Դիմադրություն Բելոստոկի գետտոյում

**Դիմադրություն Բելոստոկի գետտոյում**, գետտոյի հրեաների գործունեությունը Հոլոքոստի ժամանակ նացիստների ծրագրերի և գործողությունների դեմ պասիվ և ակտիվ դիմադրությամբ։ Ակտիվ դիմադրությունը գագաթնակետին հասավ 1943 թվականի օգոստոսի 16-ին բռնկված ապստամբությամբ։ Այն Հոլոքոստի ժամանակ նացիստների դեմ հրեական երկրորդ ամենամեծ ապստամբությունն էր՝ Վարշավայի գետտոյի ապստամբությունից հետո։ Այն կազմակերպվել էր Հակաֆաշիստական ​​մարտական ​​կազմակերպության կողմից։

Գետտոյում հիմնական մարտերը տեղի են ունեցել 1943 թվականի օգոստոսի 16-20-ը։ Հինգերորդ օրը ապստամբության առաջնորդներ Դ. Մոշկովիչը և Մ. Տենենբաումը (վերջինս ցուցաբերեց ռազմական կազմակերպչի արտակարգ տաղանդ), համոզվելով, որ դիմադրությունը ճնշվել է, և զինամթերքը սպառվել է, ինքնասպան են եղել։ Վերջին կազմակերպված մարտը տեղի ունեցավ վեցերորդ օրը, երբ գերմանացիները ներխուժեցին Գործարանային 27 հասցեում գտնվող հիվանդանոց, որը ապստամբները վերածեցին հոսպիտալի։

Չնայած պատժիչ գործողություններին, ակտիվ դիմադրությունը շարունակվեց 5-6 օր, ավերակներում թաքնված ապստամբների միջև գիշերային առանձին բախումները շարունակվեցին ևս մի քանի շաբաթ։ Նրանք գիշերը դուրս եկան իրենց թաքստոցներից և հարձակվեցին ուկրաինացի, լիտվացի և գերմանացի ոստիկաններից բաղկացած պարեկային խմբերի վրա։ Գետտոյի ապստամբների վերջին խմբերը ղեկավարում էր Վ. Վոլկովսկին։ Գերմանական արխիվում հայտնաբերված և իսրայելական պատմական ամսագրում հրապարակված փաստաթղթում նշվում է, որ ապստամբության ճնշումից հետո ևս 3-4 ամիս գերմանացի զինվորները մասնակցել են Բելոստոկի գետտոյի ավերակներում «ավազակների» մնացորդներին վերացնելու գործողություններին։ Վերջին հայտնի փախուստի փորձը տեղի է ունեցել 1943 թվականի հոկտեմբերի կեսերին, բայց ոչ ոքի չի հաջողվել փախչել։ Ժեգոտայի տվյալներով՝ գետտոյում սպանվել է մոտ հարյուր գերմանացի և ուկրաինացի զինվոր և ոստիկան, իսկ մի քանի հարյուրը՝ վիրավորվել։

## Բելոստոկի գետտո
thumb|left|250px|Բելոստոկի գետտոյի սխեմա
Գերմանացիները Բելոստոկը գրավեցին 1941 թվականի հունիսի 27-ին և այնտեղ մնացին մինչև 1944 թվականի հուլիսի 27-ը։ Սակայն, քանի որ քաղաքը արդեն շրջափակված էր 1941 թվականի հունիսի 22-ին, միայն փոքրաթիվ հրեաներ՝ մոտ 200-300 մարդ, կարողացան տարհանվել:

Բելոստոկի օկուպացիայի առաջին իսկ օրերից սկսվեցին հրեաների զանգվածային սպանությունները։ 1941 թվականի հունիսի 28-ին գերմանացիները այրեցին Հանայկայի հրեական թաղամասը (ներառյալ Մեծ սինագոգը), սպանելով ընդհանուր առմամբ մոտ 5000 հրեայի: Հուլիսի 3-ին Պետրաշի գյուղի մոտ գերմանացիները սպանեցին մոտ 300 հրեայի, իսկ հուլիսի 12-ին՝ ևս 2-5 հազար մարդու:

1941 թվականի հուլիսի 26-ին քաղաքում ստեղծվեց գետտո, որտեղ բնակեցվեցին քաղաքից և շրջակայքից 40-60 հազար հրեաներ։ Ստեղծվեց Յուդենրատ՝ Գեդալիա Ռոզմանի գլխավորությամբ, ապա նոր Յուդենրատ՝ Ռոզմանի նախկին տեղակալ Եփրեմ Բարաշի գլխավորությամբ։ 1941 թվականի օգոստոսի 1-ին գետտոն փակվեց՝ դրանից դուրս գալու հնարավորության բացակայության պատճառով։ Այն գտնվում էր Լիպովա, Պրեյազդ, Պոլեսկայա և Սենկևիչա փողոցների միջև և շրջապատված էր պատով՝ երեք պաշտպանված ելքի դարպասներով:

Գետտոյի բնակիչներից գանձվեցին մեծ վճարներ և հարկեր։ Գետտոյում սննդի անընդհատ պակասի պատճառով ստեղծվեց խոհանոցների ցանց։ Յուդենրատը նաև կազմակերպեց սննդի կետեր աղքատների համար, երկու հիվանդանոց, երեք դեղատուն, առաջին բուժօգնության կետ, երկու դպրոց և մանկապարտեզ։ Գետտոյում գործող հրեական ոստիկանությունում ծառայում էր մոտ երկու հարյուր տղամարդ։

1941 թվականի սեպտեմբեր և հոկտեմբեր ամիսներին 5-6 հազար հրեաներ Բելոստոկից տարվեցին Պրուժանիի գետտո, որտեղ նրանք զոհվեցին 1943 թվականի հունվարին:

## Դիմադրության շարժումը գետտոյում
Բելոստոկի գետտոյում Դիմադրության շարժումը սկսվել է 1941 թվականի նոյեմբերին՝ գետտոյի հիվանդանոցի նկուղում կոմունիստների, ձախակողմյան սիոնիստների և բունդիստների հանդիպման ժամանակ։ Ընդունվեց աշխատանքային ծրագիր և ստեղծվեց Բելոստոկի հակաֆաշիստական ​​կոմիտեն։ Սակայն դեկտեմբերին Գեստապոն, անհայտ աղբյուրից տեղեկատվություն ստանալով, ձերբակալեց և գնդակահարեց չորս ստորգետնյա անդամների։ 1942 թվականի սկզբին գետտոյում հայտնվեցին ևս մի քանի դիմադրության խմբեր։
thumb|left|200px|Մորդեխայ Տենենբաում-Տամարով
1942 թվականին, Վիլնյուսից մինչև Բիալիստոկ, հրեական ընդհատակյա և մարտունակ կազմակերպություն ստեղծելու համար, Ժամանեցին սիոնիստական-սոցիալիստական ​​շարժումների՝ «Դրորի» և «Հա-շոմեր Հա-ցաիր»-ի 28 երիտասարդ ակտիվիստներ։ Խմբի ղեկավարը Վարշավայից 25-ամյա հրեա Մորդեխայ Տենենբաում-Տամարովն էր։ Մորդեխայը պատերազմի սկզբում եկավ Վիլնա և դարձավ այնտեղի «Դրոր» և «Հեխալուց» շարժումների առաջնորդներից մեկը: Հայկա Գրոսմանին հաջողվեց քաղաքում ստեղծել մեծ և ուժեղ «Թել-Հայ» կազմակերպություն։
Հեյկա Գրոսմանը հիշում էր.

Վ. Գրոսմանի և Ի. Էրենբուրգի խմբագրությամբ «Սև գրքում» գրել է.

։

Գետտոյի հրեաները շարունակում էին պայքարել։ 1942 թվականի մարտին ստեղծվեց Միացյալ հակաֆաշիստական ​​բլոկը, որի մեջ մտան կոմունիստներ՝ լեհական բանակի նախկին ենթասպա Դ. Մոշկովիչի (1905-1943) գլխավորությամբ, «Հա-շոմեր Հա-ցաիր»-ի ներկայացուցիչներ՝ Հայկա Գրոսմանի գլխավորությամբ և Բունդի ձախ մասը՝ Է. Բորակսի գլխավորությամբ։ Պատմաբանները այս կազմակերպությունն անվանել են «Բլոկ A»։ 1942 թվականի սկզբին գետտոյում ստեղծվեց Բունդի, սիոնիստական ​​«Դրոր» կազմակերպության և մի շարք այլ սիոնիստական ​​շարժումների աջակողմյան շարժում՝ «Բլոկ B»-ն։ Կազմակերպությունը գլխավորում էր Մ. Տենենբաումը (Tամարwվ):

Ի տարբերություն շատ այլ ապստամբությունների, Բելոստոկում դիմադրության ուժերին աջակցում էր Յուդենրատի առաջնորդ Էֆրայիմ Բարաշը։ 1942 թվականի հունվարին Հեյկա Գրոսմանը առաջին անգամ զրույց ունեցավ Բարաշի հետ։ Պատերազմից առաջ Բարաշը մասնակցել է Վոլկովսկում սիոնիստական ​​շարժումներին (մինչև 1934 թվականը նա «Հա-Հալուց»-ի պատվավոր նախագահն էր) և գաղափարապես աջակցել է երիտասարդությանը։ Հայկան խնդրեց Բարաշին օրինականացնել ընդհատակյա խմբավորման անդամներին, անհրաժեշտության դեպքում թույլտվություն տալ խախտելու պարետային ժամը, ընդհատակյա խմբավորման անդամներին ներառել բնակության և աշխատանքի ցուցակներում։ Այս ամենը արեց Յուդենրատի նախագահը:

Ընդհատակյա մարտիկների հիմնական խնդիրը զենքն էր։ Այն պետք էր գնել լեհերից և գերմանացիներից կամ գողանալ նույն գերմանացի զինվորներից։ Իր «Ընդհատակյա մարդիկ» գրքում Հայկա Գրոսմանը մի ամբողջ գլուխ է նվիրում Կորոբչիցա գյուղից Յան անունով մի գյուղացու, որը հյուրընկալություն ցուցաբերեց։ Բելոստոկի ընդհատակյա մարտիկները բազմիցս զենք են գնել նրանից։ Յադ Վաշեմի կողմից ձայնագրված տեսավկայության մեջ Հայկան նկարագրում է Յանի պատրաստակամությունը զոհաբերելու իրեն՝ հրեաներին փրկելու համար, և իր քաջությունը՝ կամավորագրվելով ուղեկցել Հայկային գնդացիրներով լի սայլակով դեպի երկաթուղային կայարան։ Յանի եղբայր Միխալը նույնպես Հայկայի միջոցով զենք էր վաճառում Բելոստոկի հրեական ընդհատակյա խմբավորմանը։ Զենքի հետ կապված մեծ օգնություն ցուցաբերեց նաև գերմանացի Կուդլաշիկը, որը ծառայում էր Բելոստոկի շրջանի տեքստիլ արդյունաբերության կենտրոնական բաժնում և իր մեքենայով զենք էր տեղափոխում հրեական ընդհատակի համար։ Զենքի մի մասը պահվում էր գերմանական զորամասի բազայի տարածքում:

Ամենահամարձակ գործողությունները գերմանական զենքի պահեստների վրա իրականացված ընդհատակյա ասպատակություններն էին։ Այս առումով աչքի ընկան Վ. Վոլկովսկին, Ռ. Լևինը, Ն. Գոլդշտեյնը և Մ. Բուխը։ Սկզբում հաջողությունն ուղեկցում էր ընդհատակյա մարտիկ Գոլանդին, ով պատերազմից առաջ հայտնի մարզիկ էր և Բելոստոկի ֆուտբոլային թիմի դարպասապահ։ Նա զենքեր գնեց գյուղացիներից, ապա՝ մի գերմանացիից։ Հաջողությունը որոշ չափով մարեցրեց Հոլանդի զգոնությունը. նա դիմեց մեկ այլ գերմանացու և վճարեց իր կյանքով: Գերմանացին Հոլանդին հանձնեց Գեստապոյին։ Չնայած դաժան խոշտանգումներին, Գոլանդը լռեց և գնդակահարվեց։ Երիտասարդ ընդհատակյա գործիչներ Սեմա Գոլդբերգը և Սաշա Կուխարսկին մահացան ստորգետնյա արհեստանոցում ականներ տեղադրելիս:

1942 թվականի վերջին ընդհատակյա մարտիկները փորձեցին ստեղծել պարտիզանական ջոկատներ Բելոստոկի շրջանում: Այստեղի անտառներում իրավիճակն ավելի դժվար էր, քան Լեհաստանի մնացած տարածքում, քանի որ Բելոստոկի շրջանում, ի տարբերություն այլ վայրերի, Հայրենի բանակը, որը հրեական կուսակցական շարժման հիմնական կողմնակիցն էր այլ վայրերում, նույնպես պայքարում էր հրեա կուսակցականների դեմ։ Առաջին պարտիզանական խումբը, որը բաղկացած էր ութ հոգուց, լքեց գետտոն 1943 թվականի հունվարի 7-ին: Մի քանի օր անց նրանց միացավ ինը հոգուց բաղկացած երկրորդ խումբը՝ Մ. Սլապակի գլխավորությամբ: Փետրվարին խմբի հրամանատարը և յոթ պարտիզաններ զոհվեցին գերմանացիների դեմ մարտում, իսկ մնացածը ստիպված եղան վերադառնալ գետտո։ Փետրվարին, սկզբնական անհաջողությանը չնայած, ստեղծվեց «Ֆորոյս» («Առաջ») պարտիզանական ջոկատը՝ Վարշավայից տպագրիչ Ի. Սուխաչևսկու (?-1943) հրամանատարությամբ։ Մարտ-ապրիլին Տրեբլինկա տեղափոխման ժամանակ փախած հրեաներից կազմվեցին ևս երկու պարտիզանական խմբեր, որոնցից մեկը գլխավորում էր Ի. Կոտը:

Գետտոյում ստեղծվեց Վարշավայի Ռինգելբլումի արխիվի նման արխիվ, որում հավաքագրվեցին օրագրեր, Յուդենրատի փաստաթղթեր, գերմանական վարչակազմի հրամաններ և այլն։ Արխիվը թաքցվել է 1943 թվականի գարնանը «արիական» կողմում, որտեղ այն հայտնաբերվել է պատերազմից հետո։ Արխիվի փաստաթղթերի մեծ մասն այժմ գտնվում է Երուսաղեմի Յադ Վաշեմ թանգարանում։ Նրանց խոսքով՝ մինչև 1943 թվականի գարունը գետտոյում շարժումը կապ է պահպանել Վարշավայի հրեական մարտական ​​կազմակերպության, Վիլնայի գետտոյի և «Յուդիտա» պարտիզանական ջոկատի հետ, որը գործել է անտառներում 1942 թվականի դեկտեմբերից։ 1943 թվականի փետրվարին Հրեական դիմադրությունը գերմանական հակաֆաշիստական ​​շարժումից օգնություն է ստացել զենքի, դեղորայքի, քարտեզների և հետախուզական տեղեկատվության տեսքով:

Հայտնի է, որ երիտասարդական շարժումները Վիլնյուս-Բելոստոկ-Վարշավա եռանկյունին ընկալում էին որպես ընդհանուր կազմակերպչական տարածք։ Գրոդնո քաղաքը այս տարածքի կարևոր հանգույցն էր։ Այս քաղաքների գետտոների միջև մշտական ​​կապ կար։ Կին կապավորները հատում էին Գեներալ-նահանգապետության սահմանը, որին գերմանական բաժանման համաձայն պատկանում էր Վարշավան, Օստլանդիայի Ռայխսկոմիսարիատի սահմանը, որին պատկանում էր Վիլնյուս քաղաքը, և Արևելյան Պրուսիայի, որին գերմանացիները միացրին Բելոստոկը։ Գրոդնոյի գետտոն կարևոր կետ էր հաղորդակցության ճանապարհին։ Սակայն 1943 թվականի ապրիլին Գրոդնոյի գետտոյից ոչ մի հետք չէր մնացել, և քաղաքի ողջ մնացած հրեաները փախան Բելոստոկ:

## Առաջին մարտեր. Իցհակ Մալմեդ
Գետտոյում առաջին զինված բախումները տեղի են ունեցել 1943 թվականի փետրվարի 5-12-ը տեղի ունեցած տեղահանության արշավի ժամանակ։ «Ա» բլոկը փորձել է պաշտպանել բնակչությանը և կազմակերպել դիմադրություն՝ հարձակվելով զինվորների և գետտոյի տարածքում գտնվող գերմանացիներին պատկանող շենքերի վրա։ «Բլոկ Բ»-ն չի մասնակցել փետրվարյան մարտերին։ Մարտերի ընթացքում զոհվել է մոտ 30 գերմանացի զինվոր և ուկրաինացի ոստիկան։

Այս զինված դիմադրության փորձը հանգեցրեց ծանր կորուստների։ 800-2000 մարդ զոհվեց, իսկ 10 հազար մարդու Ֆաբրիչնի (Պոլեսկի) կայարանից տարան Տրեբլինկա։

Ինքնապաշտպանությունը սահմանափակ էր։ Սա պայմանավորված էր երկու պատճառով՝ մարտիկների անբավարար ռազմական փորձով և վատ զենքով։ Սակայն մի քանի ընդհատակյա խմբավորումներ կատաղի դիմադրություն ցույց տվեցին գերմանացիներին։ Փետրվարյան ճակատամարտերի հերոսներն էին Էդեկ Բորակսի և Շոլոմ Պրոպորեցի խմբերը, որոնք քաջաբար դիմակայեցին պատժիչ ուժերի գերազանցող ուժերին և զոհվեցին մարտում։ Քաջարի ընդհատակյա աղջիկներ Ֆրիդա Ֆելը, Ռուջա Բուխը, Ստելլա Ֆայերշտեյնը, Ռեյչել Ռոզենշտեյնը և ուրիշներ զոհվեցին մարտում։
thumb|left|200px|Գետտոյի հերոս Իցհակ Մալմեդի հուշատախտակը նրա անունով կոչված փողոցում
Փետրվարի 7-ի ակցիայի ժամանակ, արտաքսվածներից մեկը՝ Իցհակ Մալմեդը, գտնվում էր Կուպեչենսկի 29 հասցեի տան մոտ հրեաների խմբի մեջ։ Նա գրպանից հանել է աղաթթվի մի շիշ և նետել այն ՍՍ-ականներից մեկի դեմքին։ Կուրացած զինվորը կրակ է բացել գնդացիրից՝ սպանելով մեկ այլ ՍՍ-ականի։ Մալմեդը, օգտվելով խառնաշփոթից, կարողացել է փախչել։

Տեղի ունեցածի մասին տեղեկանալով՝ Գեստապոյի հրամանատար Ֆրից Ֆրեդլը հրամայեց մահապատժի ենթարկել միջադեպի վայրի մոտակայքում ապրող տղամարդկանց, կանանց և երեխաների մի խմբի։ Դրանից հետո գերմանացիները բերեցին հրեաների մեկ այլ խումբ, որոնց ստիպեցին թաղել կրակոցների զոհերին։ Մարմինները ծածկված էին միայն հողի բարակ շերտով։ Զոհերից մի քանիսը դեռ կենդանի էին, նրանք ձեռքերով փորձում էին մաքրել իրենց ծածկող հողը։

Մահացած զինվորին տարան Յուդենրատի շենք և դրեցին Եփրեմ Բարաշի սեղանին։ Ֆրեդլն ասաց հետևյալը. «Տեսեք, թե ինչ են արել ձեր հրեա հանցագործները։ Հիմա մենք վրեժ կլուծենք նրանցից։ Տեսեք, թե ինչ կարող ենք անել»։ Ֆրեդլը վերջնագիր ներկայացրեց. մեղավորը պետք է հանձնվեր 24 ժամվա ընթացքում, հակառակ դեպքում ամբողջ գետտոն կոչնչանար իր բնակիչների հետ միասին։ Բարաշը, գիտակցելով իրավիճակի լրջությունը, հաղորդագրություն ուղարկեց Մալմեդին՝ խնդրելով նրան հանձնվել՝ փորձելով փրկել հազարավոր կյանքեր։ Բարաշի հաղորդագրությունը ստանալուց հետո Մալմեդը հանձնվեց նացիստներին։

Մորդեխայ Տենենբաումը իր նշումներում գրել է Մալմեդի քաջության մասին։ Երբ Մալմեդին հարցրին, թե ինչու է հարձակվել գերմանացի զինվորի վրա, նա պատասխանեց. «Ես ատում եմ ձեզ։ Ցավում եմ, որ միայն մեկը մահացավ։ Դուք սպանեցիք իմ ընտանիքին իմ աչքերի առաջ։ Ես տեսա հազարավոր հրեաների մահը Սլոնիմում։ Ես ընդհանրապես չեմ զղջում իմ արածի համար»։

Տանենբաումի ընդհատակյա մարտիկները փորձեցին ազատել հերոսին, բայց ձերբակալված տղամարդուն հուսալիորեն պահպանում էին, և նույնիսկ հրեական ոստիկանությունը չէր կարողանում մոտենալ նրան։ Հաջորդ առավոտյան Իցհակ Մալմեդին կախաղան բարձրացրին փողոցում՝ Յուդենրատի դարպասների մոտ, իր սխրանքների վայրում։ Չնայած կրած տանջանքներին, նա մինչև վերջին պահը հայհոյում էր նացիստ մարդասպաններին։ Սկզբում պարանը կտրվեց, և գերմանացիները կրակ բացեցին ընկած մարմնի վրա, ապա կրկին կախեցին այն՝ թողնելով այնտեղ կախված 48 ժամ։

## Ապստամբություն
*Այսօր մենք քննարկում ենք մեռնելու երկու եղանակ։
Գրոհելը մեզ համար նշանակում է անխուսափելի մահ։
Երկրորդ ճանապարհը նշանակում է մահ
երկու կամ երեք օրվա ընթացքում։
Մենք պետք է հաշվի առնենք երկու ճանապարհն էլ,
գուցե ինչ-որ բան կարելի է ձեռնարկել*։
Բելոստոկի գետտոյի ընդհատակյա կազմակերպության անդամ Իցհակ Էնգելման, 1943 թվականի փետրվարի 27

Փետրվարյան մարտերից հետո ընդհատակյա մարտիկները սկսեցին հասկանալ, որ Դիմադրության ուժերը երկու բլոկի բաժանելը հակասում էր գործի շահերին։ Միավորումը դժվար էր. խանգարեցին թե՛ ուղղափառ կոմունիստների գաղափարախոսական անտարբերությունը, թե՛ նրանց վաղեմի հակառակորդների նկատմամբ ավանդական անվստահությունը։ Արդյունքում ստեղծվեց բոլոր ստորգետնյա մարտիկների միասնական հրամանատարություն։ Նրանց ռազմական առաջնորդներն էին Դանիել Մոսկկովիցը (կոմունիստ) և Դրորի առաջնորդ Մորդեխայ Տենենբաումը։ Բելոստոկի գետտոյի հակաֆաշիստական ​​կազմակերպության առաջատար դեմքերն էին՝ Ջոզեֆ Կավեն, Լեյբ Մանդելբլիտը, Վելվլ Վոլկովսկին, Ռիվա Վոյսկովսկան (կոմունիստներից), Շոլոմ Պրոպորտցը և Կուստինը (բունդիստներից), Էդեկ Բորակսը և Զորախ Զիլբերբերգը («Հա-շոմեր Հա-ցաիր»-ից), իսկ ղեկավարությանը միացան նաև Հերշել Ռոզենտալը և Իսրայել Մարգուլիսը։ Յուդիտա Նովոգրուդսկայան և Սառա Ռոզենբլատը շատ են աշխատել երիտասարդ ձախակողմյանների հետ։ Գետտոյի ընդհատակյա խմբավորման և Բելոստոկի «արիական» մասի հակաֆաշիստների միջև կապը իրականացրել են Մարեկ Բուխը, Նատեկ Գոլդշտեյնը, Պավել Կոժեցը, Շեյնա Պատ աղջիկները, Մարիլա Ռոժիցկան (1919-1982) և ուրիշներ։ Գետտոյից դուրս վտանգավոր ընդհատակյա աշխատանքներ էին իրականացնում Աննա Ռութը (ծնված 1918 թվականին), Լիզա Չապնիկը (ծնված 1922 թվականին), Բրոնյա Վիննիցկան (ծնված 1923 թվականին), Չայկա Գրոսմանը, Ռիվկա Մադայսկան (1921-1943) և Հասիա Բելիցկան (ծնված 1921 թվականին), որոնք այնտեղ դավադիրներ էին:

1943 թվականի օգոստոսի սկզբին գերմանացիները որոշեցին վերջնականապես լուծարել Բելոստոկի գետտոն։ ՍՍ-ի գեներալ Օդիլո Գլոբոչնիկը, որը ղեկավարել է Լեհաստանի հրեական բնակչության ոչնչացման բոլոր գործողությունները 1942-1943 թվականներին, ուղարկվել է Բելիստոկ։ Տեղական ՍՍ առաջնորդների հետ միասին նա մշակեց Բիալիստոկի գետտոն ոչնչացնելու ծրագիր։ Գերմանացիները հաշվի առան Վարշավայի գետտոյի ապստամբության դասերը և մանրակրկիտ պատրաստվեցին գործողությանը:

1943 թվականի օգոստոսին գետտոյում մնացել էր ընդամենը մոտ 30 հազար հրեա, քանի որ ամենամեծ տեղահանությունները տեղի են ունեցել 1943 թվականի սկզբին։ Սա արվել է Հիմլերի ճնշման տակ, ով, որպես Երրորդ Ռայխի Ներքին գործերի նախարարության ղեկավար, պնդում էր հրեաներին վերացնելու անհրաժեշտության վրա։ Իրենց հերթին, Վերմախտը և քաղաքացիական կառավարությունը դեմ էին դրան, քանի որ հրեական բնակչությունն աշխատում էր գերմանական բանակին մատակարարող գործարաններում:

Օգոստոսի 15-ի լույս 16-ի գիշերը գետտոն շրջափակված էր գերմանական զորքերի երեք օղակներով, որոնք բաղկացած էին ժանդարմերիայի ստորաբաժանումներից, ոստիկանության երեք հատուկ գումարտակներից, որոնցից երկուսը ուկրաինական էին, ՍՍ ստորաբաժանումներից և Վերմախտի ստորաբաժանումներից։ Զորքերը հագեցած էին դաշտային հրետանիով, տանկերով, զրահատեխնիկայով և ինքնաթիռներով։ Օգոստոսի 16-ի գիշերը գերմանական զորքերը գրավեցին գետտոյի գործարանները։ Օգոստոսի 16-ի առավոտյան գետտոյում հայտարարություններ փակցվեցին, որոնցով բնակչությանը հրամայվում էր հավաքվել նշանակված վայրերում՝ ենթադրաբար Լյուբլինում վերաբնակեցնելու համար:

Բելիստոկի գետտոյում ապստամբությանը մասնակցել է ընդամենը մոտ 300 մարդ, քանի որ ապստամբների զենքերը քիչ էին և կարող էին բավարարել միայն այդքան թվով մարտիկներին։ Նրանք ունեին 25 կարաբին և հարյուր հրացան, մի քանի գնդացիր և մեկ գնդացիր։ Կային նաև ինքնաշեն զենքեր, փոքր քանակությամբ Մոլոտովի կոկտեյլներ և մի քանի նռնակներ։ Մնացած մարտիկները զինված էին կացիններով, դաշույններով, մանգաղներով և այլն: Ստեղծվեցին ամրացված բունկերներ և ապստամբության ղեկավարության երկու շտաբ: Ապստամբների գլխավոր շտաբը, որը գլխավորում էին առաջնորդներ Մ. Տենենբաումը և Դ. Մոշկովիչը, գտնվում էր Տեպլայա փողոցի բունկերում։ Գետտոյի կենտրոնում ստեղծվեց ևս մեկ շտաբ, որը գլխավորեցին Զ. Զիլբերբերգը և Ջ. Կավեն (1897-1944):
Ապստամբների մի փոքր խումբ, որը թվաքանակով հազիվ էր գերազանցում 300 մարդ, վատ զինված, հինգ օր կռվեց ավելի քան երեք հազար գերմանացիների և ուկրաինացիների դեմ, որոնց աջակցում էին տանկերը, հրետանին և ինքնաթիռներ:

Օգոստոսի 16-ին Թեփլայա փողոցի բունկերի մոտ տեղի ունեցան ծանր մարտեր։ Մարտի ժամանակ Ֆրիդա Ռիբալովսկայան (1925-1943?) գերմանացիներից վերադարձրեց գնդացիրը, իսկ Ռենա Վերնիկը պայթեցրեց իրեն նռնակով՝ շրջապատված գերմանացիների և ուկրաինացի ոստիկանների հետ միասին։ Լուրջ դիմադրության հանդիպելով՝ գերմանական հրամանատարությունը որոշեց օգտագործել տանկեր։ Հուդենրատից ոչ հեռու տանկերի ճանապարհը փակել էին Յ. Կովեի և Ջուդիթ Նովոգրոդզկայի (1908?-1943) հրամանատարությամբ գտնվող մարտական ​​խմբերը։ Ստորգետնյա մարտիկները նռնակներ նետեցին տանկերի վրա։ Մ. Թաթայի գլխավորած մարտական ​​խումբը, որը բաղկացած էր մսագործներից, հատկապես քաջաբար կռվեց գերմանացիների դեմ։ Դիմադրության մեկ այլ կենտրոն էր մետաղական արտադրանքի գործարանը, որը պաշտպանում էր Զ. Ֆելդերի և Զ. Զիլբերբերգի գլխավորած ապստամբների խումբը։ Գերմանական բոլոր հարձակումները հետ մղվեցին։ Գործարանը ռմբակոծվեց օդից, և դրա պաշտպանները սպանվեցին։ Օգոստոսի 17-ի գիշերը հրեա դիմադրության մարտիկները հակագրոհ սկսեցին։ Նրանց հաջողվեց ներխուժել գետտոյի կենտրոնական մասը, որը լքված էր բնակիչների կողմից։ Այստեղ գրավվեցին մի քանի գործարաններ։ Օգոստոսի 17-ին գետտոյի այս հատվածում ամբողջ օրը ծանր մարտեր տեղի ունեցան։ Գերմանացիները գործարանային շենքերը գրավեցին միայն բոլոր պաշտպանների մահից հետո։ Կազմակերպված դիմադրությունը շարունակվեց մինչև օգոստոսի 20-ը։

Օգոստոսի 19-ին ևս մեկ հուսահատ փորձ ձեռնարկվեց գրոհելու գետտոյի ցանկապատը։ Յուդիթ Նովոգրուդսկայայի գլխավորությամբ մարտիկների մեծ խումբ փորձեց ճեղքել շրջապատումը, բայց անհաջողության մատնվեց, և մարտիկների մեծ մասը, այդ թվում՝ Հուդիթ Նովոգրուդսկայան, զոհվեց։

Հինգերորդ օրը ապստամբության հրամանատարներ Դ. Մոշկովիչը և Մ. Տենենբաումը (վերջինս ցուցաբերեց ռազմական կազմակերպչի արտակարգ տաղանդ), համոզվելով, որ դիմադրությունը ճնշվել է, և զինամթերքը սպառվել է, ինքնասպան եղան։ Վերջին մարտը տեղի ունեցավ վեցերորդ օրը, երբ գերմանացիները ներխուժեցին փողոցում Գործարանային № 27 հասցեի հիվանդանոց, որը ապստամբները վերածեցին հոսպիթալի։ Գերմանացիներն ու ուկրաինացի ոստիկանները բախվեցին Հանկա Լևինսոնի գլխավորած զինյալների խմբի հետ։ Դիմադրության մարտիկները, բժիշկներն ու բուժքույրերը՝ բոլորը ոտքի կանգնեցին՝ վիրավորներին պաշտպանելու համար։ Հիվանդանոցի պաշտպանների և վիրավորների ճնշող մեծամասնությունը սպանվեց։ Հիվանդանոցի կազմակերպիչներից և պաշտպաններից մեկը՝ բժիշկ Ցիտրոնը, հրաշքով ողջ մնաց, անցավ Օսվենցիմով և երկար տարիներ աշխատեց որպես Իսրայելի գլխավոր վիրաբույժ)):

Անձնուրացորեն կռվեցին շարքայիններն ու հրամանատարները՝ հրամանատարներ Դ. Մոշկովիչը և Մ. Տենենբաումը, ստորգետնյա կոմիտեի անդամները, հիվանդ Յու. Նովոգրուդսկայան, վիրավոր Լ. Մանդելբլիտը և Տ. Մալերը, մարտական ​​խմբերի հրամանատարները, բազմաթիվ կանայք, աղջիկներ, դեռահասներ և նույնիսկ երեխաներ։ Գերմանացիների կորուստները կազմել են մի քանի տասնյակ սպանվածներ և մեծ թվով վիրավորներ։ Բելոստոկի գետտոյից մոտ 35 հազար հրեաներ տարվեցին մահվան ճամբարներ՝ Տրեբլինկա, Օսվենցիմ և այլն։ Չնայած պատժիչ ուժերին ակտիվ դիմադրությունը շարունակվեց 5-6 օր, ավերակներում թաքնված ողջ մնացած ապստամբների կողմից նրանց հետ առանձին գիշերային բախումները բռնկվեցին ևս մի քանի շաբաթ։ Նրանք գիշերը դուրս եկան իրենց թաքստոցներից և հարձակվեցին ուկրաինացի, լիտվացի և գերմանացի ոստիկաններից բաղկացած պարեկային խմբերի վրա։ Գետտոյի ապստամբների վերջին խմբերը հրամանատարում էր Վ. Վոլկովսկին։ Գերմանական արխիվում հայտնաբերված և իսրայելական պատմական ամսագրում հրապարակված մի փաստաթուղթ հայտնում է, որ ապստամբության ճնշումից հետո ևս 3-4 ամիս գերմանացի զինվորները մասնակցել են Բելոստոկի գետտոյի ավերակներում «ավազակների» մնացորդներին վերացնելու գործողություններին: Ներխուժելու վերջին հայտնի փորձը տեղի է ունեցել 1943 թվականի հոկտեմբերի կեսերին, բայց ոչ ոքի չի հաջողվել։ Ժեգոտայի տվյալներով՝ գետտոյում սպանվել է մոտ հարյուր գերմանացի և ուկրաինացի զինվոր և ոստիկան, իսկ մի քանի հարյուրը՝ վիրավորվել:

Մորդեխայ Տենենբաում-Տամարովի քույրը՝ Նինա Տենենբաում-Բեքերը, գրել է. «Սա Բելոստոկի հրեաների 200-ամյա պատմության ավարտն էր։ Հրեական կյանքի և պայքարի հետքերը ջնջվեցին երկրի երեսից»։

## Բելոստոկի հրեաների ճակատագիրն ապստամբությունից հետո
Մոտ 150 ապստամբների հաջողվեց ճեղքել գետտոն և մտնել Կնիշենսկայա Պուշչա, որտեղ նրանք ստեղծեցին «Կադիմա» («Առաջ») պարտիզանական ջոկատը։ Այս ջոկատը և այլ հրեական խմբեր ու ջոկատներ միացան խորհրդային պարտիզանական բրիգադին՝ 1944 թվականի ապրիլին Կ. Կալինովսկու անվամբ։

Ապստամբության ճնշումից հետո կենդանի մնացած հրեաներին ուղարկեցին Տրեբլինկա (10 փոխադրում), Օսվենցիմ (2 փոխադրում), 12 հազար երեխա ուղարկվեց Թերեզինի (Չեխիա) ճամբար, որտեղ նրանք պահվեցին 6 շաբաթ, մինչ բանակցություններ էին ընթանում հրեա երեխաներին բրիտանացիների կողմից գերեվարված գերմանացիների հետ փոխանակելու վերաբերյալ։ 1943 թվականի հոկտեմբերի 5-ին բանակցությունների ձախողումից հետո 1196 երեխա և 53 ուղեկցող անձինք տեղափոխվեցին Օսվենցիմ, որտեղ երկու օր անց նրանք ոչնչացվեցին գազային խցիկում:
Բիալիստոկում մնացած հրեաները՝ 1-2 հազար մարդ, վերաբնակեցվեցին «փոքր գետտոյում», ապա՝ 1943 թվականի սեպտեմբերի 8-ին, նրանցից մի քանիսը տեղափոխվեցին Պոնյատովա (Լյուբելի շրջան) աշխատանքային ճամբար, իսկ մնացածը՝ Բելզեկում, Օսվենցիմ և Մայդանեկում։ Պոնիատովա տեղափոխվածներից մի քանիսը մահացան 1943 թվականի նոյեմբերի 3-ին «Էրնֆեստ» գործողության ժամանակ, երբ գերմանացիները սպանեցին մոտ 42 հազար հրեայի։

Ընդհանուր առմամբ, Բելիստոկի միայն մոտ երկու հարյուր հրեա է փրկվել ճամբարներից, իսկ տասնյակներ էլ թաքնվել են քաղաքի լեհական կողմում։ Բացի այդ, փրկվել են պարտիզաններին միացած 60 հրեաներ։ Բիալիստոկը ազատագրվեց Կարմիր բանակի կողմից 1944 թվականի օգոստոսին։

Կարմիր բանակի կողմից Լեհաստանի ազատագրումից հետո հրեական բնակչության մի փոքր մասը (մոտ 1085 մարդ) վերադարձավ Բելոստոկ։ 1950-ական և 1960-ական թվականներին Բելոստոկի գրեթե բոլոր հրեաները հայրենադարձվեցին Իսրայել կամ մեկնեցին ԱՄՆ, Շվեդիա և այլ երկրներ։ 2000-ական թվականների սկզբին Բելոստոկում ապրում էին ընդամենը մի քանի հրեաներ։

## Հիշատակ
thumb|left|240px|Հուշատախտակ Բելոստոկում
Ապստամբության երկրորդ տարեդարձին (16.08.1945) Բելոստոկում, Ժաբյեյ փողոցի գերեզմանատանը կանգնեցվել է քարե օբելիսկ՝ հետևյալ արձանագրությամբ.

Հուշաքար ողջ մնացած փոքրաթիվ հրեաների կողմից Բելոստոկի գետտոյի 60,000 հրեա եղբայրների հիշատակին, որոնք սպանվել են գերմանացիների կողմից։ Իսրայելի ժողովուրդը ողջ է։

1946 թվականին Տենենբաում հրապարակում կանգնեցվեց ժամանակակից հուշարձան, որը նվիրված է գետտոյի մարտիկների հիշատակին։ 1948 թվականին հրեական գերեզմանատանը կառուցվեց դամբարան՝ ի հիշատակ հրեա պարտիզանների:

1947 թվականին Տենենբաում-Տամարովի պահպանված նամակները՝ «Կրակի թերթիկները», հրատարակվեցին Թել Ավիվում։

1950 թվականին ԱՄՆ բելոստոկցիների կազմակերպությունը () միջոցներ հատկացրեց Իսրայելի Եհուդ քաղաքում Կիրյաթ Բելոստոկ քաղաքային թաղամասի կառուցման համար: Տենենբաումի թիվ 17 հասցեում բացվել է հուշահամալիր։

1965 թվականին Թել Ավիվում Հայկա Գրոսմանը հրատարակեց «Ընդհատակի մարդիկ» գիրքը, որը նվիրված էր Բելոստոկի գետտոյի մարտիկներին։

1974 թվականին Երուսաղեմում Նինա Տենենբաում-Բեքերը հրատարակեց «Մորդեխայ Տենենբաում-Տամարով, գետտոյի հերոս, մարդ և զինվոր» գիրքը։

2003 թվականին, Ժաբյայի գերեզմանատանը (լուծարվել է 1971 թվականին) կանգնեցվել է հուշաքար՝ եբրայերեն և լեհերեն արձանագրությամբ:
Բելոստոկի գետտոյի ապստամբների եղբայրական գերեզման, որոնք զոհվել են գերմանացի բարբարոսների դեմ հերոսական պայքարում՝ հրեա ժողովրդի ազատության և պատվի համար 1943 թվականի օգոստոսի 25-ին։


Կուպեչեսկայա փողոցը վերանվանվեց Իցհակ Մալմեդ փողոց, իսկ նրա մահվան վայրում տեղադրվեց հուշատախտակ:

Վերջին տասնամյակներին օգոստոսի 16-ը Բելոստոկում նշվում է որպես գետտոյի ապստամբության հիշատակի օր:

## Գրականություն
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1943 Լեհաստանում
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Հոլոքոստը Լեհաստանում