Գլխի ոջիլ

մինի|Գլխի ոջիլը՝ () ըստ Դես Հելմորի**Գլխի ոջիլ**, () մարդու գլխի մազածածկ մասում բնակվող արտամակաբույծ (էկտոպարազիտ): Դրանք անթև միջատներ են, որոնք իրենց ողջ կյանքն անցկացնում են մարդու գլխամաշկի վրա և սնվում են բացառապես մարդու արյունով: Մարդիկ այս մակաբույծի միակ հայտնի տերերն են, մինչդեռ շիմպանզեները և բոնոբոները հյուրընկալում են նրա ազգակից տեսակը՝ *Pediculus schaeffi*-ն: Ոջիլների այլ տեսակներ կարող են վարակել կաթնասունների գրեթե բոլոր, իսկ թռչունների՝ բոլոր կարգերը:

Ոջիլները տարբերվում են այլ արյունածուծ արտամակաբույծներից (օրինակ՝ լվերից) նրանով, որ իրենց ողջ կյանքի ցիկլն անցկացնում են տիրոջ վրա: Գլխի ոջիլները չեն կարող թռչել, իսկ նրանց կարճ ու հաստ թաթերը նրանց անկարող են դարձնում ցատկել կամ նույնիսկ հարթ մակերեսների վրա արդյունավետ տեղաշարժվել:

Հիվանդություն չտարածող գլխի ոջիլը տարբերվում է հիվանդություն տարածող մարմնի ոջիլից () նրանով, որ նախընտրում է ձվերը (անիծները) ամրացնել գլխի մազերին, այլ ոչ թե հագուստին: Այս երկու ենթատեսակները մորֆոլոգիապես գրեթե նույնական են, բայց սովորաբար չեն խաչասերվում: Գենետիկական հետազոտությունների համաձայն՝ ենթադրվում է, որ դրանք որպես ենթատեսակներ առանձնացել են մոտավորապես 30․000-ից 110․000 տարի առաջ, երբ մարդիկ սկսեցին նշանակալի քանակությամբ հագուստ կրել։ Այնուամենայնիվ, տարանջատման աստիճանը վիճելի է, քանի որ լաբորատոր պայմաններում նրանք կարող են բազմացող սերունդ տալ:

Մարդկանց վարակում է նաև մազերից կառչող ոջիլների մեկ այլ՝ ավելի հեռավոր ազգակից տեսակ՝ ցայլքի ոջիլը (): Այն ձևաբանորեն տարբերվում է մյուս երկու տեսակներից և արտաքինով շատ ավելի մոտ է պրիմատներին վարակող ոջիլներին:

Մարմնի վրա ոջիլների առկայությունը անվանում են ոջլոտություն (պեդիկուլոզ)։

## Մորֆոլոգիա
մինի|Սանրի վրա մագլցող գլխի ոջիլ*Anoplura* ենթակարգի մյուս միջատների նման, հասուն գլխի ոջիլները փոքր (2,5-3 մմ երկարությամբ), մեջքափորային ուղղությամբ տափակացած և անթև միջատներ են: Կրծքային հատվածները մի կողմից միաձուլված են, մյուս կողմից՝ առանձին գլխից և որովայնից, ընդ որում վերջինս կազմված է յոթ տեսանելի հատվածներից: Գլխի ոջիլները հիմնականում մոխրագույն են, սակայն նրանց գույնը տատանվում է՝ կախված այն միջավայրից, որտեղ նրանք բնակվել են: Սնվելուց հետո ոջիլների կարմրավուն գույնը պայմանավորված է ընդունած արյունով:

### Գլուխ
մինի|Արու գլխի ոջիլ, հասուն ձև
մինի|էգ գլխի ոջիլ, հասուն ձևՄիջատի գլխից դուրս են գալիս զույգ բեղիկներ, որոնցից յուրաքանչյուրը կազմված է հինգ հատվածից։ Գլխի ոջիլներն ունեն նաև զույգ աչքեր։ Աչքեր առկա են *Pediculidae* ընտանիքի բոլոր տեսակների մոտ, սակայն դրանք փոքրացած են կամ բացակայում են *Anoplura* ենթակարգի մյուս անդամների մեծ մասի մոտ։ Ինչպես *Anoplura*-ի մյուս ներկայացուցիչների մոտ, գլխի ոջիլի բերանային ապարատը խիստ հարմարեցված է մաշկը ծակելուն և արյունը ծծելուն։ Ոջիլի բերանային հատվածը ներքաշված է գլխի մեջ, բացառությամբ սնվելու ժամանակահատվածի։

### Կրծքային հատված
մինի|Մարդու մազից կառչած ոջիլԿրծքի միաձուլված հատվածներից դուրս են գալիս վեց ոտքեր: Այս ոտքերը կարճ են և ավարտվում են մեկ ճանկով ու «բթամատով»։ Ճանկի և բթամատի միջոցով ոջիլը կառչում է իր տիրոջ մազից: Ոջիլները, իրենց կարճ ոտքերով և մեծ ճանկերով  լավ հարմարեցված են տիրոջ մազերից կառչելուն: Այս հարմարվողականությունը նրանց անկարող է դարձնում ցատկել կամ նույնիսկ հարթ մակերեսների վրա արդյունավետ քայլել: Ոջիլները կարող են շատ արագ բարձրանալ մազափնջերով, ինչը թույլ է տալիս նրանց արագ փոխանցվել մեկ այլ տիրոջ:

### Որովայն
Ոջիլի որովայնի յոթ հատվածները տեսանելի են: Առաջին վեց հատվածներից յուրաքանչյուրն ունի մեկ զույգ շնչանցք, որոնց միջոցով միջատը շնչում է: Վերջին հատվածը ներառում է հետանցքը և սեռական օրգանները:

### Սեռային տարբերություններ
Արու ոջիլների մոտ առջևի երկու ոտքերը մի փոքր ավելի մեծ են, քան մյուս չորսը: Ոտքերի այս մասնագիտացված զույգն օգտագործվում է զուգավորման ժամանակ էգին բռնելու համար: Արուները ավելի փոքր են, քան էգերը, բնութագրվում են որովայնի սուր ծայրով ու որովայնի ներսում տեսանելի լավ զարգացած սեռական ապարատով: Էգերը բնութագրվում են իրենց որովայնի ծայրին գտնվող W-աձև երկու գոնոպոդներով (սեռական հավելումներով):

## Ձվեր և անիծներ
մինի|Տիրոջ մազի ցողունին ամրացած գլխի ոջիլի ձուն (անիծը)։Ինչպես միջատների մեծ մասը, գլխի ոջիլները ևս բազմանում են ձվադրմամբ: Էգերը օրական դնում են մոտ երեքից չորս ձու: Ոջիլի ձվերը (նաև հայտնի են որպես անիծ) ամրացվում են տիրոջ մազարմատի հիմքի մոտ: Ձվերը սովորաբար դրվում են մազի հիմքում՝ գլխամաշկի մակերևույթից 3-5 մմ հեռավորության վրա: Տաք կլիմայական պայմաններում, հատկապես արևադարձային գոտիներում, ձվերը կարող են դրվել մազի երկայնքով 15 սմ և ավելի ներքև:

Ձուն ամրացնելու համար հասուն էգը իր վերարտադրողական օրգանից արտազատում է կպչուն նյութ: Այն արագորեն կարծրանում է՝ վերածվելով «անիծի պատյանի», որը ծածկում է մազի ցողունը և ձվի մեծ մասը, բացառությամբ օպերկուլումի, որի միջով շնչում է սաղմը: Նախկինում կարծում էին, որ կպչուն նյութը խիտինային հիմք ունի, սակայն վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել, որ այն կազմված է մազի կերատինին նմանվող սպիտակուցներից:

Յուրաքանչյուր ձու ձվաձև է և ունի մոտավորապես 0,8 մմ երկարություն: Քանի դեռ դրանք պարունակում են սաղմ, լինում են փայլուն, թափանցիկ և ունենում են արևայրուքի ենթարկված մաշկի գույնից մինչև սուրճի գույն, իսկ սաղմի դուրս գալուց հետո լինում են սպիտակ: Գլխի ոջիլները սովորաբար դուրս են գալիս ձվադրումից վեցից ինը օր հետո:

Դուրս գալուց հետո ոջիլի հարսնյակը ձվի կեղևը թողնում է մազի ցողունին ամրացված։ Դատարկ ձվի կեղևը մնում է իր տեղում այնքան ժամանակ, մինչև այն ֆիզիկապես հեռացվի շփման կամ տիրոջ միջոցով կամ մինչև այն դանդաղորեն քայքայվի, ինչը կարող է տևել վեց ամիս կամ ավելի:Դատարկ կեղևները անփայլ են, կնճռոտված և սպիտակ։ «Անիծ» տերմինը կարող է ներառել հետևյալներից յուրաքանչյուրը.

* Կենսունակ ձվեր, որոնցից ի վերջո դուրս է գալու ոջիլը,
* Արդեն դուրս եկած ձվերի մնացորդներ (բուն անիծներ),
* Ոչ կենսունակ ձվեր (մահացած սաղմ), որոնցից երբեք ոջիլ դուրս չի գա։

Այս երեքից միայն կենսունակ սաղմեր պարունակող ձվերն ունեն տիրոջը վարակելու կամ վերավարակելու կարողություն։ Այնուամենայնիվ, «զրոյական անիծի քաղաքականությունը» () տարածված հանրային առողջապահական միջոցառում է՝ ոջիլների փոխանցումը կանխելու համար։մինի|Ոջիլի ամրացումը մազին։

## Զարգացում և հարսնյակ
մինի|Մարմնի ոջիլի զարգացումը, որը նման է գլխի ոջիլի զարգացմանը։Գլխի ոջիլները, ինչպես *Phthiraptera* կարգի մյուս միջատները, հեմիմետաբոլիկ են: Նոր դուրս եկած հարսնյակները մաշկափոխվում են երեք անգամ՝ նախքան սեռահասուն առանձնյակի (իմագո) փուլին հասնելը: Այսպիսով, գլխի ոջիլների շարժուն պոպուլյացիաները կարող են պարունակել ձվեր, անիծներ, հարսնյակային երեք փուլեր և հասուն առանձնյակներ (արու և էգ): Գլխի ոջիլի զարգացման ընթացքում կերպարանափոխությունը արտահայտված չէ: Տարբեր ինստարների և հասուն առանձնյակի միջև միակ տեսանելի տարբերությունը, բացի չափսից, որովայնի հարաբերական երկարությունն է, որն աճում է յուրաքանչյուր մաշկափոխության հետ, ինչպես նաև հասուն առանձնյակների մոտ վերարտադրողական օրգանների առկայությունը:

Հարսնյակների վարքագիծը նման է հասուն առանձնյակների վարքագծին, բացի բազմացումից: Ինչպես հասուն առանձնյակները, հարսնյակները նույնպես սնվում են միայն մարդու արյունով (հեմատոֆագիա) և տիրոջից հեռու չեն կարող երկար գոյատևել: Իրենց տիրոջից հեռու ոջիլները չեն կարող գոյատևել 24 ժամից ավելի: Գլխի ոջիլներին հարսնյակային զարգացումից մինչև իմագո փուլին հասնելու համար անհրաժեշտ է 12-15 օր:

Հարսնյակների մահացությունը կազմում է մոտ 38%, հատկապես կյանքի առաջին երկու օրվա ընթացքում: Բնության մեջ մահացությունը կարող է ամենաբարձրը լինել երրորդ ինստարում: Հարսնյակների համար վտանգները բազմաթիվ են. ձվից ամբողջությամբ դուրս գալու ձախողումը անխուսափելիորեն մահացու է: Մաշկափոխության ժամանակ նույնպես մահը նույնպես կարող է վրա հասնել, թեև ըստ հաղորդված տվյալների դա հազվադեպ է լինում: Սնվելու ընթացքում հարսնյակի աղիքը կարող է պատռվել՝ տարածելով տիրոջ արյունը միջատի ամբողջ մարմնով: Սա հանգեցնում է մահվան մեկ կամ երկու օրվա ընթացքում: Պարզ չէ, թե արդյոք փորձարարական պայմաններում արձանագրված բարձր մահացությունը ներկայացնում է բնության մեջ առկա իրական վիճակը:

## Բազմացում և կյանքի տևողություն
մինի|''Pediculus humanus humanus''-ի զուգավորումը (նման է ''Pediculus humanus capitis''-ին). էգը վերևում է, արուն՝ ներքևում։ Էգի հեշտոցի լայնացումն արդեն տեղի է ունեցել, իսկ արուի դիլատորը (լայնացնող օրգանը) հենված է նրա մեջքային մակերեսին, որպեսզի չխանգարի։ Արուի բշտիկը, որում գտնվում է առնանդամը (նկարում չի երևում), ամբողջությամբ ներդրված է հեշտոցի մեջ։ Եթե ուշադրություն դարձնենք, կտեսնենք արուի առաջին զույգ ոտքերի մասնագիտացված ճանկերով կառչելը էգի երրորդ զույգ ոտքերի վրա գտնվող հատուկ ակոսից։Գլխի ոջիլները բազմանում են սեռական ճանապարհով։ Զուգավորումն անհրաժեշտ է, որպեսզի էգը կարողանա պտղաբեր ձվեր արտադրել։ Պարթենոգենեզը՝ կուսածնությունը (կույս էգերի կողմից կենսունակ սերունդ տալու գործընթացը), *Pediculus humanus*-ի մոտ տեղի չի ունենում։ Զուգավորումը կարող է սկսվել հասուն կյանքի առաջին 10 ժամվա ընթացքում։ Հաճախ հասուն ոջիլները զուգավորվում են 24 ժամ անց, ընդ որում՝ զուգավորումը կարող է տեղի ունենալ օրվա ցանկացած ժամի։ Զուգավորման ընթացքը հաճախ տևում է մեկ ժամից ավելի։ Երիտասարդ արուները կարող են հաջողությամբ զուգավորվել տարեց էգերի հետ և հակառակը։ *P. h. humanus*-ի (մարմնի ոջիլների) հետ կատարված փորձերը ընդգծում են ոջիլների զուգավորման հետ կապված վտանգները։ Մեկ երիտասարդ էգը, որը փակված է վեց կամ ավելի արուների հետ, մի քանի օրվա ընթացքում մահանում է՝ դնելով շատ քիչ ձվեր։ Նմանապես, հաղորդվել է կույս էգի մահվան մասին այն բանից հետո, երբ նրա մոտ արու է թույլատրվել։ Զուգավորումից հետո էգը դրել է ընդամենը մեկ ձու, և նրա ամբողջ մարմինը ներկվել է կարմիր երանգով. այն վիճակ է, որը վերագրվում է սեռական ակտի ժամանակ մարսողական ուղու պատռմանը։ Տարեց էգերը հաճախ մահանում են զուգավորումից հետո կամ հենց դրա ընթացքում։ Իր 4 շաբաթ տևող կյանքի ընթացքում էգ ոջիլը դնում է 50-150 ձու։ Ձվերը դուրս են գալիս 6-9 օրվա ընթացքում, հարսնյակային յուրաքանչյուր փուլ տևում է 4-5 օր, և համապատասխանաբար՝ ձվից մինչև հասուն առանձնյակ դառնալու ժամանակահատվածը տևում է 18-24 օր։ Հասուն ոջիլներն ապրում են ևս 3-4 շաբաթ։

## Վարակման վրա ազդող գործոններ
Ընտանիքում երեխաների թիվը, մահճակալների և պահարանների համատեղ օգտագործումը, մազերը լվանալու սովորությունները, տեղական սովորույթները և սոցիալական շփումները, առողջապահական վիճակը տվյալ տարածքում (օրինակ՝ դպրոցում), ինչպես նաև սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակը համարվում են էական գործոններ գլխի ոջիլներով վարակվածության համար։ Աղջիկները երկուսից չորս անգամ ավելի հաճախ են վարակվում, քան տղաները։ 4-ից 14 տարեկան երեխաները ամենահաճախ վարակվող տարիքային խումբն են։

## Վարք
### Սնուցում
Բացի ձվերից, զարգացման մնացած բոլոր փուլերում գտնվող առանձնյակները սնվում են արյունով և սնվելու համար օրական չորսից հինգ անգամ կծում են մաշկը: Նրանք ներարկում են թուք, որը պարունակում է հակամակարդիչ, և ծծում են արյունը: Մարսված արյունն արտազատվում է մուգ կարմիր ֆրասի (միջատների արտաթորանքի) տեսքով:

### Տեղակայում
Թեև գլխամաշկի ցանկացած հատված կարող է գաղութացվել, ոջիլների նախընտրելի հատվածներն են ծոծրակը և ականջների հետին հատվածը, որտեղ սովորաբար դնում են ձվերը: Գլխի ոջիլներին վանում է լույսը, նրանք շարժվում են դեպի ստվերները կամ մոտակայքում գտնվող մուգ գույնի առարկաները:

### Փոխանցում
Ոջիլները չունեն թևեր կամ ցատկելու համար հզոր ոտքեր, ուստի նրանք օգտագործում են իրենց ոտքերի ճանկերը՝ մազից մազ տեղափոխվելու համար: Սովորաբար, գլխի ոջիլները վարակում են նոր տիրոջը միայն անհատների միջև սերտ շփման միջոցով, ինչը երեխաների միջև սոցիալական շփումները և ծնող-երեխա փոխազդեցությունները դարձնում է վարակման ավելի հավանական ուղիներ, քան ընդհանուր օգտագործման սանրերը, գլխարկները, խոզանակները, սրբիչները, հագուստը, մահճակալները կամ պահարանները: Գլուխ-գլուխ շփումը ոջիլների փոխանցման ամենատարածված ուղին է:

## Տարածվածություն
Միայն Միացյալ Նահանգներում տարեկան մոտավորապես 6–12 միլիոն մարդ, հիմնականում երեխաներ, բուժվում են գլխի ոջիլների դեմ: Ոջիլներով վարակվածության բարձր մակարդակներ են արձանագրվել նաև այլ երկրներում, այդ թվում՝ Ավստրալիայում, Դանիայում, Ֆրանսիայում, Իռլանդիայում, Իսրայելում և Շվեդիայում:

## Արխեոգենետիկա
Արխեոգենետիկայի հետազոտություններում Պերուական մումիաների վրա հայտնաբերված ոջիլների ԴՆԹ-ի վերլուծությունը կարող է վկայել այն մասին, որ որոշ հիվանդություններ (օրինակ՝ բծավոր տիֆը) հնարավոր է փոխանցված լինեն Նոր աշխարհից (Ամերիկա) Հին աշխարհ (Եվրոպա, Ասիա), այլ ոչ թե հակառակը։

## Գենոմ
Մարմնի ոջիլի գենոմի սեքվենավորումը առաջին անգամ առաջարկվել է 2000-ականների կեսերին, իսկ վերծանված գենոմը հրապարակվել է 2010 թվականին: Մարմնի և գլխի ոջիլների տրանսկրիպտոմների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ այս երկու օրգանիզմները գենետիկորեն չափազանց նման են: Ըստ տրանսկրիպտոմային վերլուծությունների՝  հավանական է, որ նրանք միմյանցից տարբերվում են ֆենոտիպային ճկունության շնորհիվ, և դա «հավանաբար կարգավորող փոփոխությունների արդյունք է, հնարավոր է՝ էպիգենետիկ ծագման, որոնք խթանվում են շրջակա միջավայրի ազդակներով»:

Ի տարբերություն այլ երկկողմանի համաչափ կենդանիների, մարդու ոջիլների 37 միտոքոնդրիալ գեները գտնվում են ոչ թե մեկ օղակաձև քրոմոսոմի վրա, այլ խիստ մասնատված են: Գլխի և մարմնի ոջիլների մոտ դրանք տեղակայված են 20 փոքր քրոմոսոմների վրա, ցայլքի ոջիլի մոտ՝ 14, իսկ շիմպանզեի ոջիլի մոտ՝ 18 փոքր քրոմոսոմների վրա:

## Միտոքոնդրիումային խմբեր
Մարդու ոջիլները բաժանվում են երեք խորապես տարամիտված միտոքոնդրիումային խմբերի՝ A, B և C անուններով: Հայտնաբերվել են երեք ենթախմբեր՝ D (A-ի քույր խումբ), E (C-ի քույր խումբ) և F (B-ի քույր խումբ):

### A խումբ
* Գլխի և մարմնի: համաշխարհային տարածում
* Հայտնաբերվել է հին հռոմեական Հրեաստանում

### D ենթախումբ (A-ի քույր խումբ)
* Գլխի և մարմնի: Կենտրոնական Աֆրիկա, Եթովպիա, Միացյալ Նահանգներ

### B խումբ
* Միայն գլխի: համաշխարհային տարածում
* Հայտնաբերվել է հին հռոմեական Հրեաստանում և 4000 տարեկան չիլիական մումիայի վրա

### F ենթախումբ (B-ի քույր խումբ)
* Գլխի և մարմնի: Հարավային Ամերիկա

### C խումբ
* Միայն գլխի: Եթովպիա, Նեպալ, Թաիլանդ

### E ենթախումբ (C-ի քույր խումբ)
* Միայն գլխի: Արևմտյան Աֆրիկա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մակաբուծային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Մակաբուծություն
Կատեգորիա:Մակաբույծեր
Կատեգորիա:Միջատներ