Հիպոպիտուիտարիզմ

**Հիպոպիտուիտարիզմ,** հազվադեպ հանդիպող հիվանդություն: Դիտվում է մակուղեղի կողմից արտադրվող ութ հորմոններից մեկի կամ մի քանիսի սեկրեցիայի (արտազատման) նվազման դեպքում։ Կարող է դիտվել նաև ընտրողական հիպոպիտուիտարիզմ՝ մակուղեղում մեկ հորմոնի սեկրեցիայի նվազում։ Իսկ երբ նկատվում է մակուղեղի հորմոնների մեծ մասի կամ բոլոր հորմոնների սեկրեցիայի նվազում կոչվում է պանհիպոպիտուտարիզմ։

Պայմանավորված թե հիպոպիտուտարիզմի առաջացման հիմքում ինչ պատճառ է ընկած և թե որ հորմոնների արտադրությունն է նվազում, հիվանդության նշաններն ու ախտանիշները լինում են տարբեր։ Հիպոպիտուտարիզմի ախտորոշումը կատարվում է արյան ընդհանուր քննության միջոցով, բայց հաճախ անհրաժեշտ են հատուկ հետազոտություններ՝ հիմքում ընկած պատճառը՝ ուռուցքները հայտնաբերելու և համապատասխան բուժում ընտրելու համար։ մակուղեղի հորմոնների մեծ մասի սեկրեցիան կարգավորվող է և կարող է փոխարինվել դեղահաբերով կամ ներարկումներով։ Հիպոպիտուտարիզմը հազվադեպ հանդիպող հիվանդություն է և նախկինում նրա ախտորոշումը նվազած է եղել գլխուղեղի վնասվածք ստացած մարդկանց մոտ։ 1914 թվականին առաջին անգամ հիվանդությունը նկարագրել է գերմանացի բժիշկ Մորիս Սիմոնդսը։

## Նշաններ և ախտանիշներ
մակուղեղի հորմոններն օրգանիզմում ունեն տարբեր ազդեցություն, և կախված նրանից, թե որ հորմոնն է պակաս, հիպոպիտուտարիզմի ախտանշանները լինում են տարբեր։ Ախտանիշները կարող են լինել աննշան և հաճախ սկզբնական շրջանում վերագրվում են այլ պատճառների։ Դեպքերի մեծ մասում նկարագրվում է երեք կամ ավելի հորմոնների պակաս։ Ամենատարածված խնդիրը ֆոլիկուլախթանիչ հորմոնի  և/կամ լյուտեինացնող հորմոնի անբավարարությունն է, որը հանգեցնում է սեռական հորմոնների գործառույթի խանգարման։ Ուռուցք ունեցող մարդկանց մոտ աճի հորմոնի անբավարարությունն ավելի շատ է տարածված, քան այլ պատճառների դեպքում։

Երբեմն հիպոպիտուիտարիզմի հիմքում ընկած պատճառը առաջացնում է լրացուցիչ ախտանիշներ․ օրինակ եթե պայմանավորված է աճի հորմոն արտադրող ուռուցքով, կարող են լինել ակրոմեգալիայի ախտանիշներ՝ ձեռքերի և ոտքերի մեծացում, դեմքի կոպիտ գծեր, իսկ եթե ուռուցքը տարածվում է մինչև տեսողական նյարդ կամ տեսողական խաչվածք, կարող են լինել տեսադաշտի խանգարումներ: մակուղեղի ուռուցքներին կարող են ուղեկցել գլխացավերը, որոնք էլ իրենց հերթին ուղեկցում են նաև մակուղեղի ապոպլեքսիային (մակուղեղի ուռուցքի ինֆարկտ կամ արյունահոսություն) և լիմֆոցիտային մակուղեղիտին (մակուղեղի աուտոիմուն բորբոքում)։ Ապոպլեքսիան, հանկարծակի գլխացավերից և արագ վատթարացող տեսողության կորստից բացի, կարող է կապված լինել երկտեսողության հետ, որն առաջանում է աչքի մկանները կառավարող հարակից խոռոչային ծոցերի նյարդերի սեղմումից։

մակուղեղային անբավարարությունը հանգեցնում է մաշկի, մազերի և եղունգների բազմաթիվ փոփոխությունների՝ այդ հատվածներում մակուղեղի հորմոնների ազդեցության բացակայության հետևանքով։

### Բարդություններ
Հիպոպիտուիտիզմի հետ կապված մի շարք հորմոնալ անբավարարություններ կարող են հանգեցնել երկրորդային հիվանդությունների: Օրինակ աճի հորմոնի անբավարարությունը կապված է ճարպակալման, բարձր խոլեստերինի և նյութափոխանակության համախտանիշի առաջացման հետ, իսկ էստրադիոլի անբավարարությունը կարող է հանգեցնել օստեոպորոզի: Հորմոնալ անբավարարությունների արդյունավետ բուժումը կարող է նվազեցնել այս ռիսկերը, բայց հաճախ անհրաժեշտ է լինում դրանք անմիջապես բուժել։

### Առաջային մակուղեղ
[մինի|Մարմնի հիմնական ներզատական գեղձերը: մակուղեղի հորմոնները կարգավորում են մակերիկամի, վահանաձև գեղձի և սեռական գեղձերի ([ամորձիներ և ձվարաններ) ֆունկցիան։]]
Առաջային մակուղեղի բոլոր հորմոնների անբավարարությունն ավելի տարածված է, քան առանձին հորմոնների անբավարարությունը։

Գոնադոտրոպինների՝  լյուտեինացնող հորմոնի և ֆոլիկուլախթանիչ հորմոնի  անբավարարությունը, տղամարդկանց և կանանց մոտ հանգեցնում է տարբեր ախտանիշների: Կանանց մոտ առաջանում են օլիգոմենորեա (հազվադեպ դաշտան) կամ ամենորեա (դաշտանի բացակայություն) և անպտղություն: Տղամարդիկ ունենում են մկանային զանգվածի նվազում և սակավարյունություն, կորցնում են դեմքի, ամորձապարկի և իրանի մազեր: Լիբիդոյի նվազումը և սեռական ֆունկցիայի կորուստը, ինչպես նաև օստեոպորոզի բարձր ռիսկը կարող են դիտվել երկու սեռերի մոտ էլ։ Երեխաների մոտ ԼՀ/ՖԽՀ անբավարարությունը կապված է սեռական հասունացման ուշացման հետ։

Աճի հորմոնի (ԱՀ) անբավարարությունը հանգեցնում է մկանային զանգվածի նվազմանը, կենտրոնական ճարպակալմանը (մարմնի ճարպի ավելացում գոտկային շրջանում) և ուշադրության ու հիշողության խանգարմանը: Երեխաները ունենում են աճի դանդաղում և կարճ հասակ։

Ադրենոկորտիկոտրոպ հորմոնի (ԱԿՏՀ) անբավարարությունը հանգեցնում է մակերիկամային անբավարարության, որը դառնում է պատճառ մակերիկամի կողմից գլյուկոկորտիկոիդների, օրինակ՝ կորտիզոլի անբավարար արտադրության։ Եթե խնդիրը քրոնիկ է ապա դրսևորվում են հետևյալ ախտանիշները՝ հոգնածություն, քաշի կորուստ, աճի դանդաղում (երեխաների մոտ), սեռական հասունացման ուշացում (դեռահասների մոտ), հիպոգլիկեմիա (արյան մեջ շաքարի ցածր մակարդակ), անեմիա և հիպոնատրեմիա (նատրիումի ցածր մակարդակ)։ Եթե սկսվում է սուր՝ առաջանում է կոլապս, շոկ և փսխում։ ԱԿՏՀ-ի անբավարարությունը շատ նման է առաջնային Ադիսոնի հիվանդությանը, որը մակերիկամների առաջնային ախտահ հետևանք է և հաճախ հանգեցնում է մաշկի հիպերպիգմենտացիայի, ինչը տեղի չի ունենում ԱԿՏՀ-ի անբավարարության ժամանակ։

Թիրեոտրոպ հորմոնի անբավարարությունը հանգեցնում է հիպոթիրեոզի (թիրոքսինի անբավարարություն): Բնորոշ ախտանիշներն են՝ հոգնածությունը, ցրտի նկատմամբ անտանելիությունը, փորկապությունը, քաշի ավելացումը, մազաթափությունը և մտածողության դանդաղումը, ինչպես նաև դանդաղասրտությունը և արյան ցածր ճնշումը: Երեխաների մոտ հիպոթիրեոզը հանգեցնում է աճի դանդաղման, իսկ բնածին ձևերի դեպքում՝ կրետինիզմի։

Պրոլակտինը մեծ դեր ունի  կրծքով կերակրման ժամանակ, և նրա ցածր մակարդակը կարող է հանգեցնել լակտացիայի անբավարարության։

### Հետին մակուղեղ
Հակամիզամուղային հորմոնի անբավարարությունը հանգեցնում է ոչ շաքարային դիաբետի առաջացմանը (որը կապ չունի շաքարային դիաբետի հետ). դիտվում է մեզի խտացման  անկարողություն, որը հանգեցնում է հաճախամիզության (մեծ քանակությամբ թափանցիկ մեզ), որում ցածր է լուծված նյութերի պարունակությունը, ջրազրկում, և որպես փոխհատուցում՝  ծարավի և խմելու մշտական ցանկություն (պոլիդիպսիա), ինչպես նաև հիպերնատրեմիա (արյան մեջ նատրիումի բարձր մակարդակ)։ Եթե ԱԿՏՀ-ի անբավարարությունը զուգակցվում է վազոպրեսինի անբավարարության հետ, ապա վազոպրեսինի կլինիկական դրսևորումնը կարտահայտվեն կորտիզոլի քանակը վերականգնելուց հետո։

Սովորաբար oքսիտոցինի անբավարարությունը քիչ ախտանիշներ է առաջացնում, բայց կարող է հանգեցնել սոցիալական վարքագծի խանգարմանը, քանի որ հանդիսանում է սոցիալական նեյրոպեպտիդ։

## Պատճառներ

## Ախտաֆիզիոլոգիա
Մակուղեղը գտնվում է ուղեղի հիմքում և սերտորեն կապված է հիպոթալամուսի հետ։ Այն բաղկացած է երկու բլթից՝ հետին մակուղեղից, որը բաղկացած է հիպոթալամուսից դուրս ճյուղավորված նյարդային հյուսվածքից, և առաջային մակուղեղից, որը բաղկացած է հորմոն արտադրող էպիթելային հյուսվածքից։ Հետին մակուղեղը պահեստավորում է հակամիզամուղ հորմոն, որը կարգավորում է արյան օսմոլյարությունը, և օքսիտոցին, որը առաջացնում է արգանդի կծկումներ ծննդաբերության ժամանակ և մասնակցում է կրծքով կերակրմանը։

մակուղեղի զարգացումը տեղի է ունենում սաղմնագոյացման երրորդ շաբաթում՝ միջանկյալ ուղեղի և քթի խոռոչի փոխազդեցություններից։ Ուղեղի բջիջները արտազատում են FGF-8, Wnt5a և BMP-4, իսկ բերանի խոռոչի բջիջները՝ BMP-2։ Միասին այս բջջային ազդանշանները խթանում են բերանի խոռոչի բջիջների մի խումբ, որը  ձևավորում է Ռատկեի պարկը, այնուհետև այն դառնում է անկախ քթի խոռոչից և զարգացումն ուղղում դեպի առաջային մակուղեղի բջիջներ։ Այս գործընթացը ներառում է Ռատկեի պարկի բջիջների կողմից Sonic hedgehog կոչվող սպիտակուցի արտադրության ճնշումը։ Հետագայում բջիջները  տարբերակվում են՝ վերածվելով մակուղեղի տարբեր հորմոններ արտադրող բջիջների։ Սա պահանջում է հատուկ տրանսկրիպցիոն գործոններ, որոնք խթանում են որոշակի գեների արտահայտումը։ Յուրաքանչյուր տրանսկրիպցիոն գործոն գործում է բջիջների որոշակի խմբերում։ Այս տրանսկրիպցիոն գործոններից որոշները անբավարար են մանկության շրջանում և երբեմն կարող են  համակցված լինել մակուղեղի հորմոնալ անբավարարության  որոշ ձևեի հետ։ Դրանք են՝ *HESX1*, *PROP1*, *POU1F1*, *ԼՀX3*, *ԼՀX4*, *TBX19*, *SOX2* և *SOX3*։ Հետևաբար, տարբեր գենետիկական մուտացիաներ կապված են տարբեր հորմոնների անբավարարությունների հետ։ Օրինակ, *POU1F1* (հայտնի է նաև որպես Pit-1) մուտացիաները առաջացնում են աճի հորմոնի, պրոլակտինի և թիրեոտրոպ հորմոնի որոշակի անբավարարություններ։ Որոշ տրանսկրիպցիոն գործոններ անհրաժեշտ են նաև այլ օրգանների զարգացման համար, հետևաբար այս մուտացիաներից որոշները կապված են նաև բնածին արատների հետ։

մակուղեղի առաջային բլթի հորմոնների մեծ մասը կարգավորվում էհիպոթալամուսի կողմից։ Հիպոթալամուսը արտազատում է մի շարք հորմոններ՝ հաճախ ցիրկադային ռիթմի համաձայն։ Դրանց մեծ մասը խթանող է (թիրեոտրոպին ռիլիզինգ հորմոն, կորտիկոտրոպին ռիլիզինգ հորմոն, գոնադոտրոպին ռիլիզինգ հորմոն և սոմատոտրոպին), բացի դոֆամինից՝ որը ճնշում է պրոլակտինի արտադրությունը։ Առաջային մակուղեղի կողմից արտադրվող հորմոնները խթանում են օրգանիզմի թիրախ գեղձերը, մինչդեռ պրոլակտինը  անմիջականորեն ազդում է կրծքագեղձի վրա։ Երբ թիրախ գեղձերը արտադրում են բավարար քանակությամբ հորմոններ (թիրոքսին, կորտիզոլ, էստրադիոլ կամ տեստոստերոն և IGF-1), և հիպոթալամուսը, և մակուղեղային բջիջները զգում են դրանց քանակը և նվազեցնում են խթանող հորմոնների արտազատումը։ մակուղեղի հետին բիլթը հորմոններ չի արտադրում, հորմոնները արտադրվում են հիպոթալամուսում և նյարդային վերջույթներով տեղափոխվում են հետին բլթ։ Հետևաբար  նրանց հետադարձ կապի համակարգը գտնվում է հիպոթալամուսում, բայց միևնույնն է նյարդային վերջույթների վնասումը հանգեցնում է հորմոնների արտազատման անբավարարությանը։

Եթե մակուղեղի վնասման պատճառը հորմոն արտադրող ուռուցքը չէ, ապա վերոնշյալ ախտանիշները կարող են դրսևորվել մակուղեղի հորմոնների պակասով պայմանավորված, իսկ որոշակի հորմոնի ավել քանակը կարող է վկայել ուռուցքի առկայության մասին: Այս կանոնից բացառություն է պրոլակտինը. եթե ուռուցքը սեղմում է մակուղեղի ոտիկը՝ հանգեցնելով արյան մատակարարման նվազմանը, ապա պրոլակտին արտադրող լակտոտրոպ բջիջները չեն ստանում դոֆամին, ինչի հետևանքով դիտվում է պրոլակտինի ավել քանակ: Հետևաբար  պրոլակտինի աննշան բարձրացումը վկայում է մակուղեղի ոտիկի սեղման մասին: Սակայն պրոլակտինի շատ բարձր մակարդակները վկայում են պրոլակտինոմայի (պրոլակտին արտազատող ուռուցք) մասին։

## Ախտորոշում
մինի|Գլխուղեղի համակարգչային շերտագրություն (ՀՏ), որը ցույց է տալիս կրանիոֆարինգիոմա (սպիտակ կառուցվածք պատկերի կենտրոնում): Այս ուռուցքը կարող է առաջացնել հիպոպիտուիտիզմ և պահանջում է վիրաբուժական հեռացում:
Հիպոպիտուտարիզմի ախտորոշումը կատարվում է արյան անալիզների հիման վրա: Հորմոնալ անբավարարության առկայությունը հաստատելու համար օգտագործվում են արյան երկու տեսակի անալիզներ՝ ելակետային մակարդակների որոշում, որոնց դեպքում արյան նմուշները վերցվում են առավոտյան՝ առանց որևէ խթանման, և դինամիկ թեստեր՝ որոնց դեպքում արյան անալիզները վերցվում են խթանող նյութի ներարկումից հետո: ԱԿՏՀ-ի և աճի հորմոնի չափումը սովորաբար պահանջում է դինամիկ թեստավորում, մինչդեռ մյուս հորմոնները (ԼՀ/ՖԽՀ, պրոլակտին, թիրեոտրոպ) սովորաբար կարող են ստուգվել ելակետային մակարդակներով: Վազոպրեսինի  մակարդակը անմիջականորեն չի որոշվում, բայց նրա անբավարարությունը կարող է հաստատվել անուղղակիորեն։ Օքսիտոցինի մակարդակը պարբերաբար չի որոշվում։

մակուղեղի հորմոնների ցածր մակարդակի և թիրախ գեղձերի կեղմից արտադրվող հորմոնների ցածր մակարդակի զուգակղումը վկայում է մակուղեղի ֆուկցիայի խանգարման մասին։ Երբեմն մակուղեղի կողմից արտադրվող հորմոնը կարող է նորմալ լինել, իսկ թիրախ գեղձի կողմից արտադրվողը՝  նվազել . այս դեպքում մակուղեղի հորմոնը համապատասխան կերպով չի արձագանքում թիրախ գեղձի հորմոնի փոփոխություններին, և արդյունքների համադրությունը դեռևս ենթադրում է մակուղեղի խանգարում։

### Ելակետային թեստեր
ԼՀ-ի և ՖԽՀ-ի մակարդակները կարող են ճնշվել պրոլակտինի բարձր մակարդակի պատճառով։ Տղամարդկանց մոտ ցածր ԼՀ-ի և ՖԽՀ-ի համադրությունը ցածր տեստոստերոնի հետ հաստատում է ԼՀ/ՖԽՀ-ի անբավարարությունը, իսկ բարձր տեստոստերոնը կարող է վկայել մեկ այլ խնդրի մասին (օրինակ՝ տեստոստերոն արտազատող ուռուցքի): Կանանց մոտ ԼՀ/ՖԽՀ-ի անբավարարությունը կախված է նաև դաշտանադադարից։ Դաշտանադադարից առաջ անկանոն դաշտանային ցիկլերը՝ զուգակցված էստրադիոլի և ԼՀ/ՖԽՀ-ի ցածր մակարդակների հետ, հաստատում են մակուղեղի խնդիրը, իսկ դաշտանադադարից հետո (երբ ԼՀ/ՖԽՀ-ի մակարդակը սովորաբար բարձր է, և ձվարանները արտադրում են ավելի քիչ էստրադիոլ), միայն ԼՀ/ՖԽՀ-ի անհամապատասխան ցածր մակարդակը բավարար է ախտորոշելու համար։ Հնարավոր են գոնադոտրոպ ռիլիզինգ հորմոնով խթանիչ թեստեր, սակայն դրանց օգտագործումը չի խրախուսվում։

Թիրեոտրոպ հորմոնի դեպքում ելակետային չափումները սովորաբար բավարար են, բայց որոշում են նաև արյան մեջ թիրոքսինի մակարդակը՝  համոզվելու համար, որ մակուղեղի կողմից թիրեոտրոպ հորմոնի անբավար արտադրությունը պայմանավորված չէ հիպերթիրեոզով (վահանաձև գեղձի գերակտիվություն)։ Թիրեոտրոպ ռիլիզինգ հորմոնով խթանման թեստը օգտակար չէ։ Պրոլակտինը չափվում է ելակետային մակարդակով և այն անհրաժեշտ է ԼՀ-ի և ՖԽՀ-ի արդյունքների մեկնաբանման համար՝  հաստատելու հիպոպիտուարիզմը կամ պրոլակտին-արտազատող ուռուցքի առկայությունը։

### Խթանող թեստեր
Երբ ինսուլինանման աճի գործոն 1-ի (IGF-1) մակարդակը ցածր է և մակուղեղի մյուս թեստերի պատասխանները խախտված են, ապա աճի հորմոնի անբավարարությունը գրեթե անկասկած է։ Եթե դա այդպես չէ, IGF-1 մակարդակը վատ կանխատեսելի է աճի հորմոնի անբավարարության որոշելու համար. այդ դեպքում անհրաժեշտ է խթանիչ թեստերի կիրառում՝  օրինակ ինսուլինային հանդուրժողականության թեստ: Սա իրականացվում է ինսուլին ներարկելով՝ արյան մեջ շաքարի մակարդակը 2.2 մմոլ/լ-ից ցածր ցուցանիշ ստանալու համար։ Այնուհետև չափվում է աճի հորմոնի մակարդակը: Եթե այն ցածր է, ապա հաստատվում է աճի հորմոնի անբավարարությունը: Այն անձանց շրջանում, ովքեր հակված են հիպոգլիկեմիկ նոպաների կամ ունեն սրտային հիվանդություններ, թեստի կիրառումը զերծ չէ ռիսկերից։ Այլընտրանքային թեստերը (օրինակ աճի հորմոնի խթանիչ թեստը) պակաս օգտակար են, սակայն այն դեպքում, երբ ինսուլինի հանդուրժողականության թեստը համարվում է չափազանց վտանգավոր, ախտորոշման համար կարող է օգտագործվել արգինինով խթանման թեստը։ Եթե մակուղեղի հորմոնները նորմայի սահմաններում են և կասկածվում է աճի հորմոնի անբավարարություն, հաստատման համար անհրաժեշտ են երկու տարբեր խթանիչ թեստեր։

Եթե առավոտյան կորտիզոլի մակարդակը գերազանցում է 500նմոլ/լ-ը, ապա ԱԿՏՀ-ի անբավարարությունը քիչ հավանական է, մինչդեռ 100-ից ցածր մակարդակը վկայում է անբավարարության մասին: 100-500նմոլ/լ մակարդակների դեպքում անհրաժեշտ է խթանման թեստի կիրառում։ Այն նույնպես կատարվում է ինսուլինային հանդուրժողականության թեստի միջոցով: Արյան մեջ շաքարի ցածր մակարդակի հասնելուց հետո կորտիզոլի մակարդակի 500-ից բարձր արդյունքը բացառում է ԱԿՏՀ անբավարարությունը, մինչդեռ ավելի ցածր մակարդակները հաստատում են ախտորոշումը: Կորտիկոտրոպին ռիլիզինգ հորմոնի օգտագործմամբ նմանատիպ խթանման թեստը բավականաչափ զգայուն չէ: Եթե ինսուլինային հանդուրժողականության թեստը տալիս է ոչ նորմալ արդյունք, ապա ախտորոշումը հաստատելու համար իրականացվում է ԱԿՏՀ խթանիչ թեստ, որը ցույց է տալիս մակերիկամների արձագանքը սինթետիկ ԱԿՏՀ-ի նկատմամբ։ Այլընտրանքային թեստ է նաև մետիրապանով խթանումը։ Ենթադրում Է, որ ԱԿՏՀ խթանման թեստը բավարար է որպես առաջին գծի հետազոտություն, և  ինսուլինային հանդուրժողականության թեստը անհրաժեշտ է կիրառել եթե ԱԿՏՀ թեստը կասկածելի է։ Երեխաների մոտ ինսուլինային հանդուրժողականության թեստը խորհուրդ չի տրվում անցկացնել։ ԱԿՏՀ անբավարարության թեստերից ոչ մեկը կատարյալ չէ, և եթե նախնական արդյունքները համոզիչ չեն, անհրաժեշտ է կիրառել այլ ախտորոշիչ թեստեր։

Ոչ շաքարային դիաբետի ախտանիշները պետք է հիմք հանդիսանան ջրազրկման թեստի  իրականացման համար ՝ գնահատելու օրգանիզմի արձագանքը ջրազրկմանը, որը սովորաբար առաջացնում է մեզի կոնցենտրացիայի և արյան օսմոլյարության բարձրացում: Եթե այս ցուցանիշները անփոփոխ են, ապա ներարկվում է դեզմոպրեսին (վազոպրեսին հորմոնի անալոգ): Մեզի հետագա խտացումը, և արյան օսմոլյարության նվազումը վկայում է հակամիզամուղ հորմոնի պակասի մասին՝ մակուղեղի ֆունկցիայի բացակայության պատճառով («ուղեղային ոչ շաքարային դիաբետ»): Իսկ փոփոխության բացակայության դեպքում, նշանակում է, որ  երիկամները չեն արձագանքում հակամիզամուղ հորմոնին այլ խնդրի պատճառով («նեֆրոգեն ոչ շաքարային դիաբետ»)։

### Հետագա հետազոտություններ
Եթե այս թեստերից մեկը ցույց է տալիս մակուղեղի կողմից արտադրվող հորմոնների անբավարարություն, ապա մակուղեղի մագնիսական ռեզոնանսային շերտագրությունը (ՄՌՏ) հանդիսանում է հիմքում ընկած պատճառը պարզելու առաջին քայլն է: ՄՌՏ-ն կարող է ցույց տալ տարբեր ուռուցքներ և կարող է օգնել այլ պատճառների հայտնաբերմանը: 1սմ-ից փոքր ուռուցքները կոչվում են միկրոադենոմաներ, իսկ ավելի մեծերը՝ մակրոադենոմաներ։ Եթե ՄՌՏ-ն հասանելի չէ, կարելի է օգտագործվել համակարգչային շերտագրություն ՝ կոնտրաստ նյութի կիրառմամբ։ Խորհուրդ է տրվում անցկացնել տեսադաշտի հետազոտություն  պերիմետրիայի միջոցով, որը կապացուցի ուռուցքի կողմից տեսողական նյարդի սեղմումը։

Եթե ՄՌՏ սկանավորման ժամանակ ուռուցք չի հայտնաբերվում, ապա հիպոպիտուիտարիզմի ախտորոշմանը կարող են օգնել նաև այլ ցուցանիշներ՝  ֆերիտինի (բարձրացած է հեմոքրոմատոզի դեպքում), անգիոտենզին-փոխակերպող ֆերմենտի (ԱՓՖ)՝ (հաճախ բարձրացած է սարկոիդոզի դեպքում) և մարդու խորիոնիկ գոնադոտրոպինի (հաճախ բարձրացած է սաղմնային բջիջներից առաջացած ուռուցքի դեպքում) մակարդակների որոշումը: Գենետիկ պատճառի կասկածի դեպքում  իրականացվում է գենետիկական թեստավորում։

## Բուժում
Հիպոպիտուիտարիզմը պահանջում է եռակի բուժում՝ հիմքում ընկած պատճառի վերացում, հորմոնալ անբավարարության բուժում և հորմոնալ անբավարարությունից բխող ցանկացած այլ հետևանքների վերացում։

### Հիմքում ընկած պատճառ
Երբ մակուղեղի ուռուցքները առաջացնում են որոշակի ախտանիշներ՝ գլխացավեր, տեսողական դաշտի թերություններ կամ հորմոնների չափազանց մեծ սեկրեցիա, պահանջում են բուժում: Տրանսսֆենոիդալ (միջսեպոսկրային) վիրահատությունը (ուռուցքի հեռացում քթի և սֆենոիդալ սինուսների միջոցով)  բացի ուռուցքի հետ կապված ախտանիշները վերացնելուց, նաև բարելավում է մակուղեղի գործառույթը, երբեմն վիրահատության արդյունքում գեղձը ավելի շատ է վնասվում: Երբ ուռուցքը հեռացվում է գանգի բացմամբ (կրանիոտոմիա), վերականգնումը քիչ հավանական է, բայց երբեմն սա ուռուցքին մոտենալու միակ հարմար միջոցն է։ Վիրահատությունից հետո կարող է պահանջվել որոշ ժամանակ՝ հորմոնների մակարդակի զգալի փոփոխության համար։ Հետևաբար  մակուղեղի հորմոնների մակարդակի կրկնակի ստուգումը կատարվում է 2-3 ամիս անց;

Պրոլակտինոմաները կարող են արձագանքել դոֆամինի ագոնիստներով բուժմանը՝ բրոմոկրիպտին կամ կաբերգոլին, այն դեղամիջոց է, որը նմանակում է դոֆամինի ազդեցությունը լակտրոտրոպ բջիջների վրա: Այս մոտեցումը կարող է բարելավել մակուղեղի հորմոնների սեկրեցիան դեպքերի կեսից ավելիում, ինչը թույլ կտա չկիրառել լրացուցիչ բուժում։

Հիմքում ընկած այլ պատճառները բուժվում են համապատասխան կերպով: Օրինակ՝ հեմոքրոմատոզը բուժվում է ֆլեբոտոմիայով՝ արյան որոշակի քանակի կանոնավոր հեռացմամբ: Ի վերջո, սա նվազեցնում է երկաթի մակարդակը օրգանիզմում և բարելավում է այն օրգանների գործառույթը, որոնցում կուտակվել է երկաթ։

### Հորմոն փոխարինող բուժում
Հորմոնների մեծ մասի անուղղակի ընդունումը կարող է փոխարինել կամ լրացնել թիրախ գեղձերի արտադրանքը՝ հիդրոկորտիզոնը (կորտիզոլ)՝ մակերիկամային անբավարարության դեպքում, լևոթիրոքսինը՝ հիպոթիրեոզի դեպքում, տեստոստերոնը՝ տղամարդկանց հիպոգոնադիզմի դեպքում, և էստրադիոլը ՝ կանանց հիպոգոնադիզմի դեպքում (սովորաբար պրոգեստոգենի հետ միասին՝ արգանդի վրա անցանկալի ազդեցությունները կանխելու համար): Աճի հորմոնը հասանելի է սինթետիկ ձևով, բայց պետք է ընդունվի պարենտերալ (ներարկումների միջոցով): Հակամիզամուղային հորմոնը կարող է փոխարինվել դեզմոպրեսսինի հաբերով։ Առողջությունը վերականգնելու և խանգարված արդյունքները շտկելու համար օգտագործում են փոխարինող դեղամիջոցի ամենացածր դեղաչափը, քանի որ չափազանց մեծ դեղաչափերը կարող են առաջացնել կողմնակի ազդեցություններ կամ բարդություններ։ Հիդրոկորտիզոնի կարիք ունեցողներին խորհուրդ է տրվում  մեծացնել օգտագործվող դեղաչափը ֆիզիկական  սթրեսային իրավիճակներում՝  վնասվածքի, հոսպիտալացման և ատամնաբուժական աշխատանքների ժամանակ, քանի որ սովորական լրացուցիչ դեղաչափը կարող է անբավարար լինել՝ հանգեցնելով մակերիկամային ճգնաժամի առաջացմանը։

Հիպոպիտուիտարիոզով հիվանդներին անհրաժեշտ է էնդոկրինոլոգի կողմից երկարատև հսկողություն: Այն հնարավորություն է տալիս կիրառել ճիշտ դեղաչափերով բուժում, ինչպես նաև հաղթահարել նոր ախտանիշները և լուծել բուժման ժամանակ առաջացած բարդությունները։

Դժվար իրավիճակներ են առաջանում  անպտղություն ունեցող մարդկանց մոտ (թե՛ տղամարդկանց, թե՛ կանանց) հիպոթալամուս-մակուղեղ-սեռական համակարգի անբավարարության դեպքում։ Հիպոպիտուտարիզմի դեպքում անպտղությունը կարող է բուժվել ՖԽՀ-ի, մարդու խորիոնային գոնադոտրոպինի (որը ընդօրինակում է ԼՀ-ի ազդեցությունը) և երբեմն՝ գոնադոտրոպին ռիլիզինգ հորմոնի ենթամաշկային ներարկումներով։

## Կանխատեսում
Մի շարք ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ հիպոպիտուտարիզմը կապված է սիրտ-անոթային հիվանդությունների ռիսկի, ինչպես նաև մահվան ռիսկի բարձրացման հետ՝ առողջ բնակչության համեմատ մոտ 50%-ից մինչև 150%։ Ուսումնասիրված գրեթե բոլոր հիվանդներն ունեցել են աճի հորմոնի անբավարարություն, բայց դժվար է եղել պարզել, թե որ հորմոնային անբավարարությունն է պատասխանատու այս ռիսկի համար։ Ուսումնասիրությունները նաև չեն պատասխանում այն հարցին, թե արդյոք հիպոպիտուտարիզմն ինքնին առաջացնում է մահացության աճ, թե այն պայմանավորված է ռիսկի գործոններով՝ օրինակ  սեռական հորմոնների լրացուցիչ երկարատև ընդունմամբ, որը ունի անբարենպաստ ազդեցություն սիրտ-անոթային ռիսկի վրա։

Մինչ օրս իրականացված ամենամեծ ուսումնասիրությունը, որը ութ տարի շարունակ հետևել է հազարից ավելի մարդկանց, ցույց է տվել մահվան 87%-ով ավելի բարձր ռիսկ ՝ համեմատած առողջ բնակչության հետ։ Բարձր ռիսկի կանխատեսող գործոններն են՝  իգական սեռը, սեռական հորմոնների անբավարարության բուժման բացակայությունը, ախտորոշման պահին ավելի երիտասարդ տարիքը և կրանիոֆարինգիոմայի ախտորոշումը։ Բացի սիրտ-անոթային հիվանդություններից, այս ուսումնասիրությունը նաև ցույց է տվել մահվան ռիսկի աճ թոքերի հիվանդությունից։

Կյանքի որակը կարող է զգալիորեն նվազել, նույնիսկ այն մարդկանց մոտ, ովքեր ստանում են համապատասխան դեղորայքային բուժում: Շատ մարդիկ նշում են նաև ֆիզիկական և հոգեբանական խնդիրների մասին: Կա վարկած, որ լայնորեն օգտագործվող փոխարինող բուժումները օրգանիզմում հորմոնների մակարդակները  լիովին չեն ընդօրինակում։ Առողջապահության ծախսերը այս դեպքում լինում են կրկնակի բարձր, քան առողջ բնակչության ծախսերը։

Հիպոպիտուիտարիզմը սովորաբար մշտական է և պահանջում է ցմահ բուժում՝ մեկ կամ մի քանի դեղամիջոցներով։

## Համաճարակաբանություն
Կա միայն մեկ ուսումնասիրություն, որը չափել է հիպոպիտուտարիզմի տարածվածությունը (բնակչության մեջ դեպքերի ընդհանուր թիվը) և հաճախականությունը (նոր դեպքերի տարեկան թիվը)։ Այս ուսումնասիրությունը անցկացվել է Հյուսիսային Իսպանիայում և ցույց է տվել, որ 100,000 մարդուց 45.5-ի մոտ ախտորոշվել է հիպոպիտուտարիզմ՝ տարեկան 4.2 նոր դեպք։

Վերջերս կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ նախկինում  գլխուղեղի վնասվածք, ինքնաբուխ ենթաոստայնային արյունազեղում կամ գլխի ճառագայթային բուժում ստացած մարդիկ ունեն հիպոպիտուտարիզմի ավելի բարձր ռիսկ։։ Գլխուղեղի վնասվածքից հետո մինչև մեկ քառորդը ունենում է մակուղեղի հորմոնների կայուն անբավարարություն։ Այս մարդկանցից շատերը կարող են ունենալ աննշան կամ ոչ սպեցիֆիկ ախտանիշներ, որոնք վերագրվում են նրանց նախկին վիճակին և կապված չեն մակուղեղի խնդիրների հետ։ Հետևաբար հնարավոր է, որ հիպոպիտուտարիզմի շատ դեպքեր մնան չախտորոշված։

## Պատմություն
Մակուղեղը արդեն հայտնի էր հին գիտնականներին՝ որոնցից էր Գալենը, և այդ ժամանակ օրգանիզմում դրա դերի վերաբերյալ առաջարկվել էին տարբեր տեսություններ, բայց գեղձի իրական գործառույթի վերաբերյալ հստակ պատկերացում չկար մինչև ակրոմեգալիայի դրսևորումը՝ մակուղեղի ուռուցքի հետևանք, և 19-րդ դարի վերջում սկսվում են առաջ  քաշվել ակնարկներ մակուղեղի իրական գործառույթի մասին։ Հիպոպիտուտարիզմի առաջին հայտնի նկարագրությունը տվել է գերմանացի բժիշկ և ախտաբան Մորիս Սիմոնդսը: Նա դիահերձման ժամանակ նկարագրել է 46-ամյա կնոջ վիճակը, որը տասնմեկ տարի առաջ ունեցել էր ծանր հետծննդյան տենդ, իսկ հետագայում ունեցել է ամենորեա, թուլություն, արագ ծերացման նշաններ և սակավարյունություն: մակուղեղի գեղձը շատ փոքր էր, և կային ինչպես առաջային, այնպես էլ հետին մակուղեղի մնացորդներ։ Այս վիճակը հայտնի է որպես Սիմոնդսի համախտանիշ։ Հիպոպիտուտարիզմի դասական պատճառների մեծ մասը նկարագրվել է 20-րդ դարում և 21-րդ դարի սկզբին ճանաչվեց, թե որքան տարածված կարող է լինել հիպոպիտուիտիզմը նախկինում գլխի վնասվածք ստացածների մոտ։

Մինչև 1950-ական թվականները մակուղեղի հիվանդության ախտորոշումը շարունակում էր հիմնված լինել կլինիկական առանձնահատկությունների և տեսողական դաշտի հետազոտության վրա, որին երբեմն օգնում էին պնևմոէնցեֆալոգրաֆիան և ռենտգենյան տոմոգրաֆիան։ Միևնույն ժամանակ այս ընթացքում զարգացավ մակուղեղի վիրաբուժական ոլորտը։ Ախտորոշման մեջ 1950-ականների վերջին եղավ  խոշոր առաջընթաց՝ Ռոզալին Յալոուի և Սոլոմոն Բերսոնի կողմից հայտնաբերվեց ռադիոիմունովերլուծությունը։ Սա թույլ տվեց ուղղակիորեն չափել մակուղեղի այն հորմոնները, որոնք արյան մեջ իրենց ցածր կոնցենտրացիաների պատճառով նախկինում դժվար էր որոշել։ 1960-ական թվականներին մշակվեցին խթանման թեստերը, իսկ 1973 թվականին ներդրվեց եռակի բոլուսային թեստը ՝ այն համատեղում էր խթանման թեստը ինսուլինի, գոնադոտրոպ ռիլիզինգ հորմոնի և թիրեոտրոպ ռիլիզինգ հորմոնի հետ։ 1970-ականների վերջին համակարգչային տոմոգրաֆիայի և 1980-ականներին մագնիսական-ռեզոնանսային պատկերման ներդրումը թույլ տվեց ճշգրիտ պատկերել մակուղեղը՝ ինչը նպաստեց ուռուցքների և այլ կառուցվածքային պատճառների հայտնաբերման բարելավման։

## Ծանոթագրություն

Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ
Կատեգորիա:Ներզատաբանություն
Կատեգորիա:Ներզատական համակարգ
Կատեգորիա:Ներզատական հիվանդություններ