Գանգի կոտրվածք

մինի|241x241փքս|Գանգի կոմպրեսիոն կոտրվածք
**Գանգի կոտրվածք,** գանգի կազմի մեջ մտնող ութ ոսկորներից մեկի կամ մի քանիսի կոտրվածք, որը սովորաբար առաջանում է բութ վնասվածքի հետևանքով։ Եթե հարվածի ուժը չափազանց մեծ է, ոսկորը կոտրվում է հարվածի վայրում կամ մոտակայքում, ինչի հետևանքով կարող է վնասվել գանգի հիմում ընկած կառույցները՝  ուղեղի թաղանթները, արյունատար անոթները և գլխուղեղը։

Որոշ դեպքերում գանգի չբարդացած կոտրվածքները կարող են ընթանալ առանց համապատասխան ֆիզիկական կամ նյարդաբանական վնասվածքների և կլինիկապես չդրսևորվել։ Գլխին ցանկացած ուժով հարված հանգեցնում է ուղեղի ցնցման՝ գիտակցության կորստով կամ առանց դրա։

Այն կոտրվածքները, որոնք զուգակցվում են փակ պատռվածքների հետ՝ էպիդերմիսի և ուղեղի թաղանթների ամբողջականության խախտում, կամ անցնում է հարքթային խոռոչների և միջին ականջի կառույցների միջով՝ արտաքին միջավայրը կապի մեջ դնելով գանգուղեղի խոռոչի հետ, կոչվում են բարդացած կոտրվածքներ։ Այս կոտրվածքները կարող են լինել մաքուր կամ աղտոտված։

Գանգի կոտրվածքների չորս հիմնական տեսակ կա՝ գծային, կոմպրեսիոն, դիաստատիկ և հիմային։ Գծային կոտրվածքները ամենատարածվածն են և սովորաբար միջամտություն չեն պահանջում։ Կոմպրեսիոն կոտրվածքները սովորաբար պահանջում են վիրաբուժական միջամտություն, քանի որ ոսկորների մանրացած հատվածները տեղաշարժված են դեպի ներս, և կարող են վնասել հյուսվածքները։ Դիաստատիկ կոտրվածքները լայնացնում են գանգի կարանները և հիմնականում հանդիպում են մինչև երեք տարեկան երեխաների մոտ։ Հիմային կոտրվածքները գանգի հիմքում գտնվող ոսկորների վնասվածքներն են։

## Տեսակներ
### Գծային կոտրվածք
Գծային կոտրվածքները անցնում են գանգի ամբողջ հաստությամբ։ Դրանք սովորաբար բավականին ուղիղ են, առանց ոսկորների տեղաշարժի։ Վնասվածքի ընդհանուր պատճառը բութ հարվածն է, որտեղ հարվածային ուժը փոխանցվում է գանգի լայն տարածքի վրա։

Գանգի գծային կոտրվածքները սովորաբար փոքր կլինիկական նշանակություն ունեն, եթե դրանք չեն ներառում երակային սինուսի ակոսը կամ անոթային խողովակները։ Արդյունքում առաջացող բարդություններից են՝ կարանների դիաստազ, երակային սինուսային թրոմբոզ և էպիդուրալ հեմատոմա։

### Կոմպրեսիոն կոտրվածք
աջից|մինի|180x180փքս|Կոմպրեսիոն կոտրվածք
Այս տեսակի կոտրվածքը սովորաբար առաջանում է բութ հարվածից, ինչպես օրինակ՝ մուրճով, քարով կամ գլխին ոտքով հարվածելիս։ Այս տեսակի կոտրվածքները հանդիպում են գլխի ծանր վնասվածքների 11%-ի դեպքում, մանրացված կոտրվածքներ են և ոսկորները տեղաշարժվում են դեպի ներս։ Գանգի կոմպրեսիոն կոտրվածքների դեպքում դիտվում է գլխուղեղի ճնշման բարձրացում, որը ուղեղի արյունահոսության բարձր ռիսկ է հանդիսանում։

Գանգի բարդ կոմպրեսիոն կոտրվածք է համարվում, երբ կոտրվածքի վրա կա ճեղք և ներքին գանգուղեղային խոռոչը շփման մեջ է դնում արտաքին միջավայրի հետ՝ մեծացնելով վարակվելու հավանականությունը։ Բարդ կոմպրեսիոն կոտրվածքների դեպքում մաշկային ծածկույթները պատռված են։ Այս կոտրվածքները հիմնականում պահանջում են վիրահատական միջամտություն՝ ոսկորները գլխուղեղից հեռացնելու համար, եթե դրանք ճնշում են հարակից հյուսվածքները։

### Դիաստատիկ կոտրվածք
աջից|մինի|180x180փքս|Դիաստատիկ կոտրվածք
Դիաստատիկ կոտրվածքի դեպքում, կոտրվածքի գիծը հատում է գանգի մեկ կամ մի քանի կարաններ՝ առաջացնելով վերջինիս լայնացում։ Չնայած այս տեսակի կոտրվածքը մեծավմասամբ հանդիպում է նորածինների և փոքր երեխաների մոտ, քանի որ կարանները դեռ միաձուլված չեն, այն կարող է առաջանալ նաև մեծահասակների մոտ։ Երբ մեծահասակների մոտ դիաստատիկ կոտրվածք է առաջանում, այն սովորաբար տեղակայվում է լամբդայաձև կարանի վրա, քանի որ մեծահասակների մոտ այս կարանը լիովին չի միաձուլվում մինչև 60 տարեկանը։ Մեծահասակների դիաստատիկ կոտրվածքների մեծ մասը պայմանավորված է գլխի ծանր վնասվածքներով։

Կարանների դիաստազ կարող է առաջանալ նաև տարբեր բնածին խանգարումների դեպքում, ինչպիսիք են անրակ-գանգային դիսպլազիան և օստեոգենեզի խանգարումը։

### Հիմային կոտրվածք
մինի|154x154փքս|Գանգի հիմի տեսքը վերևից
Գանգի հիմային կոտրվածքը գծային կոտրվածք է՝ հանդիպում է գանգուղեղի հատակում (գանգի հիմք)։ Այդ կոտրվածքներն առաջացնելու համար պահանջվում է ավելի մեծ ուժ, քան գանգի այլ հատվածների դեպքում։ Այսպիսով, դրանք հազվադեպ են հանդիպում. գլխի ծանր վնասվածք ունեցող հիվանդների 4% են կազմում։

Հիմային կոտրվածքներն ունեն բնորոշ կլինիկական նշաններ։ Դրանցից են` արյան կուտակումը խոռոչներում, ինչպիսիք են ողնուղեղային հեղուկի ռիտորեան՝  արտահոսքը քթից կամ ականջներից (ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի օտորրեա), հարակնային կապտուկ, որը հաճախ կոչվում է «ջրարջի աչքեր»։

### Աճող կոտրվածք
Աճող կոտրվածքը հայտնի է որպես գանգուղեղային էրոզիա կամ լեպտոմենինգեալ կիստա՝ կապված ողնուղեղային հեղուկով լցված կիստոզ զանգվածի զարգացման հետ. գլխուղեղի վնասվածքի հազվագյուտ բարդություն է, որը սովորաբար հանդիպում է 3 տարեկանից փոքր երեխաների պարիետալ ոսկորի գծային կոտրվածքների հետ։

Տարբեր գործոններ կապված են աճող կոտրվածքի զարգացման հետ։ Առաջնային պատճառական գործոնը գլխուղեղի կարծր թաղանթի պատռվածքն է։ Գանգի կոտրվածքը մասամբ մեծանում է ուղեղի արագ ֆիզիոլոգիական աճի պատճառով, որը տեղի է ունենում փոքր երեխաների մոտ։

#### Գանգի պատռվածք
Այն սովորաբար տեղի է ունենում մեկ տարեկանից ցածր երեխաների մոտ, որն ընթանում է ծանր վնասվածքներով։ Վերջինս գանգի փակ, դիաստատիկ կոտրվածք է՝ գլխուղեղի արտամղմամբ դեպի առողջ կողմ։

Գլխամաշկի սուր այտուցը կապված է այս տեսակի կոտրվածքի հետ։ Անհասկանալի դեպքերում, երբ կոտորվածքը առանց գլխամաշկի այտուցման է ուղեկցվում, ախտորոշումը  կատարվում է մագնիսառեզոնանսային շերտագրության միջոցով, այդպիսով ապահովելով ավելի արագ բուժում և խուսափելով «աճող գանգի կոտրվածքի» զարգացումից։

### Բարդացած կոտրվածք
[մինի|Գանգի բարդ կոտրվածքները տեղի են ունենում, երբ ուղեղը պաշտպանող բոլոր շերտերը վնասվում են՝ [էպիդերմիսից մինչև ուղեղի թաղանթներ, ինչը թույլ է տալիս արտաքին միջավայրի շփումը գանգի խոռոչի հետ:]]
Բարդացած կոտրվածքը զուգակցվում է թաղանթների պատռվածքների հետ, ինչպիսիք են՝  էպիդերմիսը և ուղեղի թաղանթները, կամ անցնում է հարքթային խոռոչի և միջին ականջի կառուցվածքների միջով՝ արտաքին միջավայրը կապի մեջ դնելով գանգուղեղի խոռոչի հետ։

Բարդացած կոտրվածքները կարող են լինել մաքուր կամ աղտոտված։ Ներգանգային օդը (պնևմոցեֆալուս) կարող է առաջանալ գանգի բարդ կոտրվածքների ժամանակ։

Գանգի բարդ կոտրվածքների ամենալուրջ բարդությունը վարակի ներթափանցումն է։ Վարակման ռիսկի գործոններից են տեսանելի աղտոտվածությունը, ուղեղաթաղանթների պատռվածքը, ոսկորների ազատ բեկորները և նախնական վնասվածքից ավելի քան ութ ժամ անց բուժում սկսելը։

#### Բարդ բարձրացած գանգի կոտրվածք
Բարդ բարձրացած գանգի կոտրվածքը գանգի կոտրվածքի հազվագյուտ տեսակ է, որտեղ կոտրված ոսկորը բարձրացված է գանգի արտաքին թաղից վեր։ Գանգի կոտրվածքի այս տեսակը միշտ բարդ բնույթ է կրում։ Այն կարող է առաջանալ զենքով հարձակման ժամանակ, երբ սկզբնական հարվածը թափանցում է գանգ և դրա տակ գտնվող ուղեղի թաղանթները, իսկ դուրս գալուց հետո զենքը դեպի դուրս է բարձրացնում գանգի կոտրված հատվածը։ Այն կարող է առաջանալ նաև ընկնելու ժամանակ, կամ  հիվանդի տեղափոխման ժամանակ՝ գլխի սկզբնական բարդ վնասվածքից հետո։

## Անատոմիա
Մարդու գանգը անատոմիորեն բաժանված է երկու մասի։ *Գանգի կոտրվածք* տերմինը սովորաբար նշանակում է նեյրոկրանիումի կոտրվածքներ, մինչդեռ գանգի դեմքի հատվածի կոտրվածքները՝ դեմքի կոտրվածքներ են, կամ եթե ծնոտը կոտրված է` ստորին ծնոտի կոտրվածք։

Ութ գանգուղեղային ոսկորները բաժանված են կարաններով՝ մեկ ճակատային, երկու գագաթային, երկու քունքային, մեկ ծոծրակային, մեկ մաղոսկր և մեկ սեպոսկր։

Գանգի ոսկորները երեք շերտ են՝ արտաքին թաղի կոշտ կոմպակտ շերտը (lamina externa), միջին՝ կարմիր ոսկրածուծի սպունգանման շերտը և ներքին թաղի կոմպակտ շերտը (Lamina interna)։

Գանգի հաստությունը փոփոխական է՝ կախված տեղակայումից։ Այսպիսով, կոտրվածք առաջացնելու համար անհրաժեշտ տրավմատիկ ազդեցությունը կախված է հարվածի տեղից։ Գանգը հաստ է գլաբելլայում, արտաքին ծոծրակային ելուստում և ճակատային ոսկորի արտաքին անկյունային հատվածում։ Գանգի այն հատվածները, որոնք ծածկված են մկաններով, ունեն բարակ ոսկորներ, որի հետևանքով ավելի հեշտությամբ են կոտրվում։

Գանգի կոտրվածքներն ավելի հեշտ են առաջանում բարակ քունքային և գագաթային ոսկորների, սեպոսկրի սինուսի, մեծ անցքի (գանգի հիմքի բացվածքի միջով, որով անցնում է ողնուղեղը), և սեպոսկրի ներքին հատվածների՝ թևերը գանգի հիմքում։ Միջին գանգուղեղային փոսություն՝ գանգուղեղի խոռոչի հիմքում ընկած իջվածքը, կազմում է գանգի ամենաբարակ մասը և, հետևաբար, ամենաթույլ մասն է։ Գանգի հատակի այս հատվածը ավելի է թուլանում բազմաթիվ անցքերի առկայության պատճառով, արդյունքում հանդիսանում է հիմային գանգի կոտրվածքների առաջացման մեծ ռիսկ։

## Կանխատեսում
Գանգի պարզ կոտրվածքով առանց այլ բարդություների երեխաները վատ ելքի ցածր ռիսկ են ներկայացնում և հազվադեպ են պահանջում վիրահատական բուժում։

Մարդկանց մոտ ցնցումների կամ գանգի կոտրվածքների առկայությունը, որոնք ուղեկցվում են ներգանգային արյունազեղմամբ, հետագայում առաջանում են երկարաժամկետ նյարդաբանական խանգարումների և հուզական անկայունություն։

Ցույց է տրվել, որ գանգի կոտրվածք ունեցողների մոտ նյարդահոգեբանական խանգարում է եղել, նույնիսկ ներգանգային ախտաբանության բացակայության կամ գիտակցության խիստ խանգարման դեպքում։

## Ծանոթագրություն

## Մատենագիտություն
* Forensic Neuropathology By Jan E. Leestma Publisher: CRC Press; 2 edition (October 14, 2008) Language: English  
* Neuroimaging: Clinical and Physical Principles By Robert A. Zimmerman, Wendell A. Gibby, Raymond F. Carmody Publisher: Springer; 1st edition (January 15, 2000) Language: English  

Կատեգորիա:Գանգ
Կատեգորիա:Նյարդաբանություն
Կատեգորիա:Նյարդավիրաբուժություն
Կատեգորիա:Վիրաբուժություն