Հայ-սիրիական հարաբերություններ

**Հայ-սիրիական հարաբերություններ,** երկկողմ դիվանագիտական հարաբերություններ Հայաստանի և Սիրիայի Արաբական Հանրապետության միջև։ Երկու երկրների միջև դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվել են 1992 թվականին։ Հայաստանը Դամասկոսում ունի դեսպանատուն և Հալեպում հյուպատոսություն։ 1997 թվականին Սիրիան դեսպանատուն է բացել Երևանում։

Սիրիան Հայաստանի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել է Խորհրդային Միության փլուզումից անմիջապես հետո։ Սիրիայի նախագահ Հաֆեզ ալ-Ասադը լավ հարաբերություններ է պահպանել Հայաստանի հետ, մասամբ Սիրիայում հայկական մեծ համայնքի պատճառով։ Սիրիայում բնակվել է մոտ 120 հազար հայ։ Նրանք մեծամասնություն են կազմել Քեսաբ և Յակուբիե քաղաքներում և որոշակի դեր են խաղացել Սիրիայի քաղաքական կյանքում։

Հայոց ցեղասպանության ժամանակ Օսմանյան կայսրությունը սիրիական Դեր Զոր անապատն օգտագործել է որպես հայերի սպանության հիմնական վայր։ Դեր Զոր քաղաքում բացվել է Հայոց Ցեղասպանությանը նվիրված հուշահամալիր։ Այն նախագծվել է Սարգիս Բալմանուկյանի կողմից և պաշտոնապես բացվել է 1990 թվականին՝ Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսի ներկայությամբ։

## Համեմատական բնութագիր

## Պատմություն
Հայ-սիրիական կապերը սկիզբ են առնում դեռևս հնագույն ժամանակներից։ Մ․թ․ա․ 7-6-րդ դարերում ուրարտական մետաղյա իրերը արտահանվում էին Կարքեմիշ։ Մեծ Հայքի, Փոքր Հայքի և Կոմմագենեի գավառները մշտապես շփման մեջ են եղել Հյուսիսային Սիրիայի քաղաքների՝ Անտիոքի, Ուռհայի և Դամասկոսի հետ, որոնց միջոցով զարգացել են քաղաքական, առևտրային և մշակութային հարաբերությունները։ Հայաստանում հայտնաբերված ապակեղենի զգալի մասը ներմուծվել էր Սիրիայից, հատկապես Սիդոնից։ Հելլենիստական և հռոմեական ժամանակաշրջանում հայ իշխանական տները ներգրավված էին տարածաշրջանային դիվանագիտական ու ռազմական գործերում։ Մ․թ․ա․ 80-60 թվականներին Սիրիան եղել է Հայոց արքայից արքա Տիգրան Բ Մեծի տերության կազմում։ 

Սկսած 7-րդ դարից Հայաստանը հայտնվեց արաբական պետության` Օմայան խալիֆայության կազմում, որի կենտրոնը Սիրիան էր` Դամասկոս մայրաքաղաքով։ Հայաստանը պահպանեց իր ինքնուրույնությունը այնքան ժամանակ, քանի դեռ չէր խախտվել Բյուզանդիայի և Արաբական խալիֆայության միջև եղած խաղաղությունը։ Բյուզանդիայի կայսր Հուստինիանոս Բ-ն 689 թվականին ներխուժեց Հայաստան, Վիրք և Աղվանք։ Նույն թվականին խալիֆայության հետ կնքեց հաշտություն, որով Հայաստանի զգալի մասն անցավ Բյուզանդիային։

705 թվականին Հայոց իշխան Սմբատ Բագրատունին օգնության խնդրանքով դիմեց Բյուզանդիայի կայսրին։ Բյուզանդացիները աջակցեցին իշխանին, սակայն պարտություն կրեցին։ Տեղեկանալով այդ գործողությունների մասին՝ խալիֆը հրամայեց ոչնչացնել ազդեցիկ հայ ավատատերերին։ Արաբներից պահանջվում էր բարելավել հարաբերությունները բնակիչների հետ, ուստի 705 թվականին խալիֆ Վալիդ I-ը ընդառաջեց հայերին և փոխեց հայկական նահանգի կուսակալին։

Միջնադարում Կիլիկյան Հայաստանի և սիրիական քաղաքների միջև կայուն առևտրային կապերն ամրապնդեցին մշակութային շփումները։

## Դիվանագիտական հարաբերություններ
Հայաստանի անկախացումից (1991) հետո երկկողմ հարաբերությունները ստացան պաշտոնական միջպետական ձևաշափ։ 1992 թվականին հաստատվել են դիվանագիտական հարաբերություններ՝ դեսպանություններ ստեղծելով երկու երկրներում։ 1992 թվականի նոյեմբերին Սիրիայում բացվել է Հայաստանի դեսպանությունը, իսկ 1993 թվականի փետրվարին Հալեպում բացվել է Հայաստանի գլխավոր հյուպատոսությունը։ 1997 թվականին Հայաստանում բացել է Սիրիայի դեսպանությունը։ Երկու պետությունները պահպանել են բարեկամական կապեր՝ հիմնված փոխադարձ հարգանքի և միջազգային օրենքների վրա։ Սիրիան հիմնականում չեզոք դիրք է պահել Արցախյան խնդրում՝ չխաթարելով Հայաստանի հետ հարաբերությունները։

2022 թվականի հունիսի 14-ին Հայաստանում Սիրիայի դեսպան Նորա Արիսյանն իր հավատարմագրերն է հանձնել Հայաստանի նախագահին։

2024 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Ռուբեն Խարազյանը նշանակվել է Սիրիայում Հայաստանի դեսպան։

2025 թվականի հունվարի 8-ին Հայաստանի արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը հայտարարել է, որ Հայաստանը կապեր է հաստատել Սիրիայի նոր իշխանությունների հետ։ Նրա խոսքով՝ Սիրիայում տեղի ունեցած վերջին իրադարձություններից հետո Հայաստանի դեսպանությունը և գլխավոր հյուպատոսությունը կարճ ժամանակով դադարեցրել էին գործունեությունը, սակայն Դամասկոսում և Հալեպում դիվանագիտական առաքելությունները արդեն վերսկսել են իրենց աշխատանքը։ Դամասկոսում գտնվող Հայաստանի դեսպանությունը իր աշխատանքը վերսկսել էր 2024 թվականի դեկտեմբերի կեսերից։

## Բարձր մակարդակի այցելություններ
### Հայաստանից բարձր մակարդակի այցեր Սիրիա
* Արտաքին գործերի նախարար Րաֆֆի Հովհաննիսյան (1992)
* Հայաստանի նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյան (1992)
* Արտաքին գործերի նախարար Վահան Փափազյան (1993)
* Գերագույն խորհրդի նախագահ Բաբկեն Արարքցյան (1993)
* Հայաստանի վարչապետ Հրանտ Բագրատյան (1995)
* Արտաքին գործերի նախարար Ալեքսանդր Արզումանյան (1997)
* Արտաքին գործերի նախարար Վարդան Օսկանյան (1998)
* Ազգային ժողովի նախագահ Արմեն Խաչատրյան (2001)
* Արտաքին գործերի նախարար Վարդան Օսկանյան (2006)
* Արտաքին գործերի նախարար Էդվարդ Նալբանդյան (2009)
* Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյան (2010)
* Ազգային ժողովի նախագահ Հովիկ Աբրահամյան (2010)
* Արտաքին գործերի նախարար Էդվարդ Նալբանդյան (2015)
* Արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյան (2023)

### Սիրիայից բարձր մակարդակի այցեր Հայաստան
* Արտաքին գործերի նախարար Ֆարուք Շարաա (1992)
* Խորհրդարանի նախագահ Աբդել Կադեր Կադուրա (2001)
* Արտաքին գործերի նախարար Ուալիդ ալ-Մուալլիմ (2009)
* Սիրիայի նախագահ Բաշար ալ-Ասադ (2009)
* Ժողովրդական ժողովի նախագահ Մուհամմադ Ջիհադ ալ-Լահամ (2015)

## Հայկական համայնքը Սիրիայում

Սիրիան պատմության տարբեր ընթացքներում եղել է հայկական սփյուռքի կենտրոններից մեկը։ Հալեպում, Դամասկոսում, Քեսաբում և Լաթաքիայում ձևավորվել են խոշոր հայկական համայնքներ, որտեղ գործում էին հայկական դպրոցներ, եկեղեցիներ, մամուլ և բարեգործական կազմակերպություններ։ Համայնքները հիմնականում պահպանել են իրենց ինքնությունն ու լեզվական առանձնահատկությունները, որոնք համատեղել են տեղական մշակույթների հետ։ 

### Հայոց ցեղասպանություն
1915 թվականին Օսմանյան կայսրությունում հարյուր հազարավոր հայեր տեղահանվեցին Դեր Զորի անապատ, որտեղ մահվան դատապարտվեցին։ Դեր Զորը հայերի համար դարձել է որպես զանգվածային կոտորածների և մահվան երթերի խոհրդանիշ։ 1915-1923 թվականներին Սիրիան դարձել է Հայոց ցեղասպանությունից փրկվածների ապաստարանը։ Փրկվածները բնակություն են հաստատել Սիրիայի քաղաքներում։ Ամենամեծ համայնքը գտնվում Էր Հալեպում։ Հետագա տարիներին հայկական համայնքը վերակազմավորվել և ամրապնդվել է, ստեղծվել են դպրոցներ, եկեղեցիներ և բարեգործական հաստատություններ։

### Սիրիական պատերազմի ազդեցություն
2011 թվականին սկսված սիրիական քաղաքացիական պատերազմը զգալի ազդեցություն ունեցավ հայ համայնքի վրա։ Տասնյակ հազարավոր հայեր տեղափոխվեցին Հայաստան կամ այլ երկրներ։ Հայաստանը տրամադրեց մարդասիրական օգնություն՝ ներառյալ բծշկական աջակցություն և փախստականների ընդունում։ Շփումները պահպանվել են նաև Սիրիրայում մնացած հայկական համայնքների հետ՝ մշակութային ծրագրերի միջոցով։ Հայաստանի Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության տվյալների՝ մինչև քաղաքացիական պատերազմի սկսվելը՝ Սիրիայում բնակվել է մոտ 100 հազար հայ, որոնցից մոտ 60 հազարը՝ Հալեպում, 8 հազարը՝ Ալ-Կամիշլիում, 6-7 հազարը՝ Դամասկոսում։ Դամասկոսի, Հալեպի, Լաթակիայի նման քաղաքներում գործել են հայկական եկեղեցիներ, դպրոցներ, մշակութային կենտրոններ։ Այս համայնքը համարվում էր ամենակազմակերպվածը ողջ հայկական սփյուռքում։

Հայաստանի կառավարության տվյալներով՝ Սիրիայում դեռ բնակվում է ավելի քան 20 հազար հայեր։

## Տես նաև
* Հայաստանի արտաքին քաղաքականություն
* Քեսաբ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ՀՀ ԱԳՆ-ը՝ Սիրիայի հետ հարաբերությունների մասին

Կատեգորիա:Հայ-սիրիական հարաբերություններ