open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Վերա Կոմիսարժևսկայա

**Վերա Ֆեոդորովնա Կոմիսարժևսկայա** (, ), ռուս դերասանուհի։

## Գործունեությունը
Բեմական գործունեությունն սկսել է 1888 թվականին, Պետերբուրգում, ապա հանդես եկել Նովոչերկասկում, Վիլնյուսում։ 1896 թվականին հրավիրվել է Պետերբուրգի Ալեքսանդրյան թատրոն, հռչակվել ամենից առաջ Նինա Զարեչնայայի դերակատարմամբ՝ Ա. Չեխովի «Ճայը» պիեսում (1896)։

1904 թվականին Պետերբուրգում բացել է սեփական թատրոն, հանդես եկել Մաքսիմ Գորկու (Վարվառա Միխայլովնա, «Հովեկներ», Լիզա, «Արևի զավակներ»), Հ. Իբսենի պիեսներում։ 1906-1907 թվականներին Վ. Մեյերխոլդի հետ սիմվոլիստական պայմանական թատրոն ստեղծելու որոնումները սուր տարաձայնություններ են առաջացրել նրանց միջև (միակ նշանակալից կատարումը եղել է Բեատրիսան Մ. Մետեռլինկի «Քույր Բեատրիսա» պիեսում)։

Կոմիսարժևսկայան հյուրախաղերի է մեկնել Հյուսիսային Ամերիկա (1908), ապա՝ Ռուսաստանի քաղաքները (1908-1910)։ Չնայած այդ ելույթների հաջողությանը, ժամանակակից թատրոնի վիճակից դժգոհ՝ Կոմիսարժևսկայան հուսահատություն է ապրել։ 1909 թվականին վճռել է թողնել բեմը և նվիրվել նոր դերասանի դաստիարակման, ստուդիադպրոցի միջոցով նոր թատրոն ստեղծելու գործին։ Սակայն վախճանվել է հյուրախաղերի ժամանակ։ Ս. Ադամյանին կոչել են հայ բեմի Կոմիսարժևսկայա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Թատրոնի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Նիկոլայ Կոչին

**Նիկոլայ Եվգրաֆովիչ Կոչին** (), խորհրդային մեխանիկ, մաթեմատիկոս, գեոֆիզիկոս, դինամիկական օդերևութաբանության հիմնադիրներից։

ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1939)։ Ավարտել է Պետրոգրադի համալսարանը (1923)։ Դասավանդել է Լենինգրադի (1924-1934) և Մոսկվայի (1938-1944) համալսարաններում։ 1933-1934 թվականներին եղել է Տեսական օդերևութաբանության ինստիտուտի դիրեկտորը, իսկ 1939 թվականից՝ ԽՍՀՄ ԳԱ մեխանիկայի ինստիտուտի մեխանիկայի բաժնի վարիչը։ Աշխատանքները վերաբերում են դինամիկական օդերևութաբանության, հիդրոդինամիկայի, աերոդինամիկայի, մաթեմատիկայի և տեսական մեխանիկայի հարցերին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մեխանիկներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Ռուս մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուս ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կապված շղթաներ

**Կապված շղթաներ** տատանողական, միմյանց հետ փոխազդող պարզ տատանողական համակարգերի միակցություն, որի հաճախային վարքը (ռեզոնանսային երևույթները) կարող է զգալիորեն տարբերվել բաղկացուցիչ համակարգերի վարքից։ Կապված շղթաների օրինակ են կապված ճոճանակները, կամերտոնները, Էլեկտրական տատանողական կոնտուրները, պինդ մարմնի կապված մոլեկուլները և այլն։ Կապված շղթաների բաղկացուցիչ որևէ համակարգի տատանումները նույնպիսի տատանումներ են առաջացնում նաև մյուս համակարգերում, ու եթե դրանցից յուրաքանչյուրն ունի ազատության մեկ աստիճան (միառեզոնանս է), ապա կապված շղթան արդեն ազատության բազմաթիվ աստիճաններ ունեցող (բազմառեզոնանս) համակարգ է։ Բաղկացուցիչ համակարգերի միջև կապը կարող է թույլ կամ ուժեղ լինել։ Թույլ կապի դեպքում բաղկացուցիչ համակարգերի փոխազդեցությունը էական փոփոխություն չի մտցնում կապված շղթաների արդյունարար հաճախային բնութագրի մեջ. վերջինս կարելի է վերլուծել՝ օգտվելով գրգռման տեսության մասնավոր դեպքից։ Ուժեղ կապի դեպքում արդյունարար հաճախային բնութագրի վարքը էապես փոխվում է, և ճշգրիտ հաշվարկը բարդանում է։ Ռադիոտեխնիկայում առավել տարածված է միմյանց հետ կապված երկու տատանողական կոնտուրների համակարգը։ Կախված կապն իրականացնող պարամետրից տարբերում են՝ 
* տրանսֆորմատորային (փոխինդուկտիվ)
* ավտոտրանսֆորմատորային կամ ինդուկտիվ
* ունակային
* գալվանական
* խառը
կապեր։ Մի կոնտուրում հոսանքը փոփոխվելիս, փոխվում է նաև երկրորդ կոնտուրի հոսանքը։ Փոխադարձ կապի ազդեցությունը համարժեք է մի կոնտուրից մյուսը ակտիվ և ռեակտիվ լրացուցիչ դիմադրությունների ներմուծմանը։ Թույլ և ուժեղ կապերի միջև սահմանայինը, այսպես կոչված, կրիտիկական կապն է, որի դեպքում ներմուծվում է կոնտուրի սեփական դիմադրությանը հավասար ակտիվ դիմադրություն։ Լարումների փոխանցման նույն **k** գործակցի դեպքում կոնտուրի համարժեք բարորակությունը կրկնակի ընկնում է, իսկ հաճախականությունների թողարկման շերտը՝ կրկնակի լայնանում։ Թույլ կապի դեպքում կապված տատանողական շղթաների ռեզոնանսային կորը մնում է միասապատ (ընդ որում, եթե բաղկացուցիչ կոնտուրները միատեսակ են, ապա արդյունարար ռեզոնանսային f0 հաճախականությունը համընկնում է նրանց ռեզոնանսային հաճախականություններին), մինչդեռ ուժեղ կապին բնորոշ է երկսապատ կորը։ Երկու նոր ռեզոնանսներին համապատասխանող, այսպես կոչված, կապի հաճախականությունները (f1 և f2) այնքան ավելի են հեռանում միմյանցից, որքան ուժեղանում է կապը բաղկացուցիչ շղթաների միջև։ Եթե բաղկացուցիչ շղթաների ռեզոնանսային հաճախականությունները տարբեր են, կապված շղթաներում ծագում են բաբախումներ։ Երբ կապի պարամետրը ժամանակի ընթացքում փուիոխվում է, կապը կոչվում է պարամետրական։ Այն առաջ է բերում հաճախականությունների խառնում (նոր հաճախականությունների ծագում), ընդ որում հնարավոր է դառնում էներգիայի փոխակերպումը մի հաճախականությունից մյուսը։

## Գրականություն
* Ղազարյան Ռ. Ա., Խալաթյան Ա. Գ., «Ձեռնարկ ռադիոսիրողների համար», Երևան, 1961։

Կատեգորիա:Մեխանիկա
Կատեգորիա:Ռադիոտեխնիկա
Կապտաժ

**Կապտաժ** (ֆրանս. captage, լատ. capto— բռնում եմ), ինժեներա-տեխնիկական միջոցառումների համալիր, որն ապահովում է ստորերկրյա ջրերի, նավթի ու գազի բացումը։ Երկրի մակերևույթ դրանց դուրս բերումը և ժամանակի ընթացքում կայուն օպտիմալ ցուցիչների (դեբիտ, քիմիական կազմ, ջերմություն) դեպքում՝ շահագործման հնարավորությունը։ Ժամանակակից կապտաժային կառույցներն աչքի են ընկնում տիպերի ու կոնստրուկցիաների բազմազանությամբ, որով հաշվի են առնվում տեղանքի հիդրոերկրաբանական պայմանները, ջրի բաղադրությունը, տեխ. և սանիտարական պահանջները։ Կապտաժի ամենապարզ ձևերն են ջրհորը և հորատանցքը։

Կատեգորիա:Սարքեր
Կոչումներ

մինի|Զինվորական խաչ և այլ շքանշաններ (Մեծ Բրիտանիա)
**Կոչում**, անվանում, որը սահմանում և շնորհում են իրավասու կողմերը՝ պաշտոնապես վկայելով առանձին անձանց կամ խմբերի ծառայությունները, մասնագիտական, ծառայողական, գիտական կամ այլ որակավորումը։

Կոչումներ սահմանելու, շնորհելու կամ դրանցից զրկելու հետ կապված իրավունքների ու պարտականությունների կարգը սահմանվում է օրենքով կամ նորմատիվ այլ ակտերով։ Լինում են պատվավոր, գիտական, զինվորական, հատուկ, անհատական, սոցմրցության հաղթողի, տարբեր մրցանակների դափնեկիրների, սպորտային  կոչումներ և այլն։ Դատախազության աշխատողներին տրվում են դասային աստիճաններ, իսկ արտաքին գործերի նախարարության դիվանագիտական աշխատողներին՝ դիվանագիտական աստիճաններ։

Կատեգորիա:Կոչումներ
Պելագեյա Կոչինա

**Պելագեյա Յակովլևնա Կոչինա** (Պոլուբարինովա-Կոչինա) (), խորհրդային մեխանիկ։

ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1958)։ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1969)։ Ավարտել է Պետրոգրադի համալսարանը (1921)։ Աշխատանքները վերաբերում են ֆիլտրման տեսության, դինամիկական օդերևութաբանության հարցերին։ Արժանացել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակի (1946)։ Պարգևատրվել է Լենինի 4 շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Բարեկամության շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան)
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մեխանիկներ
Կատեգորիա:Կին մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ռուս կին գիտնականներ
Կատեգորիա:Ռուս մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանակիրներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Կապիտալ ներդրումներ

**Կապիտալ ներդրումներ**,հիմնական կապիտալում կատարվող ներդրումներն են՝ հիմնական ֆոնդերի ստեղծման, ընդլայնման և վերակառուցման նպատակով կատարվող նյութական, աշխատանքային և դրամական ծախսումները։ Իրականացվում են եկամտի կուտակման ֆոնդի և լրիվ վերականգնման ամորտիզացիոն հատկացումների հաշվին, պլանավորվում և հաշվարկվում են նախահաշվային գներով։ Արդյունաբերության մեջ կապիտալ ներդրումները ուղղվում էին ներ ձեռնարկությունների շինարարության ու գործող ֆիրմաների ընդլայնման, վերակառուցման ու տեխնիկական վերազինմանը, սարքավորումների արդիականացմանն ու նոր տեխնոլոգիաների ներդրմանը, ինչպես նաև ոչ արտադրական նշանակության հիմնական միջոցների ստեղծմանը։ Կապիտալ ներդրումները ոչ միայն ներդրում է հիմնական կապիտալի մեջ, այլ նաև նշանակում է նոր օբյեկտների շինարարություն, գործող ֆիրմաների ընդլայնում, վերակառուցում ու տեխնիկական վերազինում, նոր մեքենաների, սարքավորումների, գործիքների, հարմարանքների ձեռք բերում, նախագծային հետազոտական աշխատանքների կատարում և այլն։

Կապիտալ ներդրումների արդյունավետությունը մեծապես կախված է նաև կապիտալ ներդրումների ճյուղային և տարածքային կառուցվածքից։ Ճյուղային կառուցվածքը ներդրումների բաշխումն է ազգային տնտեսության ճյուղերի, արտադրական և ոչ արտադրական ոլորտների, արտադրության երկու ստորաբաժանումների, իսկ տարածքային կառուցվածքը՝ երկրի տնտեսական, վարչական շրջանների միջև և դրանց ներսում։ Ֆինանսավորման ձևերից և աղբյուրներից ելնելով՝ տարբերում են՝ պետական բյուջեի, ձեռնարկությունների սեփական միջոցների ու բանկային վարկի հաշվին ֆինանսավորվող կապիտալ ներդրումերը։ Կապիտալ ներդրումների շնորհիվ ապահովվում են տնտեսության արագ զարգացումը և որակական տեղաշարժերը նրա համամասնություններում, տնտեսության բոլոր ճյուղերի տեխնիկական մակարդակի բարձրացումը, արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման բարելավումն ու ժողովրդի բարեկեցության բարձրացումը։

Կապիտալ ներդրումներին բնորոշ են հետևյալ առանձնահատկությունները՝ կազմակերպության տնտեսական զարգացման ռազմավարության իրականացման գլխավոր ձևն են, սերտորեն կապված են կազմակերպության արտադրական գործունեության հետ, ենթական են բարոյական մաշվածության մեծ ռիսկի, բնութագրվում են երկարատևությամբ։

Կապիտալ ներդրումների հիմնական ֆինանսավորման աղբյուրը պետության եկամուտներն են, իսկ որպես այլընտրանքային աղբյուր կարող են հանդես գալ նաև կազմակերպությունների եկամուտները և ամորտիզացիոն ֆոնդը։ Կազմակերպությունների կողմից տրամադրվող գումարներն ուղղվում են առավել արագ եկամուտ ապահովող, սակայն փոքրածավալ ոլորտներ։ Իսկ պետությունը փորձում է զարգացնել տնտեսության բոլոր ճյուղերը՝ իրականացնելով երկարաժամկետ ներդրումներ։

Կատեգորիա:Կապիտալ
Կապիտալիզմի ընդհանուր ճգնաժամ

**«Կապիտալիզմի ընդհանուր ճգնաժամ»** (), խորհրդային պրոպագանդայում լայնորեն օգտագործվող հասկացություն, որը բացատրվում էր որպես *«կապիտալիզմի համաշխարհային համակարգի հեղափոխական կործանման և համաշխարհային մասշտաբով սոցիալիզմին, կոմունիզմին անցնելու պատմականորեն օրինաչափ պրոցես»*։ Սույն ձևակերպումն առաջին անգամ շրջանառվել է ԽՄԿԿ III ծրագրում։

Խորհրդային գաղափարախոսների կարծիքով, կապիտալիզմի ընդհանուր ճգնաժամը սկսվել էր Առաջին համաշխարհային պատերազմից և Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը և նոր սոցիալիստական պետությունների ձևավորումը նշանավորեցին կապիտալիզմի ընդհանուր ճգնաժամ «երկրորդ փուլի» սկիզբը։ «Երրորդ փուլը» սկսվել է 1950 -ականների վերջին։

Կատեգորիա:Կապիտալիզմ
Սեպուհ Թումյան

**Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյան** (, թաղված է Երևանում), հայ բժիշկ, վնասվածքաբան-օրթոպեդ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1963), պրոֆեսոր (1973)։ Երևանի բժշկական ինստիտուտի վնասվածքաբանության, օրթոպեդիայի և ռազմադաշտային վիրաբուժության ամբիոնի հիմնադիր-վարիչ (1971-1982): Մոսկվայի Նիկոլայ Բլոխինի անվան ուռուցքաբանական գիտական կենտրոնի ավագ գիտաշխատող։
ՀՀ առողջապահության նախարարության գլխավոր վնասվածքաբան-օրթոպեդ (1965-1989):
Երևանի գլխավոր վնասվածքաբան-օրթոպեդ (1989-1993):

Մոսկվայի Նիկոլայ Բլոխինի անվան ուռուցքաբանական գիտական կենտրոնի ավագ գիտաշխատող, պրոֆեսոր Գայանե Թումյանի հայրն է։

## Կենսագրություն
1939-1942 թվականներին սովորել է Թեհրանի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում։
1946 թվականին ավարտել է Բեյրութի ֆրանսիական համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։
1960-1972 թվականներին՝ Երևանի Վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի գիտահետազոտական ինստիտուտի բաժանմունքի վարիչ, 1971-1979 թվականներին՝ փոխտնօրեն, 1971-1982 թվականներին՝ միաժամանակ, Երևանի բժշկական ինստիտուտի վնասվածքաբանության, օրթոպեդիայի և ռազմադաշտային վիրաբուժության ամբիոնի հիմնադիր-վարիչ։

## Ստեղծագործություններ և ճանաչում
Աշխատանքները վերաբերում են կոտրվածքների ժամանակ ոսկրաբեկորների համակցման, սերտաճման, ոսկրածուծի վերականգնողական հատկությունների ուսումնասիրությանը, ոսկրագոյացման գործընթացների վրա քլորոպրենով թունավորումների ազդեցությանը, ճանապարհատրանսպորտային վնասվածքի, դրա հետևանքների և կանխարգելման խնդիրներին։

Ուսումնասիրել է դրսածուռ ծնկի (Ceni Valgum) կլինիկան և բուժումը։ Առաջինը Հայաստանում կատարել է բազկի, նախաբազկի, սրունքի, անրակի կոտրվածքների ներոսկրային համակցում՝ մետաղաձողերի միջոցով։

ՀՀ առողջապահության նախարարության (1965-1989 թվականներ) և Երևանի գլխավոր վնասվածքաբան-օրթոպեդ (1989-1993 թվականներ)։

## Երկեր
* Թումյան Ս. Ջ., Մետաղե ձողերի կիրառումը ոսկորների կոտրվածքների բուժման ժամանակ, Երևան, 1967։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Թեհրանի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ վիրաբույժներ
Կատեգորիա:Հայ վնասվածքաբաններ
Կատեգորիա:Հայ օրթոպեդներ
Կիսահաղորդչային սարքեր

**Կիսահաղորդչային սարքեր**, ընդարձակ դասի սարքեր, որոնց աշխատանքը հիմնված է կիսահաղորդիչների տարբեր հատկությունների օգտագործման վրա։ Էլեկտրավակուումային սարքերի համեմատությամբ կիսահաղորդչային սարքերը օժտված են մի շարք առավելություններով, ավելի հուսալի, ունեն փոքր զանգված և իներտություն, մեծ ամրություն, ծառայության ավելի երկար ժամկետ, սպառման փոքր հզորություն։

## Տեսակներ
Կիսահաղորդչային սարքերը բաժանվում են հետևյալ խմբերի՝ անանցումային կիսահաղորդչային սարքեր, որոնց գործողությունը հիմնված է կիսահաղորդչի ամբողջ ծավալում ընթացող ֆիզիկական գործընթացների վրա։ Դրանց շարքն են դասվում այն սարքերը, որոնց դիմադրությունը էապես կախված է ջերմաստիճանից,լուսավորվածությունից, կիրառված էլեկտրական լարումից , մեխանիկական ճիգից,էլեկտրամագնիսական ճառագայթման էներգիայից, մագնիսական դաշտի լարվածությունից (մագնիսադիմադրություններ)։

Անանցումային կիսահաղորդչային սարքերից են, որոնք գրգռում են մագնիսական դաշտի լարվածությանը համեմատական էլշու։ Միանցումային կիսահաղորդչային սարքերը, որոնց գործողությունը հիմնված է p-ո անցման տիրույթում ընթացող ֆիզիկական պրոցեսների վրա։ Այդպիսի անցում առաջանում է կիսահաղորդչի տարբեր հաղորդականության (p- և ո- տիպի) երկու տիրույթների սահմանում և բնութագրվում է պոտենցիալային արգելքի առկայությամբ, որից կախված է սարքի դիմադրությունը։

Միանցումային կիսահաղորդչային սարքի թվին են պատկանում կիսահաղորդչային դիողները։ 

Կատեգորիա:Սարքեր
Կատեգորիա:Կիսահաղորդիչների ֆիզիկա
Կապրի

**Կապրի** (Capri), կղզի Տիրենյան ծովում, Նեապոլի ծոցի հարավում (Իտալիա)։ Տարածությունը 10, 4 քառակուսի կմ է, բարձրությունը՝ մինչև 589 մ։ Ափերը զառիթափ են, հարուստ քարայրերով։ Առողջարանների, տուրիզմի վայր է։ 1906-1913-ին Կապրիում ապրել է Մաքսիմ Գորկին։

Ուսումնասիրողների կարծիքով՝ կղզու անվանումը կապված է հին հունարեն *κάπρος* /վարազ, կինճ/ կամ լատիներեն *caprea* /այծ/ բառի հետ։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալիայի կղզիներ
Կատեգորիա:Միջերկրական ծովի կղզիներ‎
Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակ

**Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակ** (նաև՝ Արցախի Հանրապետության զինված ուժեր, Արցախի ՊԲ, նախկինում՝ Արցախի ինքնապաշտպանական ուժեր), Արցախի Հանրապետության զինված ուժեր, որի սահմանադրական նպատակն է Արցախի պաշտպանությունը, անվտանգությունը, տարածքային ամբողջականությունը և սահմանների անձեռնմխելիությունը։ Այն ձևավորվել է Արցախի Ինքնապաշտպանական ուժերի վերակազմավորմամբ։

Արցախի Հանրապետության պաշտպանության բանակը գործում է Հայաստանի զինված ուժերի աջակցությամբ և սերտ համագործակցությամբ։

## Կառուցվածք

## Հիմնադրում

## Պատերազմներ և ռազմական գործողություններ
Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակը ձևավորվել է լայնածավալ պատերազմի ընթացքում և մշտապես եղել է պատերազմական վիճակում։ Այն մասնակցել է Արցախի Հանրապետության դեմ կազմակերպված բազմաթիվ պատերազմների և պատերազմական գործողությունների։ 
 
### Արցախյան պատերազմ, 1988-1994

### Ռազմական բախումներ

### Քառօրյա պատերազմ, 2016

### Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2020)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակ
Կատեգորիա:Հայաստանի ռազմական պատմություն
Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության կառավարություն
Էկատերինի Գեգիսյան

**Էկատերինի Գեգիսյան**, նեսողական նկարիչ։ Ծնվել է Սալոնիկում (Հունաստան)։ Ապրում և ստեղծագործում է Լոնդոնում։ Նրա աշխատանքները ներկայացվել են միջազգային անհատական և խմբակային ցուցահանդեսներում՝ Սփայք Այլենդը պատկերասրահում, Բրիսթոլ 1-ում, Սալոնիկի ժամանակակից արվեստի բիենալեում (Հունաստան), Փարիզի Պարի Սյուդ պատկերասրահում, Օբերահուզենի կարճամետրաժ ֆիլմերի միջազգային ցուցահանդեսում (Գերմանիա)։ Նա այժմ գիտությունների թեկնածու է Ուեսթմինսթեր համալսարանում։ Նրան ներկայացնում է Գալֆայան պատկերասրահը (Աթենք-Սալոնիկ)։

## Արտաքին հղումներ
* Official site
* Gegisian

Կատեգորիա:Նկարիչներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:21-րդ դարի կին արվեստագետներ
Կապրիչչո

**Կապրիչչո** (իտալ. capriccio — քմահաճություն), կապրիս (ֆրանս. caprice), փայլուն վիրտուոզ գործիքային պիես։ Սկզբում մադրիգալի տիպի վոկալ պիես էր, XVI—XVII դդ.՝ պոլիֆոնիկ գործիքային։ Հետագայում մենանվագ կադենցիայի, վիրտուոզային էտյուդի տարատեսակ (Նիկոլո Պագանինի «Մենանվագ ջութակի 24 կապրիս»)։ Կլավիրային և դաշնամուրային կապրիչչոները մոտիկ են խարակտերային բազմազան պիեսներին (Յոհան Սեբաստիան Բախ, Յոհաննես Բրամս, Առնո Բաբաջանյան)։ Վառ ազգային երանգավորումով նվագախմբային կապրիչչոներ են գրել Պյոտր Չայկովսկին («Իտալական կապրիչչո»), Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակովը («Իսպանական կապրիչչո»), կոնցերտային ոճով՝ ձայնի և նվագախմբի համար՝ Ալեքսանդր Հարությունյանը («Թեմա և 5 կապրիս»)։

Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Կոպաբորբ

**Կոպաբորբ**, բլևֆարիտ (-կոպ), կոպեզրերի բորբոքում։ Շատ տարածված, հաճախ՝ երկարատև և չընդհատվող ընթացքով հիվանդություն։ Մեծ մասամբ առաջանում է ոչ լիարժեք սնման, տուբերկուլոզա-ալերգիական հիվանդությունների, նյութափոխանակության խանգարումների, հեռատեսության և աչքի աստիգմատիզմի դեպքերում։ Տարբերում են *հասարակ* (թեփոտվող), *խոցային* և *անկյունային* կոպաբորբեր։

*Հասարակ* կոպաբորբը բնորոշվում է կոպեզրերի կարմրությամբ և այտուցով, թարթիչների հիմքում թեփիկների առաջացմամբ։

*Խոցային* կոպաբորբի դեպքում կոպեզրերին առաջանում են բավականին պինդ կեղևներ, որոնք հեռացնելիս առաջանում են արյունահոսող թարախային խոցիկներ։ *Անկյունային* կոպաբորբը աչքի շաղկապենաբորբի բարդություն է։

## Բուժումը
Հիմնական պատճառի վերացում։ Կոպեզրերի մշակում դաբաղող և վարակազերծող միջոցներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բորբոքումներ
Ազատ մաքսային գոտի

[մինի|աջից|Մաքսային սահման, [Նոր Զելանդիա]]

**Ազատ մաքսային գոտի**, խոշոր նավահանգստի, երկաթուղային հանգույցի, օդանավակայանի կամ դրանց հարող շրջանների հատուկ տարածք, որտեղ բացակայում է կամ իջեցված են մաքսային տուրքերը։ Այն օգտագործվում է ապրանքների ապրանքների պահպանման, պահեստավորման, տեսակավորման, վերափաթեթավորման, մշակման համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Կատեգորիա:Սահմաններ
Ակցիզ

մինի|266x266փքս|1871 ԱՄՆ-ի եկամուտների նամականիշ 1/6 բարել գարեջրի համար:
**Ակցիզ**, անուղղակի հարկման տեսակ՝ գերազանցապես զանգվածային սպառման առարկաների, ինչպես նաև ձեռնարկությունների վրա։

Հայաստանում 1992 թվականից կիրառվում է ակցիզային հարկ՝ ոչ առաջային պահանջարկ առարկաներից։ Մտնում է համապատասխան ապրանքների գնի կամ ծառայությունների սակագնի մեջ։ Այն համարվում է պետական բյուջեի կարևոր աղբյուր։

Ակցիզային հարկ վճարողներ են համարվում`

* ակցիզային հարկով հարկման ենթակա ապրանքներ ներմուծողները
* ՀՀ-ում ակցիզային հարկով հարկման ենթակա ապրանքներ արտադրող-իրացնողները (ներառյալ՝ շշալցնող կամ այլ կերպ տարայավորող անձինք)

Ֆիզիկական անձինք ակցիզային հարկ վճարում են, եթե նրանք ներմուծում են ՀՀ կառավարության կողմից սահմանված արժեքային կամ բնեղեն չափերը գերազանցող ծավալի ապրանքներ կամ ՀՀ տարածքում օտարում են ակցիզային հարկով հարկման ենթակա ապրանքներ։

* առարկա գրավառուին հանձնված ապրանքների տնօրինման իրավունքը օրենսդրությամբ սահմանված կարգով գրավառուին անցնելու դեպքում ակցիզային հարկի վճարման պարտավորությունը կրում է գրավատուն, եթե վերջինս սույն օրենքի համաձայն համարվում է հարկ վճարող։

Ֆիզիկական անձինք ակցիզային հարկ վճարում են, եթե նրանք ներմուծում են ՀՀ կառավարության կողմից սահմանված արժեքային կամ բնեղեն չափերը գերազանցող ծավալի ապրանքներ կամ ՀՀ տարածքում օտարում են ակցիզային հարկով հարկման ենթակա ապրանքներ:Ակցիզային հարկով հարկվող ապրանքատեսակներն են գարեջուրը, խաղողի և այլ գինիները, սպիրտը (բացառությամբ՝ խաղողի գինենյութից ստացված կոնյակի սպիրտի) և սպիրտային խմիչքները, ծխախոտի արդյունաբերական փոխարինիչները, սիգարները, սիգարելաները և սիգարետները՝ ծխախոտով կամ դրա փոխարինիչներով, բենզինը, հում նավթը և նավթամթերքները, դիզելային վառելիքը, նավթային գազերը և գազանման այլ ածխաջրածինները (բացառությամբ բնական գազի), օրենքով սահմանված արժեք կամ արտադրման տարեթիվ և շարժիչի ծավալ ունեցող ավտոմեքենաները, շարժիչային յուղերը։

ԽՍՀՄ–ում ակցիզների համակարգը վերացվել է 1930-ի, նախկին սոցիալիստական մյուս երկրներում՝ 1948–49-ի հարկային ռեֆորմներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հարկեր
Կատեգորիա:Հարկում
Աթանաս

**Աթանաս**, հայկական տղամարդու անուն է։ Առաջացել է հունարեն «անմահ» բառից։ Կազմված է a ժխտական մասնիկից և thanatos «մահ» բառից։ Սրանից է Աթանասյան ազգանունը։ Այժմ քիչ է օգտագործվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արական անձնանուններ
Անվանական

**Անվանական** կամ **նոմինալ**, անվանական արժեք, որ նշված է արժեթղթերի, բանկատոմսերի (բանկնոտների), դրամի վրա։ Տարադրամի կուրս կամ դրույքատոկոս, որ հաշվի չի առնում արժեքազրկման (ինֆլացիայի) մակարդակը (իրականը՝ արժեքազրկումը հաշվի առնելով)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գնաճ
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Արեգի

**Արեգի**, գյուղ Մեծ Հայքի Տայք աշխարհի Խոտորջուր գավառում, իսկ ապա գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Կիսկիմի գավառակում, Խոտորջրի գյուղախմբում։

Գյուղն ուներ գեղեցիկ դիրք, տները թաղված էին այգիների և բանջարանոցների մեջ։ Ամեն տուն ուներ իր մեղվանոցը։

## Պատմություն
Արեգին բնաջնջվել է Մեծ եղեռնի տարիներին։

## Բնակչություն
1915 թվականին ուներ 25 տուն՝ 125 հայ բնակչով։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ, այգեգործությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Արեգին ուներ փոքրիկ եկեղեցի։ Գյուղից 1.5 կմ հեռու գտնվում էր Ս. Հակոբ փայտաշեն մատուռը, որը 1885-1890 թվականներին վերաշինվել է քարով։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր վարժարան։:

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կապիտուլարներ

**Կապիտուլարներ** (ուշ լատիներեն՝ capitularia,  - գլուխ), Կարոլինգների դինաստիայի թագավորների օրենքներն ու կարգադրությունները։ Կարգավորել են զավթած հոդերի կառավարման, առևտրական տուրքերի գանձման և այլ հարցեր։

Կապիտուլարներում մեծ տեղ է հատկացվել գյուղացիների ֆեոդալական կախվածության օրինականացմանը։ Կարևոր պատմական աղբյուր է «Կապիտուլար կալվածքների մասին» («Capitulare de villis») Կարլոս Մեծի հրահանգը (հրատարակչություն մոտ 800 թվականին)։ 

Կատեգորիա:Օրենքներ
Կատեգորիա:Միջնադար
Ազատ (անձնանուն)

**Ազատ**, հայկական տղամարդու տարածված անուն է։ Սրանից առաջացել է Ազատյան ազգանունը։ Անվան իգական տարբերակն է` Ազատուհի։

## Ծագում
Առաջացել է հայերեն «ազատ» բառից։ Իրանական ծագում ունի (զենդական azata բառից)։ Տարածված է ինչպես իրանական լեզուներում (պարսկերեն, քրդերեն և այլն), այնպես էլ Հնդկաստանում («Ազադ Քաշմիր»)։

## Հայտնի կրողներ
* Ազատ Բոզոյան, հայ բյուզանդագետ 
* Ազատ Գասպարյան, հայ դերասան
* Ազատ Եղոյան, հայ քաղաքական գործիչ
* Ազատ Եղոյան, հայ նկարիչ
* Ազատ Ենգիբարյան, հայ ֆիզիոլոգ
* Ազատ Թորոսյան, հայ քանդակագործ
* Ազատ Հակոբյան, հայ կոմպոզիտոր
* Ազատ Համբարյան, հայ պատմաբան
* Ազատ Հովհաննիսյան, հայ մանկավարժ
* Ազատ Ղարիբյան, հայ պարուսույց
* Ազատ Ղուկասյան, հայ անտառագետ
* Ազատ Լեյլոյան, հայ մանկավարժ
* Ազատ Մանուկյան, հայ խմբավար
* Ազատ Մաթյան, հայ բանաստեղծ
* Ազատ Մանուկյան, հայ լուսանկարիչ
* Ազատ Մարտիկյան, հայ գրադարանավար
* Ազատ Նորավյան, հայ քիմիկոս
* Ազատ Շահինյան, հայ դրամատուրգ
* Ազատ Շերենց, հայ դերսասան
* Ազատ Շիշյան, հայ կոմպոզիտոր
* Ազատ Վշտունի, հայ գրող

## Տես նաև
* Ազատ (այլ կիրառումներ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական արական անձնանուններ
Կինոստուդիա

[250px|մինի|«[Չինեչիտտա» կինոստուդիան]]

**Կինոստուդիա** (*կինո* և իտալերեն *studio*՝ ուսումնասիրություն, պարապմունքների սենյակ), կինոնկարներ արտադրող ձեռնարկություն, ուր զուգակցվում են գեղարվեստա-ստեղծագործական (նկարահանող խումբ) և արտադրա-տեխնիկական (տեխնիկական արտադրամասեր) գործընթացները։ Ապահովում է կինոնկարների ստեղծման ողջ պրոցեսը՝ սցենարից մինչև ֆիլմերի ապատճենը. Ըստ արտադրվող ֆիլմերի բնույթի՝ տարբերակվում են գեղարվեստական, փաստավավերագրական, գիտահանրամատչելի, ուսումնական, անիմացիոն և այլ տեսակի կինոնկարների կինոստուդիաները։

Արտադրական հիմնական օղակում՝ նկարահանող խմբում են՝ բեմադրող-ռեժիսորը, դերասանները, նկարիչները, օպերատորները, հնչյունային օպերատորները, երաժիշտները, ինժեներատեխնիկական աշխատողները և բազմաթիվ այլ տարբեր մասնագիտության բանվորներ ու աշխատողներ, գրիմարարներ, մոնտաժողներ, կոմբինացված նկարահանման մասնագետներ և ուրիշներ։ Սցենարական բաժինը պատվիրում է հեղինակին, խմբագրում, ստեղծում ֆիլմի սցենարը։ Նախապատրաստական փուլում ընտրվում են դերասանները, կատարվում դեկորների, զգեստների էսքիզները և այլն։

Կինոստուդիաների արտադրամասերն ու արհեստանոցները պատրաստում են հագուստը, կահույքը և նկարահանման անհրաժեշտ բոլոր հարմարանքները։ Կինոնկարահանման շրջանում ծավալուն աշխատանք են կատարում դեկորատիվ-տեխնիկական կառույցների բաժինը, նկարահանման տեխնիկայի, ձայնատեխնիկայի, լուսատեխնիկայի, կոմբինացված նկարահանումների, կինոնկարի մոնտաժի և մշակման արտադրամասերը։ Գեղարվեստական ֆիլմերի զգալի մասը ստեղծվում է նկարահանման տաղավարներում, ինչպես և կինոստուդիային կից կամ սրանից դուրս հատուկ հրապարակներում և ջրավազաններում։ Այդպիսի նկարահանումների ժամանակ օգտվում են շարժական սարքերից։ Բազմաթիվ տեխնոլոգիական գործողություններ են կատարվում հնչյունի գրանցման ժամանակ, մոնտաժման սենյակներում։ Կոմբինացված նկարահանումների համար օգտագործվում են հատուկ սարքեր։ 
 

Կատեգորիա:Կինեմատոգրաֆիա
Արեգին (գյուղ, Սպարկերտի գավառ)

**Արեգին**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սպարկերտի գավառակում։

1850-ական թվականներին ուներ 8 տուն՝ 56 բնակչով, իսկ XX դարի սկզբին ուներ ավելի քան 100 հայ բնակիչ, որոնք զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։

Բնակիչները մեծ մասը զոհվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի կոտորածների ժամանակ։ Փրկվածները տարագրվել են օտար երկրներ։

Էփիկյանը Արեգին գյուղը նույնացնում է նույն գավառի Արագիլ գյուղի հետ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ահարոն

**Ահարոն**, հայկական տղամարդու անուն է։ Ըստ Հայկազյան բառարանի առաջացել է եբրայերեն «լեռնական», «ուսուցանող. կամ «իմացող» բառերից։ Սրա կրճատ ձևն է Հարոնը։ Սրանից է Ահարոնյան ազգանունը։ Այսօր ևս օգտագործվող անուն է։

## Հայտնի կրողներ
* Ահարոն Ադիբեկյան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արական անձնանուններ
Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան անուններ
Կատեգորիա:Եբրայական անձնանուններ
Սուբլիմացիա (ֆիզիկա)

[մինի|աջից|[Չոր սառույցի կտորների սուբլիմացիան օդում]]
**Սուբլիմացիա (Հայերենում՝ ցնդում)**, նյութի անցումը պինդ վիճակից անմիջապես գազային վիճակի, հեղուկ վիճակի շրջանցումով։ Քանի որ սուբլիմացիայի ժամանակ փոփոխվում է նյութի տեսակարար ծավալը և կլանվում է էներգիա (*սուբլիմացիայի ջերմություն*), այն հանդիսանում է առաջին կարգի վիճակի փոփոխություն։

Հակադարձ երևույթն է դեսուբլիմացիան։ Դեսուբլիմացիայի օրինակներից է, այնպիսի մթնոլորտային երևույթը, ինչպես եղյամը երկրի մակերևույթին և ծառերի ճյուղերին և հաղորդալարերին։

Սուբլիմացիան բնորոշ է հասարակ յոդի համար (I2), որը նորմալ պայմաններում չունի հեղում վիճակ՝ սև, երկնագույն երանգով բյուրեղները անմիջապես ձևափոխվում են (սուբլիմացվում են) գազային մոեկուլային յոդի (բժշկական «յոդը» իրենից ներկայացնում է սպիրտային լուծույթ)։

## Տես նաև
* Ասսիմիլացիա
* Սուբլիմացիոն տպիչ
* Սուբլիմացիոն տպում

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Ագրեգատային վիճակներ
Աղվան (անձնանուն)

**Աղվան**, տղամարդու հայկական անուն է։ Առաջացել է 20-րդ դարի սկզբին, աշուղ Եռանդի՝ Հովսեփ Ասլանյանի «Աղվանի և Օսանի հեքիաթը» (1900) հայտնի գրքի ազդեցությամբ, հատկապես Շիրակի գյուղերում։ Բոլորովին առնչություն չունի Աղվանից աշխարհի կամ համանուն ազգի հետ։

## Հայտնի կրողներ
* Աղվան Հովսեփյան
* Աղվան Վարդանյան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական արական անձնանուններ
Ապրանքային բորսա

**Ապրանքային բորսա**, բորսային ապրանքների կազմակերպած շուկա՝ ամրագրված անդամությամբ և առևտրի կանոններով։ Ապրանքային բորսան՝ դա նյութական օբյեկտների՝ հումքի, սարքավորումների գնման-վաճառման գծով մշտապես գործող կազմակերպված շուկա է։ Այստեղ ապրանքների գնում-վաճառումը իրականացվում է դրա համար սահմանված ստանդարտների ու նմուշների փաստաթղթերի հիման վրա։ Դրանց միջոցով կարգավորվում են ապրանքների տեսականին, ծավալը, գները, պայմանագրերի կնքումը և դրանց պայմանների կատարումը։

Միջնադարյան ժամանակաշրջանում առևտրի սուբյեկտների քանակը սահմանափակ էր։ Դա նշանակում է, որ շրջանառության քանակը չնչին էր։ Գերակշռում էր առևտրի շրջանառության քանակը, այսինքն կայուն առևտրի կետեր գոյություն չունեին։ 1531 թ. Իտալական առևտրականները Բրյուգե քաղաքում ստեղծեցին բորսայի նախնական տեսակը, որը XlV-XVդդ շատ մեծ դեր էր խաղում միջազգային առևտրում։ Այդ բորսան ուներ ինտերնացիոնալիստական բնույթ, ինչպես և ժամանակակից բորսաները։ Այստեղ ևս ի հայտ եկան մակլերները, որոնք ծառայում էին արևտրականներին։ Բորսա անվանումը տեղափոխվեց Անտվերպեն և XVl դարում սփռվեց ամբողջ աշխարհով։ Միայն Լոնդոնում դա կոչվում է Stock  Exchange (ֆոնդային փոխանակում)։

Ապրանքային բորսաներում գլխավորապես վաճառվում է միատարր և կայուն որակ ունեցող ապրանքներ՝ մետաղ, նավամթերք, հացահատիկի և գյուղատնտեսական այլ ապրանքներ, ըստ որում գործարքների մեծ մասը կնքնվում է հետագա մատակարարումների պայմաններում։

Աշխարհի խոշորագույն ապրանքային բորսաները գտնվում են Լոնդոնում, Նյու Յորքում, Չիկագոյում։

Հայաստանում ապրանքաբորսային գործը ձևավորման ընթացքում է, շատ բորսաներ դեռևս չունեն մասնագիտացում, նրանցում վաճառվում են տարաբնույթ ապրանքներ, մասնավորապես, մանկական հագուստ, լվացքի մեքենա, կտորեղեն, բնակարան, հողակտոր և այլն։

Բորսային օրենքները տարբեր քաղաքներում տարբեր են։

Օրինակ՝ գերմանական բորսայի մուտքը արգելված `

# բորսայից վտարված     մարդկանց համար
# խնամակալության տակ     գտնվող անձանց համար
# խաբեբաների համար
# սնանկացածների համար
# հոգեկան հիվանդների     համար
# կանանց համար

- Բեռլին քաղաքի բորսայում 1907թ. աշխատում էին 2914 մարդ, որոնցից`

# առևտրականներ` 1716
# մակլերներ                      85
# օժանդակ աշխատողներ 1113

- փարիզյան բորսան բաց էր բոլորի համար

- Վիեննայի բորսայում ավելի խիստ էր քան Բեռլինի բորսան` գործարք կատարելու համար պետք է տաին գրավոր դիմում, հասցեով, զբաղմունքով, ինչպես նաև 2 բորսայի անդամների երաշխավորությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջազգային առևտուր
Կատեգորիա:Ֆինանսական շուկաներ
Կոպակ

**Կոպակ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բուլանըխի գավառակում։

1909 թվականին ուներ 45 տուն հայ և 180 տուն քուրդ բնակիչ։

Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։

Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը բնաջնջվել է թուրքերի ձեռքով։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Աարոն Կոպլենդ

**Աարոն Կոպլենդ** () (), ամերիկացի կոմպոզիտոր։

Սովորել է Նյու Յորքում (1917-1921) և Փարիզում (1921-1924)։ Կազմակերպել է, այսպես կոչված, «Կոպլենդ սեշնս» համերգների շարք (1928-1931), գլխավորել ամերիկյան կոմպոզիտորների լիգան և միոթյունը։ Որպես դաշնակահար և դիրիժոր հանդես է եկել Եվրոպայի և Լատինական Ամերիկայի երկրներում։ Սկզբնական երկերում հարել է Ի. Ֆ. Ստրավինսկու նեոկլասիցիզմի դպրոցին, ապա դիմել է ջազային ռիթմերի, ավելի ուշ՝ 12-տոնային համակարգին։ Գրել է օպերա («Քնքուշ հող», 1954), բալետներ («Ռոդեո», 1942, «Ապալաչյան գարուն», 1944), 3 սիմֆոնիա, այլ ստեղծագործություններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Օսկարակիրներ
Կատեգորիա:Ազատության նախագահական մեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Ֆուլբրայթի կրթաթոշակակիրներ
Կատեգորիա:Գուգենհայմի կրթաթոշակառուներ
Կատեգորիա:Պուլիցերյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոկոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Օպերային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դասական երաժիշտներ
Կատեգորիա:Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Երաժշտական մանկավարժներ
Կատեգորիա:Երաժշտական քննադատներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Անանուն (անձնանուն)

**Անանուն**, հայկական տղամարդու հազվագյուտ անուն է։ Հայկական «անուն» բառից, «ան» ժխտական ածանցով՝ անուն չունեցող։ Այս տարօրինակ անունը տվել են թե արական և թե իգական սեռին։ Սրա պատճառը այն նախապաշարմունքն է, որի համաձայն վերոհիշյալ անունը կրողը իբր դուրս կմնա Գաբրիել հրեշտակապետի մատյանից և առավել երկար կապրի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական երկսեռ անձնանուններ
Յոհան Կոպլենիգ

**Յոհան Կոպլենիգ** (, ), ավստրիացի քաղաքական գործիչ։

Պատանի հասակից հարել է բանվորական շարժմանը։ 1910 թվականին միացել է Ավստրիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությանը։ 1922 թվականին ընտրվել է Ավստրիայի կոմունիստական կուսակցության (ԱԿԿ) կենտրոնական կոմիտեի անդամ, 1924 թվականին՝ ԱԿԿ ԿԿ-ի գլխավոր քարտուղար, 1928 թվականին՝ Կոմինտերնի Գործադիր կոմիտեի (ԿԻԳԿ), 1935-1943 թթ.՝ ԿԻԳԿ նախագահության անդամ։ 1934 թ. ԱԿԿ ԿԿ-ի որոշմամբ տարագրվել է և շարունակել ղեկավարել ավստրիական կոմունիստների պայքարն ընդդեմ ֆաշիստական վարչակարգի։

1945-1965 թթ. եղել է ԱԿԿ նախագահ, 1965 թվականին ընտրվել պատվավոր նախագահ։ 1945 թվականին եղել է Ավստրիայի ժամանակավոր կառավարության փոխկանցլեր, 1945-1959 թթ.՝ պառլամենտի դեպուտատ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ավստրիայի կոմունիստներ
Կատեգորիա:Կոմինտերնի գործիչներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Ավստրիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կոպետդաղ

**Կոպետդաղ** ( ), լեռնային համակարգ Թուրքմենստանում և Իրանում, Թուրքմենա-Խորասանի լեռների մասը։ Երկարությունը մոտ 650 կմ է, լայնությունը՝ 40-200 կմ, բարձրությունը՝ մինչև 3117 մ (Խեզարմեսջեդ լեռ)։

## Անվանում
Անվանումն առաջացել է թուրքմեներեն *կոպ* ― «բազում, շատ» և թուրքերեն *դաղ* ― «լեռ» բառերից, այսինքն՝ «բազում լեռներ»։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Ալպյան ծալքավորության մարզում։ Բարձր սեյսմիկ շրջան է (հայտնի են 1869 թվականի, 1893 թվականի, 1895 թվականի, 1929 թվականի երկրաշարժերը և 1948 թվականի երկրաշարժը Աշխաբադում)։ Կան սնդիկի, մկնդեղի, բարիտի հանքավայրեր, շինարարական քար և հանքային աղբյուրներ։

Կազմված է զուգահեռ լեռնաշղթաներից, բլրաշարերից և սարավանդներից՝ կտրտված Ատրեկ, Կեշեֆրուդ, Թեջեն և այլ գետերի միջանցիկ կիրճերով ու հովիտներով։ Լանջերի ստորին մասերը ծածկված են անապատային և կիսաանապատային, բարձր մասերը՝ տափաստանային բուսականությամբ։ Վերջիններն օգտագործվում են որպես արոտավայրեր։ Հովիտներում զբաղվում են հացահատիկի մշակությամբ և այգեգործությամբ։

## Կենդանական աշխարհ
Անտառների անապատային նախալեռներում տարածված են հովազ, ընձառյուծ, շնագայլ, բծավոր բորենի, հնդկական մեղրակեր։ Բարձր բարձրավանդակում արածում են Կոպետդագյան լեռնային ոչխարները, իսկ քարքարոտ կիրճերում բեզոարյան այծերը։.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքմենստանի լեռներ
Կատեգորիա:Իրանի լեռնային համակարգեր
Կոպալ

մինի
**Կոպալ** (-խեժ, ձյութ), բրածո բնական ձյութ։ Հիմնականում կազմված են ձյութային թթուներից։ Աչքի են ընկնում մեծ կարծրությամբ, հալման բարձր ջերմաստիճանով (մինչև 360&nbsp;°C և ավելի), քիմիական կայունությամբ։ Խտությունը՝ 1, 03-1, 07 գ/սմ³։ Կոպալները տարագույն են՝ անգույնից մինչև շագանակագույն։ Անվանումը հաճախ տրվում է հանույթի վայրի անունով, օրինակ, զանզիբար, մոզամբիկ, անգոլա, բոռնեո, բրազիլական կոպալ և այն։ Լայնորեն կիրառվում էին լաքերի արտադրության մեջ։ Սինթետիկ ձյութերի երևան գալով կորցրել են իրենց նշանակությունը։

Կատեգորիա:Խեժեր
Ցիանոբակտերիաներ

**Ցիանոբակտերիաներ** կամ **կապտականաչ ջրիմուռներ** (), ջրիմուռների բաժին։ Միաբջիջ, բազմաբջիջ (թելաձև) և գաղութային օրգանիզմներ են։ Բնորոշ է կապտականաչ գույնը, սակայն լինում են նաև վարդագույն, մանուշակագույն և համարյա սև գույն ունեցող ձեեր։ Նշված գույները պայմանավորված են քլորոֆիլ a, ֆիկոցիան (կապույտ), ֆիկոէրիթրին (կարմիր) պիգմենտների և կարոտինոիդների առկայությամբ։ Կապտականաչ ջրիմուռների պրոտոպլաստը կազմված է գունավոր շերտից՝ քրոմատոպլազմայից, և անգույն ներքին մասից՝ ցենտրոպլազմայից։ Քրոմատոպլազմայում են գտնվում ֆոտոսինթեզն իրականացնող թիթեղիկները՝ լամելները։ Ցենտրոպլազման պարունակում է կորիզային նյութ, ռիբոսոմներ, պահեստային նյութեր են։ Պլանկտոնային ձևերն ունեն գազային վակուոլներ։ Բազմանում են վեգետատիվ և անսեռ ճանապարհով։ Հայտնի է 150 ցեղ, 2000 տեսակ։ Կապտականաչ ջրիմուռներ մտնում են քաղցրահամ ջրերի և ծովերի բենթոսի և պլանկտոնի բաղադրության մեջ։ Քաղցրահամ ջրերում երբեմն առաջացնում են ջրի «ծաղկում»։ Որոշ պայմաններում կապտականաչ ջրիմուռների խիստ բազմացումը նպաստում է բուժիչ ցեխերի առաջացմանը։ Չինաստանում, Չադ Հանրապետությունում կապտականաչ ջրիմուռների առանձին տեսակներ օգտագործվում են սննդի մեջ։
Բիծ (մոլորակային անվանակարգ)

[մինի|աջից|[Գանեշայի բիծ, մեծ շրջանաձև բիծ այս լուսանկարի ներքևի ձախ մասում։]]
**Բիծ** () եզրույթը մոլորակային անվանակարգի մեջ օգտագործվում է մոլորակների և արբանյակների մակերևույթին համեմատաբար փոքր մուգ տարածքներն անվանակոչելու համար։ Որպես եզրույթ սկսել է օգտագործվել այդպիսի օբյեկտներ Եվրոպայի մակերևույթի մանրամասն լուսանկարներում հայտնաբերելուց հետո։

Այս եզրույթը, ինչպես և մոլորակային անվանակարգի մնացած եզրույթները, նկարագրում է օբյեկտի միայն արտաքին տեսքը և ոչինչ չի ասում դրա ծագման մասին։ Նույնիսկ միշտ չէ, որ այն նշանակում է մուգ գույն տեսանելի ընդգրկույթում. Տիտանի բծերն ընտրված են ինֆրակարմիր և ռադարային ալբեդոյով։

2020 թվականի մայիսի դրությամբ *բիծ* եզրույթով կան անվանումներ Հրատի, Եվրոպայի, Տիտանի և Տրիտոնի վրա։

Տարբեր երկնային մարմինների համար բծերը տարբեր կերպ են անվանվում՝

* Հրատի բծերը կրում են Ջովանի Սկիապարելլիի կամ Էժեն Անտոնիադիի քարտեզներում նշված մոտակա ալբեդոյի տարրերի անվանումները.
* Եվրոպայի բծերը կրում են Եվրոպայի մասին առասպելի հետ կապված վայրերի անվանումները.
* Տրիտոնի բծերը՝ ջրի հետ կապված զանազան անվանումները (բացառությամբ հունական և հռոմեական).
* Տիտանի բծերն անվանվում են ի պատիվ տարբեր ժողովուրդների հավատալիքներում եղած երջանկության, խաղաղության և ներդաշնակության աստվածների։

## Բծերի ցուցակ

***'
* [[Օլիմպոս բծեր]]

***'
* Բեոտիա բիծ
* Կաստալիայի բիծ
* Կիկլադներ բիծ
* Թիրա բիծ
* Թրակիա բիծ

***'
* [[Գանեշայի բիծ]]
* [[Գանետասկայի բիծ]]
* [[Օմակատլի բիծ]]
* [[Պոլազնիկի բիծ]]
* [[Պոլելի բիծ]]
* [[Էյրի բիծ]]
* [[Էլպիսի բիծ]]

***'
* Ակուպարայի բծեր 
* Դորոյի բիծ 
* Կիկիմորայի բծեր 
* Նամաձուի բիծ 
* Ռեմի բծեր 
* Վիվիանի բիծ 
* Զինի բծեր 

## Տեսեք նաև
* Մոլորակային անվանակարգ
* Մոլորակային երկրաբանություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հրատի, Եվրոպայի, Տիտանի, Տրիտոնի բծերի ընթացիկ ցուցակ։

Կատեգորիա:Մոլորակագիտություն
Կատեգորիա:Մոլորակային անվանակարգ
Կատեգորիա:Մոլորակների երկրաբանություն
Մաթեյ Կոպեցկի

**Մաթեյ Կոպեցկի** (, ), տիկնիկային թատրոնի չեխ դերասան, թատերական գործիչ։ Չեխական տիկնիկային թատրոնի հիմնադիրներից։

Կոպեցկիի թատրոնի խաղացանկում եղել են չեխական ժողովրդական ասքերի, Շեքսպիրի, Մոլիերի, Կլիցպերայի և այլոց պիեսների մշակումներ, երգիծական տեսարաններ, որոնց հերոսն էր Կաշպարեկը։ Կոմպոզիտոր Բեդրժիխ Սմետանան Կոպեցկիի որոշ պիեսների համար գրել է նախերգանքներ։ Կոպեցկիի տիկնիկները պահվում են Պրահայի Ազգային թանգարանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1775 ծնունդներ
Կատեգորիա:1847 մահեր
Կատեգորիա:Չեխ դերասաններ
Կատեգորիա:Չեխ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Չեխ թատերական գործիչներ
Ժակ Կոպո

**Ժակ Կոպո** (, ), ֆրանսիացի ռեժիսոր, դերասան, թատերական գործիչ, ժամանակակից ֆրանսիական ռեժիսուրայի հիմնադիրներից։

1913 թվականին կազմակերպել է «Վիյո Կոլոմբիե» թատրոնը (Փարիզ), որը ղեկավարել է մինչև 1924 թվականը։ 1917-1919 թվականներին աշխատել է ԱՄՆ-ում, 1936-1940 թվականներին «Կոմեդի ֆրանսեզ»-ում։

Բեմադրել է Մոլիերի «Ագահ» (1913), Շեքսպիրի «Տասներկուերորդ գիշեր» (1914), ինչպես և ժամանակակից դրամատուրգների (Վիլդրակի «Միշել Օկլեր») պիեսները։ Դերերից են՝ Սկապեն (Մոլիերի «Սկապենի արարքները»), Իվան Կարամազով («Կարամազով եղբայրներ», ըստ Դոստոևսկու)։ «Վաղորդյան մառախուղ» (1897), «Հարազատ տուն» (1924) և այլ պիեսների հեղինակ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի թատերական ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դերասաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի թատերական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրաքննադատներ
Անուշավան

**Անուշավան**, հայկական տղամարդու տարածված անուն է։ Ըստ պատմահայր Մովսես Խորենացու Արա Գեղեցիկի թոռան անունն է, որը նաև «սոսանվեր» է կոչվել։ Հայնրիխ Հյուբշմանի ստուգաբանությամբ այս անունը կազմված է զենդերեն anaoso «անմահ» և urvan «հոգի» բառերից։ Այս կարծիքի են նաև Նիկողայոս Ադոնցը և Հրաչյա Աճառյանը։ Գրիգոր Ղափանցյանը անվան մեջ տեսնում էր nos «Նոճի., «սոճի. բառը, անվան վերջավորությունը մեկնում որպես «պաշտող», «նվիրված»։ Այստեղից էլ Անուշավան անունը բացատրում է, իբրև «սոսանվեր»։ Ոմանք դիտում են որպես հայերեն «անուշ» և «ավան» (գյուղ) բառերից կազմված անուն։ Այժմ բավական տարածված անուն է։

Հայոց մեջ տարածված Անուշավան և Առուշան անձնանունները միևնույն անվանական տարբերակներ են, ինչպես օրինակ՝ Հովնան – Հունան – Օհան, Հովհանես – Իոհան – Իվան, Բարսեղ – Վասիլ, Միհրան – Մհեր և այլն։ Մեծ հավանականությամբ Անուշավան և Առուշան տարբերակներով անձնանուններն ունեն ուրարտական /կամ հ(խ)ուրիական/ ծագում, որը սեպագրերում հիշատակվում է ՈՒ(Ա)րշա կամ Ռուս(շ)ա ընթերցմամբ։

## Հայտնի կրողներ
* Անուշավան Աբովյան,
* Անուշավան Արզումանյան,
* Անուշավան Գասպարյան,
* Անուշավան Մակարյան,
* Անուշավան Շիրոյան,
* Անուշավան Վարդանյան,
* Անուշավան Տեր-Ղևոնդյան,
* Վիվան (իսկական անունը՝ Անուշավան Ջիդեջյան),

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական արական անձնանուններ
Ակոս (մոլորակային անվանակարգ)

[thumb|[Կերբերոսի ակոսները Հրատիվրա]]
[thumb|right|[Պանթեոն ակոսների մի մասը Փայլածուի վրա]]
**Ակոս** (, հոգնակի՝ ), մոլորակային անվանակարգի մեջ օգտագործվող սեռային եզրույթ, որը տրվում է երկնային մարմինների (բացառությամբ Երկրի) մակերևույթի նեղ երկար ոչ խորը իջվածքներին։ Եզրույթը, ինչպես և մոլորակային անվանակարգի բոլոր եզրույթները, նկարագրական է, և ոչինչ չի ասում օբյեկտի ծագման մասին։

Լատիներենում *fossa֊*ն նշանակում է «խրամ» կամ «խրամատ»։ Հաստատված է կամ ենթադրվում է, որ ակոսներն առաջացել են խզվածքների հետևանքով։ Հրատի բազմաթիվ ակոսները հավանաբար գրաբեններ են. նույնը ենթադրվում է Փայլածուի Պանթեոն ակոսների համար։

## Տարածվածություն
2020 թվականի մայիսի դրությամբ *Fossa* կամ *Fossae* եզրույթը պարունակող անվանումներ տրվել են 137 օբյեկտներին։ Այսպես անվանված օբյեկտներ կան Արուսյակի, Հրատի, Փայլածուի վրա, (4) Վեստա, (21) Լուտեցիա, Ռյուգու աստղակերպների, Լուսնթագի արբանյակներ Գանիմեդի և Եվրոպայի, Երևակի արբանյակներ Դիոնայի, Ռեայի և Էնցելադի, Նեպտունի արբանյակ Տրիտոնի, Պլուտոնի և գաճաճ մոլորակ Սերեսի վրա։ Լուսնի վրա գտնվող երկու օբյեկտ, որոնք ստացել էին *Fossa Casals* և *Fossa Cauchy* անվանումները, հետագայում վերանվանվել են։

Տարբեր երկնային մարմինների համար ակոսները տարբեր կերպ են անվանվում՝

* Փայլածուի ակոսները՝ հայտնի ճարտարապետական օբյեկտների անուններով.
* Արուսյակի՝ պատերազմի դիցուհիների պատվին.
* Հրատի՝ մոտակա ալբեդոյի տարրերի անվանումներով.
* Պլուտոնի՝ ընդերկրյա աշխարհի հետազոտողների և հերոսների անուններով.
* Եվրոպայի՝ Եվրոպայի մասին առասպելի հետ կապ մարդկանց անուններով կամ  կելտական քարե շարքերի անուններով.
* Գանիմեդի՝  Բարեբեր մահիկի հին ժողովուրդների աստվածների և տիրակալների անուններով.
* Էնցելադի՝ «Հազար ու մի գիշերում» հիշատակված վայրերի անուններով.
* Դիոնայի՝ Վերգիլիոսի Էնեականում հիշատակված վայրերի անուններով.
* Ռեայի՝ արարման մասին զանազան (առաջին հերթին ասիական) առասպելներում հիշատակված վայրերի անուններով.
* Տրիտոնի՝ ջրի հետ կապված զանազան անվանումներով (բացառությամբ հունական և հռոմեական).
* Վեստայի՝ վեստալուհիների հետ կապված վայրերի  և տոների անուններով.
* Լուտեցիայի՝ Հռոմեական կայսրության և Եվրոպայի հարևան տարածքների գետերի այն ժամանակների անվանումներով, երբ Փարիզը կոչվում էր Լուտեցիա.
* Սերեսի՝ աշխարհի գյուղատնտեսական փառատոնների անուններով.
* Ռյուգուի՝ երեխաների համար պատմվածքներում և հեքիաթներում հանդիպող անուններով։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Փայլածուի, Արուսյակի և Հրատի ակոսների ընթացիկ ցուցակ։

Կատեգորիա:Մոլորակագիտություն
Կատեգորիա:Մոլորակային անվանակարգ
Կատեգորիա:Մոլորակների երկրաբանություն
Կապարի ազիդ

**Կապարի ազիդ**, Pb(N_3)_2, ազիդաջրածնական թթվի (HN_3) կապարի աղը։ Սպիտակ բյուրեղներ են, խտությունը՝ 4700 կգ/մ³։ Ջրում չի լուծվում։ Խթանիչ պայթուցիկ նյութ է։

Ստացվում է NaN_3-ի և <math>Pb(NO_3)_2</math>֊ի փոխազդեցությունից։ Կիրառվում է պարկուճ-դետոնատորներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պայթուցիկ նյութեր
Կատեգորիա:Ազիդներ
Կատեգորիա:Կապարի աղեր
Կատեգորիա:Անօրգանական միացություններ
Ուֆոլոգիա

**Ուֆոլոգիա** (), ՉԹՕ-ների (չբացահայտված թռչող օբյեկտ) դիտումների, այդ թվում նրանց հետ հաղորդակցումների, նրանց կողմից առևանգումների, հաղորդակցվողների (ոչ երկրային բանական էակների հետ մտավոր և ֆիզիկական շփումներ), մարդկության պատմության մեջ պալեոկոնտակտների (անցյալում ոչ երկրային բանական էակների ենթադրյալ այցելություններ Երկիր), այդ թվում նաև ենթադրյալ ոչ երկրային բանականության կողմից կասկածելի գործունեության անբնականոն երևույթների (ԱԵ) (գնդաձև կայծակ, շրջանակներ դաշտում, ՉՍՕ-ների (չբացահայտված ստորջրյա օբյեկտներ) և այլն), ինչպես նաև ՉԹՕ-ների հետ անմիջական կապ չունեցող այլ ԱԵ-ների (պայծառատեսություն, պոլտերգեյստ, ուրվականներ և այլն դեպքերի ականատեսների վկայությունների գոյությունը ուսումնասիրող ոչ պաշտոնական գիտություն։

Կատեգորիա:Ուֆոլոգիա
Կատեգորիա:Դավադրության տեսություն
Կառանային կառույցներ

**Կառանային կառույցներ**, նավամատույցների տրանսպորտային հիդրոտեխնիկական կառույցներ։ Հիմնական դերը նավերի հարմար մոտեցումն ու կառանումն ապահովելն է։ Ափի երկարությամբ տեղադրված Կառանային կառույցներ կոչվում են առափնյա, իսկ նավահանգստի ջրային տարածքում՝ ափին ուղղահայաց կամ անկյան տակ կառուցվածները՝ պիրսեր։ Ըստ կոնստրուկտիվ հատկանիշների տարբերում են զանգվածային (գրավիտացիոն), ցցաշեն և հատուկ հիմնատ ակերով կառանային կառույցներ։ Զանգվածային Կառանային կառույցներ կանոնավոր ձևի արհեստական քարերից պատրաստված հոծ պատեր են, մեծ տրամագծով թաղանթներ են։ Ցցաշեն Կառանային կառույցներ հոծ պատ կազմող ցցաշարեր են կամ էստակադ (տես Ուղանց)։ Հատուկ հիմնատակերով Կառանային կառույցներից են իջուցիկ հորերի, կեսոնների վրա կառուցված շինությունները են։ Հիմնական շինանյութերն են բետոնը, երկաթբետոնը, քարը, պողպատը։ Կառանային կառույցների տիպը և կոնստրուկցիան որոշվում են շահագործման պահանջներով, հիդրոլոգիական պայմաններով, հիմնատակի գրունտի բնույթով են։ Նավերի Կառանային կառույցներին դիպչելու հարվածը մեղմացնելու համար նախատեսվում են առաձգական նյութերից պատրաստված հետհար հարմարանքներ, որոնք ամրացվում են Կառանային կառույցների վերջրյա մասերին։

## Տես նաև
* Ուղանց

Կատեգորիա:Շենքեր և կառույցներ
Կառավարվող արկեր

thumb|հրթիռ
**Կառավարվող արկեր**, անօդաչու թռչող ապարատներ՝ հանդերձված մարտական լիցքով և թռիչքի կառավարման սարքերով։ Կառավարվող արկերը բաժանվում են 4 դասի. 
# «երկիր-երկիր» - բալիստիկ հրթիռներ և ինքնաթիռ-արկեր՝ մի քանի տասնյակից մինչև մի քանի հազար կմ թռիչքի հեռավորությամբ, նախատեսված են վերգետնյա օբյեկտներ խոցելու համար, 
# «երկիր-օդ» - զենիթային ռեակտիվ արկեր՝ օդային օբյեկտներ խոցելու համար, 
# «օդ-օդ» - ռեակտիվ արկեր՝ ինքնաթիռից օդային օբյեկտներ խոցելու համար, 
# «օդ-երկիր» - ինքնաթիռ-արկեր, տորպեդներ, ռումբեր՝ ինքնաթիռից վերգետնյա օբյեկտներ խոցելու համար։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:DF-11 TEL vehicle -1.jpg|Բալիստիկ հրթիռ
Պատկեր:S-3A Viking VS-33 launching Zuni rocket 1981.jpg|Օդ-օդ ռեակտիվ արկեր


Կատեգորիա:Ռազմական տեխնիկա