Արթուր

**Արթուր, **կելտական ծագմամբ տղամարդու անուն։

## Ստուգաբանություն
[220px|մինի|Արթուր արքայի արձանը [Ալբրեխտ Դյուրեր էսքիզի հիման վրա Ինսբրուքում։]]
Արթուր անվան ծագման շուրջ տարաձայնություններն ու քննարկումները դեռևս շարունակվում են։ Որոշ հետազոտողներ գտնում են, որ այն փոխառվել է (չճանաչված ծագումնաբանությամբ, սակայն ամենայն հավանականությամբ` մեսսապական կամ էտրուսկական) հռոմեական հեթանոսական *Artōrius* ազգանունից։

Որոշ գիտնականներ նշում են, որ լեգենդար Արթուր թագավորի անունը հենց Արթուր տարբերակով հայտնվել է Արթուրի մասին պատմող լատինական տեքստերում, և երբեք հանդես չի եկել *Artōrius* տարբերակով (չնայած դասական լատիներենի *Artōrius*-ը վուլգար լատիներեն բարբառներում դարձել է *Arturius*)։ Այնուամենայնիվ, սա չի կարող վերջնական պատկերացում տալ Արթուր անվան ծագման մասին, քանի որ բացառված չէ, որ *Artōrius*-ը կարող էր դառնալ Art(h)ur, որը փոխառվել է ուելսերենի բառապաշար։

Մեկ այլ հնարավոր տարբերակ է նաև այն, որ անունը ծագել է բրիտոնական **Arto-rīg-ios* հայրանունից (որի արմատը`**arto-rīg-* արջ-աստված, հայտնվել է հին իռլանդերեն *Art-ri* անվան մեջ) լատինաֆիկացրած *Artŏrius* (կարճ *-ŏ-* ով) անվան միջոցով, որը իր հերթին միացված է դասական լատիներեն *Artōrius*-ին, (երկար *-ō-*ով), ինչն էլ հետագայում բնականորեն կձևավորվեր նեո-բրիտոնիկ (ուելսերենի, կորնական ու բրետոնական լեզուների անմիջական նախախահայրը) **Arθṻr* տարբերակը։

Հաճախ հանդիպող ուելսերենից ծագած «արջ» + (g)wr «մարդ» (ավելի վաղ` բրիտոնական լեզվով՝ **Arto -uiros*) տարբերակը հնարավոր չէ հնչյունաբանական և ուղղագրական պատճառներով. հատկանշական է, որ բրիտանական Arto-uiros բարդ անունից ծագում են Հին Ուելսական **Artgur* (որտեղ «u»-ը համապատասխանում է կարճ /u/ հնչյունին) և Միջին/Արդի Ուելսական **Arthwr* և ոչ թե *Arthur* անունը (որտեղ -u- համապատասխանում է երկար /ʉː/ հնչյունին)։

Ուելսական պոեզիայում անունը միշտ արտասանվում էր որպես Արթուր, և հանգավորվում էր բացառապես *-ur* վերջավորությունն ունեցող բառերի հետ, և ոչ մի դեպքում *-wr-*ով ավարտվող բառերի հետ, ինչն էլ հաստատում է, որ երկրորդ տարրը չի կարող լինել *[g]wr* (մարդ)։

Գոյություն ունի նաև այլընտրանքային տարբերակ, որը, սակայն գիտնականների կողմից քիչ ընդունվեց, ըստ որի՝ Արթուր անունը ծագում է լատիներեն Arcturus բառից (Boötes համաստեղության ամենավառ աստղը, ինչը գտնվում է Մեծ Արջի մոտ), որը հունական Αρκτοῦρος-ի (*Arktouros*) լատինացված տարբերակն է (arktos-bear-արջ) և (οὖρος - ouros - պաշտպան, պահապան)։ Դասական լատիներեն *Arcturus*-ը կարող է դառնալ *Art(h)ur*, եթե փոխառվում է ուելսական բառապաշար, իսկ դրա փայլը և դիրքը երկնքում մարդկանց ստիպում է այն համարել որպես «արջի պահապան» և Boötes-ի մյուս աստղերի առաջնորդ։

Համանման անուն է նաև հին իռլանդերեն *Artúr*-ը, որն ուղղակիորեն ծագել է հին ուելսերենից կամ կումբրիկերեն *Artur* անունից։ Պատմականորեն այս անվան ամենավաղ կրողներից է Այդանի (Áedán mac Gabráin) որդին կամ թոռը, որը մահացել է 609 թվականին։

## Այլ լեզուներով

* ալբաներեն՝ Artur
* արաբերեն՝ أرثر, ارثور, ارتور
* հայերեն՝  (Artur)
* բասկերեն՝ Artur, Artza
* բրետոներեն՝ Arzhur
* բուլղարերեն՝ Артур (Artur)
* կատալաներեն՝ Artur, Artús
* չինարեն՝ 亚瑟 (Yàsè)
* խորվաթերեն՝ Artur
* չեխերեն՝ Artuš, Artur
* դանիերեն՝ Arthur
* նիդերլանդերեն՝ Arthur, Artuur
* էստոներեն՝ Artur
* անգլերեն՝ Arthur
* ֆիններեն՝ Artturi, Arttu, Arto
* ֆրանսերեն՝ Arthur
* գալիսերեն՝ Artur, Artús
* վրացերեն՝ ართური (Արթուրի)
* գերմաներեն՝ Artur, Arthur
* հունարեն՝ Αρθούρος (Arthouros/Artouros)
* եբրայերեն՝ ארתור (Artur)
* հունգարերեն՝ Artúr
* իսլանդերեն՝ Arthur
* իռլանդերեն՝ Artúr
* իտալերեն՝ Arturo
* ճապոներեն՝ アーサー (կատականայով)
* կորեերեն՝ 아서 (Ասեո), 아써 (Ասսեո), 아더 (Ադեո)
* լատիներեն՝ Arturus/Arthurus, Artorius/Arturius
* լատիշերեն՝ Artūrs
* լիտվերեն՝ Artūras
* մալթայերեն՝ Arturu, Turu
* նորվեգերեն՝ Artur
* օսերեն՝ Артур (Artur)
* լեհերեն՝ Artur
* պորտուգալերեն՝ Artur, Arthur
* ռումիներեն՝ Arthur, Artur
* ռուսերեն՝ Артур (Artur)
* սերբերեն՝ Артур (Artur)
* սլովակերեն՝ Artúr
* սլովեներեն՝ Artur
* իսպաներեն՝ Arturo
* շվեդերեն՝ Artur
* թուրքերեն՝ Artur
* ուկրաիներեն՝ Артур (Artur)
* ուզբեկերեն՝ Artur
* ուելսերեն՝ Arthur

## Կրողներ
* Արքա Արթուր, բրիտանական էպոսի հերոս,
* Արթուր (Ուելսի արքայազն), Հենրի VII-ի և Էլիզաբեթ Յորքիի ավագ որդին, Անգլիական գահի ժառանգորդը։ Մահացել է 15 տարեկանում՝ այդպես էլ չբարձրանալով գահին։
* Արթուր Աբրահամ, Գերմանիայում հանդես եկող հայազգի պրոֆեսիոնալ բռնցքամարտիկ,
* Արթուր Ազարյան, հայ խմբագիր, թարգմանիչ, լրագրող, հրապարակախոս, հեռուստատեսային գործիչ,
* Արթուր Ալեքսանյան (ըմբշամարտիկ), հայ հունահռոմեական ըմբշամարտիկ, աշխարհի կրկնակի չեմպիոն, Եվրոպայի եռակի չեմպիոն, Օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիր և 2016 թվականի Ամառային Օլիմպիական խաղերի ոսկե մեդալակիր,
* Արթուր Աղաբեկյան, ՀՀ և ԼՂՀ պետական և ռազմական գործիչ, գեներալ-լեյտենանտ,
* Արթուր Աղաբեկյան (ազատամարտիկ), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից,
* Արթուր Արմին, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում բնակվող հայազգի գիտնական և հայագետ,
* Արթուր Բեմբրիջ, անգլիացի նախկին ֆուտբոլիստ,
* Արթուր Բորուց, լեհ ֆուտբոլիստ, անգլիական «Բորնմութի» և Լեհաստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի դարպասապահը,
* Արթուր Դարվիլ, անգլիացի դերասան և երաժիշտ,
* Արթուր Դրյուրի, ՖԻՖԱ 5-րդ նախագահ,
* Արթուր Էդինգտոն, անգլիացի աստղագետ, ֆիզիկոս, Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ 1914-ից,
* Սըր Արթուր Էվանս, անգլիացի հնագետ,
* Արթուր Թարխանյան, հայ ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր (1972), ՀԽՍՀ ժողովրդական. (1987) ճարտարապետ,
* Արթուր Լեոնարդ Շավլով, ամերիկացի ֆիզիկոս, Ազգային ակադեմիայի անդամ (1970), Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1981),
* Արթուր Լեսլի Մորտոն, անգլիացի պատմաբան, գրականագետ և հրապարակախոս,
* Արթուր Կոնան Դոյլ, անգլիացի գրող (ծագումով շոտլանդացի), որին համաշխարհային հռչակ են բերել Շերլոկ Հոլմսի և դոկտոր Վաթսոնի մասին դետեկտիվ պատմվածքները,
* Արթուր Մեսչյան, հայ ճարտարապետ, երաժիշտ, կոմպոզիտոր, ռոք-երաժիշտ, բանաստեղծ, երգիչ, նկարիչ։

## Ծանոթագրություններ

;Աղբյուրներ

* .
* .
* . (EBSCO subscription required for online access.)
* .
* .
* .
* .
* . (JSTOR subscription required for online access.)
* Jaski, Bart, *Early Irish examples of the name Arthur*, *Z.C.P.* band 56, 2004

## Հղումներ
Արթուր անունի նշանակությունը։ Артур Անունների ազատ հանրագիտարան

Կատեգորիա:Արական անձնանուններ