open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Էստոնիայի պաշտպանական ուժեր

**Էստոնիայի պաշտպանական ուժեր** (), Էստոնիայի Հանրապետության պաշտպանության և անվտանգության համար պատասխանատու համակարգող կառույց։ 
Համաձայն Էստոնիայի Հանրապետության օրենսդրության՝ այն ներառում է՝ 
* Էստոնիայի զինված ուժերը (), 
* Էստոնիայի պաշտպանության միությունը ()։
Նույն օրենքի համաձայն՝ պատերազմական ժամանակաշրջանում Էստոնիայի պաշտպանական ուժերում ընդգրկվում են նաև ոստիկանության դեպարտամենտի ռազմականացված ուժերը և սահմանապահ զորքերը, որոնք խաղաղ ժամանակ ենթարկվում են Էստոնիայի Ներքին գործերի նախարարությանը։ Էստոնիայի պաշտպանական ուժերը կորդինացնում և ղեկավարում է Պաշտպանության բանակի գլխավոր շտաբը ():

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի զինված ուժեր
Ազարիկ

**Ազարիկ**, գյուղ Կիլիկիայում, Զեյթունի գավառում։ Գտնվում էր Զեյթուն քաղաքից հյուսիս-արևմուտք։

Ազատիկենցը XIX դարի սկզբին ուներ 12 տուն հայ բնակիչ։ 1986 թվականի դրությամբ գյուղը գոյություն չունի։

## Տես նաև
* Կիլիկիայի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ազարյան (Վանի գավառ)

**Ազարյան**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառում, Վան քաղաքից 52-53 կմ հյուսիս-արևելք՝ Արճակ լճի մոտակայքում, սարահարթի վրա։

XX դարի սկզբին ուներ 170 հայ բնակիչ։ Բնակիչների հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու այգեգործությունն էր։

Բնակիչները թուրքերի կողմից ոչնչացվել է 1915-1918 թվականների կոտորածներին։ Փրկվածները գաղթել են Արևելյան Հայաստան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ազափլը

**Ազափլը**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Ելիզավետպոլի նահանգի Ղազախի գավառում` Ղազախից 32&nbsp;կմ հարավ-արևելք։

1907 թ.-ին ուներ 650 ադրբեջանցի բնակիչ։ Բնակիչների հիմնական զբաղմունքն անասնապահություն, երկրագործություն և բանջարաբությունն էր։

1986 թ.-ի դրությամբ գտնվում է Ադրբեջանի կազմում։ Այն խոշոր գյուղ է։

## Տես նաև
* Ելիզավետպոլի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Էստոնիայի կլիմա

Էստոնիան ունի բարեխառն ծովայինից բարեխառն մայրցամաքային անցումային կլիմա՝ մեղմ ձմեռներով և զով ամառներով։

## Ընդհանուր բնութագիր
Էստոնիան գտնվում է բարեխառն գոտում, հյուսիսից և արևմուտքից ափերը ողողում է Բալթիկ ծովը։ Կլիմայի վրա մեծ ազդեցություն են ունենում անտլանտիկական ցիկլոնները, ծովի մոտիկ լինելու պատճառով օդը միշտ խոնավ է։ Գոլֆստրիմի ազդեցության պատճառով ձմեռն ավելի տաք է, քան Եվրասիայի այլ շրջաններում։ Ամառը համեմատաբար ավելի զով է։ Ամենատաք ամիսը հուլիսն է, ամենացուրտը՝ փետրվարը։ Գերկաշռում է մռայլ և ամպամած եղանակը։

### Օդի ջերմաստիճանը
Բազմամյա ուսումնասիրությունների տվյալներով (1961—1990 թթ.) Էստոնիայում օդի միջին ջերմաստիճանը կազմում է +4,1&nbsp;°C-ից +6,3&nbsp;°C, սակայն նկատվում է աստիճանական տաքացում։ Տարեկան միջին առավելագույն ջերմաստիճանը նկատվում է Սաարեմաա և Հիյումաա շրջաններում (+6), նվազագույնը՝ Լյաենե-Վիրումաա և Յիգևամաա (+4,1...+4,5&nbsp;°C)։

Ամենացուրտ ամիսը փետրվարն է՝ կղզիներում մինչև −3,3&nbsp;°C, իսկ մայրցամաքում մինչև −7,4&nbsp;°C-ով։ Ամենատաք ամիսը հուլիսն է, օրական միջին ջերմաստիճանը +16,2&nbsp;°C -ից +17,5&nbsp;°C է։

Ռեկորդային տաք ամիս է եղել Նարվա-Յիեսուու քաղաքում 2010 թվականի հուլիսին՝ +23,4&nbsp;°C միջին ջերմաստիճանով։ Ռեկորդային ցուրտ ամիս է եղել 1987 թվականի հունվարը Նարվայում՝ −18,0&nbsp;°C միջին ջերմաստիճանով։

Օդի բացարձակ դրական ջերմաստճանը +35,6&nbsp;°C, որը գրանցվել 1992 թվականի օգոստոսի 14-ին։ Բացարձակ բացասական ջերմաստիճանը −43,5&nbsp;°C է, որը գրանցվել է 1940 թվականի հունվարի 17-ին։

### Տեղումներ, հարաբերական խոնավություն, ամպամածություն
Տեղումների միջին տարեկան քանակը 535 մմ-ից 727 մմ է։ Օդի միջին հարաբերական խոնավությունը, որպես կանոն բարձր է և կազմում է 79%-ից մինչև 84%՝ կղզիներում։ Ամպամածության ստորին արժեքը 4,8...5,7 բալ է։

### Քամու արագություն
Քամու միջին արագություն 2,7 մ/վ-ից մինչև 6,6 մ/վ է։

### Հյուսիսափայլ
Հյուսիսափայլի տարեկան միջին տևողությունը կազմում է 1628-ից 1926 ժամ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Էստոնիայի բնություն
Կատեգորիա:Կլիմա ըստ երկրի
Ազաք

**Ազաք**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Քոչհիսարի գավառակում։

XX դարի սկզբին ուներ 400 տուն՝ շուրջ 3300 հայ բնակչով։ Բնակչության հիմնական զբաղմունքը գյուղատնտեսությունն ու անասնապահությունն էր։

Գյուղն ավերվել է, իսկ բնակչության մեծ մասը զոհ է գնացել 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Փրկվածներն ապաստանել են տարբեր երկրներում։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ազար-Ահմեդլը

**Ազար-Ահմեդլը**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Ելիզավետպոլի նահանգի Ելիզավետպոլի գավառում։ Գտնվում է Ելիզավետպոլ քաղաքից 25&nbsp;կմ հյուսիս-արևելք։ Գյուղն ուներ քարակոփ եկեղեցի։

1907 թ.-ին ուներ 400 ադրբեջանցի բնակիչներ։ 1986 թ.-ի դրությամբ գյուղը լքված է բնակչության կողմից։

## Տես նաև
* Ելիզավետպոլի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Էստոնիայի բնակավայրեր

մինի|աջից|300px|Էստոնիայի բնակավայրեր
**Էստոնիայի բնակավայրեր** (), բնակատեղեր կամ տարածքային միավորներ Էստոնիայի համայնքապետարանների կազմի մեջ։ Բնակավայրերը չունեն վարչական նշանակություն։ Բնակավայրերի խմբերը կազմում են շրջաններ տեղական վարչություններով։ Քաղաքների մեծամասնությունը կազմում են առանձին քաղաքային համայնքներ, սակայն որոշները միավորված են իրենց շրջապատող շրջանների հետ։

Պաշտոնապես Էստոնիայում կան չորս տեսակի բնակավայրեր՝

* **[[քաղաք]]ներ** ();
* **[[քաղաքատիպ ավան]]ներ** ();
* **[[ավան|գյուղական ավաններ]]** ();
* **[[գյուղ]]եր** ();

2012 թվականի հուլիսի 16-ի դրությամբ Էստոնիայում կային 47 քաղաքներ (որոնցից 14 շրջանային ենթակայության), 12 քաղաքատիպ ավաններ, 185 գյուղական ավաններ և 4443 գյուղեր։

## Տես նաև
**<categorytree>Էստոնիայի բնակավայրեր</categorytree>**

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Էստոնիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ցանկեր:Էստոնիա
Կաղամախի

**Կաղամախի**, դողդոջուն բարդի (), ուռազգիների ընտանիքի բարդի ցեղի տերևաթափ երկտուն ծառ։

## Կենսաբանկան նկարագիր
Բարձրությունը՝ մինչև 35 մ, տրամագիծը՝ 1 մ։ Տերևները պարզ են, հերթադիր, կլոր կամ լայն կոնաձև, խոշոր անհավասար ատամներով։ Տերևակոթունը երկու կողմից սեղմված է, տափակացած, որի պատճառով տերևներն անընդհատ շարժվում են (այստեղից՝ «դողդոշուն բարդի» անվանումը)։
Ծաղկում է մարտ-ապրիլին, մինչե տերևների բացվելը։ Ծաղիկները կատվիկներ են։ Պտուղը տուփիկ է։ Բազմանում է սերմերով, կտրոններով, արմատային մացառներով։ Աճում է արագ, ապրում 80-100 տարի։

## Տարածումը
Տարածված է Եվրասիայում և Ասիայում, հատկապես ասեղնատերև և լայնատերև տեսակների խառն անտառներում։ Հայաստանում հանդիպում Է Մարմարիկի հովտում, Ապարանում, Գառնիի արգելանոցում, Վայք, Ախուրյանում, կաղնու, բոխու և մասամբ հաճարենու անտառներում։

## Օգտագործումը
Օգտագործվում է պաշտպանական անտառաբուծության, կանաչապատման մեջ։ Բնափայտը դեղնասպիտակավուն է, թեթև, փափուկ, կիրառվում է լուցկու, թաղանթանյութի, թղթի արդյունաբերության, շինարարության մեջ։
Բարդին ունի բուժիչ հատկություն. կեղևը պարունակում է աղաղանյութեր, տերևը՝ վիտամիններ, բողբոջը՝ եթերայուղեր։ Աճեցվում է որպես գեղազարդիչ բույս, կիրառվում է փլվածքների, ձորակների, ավազուտների ամրացման և դաշտապաշտպան անտառաշերտեր ստեղծելու նպատակով։ Բնափայտը բնամիջուկ չունի, թեթև է, ամուր, կիրառվում է որպես շինանյութ և վառելանյութ, լուցկու արտադրության մեջ և այլն։

## Գրականություն
* *Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.* Деревья, кустарники и лианы: Справочное пособие. — М.: Лесн. пром-сть, 1986. — С. 287—288.
* *Иванова Т. Н., Путинцева Л. Ф.* Лесная кладовая. — Тула: Приок. кн. изд-во, 1993. — С. 55—56.
* *Скворцов В. Э.* Учебный атлас. Флора Средней России. — М.: ЧеРо, 2004. — С. 95.
* 

Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Ասիայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Ուռազգիներ
Կաղանկատույք

**Կաղանկատույք**, ավան Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի Ուտի Առանձնակ գավառում, Մատաղիս և Գյուտական ավանների մոտերքում, Տրտու (Թարթառ) գետից ձախ (այժմ՝ ավերակ)։ Հայ պատմիչ Մովսես Կաղանկատվացին իր ծննդավայր Կաղանկատույքը հիշատակում է 7-րդ դարի սկզբի պարսկա-բյուզանդական ընդհարումների կապակցությամբ։ 10-րդ դարի արաբ հեղինակ ալ-Իսթահրին Կաղանկատույքը նշում է որպես կարևոր կայան Դվին-Պարտավ կարավանային ճանապարհին։
18-19-րդ դարերում կոչվել է Վարսնակաթաղ։
Առաջին անգամ հիշատակվում է Ալբանիայի թագավոր Վաչագանի «Ալուանկ երկիր պատմությունը» գրքում։

Ես՝ Վաչագանն եմ Ալուանկա երկիր թագավորը և Շուպհալիշոն, արքեպիսկոպոս Պարտավաը, Մանասե եպիսկոպոսը,... Հովսեփը, քահանա Կալանկատույկան,... Բաքրը, նահապետ Կալանկատույկան և շատ ուրիշները եկան ինձ մոտ տաճար՝ Ալուեն, իմ ամառային հանգստի ժամանակ։


Գյուղը տեղի բնակիչները անվանում են Կաղանկատույք։ Համաձայն 10-րդ դարի Իսթահիր արարաբական պատմությունները «Թագավորության ճանհապարին» գրքի, Կալկատուսը գտնվում է հայկական հողերում։

Ճանհապարը բերդից դեպի Դաբիլ 63 կմ է. բերդից մինչև Կալկատուս 9 ֆարցախ է, Կալկատուսից Մետրիս 13 ֆարսախ է, [...] Կիլ Կույից մինչև Սիսաջանա (Ե. «Սիսայան») 16 ֆարսախ և Սիսաջանից մինչև Դաբիլյա 16 ֆարսախ է։

Ճանապարհը բերդից Դաբիլ անցնում է հայկական հողերով, և բոլոր այդ քաղաքները Սանբատ թագավորությունում են, ով Աշոտ 1-ինի տղան էր։
Գյուղում հայտնաբերվել են մեծ կարասներ, թոնիր, գերեզմանոցներ, պասրիսպների հետքեր, ամրոցներ, ջրանցքներ։ 
Կաղանկատույքում անտառներում մնացել են շենքերի մնացորդներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուտի Առանձնակ
Կատեգորիա:Ուտիքի բնակավայրեր
Էստոնիայի հատուկ պահպանվող տարածքներ

աջից|200px
**Էստոնիայի հատուկ պահպանվող տարածքները** կարգավորվում են «Բնության պահպանության մասին օրենքի» () միջոցով։ Օրենքը անցել է Էստոնիայի խորհրդարանը () 2004 թվականի ապրիլի 21-ին և ուժի մեջ մտել՝ 2004 թվականի մայիսի 10-ին։

## Հատուկ պահպանվող տարածքները
[մինի|[Էնդլա արգելանոցը]]

Համաձայն օրենքի՝ հատուկ պահպանվող տարածքները պահպանվում են մարդու գործունեությունից և հատուկ պահանջների համար օգտագործվելուց։ Այստեղ բնական միջավայրը պաշտպանվում է, պահպանվում, վերականգնվում, հետազոտվում և ուսումնասիրվում։ Էստոնիայում տարբերում են հատուկ պահպանվող տարածքների հետևյալ ձևերը՝

# Ազգային պարկեր
# Բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ (արգելավայրեր)
# Լանդշաֆտի հատուկ պահպանվող տարածքներ (բնական պարկեր)

Ինչպես սահմանում է օրենքի §10.1 կետը՝
Որևէ տարածք հատուկ պահպանվող տարածք կարող է դառնալ միայն Էստոնիայի Հանրապետության կառավարության որոշմամբ։

Օրենքը սահմանում է նաև պահպանվող տարածքների հետևյալ տեսակները.

# Խիստ պահպանվող բնական տարածքներ (§ 29)
# Հատուկ կառավարվող տարածքներ (§ 30)
# Սահմանափակ կառավարվող տարածքներ (§ 31)

Էստոնիայի ԽՍՀ-ի տարիներին, գոյություն ունեին միայն 5 հատուկ պահպանվող տարածքներ (արգելավայրեր) (). Վիլսանդի, Վիիդումե, Էնդլա, Նիգուլա և Մացալու։

մինի|կենտրոն|700px|Վիրու րաբան՝ Լահեմայի ազգային պարկում

### Ազգային պարկեր
մինի|աջից|250px|Էստոնիայի հյուսիսարևմտյան ափերը։
250px|մինի|աջից|Թռչունների ուսումնասիրման աշտարակը՝ Մացալուի ազգային պարկում
Ազգային պարկը բնական միջավայրի, լանդշաֆտի, մշակութային ժառանգության պահպանության, պաշտպանության, հետազոտության, ուսումնասիրության և վերարտադրման նպատակ ունեցող հատուկ պահպանվող տարածք է։
Էստոնիայի տարածքում կան հինգ ազգային պարկեր՝
# Լահեմաայի ազգային պարկ - նպատակն է պահպանել հյուսիսային Էստոնիայի ափամերձ շրջանների բնությունը և մշակութային ժառանգությունը։
# Կարուլայի ազգային պարկ - նպատակն է պահպանել հարավային Էստոնիայի բլրային մորենային լանդշաֆտների բնությունը և մշակութային ժառանգությունը։
# Սոոմաայի ազգային պարկ - նպատակն է պահպանել Էստոնիայի անցումային շրջանի ճահճային և գետափային լանդշաֆտների բնությունը և մշակութային ժառանգությունը։
# Վիլսանդիի ազգային պարկ - նպատակն է պահպանել արևմտյան Էստոնիայի կղզեխմբի ափամերձ լանդշաֆտների բնությունը և մշակութային ժառանգությունը։
# Մացալուի ազգային պարկ - նպատակն է պահպանել արևմտյան Էստոնիայի Վայնամերի ծովի էկոհամակարգերի բնությունը և մշակութային ժառանգությունը։
Ազգային պարկը կարող է ընդգրկել բնական պաշարներ, հատուկ և սահմանափակ կառավարվող տարածքներ։

կենտրոն|մինի|700px|Պանգա քարափը

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էստոնիայի արտաքին միջավայրի տեղեկատվական կենտրոն 

Կատեգորիա:Էստոնիայի հատուկ պահպանվող տարածքներ
Կատեգորիա:Հատուկ պահպանվող տարածքներ
Էստոնիայի սահմանապահ զորքեր

right|140px|Էստոնիայի սահմանապահ զորքերի զինանշանը
**Էստոնիայի սահմանապահ զորքեր** (), հանդիսանում է Էստոնիայի սահմանների պաշտպանության երաշխավորը և ենթարկվում է Էստոնիայի Ներքին գործերի նախարարությանը։ Բացի իրենց հիմնական գործառույթից, սահմանապահ զորքերը մասնակցում են նաև որոնողա–փրկարարական աշխատանքների։

## Կառուցվածք
### Օդային աջակցման ուժեր
Էստոնիայի սահմանապահ զորքերը ներառում են նաև օդային աջակցման ուժերը, որոնց կենտրոնակայանը գտնվում է Տալլինի Լենարտ Մերիի օդանավակայանում։ ներառում է նաև օդային աջակցության ուժեր (*Piirivalve Lennusalk*)։ Գրեթե բոլոր սահմանային անցակետերը ունեն ուղղաթիռային հրապարակ։
Օդուժի նավատորմը հիմնականում բաղկացած է հետևյալ ինքնաթիռներից և ուղղաթիռներից՝

Օդային ուժերի հիմնական խնդիրներն են՝
* Էստոնիայի սահմանի պարեկությունը,
* Որոնողափրկարարական աշխատանքները,
* Բեռնափոխադրումը,
* Այլ հաստատություններին աջակցությունը։

## Պատկերներ

Image:Piirivalve helikopter, ES-PWA.jpg|Էստոնական սահմանապահ զորքերի AgustaWestland AW139 ուղղաթիռ 
Image:Eesti piirivalve Mi-8.jpg|սահմանապահ զորքերի Մի-8 ուղղաթիռ 
Image:Bold Mercy.jpg|AgustaWestland AW139
Image:Baltic Sarex.JPG|AW139
Image:Eesti piirivalve mootorpaat.jpg|Սահմանապահ զորքերի մոտորանավակ
Image:L-410 ES-PLY.jpg|Let L-410 Turbolet|L-410UVP Turbolet


## Արտաքին հղումներ
* Էստոնիայի սահմանապահ զորքեր

Կատեգորիա:Էստոնիայի զինված ուժեր
Կատեգորիա:Սահմանապահ զորքեր ըստ երկրի
Շուշանբանջար

**Շուշանբանջար** (ղմի, քեղակարոս) (), նեխուրազգիների (հովանոցավորներ) ընտանիքի բազմամյա կամ երկամյա, հազվադեպ՝ միամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 40 տեսակ։

## Կենսաբանական նկարագիր
thumb|left|Բուսաբանական նկարազարդումը Շտուրմանի «''Deutschlands Flora in Abbildungen''» գրքի, 1796
Ցողունն ուղղաձիգ է (բարձրությունը՝ 20-160 սմ), ճյուղավորվող, ստորին մասում՝ փշանման մազմզուկներով պատված։ Տերևները փետրաձև կտրտված են։ Ծաղկաբույլը բարդ հովանոց է, ծաղիկները մանր, սպիտակ (հազվադեպ՝ վառ կարմիր), վարդագույն կամ այլ երանգի են։ Ծաղկում է հունիս-հուլիսին։ Պտուղը երկբաժան հատիկ է, որի մասերը կախված են պտղակրից։

## Տարածում
Տարածված Եվրոպայում, Ասիայում, Ամերիկայում։ Հայաստանում հանդիպում է շուշանբանջարի 5 տեսակ՝ տարածված Արագածոտնի, Շիրակի, Լոռու, Տավուշի և այլ մարզերի անտառներում, բացատներում, անտառեզրերին, լեռների խոտածածկ լանջերին, թփուտներում։

### Հայաստանում
Հայաստանում՝ 5 տեսակ.
* Շուշանբանջար ոսկեզօծ (*Chaerophyllum aureum*)
* Շուշանբանջար վարդագույն (*Chaerophyllum roseum*)
* Շուշանբանջար խոշորապտուղ (*Chaerophyllum macrospermum*)
* Շուշանբանջար սոխուկավոր (*Chaerophyllum bulbosum*)
* Շուշանբանջար երկարամազ (*Chaerophyllum crinitum*)

Ընդ որում Շուշանբանջար վարդագույն-ը հանդիսանում է ոչ թե առանձին տեսակ, այլ սորտ։

## Նշանակություն
Դեղաբույս է. պարունակում է եթերայուղեր, ալկալոիդներ։ Արմատների թուրմն օգտագործում են ստամոքսի հիվանդությունների ժամանակ։
Որոշ տեսակների մատղաշ ցողուններից ու արմատներից պատրաստում են աղցան և այլ կերակուրներ, թթու դնում։ Մի քանիսը մոլախոտեր են. աղբոտում են հացահատիկի ցանքերը։ Որոշ տեսակների արմատներն ու մատղաշ ցողուններն ուտելի են։

## Տեսակներ
Որոշ տեսակներ.
}
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
|
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
|}

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* She Menglan, Mark F. Watson։ Apiaceae. In։ Wu Zheng-yi & Peter H.Raven (Hrsg.)։ Flora of China. Volume 14, Science Press u.a., Beijing u.a., ISBN 0-915279-24-X, Chaerophyllum, S. 25 (Abschnitt Beschreibung, textgleich mit gedrucktem Werk, Online).
* John Francis Michael Cannon։ Chaerophyllum In։ T. G. Tutin, V. H. Heywood, N. A. Burges, D. M. Moore, D. H. Valentine, S. M. Walters, D. A. Webb (Hrsg.)։ Flora Europaea. Volume 2։ Rosaceae to Umbelliferae, Cambridge University Press, Cambridge 1968, ISBN 0-521-06662-X, S. 324–326 (aus dem unveränderten Nachdruck von 2010 (ISBN 978-0-521-15367-6), eingeschränkte Vorschau in der Google-Buchsuche).

## Արտաքին հղումներ
* Հայկական Հանրագիտարան

Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հովանոցավորներ
Լիվոնյան պատերազմ

**Լիվոնյան պատերազմ** (1558-1583), ճակատամարտ հանուն Հին Լիվոնիայի տարածքի ժամանակակից Էստոնիայի և Լատվիայի տարածքում, որի ժամանակ Ռուսական կայսրությունը հակամարտության մեջ է մտնում Դանիա–Նորվեգիայի, Շվեդիայի թագավորության, ինչպես նաև՝ Լիտվական իշխանության ու Լեհաստանի թագավորության միության հետ։

1558-1583 թվականներին, Ռուսաստանի պատերազմը Լիվոնյան օրդենի, ինչպես նաև Շվեդիայի, Լեհաստանի և Լիտվական մեծ իշխանության դեմ՝ մերձբալթյան հողերին տիրելու և Բալթիկ ծով դուրս գալու համար։ Ռուսաստանը պատերազմն սկսեց 1558 թվականին և արդեն առաջին տարում գրավեց Նարվան և Դերպըտը (Տարտու)։ 1561 թվականին ռուս զորքերի հարվածների տակ Լիվոնյան օրդենը քայքայվեց, Հյուսիսային Էստոնիայի գերմ. ֆեոդալները շվեդ, հպատակություն ընդունեցին։ 1561 թվականից սկսվեց Լ. պ-ի 2-րդ շրշանը, երբ Ռուսաստանը հարկադրվեց պատերազմել Լեհական թագավորության, Լիտվական մեծ իշխանության և Շվեդիայի դեմ։ 1569 թվականին Լեհական թագավորությունն ու Լիտվական մեծ իշխանությունը միասնական պետության (Ռեչ Պոսպոլիտա) մեջ միավորվելը (տես Լյուբչինյան ունիա), 1570 թվականին Շվեդիայի և Դանիայի միջև պատերազմի ավարտվելը և Իվան IV-ի ներքին քաղաքականության հետևանքով (տես Օպրիչնինա) երկրում ստեղծված բարդ իրավիճակը ծանր կացության մեշ դրեցին Ռուսաստանը։ 1576 թվականին լեհական գահ բարձրացած Ստեֆան Բատորին 1579 թվականին անցավ հարձակման, գրավեց Պո- լոցկը, Վելիկիե Լուկին, 1581 թվականին պաշարեց Պսկովը։ Նույն թվականին շվեդները գրավեցին Նարվանը և Կորելան։ Պսկովի 1581-1582 թվականների հերոսական պաշտպանությունը կանխորոշեց Լ. պ-ի նպաստավոր ելքը Ռուսաստանի համար։ 1582 թվականին կանխվեց տասնամյա զինադադար, որով Ռուսաստանը հրաժարվեց Պոլոցկից ու Լիվոնիայից և ետ ստացավ լեհական թագավորի գրաված ռուս, հողերը։ 1583 թվականին զինադադար կնքվեց շվեդների հետ, որով նըրանց անցան Նարվա, 6ամ, Կոպորիե և Իվանգորոդ քաղաքները։
Мати Лаур 'История раннего современного Ирландии 1550-1800 ". Таллинн 1999, с 29-45
*Oscar Halecki, The Struggle for the Dominium Maris Baltici 
*William Urban, The Origin of the Livonian War, 1558  (Lituanus, Volume 29, No.3 – Fall 1983)
*Andres Adamson, The Role of Duke Magnus of Holstein in the Baltic Sea Region during the Livonian War  (2006, dissertation)

## Տես նաև
* Ռուսաստանի պատերազմների ցանկ

Կատեգորիա:Ռուս-շվեդական պատերազմներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի պատերազմներ
Բալթիական խութ

**Բալթիական խութ** (), հանդիսանում է էրոզիայի ենթարկված կրաքարե ժայռ։ Այս գոյացությունը ունի մոտավորապես 1100—1200 կմ երկարություն և սկսում է շվեդական Էլանդ կղզուց, անցնում Էստոնիաով ու ՌԴ–ի Լենինգրադի շրջանով և հասնում մինչև Լադոգա լիճ։ Առավել մեծ խութերը ընդգծված են էստոնական Իդի–Վիրմա կոմսությունում, որտեղ դրանց բարձրությունը հասնում է 56 մ։ Բնական խոչընդոտ հանդիսացող խութը հաճախ օգտագործվել է նաև բնական ամրություն, որի վրա կառուցվել են Լադոգայի հին ամրոցը, Կապորյան, Կինգիսեպ, Իվանգորոդյան ամրոցները, հին Տալլինը. Խութից բերված կրաքարով կառուցվել է նաև Օրեշեկի ամրոցը։

## Պատկերներ

Image:Valaste juga.jpg|Վալաստե ջրվեժ
Image:Udria cliff.JPG|Բալթյան ծովի էստոնական ափի կրաքարե ժայռերը
Image:Narva jõgi 1999.jpg|Իվանգորոդյան ամրոցը կառուցված կրաքարե կղզու վրա
File:Pakri pank.jpg|Պակրի թերակղզու կրաքարե ժայռերը


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Overview of the North Estonian Klint 

Կատեգորիա:Բալթիկ ծով
Կատեգորիա:Էստոնիայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի աշխարհագրություն
Արշակ Նազարյան

**Արշակ Սուրենի Նազարյան** (), հայ քանդակագործ։

ՀՀ ժողովրդական նկարիչ, քանդակագործ Սուրեն Նազարյանի որդին է, Արա Նազարյանի եղբայրը։

## Կենսագրություն
* 1976-1980 թվականներին սովորել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանում։
* 1980-1986 թվականներին` Պետական գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում։
* 1986 թվականից մասնակցել է Հայաստանի նկարիչների միության կողմից կազմակերպած մի շարք ցուցահանդեսների Երևանում, Գյումրիում, Մոսկվայում, Պանևեժիսում (Լիտվա), Խարթումում (Սուդան)։
* 1987 թվականին մի խումբ տաղանդավոր՝ հայ ժամանակակից արվեստում նոր, սկցբունքային մոտեցումներ առաջադրող նկարիչների հետ ստեղծում է «3-րդ Հարկ» խումբը։
* 1990 թվականից Հայաստանի նկարիչների միության անդամ է։
* 1992 թվականից ապրում և ստեղծագործում է ԱՄՆ-ում։

1994 թվականից մասնակցել է բազմաթիվ ցուցահանդեսների ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Մակեդոնիայում, Սերբիայում, Գերմանիայում, Ռուսաստանում և Կոլումբիայում։

Ստեղծագործությունները գտնվում են մի շարք մասնավոր հավաքածուներում, ինչպես նաև ցուցադրվում են Երևանի ժամանակակից արվեստի թանգարանում, Հայաստանի ազգագրության պետական թանգարանում, Վանաձորի պետական պատկերասրահում, Կոլումբիայի Մեդելին քաղաքի ժամանակակից արվեստի թանգարանում։

## Ստեղծագործություններ
### Նկարներ
* «Մեկ այլ օր հարավում», 2000 թվական
* «Երեկո»,
* «Թթվածին»
* «Երազանք»

### Քանդակներ
* «Կատվաշուն», 1984, բրոնզ
* «Կետ», 1985, բրոնզ
* «Գլադիատոր», 1985, բրոնզ
* «Անդրանիկ», 1986
* «Դահուկորդ», 1987
* «Գլադիատորների մենամարտ», 1987
* «Մի՛ սպանիր», 1989
* «Նստած ֆիգուր», 1989
* «Սիրենք, ոչ թե պատերազմենք», 1990

## Մեջբերումներ Արշակ Նազարյանից

## Պատկերասրահ

"Untitled" 1 sculpture by Arshak Nazaryan.jpg|Արշակ Նազարյան, «Անանուն»
Whale_sculpture_by_Arshak_Nazaryan.jpg|«Կետ»
"Untitled" sculpture by Arshak Nazaryan.jpg|«Անանուն»
"Untitled"...3 sculpture by Arshak Nazaryan.jpg|«Անանուն»
Գլադիատոր.JPG|«Գլադիատոր»


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արշակ Նազարյանի կայքը

Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Ֆենիքս Դարբինյան

**Ֆենիքս Գաբրիելի Դարբինյան** (), հայ ճարտարապետ, Հայաստանի վաստակավոր ճարտարապետ։

## Կենսագրություն
1948 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։

1962-1990 թվականներին եղել է Երևաննախագիծ ինստիտուտի ճարտարապետության արվեստանոցի ղեկավար։

Ֆենիքս Դարբինյանի նախագծերով Երևանում ստեղծվել, կառուցապատվել են մի շարք շինություններ, զբոսայգիներ, փողոցներ.
*Կիևյան փողոցի կառուցապատումը (1953-1956), 
*ԺՏՆՑ կրթության և մշակույթի տաղավարը (1960), 
*Աբովյան փողոցի՝ Թումանյան և Մոսկովյան փողոցների միջև ընկած հատվածների վերակառուցումը (1967), 
*Օղակաձև զբոսայգին (1960-1985)՝ Մեծ շատրվանով (1976-1978), 
*Պատանի մարմնամարզիկների դպրոցը (1967), 
*«Անի» հյուրանոցը (1970-1972), 
*«Բարեկամություն» հրապարակի ստորգետնյա հետիոտն անցուղու համալիրը (1982, ՀՀ Պետական մրցանակ, 1983)՝ մետրոպոլիտենի «Բարեկամություն» կայարանի ստորգետնյա և վերգետնյա շենքերով։

Ֆենիքս Դարբինյանը հեղինակ է նաև մի շարք հուշարձանների ճարտարապետական մասերի։

*Ալեքսանդր Սպենդիարյանի հուշարձանը Երևանում, քանդակագործ՝ Ղուկաս Չուբարյան (1957)
*Վիսարիոն Բելինսկու կիսանդրի (Երևան), քանդակագործ՝ Արա Հարությունյան, (1957)
*Կոմիտասի հուշարձանը Երևանում, քանդակագործ՝ Արա Հարությունյան, (1988)
1962-1967 խորհրդային ճարտարապետական նվաճումների համամիութենական ստուգատեսի դափնեկիր է։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Կոմիտաս հուշարձան 3.JPG|Կոմիտասի հուշարձանը Երևանում, քանդակագործ՝ Արա Հարությունյան (1988)
Պատկեր:Spendiaryan statue 0714 01.jpg|Ալեքսանդր Սպենդիարյանի հուշարձանը Երևանում, քանդակագործ՝ Ղուկաս Չուբարյան (1957)
Պատկեր:Barekamutyun metro.jpg|Երևանի մետրոպոլիտենի «Բարեկամություն» կայարանը
Պատկեր:«ԷՐԵԲՈՒՆԻ-ԵՐԵՎԱՆ» («ԿԵՆԱՑ ԾԱՌ»).jpg|«ԷՐԵԲՈՒՆԻ-ԵՐԵՎԱՆ» («ԿԵՆԱՑ ԾԱՌ»), 1970 թվական։ Քանդակագործ՝ Հ. Փիլիպոսյան, ճարտարապետ՝ Ֆենիքս Դարբինյան, գտնվում է Մեսրոպ Մաշտոցի, Մարշալ Բաղրամյան պողոտաների և Ս. Զորյան փողոցի միջև գտնվող Սարյանի անվան զբոսայգում։
Բելինսկի (2).JPG|Վիսարիոն Բելինսկու կիսանդրի (Երևան)


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Այս գիրքը սթափեցնող հիշեցում է՝ ճարտարապետական նմուշները պահպանվել են միայն լուսանկարներում

Կատեգորիա:ՀՀ պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ՀՀ վաստակավոր ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Սալմոնելլա

**Սալմոնելլա** (), բակտերիաների տեսակ, որոնք ունեն ցուպիկի տեսք (երկարությունը 1-7 մկմ, լայնությունը 0.3-0.7 մկմ)։ Սպոր չեն առաջացնում, ունեն միկրոկապսուլ, մեծ մասը շարժունակ է շնորհիվ պերիտրիխյալ մտրակների, խմորում են ածխաջրեր և սպիրտներ։ Ֆերմենտացիայի արգասիքներ կարող են հանդիսանալ ինչպես թթուներ, այնպես էլ գազային միացություններ։ Ֆակուլտատիվ անաերոբ են։

## Դասակարգում
Ժամանակակից կլասիֆիկացիայով Սալմոնելլաները բաժանում են 2 տեսակի՝ S. Enterica և S. Bongori։ S. Enterica տեսակը ներառում է 6 ենթատեսակ, որոնք դիֆֆերենցվում են ԴՆԹ-ԴՆԹ հիբրիդիզաացիյի կամ կենսաքիմիական հատկությունների միջոցով՝ ավելի քան 2500 սերոտիպների, որոնք կլասիֆիկացվում են O- (մակերևութային հակածին), H- (մտրակային) և Vi -(կապսուլային պոլիսախարիդ) հակածինների միջոցով։ Հակածինների սպեցիֆիկությունը կախված է ԼՊՍ-ի կողային օլիգոսախարիդային մոլեկուլի շղթայի կառուցվածքից։

Գոյություն ունի ոչ տիֆային սալմոնելայի ավելի քան 1500 շճատեսակ, առավել տարածվածներն են S. Enteritidis, S. Typhimuriumև S. Heidelberg։ Նրանք փոխանցվում են մարդկանց անմիջականորեն, կամ էլ կենդանիների միջոցով։ Ոչ տիֆային սալմոնելանեերը տարածված են ամբողջ աշխարհով, ինչպես վայրի, այնպես էլ ընտանի կենդանիների մոտ։

## Աճի պայմաններ
Աճի համար օպտիմալ պայմաններ են 37&nbsp;°C, թթվածությունը 7.2-7.4 pH։ Սննդամիջավայրի հանդեպ պահանջկոտ չեն, առաջացնում են էնտերոբակտերիաների մեծամասնության համար հատուկ փոքր, թափանցիկ S գաղութներ, ինչպես նաև անհարթ և չոր R գաղութներ։ Էնդո ագարի վրա առաջանում են վարդագույն և թափանցիկ S – գաղութներ։ Պլոսկիրև ագարի վրա՝ անգույն, ավելի խիտ և պղտոր են երևում, բիսմութ-սուլֆատային ագարի վրա՝ մուգ շագակնակագույն, մետաղական փայլով, սև շրջանակով, գաղութների տակի միջավայրը սև գույնի է։

## Արտաքին հղումներ
* Background on Salmonella  from the Food Safety and Inspection Service of the United States Department of Agriculture 
* Salmonella  genomes and related information at PATRIC, a Bioinformatics Resource Center funded by NIAID
* Questions and Answers about commercial and institutional sanitizing methods 
* Overview of Salmonellosis&nbsp;— The Merck Veterinary Manual

Կատեգորիա:Արևադարձային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Զոոնոզ
Էստոնիայի սահմանադրություն

**Էստոնիայի սահմանադրությունը** Էստոնիայի Հանրապետության իրավական համակարգի հիմքն է՝ երկրի հիմնական օրենքը, որը սահմանում է կառավարման խորհրդարանական ձևը։ Համաձայն սահմանադրության հիմնական սկզբունքների, Էստոնիայի Հանրապետությունը համարվում է ինքնուրույն անկախ դեմոկրատական հանրապետություն, որը կառավարում է ժողովուրդը։

Սահմանադրության տեքստը կազմված է ներածությունից և 15 գլխից, բաժանված 168 հոդվածի։ Առաջին սահմանադրությունը ընդունվեց 1920 թվականի հունիսի 15-ին և ուժի մեջ մտավ 1920 թվականի դեկտեմբերի 21-ից։ Երկրորդ սահմանադրությունը ընդունվեց 1934 թվականի հունվարի 24-ին, հետևելով 1933 թվականի հանրաքվեի արդյունքներին, և սկսեց գործել մինչև 1938 թվականի հունվարի 1-ին երրորդ սահմանադրության ընդունումը։ Այն դե ֆակտո կերպով ուժի մեջ մտավ մինչև 1940 թվականի հունիսի 16-ը, երբ Խորհրդային Միությունը օկուպացրել էր Էստոնիան, և ապա դե յուրե, մինչև 1992 թվականի հունիսի 28-ը, երբ հանրաքվեով ընդունվեց Էստոնիայի չորրորդ, ներկայիս սահմանադրությունը։

## Տես նաև
* Էստոնիա

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սահմանադրության տեքստը անգլերեն 

Կատեգորիա:Էստոնիայի իրավունք
Կատեգորիա:Էստոնիայի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Սահմանադրություններ
Տարմո Կինկ

**Տարմո Կինկ** () , Էստոնիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականում, հունգարական Դյոր ակումբում որպես հարձակվող խաղացող էստոնացի ֆուտբոլիստ։ Ծնվել է 1985 թ.–ի նոյեմբերի 6–ին Էստոնիայի ԽՍՀ–ի մայրաքաղաք Տալլինում։

## Ֆուտբոլային կարիերան
Ֆուտբոլ խաղալ սովորել է Տալլինի ֆուտբոլային դպրոցում և 4 խաղաշրջան է անցկացրել հայրենիքում՝ Տալլինում։ 2003 թ․–ին պայմանագիր է կնքել Մոսկվայի «Սպարտակ» թիմի հետ և ստացել 37 համարի մարզաշապիկը։ Սակայն պահեստայինից հիմնական խաղացող դառնալու հնարավորությունները քիչ էին, և նա նոր պայմանագիր է կնքում էստոնական «Լևադիայի» հետ։ Նոր թիմի հետ դառնում է Էստոնիայի եռակի չեմպիոն, իսկ 2007 թ.–ին՝ Էստոնիայի գավաթակիր։ 
2009 - 2010 թթ.–ին խաղացել է հունգարական Դյորի» կազմում։ 
2010 թ.–ին 1,2 միլիոն եվրո արժողությամբ պայմանագրով տեղափոխվում է անգլիական «Միդլսբրո» և 2010 թ.–ի օգոստոսի 7–ին արդեն խաղի 60–րդ րոպեին դուրս է գալիս խաղադաշտ՝ «Իփսվիչի» հետ մրցավեճում փոխարինելով Ջասթին Հոյթին։ Սակայն նրա խաղը չօգնեց թիմին հաղթանակ տոնել և ակումբը պարտվեց 1։ 3 հաշվով։ «Միդլսբրոյի» կազմում առաջին գոլը խփել է 2010 թ.–ի սեպտեմբերի 14–ին անգլիական «Բերնլիի» հետ մրցավեճում։ Այս խաղում նա իրեն լավ դրսևորեց և մրցակցի դարպասը ուղարկեց ևս մեկ գնդակ։

2010 թ.–ի նոյեմբերի 6–ին Տարմո Կինկը, «Քրիստալ Փելասի» հետ մրցավեճում փոխարինման դուրս գալով, խփում է իր երրորդ գնդակը։ «Միդլսբրոյի» կազմում չորրորդ խաղը էստոնացի ֆուտբոլիստը անցկացրել է 2011 թ.–ի ապրիլի 25–ին։ 65–րդ րոպեին «Քովենթրիի» հետ մրցավեճում խաղադաշտ դուրս գալով Տարմո Կինկը խաղի լրացուցիչ րոպեին հրաշալի հարվածով գրավում է մրցակցի դարպասը։

2012 թ.–ի փետրվարի 28–ին տեղափոխվում է ուկրաինական «Կարպատներ», որտեղ, խաղալով հինգ խաղ, մրցաշրջանի վերջում լքում է ակումբը։.

Վեցամսյա ընդմիջումից հետո պայմանագիր է կնքում իտալական «Վարեզեյի» հետ, որը հանդես էր գալիս Իտալիայի երկրորդ լիգայում։ Այս ակումբում Կինկը խաղում է մինչև 2012 թ.–ը։

2013 թ.–ի հունվարից խաղում է հունգարական «Դյորում», որտեղ նախկինում խաղացել է։.

## Արտաքին հղումներ
* Профиль на сайте ФК «Дьёр» 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Էստոնացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միդլսբրոյի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պրեմիեր Լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ
Ազգեր (Խիզանի գավառ)

**Ազգեր**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառակում։

XX դարի սկզբին ուներ 33 տուն քուրդ բնակիչ։ Բնակիչների հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն էր։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ազգիլի

**Ազգիլի**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Ելիզավետպոլի նահանգի Ելիզավետպոլի գավառում։

1907 թ.-ին ուներ 127 ադրբեջանցի բնակիչ։ Բնակիչների հիմնական զբաղմունքը երկրագործությունն ու անասնապահությունն էր։

1986 թ.-ի դրությամբ գյուղը **Ազգիլլի** անվան տակ գտնվում է Ադրբեջանի Խանլարի շրջանում։

## Տես նաև
* Ելիզավետպոլի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Ազգիր

**Ազգիր**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բասենի գավառակում։ Գտնվում էր Հասանկալա քաղաքից 15 կմ հարավ-արևելք՝ Արաքս գետի ձախ կողմում։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 43 տուն բնակիչ։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ազդիբեկ

**Ազդիբեկ**, գյուղ Երևանի նահանգի Ալեքսանդրապոլի գավառում։ Գտնվում էր Ալեքսանդրապոլ քաղաքից 25&nbsp;կմ արևելք։

1986 թ.-ի դրությամբ գյուղը գոյություն չունի։

## Տես նաև
* Երևանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Չինական ալիգատոր

**Չինական ալիգատոր** (; ), ալիգատորների երկու տեսակներից մեկը, հանդիպում է Ասիայում, առավելապես՝ Չինաստանում, Յանցզի գետի ավազանում։

Վայրի բնության մեջ պահպանվել է մոտ 200 չինական ալիգատոր, գտնվում է անհետացման վտանգի տակ և ներառված է Միջազգային Կարմիր Գրքում։ Կոկորդիլոսների ամենափոքր տեսակն է, մարմնի երկարությունը հասնում է 2 մետրի։

Չինական ալիգատորի մասին առաջին տեղեկությունները վերաբերվում են մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակին, որտեղ նշվում է այս կենդանիների տարածված լինելը նաև Կորեայում։ 1998 թ. գիտնականների մի խումբ հաշվարկել է, որ չինական ալիգատորների տարաշման շրջանը վերջին 12 տարիներին պակասել է մոտ 10 անգամ։

Ալիգատորները գիշատիչ կենդանիներ են և վարում են հիմնականում գիշերային կյանք։ Հասուն տեսակները սնվում են ձկներով, օձերով, ջրային կենդանիներով և այլն։ Ավելի երիտասարդների կերակուր է հանդիսանում միջատներն ու այլ անողնաշարավորները։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Captive Care of Crocodilians 
* Crocodilian Online 
* ARKive: Chinese Alligator 

Կատեգորիա:Սողուններ
Կատեգորիա:Անհետացող կենդանիներ
Էստոնիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական

**Էստոնիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական**(էստ.՝ Saksa jalgpallikoondis), ներկայացնում է Էստոնիան միջազգային ֆուտբոլային մրցաշարերում և ընկերական հանդիպումներում։ Վերահսկվում է Էստոնիայի ֆուտբոլային Ասոցացիայի կողմից։ Հավաքականի տնային խաղերը անցկացվում են Տալլինի Ա. Լե Կոկ Արենա մարզադաշտում։

## Արտաքին հղումներ
* ՈՒԵՖԱ-ի կայքէջում

Կատեգորիա:Էստոնիա
Կատեգորիա:Եվրոպայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականներ
Բոուլինգի գնդերով լի օվկիանոսը

**«Բոուլինգի գնդերով լի օվկիանոսը»** (), ամերիկացի դասական գրող Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջերի կողմից 1947 թ. գրված և դեռևս չհրատարակված պատմվածք։

Ստեղծագործության մեջ պատվում է Քենեթ Քոլֆիլդի մահվան մասին, ով ավելի ուշ «Տարեկանի արտում, անդունդի եզրին» վեպում դառնում է հերոսներից մեկը՝ Ալին, գլխավոր հերոս Հոլդեն Քոլֆիլդի մահացած փոքր եղբայրը։ Սելինջերը սկզբում ցանկանում էր հրատարակել վեպը և գրելուց մեկ տարի անց՝ 1948 թվականին այն վաճառում է «Woman's Home Companion» հրատարակչությանը։ Սակայն այդ ընկերությունը այն չի տպագրում, և Սելինջերը հետ է վերցնում այն։

Պատմվածքը հասանելի է միայն ԱՄՆ-ի Նյու Ջերսի նահանգի Փրինսթոնի համալսարանի գրադարանում, և նրանք ովքեր ցանկանում են ընթերցել պատմվածքը, պետք է ներկայացնեն անձը հաստատող միանգամից երկու փաստաթուղթ (օրինակ անձնագիր և վարորդական իրավունք), իսկ պատմվածքը կարելի է կարդալ բացառապես գրադարանավարի ներկայությամբ և փակ ընթերցասրահում։ Գիրքը չի հրատարակվելու մինչև 2060 թվականի հունվարի 27-ը, այսինքն մինչև հեղինակի մահվան 50-ամյակը լրանալը։

2013 թվականի նոյեմբեր ամսին համացանցում հայտնվեց անօրինական տպագրված պատմվածքի ներածրած (սկան) էջերը, ևս երկու մինչ այդ չհրատարակված «Հոբելյարը» և «Սեռեր» վեպերը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1947 աշխատություններ
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ջերոմ Սելինջերի ստեղծագործություններ
Էստոնիայի Կարմիր խաչի շքանշան

**Էստոնիայի Կարմիր խաչի շքանշան** (), Էստոնիայի Հանրապետության պետական պարգև է։ Շնորհվում է Էստոնիայի ժողովրդի շահերից ելնող հասարակական օգտագար և հումանիտար ծառայությունների, և կյանքեր փրկելու համար։

## Հղումներ

Կատեգորիա:Էստոնիայի շքանշաններ
Սբ. Կատերինեի եկեղեցի (Մուհու)

** Սբ. Կատերինեի եկեղեցի** (), միջնադարյան լյութերական եկեղեցի Էստոնիայի Մուհու կղզում՝ Սաարեմաա նահանգում։

## Պատմություն
Եկեղեցին հիմնադրվել է 1267 թվականին Լիվոնյան օրդենի մագիստրոս Օտտո ֆոն Լուտերբերգի կողմից։ Եկեղեցու կառուցման մասին հիշատակվում է Հերման ֆոն Վարտենբերգի ժամանակագրության մեջ։ Առաջին շենքը կառուցվել է փայտից և միայն 13-րդ դարի վերջին տարիներին է փոխարինվել քարե շենքով։ Եկեղեցու շենքը կառուցվել է մի քանի փուլով։ Սկզբում կառուցվել են հիմնական սրահի պատերը։ Եկեղեցին կառուցող վարպետները, ըստ երևույթին, ներգրավված են եղել նաև մոտակայքում կառուցվող Կարյա եկեղեցու (Լիննակա գյուղ, Սաարեմաա նահանգ) շինարարական աշխատանքներում, ինչի մասին վկայում է երկու եկեղեցիներում առկա զարդանախշերի նմանությունը։ Արևմտյան պատուհանն ու զոհասեղանի հիմքը նույնպես կառուցվել են այս ժամանակաընթացքում։ Որոշ ժամանակ անց եկեղեցին զարդարվել է որմնանկարներով, իսկ ավելի ուշ՝ 1629 թվականին, Բաղդասար Ռասչկիի կողմից կառուցվել է ամբիոնը։

Եկեղեցին իր պատմության ընթացքում բազմիցս վնասվել է։ 1640 թվականին այն վնասվել է հրդեհից։ Եկեղեցին վնասվել է նաև Հյուսիսային մեծ պատերազմի ընթացքում, իսկ 1941 թվականին գերմանացիները ռումբ են նետել եկեղեցու վրա, ինչից ավերվել է տանիքը. այն վերականգնվել է միայն 1958 թվականին։ Տանիքի բացակայությունը ու ոչ մասնագետների կողմից կատարված վերականգնողական աշխատանքների փորձերն անդառնալի վնաս են հասցրել որմնանկարներին։ 1991 թվականին Էստոնիայի անկախացումից հետո եկեղեցու վերականգնողական աշխատանքները կատարվել են Շվեդիայի ֆինանսական օգնության շնորհիվ։

## Ճարտարապետությունը
Սուրբ Կատերինեի եկեղեցին Արևմտաէստոնական կղզեխմբի միջնադարյան ամենապարզ եկեղեցիներից մեկն է։ Այն մի սրահ ունեցող շինություն է՝ սպիտակեցրած բարձր կամարներով։ Եկեղեցին չունի աշտարակներ ու զարդաքանդակներ, ինչը հատուկ է այդ տարածքի եկեղեցիներին։ Սուրբ Կատերինեի եկեղեցու միակ զարդարանքը որմնանկարներն են. դրանք հայտնաբերվել են միայն 1913 թվականին, երբ հեռացվել է սվաղը, որ արվել էր դեռ Ռեֆորմացիայի ժամանակ։ Որմնանկարներում պատկերված են վերջին դատաստանի տեսարաններ, ինչը վկայում է, որ նկարիչը եկած պիտի լինի Գոթլանդից, քանի որ այդ որմնանկարները խիստ նման են Գոթլանդում նույն ժամանակաշրջանում կատարված որմնանկարներին։ Նշենք, որ որմնանկարները կրում են նաև Բյուզանդական արվեստի ազդեցությունը։ Որմնանկարներից այսօր պահպանվել են միայն առանձին հատվածներ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Muhuchurch.JPG
Պատկեր:Muhu Katariina kirik 2012.JPG
Պատկեր:Muhu Katariina kirik, altar.JPG
Պատկեր:Katariina kirik Muhul4.jpg
Պատկեր:Katariina kirik Muhul5.jpg
Պատկեր:Katariina kirik Muhul6.jpg
Պատկեր:Katariina kirik Muhul8.jpg
Պատկեր:Katariina kirik Muhul9.jpg
Պատկեր:Katariina kirik Muhul10.jpg
Պատկեր:Katariina kirik Muhul11.jpg
Պատկեր:Muhu St Catharine's Church.JPG 
Պատկեր:Muhu Katariina kirik, kirikukell.JPG
 


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի եկեղեցիներ
Ազատության խաչ

**Էստոնիայի Ազատության խաչ** (), Էստոնիայի Հանրապետության ռազմական պետական պարգև է։ Շնորհվել է Էստոնիայի անկախության պատերազմում աչքի ընկած անձանց։ Սահմանվել է Էստոնիայի վարչապետ Կոնստանտին Պետսի կողմից  է 1919 թվականի փետրվարի 24-ին՝ Էստոնիայի անկախության պատերազմի ժամանակ ժողովրդին մատուցած ծառայությունների համար պատվելու համար: Էստոնական Ազատության խաչն ունի երեք դիվիզիոն՝ յուրաքանչյուրը երեք դասի: I դիվիզիոնը շնորհվում էր ռազմական ղեկավարության, II դիվիզիոնը՝ անձնական քաջության և III դիվիզիոնը՝ քաղաքացիական ծառայությունների համար: Էստոնական Ազատության խաչի դիվիզիոնը և դասը սովորաբար ավելացվում են պարգևատրվողի անվանը՝ հետնագիր նամակների տեսքով: Էստոնական Ազատության խաչի II դիվիզիոնի 1-ին դասը երբեք չի շնորհվել: Չնայած այն դեռևս հիշատակվում է հանրապետության նախագահի կողմից Էստոնիայի պետական ​​պարգևների ցանկում, Էստոնական Ազատության խաչի շնորհումը դադարեցվել է 1925 թվականի հունիսի 19-ին:

Ազատության խաչով պարգևատրվել են 3․156 անձ։

## Դիզայն
Էստոնական Ազատության խաչի հեղինակը հայտնի էստոնացի նկարիչ Պիետ Արենն էր։ Նա Էստոնական Ազատության խաչի ձևի համար որպես հիմք օգտագործել է Տևտոնական միաբանության (հոխմայստերի) մեծ վարպետի խաչը։ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի շքանշաններ
Կատեգորիա:Խաչեր
Կատեգորիա:1919 հիմնադրումներ Էստոնիայում
Կատեգորիա:Պատվավոր կոչումներ
Վերնախավ

**Վերնախավ ** (,  — ընտրյալ, լավագույն), սոցիոլոգիայում և քաղաքագիտությունում մարդկանց համախումբ (ամբողջություն), որոնք զբաղեցնում են բարձր պաշտոններ պետական իշխանության և մասնավոր համակարգի կազմում։ Վերնախավ իրենից ներկայացնում է կայուն և խորը կապերով մարդկանց համախումբ, որոնք ունեն ընդհանուր շահեր և տիրապետում են իրական իշխանության լծակներին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հասարակագիտություն
Հիյումաա (այլ կիրառումներ)

* Հիյումաա - կղզի Բալթիկ ծովում, Արևմտաէստոնական կղզեխմբիի կազմում
* Հիյումաա - նահանգ Էստոնիայի կազմում։
Կեղծ հոդ

200px|մինի
**Կեղծ հոդ** (), ոսկրի ամբողջականության խախտման հատվածում առաջացած կայուն ախտաբանական շարունակություն։

## Տեսակներ
Տարբերում են բնածին և ձեռքբերովի կեղծ հոդեր։ 
;Բնածին կեղծ 
Բնածին կեղծ հոդը առաջանում է ոսկրի ներարգանդային զարգացման շեղումների պատճառով։ 
;Ձեռքբերովի կեղծ
Ձեռքբերովի կեղծ հոդը զարգանում է ոսկրի վնասվածքի (կոտրվածք, ոսկրահատություն) վերականգնման պրոցեսների խանգարման և ախտահարման հետևանքով։

## Պատճառներ
Կոտրվածքը կարող է չսերտաճել ոսկրաբեկորների միջև մկան կամ այլ հյուսվածք ընկնելիս, դրանց մեծ տեղաշարժի, ոսկորի մեծ հատվածի կորստի, ինչպես նաև ոսկրաբեկորների արյունամատակարարման խանգարումների (օրինակ՝ ազդոսկրերի վզիկի կոտրվածքների) ժամանակ։ Ավելի հաճախ կեղծ հոդ առաջանում է սրունքի վրա՝ նրա 2 ոսկրերի կոտրվածքից հետո։ Հազվադեպ կեղծ հոդը լինում է բնածին՝ գոյանում է պտղի ոսկրի սաղմնային արատի տեղում։ Ժամանակի ընթացքում կեղծ հոդի տեղում կարող է ձևավորվել իսկական հոդի նմանակը՝ բեկորների ծայրերում աճառի զարգացմամբ, որը շրջապատված է հոդային ձուսպահեղուկ պարունակող սպիական հոդապատյանով։

##### Պաթոգենեզ
Հիմնական ախտանշաններն են՝ վերջույթի ֆունկցիայի խանգարումը (ձեռքն աշխատեցնելու, ոտքի վրա կանգնելու անհնարինությունը), կեղծ հոդի շրջանում ցավերը, սրունքի, ազդրի կեղծ հոդի մակարդակի վրա ոչ բնականոն շարժողունակությունը։

## Առաջացում և բուժում
Կեղծ հոդը հաճախ առաջանում է բազկոսկրի և ազդրոսկրի կոտրվածքներից հետո։ 
Հիմնական մեթոդը վիրաբուժական միջամտությունն է, որի օգնությամբ բեկորներն ամուր կպչում են և սերտաճում։ Լայնորեն կիրառվում են պլաստիկ վիրահատությունները՝ հիվանդի սեփական ոսկորի փոխպատվաստումը, ինչպես նաև ոսկրաբեկորների միացումը մետաղե կամ պլաստմասսայե կառուցվածքներով, որոնք երբեմն հյուսվածքներում մնում են ընդմիշտ, մյուսները հեռացվում են ոսկրի սերտաճումից և կեղծ հոդի վերացումից հետո։ Բուժելիս լայնորեն օգտագործում են նորագույն բժշկական սարքեր, որոնք հնարավորություն են տալիս ոսկրաբեկորները հպել իրար՝ դրանց արագ սերտաճեցնելու և միաժամանակ ծայրանդամի կարճացումը կանխելու նպատակով։ Այդպիսի սարքերի շնորհիվ հիվանդը կարող է քայլել՝ հենվելով հիվանդ ոտքին՝ վիրահատությունից հետո հենց առաջին օրերին։ Վիրահատական բուժման ելքը, որպես կանոն, բարեհաջող է, որը, սակայն, մեծ համբերություն և հաստատակամություն է պահանջում, քանի որ հետվիրահատական բուժումը սովորաբար երկարատև է (1 տարի և ավելի)։ Որոշ դեպքերում, երբ կեղծ հոդը ցավ չի պատճառում և քիչ է խանգարում ֆունկցիային (դա հիմնականում հնարավոր է նախաբազկի ոսկրերի կեղծ հոդի ժամանակ), ինչպես նաև, եթե վիրահատությունը որևէ պատճառով հակացուցված է, խորհուրդ է տրվում կրել օրթոպեդիական սարքեր։ Բուժումը վիրահատական է։

## Կանխարգելում
Կանխարգելման համար անհրաժեշտ է բուժման ժամանակ խստորեն կատարել բժշկի նշանակումները։ Հատկապես անթույլատրելի է ինքնուրույն, ժամանակից շուտ գիպսակապը հանելը, եթե հիվանդը հիվանդանոցից դուրս է գրվել՝ տանը և պոլիկլինիկայում բուժումն ավարտելու նպատակով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* dic.academic.ru/dic.nsf/medic2/30133

Կատեգորիա:Ոսկրային և հոդային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Հոդեր
Կատեգորիա:Նյութեր Հայկական սովետական հանրագիտարանից
Կիհնու

**Կիհնու** (), ոչ մեծ կղզի Բալթիկ ծովում, 16,4 կմ² տարածքով։ Այն Ռիգայի ծոցի ամենամեծ և Էստոնիայի մեծությամբ յոթերորդ կղզին է։ Վարչականորեն հանդիսանում է Պյարնումաա նահանգի Կիհնու շրջանը։

Կղզու վրա առաջին բնակավայրերը հայտնվել են մոտ երեք հազար տարի առաջ։ Բնակչությունը այստեղ է եկել հիմնականում Սաարեմաա և Մուհու կղզիներից։ Նախկինում կղզու վրա ապրել են նաև շվեդեր և լիվեր։

2004 թվականին գրանցված տվյալներով կղզու վրա ապրում էին 639 մարդ, հիմնականում էստոնացիներ։ Կղզու վրա են գտնվում չորս բնակավայր՝ Լեմսի, Լինակյուլա, Ռոոցիկյուլա և Սեեռե։

Կղզու և Պյառնու քաղաքի միջև գործում են լաստանավային և օդային տեղափոխման ուղիներ, ձմռանը նաև հնարավոր է լինում սառույցի վրայով անցումը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Կղզու պաշտոնական կայքը
* Կղզու համայնապատկերը ինքնաթիռից - 360°

Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի կղզիներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի կղզիներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի մշակույթ
Վանկուվեր կղզու գայլ

**Վանկուվեր կղզու գայլ**, հանդիպում է Կանադայի Վանկուվեր կզղում։ Ապրում է ոհմակով, հիմնականում 5-35 գայլերով։ Այս գայլը շատ վախկոտ է, այդ իսկ պատճառով մարդիկ նրան շատ հազվադեպ են տեսնում։ Այն ունի միջին չափսեր և կշռում է մոտ 60 կգ, սնվում է կղզում հանդիպող սև պոչանի և հյուսիսային եղջերուներով։

thumb|left|200px|Վանկուվեր կղզու գայլ

Կատեգորիա:Գայլեր
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կիհնու (այլ կիրառումներ)

* Կիհնու - կղզի Բալթիկ ծովում, Ռիգայի շոցում։
* Կիհնու - շրջան Էստոնիայի Պյարնումաա նահանգի կազմում։
Կիլտսի դաստակերտ

thumb|Կալվածքի ճակատային հատվածը նախքան վերանորոգումը․ 2007 թ․
thumb|Շինության տեսքը աջից
thumb|Շինության տեսքը ձախից
**Կիլտսի դաստակերտ** (, )՝ ասպետական դաստակերտ Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա շրջանի Վեյկե-Մաառյա կոմսությունում։

## Պատմություն
Կիլտսի դաստակերտի մասին առաջին հիշատակումները թվագրվում են 1466 թ․–ին։ Դաստակերտը կառուցվել է 14-ից 15–րդ դարերում։ Սկզբնական շրջանում ամրոցը տնօրինել է Կիլտսենների ընտանիքը, որոնց անունով էլ ամրոցը մնացել է պատմության մեջ։ 17–րդ դարում դաստակերտի տնօրինությունը ստանձնել են համապատասխանաբար Ասերիան, Ուեխկուլ, Զոյեգ, Մանտեֆուլ, Ռոշեն ընտանիքները։ 
1784 թ․–ին դաստակերտի սեփականատեր է դարձել Գերման Յոհան ֆոն Բենկենդորֆը, ում օրոք կալվածքի շուրջ կառուցվել է քարե պարիսպ։ 1816 թ․–ին դաստակերտը տնօրինում էր ճանապարհորդ Իվան Ֆեոդորովիչը, այնուհետև մինչև 20–րդ դարը՝ նրա ժառանգները։
Դաստակերտի վերջին մասնավոր սեփականատերը եղել է Ալֆրեդ ֆոն Իքսկյուլ–Գիլդենբանդը։

## Կալվածքը
Սկզբնական շրջանում Կիլտսի դաստակերտը եղել է տեղական իշխանի նստավայրը։ Լիվոնյան պատերազմի ընթացքում փոքրիկ ամրոցը ամբողջովին ավերվել է։ 1790 թ․–ին ամրոցի փլատակների վրա կառուցվել է վաղ դասական ոճի առանձնատուն։ Ավելի ուշ շինությանը առավել ահարկու տեսք տալու համար ամբողջովին ձևափոխվել են ամրոցի երկու թևերը, և այդ ժամանակ է, որ այնտեղ հայտնվել են Բենկենդորֆների և Բրևերների զինանշանները։
1920 թ․–ին շինությունը վերածվել է դպրոցի։

## Պատկերներ

File:Kiltsi mõisa frontoon.jpg|Գլխավոր շենքի ճակատային հատվածի զինանշանը
File:Kiltsi mõisa valitsejamaja ja peahoone.jpg|Կառավարչի տան և գլխավոր շենքի ընդհանուր տեսքը
File:Kiltsi linnus 1.jpg|Ամրոցը նախքան վերանորոգումը՝ 2007 թ․
File:Kiltsi linnus 2.jpg|Ամրոցը նախքան վերանորոգումը՝ 2007 թ․
File:Kiltsi mõisa teenijatemaja 16083.jpg|Սպասավորների շինությունը
File:Kiltsi mõisa piimaköök 16084.jpg|Մթերային պահեստ
File:Kiltsi mõisa hobusetall 16085.jpg|Ձիանոց
File:Kiltsi mõisa peahoone.jpg|Դաստակերտի համայնապատկերը
File:Stone bridge in Kiltsi manor park.jpg|Քարե կամուրջ դաստակերտի այգում


## Արտաքին հղումներ
* [Կիլտսի դաստակերտը [Էստոնիա]յի մշակութային ժառանգության կայքում]

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի տեսարժան վայրեր
Հիյումաա (կղզի)

**Հիյումաա** (գերմանական ժամանակաշրջանում անվանում էին նաև **Դագո** (բառացիորեն «ցերեկային կղզի») կամ **Դագյո**, իսկ ռուսական ժամանակաշրջանում՝ **Խիումա**; ), կղզի Բալթիկ ծովում, Արևմտաէստոնական կղզեխումբի կազմում։ Էստոնիայի և Արևմտաէստոնական կղզեխմբի մեծությամբ երկրորդ կղզին է։ Մակերեսը կազմում է 965 կմ²։ Վարչական առումով այն մտնում է Էստոնական Հիյումաա նահանգի կազմի մեջ։

Կղզու հողերը բերրի չեն, կազմված են հիմնականում կրաքարերից և ծովային նստվածքային ապարներից։ Ծածկված է սոճու անտառներով, իսկ ափամերձ շրջաններում եղեգնուտներով։

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Հիյումաա նահանգ
* Արևմտաէստոնական կղզեխումբ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի կղզիներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի կղզիներ
Տիբեթյան գայլ

Տիբեթյան գայլը (լատիներեն՝ Canis lupus chanco) գորշ գայլի տարատեսակ է, որը հանդիպում է Ասիայում՝ Տիբեթ, Չինաստան, Թուրքմենիստան, Մոնղոլիա և Հնդկաստանի սահմանային տարածքներ։

## Բնութագիր
### Մորթին
thumb|left|200px|Գայլ Մոնղոլիայում
Տիբեթյան գայլի մորթին կարմրավուն է մեջքի մորթին ավելի երկար է և ունի խառը գունավորում սպիտակ և մոխրագույն։ Վիզը և չորս ոտքերի ներքին մասին հարող մազերը ամբողջովին սպիտակ են։ Գլուխը մոխրագույն- շագանակագույն է։ 
Ձմեռային ամիսներին մեջքի և մոչի մազերը դառնում են ավելի մոխրագույն։ Արջևի ոտքերի մազերի մեջ կարող են անցնել գորշ բծեր։ Ականջները մոխրագույն են կամ տարբեր խառը գույների։

### Չափսերը

Տիբեթյան գայլը ավելի փոքր է համեմատած Ասիայում հանդիպող այլ գայլերի։ Նրա ոտքերը շատ ավելի կարճ են։ Գանգը նման է եվրասիական գայլի գանգին։ Այս գայլը կշռում է մոտ 45 կգ։

## Սնունդը

Տիբեթյան գայլերը որսում են միայնակ կամ զույգերով։ Երբեմն հանդիպում են նաև 3-4 գայլերից կազմված խմբեր, բայց համեմատած այլ գայլերի, տիբեթյան գայլերը ոհմակով չեն ապրում։ 
Նրանք որսում են իրենց ապրելատեղերի մանր ու միջին մեծության կենդանիներին՝ սարի ոչխարներ, այծեր, այծխաղեր և այլն։

## Վտանգներ

Այս տարատեսակը նախորդ դարում գտնվում էր ոչնչացման եզրին, բայց վերջին ժամանակներում գայլերի թիվը շատացել է։ Որոշ երկրներում այս գայլերին որսում են մորթու համար (Մոնղոլիա)։ 
Բութանում, Հնդկաստանում, Պակիստանում և Նեպալում գայլերի որսը արգելող օրենք գոյություն ունի։

## Արտաքին հղումներ
* The IUCN Wolf Specialist Group: ''Canis lupus'' 
* Arkive Images of Life on Earth: ''Canis lupus'' 

Կատեգորիա:Գայլեր
Կարակուլյան ոչխար

**Կարակուլյան ոչխար** (), ճարպապոչավոր, կոպտաբուրդ մորթատու-կաթնատու ոչխարների ցեղ։

Հարմարված են չոր և շոգ կլիմային, պահանջկոտ չեն։ Մաքիների միջին քաշը 45-50 կգ է, խոյերինը՝ 55-65, երբեմն՝ մինչև 80 կգ, բրդատվությունը համապատասխանաբար՝ 2-3 կգ և 3-3,5 կգ։

## Նկարագիր
Մաքիները անեղջյուր են, իսկ խոյերն ունեն զարգացած եղջյուրներ։ Իրանը միջին չափի է, վերջավորությունները՝ ամուր, պոչը՝ երկար։ Ըստ մարմնակազմության լինում են նուրբ, ամուր և կոպիտ տիպերի։ Հիմնական արտադրանքը մորթին է։ Միսը և ճարպը համեղ են։ Բուրդը՝ 8-9 սմ երկարությամբ, կոպիտ է և տարասեռ, օգտագործվում է գորգագործության մեջ։ Գույնը՝ սև (85-90%), գորշ, դարչնագույն և այլ երանգներով։

## Բուծում
Կարակուլյան ոչխարները բուծվում են Միջինասիական պետություններում, ինչպես նաև Ղազախստանում, Ուկրաինայում, Մոլդովայում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* American Karakul Sheep Registry

Կատեգորիա:Ոչխարի ցեղեր