open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ֆիլիպպո Ինձագի

**Ֆիլիպպո Ինձագի** (, ), իտալացի ֆուտբոլային մարզիչ, նախկին ֆուտբոլիստ (հարձակվող)։ 2014-ի հունիսի 9-ից մարզում է իտալական Միլան ակումբը։

Բոլոր ժամանակների լավագույն ռմբարկուներից մեկն է. հինգերորդը Իտալիայում՝ պաշտոնական հանդիպումներում խփած 313 գնդակներով։ Եվրոպական ակումբային մրցաշարերում խփած գնդակների քանակով (70) զիջում է միայն Ռաուլին (77)։ Միլանի միջազգային մրցաշարերի լավագույն ռմբարկուն է. խփել է 43 գնդակ։ Նրան է պատկանում նաև հետ-տրիկերի ռեկորդը Սերիա A-ում ՝ 10 անգամ։

Իր կարիերայի ընթացքում մեկ անգամ հաղթել է Աշխարհի առաջնությունը, երկու անգամ տիրացել է Չեմպիոնների Լիգայի գավաթին (2003, 2007), երեք անգամ դարձել Սերիա A-ի հաղթող (1998, 2004, 2011)։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Hall of Fame: Filippo Inzaghi – The Man of the Hour
* Ինձագիի պրոֆիլը goal.com կայքում 
* Ինձագիի վիճակագրությունը

Կատեգորիա:Ատալանտայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլան ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Յուվենտուսի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պարմայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Վերոնայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի աշխարհի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Պիաչենցայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ալբինոլեֆեի ֆուտբոլիստներ
Ամերիկյան նպաստամատույց արշավախումբը Փոքր Ասիայում Կարմիր խաչի հովանու ներքո

**Ամերիկյան նպաստամատույց արշավախումբը Փոքր Ասիայում Կարմիր խաչի հովանու ներքո** (), զեկույց է, որ կազմվել է Ամերիկյան Կարմիր խաչի ազգային կոմիտեի կողմից, որի հեղինակներն են Կլարա Բարտոնը, Ջորջ Փուլմանը, Ջ. Հաբելը, Ի. Հարիսը և Կարմիր խաչի այլ ներկայացուցիչներ։ Զեկույցը բաղկացած է մի քանի բաժիններից, որոնք անդրադառնում են Կարմիր խաչի՝ Օսմանյան Կայսրության տարածքում ծավալած գործունեության տարբեր ոլորտներին։

## Զեկույցի բովանդակությունը
Առաջին մասում Կլարա Բարտոնը՝ Ամերիկյան Կարմիր խաչի հիմնադիրը, առաջին նախագահն ու գանձապահը, մանրամասն ներկայացրել է Ամերիկյան Կարմիր խաչի աշխատակիցների ծավալած գործունեությունը Օսմանյան կայսրությունում բնակվող և համիդյան ջարդերը վերապրած հայերի շրջանում, անդրադարձել է աշխատանքի ընթացքում ծագած խոչընդոտներին և դրանց հաղթահարմանը։ Դրան հաջորդում է Ջորջ Փուլմանի՝ Ամերիկյան Կարմիր խաչի ֆինանսական հարցերով քարտուղարի զեկույցը, որում նա ներկայացնում է այդ ընթացքում առաջացած ֆինանսական խնդիրները, հանգանակություններ կազմակերպելու և անհրաժեշտ գումարներ հայթաթելու ուղղությամբ տարվող աշխատանքները։ Երրորդ բաժնում ներկայացված են Կարմիր խաչի արշավախմբի համար դաշտային պատասխատուներ Ջ. Հաբելի, Է. Ուիսթարի և Չ. Վուդի զեկույցները՝ հասցեագրված կառույցի նախագահ Կ. Բարտոնին։ Առանձին ներկայացված է նաև բժիշկ Ի. Հարիսի զեկույցը Մարաշում և Զեյթունում հայերին ցուցաբերած օգնության վերաբերյալ։

Գրքում առանձին բաժին նվիրված է 1896 թվականի ընթացքում Կլարա Բարտոնի և Ամերիկյան Կարմիր խաչի մյուս աշխատակիցների թղթակցությանը։ Զեկույցում տեղ են գտել նաև տեղացիների կյանքը լուսաբանող լուսանկարներ, ինչպես նաև համայնապատկերներ։

## Քաղվածքներ զեկույցից

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1896 գրքեր
Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Խոզան (այլ կիրառումներ)

**Խոզան**, վերաբերվում է։

* Խոզան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Խնուսի գավառում։
* Խոզան, բերդաքաղաք Մեծ Հայքի Ծոփք նահանգի Պաղնատուն գավառում։
* Խոզան, հատիկային կուլտուրաների բերքահավաքից հետո դաշտում մնացած արմատներով ցողունների ստորին մասը։
Մանուկ Բեյ

**Մանուկ Բեյ** իսկական անունը **Մանուկ Մարտիրոսի Միրզայան** (), ռումինահայ դիվանագետ, առևտրական գործիչ։

1802 թվականին Վալաքիայի իշխանից ստացել է ազնվականի տիտղոս, 1806 թվականին նշանակվել Ռուշչուկի գավառապետի խորհրդական։ 1807 թվականին թուրք-դանուբյան զորքի հրամանատար Մուսաաֆա փաշան Մանուկ Բեյին է հանձնել բանակի մատակարարման, ռուսների հետ հաշտության բանակցություններ վարելու գործը։ 1808 թվականին օսմանցի սուլթանից ստացել է Մոլդովայի իշխանի և բեյի աստիճան, բայց ունեցել է ռուսական կողմնորոշում։ Ռուսական հրամանատարությանն աջակցելու համար 1810 թվականին պարգևատրվել է Մ. Վլադիմիրի III աստիճանի խաչով։ Դանուբյան ռուսական բանակի հրամանատար Միխայիլ Կուտուզովը Մանուկ Բեյի իջևանատանն էր հաստատել իր բանակի շտաբը։ Գործուն մասնակցություն է ունեցել 1812 թվականի ռուս-թուրքական հաշտության պայմանագրի կնքմանը։ Խուսափելով թուրք, կառավարության հաշվեհարդարից, 1813 թվականին Բուխարեստից անցել է Տրանսիլվանիա, ապա հաստատվել Քիշնևում և դարձել ռուսահպատակ։ 1814 թվականին Մանուկ Բեյին շնորհվել է պետական խորհրդականի աստիճան։

Մանուկ Բեյը մեծ ծառայություններ է մատուցել Ռուշչուկի և բալկանյան այլ քաղաքների տնտեսական զարգացմանը (տրամադրել է փոխառություններ, հիմնել մանուֆակտուրաներ, կալվածքներ են)։ Նրա անվամբ Բուխարեստում կոչվել է փողոց, Ռումինիայում՝ երկու գյուղ։

Ռումինասի պատմաբան Գեորգի Բեզվիկոնին Մանուկ Բեյի վերաբերյալ ունի մենագրություն` «Հայերը Բեսարաբիայում։ Նախիջևանի և Բեսարաբիայի թեմը։ Մանուկ բեյ»  (1934) , որը Բեսարաբիայի հայ գաղթավայրի պատմության ուսումնասիրության առաջին լուրջ փորձն է։

## Հայանպաստ գործունեություն
Մանուկ Բեյը Հայաստանի ազատագրումը կապել է Ռուսաստանի հետ։ Այցելել է Հայաստան, նյութական օժանդակություն ցույց տվել Էջմիածնի, Մուշի, Երուսաղեմի և այլ վայրերի վանքերին։ Բուխարեստի հայոց եկեղեցու մերձակայքում հիմնել է քաղաքում առաջին հայկական դպրոցը (1817)։ Մանուկ Բեյի արխիվը պահվում է Բուխարեստի Պատմության թանգարանում։

## Ընտանիք
մինի|280px|Մանուկ Բեյի հյուրանոցի բակը, 1841 թվական
Մանուկ Բեյը ամուսնացած է եղել հայազգի իշխանուհի Դելյանովայի հետ։ Զավակներն էին Գրիգոր Հովհաննեսը և Մարի Մանուկը։ Թոռնուհիներն էին իտալական կոմսուհի Ելիզավետա Շենտոնին, գերմանական բարոնուհի Օլգա Հոցֆելդ-Թրախթեմբերգը։ Վերջինիս ծոռն է կանադացի ճարտարապետ Փեթեր ֆոն Քորֆը։

## Գրականություն
* Սիրունի Հ., Էջեր Մանուկ Բեյի կյանքեն, ԲՀԱ, 1969, համար 3, 1970, համար 2-3։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
Георгие Безвикони, Манук-Бей 

Կատեգորիա:Ռումինահայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռումինահայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ դիվանագետներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռումինիայի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Հայ գործարարներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պետական գործիչներ
Թփուտային դաշտամուկ

**Թփուտային դաշտամուկ** (), համստերների ենթաընտանիքի համստերանմանների ընտանիքի կրծող կաթնասուն կենդանի։ Հայաստանում տարածված է հյուսիսային մարզերի անտառներում։ 
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 11 սմ է, պոչինը՝ 3, 5	սմ։ Մեջքի մորթին գորշաշագանակագույնից մոխրահարդագույն է, փորինը՝ արծաթամոխրագույն։ Պոչը երկգույն է։ Հետին թաթի տակ կա 5 կոշտուկ։ 
## Սննդառություն
Սնվում է խոտաբույսերով, կաղնու, հաճարենու և այլ ծառերի ընկուզիկներով, սերմերով, երբեմն պահեստավորում է բույսերի արմատները։ 
## Կենսակերպ
Բնակվում է մակերեսային, գետնափոր (մինչև 30-40 սմ խորությամբ) բներում, որոնք կառուցում է ընկած ծառերի, թփուտների արմատների տակ։ 
## Բազմացում և զարգացում
Բազմանում է տարին 4-5 անգամ, յուրաքանչյուր անգամ ունենում 3-4 ձագ։ Ակտիվ գործում է ամբողջ օրվա ընթացքում։ Վնասում է անտառներին հարակից ցանքերը, այգիներն ու տնկարկները։ Մի շարք վարակիչ հիվանդությունների (տուլարեմիա, լեպտոսպիրոզ և այլն) հարուցիչների կրող է։ 

Կատեգորիա:Համստերանմաններ
Խոշաբ (այլ կիրառումներ)

**Խոշաբ**, վերաբերվում է։

* Խոշաբ (Բասենի գավառ), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բասենի գավառակում։
* Խոշաբ (գետ), գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Վանա լճի ավազանում։
* Խոշաբ (բերդ), բերդ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Խոշաբի գավառի կենտրոնում, համանուն գետի ափին։
Մարգարին

265px|մինի|Գերմանական արտադրության մարգարին
**Մարգարին** (ֆրանս.՝ *margarine*), սննդանյութ, ձեթերի ու կենդանական ճարպերի, կաթի, համեմունքների և այլ նյութերի խառնուրդ։ Սննդարարությամբ, համով, քիմիական բաղադրությամբ և ֆիզիկական հատկություններով նման է կարագին։ Մարգարինն օրգանիզմում յուրացվում է 94-97,6 %-ով, կարագը՝ 93-98,5 %-ով։

Տարբերում են՝ 
**Կաթնային*
**Խոհարարական*
**Փոշենման* մարգարիններ

*Կաթնային* մարգարինը ճարպի էմուլսիան է կաթում, որն օգտագործվում է անմիջականորեն և խոհարարական նպատակներով։ 
*Խոհարարական* մարգարինը բուսական ձեթերի և կենդանական ճարպերի խառնուրդ է, օգտագործվում է սննդարդյունաբերության մեջ և խոհարարական գործում։ *Փոշենման* մարգարինն օգտագործվում է խտացված սննդի պատրաստման համար։

Արևմտյան Եվրոպայում մարգարինի արտադրությունն սկսվել է 1869 թվականին։ Մարգարինի արտադրության հիմնական հումքը բուսական ձեթերը (օգտագործվում են առանց հիդրոգենացման կամ հիդրոգենացումից հետո) և կենդանական ճարպերն (տավարի, ոչխարի, խոզի, ոսկրի) են։ Մարգարինի արտադրության համար ճարպերը նախ ռաֆինացնում և հոտազերծում են, ապա պատրաստում ջրաճարպային էմուլսիա։ Կաթը մերում են կաթնաթթվային մանրէների օգնությամբ։ Որպես համեմունք ավելացնում են կերակրի աղ (0,2-0,7 %), շաքար, առանձին տեսակներին՝ կակաո, սուրճ, վանիլին և այլն։ Բարձրարժեք մարգարինին ավելացվում է նաև կարագ, բնական սննդային ներկեր, վիտամիններ, կաթնասեր և այլն։

## Տես նաև
* Սպրեդ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սննդամթերք
Կատեգորիա:Ֆրանսիական հայտնագործություններ
Ազատ Մանուկյան

**Ազատ Մինասի Մանուկյան** (), հայ խորհրդային կոմպոզիտոր, մանկավարժ և խմբավար։ ՎԽՍՀ (1936) և ՀԽՍՀ (1952) արվեստի վաստակավոր գործիչ և վաստակավոր ուսուցիչ, ՀԽՍՀ աշխատանքի հերոս (1935)։

## Կենսագրություն
Ազատ Մանուկյանը ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Երզնկայի գավառի Մեծ Ագարակ գյուղում։ Սովորել է Քրիստափոր Կարա-Մուրզայի խմբավարական (1899 թ.) և Պետերբուրգի պալատական երգչախմբի դասընթացներում (1903-1905 թթ.)։ Որպես մանկավարժ և խմբավար աշխատել է Թբիլիսիի և Երևանի հայկական դպրոցներում։ Հեղինակ է բազմաթիվ մանկական երգերի և խմբերգերի (ամփոփված «Փնջիկ»-ների 10 ժողովածուներում) և մի շարք մանկական օպերաների՝ «Չարի վերջը» (ըստ Հովհաննես Թումանյանի, բեմ. 1936 թ.), «Ոսկե ձկնիկի հեքիաթը» (ըստ Պուշկինի, 1937 թ.), «Սասունցի մանուկ Դավիթ» (ըստ Վ. Մանվելյանի, 1939 թ.), «Համառ գորտը» (1946 թ.) և «Կամակոր Նունիկը» (ըստ Վ. Մխիթարյանի, 1952 թ.)։ Կազմել և հրատարակել է «Ա. Ս. Պուշկինը դպրոցական երգերում» (1937 թ.) և «Դպրոցական երգարան» (1940 թ.)։

## Պատկերասրահ

Famous Armenian musicians 1925.jpg| Ազատ Մանուկյան, Վահան Ումր-Շատ և Արմեն Տիգրանյան, Դանիել Ղազարյան իր քրոջ՝ Անաիդա Ղազարյանի հետ, 1925 թ.


## Պարգևներ, կոչումներ
* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան
* Լենինի շքանշան
* ՎԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1936)
* ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1952)
* ՀԽՍՀ վաստակավոր ուսուցիչ
* ՀԽՍՀ աշխատանքի հերոս (1935)

## Հիշատակ
Երևանի Գրականության և արվեստի թանգարանում կազմակերպվել է Ազատ Մանուկյանի ծննդյան 140-ամյակին նվիրված ցուցադրություն, որի ընթացքում ներկայացվել է Մանուկյանի «Չարի վերջը» մանկական ֆիլմ-օպերան, ներկայացվել է նաև Մանուկյանի թոռնուհու՝ կոմպոզիտոր և մանկավարժ Շ. Իսկանդարյանի արվեստի հետ առնչող նյութեր՝ որպես տարբեր սերունդների միջև կոմպոզիտորական ավանդույթների շարունակականության լավ օրինակ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* Ազատ Մանուկյան (1925), Մատիտանկարը՝ Գրիգորյան Գևորգ Ստեփանի - Ջոտտո

Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ խմբավարներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Խոջաբեկյան (այլ կիրառումներ)

**Խոջաբեկյան**, հայկական ազգանուն։

* Վանո Խոջաբեկյան, հայ գծանկարիչ (1875-1922)։
* Վլադիմիր Խոջաբեկյան, հայ խորհրդային տնտեսագետ (1929-2012)։
Մարզադաշտ

frameless|աջից|Սանտիագո Բերնաբեու մարզադաշտը Իսպանիայում
**Մարզադաշտ**, **ստադիոն**, մարզական բացօթյա կառույցների համալիր, որը խմբավորվում է բացօդյա թիմային սպորտաձևի (սովորաբար՝ ֆուտբոլի) դաշտից, վազքուղուց, թեթև աթլետիկական և մարմնամարզական հրապարակներից բաղկացած, մեկ կամ մի քանի կողմից հանդիսականների տրիբունաներով երիզված սպորտային միջուկի շուրջը։

Առաջին մարզադաշտերը (ստադիոնները) ստեղծվել են Հին Հունաստանում՝ Օլիմպոսում (մ. թ. ա. 7-րդ դարում), Դելփիքում, Աթենքում։ Օլիմպիական խաղերի վերսկսումը (1896) նոր զարկ է տվել մարզադաշտերի շինարարությանը։ Արդի մարզադաշտերը բարդ և տեխնիկապես հագեցված կառույցներ են՝ մարզիկի և հանդիսականի սպասարկման բոլոր հարմարություններով (հանդերձարան, ցնցուղարան, մերսման, բուժական և հանգստի սենյակներ, տրիբունաներ, ճեմասրահներ, բուֆետներ և այլն)։

Կատեգորիա:Մարզադաշտեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սպորտային կառույցներ
Մանիպուր

**Մանիպուր** (մանիպուրի՝ মনিপুর), նահանգ (1972 թվականից) Հնդկաստանի հյուսիս-արևելքում, Բիրմայի սահմանի մոտ։

Տարածությունը 22,4 հազար կմ² է, բնակչությունը՝ ։ Վարչական կենտրոնը՝ Իմփհալ։ Ռելիեֆում տիրապետում են միջօրեականի ուղղությամբ ձգված լեռնաշղթաների և միջլեռնային լայն հովիտների հերթագայությունը։ Կլիման չափավոր տաք է։ Տարեկան տեղումները 1500-2500 մմ են։ Լեռների հողմակողմ լանջերին գերակշռում են խոնավ արևադարձային անտառները, հողմահակառակ լանջերին՝ տերևաթափ, ավելի վեր՝ լայնատերև և սոճու անտառներն ու մարգագետինները։ Մանիպուրը հետամնաց գյուղատնտեսական շրջան է։ Մշակում են բրինձ, յուղատուներ, ծխախոտ, բամբակենի, պատիճավոր բույսեր։ Զբաղվում են նաև այգեգործությամբ և շերամապահությամբ։ Զարգացած է ջուլհակությունը։

## Ծանոթագրություններ
Մաներիզմ

մինի|Բարտոլոմեո Ամմանատի ՝ "Իջեցում խաչից"
մինի|Ջորջիո Վազարի ՝ "Ծնունդ"
մինի|Պարմիջիանինօ՝ Երիտասարդը նայում է հետ,դեմքը պրոֆիլում
մինի|Պոնտորմո ՝ "Այցելություն"
**Մաներիզմ** (իտալերեն՝ *manierismo*, *maniera*- մաներա, ոճ, եղանակ), ուղղություն 16-րդ դարի եվրոպական արվեստում, որն արտացոլում է Բարձր Վերածննդի հումանիստական մշակույթի ճգնաժամը։ Մաներիզմի գեղագիտական հիմնական չափանիշ է դարձել ոչ թե *բնությանը հետևելը*, այլ արվեստագետի ներաշխարհում ծնված գեղարվեստական կերպարի *սուբյեկտիվ «ներքին գաղափարը»*։ Ոճական ելակետ ընդունելով Միքելանջելոյի, Ռաֆայելի և Վերածննդի այլ վարպետների ստեղծագործությունները՝ մաներիստները խեղաթյուրում էին դրանց հիմքում ընկած ներդաշնակության սկզբունքները, արմատավորում *աշխարհի վաղանցիկության* և իռացիոնալ ուժերին հլու *մարդկային ճակատագրի երերունության* մասին պատկերացումները։ Մաներիզմի արվեստում վերածնվել են միջնադարյան *պալատական-ասպետական մշակույթի* առանձին գծեր։ Մաներիզմը ցայտուն կերպով է դրսևորվել իտալական արվեստում։ Վաղ շրջանի մաներիստների (Պոնտորմո, Ռոսսո, Ֆիորենտինո, Պարմիջանինո) երկերին բնորոշ են ողբերգականությունն ու *միստիկական հուզավառությունը*, *գունային* ու *լուսաստվերային հակադրությունները*, *դիրքերի* ու *մոտիվների ընդգծված արտահայտչականությունը*, *ֆիգուրների համամասնությունների ձգվածությունը*, *վիրտուոզ*, *ինքնաբավ [[գծանկար]]ը*։ Մաներիստական դիմանկարում (Բրոնզինո և ուրիշներ), որը այդ ժանրի զարգացման նոր ուղիներ է հայտնաբերել, կերպարների *ազնվականական ներփակվածությունը* զուգորդվել է բնորդի նկատմամբ արվեստագետի *սուբյեկտիվ-հուզական վերաբերմունքին*։ 1540-ական թվականներին, պալատական արվեստում մաներիզմը դարձել է *իշխող ուղղություն*, այդ շրջանի գեղանկարչությունը աչքի է ընկնում *սառը*, *«ակադեմիական»* պաշտոնականությամբ (*Ջ. Վազարի*, *Ջ. Պ. Լոմացցո*)։ Մաներիզմի քանդակագործությանը (*Բ. Ամմանատի*, *Բ. Չելլինի*) բնորոշ են *մարմնաձևերի ոճավորումը*, *ծավալների մանրատվածությունը*, ինչպես և *բացարձակ կլոր քանդակի պրոբլեմների համարձակ լուծումը*։ Մաներիզմի ճարտարապետության մեջ (*Բ. Ամմանատի*, *Զ. Վազարի*, *Պ. Լիգորիո*, Ջուլիո Ռոմանո) կերպարի *հումանիստական պարզությունը* իր տեղը զիջել է *թատերական էֆեկտներին*, *հարդարանքի պաճուճավորմանը*։ 	Մաներիզմի իտալական վարպետների գործունեությունը երկրի սահմաններից դուրս նպաստել է այդ ուղղության *համաեվրոպական* դառնալուն։ *[[Բոլոնիայի դպրոց]]ի* ակադեմիստների և Կարավաջոյի հանդես զալով մաներիզմը անկում է ապրել՝ իր տեղը զիջելով *[[բարոկկո]]յին*։ ժամանակակից արևմտյան արվեստաբանության մեջ «մաներիզմ»-ն անհիմն կերպով տարածվում է նաև իրենց ուրույն ճանապարհով ընթացած կամ մասամբ ազդված վարպետների (Տինտորետտո, Էլ Գրեկո, Լ. Լոտտո, Պ.Բրեյգել Ավագ) վրա։

## Գրականություն
* Виппер Б.Р., Борьба течений в итальянском искусстве XVI века..., М., 1956.

Կատեգորիա:Մաներիզմ
Կատեգորիա:Ճարտարապետական ոճեր
Խոջամիրյան

**Խոջամիրյան**, հայկական ազգանուն։

## Ազգանունը կրողներ
* Երվանդ Խոջամիրյան, հեղափոխական շարժման մասնակից (1889-1938)։
* Միհրան Խոջամիրյան, խորհրդային քաղաքական գործիչ (1880-1938)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ
Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Անձնանվանական հիմքով ազգանուններ
Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ
Կատեգորիա:Արաբերեն հիմքով ազգանուններ
Թադևոս Թոշյան

**Թադևոս Թոշյան** (, անհայտ), Երևանի տասներորդ քաղաքագլուխ։

Թադևոս Թոշյանը ռուսական շրջանի վերջին և անկախության շրջանի առաջին քաղաքապետն էր։ 1915 թվականին նա աշխատանքի է անցնում Երևանի նահանգային, ապա Կարսի մարզային վարչությունում՝ խաղողագործության և գինեգործության ոլորտում, ապա աշխատել է որպես Էջմիածնի գավառի գյուղատնտես։ Քաղաքապետի պաշտոնում նշանակվել է 1917 թվականի նոյեմբերին և աշխատել մինչև 1918 թվականի դեկտեմբերը. հայ ժողովրդի պատմության համար մի ծանր ժամանակահատված, երբ ավարտվում էր առաջին համաշխարհային պատերազմը, իսկ թուրքերը, խախտելով Երզնկայի զինադադարը, հարձակվել էին հայկական հողերի վրա, հետ խլել ազատագրված Արևմտյան Հայաստանը և սպառնում էին նորանկախ հայոց պետականությանը։

Թադևոս Թոշյանի օրոք Երևանի նահանգ էին տեղափոխվել տասնյակ հազարավոր հայ գաղթականներ, հայ ժողովրդի գլխին կանգնած էր ֆիզիկական բնաջնջման վտանգը։ Նրանք բնակություն են հաստատում Արևելյան Հայաստանի այն տարածքներում, որոնք լքվել էին թուրքերի կամ կովկասաբնակ թաթարների կողմից։ Երևանում հայերի տոկոսը շեշտակի բարձրանում է։ Քաղաքի բնակչությունը անցնում է 50 հազարը։

## Տես նաև

* Հին Երևան
* Երևանի նահանգ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1879 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մեղրի քաղաքում ծնվածներ‎
Պեկլեի թիվ

**Պեկլեի թիվ**, նմանության հայտանիշ կոնվեկտիվ ջերմափոխանակության պրոցեսների համար (Ре)։ Կոչվել է ֆրանսիացի ֆիզիկոս Պեկլեի (J․ C․ Peclet) անունով։ 
:\mathrm{Pe}=\frac{vL}{a}=\frac{c_p\rho v}{\lambda }, որտեղ 
L-ը ջերմափոխանակության մակերևույթի բնորոշ գծային չափն է, v-ն՝ ջերմափոխանակության մակերևույթի նկատմամբ հեղուկի հոսքի արագությունը, a-ն՝ ջերմաստիճանահաղորդականության գործակիցը, c_p-ն՝ ջերմունակությունը հաստատուն ճնշման դեպքում, \rho-ն՝ խտությունը, \lambda-ն՝ հեղուկի ջերմահաղորդականության գործակիցը։

Պեկլեի թիվը բնութագրում է հեղուկի հոսքում ջերմության փոխանցման կոնվեկտիվ և մոլեկուլային պրոցեսների միջև եղած կապը։ Ռեյնոլդսի թվի (Re) և Պրանդտլի թվի (Pr) հետ Պեկլեի թիվը կապված է Pe=Re\cdot Pr առնչությամբ։

Կատեգորիա:Ջերմադինամիկա
Կատեգորիա:Հիդրոդինամիկա
Ջորջ Մարշալ

**Ջորջ Քեթլետ Մարշալ կրտսեր** (, ), ամերիկացի պետական և զինվորական գործիչ, բանակի գեներալ (1944)։ Ավարտել է Վիրջինիայի ռազմական ինստիտուտը (1901), ծառայել ԱՄՆ զինված ուժերում (Ֆիլիպիններ, Եվրոպա, Չինաստան, ԱՄՆ)։ 1939-1945 թվականներին՝ ԱՄՆ բանակի շտաբի պետ. մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակաշրջանի կարևոր միջազգային կոնֆերանսներին (Թեհրանում, Յալթայում, Պոտսդամում և այլն)։ 1947-1949 թվականներին՝ ԱՄՆ պետ․ քարտուղար, «Սառը պատերազմի» քաղաքականության նախաձեռնողներից։ Ակտիվորեն մասնակցել է «Թրումենի դոկտրինայի» և «Մարշալի պլանի» մշակմանը։ 1950-1951 թվականներին եղել է պաշտպանության նախարար։
մինի|Ջորջ Մարշալի գերեզմանը

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեներալներ
Կատեգորիա:Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Արլինգտոնի ազգային գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Time-ի վարկածով «Տարվա մարդ» ճանաչվածներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Բաղնիքի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Մանկաբանություն

**Մանկաբանություն**, բառացի՝ *գիտություն երեխաների մասին*, փաստորեն՝ երեխաների զարգացման հոգեբանական, անատոմա-ֆիզիոլոգիական, կենսաբանական, սոցիոլոգիական կոնցեպցիաների ամբողջական տեսություն չներկայացնող ընդհանրություն։

Մանկաբանության առաջացումը կապված էր հոգեբանության և մանկավարժության մեջ Էվոլյուցիոն գաղափարների ներթափանցման և հոգեբանության կիրառական ճյուղերի ու փորձարարական մանկավարժության զարգացման հետ։ Մանկաբանության բնույթի առաջին աշխատանքները վերաբերում են 20-րդ դարի սկզբին (Գ. Հոլ, Զ. Բոլդուին, Վ. Մ. Բեխաերե, Գ. Ի Ռոսոլիմո, Ալեքսանդր Նեչաև և ուրիշներ)։

Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հասարակական գիտություններ
Կատեգորիա:Զարգացման հոգեբանություն
Կատեգորիա:Մանկան հոգեբանություն
Մանհայմի ազգային թատրոն

**Մանհայմի ազգային թատրոն**, գերմանական դրամատիկական թատրոն Մանհայմում։

## Պատմություն
Բացվել է 1777 թվականին՝ որպես «Պալատական և Ազգային թատրոն»։ 1778-1803 թվականներին թատրոնը ղեկավարել է Վ. Հ. ֆոն Դալբերգը՝ թատերախումբ հրավիրելով Ա. Վ. Իֆլանդին, Հ. Բեկին, Ի. Դ. Բեյլի և ուրիշների։ Բեմադրվել են Լեսինգի, Գյոթեի պիեսները, առաջին անգամ (1782 թվականին)՝ Շիլլերի «Ավազակները»։ 1783-1784 թվականներին թատրոնի դրամատուրգն էր Ֆրիդրիխ Շիլլերը։ Այդ շրջանում է կազմավորվել դերասանական խաղի, այսպես կոչված, մանհայմյան դպրոցը՝ կապված Կ. էկհոֆի ն Ֆ. Լ. Շրյոդերի ռեալիստական ավանդույթներին։ 19-րդ դարի սկզբին խաղացանկում գերակշռել են Ա. Կոցեբուի ն Իֆլանդի սենտիմենտալ, պահպանողական դրամաները, դերասանական խաղում ուժեղացել կենցաղային տարրերը։ 19-րդ դարի կեսերին, 20-րդ դարի սկզբին Մ.ա.թ. չէր տարբերվում գերմանական գավառային բուրժուական թատրոններից։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ թատրոնի շենքը ավերվել է։ 1945-1956 թվականներին ներկայացումներ են տրվել ժամանակավոր շենքերում։ Բեմադրվել են պացիֆիստական պիեսներ, ինչպես և համաշխարհային դրամատուրգիայի (այդ թվում՝ Բ. Բրեխտի) լավագույն գործերը։ 1956 թվականին թատրոն է հրավիրվել ռեժիսոր է. Պիսկատորը։ Թատրոնի նոր շենքը բացվել է 1957 թվականին՝ Շիլլերի «Ավազակներ»-ի ներկայացումով (ռեժ.՝ է. Պիսկատոր)։ Լավագույն դրամատիկական գործի համար սահմանվել է շիլլերյան մրցանակ (1959 թվականին շնորհվել է շվեյցարացի թատերագիր Ֆ. Դյուրենմաթին)։ Սակայն խաղացանկում գերակշռում են դետեկտիվ դրամաները, վոդևիլները, կատակերգությունները, հոռետեսական պիեսները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թատրոններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Գերմանիայի թատրոններ
Կատեգորիա:Ազգային թատրոններ
Մարի Թյուդոր

**Մարի Թյուդոր** (Mary Tudor), Մարիա (), անգլիական թագուհի 1553-1558 թվականներին։

Հենրի VIII և Եկատերինա Արագոնցու դուստրը։

Վերականգնել է կաթոլիկությունը (1554), որն ուղեկցվել է Ռեֆորմացիայի կողմնակիցների դաժան հալածանքներով (այստեղից էլ՝ նրա Մարիա Արյունարբու մականունը)։ 1554 թվականին ամուսնացել է Իսպանիայի թագաժառանգի (1556 թվականից Ֆիլիպ II-րդ թագավոր) հետ, որը հանգեցրել է կաթոլիկ Իսպանիայի հետ մերձեցման։ Մարի Թյուդորի քաղաքականությունը առաջ է բերել նոր ազնվականության ու նորելուկ բուրժուազիայի խիստ դժգոհությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիայի միապետներ
Կատեգորիա:16-րդ դարի Եվրոպայի միապետներ
Կատեգորիա:Կաթոլիկ միապետներ
Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ
Խոսնակ (այլ կիրառումներ)

**Խոսնակ**, կարող է վերաբերել՝

* Խոսնակ, գրական, հասարակական և տեղեկատու ամսագիր։
* Խոսնակ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Քղիի գավառակում։
Ալան Մարշալ

**Ալան Մարշալ** (), ավստրալիացի գրող։

1930-ական թվականներին հանդես է եկել որպես նովելագիր։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939-1945) տարիներին եղել է ճակատային թերթի թղթակից։ «Սա իմ ժողովուրդն է» (1944) ճամփորդական նոթերի, «Մենք էլ այդպիսի մարդ ենք» (1948) ակնարկների գրքի, «Ի՜նչ գեղեցիկ են քո ոտքերը» (1949) վեպի և մանկական պատմվածքների հեղինակ է։ Մարշալ նովելագիրը զարգացրել է Հ․ Լոուսոնի ավանդույթները («Պատմիր մեզ հնդկահավի մասին, Զո», 1946, «Ինչպե՞ս ես, էնդի», 1956)։ Հեղինակի ինքնակենսագրությունն է «Ես կարող եմ թռչել ջրափոսերի վրայով» (1955), «Սա այն խոտն է, որ աճում է ամենուր» (1962), «Իմ սրտում» (1963) եռերգությունը։ Մարշալն ապրել է Ավստրալիայի բնիկների մեջ, հավաքել ու մշակել նրանց լեգենդները («Անհիշելի ժամանակների մարդիկ», 1952)։ Եղել է ավստրալա-խորհրդային բարեկամության ընկերության փոխնախագահ։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավստրալիայի գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ավստրալիայի կոմունիստներ
Կատեգորիա:Ռազմական թղթակիցներ
Մարկեղ

մինի|Զամբիացի կինը մարկեղով աշխատելիս
**Մարկեղ** ( = μάκελλα - բրիչ), գծանշիչ, շարքացանների, հազվադեպ՝ կուլտիվատորների վրա տեղակայվող հարմարանք, որը դաշտի մակերևույթին մեքենայի հետագծին զուգահեռ հետք է թողնում (գծանշում է)։ Մարկեղի երկարությունը հաշվարկված է այնպես, որ ամբողջ դաշտում միջշարային տարածությունները նույնը ստացվեն։ Տրակտորի վրա տեղակայվում է տարբեր երկարության երկու մարկեղ՝ աջ և ձախ։

Կատեգորիա:Գործիքներ
Մարիամ (լեռներ)

**Մարիամ**, լեռներ Հայկական լեռնաշխարհում, Կոպա (Կապույտ) լեռներից հարավ Եփրատ գետի և նրա ձախակողմյան վտակ Դերջանի միջև։ Երկարությունը մոտ 45 կմ է, բարձրությունը՝ մինչև 2600 մ (Մարիամ լեռ)։ Կազմված են կրաքարերից, բյուրեղային թերթաքարերից և ուլտրահիմքային ապարների ներժայթուկներից։

Կատեգորիա:Էրզրումի մարզի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Անտիպոնտական լեռնահամակարգ
Կատեգորիա:Լեռնաշղթաներ այբբենական կարգով
Մարմինների լողալը

մինի|Մարմնի լողալը արքիմադյան սկզբունքով
**Մարմինների լողալը**, հեղուկում (կամ գազում) մասնակի կամ ամբողջությամբ ընկղմված պինդ մարմնի հավասարակշռության վիճակ։ Մարմինների լողալու տեսության հիմնական խնդիրը հեղուկում ընկղմված մարմնի հավասարակշռության դիրքերի որոշումն է, հավասարակշռության կայունության պայմանների բացահայտումը։ Մարմինների լողալու պարզագույն պայմանները նշված են Արքիմեդի օրենքում։ Լողացող մարմնի հավասարակշռության համար անհրաժեշտ է, որ մարմնի ու նրա դուրս մղած հեղուկի (կամ գազի) կշիռները լինեն հավասար, և որ այդ մարմնի ու դուրս մղած հեղուկի (կամ գազի) ծանրության կենտրոնները գտնվեն մի ուղղաձիգի վրա։ Մարմինների լողալը կայուն կլինի միայն այն դեպքում, երբ լողացող մարմնի ծանրության կենտրոնը մետակենտրոնից ներքև է գտնվում։

Կատեգորիա:Հիդրոդինամիկա
Կատեգորիա:Ֆիզիկայի հասկացություններ
Խոց (այլ կիրառումներ)

**Խոց**, կարող է վերաբերվել

* Խոց - հյուսվածքների ուշ լավացող հատիկավորվող (գրանոլլացիոն) արատ։
* Խոց - գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սասունի գավառակի Ծովասար գավառակում։
* Խոց - գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Տրապիզոնի վիլայեթի Տրապիզոնի գավառում։
* Խոց - հայկական իգական անուն
Մուվաշշահ

**Մուվաշշահ** ()՝ արաբական գրականության ժանր։ Ունի 4-10 տող, հարմարեցված է երաժշտությանը։

## Մուվաշշահ
մինի|ալ-Համբրա
մինի|աջից
Արաբական ավանդույթը մուվաշշահի հիմնադիր է համարում Կորդովայի պալատական ձոներգու Մուկադդամ իբն Մուաֆին, ով ապրել է 9-րդ դարում և 10-րդ դարի սկզբին։ Մուվաշշահի հետագա զարգացումն ընթացել է 11-րդ դարում։ Անդալուսցի հայտնի պոետներ էին Ուբադաթ ալ-Կազզազը, Աբու Աբդուլլահ Իռֆա Ռասահը, ինչպես նաև Իբրահիմ իբն Սահիլ ալ-Իսրայիլին (1208—1251), Լիսան ալ-Դին իբն ալ-Խատիբը (1313—1374) և եգիպտացի Իբն Սանա ալ-Մուլք ալ-Միսրին (1156—1212)։

Մուվաշշահը Անդալուսյան պոեզիայի ամենաինքնատիպ բանաստեղծական ձևերից է։ Գրված է գրական արաբերենով։ Մուվաշշահ տերմինը նշանակում է «գոտևորված»։ Կազմված է 5-7 դաուրներից (՝ շրջան)։ Եթե մուվաշշահը սկսվում է կրկներգից, համարվում է ամբողջական, եթե տնից՝ ոչ ամբողջական։ Ամեն դաուր կազմված է բանաստեղծական տունից՝ ղուսն (՝ ճյուղ), և կրկներգից՝ կուֆլ (՝ կողպեք)։ Տունը կազմված է մի քանի տողից, որոնք հանգավորվում են իրար հետ, բայց չեն հանգավորվում մյուս դաուրների տողերի հետ։ Կուֆլները չեն հանգավորվում դաուրի տների հետ. հանգը արվում է մյուս կուֆլերի կամ դրանց համապատասխան տողերի հետ։ Մուվաշշահը սկսվում և ավարտվում է կուֆլով։ Ավարտական կուֆլը կոչվում է խարջա (՝ ելք), հաճախ գրված է լինում բարբառով և իրենից ներկայացնում է ուղերձ այն անձին, ում նվիրված է ողջ բանաստեղծությունը։

Մուվաշշահը սովորաբար ունի 6 կրկներգ, 5 տուն։ Մուվաշշահի տողը կազմված է 2,3 և 4 մասերից, որոնք չափով և վանկերի քանակով կարող են տարբեր լինել։ Կրկներգերն ու տները կարող են կազմված լինել ցանկացած քանակի տողերից, կիսատողերից։ Կա մուվաշշահի 2 տիպ՝

# Բաժանվում է տների հանգի խիստ պահպանմամբ։ Գրված է արուդի դասական չափերից մեկով և գրական լեզվով(բարբառային տարրերը շատ աննշան են)։
# Ձևով ավելի ազատ է. Ունի անհավասար երկարության տողեր և տարբեր բանաստեղծական չափեր, բնականաբար ունի կառուցվածքային տարբերակների բազմազանություն։
 
Մուվաշշահը արաբական երգային պոեզիայի տեսակ է, որը մոտ է ժողովրդական երգին լեզվի պարզությամբ, կառուցվածքով։ Այդ մոտեցմամբ էլ բացատրվում են նրա որոշ առանձնահատկություններ՝ բանաստեղծության ձայնային և ռիթմիկ հստակությունը, տողերի անհավասարությունը և կարելի է ենթադրել, որ այն առաջացել է մարքազի՝ իսպանական ժողովրդական երգի հատվածի հիման վրա։ Հայտնի է ալ-Ռամադին, ով առաջիններից էր, ով ներմուծեց մուվաշշահը, ինչպես նաև ալ-Մուկադդամը, ում մուվաշշահները կասիդայից (՝ բանաստեղծություն) տարբերվում էին մարքազի () առկայությամբ և չափով։ Հետագայում մուվաշշահը դառնում է պաշտենապես ճանաչված բանաստեղծական ձև։ Այն շատ տարածված է սուֆիների մոտ, որոնք երգվում էին որպես սիրային երգեր։ Որպես կանոն մուվաշշահը կազմված է վեց կրկներգից և հինգ տնից։

## Տես նաև

* Անդալուսյան պոեզիա
* Անդալուսյան երաժշտություն
* Զաջալ

## Գրականություն

* Куделин А.Б. Классическая арабо-испанская поэзия. М. 1972
* Гибб Х.А.Р. Арабская литература, М.1960
* Фильштинский И. М. - Арабская литература в Испании (VIII—XIII вв.)
* Фильштинский И. М.Краткая литературная энциклопедия: В 9 т. 
* Крачковский И. Ю. - Арабская поэзия в Испании, Избр. соч.,М. — Л.-1956
* Фильштинский И. М. - Арабская классическая литература, М. - 1965

Կատեգորիա:Արաբական գրականություն
Կատեգորիա:Իսպանական գրականություն
Կատեգորիա:Արաբական մշակույթ
Մարիոնետ

մինի|Մարիոնետային ներկայացում

**Մարիոնետ** (, սկզբնապես՝ կույս Մարիամի ոչ մեծ ֆիգուրների անվանումը տիկնիկներով ներկայացվող միջնադարյան միստերիաներում), թատերական տիկնիկի տարատեսակ։ Մարիոնետի առանձնահատկությունն այն է, որ կրկնում է մարդու անատոմիան և շարժման մեջ դրվում մարմնամասերին ամրացված թելերով։ Կան Մարիոնետների և այլ տեսակներ։ Փոխաբերական իմաստով՝ մարդ, կառավարություն, պետություն, որ ուրիշի հլու գործիքն է։ 

Կատեգորիա:Տիկնիկային թատրոն
Խրիստով (այլ կիրառումներ)

**Խրիստով**, բուլղարական ազգանուն

* Բորիս Խրիստով, բուլղարացի երգիչ (բաս) (1914-1993)։
* Դոբրի Խրիստով, բուլղարացի կոմպոզիտոր, խմբավար, տեսաբան (1875-1941)։
Ժայռային դրախտապան

**Ժայռային դրախտապան** (), դրախտապանների ընտանիքին պատկանող, բնադրող-չվող, հազվագյուտ թռչուն է, որը գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 15-16 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 24-27 սմ։ Հասուն արուի գլուխը կապույտ-մոխրագույն է, ակնօղակը՝ բաց դեղնավուն-սպիտակ, կոկորդը և բեղերը՝ դեղնավուն։

Մարմինը ներքևից բաց դարչնագույն-նարնջագույն է՝ ավելի բաց գույնի խայտերով։ Էգն ավելի խամրած է՝ թույլ խայտերով։ Երիտասարդը դարչնագույն-մոխրագույն է, մարմինը վերևից՝ մանր խայտերով, բեղերը և կոկորդը սպիտակավուն են։ Ծարավը հագեցնելու և լոգանք ընդունելու համար հաճախ թռչում է դեպի աղբյուրները։ Բնակվում է չոր, քարքարոտ լեռնալանջերին։

## Սննդառություն
Սնվում է սերմերով, որոշ անողնաշարավորներով։

## Չու
Գարնանային վերադարձը՝ ապրիլի երրորդ տասնօրյակ-մայիս ամսվա ընթացքում։ Արուների երգը լսվում է, և հարսանեկան զույգերը ձևավորվում են մինչև հուլիսի առաջին օրերը։ Ձվադրման պատրաստ բները հայտնվում են մայիսի երկրորդ կեսից հունիսի վերջը։ Բույնը գավաթաձև է (տրամագիծը՝ 115 մմ), նոսր, չոր բույսերից, բնադրում է գետնին։ Ձվերը բներում հայտնվում են բնադրման հաջորդ օրը։

## Բազմացում և զարգացում
Դնում է 20 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ դարչնագույն ու սև պտերով 5-6 ձու։ Հունիսի առաջին կեսին թխսակալողներին զուգահեռ հայտնվում են նորելուկ ձագեր (1 ժ ընթացքում էգը կարող է ձվերը թխսակալել 3 անգամ՝ 10-15/7 մեկ)։ Ձագերը բնից դուրս են գալիս 8-11 օրականում։ Ձագերին կերակրում է մայրը (10-ժամյա դիտարկումների ընթացքում էգը ձագերին կերակրել է 29 անգամ, արուն՝ 6)։ Վարժ թռչող և ինքնուրույն կերակրվող երիտասարդ թռչունները գրանցվել են հուլիսի վերջին։

Կիսաանապատների յուրացման հետևանքով տարածման շրջանները խիստ կրճատվել են։

## Տարածվածություն
Տեսակը տարածված է Անդրկովկասից և Թուրքիայից մինչև Իրան և Թուրքմենիայի հարակից շրջաններ։ Հանդիպում է Հայաստանի հարավարևելյան շրջանների կիսաանապատային տեղանքներում, ինչպես նաև Արագածի և Փամբակի լեռնաշղթայի հարավային լանջերին` մինչև ծովի մակարդակից 1900 մ բարձրություններ։

## Պահպանություն
ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում ընդգրկված է որպես խոցելի տեսակ։

Թվաքանակը և դրա փոփոխման միտումները սակավաթիվ է։ Թվաքանակի արդի վիճակը գնահատելու համար տվյալները բավարար չեն։ Հարմար բիոտոպերում հանդիպումների հաճախականությունը բավականին բարձր է։

Վտանգման հիմնական գործոններից է կիսաանապատային ապրելավայրերի յուրացումը տնտեսական նպատակներով։

Բնադրավայրերի մի մասը գտնվում է «Խոսրովի անտառ» արգելոցի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Դրախտապաններ
Կատեգորիա:Հայաստանի թռչուններ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Մարկա

**Մարկա**, խոշոր սահմանային վարչական շրջան (մարկգրաֆի գլխավորությամբ) Կարոլինգների կայսրությունում և «Հռոմեական սրբազան կայսրությունում»։ Մարկաները կազմվել են 10-12-րդ դարերում սլավոններից նվաճած հողերի վրա։ Ֆեոդալական հարաբերությունների զարգացման հետ Մարկաները դարձել են խոշոր ֆեոդալական իշխանությունների կորիզը (օրինակ, Արևելյան Մարկան Ավստրիա դքսության պատմական կորիզն է և այլն)։

Կատեգորիա:Վարչական միավորներ
Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Զաջալ

**Զաջալ** (), արաբական միջնադարյան գրականության ժանր։ Հիմնվել է դեռևս նախաիսլամական շրջանում, սակայն ծաղկում է ապրել Անդալուսում՝ Օմայյանների օրոք։ Տարածվել է ոչ միայն Արաբական արևմուտքում (Ալժիր, Մարոկկո), այլև Արաբական արևելքում (Լիբանան, Պաղեստին)։ Ձևով նման է մուվաշշահին։

մինի|ալ-Համբրա

Զաջալը (՝ մեղեդի, երգ), անդալուսյան պոեզիայի բանաստեղծական ձևերից է։ Գրված է բարբառով։ Սկսում է հանգավորված կրկներգով՝ մարքազով (՝ կենտրոն), այնուհետև հաջորդում են երեք հանգավորված տողեր՝ ղուսն (՝ ճյուղ), Ղուսնին հաջորդում է մարքազի հետ նույն հանգն ունեցող տող սիմթը (՝ լռություն, դադար)։ Առաջին տունը՝ մարքազը կազմված է 2 տողից, դրան հաջորդում է 5-9 տուն՝ յուրաքանչյուրում հավասար թվով տողեր՝ 4-12։

Զաջալը մոտ է ժողովրդական բանահյուսությանը, երգին։ Այն ի հայտ է եկել մուվաշշահից մի քիչ ուշ, բայց կա նաև հակառակ կարծիքը, որ զաջալը այն անցումային ձևն էր, որը բերեց ավելի մաքուր և գրական մշակված ձևի՝ մուվաշշահի (՝ գոտևորված, բանաստեղծության տեսակ), ի հայտ գալուն։ Արդյունքում 2 բանաստեղծական ձևերն էլ զարգանում էին զուգահեռաբար տարբեր սոցիալական միջավայրերում։ Պաշտոնական ճանաչում զաջալը ստացել է մուվաշշահից հետո և մինչև զաջալի կարկառուն հեղինակների ի հայտ գալը գոյություն ուներ միայն բանավոր երգիչների միջավայրում։

Զաջալը ձևով միօրինակ է։ Նրա տունը կազմված է հիմնականում 3 հանգավորված տողերից և կրկներգերից։ Մի քանի դեպքում զաջալը սկսվում է կրկներգից։ Զաջալի չափերը չեն տեղավորվում դասական արաբական տաղաչափության՝ արուդի (), կառուցվածքի մեջ։ Զաջալի հեղինակները լիովին հասկանում էին իրենց տարբերությունը ավանդական պոեզիայից։ Այս մասին ավելի մարնամասն խոսում է Իբն Կուզմանը իր զաջալում։ Պարզությունն ու արտասանության յուրահատկությունը Իբն Կուզմանը համարում է այս ձևի հիմնական արժանիքը։ 10-12-րդ դարերի զաջալը առանձնահատուկ նշանակություն էր ձեռք բերել։ Աֆրիկյան բերբերները հեշտությամբ ընկալել էին անդալուսյան բարբառը, և անդալուսյան բանահյուսությունը դարձել էր նրանց սեփականությունը։ Հյուսիսային Աֆրիկայի բնիկ ժողովուրդներին արաբները մեկ անունով կոչում էին բարբարոսներ (՝ բերբեր, եզակի,՝ բարաբիր, հոգնակի)։ Նրանք արաբական Իսպանիայում հաստատվել էին արաբների հետ միաժամանակ։ Ավելի ուշ բերբերները ստեղծում են սեփական պետությունները՝ ալ-Մորավիների, ալ-Մոհադների պետությունները, և Անդալուսի այն հատվածները, որոնք գրավված չեն լինում քրիստոնյա տիրակալների կողմից, անցնում են նրանց իշխանության տակ։

## Տես նաև

* Անդալուսյան պոեզիա
* Անդալուսյան երաժշտություն
* Մուվաշշահ

## Գրականություն
* 
* Фильштинский И. М. - Арабская литература в Испании (VIII—XIII вв.)
* Фильштинский И. М.Краткая литературная энциклопедия: В 9 т.
* Фильштинский И. М. - Арабская классическая литература, М. - 1965}}
* Куделин А.Б. Классическая арабо-испанская поэзия. М. 1972
* Гибб Х.А.Р. Арабская литература, М.1960

## Արտաքին հղումներ
* The Arab muwashsha and zajal poetry and their influence on European music and song. 

Կատեգորիա:Արաբական գրականություն
Կատեգորիա:Իսպանական գրականություն
Մարկիզյան կղզիներ

**Մարկիզյան կղզիներ** (), կղզեխումբ Խաղաղ օվկիանոսի կենտրոնական մասում, Պոլինեզիայում։ Ֆրանսիական տիրույթ է («անդրծովյան տարածք»)։ Տարածությունը 1274 *կմ*2 է, բնակչությունը՝ 4, 8 հազար (1980), պոլինեզացիներ։ Վարչական կենտրոնը՝ Տաիոխաե։ Առավել խոշոր կղզիներ են Նուկուհիվան և Հիվա-Օան։ Բարձրությունը մինչև 1259 մետր է։ Ունեն հրաբխային ծագում։ Կազմված են բազալտներից, տուֆերից։ Կլիման արևադարձային է, պասսատային։ Տարածված են արևադարձային անտառներն ու թփուտային սավաննաները։ Կան կոկոսյան արմավենու, բամբակենու, բանանի, սուրճի պլանտացիաներ։ Զբաղվում են ձկնորսությամբ, մարգարիտի արդյունահանմամբ։ Զարգացած է զբոսաշրջությունը։ Հայտնագործել է իսպանացի ծովագնաց Ա․ Մենդանյա դե Նեյրան, 1595 թվականին։ 

Կատեգորիա:Կղզեխմբեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հրաբուխներ
Կատեգորիա:Օվկիանիա
Կատեգորիա:Ավստրալիա
Պերեց Մարկիշ

**Մարկիշ Պերեց** (), հրեա խորհրդային գրող։ ԽՄԿԿ անդամ 1942 թվականից։

Զբաղվել է ինքնակրթությամբ, սովորել Շանյավսկու ժողովրդական համալսարանում։ «Կույա» (1922) պոեմը, որը Գորոդիշչեում պետլյուրականների կազմակերպած հրեական ջարդերի մասին է, լի է տագնապով ու ցավով։ 1921-1926 թվականներին եղել է արտասահմանում։ Գրել է «Եղբայրներ» (1929), «Չվհատվել» (1931), «Տատասկ» (1935), «Արշալույսը Դնեպրի վրա» (1937) էպիկական պոեմները։ «Պատերազմ» (1941-1948) պոեմը նվիրված է Հայրենական մեծ պատերազմին։ Հեղինակ է «Դարեր շարունակ» (1929-1941), «Սերունդների երթը» (1948, հրատարակված 1966) և այլ վեպեր։ Գրել է նաև պիեսներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հրեա գրողներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Սպանված գրողներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Նոր Դոնսկի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի հրեաներ
Կատեգորիա:Հրեա բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Մարի Անտուանետ

**Մարի Անտուանետ** (, ), Ֆրանսիայի թագուհի, Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս XVI-ի կինը, Սրբազան Հռոմի կայսր Ֆրանց I-ի դուստրը։

Միապետության տապալումից (1792-ի օգոստոսի 10) հետո Մարի Անտուանետը ձերբակալվել է և դատարանի որոշմամբ գլխատվել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության ընթացքում մահապատժի ենթարկված անձինք
Կատեգորիա:Հաբսբուրգ-Լոթարինգների տուն
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի թագուհիներ
Ժայռային ճնճղուկ

thumb|''Petronia petronia barbara''

**Ժայռային ճնճղուկ** (), ճնճղուկների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 14 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 28-32 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 31-33 գ։ Հասունի փետրածածկը վերևից դեղնադարչնագույն է՝ սև խայտերով և փետուրների բաց երիզներով։ Ներքևից թույլ խայտերով է։ Գլխի կենտրոնական մասը և հոնքը բաց գույնի են, կողքերը՝ սևավուն շերտերով։ Պոչը կարճ է, ծայրը՝ բաց պտերով, ներքնապոչին կան մուգ կիսալուսնաձև վրձնախազեր։ Արուի կոկորդի հիմքում կա փոքր, դեղին բիծ, որը տեսանելի է միայն հարսանեկան խաղերի ընթացքում։ Բնակվում է քարքարոտ լեռնալանջերին, ժայռախորշերում, լքված գյուղերում։

## Սննդառություն
Սնվում է սերմերով, մանր անողնաշարավորներով։

## Կենսակերպ
Գարնանային վերադարձը՝ մարտ-ապրիլին։ Հետբնադրման շրջանում երամներով կերակրվում է ցանքադաշտերում։

## Բազմացում և զարգացում
Բնադրում է՝ սկսած մայիսի 1-իև կեսից՝ ժայռերի ու շինությունների ճեղքերում։ Բույնը (տրամագիծը՝ 15-20 սմ) գնդաձև է, կառուցում են արուն ու էգը՝ խոտաբույսերից։ Ձվադրմանը պատրաստ բները հայտնվում են մայիսի 2-րդ կեսից հունիսի վերջը։ Դնում է 21, 5 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ դարչնագույն պտերով 4-7 ձու։ Ձագերը բներում հայտնվում են մայիսի 1-ին տասնօրյակին։

## Չու
Հունիս-հուլիսին տեղի է ունենում ձագերի զանգվածային թռիչքը բներից, հուլիս-օգոստոսին ձևավորվում են երիտասարդ թռչունների փոքր ու մեծ երամներ (20-200 թռչուն)։ Աշնանային չուն՝ հոկտեմբերին։ 

Կատեգորիա:Ճնճղուկներ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Խրլոպյան (այլ կիրառումներ)

**Խրլոպյան**, հայկական ազգանուն։

* Գևորգ Խրլոպյան, հայ խորհրդային փիլիսոփա (1927-2010)։
* Տիգրան Խրլոպյան, հասարակական, մշակութային գործիչ, մանկավարժ, խմբագիր (1890-1968)։
Մարմնական պատիժներ

245px

**Մարմնական պատիժներ**, պատժի տեսակ․ սկիզբ է առել հին աշխարհում և որոշ երկրներում հարատևել մինչև 20-րդ դար։ Հետապնդել է դատապարտյալին հրապարակայնորեն տանջահարելու նպատակ, ծեծ (մահակով, մտրակով, ճիպոտով և այլն), անդամահատում, խարանում, լեզվահատում և այլն։ Լայնորեն կիրառվել է հարկերի (Հին Եգիպտոս), պարտքերի (Ռուսաստան) գանձման պրակտիկայում, համարվել է ստրուկների, ճորտերի հետ հաշվեհարդար տեսնելու ընդունված միջոց։ 13-րդ դարից սկսած մարմնական պատիժները ամրապնդվել են Արևմտյան Եվրոպայի բազմաթիվ երկրների օրենսդրությամբ։ Հին և միջնադարյան Հայաստանում կիրառվել են ծեծը, անվահարումը և այլ մարմնական պատիժներ։

Կատեգորիա:Պատիժ
Ժայռային մեծ սիտեղ

**Ժայռային մեծ սիտեղ** (), սիտեղների ընտանիքին պատկանող նստակյաց և տարածված թռչուն, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի զանգվածը 43-50 գրամ է, փետրածածկը վերևից բաց կապտամոխրագույն է, իսկ ներքևից՝ ավելի բաց գույնի։ Կտուցի հիմքից դեպի ծոծրակը տարածվում է սև ակնաշերտ, որն աչքի հետին մասում լայնանում է։ Կտուցը սև է, հաստ ու երկար։ Կզակի և կրծքի սպիտակն աստիճանաբար փոխվում է մարմնի կողքերի և ներքնապոչի բաց նարնջագույնի։

## Սննդառություն
Սնվում է միջատներով, սարդերով, խխունջներով, իսկ աշնանը և ձմռանը՝ չոր պտուղներով։

## Կենսակերպ
Բնակվում է չոր, քարքարոտ լեռնալանջերին, գետաձորերում և կիսաանապատներում։ Աղմկոտ է։ Ժայռերի և ցածր թփուտների արանքով շարժվում է ցատկոտելով։ Ամրակազմ և մկանոտ է։ Թռչում է թևերի կարճ և արագ թափահարումներով։ Ճարպկորեն վերուվար է անում ժայռերի ուղղաբերձ պատերով։ Ձայն է տալիս կամ երգում՝ ժայռի կատարին կամ թփի ծայրին նստած։ Երգը բարձր տոնայնության ելևէջներով սրնգային հնչյուններով սուլոցների և կլկլոցների է նման։

## Բազմացում և զարգացում
Հարսանեկան խաղերը սկսվում են հունվար-փետրվարին։ Բնադրում է ժայռաքիվերի տակ, ժայռապատերի ճեղքերում։ Բույնը նման է կիսագնդի (կավե պուլիկի վզիկի նմանվող թռիչքային անցքով)։ Այն կառուցում են արուն և էգը՝ 15-17 օրվա ընթացքում, ծեփում են կավից, օգտագործում որոշ միջատների մնացորդներ, կպչողականությունը բարձրացնելու համար արտաքին մասը մշակում են ծառի խեժով։

Մարտ-ապրիլին դնում է 24 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ կարմրադարչնագույն վրձնախազերով 5-7 ձու։ Թխսակալում է 13-17 օր։ Վտանգի դեպքում (բնի տարածքում այլ թռչունների, մարդու հայտնվելը) անձնուրաց պաշտպանում է բույնը։

## Տարածվածություն
Տեսակը տարածված է Հայաստանից մինչև Նախիջևան, դեպի արևելք` մինչև Էլբուրսի լեռնաշղթան, և դեպի հարավ` մինչև Բելուջիստան։ Հայաստանում հանդիպում է առավելապես հանրապետության հարավային և հարավարևելյան շրջանների կիսաանապատային գոտում։

## Պահպանություն
Սակավաթիվ, նեղ արեալային օլիգոտոպային տեսակ է, որը քիչ մտահոգող կարգավիճակով գրանցված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Տարեկան ձվադրում է մեկ անգամ` դնելով 5-8 ձու։

Ներկայիս թվաքանակի գնահատման համար տվյալները բավարար չեն։ Մեղրու շրջանում խտությունը կազմում է միջին հաշվով 0,6 թռչուն 1 հա վրա։

Սպառնացող վտանգներից է գյուղատնտեսության վնասատուների դեմ պայքարում թունաքիմիկատների օգտագործումը։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Ճնճղուկանմաններ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Սիտեղներ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Խուդաբաշյան (այլ կիրառումներ)

**Խուդաբաշյան**, հայկական ազգանուն։

* Ալեքսանդր Խուդաբաշյան, հայ ազատագրական շարժման գործիչ, բառարանագիր (1780-1863)։
* Կոնստանտին Խուդաբաշյան, հայ խորհրդային ճարտարապետ (1909)։
Անդրեյ Մանուչարով

**Անդրեյ Արսենի Մանուչարով** (), ավիացիայի հայ խորհրդային գեներալ-մայոր, ԽՍՀՄ վաստակավոր փորձարկող օդաչու (1967)։

ԽՄԿԿ անդամ 1941 թվականից։ Ավարտել է Մոսկվայի Չկալովի անվան աէրոակումբը, Մոսկվայի ավիացիոն ինստիտուտը (1940)։ Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին (1941-1945)։ Փորձարկել է գլխավոր կոնստրուկտորներ Յակովլևի, Միկոյանի, Սուխոյի, Տուպոլևի, Իլյուշինի ստեղծած ինքնաթիռները։ Թռիչքներ է կատարել 106 տիպի ինքնաթիռներով։ Լենինյան (1967) և պետական (1975) մրցանակների դափնեկիր է։ Պարգևատրվել է Լենինի, Հայրենական մեծ պատերազմի I աստիճանի, Կարմիր դրոշի, Կարմիր աստղի 4 շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ռազմաօդային ուժերի հայ գեներալ-մայորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Մանեկադարձիչ

մինի|Տարբեր տրամաչափի մանեկադարձիչներ
**Մանեկադարձիչ**, Էլեկտրական կամ պնևմատիկ հաղորդակով ձեռքի մեքենա, ծառայում է մանեկների, պտուտակների և ամրակման այլ դետալների ամրացման և քանդման համար։ Տարբերում են հիմնականում միաերկկողմանի հասարակ, բացովի, լծակավոր, գլխանիսաավոր, սահմանային և այլ մանեկադարձիչներ։ Լայն կիրառում են գտել արդյունաբերության ավիացիոն, ավտոմոբիլային և այլ ճյուղերում։

Կատեգորիա:Գործիքներ
Մարկե

**Մարկե** (Marche), վարչական մարզ Իտալիայում, Ապենինյան թերակղզու հյուսիս-արևելքում։

Ընդգրկում է Անկոնա, Պեզարո և Ուրբինո, Ասկոլի Պիչենո, Մաչերատա գավառները։ 	Տարածությունը 9, 7 հազար կմ² է, բնակչությունը 1358, 4 հազար մարդ (1980)։ Գլխավոր քաղաքն ու նավահանգիստը՝ Անկոնա։

Ռելիեֆը լեռնա-բլրային է։ Ծովամերձ նեղ շերտը կտրտված է Տրոնտոյի, Մետաուրոյի և Պոտենցայի գետահովիտներով։ Ագրարային մարզ է։ Զբաղվում են հացահատիկի, շաքարի ճակնդեղի մշակությամբ, խաղողագործությամբ, անասնապահությամբ, շերամապահությամբ, ձկնորսությամբ։ Կան նավթավերամշակման, նավաշինական, քիմիական, թղթի, ցեմենտի, ծխախոտի, սննդի արդյունաբերության ձեռնարկություններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալիայի մարզեր
Ալֆրեդ Էդվարդս

**Ալֆրեդ Օրմոնդ Էդվարդս** (, ), անգլիացի գործարար։ Իտալական «Միլան» ակումբի հիմնադիրներից է և ակումբի առաջին նախագահը, որի պաշտոնը զբաղեցրել է շուրջ 10 տարի (1899 թ.-ի դեկտեմբերի 13-ից մինչև 1909 թ.-ի հունվարի 21-ը)՝ մինչ իր մահը։

Էդվարդսի ղեկավարության ժամանակաշրջանում ակումբը երեք անգամ հաղթել է սկուդետտոն (1901, 1906 և 1907 թթ.)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էդվարդսի պրոֆիլը magliarossonera.it կայքում

Կատեգորիա:Անգլիացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Սպորտի ղեկավարներ և կառավարիչներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի գործարարներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի ղեկավարներ
Մանկական երկաթուղի

[260px|մինի|աջից|[Երևանի մանկական երկաթուղի]]

**Մանկական երկաթուղի**, արտադպրոցական հիմնարկ, որը ղեկավարում է երկաթգծի վարչության ուսումնական հիմնարկների բաժինը։ Մանկական երկաթուղին օժանդակում է դպրոցի ուսումնա-դաստիարակչական աշխատանքին, նպաստում սովորողների տեխնիկական ստեղծագործության զարգացմանը և մասնագիտական կողմնորոշմանը։

Երևանի մանկական երկաթուղին առաջիններից է, կառուցվել է 1936 թվականին։ Մանկական երկաթուղիներ են կառուցվել նան Թիֆլիսում (1935 թվականին), Դնեպրոպետրովսկում (1936 թվականին)։ 1937-1940 թվականներին շահագործման են հանձնվել Կրասնոյարսկի, Մոսկվայի, Գորկու, Իրկուտսկի, Դոնի Ռոստովի, Խարկովի, հետագայում նաև Լենինգրադի, Վոլգոգրադի, Չելյաբինսկի, Լվովի, Կիեի, Մինսկի, Ռիզայի, Խաբարովսկի, 1972 թվականից՝ Լենինականի Մանկական երկաթուղիները։ Խորհրդային Միության տարիներին գործել է ավելի քան 40 մանկական երկաթուղի։ Դրանք տեղավորված են գեղատեսիլ վայրերում, քաղաքային զբոսայգիներում, լճափնյա այգիներում, գետափերին։ Մանկական երկաթուղիների երկարությունը 1, 5-ից մինչև 10-12 կմ է։

Կատեգորիա:Երկաթուղային տրանսպորտ
Խուրշուդյան

**Խուրշուդյան**, հայկական ազգանուն։

## Ազգանունը կրողներ
* Ասատուր Աղաբեկի Խուրշուդյան (1896-1971), իրավաբան, հեղափոխական շարժման մասնակից։
* Լենդրուշ Արշակի Խուրշուդյան (1927-1999), պատմաբան։
* Լևոն Գևորգի Խուրշուդյան (2001-2020) ՀՀ զինված ուժերի զինծառայող։
* Կարեն Հրաչիկի Խուրշուդյան (ծնվ․ 1979), բանաստեղծ, իրավաբան։
* Կորյուն Նիկոլայի Խուրշուդյան (1911-1996), տնտեսագետ։
* Հռիփսիմե Արմենի Խուրշուդյան (ծնվ․ 1987), ծանրամարտիկ։
* Պայքար Արտավազդի Խուրշուդյան (1925-2002), անտառագետ։
* Քրիստափոր Խուրշուդյան (1908-1972), արձակագիր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ
Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ
Կատեգորիա:Անձնանվանական հիմքով ազգանուններ
Կատեգորիա:Պարսկերեն հիմքով ազգանուններ
Մարզասրահ

մինի|մարզասրահ

**Մարզասրահ** (այլ անվանումներ՝ **ֆիթնես ակումբ**, **ֆիթնես կենտրոն**, **սպա**), մարզական փակ կառույց, որը համախմբում է մարզումների և ցուցադրումների համար անհրաժեշտ սրահները, հաճախ նաև հանդիսատեղեր։

Մարզասրահներ կառուցվել են դեռևս անտիկ աշխարհում, պալեստրա, գիմնասիոն (Հունաստան), կրկես, ամֆիթատրոն, թերմեր (Հռոմ)։

Միջնադարում մարզասրահի նոր տիպ չի ստեղծվել։ Օլիմպիական խաղերը վերսկսելու կապակցությամբ (1896) աշխուժացել է մարզասրահների շինարարությունը։

Հին Հայաստանում կառուցված մարզասրահները չեն պահպանվել, սակայն մատենագրական տեղեկությունները վկայում են, որ Հայաստանում եղել են ոչ միայն բաց մարզասպարեզներ, այլև փակ մրցարանմարզարաններ, գլխավորապես գահանիստ քաղաքներում, ուր համակարգված կերպով կազմակերպվել են մրցումներ։ Մարզասրահների շինարարությունը մեծ ծավալ է ստացել Խորհրդային Հայաստանում՝ կառուցվել են շուրջ 235 մարզասրահներ։

Կատեգորիա:Սպորտային կառույցներ
Մարզիչ

[250px|մինի|«[Բոստոն Սելտիքս» բասկետբոլային ակումբի մարզիչ Ռեդ Աուերբաքը խաղին հետևելիս (1956թ․)]]
**Մարզիչ**, ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչ, որոշակի մարզաձևի մասնագետ։ Կատարում է ուսումնամարզչական աշխատանք մարզիկներ դաստիարակելու, ուսանելու և վարպետությունը կատարելագործելու նպատակով, զարգացնում նրանց ֆունկցիոնալ հնարավորությունները։

Կատեգորիա:Կրթություն և ուսուցչի մասնագիտություն
Կատեգորիա:Սպորտի մարզիչներ
Իվան Մարյանենկո

**Իվան Ալեքսանդրովիչ Մարյանենկո** (իսկական ազգանունը՝ Պետլիշենկո, ), ուկրաինացի սովետական դերասան։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1944 թ.)։

Բեմական գործունեությունն սկսել է 1895 թվականից՝ Մ․ Լ․ Կրոպիվնիցկու թատերախմբում։ 1899 թվականից աշխատել է Օ․ Զ․ Սուսլույի, Ն․ Կ․ Աադովսկու թատերախմբերում, Կիևի պետական դրամատիկական թատրոնում։ 1923-1958 թվականներին (բացի 1925 թ.-ից) եղել է Խարկովի Տ․ Գ․ Շևչենկոյի անվան դրամատիկական թատրոնի (նախկինում՝ «Բերեզիլ» թատրոն) դերասան։

## Դերեր
Լավագույն դերերից են՝ Գոնտա («Հայդամակներ», ըստ Շևչենկոյի), Օմելկո (Կարպենկո-Կարիի «Մարտին Բորուլյա»), Պրոխոր (Գորկու «Վասսա Ժելեգնովա»), Բոգդան Խմել- նիցկի (Կոռնեյչուկի «Բոգդան Խմելնիցկի»), Յարոսլավ Իմաստուն (Կոչերգայի «Յարոսլավ Իմաստուն»)։ Շարունակել է Մ․ Լ․ Կրոպիվնիցկու, Ն․ Կ․ Սադովսկու, Մ․ Կ․ Զանկովեցկայայի ռեալիստական ավանդույթները։

## Մրցանակներ
Արժանացել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակի (1947 թ.)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուկրաինացի դերասաններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության թատերական ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թատերական մանկավարժներ