Իվան Լաժեչնիկով

**Իվան Իվանովիչ Լաժեչնիկով** (, ), ռուս գրող, ռուսական պատմական վեպի հեղինակներից մեկը։

## Կենսագրություն
Իվան Լաժեչնիկովի հայրը եղել է առևտրային խորհրդատու, Կոլոմնայի ամենահարուստ վաճառականներից մեկը և որդուն մեծացրել է Կրիվյակինոյի կալվածքում։ Իվանն աչքի է ընկել կրթության հանդեպ ունեցած մեծ սիրով և Նիկոլայ Նովիկովի խորհրդով հայրը նրա հետ պարապելու է հրավիրել ֆրանսիացի էմիգրանտ մարդասեր և կրթված անձնավորություն Բոլյոյին։ Կայսր Պավել I-ի օրոք Լաժեչնիկովի հայրը դատապարտվել և բանտարկվել է Պետրոպավլովյան ամրոցում։ Նրա ազատ արձակվելուց հետո ընտանիքի ֆինանսական բարեկեցությունը խաթարվել է։

Արտասահմանյան կոլեգիայի մոսկովյան արխիվներում ծառայելիս (12 տարեկանից), այնուհետև Մոսկվայի գեներալ-նահանգապետի գրասենյակում աշխատելիս Իվան Լաժեչնիկովը դասեր է ստացել պրոֆեսոր Պյոտր Պոբեդոնոսցևից և մասնակցել Ալեքսեյ Մերզլյակովի մասնավոր դասախոսություններին։ 1812 թվականին Լաժեչնիկովը, ծնողների կամքին հակառակ, միացել է աշխարհազորին, մասնակցել Բրիենի ճակատամարտին և Փարիզի գրավմանը, ավելի ուշ եղել է կոմս Ալեքսանդր Օստերման-Տոլստոյի համհարզը։ 1814 թվականին ստացել է Սուրբ Աննայի 4-րդ աստիճանի շքանշան։ 1819 թվականին Լաժեչնիկովը թողել է զինվորական ծառայությունը և դարձել Պենզայի նահանգի ուսումնարանների տնօրեն, երեք տարի ղեկավարել է Պենզայի տղաների գիմնազիան։

Լաժեչնիկովի ջանքերով Չեմբարում ուսումնարան է բացվել, որտեղից Վիսարիոն Բելինսկին 1823 թվականին եկել է Պենզա՝ կրթությունը շարունակելու։

1823 թվականից սկսած Լաժեչնիկովը եղել է Կազանի գիմնազիայի և Կազանի ուսումնարանների տնօրեն, ինչպես նաև Կազանի համալսարանի ուսանողների տեսուչ։

1826 թվականին՝ թոշակի անցնելուց հետո, բնակվել է Մոսկվայում և սկսել նյութեր հավաքել իր առաջին պատմական վեպի համար․ այդ նպատակով մեկնել է Լիվոնիա։

1820-ականների վերջին Լաժեչնիկովը որոշ ժամանակ եղել է Ա. Ի. Օստերման-Տոլստոյի Իլյինսկոյեի կալվածքի կառավարիչը։ 1831 թվականին վերադարձել է  ծառայության և նշանակվել Տվերի նահանգի ուսումնարանների տնօրեն, 1833 թվականի մարտի 7-ին ստացել է պալատական խորհրդականի պաշտոն։ 1837-1843 թվականներին ապրել է Ստարիցայի մոտակայքում գտնվող իր մասնավոր կալվածքում՝ Կոնոպլինոյում։

1842 թվականին նշանակվել է Տվերի գիմնազիայի պատվավոր հոգաբարձու, ապա տեղափոխվել Ներքին գործերի նախարարություն։ 1843-1854 թվականներին ծառայել է որպես Տվերի, ապա՝ Վիտեբսկի փոխնահանգապետ։ 1844 թվականի հուլիսի 31-ին գրանցվել է Տվերի նահանգի տոհմաբանական գրքում։ 1851 թվականի ապրիլի 8-ին ստացել է պետական խորհրդականի կոչում։ 1846 թվականի հոկտեմբերի 31-ին ստացել է Սուրբ Աննայի 2-րդ աստիճանի շքանշան, իսկ 1851 թվականին՝ անբասիր ծառայության համար պատվո շքանշան։

1856-1858 թվականներին, ֆինանսական դժվարությունների պատճառով, Սանկտ Պետերբուրգի գրաքննչական կոմիտեում ծառայել է որպես գրաքննիչ: 

[thumb|right|Գերեզմանը [Նովոդևիչի վանքի տարածքում]]

Կյանքի մնացած մասն անցկացրել է Մոսկվայում՝ բնակվելով Տրոեկուրովո, Պլյուշչիխա և Պովարսկայա փողոցներում։

1869 թվականի մայիսի 3-ին, Լաժեչնիկովի գրական կարիերայի հիսունամյակը հանդիսավոր կերպով նշվել է Մոսկվայի Դումայի դահլիճում՝ Նկարիչների խմբակի ջանքերով (գրողն ինքը չի մասնակցել տոնակատարությանը): Նույն թվականի հունիսի 26-ին (հուլիսի 8-ին) նա մահացել է՝ իր կտակում գրելով․ «Ես կնոջս և երեխաներիս ոչ մի կարողություն չեմ թողնում, բացի իմ ազնիվ անունից, որը ես նրանց եմ կտակում, որ պահպանեն այն իր մաքրության մեջ»։
Թաղվել է Մոսկվայի Նովոդևիչի վանքի տարածքում (Սմոլենսկի տաճարի ձախ կողմում):

## Գրական ստեղծագործություն
15 տարեկանում Լաժեչնիկովը «Եվրոպայի տեղեկագիր» թերթում (Մաս 36) հրատարակել է «Իմ մտքերը» (ընդօրինակելով Ժան դը Լաբրյուերին): 18 տարեկանում գրել է «Ռազմական երգ» (Ռուսական տեղեկագիր, 1808, թիվ 3), հրատարակել է մի շարք բանաստեղծություններ («Ագլայա», 1808) և դատողություն «Անհոգության մասին» ստեղծագործությունը («Եվրոպայի տեղեկագիր», 1808, Մաս 60):

1817 թվականին հրատարակել է «Առաջին փորձերը արձակում և բանաստեղծություններում» աշխատությունը, որը հետագայում գնել և ոչնչացրել է: Լաժեչնիկովի հաջորդ աշխատությունը՝ «Ռուս սպայի երթային գրառումները» (Սանկտ Պետերբուրգ, 1820), պարունակել է բազմաթիվ հետաքրքիր մանրամասներ, որոնք վկայում են հեղինակի դիտողականության մասին: Նա գովաբանել է պրուսական կառավարության հոգատարությունը հանրային կրթությանը և բարեկեցությանը. որոշ տեղերում ուղղակիորեն դեմ է արտահայտվել  ճորտատիրությանը։

«Վերջին Նովիկը» (Սանկտ Պետերբուրգ, 1831-1833) հայրենիքի հանդեպ սիրո աստվածացումն է: Ոչ միայն գլխավոր հերոսները՝ Պատկուլը և Նովիկը, իրենց ամբողջ կյանքը նվիրել են հայրենիքի բարօրությանը, այլև երկրորդական հերոսները՝ կապիտան Վուլֆը, որը պայթեցրել է իրեն՝ շվեդական դրոշի պատիվը պաշտպանելու համար, արքայազն Վադբոլսկին, Կարլա Շերեմետևան, Գողիաթ Սամսոնիչը, կարոտից տառապող շվեյցարացին, Ռոզայի հայրը, հայրենասեր զինվորների մի ամբողջ շարան և վերջապես, Պյոտրն ու Մենշիկովը՝ բոլորը անընդհատ մտածում են հայրենիքի մասին՝ մյուս շահերը մղելով երկրորդ պլան: Նովիկը հայրենիքին ծառայում է նույնիսկ լրտեսությամբ, Ռոզան, բանտարկված Պատկուլի մոտ մտնելու համար, ընդունում է բանտապանի գուրգուրանքը։

«Վերջին Նովիկը» մեծ հաջողություն է ունեցել: Դրա թերությունները, ինչպես Լաժեչնիկովի բոլոր վեպերինը, հեշտությամբ կարելի է բացատրել դարաշրջանի ճաշակով: Այժմ «Վերջին Նովիկը» մեծ մասամբ թվում է անբնական  և անիրատեսական, բայց այն ժամանակ այն աչքի է ընկնում իր ռեալիզմով և պատմական ճշգրտության նկատմամբ ձգտումով: «Վերջին Նովիկը» Լաժեչնիկովին իրավունք է տալիս ճանաչվել որպես ռուսական պատմական վեպի ռահվիրա: Չնայած Միխայիլ Զագոսկինը և Նիկոլայ Պոլևոյը պատմական վեպեր են հրատարակել մի փոքր ավելի վաղ, Լաժեչնիկովի նախապատրաստական աշխատանքը սկսվել է 1826 թվականին: Վիսարիոն Բելինսկին նույնպես նրան այդպես է դիտարկել («Գրական երազանքներ»):

Լաժեչնիկովը իր ամենահայտնի վեպը՝ «Սառցե տունը» (Մոսկվա, 1835), գրել է Տվերում, որտեղ նշանակվել է 1831 թվականին: Հետագա պատմական քննադատությունը հերքել է Վոլինսկուն և նրա ենթադրյալ հայրենասիրությունը՝ նույնիսկ Պուշկինն այդ ժամանակ պարզել է, որ Լաժեչնիկովը իդեալականացրել է իր հերոսին»։ Սակայն Աննա Յոհանովնայի կերպարը, կատակները, սառցե տունը՝ այդ ամենը բնորոշ են ոչ միայն գեղարվեստական, այլև խիստ պատմական տեսանկյունից: Վոլինսկու և Մարիորիցայի հարաբերությունները խորապես ճշմարիտ և հուզիչ պատմություն է երկու սիրող սրտերի մասին, որոնց երջանկությանը խանգարում են կյանքի պայմանները:

1837 թվականին Լաժեչնիկովը բնակություն է հաստատել Ստարիցայի իր կալվածքում՝ Կոնոպլինոյում և այնտեղ գրել է «Այլահավատը» (Մոսկվա, 1838): Գլխավոր հերոսը՝ բժիշկ Անտոնը, զուրկ է 15-րդ դարի բնորոշ գծերից, սակայն Իվան III-ը պատկերված է 1830-ական թվականների համար ուշագրավ գեղարվեստական համարձակությամբ: Լաժեչնիկովը չի թաքցնում նրա եսասիրությունը, բանտարկյալների նկատմամբ դաժանությունը և վրեժխնդրությունը․ նրան հաջողվել է փոխիշխանուհի Մարթային օժտել կենսական գծերով:

«Կամակատար զինվորականը» դրաման, որը նա գրել է անհանգ ոտանավորով 1842 թվականին, արգելվել է (հավանաբար՝ Իվան Ահեղին բեմ բարձրացնելու փորձի համար), հրատարակվել է միայն 1859 թվականին և բեմադրվել Փոքր թատրոնում միայն 1867 թվականին (Ռուսական  խոսք, թիվ 11; Մոսկվա, 1867): Այն հիմք է հանդիսացել Պյոտր Չայկովսկու համանուն օպերայի համար: Բացի «Քրիստիան II և Գուստավ Վազա» (Հայրենական գրառումներ, 1841, թիվ 3), «Կուզիկը» (Սանկտ Պետերբուրգ, 1858), «Պատճենվածը» վոդևիլից (ներկայացվել է 1854 թվականին)  փոքր պատմվածքներից ու ակնարկներից, Լաժեչնիկովը գրել է նաև «Սև, սպիտակ և մոխրագույն» (Ռուսական  տեղեկագիր, 1856, թիվ 4) ինքնակենսագրական պիեսը:

Բարձր են գնահատվել նաև նրա հուշագրական աշխատությունները՝ «Գրառումներ Վ. Գ. Բելինսկու կենսագրության համար» (Մոսկովյան տեղեկագիր թերթ, 1859, թիվ 17,  հայտնի քննադատի սրտանց գովաբանությունը)  «Պատասխան կոմս Նադեժդինին Բելինսկու մասին իմ հոդվածի վրա նրա հարձակման վերաբերյալ» (նույն տեղում, թիվ 82), «Նյութեր Ա. Պ. Երմոլովի կենսագրության համար» (Ռուսական տեղեկագիր, 1864, թիվ 6), «Ինչպես ես ճանաչեցի Մագնիցկուն» (նույն տեղում, 1866, թիվ 1):

1858 թվականից սկսած Լաժեչնիկովն իր վերջին տարիներն անցկացրել է Մոսկվայում: Մինչև իր մահը նա շարունակել է հետաքրքրվել նոր գրական ուղղություներով և միամտությամբ ու ոգևորությամբ է նկարագրել նոր դարաշրջանը իր «Մի քանի տարի առաջ» վեպում (Սանկտ Պետերբուրգ, 1862): Մեկ այլ վեպում՝ «Զրահակիր բոյարի թոռնուհին» (Համաշխարհային աշխատանք, 1868, համար 1-4 և առանձին հրատարակություններ – Սանկտ Պետերբուրգ, 1868), նա ազատ չէ լեհերի նկատմամբ նեղ ատելությունից։ Նրա վերջին աշխատանքը «Մրցակից մայրեր» դրաման է (Համաշխարհային  աշխատանք, 1868, համար 10):
Լաժեչնիկովի վեպերը բազմաթիվ հրատարակություններ են ունեցել։ Նրա ստեղծագործությունները հրատարակվել են 1858 և 1884 թվականներին (վերջին հրատարակությունը՝ Սեմյոն Վենգերովի մենագրությունն է Լաժեչնիկովի մասին)։

## Ընտանիք
thumb|Իվան Լաժեչնիկով, 1869
Իվան Լաժեչնիկովը ամուսնացած է եղել երկու անգամ։

Առաջին կինը՝ Ավդոտյա (Եվդոկիա) Ալեքսեևնա, ծննդյամբ՝ Շուրունովա (1803-1852), կոմս Ալեքսանդր Օստերման-Տոլստոյի սանը։ Այս ամուսնությունից նրանք երեխաներ չեն ունեցել։

Երկրորդ կինը՝ Մարիա Իվանովնա, ծննդյամբ՝ Օզերովա  (1830?–1906)։ Իվան Լաժեչնիկովը իր երկրորդ կնոջ մասին Ֆեոդոր Կոնիին գրել է․

Երկրորդ ամուսնությունից ծնվել էին երեք երեխաներ՝

* Իվան (1860-1895), լրագրող և բանաստեղծ։
* Զինաիդա (ծնվել է 1859 թվականի հուլիսի 28-ին)։
* Եվդոկիա (ծնվել է 1862 թվականի մարտի 8-ին)։
Զինաիդան ունեցել է մեկ որդի՝ Նիկոլայը, որն ունեցել է երկու երեխա՝ դուստրը՝ Նինան և որդին՝ Օլեգը, որոնք գրողի ծոռներն են։ Նինա Նիկոլաևնան ունեցել է երկու երեխա՝ Մարինա և Իրինա Վասիլևնա Ագապովաները, Օլեգ Նիկոլաևիչը՝ մեկ որդի՝ Միխայիլ Օլեգովիչ Լաժեչնիկովը։

Գրողի ծոռնորդին՝ Օլեգ Միխայիլովիչ Լաժեչնիկովը (Միխայիլ Օլեգովիչի որդին), գրել է ճանապարհորդական ուղեցույցներ և ճանապարհորդությունների մասին գրառումներ է կատարում իր բլոգում։

## Հասցեներ
;Սանկտ Պետերբուրգ
* 1819 - Ա. Ի. Օստերման-Տոլստոյի տուն, Գալերնայա փողոց 9
;Կոլոմնա
* Վաճառական Լաժեչնիկովների կալվածք, Հոկտեմբերյան հեղափոխության փողոց, շենք 192A
;Մոսկվա
* 1854 թվականին - Սադովայա-Կուդրինսկայա փողոց, 17
* 1862 թվականից - Կոնյուշկովսկայա փողոց, 4
* 1860-ականների կեսերին - Պլյուշչիխա փողոց, 23/15
* 1867-1869 թվականներին Պովարսկայա փողոց, 11 շենք, Չեռնովի կալվածքում (մահացել է այստեղ)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Карцов В. С. Лажечников, Иван Иванович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Ф. Ливанов, «Юбилей Л.» («Современные Известия», 1869, № 100);
* его же «Некролог Л.» (ib., № 174);
* Лонгинов М. Н. Для биографии Лажечникова // Русский архив. — М., 1869.
* Л. Нелюбов, «Ив. Л.» («Русский Вестник», 1869, № 10).
* Модзалевский Б. Л. Пушкин и Лажечников
* Грачёва И. В. «Многое было говорено о 1812 годе…» // Московский журнал. — 2012. — № 8. — С. 2—7.
* Филипсон Г. И. Воспоминания (с 1809 по 1847 год). — М.: Кучково поле, 2019. Стр. 24.
* Трунин К. В. Загоскин, Лажечников, Мельников-Печерский. Критика и анализ литературного наследия. — 2020. — ISBN 978-5-00-512625-2

## Արտաքին հղումներ
* Лажечниковы в Тверской губернии
* *Лажечниковъ  И.  И.* Нѣсколько провинціальныхъ словъ употребительныхъ по Саратовской и Пензенской Губерніямъ. — 1824.

Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան)
Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ