open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հարվի Կետչինգս

**Հարվի Լի Կետչինգս** (; ), ամերիկացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ։

## Վաղ տարիներ
Հարվի Կետչինգսը ծնվել է 1951 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Միսսիսիպի նահանգի Ջեքսոն քաղաքում։ Սովորել է տեղական՝ Ջիմ Հիլի անվան միջնակարագ դպրոցում, որտեղ խաղացել է տեղի բասկետբոլային ակումբի կազմում։

## Խաղացողի կարիերա
Խաղացել է կենտրոնականի և ծանր հարձակվողի դիրքերում։ Սովորել է Ուիտերֆորդի քոլեջում և Գարդին Սիմսոնի համալսարանում։ 1974 թվականի NBA դրաֆթի ժամանակ ընտրվել է «Ֆիլադելֆիա 76» ակումբի կողմից 42-րդ համարի ներքո։ Հետագայում հանդես է եկել «Բրուքլին Նեթս», «Միլոուքի Բաքս», «Լոս Անջելես Կլիպերս» և «Սեգաֆրեդո Գորիցիա» ակումբների կազմում։ Ընդհանուր իր NBA կարիերայի ընթացքում խաղացել է 725 խաղ, որոնցում հավաքել է 2335 միավոր (3,2 մ/խ), կատարել է 3639 անդրադարձ, 608 փոխանցում, 261 խլում և 1226 բլոկշոտ։

## Սեփական կյանք
Քառակի օլիմպիական չեմպիոն Տամիկա Կենտչինգսի հայրը (2004, 2008, 2012 և 2016), որը հանդես է գալիս Կանանց բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի «Ինդիանա Ֆիվեր» ակումբի կազմում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վիճակագրությունը Basketball-Reference.com կայքում
* Վիճակագրությունը NBA.com կայքում

Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:ԲԱԱ-ի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Բրուքլին Նեթսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Լոս Անջելես Կլիպերսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլուոքի Բաքսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆիլադելֆիա Սևնթի Սիքսերսի բասկետբոլիստներ
Օշնաղ (բերդ)

**Օշնաղ**, *Որջնաղ, Որջնխաղ, Որջնհաղ, Որջնհաղի բերդ, Որջոխ Օշնակ, Օշնակ-բերդ, Օրջնխագ*, ավերակ բերդ Թուրքիայում, էրզրումի նահանգի էրզրումի գավառում, Կիսկիմի գավառակում, Կիսկիմ զյուղաքաղաքից հարավ-արևմուտք, Օշնաղ գյուղից 2 կմ հյուսիս-արևմուտք, ճորոխ գետի աջ լեռնային անմատչելի ափին, Բեջիգին լեռների ծայրմասում։ Նույնացվում է Տայք աշխարհի *Որջնհաղ* բերդին։ Համանուն գետակի գետաբերանի երկու կողմերում պահպանվել են երկու ամրոցների դղյակներ և տաճարների ավերակներ, որոնցից երեում է, որ այն եղել է իշխանական ամրոց։ Ղազար Փարպեցու վկայությամբ (V դ)՝ Վարդան Մամիկոնյանի մահից հետո (451 թ.) այստեղ է ապաստանել նրա եղբայր Հմայակ Մամիկոնյանը, որը պարսիկների դեմ մղած կռվում այստեդ էլ զոհվել է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի ամսագրեր
Կատեգորիա:Էրզրումի նահանգ
Նունե Ավետիսյան

**Նունե Վաղարշակի Ավետիսյան** (), հայ ասմունքող, հաղորդավարուհի։

Ժողովրդական երգիչ Վաղարշակ Սահակյանի և ասմունքող Սիրվարդ Մեսրոպյանի դուստրն է։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1960 թվականի նոյեմբերի 5-ին, Երևանում։ 1966-1976 թվականներին սովորել է Երևանի Գայի անվան թիվ 129 դպրոցում։ 1977-1981 թվականներին ուսանել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի դերասանական բաժնում։ 1981 թվականին արժանացել է Սանկտ Պետերբուրգի Յախոնտովի անվան ասմունքողների մրցույթի առաջին դափնեկրի կոչման։ 23 տարեկանում նրան նկատել է Վազգեն Ա Ամենայն հայոց կաթողիկոսը։ Վեհափառի հրավերով Վեհարանում կազմակերպված ցերեկույթին կարդացել է արևմտահայ բանաստեղծների մի քանի ստեղծագործություն։ 1986-1988 թվականներին սովորել է Մոսկվայի Օստանկինոյի լրագրողների և հեռուստատեսության ռեժիսուրայի ինստիտուտում, որտեղ նրան դասավանդել է աշխարհահռչակ հայ ռեժիսոր Արտավազդ Փելեշյանը: 1980-ական թվականներին աշխատել է Հայաստանի պետական հեռուստատեսության ուսումնական խմբագրությունում։

1992 թվականին տեղափոխվել է ԱՄՆ։ 1992 թվականից աշխատել է Հայ-թելե-ռադիոյում որպես հաղորդավար։ 1997 թվականին ամուսնու՝ Սողոմոն Ավետիսյանի հետ ստեղծել է «Բարև» հեռուստածրագիրը։ Բազմաթիվ հարցազրույցներ է ունեցել հայ և օտարազգի նշանավոր քաղաքական, հասարակական և մշակութային գործիչների հետ։ Գրական-մշակութային հոդվածներով պարբերաբար հանդես է եկել «Համայնապատկեր», «Նոր օր», «Ասպարեզ» հանդեսներում։ 2004 թվականին հրատարակել է «Վաղարշակ Սահակյան և Սիրվարդ Մեսրոպյան» ժողովածուն։ 2018 թվականին Լոս Անջելեսում հիմնել է «Բարև» մշակութային կենտրոնը և Նունե Ավետիսյանի անվան ասմունքի դպրոցը։

Թողարկել է շուրջ 15 խտասալիկ, որոնցում ներառված են դասական և ժամանակակից բանաստեղծների ստեղծագործություններ։ Ելույթներ է ունեցել Հայաստանում, Բոստոնում, Չիկագոյում, Նյու Յորքում, Լոս Անջելեսում, Ֆրեզնոյում, Սան Ֆրանցիսկոյում և ԱՄՆ հայաշատ բազմաթիվ համայնքներում։ Բազմաթիվ բարեգործական նախաձեռնություններ է իրականացրել արցախյան հերոսամարտի մասնակից զինվորների և վետերանների համար։

Պարգևատրվել է ԱՄՆ-ի Սենատի և Ներկայացուցիչների պալատի, Գլենդելի քաղաքապետարանի պատվոգրերով։

## Թատրոն
* Վիկտոր Ռոզով - Երջանկություն որոնելիս - Տանյա / ռեժ.՝ Հ. Աշուղյան
* Էդուարդո դը Ֆիլիպո - Ծննդյան տոները Սինյոր Կուպելոյի տանը - Դոննա Կարմե / ռեժ.՝ Զ. Տատինցյան
* Էժեն Լաբիշ - Միզանտրոպ - Պրյունետա / ռեժ.՝ Զ. Տատինցյան

## Հեռուստաթատրոն
Զ. Սկարնաչչի, Ռ. Տարաբուզի - Հասարակության ծաղիկ Սինյոր Պապագատտո - Ֆյորելլա / ռեժ.՝ Ա. Աղայանց

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ասմունքողներ
Կատեգորիա:Հայ հաղորդավարներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Midland Square

պաշտոնապես կոչվում է , բազմաֆունկցիոնալ երկնաքեր՝ տեղակայված Ճապոնիայի Այչի պրեֆեկտության Նագոյա քաղաքի Նակամուրա շրջանում։ Երկնաքերի շինարարությունն ավարտվել է 2006 թվականի սեպտեմբերի 29-ին, պաշտոնական բացումը տեղի է ունեցել 2007 թվականի մարտի 6-ին։ Սա Նագոյա քաղաքի, Այչի պրեֆեկտության, Տյուբու շրջանի ամենաբարձր շենքն է։ Midland Square-ը 2018 թվականի դրությամբ համարվում է Ճապոնիայի ամենաբարձր երկնաքերը։ 247 մետր բարձրության վրա տեղակայված է *Central Japan Railway Company*-ի շտաբ-բնակարանը։ Midland Square-ը բազմաթիվ ընկերությունների առաջարկում է օֆիսային տարածքներ, ներառյալ՝ Տոյոտան, *Towa Real Estate и Mainichi Shimbun*-ը։ Դրանում կա առևտրի կենտրոն, որն ունի 60 ֆիրմային խանութ, 2 ավտոսրահներ և կինոթատրոն։ Ճապոնիայի ամենաբարձր դիտահարթակը գտնվում է հենց այս երկնաքերում։ Այս երկնաքերը նաև երկհարկանի վերելակներ ունի։ Այդ վերելակներն ընդամենը 40 վայրկյանի ընթացքում կարող է հասցնել մինչև տանիք։


File:Midland Square Atrium 2014.jpg|Առևտրի կենտրոն
File:Midland Square Basement Entrance 2014.jpg|Նկուղային մուտք
File:Midland Square Cinema 2014.jpg|Midland Square Cinema
File:Midland Square 42-F Sky Lobby 2014.jpg|42/F Sky Lobby
File:Midland Square Sky Promenade.jpg|Դիտահարթակ «Երկնային զբոսավայր»
File:Lexus LFA Blue 1101.jpg|Lexus LFA в Midland Square
File:Nagoya (2015-11-03).JPG|Նագոյա քաղաքի թաղամասերից մեկը 
File:Midland Square Nagoyaobservation deck.JPG|Դիտահարթակ
File:Double elevator at Midland Square Nagoya.JPG|Ճապոնիայի առաջին երկհարկանի վերելակը
File:Sakura Dori exit of JR Nagoya Station.JPG|Midland Square, 2007 թվական մարտ


## Տես նաև
* Ճապոնիայի ամենաբարձր կառույցների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Midland Square официальный сайт  
* ミッドランドスクエアホームページ
* ミッドランドスクエアシネマ 
* 名駅四丁目7番地区優良建築物等整備事業 
* [AICHI NOW　ミッドランドスクエア　スカイプロムナード](https://www.aichi-now.jp/spots/detail/1859/　愛知の公式観光ガイド)

Կատեգորիա:Երկնաքերներ
Կատեգորիա:Ճապոնիայի շենքեր և կառույցներ
Վահանակերպ Գրոսհեյմի

**Վահանակերպ Գրոսհեյմի** (), խաչածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։
 
## Նկարագրություն
Բազմամյա, նուրբ խոտաբույս է, որն ունի (5) 10-20 սմ բարձրություն։ Ցողունը հիմքից փռված և ճյուղավորված է։ Ստորին տերևները կլորավուն և երկար կոթուններով են, իսկ ցողունային տերևները` երկարավուն֊թիաձև, հիմքում` նեղացած։ Ողկույզները խիտ են, ծաղիկները` սպիտակ։ Պտուղը պատիճակ է, որի  երկարությունը 4-6 (8) մմ է, լայնությունը` 2-3 մմ։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է միայն  Մեղրու ֆլորիստիկական շրջանում ⟨Ագարակի  շրջակայք)։ Տեսակը, բացի  Հայաստանից, աճում է նաև Նախիջևանում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 500-900 մ բարձրությունների վրա,  Զանգեզուրի լեռնաշղթայի ժայռալանջերին։ Ծաղկում է ապրիլ֊մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ մայիսին։

## Պահպանություն
Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Տեսակին սպառնում է անհետացում` կապված  բնակության միջավայրի կորստի և փոփոխության հետ։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվեցիաների հավելվածներում բացակայում է։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակներ
Կատեգորիա:Խաչածաղկավորներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Թոնդրակ (հրաբուխ)

**Թոնդրակ**, *Թանդուրուկ, Թանդուրեկ, Թանդուրեք, Թանդուրիկ, Թանդուրլու, Թենդուրեկ, Թոնդրիկ, Թոնդուրակ, Թոնդուրեկ, Թոնիր, Թոնրակ, Սունդերլիկ, Տանդուրեկ, Տենդյուրյուկ*, լեռնագագաթ Պատմական Հայաստանում, Ծաղկանց դաշտերում։ Անջրպետում է Արածանի, Եփրատ ու Արաքս գետերը և կազմում՝ Ծաղկոտն ու Կոգովիտ գավառների սահմանագիծը։

Բարձրություն 3542 մ։ Գործող հրաբուխ է, գագաթային մասը կոնաձև է և գոգավոր, բաժականման ներս ընկած խառնարանով, որին այլազգիները տվել են *Ջհանամ Դարասի* անունը։

Խառնարանի շրջագիծը 2000, խորությունը 320 մ է, որտեղից մեծ ուժգնությամբ դուրս են ժայթքում բարձր ջերմություն ունեցող ծծմբային գազեր և գոլորշիներ։ Կազմված է բազալտային, անդեզիտային և տրախիանդեզիտային լավաներից։ Լանջերը տեղ֊տեղ զառիթափ, տեղ֊տեղ մեղմաթեք են, որոնց մի զգալի մասը ծածկված է հողմնահարված հրաբխային ապարներով։ Ունի հրաբխային շինանյութեր ու ջերմուկներ։ Ձմեռը խիստ է, հզոր ձնածածկույթով, տարեկան տեղումները՝ 500-700 մմ։ Գերակշռում է լեռնատափաստանային և լեռնամարգագետնային բուսականությունը։

Գրականության մեջ և քարտեզներում Թոնդրակը և նրանից արևելք գտնվող Խոռի գագաթը նույնացվում են։ Թոնդրակի հրաբուխն անցյալ ղարերում ուսումնասիրել է գերմանացի երկրաբան Հ. Աբիխը։
left|250 px|thumb|Պինդ բազալտի լավա հրաբխի մոտ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի հրաբուխներ
Կատեգորիա:Աղրըի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Վանի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Ծաղկանց լեռնաշղթա
Կատեգորիա:Հրաբուխներ այբբենական կարգով
Օշորա (լեռ)

**Օշորա**, (), *Չիտիսկիբե*, լեռ Վրաստանում, Թրիալեթի լեռնաշղթայում, Ախալցխա քաղաքից 20 կմ հյուսիս-արևելք, Կուր գետի աջ կողմում։ Բարձրություն 2690 մ։ Նշանակված է Լինչի քարտեգում, Կովկասի 5-ւխրստաճոց քարտեզում՝ *Չիտիսկիբե, Օշորա*։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրաստանի լեռներ
Կատեգորիա:Բորժոմի շրջան
Կատեգորիա:Ասպինձայի շրջան
Չիլինգիրյան

**Չիլինգիրյան**, հայկական ազգանուն։
## Հայտնի կրողներ
* Լևոն Չիլինգիրյան (ծ. 1948) – հայ ջութակահար և դիրիժոր
* Կարլ Չիլինգիրյան (1910–1987) – հայկական ծագմամբ գերմանացի գործարար
## Տես նաև
* Չիլինգարյան
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ
Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Հարուստ ջրհոր

**Բոգատյանովսկի աղբյուր (Հարուստ ջրհոր)** (), պատմության և բնության հուշարձան Ռուսաստանի Դոնի Ռոստով քաղաքի Բոգատյանովսկի զառիվայր պողոտայում` Սեդովի և Բերեգովայա փողոցների միջև։

## Պատմություն և նկարագրություն
ձախից|մինի|356x356փքս|Հուշատախտակ
Համաձայն ավանդության՝ երիտասարդ թագավոր Պյոտր Ալեքսեևիչը գեներալների և կազակական ավագների հետ շրջելիս դիտել է ռուսական նավերի շարժը դեպի Տեմեռնիկի գետաբերանում գտնվող նավակայան։ Նկատելով այն տեղը, որտեղ կրաքարային լանջից բխում են աղբյուրները, թագավորը ջուր է խմել ամենաջրառատ աղբյուրից և բացականչել.

Այդ վայրը հենց այդպիսի աշխարհագրական անուն է ստացել Ազովը գրավելուց հետո Դոնի ստորին հատվածների հողերի առաջին ռուսական քարտեզները կազմելիս։

1749 թվականին Ելիզավետա Պետրովնա կայսրուհու հրամանով «Հարուստ ջրհոր» կոչվող բնասահմանի դիմաց ստեղծվել է Տեմեռնիկյան մաքսակետը՝ արտասահմանյան առևտուր իրականացնելու համար, որից էլ սկսվել է Դոնի Ռոստովի կենսագրությունը։ Ինքը՝ աղբյուրը, դարձել է ուղենիշ՝ Սուրբ Դիմիտրի Ռոստովցու ամրոցը գետի ափին աշխարհագրորեն կապելու համար։
մինի|Հարուստ ջրհորը
Հարուստ ջրհորի ջուրն օգտագործել են զինվորները, սպաները և ամրոցի բնակիչները, ինչպես նաև մոտակա Պոլուդենկա սլոբոդայի բնակիչները։

Ամրոցի կառուցվածքում աղբյուրը գտնվում էր լանջին՝ հրետանային հարթակի մոտ։ Նրանից անցկացվել էին *«ձորակ և խողովակ հարուստ աղբյուրից ջուրը հոսեցնելու նպատակով»*. սա 1768 թվականին Ռոստովի բերդի քարտեզի վրա կետագծով և «Ս» տառով նշված հիդրոտեխնիկական կառուցվածք էր։

Աղբյուրը, որը հետագայում կոչվեց Բոգատյանովսկի աղբյուր, 19-րդ դարում և 20-րդի սկզբներին ջուր էր մատակարարում քաղաքի թաղամասերին։ Նրանից ջուր էր վերցնում քաղաքային առաջին ջրմուղը, որն իր աշխատանքը սկսել էր 1860 թվականին։ 1920-ական թվականների կեսերից աղբյուրի ջուրն օգտագործվում է միայն տեխնիկական նպատակներով։

Իրենց անվանումը նախկին Բոգատյանովսկի պողոտան և ժամանակակից Բոգատյանովսկի զառիվայրը նույնպես ստացել են Հարուստ ջրհորից։
250px|մինի|ձախից|Հարուստ ջրհորի նոր տեսքը
19-րդ դարում «Հարուստ ջրհոր» երբեմնի բնասահմանի աղբյուրներից մեկի վրա կառուցվել է քարե փոքր ռոտոնդայով կապտաժ, որը, բազմիցս փոխելով իր տեսքը, գոյություն է ունեցել մինչև 1990-ականների վերջ։

1988 թվականին աղբյուրը հռչակվել է հիշարժան վայր, որը սերտորեն կապված է Դոնի Ռոստով քաղաքի հիմնադրման հետ։

Դոնի Ռոստովի 250-ամյա հոբելյանի նախօրեին ռոտոնդան և շրջակա տարածքը վերակառուցվել և բարեկարգվել են՝ 19-րդ դարի վերջի արդյունաբերական ճարտարապետության ձևերի օգտագործումով, տեղադրվել է հուշատախտակ (ճարտարապետ՝ Բորիս Պիվտորակ)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Волошинова В. Ф., Волошинова Л. Ф. 100 уникальных мест Ростовской области: Иллюстрированный справочник. Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2011.-176 с., ил. ISBN 978-5-7509-0631-4

## Արտաքին հղումներ
* Памятники Дона
* Богатый источник
* 100 МЕСТ: БОГАТЫЙ КОЛОДЕЗЬ
* Богатяновский спуск 

Կատեգորիա:Դոնի Ռոստովի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Աղբյուրներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Դոնի Ռոստովի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ
Կատեգորիա:Ջրհորներ
Օշուտ (լեռ)

**Օշուտ**, *Աշուտ*, լեռ Թուրքիայում, Սասունում, Խութի լեռներում, Անդոկ լեռից արևելք, Օշուտ գյուղի մոտ։ Սացառոո լ է, որի վրա գտնփսմ եր Սուրբ Աղբերիկ վանքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բաթմանի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Սասունի լեռնաշղթա
Օպիզի վանք

**Օպիզի վանք**, եկեղեցի Թուրքիաում, Արտանուջ քաղաքից 20 կմ հյուսիս, Օպիզա գյուղում։ Օպիզի եկեղեցին, որը կոչվել է նաև վանք, կառուցել է Աշոտ Կյուրապաղատի որդի Գուրգեն Բագրատունի իշխանը։ Այն հիացրել է ճանապարհորդներին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Արդվինի մարզի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Տայք-Կղարջք
Կատեգորիա:Արդվինի մարզի վրացական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:9-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Օջախսար

**Օջախսար**, *Օճախ, Օջախ*, լեռ (լեռնագագաթ) Հայաստանում, Սևանա լճից արևելք, Վարդենիսի լեռնաշղթայի հյուսիսային փեշերին, Վարդենիս քաղաքից 4 կմ հարավ։ Ակունք գյուղից հարավ–արևելք։ Բարձրություն 2481 մ («Հայկական ՍՍՀ աշխարհագրական անունների համառոտ բառարան», 1981 թ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի լեռներ
Չիլինգարյան

**Չիլինգարյան**, հայկական ազգանուն։ Առաջացել է թուրքերեն «չիլինգիր» բառից որը նշանակում է «փականագործ»։

## Հայտնի կրողներ
### Ա
* Ահարոն Չիլինգարյան (ծ. 1959) – հայ տնտեսագետ, Հայաստանի պետական գործիչ
* Աշոտ Չիլինգարյան (ծ. 1958) – հայ օդաչու-հրամանատար
* Արմեն Չիլինգարյան (1910–1986) – հայ նկարիչ
* Արսեն Չիլինգարյան (1965–2013) – հայ ֆուտբոլիստ
### Գ
* Գեղամ Չիլինգարյան (ծ. 1962) – հայ անեսթեզիոլոգ-ռեանիմատոլոգ
* Գևորգ (Ջորջ) Չիլինգարյան (ծ. 1929) – հայ նավթագետ
### Հ
* Հակոբ Չիլինգարյան (…–1912) – ռուսական բանակի սպա
* Հռիփսիմե Չիլինգարյան (1919–1994) – հայ նյարդաբան
### Մ
* Մելսիկ Չիլինգարյան (ծ. 1956) – Հայաստանի ռազմական գործիչ
* Մխիթար Չիլինգարյան (1972–1992) – հայազգի ազատամարտիկ
### Յ
* Յուրի Չիլինգարյան (1938–2016) – հայ ֆիզիկոս
### Ռ
* Ռիտա Չիլինգարյան (ծ. 1932) – հայ գրադարանավար
### Ս
* Սուրեն Չիլինգարյան (1918–1997) – հայ խորհրդային նկարիչ
### Վ
* Վանուշ Չիլինգարյան (ծ. 1929) – հայ վիրաբույժ-վնասվածքաբան և պրոթեզավորող
## Տես նաև
* Չիլինգիրյան
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ
Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Երվանդ Գևորգյան

**Երվանդ Հարությունի Գևորգյան** (), հայ մանկավարժ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից, ԽՄԿԿ անդամ։

Ծնվել է Շամշադինի շրջանի Բերդ գյուղում (այժմ՝ քաղաք)։ 1939 թվականին, ավարտելով տեղի միջնակարգ դպրոցը, զորակոչվել է բանակ։ Հիվանդության պատճառով 1940 թվականին ազատվել է բանակից և ուսուցչական աշխատանքի անցել Նավուր գյուղում։ 1942 թվականի մայիսին կրկին զորակոչվել է բանակ և մասնակցել Հյուսիսային Կովկասում մղվող մարտերին։ 1942 թվականի նոյեմբերի 11-ին երկու անգամ վիրավորվել է։ Բուժվելուց հետո 1943 թվականին զորացրվել է և աշխատանքի անցել Նավուր գյուղում, ուր աշխատել է մինչև 1945 թվականը։ 1947-1955 թվականներին որպես ուսուցիչ աշխատել է Բերդի ութամյա դպրոցում, իսկ այնուհետև մինչև 1964 թվականը՝ կուսշրջկոմում որպես հրահանգիչ։ 1964 թվականի մայիսից մեկ տարի աշխատել է հասարակական սննդի միավորման տնօրեն, մեկ տարի էլ՝ քաղլուսկաբինետի գրադարանի վարիչ։ 1967 թվականից զբաղեցրել է Շամշադինի շրջանի մամուլի գործակալության պետի պաշտոնը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Օշնաղ (գետակ)

**Օշնաղ**, *Օշնագ, Օշնակ, Օշնակ-բերդ*, գետակ Ճորոխի աջակողմյան վտակը։ Սկիզթ է առնում Բեջիգին լեռան հարավ-արևմտյան լանջերից և, հոսելով Օշնաղ գյուղով, Կիսկիմ գյուղաքաղաից 5 կմ հարավ-արևմուտք միանում է Ճորոխին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Ճորոխ գետի վտակներ
Հակոբ Թումանյան

**Հակոբ Խաչատուրի Թումանյան** (), հայ մանկավարժ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից։

Ծնվել է Շամշադինի շրջանի Բերդ գյուղում (այժմ՝ քաղաք)։ 1938 թվականին ավարտել է շրջկենտրոնի միջնակարգ դպրոցը, նշանակվել նույն դպրոցում ավագ ջոկատավար, ապա՝ մաթեմատիկայի ուսուցիչ։ Միաժամանակ հեռակայել է Երևանի մանկավարժական ինստիտուտի ֆիզմաթ ֆակուլտետում։ 1939 թվականի փետրվարին զորակոչվել է բանակ, ծառայել է Ուկրաինայում։ Պատերազմի նախօրեին գտնվել է Ժիտոմիրի շրջանում։ Ճակատային ընկերների հաղորդմամբ Հակոբ Խաչատրյանը զոհվել է պատերազմի առաջին օրերին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Սիավուշ Ասլան

**Սիավուշ Մամեդաղա օղլի Ասլան** (, ), թատրոնի և կինոյի ադրբեջանցի դերասան, Ադրբեջանի ԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (1974), Ադրբեջանի ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1982);

## Կենսագրություն
Սիավուշ Ասլանը ծնվել է 1935 թվականի սեպտեմբերի 5-ին Բաքվում։ 1947-1953 թվականներին գործել է բազմաթիվ ասոցիացիաներում։ 1954 թվականին նա կարճ ժամանակով աշխատել է Երաժշտական կոմեդիայի թատրոնում։ 1958 թվականին աշխատել է Ղուբայի պետական դրամատիկական թատրոնում։ 1959 թվականին վերադառնալով Բաքու, Սիավուշ Ասլանն ընդունվել է Ադրբեջանի պետական երաժշտական կոմեդիայի թատրոնի թատերախումբը։ Նա երկար տարիներ հանդես է եկել որպես Ադրբեջանի պետական երաժշտական կոմեդիայի թատրոնի գլխավոր դերասաններից մեկը։ Որոշ ժամանակ նա աշխատել է որպես այդ թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար (1994-1996)։

Նա մահացել է 2013 թվականի հունիսի 27-ին Բաքվում, ծանր հիվանդությունից հետո։

## Պարգևներ և կոչումներ
Սիավուշ Ասլանը 1974 թվականին արժանացել է Ադրբեջանի Հանրապետության վաստակավոր արտիստի կոչմանը, թատերական և կինոյի արդյունավետ աշխատանքի համար։ Իսկ 1982 թվականին արժանացել է ժողովրդական արտիստի կոչմանը։ Նա նախագահական պաշտոնաթողն էր։ 
* Ադրբեջանի ԽՍՀ-ի վաստակավոր արտիստ (1981)
* Ադրբեջանի ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1989)
* Ադրբեջանի Օրդեն «Փառք»  (2013)
* Պատվի օրդեն (1995)

## Տես նաև
* Հասան Մամեդով
* Ադրբեջանական կինո
* Յաշար Նուրի

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանցի դերասաններ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան)
Պուշկինի փողոց (այլ կիրառումներ)

**Պուշկինի փողոց**, փողոցներ տարբեր քաղաքներում.

* Պուշկինի փողոց (Երևան)
* Պուշկինի փողոց (Կազան)
* Պուշկինի փողոց (Դոնի Ռոստով)
* Պուշկինի փողոց (Կրասնի Սուլին)
* Պուշկինի փողոց (Յալթա)
Օջախփիր

**Օջախփիր**, լեռնագագաթ Հայաստանի Լոռու մարզում, Գուգարաց լեռնաշղթայի միջին մասում, Վանաձոր քաղաքից 25 կմ հյուսիս-արևելք, Մարց գյյուղից հյուսիս-արևելք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի լեռներ
Ջումշուդ Թումանյան

**Ջումշուդ Գրիգորի Թումանյան** (), հայ մանկավարժ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից։

Ծնվել է Շամշադինի շրջանի Բերդ գյուղում (այժմ՝ քաղաք), երկրագործի ընտանիքում։ 1935 թվականին ավարտել է Բերդի միջնակարգ դպրոցը, ապա ընդունվել Երևանի մանկավարժական ինստիտուտի պատմալեզվագրական ֆակուլտետը։ Սովորել է հեռակա կարգով և ավարտել։ 1935-1936 ուսումնական տարում նշանակվել է Ստեփանավանի միջնակարգ դպրոցում պատմության ուսուցիչ։ 1939-1941 թվականներին աշխատել է Կալինինոյի շրջանի Շահնազար գյուղի դպրոցում որպես լեզվի և գրականության ուսուցիչ և ուսմասվար, ապա՝ տնօրեն։ 1941 թվականին զորակոչվել է բանակ։ Ծառայել է Ղրիմում, ստացել կրտսեր, ապա ավագ լեյտենանտի կոչում։ Վերջին նամակն ստացվել է Ղրիմից 1942 թվականի մայիսին։

Պարգևատրվել է «Կարմիր աստղի» շքանշանով և մեդալներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ավագ լեյտենանտներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Օսինովի լեռ

**Օսինովի լեռ**, *Օսինովայա*, լեռ Վրաստանի Քվեմո Քարթլիի մարզում, Վիրահայոց լեռներում, Լալվար լեռնագագաթից հյուսիս-արևմուտք, Հայաստանի Տաշիր քաղաքց 20 կմ հյուսիս-արևելք, Բոլնիս գետի ձախ կողմում։ Բարձրություն 1540 մ։ Նշանակված է Կովկսւսի 5– և 10-վերստանոց քարաեզնևրում՝ *Օսինովայա* () ձևով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վիրահայոց լեռնաշղթա
Կատեգորիա:Քվեմո Քարթլիի մարզ
Պոնտոսի լեռնային համակարգ

**Պոնտական լեռներ**, *Հյուսիս-Անատոլիական լեռներ, Պոնտական Պար, Պոնտոսի լեռներ, Պոնտոսյան լեռներ*, լեռնահամակարգ, լեռնաշղթա, լեռներ Փոքր Ասիայում։ Ձգվում է Սև ծովի հարավային ափերով։ Արևելքում սկսվում է Ճորոխ գետի ստորին հոսանքի մոտից և ձգվում գրեթե հորիզոնական ուղղությամբ արևմուտք, մինչև Իրիս գետի հովիտ։ Երկարությունը մոտ 1000 կմ է, լայնությունը՝ մինչև 130 կմ։ Կազմված է իրարից երկայնական հովիտներով բաժանված զուգահեռ շղթաներից։ Լեռնաշղթան տարբեր մասերում ունի տարբեր անուններ։ Արևելյան հատվածը (Քաջքար գագաթով, 3937 մ) կոչվում է Խաղտյաց լեռներ և ավելի բարձր է, իսկ արևմուտք՝ Արևմտա-Պոնտական լեռնաշղթա, որն այդտեղ գտնվող Իգդիր լեռների անունով կոչվել է նաև Իգդիրի լեռնաշղթա։ Այս հատվածն ավելի ցածր է (մինչև 2565 մ)։ Այստեղ է գտնվում նաև Ջանիկի լեռնաշղթան, որը ձգվում է Սեբաստիայի նահանգի տարածքով։ Կազմված է հնագույն բյուրեղային և մեզոզոյան ու երրորդական հասակի նստվածքային ապարներից։ Սեյսմիկ շրջան է։ Կան քարածխի, պղնձի, բազմամետաղների պաշարներ։ Հյուսիսային լանջերն անտառապատ են, հարավային՝ ծածկված լեռնատափաստանային և կիսաանապատային բուսականությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պոնտոսի լեռնային համակարգ
Վաղենակ պարսկական

**Վաղենակ պարսկական** (), բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
5-25 սմ բարձրությամբ միամյա նուրբ բույսեր են։ Ցողունները հիմքից ճյուղավորված են, վեր բարձրացող կամ փռված, մանր գեղձային թավոտությամբ։ Տերևները երկարավուն են, հակաձվաձևից մինչև երկարավուն նշտարաձև։ Եզրային լեզվակավոր ծաղիկները ոսկեփայլ դեղին են։ Զամբյուղները ունեն 7-8 մմ լայնություն և պտղի ժամանակ գնդաձև են։ Սերմնիկները օղակաձև կորացած են, խիտ գեղձային թավոտությամբ։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հայտնի է Զանգեզուրի (Ներքին հանդ) և Մեղրու (Շվանիձոր, Նյուվադի) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է Արևելյան և Հարավային Անդրկովկասում, Հարավարևմտյան Ասիայում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորին լեռնային գոտու 500-700 մ բարձրությունների վրա, չոր, խճաքարոտ, քարքարոտ կամ կավային լանջերին, կիսաանապատային բուսականության մեջ, երբեմն նաև ցանքերում։ Ծաղկում է ապրիլ ամսին, պտղաբերում՝ մայիսին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Հայտնի է երկու ֆլորստիկական շրջաններում։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Աճում է ինտենսիվ յուրացվող տարածքներում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Շիկահող» պետական արգելոցի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Բարդածաղկավորներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Նրբախոտ թելատերև

**Նրբախոտ թելատերև** (), խաչածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
3-15 սմ բարձրության միամյա խոտաբույս է։ Ցողունը հիմքից չռված է։ Տերևները գծային են, թելանման, ամբողջական կամ փետրաձև բաժանված 3-5 մասերի։ Ծաղիկները քառատիպ են, պսակաթերթերը՝ սպիտակ կամ թեթևակի վարդագույն։ Պատիճները գծային են, տափակած, դժվար բացվող, 15-30 մմ երկարության և 2-3 մմ լայնության։ Սերմերը բազմաթիվ են, երկարավուն, երկշար։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է Երևանի (Ուրծի և Երախի լեռներ, Վեդի, Երասխ, Արարատ) ֆլորիստիկական շրջանում։ Ընդհանուր արեալը ընդգրկում Արևելյան Նախակովկասը, և Նախիջևանը, ինչպես նաև Հարավարևմտյան և Միջին Ասիան։

## Էկոլոգիա
Աճում է հիմնականում ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 700-1100 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ, խճոտ լանջերին, կիսանապատային բուսականության կազմում։ Ծաղկում է ապրիլին, պտղաբերում՝ մայիսին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքիի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Խաչածաղկավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Ռոբերտ Կամոյան

**Ռոբերտ Վարդանի Կամոյան** (), հայ ռեժիսոր, նկարիչ։

## Կենսագրություն
Ռոբերտ Կամոյանը ծնվել է 1937 թվականի հունվարի 6-ին։ Նրա հայրը՝ Վարդան Կամոյանը եղել է  Լոռուց։ Սվերդլովսկ քաղաքում ստացել է լեռնային ինժեների բարձրագույն կրթություն, տեղափոխվել Կապան և ապրել մինչև իր կյանքի վերջ։ Պապը՝ Արշակը որոշ ժամանակ բնակվել է Խնձորեսկում։

Ռոբերտը միջնակարգ կրթություն է ստացել է Կապանի թիվ 3 ռուսական դպրոցում, այնուհետև ուսումը շարունակել է Լենինգրադի Ի. Ռեպինի անվան գեղարվեստի ակադեմիայում։ 1955 թվականին՝ երկրորդ կուրսից ուսումն ընդհատել է, վերադարձել Կապան և աշխատանքի անցել մսի կոմբինատի սառնարանային տնտեսությունում` կոմպրեսորային արտադրամասի մեքենավարի օգնական, ապա` Բարաբաթումի պղնձահանքում` բանվոր։ 1958 թվականին մեկնել է Երևան և ընդունվել գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի ռեժիսորական ֆակուլտետը, միաժամանակ սովորել նաև նույն ինստիտուտի գունանկարչական ֆակուլտետում։ 1963 թվականին ստացել է ռեժիսորի մասնագիտություն, իսկ 1964 թվականին՝ նկարիչ-գունանկարչի ու մանկավարժի մասնագիտություն։ Գեղարվեստաթատերական ինստիտուտում սովորել է ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, ռեժիսոր Վարդան Աճեմյանի, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, ռեժիսոր Արմեն Գուլակյանի, ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ, պրոֆեսոր Էդուարդ Իսաբեկյանի, և այլ նկարիչների և ռեժիսորների ղեկավարությամբ։

1965 թվականին եղել է Մեղրու շրջանի Ագարակ քաղաքի մշակույթի տան տնօրեն։ 1966-1967 թվականներին եղել է Երևանի Հ. Թումանյանի անվան պետական տիկնիկային և Կ. Ստանիսլավսկու անվան պետական թատրոններում` ռեժիսոր, նկարիչ։ 1967-1988 թվականներին Կապանի Ալ. Շիրվանզադեի անվան պետական դրամատիկական թատրոնում եղել է բեմադրող ռեժիսոր, նկարիչ և գլխավոր նկարիչ։ Բեմական ձևավորումներ է կատարել Գյումրու, Գորիսի թատրոններում։ 1971 թվականիՆ հիմնադրել է նկարչական ստուդիա, որտեղ սովորել են բազմաթիվ պատանիներ և աղջիկներ։

## Ցուցահանդեսներ
Ռոբերտ Կամոյանը 1960-ական թվականների կեսերից մասնակցել է հանրապետական և համամիութենական ցուցահանդեսների։ Անհատական ցուցահանդեսներ է բացել Լենինգրադում, Ռիգայում, Յուրմալայում, Վիլնյուսում, Երևանում, Կապանում։ Նրա ստեղծագործություններից գտնվում են Հայաստանի, ԱՄՆ-ի, Կանադայի, Ռուսաստանի, Լիտվայի, Լատվիայի, Էստոնիայի թանգարաններում և մասնավոր հավաքածուներում։ Նկարելուց բացի գրել է նաև չափածո ստեղծագործություններ, ուսումնասիրել է փիլիսոփայություն և ճարտարապետություն։ Ռոբերտ Կամոյանը եղել է Սիբիրում, Հեռավոր Արևելքում, Կամչատկայում։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*ՌՈԲԵՐՏ ԿԱՄՈՅԱՆ. «Ես նկարելու եմ նաեւ մահվանից հետո» 

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ ռեժիսորներ
Էվնոմիա կլորատերև

**Էվնոմիա կլորատերև** (), խաչածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
3-15 սմ բարձրությամբ գետնատարած բազմամյա բույս է։ Տերևներն ունեն 6-20 մմ երկարություն, հակադիր են, կոշտավուն, հակաձվաձև կամ կլորավուն, ամբողջաեզր և նստադիր։ Հովանոցանման ողկույզներում գտնվող ծաղիկները գագաթնային են և կարճացած։ Բաժակաթերթերը կարմրավուն են։ Պսակաթերթերը վարդագույն են, 8-10 մմ երկարությամբ։ Պատիճակներն ունեն մոտ 8 մմ երկարություն, 3-4 մմ լայնություն, ձվաձև-երկարավուն են և թեթևակի գոգավոր։ Սռնակի երկարությունը պտղի ժամանակ հասնում է մոտ 1 մմ-ի։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է Ապարանի (լեռնագագաթ Քյորօղլի) և Գեղամի (Սպիտակ սար, Ակնասար, Եռաթմբեր, Ակնա լիճ) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Ընդհանուր արեալն ընգրկում է Մեծ և Փոքր Կովկասյան լեռնաշղթաները։

## Էկոլոգիա
Աճում է ալպյան գոտում՝ ծովի մակարդակից 2950-3400 մ բարձրությունների վրա, ինչպես նաև բարձր լեռների գագաթնամերձ քարաթափվածքներին, քարքարոտ լանջերին։ Ծաղկում է հուլիս ամսին, պտղաբերում՝ օգոստոսին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Կովկասի էնդեմիկ բույսերից է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Տեսակին, կապված հատկապես կլիմայի գլոբալ փոփոխության հետ, սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների նվազման վտանգ։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Մեկ պոպուլյացիան գտնվում է «Ռելիկտային կրկես Քյորօղլի լեռան մոտ» բնության հուշարձանի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Խաչածաղկավորներ
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Ստեպտորամֆուս պարսկական

**Ստեպտորամֆուս պարսկական** (), բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Ամբողջական մեծ տերևներով, մինչև 30 սմ երկարությամբ և հզոր արմատով բազմամյա խոտաբույս է։ Ծաղկակիրներն ունեն գեղձային թավոտություն, իսկ սերմիկները սրացած էլիպսաձև են, դեղնավուն, արտահայտված միջին կողով։ Պապուսի արտաքին պսակը լավ է զարգացած և կազմված է բազմաթիվ, հաճախ բազմաշարք ոսկեգույն մազիկներից։

## Տարածվածություն
Հայաստանում աճում է Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Երանոսի լեռնաշղթա, Ուրցաձորի շրջակայք)։ Աճում է նաև Նաախիջևանում, Իրանում, Թուրքմենիայում, Աֆղանստանում, Պակիստանում։

## Էկոլոգիա
Աճում է միջին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1200-1400 մ բարձրությունների վրա, չոր ժայռոտ լանջերին և խճաքարոտ քարաթփվածքների վրա։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում է հուլիս ամսին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Հայտնի է մեկ պոպուլյացիա, որի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Աճում է գյուղատնտեսական հանդակների համար ինտենսիվ  յուրացվող տարածքներում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Բարդածաղկավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Ակներ գյուղի միջնակարգ դպրոց

**Ակներ գյուղի միջնակարգ դպրոց**, միջնակարգ դպրոց Հայաստանի Սյունիքի մարզի Ակներ գյուղում։

## Պատմություն
Մինչև 1920 թվականը Ակներ գյուղում դպրոց չի եղել։ Աշակերտները սովորել են Վերիշեն գյուղի հնգամյա դպրոցում։ Որպես դպրոց ծառայում էին վերիշենցիներ Վարդան Դադալյանի և Գրիգոր Միրումյանի տները։ Հետահագում՝ մինչև 1931 թվականը Ակներում գործել է տարրական դպրոց՝ Իրիցին Խաշուն և Մկրտիչ Ալխասյանի տներում։

1931 թվականին շահագործման է հանձնվել Ակների նորակառույց տարրական դպրոցը, որը եղել է միհարկանի, ունեցել է 4 սենյակ։ Աշակերտները տարրական կրթություն ստացել են այստեղ, այնուհետև ուսումը շարունակել են Վերիշենի յոթնամյա դպրոցում։

Պատերազմից հետո Ակների ժողովրդի և Գորիսի շրջժողկրթբաժնի ուժերով կառուցվել է դպրոց։ 1947 թվականին աշակերտների թիվը 84 էր, 1962 թվականին՝ 120։

1992 թվականի սեպտեմբերի 1-ից Վերիշենի միջնակարգ դպրոցի շենքում սկսել է գործել Ակների առանձնացված կրթօջախը։ Նույն թվականին Ակներում դպրոց կառուցելու նախագիծ մշակվեց և Ակների խանութի շենքը վերափոխվեց, հարմարացվեց դպրոցի։ 1995 թվականին Հայաստանի սոցիալական ներդրումների հիմնադրամի և գյուղի ժողովրդի ուժերով կազմվեց նոր նախագիծ։ 1998 թվականի հունիս ամսում շենքը շահագործման հանձնվեց։ Ակների նոր դպրոցի հանդիսավոր բացումը  տեղի է ունեցել 1998 թվականի հունիսի 17-ին։ Հետագայում դպրոցի ետնամասում կառուցել է նաև սպորտային բացօթյա խաղահրապարակ, որի հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել  1999 թվականի մայիսի 22-ին։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*Լևան Սահակյան «Ակների պատմություն»

Կատեգորիա:1931 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Ակներ (Սյունիքի մարզ)
Օսլան

**Օսլան**, գետ Տիգրիսի ձախակողմյան վաակը։ Սկիզբ է առնում Դիարբեքիր քաղաքից մոտ 50 կմ հյուսիս֊արևմուտք Հայկական Տավրոս լեռնահամակարգի հարավային ճյուղավորումներից, հոսում հյուսիս-հարավ ուղղությամբ և Դիարբեքիր քաղաից մոտ 35 կմ արևելք, Բիսմիլ գյուղի մոտ միանում է Տիգրիսին։ Նշանակված Լ Կովկասի 5-վերստանոց քարտեգում։ Հավանաբար՝ Ասլւսն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Դիարբեքիրի նահանգ
Կատեգորիա:Տիգրիս գետի վտակներ
Ադոլֆս Աբելե

**Ադոլֆս Աբելե** (), լատվիացի կոմպոզիտոր և երգչախմբի դիրիժոր։

1907 թվականին ավարտել է Ցեսիսի դպրոցը, տեղափոխվել Ռիգա, որտեղ երաժշտություն է ուսանել Էմիլ Դարզինի ղեկավարությամբ։ Ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիան (1915 թ.), Յազեպ Վիտոլ կոմպոզիցիայի դասարանը, Յակով Գադշինինի մոտ սովորել է նաև երգեհոն նվագել։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում եղել է լատիշ հրաձիգների 4-րդ գնդի կապելմեյստեր։ Պատերազմից հետո բնակություն է հաստատել Ռիգայում, 1918 թվականին որպես կրկնուսույց ընդունվել է Ազգային օպերայի թատրոն։ 1919-1924 թվականներին որպես երգեհոնահար դասավանդվել և աշխատել է Լիեպայայում, 1922 թվականից եղել է Լիեպայայի ժողովրդական կոնսերվատորիայի առաջին տնօրենը։ 1924–1944 թվականներին դասավանդել է Լատվիայի կոնսերվատորիայում, 1938 թվականից՝ որպես պրոֆեսոր։ Միաժամանակ, 1927 թվականից եղել է Լատվիայի «Ձիեսմուվարա» երգչախումբի դիրիժոր, դրա կազմում շրջագայել է սկանդինավյան և բալթյան երկրներում։ Եղել է VII, VIII և IX լատվիական երգի տոնների գլխավոր դիրիժորը։

1944 թվականին լքել է Լատվիան, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո ապրել է Գերմանիայում՝ Նեքարի Էսլինգենում, որն ընդունվել է բազմաթիվ տեղահանվածների Լատվիայից։ 1950 թվականին մեկնել է ԱՄՆ, աշխատել որպես երգեհոնահար։ Եղել է Էսլինգենում Լատվիական երգի տոնի (1947 թ.) և ԱՄՆ-ում Լատվիական երգի երկրորդ տոնի գլխավոր դիրիժորը (Չիկագո, 1958)։

Աբելեի՝ որպես կոմպոզիտորի, ստեղծագործական ժառանգության հիմքը կազմում են ավելի քան 70 երգչախմբային a cappella ստեղծագործություն։ Նա նաև ունի մոտ 40 երգ, մի շարք սիմֆոնիկ ստեղծագործություններ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Կենսագրությունը Լատվիական Երաժշտական տեղեկատվական կենտրոնի կայքում  

Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լատիշ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Լատիշ դիրիժորներ
Լռջուն Կարյագինի

**Լռջուն Կարյագինի** (), խաչածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Բազմամյա խոտաբույս է, որի ցողունը հասնում է 40 սմ երկարության։ Տերևները երկարավուն են՝ ծածկված հազվադեպ մազիկներով, իսկ ցողունային տերևները եզրերից և գլխավոր ջղի ուղղությամբ ծածկված են առսեղմ մազիկներով։ Ծաղիկները դեղին են և խմբված են խիտ ծաղկաբույլերում։ Պտուղը պատիճակ է (լայնությունը գերազանցում է երկարությանը) և հասնում է 29-35 մմ լայնության և 25-28 մմ երկարության։ Այն բաղկացած է մերկ, լայնակի-օվալ, ալիքավոր թևերից։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է Երևանի (Ուրծի լեռնաշղթա) և Զանգեզուրի (Շաքիի ջրվեժ) ֆլորիստական շրջաններում։ Աճում է նաև Նախիջևանում։

## Էկոլոգիա
Աճում է միջին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1300-1500 մ բարձրությունների վրա, ժայռոտ լանջերին։ Ծաղկում է մայիս ամսին, պտղաբերում՝ հունիսին։

## Պահպանություն
Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հարավային Անդրկովկասի էնդեմիկ է։ Հայաստանում հայտնի է ընդամենը երկու պոպուլյացիաներից։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Արեալը խիստ մասնատված է։ Տնտեսական գործունեության և ռեկրեցիայի պատճառով տեսակին սպառնում է անհետացում։ Կարմիր գրքի առաջին հրատարակությամ մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանություն չի իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Խաչածաղկավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Գործ №...

**Գործ №…** (), խորհրդային մուլտիպլիկացիոն ֆիլմ մեծահասակների համար, նկարահանված 1964 թվականին։ Ֆիանա Եպիֆանովայի ռեժիսորական դեբյուտն է։

## Սյուժե
Մրջնաբնի կյանքն ընթանում էր իր հունով։ Բոլոր մրջյունները աշխատում էին առանց ջանք խնայելու։ Միայն մի ծույլ մրջյուն չէր ուզում աշխատել և պահը որսալով, գնում է զբոսնելու։ Ճանապարհին նրան հանդիպում է Բոռը, ով նրան առաջարկում է միասին «հեշտ կյանք» ապրել։ Նրանք թիթեռների հետ գնում են ռեստորան, որտեղ ուրախանում են այնքան ժամանակ, քանի դեռ նրանց չեն բերում հաշիվը, որը նրանք ի վիճակի չեն լինում վճարել։ Բայց դրությունը փրկում է Բզեզը, ով վճարում է նրանց փոխարեն։ Այս ծառայության դիմաց նա խնդրում է օգնել իրեն ու Սարդին` թալանել մեղուների փեթակը։ Գիշերը, դիմակներ դնելով, հանցագործներն իրականացնում են ծրագիրը, սակայն գողոնը հեռու տանել չեն հասցնում։ Խուզարկու մեղուն գտնում է նրանց հետքերը։ Մեղուները և մրջյունները բռնում են գողերին և դատապարտում արժանի պատժի։

## Գեղարվեստական առանձնահատկություններ
* Մուլտֆիլմի սկզբում գրված է. Մուլտդետեկտիվ։ Գործին մասնակցում են. Բոռը, Մրջյունը, Բզեզը, Սարդը, Թիթեռը և ուրիշներ։
* Ֆիլմում ոչ մի բառ չի արտասանվել, հնչում է միայն երաժշտություն։

## Հեղինակներ
* Սցենարի հեղինակներ` Յակով Գրեյ, Ի. Ֆինկ
* Ռեժիսոր` Ֆաինա Եպիֆանովա
* Բեմադրող նկարիչ` Ն. Սվոբոդովա
* Խմբագիր` Արկադի Սնեսարև
* Կոմպոզիտոր` Յուրի Լևիտին
* Օպերատոր` Բորիս Կոտով
* Մոնտաժող` Լյուբով Գեորգիևա
* Հնչյունային օպերատոր` Բորիս Ֆիլչիկով
* Նկարիչներ` Վլադիմիր Պոպով, Վլադիմիր Պեկար, Վադիմ Դոլգիխ, Իգոր Պադգորսկի, Վիկտոր Արսենտև, Բորիս Բուտակով, Ելիզավետա Կոմովա, Իվան Դավիդով, Ալեքսանդր Դավիդով, Վլադիմիր Մորոզով, Լիդիա Կովալևսկայա, Ելենա Տաննենբերգ, Պյոտր Կորոբաև

## Գրականություն
*  с. 252—253.
* Малянтович, Кирилл Георгиевич|Малянтович К. Г. «Аниматоры Союзмультфильма», «Киноведческие записки» № 81. 12.03.2007

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1964 մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:«Սոյուզմուլտֆիլմ» ստուդիայի մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային մուլտֆիլմեր
Նվարդակ քնարաձև

**Նվարդակ քնարաձև** (), խաչածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։

## Նկարագրություն
Բազմամյա խոտաբույս է։ Ցողունը չռված-ճյուղավոր է և ունի  20–60 սմ բարձրության։ Տերևները կաշենման են, ստորինները՝ քնարաձև–փետրաձև, ցողունայինները՝ գծային, վաղ չորացող, որի պատճառով ցողունը թվում է անտերև։ Բույսի ծաղիկները քառատիպ են, սպիտակ պսակաթերթերով, պատիճակները ձվաձև կամ էլիպսաձև են, անթև և ունեն 1,5–2 մմ երկարություն, 1,5 սմ լայնություն, սռնակը նստադիր է։

## Տարածում
Հայաստանում հանդիպում է Երևանի (Ջրվեժ, Նորք, Դալմայի այգիներ, Փարաքար, Խաթունարխ, Այղր լիճ, Լենուղի գյուղերի շրջակայք) և Դարեղեգիսի (Ջերմուկ) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Ընդհանուր արեալն ընդգրկում է Արևելյան Նախակովկասը, Հայաստանը և Նախիջևանը, ինչպես նաև Հյուսիսարևելյան Անատոլիան ու Հյուսիսարևմտյան Իրանը։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 800–1800 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ, խճոտ, ժայռոտ լանջերին։ Ծաղկում է մայիսին, պտղաբերում հունիս-հուլիս ամիսներին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²–ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²–ից պակաս։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր ։ CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Խաչածաղկավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Վերածնունդ (Ֆաբերժեի ձու)

**«Վերածնունդ»** (), ոսկերչական ձու, որը դարձավ Ֆաբերժեի 52 զատկական ձվերից մեկը՝ պատրաստված Կարլ Ֆաբերժեի ընկերությունում Ռուսաստանի կայսերական ընտանիքի համար։ Այն ստեղծվել է 1894 թվականին Ալեքսանդր III կայսեր պատվերով՝ կնոջ՝ կայսրուհի Մարիա Ֆեոդորովնայի համար։

Ներկայումս ձուն համարվում է Վիկտոր Վեկսելբերգի ֆոնդի սեփականությունը։

Այսօր «Վերածնունդ» ոսկերչական ձուն պահպանվում և ցուցադրվում է Ֆաբերժեի թանգարանում (Նարիշկինների և Շուվալովների պալատ, Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսաստան)։

## Դիզայն
Ձվի տեսքով զարդարուն արկղիկը պատրաստած է թափանցիկ կաթնաերկնագույն ագաթից։ Ձուն հորիզոնական դիրքով է և հենված է ձվաձև տակդիրին։ Ձվի վերևի հատվածը բացվում է ոսկե ծխնուց։ Վերին հատվածը երիզված է սպիտակ էմալից նրբաճաղով, որի հատման վայրերում ադամանդներից ու սուտակներից ձևավորված ծաղիկներ են ագուցված։ Ամենավերևում ադամանդներից «1894» թվականն է գրված՝ ձվաձև էմալի վրա, որը պատրաստված է մորու կարմիր թափանցիկ էմալից՝ շրջանակված ոճավորված կանաչ էմալե խեցիներով ու կարմիր ու սպիտակ էմալե ֆիգուրներով։ Արկղիկի երկու կողմերում առյուծների ոսկե գլուխներ են տեղադրված՝ օղակները բերաններում, որոնք ծառայում են որպես բռնակ։ Դրվագակերտ հիմքը՝ տակդիրը, զարդարված է թափանցիկ կանաչ էմալե տերևներով, որոնք միմյանց հերթափոխում են կարմիր էմալե ծաղիկներով։

alt=|մինի|Լե Ռոյի զարդատուփ
«Վերածնունդ» ձվի նախատիպը ամստերդամցի վարպետ Լե Ռոյի կողմից ստեղծված զարդատուփն է՝ պատրաստված  XVIII դարի սկզբին, որն այսօր պահպանվում է Դրեզդենի գեղարվեստի թանգարանում։

## Անակնկալ
Ձվի անակնկալը կորսված է, սակայն կա ենթադրություն, ըստ որի այն մարգարտե զարդ է եղել։ Ըստ այլ վարկածի, որը ներկայացնում է Քրիստոֆեր Ֆորբսը, համարվում է, որ «Վերածնունդ» ձվի անակնկալը «Քրիստոսի հարություն» ձուն է։ Վերջինս լիովին համապատասխանում է չափերով և գունային ներկապնակով։ Բացի այդ, 1902 թվականին երկու ձուն էլ ցուցադրվել են իրար հետ։ «Քրիստոսի հարություն» ձուն չունի գույքահամար, ինչը նույնպես խոսում է վերոնկարագրյալ վարկածի օգտին։

## Պատմություն
Ոսկերչական ձուն 1894 թվականին Ալեքսանդր III կայսրը նվիրել է կնոջը՝ Մարիա Ֆեոդորովնային՝ Զատկի տոնի առթիվ։ 1917 թվականին հեղափոխականները ձուն հափշտակում և ուղարկում են Կրեմլի զինապալատ։ 1927 թվականին «Антиквариат» գրասենյակի կողմից 1500 ռուբլով ձուն վաճառվել է Արմանդ Համմերին, որը ներկայացնում էր Նյու Յորքի Համմեր պատկերասրահը։ 1937-ից 1947 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում ձուն գտնվել է Մեծ Բրիտանիայում՝ Հենրի Թալբոտ դե Վերեի մոտ։ 1947-ից 1958 թվականներին ձվի սեփականատերերն են եղել Ջեք և Բել Լինսկիները Նյու Յորքից։ 1958 թվականին ձուն գտնվել է A La Vieille Russie թանգարանում։ 1965 թվականին ձուն ձեռք է բերում «Forbes» ամսագիրը։ 2004 թվականից ձվի սեփականատերը Վիկտոր Վեկսելբերգն է։

## Տես նաև
* Ֆաբերժեի ձվեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* На сайте музея 

Կատեգորիա:1894 աշխատություններ
Կատեգորիա:Ոսկերչություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Ֆաբերժե
Երնջնակ Վանատուրի

**Երնջնակ Վանատուրի** (), հովանոցավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
30-50 սմ բարձրությամբ բազմամյա խոտաբույս է։ Տերևները ամբողջական են, գծային–նշտարաձև, կաշենման։ Ծաղկաբույլը կազմված է 2-5 գլխիկներից։ Ծածկոցի թերթերը 7-9-ն են, գծային-նշտարաձև։

## Տարածվածություն
Հայաստանում աճում է Ապարանի (Արայի լեռ, գյուղ Ֆանտան), Գեղամի (գյուղ Արթիզ) և Դարեղեգիսի ֆլորիստիկական շրջաններում (գյուղ Կարմրաշեն)։ Աճում է նաև Հյուսիսարևելյան Անատոլիայում և Արևմտյան Իրանում։

## Էկոլոգիա
Աճում է վերին լեռնային և ենթալպյան գոտում՝ ծովի մակարդակից 1800-2450 մ բարձրությունների վրա, քարքարոտ լանջերին, տափաստանում, մարգագետիններում։ Ծաղկում է հուլիս ամսին, պտղաբերում՝ օգոստոսին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Աճում է 3 ֆլորիստիկական շրջաններում։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Արեալը մասնատված է։ Առկա է տեսակի տարածման և բնակության շրջանների կրճատման սպառնալիք՝ կապված գյուղատնտեսական նպատակներով հողերի յուրացման հետ։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանություն չի իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Հովանոցավորներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Աշոտ Թելունց

**Աշոտ Մաթևոսի Թելունց** (), հայ փիլիսոփա, փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր (1972), պրոֆեսոր (1973)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1914 թվականի նոյեմբերի 4-ին, Խնձորեսկ գյուղում։ 1938 թվականի ավարտել է Բաքվի Վ․ Ի․ Լենինի անվան մանկավարժական ինստիտուտը։ 1941-1945 թվականներին մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1953-1959 թվականներին եղել է ՀԿԿ Կենտկոմին կից կուսդպրոցի մարքսիզմ-լենինիզմի ամբիոնի վարիչ, 1959-62- թվականներին՝ ՀԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի փիլիսոփայության և իրավունքի ինստիտուտի մարքսիզմ-լենինիզմի ամբիոնի, 1964-1973 թվականներին՝ Երևանի Խ․ Աբովյանի անվան հայկական մանկավարժական ինստիտուտի փիլիսոփայության ամբիոնի վարիչ։
 
Աշոտ Թելունցի ուսումնասիրությունները վերաբերում են գիտության սոցիալական պրոբլոմներին։ Եղել է ՀԿԿ Կենտկոմի օրգան «Լենինյան ուղիով» ամսագրի խմբագիր։ Խմբագրել է Ադո Ադոյանի հանրահայտ «Սիրո և ընտանիքի էվոլյուցիան» երկհատոր (1967-1970 թվականներ) գիրքը։ Տիրապետել է մի շարք օտար լեզուների, զբաղվել բնական գիտություններով։ Իր հետք է թողել խորհրդային շրջանի հայ փիլիսոփայական դպրոցի ձևավորման ու զարգացման վրա։

Մահացել է 1973 թվականի սեպտեմբերի 27-ին, Երևանում։

## Երկեր
* Իմացության պրոցեսի հիմնական գծերը, Երևան, 1968։
* Социальная природа науки, Ереван, 1975.
* Условия и особенности развития науки в социалистическом обществе, Ереван, 1963.

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*Էդուադ Զոհրաբյան, Համլետ Միրզոյան, Գորիսի Հանրագիտարան

Կատեգորիա:Ադրբեջանի պետական մանկավարժական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով
Երուկաստրում Թախտաջյանի

**Երուկաստրում Թախտաջյանի** (), խաչածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
30-40 սմ բարձրությամբ բազմամյա բույս է։ Ծաղիկները դեղին են։ Պատիճները ունեն 15-45 մմ բարձրություն։

## Տարածում
Հանդիպում է Երևանի (Գողթ, Գառնի, Զովաշեն, Ողջաբերդ, Իլկասար, Երասխի լեռնաշղթա, «Էրեբունի» պետական արգելոց) և Դարեղեգիսի (Խաչիկ) ֆլորիստիկական շրջաններում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդարդակից 700-1900 մ բարձրությունների վրա, չոր լանջերին, տափաստաններում, կիսաանապատներում։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիսին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Հայաստանի էնդեմիկ բույս է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս։ Տեսակին , կապված անթրոպոգեն գործոնների, հատկապես ակտիվ տնտեսական գործունեության հետ, սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների նվազում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաներում ընդգրկված չէ։

Աճելավայրերի մի մասը պահպանվում է «Էրեբունի» և «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցների տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Խաչածաղկավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Ժիրայր Մարտիրոսյան

**Ժիրայր Արամայիսի Մարտիրոսյան** (), հայ գեղանկարիչ, քանդակագործ, Հայաստանի ու Արցախի նկարիչների միության անդամ, Ռուսաստանի գեղարվեստի ակադեմիայի պատվավոր անդամ (2018), Հայաստանի նկարիչների միության Սյունիքի մասնաճյուղի նախագահ, ԳՊՀ-ի կերպարվեստի բաժնի դասախոս, Գորիսի քաղաքային պատկերասրահի տնօրեն։

## Կենսագրություն
Ժիրայր Մարտիրոսյան ծնվել է 1957 թվականի հուլիսի 28-ին, Գորիս քաղաքում, մանկավարժի ընտանիքում։ Միջնակարգ կրթությունն ավարտելուց հետո ծառայել է խորհրդային բանակում։ 1981 թվականին ավարտել է Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը։ Աշխատել է քաղաքի մշակույթի օջախներում, Գորիսի պետթատրոնում՝ գլխավոր նկարիչ, տնօրեն։

Բազմաթիվ անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Երևանում, ՀՀ ուրիշ բնակավայրերում, Արցախում, Ֆրանսիայի Վիեն և Նյու Յորք քաղաքներում, կատերել է Գորիսի Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու պատկերազարդումները։

Այժմ Ժիրայր Մարտիրոսյանը ՀՀ նկարիչների միության Սյունիքի մասնաճյուղի նախագահն է, Գորիսի քաղային պատկերասրահի տնօրենը։

## Ստեղծագործություններ
*«Գորիսի ժայռերը»
*«Լաստիսար»
*«Մեր Գորիսը»
*«Տեսարան Սիսիանից»
*«Աշունը Գորիսում»
*«Որոտան գետ»

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գեղանկարիչ. Գորիսի բնությունը նկարելու համար պետք է հոգով զգաս այն (ֆոտոշարք)
* ԿԱ՛ՆԳ ԱՌ ԳՈՐԻՍՈՒՄ. Ժիրայր Մարտիրոսյան 

## Աղբյուրներ
*Էդուադ Զոհրաբյան, Համլետ Միրզոյան, Գորիսի Հանրագիտարան

Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գեղարվեստի ակադեմիայի պատվավոր անդամներ
Նարինջը (մուլտֆիլմ)

**Նարինջը**, (), խորհրդային կարճամետրաժ մուլտֆիլմ։ Նկարահանվել է ըստ Լյուդմիլա Զուբկովայի բանաստեղծության։

«Ուրախ կարուսել» № 8 մուլտիպլիկացիոն ալմանախի երեք սյուժեներից երկրորդն է։

## Սյուժե
Հատված բանաստեղծությունից

Մենք կիսում են նարինջը։
Այն մի հատ է,
Իսկ մենք` շատ։
Այս մի մասը` ոզնուն,
Իսկ այս մյուսը` ծիծառին։
Այս կտորը` բադիկին,
Իսկ այս մյուսն էլ` կատվիկին։
Մի կտոր էլ` ջրշանը,
Դե իսկ գայլին` կեղևը։ Բարկացած է նա մեզ վրա։ Այ քեզ փորձանք։ Փախեք ու թաքնվեք։


## Նկարահանող խումբ

## Գրականություն
*
 
* «Апельсин», авт. Людмила Зубкова, год издания: 2001, издательство: АСТ, Астрель.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:1976 մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:«Սոյուզմուլտֆիլմ» ստուդիայի մուլտֆիլմեր