Չիկանա ֆեմինիզմ

մինի|Չիկանաները, պաստառ Լոս Անջելեսի մշակույթի և արվեստի մեքսիկա-ամերիկյան թանգարանում
**Չիկանա ֆեմինիզմ,** քաղաքական, սոցիալական և մշակութային շարժում, տեսություն և պրակտիկա, որը ձգտում է պայքարել խտրականության բազմաթիվ ձևերի դեմ, որոնք կրում են չիկանա կանայք, այսինքն՝ Միացյալ Նահանգներում ապրող մեքսիկական ծագում ունեցող կանայք։  

Ներառում է տարբեր կարգապահական ոլորտներ, ինչպիսիք են սոցիոլոգիան, տնտեսագիտությունը, փիլիսոփայությունը, գրականությունը և արվեստը։ Մանրամասն ուսումնասիրում է պատմական, մշակութային, հոգևոր, կրթական և տնտեսական ազդեցությունները չիկանայի և Միացյալ Նահանգների չիկանա/օ էթնիկական խմբի վրա։ Չիկանա ֆեմինիզմը կանանց հնարավորություն է տալիս մարտահրավեր նետել ինստիտուցիոնալացված սոցիալական նորմերին, և յուրաքանչյուր ոք, ով պայքարում է համայնքում կանանց ճնշմանը վերջ տալու համար, ֆեմինիստ է համարում։

Չիկանա ֆեմինիզմը սկիզբ առնելով 1960-ականներին և մինչև 1970-ական թվականները (Չիկանո շարժման և երկրորդ ալիքի ֆեմինիստական շարժումների միջև ժամանակաշրջանում) խրախուսել է կանանց վերականգնել իրենց գոյությունը։ Չիկանա ֆեմինիստները կանանց հզորացնելու միջոցով ձգտել են ուժեղացնել Չիկանա/օ համայնքին, սակայն սովորաբար դիմադրության են հանդիպել։ Ոլորտի քննադատական զարգացումները, այդ թվում՝ չիկանա լեսբուհի ֆեմինիստները, ընդլայնել են չիկանաների մասին սահմանափակ պատկերացումները։

1994 թվականին Անա Կաստիլյոն ներմուծել է **Քսիկանիզմա** (Xicanisma) հասկացությունը` որպես կարևոր միջամտություն, որը վերստին կենսունակություն է հաղորդել *չիկանա ֆեմինիզմին*։ Այն ցույց է տալիս *Չիկանո շարժումից* ի վեր տեղի ունեցած գիտակցության փոփոխությունը, և ներկայանում է որպես *Չիկանիզմոյի* (Chicanismo) ընդլայնում և զարգացում։ Քսիկանիզմայից մասամբ ոգեշնչվելով ձևավորվել է նաև **Քսիկանս** (*Xicanx)* ինքնությունը: 

Չիկանայի մշակութային ձևերը, ներառյալ չիկանա արվեստը, գրականությունը, պոեզիան, երաժշտությունը և կինոն, շարունակում են ձևավորել չիկանա ֆեմինիզմը նոր ուղղություններով։ Չիկանա ֆեմինիզմը հաճախ հավասարեցվում է գաղութատիրական ֆեմինիզմին։

## Նախապատմություն
[մինի|Մեքսիկացի երեխաներ Կորկորանում ([Քինգս շրջան (Կալիֆոռնիա), 1940) առանձնացված բնակարանային հաստատությունում]]

Որոշ մեքսիկացի ամերիկացի կանայք ներգրավվել են կանանց ընտրական իրավունքի վաղ շարժման մեջ։ Քսաներորդ դարի սկզբին նրանց թվում էին Ադելինա Օտերո-Ուարենը և Մարիա դե Ջ.Է. Լոպեսը, ընդ որում, Օտերո-Ուորենը ծնվել է էլիտար իսպանացիների ընտանիքում։ Սակայն մեքսիկացի ամերիկացիների մեծամասնությունը, հատկապես ցածր եկամուտ ունեցող և ոչ սպիտակ մաշկի գույնով, ովքեր էլիտար ընտանիքներից չէին, եղել են շատ այլ պայմաններում։

[ձախից|մինի|Մենդեզն ընդդեմ Վեսթմինստերի (1947 թ.) գործը ''[դե յուրե* վերջ է դրել ԱՄՆ դպրոցներում [[Սեգրեգացիա|ռասայական տարանջատմանը]]։ Գործը հարուցվել է այն ժամանակ, երբ Սիլվիա Մենդեզին (լուսանկարում) մերժել են «սպիտակ դպրոց» ընդունվել:]]

Այսպես, մինչև 1940-ականների վերջերը մեքսիկացի ամերիկացի երեխաները հաճախ ապրել են գյուղատնտեսական արդյունաբերության համար նախատեսված ընկերությունների քաղաքներում առանձնացված *գաղութներում*: Մեքսիկացի երեխաներին, հատկապես ավելի մուգ մաշկով երեխաներին, ԱՄՆ կառավարությունը թույլատրել է հաճախել միայն հատուկ առանձնացված «մեքսիկական դպրոցներ»։ Եթե սպիտակամորթ դպրոցներում երեխաները ստանում էին ակադեմիական կրթություն, ապա «մեքսիկական դպրոցներում» աղջիկներին թույլատրվում էր սովորեցնել միայն տնային աշխատանք և կարել, իսկ տղաներին սովորեցնում էին այգեգործություն և կոշկագործություն։ Այսպես պահպանվել է ինչպես դասակարգային, այնպես էլ եկամուտների բաշխումը։ 

*Դե յուրե* ռասայական [[Սեգրեգացիա|սեգրեգացիան]] չեղարկվել է 1947 թվականին *Մենդեզն ընդդեմ Վեստմինստերի* դատական գործով, սակայն սեգրեգացիան դեռևս գործնականում շարունակվել է շատ ոլորտներում՝ շարունակվող ռասիստական վերաբերմունքի և հակամեքսիկական տրամադրությունների պատճառով։

[[Պատկեր:Dora_Barrios,_Frances_Silva,_and_Lorena_Encinas.png|մինի|*Պաչուկաները* հաճախ անտեսվում են մեքսիկական ամերիկյան պատմության մեջ՝ [[Գենդերային դեր|գենդերային նորմերին]] հակազդելու պատճառով և նրանց վերաբերվում էին որպես «վտանգավոր առնական [և] հրեշավոր կանացի»]]

*Պաչուկան (իգական)*, որը *պաչուկոյի (արական)*  նմանությամբ, 1940-ականներին երբեմն վերակառուցվել է ֆեմինիստական պրիզմայի միջոցով՝ [[Գենդերային դեր|գենդերային նորմերին]] հակազդելու պատճառով, հատկապես [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի]] ժամանակ։ Պաչուկան հաճախ հայտնի դեմք չէ մեքսիկական ամերիկյան պատմության մեջ, չիկանո մշակութային արտադրության մեջ կամ նույնիսկ չիկանա ֆեմինիստական դիսկուրսում, որը վերագրվում է նրան, թե ինչպես էր պաչուկան տեսնում կնոջ դերը ավանդական ընտանիքում։ Պաչուկաները ռազմատենչ են, հաճախ զինված ինքնապաշտպանական զենքերով: Նրանք պատրաստ են կանխել հավանական հարձակումը։ Պաչուկային բնորոշում են որպես «վտանգավոր առնական [և] հրեշավոր կանացի»։ Կանայք, ովքեր մերժում են չիկանայի ինքնությունը և նախընտրում են իրենց որպես *իսպանալեզու* ճանաչել, «չեն տեսնում կամ չեն ուզում իրենց տեսնել» պաչուկայի կերպարում։

Ի տարբերություն գունավոր կանանց, սպիտակամորթ կանայք հազվադեպ են ստիպված լինում առնչվել [[Ռասիզմ|ռասիզմի]] հետ։ [[Եվրոամերիկացիներ|Եվրոպաամերիկացի]] կամ սպիտակամորթ կանայք պայքարում են սեքսիզմի դեմ սպիտակ համայնքում ֆեմինիզմի ալիքների միջոցով. [[Ֆեմինիզմի առաջին ալիք|առաջին ալիքը]] վերաբերում է [[Կանանց ընտրական իրավունք|կանանց ընտրական իրավունքին]], իսկ [[Ֆեմինիզմի երկրորդ ալիք|երկրորդ ալիքը]] վերաբերում է սեռականության, հանրայինն ընդդեմ մասնավոր ոլորտների, [[Վերարտադրողական իրավունքներ|վերարտադրողական իրավունքների]] և ամուսնական բռնաբարության խնդիրներին։ Այնուամենայնիվ, գունավոր կանայք հիմնականում բացառվել են այս շարժումներից։ Սրանից խրախուսված չիկանաները, ովքեր ֆեմինիստ էին և ձգտում էին հզորացնել կանանց հնարավորությունները, հանդես են եկել քննադատություններով և պատասխաննել թե՛ հիմնական Չիկանո [[Էթնիկ ազգայնականություն|ազգայնական]] շարժմամբ, թե՛ [[Ֆեմինիզմի երկրորդ ալիք|երկրորդ ալիքի ֆեմինիստական շարժումով]], որը 1960-ական թվականներին կազմել է Չիկանա ֆեմինիզմի հիմքը։

== Ժամանակագրություն ==
=== Չիկանաները *Չիկանո շարժման* մեջ (1960-1970-ականներ) ===

[[Պատկեր:EL_PASO'S_SECOND_WARD,_A_CHICANO_NEIGHBORHOOD_-_NARA_-_545331.jpg|մինի|Երիտասարդ կինը խոսում է մի խումբ երիտասարդների հետ Էլ Սեգունդո Բարիոյում, [[Էլ Պասո]] (1971)]]

Թեև *Չիկանո շարժումը* կազմակերպվել էր մեքսիկական ամերիկյան համայնքի հզորացման համար, շարժման պատմությունները և կենտրոնացումը հիմնականում անտեսել են այն կանանց, ովքեր ներգրավված են եղել կազմակերպման մեջ քաղաքացիական անհնազանդության այս ժամանակահատվածում։ Այս իրադարձությունների ընթացքում Չիկանա ֆեմինիստները միասին գիտակցել են գենդերային հարցերը Չիկանո շարժման այլ ազատագրական նպատակների հետ կապելու կարևորությունը։

Չիկանաները նաև հրաժարվել են հիմնական [[Ֆեմինիզմի երկրորդ ալիք|երկրորդ ալիքի ֆեմինիստական շարժումից՝]] ռասիզմն ու դասականությունը իրենց քաղաքականության մեջ ներառելու անկարողությունից։ Չիկանաներն այս ընթացքում հիմնական ֆեմինիստական շարժումներից դուրս են եղել, քանի որ նրանք ունեին տարբեր կարիքներ, մտահոգություններ և պահանջներ։ Իրենց բացառումների դեմ համառ առարկությունների միջոցով կանայք *Չիկանո կանայք* կոչվելուց անցել են *Չիկանաներ*՝ ներմուծելով a/o կամ o/a-ի ընդունումը՝ որպես համայնքը քննարկելիս երկու սեռերի ճանաչման միջոց։

Ալմա Գարսիան գրել է, որ Չիկանա ֆեմինիստական ​​շարժումը ստեղծվել է հատուկ խնդիրներին հավատարիմ մնալու համար, որոնք ազդել են Չիկանա կանանց վրա և առաջացել են Չիկանո շարժման և երկրորդ ալիքի ֆեմինիստական ​​շարժումներում նրանց վերաբերմունքից։ Նրանք ձգտում էին, որ իրենց հետ վարվեն հավասար և հարգվեն։ Չիկանա ֆեմինիստական ​​շարժումն ազդել է շատ Չիկանաների վրա, որպեսզի նրանք ավելի ակտիվ լինեն և պաշտպանեն իրենց իրավունքները ոչ միայն որպես առանձին կանայք, այլ որպես համերաշխ կանայք, ովքեր համախմբվում են՝ հավասար ներդրումով հասարակություն ձևավորելով։

==== Չիկանայի դասադուլերի կազմակերպում (1968) ====
[[Պատկեր:Founding_co-editor_of_La_Raza_Ruth_Robinson_(right)_with_Margarita_Sanchez_at_the_Belmont_High_School_walkout,_part_of_a_series_of_1968_student_protests_for_education_reform_in_LA.jpg|մինի|*«Լա Ռազա»* թերթի հիմնադիր Ռութ Ռոբինսոնը (աջից) Մարգարիտա Սանչեսի հետ Բելմոնտի միջնակարգ դպրոցում,  1968 թվականին Լոս Անջելեսում կրթական բարեփոխումների համար անցկացվող ուսանողական բողոքի դասադուլի շարքից]]

1968 թվականի մարտի 1-ին մոտ 15000 աշակերտ մասնակցել են ցույցերի, ինչը հայտնի է դարձել որպես Արևելյան Լոս Անջելեսի դպրոցի դասադուլներ։ Արևելյան Լոս Անջելեսի յոթ ավագ դպրոցների չիկանո աշակերտները համակարգված բողոքի ցույցով դուրս են եկել իրենց դպրոցներից։ Ուսանողները կազմակերպվել էին ռասիզմի, անբավարար ֆինանսավորման և ներկայիս կրթական համակարգերում [[Մեքսիկայի պատմություն|Մեքսիկայի պատմության]] և [[Մեքսիկայի մշակույթ|մշակույթի]] անտեսման վերաբերյալ ընդհանուր բողոքներով։ Դասադուլի արական սեռի մասնակցներն արժանացել են ԶԼՄ-ների ուշադրությանը, հիմնականում՝ տասներեք տղամարդ կազմակերպիչները, որոնք կալանավորվել և բանտարկվել են դավադրության մեղադրանքով։ Ըստ չիկանա հետազոտող Դոլորես Դելգադո Բերնալի, քանի որ կենտրոնացումը միայն արական սեռի ուսանողների վրա էր, աղջիկների և կանանց մասնակցությունն ու առաջնորդությունը զգալիորեն կրճատվել է, իսկ դասադուլը կազմակերպելու համար պահանջվող ջանքերը նվազագույնի են հասցվել։

Ավելի ուշ՝ 1990-ականների կեսերին, Դոլորես Դելգադո Բերնալը հարցազրույց է վերցրել ութ կարևոր կին մասնակիցներից կամ առաջնորդներից՝ ուշադրությունը հրավիրելով կանանց վրա, որոնց լրատվամիջոցներն անտեսել էին։ Այս կանանց պատմությունները ցույց են տվել, որ նրանք կազմակերպել են համայնքային հանդիպումներ, կապեր հաստատել տարբեր դպրոցների և կազմակերպությունների ուսանողների միջև և հրապարակել են ընդհատակյա թերթեր՝ շարժման մասին լուրերը տարածելու և ուսանողների ավելի շատ մասնակցություն և աջակցություն հավաքագրելու համար։

==== Չիկանայի ազգային կոնֆերանս (1971) ====
Դասադուլներից մեկ տարի անց, 1969 թվականին տեղի է ունեցել *Չիկանոյի երիտասարդության ազատագրման համաժողովը*։ Մոտ 1500 մեքսիկացի ամերիկացի դեռահասներ ամբողջ երկրից ներկա են գտնվել համաժողովին, որը հանգեցրել է «Chicanismo», «El Plan Espiritual de Aztlán» և MEChA՝ համազգային ուսանողական կազմակերպություն բառերի բրենդավորմանը։ 

Համաժողովում կազմակերպվել է աշխատաժողով՝ քննարկելու կանանց դերը շարժման մեջ և անդրադառնալու ֆեմինիստական մտահոգություններին։ Այնուամենայնիվ, աշխատաժողովը եզրակացրել է, որ «Խումբը եկել է միասնական կարծիքի, որ չիկանա կինը չի ցանկանում ազատագրվել»։ Շատ գիտնականներ, ինչպիսիք են Աննա Նիետո-Գոմեսը, գտնում են, որ այս հայտարարությունը այն վճռական գործողություններից մեկն է, որն առաջացրել է Չիկանա ֆեմինիստական շարժումը։

Այս հայտարարությունից հետո, 1971 թվականի մայիսին [[Հյուստոն|Տեխաս նահանգի Հյուսթոն]] քաղաքում տեղի է ունեցել Չիկանա առաջին համաժողովը։ Համաժողովը ներգրավել է ավելի քան 600 կանանց ամբողջ Միացյալ Նահանգներից՝ քննարկելու կրթության հավասար հասանելիության, [[Վերարտադրողական իրավունքներ|վերարտադրողական]] արդարադատության, երեխաների խնամքի կենտրոնների ձևավորման և այլնի հետ կապված հարցեր։ Կոնֆերանսը կազմակերպվել է ինը տարբեր սեմինարներով.

# «Սեռ և չիկանա. գոյական և բայ»
# «Ընտրություն չիկանաների համար. կրթություն և զբաղմունք»
# «Ամուսնություն. չիկանա ոճով»
# «Կրոն»
# «Ֆեմինիստական շարժում. արդյո՞ք մենք տեղ ունենք դրանում»
# «Կանանց շահագործումը. չիկանայի տեսանկյուն»
# «Կանայք քաղաքականության մեջ. կա՞ որևէ մեկն այդ տեղում»
# «Ռազմականություն/Պահպանողականություն. ո՞րն է առաջնային»
# «Գույների և դասերի մասին. դասակարգային և էթնիկական տարբերություններ»։

Թեև միջոցառումն իր տեսակի մեջ առաջին խոշոր հավաքն էր, համաժողովն ինքնին հղի էր տարաձայնություններով, քանի որ աշխարհագրորեն և գաղափարապես տարբեր դիրքերից հայտնված չիկանաների վեճի առարկան Չիկանո շարժման մեջ ֆեմինիզմի դերի շուրջ։ Այս հակամարտությունների արդյունքում համաժողովի վերջին օրը գործադուլ է եղել: Ըստ Աննա Նիետո-Գոմեսի, «գործադուլը չիկանա ֆեմինիստների և լոյալիստների միջև հակամարտություն էր նշանակում»։

==== Որպես Շարժման դավաճաններ ====
Գիտնական Մեյլի Բլեքվելի կողմից որպես «վենդիդա տրամաբանություն» (vendida logic) նկարագրված՝ Չիկանա ֆեմինիստները հաճախ մեղադրվում էին որպես «վենդիդաներ» կամ Չիկանո շարժման դավաճաններ, որոնք նկարագրվում էին որպես հակա-ընտանեկան, հակա-մարդկային և հակա-չիկանո շարժում։ Վենդիդայի հետ մեկտեղ, Չիկանա ֆեմինիստներին անվանում էին «կանանց լիբբեր», «ագրինգադաներ» կամ լեսբուհիներ։ Չիկանաները, ովքեր առաջնահերթություն էին տալիս Չիկանո շարժմանը և գործին, հայտնի էին որպես Լոյալիստներ։

Կանայք նաև ձգտում էին պայքարել գաղութային մենթալիտետի` սեփական շարքերում ատելության ներքին պայքարի դեմ, որը արմատավորված էր իրենց ժողովրդի գաղութացված լինելով։ Սա ներառում էր *mujer buena/mujer mala* առասպելի խախտումը, ըստ որի` տնային իսպանուհին դիտվում է որպես լավ, իսկ տեղաբնիկ կինը, որը համայնքի մի մասն է, դիտվում է որպես վատ։ Չիկանայի ֆեմինիստական միտքը ձևավորվել է որպես պատասխան [[Հայրիշխանություն|հայրիշխանությանը]], [[Ռասիզմն ԱՄՆ-ում|ռասիզմին]], [[Դասակարգային խտրականություն|դասակարգային խտրականությանը]] և [[Գաղութացում|գաղութատիրությանը]], ինչպես նաև պատասխան այն բոլոր ուղիներին, որոնցով այդ ճնշվածության ժառանգությունը վերածվել էր ներքին հատկանիշի։

==== Չիկանանաները *la familia-ում* ====
[[Պատկեր:Mexican_woman_washing_clothes,_San_Antonio,_Texas_LCCN2017739367.tif|մինի|310x310px|Մեքսիկացի ամերիկուհին լվացք անելիս  ([[Տեխաս|Տեխասում]], [[Սան Անտոնիո]], 1944)]]

Չիկանա ֆեմինիստները սկսել են ընդդիմանալ իրենց նշանակված դերին ընտանիքում (*la familia)* և պահանջել, որ ճանաչվեն իրենց [[Ինտերսեկցիոնալություն|ինտերսեկցիոնալ]] փորձառությունները։ Չիկանաները սկսել են իրենց նույնականացնել  գիտակցաբար գիտակցող, ինքնորոշված և հպարտ իրենց արմատներով, ժառանգությամբ և փորձառությամբ՝ միաժամանակ առաջնահերթություն տալով ռասային (իսպ.` *la Raza,* Լա Ռազա)։ Չիկանո շարժման առաջացման հետ Չիկանո ընտանիքների կառուցվածքը կտրուկ փոփոխվել է։ Մասնավորապես, կանայք սկսել են կասկածի տակ դնել հաստատված ընտանեկան դրվածքի դրական և բացասական կողմերը, և թե որտեղ է իրենց տեղը Չիկանո ազգային պայքարում։

Չիկանաները ոչ միայն զգացել են ռասիզմի և իմպերիալիզմի հետևանքները սպիտակամորթ Ամերիկայում, այլ նաև [[Սեքսիզմ|սեքսիզմի]] ազդեցությունն իրենց ընտանիքներում։ «La Chicana»-ի հիմնական տեքստում Էլիզաբեթ Մարտինեսը պնդում է, որ «[Լա Չիկանան] ճնշված է ռասիզմի, [[Իմպերիալիզմ|իմպերիալիզմի]] և սեքսիզմի ազդեցությունից։ Սա կարելի է ասել Միացյալ Նահանգների բոլոր ոչ սպիտակամորթ կանանց մասին»։

==== Չիկանաների աշխատանքի կազմակերպում ====
[[Պատկեր:Mexican_American_women_at_Friedrich_Refrigeration.png|մինի|Մեքսիկացի ամերիկուհիներ, ովքեր աշխատում են *Friedrich Air Conditioning-* ում (1942 թ.)]]

Էմմա Տենայուկան առաջին մեքսիկացի ամերիկացի աշխատուժի կազմակերպիչներից մեկն է եղել, իսկ Դոլորես Հուերտան ֆերմերային աշխատողների աշխատանքի կազմակերպման առաջնորդներից էր։ Ֆերմայի աշխատող միգրանտ ակտիվիստ Մարիա Ելենա Լուկասի վկայությունը բացահայտում է ֆերմերային աշխատողներին կազմակերպելու հսկայական դժվարությունները։

Ֆարահի տեքստիլ գործարանի գործադուլը, 1972–1974 թվականներին, որը կոչվում էր «դարի գործադուլ», կազմակերպել և ղեկավարել են մեքսիկացի ամերիկուհիները՝ հիմնականում [[Էլ Պասո|Էլ Պասոյում (Տեխաս)]]։ Ֆարահի աշխատակիցները գործադուլ են հայտարարել աշխատանքի անվտանգությունը ունենալու, [[արհմիություն]] ստեղծելու և անդամակցելու իրենց իրավունքի համար։

==== Չիկանա ֆեմինիստական կազմակերպություններ (1960-1970-ականներ) ====
Չիկանայի առաջին կազմակերպություններից է եղել *Արևելյան Լոս Անջելեսի չիկանա սոցիալական ապահովության իրավունքների կազմակերպությունը*, որը հիմնադրել է Ալիսիա Էսկալանտեն 1967 թվականին։ Էսկալենտեն դարձել է Արևելյան Լոս Անջելեսի ներկայացուցիչը քարոզարշավի հանդիպումներում, որտեղ ոչ ոք ներկա չէր թաղամասից։ Նա արտահայտվել է նպաստառուների, հատկապես չիկանաների և սևամորթ կանանց ապամարդկայնացման դեմ։ 1968 թվականին *La Raza* թերթի համար հրապարակված հոդվածում նա գրել է, որ պետությունը կարծում է, որ նպաստառուները «պետք է ամաչեն, որ ապրում են»։ Նա կազմակերպել է բողոք անհրաժեշտ սոցիալական կարիքների համար ֆոնդերի կրճատման դեմ, որոնք պետության կողմից պիտակավորված էին որպես «հատուկ կարիքներ»։

[[Պատկեր:Brown_Berets.png|մինի|*Շագանակագույն բերետավորները* (Brown Berets), չիկանա ռազմականացված ուժերը (1970)]]

*Շագանակագույն բերետավորներ* կոչվող երիտասարդականն ավելի ռազմատենչ մոտեցում է ցուցաբերել մեքսիկ-ամերիկյան համայնքի կազմակերպման համար, որը ձևավորվել է Կալիֆորնիայում 1960-ականների վերջին։ Նրանք մեծապես կարևորել են կանանց միջև ամուր կապերը՝ նշելով, որ բերետավոր կանայք պետք է ճանաչեն կազմակերպության մյուս կանանց որպես «քույրեր պայքարում» (*hermanas en la lucha)* և խրախուսեն միասնական լինելը։ Շագանակագույն բերետավորներին անդամակցելն օգնել է, որ չիկանաներն ինքնավարություն ստանան և սեփական քաղաքական հայացքներն առանց վախի արտահայտեն։ Շագանակագույն բերետավորներից Գլորիա Արելանեսը շագանակագույն բերետավորներից միակ կին նախարարն է եղել։

«[[Քուավտեմոկ|Քուավտեմոկի]] դուստրերը» (*Hijas de Cuauhtémoc*) սկսել է որպես ակտիվիստ ռեփ խումբ և հետագայում 1971 թվականին դարձել է ֆեմինիստական թերթ։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացրել է մեքսիկական ֆեմինիզմի վրա, որը պաշտպանում էր սահմանի երկու կողմերում գտնվողներին էլ։ Թերթը լուսաբանել է այնպիսի թեմաներ, ինչպիսիք են՝ «գենդերային հավասարություն և ազատագրական էթիկան հարաբերություններում, սեքսուալություն, իշխանություն, կանանց կարգավիճակ, աշխատուժ և առաջնորդություն, ընտանեկան կապեր և կազմակերպչական կառույցներ»։

«Մեքսիկայի կանանց ազգային հանձնաժողովը» (**) հիմնադրվել է 1973 թվականին։ Հանձնաժողովի  հայեցակարգը ծագել է «Չիկանոյի հիմնախնդիրների ազգային կոնֆերանսի» ժամանակ, երբ չիկանաների մի խումբ ներկաներ նկատել էին, որ իրենց մտահոգությունները պատշաճ կերպով չեն արծարծվել Չիկանոյի կոնֆերանսում։ Կանայք հանդիպելով համաժողովից դուրս` մշակել են CFMN-ի կառուցվածք, որով էլ նրանք ճանաչվել են որպես ժողովրդական շարժման ակտիվ և բանիմաց համայնքի ղեկավարներ։

[[Պատկեր:Vilma_Martínez_por_la_TV_Publica_(8162663167).jpg|մինի|225x225px|Վիլմա Մարտինես, որը հիմնադրել է Չիկանա օրենքների նախագիծը 1974 թվականին]]

1974 թվականին ստեծվել է Չիկանա օրենքների նախագիծը՝ որպես չիկանա ֆեմինիստական իրավական կազմակերպություն՝ մեքսիկացի ամերիկացի [[Կանանց իրավունքներ|կանանց օրինական իրավունքները]] պաշտպանելու համար։ Այն նախաձեռնել է Վիլմա Մարտինեսը և անդրադարձել է չիկանաների աշխատանքի, առողջության, կրթության և բնակարանային իրավունքների խնդիրներին։ Կազմակերպությունը կատարել է *Համապարփակ զբաղվածության և ուսուցման ակտի* (**) իրականացման վերահսկման գործառույթ, որը հաջողությամբ հանգեցրել է [[Սան Անտոնիո|Սան Անտոնիոյի]] Չիկանա կանանց թվի աճին։ Կազմակերպությունը նաև հայցեր է ներկայացրել Տեխասում [[Բնիկ ամերիկացի կանանց ստերիլիզացում|լատինաամերիկյան կանանց ստերիլիզացման]] դեմ։ Այն փոփոխություն է մտցրել հազարավոր կանանց կյանքում։ Կազմակերպությունը դադարել է գործել 1983 թվականին։

=== Կրիտիկական զարգացումներ (1970-ականների վերջ–1980-ականներ) ===
1970-ականների վերջից մինչև 1990-ականների սկիզբը Չիկանա ֆեմինիզմը նշանակալի առաջընթաց է ունեցել  չիկանայի քննադատական գիտակցության ձևավորման գործում՝ բազմաթիվ հիմնարար տեքստերի միջոցով,  լուսաբանելով Չիկանայի կյանքն ու փորձառությունները։ Այս աշխատանքներից շատերն ընդգրկում են թեմաներ, որոնք նախկինում խորությամբ չէին ուսումնասիրվել, այդ թվում՝ [[Մարդու սեռականություն|սեքսուալությունը]], [[Գենդերային դեր|գենդերային դերերը]], [[Վերարտադրողական իրավունքներ|վերարտադրողական իրավունքները]], [[Սեռական բռնություն|սեռական բռնությունը]], բնապահպանական ռասիզմը և օտարոտի գույնի քննադատությունը։

Այնուամենայնիվ, չնայած այս տեքստերի խիստ կարևորությանը, շատերը շարունակել են տասնամյակներ շարունակ դուրս մնալ Chicana/o ուսումնասիրությունների քննադատական դիսկուրսից և դեռ հաճախ անտեսվում են։ Սա վկայում է [[Հեգեմոնիկ առնականություն|արականի վրա կենտրոնացած]] հայացքները փոխելու *չիկանիզմոյի* (*Chicanismo)* դժկամությունը և չցանկանալը լուրջ ուշադրություն հատկացնել չիկանա դիսկուրսներին։ Այդ ժամանակաշրջանի հետ կապված և Chicana/o ուսումնասիրությունների համար հիմնական տեքստերից են.

[[Պատկեր:ACRUSHLOVE_HiRes1.jpg|մինի|221x221px|Մարթա Պ. Կոտերա, չիկանանաերի հիմնարար ուսումնասիրությունների հեղինակ]]

* 1976 թվական, Մարթա Պ. Կոտերա, *«Diosa y Hembra: Չիկանաների պատմությունն ու ժառանգությունը ԱՄՆ-ում»*
* 1977 թվական, Մարթա Պ. Կոտերա, *«Չիկանա ֆեմինիստը»*
* 1977  թվական, Ռոզաուրա Սանչես և Ռոզա Մարտինես Կրուզ, *«Էսսեներ կանանց մասին»*
* 1980  թվական, Մագդալենա Մորա և Ադելաիդա Ռ. Դել Կաստիլյո, *«Մեքսիկացի կանայք Միացյալ Նահանգներում»*
* 1981 թվական, Գլորիա Անզալդուա և Չերի Մորագա, *«Այս կամուրջը թիունքից կանչեց»* 
* 1983 թվական, Չերի Մորագա, *«Սիրել պատերազմի տարիներին. այն, ինչ երբեք չի հնչել նրա շուրթերից»*
* 1987 թվական, Գլորիա Անզալդուան *«Եզրագիծ. Նոր մետիսները»*
* 1987 թվական, Խուանիտա Ռամոս, «*Կոմպանյոններ. լատինաամերիկացի լեսբուհիները»* 
* 1989 թվական, Նորմա Ալարկոն, Անա Կաստիլյո և Չերի Մորագա, *«Լատինականացիների սեքսուալությունը»*
* 1991 թվական, Կարլա Տրուխիլիո, *«Չիկանա լեսբուհիներ. այն աղջիկները, որոնց մասին մեզ զգուշացրել են մեր մայրերը»*

=== Քսիկանիզմա (1990-ականներ–ներկա) ===
[[Պատկեր:Ana_Castillo_by_David_Shankbone.jpg|մինի|222x222փքս|Անա Կաստիլյոն մշակել է Xicanisma-ը, որպեսզի վերակենդանացնի *Չիկանա ֆեմինիզմը* և արտացոլի գիտակցության փոփոխությունը *Չիկանո շարժումից* ի վեր]]

«Քսիկանիզմա» (*Xicanisma),* միջամտություն Չիկանա ֆեմինիզմին, որն առաջարկել է Անա Կաստիլյոն *«Երազողների կոտորածը»* (1994 թ.) ակնարկում։ *X-* ի օգտագործումը վկայակոչում է այն մասին, որ [[Կոնկիստա|իսպանացի գաղութարարները]] չէին կարողանում արտասանել «Շ» (*Sh)* հնչյունը [[Մեզոամերիկյան լեզուներ|մեզոամերիկյան լեզուներում]] (օրինակ՝ Թեքսկոկո (*Texcoco)* *լիճը*, որը արտասանվում է Թեշկոհկոհ (*Tesh-KOH-koh* )), և նրանք այս հնչյունը ներկայացնում էին *X* տառով 16-րդ դարի իսպաներեն լեզվով։ 

*Xicanisma-* ում *X-ը* վերաբերում է իսպանացիների և Մեքսիկայի տեղաբնիկ ժողովուրդների այս գաղութային հանդիպմանը` վերականգնելով *X-ը* որպես ճանապարհների խաչմերուկում *գտնվելու* բառացի խորհրդանիշ կամ այլ կերպ ասած` մարմնավորելով հիբրիդայնությունը:

[[Պատկեր:Cross-image.svg|ձախից|մինի|184x184px|*Xicanisma-* ում *'X**''-ը'' ոչ միայն տառ է, այլ խաչմերուկում լինելու կամ գոյության խորհրդանիշ]]

Այս խաչմերուկը կամ ''X-ը'' վկայակոչում է, որ բնիկները շարունակել են գոյատևել հարյուրավոր տարիներ Ամերիկայի [[Ամերիկայի գաղութացում|գաղութացումից]] հետո։ ''X-''ը հաստատում է այն պահը, «երբ կնոջ ստեղծագործական ուժը միտումնավոր յուրացվել է արական հասարակության կողմից»՝ գենդերի գաղութացման միջոցով, որը պարտադրվել է կանանց։ Xicanisma-ն խոսում է ոչ միայն սեփական բնիկ արմատներն ու հոգևորությունը վերականգնելու, այլև «մոռացության մատնված կանացիությունը գիտակցության մեջ նորից մտցնելու» անհրաժեշտության մասին, որը ստորակարգվել էր սեռային գաղութացմամբ։ Հետևաբար,  ''X-''ը մարտահրավեր է նետում շարժման արականության վրա կենտրոնացած ասպեկտներին և [[իսպաներեն]] [[Իսպաներեն|լեզվի]] հայրապետական կողմնակալությանը. լինել ''Xicanisma'', ոչ թե ''Chicanismo:

Կաստիլյոյի պնդմամբ այս ''X-ը'' որպես խաչմերուկի խորհրդանիշ օգտագործելը կարևոր է, քանի որ «լեզուն այն միջոցն է, որով մենք հասկանում ենք մեզ աշխարհի հետ կապվելով»**': Որպես հետևանք, եթե մենք փոխենք լեզուն, որն օգտագործում ենք ինքներս մեզ հասկանալու համար, մենք կարող ենք փոխել մեր պատկերացումը և գործելակերպը աշխարհում**': Սակայն ''Xicanisma''-ի նպատակը Կաստիլյոյի համար ոչ թե [[Հայրիշխանություն|հայրիշխանությունը]] [[Մայրիշխանություն|մայրիշխանությամբ]] փոխարինելն է, այլ ստեղծել «ոչ նյութական և ոչ շահագործող հասարակություն, որտեղ իշխում են դաստիարակության և համայնքի կանացի սկզբունքները», և որտեղ կանացիությունը թոթափում է իր ներկայիս ստորակարգ դիրքը, ինչը կանանց վզին փաթաթվել է [[Գենդերային գաղութատիրություն|գենդերային գաղութատիրությամբ]]**':

## Թեմաներ
[մինի|265x265px|Ֆեմինիստական ​​այլընտրանք, [ինքնագնահատում և ինքնաճանաչում]]

Չիկանա ֆեմինիզմն ընդգրկուն շարժում է։ Այն մի շարք փոքրամասնությունների խմբերի համար հարթակ է ծառայում դիմակայելու իրենց ճնշողներին՝ լինի դա ռասիզմ, հոմոֆոբիա և սոցիալական անարդարության բազմաթիվ այլ ձևեր։ Այն ազատություն է տալիս մարդկանց ավելի լայն խմբերին` թույլ տալով նրանց ապրել այնպես, ինչպես իրենք են ցանկանում՝ ունենալով մշակութային հարգանք և հավասարություն։ Չիկանա ֆեմինիզմի գերակշռող թեման կայունությունն է. ուժը, որն անհրաժեշտ է ոչ միայն բաժանելու, այլև հավասարության նոր մտածելակերպ գեներացնելու համար։

### Իգական երեք արխետիպեր
Չիկանա ֆեմինիզմը մեծապես կենտրոնանում է դեպի իգական սեռի պաշտելի սրբեր` Գվադելուպյան Տիրամայր, Լյորոնա (եղերամայր / սգացող կին), և  Մալինչե արխետիպերին վերադառնալու վրա։ Այս արխետիպերը խանգարել են չիկանաներին սեռական և մարմնական ազատություն ունենալ, քանի որ նրանք պատմականորեն կառուցվել են որպես բացասական կատեգորիաներ հայրիշխանության և գաղութատիրության ոսպնյակների միջոցով։ 

Այս արքետիպերի ավանդական (հայրապետական) դարձած ներկայացումից դիսկուրսը դեպի դրանց ապագաղութային ֆեմինիստական ըմբռնումը տեղափոխելը ժամանակակից Չիկանա ֆեմինիզմի կարևոր տարրն է և հանդիսանում է Չիկանա կանացի ուժի, սեքսուալության և հոգևորության վերականգնման ելակետ։ 

Չիկանա ֆեմինիզմի, մշակութային տեսության և քուիր տեսության (*queer theory*) ամերիկացի գիտնական Գլորիա Անզալդուան իր «Սահմանամերձ շրջան/Սահմանը. Նոր մետիսան» (*Borderlands/La Frontera. The New Mestiza)* կանոնական տեքստում դիմում է բնիկ հոգևորությունը վերադարձնելու կործանարար միջոցի, որպեսզի կանայք հետ վարժվեն գաղութատիրական և նահապետական կառույցներից ու սահմանափակումներից, վերագտնեն իրենց սեքսուալությունն ու մայրության մասին պատկերացումները. «Ես այլևս չեմ ամաչելու գոյություն ունենալուց։ Ես կունենամ իմ ձայնը՝ հնդիկ, իսպանացի, սպիտակ»։

Անզալդուան քննարկում է մեքսիկական մշակույթի երեք հիմնական կանանց՝ «Լա Լյորոնա, Լա Մալինչե և  Լա Գվադելուպյան Տիրամայր, որոնք հայտնի են որպես «Երեք մայրեր» (իսպաներեն՝ Las Tres Madres), և ուսումնասիրում է նրանց հարաբերությունները մեքսիկական մշակույթի հետ։

#### Գվադելուպյան Տիրամոր արխետիպ
[մինի|[Գվադելուպյան Տիրամայր|Մարիա Գվադելուպյան Տիրամայրը չիկանո և մեքսիկական համայնքներում  խորհրդանշում է մաքրաբարոյություն և առաքինի մայրություն, որոնք մեկնաբանվում են որպես կնոջ արժեքի կամ կարգավիճակի որոշիչ հատկանիշներ]]

Գվադելուպյան Տիրամայրը կաթոլիկ հավատքում երկար ժամանակ դիտվել է որպես կանացի սեռական մաքրության և մայրության օրինակելի կերպար, հատկապես մեքսիկական և Չիկանո մշակույթում։ Չիկանա ֆեմինիստական շարժման անդամները, օրինակ՝ նկարչուհի Յոլանդա Լոպեսը (1942-2021), ձգտել են քանդել Տիրամոր կերպարը և այն իդեալը, որ կուսությունը կնոջ արժեքն ու առաքինությունը որոշելու միակ չափանիշն է։ Լոպեսի նման կանանց համար Գվադալուպեի կերպարն ուներ այնպիսի նշանակություն, որն ամենևին էլ չի վերաբերվում կրոնին։

Գվադելուպյան Տիրամոր կերպարը հաճախ հակադրվում է Մալինչեի կերպարին*,* որը ճնշում է չիկանա կանանց սեքսուալությունը՝ puta/virgin (պուտա/կույս) հայրիշխանական երկփեղկվածության միջոցով՝ դրական և բացասական դերային մոդելներ։ Այս կերպարները պատմականորեն և շարունակաբար պահվում են մեքսիկացի կանանց և չիկանացիների առջև՝ որպես սրբապատկերներ և հայելի, որոնցում կինը կարող է գտնել իր սեփական պատկերը և տալ իր ինքնագնահատականը։

#### Լա Մալինչեի արխետիպ
մինի|295x295փքս|Լա Մալինչեի կերպարը օգտագործվել է չիկանո և մեքսիկական համայնքներում որպես կանաց ազատությունը ճնշելու խորհրդանիշ՝ ֆեմինիզմը կամ սեռական արտահայտությունը բնորոշելով որպես ի սկզբանե դավաճանություն

Մալինչեն ըստ առասպելի` ծնվել է մոտ 1505 թվականին ազնվական տեղաբնիկ ծնողներից Մեքսիկայի գյուղական շրջաններում։ Այս ժամանակաշրջանում տեղաբնիկ կանայք հաճախ դառնում էին խաղաքարտ քաղաքական դաշինքների համար, և Մալինչեի մայրն ու մոր երկրորդ ամուսնինը նրան դավաճանաբար ստրկության են վաճառում մայաներին, որպեսզի պահպանեն ժառանգությունն իր նորածին եղբոր համար։ 12–14 տարեկանում Մալինչեին հարճության են վաճառում իսպանացի կոնկիստադոր Էռնան Կորտեսին։ Խելացիության և բազմաթիվ լեզուների տիրապետելու շնորհիվ նա արժանանում է Կորտեսի «կնոջ» և դիվանագետի կարգավիճակին։ Նա ծառայում է որպես Կորտեսի թարգմանիչ՝ առանցքային դերակատարում է ունենում 1521 թվականին Տենոչտիտլան քաղաքը իսպանացիների կողմից նվաճվելու և, որպես արդյունք` Ացտեկների կայսրության նվաճման գործում։ Մալինչեն որդի է ունենում Կորտեսից՝ Մարտինին, որը համարվում է առաջին մետիսը և «մեքսիկական» ռասայի սկիզբը։

Սակայն 1821 թվականին Մեքսիկան անկախացել է Իսպանիայից, քավության նոխազ էր անհրաժեշտ՝ արդարացնելու համար դարերի գաղութատիրությունը։ Քանի որ Մալինչեն Կորտեսի հետ կապված էր և Իսպանիայի կողմից Մեքսիկայի նվաճման գործում թարգմանիչ և իրազեկող էր եղել, ապա նա համարվում է իր ցեղի դավաճան։ 

Այս մեկնաբանությանը ի հակադրություն, չիկանա ֆեմինիզմը պահանջում է այլ ըմբռնում։ Քանի որ ազգայնականությունը 16-րդ դարում բնիկներին անհայտ հասկացություն էր, Մալինչեն իրեն «հնդկացի» չի զգացել, հետևաբար նա չէր կարող էթնիկ հավատարմություն դրսևորել կամ այս կամ այն կերպ դավաճանել բնիկներին։ Մալինչեն միլիոնավոր կանանցից մեկն էր, որոնց վաճառում ու գնում էին Մեքսիկայի նախագաղութացման տարիներին։ Մալինչեին ոչ մի կերպ հնարավոր չէր լինի տղամարդկանց խմբից փախչել և բռնաբարությունից խուսափել, ուստի Մալինչեն հավատարմություն է ցուցաբերել Կորտեսին՝ իր գոյատևումն ապահովելու համար։

Լա Մալինչեն դարձել է պասիվ, «բռնաբարելի» և միշտ դավաճանության մեղավոր կանացի սեքսուալության ներկայացուցիչ։ Չիկանա ֆեմինիզմը դավաճանի կամ «պոռնիկի» փոխարեն կոչ է անում հասկանալ նրան որպես գործակալ իր սահմանափակ հնարավորությունների սահմաններում՝ դիմադրելով բռնաբարությանը և խոշտանգումներին (ինչպես սովորական էր իր հասակակիցների շրջանում)՝ դառնալով Կորտեսի գործընկերն ու թարգմանիչը։ Մեքսիկայի նվաճման մեղքը Մալինչեի վրա դնելը հիմք է ստեղծում կանանց դարձնել հասարակության բարոյական պատասխանատվության կողմնացույցը և մեղադրել նրանց սեքսուալության համար, ինչը հակասական է։ Կարևոր է հասկանալ Մալինչեին որպես ոչ թե Կորտեսի, այլ առասպելի զոհ։ Չիկանա ֆեմինիզմը կոչ է անում հասկանալ, որ նա պետք է գովաբանվի այն հարմարվողական դիմադրության համար, որը նա ցուցաբերել է, որն ի վերջո հանգեցրել է նրա գոյատևմանը։

Դիտարկելով նահապետական և գաղութային ներկայացուցչությունները՝ Չիկանա գրողները վերակառուցում են իրենց հարաբերությունները Լա Մալինչեի կերպարի և մյուս հզոր արխետիպերի հետ և վերականգնում դրանք, որպեսզի վերակառուցեն հոգևորությունն ու ինքնությունը, որը և՛ ապագաղութացնող, և՛ հզորացնող է։ Լա Մալինչեն դարերի հայրիշխանական առասպելների զոհ է, որոնք թափանցում են մեքսիկուհու գիտակցությունը, հաճախ ակամայից։

#### Լա Լյորոնայի արխետիպ
[մինի|[Լա Լյորոնա|Լա Լյորոնայի (եղերամայր / սգացող կին) արձանը Մեքսիկայի Սոչիմիլկո կղզում 2015 թվականին]]

Լա Լյորոնան հայտնի է որպես վրիժառու մոր լեգենդ, ով խեղդել է իր երեխաներին ամուսնու անհավատարմությունը բացահայտելուց հետո։ Ասում են, որ նրա ոգին ապրում  է ջրավազաններում։ Ֆոլկլորը փոխանցվել է սերնդից սերունդ և վերաիմաստավորվել է Չիկանո մշակույթում՝ չիկանա ֆեմինիզմի վերելքով` որպես ուժի հերոսական կերպար, որի հետ չիկանա կանայք կարող են շփվել և նույնականանալ։ 

Լա Լյորոնայի մասին լեգենդը, որը ժամանակին դիտվել է որպես հրեշավոր մայր, այժմ Չիկանա շատ արվեստագետներ և գրողներ օգտագործում են մարտահրավեր նետելու հայրիշխանական իդեալներին, որպես չիկանա կանանց նկատմամբ ճնշումների դեմ պայքարի միջոց։

Լա Լյորոնայի տառապող անձին բնորոշ կան մի քանի վարկածներ, հիմնական պատմությունը պատմում է Մարիա անունով մի գեղեցիկ կնոջ մասին, ով խեղդում և սպանում է իր երեխաներին, որպեսզի լինի իր սիրելի տղամարդու հետ։ Այդպես վարվելուց հետո տղամարդը դեռ մերժում է նրան, և նա ինքնասպան է լինում։ Այնուհետև նրան թույլ չեն տալիս մտնել հանդերձյալ կյանք, մինչև նա չգտնի իր երեխաներին։ Մարիան ստիպված է ամբողջ հավերժություն թափառել Երկիր մոլորակի վրա, ապարդյուն փնտրել իր երեխաներին, ողբալով ու լաց լինելով։

### Երկակիություն և «Նոր Մետիսա»
մինի|213x213փքս|Գլորիա Էվանգելինա Անզալդուայի (1942-2004) աշխատություններն ու տեսությունները հիմք են հանդիսացել չիկանա ֆեմինիզմի վերածննդի համար

«Նոր մետիսան» (իգական մետիս) հասկացությունը գալիս է ֆեմինիստ հեղինակ Գլորիա Անզալդուայի «Սահմանամերձ շրջան/Սահմանը. Նոր մետիսան» (*Borderlands/La Frontera. The New Mestiza)* կիսաինքնակենսագրական աշխատությունից։ Որտեղ նա գրում է. «Մտավոր լինելով նեպանտիլիզմի վիճակում, ացտեկական տերմին, որը նշանակում է ճանապարհների արանքում, մետիսան մի խմբից մյուսին մշակութային և հոգևոր արժեքները փոխանցելու արդյունք է։ Լինելով եռալեզու, միալեզու, երկլեզու կամ բազմալեզու, խոսելով պատուա [բարբառ], և գտնվելով հավերժական անցումային վիճակում` մետիսան կանգնում է խառը ցեղատեսակի երկընտրանքի առաջ. թխամաշկ մոր դուստրը ո՞ր խմբից է [...] Մեր ներսում և Չիկանա մշակույթի ներսում սպիտակամորթ մշակույթի տարածված համոզմունքները հարձակվում են մեքսիկական մշակույթի տարածված համոզմունքների վրա, և երկուսով հարձակվում են բնիկ մշակույթի համընդհանուր տարածված համոզմունքների վրա։ Ենթագիտակցաբար, մենք մեր և մեր համոզմունքների վրա հարձակումը դիտում ենք որպես սպառնալիք և փորձում ենք արգելափակել հակազդեցությամբ»։

Անզալդուան իրենից ներկայացնում է չիկանաների համար գոյության այնպիսի եղանակ, որը հարգում է նրանց յուրահատուկ տեսակետը և կենսափորձը։ Մարմնավորման այս տեսությունը չիկանաների համար, ովքեր անընդհատ բանակցում են հիբրիդության և մշակութային բախումների մասին, առաջարկում է գոյության ձև, ինչպես նաև այն ուղիները, որոնք տեղեկացնում են, թե ինչպես են նրանք անընդհատ նոր գիտելիքներ և ըմբռնումներ ունենում սեփական անձի մասին, հաճախ՝ կապված խաչվող և տարբեր տեսակի ճնշումների հետ։ Այս տեսությունը բացահայտում է, թե ինչպես հակադիր դիրքորոշումը չի կարող լինել ապրելակերպ, քանի որ այն կախված է գերիշխանության հեգեմոն կառուցվածքներից՝ ռասայական, ազգային և մշակութային առումով։ Հակադարձ դիրքորոշումը կողպում է մարդուն ճնշողի և ճնշվածի մենամարտի մեջ. փակված մահկանացու կռվի մեջ, ինչպես ոստիկանն ու հանցագործը, երկուսն էլ վերածվում են բռնության ընդհանուր հայտարարի։

Լինելով բացառապես ռեակցիոնալ նշանակում է, որ ոչինչ չի ստեղծվում, չի վերածնվում կամ չի նորացվում  գերիշխող մշակույթի փոխարեն, և որ գերիշխող մշակույթը պետք է մնա դոմինանտ, որպեսզի գոյություն ունենա հակադիր դիքորոշումը։ Անզալդուայի և մարմնավորման այս տեսության համար պետք է տեղ լինի նոր բան ստեղծելու համար։ 

«Նոր մետիսա»-ն կանոնական տեքստ էր, որը վերաիմաստավորել է, թե ինչ է նշանակում լինել չիկանա։ Այս տեսության մեջ չիկանա լինելը ենթադրում է հիբրիդություն, հակասություններ, հանդուրժողականություն երկիմաստության և բազմակարծության նկատմամբ, ոչինչ չի մերժվում կամ չի բացառվում կեղեքման պատմությունից և ժառանգությունից։ Ավելին, մարմնավորման այս տեսությունը կոչ է անում սինթեզել ինքնության բոլոր ասպեկտները և ստեղծել նոր իմաստներ, այլ ոչ թե պարզապես հավասարակշռել կամ միավորել ինքնության տարբեր ասպեկտները։

### Մուջերիստա
[մինի|[Մայիսի 1 (տոն)|Աշխատավորների միջազգային օր (2014) Օքլենդում, Կալիֆորնիա]]

Մուջերիստա (*Mujerista*) տերմինը սահմանել է Ադա Մարիա Իսասի-Դիազը 1996 թվականին։ Նա մեծապես ազդվել է աֆրոամերիկացի կանանց «վումաիզմից» (*Feminista*), որն առաջարկել է Էլիս Ուոքերը։ Այս լատինոամերիկյան ֆեմինիստական ինքնությամբ մարդը վումանիզմի հիմնական գաղափարներով պայքարում է անհավասարության և ճնշումների դեմ՝ Լատինա/օ համայնքի ներսում սոցիալական արդարության շարժումներին մասնակցելու միջոցով։

Մուջերիզմոն (*Mujerismo*) արմատավորված է համայնքի հետ կառուցված հարաբերությունների վրա և ընդգծում է անհատական կենսափորձը «համայնքային պայքարի» առնչությամբ՝ լատինա/օ ինքնությունը վերասահմանելու համար։

*Մուջերիզմո* տերմինը ներկայացնում է գիտելիքների համախումբը, մինչդեռ *Մուջերիստա*  տերմինը վերաբերում է այն մարդուն, ով ինքն իրեն նույնացնում է այս համոզմունքների հետ։ Այս տերմինների ակունքները գալիս են Գլորիա Անզալդուայի «*Այս կամուրջը, որը մենք անվանում ենք տուն»* (1987), Անա Կաստիլյոյի «*Երազողի ջարդը.* *քսկանիզմա էսսեներ»* (1994) գործերում և Գլորիա Անզալդուայի և Չերի Մորագայի *«Այս կամուրջը* *թիկունքից կանչեց»* (1984 թ.): *Mujerista-ն* առօրյա կյանքի և հարաբերությունների նկատմամբ լատինոամերիկյան «կանացի» մոտեցումն է։ Այն ընդգծում է աշխատանքային և կրթական ֆորմալ, հասարակական կյանքը մշակույթի և տան մասնավոր կյանքի հետ կապելու անհրաժեշտությունը՝ արտոնություն տալով մշակութային փորձին։ Որպես այդպիսին, այն տարբերվում է *[[Վումանիզմ|վումանիզմից]]*, որը կենտրոնանում է ֆեմինիստական շարժման պատմական համատեքստի վրա։ *Մուջերիստա* լինելը նշանակում է մարմինը, զգացմունքները, ոգին և համայնքը միավորել մեկ ինքնության մեջ։ *Մուջերիզմոն* ընդունում է, որ անձնական փորձառությունները գիտելիքների արժեքավոր աղբյուրներ են։ Այս բոլոր բաղադրիչների զարգացումը հիմք է ստեղծում կոլեկտիվ գործողությունների համար՝ ակտիվիզմի տեսքով։

### Նեպանտլա հոգևորություն
Նեպանտլան հաճախ ասոցացվում է հեղինակ չիկանա ֆեմինիստ Գլորիա Անզալդուայի հետ, ով հորինել է «Նեպանտլերա» տերմինը։ Նեպանտլա, ացտեկների նահուա լեզվի բառ, որը թարգմանվում է որպես «դրա մեջտեղում» կամ «միջին»։ Նեպանտլան կարելի է նկարագրել որպես հայեցակարգ կամ ոգեղենություն, որտեղ միաժամանակ բազմաթիվ իրողություններ են առկա (Երկակիություն)։ Որպես Չիկանա, հոգևորության մասին բնիկ նախնիների գիտելիքները հասկանալն ու ունենալը գործիքային նշանակություն ունի դեպի բժշկություն, ապագաղութացում, մշակութային գնահատում, ինքնըմբռնում և ինքնասիրություն։ «Նեպանտլերաները շեմային մարդիկ են. նրանք շարժվում են բազմաթիվ, հաճախ հակամարտող աշխարհների ներսում և միջով և հրաժարվում են իրենց բացառապես համապատասխանեցնել որևէ առանձին անհատի, խմբի կամ հավատքի համակարգի հետ»։ Նեպանտլան չիկանայի համար կեցության ձև է, որը բնորոշում է նրա աշխարհընկալումը և ճնշումների տարբեր համակարգերը։ 

### Մարմնի քաղաքականություն
«Encarnación. Հիվանդությունը և մարմնի քաղաքականությունը չիկանա ֆեմինիստական գրականությունում» գրքի հեղինակ Սյուզան Բոստը քննարկում է, թե ինչպես է չիկանա ֆեմինիզմը փոխել չիկանա կանանց վերաբերմունքը մարմնի քաղաքականությանը։ Ֆեմինիզմը դուրս է եկել զուտ ինքնության քաղաքականության սահմաններից, այն այժմ դիտարկում է «[...]որոշակի մարդկանց, մշակութային համատեքստերի և քաղաքական կարիքների միջև փոխկապակցված»։ Այն այժմ ռասայից բացի ներառում է ինտերսեկցիոնալություն, և այն թե ինչպես են շարժունությունը, մատչելիությունը, կարողությունը, խնամակալները և նրանց դերերը կյանքում աշխատում չիկանաների մարմնի հետ։ Քննարկվում են Ֆրիդա Կալոյի և նրա ընդունկությունների օրինակները, ինչպես նաև Գլորիա Անզալդուայի շաքարախտը, որպեսզի ցույց տան, թե ինչպես պետք է քննարկել կարողությունները ինքնության մասին խոսելիս։ Բոստը գրում է, որ «Քանի որ չկա նույնականացման մեկ կամ մշտական *լոկուս* [լատ.` տեղ], մեր վերլուծությունները պետք է հարմարվեն տարբեր մշակութային շրջանակներին, փոփոխվող զգացմունքներին և հոսուն նյութին [...]. մարմինների, ինքնությունների և քաղաքականության մասին մեր մտածելակերպը պետք է շարունակի շարժվել»։ Բոստն օգտագործում է ժամանակակից չիկանա արվեստագետների և գրականության օրինակներ՝ դա ցույց տալու համար. Չիկանա ֆեմինիզմը չի ավարտվել. դա ուղղակի հիմա տարբեր կերպ է դրսևորվում։

### Քվիր միջամտություններ
Չիկանա ֆեմինիստական տեսությունը զարգացավ որպես մարմնավորման տեսություն և մարմնի տեսություն՝ շնորհիվ Գլորիա Անզալդուայի և Չերի Մորագայի կանոնական աշխատությունների, որոնք երկուսն էլ նույնանում են որպես քվիր։ Չիկանա ֆեմինիստական մտքի *քվիր միջամտությունները* (*Queer of Color*) կոչ էին անում ներառել և հարգել մշակույթների *ժոտերիան* (*jotería*): «Մետիսայի գիտակցությունը» (*La Conciencia de la Mestiza) գրք*ում Անզալդուան գրում է, որ «մետիսը և քվիրը գոյություն ունեն այս պահին և մատնանշում են էվոլյուցիոն շարունակականությունը (*evolutionary continuum*) որոշակի նպատակով։ Մենք միախառնվում ենք, ինչn ապացուցում է, որ ամբողջ արյունները միահյուսված  է իրար, և որ մենք ծնվել ենք նմանատիպ հոգիներից»։ Այս միջամտությունը կենտրոնացնում է քվիրայնությունը՝ որպես ազատագրման առանցքային մաս, կենսափորձ, որը չի կարելի անտեսել կամ բացառել։

*«Qeer Aztlán. the Reformation of Chicano Tribe»* գրքում Չերի Մորագան կասկածի տակ է դրել չիկանո ինքնությունը քվիրի հետ կապելը` առաջարկելով բացառել գունավոր մարդկանց գեյերի հիմնական հոմոսեքսուալ շարժումներից, այնպես, ինչպես չիկանո ազգայնական շարժումներում տիրող հոմոֆոբիան։ Մորագան նաև քննարկում է Ացտլան կամ Աստլան (Aztlán) մետաֆիզիկական հողն ու ազգը, որը պատկանում է չիկանո գաղափարախոսություններին, ինչպես նաև այն մասին, թե ինչպես կոմունիդադում գաղափարները պետք է առաջ շարժվեն՝ ստեղծելով մշակույթի և համայնքի նոր ձևեր գոյատևելու համար։ «Ֆեմինիստ քննադատները հավատարիմ են Չիկանո մշակույթի պահպանմանը, բայց մենք գիտենք, որ մեր մշակույթը չի կարող գոյատևել ամուսնական բռնաբարությունների, ծեծի, արյունապղծության, թմրամիջոցների և ալկոհոլի չարաշահման, ՁԻԱՀ-ի և լեսբուհի դուստրերի և գեյ տղաների մարգինալացման պայմաններում»։ Մորագան քննադատություններ է հնչեցնում չիկանո շարժման մասին և այն մասին, թե ինչպես է այն անտեսում հենց շարժման ներսում առկա խնդիրները, և դա պետք է լուծվի, որպեսզի մշակույթը պահպանվի։

### Չիկանա լեսբիական ֆեմինիզմ
«Չիկանա լեսբիներ. վախ և ատելություն Չիկանո համայնքում» գրքում Կառլա Տրուխիլյոն քննարկում է, թե ինչպես է չիկանա լեսբուհի լինելը աներևակայելի դժվար՝ ընտանիքի և հետերոնորմատիվության վերաբերյալ նրանց մշակույթի ակնկալիքների պատճառով։ Չիկանա լեսբուհիները, ովքեր մայր են դառնում, խախտում են այս ակնկալիքը և ազատագրվում իրենց մշակույթի սոցիալական նորմերից։ Տրուխիլյոն պնդում է, որ լեսբիական գոյությունն ինքնին խախտում է նահապետական ճնշման հաստատված նորմը։ Նա պնդում է, որ *չիկանա* լեսբուհիներն ընկալվում են որպես սպառնալիք, քանի որ նրանք մարտահրավեր են նետում տղամարդկանց *չիկանո* շարժմանը (որը գերակշռող է), նրանք բարձրացնում են Չիկանա շատ կանանց գիտակցությունn անկախության վերաբերյալ։ Նա շարունակում է ասել, որ չիկանաներն, անկախ նրանից, նրանք լեսբուհի են, թե ոչ, կնոջը սովորեցնում են համապատասխանել իրենց սեռականության որոշակի վարքագծին (ավանդաբար կանանց «սովորեցնում են ճնշել սեռական ցանկություններն ու կարիքները՝ զիջելով բոլոր հաճույքները տղամարդուն)»։

1991 թվականին Կառլա Տրուխիլյոն խմբագրել և կազմեl է «Չիկանա լեսբիներ. աղջիկները, որոնց մասին զգուշացնում էին մեր մայրերը» (1991) անթոլոգիան, որը հրատարակվել է *Third Woman Press*-ի կողմից**': Այս անթոլոգիայում ներկայացված է Էսթեր Էրնանդեսի գրքի շապիկը՝ «La Ofrenda» վերնագրով։ Վինսենթ Կարիլյոն պնդում էր, որ ստեղծագործությունը վիճարկում է չիկանաների սովորական պատկերները և գենդերային դինամիկան։ Այս անթոլոգիան ներառում է չիկանա կանանց պոեզիա և էսսեներ՝ ստեղծելով սեփական անձի նոր ըմբռնումներ իրենց սեռականության և ռասայի միջոցով։

== Չիկանա արվեստ ==
[[Պատկեր:Nao_Bustamonte_on_Dale_Radio.jpg|մինի|178x178փքս|Չիկանա միջդիսցիպլինար նկարիչ Նաո Բուստամանտեն հարցազրույցի ժամանակ (2012)]]
Արվեստը չիկանա կանանց հարթակ է տալիս բարձրաձայնելու իրենց եզակի մարտահրավերներն ու կենսափորձը, ինչպիսիք են նկարիչներ Էսթեր Էրնանդեսը և Ջուդիտ Էրնանդեսը։ Չիկանո շարժման ժամանակ չիկանաներն (կանայք) օգտագործում էին արվեստը՝ արտահայտելու իրենց քաղաքական և սոցիալական դիմադրությունը։ Արվեստի տարբեր միջոցներով, ինչպես անցյալում, այնպես էլ ժամանակակից, չիկանա արվեստագետները շարունակել են առաջ տանել ավանդական մեքսիկական-ամերիկյան արժեքների սահմանները։ Չիկանա արվեստն օգտագործում է բազմաթիվ տարբեր միջոցներ՝ արտահայտելու իրենց տեսակետները, ներառյալ որմնանկարները, նկարչությունը, լուսանկարչությունը և այլն՝ մարմնավորելով ֆեմինիստական թեմաները։

Չիկանո շարժումից ստեղծված թափը մշակութային վերածնունդ է առաջացրել չիկանա և չիկանո մարդկանց շրջանում։ Քաղաքական արվեստը ստեղծել են բանաստեղծները, գրողները, դրամատուրգները և արվեստագետները և այն օգտագործել են չիկանա/օ մարդկանց որպես երկրորդ կարգի քաղաքացիներ դիտող ճնշումներից պաշտպանվելու համար։ 1970-ականների ընթացքում չիկանա ֆեմինիստ արվեստագետները տարբերվում էին իրենց անգլո-ֆեմինիստ գործընկերներից իրենց համագործակցության ձևով։ Չիկանա ֆեմինիստ նկարիչները հաճախ դիմել են գեղարվեստական համագործակցությունների և կոլեկտիվների, որոնցում տղամարդիկ էին, մինչդեռ անգլո-ֆեմինիստ նկարիչները հիմնականում օգտագործել են միայն կանանց մասնակցությունը։ Արվեստի տարբեր միջոցներով, ինչպես անցյալում, այնպես էլ ժամանակակից, չիկանա արվեստագետները շարունակել են ընդարձակել ավանդական մեքսիկական-ամերիկյան արժեքների սահմանները։

=== Չիկանա կոլեկտիվներ ===
==== Mujeres Muralistas ====
[[Պատկեր:Precita_Eyes_building.jpg|մինի|Precita Eyes որմնանկարիչերի և կրթության շենքը ոգեշնչվել է Կին որմնանկարիչների (Mujeres Muralistas) ազդեցությամբ  1977 թվականին]]
Կին որմնանկարիչներ կամ Mujeres Muralistas-ը կանանց արվեստի կոլեկտիվ էր [[Սան Ֆրանցիսկո|Սան Ֆրանցիսկոյի]] Միսսիոն շրջանում։ Անդամներն էին Պատրիսիա Ռոդրիգեսը, Գրասիելա Կարիլյոն, Կոնսուելո Մենդեսը, Իրեն Պերեսը, Սյուզան Սերվանտեսը, Էսթեր Էրնանդեսը և Միրիամ Օլիվոն։

==== Las Chicanas ====
''Las Chicanas-'' ի անդամները նկարիչներ էին, մասնավորապես` Ջուդի Բական, Ջուդիթե Էրնանդեսը, Օլգա Մունիզը և Ժոզեֆինա Կեսադան։ 1976 թվականին խումբը ցուցադրել է «Կանանց երակներ» (''Venas de la Mujer,'' ''Վենաս դե լա Մուջերը)'' [[Փերֆորմանս|փերֆորմանսը]] [[Կնոջ շենք (Լոս Անջելես)|Կնոջ շենքում]]։

==== Los Four ====
Որմնանկարչուհի Ջուդիտե Էռնանդեսը միացել է 1974 թվականին բոլոր արական արվեստի կոլեկտիվին՝ որպես նրա հինգերորդ անդամ։ Խմբում արդեն ընդգրկված էին Ֆրենկ Ռոմերոն, Բետո դե լա Ռոշան, Ժիլբերտ Լուժանը և Կառլոս Ալմարազը։ Կոլեկտիվը ակտիվ էր 1970-ականներից մինչև 1980-ականների սկիզբը։

==== Սոցիալական հանրային արվեստի ռեսուրս կենտրոն (SPARC) ====
1976 թվականին համահիմնադիրներ Ջուդի Բական (միակ չիկանա), Քրիստինա Շլեզինգերը և Դոննա Դեյչը հիմնել են ''Սոցիալական հանրային արվեստի ռեսուրս կենտրոն'' (SPARC-Social Public Art Resource Center): SPARC-ը բաղկացած էր արվեստագետների համար նախատեսված ստուդիաներից և արհեստանոցներից։ SPARC-ը գործել է որպես արվեստի պատկերասրահ, ինչպես նաև հաշվառել է որմնանկարները։ SPARC-ը շարունակում ակտիվ  գործել և նախկինի պես՝ խրախուսում է չիկանա/o համայնքի համագործակցությունը մշակութային և գեղարվեստական արշավներում։

==== Կնոջ շենքը (1973-1991) ====
Կնոջ շենքը բացվել է Լոս Անջելեսում, Կալիֆորնիա 1973 թվականին։ Ի լրումն կանանց պատկանող բիզնեսների տեղակայմանը, կենտրոնում գործել են բազմաթիվ արվեստի պատկերասրահներ և ստուդիաներ։ Գունավոր կանայք, այդ թվում՝ չիկանաները, պատմականորեն տեսել են ռասիզմ և խտրականություն շենքում [[Սպիտակ ֆեմինիզմ|սպիտակ ֆեմինիստների]] կողմից։ Չիկանայից ոչ շատ նկարիչների է թույլատրվել մասնակցել «Կնոջ շենքի» ցուցահանդեսներին կամ ցուցադրություններին։ Չիկանա արվեստագեներ Օլիվիա Սանչես Բրաունը և Ռոզալին Մեսքիթը ընդգրկված քչերից էին։ Բացի այդ, ''Las Chicanas'' խումբը ցուցադրել է ''Venas de la Mujer'' փերֆորմանսը 1976 թվականին։

=== Որմնանկարներ. Լոս Անջելեսի մեծ պատ ===

[[Որմնանկարչություն|Որմնանկարները]] փողոցային արվեստի նախընտրելի միջոց են եղել, որն օգտագործում էին չիկանա արվեստագետները Չիկանո շարժման ժամանակ։ 1978 թվականին Ջուդի Բականի ղեկավարությամբ իրականացվել է ''Սոցիալական հանրային արվեստի ռեսուրս կենտրոնի (''SPARC) առաջին լայնածավալ նախագիծը՝ ''Լոս Անջելեսի մեծ պատը**':* 700 մետր երկարությամբ որմնանկարն ավարտելու համար պահանջվել է հինգ ամառ։ Որմնանկարն ավարտել են Բական, Ջուդիտե Էրնանդեսը, Օլգա Մունիզը, Իզաբել Կաստրոն, Յրեյնա Սերվանտեսը և Պացի Վալդեսը, ի լրումն ավելի քան 400 նկարիչների և համայնքի երիտասարդների։ Գտնվում է [[Հյուսիսային Հոլիվուդ]] թաղամասում, Սան Ֆերնանդո հովտի Վելի Գլեն շրջանում գտնվող Տուջունգա [[Ջրհեղեղ|ջրհեղեղի]] վերահսկման ջրահեռացման կանալների երկայնքով։ Որմնանկարը պատկերում է Կալիֆորնիայի  [[Մարգինալացում|մարգինալացված]] գունավոր մարդկանց և [[Փոքրամասնությունների խմբեր|փոքրամասնությունների]] մասին ջնջված պատմությունը։ *Լոս Անջելեսի մեծ պատը* «Կալիֆորնիայի պատմություն» պաշտոնական անվամբ 2017 թվականին գրանցվել է [[ԱՄՆ-ի պատմական վայրերի ազգային գրանցամատյան|ԱՄՆ Պատմական վայրերի ազգային ռեգիստրում]]։

Լոս Անջելեսի կենտրոնում գտնվող *La Ofrenda* որմնանկարը սկսել են Յրեյնա Սերվանտեսը օգնականներ Կլաուդիա Էսկոբեդեսի, Էրիկ Մոնտենեգրոյի, Վլադիմիր Մորալեսի և Սոնյա Ռամոսի հետ միասին 1989 թվականին։ Որմնանկարը հարգանքի տուրք է լատինա/o ֆերմերային տնտեսությունների աշխատողներին։ Նրա կենտրոնում պատկերված է արհմիության առաջնորդ և ֆեմինիսական շարժման առաջնորդ Դոլորես Հուերտան։ Նրա երկու կողմերում երկու կանայք են, որոնք ներկայացնում են կանանց ներդրումները Միացյալ ֆերմերային աշխատողների շարժմանը։ Ի լրումն ութ այլ որմնանկարների, *Լա Օֆրենդան* պատմականորեն նշանակալից է համարվել մշակութային հարցերի դեպարտամենտի կողմից։ 2016 թվականին սկսվել է *Լա Օֆրենդայի* վերականգնումն այն բանից հետո, երբ դրանց վրայից նկարվել են [[Գրաֆիտի|գրաֆիտիներ]] և մեկ այլ որմնանկար։

Լոս Անջելեսի *LA Plaza* մեքսիկա-ամերիկյան թանգարան և մշակութային կենտրոնի և Կալիֆորնիայի պատմական ընկերության կողմից կազմակերպված ցուցահանդեսը, որը ներկայացնում էր նախկինում վատ վերաբերմունքի կամ գրաքննության ենթարկված որմնանկարները,  մյուսների թվում ընտրել է Բարբարա Կարասկոյի «Լոս Անջելեսի պատմություն. Մեքսիկյան հեռանկար» (*LA History. A Mexican Perspective)* որմնանկարը։ Սկսած 1981 թվականից և ավարտելու համար մոտ ութ ամիս տևողությամբ որմնանկարը բաղկացած էր 43 ութ ոտնաչափ պանելներից, որոնք պատմում են Լոս Անջելեսի պատմությունը մինչև 1981 թվականը։ Կարրասկոն ուսումնասիրել է Լոս Անջելեսի պատմությունը և հանդիպել պատմաբանների հետ, քանի որ նա ի սկզբանե ծրագրել էր որմնանկարը։ Որմնանկարը դադարեցվել էր ի սկզբանե ստրուկ ծնված, հետագայում, մանկաբարձուհի, ձեռներեց և բարերար դարձած [[Բիդդի Մեյսոն|Բիդդի Մեյսոնի]] պատկերների, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ճապոնացի ամերիկացի քաղաքացիների կալանքը և 1943 թվականի «զուտ կոստյում» (Zoot Suit) ոճի դեմ պայքարը պատկերելու պատճառով, այն բանից հետո, երբ Կարասկոն հրաժարվել էր կատարել քաղաքապետարանի պահանջած փոփոխությունները։

=== Ֆիլմեր ===
*«Չիկանա»* կարճամետրաժ ֆիլմը, որն արտադրել է Սիլվիա Մորալեսը 1979 թվականին, արխիվացվել է Ազգային կինոռեգիստրում [[Կոնգրեսի գրադարան|Կոնգրեսի գրադարանի]] կողմից 2021 թվականին։ Ֆիլմը հայտնի է վավերագրական ֆիլմին իր գեղարվեստական մոտեցմամբ՝ ներառելով «գեղարվեստական ստեղծագործությունների, կադրերի, վավերագրական կադրերի, պատմվածքների և վկայությունների կոլաժ» չիկանա ֆեմինիստական տեսանկյունով։

Լինդա Գարսիա Մերչանտը աֆրո-չիկանացի կինոռեժիսոր է, ով ստեղծել է մի քանի ֆիլմեր, այդ թվում՝ «Չիկանո խմբի կանայք», «Քաղցր խոսքեր», «Դառը խոսքեր» և ինքնակենսագրական կարճամետրա «Հեշտ չէ» ֆիլմերը։

=== Փերֆորմանս ===
[[Պատկեր:Xandra_Ibarra_(cropped).jpg|ձախից|մինի|289x289փքս|Քսանդրա Իբարա, չիկանա ականավոր փերֆորմանս արտիստ]]
Կատարողական արվեստնն այնքան էլ տարածված չէ չիկանա արվեստագետների շրջանում, բայց այն դեռևս ունի իր կողմնակիցները։ Պացի Վալդեզը եղել է Asco նկարիչների [[փերֆորմանս]] խմբի անդամ 1970-ականների սկզբից մինչև 1980-ականների կեսերը։ Ասկոյի արվեստն այն խնդիրների մասին է, որոնք ծագում են ռասայական, գենդերային և սեռական ճնշումների խաչմերուկում բնակվող չիկանաների եզակի փորձից։

=== Լուսանկարչություն ===
Լաուրա Ագիլարը հայտնի է իր «կարեկցական լուսանկարչությամբ», որում հաճախ ներառել է ինքն իրեն որպես իր աշխատանքի թեմա, ինչպես նաև անհատների, ովքեր չունեն ներկայացվածություներ գերակա հասարակությունում. չիկանաները, ԼԳԲՏ համայնքը և մարմնի տարբեր կառուցվածով կանայք։ 1990-ականներին Ագիլարը լուսանկարել է Արևելյան Լոս Անջելեսում լեսբիական բարի հաճախորդներին։ Ագիլարն օգտագործել է իր մարմինը անապատում որպես իր լուսանկարների թեմա, որտեղ նա մանիպուլյացիայի է ենթարկել այն՝ լանդշաֆտից ծեփված տեսք ստանալով։ 1990 թվականին Ագիլարը ստեղծել է երեք վահանակից բաղկացած «Երեք թռչող արծիվներ» (Three Eagles Flying) եռապատկեր լուսանկար, որտեղ նա կիսամերկ պատկերված է կենտրոնական վահանակում՝ աջ և ձախ վահանակներում Մեքսիկայի և Միացյալ Նահանգների դրոշներով, իսկ նրա մարմինը կապված է պարաններով և դեմքը ծածկված է։ [[Եռապատկեր|Եռապատկերով]] նա ներկայացրել է այն բանտարկված զգացողությունը, որը նա զգում է երկու մշակույթների պատճառով, որոնց նա պատկանում է։

=== Արխիվագետներ ===
2015 թվականին Գվադալուպե Ռոզալեսը դարձել է Instagram-ի օգտատեր, որը հետագայում կոչվել է *վետերաններ և ռուկասներ* (Veterans and Rucas): Այն, ինչ սկսվել էր որպես Ռոզալես ընտանիքի համար իրենց ընդհանուր մշակույթի հետ կապվելու միջոց՝ չիկանա/օ պատմության և նոստալգիայի պատկերները տեղադրելու միջոցով, շուտով վերածվել է արխիվի՝ նվիրված ոչ միայն 90-ականների չիկանա/օ երիտասարդական մշակույթին, այլև դեռևս 1940-ականներին։ Բացի այդ, Ռոզալեսը ստեղծել է գեղարվեստական ինստալյացիաներ՝ արխիվն իր սկզբնական թվային ձևաչափից հեռու ցուցադրելու համար և ցուցադրել է մենահանդեսներ *՝ «Կոլեկտիվ հիշողության արձագանքները»* և *«Լեգենդները երբեք չեն մեռնում, կոլեկտիվ հիշողությունը»*։

Չիկանա/օ - ների ջնջված պատմությունը կիսելու գաղափարը տարածված է եղել չիկանա արվեստագետների շրջանում՝ սկսած 1970-ականներից մինչև մեր օրերը։ Ջուդի Բական և Ջուդիթե Էրնանդեսը երկուսն էլ օգտագործել են թեման կամ ուղղել պատմությունը՝ հղում կատարելով իրենց որմնանկարների աշխատանքներին։ Ժամանակակից արվեստում Գվադալուպե Ռոզալեսը օգտագործում է [[Կոլեկտիվ հիշողություն|հավաքական հիշողության]] թեման՝ կիսելու չիկանա/o-ի պատմությունն ու կարոտը։

=== Լա Վիրջեն կամ Տիրամայր ===
[[Պատկեր:Yolanda_Lopez.jpg|մինի|234x234փքս|Յոլանդա Լոպեսի 1978 թվականի «[[Գվադելուպյան Տիրամայր|Գվադելուպյան տիրամոր]]»  մեկնաբանությունը, որը վերնագրված է «Նկարչի դիմանկարը որպես [[Գվադելուպյան Տիրամայր|Գվադելուպյան կույս]]»:]]
Յոլանդա Լոպեսը և Էսթեր Էրնանդեսը երկու չիկանա ֆեմինիստ արվեստագետներ են, ովքեր օգտագործել են *La Virgen de Guadalupe-* ի վերաիմաստավորումները՝ հզորացնելու չիկանաներին։ *La Virgen-ը* այն մարտահրավերների խորհրդանիշն է, որոնց բախվում են չիկանաները կրոնական, մշակութային և իրենց սեռի միջոցով կրող յուրահատուկ ճնշումների հետևանքով։

* Էսթեր Էռնանդեսը հիշատակում է սուրբ Կույս դը Գվադալուպային իր *«Լա Օֆրենդա» (1988) նկարում:* Նկարը ճանաչում է լեսբիական սերը և մարտահրավեր է նետում *ընտանիքի ավանդական դերին:* Այն արհամարհում է Լա Վիրջենի ակնածանքն ու սրբությունը՝ պատկերված լինելով որպես դաջված լեսբուհու մեջքին. Գվադելուպյան կույսը պաշտպանում է *քսիկանոսի* իրավունքները (La Virgen de Guadalupe Defendiendo los Derechos de Los Xicanos 1975):
* Ալմա Լոպեսը լուսանկարների թվային տպագրությամբ պատկերել է «Տիրամայր» (*Our Lady)* նկարը, որտեղ կատարողական արվեստագետ Ռաքել Սալինասը վարդերի բիկինիով ներկայացված է որպես Կույս Տիրամայր։ Կույսի [[Մանդալա|մանդալայից]] ներքև ներկայացված է մերկ թիթեռային հրեշտակ, որը պատկերում է Ռաքել Գուտիերեսին։  Վարդերն ակնարկում են [[Գվադելուպյան Տիրամայր|Գվադելուպյան Կույսի]] ծագման առասպելին, թեև այն ամբողջովին հակասում է Կույսի ավանդական տարբերակին։ Նրա թիկնոցը ծածկված է [[Ացտեկյան դիցաբանություն|ացտեկների]] լուսնի աստվածուհու այտերի «Ոսկե զանգակների» (Coyolxauhqui) պատկերներով։ Այդպիսով, կաթոլիկության պատկերագրության և բնիկ աստվածուհու համադրումը վկայակոչում է, որ կաթոլիկությունը ճնշում է բնիկ կին աստվածուհուն, իսկ Տիրամայրը ժամանակակից չիկանան է, որը մարմնավորում է երկուսին էլ։ Այս նկարը մեծ վեճերի առարկա է դարձել և Լոպեսը գրել է մի գիրք, որը վերնագրել է «Վեճերի Տիրամայր. անպատկառ տեսիլք» (2001)։ Այս պատկերը խառը տեխնիկա է և *Տիրամոր* սրբապիղծ պատկերումն է :

== Չիկանա գրականություն ==
[[Պատկեր:Lorna_Dee_Cervantes_(cropped).jpg|մինի|221x221փքս|Լորնա Դի Սերվանտեսը, չիկանա ֆեմինիստ պոետներից մեկը (2017թ.)]]
1970-ականներից ի վեր Չիկանա շատ գրողներ (ինչպիսիք են Չերի Մորագան, Գլորիա Անզալդուան և Անա Կաստիլյոն) իրենց գրքերի միջոցով արտահայտել են չիկանա ֆեմինիզմի իրենց սահմանումները։ Մորագան և Անզալդուան 1980-ականների սկզբին խմբագրել են գունավոր կանանց գրելու անթոլոգիան, որը կոչվում է *«Այս կամուրջը թիունքից կանչեց»* (հրատարակվել է Kitchen Table. Women of Color Press կողմից)։ Չերի Մորագան, Անա Կաստիլոյի և Նորմա Ալարկոնի հետ միասին, հարմարեցրել է այս անթոլոգիան իսպանալեզու տեքստի մեջ, որը վերնագրված է *«*Այս կամուրջը, իմ թիկունքը. Երրորդ աշխարհի կանանց ձայները Միացյալ Նահանգներում*»* (*Esta Puente, Mi Espalda: Voces de Mujeres Tercermundistas en los Estados Unidos):* Անզալդուան հրապարակել է նաև [[Բազմալեզվություն|երկլեզու]](իսպաներեն/անգլերեն) անթոլոգիան՝ «Սահմանամերձ շրջան/Սահմանը. Նոր մետիսան» (*Borderlands/La Frontera. The New Mestiza)*: Մարիանա Ռոմա-Կարմոնան, Ալմա Գոմեսը և Չերի Մորագան հրատարակել են պատմվածքների ժողովածու՝ «Պատմություններ. Պատմություններ լատինացիների կողմից» (*Cuentos. Stories by Latinas)* վերնագրով, որը նաև հրատարակվել է «Խոհանոցային սեղան». Women of Color Press-ի կողմից։ Իսպաներենը նշվում է որպես Չիկանայի մշակույթի պահպանման կարևոր բաղադրիչ։
[[Պատկեր:Irene_Lora_Silva_2016.jpg|ձախից|մինի|240x240փքս|Չիկանա ֆեմինիստ բանաստեղծ Իրեն Լարա Սիլվա (2016)]]
Առաջին չիկանա ֆեմինիստական ամսագիրը լույս է տեսել 1973 թվականին, որը կոչվում է Encuentro Femenil: The First Chicana Feminist Journal, որը հրատարակել է Աննա Նիետո-Գոմեսը։ Չիկանայի առաջին լեսբիական վեպերից մեկը Շեյլա Օրտիզ Թեյլորի « *Խափանումների գիծն»* է, որը հրատարակվել է 1982 թվականին։

Խուանիտա Ռամոսը և Լատինա Լեսբիների Պատմության Նախագիծը կազմել են անթոլոգիա՝ ներառելով Տատյանա դե լա Տիերայի առաջին հրատարակված բանաստեղծությունը՝ «De ambiente», և լատինա լեսբիների բազմաթիվ [[Բանավոր պատմություն|բանավոր պատմություններ]]՝ *Compañeras: Latina Lesbians* (1987):

Չիկանա լեսբի-ֆեմինիստ բանաստեղծուհի Գլորիա Անզալդուան նշում է, որ գրողին պիտակավորելը` ելնելով նրա սոցիալական դիրքից, թույլ է տալիս ընթերցողներին հասկանալ գրողի գտնվելու վայրը հասարակության մեջ։ Այնուամենայնիվ, թեև կարևոր է գիտակցել, որ ինքնության առանձնահատկությունները գրողի տեղը գտնում են, դրանք պարտադիր չէ, որ արտացոլեն նրա գրածը։ Անզալդուան նշում է, որ այս տեսակի պիտակավորումը կարող է մարգինալացնել այն գրողներին, ովքեր չեն համապատասխանում գերիշխող մշակույթին։

1990-ականներից ի վեր Չիկանայի գրականության աճ է գրանցվել, որն ընդգրկում է [[Անդրազգային ֆեմինիզմ|անդրազգային ֆեմինիզմը]] և տրանսմշակութային թեմաները, մասնավորապես՝ կամրջելով չիկանայի փորձառությունները [[Լատինական Ամերիկա|Լատինական Ամերիկայի]] համատեքստի հետ։ Օրինակ, դա ցուցադրվում է [[Graciela Limón|Գրասիելա Լիմոնի]] *«Բեռնաբեի որոնումներում*» (1997) և *«Ջնջված դեմքեր»* (2001) աշխատություններում։

== Չիկանա երաժշտություն ==
[[Պատկեր:New_Romantic_photo_shoot.jpg|մինի|212x212փքս|Ալիս Բեգ, չիկանա [[Փանկ ռոք|փանկ]]  (1980-ականներ)]]
Չիկանո երաժշտության պատմության մեջ շարունակաբար բացակայելով՝ չիկանա շատ երաժշտական արտիստներին, ինչպիսիք են Ռիտա Վիդաուրին և Մարիա դե Լուզ Ֆլորես Ացեվեսը, որն ավելի հայտնի է որպես Լուչա Ռեյես, 1940-ականներից և 1950-ականներից, կարել է վերագրել անցյալ դարում չիկանա ֆեմինիստական շարժումների կատարած բազմաթիվ հաջողությունները։ Օրինակ՝ Վիդաուրին և Ասևեսը առաջին [[Մեքսիկացիներ|մեքսիկացի]] կանանցից էին, ովքեր ռանչերաներ (մեքսիկական ժողովրդական երգ) կատարելիս կրել են [[չարրո]] տաբատ։

Իրենց հակասական ծագումն ու գաղափարախոսությունները մարտահրավեր նետելով՝ չիկանա երաժիշտները շարունակաբար խախտել են իրենց մշակույթի գենդերային նորմերը և, հետևաբար, ստեղծել են խոսույթի և փոփոխության տարածք լատինո համայնքներում։

Չիկանա երաժշտության պատմության մեջ կան շատ կարևոր դեմքեր, որոնցից յուրաքանչյուրն իր երաժշտության միջոցով նոր սոցիալական ինքնություն է հաղորդում չիկանաներին։ Չիկանա երաժշտի կարևոր օրինակ է Ռոզիտա Ֆերնանդեսը, ով նկարիչ է Սան Անտոնիոյից (Տեխաս)։ Հանրաճանաչ 20-րդ դարի կեսերին նրան անվանել է «Սան Անտոնիոյի երգի առաջին տիկին» [[Լեդի Բյորդ Ջոնսոն|Լեդի Բերդ Ջոնսոնը]]։ Թեյանո երգչուհին դեռևս այսօր շատ մեքսիկացի ամերիկացիների համար 9իկանա ֆեմինիզմի խորհրդանիշն է։ Նրան նկարագրել են որպես «Կյանքից ավելի մեծ»՝ իր ողջ կարիերայի ընթացքում, որը տևում է ավելի քան 60 տարի, բազմիցս հանդես է եկել *չինական պոբլանա* զգեստներով։ Այնուամենայնիվ, նա երբեք մեծ համբավ չի ստացել Սան Անտոնիոյից դուրս, չնայած երկար ժամանակ համարվել է 20-րդ դարի ամենաակտիվ մեքսիկացի ամերիկացի կին հասարակական կատարողներից մեկը։

Չիկանա այլ երաժիշտներ և երաժշտական խմբեր.

* Չելո Սիլվա – Թեյանա Սինգեր
* Եվա Յբարրա – Թեժանա ակորդեոնահար (1945–)
* Վենտուրա Ալոնզո – Չիկանա ակորդեոնահար (1904–2000)
* Եվա Գարզա – Թեջանա երգչուհի
* [[Սելենա|Սելենա Կինտանիլա-Պերես]] – Թեյանա Սինգեր (1971–1995)
* Գլորիա Ռիոս – իսպանախոս երգչուհի
* Girl in a Coma – Tejana ինդի ռոք խումբ Սան Անտոնիոյից
* Quetzal – Արևելյան Լոս Անջելեսի չիկանո ալտերնատիվ ռոք խումբ
* Bags – Լոս Անջելեսի պանկ ռոք խումբ՝ Էլիս Բեգի գլխավորությամբ։

== Հայտնի չիկանաներ ==
* Ալմա Մ. Գարսիա - Սանտա Կլարայի համալսարանի սոցիոլոգիայի պրոֆեսոր։
* Անա Կաստիլյո - գրող, արձակագիր, բանաստեղծ, խմբագիր, էսսեիստ և դրամատուրգ, ով հայտնի է չիկանա ֆեմինիստական փորձի իրական իրողությունները նկարագրելու համար։
* Աննա Նիետո-Գոմես - չիկանա շարժման հիմնական կազմակերպիչ և «Քուավտեմոկի դուստրեր» (*Hijas de Cuauhtémoc)* լրագրի հիմնադիր։
* Կարլա Տրուխիլիո - գրող, խմբագիր և դասախոս։
* Չելա Սանդովալ – [[Սանտա Բարբարայի Կալիֆոռնիայի համալսարան|Սանտա Բարբարա նահանգի]] [[Սանտա Բարբարայի Կալիֆոռնիայի համալսարան|Կալիֆոռնիայի համալսարանի]]  չիկանո և չիկանա ուսումնասիրությունների ամբիոնի դոցենտ։
* Չերի Մորագա - էսսեիստ, բանաստեղծ, ակտիվիստ մանկավարժ և նկարիչ [[Սթենֆորդի համալսարան|Ստենֆորդի համալսարանում]]։
* Ադրիանա Յադիրա Գալլեգո - նկարիչ, հասարակական գործիչ, արվեստի ադմինիստրատոր, օրինակ՝ [[Թուսոն|Թուսոնի]] և Հարավային Արիզոնայի արվեստի հիմնադրամում։
* Դոլորես Հուերտա - 1962 թվականին Սեզար Չավեսի հետ հիմնել է ազգային ֆերմերային աշխատողների ասոցիացիան
* Էսթեր Էրնանդես - օգտագործելով արվեստի տարբեր միջոցներ, ինչպիսիք են [[Պաստել|պաստելը]], պրինտը և [[Պատկերազարդում|պատկերազարդումը]], նա կարողացել է պատկերել լատինամերիկյան/բնիկ կանանց կենսափորձը։
* Գլորիա Անզալդուա – Չիկանա մշակութային տեսության գիտնական և «Սահմանամերձ շրջան/Սահմանը. Նոր մետիսան» (*Borderlands/La Frontera. The New Mestiza)* 1987 կիսանկենսագրական աշխատության, ի թիվս այլ ազդեցիկ չիկանա գրականության հեղինակ։
* Ջուդիտ Էրնանդես - Լոս Անջելեսում բնակվող որմնանկարիչ, ով աշխատել է Սեզար Չավեսի կողքին, նկարել որմնանկարներ, որոնք կոտրել են հիմնական պատնեշը՝ չիկանա շարժումը խթանելու համար։
* Մարթա Գոնսալես (երաժիշտ) - չիկանա արտիստուհի և [[Գրեմմի|Grammy մրցանակակիր]], *Quetzal* ռոք խմբի ղեկավար։
* Մարթա Պ. Կոտերա - ակտիվիստ և գրող չիկանա ֆեմինիստական շարժման և չիկանո քաղաքացիական իրավունքների շարժման ժամանակ։
* Նորմա Ալարկոն – չիկանա նահանգի ազդեցիկ ֆեմինիստ հեղինակ։
* Սանդրա Սիսներոս - չիկանայի գրականության հիմնական ներդրողը։
* Vicki L. Ruiz - ամերիկացի պատմաբան, որը կենտրոնացած է քսաներորդ դարի մեքսիկացի ամերիկյան կանանց վրա։
* Էլիզաբեթ Մարտինես - երկարամյա սոցիալական արդարության ակտիվիստ և հեղինակ։
* Ֆրանցիսկա Ֆլորես - Վաղ Չիկանայի ակտիվիստ, հիմնադրել է «Մեքսիկայի կանանց ազգային հանձնաժողով» (Comisión Femenil Mexicana Nacional):

== Հայտնի կազմակերպություններ ==
* *Alianza Hispano-Americana* - Հիմնադրվել է 1894 թվականին, Alianza-ի անդամները նպաստում էին քաղաքացիական առաքինություններին և մշակութային արժեքներին, տրամադրում էին սոցիալական գործունեություն և տարբեր առողջապահական նպաստներ և ապահովագրություն իր անդամների համար։ Alianza-ն էթնիկ համայնքի վրա հիմնված կազմակերպություն է, որը տրամադրում է մատչելի ներգաղթի ծառայություններ Իլինոյսում չներկայացված փաստաթղթեր չունեցող ներգաղթյալներին։
* [http://www.chicasrockerassela.org/ Chicas Rockeras South East Los Angeles] – Նպաստում է աղջիկների ապաքինմանը, աճին և վստահությանը երաժշտական կրթության միջոցով
* [http://www.californialatinas.org/ Կալիֆորնիայի Լատինական Ամերիկան վերարտադրողական արդարադատության համար] – Նպաստում է լատինաամերիկյան կանանց և աղջիկների սոցիալական արդարությանը և մարդու իրավունքներին՝ վերարտադրողական արդարադատության շրջանակի միջոցով
* *Las Fotos Project* – հզորացնում է լատինաամերիկացի երիտասարդներին՝ օգնելով երիտասարդ աղջիկներին ձևավորել ինքնագնահատական և վստահություն լուսանկարչության և ինքնարտահայտման միջոցով
* [https://web.archive.org/web/20151209125702/http://molaa.org/About-MOLAA/hours-and-directions.aspx Լատինական Ամերիկայի արվեստի թանգարան (MOLAA)] – Գտնվում է Լոնգ Բիչում, Կալիֆորնիա, այս թանգարանը ընդլայնում է ժամանակակից և ժամանակակից լատինաամերիկյան արվեստի գիտելիքներն ու գնահատումը։
* [[Գունավոր մարդկանց առաջընթացի ազգային ասոցիացիա|Գունավոր մարդկանց առաջխաղացման ազգային ասոցիացիա (NAACP)]] - Քաղաքացիական իրավունքների կազմակերպություն Միացյալ Նահանգներում, որը ձևավորվել է 1909 թվականին WEB Դյու Բոիսի, Մերի Ուայթ Օվինգթոնի և Մուրֆիլդ Սթորիի և Իդա Բ. Ուելսի կողմից՝ աֆրոամերիկացիների արդարադատությունն առաջ մղելու նպատակով։
* Չիկանոյի երիտասարդության ազատագրման ազգային կոնֆերանս - կազմակերպել է «Խաչակրաց արշավանք հանուն արդարության» կազմակերպությունը և տեղի ունեցել «Ազթլանի հոգևոր ծրագրի» (*El Plan Espiritual de Aztlan)* նախաձեռնությամբ, որի նպատակն էր չիկանո ժողովրդին կազմակերպել ազգայնական ծրագրի շուրջ։
* Աշխատանքային հարաբերությունների ազգային խորհուրդ (NLRB) - Դաշնային գործակալություն, որը հիմնադրվել է Կոնգրեսի կողմից 1935 թվականին՝ կառավարելու Աշխատանքային հարաբերությունների մասին օրենքը (NLRA), որը պաշտպանում է աշխատողների իրավունքները՝ կազմակերպելու և կամ ծառայելու արհմիություններում որպես իրենց գործատուների հետ բանակցությունների ներկայացուցիչներ։
* *Ovarian Psycos* - Արևելյան Լոս Անջելեսում գունավոր երիտասարդ ֆեմինիստներ, ովքեր աջակցում են կանանց իրենց հեծանվային բրիգադների և զբոսանքների միջոցով։
* Արմատական միապետներ -  սոցիալական արդարության արմատական խումբ, որը տեղակայված է Կալիֆորնիայում, երիտասարդ գունավոր աղջիկների համար սոցիալական արդարության կրծքանշաններ ստանալու համար։ Շագանակագույն բերետավորների և սև պանտերների ազդեցության տակ այս երիտասարդ աղջիկները ցանկանում են փոփոխություններ ստեղծել իրենց համայնքներում։

== Տես նաև ==
* [[Սև ֆեմինիզմ]]
* [[Ինտերսեկցիոնալություն]]
* [[Վումանիզմ]]

== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
* Anzaldúa, Gloria and Cherríe Moraga, [https://monoskop.org/images/9/99/Moraga_Cherrie_Anzaldua_Gloria_eds_This_Bridge_Called_My_Back_Writings_by_Radical_Women_of_Color_2nd_ed_1983.pdf *This bridge called my back: writings by radical women of color*.] Watertown, Massachusetts: Persephone Press, c1981., Kitchen Table Press, 1983 .
* 
* Anzaldúa, Gloria. *Borderlands/La Frontera: The New Mestiza*, Aunt Lute Books, 
* Anzaldúa, Gloria. [https://www.amazon.com/Making-Face-Soul-Haciendo-Caras/dp/1879960109 *Making Face. Making Soul: Haciendo Caras: Creative & Critical Perspectives by Feminists of Color*,] Aunt Lute Books, 1990, 
* Arredondo, Gabriela, *et al.*, editors. [https://read.dukeupress.edu/books/book/2042/Chicana-FeminismsA-Critical-Reader *Chicana Feminisms: A Critical Reader*.] Durham, North Carolina: Duke University Press, 2003. .
* Balderrama, Francisco. *In Defense of La Raza: The Los Angeles Mexican Consulate and the Mexican Community, 1929–1936.* Tucson: University of Arizona Press, 1982.
* 
* Castillo, Ana. [https://primo.getty.edu/primo-explore/fulldisplay/GETTY_ALMA21118763290001551/GRI *Massacre of the dreamers: essays on Xicanisma*. Albuquerque:] University of New Mexico Press, 1994. .
* Cotera, Martha. [https://www.amazon.com/Chicana-Feminist-Martha-P-Cotera/dp/0931738016 *The Chicana feminist*.] Austin, Texas: Information Systems Development, 1977.
* 
* 
* 
* DuBois, Ellen Carol, and Vicki L. Ruiz, eds. Unequal Sisters: A multicultural Reader in U.S. Women's History. New York: Routledge, 1990.
* García, Alma M., and Mario T. Garcia, editors. *Chicana Feminist Thought: The Basic Historical Writings*. New York: Routledge, 1997. .
* 
* 
* Hurtado, Aida. *The Color of Privilege: Three Blasphemies on Race and Feminism*. Michigan: University of Michigan Press, 1996. .
* 
* Ramos, Juanita. *Companeras: Latina Lesbians*, Latina Lesbian History Project, 1987, 
* 
* Roots of Chicano Politics, 1600–1940. Albuquerque: University of New Mexico Press, 1994.
* Roma-Carmona, Mariana, Alma Gomez and Cherríe Moraga. *Cuentos: Stories by Latinas*, *Kitchen Table: Women of Color Press*.
* Roth, Benita. *Separate Roads to Feminism: Black, Chicana, and White Feminist Movements in America's Second Wave'', Cambridge University Press, 2003, 
* Ruiz, Vicki L. From out of the Shadows. Oxford University Publishing Inc., 1998.
* 
* Trujillo, Carla, ed. Chicana Lesbians: The Girls Our Mothers Warned Us About. Berkeley, Calif.: Third Woman Press, 1991.
* 
* Whaley, Charlotte. Nina Otero-Warren of Santa Fe. Albuquerque: University of New Mexico Press, 1994.

## Արտաքին հղումներ
* Չիկանա ֆեմինիզմների էջ
* Չիկանաների պատմության էջ
* Չիկանա համայնքի որոնման էջ

Կատեգորիա:Բազմամշակութային ֆեմինիզմ
Կատեգորիա:Չիկանո
Կատեգորիա:Սև ֆեմինիզմ
Կատեգորիա:Ֆեմինիզմը Մեքսիկայում