Գրաուբյունդեն

**Գրաուբյունդեն** կամ **Գրիզոնս** (,  ,  
* 
* 
* ), կանտոն Շվեյցարիայի ծայր արևելքում, այդ երկրի ամենաընդարձակ կանտոնը։ Սահմանակից է Իտալիային, Ավստրիային, Լիխտենշտեյնին։ Գերմաներեն *Graubünden* անվանումը թարգմանաբար նշանակում է «*Մոխրագույն լիգա*» և առնչվում է 1450 ու 1471 թվականներին «*Աստծո տուն*», «*Մոխրագույն*» և «*Տասը յուրիսդիկցիաներ*» լիգաների միության արդյունքում կանտոնի կազմավորմանը, որը 1496 թվականին մտել է հին շվեյցարական համադաշնության կազմի մեջ, իսկ որպես ուրույն վարչական միավոր պաշտոնապես ճանաչվել 1524 թվականի սեպտեմբերի 23-ին։ Հիշատակման է արժանի նաև այն փաստը, որ այս կանտոնը բնօրրան է համարվում Շվեյցարիայի երեք էթնիկ ու լեզվական խմբերի՝ շվեյցարական գերմաներենը, շվեյցարական իտալերենը և ռոմանշերենը իրենց մայրենի լեզուն համարողների համար։ Գրաուբյունդենը միակ կանտոնն է, որտեղ պաշտոնականի կարգավիճակ ունեն երեք լեզու, ինչպես նաև՝ միակ կանտոնը, որտեղ ռոմնշերենին շնորհված է պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ։

## Աշխարհագրություն
thumb|left|Էնգադինի հովիտը՝ Սենթ Մորիցի մերձակայքում
Գրաուբյունդենը Շվեյցարիայի ամենաընդարձակ կանտոնն է. զբաղեցնում է  տարածք, որը 19.2%-ով գերազանցում է այդ ցուցանիշով երկրում երկրորդ տեղը գրավող Բեռնի կանտոնին։ Ընդ որում՝ ամբողջ տարածքի, որը հիմնականում լեռնային է, միայն մեկ երրորդ մասն է արտադրական նպատակներով օգտագործման համար պիտանի։ Անտառներն զբաղեցնում են ողջ տարածքի մեկ հինգերորդ մասը։ Կանտոնի հարավարևելյան մասում ընկած է շվեյցարական միակ պաշտոնապես ամրագրված ազգային պարկը։ Իսկ հյուսիսում ձգվող լեռները *Swiss Tectonic Arena Sardona* և *Glarus thrust* անվանումներով, 2008 թվականին ընդգրկվել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում (հաշվի է առնվել երկրաբանական տեսակետից դրանց յուրահատուկ բնույթը)։ Հարևանությամբ գտնվում են «*Մարդը և կենսոլորտը*» նախագծով պահպանվող *Biosfera Val Müstair* տարածքը և *Ela Nature Park*-ը, որ պահպանվում է շրջանի միջոցներով։

thumb|right|220px|Քուր քաղաքի համայնապատկերը
Կանտոնի վարչական կենտրոնը Քուրն է, որ համարվում է Շվեյցարիայի ամենահին քաղաքը։ Այս կանտոնում են գտնվում աշխահահռչակ առողջարաններ Սեն Մորիսն ու Դավոսը։ Զբոսաշրջային հայտնի կենտրոններից են նաև Արոզան, Ֆլիմսը, Լենցերհայդեն, Սքուոլ-Զամնաունը։
### Վարչական բաժանում
2017 թվականի հունվարի դրությամբ կանտոնը բաժանված էր 11 շրջանների, որոնք իրենց կազմում ընդհանուր առմամբ ունեին 114 համայնք։

## Ժողովրդագրություն
2018 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալներով՝ կանտոնի բնակիչների թվաքանակը եղել է 198,379։ Նրանցից 28,008-ը կամ մոտավորապես  14.84%-ը օտարերկրացիներ էին։ Հիմնական կրոններն են կաթոլիկությունն ու բողոքականությունը։ Կաթոլիկները կազմում են ընդհանուր բնակչության 47 տոկոսը, բողոքականները՝ 41 տոկոսը։
### Լեզուները
thumb|Լեզուների աշխարհագրական բաշխվածությունը կանտոնում
Գրաուբյունդենը Շվեյցարիայի միակ կանտոնն է, որտեղ պաշտոնականի կարգավիճակ ունեն միաժամանակ երեք լեզուներ. հյուսիս-արևմուտքում՝ գերմաներենը (64%), Էնգադինի շրջանում, Դիզենտիս-Մյուստերում ու մերձակայքում՝ ռոմանշերենը (13%) և Իտալական Գրաուբյունդենում՝ իտալերենը  (11%)։ Բնակչության մնացած 13 տոկոսի համար մայրենի են համարվում այլ լեզուներ։

## Խոհանոցը
Գրաուբյունդենը հայտնի է յուրահատուկ նրբուտեստներով, որոնցից են տավարի չորացրած մսով  *Bündnerfleisch*-ը, ընդեղենով ու մեղրով *Bündner Nusstorte* կարկանդակը, *Capuns* սառը խորտիկը։

## Պատկերասրահ

Tarasp-01.jpg|Թարասպ լիճը
St. Moritz by night.jpg|Սեն Մորիսը գիշերով
Glacier-Express zwischen Reichenau-Tamins und Bonaduz.jpg|«Սառցադաշտային էքսպրես» գնացքակազմը
Bernina-Express 1.JPG|*Բեռնինա* էքսպրեսը
Sessellift Naluns.jpg|Լեռնադահուկային Սկուոլ առողջարանը
Disentis Kloster.jpeg|Դիզենտիս վանքը
Bernina Pass (& Lago Bianco).JPG|Լագո Բիանկո լիճը
Palpuognasee (Albulapass).jpg|Լեռնային լճակներից մեկը
Scheideggseeli (1).jpg
PizBernina2.jpg|Բեռնինա լեռնագագաթը


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Կանտոնի պաշտոնական կայքը 
*Զբոսաշրջային կայքէջը
*Վիճակագրական կայքէջը

Կատեգորիա:Շվեյցարիայի կանտոններ
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի վարչական բաժանում