Հյուսիսային կղզի (Նոր Երկիր)

Հյուսիսային կղզի, Նոր Երկրի արշիպելագի երկու խոշորագույն կղզիներից մեկը, որը Հարավային կղզուց բաժանվում է Մատոչկին Շարի նեղուցով: Վարչականորեն մտնում է Ռուսաստանի Արխանգելսկի մարզի մեջ։

## Աշխարհագրություն
ձախից|մինի|Կղզու արևմտյան ափին գտնվող սառցադաշտերից մեկը
Կղզին գտնվում է հյուսիսային լայնության 73-77 աստիճանի միջև և Հարավային կղզուց առանձնացված է Մատոչկին Շար նեղ նեղուցով (2-3 կմ): Արևմուտքից այն լվանում է Բարենցի ծովով, արևելքից՝ Կարայի ծովով։

Ռուսաստանի երկրորդ ամենամեծ կղզին է Սախալինից հետո և չորրորդը Եվրոպայի կղզիներից. նրա մակերեսը կազմում է 48 904 քառակուսի կիլոմետր: Դա ավելի մեծ է, քան շատ եվրոպական երկրներինը, ինչպիսիք են Էստոնիան, Դանիան, Նիդեռլանդները և Շվեյցարիան:

Քանի որ գեոմորֆոլոգիապես Նոր Երկիրը ծովում Ուրալյան լեռների շարունակությունն է, Հյուսիսային արշիպելագի կղզին կարող է համարվել այս լեռնաշղթայի ամենահեռավոր մակերևութային հատվածը: Կղզին ունի լեռնային ռելիեֆ և ձգված ձև, երկարությունը ավելի քան 550 կմ է, լայնությունը չի գերազանցում 132 կմ-ը: Կղզու ամենաբարձր կետը՝ 1547 մետր, գտնվում է Նորդենշյոլդայի ծոցից 15 կմ դեպի հարավ: Այս գագաթը Ֆյոդոր Լիտկեն անվանել է Կրուզենշտերնի լեռ, սակայն, ըստ առկա տեղեկությունների, պաշտոնապես այս անվանումը չի հաստատվել և այն մնում է անանուն։ Բացի արշիպելագի կղզիներից, Կրուզենշտերնա լեռան գագաթը նաև Արխանգելյան շրջանի ամենաբարձր կետն է։
ձախից|մինի|Ծովացուլերը հանգստանում են Հյուսիսային կղզու ափին։
Կղզու տարածքի մոտ կեսը զբաղեցնում են բազմաթիվ լեռնային սառցադաշտեր և հիմնական սառցադաշտային գմբեթը: Հյուսիսային կղզու սառցե գլխարկն ունի մոտ 19 800 կմ2 տարածք և հանդիսանում է մոլորակի ամենամեծ սառցե գմբեթը Անտարկտիդայի և Գրենլանդիայի մեծ սառցե վահանակներից հետո և, անշուշտ, ամենամեծը Եվրոպայում և Ռուսաստանում: Կան նաև հարյուրավոր ավելի փոքր սառցադաշտեր, որոնց մակերեսը 3900 կմ2-ից ավելի է: Սառցադաշտերը հասնում են 400 մետր հաստության, շատ տեղերում լողում են դեպի ծով, որտեղ ամռանը նրանցից կտրվում են բավականին շատ սառցաբեկորներ:

Ի տարբերություն կղզու հյուսիսային մասի, նրա հարավային մասում սառցադաշտերի ելակետային ճանապարհները չեն հասնում դեպի ծով, ինչի արդյունքում այստեղ կան մեծ թվով սառցադաշտային ծագման լճեր: Ամենախոշոր լճերն են Սառցադաշտայինը, որի երկարությունը մոտ 30 կմ է, և Գոլցովե լիճը։ Կղզու ջրային մարմիններում սառույցից ազատ ժամանակահատվածը չի գերազանցում տարեկան երեք ամիսը:
ձախից|մինի|1897 թվականի քարտեզ, որը ցույց է տալիս Կրուզենշտեռն լեռը
Կղզին ունի շատ խորդուբորդ ափամերձ գիծ՝ բազմաթիվ ծովախորշերով, ծոցերով, թերակղզիներով և հրվանդաններով։

Կղզու ամենաարևելյան կետը Ֆլիսինգսկի հարվանդանն է, այդպիսով այն Եվրոպայի ամենաարևելյան կետն է: Նրա հյուսիս-արևելքում գտնվող Ժելանիյա հրվանդանը կարևոր աշխարհագրական ուղենիշ է, որն ավանդաբար օգտագործվում է Կարայի և Բարենցի ծովերը բաժանելու համար ()։

### Ծոցեր
Կղզու կոպիտ առափնյա գիծը կազմում է բազմաթիվ ծովախորշեր և ծոցեր, որոնցից շատերը կոչվում են բևեռային հետազոտողների և արշավախմբերի աշխատակիցների անուններով: Այսպես, ԵԿՍ ծոցը, որը գտնվում է Բիսմարկի հրվանդանից հարավ, Կարայի ծովի ափին, կոչվել է Ելենա Կոնստանտինովնա Սիչուգովայի (1914-1946 թթ.) անվան, ազգանվան և հայրանվան սկզբնատառերով, Արկտիկայի համամիութենական ինստիտուտի, Նովոզեմելսկի երկրաբանական արշավախմբի նախկին կոլեկցիոներ 1933-1934 թվականներին (ծոցի անունը տրվել է 1933 թվականին)։

### Կղզիներ
Հյուսիսային կղզին հարում են մի քանի փոքր կղզիներ, ինչպիսիք են Ցիվոլկի, Պահթուսով, Վրանգել, Պրոմիսլովի, Երկակի, Գլումյան, Մեծ Լուդա, Գորն, Տնային, Ռոգինսկի, Միթյուշև, Գագաչի, Քար, Կանաչ, Նորսկե, Գեմսկերկ, Պանկրատև, Գորբաթի, Բերխա, Վիլյամ, Օրանկի կղզիներ, Գոլֆստրիմ կղզիներ, Բարենց կղզիներ:

### Գետային համակարգ
Կղզու հյուսիսային մասում գետերը սկիզբ են առնում սառցե գլխարկից և չունեն նշանակալի լճեր, սեզոնային ջրհոսքեր են: Լճի հարավում գտնվող կղզու մի մասում սառցադաշտային գետային համակարգը հիմնականում լճերի միջև համեմատաբար կարճ հոսանքների բնույթ ունի։

* Կոմսոմոլցև
* Գրիշինա Շարա
* Օվրաժնայա
* Անդրոմեդաներ
* Կիրճ
* Խորը
* Նեբլյույնայա
* Արագ
* Կանիոնային
* Հանգիստ
* Շիրոկայա
* Լաբիգինա
* Բայդարկա
* Միլլեր (Չեկինա ծոցի ավազան)
* Միլլեր (Սեմյոնովի ծոցի ավազան)
* Նոսիլովա
* Կաբանովա
* Նոչույև
* Ազիմուտ
* Խալկոպիրիտ
* Շալոնիկ
* Եպիշկինա (Հեռավոր լիճ)
* Լեռնային
* Մշուշոտ
* Լեռնային (оз. Ледяное)
* Պոդգորնիյ 1-ին
* Պեսցովայա
* Մատյուշիխա (Մարյենկովա լիճ)
* Գոլցովայա
* Պրոմիսլովայա
* Փոքր
* Շիրոկիյ
* Սեդովկա
* Հարավային Կրեստովայա
* Կրեստովայա
* Հյուսիսային Կրեստովայա
* Կանաչ
* Դրուժնայա
* Լեդնիկովայա
* Վելիկայա
* Ծակող
* Հանգստյան
* Իրական
* Մեծ
* Ձյունոտ

## Ժամանակակից ակտիվությունը կղզում
[ձախից|մինի|[Ժելանիյա հրվանդան|Ժելանիյա հրվանդանի տեսքը ամռանը]]
Կղզում գտնվում են ռուսական ռազմական բազան և ռազմական նավահանգիստը։

Կա ավտոմատացված օդերևութաբանական կայարան Ժելանիյա հրվանդանում, մինչև 1994 թվականը կայարանը գաղտնի էր պահվում, քանի որ տվյալ կայանները զգալի դեր են խաղացել սառը պատերազմում:

Կղզում եղել են մի քանի փոքր բնակավայրեր (Արխանգելսկոյե, Ֆեդկինո, Կրեստովայա Գուբա,Լագերնի և Արտագնա ), ներկայումս նրանք բոլորը լքված են։ Նեղուցի տարածքում գոյություն է ունեցել Մատոչկին Շար բևեռային կայանը։

## Պատմություն
XI-XII դարերում կղզին հայտնաբերել են Նովգորոդի վաճառականները։ Արևմտյան եվրոպացիներից Հյու Ուիլոբին առաջին անգամ այցելել է շրջան 1553 թվականին՝ դեպի արևելք հյուսիսային ծովային ճանապարհը որոնելու անհաջող արշավի ժամանակ։ Հոլանդացի Վիլլեմ Բարենցը 1596 թվականին շրջանցել է կղզու հյուսիսային ծայրը և ձմեռել արևելյան ափին Սպորի Նավոլոկի ծայրամասում, որից հետո նա մահացել է կղզու հյուսիսարևելյան ափին, վերադարձի ժամանակ: Հոլանդական արշավախմբերը կղզիների բազմաթիվ տեղանուններ են տվել, որոնցից շատերը փոխվել են 19-րդ և 20-րդ դարերում, բայց հոլանդական ազդեցությունը դեռևս նկատելի է: Նոր Երկրի առաջին ռուս հետազոտող է համարվում շտուրման Ֆյոդոր Ռոզմինսլովը (1768—1769)։

Մինչև 19-րդ դարը ամբողջ կղզեխումբը անմարդաբնակ է եղել։ Նորվեգացիներն ու պոմորները ձկնորսություն և որս էին անում դրա մոտակայքում։ Նրանցից ոչ մեկ չէր կարող հաստատվել և ապրել կղզիներում, և Նոր Երկիրը մնաց միայն տարանցիկ կետ։ Ժամանակ առ ժամանակ առաջանում էին մանր դիվանագիտական ​​հակամարտություններ, որոնց ընթացքում Ռուսական կայսրությունը անփոփոխ կերպով հայտարարում էր, որ «Նոր Երկիր կղզեխումբը ամբողջությամբ Ռուսաստանի տարածք է»։
մինի|Նոր Երկրի հոլանդական քարտեզ
Քանի որ նրանք, ովքեր հավակնում էին դրան, չէին կարող ապրել կղզեխմբում, մի քանի նենեց ընտանիքներ տեղափոխվեցին Նոր Երկիր։ Կղզիների ավելի ակտիվ բնակեցումը սկսվեց 1869 թվականին։ 1910 թվականին Կրեստովայի ծոցի Հյուսիսային կղզում ստեղծվեց Օլգինսկի թաղամասը, որն այդ ժամանակ դարձավ Ռուսական կայսրության ամենահյուսիսային (74°08′ հյուսիսային լայնությամբ) բնակավայրը։

Կղզու շուրջ առաջին փաստաթղթային հաստատված նավարկությունը կատարել է Ռուսանով Վլադիմիր Ալեքսանդրովիչը 1910 թվականին «Դմիտրի Սոլունսկի» նավով, նա առաջին անգամ ոտքով հատել է կղզին: Նրա անունով է կոչվել կղզեխմբի ծոցը և թերակղզին:

Նենեցները և կղզու մյուս բնակիչները տեղափոխվել են մայրցամաք 1957 թվականին միջուկային փորձարկումների մեկնարկի պատճառով, սակայն կղզեխմբում առաջին պայթյունը տեղի է ունեցել դրանից առաջ։

Կղզու հարավային ծայրում գտնվող Սուխոյ Նոս հրվանդանն օգտագործվել է միջուկային զենքի փորձարկումների համար (1958-1961): 1961 թվականին կղզում պայթեցվել է մարդկության պատմության մեջ ամենահզոր ջրածնային ռումբը՝ 58 մեգատոն հզորությամբ Ցարական ռումբը D-II «Սուխոյ Նոս» վայրում։ Պայթյունի հետևանքով առաջացած ցնցող ալիքը երեք անգամ պտտվել է երկրագնդի շուրջ, իսկ Դիքսոն կղզում (800 կիլոմետր հեռավորության վրա) պայթյունի ալիքը պայթեցրել է տների պատուհանները։

Մինչև 1990-ականների սկիզբը կղզեխմբում որևէ բնակավայրի գոյությունը գաղտնի է պահվել։

## Կղզու հրվանդանները
* Սուխոյ Նոս
* Ֆլիսսինգսկի
* Ժելանիյա հրվանդան
* Բիսմարկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անմարդաբնակ կղզիներ
Կատեգորիա:Կղզեխմբեր այբբենական կարգով