Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարում

**Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարում (ԿԳԿԽ)**, շոփինգ կամ գնումներ կատարելու անվերահսկելի ցանկություն, ինչը բերում է բացասական հետևանքների։ Այն դրսևորվում է որպես կրկնվող և անզսպելի ցանկություն անպետք կամ փոքրարժեք իրեր գնելու, ինչը հաճախ պայմանավորված է բացասական հույզերով և բերում է ավելորդ ծախսերի, ժամանակի մեծ կորստի և լուրջ սոցիալական, անձնական կամ ֆինանասական խնդիրների։ Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարում ունեցող անձանց մեծ մասը համապատասխանում է անձնային խանգարման չափանիշներին։ Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը կարող է հանդիպել նաև Պարկինսոնի հիվանդությամբ կամ ճակատա-քունքային դեմենցիայով տառապող մարդկանց մոտ։

**Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը** ՀՄԴ-11-ում դասակարգվում է որպես «իմպուլսի վերահսկողության մեկ այլ խանգարում»։ Մի շարք հեղինակներ կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը համարում են կախվածության խանգարման տեսակ։ DSM-5-ը չի դասակարգել կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը նյութերից կախվածությունների և կախվածություն ներառող խանգարումների մեջ, քանի որ մինչ օրս քննարկումներ են ընթանում, թե արդյոք ուրիշ, ավելի քիչ տարածված իմպուլսիվ վարքագծերը, ինչպես օրինակ կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը, պետք է համարվեն կախվածություններ։

## Պատմություն
Ըստ գերմանացի հոգեբույժ Մաքս Նորդաուի՝ ֆրանսիացի հոգեբույժ Վալենտին Մանիան «Օնիոմանիա» տերմինը օգտագործել է իր «Հոգեբուժական դասախոսությունների» 1892 թվականի գերմաներեն թարգմանութան մեջ։ Մանիան նկարագրում է կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը որպես սոցիալական դեգրադացիայի ախտանիշ։ Նորդաուն իր Դեգեներացիա գրքում օնիոմանիան կամ «կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը» անվանում է «դեգրադացիայի խարան»։ 1909 թվականին Էմիլ Կրաեպելինը նկարագրեց օնիոմանիան, և նա ու Բլեյլերը իրենց ճանաչված վաղ դասագրքերում անդրադարձան այս ախտանիշին։ Կրապելինը օնիոմանիան բնութագրել է որպես «պաթոլոգիական ցանկություն գնելու․․․ առանց որևէ իրական կարիքի և մեծ քանակաութամբ»՝ այն դասելով կլեպտոմանիայի և այլ վիճակների կողքին, որոնք այն ժամանակ համարվում էին իմպուլսիվության հետ կապված (այժմ հայտնի որպես իմպուլսի վերահսկողության խանգարումներ)։

Մինչև 1990-ականները, կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը  որպես առանձին պաթոլոգիական վիճակ ընդունելու հարցին համեմատաբար քիչ ուշադրություն էր դարձվում։ Ըստ կարծիքների՝ նույնիսկ 21-րդ դարում  կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը չի դասվում տարածված հոգեկան հիվանդությունների շարքին։ 2019 թվականից սկսած, ՀՄԴ-11-ում (Հիվանդությունների միջազգային դասակարգման 11-րդ վերանայված տարբերակ) կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը  ներառվել է «Իմպուլսի վերահսկողության մեկ այլ խանգարում» շարքում՝ «Կոմպուլսիվ գնումներ-շոփինգ կատարելու խանգարում» անվան ներքո։

## Առանձնահատկություններ
Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը  բնորոոշվում է շոփինգի և գնումներ կատարելու հանդեպ ունեցած անհագ ցանկությամբ, որն առաջացնում է բացասական հետևանքներ։ Ըստ Կելետի և Բոլթոնի՝ այն «դրսևորվում է որպես անդիմադրելի և անկառավարելի մղում, հանգեցնելով՝ չափազանց մեծ, թանկարժեք և ժամանակատար գնումների, որն էլ հաճախ պայմանավորված է բացասական հույզերով և բերում է ավելորդ ծախսերի, ժամանակի մեծ կորստի և լուրջ սոցիալական, անձնական կամ ֆինանասական խնդիրների»։ Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը  առողջ գնումներից առանձնանում է իր պարտադրողական, կործանարար և քրոնիկական բնույթով։ Եթե գնումները կարող են լինել ինքնաարտահայտման դրական միջոց, ապա չափազանցության դեպքում դրանք վերածվում են լուրջ վտանգի։ Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը  հաճախ համակցվում է տրամադրության, տագնապային, կախվածության և սննդային խանգարումների հետ։ Այն մարդիկ, ովքեր բարձր դիրքեր են զբաղեցնում ԳԿԽ-ի սանդղակներում, սովորաբար դժվարությամբ են հասկանում իրենց զգացմունքները և չունեն բարձր դիմադրողականութուն բացասական հոգեբանական վիճակների, օրինակ՝ բացասական տրամադրության նկատմամբ։ Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը  սկսում է զարգանալ ուշ պատանեկության և վաղ 20-ականների շրջանում և սովորաբար քրոնիկ բնույթ է կրում։ Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու երևույթը ավելի շատ ազդում է կանանց, քան տղամարդկանց վրա։ Այս թեմայի վերաբերյալ զեկույցում նշվում էր, որ մեծամասնության գերակայությունն այնքան շատ է, որ այն կազմում է տուժած բնակչության ավելի քան 90%-ը։ Zadka-ն և Olajossy-ն կարծում են, որ սպառողական վարքագծի դրսևորումներն ու հոգեակտիվ  տարրերի պաթոլոգիական ընկալումը մի շարք նմանություններ ունեն։ Նրանք նաև նշում են, որ կարելի է եզրակացնել, որ այս խանգարմամբ տառապող անձինք հաճախ գտնվում են իրենց կյանքի երկրորդից չորրորդ տասնամյակներում և դրսևորում են վարքագծային առանձնահատկություններ, որոնք նման են նևրոտիկ անձնային խանգարումներին և իմպուլսի վերահսկողության խանգարումներին։

ԳԿՄ-ն նման է ՕԿԽ առարկաներ կուտակելու խանգարմանը և մանիային, սակայն տարբերվում է դրանցից։ Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը  չի սահմանափակվում միայն այն մարդկանցով, ովքեր ծախսում են իրենց հնարավորություններից ավելին․ այն ներառում է նաև նրանց, ովքեր չափազանց շատ ժամանակ են հատկացնում գնումներին կամ մշտապես մտածում են ինչ-որ բան գնելու մասին, բայց երբեք չեն գնում։ ԿԳԿԽ-ի խոստումնալից բուժումները ներառում են դեղամիջոցներ, ինչպիսք են սերոտոնինի հետզավթման սելեկտիվ ինհիբիտորները և աջակցող խմբեր, ինչպիսիք են Debtors Anonymous (հոգեբանակն աջակցություն տրամադրող խումբ, որն օգնում է պարտքերից տառապող մարդկանց)։
մինի|Compulsive buying disorder
Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ընդհանուր չափահաս բնակչության 1.8-ից 8.1%-ը տառապում են ԿԳԿԽ-ով, և եթե այն սովորաբար սկսվում է ուշ պատանեկության կամ վաղ հասունության շրջանում, հաճախ ավելի ուշ է ճանաչվում որպես խնդիր։

## Տարբերություններ
Ի տարբերություն սովորական սպառողների և կուտակողների, ովքեր ոգևորվում են և կենտրոնանում գնված իրերի վրա, կոմպուլսիվ գնորդները ոգևորություն են զգում և կենտրոնանում հենց գնումը կատարելու գործընթացի վրա, ոչ թե գնված իրերի։

Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը սերտորեն կապված է չափազանցված կամ վատ կառավարվող մղումների հետ, որոնք վերաբերում են ինչպես իրեր գնելուն, այնպես էլ ցանկացած ձևով՝ թվային, շարժական, կրեդիտային կամ կանխիկ գումար ծախսելուն։

Առանձնացնում ենք կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարուման չորս փուլ՝ կանխատեսում, նախապատրաստում, շոփինգ և ծախսում։ Առաջին փուլում անհատը շարունակ մտածում է ինչ-որ բան գնելու մասին՝ լինի դա կոնկրետ իր, թե ընդհանրապես գնումներ կատարելու գործընթացը։ Երկրորդ փուլում անհատը պլանավորում է գնումների ընթացքը։ Երրորդ փուլում տեղի է ունենում բուն գնումը, իսկ վերջին փուլում անհատը զգում է ոգևորություն, որը պայմանավորված է իր ցանկալի իրերի վրա գումար ծախսելով։

Կոմպուլսիվ շոփինգ, կոմպուլսիվ գնումներ կատարել և կոմպուլսիվ ծախսել տերմինները հաճախ փոխարինում են միմյանց, սակայն դրանք իրականում տարբեր վարքագծեր են արտահայտում։ Հնարավոր է ինչ-որ բան գնել առանց գնումներ կատարելու, ինչպես նաև շրջել խանութներում առանց որևէ բան գնելու։ Կոմպուլսիվ գնորդների մոտ 30%-ը նշել է, որ իրենց ոգևորում է հենց գնման ակտը՝ անկախ գնված ապրանքներից։

## Պատճառներ
Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը կարող է հանդիպել Պարկինսոնի հիվանդություն կամ ճակատա-քունքային դեմենցիա ունեցող մարդկանց շրջանում։

ԿԳԿԽ-ի ծագումը հաճախ կապված է կյանքի վաղ փորձառությունների հետ։ Այս խանգարումը կապված է նաև պերֆեկցիոնիզմի, ընդհանուր իմպուլսիվության, կոմպուլսիվության, անազնվության, անապահովության և վերահսկելու ցանկության հետ։ Բժշկության տեսանկյունից կարելի է եզրակացնել, որ իմպուլսների վերահսկողության խանգարումները առաջանում են դրական խթանների հանդեպ ձգտումից։ Առողջ ուղեղում ճակատային կեղևը սովորաբար վերահսկում է պարգևատրման մեխանիզմները։ Սակայն վարքագծային խանգարումներ ունեցող մարդկանց մոտ այս համակարգը խաթարված է։ Գիտնականները նկատել են, որ կոմպուլսիվ գնումներ կատարողների մոտ ուղեղի այս հատվածի ակտիվությունը էապես տարբերվում է։

Կոմպուլսիվ գնումները հաճախ ինքնության որոնման արդյունք են այն մարդկանց շրջանում, ովքեր չունեն կայուն և վստահելի ինքնություն, ինչի մասին վկայւոմ է այն, որ նրանց գնումները հաճախ արտահայտում են սոցիալական կամ անձնական ինքնությունը։ Հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարուման/ Բարդ հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման, տագնապային խանգարման, դեպրեսիայի և թույլ իմպուլսների հետ կապված խանգարումներով տառապող մարդիկ հատկապես հակված են ցածր ինքնագնահատականի ախտանիշները թեթևացնելու համար կոմպուլսիվ գնումներ կատարել։

Սակայն կան մարդիկ, ովքեր առարկում են՝ նշելով, որ կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու հոգեբանական բացատրությունները չեն համապատասխանում ԿԳԿԽ ունեցող բոլոր մարդկանց։

Սոցիալական պայմաններն էլ մեծ ազդեցություն ունեն ԿԳԿԽ-ի վրա, քանի որ սպառողական մշակույթի աճող տեմպերը կոմպուլսիվ գնումները ներկայացնում են որպես պոստմոդեռն դարաշրջանի կախվածություն, հատկապես՝ առցանց գնումների հարթակներում։

Վարկային քարտերի հասանելությունը հաճախ հանգեցնում է չափից դուրս ծախսելու, ուստի որոշներն առաջարկում են, որ կոմպուլսիվ գնորդները կամ սահմանափակեն դրանց օգտագործումը, կամ ընդհանրապես հրաժարվեն։ Առցանց գնումները ևս խթանում են ԿԳԿԽ-ը, և հատկապես աճուրդային հարթակներից կախվածությունը, որը հաճախ օգտագործվում է դեպրեսիայի կամ մեղքի զգացումից խուսափելու համար, դարձել է նկատելի խնդիր։

## Նյութապաշտություն և կերպարի որոնում
Սոցիալական հոգեբանության տեսանկյունից կոմպուլսիվ գնումները կարելի է դիտարկել որպես գնումների միջոցով ճանաչում ստանալու ծայրահեղ միջոց։ Վերջին տասնամյակներում նյութապաշտական արժեքների և սպառողական մշակույթի տարածման ճնշումները կարող են մարդկանց մղել կոմպուլսիվ գնումներ կատարելուն։

Ընկերությունները կիրառել են ագրեսիվ նեյրոմարքեթինգ, որտեղ ապրանքներ գնելը կապված է բարձր սոցիալական կարգավիճակի հետ։ Նրանք փորձում են ներկայացնել այդ մարդկանց որպես ժողովրդական հերոսներ՝ շեշտելով մի քանի ապրանք գնելու նրանց ունակությունը։ Ինչպես նշում են Zadka և Olajossy-ին, գնումները կապված են ավելի բարձր սոցիալական կարգավիճակ ունենալու կամ սոցիալական բարձր աստիճաննի հասնելու զգացողության հետ։ Zadka-ն պնդում է, որ այս ընկերությունները օգտագործում են մարդկանց էգոյի խոցելի կողմերը, որպեսզի նրանց ստիպեն ծախսել իրենց գումարները։

## Ախտանիշներ և հիվանդության ընթացք
Կոմպուլսիվ գնումների համար ախտորոշիչ չափանիշներ են առաջարկվել՝

# Չափազանց մեծ տարվածություն գնումներով։
# Գործունեության հետևանքով առաջացած անհանգստություն և արժեզրկում։
# Կոմպուլսիվ գնումները չեն սահմանափակվում միայն հիպոմանիական կամ մանիական էպիզոդներով։
# Մշտական տարվածություն գնումներով և անըդհատ դժգոհություն։

Սկզբում, հնարավոր է, կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու շարժառիթը լինի պարզապես քեզ հատուկ զգալու ցանկությունը, բայց երբ տվյալ գնումները չեն բավարարում այդ կարիքները, այն կարող է հանգեցնել ռիսկային շրջանի էսկալացիայի, երբ մարդիկ ապրում են նույն բարձր և ցածր զգացողությունները, ինչ մյուս կախվածությունների դեպքում։ Գնումներ կատարելու ընթացքում առաջացած «բարձրությանը» կարող է հաջորդել հիասթափության և մեղքի զգացումը, ինչը կարող է հանգեցնել կոմպուլսիվ գնումների նոր շրջափուլի։ Արդեն կախվածություն ունեցող անձը, ավելի ու ավելի շատ զգալով բացասական հույզեր, ինչպիսիք են զայրույթն ու սթրեսը, կարող է փորձել ինքնաբուժությամբ զբաղվել՝ նոր գնումներ կատարելով, սակայն տուն վերադառնալուն պես կրկին բախվել ամոթի, մեղքի, զղջման կամ դեպրեսիայի զգացումներին, ինչը նորից առաջացնում է գնելու ցանկություն։ Վերոնշյալ ախտանիշներն էլ ավելի են սրվում, երբ առկա է գումարի հասանելություն՝ վարկային քարտերի և հեշտությամբ տրամադրվող բանկային վարկերի միջոցով։

Պարտքի աճի հետ մեկտեղ մարդիկ կարող են սկսել իրենց կոմպուլսիվ գնումները գաղտնի կատարել։ Երբ անհատը սկսում է թաքցնել կան ոչնչացնել գնումները, քանի որ ամաչում է, դրա գինը՝ հոգեբանական, ֆինանսական և զգացմունքային առումներով, էլ ավելի է մեծանում։

Գնումներ կատարելուց կախվածություն ունեցող անձանց մոտ նկատվում է կրկնվող և մոլուցքային ցանկություն գնումներ կատարելու, հատկապես այնպիսի միջավայրում, որը նպաստում է այդ վարքագծին, օրինակ՝ առևտրի կենտրոնում։ Նման վայրերում նրանք հիմնականում գնում են էժան կամ ցածր արժեք ունեցող իրեր՝ պարզապես ծախսելու ցանկությունը բավարարելու համար։ Սովորաբար այդ իրերը որոշ ժամանակ անց կամ վերադարձվում են խանութ, կամ ամբողջությամբ դեն նետվում։ Այնուամենայնիվ, ըստ Zadka-ի և Olajossy-ի, սա հազվադեպ է աշխատում, քանի որ այդ մարդիկ հայտնի են իրենց ցածր ինքնագնահատականով։

## Հետևանքներ
Կոմպուլսիվ գնումները կարող են թողնել երկարատև ու ծանր հետևանքներ՝ բացասաբար ազդելով ամուսնական կյանքի, անձնական հարաբերությունների և կարիերայի վրա։ Կոմպուլսիվ գնումները կարող են հանգեցնել նաև վարկային պատմության վնասման, գումարի յուրացման կամ գողության, չվճարված վարկերի, լուրջ ֆինանսական դժվարությունների, իսկ երբեմն էլ՝ սնանկության կամ ծանր պարտքային բեռի, ինչպես նաև ուժեղ տագնապի և կյանքի նկատմամբ վերահսկողության կորստի զգացման։ Այս ամենի արդյունքում առաջացած սթրեսը կարող է հանդիսանալ առողջական խնդիրների, խարխլված հարաբերությունների կամ ծայրահեղ դեպքում՝ ինքնասպանության պատճառ։

## Բուժում
Բուժումը ներառում է կախվածության գիտակցում՝ կրթության, հոգեբանական թերապիայի և խմբային քննարկումների միջոցով։  Michel Lejoyeux-ի և Aviv Weinstein-ի կատարած հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումից ազատվելու ամենաարդյունավետ մեթոդներից մեկը կոգնիտիվ-վարքային թերապիան է։ Նրանք առաջարկում են նախևառաջ գնահատել հիվանդի հոգեբանական վիճակը, հատկապես՝ դեպրեսիայի առկայությունը, որպեսզի հնարավոր լինի նշանակել համապատասխան դեղորայքային բուժում։ Հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ 10 շաբաթ շարունակ կոգնիտիվ-վարքային թերապիա ստացած հիվանդները հազվադեպ են դրսևորել կոմպուլսիվ գնորդների վարքագիծ և ավելի քիչ ժամանակ են հատկացրել գնումներին՝ համեմատած բուժում չստացածների հետ(251)։

Lejoyeux-ը և Weinstein-ը անդրադառնում են նաև կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարման դեղորայքային բուժմանը, ինչպես նաև ուսումնասիրություններին, որոնք կասկածի տակ են դնում դրա արդյունավետությունը։ Նրանք նշում են, որ կոմպուլսիվ գնումների դողորայքային բուժման ազդեցությունը քիչ է ուսումնասիրվել, և մինչ այժմ որևէ դեղամիջոց արդյունավետ չի համարվել։ Այս կախվածությունից ազատվելու լավագույն միջոցը թերապիայի և խմբային քննարկումների մասնակցելն է՝ կախվածության հետագա զարգացումը կանխելու համար(252)։

Հոգը և այլ հետզոտողներ նշում են, որ կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարման բուժման մեջ խմբային թերապիան ամենաարդյունավետն է եղել։ Նա նշում է, որ խմբային թերապիան մոտ 72.8%-ով նպաստել է կոմպուլսիվ ծախսելու ցանկության նվազմանը։ Բացի այդ, նա ընդգծում է, որ հոգեթերապիան կարող է չլինել կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարմամբ տառապող բոլոր անձանց համար բուժման նախընտրելի մեթոդ, քանի որ կարևոր է նաև բուժման մեթոդի համապատասխանությունը յուրաքանչյուր հիվանդի համար։ Հոգը պնդում է, որ խանգարման բուժման մեթոդները պետք է որոշ չափով արտացոլեն այն համատեքստը, որտեղ այս երևույթը դրսևորվում է։

Որոշ հետազոտություններ վկայում են, որ սերոտոնինի հետզավթման սելեկտիվ ինհիբիտորները, օրինակ՝ ֆլուվոքսամինը և ցիտալոպրամը, կարող են նպաստել կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարման բուժմանը, թեև առկա տվյալները հակասական են։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ  օpioid antagonists (արգելակում են օփիոիդային ընկալիչների ազդեցությունը), օրինակ՝ նալտրեքսոնը և նալմեֆենը, կարող են արդյունավետ լինել կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարման բուժման մեջ։ Այնուամենայնիվ, հետազոտության արդյունքում պարզ է դարձել,որ ներկայումս դրանց կիրառելիությունը հաստատելու համար տվյալները դեռևս անբավարար են։ Նալտրեքսոնն ու նալմեֆենը նաև դրական արդյունքներ են ցույց տվել խաղամոլության բուժման մեջ, որը կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարմանը նման խանգարում է։

## Պատմական օրինակներ
* ԱՄՆ նախագահ Աբրահամ Լինքոլնի կինը՝ Մերի Լինքոլնը (1818–1882), ենթադրաբար տառապում էր կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու կախվածությամբ․ նա վարկով մեծ գումարներ էր ծախսում և փորձում էր թաքցնել դա, զգալով էյֆորիա գնումներ կատարելու պահին, որին հաջորդում էին ընկճվածության պահեր՝ արդյունքներին առերեսվելիս։

## Տես նաև
* Առևտրամոլի խոստովանությունները (ֆիլմ)

## Ծնոթագրություններ


## Լրացուցիչ գրականություն
* Benson, A. *To Buy or Not to Buy: Why We Overshop and How to Stop*  Boston: Trumpeter Books, 2008.
* 
* Bleuler, E.  *Textbook of Psychiatry*.  New York: Macmillan, 1924.
* Catalano E. and Sonenberg, N. *Consuming Passions: Help for Compulsive Shoppers*.  Oakland: New Harbinger Publications, 1993.
* 
* 
* 
* Kraepelin, E.  *Psychiatrie* (8th ed.).  Leipzig: Verlag von Johann Ambrosius Barth, 1915.
* McElroy, SL, Phillips KA, Keck PE, Jr. 1994 "Obsessive Compulsive Spectrum Disorder."  *Journal of Clinical Psychiatry* 55(10, suppl): 33-51
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* What is Compulsive Shopping Disorder? 
* Shopping addiction