Նոբելյան մրցանակակիրների ցանկ

[right|thumb|2012 թվականի Նոբելյան դափնեկիրներ [Էլվին Էլիոթ Ռոթ|Էլվին Ռոթը, Բրայան Կոբիլկան, Ռոբերտ Լեֆկովիցը, Դեյվիդ Ուայնլենդը և Սերժ Հարոշը մրցանակաբաշխության արարողության ժամանակ]]

Նոբելյան մրցանակները (, ), ամենամյա մրցանակներ են, որ շնորհվում են Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիայի, Շվեդիայի ակադեմիայի, Կարոլինսկայի ինստիտուտի և Նորվեգիայի Նոբելյան կոմիտեի կողմից այն անհատներին և կազմակերպություններին, որոնք ակնառու ներդրում ունեն քիմիայի, ֆիզիկայի, գրականության, խաղաղության և ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության ոլորտում։  Դրանք ստեղծվել են Ալֆրեդ Նոբելի 1895 թվականի կտակով, որը թելադրում է, որ մրցանակները պետք է տնօրինի Նոբելյան հիմնադրամը։ Լրացուցիչ մրցանակ՝ ի հիշատակ Ալֆրեդ Նոբելի, սահմանվել է 1968 թվականին Sveriges Riksbank-ի (Շվեդիայի կենտրոնական բանկ) կողմից՝ տնտեսագիտության ոլորտում նշանակալի ավանդի համար։ Յուրաքանչյուր մրցանակակիր՝ Նոբելյան կամ դափնեկիր, ստանում է ոսկե մեդալ, դիպլոմ և գումար, որը ամեն տարի որոշում է Նոբելյան հիմնադրամը։

## Մրցանակ
Յուրաքանչյուր մրցանակ շնորհվում է առանձին հանձնաժողովի կողմից։ Ֆիզիկայի, քիմիայի և տնտեսագիտության ոլորտի մրցանակները շնորհում է Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիան, ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության մրցանակները շնորհում է Կարոլինսկայի ինստիտուտը. իսկ Խաղաղության մրցանակը շնորհում է Նորվեգիայի Նոբելյան կոմիտեն։ Մրցանակակիրը ստանում է մեդալ, դիպլոմ և դրամական պարգև, որը տարիների ընթացքում տատանվել է։ 1901 թվականին առաջին Նոբելյան մրցանակակիրներին տրվել է 150,782 շվեդական կրոն, որը համարժեք է 8,402,670-ի 2017 թվականի դեկտեմբերին։ 2017 թվականին դափնեկիրներին շնորհվել է 9,000,000 շվեդական կրոն։ Մրցանակները հանձնվում են Ստոկհոլմում ամենամյա հանդիսավոր արարողության ընթացքում, դեկտեմբերի 10-ին՝ Նոբելի մահվան տարելիցին։

Այն տարիներին, երբ Նոբելյան մրցանակ չի շնորհվել, արտաքին իրադարձությունների կամ առաջադրումների բացակայության պատճառով, մրցանակի գումարը վերադարձվում է մրցանակներին համապատասխան հիմնադրամներին։ Նոբելյան մրցանակ չի շնորհվել 1940-1942 թվականներին՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի բռնկման պատճառով։

## Դափնեկիրներ
1901-2017 թվականների ընթացքում 585 անգամ Նոբելյան մրցանակներ և Տնտեսական գիտությունների Նոբելյան հուշամրցանակներ են շնորհվել  923 անհատների և կազմակերպությունների։ Ընդհանուր առմամբ 892 անհատ՝ (844 տղամարդ, 48 կին, ոմանք ավելի քան մեկ անգամ) և 24 կազմակերպություն են արժանացել Նոբելյան մրցանակի։ Նոբելյան մրցանակի վեց դափնեկիրների կառավարություններ թույլ չեն տվել ընդունել Նոբելյան մրցանակը։ Ադոլֆ Հիտլերն չորս գերմանացիների՝ Ռիչարդ Կունին (Քիմիա, 1938), Ադոլֆ Բուտենանդտին (Քիմիա, 1939), Գերհարդ Դոմագքին (Ֆիզիոլոգիա կամ բժշկություն, 1939) և Կարլ ֆոն Օսիեցկուն (Խաղաղություն, 1936)  արգելել է ստանալ մրցանակը։ Չինաստանի կառավարությունն արգելեց Լյու Սյաոբոյին ընդունել Խաղաղության Նոբելյան մրցանակը,(2010) իսկ Խորհրդային Միության կառավարությունը Բորիս Պաստեռնակին ստիպեց հրաժարվել մրցանակից (Գրականություն, 1958)։ Լյու Սյաոբոն, Կարլ ֆոն Օսյեցկին և Աուն Սան Սու Չժին Նոբելյան մրցանակի են արժանացել բանտում։ Երկու դափնեկիրներ՝ Ժան-Պոլ Սարտրը (Գրականություն, 1964) և Lê Ðức Thọ (Խաղաղություն, 1973), հրաժարվեցին մրցանակից. Սարտրը հրաժարվել էր բոլոր պաշտոնական պարգևներից, իսկ Թհը՝ Վիետնամի իրավիճակի պատճառով։

Յոթ դափնեկիրներ արժանացել են մեկից ավելի անգամ, որոնցից Կարմիր Խաչի Միջազգային Կոմիտեն՝ Խաղաղության Նոբելյան մրցանակը՝ երեք անգամ, ավելի շատ, քան մյուսները։ ՄԱԿ ՓԳՀ-ն երկու անգամ արժանացել է Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի։ Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ երկու անգամ շնորհվել է Ջոն Բարդինին, քիմիայի Նոբելյան մրցանակը՝ Ֆրեդերիկ Սանգերին և Կարլ Բարրի Շարփլեսին։ Երկու դափնեկիրներ արժանացել են երկու անգամ, բայց ոչ միևնույն ոլորտում՝ Մարի Կյուրին (Ֆիզիկա և քիմիա) և Լինուս Փոլինգը (Քիմիա և խաղաղություն)։ Նոբելյան 892 դափնեկիրներից 48-ը կանայք են. Նոբելյան մրցանակ ստացած առաջին կինը Մարի Կյուրին էր, ով  1903 թվականին Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ ստացավ։ Նա նաև առաջինն էր (տղամարդ կամ կին), ով երկու Նոբելյան մրցանակի է արժանացել, երկրորդ մրցանակը քիմիայի Նոբելյան մրցանակը, նա ստացել է 1911 թվականին։

## Դափնեկիրների ցանկը

## 50 տարվա գաղտնիության կանոն
Հանձնաժողովը ոչ լրատվամիջոցներին, ոչ թեկնածուներին չի հայտնում առաջադրվածների անունները։ Այնուամենայնիվ, վաղ կանխատեսումներում հաճախ են հայտնվում կոնկրետ անուններ, դա կարող է լինել զուտ ենթադրություն, կա՛մ ներքին տեղեկատվություն անվանակարգը ներկայացրողներից։ Հիսուն տարի անց Նոբելյան կոմիտեի կողմից պահվող անվանակարգերի տվյալների բազան հասանելի է դառնում հանրությանը։ Նոբելյան հիմնադրամի կանոնադրության § 10-ում ասվում է.Մրցանակներ շնորհող մարմինը, այնուամենայնիվ, յուրաքանչյուր առանձին դեպքի պատշաճ քննարկումից հետո կարող է հասանելի դարձնել այն նյութերը, որոնք հիմք են հանդիսացել մրցանակի գնահատման և որոշման համար՝ մտավոր սեփականության պատմության հետազոտության նպատակով։ Սակայն, այդպիսի թույլտվություն, կարող է տրվել միայն տվյալ որոշման ընդունման օրվանից առնվազն 50 տարի անց։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դափնեկիրների ցանկեր
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ցանկեր:Գիտություն