open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ղուչան

**Ղուչան** (), քաղաք Իրանի հյուսիս-արևելքում՝ Ռազավի Խորասան օսթանում (նահանգում), Ղուչան շահրեստանի վարչական կենտրոնը։ Բնակչությունը վերջին մարդահամարի տվյալներով կազմում է ։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Ռազավի Խորասան օսթանի հյուսիսային մասում` օսթանի վարչական կենտրոն Մաշհադից մոտ 120 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Տեղադրված է Ալադաղի և  Կոպետ դաղի լեռնաշղթաների միջև ընկած համեմատաբար հարթ տարածքում` ծովի մակարդակից մոտ 1300 մետր բարձրության վրա։ Գտնվում է Մաշհադը Հյուսիսային Խորասան օսթանի վարչական կենտրոն Բոջնուրդի հետ միացնող ճանապարհի վրա։

## Բնակչություն
Բնակչությունը 2016 թվականի մարդահամարի տվյալներով կազմում էր 101 604 մարդ, որոնք կազմում էին 30 099 տնտեսություն։ Ռազավի Խորասան օսթանի բնակչությամբ վեցերորդ ամենախոշոր քաղաքն է։ Քաղաքի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում բերված է աղյուսակում ստորև.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի քաղաքներ
Դուալ

**«Դուալ»**, **մեթոլաքլոր**, հերբիցիդ։ Արտադրվում է 96%-անոց խտացված էմուլսիայի ձևով։

## Կիրառություն
Կիրառվում է դաշտավլուկազգիների ընտանիքի երկշաքիլային և միաշաքիլային մոլախոտերի ոչնչացման համար։ Դաշտերը սրսկում են մինչև ցանքը (սերմերի հետ՝ հողով ծածկելով) կամ ցանքից հետո, մինչև մշակաբույսի ծլումը։ Ծախսի չափաբաժինը (լ/հա)՝ եգիպտացորենի մշակմանժամանակ՝ 1,5–2, շաքարի ճակնդեղի՝ 1,5–2,5, երկարաթել վուշի՝ 1–2, արևածաղկի, կանճրակի, սոյայի՝ 1,5–2,5, տզկանեփի, բամբակենու, ծխախոտի՝ 2–3:

Նվազ թունավոր է տաքարյուն կենդանիների համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բույսեր
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Մշակաբույսեր
Դիպլոկոկային վարակիչ հիվանդություն

**Դիպլոկոկային վարակիչ հիվանդություն**, կենդանիների վարակիչ հիվանդություն, որի հարուցիչը Streptococcus pneumonia բացիլն է։ Մատղաշի դիպլոկոկային վարակիչ հիվանդության ընթանում է թոքաբորբի, արյան վարակման և հոդաբորբերի երևույթներով, սեռահասուն կենդանիներինը՝ հետ ծնային էն դոմետրիտի և կաթնագեղձի բորբոքումների ձևով։ Հիվանդանում են հորթերը, գառները, խոճկորները, մտրուկները, հաճախ՝ 15 օրականից մինչև 2,5 ամսականը։ Վարակվում են հիմնականում մոր վարակված կաթի միջոցով, շնչառական ուղիներով։ Բուժումը հակադիցպվլոկոկային շիճուկ, հակաբիոտիկներ՝ սուլֆանիլամիդների հետ զուգորդված, ախտանշանային բուժում։ Կանխարգելումը. մատղաշներին շիճուկների և վակցինաների ներարկում, նաև հղի կենդանիների վակցինացում։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Կենդանիների հիվանդություններ
Էֆեմերանմաններ

**Էֆեմերանմաններ**, էֆեմերոիդներ, բազմամյա խոտաբույսեր, որոնց վերգետնյա օրգանները զարգանում են աշնանից մինչև գարուն և ամռանը չորանում են, իսկ ստորգետնյաները՝ արմատապտուղները, սոխուկները, պալարները, պահպանվում են մի քանի տարի։ Էֆեմերանմանները լայնորեն տարածված են անապատներում, կիսանապատներում, տափաստաններում, նաև բարձրլեռնային գոտում՝ ալպյան մարգագետիններում և ձյան գոտում։ էֆեմերանմաններն աճում են նաև լայնատերև անտառներում, որտեղ նրանց վեգետացիան ընդհանրապես ընթանում է վաղ գարնանը։ Բոլոր էֆեմերանմաններն հաջողությամբ բազմանում են վեգետատիվ ճանապարհով։ Դրանցից շատերն ունեն տնտեսական մեծ նշանակություն, որպես արոտակեր օգտագործվում են Միջին Ասիայում և Ղազախստանում (բոշխի, դաշտավլուկի տեսակներ), ինչպես նաև գեղազարդիչ ծաղկաբուծության մեջ (վարդկակաչի, նարգեսի, քրքումի տեսակներ, շուշանազգիներ)։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Բույսերի տեսականի
Կատեգորիա:Ծաղկաբույսեր
Ռոքսաննա ՄաքՔի

**Ռոքսաննա ՄաքՔի** ( ;     ), բրիտանացի դերասանուհի և մոդել։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1980 թվականի օգոստոսի 10-ին Կանադայում՝ Իռլանդիայից ներգաղթածների ընտանիքում։ 2005 թվականին ավարտել է Լոնդոնի համալսարանը և ստացել քաղաքագիտության բակալավրի աստիճան։

2004 թվականին ՄաքՔիին վստահվել է Լուիզ Սամերսի դերը *Hollyoaks* հեռուստասերիալում, որտեղ նա նկարահանվել է մինչև 2008 թվականը։ 2011-2012 թվականներին նկարահանվել է «Գահերի խաղը» սերիալում։ 2014 թվականին մարմնավորել է թագուհի Ալկմենային «Հերկուլես. Լեգենդի սկիզբը» ֆիլմում։ ՄաքՔիի հիշարժան դերասանական աշխատանքներից են նաև նրա դերակատարումները «Դոմինիոն» (2014-2015) և «Հետհարված» (2017-2018 թթ.) հեռուստասերիալներում։

## Ֆիլմագրություն

## Մրցանակներ և առաջադրումեր
; Որպես դերասանուհի

* 2006 - առաջադրվել է British Soap Awards-ի *Ամենասեքսուալ կին* անվանակարգում՝ Hollyoaks հեռուստասերիալում իր դերի համար։
* 2007 - «British Soap Awards» *Ամենասեքսուալ կին* անվանակարգում՝ Hollyoaks հեռուստասերիալում իր դերի համար։
* 2008 - British Soap Awards *Ամենասեքսուալ կին* անվանակարգում Hollyoaks հեռուստասերիալում դերի համար։
* 2012 - առաջադրվել է Էկրանային դերասանների գիլդիայի մրցանակի «Լավագույն դերասանական կազմ դրամատիկական սերիալում» անվանակարգում՝ «Գահերի խաղ» սերիալում իր դերի համար։
* 2020 - CinEuphoria մրցանակ՝ «Վաստակ - Պատվավոր մրցանակ» «Գահերի խաղ» սերիալում դերի համար։

; Որպես մոդել

* 2006 - 91-րդ տեղը FHM-ի «Աշխարհի 100 ամենասեքսուալ կանայք» ցուցակում։
* 2007 - 42-րդ տեղը FHM-ի կազմած «Աշխարհի 100 ամենասեքսուալ կանայք» ցուցակում։
* 2008 - 97-րդ տեղը FHM-ի կազմած «Աշխարհի 100 ամենասեքսուալ կանայք» ցուցակում։
* 2013 - 41-րդ տեղը FHM-ի կազմած «Աշխարհի 100 ամենասեքսուալ կանայք» ցուցակում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* Profile, whatsontv.co.uk

Կատեգորիա:1980 ծնունդներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի անգլիացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի բրիտանացի դերասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ապրող անձինք
Կատեգորիա:Բրիտանացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի կինոդերասանուհիներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Դերասանուհիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Լոնդոն քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Կանադայում ծնվածներ
Կատեգորիա:Կանադացի կինոդերասանուհիներ
Կատեգորիա:Կանադացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Կանադացի մոդելներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 10 ծնունդներ
Գարրի Աբաջյան

**Գարրի Արտուշի Աբաջյան** (), երաժշտության ուկրաինահայ ուսուցիչ, ֆագոտահար, Ուկրաինայի վաստակավոր արտիստ (1993)։ Ուկրաինայի ժողովրդական արտիստ (2010), պրոֆեսոր, արվեստի պատմության գիտությունների թեկնածու (1982)։

## Կենսագրություն
Գարրի Աբաջյանը ծնվել է 1939 թվականին,  Զապորոժիե քաղաքում։ 1968 թվականին ավարտել է Խարկովի գեղարվեստի ինստիտուտը։

Որպես մենակատար 1969-1975 թվականներին աշխատել է Խարկովի Նիկոլայ Լիսենկոյի անվան օպերայի և բալետի պետական ​​ակադեմիական թատրոնի նվագախմբում։ Միաժամանակ 1979 թվականից եղել է Խարկովի արվեստի ինստիտուտի (այժմ՝ համալսարան) ֆագոտի ուսուցիչ, 1983-2017թ թվականներին՝ նվագախմբային, փողային և հարվածային գործիքների ամբիոնի վարիչ, 2005-2021 թվականներին՝ ակադեմիական գործերի գծով պրոռեկտոր։

Եղել է նաև Խարկովի մասնագիտացված երաժշտական ​​գիշերօթիկի ուսուցիչ (այժմ՝ Խարկովի պետական ​​երաժշտական ​​լիցեյում), 1993 թվականից՝ Սլոբոժանսկու երիտասարդական սիմֆոնիկ նվագախմբի հիմնադիր և գեղարվեստական ​​ղեկավար։

2006 թվականին դարձել է Խարկովի «Ժողովրդական ճանաչման» մրցանակի դափնեկիր «Երաժշտություն» անվանակարգում։

Նա պատրաստել է մոտ 100 կատարող, այդ թվում՝ հանրապետական ​​և միջազգային մրցույթների 23 դափնեկիր։ 1993 թվականին արժանացել է Ուկրաինայի վաստակավոր արտիստի, իսկ 2010 թվականին՝ Ուկրաինայի ժողովրդական արտիստի կոչման։

Գարրի Աբաջյանը մահացել է 2024 թվականի փետրվարի 28-ին։

## Ընտրված հրապարակումներ
*Փողային գործիքների ուսուցման նոր մեթոդներ, 1981 թ․
*Նոր վիբրատոյի վրա ֆագոտի վրա, Խարկով, 1984 թ․

## Գրականություն
*Искусство Украины: Биографический справочник / Составители: А. В. Кудрицкий, М. Г. Лабинский. Под редакцией А. В. Кудрицкого. — К.: 
*«Украинская энциклопедия» им. М. П. Бажана, 1997. - 700 с. - ISBN 5-88500-071-9. - С. 5
*Назаренко О. И. Абаджян Гарий Артушевич // Энциклопедия современной Украины. - Т. 1. - К., 2001. - С. 20-21

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Абаджян Гарій Артушевич

 
Կատեգորիա:Ուկրաինայի վաստակավոր արտիստներ
Կատեգորիա:Արվեստագիտության թեկնածուներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի երաժիշտներ
Ֆլորենս Գրիֆիթ

**Ֆլորենս Գրիֆիթ Ջոյներ** (, ), ամերիկացի մարզիկ, օլիմպիական եռակի չեմպիոն, աշխարհի ռեկորդակիր (100 մ` 10,49 վրկ - 16 հուլիսի, 1988 թ.) և (200 մ 21,34 - սեպտեմբերի 29, 1988 թ.):

## Կենսագրություն
Ֆլորենս Գրիֆիթը ծնվել է 1959 թվականին Լոս Անջելեսում։ 1983 թվականին առաջին անգամ մասնակցել է աշխարհի առաջնությանը և 200 մետր վազքում գրավել չորրորդ տեղը։ 1984 թվականի Օլիմպիական խաղերում, որոնք անցկացվել են իր հայրենի քաղաքում նա գրավել է երկրորդ տեղը։ Նույն ցուցանիշը նա ցուցաբերել է նաև 1987 թվականին Հռոմում կայացած աշխարհի առաջնությունում։ 1988 թվականին Սեուլի Օլիմպիական խաղերում նա նվաճեց երեք ոսկե մեդալ՝ 100 և 200 մետր, ինչպես նաև 4 x 100 մետր փոխանցումավազքում։

Չնայած այն հանգամանքին, որ նա գտնվում էր իր փառքի գագաթնակետին, հաջորդ տարի՝ 1989 թվականին, նա անսպասելիորեն թողել է մեծ սպորտը։ Նա ամուսնացել է եռացատկի օլիմպիական չեմպիոն Ալ Ջոյների հետ (հայտնի մարզիկ Ջեքի Ջոյներ-Քերսիի ավագ եղբայրը)։ 1990 թվականին նրանց ծնվել դուստր՝ Մերին, որը հետագայում դարձել է երաժիշտ։ 1990 թվականից մարզիկը սկսեց լուրջ առողջական խնդիրներ ունենալ, այդ թվում՝ սրտի կաթված։

1998 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Ֆլորենս Գրիֆիթը քնած ժամանակ մահացել է։ Ըստ որոշ տվյալների մահը վրա է հասել էպիլեպտիկ նոպայից, ըստ այլոց՝ սրտի կաթվածից։

## Դոպինգի կասկածներ
Ֆլորենս Գրիֆիթի ձեռքբերումները և 1988 թվականի արդյունքների ապշեցուցիչ բարելավումը կասկածներ հարուցել փորձագետների և մարզիկների շրջանում։ 1988 թվականին Ինդիանապոլիսի Օլիմպիական խաղերի որակավորման մրցումներում վազորդը կորցրեց 0,27 վայրկյան։ Օլիմպիական խաղերի եզրափակիչում նա 0,37 վայրկյանով գերազանցել է 200 մ աշխարհի նախորդ ռեկորդին։

Ֆլորենսի ամուսնուն բռնել են չարտոնված թմրանյութեր օգտագործելիս։ Մարզիկի անսպասելի մահը սրտի կաթվածից 38 տարեկանում միայն ավելացրեց կասկածները։ Չնայած դրան, այս պահին (Ֆլորենս Գրիֆիթ-Ջոյների մահից 25 տարի անց) չկա որևէ ուղղակի ապացույց, որ նա երբևէ օգտագործել է որևէ չհաստատված խթանիչ դեղամիջոց։

## Լավագույն արդյունքներ
**Բոլոր արդյունքները 100 մետր վազքում**։

Պայմանական նշաններ․ h - նախնական վազք, q - քառորդ եզրափակիչ, s - կիսաեզրափակիչ, առանց տառ - եզրափակիչ։ Օրինակ․ 1q3 — 1-ին տեղ երրորդ քառորդ եզրափակչում, 1-ին տեղ եզրափակիչում։ Քամին մ/վրկ-ով։

**Բոլոր արդյունքները 100 մետր վազքում**։

**Բոլոր արդյունքները 400մետր վազքում**.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Official website (archive)
* Iconic Sports Moments- Florence Griffith 
* Florence Griffith Joyner  at AOTO
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Ամերիկացի օլիմպիական չեմպիոններ
Կատեգորիա:Օլիմպիական մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մարզիկներ
Կատեգորիա:Սրտի կաթվածից մահացածներ
Թաց փտում

**Թաց փտում**, բույսերի հյութալի օրգանների (պալարներ, արմատապտուղ, սոխուկ և այլն) ամենուրեք տարածված հիվանդություն։ Առաջանում և, որպես կանոն, զարգանում է բակտերիաների (Ervinia caratovora, bacteria aroi deae), երբեմն նաև կերի հետ սնկերի (Mucor, Penicillium, Fusarium և այլն ցեղերի) համատեղ ազդեցությունից։ Թաց փտման ախտանշանն ախտահարված հյուսվածքների մացերացիան է։ Նրանք խոնավությունից փափկում և քայքայվում են՝ առաջացնելով տհաճ հոտ արձակող նյութեր։ Հարուցիչները բույսի մեջ են թափանցում մեխանիկական վնասվածքների միջոցով։

## Պայքարի միջոցառումներ
Ֆոսֆորակալիում, պարարտանյութերի և միկրոտարրերի օգտագործում, վարելահողի գերխոնավացման և հեղեղումների կանխում, առողջ պալարների, արմատապտուղների, սոխուկների և այլնի ընտրություն, պահեստավորելուց առաջ սոխուկների ու սերմացու պալարների չորացում և լուսակոփում, պահպանման լավագույն ռեժիմի ապահովում, պահեստների վարակազերծում։

Կատեգորիա:Բուսաբուծություն
Կենդանիների դեղնախտ

**Դեղնախտ կենդանիների**, ախտաբան վիճակ, որը բնորոշվում է մաշկի, լորձաթաղանթների, ենթամաշկի բջջանքի և այլ հյուսվածքների դեղին գունավորմամբ՝ կապված արյան մեջ բիլիռուբին լեղագունակի ավելցուկային կուտակմամբ և հյուսվածքներում նրա նստվածքով։ Նկատվում է հեմոգլոբինի քայքայման բարձրացման և այլ հիվանդությունների դեպքերում։

## Տեսակներ
Ըստ առաջացման մեխանիզմի՝ կենդանիների դեղնախտը լինում է մի քանի տեսակ. մեխանիկական դեղնախտ՝ բնորոշվում է լեղուղիների անցանելիության խանգարմամբ, որն առաջանում է տարբեր խոչընդոտներով (հելմինթներ, օտրմարմիններ, ուռուցքներ և այլն), նրանց սեղմման, փակման կամ ճնշման հետևանքով։ Ուղեկցվում է մարսողության և լյարդի ֆունկցիայի խանգարումներով։ Պարենքիմատոզ դեղնախտը զարգանում է լյարդաբորբերի, թունավորումների, որոշ վարակիչ հիվանդություների (լեպտոսպիրոզ, ձիերի վարակիչ էնցեֆալոմիելիտ և այլն) դեպքերում։ Արյունատարրալուծական (հեմոլիտիկ) դեղնախտն առաջանում է ավելցուկային բիլիռուբինի արտալյարդային արտադրության հետևանքով՝ էրիթրոցիտների արագ քայքայման ժամանակ (վարակիչ սակավարյունություն, հեմոսպորիդիոզներ, պիրոպլազմոզ, նորածինների դեղնախտ և այլն)։ Տարբերակիչ ախտորոշումը հիմնվում է պատճառագիտական, կլինիկաախտաբանանատոմ. տվյալների վրա։ Բուժումը. հիմն. հիվանդությունն առաջացնող պատճառների վերացում։

Կատեգորիա:Անասնաբուժություն
Թևապտուղ

**Թևապտուղ** (Samara), չոր միասերմ պտուղ (ընկուզանման կամ սերմնապտղանման) կաշեկերպ պտղապատյանով, որն առաջացնում է թևանման մակաճումներ։ Ձևավորվում է վերին (ծփի, հացենի) կամ ստորին (կեչի, լաստենի) սինկարպային գինեցեյից։ Թևապտուղը բնորոշ է հիմնականում բարձրաբուն ծառերին և լիաններին, որոնց պտուղները ծառից անջատվելով (քամիների ժամանակ), պտտվում են զգալի տարածությունում։ Վերին սինկարպային գինեցեյից ձևավորվում է նաև թխկիի երկթևապտուղը (disamara), որը պատկանում է կոտորակային պտուղներին (սերմերը հասունանալիս բաժանվում են 2 թևապտուղի)։

## Տես նաև
Պտուղ

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Պտղաբուծություն
Թեյլերիոզ

**Թեյլերիոզ**, որոճողների ինվազիոն փոխանցողական հիվանդություն, առաջանում է Theileria ցեղի գունազուրկ նախակենդանիներով վարակվելուց, որոնք մակաբուծվում են ավշահանգույցներում և պարենքիմային օրգաններում (նռնանման մարմնիկներ), ապա արյան էրիթրոցիտներում։  Խոշոր եղջերավոր կենդանիների թեյլերիոզի հարուցիչներն են T. annulata, T. sergenti, T. mutans թեյլերիաները, փոխանցողները՝ Hyalomma ցեղի արոտավայրերի տզերը։ Հիվանդ կենդանիների մոտ նկատվում են ավշահանգույցների մեծացում, տենդ, սիրտանոթային և մարսողական համակարգերի ֆունկցիաների խանգարումներ։ Անկումների տոկոսը բարձր է։ Ախտորոշում են պարենքիմային օրգաններից վերցրած արյան քսուկների մանրադիտակների հետազոտության հիման վրա։ Բուժումը. տավարի համար՝ ներմկանային, ազիդինի 7 %-անոց լուծույթ, գլոբուլին, խինոցիդ 3 օր (1 մգ/կգ), տետրացիկլին. շարքի հակաբիոտիկներ, ախտանշանային միջոցներ (կոֆեին, ֆթալազոլ և այլն)։

## Կանխարգելում
Խոշոր եղջերավոր կենդանիներների վակցինացում, պայքար տզերի դեմ (կենդանիների, անասնապահական շինությունների և շրջապատող տարածքի հակատզային մշակում)։

Կատեգորիա:Անասնաբուժություն
Կատեգորիա:Անասնապահություն
Զույգընտրություն

**Զույգընտրություն** անասնաբուծությունում, ցանկալի որակի սերունդ ստանալու համար ընտրված ծնողական զույգերի առավել նպատակահարմար զուգակցում։ Խնդիրն է կատարելագործել կամ ստեղծել նոր ցեղեր։

## Տեսակներ
Լինում է հոմոգեն և հետերոգեն։ 1-ինի դեպքում զուգակցում են միևնույն դրական հատկանիշներով (մթերատվություն, մարմնակազմվածք, հաճախ նաև՝ ծագում) ընտրված զույգերը։  մոտ ուժեղանում է ծնողների հատկանիշների համալիրը, ամրապնդվում ժառանգականությունը։    2-րդի դեպքում զուգակցվում են տարբեր հատկանիշներով ծնողների զույգեր։ Ծնողների հատկանիշների բարդ փոխներգործությունից ստացվում է արժեքավոր սերունդ, իսկ երբեմն նաև՝ նոր որակներ։ Զույգընտրությունը կարող է լինել անհատական, խմբային, անհատախմբային, իսկ թռչնաբուծությունում՝ ընտանիքախմբային։ 1-ինի դեպքում յուրաքանչյուր էգի համար կազմվում է զույգընտրության սխեմա, կատարվում այնպիսի արու-արտադրողի ընտրություն, որի բեղմնավորումից սպասվում է ցանկալի որակի սերնդի ստացում։ Խմբակայինի դեպքում որոշակի դասայնության և տոհմային արժեքայնության նմանության էգերի խմբի համար ընտրում են բարձր դասայնության արտադրող-արուների խումբ։ Անհատական-խմբայինի դեպքում մայրը գլխաքանակը բաժանում են խմբերի, որոնցում ներառում են մարմնակազմվածքով, մթերատվությամբ ու ծագումով և նման կենդանիներ։ Յուրաքանչյուր խմբի էգերի համար ընտրում են ավելի բարձր դասայնության արտադրող-արուներ։ Ընտանիքախմբայինի դեպքում հատուկ ընտրված բարձր մթերատու ածան հավերի խմբում թողնում են մի քանի աքլոր-եղբայրներ, որոնք ստացվել են ըստ գնահատված աքլորների սերնդի։ Կախված կոնկրետ նպատակներից՝ զույգընտրությունը կարող է ուղղորդված լինել պոպուլյացիայի արագ բարելավման համար լավագույն էգ և արու կենդանիների սերնդի բազմացմանը, ինբրիդինգային դեպրեսիաներից խուսափելու համար պատահական ազգակցական բեղմնավորման կանխմանը և այլն։

## Գրականություն

* Ռուխկյան Ա., Գյուղատնտեսական կենդանիների բուծումը, Երևան, 1975։ 
* Ռուխկյան Ա., Տոհմային գործը անասնաբուծության ﬔջ, Երևան, 1986։

Կատեգորիա:Անասնաբուծություն
Զովասփյուռ F1

«**Զովասփյուռ F1**
», վարունգի հիբրիդ։ Ստեղծել են Գ. Սարգսյանը և Գ. Կիրակոսյանը բանջարաբոստանային և տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոնում։ Բույսի արմատն առանցքային է։ Տերևները լայնաթիթեղ են, միատուն և բաժանասեռ։ Ծաղկումն իգական տիպի է։ Պտուղը երկարավուն է, գլանաձև, 150–200 գ զանգվածով։ Միջավաղահաս կուսապտուղ հիբրիդ է, ծլումից մինչև առաջին բերքահավաքը տևում է 60–65 օր։ Մշակվում է ծածկած գրունտում։ Միջին բերքատվությունը, կախված մշակության շրջապտույտից`15–27 կգ/մ2։
:

Կատեգորիա:Բուսաբուծություն
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսությունը Հայաստանում
Էնտոմոֆագեր

**Էնտոմոֆագեր** (հունարեն entoma – միջատ և phagos – խժռող), մշակաբույսերի վնասակար միջատներ ոչնչացնող միջատներ։ Առավել տարածված Էնտոմոֆագերից են շատ թաղանթաթևավորներ՝ հեծյալները (տրիխոգրամներ, աֆելինուս, պսևդաֆիկուս), որոնք օգտագործվում են լվիճների, որդանների և այլ վնասատու միջատների դեմ պայքարելու համար, նաև որոշ մրջյուններ, որոնք ուտում են տերևները կրծող թրթուրներին, կարծրաթևավորները՝ զատկաբզեզները (օր.՝ ռոդոլիա), որոնք ոչնչացնում են ավստրալական ակոսիկավոր որդանին, բզեզ-ստաֆիլինները, որոնք ուտում են բանջարաբոստանային մշակաբույսերի վնասատուներին, թրթուրները ոչնչացնող որոշ գնայուկ բզեզներ, երկթևանի ները՝ ճանճեր-տախինները, որոնք կարգավորում են ոչմիայն գյւղատնտեսության համար վտանգավոր միջատների թվաքանակը, այլև որոշ անողնաշարավորների։ Էնտոմոֆագերից են նաև գիշատիչ մլուկները, տզերը։ Հայտնի են բակտերիաներ և վիրուսներ, որոնք ախտահարում են վնասատու միջատներին, նաև սնկերին։ Բնության մեջ կարևոր դերեն խաղում միջատակեր ողնաշարավորները՝ երկկենցաղները (գորտեր), շատ թռչուններ, նաև կաթնասուններ (ոզնիներ, գորշուկ, խլուրդներ և այլն)։ Ըստ մարդու օգտագործված Էնտոմոֆագերի տեսակների թվի՝ առաջին տեղում են միջատները. թաղանթաթևավորներ (մոտ 80), կարծրաթևավորներ (30), երկթևանիներ (10), կիսակարծրաթևավորներ (5), ցանցաթևավորներ (3)։ Տարբերում են միայնակ մակաբուծականություն (տիրոջ վրա մեկ Էնտոմոֆագերի զարգացումը), խմբային մակաբուծականություն (տիրոջ վրա միաժամանակ միքանի Էնտոմոֆագերի  զարգացումը), գեր մակաբուծականություն (տիրոջ վրա բազմաթիվ Էնտոմոֆագերի զարգացումը), բազմապատիկ մակաբուծականություն (տիրոջ վրա տարբեր տեսակների Էնտոմոֆագերի  զարգացումը), նաև առաջն. մակաբուծականություն (բուսակերների և գիշատիչների ախտահարումը), գերմակաբուծականություն (այլ մակաբույծների ախտահարումը) և կլեպտո մակաբուծականության (տիրոջը գտնելու և վարակելու համար այլ մակաբույծների օգտագործումը)։ Էնտոմոֆագ-միջատների մակաբուծականության յուրահատկությունը նրա տիրոջ մահաբեր վախճանն է, որոնման և տիրոջ ախտահարման փուլերի մեկուսացածությունը և այլն։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Ոչխարների էստրոզ

**Էստրոզ ոչխարների**, ինվազիոն հիվանդություն։ Հարուցիչները քիթըմպանային Oestrus ovis բոռի թրթուրներն են, որոնք մակաբուծվում են կենդանիների քթային և ճակատային ծոցերում։ Էգ բոռն ամռանը թրթուրները դնում է ոչխարի քթի խոռոչի մեջ։ Ինվազիայի աղբյուրը հիվանդ կենդանիներն են։ Նկատվում է քթից շճաթարախ. (արյան խառնուրդով) արտադրություն, շնչառությունը դժվարանում է, երբեմն ի հայտ են գալիս կեղծ պտտախտինշաններ։ Բուժումը քթի խոռոչի և ճակատային ծոցերի մեջ միջատասպանների ներարկում։ Կանխարգելումը  շինությունների միջատազերծում, բոռերի թռիչքի ժամանակ և դրանից հետո կենդանիների մշակում միջատասպաններով։

Կատեգորիա:Ոչխարաբուծություն
Էպիկոտիլ

**Էպիկոտիլ** (հունարեն epi – վրա, վեր և kotyle – խորություն), վերշաքիլային ծունկ (epicotylus), ծիլի ցողունի՝ շաքիլների և առաջին իսկական տերևների միջև ընկած ծունկը։ Կոչվում է նաև գլխ. ցողունի առաջին միջհանգույց։ Որոշ բույսերի Էպիկոտիլ շաքիլի հետ դուրս է գալիս հողի մակերևույթ (ծլարձակման վերգետնյա տիպ, օր.՝ լոբու, դդումի), մյուսների հիպոկոտիլը կարճացած է, շաքիլները մնում են հողում, իսկ Էպիկոտիլ դուրս է բերում բողբոջն առաջին տերևի հետ հողի մակերևույթ՝ դեպի լույսը (ծլարձակման ստորգետնյա տիպ, օր.՝ ոլոռի, կաղնու, հնդկոտեմի)։ Հաճախ Էպիկոտիլ,նաև հաջորդող միջհանգույցները (ինչպես հիպոկոտիլը) կարճացած են, և շաքիլները մակերևույթ են դուրս գալիս շաքիլների տերևակոթիկով։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Էպիդերմ

**Էպիդերմ** (հուներեն epi - վրա և derma –մաշկ), վերնամաշկ, բույսերի առաջնային ծածկութային հյուսվածք, որը գոյանում է բջիջների արտաքին շերտից ընձյուղի աճման կոնում։ Էպիդերմը ծածկում է տերևները, երիտասարդ շիվերը, ծաղիկներն ու պտուղները՝ պաշտպանելով նրանց ջրի կորստից, հերձանցքերի օգնությամբ կարգավորելով գոլորշացումը և գազափոխանակությունը։ Արմատներում էպիդերմը կատարում է ներծծման ֆունկցիա և կոչվում է էպիբլեմ։ Էպիդերմը սովորաբար միաշերտ է, հազվադեպ, որոշ արևադարձային բույսերինը՝ բազմաշերտ (2–16)։ Էպիդերմի հիմնական բջիջները կիպ կպած են։ Նրանց ճառագայթաձև և ներսային պատերը բարակ թաղանթանյութային են, արտաքինները՝ հաստացած։ Արտաքինից էպիդերմի վրա զարգանում է կուտիկուլան, որի մակերևույթին կարող է արտադրվել մոմ՝ սալորենու և խաղողենու պտուղների, կաղամբի տերևների վրա առաջացնելով թխակապույտ փառ, որը պաշտպանում է դրանք չորացումից և վնասվածքներից։ Որոշ բույսերի էպիդերմի տակ տեղադրված է ենթամաշկը (հիպոդերմ)՝ հյուսվածք, որը կատարում է ջրապաշարման և մեխանիկական ֆունկցիաներ։ Էպիդերմի միջոցով արտաթորվում են եթերայուղերը և աղերը։

Կատեգորիա:Բուսական հյուսվածքներ
Էպիֆիտոտիա

**Էպիֆիտոտիա** (հունարեն epi – վրա, վեր, միջև և phyton – բույս), բույսերի վարակիչ հիվանդությունների զանգվածային տարածումը զգալի տարածություններում՝ որոշակիժամանակի ընթացքում։ Էպիֆիտոտի ձևով սովորաբար ի հայտ են գալիս հացազգիների ժանգը և մրիկը, կարտոֆիլի ֆիտոֆտորոզը, խնձորենու քոսը և այլ վարակիչ հիվանդություններ։ Սովորաբար էպիֆիտոտիա ծագում է հիվանդության առանձին օջախներից՝ նպաստավոր պայմանների դեպքում։ Բուսախտածին միկրո օրգանիզմները տարածվում են արգելափակված տեղերից և վարակում են մեծ թվով բույսերի։ Հարուցչի միքանի սերունդ գոյանալու արդյունքում ստեղծվում են հիվանդության նորխոշորացված օջախներ, ընդլայնվում է ախտահարման շրջանը (զոնան), առաջանում՝ Է.։ Կախված հիվանդության տեսակից, հարուցչի, տերբույսի և արտաքին գործոնների առանձնահատկություններից՝ Է զարգանում է արագ կամ դանդաղ, նպաստավոր պայմաններում պարբերաբար բռնկումներով։ Պայքարի միջոցառումները կախված են հիվանդության առանձնահատկություններից։

Կատեգորիա:Բուսաբանություն
Կատեգորիա:Համաճարակաբանություն
Կատեգորիա:Բուսաբուծություն
Էլիտա (գյուղատնտեսություն)

**Էլիտ** ( ֆրանսեռեն elite – լավագույն, ընտրովի), լավագույն, ընտրովի սերմեր, բույսեր կամ կենդանիներ, որոնք ստացվել են ընտրասերմամբ և օգտագործվում են հետագա բուծման կամ բազմացման համար։ Բույսերի ընտրասերման համար ելիտ են պոպուլյացիա ներից ընտրված լավագույն բույսերը՝ նոր սորտերի ստեղծման համար, սերմնաբուծության մեջ՝ ստացված սորտի ընտրվածլավագույն բույսերի սերունդները։ Էլիտային սերմերն առավել լրիվությամբ են փոխանցում սորտի ժառանգ հատկանիշներն ու հատկությունները, մյուս բուծված սերունդների համեմատ ունեն ամենաբարձր սորտային մաքրությունը (տիպականությունը), զերծ են հիվանդություններից, ունեն բարձր ֆիզ և ցանքային որակներ՝ I կարգի չափորոշչից ոչ ցածր (տես Սերմերի դասեր)։ Անասնաբուծության մեջ էլիտ և Է-ռեկորդ դասերից են ըստ ծագման, արտակազմվածքի և մարմնակազմվածքի, ժառանգ որակների և մթերատվության բոնիտման I դասի պահանջները գերազանցող գկ- ները։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Երեսվար

[մինի|Երեսվար [սկավառակավոր ցաքանի օգնությամբ]]

**Երեսվար**, հողի մակերևութային կամ ոչ խորը փխրեցում, որն ուղեկցվում է առի մասնակի շրջումով և մոլախոտերի հատումով։ Կատարվում է երեսվարի գութաններով՝ երեսվարիչներով։ Խոզանի երեսվարը նախորդում է աշնանավարին և երբեմն կարող է փոխարինել դրան։ Երեսվարի ժամանակ առաջացած հողի փխրուն, մանրակոշտ շերտը նվազեցնում է խոնավության գոլորշացումը և պայմաններ է ստեղծում մոլախոտերի աճի համար, որոնց ծիլերը ոչնչացվում են հաջորդ վարով։ Բացի այդ, երեսվարի ժամանակ մեխանիկական վնասվածքներ են ստանում ու ոչնչանում զգալի քանակությամբ վնասատու միջատներ, դրանց ձվերը, թրթուրները և հարսնյակները։ Խոզանի երեսվար կատարում են երաշտադիմացկուն բույսեր՝ հացահատիկի բերքահավաքից անմիջապես հետո կամ միաժամանակ։ 8–12 սմ խորությամբ երեսվարում են բազմամյա խոտաբույսերի շերտը՝ այն վարելուց առաջ, որից հետո ճիմը չորանում է ու կորցնում վերաճելու ունակությունը։ Վարի փոխարեն կատարած 10–12 սմ խորությամբ երեսվարը հաճախ ավելի արդյունավետ է փուխր և մոլախոտերից զերծ հողերում՝ արմատապտուղների ու կարտոֆիլի բերքահավաքից հետո, նաև՝ աշնանացանի ժամանակ չորային, տափաստանային հողերում՝ զբաղված ցելերով և ոչ ցելային նախորդներով։

Երեսվարը լայնորեն կիրառվում է նաև գարնան-ամռան ժամանակաշրջանում՝ հողի նախացանքային մշակման՝ մաքուր ցելերի խնամքի ժամանակ, երբ ծլարձակում են մոլախոտերը։ Խորությունը մեծացնելու նպատակով կատարված յուրաքանչյուր հաջորդող երեսվարը ցելային դաշտն ավելի ու ավելի է մաքրում մոլախոտերից։ Այս դեպքում նպատակահարմար է երեսվարը և կուլտիվացումը համատեղել ցաքանման հետ։ Երեսվարը հատկապես արդյունավետ է խոշոր հատիկաչափական կազմով և բազմամյա մոլախոտերով աղտոտված հողերում։ Երեսվարի խորությունը կախված է սկավառակավոր երեսվարիչից, դաշտի աղտոտվածությունից, հողի հատիկաչափերի կազմից, մշակման պահին դրա ունեցած խոնավությունից և նախորդ մշակման եղանակից (սկավառակավոր երեսվարիչով մշակելիս խորությունը 5–12 սմ է, խոփավոր երեսվարիչով մշակելիս՝ 12–17 սմ)։ Սիզախոտով աղտոտված դաշտերում երեսվարում են սկավառակավոր երեսվարիչով՝ 2 ուղղություններով, վարից 2 շաբաթ առաջ։

Հացահատիկի բերքահավաքի հետ միաժամանակ կատարվող երեսվարը 15–16 %-ով բարձրացնում է հնձիչների հետ միացքավորված մեքենաների ծանրաբեռնվածությունը։ Գերխոնավ, ծանր հողերում երեսվարը փոխարինում է աշնանավարին։ Հողմային էրոզիային ենթակա շրջաններում խոզանի երեսվարի փոխարեն կատարում են հողի հարթահատում մշակում կամ աշնանն այն թողնում են անմշակ։ Այդ շրջաններում ավելի արդյունավետ են կուլտիվատոր-հարթակտրիչները, որոնք խոզանը թողնում են հողի մակերևույթին, ինչը նպաստում է դաշտերում առատ ձնակուտակմանը։ Խոզանը չեն երեսվարում, սովորաբար, նաև խոզանաբույսերի ցանքի դեպքում, երբ բերքահավաքից հետո հողը մշակում են հիմնական,այնուհետև՝ նախացանքի համար։

Երեսվարի որակի ցուցանիշներն են խորությունը և հավասարաչափությունը, մոլախոտերի ոչնչացման աստիճանը, հողի փխրեցման աստիճանն ու խարակների բացակայությունը։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Հողագիտություն
Իրեն Պարեդես

**Իրեն Պարեդես** (, ), իսպանացի ֆուտբոլիստ, Բարսելոնա ակումբի և Իսպանիայի հավաքականի պաշտպան, 2023 թվականի աշխարհի չեմպիոն։

## Կարիերա
### «Ռեալ Սոսյեդադ»
Պարեդեսը ծնվել է Բասկերի երկրի Գիպուսկոա նահանգի Լեգազպի քաղաքում, որտեղ նա 2007 թվականին միացել է տեղի «Սարաուս» ակումբին։ Մեկ տարի անց նա տեղափոխվել է «Ռեալ Սոսյեդադ»։ 2008 թվականի հոկտեմբերի 5-ին Իրենը իր նորամուտը նշել է Մալագայի դեմ խաղում՝ Իսպանիայի առաջնությունում։

### «Ատլետիկ Բիլբաո»
2011 թվականին Պարեդեսը պայմանագիր է կնքել «Ատլետիկ Բիլբաո»» հետ։ Նա ակումբում անցկացրել է 5 մրցաշրջան և մեկ անգամ դարձել Իսպանիայի չեմպիոն։ 2012 թվականի հունիսի 10-ին Իրենն իր կարիերայի ընթացքում առաջին անգամ կարմիր քարտ է ստացել «Էսպանյոլի» դեմ Իսպանիայի գավաթի եզրափակիչ խաղում։

### «Պարի Սեն Ժերմեն»
2016 թվականին Պարեդեսը տեղափոխվեց «Պարի Սեն-Ժերմեն», որտեղ նա առաջին անգամ խաղացել է ՈՒԵՖԱ-ի Չեմպիոնների լիգայում և հասել մինչև եզրափակիչ։

2018 թվականի մայիսի 31-ին Պարեդեսը «Պարի Սեն-Ժերմենի» կազմում նվաճել է իր առաջին գավաթը։ Նրա ակումբը Ֆրանսիայի գավաթի եզրափակչում հաղթել է Լիոնի Օլիմպիկին։ 2018/19 մրցաշրջանից առաջ նա դարձել է «Պարի Սեն-Ժերմենի» ավագը։

2021 թվականի հունիսի 4-ին Պարեդեսը դարձավ Ֆրանսիայի չեմպիոն՝ ընդհատելով Լիոնի «Օլիմպիկի» 14 տարվա հաղթանակների շարքը։

### «Բարսելոնա»
2021 թվականի հուլիսի 8-ին Պարեդեսը որպես ազատ գործակալ երկու տարվա պայմանագիր է ստորագրել «Բարսելոնայի» հետ։ Սեպտեմբերի 4-ին նա իր նորամուտը նշել է  «Բարսելոնայի կազմում Իսպանիայի առաջնության խաղում։ Հոկտեմբերի 17-ին Իրենը խփել է իր առաջին գոլըը «Բարսելոնայի» կազմում «Հուելվայի» դեմ խաղում։

## Ելույթների վիճակագրություն
### Ակումբային Վիճակագրություն
*2023 թվականի հունիսի 6-ի դրությամբ*

## Նվաճումներ
**«Ատլետիկ Բիլբաո»**

* Իսպանիայի չեմպիոն՝ 2015/16 թթ

**«Պարի Սեն-Ժերմեն»**

* Ֆրանսիայի չեմպիոն՝ 2020/21
* Ֆրանսիայի գավաթակիր՝ 2017/18 թթ

**«Բարսելոնա»**

* Իսպանիայի կրկնակի չեմպիոն, 2021/22, 2022/23
* Իսպանիայի Գավաթակիր 2021/22
* Իսպանիայի Սուպերգավաթի եռակի հաղթող, 2021/22, 2022/23, 2023/24
* Չեմպիոնների լիգայի հաղթող՝ 2022/23

**Իսպանիայի ազգային հավաքական**

* Աշխարհի չեմպիոն՝ 2023թ
* Ալգարվեի գավաթակիր. 2017թ
* Կիպրոսի գավաթակիր. 2018 թ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* Irene Paredes at FC Barcelona (women)]]
* archive
* Irene Paredes at BDFutbol

 
Կատեգորիա:2019 ՖԻՖԱ-ի կանանց աշխարհի գավաթի խաղարկության մասնակիցներ
Կատեգորիա:Աթլետիկ Բիլբաոյի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բասկ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բարսելոնայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իսպանացի կին ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պարի Սեն-Ժերմենի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռեալ Սոսիեդադի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Կանանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլիստներ այբբենական կարգով
Հացահատիկի էլևատոր

230px|մինի|Երկաթուղային հացահատիկի էլեվատոր (Հոուփ, Մինեսոտա, ԱՄՆ)

**Հացահատիկի էլևատոր** ( – *բարձրացնող*), հացահատիկի ընդունման, կշռման, չորացման, մաքրման և բեռնման ու բեռնաթափման սարքավորումներով համալրված հացահատիկի մեծ զանգվածների պահպանման կառույց, մեքենայացված աշտարակային տիպի հացահատիկապահեստարան։ 

Ըստ նշանակության՝ տարբերում են՝ *հացահատիկի ընդունման Էլևատոր*  (15–100 հազար տոննա տարողությամբ), որը տնտեսություններից ընդունում է հացահատիկ, մաքրում խառնուկներից, չորացնում, պահում, բեռնում և ուղարկում է սպառողներին, *արտադրող Էլևատոր* (10–15 հազար տոննա), որը կառուցում են աղացներին, համակցված կերերի գործարաններին կից, *փոխբեռնման* և *նավահանգստային Էլևատոր*  (50–250 հազար տոննա), որը կառուցում են հացահատիկը մի տեսակի փոխադրամիջոցից մյուսին փոխբեռնող՝ խոշոր երկաթուղային կայարաններում, ծովովային և գետային նավահանգիստներում։ 

Էլևատորը  հաճախ կատարում է մի քանի գործողություններ. օրինակ՝ արտադրող Էլևատորը կարող է հացահատիկն ընդունել երկաթուղային փոխադրամիջոցից, պահել, ուղարկել ձեռնարկություն և կատարել հացահատիկի ընդունման գործողություններ։ Էլևատորի տեխնոլոգիան և փոխադրամիջոցային հիմնական սարքավորումները տեղադրվում են աշխատանքային շինությունում (հացահատիկաչորացուցիչները հաճախ տեղակայում են Էլևատորի կամ սիլոսի մասնաշենքի մոտ)։ Հացահատիկը պահում են միաձույլ կամ հավաքովի երկաթբետոնե (30 մ և ավելի բարձրությամբ, 6–9 մ տրամագծով) կլոր, հազվադեպ՝ քառակուսի (3x3 մ չափերով) տարողություններում։ Էլևատորը համալրվում է նաև հացահատիկաչորացուցիչ ագրեգատներով։ Ընդունման բունկերներից հացահատիկը շերեփավոր փոխակրիչներով (նորիաներով) բարձրացվում է շինության վերնամասը, մաքրվում է խառնուկներից, չորացվում և տարվում է դեպի հացահատիկը հորերի (աշտարակների) մեջ լցնող, դրանց վերևում տեղադրված փոխադրիչները։ Հորերից (աշտարակներից) հացահատիկի զանգվածը փոխադրիչների վրա բեռնաթափվում է այդ հորերի (աշտարակների) հատակին գտնվող ձագարներով համալրված ճեղքերից։ Հորերի մի մասը համալրված է հացահատիկի վարակազերծման և ակտիվ օդափոխության սարքավորումներով։ Հացահատիկի զանգվածի ջերմաստիճանը վերահսկվում է տարբեր մակարդակներում դրված ջերմաստիճանացույցներով։ 

Ժամանակակից Էլևատորներում մեքենաներն ու մեխանիզմները կառավարվում են կենտրոնական կարգավորիչ վահանակից։ Խոշոր Էլևատորներում օգտագործվում են համակարգիչներ, որոնք հնարավորություն են տալիս կառավարել հացահատիկի բեռնումն ու բեռնաթափումը, հետևել մեխանիզմների աշխատանքին։ Չոր, մաքրված հացահատիկը պահպանելու համար Էլևատորներում օգտագործվում են 1–18 մ տրամագծով և 12 մ բարձրությամբ պողպատե և 5,7 մ տրամագծով ու 10,8 մ բարձրությամբ ալյումինե տարողություններ։ Կան մինչև 40 մ տրամագծով և մինչև 16 մ բարձրությամբ տարողություններ։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Պահեստներ
Էթիոլացում

**Էթոլացում** (ֆրանսերեն etioler – խունանալ, թոշնել), անբավարար լույսի պայմաններում կամ մթության մեջ աճած կանաչ բույսի գունազրկումը։ Բույսերը քլորոֆիլի սինթեզի բացակայության պատճառով ունենում են բաց դեղնավուն գույն, թերաճ տերևներ, մեխ. հյուսվածքներ և հերձանցքեր, երկարացած ցողուն։ Էթոլացման ժամանակ ցողունի երկարացումը բնական պայմաններում արագացնում է սերմնաշաքիլների (սերմերի ծլարձակմամբ) հողի մակերևույթ հասնելը և տերևի դուրս գալը՝ լույսին (խիտ ցանքերում)։ Այդ բույսերի հյուսվածքներում առկա են բազմաթիվ բուսահորմոններ, հիմնականում աուքսիններ, որոնք նպաստում են բջիջների գերձգմանը։ Բավարար լուսավորության պայմաններում էթոլացված բույսերի կանաչ գույնն արագ վերականգնվում է, և վերսկսվում՝ ակտիվ լուսասինթեզը։ Շատ բանջարաբույսերի Էթոլացված օրգանները (օր՝ կաղամբի ներսային տերևները, տարբեր սոխուկավորների սոխուկները, ծնեբեկի ստորգետնյա ընձյուղները) օգտագործում են սննդի մեջ։

Կատեգորիա:Բուսաբուծություն
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Թորբաթե-Հայդարիե

**Թորբաթե-Հայդարիե** (), քաղաք Իրանի հյուսիս-արևելքում՝ Ռազավի Խորասան օսթանում (նահանգում), Թորբաթե-Հայդարիե շահրեստանի վարչական կենտրոնը։ Բնակչությունը վերջին մարդահամարի տվյալներով կազմում է ։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Ռազավի Խորասան օսթանի հարավային մասում` օսթանի վարչական կենտրոն Մաշհադից մոտ 110 կմ հարավ։ Տեղադրված է Քուհե Սորխ լեռնաշղթայից հարավ` ծովի մակարդակից 1329 մետր բարձրության վրա։

## Բնակչություն
Բնակչությունը 2016 թվականի մարդահամարի տվյալներով կազմում էր 140 019 մարդ, որոնք կազմում էին 43 029 տնտեսություն։ Ռազավի Խորասան օսթանի բնակչությամբ չորրորդ ամենախոշոր քաղաքն է Մաշհադից, Նիշապուրից և Սեբզևարից հետո։ Քաղաքի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում բերված է աղյուսակում ստորև.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի քաղաքներ
Կլարա Ցետկինի մեդալ

**Կլարա Ցետկինի մեդալ** (), Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետության պետական ​​պարգև, որը սահմանվել է 1954 թվականի փետրվարի 18-ին երկրի նախարարների խորհրդի կողմից։

## Պատմություն
Մեդալը ստեղծվել է Գերմանիայի գերմանացի մարքսիստ, ակտիվիստ, Գերմանիայի կոմունիստական կուսակցության (ԳԿԿ) հիմնադիրներից, կանանց իրավունքների պաշտպան Կլարա Ցետկինի հիշատակը հավերժացնելու համար։

Մեդալը շնորհվել է այն կանանց և կանանց աշխատանքային կոլեկտիվներին, որոնք երկրի սոցիալիստական հասարակության զարգացման նվաճումների, խաղաղության, մայրության և սեռերի միջև հավասարության համար պայքարում ունեցել են հաջողություն։ Մեդալով պարգևատրված կանայք պետք է վառ օրինակ տային, թե ինչպիսին է «սոցիալիստական հասարակության կինը»։

Մեդալը նույն անձին շնորհվում էր միայն մեկ անգամ։ Մինչև 1964 թվականը շքանշան ստացողները պարգևատրվում են նաև տարեկան 300 մարկ թոշակով։ Հետագայում նրանք միանվագ ստացել են 2500 մարկ, իսկ կոլեկտիվներին պարգևատրելիս՝ յուրաքանչյուր անդամի համար 500 մարկ։ Ստացողների թիվը եղել է սահմանափակ․ մինչև 1977 թվականը տարեկան տրվել է 80 մրցանակ, 1978-1985 թվականներին՝ 120 մրցանակ, 1986 թվականից՝ 150 մրցանակ։ Մինչև 10 կին ընդգրկող կոլեկտիվների անդամներին պարգևատրելիս նրանցից յուրաքանչյուրը ստացել է մեդալ։ Մրցանակաբաշխությունը տեղի է ունեցել ամեն տարի Կանանց միջազգային օրը՝ մարտի 8-ին։

## Մեդալի արտաքին տեսք և կրելու ոճ
1954-1958 թվականներին մեդալը հատվել է արծաթից և ունեցել է 36 մմ տրամագիծ։ Մեդալի դիմերեսին պատկերված է եղել Կլարա Ցետկինի դեմքը՝ շրջապատված դափնու երկու տերևով։ Մեդալի դարձերեսին եղել գրառում՝  («Հանուն խաղաղության, միասնության, ժողովրդավարության և վերածննդի»«Հանուն խաղաղության, միասնության, ժողովրդավարության և վերածննդի»)։ 1959 թվականից մինչև 1972 թվականը մեդալը մնաց նույնը, միայն փոփոխվել է մեդալի դարձերեսի մակագրությունը՝  («Հանուն խաղաղության և սոցիալիզմի»)։ 1973-1977 թվականներին Կլարա Ցետկինի մեդալը պատրաստվել է արծաթապատ մետաղից։ 1978 թվականից հատված մեդալի տրամագիծը եղել է 35 մմ, իսկ հակառակ կողմում կարգախոսի փոխարեն հայտնվել է ԳԴՀ զինանշանը։

Մեդալը կրել են ձախ կրծքավանդակի վերին մասում՝ 35 մմ լայնությամբ և 18 մմ երկարությամբ կապույտ ժապավենի վրա, մեջտեղից կտրված 5 մմ կապույտ կտորով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Медаль памятная "Имени Клары Цеткин"

Կատեգորիա:Խաղաղության պարգևներ
Կատեգորիա:Մեդալներ
Կատեգորիա:Մշակույթին կամ հասարակությանը ծառայություն մատուցելու համար պարգևներ
Կատեգորիա:Պարգևներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Ֆիլոգելոս

**«Ֆիլոգելոս»** ( - «ծիծաղելու/զվարճալիի սիրահար»), կատակների և անեկդոտների ամենահին ժողովածուն, որը հասել է մեր օրեր։

## Նկարագրություն
Ժողովածուն հունարեն է, և, ըստ ամերիկացի պրոֆեսոր Ուիլյամ Բերգի, գրված է մի լեզվով, որը կարելի է թվագրել մեր թվարկության 4-րդ դարով։

Գրքի ստեղծումը վերագրվում է Հիերոկլեսին կամ Ֆիլագրիոսին, որոնց մասին գործնականում ոչինչ հայտնի չէ։ Քանի որ թիվ 62 կատակում հիշատակվում է Հռոմի հազարամյակի տոնակատարությունը, ժողովածուն կարող է թվագրվել մ. թ. 248 թվականով կամ ավելի ուշ տարեթվով։

Թեև «Ֆիլոգելոսն» անեկդոտների ամենահին պահպանված ժողովածուն է, սակայն կան այս տեսակի ավելի վաղ գործերի վկայություններ։ Այսպես, Աթենեոսը գրել է, որ Փիլիպոս II Մակեդոնացին վճարել է Աթենքի քաղաքացիների ակումբին՝ նրա անդամների կատակները գրառելու համար, իսկ մ.թ.ա. 2-րդ դարի սկզբին Տիտոս Մակկիոս Պլավտուսի հերոսները երկու անգամ հիշատակում են կատակների գրքեր։

Ժողովածուն կազմված է 265 կատակից, որոնք բաժանված են թեմաների, օրինակ՝ «ուսուցիչ - աշակերտ», «գիտնական - հիմար»։

Կատակների գլխավոր հերոսը «պեդանտն» է ()՝ շատ յուրօրինակ տրամաբանությամբ պարզամիտ գիտնականը։ Բացի այդ, «Ֆիլոգելոսում» ծաղրի են ենթարկվում այնպիսի քաղաքների բնակիչները, ինչպիսիք են Ավդիրան, Սայդան և Կիման, ինչպես նաև տրտնջացողները, ծույլերը, նախանձողները, որկրամոլներն ու հարբեցողները։

«Ֆիլոգելոսի» կատակների մեծ մասը հասկանալի է ժամանակակից ընթերցողին առանց լրացուցիչ մեկնաբանությունների։ Որոշ տեքստեր, սակայն, պահանջում են մեկնաբանություններ, որոնք պարզաբանում են այդ դարաշրջանի մարդկանց որոշակի պատկերացումները. օրինակ, հազար հիշատակող կատակներն անհասկանալի են, եթե չգիտես, որ հին ժամանակներում այս բույսը համարվում էր աֆրոդիզիակ։

## Ժողովածուն ժամանակակից արվեստում
2008 թվականին բրիտանացի հեռուստահաղորդավար Ջիմ Բոուենը ժողովածուի նյութը փորձարկել է ժամանակակից լսարանում։ Կատակերգու Ջիմի Կառը պնդում է, որ կատակներից շատերը զարմանալիորեն նման են ժամանակակիցներին։ Նրանցից մեկը նույնիսկ նկարագրվել է որպես «սատկած թութակի մասին Մոնթի Փայթոնի հայտնի սքեթչի նախահայր»։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *The Philogelos or Laughter-Lover (London Studies in Classical Philology Series, 10)* by Barry Baldwin 1983, ISBN 978-90-70265-45-8
* *Philogelos: Hieroclis et Philagrii facetiae* by A. Eberhard (1869) Berlin: H. Ebeling & C. Plahn
* *ιεροκλέους και Φιλαγρίου (Hierokles kai Philagrios). G. Pachymeris declamationes XIII quarum XII ineditae, Hieroclis et Philagrii grammaticorum φιλόγελως longe maximam partem ineditus* by Jean François Boissonade de Fontarabie (1848) Paris
* *Philogelos, Antike Witze*, Greek and German by Kai Brodersen Wiesbaden: Marix 2016, ISBN 978-3-7374-1038-0

## Արտաքին հղումներ
* Φιλόγελως, Bibliotheca Augustana, E-text (հին հունարեն)
* 45 կատակ ծիծաղի սիրահարից (տեքստ՝ մեկնաբանություններով) 
* Ֆիլոգելոս. ծիծաղահարը պրոֆեսոր Ուիլյամ Բերգի թարգմանությամբ
* 

Կատեգորիա:Անտիկ գրականություն
Կատեգորիա:Հին հունական գրականություն
Կատեգորիա:Հումոր
Թորբաթե Ջամ

**Թորբաթե Ջամ** (), քաղաք Իրանի հյուսիս-արևելքում՝ Ռազավի Խորասան օսթանում (նահանգում), Թորբաթե Ջամ շահրեստանի վարչական կենտրոնը։ Բնակչությունը վերջին մարդահամարի տվյալներով կազմում է ։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Ռազավի Խորասան օսթանի արևելյան մասում` օսթանի վարչական կենտրոն Մաշհադից մոտ 142 կմ հարավ-արևելք, Աֆղանստանի հետ սահմանից մոտ 40 կմ հեռավորության վրա։ Տեղադրված է Ջամ գետի աջ ափին` ընդարձակ հարթավայրի կենտրոնական մասում, ծովի մակարդակից մոտ 900 մետր բարձրության վրա։ Համար 97 ավտոմայրուղիով կապված է Մաշհադի և հետ։

## Բնակչություն
Բնակչությունը 2016 թվականի մարդահամարի տվյալներով կազմում էր 100 449 մարդ, որոնք կազմում էին 27 156 տնտեսություն։ Թորբաթե Ջամը Ռազավի Խորասան օսթանի բնակչությամբ յոթերորդ քաղաքն է։ Քաղաքի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում բերված է աղյուսակում ստորև.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Խորասան
Նունե Հայրապետյան

**Նունե Հայրապետյան**(), իտալաբնակ հայ երաժիշտ, դաշնակահարուհի, երաժշտության ուսուցիչ, երաժշտության գիտությունների թեկնածու։

## Կենսագրություն
Նունե Հայրապետյանը ծնվել է Հայաստանում, երաժիշտների ընտանիքում և ճանաչվել նախկին Խորհրդային Միության մշակութային ասպարեզի հայտնի արտիստներից մեկը։ Իր երաժշտական կարիերան սկսել է 8 տարեկանում, իսկ 11 տարեկանում նվագախմբի հետ արդեն նվագել է Մենդելսոնի դաշնամուրի կոնցերտը։ Այնուհետև նա ընդունվել է երիտասարդ տաղանդների կրթությամբ զբաղվող Մոսկվայի Կենտրոնական հատուկ դպրոց, իսկ ասպիրանտուրան շարունակել է Մոսկվայի Չայկովսկու անվան կոնսերվատորիայում։ 1972 թվականին Նունե Հայրապետյանը արժանացել է Խորհրդային Միության միակ ազգային մրցույթի՝ «Մինսկի դաշնամուրային մրցույթի» երկրորդ մրցանակին։ Մրցույթից հետո նա ունեցել է համերգային գործունեություն և նվագել Խորհրդային Միության մի շարք հանրապետություններում։ 1972-1988 թվականներին նա տարեկան միջինը 40  մենահամերգ է տվել և նվագել խորհրդային հանրապետությունների ամենահայտնի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբերի և ամենահայտնի դիրիժորների հետ։ 1974 թվականին գերազանցությամբ ավարտել է Մոսկվայի կոնսերվատորիան՝ ռուս կոնցերտմայստեր Յակով Ֆլիերի դասարանը։ 1978 թվականին պաշտպանել է դոկտորական թեզ։

1988 թվականին Նունե Հայրապետյանը հաստատվել է Իտալիայում։ 1991 թվականից մինչև 2003 թվականը նա պարբերաբար հրավիրվել է «Società dei Concerti» հեղինակավոր կազմակերպության կողմից նվագելու Միլանի կոնսերվատորիայում տեղի ունեցած համերգներին։ 1995 թվականին Նունեն Մստիսլավ Ռոստրոպովիչի և այլ նշանավոր արտիստների հետ հրավիրվել է մասնակցելու Լյուբլյանայի 43-րդ միջազգային փառատոնին, որտեղ նա նվագել է բացման համերգին։

1991 թվականին Միլանի կոնսերվատորիայում հանդես է եկել «Պատմական իրադարձություն» հատուկ համերգով. մոր, քրոջ և դստեր հետ նվագել է Բախի կոնցերտներ 3 և 4 դաշնամուրների և նվագախմբի համար։

Նունե Հայրապետյանի նվագացանկի մեջ ընդգրկվել են Մոցարտի, Բրամսի, Սկրյաբինի, Ռախմանինովի, Պրոկոֆևի ստեղծագործությունները։
## Մանկավարժական գործունեություն
1978 թվականից Նունե Հայրապետյանը նաև զբաղվել է մանկավարժական գործունեությամբ։ 1977 թվականին Մոսկվայի մանկավարժական ինստիտուտում ստացել է մանկավարժի որակավորում, աշխատել է Երևանում, 1983 թվականին ստացել է երաժշտության ուսուցչի «Բարձր որակավորում»։

1988 թվականից Իտալիայում նա դասավանդում է իտալացի և արտասահմանցի դաշնակահարների։ Նրա ուսանողների մեծ մասն հայտնի է որպես բարձր գնահատված կատարողներ և հաղթել են մի քանի ազգային և միջազգային մրցույթներում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Nune Hairapetian

 
Կատեգորիա:Իտալահայ դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Հայ դաշնակահարուհիներ
Ծովային քամին

**«Ծովային քամին»** (), ամերիկացի ռեալիստ նկարիչ, XX դարի ամերիկյան կերպարվեստի ականավոր ներկայացուցիչ Էնդրյու Ուայեթի նկարներից։ Այս ստեղծագործությունը հեղինակը վրձնել է 1947 թվականին։ Յուղաներկով կտավի չափերն են 47 × 70 սմ։

Այսօր «Ծովային քամին» ստեղծագործությունը պահպանվում և ցուցադրվում է Արվեստի ազգային պատկերասրահում (Վաշինգտոն ԿՇ, ԱՄՆ)։

## Նկարագիր
«Ծովային քամին» ստեղծագործությունում պատկերված է տան պատուհանից բացվող տեսարան։ Այդ տունը պատկանել է նկարչի ընկերներին՝ Ալվար և Քրիստինե Օլսոններին։ Տան կիսավերնահարկը Էնդրյու Ուայեթը հարմարեցրել էր որպես սեփական արվեստանոց։ Պատուհանը բացելով, հեղինակը նկատել է այդտեղին ոչ բնորոշ ծովային քամին։ Ոգեշնչվելով այն տեսարանից, թե ինչպես է քամին կենդանացնում վարագույրերը, նկարիչն ապագա նկարի ուրվանկարն է անում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *W. Copn*, Andrew Wyeth, Greenwich, 1973.
* *Юрьева Т. С.* Эндрю Уайет. М: «Изобразительное искусство», 1986. 
* 

Կատեգորիա:1947 նկարներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի արվեստ
Կատեգորիա:Էնդրյու Ուայեթի նկարներ
Կատեգորիա:Վաշինգտոնի Արվեստի ազգային պատկերասրահի նկարներ
Մայքլ Հութոն (վիրուսաբան)

**Սըր Մայքլ Հութոն** (), բրիտանացի գիտնական և Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր։ 1989 թվականին նա, Քուի-Լիմ Չուի, Ջորջ Կուոյի և Դենիել Բրեդլիի հետ միասին նա հայտնաբերեց հեպատիտ C-ն։ 1986 թվականին նա հեպատիտ D-ի գենոմը հայտնաբերման համահեղինակ դարձավ։ Հեպատիտ C-ի վիրուսի (HCV) հայտնությունը հանգեցրեց արյան պաշարներում HCV-ի  ախտորոշիչ ռեագենտների հայտնաբերման արագ զարգացմանը, ինչը նվազեցրեց արյան փոխներարկման միջոցով HCV-ի ձեռքբերման ռիսկը՝ յուրաքանչյուր երրորդից մինչև երկու միլիոնից մեկը։

Հոութոնը ներկայումս Կանադայի վիրուսաբանության ոլորտում առաջատար հետազոտությունների ամբիոնի վարիչն է և Ալբերտայի համալսարանում՝ Լի Կա Շինգ վիրուսաբանության պրոֆեսոր, որտեղ նա նաև Լի Կա Շինգ կիրառական վիրուսաբանության ինստիտուտի տնօրենն է։ Նա Հարվի Ալտերի և Չարլզ Ռայսի հետ միասին 2020 թվականի ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության ոլորտում Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներից մեկն էր։

## Վաղ տարիք և կրթություն
Հութոնը ծնվել է Միացյալ Թագավորությունում 1949 թվականին, նրա հայրը եղել է բեռնատարի վարորդ և արհմիության պաշտոնյա։ Նա կրթություն է ստացել Ալեյնի դպրոցում։ 17 տարեկանում, կարդալով Լուի Պաստերի մասին, նա ոգեշնչվեց դառնալ միկրոկենսաբան։ Հութոնը, Արևելյան Անգլիայի համալսարանում սովորելու, կրթաթոշակ շահեց, որն 1972 թվականին ավարտեց կենսաբանական գիտությունների երկրորդ կարգի գերազանցությամբ, իսկ այնուհետ, 1977 թվականին, կենսաքիմիայի ոլորտում իր PhD թեզը պաշտպանեց Լոնդոնի Քինգս քոլեջում։

## Կարիերա
thumb|upright=1.2|Նոբելյան մրցանակ ֆիզիոլոգիայի և բժշկության բնագավառում 2020. Ալտերի, Հութոնի և Ռայսի սեմինալ փորձերը, որոնք հանգեցրին HCV-ի հայտնաբերմանը որպես ոչ A, ոչ B հեպատիտի հարուցիչ։

1982 թվականին Հութոնը ընդունվեց Chiron Corporation։ Այնտեղ Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնների իր  գործընկերներ Qui-Lim Choo-ի և George Kuo-ի և Դենիել Վ. Բրեդլիի հետ  հեպատիտ C վիրուսի առկայության ապացույցներ բացահայտեց։

Հութոնը 1989 և 1990 թվականներին հրապարակված մի շարք արգասաբեր հետազոտությունների համահեղինակն էր, որոնք բացահայտեցին արյան մեջ հեպատիտ C-ի հակամարմինների առկայությունը,  հատկապես այն հիվանդների մոտ, ովքեր հիվանդանալու ավելի բարձր ռիսկի տակ էին, ներառյալ նրանց, ովքեր արյան փոխներարկում էին ստացել։ c Այս աշխատանքը հանգեցրեց 1990 թվականին արյան ստուգման թեստի մշակմանը; Արյան համատարած հետազոտությունը, որը սկսվեց 1992 թվականին՝ ավելի զգայուն թեստի մշակմամբ, այն ժամանակից ի վեր  Կանադայում դոնորական արյան պաշարների հեպատիտ C-ով վարակվածությունը գործնականում վերացրել է։ Նույն ժամանակահատվածում հրապարակված այլ ուսումնասիրություններում Հութոնը և նրա գործընկերները հեպատիտ C-ն կապում էին լյարդի քաղցկեղի հետ։

2013 թվականին Ալբերտայի համալսարանի Հոֆթոնի թիմը ցույց տվեց, որ հեպատիտ C-ի մեկ տեսակից ստացված պատվաստանյութն արդյունավետ է վիրուսի բոլոր տեսակների դեմ։ 2020-ի դրությամբ, վակցինը նախակլինիլական փորձարկում էր անցնում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի կենսաքիմիկոսներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի համալսարանի շրջանավարտներ
Սերգեյ Ալեքսեև (ձեռնարկատեր)

**Սերգեյ Վլադիմիրովիչ Ալեքսեև** (, Ծնվել է 1979թ. ապրիլի 9-ին, Յակուտսկ, Սախա-Յակուտիայի Հանրապետություն, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ) — ռուս գործարար, Պրո-Գնումներ ընկերության հիմնադիր «Live Investing Group» և Ռուսաստանում բորսայական առևտրի առաջին ֆեդերացիայի հիմնադիր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1979 թվականի ապրիլի 9-ին Յակուտսկում։ Այնտեղ նա ապրել է մինչև երկու տարի, որից հետո ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Լենինգրադ։ 2000-ականների սկզբին Սերգեյը բացեց առաջին խանութը, որը նախատեսված էր ձմեռային սպորտաձևերով զբաղվող մարզիկների համար ՝ "Սանչես"։ Որոշ ժամանակ անց հայտնվեց ևս մեկ խանութ ՝ "վեբ սպորտ":

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1979 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 9 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ապրող անձինք
Կատեգորիա:Ռուս գործարարներ
Բի Շեն

**Բի Շեն** (ավանդ. չին․` 畢昇, հմռտ․ 毕升, փինյին՝ *Bì Shēng*, ), չինացի արհեստավոր, ինժեներ, մարդկության պատմության մեջ տպագրության համար առաջին շարժական տեխնոլոգիայի գյուտարար։

Բի Շենգի համակարգը օգտագործում էր թրծված կավե սալիկներ՝ մեկական չինական գրանշանի համար, և հայտնագործվել է 1039-ից 1048 թվականներին։  Քանի որ Բին սովորական մարդ էր, այլ ոչ թե կրթված, այս գյուտից բացի քիչ բան է հայտնի նրա կյանքի մասին։

## Շարժական տպագրություն
Բի Շենը հասարակ դարբին էր։ Նրա գյուտի մասին աշխարհն իմացել է «Երազների ավազանի էսսեներ» գրքից, որը գրել է չինացի պետական գործիչ Շեն Կուոն (1031-1095), 1088 թվականին։ Տարբեր թեմաներով հոդվածներով այս եզակի հանրագիտարանը վերահրատարակվել է Չինաստանում 1975 թվականին։ Հոդվածներից մեկում մասնավորապես ասվում է.

Յուրաքանչյուր գրանշանի համար կար մի քանի նիշ, իսկ հաճախ օգտագործվող նշանների համար՝ քսան և ավելի, նույն էջում այդ նշանների հնարավոր կրկնման համար։ Եթե հազվագյուտ նշան էր հանդիպում, որը նախօրոք պատրաստված չէր, նույն վայրկյանին կտրում և այրում էին ծղոտի կրակի վրա, որ անմիջապես պատրաստ լինի։

Ինչո՞ւ էր Բի Շենը նշանները կավից պատրաստում, այլ ոչ թե ծառից և չէր օգտագործում Չինաստանում այնքան տարածված փայտագրության տեխնիկան։ Շեն Կոն այդ հարցին այսպես է պատասխանել․

Ավարտելով տպագրությունը՝ Բի Շենը, Շեն Կոյի ասելով, այն տանում էր կրակի մոտ, մածուկը հալվում էր, և գրանշաններն իրենք իրենց թափվում էին՝ չթողնելով կավի հետքեր։

## Գյուտի նշանակություն
մինի|Պեկին, Տպագրության թանգարան
Բի Շենն առաջինն էր, որ միավորել է տպագրման սկզբունքները։ Անկասկած նրան է պատկանում տեքստային նյութի վերարտադրման տպագրության ձևի ստեղծումը։

Բի Շենի կավե գիրը լայն տարածում չստացավ։ Բայց տպագրման սկզբունքն արդյունավետ էր, չնայած նրա օգտագործումը սահմանափակվեց չինական նամակների հիերոգլիֆային բնույթով։

Հաջորդ մի քանի դարերում շարժական տիպի տեխնոլոգիան հազվադեպ է հիշատակվել կամ նկարագրվել։ Փայտե շարժական տպագրությունը լայն տարածում է գտել Ցին դինաստիայում, բայց չի փոխարինել քսիլոգրաֆիական (փայտի վրա փորագրություն կամ էստամպ) տպագրությանը, հավանաբար այդքան շատ կտորների տառատեսակի ստեղծման ծախսերի կամ պատճենահանման ցածր գնի պատճառով։

Պետական պաշտոնյա Վան Չժենը (1290-1333) բարելավել է Բի Շենի կավե շրիֆտը նորարարությամբ փայտի միջոցով, որի գործընթացը բարձրացրեց նաև շարվածքի արագությունը։ Հետագայում Չինաստանում 1490 թվականին բրոնզե շարժական շրիֆտը մշակել է հարուստ տպագրիչ Հուա Սուն (1439-1513)։

## Ժառանգություն
2010 թվականին Միջազգային աստղագիտական ​​միությունը Լուսնի հակառակ կողմում գտնվող խառնարաններից մեկն անվանեց Բի Շենի անունով։

Բիշեն ենթաշրջանը (畢昇社區) Վենչուան քաղաքի Հուբեյ շրջանում, անվանվել է ի պատիվ Բի Շենգի։

## Նշումներ


## Արտաքին հղումներ
* Բի Շեն, Սովետական մեծ հանրագիտարան․ գլխ․ խմբ․ Ա․ Մ․ Պրոխորով, 3-րդ հատոր։ 1969-1978։
* Հոդված chinaculture.org կայքում 
* Изобретение Иоганна Гутенберга

Կատեգորիա:Գյուտարարների ցանկեր
Կատեգորիա:Չինացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Տպագրական նշաններ