Սապուն լեռան գրոհը (տրամապատկեր)

**1944 թվականի մայիսի 7-ին Սապուն լեռան գրոհի [[Տրամապատկեր|դիորամա]]**, Սևաստոպոլի պաշտպանության և ազատագրման պետական թանգարանի ամենահայտնի ցուցանմուշներից մեկը: Նկարը ստեղծվել է Մ. Բ. Գրեկովի անվան ռազմական նկարչական ստուդիայի նկարիչներ  Պ. Տ. Մալցևի, Գ. Ի. Մարչենկոյի և Ն. Ս. Պրիսեկինի կողմից: 

Դիորամայի բացումը տեղի է ունեցել 1959 թվականի նոյեմբերի 4-ին։ Դիորամայի շենքը գտնվում է Սապուն լեռան վրա, Յալթայի մայրուղու երկայնքով, Սևաստոպոլ քաղաքում:  Սևաստոպոլի հերոսական պաշտպանության և ազատագրման թանգարան-արգելոցի մի մասն է։ Համարվում է Ռուսաստանի ժողովուրդների մշակութային ժառանգության տարածաշրջանային նշանակության օբյեկտ:

## Ցուցադրություն
աջից|մինի|345x345փքս|Դիորամայի շենքի դիմաց Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական տեխնիկայի օրինակներ

Հայրենական մեծ պատերազմի շենքերի, իրական և բուտաֆորիկ առարկաների առաջին պլանով նկարը հետխորհրդային տարածքում ժամանակակից մարտական գեղանկարչության ամենամեծ գործերից է։ Սևաստոպոլը նացիստական զավթիչներից ազատագրած խորհրդային իրադարձություններին նվիրված գեղարվեստական ուշագրավ հուշարձան է։ Դիորամայի բացումը տեղի է ունեցել 1959 թվականի նոյեմբերի 4-ին։

Սևաստոպոլից վեց կիլոմետր դեպի արևելք, Սապուն լեռան գագաթին, Փառքի հոյակապ հուշարձանի կողքին, բարձրանում է խիստ կիսաշրջանաձև շինություն։ Շենքի երկրորդ հարկում գտնվում է աշխարհի ամենամեծ դիորաման՝ «Սապուն լեռան գրոհը 1944 թվականի մայիսի 7-ին»։ Առաջին հարկում ցուցասրահներ են, որոնց ցուցանմուշները ներկայացնում են 1941-1942 թվականներին քաղաքի պաշտպանությունը և նրա ազատագրումը 1944 թվականի մայիսին։ Շենքի դիմաց ցուցադրված են Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական տեխնիկայի և զենքերի օրինակներ։

Նկարը՝ դիորամայի հիմնական տարրը, տեղադրված է դիտահարթակի դիմաց կիսաշրջանով։ Գեղանկարի և դիտահարթակի միջև տեղադրված է առարկայական պլան, որը նկարի հետ կազմում է մեկ ամբողջություն։ Սա ստեղծում է տարածության խորության պատրանք, ուժեղացնում է իրականության զգացումը և պատկերված իրադարձությունների իսկությունը:

«Սապուն լեռան գրոհը» դիորամայում, առաջին անգամ կերպարվեստում, նկարի առաջին պլանում գտնվող մարդկանց ֆիգուրները նկարված են իրենց բնական չափերով։ Իսկ նկարից դուրս` բնական հատվածի օբյեկտները իսկական պաշտպանական կառույցների մնացորդներ են, հակառակորդի զինատեսակներ ու տեխնիկա։ Առաջին անգամ մեկ նկարի ներդաշնակ կոմպոզիցիան ընդգրկում է առաջխաղացող խորհրդային բանակների, ռազմաօդային ուժերի և նավատորմի համատեղ գործողությունների օպերատիվ մասշտաբը:

Նկարի երկարությունը 25,5 մ է, բարձրությունը՝ 5,5 մ, առարկայի (բնական) հատակագծի մակերեսը՝ 83 մ²։

Դիորաման պատկերում է 51-րդ և Պրիմորսկայա բանակների զորքերի կողմից Սապուն լեռան գրոհի գագաթնակետը և ցուցադրում է Սևաստոպոլն ազատագրած խորհրդային զինվորների զանգվածային գործողությունները: Դիորամա նկարի հերոսները, որոնք պատկերված են առաջին պլանում, իրական մարդիկ են, նրանցից ոմանք լրիվ դիմանկարային նմանություն ունեն։ Առարկայական պլանը ցույց է տալիս զենքեր և հակառակորդի մարտական տեխնիկայի իրեր, երկաթբետոնե պաշտպանական կառույցների բեկորներ, որոնք հավաքվել են Սևաստոպոլի համար մղված մարտերի վայրերում:

## Պատմական իրադարձություններ
Ղրիմի ազատագրումը սկսվել է 1944 թվականի ապրիլի 8-ին։ Խորհրդային զորքերը ճեղքել են առաջնագիծը նրա հյուսիսային մասում և Կերչի թերակղզում։ Չնայած հակառակորդի դիմադրությանը, շրջապատման օղակն անխուսափելիորեն սեղմվել է: Ապրիլի 16-ին խորհրդային զորքերը հասել են Սևաստոպոլի մարզում գտնվող հակառակորդի գլխավոր պաշտպանական գիծ։

Քաղաքի մատույցների վրա հակառակորդը ստեղծել է հզոր, խորը էշելոնային պաշտպանություն, որում առանցքային դիրք է գրավել Սապուն լեռը։ Լեռան զառիթափ ժայռերով արևելյան լանջերին նացիստները սարքել են 3-ից 4 գիծ խրամատներ, կառուցել դօտեր (ամրակառույց կրակակետեր) և դզօտեր (կոճղահողային կրակակետեր), երկաթբետոնե պատսպարաններ և բլինդաժներ, տեղադրել փշալարեր, իսկ լեռան ստորոտում գտնվող հովիտը վերածել ականապատ դաշտի: Տանկերի համար վտանգավոր տարածքներում են կենտրոնացվել 47 մմ, 50 մմ և 75 մմ տիպի «Böhler», «Vickers», «Pak-38» և «Pak-40» տիպի հակատանկային զինատեսակների զգալի քանակություն։ Հակատանկային պաշտպանության համար օգտագործվել են նաև Flak36, 105-մմ հաուբից LeFH-18/42, և ծանր 150-մմ sFH-18 զենիթային զենքեր: Սապուն լեռան լեռնաշղթայից պարզ եղանակի ժամանակ կարող էր դիտվել և կառավարվել կրակի միջոցով մինչև 12 կմ լայնությամբ տեղանքի գոտի։ Գիծը հուսալիորեն փակել է Ինկերմանի հովտի մուտքը և Հերակլեսյան թերակղզու մատույցները։ Բալակլավա և Ինկերման հովիտները, որոնք տարածվում էին մինչև պաշտպանության խորքերը, արգելափակված էին հակատանկային խրամատներով և ականապատ դաշտերով և վերահսկվում էին հակատանկային հրետանու կողմից։ Հրետանային դիրքերի ընդհանուր թիվը հասել է 216-ի։ Հիտլերական հրամանատարության պահանջն էր` ամեն գնով պահել Սեւաստոպոլը։

Խորհրդային զորքերի առջև դրված խնդիրն էր` ուսումնասիրել թշնամու պաշտպանությունը, ուժասպառ անել ու արյունաքամ անել թշնամուն, այնուհետև վճռական գրոհով վերցնել քաղաքը։ Կարևոր դեր է հատկացվել հրետանուն և ավիացիային, որոնք պետք է կանխեին գերմանական զորքերի տեղափոխումը ծովային հաղորդակցության միջոցով։

1944 թվականի մայիսի 7-ին, առավոտյան ժամը 10:30-ին, խորհրդային զորքերը հարձակում են սկսել Սապուն լեռ -  Կարան գյուղ շրջանում։ Ամբողջ ճակատով սկսվել են արյունալի մարտեր։ Դրանք հատկապես կատաղի են եղել Սապուն լեռան տարածքում, որտեղ յուրաքանչյուր խրամատի համար մարտը տևել է ժամեր։ Ու թեև գերմանական ուժերը կատաղի դիմադրություն են ցուցաբերել, որոշ շրջաններում մի քանի անգամ անցել են հակահարձակման, սակայն ժամը 19:30-ին Սապուն լեռան գագաթին առաջինը հասել են 77-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիան և 32-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի զինվորները։

Մայիսի 9-ի վերջին Սևաստոպոլն ամբողջությամբ անցել է խորհրդային զորքերի ձեռքը: Մայիսի 12-ին Խերսոնես հրվանդանի տարածքում գերմանական ֆաշիստական խմբավորման մնացորդները կապիտուլյացիայի են ենթարկվել։ Ղրիմի օպերացիան ավարտվել է խորհրդային զորքերի հաղթանակով։

## Ստեղծում
1956-1957 թվականներին ՌՍՖՍՀ վաստակավոր նկարիչ, հետագայում ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Պ. Տ. Մալցևը նկարել է «Սապուն լեռան գրոհը» կտավը, որը բարձր գնահատանքի է արժանացել Համամիութենական արվեստի ցուցահանդեսում՝ ի պատիվ Խորհրդային Զինված ուժերի 40-ամյակի: Այս ստեղծագործությունը հետագայում հիմք է հանդիսացել ներկայիս դիորամայի ստեղծման համար՝ «Սապուն լեռան գրոհը 1944 թվականի մայիսի 7-ին»։

Դրա հեղինակներն են Մ. Բ. Գրեբովի անվան ռազմական արվեստագետների ստուդիայի արվեստագետներ Պ. Տ. Մալցևը, Գ. Ի. Մարչենկոն և Ն. Ս. Պրիսեկինը, ռազմական խորհրդատուն Խորհրդային Միության հերոս, պաշտոնաթող առաջին ռանգի կապիտան Գ. Վ. Տերնովսկին։ Յոթ ամսվա ընթացքում նրանք աշխատել են նկարի վրա (5,5 մ x 25,5 մ) և 83 մ² տարածք ընդգրկող առարկայական հատակագծի վրա։ Գեղանկարչական կտավի վրա և բնական հատակագծի վրա պատկերվել են մարդկանց ֆիգուրներ և զետեղվել են առարկաներ բնական չափերով, և դա, զուգորդված նկարիչների մեծ վարպետության հետ, ամբողջական պատկերացում է տալիս պատկերված իրադարձությունների մասին։ Ընկալման էքսպրեսիվությունը ընդլայնվել է հաջող գունային սխեմայի շնորհիվ: Ամբողջ տարածքը ողողված է արևի լույսով, բայց նրա ճառագայթները թափանցում են ծխի, փոշու և մրի շղարշի միջով։ Նկարի ներդաշնակ, եռանդուն, դինամիկ կոմպոզիցիան փոխանցում է հարձակվողների կործանարար արագությունը և նրանց միասնությունը և ընդգրկում խորհրդային բանակների, օդուժի և նավատորմի համատեղ գործողությունների մասշտաբները։

1959 թվականի օգոստոսին ճակատամարտ պատկերող գեղանկարի երկու մասերը Մոսկվայից հասցվել են Սևաստոպոլ և տեղադրվել հատուկ կառուցված կիսաշրջանաձև շենքում։

Դիորամայի շենքը գտնվում է Սապուն լեռան հուշահամալիրի արևմտյան մասում: Այն կառուցվել է ճարտարապետ Վ. Պ. Պետրովպավլովսկու նախագծով 4-րդ ուկրաինական ճակատի զորքերի հիմնական հարձակման ուղղությամբ, որոնք կռվում էին Սևաստոպոլի համար և կազմում է մեկ ճարտարապետական անսամբլ Ազատարար զինվորների փառքի հուշարձանի և Հավերժական կրակի, հուշահամալիրի պատերի հետ, որոնք երեք կողմեով շրջապատում են հուշահամալիրն իր հրապարակով:
աջից|մինի|210x210փքս|Ռուսաստանի Բանկի հուշադրամ (2015)
Դիորամայի հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 1959 թվականի նոյեմբերի 4-ին։ Այդ ժամանակից մինչև 1980-ականների վերջը տասնհինգ միլիոն մարդ է այցելել այն։ 1999 թվականին գրանցվել է 24 միլիոներորդ այցելուն՝ մոսկվացի աշակերտուհի Նադյա Սկոպիցևան։

## Ֆիլատելիա
2009 թվականի նոյեմբերի 4-ին Ուկրփոտի պետական փոստային ծառայության Սևաստոպոլի տնօրինությունում՝ ի պատիվ «1944 թվականի մայիսի 7-ին Սապուն լեռան գրոհը» դիորամայի բացման 50-ամյակի, իրականացվել է հատուկ մարում (спецгашение)։ Այս միջոցառման համար պատրաստվել է գեղարվեստական դրոշմավորված ծրար և հատուկ փոստային կնիք՝ նվիրված հիշարժան ամսաթվին:

## Կոմպոզիցիա
Դիտահարթակ մտնելուց հետո դիտողը տեսնում է 1944 թվականի մայիսի 7-ի իրերի դասավորությունը։ Դիտողին ներկայացվում է տարածքի համայնապատկերային տեսարանը՝ Շաքարի գլուխ (Сахарная головка) բարձունքներից մինչև Բալակլավա: Նկարիչների հայեցակարգի համաձայն՝ դիտողը գտնվում է Սապուն լեռան լանջին։

1944 թվականի մայիսի 7-ի կեսօր. հետևակները, սակրավորները, տանկիստները և հրետանավորները միահամուռ գրոհում են թշնամու ամրությունները։ Օդում կռիվ է սկսվել կործանիչների միջև: Ծովում, Բալակլավայի տարածքում, խորհրդային նավակները, որոնց աջակցում է ռազմածովային ավիցիան, ոչնչացնում են թշնամու նավերը։

Սապուն լեռան վրա գրոհը շարունակվում է ավելի քան յոթ ժամ։ Բարձունքը մոտ է, բայց դրան տանող ամենադժվար քայլերը վերջիններն են։ Կռիվը մղվում է յուրաքանչյուր խրամատի համար, ամեն ժայռագագաթի համար: Նկարի առաջին պլանում 11-րդ գվարդիայի և 63-րդ հրաձգային կորպուսի գրոհային խմբերն են, որոնք հաղթահարում են թշնամու վերջին ամրությունները մինչև Սապուն լեռան գագաթ հասնելը։

### Ժանրային տեսարաններ
Մեկը մյուսի հետևից դիտողի առջև են հայտնվում Սևաստոպոլի ազատագրողների գործողությունները։ Ձախ կողմում՝ ատրճանակը մեկնած ձեռքին, պատկերված է գումարտակի կոմսոմոլ կազմակերպիչ Վիտալի Կոմիսարովը։ Չնայած վիրավորվելուն, նա փոխարինել է մարտում սպանված վաշտի հրամանատարին և առաջնորդել զինվորներին գրոհել նացիստական մարտկոցը:

Սևաստոպոլի համար մղվող մարտերին ակտիվ մասնակցություն են ունեցել նաև սովետական կանայք՝ բուժքույրեր, կապավորներ և բուժաշխատող սանիտարներ։ Նկարում պատկերված է ծովային համազգեստով սանիտարական հրահանգիչ Եվգենյա Դերյուգինան՝ նավաշինական տեխնիկումի նախկին ուսանողուհին: Ժենյան մայիսի 3-ից 7-ն ընկած ժամանակահատվածում մարտադաշտից 80 վիրավոր զինվոր է տարել։ Նա մահացել է նացիստական դիպուկահարի գնդակից։

Դիորամայում պատկերված է ույղուր Դադաշ Բաբաժանովը, ով երդվում է իր մահացող ընկեր, նավաստի Սեմյոն Մաշկևիչին, որ վրեժ կլուծի թշնամուց իր մահվան համար: Եվ նա կատարել է իր խոսքը՝ Սևաստոպոլի համար մղվող մարտերում Բաբաժանովն անձամբ սպանել է 17 նացիստների։

Նկարի կենտրոնում մարտիկների խումբն է թշնամու կիսաքանդ դօտի մոտ: Առջևում, գնդացիրը գլխավերևում պահած լեյտենանտ Միխայիլ Գոլովնյայի պատկերն է, որն առաջնորդում է զինվորներին։ Գագաթ տանող ուղին հարթում է դիպուկ գնդացիրով հայտնի հետախույզ, ավագ սերժանտ Նիկոլայ Գունկոն:

Աջ կողմում՝ նկարի առաջին պլանում, սակրավոր Ֆյոդոր Սկորյատինն է, ով իր կյանքի գնով հարթել է վերջին անցումը դեպի թշնամու բլինդաժ։ Այստեղ են մարտիկները՝ լեյտենանտ Սախարովի գլխավորությամբ։ Նա տարվում է կռվով և չի տեսնում, թե ինչպես է թշնամու գնդացրորդը թաքստոցից իրեն թիրախավորել։ Շարքային Աշոտ Մարգարյանը մարմինով ծածկում է հրամանատարին և մահանում։

Մոտակայքում շարքային Իլյա Պոլիկախինը նռնակ է նետում թշնամու բլինդաժը։ Նա գլխից ծանր վիրավորվել է, բայց շարունակել է կռվել ու առաջիններից է, որ ճեղքել է Սապուն լեռան գագաթը։ Մի խումբ հետախույզների հետ Ի. Պոլիկախինը մասնակցել է նաև փողոցային մարտերին, որը Ն. Գունկոյի և Մ. Գոլովնյայի հետ կարմիր դրոշ է բարձրացրել Սևաստոպոլի օդերևութաբանական կայանի շենքի վրա։

Դրոշակակիրներն առաջ են անցնում հարձակվողներից: Վաշտի կուսկազմակերպիչ Եվգենի Սմելովիչը մահացու վիրավոր ընկած է, բայց դրոշը վերցրել է շարքային Իվան Յացունենկոն, ով դրա հետ բարձրանում է Սապուն լեռան գագաթը: Գրեթե միաժամանակ, շարքայիններ Վ. Եվգլևսկին, Վ. Դրոբյազկոն, սերժանտներ Ա. Կուրբանովը, Ն. Սոսնինը, Ա. Տիմոֆեևը և այլ զինվորներ գրաված բարձունքների վրա բարձրացրել են կարմիր դրոշները։

Նկարի խորքում, աջ կողմում խորհրդային հրետաձիգներն են. լեյտենանտ Միխայիլ Ձիգունսկին մարմնով ծածկում է թշնամու դօտը։ Վերջին հենակետը գրավված է. Լեռան գագաթ մեկը մյուսի հետևից հասնում են կապիտան Ն. Ժիլովի, ավագ լեյտենանտ Պ. Կալինիչենկոյի, գվարդիայի լեյտենանտ Ա. Զաբոլոցկու, կրտսեր լեյտենանտ Վ. Գրոմակովի և այլոց ստորաբաժանումները։

Ավագ լեյտենանտ Վասիլի Ժուկովը պատկերված է ատրճանակը ձեռքին՝ բարձրացնում է իր վաշտի զինվորներին՝ դիմակայելու հակահարձակվող թշնամուն։ Զորահրամանատարը զոհվել է Սևաստոպոլի մատույցներում ձեռնամարտերից մեկում։

## Առարկայական պլան
Ճակատամարտի տեսարանի ընդհանուր տպավորությունն ուժեղացնում է առարկայական պլանը, որը լրացնում է դիտահարթակից մինչև նկարը ութ մետր հեռավորությունը: Այստեղ վերարտադրված է արկերով և ռումբերից առաջացած փոսերով պատված տարածքի իսկական ռելիեֆը: Կառուցված են իրական չափի թշնամու բլինդաժներ և խրամատներ:Թափված են իրական գրավված զենքեր, բեկորներ և պարկուճներ։ Երկու մոնտաժված պատկերային ներդիրներում պատկերված են սերժանտ Սերգեյ Էլագինը (նա գերի է վերցնում գերմանացի զինվորին) և ավագ սերժանտ Նիկոլայ Սուպրյագինը, որը նացիստին ստիպում է զենքերը վայր դնել ձեռնամարտի ժամանակ։

## Տես նաև
* «Սևաստապոլի պաշտպանության համար» մեդալ

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* *Вус О. В.* «Прорыв «Chersones-Stellung»: 63-я Таманская танковая бригада в боях за Севастополь (23 апреля — 12 мая 1944)»

## Արտաքին հղումներ
* 
* Полотно диорамы «Штурм Сапун-горы 7 мая 1944 года»:

Կատեգորիա:1959 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ
Կատեգորիա:Սևաստոպոլ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի թանգարաններ
Կատեգորիա:Դիորամաներ