Գալյա Նովենց

**(Գալյա Քրիստափորի Նովենց)** (ի ծնե **Գալինա Նովենց**, ), թատրոնի և կինոյի հայ դասական անվանի դերասանուհի, Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդական արտիստուհի (2007)։ 1985 թվականին Վենետիկի 42-րդ միջազգային կինոփառատոնում արժանացել է ժյուրիի հատուկ մրցանակի  «Մեր մանկության տանգոն» ֆիլմում լավագույն դերակատարման համար` դառնալով առաջին ու առայժմ միակ հայ դերասանուհին, որը նման բարձր պարգևի է արժանացել: Այս ֆիլմով նա մեծ ճանաչում է ձեռք բերել ու հանդիսատեսի շատ մեծ սիրուն է արժանացել։

Հայ բեմադրիչ Երվանդ Ղազանչյանի կինն է, բեմադրիչ Հակոբ Ղազանչյանի և վաղամեռիկ դերասան Ստեփան Ղազանչյանի մայրը։ Գալյա Նովենցի մորաքույրը հայ դերասանուհի Լյուսյա Հովհաննիսյանն (1926-1993) էր` Խորեն Աբրահամյանի առաջին կինը:

## Կենսագրություն
Գալյա Նովենցը ծնվել է  1937 թվականին, հուլիսի 1-ին, Երևանում, հայկական ավանդապաշտ ընտանիքում: Հայրը ժամանակին նվագել է զինվորական նվագախմբում, իսկ մայրը «շատ գեղեցիկ երգում էր»։ Բացի այդ, նրանց հետ է ապրել Գալյայի մորաքույրը` ժողովրդական դերասանուհի Լյուսյա Հովհաննիսյանը։ «Եվ ահա ես ժառանգեցի նրանց բնատուր հակումները…»:

1958 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի դերասանական բաժինը, որտեղ էլ ծանոթացել է իր ապագա ամուսնու` Երվանդ Ղազանչյանին։ Դեռևս 1954 թվականին`  առաջին կուրսի ուսանողուհին ինստիտուտից դուրս մնալու վտանիգի տակ է հայտնվել. Աճեմյանը չէր ցանկանում մասնագիտական ստոգարքը նշանակել: Գալյան զգուշորեն շարունակել է հաճախել դասերին և հաջորդ տարի Գուլակյանն իր նորաբաց դասարանն է հրավիրել Աճեմյանի չհավանած ուսանողներին ու նա սկսել է սովորել անվանի բեմադրիչ-մանկավարժ Արմեն Գուլակյանի դերասանական արվեստանոցում` ի հայտ բերելով բնավորություն կերտելու բնատուր կարողությունները: Օստրովսկու «Անմեղ մեղավորները» պիեսում Գալչիխա և «Կտակում» Նադինկա նրա դերակատարումները գնահատվել են ըստ արժանվույն: 

Ինստիտուտն ավարտելուց հետո Երվանդ Ղազանչյանի հետ նոր թատերական ընտանիք կազմած, շրջանավարտների խբի հետ միասին Նովենցը սկսել է խաղալ Կապանի Ալ. Շիրվանզադեի անվան թատրոնում (1958-1961): Երվանդ Ղազանչյանն այդ ընթացքում ավարտել է նաև Վարդան Աճեմյանի ռեժիսորական կուրսը: Ամուսնական զույգը ստեղծագործական որոնումներով խաղացել է Գ. Սունդուկյանի անվան (1962-1970), Լենինականի Ա. Մռավյանի անվան (1970-1976), Երևանի դրամատիկական (1976-1980) թատրոններ: Նովենցն այդ ընթացքում հանդես է եկել Ղազանչյանի մի շարք բեմադրություններում` կատարելով դարաշրջաններով և մարդկային նկարագրերով իրարամերժ կերպարներ.  Մարտիրիո (Ֆ. Գ. Լորկա, «Բեռնարդ Ալբայի տունը»), Մարգարիտ (Ալ. Շիրվանզադե, «Պատվի համար»), Կատրին (Բ. Բրեխտ, «Կուրաժ մայրիկը և նրա երեխաները»),  Մարիկա Չոդրիշվիլի (Ա. Չխաիձե, «Կամուրջ»), Լյուսի (Ժ. Պ. Սարտր, «Անշիրիմ մեռյալներ»), Սուսան (Ժ. Հարությունյան, «Հունիս էր, արև...»):

1985 թվականին Վենետիկի համաշխարհային 42-րդ փառատոնում և Մինսկի կինոփառատոնում «Մեր մանկության տանգոն» ֆիլմում լավագույն դերակատարման համար արժանացել է ժյուրիի հատուկ մրցանակի: Վենետիկում մրցանակը շնորհելիս նրա արվեստը հետևյալ կերպ է բնութագրվել.

Գալյա Նովենցի դերակատարումներին բնորոշ են վառ նկարագիրը, հոգեբանական հավաստի վերլուծությունը: Նրա կերտած կերպարները հոգս ու վիշտ ունեցող կանայք են։ Հայկական կինոյում դասական համարվող դերասանուհուն անվանել են «հայկական կինոյի մայրության խորհրդանիշ», «հայկական կինոյի Մանյանի»: Արվեստագետներն հատկապես առանձնացրել են նրա խոսուն լռությունը բեմում:

2007 թվականին արժանացել էր ՀՀ ժողովրդական արտիստի կոչմանը, իսկ հաջորդ տարի՝ «Հատուկ մրցանակի»՝ «Արտավազդ» թատերական ամենամյա փառատոնի ժամանակ։ Ստացել է ՀՀ Պետական մրցանակ, իսկ հայ եկեղեցու կողմից՝ «Սուրբ Սահակ-Սուրբ Մեսրոպ» բարձրագույն մեդալ։

Որդու՝ տաղանդավոր դերասան Ստեփան Ղազանչյանի մահից հետո, դերասանուհին 1995 թվականին թողել է թատրոնը և բնակություն հաստատել  ԱՄՆ-ի Լոս Անջելես քաղաքում, իր երկու թոռների խնամքը հոգալու: Ապրել է Հայաստանի կարոտով, ժամանակ առ ժամանակ վերադարձել է Երևան, Հ. Պարոնյանի անվան թատրոնում խաղացել իր խաղացանկի լավագույն դերերից: 2012 թվականի հունիսին, վերջին անգամ Հայաստանից ԱՄՆ մեկնելուց հայտնել է, որ գնում է վերջնականապես հետ վերադառնալու մտադրությամբ: Սակայն ԱՄՆ-ում առողջական վիճակը կտրուկ վատացել է: Մահացել է 2012 թվականի հուլիսի 22-ին։ Թաղված է Երևանի քաղաքային պանթեոնում։ 

54 տարի Նովենցի հետ ապրած ու իր կյանքի ընկերուհուն կորցրած Երվանդ Ղազանչյանը հետագայում ասել է․ «...Ես էլի եմ ասել, որ Գալյան նվեր է եղել մեզ, մեր ընտանիքին... (մեր ժողովրդին)»։

## Դերասանական գործունեություն
### Դերերը կինոյում
մինի|Գալյա Նովենցի հուշաքարը Կապանում
Խաղացել է մոտ 30 ֆիլմում: Կատարել է և դրամատիկական, և' կատակերգական դերեր: Միշտ հավաստի, խորունկ է խաղացել, սկսած առաջին կինոդերից` քրդուհի Նազիից (Ֆրունզե Դովլաթյանի «Բարև, ես եմ», 1965) մինչև միջազգային ճանաչման արժանացած Սիրանույշը (Ա. Մկրտչյան, «Մեր մանկության տանգոն», 1984), ռուսական որբանոցի տնօրինուհի Գայանեն (Կենտրոնական հեռուստատեսության պատվիրած «Ռիսկի ռումբ» կամ «Շնչառություն» եռամաս հեռուստաֆիլմում, 1989) և մայրը` հայ կնոջ կերպարի վերջին էկրանավորումը (Ա. Աղաբաբով, «Որտե՞ղ էիր, մարդ աստծո», 1991):

Շուրջ 20 տարի խաղացել է ժամանակի բոլոր հայ կինոբեմադրիչների ֆիմերում` ուշագրավ աշխատանքներ ներկայացնելով: Խաղընկերները եղել են հայ կինոյի և թատրոնի մեծ վարպետներ` Մհեր Մկրտչյանը, Սոս Սարգսյանը, Խորեն Աբրահամյանը: Աշխատել է տաղանդավոր ռեժիսորներ` Հենրիկ Մալյանի, Ալբերտ Մկրտչյանի, Ֆրունզե Դովլաթյանի և այլոց հետ: Ֆիլմերից առավել նշանավորներն են. 
* 1965 – Բարև, ես եմ – *Նազի*
* 1969 – Մենք ենք, մեր սարերը – *կատարածու*
* 1971 – Հեղնար Աղբյուր – *Երանոսի կինը*
* 1975 – Այս կանաչ, կարմիր աշխարհը – *Սոնայի մայրը*
* 1977 – Նահապետ – *Անթառամ*
* 1978 – Խաղի վերջը – *մայր*
* 1980 – Կտոր մը երկինք – *Հովակիմի կինը*
* 1982 – Հին օրերի երգը – *Օբերոնի մայր*
* 1982 – Գիքոր – *Գիքորի մայր*
* 1983 - Կիսակայարան- *Այվազի մայր*
* 1983 – Սիրամարգի ճիչը – *Աննա*
* 1984 – Ճերմակ անուրջներ – *Մարիամ*
* 1984 – Մեր մանկության տանգոն – *Սիրանույշ*
* 1985 – Խնձորի այգին – *Նոյեմի*
* 1988 – Ճանապարհ դեպի Սասունցի Դավիթ – *Դավիթի մայր*
* 1989 – Շնչառություն – *Գայանե*
* 1990 – Կարոտ – *Սանամ*
* 1992 – Որտե՞ղ էիր, մարդ Աստծո – *մայր*
* 2001 – Խենթ հրեշտակը – *մայր:*

### Դերերը թատրոնում
Գալյա Նովենց իր դերասանական գործունեությունը սկսել է թատրոնում, շարունակել է կինոյում: 1990-ական թվականներին արդեն կայացած կինոդերասանուհի Գալյա Նովենցն իր ստեղծագործական եռանդը կենտրոնացրել է թատրոնում: Ինչը պայմանավորված էր խորհրդային կարգերի հեղաբեկումնային իրադարձութուններով հայկական կինոարտադրության անկմամբ: Նա խաղացել է Հայաստանի տարբեր թատրոնների բեմերում.

* 1958-1961 թվականներին՝ Կապանի պետական թատրոն
* 1971-1977 թվականներին` Գյումրու պետական դրամատիկական թատրոն
* 1977-1983 թվականներին` Երևանի դրամատիկական թատրոն
* 1961-1971 թվականներին` Երևանի Սունդուկյանի անվան թատրոն
* 1983-1993 թվականներին` Երևանի Սունդուկյանի անվան թատրոն
* 1993 թվականից` Համազգային թատրոն։

Հայաստանի տարբեր թատրոններում նա կերտել է շուրջ 70 կերպար (վերջինը՝ 2012 թվականի հունիսին (մահացել է հուլիսին), Կոմեդիայի թատրոնում «Տարօրինակ միսիս Սևիջ»), հեռուստաթատրոնում էլ մարմնավորել մի շարք հերոսների: Թատրոնում աշխատել է Ա. Գուլակյանի, Վ. Աճեմյանի, Հ. Ղափլանյանի, Ե. Ղազանչյանի, հեռուստաներկայացումներում՝ Օլգա Մելիք-Վրթանեսյանի, Թամարա Բիտյուցկայա-Էլիբեկյանի, Մ. Մարինոսյանի և այլ նշանավոր բեմադրիչների հետ: 

Դերասանուհու դերակատարումներին բնորոշ են եղել վառ նկարագիրը, հոգեբանական հավաստի վերլուծությունը: Խաղացած դերերից առավել նշանավորներից են.
* Մարգարիտ -  «Պատվի համար» (Գ. Սունդուկյան)
* Քեթևան - «Խաթաբալա» (Գ. Սունդուկյան)
* Կատրին - «Կուրաժ մայրիկը և նրա երեխաները» (Բ. Բրեխտ)
* Մարինա Չոդրիշվիլի - «Կամուրջ» (Ա. Չխաիձե)
* Ֆիլումենա - «Ֆիլումենա Մարտուրանո» (Էդուարդո դե Ֆիլիպպո)
* Հեռախոսավարուհի -  «Կայարան» (Հ. Մաթևոսյան)
* Մարգարիտ - «Պատվի համար» (Ա. Շիրվանզադե)
* Մատիբո - «Բեռնարդա Ալբայի տունը» (Գ. Լորկա)
* Մայր և տանտիրուհի - «Ոտքի, դատարանն է գալիս» (Պ. Զեյթունցյան)
* Լյուսի - «Անշիրիմ մեռյալներ» (Ժ. Պ. Սարտր)
* Լիսիստրատա - «Լիսիստրատա» (Արիստոփանես), բեմադրիչ` Ե. Ղազանչյան 
* Սևիջ - «Տարօրինակ միսիս Սևիջը» (Ջոն Պատրիկ). վերջին դերը թատրոնում: Գալյա Նովենցի դերակատարմամբ նկարահանվել է համանուն հեռուստաներկայացում, որը ցուցադրվել է Հայաստանի հանրային Հ1 հեռուստաալիքով:

## Պարգևներ
Գալյա Նովենցն արժանացել է միջազգային մրցանակի, մի շարք պետական մեդալների և պարգևների:

* ՀՀ ժողովրդական արտիստ (2007 թվական)
* ՀԹԳՄ թատերական փառատոնի «Արտավազդ» «Հատուկ մրցանակ» (2008 թվական)
* ՀՀ Պետական մրցանակ
* «Սուրբ Սահակ-Սուրբ Մեսրոպ» բարձրագույն մեդալ
* ՀՀ «Մովսես Խորենացի» մեդալ (1998)
* 1985 թվականին Վենետիկի 42-րդ միջազգային կինոփառատոնում ժյուրիի հատուկ մրցանակ  «Մեր մանկության տանգոն» ֆիլմում լավագույն դերակատարման համար:

## Հիշատակ
Գալյա Նովենցին նկարել է Մինաս Ավետիսյանը  1974 թվականին, որը պատկերված է Սերգեյ Առաքելյանի 2013 թվականին գրած «Գալյա Նովենց» գրքի  (2013) կազմի վրա:

2022 թվականին Գալյա Նովենցի թոռնուհին՝ դերասանուհի Մարիամ Ղազանչյանը հիմնադրել է «Գալյա Նովենց» թատերական դպրոցը Երևանի Եզնիկ Կողբացի 69 հասցեում։

Գալյա Նովենցին նվիրված վավերագրական մի շարք վավերագրական ֆիլմեր ու ռադրո-հեռուստատեսային հաղորդումներ են նկարահանվել: Դերասանուհու մասնակցությամբ վերջին ֆիլմը նկարահանվել է 2013 թվականի մայիսին, երբ «ՀայԱրտ» մշակութային կենտրոնի տնօրեն Ռիտա Շառոյանը  հանդիսատեսի դատին է հանձնել  «Գալյա Նովենց» վավերագրական ֆիլմը:

Գալյա Նովենցի հուշաքարը տեղադրվել է Կապանում «1959-1962 թվականներին այս տանն ապրել է ՀՀ ժողովրդական արտիստ Գալյա Նովենցը» գրությամբ:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* Գալյա Նովենց․ Հայ կինոյի թագուհին
* Գնաց, որ վերևից նայի ու տեսնի … Ի խորոց սրտի Գալյա Նովենցի հիշատակին
* Գալյա Նովենց․ Հայ կինոյի մայրը
* Գալյա Նովենցը դասարան․ամ֊ում 
* Թե ինչպես Գալյա Նովենցը ստացավ Վենետիկի կինոփառատոնի հատուկ մրցանակ

Կատեգորիա:Խորհրդային դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ