Պորտուգալիայի ճարտարապետություն

**Պորտուգալիայի ճարտարապետություն**, ճարտարապետական ​​կառույցների ամբողջություն, որոնք գտնվում են ժամանակակից Պորտուգալիայի տարածքում, ինչպես նաև այն երկրներում, որոնք ենթարկվել են պորտուգալական մշակույթի ուժեղ ազդեցությանը: Սա հատկապես վերաբերում է այն երկրներին, որոնք մտնում էին Պորտուգալական գաղութային կայսրության մեջ։

Պորտուգալական ճարտարապետությունը, ինչպես Պորտուգալիայի մշակույթի մյուս մասերը, հիմնված է երկրի պատմության վրա։ Մի քանի տարբեր ազգեր տարբեր ժամանակներում ազդել են երկրի ընդհանուր մշակութային դիմագծի վրա։ Նրանք են հռոմեացիները, գերմանական ժողովուրդները, արաբները: Հետագայում երկրի ճարտարապետության վրա ազդել են համաեվրոպական ճարտարապետական ​​ոճերը, որոնք որոշակի ժամանակաշրջաններում լայն տարածում են գտել։ Դրանք ներառում են ռոմանական, գոթական, Վերածննդի, բարոկկո և դասական ճարտարապետություն: Իրական պորտուգալական ճարտարապետական ​​ոճերից առանձնանում են Մանուելինոն` ուշ գոթիկայի պորտուգալական տարբերակը, և Պոմբալինոն` ուշ բարոկկոյի և կլասիցիզմի խառնուրդը, որը լայն տարածում գտավ 1755 թվականի Լիսաբոնի երկրաշարժից հետո:

20-րդ դարի պորտուգալական ճարտարապետությանը առնչվում են մի շարք հայտնի անուններ, ինչպիսիք են Ֆերնանդո Տավորան, Տոմաշ Տավեյրան, Էդուարդու Սուտու դե Մոուրան և հատկապես լվարո Սիզա Վիեյրան։

## Վաղ շրջան
### Մեգալիթներ
[thumb|[Դոլմեն Կաբեսանում՝ Էվորայի մոտակայքում]]
Պորտուգալիայի տարածքում ճարտարապետական ​​գործունեության ամենավաղ օրինակները վերաբերում են նեոլիթյան դարաշրջանին և հիմնականում կապված են մեգալիթյան մշակույթի հետ: Ամբողջ երկրում հայտնաբերվել են մեծ թվով դոլմեններ, թմբեր և մենհիրներ։ Ալենտեխո շրջանը հատկապես հարուստ է մեգալիթյան հուշարձաններով, որոնցից ամենահայտնին Անտա Գրանդե դու Զամբուջեյրո հուշարձանն է, որը գտնվում է Էվորայի մոտ։ Հայտնաբերված մենհիրները դասավորված են կա՛մ առանձին, կա՛մ շրջանաձև՝ ձևավորելով կրոմլեխներ։ Ալմենդրիսի Կրոմլեխը, որը նույնպես Էվորայի մոտակայքում է, ամենամեծն է Պիրենեյան թերակղզում, պարունակում է մոտ հարյուր մենհիր, որոնք կազմում են երկու էլիպսաձև զանգված։
### Նախնադարյան բնակավայրեր
left|thumb|Քարե դարի տուն Սիտանիա դե Բրիտեյրուսում
Նախնադարյան ամրացված բնակավայրեր, որոնք թվագրվում են պղնձի դարով, հայտնաբերվել են Տագուս գետի հովտում, օրինակ՝ Վիլա Նովա դե Սան Պեդրոն՝ Կարտաչոյի մոտ, կամ Կաստրո դո Զամբուջալը՝ Տորես Վեդրասի մոտ։

Այս տարածքները զբաղեցվել են Մ․թ․ա 2500-1700 թվականներին եւ շրջապատված են եղել քարե պարիսպներով ու աշտարակներով, ինչը վկայում է այն մասին, որ այս ընթացքում բազմաթիվ ռազմական բախումներ են տեղի ունեցել։

Մ․ թ․ա 6-րդ դարիցշ Հյուսիսարևմտյան Պորտուգալիան, ինչպես նաև հարևան Գալիցիան ենթարկվել են Կաստրոյի մշակույթի ազդեցությանը։ Տարածաշրջանը պարսպապատված էր ամրություններով, որոնք շարունակեցին գոյություն ունենալ մինչև հռոմեական ժամանակաշրջանը, երբ այս տարածքները դարձան Գալլեկիա գավառը։

Այս ժամանակաշրջանի ամենահայտնի հնագիտական ​​վայրերն են՝ Սիտանիա դե Սանֆինսը Պակոս դե Ֆերեյրայի մոտ, Սիտանիա դե Բրիտեիրոսը՝ Գիմարեսի մոտ և Սիվիդադ դե Տերոսոն՝ Պովոա դե Վարզիմի մոտ։ Պաշտպանական նպատակներով այս ամրությունները կառուցվել են բլուրների վրա՝ շրջապատված քարե պարիսպների օղակներով (օրինակ, Սիվիդադ դե Տերոզոն ուներ երեք պարիսպների օղակ)։ Տները կլոր էին, պատերը՝ քարից՝ առանց շաղախի, իսկ տանիքը՝ բուսական նյութերից։

### Հռոմեական ժամանակաշրջան
[thumb|Հռոմեական տաճար [Էվորայում]]
Ճարտարապետությունն այստեղ զգալի զարգացում է ստացել մ.թ.ա 2-րդ դարում հռոմեացիների գալուստով։ Նվաճված բնակավայրերը հաճախ վերակառուցվում էին հռոմեական մոդելներով, կառուցվում էին թատրոններ, տաճարներ, բաղնիքներ, ջրատարներ և հասարակական այլ շինություններ։ Բնակավայրերը միմյանց հետ կապելու համար կառուցվել է ճանապարհների և կամուրջների ցանց։

Բրագա (Բրակարա Ավգուստա) քաղաքը Գալլեկիայի մայրաքաղաքն էր և մինչ օրս պահպանում է հռոմեական ժամանակաշրջանի հանրային բաղնիքները, շատրվանը և թատրոնը։ Էվորայում պահպանվել է հռոմեական տաճար, որը ենթադրաբար կապված է Օկտավիանոս Օգոստոսի պաշտամունքի հետ։ Շավեշ քաղաքում հռոմեական կամուրջն անցնում է Տամեգա գետով, իսկ Լիսաբոնի Ալֆամա թաղամասում հռոմեական թատրոնի մնացորդներ կան։

Լավագույն պահպանված հռոմեական շինությունները գտնվում են Կոիմբրայի մոտ գտնվող Կոնիմբրիգայի ավերակներում։ Պեղումների արդյունքում այստեղ հայտնաբերվել են քաղաքի պարիսպներ, բաղնիքներ, ջրատար, ամֆիթատրոն, միջին խավի տներ (ինսուլա) և շքեղ առանձնատներ (դոմուս)՝ խճանկարներով զարդարված կենտրոնական բակով։
Մեկ այլ հայտնի հռոմեական բնակավայր է Միրոբրիգան, որը գտնվում է Սանտյագո դու Կասենի մոտ։ Այստեղ լավ են պահպանվել հռոմեական տաճարը, բաղնիքները, կամուրջը և Պորտուգալիայում պահպանված միակ հռոմեական հիպոդրոմը։
[thumb|left|Հռոմեական կամուրջ [Շավեշում]]
Հեռավոր վայրերում հարուստ հռոմեացիները կառուցել են վիլլաներ՝ գյուղատնտեսական գործունեությունը կառավարելու համար: Շատ վիլլաներ ունեին լոգարաններ, ինտերիերը զարդարված էր խճանկարներով և նկարներով։ Ամենահայտնի վիլլաներն են Պիզուան (Բեժայի մոտ), Տորրե դե Պալման (Մոնֆորտեի մոտ) և Սենթրում սելասը (Բելմոնտեի մոտ):

### Նախառոմանական ոճ
thumb|Սան Ֆրուտուոզու մատուռը Բրագայի մոտ (VII դար)
Հռոմեական տիրապետությունը Պորտուգալիայում ավարտվեց գերմանական ցեղերի (հիմնականում սուևիների և վեստգոթերի) ներխուժմամբ, որը սկսվեց մ.թ. 5-րդ դարում։ Վեստգոթերի ժամանակաշրջանից (580–770) պահպանվել են միայն մի քանի շենքեր, որոնց մեծ մասը վերակառուցվել է ավելի ուշ ժամանակներում։ Նման պահպանված շինություններից է Սան Ֆրուտուոզոյի մատուռը, որը գտնվում է Բրագայի մոտ։ Մատուռը 7-րդ դարում կառուցված վեստգոթական վանքի մի մասն էր։ Այս շենքի հատակագիծն ունի հունական խաչի ձև՝ ուղղանկյուն թեւերով և կենտրոնագմբեթով։ Գմբեթն ու թևերը զարդարված են կամարակապ ռելիեֆներով։ Մատուռը ցույց է տալիս բյուզանդական ճարտարապետության շենքերի ուժեղ ազդեցությունը տվյալ տարածաշրջանում, ինչպիսին է Գալլա Պլասիդիայի դամբարանը Ռավեննայում:

711 թվականից հետո Պիրենեյան թերակղզու մավրիտանական տիրապետության ժամանակաշրջանում Աստուրիայի թագավորությունը դարձավ քրիստոնեական դիմադրության կենտրոնը։ Բացի այդ, շատ քրիստոնյաներ (մոզարաբներ), որոնք ապրում էին մավրերի տարածքներում, իրավունք ունեին դավանելու իրենց կրոնը և կառուցելու պաշտամունքի վայրեր: Աստուրիական ճարտարապետությունը և մոզարաբական արվեստը ազդեցին քրիստոնեական շենքերի վրա: Այս ժամանակաշրջանից պահպանված ամենակարևոր շենքը Սան Պեդրո դե Լորուս եկեղեցին է, որը գտնվում է Օլիվեյրա դու Օսպիտալի մոտ։ Տաճարի վրա հայտնաբերված արձանագրության համաձայն՝ այն կառուցվել է 912 թվականին։

Մյուս նախահռոմեական տաճարները, որոնք կառուցվել են աստուրիայի և մոզարաբական ազդեցության տակ, եղել են Սան Պեդրո դե Բալսեմանի մատուռը՝ Լամեգուի մոտ և Սան Ցզյաո մատուռը Նազարեի մոտ, թեև որոշ գիտնականներ ենթադրում են, որ դրանք վեստգոթական ծագում ունեն։ Այս շենքերի ներքին տարածությունը բաժանված է տիպիկ պայտային կամարներով։

## Մավրիայի ժամանակաշրջան
thumb|Գլխավոր դարպասը (Պորտա դե Լուլե) դեպի Սիլվեսի հին մավրիտանական քաղաքի կենտրոն (Ալմեդինա)
711 թվականին Մաղրիբից Մավրերի ներխուժումը Պիրենեյան թերակղզի վերջ դրեց վեստգոթերի տիրապետությանը տարածաշրջանում, և նվաճողները թերակղզին անվանեցին ալ-Անդալուս։ Մավրերի ներկայությունը մեծ ազդեցություն է թողել արվեստի և ճարտարապետության վրա ներկայիս Պորտուգալիայի տարածքում, հատկապես հարավում, որտեղ Ռոկոնկիստան ավարտվել է միայն 1249 թվականին։ Այնուամենայնիվ, ի տարբերություն հարևան Իսպանիայի, Պորտուգալիայում մուսուլմանական ճարտարապետության մի քանի շենքեր են պահպանվել մինչ օրս: Պորտուգալիայի շատ քաղաքների և գյուղերի ավանդական տներն ունեն պարզ սպիտակ ճակատներ և, հետևաբար, շատ նման են Հյուսիսային Աֆրիկայի գյուղերին: Պորտուգալական շատ բնակավայրեր պահպանել են իսլամական դարաշրջանի փողոցների դասավորությունը, օրինակ՝ Լիսաբոնի Ալֆամա թաղամասը: Մավրական ​​շինությունները հաճախ կառուցվում էին հողից և կավե աղյուսներից, այնուհետև ներկում էին սպիտակ։

### Ամրոցներ
Մավրերը շատ քաղաքներում կառուցեցին ամրոցներ և ամրություններ, բայց չնայած իսլամական ժամանակաշրջանում կառուցված ամրոցներից շատերը պահպանվել են մինչ օրս, դրանք բոլորը զգալիորեն վերակառուցվել են Ռոկոնկիստայի ժամանակ: Լավագույն պահպանվածներից է Սիլվես ամրոցը Իսլամական Պորտուգալիայի հնագույն մայրաքաղաք Սիլվես քաղաքում։ 8-13-րդ դարերում կառուցված ամրոցը պահպանում է իր պարիսպներն ու քառակուսի աշտարակները, ինչպես նաև 11-րդ դարում կառուցված ջրամբարները, որոնք կառուցվել են պաշարման դեպքում ջրի պաշար ունենալու նպատակով։ Հին մավրիտանական քաղաքի կենտրոնը՝ Ալմեդինան, պաշտպանված էր պարսպով և մի քանի պաշտպանական աշտարակներով, ինչպես նաև դարպասներով, որոնցից մի քանիսը նույնպես պահպանվել են։
thumb|left|Մերտոլայի տեսարան․ գլխավոր եկեղեցին, առաջին պլանում՝ նախկին մզկիթը

Ալգարվեի մեկ այլ հայտնի ամրոց է Պադերնեն, որի ավերված պատերը վկայում են մավրերի կողմից հողե գրունտը որպես շինանյութ օգտագործելու մասին։ Սինտրայի շրջակայքում գտնվող Մավրերի ամրոցը նույնպես պահպանում է մավրերի ժամանակների պատերն ու ջրամբարները: Մավրերի կառուցած պարիսպների մի մասը պահպանվել է նաև Լիսաբոնում և Էվորայում։ Ֆարո և Էլվաշ քաղաքներում կարելի է գտնել մավրիտանական քաղաքային դարպասներ՝ բնորոշ պայտային կամարներով։
### Մզկիթներ
Շատ մզկիթներ են կառուցվել ժամանակակից Պորտուգալիայում մուսուլմանական իշխանության օրոք, բայց գրեթե բոլորը վերածվել են եկեղեցիների և տաճարների՝ դրանով իսկ բարդացնելով իսլամական հատկանիշների որոնումը: Լիսաբոնի, Սիլվեշի և Ֆարոյի տաճարները հավանաբար կառուցվել են մեծ մզկիթների մնացորդների վրա Ռեկոնկիստայից հետո:

Այս կանոնից միակ բացառությունը Բայքսո Ալենտեխոյի Մերտոլայի եկեղեցին է: Մերտոլա մզկիթը կառուցվել է 12-րդ դարի երկրորդ կեսին և չնայած բազմաթիվ փոփոխություններին, այն Պորտուգալիայի ամենալավ պահպանված միջնադարյան մզկիթն է։ Եկեղեցու հատակագիծը նման է քառակուսու, 12 սյուներ, որոնք ամրացված են 16-րդ դարում մանուելինոյի ոճով։ Չնայած շենքը զգալիորեն փոփոխվել է 16-րդ դարում, լաբիրինթոսային ինտերիերը և սյուները հստակորեն կապում են կառույցը Իսպանիայի և Հյուսիսային Աֆրիկայի այլ ժամանակակից մզկիթների հետ: Ներքին պատին դեռևս կա միհրաբ, զարդարված խորշ, որը ցույց է տալիս Մեքքայի գտնվելու վայրը։ Բացի այդ, եկեղեցին ունի երեք պայտային կամար՝ ալֆիզով, որը բնորոշ մուսուլմանական դեկորատիվ հնարք է։

## Ռոմանական ոճ
thumb|Ռատեշա վանքի բենեդիկտյան եկեղեցու արևմտյան ճակատը (կառուցվել է 12-րդ դարի երկրորդ կեսին)
### Տաճարներ և վանքեր
Ռոմանական ոճը հայտնվել է Պորտուգալիայում 11-րդ դարի վերջին և 12-րդ դարի սկզբին։ Պորտուգալիայում ռոմանական ոճի ամենակարևոր հուշարձաններն էին Բրագայի տաճարը և Ռեյս վանքը։ Բրագայի տաճարը վերականգնվել է 1070-ական թվականներին եպիսկոպոս Պեդրոյի կողմից և օծվել 1089 թվականին, թեև այդ ժամանակ միայն աբսիդն էր ավարտված։ Եպիսկոպոսը նախատեսում էր ստեղծել եռանավ, մեծ սրահ և մեծ տրանսեպտ ունեցող տաճար։ Այս վաղ նախագծի մասին հուշում է փոքրիկ Արևելյան մատուռը, որն այսօր գտնվում է հենց տաճարից դուրս:

Շինարարությունը շարունակվեց 1095 թվականից հետո, երբ կոմս Հենրին դարձավ Պորտուգալիայի շրջանի կառավարիչը։ Հենրին Պորտուգալիա է ժամանել ազնվական շքախմբի և Կլունի բենեդիկտյան վանքից մի վանականի հետ, որի վանահայրը կոմսի եղբայր Հյուգոն էր։ Բենեդիկտինները և այլ եկեղեցական կարգերը հզոր խթան են տվել Պորտուգալիայում ռոմանական ճարտարապետության զարգացմանը ողջ 12-րդ դարում։ Հենրիի օրոք կառուցվել է Ռատեշա վանքը՝ վաղ պորտուգալական հռոմեականության մեծագույն գործերից մեկը, թեև 12-րդ դարի ընթացքում սկզբնական դիզայնը մի քանի անգամ փոփոխվել է։
Բրագայի և Ռատեսի եպիսկոպոսները մեծ ազդեցություն են ունեցել Հյուսիսային Պորտուգալիայում: Ռոմանական եկեղեցիները, որոնք պահպանվել են 12-րդ դարից, գտնվում են Մանյենտիում (կառուցվել է մոտ 1117 թվականին), Ռիո Մաուում (1151), Տրավանկայում, Պաչո դե Սոուզայում, Պոմբեյրո դե Ռիբավիսելայում և շատ այլ վայրերում։

Ռոմանական ոճի տարածումը ողջ Պորտուգալիայում զուգահեռում էր Ռեկոնկիստային հյուսիսից հարավ, հատկապես կոմս Հենրիի որդու՝ Աֆոնսու I-ի՝ Պորտուգալիայի առաջին թագավորի օրոք։ Նրա օրոք կառուցվել է Սանտա Կրուս վանքը՝ այն ժամանակվա կարևորագույն վանական շինություններից մեկը, ցավոք, 16-րդ դարում վանքը զգալիորեն վերակառուցվել է։ Ալֆոնսոն և նրա իրավահաջորդները ֆինանսավորել են նաև բազմաթիվ եկեղեցիների և տաճարների կառուցումը երկրի եպիսկոպոսարաններում։ Այս ժամանակաշրջանին են պատկանում արդեն հիշատակված Բրագայի, Պորտուի, Կոիմբրայի, Վիզեուի, Լամեգուի և Լիսաբոնի տաճարները։

Պորտուգալիայի բոլոր ռոմանական տաճարները հետագայում մեծապես վերակառուցվեցին, բացառությամբ միայն Կոիմբրա տաճարը (1147 թվական), որը մնաց գրեթե իր սկզբնական տեսքով։ Մայր տաճարը կառուցված է լատինական խաչի տեսքով՝ երեք միջանցքներով, տրանսեպտով և երեք մատուռներով։ Կենտրոնական նավի երկրորդ աստիճանն ունի կամարակապ պատկերասրահ (եռաֆորիա), իսկ կենտրոնական խաչը պսակված է գմբեթով։ Սանտյագո դե Կոմպոստելայի տաճարը ևս նման կառուցվածք ունի, թեև Կոիմբրայի տաճարն իր չափերով պակաս նշանակալից է։

Լիսաբոնի տաճարը (կառուցումը սկսվել է 1147 թվականին) շատ նման է Կոիմբրայի տաճարին, բացառությամբ, որ արևմտյան ճակատին կան երկու հսկայական աշտարակներ, ինչը տեսանելի է նաև Պորտոյի և Վիզեուի տաճարներում: Ընդհանուր առմամբ, պորտուգալական տաճարները բավականին մեծ են, արտաքուստ հիշեցնում են ամրոցներ:

Հատկապես ուշագրավ է Կոնվենտո դե Կրիստու կլոր եկեղեցին, որը կառուցվել է 12-րդ դարի երկրորդ կեսին Տաճարական ասպետների կողմից։ Միջնադարյան Եվրոպայի համար հազվադեպ հանդիպող այս կենտրոնական շենքը Թոմարում (1160) կառուցվել է Ժայռի գմբեթի նմանությամբ (որը խաչակիրները սխալմամբ համարել են Սողոմոնի տաճարի մի մաս): Հարդարման առումով (սյուների վրա ծաղկային մոտիվներ) այն շատ նման է Կոիմբրայի տաճարին։
### Ամրոցներ
Պորտուգալական Ռեկոնկիստայի ժամանակ բազմաթիվ ամրոցներ կառուցվեցին՝ գյուղերը մավրերից և կաստիլացիներից պաշտպանելու համար։ Թագավոր Ալֆոնսոն ֆինանսավորել է բազմաթիվ ամրությունների կառուցումը, հաճախ վերափոխել են մավրիտանական ամրոցները (օրինակ, Լիսաբոնում գտնվող Սուրբ Գեորգի ամրոցը)։ Թագավորը նաև հողեր է շնորհել հատկապես տամպլիերներին և Հիվանդախնամների միաբանությանը, որոնք կարողացել են պաշտպանել սահմաններն ու բնակավայրերը։ Տամպլիերները Տագուս գետի երկայնքով կառուցեցին մի քանի ամրոցներ Պոմբալում, Թոմարում, Բելվերում և Ալմուրոլ դղյակը։

## Գրականություն
*
* 
* 
* Kingsley, Karen, Gothic Art, Visigothic Architecture in Spain and Portugal: A Study in Masonry, Documents and Form, 1980; International Census of Doctoral Dissertations in Medieval Art, 1982—1993
* Kubler, George, Soria, Martin, «Art and Architecture in Spain and Portugal and their Dominions, 1500—1800», New York, 1959.
* Kubler, George, «Portuguese Plain Architecture: Between Spices and Diamonds, 1521—1706» ; Wesleyan University Press, Middletown, Connecticut 1972; ISBN 0-81-954045-5
* Toman, Rolf — Romanik; Könemann Verlagsgesellschaft mbH, Köln, 1996 (in Dutch translation: Romaanse Kunst: Architectuur, Beeldhouwkunst, Schilderkunst) ISBN 3-89508-449-2
* Toman, Rolf — Barock ; Könemann Verlagsgesellschaft mbH, Köln, 1997 (in Dutch translation: Barok: Architectuur, Beeldhouwkunst, Schilderkunst); ISBN 3-89508-919-2
* Underwood, D.K. — «The Pombaline Style and International Neoclassicism in Lisbon and Rio de Janeiro.»; U. of Pennsylvania Editor, 1988

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ''Portuguese Architecture'' by Walter Crum Watson, available free (in HTML or plain text) at gutenberg.org

Կատեգորիա:Պորտուգալիայի ճարտարապետություն