Սոմատիկ հոգեբանություն

**Սոմատիկ հոգեբանություն** ()**,** կամ **սոմատիկ կլինիկական [[հոգեթերապիա]]**, հոգեթերապիայի ձև, որը կենտրոնանում է սոմատիկ (մարմնական) փորձի վրա, ներառյալ մարմնի նկատմամբ թերապևտիկ և հոլիստիկ մոտեցումները: Այն ձգտում է ուսումնասիրել և մարմնական ինքնագիտակցության և շարժման միջոցով բուժել մտավոր և ֆիզիկական տրավմաները: Վիլհելմ Ռայխն առաջինն է, որ փորձել է մշակել մարմինը ներառող հստակ հոգեդինամիկ մոտեցում:

Հոգեթերապիայի մի քանի մարմնակենտրոն ուղղություններ ձևավորվել են Վիլհելմ Ռայխի ուսումնասիրություններից, սակայն ժամանակի ընթացքում այս ոլորտը զարգացել է նոր մոտեցումներով և ազդեցություններով։ Սոմատիկ հոգեբանությունը հատկապես կարևոր է տրավմայի (հոգեբանական վնասվածքի) ուսումնասիրության համար։ Տրավման խոր հոգեբանական փորձառություն է, որը կարող է պահպանվել մարմնում և ազդել առողջության վրա։ Սոմատիկ հոգեբանությունը փորձում է բացատրել, թե ինչպես են միտքն ու մարմինը փոխկապակցված և հաղթահարել Դեկարտյան «մարմին-միտք» երկվությունը։

*Հոգեսոմատիկ* տերմինը առաջին անգամ օգտագործել է գերմանացի հոգեբույժ Մաքսիմիլիան Յակոբին (1775–1858)։

## Ծագում
Փիլիսոփաները երկար ժամանակ բանավիճել են՝ արդյո՞ք մարմինն ու միտքը մեկ ամբողջություն են, թե՞ առանձին։ Դեկարտը կողմ է եղել դուալիզմի գաղափարին, մինչդեռ Զիգմունդ Ֆրոյդը կարծել է, որ մարմինը կենտրոնական տեղ ունի մարդու հոգեկան կյանքում։ Նա "ես"-ը (ego) համարել է «մարմնական ես»՝ ընդգծելով, որ մարդու ինքնագիտակցությունը սերտորեն կապված է իր մարմնի հետ։ 

Ավստրիացի բժիշկ Վիլհելմ Ռայխը, որը Ֆրոյդի աշակերտն է եղել, առաջիններից էր, որն ուսումնասիրել է սոմատիկ հոգեբանությունը։ Նրա աշխատանքի վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել հունգարացի նյարդաբան Սալվադոր Ֆերենցին, որը ոգեշնչել է Ռայխին գրել *«Բնավորության վերլուծություն»* գիրքը, ինչպես նաև Գեորգ Գրոդեկը, որը հետազոտել է հոգեսոմատիկ հիվանդությունների առաջացումը։ Ռայխը մշակել է *վեգետոթերապիա* կոչվող մեթոդը, որը հոգեթերապիան կապում էր նյարդային համակարգի հետ։ Ռայխի մոտեցումը տարբերվում էր ավանդական թերապիայից։ Նա կարծում էր, որ մարմինը առանցքային դեր ունի հոգեկան առողջության մեջ և  հուզական լարվածությունը կանխելու համար ուսումնասիրում էր ուղեղի, մարմնի և մտքի կապը։ Նրա գաղափարները շարունակում են ազդել ժամանակակից թերապևտիկ մեթոդների վրա և մինչև օրս կիրառվում են հոգեթերապիայում։

## Մարմնում կուտակված տրավմա
Սոմատիկ հոգեթերապիան օգնում է մարդկանց բուժել հոգեկան և ֆիզիկական տրավման՝ զարգացնելով մարմնական ինքնագիտակցությունը։ Հիվանդներին օգնելու համար կարևոր է հասկանալ, թե ինչպես է տրավման ազդում մարմնի վրա։ Երբ մարդը ապրում է հոգեբանական ցնցում, այն կարող է պահպանվել մարմնում և առաջացնել ինչպես հոգեկան, այնպես էլ ֆիզիկական առողջական խնդիրներ։ Սա տեղի է ունենում, քանի որ տրավման ազդում է հիպոթալամո-հիպոֆիզար-մակերիկամային (HPA) առանցքի վրա, որը վերահսկում է կարևոր մարմնական գործառույթներ, ինչպիսիք են շնչառությունը, սրտի բաբախյունը, արյան ճնշումը և սթրեսի նկատմամբ արձագանքը։

Երբ մարդը վտանգ է զգում, նշաձև մարմինը (ուղեղի վախի կենտրոնը) ազդանշան է ուղարկում հիպոթալամուսին, որն ակտիվացնում է սիմպաթիկ նյարդային համակարգը։ Սա հանգեցնում է էպինեֆրինի (ադրենալին) արտազատմանը, որը *«պայքարի՛ր կամ փախի՛ր»* ռեակցիա է առաջացնում։ Եթե ուղեղը շարունակում է ընկալել վտանգը, հիպոթալամուսը արտադրում է հորմոններ, որոնք մեծացնում են կորտիզոլի արտադրությունը՝ մարմնի հիմնական սթրեսի հորմոնը։ Սովորաբար, երբ վտանգն անցնում է, HPA առանցքը կարգավորում է սթրեսի արձագանքը։ Սակայն տրավմա ապրած մարդկանց մոտ HPA-ն կարող է մնալ գերգրգռված վիճակում՝ առաջացնելով քրոնիկ սթրես։

Երկարատև սթրեսը կարող է առաջացնել ֆիզիկական խնդիրներ, օրինակ՝ սրտային հիվանդություններ, շաքարախտ և մարսողական խանգարումներ։ Այն կարող է նաև հանգեցնել հոգեբանական խանգարումների, ինչպիսիք են տագնապը**,** դեպրեսիան և հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումը (PTSD)։ Հոգեկան և ֆիզիկական առողջության հետ կապված խնդիրներ ունեցող հիվանդներին օգնելու համար կան սոմատիկ թերապիայի տարբեր մեթոդներ։

## Մեթոդներ
Սոմատիկ թերապիայի մեթոդները հաճախ կիրառվում են հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման (PTSD) և կոմպլեքս PTSD-ի բուժման համար։ Քանի որ ավանդական թերապիան միշտ չէ, որ արդյունավետ է, մշակվել են նոր մոտեցումներ, օրինակ՝ կոգնիտիվ-վարքաբանական սոմատիկ թերապիան։

Մեկ այլ հայտնի մեթոդ է Սոմատիկ փորձառությունը (Somatic Experiencing, SE), որն ուղղված է PTSD-ի բուժմանը։ Այն կենտրոնանում է մարմնական զգացողությունների, շարժումների և ինքնագիտակցության վրա՝ ազատելու կուտակված սթրեսն ու տրավման։ Այս մոտեցումը սկսվում է մարմնի արձագանքներից՝ օգնելով աստիճանաբար վերականգնել նյարդային համակարգի հավասարակշռությունը։

Սոմատիկ թերապիան նաև օգնում է կարգավորել մտքերն ու հույզերը, ինչը օգտակար է դիսոցիատիվ խանգարումներ ունեցող մարդկանց համար։ Այս մեթոդները անհատականացված են, և կախված հիվանդի կարիքներից՝ ներառում են շնչառական վարժություններ, շարժման թերապիա և նույնիսկ ամբողջ մարմնի մարզումներ՝ ինքնագիտակցությունն ու հուզական վերահսկողությունը զարգացնելու համար։ 

Սոմատիկ թերապիայի համակցումը խմբային թերապիայի հետ կարող է օգտակար լինել կապվածության խանգարումների և տրավմայի բուժման համար։ Այն զարգացնում է մարմնական ինքնագիտակցությունը, որն օգնում է վերականգնել կայունությունը և խթանել ինքնակարգավորումը։ Մարմնի իրազեկման ուսուցումը ֆիզիոլոգիական արձագանքների կամ վարքագծի մոնիտորինգի միջոցով, հասնում կամ բարելավում է ինքնակարգավորումը, կայունացումը և սերտ կապը իրենց կամ ուրիշների հետ:

## Արդյունավետություն և պոզիտիվիզմ
Սոմատիկ հոգեբանության և Սոմատիկ փորձառության (SE) արդյունավետությունը դեռևս ամբողջությամբ ուսումնասիրված չէ։ Որոշ հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ SE-ն կարող է նվազեցնել PTSD-ի ախտանիշները և դեպրեսիան։ Այն նաև ունեցել է դրական ազդեցություն հույզերի, մարմնական ախտանիշների և ընդհանուր ինքնազգացողության վրա, նույնիսկ PTSD-ի բուժման սահմաններից դուրս։ Այնուամենայնիվ, այս ուսումնասիրություններն ունեն սահմանափակումներ։ Դրանք հաճախ ներառում են փոքր փորձարկման խմբեր և չեն հետևում խիստ գիտական չափանիշներին։  Չնայած տվյալները խոստումնալից են, անհրաժեշտ են ավելի լայնածավալ և գիտականորեն հիմնավորված հետազոտություններ՝ սոմատիկ հոգեբանության իրական արդյունավետությունը գնահատելու և մեթոդների կատարելագործման համար։

## Քննադատություն
Որոշ ուսումնասիրություններ ցույց են տալիս, որ սոմատիկ հոգեբանությունը կարող է օգտակար լինել PTSD-ի բուժման համար, սակայն դրա ընդհանուր արդյունավետությունը դեռևս հաստատված չէ։ Ավելին հասկանալու համար անհրաժեշտ է լայնածավալ գիտական հետազոտություն՝ մարմնի վրա կենտրոնացած հոգեթերապիայի վերաբերյալ։ Սոմատիկ թերապիայի հետ կապված մեկ այլ խնդիր է վեր տրավմատիզացիայի (կրկնակի տրավմայի) ռիսկը։ Քանի որ այս մեթոդը դիպչում է խորքում պահված տրավմաներին, այն կարող է լինել բուժիչ, բայց նաև վտանգավոր։ Եթե թերապևտը պատշաճ կերպով պատրաստված չէ, գործընթացը կարող է վերստին առաջ բերել հին տրավմաներ, ինչը կվատթարացնի հիվանդի վիճակը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Media related to Somatic psychology at Wikimedia Commons

Կատեգորիա:Կեղծ գիտություն
Կատեգորիա:Կլինիկական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հոգեբանության բաժիններ