Տետեյան եղբայրներ

**Տետեյան եղբայրներ** (Տիգրան Հարություն, Արամ Կարապետ, Հայկ Հակոբ, Ստեփան, Սարգիս), զմյուռնիահայ տպարանատեր-հրատարակիչներ, հասարակական-մշակութային գործիչներ, խմբագիրներ, թարգմանիչներ։ Սովորել են Զմյուռնիայի Մեսրոպյան վարժարանում։

Տետեյան եղբայրների հայրը՝ Հովհաննես Կարապետի Տետեյանը (1795 – 1878 թվականներ), զբաղվել է Անատոլիայից Եվրոպա գյուղատնտեսական ապրանքների արտահանությամբ։ 1867 թվականին Փարիզում կայացած բուսատեսակների համաշխարհային ցուցահանդեսում ներկայացրած 54 տեսակ մրգերի և պտուղների, ինչպես նաև վարդայուղի համար արժանացել է Մեծ ոսկյա մեդալին և այլ պարգևների։

1853 թվականին Տիգրան Հարությունը վաճառական հոր, ինչպես նաև հանգանակությամբ ձեռք բերված միջոցներով և եղբայրների աջակցությամբ հիմնադրել է տպարան «Տպարան Տետեյան եղբարոց» դրոշմատիպով, որը գործել է շուրջ 40 տարի։ Տպարանը մեծ դեր է կատարել արևմտահայ նոր ինքնուրույն և թարգմանական գրականության ավանդույթների ստեղծման ու զարգացման գործում։ Այստեղ են տպագրվել «Արփի արարատյան», «Ծաղիկ» հանդեսները, ավելի քան 208 հատոր ինքնուրույն և թարգմանական գրականություն, դասագրքեր, ձեռնարկներ, Ս. Տեր-Գասպարյանի, Դ. Չիլինգիրյանի, Մ. Մամուրյանի, Գ. Մսերյանի, Մ. Նուպարյանի, Մ. Միրզայանի և այլոց, ինչպես նաև Տտեյանների բազմաթիվ թարգմանություններ անգլերենից և ֆրանսերենից, այդ գրքերից շատերը առաջին հայերեն թարգմանություններ են և մեծ դեր են կատարել հայ մշակույթի պատմության մեջ։ Տտեյանների աշխատասիրությամբ է հրատարակվել «Օսմանյան պատմություն» աշխատությունը։ Նրանց տպարանում է լույս տեսել նաև հայատառ թուրքալեզու Նարեկը։

1859 թվականին Արամ Կարապետ, Տիգրան Հարություն Տետեյանների, Տ. Սավալանյանի, Գ. Կոստանյանի, Ս. Վանանդեցու և այլոց նախաձեռնությամբ հիմնադրվել է կրթական-մշակութային «Հաշտենից ընկերություն»-ը, 1860 թվական՝ նրա օրգան «Միություն» «Հանդես Հաշտենից»-ը, որն իր առջև նպատակ էր դրել հսկել ազգային վարժարանների գործունեությանը, օգնել որբ ու անտեր երեխաների ուսումնառությանը, ծավալել կրթալուսավորական գործունեություն։ 1861 թվականի նոյեմբերին Կալկաթայից վերադարձի ճանապարհին Մ. Նալբանդյանը կանգ է առել Զմյուռնիայում, հանդիպումներ ունեցել զմյուռնիահայ մտավորականության հետ, այցելել Տտեյանների տպարանը, ծանոթացել «Հաշտենից ընկերության» գործունեության ու նրա ղեկավարների հետ, ներկա եղել Զմյուռնիայի «Վասպուրական» թատրոնում բեմադրված ներկայացմանը։

**Տետեյան Տիգրան Հարություն Հովհաննեսի** (10.3.1832 թվական, Զմյուռնիա – 27.12.1868 թվական, Զմյուռնիա), հրատարակիչ, թարգմանիչ, լեզվաբան։ Աշակերտել է ժամանակի նշանավոր մանկավարժ Ա. Փափազյանին։ Սովորել է նաև Տրիեստի Մխիթարյան վարժարանում։ Տիրապետել է մի քանի օտար լեզուների։ Աշակերտական տարիներին զբաղվել է քարտեզագրությամբ։ 1852 թվականին ձեռնարկել է նոր տպարանի հիմնադրմանը։ Այդ նպատակով նախապես օգտագործել է Մեսրոպյան դպրոցի տպագրական սարքերը, այնուհետև Եվրոպայից ձեռք է բերել տառեր ձուլելու սարքավորում, մեքենաներ, զարդագրեր, զարդագծեր են։ Մայր տառերը գնել է Փարիզից, Վիեննայից։ Եղբայրների աշակցությամբ հրատարակել է «Արփի արարատյան» պարբերականը։ Գրել է բանաստեղծություններ, զբաղվել թարգմանական և հրատարակչական գործունեությամբ։ Տեղեկատվակա Համակարագչային Տեխնոլոգիաների թարգմանությամբ լույս է տեսել Ա. Դյումայի, Ժ. Բ. Մոլիերի, Ք. Շմիդտի և այլոց երկերի թարգմանությունները։ Կազմել է «Այբբենարան» (1854 թվական) և «Ընթերցարան» (1864 թվական) աշխարհաբար ձեռնարկները։ Տետեյան Տիգրան Հարություն գրչին է պատկանում նաև «Քերականություն հայերեն լեզվի» (1870 թվական) աշխատությունը, որն աշխարհաբարով գրված գրաբարի քերականություն է, որտեղ զուգահեռաբար տրվում է նաև արևմտահայերենի և թուրքերենի ձևաբանությունը։

**Տետեյան Արամ Կարապետ Հովհաննեսի** (1822-1901), Զմյուռնիա -25.2.1901 թվական, Զմյուռնիա), հրատարակիչ, թարգմանիչ, հրապարակագիր։ 1853 թվականից զբաղվել է գրական-հրատարակչական աշխատանքով։ «Բարեկենդանի անցաժամեր» (1853 թվական) ուսումնասիրության մեջ Ա. Կ. Տ.–ն քննել է հայկական ժողովրդական հանելուկների և ռեբուսների ծագումն ու բնույթը, բառախաղերը, առածները։ Գրել է երգիծական բանաստեղծություններ («Թիվ մեկ ապրիլ», «Անվանակոչություն»)։ 1853 Տետեյան Արամ Կարապետի թարգմանությամբ, առաջաբանով և ծանոթագրություններով լույս է տեսել Ու. Շեքսպիրի «Սխալների կատակերգություն»-ը (անավարտ), 1862 թվականին՝ «Վենետիկի վաճառականը» պիեսը՝ Ու. Շեքսպիրի ստեղծագործության համառոտ բնութագրով, 1866 թվականին՝ «Ռոմեո և Զուլիետ»-ը, 1879 թվականին՝ Ժ. Մոլիերի «Տարտյուֆ»-ը։ Մեփական գործերն («Ումպք զրասիրության», 1863 թվականին) ունեն ուսուցողական բնույթ (հանելուկներ, ռեբուսներ, խորհուրդներ են)։ Հրատարակել է «Դիմակ» (1862 թվական) պարբերականը։

**Տետեյան Հայկ Հակոբ Հովհաննեսի** (ծննդյան թվականը անհայտ – 1909 թվական), 19–րդ դար թարգմանիչ, հրատարակիչ։ Թղթակցել է «Բուրաստան Ս. Սահակյան» և «Ծաղիկ» հանդեսներին։ Հակոբ Հովհաննեսի Տետեյանի թարգմանությամբ (1854 թվական) լույս է տեսել «Երեսուն իրեք ծաղրաբանությունք Նասրեդդին խոշայի» (1858 թվականին) աշխատությունը, ապա «Հասկաքաղ աղջիկը» (1855 թվական) թատերախաղը, Վ. Հյուգոյի «Անշելո» (1863 թվականին) դրաման, Է. Սյուի «Փարիզի գաղտնիքները» (1863 թվականին)։ Հորինել և նոտագրել է զինվորական «Օսմանական քայլերգ»-ը («Մարշ Օսմանիե»)։ Թարգմանել և մամուլում հրատարակել է «Հազար ու մի գիշեր» հեքիաթների առաջին մասերը։

**Տետեյան Ստեփան Հովհաննեսի** (1823 թվական), Զմյուռնիա – 2.10.1906 թվական, Զմյուռնիա), հասարակական գործիչ։ Ստեփան Տետեյանը նպաստել է Տետեյան տպարանի գործունեությանը, զմյուռնիահայ գրողների ստեղծագործությունների տպագրությանը։ Հայերեն է թարգմանել Ժ. Ժ. Ռուսոյի գործերից։ Զբաղեցրել է մի շարք պատասխանատու պաշտոններ, եղել է Փարիզի և Լոնդոնի թուրք, դեսպանություններում թարգմանիչ, Զմյուռնիայի գավառական և քաղաքային ժողովների, տնտեսական և ուսումնական խորհուրդների անդամ, օժանդակել է Աղքատասհրաց ընկերությանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքահայ գործարարներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ լրագրողներ