Գոլդվեյթ ծով

**Գոլդվեյթ ծով**, առաջացել է սառցադաշտերի վերջին հալեցման ժամանակ, որը սկսվել է մոտ 13000 տարի առաջ, ծածկելով այժմյան Սուրբ Լավրենտիոսի ծոցը և հարակից տարածքները։ Այդ ժամանակ ցամաքը մխրճվել էր Լավրենտիդի սառցե շերտի ծանրության տակ, որի հաստությունը հասնում էր 2 կիլոմետրի (1,2 մղոն)։ Անտիկոստի կղզու և Քվեբեկի ցածրադիր շրջանները և Սուրբ Լավրենտիոսին սահմանակից ծովային շրջանները գտնվում էին ծովի մակարդակից ցած։ Հաջորդ 3000 տարիների ընթացքում ցամաքի վերականգնումից հետո, չնայած ծովի մակարդակի բարձրացմանը, ծովը նահանջել է մինչև Ծոցի ներկայիս սահմանները։

## Անվանում
«Գոլդվեյթ ծով» տերմինն առաջարկվել է Էլսոնի կողմից 1969 թվականին՝ տարածքը Շամպլեն ծովից և Լաֆլամ ծովից տարբերելու համար։ Ծովն անվանվել է երկրաբան Ջեյմս Ուոլթեր Գոլդվեյթի (1880–1947 թվականներ) պատվին։ Նա տպավորիչ աշխատանք է կատարել Կանադայի Երկրաբանական ծառայության համար երկրի արևելքում և մասնավորապես Քվեբեկում, չնայած այնպիսի թերություններին, ինչպիսիք են օդային լուսանկարների կամ մանրամասն տեղագրական քարտեզների բացակայությունը։ Նրա դիտարկումների որակը և նրա խորաթափանցությունը ուշագրավ էին։

## Ընդհանուր գործընթաց
Գոլդվեյթ ծովի ձևավորումն ավելի լայն գործընթացի մի մասն էր ներկայիս արևելյան Կանադայում՝ վերջին սառցադաշտային հալեցման շրջանում։ Մթնոլորտն ավելի տաք էր օվկիանոսների մոտ և դեպի հարավ, ուստի Լավրենտիդյան սառցաշերտը հալվել է արևելքից արևմուտք և հարավից հյուսիս։ Սուրբ Լավրենտիոսի հովիտը ծովի ջրի տակ է հայտնվել մոտ 12000 տարի առաջ։ Գոլդվեյթ ծովի արևմտյան թևը արագորեն տարածվեց Սուրբ Լավրենտիոսի վրա, և դրան հաջորդեց Շամպլեն ծովի ներխուժումը։ Ծովի մոտ գտնվող տարածքի վրա ազդել են երեք գործոն՝ սառցաշերտի նահանջը, ցամաքի իզոստատիկ հետընթացը և ծովի մակարդակի բարձրացումը։

Հյուսիսային Ամերիկայի արևելյան մասից Լավրենտիոս սառցե շերտի վերջին նահանջը տեղի է ունեցել 12,000-10,000 տարի առաջ։ Ազատվելով սառցե շերտի ճնշումից՝ ցամաքը սկսեց բարձրանալ, իսկ ծովերի ափերը նահանջեցին։ Այս հետսառցադաշտային վերականգնումը շարունակվում է առ այսօր։ Հետսառցադաշտային վերականգնումը սկզբում արագ է ընթացել, իսկ ափամերձ տարածքի 85%-ը առաջացել է 9000 տարի առաջ։ 13000 տարի առաջ հետսառցադաշտային վերականգնման արագությունը տարեկան 3 սանտիմետր էր (1,2 դյույմ)։ Այսօր այն շարունակվում է, բայց դանդաղել է մինչև  տարեկան 1 միլիմետր (0,039 դյույմ)։

Մեծ քանակությամբ քաղցրահամ ջուրը, ներառյալ հալված սառույցը և տեղումները, հոսել են Հյուսիսային Ատլանտյան օվկիանոս սառցազրկման ժամանակ։ Մոտ 11000 տարի առաջ է ջուրը հոսել սառցադաշտային Սուրբ Լավրենտիոս լճից, իսկ 10 900-ից 9 900 տարի առաջ` սառցադաշտային Աղասիզ լճից։ 9500-ից 8000 տարի առաջ սառցադաշտային Աղասիզ լճից և Բարլոու-Օջիբվեյ լճերից արտահոսքը առաջացել է նոր տաքացումների պատճառով։ Ջուրը, ըստ երևույթին, լցվել է օվկիանոս՝ չմիավորվելով Գոլդվեյթ ծովի խորքերում հայտնաբերված աղի ջրերի հետ։

## Ժամանակագրություն
Գոլդթվեյթ ծովի առաջացումը, որը սահմանվում է որպես ուշ սառցադաշտային և հետսառցադաշտային ներխուժում դեպի ծով դեպի Սուրբ Լավրենտիոս գետաբերան՝ Քվեբեկ քաղաքից և Սուրբ Լավրենտիոսի ծոց արևելք, սկսվել է մոտ 14000 տարի առաջ։ Սա այն ժամանակն էր, երբ սառույցը առաջին անգամ դուրս բերվեց Սուրբ Լավրենտիոսի ծոցից։ Այն ժամանակ ծովի մակարդակը մոտ 55 մետրով (180 ոտնաչափ) ցածր էր, քան այժմ։ Սառցե շերտի ծանրության տակ ցամաքը զիջել էր իր տեղը՝ թույլ տալով ծովին կլանել Սուրբ Լավրենտիոսի ափը։ Դրանից հետո ծովի մակարդակը աստիճանաբար բարձրացավ, քանի որ սառցե շերտից ջուրը վերադարձվեց օվկիանոս, բայց միևնույն ժամանակ ցամաքը ետ շրջվեց՝ առաջացնելով սուզումների բարդ հաջորդականություն։ Կար երկու հիմնական փուլ՝ ծովային ներխուժման կարճ փուլ, հենց որ սառցաշերտը հետ էր շարժվում ափից, և շատ ավելի երկար նահանջի փուլ, երբ մայրցամաքը իզոստատիկորեն բարձրացավ, ընդ որում այդ գործընթացը դեռ ամբողջությամբ ավարտված չէ։

Դիոննը (1977) առաջարկել է երեք հիմնական ժամանակաշրջաններ. ստորին Գոլթվեյթյան՝ 13,500-ից 12,000 տարի առաջ, միջին Գոլթվեյթյան՝ 12,000-9,000 տարի առաջ և վերին Գոլթվեյթյան՝ 9,000 տարի առաջ մինչև մեր օրերը։ Իրավիճակը բարդանում է նրանով, որ ապասառցադաշտը միաժամանակ տեղի չի ունեցել ողջ տարածաշրջանում, ուստի ծովը հասել է տարածքի հարավ և արևելք, նախքան արևմուտք և հյուսիս հասնելը։ Համապատասխանաբար, Դիոնն առաջարկում է փուլերը սահմանել որպես Գոլթվեյթյան I, II և III՝ իրադարձությունների ժամանակի աշխարհագրական տարբերությունները հաշվի առնելու համար։

Առաջին փուլում, որը տևեց 500-1500 տարի, ծովը հետևեց նահանջող սառցադաշտի ճակատին։ Ծովը հաճախ պատվել է սառույցով, ջրերը սառը և աղի են եղել։ Հնարավոր է, որ մնացած սառույցը ծովը հեռու է պահել հովիտներից։ Այս փուլում սկսվել է իզոստատիկ վերականգնումը։ Երկրորդ փուլում, որը տևել է 2000-3000 տարի, ծովը սկզբում առաջ գնալուց հետո նահանջել է։ Այս փուլում իզոստատիկ վերելքն արագ է ընթացել, ծովի մակարդակը նույնպես բարձրացել է։ Լորենցի վահանի սառցաշերտի հալված ջրերը դելտաներ են ստեղծել հյուսիսային ափի հիմնական գետերի բերանների շուրջ, որտեղ զգալի նստվածք է եղել ափի երկայնքով։ Ջրերն այդ ժամանակ դեռ սառն են եղել, բայց ավելի տաք և ավելի աղի, քան նախկինում։ Ծովը մեղմորեն նահանջել է երրորդ փուլում, որը տևել է 9000-ից մինչև 8000 տարի առաջ մինչև մեր օրերը։ Ծովի մակարդակի բարձրացումը նույնպես աննշան է եղել, սակայն իզոստատիկ վերականգնումը դանդաղել է մինչև տարեկան մի քանի միլիմետր։ Մոտ 5500 տարի առաջ սառույցի վերջին շերտը անհետացավ Քվեբեկի կենտրոնից։ Այս փուլի ընթացքում հոսքերը կտրում են ալիքները նախորդ փուլում դրված նստվածքների միջով։

## Ծավալների փոփոխություններ
Գոլդթվեյթ ծովը սկսեց ձևավորվել Սուրբ Լոուրենսի գետաբերանում և ծոցում մոտ 13500 տարի առաջ։ 9300 տարեկանում սառցե ճակատը նահանջել էր ներկայիս ափից մոտ 8 կիլոմետր (5,0 մղոն) հյուսիսային ափի տարածաշրջանում՝ Ռիվիեր-Պենտեկոտի և Սեպտ-Իլսի միջև։ Ներկայիս ափամերձ հարթավայրը ծածկված էր Գոլդվեյթ ծովով։ Ծովը հասավ իր ամենամեծ մեծությանը, և սառույցը լիովին անհետացավ տարածաշրջանից հետագա 400 տարիների ընթացքում՝ ստեղծելով ափ, որը մոտավորապես 15 կիլոմետր (9,3 մղոն) էր ցամաքում և զուգահեռ ներկայիս ափին։ Մի քանի ֆյորդներ ձգվում էին 70 կիլոմետր (43 մղոն) դեպի ներս։

Ծովը ծածկում էր ներկայիս Քվեբեկի մոտ 25,000 քառակուսի կիլոմետր (9,700 քառակուսի մղոն), ներառյալ Անտիկոստի կղզին, Սենտ Լոուրենսի հարավը՝ Լևիսի և Բեյ-Սեն-Պոլի միջև, և հյուսիսային ափը՝ Լես Էսկումինի և Բլան-Սաբլոնի միջև։ Կան բազմաթիվ ափեր, որոնք տեսանելի են նախկինում սուզված տարածքում տարբեր բարձրությունների վրա։ Գոլդվեյթ ծովով պատված հողի սահմանը տատանվում է 100 մետրից (330 ոտնաչափ) ներկայիս ծովի մակարդակից Գոդբաուտում, Քվեբեկում մինչև 130 մետր (430 ոտնաչափ) Սեպտ-Իլսում՝ ավելի հյուսիս-արևելք։

## Նստվածքային ապացույցներ
Գոլդվեյթ ծովի հատակն ուներ միջաշերտ կոպիտ ավազներ և տիղմային կավեր իր եզրերի շուրջ, իսկ ավելի ներքև՝ զանգվածային բաց մոխրագույն նուրբ կավեր։ Գոլդվեյթի շրջանի կապույտ-մոխրագույն ծովային կավից մինչև 200 մետր (660 ոտնաչափ) երկարությամբ ծածկված սառցադաշտերը և հիմնաքարերը ծածկում են Վերին Սենտ Լոուրենս գետաբերանի հունը։ Քվեբեկի ափի երկայնքով կարելի է տեսնել երեք տեսակի նստվածք։ Տիղմն ու կավը կուտակվել են խորը ջրերում, որտեղ գետերի հոսանքները ոչ մի ազդեցություն չեն ունեցել, դելտայական ավազները ստեղծվել են այնտեղ, որտեղ հոսանքները նստվածք են տեղափոխել ծով, և երբ ծովը նահանջել է, ափամերձ ավազի ծածկույթը նստել է այս երկու տեսակի նստվածքների վրա։ Մակընթացային հարթ կավերը հանդիպում են նաև ծովի որոշ հետնաջրային տարածքներում։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

*
*
*
*
*
*

Կատեգորիա:Ատլանտյան օվկիանոսի ծովեր
Կատեգորիա:Պլեյստոցեն
Կատեգորիա:Սառցե դարաշրջան