Սաուդյան Արաբիայի պատմություն

**Սաուդյան Արաբիայի**՝ որպես ազգային պետության պատմությունը սկսվել է 1727 թվականին Կենտրոնական Արաբիայում Ալ Սաուդ դինաստիայի առաջացումից և Դիրիայի էմիրության հիմնադրումից հետո։ Նախաիսլամական Արաբիան, տարածքը, որը կազմում է ժամանակակից Սաուդյան Արաբիան, եղել է մի քանի հնագույն մշակույթների և քաղաքակրթությունների վայր։ Սաուդյան Արաբիայի նախապատմությունը ցույց է տալիս աշխարհում մարդկային գործունեության ամենավաղ հետքերը։
աջից|մինի|Սաուդյան Արաբիայի և հարևան երկրների հատվածները կազմում էին Հռոմեական կայսրության մի մասը։
Աշխարհի մեծությամբ երկրորդ կրոնը՝ Իսլամը ծագել է ներկայիս Սաուդյան Արաբիայում: 7-րդ դարի սկզբին իսլամական մարգարե Մուհամեդը միավորել է Արաբիայի բնակչությանը և ստեղծել է մեկ իսլամական կրոնական քաղաքականություն։ 632 թվականին նրա մահից հետո նրա հետևորդներն արագորեն ընդլայնել են մուսուլմանական տիրապետության տակ գտնվող տարածքը Արաբիայի սահմաններից դուրս՝ մի քանի տասնամյակների ընթացքում գրավելով տարածքների հսկայական և աննախադեպ տարածքներ (արևմուտքում Պիրենեյան թերակղզուց մինչև արևելք՝ ժամանակակից Պակիստան): Արաբական դինաստիաները, որոնք ծագել են ժամանակակից Սաուդյան Արաբիայից, հիմնել են Ռաշիդուն (632-661 թվականներ), Օմայյան (661-750 թվականներ), Աբբասյան (750-1517 թվականներ) և Ֆաթիմյան (909-1171 թվականներ) խալիֆայությունները, ինչպես նաև բազմաթիվ այլ դինաստիաներ Ասիայում, Աֆրիկայում և Եվրոպայում։

Ժամանակակից Սաուդյան Արաբիայի տարածքը նախկինում բաղկացած է եղել հիմնականում չորս տարբեր պատմական շրջաններից՝ Հիջազ, Նաջդ և Արևելյան Արաբիայի (Ալ-Ահսա) և Հարավային Արաբիայի (Ասիր) մի մասը։ Սաուդյան Արաբիայի ժամանակակից թագավորությունը հիմնադրել է Աբդուլազիզ բեն Աբդուլ Ռահմանը 1932 թվականին, որը արևմտյան երկրներում նաև հայտնի է որպես Իբն Սաուդ: Աբդուլազիզը չորս շրջանները միավորել է մեկ պետության մեջ մի շարք նվաճումների միջոցով, որոնք սկսվել են 1902 թվականին՝ Ալ-Ռիադի գրավմամբ: Սաուդյան Արաբիան այդ ժամանակվանից եղել է բացարձակ միապետություն, որը կառավարվում է իսլամիզմի գծերով: Սաուդյան Արաբիան երբեմն կոչվում է «Երկու սուրբ մզկիթների երկիր»՝ նկատի ունենալով Ալ-Հարամը (Մեքքայում) և Մասջիդ ան-Նաբավին (Մեդինայում), որոնք իսլամի երկու ամենասուրբ վայրերն են:

Նավթը հայտնաբերվել է 1938 թվականի մարտի 3-ին, որին հաջորդել են մի քանի այլ գտածոներ Արևելյան նահանգում։ Այդ ժամանակվանից Սաուդյան Արաբիան դարձել է աշխարհում նավթի երկրորդ խոշորագույն արտադրողը (ԱՄՆ-ից հետո) և նավթի աշխարհի խոշորագույն արտահանողը՝ վերահսկելով աշխարհի երկրորդ խոշորագույն նավթի պաշարները։

1902 թվականից մինչև իր մահը՝ 1953 թվականը, Սաուդյան Արաբիայի հիմնադիր հայրը՝ Աբդուլազիզը, ղեկավարել է Ռիադի Էմիրությունը (1902-1913 թվականներ), Նաջդ և Հասա Էմիրությունը (1913-1921 թվականներ), Նաջդ սուլթանությունը (1921-1926 թվականներ), Հիջազ և Նաջդ թագավորությունը (1926-1932 թվականներ) և եղել է Սաուդյան Արաբիայի թագավորը (1932-1953 թվականներ)։ Դրանից հետո նրա վեց որդիները հերթով ղեկավարել է թագավորությունը՝

# Սաուդը՝ Աբդուլ Ազիզի անմիջական իրավահաջորդը, բախվել է թագավորական ընտանիքի մեծ մասի հակառակությանը և ի վերջո գահընկեց է արվել:
# Ֆեյսալը փոխարինել է Սաուդին 1964 թվականին։ Մինչև եղբորորդու կողմից իր սպանությունը 1975 թվականը, Ֆեյսալը նախագահել է աճի և արդիականացման մի ժամանակաշրջան, որը սնուցվում էր նավթային հարստությամբ: Սաուդյան Արաբիայի դերը 1973 թվականի նավթային ճգնաժամում և դրան հաջորդած նավթի գնի բարձրացումը կտրուկ մեծացրել է երկրի քաղաքական նշանակությունն ու հարստությունը:
# Խալիդը՝ Ֆեյսալի իրավահաջորդը, կառավարել է այլախոհության առաջին լուրջ դրսևորումների ժամանակլ, իսլամիստ ծայրահեղականները 1979 թվականին ժամանակավորապես գրավել են Մեքքայի Մեծ մզկիթի վերահսկողությունը:
# Ֆահդը թագավոր է դարձել 1982 թվականին։ Նրա օրոք Սաուդյան Արաբիան դարձել է նավթի ամենամեծ արտադրողն աշխարհում։ Այնուամենայնիվ, ներքին լարվածությունը մեծացել է, երբ երկիրը դաշնակցել է Միացյալ Նահանգների և մյուսների հետ 1991 թվականի Պարսից ծոցի պատերազմի ժամանակ: 2000-ականների սկզբին ռեժիմի դեմ իսլամիստական ընդդիմությունը մի շարք ահաբեկչություններ է իրականացրել։
# Աբդուլլահը Ֆահդին հաջորդել է 2005 թվականին։ Նախաձեռնել է մի շարք մեղմ բարեփոխումներ՝ արդիականացնելու երկրի շատ ինստիտուտներ և որոշ չափով մեծացնելով քաղաքական մասնակցությունը:
# Սալմանը թագավոր է դարձել 2015 թվականին՝ 79 տարեկանում։

Սալմանի որդին և ներկայիս թագաժառանգ Մուհամմադ իբրն Սալմանը փաստացի վերահսկում է կառավարությունը: Մուհամեդը պատասխանատու է Եմենի քաղաքացիական պատերազմին Սաուդյան Արաբիայի վիճահարույց միջամտության համար: Նա վերահսկել է մի շարք իրավական և սոցիալական բարեփոխումներ երկրում՝ միաժամանակ ձգտելով դիվերսիֆիկացնել տնտեսությունը Սաուդյան տեսլական 2030-ի միջոցով:

## Նախաիսլամական Արաբիա
Արաբական թերակղզում մարդկանց բնակությունը սկսվել է մոտ 63000 տարի առաջ։ Այնուամենայնիվ, միջին պալեոլիթյան դարաշրջանի քարե գործիքները, ինչպես նաև այլ կենդանիների բրածոները, որոնք հայտնաբերվել են Սաուդյան Արաբիայի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող Թի ալ Գադահում, կարող են ենթադրել, որ հոմինիդները գաղթել են «Կանաչ Արաբիա» 300,000-ից 500,000 տարի առաջ։

Կան նաև ապացույցներ Թիմնայից (Իսրայել) և Թել էլ Հելեյֆեից (Հորդանան), որ տեղական քուրայա/մադիանական խեցեղենը ծագել է Սաուդյան Արաբիայի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող Հիջազ շրջանում, ինչը ենթադրում է, որ աստվածաշնչյան մադիանացիները սկզբնապես եկել են թերակղզու Հիջազ շրջանից՝ նախքան Հորդանան և Հարավային Իսրայել տարածվելը։

2020 թվականի հունիսի 9-ին *Antiquity* ամսագրում տեղեկատվություն է հրապարակվել Դումաթ էլ Ջանդալում 35 մետրանոց եռանկյուն մեգալիթյան հուշարձանի բացման մասին, որը թվագրվում է մ.թ.ա. յոթերորդ հազարամյակով և ենթադրաբար նվիրված է ծիսական արարողակարգին: Ֆրանսիայի, Սաուդյան Արաբիայի և Իտալիայի հնագիտական հետազոտողները՝ Օլիվիա Մունյոսի գլխավորությամբ, կարծում են, որ այս գտածոները լույս են սփռում քոչվոր հովիվների կենսակերպի և նախապատմական Արաբիայում օգտագործված ծեսի վրա։

## Իսլամի տարածում
Մուհամմադը՝ Իսլամի մարգարեն, ծնվել է Մեքքայում մոտ 570 թվականին և առաջին անգամ սկսել է քարոզել քաղաքում 610 թվականին, մինչև 622 թվականին գաղթել է Մադինա։ Այնտեղից նա և իր ուղեկիցները միավորել են Արաբիայի ցեղերը իսլամի դրոշի ներքո և Արաբական թերակղզում ստեղծեցին մեկ արաբ մուսուլմանական կրոնական քաղաքականություն: 632 թվականին Մուհամմեդի մահից հետո Աբու Բաքրը դարձել է մուսուլմանների առաջնորդը որպես առաջին խալիֆ: Արաբական ցեղերի ապստամբությունը ճնշելուց հետո (հայտնի է որպես Ռիդդայի պատերազմներ կամ «Ուրացության պատերազմներ»), Աբու Բաքրը հարձակվել է Բյուզանդական կայսրության վրա: 634 թվականին նրա մահից հետո նրան հաջորդել է օմարը որպես խալիֆ, որին հաջորդել են Օսման իբն ալ-Աֆֆանը և Ալի իբն Աբի Տալիբը:

Այս առաջին չորս խալիֆաների ժամանակաշրջանը հայտնի է որպես Ռաշիդուն խալիֆայություն (*al-khulafā' ar-rāshidūn*): Ռաշիդուն խալիֆաների և 661 թվականից՝ նրանց օմայյան իրավահաջորդների օրոք, արաբները արագորեն ընդլայնել են մուսուլմանների վերահսկողության տակ գտնվող տարածքը Արաբիայից դուրս: Մի քանի տասնամյակների ընթացքում մուսուլմանական բանակները վճռականորեն ջախջախել են բյուզանդական բանակը և կործանել Սասանյան Պարսկատանի կայսրությունը՝ գրավելով հսկայական տարածքներ Պիրենեյան թերակղզուց մինչև Հնդկաստան: Այնուհետև մուսուլմանական աշխարհի քաղաքական ուշադրությունը տեղափոխվել է նոր նվաճված տարածքներ։
ձախից|մինի|Ռաշիդուն խալիֆայությունը հասել է իր ամենամեծ տարածմանը Խալիֆ Օսմանի օրոք։
Այնուամենայնիվ, Մեքքան և Մեդինան մնացել են իսլամական աշխարհի հոգևորապես ամենակարևոր վայրերը: Ղուրանը պահանջում է յուրաքանչյուր աշխատունակ մուսուլմանի, որը կարող է իրեն թույլ տալ, որպես իսլամի հինգ սյուներից մեկը, իր կյանքի ընթացքում առնվազն մեկ անգամ ուխտագնացություն կամ Հաջ կատարել դեպի Մեքքա Իսլամական Դհուլ Հիջա ամսվա ընթացքում։ Մեքքայում գտնվող Ալ-Հարամը (Մեծ մզկիթը) Քաաբայի՝ իսլամի ամենասուրբ վայրի տեղն է, իսկ Մեդինայում գտնվող Մասջիդ ան-Նաբավին (Մարգարեի մզկիթը) Մուհամմեդի գերեզմանի վայրն է։ 7-րդ դարից Մեքքան և Մեդինան դարձել են ուխտագնացության վայրեր մուսուլմանական աշխարհի մեծ թվով մուսուլմանների համար։

## Օմայան և Աբբասյան ժամանակաշրջաններ
Մ․թ. 750 թվականին Օմայական կայսրության անկումից հետո տարածքի մեծ մասը, որը պետք է դառնար Սաուդյան Արաբիա, վերադարձել է ավանդական ցեղային կառավարմանը մուսուլմանականների սկզբնական նվաճումներից անմիջապես հետո և մնացել ցեղերի և ցեղային էմիրությունների և տարբեր երկարակեցության համադաշնությունների փոփոխվող կարկատան։

Մուավիա I-ը՝ առաջին Օմայյան խալիֆը, հետաքրքրություն է ցուցաբերել իր հայրենի Մեքքայով, կառուցելով շենքեր և հորեր փորելով։ Նրա իրավահաջորդների օրոք Մեքքան դարձել է բանաստեղծների և երաժիշտների բնակավայրը։ Յազիդ I-ի օրոք Աբդ Ալլահ բին ալ-Զուբեյրի ապստամբությունը սիրիական զորքերը բերել է Մեքքա։ Այդ ամենի արդյունքում հրդեհվել Քաաբան, որը հետագայում վերակառուցել է Իբն ալ-Զուբեյրը։

### Մեքքայի Շարիաթ
մինի|Արաբական թերակղզին 1914 թվականին։
1517 թվականին Սելիմ I-ի Մեդինայի և Մեքքայի ձեռքբերումից ի վեր, 16-րդ դարում օսմանցիներն իրենց կայսրությանը միացրել են Կարմիր ծովի երկայնքով Հիջազ և Ասիր շրջանները և Պարսից ծոցի ափին գտնվող Ալ հասա շրջանը, որոնք դարձան Սաուդյան Արաբիայի ամենաբնակեցված մասերը: Նրանք նաև հավակնում էին ներքին տարածքներին։ Այս հողերի վերահսկողության աստիճանը փոխվել է հաջորդ չորս դարերի ընթացքում՝ կախված կայսրության կենտրոնական իշխանության ուժից կամ թուլությունից: Հիջազում Մեքքայի շարիֆները հիմնականում վերահսկում էին իրենց տարածքը (չնայած Մեքքայում հաճախ էին գտնվում Օսմանյան նահանգապետն ու կայազորը): Երկրի արևելքում օսմանցիները 17-րդ դարում կորցրել են վերահսկողությունը Ալ-հասա շրջանի վրա արաբական ցեղերի պատճառով: Այս ամբողջ ժամանակահատվածում ներքին տարածքները մնացել են մեծ թվով փոքր ցեղային տիրակալների տիրապետության տակ, ճիշտ այնպես, ինչպես դա տեղի ունեցավ նախորդ դարերում։

## Օսմանյան դարաշրջան
մինի|Առաջին Սաուդյան պետությունը 1727-1818 թվականներ։

### Վահաբիզմի վերելք և Սաուդյան առաջին պետություն
Սաուդյան դինաստիայի առաջացումը սկսվել է Կենտրոնական Արաբիայում 1727 թվականին։ 1744 թվականին Մուհամմադ իբն Սաուդը, Ալ-Ռիադի մոտ գտնվող Ադ-Դիրիյա քաղաքի ցեղային կառավարիչը, միացել է կրոնական առաջնորդ Մուհամմադ իբն Աբդ-ալ-Վահաբի հետ, որը վահաբական շարժման հիմնադիրն էր։ 18-րդ դարում ձևավորված այս դաշինքը գաղափարական խթան է հանդիսացել Սաուդյան Արաբիայի էքսպանսիայի համար և այսօր մնում է Սաուդյան Արաբիայի դինաստիկ կառավարման հիմքը: Հաջորդ 150 տարիների ընթացքում Սաուդի ընտանիքի հարստությունը մի քանի անգամ բարձրացել և ընկել է, քանի որ սաուդյան կառավարիչները թերակղզու վերահսկողության համար պայքարում էին Եգիպտոսի, Օսմանյան կայսրության և արաբական այլ ընտանիքների հետ։
[alt=Ibrahim Pasha, Larivière|մինի|242x242փքս|[Իբրահիմ փաշա|Եգիպտոսի Իբրահիմ փաշա (1789–1848 թվականներ)]]
Առաջին Սաուդյան պետությունը ստեղծվել է 1727 թվականին Ռիադի շրջակայքում և կարճ ժամանակով վերահսկել է ներկայիս Սաուդյան Արաբիայի տարածքի մեծ մասը 1806-1815 թվականներին կատարված նվաճումների արդյունքում։ Սաուդյանների աճող հզորությամբ մտահոգված օսմանյան սուլթան Մուստաֆա IV-ը Եգիպտոսում իր փոխթագավոր Մուհամմադ Ալի փաշային հանձնարարել է վերանվաճել տարածքը: Ալին ուղարկել է իր որդիներին՝ Թուսուն փաշային և Իբրահիմ փաշային, որոնք հաջողությամբ 1818 թվականին սաուդյան ուժերին ջախջախել և ոչնչացրել են Ալ Սաուդի իշխանությունը։

### Վերադարձ դեպի օսմանյան գերիշխանություն
Ալ Սաուդը վերադարձել է իշխանության 1824 թվականին, սակայն նրանց վերահսկողության տարածքը հիմնականում սահմանափակված է եղել Սաուդյան Արաբիայի կենտրոնական Նաջդ շրջանով, որը հայտնի է որպես Սաուդյան Երկրորդ պետություն: Այնուամենայնիվ, Նաջդում նրանց իշխանությունը շուտով վիճարկվել է նոր մրցակիցների՝ Հայլի Ռաշիդիների կողմից: 19-րդ դարի մնացած ժամանակահատվածում Ալ Սաուդը և Ալ Ռաշիդը պայքարում էին Սաուդյան Արաբիայի ներքին գործերի վերահսկողության համար: 1891 թվականին Ալ Սաուդը վերջնականապես պարտություն է կրել Ալ Ռաշիդից։

Հիջազում, Սաուդյան առաջին պետության պարտությունից հետո, եգիպտացիները շարունակել են գրավել տարածքը մինչև 1840 թվականը: Նրանց հեռանալուց հետո Մեքքայի շերիֆները վերականգնել են իրենց իշխանությունը։

#### Արաբական ապստամբություն
20-րդ դարի սկզբին Օսմանյան կայսրությունը շարունակել է վերահսկել կամ տիրապետել թերակղզու մեծ մասը։ Ըստ այդ գերիշխանության՝ Արաբիան ղեկավարվում էր ցեղային տիրակալների կողմից, իսկ Մեքքայի Շարիֆը ուներ գերազանցություն և ղեկավարում էր Հիջազը:

1916 թվականին Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի խրախուսմամբ և աջակցությամբ (որոնք կռվում էին օսմանցիների դեմ Առաջին համաշխարհային պատերազմում), Մեքքայի շարիֆ Ալ-Հուսեյն իբն Ալին գլխավորել է համաարաբական ապստամբությունը Օսմանյան կայսրության դեմ։
[աջից|մինի|240x240փքս|Արաբական բանակի զինվորները 1916–1918 թվականների արաբական ապստամբության ժամանակ՝ կրելով [Արաբական ապստամբության դրոշը։]]

## Ժամանակակից պատմություն
Չնայած Աբդուլազիզը ռազմական և քաղաքական հաջողություններ ունեցավ, երկիրը տնտեսապես դժվարացավ, մինչև 1938 թվականին հայտնաբերվեցին նավթի առևտրային ծավալներ Ալ-Հասա շրջանում՝ Պարսից ծոցի ափին: Զարգացումը սկսվել է 1946 թվականին՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի պատճառով հետաձգվելուց հետո։

1945 թվականի փետրվարին Աբդուլազիզը և ԱՄՆ նախագահ Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտը հանդիպել են Սուեզի ջրանցքում գտնվող ամերիկյան «Քուինսի» ռազմանավի վրա։ Այնտեղ նրանք կնքել են պատմական համաձայնագիր (որը գործում է մինչ այժմ), ըստ որի Սաուդյան Արաբիան նավթ կմատակարարի Միացյալ Նահանգներին՝ Սաուդյան ռեժիմի ամերիկյան ռազմական պաշտպանության դիմաց։

Աբդուլազիզը մահացել է 1953 թվականին, և գահ է բարձրացել նրա որդին՝ Սաուդ թագավորը։ Նավթը Սաուդյան Արաբիային ապահովել է տնտեսական բարգավաճում և միջազգային հանրության ազդեցության զգալի քաղաքական լծակներ։

1960-ականների սկզբին թագավորի և նրա խորթ եղբոր՝ արքայազն Ֆեյսալի միջև սուր մրցակցություն կար, որը պայմանավորված է եղել թագավորական ընտանիքի կասկածներով Սաուդի իրավասության վերաբերյալ: Արդյունքում, 1964 թվականին Սաուդը գահընկեց արվեց։

1960-ականների կեսերին արտաքին ճնշումներ են առաջացել Եմենի վերաբերյալ Սաուդյան Արաբիայի և Եգիպտոսի միջև տարաձայնությունների պատճառով: Երբ 1962 թվականին քաղաքացիական պատերազմ է սկսվել Եմենի ռոյալիստների և հանրապետականների միջև, Եգիպտական զորքերը մտել են Եմեն՝ աջակցելու նոր հանրապետական կառավարությանը։ Ահմադ Շուկեյրին ազատվել է ՄԱԿ-ում Սաուդյան Արաբիայի ներկայացուցչի պաշտոնից՝ ֆաշիստական ծայրահեղ աջակողմյան «Տակուարա» կազմակերպությունը գովաբանելուց հետո, քանի որ դա շփոթեցրել է արաբներին և առաջացրել լատինացիների առարկությունները։ Նրա պաշտոնանկությունից մի քանի օր առաջ «Հաթչինսոն նյուսը» հայտնել է, որ արաբ դիվանագետները, որոնք պնդում էին, թե սերտ կապի մեջ են Սաուդյան Արաբիայի կառավարության հետ, այնքան են նյարդայնացել Շուքայրիի չմտածված ելույթից, որ խոսել են սաուդյան արքայազն Ֆեյսալին հետ կանչելու կոչ անելու մասին։

## Տես նաև
* Մերձավոր Արևելքի պատմություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Bowen, Wayne H. *The History of Saudi Arabia* (The Greenwood Histories of the Modern Nations, 2007)
* Determann, Jörg. *Historiography in Saudi Arabia: Globalization and the State in the Middle East* (2013)
* Kostiner, Joseph. *The Making of Saudi Arabia, 1916–1936: From Chieftaincy to Monarchical State* (1993)
* Parker, Chad H. *Making the Desert Modern: Americans, Arabs, and Oil on the Saudi Frontier, 1933–1973* (U of Massachusetts Press, 2015), 161 pp.
* al-Rasheed, M. *A History of Saudi Arabia* (2nd ed. 2010)
* Vassiliev, A. *The History of Saudi Arabia* (2013)
* Wynbrandt, James and Fawaz A. Gerges. *A Brief History of Saudi Arabia* (2010)

Կատեգորիա:Ասիայի պատմություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Արաբական երկրների պատմություն
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմություն
Կատեգորիա:Պատմություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Սաուդյան Արաբիա
Կատեգորիա:Սաուդյան Արաբիայի պատմություն