Ես (փիլիսոփայություն)

**«Ես»**, փիլիսոփայության մեջ անհատի սեփական էություն, գիտելիք և արժեք, ինչպես նաև կապ՝ թվարկված հատկանիշների մեջ:

Առաջին դեմքի տեսանկյունը տարբերակում է «ես»-ը անձնական ինքնությունից: Մինչդեռ «ինքնություն»-ը (բառացիորեն) նույնություն է և կարող է լինել դասակարգված և պիտակավորված, «ես»-ը ենթադրում է առաջին դեմքի տեսանկյուն և ենթադրում է հնարավոր յուրահատկություն: Եվ հակառակը, «անձ»-ն օգտագործվում է որպես երրորդ դեմքի հղում: Անձնական ինքնությունը կարող է խաթարվել Ալցհայմերի հիվանդության խորը փուլում և այլ նեյրոդեգեներատիվ հիվանդությունների դեպքում: Վերջապես, «ես»-ը տարբերակելի է «մյուսներից»: Ներառյալ նույնության և այլ լինելու միջև եղած տարբերությունը, «ես»-ը ընդդեմ «մյուս»-ի հետազոտական թեմա է ժամանակակից փիլիսոփայության և ժամանակակից ֆենոմենոլոգիայի, հոգեբանության, հոգեբուժության, նյարդաբանության և նեյրոգիտության մեջ:

Չնայած սուբյեկտիվ փորձառությունը կենտրոնական դեր ունի «ես»-ի մեջ, այս փորձառության գաղտնիությունը «ես»-ի փիլիսոփայության և գիտակցության գիտական ուսումնասիրության բազմաթիվ խնդիրներից միայն մեկն է։

## Հոգեբանություն
«Ես»-ի հոգեբանությունը մարդու ինքնության կամ փորձառության սուբյեկտի ճանաչողական և աֆեկտիվ ներկայացման ուսումնասիրությունն է: Ժամանակակից հոգեբանության մեջ «ես»-ի ամենավաղ ձևակերպումը տարբերակում է երկու տարր՝ «Ես» (I) և «Իմ» (Me)։ «Ես»-ը սուբյեկտիվ ճանաչողն է, իսկ «Իմ»-ը՝ ճանաչվող սուբյեկտը։ Այժմյան հոգեբանական տեսակետները «ես»-ին դիտարկում են որպես մարդու մոտիվացիայի, ճանաչողական գործընթացների, զգացմունքների և սոցիալական ինքնության անբաժանելի բաղադրիչ։ Հետևելով Ջոն Լոքի գաղափարներին՝ «ես»-ը համարվում է էպիզոդիկ հիշողության արդյունք, սակայն ամնեզիա ունեցող մարդկանց վերաբերյալ հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ նրանք ունեն «ես»-ի հետևողական զգացողություն՝ հիմնված պահպանված հայեցակարգային ինքնակենսագրական գիտելիքների վրա: Ուստի հնարավոր է կապել «ես»-ի ճանաչողական և զգացական փորձառությունները նյարդաբանական գործընթացների հետ։ Այս շարունակական հետազոտության նպատակն է խորապես բացահայտել այն տարրերը, որոնցից բաղկացած են մարդկային ինքնության բազմաշերտ և բազմազան «ես»-երը։

Այն, ինչ Ֆրոյդի ավանդույթը սուբյեկտիվորեն անվանել է ««ես»-ի զգացում», Յունգյան վերլուծական հոգեբանության համար է, որտեղ մարդու ինքնությունը կայանում է անձի կամ էգոյի մեջ և ենթակա է փոփոխության հասունացման ընթացքում: Կարլ Յունգը տարբերակել է. «Ես-ը ոչ միայն կենտրոնն է, այլև ամբողջ շրջագիծը, որն ընդգրկում է և՛ գիտակցականը, և՛ անգիտակիցը. այն այս ամբողջականության կենտրոնն է...»: Յունգյան հոգեբանության մեջ Ես-ը «ամբողջականության նախատիպն է և հոգեկանի կարգավորող կենտրոնը... տրանսպերսոնալ ուժ, որը գերազանցում է էգոն»: Որպես Յունգյան նախատիպ, այն չի կարող ուղղակիորեն տեսանելի լինել, բայց շարունակական անհատականացման հասունացման և վերլուծական դիտարկման միջոցով կարող է օբյեկտիվորեն ընկալվել իր ամբողջականություն ստեղծող գործոնի միջոցով:

Միևնույն ժամանակ, ինքնահոգեբանությունը հոգեթերապևտիկ սկզբունքների և տեխնիկաների ամբողջություն է, որը սահմանել է ավստրիական ծագումով ամերիկացի հոգեվերլուծաբան Հայնց Կոհուտը՝ Ֆրոյդի կողմից մշակված հոգեվերլուծական մեթոդի հիման վրա, և հատկապես կենտրոնացած է փորձառության սուբյեկտիվության վրա, որը, ըստ ինքնահոգեբանության, միջնորդվում է «ես» կոչվող հոգեբանական կառուցվածքով: Հոգեբուժական վիճակների օրինակներ, որտեղ նման «նույնությունը» կարող է խախտվել, ներառում են դեպերսոնալիզացիան, որը երբեմն տեղի է ունենում շիզոֆրենիայի դեպքում, երբ «ես»-ը թվում է տարբեր սուբյեկտից:

## Հոգեբուժություն
««Ես»-ի խանգարումները» նույնպես լայնորեն ուսումնասիրվել են հոգեբույժների կողմից:

Օրինակ՝ դեմքի և նախշերի ճանաչումը մեծ ծավալի ուղեղային մշակման կարողություն է պահանջում, սակայն պարեիդոլիան չի կարող բացատրել «ես»-ի շատ բաղադրիչներ՝ հատկապես խանգարման դեպքերում, ինչպիսին են շիզոֆրենիան կամ շիզոֆրեաֆեկտիվ խանգարումը։ Անձի «ես»-ի զգացումը կարող է նաև փոխվել՝ երբ նա դառնում է խոցելի խմբի մաս։ Կոքսի, Աբրամսոնի, Դևայնի և Հոլլոնի (2012) հետազոտության համաձայն՝ եթե անհատը նախապաշարմունք ունի ինչ-որ խմբի նկատմամբ, օրինակ՝ ծերերի, ապա երբ ինքն էլ դարձնում է այդ խմբի անդամ, այդ նախապաշարմունքը կարող է ներքաղաքայնացվել՝ հանգեցնելով դեպրեսիայի։ Այս նախապաշարմունքը կարող է շրջվել դեպի ներս՝ առաջացնելով դեպրեսիա:

Խանգարված «ես»-ի փիլիսոփայությունը, ինչպես, օրինակ, շիզոֆրենիայի դեպքում, նկարագրում է այն, ինչ հոգեբույժը դիտարկում է որպես նեյրոնների ակտիվացման իրական իրադարձություններ, սակայն դրանք լինում են պատրանքներ։ Շիզոֆրեաֆեկտիվ կամ շիզոֆրենիկ անձը նույնպես հավատում է, որ այս պատրանքները իրական իրադարձություններ են, որոնք վերաբերում են նրա էությանը։ PET սկանավորումները ցույց են տալիս, որ ուղեղի որոշ հատվածներում մշակվում են լսողական ազդակները, իսկ նման երևակայական իրադարձությունները մշակվում են հարևան տարածքներում։ Սակայն հալյուցինացիաները մշակվում են հենց այնտեղ, որտեղ մշակվում են իրական ազդակները։ Նման դեպքերում գիտակցության աղբյուրը կարող են լինել արտաքին ազդակները, և մարդը կարող է լինել կամ չլինել պատասխանատու իր մտքերի և փորձառությունների համար։ Տվյալ իրադարձությունները, ինչպիսիք են տեսիլքները և լսողական ազդակները, կարող են տևել ժամերով, օրերով, ամիսներով կամ տարիներով, և տառապյալը հաճախ համոզված է, որ գտնվում է էքստազի կամ տիրապետության վիճակում:

## Նյարդաբանություն
Ինքնաճանաչման վերականգնման համար կարևոր են ուղեղի երկու հատվածները՝ միջային նախաճակատային կեղևը և միջային հետին պարիետալ կեղևը։ Ենթադրվում է, որ հետին գանգոսկրային կեղևը, առաջային գանգոսկրային կեղևը և միջային նախաճակատային կեղևը միավորվում են՝ մարդկանց ինքնաճանաչման ունակություն տալով։ Ենթադրվում է, որ կղզյակային կեղևը նույնպես մասնակցում է ինքնաճանաչման գործընթացին։

## Սոցիոլոգիա
Մշակույթը բաղկացած է պատմականորեն ձևավորված և ընտրված գաղափարների հստակ և անուղղակի նմուշներից, որոնք իրացվում են հաստատություններում, ճանաչողական և սոցիալական պրակտիկայում, ինչպես նաև նյութական մշակույթում։ Մշակութային համակարգերը, մյուս կողմից, կարող են դիտվել որպես գործողությունների արդյունք և, մյուս կողմից, որպես հետագա գործողությունների պայմաններ։ Անհատների ինքնաձևավորումը կարող է տարբերվել՝ հիմնվելով նրանց մշակույթի վրա։

Հազել Մարկուսն ու Շինոբու Կիտայամայի միջկախված «ես»-ի տեսությունը ենթադրում է, որ մարդկային մշակույթներում «ես»-ի պատկերացումները գտնվում են անկախությունից դեպի միջկախվածություն շարունակականության վրա։ Անկախ «ես»-ը համարվում է էգոցենտրիկ, յուրահատուկ, տարանջատված տարբեր համատեքստերից, քննադատական դատողություններով և ձգտում է ինքնաարտահայտման։ Միջկախված «ես»-ը համարվում է այլերամետ, նման է մյուսներին, հարմարվում է համատեքստին, համահունչ է և հազվադեպ է արտահայտում այն կարծիքները, որոնք կխաթարեն իր պատկանող խմբի հարմոնիան։ Սակայն այս տեսությանը քննադատություններ են ներկայացրել այլ սոցիոլոգներ, այդ թվում՝ Դեյվիդ Մացումոտոն՝ պնդելով, որ այն հիմնված է տարածված սթերիոտիպների և մշակութային առասպելների վրա՝ ոչ թե խիստ գիտական հետազոտությունների։ 2016 թվականին իրականացված հետազոտությունը՝ ընդգրկելով 55 մշակութային խմբերի 10․203 մասնակիցների, նույնպես չգտավ կապ մշակույթի և ինքնաձևավորման տեսությունների միջև։ Այն պարզեց, որ հատկանիշների միջև հարաբերությունները տարբերվում են մշակույթից մշակույթ, և չեն համապատասխանում Մարկուսի և Կիտայամայի կողմից ներկայացված «անկախ» և «միջկախված» «ես»-ի տեսակավորմանը։

## Փիլիսոփայություն
«Ես»-ի փիլիսոփայությունը փորձում է նկարագրել այն էական հատկանիշները, որոնք կազմում են մարդու յուրահատկությունը կամ նրա էության հիմքը։ Այս հատկանիշները սահմանելու համար եղել են տարբեր մոտեցումներ։ «Ես»-ը կարող է դիտվել որպես բարոյական պատասխանատվություն, որպես գործոն, պատասխանատու անհատի մտքերի և գործողությունների համար, կամ որպես մարդու սուբստանցիալ բնույթ, որը պահպանվում և միավորում է գիտակցությունը ժամանակի ընթացքում։

Ռենե Դեկարտի (1596 -1650) մտքում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում «ես»-ը: Էմանուել Լևինասի (1906-1995) «այլության» մասին գրվածքներից բացի, «դու»-ի և «ես»-ի միջև եղած տարբերակումը ավելի մանրամասն է մշակվել Մարտին Բուբերի 1923 թվականի «Ես և դու»-ի փիլիսոփայական աշխատությունում:

Փիլիսոփայության մեջ անձնական ինքնության խնդիրը վերաբերում է նրան, թե ինչպես է մարդը կարողանում նույնականացնել մեկ անձի որոշակի ժամանակահատվածում՝ անդրադառնալով այնպիսի հարցերի, ինչպիսիք են՝ «Ի՞նչն է ճիշտ դարձնում, որ մարդը մի ժամանակ նույն բանն է, ինչ մարդը մեկ այլ ժամանակ» կամ «Ի՞նչ տեսակի բաներ ենք մենք մարդիկ»:

Անձնական ինքնության խնդրի հետ կապված հարցերից է Բենջ Հելիի՝ հայտնի որպես «խարխուլող հարց»։ Այս հարցը հարցնում է՝ ինչո՞ւ փորձառության բոլոր սուբյեկտներից հենց այս մեկը՝ այն, որ վերաբերում է Բենջ Հելի անունով մարդու, ունի կենդանի փորձառություններ։ (Կարդացողը պետք է իր օրինակն օգտագործի Հելիի տեղում): Հելիի այս հայեցակարգը սերտ կապ ունի Կասպար Հեարի էգոցենտրիկ ներկայության և տեսանկյունային ռեալիզմի տեսությունների հետ, որոնց մասին շատ փիլիսոփաներ գրել են։ Նման հարցեր նաև հաճախ բարձրացնում են Ջ. Ջ. Վալբերգը՝ իր «ես»-ի հորիզոնական տեսության շրջանակում, և Թոմաս Նեգելը՝ «Դիտարկման տեսանկյուն ոչ մի տեղից» գրքում։ Թիմ Ս. Ռոբերտս այս հարցն անվանում է «Գիտակցության ավելի դժվար խնդիր», երբ խոսքը գնում է այն մասին, թե ինչո՞ւ հենց այս օրգանիզմը՝ բոլոր գոյություն ունեցողներից, հենց դու ես։

Բաց ինդիվիդուալիզմը «ես»-ի փիլիսոփայության մեջ տեսակետ է, ըստ որի գոյություն ունի միայն մեկ թվայնորեն նույնական սուբյեկտ, որը բոլորն են բոլոր ժամանակներում՝ անցյալում, ներկայում և ապագայում։ Այն անձնական ինքնության հարցի տեսական լուծում է, որը հակադրվում է «Դատարկ ինդիվիդուալիզմին» այն տեսակետին, ըստ որի՝ անձնական ինքնությունները համապատասխանում են ֆիքսված օրինաչափության, որը ակնթարթորեն անհետանում է ժամանակի ընթացքում, և «Փակ ինդիվիդուալիզմին»՝ այն տարածված տեսակետին, ըստ որի՝ անձնական ինքնությունները հատուկ են սուբյեկտներին, բայց և այնպես գոյատևում են ժամանակի ընթացքում։

Բաց ինդիվիդուալիզմը կապված է բուդդայական փիլիսոփայության մեջ անատտա հասկացության հետ։ Բուդդայականությունում անատտա կամ անատման  տերմինը «ոչ-ես»-ի վարդապետությունն է, որ որևէ երևույթի մեջ չի կարող գտնվել անփոփոխ, մշտական «ես»- կամ էություն։ Թեև հաճախ մեկնաբանվում է որպես «ես»-ի գոյությունը ժխտող վարդապետություն, անատմանն ավելի ճշգրիտ նկարագրվում է որպես կապվածության բացակայության հասնելու ռազմավարություն՝ ամեն ինչ ճանաչելով որպես անցողիկ, մինչդեռ լռում է անփոփոխ էության վերջնական գոյության մասին։ Ի տարբերություն դրա, հինդուիզմի գերիշխող դպրոցները պնդում են Ատմանի գոյությունը որպես մաքուր գիտակցություն կամ վկայության գիտակցություն, «գիտակցությունը որպես հավերժական «ես»-ի մարմնացում»։

Անձնական ինքնության փիլիսոփայության մեջ մտային փորձերից մեկը հեռահաղորդակցության պարադոքսն է։ Այն վերաբերում է նրան, թե արդյոք մարդու ապագա «ես»-ի հայեցակարգը ամբողջական հասկացություն է։ Մտային փորձը ձևակերպել է Դերեկ Պարֆիտը իր 1984 թվականի «Պատճառներ և անձինք» գրքում։ Դերեկ Պարֆիտը և ուրիշները դիտարկում են հիպոթետիկ «հեռահաղորդիչ»՝ մի մեքենա, որը ձեզ քնեցնում է, գրանցում է ձեր մոլեկուլային կազմը, բաժանում ձեզ ատոմների և լույսի արագությամբ փոխանցում դրա ձայնագրությունը Մարսին։ Մարսի վրա մեկ այլ մեքենա վերստեղծում է ձեզ (ածխածնի, ջրածնի և այլնի տեղական պաշարներից), յուրաքանչյուր ատոմը գտնվում է ճիշտ նույն հարաբերական դիրքում։ Պարֆիտը հարց է բարձրացնում, թե արդյոք հեռահաղորդիչը իրականում ճանապարհորդության միջոց է, թե՞ այն պարզապես սպանում և ստեղծում է օգտատիրոջ ճշգրիտ կրկնօրինակը։ Այնուհետև հեռահաղորդիչը արդիականացվում է։ Երկրի վրա հեռահաղորդիչը փոփոխված է, որպեսզի չոչնչացնի դրա մեջ մտնող անձին, այլ պարզապես կարող է ստեղծել անվերջ կրկնօրինակներ, որոնցից բոլորը կպնդեին, որ հիշում են Երկրի վրա հեռահաղորդիչ մտնելը։ Այսպիսի մտային փորձերի միջոցով Պարֆիտը պնդում է, որ անձի նույնականությունը որոշելու համար մեր կողմից կիրառվող ցանկացած չափանիշ բացակայում է, քանի որ չկա որևէ այլ փաստ։ Պարֆիտի համար կարևորը պարզապես «R հարաբերությունն» է, հոգեբանական կապվածությունը, ներառյալ հիշողությունը, անհատականությունը և այլն։

## Կրոն
«Ես»-ի վերաբերյալ կրոնական տեսակետները լայնորեն տարբերվում են: Ես-ը բարդ և հիմնական թեմա է հոգևորության բազմաթիվ ձևերում: Սովորաբար դիտարկվում են «ես»-ի երկու տեսակ՝ Ես-ը, որը էգոն է, որը կոչվում է նաև մտքի և մարմնի, էգոիստական ստեղծագործության գիտակ, մակերեսային Ես, և Ես-ը, որը երբեմն կոչվում է «Իսկական Ես», «Դիտարկող Ես» կամ «Վկա»: Հինդուիզմում Ատմանը (Ես), չնայած այն հանգամանքին, որ այն ընկալվում է որպես անհատ, իրականում միասնական տրանսցենդենտալ իրականության՝ Բրահմանի ներկայացումն է: Իրականության մեր ընկալումը չի համապատասխանում Բրահմանի բնույթին՝ մայայի պատճառով:

Հոգևորականության նկարագրություններից մեկը «ես»-ի կողմից «վերջնական իմաստի» որոնումն է՝ սրբազանի անկախ ընկալման միջոցով: Հոգևոր ինքնության մեկ այլ սահմանում է. ««ես»-ի մշտական զգացողություն, որը լուծում է կյանքի բնույթի, նպատակի և իմաստի վերաբերյալ վերջնական հարցեր, ինչը հանգեցնում է անհատի հիմնական արժեքներին համապատասխանող վարքագծերի: Հոգևոր ինքնությունը ի հայտ է գալիս, երբ մշակույթի խորհրդանշական կրոնական և հոգևոր արժեքը անհատները գտնում են իրենց սեփական կյանքի միջավայրում: Կարող են լինել հոգևոր «Ես»-ի տարբեր տեսակներ, քանի որ այն որոշվում է մարդու կյանքով և փորձառություններով»:

Մարդիկ ունեն «Ես», այսինքն՝ նրանք կարողանում են իրենց նայել որպես տիեզերքի և՛ սուբյեկտներ, և՛ առարկաներ: Վերջին հաշվով, սա հարցեր է առաջացնում այն մասին, թե ովքեր ենք մենք և մեր սեփական կարևորության բնույթի մասին: Բուդդիզմի նման ավանդույթները «Ես»-ին կապվածությունը համարում են պատրանք, որը ծառայում է որպես տառապանքի և դժբախտության հիմնական պատճառ:

## Տես նաև
* Ուշադրություն
* Մեդիտացիա
* Ինքնագիտակցում
* Կամք

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Գրականություն
* Anthony Elliott, *Concepts of the Self*
* Anthony Giddens, *Modernity and self-identity: self and society in the late modern age*
* Ben Morgan (2013). *On Becoming God: Late Medieval Mysticism and the Modern Western Self.* New York: Fordham UP
* Bernadette Roberts, ''What is Self?  A Research Paper''
* Charalambos Tsekeris, ''Contextualising the self in contemporary social science''
* Charles Taylor, *Sources of the Self: the making of the modern identity*
* Clark Moustakas, *The self: explorations in personal growth*
* Fernando Andacht, Mariela Michel, *[http://tap.sagepub.com/content/15/1/51.abstract A Semiotic Reflection on Selfinterpretation and Identity]*
* Jean Dalby Clift, *Core Images of the Self: A Symbolic Approach to Healing and Wholeness*
* Richard Sorabji, *Self: ancient and modern insights about individuality, life, and death*
* Robert Kegan, *The evolving self: problem and process in human development*
* Thomas M. Brinthaupt, Richard P. Lipka, *The Self: definitional and methodological issues*
* 1910–1999., Eknath, Easwaran, (2019). The Bhagavad Gita. Nilgiri Press. ISBN 1-58638-130-X. OCLC 1043425057

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Արխետիպներ
Կատեգորիա:Ինքնություն
Կատեգորիա:Մետաֆիզիկայի հասկացություններ
Կատեգորիա:Վերլուծական հոգեբանություն