Տնտեսագիտության փիլիսոփայություն

**Տնտեսագիտության փիլիսոփայությունը** ուսումնասիրում է այնպիսի թեմաներ, ինչպիսիք են հանրային տնտեսագիտությունը, վարքային տնտեսագիտությունը, ռացիոնալությունը, արդարությունը, տնտեսական մտքի պատմությունը, ռացիոնալ ընտրությունը, տնտեսական արդյունքների, ինստիտուտների և գործընթացների գնահատումը, բարձր իդեալականացված տնտեսական մոդելների կարգավիճակը, տնտեսական երևույթների գոյաբանությունը և դրանց մասին գիտելիքներ ձեռք բերելու հնարավորությունները։ Օգտակար է այս կերպ տնտեսագիտության փիլիսոփայությունը բաժանել երեք առարկաների, որոնք կարող են համապատասխանաբար դիտարկվել որպես գործողության տեսության, էթիկայի (կամ նորմատիվ սոցիալական և քաղաքական փիլիսոփայության) և գիտության փիլիսոփայության ճյուղեր։ Ռացիոնալության, բարեկեցության և սոցիալական ընտրության տնտեսական տեսությունները պաշտպանում են բովանդակային փիլիսոփայական թեզեր, որոնք հաճախ տեղեկացվում են համապատասխան փիլիսոփայական գրականությունից և ակնհայտ հետաքրքրություն են ներկայացնում գործողության տեսության, փիլիսոփայական հոգեբանության մեջ հետաքրքրվողների համար, և սոցիալական և քաղաքական փիլիսոփայությունը։ Տնտեսագիտությունը հատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում իմացաբանությամբ և գիտության փիլիսոփայությամբ հետաքրքրվողների համար թե՛ իր մանրամասն առանձնահատկությունների, և թե՛ բնական գիտությունների բազմաթիվ բացահայտ հատկանիշների պատճառով, մինչդեռ դրա օբյեկտը բաղկացած է սոցիալական երևույթներից։

## Հիմնական գաղափար

### Տնտեսագիտության սահմանումը և գոյաբանությունը
Փիլիսոփայության ցանկացած ենթաոլորտում (X-ի փիլիսոփայություն) սովորաբար արծարծվում է «Ի՞նչ է X»-ը։ «Ի՞նչ է տնտեսագիտությունը» հարցին փիլիսոփայական մոտեցում. ավելի քիչ հավանական է պատասխան տալու, քան սահմանային և տարածքային դժվարությունների և հակասությունների ուսումնասիրություն։ Նմանատիպ նկատառումներ կիրառվում են որպես առարկայի մեթոդաբանության հետագա քննարկման նախաբան։ Տնտեսագիտության սահմանումները ժամանակի ընթացքում տարբերվել են թեմայի ժամանակակից ակունքներից՝ արտացոլելով ծրագրային մտահոգությունները և բացահայտողների տարբերությունները։ Գոյաբանական հարցերը շարունակվում են հետագա «ի՞նչ է...» հարցերով, որոնք ուղղված են հիմնական տնտեսական երևույթներին, ինչպիսիք են՝ «ի՞նչ է (տնտեսական) արժեքը»։ կամ «ինչ է շուկան»։ Թեև հնարավոր է նման հարցերին պատասխանել իրական բանավոր սահմանումներով, նման հարցերի առաջադրման փիլիսոփայական արժեքը իրականում նպատակ ունի փոխելու ամբողջ տեսանկյունը տնտեսագիտության հիմքերի բնույթի վերաբերյալ։ Այն հազվագյուտ դեպքերում, երբ գոյաբանական տեղաշարժերի փորձերը լայն ընդունում են ստանում, դրանց ալիքային ազդեցությունները կարող են տարածվել տնտեսագիտության ողջ ոլորտում։

### Տնտեսագիտության մեթոդաբանություն և իմացաբանություն

Իմացաբանությունը վերաբերում է այն բանին, թե ինչպես մենք գիտենք իրերը։ Տնտեսագիտության փիլիսոփայության մեջ դա նշանակում է հարցեր տալ, ինչպիսիք են՝ ինչպիսի՞ «ճշմարտության պնդում» են ներկայացնում տնտեսական տեսությունները, օրինակ՝ մենք պնդում ենք, որ տեսությունները առնչվում են իրականությանը, թե ընկալումներին։ Ինչպե՞ս կարող ենք կամ պետք է ապացուցենք տնտեսական տեսությունները, օրինակ՝ յուրաքանչյուր տնտեսական տեսություն պետք է փորձարկելի լինի։ Որքանո՞վ են ճշգրիտ տնտեսական տեսությունները և կարո՞ղ են դրանք հավակնել ճշգրիտ գիտության կարգավիճակին. օրինակ, արդյոք տնտեսական կանխատեսումները նույնքան վստահելի են, որքան բնական գիտությունների կանխատեսումները, և ինչու՞, թե ինչու ոչ։ Այս հարցի արտահայտման մեկ այլ միջոց է հարցնել, թե արդյոք տնտեսական տեսությունները կարո՞ղ են «օրենքներ» սահմանել։ Գիտության փիլիսոփաները և տնտեսագետները ինտենսիվորեն ուսումնասիրել են այս խնդիրները, հատկապես  Ալեքսանդր Ռոզենբերգը։

### Ռացիոնալ ընտրություն, որոշումների տեսություն և խաղերի տեսություն
Որոշումների տեսության փիլիսոփայական մոտեցումները կենտրոնանում են որոշումների տեսության հիմնարար հասկացությունների վրա, օրինակ՝ ընտրության կամ նախապատվության բնույթի, ռացիոնալության, ռիսկի և անորոշության և տնտեսական գործակալների վրա։ Խաղերի տեսությունը տարածվում է մի շարք առարկաների, բայց հատկապես մաթեմատիկայի, տնտեսագիտության և փիլիսոփայության միջև։ Խաղերի տեսությունը դեռևս լայնորեն քննարկվում է տնտեսագիտության փիլիսոփայության ոլորտում։ Խաղերի տեսությունը սերտորեն կապված է և հիմնված է որոշումների տեսության վրա և նույնպես շատ խիստ միջդիսցիպլինար է։

### Էթիկա և արդարություն

Տնտեսական համակարգերի էթիկան վերաբերում է այնպիսի հարցերի, օրինակ, թե ինչպես է ճիշտ (արդար) տնտեսական ապրանքները պահելը կամ բաշխելը։ Տնտեսական համակարգերը որպես կոլեկտիվ գործունեության արդյունք թույլ են տալիս ուսումնասիրել դրանց էթիկական հետևանքները բոլոր մասնակիցների համար։ Էթիկան և տնտեսագիտությունը կապում են էթիկական ուսումնասիրությունները բարեկեցության տնտեսագիտության հետ։ Պնդում են, թե բարեկեցության տնտեսագիտության և ժամանակակից էթիկական ուսումնասիրությունների միջև ավելի սերտ կապը կարող է հարստացնել երկու ոլորտները, նույնիսկ ներառյալ վարքագծի ռացիոնալության կանխատեսող և նկարագրական տնտեսագիտությունը՝ հաշվի առնելով սոցիալական փոխկախվածությունը։ Էթիկան և արդարությունը տարբեր ձևերով համընկնում են կարգապահությունների հետ։ Մոտեցումները համարվում են ավելի փիլիսոփայական, երբ ուսումնասիրում են հիմունքները, օրինակ՝ Ջոն Ռոլսի «Արդարության տեսություն» (1971) և Ռոբերտ Նոզիկի «Անարխիա, պետություն և ուտոպիա» (1974 թ.): «Արդարություն» աշխատության մեջ բարեկեցության տնտեսագիտության ենթակատեգորիա է, որի մոդելները հաճախ ներկայացնում են տվյալ տեսության էթիկա-սոցիալական պահանջները։ «Գործնական» հարցերը ներառում են այնպիսի առարկաներ, ինչպիսիք են օրենքը և ծախս-օգուտ վերլուծությունը։ Ուտիլիտարիզմը, էթիկական մեթոդոլոգիաներից մեկը, ունի իր ակունքները անքակտելիորեն միահյուսված ժամանակակից տնտեսական մտքի առաջացման հետ։ Այսօր ուտիլիտարիզմը տարածվել է կիրառական էթիկայի ողջ տարածքում՝ որպես մի շարք մոտեցումներից մեկը։ Կիրառական էթիկայի ոչ օգտակար մոտեցումներն այժմ օգտագործվում են նաև տնտեսական համակարգերի էթիկան կասկածի տակ դնելու ժամանակ, օրինակ՝ իրավունքների վրա հիմնված (դեոնտոլոգիական) մոտեցումները։ Շատ քաղաքական գաղափարախոսություններ տնտեսական համակարգերի էթիկայի վերաբերյալ մտորումների անմիջական արդյունք են։ Օրինակ, Մարքսը հիմնականում դիտվում է որպես փիլիսոփա, նրա ամենանշանավոր աշխատանքը տնտեսագիտության փիլիսոփայությունն է։

## Ոչ հիմնական տնտեսագիտական մտածողություն
* Հետերոդոքս տնտեսագիտություն և քաղաքական տնտեսության քննադատություն. տնտեսագիտության փիլիսոփայությունն իրեն սահմանում է որպես տնտեսագիտության հիմքերի կամ ենթադրությունների հարցականի տակ։ Տնտեսագիտության հիմքերն ու ենթադրությունները կասկածի տակ են դրվել ուշագրավ, բայց սովորաբար թերներկայացված խմբերի տեսանկյունից։ Հետևաբար, այս ոլորտները պետք է ներառվեն տնտեսագիտության փիլիսոփայության մեջ։ 
* Պրաքսեոլոգիա. մարդկային գործողության դեդուկտիվ տեսություն, որը հիմնված է փիլիսոփայորեն ճշմարիտ ենթադրվող նախադրյալների վրա (հետևելով Իմանուել Կանտի վերլուծական-սինթետիկ տարբերակմանը)։ Ավստրիական դպրոցի շրջանակներում մշակված Լյուդվիգ ֆոն Միզեսի կողմից, ինքնագիտակցական հակազդեցություն է մաթեմատիկական մոդելավորման և հիպոթեզների փորձարկմանը՝ նեոկլասիկական տնտեսագիտությունը հաստատելու համար։ 
* Միջմշակութային հեռանկարներ տնտեսագիտության և տնտեսական մարդաբանության վերաբերյալ. օրինակ է բուդդայական ոգեշնչված Բութանի «Համախառն ազգային երջանկություն» հայեցակարգը (առաջարկվում է որպես զարգացման ավելի լավ միջոց, քան ՀՆԱ/ՀՆԱ)։ Ամարտյա Սենը միջմշակութային երևույթների տնտեսական մտածողության մեջ ինտեգրման հայտնի ջատագովն է։ 
* Ֆեմինիստական հեռանկարներ տնտեսագիտության կամ ֆեմինիստական տնտեսագիտության վերաբերյալ։

## Հարակից գիտակարգեր

Տնտեսական համակարգերի էթիկան գործարար էթիկայի և տնտեսագիտության փիլիսոփայության միջև համընկնման ոլորտ է։ Մարդիկ, ովքեր գրում են տնտեսական համակարգերի էթիկայի մասին, ավելի հավանական է, որ իրենց անվանեն քաղաքական փիլիսոփաներ, քան բիզնեսի էթիկայի մասնագետներ կամ տնտեսական փիլիսոփաներ։ Տնտեսագիտության տեսական հարցերի և տնտեսագիտության փիլիսոփայության միջև զգալի համընկնում կա։ Քանի որ ընդհանուր առմամբ ընդունված է, որ տնտեսագիտությունն իր ակունքներն ունի փիլիսոփայության մեջ, տնտեսագիտության պատմությունը համընկնում է տնտեսագիտության փիլիսոփայության հետ։

## Կրթական աստիճաններ

Որոշ համալսարաններ առաջարկում են համատեղ աստիճաններ, որոնք համատեղում են փիլիսոփայությունը, քաղաքագիտությունը և տնտեսագիտությունը։ Այս աստիճաններն ընդգրկում են բազմաթիվ խնդիրներ, որոնք քննարկվում են փիլիսոփայության և տնտեսագիտության մեջ, բայց դրանք ավելի լայն են մեկնաբանվում։ Քիչ թվով համալսարաններ, մասնավորապես՝ Լոնդոնի տնտեսագիտության դպրոցը, Էդինբուրգի համալսարանը, Ռոտերդամի Էրազմուս համալսարանը, Կոպենհագենի բիզնես դպրոցը, Վիեննայի համալսարանը և Բայրոյթի համալսարանը առաջարկում են փիլիսոփայության և տնտեսագիտության մեջ մասնագիտացված մագիստրոսական ծրագրեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տնտեսագիտության միջառարկայական բնագավառներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտության փիլիսոփայություն