Քննադատական մտածողություն

**Քննադատական մտածողություն** (), ապացուցումների համակարգ, որը կիրառվում է իրերի և իրադարձությունների վերլուծության համար՝ տալով հիմնավորված եզրակացություններ, և ստեղծում է հիմնավորված գնահատականներ, մեկնաբանություններ տալու հնարավորություն, ինչպես նաև իրավիճակին և խնդրին համապատասխան ճշգրտորեն կիրառել ստացված արդյունքները։

Քննադատական մտածողությունը մտածողության այն տեսակն է, երբ մարդը հարցականի տակ է դնում ստացվող տեղեկույթի հավաստիությունը, սեփական հավատալիքներն ու համոզմունքները։

Կա կարծիք, որ անցումը քննադատական մտածողությանը  նոր քաղաքակրթության զարգացման անհրաժեշտ և կարևոր նախապայմանն է։

## Պատմություն
մինի
Քննադատական մտածողության ամենավաղ դիտարկումները հանդիպում են  Սոկրատեսի  ուսմունքներում, որոնք արձանագրվել են Պլատոնի կողմից։ Նա կարևորում էր խորը հարցադրումների կատարումը, որոնք հետազոտողը պետք է իրականացնի՝ նախքան վերջնական եզրահանգումները։

Սոկրատեսը պնդում էր, որ անձը կարող է ունենալ բարձր դիրք, իշխանություն, բայց և ունենալ խորապես սխալ, ոչ ռացիոնալ մտածողություն։ Սոկրատեսը շեշտում էր ապացույցներ փնտրելու, հիմնավոր պատճառաբանություններ և ենթադրություններ կատարելու, հիմնական հասկացությունները վերլուծելու գործընթացի կարևորությունը։

## Սահմանում
Նեղ իմաստով քննադատական մտածողություն նշանակում է պնդումների մտածված գնահատում։ Ինչպես նաև մեկնաբանվում է որպես «մտածողություն մտածողության մասին»։ Ամենատարածված մեկնաբանություններից մեկն է՝ խելամիտ անդրադարձ (ռեֆլեքսիվ) մտածողություն, որն ուղղված է որոշում կայացնելու, թե ինչին է պետք հավատալ և ինչ է պետք անել։
Առավել մանրամասն սահմանումն է՝ կիրառելիության, համադրման և տեղեկույթի գնահատման  ակտիվ և հմուտ վերլուծության գործընթաց, հայեցակարգային ձևակերպում,  որը ստացվում է ուսումնասիրություններով, փորձով, դատողություններով, հաղորդակցություններով։

Լրացուցիչ մեկնաբանություն տալու նպատակով Ռիչարդ Պոլը (1995) առաջարկեց քննադատական մտածողությունը բաժանել երկու տիպի՝ թույլ և ուժեղ։ Թույլ իմաստով քննադատական մտածողությունը սահմանվում է որպես բարձր որակավորում ունեցող, բայց եսասիրությամբ մոտիվացված կեղծ-մտավորականի մտածողություն, ով զբաղված է իր բարեկեցության խնդիրներով և լրջորեն չի մտածում իր գործողությունների էթիկական հետևանքների մասին։ Նման մտածողության կրողը հաճախ ունի բարձր կրթություն, սակայն օգտագործում է իր գիտելիքները անարդար և եսասիրական նպատակներով։ Քննադատական մտածողությունն ուժեղ իմաստով՝ առանց եսակենտրոն մոտիվացիաների և սոցիալական ուղղվածության շեղման, օբյեկտիվ ուսումնասիրության նպատակով արված դատողություններն են։ Այս իմաստով քննադատական մտածողությունը անկեղծորեն միտված է ճշմարտությանը հասնելու ճանապարհին  խոչընդոտները  հաղթահարելուն։

Հոգեբան Դ. Ֆ. Հալփերնը () դիտարկում է քննադատական մտածողությունն իբրև ճանաչողության այնպիսի մեթոդների կիրառություն, որոնք տարբերվում են վերահսկողականությամբ, հիմնավորվածութամբ և նպատակասլացությամբ, մեծացնում են ակնկկալվող վեջնարդյունքի ստացման հավանականությունը։ Այս մեթոդները կիրառվում են առաջադրանքների, խնդիրների կատարման, հետևությունների ձևակերպման,հավանականությունների գնահատման և որոշումների ընդունման ընթացքում և պահանջում են այնպիսի հմտություններ, որոնք հիմնավորված և արդյունավետ են 
տվյալ իրավիճակի և առաջադրանքների տվյալ խմբի համար։ Նա լրացուցիչ նշում է, որ քննադատական մտածողությանը բնորոշ են տրամաբանական մտահանգումները, փոխկապակցված տրամաբանական մոդելների ստեղծումը և հիմնավորված որոշումների ընդունումը, որոնք հաստատում, չեղարկում կամ էլ ժամանակավորապես բացառում են որևէ դատողութուն։ Բոլոր այս հասկացությունները ենթադրում են մտավոր գործունեություն, որը պետք է ուղղված լինի որևէ կոնկրետ կոգնիտիվ հոգեբանական առաջադրանքի կատարմանը։

## Կառուցվածքը
Քննադատական մտածողության համար անհրաժեշտ են գնահատելու, մեկնաբանություն, վերլուծություն, հետևություններ և եզրահանգումներ կատարելու կարողություններ ու հմտություններ, դիտողականություն։ Այն կիրառում է տրամաբանությունը, ինչպես նաև հենվում է մետագիտելիքի և այնպիսի խորը ինտելեկտուալ ունակությունների վրա, ինչպիսիք են հստակությունը, ճշմարտացիությունը, արդարությունը, բովանդակությունը, լայն մտահորիզոնը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Damer, T. Edward. (2005) *Attacking Faulty Reasoning*, 6th Edition, Wadsworth. 
* Dauer, Francis Watanabe. *Critical Thinking: An Introduction to Reasoning*, 1989, 
* Fisher, Alec and Scriven, Michael. (1997) *Critical Thinking: Its Definition and Assessment*, Center for Research in Critical Thinking (UK) / Edgepress (US). 
* Hamby, B.W. (2007) *The Philosophy of Anything: Critical Thinking in Context*, Kendall Hunt Publishing Company, Dubuque Iowa. 
* Vincent F. Hendricks. (2005) *Thought 2 Talk: A Crash Course in Reflection and Expression*, New York: Automatic Press / VIP. 
*  (a.k.a. *Weaponized Lies: How to Think Critically in the Post-Truth Era*)
* Moore, Brooke Noel and Parker, Richard. (2012) *Critical Thinking*. 10th ed. Published by McGraw-Hill. .
* Paul, Richard. (1995) *Critical Thinking: How to Prepare Students for a Rapidly Changing World*. 4th ed. Foundation for Critical Thinking. .
* Paul, Richard and Elder, Linda. (2006) *Critical Thinking Tools for Taking Charge of Your Learning and Your Life*, New Jersey: Prentice Hall Publishing. .
* Sagan, Carl. (1995) *The Demon-Haunted World: Science As a Candle in the Dark*. Ballantine Books. 
* Theodore Schick & Lewis Vaughn "How to Think About Weird Things: Critical Thinking for a New Age" (2010)  
* van den Brink-Budgen, R (2010) *Critical Thinking for Students*, How To Books. 
* Whyte, J. (2003) *Bad Thoughts – A Guide to Clear Thinking*, Corvo. .
*David Carl Wilson (2020) *A Guide to Good Reasoning: Cultivating Intellectual Virtues* (2nd edition) University of Minnesota Libraries Ebook   Creative Commons Attribution-Non-Commercial 4.0 International License, at https://open.lib.umn.edu/goodreasoning/
* Zeigarnik, B.V. (1927). "On finished and unfinished tasks". In English translation Edited by Willis D. Ellis; with an introduction by Kurt Koffka. (1997). *A source book of Gestalt psychology*, xiv, 403 p. : ill.; 22&nbsp;cmHighland, N.Y: Gestalt Journal Press. "This Gestalt Journal Press edition is a verbatim reprint of the book as originally published in 1938" – T.p. verso.  . 

## Տես նաև
* Դեդուկտիվ մտահանգումներ

## Արտաքին հղումներ
* Քննադատական մտածողություն․ տրամաբանական սխալներ և հռետորաբանական շեղող կիրառուկներ
* Քննադատական մտածողությունը երեխաների մոտ
* Critical Thinking - Stanford Encyclopedia of Philosophy
* Foundation for Critical Thinking

Կատեգորիա:Գոյաբանություն
Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Մանկավարժություն
Կատեգորիա:Սոցիալական փիլիսոփայության հասկացություններ
Կատեգորիա:Տրամաբանություն