Ստալինի գիծ

**Ստալինի գիծ** կամ **Ստալինյան գիծ**  (), ամրությունների գիծ Խորհրդային Միության (ԽՍՀՄ) արևմտյան սահմանի երկայնքով։ Համակարգի վրա աշխատանքները սկսվել են 1920-ական թվականներին՝ ԽՍՀՄ-ի սահմանները (մինչև 1939 թվականի) արևմուտքի հարձակումներից պաշտպանելու նպատակով։

Գիծը կազմված է եղել բետոնե բունկերներից և հրանոթների տեղակայանքներից, ինչ-որ չափով նման Մաժինոյի գծին, բայց ավելի քիչ մշակված։ Այսինքն, ոչ թե շարունակական պաշտպանության գիծ էր ամբողջ սահմանի երկայնքով, այլ ավելի շուտ ֆորտիֆիկացաների ցանց, որը նախատեսված էր որոշակի միջանցքներով հնարավոր զավթիչներին ուղղորդելու համար։

Ամրացման գծի ընդհանուր երկարությունը կազմել է 1850 կմ, իսկ ամրացված տարածքների միջև թողնվել են բացակներ (ամրացված տարածքների գծերի գումարային երկարությունը՝ 1200 կմ)։ Այն տարածվել է Բալթիկ ծովից մինչև Սև ծով ամբողջ արևմտյան սահմանի վրա։ Այն ձգվել է Նարվայից և Պսկովից Վիտեբսկով, Մոգիլյով, Գոմելով և Ժիտոմիրով և Դնեստր գետով մինչև Օդեսա։

## Անվանում
Խորհրդային Միությունում այս ամրացված տարածքները երբեք պաշտոնապես չեն անվանվել «Ստալինյան գիծ»։ Միայն գերմանական քարոզչությունն ու արևմտյան մամուլն են նրանց այդպես անվանել։ Այս անունն առաջին անգամ հայտնվել է 1936 թվականի դեկտեմբերին՝ Լատվիայում տպագրված « *Сегодня* » ռուսալեզու թերթի հոդվածում։ Այնուհետև այս հոդվածը վերահրատարակվել է բրիտանական «Դեյլի Էքսպրես» թերթում, և «Ստալինյան գիծ» տերմինը լայն տարածում է գտել։ Այն լայնորեն օգտագործվել է նաև Վերմախտի նախկին գեներալների կողմից իրենց հուշերում։

Սակայն հետխորհրդային ժամանակներում այս տերմինը լայն տարածում է գտել նախապատերազմյան շրջանի և Հայրենական մեծ պատերազմի մասին գրականության մեջ։

## Կառուցման նախադրյալներ
[մինի|[Մոգիլյով|Մոգիլևի մոտ գտնվող Ստալինյան գծի բունկեր հրանոթներով]]Ստալինյան գծի որոշ ամրություններ կառուցվել են 1920-ական թվականների, ինչպես Բաթումի ամրաշինական շրջանը։ Սակայն լայնածավալ շինարարությունը սկսվել է 1928 թվականին, որը պայմանավորված էր 1927 թվականին «անգլո-խորհրդային հարաբերությունների ճգնաժամով» և  հնարավոր լայնածավալ «պատերազմի տագնապով»։ ԽՍՀՄ-ը Մեծ Բրիտանիայի, Չինաստանի և Լեհաստանի հետ պատերազմի վտանգի առաջ էր կանգնել։

1927 թվականի փետրվարի 23-ին Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործերի նախարար Ջոզեֆ Չեմբեռլենը ԽՍՀՄ-ից պահանջել էր դադարեցնել հակաբրիտանական քարոզչությունը և աջակցությունը Կոմունիստական ​​կուսակցությանը Չինաստանում։ ԽՍՀՄ կառավարությունը հրաժարվել էր կատարել այս պահանջը (փետրվարի 26-ի նշում)։ Ապրիլի 6-ին խուզարկությունների արդյունքում  Կոմինտերնի քայքայիչ քարոզչության փաստաթղթային հավաստիացում ստանալուց հետո, մայիսի սկզբին Չինաստանը սկսել էր հրապարակել դրանք և Բրիտանիան նման խուզրկություններով բազմաթիվ ձերբակալումներ էր իրականցրել։ 1927 թվականի մայիսի 27-ին բրիտանական կառավարությունը հայտարարել էր ԽՍՀՄ-ի հետ առևտրային և դիվանագիտական ​​հարաբերությունների խզման մասին։

Բրիտանական կայսրության և ԽՍՀՄ-ի միջև դիվանագիտական ​​հարաբերությունների խզումը ոգևորություն էր առաջացրել նաև Վարշավայում, իսկ 1927 թվականի հունիսին Վարշավայում Լեհաստանի խորհրդային լիազոր ներկայացուցիչ Վոյկովի սպանությունը (որը Եկատերինբուրգում ցարական ընտանիքի սպանության ղեկավարներից մեկն էր, Կանադան նրան մերժել էր իր երկրում ՌԽՍՖՀ դիվանագիտաական ներկայացուցչի ագրեման տալ, իսկ Մեծ Բրիտանիայում հայտարարվել էր Պերսոնա նոն գրատա), մեկնաբանվել է որպես հնարավոր ռազմական հակամարտության սադրանք։ ԽՍՀՄ-ում սկսվել է սրվել պատերազմական փսիխոզը։

«Պատերազմի տագնապը» ԽՍՀՄ-ում հակախորհրդային տրամադրություններ է առաջացել։ Վոյկովի սպանությանն ի պատասխան սկսվել են բռնաճշումները և Կարմիր բանակում ու կուսակցության շարքերում զտումները։ ԽՍՀՄ-ը սկսել է ուժեղացնել երկրի պաշտպանունակությունը,  լայնածավալ ռազմական արտադրության ուղղություն սահմանել և կառուցել Ստալինյան գիծը։

## Գծի կառուցման դադարեցում
Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտից հետո, 1939 թվականին և 1940 թվականին ԽՍՀՄ -ի արևմուտք ընդարձակմամբ դեպի Լեհաստան, մերձբալթյան և Բեսարաբիա տարածաշրջաններ, Ստալինը որոշում է կայացրել հրաժարվել Ստալինի գծից՝ հօգուտ ԽՍՀՄ նոր սահմանի երկայնքով ավելի արևմտյան` Մոլոտովի գիծ կառուցելու։ Խորհրդային մի շարք գեներալներ համարել են, որ ավելի լավ կլիներ երկու գծերը պահպանել` որպես պաշտպանության խորություն, բայց դա հակասել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ խորհրդային ռազմական դոկտրինին։
[մինի|Ստալինյան գծի պահպանված մնացորդները [Մինսկի մոտ]]
Այդպիսով, հրանոթները հանվել ու պահեստավովել են, բայց հիմնականում պահպանվել, մինչև նոր գծի շինարարությունը կավարտվեր։ 1941 թվականի Առանցքի երկրների ներխուժումը սովետներին հանկարծակիի է բերել. նոր գիծն անավարտ էր, իսկ Ստալինյան գիծը հիմնականում լքված և անմխիթար վիճակում։ Երկու գծերն էլ մեծ օգուտ չեն տվել հարձակումը կասեցնելու համար, թեև *Ստալինյան գծի* որոշ հատվածներ այդ պահին համալված են եղել զինվորներով և իրենց ներդրումն են ունեցել ԽՍՀՄ պաշտպանության գործում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո գիծը չի սպասարկվել՝ մասամբ ԽՍՀՄ-ի տարածքում լինելու պատճառով։ Ի տարբերություն Արևմտյան Եվրոպայի, որտեղ նմանատիպ ամրությունները քանդվել են զարգացման և անվտանգության նկատառումներով, գծի մեծ մասը մնացել է նաև 1991 թվականին ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո՝ անտեսվելու պատճառով։ 21-րդ դարում *Ստալինյան գծի* ամրությունների մնացորդներ կան Բելառուսում, Ռուսաստանում և Ուկրաինայում (նաև, հնարավոր է, Մոլդովայի արևելյան հատվածներում)։

## Համեմատական բնութագիր
ԽՍՀՄ տնտեսական ու արդյունաբերական հնարավորությունները, հատկապես՝ շինարարական, անհամեմատելի են եղել Գերմանիայի ու Ֆրանսիայի հնարավորությունների հետ։ Օրինակ, 1930-ականներին ԽՍՀՄ-ում ցեմենտի (որը ամրաշինությունների կառուցման հիմնական շինանյութն էր) արտադրությունը կազմել է Գերմանիայի արտադրության միայն 14%-ը։

Ֆրանսիական Մաժինոյի գիծն ունեցել է մինչև 7,7 կառույց ռազմաճակատի մեկ կիլոմետրի վրա, իսկ Ստալինյան գիծը՝ 0,7-ից 1,4։ Մոտ 400 կիլոմետր երկարությամբ Մաժինոյի գիծը պաշտպանել են 264 հազար զինվոր։ Բոլոր այլ ցուցանիշներով Ստալինյան գիծը զգալիորեն ավելի թույլ է եղել։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Լուսանկարները՝ «Ստալինի գիծ» թանգարանից (Մինսկի ամրացված շրջան)
* Բունկերմուզեում
* KaUR (Կարելյայի ամրացված շրջան) - www.nortfort.ru
* KiUR (Կիևի ամրացված տարածք)
* 

Կատեգորիա:Ամրաշինական կառույցներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ռազմական պատմություն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Կատեգորիա:Ստալինի պատվին կոչված օբյեկտներ