open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Միհրան Սոսոյան

**Միհրան Ռուբենի Սոսոյան** (ապրիլի 15, 1928, Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - փետրվարի 12, 1992, Երևան, Հայաստան), հայ նկարիչ, գրաֆիկ, ձևավորող, վաստակաշատ մանկավարժ, ԽՍՀՄ վաստակավոր նկարիչ (1967)։

## Կենսագրություն
1948 թ. ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը, 1954 թ.՝ Երևանի պետական գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1956 թ.-ից մասնակցել է ցուցահանդեսների, արժանացել մրցանակների և մեդալների։ 1964 թ.-ից եղել է «Հայաստան» հրատարակչության գլխավոր նկարիչ։ 1967 թ. ստացել է ԽՍՀՄ վաստակավոր նկարչի կոչում։ 1968 թ.-ից եղել է Հայհրատպետկոմի գլխավոր նկարիչ։ 1975 թ.-ից դասավանդել է Երևանի պետական գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում։

## Նշանակալի գործերից
Գրքի ձևավորումներ՝ 
* Մարկ Տվեն «Թոմ Սոյերի արկածները» (Երևան, 1953 թ.),
* Հովհաննես Թումանյան, «Գիքորը» (Երևան, 1955 թ.),
* Էռնեստ Հեմինգուեյ, «Ծերունին և ծովը» (Երևան, 1957 թ.),
* Մկրտիչ Սարգսյան «Տիրամոր պատկերի առջև» (Երևան, 1963 թ.), 
* Եղիշե Չարենց, «Ամբոխները խելագարված» (Երևան, 1967 թ.),
* Նաիրի Զարյան, «Սասնա Դավիթ» (Երևան, 1966 թ .),
* Հայկ Խաչատրյան, «Էրեբունի» (Երևան, 1968 թ.)
Գրաֆիկական շարքեր՝ 
* «Մեծ բարեկամություն» (1960 թ.) ,
* «Բուլղարական մոտիվներ» (1968 թ.) ,
Խճանկարների շարք «Հայոց մեծերը», Մոսկվայի գրքի միջազգային ցուցահանդեսի հայկական տաղավարի ձևավորման համար (1985 թ.)։

Միհրան Սոսոյանի ստեղծագործություններից գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։

## Գրականություն
* Դանիել Դզնունի «Հայ կերպարվեստագետներ» (Երևան, 1977 թ.)
* Միհրան Սոսոյան «Աշխատանքների կատալոգ» (Երևան, 2003 թ.)  ISBN 99941-926-0-4

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1928 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Ապրիլի 15 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ վաստակավոր նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ գրաֆիկներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 12 մահեր
Հայկական տոմար (այլ կիրառումներ)

**Հայկական տոմար** եզրը կարող է վերաբերել.
* Հնագույն հայկական տոմար, ենթադրաբար նախաքրիստոնեական հին հայկական տոմար, ըստ Պարիս Հերունու։
* Հայկյան տոմար (Հին հայկական տոմար), հայկական օրացույց, ժամանակի հաշվարկի հայկական համակարգ։
* Հայկական եկեղեցական տոմար, հայկական քրիստոնեական տոմար։
Նավասարդ (աստվածուհի)

**Նավասարդը** Հայկ Աղեղնավորի ավագ դուստրն էր։ Նրա անունով է կոչվել Հայկական տոմարի առաջին ամիսը՝ Նավասարդը։

Նա անվանվել է հայոց սիրո ու գեղեցկության աստվածուհի, Աստղիկի նմանակը։ Նա նաև եղել է չմահավան և չի ամուսնացել ոչ մեկի հետ։ Նրա գեղեցկությունը չի պակասել դարերի ընթացքում։ Տարին մի անգամ Աստղիկ աստվածուհին նրան տարել է երկնային հեռաստանները, և նրան լողացրել գեղեցկության ծովում՝ վերադարձնելով երկիր։ Նա է իր գեղեցկությամբ հմայիչ դարձրել հայկական Ամանորը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայկական աստվածուհիներ
Նավասարդ (այլ կիրառումներ)

**Նավասարդ** կարող է վերաբերել հետևյալին՝

* Նավասարդ - Հայկական տոմարի առաջին ամիս
* Նավասարդ - Հայկական աստվածուհի և Հայկ Աղեղնավորի դուստր
* Նավասարդ - Աշոտ Ավդալյանի բանաստեղծական ժողովածուն
* Նավասարդ - գրական, գեղարվեստական տարեգիրք
Հոռի

**Հոռին** Հայկական տոմարի երկրորդ ամիսն է, ունեցել է 30 օր, սկսվել է սեպտեմբերի 10-ին և վերջացել հոկտեմբերի 9-ին։

## Անվան սկզբունք
Ըստ Վանական Վարդապետի առնչվում է հոր (հորել, թաղել) բառի հետ։ Դա հավանաբար կապված է տարվա այն ժամի հետ, որ մարդիկ իրենց հավաքած բերքը՝ ցորենը, գարին, գինին և այլն ամբարում են հորերում։ Ըստ ակադեմիկոս Ստեփան Մալխասյանցի, հոռի նշանակում է ուռի ամիս, այսինքն՝ որթատունկի՝ այգեստանի ամիս։

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղունմեր
*Jost Gippert, *Old Armenian and Caucasian Calendar Systems* (անգլերեն), The Annual of The Society for The Study of Caucasia“, 1, 1989, 3-12.http://titus.uni-frankfurt.de/personal/jg/pdf/jg1987a.pdfhttp://titus.uni-frankfurt.de/personal/jg/html/jg1986f.htm

Կատեգորիա:Հայկական ամսանուններ
Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Սաթենիկ

**Սաթենիկ**, ալանների արքայի դուստրը, որ ամուսնացել է Մեծ Հայքի Արքա՝ Արտաշես Ա-ի հետ։ Նրանց սիրային պատմությունը, ճանաչված իբրև «Արտաշես և Սաթենիկ» առասպել, ներկայացվել է 5-րդ դարի հայ պատմաբան Մովսես Խորենացու կողմից «Հայոց պատմություն» գրքում։ Խորենացին նշել է, թե պատմությունը լավ գիտեցված էր իր ապրած ժամանակ Հայքի ժողովուրդին, մինջև իսկ պատմված էր ճամփորդող մարդկանցից[1]։ Այժմ Սաթենիկը ժողովրդական իգական անուն է Հայաստանում։

## Պատմություն
Արտաշես Ա, գահին բարձրացավ մ.թ.ա. 189-ին և ճանաչվեց իբրև Մեծ Հայքի արքա թե՛ Հռոմեական հանրապետության և թե՛ Պարթևստանի կողմից։ Պատմվածքը տեղի է ունեցել ալանների ներխուժումանը Մեծ Հայք Արտաշես Ա-ի թագավորության ժամանակ։ Վիրքի գրավումից հետո, Ալանները ավելի հարավ ներխուժելով անցան Կուր գետը, մտնելով Մեծ Հայք։ Արտաշեսը հավաքել է մեծ զորք դիմադրելու համար Ալաններին։ Պատերազմ ծագել ալանների և հայերի միջև, որի արդյունքում գերավարվել է ալանների թագավորի կրտսեր զավակը։ Ալանները ստիպված ետ են քաշվել մինչև Կուր գետի հյուսիսային ափը իսկ հայերը հետևել են ալաններին մինչև Կուր գետի հարավային ափը։ Ալանների թագավորը խնդրել է ստորագրման խաղաղության դաշինքի իր ժողովուրդի և հայերի միջև և խոստացել է Արտաշեսի տալ ինչ որ ցանկանա, բայց այս վերջինը մերժել է խնդրանքը։Երբ Արտաշեսը չի համաձայնում պատանուն ետ տալ, պատանու քույրը բարձրանում է գետի ափի բարձրավանդակը և թարգմանողի օգնությամբ ձայն է տալիս Արտաշեսին։

Արտաշեսն այս իմաստուն խոսքերը լսելով գնաց գետի ափը և տեսնելով գեղեցիկ կույսին ու լսելով նրանից իմաստուն խոսքեր, նրան ցանկացավ։ Կանչում է իր դայակ Սմբատին, բաց է անում իր սրտի փափագը՝ կին առնել Ալանների արքայազն օրիորդին, դաշինք և ուխտ կնքել քաջերի ազգի հետ և պատանուն խաղաղությամբ արձակել։ Սմբատը հավանություն է տալիս և մարդ ուղարկում Ալանների Թագավորի մոտ, որ ալանների արքայադուստր Սաթենիկին կնության տա Արտաշեսին։ Ալանների թագավորն ասում է․

«Եվ ո՞րտեղից քաջ Արտաշեսը պետքա տա հազար հազարներ ու բյուր բյուրեր քաջերի սերունդ այս կույսի՝ ալանների արքայազն օրիորդի համար»։

Վիպասաններն երգելիս այս տեղն առասպելաբանում են ասելով․

Ժողովրդական Երգերից որոնք գրի է առել Մովսես Խորենացին, պահպանվել են հատվածներ Արտաշեսի և Սաթենիկի շքեղ հարսանիքի մասին։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Արտաշեսյանների թագավորության թագուհիներ
Հոռի (այլ կիրառումներ)

**Հոռի** կարող է վերաբերել հետևյալին՝

*Հոռի, Հայկական տոմարի երկրորդ ամիս
*Հոռի (անձնավորություն), Հայկ Աղեղնավորի դուստր
Հոռի (անձնավորություն)

**Հոռին** Հայկ Աղեղնավորի դուստրերի մեջ ամենագեղեցիկն էր։

Առասպելների համաձայն, նա ամեն լուսաբացին Մասիսի կատարից թռչում էր երկինք, փնջում արևի առաջին ճառագայթները և բերում ու սփռում Հայոց աշխարհի վրա։ Շատ ճառագայթներ բռնելու պատճառով նրա դեմքը դարձել է հրափայլ։ Եվ այդ պատճառով նրան անվանել են հուրի-փերի։

Ասված է, որ լատիններն էլ հայերից են վերցրել այս Հոռի անունը և իրենց գեղեցկության դիցուհուն կոչել Հորա։ Նաև ասված է, որ պարսիկներն նրա դեմքով այնքան են հմայվել, որ Հոռիի անունով արեգակն անվանել են խոր։ Հայերը գեղեցկուհի Հոռիին փաղաքշական անունով կոչել են Խորոտիկ։ Հոռին մոռացվել է, խորոտիկը մնացել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական աստվածուհիներ
Սահմի (այլ կիրառումներ)

**Սահմի** կարող է վերաբերել հետևյալին՝

* Սահմի, Հայկական տոմարի երրորդ ամիս
* Սահմի (անձնավորություն), Հայկ նահապետի դուստր
Սահմի (անձնավորություն)

**Սահմին՝** Հայկ նահապետի դուստրերից մեկն էր, որ տարվա մի ամիսը երկրի վրա էր լինում, իսկ մնացած ժամանակը անցկացնում երկնքում։

Առասպելներին համաձայն, երկրում նա հմայիչ էր, իսկ երկնքում՝ զմայլելի։ Երկիր վերադառնալուց նա երբեմն տարվում էր ծաղիկների բուրմունքն ըմբոշխնելով և ուշանում, որի հետևանքով Հայկ Աղեղնավորն իր նիզակով հարվածում էր կապուտեկ քարին, որին հաջորդում էին կայծակն ու որոտը երկնքում, որի միջոցով նա դստերը տուն էր կանչում։

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ
*Սահմի - դասարան․ամ

Կատեգորիա:Հայկական աստվածուհիներ
Տրե

**Տրե**, հայկական տոմարի չորրորդ ամիսն է, ունեցել է 30 օր, սկսվել է նոյեմբերի 9-ին և վերջացել դեկտեմբերի 8-ին։

## Անվան սկզբունք
Այս ամսանվան ծագումը կապված է հայոց դպրության աստված Տիրի անվան հետ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայկական ամսանուններ
Քաղոց

**Քաղոց**, Հայկյան տոմարի հինգերորդ ամիսն է, ունեցել է 30 օր, սկսվել է դեկտեմբերի 9-ին և վերջացել հունվարի 7-ին։

## Անվան ծագում
Ըստ Հովհաննես Սարկավագի կազմած անշարժ տոմարի, քաղոցը տևել է դեկտեմբերի 9-ից մինչև հունվարի 7-ը։ Անանիա Շիրակացին և Հովհաննես Իմաստասերը նշում են, որ քաղոցը Հայկ Նահապետի որդիներից մեկի անունն էր։ Ֆրանսիացի գիտնական Ե. Դյուլորիեն և հայագետ Քերովբե Պատկանյանը քաղոց ամսանունը բխեցնում են «քաղել» բայից։ Հրաչյա Աճառյանը և Ստեփան Մալխասյանը այս բառը ստուգաբանում էին կապելով «քաղ» (արու այծ) բառի հետ և բացատրում որպես կենդանիների զուգավորման ամիս։ Արդի գիտնականների մեծ մասը, ըստ պատմաբան Ռաֆայել Համբարձումյանի, ավելի հավանական է համարում վերջին մեկնությունը։

## Անվան սկզբունք
Այս անունը կապված է քաղել բայի հետ։ Ըստ Հրաչյա Աճառյանի, Քաղոցը կազմված է «անասնոց խառքն» բառերից (քաղ նշանակում է տոխազ, արու այծ) և կապված է անասունների զուգավորման ամսի հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ամսանուններ
Կատեգորիա:Քաղոց
Քաղոց (անձնավորություն)

**Քաղոցը** Հայկ Աղեղնավորի ուստրերից է եղել։

Նա օժտված է եղել մի զարմանալի կարողությամբ։ Հաճախ նա ոստնում էր մինչև երկինք, բռնում ամպերի տուտը, քաշում և հասցնում Հայոց աշխարհի տապից չորացած անկյունները, ձեռքում սեղմում և ամպը վերածում բարեբեր անձրևի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկազունիներ
Կատեգորիա:Հայկական աստվածներ
Արաց (այլ կիրառումներ)

**Արաց** կարող է ունենալ հետևյալ կիրառումները՝

* Արաց - Հայկական տոմարի վեցերորդ ամիս
* Արաց (անձնանուն) - տղամարդու անուն
* Արաց (դիցաբանություն) - Հայկ Աղեղնավորի ուստրը
Արաց (դիցաբանություն)

**Արացը** Հայկ Աղեղնավորի ուստրերից է եղել։

Ըստ առասպելների, նրա յոթնածալ խարտյաշ գանգուրները մի քանի հրասախի վրա հալեցնում էին ձյունն ու սառույցը, ցուրտն ու սառնամանիքը դարձնում հաճելի եղանակ։ Հայոց աշխարհի ամենադժվարանցնելի կողմերում նա էր մարդկանց ուղեկցում և առաջնորդում։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայկական աստվածներ
Կատեգորիա:Հայկական դիցաբանություն
Սահմի

**Սահմի**, հայկական տոմարի երրորդ ամիսը, ունեցել է 30 օր, սկսվել է հոկտեմբերի 10-ին և վերջացել նոյեմբերի 8-ին։ Ըստ Անանիա Շիրակացու և Գրիգոր Տաթևացու՝ այն Հայկ Նահապետի դուստրն է։ Ըստ Վանական Վարդապետի՝ սահմին ծագել է սահման բառից, քանի որ այդ ամսին մարդիկ սահմանում էին ձմռան նախապատրաստական աշխատանքները, գնում շուկա, հավաքում բերքը և այլն։ Ըստ Ստեփանոս Մալխասյանցի՝ այն ծագել է «սերմ» բառից, որպես աշնանացան սերմը ցանելու ամիս։ Նաև կա մի ավանդույթ ըստ որի սահմի ամսվա Միհր օրը տոնվել է նաև Վահագն Վիշապաքաղի տոնը։

## Անվան սկզբունք
Ըստ Վանական Վարդապետի, առնչվում է «սահմանել» բայի հետ։ Դա հավանաբար կապված է նրա հետ, որ տարվա այս ժամին էր սահմանվում ձմռան նախապատրաստական աշխատանքների կատարումը։ Ըստ ակադեմիկոս Ստեփան Մալխասյանցի, «Սահմի» նշանակում է «սերմանց ամիս»։

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղունմեր
* Jost Gippert, *Old Armenian and Caucasian Calendar Systems* (անգլերեն), The Annual of The Society for The Study of Caucasia“, 1, 1989, 3-12.http://titus.uni-frankfurt.de/personal/jg/pdf/jg1987a.pdfhttp://titus.uni-frankfurt.de/personal/jg/html/jg1986f.htm

Կատեգորիա:Հայկական ամսանուններ
Արաց

**Արաց,** հայկական տոմարի վեցերորդ ամիսը։ Ունեցել է 30 օր։ Սկսվել է հունվարի 8-ին և վերջացել փետրվարի 6-ին։

## Անվան սկզբունք
Վանական Վարդապետը այդ անունը գրում է Արանց, որովհետև այս ամսվա ժամանակ, ձյունապատ լեռներով ու բլուրներով միայն արանք (տղամարդիկ) կարող են ճանապարհ գնալ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ամսանուններ
Մեհեկան (այլ կիրառումներ)

**Մեհեկան** կարող է ունենալ հետևյալ կիրառումները՝

*Մեհեկան, Հայկական տոմարի յոթերորդ ամիս
*Մեհեկան (անձնավորություն), Հայկ Աղեղնավորի դուստր
Մեհեկան

**Մեհեկան** կամ **Մեհեկի**, Հայկյան տոմարի յոթերորդ ամիսը, ունեցել է 30 օր, սկսվել է փետրվարի 7-ին և վերջացել մարտի 8-ին։

## Անվան սկզբունք
Վանական Վարդապետը այդ ամսանունը կապում է տարվա այն ժամանակի հետ, երբ տունկերն ու բույսերը գտնվում են դեռևս մեռյալ, ձյունաթաղ վիճակում։ Տոմարագետներից ոմանք գտնում են, որ Մեհեկանն առաջացել է Հայոց արեգակի աստված Միհրի անունից։ Հրաչյա Աճառյանի հավաստիությամբ, Միհր աստծու անունից է առաջացել նաև մեհյան (հեթանոսական տաճար) բառը։
Հին հայկական օրացույցի յուրաքանչյուր ամսի 7-րդ օրը կոչվում էր նրա անունով՝ Միհր։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայկական ամսանուններ
Կատեգորիա:Մեհեկան
Մեհեկան (անձնավորություն)

**Մեհեկանը** Հայկ Աղեղնավորի դուստրերից մեկն էր։

Առասպելներին համաձայն, նա մի այնպիսի ժպիտ ուներ, որի զորությունից բոլոր գազանները քարանում էին տեղում։ Կա առած հայկական հեթանոսական ժամանակից, որ ասում է. «Ընկերացիր Մեհեկանին, որ անվտանգ տեղ հասնես»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկազունիներ
Կատեգորիա:Հայկական աստվածուհիներ
Արեգ (անձնավորություն)

**Արեգ**, Հայկ Աղեղնավորի դուստրերից է եղել։

Ըստ առասպելների, նա իր հրաշեկ վարսահյուսքով անտեսանելի ջերմություն է տարածում հայոց բոլոր երդիկներից ներս։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայկական աստվածուհիներ
Վեներա (այլ կիրառումներ)

**Վեներա** եզրը կարող է վերաբերել՝

* Վեներա (մոլորակ) - Արեգակնային համակարգի 8 մոլորակներից մեկը
* Վեներա (դիցաբանություն) - հռոմեական դիցաբանության աստվածուհի
Յուպիտեր (այլ կիրառումներ)

* Յուպիտեր՝ Արեգակնային համակարգի 5-րդ մոլորակը
* Յուպիտեր՝ հռոմեական աստված

## Տեխնիկա
* Յուպիտեր (հրթիռ) — Ամերիկյան բալիստիկ հրթիռ
* Յուպիտեր (մագնիտոֆոն) — Սովետական տրանզիստորային մագնիտոֆոն ատադրվել է 1970-1994 թվականները
* Յուպիտեր (օբյեկտիվ) — Սովետական ֆոտո-օբյեկտիվների շարք
* Յուպիտեր (հածանավ) — Ռուսական կայսրության Բալթիական նավատորմի առագաստանավ - հածանավ
Արեգ (ամիս)

**Արեգը** Հայկական տոմարի ութերորդ ամիսն է, ունեցել է 30 օր, սկսվել է մարտի 9-ին և վերջացել ապրիլի 7-ին։

## Անվան սկզբունք
Առաջացել է Արեգակ բառից, քանզի այդ ամսին Արեգակի զորությամբ արթնանում է բնությունը։ Խոր անցյալում, երբ հայերն իրենց տարեգլուխը սկսում էին բնության զարթոնքին՝ գարնան առաջին ամսին, Արեգը եղել է հայոց տոմարի առաջին ամիսը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայկական ամսանուններ
Արեգ (այլ կիրառումներ)

**Արեգ** անունը կարող է ունենալ հետևյալ կիրառումները՝

* Արեգ, Հայկական աստված,
* Արեգ (անձնանուն), հայկական տղամարդու տարածված անուն է,
* Արեգակ, արեգակնային համակարգի աստղ.
* Արեգ, Հայկական տոմարի ութերորդ ամիս.
* Արեգ, Հայկական տոմարի բոլոր ամիսների առաջին օրը.
* Արեգ, Հայկ Աղեղնավորի դուստր,
* Արեգ, գյուղ Հայաստանի Արագածոտնի մարզում։
* Արեգ - քաղաքական և տնտեսական շաբաթաթերթ։ Լույս է տեսել 1932-1933-ին, Մարսելում
* Արեգ - գրական, գիտական, հասարակական ամսագիր։ Լույս է տեսել 1922-1924-ին (1924-ի հունվար-հունիսին՝ երկշաբաթաթերթ), Վիեննայում, Բեռլինում, ապա նորից՝ Վիեննայում
* Արեգ - լեռ Արագածի հարավարևմտյան լանջին
Այգ

**Այգը** Հայկական տոմարի համաձայն, ցերեկվա 12 ժամերից առաջինի անունն է։

Ըստ Գևորգ Ջահուկյանի, այգ նշանակում է այրել, լուսավորել։ Եվ ըստ Հրաչյա Աճառյանի, այգ նշանակում է առավոտ։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Ծայգ

**Ծայգը** Հայկական տոմարի համաձայն, ցերեկվա 12 ժամերից երկրորդի անունն է։

Ծայգը կազմված է ծ նախդիրից և այգ՝ առավոտ բառից, որ նշանակում է մինչև առավոտ։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Զայրացյալ

**Զայրացյալը** կամ **Զորացյալը** Հայկական տոմարի համաձայն, ցերեկվա 12 ժամերից երրորդի անունն է։

Զայրանալ նշանակում է այրել։ Զայրացյալը լուսաբացի այն պահն է, որից սկսում է ջերմանալ բնությունը, զորանում է արևի լույսի ուժը։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Ճառագայթյալ

**Ճառագայթյալը** Հայկական տոմարի համաձայն, ցերեկվա 12 ժամերից չորրորդի անունն է։

Դա օրվա այն պահն է, երբ արևն արձակում է իր ճառագայթները։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Շառավիղյալ

**Շառավիղյալը** Հայկական տոմարի համաձայն, ցերեկվա 12 ժամերից հինգերորդի անունն է։

Շառավիղ նշանակում է ճառագայթ։ Այդպես է կոչվել օրվա այն պահը, երբ արևի ճառագայթները սկսել են ամբողջ ուժով իրենց հուրը թափել երկրի վրա։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Երկրատես

**Երկրատեսը** Հայկական տոմարի համաձայն, ցերեկվա 12 ժամերից վեցերորդի անունն է։

Սա օրվա լուսավոր այն պահերից է, երբ երկիրը տեսանելի է բոլոր բարձրություններից։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Շանթակող

**Շանթակողը** Հայկական տոմարի համաձայն, ցերեկվա 12 ժամերից յոթերորդի անունն է։

Սա կեսօրվա ժամերից մեկն է։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Հրակաթ

**Հրակաթը** Հայկական տոմարի համաձայն, ցերեկվա 12 ժամերից ութերորդի անունն է։

Հրակաթ նշանակում է հուր կաթեցնող, հուր թափող։ Այդ անունով է կոչվում ցերեկվա շոգ պահերից մեկը։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Արագոտ

**Արագոտը** Հայկական տոմարի համաձայն, ցերեկվա 12 ժամերից տասնմեկերորդի անունն է։

Հայկական բոլոր ժամանունների մեջ *ոտ* նշանակում է ժամանակ։ Արագոտ նշանակում է արաց անցնող ժամանակ։ Դա իրիկնային պահերից մեկի անունն է, որ մարդուն թվում է, թե ցերեկվա լույսն արագ է անցնում։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Արփող

**Արփողը** Հայկական տոմարի համաձայն, ցերեկվա 12 ժամերից տասներկուերորդի անունն է։

Սա երեկոյան այն պահն է, երբ արևը մայր է մտնում։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Խավարակ

**Խավարակը** Հայկական տոմարի համաձայն, գիշերվա 12 ժամերից առաջինի անունն է։

Այդպես է կոչվում այն պահը, երբ գիշերը իջնում և մարդու շուրջը դառնում է խավարչտին, որին պիտի հաջորդի խավարը։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Աղջամուղջ

**Աղջամուղջը** Հայկական տոմարի համաձայն, գիշերվա 12 ժամերից երկրորդի անունն է։

Սա այն պահն է, երբ խառնվում են մութն ու լույսը։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Մթացյալ

**Մթացյալը** Հայկական տոմարի համաձայն, գիշերվա 12 ժամերից երրորդի անունն է։

Սա գիշերվա այն պահն է, երբ մութն ամբողջովին իջնում է երկրի վրա։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Շաղավոտ

**Շաղավոտը** Հայկական տոմարի համաձայն, գիշերվա 12 ժամերից չորրորդի անունն է։

Սա նշանակում է շաղը դնելու ժամանակը, շաղը դնելու պահը։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Հուրափայլյալ

**Հուրափայլյալը** Հայկական տոմարի համաձայն, ցերեկվա 12 ժամերից իններորդի անունն է։

Դա օրվա այն պահն է, երբ Արեգակն ինչպես հուր փայլում, փայլատակում է երկնքում։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Թաղանթյալ

**Թաղանթյալը** Հայկական տոմարի համաձայն, ցերեկվա 12 ժամերից տասներորդի անունն է։

Այդպես է կոչվում ետկեսօրյա պահերից մեկը։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Կամավոտ

**Կամավոտը** Հայկական տոմարի համաձայն, գիշերվա 12 ժամերից հինգերորդի անունն է։

Սա կեսգիշերվա պահերից մեկի անունն է։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Բավական

**Բավականը** Հայկական տոմարի համաձայն, գիշերվա 12 ժամերից վեցերորդի անունն է։

Բավականը կեսգիշերվա պահերից մեկն է։ Ըստ ասացվածքի, հայոց ողջախոհության աստվածուհի Նանեն գիշերվա այդ պահին արթուն մնացած մարդկանց կողերը խուտուտ է տալիս և ասում. բավական է արթուն մնաք, քնեք։ Այդ պատճառով էլ գիշերվա վեցերորդ ժամը կոչվել է Բավական։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Խոթափյալ

**Խոթափյալը** Հայկական տոմարի համաձայն, գիշերվա 12 ժամերից յոթերորդի անունն է։

Սա խոր գիշերվա պահերից մեկն է։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Գիզակ

**Գիզակը** կամ **Գիջակը** Հայկական տոմարի համաձայն, գիշերվա 12 ժամերից ութերորդի անունն է։

Սա լուսաբացին նախորդող պահերից մեկն է։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Լուսակն

**Լուսակնը** կամ **Լուսագայնը** Հայկական տոմարի համաձայն, գիշերվա 12 ժամերից իններորդի անունն է։

Սա վաղ առավոտվա լուսանալու պահերից մեկն է։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Փայլածու (ժամ)

**Փայլածու,** Հայկական տոմարի համաձայն, գիշերվա 12 ժամերից տասներկուերորդի անունն է։

Սա լուսաբացի այն պահն է, երբ գիշերը սահմանազատվում է ցերեկից։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Փայլածու (այլ կիրառումներ)

**Փայլածու** կարող է վերաբերել հետևյալին՝

*Փայլածու, Արեգակնային համակարգի մոլորակի հայկական անունը
*Փայլածու (ժամ), Հայկական տոմարի գիշերվա տասներկուերորդ ժամը
*Փայլածու, Հայկական տոմարի Ավելյաց ամսվա առաջին օրը
Ահեկան

**Ահեկանը**, Հայկական տոմարի իններորդ ամիս, ունեցել է 30 օր, սկսվել է ապրիլի 8-ին և վերջացել մայիսի 7-ին։

## Անվան սկզբունք
Այս անունը առնչվում է կրակ, հուր բառերի հետ։ Այդ ստուգաբանությունը կապվում է գարնան զարթոնքի հետ։ Ասածվածքի համաձայն, հին ժամանակներում Հայոց աշխարհում Ահեկան անունով մի իմաստուն այր է եղել։ Նա միտք է արել, ու մարդկանց առաջարկել Արեգակի ջերմությունից մի բան պահել երկրի վրա, գիշերները տաքանալու համար։ Ըստ ասածվածքի, այդ առաջարկից հետո մարդիկ խելք խելքի տալով հնարեցին՝ կրակը, որը հնում չէին հանգցնում օրերով ու ամիսներով, միշտ փայտ ավելացնում ու անշեջ պահում այն։ Բայց ըստ Ահեկանի, կրակը քիչ էր՝ մարդ պիտի այնպիսի մի հնար գտներ, որ արեգակի ճառագայթները պահի երկրի վրա և խարույկն անի առանց փայտի։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայկական ամսանուններ
Մարերի

**Մարերի**, Հայկյան տոմարի տասներորդ ամիսը, ունեցել է 30 օր, սկսվել է մայիսի 8-ին և վերջացել հունիսի 6-ին։

## Անվան սկզբունք
Ըստ Վանական Վարդապետի՝ դա այն ժամանակն է, երբ մայրիք (ծառերը) կանաչում են ու տերևակալում։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայկական ամսանուններ
Մարերի (այլ կիրառումներ)

**Մարերի** կարող է ունենալ հետևյալ կիրառումները՝

* Մարերի - Հայկական տոմարի տասներորդ ամիս
* Մարերի (անձնավորություն) - Հայկ Աղեղնավորի դուստր
* Մարերի - հայկական իգական անուն
Մարերի (անձնավորություն)

**Մարերին** Հայկ Աղեղնավորի դուստրերից է եղել։

Ըստ առասպելի, նա պիտի ամուսնանար գարնան վերջի ամսին, բայց հարսանիքի օրն Արածանի գետն այնպես հորդացավ, որ հարսը մնաց գետի այս ափին, փեսան՝ մյուս ափին։ Եվ գետը խաղաղվեց միայն գարնան վերջին։ Այդ ժամանակվանից էլ հայոց մեջ անսովոր դարձավ մարերի ամսին ո՛չ ամուսնանալ, ո՛չ էլ հարսանիք անել (հնամյա սովորույթ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական աստվածուհիներ
Առավոտ (ժամ)

**Առավոտը** Հայկական տոմարի համաձայն, գիշերվա 12 ժամերից տասներորդի անունն է։ Այն օրվա մաս է, որը հաջորդում է գիշերվան և նախորդում է ցերեկվան։ Ռուսերենում ճշգրիտ ժամանակային ընդմիջում առավոտ բառի հետ կապված չկա։ Նախապես առավոտ համարվել է արևի դուրս գալու ժամանակահատվածը, միայն թե այդ բառը նշանակել է մարդուն մինչև կեսօր արթնացնել։

Ժամանակակից քաղաքակրթության մեջ «բարի առավոտ» ընդունված է ասել 8-ից 11-ն ընկած ժամանակահատվածը։

Ռուսաստանում մինչ 1920-ական թվականները «առավոտ» բառը եղել է կոնկրետ լրացում՝ պարզելու օրվա ճիշտ ժամը։ Օրինակ, գնացքի ուղևորների ժամանման ցուցակում, հրապարակված «Գուդոկ» ամսագրի 1921 թվականին, նշված է Մոսկվայից մեկնելու ժամերը (պակաս նշանակություն է դարձվում առավոտյան ժամանող գնացքին, ժամերը կոնկրետ նշված են)՝ 6։45-ից 11։00։

Առավոտյան ընդունվող սնունդը կոչվում է նախաճաշ։

Աշխարհի բազմաթիվ երկրներում արևածագը և օրվա սկիզբը կապվում է աքաղաղի կանչի հետ ՝ «երրորդ կանչ»։ (Առաջին, երկրորդ, երրորդ աքաղաղները երգել են։ Ժամանակի սահմանումը աքաղաղի եռակի կանչով համապատասխանում է՝ կեսգիշերին, մինչ լուսաբաց, լուսաբացին)։

Հնում այդպես է կոչվել լուսաբացի պահերից մեկը, հետագայում այդ պահը մոռացության է տրվել և առավոտը դարձել է լուսաբացի ընդհանրական անվանումը։

## «Առավոտը» կերպարվեստի մեջ
thumb|300px|Շիշկին Ի․ Ի․«Առավոտը սոճիների անտառում»

* «Առավոտը սոճիների անտառում» Շիշկին Ի․Ի․
* «Ստրելեցների մահապատժի  առավոտը» Սուրիկով Վ․ Ի․
* «Առավոտ» Յաբլոնսկայա Տ․ Ն․

thumb|300px|Առավոտյան մառախուղ՝ Լյուքսենբուրգի Մոզել գետի վրա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Կատեգորիա:Օր
Լուսափայլ

**Լուսափայլ,** Հայկական տոմարի համաձայն, գիշերվա 12 ժամերից տասնմեկերորդի անունը։

Այդպես է կոչվել լուսադեմի պահերից մեկը։

## Աղբյուր

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Մարգաց

**Մարգացը** Հայկական տոմարի տանսմեկերորդ ամիսն է, ունեցել է 30 օր, սկսվել է հունիսի 7-ին և վերջացել հուլիսի 6-ին։

## Անվան սկզբունք
Անունը կապում են մարգ բառի, այսինքն՝ խոտհնձի, խոտհարքի հետ։ Դա պատահել է այն ժամանակ, երբ մարդիկ չգիտեին, թե ինչ բան է ժամանակը։ Ըստ ասացվածքի, տարին մի անգամ երկնային հեռուներից մի հրեշ էր իջնում երկրի վրա, խժռում մարգերում ու դաշտերում եղած խոտը և խոտակեր կենդանիներին մատնում քաղցի։ Բայց շինականի որդի Մարգացը հետևում է հրեշին ու սպանում նրան իր ծանր նիզակով, և այդպիսով դյուցազնի անուն հանում Հայոց աշխարհում։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայկական ամսանուններ
Հրոտից

**Հրոտիցը** Հայկական տոմարի տասներկուերորդ ամիսն է, ունեցել է 30 օր, սկսվել է հուլիսի 7-ին և վերջացել օգոստոսի 5-ին։

## Անվան սկզբունք
Անունը առնչվում է հուր բառի հետ, քանի որ այս ամիսը համընկնում է տարվա ամենաշոգ ժամանակին։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայկական ամսանուններ
Հրոտից (այլ կիրառումներ)

**Հրոտից** կարող է վերաբերել հետևյալին՝

*Հրոտից, Հայկական տոմարի տասներկուերորդ ամիս
*Հրոտից (անձնավորություն), Հայկ Աղեղնավորի ուստրը
Հրոտից (անձնավորություն)

**Հրոտիցը** Հայկ Աղեղնավորի կրտսեր որդին է եղել։

Ըստ առասպելի, նա ամռան կեսին արթուն էր մնում մի ամբողջ ամիս, խուտուտ տալիս քնով անցած շինականների կողքերին, բոլորին մղում աշխատանքի և թույլ չէր տալիս, որ ո՛չ հացահատիկի հասկերը կծղեն արտերում, ո՛չ էլ խոտը չորանա մարգերում ու հանդերում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկազունիներ
Ավելյաց

**Ավելյաց**, Հայկյան տոմարի տասներեքերորդ (լրացուցիչ) ամիսն է, ունեցել է 5 օր հասարակ տարիներին և 6 օր՝ Նահանջ տարիներին։ Սկսվել է օգոստոսի 6-ին և վերջացել օգոստոսի 10-ին։

«Ավելեաց» նշանակում է «լրացուցիչ», «ավելացրած»։ Հայկյան տոմարի ամիսներից յուրաքանչյուրը ունի 30-ական օր, ուստի տարին 365 օր ունենալու փոխարեն, ունենում էր 360 օր։ Տարվա օրերի քանակն ապահովելու համար, պակասող 5 օրերից կազմվել էր հավելյալ ամիս, որը նահանջ տարիներին բաղկացած էր եղել 6 օրից։

Անուններ ունեն նաև ավելյաց ամսի 5 օրերը՝ Լուծ, Եղջերու, Փառազնոտ, Արտախոր, Ծկրավորի։ Ավելյացի անունները թեևմիայն հայերենում կան, բայց Արտախուր և Ծկրավորի բառերը դեռևս ճշտորեն չեն ստուգաբանված։ Արտախուրը բարդ բառ է, կազմված «արտ» (արտաքին)՝ և «խույր» (ակնեղենով զարդարված թագավորական գլխանոց) բառերից, նշանակում է խույրի արտաքին կողմի զարդերը։

Փառազնոտը կապում են փառ (հնում նշանակել է «զգաստ») կամ «փայլ», «շող» բառերի հետ։ Ծկրավորի օրանվան բնիկ հայկական լինելու մասին է խոսում այն հանգամանքը, որ Վանա լճի շրջանում, Մոկսի և Ռշտունիքի միջև գտնվող Կարկառ գավառում եղել է Ծկրավոր անունով մի գյուղ։ Ղևոնդ Ալիշանը այս բառը նմանեցնում է ասորեստանյան արձանագրություններում վկայված «ծըկուրատ» (զիկուրատ) բառի հետ, որը նշանակում է «բոլորակ», «պարուրաձև դիտանոց»։

Հայագիտության մեջ ընդունված է այն կարծիքը, թե այս անունները մոլորակների հայկական հնագույն անուններն են։ Քանի որ ամսվա օրանունները հազարամյակների հնություն ունեն և գալիս են Հայկ Նահապետի ժամանակից, ուստի դրանց մի մասը իբրև մոլորակների անուններ, խառնվել են և հստակ չեն։ Հստակ ե միայն Լուծը և Ծկրավորին։ Լուծը Փայլածուի հնագույն անունն է, իսկ Ծկրավորին՝ Հրատի։ Մնացածները միաժամանակ մեկ, երկու և ավելի մոլորակների անուն են նշանակել։ Օրինակ՝ Եղջերու Արուսյակն էր կամ Երևակը, Փառազնոտը՝ Լուսնթագը կամ Հրատը, Արտախուրը՝ Լուսնթագը կամ Երևակը։

Հինգ կամ վեց օր պարունակող լրացուցիչ ամիսներ են ունեցել նաև Կենտրոնական Ամերիկայի մի քանի ժողովուրդներ, հին պարսիկները, ղպտիները, աղվաններ և այլք։

Թեև Գրիգորյան տոմարն ընդունելուց հետո Եվրոպայի ժողովուրդները վաղուց հրաժարվել էին լրացուցիչ ամսվա գործածությունից, բայց ԺԸ դարի վերջերին ավելյաց ամիսը մտավ շրջանառության մեջ։

## Հետաքրքիր փաստեր
Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության հաղթանակից հետո, 1793 թվականի հոկտեմբերի 25-ին, Ֆրանսիան չեղյալ հայտարարեց Հուլյան տոմարը և անցավ նոր տոմարի, որը պաշտոնապես կոչվում էր «Ֆրանսիական հանրապետության օրացույց»։ Այդ տոմարի մի քանի ամսանունների նշանակությունը շատ է հիշեցնում Հայկյան տոմարի ամսանունների ստուգաբանությունը (մարգաց, հրոտից)։ Հետաքրքիր է նաև, որ Ֆրանսիական օրացույցում ևս ամիսը 30 օր ուներ, տարին՝ 5 օր պարունակող հավելյալ ամիս, ինչպես Հայկյան տոմարում։

## Անվան ծագումնաբանություն
Ավելյաց նշանակում է ավելացած՝ տարվա 12 ամսից ավելացած օրերը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ամսանուններ
Զաբել (վեպ)

**«Զաբել»** (), անգլալեզու վեպ Նենսի Կրիկորյանի հեղինակությամբ։ Այն տպագրվել է 1998 թ. Atlantic Monthly Press հրատարակչության կողմից Նյու Յորք քաղաքում։ Վեպը հայերեն է թարգմանվել Արամ Արսենյանի կողմից և հրատարակվել է 2007 թ. ՀԳՄ հրատարակչության պատվերով։

Գրքի գլխավոր հերոսուհին՝ Զաբելը, Ուոթերթաուն քաղաքի հայկական համայնքում իր կյանքի վերջին տարիները ապրող կին է, որը դառնագին հիշողությամբ է մտաբերում Հայոց Ցեղասպանության անմարդկայնությունները, ինչին ինքը եղել է անմիջական ականատես և կորցրել է իր ողջ ընտանիքը։ Վեպում շարադրանքը կատարվում է երրորդ դեմքից և բացահայտում է Զաբելի հետագա կյանքը, ԱՄՆ քոչելու պատմությունն ու ամերիկահայ ընտանիքի եռուզեռը։

Կատեգորիա:1999 գրքեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան վեպեր
Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Կատեգորիա:Նենսի Կրիկորյան
Սարաևոյի սպանություն

[200px|մինի|Էրցհերցոգ [Ֆրանց Ֆերդինանդը]]
200px|մինի|Գավրիլո Պրինցիպը
**Սարաևոյի սպանություն**, երբ ապանվեցին Ավստրո-Հունգարիայի թագի հավանական ժառանգորդ արքայազն Ֆրանց Ֆերդինանդը և նրա կին Հոհենբուրգի դքսուհի Սոֆիան, 1914 թվականի հունիսի 28-ին Սարաևոում, որբ մահացու վիրավորում ստացան Գավրիլո Պրինցիպի արձակած գնդակներից։ Պրինցիպը վեց հոգանոց խմբի անդամներից մեկն է (հինգը սերբեր և մեկը բոսնիացի), որոնց կոորդինատորն էր Դանիլո Իլիչը,ով բոսնիացի սերբ էր և Սև ձեռք գաղտնի խմբավորման անդամ։ Սպանությունների քաղաքական նպատակն էր առանձնացնել հարավային սլավոնական պրովինցիաները Ավստրո-Հունգարիայից և ստեղծել միասնական Հարավսլավիա։ Սպանությունները ուղղակիորեն պատճառ հանդիսացան Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկման, երբ Ավստրո-Հունգարիան վերջնագիր ներկայացրեց Սերբիայի թագավորությանը, որը մասամբ մերժվեց և Ավստրո-Հունգարիան պատերազմ հայտարարեց Սերբիային, որի արդյունքում Եվրոպական տերությունները ներքաշվեցին պատերազմի մեջ։

Սպանություններում մասնակցություն էին ունեցել Սերբիայի ռազմական մտավորականությունը Դրագուտին Դիմիտրիևվիչի գլխավորությամբ, ինչպես նաև նրա աջ ձեռք մայոր Վոյիսլավ Տանկոսիչը և հետախույզ Ռադե Մալոբաբիչը։ Տանկոսիչը զինել էր մարդասպաններին ռուբերով և ատրճանակներով, ինչպես նաև վերապատրաստել էր նրանց։ Մարդասպաններին տրվել էր մուտքի իրավունք գաղտնի ցանց և Մալոբաբիչը օգնել էր անցկացնել զենքը Ավտրո-Հունգարիա։

Մարդասպանները, սերբական գաղտնի գործակալության հիմնական անդամները և սերբական ռազմական կցորդները, որոնք ողջ էին մնացել, ձերբակալվեցին, դատապարտվեցին և պատժվեցին։ Բոսնիայում ձերբակալվածները տեղափոխվեցին Սարաևո 1914 թվականի հոկտեմբերին։

## Գրականություն

* Luigi Albertini|Albertini, Luigi. 1953. *Origins of the War of 1914* (Vol II). Oxford University Press։ London. 
* Vladimir Dedijer|Dedijer, Vladimir]] *The Road to Sarajevo*, Simon and Schuster, New York, 1966 
* Belfield, Richard. *The Assassination Business: A History of State-Sponsored Murder*, Carroll & Graf Publishers։ New York. ISBN 0-7867-1343-7 New York, 1966 
* MacKenzie, David. *Black Hand On Trial: Salonika 1917*, Eastern European Monographs, 1995 
* Magrini, Luciano *Il Dramma Di Seraievo. Origini e responsabilita della guerra europa*, Milan, 1929 
* Owings, W.A. Dolph. *The Sarajevo Trial*, Documentary Publications, Chapel Hill, NC, 1984 
* de Schelking, Eugene. *Recollections of a Russian Diplomat, The Suicide of Monarchies*, McMillan Co, New York, 1918 
* Hew Strachan|Strachan, Hew. 2001 *The First World War Volume 1: To Arms*. Oxford University Press։ Oxford. ISBN 978-0-19-926191-8 
* A. J. P. Taylor|Taylor, A.J.P.1963. *The First World War: An Illustrated History*. Penguin Books։ London. ISBN 0-14-002481-6 
* Trydar-Burzinski, Louis. *Le Crépuscule d’une autocratie*, Florence, 1926 

Կատեգորիա:Հայտնիների սպանություններ
Կատեգորիա:1914 իրադարձություններ
Կատեգորիա:Հունիսի 28 դեպքեր
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի պատմություն
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատճառներ
Կատեգորիա:Ավստրո-Հունգարիան Առաջին համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Դավադրության տեսություն
Mozilla Firefox

**Mozilla Firefox** (ամերիկյան անգլերենով արտասանություն՝ []), հայտնի նաև կարճ **Firefox** անվանմամբ, ազատ ցանցային զննիչ (բրաուզեր)՝ *Gecko* շարժիչի հիման վրա աշխատող։ Զննիչի նախագծումով և տարածումով զբաղվում է «*Mozilla Corporation*» ընկերությունը։

2014 թվականի հունվարից մինչև նոյեմբեր ամսվա կտրվածքով «*Mozilla Firefox*»-ը համարվում է 3-րդ ամենատարածված զննիչը աշխարհում, ունենալով 18,14 տոկոս մասնաբաժին ըստ *gs.statcounter.com* կայքի տվյալների։ Հայաստանում զննիչը երկրորդ տեղում է՝ 16,05 տոկոսով։ Որոշ պետություններում զննիչը նաև առաջատար դիրք է զբաղեցնում մասնավորապես՝ Իրանում, որտեղ շուկայական մասնաբաժինը կազմում է 44,19 տոկոս։

Զննիչը պաշտոնապես թողարկվում է Մայքրոսոֆթ Վինդոուզ, Մաք ՕԷս, Լինուքս և Անդրոիդ օպերացիոն համակարգերի համար։ Գոյություն ունեն նաև ոչ պաշտոնական տարբերակներ այլ տիպի օպերացիոն համակարգերի համար։ Զննիչի կոդը համարվում է ազատ և տարածվում է եռակի լիցենզիայով՝ GPL/LGPL/MPL։

## Անվանման ծագումը
Սկզբնական շրջանում այս ցանցային զննիչը ունեցել է տարբեր անվանումներ՝ Ֆենիքս, այնուհետև Ֆայրբիրդ։ Այնուհետև ցանցային զննիչը ստացել է չինարենից թարգմանված Կրակոտ Աղվես անվանումը, որը հայտնի է դառնում Ֆայրֆոքս անունով։

## Տարբերանշաններ

Պատկեր:Mozilla Phoenix Logo.png|«Phoenix» և «Firebird» զննիչների համար մինչ&shy; Firefox անվանումը
Պատկեր:Mozilla Firefox 3.5 logo 256.png|Firefox 3.5 — 22.0 (2009-2013) տարբերանշանը
Պատկեր:Mozilla Firefox logo 2013.svg|Firefox 23 — 56 (2013-2017) տարբերանշանը
Պատկեր:Firefox Logo, 2017.svg|Firefox 57 — 69 (2017-2019) տարբերանշանը


## Պատկերասրահ

File:Firefox Gnome3.png|Firefox ընդլայնումների կառավարում Gnome 3-ում
File:Mozilla-firefox-usage-data.svg|Firefox-ի ժողովրդականության աճը 2004–2008 թթ.
File:Usage share of web browsers (Source StatCounter).svg|Վեբ բրաուզերի օգտագործման վիճակագրությունը՝ ըստ StatCounter-ի
File:Firefox 30.0 on OS X Mavericks.png|Firefox 30.0 OS X Mavericks-ում
File:Screen Shot 2015-11-23 at 10.06.13 AM.png|Firefox 42.0 OS X El Capitan-ում
File:Firefox 57 High Sierra.png|Firefox 57.0 macOS High Sierra-ում
File:Firefox 57 Android.png|Firefox 57 Անդրոիդում
File:Firefox Android 62.png|Firefox 62 Անդրոիդում
File:Firefox 31 on Arch Linux.png|Firefox 31 Arch Linux-ում


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայքը

Կատեգորիա:Համակարգչային ծրագրեր
Կատեգորիա:Ազատ ծրագրային ապահովում
Կատեգորիա:Վեբ-դիտարկիչներ
Կատեգորիա:C++-ով գրված ազատ ծրագրային ապահովումներ
Կատեգորիա:Ազատ դիտարկիչներ
Slashdot

**Սլեշդոթը** (անգլերեն՝ *Slashdot*), որոշ ժամանակներ կարճեցված որպես՝ **/.**, տեխնոլոգիային վերաբերվող լուրերի կայք է, որի տերն է SourceForge, Inc.։ Դա պարունակում է մասնակիցների միջոցով ներկայացված և խմբագիրների միջոցով քննարկված ներկա պատահումների լուրեր՝ համակարգչամոլային ակցենտով։ Կայքի յուրաքանչյուր պատմություն նաև ունի իր ինտերնետային ֆուրումի նման՝ մեկնաբանության բաժին։ Կայքի անվան կապակցությամբ, նրա տերերը բացատրել են, որ դա «URL-ի մի տեսակ անտանելի ծաղրերգություն» է, որն ընտրվել է նրանց որոնք փորձում են կայքի URL-ը արտասանեն՝ շփոթեցնելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլալեզու կայքեր
Յան Միկալեֆ

**Յան Միկալեֆ** (), Մալթայի քաղաքական գործիչ։

Սկսած 2006 թ.-ի մայիսից նա հանդիսանում է Եվրոպայի խորհրդի Տեղական և տարածքային իշխանությունների կոնգրեսի Տեղական իշխանությունների պալատի նախագահը։ 2008 թ.-ի մայիսի 27-ին նա վերընտրվել է այդ պաշտոնում երկու տարի ժամկետով։

Լինելով մասնագիտությամբ իրավաբան (եվրոպական իրավունքի մասնագետ)՝ սկսած 1994 թ.-ից նա հանդիսանում է Գզիրա քաղաքում ավագանու անդամ և Մալթայի համայնքների ասոցիացիայի նախագահ սկսած 1996 թ.-ից։ Միջազգային ասպարեզում նրա քաղաքական կարիերան սկսվում է 1996 թ.-ից որպես Եվրոպայի խորհրդի Տեղական և տարածքային իշխանությունների կոնգրեսի պատվիրակության ղեկավար։

Կատեգորիա:Եվրոպայի խորհուրդ
Կատեգորիա:Մալթայի քաղաքական գործիչներ
Ալեքսանդր Դյումա (այլ կիրառումներ)

**Ալեքսանդր Դյումա** - անձնանուն, որով հայտնի են հետևյալ անձինք.

* Ալեքսանդր Դյումա (հայր) - ֆրանսիացի հայտնի գրող (1802-1870)
* Ալեքսանդր Դյումա (որդի) - նույնպես հայտնի ֆրանսիացի գրող, Ալեքսանդր Դյումա ավագի որդին (1824-1895)
Գեորգի Տուսուզով

**Գեորգի Բարոնի Տուսուզով**, ի ծնե **Գևորգ Լույսպարոնի Թուսուզյան** (), հայազգի խորհրդային թատրոնի և կինոյի դերասան է, ՌՍՖՍՀ վաստակավոր դերասան (1961)։

## Կենսագրություն
Գեորգի Տուսուզովը ծնվել է Նոր նախիջևանում 1986 թ.։ 1915 թ. ավարտում է Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։ Աշխատում է երդվյալ ատենակալ, ապա իրավաբան։ Ակտիվ պայքարում է թափառաշրջիկության և գողության դեմ։

Տուսուզովին միշտ գրավել է բեմը, ուսանողական տարիներից նա մասնակցում է ներկայացումներին։ Ռոստովում ընդունվում է «Թատերական արվեստանոցներ» թատերախումբը, ծանոթանում և ընկերանում է Եվգենի Շվարցին։ Ավելի ուշ մեկնում է Մոսկվա, ուր ելույթ է ունենում «Не рыдай!» պանդոկի բեմում, որպես կոնֆերանսիե։ 1924 թ. աշխատում է «Синяя блуза» թատրոնում։

1934 թվականի հունվարի 1-ին Տուսուզովը ընդունվում է «Սատիրայի թատրոն» և դառնում նրա լեգենդար «էպիզոդի արքա» - դերասանը։ Իր երկարատև կյանքում (95 տարի) նա չի խաղացել է և ոչ մի գլխավոր դեր, բայց խաղացել է (իր հաշվարկով) 2847 երկրորդական դեր։ Շատ է նկարահանվել կինոյում՝ դարձյալ երկրորդական դերեր։։

## Ֆիլմագրություն
# 1937 - Միայնակ առագաստը (Белеет парус одинокий)
# 1957 - Առանց հասցեի աղջիկը
# 1960 - Կուսական գարուն (Девичья весна), *խոհարար Բեզնոգովը*
# 1961 - Մարդը ոչ մի տեղից
# 1962 - Ուրախ պատմություններ - *ապուրից տուժածը*
# 1963 - Տուգանային հարված
# 1964 - Տվեք բողոքի գիրքը - *Կուզմիչ*
# 1964 - Թեթև կյանք
# 1965 - Բարև, ես եմ
# 1967 - Արթնացրեք Մուխինին - *Աքսինի*
# 1968 - Յոթ ծերուկ և մեկ աղջիկ
# 1969 - Սյուժե ոչ մեծ պատմվածքի համար
# 1969 - «13 աթոռ» պանդոկը - *պան Պեպուսևիչ*
# 1969 - Ռեզիդենտի սխալը - *մարդ ձիարշավարանում*
# 1970 - Ռեզիդենտի ճակատագիրը - *ապահովագրության գործակալ Կուտուզով*
# 1970 - Երկու ժպիտ
# 1971 - Հեռագիր
# 1971 - Ռուսական կայսրության թագը - *Էքսկուրավար*
# 1974 - Կեռնեխն ու տավիղը
# 1974 - Լև Գուրիչ Սինիչկին - *Տրիֆոն*
# 1976 - Վերջին զոհը - *վաշխառու*
# 1976 - «Հարյուր գրամ» քաջության համար
# 1980 - Կրոշի արձակուրդները
# 1980 - Գիշերային պատահար
# 1982 - Ռեզիդենտի վերադարձը - *ռադիոսիրող Կուտուզով*

## Պարգևներ
* ՌԽՍՀ վաստակավոր արտիստ, 1956

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1889 ծնունդներ
Կատեգորիա:1986 մահեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Նոր Նախիջևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստներ
Կատեգորիա:Վագանկովյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Տարաս Թուսուզյան

**Տարաս Գևորգի Թուսուզյան** (), Խորհրդային բանակի հայ գեներալ-մայոր 1965 թվականից։

1946 թվականին Մոսկվայում ավարտել է խորհրդային բանակի հրամանատարական կազմի կատարելագործման բարձրագույն դասընթացները։ II համաշխարհային պատերազմի ժամանակ եղել է բանակի ղեկավար աշխատակազմում՝ բանակի ապա օկրուգի մատակարարման վարչության պետ։ 1952-1969 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ զինկոմ։

Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի, Կարմիր աստղի 2 շքանշանով։

## Գրականություն
* Տիգրան Հայազն, Գարեգին Ղազարյան։ 1000 հայազգի գեներալներ, ծովակալներ։ Ե.,Հեղինակային հրատարակություն, 2009 թ., էջ 450։ ISBN 978-9939-53-105-2
* Арутюнян К.А., Погосян Г.Р. "Вклад армянского народа в победу в Великой Отечественной войне". М., 2010

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԶՈՒ հայ գեներալ-մայորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կրակե՛ք դաշնակահարի վրա

**Կրակեք դաշնակահարի վրա** (Tirez sur le pianiste), 1960 թվականի ֆրանսիական ֆիլմ՝ նկարահանված Ֆրանսուա Տրյուֆոյի կողմից։

Ֆիլմի գլխավոր դերակատարն է Շառլ Ազնավուրը։

2013 թվականին ֆիլմը ներկայացվել է «Ոսկե ծիրան» միջազգային կինոփառատոնի «Հետահայաց ցուցադրություններ» ծրագրում։

## Սյուժե
Ֆիլմը հիմնված է Դևիդ Գուդիսի "Ներքևում" վիպակի վրա։ Այն մի հայ ընտանիքի մասին է, որի զավակը՝ Ազնավուրի մարմնավորած Էդուարդ Սարոյանը, դժբախտ սիրո պատճառով վերջ է տվել դաշնակահարի իր հաջող կարիերային։ Ու ահա երբ թվում է, թե նա նոր սեր է գտել, և ամեն ինչ բարելավվում է, հաջորդում է ճակատագրի հերթական հարվածը...

## Դերերում
* Շառլ Ազնավուր - Չարլի Քոլեր/Էդվարդ Սարոյան
*Մարի Դյուբուա - Լենա
*Նիկոլ Բերժե - Թերեզա Սարոյան
*Ժան-Ժակ Ասլանյան - Ռիչարդ Սարոյան
*Դանիել Բուլանժե - Էրնեստ
*Սերժ Դավրի
*Ռիշար Կանայան - Ֆիդո Սարոյան
*Կլոդ Մանսար
*Ալբեր Ռեմի - Չիկո Սարոյան
* Միշել Մերսյե – Կլարիսա

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Criterion Collection essay by Kent Jones 

Կատեգորիա:1960 ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան վեպերի էկրանավորումներ
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործությունների էկրանավորումներ
Կատեգորիա:Ֆիլմեր ինքնասպանության մասին
Կատեգորիա:Նուար ֆիլմեր
Կատեգորիա:Սև-սպիտակ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Վեպերի էկրանավորումներ
Կատեգորիա:Փարիզում նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմեր Փարիզի մասին
Կատեգորիա:Ֆրանսերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիական դետեկտիվ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիական դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիական երաժշտական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիական թրիլեր ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիական մելոդրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիական քրեական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆրանսուա Տրյուֆոյի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 1960 թվականին
Կատեգորիա:1960-ականների ֆրանսիական ֆիլմեր
Կատեգորիա:1960-ականների ֆրանսերեն ֆիլմեր
Պիլսկի Կռուգլյակ Դեպո

մինի|250px|Պիլսկի Կռուգլյակ Դեպո

**Պիլսկի Կռուգլյակ Դեպո**, կառուցվել է 1870-1874 թթ., որը կապված է պրուսական հողերում երկաթուղու ինտենսիվ զարգացման հետ։ Դեպոն իր ճարտարապետական յուրահատուկ ոճով դարձավ պատմական օրինակելի կառույց Եվրոպայում։ Մի քանի տարի շահագործումից հետո դեպոյի մասին մոռացվել է։

Տեսնելով «Պիլսկի Կռուգլյակ Դեպո»-ի վիճակը՝ մի խումբ բնակիչները որոշեցին փրկել այդ պատմական հուշարձանը։

## Արտաքին հղումներ
* Պիլսկի Կռուգլյակ Դեպո  

Կատեգորիա:Երկաթուղային կայարաններ
Ժիրայր Օրագյան

**Ժիրայր Գրիգորի Օրագյան** (ստեղծագործական կեղծանունը՝ **Ջերարդո**, ), հայ էքսպրեսիոնիստ նկարիչ։

## Կենսագրական
Ժիրայր Օրագյանը ծնվել է 1901 թվականին Կոստանդնուպոլսում։ 1920 թվականին մեկնում է Հռոմ, սովորում է տեղի գեղարվեստի ակադեմիայում։ Ողջ կյանքը բնակվել է Իտալիայում։ Հեղինակ է բազմաթիվ գծանկարների, յուղաներկ և ջրաներկ աշխատանքների։ Օրագյանի ստեղծագործությունները ցուցադրվել են բազմաթիվ երկրներում։ Մոտ 100 գործ հեղինակը կտակել է Հայաստանին, գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում և Ժամանակակից արվեստի թանգարանում։

## Ցուցահանդեսներ
Անհատական ցուցահանդեսներ՝ 
*1947 - Հռոմ
*1958 - Հռոմ
*1961 - Հռոմ
*1966 - Երևան (հետմահու)
Մասնակցել է 1950 և 1955 թվականների Վենետիկի գեղանկարչական ցուցահանդեսներին։

## Գործերից
*«Ջարդը» (Եղեռն), 1951
*«Հիշատակներ Հայաստանեն» - 1952
*«Քաղաքը» - 1952
*«Նահտակներ» - 1952
*«Պար» - 1960
*«Զրույց» - 1960
*«Երեխաներ» - 1960
*«Սրճարան» - 1961
*«Գաղթականներ»
*«Որբեր»
*«Գյուղական կյանք»
*«Թափառաշրջիկ դերասաններ»
*«Իմ ընտանիքը»
*«Հանդիպում
*«Անսահմանության առջև»
*«Գյուղական ընտանիք»
*«Վշտակիցներ»
*«Երգող կանայք»

## Գրականություն
*Հ. Իգիթյան, Շ. Խաչատրյան «Ժիրայր Օրագյան» Երևան 1966
*«Армянский вопрос» Ереван 1991. Под ред. К.С. Худавердяна. 
*Мамулов С.С. «Удивительный народ из страны чудес» Книга 4. Москва, 2005 
*Awedissian O. «Peinters et sculpturs Armeniens» La Caire 1959 
*Ժիրայր Օրագյան, Կատալոգ, Երևան, 1966 թ., 
*Ա. Կյուզելյան, Կապույտ բոցի երազը, «Սով. արվեստ», 1961, № 9
*Կ. Կյուրղինյան, Ժիրայր Օրագյանի կտավների առձև. «Սով. արվեստ», 1967
*Onnig Avedissian, Peintres et sculpteurs Armeniens. Le Caire, 1959

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ժիրայր Օրագյանը zarkfoundation.com կայքում

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Սև պեննի

**Սև պեննի** (), Աշխարհի առաջին նամականիշն է։ Կատարված է սև գույնով և անվանագինը մեկ պեննի է (այստեղից էլ անվանումը)։ Թողարկվել է Անգլիայում 1840 թվականի մայիսի 6-ին։

## Նկարագիրը
Թագուհի Վիկտորիայի (Queen Victoria, 1819-1901) կիսադեմով նկարը առաջին փոստային նամականիշի համար փորագրել են Չարլզ և Ֆրեդերիկ Հիթերը (Charles and Fredrick Heath) ըստ Հենրի Քոուլի (Henry Cole) էսքիզի, որը իր հերթին արտանկարված էր Ուիլյամ Վայոնի (William Wyon, 1795-1851) ստեղծած մեդալյոնից։

## Թողարկման պատմությունը
Ռոուլենդ Հիլլի (Rowland Hill) ջանքերով 1840 թվականի մայիսի 6-ին թողարկվեցին աշխարհի առաջին փոստային նամականիշերը, որոնք պատմության մեջ մտան «Սև պեննի» անունով։ Առաջին նամականիշի և ծրարի ստեղծման մրցույթին ներկայացված էր ավելի քան 2700 առաջարկություն, որից ընտրվեց Չարլզ և Ֆրեդերիկ Հիթերների և Հենրի Քոուլի նախագիծը։

նամականիշները վաճառվել են մայիսի 1-ից, նախքան թողարկման պաշտոնական առաջին օրը։ Միաժամանակ թողարկվել էր երկու պեննի անվանագնով նամականիշ՝ նույն նկարով, բայց տպվել է կապույտ գույնով։ «Կապույտ երկու պենսանոցը» հիշատակվում է 1840 թվականի մայիսի 8-ին, որը կարող է նշանակել, որ վաճառել են «Սև պեննի»-ից երկու օր ուշ։

Փոստային ռեֆորմը նպաստեց Անգլիայում նամակագրության աճին (1939 թ. - 75 միլիոն, 1840 թ. - 168 միլիոն), հեշտացրեց փոստային առաքումների մշակումը, վճարման հաշվարկը։ Ռոուլենդ Հիլլը 1854 թվականին ընտրվեց անգլիական փոստային ծառայության գլխավոր քարտուղար և անգլիական կառավարությունից ստացավ նվեր՝ 20000₤, փոստային ռեֆորմի հաջողության համար։ Լոնդոնում տեղադրվել է Ռոուլենդ Հիլլի հուշարձանը, իսկ աճյունը հանգչում է Վեստմինիստրյան աբբայությունում՝ աշխարհում առաջին շոգեմեքենայի գյուտարար Ջեյմս Ուատտի (James Watt) կողքին։

Տպվել է 286700 թերթ՝ 68808000 նամականիշ։ Այն ժամանակ ծրարի օգտագործումը տարածված չէր՝ նամականիշը կպցվում էր ծալված և կնքված նամակի վրա, եթե նամակը չէին գցում, ապա նամականիշը պահպանվում էր։ Պահպանվել է ողջ տպաքանակի մոտ 3%, որը քիչ չէ։ Նամականիշը բարձր է գնահատվում, առաջինը լինելու պատճառով։

## Արտաքին հղումներ
200px|մինի|Ջեյկոբ Պերկինսի (Jacob Perkins) տպագրական հաստոցը, որով տպվել է «Սև պեննի»-ն
* «Ֆիլատելիայի աշխարհը»  
** «Փոստային նամականիշի նախորդները»  
** «Փոստային նամականիշի ծնունդը»  
** «Լեգենդար նամականիշներ»  
** «Հանրահայտ կեղծիքներ»  
* «Սըր Ռոուլենդի փողերը» - Նիկոլայ Չելանկի հոդվածը   
* «The Intertwining of Philatelic and Social History» - Ֆիլատելիայի պատմությունից 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի նամականիշներ
Կատեգորիա:Փոստային նամականիշեր
1171

Հանդիսանում է 12-րդ դարի ութերորդ տասնամյակի՝ 1170-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1170 և 1172 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
405

Հանդիսանում է 5-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ 400-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 404 և 406 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
*Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծեց հայերենի այբուբենը։

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Բեթ Էլ

**Բեթ Էլ** ()՝ հին քաղաք, որը գտնվում է Երուսաղեմից դեպի հյուսիս 17 կմ հեռավորության վրա։ Ներկայում այնտեղ գտնվում է արաբական Բեյթին գյուղը։

Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան վայրեր
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի հին քաղաքներ
Հովակիմ Լազարյան

**Հովակիմ Աղազարի Լազարյան** (), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ է։

## Կենսագրություն
Եղբոր՝ Հովհաննես Լազարյանի կտակի համաձայն, 1815 թվականին Մոսկվայում հիմնադրել է Լազարյան ճեմարանը։ Պաշտպանել է Հայոց եկեղեցու շահերն ու ինքնուրույնությունը, ինչպես նաև միջնորդել ռուսական կառավարության մոտ՝ անձեռնմխելի թողնելու ռուսահայ գաղութներին նախկինում տրված առանձնաշնորհներն ու արտոնությունները։ Մոսկվայի Վագանկովո գերեզմանոցում կառուցել է տվել Սուրբ Հարություն եկեղեցին։ Գրել է հայրենասիրական և երգիծական բանաստեղծություններ (անտիպ)։ Լազարյանի նամակները արժեքավոր տեղեկություններ են պարունակում XVIII դարի վերջի և XIX դարի սկզբի հայ հասարակական կյանքի վերաբերյալ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լազարյաններ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Հովհաննես Աղազարի Լազարյան

**Հովհաննես Աղազարի Լազարյան** (), հայ ազգային ազատագրական շարժման գործիչ է, Ռուսաստանի իսկական պետական խորհրդական, արդյունաբերող կալվածատեր։

## Կենսագրություն
Հովհաննես Լազարյանը օգտագործել է ռուսական արքունիքի հետ ունեցած մերձավոր հարաբերությունները՝ իրագործելու Հայաստանի ազատագրումը։ Գործուն մասնակցություն է ունեցել ազատագրական ծրագրերի մշակմանը։ Կազմել և ռուսական կառավարությանն է ներկայացրել «Պրն. Իվան Լազարևի նոտան» ծրագիրը, որում դրել է Ռուսաստանի հովանու ներքո հայ պետականության վերականգնման հարցը։ Մեծ նշանակություն է տվել լուսավորությանը։ Հովհաննես Լազարյանի միջոցներով դպրոցներ են բացվել Թիֆլիսում, Նոր Նախիջևանում, Գրիգորիոպոլում, հիմնադրվել է Լազարյան ճեմարանը, ռուսական օրիորդաց դպրոց՝ Ցարսկոյե Սելոյում, կառուցվել են հայոց եկեղեցիներ Մոսկվայում ու Պետերբուրգում։ Լազարյանը կառուցել է նաև Կիզելի և Պոլազնինոյի մետալուրգիական գործարանները։ 1786 թվականին ավստրիական կայսր Իոսիֆ II-ից ստացել է բարոնի, 1788 թվականին՝ կոմսի տիտղոս։
[350px|մինի|ձախից|Հովհաննես Աղազարի Լազարյանին նվիրված [ՀՀ փոստային նամականիշ]]Լազարյանը 1780-ական թվականներին Հովսեփ Արղությանի հետ ծավալուն բանակցություններ էր վարում ռւսական գործիչների հետ Հայաստանը ազատագրելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Լազարյաններ
Կատեգորիա:Հայ ոսկերիչներ
Կատեգորիա:Հայ բանկիրներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ ձեռնարկատերեր
Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ
Սումգայիթ

մինի|ձախից|220x220px|Բնակելի տներ Սումգայիթ քաղաքում։
**Սումգայիթ** (), քաղաք Ադրբեջանում, որը գտնվում է Կասպից ծովի ափին, Բաքվից 30 կմ դեպի հյուսիս։ Քաղաքի բնակչությունը մոտ 357,900 մարդ է, տարածքը՝ մոտ 83 կմ² և այն Ադրբեջանի 3-րդ խոշոր քաղաքն է։ Բնակչությունը՝ ։

## Պատմություն
Սումգայիթի ներկա տարածքում առաջին բնակավայրեր են եղել 16-րդ դարի վերջերից։
1935 թվականին Խորհրդային իշխանությունները որոշում են կայացրել այդ տեղայնքում զարգացնել ծանր արդյունաբերություն։ 1938-1941 թվականներին կառուցվեց ջերմաէլեկտրակայանը, որը պետք է էլեկտրականությամբ ապահովեր Բաքվի զարգացող նավթաարդյունաբերությունը։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո կառուցվեցին քիմիական և մետաղագործական համալիրներ։
Արդյունաբերության զարգացումը բնակչության մեծ հոսք ապահովեց և 1949 թվականի նոյեմբերի 22-ին Սումգայիթը ստացավ քաղաքի կարգավիճակ։

Սումգայիթն աշխարհին առավել հայտնի դարձավ 1988 թվականի փետրվարի 27-ից հետո, երբ այդ քաղաքում սկսվեցին կազմակերպված և պլանավորված հայկական բնակչության ջարդեր։ Այդ ջարդերն առաջին էթնիկ բռնություններ էին ԽՍՀՄ-ի նոր պատմության մեջ և մեծ դեր ունեցան ինչպես ընդհանուր ԽՍՀՄ փլուզման մեջ, այդպես էլ Ղարաբաղյան պատերազմի բռնկման։

Սումգայիթը նաև 2006 թվականին և 2007 թվականին առաջին տեղերն էր զբաղեցրել է Blacksmith Institute բնապահպանական խմբի կազմված ամենաաղտոտված միջավայրով քաղաքների ցանկում։

### Սումգայիթի ջարդեր

## Քույր քաղաքներ
*  Լյուդվիգշաֆեն, Գերմանիա
*  Բարի, Իտալիա
*  Չերկասի, Ուկրաինա
*  Չու Չոու, Չինաստան
*  Ջեյհան, Թուրքիա
*  Ռուսթավի, Վրաստան
*  Մոգիլեվ, Բելառուս
*  Լինց, Ավստրիա
*  Պիտեշտ, Ռումինիա
*  Ակթաու, Ղազախստան
*  Ջենովա, Իտալիա

## Տես նաև
* Սումգայիթի ջարդեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* Սումգայիթյան ջարդեր

Կատեգորիա:1949 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Կասպից ծովի նավահանգիստներ