Բրիտանիայի ճակատամարտի հուշարձան

**Բրիտանիայի ճակատամարտի հուշարձան** (), բրիտանացի քանդակագործ Փոլ Դեյի 2005 թվականին ստեղծած հուշարձան։ Գտնվում է Մեծ Բրիտանիայի Լոնդոնի Վիկտորիա նավահանգստում։ Այն բացել է Ուելսի արքայազն Չարլզը:

## Պատմություն
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Բրիտանիայի ճակատամարտին մասնակցած մարդկանց պատվին հուշարձան կանգնեցնելու գաղափարը վաղուց էր նախկին ռազմական օդաչու՝ Բիլ Բոնդի մտքում, ով 1997 թվականին հիմնադրել է «»: 2003 թվականի փետրվարին Բոնդը հայտարարել է միջոցներ հայթայթելու, քանդակագործ ընտրելու և նախագիծը համակարգելու համար կոմիտե ստեղծելու մասին՝ լորդ Թեբիթին նշանակելով դրա նախագահ: Կոմիտեի հովանավորների թվում էին Ուինսթոն Չերչիլը, Լեն Դեյթոնը, Ուիլյամ Հեյգը, Վերա Լինը, Ռալֆ Ռոբինսը, Գայ Ուեսթոնը, իսկ հովանավորների թվում էին՝ Էդինբուրգի համալսարանը, ««Daily Mail», «Eurotunnel», «Rolls-Royce», «Vauxhall Motors», «Jaguar», «Vickers», «Imperial Tobacco», «Spink»: Հանրային նվիրատվությունների շնորհիվ հավաքվել է 1.65 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ գումար: Ֆինանսական աջակցություն է տրամադրել Չեխիայի կառավարությունը, մինչդեռ Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը աջակցություն չի տրամադրել:

Հուշարձանը ստեղծելու համար ընտրվել է հայտնի քանդակագործ Փոլ Դեյը: Նա երեք ամիս անց է կացրել գրքեր կարդալով, ֆիլմեր դիտելով և վետերանների հետ հարցազրույցներ վարելով՝ ընկղմվելով մարտի և պատերազմի մթնոլորտ: «Donald Insall Associates» ճարտարապետական ընկերությունը օգնել է հուշարձանի նախագծման գործում: Դեյի աշխատանքների նախնական ձուլվածքները ցուցադրվել են ամբողջ երկրով՝ վետերաններից դրական արձագանքներ ստանալով: Հուշարձանի մոդելը Բուքինգհեմյան պալատում կայացած արարողության ժամանակ նաև ներկայացվել է Մեծ Բրիտանիայի թագուհի Եղիսաբեթ II-ին,, ով մեծ հետաքրքրություն է հայտնել նախագծի վերաբերյալ և քննարկել դրա մանրամասները հանձնաժողովի անդամների հետ: Վեստմինստերի քաղաքային խորհուրդը հուշարձանի համար տարածք է հատկացրել: Հուշարձանի համար նախատեսված կառույցը սկզբնապես նախագծվել է որպես Լոնդոնի մետրոպոլիտենի շոգեքարշերի ծխի արտանետիչ, որը գտնվում էր Վիկտորիա ափամերձ գոտում՝ Թեմզա գետին նայող, RAF հուշարձանի և Վեստմինստերյան կամրջի, Բիգ Բենի և Լոնդոնի խորհրդարանի շենքերի մոտ: Շինարարությունը սկսվել է 2005 թվականի փետրվարին: Սկզբնական կառույցի մի մասը ապամոնտաժվել և կտրվել է չափսերին համապատասխան՝ Կորնուոլի մի օբյեկտում: Հուշարձանի բրոնզե մասերը պատրաստվել են Մորիս Սինգերի ձուլարանում: Հուշարձանի քարը բերվել է Շոտլանդիայի քարհանքից: Հուշարձանի բոլոր բրոնզե մասերը, որոնք կշռում էին մոտ 2 տոննա, տեղադրվել են նույն թվականի օգոստոսին:

2005 թվականի սեպտեմբերի 18-ին՝ Բրիտանիայի ճակատամարտի օրը՝ ճակատամարտի մեկնարկի 65-ամյակի առթիվ, հուշարձանը բացվել է Ուելսի արքայազն Չարլզի և Կորնուոլի դքսուհի Քամիլայի կողմից՝ պաշտպանության նախարար Ջոն Ռիդի և 700 մարդկանց ներկայությամբ, այդ թվում՝ 70 ողջ մնացած օդաչուների, որոնց Ուինսթոն Չերչիլը անվանում էր «Քչերը»: Արարողությունից առաջ վետերանների համար ճաշ էր կազմակերպվել, որին մասնակցել է Էդինբուրգի դուքս Ֆիլիպը, ինչպես նաև հիշատակի արարողություն և ծաղկեպսակի տեղադրում Վեստմինստերյան աբբայությունում:

Հուշարձանը ներառվել է Կայսերական ռազմական թանգարանի կողմից պահպանվող պատերազմական հուշարձանների գրանցամատյանում: 2007 թվականին Բոնդը դարձել է Բրիտանական կայսրության շքանշանի անդամ՝ «ժառանգությանը մատուցած ծառայությունների համար»՝ որպես Բրիտանիայի ճակատամարտի պատմական ընկերության հիմնադիր։ Նա մահացել է 2017 թվականին՝ 76 տարեկան հասակում՝ կարճատև հիվանդությունից հետո:

## Կոմպոզիցիա
Հուշարձանը գրանիտե երեսպատված ուղղանկյուն կառույց է՝ 2 մետր բարձրությամբ և 25 մետր երկարությամբ, որի երկու մասերի միջև կա թեթևակի թեքությամբ արահետ, որի կենտրոնում տեղակայված է գրանիտե սալահատակներից պատրաստված *BBC rondo*: Շրջանակի կենտրոնում տեղադրված է հուշատախտակ, որտեղ նշված են հուշարձանի չորս ամենամեծ նվիրատուների անունները: 265px|մինի|ձախից|Հուշարձանի տեսարան, 2012 թվական 265px|մինի|ձախից|Հուշարձանի տեսարան, 2012 թվական Հուշարձանի երկու մասերին՝ միմյանց դեմ դիմաց, պատերին տեղադրված են բրոնզե վահանակներ՝ բարձրացված քանդակազարդ ռելիեֆով, որոնք պատկերում են Բրիտանիայի ճակատամարտի դրվագներ՝ ռազմական և քաղաքացիական կյանքի տեսարաններ՝ որպես ապացույց այն բանի, որ ճակատամարտը մղվել է ոչ միայն օդում, այլև՝ ցամաքում: Քանդակները պատրաստված են անցորդների աչքերի մակարդակին մոտ, որպեսզի նրանք կարողանան ֆիզիկապես շփվել դրանց հետ, և մարտը չթվա ինչ-որ հեռավոր, անորոշ իրադարձություն: Առաջին «պատերազմական» ֆրիզը պատկերում է կործանիչ օդաչուներին, որոնք հանգստանում են մարտից հետո, Թագավորական դիտորդական կորպուսի անդամներին, որոնք հետևում են օդային մարտերին, մեխանիկներն ու կապավորները, որոնք լիցքավորում են ինքնաթիռները զինամթերքով, մարտի վրա կենտրոնացած օդաչուի մոտիկից վերցրած գլուխը, որը կենտրոնացած է մարտի ընթացքի վրա, ցուցադրվում է հետապնդումից խուսափող ինքնաթիռի և գծագրական սեղանի մոտ կանանց ֆոնին, երիտասարդ օդաչուներ՝ ավելի փորձառու ընկերների հետ, որոնք պատմում են իրենց պատմությունները: Հուշարձանի կենտրոնական տարրը «Վերկաց տագնապով» քանդակների խումբն է, որը բաղկացած է մի քանի օդաչուների ֆիգուրներից, որոնք մարտի ժամանակ վազում են դեպի իրենց ինքնաթիռները, կարծես պատից դուրս են բարձրանում մայթեզր՝ ուղիղ դիտողի ուղղությամբ: Երկրորդ «քաղաքացիական» ֆրիզը պատկերում է Քենթի պլանտացիայում գտնվող եղևնու կոներ հավաքողներին, որոնք դիտում են երկնքում տեղի ունեցող փոխհրաձգությունը, հրետանավորներին, որոնք միմյանց արկեր են փոխանցում, գործարանում աշխատող կանանց, Լուֆթվաֆեի օդաչուին հետապնդող RAF օդաչուին, «բլիցից» հետո ծխի մեջ գտնվող Սուրբ Պողոսի տաճարին, ավերակների մեջ փրկվածների որոնումներին, Անդերսոնի օդային հարձակման ապաստարանում թեյ լցնող ընտանիքին՝ խորհրդանշելով բրիտանական ոգու անսասանությունը: Առանձին վահանակի վրա գրված է Բրիտանիայի ճակատամարտի իրադարձությունների համառոտ նկարագրությունը: Մոտակայքում պատկերված են ռազմաօդային ուժերի էսկադրիլիաների զինանշանները և կործանիչների հրամանատարության զինանշանը: Ամբողջ հուշարձանը շրջապատված է 2936 բրիտանացի և դաշնակիցների օդաչուների անունները կրող ցուցանակներով: Անվանատախտակների վրա պատկերված են «Bristol Beaufighter», «Bristol Blenheim», «Gloster Gladiator», «Boulton Paul Defiant» և «Hawker Hurricane»: Բարձրաքանդակի տակ անմահացված են Չերչիլի խոսքերը. «». 
*Բրիտանիայի ճակատամարտի համառոտ պատմությունը հուշարձանից*

Մեծ Բրիտանիայի ճակատամարտը
1940 թվականի հուլիսի 10-ից հոկտեմբերի 31-ը

Նացիստական Գերմանիայի դեմ պատերազմը սկսվել է 1939 թվականի սեպտեմբերին, և մինչև 1940 թվականի հունիսը Հիտլերի զորքերը գրավել էին Արևմտյան Եվրոպայի մեծ մասը՝ Իտալիայում և Իսպանիայում իշխող ֆաշիստական ռեժիմների հետ միասին: Եվրոպայում նացիստական գերիշխանության հետագա ընդլայնումը կախված էր Մեծ Բրիտանիայի չեզոքացումից ներխուժմամբ կամ գերմանական պայմաններով հանձնվելուց։

Վարչապետ Ուինսթոն Չերչիլի խոստումներից հետո, որ Մեծ Բրիտանիան երբեք չի հանձնվի, Գերմանիայի բարձրագույն հրամանատարությունը սկսել է «Ծովային առյուծ» գործողությունը՝ Մեծ Բրիտանիա ներխուժելու համար: Առաջին նպատակն էր, որ գերմանական Լուֆթվաֆեը Լա Մանշի և հարավ-արևելյան Անգլիայի լիակատար վերահսկողությունը հաստատի, որպեսզի կանխելի թագավորական նավատորմի և թագավորական ռազմաօդային ուժերի հարձակումը գերմանական ուժերի վրա, երբ դրանք հայտնվեն ծովում։

1940 թվականի հուլիսի 10-ին Լուֆթվաֆեն սկսել է մի շարք հարձակումներ Լա Մանշի նավահանգիստների և շարասյուների վրա: Վաղ նախազգուշացման ռադարի միջոցով բրիտանացիները պահպանեցլ են պաշտպանական օդային ներկայություն՝ ավիացիայի գլխավոր մարշալ Հյու Դաունինգի գլխավորությամբ RAF կործանիչների հրամանատարության հետ՝ օգտագործելով օդային կանխարգելիչ միջոցներ և զենիթային զենքեր գետնի վրա: Օգոստոսի սկզբին, երբ գերմանական ներխուժման ուժերը և դեսանտային նավերը կենտրոնանում էին Ֆրանսիայի ափին, հարձակումները զգալիորեն սաստկացան, գերմանական ռմբակոծիչներն ու կործանիչները կենտրոնանում էին RAF օդանավակայանների և ինքնաթիռաշինական գործարանների վրա։

1940 թվականի շոգ ամռանը օդաչուները, որոնցից շատերը քսան տարեկանից փոքր էին, իրենց ինքնաթիռները բարձրացրին օդ՝ թշնամու հարձակումները ցերեկը և գիշերը հինգ անգամից ավելի կանխելու համար։ Օդային մարտերում իրենց հակառակորդներին թվաքանակով գերազանցելով՝ RAF-ի սպառված էսկադրիլիաները ուղարկվել են Բրիտանիայի մյուս կողմում գտնվող կայաններ և փոխարինվել են նոր ստորաբաժանումներով, որոնք հաճախ բաղկացած էին պակաս փորձառու օդաչուների մեծ համամասնությամբ։

Սեպտեմբերի սկզբին ավելի ու ավելի կրիտիկական իրավիճակը, մասնավորապես՝ օդային փոխմարշալ Քիթ Պարկի 11-րդ խմբում, հանգեցրել է Լուֆթվաֆեի վրա ճնշման ժամանակավոր թուլացմանը, որը իր ուշադրությունը սևեռել է Լոնդոնի վրա՝ Մեծ Բրիտանիայի դիմադրության կամքը կոտրելու վերջին փորձով։ Շրջադարձային պահը եղել է սեպտեմբերի 15-ին, երբ երկու խոշոր օդային հարձակումները մեծ կորուստներ են պատճառել Հիտլերի ուժերին, որից հետո նա ընդունել է, որ ներխուժումը կձախողվի։ Օրվա և գիշերվա հարձակումները շարունակվել են մինչև 1941 թվականի մայիսը, սակայն ճակատամարտի հիմնական մասն ավարտվել է 1940 թվականի հոկտեմբերին։ Մեծ Բրիտանիան գրավելու այս անհաջողությունը, Գերմանիային արժեցել է ամբողջ պատերազմը։

Բրիտանիայի ճակատամարտում RAF կործանիչների հրամանատարության կազմում ծառայած 2936 օդաչուներից և անձնակազմից 544-ը զոհվել են, իսկ ևս 795-ը չի ապրել 1945 թվականին վերջնական հաղթանակը տեսնելու համար։ Նրանցից վեցից մեկը Միացյալ Թագավորությունից դուրս գտնվող երկրներից էր, և նրանց անունները փորագրված են այս հուշարձանը շրջապատող վահանակների վրա՝ խմբավորված ըստ իրենց ծագման երկրի։ Վահանակների վրա նաև կրում են իրենց էսկադրիլիայի տարբերանշանները։

Այս հուշարձանը կանգնեցվել է «Քչերը» անունով հայտնիների և նրանց աջակցողների ոգին և զոհաբերությունը հարգելու համար։

## Մեկնաբանություններ

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 
* 

Կատեգորիա:2005 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Զինվորական հուշարձաններ և հուշահամալիրներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի մշակույթ