Էլեկտրոնային ծառայություններ

**Էլեկտրոնային ծառայություններ կամ «e-services»**՝ ծառայություններ, որոնք օգտագործում են տեղեկատվական և հաղորդակցական տեխնոլոգիաներ (ՏՀՏ)։ Էլեկտրոնային ծառայությունների երեք հիմնական բաղադրիչներն են. 
# ծառայության մատակարար,
# սպասարկման ընդունիչ և
# ծառայությունների մատուցման ուղիները (այսինքն՝ տեխնոլոգիա)

Օրինակ, հանրային էլեկտրոնային ծառայությունների մասով հանրային գերատեսչությունները ծառայություններ մատուցողն են, իսկ քաղաքացիները, ինչպես նաև ձեռնարկությունները ծառայություններ ստացողն են։ Հանրային էլեկտրոնային ծառայության համար ինտերնետը էլեկտրոնային ծառայությունների մատուցման հիմնական ալիքն է, մինչդեռ դիտարկվում են նաև այլ դասական ալիքները (օրինակ՝ հեռախոս, զանգերի կենտրոն, հանրային կրպակ, բջջային հեռախոս, հեռուստատեսություն)։

1980-ական թվականների վերջին Եվրոպայում իր սկզբնավորման պահից և ԱՄՆ կառավարության կողմից 1993 թվականին պաշտոնական ներդրումից ի վեր, «Էլեկտրոնային կառավարում» տերմինն այժմ դարձել է ճանաչված հետազոտական տիրույթներից մեկը, հատկապես հանրային քաղաքականության համատեքստում և արագորեն ձեռք է բերում ռազմավարական նշանակություն պետական հատվածի արդիականացման գործում։ Էլեկտրոնային ծառայությունն այս տիրույթի ճյուղերից մեկն է, և դրա նկատմամբ ուշադրությունը նույնպես մեծանում է պրակտիկանտների և հետազոտողների շրջանում։

Էլեկտրոնային ծառայությունը (կամ ծառայությունը) խիստ ընդհանուր տերմին է, որը սովորաբար վերաբերում է 
:«Ինտերնետի միջոցով ծառայությունների մատուցումը («e» նախածանցը նշանակում է «էլեկտրոն», ինչպես դա անում է շատ այլ կիրառություններում), հետևաբար, էլեկտրոնային ծառայությունը կարող է ներառել նաև էլեկտրոնային առևտուր, թեև կարող է ներառել նաև ոչ առևտրային ծառայություններ ( առցանց), որը սովորաբար տրամադրում է կառավարությունը»։ (Irma Buntantan & G. David Garson, 2004: 169-170; Muhammad Rais & Nazariah, 2003: 59, 70-71).
:«Էլեկտրոնային ծառայությունը իրենից ներկայացնում է ինտերնետում հասանելի առցանց ծառայություններ, որոնց միջոցով հնարավոր է առքուվաճառքի (գնումների) գործարքներ կատարել՝ ի տարբերություն ավանդական կայքերի, որոնցում հասանելի են միայն նկարագրական տեղեկատվություն, և հնարավոր չէ առցանց գործարք»։ (Ջոնգ, 2007)։

## էլեկտրոնային ծառայությունի կարևորությունը
Լուն (2001) նշում է էլեկտրոնային ծառայությունների մի շարք առավելություններ, որոնցից մի քանիսն են.

* Ավելի մեծ հաճախորդների բազա հասանելիություն
* Շուկայի հասանելիության ընդլայնում
* Նոր շուկաներ մուտքի արգելքի իջեցում և նոր հաճախորդներ ձեռք բերելու ծախսեր
* Հաճախորդների հետ կապի այլընտրանքային ալիք
* Հաճախորդներին մատուցվող ծառայությունների ավելացում
* Ընկերության ընկալվող իմիջի բարելավում
* Մրցակցային առավելություններ ձեռք բերելը
* Թափանցիկության բարձրացում
* Հաճախորդների գիտելիքների բարձրացման ներուժ

## Էլեկտրոնային գնումների կարևորությունն ու առավելությունները
*Էլեկտրոնային խանութները բաց են 24 ժամ։
*Առևտրի կենտրոններ գնալու կամ դրամարկղերում սպասելու կարիք չկա։
*Սովորաբար կա ապրանքների և ծառայությունների լայն ընտրություն։
*Էլեկտրոնային գնումների գործիքի միջոցով հեշտ է համեմատել գներն ու որակը։
*Գների իջեցումը և զեղչերը փոխանցվում են էլեկտրոնային եղանակով։

## Էլեկտրոնային ծառայության տիրույթ
«Էլեկտրոնային ծառայություն» տերմինը շատ կիրառություններ ունի և կարելի է գտնել բազմաթիվ առարկաներում։ Էլեկտրոնային ծառայությունների կիրառման երկու գերիշխող ոլորտներն են՝

# Էլեկտրոնային բիզնես (կամ էլեկտրոնային առևտուր)՝ էլեկտրոնային ծառայություններ հիմնականում մատուցվում են բիզնեսների կամ ոչ կառավարական կազմակերպությունների (ՀԿ-ների) կողմից (մասնավոր հատված)։
# Էլեկտրոնային կառավարում՝ կառավարության կողմից քաղաքացիներին կամ բիզնեսին տրամադրվող էլեկտրոնային ծառայություններ (պետական հատվածը մատակարարման կողմն է)։

Էլեկտրոնային ծառայության օգտագործումը և նկարագրությունը այս էջում կսահմանափակվի էլեկտրոնային կառավարման համատեքստով միայն այնտեղ, որտեղ էլեկտրոնային ծառայությունը սովորաբար կապված է «հանրային» նախածանցի հետ, ինչպես «հանրային էլեկտրոնային ծառայություններում»։ Որոշ դեպքերում մենք ստիպված կլինենք նկարագրել ասպեկտներ, որոնք առնչվում են երկու ոլորտներին, օրինակ՝ որոշ կոնֆերանսների կամ ամսագրերի, որոնք լուսաբանում են էլեկտրոնային ծառայությունների հայեցակարգը էլեկտրոնային կառավարման և էլեկտրոնային բիզնեսի երկու ոլորտներում։

## Ճարտարապետություն
Կախված ծառայությունների տեսակներից, էլեկտրոնային ծառայությունների ճարտարապետական շրջանակի որոշակի շերտերում պահանջվում են որոշակի գործառույթներ, որոնք ներառում են, բայց չեն սահմանափակվում հետևյալով՝

* Տվյալների շերտ (տվյալների աղբյուրներ),
* մշակման շերտեր (հաճախորդների սպասարկման համակարգեր,
* կառավարման համակարգեր,
* տվյալների պահեստային համակարգեր,
* հաճախորդների բովանդակության ինտեգրված համակարգեր),
* փոխանակման շերտ (Enterprise Application Integration – EAI),
* փոխազդեցության շերտ (էլեկտրոնային ծառայությունների ինտեգրում) և
* ներկայացման շերտ (հաճախորդի ինտերֆեյս, որի միջոցով կապվում են վեբ էջերը և էլեկտրոնային ծառայությունները)։

## Էլեկտրոնային ծառայության որակ
Ծառայությունների որակի և ծառայությունների գերազանցության չափումը կարևոր է մրցակցային կազմակերպչական միջավայրում։ «SERVQUAL»-ի ծառայության որակի մոդելը լայնորեն օգտագործվող գործիքներից մեկն է ծառայության որակը տարբեր ասպեկտներով չափելու համար։ Այս մոդելի հինգ հատկանիշներն են՝ հուսալիություն, օպերատիվություն, վստահություն, շոշափելիություն և կարեկցանք։ Հետևյալ աղյուսակը բերված է դրանցից մի քանի հիմնական սկզբունքներ՝

«LIRNEasia» ուսումնասիրությունը (Alawattegama & Wattegama (2008)) ավելի շատ կենտրոնանում է բովանդակության վրա, քան մատչելիության և օգտագործման հեշտության վրա, ի տարբերություն աղյուսակում նշված մյուս ուսումնասիրությունների։ Կայքերն ավելի ու ավելի կարևոր պորտալներ են դառնում պետական կառույցների համար, հատկապես տեղեկատվական հասարակության բարեփոխումների համատեքստում։ Շահագրգիռ կողմերը, ներառյալ բիզնեսները, ներդրողները և նույնիսկ լայն հասարակությունը, շահագրգռված են պետական կառույցների կողմից արտադրված տեղեկատվությամբ և կայքերը կարող են օգնել բարձրացնելու նրանց թափանցիկությունն ու հաշվետվողականությունը։ Նրա կայքի որակը նաև ցույց է տալիս, թե որքան զարգացած է կարգավորող գործակալությունը։

## Էլեկտրոնային ծառայությունների արժեքի գործոն
Որոշ հիմնական ծախսերի գործոններն են (Lu, 2001)։

* Հավելվածների տեղադրման ծախսերը
* Դիմումների պահպանում
* Ինտերնետ կապը
* Սարքավորում/ծրագրային ապահովում
* Անվտանգության մտահոգություններ
* իրավական հարցեր
* Ուսուցում և
* Արագ տեխնոլոգիական փոփոխություններ

## Էլեկտրոնային ծառայությունների գործնական օրինակներ Զարգացող աշխարհում
Տեղեկատվական տեխնոլոգիաները հզոր գործիք են տնտեսության զարգացումն արագացնելու համար։ Զարգացող երկրները վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում կենտրոնացել են ՏՀՏ-ի զարգացման վրա, և արդյունքում ճանաչվել է, որ ՏՀՏ-ն կարևոր նշանակություն ունի տնտեսության համար և հանդիսանում է որպես տնտեսական զարգացման կատալիզատոր։ Այսպիսով, վերջին տարիներին, թվում է, թե բազմաթիվ զարգացող երկրներում տարբեր էլեկտրոնային ծառայությունների տրամադրմանն ուղղված ջանքեր են գործադրվել, քանի որ ենթադրվում է, որ ՏՀՏ-ն զգալի ներուժ է առաջարկում էլեկտրոնային կառավարման կայուն զարգացման համար և արդյունքում՝ էլեկտրոնային ծառայությունների։

Զարգացած երկրների շատ պետական կառույցներ առաջադիմական քայլեր են ձեռնարկել համացանցի և ՏՀՏ-ի օգտագործման ուղղությամբ՝ ավելացնելով համացանցում տեղական բոլոր գործողությունների համահունչությունը, ընդլայնելով տեղական հասանելիությունն ու հմտությունները, բացելով ինտերակտիվ ծառայություններ տեղական բանավեճերի համար և մեծացնելով քաղաքացիների մասնակցությունը խթանմանը և տարածքի կառավարում (Գրահամ և Աուրիգի, 1997)։

Սակայն զարգացող երկրներում էլեկտրոնային կառավարման ներուժը հիմնականում մնում է չշահագործված։ Ենթադրվում է, որ ՏՀՏ-ն զգալի ներուժ է առաջարկում էլեկտրոնային կառավարման կայուն զարգացման համար։ Այս երկրներում առկա են մարդկային, կազմակերպչական և տեխնոլոգիական տարբեր գործոններ, հարցեր և խնդիրներ, որոնք պահանջում են կենտրոնացված ուսումնասիրություններ և համապատասխան մոտեցումներ։ ՏՀՏ-ն, ընդհանուր առմամբ, կոչվում է որպես «հզորացնող», բայց մյուս կողմից այն պետք է դիտարկել նաև որպես մարտահրավեր և ինքնին վտանգ։ Պետական կամ մասնավոր կազմակերպությունները, որոնք անտեսում են ՏՀՏ-ի հնարավոր արժեքը և օգտագործումը, կարող են ունենալ առանցքային մրցակցային թերություններ։ Այնուամենայնիվ, էլեկտրոնային կառավարման որոշ նախաձեռնություններ ծաղկել են նաև զարգացող երկրներում, օրինակ՝ Բրազիլիա, Հնդկաստան, Չիլի և այլն։ Այն, ինչ ցույց է տալիս այս երկրների փորձը, այն է, որ զարգացող աշխարհի կառավարությունները կարող են արդյունավետորեն օգտագործել և յուրացնել ՏՀՏ-ի առավելությունները, սակայն էլեկտրոնային կառավարման հաջողությունը ենթադրում է որոշակի յուրահատուկ պայմանների, կարիքների և խոչընդոտների հարմարեցում։ Էլեկտրոնային կառավարման հարմարվողական մարտահրավերները շատ ավելին են, քան տեխնոլոգիաները, դրանք պահանջում են կազմակերպչական կառուցվածք և հմտություններ, առաջնորդության նոր ձևեր, պետական-մասնավոր գործընկերության փոխակերպում (Ալեն և ուրիշներ, 2001)։

Ստորև բերված են որոշ զարգացող երկրներում էլեկտրոնային ծառայությունների վերաբերյալ մի քանի օրինակներ։

### Էլեկտրոնային ծառայություններ և էլեկտրոնային առևտուր Ռուանդայում
20-րդ դարի ամենաարագ ցեղասպանությունից դուրս գալուց ընդամենը մեկ տասնամյակ անց Ռուանդան՝ փոքր երկիր Արևելյան Կենտրոնական Աֆրիկայում, դարձել է մայրցամաքի առաջատարներից մեկը և օրինակ՝ էլեկտրոնային կառավարման միջոցով թվային բաժանումը հաղթահարելու համար։ Միայն մեկ տասնամյակ առաջ Ռուանդան արագ շրջադարձ է կատարել տեխնոլոգիապես ամենաթերի երկրներից մեկից դեպի մի երկիր, որտեղ օրենսդրական բիզնեսն իրականացվում է առցանց, և անլար մուտքը դեպի ինտերնետ հասանելի է երկրի ցանկացած կետում։ Սա տարակուսելի է, երբ համեմատական է տարվում զարգացող այլ երկրներում, հատկապես նույն տարածաշրջանում, Սահարայի Աֆրիկայում գտնվող նույն տարածաշրջանում, որտեղ էլեկտրոնային կառավարման տարածման կառուցվածքային և ինստիտուցիոնալ սահմանափակումները նման են։

### Էլեկտրոնային ծառայություններ Հարավային Աֆրիկայում
Հարավային Աֆրիկայում կառավարությունից շարունակում են մեծ ակնկալիքներ ունենալ՝ կապված ծառայությունների մատուցման բարելավման և քաղաքացիների հետ ավելի սերտ խորհրդակցության հետ։ Նման ակնկալիքները եզակի չեն միայն այս երկրի համար, և այս առումով կառավարությունների համար անհրաժեշտ է գիտակցել, որ էլեկտրոնային կառավարման համակարգերի և էլեկտրոնային ծառայությունների ներդրումը նրանց հնարավորություն է տալիս բարելավել ծառայությունների մատուցումն ու լավ կառավարումը։ Էլեկտրոնային կառավարության ներդրումը լայնորեն ընդունվել է նրանով, որ այն նոր խթան է տալիս ծառայություններն արագ և արդյունավետ մատուցելու համար (Evans & Yen, 2006:208)։ Հաշվի առնելով այս առավելությունները՝ Հարավային Աֆրիկայի կառավարության տարբեր ստորաբաժանումներ ձեռնամուխ են եղել էլեկտրոնային կառավարման մի շարք ծրագրերի, օրինակ՝ «Batho Pele» պորտալ, «SARS»-ի էլեկտրոնային ներկայացումը, «e-Natis» համակարգը, հեռավոր կայքերից դրամաշնորհային հայտերի էլեկտրոնային մշակումը, և մեծ թվով գերատեսչական տեղեկատվական կայքեր։ Նաև մի շարք լավ հանրայնացված էլեկտրոնային կառավարման ձեռնարկություններ, վերլուծաբաններն ու հետազոտողները համարում են, որ էլեկտրոնային կառավարման վիճակը Հարավային Աֆրիկայում գտնվում է տարրական փուլում։ Կան տարբեր գործոններ, որոնք միասին նպաստում են նման գնահատմանը։ Դրանցից հիմնական գործոնները վերաբերում են էլեկտրոնային կառավարման ծառայությունների հստակ ռազմավարության բացակայությանը, որոնք կնպաստեն էլոկտրոնային կառավարութայն յուրացմամբ և ներդրմամբ,  ինչպես նաև գնահատման շրջանակներին՝ գնահատելու քաղաքացիների ակնկալիքները, որոնք հանդիսանում են այդ ծառայությունների հիմնական օգտագործողների խմբերից մեկը։

### Էլեկտրոնային ծառայություններ Մալայզիայում
Էլեկտրոնային ծառայությունը Մուլտիմեդիա սուպեր միջանցքի (MSC) նախաձեռնության շրջանակներում էլեկտրոնային կառավարման դրոշակակիր ծրագրի պիլոտային նախագծերից է։ Էլեկտրոնային ծառայությունների միջոցով այժմ կարելի է գործարքներ կատարել պետական մարմինների հետ, ինչպիսիք են Ճանապարհային տրանսպորտի վարչությունը (RTD) և մասնավոր կոմունալ ընկերություններ, ինչպիսիք են «Tenaga Nasional Berhad» (TNB) և «Telekom Malaysia Berhad» (TM) տարբեր հարմար ուղիներով, ինչպիսիք են «eServices»-ը՝ կրպակներ և ինտերնետ։ Այլևս հերթեր, խցանումներ կամ բյուրոկրատական քաշքշուկներ չկան, և այժմ կարելի է գործարքներ կատարել սեփական հարմարության դեպքում։ Նաև աշխատուժի էլեկտրոնային բիրժան (ELX) աշխատաշուկայի վերաբերյալ տեղեկատվության ընդհանուր կենտրոն է, որը վերահսկվում է Մարդկային ռեսուրսների նախարարության (MOHR) կողմից, որպեսզի գործատուներին և աշխատանք փնտրողներին հնարավորություն ընձեռվի շփվել նույն հարթակում։

«e-Syariah»-ը Մուլտիմեդիա սուպեր միջանցքի (MSC) էլեկտրոնային կառավարման առաջատար հավելվածի յոթերորդ նախագիծն է։ Գործերի կառավարման համակարգ, որը միավորում է «Syariah»-ը դատարանների գործերի կառավարման հետ կապված գործընթացները։

## Զարգացած երկրներում էլեկտրոնային ծառայությունների օրինակներ
### Էլեկտրոնային ծառայություններ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում
Ամերիկայում քաղաքացիներն ունեն բազմաթիվ տարբերակներ և հնարավորություններ էլեկտրոնային կառավարման միջոցով հետևելու և հասկանալու կառավարության գործողություններին։ «Government 2.0»-ը (Gov. 2.0) ներկայումս գործում է՝ մարդկանց և կառավարություններին համախմբելու՝ նոր տեղեկություններ սովորելու, կառավարության թափանցիկությունը բարձրացնելու և միմյանց հետ հաղորդակցվելու ավելի լավ միջոցների համար։ «Gov. 2.0»-ն առաջարկում է քաղաքացիների մասնակցության մեծացում առցանց հավելվածների միջոցով, ինչպիսիք են սոցիալական լրատվամիջոցները և այլ հավելվածները։ Համացանցի և վեբկայքերի միջոցով, ինչպիսին է «USA.gov»-ը, անհատը կարող է կատարել այնպիսի գործողություններ, ինչպիսիք են՝ կապ հաստատել ընտրված պաշտոնյաների հետ, գտնել տեղեկատվություն աշխատուժի մասին, ինչպիսիք են կենսաթոշակային ծրագրերը և աշխատանքային օրենքները, իմանալ փողի և սպառողների խնդիրների մասին, ինչպիսիք են հարկերը, վարկերը և բարեկեցությունը, տեղեկություն ստանալ քաղաքացիության և վիզա կամ անձնագիր ստանալու ու այլ թեմաների մասին, ինչպիսիք են առողջությունը և բարեկեցությունը, կրթությունը և բնապահպանական խնդիրները։

Էլեկտրոնային առևտուրը ևս մեկ աճող էլեկտրոնային ծառայություն է Միացյալ Նահանգներում ինչպես մեծ, այնպես էլ փոքր բիզնեսի համար։ Նախատեսվում է, որ էլեկտրոնային առևտրի վաճառքը կաճի տարեկան 10-12 տոկոսով։ Amazon.com-ը երկրի ամենամեծ առցանց շուկան է՝ 79 միլիարդ դոլար տարեկան վաճառքով։ Wal-Mart-ը նաև լայն տարածում գտած մանրածախ առևտրական է։ Նրանք մեծացրել են իրենց բիզնեսը՝ ստեղծելով էլեկտրոնային ծառայություններ։ «Wal-Mart»-ի վաճառքը էլեկտրոնային առևտրի համար 2015 թվականին կազմել է մոտավորապես 13 միլիարդ դոլար։ Apple-ը մշակում և վաճառում է տեխնոլոգիական ապրանքների և ծառայությունների լայն տեսականի, ինչպիսիք են բջջային հեռախոսները, երաժշտական նվագարկիչները և համակարգիչները։ Apple-ի վաճառքը էլեկտրոնային առևտրի համար 2015 թվականին կազմել է 12 միլիարդ դոլար։ Էլեկտրոնային ծառայությունները թույլ են տալիս բիզնեսին հասնել նոր հաճախորդների և առաջարկել նոր ծառայություններ։ Ընկերությունները, ինչպիսիք են «eBay»-ը և «Etsy»-ն, հասել են մեծ հաջողությունների, «eBay»-ը 2016 թվականին զուտ եկամուտ է գրանցել մոտ 9 միլիարդ դոլար, իսկ «Esty»-ն պնդում է մոտ 200 միլիոն դոլարի շահույթ մոտ 2 միլիարդ դոլարի վաճառքի մասին։ «eBay»-ի բիզնեսն մեծամասնությունը  իրականացվում է  Միացյալ Նահանգներում, սակայն այն իրականացնում է մեծ միջազգային բիզնես, ներառյալ Միացյալ Թագավորությունում և Գերմանիայում։ «Etsy»-ի գլոբալ հասանելիությունը նկատվում է աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներում, որտեղ ապրանքների համախառն վաճառքի 31%-ը տեղի է ունենում Միացյալ Նահանգներից դուրս։

### Էլեկտրոնային ծառայություններ Չինաստանում
Չինաստանի կողմից ինտերնետի օգտագործման շարունակական աճի գիտակցումը ստիպել է կառավարությանը իրենց էլեկտրոնային կառավարման ծառայությունների ընդլայնման համար աշխատանքներ իրականացնել։ Որոշ քայլեր, որոնք կառավարությունը ցանկանում է ձեռնարկել իր էլեկտրոնային կառավարման ծառայություններն ավելացնելու համար, հետևյալն են՝ զարգացնել ավելի շատ առցանց գործառույթներ, օգտագործել պետական կայքերը առցանց ծառայությունները ինտեգրելու համար, քաղաքացիներին հասանելի լրացուցիչ բաց տվյալներ՝ կառավարության թափանցիկությունը խթանելու համար և համատեղել ծառայությունները տեղական ու ամբողջ երկրի կառավարության հարմարության համար։ Չինաստանի գործողությունների ծրագիրը՝ ինտերնետը առօրյա բիզնեսում ներառելու և տնտեսությունը զարգացնելու համար, հայտնի է որպես «Ինտերնետ Պլյուս»։ Կառավարությունը նախատեսում է մինչև 2025 թվականն այս ծրագիրն ամբողջությամբ գործի դնել՝ որպես տնտեսական և սոցիալական բարելավումների հիմնական շարժիչ ուժը։ Ինտերնետ Պլյուսը պետէ է օգնի զարգացնել աշխատաշուկան, քանի որ կառավարությունը նախատեսում է օգտագործել տեղական բնակիչներին զարգացման համար և ստեղծել ավելի շատ տարածքներ, որոնք նվիրված են տեխնոլոգիական աճին, ինչպիսին է Չժոնգուանկունը։

Բնակչության մեծ լինելու պատճառով Չինաստանն ունի աշխարհի ամենաշատ ինտերնետ և բջջային հեռախոս օգտագործողներ։  Սա առաջացնում է տեխնոլոգիական աճի անհրաժեշտություն և էլեկտրոնային ծառայությունների աճի պահանջարկ։ 2016 թվականին չինացի սպառողները առցանց ապրանքների և ծառայությունների համար ավելի շատ գումար են ծախսել, քան Միացյալ Նահանգները և Միացյալ Թագավորությունը միասին վերցրած։ Գոյություն ունեն բազմաթիվ պատճառներ, թե ինչու է էլեկտրոնային առևտուրը ծաղկում Չինաստանում, ներառյալ շարժական ինտերնետի հեշտ մուտքը, առաքման ցածր արժեքը և էժան, առանց ապրանքանիշի ապրանքների մեծ ընտրություն։ «Alibaba»-ն Չինաստանի ամենամեծ առցանց շուկան է, որի տարեկան եկամուտը կազմում է 16 միլիարդ դոլար։ Նրա ծառայություններն ամբողջ աշխարհում հասանելի են, Ռուսաստանում և Բրազիլիայում AliExpress-ի միջոցով։ «Tencent»-ը մեկ այլ ինտերնետային ընկերություն է, որի տարեկան եկամուտը կազմում է 16 միլիարդ դոլար։ «Tencent»-ը հիմնականում օգտագործվում է ակնթարթային հաղորդագրությունների համար, սակայն ունի նաև այլ հավելվածներ՝ ներառյալ բջջային խաղերը և այլ թվային բովանդակություն։ 2015 թվականի վերջին «Tencent»-ի WeChat հաղորդագրությունների հավելվածը հասավ շուրջ 700 միլիոն օգտատերերի սահմանին։ «Tencent»-ի ամենամեծ մրցակիցը «Facebook»-ի «WhatsApp» հավելվածն է։ «Baidu»-ն ամենաշատ այցելվող վեբկայքն է երկրում և այն օգտագործվում է որպես որոնման համակարգ և ունի տարեկան $10 միլիարդ եկամուտ։ 2016 թվականի մարտին այն ուներ մոտավորապես 663 միլիոն օգտատեր։ «Google»-ը մարտահրավեր է նետում «Baidu»-ին որպես աշխարհի գլխավոր ինտերնետային որոնման համակարգեր։ «Huawei»-ը տեխնոլոգիական ընկերություն է, որն արտադրում է հեռախոսներ, պլանշետներ և մշակում է ֆիքսված ցանցերում օգտագործվող սարքավորումները։ «Huawei»-ն ունի տարեկան 61 մլրդ դոլար եկամուտ։ Ներկայումս ընկերությունը գտնվում է աշխարհի 100 երկրներում, իսկ  2015 թվականին այն ներկայացրել է 3898 արտոնագրային հայտ՝ ավելի շատ, քան աշխարհի ցանկացած այլ երկրում։ «Huawei»-ի ամենամեծ մրցակիցները «Apple»-ն ու «Samsung»-ն են։

## Էլեկտրոնային ծառայությունների մարտահրավերները զարգացող աշխարհում
Էլեկտրոնային ծառայությունների ապագան պայծառ է, բայց որոշ մարտահրավերներ դեռ մնում են։ Էլեկտրոնային ծառայության մեջ կան որոշ մարտահրավերներ, ինչպես նշում են «Sheth & Sharma»-ը (2007), դրանք հետևյալն են՝

* ՏՀՏ-ի ցածր ներթափանցումը հատկապես զարգացող երկրներում;
* Ինտերնետային տարածքում խարդախություն, որը գնահատվում է մոտ 2,8 միլիարդ ԱՄՆ դոլար
* Գաղտնիություն՝ տարբեր տեսակի լրտեսող ծրագրերի և անվտանգության անցքերի առաջացման պատճառով, և
* Ծառայության ինտրուզիվ բնութագրերը (օրինակ՝ բջջային հեռախոսների վրա հիմնված), քանի որ հաճախորդները կարող են չցանկանալ կապվել ծառայություններ մատուցողների հետ ցանկացած ժամանակ և ցանկացած վայրում։

Էլեկտրոնային ծառայությունների հարթակի առաջին մարտահրավերն ու առաջնային խոչընդոտը լինելու է ինտերնետի ներթափանցումը։ Որոշ զարգացող երկրներում ինտերնետի հասանելիությունը սահմանափակ է, և արագությունները նույնպես սահմանափակ են։ Այս դեպքերում ընկերությունները և հաճախորդները կշարունակեն օգտագործել ավանդական հարթակները։ Երկրորդ մտահոգիչ խնդիրը համացանցում խարդախությունն է։ Ենթադրվում է, որ էլեկտրոնային առևտրի ինտերնետ տարածության վրա կատարված խարդախությունն արժե 2,8 միլիարդ դոլար։ Խարդախության հնարավորությունը կշարունակի նվազեցնել ինտերնետի օգտագործումը։ Երրորդ խնդիրը գաղտնիությունն է։ Ե՛վ լրտեսող ծրագրերի, և՛ օպերացիոն համակարգերում անվտանգության անցքերի պատճառով մտահոգություն կա, որ սպառողների կողմից իրականացվող գործարքներն ունեն գաղտնիության սահմանափակումներ։  Օրինակ, առցանց գործողություններին գաղտագողի հետևելով՝ ընկերությունները կարող են մշակել հաճախորդների պրոֆիլների բավականին ճշգրիտ նկարագրություններ։  Գաղտնիության խախտման հնարավորությունը կնվազեցնի ինտերնետի օգտագործումը։ Վերջնական խնդիրն այն է, որ էլեկտրոնային ծառայությունը կարող է նաև կպչուն լինել, քանի որ դրանք կրճատում են պայմանագրի այլ ձևերի ժամանակի և տեղակայման խոչընդոտները։ Օրինակ, ընկերությունները կարող են կապ հաստատել մարդկանց հետ բջջային սարքերի միջոցով ցանկացած ժամանակ և ցանկացած վայրում։ Հաճախորդները չեն ընդունում աներես վարքագիծը և չեն կարող օգտվել էլեկտրոնային ծառայությունների հարթակից։

Այնուամենայնիվ, վերջին տարիներին կարելի է տեսնել տարբեր էլեկտրոնային ծառայությունների և հարակից նախաձեռնությունների ի հայտ գալը զարգացող երկրներում, ինչպիսիք են «Project Nemmadi»-ն, «MCA21 Mission Mode Project»-ը կամ «Digital India» և նույնիսկ ավելին շատ՝ Հնդկաստանում, Էլեկտրոնային կառավարման տնօրինություն Պակիստանում, Էլեկտրոնային կառավարության քաղաքացիների ծրագիրը Իրաքում և այլն։

## Էլեկտրոնային ծառայությունների հիմնական հիմնաբառերը
Արդեն իսկ կան զգալի քանակությամբ գիտահետազոտական աշխատանքներ այս թեմայի վերաբերյալ, որոնք ուսումնասիրում են էլեկտրոնային ծառայությունների ոլորտը և նրանց կողմից մատուցվող ծառայությունները, դրանցից մեկը Ռոուլիի ուսումնասիրությունն է (2006 թվական), ով կատարել է ընդարձակ ուսումնասիրություն էլեկտրոնային ծառայությունների գրականության վերաբերյալ։ Նրա ուսումնասիրության հիմնական բացահայտումն այն է, որ անհրաժեշտ է ուսումնասիրել էլեկտրոնային ծառայությունների մատուցման չափերը՝ չկենտրոնանալով միայն ծառայության որակի վրա,  պետք է հաշվի առնել էլեկտրոնային ծառայությունների մատուցման բնորոշ առանձնահատկությունները և այն գործոնները, որոնք տարբերում են ծառայության մի փորձը մյուսից»։

Էլեկտրոնային ծառայությունների որոշ հիմնական հիմնաբառերը, որոնք հայտնաբերվել են էլեկտրոնային կառավարման հետազոտության մեջ, հետևյալն են՝

### Ընդունում
Օգտատերերի կողմից տեխնոլոգիաների ընդունումը սահմանվում է ըստ «Morris»-ի (1996 թվական՝ Wu 2005, էջ 1) որպես «օգտատերերի խմբի ներսում ցուցադրվող պատրաստակամություն՝ օգտագործելու տեղեկատվական տեխնոլոգիաները այն առաջադրանքների համար, որոնց համար դրանք նախատեսված են»։ Այս սահմանումը կարող է բերվել էլեկտրոնային ծառայության համատեքստում, որտեղ ընդունումը կարող է սահմանվել որպես էլեկտրոնային ծառայությունից օգտվելու օգտվողների պատրաստակամություն կամ պատրաստակամություն որոշելու, թե երբ և ինչպես օգտագործել էլեկտրոնային ծառայություններից։

### Մատչելիություն
Էլեկտրոնային ծառայություն մուտք գործելու օգտատերերի կարողությունը կարևոր թեմա է նախորդ գրականության մեջ։ Օրինակ, «Huang»-ը (2003) գտնում է, որ կայքերի մեծ մասը, ընդհանուր առմամբ, չի կարողանում սպասարկել հաշմանդամություն ունեցող օգտատերերին։ Մատչելիությունը բարելավելու վերաբերյալ առաջարկությունն ակնհայտ է նախորդ գրականության մեջ, ներառյալ «Jaeger» (2006), ով առաջարկում է հետևյալը էլեկտրոնային ծառայությունների հասանելիությունը բարելավելու համար, ինչպիսիք են՝ վեբ կայքերի ծրագրավորման սկզբից դրան հասանելիությունը, սահմանափակ կարողությունով մարդկանց ներգրավումը կայքերի թեսթավորմանը, կենտրոնանալով կայքերի հասանելության վրա բոլոր օգտատերերի համար։

### Վարչական գրագիտություն
Ըստ «Grönlund et al.» (2007), պարզ էլեկտրոնային ծառայության համար գիտելիքի և հմտությունների, բովանդակության և ընթացակարգերի կարիքները զգալիորեն ավելի քիչ են։ Այնուամենայնիվ, բարդ ծառայություններում անհրաժեշտ է փոխել որոշ գերակշռող հմտություններ, օրինակ՝ բանավոր հմտությունները փոխարինել առցանց տեղեկատվություն փնտրելու հմտությամբ։

### Համեմատական ​​վերլուծություն
Այս թեման վերաբերում է էլեկտրոնային ծառայությունների կամ ոլորտում լավագույն փորձի չափման չափորոշիչների սահմանմանը։ Այս թեման ներառում է նաև էլեկտրոնային կառավարման ծառայությունների միջազգային չափանիշը (ՄԱԿ զեկույցներ, ԵՄ զեկույցներ), շատ քննադատներ ասել են, որ այս զեկույցները անհասկանալի և անօգուտ են։ Ըստ Բաննիսթերի (2007) «… համեմատական ​​վերլուծություն հուսալի գործիք չի իրական էլեկտրոնային կառավարման առաջընթացը չափելու համար։ Ավելին, եթե դրանք վատ նախագծված են, վտանգը կա որ ակրող է խեղաթյուրվի կառավարության քաղաքականությունը, քանի որ երկրները կարող են հետապնդել նշաձողը, այլ ոչ թե նայել իրական տեղական և ազգային կարիքներին»։

### Թվային բաժանում
Թվային բաժանումը համարվում է էլեկտրոնային ծառայությունների ներդրման հիմնական խոչընդոտներից մեկը։ Որոշ մարդիկ միջոցներ չունեն մուտք գործելու էլեկտրոնային ծառայություններ, իսկ ոմանք չգիտեն, թե ինչպես օգտագործել տեխնոլոգիան (կամ էլեկտրոնային ծառայությունը)։ Ըստ Հելբիգի և ուրիշների (2009), «Մենք առաջարկում ենք էլեկտրոնային կառավարումը և թվային բաժանումը դիտարկել որպես փոխլրացնող սոցիալական երևույթներ (այսինքն՝ պահանջարկ և առաջարկ)։ Ավելին, էլեկտրոնային կառավարման թվային լուրջ անջրպետն այն է, որ ծառայությունները հիմնականում օգտագործվում են սոցիալական էլիտաների կողմից»։

### Էլեկտրոնային պատրաստակամություն
Զեկույցների մեծ մասը և սահմանված չափորոշիչները կենտրոնանում են ծառայությունների գնահատման վրա՝ ենթակառուցվածքների և հանրային քաղաքականության տեսանկյունից՝ անտեսելով քաղաքացիների մասնակցությունը կամ էլեկտրոնային պատրաստվածությունը։ Ըստ Շալինիի (2009), «հետազոտական նախագծի արդյունքները ցույց են տալիս, որ բարձր ցուցանիշը կարող է միայն ցույց տալ, որ երկիրը պատրաստ է էլեկտրոնային տեխնոլոգիաներին ՏՀՏ ենթակառուցվածքների և տեղեկատվական կառուցվածքի, ինստիտուտների, քաղաքականության և քաղաքական պարտավորությունների առումով,  քաղաքացիների էլեկտրոնային պատրաստվածության շատ վատ չափանիշ են։ Եզրակացությունները ամփոփելու համար կարելի է ասել, որ Մավրիկիոսը պատրաստ է, իսկ մավրիկիացիները՝ ոչ»։

Էլեկտրոնային պատրաստակամությունը, ինչպես սահմանում է «Economist Intelligence Unit»-ը, երկրի կարողության չափանիշն է՝ օգտագործելու թվային ուղիները հաղորդակցության, առևտրի և կառավարության համար՝ հետագա տնտեսական և սոցիալական զարգացման նպատակով։ Այս չափման մեջ ենթադրվում է, թե որքանով է կապի սարքերի և ինտերնետ ծառայությունների օգտագործումը արդյունավետություն ստեղծում բիզնեսի և քաղաքացիների համար, և որքանով է այդ օգտագործումը տեղեկատվական և հաղորդակցական տեխնոլոգիաների (ՏՀՏ) արդյունաբերության զարգացման գործում։ Ընդհանուր առմամբ, էլեկտրոնային պատրաստության սահմանումը հարաբերական է, օրինակ՝ կախված տվյալ երկրի առաջնահերթություններից և հեռանկարից։

### Արդյունավետություն
Արդյունավետությունը կենտրոնացած է էլեկտրոնային ծառայությունների մատուցման ժամանակ պետական գերատեսչությունների ներքին իրավասության վրա։ Բողոք կա, որ հետազոտողները ավելի շատ կենտրոնանում են արդյունավետության վրա «Կա ձևավորվող միտում, որը կարծես հեռանում է արդյունավետության թիրախից և կենտրոնանում է օգտագործողների և կառավարման արդյունքների վրա։ Թեև վերջինս արդարացված է, արդյունավետությունը դեռևս պետք է մնա էլեկտրոնային կառավարման հիմնական առաջնահերթությունը՝ հաշվի առնելով բյուջեի սահմանափակումները, որոնք հետագայում ուղեկցվում են ծերացող բնակչության ծախսերով։ Ավելին, արդյունավետության ձեռքբերումներն այն են, որոնք, ամենայն հավանականությամբ, կարող են ապացուցվել էմպիրիկ եղանակով՝ ամուր մեթոդոլոգիաների միջոցով»։

### Անվտանգություն
Անվտանգությունն ամենակարևոր մարտահրավերն է, որի առջև ծառացած է էլեկտրոնային ծառայությունների ներդրումը, քանի որ առանց գաղտնիության և անվտանգության երաշխիքի քաղաքացիները չեն ցանկանա օգտվել էլեկտրոնային կառավարման ծառայություններից։ Անվտանգության այս մտահոգությունները, ինչպիսիք են հաքերային հարձակումները և կրեդիտ քարտի տեղեկատվության գողությունը, կառավարություններին ստիպում են տատանվել հանրային առցանց ծառայություններ տրամադրելու հարցում։ Համաձայն «GAO»-ի 2002 թվականի զեկույցի  «անվտանգության հետ կապված մտահոգությունները էլեկտրոնային կառավարման հասանելիությունը ընդլայնելու ամենածանր մարտահրավերներից մեկն են։ Հաքերային հարձակումների, վեբ էջերի խեղաթյուրման և կրեդիտ քարտերի մասին տեղեկությունները, որոնք տեղադրվում են էլեկտրոնային տեղեկատախտակների վրա, կարող են ստիպել շատ դաշնային գործակալության պաշտոնյաներին, ինչպես նաև հանրությանը, չցանկանալ ինտերնետում անձնական կամ ֆինանսական տվյալների հետ կապված պետական զգայուն գործարքներ իրականացնել»։ Մեծ հաշվով, անվտանգությունը հիմնական մարտահրավերներից մեկն է, որի առջև ծառացած է էլեկտրոնային ծառայությունների ներդրումն ու զարգացումը, մարդիկ ցանկանում են վստահ լինել, որ իրենք ապահով են առցանց ծառայություններ մատուցելիս, և որ իրենց տեղեկությունները կմնան ապահով և գաղտնի։

### Շահագրգիռ կողմերի
Աքսելսոնը և ուրիշները (2009) պնդում էին, որ շահագրգիռ կողմի հայեցակարգը, որն ի սկզբանե օգտագործվում էր մասնավոր ընկերություններում, կարող է օգտագործվել հանրային միջավայրում և էլեկտրոնային կառավարման համատեքստում։ Ըստ նրանց, մի քանի գիտնականներ քննարկել են շահագրգիռ կողմերի տեսության կիրառումը հանրային միջավայրում։ Շահագրգիռ կողմերի տեսությունը առաջարկում է, որ էլեկտրոնային ծառայությունը նախագծելիս պետք է կենտրոնանալ բոլոր ներգրավված շահագրգիռ կողմերի վրա՝ ոչ միայն կառավարության ու քաղաքացիների վրա։

### Օգտագործելիություն
Մատչելիության համեմատ, կա բավարար գրականություն, որն անդրադառնում է օգտագործելիության խնդրին. Հետազոտողները մշակել են տարբեր մոդելներ և մեթոդներ էլեկտրոնային կառավարման կայքերի օգտագործելիությունն ու արդյունավետությունը չափելու համար։ Այնուամենայնիվ, կոչ կա բարելավելու այս միջոցառումները և այն ավելի սեղմող դարձնելու համար

Օգտագործելիություն բառն արդեն մի քանի անգամ հայտնվել է այս միավորում։ Կենսաչափական նույնականացման համատեքստում օգտագործելիությունը վերաբերում էր գրանցման սահունությանը և նույնականացման համակարգի ստեղծման հետ կապված այլ առաջադրանքներին։ Համակարգը, որը մի քանի կեղծ համընկնում էր տալիս դիմորդների գրանցման ժամանակ, նկարագրվեց որպես կիրառելի։ Օգտագործելիության մեկ այլ իմաստը կապված է ինտերֆեյսի օգտագործման հեշտության հետ։ Թեև տերմինի այս իմաստը հաճախ օգտագործվում է համակարգչային միջերեսների համատեքստում, այն համակարգիչներով սահմանափակելու պատճառ չկա։

## Էլեկտրոնային ծառայությունների սոցիալական, մշակութային և էթիկական հետևանքներ
Էլեկտրոնային ծառայությունների ընկալվող արդյունավետության վրա կարող է ազդել հասարակության տեսակետը էլեկտրոնային տեխնոլոգիաների և էլեկտրոնային ծառայությունների սոցիալական և մշակութային հետևանքների վերաբերյալ։

Ազդեցություններ անհատների իրավունքների և գաղտնիության վրա ստիպել են գաղտնիության հետ կապված մտահոգությունները մեծացնել․ քանի որ ավելի ու ավելի շատ ընկերություններ և պետական մարմիններ օգտագործում են տեխնոլոգիա՝ անհատների վերաբերյալ տվյալներ հավաքելու, պահելու և հասանելի դարձնելու համար։ Որոշ ընկերություններ վերահսկում են իրենց աշխատակիցների համակարգչի օգտագործման օրինաչափությունները՝ անհատական կամ աշխատանքային խմբի աշխատանքը գնահատելու համար։ Տեխնոլոգիական առաջընթացը նաև հեշտացնում է բիզնեսի, կառավարության և այլ անհատների համար անհատի մասին մեծ տեղեկատվություն ստանալն առանց նրանց իմացության։ Աճող մտահոգություն կա, որ տեղեկատվության լայն շրջանակի հասանելիությունը կարող է վտանգավոր լինել քաղաքականապես կոռումպացված պետական կառույցներում։

Ազդեցությունը աշխատատեղերի համակարգիչների ստեղծման առաջին օրերին կառավարման գիտնականները ակնկալում էին, որ համակարգիչները կփոխարինեն որոշումներ կայացնող մարդկանց։ Այնուամենայնիվ, չնայած տեխնոլոգիական զգալի առաջընթացին, այս կանխատեսումն այլևս հիմնական մտահոգություն չէ։ Ներկա պահին ցանկացած կազմակերպությունում (ներառյալ կառավարություններում) համակարգչի օգտագործման հետ կապված մտահոգություններից մեկը առողջական վտանգն է, օրինակ՝ համակարգչային ստեղնաշարի վրա անընդհատ աշխատելու հետ կապված վնասվածքները։ Ակնկալվում է, որ պետական մարմինները կաշխատեն կարգավորող խմբերի հետ՝ այս խնդիրներից խուսափելու համար։

Հասարակության վրա հնարավոր ազդեցությունները՝ չնայած անհատների համար ՏՀՏ-ի որոշ տնտեսական օգուտներին, կան ապացույցներ, որ համակարգչային գրագիտության և հասանելիության բացը ունեցողների և չունեցողների միջև կարող է աճել։ Կրթությունը և տեղեկատվության հասանելիությունն առավել քան երբևէ տնտեսական բարգավաճման բանալին է, սակայն տարբեր երկրներում անհատների հասանելիությունը հավասար չէ՝ այս սոցիալական անհավասարությունը հայտնի է դարձել որպես թվային բաժանում։

Ազդեցությունը սոցիալական փոխազդեցության վրա, ՏՀՏ և էլեկտրոնային տեխնոլոգիաների լուծումների առաջընթացը թույլ է տվել կառավարության բազմաթիվ գործառույթների ավտոմատացում և տեղեկատվությունը հասանելի դարձնել առցանց։ Սա մտահոգություն է նրանց համար, ովքեր բարձր են գնահատում սոցիալական փոխգործակցությունը։

Տեղեկատվական անվտանգություն՝ տեխնոլոգիական առաջընթացը թույլ է տալիս պետական մարմիններին հավաքել, պահել և առցանց հասանելի դարձնել անհատներին և կազմակերպություններին տվյալները։ Քաղաքացիները և ձեռնարկությունները ակնկալում են, որ իրենց թույլ տրվի մուտք գործել տվյալների բազա ճկուն ձևով (ցանկացած ժամանակ և ցանկացած վայրից)։ Այս ակնկալիքների բավարարումը թանկ է պետական կառույցների համար, որտեղ խոսքը վերաբերում է տեղեկատվության կառավարմանը, ավելի կոնկրետ՝ հասանելիության հեշտությանը. տվյալների ամբողջականություն և ճշգրտություն, կարողությունների պլանավորումը՝ ապահովելու տվյալների ժամանակին առաքումը հեռավոր (հնարավոր է շարժական) կայքեր և կորպորատիվ ու հանրային տեղեկատվության անվտանգության կառավարումը։

## Էլեկտրոնային ծառայության մրցանակներ
Էլեկտրոնային ծառայությունների օգուտները բիզնեսի արդյունավետության բարձրացման և լավ կառավարման խթանման գործում հսկայական են։ Այս առավելությունների կարևորության գիտակցումը հանգեցրել է մի շարք միջազգային մրցանակների, որոնք նվիրված են լավագույն մշակված էլեկտրոնային ծառայությունների ճանաչմանը։ Բաժնում կներկայացնենք որոշ միջազգային մրցանակների նկարագրություն

### Լավագույն առցանց էլեկտրոնային ծառայությունը Եվրոպայում
Եվրոպական էլեկտրոնային Կառավարման մրցանակաբաշխության ծրագիրը մեկնարկել է 2003 թվականին՝ ճանաչելու Եվրոպայի լավագույն առցանց հանրային ծառայությունը։ Մրցանակաբաշխության նպատակն է խրախուսել էլեկտրոնային ծառայությունների տարածումը և ուշադրություն հրավիրել ոլորտում լավագույն փորձի վրա։ Եվրոպական էլեկտրոնային կառավարման 4-րդ մրցանակաբաշխության հաղթողները հայտարարվեցին մրցանակաբաշխության ժամանակ, որը տեղի ունեցավ 2009 թվականի նոյեմբերի 19-ին (Շվեդիա) 5-րդ նախարարական էլեկտրոնային համաժողովում։ Իրենց համապատասխան անվանակարգերում հաղթողներն են.

* Կատեգորիա 1. Էլեկտրոնային կառավարություն, որն աջակցում է միասնական շուկային՝ «EU-OPS», Եվրոպական պատվեր վճարային հավելվածի համար ( և )
* Կատեգորիա 12a. Էլեկտրոնային կառավարում, որը հզորացնում է քաղաքացիների հնարավորությունները՝ «Genvej» ()
* Կատեգորիա 12b. Էլեկտրոնային կառավարումը հզորացնում է բիզնեսները՝ «MEPA», հանրային կառավարման «eMarketplace» ()
* Կատեգորիա 3. Էլեկտրոնային կառավարում, որը ապահովում է վարչական էֆեկտիվությունը և արդյունավետություն. որսորդների լիցենզավորում «Multibanco» բանկոմատների ցանցի միջոցով ()
* Հանրային մրցանակ։ «SMS» տեղեկատվական համակարգ ()

### Այլ մրցանակներ
Սուլթան Քաբուս մրցանակ էլեկտրոնային կառավարման ոլորտում ձեռքբերումների համար  (սկսած 2009 թվականից) Մրցանակն ունի հինգ անվանակարգ՝ «Լավագույն էլեկտրոնային բովանդակություն», «Լավագույն էլեկտրոնային ծառայություն», «Լավագույն նախագիծ», «Տնտեսություն», «Էլեկտրոնային պատրաստակամություն»։

Էլեկտրոնային Կառավարության բնագավառում ձեռքբերումների մրցանակներ  (սկսած 2007 թվականից) Ծրագիրն ունի երեք կատեգորիա՝ Կառավարության մրցանակներ՝ լավագույն էլեկտրոնային բովանդակություն, լավագույն էլեկտրոնային ծառայություն, լավագույն էլեկտրոնային նախագիծ, էլեկտրոնային տնտեսություն, էլեկտրոնային կրթություն, «eMaturity» բիզնես մրցանակներ՝ ՏՀՏ լուծումների լավագույն մատակարար, էլեկտրոնային էկոնոմիկա, «eEducation Citizen» մրցանակներ՝ լավագույն էլեկտրոնային բովանդակություն, էլեկտրոնային քաղաքացի։

Ֆիլիպինների էլեկտրոնային ծառայության մրցանակներ  (սկսած 2001 թվականից) Կատեգորիաներ. Տարվա ակնառու հաճախորդի հայտ, Տարվա լավագույն հաճախորդի հայտ, Տարվա բեկումնային տեխնոլոգիա, Տարվա ամենաառաջադեմ ազգայինընկերություն։

## Հիմնական ամսագրեր, որոնք կենտրոնացած են էլեկտրոնային ծառայությունների վրա
Կան որոշ ամսագրեր, որոնք հատկապես հետաքրքրված են էլեկտրոնային ծառայություներով։ Դրանցից մի քանիսն են.
* «International Journal of E-services and Mobile Applications»
* «eService Journal»
* «European Journal of Information Systems»
* «MIS Quarterly»
* «Information & Management»
* «Information Systems Journal»
* «International Journal of Electronic Government»
* «Electronic Journal of e-Government»
* «International Journal of Electronic Commerce»
* «Internet Research»
* «Journal Information Technology»
* «Journal of Strategic Information Systems»
* «Journal of the Association for Information Systems»
* «Government Information Quarterly»
* «Public Administration Review»

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էլեկտրոնային ծառայությունների առաքում
* Էլեկտրոնային կառավարման լավագույն կայքերը 
* Համաշխարհային բանկի (InfoDev) էլեկտրոնային կառավարման գործիքակազմ

Կատեգորիա:Տեղեկատվական անվտանգություն
Կատեգորիա:Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ
Կատեգորիա:Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների պատմություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն