Ապացույց (հասկացություն)

մինի|Ավիաշոուի այս կոնտեյներային հետքերն ապացույցներ են տրամադրում ինքնաթիռի թռիչքի հետագծի վերաբերյալ
**Ապացույց,** դատողության հաստատում, սովորաբար, դատողության ճշմարիտ լինելու ցուցիչ: Ապացույցի ճշգրիտ սահմանումը և դերը տարբեր են տարբեր ոլորտներում:

Իմացաբանության մեջ ապացույցն այն է, ինչն արդարացնում է համոզմունքները կամ ինչը ռացիոնալ է դարձնում որոշակի  (**', «հավատ, տեսակետ, հավատք») վերաբերմունք պահպանելը: Օրինակ, ծառն [[Ընկալում|ընկալելու]] փորձը կարող է ծառայել որպես ապացույց՝ արդարացնելու այն համոզմունքը, որ ծառ կա: Այս դերում ապացույցը սովորաբար ընկալվում է որպես մասնավոր [[Հոգեկան վիճակներ|հոգեկան վիճակ]]: [[Ֆենոմենոլոգիա]]յում ապացույցը սահմանափակվում է [[Ներըմբռնում|ինտուիտիվ` ներըմբռնողական]] գիտելիքով, որը հաճախ կապված է այն վիճահարույց ենթադրության հետ, որ այն անվիճելիորեն հասանելիություն է ապահովում ճշմարտությանը:''

[[Գիտություն|Գիտության]] մեջ [[գիտական ապացույց]]ը [[գիտական մեթոդ]]ով ստացված տեղեկատվություն է, որը հաստատում կամ հերքում է [[Հիպոթեզ|գիտական վարկածները]]՝ հանդես գալով որպես չեզոք մրցավար մրցակցող տեսությունների միջև: Օրինակ՝ [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրի]] մոլորակի «աննորմալ» [[Ուղեծիր|ուղեծրի]] չափումները դիտվում են որպես ապացույց, որը հաստատում է [[Ալբերտ Այնշտայն|Այնշտայնի]] [[Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն|հարաբերականության տեսությունը]]: Որոշակիության անբավար վիճակը և խիստ տեսական պայմանականության ծանրաբեռնվածության խնդիրները երկու խոչընդոտ են, որոնք սպառնում են խաթարել գիտական ապացույցների դերը: [[Գիտության փիլիսոփայություն|Գիտության փիլիսոփաները]] հակված են ապացույցները հասկանալ ոչ թե որպես մտավոր վիճակներ, այլ որպես ստուգելի տեղեկատվություն, դիտարկելի ֆիզիկական առարկաներ կամ իրադարձություններ, որոնք ապահովված են գիտական մեթոդին հետևելով:

[[Իրավունք]]ում [[Իրավաբանական փաստ|ապացույցները]] գործին վերաբերող պնդումները հաստատելու կամ հերքելու համար անհրաժեշտ տեղեկություններ են, [[փաստ]]եր, ինչպիսիք են [[Ցուցմունք|վկայությունները]], փաստաթղթային ապացույցները և իրեղեն ապացույցները։

[[Ապացույց (հասկացություն)#Ապացույցային կապ|Ապացույցի և հիմնավորված պնդման միջև կապը]] կարող է տարբեր լինել ուժգնության տեսակետից՝ թույլ կապից մինչև անվիճելի [[ապացույց]]։ Ապացույցային կապի տեսություններն ուսումնասիրում են այս կապի բնույթը։ Հավանականային մոտեցումները պնդում են, որ ինչ-որ բան համարվում է ապացույց, եթե այն մեծացնում է հիմնավորված պնդման [[հավանականություն]]ը։ Հիպոթետիկ-դեդուկտիվ մոդելի համաձայն՝ ապացույցը կայանում է վարկածի [[Հոգեբանական դիտում|դիտարկելի]] հետևանքներում։ Ըստ դրական օրինակի վրա հիմնված մոտեցման` դիտարկումն արտահայտող նախադասությունն ապացույց է համընդհանուր պնդման համար, եթե նախադասությունը նկարագրում է այդ պնդման դրական օրինակ։

== Ապացույցների փիլիսոփայություն ==
=== Բնութագրեր ===
Ամենալայն իմաստով, [[Դատողություն|դատողության]] օգտին ապացույցն այն է, ինչը հաստատում է այդ դատողությունը: Ավանդաբար, այս տերմինը երբեմն հասկացվում է ավելի նեղ իմաստով՝ որպես անվիճելի համարվող փաստերի ինտուիտիվ` ներըմբռնողական գիտելիք: Այս իմաստով օգտագործվում է միայն եզակի թիվը: Այս իմաստը հանդիպում է հատկապես ֆենոմենոլոգիայում, որտեղ ապացույցը բարձրացվում է մինչև փիլիսոփայության հիմնական սկզբունքներից մեկը՝ փիլիսոփայությանը տալով վերջնական հիմնավորումներ, որոնք ենթադրաբար այն վերածում են խիստ գիտության: Ավելի ժամանակակից կիրառմամբ օգտագործվում է նաև հոգնակի թիվը: Ակադեմիական դիսկուրսում ապացույցը կենտրոնական դեր է խաղում [[Իմացաբանություն|իմացաբանության]] և [[Գիտության փիլիսոփայություն|գիտության փիլիսոփայության]] մեջ: Ապացույցներին հղումներ են արվում բազմաթիվ տարբեր ոլորտներում, ինչպիսիք են գիտությունը, իրավական համակարգը, պատմությունը, լրագրությունը և առօրյա դիսկուրսը:  Ապացույցների բնույթը հասկացողություն դարձնելու բազմաթիվ տարբեր փորձեր են արվել: Այս փորձերը հաճախ սկսվում են մեկ ոլորտի ներըմբռնումից կամ ապացույցների կողմից խաղացած մեկ տեսական դերի հետ կապված և ընդհանրացվում այդ ներըմբռնումները՝ հանգեցնելով ապացույցների համընդհանուր սահմանմանը:

Կարևոր ներըմբռնումների մեկն է այն, որ ապացույցն այն է, ինչն արդարացնում է [[Հավատք|համոզմունքները]]: Այս մտքի ուղղությունը սովորաբար հետևում է իմացաբանությանը և հակված է բացատրել ապացույցները մասնավոր մտավոր վիճակների տեսանկյունից, օրինակ՝ որպես փորձառություններ, այլ համոզմունքներ կամ գիտելիքներ: Սա սերտորեն կապված է այն գաղափարի հետ, որ մարդու [[Ռացիոնալություն|ռացիոնալ]] լինելը որոշվում է նրանով, թե ինչպես է նա արձագանքում ապացույցներին:

Մեկ այլ ներըմբռնում, որն ավելի գերիշխող է գիտության փիլիսոփայության մեջ, կենտրոնանում է ապացույցների վրա որպես այն բանի, որը հաստատում է գիտական հիպոթեզները և միջնորդում է մրցակցող տեսությունների միջև: Այս տեսակետի համաձայն, կարևոր է, որ ապացույցները հրապարակային լինեն, որպեսզի տարբեր գիտնականներ կարողանան կիսվել նույն ապացույցներով: Սա հրապարակայնորեն դիտարկելի երևույթները, ինչպիսիք են ֆիզիկական առարկաները և իրադարձությունները, թողնում է որպես ապացույցի լավագույն թեկնածուներ, ի տարբերություն մասնավոր մտավոր վիճակների: Այս մոտեցումների հետ կապված խնդիրներից մեկն այն է, որ ապացույցների արդյունքում ստացված սահմանումները, թե՛ ոլորտի ներսում, թե՛ ոլորտների միջև, շատ են տարբերվում և անհամատեղելի են միմյանց հետ: Օրինակ, պարզ չէ, թե ինչ ընդհանուր բան ունեն արյունոտ դանակը և ընկալողական փորձը, երբ երկուսն էլ [[Հոգեբանական դիտում|դիտվում]] են որպես ապացույցներ տարբեր առարկաներում: Սա ենթադրում է, որ ապացույցներին վերագրվող տարբեր տեսական դերերին համապատասխանող միասնական հասկացություն չկա, այսինքն՝ մենք միշտ չէ, որ նույն բանն ենք նկատի ունենում, երբ խոսում ենք ապացույցների մասին:

Մյուս կողմից, [[Արիստոտել]]ը, ֆենոմենոլոգները և բազմաթիվ գիտնականներ ընդունում են, որ կարող են լինել ապացույցների մի քանի աստիճաններ։  Օրինակ, թեև բարդ հավասարման արդյունքը կարող է մաթեմատիկոսի համար ավելի կամ պակաս ակնհայտ դառնալ ժամեր շարունակ [[դեդուկցիա]]ներ անելուց հետո, այնուամենայնիվ, եթե դրա վերաբերյալ քիչ կասկածներ լինեն, ավելի պարզ բանաձևը նրանց համար ավելի ակնհայտ կթվա։

Կառլոս Ռիոֆրիոն հայտնաբերել է որոշ բնութագրեր, որոնք առկա են ակնհայտ փաստարկներում և ապացույցներում։ Որքան դրանք ակնհայտ են, այնքան ավելի շատ կլինեն այդ բնութագրերը։ Ապացույցներն ունեն վեց ներքին բնութագրեր՝

* Ճշմարտությունը կայանում է ակնհայտի մեջ, մինչդեռ կեղծիքը կամ իռացիոնալությունը, չնայած երբեմն կարող են ակնհայտ թվալ, զուրկ են իրական ապացույցներից։
* Ակնհայտը ներդաշնակորեն համապատասխանում է գիտելիքի միջոցով ձեռք բերված այլ ճշմարտություններին։ Ցանկացած անհաղթահարելի անհամապատասխանություն ցույց կտա սխալի կամ կեղծիքի առկայություն։
* Ակնհայտ ճշմարտությունները հիմնված են անհրաժեշտ դատողությունների վրա։
* Ամենապարզ ճշմարտություններն ամենաակնհայտն են։ Դրանք ինքնին ներըմբռնելի են և չեն պահանջում փաստարկներ՝ ինտելեկտի կողմից հասկանալու համար։ Այնուամենայնիվ, կրթություն չունեցողների համար որոշակի բարդ ճշմարտություններ պահանջում են ռացիոնալ քննարկում՝ ակնհայտ դառնալու համար։
* Ակնհայտ ճշմարտությունները հիմնավորման կարիք չունեն. դրանք անվիճելի են։ Դրանք ներըմբռնողական կերպով ընկալվում են մտքով՝ առանց լրացուցիչ քննարկումների, փաստարկների կամ ապացույցների անհրաժեշտության։
* Ակնհայտ ճշմարտությունները պարզ են, թափանցիկ և հստակ։

Բացի այդ, ավելի կամ պակաս ակնհայտ բաների վրա կարելի է հայտնաբերել չորս սուբյեկտիվ կամ արտաքին բնութագրեր.

* Ակնհայտը ներշնչում է վստահություն և գիտակին տալիս է սուբյեկտիվ անվտանգության զգացում, քանի որ նրանք կարծում են, որ համահունչ են ճշմարտությանը։
* Սկզբում ակնհայտ ճշմարտությունները ընկալվում են որպես բնական և անխոչընդոտ, ինչպես ընդգծել է Արիստոտելը։ Դրանք բնածին կերպով ներկա են մտքում՝ խթանելով խաղաղ և ներդաշնակ հասկացողություն։
* Հետևաբար, ակնհայտ ճշմարտությունները, կարծես, լայնորեն տարածված են, սերտորեն կապված են առողջ բանականության հետ, որը ներառում է ընդհանուր առմամբ ընդունված համոզմունքները։
* Ակնհայտ ճշմարտությունները բերրի հող են. դրանք ամուր հիմք են ստեղծում գիտական գիտելիքների այլ ճյուղերի ծաղկման համար։

Ակնհայտի այս տասը բնութագրերը թույլ են տալիս, որ Ռիոֆրիոն ձևակերպի ''ապացույցների թեստ՝'' այս կամ այն փաստարկի կամ ապացույցի հավաստիության կամ ապացույցի մակարդակը որոշելու համար:

=== Ապացույցային կապ ===
20-րդ դարի [[Փիլիսոփայություն|փիլիսոփաները]] սկսել են ուսումնասիրել «ապացույցային կապը», այսինքն՝ ապացույցի և դրանով հիմնավորված դատողության միջև եղած կապը։  Ապացույցային կապի բնույթի հարցը վերաբերում է այն հարցին, թե ինչպիսին պետք է լինի այս կապը, որպեսզի որևէ բան արդարացնի համոզմունքը կամ հաստատի վարկածը։  Այս ոլորտի կարևոր տեսություններից են ''հավանականային մոտեցումը'', ''հիպոթետիկ-դեդուկտիվիզմը'' և ''դրական օրինակների վրա հիմնված մոտեցումը'':

* ''Հավանականային մոտեցումները'', որոնք նաև կոչվում են [[Թոմաս Բեյս|Բայեսի]] անունով` Բայեսյան իմաստաբանության վավերացման/հաստատման տեսություն, բացատրում են ապացուցողական կապը [[Հավանականությունների տեսություն|հավանականությունների]] տեսանկյունից։ Նրանք կարծում են, որ անհրաժեշտ է միայն, որ ապացույցի գոյությունը մեծացնի վարկածի ճշմարտացիության հավանականությունը։ Սա կարելի է մաթեմատիկորեն արտահայտել որպես <math>P(H \mid E) > P(H)</math>: Բառերով ասած՝ ապացույցը (E) հաստատում է վարկածը (H), եթե այս վարկածի պայմանական հավանականությունը ապացույցի նկատմամբ ավելի բարձր է, քան վարկածի անվերապահ հավանականությունը ինքնին։  Օրինակ՝ ծուխը (E) վկայում է, որ կա կրակ (H), քանի որ երկուսը սովորաբար տեղի են ունենում միասին, այդ իսկ պատճառով հրդեհի հավանականությունը՝ ծխի առկայության դեպքում, ավելի բարձր է, քան հրդեհի հավանականությունը ինքնին։ Այս տեսակետի համաձայն՝ ապացույցը նման է վարկածի ճշմարտացիության ցուցիչի կամ ախտանիշի։  Այս մոտեցման դեմ պնդվել է, որ այն չափազանց լիբերալ է, քանի որ թույլ է տալիս պատահական ընդհանրացումներ որպես ապացույց։ Օրինակ՝ գրպանում մեկ ցենտանոց գտնելը մեծացնում է այն վարկածի հավանականությունը, որ «Իմ գրպանում բոլոր մետաղադրամները մեկ ցենտանոց են»։ Սակայն, ըստ Ալվին Գոլդմանի, այն չպետք է համարվի այս վարկածի ապացույց, քանի որ այս մեկ ցենտանոցի և գրպանում գտնվող մյուս մետաղադրամների միջև օրինական կապ չկա։
*''Հիպոթետիկ-դեդուկտիվիզմը'' ոչ հավանականային մոտեցում է, որը բնութագրում է ապացուցողական հարաբերությունները հիպոթեզի դեդուկտիվ հետևանքների տեսանկյունից: Այս տեսակետի համաձայն՝ «հիպոթեզի ապացույցը այդ հիպոթեզի իրական [[Հոգեբանական դիտում|դիտողական]] հետևանքն է»**': Մինչ այժմ բնութագրման հետ կապված խնդիրներից մեկն այն է, որ հիպոթեզիները սովորաբար պարունակում են համեմատաբար քիչ տեղեկատվություն և, հետևաբար, ունեն քիչ, կամ ընդհանրապես չունեն դեդուկտիվ դիտողական հետևանքներ: Այսպիսով, հրդեհի առկայության մասին հիպոթեզի ինքնին լինելը չի ենթադրում, որ դիտվում է ծուխ: Դրա փոխարեն պետք է ներառվեն տարբեր օժանդակ ենթադրություններ՝ ծխի գտնվելու վայրի, կրակի, դիտորդի, լուսավորության պայմանների, քիմիայի օրենքների և այլնի վերաբերյալ: Այսպիսով, ապացուցողական հարաբերությունը դառնում է եռաստիճան հարաբերություն ապացույցի, հիպոթեզի և օժանդակ ենթադրությունների միջև:   Սա նշանակում է, որ որևէ բանի հիպոթեզի ապացույց լինելը կախված է այն օժանդակ ենթադրություններից, որոնք մարդն ունի: Այս մոտեցումը լավ համապատասխանում է  տարբեր գիտական գործունեությանը: Օրինակ, հաճախ փորձարար գիտնականները փորձում են գտնել ապացույցներ, որոնք կհաստատեն կամ կհերքեն առաջարկվող տեսությունը: Հիպոթետիկ-դեդուկտիվ մոտեցումը կարող է օգտագործվել կանխատեսելու համար, թե ինչ պետք է դիտվի փորձի ժամանակ, եթե տեսությունը ճշմարիտ լինի։  Այսպիսով, այն բացատրում է փորձի և տեսության միջև ապացուցողական կապը։  Այս մոտեցման հետ կապված խնդիրներից մեկն այն է, որ այն չի կարող տարբերակել համապատասխան և որոշակի անհամապատասխան դեպքերը։ Այսպիսով, եթե ծուխը ապացույց է «կա կրակ» վարկածի համար, ապա այն նաև ապացույց է այս վարկածը ներառող շաղկապների համար, օրինակ՝ «կա կրակ, և Սոկրատեսը իմաստուն էր», չնայած այն հանգամանքին, որ Սոկրատեսի իմաստությունն այստեղ անտեղի է**'։ 
*''Դրական օրինակի մոտեցման'' համաձայն, դիտարկվող նախադասությունը համարվում է ունիվերսալ վարկածի ապացույց, եթե այն նկարագրում է այս վարկածի դրական օրինակ։ Օրինակ՝ «այս կարապը սպիտակ է» դիտարկումը «բոլոր կարապները սպիտակ են» ունիվերսալ վարկածի օրինակ է։ Այս մոտեցմանը կարող է տրվել ճշգրիտ ձևակերպում [[Պրեդիկատների տրամաբանություն|առաջին կարգի տրամաբանության]] մեջ. դատողությունը վարկածի ապացույց է, եթե այն ենթադրում է «վարկածի զարգացում»**'։ Ինտուիտիվորեն, վարկածի զարգացումն այն է, ինչ ասում է վարկածը, եթե այն սահմանափակվում էր միայն ապացույցում նշված անհատներով։ Վերոնշյալ դեպքում մենք ունենք հետևյալ վարկածը՝ «\forall x (swan(x) \rightarrow white(x))» (բոլոր կարապները սպիտակ են), որը, երբ սահմանափակվում է «{a}» տիրույթով, որը պարունակում է ապացույցներում նշված միայն մեկ անհատ, ենթադրում է ապացույցը, այսինքն՝ «swan(a) \land white(a)» (այս կարապը սպիտակ է)**':  Այս մոտեցման կարևոր թերությունն այն է, որ այն պահանջում է, որ վարկածը և ապացույցը ձևակերպվեն նույն բառապաշարով, այսինքն՝ օգտագործվեն նույն [[պրեդիկատ]]ները, ինչպես օրինակ՝ «<math>swan</math>» «կամ «<math>white</math>» վերևում։ Սակայն շատ գիտական տեսություններ ենթադրում են տեսական օբյեկտներ, ինչպիսիք են էլեկտրոնները կամ լարերը ֆիզիկայում, որոնք անմիջականորեն դիտարկելի չեն և, հետևաբար, չեն կարող երևալ այստեղ ներկայացված ապացույցներում**'։

### Հատուկ ոլորտներում
Ապացույցների կարևոր տեսաբանների թվում են Բերտրան Ռասելը, Ուիլյարդ վան Օրման Քուայնը, տրամաբանական պոզիտիվիստներից՝ Թիմոթի Ուիլյամսոնը, Էրլ Քոնին և Ռիչարդ Ֆելդմանը: Ռասելը, Քուայնը և տրամաբանական պոզիտիվիստները պատկանում են էմպիրիկ ավանդույթին և կարծում են, որ ապացույցները համապատասխանաբար բաղկացած են զգայական տվյալներից, մարդու զգայական ընկալիչների խթանումից և հոգեբանական դիտման հայտարարություններից:  Ըստ Ուիլյամսոնի՝ միայն և միայն գիտելիքն է կազմում ապացույց:  Քոնին և Ֆելդմանը կարծում են, որ միայն մարդու ներկայիս մտավոր վիճակները պետք է համարվեն ապացույց:

#### Իմացաբանություն
Ապացույցների դերի վերաբերյալ առաջնորդող ներըմբռնումն իմացաբանության մեջ  այն է, որ հենց դրանք են արդարացնում համոզմունքները**':   Օրինակ, Ֆիբիի երաժշտական լսողության փորձառությունը արդարացնում է նրա այն համոզմունքը, թե բարձրախոսները միացված են: Հավատալու համար մեկ ուրիշը պետք է ունենալ նման փորձառություն, որպեսզի ապացույցն ունենա այդ նշանակությունը:  Այսպիսով, Ֆիբիի սեփական փորձառությունները կարող են արդարացնել իր սեփական համոզմունքները, բայց ոչ թե ուրիշի համոզմունքները: Որոշ փիլիսոփաներ կարծում են, որ ապացույցների տիրապետումը սահմանափակվում է գիտակցված մտավոր վիճակներով, օրինակ՝ զգայական տվյալներով:  Այս տեսակետն ունի անհավանական հետևանք, որ պարզ առօրյա համոզմունքներից շատերը չեն արդարացվի: Ավելի տարածված տեսակետն այն է, որ բոլոր տեսակի մտավոր վիճակները, ներառյալ ներկա պահին անգիտակցական համոզմունքները, կարող են հանդես գալ որպես ապացույց:   Երբեմն պնդվում է, որ որևէ բան արդարացնելու մտավոր ունակությունները բավարար չեն արդարացում գտնելու համար: Այս մտքի գծի հիմքում ընկած գաղափարն այն է, որ արդարացված համոզմունքը պետք է կապված լինի կամ հիմնված լինի իր ապացույցը հանդիսացող մտավոր վիճակի վրա: Այսպիսով, Ֆիբիի համոզմունքը, որ բարձրախոսները միացված են, չի արդարացվում նրա լսողական փորձառությամբ, եթե այդ համոզմունքը հիմնված չէ այս փորձառության վրա: Սա կլինի այն դեպքը, օրինակ, եթե Ֆիբին ունի և՛ փորձառությունը, և՛ համոզմունքը, բայց չգիտի, որ երաժշտությունը գալիս է բարձրախոսներից:

Երբեմն կարծիք կա, որ միայն դատողության մտավոր վիճակները կարող են խաղալ այս դերը, դիրքորոշում, որը հայտնի է որպես «դատողականություն»։   Մտավոր վիճակը դատողական է, եթե այն դատողակության բովանդակությանն ուղղված վերաբերմունք է։ Նման վերաբերմունքները սովորաբար արտահայտվում են «հավատալ» բայի նման բառերով՝ «որ»... ստորադաական նախադասության հետ միասին, ինչպես օրինակ՝ «Ռոբերտը ''կարծում'' է, ''որ'' անկյունի խանութում կաթ է վաճառվում»: Նման տեսակետը հերքում է, որ զգայական տպավորությունները կարող են հանդես գալ որպես ապացույց։ Սա հաճախ բերվում է որպես փաստարկ այս տեսակետի դեմ, քանի որ զգայական տպավորություններն են սովորաբար դիտարկվում որպես ապացույց**'։   Դատողականությունը երբեմն համակցվում է այն տեսակետի հետ, որ միայն ճշմարիտ դատողությունների նկատմամբ վերաբերմունքը կարող է ապացույց հանդիսանալ։  Այս տեսակետի համաձայն, այն համոզմունքը, որ անկյունի խանութում կաթ է վաճառվում, կառուցում է ապացույց միայն  այն համոզմունքի համար, որ անկյունի խանութում կաթնամթերք է վաճառում, եթե անկյունի խանութն իրականում կաթ է վաճառում։ Այս դիրքորոշման դեմ կարելի է ասել, որ ապացույցները կարող են մոլորեցնող լինել, բայց միևնույն է համարվել ապացույց։

Այս մտածողության ուղղությունը հաճախ զուգակցվում է այն մտքի հետ, որ ապացույցները, դատողական կամ այլ տիպի, որոշում են, թե իրապես` ռացիոնալորեն ինչին հավատալ**'։   Սակայն կարող է ռացիոնալ լինել կեղծ համոզմունք ունենալը։ Սա այն դեպքն է, երբ մենք ունենք մոլորեցնող ապացույցներ։ Օրինակ՝ [[Մատրիցա|«Մատրիցա» ֆիլմում]] Նեոյի համար ռացիոնալ էր հավատալ, որ նա ապրում է 20-րդ դարում՝ իր համոզմունքը հաստատող բոլոր ապացույցների պատճառով, չնայած այն հանգամանքին, որ այդ ապացույցները մոլորեցնող էին, քանի որ դրանք մոդելավորված իրականության մաս էին կազմում։ Ապացույցների և ռացիոնալության այս մեկնաբանությունը կարող է տարածվել նաև այլ դոքսաստիկ վերաբերմունքների վրա, ինչպիսիք են անհավատությունը և հավատքի կասեցումը։ Այսպիսով, [[ռացիոնալություն]]ը ոչ միայն պահանջում է, որ մենք հավատանք ինչ-որ բանի, եթե ունենք դրա համար վճռորոշ ապացույցներ, այլև պահանջում է, որ մենք չհավատանք ինչ-որ բանի, եթե ունենք դրա դեմ վճռորոշ ապացույցներ, և կասեցնենք հավատը, եթե ոչ այս և ոչ այլ տեսակետի մասին չունենք վճռորոշ ապացույցներ**'։

#### Ֆենոմենոլոգիա
Ֆենոմենոլոգիայում «ապացույց» տերմինի իմաստը բազմաթիվ զուգահեռներ ունի դրա իմացաբանական օգտագործման հետ, բայց այն հասկացվում է ավելի նեղ իմաստով։ Այսպիսով, ապացույցն այստեղ հատկապես վերաբերում է ներըմբռնողական գիտելիքին, որը նկարագրվում է որպես «ինքնատված» ( ):  Սա հակադրվում է դատարկ մտադրություններին, որոնց դեպքում իրավիճակներին վերաբերում են որոշակի կարծիքի միջոցով, բայց առանց ներըմբռնողական պատկերացման։  Ահա թե ինչու ապացույցը հաճախ կապված է այն վիճահարույց թեզի հետ, որ այն կազմում է ճշմարտությանն անմիջական հասնելու միջոց։  Այս իմաստով, ակնհայտորեն տրված երևույթը երաշխավորում է իր սեփական ճշմարտացիությունը և, հետևաբար, համարվում է անվիճելի։  Այս հատուկ իմացաբանական կարգավիճակի պատճառով ապացույցը ֆենոմենոլոգիայում համարվում է ամբողջ փիլիսոփայության հիմնական սկզբունքը։   Այս ձևով այն ներկայացնում է գիտելիքի ամենացածր հիմքը, որը բաղկացած է անվիճելի պատկերացումներից, որոնց վրա կառուցվում են հետագա բոլոր գիտելիքները։  Այս` ապացույցների վրա հիմնված մեթոդը նախատեսված է փիլիսոփայությանը հնարավորություն տալու հաղթահարել ավանդաբար չլուծված բազմաթիվ տարաձայնություններ և այդպիսով դառնալ խիստ գիտություն։  Ֆենոմենոլոգիայի այս հեռահար պնդումը, որը հիմնված է բացարձակ հավաստիության վրա, դրա հակառակորդների քննադատության կիզակետերից մեկն է։ Այսպիսով, պնդվել է, որ նույնիսկ ինքնին ակնհայտ ներըմբռնման վրա հիմնված գիտելիքը սխալական է: Սա կարելի է տեսնել, օրինակ, այն փաստից, որ նույնիսկ ֆենոմենոլոգների շրջանում մեծ անհամաձայնություններ կան փորձառության հիմնական կառուցվածքների վերաբերյալ:

#### Գիտության փիլիսոփայություն
Գիտության փիլիսոփայությունում ապացույցը հասկացվում է որպես այն, ինչը գիտական մեթոդով *հաստատում* կամ *հերքում է* գիտական վարկածները**:   «Հաստատում» տերմինը երբեմն օգտագործվում է «ապացույցային աջակցության» հետ որպես հոմանիշ:  Օրինակ՝ Մեկուրի մոլորակի «աննորմալ» ուղեծրի չափումները դիտվում են որպես ապացույց, որը հաստատում է Այնշտայնի ընդհանուր հարաբերականության տեսությունը: Սա հատկապես կարևոր է մրցակցող տեսությունների միջև ընտրություն կատարելու համար: Այսպիսով, վերը նշված դեպքում ապացույցը խաղում է *չեզոք մրցավարի* դեր Նյուտոնի և Այնշտայնի ձգողականության տեսությունների միջև:  Սա հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե գիտական ապացույցները *հրապարակային* են և *անվիճելի*, որպեսզի մրցակցող գիտական տեսությունների կողմնակիցները համաձայնության գան այն մասին, թե ինչ ապացույցներ են հասանելի: Այս պահանջները ենթադրում են, որ գիտական ապացույցները բաղկացած են ոչ թե *մասնավոր մտավոր վիճակներից*, այլ *հանրային ֆիզիկական առարկաներից կամ իրադարձություններից*:

Հաճախ պնդվում է, որ ապացույցը որոշակի իմաստով նախորդում է այն վարկածներին, որոնք այն հաստատում է: Սա երբեմն ընկալվում էր որպես *ժամանակային առաջնահերթություն*, այսինքն՝ մենք առաջինը տիրապետում ենք ապացույցին և ավելի ուշ ձևավորում ենք վարկածը ինդուկցիայի միջոցով: Սակայն այս ժամանակային կարգը միշտ չէ, որ արտացոլվում է գիտական պրակտիկայում, որտեղ փորձարարական հետազոտողները կարող են փնտրել որոշակի ապացույց՝ նախապես գոյություն ունեցող վարկածը հաստատելու կամ հերքելու համար:  Մյուս կողմից, տրամաբանական պոզիտիվիստները կարծում էին, որ այս առաջնահերթությունը *իմաստաբանական* բնույթ ունի, այսինքն՝ վարկածում օգտագործված տեսական տերմինների իմաստները որոշվում են նրանով, թե ինչը կհամարվի ապացույց նրանց համար: Այս տեսակետի հակադարձ օրինակները բխում են այն փաստից, որ մեր պատկերացումն այն մասին, թե ինչը կարող է համարվել ապացույց, կարող է փոխվել, մինչդեռ համապատասխան տեսական տերմինների իմաստները մնում են անփոփոխ:  Ամենահավանական տեսակետն այն է, որ այս առաջնահերթությունը բնույթով *իմացաբանական* է, այսինքն՝ մեր հավատը վարկածի նկատմամբ արդարացված է ապացույցների հիման վրա, մինչդեռ ապացույցների նկատմամբ հավատի արդարացումը կախված չէ վարկածից:

Ապացույցների գիտական ընկալման կենտրոնական հարցը թերորոշվածության (Underdetermination) խնդիրն է, այսինքն՝ որ առկա ապացույցները հավասարապես լավ են հաստատում մրցակցող տեսությունները:   Այսպիսով, օրինակ, մեր առօրյա կյանքից ստացված ապացույցներըn այն մասին, թե ինչպես է գործում ձգողականությունը, հավասարապես լավ են հաստատում Նյուտոնի և Այնշտայնի ձգողականության տեսությունը և, հետևաբար, չեն կարողանում համաձայնություն հաստատել գիտնականների շրջանում: Սակայն նման դեպքերում հաճախ ապացույցների աստիճանական կուտակումն է, որը, ի վերջո, հանգեցնում է ձևավորվող համաձայնության: Համաձայնության հասնելու այս ապացույցների վրա հիմնված գործընթացը, կարծես, գիտությունների առանձնահատկություններից մեկն է, որը չի կիսվում այլ ոլորտների հետ:

Վարկածների հաստատման առումով ապացույցների ընկալման մեկ այլ խնդիրն այն է, որ այն, ինչ որոշ գիտնականներ համարում են ապացույց, կարող է արդեն ներառել տարբեր տեսական ենթադրություններ, որոնք չեն կիսում այլ գիտնականներ: Այս երևույթը հայտնի է որպես *տեսական ծանրաբեռնվածություն* (Theory-ladenness): Տեսական ծանրաբեռնվածության որոշ դեպքեր համեմատաբար անվիճելի են, օրինակ՝ չափման սարքիc  ստացված թվերը պահանջում են լրացուցիչ ենթադրություններ այն մասին, թե ինչպես է այս սարքը գործում և ինչ է չափվել՝ իմաստալից ապացույց համարվելու համար:  Այլ ենթադրյալ դեպքեր ավելի վիճելի են, օրինակ՝ այն գաղափարը, որ տարբեր մարդիկ կամ մշակույթներ աշխարհը ընկալում են տարբեր, անհամեմատելի հայեցակարգային սխեմաների միջոցով, ինչը նրանց հանգեցնում է շատ տարբեր տպավորությունների այն մասին, թե ինչ է դեպքը և ինչ ապացույցներ են հասանելի:  Տեսական ծանրաբեռնվածությունը սպառնում է խոչընդոտել ապացույցների դերը որպես չեզոք մրցավար, քանի որ այս լրացուցիչ ենթադրությունները կարող են նախապատվություն տալ որոշ տեսություններին մյուսների նկատմամբ: Այսպիսով, դա կարող է նաև խաթարել ձևավորվող կոնսենսուսը, քանի որ տարբեր կողմերը կարող են չկարողանալ համաձայնության գալ նույնիսկ այն մասին, թե ինչ է ապացույցը:   Երբ հասկացվում է ամենալայն իմաստով, վիճելի չէ, որ գոյություն ունի տեսական ծանրաբեռնվածության որոշակի ձև: Սակայն հարցական է, թե արդյոք դա լուրջ սպառնալիք է ներկայացնում գիտական ապացույցների համար, երբ այն ընկալվում է այս իմաստով։

## Տարբեր տեսակի ապացույցներ
### Գիտության մեջ (փորձարարական ապացույցներ)
Գիտական հետազոտություններում ապացույցները կուտակվում են բնական աշխարհում տեղի ունեցող կամ լաբորատորիայում կամ այլ վերահսկվող պայմաններում իրականացվող փորձերի միջոցով ստեղծված երևույթների դիտարկումներով։ Գիտնականները հակված են կենտրոնանալ վիճակագրական եզրակացության ընթացքում օգտագործվող տվյալների ստեղծման վրա։  Գիտական ապացույցները սովորաբար ուղղված են վարկած-հիպոթեզի հաստատմանը կամ մերժմանը։

Ապացուցման բեռը կրում է վիճելի պնդում ներկայացնող անձը։ Գիտության մեջ սա նշանակում է, որ հոդված ներկայացնողները առաջադրում են իրենց կոնկրետ եզրակացությունները։ Այդ աշխատանքը ներկայացվում է հանձնաժողովի կազմին, որտեղ ներկայացնողը պետք է պաշտպանի թեզը բոլոր մարտահրավերներից։

Երբ ապացույցները հակասում են կանխատեսված սպասումներին, ապացույցները և դրանց կազմման եղանակները հաճախ մանրակրկիտ ուսումնասիրվում են (փորձարարի ռեգրեսիա) և միայն այս գործընթացի վերջում է վարկածը մերժվում. սա կարելի է անվանել «վարկածի հերքում»։ Գիտության կողմից օգտագործվող ապացույցների կանոնները հավաքագրվում են համակարգված՝ փորձելով խուսափել անեկդոտային ապացույցներին բնորոշ կողմնակալությունից։

### Իրավունքի մեջ

[մինի|[Արդարության լեդի.կշեռքները կարելի է դիտարկել որպես իրավական դատավարության մեջ ապացույցների կշռադատման խորհրդանիշ]]
Իրավունքում ապացույցների ներկայացումը նախևառաջ կախված է ապացուցման բեռի որոշման վրա։ Ընդունելի ապացույցն այն է, որը դատարանը ստանում և դիտարկում է որոշակի գործով որոշում կայացնելու նպատակով։ Իրավունքում գոյություն ունեն ապացուցման բեռի հետ կապված երկու հիմնական նկատառումներ։

# Առաջինը վերաբերում է բեռի կրողին։ Շատ, հատկապես արևմտյան դատարաններում ապացուցման բեռը դրվում է մեղադրանքի կողմի վրա քրեական գործերով, իսկ քաղաքացիական գործերով՝ հայցվորի վրա։ 
# Երկրորդ նկատառումը ապացույցի կողմից պետք է հասնի որոշակիության աստիճանը՝ կախված ապացույցների քանակից և որակից։

Այս աստիճանները տարբեր են քրեական և քաղաքացիական գործերով. առաջինը պահանջում է ապացույցներ՝ առանց որևէ կասկածի, երկրորդը՝ հաշվի առնելով միայն այն, թե որ կողմն ունի ապացույցների գերակշռություն, կամ արդյոք առաջարկն ավելի հավանական է, որ ճշմարիտ է, թե՝ կեղծ։

Իրավական գործի այն մասերը, որոնք վիճելի չեն, ընդհանուր առմամբ հայտնի են որպես «գործի փաստեր»: Անվիճելի փաստերից զատ, դատավորը կամ ժյուրին սովորաբար առաջադրանք է ստանում լինել փաստերի դատավոր գործի մյուս հարցերի համար: Վիճելի փաստերի հարցերը լուծելու համար օգտագործվում են ապացույցներ և կանոններ, որոնցից մի քանիսը կարող են որոշվել գործին վերաբերող ապացուցման իրավական բեռով: Որոշ դեպքերում ապացույցները (օրինակ՝ մահապատժի ենթարկված հանցագործություններ) պետք է ավելի համոզիչ լինեն, քան այլ իրավիճակներում (օրինակ՝ քաղաքացիական վեճերի որոշ դեպքեր), ինչը կտրուկ ազդում է գործը լուծելու համար անհրաժեշտ ապացույցների որակի և քանակի վրա: Որոշում կայացնողը, որը հաճախ ատենակալներն են, բայց երբեմն դատավորն է որոշում, թե արդյոք ապացուցման բեռը կատարվել է: Որոշելուց հետո, թե ով է կրելու ապացուցման բեռը, ապացույցները նախ հավաքվում են, ապա ներկայացվում դատարան:

#### Ապացույցների հավաքագրում
[մինի|[Հետաքննությունների դաշնային բյուրո|ՀԴԲ ապացույցների արձագանքման խումբն ապացույցներ է հավաքագրում՝ մատնահետքերի համար տարածքը փոշեհեռացնելով]]
Քրեական հետաքննության ժամանակ, վերացական կամ ենթադրական կետ ապացուցելու փոխարեն, ապացույցներ հավաքողները փորձում են որոշել, թե ով է պատասխանատու հանցավոր արարքի համար: Քրեական ապացույցների նպատակն է կապել ֆիզիկական ապացույցները և վկաների ցուցմունքները որոշակի անձի հետ:

#### Ապացույցների ներկայացում
Հանցագործության վայրից կամ կասկածյալի ձերբակալությունից մինչև դատարանի դահլիճ ֆիզիկական ապացույցների անցած ուղին կոչվում է կալանքի շղթա։ Քրեական գործում այս ուղին պետք է հստակորեն փաստաթղթավորվի կամ վկայվի ապացույցների հետ աշխատող անձանց կողմից։ Եթե ապացույցների շղթան խզված է, մեղադրյալը կարող է համոզել դատավորին ապացույցները անընդունելի հայտարարել։

Դատարանում ապացույցներ ներկայացնելը կարևոր առումներով տարբերվում է ապացույցների հավաքագրումից: Ապացույցների հավաքագրումը կարող է ունենալ բազմաթիվ ձևեր. վիճելի կետը ապացուցելու կամ հերքելու միտում ունեցող ապացույցների ներկայացումը խստորեն կարգավորվում է կանոններով: Այս կանոններին չհետևելը հանգեցնում է բազմաթիվ հետևանքների: Օրենքում որոշակի քաղաքականություններ թույլ են տալիս (կամ պահանջում են) ապացույցները բացառել քննարկումից՝ հիմնվելով կամ հուսալիության հետ կապված նշանների, կամ ավելի լայն սոցիալական մտահոգությունների վրա: Վկայությունը (որը վկայում է) և իրեղեն ապացույցները (որը ցույց է տալիս) դատավարության կամ լսումների ժամանակ ներկայացված ապացույցների երկու հիմնական կատեգորիաներն են: Միացյալ Նահանգներում դաշնային դատարանում ապացույցները ընդունվում կամ բացառվում են ապացույցների դաշնային կանոնների համաձայն:

#### Ապացուցման բեռ
*Ապացուցման բեռը* վեճի կամ վեճի մեջ գտնվող կողմի պարտականությունն է՝ ներկայացնելու բավարար ապացույցներ՝ մյուս կողմի կամ երրորդ կողմի համոզմունքն իրենց սկզբնական դիրքորոշումից փոխելու համար: Ապացուցման բեռը պետք է կատարվի՝ ինչպես հաստատող ապացույցներ հաստատելով, այնպես էլ հակառակ ապացույցները հերքելով: Ապացույցներից արված եզրակացությունները կարող են քննադատության ենթարկվել՝ ապացուցման բեռը չկատարելու ենթադրյալ բացակայության պատճառով:

Երկու հիմնական նկատառումներ են՝

# Ու՞մ վրա է ընկնում ապացուցման բեռը։
# Ի՞նչ աստիճանի վստահությամբ պետք է հիմնավորվի պնդումը։

Վերջին հարցը կախված է վիճարկվող դեպքի բնույթից և որոշում է ապացուցման բեռը բավարարելու համար անհրաժեշտ ապացույցների քանակը և որակը։

Օրինակ՝ Միացյալ Նահանգներում քրեական դատավարության ժամանակ մեղադրանքի կողմն է կրում ապացուցման բեռը, քանի որ մեղադրյալը համարվում է անմեղ, քանի դեռ նրա մեղավորությունը չի ապացուցվել առանց որևէ հիմնավոր կասկածի։ Նմանապես, քաղաքացիական դատավարությունների մեծ մասում հայցվորն է կրում ապացուցման բեռը և պետք է համոզի դատավորին կամ ժյուրիին, որ ապացույցների գերակշռությունը նրանց կողմն է։ Ապացույցի այլ իրավական չափանիշներից են՝ «հիմնավոր կասկած», «հավանական պատճառ» (ինչպես ձերբակալման դեպքում), «*prima facie* ապացույցներ», «հավաստի ապացույցներ», «էական ապացույցներ» և «հստակ և համոզիչ ապացույցներ»։

Փիլիսոփայական բանավեճում ապացույցի բեռը անուղղակիորեն կրում է պնդումը պնդող կողմը, քանի որ լռելյայն դիրքորոշումը, որպես կանոն, չեզոքության կամ անհավատության դիրքորոշումն է: Հետևաբար, բանավեճի յուրաքանչյուր կողմ կրելու է ապացուցման բեռը փաստարկի ընթացքում իր արած ցանկացած պնդման համար, չնայած որոշ պնդումներ կարող են հաստատվել մյուս կողմի կողմից առանց լրացուցիչ ապացույցների: Եթե բանավեճը ներկայացվում է որպես մի կողմի կողմից աջակցվող և մյուսի կողմից հերքվող բանաձև, ապա ապացուցման ընդհանուր բեռը կրում է բանաձևը սատարող կողմը:

### Հատուկ տեսակներ
* Թվային ապացույցներ
* Ֆիզիկական ապացույցներ
* Հարաբերությունների ապացույցներ
* Վկայական ապացույցներ
* Հետքային ապացույցներ

## Տես նաև
* Հավատք
* Էմպիրիզմ
* Հերքելիություն
* Ապացույց
* Բանականություն
* Սկեպտիցիզմ
* Դետերմինիզմ
* Ապացուցողական բժշկություն
* Տրամաբանական պոզիտիվիզմ
* Մաթեմատիկական ապացույց
* Իրավաբանական փաստ
* Անմեղսունակություն
* Վստահության միջակայք
* Հոգեբանական դիտում

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ



## Արտաքին հղումներ
* Evidence PhilPapers
* Zalta, Edward N. (ed.). Evidence  *<bdi>[[Սթենֆորդի փիլիսոփայության հանրագիտարան]]</bdi>*
* Fieser, James; Dowden, Bradley (eds.). Evidence  *Internet Encyclopedia of Philosophy*. ISSN 2161-0002. OCLC 37741658
* Evidence .  Indiana Philosophy Ontology Project
* ASTM E141 Standard Practice for Acceptance of Evidence Based on the Results of Probability Sampling
* 

Կատեգորիա:Իմացաբանության հասկացություններ
Կատեգորիա:Ճշմարտություն
Կատեգորիա:Տրամաբանության հասկացություններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տրամաբանություն