Սիրիական լեզու

**Սիրիական լեզուն** (   ;      ),  որը հայտնի է նաև վաղ սիրիական գրականության մեջ իր խոսակցական ձևով որպես **եդեսական** լեզու (*Urhāyā*), **միջագետքյան լեզու** (*Nahrāyā*) և **արամեերեն** (*Aramāyā*), արևելյան միջին արամերենի բարբառ է։ **Դասական սիրիերենը** ակադեմիական տերմին է, որն օգտագործվում է բարբառի գրական օգտագործման և ստանդարտացման համար։ Իր արևմտասիրիական ավանդույթում դասական սիրիերենը հաճախ հայտնի է որպես *leššōnō kṯoḇonōyō* ( lit. «գրելու լեզու կամ կարդալու լեզու») կամ պարզապես *kṯoḇonōyō*, կամ *kṯowonōyō*, մինչդեռ իր արևելա-սիրիական ավանդույթում այն հայտնի է որպես *leššānā ʔatīqā* ( lit. «հին լեզու»):

Այն առաջացել է Ք.հ․ առաջին դարում արևելյան արամեերենի տեղական բարբառից, որը խոսվում էր հին Օսրոյենեի շրջանում, որի կենտրոնը գտնվում էր Եդեսիա քաղաքում: Վաղ քրիստոնեական ժամանակաշրջանում այն դարձավ Հին Սիրիայի պատմական տարածաշրջանի և ամբողջ Մերձավոր Արևելքի արամեերեն խոսող քրիստոնեական տարբեր համայնքների հիմնական գրական լեզուն : Որպես սիրիական քրիստոնեության պատարագի լեզու, այն նշանակալի դեր է ձեռք բերել արևելյան քրիստոնեական համայնքների մեջ։ Սիրիական քրիստոնեության տարածումից հետո այն դարձավ նաև արևելյան քրիստոնեական համայնքների պատարագի լեզու նույնիսկ մինչև Հնդկաստան և Չինաստան։ Այն ծաղկել է 4-8-րդ դարերից և շարունակել է կարևոր դեր ունենալ հաջորդ դարերում, սակայն միջնադարի վերջում այն աստիճանաբար վերածվեց կրոնական լեզվի, քանի որ որպես մայրենի լեզու դարձան մի քանի նոր ձևավորվող նորարամեական լեզուներով։     

Դասական սիրիերենը գրված է սիրիական գրերով, որը ծագում է արամեական գրից: Լեզուն պահպանվել է սիրիական գրականության մեծ մասում, որը կազմում է մինչև այսօր պահպանված արամեական գրականության մոտավորապես 90%-ը:  Հունարենի և լատիներենի հետ միասին սիրիական լեզուն դարձավ վաղ քրիստոնեության երեք կարևոր լեզուներից մեկը:  Արդեն մ.թ. առաջին և երկրորդ դարերից Օսրոենե շրջանի բնակիչները սկսեցին ընդունել քրիստոնեությունը, և երրորդ և չորրորդ դարերում Եդեսիայի արամեերեն լեզուն դարձավ հատուկ քրիստոնեական մշակույթի շարժառիթը, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես սիրիական քրիստոնեություն: . Աստվածաբանական տարբերությունների պատճառով սիրիախոս քրիստոնյաները 5-րդ դարում բաժանվեցին դեպի Արևելքի ճյուղի, որը հետևում էր Արևելյասիրիական ծեսերին և գտնվում էր պարսկական տիրապետության տակ, ու Ասորական ուղղափառ եկեղեցի, որը հետևում էր Արևմտասիրիական ծեսերին և գտնվում էրԲյուզանդական տիրապետության տակ: 

Որպես սիրիական քրիստոնեության պատարագային լեզու, դասական սիրիական լեզուն տարածվեց ամբողջ Ասիայում մինչև հարավային Հնդկաստանի Մալաբար ափը  և մինչև Արևելյան Չինաստան։ դարձավ հաղորդակցության և ընդհանուր մշակութային լեզու հետագա արաբների համար, և Պարթև և Սասանյան կայսրությունների մյուս ժողովուրդների համար։ Հիմնականում որպես քրիստոնեական արտահայտման միջոց՝ սիրիական լեզուն հիմնարար մշակութային և գրական ազդեցություն է ունեցել արաբերենի զարգացման վրա , որը մեծապես փոխարինել է նրան ուշ միջնադարյան ժամանակաշրջանում։ 

Սիրիական լեզուն մինչև հիմա մնում է սիրիական քրիստոնեության սուրբ լեզուն :  Այն օգտագործվում է որպես մի քանի դավանանքների պատարագային լեզու, ինչպիսին են օրինակ՝ արևելյան սիրիական ծեսին պատկանող Արևելքի ասորական եկեղեցին, Արևելքի հին եկեղեցին, քաղդեական կաթոլիկ եկեղեցին, սիրո-մալաբար կաթոլիկ եկեղեցին և ասորական հիսունական եկեղեցին: Եկեղեցին, ինչպես նաև նրանք, ովքեր հետևում են Արևմտյան Սիրիական ծեսին, ներառյալ՝ Ասորական Ուղղափառ Եկեղեցին, Սիրիական կաթոլիկ եկեղեցին, Մարոնիական կաթոլիկ եկեղեցին, Մալանկարա Մար Թոմա սիրիական եկեղեցին, Մալանկարա ուղղափառ ասորական եկեղեցին և Սիրո-Մալանկարա կաթոլիկ եկեղեցին։

Հիմնականում «սիրիական» տերմինը գերադասելի է «սիրիերեն» այլընտրանքային ձևի նկատմամբ, քանի որ վերջինս սովորաբար առնչվում է Սիրիային :  Այդ տարբերակումն օգտագործվում է որպես պայմանական և գոյություն չունի հնագույն տեղական մակարդակում:  Օգտագործվում են նաև մի քանի բարդ տերմիններ, ինչպիսիք են «սիրիական արամեերեն», «Սիրիայի արամեերեն» կամ «սիրո-արամեերեն»՝ այդպիսով ընդգծելով լեզվի և՛ արամեական բնույթը, և՛ նրա սիրիական տարածաշրջանային ծագումը:
մինի|265x265փքս| Սիրիական այբուբենը
Բնօրինակ նշանակումները, ընդհանուր առմամբ արամեերենի (Aramaya) և եդեսական արամերենի (urhaya) փոխարեն, ավելի ուշ (սկսած 5-րդ դարից) օգտագործելմ են մեկ այլ տերմին, ծագումով էկզոնիմիկ (օտար)՝ *Suryaya* (սիրիերեն/սիրիական): ), ընդունված հունական վաղեմի սովորույթի ազդեցության տակ՝ արամեերեն խոսողներին *սիրիացիներ* անվանելու։ Հին հույների մոտ «Սիրիական լեզու» տերմինը օգտագործվել է որպես ընդհանուր նշանակում արամեերեն լեզվի համար, և նման օգտագործումը արտացոլվել է նաև արամերենում՝ «Suryaya» տերմինի հետագա (ձեռքբերովի) օգտագործմամբ՝ որպես «Aramaya»-ի առավել նախընտրելի փոխարինող: Նաև շատ հաճախ օգտագործվել է «Nahraya» տերմինը որը արամեերենով նշանակում է միջագետքի լեզու(Bet-Nahrain):
[alt=The distribution of the Syriac language in Asia|մինի|265x265փքս| Նախկինում հիմնական լեզուն [Բարեբեր մահիկում և Արևելյան Արաբիայում, սիրիերենն այժմ սահմանափակվում է Նինվեի հարթավայրերի, Թուր Աբդինի, Խաբուրի հարթավայրերի քաղաքներով ու գյուղերով, Մոսուլ, Էրբիլ և Քիրքուկ քաղաքներում ու շրջակայքում:]]
Սիրիական լեզուն արամեերենի Եդեսական բարբառն էր և զարգացավ Արևելքի եկեղեցու ու Ասորական ուղղափառ եկեղեցու ազդեցության տակ և ստացավ ներկայիս ձևը: Մինչ արաբերենը դարձավ գերիշխող լեզու, սիրիական լեզուն Մերձավոր Արևելքի, Կենտրոնական Ասիայի և Հնդկաստանի Մալաբարի ափի հիմնական լեզուն էր քրիստոնեական համայնքների մեջ  և այդպես է մնում սիրիական քրիստոնյաների համար մինչև հիմա։ Այն նույնիսկ հայտնաբերվել է Մեծ Բրիտանիայի Ադրիանոսի պատի վրա՝ Հռոմեական կայսրության արամեերեն խոսող զինվորների կողմից գրված արձանագրություններով։ 
մինի|265x265փքս| Նոր-արամեական լեզուների ժամանակակից տարածումը, ներառյալ նեո-սիրիական խմբերը

* «Հին սիրիական լեզուն» (հին-եդեսական արամեերեն), ներկայացնում է լեզվի զարգացման ամենավաղ փուլը, որը առաջացել է Ք․հ․ առաջին դարի սկզբին որպես հիմնական արամեերեն բարբառ Օսրոենե շրջանում, որը կենտրոնացած է Եդեսայում և շարունակել է զարգանալ։ Հաջորդ երկու-երեք դարերի ընթացքում՝ աստիճանաբար ստանալով ավելի լայն տարածաշրջանային նշանակություն։   
* «Միջին սիրիական լեզուն» (միջին-եդեսական արամերեն), առավել հայտնի է որպես «դասական սիրիերեն» կամ «գրական ասորերեն» (  ** ), ներկայացնում է լեզվի պատմության ամենակարևոր ժամանակաշրջանը, որը նշանավորվել է գրական, պատարագի և մշակութային նշանակալի զարգացումով և ընդլայնմամբ՝ երրորդից մինչև տասներեքերորդ դարը։ Ժամանակահատվածը հետագայում բաժանվում է երեք փուլերի.
** Վաղ դասական սիրիական լեզուն, ներկայացնում է երրորդ և չորրորդ դարերի դասական սիրիերենի զարգացման ամենավաղ փուլը, որը նախորդում է ավելի ուշ լեզվական ստանդարտացմանը։ 
** Դասական սիրիական լեզուն, ներկայացնում է դասական սիրիերենի զարգացման հիմնական, ստանդարտացված փուլը՝ չորրորդ դարից մինչև ութերորդ դար։ 
** Ուշ դասական սիրիական լեզուն, ներկայացնում է դասական սիրիական լեզվի զարգացման ավելի ուշ, փոքր-ինչ անկումային փուլը՝ ութերորդ դարից մինչև տասներկուերորդ կամ տասներեքերորդ դարեր։ 
* «Ժամանակակից սիրիական լեզուն» (նեո-սիրիական արամերեն) ներկայացնում է ժամանակակից նեոարամեական լեզուները :   Նոր-սիրիական լեզուները չեն առաջացել ուղղակիորեն դասական սիրիական լեզվից, այլ ավելի շուտ սերտորեն կապված բարբառներից, որոնք պատկանում են արամեերենի նույն ճյուղին։ Այդ բարբառները երկար ժամանակ գոյատևել են դասական սիրիական լեզվի հետ՝ որպես պատարագային և գրական լեզու, և ուշ միջնադարի ու վաղ ժամանակակից ժամանակաշրջանում սիրիական լեզուն զգալի ազդեցություն է ունեցել դրանց վրա:  Ժամանակակից սիրիական լեզուն բաժանվում է.
** Ժամանակակից արևելյան սիրիական լեզվի (հյուսիսարևելյան նեոարամեերեն), ներառյալ հիմնականում ասորերենը և քաղդեական նորարամերենը : Տերմինը սովորաբար չի օգտագործվում նեոմանդայականի հետ կապված, արևելյան արամեերենի մեկ այլ տարատեսակ, որը խոսում են մանդայանները:
** Ժամանակակից արևմտյան սիրիական լեզու(կենտրոնական նեոարամեերեն), ներառյալ (Turoyo և Mlahsô): 

### Ծագումնաբանությունը
[մինի|265x265փքս| Եդեսական Արամեերենի լեզվական հայրենիքը . [Օսրոյենե|Օսրոենեի թագավորությունը հռոմեացիների և պարթևների միջև, մ.թ. 1-ին դարում]]
Մեր թվարկության առաջին երեք դարերի ընթացքում տեղական արամեական բարբառը, որը խոսվում էր Օսրոենի թագավորությունում, կենտրոնացած էր Եդեսայում, Եփրատ գետի արևելյան մասում, սկսեց նշանակալից և տարածաշրջանային նշանակություն ձեռք բերել: Կան մոտ ութսուն հատ պահպանված վաղ արձանագրություններ՝ գրված հին-եդեսական արամեերենով, որոնք թվագրված են մ.թ. առաջին երեք դարով, ընդ որում ամենավաղ արձանագրությունը թվագրված է մ.թ. 6-րդ տարով:    

### գրական սիրիական լեզու
3-րդ դարում Եդեսայի եկեղեցիները սկսեցին օգտագործել տեղական արամեական բարբառը որպես պաշտամունքի լեզու։ Վաղ գրական ջանքերը կենտրոնացած էին Աստվածաշնչի արամեերեն հեղինակավոր թարգմանության՝ Պեշիթոյի ( ) ստեղծման վրա:  Միևնույն ժամանակ, Եփրեմ Ասորին ստեղծում էր եդեսական արամեերեն լեզվով բանաստեղծությունների և աստվածաբանական շատ թանկ ժողովածու, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես սիրիական լեզուն:

489թ.-ին Հռոմեական կայսրության արևելյան շրջաններում ապրող սիրիական լեզվով խոսող շատ քրիստոնյաներ փախան Սասանյան Պարսկաստան՝ խուսափելու հալածանքներից և աճող թշնամությունից հունախոս քրիստոնյաների հետ:Այս ամենը հանգեցրեց Արևելքի եկեղեցում նեստորական բաժանամանը սիրիախոս աշխարհում: Արդյունքում սիրիական լեզուն բաժանվեց արևմտյան և արևելյան խմբերի: Թեև մնալով մեկ լեզու՝ խմբերի միջև եղան լեզվական փոփոխություններ, հիմնականում՝ արտասանության և գրելաձևի մեջ:

7-րդ դարում արաբների նվաճումից հետո սիրիական լեզուն հաջորդ դարերի ընթացքում աստիճանաբար փոխարինվեց արաբերենով։  Ունենալով արամեական (սիրիական) ենթաշերտ ՝ տարածաշրջանային արաբական բարբառը (միջագետքի արաբերեն) զարգացել է տեղական արամեական (սիրիական) բարբառների ուժեղ ազդեցության ներքո՝ կիսելով լեզվական կառուցվածքի զգալի նմանություններ, ինչպես նաև ունենալով ակնհայտ ազդեցություն Միջագետքի հին լեզուներից։  Սիրիական ազդեցությամբ արաբական բարբառները զարգացել են իրաքյան մուսուլմանների, ինչպես նաև իրաքյան քրիստոնյաների շրջանում, որոնց մեծ մասը սերում է բնիկ սիրիական լեզվով խոսացողներից:

Սիրիական գրականությունը արամեական տարբեր լեզուներից ամենահիասքանչն է։ Դա իրենից ներառում է պոեզիա, արձակ գրականություն, աստվածաբանություն, պատարագ, օրհներգություն, պատմություն, փիլիսոփայություն, գիտություն, բժշկություն և բնության պատմություն: Այս հարստության մեծ մասն անհասանելի է մնում կրիտիկական վիճակում գտնվելու կամ ժամանակակից լեզուներով չթարգմանվելու պատճառով:

7-րդ դարից սիրիական լեզուն աստիճանաբար զիջեց արաբերենին ՝ որպես տարածաշրջանի մեծ մասի խոսակցական լեզու, բացառությամբ Հյուսիսային Իրաքի և Լիբանանի լեռնաշղթայի։ 13-րդ դարի մոնղոլական արշավանքներն ու նվաճումները, ինչպես նաև Լենկթեմուրի կողմից սիրիական քրիստոնյաների ջարդերը հետագայում նպաստեցին լեզվի արագ անկմանը։ Վերին Միջագետքից և Լիբանանի լեռնաշղթայից դուրս շատ վայրերում, նույնիսկ պատարագի ժամանակ, այն փոխարինվեց արաբերենով:

### Ներկայիս կարգավիճակը
Վերջին ժամանակներում գրական սիրիական լեզվի օգտագործումը որոշակի հաջողությունների է հանգեցրել գրավոր սիրիական լեզվով թերթերի ստեղծմամբ: Գրական սիրիերենի ժամանակակից ձևերը նույնպես օգտագործվել են ոչ միայն կրոնական գրականության մեջ, այլև աշխարհիկ ժանրերում, հաճախ ասորական ազգայնականության մեջ: 

Սիրիական լեզուն խոսվում է Ասորական ուղղափառ եկեղեցու պատարագների ժամանակ, ինչպես նաև նրա որոշ հետևորդների կողմից:  Սիրիական լեզուն Իրաքում ճանաչվել է որպես պաշտոնական փոքրամասնության լեզու։ Այն նաև դասավանդվում է Իրաքի, Սիրիայի, Պաղեստինի, Իսրայելի, Շվեդիայի, Աուգսբուրգի (Գերմանիա) և Կերալայի (Հնդկաստան) որոշ պետական դպրոցներում։

2014 թվականին Ստամբուլի Եշիլքյոյում վերջապես կարող էր բացվել ասորական նախակրթարան՝ Ազգային կրթության նախարարության դեմ դատական հայց ներկայացնելուց հետո, որը մերժել էր դրա թույլտվությունը, սակայն ասորիները նշեցին, որ պահանջվում է հարգել ոչ մուսուլման փոքրամասնությունների իրավունքները, ինչպես ասվում է Լոզանի պայմանագրում։

2016 թվականի օգոստոսին Ուրհի կենտրոնը հիմնադրվել է Ղամիշլի քաղաքի ասորական համայնքի կողմից՝ ուսուցիչներ կրթելու նպատակով, որպեսզի սիրիական լեզուն դառնա հավելյալ լեզու, որ դասավանդվի Սիրիական Քութդիստանի Ջազիրայի շրջանի հանրային դպրոցներում: որն այնուհետ սկսվեց 2016/17 ուսումնական տարով։

2023 թվականի ապրիլին արհեստական բանականության հետազոտողների թիմն ավարտեց AI-ի առաջին թարգմանության մոդելը և վեբ կայքը դասական սիրիական լեզվի համար:

## Տես նաև

* Սիրիական գրականություն
* Սիրիական սակրալ երաժշտություն
* Սիրիական քրիստոնեություն
* Սիրիական ուսումնասիրություններ
* Արամեագիտություն
* Աստվածաշնչի թարգմանությունները սիրիերեն
* Աստվածաշնչի թարգմանություններ արամերեն
* Նորարամեական լեզուներ
* Դասական սիրիերենի փոխառությունների ցանկ
* Corpus Scriptorum Christianorum Orientalium


## Հղումներ


## Աղբյուրներ

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Rudder, Joshua.  *Learn to Write Aramaic: A Step-by-Step Approach to the Historical & Modern Scripts*. n.p.: CreateSpace Independent Publishing Platform, 2011. 220 pp.   Includes the Estrangela (pp.&nbsp;59–113), Madnhaya (pp.&nbsp;191–206), and the Western Serto (pp.&nbsp;173–190) scripts.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Թուրքիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Լիբանանի լեզուներ
Կատեգորիա:Սեմական լեզուներ
Կատեգորիա:Սիրիայի լեզուներ