Սև ականտոզ

**Սև ականտոզ**՝ մաշկային հիվանդություն, որը բնութագրվում է մաշկի շագանակագույնից մինչև սև, թավշյա հիպերպիգմենտացիայով, որն առավել հաճախ ախտահարում է մարմնի ծալքերը՝ պարանոցի հետին մասը, անութային հատվածը, աճուկը և պորտը: Այն սերտորեն կապված է ինսուլինառեզիստենտության և հիպերինսուլինեմիայի հետ, ինչպես նաև 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի և նյութափոխանակային համախտանիշի հետ։ Ինսուլինի ավելցուկը ակտիվացնում է ինսուլինի և ինսուլինանման աճի գործոնի ազդանշանային ուղիները՝ խթանելով կերատինոցիտների և ֆիբրոբլաստների բազմացումը և առաջացնելով բնորոշ վահանիկներ:

Սև ականտոզը կարող է առաջանալ նաև ժառանգական համախտանիշների դեպքում, որպես դեղորայքի նկատմամբ ռեակցիա կամ որպես ներքին չարորակ ուռուցքի հետ կապված պարանեոպլաստիկ համախտանիշ: Երեխաների շրջանում այն նյութափոխանակության և սրտանոթային ռիսկի կարևոր կլինիկական մարկեր է:

## Նշաններ և ախտանիշներ
Սև ականտոզը դրսևորվում է որպես հիպերպիգմենտացված, թավշյա վահանիկներ՝ վատ եզրագծված սահմաններով։ Հաճախակի տեղակայումներն են՝

* հետին և կողմնային պարանոցի ծալքեր
* անութային շրջաններ
* աճուկային և սեռական օրգաններ
* պորտային շրջան
* արմունկներ և ծնկներ
* ճակատ, հարակնային և հարբերանային շրջաններ

Վնասվածքները սովորաբար անախտանիշ են, բայց կարող է առաջանալ թեթև քոր։

## Պատճառներ
Սև ականտոզը առաջանում է մի քանի տարբեր մեխանիզմներով։ Այն ամենից հաճախ արտացոլում է ինսուլինային ռեզիստենտությունը և հաճախ կապված է 2-րդ տիպի դիաբետի, ճարպակալման և էնդոկրին խանգարումների հետ, ինչպիսիք են հիպոթիրեոզը, ակրոմեգալիան, պոլիկիստոզ ձվարանների համախտանիշը և Քուշինգի հիվանդությունը։ Այն կարող է լինել ժառանգական և կապված լինել դեղորայքի ընդունման կամ կապված ներքին չարորակ ուռուցքի հետ։ Սև ականտոզը նկարագրվում է որպես համակարգային նյութափոխանակության դիսֆունկցիայի ցուցիչ, այլ ոչ թե որպես մաշկի առաջնային հիվանդություն։

### Վերջույթների ականտոզային անոմալիա
Վերջույթների ականտոզային անոմալիան տեղայնացված տարբերակ է, որն ախտահարում է արմունկները, ծնկները, հոդերի և մեջքային ոտնաթաթի մկանները: Այն հանդիպում է առողջ անհատների մոտ, իսկ առաջացման պատճառն անհայտ է։ Այն կապված չէ ներքին հիվանդությունների հետ։

### Ընտանեկան (Տիպ I)
Ընտանեկան սև ականտոզը աուտոսոմ-դոմինանտ հիվանդություն է, որը ի հայտ է գալիս ծնվելիս կամ մանկության շրջանում։
մինի|Ընտանեկան սև ականտոզ

### Էնդոկրին (Տիպ II)
Էնդոկրին համակարգի հետ կապված սև ականտոզն առաջանում է նյութափոխանակության կամ հորմոնալ խանգարումների ժամանակ, որոնք փոխում են գլյուկոզի կամ անդրոգենների մակարդակը։

Ուղեկցող հիվանդություններից հաճախ հանդիպում են՝

* արտահայտված ինսուլինային ռեզիստենտություն (շաքարային դիաբետ, նյութափոխանակության համախտանիշ)
* անդրոգենների ավել քանակ (ակրոմեգալիա, Քուշինգի հիվանդություն, պոլիկիստոզ ձվարանների համախտանիշ)
* Ադիսոնի հիվանդություն և հիպոթիրեոզ
* հազվադեպ հանդիպող համախտանիշներ՝ Ալստրյոմի համախտանիշ, Պրադեր-Վիլիի համախտանիշ, լեպրիկոնիզմ, պինեալոմա, լիպոատրոֆիկ շաքարախտ, հիպոֆիզի բազոֆիլիզմ, էպիֆիզի հիպերպլազիա, ձվարանների հիպերթեկոզ, ստրոմալ լյուտեոմա և ձվարանների դերմոիդ կիստաներ։

Այս ձևը սովորաբար աստիճանաբար է սկսվում և հաճախ հանդիպում է նաև ճարպակալմամբ տառապող մարդկանց մոտ։
մինի|Մաշկային պապիլոմանման հանգույցիկներ (ակրոխորդոններ), որոնք կարող են հանդիպել էնդոկրին ասոցացված սև ականտոզի ժամանակ

### Չարորակացում (Տիպ V)
Չարորակ սև ականտոզը պարանեոպլաստիկ համախտանիշ է, որը հաճախ կապված է ստամոքս-աղիքային ադենոկարցինոմաների, մասնավորապես՝ ստամոքսի քաղցկեղի հետ։ Քիչ է հանդիպում կրծքագեղձի, ձվարանների, շագանակագեղձի, վահանաձև գեղձի, թոքերի կամ լիմֆոիդ հյուսվածքների չարորակ ուռուցքների դեպքում։

Այն կարող է նախորդել, ուղեկցել կամ հաջորդել քաղցկեղի ախտորոշմանը։ Լորձաթաղանթի ախտահարումն այս դեպքում ավելի տարածված է, քան բարորակ ձևերի ժամանակ։ Լրացուցիչ կարող են հայտնաբերվել բազմակի սեբորեական կերատոզներ, մաշկային պզուկներ և տրիպային ափեր։

### Ճարպակալումը և սև փսևդոականտոզը (Տիպ III)
Երիտասարդների մոտ սև ականտոզը ինսուլինային դիմադրության տեսանելի նշան է: Ինսուլինի բարձր մակարդակը խթանում է էպիդերմիսի պրոլիֆերացիան։ Ինսուլինային դիմադրության համախտանիշները կարող են դասակարգվել որպես A տիպ (HAIR-AN) կամ B տիպ։

Դեպքերի մեծ մասը իդիոպաթիկ են կամ կապված են ճարպակալման հետ։ Այս օրինաչափությունն ավելի տարածված է մուգ մաշկ ունեցող անհատների մոտ և երբեմն անվանում են սև պսևդոականտոզ։

Դեմքի ախտահարումը կարող է դրսևորվել որպես հորիզոնական ճակատային գոտի կամ որպես հարակնային կամ հարբերանային հիպերպիգմենտացիա։

### Կապը մանկական հիվանդությունների հետ
Երեխաների և դեռահասների մոտ սև ականտոզը հաճախ զուգակցվում է ավելորդ քաշի և ճարպակալման հետ և հանդես է գալիս որպես ինսուլինային դիմադրության և սիրտանոթային ռիսկի բարձրացման կլինիկական ցուցանիշ։ Երկարատև ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս հետագա նյութափոխանակության համախտանիշի ավելի բարձր ցուցանիշներ։ Խաչաձև հետազոտությունները կապ են հաստատում սև ականտոզի և շիճուկային 25-հիդրօքսիվիտամին D-ի ցածր մակարդակի միջև։

### Թմրանյութի հետ ասոցացված (Տիպ IV)
Սև ականտոզի հետ կապված դեղամիջոցներից են նիկոտինաթթուն, գլյուկոկորտիկոիդները, համակցված բերանային հակաբեղմնավորիչները և աճի հորմոնալ թերապիան։ Համակարգված վերանայումը բացահայտել է լրացուցիչ դեղամիջոցներ՝ ինսուլին, հորմոնալ թերապիաներ, հակաուռուցքային դեղամիջոցներ և որոշկենս աբանական դեղամիջոցներ։

## ախտաֆիզիոլոգիա
Սև ականտոզը առաջանում է աճի գործոնի ընկալիչների ուղիների ակտիվացման հետևանքով, առավել հաճախ կերատինոցիտների և ֆիբրոբլաստների վրա ինսուլինանման աճի գործոնի ընկալիչի ինսուլին-միջնորդավորված խթանման հետևանքով։ Հիպերինսուլինեմիան կարող է նաև դուրս մղել IGF-1-ը այն կապող սպիտակուցներից՝ ուժեղացնելով էպիդերմիսի պրոլիֆերացիան։

Նպաստող մեխանիզմներն են՝

* ինսուլինի և IGF-1-ի կողմից պայմանավորված կերատինոցիտների և ֆիբրոբլաստների բազմացում
* ֆիբրոբլաստների աճի գործոնի ընկալիչի անոմալիաները ժառանգական ձևերում
* տրանսֆորմացնող աճի գործոն-α-ի գերարտահայտում չարորակ ուռուցքի հետ կապված դեպքերում՝ ակտիվացնելով էպիդերմալ աճի գործոնի ընկալիչը

Նախատրամադրված հատվածներում քրտինքը, շփումը և խցանումը կարող են սրել վնասվածքի զարգացումը։

## Ախտորոշում
Սև ականտոզը սովորաբար ախտորոշվում է կլինիկորեն՝ հիմնվելով բնորոշ թավշյա հիպերպիգմենտացիայի և տարածվածության վրա։ Մաշկի բիոպսիայի անհրաժեշտությունը հազվադեպ է լինում, բայց այն կատարելու դեպքում կարող է հայտնաբերվել հիպերկերատոզ, պապիլոմատոզ և թույլ բազալ հիպերպիգմենտացիա։

Գնահատման նպատակն է բացահայտել ուղեկցող հիվանդությունները: Հետազոտությունները կարող են ներառել՝

* քաղցած վիճակում գլյուկոզի կամ HbA1c-ի որոշում
* անդրոգենների որոշում
* էնդոսկոպիա՝ երբ կասկածվում է չարորակ ուռուցք

## Դասակարգում
Դասական կլինիկական տարբերակ

* **Բարորակ** **սև ականտոզ՝** ճարպակալման, էնդոկրին համակարգի հետ կապված, ժառանգական և դեղորայքային ձևեր
* **Չարորակ** **սև ականտոզ՝** կապված ներքին չարորակ ուռուցքի, մասնավորապես ստամոքս-աղիքային ադենոկարցինոմայի հետ

1994 թվականին առաջարկված ավելի լայն դասակարգումը՝ սև ականտոզը բաժանում է բարորակ, չարորակ, ճարպակալման հետ կապված, դեղորայքային, վերջույթների, միակողմանի և խառը կամ համախտանիշային տարբերակների։

## Բուժում
Սև ականտոզի կառավարումը սովորաբար ներառում է ցանկացած ուղեկցող հիվանդության գնահատում և բուժում, այլ ոչ թե միայն մաշկի փոփոխությունների բուժում: Երբ սև ականտոզը առաջանում է ճարպակալման, ինսուլինային դիմադրության կամ 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի դեպքում, նյութափոխանակության վիճակի բարելավմանը կարող է հաջորդել փոփոխությունների աստիճանական մեղմացումը։

Դեղորայքային սև ականտոզը կարող է բարելավվել պատճառական դեղորայքի նվազեցումից կամ դադարեցումից հետո: Հաղորդված ասոցիացիաների թվում են համակարգային կորտիկոստերոիդները, նիկոտինաթթվի բարձր դեղաչափերը և որոշակի հորմոնալ թերապիաները։

Չարորակ ուռուցքի հետ կապված՝ մասնավորապես ստամոքս-աղիքային ադենոկարցինոմաների դեպքում, հիմքում ընկած ուռուցքի բուժումից հետո նկատվել է մաշկային փոփոխությունների նահանջ, չնայած սա կարող է համընդհանուր չլինել։ Չարորակ ձևերի դեպքում նկարագրվել են հանկարծակի սկիզբ, արագ առաջընթաց կամ լորձաթաղանթի ախտահարում։

### Տեղային և պրոցեդուրային թերապիաներ
Տեղային թերապիաները հիմնականում օգտագործվում են կոսմետիկ նպատակներով: Փոքր կլինիկական ուսումնասիրությունները բարելավում են ցուցաբերել տեղային ռետինոիդների, միզանյութի պատրաստուկների և այլ կերատոլիտիկ միջոցների կիրառմամբ, եղած ապացույցները մնում են սահմանափակ և արդյունքները տարբեր անհատների մոտ տարբեր են։ Անկախ սև ականտոզի հիմքում ընկած պատճառից տեղային բուժումը չի փոխվում։

Պրոցեդուրային միջամտությունները՝ ֆրակցիոն ածխաթթու գազի (CO2) լազերը և տարբեր քիմիական պիլինգները, ուսումնասիրվել են փորձնական ուսումնասիրություններում և փոքր համեմատական փորձարկումներում: 38 մասնակիցների մասնակցությամբ վերահսկվող փորձարկումը ցույց է տվել, որ ֆրակցիոն CO2 լազերը հանգեցրել է վնասվածքի ծանրության ավելի մեծ բարելավմանը համեմատած ռետինոաթթվային պիլինգի հետ, սակայն ուսումնասիրությունը կարճաժամկետ էր և սահմանափակ ծավալով։ Պրոցեդուրային թերապիաները սովորաբար պահանջում են մասնագիտացված սարքավորումներ և դրանց մատչելիությունն ու արժեքը կարող են սահմանափակել դրանց օգտագործումը:

**Համակարգային թերապիաներ**

Քանի որ սև ականտոզի շատ դեպքեր կապված են նյութափոխանակության ֆունկցիայի խանգարման հետ, քաշի կամ ինսուլինի նկատմամբ զգայունության բարելավումը կարող է համընկնել մաշկի փոփոխությունների հետ: Մետֆորմինը, որը լայնորեն օգտագործվում է ինսուլինային դիմադրության և 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի դեպքում, դիտողական ուսումնասիրություններում նշվել է, որ համընկնում է հիվանդության բարելավման հետ։

Գլյուկագոնանման պեպտիդ-1 (GLP-1) ընկալիչների ագոնիստները, որոնք օգտագործվում են ճարպակալման և շաքարախտի դեպքում, դիտողական զեկույցներում նույնպես կապված են եղել հիվանդության հետ։ Այս դեղամիջոցները չեն օգտագործվում սև ականտոզի բուժման համար և ապացույցները մնում են անորոշ։

## Կանխատեսում
Կանխատեսումը կարող է կախված լինել հիմքում ընկած պատճառից: Ճարպակալման և ինսուլինային դիմադրության հետ կապված ձևերը հաճախ բարելավվում են քաշի նվազման և նյութափոխանակության վերահսկման հետ մեկտեղ: Դեղորայքային դեպքերը սովորաբար անհետանում են այն դադարեցնելուց: Ժառանգական տարբերակները կարող են պահպանվել: Չարորակ ուռուցքի հետ կապված սև ականտոզը կարող է նահանջել ուռուցքի բուժումից հետո։

## Պատմություն
Առաջին անգամ հիվանդությունը նկարագրել է Պոլ Գերսոն Ուննան՝ 1889 թվականին։

## Համաճարակաբանություն
Սև կանտոզը հանդիպում է ամբողջ աշխարհում, որի տարածվածությունը տարբերվում է ըստ տարիքի, էթնիկ պատկանելության և նյութափոխանակության ռիսկի։ Ճարպակալում և ինսուլինային դիմադրողականություն ունեցող մարդկանց կլինիկական և համայնքային նմուշներում գրանցվում է մոտ 7%-ից մինչև 70% և ավելի՝ կախված բնակչությունից և օգտագործվող ախտորոշիչ չափանիշներից։

Ավելի բարձր ցուցանիշներ մշտապես դիտվում են աֆրիկյան, լատինոամերիկյան/հնդկական ծագում ունեցող, բնիկ ամերիկացիների և որոշ ասիական ծագում ունեցող անհատների մոտ, ինչը արտացոլում է ինչպես գենետիկ նախատրամադրվածությունը, այնպես էլ ճարպակալման և նյութափոխանակության համախտանիշի ավելի բարձր ծանրաբեռնվածությունը։ Երեխաների և դեռահասների մոտ սև ականտոզի տարածվածությունն աճել է ավելորդ քաշի և ճարպակալման աճող ցուցանիշների հետ մեկտեղ և տարածված է ինսուլինային ռեզիստենտություն կամ նյութափոխանակության համախտանիշ ունեցող մանկական խմբերում։

Ուսումնասիրությունների համաձայն, սև ականտոզը ավելի հաճախ հանդիպում է բարձր մարմնի զանգվածի ինդեքս, մեծացած գոտկային շրջագիծ և ինսուլինային դիմադրության կենսաքիմիական ցուցանիշներ ունեցող մարդկանց մոտ։

## Ծանոթագրություն

Կատեգորիա:Մաշկային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Ներզատական համակարգ
Կատեգորիա:Ներզատական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Նյութափոխանակության խանգարումներ