Յանգ Հույ

մինի|375x375փքս
մինի|250x250փքս|Յան Հույի 9 քառ. մետր
մինի|Յանգ Հույի կախարդական շրջանակը|250x250փքս
**Յանգ Հույ**, (պարզեցված չինարեն՝ 杨辉; ավանդական չինարեն՝ 楊輝; պինյին՝ Յանգ Հույի, մոտ 1238–1298), իսկական անունը՝ **Ցյանգուանգ** (謙光), չինացի մաթեմատիկոս և գրող՝ Սոնգ դինաստիայի օրոք։ Ի սկզբանե Քիանթանգից (ժամանակակից Հանչժոու, Չժեցզյան) Յանգը աշխատել է մաթեմատիկակայի կախարդական թվերի, քառակուսային հավասարումների, կախարդական շրջանագծերի և երկանդամների թեորեմի վրա և առավել հայտնի է Յանգ Հույի եռանկյունին ներկայացնելու իր ներդրմամբ։ Այս եռանկյունը նույնն էր, ինչ Պասկալի եռանկյունին, որը հայտնաբերել էր Յանգի նախորդը՝ Ցզյա Սիանը։ Յանգը նաև Չին Ցզյուշաոյի՝ մեկ այլ հայտնի չինացի մաթեմատիկոսի ժամանակակիցն էր:

## Գրավոր աշխատանքներ
Պասկալի եռանկյունու գոյություն ունեցող ամենավաղ չինական նկարազարդումը Յանգի գրքից է (1261 թվականին գրված գրքի իներորդ գլխի ալգորիթմի մանրամասն բացատրություն), որտեղ Յանը խոստովանեց, որ քառակուսի արմատներ և խորանարդ արմատներ գտնելու իր մեթոդը՝ օգտագործելով Յանգ Հոյւի եռանկյունին, հորինել է մաթեմատիկոս Ցզյա Սիանը,  ով դա ուրվագծել էր  Մ.թ. ա. մոտ 1100 թվականին՝ Պասկալից մոտ 500 տարի առաջ: Նրա գիրքը (այժմ կորած), որը հայտնի է որպես Ռուգի Շիմսու (如積釋鎖) կամ գումարող ուժեր և բացահայտող գործակիցներ, հայտնի էր իր ժամանակակից մաթեմատիկոս Լյու Ռուկսիի (劉汝諧) շնորհիվ: Նա օգտագործված մեթոդը նկարագրեց որպես Լի Չենգ Շի Սուո (երկանդամ գործակիցները որոշելու համար աղյուսակների կազմման համակարգ): Սա կրկին հայտնվել է Չժու Շիջիի Չորս Անհայտների Ջադե Հայելին (Մ.թ. 1303) գրքի հրապարակման մեջ:

Մոտավորապես 1275 թվականին մ. թ., Յանգը, ի վերջո, հրապարակել է երկու հայտնի մաթեմատիկական գրքեր: Նախորդ գրքում Յանգը նկարագրել է բնական թվերի դասավորությունը համակենտրոն և ոչ կենտրոնացված շրջանակների շուրջ, որոնք հայտնի են որպես կախարդական շրջանակներ, և բարդ կոմբինատորային սխեմաների ուղղահայաց-հորիզոնական դիագրամներ, որոնք հայտնի են որպես կախարդական քառակուսիներ՝ ապահովելով դրանց կառուցման կանոնները: Իր աշխատություններում նա խիստ քննադատության ենթարկեց Լի Չունֆենգի և Լիու Յիին (劉益):  Ավելի վաղ Յանգի աշխատանքները, մաթեմատիկական մեթոդների կիրառմամբ, ապացուցվեցին՝ առանց բացահայտելու դրանց տեսական ծագումը կամ սկզբունքները: Յանգը մի անգամ ասաց, որ մաթեմատիկայի նկատմամբ որոշ չափով ժամանակակից վերաբերմունք ցուցաբերելով՝ նա  ժամանակակից մոտեցում է ցուցաբերում մաթեմատիկային:

Հին գիտնականները խնդրից խնդիր փոխել են իրենց մեթոդների անունները, այնպես որ, քանի դեռ որևէ կոնկրետ բացատրություն չի տրվել, հնարավոր չի եղել որոշել դրանց տեսական ծագումը կամ հիմքը:

Իր գրավոր աշխատության մեջ Յանգը տեսական ապացույց ներկայացրեց այն պնդման մասին, որ զուգահեռագծերի լրացումները, որոնց տրամագիծը հավասար է ցանկացած տվյալ զուգահեռագծի տրամագծին, հավասար են միմյանց:  Նույն գաղափարն արտահայտվեց հույն մաթեմատիկոս Էվկլիդեսի քառասուներեքերորդ նախադասության մեջ (Մ.թ. ա. մոտ 300 թ.) իր առաջին գրքում, միայն Յանգը օգտագործեց ուղղանկյուն և շրջանագիծ: Յանգը դրեց նաև մի շարք այլ երկրաչափական խնդիրներ և տեսական մաթեմատիկական դրույթներ, որոնք զարմանալիորեն նման էին Էվկլիդեսի համակարգին: Այնուամենայնիվ, Էվկլիդեսի առաջին գրքերը թարգմանվել են չինարեն՝ իտալացի Մատեո Ռիչիի և Մինգ դինաստիայի պաշտոնյա Սյու Գուանցիի համատեղ ջանքերով 17-րդ դարի սկզբին:

Յանգի աշխատանքը ներկայացնում է առաջին արտադրանքը, որում հայտնվում են բացասական իքս գործակիցներով քառակուսային հավասարումներ, չնայած նա դա վերագրում է ավելի վաղ Լյու Յիին: Յանգը հայտնի էր նաև տասնորդական կոտորակները շահարկելու ունակությամբ: Երբ Յանգը ցանկացավ բազմապատկել թվերը 24 քայլ լայնությամբ (34 ×10 ոտնաչափ) և 36 քայլ երկարությամբ (28×10 ոտնաչափ) ուղղանկյուն դաշտի վրա, նա դրանք արտահայտեց քայլի տասնորդական կոտորակներով՝ 24,68 X 36,56 = 902,3008:

## Յանգ Հույի մրցանակ
Յանգ Հույի մրցանակը շնորհվում է մաթեմատիկոսներին կամ գիտնականներին, ովքեր միջազգային ճանաչում են ձեռք բերել կարիերայի ընթացքում իրենց բացառիկ ներդրման համար: Այն շնորհվել է Սալվատոր Կապոցիելլոյին՝  նյութերի համաչափությունների հետ աշխատանքի համար, Մահուտոն Նորբերտ Հունկոնին՝ դեֆորմացված քվանտային հանրահաշվի ոլորտում իր աշխատանքի համար:   2023 թվականին COVID-19-ի մաթեմատիկական մոդելավորման համար, Չինաստանի Շանհայ քաղաքի մաթեմատիկական վերլուծության, հավելվածների և համակարգչային մոդելավորման միջազգային համաժողովում,  Յանգ Հույի մրցանակը շնորհվել է Դելփիմ Ֆ.Մ. Տորեսին (2023 թվականի 22-26 նոյեմբեր ամսին):

## Ծանոթագրություններ

## Նշումներ
*Նիդամ Ջոզեֆ (1986 թվական), Հատոր 3, Մաթեմատիկա և գիտություններ երկնքի և երկրի մասին, 1-ին հրատարակչություն, 
*Լի Ջիմը, "Yang Hui" , Չինական հանրագիտարան (մաթեմատիկական հրատարակություն), 1-ին հրատարակություն:

## Արտաքին հղումներ
* Yang Hui at MacTutor

Կատեգորիա:13-րդ դարի անձինք
Կատեգորիա:13-րդ դարի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Գիտնականներ
Կատեգորիա:Գրողներ
Կատեգորիա:Չին գրողներ
Կատեգորիա:Չինացի գիտնականներ