Թուրքոմաններ

**Թուրքոմաններ** (նաև **թուրքումեններ** կամ **թուրքմաններ** կամ **թուրքմեններ**, , , ), տերմին, որը ավանդաբար օգտագործվում է Մերձավոր և Միջին Արևելքում, Բյուզանդիայում, այնուհետև Եվրոպայում, որպես օղուզ թյուրքական ժողովուրդների նշանակում։ Առաջին անգամ «թուրքոման» տերմինը հայտնվել է 11-րդ դարի բյուզանդական տարեգրության մեջ, երբ պատմիչ Աննա Կոմնենեն այսպես է անվանել Միջին Ասիայից Փոքր Ասիա ներթափանցած թուրքմեններին։ Համաձայն Սերգեյ Աղաջանովի, թուրքմենները եղել են օղուզների մի մասի և Կենտրոնական Ասիայի հնդեվրոպական բնակչության խառնուրդի արդյունքը։ Միջնադարյան հեղինակներ Ալ-Բիրունին և Մարվազին նշում են, որ այս տերմինով նկատի ունեին իսլամ ընդունած օղուզներին։

Տերմինը պատմական համատեքստում նշանակում է ոչ միայն միջինասիական թուրքմեններին, այլ նաև կարող է վերաբերել թուրքերի, ադրբեջանցիների և, ընդհանրապես, քոչվոր թուրքերի նախնիներին։

Ի սկզբանե լինելով արտաքին անվանում (էկզոնիմ), ենթադրաբար բարձր միջնադարի ժամանակաշրջանից, հնագույն և ծանոթ դարձած թյուրք (*türk*) և ցեղային անունների հետ մեկտեղ (յազըր, քընըք, սալըր, բայաթ, բայանդուր, աֆշար, քայը և այլն), որպես ազգանվանում (էթնոնիմ) սկսեց գործածվել ներկայիս Թուրքմենստանի, Ադրբեջանի, Իրանի, Անատոլիայի և Արևմտյան Հայաստանի տարածքներում հաստատված օղուզ ցեղերի կողմից։

Անատոլիայում, ուշ միջնադարի ժամանակաշրջանից, այն փոխարինվեց պետության և իշխող դինաստիայի անվանումով՝ «օսման» տերմինով։ Ադրբեջանի տարածքում, ընդհանուր առմամբ, այն դադարել է գործածվել 17-րդ դարից, բայց այն պահպանվել է որպես ադրբեջանցիների ենթաէթնոս համարվող թերեքեմե կիսաքոչվոր ցեղերի ինքնավանում։ Ըստ որոշ տվյալների՝ այս տերմինի կիրառումը որպես Ադրբեջանի թյուրքերի նշանակում պահպանվել է մինչև 20-րդ դարի սկիզբը։

Այսօր այս էթնոնիմը կրում են Կենտրոնական Ասիայի թուրքմենները (Թուրքմենստանի հիմնական ժողովուրդը), ինչպես նաև օղուզների հետնորդներ՝ իրաքի թուրքմենները և սիրիայի թուրքմենները:

## Ստուգաբանություն
Այս ազգանվան (էթնոնիմ) ծագման մասին կա մի քանի վարկած։ *Թուրքման* տերմինի հենց առաջին հիշատակումը գրանցված է Մահմուդ Քաշգարիի «Դիվան լուգատ ատ-թուրկ» բառարանում (1074), որտեղ այս անվան գյուտը վերագրվում է Ալեքսանդր Մակեդոնացուն։ Տերմինի ստուգաբանության նույն տարբերակը նշում է նաև Ռաշիդ ադ Դինը։

Օսմանյան կայսրության 15-16-րդ դարերի պատմաբան Մեհմեդ Նեշրին գրում է, որ «թուրքմեն» անվանումը բաղկացած է երկու` «թյուրք» և «իման» բառերից, որը նշանակում է «հավատացյալ թյուրք», այսինքն՝ «մուսուլման թյուրք»։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ «թուրքմեն» անունը բաղկացած է «թուրք» և «ման» բառերից, որտեղ «ման»-ը համարվում է «մատ» վերջածանցի՝ «ցեղ, ժողովուրդ» ածանցի տարբերակը։

Բիրունիի և Մարվազիի մոտ նաև հիշատակվում է, որ իսլամ ընդունած օղուզներին թուրքմեն են անվանել։ Ֆեդոր Միխայլովն իր «Անդրկասպյան տարածաշրջանի բնիկները և նրանց կյանքը» () աշխատության մեջ նշում է մեկ այլ վարկած, որ օղուզ թուրքերն իրենք իրենց այդպես են անվանել՝ պատասխանելով «ով եք դուք» հարցին՝ *թյուրքեմ մեն* («Ես թյուրք եմ»)։

## Պատմություն
[thumb|right|350px|Ինչպես ցույց է տրված գերմանական քարտեզի վրա՝ [Արևմտյան Հայաստանի տեղում ներկայացված է Օսմանյան կայսրության Թուրքոմանիան։]]
Առաջին անգամ *[[թուրքմեն]]* (*թուրքման*) կամ *թուրքոման* տերմինը, հավանաբար, հիշատակվում է 8-9-րդ դարերի չինական աղբյուրներում (որպես *Թյո-կու-մյոնգ*, ենթադրաբար Ժետիսուում ապրող մարդկանց մասին)։ Թանյան «Թունդյան» հանրագիտարանը (մ․թ․ 8-րդ դար) պարունակում է տեղեկություններ, որոնց համաձայն Սու-դե (համաձայն Ֆրիդրիխ Հիրտի՝ Suk-tak - Սոգդակ, որը, ամենայն հավանականությամբ, համապատասխանում է Սողդին (Սողդիանա)) կոչվող երկիրը, որը մ․թ․ 5-րդ դարում առևտրա-քաղաքական հարաբերություններ է ունեցել Թան կայսրության հետ, կոչվում է նաև՝ T'ö-kü-Möng (թուրքմենների երկիր)։ Թուրքմենների մասին հիշատակվում են նաև 8-րդ դարի առաջին քառորդի սողդյան տնտեսական փաստաթղթերում։

Սերգեյ Աղաջանովի կարծիքով, թուրքմենները ծագել են թյուրքերի մի մասի, այդ թվում՝ օղուզների, Միջին Ասիայի հնդեվրոպական բնակչության հետ խառնվելուց։ *Թուրքմեն* տերմինի տարածումը տեղի է ունենում օղուզների այն հատվածի բնակության տարածքի ընդլայնմամբ, ովքեր իսլամ էին ընդունել։

*Թուրքոման* տերմինի ամենամեծ տարածումը տեղի է ունենում սելջուկյան նվաճումների դարաշրջանում։ Մուսուլման օղուզները, որոնք համախմբվել էին սելջուկների տոհմից քընըք ցեղի առաջնորդների շուրջ, կազմել են ապագա Սելջուկյան ցեղային միության և ապագայում նրանց կողմից ստեղծված պետության հիմնական կորիզը։ Սկսած սելջուկյան դարաշրջանից հարստության սուլթանները, իրենց իշխանությունն ամրապնդելու համար, Մերձավոր և Միջին Արևելքի տարբեր վայրերում ստեղծեցին ռազմական բնակավայրեր․ այնպես որ թուրքոմանների մեծ բնակավայրեր ստեղծվեցին ներկայիս Սիրիաի, Իրաքի և Արևմտյան Հայաստանի (Արևելյան Անատոլիա) տարածքներում։ Մանազկերտի ճակատամարտից հետո օղուզները զանգվածաբար բնակություն հաստատեցին Հայկական լեռնաշխարհում և հաստատվեցին Ադրբեջանի տարածքում (պատմական շրջան հիմնականում Իրանի հյուսիս-արևմուտքում)։ 11-րդ դարում թուրքոմանները խիտ բնակեցնում են Առանը։ 11-12-րդ դարերի միջնադարյան հեղինակ, ծնունդով Մերվ քաղաքից, Շարաֆ ալ-Զաման Թահիր ալ-Մարվազին թուրքմենների մասին գրել է հետևյալը.

«*«Նրանց հզոր ցեղերի թվում են [[Օղուզներ|ղուզերը]]․․․ Երբ նրանք հարևան դարձան մուսուլմանական երկրներին, նրանց մի մասը ընդունեց [[իսլամ]]։ Նրանց սկսեցին անվանել թուրքմեններ... Թուրքմենները տարածվեցին մուսուլմանական երկրներում, նրանք իրենց դրսևորեցին լավագույն ձևով, այնպես որ տիրեցին նրանց մեծ մասին և դարձան [[թագավոր]]ներ և [[սուլթան]]ներ։*»։

Բարձր միջնադարում Փոքր Ասիայի արևելյան հատվածը եվրոպական աղբյուրներում հայտնի է դառնում *Թուրքոմանիա* կամ օսմանյան աղբյուրներում՝ *Թուրքման Էլի*։ Թուրքմոնական բնակավայրերի կենտրոնը ժամանակակից Իրաքի տարածքում դառնում է Քիրքուքը։

Դեպի արևմուտք գաղթող թուրքմենական ցեղերի մարդաբանության մեջ ժամանակի ընթացքում տեղի ունեցան հիմնարար փոփոխություններ՝ թյուրքալեզու ցեղերի մոնղոլոիդ գծերը աստիճանաբար թուլանում են և ամբողջովին անհետանում Փոքր Ասիայում։

Թուրքմեններն էին իվէ և բայանդուր ցեղերը, որոնցից առաջացել են Կարա-Կոյունլու և Ակ-Կոյունլու պետությունների իշխող տոհմերը։ Վերջինիս անկումից հետո թուրքոմանական ցեղերը, մասամբ իրենց անունով, օրինակ՝ աֆշարներ, մասամբ (հաջիլու, պոռնակ, դյոգեր, մավսելլու) միավորվելով որպես թուրոմանական մեկ ցեղի մաս` միացել են Ղըզըլբաշների ցեղային համադաշնությանը։

## Տես նաև
* Ադրբեջանցիներ
* Օղուզներ
* Թուրքեր
* Թուրքմեններ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Абу-л гази «Родословная туркмен» 
* Кто такие сирийские туркоманы?

Կատեգորիա:Թյուրքական ազգեր
Կատեգորիա:Ադրբեջանցիներ
Կատեգորիա:Թյուրքական ցեղեր