Ֆուսի

**Ֆուսի** (**,** հայտնի է նաև որպես **Միսի**, **Փաոսի****, Պաոսի**, **Սիխուան**, **Ֆուսի**, **Խուանսի և Թայխաո** և այլն), Չինաստանի առասպելական ժամանակաշրջանի կերպար, որը դասվում է «Պատմական գրառումներ» աշխատության մեջ հիշատակվող Երեք գերագույնների և Հինգ կայսրերի շարքին։ Ֆուսին ոչ միայն հնագույն ժամանակներում է դիտվել որպես մարդկային մշակույթի նախահայր, այլև նրա դիցաբանական կերպարն ու գործերը խոր ազդեցություն են թողել հետագա դաոսական, կոնֆուցիական և ժողովրդական հավատալիքների համակարգերի վրա։

## Պատմական հիշատակումներ և ծագում
մինի|313x313փքս|Ֆուսի և Նյուվա
Ֆուսի անունն առաջին անգամ հայտնվել է Պատերազմող թագավորությունների ժամանակաշրջանի փաստաթղթերում, ինչպիսիք են «Փոփոխությունների գրքին կից դիտողությունները», «Ֆընշան» Կուանծը «Ճուանծը», «Չու Ցը» և «Պատերազմող թագավորությունների ռազմավարությունները»։ Նրա և Նյուվայի միջև կապի մասին առաջին անգամ գրվել է Հան դինաստիայի «Հուայնանծը»-ի «Լանմին» գլխում։

Ֆուսիի մասին առասպելի տեղեկությունները տարբեր դարաշրջաններում տարբերվում են։ Արևմտյան Ցին դինաստիայի «Կայսերական դարը» նշում է, որ Ֆուսին ծնվել է Չընծիում։ Ըստ ավանդության, Ֆուսին մարդկանց սովորեցրել է ձկնորսության համար ցանցեր պատրաստել և ստեղծել Ութ Տրիգրամները։ Ասում են նաև, որ Ֆուսին ստեղծել է գիրը և ցիտրան։ «Պայխու Թոնյին» նշում է. «Ո՞վքեր են երեք միապետները: Նրանք են Ֆուսին, Նյուվան և Շըննոնը»: Սա Ֆուսիին բարձրացնում է Երեք միապետների դիրքին: Ասում են, որ Ֆուսին և Նյուվան քույր և եղբայր էին,«Ֆուսին ուներ թեփուկավոր մարմին, իսկ Նյուվան՝ օձի մարմին»։ Նրանք ամուսնացան, այդ պատճառով հետագա սերունդները նրանց անվանեցին վիշապի նախնիներ։

Արևելյան Հան դինաստիայի Ցիենֆու Լուն աշխատության համաձայն՝ Կարմիր կայսր Քույվեյը, որը հայտնի է նաև որպես Շըննոն, կոչվել է Յան կայսր և փոխարինել է Ֆուսիին որպես աշխարհի տիրակալ։ Սիմա Ճընը նշել է, որ Ֆուսին և Նյուվան ծնվել են Հուասյուից և դարձել թագավորներ Սուեյրընից հետո։

Ֆուսին հնագույն ժամանակներից ի վեր մեծարվել է որպես չին ժողովրդի նախահայր։ Դիցաբանության մեջ նա նաև համարվում է ողջ մարդկության նախնին։ Ֆուսին Երեք միապետներից մեկն էր, ով տեղափոխեց իր մայրաքաղաքը Չընցան և հիմնադրեց իր մայրաքաղաքը Չընվանցյոում (ներկայիս Խուայան, Խընան)։ Նա վիշապին օգտագործել է որպես իր տոտեմ, իսկ Ֆըն ազգանունը չինական լեգենդներում Ֆուսիի ազգանունն էր։

Հին և ժամանակակից գրքերի ամբողջական հավաքածուն մեջբերում է Ֆուշանի նախնիների տաճարի վրա գրված արձանագրությունը (Ծին դինաստիայի Թյենան Ճաոյի կողմից). «Քաոսի սկզբում երկինքն ու երկիրը բաժանվեցին։ Մարդկանց հետ եկան կառավարիչներ, որոնք եկել էին այդքան հեռավոր և անհայտ Փանկուից։ Մանրամասներն անհայտ են։ Հեռավոր անցյալում Երեք միապետները հաջորդաբար բարձրացան հայտնվեցին։ Նրանցից առաջինը Ֆուսին էր։ Կայսերերի և թագավորների տարեգրության համաձայն՝ Ֆըսի տոհմից Ֆուսին օժտված էր մեծ առաքինությամբ, նա հաջորդեց Երկնքին որպես թագավոր և գտնվում էր արևելքում՝ խորհրդանշելով արևի պայծառությունը։ Նա կառավարում էր աշխարհը փայտ տարրի առաքինությամբ։ Նա նայում էր վերև՝ երկինքին հետևելու և ներքև՝ երկիրը ուսումնասիրելու համար։ Նա ոգեշնչվում էր իր սեփական մարմնից և բոլոր էակներից, և այդպիսով ստեղծեց Ութ Արհաթները՝ աստվածների առաքինությունները հասկանալու և բոլոր էակների բնույթը դասակարգելու համար։

## Լեգենդի էվոլուցիա
մինի|250x250փքս|Քաղաք Ֆուսի, Թյենշուեյ, Կանսու
Պատերազմող թագավորությունների ժամանակաշրջանի հնագիտական աղբյուր «Չուի մետաքսե ձեռագիր» երկի Ա բաժնի վկայությունների համաձայն՝ Ֆուսին Չու պետության դիցաբանության մեջ համարվում է նախահայր աստված և արարիչ աստված։

Ոմանք կարծում են, որ Ֆուսին և Թայհաոն սկզբում երկու տարբեր մարդիկ էին։ Թայհաոն սև թռչունին որպես տոտեմ էր օգտագործում և Տոնյի ցեղի նախնիներից մեկն էր։ Օրինակ՝ *Ծուո Չուանը* նշում է. «Աշնանը Թանծըն եկավ արքունիք, և դուքսը նրա համար խնջույք կազմակերպեց։ Ճաոծըն հարցրեց նրան. «Ինչո՞ւ է շաոկաո տիտղոսը կոչվում թռչնի անունով»։ Թանծըն պատասխանեց. «Դա մեր նախահայրերից է գալիս… Երբ իմ նախապապ Շաոկաո Ճըն բարձրացավ գահ, մի փյունիկ հայտնվեց։ Այդ պատճառով տարեգրություններում ամեն ինչ նշվեց թռչունների անունով․ ստեղծվեցին թռչնապետեր, և պաշտոնների անուններն էլ դարձան թռչնանուն»։ Ավելի ուշ, Արևմտյան Հան դինաստիայի ժամանակաշրջանում Լյու Սինի «Շըծին» աշխատության մեջ, Լյու Սինը՝ նպատակ ունենալով փոխել հինգ տարրերի տեսությունը, փոփոխեց և ընդլայնեց կայսրերի հինգ տարրերի տոհմաբանությունը։ Այս գործընթացում, գոյություն ունեցող տոհմաբանական գրառումների և իր տեսության միջև հակասությունները հաշտեցնելու համար, նա հայտարարեց, որ Շըննոնը Յենտին է, իսկ Ֆուսին՝ Թայհաոն։ Այդ ժամանակից ի վեր Ֆուսին դարձավ «Թայհաո Ֆուսի Շը», և Թայհաոյի որոշ բնութագրեր, ինչպիսին է Ֆըն ազգանունը, վերագրվեցին Ֆուսիին։

Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ Ֆուսին Փանկուն է, կամ որ Փանկուի և Ֆուսիի առասպելը պատկանում են նույն դիցաբանական ծագմանը։ Գիտնականները Փանկուն ուսումնասիրել են բանասիրական տեսանկյունից։ «Փան» կերպարի հին իմաստը «սկիզբ» է, իսկ «Կու»-ն նշանակում է դդում, որը խորհրդանշում է կյանքի տարածումը։ Այն բանից հետո, երբ Խուան Տի կայսրը փոխարինեց Յան կայսրին և հաղթեց Չըյոուին, Յան կայսրի և Չըյոուի որոշ ցեղեր գաղթեցին Խուան գետի ավազանից դեպի հարավ։ Նրանց նախնին Ֆուսիի լեգենդներում վերածվեց Փանկուի, որը տարածվեց ավելի ուշ հարավային էթնիկ փոքրամասնությունների վրա՝ վերածվելով «Փանկուի կողմից աշխարհը արարելու» լեգենդի։ Փանկուի լեգենդի հայտնվելուց հետո Ֆուսիի կարգավիճակը սկսեց անկում ապրել։

Այնուամենայնիվ, որոշ գիտնականներ կարծում են, որ Փանկուի և Ֆուսիի առասպելը պատկանում են երկու տարբեր դիցաբանական ծագման։ Փանկուի և Փանխուի առասպելները միմյանց հետ կապ չունեն։

## Ազդեցություն
Խընան նահանգի Խուայյան քաղաքում կա Թայհաո դամբարան (Ֆուսի դամբարան):

## Պատկերասրահ

Պատկեր:伏羲氏畫八卦（廿一史通俗衍義）.jpg|Ֆուսին և Ութ Արհաթները
Պատկեր:Chinese_woodcut,_Famous_medical_figures;_Emperor_Fuxi_Wellcome_L0039312.jpg|Կայսր Ֆուսի
Պատկեր:Fuxi_et_les_Huit_Trigrammes.jpg|Թայհաո Ֆուսի
Պատկեր:Fuxi,_Qiu_Ying_(painting).jpeg|Ցյու Ինի «Կայսերական տոհմածառը տևում է տասը հազար տարի» նկարը
Պատկեր:Guo_Xu_album_dated_1503_(1).jpg|Ֆուսին մեկնաբանում է Կուո Սյուի նկարազարդած հեքսագրամները
Պատկեր:Painting_of_Fu_Xi_by_Kanō_Sansetsu.jpg|Ֆուսիի պատկերը
Պատկեր:太昊伏羲氏.jpg|Պատմության տարբեր ժամանակաշրջաններում կայսրերի, այդ թվում՝ Թայհաո Ֆուսիի դիմանկարների հավաքածու
Պատկեր:龍馬負河圖洛書.jpg|Վիշապ-ձին կրում է գետի քարտեզը և Լուո գիրքը
Պատկեր:MET_DP160908.jpg|Ֆուսիի իրական պատկերը


## Ֆիլմեր և հեռուստասերիալներ
### Հեռուստասերիալներ

* 2000 թվականի չինական հեռուստասերիալ «Ֆուսի և Նյուվա». Ֆուսիի դերում՝ Խուան Ճըճոն
* 2003 թվականի չին-հոնկոնգյան համատեղ հեռուստասերիալ «Լուսնի լեգենդը». Ֆուսիի դերում՝ Ճըն Ծըշը
* 2004 թվականի հոնկոնգյան հեռուստասերիալ ATV-ի եթերում «Իմ հանդիպումը վապիրի հետ 3։ Հավերժ թագավորություն»․ Ֆուսիի դերում՝ Չըն Խո-Նամ
* 2005 թվականի չինական հեռուստասերիալ «Երկնքի և երկրի լեգենդը»․ Ֆուսիի դերում՝ Ծյաո Ընծուն
* 2009 թվականի չինական հեռուստասերիալ «Չինական պալադին 3»․ Երկնային կայսր Ֆուսիի դերում՝ Ֆանմին
* 2010 թվականի չինական հեռուստասերիալ «Լեգենդը». Ֆուսիի դերում՝ Լյո Տըքայ
* 2014 թվականի չինական հեռուստասերիալ «Հերոսական դարաշրջան։ Խուան կայսրը»․ Ֆուսիի դերում՝ Ճան Ծիճան

### Ֆիլմեր
* 2009 թվականի «Կայսեր Ֆուսի» վեպի էկրանավորում․ Ֆուսիի դերում՝ Պատրիկ Թամ

## Խաղեր
* «Օրոչիի զինվորներ» շարքը, հնչյունավորված Հիրոկի Յասումոտոյի կողմից
* «Սուրի և փերիի լեգենդը» 4
* «Սուրի և փերիի լեգենդը» 5
* «Սուրի և փերիի լեգենդը» 5 նախապատմություն

## Ծանոթագրություններ

## Տե՛ս նաև
* Վիշապ

Կատեգորիա:Չինաստանի կայսրեր