Վիտեբսկ-Օրշա գործողություն

**Վիտեբսկ-Օրշա գործողությունը** (  (1944 թվականի հունիսի 23-28) Խորհրդային զինված ուժերի ռազմավարական ռազմական գործողություն էր գերմանական զորքերի դեմ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ, որն անցկացվել է Արևելյան Բելառուսում՝ «Կենտրոն» բանակային խմբի աջ թևի պաշտպանությունը խլելու նպատակով։ Այն բելառուսական ռազմավարական հարձակողական գործողության (Բագրատիոն գործողություն) անբաժանելի մասն է կազմում։

## Ուժերի հավասարակշռություն
### ԽՍՀՄ
Հունիսի սկզբին Վիտեբսկի և Օրշայի ուղղություններում տեղակայված էին 3-րդ Բելառուսական ռազմաճակատի չորս խորհրդային բանակներ՝ 5-րդ, 31-րդ, 39-րդ  և 11-րդ գվարդիաները, որոնք համալրվեցին հարձակումը զարգացնող ստորաբաժանումներով՝ 5-րդ գվարդիական տանկային բանակով, 2-րդ գվարդիական Տացինսկու տանկային կորպուսով, ինչպես նաև Օսլիկովսկու հեծելազորային-մեխանիզացված խմբավորմամբ։ Հյուսիսում գտնվում էին 1-ին Բալթյան ռազմաճակատի 6-րդ գվարդիան և 43-րդ բանակները, որոնք ուժեղացված էին 1-ին տանկային կորպուսով։

* 1-ին Մերձբալթյան ռազմաճակատ (բանակի հրամանատար Ի.Խ. Բաղրամյան, շտաբի պետ, գեներալ-գնդապետ Վ.Վ. Կուրասով, Ռազմական խորհրդի անդամ գեներալ-լեյտենանտ Դ.Ս. Լեոնով)։
** 6-րդ գվարդիական բանակ (հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Ի. Մ. Չիստյակով, շտաբի գվարդիայի պետ, գեներալ-մայոր Վ. Ա. Պենկովսկի, Ռազմական խորհրդի գվարդիայի անդամ, գեներալ-մայոր Կ. Աբրամով)։
** **43-րդ բանակը** (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Ա. Պ. Բելոբորոդով, շտաբի պետ՝ գեներալ-մայոր Ֆ. Ֆ. Մասլեննիկով, ռազմական խորհրդի անդամ՝ գեներալ-մայոր Ս. Ի. Շաբալով): 1944 թ. հունիսի 1-ի դրությամբ անձնակազմի ցուցակային թիվը կազմել է **64 920 մարդ** (նախատեսված էր՝ **108 575 մարդ**)։
** 1-ին տանկային կորպուս (տանկային զորքերի գեներալ-լեյտենանտ Վ. Վ. Բուտկով)։
** 3-րդ օդային բանակ (հրամանատար, ավիացիայի գեներալ-լեյտենանտ Ն. Ֆ. Պապիվին, շտաբի պետ, ավիացիայի գեներալ-մայոր Ն. Պ. Դագաև)։ Գործողության սկզբում ուներ 1094 ինքնաթիռ (73 ռմբակոծիչ, 368 գրոհային ինքնաթիռ, 403 կործանիչ, 20 հետախուզական ինքնաթիռ, 32 նկատող, 198 տրանսպորտային և կապի ինքնաթիռ)։
* 3-րդ բելառուսական ճակատ (բանակի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Ի.Դ. Չեռնյախովսկի, շտաբի պետ, գեներալ-լեյտենանտ գեներալ-գնդապետ Ա.Պ. Պոկրովսկի, Ռազմական խորհրդի անդամ, գեներալ-լեյտենանտ Վ. Է. Մակարով)։
** 5-րդ բանակ (հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Ն. Ի. Կռիլով)։
** 11-րդ գվարդիական բանակ (հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Կ. Ն. Գալիցկի)։
** 31-րդ բանակ (հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Վ.Վ. Գլագոլև, շտաբի պետ, գեներալ-մայոր Մ.Ի. Շչեդրին)։
** 39-րդ բանակ (հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Ի. Ի. Լյուդնիկով)։
** 5-րդ գվարդիական տանկային բանակ (զրահատանկային ուժերի հրամանատար Պ.Ա. Ռոտմիստրով)։
** 2-րդ գվարդիական Տացինսկու տանկային կորպուս (զորահատվածային ուժերի գվարդիայի գեներալ-մայոր Ա.Ս. Բուրդեյնի)։
** Հեծելազորային-մեքենայացված խումբ (գվարդիայի հրամանատար, գեներալ-մայոր Ն.Ս. Օսլիկովսկի)։
*** 3-րդ գվարդիական Ստալինգրադի մեքենայացված կորպուս (հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Վ. Տ. Օբուխով)։
*** 3-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուս (գվարդիայի հրամանատար, գեներալ-մայոր Ն.Ս. Օսլիկովսկի, շտաբի պետ, գնդապետ Ս.Տ. Շմույլո)։
** 1-ին օդային բանակը (հրամանատար, ավիացիայի գեներալ-լեյտենանտ Մ. Մ. Գրոմով) հունիսի 23-ին ուներ 1901 սպասարկվող մարտական ​​ինքնաթիռ (կործանիչներ՝ 840, գրոհային՝ 528, ռմբակոծիչներ՝ 459, հետախուզական ինքնաթիռներ՝ 54)։
** Հեռահար ավիացիոն ստորաբաժանումներ։

Բալթյան 1-ին և 3-րդ բելառուսական ճակատների գործողությունները համակարգում էր Գերագույն հրամանատարության շտաբի ներկայացուցիչ, Խորհրդային Միության մարշալ Ա.Մ.Վասիլևսկին։

### Գերմանիա
Վիտեբսկի ուղղությամբ՝ Պոլոցկից արևելք, Բոգուշևսկ (Բոգուշևսկոյե) 150 կմ երկարությամբ ճակատում, խորհրդային զորքերին դիմակայեց գերմանական 3-րդ տանկային բանակը, իսկ Օրշայի և Մոգիլյովի ուղղությամբ՝ Բոգուշևսկում (բացառությամբ Բիխովի գոտու) 225 կմ երկարությամբ ճակատում՝ գերմանական 4-րդ բանակի ստորաբաժանումները։

* Բանակի խմբի կենտրոնի ստորաբաժանումներ (հրամանատար գեներալ ֆելդմարշալ Էռնստ ֆոն Բուշ)
** 3-րդ Պանցերի բանակ (հրամանատար գեներալ-գնդապետ Գեորգ Ռայնհարդտ): 3-րդ տանկային բանակի անձնակազմի թիվը 1944 թվականի հունիսի սկզբին կազմում էր մոտ 165 հազար մարդ։
*** 6-րդ բանակային կորպուսը (հրամանատար՝ հետևակային զորքերի գեներալ Գեորգ Պֆայֆեր, 1944 թ. հունիսի 28-ից՝ հրետանու գեներալ Հելմուտ Վեյդլինգ)։
*** 9-րդ բանակային կորպուս (հետևակի հրամանատար գեներալ Ռոլֆ Վուտման)։
*** 53-րդ բանակային կորպուս (հետևակի հրամանատար գեներալ Ֆրիդրիխ Գոլվիցեր)։
** 4-րդ բանակ (հետևակի հրամանատար գեներալ Կուրտ ֆոն Տիպելսկիրխ)։
*** 27-րդ բանակային կորպուս (հետևակի գեներալ Պոլ Վոլկերս)։
** 6-րդ օդային նավատորմի ստորաբաժանումները (հրամանատար գեներալ-գնդապետ Ռոբերտ Ռիտեր ֆոն Գրեյմ): 1944 թվականի հունիսի կեսերին 6-րդ օդային նավատորմն ուներ ընդամենը 32 կործանիչ, 19 գիշերային կործանիչ, 312 ռմբակոծիչ, 48 գիշերային ռմբակոծիչ, 106 գրոհային ինքնաթիռ, 26 հեռահար և 67 կարճ հեռահար հետախուզական ինքնաթիռ և 44 տրանսպորտային ինքնաթիռ։
* Հյուսիսային բանակային խմբի ստորաբաժանումներ (հրամանատար գեներալ-գնդապետ Գեորգ Լինդեման)։
** 16-րդ բանակ (հրետանային գեներալ Քրիստիան Հանսեն)։
*** 1-ին բանակային կորպուս (հետևակի հրամանատար գեներալ Կառլ Հիլպերտ)։
** 1-ին օդային նավատորմի ստորաբաժանումներ (հրամանատար գեներալ Կուրտ Պֆլուգբեյլ)։

## Կողմերի ծրագրերը
### ԽՍՀՄ
Բելառուսական հարձակողական գործողության շրջանակներում 1-ին Բալթյան ռազմաճակատի զորքերը Պոլոցկով, Գլուբոկոյով, Շվենչյոնիսով (Սվենցյանի) նշանառության տակ էին Շյաուլյայի ուղղությամբ՝ կտրելով գերմանական «Հյուսիս» բանակային խումբը «Բանակային խմբի կենտրոնից» և հասնելով Բալթիկ ծով Կլայպեդայի շրջանում։ 3-րդ Բելառուսական ռազմաճակատի զորքերը, Վիտեբսկի և Օրշայի շրջանում թշնամուն հաղթելուց և Բորիսովի վրա հարձակվելուց հետո, Մինսկով, Մոլոդեչնոյով, Վիլնյուսով, Կաունասով, Լիդայով և Գրոդնոյով շարժվում էին դեպի Արևելյան Պրուսիայի սահմանները։

Բելառուսական գործողության առաջին փուլում 1-ին Բալթյան և 3-րդ Բելառուսական ճակատներին առաջադրվել էր *«Վիտեբսկի խմբավորմանը ջախջախել, տանկային և մեխանիզացված զորքեր մտցնել ճեղքման մեջ և զարգացնել արևմուտքի ուղղությամբ հիմնական հարձակումը՝ գերմանական զորքերի Բորիսով-Մինսկի խմբավորումը շրջապատելով իրենց ձախակողմյան խմբավորմամբ»*։

Գլխավոր շտաբի հրահանգները նախատեսում էին երկու գործադուլ։

**Մեկը** ՝ 39-րդ և 5-րդ բանակների (3-րդ Բելառուսական ռազմաճակատ) ուժերով *«Լիոզնոյից արևմուտք գտնվող տարածքից՝ Բոգուշևսկի, Սեննոյի ընդհանուր ուղղությամբ**»*),որի մի մասը շրջանցում է Վիտեբսկը հարավ-արևմուտքից՝ համագործակցելով 1-ին Բալթյան ռազմաճակատի ձախ թևի (6-րդ գվարդիա և 43-րդ բանակներ, որոնք հարձակվել են Բեշենկովիչի, Չաշնիկիի ընդհանուր ուղղությամբ)։ Արդյունքում, թշնամու Վիտեբսկի խմբավորումը պետք է պարտվեր, իսկ Վիտեբսկ քաղաքը պետք է գրավվեր։

* 39-րդ բանակը, 5-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի ուժերով, հարձակվեց Մակարովո-Յազիկովոյի շրջանում՝ Պեսոչնա, Պլիսա, Գնեզդիլովիչի ընդհանուր ուղղությամբ և պետք է միացներ 1-ին Բալթյան ճակատին (43-րդ բանակ) Օստրովնո շրջանում և գրավեր Վիբսկ քաղաքը։
* 5-րդ բանակը պետք է հարվածներ հասցներ Էֆրեմկի-Յուլկովո շրջանից Բոգուշևսկի ուղղությամբ։ Լուչեսա գետ հասնելուն պես բանակը պետք է ապահովեր Օսլիկովսկու հեծելազորային մեքենայացված խմբի մուտքը բեկում։ Բանակի հետագա խնդիրն է (հեծելազորային մեքենայացված խմբի հետ միասին) հարձակումը զարգացնել Սեննոյի, Լուկոմոլի ուղղությամբ և հարձակման տասներորդ օրը հիմնական ուժերը պետք է հասնեն Բերեզինա գետը: Բանակի ուժերի մի մասը պետք է առաջ շարժվի դեպի հարավ՝ Բաբինովիչի ուղղությամբ։
* 6-րդ գվարդիական բանակը պետք է ճեղքեր հակառակորդի պաշտպանությունը Վոլոտովկա-Նովայա Իգումենշչինա շրջանում (բեկման ճակատ 18 կմ) Չաշնիկիի, Լեպելի, Բեշենկովիչի ընդհանուր ուղղությամբ և ապահովեր 1-ին տանկային կորպուսի ներթափանցումը Բեշենկովիի ուղղությամբ։
* 43-րդ բանակը պետք է ճեղքեր հակառակորդի պաշտպանությունը Նովայա Իգումենշչինա-Տոշնիկ շրջանում (բեկման ճակատ 7 կմ) Շումիլինո ուղղությամբ՝ ճեղքելով հակառակորդի հիմնական պաշտպանական գիծը, Արևմտյան Դվինայի հարավային ափի կամուրջների գրավման գործողության երկրորդ օրը, շարժվելով դեպի ձախ՝ Չանշնիկով, Չանշնիկի գեներալով, միանալ Օստրովնո-Գնեզդիլովիչի շրջանում գտնվող 3-րդ բելառուսական ճակատի 39-րդ բանակի ստորաբաժանումներին և գրավել Վիտեբսկ քաղաքը: Անմիջական խնդիրն էր հասնել արևմտյան Դվինա և գրավել նրա ձախ ափին գտնվող կամուրջները։
* 1-ին տանկային կորպուսը խնդիր ուներ բեկում մտցնել Պոլոցկ-Վիտեբսկ երկաթուղային գծից Մազուրինո-Շումիլինո տարածքում, առաջ շարժվել Զալուժե, Լովտի, Բեշենկովիչի ընդհանուր ուղղությամբ և գրավել Արևմտյան Դվինա գետի հարավային ափին Բեշենկովի տարածքում գտնվող կամուրջը: Կորպուսի ուժերի մի մասը շարժվել է դեպի Կմեն, Չաշնիկի շրջան՝ թույլ չտալու թշնամու ռեզերվների մուտքը Վիտեբսկ։

**Մեկ այլ հարված** ՝ 11-րդ գվարդիայի և 31-րդ բանակների (3-րդ Բելառուսական ճակատ) ուժերով, պետք է հասցվի թշնամու Օրշայի խմբավորմանը և ավելի հեռու՝ Մինսկի մայրուղու երկայնքով՝ Բորիսովի ընդհանուր ուղղությամբ։ Այս խմբի ուժերի մի մասը պետք է հարձակվեր հյուսիսից և գրավեր Օրշա քաղաքը։

Առաջարկվում էր օգտագործել ճակատի շարժական զորքերը (հեծելազոր և տանկեր)՝ Բորիսովի ընդհանուր ուղղությամբ հաջողությունը զարգացնելու համար*«առաջադրանքով, համագործակցելով 2-րդ Բելառուսական ռազմաճակատի հետ, ջախջախել թշնամու Բորիսովյան խմբավորումը և հասնել Բորիսովի մարզի Բերեզինա գետի արևմտյան ափին**»*։

* 11-րդ գվարդիական բանակը՝ 9 հրաձգային դիվիզիայով, պետք է ճեղքեր թշնամու պաշտպանությունը Օստրով Յուրիևի, Կիրեևոյի շրջանում (տարածքի լայնությունը՝ 8 կմ) և շարժվեր Սմոլենսկ -Մինսկ մայրուղով՝ Տոլոչինի, Բորիսովի ուղղությամբ՝ նպատակ ունենալով 5-րդ և 31-րդ բանակների զորքերի հետ միասին ջախջախել թշնամու Օրշա-Բոգուշևսկի խմբավորումը։ Հարձակման երրորդ օրվա վերջում բանակը պետք է հասներ Յանովո-Մոլոտանի-Լամաչին գծին։ Եվ 10-րդ օրվա վերջում հասեք Բերեզինա գետը Բորիսով քաղաքի տարածքում և դրանից հյուսիս։ Երբ բանակը հասավ Զաբաժնիցա-Շալաշինո-Բախատովո գծին, նախատեսվում էր ճեղքման մեջ մտցնել 2-րդ գվարդիական Տացինսկու տանկային կորպուսը, ինչպես նաև պայմաններ ստեղծել գործողության 3-րդ օրվանից 5-րդ գվարդիական տանկային բանակի մտցնելու համար։
* 31-րդ բանակը՝ 6 հրաձգային դիվիզիայի ուժերով, պետք է ճեղքեր թշնամու պաշտպանությունը Կիրեևո (բացառությամբ) - Զագվազդինո (7 կմ) տարածքում, հարվածներ հասցներ Դնեպրի երկու ափերին՝ Օրշա քաղաքի ուղղությամբ, ապա առաջ շարժվեր դեպի Վորոնցևիչ և Վիդրիցա։ Երրորդ օրվա վերջում նախատեսվում էր գրավել Օրշան։ Հաջորդ խնդիրը Վորոնցևիչի, Վիդրիցայի վրա հարձակվելն է։
* 5-րդ գվարդիական տանկային բանակը մտցվեց ճեղքման հարավային կամ հյուսիսային հատված, որտեղ կբացվեր լայն մանևրի հնարավորություն։

### Գերմանիա
Գերմանական հրամանատարությունը չէր սպասում խորհրդային զորքերի կողմից լուրջ հարձակում 1944 թվականի ամռանը բանակային խմբի կենտրոնի դիրքերի դեմ։ Հետևաբար, Վիտեբսկ-Օրշա գործողությունն անցկացնելու ծրագրերը անակնկալ էին բանակային խմբի հրամանատարության համար։ Ֆելդմարշալ Բուշը, 1944 թվականի ապրիլի 21-ին այցելելով 3-րդ տանկային բանակի շտաբ, ասել է. *«Ամեն դեպքում, այս ձմռան իրադարձությունների հիման վրա, ռուսական հրամանատարությունը շատ լայնածավալ նպատակներ կսահմանի այլ բանակային խմբավորումների տարածքներում“։* 3-րդ տանկային բանակի հրամանատար, գեներալ Ռեյնհարդը համաձայնեց նրա հետ. *«Ռուսների՝ Վիտեբսկը գրավելու մտադրությունը՝ հարձակվելով 3-րդ տանկային բանակի գոտում, հրամանատարին կասկածելի է թվում“։*

«Կենտրոն» բանակային խումբը որպես ամբողջություն և 3-րդ տանկային բանակը գործնականում չունեին շարժական ստորաբաժանումներ։ Գերմանական հրամանատարությունը պլանավորում էր հետ մղել խորհրդային զորքերի բոլոր հնարավոր հարձակումները՝ հենվելով զարգացած պաշտպանական կառույցների վրա։ Այսպիսով, 4-րդ բանակի 27-րդ բանակային կորպուսի գոտում, որը ծածկում էր Օրշայի ուղղությունը, գերմանական պաշտպանությունը տարածվում էր մինչև 20-25 կմ խորություն՝ մի քանի պաշտպանական գծերի վրա 11-14 շարք խրամատներով, ուղիղ կրակի համար նախատեսված հրետանային դիրքերով հագեցած խրամատներով և ապաստարաններով, փշալարերի 6-7 շարքերով և անընդհատ ականապատ դաշտերով։

Հիտլերի 1944 թվականի մարտի 8-ի հրամանագրի համաձայն՝ բանակային խմբի գոտու խոշոր քաղաքները հայտարարվեցին «ամրոցներ», այդ թվում՝ Վիտեբսկը (հրամանատար՝ 53-րդ բանակային կորպուսի հրամանատար, հետևակի գեներալ  (Ֆրիդրիխ Գոլվիցեր), պաշտպանական ուժեր՝ 1 գումարտակ, համալրում՝ 3 դիվիզիա), Օրշան (հրամանատար՝ գնդապետ Ռատոլիֆ, պաշտպանական ուժեր՝ 1 վաշտ, համալրում՝ 2 դիվիզիա): Բանակային խմբերի հրամանատարները կասկածանքով էին վերաբերվում «ամրոցների» արդյունավետությանը թշնամու հարձակումները հետ մղելու գործում։ Այսպիսով, Ռեյնհարդտը առաջարկեց *լքել Վիտեբսկը խորհրդային հարձակման դեպքում, այդպիսով ստիպելով թշնամուն իր առաջին հարձակումը սկսել դատարկ տարածքում, մինչդեռ իրենք նահանջեցին և պահպանեցին պաշտպանությունը «Վագրի» գծում*։ Բայց Ֆյուրերի հրամանը մնաց ուժի մեջ։

## Գործողության ընդհանուր ընթացքը
Գործողությունը իրականացվել է 1944 թվականի հունիսի 23-ից 28-ը։ Դրան նախորդել է ուժային հետախուզությունը, որը սկսվել է հունիսի 22-ին։

### Հունիսի 22-ին
1-ին Բալթյան ռազմաճակատի գոտում կարճատև հրետանային պատրաստությունից հետո հետախուզական աշխատանքներ իրականացրին տանկերով ուժեղացված 10 հրաձգային վաշտերը։

Օրվա ընթացքում 22-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի (6-րդ գվարդիական բանակ) ստորաբաժանումները ճեղքեցին գերմանական պաշտպանության գլխավոր գիծը (որի համար մարտի մեջ մտան առաջին էշելոնի հիմնական ուժերը) և առաջխաղացան ճակատով 15 կմ x 5-7 կմ, հունիսի 23-ի առավոտյան հետ մղելով թշնամու 252-րդ հետևակային դիվիզիայի ստորաբաժանումները դեպի Սավչենկո-Մորգի-Պլիգովկա գիծ։

23-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի (6-րդ գվարդիական բանակ) ստորաբաժանումները զգալիորեն պակաս հաջողությունների հասան։ Նրանք կարողացան գրավել միայն առաջին խրամատը, ապա ստիպված եղան հետ մղել թշնամու հակագրոհները։

Ժամը 16:00-ին հարձակումը սկսող 1-ին հրաձգային կորպուսը (43-րդ բանակ) կարողացավ 0,5-1,5 կմ-ով թափանցել գերմանական պաշտպանությունը։ Հունիսի 23-ի գիշերը կորպուսի հատված լրացուցիչ մտցվեցին առաջին էշելոնային գնդերի հիմնական ուժերը, 5-րդ գրոհային և 28-րդ ինժեներա-սապերային բրիգադների ստորաբաժանումները։ Արդյունքում, Զամոշե գյուղը գրավվեց, և առավոտյան կորպուսի ստորաբաժանումները հասան Գորովատկա գյուղ։ Որոշ շրջաններում առաջխաղացումը կազմել է մինչև 3.5 կմ։

Հունիսի 22-ին 60-րդ և 92-րդ հրաձգային կորպուսները (43-րդ բանակ) հաջողություն չունեցան և թշնամու ճնշման տակ ստիպված եղան օրվա վերջում վերադառնալ իրենց սկզբնական դիրքերը։

3-րդ Բելառուսական ռազմաճակատի գոտում, ուժային հետախուզության ժամանակ, ամենամեծ հաջողությանը հասան 65-րդ և 72-րդ հրաձգային կորպուսների (5-րդ բանակ) առաջադեմ գումարտակները, որոնք օրվա ընթացքում գրավեցին առաջին երկու խրամատները և մարտնչեցին Մաշկովի ուղղությամբ։ Հրաձգային ստորաբաժանումների հաջողությունը մեծացնելու համար հրամանատարությունը մարտի մեջ մտցրեց 153-րդ տանկային բրիգադը և 954-րդ ինքնագնաց հրետանային գունդը։ Արդյունքում, 5-րդ բանակի ստորաբաժանումներին հաջողվեց գիշերը գրավել Սուխոդրևկա գետի հարավային ափին գտնվող կամուրջների պլացդարմները և այնտեղ տեղափոխել հետևակայիններ, տանկեր և հրետանի։ Թշնամին ստիպված էր իր պահեստազորը տեղափոխել առաջխաղացման վայր։

11-րդ և 31-րդ բանակների ստորաբաժանումները հաջողություն չունեցան, թշնամու կողմից ուժեղ դիմադրության հանդիպելով՝ նրանք կրեցին զգալի կորուստներ և օրվա վերջում հետ քաշվեցին իրենց սկզբնական դիրքերը։

Հունիսի 22-ին 39-րդ բանակային գոտում գեներալ-լեյտենանտ Ի. Ի. Լյուդնիկովի խնդրանքով ուժային հետախուզություն չի իրականացվել՝ հարձակման ծրագրերը չբացահայտելու համար (թշնամու զորքերի դիրքը հայտնի էր)։

Իրականացված հետախուզական գործողությունները թույլ տվեցին մեզ մի շարք ուղղություններով թափանցել թշնամու պաշտպանությունը և դրանով իսկ խախտել դրա ամբողջականությունը, պարզաբանել թշնամու ուժերի խմբավորումը, կրակային զինատեսակների տեղակայումը և այդպիսով կատարել հարձակողական պլանների վերջնական ճշգրտումները։

### Հունիսի 23-ին
1-ին Բալթյան ռազմաճակատի հատվածում 6-րդ գվարդիական բանակի 22-րդ և 23-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսների զորքերը, հրետանային պատրաստությունից հետո և տանկերի ու ինքնագնաց հրանոթների աջակցությամբ, ճեղքեցին թշնամու պաշտպանության գլխավոր գիծը Սավչենկո-Նովայա Իգումենշչինա հատվածում (20 կմ) և հունիսի 23-ի, ժամը 21:00-ի դրությամբ հասան Սավչենկո-Գրեբենեց-Ռովենեց-Սպասսկոյե-Մամոնկինա- Սկովորոդին -Մազուրինո-Վերբալի-Ժիմակինո գծին՝ մեկ օրում առաջ շարժվելով 12-16 կմ։ Ազատագրվեց 96 բնակավայր, այդ թվում՝ թշնամու ուժեղ դիմադրության կենտրոններ՝ Կրիցկոյե, Զալուժիե, Սիրոտինո, Դոբրինո*։*

43-րդ բանակի 1-ին և 60-րդ հրաձգային կորպուսների զորքերը, հրետանային պատրաստությունից հետո, ճեղքեցին թշնամու պաշտպանությունը Նովայա Իգումենշչինա-Ուժմեկինո հատվածում (ճակատի երկայնքով 16 կմ), օրվա ընթացքում գրավեցին Շումիլինո և Սիրոտինո դիմադրության կենտրոնները, իսկ ժամը 21:00-ին հասան Դոբեյա -Պլյուշչևկա-Պուշչևե-Կուզմինո-Ուժմեկինո գծին (առաջխաղացում մինչև 16 կմ)։

1-ին Բալթյան ռազմաճակատի հարձակումը տեղի ունեցավ Հյուսիսային և Կենտրոնական բանակային խմբերի հանգույցի վրա և անսպասելի էր թշնամու համար. «*Վիտեբսկի հյուսիս-արևմուտքում հարձակումը հատկապես տհաճ էր, քանի որ, ի տարբերություն ռազմաճակատի մնացած մասի վրա հարձակումների, այն լիակատար անակնկալ էր*»։

1-ին Բալթյան ռազմաճակատի զորքերի խորը ճեղքումը թշնամուն ստիպեց սկսել 9-րդ բանակային կորպուսի ստորաբաժանումների արագ նահանջը դեպի Արևմտյան Դվինայի գիծ, իսկ 53-րդ բանակային կորպուսի ստորաբաժանումներինը՝ դեպի Վիտեբսկի հարավային և արևմտյան ծայրամասեր։

Չնայած հրաձգային ստորաբաժանումների արագ առաջխաղացմանը, 1-ին տանկային կորպուսի առաջխաղացումը տեղի չունեցավ դրա դանդաղ առաջխաղացման պատճառով (ներառյալ վերջին անձրևներից հետո ճանապարհների վատ վիճակի պատճառով): 1-ին Բալթյան ռազմաճակատի հրամանատարությունը որոշեց կորպուսը ներդնել Արևմտյան Դվինայի վրա կամրջի պլացդարմի գրավումից հետո։

Ռազմաճակատի ավիացիան իրականացրել է 764 մարտական թռիչք։ Թշնամու ինքնաթիռները իրականացրել են 14 մարտական թռիչք։

3-րդ Բելառուսական ռազմաճակատի 39-րդ բանակը հարձակման անցավ Պերեվոզ -Ռոմանովո հատվածում, 5-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի երեք հրաձգային դիվիզիաներ, հրետանային պատրաստությունից և օդային հարվածներից հետո, ժամը 6:00-ին ճեղքեցին թշնամու պաշտպանությունը Պերեվոզ - Կուզմենցի հատվածում (6 կմ), հատեցին Լուչեսա գետը՝ անմիջապես գրավելով երեք անցում (մինչև ժամը 12:00-ն), և ժամը 13:00-ին կտրեցին Վիտեբսկ-Օրշա երկաթուղին Զամոստյե կայարանի մոտ։ Օրվա ընթացքում 39-րդ բանակի 84-րդ հրաձգային կորպուսի ստորաբաժանումները ներխուժեցին թշնամու գլխավոր պաշտպանական գիծը։ Ամենամեծ հաջողությանը հասան 158-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները, որոնք գրավեցին Բաբինովիչի գյուղը։ Օրվա վերջում բանակը հասավ Տիշկովո -Լյադենկի գծին, իսկ առաջխաղացման ստորաբաժանումները՝ Շելկիի շրջան (օրական մինչև 13 կմ առաջխաղացում)։

5-րդ բանակը ճեղքել է հակառակորդի պաշտպանությունը Զարեչյե-Շելմինո հատվածում։ 72-րդ հրաձգային կորպուսի ստորաբաժանումները հատել են Լուչեսա գետը և գրավել կամուրջներ Կովալի, Զարեչե և Սավչենկո գյուղերի տարածքում (որտեղ 299-րդ հետևակային դիվիզիայի ստորաբաժանումները խոցվել են և երկաթուղային կամուրջը գրավել՝ դրանով իսկ կտրելով Վիտեբսկ-Օր երկաթուղին): Հունիսի 23-ի երկրորդ կեսին ծանր մարտերից հետո 65-րդ հրաձգային կորպուսի ստորաբաժանումները գրավեցին կամուրջները Լուչեսա գետի վրա՝ Ռուդակիի և Կալինովիչի շրջանում: Գերմանական 3-րդ Պանզեր բանակի հրամանատարությունը փորձեց նետել խորհրդային զորքերը Լուչեսա գետի կամուրջներից՝ 14-րդ հետևակային դիվիզիայի ստորաբաժանումներին մարտական ​​գործողություն մտցնելով, որոնք աջակցում էին գրոհային հրացաններին, բայց բոլոր հարձակումները հետ մղվեցին։ Արդյունքում 5-րդ բանակի ստորաբաժանումները առաջ շարժվեցին 10 կմ և օրվա վերջում հասան Սավչենկո - Վլադիկովշչինա - Գրյադա - Նիկոլաևո - Պուշչեևո - Պոնիզովյե - Ռուդակի - Բոլշիյե Կալինովիչ - Նովի Ստան - Բոստոն, գիծ՝ ընդլայնելով ճակատը մինչև 2 կմ: Գերմանական 6-րդ բանակային կորպուսի պաշտպանական ստորաբաժանումները սկսեցին նահանջել՝ փորձելով հենվել պաշտպանության հաջորդ գծում։ Այս պայմաններում 3-րդ բելառուսական ճակատի հրամանատարությունը որոշեց շարունակել հարձակումը գիշերը՝ հակառակորդի պլանները խափանելու և հաջողությունը շահագործելու համար՝ ներկայացնելու գեներալ Օսլիկովսկու հեծելազորային մեքենայացված խումբը (ճանապարհների վատ վիճակի պատճառով ԿՄԳ ստորաբաժանումները համակենտրոնացման գոտի են ժամանել միայն հունիսի 724-ին):

11-րդ գվարդիական բանակը ճեղքել է հակառակորդի պաշտպանությունը Զելենսկոե-Կիրեևո լճում։ 36-րդ պահակային հրաձգային կորպուսի և 8-րդ հրաձգային կորպուսի ստորաբաժանումները, տանկերի և ինքնագնաց հրացանների աջակցությամբ հրետանային նախապատրաստությունից և օդային հարվածներից հետո, անցան հարձակման և գրավեցին թշնամու առաջին խրամատը, գրավվեց նաև Կիրեևո գյուղը, սակայն 78-րդ հետևակային դիվիզիայի ուժեղացված դիմադրության պատճառով այս տարածքում խորհրդային զորքերի հետագա առաջխաղացումը կասեցվեց: Բայց 11-րդ գվարդիական բանակի աջ թևում 16-րդ գվարդիական կորպուսի ստորաբաժանումները և դրան կից 155-րդ ամրացված շրջանը հաջողությամբ ճեղքեցին անտառապատ և ճահճային տարածքում պաշտպանությունը և ժամը 10:00-ին գրավեցին Յուրիև կղզին: Չնայած հակառակորդի բազմաթիվ հակագրոհներին, բանակի աջ թևի գրոհը հաջողությամբ զարգանում էր (օրվա ընթացքում հաջողությունն օգտագործելու համար այս տարածքում մարտի է դուրս եկել 1-ին գվարդիական մոսկովյան հրաձգային դիվիզիան, որի ստորաբաժանումները օրվա վերջում գրավել են կամուրջը Վիդրեյկա գետի վրա, 5-րդ գվարդիական դիվիզիան, ինչպես նաև Գորոդոկ Ռիֆլը, 11-րդ գվարդիական Գորոդոկ հրաձգային դիվիզիան, որն առաջադրանք է ստացել հաղթել թշնամուն Բաբինովիչիից հարավ): Օրվա վերջում 11-րդ գվարդիական բանակը կռվում էր Զելենուխա - Բոլտունի գծի երկայնքով - Բնակավայր թիվ 10 - Պոլիպկի բնակավայրից հարավ-արևելք անտառ - Բրյուխովսկիե - Շիբանի բնակավայրի արևելյան ծայրամասեր - Զավոլնի - Կիրեևո բնակավայրից արևելք (օրվա ընթացքում կազմել է 8 կմ2):

31-րդ բանակը ներխուժեց թշնամու պաշտպանությունը մինչև 3 կմ խորություն։ Օրվա վերջում այն մարտնչում էր անտառի գծում՝ Կիրեևո գյուղից 2 կմ հարավ-արևմուտք՝ Բուրոե Սելո գյուղից արևելք՝ Զագվազդինոյից արևելք:

Ռազմաճակատի ավիացիան իրականացրել է 877 մարտական թռիչք (որոնցից 105-ը՝ գիշերը): Թշնամու ինքնաթիռները իրականացրել են 36 մարտական թռիչք:

## Գործողության արդյունքները
Գործողության արդյունքում ազատագրվեցին Վիտեբսկի մարզի շրջանային կենտրոնները՝ Շումիլինո (հունիսի 23), Բեշենկովիչի, Բոգուշևսկ, Սեննո (հունիսի 25), Տոլոչին (հունիսի 26), Օրշա, Չաշնիկի (հունիսի 27), Լեպել (հունիսի 28):

## Մրցանակներ և հիշողություն
Վիտեբսկի գործողության ընթացքում հաջողության և հերոսության համար Ֆեդոր Տիմոֆեևիչ Բլոխինին, Նիկոլայ Բորիսովիչ Բորիսովին, Ալեքսեյ Իվանովիչ Բեսպյատովին, Յուրի Վասիլևիչ Սմիրնովին և Սերգեյ Դմիտրիևիչ Բորոդուլինին շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում: Ավագ սերժանտ Բլոխինի կողմից փրկված կամրջի մուտքի մոտ տեղադրվել է հուշատախտակ՝ նրա սխրանքը հիշատակող արձանագրությամբ։ Ֆ. Տ. Բլոխինը Վիտեբսկի պատվավոր քաղաքացի է։

Վիտեբսկի ամրացված տարածքի ճեղքման և Վիտեբսկի ազատագրման համար, Գերագույն հրամանատարության 1944 թվականի հուլիսի 2-ի և 10-ի հրամանների համաձայն, 3-րդ բելառուսական և 1-ին մերձբալթյան ճակատների 39-րդ, 43-րդ և 1-ին օդային բանակների 62 կազմավորումներն ու ստորաբաժանումները ստացան «Վիտեբսկ» անվանումը։

Համառ դիմադրություն ցուցաբերելու համար Օրշա քաղաքի պաշտպանության ընթացքում՝ 1944 թ․ օգոստոսի 5-ին 36-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի թիվ 65/ն հրամանով, գվարդիայի եֆրեյտոր Մեյիրման (Մեերման) Մերզաբեկովիչ Բեգենովը՝ խոշոր տրամաչափի գնդացրի հաշվարկի հրամանատարը, պարգևատրվել է Հայրենական մեծ պատերազմի երկրորդ աստիճանի շքանշանով։

### Հուշամեդալներ

* Վիտեբսկի ազատագրումից 20 տարի անց։ (1964, Ա. Ֆ. Կովալև, Վ. Ա. Միտրիչև, Վիտեբսկի ժամացույցների գործարան),
* Վիտեբսկի ազատագրումից 25 տարի անց։ (1969, Ա.Ե. Խատկևիչ, Վիտեբսկի էլեկտրաչափիչ գործիքների գործարան),
* Վիտեբսկի ազատագրումից 25 տարի անց նացիստական զավթիչներից։ (1969, Գ. Ֆ. Կլիկուշկին, Մշակութային ապրանքների գործարան),
* Վիտեբսկի ազատագրումից 30 տարի անց նացիստական զավթիչներից։ (1974թ., Ս. Ն. Կոմպանիչենկո, Վիտեբսկի էլեկտրաչափիչ գործիքների գործարան)։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* ***Օգտագործվել են ԽՍՀՄ Պաշտպանության նախարարության արխիվների նյութերը։***

## Գրականություն
* 
* Беларусь: Энцыклапедычны даведнік / Рэдкал.: Б. І. Сачанка і інш. — Мн.: БелЭн, 1995—800 с. — 5000 экз. — ISBN 985-11-0026-9
* *Баграмян И. Х.* Наступление войск 1-го Прибалтийского фронта в Белорусской операции. // Военно-исторический журнал. — 1961. — № 4. — С.12-27.; № 5. — С.15-31.

## Արտաքին հղումներ
* Վիտեբսկ-Օրշա հարձակողական գործողությունը (1944 թվականի հունիսի 22-28) Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարության կայքում
* Բլոխինի կամուրջ

Կատեգորիա:1944 Բելառուսում
Կատեգորիա:1944 հակամարտություններ
Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Հունիսի 28 դեպքեր
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով