Իջարա

**Իջարա** (, al-Ijārah, «ինչ-որ բան վարձով տալ» կամ «վարձի դիմաց ժամանակավոր ծառայություն կամ ապրանք տրամադրել» (գոյական և ոչ թե բայ)), ֆիկհում՝ իսլամական իրավունքում, կիրառվող տերմին, իսլամական բանկային համակարգի արտադրանք։ Ավանդական ֆիկհում այն նշանակում է անձանց վարձելու կամ վարձատրության դիմաց ծառայություններ ստանալու կամ գույքի «ուզուսֆրուկտուսի» պայմանագիր՝ հիմնականում որոշակի ժամկետով ու գնով։ Այսպիսի պայմանագրում գործատուն կոչվում է *մուստաջիր*, իսկ աշխատողը՝ *աջիր*։ Իջարան պարտադիր չէ, որ հանգեցնի գնման։ Ինչպես ավանդական լիզինգի դեպքում, այնպես էլ իջարայի տեսակներից ալ-իջարայի *(tashghiliyah)* դեպքում «գործող վարձակալությունը» չի հանգեցնում սեփականատիրոջ փոփոխության։

Իսլամական ֆինանսներում ալ-իջարան հանգեցնում է գնման (*Ijara wa Iqtina*՝ «վարձակալություն և ձեռքբերում») և հիմնականում վերաբերում է գույքի (օրինակ՝ հող, գործարան, մեքենա) վարձակալության պայմանագրին, որը վարձակալությամբ տրվում է հաճախորդին՝ վարձակալության և գնման վճարումներ ստանալու համար, որն էլ ավարտվում է վարձակալին սեփականության իրավունքի փոխանցմամբ՝ հետևելով իսլամական կանոնակարգերին։

## Կանոններ
Իսլամական ֆինանսների տեսաբան Տակի Ուսմանին իր «Իսլամական ֆինանսներ․ սկզբունքներ և պրակտիկա» աշխատության մեջ առանձնացրել է «Լիզինգի հիմնական 17 կանոններ» (լիզինգ ասելով՝ Ուսմանին նկատի է ունեցել իսլամական լիզինգը և կիրառել է այն իջարա տերմինին զուգահեռ)՝ նշելով սակայն, որ «իջարայի սկզբունքներն այնքան բազմաթիվ են, որ առաջին հատոր է անհրաժեշտ դրանց ամբողջական քննարկման համար»։ Կանոններից որոշները ներառում են այնպիսի կետեր, ինչպիսիք են համաձայնության ձեռքբերումը վարձակալության գնի կամ ժամկետի վերաբերյալ, պայմանագրում հստակ պայմանները, համաձայնության ձեռքբերումը լիզինգառուի կողմից գույքի օգտագործման նպատակի վերաբերյալ, որին նրանք պետք է հետևեն, լիզինգատուի (լիզինգի առարկա գույքի սեփականատերը) համաձայնությունը, որ ինքն է կրելու «սեփականությունից բխող բոլոր պարտավորությունները» և այլն։ Ուսմանին ներկայացրել է 11 «հիմնական տարբերություններ ժամանակակից ֆինանսական լիզինգի» և «շարիաթով թույլատրվող լիզինգի» միջև։

Ֆալել Ջամալդինն առանձնացրել է իջարայի երեք առանձնահատկություն, որով այն տարբերվում է ավանդական լիզինգից․ 
* Լիզինգի ամբողջ ընթացքում վարձակալված գույքը պետք է պատկանի լիզինգատուին։
* Բարդ տոկոս չպետք է կիրառվի լիզինգառուի նկատմամբ, եթե վերջինս ուշացնում է կամ չի կատարում վճարումը կամ չի կատարում այն։
* Վարձակալված գույքի օգտագործման մասին պետք է հստակ նշված լինի պայմանագրում։

## Իջարայի տեսակներ
Իջարան ունի մի շարք տեսակներ։

### Վարձակալությամբ գնում (Ijarah thumma al bai')
Գործարքի ընթացքում (վարձակալությամբ գնում, լիզինգ-վաճառք կամ ֆինանսական լիզինգ) հաճախորդը վարձակալում է ապրանքը և համաձայնվում գնել այն՝ վճարումներ կատարելով այնպես, որ լիզինգի ավարտին ապրանքը փոխանցվի իրեն։ Սա ներառում է երկու պայմանագիր․ 

# *Իջարա*, որը ուրվածգում է լիզինգի կամ վարձակալության պայմանները և ժամկետը։
# *Բայ*, որի արդյունքում իջարայի ժամկետի ավարտին վաճառքը ամբողջական է լինում։

Իսլամական բանկերից մեկը՝ Դևոն բանկը, գործընթացն այսպես է նկարագրել․
Իջարայի գործարքը երկու բաղադրիչ ունի՝ գնման համաձայնագիր և լիզինգ։ Դուք գտնում եք այն գույքը, որը ցանկանում եք, որ մենք ձեր անունից ձեռք բերենք։ Դուք բանակցում եք գնի և այլ հարցերի շուրջ։ Դուք կատարում եք կանխավճար գույքը պահելու համար։ Դուք պետք է համոզվեք, որ գնման պայմանագիրը թույլ է տալիս, որ բանկը գործարքի մեջ մտնի՝ որպես գնորդ։ Այնուհետ բանկը գնում է գույքը։ Վերջում բանկը ձեզ հետ պայմանագիր է կնքում գույքը ձեզ վաճառելու մասին՝ նշելով սահմանված գումար, որը ներառում է բանկի կատարած ծախսը գույքի ձեռքբերման համար և ավելացրած գործարքի գումարը։ Գույքի սեփականությունը ձեզ է փոխանցվում, երբ դուք այդ գումարը վճարում եք բանկին։ Կազմվում է վճարման ժամանակացույց։
Գնորդի վճարումները պայմանագրի ողջ ընթացքում նույնն են մնում (կամ մոտավորապես նույնը), սակայն վճարման այն մասնաբաժինը, որ կատարվում է գույքի սեփականության համար, աճելով հասնում է 100%-ի, իսկ վարձակալության համար վճարվող մասնաբաժինը իջնելով հասնում է 0%-ի, ընդ որում վարձակալության համար կատարվող վճարի նվազումն արտացոլում է գույքի նկատմամբ բանկի կապիտալի նվազումը և գնորդի կապիտալի աճը (ինչպես որ ավանդական գրավի դեպքում տոկոսային մասը նվազում է մինչև զրո, իսկ սեփական կապիտալի վճարումը ժամանակի ընթացքում հասնում է 100%-ի)։

Այս տեսակը նման է *contractum trinius-*ին՝ միջնադարում եվրոպական բանկիրների և առևտրականների կողմից կիրառված տեխնիկա, որը համապատասխանեցվել է եկեղեցու կողմից տոկոսային վարկի արգելքին։ Երկու կողմերը կնքել են միաժամանակյա և փոխկապակցված երեք (*trinius*) պայմանագիր (*contractum*), որի արդյունքում վարկի ժամկետի ընթացքում գումարի օգտագործման դիմաց վճար է վճարվել։ Շարիաթի օրենքն արգելում է միաժամանակյա փոխկապակցված պայմանագրերի կիրառումը։

2013 թվականի տվյալներով Մալայզիայում եղել է 15 բանկ, որոնք առաջարկել են ֆինանսավորման այս մեխանիզմը «անհատական և կորպորատիվ հաճախորդների համար»։

### Վարձակալություն և սեփականություն (Ijarah wa-iqtina)
Վարձակալություն և սեփականությունը լիզինգի այն տեսակն է, որը ավարտվում է սեփականության փոխանցմամբ։ Ինչպես նախորդ տեսակը՝ սա ևս կարող է ներառել ինչպես լիզինգի պայմանագիր, այնպես էլ վաճառքի պայմանագիր։ Սակայն այս դեպքում սեփականության փոխանցում է տեղի ունենում այն պահին, երբ լիզինգառուն լիզինգի ցանկացած պահին վճարում է գույքի գնման գինը։

Մեկ այլ աղբյուր վարձակալությամբ գնման և վարձակալություն ու սեփականություն տարբերակների միջև նշում է մեկ այլ տարբերություն։ Վարձակալություն և սեփականություն տարբերակի դեպքում սեփականության փոխանցումը «լիզինգառուին տրված տարբերակ է», իսկ վարձակալությամբ գնման պարագայում այն ներառված է պայմանագրի մեջ։

Իսլամի տեսանկյունից իջարայի այս տեսակի ճիշտ լինելը պայմանավորված է երեք գործոնով․
# Գույքի լիզինգը և սեփականության փոխանցումը պետք է նշվեն առանձին փաստաթղթերի մեջ։
# Սեփականության փոխանցման պայմանագիրը պետք է նախապայման չլինի լիզինգի պայմանագրի կնքման համար։
# Սեփականության փոխանցման «խոստումը» պետք է լինի միակողմանի և պարտադիր լիզինգատուի համար։

Մեկ այլ աղբյուր վարձակալություն և սեփականություն տեսակը նկարագրել է այսպես․ 
# այն նվերի (*hibah*) տեսքով է լինում, որտեղ սեփականության իրավունքը փոխանցվում է վարձակալին առանց որևէ լրացուցիչ վճարի, և որը «լայնորեն օգտագործվում է իսլամական բանկերի կողմից»։ 
# կամ վաճառքի միջոցով է լինում․ վերջինս իր հերթին երեք տեսակի է լինում․
## երբ տեղի է ունենում սեփականության իրավունքի աստիճական փոխանցում լիզինգի ընթացքում։
## երբ վարձակալության ժամկետի ավարտին սեփականության իրավունքը փոխանցվում է «խորհրդանշական վճարի» դիմաց։
## երբ սեփականության իրավունքը փոխանցվում է վարձակալության ժամկետի ավարտից առաջ՝ իջարայի մնացած վճարումներին համարժեք գնով։

### Վարձակալություն պատասխանատվությամբ (Ijara mawsoofa bi al dhimma)
Վարձակալություն պատասխանատվությամբ տեսակի պարագայում լիզինգի ենթակա ծառայությունը հստակ սահմանված է, սակայն ծառայությունը մատուցող կոնկերտ միավորը հստակեցված չէ։ Ուստի եթե ծառայությունը մատուցող միավորը վերացվում է, պայմանագիրը չի համարվում անվավեր։

Ժամանակակից իսլամական ֆինանսներում վարձակալություն պատասխանատվությամբ տեսակը դեռևս չարտադրված կամ չկառուցված գույքի (օրինակ՝ տուն, գրասենյակ կամ գործարան) լիզինգն է։ Սա նշանակում է, որ վարձակալություն պատասխանատվությամբ պայմանագիրը միավորվում է ֆորվարդային պայմանագրի հետ։ Ֆինանսավորողը ֆինանսավորում է դրա արտադրությունը, մինչդեռ մյուս կողմը սկսում է լիզինգը այն «ստանալուց» հետո։ Չնայած ֆորվարդային վաճառքները հիմնականում չեն համապատասխանում շարիաթի օրենքներին, թույլատրվում է կիրառել իջարայի այս տեսակը՝ այն պայմանով, որ լիզինգի վճարումը սկսում է միայն այն ժամանակ, երբ հաճախորդը ստանում է իր ապրանքը։ Շարիաթը պահանջում է նաև, որ հստակ նշվի գույքը և դրա վարձակալության գինը (չնայած գինը կարող է փոփոխվել երկու կողմերի համաձայնությամբ)։

## Մարտահրավերներ
Ըստ Մ․ Ուսմանիի՝ իրական կյանքում իջարայի գործարքների ժամանակ «շարիաթի որոշ պահանջներ հաճախ անտեսվում են», ինչպես օրինակ երբ անկանխատեսելի հանգամանքը հանգեցնում է գույքի ոչնչացմանը, բայց լիզինգառուն պարտավոր է շարունակել վարձավճարի վճարումը՝ խախտելով այն սկզբունքը, որ լիզինգատուն ստանձնում է իր սեփականության նկատմամբ պատասխանատվությունը և լիզինգառուին առաջարկում է ցանկացած ուզուսֆրուկտուս։

Այլ մարտահրավերները չեն վերաբերում շարիաթի օրենքին հետևելուն, այլ պայմանավորված են հաճախորդի պաշտպանության և ծախսերի հետ՝ ի տարբերություն ավանդական ֆինանսների։ Մահմուդ էլ-Գամալը նշում է բանկի/ֆինանսավորողի կողմից «վարձակալության ողջ ժամկետի ընթացքում գույքի սեփականության պահպանման» հետ կապված լրացուցիչ ծախսը՝ համեմատած ավանդական ֆինանսների կողմից օգտագործվող ֆինանսական վարձակալության հետ։ Մարտահրավերներից մեկն էլ այն է, որ հաճախորդը «կարող է կորցնել իր գույքը, եթե ֆինանսավորողին դատի տան, կամ նա սնանկ ճանաչվի»՝ չնայած նրան, որ հաճախորդը վճարել է գույքի գնի 90 տոկոսը։ Շրջանցիկ լուծումն է (լրացուցիչ ծախսերով) ստեղծել «սնանկացումից զերծ» հատուկ նշանակության կազմակերպություններ, որոնք կպահպանեն գույքի սեփականության իրավունքը և կհանդիսանան վերանորոգման և ապահովագրության պարտավորությունների վերաբերյալ տարբեր համաձայնագրերի կողմեր։

Աբու Ումար Ֆարուք Ահմադը իր *«Ժամանակակից իսլամական ֆինանսների տեսություն և պրակտիկա․ Ավստրալիայի օրինակի վերլուծություն»* աշխատության մեջ նշում է, որ առնվազն այս երկրում վարձակալության և սեփականության պայմանագրով տան գնողը ավելի թույլ իրավական դիրք ունի, քան ավանդական հիփոթեք վճարողը։ Նախ «վարձակալություն և սեփականություն» պայմանագրով լիզինգատուն կարող է «մի քանի ամիս պարտք ունեցող» գնորդին վտարել, քանի որ գնորդը վարձով բնակիչ է և ոչ թե սեփականատեր։ Ի տարբերություն սրան՝ ավանդական հիփոթեք վերցնողին չեն կարող վտարել, քանի որ նա ունի «վարձակալության իրավունքի ապահովություն»։ Ավանդական հիփոթեքի դեպքում եթե վարկատուն գնորդից բռնագանձում է գույքը (վճարումներ չկատարելու համար) և վերավաճառում այն, ապա նա «օրենքով պարտավորված է ապահովել հնարավոր լավագույն գինը» և վերավաճառքի գործարքների «ամբողջական հաշվետվությունը» հասանելի դարձնել վարկառուին։ «Վարձակալություն և սեփականություն» պայմանագրով վարկատուն վարկառուի նկատմամբ «որևէ նման պարտավորություն չունի»։

Մուհամմադ Աքրամ Խանը օրինակով քննադատել է իջարայի հաճախորդների պաշտպանությունն՝ ի տարբերություն ավանդական տոկոսադրույքով վարկերի հաճախորդների պաշտպանության․Պատկերացրեք, օրինակ, անձը 5 տարվա տոկոսադրույքով վարկ է վերցնում մեքենա գնելու համար։ Երկու տարի անց նա պարզում է, որ մեքենա պահելը և վարկ վճարելը ձեռնտու չեն, ուստի նա կարող է մեքենան վաճառել և վճարել վարկը։ Իրավիճակը նույնը չէ իջարայի դեպքում։ Իջարայի դեպքում հնարավոր չէ վաղաժամ մարում կատարել։


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Ijara as an Islamic Finance Method

Կատեգորիա:Բանկային եզրեր
Կատեգորիա:Վարկ