Տարանիս

alt=Altar to Taranis|մինի|Ֆրանսիայի Օրգոն քաղաքից բերված զոհասեղան՝ գալլական արձանագրությամբ, որը արձանագրում է Տարանիսին մատուցված զոհաբերությունը:
**Տարանիս** (երբեմն՝ **Տարանուս** կամ **Տանարու**), կելտական ամպրոպի աստված, որի մասին վկայում են գրական և էպիգրաֆիկ աղբյուրները։

Հռոմեացի բանաստեղծ Լուկանի «Ֆարսալիա» էպոսում հիշատակվում են Տարանիսը, Եսուսը և Տևտատը որպես աստվածներ, որոնց համար գալլերը մարդկանց էին զոհաբերում: Լատինական տեքստում կելտական աստվածների այս հազվագյուտ հիշատակումը նրանց բնիկ անուններով բազմաթիվ մեկնաբանությունների առարկա է դարձել: Գրեթե նույնքան հաճախ են մեկնաբանվում Լուկանի պոեմի սխոլիաները (վաղ միջնադարյան, բայց հիմնված ավելի վաղ աղբյուրների վրա), որոնք մեզ պատմում են այդ զոհաբերությունների բնույթի մասին. մասնավորապես, որ Տարանիսի զոհերը այրվել են խոռոչ փայտե տարայի մեջ: Այս զոհաբերությունը համեմատվել է Կեսարի նկարագրած եղեգնյա մարդու հետ:

Այս սխոլիումները նաև մեզ ասում են, որ հռոմեացիները, հնարավոր է, Տարանիսին նույնացրել են կա՛մ ստորգետնյա աշխարհի հռոմեական աստված Դիս Պատերի, կա՛մ եղանակի հռոմեական աստված Յուպիտերի հետ։ Գիտնականները նախընտրել են վերջին հավասարումը առաջինին, քանի որ արձանագրություններում Տարանիսը նույնպես նույնացվում է Յուպիտերի հետ։ Երկու նույնականացումներն էլ ուսումնասիրվել են Կեսարի՝ գալլական Յուպիտերի և գալլական Դիս Պատերի մասին կոպիտ դիտողությունների համեմատությամբ։

Տարանիսի և Յուպիտերի հավասարումը որոշ գիտնականների համար պատճառ է հանդիսացել Տարանիսին նույնացնելու կելտերի «անիվի աստծո» հետ։ Այս աստվածը, որը հայտնի է միայն պատկերագրական աղբյուրներից, պատկերված է ճաղավոր անիվի և Յուպիտերի հատկանիշների (ներառյալ կայծակի) հետ։ Ոչ մի ուղղակի ապացույց չի կապում Տարանիսին անիվի աստծո հետ, ուստի այլ գիտնականներ վերապահումներ են հայտնել այս նույնականացման վերաբերյալ։

Տարբեր արձանագրություններ վկայում են Տարանիսի պաշտամունքի մասին, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 4-րդ դարից մինչև մ.թ. 3-րդ դարը։ Այս արձանագրությունների տարածումից գիտնականները հակառակ եզրակացություններ են արել Տարանիսի կարևորության վերաբերյալ։

## Անուն
alt=Drawing of an altar to Taranis|մինի|Յուպիտեր Թանարիսին նվիրված զոհասեղան Չեստերից, Անգլիա։

### Ստուգաբանություն և կիրառություն
Տարանիսի անունը ծագում է նախակելտական torano- («որոտ») բառից, որն էլ իր հերթին ծագում է նախահնդեվրոպական (s)tenh₂- («որոտել») արմատից։ Նախակելտական ետիմոնի միջոցով թեոնիմը կապված է հին իռլանդական (torann), հին բրետոնական (taran), միջին ուելսական (taran) և (որպես փոխառված բառ ոչ կելտական լեզվի մեջ) ֆրանսերենի գասկոնական բարբառի (taram) որոտի համար նախատեսված բառերի հետ։

Կելտական լեզվի զարգացման ընթացքում որոտ բառը, կարծես թե, ենթարկվել է մետաթեզի (վանկերի տեղափոխություն) tonaro-ից torano-ի։  Այն հարցը, թե արդյոք Չեստերի զոհասեղանը (քննարկվում է ստորև) պետք է մեկնաբանվի որպես աստծո անվան՝ Թանարիսի չմետաթեզացված ձևի վկայություն, երկար ժամանակ վիճելի էր։ Այնուամենայնիվ, Դալմաթիայում Իովի Թանարոյին («Յուպիտեր Թանարիս») նվիրված հուշարձանի հայտնաբերումը հաստատում է, որ նման ձև գոյություն է ունեցել:

### Ամպրոպի աստված
Թարանիսի անվան ստուգաբանությամբ ենթադրվող կապը որոտի հետ հաստատվում է նրա Յուպիտերի հետ հավասարմամբ։  Թարանիսի անունը ստուգաբանորեն համապատասխանում է գերմանական Դոնար (այսինքն՝ Թոր) աստծո անվանը։  Պիտեր Ջեքսոնը ենթադրել է, որ Թարանիս և Դոնար թեոնիմները (ինչպես նաև, հնարավոր է, Յուպիտերի Տոնանս մակդիրը) առաջացել են նախահնդեվրոպական որոտի աստծո Պերկʷūնոս»-ի «բնօրինակ մակդիրը կամ էպիկլեզիսը» բրածոյացնելու արդյունքում։ Քալվերտ Ուոթքինսը համեմատել է Թարանիսի անունը խեթական եղանակի աստծո Թարհուննա անվան հետ։ Սակայն Ջոն Թ. Քոչը նշել է, որ երկու թեոնիմները կապող ստուգաբանությունը կշրջեր մետաթեզի հերթականությունը (այնպես, որ Թարանիսը նախորդի Թանարիսին) և, հետևաբար, կխաթարեր նախահնդեվրոպական ստուգաբանությունը։ Քալվերտ Ուոթքինսը համեմատել է Թարանիսի անունը խեթական եղանակի աստծո Թարհուննա անվան հետ։ Սակայն Ջոն Թ. Քոչը նշել է, որ երկու թեոնիմները կապող ստուգաբանությունը կշրջեր մետաթեզի հերթականությունը (այնպես, որ Թարանիսը նախորդի Թանարիսին) և, հետևաբար, կխաթարեր նախահնդեվրոպական ստուգաբանությունը:

## Լուկա և դպրոց
### Լուկա
Լուկանի «Pharsalia» կամ «De Bello Civili» («Քաղաքացիական պատերազմի մասին») էպիկական պոեմ է, որը սկսվել է մոտավորապես մ.թ. 61 թվականին՝ Կեսարի քաղաքացիական պատերազմի (մ.թ.ա. 49–48) իրադարձությունների մասին: Տարանիսին վերաբերող հատվածը հանդիպում է «Գալլական էքսկուրս» էպիկական կատալոգում, որը մանրամասն նկարագրում է գալլական տարբեր ժողովուրդների ուրախությունը, այն բանից հետո, երբ Կեսարը իր լեգեոնները Գալիայից (որտեղ դրանք նախատեսված էին բնիկներին վերահսկելու համար) տեղափոխեց Իտալիա: Այսպիսով, հատվածը բացահայտում է Լուկանի ստեղծագործության երկու թեմաներ՝ գալլերի բարբարոսությունը և Կեսարի ոչ հայրենասիրությունը:

Վերջին մի քանի տողերի էությունը հետևյալն է. չճշտված գալլերը, որոնք մարդկային զոհաբերություններ էին մատուցում իրենց աստվածներին՝ Տևտատեսին, Եսոսին և Տարանիսին, անչափ ուրախ էին Կեսարի զորքերի իրենց տարածքից դուրս գալու համար:  «Սկյութների Դիանա» հիշատակումը վերաբերում է Դիանայի կողմից պահանջվող մարդկային զոհաբերություններին սկյութական Տավրիկայի տաճարում, որը հայտնի էր հնում: Այն, որ Լուկանը քիչ բան է ասում այս աստվածների մասին, զարմանալի չէ: Լուկանի նպատակները բանաստեղծական էին, այլ ոչ թե պատմական կամ ազգագրական: Բանաստեղծը երբեք չի ճանապարհորդել Գալիա և հենվել է երկրորդական աղբյուրների վրա գալլական կրոնի մասին իր գիտելիքների համար: Երբ նա անտեսում է ավելին ավելացնելը, դա կարող է լիովին արտացոլել նրա գիտելիքների սահմանները:

Մենք Լուկանոսից առաջ չունենք գրական աղբյուրներ, որոնք հիշատակում են այս աստվածություններին, իսկ Լուկանոսից հետո հիշատակվող քչերը (Տարանիսի դեպքում միայն Պապիասը) հիմնվում են այս հատվածի վրա:  Կելտական կրոնի վերաբերյալ երկրորդական աղբյուրները, որոնց վրա Լուկանոսը հիմնվել է այս հատվածում (գուցե Պոսիդոնիոսը), մեզ չեն հասել: Այս հատվածը դասական գրականության այն քչերից մեկն է, որտեղ կելտական աստվածները հիշատակվում են իրենց բնիկ անուններով, այլ ոչ թե նույնացվում են հունական կամ հռոմեական աստվածների հետ: Դասական պրակտիկայից այս շեղումը, հավանաբար, ուներ բանաստեղծական նպատակ՝ ընդգծելով գալլերի բարբարոսությունն ու էկզոտիկությունը, որոնց Կեսարը թողել էր իրենց սեփական ուժերին:

Որոշ գիտնականներ, ինչպիսին է դը Վրիսը, պնդում են, որ այստեղ միասին հիշատակված երեք աստվածները (Եսուս, Տևտատ և Տարանիս) հին գալլական կրոնում կազմում էին աստվածային եռյակ։ Այնուամենայնիվ, այս աստվածներին միմյանց հետ կապող այլ ապացույցներ քիչ կան։ Այլ գիտնականներ, ինչպիսին է Գրեհեմ Վեբստերը, ընդգծում են, որ Լուկանը, հնարավոր է, ընտրել է այս աստվածությունների անունները դրանց հնչյունավորման և կոպիտ հնչողության համար:

### Դպրոց
Լուկանի «Ֆարսալիան» շատ տարածված դպրոցական տեքստ էր ուշ անտիկ և միջնադարյան շրջանում: Սա ստեղծեց մեկնաբանությունների և սխոլիումների պահանջարկ, որոնք լուծում էին աշխատանքի դժվարությունները՝ թե՛ քերականության, թե՛ թեմատիկայի առումով:  Մեզ հասած ամենավաղ Լուկանի սխոլիումներն են Commenta Bernensia-ն և Adnotationes Super Lucanum-ը, որոնք երկուսն էլ վերցված են 9-րդ և 11-րդ դարերի միջև ընկած ժամանակահատվածում:  Կարևոր են նաև 11-րդ և 12-րդ դարերով թվագրվող Քյոլնի կոդեքսից (the Glossen ad Lucan) ստացված մեկնաբանությունները:  Չնայած ուշ թվագրմանը, այս սխոլիումներում ենթադրվում է, որ ներառված է շատ հին նյութ, որի մի մասն այժմ կորած է: Հայտնի է, որ «Commenta»-ն և «Adnotationes»-ը պարունակում են առնվազն նույնքան հին նյութեր, որքան Սերվիուս Քերականը (մ.թ. 4-րդ դար):  Ստորև բերված են այս սխոլիաներից հատվածներ, որոնք վերաբերում են Տարանիսին:

Առաջին հատվածը, որը վերաբերում է Տարանիսին զոհաբերությանը, վերցված է «Մեկնաբանությունների» մի հատվածից, որտեղ մանրամասն նկարագրվում են երեք աստվածներին մատուցված մարդկային զոհաբերությունները (մարդիկ կախված էին ծառերից և մասնատվում Էսուսի համար, իսկ մարդիկ խեղդվում էին տակառի մեջ Տևտատեսի համար): Այս հատվածը, որը դասական գրականության մեջ ոչ մի այլ տեղ չի հանդիպում, մեծ մեկնաբանությունների առարկա է դարձել: Թվում է, թե այն պահպանվել է «Մեկնաբանություններում» հեղինակի կողմից փաստական (գրականությունից վեր) բացատրության նախընտրության շնորհիվ: Համեմատության համար «Ադնոտացիաները» մեզ ոչինչ չեն ասում Էսուսին, Տևտատեսին և Տարանիսին մատուցված զոհաբերությունների մասին, բացի այն, որ դրանք յուրաքանչյուրը մարդասպան էին:
alt=Drawing of the wicker man being used in human sacrifice|մինի|Հյուսած մարդու 18-րդ դարի երևակայական նկարազարդում։
«Մեկնաբանությունները» մեզ պատմում են, որ որպես Տարանիսին մատուցված զոհաբերություններ, մի քանի մարդ այրվել են փայտե ալվեուսի մեջ: Լատիներեն «ալվեուս» բառը վերևում թարգմանվում է որպես «տաշտ», բայց այն կարող է կիրառվել ցանկացած խոռոչ տարայի համար: Տարբեր միջավայրերում այս տերմինը կարող է օգտագործվել նավի կորպուս, լոգարան, ջրահեռացման ավազան, կանոե կամ մեղվի փեթակ նշանակելու համար։  Միրանդա Գրինը այս զոհաբերությունը կապել է եղեգնյա մարդու հետ՝ հայտնի փայտե արձանիկի, որի մեջ (ըստ Կեսարի և Ստրաբոնի) մարդիկ այրվում էին որպես զոհաբերություններ:

«Մեկնաբանությունը» մեզ պատմում է, որ որպես զոհաբերություններ Տարանիսին, մի քանի մարդ այրվել է փայտե ալվեուսի մեջ: Լատիներեն «alveus» բառը վերևում թարգմանվում է որպես «տաշտ», բայց այն կարող է կիրառվել ցանկացած խոռոչ տարայի համար: Տարբեր միջավայրերում այս տերմինը կարող է օգտագործվել նավի կորպուս, լոգարան, ջրահեռացման ավազան, կանոե կամ մեղվի փեթակ նշանակելու համար:  Միրանդա Գրինը այս զոհաբերությունը կապել է եղեգնյա մարդու հետ՝ հայտնի փայտե կերպարի, որի մեջ (ըստ Կեսարի և Ստրաբոնի) մարդիկ այրվել են որպես զոհաբերություններ:

Տարանիսի՝ որպես Յուպիտերի մեկնաբանությունը, որը տրվել է բոլոր երեք մեկնաբանություններում, այլ կերպ է վկայվում էպիգրաֆիայում և համապատասխանում է Տարանիսի՝ որպես որոտի աստված լինելու մեր ընկալմանը: Ի տարբերություն դրա, Տարանիսի՝ որպես Դիս Պատերի մեկնաբանությունը, որը տալիս է միայն «Մեկնաբանությունը», բավականին անհասկանալի է: Այն որևէ արձանագրության մեջ չի նշվում, և մենք չգիտենք, թե ինչ կապ ուներ Տարանիսը ստորգետնյա աշխարհի հետ:   Մանֆրեդ Հայնցմանը նշում է, որ Դիսը լատինական գրականության մեջ կապված էր գիշերային երկնքի և գիշերային ամպրոպների հետ։ Օրինակ՝ Ստատիոսը Դիս Պատերին անվանում է «ստորգետնյա աշխարհի որոտացող» (Թեբաիդ, 11.209):

Կեսարը իր «Գալլական պատերազմի մեկնաբանություններում» նշում է, որ գալլերը գալլական աստծուն (ում Կեսարը նույնացնում էր Դիս Պատերի հետ) համարում էին իրենց նախնին:  Քանի որ Թարանիսը միակ կելտական աստվածն է, որը հին գրական աղբյուրներում նույնացվում է Դիս Պատերի հետ, Թարանիսը հաճախ մեջբերվել է որպես գալլական Դիս Պատերի թեկնածու: Մյուս կողմից, Կեսարը նաև համառոտակիորեն անդրադառնում է անանուն գալլական աստծո, որը «իշխում է բոլոր աստվածների վրա» (imperium caelestium tenere) և որին նա նույնացնում է Յուպիտերի հետ: Առաջարկվել է, որ այս նկարագրության հետևում կանգնած է Թարանիսը:  Նկատվել է Կեսարի կողմից գալլական Յուպիտերի նկարագրության և «Commenta»-ի կողմից Թարանիսի «երկնային աստվածների գլխավոր» (caelestium deorum maximum) նկարագրության միջև նմանությունը, չնայած դա կարող է արտացոլել Կեսարի տեքստի վրա հիմնվելը կամ հռոմեական աստծո Յուպիտերի սովորական բնութագրումը:

## Տարանիս և անիվի աստված
Անիվի աստվածը (Ռադգոտ) կելտական կրոնական պատկերագրության կերպար է, աստված, որը ձեռքում ճաղավոր անիվ է պահում: Անիվի աստվածը հաճախ պատկերվում է Յուպիտերի ատրիբուտներով՝ կայծակ, գավազան և արծիվ: Ճաղավոր անիվը կելտների համար կարևոր կրոնական մոտիվ էր: Մետաղական կտակարանային անիվները (հայտնի են որպես **') հայտնի են երկաթի դարի [[Եվրոպա|Եվրոպայից]]:  Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae-ն թվարկում է անիվի աստծո 15 պատկեր: Որոշները աստծո արձանիկներ են՝ հագնված գալլական հագուստով՝ մի ձեռքում անիվ, իսկ մյուսում՝ կայծակ: Սեն-Ռոմեն-ան-Գալի խճանկարը պատկերում է կնոջ և տղամարդու, որոնք զոհաբերություններ են մատուցում նման արձանիկի: Գունդեստրուպի կաթսայի վրա գտնվող անհայտ տեսարանը, հնարավոր է, ցույց է տալիս ցատկող նվիրյալի, որը անիվ է մատուցում անիվի աստծուն: Այսպես կոչված [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտեր]]ի սյուները, որոնք կրոնական հուշարձաններ են, որոնք լայնորեն տարածված են [[Գերմանիա|Գերմանիայում]], հաճախ պսակված են ձիավար աստծո պատկերով, որը երբեմն անիվ է ձեռքում պահում:

Քանի որ երկուսն էլ նույնացվել են [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերի]] հետ, Տարանիսը բազմիցս նույնացվել է անիվի աստծո հետ (օրինակ՝ Պիեռ Լամբրեխտսի, Ժան-Ժակ Հատի  և [[Աննա Ռոսա Տորներո|Աննա Ռոսի]] կողմից):  Այնուամենայնիվ, ոչինչ ուղղակիորեն չի կապում աստվածներին: Ոչ մի արձանագրություն չի կապում Տարանիսին անիվի պատկերագրության հետ: Որոշ գիտնականներ մերժել են այս հավասարումը: Գրինը մերժում է այն և պնդում, որ անիվի աստվածը արևային աստվածություն էր. բնականաբար նույնականացվում է Յուպիտերի հետ, բայց տարբերվում է ամպրոպի աստված Տարանիսից: Գերհարդ Բաուխհենսը  և Պիտեր Նոելկեն  երկուսն էլ սկեպտիկություն են արտահայտում Գերմանիայում [[Յուպիտեր]]ի սյուների վերաբերյալ իրենց ուսումնասիրություններում:  Արպադ Մ. Նագին հավասարումը նկարագրել է որպես «հավանական, բայց ոչ պարտադիր»:

Ամեն դեպքում, ամպրոպի և անիվի համադրությունը որպես ատրիբուտներ եզակի չէ մեկ աստվածության համար. [[Հերակլես|Հերկուլեսը]] երբեմն պատկերվում է այս ատրիբուտներով Լատինական Արևմուտքում, իսկ ամպրոպով և անիվով կին աստվածությունը հայտնի է Օտունի արձանից:

== Եգիպտոս ==

Էպիգրաֆիայից հայտնի են աստծո անվան մի քանի տարբեր ձևեր։ Տարանուս գրելաձևը, որը էպիգրաֆիայում շատ ավելի տարածված է, քան Տարանիսը, ավելի հին ձև է, քան Տարանիսը:   Կա վերը քննարկված չմետաթեզավորված Տարանուս ձևը։ Կա նաև Taranuc(n)us («Տարանուսի որդի/ժառանգ»), որը հայտնի է Գերմանիա Վերինի երկու արձանագրություններից, որը Տարանիսի անվանը կցում է հայրանունային վերջածանց:

Տարբեր գիտնականներ տարբեր եզրակացություններ են արել Տարանիսի կարևորության և նրա պաշտամունքի աշխարհագրական տարածման վերաբերյալ՝ հիմնվելով նրա էպիգրաֆիկ վկայությունների վրա։ Մարիոն Էուսկիրխենը էպիգրաֆիկ վկայությունները անվանում է «սակավ և ընդհանրապես ոչ միանշանակ», ինչը «ենթադրում է աստծո բավականին սահմանափակ նշանակությունը մի շարք ցեղային ֆեդերացիաների շրջանակներում»։ Մյուս կողմից, Հոֆենեդերը նշում է, որ Տարանիսը «զարմանալիորեն հաճախ է վկայվում» որպես կելտական աստված, մի փաստ, որը «հստակ ցույց է տալիս, որ նա պետք է որ աստվածություն լիներ, որը երկրպագվել է Կելտիկեի **' մեծ մասում և երկար ժամանակահատվածում»:

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Այլ գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Գալեր
Կատեգորիա:Կելտական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Կելտեր
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն