Փառքի ձեռք

**Փառքի ձեռք** (**'), [[կախաղան]] հանված մարդու անդամահատված, չորացված և աղաջրով մումիֆիկացված ձեռք, որը հաճախ ձախ (**') ձեռքն է, կամ, եթե անձը սպանության համար է կախաղան բարձրացվել, ապա այն ձեռքը, որը «կատարել է հանցանքը»։

Ձեռքի և դատապարտվածի մամնից ստացված մոմի պատրաստման գործընթացը նկարագրված է 18-րդ դարի «Փոքր Ալբերտ» անունով հայտնի կախարդական գրիմուարում, որտեղ որոշակի քայլեր հստակ չեն այդ դարաշրջանի արտահայտությունները ճիշտ թարգմանելու դժվարության պատճառով։

Ըստ հին եվրոպական համոզմունքների՝ Փառքի ձեռքը մոգական մեծ ուժով է օժտված։ Ենթադրվում էր, որ փառքի ձեռքը աշտանակի նման բռնելով մարդը կարող էր անպատիժ մտնել տներ և թալանել դրանք: Այս կախարդական միջոցը երբեմն հիշատակվում է 17-րդ դարի ֆլամանդացի նկարիչների և գրողների նկարագրած կախարդանքի տեսարաններում, մասնավորապես՝ ռոմանտիզմի դարաշրջանում:

Այս գաղափարներով ոգեշնչած գրական ստեղծագործություններ են գրվել 19-րդ դարից ի վեր։

## Տերմինի պատմություն
մինի|Արական և իգական մանդրագորա (հունական մեծատառերով «ΜΑΝδΡΑΓΟΡΑ»), Նեապոլի Դիոսկուրիդես, VII դարի գրքից

Ըստ Վոլթեր Սքեյթի` չնայած ժողովրդական բանահյուսությունը վաղուց խորհրդավոր ուժ է վերագրել մեռած մարդու ձեռքին, *«Փառքի ձեռք»* արտահայտությունն, ըստ էության, ժողովրդական ստուգաբանություն է. այն ֆրանսերեն **' բառի ''mandragore''  աղավաղված տարբերակն է, որը նշանակում է [[մանդրագորա]] ː

Սքեյթը գրում է. «''Փառքի ձեռքի'' և ''մանդրագորայի'' նույնականացումը հաստատվում է Թոմաս Քոքեյնի «Leechdoms»-ում (i. 245), ասվածով, որ մանդրագորը «գիշերը փայլում է ինչպես լամպ»։ Քոքեյնն էլ, իր հերթին, մեջբերում է ''Կեղծ Ապուլեուսին''՝ իր «Հերբարիում» ('')'' սաքսոնական ձեռագրի թարգմանության մեջ ː

Հետազոտությունների համաձայն` ''main de gloire'' արտահայտությունը ծագում է մանդրագորի անունից, mandegloire տերմինի միջոցով, որը հիշատակվում է 12-րդ դարի «Ֆլուար և Բլանշեֆլոր» ֆրանսիական վեպում (1170) և 1436 թվականին Սալինի բառարանում:

Ֆրանցիսկյան մի վանական Ռիչարդը, որը քարոզել է Փարիզում 1421 թվականին, խարույկներ է վառել, որտեղ, ինչպես ասում են, այրել է փառքի մի քանի ձեռքեր, ենթադրաբար` մանդրագորներ:

Աղավաղման միջոցով ''mandegloire'' տերմինը բաժանվել է ''main de gloire'', թարգմանվելով` «փառքի ձեռք», իսկ «Մանդրագորը» և «Փառքի ձեռքը» նկարագրվում են որպես ճշգրիտ հոմանիշներ 1566 թվականի նկարազարդ բուսաբանական հավաքածուում կամ 1700 թվականի քառալեզու բառարանում: «Ման դե գոր» ձևը տերմինի համարժեքն է [[օքսիտաներեն]] լեզվում: Հետագայում տերմինն անգլերեն բառացիորեն թարգմանվել է որպես «Փառքի ձեռք»:

=== Մեկ տերմին` երկու իմաստ ===
Ժամանակի ընթացքում երկու տերմինները, որոնք սկզբում հոմանիշ էին, տարբերակվել են` մանդրագորը որպես բույս և ​​արմատ՝ ենթադրվող կախարդական հատկություններով, իսկ Փառքի ձեռքը, ինչն ինքնին բաժանվել է երկու տարբեր իմաստների։

«Փառքի ձեռք» արտահայտությանը համապատասխանում են երկու շատ տարբեր առարկաներ՝ արմատ պարունակող կախարդական արկղ, որը նպաստում է փողի ավելացմանը, և դիակի ձեռք, որն օգտագործում են գողերը: Որոշ բառարաններ (ներառյալ 1933 թվականի Լարուսի բառարանը) ենթադրում են փառքի ձեռքի երկու սահմանումներ՝  կախաղան բարձրացված մարդու չորացրած/ մումիֆիկացված ձեռք՝ շրջապատի մարդկանց անշարժացնելու համար, և «մանդրագորայի արմատ»՝ փողը բազմապատկելու և գանձեր գտնելու համար:

==== Փողը բազմապատկող արկղ ====




Փողաբեր տարբերակի բաղադրատոմսը նկարագրում է, թե ինչպես պատրաստել այն ձիու սաղմի մազերից՝ այն դնելով կճուճի մեջ, որից կծնվի մի տեսակ օձաձև մամինː Այն պետք է պահվի արկղի մեջ, և այն կարող է կրկնապատկել այնտեղ դրված գումարը ː

==== Գողի ձեռքը գողության համար ====
[[Պատկեր:La_Main_de_Gloire.jpg|մինի|Փառքի ձեռք՝ վառվող մոմով, 18-րդ դարի ''«[[Փոքր Ալբերտ (գրիմուար)|Փ]]''[[Փոքր Ալբերտ (գրիմուար)|''ոքր Ալբերտ'']]''»''  [[գրիմուար]]ից]]

Փառքի ձեռք արտահայտության հետ ամենից հաճախ կապվող իմաստը դիակի ձեռքի պատրաստումն է՝ կախարդական ծեսի համաձայն՝ գողերից պաշտպանվելու համար։

Դիակի ձեռքը գողերի համար օգտակար լինելու ավանդույթը թվում է հին, և հավանաբար, անկախ մանդրագորայի արմատից և «փառքի ձեռք» տերմինից: Այս առումով որոշ հեղինակներ նկատել են մի հետաքրքիր անալոգիա եգիպտական ​​ծագում ունեցող շատ հին պատմության հետ, որը պատմել է [[Հերոդոտոս]]ը, որտեղ գողը մահվան ձեռք է օգտագործում իր հետապնդողներից փախչելու համար: Այս պատմության մեջ ձեռքը կախարդական առարկա չէ, այլ ծառայում է որպես խորամանկություն խելացի գողի համար:

Իսպանացի [[Միսիոներություն|միսիոներ]] Բեռնարդինո Սահագունացին (1498/1500-1590) պատմել է 16-րդ դարում [[Մեքսիկա]]յի ամերիկացի [[հնդկացիներ]]ի շրջանում ավանդույթների զարմանալի միանմանության մասին. կախարդի խորհրդով գողը պետք է գողանար առաջին ծննդաբերության ժամանակ մահացած կնոջ [[նախաբազուկ]]ը («արմունկից մինչև ձեռք»): Գողության համար տան շեմին հասնելով՝ նա դիակի ձեռքով  պետք է հարվածեր գետնին և կարող էր անվրդով կատարել իր հանցագործությունը.



Ջեյմս Ջորջ Ֆրեյզերի նշած այս մոտիվը զարմանալիորեն նման է փառքի ձեռքի եվրոպական ավանդույթին, ներառյալ մոմերի մասին ակնարկը: Արդյո՞ք սա իսկապես ամերիկյան հնդկացիների ավանդույթ է, թե՞ եվրոպական լեգենդի վերարտադրություն: Բեռնարդինո Սահագունացին հավելում է, որ տնային տնտեսության անդամների անշարժությունը թույլ էր տալիս հանցագործներին ոչ միայն թալանել հարստությունը, այլև բռնաբարել կանանց, չարագործություն, որը երբեք չի հիշատակվում եվրոպական պատմություններում:

Հնագետ Վալդեմար Դեոննան ձեռքը՝ [[աշտանակ]]ի վերածելու սնահավատությունը կապում է  բազմաթիվ ավանդույթներում և կրոններում սրբերի կամ աստվածությունների ձեռքերից իջնող լույսի ճառագայթների շատ տարածված պատկերացման հետ:

Չնայած մանդրագորի արմատը, կախարդական արկղը և կախաղան բարձրացված մարդու ձեռքը շատ տարբեր տեսք ունեն, այնուամենայնիվ, նրանք ունեն հարստություն ձեռք բերելու ընդհանուր գաղափարː

== Մոգական հատկանիշներ ==
Հին [[եվրոպա]]կան համոզմունքների համաձայն՝ մոմը, որը պատրաստված է [[կախաղան]]ի վրա մահացած ոճրագործի ճարպից, վառվում և դրվում է (ինչպես մոմակալի մեջ) Փառքի Ձեռքի մեջ, որը նույն հանցագործինն է, ինչ մոմի ճարպըː Այդ լույսն անշարժացնում էր բոլոր նրանց, ում այն մոտեցնում են։

Մոմը հնարավոր է մարել միայն կաթով ː Մեկ այլ տարբերակում մահացածի մազերն օգտագործվել են որպես պատրույգ, իսկ մոմը լույս էր տալիս միայն այն բռնողին։

Փառքի Ձեռքը նաև ենթադրաբար ուներ հանդիպած ցանկացած դուռ բացելու զորություն ː

«Փառքի ձեռք» պատրաստելու եղանակը նկարագրված է «Փոքր Ալբերտ» (ֆր.` Petit Albert) գրիմուարում և [[վհուկների որս]]ին նվիրված «Վհուկների համառոտագիր» (լատ.` Compendium Maleficarum, 1608) ձեռնարկում ː «Փոքր Ալբերտ»-ի հեղինակը սկսում է խոստովանելով, որ ինքը երբեք չի փորձարկել առարկայի ուժը, բայց պնդում է, որ ականատես է եղել ավազակների երեք հարցաքննության, որոնք տանջանքների տակ խոստովանել են, որ օգտագործել են փառքի ձեռքը:

Կախարդական մանդրագորայի օգտագործումը փող և գանձեր հայտնաբերելու համար լավ հայտնի է, օրինակ՝ առկա է [[Լյուդվիգ Ախիմ ֆոն Առնիմ|Ախիմ ֆոն Արնիմի]] «Եգիպտոսի Իզաբելլա» հեքիաթում: Մանդրագորայի արմատը հայտնի է նաև իր հզոր հանգստացնող և թմրամիջոցային հատկություններով (գոնե [[Քսենոփոն]]ից սկսած), այն կարող էր օգտագործվել քնեցնելու համարː

== Պատրաստում ==
[[Պատկեր:Paper_mache_"Hand_of_Glory"_Folk_Lore_Superstition_by_the_Kuriologist.jpg|մինի|Փառքի [[պապիե-մաշե]] ձեռք]]

1722 թվականի «Փոքր Ալբերտ» գրիմուարում մանրամասն նկարագրվում է, թե ինչպես պատրաստել «Փառքի ձեռք»,  որից մեջբերում է արել Էմիլ-Ժյուլ Գրիլո դը Ժիվրին ː



Դե Ժիվրին նշում է ''«զիմատ»'' և ''«պոնի»'' բառերի իմաստի հետ կապված դժվարությունները՝ ասելով, որ հավանաբար «պոնի» նշանակում է ձիու գոմաղբ։ Դե Ժիվրին հստակորեն օգտագործում է 1722 թվականի հրատարակությունը, որտեղ, ըստ Ջոն Լիվինգսթոն Լոուսի, հնչում է արտահայտությունն է՝ « **'ː Եվ դը Ժիվրին նշում է, որ «ponie» բառի «ձիու գոմաղբ» իմաստը մեզ համար բոլորովին անհայտ է, բայց տեղական Ստորին Նորմանդիայի բարբառում այն ունի այդ իմաստը։ Այս մեկնաբանությունն «ավելի քան հավանական» համարելու նրա պատճառն այն է, որ ձիու գոմաղբը «շատ դյուրավառ է չոր վիճակում» ː Եվ տվյալ դեպքում այն առաջարկվում է որպես «մոմի» պատրաստման բաղադրիչː

1752 թվականի ֆրանսիական հրատարակության մեջ կոչվում է **, այսինքն՝ «Նոր հրատարակություն, ուղղված և լրացված», սակայն սա կարդացվում է որպես « , «այսինքն՝ Ֆրենսիս Գրոզի 1787 թվականի թարգմանության մեջ՝ «Լապլանդիայի սիսամե» կամ Լապլանդիայի քունջութ։ Այս մեկնաբանությունը կարելի է գտնել ինտերնետում բազմաթիվ տեղերում, և նույնիսկ համալսարանական հրատարակչություններում հրատարակված գրքերում ː

Երկու գրքեր՝ մեկը Կորա Դանիելսի, մյուսը՝ Մոնտեգյու Սամերսի, հավերժացնում են Լապլանդիայի քնջութի առասպելը, միաժամանակ չհստակեցնելով, թե արդյոք «զիմատը» պետք է նշանակի «վերդիգրիս» (թունավոր կանաչ գունանյութ), թե՞ արաբական երկաթի սուլֆատ ː

Ըստ «Փոքր Ալբերտա» գրիմուարի նաև հնարավոր է տունը պաշտպանել Փառքի Ձեռքի ազդեցությունից ː

«Փոքր Ալբերտը» միակ մասնագետը չէ այս սարսափելի գործիքը պատրաստելու ուղեցույցի հարցում, և տարբեր աղբյուրներ տարբեր խորհուրդներ են տալիս: Հյուսիսային Յորքշիրի Ուիթբի թանգարանում ցուցադրվում է իսկական «Փառքի ձեռքը»: Այս ձեռքը՝ մաշկով և երկար մատներով, մատները՝ սպիտակեցրած (կամ այրված), գտնվել է ծղոտե տնակում և ենթադրվում է, որ այն ծագել է Յորքշիրի Քասլթոն գյուղի մոտ գտնվող համապատասխանաբար անվանված Գիբեթ Հոուից:

Ձեռքը ցուցադրվում է Անգլիայի Հյուսիսային Յորքշիրի Ուիթբի թանգարանում, 1823 թվականին հրատարակված գրքի մի էջի հետ միասին, որում հրահանգներ կան «Փառքի ձեռք» ստանալու վերաբերյալ.

Շվեյցարիայում, Բեռն կանտոնում 19-րդ դարում տարածված մի ավանդույթ կապված է փառքի ձեռքի հետ, բայց ավելի չար տարբերակով. ձեռքը պետք է լինի չմկրտված մահացած երեխայի դիակի ձեռքը: Դեռևս գերմանական աշխարհում Յակոբ Գրիմը նույն ավանդույթը ներկայացնում է միայն չմկրտված նորածնի բթամատի տեսքով: Մեկ այլ գերմանացի հեղինակ՝ Էռնստ Մորից Արնդտը, սարսափն ավելի է լրացնում՝ ասելով, որ մեղավոր մոր մահից հետո նրա պտղի մատը պետք է վերցվի և մահապատժի ենթարկվի կամ խեղդվի պտուղը ː

1893 թվականի Պոմերանյան ժողովրդական ամսագրում ներկայացվել է մի պատմություն՝ որոշակի անալոգիայով. ավելի ուշ շրջանի Պոմերանյան քաղաքի մի վաճառական ալկոհոլի համար օգտագործվող տարայի մեջ թաքցրել է մի մեղավորի մատ (մահապատժի ենթարկվածի մատ)։ Դրա շնորհիվ մեծ թվով հաճախորդներ է ունեցել, և նրա բիզնեսը ծաղկում է ապրել։ Տակառը մաքրելիս ծառան նկատել է կավճի նման սպիտակ մատը և հայտնել է իշխանություններինː Վաճառականը խստորեն պատժվել է, իսկ մատը բռնագրավվել։ Այս դեպքում գողությունը բացակայում է, բայց կա հարստացման գաղափարը՝ օգտագործելով դատապարտված մարդու մատը ː

18-րդ դարի վերջին մահապատժի մեթոդների զարգացման հետ մեկտեղ, կախաղան հանելը վերացել է, և մոգական առարկան ձեռք բերելն ավելի դժվարացել է: Հետևաբար, կախարդները զարգացրել են իրենց բաղադրատոմսերը. օրինակ, տարբերակներից մեկն առաջարկում է` անդամահատել ինը շաբաթ թաղված դիակի ձախ ձեռքի բութ մատը լիալուսնի ժամանակ: Ասում են, որ այս թալիսմանը շրջանառվել է գողերի շրջանում 20-րդ դարի սկզբին ː

## Մահացածի ձեռքը բժշկության մեջ
մինի|Եգիպտացի մումիա վաճառողը, 1875 թվական
Ձեռքը մահացած մարդու, հիմնականում մահապատժի ենթարկվածի անդամահատված ձեռքն է, որն օգտագործվել է որպես դեղամիջոց` եվրոպական ժողովրդական բժշկության մեջ, և որպես թալիսման: Մեռած ձեռքի օգտագործմամբ կախարդական ծեսերն ու բուժման մեթոդներն կիրառվել են, այսպես կոչված, արյան սնահավատության ժողովրդական սովորույթներում, ըստ որի՝ մարդկանց և կենդանիների մարմնի մասերին և հեղուկներին վերագրվել են հատուկ ուժեր:

Մեռած ձեռքերի սահմանափակ մատչելիության պատճառով այդ գործողությունները կատարվել են նաև մեռած ձեռքի առանձին մատներով: Մեռած ձեռքեր ստանալու համար դրանք հաճախ անդամահատվել են մահապատժից անմիջապես հետո: Քանի որ մահապատժի վայրերի թալանն ու մարմնի մասերը կտրելը կախարդական բուժման նպատակներով համատարած բնույթ է կրել, օրինակ՝ կախաղան բարձրացված մարդկանց պահպանել են ոստիկանությունը, կամ պետական ​​​​մարմինները փորձել են կանխել մարմնի մասերի գողությունը հատուկ հրամանագրերի միջոցով: Այնուամենայնիվ, մեռած ձեռքեր նաև ավելի մեծ քանակով հայտնվել են դեղատներում, քանի որ դահիճները լրացուցիչ եկամուտ են ունեցել դրանց վաճառքից:

19-րդ դարում եգիպտական ​​​​մումիաների զանգվածային ներմուծումը բավարարել է դեղատնային առևտրում մեռած ձեռքերի պահանջարկը. մումիաների մասերը, որոնք չէին կարող առանձին վաճառվել, մինչև 20-րդ դարը առաջարկվել են որպես փոշի (*մումիա վերա*): Մումիֆիկացված կամ խոնավության մեջ պահպանված մեռած ձեռքերը տարածված են ալքիմիական հավաքածուներում և բնական պատմության պահոցներում։

Մեռած ձեռքը, որպես *pars pro toto* *(փոխաբերություն՝ մի մասն օգտագործվում կամ ընդունվում է դրա ամբողջականությունը ներկայացնելու համար)*,ներկայացրել է ամբողջ մեռած մարմինը, հատկապես ձեռքի «գործառույթի» սկզբնական ունակությունը՝ որպես դեռևս գոյություն ունեցող ունակության խորհրդանիշ: Մեռած ձեռքի այս ենթադրյալ ակտիվ բաղադրիչն օգտագործվել է ժողովրդական բժշկության մեջ՝ բազմաթիվ հիվանդություններ բուժելու համար, որի շրջանակներում ենթադրվել է, որ պաթոգեն պատճառները հիվանդից կփոխանցվեն մեռած ձեռքին:

Մեռած ձեռքը ծառայել է որպես ծայրահեղ միջոց՝ «ծննդյան նշանները [ խալ ], չարորակ խոցերը, քաղցկեղը և քարաքոսը (ոչ վարակիչ մաշկային հիվանդություն) հեռացման համարː Ձեռքով քսել են խնդրի վրա, հավատալով, որ դրանք կանհետանան այնպես, ինչպես մեռած ձեռքը հետագայում փտում է հողի մեջ»:

Ատամի ցավը, ռևմատիզմը և ոսկրային փափուկ հյուսվածքները նույնպես ենթադրվել է, որ անհետանում են մեռած ձեռքով քսելու միջոցով: Մեռած երեխաների ձեռքերը (նույնիսկ առանց անդամահատելու) համարվել են հատկապես բուժիչ հատկություններ ունեցող և օգտագործվել են կոկորդի խոցերի և այսպես կոչված խպիպի դեպքերում:

Մահապատժի ենթարկվածների մարմնի մասերում հայտնաբերված հեթանոսական զոհաբերության ծեսի պատճառով ենթադրվել է, որ մահապատժի ենթարկվածների մարմնի մասերն ու արյունը հիմնականում պաշտպանիչ և բուժիչ հատկություններ ունեն: Այս պատճառով մահապատժի ժամանակ հանդիսատեսը հաճախ աղմկոտ կռիվ է տվել զոհերի արյան համար:

Այնուամենայնիվ, քրիստոնեական զոհաբերության առասպելի ոգով, սրբերի ձեռքի մասունքները նույնպես երկրպագվել են բուժում խնդրելիս: Հայտնի է, որ ձեռքի մասունքները պատկանել են Փուխեցի երանելի Էդիգնային և Սեբաստացի Սուրբ Վլասին:

### Որպես պաշտպանիչ թալիսման
Մահապատժի ենթարկված մարդկանց ձեռքերն ու մատները նույնպես ունեն բարենպաստ և պաշտպանիչ հատկություններ՝ որպես «այս քավությանը մասնակցելու հեթանոսական խորհրդանիշ՝ որևէ ֆիզիկական մասի յուրացման միջոցով»: Ասում են, որ մեռած ձեռքերն ունեն փակ դռներ և կողպեքներ բացելու կամ, որպես պաշտպանիչ ֆետիշ, գողերին վախեցնելու ունակություն:

## Մշակույթում
### Գրականությունում
Մեռած ձեռքի մոտիվը գրականության մեջ տարբեր ձևերով է հայտնվում՝ թե՛ որպես դիվային ուժի կամ իշխանության արտահայտություն, թե՛ որպես վրեժխնդրության արտահայտություն, երբ սպանված անձի ձեռքը մեղադրում է իր մարդասպանին:

* Օրինակ, Ռիխարդ Վագների «Ատվածների մայրամուտը» օպերայում Հագենը սպանում է Գյունթեր թագավորին և փորձում է վերցնել Զիգֆրիդի անդամահարված ձեռքը, այդ թվում՝ կախարդական մատանին: Այնուհետև ձեռքը սպառնալից կերպով բարձրանում է՝ Հագենին մեղադրելով Զիգֆրիդի պանելու մեջ:

Գերմանական իրավական սովորույթի համաձայն՝ «մեռած ձեռքով դատը» դատարանում սպանության մեղադրանք ներկայացնելու միջոց է եղել՝ օգտագործելով ենթադրաբար սպանված անձի անդամահատված ձեռքը կամ մատը:  Օրենքի ներկայացուցչական գործառույթ ունեցող զոհերի մարմնի մասերը նաև կոչվել են մարմնի խորհրդանիշներ (Leibzeichen):

* Որպես արքետիպային մոգական էլիքսիր բաղադրիչ, ձեռքերը կամ մատները հաճախ անփոխարինելի են, ինչպես Ուիլյամ Շեքսպիրի «Մակբեթում», երբ երեք կախարդները կաթսայի մեջ, ի թիվս շատ այլ կարևոր բաղադրիչների, ավելացնում են երեխայի ձեռքի մատ։

* Դորոթեա Տիկի կամ Քրիստոֆ Մարտին Վիլանդի գերմաներեն թարգմանություններում ասվում է. «Հենց նոր խեղդված այն տղայի ձեռքը, որին մսագործը ծննդաբերեց առվի մեջ» կամ «Խառնարյուն պոռնիկի  երեխայի ձեռքը,/ որը խեղդվել էր պարանով,/Արգանակը դարձնում է շատ զուլալ»։
* Կտրված ձեռքերը օկուլտիստական համատեքստում հանդիպում են դեռևս Հերոդոտոսի «Ռամփսինիտոսի հեքիաթում» (ii, 121), որտեղ խելացի գողը թողնում է մեռածի ձեռքը՝ գերի ընկնելուց խուսափելու համար։ Ձեռքը նաև հանդիպում է Մարդագայլի վաղ պատմություններում, ինչպիսին է Հենրի Բոգեի «Կախարդների սարսափելի ելույթը» (*Discours exécrable de sorciers*) աշխատությունը, 1590 թվականին ː
* 1832 թվականին Ժերար դե Ներվալը գրել է «Փառքի ձեռքը՝ մակարոնի պատմություն» () պատմվածքըː  Ալոիզիուս Բերտրանը հրատարակել է «Շաբաթի ժամանակը» () բանաստեղծությունը, որով ավարտվում է [«Գասպար դը լա Ուիթ» ժողովածուն](https://fr.wikisource.org/wiki/Gaspard_de_la_nuit_(éd._1895)), որտեղ նկարագրվում է «Փառքի ձեռքը», որը լուսավորում է գիշերը «ոսկեգույն փայլով» ː
* Գի դը Մոպասանի դեբյուտը գրականության մեջ Ժոզեֆ Պրունիե կեղծանվամբ գրված «Մաշկազատված ձեռքը» (, 1875) պատմվածքն է, որը հրատարակվել է «Պոնտա Մուսոնի Լորրայն ալմանախում» (*)* ։
* Մարսել Շվոբը գրել է կարճ պատմվածք` «Փառքի ձեռքը» (), որը հրատարակվել է *L'Écho de Paris-*ում 1893 թվականի մարտի 11-ին, որը շարունակում է Մարտինո Անտոնիո Դել Ռիոյի` 1593 թվականին պատմված պատմությունը:
* «Ինգոլդսբիի լեգենդները» (*The Ingoldsby Legends*) երկրորդ գիրքը՝ «Փառքի ձեռքը, կամ բուժքրոջ պատմությունը», նկարագրում է Փառքի ձեռքի պատրաստումն ու օգտագործումը և սկսվում է հետևյալ տողերով.

* Թեոֆիլ Գոթիեն գրել է «Ձեռքերի ուսումնասիրություն» () բանաստեղծություն` գող-բանաստեղծ Լակների ձեռքի թեմայով, որը կտրվել էր կրկնակի սպանության համար՝ ենթադրաբար ապագայում օգտագործվելու համար որպես *փառքի ձեռք* ː
* Սավինիեն դե Սիրանո դե Բերժերակը նկարագրում է, թե ինչպես է կախարդ Ագրիպպան, որը հարություն է առել մեռելներից՝ ցույց տալիս իր գաղտնի ուժըː Կախարդը թվարկում է իր ուժերը, և դրանց թվում.

* Վալտեր Սքոթը «Անտիկվար» (1816) աշխատության մեջ հիշատակում է *ձեռքը* գերմանացի շառլատան Դուստերսվիվելի շուրթերով.

Այս հատվածը հետաքրքրաշարժ կերպով խառնում է դիակի ձեռքի սարսափելի բաղադրատոմսը և չմկրտված երեխայի ճարպի միջոցով գանձերի հայտնաբերումը՝ մի քանի ավանդույթների մի տեսակ սինթեզով:

* Ժերար դը Ներվալը 1832 թվականին իր վաղ շրջանի պատմվածքներից մեկը վերնագրել է «Փառքի ձեռքը», որը հետագայում վերանվանվել է «Կախարդական ձեռք»: Եթե թեման իսկապես ֆանտաստիկ ժանրից է և հղում է կատարում *Փոքր Ալբերտ* գրիմուարին, ապա պատմվածքում առկա ձեռքը, մյուս կողմից, կենդանի ձեռք է, որը, կախարդվելով սկսում է իր սեփական կյանքը՝ առանց իր տիրոջ իմացության:
* Ֆիլիպ Օբեր դը Գասպեի 1837 թվականին հրատարակված «Գրքի ազդեցությունը» վեպում (համարվում է Քվեբեկի գրականության առաջին վեպը), հերոսը, որը տարված է օկուլտիզմով, ձգտում է ստեղծել փառքի ձեռք և կարողանում է գողանալ դատապարտված մարդու ձեռքը:
* «Փառքի ձեռքը» «Ինգոլդսբիի լեգենդներից» (*The Ingoldsby Legends*) մեկն է, որը հրատարակվել է 1840 թվականին Ռիչարդ Բարհամը ː
* Թեոֆիլ Գոթիեն հիշատակում է *ձեռքի* մասին իր «Կապիտան Ֆրակաս» 1863 թվականի աշխատության մեջ, երբ թվարկում է գողից ստացա դասերը.

* Ալֆրեդ Ժարին 1894 թվականին իր «Ավազի րոպեներ» աշխատության մեջ երեք անգամ հիշատակում է փառքի ձեռքը.

* «Ես ուզում էի, որ փառքի սարսափելի ձեռքն այրվի», - գրել է Գիյոմ Ապոլիները  իր L'Enfer (1912) բանաստեղծության մեջ:
* «Փառքի ձեռքը», Ժան Ֆրանսեի օպերան հիմնված է Ժերար դը Ներվալի պատմվածքի վրա։ Պրեմիերան տեղի է ունեցել Բորդոյում, 1950 թվականի մայիսի 7-ին:

### Կերպարվեստում
Փառքի ձեռքի ամենավաղ գրաֆիկական պատկերը, կարծես, հանդիպում է կախարդության տեսարանում՝ Ջերոմ Կոկի 1565 թվականի փորագրության մեջ, որը հիմնված է Պիտեր Բրեյգել Ավագի բնօրինակ նկարի վրա։

Սուրբ Հակոբոսի և կախարդ Հերմոգենեսի կռիվը պատկերող տեսարանը Բրեյգելին օգնում է հիշեցնել հրեշներով լի կախարդության տեսարան: Փառքի ձեռքը, որի յուրաքանչյուր մատ վառվում է բոցով, տեղադրված է բուխարու եզրին: Չնայած պատկերը իսկապես համապատասխանում է մոմակալի տեսքով մարդկային ձեռքին, համատեքստը կախարդության Շաբաթ օրվան է վերաբերում, բայց ոչ գողերի խմբին:

Հետաքրքիր անալոգիա պետք է նշել Բեռնար Սալոմոնի 1557 թվականի փորագրության հետ, որը հրատարակվել է Կլոդ Պարադինի «Հերոսական հորինվածքներ» գրքում: «Խորհրդանիշների գիրքը» 16-րդ դարում շատ տարածված ստեղծագործության տեսակ է՝ առեղծվածային պատկերների ժողովածու, որն ուղեկցվում է կարճ անեկդոտային կամ խորհրդանշական տեքստով: Հրապարակված պատկերը ոչ մի կապ չունի փառքի կախարդական ձեռքի հետ. այն պատկերում է Լոկրիի բնակիչների կողմից  Սիրակուզայի բռնակալ Դիոնիսիոս Կրտսերի անմեղ դուստրերին պատճառված տառապանքն ու տանջանքները մ.թ.ա. 343 թվականին նրա անկումից հետո: Փորագրությունը ցույց է տալիս ասեղներ, որոնք ենթադրաբար խրվել են նրանց եղունգների տակ՝ մատներից արյան կաթիլներ թափելով:

Այնուամենայնիվ, տեսողական անալոգիան ֆլամանդացի նկարիչների փառքի ձեռքերի հետ ցնցող է։ Հնարավոր է, որ Բեռնար Սալոմոնի փորագրությունն է ոգեշնչել նրանց փառքի ձեռքերի սարսափելի պատկերման համար (աշխատանքը մի քանի տարի ավելի վաղ է, քան Պիտեր Բրեյգել Ավագի փորագրությունը)։ Այս պատկերն, այնուամենայնիվ, օգտագործվում է փառքի ձեռքերին վերաբերող որոշ կայքերում։

Եկատերինա Մեդիչիի թալիսման ապարանջանի մի կտորի վրա փորագրված է եղել *փառքի ձեռք*, առանց դրա պատկերի։

### Ֆիլմերում
«Փառքի ձեռքը» կարճ ժամանակով հայտնվում է և անունով հիշատակվում է 1973 թվականի բրիտանական ֆոլկ ժանրի *«Հյուսած մարդը»* (The Wicker Man) դասական սարսափ ֆիլմում։

Շարժվող մեռած ձեռքը հաճախ օգտագործվող մոտիվ է մումիաների և սարսափ ֆիլմերում: Օրինակ, 1924 թվականի էքսպրեսիոնիստական ​​«Օրլակի ձեռքերը» սարսափ ֆիլմում, որը հիմնված է Մորիս Ռենարի «Les Mains d'Orlac» վեպի վրա և մի քանի անգամ վերանկարահանվել է:

Իր երգիծական տարբերակով մեռած ձեռքը հայտնվում է որպես «Սառցե ձեռք» (անգլերեն բնօրինակ «Thing T. Thing» տարբերակում) Չարլզ Ադամսի 1930-ականների կոմիքսների հիման վրա նկարահանված «Ադամսների ընտանիքը» ֆիլմի էկրանավորման մեջ։

### Տեսախաղերում
«Գենշին Իմպակտ» մուլտֆիլմում Արլեչինո կերպարն ունի համաստեղություն, որը պատկերում է փառքի ձեռք՝ «Իգնիս Պուրգատորիուս» կամ «մաքրող կրակ» անվամբ։

### Հավաքածուներում
մինի|Հոհենլիմբուրգ դղյակի մումիֆիկացված «Սև ​​ձեռքը»

Մումիֆիկացված մեռած ձեռքերը տեղ են գտել ժամանակակից հավաքածուներում՝ հին բնական պատմության պահարաններից կամ քանդման աշխատանքների ժամանակ պատահական գտածոների տեսքով: Օրինակ, Հոհենլիմբուրգ դղյակի մումիֆիկացված «Սև ​​ձեռքը»: 1811 թվականին կայծակի հարվածից և այրված աշտարակի  հետագա քանդումից հետո մեռած ձեռքը հայտնաբերվել է որպես պատի մեջ փակված մասունք:

Անհասկանալի է, թե դա պաշտպանիչ հմայություն է, թե պտի մեջ թաղված այլևս անպետք մարմնի հետք: Այսպես կոչված «Գոսլար մումիայի ձեռքը», որը հայտնաբերվել է Գոսլարի քաղաքապետարանի ձեղնահարկում 1708 թվականին, նախնական հետաքննությունների համաձայն, ավելի հավանական է, որ քրեական դատավարության մեռած ձեռք է:

### Քրեական հանցագործություններում
Ըստ Օգյուստեն Կաբանեսի՝ փառքի ձեռքը մեծ դեր է խաղացել 14-րդ, 15-րդ և 16-րդ դարերի քրեական դատավարություններում.

15-րդ դարում Դիժոնի բուրժուաների ունեցվածքը թվարկող շարժական գույքացուցակները հիշատակում են մի բուրժուի, որն ուներ փառքի երկու ձեռք:

«Փառքի ձեռքը» առաջարկվել է որպես չբացահայտված սպանության դրդապատճառներից մեկը, որը տեղի է ունեցել պատերազմական ժամանակների Վուսթերշիրում (Անգլիա) 1941 թվականի կեսերին կամ վերջին։ Դեպքն ավելի խորհրդավոր են դարձրել բազմաթիվ գրաֆիտիները, որոնք հետագայում հայտնվել են՝ «Ո՞վ է դրել Բելլային թեղիի մեջ» (*Who put Bella down the Wych Elm?*) գրությամբ, նկատի ունենալով ծառի բնում հայտնաբերված կնոջ դիակը ː

## Տես նաև
* Խորհրդավոր ձեռքի միաբանություն

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Փառքի ձեռքը և մարդկային ձեռքերի մասին այլ արյունալի լեգենդներ – Խմբագիր Դ. Լ. Աշլիման

Կատեգորիա:Բժշկության պատմություն
Կատեգորիա:Թալիսմաններ
Կատեգորիա:Ժողովրդական բանահյուսություն
Կատեգորիա:Ձեռք
Կատեգորիա:Մոգական իրեր