Գրաց

**Գրաց** ( , ), քաղաք Ավստրիայի հարավարևելյան մասում, Շտիրիա երկրամասում։ Շտիրիայի նահանգակենտրոնն է և Ավստրիայի երկրորդ ամենամեծ քաղաքը Վիեննայի հետո։ 2019 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ քաղաքի բնակչությունը կազմում է 328.276 (որից 292.269-ն ունեն հիմնական բնակության կարգավիճակ):, իսկ տարածքը 127,6 կմ2 է։ 2015 թ. Գրացի ավելի մեծ քաղաքային գոտու բնակչությունը, որը բաղկացած է հիմնական բնակության կարգավիճակ ունեցող բնակիչներից, կազմել է 633.168: Գրացը հայտնի է որպես համալսարանական քաղաք, քաղաքի 6 համալսարաններում սովորում է մոտ 60.000 ուսանող։ Գրացի պատմական կենտրոնը Կենտրոնական Եվրոպայի ամենալավ պահպանված քաղաքային կենտրոններից մեկն է։

Իր մեծությամբ Գրացը Ավստրիայի երկրորդ քաղաքն է։ Տարածքը 127,6 կմ2 է, իսկ բնակչությունը՝ 257 898 (2010)։ Քաղաքում գործում է տրամվայի գիծ։ Այստեղ են ծնվել հայտնի դերասան, Կալիֆորնիայի նախկին նահանգապետ Առնոլդ Շվարցենեգերը և Ավստրիայի նախագահ Հայնց Ֆիշերը։

Դարեր շարունակ քաղաքական և մշակութային տեսանկյունից սլովենների և խորվաթների համար Գրացն ավելի մեծ կարևորություն է ունեցել, քան Սլովենիայի մայրաքաղաք Լյուբլյանան և Խորվաթիայի մայրաքաղաք Զագրեբը։ Այն այսօր էլ շարունակում է մնալ ազդեցիկ քաղաք է։ 1999 թ. Գրացի պատմական կենտրոնը ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում, իսկ 2010 թ. տարածքն ընդարձակվել է՝ ներառելով Էգենբերգ դղյակը։ 2003 թ. Գրացը եղել է Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք, իսկ 2008 թ.՝ խոհարարական հաճույքների քաղաք։

## Անվանում
Անվանումը (գերմ.՝ Graz) ստուգաբանում են որպես «փոքր ամրոց». քաղաքի հիմ մասում՝ Մուր գետի ձախ ափին, Շլոսբերգ լեռան վրա պահպանվում են ամրոցի ավերակներ։ Այլ տեսության համաձայն՝ անվանման առաջացումը կապվում է սլավոնական градес «քաղաքիկ» բառի հետ (град՝ «քաղաք» բառի նվազական ձևը)։

700px|thumb|center|Գրաց քաղաքի համայնապատկերը

## Աշխարհագրություն
thumb|Գրացի պատմական կենտրոնը թռչնի թռիչքից
Գրացը գտնվում է Ավստրիայի հարավ-արևելքում՝ Մուր գետի ափին։ Հեռավորությունը Վիեննա քաղաքից կազմում է 200 կմ։ Մոտակա խոշոր քաղաքային կենտրոնը Մարիբորն է Սլովենիայում, որը 50 կմ-ով հեռու է Գրացից։ Գրացը Շտիրիա նահանգի կենտրոնն է ու ամենախոշոր քաղաքը։

### Մերձակա համայնքները
Գրաց քաղաքը սահմանակից է հետևյալ քաղաքների ու գյուղերի հետ. 
* Հյուսիսից՝ Գրատկորն, Շտատեգ, Վայնիցեն
* Արևելքից՝ Քայնբախ բայ Գրաց, Հարտ բայ Գրաց, Ռաաբա
* Հարավից՝ Գյոսենդորֆ, Ֆելխիրխեն բայ Գրաց, Զայերսբերգ
* Արևմուտքից՝ Ատենդորֆ, Թհալ, յուդենդորֆ-Շտրասենգել

### Թաղամասեր
Գրացն ունի 17 թաղամաս.

300px|left|Գրացի 17 թաղամասերը

## Պատմություն

Ժամանակակից Գրաց քաղաքի տարածքում ամենահին կառույցը թվագրվում է պղնձե դարով։ Սակայն այդ բնակավայրը պատմականորեն շարունակաբար բնակեցված չի եղել մինչև միջնադարը։

12-րդ դարում Բաբենբերգի դքսերը դարձրին քաղաքը կարևոր արդյունաբերական կենտրոն։ Ավելի ուշ Գրացն անցավ Հաբսբուրգների դինաստիայի իշխանության ներքո, իսկ 1281 թ. Ռուդոլֆ I թագավորը քաղաքին տվեց հատուկ արտոնություններ։

14-րդ դարում Գրացը դարձավ ներքին Ավստրիայում Հաբսբուրգների տոհմի նստավայրը։ Թագավորական ընտանիքն ապրում էր Շլոսբերգ ամրոցում և այնտեղից կառավարում էր Շտիրիայի, Կարինթիայի դքսությունները, ներկայիս Սլովենիայի մեծ մասը և Իտալիայի հատվածները (Կարնիոլա, Գորիցիա և Տրիեստ)։

16-րդ դարում քաղաքի նախագծումն իրականացվում էր հիմնականում իտալական Վերածննդի ճարտարապետների և արվեստագետների կողմից։ Այդ ոճը ներկայացնող ամենահայտնի շենքերից մեկը Լանդհաուսն է, որը նախագծվել է Դոմենիկո Դելալիոյի կողմից և ծառայել է տեղացի կառավարիչներին որպես կառավարական մասնաշենք։

Գրացի համալսարանը հիմնադրվել է 1585 թ. էրցհերցոգ Կառլ II-ի կողմից։ Այն քաղաքի ամենահին համալսարանն է։ Իր գոյության ընթացքում համալսարանը մեծ մասամբ կառավարվել է հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու կողմից և փակվել 1782 թ. Յոզեֆ II-ի կողմից, ով փորձեց պետական կառավարում իրականացնել կրթական հաստատությունների նկատմամբ։ Յոզեֆ II-ը վերածեց այն լիցեի, ուր կրթվում էին քաղծառայողներն ու բժիշկները։ 1827 թ. այն վերաբացվեց որպես համալսարան Ֆրանց I կայսեր կողմից և անվանվեց Կառլ-Ֆրանցիս համալսարան։ Ներկայումս համալսարանում սովորում է ավելի քան 30.000 ուսանող։

Աստղագետ Յոհան Կեպլերը կարճ ժամանակ ապրել է Գրացում։ Նա աշխատել է որպես մաթեմատիկայի ուսուցիչ և եղել է մաթեմատիկայի դասախոս Գրացի համալսարանում, միևնույն ժամանակ կարողացել է զբաղվել աստղագիտությամբ։ Նա Գրացից մեկնեց Պրահա, երբ լյութերականներին արգելվեց մնալ քաղաքում։

Լյուդվիգ Բոլցմանը եղել է մաթեմատիկական ֆիզիկայի դասախոս 1869-1890 թթ.։ Այդ ժամանակ՝ 1875 թ., Նիկոլա Տեսլան ուսանել է էլեկտրատեխնիկա Գրացի պոլիտեխնիկական համալսարանում։ Գրացի համալսարանում 1909-1938 թթ. դասավանդել է նաև նոբելյան դափնեկիր Օտտո Լյովին։ Իվո Անդրիչը, լինելով գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր, ստացել է իր դոկտորական աստիճանը Գրացի համալսարանում։ Էրվին Շրյոդինգերը կարճ ժամանակ՝ 1936 թ. եղել է Գրացի համալսարանի ռեկտորը։

Գրացը գտնվում է Ավստրիայի Շտիրիա նահանգում ()։ Mark-ը հին գերմաներեն բառ է, որը բնորոշում է պաշտպանության նպատակով օգտագործվող մեծ տարածություն, որում գյուղացիներին սովորեցնում են ինչպես հարձակման դեպքում կկազմակերպել պաշտպանություն։ Տեղակայված լինելով ռազմավարական դիրք ունեցող և բերքատու Մուրի հովտում՝ Գրացը պատմականորեն եղել է զավթիչների թիրախում (հունգարացիները 1481 թ․ Մաթիաս Քորվինուսի օրոք և օսմանյան թուրքերը 1529 և 1532 թթ․։ Բացի Ռիեգերսբուրգ ամրոցից Շլոսբերգը տարածաշրջանում եղել է միակ ամրությունը, որը երբեք չի անցել օսմանյան թուրքերին։ Գրացում է գտնվում նաև Լանդեսցյուգհաուսը, որն աշխարհում ուշ միջնադարյան և Վերածննդի զենքերի ամենամեծ պատմական հավաքածուն է։ Այն պահպանվել է 1551 թ․ ի վեր և ներկայացնում է ավելի քան 30,000 ցուցանմուշ։

Սկսած վաղ 15-րդ դարից Գրացը եղել է երիտասարդ Հաբսբուրգների նստավայրը։ 1619 թ․ նրանք՝ ի դեմս կայսր Ֆերդինանդ II-ի, ժառանգեցին կայսերական գահը, իսկ Ֆերդինանդը տեղափոխեց մայրաքաղաքը Վիեննա։ 16-րդ դարի վերջում Շլոսբերգում կանգնեցվեցին նոր ամրություններ։ Նապոլեոն Բոնապարտի բանակը նվաճեց Գրացը 1797 թ․։ 1809 թ․ քաղաքը դիմագրավեց ֆրանսիական բանակի հարձակմանը։ Այս հարձակման ընթացքում ամրոցի հրամանատար սպան հրաման ստացավ մոտ 900 զինվորների հետ միասին կազմակերպել ինքնապաշտպանություն Նապոլեոնի մոտ 3000-անոց բանակի դեմ։ Նա հաջողությամբ պաշտպանեց Շլոսբերգը ութ հարձակումից, սակայն ստիպված եղավ հանձնվել ֆրարսիական Մեծ բանակի կողմից Վիեննայի գրավումից հետո, երբ կայսրը  նահանջելու հրաման տվեց։ 1809 թ․ Նապոլեոնի ուժերի կողմից Վագրամի ճակատամարտում Ավստրիայի կրած պարտությունից հետոո, նույն տարում կնքված Շոնբրունի հաշտության պայմանագրի համաձայն, ամրությունները քանդվեցին պայթուցիկների օգնությամբ։ Զանգակատունն () ու ժամացույցի աշտարակը (*Uhrturm*),, որը հիմնական զբոսաշրջային կենտրոնն ու Գրացի խորհրդանիշն է, պահպանվեց այն բանից հետո, երբ Գրացի քաղաքացիները փրկագին վճարեցին դրա պահպանման համար։

Ներքին Ավստրիայի էրցհերցոգ Կառլ II-ը հրամայեց այրել 20,000 պրոտեստանտական գրքեր այն հրապարակում, ուր այժմ տեղակայված է հոգեբուժարանը և կարողացավ վերադարձնել Շտիրիա նահանգը Մայր աթոռին։ Էրցհերցոգ Ֆրանց Ֆերդինանդը ծնվել է Գրացում՝ այնտեղ, ուր այժմ գտնվում է քաղաքային թանգարանը ()։

## Բնակչություն

Վերջին թվականներին առնչվող բնակչության թվերը չեն տալիս ամբողջական պատկեր, քանի որ հաշվարկված են միայն հիմնական բնակություն կարգավիճակ ունեցողները, իսկ երկրորդական բնակության կարգավիճակ ունեցողները՝ ոչ։ Վերջիններիս մեծ մասը ուսանողներ են Գրացում։ 2016 թ․ վերջի տվյալներով Գրացում հաշվվում էր երկրորդական բնակության կարգավիճակ ունեցող 33.473 մարդ։

## Կլիմա
Քաղաքն ունի ծովային կլիմա,, սակայն 0&nbsp;°C իզոթերմի պատճառով ծովային կլիման առկա է նաև խոնավ ցամաքային կլիմայում և հիմնված է Կյոպպենի կլիմաների դասակարգման վրա։ Վլադիմիր Կյոպպենը եղել է քաղաքում և անցկացրել է հետազոտություններ՝ պարզելու, թե ինչպես է նախկին կլիման ազդել մայրցամաքների շարժի տեսության վրա։ Ալպերում իր հարավարևելյան տեղադրության պատճառով Գրացը պաշտպանված է գերիշխող արևմտյան քամիներից, որոնք Հյուսիսային Ատլանտյան օվկիանոսից մթնոլորտային ճակատ են բերում դեպի հյուսիսարևմտյան և կենտրոնական Եվրոպա։ Եղանակը Գրացում ազդեցություն է կրում Միջերկրական ծովից և ունի ավելի շատ արևային ժամեր, քան Վիեննան կամ Զալցբուրգը և ավելի քիչ քամոտ կամ անձրևային եղանակով օրեր։ Գրացը գտնվում է միայն դեպի հարավ մուտք ունեցող ավազանում, ինչի պատճառով այդ լայնության վրա կլիման ակնկալվածից ավելի տաք է։ Գրացում կան բույսեր, որոնք սովորաբար աճում են հարավում։

* միջին ջերմաստիճան՝ Գրացի օդանավակայան  / Կառլ-Ֆրանցիս համալսարան 
* անձրևային տեղումների միջին քանակը՝  միջինում 92 անձրևային օր (Կառլ-Ֆրանցիս համալսարան)
* արևային ժամերի միջին քանակը՝ 1.989 (Կառլ-Ֆրանցիս համալսարան)

## Սլովեններն ու Գրացը
thumb|300px|right|Շտադտպարկը 
thumb|300px|left|Երաժշտության և արվեստի համալսարանի շենքը
Քաղաքական, մշակութային, գիտական և կրոնական առումով Գրացը կարևոր կենտրոն էր բոլոր սլովենների համար, հատկապես 1586 թ. Գրացի համալսարանի հիմնադրումից մինչև 1919 թ. Լյուբլյանայի համալսարանի ստեղծումն ընկած ժամանակահատվածում։ 1574 թ. Գրացում հրատարակվեց , իսկ 1592 թ. Հիերոնիմուս Մեգիզերը Գրացում հրատարակեց սլովեներենով առաջին բազմալեզու բառարանը, որ կոչվեց *Dictionarium quatuor linguarum*։

Շտիրիայի սլովենները չէին համարում Գրացը գերմանախոս քաղաք, այլ իրենց սեփական քաղաքը, ուր իրենք կարող էին ուսանել և միաժամանակ բնակվել իրենց ազգականների մոտ՝ կառուցելով իրենց կարիերան։ Գրացի ուսանողական ասոցիացիաները սլովենների ինքնության կաթսաներ էին, և Գրացի սլովեն ուսանողներն ազգային տեսանկյունից ավելի տեղեկացված էին, քան մյուսները։ Սա հանգեցրեց Գրացում գերմանախոս ազգայնականների ուժգին հակասլովենական գործունեությանը մինչև Երկրորդ աշխարհամարտն ու դրանից հետո։

Շտիրիա նահանգի շատ սլովեններ այսօր էլ ուսանում են այստեղ։ Գրացի ջազի ինստիտուտում կան սլովեն դասախոսները։ Բազմաթիվ սլովեններ, որոնք նախկինում գործազուրկ էին Սլովենիայում, այսօր աշխատում են Գրացում։ Սլովենական մշակույթի համար Գրացը շարունակում է մնալ կարևոր քաղաք հիմնականում դրա համալսարանի և Universalmuseum Joanneum-ի արխիվների շնորհիվ, որտեղ պահվում են բազմաթիվ փաստաթղթեր Շտիրիայի սլովենների մասին։ 
  
2010 թ. սլովեներենի առաջին և ամենահին ամբիոնի ստեղծման 200-ամյակի առիթով Գրացում անցկացվեց սիմպոզիում, որը նվիրված էր Գրացի և սլովենների հարաբերություններին։ Այդ ամբիոնը ստեղծվել է 1811 թ. հուլիսին՝ Գրացի ճեմարանում՝ Յանես Նեպոմուկ Պրինիկի նախաձեռնությամբ։ Այդ թեմայով հրապարակվեց դասախոսությունների շարք, իսկ Սլովենիայի փոստային ծառայությունը նշեց ամբիոնի հիմնադրման տարելիցը նամականիշի թողարկմամբ։

## Տեսարժան վայրեր

[thumb|200px|right|[Շլոսբերգի բարձունքն ու ժամացույցի աշտարակը]]
Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք եղած տարում Գրացում կառուցվեցին մի շարք նոր շինություններ։ Գրացի ժամանակակից արվեստի թանգարանը () նախագծվել է ճարտարապետ Փիթեր Քուքի և Քոլին Ֆուռնիերի կողմից և գտնվում է Մուր գետի ափին։ Մուրի կղզին պողպատից պատրաստված լողացող հարթակ է։ Այն նախագծվել է ամերիկացի ճարտարապետ Վիտո Ակոնսիի կողմից և ներառում է սրճարան, բացօթյա թատրոն ու խաղահրապարակ։

### Քաղաքի պատմական կենտրոնը
thumb|200px|left|Մեերշանշայնշլոսսե պալատը Մոցարտշտրասսեում
thumb|200px|right|Քաղաքապետարանի շենքը
Քաղաքի պատմական կենտրոնը 1999 թ. ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում՝ տարբեր ժամանակահատվածների և տարբեր ճարտարապետական ոճերի շենքերի ներդաշնակ գոյակցության շնորհիվ։ Տեղակայված լինելով Կենտրոնական Եվրոպայի, Իտալիայի և Բալկանյան երկրների մշակութային սահմանագծին՝ Գրացը ենթարկվել է հարևան շրջանների տարբեր ազդեցությունների և ստացել իր ուրույն քաղաքային ուրվագիծը։ Այսօր քաղաքի պատմական կենտրոնը բաղկացած է ավելի քան 1000 շենքերից, որոնք թվագրվում են գոթական ժամանակաշրջանից մինչև արդի շրջան։ 
thumb|200px|left|Գրացի ամրոցը

Քաղաքի պատմական կենտրոնում գտնվող կարևորագույն տեսարժան վայրերն են. 
* Քաղաքապետարանի շենք (Rathaus)։
* Շլոսբերգ բլուրը, որտեղ կա ավերված ամրոց, բլուրից տեսարան է բացվում դեպի պատմական հին քաղաքը։
* Ժամացույցի աշտարակը (Uhrturm) Գրացի խորհրդանիշն է, գտնվում է Ամրոցի բլրին։
* Նոր պատկերասրահը (Neue Galerie) արվեստի թանգարան է։
* Ամրոցի ճոպանուղին, ամրոցի բլրի լանջին գտնվող ճոպանուղի է։ 
thumb|200px|right|Գրացի համալսարանի ընթերցասրահը
thumb|200px|left|Կուտոլինսկի պալատը
* Շտիրիայի նահանգապետարանի նստավայրը (Landhaus), լոմբարդական ոճով պալատ է։ Այն Ավստրիայում Վերածննդի ճարտարապետության ամենակարևոր նմուշներից մեկն է և կառուցվել է 1887-1565 թթ. իտալացի ճարտարապետ Դոմենիկո դել Ալիոյի կողմից։
* Շտիրիայի զինանոցը (Landeszeughaus) աշխարհում պատմականորեն ամենամեծ զինանոցներից մեկն է։
* Գրացի օպերային թատրոնը (Opernhaus), այստեղ բեմադրվում են օպերաներ, բալետներ և օպերետներ։ Այն Ավստրիայի 2-րդ ամենամեծ օպերային թատրոնն է։
* Գրացի թատրոնը (Schauspielhaus), քաղաքի գլխավոր թատրոնը, ուր բեմադրվում են ներկայացումներ ու պիեսներ։
* Գրացի տաճարը (Dom), գոթական ճարտարապետությամբ կառուցված եզակի հուշարձան։ Տաճարը արտաքին պատերը ժամանակին զարդարված են եղել որմնանկարներով, այսօր դրանցից պահպանվել են միայն մի քանիսը, ինչպես, օրինակ, *«Ժանտախտների որմնանկարը»* (Landplagenbild), որն արվել է 1485 թ. հավանաբար Թոմաս ֆոն Վիլախի կողմից։ Որմնանկարում պատկերված են երեք տեսակի՝ մորեխի և այտուցային ժանտախտները, ինչպես նաև թուրքերի ներխուժման ժամանակ բռնկված ժանտախտը, որոնք բոլորը տարածվել էին քաղաքում 1480 թ.։ Որմնանկարում պատկերված է Գրացի ամենահին քաղաքային տեսարանը։
thumb|200px|left||Շատրվան այգում
thumb|200px|right|ժամանակակից արվեստի ցուցասրահը
* Կայսր Ֆերդինանդ II-ի դամբարանը, ուշ Վերածննդի ամենակարևոր շինությունը քաղաքում։ Այնտեղ են գտնվում Ֆերդինանդ II-ի ու իր կնոջ գերեզմանները, ինչպես նաև Սբ. Կատերինա Ալեքսանդրիացու եկեղեցին։
* Ամրոցը (Burg), գոթական ոճով, կրկնակի սանդուղքներով ամրոց, որը կառուցվել է 1438-1453 թթ. կայսր Ֆենդինանդ III-ի կողմից, քանի որ Շլոսբերգի բլրի վրա գտնվող հին ամրոցը շատ փոքր էր և անհարմար։ Մինչև 1619 թ. ամրոցը եղել է ներքին Ավստրիայի արքունիքի բնակավայրը։ Այսօր այդտեղ է տեղակայված Շտիրիայի կառավարությունը։
* Ներկած տունը (Gemaltes Haus), գտնվում է Հերենգասսե 3 հասցեում։ Այն ամբողջովին զարդարված է որմնանկարներով (արվել է 1742 թ. Յոհան Մայերի կողմից)։
* Գրացի ժամանակակից արվեստի թանգարանը (Kunsthaus)։
* Մուր գետի կղզին (Murinsel), արհեստական կղզի Մուր գետի վրա։
* Շենքեր, ներքին բակեր (օրինակ, «տևտոնական ասպետների նախկին տան» բակը Սպորգասսե 2 հասցեում՝ կառուցված վաղ Վերածննդի ոճով) և հին քաղաքի տանիքների տեսարաններ։

### Պատմական քաղաքի կենտրոնից դուրս
thumb|right|Էգենբերգ դղյակը
thumb|left|Գրացի համալսարանը
* Էգենբերգ դղյակ (Schloss Eggenberg), բարոկկո ոճով կառուցված պալատ է, որը գտնվում է Գրացի արևմուտքում, ունի սենյակներ և թանգարան։ 2010 թ. ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի պատմական ժառանգության մաս կազմող Գրացի պատմական կենտրոնում։
* Մարիատրոստ բազիլիկ եկեղեցի (Basilika Mariatrost), ուշ բարոկկո ոճի եղեկեցի, որ գտնվում է Գրացի արևելյան կողմում։
* Քրիստոսի սրտի եկեղեցի (Herz-Jesu-Kirche), Գրացի ամենամեծ եկեղեցին է, որի աշտարակը մեծությամբ երրորդն է Ավստրիայում, կառուցվել է նեոգոթիկական ոճով։
* Ուխտավայրի բլուր (Kalvarienberg), 17-րդ դարի ուխտատեղի և եկեղեցի, որ գտնվում է Գրացի Գյուստինգի շրջանում։ 
* Գրացի համալսարանական հիվանդանոց, Գրացի ամենամեծ հիվանդանոցն է և Ավստրիայի ամենամեծ հիվանդանոցներից մեկը։ Այն Յուգնդշթիլի ոճով (երիտասարդական ոճ) կառուցված ամենամեծ համալիր կառույցն է Ավստրիայում և կառուցվել է 1904-1912 թթ.։ Այն պատկանում է Շտիրիա նահանգին և Ավստրիայի ու Կենտրոնական Եվրոպայի ամենահայտնի հիվանդանոցներից մեկն է։
* Քաղաքի լավագույն տեսարանները կարելի է դիտել Գյոսթինգ ամրոցից։ Այն բլրի վրա՝ քաղաքի հյուսիս-արևմտյան կողմում՝ Փլաբուչշում՝ Էգենբերգ դղյակի հետնամասում գտնվող ավերված ամրոց է, բլրի գագաթին կա ռեստորան և դիտաշտարակ։
thumb|right|Գրացի օպերային թատրոնի շենքը

### Մեծ Գրացի շրջան
* **Ավստրիայի բացօթյա թանգարան** (Österreichisches Freilichtmuseum Stübing), որը ներառում է ողջ Ավստրիայի տարածքից հավաքած ֆերմերային հին բնակելի տներ, որոնք վերակառուցվել են պատմական միջավայրում։
* **Լուրգրոտտե** (Lurgrotte), Ավստրիայի ամենաընթարձակ քարանձավային համակարգն է։ 
* **Փիբերի Լիփիցաներ ձիաբուծարան** (Lipizzanergestüt Piber), Լիպիցաներ ձիաբուծարանը Փիբերում, ուր բուծում են ձիերի հայտնի տեսակներ։ 
* **Շտիրիական գինու փողոց** (Steirische Weinstraße), գինեգործական շրջան է Գրացի հարավում, հայտնի է նաև «շտիրիական Տոսկանա» անվամբ։
* **Առողջարանային շրջան** (Thermenregion), առողջարանային շրջան Գրացից դեպի արևելք։ 
* **Ռիեգերսբուրգի ամրոց** (Riegersburg Castle), հզոր ամրոց, որը երբեք չի գրավվել։ Այն ծառայել է որպես բաստիոն թուրքական արշավանքների ժամանակ։

## Մշակույթ
2003 թ. Գրացը եղել է Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաքը, իսկ 2011 թ.՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Դիզայնի քաղաքներից» մեկը։

### Թանգարաններ
thumb|right|Ժամանակակից արվեստի թանգարան
thumb|right|Տրամվայների թանգարան
thumb|right|Քաղաքային տեսարան Շլոսբերգից, մեջտեղում՝ Ժամանակակից արվեստի թանգարանը

Գրացի գլխավոր թանգարաններն են. 
* Էգենբերգ դղյակը և Հին պատկերասրահը (Alte Galerie) (նկարներ և քանդակներ ռոմանական ժամանակահատվածից մինչև Բարոկկո ժամանակահատվածի ավարտը), մետաղադրամների հավաքածուն, Լապիդարիումը (հռոմեական քարաշեն աշխատանքների հավաքածու), հնագիտական թանգարանը (այստեղ ցուցադրվում է Շտրետվեգի պաշտամունքային սայլը, ունի հատուկ ցուցադրությունների տարածք և 90,000 մ2 տարածք զբաղեցնող ռոմանական լանդշաֆտային այգիներ։
* Թանգարան պալատում (Museum im Palais), Շտիրիայի մշակույթի պատմության թանգարան՝ միջնադարից մինչև այսօր։
thumb|left|Էգենբերգ դղյակը
thumb|right|Զինանոցի թանգարանի դարպասը
* Նոր պատկերասրահ (Neue Galerie), 19-20-րդ դարերի կերպարվեստը։ 
* Բնական պատմության թանգարան, բուսաբանության, հանքաբանության և կենդանաբանության ցուցադրություն։ 
* Գրացի պետական թանգարան (Stadtmuseum Graz), քաղաքային թանգարան։
* Ժամանակակից արվեստի թանգարան (Kunsthaus), ժամանակակից արվեստի ցուցասրահ։
* Ֆորում Շտադտպարկ (Forum Stadtpark), ժամանակակից արվեստի թանգարան։ 
* Կամերա Ավստրիա (Camera Austria), ժամանակակից լուսանկարչության թանգարան։ 
* Զինանոց (Landeszeughaus), միջնադարյան զինանոց, որ բաղկացած է զենքի և զինամթերքի 32.000 տեսակներից, աշխարհում պատմական ամենամեծ զինանոցներից մեկն է։ 
* Ազգային բանահյուսության թանգարան (Volkskundemuseum), ազգային մշակույթի և ժողովրդական բանահյուսության թանգարան։ 
* Թեմական թանգարան (Diözesanmuseum), հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու թանգարան։ 
* Նկարիչների տուն (Künstlerhaus),  ժամանակակից կերպարվեստի ցուցադրության սրահ։ 
* Գրականության տուն (Literaturhaus), ժամանակակից գերմանական գրականության թանգարան։
thumb|left|Ստորգետնյա թունել Շլոսբերգի տակ
thumb|right|Շլոսբերգի ժամացույցի աշտարակը
* Ընկալման թանգարան (Museum der Wahrnehmung), զգացումների և սամադհիի լոգանքի թանգարան։ 
* «Ֆրիդա և Ֆրեդ» մանկական թանգարան (Kindermuseum Frida&Fred), մանկական թանգարան։ 
* Գրացի տրամվայի թանգարան, 40 պատմական տրամվայներ, որոնցից ամենահին թվագրվում է 1873 թվականով։ 
* Հանցագործության թանգարան (Kriminalmuseum), քրեաբանական թանգարան։ 
* Ավիացիայի թանգարան (Luftfahrtmuseum), Գրացի օդանավակայանի ավիացիոն թանգարան։ 
* Հանս Շելլի հավաքածու, բանալիների և կողպեքների թանգարան, աշխարհում ամենամեծ նմանօրինակ թանգարաններից մեկը։ 
* Ավստրիական քանդակների պարտեզ, 7 հա տարածություն զբաղեցնող ժամանակակից քանդակների պարտեզ։
* Գրացի բուսաբանական այգի, ճարտարապետական առումով հետաքրքրություն ներկայացնող երեք ապակյա տներ և այգիներ։
thumb|left|Ֆորում Շտադտպարկը
thumb|right|Մարիատրոստ բազիլիկ եկեղեցին

### Ճարտարապետություն
Հին քաղաքն ու մերձակա թաղամասերը բնորոշվում են բնակելի պատմական շենքերով և եկեղեցիներով։ Սակայն դրանցից դուրս գտնվող թաղամասերում շենքերի գերակշռող մեծամասնությունն ունի 20-րդ դարի երկրորդ կեսին բնորոշ ճարտարապետական ոճ։

1965 թ. հիմնվեց Գրացի դպրոցը (School of Graz)։ Համալսարանների շուրջ գտնվող շենքերը կառուցվել են հենց այդ ոճով, ինչպես, օրինակ, Ֆոլկեր Գիենքեի նախագծով կառուցված կանաչ տները և Գյունթեր Դոմենիգի կողմից նախագծված *RESOWI* կենտրոնը։ 
Մինչև Գրացի՝ 2003 թ. Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք դառնալը քաղաքում իրականացվեցին բազմաթիվ նոր նախագծեր, ինչպես, օրինակ, քաղաքապետարանի շենքի, երեխաների թանգարանի, Հելմուտ Լիստի սրահի, Ժամանակակից արվեստի ցուցասրահի և Մուրինսելի կառուցումը։

* **Ամենաբարձր շենքերը**
thumb|right|upright|Քրիստոսի սրտի եկեղեցին
Գրացի շենքերը, որոնք ունեն առնվազն 50 մ բարձրություն 

### Սպորտ
Գրացի SK Sturm-ը քաղաքի հիմնական ֆուտբոլային ակումբն է, որը 3 անգամ հաղթել է Ավստրիայի ֆուտբոլի առաջնություններում և 5 անգամ զբաղեցրել երկրորդ տեղը։ Grazer AK ակումբը նույնպես հաղթել է Ավստրիայի ֆուտբոլի առաջնությունում, սակայն 2007 թ. այն հանձնվեց ժամանակավոր կառավարմանը և հեռացվեց պրոֆեսիոնալ լիգայի համակարգից։

ATSE Graz ակումբն Ավստրիայի հոկեյի լիգայի չեմպիոն է դարձել 1975 և 1978 թթ.։ EC Graz ակումբը զբաղեցրել է երկրորդ տեղը 1991-1992, 1992–1993 և 1993-1994 թթ։ Graz 99ers ակումբը 2000 թ. ի վեր խաղում է առաջին խմբում։

UBSC Raiffeisen Graz ակումբը խաղում է Ավստրիական բասկետբոլի բունդեսլիգայում։

Graz Giants ակումբը խաղում է Ավստրիական ֆուտբոլային լիգայում (Ամերիկյան ֆուտբոլ)։

Քաղաքը 1995 թ. ձմեռային օլիմպիադայի մրցույթին մասնակցելու հայտ ներկայացրեց, սակայն պարտություն կրեց Սոլթ լեյք սիթիին։ Այսօր կա 2026 թ. ձմեռային օլիմպիադային մասնակցության հայտ ներկայացնելու ծրագիր մի քանի մերձակա վայրերում՝ Բրատիսլավայում և Գերմանիայում՝ ծախսերը կրճատելու նպատակով։

### Շտիրիաարտ
Գրացում ամեն տարի անցկացվում է դասական երաժշտության Շտիրիաարտ փառատոնը, որը ստեղծվել է 1985 թ.՝ դիրիժոր Նիկոլաուս Հարնոնքորթին իր ծննդավայրի հետ ավելի սերտ կապելու նպատակով։ Միջոցառումներն անցկացվել են Գրացի տարբեր վայրերում և մերձակա շրջաններում։

## Տրանսպորտ
thumb|left|Տրամվայ Յակոմինիպլաց փողոցում

Հանրային տրանսպորտի ընդարձակ ցանցը դարձնում է Գրացը հեշտ երթևեկելի քաղաք՝ առան մեքենայի առկայության։ Քաղաքն ունի ավտոբուսների ընդարձակ ցանց, այն լրացնում է Գրացի տրամվայի ցանցին, որը բաղկացած է 8 գծից։ 4 գծերը անցնում են ստորգետնյա տրամվայի կանգառով, որը գտնվում է կենտրոնական երկաթուղային կայարանում (Hauptbahnhof) և շարունակում դեպի քաղաքի կենտրոն մինչև բաժանվելը։ Բացի այդ, կան նաև 7 գիշերային ավտոբուսների երթուղիներ, չնայած որ դրանք աշխատում են միայն շաբաթ-կիրակի օրերին և ազգային տոներին նախորդող երեկոներին։

Գրացի ճոպանուղին և Շլոսբերգի վերելակը կապում են քաղաքի կենտրոնը Շլոսբերգի հետ։

Կենտրոնական երկաթուղային կայարանը կապում է քաղաքը Շտիրիա նահանգի մեծ մասի հետ։ Կան ուղիղ գնացքները դեպի մերձակա քաղաքների մեծ մասը՝ Վիեննա, Զալցբուրգ, Ինսբրուք, Մարիբոր, Լյուբլյանա, Զագրեբ, Բուդապեշտ, Պրահա, Բռնո, Ցյուրիխ, ինչպես նաև Մյունխեն, Շտուտգարտ, Հայդելբերգ և Ֆրանկֆուրտ։ Վիեննայից գնացքները մեկնում են ժամը մեկ։ Վերջին տարիներին քաղաքում և դրա ծայրամասերում վերակառուցվել կամ արդիականացվել են մի շարք երկաթուղային կայարանները և այսօր դրանք "S-Bahn Graz"-ի մասն են կազմում՝ կապելով քաղաքը ծայրամասերին և մոտակա քաղաքներին։

thumb|right|Գրացի օդանավակայանի աշտարակը

Գրացի օդանավակայանը գտնվում է քաղաքի կենտրոնից մոտ 10 կմ դեպի հարավ։ Այնտեղ կարելի է հասնել ավտոբուսով, գնացքով և ավտոմեքենայով։ Օդանավակայանից ուղիղ չվերթներ են իրականացվում դեպի Ամստերդամ, Բեռլին, Դյուսելդորֆ, Ֆրանկֆուրտ, Մյունխեն, Շտուտգարտ, Ստամբուլ, Վիեննա և Ցյուրիխ։

## Առողջապահություն
Գրացում կա 7 հիվանդանոց, մասնավոր հիվանդանոցներ և առողջարաններ, ինչպես նաև 44 դեղատուն։

*Գրացի համալսարանական հիվանդանոցը* (LKH-Universitäts-Klinikum Graz) գտնվում է արևելյան Գրացում և ունի 1.556 մահճակալ և 7.190 աշխատակից։

*Գրացի 2-րդ շրջանային հիվանդանոցը* (LKH Graz II) ունի երկու մասնաճյուղ Գրացում։ Արևմտյան մասնաճյուղը (LKH Graz II Standort West) գտնվում է Էգենբերգում և ունի 280 մահճակալ և մոտ 500 աշխատակից, իսկ հարավային բաժանմունքը (LKH Graz II Standort Süd) մասնագիտացած է նյարդաբանության և հոգեբուժության մեջ և գտնվում է Շտրասգանգում, այն ունի 880 մահճակալ և 1.100 աշխատակից։

*Դժբախտ պատահարների համար հիվանդանոցը* (Unfallkrankenhaus der AUVA) գտնվում է Էբերգում և ունի 180 մահճակալ և ընդհանուր թվով 444 աշխատակից։

Քաղաքի արևմտյան հատվածում գտնվող *Ալբերտ Շվայցեր կլինիկան* տարեցների հիվանդանոց է, ունի 304 մահճակալ։

Գրիսի *Սբ. Եղիզաբեթի միաբանության հիվանդանոցը* (Krankenhaus der Elisabethinen) ունի 182 մահճակալ։

Կան նաև մի քանի մասնավոր կլինիկաներ. Քասթանիենհոֆի, Լիչի, Քույրերի խաչի և Գրաց-Ռագնիցի մասնավոր կլինիկաները, ինչպես նաև Սբ. Լեոնհարդի և Հանսայի առողջարանները։

Գրացում հրատապ բժշկական ծառայությունները տրամադրվում են միայն Ավստրիական կարմիր խաչի կողմից։ Հրատապ բուժօգնություն տրամադրող Երկու բժիշկներով մեքենան (NEF – Notarzteinsatzfahrzeug), շարժական ինտենսիվ տերապիայի երկու մեքենաները և մոտ 30 սովորական շտապօգնության մեքենաները մշտապես գտնվում է պատրաստ վիճակում։ Բացի այդ, Կարմիր խաչն ունի մի քանի ոչ հրատապ բուժօգնության մեքենաներ և շարժական ինտենսիվ խնամքի մեքենաներ՝ հիվանդներին մեկ հիվանդանոցից մեկ այլ հիվանդանոց տեղափոխելու համար։ Բացի Կարմիր խաչից, Աշխատավորների սամարիական միությունը (Arbeiter-Samariter-Bund Österreichs), Մալթայի միաբանության շտապօգնության կորպուսի ավստրիական կազմակերպությունը (Malteser Hospitaldienst Austria) և Կանաչ խաչը (Grünes Kreuz) ունեն շտապօգնության մեքենաներ ոչ հրատապ պացիենտների տեղափոխման համար։ Բացի ավտոմեքենաներից, կա նաև շտապօգնության C12 ուղղաթիռ, որը թռչում է Գրացի օդանավակայանից և, բացի սովորական անձնակազմից, ունի նաև հրատապ բուժօգնության աշխատակից։

## Քույր քաղաքներ

## Նշանավոր բնակիչներ
Գրացի ներկայիս և նախկին նշանավոր բնակիչները.

* Աննա Ավստրիացի (1573-1598), Լեհաստանի և Շվեդիայի թագուհի։
* Վոլֆգանգ Բաուեր (գրող), ավստրիացի գրող։
* , ժամանակակից երաժիշտ։
* Կառլ Բյոմ, ավստրիացի դիրիժոր։
* Լյուդվիգ Բոլցման, ավստրիացի ֆիզիկոս, Գրացի համալսարանի մաթեմատիկական ֆիզիկայի դասախոս (1869), փորձարարական ֆիզիկայի ամբիոնի վարիչ (1876–1890 թթ.)։
* Բերնդ Բրյուքլեր, ավստրիացի պրոֆեսիոնալ հոքեյիստ։
* Կոնստանցիա Ավստրիացի, Լեհաստանի թագուհի։
* Հանս Դոբիդա, ավստրիացի հոքեյիստ։
* Էլիզաբեթ Էբել, օլիմպիական նիզակ նետող։
* Ֆրանց Ֆերդինանդ, Ավստրիայի էրցհերցոգ և Ավստրոհունգարիայի թագաժառանգ։
* Միքայիլ Գշպըրնինգ, FC Schalke 04 II ակումբի դարպասապահ։ 
* Գրեգոր Համեռլ, Ավստրիայի դաշնային խորհրդի նախագահ։
* Նիկոլաուս Արնոնկուր, դիրիժոր, ծնվել է Բեռլինում և մեծացել Գրացում։
* Վիկտոր Հեսս, ավստրիացի ֆիզիկոս, նոբելյան մրցանակակիր։
* Մանֆրեդ Հոբեռլ, ավստրիացի ծանրամարտիկ։
* Հանս Հոլման, թատրոնի տնօրեն և դերասան։
* Յոհան Կեպլեր, մաթեմատիկայի ուսուցիչ Գրացի ճեմարանում։
* Հելմուտ Քոլարս, գրող և նկարազարդող։
* Օտտո Լյովի, ֆիզիոլոգ, նոբելյան մրցանակակիր։
* Հելմուտ Մարկո, ավտոմրցավազքի նախկին վարորդ։
* Մարիսա Մել, Գրացում ծնված և մեծացած դերասանուհի։
* Ավգուստ Մեյզներ, ավստրիական ՍՍ սպա, մահապատժի է ենթարկվել պատերազմական հարցագործությունների համար։
* Ավգուստ Մասգեր, կինոյում դանդաղեցված շարժման գյուտարարը։
* Օլգա Նոյվիրթ, ժամանակակից ավստրիացի կոմպոզիտոր։
* Լիլի Նովի, սլովեն բանաստեղծ։
* Էմանուել Պոգատեց, 1. FC Nürnberg ակումբի պաշտպան։
* Յոհան Պուխ, սլովեն գյուտարար, մեքենագետ և ավտոմեքենա արտադրող։
* Ադամ Ռայներ, միակ մարդը պատմության մեջ, ով եղել է և՛ թզուկ, և՛ հսկա։ 
* Յոխեն Ռինդտ, Ֆորմուլա 1-ի առաջին ավստրիացի չեմպիոնը, մեծացել է Գրացում։ 
* Անտոն Ռինտելեն, կառավարության անդամ և դավադիր նացիստ։
* Էդուարդ Ռոշման, ավստրիական ՍՍ կազմակերպության Ռիգայի հրեական թաղամասի պարետ։
* Հերման Շլոֆեր, վիրաբույժ։
* Գերտ Շնիդեր, աբալոնի չեմպիոն։
* մարկուս Շոպ, նախկին կիսապաշտպան։
* Էրվին Շրյոդինգեր, կարճ ժամանակով ղեկավարել է Գրացի համալսարանը 1936 թ.։
* Վերներ Շվաբ, դրամատուրգ և արհեստավոր։
* Առնոլդ Շվարցնեգեր, բոդիբիլդինգի նախկին չեմպիոն, դերասան և Կալիֆոռնիայի նախկին նահանգապետը։ Ծնվել և մեծացել է Ավստրիայի Թհալ գյուղում, որ գտնվում է Գրացից 2 կմ հեռավարության վրա։
* Ֆրիդրիխ Ստ. Ֆլորիան, ավստրիացի-ամերիկացի ճարտարապետ։
* Ռոբերտ Շտոլց, ավստրիացի կոմպոզիտոր և դիրիժոր։
* Թոմաս Թեբիչ, տասնամարտիկ և ձողացատկորդ։
* Նիկոլա Տեսլա, ուսանել է էլեկտրատեխնիկա Գրացի պոլիտեխնիկական համալսարանում։
* Հերթա Թյուփեր, կոնտրալտո, ծնվել է Գրացում։
* Թոմաս Վանեկ, պրոֆեսիոնալ հոքեյիստ, ծնվել է Բադենում, մեծացել՝ Գրացում։ 
* Հանս Ուլրիխ ֆոն Էգենբերգ, ավստրիացի պետական գործիչ և վարչապետ Երեսնամյա պատերազմի ժամանակ։ 
* Յոհան Բերնհարդ Ֆիշեր ֆոն Էռլախ, Բարոկկո շրջանի ճարտարապետ։ 
* Էռնեստին ֆոն Կիռշսբերգ, նկարիչ։
* Լեոպոլդ ֆոն Զախեր Մազոխ, գրող և լրագրող, սովորել է Գրացում, մազոխիզմ տերմինն առաջացել է Մազոխի անունից։ 
* բարոն Ռոման ֆոն Ունգեռն-Շտեռնբերգ, ռուսական Սպիտակ շարժման նշանավոր գործիչ և Մողոլիայի բռնակալը 1921 թ.։
* Օտտո Վանց, նախկին պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկ, ով հաղթել է Ամերիկայի ըմբշամարտի ասոցիացիայի (AWA) Աշխարհի ծանրամարտի առաջնությունում։
*Վալտեր Վոլֆ, գործարար։

## Համայնապատկերներ

0467-0472a - Graz - View from Schlossberg.JPG|Տեսարան Շլոսբերգից
Graz Austria pano from Schlossberg.jpg|Տեսարան Շլոսբերգից
Graz Hauptplatz Panorama.jpg|Գրացի Հաուպտպլաց հրապարակը


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
**Պաշտոնական կայքեր**

* Գրացի պաշտոնական կայք 
* Գրացի քաղաքացիական ծառայություն
* Գրացի զբոսաշրջության գրասենյակ
* KulturServerGraz քաղաքի մշակութային պորտալ
* Գրացի հանրային տրասպորտ 

**Պատմություն**
* Հրեաները Գրացում  (Encyclopaedia Judaica, 1971)
* Գրացը փոստային նամականիշներում 

**Հավելյալ տեղեկություն**
* Զանազան տեղեկություն Գրացի մասին՝ դասակարգված ըստ կատեգորիաների՝ 5 լեզվով

Կատեգորիա:Ավստրիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Ավստրիայում