Ու Հան (պատմաբան)

**Ու Հան** (, ), չինացի պատմաբան և քաղաքական գործիչ։  Հանը 1930-ական և 1940-ական թվականներին Չինաստանում ժամանակակից պատմական գիտության զարգացման ամենակարևոր պատմաբաններից մեկն էր։ 

1940-ական թվականներին նա Չինաստանի Դեմոկրատական լիգայի առաջատար անդամներից էր՝ չեզոք քաղաքական կազմակերպություն Չինաստանի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում, որը վերջիվերջո աջակցել է Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցությանը։ 1949 թվականից հետո նա զբաղեցրել է Պեկինի փոխքաղաքապետի պաշտոնը։

1965 թվականի նոյեմբերին՝ մշակութային հեղափոխության սկզբում, նա հայտնվել է հարձակման տակ իր գրած պիեսի պատճառով, որը կոչվում էր «*պաշտոնից ազատված Հայ Ռուի*»։ Այս պիեսը լայնորեն ընկալվում էր որպես հակա-Մաոական այլաբանություն։ Նրա քաղաքական անկումը հանգեցրել է նաև Պեկինի քաղաքապետ Փեն Ժենի զտմանը։ 

Ու Հանը մահացել է բանտում 1969 թվականին։

## Կենսագրություն
### Վաղ կյանք և կրթություն
Ու Հանը ծնվել է 1909 թվականին Ճեծյան նահանգի Յիվու քաղաքում։ Ու կլանի կազմակերպության աջակցությամբ և իր մոր զարդերի վաճառքից ստացված գումարներով, նա հաճախել է համալսարանական նախապատրաստական դպրոցներ Հանճոույում, այնուհետև Շանհայում, որտեղ նրա վրա մեծ ազդեցություն են թողել Հու Շիի դասախոսությունները։ 1931 թվականին նա ընդունվել է Ցինխուայի համալսարան և հայտնվել Ցյան Թինֆուի ազդեցության տակ։ Քանի որ նա պատասխանատու էր իր եղբոր և քրոջ խնամքի համար, նա չի կարողացել արտասահման մեկնել ուսման նպատակով։ Ու Հանը մնացել է Ցինխուայում որպես դասախոսի օգնական, բայց սկսել է հրատարակել կարևոր հոդվածներ Մին դինաստիայի պատմության վերաբերյալ՝ օգտագործելով քննադատական մեթոդներ հին վիճահարույց հարցերը լուծելու և նոր հարցեր բարձրացնելու համար։

### 1937–1953 թվականներ
1937 թվականին, երբ սկսվել է պատերազմը Ճապոնիայի դեմ, Ու Հանը միացել է Կունմինի Ազգային Հարավարևմտյան միացյալ համալսարանին։ Այնտեղ նա գրել է Մինգ դինաստիայի հիմնադիր Ճու Յուանժանի մանրամասն կենսագրությունը, որը հրատարակվել է 1943 թվականին և ընդլայնվել ու վերանայվել է 1947 թվականին։ Նա դարձել է 1940-ական թվականների ժողովրդավարական շարժման առաջատար մտավորական, ինչպես նաև լայնորեն հրատարակվող էսսեիստ։ Չինաստանի Դեմոկրատական լիգայում իր մասնակցության շնորհիվ նա ներգրավել է 1949 թվականին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հիմնադրման գործընթացում։

Երբ նոր Միացյալ ճակատը հիմնվել է, որպես Դեմոկրատական լիգայի անդամ, Ու Հանին առաջարկվել է զբաղեցնել Պեկինի փոխքաղաքապետի պաշտոնը՝ պատասխանատու լինելով կրթության և մշակութային հարցերի համար 6 շրջանային մունիցիպալ տարածքում, որը դարձել է օրինակելի մոդել ՉԺՀ-ի բոլոր քաղաքների համար։ 1950-ական թվականներին Ու Հանը ներկայացրել է Չինաստանը արտերկրում մշակութային շրջագայությունների ընթացքում և հանրայնացրել է իր հետազոտությունները հայրենիքում՝ օգտագործելով պատմական կերպարներն որպես մոդելներ և այլաբանական կերպարներ։ 1950-ականների կեսերին նա գաղտնի դարձել է Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության անդամ. այս մասին չգիտեին ոչ նրա գործընկերները, ոչ էլ կուսակցության անդամները, բացառությամբ ամենաբարձր մակարդակի ղեկավարության։ Այս փաստը բացահայտվեց միայն Մշակութային հեղափոխության ժամանակ Կարմիր գվարդիայի մեղադրանքներից հետո, երբ նրանք գտան նրա փաստաթղթերը։

Որպես պատմաբան՝ Վուն Մին դինաստիայի առաջամարտիկ հետազոտող էր: Թեման տաբու էր Ցին դինաստիայի օրոք:

### Հետագա տարիներ
1956 թվականին Ու Հանը և Յուան Ժենը որդեգրել են Ու Սյաոյանին։ 1958 թվականին նրանք որդեգրել են Ու Ժանին։

«*պաշտոնից ազատված Հայ Ռուի*» պիեսի շուրջ ծագած վիճաբանությունից և քաղաքական վեճից մի քանի տարի առաջ, Ու Հանը, Դեն Տուոն և Լյաո Մոշան գրել են հոդվածների շարք՝ «*Երեք ընտանիքների գյուղը*» վերնագրով, որը ծաղրում էր Մեծ թռիչքի առաջ քաղաքական փորձարկումները։

Յանգ Ցզիշենը իր «Մշակութային հեղափոխության պատմություն» աշխատության մեջ գրել է.


Որպես կուսակցության ներսում Մին դինաստիայի առաջատար պատմաբան, Ու Հանն օգտագործում էր մարքսիզմը պատմությունը մեկնաբանելու համար և օգտագործում էր պատմությունը որպես քաղաքականապես լիցքավորված ակնարկ ներկայի վերաբերյալ։ Մինչև ՉԺՀ-ի հիմնադրումը, Ու Հանի աշխատությունները քննադատում էին Մին դինաստիայի հիմնադիր կայսր Ջու Յուանջանին՝ որպես Չիան Կայշիի փոխարինող կերպար, սակայն ՉԺՀ-ի հիմնադրումից հետո Ու Հանի «*Ջու Յուանջան*» գիրքը ծառայել է որպես փառաբանական օրհներգ Մաո Ծեդոնին։ Այս կրկնակի ստանդարտը բնորոշ է տոտալիտար կառավարության ներքո հռչակ ձեռք բերած մտավորականներին։


Յանը գրում է, որ Մաոն խրախուսել էր Ու Հանին գրել «Հայ Ռուին հանդիմանում է կայսրին» էսսեն, որը հրատարակվել էր Ու Հանի կեղծանվան տակ «Ժողովրդական օրաթերթում» 1959 թվականի հունիսին։ Էսսեն հիմնված էր Մին դինաստիայի պաշտոնյայի կյանքի դեպքերի վրա։ Հետագայում Ու Հանը, բազմաթիվ վերանայումներից հետո, էսսեն վերածել է Պեկինյան օպերայի՝ «Հայ Ռուին ազատել պաշտոնից», որը բեմադրվել է 1961 թվականին և մեծ հաջողություն ունեցել։ Հետագայում, «...գերզգոն Ծյան Ցինը և Կան Շենը որոշել են, որ այն կապված էր Լուշան համաժողովի հետ և անուղղակիորեն պաշտպանում էր 'տնային տնտեսություններին արտադրանքի քվոտաների հատկացումը' և ընթացող վճիռների վերանայման քամին։ Մաոն լրջորեն ընդունել է նրանց տեսակետները և հանձնարարել Ցզյան Ցինին գտնել մի վարձու մարդասպան՝ պիեսը դատապարտելու համար»։

Պիեսի և Ու Հանի դեմ հետագա հարձակումները իրականում ուղղված էին Պեկինի քաղաքապետ Փեն Ժենի դեմ, որը Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության հաստատության հենասյուներից էր, որին Մաոն ցանկանում էր տապալել։ Այս գործընթացը ժամանակ է պահանջել, բայց ի վերջո հանգեցրել Մաոյի և ՉԿԿ բյուրոկրատիայի միջև տասնամյա պայքարի սկզբին, որը հայտնի է եղել որպես Մշակութային հեղափոխություն։

Ձախակողմյան գրական քննադատ Յաո Վենյուանը, որը հետագայում նշանակվել է Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեի Քաղբյուրոյի անդամ և հայտնի դարձել որպես Չորսի խմբի անդամ, այս պայքարի առաջին կրակոցներից մեկը արձակել է 1965 թվականի նոյեմբերի 10-ին, երբ Վենհուի Բաո թերթում հրապարակել է հոդված՝ հարձակվելով Ու Հանի և նրա պիեսի վրա այն հիմքով, որ Հայ Ռուին փոխաբերաբար նույնացվում էր մարշալ Փեն Դեհուայի հետ, որը քննադատել էր Մաոյին Մեծ ցատկ առաջ նախաձեռնելու համար և արդյունքում զտվել էր։ Յաո Վենյուանը պնդում էր, որ հետևաբար Ու Հանը Մաոյին նույնացրել էր անմատչելի Մին կայսեր հետ, որը պաշտոնից ազատել է արդարամիտ Հայ Ռուիին։

Ուժեղ ճնշման տակ Ու Հանը ընդունել է գաղափարական սխալները, բայց ժխտել, որ իր դրդապատճառները հակահեղափոխական էին։ Հաջորդ ամիսների ընթացքում վիճաբանությունը աճել է, և Ու Հանը վերջապես բանտարկվել է։ Թեև կային հաղորդումներ, որ Ու Հանը 1969 թվականին բանտում ինքնասպանություն է գործել, սակայն բանտակիցները հետագայում հաղորդել են, որ նրան ծեծել են բանտում մահվանից մոտ մեկ տարի առաջ։ Կարծիք կա նաև, որ նրա տուբերկուլյոզը կարող էր կրկնվել, այնպես որ հստակ չի կարող հաստատվել, թե ինչպես է նա մահացել։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Mary G. Mazur (2009). *Wu Han, Historian։ Son of China's Times*. Lanham։ Lexington Books,  2009. . Review, Diana Lin, *H-Asia* (May 2010) http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=23807
*Mary G. Mazur (1993), "Intellectual Activism in China During the 1940s։ Wu Han in the United Front and the Democratic League," *The China Quarterly* 133  (1993)։  27-55.
* Jonathan D. Spence (1990), *The Search for Modern China* (New York։ Norton 1990).
* William Safire (1978), *Safire's Political Dictionary*, 1978, Random House. "Cultural Revolution," էջեր 153-154.
* Clive Ansley (1971). *The Heresy of Wu Han։ His Play "Hai Rui's Dismissal" and its Role in China's Cultural Revolution.*Toronto։ University of Toronto Press. 
*“Wu Han” (1970), Howard L. Boorman, Richard C. Howard, eds. *Biographical Dictionary of Republican China* Vol 3 (New York,։ Columbia University Press,  1970)։ 425-430.

## Արտաքին հղումներ
* .

Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Չինաստան
Կատեգորիա:Չինաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Չինացի գրողներ
Կատեգորիա:Չինացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Պատմաբաններ