ԼԳԲՏ իրավունքները Չեչնիայում

[մինի|«Չեչեն մայրերը սգում են իրենց երեխաներին» ակցիա։ 2017 թվականի մայիսի 1։ Նևսկի Պրոսպեկտ, [Սանկտ Պետերբուրգ]]
Պաշտոնապես '''Չեչնիայում'''՝ որպես Ռուսաստանի Դաշնության մաս, **[[ԼԳԲՏ]]** անձանց նկատմամբ օրենքով հետապնդում չի իրականացվում։ Սակայն գործնականում այդ տարածաշրջանում հոմոսեքսուալության թեման համարվում է սոցիալական տաբու, ինչի հետևանքով ԼԳԲՏ անձինք ենթարկվում են համակարգային բռնության ինչպես հասարակության, այնպես էլ ոստիկանության աշխատակիցների կողմից։

Հատուկ արձագանք են ստացել 2017 թվականին տարածված հաղորդագրությունները՝ գեյ անձանց զանգվածային ապօրինի ձերբակալությունների, խոշտանգումների և սպանությունների վերաբերյալ։ Մարդու իրավունքների պաշտպանները տեղի ունեցածը բնութագրել են որպես աննախադեպ մասշտաբով սոցիալական խմբի զանգվածային ճնշում։

## Հետապնդումների պատմություն
Միջնադարում չեչենական հասարակությունը ապրել է ավանդական իրավունքի՝ ադաթների և սովորույթների համաձայն։ Տարբեր տարածաշրջաններում և տարբեր տոհմերի (թայփերի) շրջանում այդ նորմերը կարող էին զգալիորեն տարբերվել։ Ադաթների համաձայն՝ տղամարդկանց միջև նույնասեռական կապերը սովորաբար դիտարկվել են որպես հանցագործություն, ինչպես նաև ամուսնությունից դուրս սեռական հարաբերությունների բոլոր այլ ձևերը։ Այս արարքները իրավական և պատժիչ տեսանկյունից չեն տարբերակվել միմյանցից։ Այդ վարքագիծը դիտարկվել է ոչ թե որպես հանցագործություն հասարակության կամ բարոյականության դեմ, այլ որպես տվյալ ընտանիքի խնդիր, որը պարտավոր էր ինքնուրույն լուծում տալ՝ խուսափելու համար «պատվին վնասելուց» և հասարակության կողմից օստրակիզմից։ Պատժի ձևերը զգալիորեն տարբերել են՝ սկսած տուգանքներից և վտարումից մինչև (հաճախ) սպանություն։ Միևնույն ժամանակ, մեղադրանք ներկայացնելու համար անհրաժեշտ է եղել ականատեսի վկայություն։

XVI–XIX դարերում Չեչնիայում լայն տարածում է գտել իսլամը, ինչի արդյունքում շարիաթի՝ մուսուլմանական իրավունքը սկսել է մրցել ադաթների նորմերի հետ։ Այս կրոնական պատկերացումներով ցանկացած նույնասեռական կապ (թե՛ տղամարդկանց, թե՛ կանանց միջև) համարվել է մեղք։ Շարիաթը տղամարդկանց միջև նույնասեռական հարաբերությունները դասակարգել է որպես հանցագործություն՝ համարժեք ամուսնական անհավատարմության (զինա) հետ, սակայն պատժի խստությունը կարող էր տարբեր լինել՝ սկսած մարմնական պատժից (մտրակահարություն) մինչև մահապատիժ։ Շարիաթական դատարանում մեղադրանք ներկայացնելու համար պահանջվել է չորս տղամարդու վկայություն, ովքեր իրենց աչքով տեսել են սեռական ակտը։ Կանանց միջև նույնասեռական հարաբերություններին վերաբերել են զգալիորեն մեղմ։

1834 թվականին իմամ Շամիլը գլխավորել է իր կողմից հիմնադրված Հյուսիսային Կովկասի իմամատը՝  կրոնապետություն իսլամական պետություն, որը ներառել է Չեչնիան, Դաղստանը և Չերքեսիայի մի մասը։ Իր իշխանության ընթացքում Շամիլը պայքար է մղել ադաթների դեմ, որոնք հակասում էին շարիաթին։ 1859 թվականին, Կովկասյան պատերազմի շրջանակում, իմամատը նվաճվել է Ռուսական կայսրության կողմից։ Նոր իշխանությունները լեռնային ժողովուրդների համար ստեղծել են հատուկ տեղական դատարաններ, որոնք իրենց գործունեության մեջ առաջնորդվել են ադաթներով։ Այս համակարգը գործել է մինչև 1920-ական թվականները։ Միևնույն ժամանակ, ռուսական իշխանությունները արգելել են նույնասեռական հարաբերությունների համար սպանությունները, սակայն պահպանել են այլ պատժամիջոցներ՝ վտարում, տուգանքներ և «արյան վրեժ»։ Կայսրության մյուս քաղաքացիների համար գործել են «Պատիժների մասին կանոնագրքի» դրույթները, ըստ որոնց՝ նույնասեռական հարաբերությունների համար տղամարդիկ զրկվել են քաղաքացիական իրավունքներից և աքսորվել Սիբիր։

Հետագա քաղաքացիական պատերազմի և կայսրության փլուզումից հետո՝ 1920 թվականին, Չեչնիան միացել է Խորհրդային Միությանը։ Ադաթներն ու շարիաթը արգելվել են, իսկ խորհրդային օրենսդրությամբ հոմոսեքսուալությունը ապաքրեականացվել է։ Սակայն 1933 թվականին՝ ստալինյան ռեպրեսիաների շրջանակում, նորից սահմանվել է պատիժ նույնասեռական հարաբերությունների համար՝ մինչև 5 տարվա ազատազրկում։ Այդ դրույթը պահպանվել է մինչև ԽՍՀՄ փլուզումը։

1991 թվականին, իշխանական ճգնաժամի պայմաններում, հռչակվել է Իչկերիայի Չեչենական Հանրապետություն, ինչից հետո սկսվել է Առաջին չեչենական պատերազմը։ 1996 թվականին պատերազմի ավարտից և Խասավյուրտյան համաձայնագրերի ստորագրումից հետո մինչև 2000 թվականին սկսված Երկրորդ չեչենական պատերազմը Չեչնիան փաստացի կերպով գտնվել է Ռուսաստանի Դաշնության իրավական դաշտից դուրս։ Հաղորդվել է, որ այդ ժամանակաշրջանում հանրապետությունում ընդունվել է սեփական քրեական օրենսգիրք, որը գրեթե ամբողջությամբ պատճենվել է Սուդանի 1991 թվականի քրեական օրենսգրքից։ Նշված սուդանական օրենսդրությունը ծագել է 1899 թվականին՝ Բրիտանական կայսրության կողմից Սուդանի նվաճումից հետո և պահպանվել է երկրի իսլամացման արդյունքում։ Ենթադրվող չեչեն քրեական օրենսգրքում շարիաթի իրավական նորմերը համադրվել են եվրոպական իրավունքի տարրերի հետ։ Մասնավորապես, նախատեսվել է պատիժ «արվագիտության» և դրա փորձի համար, որը նշանակում էր ոչ միայն տղամարդկանց միջև անալ սեռական հարաբերություն, այլ նաև տղամարդու և կնոջ միջև նույնատիպ կապ։ Օրենքի 148-րդ հոդվածի համաձայն՝ առաջին և երկրորդ անգամ մեղավոր ճանաչված անձը ենթարկվում էր 100 հարված մտրակով և մինչև 5 տարի ազատազրկման։ Երրորդ անգամ մեղավոր ճանաչվելու դեպքում սահմանվում էր մահապատիժ կամ ցմահ ազատազրկում։ 2000 թվականին, Չեչենական երկրորդ պատերազմի արդյունքում, Չեչնիան վերաինտեգրվել է Ռուսաստանի Դաշնությանը, և նույնասեռական հարաբերությունները կրկին դարձել են պաշտոնապես օրինական։

## Իրավիճակը հասարակությունում
Սոցիոլոգ և կովկասագետ Ի․ Վ․ Կոստերինան նշում է, որ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Հյուսիսային Կովկասում սկսվել է արխաիկ սոցիալական պրակտիկաների վերածնունդ՝ ներառյալ «պատվի սպանություն», «արյան վրեժը», «հարսնացուների առևանգումը» և այլ երևույթներ։ Մարմնի և սեռականության հետ կապված հարցերը տվյալ տարածաշրջանի հասարակություններում դիտարկվում են որպես տաբու՝ նման թեմաների քննարկումը համարվում է անբարոյական։ Թեմայի արգելված լինելը պայմանավորված է նաև իսլամի նոր տարածմամբ։ Արդյունքում, ինչպես իշխանությունների, այնպես էլ Չեչնիայի բնակչության շրջանում ձևավորվել են ծայրահեղ պահպանողական հոմոֆոբ պատկերացումներ, համաձայն որոնց՝ համասեռամոլներ այս տարածաշրջանում պարզապես չեն կարող գոյություն ունենալ։ Չեչենական հասարակությունում տարածված է նաև «պատվի»՝ արխաիկ ընկալումը, համաձայն որի՝ մեկ անձի «պատվի կորուստը» տարածվում է ողջ ընտանիքի վրա, որը ենթարկվում է հասարակության օստրակիզմի։ Օրինակ, այդ ընտանիքի աղջիկները կարող են այլևս չընդունվել ամուսնության համար, ընտանիքի անդամը կարող է զրկվել աշխատանքից կամ չընդունվել բարձր պաշտոնի։ Ընդունված է, որ նման իրավիճակում ընտանիքը պարտավոր է ինքնուրույն «վերականգնել պատիվը»՝ այդ թվում դիմելով «պատվի սպանությանը» կամ վտարմանը։ Համասեռականությունը համարվում է «պատվի» կորուստի պատճառներից մեկը։ Նման վերաբերմունքի կարող են արժանանալ նաև տրանսգենդեր անձինք։ Պատմական գիտությունների դոկտոր, կովկասագետ Վ․ Օ․ Բոբրովնիկովը նշում է, որ Չեչնիայի ժամանակակից քաղաքական իշխանությունների հռետորաբանությունը առավելապես նման է խորհրդային ավանդույթին, որի մեջ համասեռամոլությունը դիտարկվում էր որպես հակասոցիալական խախտում, քանի որ իրականում հնարավոր չէ վերադառնալ նախախորհրդային ազգային ավանդույթներին կամ շարիաթի ամբողջական կիրառմանը։

Չեչենական համասեռամոլ անձինք վարում են գաղտնապահ կենսակերպ։ Շփվում են միայն վստահելի անձանց նեղ շրջանակում։ Շատերը ամուսնացած են և ունեն երեխաներ՝ ընտանիքի պահանջով։

Վկայությունների համաձայն՝ Չեչնիայում իրավապահ մարմինների աշխատակիցների շրջանում ձևավորվել է գեյ անձանց նկատմամբ «ծուղակի» գործելակերպ։ Ոստիկանները համացանցի միջոցով ծանոթանում են համասեռամոլ անձի հետ, հրավիրում հանդիպման, այնուհետև ծեծի են ենթարկում, ստեղծում կոմպրոմատ, որով շանտաժի են ենթարկում զոհին՝ պահանջելով գումար և այլ գեյ անձանց անուններ։

Չեչենական Հանրապետության ղեկավար Ռ․ Ա․ Քադիրովը, որը մարդու իրավունքների պաշտպանների կողմից մեղադրվում է տոտալիտար ռեժիմ հաստատելու մեջ, բազմիցս հանդես է եկել հոմոսեքսուալության վերաբերյալ հայտարարություններով։ 2009 թվականին «Զավտրա» թերթին տված հարցազրույցում նա հոմոսեքսուալությունն անվանել է «ժամանակակից Ռուսաստանի գլխավոր խնդիրը»։ 2016 թվականին նա քննադատել է Կ․ Ա․ Ռայկինին՝ «Բոլոր երկնագույնի երանգները» բեմադրության համար։ 2017 թվականին HBO ամերիկյան հեռուստաընկերությանը տված հարցազրույցում Քադիրովը հայտարարել է, որ Չեչնիայում չկան համասեռամոլ անձինք։ Այն անձանց, ովքեր տարածում են տեղեկատվություն գեյերի նկատմամբ ռեպրեսիաների մասին, Քադիրովը անվանել է «շայթաններ», «վաճառվածներ» և «վատ մարդիկ»։

«Ռուսաստանի ԼԳԲՏ ցանցի» տվյալներով՝ 2020 թվականի հուլիսի դրությամբ հանրապետության ակտիվիստների օգնությամբ Չեչնիայից փախել է 177 մարդ, որոնցից 143-ը այդ պահին արդեն լքել էին Ռուսաստանի Դաշնությունը։ Կազմակերպության իրավապաշտպանները պնդում են, որ ձերբակալությունները շարունակվում են, և միայն վերջին տարվա ընթացքում Չեչնիայից դուրս է բերվել 40 անձ։

## 2017 թվականի իրադարձություններ
Լրագրողներ Ելենա Միլաշինան և Իրինա Գորդիենկոն ընդգծում են, որ Բորիս Նեմցովի սպանությունից հետո Չեչենական հանրապետությունում զանգվածային ապօրինի կալանավորումների և արտադատական սպանությունների պրակտիկան դարձել է սովորական։ Իրավապահ մարմինները նույն մեթոդներով պայքարում են թե՛ ահաբեկիչների, թե՛ «անվայել» մուսուլմանների («սալաֆիներ», «վահաբականներ»), թե՛ «թմրամոլների» և ճանապարհային երթևեկության կանոնների խախտողների դեմ։

2017 թվականի մարտին «Ռուսական ԼԳԲՏ ցանց» իրավապաշտպան կազմակերպությունը սկսեց տեղեկություններ ստանալ այն մասին, որ Չեչնիայում սկսվել են համատարած կալանավորումներ, խոշտանգումներ և սպանություններ միասեռական տղամարդկանց նկատմամբ։ Մարտի 29-ին կազմակերպությունն ակտիվացրեց կապի հատուկ էլեկտրոնային հասցե՝ kavkaz@lgbtnet.org։

Ապրիլի 1-ին «Նովայա գազետա»-ն հրապարակեց հոդված, ըստ որի՝ Չեչնիայում ավելի քան հարյուր անձ անօրինական կերպով կալանավորվել էր, իսկ առնվազն երեքը՝ սպանվել։ Լրագրողները հղվում էին «նախադեպ չունեցող թվով աղբյուրների», ներառյալ ԼԳԲՏ ակտիվիստներ, տեղական ԱԴԾ, ՆԳՆ, դատախազության և հանրապետության ղեկավարության վարչակազմի ոչ պաշտոնական աղբյուրներ։ Կալանավորվածների թվում հիշատակվում էին հայտնի մուֆթիներ և լրագրողներ։ Զանգվածային կալանավորումների մասին տեղեկությունը հաստատել է իրավապաշտպան Ե. Լ. Սոկիրյանսկայան։ Ապրիլի 3-ին «Նովայա գազետա»-ի լրագրող Ելենա Միլաշինան հայտարարել է, որ սպանվածների թիվը կարող է գերազանցել 50-ը։

«Նովայա գազետա»-ի հետաքննության տվյալներով՝ ապօրինի կալանավորումների առաջին ալիքը սկսվեց փետրվարի 20-ին, երբ Չեչնիայում թմրանյութերի ազդեցության տակ գտնվող երիտասարդ տղամարդ  կալանավորվեց։ Նրա հեռախոսի զննության արդյունքում ոստիկանները հայտնաբերեցին ինտիմ բնույթի նյութեր, ինչպես նաև տեղի համասեռամոլ անձանց կոնտակտային տվյալները։ Արդյունքում սկսվեցին զանգվածային կալանավորումներ և սպանություններ։ Երկրորդ ռեպրեսիվ ալիքը սկսվեց մարտի սկզբին, երբ «GayRussia.ru» նախաձեռնության ԼԳԲՏ ակտիվիստները, ընդհանուր ռուսական արշավի շրջանակում, մի շարք քաղաքներում (Նալչիկ, Չերկեսկ, Ստավրոպոլ, Մայկոպ) գեյ շքերթ անցկացնելու հայտեր ներկայացրեցին։ «Ազատություն ռադիոկայան»-ի հետաքննության համաձայն՝ Չեչնիայում միասեռականների զանգվածային ձերբակալությունները սկսվել էին դեռևս 2016 թվականի դեկտեմբերին։ Հետագայում բազմաթիվ այլ լրատվամիջոցներ, այդ թվում՝ «The Guardian»-ը և «BBC»-ն, հրապարակեցին զոհերի հարցազրույցները։

Ապօրինի կալանավորված անձանց տեղափոխեցին գաղտնի բանտեր (այդ թվում՝ Արգունում և Ծոցի-Յուրտում), որտեղ պահվում էին նաև Սիրիայի հետ կապ ունեցող, հոգեմետ նյութեր օգտագործող և այլ կասկածյալներ։ Այդ վայրերում կալանավորներին դաժանորեն ծեծի էին ենթարկում, էլեկտրահարում և պլաստիկ շշերով խոշտանգում, անցկացնում էին «կանխարգելիչ և դաստիարակչական զրույցներ», որոշ դեպքերում՝ սպանում։ Կալանավորների որոշ հարազատներից պահանջում էին փրկագին՝ նրանց ազատ արձակման համար։ Նրանք, ովքեր գալիս էին ազատելու իրենց մտերիմներին, նույնպես ենթարկում էին նվաստացման և ճնշման՝ ստիպելով նրանց կատարել «պատվո սպանություն»։ Խոշտանգումների միջոցով ոստիկանները պարզում էին այլ միասեռականների անունները և նրանց ևս ձերբակալում։ Ոստիկանները կազմում էին «կասկածյալների» ցուցակ՝ հիմնվելով ձերբակալվածների հեռախոսների կոնտակտների վրա․ այդ հեռախոսները միացված էին թողնում և ցուցակում ընդգրկում բոլոր այն տղամարդկանց, ովքեր զանգահարել կամ գրել են տվյալ համարներին։ Նրանք նաև զոհերի բնակարաններում դարանակալներ էին կազմակերպում։«Նովայա գազետա»-ի տվյալներով՝ հաշվեհարդարին մասնակից անձանց թվում հիշատակվում են Չեչնիայի խորհրդարանի նախագահ Մագոմեդ Դաուդովը և Արգունի ՆԳՆ տարածքային բաժնի պետ Այուբ Կատաևը։

Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վ․ Վ․ Պուտինի և Չեչնիայի Հանրապետության ղեկավար Ռ․ Ա․ Քադիրովի հանդիպման ժամանակ, իբրև միասեռական լինելու կասկածյալ, հիշատակվել է ճանաչված չեչեն աստվածաբան Խասու Տեպսուրկաևը, թեև լրատվամիջոցները նրա անունը չեն նշել։ Միևնույն ժամանակ, տվյալ կրոնական գործչի անունը և լուսանկարները տարածվել են «WhatsApp» հավելվածի չեչենական հատվածում, որը բնակիչների կողմից օգտագործվում է որպես իշխանությունների վերահսկողությունից դուրս հաղորդակցության միջոց։ 2015 թվականի դեկտեմբերին Խասու Տեպսուրկաևը հիշատակվել է որպես Չեչնիայի ղեկավարի խորհրդական։

2017 թվականի սեպտեմբերին հայտնի է դարձել, որ հաշվեհարդարի զոհ է դարձել ՌԴ պատվավոր մանկավարժ Արբի Մուսաևիչ Ալտեմիրովը, ինչպես նաև փոփ երգիչ Զելիմխան Բակաևը։

2017 թվականի հոկտեմբերի 13-ին հայտնի է դարձել, որ Գրոզնիում բնակվող Մաքսիմ Լապունովը դիմել է Ռուսաստանի Քննչական կոմիտե՝ հայտարարելով իր առևանգման և խոշտանգումների մասին՝ կապված իր միասեռական կողմնորոշման հետ։ 2017 թվականի մարտի 16-ին նրան ձերբակալել են իրավապահ մարմինները, շուրջ երկու շաբաթ պահել են Գրոզնիում գտնվող գաղտնի բանտում, որտեղ ենթարկվել է ծեծի և նվաստացումների։

### Արձագանք
2017 թվականի ապրիլի 1-ին, լրատվամիջոցներում հրապարակումներից հետո, Չեչնիայի ղեկավարի խորհրդին առընթեր մարդու իրավունքների խորհրդի անդամ Հեդա Սարատովան «Գովորիտ Մոսկվա» ռադիոկայանին տված հարցազրույցում հայտարարեց, որ «ամբողջ դատական համակարգը… կհասկանա» միասեռականների սպանությունը, իսկ ինքը նման հայտարարություն անգամ չէր դիտարկի, եթե այն իրեն ուղղվեր։ Հաջորդ օրը նա հայտարարեց, որ իր խոսքերը սխալ են մեկնաբանվել։ Չեչնիայի ղեկավարի մամուլի քարտուղար Ալվի Քարիմովը լրատվամիջոցների հրապարակումները անվանեց սուտ, նշելով, որ «անհնար է ձերբակալել կամ ճնշել այն մարդուն, ով պարզապես գոյություն չունի հանրապետությունում։ Եթե Չեչնիայում նման մարդիկ լինեին, իրավապահ մարմիններն անհանգստանալու կարիք չէին ունենա, քանի որ նրանց հարազատներն իրենք կուղարկեին նրանց այնտեղ, որտեղից չեն վերադառնում»։ Նմանատիպ դիրքորոշում է հայտնել նաև Չեչնիայի ազգային քաղաքականության, արտաքին կապերի, մամուլի և տեղեկատվության նախարար Ջամբուլատ Ումարովը, ինչպես նաև Չեչնիայի օմբուդսմեն Նուրդի Նուխաժիևը։ Ընդհանուր առմամբ, Չեչնիայի իշխանությունների ներկայացուցիչները հերքում էին ոչ թե միասեռականների նկատմամբ իրականացվող ճնշումները, այլ պնդում էին, թե այդպիսի մարդիկ առհասարակ չկան իրենց տարածաշրջանում։ Միևնույն ժամանակ, հաստատում էին, որ նման անձինք հայտնաբերման դեպքում ենթարկվելու էին խիստ հետապնդումների։

Ապրիլի 2-ին «Յաբլոկո» կուսակցությունը պահանջեց Ռուսաստանի Դաշնության քննչական կոմիտեից անհապաղ սկսել հետաքննություն։ Ռուսաստանի նախագահի մարդու իրավունքների խորհրդի ղեկավար Միխայիլ Ֆեդոտովը նույնպես կոչ արեց անցկացնել մանրակրկիտ քննություն։ Ապրիլի 3-ին Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի մամուլի քարտուղար Դ․ Ս․ Պեսկովը հայտարարեց, որ տեղեկություններ չունի Չեչնիայում միասեռականների նկատմամբ հալածանքների վերաբերյալ։

Նույն օրը Մոսկվայում հավաքվեց ավելի քան 20 իրավապաշտպանների, ակտիվիստների և լրագրողների խումբ, որոնց թվում էին նաև «Նովայա գազետա»-ի և «Ռուսաստանի ԼԳԲՏ ցանց»-ի ներկայացուցիչներ։ Նրանք համատեղ գործողությունների ծրագիր մշակեցին՝ տուժածներին Չեչնիայից տարհանելու, խնդրի մասին զանգվածային լրատվամիջոցներում տեղեկացնելու և օտարերկրյա կառավարությունների հետ համագործակցելու համար՝ Մոսկվայի վրա ճնշում գործադրելու նպատակով։ 2017 թվականի ապրիլի 3-ին Պետդումայի պատգամավորներ Շամսիլ Յուսուպովիչ Սարալիևը և Վիտալի Վալենտինովիչ Միլոնովը դիմում ներկայացրին ՌԴ Գլխավոր դատախազություն՝ պահանջելով պատասխանատվության ենթարկել «Նովայա գազետա»-ին՝ «չեչեն ազգի մենթալիտետը վիրավորելու» համար։ Նույն օրը Գրոզնիում տեղի ունեցավ իսլամական կրոնական առաջնորդների (այդ թվում՝ Ադամ Շահիդով, Սալախ-հաջի Մեժիև և այլք) ու հավատացյալների հավաք, որի ժամանակ «Նովայա գազետա»-ի լրագրողների հասցեին հնչեցին վրեժի սպառնալիքներ՝ «ժողովրդին վիրավորելու» համար։

Չեչեն իշխանություններին դիմեց երաժիշտ Յուրի Շևչուկը՝ կոչ անելով «բոլոր խնդիրները լուծել քաղաքակիրթ ճանապարհով»։

Դեպքի կապակցությամբ հետաքննություն սկսելու պահանջով հանդես եկան միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպություններ՝ «Amnesty International»-ը և «Human Rights Watch»-ը։ ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների խորհրդի փորձագետները հայտարարել են, որ միասեռականների նկատմամբ իրականացվող ճնշումները Չեչնիայում «նախադեպը չունեցող հետապնդումների և բռնությունների ակտեր են տարածաշրջանում և խախտում են Ռուսաստանի Դաշնության միջազգային մարդասիրական պարտավորությունները»։ Հատուկ հայտարարություններով և քննադատությամբ հանդես եկան Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի, Գերմանիայի, ԱՄՆ-ի, Եվրոպայի խորհրդի, Ավստրալիայի և այլ երկրների իշխանությունները։

Չեչնիայի իրադարձությունների ֆոնին բրիտանացի քաղաքական ակտիվիստ Օուեն Ջոնսը կոչ արեց համաշխարհային ԼԳԲՏ շարժմանը միավորվել և հանդես գալ հոմոֆոբիայի դեմ։ Թեման քննարկվեց նաև Ֆրանսիայում անցկացվող նախագահական ընտրությունների ժամանակ. Ժան-Լյուկ Մելանշոնը, Բ․ Ամոնը և Է․ Մակրոնը հանդես եկան տեղի ունեցող իրադարձությունների դատապարտմամբ։

Մայիսին Մոսկվա կատարած այցի ընթացքում Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելը Վլադիմիր Պուտինին խնդրեց պաշտպանել միասեռականների իրավունքները Չեչնիայում։ Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Թերեզա Մեյը դատապարտեց իրավիճակը՝ Չեչնիայի իշխանությունների գործողությունները անվանելով «վայրագ ոճիր»։

### Մասնագետների կարծիքներ
Յորքի համալսարանի սոցիոլոգիայի պրոֆեսոր Փոլ Ջոնսոնը, որը մասնագիտացած է իրավունքի, մարդու իրավունքների և սեռական կողմնորոշման փոխհարաբերությունների ոլորտում, 2017 թվականի մայիսի 16-ին իր դասախոսության ընթացքում նշել է, որ՝ համաձայն «վստահություն ներշնչող հաղորդագրությունների, որոնք հաստատվել են Մեծ Բրիտանիայի կառավարության կողմից», Չեչենական Հանրապետությունում միասեռական տղամարդիկ զանգվածաբար ձերբակալվել են իշխանությունների կողմից, իսկ որոշ հաղորդագրությունների համաձայն՝ նրանցից մի մասը սպանվել է, իսկ շատերը՝ ենթարկվել խոշտանգումների։ Ջոնսոնը նաև կասկած է հայտնել, որ թե՛ Չեչնիայում, թե՛ Ռուսաստանի Դաշնության որևէ այլ տարածաշրջանում գոյություն ունի լայն տարածում ստացած ընկալում, ըստ որի՝ «ԼԳԲՏ անձանց իրավունքները» նույնացվում են «մարդու իրավունքների» հետ։

### Հետաքննության ընթացք
Մայիսի 16-ին Ռուսաստանի Դաշնության մարդու իրավունքների հանձնակատար Տ. Ն. Մոսկալկովան փոխանցել է ՌԴ Քննչական կոմիտեին օմբուդսմենի խորհրդին կից հասարակական խորհրդի եզրակացությունը՝ Չեչնիայում գեյերի հետապնդումների իրավիճակի վերաբերյալ, որն ընդգրկում էր կոնկրետ զոհերի մասին տվյալներ։

Ի վերջո, Ռուսաստանի Դաշնության Հյուսիսային Կովկասի դաշնային օկրուգում Հատկապես կարևոր գործերի քննության գլխավոր վարչության կողմից սկսվել է նախաքննություն։ «Նովայա գազետա»-ի պնդմամբ՝ դրա առաջին արդյունքները հաստատել են լրագրողների վկայություններից մի քանիսը։

## 2018-2019 թվականների իրադարձություններ
2018 թվականի հուլիսին Պետերբուրգում փորձ է արվել առևանգել Չեչնիայի 20-ամյա բնակիչ Զելիմխան Ահմադովին, որը թաքնվում էր ազգականներից և հանրապետության ուժային կառույցներից՝ իր համասեռամոլության կասկածների պատճառով։ «Նովայա գազետայի» տվյալներով՝ Չեչնիայում ապրելու ընթացքում Ահմադովին բազմիցս ձերբակալել և ծեծի են ենթարկել՝ փորձելով նրանից ստանալ ընկերների կոնտակտները և գումար։ Ոստիկանները նրա ծնողներին հայտնել են, որ Զելիմխան ունի ոչ ավանդական սեռական կողմնորոշում։ Երիտասարդի խոսքերով՝ ազգականները ստիպել են իրեն կատարել «պատվո սպանություն»։

2019 թվականի հունվարի առաջին կեսին «Ռուսական ԼԳԲՏ ցանցը» տեղեկացրել է Չեչենական Հանրապետությունում համասեռամոլ տղամարդկանց և կանանց նկատմամբ նոր՝ ապօրինի հետապնդումների ալիքի մասին։ Իրավապաշտպանների տվյալներով՝ 2018 թվականի դեկտեմբերի վերջից առևանգվել է մոտ 40 մարդ, որոնցից առնվազն երկուսը սպանվել են։ Այլ աղբյուրների համաձայն՝ ուժայինները սպանել են առնվազն 20 մարդ։ Տուժողները, ովքեր անանուն հարցազրույցներ են տվել իրավապաշտպաններին և լրագրողներին, պատմում են, որ ոստիկանությունը սկսել է գործել առավել դաժան մեթոդներով՝ չթույլատրելու համասեռամոլների փախուստը հանրապետությունից։ Ավելի ուշ Չեչնիայի ղեկավարի մամուլի քարտուղար Ալվի Քարիմովը այս տեղեկությունները որակեց որպես սուտ՝ հավելելով, թե հրապարակման հեղինակները բավարար պատկերացում չունեն տեղի բնակիչների մտածելակերպի և հանրապետությունում ընդունված շփման ձևերի վերաբերյալ։

2019 թվականի փետրվարին մարդու իրավունքների հարցերով խորհրդի մի խումբ անդամներ նամակ են ուղղել Ռուսաստանի կառավարությանը՝ տեղեկացնելով Չեչնիայում ԼԳԲՏ համայնքի ներկայացուցիչների նկատմամբ ճնշումների նոր ալիքի մասին։ Հայտարարությունը ստորագրել են ՄԱԿ-ի յոթ փորձագետներ՝ ԱՄՆ-ից, Լատվիայից, Ֆրանսիայից, Կոստա Ռիկայից, Շվեյցարիայից և Խորվաթիայից։

2019 թվականի մայիսին ԱՄՆ-ն պատժամիջոցներ է սահմանել Ռոսգվարդիայի «Տերեկ» հատուկ ջոկատի նկատմամբ (որի բազան գտնվում է Չեչնիայում)՝ կապված գեյերի նկատմամբ արտադատարանական հաշվեհարդարների և խոշտանգումների հետ։

2019 թվականի սեպտեմբերին Չեչնիայի ղեկավար Ռամզան Քադիրովը հայտարարել է, որ տարածաշրջանի իշխանությունները բաց են Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի (ԵԽԽՎ) զեկուցողի հետ երկխոսության համար։ Սակայն, ըստ նրա, ԵԽԽՎ-ն և մի շարք այլ եվրոպական կազմակերպություններ «կենտրոնացել են Չեչնիայում ԼԳԲՏ համայնքի՝ «գոյություն չունեցող» խնդրի վրա»։ Նա հավելել է, որ այդ կառույցներն անվերապահ կողմնակալություն են դրսևորում Չեչնիայի վերաբերյալ հարցերի քննարկման ժամանակ և նպատակ ունեն վարկաբեկել հանրապետությունը։

## 2020 թվական
2022 թվականի հունվարի 20-ին 22-ամյա Ամինաթ Լորսանովան դիմել է Ռուսաստանի Դաշնության Քննչական կոմիտե՝ պահանջելով քրեական գործ հարուցել իր ծնողների, այն անձի՝ ով փորձել է «հեռացնել ջինին իրենից», ինչպես նաև «Բոևի անվան սահմանամերձ վիճակների կլինիկա» ՍՊԸ-ի բժիշկների նկատմամբ։ Նա պնդում է, որ 2018 թվականին երկու անգամ ապօրինաբար տեղափոխվել է հոգեբուժական հաստատություններ, որտեղ ենթարկվել է խոշտանգումների և բռնի բուժման։ Չեչնիայի Հանրապետության ազգային քաղաքականության, արտաքին կապերի, մամուլի և տեղեկատվության նախարար Ջամբուլաթ Ումարովը մեկնաբանել է այս դեպքը՝ այն անվանելով «հերթական աղմկահարույց հերյուրանք» և պնդել, թե ԼԳԲՏ համայնքների վերաբերյալ նման «անհեթեթ լուրեր» դիտավորությամբ շրջանառվում են մեդիա դաշտում։

«Ռուսաստանի ԼԳԲՏ ցանցի» տվյալներով՝ Գռոզնի քաղաքի Սթարոպրոմիսլովսկի շրջանի ոստիկանության բաժինը մերժել է Լորսանովայի՝ բռնի բուժման և բռնության վերաբերյալ բողոքի հիման վրա քրեական գործ հարուցելը։ Ըստ հրապարակված փաստաթղթերի՝ նշված գործով նախաքննությունը Չեչնիայում իրականացվել է ավելի քան մեկ ամիս առաջ, քան ներկայացվել է բուն դիմումը։

2020 թվականի մայիսին հրապարակվեց «Բարի գալուստ Չեչնիա» փաստագրական ֆիլմի թրեյլերը, որը պատմում է Չեչնիայում գեյերի խոշտանգումների մասին։ Նկարագրության մեջ նշվում է, որ ֆիլմը պատմում է մի խումբ ակտիվիստների մասին, ովքեր վտանգելով իրենց կյանքը՝ պայքարում են հանրապետությունում բնակվող ԼԳԲՏ անձանց նկատմամբ իրականացվող ճնշումների դեմ։ Ֆիլմի ռեժիսորն է ամերիկացի Դեյվիդ Ֆրանսը։ Մինչ HBO-ում ցուցադրությունը ֆիլմը ներկայացվել էր «Սանդենս» և Բեռլինի կինոփառատոններում։ Ֆիլմի հեռարձակումը HBO հեռուստաալիքով տեղի է ունեցել 2020 թվականի հունիսի 30-ին, իսկ հուլիսի 4-ին այն հրապարակվել է «YouTube» հարթակում։

2020 թվականի օգոստոսին «Բաց խոսակցություն...» հաղորդաշարի նոր թողարկումը՝ Կարեն Շահինյանի հետ, նվիրված էր HBO-ի ֆիլմի հեղինակների և հերոսների, տուժած չեչենների և Չեչնիայի հետ աշխատող անձանց հետ զրույցներին։ Թողարկման վերնագիրն էր «Չեչենական պատերազմը ԼԳԲՏ-ի դեմ»։

2020 թվականի սեպտեմբերին «Ռուսաստանի ԼԳԲՏ ցանցը» հաղորդում ներկայացրեց ՌԴ Քննչական կոմիտե՝ Գրոզնիի բիսեքսուալ բնակչուհու առևանգման մասին։ Մինչ այդ Չեչենական Հանրապետության ՆԳՆ-ից ստացվել էր ծանուցում, որ դիմումն արձանագրվել է գրանցամատյանում։

2020 թվականի սեպտեմբերին ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների հանձնաժողովը մի շարք հարցեր ներկայացրեց Ռուսաստանի կառավարությանը մարդու իրավունքների իրավիճակի վերաբերյալ՝ այդ թվում Չեչնիայում ԼԳԲՏ անձանց խոշտանգումների և «պատվով սպանությունների» վերաբերյալ։

2020 թվականի դեկտեմբերին Մեծ Բրիտանիայի իշխանությունները կիրառեցին անհատական պատժամիջոցներ Ռուսաստանի երեք քաղաքական գործիչների նկատմամբ՝ Չեչենական Հանրապետությունում ոչ ավանդական սեռական կողմնորոշում ունեցող անձանց նկատմամբ իբր իրականացված խոշտանգումների և մարդու իրավունքների խախտումների հիմքով։ Այդ մասին նշված է Միացյալ Թագավորության Արտաքին գործերի նախարարության հայտարարության մեջ։

Մեծ Բրիտանիայից հետո նաև ԱՄՆ-ն սահմանեց նոր անհատական պատժամիջոցներ Չեչենական Հանրապետության ղեկավարության նկատմամբ։ ԱՄՆ ֆինանսների նախարարությունը պատժամիջոցներ կիրառեց ինչպես Ռամզան Քադիրովի՝ հայտնի իր հոմոֆոբ հռետորաբանությամբ, այնպես էլ մի շարք կազմակերպությունների նկատմամբ, որոնք ըստ նախարարության՝ ապահովում են նրա եկամուտը։ ԱՄՆ ֆինանսների նախարարության կարծիքով՝ Քադիրովը և նրա կազմակերպությունը՝ «Քադիրովցիները», որոնք հանդիսանում են ազգային գվարդիայի կազմում գործող հատուկ գումարտակ, առնչություն ունեն մի շարք լուրջ հանցագործությունների հետ։ Դրանք ներառում են քաղաքական գործիչ Բորիս Նեմցովի սպանությունը, ոչ ավանդական սեռական կողմնորոշում ունեցող անձանց առևանգումները և խոշտանգումները, լրագրողների ու ակտիվիստների ձերբակալությունները, ինչպես նաև խղճի, հավաքների և կարծիքի արտահայտման ազատության խախտումները։ Ի պատասխան այդ գործողություններին՝ Ռուսաստանի Դաշնության Արտաքին գործերի նախարարությունը հայտարարեց, որ Վաշինգտոնի սահմանած պատժամիջոցները «հորինված են» և «ապացույցներից զուրկ»։

## 2021 թվական
2021 թվականի մարտի 22-ին Եվրոպական միությունը սահմանել է սանկցիաներ 11 անձի և 4 կազմակերպության նկատմամբ՝ մարդու իրավունքների խախտումների համար աշխարհում։ Սանկցիոն ցուցակում ընդգրկվել են Չեչենական Հանրապետության Արգուն քաղաքի նախկին ոստիկանապետ Այուբ Քաթաևը, ինչպես նաև Չեչնիայի կառավարության փոխվարչապետ և «Տերեք» հատուկ նշանակության ջոկատի հրամանատար Աբուզաիդ Վիսմուրադովը։ Նշված պաշտոնյաները մեղադրվում են հանրապետությունում ԼԳԲՏ անձանց հետապնդումների, խոշտանգումների և արտադատարանական սպանությունների մեջ ներգրավված լինելու մեջ։

«Ռուսաստանի ԼԳԲՏ ցանցը» հրապարակել է Ռուսաստանի Կովկասյան տարածաշրջանում ԼԳԲՏ անձանց ցեղասպանությունից փրկելու չորսամյա նախաձեռնության արդյունքները։ Տվյալները ներկայացվել են հետևյալ կերպ․

* ակտիվիստների օգնությամբ 194 անձ լքել է Չեչնիան, որոնց մեծ մասը հետագայում հեռացել են Ռուսաստանից։
* 3 բողոք ներկայացվել է մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան։
* 5 գործ գտնվում է ընթացքի մեջ՝ ինչպես ազգային, այնպես էլ միջազգային մակարդակներում։ Դրանք են՝ Մաքսիմ Լապունովի, Արբի Ալթեմիրովայի, Ամինատ Լորսանովայի, Սալեխ Մագամադովի և Իսմայիլ Իսաևի գործերը, ինչպես նաև մեկ անձի գործ, որի անունը չի հրապարակվում։
* Ակտիվիստները ստացել են ավելի քան 1000 սպառնալիք։
* ԼԳԲՏ+ իրավունքների պաշտպանության ուղղությամբ իրենց գործունեության համար ակտիվիստները ստացել են 7 միջազգային մրցանակ։
* Աշխարհի տարբեր երկրներից Լապունովի աջակցությամբ ուղարկվել է ավելի քան 300 բացիկ, ով եղել է առաջին զոհը, ով հրապարակայնորեն հայտնել է իր անունը՝ որպես խոշտանգումների ենթարկված անձ։
* 2018 թվականին գործարկվել են ԵԱՀԿ-ի Վիեննայի և այնուհետև Մոսկվայի մեխանիզմները։ Անկախ հետաքննության արդյունքում հաստատվել է Չեչնիայում ԼԳԲՏ անձանց զանգվածային հետապնդումների փաստը, որը շարունակվում է հերքվել Ռուսաստանի իշխանությունների կողմից։
2021 թվականի ապրիլին Գերմանիայի Սահմանադրական իրավունքների և մարդու իրավունքների եվրոպական կենտրոնը (ECCHR) և «Ռուսաստանի ԼԳԲՏ ցանցը» ոչ կառավարական կազմակերպությունը քրեական հայց ներկայացրին ԳԴՀ (Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության) դատարան՝ Չեչնիայի ղեկավար Ռամզան Քադիրովի հինգ կողմնակիցների դեմ։ Հայցը մեղադրում է այդ պաշտոնյաներին առնվազն 150 անձի՝ սեռական կողմնորոշման և գենդերային ինքնության հիմքով հետապնդումների, ապօրինի ձերբակալությունների, խոշտանգումների, բռնաբարությունների և սպանության հարկադրանքի մեջ։

2021 թվականի հունիսին լայն արձագանք ստացավ Հալիմաթ Թարամովայի առևանգման դեպքը։ Մայիսի 28-ին Թարամովան փախել էր տնից և օգնության համար դիմել «Ռուսաստանի ԼԳԲՏ ցանցին»։ Ըստ նրա ընկերուհի Աննա Մանիլովայի՝ տանը Թարամովան ենթարկվել էր սպառնալիքների և բռնության՝ իր ոչ ավանդական սեռական կողմնորոշման և ամուսնալուծվելու ցանկության համար։ Նրան զրկել էին կապից և արգելել շփվել արտաքին աշխարհի հետ։ Հունիսի 6-ին *1ADAT* հեռագրային ալիքը հրապարակեց տեսաուղերձ, որտեղ Թարամովան պնդում էր, թե ինքը սեփական նախաձեռնությամբ է հեռացել տնից՝ բռնությունների պատճառով, և կոչ էր անում չհայտարարել իրեն որոնման մեջ։ Չնայած դրան՝ հունիսի 11-ին ոստիկանությունը ներխուժել է ճգնաժամային կացարան («շելթերներ»  ― ապաստան) և ձերբակալել այնտեղ գտնվող աղջիկներին։ Թարամովային ընկերուհու հետ տեղափոխել են Մախաչկալայի Լենինյան շրջանի ՆԳՆ, որտեղից մի քանի ժամ անց նրան հանձնել են քաղաքացիական հագուստով անձանց, որոնք ժամանել էին չեչենական համարանիշերով ջիփերով։ Հունիսի 14-ին Չեչնիայի պետական հեռուստաընկերությունը հրապարակեց Թարամովայի տնից վերցված հարցազրույց, որտեղ վերջինս պնդում էր, թե իր իրավունքները չեն խախտվում և ինքն իրեն ԼԳԲՏ չի համարում։

2021 թվականի սեպտեմբերին ԱՄՆ նախագահ Ջո Բայդենը ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում իր ելույթի ժամանակ կոչ արեց միջազգային հանրությանը պաշտպանել ԼԳԲՏ անձանց՝ «Չեչնիայից մինչև Կամերուն»։ Ի պատասխան՝ Ռամզան Քադիրովը քննադատեց Բայդենի հայտարարությունները՝ դրանք կոչելով «*տարօրինակ և անհեթեթ*»։

2021 թվականի հոկտեմբերին Չեչնիայի քննչական կոմիտեն հրաժարվեց քրեական գործ հարուցել Սալեխ Մագամադովի և Իսմայիլ Իսաևի կողմից ներկայացված խոշտանգումների վերաբերյալ բողոքների հիման վրա։ Երկու երիտասարդները 2021 թվականի փետրվարին ուժային կառույցների կողմից տեղափոխվել էին Նիժնի Նովգորոդից Չեչնիա։

## 2022 թվական
2022 թվականի փետրվարի սկզբին ռուսերեն լեզվով գործող Meduza ինտերնետային պարբերականը իր կայքում հրապարակել է հոդված-մենախոսություն՝ նվիրված Սալեխ Մագամադովի և Իսմայիլ Իսաևի՝ միասեռական եղբայրների մոր պատմությանը, ովքեր ենթարկվել են առևանգման։

Փետրվարի 4-ին «Նովայա գազետա» պարբերականի լրագրողուհին, որը հեղինակել է Չեչենական Հանրապետությունում գեյ անձանց հետապնդման վերաբերյալ հետաքննական հոդվածը, հայտարարել է, որ Չեչեն ղեկավարության կողմից հնչած սպառնալիքներից հետո որոշել է ժամանակավորապես լքել Ռուսաստանի տարածքը։

2022 թվականի փետրվարին հայտնի է դարձել, որ Չեչնիայի դատախազությունը պահանջել է ազատազրկման ժամկետներ՝ համապատասխանաբար 8,5 տարի Սալեխ Մագամադովի և 6,5 տարի Իսմայիլ Իսաևի համար, ովքեր նախկինում առևանգվել էին Նիժնի Նովգորոդում։

Ավելի քան 100,000 մարդ ստորագրել է դիմում՝ ուղղված Ջո Բայդենին՝ միջամտելու Մագամադովի և Իսաևի գործին։ Դիմումը տեղադրված է եղել միջազգային *All Out* հարթակում, որը զբաղվում է ԼԳԲՏ+ անձանց իրավունքների պաշտպանությամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 
* 
* Резолюция ПАСЕ № 2230 (2018) «Преследование ЛГБТИ в Чечне (Россия)», 2018
* Доклад по России (Чечне) докладчика ОБСЕ В. Бенедека, 2018

Կատեգորիա:ԼԳԲՏ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:ԼԳԲՏ իրավունքներ
Կատեգորիա:ԼԳԲՏ իրավունքներ ըստ երկրի
Կատեգորիա:ԼԳԲՏ իրավունքները Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Հոմոֆոբիա
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքները Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտում
Կատեգորիա:Միասեռականություն և իսլամ
Կատեգորիա:Չեչնիա
Կատեգորիա:Չեչնիայում ԼԳԲՏ իրավունքներ