Կայարան (վիպակ)

«**Կայարան»**, հայ գրող Հրանտ Մաթևոսյանի պատմվածքներից, գրված 1958 թվականին։ Այն տպագրվել է 1967 թվականին Սովետական գրականություն ամսագրում, ապա նույն թվականին տեղ է գտել հեղինակի «Օգոստոս» ժողովածուի մեջ՝ ընդգրկվելով «Բեռնաձիեր» շարքում։

## Գնահատական
«Բեռնաձիեր» շարքը կազմող գործերից է «Կայարանը», որը դառնում է հերոսի մտքերի հանգրվան, հնարավորություն տալիս մի քանի օր կայարանում անցկացրած օրերով վերականգնի իր անցած ճանապարհը, մանկությունից մինչև երիտասարդությունն ընդգրկող կյանքի ժամանակահատվածը։ Ստեղծագործությունն ամբողջական է դառնում շարքն ընդգրկող մյուս գործերի շնորհիվ։ Գլխավոր հերոս Հրանտ Քեռյանը գտնվում է ո՛չ գյուղում, ո՛չ քաղաքում, այլ դրանց կենտրոնում։ Գնացքը չի շարժվում, նա գտնվում է կայարանում, սպասում է գյուղից ուղարկվող այն բեռնաձիուն, որն իրեն կտանի հայրենի ծննդավայր՝ Ծմակուտ։ Ուշանում էր ձին՝ Ալխոն, որովհետև նոր էր վերադարձել Ղազախից, ուր գնացել էր Աղվես Գիքորի դրդմամբ։ «Բեռնաձիեր» շարքի պատմվածքների մեջ այն միակն է, որի
տարածությունը գյուղը չէ, ավելին՝ Մաթևոսյանի հազվադեպ գործերից է, որի նշանակալի մասի տարածքը քաղաքն է: Սա հատկապես կարևոր է դառնում այն համատեքստում, որ «Բեռնաձիերը» մի կուռ համակարգ է՝ վիպակ-շարք, որի պատմվածքները միահյուսված են ինչպես սյուժետային տարրերով ու հերոսներով, այնպես էլ
գաղափարական հարցադրումներով, և մի ամբողջական հղացքի մաս են կազմում:

## Սյուժե

Հրանտ Քառյանը ծնվել ու մեծացել է Ծմակուտում։ Դպրոցը այնքան էլ մեծ հետք չի թողնում երիտասարդ Հրանտի վրա։ Շիլ Եղիշի բազմաթիվ զավակներից այս մեկին հաջողվել էր ուղիղաչք դուրս պրծնել։ Պատանեկան հասունացումը հաստատվել էր ուսուցչին պատասխան տալու հանդըգնությամբ։ Շրջապատում երևալու, մյուսներից տարբերվելու ցանկությունը տղայի երկրորդ էությունն էր դարձել։ Ինքնահաստատման ձգտումը ծնվել էր խեղճությունից, տան աղմուկից ու աղքատությունից հեռու փախչելու ցանկությունից, ինքնահնար կերպարը` «երեսառած հաջողակ, գեղեցիկ, սիրված եւ աստծու պատիժ` կանանց գլխին» իր հետ նույնացնելու մարմաջից։ «Ինձ պատվանդան էին
մորս ծղրտան հիացմունքն ինձանով, մեր տասը երեխայի զարմացած հայացքն ինձ, հորս թաքուն հպարտությունը…»։ Սրան արժանի լինելու համար ունեցած արժանիքներին հավելում էր չունեցած-պատկերացրածը։ Հայրը նրան բոքսի պարապմունքների էր տանում։ Հաղթանակների ու պարտությունների արանքում հասկանում է, որ դա իր սպորտաձևը չէ։ Հասկանում է, որ իրեն հարազատ է գրականությունը, որը նրան մեծ հաջողությունների է հասցնում։ Սովորելու տարիներին նա գրում է երեք ակնարկ և մեկ պատմվածք։ Երևանում կրթություն ստանալուց հետո մեկնում է Մոսկվա։ Մոսկվայից գնացքով վերադարձել է հայրենի բնակավայր՝ կանգ առնելով Ծմակուտից քսանհինգ կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվող Քոլագերան գյուղում, քանի որ երկաթգիծը Ծմակուտ չէր հասնում։ Քոլագերանից Ծմակուտ հասնելու համար անհրաժեշտ փոխադրամիջոց գտնելը դառնում է դժվար լուծելի խնդիր։ Մի քանի օր շարունակ կայարանից գյուղ հասնելու խոչընդոտները հաղթահարելու ճանապարհին Քառյանը հիշում է անցյալի որոշ դրվագներ, որոնք պատմվածքի տեքստում հետաքրքիր իրացումներ են ստանում։ Հրանտին գյուղ տանելու համար հորեղբոր Ալխո ձիու հետ կայարան է գալիս նրա կրտսեր եղբայրը՝ Արայիկը։ Արայիկի հետ նրա զրույցը լիքն է մխիթարելու ու մխիթարվելու կսկիծներով ու մորմոքներով, տաք է ու գորովալից, բայց մի տեսակ կոտրված,  հոգսաշատ ու անհպարտ։ Արայիկի ու Հրանտի տխուր, կենցաղային խոսակցությամբ էլ ավարտվում է պատմվածքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հրանտ Մաթևոսյանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1958 գրքեր