open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հովհաննես Մալխասյան

**Հովհաննես Մկրտչի Մալխասյան** (), հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ։

## Կենսագրություն
1881-1885 թթ. սովորել է Գևորգյան ճեմարանում, որտեղից հեռացվել է աշակերտական խռովություններին մասնակցելու համար։ 1887-1897 թթ. դասավանդել է Կովկասի հայաբնակ քաղաքներում։ 1903 թվականին ցարական կառավարությունը Մալխասյանին աքսորել է Նոր Նախիջևան, ապա՝ Ռուսաստանի խորքերը։ 1905 թվականին վերադառնալով Թիֆլիս՝ ծավալել է մանկավարժական-հասարակական գործունեություն։ Ծննդավայրում հիմնել է դպրոց և բարեգործական ընկերություն, պարբերական մամուլում («Մուրճ», «Նոր դար») անդրադարձել ժամանակի հրատապ հարցերին։ 1907-1909 թվականներին Նոր Նախիջևանում հրատարակել է «Մեր ձայնը» օրաթերթը և հակացարական հոդվածներ տպագրելու համար 1909 թվականին նորից բանտարկվել է։ 1924 թվականից բնակություն է հաստատել Երևանում։ Մալխասյանի առաջին ծավալուն գործը «Երդում» (1895) վեպն է։ Այնուհետև լույս են տեսել նրա «Պատանեկան հուշեր» (1896) չափածո ժողովածուն, «Մեր բարեկամները» (1910) արձակ գրքույկը, «Հանցանք» (1913) էտյուդը։ Գրել է պիեսներ («Ավազի վրա», 1914, «Ծիլեր», «Կյանքի հեքիաթը», «Հիվանդանոց»), որոնք բեմադրվել են Թիֆլիսում։ Մալխասյանը հարուստ նյութ է տալիս ազգագրության («Հայ գեղջուկի ալբոմը», մաս 1-2, 1898-1901) ուսումնասիրման համար։ Գյուղական կյանքից վերցված պատմվածքների ժողովածու է «Հորոտ Մորոտ»-ը (գիրք 1-4, 1898-1927, 2-րդ հրտ., 1959)։ Նար-Դոսի հետ կազմել ու հրատարակել է «Գիր և կյանք» (1911) մայրենի լեզվի դասագիրքը։

Մալխասյանը իր ստեղծագործություններում պայքարել է սոցիալական ճնշման ու շահագործման, տգիտության ու հետամնացության դեմ, ժխտել բուրժուական քաղաքակրթությունն ու բարքերը, բայց իրեն հուզող հարցերի պատասխանը որոնել է բարոյախոսության մեջ։

## Երկեր
* Երկեր, Երևան, 1967։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գյուղագիրներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Մուրճ և մանգաղ (թերթ)

«**Մուրճ և մանգաղ**», խորհրդային շրջանի օրաթերթ, այնուհետև՝ եռօրյա (1927 թվականից)։ Հանիդսացել է ՀամԿ(բ)Կ Հյուսիսային Կովկասի երկրամասային և Դոնի կոմիտեների Հայկական բյուրոների, հետագայում նաև՝ Մյասնիկյանի շրջանային խորհրդի գործկոմի օրգանը։ Առաջին անգամ լույս է տեսել 1925-1931 թվականներին, Դոնի Ռոստովում։ Խմբագիրներ՝ Ազատ Վշտունի, Ն․ Զարգարյան, Մ․ Գրիգորյան, Ա․ Թումանյան, Վահան Ծովյան։

Տպագրել է հայ մարքսիստ-լենինյանների գործերը, ելույթներն ու նամակները, լուսաբանել ԽՍՀՄ տարբեր վայրերում (մասնավորապես Հյուսիսային Կովկասում) բնակություն հաստատած հայության առօրյան։

Գրական բաժնում տեղ են գտել հայ անվանի գրողների ստեղծագործությունները, գրականագիտական հոդվածներ։

Ունեցել է «Կուսակցական», «Բանվորական կյանք», «Արհեստակցական», «Գիտություն և աշխատանք» և այլ խորագրեր։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Նոր Նախիջևան
Անդրանիկ Մուրադյան

**Անդրանիկ Հակոբի Մուրադյան** (), հայ խորհրդային զինվորական, լեյտենանտ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից, Խորհրդային Միության հերոս (1943)։

1937 թվականից ապրել է Երևանում, 1941 թվականի հունիսին զորակոչվել կարմիր բանակ, ավարտել Կամինսկի հրամանատարական կուրսերը (1942)։ 1942-1943 թվականներին մասնակցել է Կրասնոդարի երկրամասի, Ռոստովի մարզի և ձախափնյա Ուկրաինայի ազատագրմանը։ Խորհրդային Միության հերոսի կոչմանն արժանացել է 1943 թվականի սեպտեմբերին իր վաշտով Դնեպրի գետանցման, դրա աջ ափին հենակետ գրավելու համար։ Զոհվել է Միլորադովկա կայարանի (Դնեպրոպետրովսկի մարզ) համար մղված մարտում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ
Կատեգորիա:Հայ լեյտենանտներ
Միներալիզատորներ

մինի|աջից|բերիլիում
մինի|աջից|լիթիում
**Միներալիզատորներ**, մագմայում և հիդրոթերմալ լուծույթներում լուծված դյուրացնդող ու քիմիապես բավական ակտիվ, հատկապես բարձր ջերմաստիճաններում, նյութեր։ Պնևմատոգեն լուծույթները հիմնականում կազմված են Միներալիզատորներից։ Հավանաբար, Li, Be, W և այլ մի շարք չցնդող միացություններ մագմայի բյուրեղացման դեպքում նույնպես Միներալիզատորների դեր են կատարում։ Միներալիզատորների առկայությունը մագմայում նվազեցնում է նրա մածուցիկությունը և բյուրեղացման ջերմաստիճանը, կարող է փոխել մագմայից միներալների անջատման կարգը և նպաստել խոշոր բյուրեղների աճին։ Միներալիզատորների ներկայությունը լուծույթներում խիստ մեծացնում է նրանց մետասոմատիկ քիմիական ակտիվությունը և առաջացնում բազմազան միներալային հանքավայրեր, որոնք տարբերվում են շրջապատող ապարների միներալներից։ Միներալիզատորները հաճախ չեն մտնում առաջացող միներալների բաղադրության մեջ, մասամբ էլ լոկ նպաստում են միներալների առաջացմանը՝ կատարելով կատալիզատորների դեր, որտեղից և ծագել է նրանց անվանումը։

Կատեգորիա:Նյութեր
Հայկ Միրզաբեկյան

**Հայկ Հովհաննեսի Միրզաբեկյան** (), հայ խորհրդային հիգիենիստ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1941), պրոֆեսոր (1942), ՀԽՍՀ գիտությունների վաստակավոր գործիչ։

## Կենսագրություն
1916 թ.-ին ավարտել է Կիևի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1923-1939 թթ.-ին աշխատել է Հայաստանի ժողկոմիսարիատում, 1939 թ.-ից Երևանի սանիտարաբակտերոլոգիական Գիտահետազոտական Ինստիտուտի աշխատանքի հիգիենայի լաբորատորիայի վարիչ։

Այդ լաբորատորիայի բազայի վրա, Միրզաբեկյանի նախաձեռնությամբ, 1959 թ.-ին հիմնադրվել է աշխատանքի հիգիենայի և պրոֆեսիոնալ հիվանդությունների Գիտահետազոտական ինստիտուտը (1971 թ.-ից ընդհանուր հիգիենայի և պրոֆեսիոնալ հիվանդությունների ԳՀԻ)։ 1942 թ.-ին կազմակերպել է բժշկական ինստիտուտի աշխատանքի հիգիենայի ամբիոնը և վարել այն մինչև 1970 թ.-ը։ 1942-1945 թթ.-ին եղել է Երևանի զինվորական հոսպիտալի բժշկական ծառայության պետ։

Միրզաբեկյանի գիտական աշխատանքները վերաբերում են ՀԽՍՀ լեռնարդյունաբերության, տեքստիլ և քիմիական (սինթետիկ կաուչուկ, պոլիվինիլացետատ, ալյումին և այլն) արտադրական ձեռնարկությունների աշխատանքի հիգիենայի, պրոֆեսիոնալ հիվանդությունների, արդյունաբերական թունաբանության հարցերի ուսումնասիրությանը և բանվորների աշխատանքային պայմանների բարելավման գործնական մեթոդների ու հիգիենային նորմաների մշակմանը։ Միրզաբեկյանը աշխատանքներ է տարել նաև ՀԽՍՀ արդյունաբերական ձեռնարկությունների նախագծերի սանիտարական փորձաքննության, հիգիենային թերությունների կանխարգելման ուղղությամբ։ Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հիգիենիստներ
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Մինիմետր

**Մինիմետր** (լատ․՝ *minimus* — փոքրագույն և հուն․՝ *metre* - մետր), գծային չափսերի չափման սարք, որում փոխակերպիչ մեխանիզմ է ծառայում դանակավոր հենարանների վրա տեղադրված տարրերով անհավասարաչափ բազուկ լծակը։ Չափման սահմանը 20-ից մինչև 600 մկմ է, սխալանքը՝ 0,5-2,5 մկմ։

Կատեգորիա:Չափիչ սարքեր
Ֆրանց Մուրի

**Ֆրանց Մուրի ** (, ), ավստրիացի կոմունիստ քաղաքական գործիչ։

Ծնվել է հանքափորի ընտանիքում։ Մասնակցել է կոմունիստական երիտասարդական միության Գրաց քաղաքում անլեգալ գործող խմբի աշխատանքներին։ Ավստրիայի կոմունիստական կուսակցության (ԱԿԿ) անդամ է 1945 թվականից։ Ավստրիան ֆաշիզմից ազատագրելուց (1945) հետո ընտրվել է կուսակցության Դոյչլանդսբերգի, 1949-1959 թվականներին՝ Մյոդլինգի, ապա՝ Հենզերնդորֆի շրջկոմների, 1959-1961 թվականներին՝ Շտիրիայի երկրային կազմակերպության քարտուղար։ 1954-1961 թվականներին՝ ԱԿԿ ԿԿ անդամության թեկնածու, 1961 թվականից՝ անդամ և քաղբյուրոյի անդամ։ 1965 թվականի մայիսից ԱԿԿ նախագահն է, 1970 թվականից՝ ԿԿ քարտուղարության անդամ։ Ավստրիական, միջազգային կոմունիստական շարժմանը նվիրված աշխատությունների հեղինակ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ավստրիացի գրողներ
Կատեգորիա:Ավստրիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Ավստրիայի կոմունիստներ
Կատեգորիա:Կուսակցությունների առաջնորդներ
Մուրղաբ

**Մուրղաբ** (պարսկ./փաշթո՝ مرغاب), գետ Աֆղանստանում և Թուրքմենստանում։ Երկարությունը 978 կմ է, ավազանը՝ 46900² կմ։ Սկիզբ է առնում Պարոպամիզի լեռներից (Աֆղանստան) և հովհարաձև ոռոգիչ ցանցով վերջանում Կարակում անապատում։ Միջին հոսանքում ջրի միջին ծախսը մոտ 52 խմ/վրկ է։ Մուրղաբի ջրերն օգտագործվում են ոռոգման համար (գետի վրա կառուցված է 6 ջրամբար)։ Մարիից վեր Մուրղաբին է միախառնվում Կարակումի ջրանցքը։ Սնումը խառն է։ Վարարում է գարնանը։ Վտակներն են՝ Աբիկայսոր, Կաշան, Կուշկա։ Մուրղաբի ափերին են Իոլոտան, Մարի, Բայրամալի քաղաքները։

Կատեգորիա:Աֆղանստանի գետեր
Կատեգորիա:Թուրքմենստանի գետեր
Կատեգորիա:Ասիայի միջազգային գետեր
Կատեգորիա:Սահմանային գետեր
Էդուարդ Մուրզաև

**Էդուարդ Մակարի Մուրզաև** (), հայ խորհրդային ֆիզիկաաշխարհագրագետ, տեղանունաբան։ Աշխարհագրական գիտությունների դոկտոր (1949), պրոֆեսոր (1956), բնախույզների գերմանական «Լեոպոլդինա» ակադեմիայի ակադեմիկոս (1961), Մոնղոլիայի ԳԱ պատվավոր պրոֆեսոր (1961), ՌՍՖՍՀ գիտությունների վաստակավոր գործիչ (1970)։

## Կենսագրություն
1930 թվականին ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանը։ Դոկտորական ատենախոսությունը պաշտպանել է 1948 թվականի Մոնղոլիայի ուսումնասիրությունների արդյունքների հիման վրա։ 1931 թվականից աշխատել է ԽՍՀՄ ԳԱ աշխարհագրության ինստիտուտում։ ԽՍՀՄ ԳԱ Անդրկովկասյան արշավախմբի կազմում զբաղվել է Արագածի ուսումնասիրությամբ։ Մասնակցել է Միջին և Կենտրոնական Ասիայի, Մոնղոլիայի, Վիետնամի արշավախմբերին։ Հիմնական աշխատությունները վերաբերում են չորային տերիտորիաների լանդշաֆտների զարգացման պատմությանը, երկրագրությանը, աշխարհագրական տեղանունների ծագմանը, Ասիայի ժողովուրդների աշխարհագրական տերմինաբանության և աշխարհագրական հետազոտությունների պատմությանը։ Խմբագրել և մեկնաբանել է Լ․ Բերգի, Ն․ Պրժևալսկու և Պ․ Կոզլովի աշխատությունները։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Ն․ Պրժևալսկու անվան ոսկե (1947) և Ա․ Հումբոլդտի անվան (1959) մեդալներով, 2 շքանշանով, մոնղոլական «Բևեռային աստղ» շքանշանով։ Ստալինյան (1951) և ԽՍՀՄ ԳԱ Նախագահության Վ․ Օբրուչևի անվան մրցանակներ (1963)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Աշխարհագրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ խորհրդային ֆիզիկա-աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Հայ տեղանունաբաններ
Մուրջախեթ

**Մուրջախեթ** կամ **Մուրճախեթ**, հայաբնակ գյուղ Վրաստանի Սամցխե-Ջավախեթի մարզի Ախալքալաքի շրջանում, շրջկենտրոնից 5 կմ հարավ-արևմուտք, Թափարվան գետի Կրխբուլաղ վտակի ձախ ափին։ Ունի 72 տուն (400 անձ) բնակիչ (1980), որոնցից 16 տուն՝ վրացի։ Զբաղվում են անասնապահությամբ և հողագործությամբ (մշակում են կարտոֆիլ և հացահատիկային բույսեր)։ Գյուղում գործում են ութամյա դպրոց, բուժկետ, գրադարան և ակումբ։ Կա եկեղեցի (11-րդ դար)։ Մուրճախեթների հայերը գաղթել են 1828—1830 թթ.-ին, գյուղի սկզբնական գաղթողներ Արևմտյան Հայաստանի Էրզրում նահանհի Ումուդում գյուղի բնակիչներն են և Արդահանի՝ հետագայում՝ 1918 թվականին՝ Կարսի գավառներից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ախալքալաքի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր
Մուցիններ

**Մուցիններ** (՝ լորձ), շնչառական, մարսողական, միզասեռական ուղիների լորձաթաղանթի էպիթելային բջիջների, ինչպես նաև ենթածնոտային և ենթալեզվային թքագեղձերի արտադրությունը։

Դլիկոպրոտեիդներ են, կատարում են պաշտպանական ֆունկցիա, խոնավություն և առաձգականություն են հաղորդում լորձաթաղանթներին, թրջում կերակրագունդը, պահպանում ստամոքսի և աղիքների պատերը պրոտեոլիտիկ ֆերմենտների ազդեցությունից են։

Կատեգորիա:Սպիտակուցներ
Մոսկվայի հայ խմբերգային ընկերություն

**Մոսկվայի հայ խմբերգային ընկերություն**, որը կազմակերպել է կոմպոզիտոր և խմբավար Ե․ Բաղդասարյանը։ Հիմք է ծառայել 1909 թվականին Մոսկվայում ստեղծված հայ ինքնագործ երգչախումբը (25-30 հոգի), որը 1910 թվականից գործել է հայկական եկեղեցու հովանավորությամբ։ Հոգևոր երաժշտության կատարումից բացի երգչախումբը հաճախակի հանդես է եկել համերգներով՝ կատարելով Ք․ Կարա-Մուրզայի, Մ․ Եկմալյանի, Կոմիտասի, Ա․ Մայիլյանի, Ե․ Բաղդասարյանի աշխարհիկ ստեղծագործությունները, Մոսկվայի երաժշտասեր հասարակությանը ծանոթացնելով հայկական երաժշտությանը։ Գործել է մինչև 1916 թվականը։

Կատեգորիա:Ռուսահայ երաժշտություն
Կատեգորիա:Ռուսահայ մշակութային կազմակերպություններ
Ֆիտոնեմատոդներ

**ֆիտոնեմատոդներ**, բուսական օրգաններում ապրող և սնվող կլոր որդերի (նեմատոդներ) էկոլոգիական խմբերի յուրահատուկ համալիր։ Առաջացել են կլոր որդերի դասի հողային ներկայացուցիչներից և էկոլոգիական ու կենսական փուլերով կապված են աճող բույսին։ 
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինն իլիկաձև է կամ թելանման, երկարությունը՝ 0,5-2(5) մմ, ընդլայնական կտրվածքը՝ կլոր։ Մակաբույծ կենսակերպի հետևանքով որոշ տեսակների մարմնի ձևերը խիստ փոխվել են. գալային և ցիստառաջացնող ֆիտոնեմատոնդերի էգերն անկանոն գնդաձև են, կիտրոնաձև կամ շշաձև և անշարժ, իսկ արուները պահպանել են բնորոշ թելանման ձևն ու շարժունակությունը։ Ֆիտոնեմատոնդերի մարմինը բաժանվում է գլխի, մարմնի և պոչի։ 
## Բազմացում և զարգացում
Բաժանասեռ են, բազմանում են ձվադրությամբ, հազվադեպ՝ կուսածնությամբ։ 
## Կենսակերպ
Ֆիտոնեմատոնդերից շատերն ընդունակ են անաբիոտիկ վիճակում ամիսներ ու տարիներ պահպանել կենսունակությունը, օրինակ՝ ցորենի նեմատոդը (*Anguina tritici*) կարող է պահպանվել ավելի քան 10 տարի։ 
## Ֆիտոնեմատոդների ուսումնասիրությունը Հայաստանում
Հայաստանում ֆիտոնեմատոնդերի հետազոտություններն սկսվել են 1950-ական թվականներին ՝ Հ. Պողոսյանի, Ջ. Կարապետյանի, Հ. Մկրտչյանի աշխատանքներով, տարբեր տարածաշրջաններում հայտնաբերվել են վայրի և մշակովի խոտաբույսերի ֆիտոնեմատոնդերի 500 տեսակ, որից ավելի քան 70-ը՝ մակաբույծ։ Ֆիտոնեմատոդներ մեծ մասամբ բույսերին միանգամից չեն ոչնչացնում, այլ առաջացնում են հիվանդություններ, որոնց հետևանքով նրանց աճը դանդաղում է, ընկնում են ընդհանուր դիմադրողականությունը, չորադիմացկունությունը, բերքատվությունը, պայմաններ են ստեղծվում հեշտությամբ վարակվելու երկրորդային մակաբույծներով։
## Ֆիտոնեմատոդների հիվանդությունները
Ըստ բույսի մասերի վարակվածության՝ ֆիտոնեմատոդները բաժանում են բույսի վերերկրյա մասերի (բողբոջներ, ծիլեր աճման կոներ, ծաղկաբողբոջներ, ցողունի տերևներ) և արմատային համակարգի մակաբույծների։ Վերերկրյա մասի մակաբույծ ֆիտոնեմատոդներ առաջացնում են կարտոֆիլի, սոխի, սխտորի, ցորենի, քրիզանթեմի, ելակի և այլն աֆելենխոիդոզ, դիտիլենխոզ հիվանդությունները։ Արմատային ցիստառաջացնող *Heteroderidae* ընտանիքի ֆիտոնեմատոդներ առաջացնում են կարտոֆիլի, ճակնդեղի, կաղամբի, ծխախոտի, վարսակի և այլն հետերոդերոզ, գլոբոդերոզ հիվանդությունները։

Արմատային գալառաջացնող *Meloidogynidae* ընտանիքի ֆիտոնեմատոդներ առաջացնում են վարունգի, լոլիկի և այլ բանջարաբոստանային մշակաբույսերի ու ծաղկավոր գեղազարդիչ բույսերի մելոիդոգինոզ հիվանդությունը։ Տնտեսությանը մեծ վնաս են պատճառում արմատային համակարգի մակաբույծները (գերակշռում են տեսակների թվով)։ Ֆիտոնեմատոնդերի առաջացրած հիվանդություններից երբեմն կորցնում են բերքի 50-80 %-ը։ 
## Պայքարի միջոցներ
Պայքարը՝ կանխարգելիչ, ագրոտեխնիկական, ֆիզքիմիական և կենսաբանական միջոցներով։

Կատեգորիա:Կլոր որդեր
Արմենակ Մուրվալյան

**Արմենակ Արտեմի Մուրվալյան** (), հայ խորհրդային լեզվաբան։ Բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1948)։

Զբաղվել է հայերենի և վրացերենի, ինչպես նաև հայերենի և այլ լեզուների բառային ու քերականական ընդհանրությունների ուսումնասիրությամբ («Հայ-վրացական բառային զուգադիպումներ», 1947, «Հայերենի մասնիկները և նրանց առնչությունները վրաց և կովկասյան մյուս լեզուների հետ», 1949)։ Գրել է նաև հայերենի բառապաշարին վերաբերող գործեր։ Առանձին գրքերով լույս են տեսել Մուրվալյանի «Հայոց լեզվի բառային կազմը» (1955), «Հայոց լեզվի դարձվածաբանություն և բայակազմություն» (1959) աշխատությունները։

## Երկերի մատենագիտություն
* Կը- մասնիկը և կը-մասնիկավոր բայերի յուրահատուկ առումները հայերենում, Ե., ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1946, 403 էջ։
* Հայոց լեզվի բառային կազմը (ուսումնասիրություն), Ե., ԳԱԱ հրատարակչություն, 1955, 435 էջ։
* Հայոց լեզվի դարձվածաբանություն և բայակազմություն (ուսումնասիրություն), Ե., ԳԱԱ հրատարակչություն, 1959, 251 էջ։

### Մամուլ
* Շիո Արագվիսպիրելի։ «Գրական թերթ», 1948, № 2:

## Թարգմանությունները (վրացերենից)

* Միխեիլ Մրևլիշվիլի, Խառատանց օջախը (վիպակ), Ե., Հայպետհրատ, 1952, 133 էջ։
* Գրիշաշվիլի Իոսեբ։ Բանաստեղծություններ.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1951.- 280 էջ։
* Ճավճավաձե Իլիա։ Բանաստեղծություններ.- Երևան։ Սովետական գրող, 1978.- 93 էջ։
* Խորհրդային գրողներ։ Գրականության քրեստոմատիա։ Միջնակարգ դպրոցների տասներորդ դասարանի համար.- Երևան։ Պետհրատ, 1938.- 535 էջ։
* Խորհրդային գրողներ։ Գրականության քրեստոմատիա։ Միջնակարգ դպրոցների տասներորդ դասարանի համար.- Երևան։ Պետհրատ, 1940.- 457 էջ։
* Վրաց գրականության ընտիր էջեր.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1961.- 648 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Վրացերենից հայերեն թարգմանիչներ
Մուհամմադ Ամին-խոջա Մուքիմի

**Մուհամմադ Ամին-խոջա Մուքիմի** (), ուզբեկ բանաստեղծ։

Մուգամմադ Ամին-խոջա Մուքիմին հայտնի է իր երգիծական բանաստեղծություններով, որոնցում քննադատել է աստիճանավորներին («Հողաչափներ», «Վայ մեր երկրին»), առևտրականներին ու ձեռնարկատերերին («Մուրհակ», «Խրախճանք»), հոգևորականության ներկայացուցիչներին («Սուրբը», «Մեղքի որդին»), ստեղծել երգիծական տիպերի մի ամբողջ շարք։

Ուզբեկական գրականության մեջ սկզբնավորել է ուղեգրության ժանրը։

Կատեգորիա:Ուզբեկ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ուզբեկ գրողներ
Մուսավաթ

**«Մուսավաթ»** ( – հավասարություն), ադրբեջանական ազգային կուսակցություն։ Ստեղծվել է Բաքվում, 1911 թվականին՝ «Մուսուլմանական դեմոկրատական մուսավաթ կուսակցություն» անվամբ։ Հիմնադիր-ղեկավարներն էին Մ․ Ռասուլզադեն, Գ․ Շարիֆզադեն և ուրիշներ։ «Մուսավաթ»-ի ծրագրի հիմքում ընկած էր պանթյուրքիզմը և պանիսլամիզմը։ Ծրագիրը նախատեսում էր ստեղծել թուրք-մուսուլմանական միասնական պետություն Թուրքիայի գլխավորությամբ, ընդգրկելով նաև Ադրբեջանը։ 1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո «Մուսավաթ»-ը միավորվեց «Ֆեդերալիստների թուրքական կուսակցության» հետ, հոկտեմբերին՝ I համագումարում աննշան փոփոխություններով ընդունեց նրա ծրագիրը և կոչվեց «Ֆեդերալիստ-մուսավաթականների թուրքական դեմոկրատական կուսակցություն»։ Գլխավոր օրգանը «Իսթիքլալ» («Անկախություն») թերթն էր։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո «Մուսավաթ»-ը վարեց հակախորհրդային քաղաքականություն, դարձավ Անդրկովկասում հակաբոլշևիկյան գլխավոր ուժերից մեկը։ Ադրբեջանական զանգվածի վրա իրենց ազդեցությունն ուժեղացնելու նպատակով «Մուսավաթ»-ի ներկայացուցիչները մտան Բանվորների դեպուտատների խորհրդի կազմի մեջ։ 1917 թվականի հոկտեմբերի 31 (նոյեմբերի 13)-ին Բաքվում խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո մուսավաթականները 1918 թվականի մարտի 18-ին խռովություն բարձրացրին, սակայն ջախջախվեցին։ «Մուսավաթ»-ի ներկայացուցիչները մտան Անդրկովկասյան հատուկ կոմիտեի, ապա Անդրկովկասյան կոմիսարիատի, այնուհետև Անդրկովկասյան սեյմի կազմի մեջ։ Երկրամասի հակաբոլշևիկյան այլ կուսակցությունների հետ համատեղ «Մուսավաթ»-ը իրականացրեց Անդրկովկասի անջատումը Խորհրդային Ռուսաստանից։ 1918 թվականի մայիսի սկզբին մուսավաթականները Թիֆլիսում կազմեցին իրենց կառավարությունը և մայիսի 27-ին Ադրբեջանը հռչակեցին անկախ։ Հունիսին, հաստատվելով Գյանջայում, մուսավաթական կառավարությունը անգլիական ինտերվենտների աջակցությամբ շարունակեց պայքարը խորհրդային իշխանության դեմ։ 1918 թվականի սեպտեմբերի 15-ին Բաքվում խորհրդային իշխանության տապալումից և թուրքական ինտերվենտների կողմից անգլիացիներին դուրս քշելուց հետո, իշխանությունը ձևականորեն անցավ մուսավաթականներին, սակայն փաստորեն հաստատվեց թուրքական ռազմական դիկտատուրա։ Անտանտի առջև Թուրքիայի կապիտուլյացիայից հետո, նոյեմբերի 17-ին անգլիական ինտերվենտները նորից մտան Բաքու։ Մուսավաթականները, հենվելով նրանց վրա, լիկվիդացրին 1918 թվականի Բաքվի կոմունայի սոցիալիստական միջոցառումները։ Դառնալով Ադրբեջանում կառավարող կուսակցություն՝ «Մուսավաթ»-ը ուժեղացրեց պայքարը բոլշևիկյան շարժման դեմ։ Ադրբեջանի մուսավաթական կառավարությունն իր զինված ուժերի 3/4-ը կենտրոնացրեց Հայաստանի հետ սահմանակից շրջաններում։ Ադրբեջանում ծայր առան Հայ բնակչության ջարդեր և կոտորածներ։ Ղարաբաղում, 1920 թվականի գարնանը ավերակների վերածվեց Շուշին, բազմաթիվ հայկական գյուղեր հողին հավասարվեցին, բնակչությունը ոչնչացվեց։ 1919 թվականին անգլիացիները հարկադրված հեռացան Ադրբեջանից, և 1920 թվականի ապրիլին ապստամբները տապալեցին մուսավաթական վարչակարգը։ Ադրբեջանում խորհրդային վարչակարգի հաստատումից հետո «Մուսավաթ»-ը դադարեց գոյություն ունենալուց, իսկ շատ մուսավաթականներ, անցնելով արտասահման, հատկապես Թուրքիա, շարունակեցին հակախորհրդային գործունեությունը։

Կատեգորիա:Ադրբեջանի լիբերալ կուսակցություններ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի կուսակցություններ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի պատմություն
Մուֆելային վառարան

մինի|Բարձր ջերմաստիճանի մուֆելային վառարան
**Մուֆելային վառարան**, արդյունաբերական տաքացման բոցային կամ էլեկտրական վառարան, որտեղ տաքացվող շինվածքը գտնվում է (հրահեստ նյութից կամ կրակակայուն պողպատից) փակ նրբապատ խցի՝ մուֆելի (գերմ․ muffel) ներսում։ Մուֆելային վառարանում շինվածքը պաշտպանվում է բոցի ուղղակի ներգործությունից, Քիչ է օքսիդանում և մրով ու մոխրով չի կեղտոտվում։ Մուֆելային վառարանները կիրառում են մասնավորապես մետաղների քիմիական ջերմային մշակման դեպքում։

Կատեգորիա:Մետալուրգիա
Կատեգորիա:Արդյունաբերական վառարաններ
Գեորգի Մուրզա

**Գեորգի Ստեփանի Մուրզա** (ապրիլի 16 (29), 1910, Երևան - ), խորհրդային ճարտարապետ։ ՀԽՍՀ վաստակարար շինարար (1965)։

## Կենսագրություն
1935 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ Հեղինակ է մի շարք բնակելի, հասարակական և արտադրական շենքերի, ինչպես և Պուշկինյան լեռնանցքի աղբյուր-հուշարձանի (1938)։ Հեղինակային խմբի կազմում մասնակցել է Երևանի 1950 և 1971 թվականների գլխավոր հատակագծերի, Երևանի կենտրոնական մասի հատակագծման և կառուցապատման նախագծի (համամիութենական մրցույթում՝ 1-ին մրցանակ, 1974) մշակմանը։ Կազմել է (հեղինակային խմբերի հետ) Երևանի բնակարանային, կուլտուր-կենցաղային և կոմունալ շինարարության առաջին հերթի տեղադրման նախագծերը՝ 1959—1965, 1966-1970, 1971—1975, 1976—1980 թթ․ համար, Լենինականի գլխավոր հատակագիծը (1930-ական թթ․), Երևանի մի շարք շրջանների և միկրոշրջանների կառուցապատման, ինչպես և ՀԽՍՀ ԳԱ բուսաբանական այգու հատակագծման նախագծերը։

Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:1910 ծնունդներ
Գաբրիել Միքայելյան

**Գաբրիել Գաբրիելի Միքայելյան** (), հայ արևելագետ, բանասեր, պատմաբան։ Պրոֆեսոր։

## Կենսագրություն
Սովորել է Այնթապի Թերա Սանտա, Ջենովայի աստվածաբանական կոլեջներում, ձեռնադրվել կաթոլիկ քահանա։ Տիրապետել է թուրքերենին, արաբերենին, իտալերենին, ֆրանսերենին։ Մինչև 1914 թվականը սեմական լեզուներ է դասավանդել Ֆրայբուրգի (Գերմանիա) Ազատ կաթոլիկական համալսարանում։ 1914 թվականին, հակառակ Հռոմի պապի կարգադրության, թողել է մանկավարժական գործունեությունը, հրաժարվել կաթոլիկությունից և ձեռնամուխ եղել Մեծ եղեռնից փրկված հայերի համար օգնություն կազմակերպելու գործին։ Եվրոպական մայրաքաղաքներում հիմնել է օգնության կոմիտեներ, աջակցել Պողոս Նուբարի դիվանագիտական գործունեությանը։ 1929 թվականից պատմություն է դասավանդել Հալեպի ամերիկյան կոլեջում, միաժամանակ զբաղվել հիերոգլիֆային (նախախեթական, խեթական) արձանագրությունների վերծանումով, որը լայն ճանաչում է գտել գիտական աշխարհում։ Գրել է արաբերենի պատմության շրջանաբաժանմանը նվիրված աշխատություն, սահմանել չերքեզերենի քերականական և ուղղագրական կանոններ, զբաղվել հայոց պատմության հարցերով։ Եղել է ՀՕԿ-ի Հալեպի բաժանմունքի նախագահը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Մինաս (նկարիչ)

**Մինաս** (ծնված և մահացած թվականները անհայտ), XVII դարի հայ նկարիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Նոր Ջուղայում։ Գեղարվեստական կրթություն ստացել է Հալեպում։ Մերժելով Սեֆի I շահի պալատական նկարիչ դառնալու հրավերը՝ ստեղծագործել է հայրենի քաղաքում։ Ձևավորել է ապարանքներ (պահպանվել են հատվածներ)։ Հեռանալով մանրանկարչության դասական սկզբունքներից՝ Մինասը մեծ տեղ է հատկացրել բուսական նախշազարդերով հարուստ մոտիվներին, որոնք ընդգրկել են կենցաղային տեսարաններ։ Նրա բնանկարներն ու նատյուրմորտները, որոնք այդ ժանրերի առաջին օրինակներն էին հայ իրականությունում, արևելքի արվեստի շքեղության կնիքն ունեն։ ժանրային սահմանազատումները, հաստոցային նկարչության սկզբունքները Մինասի ստեղծագործություն են մուտք գործել եվրոպական արվեստից և ստացել տեղական գունա-պլաստիկական արտահայտչականություն։ Մինասի ստեղծագործությունում զգալի տեղ է գրավում դիմանկարը։ Պահպանվել են Ոսկան և Հակոբջան Վելիջանյանների դիմանկարները (Նոր Ջուղա, Ամենափրկիչ վանքի թանգարան), որոնք աչքի են ընկնում հոգեվիճակների զուսպ արտահայտչականությամբ և գունապատկերի դեկորատիվությամբ։ Մինասը նկարազարդել է նաև գրքեր։ Նոր Զուղայում Մինասը արվեստանոց և աշակերտներ է ունեցել, որոնց հետ որմնանկարներ է կատարել տեղի մի շարք եկեղեցիներում։ Աշխատանքներ է կատարել նաև Սպահանի պալատներում և ապարանքներում։

## Գրականություն
* Ղազարյան Մ., Հայ կերպարվեստը 17-18-րդ դարերում, Երևան, 1974։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Հովհաննես Արշալույսի Մադոյան

**Հովհաննես Արշալույսի Մադոյան** (), հայ խորհրդային անասնաբույծ։ Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր (1973), պրոֆեսոր (1974)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտը (1937)։ 1945-1954 թվականներին դասախոսել է նույն ինստիտուտում։ 1954 թվականից Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի անասնաբուծության ամբիոնի վարիչն է։

Մադոյանի գիտական աշխատանքները վերաբերում են ՀԽՍՀ տարբեր գոտիների խոտհարքներից ստացված խոտի քիմիական բաղադրության, մարսելիության, ընդհանուր սննդարարության, հորթերի նպատակադիր աճեցման և այլ հարցերին։ Զբաղվել է նաև ՀԽՍՀ-ում գոմեշաբուծության զարգացման պրոբլեմով, ուսումնասիրել է բնաշխարհիկ գոմեշների կաթնատվության, աճի ու զարգացման, կերակրման, ցեղաբարելավման հարցերը և այլն։

Մադոյանը կովկասյան գոմեշի ցեղի (հաստատված 1970 թվականին) հեղինակներից է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ անասնաբույծներ
Riders on the Storm

thumb|238px|<center>"Այս աշխարհ ենք մենք նետվել/<br/> Ինչպես շունը առանց ոսկորի"</center>

**Riders on the Storm**-ը ամերիկյան լեգենդար ռոք խումբ The Doors-ի երգն է։ Երգը ձայնագրվել է 1970-1971 թվականներին և տեղ է գտել խմբի 6-րդ ստուդիական ալբոմում՝ *[[L.A. Woman (ալբոմ)|L.A. Woman]]*-ում։ Երգը զբաղեցրել է 14-րդ հորիզոնականը Ամերիկայի *Billboard Hot 100* չարթում, 22-րդ հորիզոնակնը Մեծ Բրիտանիայի չարթերում, և 7-րդ հորիզոնականը Հոլանդիայի չարթերում։

## Պատմություն
Ինչպես նշում է խմբի անդամ Ռոբի Կրիգերը, երգի համար ներշնչանքի աղբյուր է հանդիսացել "(Ghost) Riders in the Sky: A Cowboy Legend" երգը։ Երգը գրված է Մի դորիան տեսակում, և իրար է միացնում իրական որոտի ու անձրևի ձայներ և իհարկե Ռեյ Մանզարեկի Fender Rhodes էլեկտրական դաշնամուրի նվագակցությունը որը ձայնակցում է անձրևի ձայնին։

Երգը ձայնագրվել է խմբի արհեստանոցում 1970 թվականի դեկտեմբերին Բրյուս Բոտնիկի հետ, նրանց երկարամյա իժիների։ Ջիմ Մորիսոնը երգել է վոկալային մասերը և հետո շշնջացել նույն բառերը որպեսզի ստանա արձագանքի էֆեկտները։ Սա վերջին երգըն է որը ձայնագրվել է The Doors-ի անդամների կողմից, ըստ Ռեյ Մանզարեկի և բացի այդ սա Ջիմ Մորիսոնի վերջին ձայնագրված երգը որը թողարկվել է։ Սինգլը թողարկվել է 1971 թվականին, Մորիսոնի մահվանից շատ քիչ առաջ, մտել է *Hot 100* չարթեր հուլիսի 3-ին, Մորիսոնի մահվան օրը։

Երգը հաճախակի սխալմամբ համարվում է այն երգը որը ըստ Ռոթշիլդի կոչվում է կոկտելային երաժշտություն և որի պատճառով էլ Ռոթշիլդը լքեց այդ նախագիծը, սակայն Ռոթշիլդը իրականում ի նկատի ուներ "Love Her Madly" երգը նույն ալբոմից։ Նրա փոխարեն Բրյուս Բոտնիկը ընտրվեց որպեսզի թղարկի նոր ալբոմը։

Խմբի անդամ Ջոն Դենսմորը իր ինքնակենսագրական գիրքը անվանել է հեց այս երգի վեռնագրով՝ *Riders on the Storm*։ Գիրքը լույս է տեսել 1990 թվականին, և այնտեղ Դենսմորը գրել է իր կյանքի պատմությունը, և իր խմբում անցկացրած տարիների մասին։

Ռեյ Մանզարեկը և կիթառիստ Ռոյ Ռոջերսը, այս երգի ինստրումենտալ քավր տարբերակը ընդգրկել են իրենց 2008 թվականի "Ballads Before the Rain" ալբոմում։

2009 թվականի նոյեմբեր ամսին երգը ընդգրկվել է Գրեմիի Փառքի սրահ, ռոք երգ անվանակարգի անվան ներքո։

Երգը նաև առաջին երգերից է որը ընդգրկվել է *Rock Band 3* խաղի մեջ։

Ռեյ Մանզարեկը նշել է որ երգը համերգային շրջանակներում կատարվել է ընդամենը երոկւ անգամ։ Երկու կատարումներնել եղել են L.A. Woman տուռի ժամանակ մեկը Նոր Օռլեան, Լուիզիանայում 1970 թվականի դեկտեմբերի 12-ին։ Իսկ մյուսը Դալլասում Նոր Օռլեանում ունեցած համերգից մեկ օր առաջ։ Մանզարեկը նշել է նաև որ այդ նվագելը պարզապես հրաշք էր։ Սա Ջիմ Մորիսոնի համար խմբի հետ վերջին համերգային ելույթն էր։ Դա տուռի միայն երկրորդ համերգն էր սակայն նաև վերջինը քանի որ խումբը չեղյալ համարեց տուռը այդ համերգից հետո։

## Անձնակազմ
* Ջիմ Մորիսոն - վոկալ
* Ռեյ Մանզարեկ - դաշնամուր
* Ռոբի Կրիգեր - կիթառ
* Ջոն Դենսմոր - հարվածային գործիքներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:The Doors
Ջեյմս Արնես

**Ջեյմս Կինգ Աուրնես** (, ), ամերիկացի դերասան, պրոդյուսեր, ում հաճախ անվանում են 1950-1970 թվականների հեռուստատեսության լավագույն դերասաններից մեկը։ Հանդիսատեսին հայտնի է «Փողի ծուխը» սերիալից և «Ֆուրգոնի կառապանը», «Ֆերմերի աղջիկը» ֆիլմերից։ Ջեյմսին համարում էին 1950-1970-ական թթ.-ի ամենահայտնի դերասաններից մեկը։ *[[TV Guide]]* ամսագրում նա զբաղեցրել է քսաներորդ տեղը «Բոլոր ժամանակների հիսուն հանճարեղ հեռուստադերասաններ» ցուցակում։

Արնեսն առավել հայտնի է մարշալ Մեթ Դիլոնի՝ երկար հեռուստասերիալի գլխավոր հերոսի՝ վեստերնի դերով։ Իր շոուի հեռարձակման ամբողջ ժամանակահատվածը տևել է 1955-ից մինչև 1975 թվականը, իսկ ութսունական թվականների վերջին՝ իննսունականների սկզբին, կրկնել է իր դերը հեռուստատեսության համար արված չորս ֆիլմերում։ Արնեսն այդ ընթացքում իր դերի համար երեք անգամ առաջադրվել է «Էմմի» մրցանակի՝ դրամատիկ հեռուստասերիալում տղամարդու լավագույն դերի համար, սակայն երբեք չի շահել մրցանակը։

Միննեապոլիսում ծնված Արնեսը դերասանական կարիերան սկսելուց առաջ մասնակցել է Երկրորդ աշխարհամարտին։ Նա իր կարիերան որպես ռադիոյի հաղորդավար սկսել է 1945 թ.-ին Միննեապոլիսում, իսկ 1947-ին նա գնաց Հոլիվուդ, որտեղ իր դեբյուտը ունեցավ հերոսուհի Լորետա Յանգի եղբոր օժանդակ դերի հետ «Ֆերմերի դուստրը» ֆիլմում։ Խաղացել է նաև «Նրանք», և «Ոչինչ նոր աշխարհից» ֆիլմերում։ 1947-1956 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում ընդհանուր առմամբ, նա նկարահանվել է ավելի քան երեսուն կինոֆիլմերում։ Կինոարտադրության մեջ ունեցած ավանդի համար դերասանը արժանացել է աստղի Հոլիվուդի Փառքի ծառուղում։

Ջեյմս Արնեսը մահացել է բնական մահով 2011 թվականի հունիսի 3-ին Լոս Անջելեսի իր տանը։ Նա ամուսնացել է երկու անգամ և ուներ չորս երեխա։ Նրա առաջին կինը մահացել է թմրանյութերի գերդոզավորումից, ինչպես նաև նրա դուստրը, որն ինքնասպան է եղել՝ մահացու չափաբաժին ընդունելով 1975 թվականին։ Նա թաղվել է Կալիֆոռնիայի Գլենդել քաղաքում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:1923 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:2011 մահեր
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հանրապետական կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստապրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Բրոնզե աստղի մեդալակիրներ (ԱՄՆ)
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ
Կատեգորիա:Հունիսի 3 մահեր
Կատեգորիա:Մայիսի 26 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ
Միլբեռն Սթոուն

**Միլբեռն Սթոուն** (, ), ամերիկացի դերասան։ Հանդիսատեսին հայտնի է «Փողի ծուխը» սերիալից և «Սուր աղեղներ», «Նվաճողները Մարսից», «Ալասկինյան մեծ առեղծվածը» ֆիլմերից։ Էմմի մրցանակի դափնեկիր է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հնչյունավորողներ
Վաղվա մարդիկ

**«Վաղվա մարդիկ»** (), ամերիկական գիտա-ֆանտաստիկ հեռուստասերիալ, որի ռեժիսորը Ռոջեր Փրայսն է։ Սերիալը երիտասար խմբի մասին է, որի անդամներն օժտված են գերբնական ուժով, որը նրանք ստացել են էվոլյուցիայի արդյունքում։

## Սյուժեն
«Վաղվամարդիկ» անվանում են նրանց, ովքեր օժտված են գերբնական ուժով (այսպես կոչված «Երեք Տ» տելեպատիա, տելեպորտացիա և տելեկինեզ)։ Սերիալում պատմվում է Ստիվեն Ջերարդի մասին, որը ժառանգել էր իր հոր կարողությունները։ Նրա հայրը անհետացել էր շատ վաղուց, երբ փորձում էր գտնել վայր, որտեղ Վաղվամարդիկ կարող էին ապրել խաղաղության մեջ։ Վաղվամարդկանց որսում էր «ՈՒլտրա» անունով կազմակերպությունը, որն օգտագործում էր նրանց ուժերը մնացածներին գտնելու և չեզոքացնելու համար։

## Դերերում
* Ռոբբի Ամել-Ստիվեն Ջեմիսոն
* Փեյթոն Լիստ-Կառա Կոբերն
* Լյուկ Միթչել-Ջոն Յանգ
* Ահարոն Յու-Ռասսել Քվոն
* Մեդելին Մանթոք - Աստրիդ Ֆինչ
* Մարկ Պելեգրինո - Ջեդեկայա Փրայս
* Սառա Քլարկ -Մարլա Ջեմիսոն
* Ջեյկոբ Կոհան - Լուկա Ջեմիսոն
* Ջեֆերի Փիրս - Ջեկ Ջեմիսոն / Ռոջեր Փրայս
* Միթչել Կամմեն - փոքրիկ Ջոն Յանգ
* Դեն Ստիվեն - Թիմ (միայն ձայնը)

## Սերիաների ցուցակը

### Դրվագ

## Ծանոթագրություններ



Կատեգորիա:2010-ականների ամերիկյան դրամա հեռուստասերիալներ
Կատեգորիա:2010-ականների ամերիկյան հեռուստասերիալներ
Կատեգորիա:2013 հեռուստասերիալներ
Կատեգորիա:CW-ի բնօրինակ ծրագրեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան դրամա հեռուստասերիալներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան հեռուստասերիալներ
Կատեգորիա:Անգլերեն հեռուստասերիալներ
Մադհյա Պրադեշ

**Մադհյա Պրադեշ**, նահանգ (1956 թվականից) Հնդկաստանի կենտրոնական մասում։ Տարածությունը 444 հազար կմ2 է, բնակչությունը 46,1 միլիոն (1975)։ Վարչական կենտրոնը՝ Բհոպալ։ Գրավում է Դեկանի սարահարթի հյուսիսային մասը, Նարմադա գետի հովիտը, Վինդհիյա լեռները, Մալվա լավային սարավանդի մեծ մասը։ Հյուսիսում մտնում է Ինդոս-Գանգեսյան հարթավայր։ Կլիման արևադարձային է, մուսսոնային։ Տարեկան տեղումները 700-1600 մմ են։ Տարածքի 1/3-ը գրավում են անտառները։ Տարածված են կարմրահողերը և սևահողերը (ռեգուրներ)։ Մադհյա Պրադեշը ագրարային նահանգ է, արագ զարգացող արդյունաբերությամբ։ Մշակում են բրինձ, կորեկ, ցորեն, բամբակ, յուղատու բույսեր։ Զարգացած է շերամապահությունը («տասսար» մետաքս)։ Խոշոր եղջերավոր անասունները օգտագործվում են հիմնականում որպես քաշող ուժ։ Մադհյա Պրադեշը Հնդկաստանում գրավում է առաջին տեղերից մեկը մանգանի և երկաթի հանքանյութի, բոքսիտների, ածխի և հրակայուն կավերի արդյունահանությամբ։ Երկրի ալմաստի արդյունահանության միակ շրջանն է։ Զարգացած է բամբակեղենի, շինանյութերի արտադրությունը, մետալուրգիան, մետաղամշակությունը և մեքենաշինությունը։ Կան խոշոր ՋԷԿ-եր, շաքարի գործարաններ, լրագրային թղթի ու արհեստական գործվածքների ֆաբրիկաներ, քիմիական գործարան։

## Ծանոթագրություններ
Ամանդա Բլեյք

**Ամանդա Բլեյք** (, իսկական անուն-ազգանունը՝ **Բևերլի Լյուիս Նիլ** (, ), ամերիկացի դերասանուհի։ Հայտնի է «Ծուխ գնդացրի փողից» սերիալում և «Աստղ է ծնվել», «Լիլի», «Ծուխ գնդացրի փողից։ Դոջի վերադարձը» ֆիլմերում խաղացած դերերով։ Երեք անգամ առաջադրվել է «Ոսկե Գլոբուս» մրցանակի։

## Կենսագրություն
Ամանդան ծնվել է Նյու Յորք նահանգի Բուֆֆալո քաղաքում։ Նախքան դերասանական վարպետության դասեր սկսելը աշխատել է որպես հեռախոսավարուհի։

Վերցնելով Յանգ Գրիր Գարսոն կեղծանունը՝ նա ճանաչում է ստացել 1955-1974 թվականներին «Ծուխ գնդացրի փողից» հեռուստասերիալում 19-ամյա Միս Քիթի անունով խորտկարանի տիրուհու դերի շնորհիվ։ 1968 թվականին Բլեյքը հրավիրվել էր արևմտյան մեծ կատարողների համերգին, որն անցկացվում էր Օկլահոմայի National Cowboy & Western Heritage Museum-ում։ Նա երրորդ հրավիրված կատարողն էր Թոմ Միքսից և Գարի Կուպերից հետո, որոնք այդ պատվին էին արժանացել 1958 և 1966 թվականներին։

Հեռուստատեսությունում տևական դերերի պատճառով Ամանդան հազվադեպ է նկարահանվել մեծ կինոյում։ Հեռուստատեսային կատակերգությունում հայտնվել է Ռեդ Սքելթոնի հետ, ինչպես նաև *Hollywood Squares* և *Match Game 74* հանրային քննարկումների և շոու-վիկտորինաների մասնակից է։ 1957 թվականին Ամանդան նկարահանվել է «*Coate of Many Colors»* հեռուստասերիալում՝ Բեթի Լեյվոն Կոատի դերում։

Վերջին անգամ  Ջեյմս Վուդսի և Շոն Յանգի հետ միասին էկրանին է հայտնվել 1988 թվականին «Դոպինգ» դրամայում։

## Մահ
Ամանդան եղել է մոլի ծխող և  1977 թվականին տարել է բերանի խոռոչի վիրահատություն։ Հետագայում Բլեյքը դարձել է քաղցկեղի դեմ ամերիկյան ընկերության անդամ և 1984 թվականին դարձել է արիության համար մրցանակի դափնեկիր։

Ըստ Նյու Յորք Թայմս թերթի՝ Ամանդա Բլեյքը մահացել է 1989 թվականի օգոստոսի 16-ին ՁԻԱՀ-ի հետ կապված բարդություններից։ Մահվան պատճառի մասին շփոթություն կա. Ամանդայի որոշ ընկերներ հայտնել են, որ նա մահացել է քաղցկեղից, սակայն մահվան վկայագրում նշված պատճառները բնորոշ են ՁԻԱՀ-ի հետևանքով առաջացած բարդություններին։ Այս մասին ավելի ուշ հաստատել են նրա մնացած ընկերներն ու բուժող բժիշկը։

## Ֆիլմագրություն

## Մրցանակներ և անվանակարգեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Փետրվարի 20 ծնունդներ
Կատեգորիա:1929 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 16 մահեր
Կատեգորիա:1989 մահեր
Կատեգորիա:ՁԻԱՀ-ի հետ կապված հիվանդություններից մահացածներ
Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ
Քեն Քուրտիս

**Քեն Քուրտիս** (, ի ծնե՝ **Քուրտիս Ուեյն Գեյթս** [*Curtis Wain Gates*], ), ամերիկացի դերասան, պրոդյուսեր։ Հանդիսատեսին հայտնի է «Փողի ծուխը», «Օդային գայլը» սերիալներից և «Որոնողները» ֆիլմից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ
Միզանյութ-մրջնալդեհիդային խեժեր

245px|մինի|Միզանյութֆորմալդեհիդային խեժերից պատրաստված իրեր

**Միզանյութ-մրջնալդեհիդային խեժեր**, **միզանյութֆորմալդեհիդային խեժեր**, արհեստական խեժեր։ Ստացվում են միզանյութի և մրջնալդեհիդի պոլիկոնդենսմամբ։ Ջրակայուն և օրգանական լուծիչներում լուծելի դարձնելու նպատակով խեժը մոդիֆիկացնում են մասնակի էսթերացմամբ։ Մոդիֆիկացված Միզանյութ-մրջնալդեհիդային խեժերը օգտագործում են ամինապլաստների, կարբամիդային սոսինձների ու փրփրապլաստների արտադրության համար, կարծրությունը, քիմիական կայունությունը և փայլը մեծացնելու, հատկությունները լավացնելու նպատակով ավելացնում են ալկիդային լաքերին և արծնիչներին։

Կատեգորիա:Սինթետիկ խեժեր
Միզապարկի բորբոքում

**Միզապարկի բորբոքում**, ցիստիտ, միզապարկի լորձաթաղանթի բորբոքում՝ պայմանավորված վարակի թափանցմամբ։ Ըստ ընթացքի լինում է սուր կամ քրոնիկական, ըստ տեղային փոփոխությունների բնույթի՝ կատարային (հասարակ), արյունահոսական և այլն։ Առավել հաճախ կանանց մոտ հանդիպում է մրսածության հետ կապված սուր բորբոքումը։ Ախտանշաններն են՝ որովայնի ստորին հատվածի և սրբոսկրի ցավեր, ցավոտ հաճախամիզություն, վերջում՝ արյան արտազատում։ Մեզում հայտնաբերվում են սպիտակուց, լեյկոցիտներ, էրիթրոցիտներ, բակտերիաներ։ Հիվանդությունը տևում է 1-2 շաբաթ։ Ընթացքը ձգձգվելիս անհրաժեշտ է պարզել պատճառը (շագանակագեղձի ադենոմա, միզապարկի քարեր, արգանդի հիվանդություններ և այլն)։ Բուժումը․ դիետա, անտիբիոտիկներ, սուլֆանիլամիդներ, սպազմոլիտիկ, ցավը հանգստացնող դեղամիջոցներ, ջերմային պրոցեդուրներ, քրոնիկական ընթացքի դեպքում՝ նաև միզապարկի լվացումներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարակիչ հիվանդություններ
Կատեգորիա:Ուրոլոգիական հիվանդություններ
Մազուչչո Սալեռնիտանո

**Մազուչչո Սալեռնիտանո** (, գրական անունը, իսկական անունը **Տոմազո Գուարդատի**, Guardati, ), իտալացի գրող։ Նրա «Նովելինո» ժողովածուն (հրտ. 1476) Վերածննդի արձակի ամենանշանակալից հուշարձաններից է։ Մազուչչո Սալեռնիտանոյի նովելները ռեալիստական են, հակակղերական բնույթի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի գրողներ
Կատեգորիա:Իտալացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Իտալացի վիպասաններ
Տիմոնովո

**Տիմոնովո** (), գյուղ Ուկրաինայի Լուգանսկի մարզում։ Փոստային ինդեքսը`92142, ավտոմոբիլային կոդը՝ BB/13, հեռախոսային կոդը՝ +380 6456, ժամային գոտին՝ +2, ամռանը`+3։

## Բնակչություն
2005 թվականի տվյալներով Տիմոնովոյում բնակվել է 696 մարդ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Վահան Մալեզյան

**Վահան Ֆրանկյուլի Մալեզյան** (), հայ գրող, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ։

## Կենսագրություն
1871 թվականին Մալեզյանների ընտանիքը տեղափոխվել է Կոստանդնուպոլիս։ 1887 թվականին Մալեզյանը ավարտել է Կոստանդնուպոլսի հայկական կրթարանը, 1895 թվականին՝ իրավաբանական վարժարանը։ 1896 թվականին տեղափոխվել է Մերսին։ Հարել է Հնչակյան կուսակցությանը, 1897 թվականին բանտարկվել է, մեկ տարի անց ազատվել, այնուհետև մեկնել է Եգիպտոս, որտեղ զբաղվել է իրավաբանությամբ։ Մալեզյանն Եգիպտոսում ռամկավար կուսակցության հիմնադիրներից է (1908)։ Ապրել է Կահիրեում, Բրյուսելում, Փարիզում, Նյու Յորքում, ապա՝ Նիսում, վարել ՀԲԸՄ ընդհանուր քարտուղարի պաշտոնը։ Գրական ասպարեզ է իջել 1880-ական թվականների վերջերին, տպագրվելով «Մասիս» և «Արևելք» պարբերականներում՝ «Զեփյուռ» ծածկանունով։ Նրա չափածո և արձակ գործերի (1895) մի մասն ամփոփվել է «Մրմունջք» (1890) ժողովածուում։ Աշխատակցել է «Արևելյան մամուլ», «Ծաղիկ», «Անահիտ», «Բանբեր գրականության և արվեստի», «Շիրակ» և այլ պարբերականների։ Հրատարակել է «Հուշարձան մը Արվփարյանի» (1911) կենսագրական գրքույկը, «Անիծյալը» (1892) և «Կերոններ» (1912) չափածո, «Տարագրի մը հուշատետրը» (1915) արձակ գործերը։ Ֆրանսիայում ապրած տարիներին լույս է ընծայել «Անցած օրեր...» (1927), «Կարապի երգը» (1949), «Հոգիի ձայներ» (1949), «Մեծ հայրս Հովսեփ Մալեզյան պատվելի» (1949), «Ճամբուս վրայ» (1950, հուշագրություններ, նամակներ և այլ նյութեր), «Ճամբուս ծայրը» (1954-1955 թվականներ, հուշեր, հոդվածներ, զանազան գրություններ) գործերը։ Թարգմանություններ է կատարել Ա. Բարբյուսից, Վ. Հյուգոյից, Մորիս Մետերլինկից, Ալբեր Սամենից և ուրիշներից։ Գրել է նաև ֆրանսերեն և թուրքերեն։

Բանաստեղծ Վահան Մալեզյանի ազգային ու գրական վաթսունամյա գործունեությունը, Փարիզ, 1951 թվական։ Ձոնամատյան Վահան Մալեզյանի ութսունհինգամյակի առթիվ, Փարիզ, 1956 թվական։

## Գրականություն
* Վահան Մալեզեանի կեանքն ու գործը։ Յուշամատեան իր ութսունամեակին առթիւ (1871–1951), Փարիզ, 1951։

## Երկեր
* Սփյուռքահայ բանաստեղծություն (ժողովածու), Ե.,1981։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ գրողներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Ռումինահայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ռումինահայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռումինահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Մուրադ

**Մուրադ** (ծն․ և մահ․ թթ․ անհտ․), հայ ճարտարապետ։ Իր ուսուցիչ Սահակ Հիջանեցու մահից (1667) հետո շարունակել և 1669 թվականին ավարտել է նրա սկսած Մուղնու Սուրբ Գևորգ վանքի քառամույթ գմբեթավոր բազիլիկ հորինվածքով եկեղեցու վերակառուցումը։

## Գրականություն
* Բարխուդարյան Ս., Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ և քարգործ վարպետներ, 1963, էջ 114։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ
Մուտքի և ելքի սարքեր

**Մուտքի և ելքի սարքեր**, թվանշանային հաշվողական մեքենայի (ԹՀՄ) հիմնական հանգույցներից, որոնց օգնությամբ ծրագրավորողի յուրաքանչյուր հանձնարարական ներածվում է հիշող սարք և արդյունքն արտածվում հիշողությունից։ Մուտքի և ելքի սարքերի աշխատանքն իրականացվում է ավտոմատ, կիսաավտոմատ և ձեռքով։ Դասակարգվում են ըստ տեղեկություններ կրող նյութի տեսակի, տեղեկությունների ընթերցման կամ գրանցման սկզբունքի և այլ ֆունկցիոնալ առանձնահատկությունների։ 
Մուտքի սարքերից են ծակոտաժապավենային (ծակոտաժապավենից տեղեկություններն ընթերցում են վայրկյանում 3000 տող՝ նշան արագությամբ) կամ ծակոտաքարաային (ծակո֊ տաքարտից ընթերցում են վայրկյանում 2700 տող՝ նշան արագությամբ) սարքերը, որոնք ծակոտաժապավենի կամ ծակոտաքարտի մեխանիկական շոշափման կամ էլեկտրալուսային երևույթի օգնությամբ ծակոտիներինհամապատասխանեցնում են էլեկտրական ազդակները, գրաֆիկական մուտքի սարքերը, ընթերցող սարքերը, բանավոր խոսքի մուտքի սարքերը։ Մուտքի սարքերը ներածվող տվյալները վերածում են էլեկտրական ազդակների հաջորդականությունների, որոնք գրանցվում են հիշող սարքում։ Ելքի սարքերը արտածվող տվյալները ձևափոխում են էլեկտրական ազդակների ներքին լեզվից արտաքին լեզվի պայմանական նշանների, որոնք արձանագրվում են տեղեկություն կրող նյութի վրա (ծակոտաքարտ, ծակոտաժապավեն, թուղթ և այլն)։ Ելքի սարքերից են ծակոտաժապավենային (տեղեկություններն արտածում են վայրկյանում 300 տող արագությամբ) կամ ծակոտաքարտային (տեղեկություններն արտածում են րոպեում 500 քարտ արագությամբ) սարքերը (էլեկտրական ազդակները վերածում են ծակոտիների), գրաֆիկ կառուցող սարքը (գլանափաթեթի կամ գծագրոցի վրա արտածում է գծագրական պատկերներ), տառաթվանշանային (այբբենաթվանշանային) տպագրող սարքը (արտածվող տեղեկությունները էլեկտրական ազդակների լեզվից թարգմանում է թվանշանների, տառերի, կետադրական և գործողության նշաններից բաղկացած բնագրերի)։ Ծակոտաժապավենային և ծակոտաքարտային ելքի սարքերից օգտվում են այն դեպքում, երբ արտածվող տեղեկությունները պետք է օգտագործվեն մի այլ հանձնարարականի համար։ Տեղեկությունների երկկողմանի փոխանակման համար օգտագործում են գրամեքենաներ, տելետայպներ, տեղեկությունների արտապատկերման սարքեր (տառաթվանշանային և գրաֆիկական դիսպյեյ) և այլ կապի միջոցներ։ Այդ սարքերն ունեն ստեղնաշար, և յուրաքանչյուր ստեղնին համապատասխանեցված է էլեկտրական ազդակների որոշակի հաջորդականություն։ Տեղեկությունների արտապատկերման սարքերը ներածվող կամ արտածվող տեղեկություններն արձանագրում են էչեկտրոնաճառագայթային խողովակների էկրանների վրա։ Գրաֆիկական դիսպլեյն ունի մագնիսական գրչածայր, որի օգնությամբ հնարավոր է փոփոխություններ մտցնել էկրանի վրա լուսավորված գծագրի մեջ։ Երկկողմանի Մուտքի և ելքի սարքերը հարմար են կարճ հաղորդագրությունների կամ հրահանգների թելադրման համար և լայն կիրառություն ունեն ԷՀՄ-երի ժամանակի բաշխման ռեժիմում։ 

Կատեգորիա:Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ
Մուր

մինի
**Մուր**, մանրահատիկ սև փոշի։ Ստացվում է ածխաջրածինների մասնակի այրմամբ կամ ջերմային քայքայմամբ։ Գնդաձև հատիկները բաղկացած են վեցանկյուններ առաջացնող ածխածնի ատոմների կոր շերտերից (գրաֆիտի բյուրեղում այդ շերտերը հարթ են)։ Մուրի հատիկների խտությունը 2 գ/մ³ է։ Զարգացած մակերևույթ ունենալու պատճառով լավ ադսորբենտ է։ Մուր ստանում են բնական գազից, ացետիլենից, նավթամթերքներից և քարածխի խեժից։ Մուրը պարունակում է ավելի քան 98% ածխածին, 0,2—0,5% ջրածին, ծծումբ և այլ անօրգանական նյութեր։ Արտադրվող մուրի մոտ 90% օգտագործվում է ռետինի, հատկապես՝ դողերի արդյունաբերության մեջ՝ որպես լցոն (մեծացնում է մաշակայունությունը և ամրությունը), ինչպես նաև սև լաքեր, արծններ, տպագրական և կոսմետիկական ներկեր, պատճենահանող թղթեր, գրիմներ և այլն պատրաստելու համար, իսկ մեծ էլեկտրահաղորդականություն ունեցող ացետիլենային մուրի՝ գալվանական չոր բջիջներում։ Մուրը, որպես վնասակար խառնուրդ, պարունակվում է արտադրական վառարաններից և ներքին այրման շարժիչներից դուրս եկող գազերում (ծուխ) և թերայրման արդյունք է։ Սպիտակ մուրը, մանրահատիկ և ամորֆ սիլիցիումի երկօքսիդի պայմանական անվանումն է, որն օգտագործվում է որպես հատուկ կաուչուկների լցոն սպիտակ ու գունավոր ռետին պատրաստելու համար։

Կատեգորիա:Ներկանյութեր
Կատեգորիա:Ածխածին
Մեթոդական վառարան

մինի|աջից
**Մեթոդական վառարան**, անցումային վառարան՝ մետաղե նախապատրաստուկները գլոցումից, կռումից, դրոշմումից առաջ տաքացնելու համար։ Մեթոդական վառարանում նախապատրաստուկները տեղաշարժվում են վառելիքի այրման արգասիքների շարժմանն ընդառաջ։ Նման հակահոս շարժման դեպքում հասնում են վառարան մատուցվող ջերմության օգտագործման բարձր աստիճանի։ Նախապատրաստուկները հաջորդաբար անցնում են երեք ջերմատեխնիկական գոտիներ․ մեթոդական (նախնական տաքացման գոտի), եռակցման (տաքացման գոտի) և մարմանդ տաքացման (նախապատրաստուկում ջերմաստիճանների հավասարեցման գոտի)։ Մեթոդական վառարանները դասակարգվում են՝ եռակցման գոտում ջեռուցման գոտիների թվով (2-ից 5), նախապատրաստուկների տեղափոխման եղանակով (հրիչ և շարժական հեծաններով), կառուցվածքային առանձնահատկություններով (ներքևից տաքացվող, թեք հատակով և այլն)։ Մեթոդական վառարանները տաքացվում են գազանման կամ հեղուկ վառելիքով, այրիչների կամ բոցամուղների օգնությամբ։

Կատեգորիա:Մետալուրգիա
Ալեքսանդր Մուրդուկյան

**Ալեքսանդր Հովսեփի Մուրդուկյան** ( ), խորհրդային ռազմական գործիչ, Խորհրդային Միության հերոս (31.5.1945), գվարդիայի մայոր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1912 թվականին Պրիկումսկ (այժմ՝ քաղաք Բուդյոնովսկ՝ ՌԴ Ստավրոպոլի երկրամասում) քաղաքում։ 1934 թվականին զորակոչվել է կարմիր բանակ։ Որպես 89-րդ Հայկական հրաձգային դիվիզիայի հրետանային գնդի կոմիսար, 1938 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի ռազմաքաղաքական դպրոցը։ 1942—1943 թվականներին մասնակցել է Կովկասի պաշտպանական մարտերին։ 1943 թվականի հոկտեմբերին, նշանակվելով հրետանային դիվիզիոնի հրամանատար, Ուկրաինա, ապա Բելառուս, ռազմաճակատների կազմում մարտնչել է Ուկրաինայի, Բելառուսիայի ազատագրման, Լեհաստանի գրավման համար։ Խորհրդային Միության հերոսի կոչմանն արժանացել է Բեռլինի գրոհի ժամանակ ցուցաբերած սխրագործության համար։ Պատերազմից հետո շարունակել է զինվորական ծառայությունը։ Պարգևատրվել է Լենինի, «Հայրենական պատերազմի» I աստիճանի և այլ շքանշաններով։

## Պարգևներ
* Խորհրդային Միության հերոս (31․5․1945)
* Լենինի շքանշան
* Կարմիր դրոշի շքանշան
* Բոգդան Խմելնիցկու 3-րդ աստիճանի շքանշան (1945)
* «Հայրենական պատերազմի» I աստիճանի շքանշան (2)
* Կարմիր աստղի շքանշան
* Մեդալներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Մուրճ (մեքենա)

300px|մինի|Դարբնոցային մուրճ
**Մուրճ**, հարվածային գործողության մեքենա՝ մետաղական նախապատրաստուկը պլաստիկ դեֆորմացիայի ենթարկելու համար։ Կիրառվում է դարբնոցա-դրոշմիչ արտադրության մեջ կռման (կռող մուրճ) և ծավալային կամ թերթային դրոշմման (դրոշմիչ մուրճ) համար։ Մուրճը բաղկացած է շարժական կամ ընկնող մասից (մխոց, շտոկ, թակ), զանգվածային հիմքից՝ շաբոտից, հենոցից, հաղորդակից և կառավարման մեխանիզմներից։ Նախապատրաստուկը մշակող գործիքը կռող մուրճում ողորկ կամ ներհանված զարկաններն ու տակադիր դրոշմոցներն են, իսկ դրոշմիչ մուրճերում՝ դրոշմոցները։ Վերևի զարկանը կամ դրոշմոցի վերևի կեսն ամրացնում են թակին, իսկ ներքևինը՝ շաբոտին։

Նախապատրաստուկը տեղավորում են ներքևի զարկանի վրա կամ մուրճերի հիմնական տեսակների սկզբունքային սխեմաներ. 
ա) շոգեօդային, 
բ) պնեմատիկ, 
գ) մեխանիկական, 
դ) հիդրավլիկական դրոշմոցի ներքևի կեսում։

Շինվածքը ձևավորվում է նախապատրաստուկին շարժական մասով հարվածելիս, իսկ հարվածի էներգիան ընդունում է շաբոտը։ Մուրճի հիմնական պարամետրերն են շարժական մասերի կինետիկ էներգիան և ընկնող մասերի զանգվածը։ 13 տ զանգվածով կռվածք ստանալու համար Մուրճի շարժական մասերը շարժման մեջ են դրվում սեղմած օդով, շոգիով, գազով, հեղուկով ևն, ըստ այդմ տարբերում են շոգեօդային, պնեմատիկ, մեխանիկական և հիդրավլիկական մուրճեր։

Կատեգորիա:Գործիքներ