Վակունիսի եկեղեցի

**Վակունիսի եկեղեցի**, հայկական եկեղեցական կառույց Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի Վակունիս գյուղի կենտրոնական մասում։ Եկեղեցին թվագրվում է 17-րդ դարով։

Եկեղեցին ներառված է Վակունիսի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

## Պատմություն
Բազմիցս նորոգված, սակայն հետագայում կիսավեր դարձած եկեղեցին գտնվում է Քաշաթաղի շրջանի Վակունիս գյուղի կենտրոնական մասում։ Եկեղեցու վերաբերյալ պատմական տեղեկություններ չեն պահպանվել։ Հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանն իր «Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում» աշխատության մեջ Վակունիս գյուղը անվանում է *Բճանց* և նույնացնում Դադիվանքի կաթողիկե եկեղեցու 1214 թվականի արձանագրության մեջ հիշատակված գյուղի հետ։ Հիմք ընդունելով ճարտարապետական-հորինվածքային լուծումները և ագուցված խաչքարերն ու տապանաքարերը, Վակունիսի եկեղեցին թվագրվում է 17-րդ դարով։ Եկեղեցու շուրջը տարածված է հին գերեզմանոցը՝ արձանագիր տապանաքարերով։ Եկեղեցուն արևմուտքից կից պահպանվել է ավելի հին սրբատաշ կառույցի հետքերը։ Կառույցի շուրջը փռված է եղել համաժամանակյա գերեզմանատունը, որից պահպանվել են մի քանի տապանաքարեր։

Սկսած 18-րդ դարի երկրորդ կեսից մինչև 19-րդ դարի վերջ, եկեղեցին խաշնարած քրդերի կողմից օգտագործվում էր որպես հարդանոց։ Նույն նշանակությամբ այն գործածվում էր նաև 1985 թվականին՝ Սամվել Կարապետյանը կողմից այնտեղ առաջին այցելության ժամանակ։ 1999 թվականի տվյալներով՝ եկեղեցու փայտածածկը ամբողջությամբ քանդված էր, իսկ կանգուն էին միայն անմշակ քարով ու կրաշաղախով կառուցված պատերը։

## Ճարտարապետություն
Եկեղեցին կառուցվել է տեղական անմշակ քարով և կրաշաղախով։ Եկեղեցու արևելյան մասում տեղակայված է ուղղանկյուն հատակագծով խորանը։ Խորանի երկու կողմերում գտնվում են մեկական ավանդատներ, որոնք նույնպես ունեն ուղղանկյուն հատակագիծ։ Հյուսիսային պատին պահպանվել է մկրտության ավազանը։ Եկեղեցին ունի երեք լուսամուտ, որոնք բացվում են ավագ խորանի և ավանդատների արևելյան պատերում։ Պատերի, ինչպես ներսի, այնպես էլ արտաքին հատվածներում, ագուցված են 13-17-րդ դարերով թվագրվող խաչքարեր և տապանաքարեր, որոնցից երեքը կրում էին արձանագրություններ։ Դրանց զգալի մասը զետեղված են մուտքի բացվածքի, լուսամուտների շրջակայքի և շենքի արտաքին անկյունների մեջ՝ որպես կառուցվածքային առումով առավել ամուր և նպատակահարմար շինաքար։ Կառույցի միակ մուտքը բացվում է արևմտյան կողմից, այն սլաքաձև է, եզրավորված խաչքարերով և տապանաքարերով։ Կառույցը նմանություն ունի միանավ թաղածածկ եկեղեցիներին և ունի զույգ որմնասյուներ։ Սակայն, ըստ Սամվել Կարապետյանի, այն ի սկզբանե եղել է փայտածածկ, քանի որ պատերը բարձրացված են միահավասար մակարդակով՝ առանց դեպի թաղը բարձրացող կորության։ Պատերի միջին հաստությունը կազմում է 110 սմ, իսկ արտաքին չափերն են 11․70 x 8․20 մ։

Խորհրդային տարիներին եկեղեցուն կից կառուցվել են պահեստային նշանակության շինություններ։ Այդ կառույցների պատերում, հատկապես լուսամուտների շրջակայքում՝ որպես անկյունաքարեր, օգտագործվել են խաչազարդ և արձանագիր առանձին քարեր ու բեկորներ։ Ուղղանկյունաձև մի բեկորի վրա (չափերը՝ 57x28 սմ) խաչաքանդակի շուրջը մեկ տողով փորագրված է հետևյալ արձանագրությունը․ «ԽԱՉՍ Բ(Ա)ՐԷԽ(ԱՒ)Ս ՍՈՆԱՆԻՆ»։ Եկեղեցու արևմտյան պատի տակ ընկած մեկ այլ բեկորի վրա (չափերը՝ 55x26x24 սմ) երկու տողով փորագրված է հետևյալ արձանագրությունը․ «ԽԱՉՍ ՈՒՍՏԱՅ Մ|ԷՀԻՐԻՆ»։ Մեկ այլ բեկորի վրա (չափերը՝ 39x18,5 սմ), խաչաքանդակի շուրջը, փորագրված է կարճ արձանագրություն․ «Խ(Ա)ՆԻ(Ն)»։

## Ներկա վիճակ
2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից առաջ, եկեղեցու ներսից դուրս է բերվել լցված հողը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:17-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Քաշաթաղի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ