Սուտրա

[մինի|360x360փքս|Հարավային Թուրքեստանից Բրահմի գրով գրված «Լոտոսի սուտրա» (բուդդիզմ) [սանսկրիտական ձեռագրի էջ]]
մինի|360x360փքս|Կալպա Սուտրայից (Ջայնիզմ) ձեռագրի էջ
**Սուտրա** (սանսկրիտ՝ सूत्र), հնդկական գրական ավանդույթներում աֆորիզմի կամ աֆորիզմների ժողովածուի՝ ձեռնարկ կամ տեքստ։ Սուտրաները հին և միջնադարյան հնդկական տեքստերի ժանր են, որոնք հանդիպում են հինդուիզմում, բուդդիզմում և ջայնիզմում:

Հինդուիզմում սուտրաները գրական ստեղծագործությունների առանձին տեսակ են, կարճ աֆորիստական նշումների ժողովածու։ Յուրաքանչյուր սուտրա ցանկացած կարճ կանոն է, թեորեմ, որը մի քանի բառերի կամ վանկերի մեջ է խտացված, որի շուրջ կարելի է հյուսել ծիսակատարության, փիլիսոփայության, քերականության կամ գիտելիքի ցանկացած ոլորտի ուսմունքներ։ Հինդուիզմի ամենահին սուտրաները գտնվում են Վեդաների Բրահմանա և Արանյակա շերտերում։Հինդուիստական փիլիսոփայության յուրաքանչյուր դպրոց, անցման ծեսերի վեդական ուղեցույցներ, արվեստի տարբեր ոլորտներ, իրավունք և սոցիալական բարոյագիտություն մշակել են համապատասխան սուտրաներ, որոնք օգնում են սովորեցնել և փոխանցել գաղափարները մեկ սերնդից մյուսին։

Բուդդիզմում սուտրաները, որոնք հայտնի են նաև որպես սուտտաներ, կանոնիկ սուրբ գրություններ են, որոնցից շատերը համարվում են Գաուտամա Բուդդայի բանավոր ուսմունքների գրառումներ։ Դրանք աֆորիստական չեն, բայց բավականին մանրամասն են, երբեմն կրկնվող։ Սա կարող է արտացոլել վեդայական կամ սանսկրիտական սուկտա (լավ ասված) բառից ծագումը, այլ ոչ թե սուտրա (թել) բառից։

Ջայնիզմում սուտրաները, որոնք հայտնի են նաև որպես սույաներ, Մահավիրայի կանոնիկ քարոզներն են, որոնք պարունակվում են Ջայնական Ագամաներում, ինչպես նաև որոշ ավելի ուշ (հետկանոնիկ) նորմատիվ տեքստերում։

## Ստուգաբանություն
մինի|240x240փքս|Քաշմիրում հայտնաբերված 17-րդ դարի կեչու կեղևից պատրաստված ձեռագիր՝ հին «Պանինի Սուտրա» քերականության վերաբերյալ տրակտատ
Սանսկրիտում *«*Սուտրա*»* բառը (սանսկրիտ ՝ सूत्र, պալիերեն՝ sutta, Ardha Magadhi՝ sūya) նշանակում է «թել»: Բառի արմատը «siv*»* է՝ «ինչը կարում և իրերը միասին է պահում»: Բառն ազգակցական է «sūci*»* (սանսկրիտ՝ सूचि) բառի հետ, որը նշանակում է «ասեղ, թել», և «sūnā*»* (սանսկրիտ՝ सूना) բառի հետ, որը նշանակում է «հյուսված»։

Գրականության համատեքստում սուտրա նշանակում է վանկերի և բառերի հավաքածու, «աֆորիզմի, կանոնի, ուղղության» ցանկացած ձև կամ ձեռնարկ, որոնք միմյանց հետ կախված են ինչպես թելերը, որոնցով կարելի է հյուսել ծիսակատարության, փիլիսոփայության, քերականության կամ գիտելիքի որևէ ոլորտի ուսմունքները։

Սուտրան հնդկական գրականության մեջ ցանկացած կարճ կանոն է, նշում է Մորիզ Վինտերնիցը, այն «մի քանի բառով խտացված թեորեմ» է։ Սուտրաների ժողովածուն դառնում է տեքստ, և սա կոչվում է նաև *սուտրա* (հաճախ գրվում է մեծատառով արևմտյան գրականության մեջ)։

Սուտրան տարբերվում է հին հնդկական գրականության մեջ հանդիպող այլ բաղադրիչներից, ինչպիսիք են Շլոկաները, Անուվյախաները և Վյախյաները։ Սուտրան համառոտ կանոն է, որը հակիրճ ներկայացնում է ուղերձը, մինչդեռ Շլոկան տող է, որը փոխանցում է ամբողջական ուղերձը և կառուցված է երաժշտական չափի որոշակի կանոններով, Անուվյախայան վերանայված տեքստի բացատրությունն է, մինչդեռ Վյախյան վերանայողի մեկնաբանությունն է։

## Պատմություն

Սուտրաները առաջին անգամ հայտնվում են վեդական գրականության Բրահմանա և Արանյակա շերտերում։ Դրանք ավելի ու ավելի շատ են հանդիպում Վեդանգաներում, ինչպիսիք են Շրաուտա սուտրաները և Կալպա սուտրաները։ Սրանք մշակվել են այնպես, որ դրանք հեշտությամբ փոխանցվեն ուսուցչից աշակերտին, անգիր սովորեն ստացողը քննարկման, ինքնուրույն ուսումնասիրության կամ որպես հղում։

Սուտրան ինքնին համառոտ կրճատում է, և վանկային թելերը դժվար է վերծանել կամ հասկանալ առանց ուղեկցող գիտական բհասյայի կամ վերծանող մեկնաբանության, որը լրացնում է «հյուսվածքը»։

Ժամանակակից դարաշրջանում պահպանված ամենահին ձեռագրերը, որոնք պարունակում են ընդարձակ սուտրաներ, Վեդաների մասն են կազմում, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի վերջից մինչև մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի կեսերը։ Օրինակ՝ «Այտարեյա Արանյակա»-ն, ըստ Վինտերնիցի, հիմնականում սուտրաների ժողովածու է։ Դրանց օգտագործման և հին արմատների մասին վկայում են սուտրաների հիշատակումները հին ոչ վեդայական հինդուիստական գրականության ավելի լայն ժանրում՝ Գաթհա, Նարաշանսի, Իտիհասա և Ախյանա (երգեր, լեգենդներ, էպոսներ և պատմություններ) անվանումով։

Հնդկական գրականության պատմության մեջ սուտրաների մեծ ժողովածուներ, որոնք վերաբերում էին գիտելիքի տարբեր ոլորտների, թվագրվել են մ.թ.ա. 600-ից մինչև մ.թ.ա. 200 թվականները (հիմնականում Բուդդայից և Մահավիրայից հետո), և սա անվանվել է «սուտրաների ժամանակաշրջան»։ Այս ժամանակաշրջանը հաջորդել է ավելի հին Չհանդաս ժամանակաշրջանին, Մանտրա ժամանակաշրջանին և Բրահմանա ժամանակաշրջանին։

## Հինդուիզմ
Հինդուիզմի սուտրաների ամենավաղ պահպանված նմուշներից մի քանիսը հանդիպում են Անուպադա սուտրաներում և Նիդանա սուտրաներում։ Առաջինը ներկայացնում է իմացաբանական բանավեճը, թե արդյոք Սրուտին, թե Սմրիտին պետք է համարվեն գիտելիքների ավելի հուսալի աղբյուր, մինչդեռ երկրորդը ներկայացնում է Սամավեդա երգեցողությունների և երգերի երաժշտական չափերի կանոնները։

Հինդուիզմի հին սուտրաների ավելի մեծ հավաքածուն համապատասխանում է վեց Վեդանգաներին կամ Վեդաների վեց ճյուղերին։ Սրանք վեց առարկաներ են, որոնք Վեդաներում ասվում է, որ անհրաժեշտ են Վեդաների լիակատար տիրապետման համար։ Վեց առարկաները, որոնք ունեին իրենց սուտրաները, սրանք էին՝ «արտասանություն (Շիկշա), չափ (Չանդաս), քերականություն (Վյակարանա), բառերի բացատրություն (Նիրուկտա), ժամանակի հաշվարկ աստղագիտության միջոցով (Ջյոտիշա) և ծիսական ծեսեր (Կալպա): Մաքս Մյուլլերի խոսքով՝ առաջին երկուսը վեդայական դարաշրջանում համարվում էին անհրաժեշտ Վեդան կարդալու համար, երկրորդ երկուսը՝ այն հասկանալու համար, իսկ վերջին երկուսը՝ վեդայական գիտելիքները յաջնաներում (կրակի ծեսեր) կիրառելու համար: Դրանց համապատասխանող սուտրաները ներդրված են Վեդաների Բրահմանա և Արանյակա շերտերի մեջ: Օրինակ՝ Թաիթիրիա Արանյական 7-րդ գրքում ներառում է սուտրաներ ճշգրիտ արտասանության համար՝ «Տառերի մասին», «Շեշտերի մասին», «Քանակի մասին», «Մատակարարման մասին» և «Էվֆոնիկ օրենքների մասին» կարճ արտահայտություններից հետո:

Վեդաների փիլիսոփայական, մտահայեցողական տեքստի չորրորդ և հաճախ վերջին շերտը՝ Ուպանիշադները, նույնպես ունեն ներդրված սուտրաներ, ինչպիսիք են Թայթիրիա Ուպանիշադում հանդիպողները։

Հին վեդայական սուտրաների գրականության ժողովածուն, որը պահպանվել է՝ ամբողջությամբ կամ մասամբ, ներառում է Կալպա սուտրաները, Շուլբա սուտրաները, Սրաուտա սուտրաները, Դհարմա սուտրաները, Գրհյա սուտրաները և Սմարթա ավանդույթները։ Հին սուտրաները հայտնի են նաև այլ ոլորտներով, ինչպիսիք են ստուգաբանությունը, հնչյունաբանությունը և քերականությունը։

### Հետվեդական սուտրաներ
Հինդուիստական փիլիսոփայության տարբեր դպրոցներում սուտրա տեքստերի որոշ օրինակներ են՝

* Բրահմա Սուտրաներ (կամ Վեդանտա Սուտրա) – սանսկրիտ տեքստ, որը կազմվել է Բադարայանայի կողմից, հավանաբար մ.թ.ա. 200-ից մինչև մ.թ. 200 թվականը։ Տեքստը պարունակում է 555 սուտրա չորս գլուխներում, որոնք ամփոփում են Ուպանիշադների փիլիսոփայական և հոգևոր գաղափարները։ Այն հինդուիստական փիլիսոփայության Վեդանտա դպրոցի հիմնարար տեքստերից մեկն է։
* Յոգա Սուտրաներ – պարունակում է յոգայի վերաբերյալ 196 սուտրա, այդ թվում՝ ութ վերջույթների և մեդիտացիայի մասին: Յոգա Սուտրաները կազմվել են մոտավորապես մ.թ. 400 թվականին Պատանջալիի կողմից՝ յոգայի մասին նյութեր վերցնելով ավելի հին ավանդույթներից: Տեքստը մեծ ազդեցություն է ունեցել հնդկական մշակույթի և հոգևոր ավանդույթների վրա և միջնադարյան դարաշրջանի ամենաշատ թարգմանված հին հնդկական տեքստերից մեկն է՝ թարգմանված մոտ քառասուն հնդկական լեզուներով:
* Սամխյա Սուտրա – հինդուիստական փիլիսոփայության Սամխյա դպրոցի հիմնական սանսկրիտական տեքստերի ժողովածու է, այդ թվում՝ Կապիլայի դուալիզմի մասին սուտրաները: Այն բաղկացած է վեց գրքից՝ 526 սուտրաներով:
* Վայշեշիկա Սուտրա – հինդուիզմի Վայշեշիկա դպրոցի հիմնարար տեքստը, որը թվագրվում է մ.թ.ա. 4-րդ և 1-ին դարերի միջև ընկած ժամանակահատվածով, որի հեղինակը Կանադան է։ 370 սուտրաներով այն աֆորիստական ձևով սովորեցնում է ոչ աստվածային բնագիտություն, իմացաբանություն և դրա մետաֆիզիկա։ Տեքստի առաջին երկու սուտրաները ընդարձակվում են հետևյալ կերպ՝ «Հիմա Դհարմայի բացատրությունը. բարգավաճման և փրկության միջոցը Դհարման է»։
* Նյայա Սուտրաներ – Նյայա հինդուիստական փիլիսոփայության դպրոցի հին տեքստ, որը կազմվել է Ակշապադա Գաուտամայի կողմից մ.թ.ա. 6-րդ դարից մինչև մ.թ. 2-րդ դարը։ Այն աչքի է ընկնում գիտելիքների և տրամաբանության վրա կենտրոնանալով՝ առանց վեդայական ծեսերի հիշատակման։ Տեքստը ներառում է 528 աֆորիստական սուտրաներ՝ բանականության, տրամաբանության, իմացաբանության և մետաֆիզիկայի կանոնների մասին։ Այս սուտրաները բաժանված են հինգ գրքերի, որոնցից յուրաքանչյուրում կա երկու գլուխ։ Առաջին գիրքը կառուցված է որպես ընդհանուր ներածություն և տասնվեց կատեգորիայի գիտելիքների բովանդակություն։ Երկրորդ գիրքը վերաբերում է պրամանային (իմացաբանություն), երրորդը՝ պրամեյային կամ գիտելիքի առարկաներին, իսկ տեքստը քննարկում է գիտելիքի բնույթը մնացած գրքերում։
* Միմամսա Սուտրաներ – հինդուիզմի Միմամսա դպրոցի հիմնարար տեքստը, որի հեղինակը Ջայմինին է։ Այն շեշտը դնում է Վեդաների վաղ մասի, այսինքն՝ ծեսերի և կրոնական ստեղծագործությունների վրա՝ որպես փրկության միջոցներ։ Դպրոցը շեշտը դրել է բառերի ընտրության, նախադասությունների կառուցման ճշգրտության վրա, մշակել է լեզվի և ցանկացած տեքստի մեկնաբանման կանոններ, ընդունել, ապա կատարելագործել Նյայա դպրոցի տրամաբանության սկզբունքները և մշակել է իմացաբանության լայնածավալ կանոններ։ Աթեիստական դպրոցը, որը պաշտպանում էր արտաքին վեդայական զոհաբերություններն ու ծեսերը, պարունակում է տասներկու գլուխ՝ գրեթե 2700 սուտրաներով։
* Դհարմա-սուտրաներ՝ Ապաստամբայի, Գաուտամայի, Բաուդհայանայի և Վասիշտայի
* Արտհա-սուտրաներ – Չանակյայի և Սոմատևայի Նիտի Սուտրաները կառավարման, իրավունքի, տնտեսագիտության և քաղաքականության վերաբերյալ տրակտատներ են: Չանակյայի Նիտի Սուտրաների տարբերակներ հայտնաբերվել են Շրի Լանկայում և Մյանմայում: Չանակյայի ավելի համապարփակ աշխատանքը՝ Արտհաշաստրան, ինքնին կազմված է բազմաթիվ մասերից՝ սուտրա ոճով, որտեղ հին գրքի առաջին Սուտրան ընդունում է, որ այն նախորդ գիտնականների Արտհա գիտելիքների ժողովածու է:
* Կամասուտրա ՝ հին հնդկական սանսկրիտական տեքստ կյանքում սեռական և հուզական բավարարվածության մասին
* Մոկշա-սուտրաներ
* Շիվա Սուտրաներ ՝ տասնչորս տողեր, որոնք կազմակերպում են սանսկրիտտի հնչյունները
* Նարադա Բհակտի Սուտրա – մեծարված հինդուիստական սուտրա, որը, ըստ որոշ տեղեկությունների, արտասանել է հայտնի իմաստուն Նարադան։
* Շանդիլյա Բհակտի Սուտրա - հարյուր բհակտի սուտրաների հավաքածու, որը խոսում է վեդիկ իմաստուն Բրահմարշի Շանդիլյան: Այս սուտրաները կոչվում են նաև Շանդիլյա Սուտրաներ։

## Բուդդիզմ
Բուդդիզմում սուտտան կամ սուտրան կազմում է կանոնիկ գրականության մի հատված։ Այս վաղ բուդդայական սուտրաները, ի տարբերություն հինդուիստական տեքստերի, աֆորիզմային չեն, այլ, որպես կանոն, բավականին երկար են։ Բուդդայական «սուտտա» կամ «սուտրա» տերմինը, հավանաբար, ծագում է սանսկրիտում «սուկտա» (սու + ուկտա) բառից, որը նշանակում է «լավ ասված», արտացոլելով այն համոզմունքը, որ «Բուդդայի ասած ամեն ինչ լավ ասված էր»։ Դրանք մարմնավորում են քարոզների էությունը, որոնք փոխանցում են «լավ ասված» իմաստություն, նման ջայնիստական սուտրաներին։

Չինարենում սրանք հայտնի են որպես 經 (փինյին ՝ ջինգ): Այս ուսմունքները կազմում են Տրիպիտակայի մաս, որը մասնավորապես կոչվում է Սուտտա Պիտակա: Բազմաթիվ նշանակալի կամ ազդեցիկ Մահայանա տեքստեր, ինչպիսիք են «Պլատֆորմ Սուտրան» և «Լոտոսի Սուտրան», կոչվում են սուտրաներ, չնայած դրանք վերագրվում են շատ ավելի ուշ շրջանի հեղինակների:

«Theravada» բուդդիզմում սուտտաները կազմում են Պալի կանոնի երկրորդ «զամբյուղը» (pitaka): «Rewata Dhamma»-ն և «Bhikkhu Bodhi»-ն նկարագրում են «Sutta Pitaka»-ն այսպես՝

## Ջայնիզմ
Ջայնիստական ավանդույթում սուտրաները «ֆիքսված տեքստի» կարևոր ժանր են, որը նախկինում անգիր էին սովորում։

Օրինակ՝ Կալպա Սուտրան ջայնիզմի տեքստ է, որը ներառում է վանական կանոններ, ինչպես նաև ջայնիստ տիրթանկարների կենսագրությունները: Շատ սուտրաներ քննարկում են ջայնիզմի ասկետիկ և աշխարհիկ կյանքի բոլոր ասպեկտները: Օրինակ՝ տարբեր հին սուտրաներ, մասնավորապես մ.թ. 1-ին հազարամյակի սկզբից, խորհուրդ են տալիս աղոթքի բհակտին որպես ջայնիզմի անփոխարինելի պրակտիկա:

Ջայնական ավանդույթի պահպանված սուրբ գրությունները, ինչպիսիք են Ակարանգա Սուտրան (Ագամաս), գոյություն ունեն սուտրա ձևաչափով, ինչպես նաև Թաթվարթհա Սուտրան՝ սանսկրիտական տեքստ, որն ընդունվում է բոլոր չորս ջայնական աղանդների կողմից որպես ամենահեղինակավոր փիլիսոփայական տեքստ, որն ամբողջությամբ ամփոփում է ջայնականության հիմքերը։

## Տես նաև
* Անանդա Մարգա

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Monier-Williams, Monier. (1899) *A Sanskrit-English Dictionary*. Delhi:Motilal Banarsidass. p.&nbsp;1241
* 

## Արտաքին հղումներ
*SuttaCentral Հանրության սեփականություն հանդիսացող Պալի Տիպիտակայի և այլ հավաքածուների սուտտաների թարգմանությունները բազմաթիվ լեզուներով
*Բուդդայական սուրբ գրությունները մի քանի լեզուներով
*Ավելի շատ Մահայանա Սուտրաներ
*Հինդուիստական ​​վեդաներ, Ուպանիշադներ, Պուրանաներ և Վեդանտա Sacred-texts.com
*Ժամանակակից սուտրա
*Թվային սանսկրիտ բուդդայական կանոն
*Իդա Բ․ Ուելսի հիշատակին նվիրված սուտրաների գրադարան (Պալի Սուտտաներ)
*Չինարեն և անգլերեն բուդդայական սուտրաներ
*Պատանջալիի Յոգա Սուտրաների թարգմանությունները բազմաթիվ լեզուներով | Վիմալ Շարմայի Յոգա Սուտրաներ

Կատեգորիա:Արևելյան փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Աֆորիզմներ
Կատեգորիա:Բուդդայականության հասկացություններ
Կատեգորիա:Բուդդայականություն
Կատեգորիա:Գրական ժանրեր
Կատեգորիա:Գրականություն
Կատեգորիա:Կրոնը Հնդկաստանում
Կատեգորիա:Կրոնը հին պատմության մեջ
Կատեգորիա:Հինդուիզմ
Կատեգորիա:Հնդկական գրականություն
Կատեգորիա:Հնդկական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Հոգևորություն
Կատեգորիա:Ջայնիզմ
Կատեգորիա:Սանսկրիտ
Կատեգորիա:Սանսկրիտ գրականություն
Կատեգորիա:Սանսկրիտ եզրույթներ
Կատեգորիա:Սուրբ գրքեր