարում՝ 820-ական թվականներից։ Այդ ժամանակ Արմինիա կուսակալության տարածքում հայ իշխանները՝ Բագրատունիները, Արծրունիները և Սյունիները, հասել էին բարձր ինքնավարության։ Աղվանից թագավորության Միհրանյան արքայատոհմի վերջին ներկայացուցիչ Վարազ-Տրդատ Բ-ն սպանվում է և Առանշահիկների տոհմը վերականգնում է իր պատմական իրավունքները Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան հատվածում։ Միհրանյանները ունեին իրանական ծագում և Աղվանքում իշխում էին 6-րդ դարի վերջից սկսած, երբ այնտեղից վտարում էին Առանշահիկ իշխաններին, բայց հայկական միջավայրում հայանում են։ Կաղանկատվացին հայտնում է, որ «*…Միհրանի տոհմը խնամիանում է հայ իշխանների հետ, որպեսզի բարեկամության արդյունքում համատեղ իշխեն արևելյան կողմում*»։ 821 թվականից սկսած, երբ Միհրանյանները վերջնական անկում են ապրում, Առանշահիկների տան նոր ներկայացուցիչ Սահլ Սմբատյանը վերականգնում է տոհմի իշխանությունը։ Նա արաբական աղբյուրներում հիշատակվում է որպես «Սահլ իբն Սունբատ ալ-Առմանի» (), այսինքն՝ Սմբատի որդի Սահլ, իսկ Կաղանկատվացին իրեն կոչում է «Սահլ՝ Հայկի սերնդից»։ Այդպիսով Սահլ Սմբատյանը՝ Հասան-Ջալալյանների հեռավոր նախնին, չէր կարող ծագել Միհրանյանների տոհմից։ Իր հաջորդները հայտնի էին նաև որպես «Հայկյաններ»։ Սահլը արաբական անվանում է, ըստ Մաքվարտի՝ անվանումը եղել է Սահակ։

* Սահլ Սմբատյան (մահացել է 855)
* Հովհաննես (Խաչենի իշխան) (ավագ որդի)
* Ատրներսեհ (Խաչենի իշխան) (կրտսեր որդի, մահացել է 870)
* Գրիգոր-Համամ (թոռ, մահացել է 895)
:: Սմբատ՝ Ներքին Խաչենի իշխան
:: Վասակ՝ Վերին Խաչենի իշխան
:: Սահակ Սևադա՝ Գարդմանի իշխան
* Գրիգոր Մեծ
Սևադայի որդի և Գրիգոր որդի Հովհաննես-Սենեքերիմ (հինգերորդ սերունդ) մոտ 953 թվականին Արցախի հյուսիսում հիմնադրում է Փառիսոսի թագավորությունը, որը 1003 թվականին միանում է Անիի Բագրատունյաց թագավորությանը
* Գրիգոր (11-րդ դար)
* Վախթանք Սաքար
* Գրիգոր Ա
* Վախթանգ Ա
* Հասան Ա Մեծ
* Վախթանգ Բ Տանգիկ

## Տիրույթներ
Հասան-Ջալալյանների տոհմական տիրույթներն ընդգրկել են Խաչեն գավառը՝ Թարթառ ու Խաչեն գետերի միջին հոսանքը։
մինի|300px|ձախից
Իշխանների հայտնի ամրություններից էին Խոխանաբերդը, Դարպասները, Կաչաղակաբերդը, Վանքաշենը։ Հոգևոր կառույցներից հայտնի էին Գանձասարը, Մեծառանից Սուրբ Հակոբավանքը, Հուրեկը (Հոռեկ), Ջրվշտիկը (Եղիշե առաքյալի վանքը), ուշ միջնադարում՝ նաև Երիցմանկունքը։

Հասան-Ջալալյանների իշխանությունը 13-րդ դարի սկզբին ընդգրկվում է Վրաց թագավորության սահմաններում՝ որպես Զաքարյան իշխանապետության արևելյան սահմանագավառ։ Տոհմի հիմնադիր Հասան-Ջալալ Դոլան «Հայոց Արևելից Կողմանց» (Արցախ, Ուտիք) գահերեց իշխանն էր՝ Խաչենի մեծ իշխան Վախթանգ Բ Տանգիկի և Սարգիս Զաքարյանի դուստր Խորիշահի որդին։ 1214 թվականից նա ժառանգում է Ներքին Խաչենի իշխանությունը, դարձել է Արցախի ու հարակից հայկական մյուս շրջանների գահերեցը։

Հասան-Ջալալը Կիլիկյան Հայաստանի թագավոր Հեթում Ա-ի (1226-1270) հետ 2 անգամ մեկնել է Մոնղոլական կայսրության մայրաքաղաք Կարակորում՝ մեծ խանի մոտ և Հայաստանի համար ձեռք բերել արտոնություններ։ Սակայն 1260 թվականին միացել է մոնղոլների դեմ Վրաց թագավորությունում բռնկված ապստամբությանը, որի ճնշումից հետո Արղուն խանի հրամանով սպանվել է։

Ավելի ուշ Հասան-Ջալալյանների տիրույթներին են միացել Դոփյանների կալվածքները՝ Ծար գավառը, որը հայտնի է դարձել որպես «Վերին Խաչեն»։


**Պարսիկ պատմիչ, 13-րդ դար**

*«Խաչենը դժվարամատչելի երկիր է, անտառներով ու լեռներով պարփակված։ Դա Առանի մարզեից մեկն է, որտեղ [[հայեր]] են ապրում։ Նրանց փադիշահին (ղեկավարին) «[[թագավոր|թագավեր»]] են կոչում*

* Ջալալ Ա (†1261)
* Իվանե Ա (1261-1287)
* Ջալալ Բ
* Իվանե Բ
* Ջալալ Գ (†1431)
* Աղբասթ(*Բասթամ*) (1431-1456)
* Սայտուն (1456-1470)
* Վելիչան(մոտ 1470-1510)
* Մեհրաբ (մոտ 1510-1560)
* Ջալալ Դ (մոտ 1570-1590)
1603 թվականին Խաչենի իշխանության տարածքում ձևավորվում են մի քանի իշխանություններ

## Զինանշան
Ներկայումս գոյություն ունի Հասան-Ջալալյանների իշխանական տան զինանշանի երկու վերակազմություն։

### Առաջին տարբերակ
Հասան-Ջալալյանների իշխանական տան զինանշանն ունի հետևյալ կառուցվածքը․ հայկական վահանը աջ և ձախ եզրերի միջնակետերը միացնող հորիզոնական գծով բաժանված է երկու մասի։ Վերևի մեծ կարմիր դաշտում պատկերված է դեպքով դեպի ձախ, չորս թաթերի վրա կանգնած ոսկեգույն առյուծ՝ պատրաստ պաշտպանության և հարձակման, հերալդիկայում՝ ընձառյուծակերպ։ Առյուծի առջևում բեթղեհեմյան ոսկեշող աստղն է։ Սույն պատկերը քանդակված է Գանձասարի եկեղեցու գավթի հյուսիսային մուտքի վերևում, աջակողմյան հատվածում։ Վահանը ստորին ուղղահայաց գծով բաժանված է երկու հավասար մասի։ Ձախ մասի լազուր կապույտ դաշտում պատկերված են ոսկեգույն արևելյան սուր և հոգևոր իշխանության խորհրդանիշ հանդիսացող հովվապետական ոսկեգույն գավազան։ Սուրը և գավազանը տեղադրված են խաչաձև դիրքով․ սուրը՝ ձախից, գավազանը՝ աջից։ Վահանի աջ ոսկեգույն դաշտում պատկերված է ոսկեգույն շրջան, մեջտեղում, կարմիր փոքր դաշտում՝ վեցաթև աստղ, կենտրոնում՝ դեպի աջ պտտվող հավերժության նշան։ Վահանը հետնամասից ծածկված է հայկական նիշագիտական համակարգում ընդունված արքայական կզաքիսե թիկնոցով (մանտիա), որն էլ պսակված է ոսկեգույն տեղային թագավորական թագով։ 
[մինի|[Հասան-Ջալալ Դոլայի տապանաքարը Գանձասարի վանքում՝ «Այս է հանգիստ մեծին Ջալալին։ Աղաիթս յիշեցեք։ ԹՎ։ ՊՁ» գրությամբ։]]
[մինի|[Գանձասարի եկեղեցու գավթի հյուսիսային մուտքի վերևի, աջակողմյան հատվածի առյուծը և վեցաթև աստղը։]]
Առյուծը խորհրդանշում է տոհմի քաջությունը, մեծահոգությունը և պաշտպանության պատրաստակամությունը։ Բեթղեհեմյան ոսկեշող վեցաթև աստղը խորհրդանշում է աստվածային նախախնամությունը, նաև՝ համբերություն և ողորմածություն։ Վեցաթև աստղը շրջանի մեջ, որի կենտրոնում պատկերված է արև, հանդիսանում է քրիստոնեական հնագույն խորհրդանիշներից, շրջանը համարվում է երկրագունդը, միջի վեցաթև աստղը խորհրդանշում է աշխարհի արարման վեց օրերը, իսկ կենտրոնում արևապտույնտը խորհրդանշում է լույսն ու արևը։ Արևելյան սուրը խորհրդանշում է տոհմի ազնվականությունը, քրիստոնեական բարեպաշտությունը, մեծատոհմիկությունը, իմաստությունը, ձգտումը բարոյական կատարելության։

### Երկրորդ տարբերակ
[մինի|300px|ձախից|Առյուծները՝ [Գանձասարի պատին]]
Հասան-Ջալալ Դոլայի հոր՝ Վախթանգ Տանգիկի և մոր՝ Խորիշահ Բագրատունու կտակի համաձայն կառուցված Գանձասարի եկեղեցու հյուսիսային մուտքի վրա քանդակված են իրար դեմ-հանդիման քայլող երկու առյուծներ։ Աջակողմյան առյուծի ոտքերի մոտ ուղեցույց-լուսատու վեցաթև աստղ է՝ հավերժության խորհրդանշանով։ Առյուծն ու արծիվը հաճախ են պատահում ինչպես այս, այնպես էլ միջնադարի հայկական այլ իշխանական ու թագավորական տների (Բագրատունիներ, Սյունիներ, Մամիկոնյաններ, Պահլավունիներ, Վաչուտյաններ, Դոփյաններ և ուրիշներ) զինանշաններին ու դրոշներին։

Առյուծների պատկերներով է զարդարված նաև Հասան-Ջալալյանների տոհմական պատկանելության գորգերը, որոնք հայտնի են որպես «Առյուծագորգ»։ Դրանցից որոշները մինչ այժմ պահպանվում են։

մինի|300px|Հասան-Ջալալյանների զինանշանի վերակազմություն
Տոհմի զինանշանի պատկերներն ընտրվել են Գանձասարի քանդակ-պատկերներից՝
# Առյուծներ՝ հյուսիսային կողմի մուտքի դռան վերևում
# Խաչ՝ հարավային կողմում
# Աղավնաբազե (արծիվ)՝ հյուսիսարևելյան կողմ
# Վեցաթև աստղ՝ առյուծների մոտ, Ջալալ Ա-ի գերեզմանաքարի վրա և արևմտյան կողմում
# Չորս անվանատառեր (Հասան - Ջալալ - Իշխան - Խաչենի)՝ Հասան Ջալալ Դոլայի անձնական օգտագործման սուրի երախակալի վրա (Ռուսական թանգարան, Սանկտ Պետերբուրգ)
# Արև՝ Ջալալ Դոլայի գերեզմանաքարին

## Դրոշ
Ներկայումս գոյություն ունի Հասան-Ջալալյանների իշխանական տան դրոշի երեք վերակազմություն։

### Առաջին տարբերակ
Հասան-Ջալալյանների իշխանական տան դրոշը պատկերված է զինանշանում գերիշխող գույներով, այն է՝ կարմիր և ոսկեգույն։ Կարմիր գունի վրա ձախից աջ, հորիզոնական դիրքով պատկերված է ոսկեգույն խաչ՝ դրոշը բաժանելով չորս մասի։ Դրոշի վերևի աջ մասում պատկերված է պաշտպանության և հարձակման պատրաստ, վեր ցցված պոչով, դեմքով դեպի ձախ, չորս թաթերի վրա կանգնած ոսկեգույն առյուծ՝ դիմացը բեթղեհեմյան ոսկեշող վեցաթև աստղ։

Կարմիր գույնը խորհրդանշում է տոհմի իշխանությունը, անկախությունը, ուժը։ Այն նաև խորհդրանշում է Հասան-Ջալալյանների թափած արյունը հանուն Արցախի ու նրա ժողովրդի։ Ոսկեգույնը խորհրդանշում է տոհմի ազնվականությունը, քրիստոնեական բարեպաշտությունը, մեծատոհմիկությունը, իմաստությունը, ձգտումը կատարելության։ Առյուծը խորհրդանշում է Հասան-Ջալալյանների հզորությունը, ուժը, խիզախությունը, բեթղեհեմյան ոսկեշող վեցաթև աստղը՝ աստվածային նախախնամությունը, նաև՝ համբերություն ու ողորմածություն, իսկ խաչը՝ Հասան-Ջալալյանների աստվածապաշտությունը։ Առջևում վեցաթև աստղով առյուծի և խաչի համադրությունը արտահայտում է Հասան-Ջալալյանների ունեցած աշխարհիկ և հոգևոր իշխանությունների զուգակցման իմաստը։

Դրոշի լայնության և երկարության չափերի հարաբերությունն է՝ 1։2-ի։ Սույն չափերի պահպանմամբ կարող է օգտագործվել փոքր կամ մեծ չափի դրոշ։

### Երկրորդ տարբերակ
[մինի|300px|[Հասան-Ջալալ Դոլայի դրոշի վերակազմություն]]
Խաչենի իշխանության (Արցախի թագավորություն) թագավորական դրոշը Մեծ իշխան Հասան-Ջալալ Դոլայի կառավարման ընթացքում (1214-1261)․ պատկերված է կարմիր, խաչաձև դրոշ, որի չորս կողմերում գրված է՝ «ՏՐ (Տեր) ԱԾ (Աստված) ՀՍ (Հիսուս) ՔՍ (Քրիստոս)», որը համարվում է Հասան-Ջալալ Դոլայի պետական խորհրդանիշը։ Այն նման է Վրաց թագավորության դրոշին, որի հարավ-արևելյան սահմաններում ստեղծվել էր Խաչենի իշխանությունը։

### Երրորդ տարբերակ
[մինի|300px|[Հասան-Ջալալ Դոլայի դրոշի վերակազմություն]]
[մինի|300px|[Հասան-Ջալալ Դոլայի դրոշի վերակազմություն]]
Հասան-Ջալալ Դոլայի դրոշի վերակազմության այս տարբերակում՝ նարնջագույն դրոշի աջ կողմում պատկերված է խաչ։

## Իշխանության մասնատում
[մինի|300px|[Արցախի մելիքություններ|Խամսայի մելիքությունները 17-19-րդ դարերում]]
Ուշ միջնադարում՝ 15-17-րդ դարերում, Արևելյան Հայաստանը հայտնվում է Սեֆյան Իրանի գերիշխանության տակ։ Արցախի տարածքը բաժանվում է 5 իշխանությունների՝ Գյուլիստանի, Ջրաբերդի, Խաչենի, Վարանդայի և Դիզակի։ Իշխանությունների ղեկավարները սերում էին հիմնականում սերում էին Հասան-Ջալալյաններից և պարսիկների շրջանում հայտնի էին որպես «մելիք» ()։ Արցախի մելիքությունները մտնում են Ղարաբաղի կուսակալության մեջ։

Նոր ժամանակներում Հասան-Ջալալյանները կարևոր դեր են խաղում հայ ազգային-ազատագրական շարժման մեջ։ Մասնավորապես 1724-1731 թվականներին նրանք ղեկավարում են Արցախի ազատագրական պայքարը օսմանյան զորքերի դեմ, և 1736 թվականին Իրանի նոր ղեկավար Նադիր շահը ճանաչում է նրանց իշխանությունը հինգ մելիքությունների վրա։ 1747 թվականին Վարանդայի ներսում առաջացած գահակալական կռիվների արդյունքում մելիքության գլխավոր բերդը՝ Շուշին, հանձնվում է ինքնակոչ իշխանին օգնության հասած Փանահ խանին։ Վերջինս թյուրքական ծագում ունեցող քոչվորական ցեղի առաջնորդ էր, որի որդու՝ Իբրահիմ խանի ղեկավարությամբ երկրամասը ենթարկվում է ռազմական հարձակման։ Ամբողջ Արցախ նահանգը, ինչպես նաև՝ Սյունիքի հարավային հատվածը՝ Զանգեզուրը և հարավային Ուտիքը մտնում են վարչաքաղաքական նոր միավորի՝ Ղարաբաղի խանության մեջ։

Հասան-Ջալալյան իշխանական տան վերջին կալվածատեր ներկայացուցիչ մելիքները 1813 թվականի հոկտեմբերի 12-ին մասնակցում են Գյուլիստանի պայմանագրի կնքմանը, որով Արցախը, Զանգեզուրը, Ղազախ-Շամշադինը, Լոռի-Փամբակը ու Շիրակը հանձնվում էին Ռուսական կայսրությանը։ Դրանով նրանք դասվում են ռուսահպատակ կալվածազուրկ իշխանների շարքին։ Նրանց սերունդների բազմաթիվ ներկայացուցիչներ տեղ են գտնում կայսրության վարչաքաղաքական ու ռազմական կառույցներում։

## Հայտնի Հասան-Ջալալյաններ
* Եսայի Հասան-Ջալալյան, Արցախի կաթողիկոս
* Հովհաննես Հասան-Ջալալյան, Արցախի կաթողիկոս
* Ռուբեն Հասան-Ջալալյան

## Պատկերասրահ

Княжеский дворец Хачена7.jpg|Խոխանաբերդ
Вид на крепость Качахакаберд4.JPG|Կաչաղակաբերդ
Gandzasar_Monastery3.jpg|Գանձասար


----

Metsaranits vanq 19.jpg|Հակոբավանք
Հոռեկա վանք.JPG|Հոռեկա վանք
Yeritzmankantz-Monastery.jpg|Երից Մանկանց



## Տես նաև
* Դոփյաններ
* Խաչենի իշխանական տուն

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ
* Հասան-Ջալալյան Եսայի. Պատմություն Աղվանից
* Ուլուբաբյան, Բագրատ. Խաչենի իշխանությունը X-XVI դարերում

Կատեգորիա:Հասան-Ջալալյաններ