Բնական մենաշնորհ

**Բնական մենաշնորհ**, մենաշնորհ այն ոլորտում, որտեղ շուկայի չափի համեմատ բարձր ենթակառուցվածքային ծախսերը և մուտքի այլ խոչընդոտները ոլորտի ամենամեծ մատակարարին, որը հաճախ շուկայում առաջին մատակարարն է, ճնշող առավելություն են տալիս պոտենցիալ մրցակիցների նկատմամբ։ Մասնավորապես, արդյունաբերությունը բնական մենաշնորհ է, եթե ընդհանուր արտադրանքը արտադրող մեկ ֆիրմայի ընդհանուր արժեքը ցածր է ամբողջ արտադրանքը արտադրող երկու կամ ավելի ընկերությունների ընդհանուր արժեքից։ Այդ դեպքում շատ հավանական է, որ կձևավորվի ընկերություն (մենաշնորհ) կամ նվազագույն թվով ընկերությունների (օլիգոպոլիա), որը կմատակարարի բոլոր կամ դրանց մեծ մասը համապատասխան ապրանքները և/կամ ծառայությունները։ Սա հաճախ տեղի է ունենում այն ոլորտներում, որտեղ գերակշռում են կապիտալ ծախսերը՝ ստեղծելով շուկայի չափին մոտ մասշտաբի մեծ տնտեսություններ, օրինակներ են հանրային կոմունալ ծառայությունները, ինչպիսիք են ջրամատակարարումը, էլեկտրաէներգիան, հեռահաղորդակցությունը, փոստը և այլն։ Բնական մենաշնորհները ճանաչվել են որպես շուկայական ձախողման պոտենցիալ աղբյուրներ դեռևս 19-րդ դարում։ Ջոն Ստյուարտ Միլը պաշտպանում էր կառավարության կարգավորումը, որպեսզի դրանք ծառայեն հանրային բարօրությանը:

## Սահմանում
Միկրոտնտեսագիտության մեջ կարևոր են ծախսերի երկու տարբեր տեսակներ՝ սահմանային ծախս և ֆիքսված ծախս։ Սահմանային արժեքը ընկերության համար մեկ լրացուցիչ հաճախորդին սպասարկելու ծախսն է։ Այն արդյունաբերություններում, որտեղ բնական մենաշնորհ գոյություն չունի, արդյունաբերությունների մեծ մասում սահմանային արժեքը նվազում է մասշտաբի տնտեսությունների շնորհիվ, ապա աճում է, քանի որ ընկերությունը աճի դժվարություններ ունի (աշխատակիցների գերծանրաբեռնվածություն, բյուրոկրատիա, անարդյունավետություն և այլն): Դրա հետ մեկտեղ, իր արտադրանքի միջին արժեքը նվազում և աճում է։ Բնական մենաշնորհը ունի շատ տարբեր ծախսերի կառուցվածք։ Բնական մենաշնորհն ունի բարձր ֆիքսված ծախս արտադրանքի համար, որը կախված չէ արտադրությունից, սակայն մեկ լրացուցիչ ապրանք արտադրելու սահմանային արժեքը մոտավորապես հաստատուն է և փոքր։

Ընդհանուր առմամբ կարծում են, որ բնական մենաշնորհների երկու պատճառ կա՝ մեկը մասշտաբի տնտեսությունն է, իսկ մյուսը՝ շրջանակի տնտեսությունը։

Բոլոր ոլորտներն ունեն մուտք գործելու հետ կապված ծախսեր։ Հաճախ այդ ծախսերի մեծ մասը պահանջվում է ներդրումների համար։ Ավելի խոշոր արդյունաբերությունները, ինչպիսիք են կոմունալ ծառայությունները, պահանջում են հսկայական նախնական ներդրումներ։ Մուտքի այս խոչընդոտը նվազեցնում է ոլորտ հնարավոր մուտք գործողների թիվը՝ անկախ ներսում գործող կորպորացիաների եկամուտներից։ Ձեռնարկության արտադրական արժեքը ֆիքսված չէ, բացառությամբ տեխնոլոգիայի և այլ գործոնների ազդեցության։ Նույնիսկ նույն պայմաններում ձեռնարկության միավորի արտադրության արժեքը նույնպես կարող է հակված լինել նվազման՝ ընդհանուր արտադրության ծավալի աճի հետ մեկտեղ։ Պատճառն այն է, որ ձեռնարկության իրական արդյունքը, քանի որ այն շարունակում է ընդլայնվել, սկզբնական ֆիքսված ծախսերը աստիճանաբար նոսրանում են։ Սա հատկապես ակնհայտ է այն ընկերություններում, որոնք ունեն զգալի ֆիքսված ծախսեր: Բնական մենաշնորհները առաջանում են, երբ արդյունաբերության ամենամեծ մատակարարը, հաճախ շուկայում առաջին մատակարարը, ունի ճնշող գնային առավելություն մյուս իրական կամ պոտենցիալ մրցակիցների նկատմամբ։ Սա հակված է այն ոլորտներին, որտեղ գերակշռում են ֆիքսված ծախսերը՝ ստեղծելով մասշտաբի տնտեսություններ, որոնք մեծ են շուկայի չափի համեմատ, ինչպես դա տեղի է ունենում ջրամատակարարման և էլեկտրաէներգիայի ծառայությունների դեպքում։ Մրցակցող հաղորդման ցանցի կառուցման ֆիքսված արժեքը այնքան բարձր է, իսկ գործող օպերատորի համար հաղորդման սահմանային արժեքը՝ այնքան ցածր, որ այն արդյունավետորեն զրկում է պոտենցիալ մրցակիցներին մոնոպոլիստի շուկայից՝ հանդես գալով որպես գրեթե անհաղթահարելի խոչընդոտ շուկա մուտք գործելու համար։

Բարձր ֆիքսված ծախսեր ունեցող ընկերությունը պահանջում է մեծ թվով հաճախորդներ՝ ներդրումներից նշանակալի եկամտաբերություն ունենալու համար։ Ահա թե որտեղ է կարևոր դառնում մասշտաբի տնտեսությունը։ Քանի որ յուրաքանչյուր ընկերություն ունի մեծ սկզբնական ծախսեր, երբ ընկերությունը ձեռք է բերում շուկայի մասնաբաժին և ավելացնում է իր արտադրանքը, ֆիքսված ծախսերը (այն, ինչ նրանք սկզբնապես ներդրել են) բաժանվում են ավելի մեծ թվով հաճախորդների միջև։ Հետևաբար, մեծ սկզբնական ներդրումների պահանջներ ունեցող ոլորտներում, միջին ընդհանուր արժեքը նվազում է արտադրանքի աճի հետ մեկտեղ արտադրանքի մակարդակների շատ ավելի լայն միջակայքում։

Իրական կյանքում ընկերությունները արտադրում կամ մատակարարում են մեկ ապրանք և ծառայություն, բայց հաճախ դիվերսիֆիկացնում են իրենց գործունեությունը։ Ենթադրենք, որ մեկ ձեռնարկության կողմից մի քանի արտադրանք ունենալու ծախսն ավելի ցածր է, քան դրանք առանձին մի քանի ձեռնարկությունների կողմից արտադրելու արժեքը։ Այդ դեպքում դա ցույց է տալիս, որ գոյություն ունի շրջանակի տնտեսություն։ Քանի որ որոշակի արտադրանք միայնակ արտադրող ընկերության միավոր ապրանքի գինը ավելի բարձր է, քան համատեղ արտադրական ընկերության համապատասխան միավոր ապրանքի գինը, այն առանձին արտադրող ընկերությունները կկորցնեն գումար։ Այս ընկերությունները կամ կհեռանան արտադրական ոլորտից, կամ կմիավորվեն՝ ձևավորելով մենաշնորհ։ Հետևաբար, հայտնի ամերիկացի տնտեսագետներ Սամուելսոնը և Նորդհաուսը նշել են, որ ծավալի տնտեսությունը կարող է նաև բնական մենաշնորհներ առաջացնել։

Մասշտաբի տնտեսությունից օգտվող ընկերությունները հաճախ բախվում են բյուրոկրատիայի խնդիրների. այս գործոնները փոխազդում են՝ ընկերության համար «իդեալական» չափս ստեղծելու համար, որի դեպքում ընկերության արտադրության միջին արժեքը նվազագույնի է հասցվում։ Եթե այդ իդեալական չափը բավականաչափ մեծ է ամբողջ շուկան մատակարարելու համար, ապա այդ շուկան բնական մենաշնորհ է։

Երբ բնական մենաշնորհ է հաստատվում մեծ սկզբնական ծախսերի պատճառով և, ըստ մասշտաբի տնտեսության կանոնի, ավելի մեծ կորպորացիան (մինչև որոշակի կետ) ունի ավելի ցածր միջին ծախս և, հետևաբար, առավելություն իր մրցակիցների նկատմամբ։ Այս գիտելիքներով ոչ մի ընկերություն չի փորձի մուտք գործել ոլորտ, և կձևավորվի օլիգոպոլիա կամ մենաշնորհ։

### Ֆորմալ սահմանում
Բնական մենաշնորհի ներկայիս պաշտոնական սահմանումը տալիս է Ուիլյամ Բաումոլը (1977 թվական): Նա բնական մենաշնորհը սահմանում է որպես «արդյունաբերություն, որտեղ բազմաֆիրմաների արտադրությունն ավելի թանկ է, քան մենաշնորհի կողմից արտադրությունը: Բաումոլը սահմանումը կապելէ ենթաադդիտիվության մաթեմատիկական հասկացության հետ, մասնավորապես՝ արժեքի ֆունկցիայի ենթաադդիտիվության հետ։ Բաումոլը նաև նշել է, որ մեկ ապրանք արտադրող ընկերության համար մասշտաբի տնտեսությունները բավարար պայման էին, բայց ոչ անհրաժեշտ՝ ենթաադդիտիվությունն ապացուցելու համար, այս փաստարկը կարելի է պատկերել հետևյալ կերպ.

Պնդում. Ճառագայթային միջին արժեքի խիստ նվազման համար մասշտաբի խիստ տնտեսությունները բավարար են, բայց պարտադիր չեն։

Պնդում՝ Ճառագայթի խիստ նվազող միջին արժեքը ենթադրում է ճառագայթի խիստ ենթաադդիտիվություն։

:

Պնդում. Ո՛չ ճառագայթային գոգավորությունը, ո՛չ էլ ճառագայթային միջին արժեքները, որոնք ամենուրեք նվազում են, անհրաժեշտ չեն խիստ ենթաադդիտիվության համար։

:

Բոլոր պնդումների համադրությունը տալիս է.

Պնդում, գլոբալ մասշտաբի տնտեսությունները բավարար են, բայց անհրաժեշտ չեն (խիստ) ճառագայթային ենթաադդիտիվության համար, որը բնական մենաշնորհի պայման է մեկ ապրանքի արտադրության կամ ֆիքսված համամասնություններով արտադրված ցանկացած արտադրանքի փաթեթի մեջ։

#### Բազմաֆունկցիոնալ դեպք
Մյուս կողմից, եթե ընկերությունները արտադրում են բազմաթիվ ապրանքներ, մասշտաբի տնտեսությունները ո՛չ բավարար են, ո՛չ էլ անհրաժեշտ են ենթաադդիտիվության համար։

Պնդում, արժեքի ֆունկցիայի խիստ գոգավորությունը բավարար չէ ենթաադդիտիվությունը երաշխավորելու համար։

:

### Ենթահավելականության մաթեմատիկական նշում
Արժեքի ֆունկցիան *c* *ենթագումարային* է *x* ելքի դեպքում, եթե {\displaystyle {\begin{aligned}c(x)&= c(x^1)+c(x^2)+...+c(x^k)\end{aligned}}}  այնպիսին, որ 
\sum^{k}_{i=1} x^i = x, որտեղ բոլոր x-երը ոչ բացասական են։ Այլ կերպ ասած, եթե բոլոր ընկերություններն ունեն նույն արտադրական ծախսերի ֆունկցիան, ապա ավելի լավ տեխնոլոգիա ունեցողը պետք է մոնոպոլիզացնի ամբողջ շուկան այնպես, որ ընդհանուր արժեքը նվազագույնի հասցվի, այդպիսով առաջացնելով բնական մենաշնորհ՝ իր տեխնոլոգիական առավելության կամ վիճակի պատճառով։

### Օրինակներ
# Երկաթուղիներ ՝  Ռելսերի անցկացման և ցանցերի կառուցման ծախսերը, զուգորդված գնացքների գնման կամ վարձակալության հետ, արգելում կամ խոչընդոտում են ցանկացած մրցակցի մուտքը։ Երկաթուղային տրանսպորտը համապատասխանում է նաև բնական մենաշնորհի այլ բնութագրերին, քանի որ ենթադրվում է, որ այն արդյունաբերություն է, որն ունի զգալի երկարաժամկետ մասշտաբի տնտեսություն։
# Հեռահաղորդակցություն և կոմունալ ծառայություններ՝  Հեռահաղորդակցության սյուների կառուցման և բջջային ցանցի զարգացման ծախսերը պարզապես չափազանց ուժասպառ անելու կարող են լինել այլ մրցակիցների համար։ Էլեկտրաէներգիան պահանջում է ցանցեր և մալուխներ, մինչդեռ ջրամատակարարման և գազի ծառայությունները պահանջում են խողովակաշարեր, որոնց գները չափազանց բարձր են հանրային շուկայում առկա մրցակիցներ ունենալու համար։ Այնուամենայնիվ, բնական մենաշնորհները սովորաբար կարգավորվում են, և դրանք բախվում են մասնավոր ցանցերի և մասնագիտացված փոխադրողների կողմից աճող մրցակցությանը։

## Պատմություն
Բնական մենաշնորհի հայեցակարգի զարգացումը հաճախ վերագրվում է Ջոն Ստյուարտ Միլին, որը (գրելով մարգինալիստական հեղափոխությունից առաջ) կարծել է, որ գները կարտացոլեն արտադրության ծախսերը արհեստական կամ բնական մենաշնորհի բացակայության դեպքում։ «Քաղաքական տնտեսության սկզբունքներ» աշխատության մեջ Միլը քննադատել է Սմիթի կողմից աշխատավարձերի անհավասարությունը բացատրելու հնարավոր ոլորտի անտեսումը (եզրույթն ինքնին արդեն օգտագործվում էր Սմիթի ժամանակներում, բայց մի փոքր այլ իմաստով): Որպես օրինակ բերելով այնպիսի մասնագետների, ինչպիսիք են ոսկերիչները, բժիշկները և իրավաբանները, նա ասել է՝

Պարգևատրման գերազանցությունն այստեղ մրցակցության հետևանք չէ, այլ դրա բացակայություն. ոչ թե զբաղվածությանը բնորոշ անբարենպաստությունների փոխհատուցում, այլ լրացուցիչ առավելություն. մի տեսակ մենաշնորհային գին, ոչ թե իրավական, այլ այն բանի հետևանք, ինչը անվանվել է բնական մենաշնորհ... անկախ նրանից, թե... արհեստական մենաշնորհների դեպքում [այսինքն՝ կառավարության կողմից տրամադրվող դրամաշնորհներ] գոյություն ունի բնական մենաշնորհ՝ հմուտ աշխատողների օգտին, ոչ որակավորված աշխատողների նկատմամբ, ինչը ստիպում է վարձատրության տարբերությունը գերազանցել, երբեմն բազմապատիկ համամասնությամբ, այն, ինչը բավարար է պարզապես նրանց առավելությունները հավասարեցնելու համար։ 

Միլի կողմից այս տերմինի սկզբնական օգտագործումը վերաբերում էր բնատուր ունակություններին։ Ի հակադրություն, ժամանակակից տարածված օգտագործումը վերաբերում է միայն որոշակի տեսակի արդյունաբերության, ինչպիսիք են երկաթուղին, փոստը կամ էլեկտրաէներգիան, շուկայի ձախողմանը։ Միլի կողմից այն գաղափարի զարգացումը, որ «ինչը ճիշտ է աշխատանքի համար, ճիշտ է նաև կապիտալի համար»: Նա շարունակում է.

Բոլոր բնական մենաշնորհները (այսինքն՝ նրանք, որոնք ստեղծվել են հանգամանքների բերումով, այլ ոչ թե օրենքով), որոնք առաջացնում կամ սրում են աշխատանքի տարբեր տեսակների վարձատրության անհավասարությունը, նմանապես գործում են կապիտալի տարբեր կիրառությունների միջև։ Եթե բիզնեսը կարող է շահավետ կերպով իրականացնել միայն խոշոր կապիտալը, ապա դա երկրների մեծ մասում այնքան նեղ է սահմանափակում այն անձանց դասը, ովքեր կարող են աշխատանքի անցնել, որ նրանք հնարավորություն ունեն իրենց շահույթի նորման պահպանել ընդհանուր մակարդակից բարձր։ Գործի բնույթից ելնելով՝ առևտուրը կարող է նաև սահմանափակվել այնքան քիչ ձեռքերով, որ շահույթը կարողանա պահպանվել դիլերների միջև համակցության միջոցով։ Հայտնի է, որ նույնիսկ այնպիսի բազմաթիվ մարդկանց շրջանում, ինչպիսին էին լոնդոնյան գրավաճառները, այս տեսակի համադրությունը երկար ժամանակ շարունակել է գոյություն ունենալ։ Ես արդեն նշել եմ գազի և ջրի ընկերությունների դեպքը։

Միլը այս տերմինը կիրառել է նաև հողի նկատմամբ, որը կարող է դրսևորել բնական մենաշնորհ՝ լինելով միակ հողը, որն ունի որոշակի հանքանյութ և այլն։ Ավելին, Միլը ցանցային արդյունաբերությունները, ինչպիսիք են էլեկտրաէներգիան և ջրամատակարարումը, ճանապարհները, երկաթուղին և ջրանցքները, անվանեց «գործնական մենաշնորհներ», որտեղ «կառավարության պարտականությունն է կամ բիզնեսը ենթարկել ընդհանուր առավելության համար ողջամիտ պայմանների, կամ պահպանել այնպիսի իշխանություն դրա նկատմամբ, որպեսզի մենաշնորհի շահույթը կարողանա առնվազն ստացվել հանրության համար»։ Այսպիսով, հաճախ առաջարկվում է ոչ կառավարական մրցակիցների դեմ իրավական արգելք: Որովհետև տոկոսադրույքները չեն թողնվում շուկային, այլ կարգավորվում են կառավարության կողմից՝ մեծացնելով շահույթը և, հետևաբար, հասարակության վերաներդրումները։

## Կարգավորում
Ինչպես բոլոր մենաշնորհների դեպքում, մենաշնորհատերը, որը իր դիրքը ձեռք է բերել բնական մենաշնորհի հետևանքների միջոցով, կարող է դրսևորել վարքագիծ, որը չարաշահում է իր շուկայական դիրքը։ Այն դեպքերում, երբ տեղի է ունենում շահագործում, դա հաճախ հանգեցնում է սպառողների կողմից կառավարության կողմից կարգավորման կոչերի: Կառավարության կարգավորումը կարող է նաև առաջանալ այն բիզնեսի խնդրանքով, որը հույս ունի մուտք գործել բնական մենաշնորհի կողմից գերիշխող շուկա։

Կարգավորման օգտին տարածված փաստարկներից են ընկերության հնարավոր չարաշահող կամ անարդար շուկայական իշխանությունը սահմանափակելու, մրցակցությունը խթանելու, ներդրումները կամ համակարգի ընդլայնումը խթանելու կամ շուկաները կայունացնելու ցանկությունը։ Սա հատկապես ճիշտ է կենսականորեն կարևոր կոմունալ ծառայությունների, ինչպիսին է էլեկտրաէներգիան, դեպքում, որտեղ մենաշնորհը ստեղծում է շուկա մի ապրանքի համար, որից քչերը կարող են հրաժարվել։ Ընդհանուր առմամբ, սակայն, կարգավորումը տեղի է ունենում, երբ կառավարությունը կարծում է, որ օպերատորը, թողնված իր հայեցողությամբ, կվարվի այնպես, որը հակասում է հանրային շահերին։ Որոշ երկրներում այս ենթադրյալ խնդրի վաղ լուծումը, օրինակ, կառավարության կողմից կոմունալ ծառայությունների մատուցումն էր։ Մենաշնորհային ընկերությանը առանց կարգավորման գները փոխելու հնարավորության ընձեռումը կարող է կործանարար հետևանքներ ունենալ հասարակության համար։ Օրինակ՝ Բոլիվիայի 2000 թվականի Կոչաբամբայի բողոքի ցույցերի ժամանակ, ջրի մատակարարման մենաշնորհ ունեցող ընկերությունը չափազանց բարձրացրեց ջրի սակագները՝ ամբարտակի կառուցումը ֆինանսավորելու համար, ինչի հետևանքով շատերը չկարողացան իրենց թույլ տալ անհրաժեշտ բարիքները։

### Պատմություն
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Եվրոպայում ազգայնացման ալիքը այս տարածքներից յուրաքանչյուրում ստեղծել է պետական ընկերություններ, որոնցից շատերը գործում են միջազգային մակարդակով՝ այլ երկրներում կոմունալ ծառայությունների պայմանագրերի մրցույթներ անցկացնելով։ Այնուամենայնիվ, այս մոտեցումը կարող է առաջացնել իր սեփական խնդիրները։ Անցյալում որոշ կառավարություններ պետության կողմից մատուցվող կոմունալ ծառայությունները օգտագործել են որպես դրամական հոսքի աղբյուր՝ կառավարության այլ գործունեությունը ֆինանսավորելու կամ որպես կայուն արժույթ ձեռք բերելու միջոց։ Արդյունքում, ֆինանսավորում փնտրող կառավարությունները սկսեցին փնտրել այլ լուծումներ, մասնավորապես՝ կարգավորում և ծառայությունների մատուցում առևտրային հիմունքներով, հաճախ՝ մասնավոր մասնակցության միջոցով։

Վերջին տարիներին տեղեկատվական նյութերը դիտարկել են կոմունալ ծառայությունների սուբսիդիաների և սոցիալական ապահովության բարելավման միջև եղած կապը։ Այսօր ամբողջ աշխարհում հանրային կոմունալ ծառայությունները լայնորեն օգտագործվում են պետական ջրամատակարարման, էլեկտրաէներգիայի, գազի, հեռահաղորդակցության, հասարակական տրանսպորտի և փոստային ծառայությունների մատուցման համար։

### Այլընտրանքային կարգավորում
Բնական մենաշնորհներին պետական սեփականության կողմից արձագանքի այլընտրանքներն են՝ թե՛ բաց կոդով լիցենզավորված տեխնոլոգիաները, թե՛ կոոպերատիվների կառավարումը, որտեղ մենաշնորհը պատկանում է մենաշնորհի օգտագործողներին կամ աշխատողներին։ Օրինակ, վեբի բաց կոդով ճարտարապետությունը խթանել է ինչպես զանգվածային աճը, այնպես էլ կանխել է, որ մեկ ընկերություն վերահսկի ամբողջ շուկան։ Դեպոզիտարիայի տրաստի և կլիրինգի կորպորացիան ամերիկյան կոոպերատիվ է, որը ապահովում է արժեթղթերի ոլորտում կլիրինգի և ֆինանսական հաշվարկների մեծ մասը՝ ապահովելով, որ նրանք չկարողանան չարաշահել իրենց շուկայական դիրքը՝ ծախսերը բարձրացնելու համար։ Վերջին տարիներին առաջարկվել է ի հայտ եկող վեբ մենաշնորհների համակցված կոոպերատիվ և բաց կոդով այլընտրանք՝ հարթակային կոոպերատիվ․ որտեղ, օրինակ, Uber-ը կարող է լինել վարորդների սեփականության տակ գտնվող կոոպերատիվ, որը մշակում և կիսվում է բաց կոդով ծրագրային ապահովմամբ։

## Տես նաև
* Ցանցային էֆեկտ
* Շուկայական ձևեր
* Ստանդարտացում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Միկրոէկոնոմիկա
Կատեգորիա:Մրցակցություն
Կատեգորիա:Պետական տնտեսություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Քաղաքատնտեսական ուղղություններ