Լևետիրացետամ

**Լևետիրացետամ**, վաճառվում է **Կեպպրա** բրենդային անվան տակ, հակաէպիլեպտիկ դեղամիջոց, օգտագործվում է էպիլեպսիայի բուժման համար։ Այն կիրառվում է մասնակի, միոկլոնիկ կամ տոնիկ-կլոնիկ ցնցումների ժամանակ և ընդունվում է կա՛մ բերանացի՝ անմիջապես կամ երկարատև դուրս բերման տևողությամբ, կա՛մ ներերակային ներարկման միջոցով։

Լևետիրացետամի տարածված կողմնակի ազդեցությունները ներառում են՝ քնկոտություն, գլխապտույտ, հոգնածության զգացում, ագրեսիվություն։ Ծանր կողմնակի ազդեցությունները կարող են ներառել փսիխոզ, ինքնասպանության հակում և ալերգիկ ռեակցիաներ, ինչպիսիք են Ստիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշը կամ անաֆիլաքսիան: Լևետիրացետամը էտիրացետամի S-էնանտիոմերն է։ Այն գործում է որպես սինապտիկ բշտիկների 2A գլիկոպրոտեինի (ՍԲ2A) լիգանդ։

Լևետիրացետամը բժշկական օգտագործման թույլտվություն է ստացել ԱՄՆ-ում 1999 թվականին և թողարկվում է ջեներիկ (վերարտադրված) տարբերակով։ 2023 թվականին այն ԱՄՆ-ում 101-րդ ամենահաճախ նշանակվող դեղամիջոցն էր՝ ավելի քան 6 միլիոն դեղատոմսով։ Այն ընդգրկված է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) հիմնական դեղերի ցանկում։

## Բժշկական կիրառություններ
### Օջախային (ֆոկալ) էպիլեպսիա
Լևետիրացետամը արդյունավետ է մոնոթերապիայի տեսքով մեծահասակների շրջանում՝ նոր ախտորոշված օջախային (ֆոկալ) էպիլեպսիայի դեպքում: Որպես օժանդակ դեղամիջոց կիրառվելիս՝ այն 50%-ով կամ ավելի կրճատում է օջախային ցնցումների հաճախականությունը:

### Մասնակի-համալիրային էպիլեպսիա
Լևետիրացետամն արդյունավետ է որպես օժանդակ բուժում մասնակի (ֆոկալ) էպիլեպսիայի դեպքում****։

### Տարածուն էպիլեպսիա
Լևետիրացետամն արդյունավետ է տարածուն (գեներալիզացված) տոնիկ-կլոնիկ էպիլեպսիայի բուժման համար: Այն ԱՄՆ-ում հաստատվել է որպես օժանդակ բուժում միոկլոնիկ և տոնիկ-կլոնիկ ցնցումների դեպքում: Եվրոպական միությունում Լևետիրացետամը հաստատված է որպես մոնոթերապիա պարցիալ ցնցումների դեպքում, կամ որպես օժանդակ թերապիա պարցիալ, միոկլոնիկ և տոնիկ-կլոնիկ ցնցումների բուժման համար:

Լևետիրացետամը երբեմն կիրառվում է նաև ոչ ուղղակի ցուցումով՝ էպիլեպտիկ ստատուսի բուժման համար:

### Ցնցումների կանխարգելում
Ոչ լիարժեք ապացույցների հիման վրա՝ լևետիրացետամը մոտավորապես նույնքան արդյունավետ է, որքան ֆենիտոինը, գլխուղեղի տրավմատիկ վնասվածքից հետո վաղ ցնցումների կանխարգելման համար։ Այն կարող է արդյունավետ լինել նաև ենթաոստայնային (սուբարախնոիդալ) արյունազեղումների հետ կապված ցնցումների կանխարգելման հարցում։

### Այլ
Պարզվել է, որ լևետիրացետամը արդյունավետ չէ նեյրոպաթիկ ցավի, ինչպես նաև էսենցիալ դողի բուժման համար։ Լևետիրացետամը արդյունավետ չի համարվել աուտիզմի սպեկտրի բոլոր զարգացման խանգարումների բուժման հարցում, հետազոտությունները միայն ապացուցել են դրա արդյունավետությունը աուտիզմի սպեկտրի խանգարման հետ կապված պարցիալ, միոկլոնիկ կամ տոնիկ-կլոնիկ ցնցումների բուժման համար։

### Յուրահատուկ խմբեր
Լևետիրացետամի արդյունավետությունն ու հանդուժողականությունը մտավոր հետամնացություն ունեցող անձանց մոտ համադրելի է այդ խնդիրը չունեցողների ցուցանիշներին։

Հղի էգ առնետների վրա կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել ձագի կմախքի աննշան շեղումներ այն դեպքում, երբ հղիության և կաթնարտադրության ողջ ընթացքում դեղամիջոցը տրվել է բերանացի՝ մարդու համար առաջարկվող առավելագույն դեղաչափերով:

Իրականացվել են հետազոտություններ՝ պարզելու համար, թե արդյոք տարեց բնակչության մոտ կողմնակի ազդեցություններն ավելի շատ են, քան երիտասարդ հիվանդների մոտ։ Այդպիսի հետազոտություններից մեկը, որը հրապարակվել է էպիլեպտիկ հետազոտություն ամսագրում, ցույց է տվել, որ կենտրոնական նյարդային համակարգի խանգարումներ ունեցող երիտասարդ կամ տարեց հիվանդների մոտ անցանկալի ախտանիշների հաճախականության զգալի աճ չի նկատվել։

Լևետիրացետամը 1-36 ամսական մանկահասակ երեխաների շրջանում ամենահաճախ նշանակվող սկզբնական հակաէպիլեպտիկ դեղամիջոցն է։ Հետազոտություններից մեկը պարզել է, որ մասնակիցների 66%-ի մոտ ցնցումները դադարել են միջինում լևետիրացետամի ընդունման 12 ամիսներից հետո, ինչը համեմատաբար բարձր ցուցանիշ է այլ հակաէպիլեպտիկ դեղամիջոցների համեմատ։

## Կողմնակի ազդեցություններ
Լևետիրացետամով բուժման առավել տարածված կողմնակի ազդեցությունները ներառում են ներգործությունը կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա, մասնավորապես՝ քնկոտություն, էներգիայի անկում, գլխացավ, գլխապտույտ, տրամադրության տատանումներ և կոորդինացիայի դժվարություններ: Այս կողմնակի ազդեցություններն առավել արտահայտված են բուժման առաջին ամսվա ընթացքում: Կլինիկական փորձարկումների մասնակիցների մոտ 4%-ը դուրս է եկել հետազոտությունից նախքան դեղամիջոցի հաստատումը՝ հենց այս կողմնակի ազդեցությունների պատճառով:

Լևետիրացետամ ընդունող մարդկանց մոտ 13%-ի շրջանում նկատվում են անցանկալի նյարդահոգեբուժական ախտանիշներ, որոնք սովորաբար մեղմ բնույթ են կրում: Դրանք ներառում են գրգռվածություն, թշնամանք, անտարբերություն (ապաթիա), տագնապ, հուզական անկայունություն և դեպրեսիա: Լուրջ հոգեբուժական կողմնակի ազդեցությունները, որոնք անհետանում են դեղամիջոցի ընդունումը դադարեցնելուց հետո, ի հայտ են գալիս հիվանդների մոտ 1%-ի մոտ: Դրանք ներառում են հալյուցինացիաներ, ինքնասպանության մտքեր կամ պսիխոզ: Այս երևույթները հիմնականում առաջանում են թերապիայի առաջին ամսվա ընթացքում, սակայն հազվադեպ դեպքերում կարող են զարգանալ բուժման ցանկացած փուլում:

Չնայած հազվադեպ, սակայն լևետիրացետամով բուժվող հիվանդների մոտ գրանցվել են Ստիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշի (ՍՋՀ) և տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզի (ՏԷՆ) դեպքեր, որոնք դրսևորվում են որպես ցավոտ տարածվող ցան՝ մաշկի կարմրությամբ, բշտիկների առաջացմամբ և/կամ մաշկի շերտազատմամբ (թեփոտմամբ)։ Հակաէպիլեպտիկ դեղամիջոցների, օրինակ՝ լևետիրացետամի օգտագործումից հետո Ստիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշի առաջացման հավանականությունը կազմում է մոտավորապես 1 դեպք 3000-ից։

Լևետիրացետամը չպետք է օգտագործվի այն անձանց կողմից, ովքեր նախկինում ունեցել են գերզգայունություն լևետիրացետամի կամ դեղահատի կամ օշարակի (բերանացի լուծույթի) մեջ պարունակվող որևէ օժանդակ բաղադրիչի նկատմամբ: Նման գերզգայունության ռեակցիաները ներառում են, բայց չեն սահմանափակվում հետևյալով՝ անհայտ ծագման կարմիր ցան կամ բշտիկավոր մաշկ, շնչառության դժվարություն և սեղմվածության զգացում կրծքավանդակում կամ շնչուղիներում:

Հետազոտություններից մեկում լևետիրացետամ ընդունող հիվանդների մոտ ոսկրային հյուսվածքի հանքային խտության նվազման հաճախականությունը զգալիորեն ավելի բարձր է եղել, քան այլ հակաէպիլեպտիկ դեղամիջոցներ ընդունողների մոտ:

### Ինքնասպանություն
Լևետիրացետամը, ինչպես և այլ հակաէպիլեպտիկ դեղամիջոցներ, կարող է բարձրացնել ինքնասպանության հակման կամ մտքերի առաջացման վտանգը: Լևետիրացետամ ընդունող հիվանդները պետք է գտնվեն խիստ հսկողության տակ՝ դեպրեսիայի վատթարացման, ինքնասպանության մտքերի կամ հակումների, ինչպես նաև հուզական կամ վարքագծային ցանկացած փոփոխության նշանները հայտնաբերելու համար։

### Երիկամ և լյարդ
Երիկամների ֆունկցիայի խանգարումը դանդաղեցնում է օրգանիզմից լևետիրացետամի դուրսբերման արագությունը: Երիկամների թերֆունկցիա ունեցող անձինք կարող են կարիք ունենալ դեղաչափի ճշգրտման, որը պետք է իրականացվի երիկամների ֆունկցիայի մոնիթորինգի հիման վրա:

Լևետիրացետամի դեղաչափի ճշգրտում լյարդի խանգարումների դեպքում անհրաժեշտ չէ:

### Դեղորայքային փոխազդեցություններ
Լևետիրացետամի (կամ դրա հիմնական մետաբոլիտի) և զուգահեռ ընդունվող այլ դեղամիջոցների միջև զգալի դեղադինամիկ (ֆարմակոկինետիկ) փոխազդեցություններ չեն նկատվել։ Լևետիրացետամի ֆարմակոկինետիկ բնութագրի վրա չեն ազդում հետևյալ դեղամիջոցները՝ ֆենիտոին, ֆենոբարբիտալ, պրիմիդոն, կարբամազեպին, վալպրոյաթթու, լամոտրիջին, գաբապենտին, դիգոքսին, էթինիլէստրադիոլ կամ վարֆարին։

## Գործողության մեխանիզմ
Լևետիրացետամի՝ էպիլեպսիայի բուժման հստակ գործողության մեխանիզմը հայտնի չէ։ Լևետիրացետամը չի դրսևորում դասական հակացնցումային դեղամիջոցներին բնորոշ դեղաբանական ազդեցություններ։ Այն չի ընկճում պոտենցիալ կախյալ նատրիումական անցուղիները, չի ազդում ԳԱԿԹ-երգիկ փոխանցման վրա և չի կապվում ԳԱԹԿ-երգիկ կամ գլյուտամատերգիկ ընկալիչների հետ։ Այնուամենայնիվ, դեղամիջոցը կապվում է սինապտիկ բշտիկների գլիկոպրոտեինի հետ և ընկճում է նախասինապտիկ կալցիումական անցուղիները՝ նվազեցնելով նյարդամիջնորդանյութերի ձերբազատումը։ Ենթադրվում է, որ սա խոչընդոտում է ազդակների հաղորդմանը սինապսների միջոցով։ 2024 թվականի դրությամբ սա լայնորեն ընդունված է որպես ազդեցության մեխանիզմ, թեև այս գործընթացի մոլեկուլային հիմքը դեռևս մնում է անհայտ։

## Ֆարմակոկինետիկա
ԱՄՆ սննդամթերքի և դեղերի որակի հսկողության վարչությունը 2013 թվականին ներկայացրել է լևետիրացետամի դեղաբանության և կենսադեղագիտության մանրամասն վերանայումը։

### Ներծծում
Լևետիրացետամի դեղահատերի և բերանացի լուծույթի ներծծումն արագ է և գրեթե ամբողջական: Լևետիրացետամի կենսամատչելիությունը մոտ է 100 տոկոսին, իսկ սննդի ազդեցությունը ներծծման վրա անշան է։

### Բաշխում
Լևետիրացետամի բաշխման ծավալը նման է օրգանիզմի ջրի ընդհանուր ծավալին։ Լևետիրացետամը թույլ է կապվում պլազմայի սպիտակուցների հետ (10%-ից պակաս)։

### Նյութափոխանակություն
Լևետիրացետամը չի ենթարկվում լայնածավալ նյութափոխանակության, իսկ առաջացած մետաբոլիտները ակտիվ չեն և չեն ցուցաբերում դեղաբանական ազդեցություն։ Լևետիրացետամի նյութափոխանակությունը չի իրականացվում լյարդի ցիտոքրոմ P450 ֆերմենտների միջոցով, այլ ընթանում է նյութափոխանակության այլ ուղիներով, ինչպիսիք են հիդրոլիզը և հիդրոքսիլացումը։

### Դուրս բերում
Երիկամների նորմալ ֆունկցիա ունեցող անձանց մոտ լևետիրացետամը օրգանիզմից դուրս է բերվում հիմնականում երիկամների միջոցով, ընդ որում՝ դեղամիջոցի նախնական քանակի մոտ 66 տոկոսը մեզի հետ հեռացվում է անփոփոխ վիճակում: Լևետիրացետամի կիսատրոհման պարբերությունը պլազմայում մեծահասակների մոտ կազմում է մոտ 6-ից 8 ժամ, թեև ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկում (ՈՒՈՀ) կիսատրոհման միջին տևողությունը մոտ 24 ժամ է, ինչն ավելի ճշգրիտ է արտացոլում դեղի մակարդակը ազդեցության վայրում:

### Անալոգ դեղամիջոցներ
Բրիվարացետամը, որը լևետիրացետամի քիմիական անալոգն է, րացետամների ածանցյալ է և օժտված է նմանատիպ հատկություններով:

## Հասարակություն և մշակույթ
Լևետիրացետամը հասանելի է սովորական և երկարատև ազդեցությամբ դեղահատերի, ինչպես նաև ներերակային լուծույթների ձևով։

Անմիջական ձերբազատմամբ դեղահատերը՝ որպես ջեներիկ, ԱՄՆ-ում հասանելի են 2008 թվականից, իսկ Միացյալ Թագավորությունում՝ 2011 թվականից։ Երկարատև ազդեցությամբ դեղահատերի արտոնագրի ժամկետը պետք է լրանա 2028 թվականին։

Բրենդային տարբերակը՝ Կեպպրան, արտադրում է «UCB Pharmaceuticals S.A.» ընկերությունը։

2015 թվականին ԱՄՆ Սննդի և դեղերի վարչությունը հաստատել է «Aprecia» ընկերության արտադրած բերանում լուծվող դեղի տեսակը, որը պատրաստված է դեղագործական 3D տպագրության տեխնոլոգիայով և կրում է սպրիտամ առևտրային անվանումը։ Որոշ մասնագետներ նշում են, որ 3D տպագրության շնորհիվ դեղամիջոցը բարելավվել է, քանի որ այժմ օգտագործվող բանաձևն ունի լուծելիության ավելի բարձր հատկանիշներ։

## Հետազոտություն
Նախկինում լևետիրացետամն ուսումնասիրվել է այնպիսի նյարդակենսաբանական ախտանիշների բուժման համար, ինչպիսիք են Տուրետի համախտանիշը և տագնապային խանգարումը: Այնուամենայնիվ, դրա ամենալուրջ կողմնակի ազդեցությունները վարքագծային են, և այս հիվանդությունների դեպքում դեղամիջոցի օգուտ-ռիսկ հարաբերակցությունը դեռևս լիարժեք պարզաբանված չէ:

Լևետիրացետամը ներկայումս փորձարկվում է որպես դեղամիջոց, որն ուղղված է Ալցհայմերի հիվանդության ժամանակ հիպոկամպի գերակտիվությունը նվազեցնելուն:

Բացի այդ, փորձնականորեն ապացուցվել է, որ լևետիրացետամը նվազեցնում է լևոդոպայով հարուցված դիսկինեզիան՝ շարժողական խանգարման տեսակ կամ դիսկինեզիա, որը կապված է Պարկինսոնի հիվանդության բուժման համար կիրառվող լևոդոպա դեղամիջոցի օգտագործման հետ:

Բազմաթիվ հակաէպիլեպտիկ դեղամիջոցներ փոփոխություններ են առաջացնում էլեկտրաուղեղագրության (ԷՈւԳ) հիմնական ակտիվության մեջ: Դրանց թվում են, մասնավորապես, կարբամազեպինը, բենզոդիազեպինները և ֆենոբարբիտալը: Այնուամենայնիվ, լևետիրացետամի ազդեցությունը ԷՈւԳ-ի հիմնական ակտիվության վրա նվազագույն է, դեղամիջոցով հարուցված բետա-ակտիվության չափելի աճ չի դիտվել: Միևնույն ժամանակ, արձանագրվել է ԷՈւԳ-ի էպիլեպտիկ շեղումների զգալի կրճատում:

2023 թվականին հրապարակված գրականության մեջ գնահատված տասը դեղամիջոցներից լևետիրացետամն եղել է միակն, որն ունեցել է բավարար ապացույցներ այն մասին, որ որոշ մանկահասակ երեխաների մոտ ապահովում է ցնցումների լիարժեք դադարում։ Ավելին, լևետիրացետամի կողմնակի ազդեցություններն այս տարիքային խմբում հազվադեպ են եղել այնքան ծանր, որ դեղամիջոցի ընդունումը դադարեցվի։ Այնուամենայնիվ, քանի որ առկա հետազոտությունները ներառում էին միայն երկու հրապարակված ուսումնասիրություն, որոնք հայտնում էին ցնցումներից ազատվելու ցուցանիշների մասին, ապացույցների հավաստիության աստիճանը ցածր է գնահատվել։

## Պատմություն
Լևետիրացետամը հայտնաբերվել է 1992 թվականին՝ աուդիոգեն (ձայնային գրգռիչներից առաջացող) ցնցումների նկատմամբ զգայուն մկների վրա կատարված հետազոտությունների արդյունքում:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հիմնական դեղեր
Կատեգորիա:Բժշկություն