Նյու Յորք նահանգի պատմություն

[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Halve_Maen_approaching_Manhattan_28_June_2009.jpg|աջից|մինի|Պատմական համադրում․ [Հենրի Հուդզոնի 17-րդ դարի «Halve Maen» նավի կրկնօրինակն անցնում է  ժամանակակից ստորին Մանհեթենով, որտեղ իսկական նավը նավարկած կլիներ՝ Նյու Յորքի նավահանգիստը ուսումնասիրելիս։]]
**Նյու Յորքի պատմություն**, առաջացումը մ․ թ․ ա 10․000 տարի առաջ՝ առաջին մարդկանց ի հայտ գալու ժամանակ։ Մինչև Քրիստոսից հետո 1100 թվականը երկու հիմնական մշակույթներ գերիշխող դարձան, քանի որ զարգացան Իրոկեզներ և Ալգոնկիններ ցեղախմբերը։ 1524 թվականին Նյու Յորքի Եվրոպական հայտնագործությունը ղեկավարում էր Ջովաննի դա Վերազանոն, որին հաջորդեց 1609 թվականին հոլանդացիների կողմից առաջին հողային պահանջը։ Նիդերլանդների մասը կազմելով, գաղութը կարևոր նշանակություն ուներ մորթու առևտրի գործում և ի վերջո հովանավորության շնորհիվ դարձավ գյուղատնտեսական ռեսուրս։ 1626 թվականին հոլանդացիները կարծում էին, որ նրանք բնիկ ամերիկացիներից գնել էին Մանհեթենի կղզին։ 1664 թվականին Անգլիան վերանվանեց գաղութ՝ Նյու Յորք, Չարլզ II Ստյուարտի եղբայր Յորքի և Ալբանիի դուքսի անունով։ 18-րդ դարում Նյու Յորքը հայտնի դարձավ Տասներեք գաղութներում որպես հիմնական առևտրային նավահանգիստ։

Նյու Յորքը առանցքային դեր խաղաց ամերիկյան հեղափոխության և հետագայում տեղի ունեցող պատերազմների ընթացքում։ 1765 թվականին «Stamp Act Congress»-ը Տասներեք գաղութներից ներկայացուցիչներ միավորեց՝ բրիտանական քաղաքականություններին միասնական պատասխան ձևավորելու համար։ Նյու Յորքում ակտիվ էր «Ազատության որդիներ» քաղաքական կազմակերպությունը՝ մարտահրավեր նետելու բրիտանական իշխանությանը։ Լոնգ Այլենդի ճակատամարտում մեծ կորստից հետո մայրցամաքային բանակը մի շարք պարտություններ կրեց, որոնք ստիպեցին նահանջել Նյու Յորքի տարածքից՝ ռազմավարական նավահանգիստը թողնելով բրիտանական բանակին և նավատորմին՝ որպես իրենց հյուսիսամերիկյան գործողությունների բազա մյուս պատերազմների ժամանակ։ Սարատոգայի ճակատամարտը պատերազմի շրջադարձային կետն էր հօգուտ ամերիացիներին՝ համոզելով Ֆրանսիային դաշնակցել իրենց հետ։ Նյու Յորքի սահմանադրությունն ընդունվեց 1777 թվականին և ամուր ազդեցություն ունեցավ ԱՄՆ սահմանադրության վրա։ Նյու Յորքը 1788-1790 թվականներին տարբեր ժամանակներում եղել է ազգային մայրաքաղաք, որտեղ մշակվել է իրավունքների օրինագիծը։ 1797 թվականին Օլբանին դարձավ մշտական պետական մայրաքաղաքը։ 1787 թվականին Նյու Յորքը դարձավ 11-րդ նահանգը` հաստատելու ԱՄՆ սահմանադրությունը։

19-րդ դարում Նյու Յորքը գրանցել է տրասնպորտային զգալի առաջնթաց, ինչպիսիք են 1807 թվականին ստեղծված առաջին շոգենավը, 1825-ին Էրի ջրանցքը և 1831 թվականին ստեղծված Ամերիկայի առաջին կանոնավոր կերպով պլանավորված երկաթուղային ծառայությունը։ Այս առաջընթացները հանգեցրին արևմտյան Նյու Յորքի ընդլայնված բնակեցմանը և առևտրային կապերին Մեծ լճերի շրջակայքում գտնվող Միջին արևմուտքի բնակավայրերի հետ։

Նյու Յորքի հարավի հետ առևտրային կապերի շնորհիվ, ԱՄՆ-ի քաղաքացիական պատերազմի սկզբի օրերի ընթացքում կային բազմաթիվ հարավային համախոհներ, իսկ քաղաքապետն էլ առաջարկեց դուրս գալ կազմից։ Այլևս չճակատամարտելով՝ Նյու Յորքը, վերջ ի վերջո, ուղարկեց շատ զինվորներ և գումար՝ միության գործին աջակցելու համար։ Հետևաբար նահանգը օգնեց, որպեսզի ստեղծվի արդյունաբերական դարաշրջան և հետևապես այն տուն դարձավ որոշ առաջին արհմիությունների համար։

19-րդ դարի ընթացքում Նյու Յորքը դեպի ԱՄՆ մտնող եվրոպական ներգաղթյալների համար հիմնական մուտքի կետը դարձավ ՝սկսած իռլանդացիների մեծ սովի ժամանակ։ Միլիոնավոր մարդիկ եկան «Battery» այգի «Castle Clinton»-ի միջով, նախքան 1892 թվականին Էլիս կղզու բացումը՝ ընդունելու միլիոնավոր մարդկանց, հատկապես ավելի շատ Արևելյան և Հարավային Եվրոպայից։ Ազատության արձանը բացվեց 1886 թվականին և դարձավ հույսի խորհրդանիշ։ Մինչև 1929 թվականին տեղի ունեցող ֆոնդային բորսայի վթարը, Նյու Յորքը վերելք ապրեց «Մռնչյուն քսանականների» ժամանակ, իսկ երկնաքարերն էլ արտահայտեցին քաղաքի էներգիան։ 1913-1974 թվականներին Նյու Յորքում եղել են աշխարհի ամենաբարձր շենքերը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի համար պաշտպանական արդյունաբերության կուտակումը նահանգի տնտեսությունը վերածվեց Մեծ ճգնաժամի, քանի որ հարյուր հազարավոր մարդիկ ջանում էին հաղթել «Առանցքի ուժեր»-ին։ Պատերազմից հետո նահանգը առերեսևեց էական սուբորբանիզացիայի բոլոր խոշոր քաղաքներում, իսկ կենտրոնական քաղաքների մեծ մասն էլ կրճատվեց։ «Thruway system»-ը բացվել է 1956 թվականին՝ ազդարարելով տրանսպորտային առաջընթացի մեկ այլ դարաշրջան։

1970-ականների վերջին  գրեթե սնանկության ժամանակահատվածից հետո Նյու Յորքը վերականգնեց իր կարգավիճակը որպես մշակութային կետրոն, գրավեց ավելի շատ ներգաղթյալների և գրանցեց նոր երաժշտական ոճերի զարգացում։ 20-րդ դարի երկրորդ կեսին քաղաքը հրատարակչությունից վերածվեց լրատվամիջոցների մայրաքաղաքի՝ ի հայտ բերելով բազմաթիվ նոր ալիքներ և հեռարձակումներ։ Որոշ լրագրեր համազգային և համաշխարհային ճանաչում ձեռք բերեցին։ Արդյունաբերության վերակազմավորման հետ մեկտեղ պետության արտադրական բազան քայքայվեց, և պետությունն անցավ ծառայության ոլորտների։

## Նախապատմություն
[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Early_Localization_Native_Americans_NY_-_Red-Green_Coloring.svg|alt=Map of New York showing Algonquian tribes in the eastern and southern portions and Iroquoian tribes to the western and northern portions.|մինի|Նյու Յորքում գերիշխում էին Իրոկեզների (կանաչ) և[Ալգոնկիններ (ցեղախումբ)|Ալգոնկինների (կարմիր)  հնդկական ցեղախմբերը։]]
Նյու Յորքի առաջին բնակիչները հաստատվել են մոտ մ․թ․ա 10․000 տարի առաջ։ Քրիստոսի ծննդից հետո մոտ 800 տարում Իրոկեզներ ցեղախմբի նախնիները տեղափոխվեցին Ապալաչյան լեռների տարածք։ Փոյնթ թերակղզու համալիրի մարդիկ Նյու Յորքի Ալգոնկյան ժողովուրդների նախահայրերն էին։

Մոտավորապես 1100 թվականին զարգացել էին իրոկվերեն խոսող և ալգոնկիերեն խոսող մշակույթները, որոնք ի վերջո բախվելու էին եվրոպացիներին։ Իրոկեզների հինգ երկրները մոտ 15-րդ դարում ստեղծեցին հզոր համադաշնություն, որը վերահսկում էր ներկային Նյու Յորքի տարածքը մինչև Փենսիլվանիա, Մեծ Լճերի շրջակայքում։ Դարեր շարունակ Իրովկերենացիները  եգիպտացորենի դաշտեր էին մշակում Մոհավկ գետի ցածրադիր վայրերում, որոնք հետագայում գրավեցին հոլանդացի վերաբնակիչները Շենեկտադիում, երբ գնեցին այս տարածքը։ Արևմուտքում գտնվող իրոկեզ ազգերը նույնպես ունեին լավ մշակված տարածքներ և պտղատու այգիներ։

Իրոկեզները գերիշխանություն հաստատեցին մորթու առևտրի վրա իրենց ողջ տարածքում՝ սակարկելով եվրոպացի գաղութարարների հետ։ Իրոկվոյի համադաշնության շրջանակներում Նյու Յորքի մյուս ցեղերն ավելի շատ ենթակա էին կամ եվրոպական ոչնչացմանը կամ ձուլմանը։ Գտնվելով հյուսիսարևելյան հատվածի հիմնական առևտրային ուղիների վրա և տեղակայված լինելով ֆրանսիական և անգլիական բնակավայրերի միջև՝ եվրոպացիներն ինտենսիվորեն հարձակվում էին իրոկեզների վրա, ինչը նաև նշանակում է, որ վերաբնակիչները, լինեն հոլանդացի, ֆրանսիացի կամ անգլիացի, նույնպես ենթարկվում էին հարձակման։ Ալգոնկի ցեղերը ավելի քիչ  էին միավորված իրենց ցեղերի մեջ, նրանք սովորաբար ապրում էին գետերի, առուների կամ Ատլանտյան ափի երկայնքով։ Սակայն բնիկների երկու խմբերն էլ կայացած ժողովուրդներ էին, որոնք ունեին բարձրակարգ մշակութային համակարգեր, նրանց հանդիպած եվրոպացի գաղութարարներն այդքան էլ շատ չէին հասկանում կամ գնահատում դրանք։ Բնիկներն ունեին «բարդ և մշակված տեղական տնտեսություն, որը ներառում էր որսորդությունը, հավաքումը, արտադրությունը և հողագործությունը և հանդիսանում էր բնիկ ամերիկացի ցեղերի, ազգերի, լեզուների և քաղաքական միավորումների խճանկար»։ Իրոկեզները սովորաբար հանդիպում էին Հյուսիային Նյու Յորքի Օնոնդագա շրջանում, որը ամեն դար կամ այնքան, որտեղ համակարգում էին քաղաքականությունները, թե ինչպես վարվել եվրոպացիների հետ ամրապնդեց կապը Հինգ Ազգերի միջև։

Ցեղերը, ովքեր կարողացել են Նյու Յորքը տուն անվանել, Իրոկեզները, Մոհավկները, Մոհիկանները, Սուսքուհաննոքը, Պետունը, Չոննոնտոնը, Օնտարիոն և Նանտիկոկեն են են եղել։

## Նախագաղութային ժամանակաշրջան
1524 թվականին Ֆրանիսական թագավորության ծառայության իտալացի հետազոտող Ջովաննի դա Վերազանոն բացահայտեց Կարոլինայի և Նյուֆաունդլենդի միջև գտնվող Հյուսիսային Ամերիկայի Ատլանտյան ափը, ինչպիսիք են Նյու Յորքի Հարբուրը և Նարագանսեթ ծովածոցը։ 1524 թվականի ապրիլի 17-ին Վերազանոն Նեղ կոչվող նեղուցով մուտք է գործում Նյու Յորքի Ծովածոց։ Նա նկարագրեց «ընդարձակ ծովափնյա գիծ՝ խորը գետաբերանով, որտեղ կարող էին անցնել յուրաքանչյուր տեսակի նավ», այնուհետև ասեց, «որ այն ձգվում է դեպի ցամաքի մի հատված և բացվում է՝ ձևավորելով մի գեղեցիկ լիճ։ Ջրի այս հսկայական թիթեղը լցվել է տեղի նավակների միջոցով»։ Նա ժամանեց Մանհեթենի գագաթ և հավանաբար Լոնգ Այլենդի ամենահեռավոր կետ։

1535 թվականին Ֆրանսիացի հետազոտող Ժակ Կարտիեն դարձավ առաջին եվրոպացին, ով Ատլանտյան օվկիանոսից նկարագրեց և քարտեզագրեց Սուրբ Լավրենտիոս գետը՝ նավարկելով մինչև Մոնրեալ գետի մոտ։

## Հոլանդական և Բրիտանական գաղութային ժամանակաշրջան
1609 թվականի ապրիլի 4-ին Հոլանդական արևելահնդկական ընկերության աշխատակից Հենրի Հուդզոնը մեկնեց Ամստերդամ ՝ ղեկավարելով «*Halve Maen»* նավը*։* Սեպտեմբերի 3-ին նա հասավ Հուդզոն գետի գետաբերան։ Նա նավարկեց Հուդզոն գետով մինչև Օլբանիի մոտ՝ Մոհավկ գետի և Հուդզոնի միախառնման հետ։ Նրա ճանապարհորդության նպատակն էր տարածաշրջանի և մորթու առևտրի նկատմամբ հոլանդական պահանջներ հաստատելը, որը բարգավածեց այն բանից հետո, երբ 1614 թվականին Օլբանիում առևտրի կետ ստեղծվեց։

1614 թվականին In 1614, Հենրիք Քրիստիանենսոնի hրամանատարությամբ հոլանդացիները կառուցեցին «Fort Nassau» (այժմ՝ Ալբանի) առաջին հոլանդական բնակավայրը Հյուսիայն Ամերիկայում և եվրոպական առաջին բնակավայրը, որը լինելու էր Նյու Յորքը։  1624 թվականին այն վերափոխվեց «Fort Orange»-ի մոտակայք։ 1625 թվականին «Fort Amsterdam»-ը կառուցվեց Մանհեթենի հարավային գագաթում՝ պաշտպանելու Հուդզոն գետը։ Այս բնակավայրը գնալով դարձավ Նոր Ամստերդամ քաղաքը։

1664 թվականին բրիտանացիները նվաճեցին Նիդերլանդները հանձնվելու մեղմ պայմաններն, ամենայն հավանականությամբ, նրանք նվազագույնի են հասցրել  տեղի դիմադրությանը։ Գաղութը և Նոր Ամստերդամը՝ երկուսն էլ, վերանվանվեցին Նյու Յորք (Օլբանին ՝ «Beverwijck») իր նոր սեփականատիրոջ ՝ Ջեյմս II-ի, Անգլիայի, Իռլանդիայի և Շոտլանդիայի թագավորից հետո, ով եղել է Յորքի և Օլբանիի դուքսը։ Անգլիացիների տիրապետության ժամանակ Նոր Նիդերլանդերի բնակչությունը կազմում էր 7000-8000։

## Նյու Յորքի պրովինցիա (1664–1776)
[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nycolony.png|մինի|[Նյու Յորք (պրովինցիա)|Նյու Յորքի պրովինցիայի քարտեզը]]
Հիմնականում Գերմանիայի Պալատին շրջանից հազարավոր աղքատ գերմանացի ֆերմերներ 1700 թվականից հետո գաղթեցին նահանգի վերին շրջաններ։ Նրանք այդքան էլ շատ չէին շփվում ուրիշների հետ, ամուսնանում էին իրենք իրենց հետ, խոսում էին գերմաներեն, հաճախում լյութերական եկեղեցիներ և պահում իրենց ավանդույթներն ու կերակրատեսակները, շեշտում էին սեփականության իրավունքը։ Ոմանք տիրապետում էին անգլերենին, որպեսզի իրազեկված լինեին տեղի իրավական և բիզնես հնարավորություններից։ Նրանք անտեսեցին հնդկացիներին և հանդուրժեցին ստրկությունը (չնայած, որ քչերն էին բավական հարուստ ստրուկ ունենալու համար)։

18-րդ դարում Հուդզոն գետի երկայնքով ելիտար գաղութարարները ստեղծեցին խոշոր կալվածքներ, ինչպիսիք են Լիվինգսթոնը, Քորտլենդը, Ֆիլիպսբուրգը և Ռենսելերսվիկը։ Կալվածքները ներկայացնում էին գաղութի չմշակված հողերի կեսից ավելին։ Այս ընթացքում Նյու Յորքի պրովինցիան բարգավաճեց, տնտեսությունն ամրապնդվեց Լոնգ Այլենդի և Հուդզոնի Հովիտի գյուղատնտեսության շնորհիվ՝ Նյու Յորքի Նավահանգստում առևտրի և արհեստագործության հետ համատեղ, Կարիբյան ավազանում «British sugar colonies»-ի համար գաղութը հացի և անտառանյութերի տարածք էր համարվում։ Այս դարի ընթացքում Նյու Յորքի բնակչությունը զգալիորեն աճեց, առաջին գաղութային մարդահամարից (1698) մինչև վերջինը (1771) պրովինցիան աճեց ինն անգամ ՝ 18․067-ից հասնելով 168․007-ի։

## Նյու Յորքը Ամերիկյան հեղափոխության ժամանակ
[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surrender_of_General_Burgoyne.jpg|մինի|[Ջոն Թրամբալի «գեներալ Բուրգոյնի հանձնում»-ը նկարը ոճավորում է ամերիկացիների հաղթանակը Սարատոգայում։]]
Ամերկյան Հեղափոկան պատերազմում Նյու Յորքն էական դեր խաղաց։ 1765 թվականին «Նամականիշի ակտ» օրենքն ընդունելուց հետո գաղութը առերեսվեց ապստամբության, որը Նյու Յորքում հիմնված «Ազատության որդիներ»-ը առաջ մղեց Նյու Յորքի քաղաքականության առաջնագծում։ Օրենքի ընդունումը սրեց այն դեպրեսիան, որն ապրեց պրովինցիան 1760 թվականին Կանադա ներխուժելու անհաջող փորձից հետո։ Թեև Նյու Յորքի վաճառականները կորցրեցին շահավետ ռազմական պայմանագրերը, խումբն ընդհանուր լեզու էր փնտրում թագավորի և ժողովրդի միջև, սակայն 1775 թվականի ապրիլի Լեքսինգթոնի և Կոնկորդի ճակատամարտերից հետո անհնարին էր փոխզիջումը։ Այդ հետևանքով 1775 թվականի հունիսի 9-ին Նյու Յորքի նահանգային կոնգրեսը յուրաքանչյուր վառոդի ցենտի համար վճարված հինգ ֆունտ ստերլինգի դիմաց հանձնեց յուրաքանչյուր շրջանի կոմիտեին:

Երկու հզոր ընտանիքներ տասնամյակներ շարունակ գումարեցին համախոհների գաղութային կոալիցյաներ։ Որոշ բացառություններով «DeLancey» խմբակցության հետ երկար ժամանակ միավորված անդամները միասին շարունակում էին գործել, երբ իրենց ղեկավարությունը որոշեց աջակցել թագավորին, մինչդեռ Լինգվիսթոնի խմբակցության անդամները դարձան հայրենասերներ։

Նյու Յորքի ռազմավարական կենտրոնական դիրքը և նավահանգիստը դարձան առանցքային՝ գաղութները վերահսկելու համար։ Բրիտանացիները ստեղծեցին դարի ամենամեծ նավատորմը․ 30․000 բրիտանացի նավաստիներ և զինվորներ կանգ առան Սթաթեն Այլենդի մոտ։ 1776 թվականին գեներալ Ջորջ Վաշինգտոնը հազիվ կարողացավ իր բանակի հետ փախչել  Նյու Յորք, գեներալ Սըր Ուիլյամ Հոուն դուրս մղեց Վաշինգտոնին, սակայն սխալվեց՝ ընլայնվելով Նյու Ջերսի։ 1777 թվականի հունվարին Նյու Յորքի մոտակայքում նա պահպանեց միայն մի քանի առաջապահ ուղեկալների։ Բրիտանացիները քաղաքը պահել են երկար ժամանակ՝ օգտագորժելով այն այլ թիրախների դեմ արշավանքների հիմք։

1777 թվականի հոկտեմբերին ամերիկացի գեներալ Հորացիո Գեյթսը հաղթեց Սարատոգայի ճակատամարտում, հետագայում համարվելով որպես պատերազմի շրջադարձային կետ։ Եթե Գեյթսը չհաղթեր, ապստամբությունը կարող էր փլուզվել, Սարատոգան կորցնելը կարժենար Հուդսոն-Շեմպլեն միջանցքը, որը կբաժաներ Նոր Անգլիան մնացած գաղութներից և կպառակտեր հետագա միությունը։

## Պետականությունը մինչև քաղաքացիական պատերազմ
[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Old_Albany_City_Hall.png|մինի|Օլբանիում գտնվող  «''Stadt Huys»-''ը դարձավ նահանգի կառավարման նստավայրը, երբ 1797 թվականին Օլբանին դարձավ մշտական [Կապիտոլիում (Վաշինգտոն)|կապիտոլիումը։]]
Պատերազմի ավարտից հետո Նյու Յորքի սահմանները հստակեցվեցին․ Շամպլեն լճի արևելք գտնվող շրջանները  դարձան Վերմոնտ, իսկ նահանգի արևմտյան սահմանները կարգավորվեցին մինչև 1786 թվականը։

Շատ իրոկեզներ աջակցում էին բրիտանացիներին (սովորաբար վախենալով հետագա ամերիկյան հավակնություններից)։ Պատերազմի ըմթացքում շատերը զոհվեցին, իսկ մյուսները բրիտանացիների հետ աքսորվեցին։ Մնացածն ապրում էին տասներկու ռեզերվացիաներում, մինչև 1826 թվականը մնացել էր միայն ութ ռեզերվացիներ, որոնք բոլորն էլ պահպանվել էին մինչև 21-րդ դարը։

1777 թվականի ապրիլին նահանգն ընդունեց իր սահմանադրությունը ՝ ստեղծելով ամուր գործադիր և ճշգրիտ իշխանությունների բաժանում։ Մեկ տասնամյակ անց այն ուժեղ ազդեցություն ունեցավ դաշնային սահմանադրության վրա։ 1787 թվականի դաշնային սահմանադրության վերաբերյալ բանավեճը հանգեցրեց խմբերի ձևավորմանը, որը հայտնի է որպես ֆեդերալիստներ՝ հիմնականում «ստորջրյա բնակիչներ» (նրանք, ովքեր ապրում էին Նյու Յորքում կամ մերձակայքում), որոնք աջակցում էին ամուր ազգային կառավարությանը, և հայտնի է որպես  հակաֆեդերալիստներ, հիմնականում ՝ «վերին շրջանի բնակիչներ» (նրանք, ովքեր ապրում էին քաղաքի հյուսիսում և արևմուտքում), որոնք  դեմ էին ազգային խոշոր ինստիտուտներին։ 1787 թվականին Նյու Յորքի առաջատար ֆեդերալիստ և սահմանադրությունը ստորագրող Ալեքսանդր Համիլթոնը գրեց Ֆեդերալիստական ​​փաստաթղթերը։ Նա հրապարակեց և գրեց մատենաշարերի մեծ մասը Նյու Յորքի թերթերում ՝ ի աջակցություն առաջարկվող ԱՄՆ Սահմանադրության։ Հակաֆեդերալիստենրը չէին տուժում փաստարկներից, սակայն նահանգը վավերացրեց այն 1788 թվականին։

1785 թվականին Նյու Յորքը դարձավ ազգային մայրաքաղաք և շարունակեց մնալ այդպիսին մինչև 1790 թվականը։ 1789 թվականին Ջորջ Վաշինգտոնը երդվեց որպես Միացյալ Նահանգների նախագահ  Ֆեդերալ Հոլի դիմաց։ Միացյալ Նահանգերի դաշնայի իրավունքի օրինագիծն ընդունվեց այնտեղ, իսկ ԱՄՆ Գերագույն դատարանն էլ առաջին անգամ այնտեղ կառուցվեց։ Պետականությունից մինչև 1797 թվականը  օրենսդիր մարմինը հաճախ տեղափոխում էր նահանգի մայրաքաղաքը Օլբանիի, Քինգսթոնի, Փոքիփսիի և Նյու Յորքի միջև, հետագայում Օլբանին պահեց այդ դերը։
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:NewYork1814.pdf|մինի|Նյու Յորքի քարտեզը, 1814 թվական
19-րդ դարի սկզբին Նյու Յորքը տրանսպորտի առաջխաղացման կենտրոն դարձավ։ 1807 թվականին Ռոբերտ Ֆուլտոնը նախաձեռնեց Նյու Յորքից դեպի Օլբանի տանող շոգենավի գիծը՝ իր տեսակի մեջ առաջին հաջողակ ձեռնարկությունը։ 1815 թվականին Օլբանին նահանգի վճարովի ճանապարհների կենտրոնն էր, որը քաղաքը ստեղծեց որպես կենտրոն պիոներների համար, որոնք գաղթում էին արևմուտքից դեպի Բուֆֆալո և Միչիգանի տարածք։

1825 թվականին բացվեց Էրի ջրանցքը ՝ ապահովելով նահանգի տնտեսական գերակայությունը։ Դրա ազդեցությունը հսկայական էր․ մի աղբյուր հայտարարեց որ «Կապելով Ատլանտյան օվկիանոսը և Մեծ Լծերը՝ ջրանցքը քաղաքական կամքի գործողություն էր, որը միացավ նահանգի շրջաններին, ստեղծեց հսկայական տնտեսական տարածք Նյու Յորքի համար և ստեղծեց պատրաստի շուկա ՝ նահանգում ստեղծված գյուղատնտեսական արտադրանքների համար»։ Այդ նույն տարում արևմտյան Նյու Յորքը «սահմանամերձ»-ից վերածվեց բնակավայրի։ Մինչև այս պահը բոլոր  շրջանները և քաղաքապետարանների մեծ մասն ընդգրկված էին ՝ մոտավորապես համապատասխանեցնելով նահանգի այսօրվա կազմակերված վիճակին։ 1831 թվականին Մոհավկ և Հյուդզոն երկաթուղին սկսեցին երկրի առաջին հաջող կանոնավոր կերպով պլանավորված շոգենավի երկաթուղու ծառայությունը:

Տրանսպորտի արագ առաջընթացը հանգեցրեց պտղաբեր Մոհավկ և Գենեսի հովիտների և Նիագարայի սահմանների բնակեցմանը։ Բուֆալոն և Ռոչեստերը դարձան զարգացող քաղաքներ։ Նոր Անգլիայի «Յանկիների» (հիմնականում ծագումով անգլիացի) զգալի միգրացիան դեպի նահանգի կենտրոնական և արևմտյան հատվածներ հանգեցրեց ավելի բնակեցված «Յորքերների» (հիմնականում ծագումով գերմանացի, հոլանդացի և շոտլանդացի) հետ փոքր հակամարտությունների։  Նահանգի բնակչության ավելի քան 15%-ը ծնվել էին Նոր Անգլիայում։ Այդ ժամանակ նահանգի արևմտյան հատվածն արագորեն զարգանում էր։ 1840 թվականին Նյու Յորքում էր գտնվում երկրի երեսուն խոշոր քաղաքներից յոթը։

Այս ժամանակահատվածում քաղաքները ստեղծեցին կրթական ակադեմիաներ, այդ թվում աղջիկների համար։ Նահանգի արևմտյան տարածքն առաջադիմության կենտրոն էր, ինչպիսիք են աբոլիցիոնիզմի աջակցությունը, ժուժկալությունը և կանանց իրավունքները։ Կրոնական խանդավառությունները ծաղկեցին, իսկ «Վերջին Օրերի Սրբեր»-ի շարժումը ստեղծվեց Ջոզեֆ Սմիթի և նրա տեսլականի կողմից։ Վերացման որոշ կողմնակիցներ մասնակցեցին «Ստորգետնյա երկաթուղի» ցանցին ՝ օգնելով փախչող ստրուկներին Նյու Յորքում կամ Կանադայում ազատության մեջ լինել։

Բացի դա 1840-ական թվականների սկզբին նահանգի օրենսդիր մարմինը և նահանգապետ Ուիլյամ Սյուարդն ընդլանեցին Նյու Յորքում ազատ սևամորթների և փախստական ստրուկների իրավուքները։ 1840 թվականին օրենդիր մարմինն ընդունեց օրենքներ, որոնք պաշտպանում են աֆրոամերիկացիների իրավունքները Հարավային ստրկատերերից։ Ինչ-որ մեկը երաշխավորեց ենթադրյալ փախստական ստրուկներին Նյու Յորքում երդվյալ ատենակալների դատավարության իրավունքը՝ պարզելու, թե արդյոք նրանք ստրուկներ էին, իսկ մեկ ուրիշը խոստացավ պետության օգնությունը՝ ստրկության մեջ առևանգված ազատ ստրուկներին վերադարձնելու համար (ինչպես տեղի ունեցավ 1841 թվականին Սարատոգա Սփրինգսում ապրող Սոլոմոն Նորթափի հետ, ով մինչև 1853 թվականը ազատության մեջ չէր)։ 1841 թվականին Սյուարդը ստորագրեց օրենսդրություն՝ չեղյալ համարելու «իննամսյա օրենք»-ը, որը թույլ էր տալիս ստրկատերերին նահանգ վերադրաձնել իրենց ստրուկներին ինն ամսով, մինչև նրանք ազատ համարվեին։ Այս ամենից հետո նահանգ բերված ստրուկներն անմիջապես ազատ էին համարվում, ինչպես եղավ որոշ այլ անկախ նահանգներում։ Սյուարդը նաև սորագրեց օրենսդրությունը, որը հաստատում էր բոլոր երեխաների համար նախատեսված հանրային կրթությունը՝ թողնելով այն տեղի իրավասություններին, թե ինչպես էր այն իրականացնելու (որոշներն առանձնացնում էին դպրոցները)։

Նյու Յորքը ծաղկեց 19-րդ դարի առաջին կեսին։ 1809 թվականին Վաշինգտոն Իրվինգը գրեց «Նյու Յորքի պատմությունը» երգիծականը Դիդրիխ Նիկերբոկերի անվան տակ ներկայանալով և 1819 թվականին Հյուդզոն հովիտի քաղաքներում նա գրեց «Ռիփ Վան Ուինքլ»-ը և «Քնկոտ խոռոչի լեգենդը»։ 1830-ական թվականներին ստեղծվեց Թոմաս Քոուլի «Հուդզոն գետի դպրոց» միավորումը ՝  ցուցադրելով Հուդզոն հովտի դրամատիկ բնապատկերները: 1840-ական թվականներին Նյու Յորքում ձևավորվեց առաջին բեյսբոլի թիմը, ինչպիսին է «Նյու Յորք Նիքերբոքերս» խումբը։ Հետագայում Պրոֆեսիոնալ բեյսբոլն իր Փառքի սրահը կառուցեց Կուպերսթաունում։ Սարատոգա Սփրինգսում գտնվող «Սարատոգայի մրցավազք» ամենամյա ամառային տեսարժան վայրը բացվեց 1847 թվականին։

## Նյու Յորքն ԱՄՆ Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ
ԱՄՆ Քաղաքացիական պատերազմը բիզնեի լավագույն շահերից չէր բխում, քանի որ Նյու Յորքն ուժեղ կապեր ուներ «Deep South»-ի հետ, ինչպես Նյու Յորքի նավահանգստի միջոցով, այնպես էլ բամբակյա իրերի արտադրությամբ նահանգում գտնվող տեքստիլ գործարանում։ Պատերազմից առաջ Նյու Յորքի արտահանումների կեսը կապված էին բամբակի հետ։ Հարավային կողմում բնակվող գործարարներն այնքան հաճախ էին ճանապարհորդում, որ նրանք ստեղծեցին սիրելի հյուրանոցներ և ռեստորաններ։ Առևտուրը հիմնված էր հարավային ապրանքների տեղափոխման վրա։ 1860 թվականին քաղաքի խոշոր դեմոկրատական կուսակցության համայնքը վախենում էր 1860 թվականին Աբրահամ Լինքոլնի անցկացրած ընտրությունների ազդեցությունից, իսկ քաղաքապետն էլ կոչ արեց առանձնացնել Նյու Յորքը։

1861 թթվականի Ֆորտ Սամթերի ճակատամարտի ժամանակ պակասեցին այսպիսի քաղաքական տարաձայնությունները և նահանգն արագորեն բավարարեց Լինքոլնի խնդրանքը զինվորների և առաջարկների վերաբերյալ։ Նյու Յորքից ավելի շատ զինվորներ են կռվել, քան ցանկացած այլ Հյուսիսային նահանգից։ Թեև Նյու Յորքում ոչ մի ճակատամարտ չի մղվել, նահանգն անձեռնմխելի չէր Համադաշնային նահանգների դավադրություններից, ինչպիսիք են մեկը ՝ Նյու Յորքի տարբեր քաղաքներ այրելը, և մյուսը ՝ Կանադայի միջոցով նահանգ ներխուժելը։

1863 թվականի հունվարին Լինքոլնը թողարկեց «Ստրուկների ազատագրման հռչակագիրը», որը ազատեց ստրուկներին այն նահանգներում, որոնք դեռևս ապստամբության մեջ էին միության դեմ։  1863 թվականի մարտին դաշնային օինագիծը փոխվեց այնպես, որ 20-35 տարեկան արական սեռի քաղաքացիները և մինչև 45 տարեկան չամուսնացած քաղաքացիները ենթակա են զորակոչի։  Նրանք, ովքեր կարող էին իրենց թույլ տալ վարձել փոխարինող կամ վճարել 300 դոլար, ազատվում էին զորակոչից։ «Antiwar» թերթի խմբագիրները դեմ էին օրենքին, և շատ ներգաղթյալներ ու իրենց հետնորդները դժգոհություն էին արտահայտում, որ զորակոչում էին այն մարդկանց, ովքեր ուրիշի տեղն էին գնում։ Դեմոկրատական ​​կուսակցության առաջնորդներն առաջ են քաշել ազատագրված հարավային սևամորթների տարափի ուրվականը, որոնք մրցում էին սպիտակամորթ բանվոր դասակարգի հետ, այնուհետև գերակշռում էին էթնիկ իռլանդացիները և ներգաղթյալները: 1863 թվականի հուլիսի 11-ին՝ վիճակահանության առաջին օրը տեղի ունեցավ առաջին վիճակահանությունը։ 1863 թվականի հուլիսի 13-ին ՝ երկուշաբթի օրը սկսվեցին հինգ օր լայնածավալ անկարգություններ, որոնցում գերակշռում էին էթնիկ իռլանդացիները, որոնք թիրախավորում էին քաղաքի, իրենց հարակից տարածքաներում գտնվող սևամորթներին և աբոլիցիոնիստների հայտնի համախոհներին։ Որպես արդյունք շատ սևամորթներ մշտապես լքեցին Մանհեթենը՝ տեղափոխվելով Բրուքլին կամ այլ տարածքներ։

## Քաղաքացիական պատերազմի ավարտից մինչև 1901 թվական
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Eastman_Kodak_HQ_1900.jpg|մինի|Ընկերություններ, ինչպիսիք են «Կոդակ»-ը (Ռոչեստրի գլխամասը պատկերված է մոտ 1900 թվականին) 19-րդ դարի վերջին Նյու Յորքի  արտադրական տնտեսության մարմնավորումն էր
Հետագա տասնամյակների ընթացքում  Նյու Յորքն ամրապնդեց իր գերիշխանությունը ֆինանսական և բանկային ոլորտներում։ Արդյունաբերությունը շարունակեց զարգանալ․1888 թվականին Ռոչեստերում հիմնադրված «Կոդակ»-ը, Սքենեքթեդիում ՝ «Ջեներալ էլեկտրիկ»-ը,  Եռակի Քաղաքներում ՝ «Էնդիկոտ-Ջոնսոնի կոշիկի արտադրություն»-ն այս ժամանակահատվածի ամենահայտնի ընկերություններն են։ Բուֆալոն և Նիագարայի ջրվեժը գրավեցին բազմաթիվ գործարաններ՝ այդ տարածքում հիդրոէներգետիկայի հայտնվելուց հետո: Արդյունաբերության ծաղկման հետ մեկտեղ աշխատակիցները սկսեցին միավորվել Նյու Յորքում դեռևս 1820-ական թվականներին։ 1882 թվականին Նյու Յորքում գտնվող «Աշխատանքի ասպետներ»-ն ուներ 60,000 անդամներ։ Արհմիությունը կիրառեց քաղաքական ազդեցություն՝ սահմանափակելու աշխատանքային ժամերը դեռևս 1867 թվականից։ Միևնույն ժամանակ Նյու Յորքի գյուղատնտեսական արտադրանքը հասավ գագաթնակետին։ Շեշտադրումը մշակաբույսերի վրա հիմնված գյուցատնտեսությունից փոխվեց կաթնամթերքի վրա հիմնած գյուղատնտեսության։ Պանրի արդյունաբերությունը ստեղծվեց Մոհվակ հովտում։ 1881 թվականին նահանգն ուներ ավելի քան 241․000 ագարակներ։ Միևնույն ժամանակահատվածում  Նյու Յորքի Նավահանգստի շրջակայի տարածքը դարձավ աշխարհի ոստրեների մայրաքաղաքը՝ պահպանելով այդ տիտղոը մինչև 20-րդ դարի սկիզբը։
մինի|Տեսարաններ, որոնք ցույց են տալիս ներգաղթյալների ժամանումը Էլիս կղզու միգրացիոն պահեստ
Ներգաղթն աճեց 19-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Սկսած 1840-ական թվականներինն տեղի ունեցած Իռլանդիայի Մեծ սովի ժամանակաշրջանի փախստականներից՝ նոր կյանք փնտրողների համար Նյու Յորքը դարձավ նշանավոր մուտքի վայր։ 1855-1890 թվականներին մոտ 8 միլիոն ներգաղթյալներ Քլինթոն ամրոցի միջով անցան Մանհեթենում գտնվող Բեթրի այգի։ Այս ժամանակաշրջանի սկզբին շատ ներգաղթյալներ եկան Իռլանդիայից և Գերմանիայից։ Էլիս կղզին բացվեց 1892 թվականին, և 1880-1920 թվականներին շատ ներգաղթյալներ գերմանացիներ էին, Արևելյան Եվրոպայի հրեաներ, լեհեր և այլ արևելյան ու հարավային եվրոպացիներ, ինչպես նաև շատ իտալացիներ։ 1925 թվականին Նյու Յորքի բնակչությունը գերազանցում էր Լոնդոնի բնակչությանը՝ դառնալով աշխարհում ամենամարդաշատ քաղաքը։ Կարելի է ասել, որ Նյու Յորքի ամենաճանաչված խորհրդանիշը՝ Ազատությունը, որ լուսավորում է աշխարհը (Ազատության արձանը), որը Ֆրանսիան էր նվիրել Ամերիկայի հարյուրամյակի առթիվ, ստեղծվեց 1886 թվականին։ 20-րդ դարի սկզբին քանդակագործ Ֆրեդերիկ Օգյուստ Բարտոլդիի ստեղծած արձանը համարվում էր ներգաղթյալների համար հույսի խորհրդանիշ ՝ «Վտարանդիների Մայր»։

Նյու Յորքի քաղաքական օրինաչափությունը մի փոքր փոխվեց 19-րդ դարի կեսերից հետո։ Նյու Յորքը և իր մետրոպոլիտենն արդեն դեմոկրատական էին։  Հյուսիսային կողմը միավորված էր Հանրապետական կուսակցության հետ և հանդիսանում էր աբոլիցիոնիստների կենտրոն։ 1850-ական թվականներին դեմոկրատ Թամանի Հոլը դարձավ Միացյալ Նահանգների պատմության ամենահզոր և դիմացկուն քաղաքական գործիքներից մեկը։ 1860-ական թվականներին Ուիլյամ Մ. «Բոսս» Թվիդը  կազմակերպությանը բերեց քաղաքային, իսկ հետո պետական քաղաքականության առաջնագիծ։ Հիմնվելով մեծ թվով բնակչության վրա Թամանու ազդեցությունը պահպանվում էր առնվազն մինչև 1930-ականներ։ Քաղաքից դուրս հանրապետականները կարողանում էին բավական ազդեցություն գործել վերաբաշխման գործընթացի վրա՝ սահմանափակելու Նյու Յորքը և վերահսկելու օրենսդիր մարմինը 1894 թվականին։ Երկու կուսակցություններն էլ ունեցել են ազգային քաղաքական հաջողություններ։ 1856-2010 թվականներին տեղի ունեցած 39-րդ նախագահական ընտրություններին հանրապետականները հաղթեցին 19 անգամ, իսկ Դեմոկրատները ՝ 20 անգամ։

## 1901 թվականը Մեծ ճգնաժամի միջով
[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Old_timer_structural_worker2.jpg|մինի|1930 թվականին արհեստավորը ամրացնում է հեղյուսը [Էմփայր Սթեյթ Բիլդինգի վրա․ հետին պատկերում երևում է վերջերս կառուցված Քրայսլեր բիլդինգը]]
1901 թվականին Նյու Յորքը ամենահարուստ և ամենամարդաշատ նահանգն էր։ Երկու տարի առաջ Նյու Յորքի 5 թաղամասերը միավորվեցին և դարձան մեկ քաղաք։ Տասնամյակների ընթացքում քաղաքի խորհրդանիշը դարձել էր «երկնաքերը»։ 1913 թվականից Վուլվորթ բիլդինգը աշխարհի ամենաբարձր շենքերից էր, 1930 թվականի ապրիլին գերազանցեց Վոլ Սթրիթը, 1930-ին՝ Քրայսլեր բիլդինգը, 1931-ին՝ Էմփայր Սթեյթ Բիլդինգը և 1972 թվականին Համաշխարհային առևտրի կենտրոնը, նախքան 1974 թվականին տիտղոսը կորցնելը։

Նահանգը սպասարկվում էր մեկ տասնամյակներից ավել խոշոր երկաթուղիներով և 20-րդ դարի սկզբին էլեկտրական միջքաղաքային երկաթուղային ցանցեր սկսեցին ի հայտ գալ Սիրաքյուսի, Ռոչեստերի և այս ժամանակաշրջանում Նյու Յորքում գտնվող այլ քաղաքների շրջակայքում։
[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Theodore_Roosevelt_laughing.jpg|մինի|183x183փքս|[Թեոդոր Ռուզվելտ]]
1890-ական թվականների վերջին նահանգապետ Թեոդոր Ռուզվելտը և երիտասարդ հանրապետականներ, ինչպես Չարլզ Էվանս Հյուզն է, աշխատում էին շատ դեմոկրատների հետ, ինչպիսիք են Ալ Սմիթը՝ խթանելու պրոգրեսիվիզմը։ Նրանք պայքարում էին վստահության և մենաշնորհների դեմ (հատկապես ապահովագրության ոլորտում), խթանում էին արդյունավետությունը, պայքարում էին վատնման դեմ և կոչ էին անում ավել շատ ժողովրդավարություն ապահովել քաղաքականության մեջ։ Դեմոկրատներն ավելի շատ  կենտրոնանում էին պրոգրեսիվիզմի առավելությունների վրա իրենց սեփական էթնիկ բանվոր դասակարգի բազայի և արհմիությունների համար։

Դեմոկրատ քաղաքական գործիքները, հատկապես Մանհեթենում Թամանի Հոլը դեմ էին կանանց ընտրելու իրավունքին, քանի որ նրանք վախենում էին, որ իգական սեռի ընտրողների ավելացումը կթուլացներ վերահսկողությունը, որը սահմանել էին տղամարդ ընտրողների խմբերի նկատմամբ։ Մինչև 1917 թվականին Նյու Յորք նահանգի կանանց ընտրելու իրավունքի վերաբերյալ հանրաքվեն, Թամանի Հոլի ղեկավարնեի կանայք և աղջիկներն աշխատում էին ընտրելու իրավունքի համար, ինչը ստիպեց նրան չեզոք դիրք գրավել, որը վճռորոշ էր հանրաքվեի անցկացման համար։

Տասնամյակի սկզբին տեղի ունեցող սուր, բայց կարճատև Մեծ ճգնաժամից հետո«Մռնչյուն քսանականներ»-ի ընթացքում Նյու Յորքն ուներ զարգացած տնտեսություն։ Նյու Յորքը տուժեց Մեճ ճգնաժամի ժամանակ, որը սկսեց 1929 թվականին՝ Սև երկուշաբթի օրը տեղի ունեցած ֆոնդային բորսայի վթարի ժամանակ։ Արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողովը բացվեց 1934 թվականին՝ կարգավորելու ֆոնդային շուկան։ Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտը նահանգապետ ընտրվեց 1928 թվականին, իսկ նահանգն առերեսևեց ավելի քան 25% գործազրկության։ Նրա 1931 թվականին ստեղծված Ժամանակավոր Շտապ օգնության գործակալությունը երկրի աշխատանքային օգնության առաջին ծրագիրն էր և այն ազդեց Արտակարգ իրավիճակների օգնության ազգային դաշնային վարչության վրա։ Ռուզվելտը նախագահ ընտրվեց 1932 թվականին, մասամբ նրա խոստումների պատճառով, որ իր «ՆորԿուրս»-ի միջոցով ընդլայնելու է Նյու Յորքի ոճով օգնության ծրագրերը ողջ երկրում։ 1932 թվականին Լեյք Փլեսիդը հյուրընկալել է III Ձմեռային օլիմպիական խաղերը։

## Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ և ժամանակակից դարաշրջան
Որպես ամենամեծ նահանգ՝ Նյու Յորքը կրկին ամենաշատ ռեսուրսները մատակարարեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում։ Նյու Յորքը արտադրեց պատերազմի ընթացքում արտադրված Միացյալ Նահանգների ռազմական սպառազինության 11 տոկոսը և ունեցավ 31․215 զոհ։ Պատերազմն իր ազդեցությունը թողեց նահանգի վրա և՛ սոցիալապես, և՛ տնտեսապես։ Օրինակ, աշխատանքային խտրական պրակտիկան հաղթահարելու համար, 1941 թվականին  նահանգապետ Հերբերտ Հ. Լեմանը ստեղծեց Աշխատանքային Խտրականության կոմիտեն, իսկ 1945 թվականին նահանգապետ Թոմաս Դյուին ստորագրեց Այվս-Քուինի օրենքը, որն արգելում էր աշխատանքային խտրականությունը։ 1944 թվականի Գ․Ի օրինագիծը, որն առաջարկում էր զորակոչիկներին մատչելի բարձրագույն կրթություն, հանգեցրեց, որպեսզի Նյու Յորքը ստեղծի պետական համալսարանական համակարգ, քանի որ իր մասնավոր համալսարանները չկարողացան հաղթահարել ներհոսքը։ 1948 թվականին նահանգապետ Դյուին ստեղծեց Նյու Յորքի պետական համալսարանը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը կազմեց Նյու Յորքի վերջին ամենամեծ արդյունաբերական դարաշրջանը։ Արդյունքում պաշտպանական արտադրությունը կրճատվեց, իսկ տնտեսությունը վերածվեց ծառայությունների, այլ ոչ թե ապրանքների արտադրության։ Բանակից վերադարձող զինվորները անհամաչափ կերպով տեղափոխեցին կին և փոքրամասնություն կազմող աշխատակիցներին, որոնք արդյունաբերական աշխատուժի անդամ դարձան միայն այն ժամանակ, երբ պատերազմը գործատուներին ոչ մի ելք չթողեց։ Ընկերությունները տեղափոխվեցին հարավ և արևմուտք՝ փտրելով ավելի ցածր հարկեր և ավելի քիչ ծախսատար, միությանը չպատկանող աշխատուժ։ Շատ աշխատակիցներ կատարում էին իրենց աշխատանքը։ Միջին խավն ընդլայնվեց և ստեղծեց արվարձաններ, ինչպիսին Լոնգ Այլենդինն էր։ Ավտոմեքենայի ի հայտ գալը արագացրեց այս ապակենտրոնացումը․ Լևիտթաունի նման նախատեսված համայնքներն առաջակում էին միջին դասի մատչելի բնակարաններ։

Մոտ 1950 թվականին ավելի մեծ քաղաքներ դադարեցին զարգանալ։ 1980-ական թվականներին աճը վերսկսվեց միայն Նյու Յորքում։ Բուֆալոյի բնակչությունը կիսով չափ կրճատվեց 1950-2000 թվականներին։ Նվազեցված ներգաղթը և աշխատակիցների միգրացիան հանգեցրեց, որ Նյու Յորքի բնակչությունը կրճատվի առաջին անգամ 1970-1980 թվականներին։ Կալիֆոռնիան և Տեխասը երկուսն էլ գերազանցեցին բնակչության թվով։

Նյու Յորքը թևակոխեց տրասնպորտային հսկայածավալ նախագծերի երրորդ դարաշրջան՝ կառուցելով մայրուղիներ, հատկապես Նյու Յորք նահանգի Թրուվեյը։ Նախագիծը հանրաճանաչ չէր Նյու Յորքի դեմոկրատների կողմից, որոնք այն անվանեցին «Դյուի խրամատ» և «դպրոցների թշնամի», քանի որ Թրուվեյը անհամաչափորեն օգուտ էր քաղում նահանգի հյուսիսային հատվածում։ Մայրուղին հիմնված էր գերմանական ավտոճանապարհի վրա և նման չէր Միացյալ Նահանգներում այդ պահին տեսած որևէ բանի։ Իր հայեցակարգում այն գտնվում էր բնակչության 90%-ից 30 մղոն (50 կմ) հեռավորության վրա։ 600 դոլար մլն արժողությամբ ամբողջ 427 մղոն (687 կմ) նախագիծը բացվեց 1956 թվականին։

Նելսոն Ռոքֆելլերը նահանգապետ էր 1959 թվականից մինչև 1973 թվականը և նա փոխեց Նյու Յորքի քաղաքականությունը։ Նա սկսեց որպես ազատական, սակայն դարձավ ավելի պահպանողական։ Նա սահմանափակեց Նյու Յորքի պետական համալսարանի զարգացումը, ագրեսիվ կերպով արձագանքեց Ատտիկե բանտի խռովությանը և հրապարակեց Ռոքֆելլերի թմրամիջոցների մասին եզակի խիստ օրենքները։ Համաշխարհային առևտրի կենտրոնը և այլ անպիտան նախագծեր գրեթե սնանկության մատնեցին Նյու Յորքին 1975 թվականին։ Նահանգը ստանձնեց էական բյուջետային վերահսկողություն, որն ի վերջո հանգեցրեց ֆինանսական խնայողության բարելավմանը։

Նյու Յորքի նահանգապետի պաշտոնական նստավայրը վերագրավել են դեմոկրատները 1974 թվականին և 20 տարի մնացել է դեմոկրատների վերահսկողության տակ ՝ Հյու Քերիի և Մարիո Կուոմոյի օրոք։ Վերջին դարի դեմոկրատները դարձան ավելի կենտրոնամետ, ինչպիսիք են ԱՄՆ սենատոր Դանիել Պատրիկ Մոյնիհանը  (1977–2001)  և Նյու Յորքի քաղաքապետ Էդ Քոչը (1978–1989), մինչդեռ նահանգային հանրապետականները սկսեցին միավորվել ավելի պահպանողական ազգային կուսակցության հետ։ Նրանք ստացան իշխանություն 1980 թվականին սենատոր Ալֆոնս Դ'Ամատոյի, 1993 թվականին քաղաքապետ Ռուդոլֆ Ջուլիանի, 1994 թվականին նահանգապետ Ջորջ Պատակիի ընտրությունների միջոցով։ Նյու Յորքը մնաց ամենաազատական նահանգներից մեկը։ 1984 թվականին Ռոնալդ Ռեյգանը վերջին հանրապետականն էր, որ ղեկավարում էր նահանգը, չնայած հանրապետական Մայքլ Բլումբերգը 21-րդ դարի սկզբին զվաղեցրեց Նյու Յորքի քաղաքապետի պաշտոնը։

## 20-րդ դարի վերջին տասնամյակներ
20-րդ դարի վերջին հեռահաղորդակցության և բարձր տեխնոլոգիաների արդյունաբերությունը շատ նյույորքցիների աշխատանքի ընդունեցին։ Նյու Յորքը շատ հաջողություններ գրանցեց հատկապես այդ անցումային փուլում։ Ձեռնարկատերերը ստեղծեցին բազմաթիվ փոքր ընկերություններ, քանի որ արդյունաբերական ընկերությունները, ինչպիսին «Պոլարոիդ»-ն է, ոչնչացան։ Այս հաջողությունը շատ երիտասարդ մասնագետների ստիպեց տեղափոխվել դեռևս քչացող քաղաքներ։ Նյու Յորքը բացառություն էր  և այն շարունակում էր նոր բնակիչներ ներգրավել քաղաք։ Քաղաքի էներգիայի շնորհիվ ստեղծվեցին տեսարժան վայրեր և նոր բիզնեսներ։ Որոշ մարդիկ կարծում են, որ ոստիկանության մեջ տեղի ունեցող փոփոխությունները ստեղծել են ավել քիչ սպառնացող միջավայր․ հանցավորության մակարդակը նվազեց իսկ քաղաքաշինությունը նվազեցրեց քաղաքային քայքայումը։

Սա իր հերթին հանգեցրեց մշակութային աճի։ Նյու Յորքը ևս մեկ անգամ դարձավ «շքեղ և թրենդային ամեն ինչի կենտրոն»։ Նյու Յորքի կողմից գլխավորած հիփ հոփ և ռեփ երաժշտությունները դարձան ամենահայտնի փոփ ժանրը։ Ներգաղթը գլուխ բարձրացրեց և՛ քաղաքում, և՛ նահանգում։ 1980-ական թվականներին Նյու Յորքում, որտեղ միասեռականների և լեզբիների մեծ համայնք կար, շատերը մահացան ՁԻԱՀ-ից։

Նյու Յորքն ավելացրել է հեռուստատեսային ծրագրերի արդեն իսկ իր մեծածավալ քանակը, որտեղ տեղ են գտել ցանցային նորությունների հեռարձակումներն, ինչպես նաև երեք խոշոր կաբելային լրատվական ցանցերից երկուսը։ «Ուոլ սթրիթ ջորնալ» ամերիկյան օրաթերթը և «Նյու Յորք Թայմս»-ը դարձան երեք «ազգային» թերթերից երկուսը, որոնք կարդում են ամբողջ աշխարհում։ Նյու յորքը նաև մեծացրեց Ուոլ Սթրիթում կենտրոնացած ֆինանսական ծառայությունների ոլորտում  իր գերիշխանությունը, որը գլխավորում էր բանկային ընդլայնումը, աճող արժեթղթերի շուկան, ներդրումային բանկի նորարարությունները, ներառյալ անպետք պարտատոմսերի առևտուրը և այն արագացվեց խնայողությունների և վարկային ճգնաժամի պատճառով, որը ոչնչացրեց մրցակիցներին Նյու Յորքի այլ տարածքներում։

Հյուսիսային նահանգում այդքան էլ հաջող չէր, որքան հարավայինում․ հիմնական արդյունաբերությունները, որոնք սկսեցին աշխուժացնել Նյու Յորքը, սովորաբար չտարածվեցին այլ նահանգներում։ 1997 թվականին նահանգում գյուղատնտեսական տնտեսությունների թիվը նվազեց մինչև 30․000-ի։ Քաղաքի բնակչությունը շարունակեց նվազել, մինչդեռ արվարձանները շատացան տարածքում, սակայն ոչ բնակչության թվին համապատասխան։ Բարձր տեխնոլոգիաների արդյունաբերությունը զարգացավ այնպիսի քաղաքներում, ինչպիսիք են Քորնինգը և Ռոչեստերը։ Ընդհանուր առմամբ, «տնտեսական կայունության և լավատեսության դիրքով» Նյո Յորքը մուտք գործեց երրորդ հազարամյակ։

## 21-րդ դար (2001-մեր օրեր)
[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:North_face_south_tower_after_plane_strike_9-11.jpg|աջից|մինի|«[Չվերթ 175 United Airlines»-ը սեպտեմբերի 11-ի հարձակումների ժամանակ մխրճվում է Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի հարավային աշտարակի մեջ]]
2001 թվականին Նյու Յորքը թևակոխոց մի նոր դարաշրջան՝ սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներից հետո, որը երբևէ տեղի ունեցած ամենավատ ահաբեկչությունն էր Ամերիկայում։ Առևանգված չորս մարդատար ինքնաթիռներից երկուսը մխրճվեցին Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի երկվորյակ աշտարակների մեջ ՝ ոչնչացնելով դրանք և սպանելով գրեթե 3․000 մարդու։ Մեկը մխրճվեց Պենտագոնի մեջ ՝ քանդելով պատերը, իսկ վերջինին գրեթե ետ վերցրեցին ինքնաթիռում գտնվող ուղևորները և մխրճվեցին բաց խոստածածկի մեջ, որտեղ 500 մարդուց 296-ը զոհվեցին։ Նյու Յորքի հազարավոր բնակիչներ կամավոր կերպով իրենց ժամանակն էին տրամադրում, որպեսզի հաջորդ շաբաթների ընթացքում փնտրեին ավերակները փրկվածների և ողջերի համար։

Հարձակումներից հետո հայտարարվեց Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի տարածքը վերակառուցելու ծրագրերի մասին։ Համաշխարհային առևտրի կենտրոն 7-ը դարձավ Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի առաջին երկնաքերը, որը վերակառուցվեց հարձակումներից հինգ տարի անց։ Առևտրի համաշխարհային կենտրոն 1-ը, ևս չորս գրասենյակային աշտարականեր և սեպտեմբերի 11-ի հարձակումների զոհերի հուշահամալիրը կառուցվել են 2011 թվականին։ Առևտրի համաշխարհային կենտրոն 1-ը բացվեց 2014 թվականի նոյեմբերի 3-ին.։
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hurricane_Sandy_Flooding_Avenue_C_2012.JPG|աջից|մինի|Ջրհեղեղ ստորին Մանհեթենի C պողոտայում ՝ առաջացած «Սենդի» փոթորկի հետևանքով
2012 թվականի հոկտմբերի 29-ին և 30-ին «Սենդի» փոթորիկը մեծ ավերածություններ է առաջացրեց նահանգի ափամերձ հատվածներում, ավերեց Նյու Յորքի, Լոնգ Այլենդի և Վեսթչեսթերի հարավային հատվածները՝ բարձր ռեկորդային փոթորիկներով, սաստիկ ջրհեղեղներով և ուժեղ քամիներով, որոնք հանգեցրին հարյուր հազարավոր նյույորքցիների հոսանքազրկման և բենզինի պակասի ու հասարակական տրանսպորտի համակարգերի խաթարմանը: Փոթորիկը և դրա խորը հետևանքները դրդեցին Նյու Յորքի և Լոնգ Այլենդի ափերի շուրջ ծովապատնեշների և այլ ափամերձ պատնեշների կառուցման քննարկմանը, որպեսզի նվազագույնի հասցնեն նման հետագա իրադարձության վտանգը: Այդպիսի ռիսկը խիստ հավանական է համարվում գլոբալ տաքացման և ծովի մակարդակի բարձրացման պատճառով։

## Տես նաև
* Նյու Յորք քաղաքի պատմություն
* Միացյալ Նահանգների միջատլանտյան հատված

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Broxmeyer, Jeffrey D. *Electoral Capitalism: The Party System in New York's Gilded Age*. of Pennsylvania Press, 2020) covers city and state.
* Curran, Robert Emmett, ed. *Shaping American Catholicism: Maryland and New York, 1805–1915* (2012) excerpt and text search
* Dearstyne, Bruce W., *The Spirit of New York: Defining Events in the Empire State's History* (Albany: Excelsior Editions, 2015). xxiv, 359 pp.
* 
* .
* Fox, Dixon Ryan. *The decline of aristocracy in the politics of New York* (1918) .
* Ingalls, Robert P. *Herbert H. Lehman and New York's Little New Deal* (1975) on 1930s 
* 
* 
* Otterness, Philip. *Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York* (2004) 235 pp.
* Wesser, Robert F. *A response to progressivism : the Democratic Party and New York politics, 1902-1918* (1986) 

### Շրջաններ և քաղաքներ
* Burrows, Edwin G. and Mike Wallace. *Gotham: A History of New York City to 1898* (1998), 1300 of highly detailed scholarly history
* Goldman, Mark. *High Hopes: The Rise and Decline of Buffalo, New York* (Suny Press, 1983)
* 

## Արտաքին հղումներ
* New York State Historical Association
* New-York Historical Society
* New York History Review
* New York History Net
* New Netherland and Beyond: Genealogy and History site for New Netherland and Colonial New York.
* New York Bank History
* ''New Netherland 1614-1667'', Documentary
* New York Historic Sites

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն ըստ նահանգի
Կատեգորիա:Նյու Յորք