Երիկամի փոխպատվաստում

**Երիկամի** **փոխպատվաստում,** քրոնիկ երիկամային անբավարարության վերջնական փուլի լուծում: Երիկամի փոխպատվաստուման նպատակով դոնորները դասակարգվում են մահացած (նախկինում հայտնի որպես դիակային) կամ կենդանի՝ կախված դոնոր օրգանի աղբյուրից: Վերջինս էլ իր հերթին դասակարգվում է կենդանի-կապակցված կամ կենդանի-չկապակցված՝ պայմանավորված նրանով, թե արդյոք դոնորի և ռեցիպիենտ միջև ազգակցական կապ կա, թե ոչ: Երիկամի առաջին հաջող փոխպատվաստումը կատարվել է 1954 թվականին մի թիմի կողմից, որի կազմում էին վիրաբույժներ Ջոզեֆ Մյուրեյը և Հարթվել Հարիսոնը: Այս և այլ աշխատանքների համար Մյուրեյը 1990 թվականին արժանացել է բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի Նոբելյան մրցանակի:  2018 թվականին ամբողջ աշխարհում կատարվել է մոտավորապես 95,479 երիկամի փոխպատվաստում, որի 36%-ը կատարվել է կենդանի դոնորներից:

Երիկամի փոխպատվաստում ստանալուց առաջ երիկամի ՏԵԱ-ով (վերջավոր երիկամային անբավարարություն) անձը պետք է անցնի մանրակրկիտ բժշկական գնահատում՝ համոզվելու համար, որ նա բավականաչափ առողջ է փոխպատվաստման վիրահատության ենթարկվելու համար: Որից հետո, եթե անխուսափելի է փոխպատվաստումը, կարող են գրանցվել սպասման ցուցակում՝ մահացած դոնորից երիկամ ստանալու համար: Սպասման ցուցակում գրանցվելուց հետո նրանք կարող են շատ արագ ստանալ նոր երիկամ, կամ կարող են ստիպված լինել սպասել երկար տարիներ։ Միացյալ Նահանգներում միջին սպասման ժամանակը երեքից հինգ տարի է:  Փոխպատվաստման վիրահատության ժամանակ նոր երիկամը սովորաբար տեղադրվում է որովայնի ստորին հատվածում։ Բուժառուի երկու երիկամները սովորաբար չեն հեռացվում, եթե դրա համար բժշկական հիմնավորում չկա:

Երիկամի փոխպատվաստում ստացած ՏԵԱ ունեցող մարդիկ, որպես կանոն, ավելի երկար են ապրում, քան դիալիզ ստացողները և կարող են ունենալ կյանքի ավելի լավ որակ։  Այնուամենայնիվ, երիկամի փոխպատվաստում ստացողները պետք է շարունակեն ընդունել իմունոսուպրեսորներ (իմունային համակարգը ճնշող դեղամիջոցներ) այնքան ժամանակ, քանի դեռ նոր երիկամը գործում է՝ կանխելու համար փոխպատվաստի մերժումը օրգանիզմի կողմից։  Այս երկարատև իմունիտետի ընկճումը բարձր ռիսկ է վարակների և քաղցկեղի առաջացման համար։  Երիկամի փոխպատվաստման մերժումը կարող է դասակարգվել որպես բջջային մերժում կամ հակամարմիններով միջնորդված մերժում։ Հակամարմիններով միջնորդված մերժումը կարող է դասակարգվել որպես գերսուր, սուր կամ քրոնիկ՝ կախված փոխպատվաստումից որքան ժամանակ է անցել։ Եթե կասկածվում է մերժում, պետք է կատարվի երիկամի բիոպսիա։  Կարևոր է պարբերաբար վերահսկել նոր երիկամի ֆունկցիան՝ չափելով շիճուկային կրեատինինը և այլ թեստեր, դրանք պետք է կատարվեն առնվազն երեք ամիսը մեկ։

## Պատմություն
Երիկամի փոխպատվաստման հնարավորության մասին ամենավաղ հիշատակումներից մեկը պատկանում է ամերիկացի բժշկական հետազոտող Սայմոն Ֆլեքսներին, ով 1907 թվականին Չիկագոյի համալսարանում իր «Պաթոլոգիայի միտումները» հոդվածում ընթերցելիս հայտարարել է, որ ապագայում հնարավոր կլինի վիրահատության միջոցով փոխարինել հիվանդ մարդու օրգանները առողջներով, այդ թվում՝ զարկերակները, ստամոքսը, երիկամները և սիրտը:

1933 թվականին Ուկրաինայի Խերսոն քաղաքից վիրաբույժ Յուրի Վորոնին իրականացրեց մարդու երիկամի առաջին փոխպատվաստումը՝ օգտագործելով վեց ժամ առաջ մահացած դոնորից հեռացված երիկամը։  Նրա առաջին հիվանդը մահացավ երկու օր անց, քանի որ փոխպատվաստը անհամատեղելի էր ստացողի արյան խմբի հետ, հետևաբար մերժվեց:

Միայն 1950 թվականի հունիսի 17-ին բժիշկ Ռիչարդ Լոլերը հաջողությամբ փոխպատվաստեց 44-ամյա Ռութ Թաքերին, ով ուներ երիկամների պոլիկիստոզ հիվանդություն, Իլինոյս նահանգի Էվերգրին Պարկի «Լիթլ Քամփանի օֆ Մերի» հիվանդանոցում։  Նվիրաբերված երիկամը մերժվեց տասը ամիս անց, քանի որ այդ ժամանակ իմունոսուպրեսիվ թերապիան հասանելի չէր, միջանկյալ ժամանակահատվածը Թաքերի մյուս երիկամին հնարավորություն տվեց վերականգնվելու, և նա ապրեց ևս հինգ տարի:

1952 թվականին Փարիզի Նեքեր հիվանդանոցում Ժան Համբուրգերի կողմից կենդանի հիվանդների միջև երիկամի փոխպատվաստում է իրականացվել, չնայած երեք շաբաթ անց երիկամը վնասվել է։  Այս տեսակի առաջին իսկապես հաջող փոխպատվաստումը տեղի է ունեցել 1954 թվականին Բոստոնում։ Բոստոնի փոխպատվաստումը, որը կատարվել է 1954 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Բրիգամ հիվանդանոցում, կատարել են Ջոզեֆ Մյուրեյը, Ջ. Հարթվել Հարիսոնը, Ջոն Պ. Մերիլը և ուրիշներ։ Վիրահատությունը կատարվել է միաձվանի երկվորյակներ Ռոնալդի (դոնոր) և Ռիչարդ Հերիքի (ռեցիպիենտ) միջև, ինչը նվազեցրել է իմունային ռեակցիայի խնդիրները։ Այս և հետագա աշխատանքի համար Մյուրեյը 1990 թվականին ստացել է բժշկության Նոբելյան մրցանակ։ Ռիչարդ Հերիքը մահացավ փոխպատվաստումից ութ տարի անց (կապ չուներ փոխպատվաստման հետ)։

1955 թվականին Չարլզ Ռոբը, Ուիլյամ Ջեյմս «Ջիմ» Դեմփսթերը (Սուրբ Մարիամ և Համերսմիթ, Լոնդոն) Մեծ Բրիտանիայում իրականացրին մահացած դոնորից մարդու առաջին փոխպատվաստումը, որը անհաջող ընթացք ունեցավ։ 1959 թվականի հուլիսին «Ֆրեդ» Փիթեր Ռեյփերը (Լիդս) Մեծ Բրիտանիայում կատարեց մահացած դոնորի առաջին հաջող (8 ամիս ապրելիություն) փոխպատվաստումը: Մեկ տարի անց՝ 1960 թվականին, Մեծ Բրիտանիայում տեղի ունեցավ կենդանի դոնորից երիկամի առաջին հաջող փոխպատվաստումը:

1994 թվականի նոյեմբերին Օմանի Սուլթան Քաբուսի համալսարանական հիվանդանոցում հաջողությամբ իրականացվեց աշխարհի ամենաերիտասարդ դիակային երիկամի փոխպատվաստումը։ Փոխպատվաստումն իրականացվեց 33 շաբաթական նորածնի և 17 ամսական երեխայի միջև, որը գործեց 22 տարի:

Մինչև 1964 թվականը, սուր մերժման կանխարգելման և բուժման համար դեղորայքի պարբերաբար կիրառման պատճառով, մահացած դոնորից փոխպատվաստում չէր կատարվում: Երիկամը փոխպատվաստման ամենահեշտ օրգանն էր՝ հյուսվածքների տիպավորումը պարզ էր, օրգանը համեմատաբար հեշտ էր հեռացնել և փոխպատվաստել, կենդանի դոնորները կարող էին օգտագործվել առանց դժվարության, իսկ ձախողման դեպքում երիկամային դիալիզը հասանելի էր 1940-ական թվականներից: Ինչպես բացատրվում է Թոմաս Սթարցլի 1992 թվականի հուշագրությունում, այս գործոնները բացատրում են, թե ինչու Սթարցլի թիմը և ուրիշները սկսեցին երիկամների փոխպատվաստումը՝ որպես պինդ օրգանների փոխպատվաստման առաջին տեսակ, որը կիրառվեց կլինիկական պրակտիկայում, նախքան լյարդի, սրտի և այլ փոխպատվաստման փորձերը:

Գենետիկորեն ոչ նույնական հիվանդների միջև օրգանների փոխպատվաստման հիմնական խոչընդոտը կայանում է ռեցիպիենտի իմունային համակարգում, որը փոխպատվաստված երիկամը կընդունի որպես «օտար» և անմիջապես կամ քրոնիկ կերպով կմերժի այն: Այսպիսով, իմունային համակարգը ճնշող դեղորայքի առկայությունը կարևոր էր: Այնուամենայնիվ, անհատի իմունային համակարգը ճնշելը, բացի դեղորայքի կողմնակի ազդեցություններից, այդ անհատին ավելի մեծ ռիսկի է ենթարկում վարակների և քաղցկեղի (մասնավորապես՝ մաշկի քաղցկեղ և լիմֆոմա) առաջացման տեսանկյունից:

Իմունոճնշիչ բուժման մեծ մասի հիմքը Պրեդնիզոլոնն է՝ կորտիկոստերոիդ: Պրեդնիզոլոնը ճնշում է իմունային համակարգը, սակայն դրա երկարատև օգտագործումը բարձր դեղաչափերով առաջացնում է բազմաթիվ կողմնակի ազդեցություններ, այդ թվում՝ գլյուկոզի անհանդուրժողականություն և շաքարային դիաբետ, քաշի ավելացում, օստեոպորոզ, մկանային թուլություն, հիպերխոլեստերեմիա և կատարակտ: Միայն Պրեդնիզոլոնը սովորաբար բավարար չէ փոխպատվաստված երիկամի մերժումը կանխելու համար: Այսպիսով, անհրաժեշտ են այլ, ոչ ստերոիդային իմունոսուպրեսիվ նյութեր։ Դրանք ներառում են՝ Ազատթիոպրին և Միկոֆենոլատ, ինչպես նաև Ցիկլոսպորին և Տակրոլիմուս:

## Ցուցումներ
Երիկամի փոխպատվաստման ցուցումը տերմինալ  երիկամային անբավարարությունն է (ՏԵԱ), անկախ առաջնային պատճառից: Սա սահմանվում է որպես գլոմերուլյար ֆիլտրացիայի արագություն 15 մլ/րոպե/1.73 մ²-ից ցածր: ՏԵԱ-ին հանգեցնող տարածված հիվանդություններից են երիկամի անոթային հիվանդությունը, վարակը, շաքարային դիաբետը և աուտոիմունային վիճակները, ինչպիսիք են քրոնիկ գլոմերուլոնեֆրիտը և գայլախտը, գենետիկ պատճառներից են պոլիկիստոզ երիկամային հիվանդությունը և նյութափոխանակության մի շարք բնածին խանգարումներ: Ամենատարածված «պատճառը» իդիոպաթիկ է (այսինքն՝ անհայտ):

Շաքարային դիաբետը երիկամի փոխպատվաստման ամենատարածված հայտնի պատճառն է, որը կազմում է Միացյալ Նահանգներում երիկամի փոխպատվաստման դեպքերի մոտ 25%-ը: Երիկամի փոխպատվաստում ստացողների մեծամասնությունը փոխպատվաստման պահին գտնվում է դիալիզի (որովայնային դիալիզ կամ հեմոդիալիզ ) մեջ: Այնուամենայնիվ, քրոնիկ երիկամային անբավարարություն ունեցող անձինք, ովքեր ունեն կենդանի դոնոր, կարող են ենթարկվել նախնական փոխպատվաստման, նախքան դիալիզի անհրաժեշտությունը առաջացումը:

## Երիկամների դոնորների և ռեցիպիենտների գնահատում
Ե՛վ երիկամի պոտենցիալ դոնորները, և՛ ստացողները մանրակրկիտ ստուգվում են՝ դրական արդյունքներ ապահովելու համար։

### Փոխպատվաստման հակացուցումներ
Երիկամի փոխպատվաստման հակացուցումներից են սրտային և թոքային անբավարարությունը, ինչպես նաև լյարդի հիվանդությունները և որոշ քաղցկեղներ: Ծխախոտի միաժամանակյա օգտագործումը և հիվանդագին ճարպակալումը նույնպես այն ցուցանիշների շարքում են, որոնք հիվանդին վիրաբուժական բարդությունների ավելի բարձր ռիսկի են ենթարկում:

Երիկամի փոխպատվաստման պահանջները տարբերվում են կախված ծրագրերից և երկրից: Շատ ծրագրեր տարիքային սահմանափակումներ են դնում (օրինակ՝ անձը պետք է լինի որոշակի տարիքից փոքր՝ սպասման ցուցակում ընդգրկվելու համար) և պահանջում են, որ անձը լինի լավ առողջական վիճակում (բացի երիկամային հիվանդությունից): Փոխպատվաստուման համար հակացուցում է լուրջ սրտանոթային հիվանդությունները, անբուժելի վարակիչ հիվանդությունները և քաղցկեղը: Բացի այդ, թեկնածուները սովորաբար ստուգվում են՝ պարզելու համար, թե արդյոք նրանք կհետևեն իրենց դեղորայքին, ինչը կարևոր է փոխպատվաստի գոյատևման համար: Հոգեկան հիվանդություն և/կամ թմրամոլության լուրջ շարունակական խնդիրներ ունեցող մարդիկ նույնպես կարող են բացառվել:

Մի ժամանակ ՄԻԱՎ-ը համարվում էր փոխպատվաստման լիակատար հակացուցում: Կար մտավախություն, որ թուլացած իմունային համակարգ ունեցող անձի իմունային համակարգը կհանգեցնի հիվանդության զարգացմանը: Այնուամենայնիվ, որոշ հետազոտություններ, կարծես, ենթադրում են, որ իմունոսուպրեսոր դեղամիջոցները և հակառետրովիրուսային դեղամիջոցները կարող են սիներգիստորեն աշխատել՝ բարելավելով և՛ ՄԻԱՎ վիրուսային բեռը, և՛ CD4 բջիջների քանակը, և՛ կանխելով ակտիվ մերժումը:

### Կենդանի երիկամի դոնորի գնահատում
Որպես նշանակալի պլանային վիրահատության թեկնածուներ, երիկամների պոտենցիալ դոնորները մանրակրկիտ ստուգվում են՝ երկարաժամկետ լավ արդյունքներ ապահովելու համար: Սկրինինգը ներառում է բժշկական և հոգեսոցիալական բաղադրիչներ:

Հոգեսոցիալական սկրինինգը փորձում է որոշել հոգեսոցիալական խնդիրների առկայությունը, որոնք կարող են բարդացնել դոնորությունը, ինչպիսիք են՝ սոցիալական անապահովությունը՝ վիրահատությունից հետո վերականգնմանը նպաստելու համար, ընտանիքի անդամների կողմից հարկադրանքը կամ բժշկական ռիսկերի մասին չգիտակցելը:

Բժշկական զննումը գնահատում է դոնորի ընդհանուր առողջական վիճակը և վիրաբուժական ռիսկը, ներառյալ այն հիվանդությունները, որոնք կարող են վկայել մեկ երիկամով ապրելու բարդությունների մասին: Այն նաև գնահատում է, թե արդյոք դոնորն ունի հիվանդություններ, որոնք կարող են փոխանցվել ռեցիպիենտին (ով սովորաբար իմունային անբավարարություն ունի), գնահատում է դոնորի երիկամների անատոմիան, ներառյալ չափերի տարբերությունները և վիրահատությունը բարդացնող խնդիրները, և որոշվում է դոնորի և ռեցիպիենտի իմունոլոգիական համատեղելիությունը: Հակացուցումներն են՝
* շաքարային դիաբետ;,
* չարորակ հիպերտենզիա,
* ծանր ճարպակալում,
* սրտի կամ թոքի հիվանդություն,
* քաղցկեղ,
* ընտանեկան պատմության մեջ երիկամային հիվանդություններ,
* Երիկամների ֆունկցիայի խանգարում կամ սպիտամիզություն։  Ծրագրային առումով կենդանի երիկամների դոնորների բժշկական գնահատման արձանագրությունների մշակման ուղեցույց - OPTN

## Երիկամի աղբյուրներ
Քանի որ մերժումը կանխող դեղորայքը այդքան արդյունավետ է, դոնորները պարտադիր չէ, որ նման լինեն իրենց ռեցիպիենտներին: Նվիրաբերված երիկամների մեծ մասը ստացվում է մահացած դոնորներից, սակայն, Միացյալ Նահանգներում կենդանի դոնորների օգտագործումը աճում է: 2006 թվականին նվիրաբերված երիկամների 47%-ը ստացվել է կենդանի դոնորներից:  Սա տարբերվում է տարբեր երկրներում․ օրինակ՝ 2006 թվականին Իսպանիայում փոխպատվաստված երիկամների միայն 3%-ն է ստացվել կենդանի դոնորներից:  Իսպանիայում բոլոր քաղաքացիները մահվան դեպքում պոտենցիալ օրգանների դոնորներ են, եթե նրանք իրենց կյանքի ընթացքում հստակորեն չեն հրաժարվել դրանից:

### Կենդանի դոնորներ
ԱՄՆ-ում, Մեծ Բրիտանիայում և Իսրայելում օրգանների նվիրատվությունների մոտավորապես մեկ երրորդը այժմ կատարվում է կենդանի դոնորից։ Հավանական դոնորները ուշադիր գնահատվում են բժշկական և հոգեբանական հիմունքներով: Սա հաստատում է, որ դոնորը պիտանի է վիրահատության համար և չունի հիվանդություն, որը անհարկի ռիսկ կամ վատ արդյունքի հավանականություն է առաջացնում դոնորի կամ ռեցիպիենտի համար: Հոգեբանական գնահատման նպատակն է ապահովել, որ դոնորը տա իր համաձայնությունը և չի հարկադրվի: 

1950-ականներին կենդանի դոնորների առաջին հաջող փոխպատվաստումները կատարվել են միաձվանի երկվորյակների միջև։ 1960-1970-ական թվականներին կենդանի դոնորները գենետիկորեն կապված էին ռեցիպիենտի հետ։ Սակայն 1980-1990-ական թվականներին դոնորների շրջանակը ընդլայնվեց՝ ներառելով հուզականորեն կապված անհատներ (ամուսիններ, ընկերներ)։ Այժմ դոնորների ցանկը ընդլայնվել է՝ ներառելով ծանոթներին և նույնիսկ անծանոթներին («անձնուրաց դոնորներ»)։ 2009 թվականին ԱՄՆ-ում փոխպատվաստում ստացած Քրիս Ստրաութը երիկամ ստացավ մի դոնորից, որը կապ էր հաստատել նրա հետ Twitter- ում, ինչը համարվում է առաջին նման փոխպատվաստումը, որը կազմակերպվել է ամբողջությամբ սոցիալական ցանցերի միջոցով։

2012 թվականի փետրվարին կենդանի դոնորների պաշարը ընդլայնելու նորարարական մոտեցումը հանգեցրեց աշխարհի ամենամեծ շղթայի ստեղծմանը, ներառում էր 60 մասնակից, որը կազմակերպվել էր Երիկամների ազգային ռեգիստրի կողմից:  2014 թվականին ամենամեծ շղթայի ռեկորդը կրկին գերազանցվեց 70 մասնակցի մասնակցությամբ:  Կամավոր դոնորների ընդունումը հնարավորություն տվեց ձևավորել փոխպատվաստումների շղթաներ, որոնք սկսվում են, երբ դոնորը երիկամ է նվիրաբերում այն հիվանդին, որն ունի անհամատեղելի դոնոր: Այս անհամատեղելի դոնորի երիկամը այնուհետև փոխանցում է մեկ այլ ռեցիպիենտի, որը նույնպես ուներ կամավոր, բայց անհամատեղելի դոնոր: Տոլեդոյի համալսարանից Մայքլ Ռիսը մշակել է բաց շղթաների հայեցակարգը: Այս տարբերակը մշակված էր Ջոնս Հոփքինսի համալսարանում:  2008 թվականի հուլիսի 30-ին կամավոր դոնորի երիկամը առևտրային ավիաընկերությամբ Կոռնելից ուղարկվեց UCLA, այդպիսով առաջացնելով փոխպատվաստումների շղթա:  Կենդանի դոնորներից երիկամների առաքումը, համակարգչային համապատասխանեցման ծրագրային ալգորիթմները և փոխպատվաստման կենտրոնների միջև համագործակցությունը հնարավորություն են տվել ձևավորել երկարատև շղթաներ։

2004 թվականին FDA-ն հաստատեց Cedars-Sinai բարձր դեղաչափով IVIG(ներերակային իմունոգլոբուլին G) թերապիան, որը նվազեցնում է կենդանի դոնորի արյան խմբի (ABO համատեղելի) կամ նույնիսկ հյուսվածքային համապատասխանության անհրաժեշտությունը։ Թերապիան նվազեցրեց ռեցիպիենտի իմունային համակարգի կողմից դոնորական երիկամը մերժելու հաճախականությունը։

Երիկամների դոնորների շրջանում ապրելիության մակարդակը և տերմինալ երիկամային անբավարարության ռիսկը, կարծես, նման են ընդհանուր բնակչությանը։  Այնուամենայնիվ, որոշ ավելի վերջին ուսումնասիրություններ ցույց են տալիս, որ երիկամների դոնորների շրջանում քրոնիկ երիկամային հիվանդության ռիսկը ողջ կյանքի ընթացքում մի քանի անգամ ավելի բարձր է։

*«New England Journal of Medicine»* ամսագրում 2017 թվականին հրապարակված հոդվածում նշվում է, որ միայն մեկ երիկամ ունեցող անձինք, այդ թվում՝ նրանք, ովքեր երիկամ են նվիրաբերել փոխպատվաստման համար, պետք է խուսափեն բարձր սպիտակուցային սննդակարգից և սահմանափակեն սպիտակուցի ընդունումը օրական մեկ գրամից պակաս՝ մեկ կիլոգրամ մարմնի քաշի համար՝ քրոնիկ երիկամային հիվանդության ռիսկը նվազեցնելու համար:  Երիկամ նվիրաբերած կանայք ունեն հղիության ընթացքում հիպերտոնիայի և պրեէկլամպսիայի ավելի բարձր ռիսկ։

#### Վիրաբուժական միջամտություն
Ավանդաբար, դոնորի վրա միջամտությունը կատարվել է 10-18սմ, մեկ կտրվածքով, սակայն այն ավելի ու ավելի հաճախ է կատարվում լապարասկոպիկ վիրաբուժության միջոցով: Սա նվազեցնում է ցավը և արագացնում դոնորի հետվիրահատական վերականգնման շրջանը: Վիրահատության տևողությունը և բարդությունները զգալիորեն նվազել են, երբ վիրաբույժը կատարել է արդեն մոտ 150 վիրահատություն: Կենդանի դոնորներից ստացված երիկամային փոխպատվաստները ունեն ավելի բարձր հաջողության ցուցանիշներ, քան մահացած դոնորներից ստացվածները:  Լապարասկոպիկ վիրաբուժության օգտագործման աճից ի վեր կենդանի դոնորների թիվն աճել է: Ցանկացած առաջընթաց, որը հանգեցնում է ցավի և սպիների նվազմանը և ավելի արագ վերականգնմանը, կարող է մեծացնել դոնորների թիվը: 2009 թվականի հունվարին առաջին ամբողջովին ռոբոտացված եղանակով երիկամի փոխպատվաստումը կատարվել է Սուրբ Բարնաբասի բժշկական կենտրոնում, որը գտնվում է Լիվինգսթոնում, Նյու Ջերսի, երկու դյույմանոց կտրվածքի միջոցով: Հաջորդ վեց ամիսների ընթացքում նույն թիմը կատարել է ևս ութ նմանատիպ երիկամի փոխպատվաստում:

2009 թվականին Բալթիմորի Ջոնս Հոփկինսի հիվանդանոցում դոնորի հեշտոցի միջոցով հեռացվեց առողջ երիկամ։  Դոնորն ընտրվեց, քանի որ նախկինում նա ենթարկվել էր հիստերէկտոմիայի։  Հանումը կատարվեց բնական անցքով տրանսլումինալ էնդոսկոպիկ վիրաբուժության միջոցով, որտեղ էնդոսկոպը մտցվում է բացվածքի միջով, ապա ներքին կտրվածքի միջով, որպեսզի արտաքին սպի չմնա։

#### Օրգանների վաճառք
Զարգացող երկրներում որոշ մարդիկ անօրինական կերպով վաճառում են իրենց օրգանները: Նման մարդիկ հաճախ գտնվում են ծայրահեղ աղքատության մեջ կամ շահագործվում են այլոց կողմից: Այս երիկամներն օգտագործելու համար ճանապարհորդող մարդիկ հաճախ հայտնի են որպես «փոխպատվաստման զբոսաշրջիկներ»: Այս պրակտիկային դեմ են արտահայտվում մի շարք մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող խմբեր, այդ թվում՝ «Organs Watch» խումբը, որը ստեղծվել է բժշկական մարդաբանների կողմից և որը մեծ դեր է խաղացել օրգանների ապօրինի միջազգային վաճառքի ցանցերի բացահայտման գործում: Այս հիվանդները կարող են ավելի շատ բարդություններ ունենալ վարակի վատ վերահսկողության և բժշկական ու վիրաբուժական ցածր չափանիշների պատճառով: Մի վիրաբույժ ասել է, որ օրգանների առևտուրը կարող է օրինականացվել Մեծ Բրիտանիայում՝ նման տուրիզմը կանխելու համար, սակայն Երիկամների Ազգային Հետազոտությունների հիմնադրամը այն չի համարում դոնորների պակասի լուծում:

Անօրինական սև շուկայում դոնորները կարող են չստանալ վիրահատությունից հետո բավարար խնամք,  երիկամի գինը կարող է գերազանցել 160,000 դոլարը,  միջնորդները վերցնում են գումարի մեծ մասը։ Վիրահատությունն վտանգավոր է և՛ դոնորի, և՛ ստացողի համար, իսկ գնորդը հաճախ վարակվում է հեպատիտով կամ ՄԻԱՎ-ով։  Իրանի օրինական շուկաներում երիկամի գինը 2,000-ից 4,000 դոլար է։

Գերի Բեքերի և Խուլիո Էլիասի «Կենդանի և դիակային օրգանների նվիրատվության շուկայում խթանների ներդրումը» հոդվածում ասվում է, որ ազատ շուկան կարող է օգնել լուծել օրգանների փոխպատվաստման պակասի խնդիրը: Նրանց տնտեսական մոդելավորումը հնարավորություն տվեց գնահատել մարդու երիկամների (15,000 դոլար) և մարդու լյարդի (32,000 դոլար) գինը:

Ջորջթաունի համալսարանի Ջեյսոն Բրենանը և Պիտեր Ջավորսկին նույնպես պնդել են, որ օրգանների շուկայի նկատմամբ ցանկացած բարոյական առարկություն բնորոշ է ոչ թե շուկային, այլ հենց գործունեությանը։

Օրգանների դոնորների համար անձնական ծախսերի փոխհատուցման տեսքով դրամական փոխհատուցումը օրինականացվել է 23 երկրներում այդ թվում՝ Միացյալ Նահանգներում, Միացյալ Թագավորությունում, Ավստրալիայում և Սինգապուրում :

### Մահացած դոնորներ

Մահացած դոնորներին կարելի է բաժանել երկու խմբի՝
* Գլխուղեղի մահ 
* Սրտի կանգ

Չնայած ուղեղի մահացած (կամ «սիրտը բաբախող») դոնորները բժշկական և իրավական տեսանկյունից համարվում են մահացած, սակայն դոնորի սիրտը շարունակում է բաբախել և պահպանել արյան շրջանառությունը։ Սա հնարավորություն է տալիս վիրաբույժներին սկսել վիրահատությունը, երբ օրգանները դեռևս սնուցվում են (մատակարարվում է արյուն)։

Սրտի կանգից հետո դոնորները  կտակի միջոցով կամ ընտանիքի միջոցով որոշում են դադարեցնել բուժումը:  Այս ընթացակարգի դեպքում բուժումը դադարեցվում է (մեխանիկական օդափոխությունը անջատվում է): Մահվան ժամանակը որոշելուց հետո հիվանդը շտապ տեղափոխվում է վիրահատարան, որտեղ հանվում են օրգանները: Քանի որ արյունը այլևս չի շրջանառվում, արյան մակարդումը պետք է կանխվի մեծ քանակությամբ հակակոագուլյանտներով, ինչպիսին է հեպարինը:

### Դոնորների աճ

Շատ կառավարություններ ընդունել են օրենքներ, որոնց համաձայն՝ լռելյայնորեն գործում է կամավոր մասնակցության համակարգ՝ դոնորների թիվը մեծացնելու համար։

2015 թվականի դեկտեմբերից ի վեր Ուելսի կառավարության կողմից ընդունված օրենքը հնարավորություն է տվել ստեղծել օրգանների նվիրատվության հրաժարման գրանցամատյան: Օրենքը բոլոր քաղաքացիներին հետմահու համարում է դոնոր, եթե նրանք չեն հրաժարվել պաշտոնապես:

Այժմ դեղամիջոցներով հնարավոր է բուժել  հեպատիտ C դրական անհատներին, ինչը մեծացրել է առկա օրգանների պաշարը։

### Կենդանիներից փոխպատվաստում
2022 թվականին Ալաբամայի համալսարանը (Բիրմինգհեմ) հայտարարեց առաջին հետազոտության մասին, որը ուրվագծում էր գենետիկորեն մոդիֆիկացված խոզի երիկամների հաջող փոխպատվաստումը: Հետազոտության մեջ, որը հրապարակվել է *«American Journal of Transplantation»*-ում, հետազոտողները փորձարկել են գենետիկորեն մոդիֆիկացված խոզի երիկամները մարդկանց փոխպատվաստելու նախակլինիկական մոդելը: 2024 թվականի մարտին Մասաչուսեթսի ընդհանուր հիվանդանոցի վիրաբույժների թիմը գենետիկորեն մոդիֆիկացված խոզի երիկամը փոխպատվաստել է 62-ամյա տղամարդու։ Վիրահատությունից երկու շաբաթ անց բժիշկը հայտնել է, որ հիվանդը բավականաչափ լավ է դուրս գրվելու համար:

## Երիկամի փոխպատվաստման վտանգներ
Երիկամի փոխպատվաստումը, ընդհանուր առմամբ, համարվում է երիկամային հիվանդության վերջնական փուլի անվտանգ և արդյունավետ բուժում: Այնուամենայնիվ, ինչպես ցանկացած վիրահատություն և բժշկական միջամտություն, այն պարունակում է որոշակի ռիսկեր և հնարավոր բարդություններ: Այդ ռիսկերից մի քանիսը ներառում են՝

* Մերժում։ Օրգանիզմի իմունային համակարգը կարող է փոխպատվաստված երիկամը ճանաչել որպես օտար մարմին և հարձակվել դրա վրա: Սա կարող է տեղի ունենալ փոխպատվաստումից անմիջապես հետո կամ նույնիսկ տարիներ անց: Մերժումը կանխելու համար նշանակվում են իմունոսուպրեսիվ դեղամիջոցներ:
* Վարակ։ Քանի որ իմունոսուպրեսիվ դեղամիջոցները թուլացնում են իմունային համակարգը, փոխպատվաստում ստացողներն ավելի խոցելի են վարակների նկատմամբ։ Դրանք կարող են տատանվել թեթև վարակներից մինչև ավելի լուրջ վարակներ, որոնք ազդում են նոր երիկամի կամ մարմնի այլ մասերի վրա։
* Դեղորայքի կողմնակի ազդեցությունները։ Մերժումը կանխելու համար օգտագործվող իմունոսուպրեսիվ դեղամիջոցները կարող են ունենալ կողմնակի ազդեցություններ, ինչպիսիք են վարակների, շաքարախտի, բարձր արյան ճնշման, օստեոպորոզի և այլնի բարձր ռիսկը:
* Վիրաբուժական բարդություններ։ Դրանք կարող են ներառել արյունահոսություն, արյան մակարդուկներ և մոտակա օրգանների վնասում վիրահատության ընթացքում։
* Սկզբնական երիկամային հիվանդության կրկնություն։ Որոշ դեպքերում, սկզբնական երիկամային անբավարարություն առաջացրած հիվանդությունը կարող է կրկնվել փոխպատվաստված երիկամում:
* Վիրահատությունից հետո բարդություններ։ Դրանք կարող են ներառել հեղուկի կուտակումներ, վերքերի լավացման խնդիրներ կամ անզգայացման հետ կապված բարդություններ:
* Սրտանոթային հիվանդություններ։ Երիկամի փոխպատվաստում ստացողները սրտի հիվանդություն զարգացնելու ավելի բարձր ռիսկ ունեն՝ համեմատած ընդհանուր բնակչության հետ՝ երկարատև երիկամային հիվանդության և իմունոսուպրեսիվ դեղամիջոցների ազդեցության պատճառով։

Կարևոր է նշել, որ վիրաբուժական տեխնիկայի առաջընթացը, իմունոսուպրեսիվ դեղամիջոցների բարելավումը և փոխպատվաստումից հետո խնամքի բարելավումը տարիների ընթացքում զգալիորեն նվազեցրել են այս ռիսկերը: Երիկամի փոխպատվաստումը մնում է լավագույն տարբերակը տերմինալ երիկամային անբավարարություն ունեցող շատ մարդկանց համար՝ ապահովելով կյանքի ավելի լավ որակ և բարելավված երկարաժամկետ արդյունքներ՝ համեմատած դիալիզի հետ:

## Համատեղելիություն
Ընդհանուր առմամբ, դոնորը և ռեցիպիենտը պետք է ունենան նույն ABO արյան խումբը և HLA (մարդու լեյկոցիտային հակածին)՝ համատեղելի լինեն։ Եթե պոտենցիալ կենդանի դոնորը անհամատեղելի է իր ռեցիպիենտի հետ, կարող է փոխանակվել համատեղելի երիկամի հետ։

Անհամատեղելի փոխպատվաստման ժամանակ մերժման ռիսկը նվազեցնելու համար մշակվել են ABO-անհամատեղելի և անզգայացման արձանագրություններ՝ օգտագործելով ներերակային իմունոգլոբուլին G ( IVIG ), որոնք նվազեցնում են ABO և HLA հակամարմինները: 2004 թվականին FDA-ն հաստատեց Cedars-Sinai բարձր դեղաչափով IVIG թերապիան, որը նվազեցնում է հյուսվածքային համապատասխանության անհրաժեշտությունը։ Թերապիան նվազեցրեց ռեցիպիենտի իմունային համակարգի կողմից դոնոր երիկամը մերժելու հաճախականությունը:

1980-ականներին մշակվեցին ABO-անհամատեղելի փոխպատվաստումների փորձարարական արձանագրություններ՝ օգտագործելով ուժեղացված իմունոսուպրեսիա և պլազմաֆերեզ: 1990-ականների ընթացքում այս մեթոդները կատարելագործվեցին, և Ճապոնիայում հրապարակվել է երկարաժամկետ արդյունքների վերաբերյալ կարևոր ուսումնասիրություն: Այժմ աշխարհի մի շարք ծրագրեր պարբերաբար կատարում են ABO-անհամատեղելի փոխպատվաստումներ:

Միացյալ Նահանգներում մահացած դոնորների երիկամների փոխպատվաստման բոլոր դեպքերի մինչև 17%-ը HLA անհամապատասխանություն չունի: Այնուամենայնիվ, HLA համապատասխանությունը փոխպատվաստման արդյունքների համեմատաբար աննշան կանխատեսող գործոն է: Կենդանի, ոչ ազգակցական դոնորներն այժմ գրեթե նույնքան տարածված են, որքան կենդանի (գենետիկորեն) ազգակցական դոնորները:

## Ընթացակարգ

Շատ դեպքերում, հազիվ գործող առկա երիկամները չեն հեռացվում, քանի որ հեռացումը, ինչպես ցույց է տրվել, մեծացնում է վիրաբուժական բարդությունների մակարդակը: Հետևաբար, երիկամը սովորաբար տեղադրվում է սկզբնական երիկամից այլ տեղում: Հաճախ դա գտնվում է զստափոսում, ուստի հաճախ անհրաժեշտ է լինում օգտագործել արյան մատակարարման այլ աղբյուր՝

* Նոր երիկամի երիկամային զարկերակը, որը նախկինում ճյուղավորվում էր դոնորի որովայնի աորտայից, հաճախ միացվում է ռեցիպիենտի արտաքին զստային զարկերակին։
* Նոր երիկամի երիկամային երակը, որը նախկինում դոնորի մոտ արտահոսում էր դեպի ստորին սիներակ, հաճախ միացվում է ռեցիպիենտի արտաքին զստային երակին:

Դոնորի միզածորանը բերանակցվում է ռեցիպիենտի միզապարկի հետ։ Որոշ դեպքերում բերանակցման ժամանակ տեղադրվում է միզածորանի ստենտ։ Այնուամենայնիվ, Լիչ-Գրեգուարի փոփոխված տեխնիկան օգտագործելով՝ Գաետանո Չիանչիոն մշակել է մի տեխնիկա, որն այլևս չի պահանջում միզածորանի ստենտավորում՝ խուսափելով ստենտի հետ կապված բազմաթիվ բարդություններից։

Վիրաբուժական դասագրքերում կա անհամաձայնություն այն մասին, թե փոխպատվաստման ժամանակ ռեցիպիենտի կոնքի որ կողմն օգտագործել: Քեմփբելի «Ուրոլոգիա» ամսագիրը (2002 թվական) խորհուրդ է տալիս դոնորի երիկամը տեղադրել ռեցիպիենտի երիկամի հակառակ կողմում (այսինքն՝ ձախակողմյան երիկամը կփոխպատվաստվի ռեցիպիենտի աջ կողմում): Այն դեպքում, երբ կասկած կա, թե արդյոք ռեցիպիենտի կոնքում բավարար տեղ կա դոնորի երիկամի համար, դասագիրքը խորհուրդ է տալիս օգտագործել աջ կողմը, քանի որ աջ կողմն ունի զարկերակների և երակների ավելի լայն ընտրություն վերականգնման համար:

Գլենի *«Ուրոլոգիական վիրաբուժություն»* (2004) աշխատությունը խորհուրդ է տալիս երիկամը տեղադրել հակառակ կողմում բոլոր դեպքերում։ Ոչ մի հստակ պատճառ չի բերվում, սակայն կարելի է ենթադրել, որ հիմնավորումը նման է Քեմփբելի հիմնավորմանը։

Սմիթի «*Ուրոլոգիա»* (2004) աշխատության մեջ նշվում է, որ ռեցիպիենտի կոնքի երկու կողմերն էլ ընդունելի են, սակայն աջ կողմի անոթները միմյանց նկատմամբ «ավելի հորիզոնական» են և, հետևաբար, ավելի հեշտ են օգտագործել բերանակցումներում։

## Երիկամ-ենթաստամոքսային գեղձի փոխպատվաստում

Երբեմն երիկամը փոխպատվաստվում է ենթաստամոքսային գեղձի հետ միասին: Մինեսոտայի համալսարանի վիրաբույժներ Ռիչարդ Լիլհեյը և Ուիլյամ Քելլին աշխարհում առաջինն են հաջողել միաժամանակյա ենթաստամոքսային գեղձի և երիկամի փոխպատվաստումն 1966 թվականին: Սա արվում է 1-ին տիպի շաքարային դիաբետով հիվանդների շրջանում, որոնց շաքարային դիաբետը պայմանավորված է ենթաստամոքսային գեղձի բետա բջիջների քայքայմամբ և որոնց շաքարային դիաբետը առաջացրել է երիկամային անբավարարություն (դիաբետիկ նեֆրոպաթիա): Սա գրեթե միշտ մահացած դոնորից փոխպատվաստում է: Կատարվել է միայն մի քանի կենդանի դոնորի (մասնակի) ենթաստամոքսային գեղձի փոխպատվաստում: Շաքարային դիաբետով և երիկամային անբավարարություն ունեցող անհատների համար կենդանի դոնորից (եթե հնարավոր է) վաղ փոխպատվաստման առավելությունները շատ ավելի մեծ են, քան շարունակական դիալիզի ռիսկերը: Հիվանդը կարող է ստանալ կենդանի երիկամ, որին հաջորդում է դոնորական ենթաստամոքսային գեղձը  (PAK, ենթաստամոքսային գեղձ երիկամից հետո), կամ դոնորից երիկամ-ենթաստամոքսային գեղձի համակցված փոխպատվաստում (SKP, երիկամ-ենթաստամոքսային գեղձի միաժամանակյա փոխպատվաստում):

Ենթաստամոքսային գեղձից միայն կղզյակային բջիջների փոխպատվաստումը դեռևս փորձարարական փուլում է, բայց խոստումնալից է։ Սա ենթադրում է մահացած դոնորի ենթաստամոքսային գեղձի վերցնում, դրա քայքայում և ինսուլին արտադրող կղզյակային բջիջների հեռացում։ Այնուհետև բջիջները կաթետերի միջոցով ներարկվում են ռեցիպիենտի մեջ, և դրանք, որպես կանոն, հաստատվում են լյարդում։ Ռեցիպիենտը դեռևս պետք է ընդունի իմունոսուպրեսանտներ՝ մերժումից խուսափելու համար, բայց վիրահատություն անհրաժեշտ չէ։ Մարդկանց մեծ մասը կարիք ունի երկու կամ երեք նման ներարկման։

## Հետվիրահատական ընթացք
Փոխպատվաստման վիրահատությունը տևում է մոտ երեք ժամ:  Դոնորական երիկամը կտեղադրվի որովայնի ստորին հատվածում, և դրա արյան անոթները կբերանակցվեն ռեցիպիենտի մարմնի զարկերակների և երակների հետ: Երբ սա ավարտվի, արյունը կրկին կհոսի երիկամի միջով: Վերջին քայլը միզածորանը դոնորական երիկամից միզապարկին միացնելն է: Դեպքերի մեծ մասում երիկամները շուտով կսկսեն միզագոյացումը:

Կախված որակից, նոր երիկամը սովորաբար անմիջապես սկսում է գործել: Կենդանի դոնորների երիկամները սովորաբար պահանջում են 3-5 օր՝ նորմալ ֆունկցիոնալ մակարդակի հասնելու համար, մինչդեռ դիակայինների դեպքում այդ ժամանակահատվածը երկարում մինչև 7-15 օր: Հիվանդանոցային օրերը սովորաբար 4-10-ն են: Եթե բարդություններ են առաջանում, կարող են նշանակվել լրացուցիչ դեղամիջոցներ(միզամուղներ )՝ մեզի արտադրությունը խթանելու համար:

Իմունային համակարգը ընկճելու համար դեղամիջոցները պետք է ընդունվեն ռեցիպիենտի ողջ կյանքի ընթացքում։ Այսօր ամենատարածված դեղորայքային ռեժիմը Տակրոլիմուսի, Միկոֆենոլատի և Պրեդնիզոլոնի խառնուրդն է։ Որոշ ռեցիպիենտներ կարող են փոխարենը ընդունել Ցիկլոսպորին, սիրոլիմուս կամ Ազաթիոպրին։ Փոխպատվաստված երիկամի վաղաժամ մերժման ռիսկը մեծանում է, եթե կորտիկոստերոիդները քիչ են կիրառվում կամ դադարեցվում են փոխպատվաստումից հետո։  Ցիկլոսպորինը, որը 1980-ականներին առաջին անգամ հայտնաբերվելիս համարվում էր իմունոսուպրեսիվ դեղամիջոց, հեգնանքով առաջացնում է նեֆրոտոքսիկություն և կարող է հանգեցնել նոր փոխպատվաստված երիկամի յաթրոգեն վնասվածքի։ Տակրոլիմուսը, որը նմանատիպ դեղամիջոց է, նույնպես առաջացնում է նեֆրոտոքսիկություն։ Երկուսի արյան մեջ մակարդակը պետք է ուշադիր վերահսկվի, և եթե ռեցիպիենտի մոտ երիկամային ֆունկցիայի նվազում կամ սպիտամիզություն է նկատվում, երիկամի փոխպատվաստման բիոպսիա կարող է անհրաժեշտ լինել՝ որոշելու համար, թե արդյոք դա պայմանավորված է մերժմամբ, թե ցիկլոսպորինով կամ տակրոլիմուսով թունավորմամբ։

### Վիզուալիզացնող գործիքային հետազոտություն
Վիրահատությունից հետո երիկամները պարբերաբար գնահատվում են ուլտրաձայնային հետազոտության միջոցով՝ փոխպատվաստման մերժմանը ուղեկցող պատկերագրական և ֆիզիոլոգիական փոփոխությունները գնահատելու համար: Հետազոտությունը նաև թույլ է տալիս գնահատել օժանդակ կառուցվածքները, ինչպիսիք են բերանակցված փոխպատվաստված զարկերակը, երակը և միզածորանը, որպեսզի համոզվեն, որ դրանք կայուն տեսք ունեն:

Քանակական ուլտրաձայնային գնահատման հիմնական սոնոգրաֆիկ սանդղակը *դիմադրության ինդեքսի* բազմակետային գնահատականն է, որը սկսվում է գլխավոր երիկամային զարկերակից և երակից։ Այն հաշվարկվում է հետևյալ կերպ՝

:RI = (առավելագույն սիստոլիկ արագություն – վերջնադիաստոլիկ արագություն) / առավելագույն սիստոլիկ արագություն

Նորմալ արժեքը ≈ 0.60 է, որտեղ 0.70-ը նորմայի վերին սահմանն է։

Հետփոխպատվաստային ռադիոիզոտոպային ռենոգրաֆիան կարող է օգտագործվել բարդությունների ախտորոշման նպատակով։ Բացի այդ, վաղ հետփոխպատվաստային ռենոգրաֆիան օգտագործվում է փոխպատվաստի ֆունկցիայի գնահատման համար։

### Սննդակարգ
Երիկամի փոխպատվաստում տարածներին խորհուրդ չի տրվում օգտագործել թուրինջ, նուռ և կանաչ թեյ։ Հայտնի է, որ այս սննդամթերքները փոխազդում են փոխպատվաստման դեղամիջոցների, մասնավորապես՝ Տակրոլիմուսի, Ցիկլոսպորինի և Սիրոլիմուսի հետ, այս դեղամիջոցների մակարդակը արյան մեջ կարող է բարձրանալ, ինչը կարող է հանգեցնել չափից մեծ դոզայի։

## Բարդություններ

Փոխպատվաստումից հետո խնդիրները կարող են ներառել՝

* Հետվիրահատական բարդություններ, ինչպիսիք են արյունահոսությունը, վարակը, անոթային թրոմբոզը և միզուղիների հետ կապված բարդությունները
* Փոխպատվաստի մերժում (գերսուր, սուր կամ քրոնիկ)
* Վարակներ և սեպսիս ՝ պայմանավորված իմունաճնշող դեղամիջոցներով, որոնք անհրաժեշտ են մերժման ռիսկը նվազեցնելու համար (օրինակ՝ տուբերկուլոզ, ցիտոմեգալովիրուսային կոլիտ)
* Հետփոխպատվաստային լիմֆոպրոլիֆերատիվ խանգարում (իմունոճնշիչներով պայմանավորված լիմֆոմայի մի ձև): Սա հանդիպում է հիվանդների մոտ 2%-ի շրջանում, հատկապես փոխպատվաստումից հետո առաջին 2 տարիների ընթացքում
* Մաշկի ուռուցքներ
* Էլեկտրոլիտների, այդ թվում՝ կալցիումի և ֆոսֆատի անհավասարակշռություն, որը կարող է հանգեցնել ոսկրային խնդիրների
* Պրոտեինուրիա
* Հիպերտոնիա
* Երիկամային անբավարարության սկզբնական պատճառի կրկնություն
* Դեղորայքի այլ կողմնակի ազդեցություններից են ստամոքս-աղիքային բորբոքումը և ստամոքսի ու կերակրափողի խոցոտումը, ցիկլոսպորինի դեպքում հիրսուտիզմը (արական տիպի մազերի չափազանց աճ), տակրոլիմուսի դեպքում՝ մազաթափությունը, ճարպակալումը, ակնեները, 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետը, հիպերխոլեստերեմիան և օստեոպորոզը։

Ալոիմունային վնասվածքը և կրկնվող գլոմերուլոնեֆրիտը փոխպատվաստման անհաջողության հիմնական պատճառներն են: Փոխպատվաստումից հետո 1 տարվա ընթացքում փոխպատվաստման կորուստների մեծ մասը պայմանավորված է փոխպատվաստման հետ կապված տեխնիկական խնդիրներով կամ անոթային բարդություններով (կորուստների 41%-ը), ընդ որում՝ սուր մերժումը և գլոմերուլոնեֆրիտը ավելի քիչ տարածված պատճառներ են՝ համապատասխանաբար 17% և 3%:  Փոխպատվաստման անհաջողության ուշացած պատճառներից են քրոնիկ մերժումը (կորուստների 63%-ը) և գլոմերուլոնեֆրիտը (6%):

Երիկամի փոխպատվաստում ունեցող մարդկանց մոտ օգտագործվող իմունոսուպրեսիվ դեղամիջոցներից առաջացած վարակները ամենից հաճախ հանդիպում են լորձաթաղանթային հատվածներում (41%), միզուղիներում (17%) և շնչառական ուղիներում (14%):  Ըստ տարածվածության՝ բակտերիալ (46%), վիրուսային (41%), սնկային (13%) և նախակենդանիներ (1%):  Վիրուսային հիվանդություններից ամենատարածվածն են՝ մարդու ցիտոմեգալովիրուսը (31.5%), հասարակ հերպեսը (23.4%) և զոստերը (23.4%):  Ցիտոմեգալովիրուսը (CMV) ամենատարածված օպորտունիստական վարակն է, որը կարող է առաջանալ երիկամի և այլ օրգանների փոխպատվաստումից հետո և հանդիսանում է փոխպատվաստի անբավարարության կամ սուր մերժման ռիսկի գործոն։ BK վիրուսն այժմ ավելի ու ավելի է ճանաչվում որպես փոխպատվաստման ռիսկի գործոն, որը կարող է հանգեցնել երիկամների հիվանդության կամ փոխպատվաստման անբավարարության, եթե չբուժվի:  Վարակը մահվան պատճառ է երիկամների փոխպատվաստում ունեցող մարդկանց շրջանում մեկ երրորդի մոտ, իսկ թոքաբորբը գրանցվել է վարակից մահացած հիվանդների 50%-ը:

Փոխպատվաստման ուշացած ռեակցիան սահմանվում է որպես երիկամի փոխպատվաստումից հետո 1 շաբաթվա ընթացքում հեմոդիալիզի անհրաժեշտություն և փոխպատվաստումից հետո չափազանց մեծ պերֆուզիայի հետ կապված վնասվածքի արդյունք է:  Փոխպատվաստի ուշացած ֆունկցիան հանդիպում է մահացած դոնորներից երիկամներ ստացողների մոտավորապես 25%-ի մոտ: Փոխպատվաստի ուշացած ֆունկցիան հանգեցնում է փոխպատվաստի ֆիբրոզի և բորբոքման, և ապագայում նաև անբավարարության ռիսկի գործոն կարող է հանդիսանալ։ Մահացած դոնորի երիկամները, որոնք ունեն ավելի բարձր երիկամային դոնորի պրոֆիլի ինդեքս (KDPI) միավորներ (միավոր, որն օգտագործվում է դոնորի երիկամների պիտանիությունը որոշելու համար՝ հիմնվելով այնպիսի գործոնների վրա, ինչպիսիք են դոնորի տարիքը, մահվան պատճառը, մահվան պահին երիկամների ֆունկցիան, շաքարախտի կամ հիպերտոնիայի պատմությունը և այլն) (ավելի բարձր միավորները ցույց են տալիս ավելի ցածր պիտանելիություն) կապված են փոխպատվաստի ուշացած ռեակցիայի ռիսկի բարձրացման հետ:

Սուր մերժումը երիկամի փոխպատվաստման մեկ այլ հնարավոր բարդություն է։ Այն դասակարգվում է Բանֆի դասակարգման համաձայն, որը ներառում է տարբեր սերոլոգիական, մոլեկուլային և հյուսվածաբանական մարկերներ՝ մերժման ծանրությունը որոշելու համար: Սուր մերժումը կարող է դասակարգվել որպես T-բջիջներով միջնորդված, հակամարմիններով միջնորդված կամ երկուսն էլ (խառը մերժում) միասին: Սուր մերժման տարածված պատճառներից են անբավարար իմունոսուպրեսիվ բուժումը կամ իմունոսուպրեսիայի չիրականացումը:  Կլինիկական սուր մերժումը (որը հանդիպում է երիկամի փոխպատվաստումների մոտավորապես 10-15%-ում փոխպատվաստումից հետո առաջին տարվա ընթացքում) դրսևորվում է որպես երիկամի մերժում՝ ուղեկցվող երիկամային դիսֆունկցիայով:  Ենթակլինիկական մերժումը (որը հանդիպում է երիկամի փոխպատվաստումների մոտավորապես 5-15%-ում փոխպատվաստումից հետո առաջին տարվա ընթացքում) դրսևորվում է որպես բիոպսիայի ժամանակ պատահաբար նկատվող, բայց նորմալ երիկամային ֆունկցիայով մերժում: Փոխպատվաստումից 3 ամիս կամ ավելի ուշ սկսվող սուր մերժումը կապված է ավելի վատ կանխատեսման հետ:  Փոխպատվաստումից 1 տարուց պակաս ժամանակահատվածում սկսվող սուր մերժումը սովորաբար T բջիջներով միջնորդված է, մինչդեռ փոխպատվաստումից 1 տարի հետո սկսվողը կապված է T բջիջներով և հակամարմիններով միջնորդավորված խառը բորբոքման հետ:

Երիկամի փոխպատվաստում ստացողների շրջանում Covid-19- ից մահացության մակարդակը կազմում է 13-32%, ինչը զգալիորեն ավելի բարձր է, քան ընդհանուր բնակչության շրջանում։  Ենթադրվում է, որ սա պայմանավորված է իմունային անբավարարության վիճակով և փոխպատվաստում ստացողների մոտ առկա ուղեկցող բժշկական հիվանդություններով։  Բոլոր երիկամի փոխպատվաստում ստացողներին խորհուրդ է տրվում Covid-19-ի դեմ պատվաստումը։


File:UOTW 32 - Ultrasound of the Week 1.webm|Երիկամի փոխպատվաստումից հետո հետվիրահատական արյունահոսություն, որը երևում է ուլտրաձայնային հետազոտության ժամանակ
File:UOTW 32 - Ultrasound of the Week 2.webm|Երիկամի փոխպատվաստումից հետո հետվիրահատական արյունահոսություն, որը երևում է ուլտրաձայնային հետազոտության ժամանակ
File:UOTW 32 - Ultrasound of the Week 3.webm|Երիկամի փոխպատվաստումից հետո հետվիրահատական արյունահոսություն, որը երևում է ուլտրաձայնային հետազոտության ժամանակ
File:UOTW 32 - Ultrasound of the Week 4.jpg|Երիկամի փոխպատվաստումից հետո հետվիրահատական արյունահոսություն, որը երևում է ուլտրաձայնային հետազոտության ժամանակ


## Կանխատեսում
Երիկամի փոխպատվաստումը կյանքը երկարացնող միջամտություն է:  Երիկամի փոխպատվաստման դեպքում հիվանդը 10-15 տարով ավելի երկար կապրի, քան դիալիզի դեպքում:  Երկարակեցության աճն ավելի մեծ է երիտասարդ հիվանդների շրջանում, բայց նույնիսկ 75-ամյա ռեցիպիենտները(ամենատարեց խումբը, որի վերաբերյալ տվյալներ կան) միջինում չորս տարով ավելի են ապրում: Փոխպատվաստումից հետո փոխպատվաստի և հիվանդների գոյատևումը նույնպես ժամանակի ընթացքում բարելավվել է։ Մահացած դոնորների տրանսպլանտատի 10-ամյա գոյատևման մակարդակը 1996-1999 թվականների 42.3%-ից աճել է մինչև 53.6%՝ 2008-2011 թվականներին, իսկ 10-ամյա հիվանդների գոյատևման մակարդակը 1996-1999 թվականների 60.5%-ից աճել է մինչև 66.9% 2008-2011 թվականներին:  Երիկամի փոխպատվաստում ստացողների(թե՛ կենդանի, թե՛ մահացած) շրջանում գոյատևման առավելություն կա՝ համեմատած երիկամի փոխպատվաստում չանցած երկարատև դիալիզ ստացողների հետ, այդ թվում՝ ուղեկցող հիվանդություններ ունեցողների շրջանում, ինչպիսիք են 2-րդ տիպի շաքարախտը, ծերությունը, ճարպակալումը կամ HLA անհամատեղելիությունը:

Որոշ ուսումնասիրություններ, կարծես, ենթադրում են, որ որքան երկար է հիվանդը դիալիզի ենթարկվում փոխպատվաստումից առաջ, այնքան ավելի կարճ ժամանակ կգործի նոր երիկամը։ Անհասկանալի է, թե ինչու է դա տեղի ունենում, բայց դա ընդգծում է փոխպատվաստման ծրագրին արագ ուղեգրման անհրաժեշտությունը։ Վերջերս կատարված ուսումնասիրությունը նաև ենթադրում է, որ երկարատև դիալիզի ժամանակ առաջացող մկանների թուլությունը վնասում են հիվանդի ֆիզիկական գործառույթներին փոխպատվաստումից հետո։  Երիկամի փոխպատվաստումը պետք է լինի կանխարգելիչ, այսինքն՝ տեղի ունենա նախքան հիվանդի դիալիզին դիմելը։ Վերջին տարիներին պարզվել է, թե ինչու են երիկամները ժամանակի ընթացքում անբավարարություն առաջացնում փոխպատվաստումից հետո։ Բացի սկզբնական երիկամային հիվանդության կրկնությունից, որոշիչ դեր են խաղում նաև մերժումը (հիմնականում հակամարմիններով միջնորդված մերժումը) և առաջադիմող սպիացումը (բազմագործոն)։  Երիկամի փոխպատվաստման ձախողումը կանխելու համար չափազանց կարևոր է դեղորայքի խիստ հետևողական կիրառումը։

Առնվազն չորս պրոֆեսիոնալ մարզիկներ են վերադարձել իրենց սպորտին փոխպատվաստում ստանալուց հետո՝ Նոր Զելանդիայի ռեգբիի խաղացող Ջոնա Լոմուն, գերմանա-խորվաթ ֆուտբոլիստ Իվան Կլասնիչը և NBA-ի բասկետբոլիստներ Շոն Էլիոթը և Ալոնզո Մուրնինգը։

Կենդանի երիկամների դոնորների դեպքում, կանխատեսողական ուսումնասիրությունները կարող են շփոթեցնող լինել, որտեղ երիկամների դոնորներն ընտրվում են այն մարդկանց շրջանում, ովքեր ավելի առողջ են, քան ընդհանուր բնակչությունը, բայց երբ դրանք համեմատվում են համապատասխան առողջ վերահսկվող խմբի հետ, թվում է, թե երիկամների դոնորների միջև երկարատև մահացության ընդհանուր ցուցանիշների մեջ տարբերություն չկա:

## Վիճակագրություն

Բացի ազգությունից, փոխպատվաստման մակարդակները տարբերվում են՝ կախված ռասայից, սեռից և եկամտից: Երկարատև դիալիզ սկսող հիվանդների վրա անցկացված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ երիկամների փոխպատվաստման սոցիալ-դեմոգրաֆիկ խոչընդոտները արդիական են նույնիսկ նախքան հիվանդների փոխպատվաստման ցուցակում հայտնվելը:  Օրինակ, տարբեր սոցիալ-դեմոգրաֆիկ խմբեր տարբեր հետաքրքրություն են ցուցաբերում և տարբեր տեմպերով են ավարտում նախատրանսպլանտացիոն հետազոտությունները: Արդար փոխպատվաստման քաղաքականություն ստեղծելու նախորդ ջանքերը կենտրոնացած էին փոխպատվաստման սպասման ցուցակում գտնվող հիվանդների վրա:

## ԱՄՆ առողջապահական համակարգում
Փոխպատվաստում ստացողները պետք է ընդունեն իմունոսուպրեսիվ դեղամիջոցներ այնքան ժամանակ, քանի դեռ փոխպատվաստված երիկամը գործում է: Սովորական իմունոսուպրեսիվ դեղամիջոցներն են տակրոլիմուսը (Պրոգրաֆ ), միկոֆենոլատը(Սելցեպտ ) և պրեդնիզոլոնը, որոնց ամսական արժեքը 1500 ԱՄՆ դոլար է:  1999 թվականին Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսը ընդունեց օրենք, որը սահմանափակում է Medicare-ին այս դեղամիջոցների համար երեք տարուց ավելի վճարելը, եթե հիվանդը այլ կերպ չի համապատասխանում Medicare-ի պահանջներին: Փոխպատվաստման ծրագրերը չեն կարող փոխպատվաստել հիվանդին, եթե հիվանդը չունի դեղորայքի համար վճարելու ողջամիտ ծրագիր Medicare-ի փոխհատուցման ժամկետը լրանալուց հետո,  սակայն հիվանդները հազվադեպ են մերժվում միայն ֆինանսական պատճառներով: Տերմինալ երիկամային անբավարարությամբ հիվանդների կեսն ունի միայն Medicare փոխհատուցում: Այս դրույթը չեղյալ է հայտարարվել 2020 թվականի դեկտեմբերին: Մարդիկ, ովքեր Medicare-ում էին կամ ովքեր դիմել էին Medicare-ի համար իրենց վիրահատության ժամանակ, կունենան փոխպատվաստումից հետո դեղամիջոցների ցմահ հասանելիություն:

Օրգանների փոխանակման միացյալ ցանցը, որը վերահսկում է օրգանների փոխպատվաստումը Միացյալ Նահանգներում, թույլ է տալիս փոխպատվաստման թեկնածուներին գրանցվել երկու կամ ավելի փոխպատվաստման կենտրոններում, որը հայտնի է որպես «բազմակի ցուցակագրում»։  Այն ցույց է տվել իր արդյունավետությունը օրգանների փոխպատվաստման սպասման ժամանակի զգալի աշխարհագրական անհավասարությունը մեղմելու գործում,  մասնավորապես՝ Բոստոնի նման բարձր պահանջարկ ունեցող շրջաններում բնակվող հիվանդների համար։  Բազմակի ցուցակագրման պրակտիկան հավանության է արժանացել նաև բժիշկների կողմից։

## Նշանավոր ռեցիպիենտներ
* Էլկե Բյուդենբենդեր (ծնված 1962թ.), Գերմանիայի նախագահի կինը, փոխպատվաստում 2010 թվականի օգոստոսին
* Սթիվեն Կոջոկարու (ծնված 1970թ.), կանադացի նորաձևության քննադատ, փոխպատվաստում՝ 2005թվական
* Էնդի Քոուլ (ծնված 1971թ.), անգլիացի ֆուտբոլիստ, փոխպատվաստում 2017 թվականի ապրիլին
* Նատալի Քոուլ (1950–2015), ամերիկացի երգչուհի, փոխպատվաստում 2009 թվականին (գոյատևում՝ 6 տարի)
* Գարի Քոուլման (1968–2010), ամերիկացի դերասան, առաջին փոխպատվաստումը կատարվել է 5 տարեկանից փոքր հասակում, երկրորդ փոխպատվաստումը՝ 14 տարեկանում (սկսած 1981թվականից )
* Լյուսի Դեյվիս (ծնվել է 1973 թվականին), անգլիացի դերասանուհի, փոխպատվաստվել է 1997 թվականին
* Քենի Իսլի (ծնված 1959), ամերիկացի ֆուտբոլիստ, փոխպատվաստվել է 1990 թվականին
* Արոն Այզենբերգ (1969–2019), ամերիկացի դերասան, փոխպատվաստում 1986 և 2015 թվականներին (գոյատևել է 23 և 4 տարի)
* Դեյվիդ Այրես (ծնված 1977թ.), կանադացի հոկեյիստ, փոխպատվաստվել է 2004թ.
* Շոն Էլիոթ (ծնված 1968թ.), ամերիկացի բասկետբոլիստ, փոխպատվաստվել է 1999 թվականին
* Սելենա Գոմես (ծնված 1992 թվականին), ամերիկացի երգչուհի, երգերի հեղինակ և դերասանուհի, փոխպատվաստվել է 2017 թվականին
* Ջենիֆեր Հարման (ծնված 1964թ.), ամերիկացի պոկերիստ, փոխպատվաստվել է 2004 թվականին
* Քեն Հովարդ (ծնված 1932թ.), անգլիացի նկարիչ, փոխպատվաստվել է 2000 թվականին
* Սառա Հայլանդ (ծնված 1990 թվականին), ամերիկացի դերասանուհի, փոխպատվաստում 2012 թվականին
* Էլիոթ Ֆ. Քեյ, ամերիկացի իրավաբան, ԱՄՆ սպառողական ապրանքների անվտանգության հանձնաժողովի նախագահ, փոխպատվաստում 2022 թվականին
* Իվան Կլասնիչ (ծնված 1980 թ.), խորվաթ ֆուտբոլիստ, փոխպատվաստում 2007 թ
* Ջիմի Լիթլ (1937–2012), ավստրալիացի երաժիշտ և դերասան, փոխպատվաստում 2004 թվականին (ապրում է՝ 8 տարի)
* Ջոնա Լոմու (1975–2015), Նոր Զելանդիայի ռեգբիի խաղացող, փոխպատվաստում 2004 թվականին (գոյատևման ժամկետը՝ 11 տարի)
* Ջորջ Լոպես (ծնված 1961թ.), ամերիկացի կատակերգու և դերասան, փոխպատվաստվել է 2005թվականին
* Թրեյսի Մորգան (ծնված 1968թ.), ամերիկացի կատակերգու և դերասան, փոխպատվաստվել է 2010 թվականին
* Քենդիդա Մոս (ծնված 1978թ.), անգլիացի հասարակական մտավորական և Էդվարդ Քեդբերիի աստվածաբանության պրոֆեսոր, փոխպատվաստվել է 2007թվականին
* Ալոնզո Մուրնինգ (ծնված 1970թ.), ամերիկացի բասկետբոլիստ, փոխպատվաստվել է 2003 թվականին
* Քերի Փաքեր (1937–2005), ավստրալիացի գործարար, փոխպատվաստում 2000 թվականին (գոյատևում՝ 5 տարի)
* Չարլզ Պերկինս (1936–2000), ավստրալիացի ֆուտբոլիստ և ակտիվիստ, փոխպատվաստում է ստացել 1972 թվականին (գոյատևել է 28 տարի)
* Բիլլի Պրեստոն (1946–2006), ամերիկացի երաժիշտ, փոխպատվաստում 2002 թվականին (գոյատևում՝ 4 տարի)
* Նիլ Սայմոն (1927–2018), ամերիկացի դրամատուրգ, տեղափոխվել է 2004 թվականին (գոյատևել է՝ 14 տարի)
* Ռոն Սփրինգս (1956–2011), ամերիկացի ֆուտբոլիստ, փոխպատվաստում 2007 թվականին (գոյատևում՝ 4 տարի)
* Տոմոմի «Ջամբո» Ցուրուտա (1951–2000), ճապոնացի պրոֆեսիոնալ ըմբիշ, փոխպատվաստվել է 2000 թվականին (գոյատևում՝ 1 ամիս)

## Տես նաև
* Փոխպատվաստում
* Երիկամի քրոնիկ հիվանդություն
* Երիկամային անբավարարություն
* Երիկամների աուտոսոմ դոմինանտ պոլիկիստոզ հիվանդություն

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անատոմիա
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Բուժում
Կատեգորիա:Երիկամ
Կատեգորիա:Միզային համակարգ
Կատեգորիա:Նեֆրոլոգիա
Կատեգորիա:Ուրոլոգիա
Կատեգորիա:Ուրոլոգիական վիրահատություններ
Կատեգորիա:Վիրաբուժական մասնագիտություններ
Կատեգորիա:Վիրաբուժություն
Կատեգորիա:Վիրահատական գործընթացներ և տեխնիկաներ
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Լավ հոդվածներ
Կատեգորիա:Տրանսպլանտոլոգիա
Կատեգորիա:Օրգաններ