Բիլ (քաղաք)

**Բիլ** (նաև՝ **Բիեն**; , , պաշտոնապես՝ *Biel/Bienne*), քաղաք Շվեյցարիայի հյուսիս-արևմուտքում, Բեռն կանտոնում, Բիլ լճի ափին (, ).

Բիլը գտնվում է Շվեյցարիայի գերմանախոս և ֆրանսախոս հատվածների լեզվական սահմանագծի վրա, և նրա ողջ տարածքում այդ երկու լեզուներն էլ հավասարապես գործածվում են։ *Բիլ*ը քաղաքի գերմանական անվանաձևն է, *Բիեն*ը՝ ֆրանսիական։ Քաղաքը հիշատակելիս հաճախ գործածում են այդ երկու անվանաձևերը միասին, իսկ 2005 թվականի հունվարի 1-ից *Biel/Bienne*-ը (Բիլ/Բիեն) դարձել է նրա պաշտոնական անվանաձևը։ Մինչ այդ քաղաքը պաշտոնապես անվանվում էր *Բիլ*։

Բնակավայրը գտնվում է Յուրա լեռնազանգվածի հենց առաջին լեռնաշղթայի ստորոտին, զբաղեցնում է 21,19 քառակուսի կիլոմետր տարածք, որի 45,5 տոկոսը զբաղեցնում են շենքերն ու փողոցները, մոտավորապես այդքան էլ՝ անտառները, իսկ մնացած 10 տոկոսը՝ ջրային տարածքներն ու մշակովի հողերը։

2017 թվականի տվյալներով՝ բուն քաղաքում ապրում էր շուրջ 55 հազար, իսկ ամբողջ ագլոմերացիայում՝ մոտաորապես 106 հազար մարդ։ 19-րդ դարից ի վեր Բիլը համարվում է երկրի արդյունաբերական, այդ թվում՝ ժամացույցների արտադրության  կենտրոններից մեկը։

## Պատմություն
thumb|left|Բիլ/Բիենը 1546 թվականին
Բիլ լճի ափերին մարդիկ բնակություն են հաստատել դեռ վաղնջական ժամանակներում. ներկայիս քաղաքի մերձակայքում՝ Ֆինգելցում 1874 թվականին հնագիտական պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են նորքարեդարյան երկու բնակավայրերի հետքեր (Vingelz / Hafen հնավայրն արդեն իսկ ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում)։ Մի ուշբրոնզեդարյան բնակավայր էլ հայտնաբերվել է Ֆինգելցից արևելք։ Գալլական պատերազմներից ու հին հռոմեացիների տիրապետության շրջանից հետո այս տարածաշրջանում իրենց գերիշխանությունն են հաստատել գերմանական ցեղերը։ Ընդ որում՝ հին հռոմեացիների օրոք Պետինեսկայից (*Petinesca*) մինչև Պիեռ Պերտուիս (*Pierre Pertuis*) կամ Սալոդրում (*Salodurum*, ներկայիս *Solothurn*-ը) ճանապարհ է կառուցվել, որն անցել է այսօրվա Բիլ/Բիենի մի հատվածը համարվող Մետ ավանով։ Մետում հայտնաբերվել են նաև հին հռոմեական ու վաղ միջնադարյան շինությունների հիմքեր և չորրորդ դարի մի գերեզմանատուն։

## Ժողովրդագրություն
Քաղաքի բնակչության թվաքանակը ժամանակի ընթացքում կրել է հետևյալ փոփոխությունները

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.8)
ImageSize  = width:800 height:500
PlotArea   = top:10 left: 100 bottom:90 right:100
Legend     = columns:3 left:220 top:70 columnwidth:160
AlignBars  = justify
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:65000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:13000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:2600 start:0
Colors=
 id:TO     value:yellowgreen      legend:Ամբողջը
 id:GE     value:teal      legend:Գերմանախոս
 id:FR     value:green      legend:Ֆրանսախոս
 id:CA     value:lightpurple      legend:Կաթոլիկ
 id:PR     value:oceanblue      legend:Բողոքական
 id:SW     value:red      legend:Շվեյցարացի
PlotData=
  color:yellowgreen width:40   mark:(line,white) align:center
  bar:1850 from:start till:5609 text:"5,609" color:TO
  bar:1880 from:start till:16579 text:"16,579" color:TO
  bar:1910 from:start till:32136 text:"32,136" color:TO
  bar:1930 from:start till:37726 text:"37,726" color:TO
  bar:1950 from:start till:48342 text:"48,342" color:TO
  bar:1970 from:start till:64333 text:"64,333" color:TO
  bar:1990 from:start till:51893 text:"51,893" color:TO
LineData =
  points:(213,172)(307,225)  color:GE
  points:(307,225)(400,244)  color:GE
  points:(400,244)(493,288)  color:GE
  points:(493,288)(587,314)  color:GE
  points:(587,314)(680,259)  color:GE
  points:(213,110)(307,147)  color:FR
  points:(307,147)(400,162)  color:FR
  points:(400,162)(493,180)  color:FR
  points:(493,180)(587,197)  color:FR
  points:(587,197)(680,188)  color:FR
  points:(213,100)(307,120)  color:CA
  points:(307,120)(400,127)  color:CA
  points:(400,127)(493,143)  color:CA
  points:(493,143)(587,230)  color:CA
  points:(587,230)(680,200)  color:CA
  points:(213,180)(307,252)  color:PR
  points:(307,252)(400,279)  color:PR
  points:(400,279)(493,326)  color:PR
  points:(493,326)(587,336)  color:PR
  points:(587,336)(680,251)  color:PR
  points:(120,122)(213,184)  color:SW
  points:(213,184)(307,267)  color:SW
  points:(307,267)(400,309)  color:SW
  points:(400,309)(493,375)  color:SW
  points:(493,375)(587,411)  color:SW
  points:(587,411)(680,340)  color:SW


## Կլիմա

## Ազգային նշանակության պատմամշակութային հուշարձաններ
Շվեյցարիայի ազգային նշանակության պատմամշակութային հուշարձանների ցանկում ընդգրկած են *Alte Krone*-ն, նկարչական *Atelier Robert* ստուդիան, *Rockhall Manor*-ը, երկաթուղային գլխավոր կայարանը, *Jordi-Kocher House*-ը, Անարատ հղության Սուրբ Մարիամ կաթոլիկ եկեղեցին ,  *Kongresshaus*-ը, *Kontrollgebäude*-ն, the *Neuhaus* թանգարանը՝ *Robert Foundation*-ի հավաքածուով, *Schwab Museum*-ը, քաղաքային բողոքական (ռեֆորմիստական) եկեղեցին, *General Motors*-ի վարչական շենքն ու հավաքման սրահը, *Volkshaus*-ը (Ժողովրդական տունը),  *Waldleute Zunft* շենքը։ Եվ ընդհանրապես՝ Բիել/Բիեն քաղաքն ամբողջությամբ՛ ինչպես նաև *Taubenlochschlucht* կիրճը։

## Պատկերասրահ

File:Alte Krone Biel.jpg|*Alte Krone*-ն
File:Atelier Paul Robert Biel.jpg|*Atelier Robert*-ը
File:Biennerockahll.jpg|*Rockhall Manor* շենքը
File:2005-Biel-Bahnhof.jpg|Երկաթուղային գլխավոր կայարանը
File:Biel - Jordi - Kocher Haus.jpg|*Jordi-Kocher* շենքը
File:St Maria Immaculata Biel.jpg|Կաթոլիկ եկեղեցին
File:2005-Biel-Kongresshaus.jpg|*Kongresshaus*-ը
File:Biel - Kontrollgebäude.jpg|*Kontrollgebäude*-ն
File:Museum Neuhaus Biel 01 09.jpg| *Neuhaus* թանգարանը
File:Museum Schwab Biel 01 09.jpg|*Schwab* թանգարանը
File:Old town church in Biel.jpg|Ռեֆորմիստական եկեղեցին
File:Biel Montagewerk GM 01.jpg|*General Motors*-ի վարչական շենքը
File:Biel Volkshaus 01a.jpg| *Volkshaus*-ը
File:Biel Zunfthaus.jpg|*Waldleute Zunft* շենքը 
File:Taubenloch3.jpg|Կամուրջ *Taubenlochschlucht* կիրճում

### Համաշխարհային ժառանգություն
Հնագիտական պեղումների Ֆինգելց/Հաֆեն (Vingelz / Hafen)՝ նախապատմական ժամանակների լավ պահպանված, մեծարժեք գտածոներով հնավայրը, որ իրենից ներկայացնում է նորքարեդարյան երկու բնակավայրի մնացորդներ, մաս է կազմում Ալպերի շուրջը հայտնաբերված նախապատմական ժամանակների բնակավայրերի՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում ընդգրկված Համաշխարհային ժառանգության հուշարձանների։

Հնավայրը Բիլ լճի ափին թաղված է եղել տիղմի տակ և համեմատաբար լավ է պահպանվել։ Հայտնաբերված հնագույն բնակավայրերից մեկը, ըստ հնագետների եզրահանգումների, գոյություն է ունեցել մեր թվականությունից առաջ մոտավորապես  2970–2820, իսկ մյուսը՝ մ. թ. ա. 2780–2695 թվականներին։ Փայտե շուրջ 60 նմուշներ են հետազոտվել ու թվագրվել։

Հնավայրը 1874 թվականին հայտնաբերել է Էդվարդ ֆոն Ֆելենբուրգը։ Հնագիտական պեղումներն ու հետազոտութուններն այստեղ շարունակվում են։ 1998 թվականին հայտնաբերվել էն գործվածքի մնացորդներ և մի ամբողջական կացին՝ սայրով ու բռնակով։

File:Swiss-bienne-city-1.JPG|Բիլ լիճը
File:Parc municipal2005.JPG|Քաղաքային զբոսայգին
File:CH Biel Schüss.JPG|Գետը
File:CH Biel Altstadt-8.JPG|Հին քաղաքամասը
File:Biel.jpg|Օղակաձև հրապարակի շենքերից
File:CH Biel Altstadt-6.jpg|Հին քաղաքամասը
File:Picswiss BE-98-55 Biel Bienne- Funiculaire nach Magglingen (Macolin).jpg|Ճոպանուղին
CH Biel Altstadt-2.JPG|Ամրոցի աշտարակը
Tuerme auf der Arteplage Biel der Expo.02.jpg|*Էքսպո-2002*-ի տաղավարը


## Մշակույթ
### Թանգարաններ
* *«Schwab»* - հնագիտական թանգարան
* *«Müller»* - մեքենաշինության թանգարան. 20-րդ դարասկզբի արհեստանոցներում ցուցադրված են 1880-ից 1940 թվականներին արտադրված ավելի քան 150 մեքենա
* *«Neuhaus»* - ցուցադրված են 19-20-րդ դարերի մշակույթի, արդյունաբերության, տնտեսության տիպական ու արժեքավոր նմուշներ, ինչպես նաև իմպրեսիոնիստների աշխատանքներ
* «Ժամացույցների թանգարան» - ցուցադրված են «Omega» ֆաբրիկայի արտադրած ժամացույցներ
* *CentrePasquArt* - ժամանակակից արվեստի քաղաքային կենտրոն, որ ստեղծվել է *Kunsthaus*-ի, *Photoforum*-ի, *Filmpodium*-ի, *Visarte*-ի, *Kunstverein*-ի համատեղ ջանքերով
* Օպտիկական թանգարան - ցուցադրված են օպտիկայի չորսհարյուրամյա պատմության ընթացքում ստեղծված շուրջ 300 առարկաներ՝ մենակնոցներ, հեռադիտակներ, ակնոցներ, ճնշաչափեր (բարոմետրեր) և այլն։

### Ամենամյա միջոցառումներ
* Բիլի կառնավալ (փետրվարի վերջին - մարտի սկզբին). Եվրոպայում մանկական խոշորագույն կառնավալներից մեկը 
* 1968 թվականից ի վեր անց է կացվում Բիլի շախմատային փառատոնըг
* 2012 թվականից «Արտ դիալոգ» ընկերակցությունն անց է կացնում արվեստի ամենամյա փառատոն, որի ծրագրում ընդգրկված են դասական երաժշտություն, կերպարվեստ և գինեգործական արվեստ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* Քաղաքի պաշտոնական կայքէջը
* Շախմատային փառատոնը
* Frac
* 
* 
* 
* Շրջակա միջավայրի, տրանսպորտի, էներգիայի ու հաղորդակցության կառավարական դեպարտամենտի պաշտոնական կայքէջը
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Բեռնի կանտոնի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի քաղաքներ