Կարապետ Եզյան

**Կարապետ Հարությունի Եզյան** (), բանասեր, պատմաբան, բարերար, ազգային-պահպանողական։

## Կյանք և գործունեություն
Կարապետ Եզյանը ծնվել 1835 թվականի սեպտեմբերի 5-ին՝ Մոսկվայում՝ Ռուսական կայսրության մշակութային և վարչական կարևոր կենտրոններից մեկում։ Նրա կրթությունը սկսվել է Լազարյան ճեմարանում, որը XIX դարում համարվում էր հայ կրթական կյանքի կարևորագույն հաստատություններից մեկը, ապա շարունակել Պետերբուրգի համալսարանի արևելյան լեզուների բաժինը։ Հայագետ,արևելագետ իսկական գաղտնի խորհրդական Կարապետ Հարությունի Եզյանը 1904 թվականի նոյեմբերի 6-ին Ռուսաստանի մայրաքաղաքի ԳԱԱ հայ հասարակայնության կառավարության, լուսավորության նախարարության բարձրաստիճան պաշտոնյաների մասնակցությամբ հանդիսավոր նշեց 50 -ամյակը։ Ելույթ ունեցողները ընդգծում են, որ Կ.Եզյանը ուսանելի ճանապարհ է անցել։ Եզյանը ամբողջ կյանքում եղել է հայ ժողովրդի խաղաղ քաղաքակրթական առաջընթացի ջատագով։ Իբրև գրական գործիչ Կ. Եզյանը լուրջ և ճանաչված գիտնական էր։ Կ. Եզյանը ուրույն դեմք էր և վառ անհատականություն։ Նա քննադատում էր ոչ միայն կղերաֆեոդալական հետադիմությանը,այլև «Հյուսիսափայլի» լիբերալիզմը։ 

Հետագայում նա ուսումը շարունակել է Պետերբուրգի համալսարանի արևելյան լեզուների բաժնում, որտեղ ստացել է հիմնարար գիտելիքներ լեզուների, պատմության և արևելագիտության բնագավառներում։

Ավարտելուց հետո Եզյանը ներգրավվել է պետական ծառայության մեջ՝ պաշտոնավարելով ներքին գործերի, ապա՝ լուսավորության նախարարություններում։ Նրա գործունեությունը կապված էր վարչական և կրթական խնդիրների հետ, ինչը հետագայում արտացոլվել է նաև նրա բարեգործական գործունեության մեջ։

1886 թվականին այցելել է Կարինի Սանասարյան վարժարան, հովանավորել այն և Նոր Նախիջևանի Գոգոյան, Թիֆլիսի Հովնանյան միջնակարգ օրիորդաց դպրոցները։ Զբաղվել է Սանասարյան և Իզմիրյան կտակների իրականացմամբ, ինչը կարևոր դեր է ունեցել հայկական կրթական և մշակութային հաստատությունների ֆինանսավորման գործում, նյութապես օժանդակել Ղևոնդ Ալիշանի «Այրարատ» և «Սիսական» աշխատությունների հրատարակությանը։ Այս գործունեությունը վկայում է, որ Եզյանը մեծ նշանակություն էր տալիս հայ կրթական համակարգի և հայագիտության զարգացմանը։

## Աշխատություններ
Կարապետ Եզյանը զբաղվել է գիտական և հրատարակչական գործունեությամբ՝ հանդես գալով որպես պատմագիտական աղբյուրների հրատարակիչ և մեկնաբան։ Նրա կողմից հրատարակված աշխատությունները կարևոր նշանակություն ունեն հայ պատմագիտության համար։

Առաջաբաններով, ծանոթագրություններով հրատարակել է Ղևոնդի «Պատմություն»-ը (1887 թվական), Հովհան Դարդելի «Ժամանակագրություն հայոց»-ը (1891 թվական) և այլն։ «Ներքին կյանք հին Հայաստանի» (1859 թվական) աշխատության համար ստացել է արևելյան լեզուների մագիստրոսի գիտական աստիճան։ Այս աշխատությունը նվիրված է հին Հայաստանի սոցիալական, տնտեսական և վարչական կյանքի ուսումնասիրությանը։

Այս աշխատանքներում նա հանդես է եկել ոչ միայն որպես հրատարակիչ, այլև որպես մեկնաբան՝ ներկայացնելով պատմական աղբյուրների գիտական մշակում։

### «Պետրոս Մեծի հարաբերությունները հայ ժողովրդի հետ»
Հիմնական աշխատությունն է «Պետրոս Մեծի հարաբերությունները հայ ժողովրդի հետ» (1898 թվական) ուսումնասիրությունը, որը հայ-ռուսական հարաբերությունների պատմության կարևոր աղբյուրներից է։ Գրքի առաջաբանը պատմական տեսություն է ռուսական կառավարության՝ հայերի հետ ունեցած հարաբերությունների վերաբերյալ՝ Պետրոս Մեծի ժամանակաշրջանից մինչն XIX դար։ Աշխատության երկրորդ մասում զետեղված են վավերագրեր, որոնք վերցված են տարբեր դիվանատներից և վերաբերում են 1698-1736 թվականներին։ Այս փաստաթղթերը հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու հայ-ռուսական հարաբերությունների իրական պատմական հիմքերը։ Եզյանը, որոշակի տեղ հատկացնելով հայ ժողովրդի դերին ռուս-հայկական հարաբերություններում, այնուամենայնիվ, կարևոր նշանակություն է տվել անհատների գործունեությանը և կրոնական գործոնին՝ ընդգծելով դրանց ազդեցությունը պատմական գործընթացների վրա։

## Գիտական նշանակություն
Կարապետ Եզյանի գործունեությունը կարևոր նշանակություն ունի հայ պատմագիտության և աղբյուրագիտության զարգացման մեջ։ Նրա աշխատությունները առանձնանում են վավերագրական նյութերի կիրառմամբ և պատմական փաստերի համակողմանի ներկայացմամբ։

Նա համարվում է այն գիտնականներից մեկը, ով նպաստել է հայ-ռուսական հարաբերությունների ուսումնասիրության գիտական հիմքերի ձևավորմանը։

## Երկեր
* Внутренняя жизнь древней Армении ,Санкт-Петербург, 1859.
* Сношения Петра Великого с армянским народом, Санкт-Петербург, 1898.
* Ս. Էջմիածնի Մայր աթոռի և Ռուսաց կառավարութեան յարաբերութիւնների ծագումը, Թիֆլիս, 1904։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ բարերարներ
Կատեգորիա:Լազարյան ճեմարանի սաներ