Պեդրո Սարմիենտո դե Գամբոա

**Պեդրո Սարմիենտո դե Գամբոա** (, ), 16-րդ դարի իսպանացի հետազոտող, ճանապարհորդ, ծովագնաց, զինվոր, գրող, բանաստեղծ, պատմաբան, գիտնական (աստղագետ, մաթեմատիկոս, աշխարհագրագետ), հումանիստ։ Վերածննդի շրջանի ունիվերսալ մարդու () կատարելատիպի վառ օրինակ է։ Մասնակցել է Սողոմոնյան կղզիների հայտնաբերմանը, հետազոտել է Չիլիի ափամերձ տարածքը։ Մագելանի նեղուցի երկրամասի առաջին նահանգապետն է եղել, որ իրականացրել է տարածքը իսպանացիներով բնակեցնելու նախագիծը։ Ինկերի պատմության մասին գրքի հեղինակ է։

*Չշփոթել`*
* Պեդրո Սարմիենտո - 1449 թվականի Տոլեդոյի ապստամբության գլխավոր հերոսը։ 
* Պեդրո Գոմես Սարմիենտո - 16-րդ դարի եպիսկոպոս, կարդինալ։

## Կենսագրություն
### Վաղ տարիներ
[thumb|300px|Մագելանի նեղուցի հին քարտեզը, [1635]]
thumb|right|200px|''Սարմիենտո դե Գամբոա'', Մանկո Կապակ.
thumb|right|200px|Սարմիենտո դե Գամբոա, Ինկերի ծագումնաբանություն. Սինչի Ռոկա, Լյոկի Յուպանկի, Մայտա Կապակ, Կապակ Յուպանկի.
Սարմիենտո դե Գամբոայի ծննդյան տեղը հայտնի չէ. այն կարող է լինել Գալիսիայի Պոնտեվեդրա քաղաքը, որտեղից ծագում էր նրա հայրական կողմը, կամ Կաստիլիայի Ալկալա դե Էնարեսը, որտեղ, ինչպես հայտնի է, սովորել է հետագայում։ Նա անձամբ պնդել է, որ ինքը երկու տեղից է։ Ծննդյան տարեթիվը նույնպես լիովին հայտնի չէ. ենթադրաբար այն կարող է լինել 1530 կամ 1532 թվականը։ Հայրը` Բարտոլոմե Սարմիենտոն (Bartolomé Sarmiento) ծնվել է Պոնտեվեդրայում, իսկ մայրը` Մարիա Գամբոան (María Gamboa), ծնվել է Բասկերի երկրում` Բիլբաոում։

### Ռազմական ծառայություն
1550-1555 թվականներին նա գտնվել է ծառայության մեջ կայսր Կառլոս V կայսեր բանակում։ 1555 թվականին նա կտրել է Ատլանտյան օվկիանոսը և հասել Մեքսիկա, որտեղ ապրել է երկու տարի։ Այս շրջանում նա խնդիրներ է ունեցել ինկվիզիցիայի հետ։ Այստեղից տեղափոխվել է Պերու, որտեղ ապրել է ավելի քան քսան տարի։

### Աստղագետ և աշխարհագրագետ
Հայտնի չէ, թե Պերուում լինելու առաջին տարիները Պեդրո Սարմիենտոն որտեղ է անցկացրել։ Նա շարունակել է ուսումնասիրել ծովային գործը` համառորեն յուրացնելով իրեն գրավող գիտությունները` աշխարհագրությունը և աստղագիտությունը։ Տիրապետելով տեսական մեծ գիտելիքների և ռազմական ծառայությունում ու ծովագնացության ոլորտի տարբեր բնագավառներում պրակտիկ փորձի` ժամանակի հետ նա ճանաչում է ձեռք բերել որպես լավ զինվոր, փորձառու ծովային, աշխարհագրագետ և աստղաբանության մասնագետ։ 1654 թվականին Սարմիենտոն ինկվզիցիայի պահանջով դարձյալ հայտնվել է դատարանում իր արած մի կատակի համար. նա մի քանի շղթա կամ թալիսման էր պատրաստել ոսկուց ու արծաթից, որպեսզի դրանք պատերազմում բերեն հաջողություն, կանանց` սեր, ազդեցիկ մարդկանց` ճանաչում։ Սրա համար նրան նորից արտաքսման են ենթարկել, սակայն ավելի ուշ արքեպիսկոպոս Հիերոնիմո դե Լոայսայի կողմից դատավճիռը փոփոխվել է։

### Հեռավոր հնդկացիական կղզիների որոնումներում
Այն բանից հետո, երբ Սարմիենտոն դարձել է Մանդանիայի արշավախմբի նավի կապիտան, նա ավելի ու ավելի շատ հեղինակություն է ստացել։ Նահանգապետ Գարսիա դե Կաստրոն հրամայել է պատրաստել նավատորմիղը Ավաչումբի և Նինյաչումբի կղզիների բացահայտման ու բնակեցման համար, որոնք, համաձայն ինկերի լեգենդների, հայտնաբերվել են Հարավային ծովում Ինկերի կայսրության ղեկավար Տուպակ Ինկա Յուպանկայի կողմից։ Արշավախմբի ղեկավար է նշանակվել նրա զարմիկը` Ալվարո դե Մենդանիան։ Նավերը դուրս են եկել Կալյաո նավահանգստից 1567 թվականի նոյեմբերի 19-ին։ Չնայած գեներալի և Սարմիենտոյի միջև ծագած տարաձայնություններին` նրանք հասել են Սողոմոնյան կղզիներին, որոնք ենթարկել են արքայական գահին։ Փոխադարձ նախատինքները շարունակվել են ընդհուպ մինչև 1569 թվականի հունվարը Սանտյագո նավահանգստում և Կոլիմայում (Մեքսիկա), սակայն բավական հավանական է համարվում, որ ծովագնացները հասել են մինչև Ավստրալիայի ափեր։

### Ճանապարհորդություն Մագելանի նեղուց
Սարմիենտո դե Գամբոան եվրոպացիներից առաջինն է, որ անցել է Մագելանի նեղուցով արևմուտքից արևելք (1579-1580)։ 1584 թվականին Սարմիենտո դե Գամբոան կազմել է Մագելանի նեղուցի առաջին հանգամանալից քարտեզը։

## Վիլկաբամբայի գրավում
Սարմիենտոն կրտսեր լեյտենանտի և արշավախմբի քարտուղարի կարգավիճակում մասնակցել է ինկերի առաջնորդ Տուպակ Ամարուի դեմ պատերազմին։ Մարտին Ուրտադո դե Արբիետոյի գլխավորությամբ հավաքված իսպանացի զինվորները մոտ 250 մարդ էին, որոնք լավ զինված հեծյալներ էին, փորձառու վետերաններ։ Բացի այդ` նրանց սատարում էին մոտ 2.000 հնդկացի` բարեկամաբար տրամադրված երկու կասիկների գլխավորությամբ։ Նրանք բոլորը Կուսկոյից ուղևորվել են Վիլկաբամբա 1572 թվականի ապրիլի կեսերին։

Հնդկացիների ու իսպանացիների միջև լուրջ բախումից հետո վերջիններս հաղթանակ են տարել` գերելով ինկերի առաջնորդ Տուպակ Ամարուին, ինչպես նաև նրա բոլոր զորավարներին։ 1572 թվականի սեպտեմբերի 24-ին նրանց կախել են Կուսկոյի հրապարակում, իսկ Ինկա Կապակը գլխատվել է։ Սարմիենտոն ու Խուան դե Բետանսոսը, որի հետ նա բարեկամական հարաբերություններ է ունեցել, ներկա են եղել գլխատմանը։ Գլխատված հնդկացիների մեղքն այն էր, որ նրանք դուրս էին եկել պաշտպանելու իրենց ազատությունն ու սովորույթները։ Դրանից հետո Սարմիենտոն վերադարձել է Լիմա, որտեղ 1575 թվականին, համաձայն պատմական փաստաթղթերի, նրան կրկին կանչել են ինկվիզիցիայի հարցաքննության։

## Հնդկացիական քրոնիկոններ
### Հիմնական ստեղծագործություններ
thumb|right|200px|''Սարմիենտո դե Գամբոա'', Ինկերի ծագումնաբանություն. Ինկա Ռոկա, Տիտու Կուսի Վալպա, Վիրակոչա, Պաչակուտի
* 
* 

### Նամակներ ու զեկույցներ
Սարմիենտո դե Գամբոան գրել է ոչ քիչ թվով զեկույցներ, նամակներ և այլ փաստաթղթեր, որոնք պահպանվում են տարբեր հաստատություններում։ Նրա գրած նամակներն են`

* 1) .
* 2) Նամակ al Consejo Real de Indias, Կուսկո, մարտի 4, 1572
* 3) Նամակ Ֆիլիպ II-ին, Մադրիդ, մարտի 6, 1581
* 4) Նամակ Ֆիլիպ II-ին, մարտի 15, 1581
* 5) Ընդունելություն Ֆիլիպ IIի մոտ Մադրիդ?, մայիսի 1, 1581?
* 6) Նամակ Ֆիլիպ II-ի քարտուղարին` Դոն Անտոնիո դե Էրասին Սևիլիա, օգոստոսի 7, 1581
* 7) Նամակ Ֆիլիպ II-ին, Սևիլիա, օգոստոսի 11, 1581
* 8) Նամակ Ֆիլիպ II-ին, Ռիո դե Ժանեյրո, հոկտեմբերի 26, 1582
* 9) Նամակ Ֆիլիպ II-ին, Սանտյագո դե Կաբո Վերդե, հոկտեմբերի 30, 1582
* 10) Նամակ Դոն Անտոնիո դե Էրասին, Սանտյագո դե Կաբո Վերդե, հունվարի 31, 1582
* 11) Նամակ Ֆիլիպ II-ին, Սանտյագո դե Կաբո Վերդե, հունվարի 31, 1582
* 12) Նամակ Դոն Անտոնիո դե Էրասին, Նուեստրա Սենյորա դե լա Վիկտորիա, հունվարի 5, 1585
* 13) Նամակ Ֆիլիպ II-ին, Բոլոր սրբերի ծովածոց, դեկտեմբերի 10, 1583
* 14) Նամակ Ֆիլիպ II-ին, Նուեստրա Սենյորա դե լա Վիկտորիա, հունվարի 5, 1585
* 15) Նամակ Ֆիլիպ II-ի, Ռիո դե Ժանեյրո, 24 հոկտեմբերի, 1585
* 16) Նամակ Նամակ Դոն Անտոնիո դե Էրասին, Ռիո դե Ժանեյրո, հունվարի 3, 1585
* 17) Նամակ Ֆիլիպ II-ին, Ռիո դե Ժանեյրո, հունվարի 5, 1585
* 18) Նամակ Դոն Խուան դե Իդիակեսին, Մոնտ դե Մարսանի բանտ, սեպտեմբերի 27, 1589
* 19) Նամակ II-ին, Մոնտ դե Մարսանի բանտ, հոկտեմբերի 2, 1589
* 20) Ֆիլիպ II-ի հիշատակին, Մադրիդ?, 1591?
* 21) Ֆիլիպ II-ի հիշատակին, Մադրիդ, նոյեմբերի 21, 1591
* 22) Ֆիլիպ II-ի հիշատակին, Մադրիդ, նոյեմբերի 21, 1591
* 23) Նամակ կապիտան Ալոնսո դե Բասանին, «Սան Ֆելիպե» նավ, հուլիսի 10, 1592

## Տես նաև
* Ինկերի կայսրություն
* Պեդրո Սիեսա դե Լեոն
* Խուան Պոլո դե Օնդեգարդո

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* «Vida y viajes de Pedro Sarmiento de Gamboa» A. Landín Carrasco. Madrid 1946
* «La conquista de los incas» John Hemming. Fondo de Cultura Económica México 1982 ISBN 968-16-1110-1
* «El auge y el ocaso del Imperio español» Salvador de Madariaga. Espasa Calpe S.A. Madrid 1979 ISBN 84-239-4943-5
* Con la lanza y con la pluma. La escritura de Pedro Sarmiento de Gamboa. María Jesús Benites. IIELA. Facultad de Filosofía y Letras de la UNT. 2006. 2da edición 2008. ISBN 950-554-403-0.
* Ernesto Morales *Sarmiento de Gamboa, un navegante español del siglo XVI* Araluce 1932
* José Miguel Barros *Pedro Sarmiento de Gamboa avatares de un caballero de Galicia* Santiago de Chile 2006
* Jean Guillou. *Sarmiento de Gamboa, navigateur et cosmographe : l’homme du détroit de Magellan*. Éd. de l'Étrave 2006
* Pedro Sarmiento de Gamboa. Historia de los Incas. Madrid 2007. Miraguano, Polifemo. ISBN 978-84-7813-228-7, ISBN 978-84-86547-57-8

## Արտաքին հղումներ
* Գրառում Սողոմոնյան կղզիների հայտնաբերման մասին
* La tragica epopea di Sarmiento de Gamboa nello stretto di Magellano 
* 
* Historia de los Incas por Sarmiento de Gamboa — Cervantes virtual — Publicada por el Sr. Richard Pietschmann 
* Historia de los Incas por Sarmiento de Gamboa — Cervantes virtual — Biblioteca de Göttingen 
* Sarmiento de Gamboa — Memoria chilena 
* Pedro Samiento de Gamboa — Fuentes y Bibliografía por Manuel Lucena Giraldo
* Pedro Sarmiento de Gamboa — Navegante
* Pedro Sarmiento de Gamboa — Navegante (continuación)

Կատեգորիա:Իսպանացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Իսպանացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Կոնկիստադորներ
Կատեգորիա:Իսպանացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Իսպանացի ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Իսպանացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Իսպանացի գրողներ
Կատեգորիա:Իսպանացի աշխարհագրագետներ