Սպինալ նեղացում

**Սպինալ նեղացում**, ողնաշարային խողովակի կամ նյարդային խողովակների նեղացումը, որի պատճառով ճնշվում են ողնուղեղը և նյարդերը։ Ախտանիշները կարող են ներառել ցավը, թմրածությունը, թուլությունը վերին և ստորին վերջույթներում։ Ախտանիշները սովորոաբար աստիճանական են և թուլանում են առաջ թեքվելուց։ Ծանր ախտանիշներից են անմիզապահությունը, անկղապահությունը և սեռական գործառույթի խանգարումը։

Պատճառներից են օստեոարթրիտը, ռևմատոիդ արթրիտը, ողնաշարի ուռուցքները, վնասվածքները, Պեջետի հիվանդությունը, սկոլիոզը, սպոնդիլոլիսթեզը և ախոնդրոպլազիան։ Այն դասակարգվում է ըստ ողնաշարի ախտահարված հատվածի՝ պարանոցային, կրծքային և գոտկային։ Գոտկային նեղացումը պարանոցային նեղացումից հետո ամենահաճախն է հանդիպում։ Ախտորոշումը հիմնվում է ախտանիշների և բժշկական պատկերավորման տվյալների վրա։

Բուժումը իր մեջ ներառում է դեղերը, վիրահատությունը, կորսետների օգտագործումը։ Օգտագործվող դեղամիջոցներն են՝ ՈՍՀԲԴ, ացետամինոֆեն, ստերոիդների ներարկում։ Հատուկ վարժությունները նույնպես կարող են օգտակար լինել։ Կարող է խորհուրդ տրվել ակտիվության որոշակի սահմանափակում։ Վիրահատություն կատարվում է այն դեպքում, երբ այլ բուժման միջոցները անարդյունավետ են։ Սովորաբար կատարվում է լամինէկտոմիա։

Սպինալ նեղացում առաջանում է մարդկանց մոտ։ Այն ավելի հաճախ առաջանում է 50 տարեկանից մեծ մարդկանց մոտ։ Կանանց և տղամարդկանց մոտ դիտվում է հավասար հաճախականությամբ։ Այս վիճակի առաջին նկարագրությունը տրվել է 1803 թվականին՝ Անտոնի Պորտալի կողմից։ Այս հիվանդգին վիճակի մասին նկարագրություններ եղել են Հին Եգիպտոսի ժամանակ։

## Նշաններ և ախտանիշներ
thumb|Պատկեր, որը ցույց է տալիս սպինալ նեղացումը՝ ողնուղեղի ճնշումով

### Հաճախակի դիտվող
* Կանգնեած ժամանակ անհարմարության զգացում (94 %)
* Ցավ/անհարմարության զգացում ուսերում, ձեռքում, ափում (78 %)
* Երկկողմանի ախտանիշներ (68 %)
* Թմրածություն՝ վնասման մակարդակին կամ դրանից ներքև (63 %)
* Թուլություն՝ վնասման մակարդակին կամ դրանից ներքև (43 %)
* Ցավ կամ թուլություն՝ հետույքում/միայն ազդրում (8 %)
* Ցավ կամ թուլություն ծնկից ներքև (3 %)

### Նյարդաբանական խանգարումներ
* Պարանոցային միելոպաթիա՝ համախտանիշ է, որը առաջանում է ողնուղեղի պարանոցային մասի ճնշումից։ Դրա պատճառով լինում է թմրածություն ձեռքերում, հավասարակշռության խախտում, անմիզապահություն, անկղապահություն և թուլություն, որը կարող է բերել պարալիզի (շարժման լրիվ անկարողության)։
* Նյարդերի ճնշում՝ բերում է թմրածության։
* Նյարդաբանական ընդմիջվող կաղություն՝ բնորոշվում է ստորին վերջույթի թմրածությամբ, թուլությամբ, ցավով, որը կարող է ճառագայթել ստորին վերջույթի այլ հատվածներ երկար կանգնած մնալու դեպքում։ Ողնաշարի ուղղվելուց ախտանիշները հայտնվում են, իսկ ծալվելու ժամանակ վերանում են։ Նստած և պարկած ժամանակ ախտանիշները լինում են նվազագույն ախտանիշներ ։

* Ռադիկուլոպաթիա (ցավով կամ առանց ցավի)՝ նյարդաբանական վիճակ է՝ կապված նյարդարմատների ճնշման հետ, որի հետևանքով լինում է թուլություն, զգայության և ռեֆլեքսների խանգանում։
* Ձիու պոչի համախտանիշ - Ստորին վերջույթի ցավ, թուլություն, թմրածություն, որը կարող է ներառել շեքը, հետույքը։ Կարող է դիտվել նաև անմիզապահություն, անկղապահություն։
* Մեջքի ստորին հատվածի ցավ՝ միջողնային սկավառակի կամ հոդերի վնասման պատճառով։

## Պատճառներ
### Տարիք
Այս պատճառներից յուրաքանչյուրը կարող է բերել ողնաշարի անցքերի նեղացման։
* Ողնաշարի կապանները կարող են հաստանալ (*դեղին կապաններ*)
* Ոսկրային հավելյալ աճեր կարող են առաջանալ, որոնք ուղղվում են դեպի ողնաշարային խողովակ և նյարդարմատների անցքեր
* Միջողնային սկավառակների ճողվածքները կարող են ուղղվել դեպի ողնաշարային խողովակ և նյարդարմատների անցքեր
* Միջողնային սկավառակի դեգեներատիվ հիվանդությունը առաջացնում է ողնաշարային խողովակի նեղացում
* Հոդավորումները խախտվում են
* Ողնաշարի կոտրվածքներ, որոնք հաճախ են հանդիպում օստեոպորոզի ժամանակ
* Հոդերի վրա առաջանում են կիստաներ, որոնք առաջացնում են նյարդերի ճնշում

### Արթրիտ
* Օստեոարթրիտ
* Ռևմատոիդ արթրիտ—սպինալ խնդիրների շատ ավելի հազվադեպ պատճառ է

### Բնածին
* Ողնաշարային խողովակը ծնվելուց շատ նեղ է
* Ողնաշարի կառուցվածքի խանգարումները կարող են բերել ողնաշարային խողովակի նեղացման

### Ողնաշարի անկայունություն
* Մեկ ողը սահում է մյուսի վրա (սպոնդիլոլիսթեզ)

### Վնասվածք
* Պատահարները և վնասվածքները կարող են ողնաշարի կառուցվածքում առաջացնել խախտումներ, իսկ պայթյունային կոտրվածքների պատճառով ոսկորների կտորները կարող են խրվել ողնաշարային խողովակի մեջ։
* Պարանոցային միելոպաթիայով հիվանդները պատահարի մեջ հայտնվելու դեպքում ունեն ողնաշարը վնասելու ավելի մեծ ռիսկ։

### Ուռուցքներ
* Փափուկ հյուսվածքի ոչ նորմալ աճը կարող է առաջացնել բորբոքում։ 
* Հյուսվածքի աճը դեպի ողնաշարային խողովակ, որը ճնշում է ողնուղեղը, նյարդերը։

## Տեսակներ
Ամենահաճախ հանդիպող տեսակներն են պարանոցային սպինալ նեղացումը՝ պարանոցի մակարդակին և գոտկային սպինալ նեղացումը՝ գոտկային շրջանի մակարդակին։ Կրծքային սպինալ նեղացումը ավելի հազվադեպ է դիտվում։

Գոտկային նեղացման դեպքում մեջքի ստորին հատվածի նյարդերը ճնշվում են, որը կարող է բերել նստանյարդի ճնշման ախտանիշների (թուլություն, թմրածքություն, որը ճառագայթում է դեպի մեջք, հետույք և ոտքեր)։

Պարանոցային սպինալ նեղացումը կարող է լինել ավելի վտանգավոր, երբ ճնշում է ողնուղեղը։ Պարանոցային հատվածի նեղացումը կարող է բերել միելոպաթիայի, որի ժամանակ լինում է մարմնի թուլություն և պարալիզ (շարժման անկարողություն)։ Սպինալ նեղացման այսպիսի ծանր դրսևորումները բացակայում են գոտկային նեղացման ժամանակ։ Ողնուղեղը վերջանում է չափահաս մարդու գոտկային վերին ողի մակարդակին, դրանից հետո շարունակվում է որպես նյարդաթելերի խուրձ՝ ձիու պոչ։ Պարանոցային սպինալ նեղացումը ճնշում է գործադրում ողնուղեղի վրա՝ պարանոցի մակարդակին։ Այն հաճախ առաջանում է քրոնիկ դեգեներացիայի պատճառով, բայց կարող է լինել նաև բնածին և վնասվածքային։ Բուժումը հաճախ վիրահատական է։

## Ախտորոշում
thumb|L3/4 և L4/5 մակարդակներին դիտվում է ծանր սպինալ նեղացում

Սպինալ նեղացում ախտորոշելու համար հետազոտվում է ամբողջ ողնաշարը։ Ախտորոշումը սկսում են հիվանդության պատմության ուսումնասիրումից և ֆիզիկալ հետազոտություններից։ Ռենտգեն և մագնիսառեզոնանսային հետազոտությունները կատարվում են խնդրի հստակ տեղակայումը պարզելու համար։

### Հիվանդության պատմություն
Հիվանդության պատմությունը հետազոտության ամենակարևոր մասն է, քանզի այն բժշկին կարող է տալ տվյալ սուբյեկտիվ ախտանիշների, հնարավոր պատճառների մասին։

### Ֆիզիկալ հետազոտություն
Սպինալ նեղացումով հիվանդի հետազոտությունը կարող է տալ բժշկին տեղեկություն՝ նյարդի ճնշման հստակ տեղակայման մասին։ Մի քանի յուրահատուկ նշանների վրա պետք է հատկապես ուշադրություն դարձնել, որոնցից են զգացողության խանգարումը, թմրածությունը, ռեֆլեքսների խանգարումը և ցանկացած տեսակի մկանային թուլությունը։

### ՄՌՇ
Մագնիսառեզոնանսային շերտագրությունը դարձել է սպինալ նեղացման ախտորոշման ամենահաճախ կիրառվող եղանակը։ ՄՌՇ-ն օգտագործում է էլեկտրամագնիսական ալիքներ՝ ողնաշարի պատկերները ստանալու համար։ ՄՌՇ-ն ավելի շատ հյուսվածքներ է ցույց տալիս, ներառյալ նյարդերը, մկանները և կապանները, որոնք համակարգչային շերտագրությունով և ռենտգեն հետազոտությունով ավելի վատ են երևում

### Համակարգչային շերտագրություն
Գոտկային շրջանում կատարվում է պունկցիա և ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի մեջ ներարկվում է կոնտրաստ նյութ։ Ռենտգենյան հետազոտությունով և համակարգչային շերտագրությունով երևում է ողնաշարային խողովակի նեղացումը։ Այն հատկապես տեղեկատվական է ողնաշարային խողովակների գրպանիկների նեղացումը տեսնելու համար։ Այն նաև անհրաժեշտ է իրականացնել այն մարդկանց դեպքում, որոնց հակացուցված է կատարել մագնիսառեզոնանսային շերտագրություն, օրինակ՝ արհեստական ռիթմավարների առկայության դեպքում։

### «Կարմիր» ազդանշաններ
* Տենդ
* Գիշերային ցավեր
* Քայլքի խանգարում
* Կառուցվածքային խանգարում
* Չբացատրվող քաշի կորուստ
* Նախկինում ունեցած կարցինոմա
* Ուժեղ ցավ պարկելու դեպքում
* Վերջերս ունեցած վնասվածք՝ կասկածելի կոտրվածքով
* Նյարդաբանական ծանր կամ հարաճող խանգարման առկայությունdeficit

## Բուժում
Բուժումը լինում է վիրահատական կամ ոչ վիրահատական։ Դեռ հստակ ապացուցված չէ, թե այդ երկու եղանակներից որն է արդյունավետ գոտկային սպինալ նեղացման բուժման համար։

### Ոչ վիրահատական բուժումներ
Ոչ վիրահատական եղանակների արդյունավետությունը պարզ չէ, քանզի դրանք դեռ լավ ուսումնասիրված չեն։

* Ուսուցանում հիվանդության և ախտանիշները թուլացնելու եղանակների մասին
* Ցավը և բորբոքումը հանող դեղամիջոցներ, որոնցից են ացետամինոֆենը, ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցները (ՈՍՀԲԴ)
* Ֆիզիկական աշխատանք՝ ընդհանուր առողջությունը ամրապնդելու համար, օրինակ՝ հեծանիվ վարել, երբ առաջ թեքվելը վարելու ժամանակ կարող է թուլացնել ախտանիշները։ Քայլելը և լողը նույնպես կարող են օգտակար լինել
* Ավել քաշից ազատվել՝ հիվանդության ախտանիշները թուլացնելու և ընթացքը դանդաղեցնելու համար
* Ֆիզիոթերապիա՝ սեփական կարիքները հոգալու հնարավորությունները լավացնելու համար։ Հատուկ ձգման վարժությունները կարող են թուլացնել ցավերը և մնացած ախտանիշները։
* Գոտկային էպիդուրալ ստերոիդների կամ անզգայացնողների ներարկումը արդյունավետությունը շատ քիչ ապացույցներ ունի։

### Վիրահատություն
* Գոտկային դեկոմպրեսիվ լամինէկտոմիա՝ այս վիրահատության ժամանակ հեռացվում է ողնաշարային խողովակը ծածկող ոսկորի հատվածը և հաստացած կապանները՝ նյարդերի վրա եղած ճնշումը վերացնելու նպատակով։ Մարդկանց 70-90 %-ի մոտ լինում է դրական արդյունք։
* Արհեստական իմպլանտ՝ այս դեպքում կիրառվում է հատուկ U-նման իմպլանտ, որի տեղադրվում է մեջքի ստորին հատվածի երկու ոսկորների միջև։ Այն պահպանում է ողնաշարը ստաբիլ դիրքում դեկոմպրեսիվ վիրահատությունից հետո։ Իմպլանտը ապահովում է երկու ոսկորների միջև եղած ճիշտ տարածությունը, ինչի շնորհիվ նյարդերը ազատ տեղակայվում են և գնում են դեպի իրենց կողմից նյարդավորվող հատվածները։
* Պարանոցային միելոպաթիայի դեպքում կատարվող վիրահատությունը կատարվում է առջևից կամ հետևից՝ կախված մի քանի գործոններից, որոնցից են ճնշման հատվածը և պարանոցի դիրքը։ 
** Առաջային պարանոցային սկավառակի հեռացում և միաձուլում՝ վիրահատական միջամտություն է պարանոցային հատվածի ախտահարման դեպքում։ Սկավառակի ճնշող հատվածները հեռացվում են և ողնաշարի դիրքը կայունացնում։
** Հետին մուտքի դեպքում պետք է հատել ողնաշարի հետին մասնիկները։ Եղանակներից են լամինէկտոմիան, լամիէկտոմիան և միաձուլումը, լամինոպլաստիկան։

## Համաճարակաբանություն
* NAMCS-ի տվյալներով ԱՄՆ-ում բժշկի դիմելու 3.9 % դեպքերը 29.964.894-ից կապված են մեջքի խնդիրների հետ։
* -ն հայտնաբերել է, որ տղամարդկանց 1%-ի և կանանց 1.5%-ի մոտ հայտնաբերվում է ողերի սահում միմյանց նկատմամբ 54 տարեկանին մոտ։ Հետագա 25 տարիների ընթացքում տղամարդկանց 11%-ի և կանանց 25%-ի մոտ լինում է ողների դեգեներատիվ սահում միմյանց նկատմամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Uvm.edu
* Ncbi.nlm.nih.gov
* Questions and Answers about Spinal Stenosis&nbsp;- US National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases

Կատեգորիա:Նյարդավիրաբուժություն
Կատեգորիա:Օրթոպեդիա