Եվմենես

**Եվմենես** (/juːˈmɛniːz/;   մ.թ.ա. 362–315), հույն զորավար և սատրապ, մասնակցել է Ալեքսանդր Մակեդոնացու պատերազմներին՝ ծառայելով և որպես Ալեքսանդրի անձնական քարտուղար և որպես մարտադաշտի հրամանատար։ Հետագայում նա մասնակցել է Դիադոչիների պատերազմներին՝ որպես մակեդոնական Արգեադ թագավորական տան կողմնակից։ Նա մահապատժի է ենթարկվել Ք.ա. 316-315 թվականների ձմռանը Գաբիենեի ճակատամարտից հետո։

## Վաղ գործունեություն
Եվմենեսը ծնվել է Թրակիայի Խերսոնեսի Կարդիյա հնագույն քաղաքում։ Շատ վաղ տարիքում նա աշխատանքի է ընդունվել որպես մասնավոր քարտուղար Ֆիլիպ II Մակեդոնացու մոտ, իսկ Փիլիպոսի մահից հետո (մ.թ.ա. 336 թվական)` Ալեքսանդր Մակեդոնացու մոտ, որին նա ուղեկցել է Ասիա։ Ալեքսանդրի մահից հետո (մ.թ.ա. 323թ.) Եվմենեսը ղեկավարել է մակեդոնացի և այլ հույն զինվորների մի մեծ խումբ, որոնք կռվում էին ի պաշտպանություն Ալեքսանդրի որդու՝ Ալեքսանդր IV-ի։

## Կապադովկիայի և Պաֆլագոնիայի սատրապ (Ք.ա. 323–319 թվականներ)
Բաբելոնի բաժանումից հետո (Ք.ա. 323 թվական) Եվմենեսին տրվել են Կապադովկիան և Պաֆլագոնիան, սակայն, քանի որ այս շրջանները դեռևս նվաճված չէին, Պերդիկան հանձնարարել է Լեոննատին և Անտիգոնուսին ձեռք բերել դրանք իր անունից։ Բայց Անտիգոնոսն անտեսել է հրահանգը, և Լեոննատը անպտուղ փորձ է արել համոզել Եվմենեսին իր հետ մեկնել Եվրոպա և մասնակցել նրա հավակնոտ ծրագրերին։ Եվմենեսը միացել է Պերդիկային, ով նրան կանգնեցրել է Կապադովկիայում։

### Հելլեսպոնտի ճակատամարտ (մ.թ.ա. 321 թվական)
Երբ Կրատերոսը և Անտիպատրոսը, Լամիական պատերազմում հնազանդեցնելով Հունաստանին, որոշել են անցնել Ասիա և տապալել Պերդիկասի իշխանությունը, նրանց առաջին հարվածն ուղղվել է Կապադովկիային։ Հայաստանի սատրապ Նեոպտոլեմոսը և Կրատերոսը լիովին ջախջախվել են Եվմենեսից Ք.ա. 321 թվականին Հելլեսպոնտի ճակատամարտում։ Նեոպտոլեմոսը սպանվել է, իսկ Կրատերուսը մահացել ստացած վերքերից։

After the murder of Perdiccas in Egypt(⎘ Եգիպտոս) by his own soldiers (320 BC), the Macedonian generals condemned Eumenes to death at the Conference at Triparadisus, assigning Antipater and Antigonus as his executioners.

thumb|upright=1.5|Եվմենես Կարդիացու մենամարտը Նեոպտոլեմոսի դեմ, Հելլեսպոնտի ճակատամարտը (Ք.ա. 321 թվական), Դիադոչիների պատերազմները։ 1878 թվականի փորագրություն

### Պերդիկասի մահից հետո
Եգիպտոսում Պերդիկասի սպանությունից հետո իր իսկ զինվորների կողմից (Ք.ա. 320 թվական), մակեդոնացի զորավարները Տրիպարադիսում տեղի ունեցած կոնֆերանսի ժամանակ Եվմենեսին դատապարտեցին մահվան՝ նշանակելով Անտիպատրին և Անտիգոնոսին որպես դահիճ։

Եվմենեսը նախ մեկնեց Իդա լեռ, որտեղ կար թագավորական ախոռ։ Եվմենեսը մեծ թվով ձիեր վերցրեց իր կապադովկական հեծելազորը համալրելու համար։ Նա ժամանակ հատկացրեց ախոռների հսկիչներին հաշիվ բացելու համար՝ չնայած իր ապօրինի կարգավիճակին։ Լսելով դա՝ Անտիպատրը շատ զվարճացավ, սակայն պարզ է, որ Եվմենեսն այս քայլն արեց՝ ցույց տալու համար, որ նա գործում է օրենքի համաձայն և ծառայում է Արգեադ տան անունից։

Քանի որ նա պետք է դիմակայեր հետևակային գերակա ուժերին, Եվմենեսը որոշեց մեկնել Սարդիսի հարթավայրեր, որտեղ նրա առավելությունը հեծելազորում որոշիչ կլիներ։ Բացի այդ, նա ակնկալում էր ստանալ Մակեդոնացի Կլեոպատրայի աջակցությունը, ով այդ ժամանակ պատահաբար գտնվում էր քաղաքում։ Չնայած նրանց վաղեմի բարեկամությանը, որը սկիզբ է առնում նրանց վաղ տարիներից, Կլեոպատրան չցանկացավ աջակցել Եվմենեսի անմխիթար թվացող իրավիճակին և աղաչեց նրան հեռանալ տարածքից՝ խուսափելու համար Անտիպատրի զայրույթից։ Ինչպես խոստացել էր, Եվմենեսը ձմռան համար տեղափոխվեց հյուսիս՝ Ֆրիգիա։

Չնայած իր գերազանց ռազմական հմտություններին, Եվմենեսի մակեդոնացի գեներալները մոտեցան նրան, որ նրանցից մեկը ստանձնի ընդհանուր հրամանատարությունը։ Եվմենեսի պատասխանն այն էր, որ «ձևականությունները և տեխնիկական միջոցները չեն պաշտպանի նրանց մահից և կործանումից»։ Ստորադասների հավատարմությունը հետագայում երաշխավորելու համար Եվմենեսը վաճառեց նրանց Փռյուգիայի կալվածքները և ռազմական աջակցություն ցուցաբերեց գնված հողերը պահանջելու համար ակնհայտորեն չցանկացող և դժգոհ փռյուգիական ունեցվածքի սեփականատերերից։ Այս եկամուտն օգտագործվել է իր զինվորներին վարձատրելու համար։

### Տրիպարադիսում կայացած կոնֆերանսից հետո
Տրիպարադիսում տեղի ունեցած կոնֆերանսից հետո Անտիգոնոսը 100 տաղանդ ոսկի պարգևատրում է խոստանում հույն գեներալի գլխի համար։  Այդ լուրը հասավ նրա սպաներին և զորքերին, որոնք զայրացան և կրկնապատկվեցին իրենց առաջնորդին պաշտպանելու համար՝ տեղակայելով հազարավոր մարդկանցից բաղկացած զգալի թիկնապահ՝ նրան մշտապես հետևելու համար։ Եվմենեսին տրվեց նաև մանուշակագույն գլխարկ և թիկնոց կրելու արտոնություն, որը սովորաբար շնորհվում էր միայն Մակեդոնիայի թագավորին։

Ք.ա. 319 թվականին Անտիգոնոսն իր բանակը արշավեց դեպի Կապադովկիա և Եվմենեսին ներգրավեց Օրկինիայի ճակատամարտում։ Այստեղ Եվմենեսը պարտություն կրեց մի դավաճանի անհայտ արարքի պատճառով, որին, հավանաբար, Անտիգոնոսը կաշառել էր։ Թեև Եվմենեսը պարտված էր, նա արագ գործեց՝ հետապնդելու և մահապատժի ենթարկելու այս դավաճանին, ինչը վերականգնեց իր մարդկանց հավատը։

Այս կռվից հետո Անտիգոնոսը մոռացավ հարգել հանգուցյալին և անմիջապես մեկնեց Եվմենեսին հետապնդելու համար։ Եվմենեսը, որոշելով պահպանել սովորույթը, համարձակ և անսպասելի քայլ արեց՝ հետ վերցնելու մարտի դաշտը՝ հանգուցյալի համար հարմար թաղման բուրգ կառուցելու համար։ Այս գործողությունը մեծապես տպավորեց Անտիգոնուսին։

### Արշավի շարունակությունը
Արշավի մնացած մասը վերածվեց մանևրային ճակատամարտի, որտեղ Եվմենեսը խուսափեց Անտիգոնոսի հետ հետագա ճակատամարտից։ Մի պահ Եվմենեսը կարողացավ գրավել Անտիգոնոսի ուժերի ուղեբեռը։ Եվմենեսը գիտեր, որ չէր կարողանա կանխել իր զինվորներին թալանել այս ավարը, եթե նրանք իմանան այդ մասին, և որ դա էականորեն կնվազեցներ իր ուժերի շարժունակությունը։ Եվմենեսը անձնական հաղորդագրություն ուղարկեց իր վաղեմի ընկերոջը՝ զորավար Մենանդերին՝ խորհուրդ տալով նրան ուղեբեռը տեղափոխել վերև, որպեսզի այն բռնելը անհնար լինի։ Մենանդերը անմիջապես հետևեց այս խորհրդին։ Նա և իր գործընկեր սպաները ցնցված էին այս քայլից և կարծում էին, որ Եվմենեսը առաքինության օրինակ է։ Եվմենեսի իրական դրդապատճառների մասին գիտեր միայն Անտիգոնոսը։ Այս գործողությունը նույնպես հեգնական է, երբ համեմատվում է այն քայլերի հետ, որոնք Անտիգոնոսը պետք է ձեռնարկեր Եվմենեսին վերջնականապես հաղթելու համար։

Հաջորդ ձմռանը Եվմենեսը ցրեց իր բանակը, բացառությամբ 500 հեծելազորի և 200 ծանր հետևակի փոքրաթիվ զորքերի, և հայտնվեց Նորայում՝ Կապադովկիայի և Լիկաոնիայի սահմանին գտնվող ամուր ամրոցում։ Անտիգոնոսը շուտով եկավ և որոշեց բանակցություններ վարել Եվմենեսի հետ՝ երկար պաշարման փոխարեն։

Անտիգոնոսը ցանկանում էր Եվմենեսին դարձնել ինեն ենթակա սպա, և այդ պատճառով նախ Եվմենեսից պահանջեց իրեն դիմել որպես վերադաս սպա, ինչին Եվմենեսը պատասխանեց. «Քանի դեռ ես ի վիճակի լինեմ սուր վերցնել, վերադաս չեմ ունենա»։

Բանակցությունների ընթացքում Եվմենեսը չկարողացավ գործարք կնքել, ինչը կարծում էր, որ տեղին էր, և, հետևաբար, պատրաստ էր ավելի երկար սպասել կայսերական հիերարխիայում ավելի լավ դիրքի հասնելու համար։ Այնուհետև Անտիգոնոսը մեկնեց իր բանակով, թողնելով միայն ուժերը, որոնք բավարար էին Նորան շրջափակելու համար։

Եվմենեսը ստիպված էր ստեղծագործական ուղիներ մշակել՝ նեղ քաղաքում իր զորքերը և ձիերը մարտական վիճակում պահելու համար։ Այս ուղիներից մի քանիսը ներառում էին ընդարձակ խցիկների մաքրում, որտեղ տղամարդիկ կանոնավոր կերպով մարզվում էին, և կախովի համակարգի կառուցում, որը թույլ էր տալիս ձիերին վազել հնացած վազքուղու պես։

Եվմենեսը դիմացավ ավելի քան մեկ տարի, մինչև Անտիպատրի մահը խառնաշփոթի մեջ գցեց նրա հակառակորդներին։

## Դիադոչիների երկրորդ պատերազմը
Անտիպատրը որդու՝ Կասանդրի փոխարեն ռեգենտը թողել էր իր ընկեր Պոլիպերխոնին։ Դրանից հետո Կասանդերը դաշնակցեց Անտիգոնոսի, Լիսիմաքոսի և Պտղոմեոսի հետ, իսկ Եվմենեսը դաշնակցեց Պոլիպերխոնի հետ։ Նրան հաջողվեց դուրս գալ Նորայից՝ խաբելով Հիերոնիմոս Կարդիացուն՝ իր ընկերոջն ու հայրենակցին, ով ուղարկվել էր բանակցելու նրա հանձնվելու պայամնների մասին և Անտիգոնիդ դիվանագետին, որպեսզի հավատարմության երդում տա երկու միապետներին՝ Ֆիլիպ III-ին և Ալեքսանդր IV-ին, այլ ոչ թե Անտիգոնոսին։ Երդվելով զարգացման խանգարումներ ունեցող նորածին՝  նա ըստ էության, հնարավորություն ստացավ գործելու ցանկացած ձևով, որը նա կարծիքով ձեռնտու էր Արգեադ դինաստիայի և, հետևաբար իր համար։

Եվմենեսն արագորեն հավաքեց իր բանակը և արշավեց դեպի Կիլիկիա՝ դաշինք կազմելով Մակեդոնիայի «Արծաթե վահանների» հայտնի առաջնորդների՝ Անտիգենեսի և Տևտամուսի հետ։ Եվմենեսը ևս մեկ անգամ ցույց տվեց իր խորամանկությունը և կարողացավ հնազանդեցնել այդ զինվորներին՝ օգտվելով Ալեքսանդրի հանդեպ նրանց հավատարմության և սնահավատ ակնածանքից։ Նա պնդում էր, որ Ալեքսանդրը երազում այցելել է իրեն և ասել, որ յուրաքանչյուր ճակատամարտում ներկա է լինելու նրանց հետ։ Եվմենեսը նույնիսկ այնքան հեռու գնաց, որ հանգուցյալ նվաճողի համար գահով լի վրան կանգնեցրեց։ Նա օգտագործեց Կինդայի թագավորական գանձարանը՝ վարձկանների բանակ հավաքագրելու համար, որպեսզի ավելացնի իր զորքերը։

Ք.ա. 317 թվականին Եվմենեսը թողեց Կիլիկիան և արշավեց դեպի Սիրիա և Փյունիկիա և սկսեց ռազմածովային ուժեր հավաքել Պոլիպերխոնի անունից։ րբ պատրաստվեց, նա նավատորմը ուղարկեց դեպի արևմուտք՝ Պոլիպերխոնին աջակցելու համար. սակայն Կիլիկիայի ափերի մոտ այն հանդիպեց Անտիգոնոսի նավատորմին, և Եվմենեսի նավատորմը փոխեց ուղղությունը։

Միևնույն ժամանակ, Անտիգոնոսը կարգավորել էր իր գործերը Փոքր Ասիայում և արշավեց դեպի արևելք՝ դուրս բերելու Եվմենեսին, նախքան նա կկարողանար վնասներ հասցնել։ Եվմենեսը ինչ-որ կերպ նախապես իմացել էր այդ մասին և դուրս եկավ Փյունիկիայից, Ասորիքի միջով դեպի Միջագետք՝ վերին սատրապություններում աջակցություն ստանալու համար։

### Եվմենեսը Արևելքում
Եվմենեսը ստացավ Միջագետքի սատրապ Ամֆիմակոսի աջակցությունը, այնուհետև իր բանակը արշավեց դեպի Հյուսիսային Բաբելոնիա, որտեղ նրանց տեղավորեց ձմեռային թաղամասերում։ Ձմռանը նա բանակցում էր Բաբելոնի սատրապ Սելևկուսի և Մեդիայի սատրապ Փեյթոնի հետ՝ նրանց օգնությունը հայցելով Անտիգոնոսի դեմ։ Չկարողանալով համոզել Սելևկոսին և Փեյթոնին, Եվմենեսը վաղաժամ լքեց իր ձմեռային բնակավայրը և արշավեց դեպի Շոշ՝ թագավորական գլխավոր գանձարանը, Սուսիանայում։ Շոշում Եվմենեսը նամակներ ուղարկեց Շոշի հյուսիսում և արևելքում գտնվող բոլոր սատրապներին՝ թագավորների անուններով հրամայելով միանալ իրեն իրենց ամբողջ զորքով։ Եվմենեսը զգալի ուժ ուներ, երբ սատրապները միացան իրեն, և նա կարող էր ողջամտորեն ակնկալել, որ կարող էր կռվել Անտիգոնոսի դեմ։ Եվմենեսն այնուհետև առաջ շարժվեց դեպի Պարսկաստան՝ արշավելով հարավ-արևելք, որտեղ ավելի շատ զորք հավաքեց։

Մինչդեռ Անտիգոնոսը հասել էր Շոշ և թողել,, որ Սելևկուսը պաշարի քաղաքը, նա արշավում էր Եվմենեսին հետապնդելու համար։ Կոպրատաս գետի մոտ Եվմենեսը զարմացրեց Անտիգոնոսին գետն անցնելու ժամանակ և սպանեց կամ գերի վերցրեց նրա 4000 մարդկանց։ Անտիգոնոսը, բախվելով աղետին, որոշեց թողնել անցումը և շրջվեց դեպի հյուսիս՝ արշավելով դեպի Մեդիա՝ սպառնալով վերին սատրապություններին։ Եվմենեսը ցանկանում էր արշավել դեպի արևմուտք և կտրել Անտիգոնոսի մատակարարումները, բայց Եվմենեսը ստիպված եղավ մնալ արևելքում, քանի որ սատրապները հրաժարվեցին լքել իրենց սատրապությունները։

Մ.թ.ա. 316 թվականի վերջին ամռանը Անտիգոնոսը նորից շարժվեց դեպի հարավ՝ Եվմենեսին մարտի մեջ ներգրավելու և հակամարտությունն անհապաղ ավարտին հասցնելու մտադրությամբ։ Ի վերջո, երկու բանակները հանդիպեցին հարավային Մեդիայում և կռվեցին Պարայիտակենեի անվճռական ճակատամարտում։ Անտիգոնոսը, որի զոհերն ավելի շատ էին, հաջորդ գիշեր իր բանակը տեղափոխեց։ Մ.թ.ա. 316–315 թվականներին ձմռանը Անտիգոնոսը փորձեց անակնկալի բերել Եվմենեսին Պարսկաստանում՝ արշավելով իր բանակը անապատով և բռնելով թշնամուն։ Ցավոք, նրան նկատել էին որոշ տեղացիներ, ովքեր այդ մասին հայտնել էին իր հակառակորդներին։ Մի քանի օր անց երկու բանակներն էլ մարտնչեցին։ Գաբիենայի ճակատամարտը նույնքան անվճռական էր, որքան նախորդ ճակատամարտը Պարատայքենում։ Պլուտարքոսը և Դիոդորոսը պնդում են, որ չնայած Եվմենեսը հաղթել էր կռվում, նրա դաշնակից Պևկեստասի խաբեությունը կամ անփորձությունը ստիպեցին նրան կորցնել իր բանակի ուղեբեռի ճամբարի ղեկավարությունը։ Ռազմիկների կանայք և երեխաները գերվեցին, ինչպես նաև երեսուն տարվա հաղթական ճակատամարտի ընթացքում կուտակված ողջ գանձը (ոսկի, արծաթ, ադամանդ և այլ ավար), և Եվմենեսի բանակը ցանկացավ բանակցել նրանց վերադարձի շուրջ։

Նրանց հրամանատարներից Տևտամուսը խնդրանքն ուղարկեց Անտիգոնոսին, որն արձագանքեց՝ պահանջելով, որ իրեն հանձնեն Եվմենեսին։ Արծաթե վահանները ենթարկվեցին, ձերբակալեցին Եվմենեսին և նրա սպաներին և հանձնեցին նրանց։ Այսպիսով, պատերազմն ավարտվեց։ Անտիգոնոսը Եվմենեսին հսկողության տակ դրեց և խորհուրդ հրավիրեց՝ որոշելու, թե ինչ անել նրա հետ։ Անտիգոնոսը, որին աջակցում էր իր որդի Դեմետրիոսը, չէր ցանկանում սպանել Եվմենեսին, սակայն խորհրդի անդամների մեծ մասը պնդում էր, որ նա մահապատժի ենթարկի Եվմենեսին, և այդպես որոշվեց։

### Մահը
Անտիգոնոսը, ըստ Պլուտարքոսի, երեք օր սոված թողեց Եվմենեսին, բայց վերջապես դահիճ ուղարկեց՝ նրան սպանելու համար։ Եվմենեսի մարմինը հանձնվեց ընկերներին, որպեսզի պատվով այրեն, իսկ կինը և երեխաները նրա մոխիրը ստացան արծաթե սափորում։

## Ժառանգություն
Եվմենեսը մեծ զորավար էր, բայց երբեք իր բանակում մակեդոնացի սպաների ամբողջական աջակցությունը չունեցավ, և արդյունքում նա մահացավ։ Նա ընդունակ հրամանատար էր, ով ամեն ջանք գործադրեց Ալեքսանդրի տիրապետությունը Ասիայում անձեռնմխելի պահելու համար։ Այնուամենայնիվ, գեներալներն ու սատրապները, որոնք անվանապես ծառայում էին նրա հրամանատարության տակ, ինչպես նաև նրա հակառակորդները ձախողեցին նրա ջանքերը։  Եվմենեսին ատում և արհամարհում էին բազմաթիվ ընկերներ հրամանատարներ, իհարկե իր հաջողությունների և ենթադրաբար իր ոչ մակեդոնական (ցեղային իմաստով) ծագման և թագավորական քարտուղարի նախկին պաշտոնի համար։ Եվմենեսը համարվում է ողբերգական կերպար, մարդ, ով, չնայած ճիշտ բան անելու իր թվացյալ փորձերին, պարտություն կրեց ավելի դաժան թշնամուց և իր իսկ մարտիկների դավաճանության պատճառով։

Եվմենեսի կյանքի պատմությունը նկարագրված է «Պատմություն» պատմական գեղարվեստական մանգա շարքում։

## Ընտանիք
Փռյուգիայի պարսիկ սատրապ Փարնաբազ III-ը նրա եղբայրն էր, քանի որ Եվմենեսն ամուսնացավ պարսից սատրապ Արտաբազ II-ի դստեր և Փարնաբազ III-ի քրոջ՝ Արտոնիսի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*Edward Anson, *Eumenes of Cardia: A Greek among Macedonians*, Brill Academic Publishers, 2004.
*
*
*Plutarch - the main surviving biography of Eumenes is by Plutarch. Plutarch's parallel Roman life was the life of Sertorius.
*Diodorus - Eumenes is a significant figure in books 16–18 of Diodorus's history
*Richard A. Billows, *Antigonos the One-Eyed and the Creation of the Hellenistic State*, a biography of Antigonos Monopthalmus (Eumenes's main opponent during the Second War of the Diadochi).

## Արտաքին հղումներ
*Եվմենեսի կյանքը ըստ Պլուտարքոսի 
*The Historical Library by Diodorus - books XVIII and XIX
*The Life of Eumenes by Cornelius Nepos

Կատեգորիա:Մ․թ․ա․ 4-րդ դարի հույներ
Կատեգորիա:Դիադոքոսներ
Կատեգորիա:Հույն ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված անձինք