Հաշմանդամների տուն (Փարիզ)

**Հաշմանդամների տուն** (), կառուցվել է Լյուդովիկոս XIV-ի օրոք՝ որպես կացարան և հիվանդանոց ծեր և հաշմանդամ դարձած զինվորականների համար։ Գտնվում է Փարիզի պատմական մասի ամենակենտրոնում, ներկայում այս շենքում Ֆրանսիական ռազմական թանգարանն է (*Musée de l'Armée*)։ Հաշմանդամների տունը փարիզյան հուշարձան է, որը գտնվում է 7-րդ թաղամասում, որի կառուցումը պատվիրվել է Լյուդովիկոս XIV-ի կողմից 1670 թվականի փետրվարի 24-ի թագավորական հրամանագրով՝ իր բանակի հաշմանդամներին տեղավորելու համար։ Հավատարիմ մնալով այս առաքելությանը, այն ունի նաև Հաշմանդամների տաճարը, մի քանի թանգարաններ և ռազմական նեկրոպոլիս, ներառյալ Նապոլեոն I-ի դամբարանը: Բարձրագույն ռազմական իշխանությունների նստավայրը, ինչպիսին Փարիզի ռազմական նահանգապետն է, այն նաև միավորում է մի շարք կազմակերպություններ՝ նվիրված վետերանների հիշատակին և վիրավոր զինվորների աջակցությանը:

Այս հսկայական ճարտարապետական ​​համալիրը, որը նախագծվել է Լիբերալ Բրուանի և Ժյուլ Հարդուեն-Մանսարի կողմից, ֆրանսիական դասական ճարտարապետության կարևորագույն գլուխգործոցներից է: Մինչև 1860 թվականը այն գտնվում էր «հին» 10-րդ թաղամասում, հետևաբար զինվորների մահվան դեպքերի գրանցումը մայրաքաղաքի «վերակազմավորված քաղաքացիական կարգավիճակում», որը կարելի է գտնել տարբեր տվյալների բազաներում:

## Դիզայն
Ի սկզբանե նախատեսված էր միայն մի շարք զորանոցներ, սակայն թագավոր Լյուդովիկոս XIV-ն ընտրեց ճարտարապետ Լիբերալ Բրուանտի նախագիծը, որը բաղկացած էր մեծ, տպավորիչ շինությունից՝ թագավորական բակով և եկեղեցիով։ Այնուհետև հաշմանդամների հյուրանոցը ներառում էր եկեղեցին, գործարանը (համազգեստի պատրաստում և տպագրություն), հոսփիսը («ծերանոցը») և զինվորական հիվանդանոցը։ Սկզբնական սեմինարները արագորեն լքվեցին՝ լրացուցիչ քնելու սենյակներ ստեղծելու համար:

## Պատմություն
Լյուդովիկոս XIV թագավորը, ինչպես իր նախորդները՝ Հենրի II-ը, Հենրի III-ը, Հենրի IV-ը, ցանկանում էր օգնություն տրամադրել իր բանակի հաշմանդամ զինվորներին, որպեսզի «նրանք, ովքեր վտանգել են իրենց կյանքը և չեն խնայել իրենց արյունը ի պաշտպանություն միապետության (…) իրեն կյանքի մնացյալ օրերը անցկացնեն հանգստության մեջ» ասվում է 1670 թվականի մարտի 12-ի հրովարտակում։

1670 թվականի Լյուդովիկոս XIV թագավորը նախաձեռնում է մի նախագիծ, որի համաձայն պետք է կառուցվեր տուն և հիվանդանոց ծեր և տկար նախկին զինվորների համար։ Հաշմանդամների տան ճարտարապետը Լիբերալ Բրուանն էր։ Ընտրված վայրը արվարձանային հարթավայր Գրենելն էր։ Երբ 1676 թվականին ավարտվում է այս ընդարձակ նախագծի իրականացումը, շինության դիմացի գետը 196 մ էր, և համալիրում կար տասնհինգ պուրակ, որոնցից ամենամեծը Պատվո պուրակն էր` նախատեսված ռազմական շքերթների համար։ Հետագայում վետերանների համար մատուռի կարիք զգացվեց։ Ժյուլ Արդուեն-Մանսարը օգնում է արդեն ծերացած Բրուանին, և մատուռի կառուցումն ավարտվում է 1679 թվականին։ Այս մատուռը հայտնի է Սուրբ Լուի տաճար անվամբ։

Հաշմանդամների տունը Ֆրանսիայի պատմության կարևորագույն իրադարձությունների վայրն է եղել` շնորհիվ իր տեղակայման։ 1789 թվականի հուլիսի 14-ին փարիզցի ջարդարարները գրոհում են Հաշմանդամների տունը, գրավում են նկուղները, որտեղ պահվում էին թնդանոթներ և հրացաններ։ Նույն օրը` ավելի ուշ, նրանք գրավում են Բաստիլը։
1840 թվականին մեծ ծիսակատարությամբ Հաշմանդամների տանը թաղվում է Նապոլեոնը։

1894 թվականին Գենշտաբում հայտնաբերվում է խիստ գաղտնի փաստաթուղթ, որը Փարիզում փոխանցվել էր գերմանական ուժերին։ Գրության մեջ ճանաչում են կապիտան Ալֆրեդ Դրեյֆուսի ձեռագիրը, և դատարանը նրան ցմահ ազատազրկման է դատապարտում։ 1894 թվականի դեկտեմբերին նրան հրապարակայնորեն նվաստացնում են Հաշմանդմաների տան գլխավոր մասնաշենքի առաջ։ Սակայն 1906 թվականին դատարանը արդարացնում է նրան, և նույն թվականին Հաշմանդամների տան պուրակներից մեկում տեղի է ունենում նրա ազատ արձակման արարողությունը։ Դրեյֆուսը վերադառնում է ծառայության, նրան տալիս են մայորի կոչում, սակայն բանտում ձեռք բերած առողջական խնդիրների պատճառով նա հրաժարական է տալիս։

Մինչ 20-րդ դարի առաջին կեսերը շենքն օգտագործվում էր որպես ծերանոց և հիվանդանոց վետերանների համար։ 1872 թվականին շինության ներսում տեղադրվում է Հրետանու թանգարանը (), իսկ 1896 թվականին՝ Ռազմական պատմական թանգարանը (): 1905 թվականին երկու շինությունները միացվում են և վերանվանվում Ռազմական թանգարան (): Միևնույն ժամանակ վետերանները տեղափոխվում են Փարիզից դուրս` դեպի ավելի փոքր կենտրոններ։

1872 թվականից հետո Հաշմանդամների տանն ապրելու համար պարտադիր պայման դարձավ, որ վետերանները քսան և ավելի տարիներ զինվորական ծառայություն մատուցած լինեն։ Սրա նպատակն այն էր, որ կրճատվեր վետերանների քանակը, քանի որ շինությունն այլևս չէր բավականացնում։ Ժամանակակից համալիրն այժմ կարող է ապահովել մոտ հարյուր տարեց կամ անաշխատունակ նախկին զինվորների։

2018 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Հաշմանդամների տանը տեղի է ունեցել ֆրանսահայ աշխարհահռչակ շանսոնյե և դերասան Շառլ Ազնավուրի հրաժեշտի հոգեհանգստյան արարողությունը։

## Արքայության ավարտ
Երկուշաբթի, 1789 թվականի հուլիսի 13-ին, գիշերը, Փարիզում բարիկադները բարձրացվեցին: Բարոն Պիեռ-Վիկտոր դե Բեզենվալը, թագավորի բանակի գեներալ-լեյտենանտ և Շվեյցարիայի գվարդիայի գնդի գնդապետը, պատասխանատու էր քաղաքը պաշտպանելու համար, բայց սպառնալիքի առաջ կանգնելով՝ նա և իր զորքերը նահանջեցին Մարսի դաշտում գտնվող իր ճամբարը: Ամբոխը զինվել է փայտերով և աստիճանաբար թալանել Սեն-Լազար մենաստանը։ Նահանգապետ Շառլ Ֆրանսուա դե Վիրո դը Սոմբրեյը, որը պատասխանատու էր հաշմանդամների համար, գիտեր, որ այս մթնոլորտը տարածվել է իր հաստատության շարքերում: Կոմս Սեն Ժերմենի՝ Լյուդովիկոս XVI-ի պատերազմի նախարարի ոչ հանրաճանաչ բարեփոխումները օտարացրին թագավորական նահանգապետին և նրա գլխավոր շտաբին։ Հաշմանդամների մեջ մասոնական օթյակների մոտ լինելը և ամերիկյան հեղափոխության ժամանակ Լաֆայետի արշավախմբից փրկված ֆրանսիացի զինվորների հետ համակեցությունը հանգեցրեց հեղափոխական շարժման նկատմամբ համակրանքի աճին:

Հաջորդ օրը՝ 1789 թվականի հուլիսի 14-ին, առավոտյան ժամը յոթին, ընտրողների մշտական ​​հանձնաժողովը, նստած քաղաքապետարանի մոտ, ուղարկեց Էթիս դե Կորնիին՝ Քինգի փաստաբանին, պահանջելու հաշմանդամների մոտ պահվող զենքերը։ Նա  գալիս է ժամը իննին՝ իր զինված ուղեկցությամբ։ Մարզպետը, ունենալով միայն իր պահակախումբը և հրետանու վաշտը, հրաժարվեց զենքերը հանձնել առանց թագավորի պաշտոնական հրամանի։ Արդեն նախօրեին երեկոյան նա ստացել էր ժողովրդին զենք տրամադրելու խնդրանքը։ Այնուհետև նա հասկացավ այս պաշարի հետաքրքրությունը ամբոխի համար և աշխատեցրեց 20 հաշմանդամի՝ հանելու մուրճերը հրացաններից և այդպիսով դրանք անօգտագործելի դարձնելու համար: Բայց դրանք հետաձգվեցին՝ հավանաբար հեղափոխական ակցիային աջակցելու համար, և գաղափարը լքվեց։

Գնդացրորդներին հրամայվել է կրակել ամբոխի վրա, սակայն ոչ մի կրակոց չի լսվել։ Հաշմանդամներն իրենք են բացում դարպասները. Հաշմանդամների գրոհը թույլ տվեց ամբոխին վերականգնել 32000 հրացան և 27 թնդանոթ, որոնք կօգտագործվեին Բաստիլի գրոհի ժամանակ։

1789 թվականի հուլիսի 15-ին Սոմբրեյը չկարողացավ հանգստացնել իր մարդկանց։ Այնուհետեւ նա հրաժարական տվեց, ինչը մերժվեց թագավորի կողմից, ով խնդրեց նրան սպասել, մինչեւ Համագումարը որոշում կայացնի հաստատության ճակատագրի վերաբերյալ։ Գործը շատ ավելի ուշ՝ 1791 թվականին, կուսումնասիրվի Հիմնադիր ժողովի կողմից՝ գործը վստահելով Էդմոն Լուի Ալեքսիս Դյուբուա-Կրանսին, վերջինս արդեն ղեկավարում էր բանակի վերակազմավորման գործը։ Նա ցանկանում է, որ հյուրանոցը փակվի՝ գումար խնայելու և ամբողջ երկրում սփռված 30000 հաշմանդամ զինվորների աշխատավարձը բարձրացնելու համար։ Այնուհետև հիվանդները կբաժանվեն 83 «Հայրենիքի հոսփիսների» միջև, որոնք Հիմնադիր խորհրդարանը փորձում է ստեղծել: Շենքը կվաճառվի Փարիզի քաղաքապետարանին, որն այնուհետ կարող է այն կրկին օգտագործել որպես բանտ: Նախագիծը քննարկվեց, հաշմանդամներն իրենք բաժանվեցին, հայր Ժան-Սիֆրեյն Մորին հաստատության փակման գաղափարի ամենամեծ քննադատներից մեկն էր, որը նա համարում էր «օրինակ ողջ Եվրոպայի համար»:

Ապրիլի 30-ին,հիմնադիր խորհրդարանը որոշեց պահպանել շենքը և դրա կարգավիճակը, սակայն նոր անվանմամբ՝ «ազգային հյուրանոց հաշմանդամ զինվորների համար», որը պետք է լիներ Փարիզի դեպարտամենտի ընտրովի հանձնաժողովի պատասխանատվությունը։ Այս նոր կարգավիճակը վիճարկվեց որոշ անձնակազմի կողմից (ի թիվս այլոց՝ Բաստիլի գրոհի հերոս Կորդյեն և հիվանդանոցի վարիչ այրի Պիատը) և վերջնականապես չեղարկվեց 1794 թվականի մայիսի 15-ին, այնուհետև փոխարինվեց Յակոբիններից կազմված հեղափոխական գործակալությամբ։

1794 թվականի հունիսի 17-ին Սոմբրեյը կձերբակալվի, որին սխալմամբ կախաղանի  կենթարկեն իր որդու՝ Ստանիսլասի հետ: Այդ ժամանակից ի վեր հյուրանոցն արդեն բազմիցս կողոպտվել է, թագավորական խորհրդանիշներն ու կրոնական խորհրդանիշները ջարդվել են, բակերը վերանվանվել են: Լյուդովիկոս XIV-ի խորհրդանիշն այսպիսով ենթարկվել է հեղափոխության բարկությանը: Այնուամենայնիվ, 1792 թվականի ապրիլի 20-ին Ավստրիայի դեմ պատերազմ հայտարարելով, հեղափոխական կառավարությունն այլևս չվարանեց դիմել իր նախկին զինվորներին։ Հաշմանդամներին ներկայացվեցին թշնամու զինանշանները, հաստատությունը ղեկավարելու համար նշանակվեցին ուժեղ տղամարդիկ, օրինակ՝ Լուի-Ադրիեն Բրիս դե Մոնտինին, որոնց աջակցում էին գեներալ Դյումենիլը և դիվիզիայի գեներալ Ժան-Ֆրանսուա Բերյուերը: Ժամանակի ընթացքում հաստատությունը նորից գտավ իր նշանակությունը։ Իտալական արշավի վիրավորներն արդեն միայն  խոսում են երիտասարդ գեներալ Նապոլեոն Բոնապարտից։

## Նապոլեոնյան շրջադարձ
Վերանվանվել է հաշմանդամ զինվորների ազգային հյուրանոց, այն սպառնում էր անհետանալ, սակայն երիտասարդ գեներալը երբեք չդադարեց սերտ հարաբերություններ պահպանել հաշմանդամների հետ: Նրա համար սկզբնական շրջանում դա իրեն լեգիտիմացնելու, զինվորների սրտերը շահելու միջոց էր։ 1800 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Հաշմանդամների մոտ տեղի ունեցավ Հանրապետության հիմնադրման տարեդարձը՝ Առաջին հյուպատոսի գլխավորությամբ։ Նրա եղբոր՝ Լյուսիեն Բոնապարտի հնչեցրած խոսքը ներխուժեց հին զինվորների ազգային ոգին։ 1800 թվականի դեկտեմբերի 24-ին Բոնապարտի՝ օպերա այցելության ժամանակ, Կադուդալի գլխավորած դավադրությունը պայթեցրեց ռումբը, հաշմանդամ զինվորները անմիջապես հայտնեցին իրենց աջակցությունն ու ցանկությունները ապագայի համար։ 1804 թվականի մայիսի 18-ի սենատի կոնսուլտումի հայտարարությամբ, որը հռչակում էր կայսրությունը, հին հեղափոխականները անհանգստացան։ Այսպիսով, Նապոլեոնը խորամանկ էր և Բաստիլի գրավման տարեդարձը տեղափոխեց հաջորդ օր՝ կիրակի, հանգստյան օր։ Խաբեությունը կայանում է նրանում, որ նա միաժամանակ նոր արարողություն է պատրաստում, որը նույնպես տեղի կունենա Հաշմանդամների տանը։ Այսպես, 1804 թվականի հուլիսի 15-ին Հաշմանդամների մատուռում տեղի ունեցավ շքեղ պաշտոնական արարողություն՝ Նապոլեոնի կողմից Պատվո լեգեոնի շքանշանների առաջին հանձնումը վաստակաշատ սպաներին։

Արարողությունը պլանավորված է միլիմետրի վրա։ Ժոզեֆինան, նրա հարսները և նրա սպասող տիկինները նախորդում էին Բոնապարտին, ով կեսօրին լքեց Թյուիլերի քաղաքը, նստած առատորեն լծված ձիու վրա: Նրան ուղեկցում են իր մարշալները, օգնականները, գնդապետները, իր պահակախմբի գեներալներն ու մեծ սպաները և շրջապատված զինվորների անվերջանալի շարքով, որոնք ուղեկցում են նրան մինչև գմբեթի մուտքը։ Նրան դիմավորելու եկան նոր նահանգապետը, գեներալ-սենատոր Սերյուրիեն և կարդինալ Դե Բելլոյը, իսկ Նապոլեոնը երգչախմբում զբաղեցրեց նրա տեղը գահին։ 1706 թվականին Լյուդովիկոս XIV-ի երդմնակալությունից ի վեր հուշարձանն այդպիսի փառք չէր ստացել։ Բարձրաստիճան զինվորականներ, հոգևորականներ և մեծ գիտնականներ պայքարում են լավագույն աթոռների համար, իսկ Պոլիտեխնիկի ուսանողներն ու հաշմանդամները, նստած սպիտակեղենի վրա, դիտում են այս գեղեցիկ տեսարանը:

Ելույթներից հետո գալիս է զարդարանքների ժամանակը։ Ինքը՝ Նապոլեոնը, Պատվո լեգեոնի շքանշանը ստացել է իր թոռից և եղբորորդուց՝ արքայազն Լուիից, սակայն վերջինս դա հանել է իր սովորությունից և նախընտրել է զարդարել կարդինալ Ջովանի Բատիստա Կապրարային։ Ազնվական ժեստը գրավում է ամբոխի համակրանքը։ Նապոլեոնի ոտքերի մոտ երկու ավազան կա, որոնցից մեկը պարունակում է ոսկե լեգեոններ մեծ սպաների, հրամանատարների և սպաների համար, մյուսը՝ արծաթը՝ ասպետների համար, նա սկսում է բաշխումը խաչերը յուրաքանչյուրի կրծքին ամրացնելով: Այնտեղ մենք գտնում ենք փայլուն զինվորների՝ Կելլերմանը, Օուդինոտին,Սուչեթին,Մարմոնտին, բայց նաև կարդինալների, ինչպիսիք են Բելլոյը կամ Ֆեշը, գիտնականների, ինչպիսիք են Մոնգը, Պոլիտեխնիկի հիմնադիրը, քիմիկոս Բերթոլեն, աստղագետներ Լալանդը, Կասինին կամ Մեչեյնը, վիրաբույժ Պելլետանը, ուսյալ խոհարարները, նախկին բժշկուհիները, բազմաթիվ այլ աշխատողներ։ Նրանցից յուրաքանչյուրին նա անդրադառնում է նրանց վնասվածքներին, նրանց աշխատանքին, նրանց ընդհանուր հիշողություններին։

Մինչ նրա եղբայրը՝ Լյուսիեն Բոնապարտը, երազում էր մեծ ռազմական նեկրոպոլիսի մասին, Նապոլեոնը մերժեց այդ ծրագրերը, քանի որ դրանք այնքան մեծ չէին, որ մրցակցեն Լյուդովիկոս XIV-ի աշխատանքին: Նա նախընտրում է հոգ տանել Հաստատության գործունեության, ինչպես նաև նրա հեղինակության մասին։ Նա ջնջում է Ֆրանսիական հեղափոխության կողմից արձանների դեգրադացիայի հետ կապված բոլոր վատ վերաբերմունքը, և այդպիսով նա խնդրում է Պիեռ Կարտելիեին վերականգնել Լյուդովիկոս XIV-ի ձիասպորտի արձանը, որը քանդակել է Նիկոլա Կուստուի պատվո դռան բարձր ռելիեֆը:

1807 թվականի մայիսի 17-ին կայսրը մեծ շուքով դրեց Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ II-ի սուրը, որը ձեռք էր բերել 1806 թվականի հոկտեմբերի 25-ին Պոտսդամի ճակատամարտում նրա հաղթանակից հետո։ Նապոլեոնը մի քանի անգամ գնում էր լսելու իր նախկին զինակիցների բողոքները։ 1811 թվականի մարտի 25-ին նա հյուրանոցին այն ժամանակ տրամադրեց 6 միլիոն ֆրանկ բյուջե։ Առաջին կայսրությունը իսկական ոսկե դար էր հաշմանդամների համար:

## Նապոլեոնի մահից մինչև մեր օրեր
1814 թվականին հաշմանդամները վերանվանվեցին «Հաշմանդամների թագավորական հյուրանոց», սակայն բոնապարտիստ զինվորների սրտերում նրանք մնացին իրենց հերոսի խորհրդանշական վայրը։ Չարլզ X-ի անկումից և Լուի-Ֆիլիպ I-ի գահակալությունից հետո բոնապարտիստներն ազատ էին դրսևորելու իրենց հավատարմությունը, և մոխրի վերադարձի հարցը կարող էր բարձրացվել: Վիկտոր Հյուգոն և Ալեքսանդր Դյուման կոչ արեցին այս վերադարձին: Վերջապես, Ադոլֆ Թիերսն էր, ով վեհաժողովում կարողացավ շրջել բանավեճը: Մոխրի վերադարձը նրան թվում է հզոր Ֆրանսիայի վերադարձի գեղեցիկ խորհրդանիշ։

Եթե ​​Լուի-Ֆիլիպ I-ը չցանկացավ, ապա նրա որդին՝ Օռլեանի դուքսը, ոգևորված էր։ 1840 թվականի մայիսի 1-ին՝ Սենթ Լուի-Ֆիլիպի օրը, նա ընդունեց Ադոլֆ Թիերսի խնդրանքը։ Այնուհետև Ներքին գործերի նախարար Շառլ դե Ռեմուսատը Վեհաժողովից մեկ միլիոն ֆրանկ վարկ խնդրեց՝ աճյունների վերադարձը և գերեզմանի կառուցումը ֆինանսավորելու համար, որի տեղն արդեն նշանակված էր՝ «Անվավերներ», որոնք արդեն ընտրել էր հենց Նապոլեոնը: Երբ վեհաժողովից պահանջված երկրորդ միլիոնը մերժվեց մամուլը կատաղեց, ռոյալիստները դա ընկալեցին որպես վիրավորանք, հանրապետականները որպես հսկայական գումար, բոնապարտիստները որպես բնական ծախս: Ջոինվիլի արքայազնը պատասխանատու էր Գեղեցիկ հավի և Սիրվածի վրա 1840 թվականի հուլիսի 7-ին Թուլոնից տեղափոխելու համար, վերադառնալով 1840 թվականի նոյեմբերի 30-ին Շերբուրգ:

1871թ.-ից, Երրորդ Հանրապետության օրոք, հյուրանոցը արագորեն ստանձնեց թանգարանային գործառույթ, 1872թ. հրետանու թանգարան և 1896թ. բանակների պատմական թանգարան, 1905թ.-ին միավորվեցին բանակի թանգարանում: 1896թ.-ին հյուրանոցում ընդամենը մոտ քառասուն հաշմանդամ կար:

Տարբեր դեկորացիաներ ժամանակավոր գոյություն ունեին, բացի 1870-1970 թվականներին Էսպլանադայի բակում տեղադրված Եվգենի դը Բոհարնեի արձանից, մարշալ Լեկլերի տանկերից, Գայնեմերի ինքնաթիռից և 20-րդ դարի ռազմական պատմության բազմաթիվ այլ վկաներից, մենք կարող ենք առանձնահատուկ կերպով նշել Ֆրանսիայի նկարիչների մեծ նկարների ծագումը, սկսվել է Երկրորդ կայսրության օրոք և այդպես էլ չավարտվեց: Վերականգնվել են 1913 թվականին, դրանք վերջնականապես ջնջվել են 20-րդ դարավերջի վերականգնումներով։

Գլխավոր բակում գտնվող Նապոլեոնի լիամետրաժ արձանը շրջադարձ է ապրել։ Լուի-Ֆիլիպի պատվերով քանդակագործ Շառլ Էմիլ Սյուրը տեղադրվել է Վանդոմ սյունակի վերևում 1833 թվականին, այն Նապոլեոն III-ի օրոք փոխարինվել է արձանով, որը համարվում է ավելի արժանապատիվ Նապոլեոնգային, որը ներկայացնում է ավելի արժանապատիվ, ավելի արժանապատիվ Կասետոնին: Հենց այս արձանը պիտի քանդվեր Փարիզի կոմունայի կողմից։

Միևնույն ժամանակ, Սյուրի արձանը տեղադրվում է Կուրբիվուայի շրջանաձև խաչմերուկում, որը գտնվում է արևմտյան Փարիզի պատմական առանցքի վրա։ Երկրորդ կայսրության անկման ժամանակ այն չեղարկվեց փարիզցիների կողմից, ովքեր հավատացին այն լուրերին, թե պրուսացիները ցանկանում էին կապել դրա վզից և քարշ տալ մայրաքաղաքի փողոցներով: 1870-ին պրուսացիներից և 1871-ին՝ Կոմունայից փախչելու համար հաշմանդամների մոտ, այն տեղադրվեց Սենայի վրա գտնվող բեռնատարի վրա, բայց այն ընկավ ջուրը: Մի խոսակցություն պնդում էր, որ բրոնզե գլուխը մարմնից անջատվել է անկման ժամանակ և որ ներկայիս գլուխը բնօրինակը չէ: Նա փրկվել է 1876 թվականին և տեղավորվել հաշմանդամների պահուստում։ Վերականգնվել է բանակի ընկերների միության թանգարանի նախաձեռնությամբ, այն գտել է իր ներկայիս վայրը Լես Ինվալիդում 1911 թվականի մարտի 11-ին ։ Կուրբեվոյում այն ​​փոխարինվել է «Փարիզի պաշտպանություն» քանդակագործական խմբով, որը բացվել է 1883 թվականին։

## Հաշմանդամների գմբեթ
Գետնի վրա գտնվող շենքի ընդհանուր հատակագիծը, Ժյուլ Հարդուեն-Մանսարտի կողմից, պարզ է՝ հունական խաչ՝ գրված քառակուսի հատակագծով։ Արտաքին ճակատներից յուրաքանչյուրը կազմված է երկու վերադրված կարգերից, որոնք ընդգծված են եռանկյունաձև ֆրոնտոնով ծածկված շքամուտքով: Այն պսակված է գմբեթով, որի գագաթնակետն է 90 մետրը , որի գագաթը լապտեր է, որի ընդհանուր բարձրությունը հասնում է 107 մետրի (351 ոտնաչափ): Գմբեթը տեղադրված է բարձր պատուհաններով զարդարված երկհարկանի թմբուկի վրա։ Հենց այս մակարդակում նկատելիորեն զարգանում է ճարտարապետության շատ մեծ «դասական» խստությունը, որքան բարձրանում ես, ձևերը բարդանում են, գետնին քառակուսի կառուցվածք ունեցող ճարտարապետությունից, որը ծածկված է եռանկյունաձև ֆրոնտոններով, աննկատ կերպով անցնում են բարդ ձևերի, որտեղ կորերը աստիճանաբար գերակշռում են, երբ բարձրանում են ներսում։

Այս հենարանները, որոնք ոգեշնչված են Հռոմի Սուրբ Պետրոսի հենարաններից, ցրված են բարձր պատուհաններով՝ կոր շղթաներով, որոնցից յուրաքանչյուրը զարդարված է երկու զույգ սյուներով, ինչպես նաև միջպատուհանների համար, որտեղ հենարաններ չկան: Այս հենարանները, թվով ութ, կանոնավոր կերպով դասավորված չեն շենքի կարդինալ կետերում, այլ խմբավորված են զույգերով՝ պայմանավորված այն սյուների դիրքով, որոնց վրա դրված են, որոնք գտնվում են շենքի ներսում՝ զույգերով խմբավորված խաչմերուկի չորս անկյուններում, հետևաբար՝ հուշարձանի արտաքին երեսների անկյան տակ: Փոքր, սովորաբար բարոկկո վոլյուները լրացնում են այս հենարանները թմբուկի երկրորդ հարկի հիմքում, ինչպես Նոտր-Դամ դյու Վալ-դե-Գրեյս եկեղեցում և ինչպես Վենետիկի ողջույնը:

Փաստացի ծածկող գմբեթը, ձվաձև ձևով, շրջապատված կրակամաններով, պատրաստված է կապարե ծածկույթից՝ ամուր կաղնու շրջանակի վրա։ Այն բաղկացած է տասներկու ոսկեզօծ խցիկներից, որոնք զարդարված են գավաթներով, որոնց մեջ թաքնված են լուսարձակներ։ Վերջապես, ծածկող գմբեթը ծածկված է բարձր, սլացիկ, ամբողջովին ոսկեզօծ լապտերով, որը հիշեցնում է գոթական ձևերը: Այն քառակուսի տաղավար է՝ ճակատին անկյան տակ դրված, սյուներով զարդարված անկյուններով, որոնց վրա դրված են արձաններ, գագաթին խաչով վերջացող կոնաձև օբելիսկ։ Այս գմբեթի կառուցումն ավարտվել է 1708 թվականին՝ առաջին քարը դնելուց 27 տարի անց։

Այն կրկին ոսկեզօծվել է 1807, 1830, 1839, 1937 թվականներին և վերջին անգամ՝ 1989 թվականին՝ այդ առիթով պահանջելով 12 կգ ոսկի։

Ներսում, փայտե շրջանակով տանիքի գմբեթի տակ, կան երկու քարե գմբեթներ, որոնք կազմում են երկու գեղատեսիլ հարթություն: Դրանք զարդարված են Ժան Ժուվենեի կողմից նկարված մի քանի սրբերի ֆիգուրներով պատկերող որմնանկարներով և Շառլ դե լա Ֆոսեի վիթխարի կոմպոզիցիայով, որը ներկայացնում է Սենթ Լուիին իր էրմինե թիկնոցով՝ թագավորական խորհրդանիշներով (ֆլյոր-դե-լիս), որն իր սուրը հանձնում է Հիսուս Քրիստոսին՝ շրջապատված երաժիշտ հրեշտակներով:

1861 թվականից ի վեր,գմբեթների տակ, կայսր Նապոլեոն I-ի մարմինը հանգչում է վեց հաջորդական դագաղներում կարմիր քվարցիտային սարկոֆագի ներսում՝ շենքի կենտրոնում այդ նպատակով փորված բաց երկնքի տակ։

## Մատուռներ
Առաջին հարկում չորս մատուռներ կան, որոնք շրջապատում են գմբեթը։ Գրեգորի, Օգոստինոսի, Ժերոմիի, Ամբրոսիսի և Մարիամի գլխավոր զոհասեղանի համար դրանք զարդարված են Պիեռ Դուլենի, Լուի դը Բուլոնի, Բոն Բուլոնի, Նոել Կոյպելի և Միշել Կոռնելի նկարներով։

## Ճարտարապետություն
thumb|200px|Հաշմանդամների տան տաճարն ու հանրահայտ գմբեթը Բրյոթյոյ պողոտայի կողմից
Սենայի ափից և Ալեքսանդր III-ի կամրջից դեպի Հաշմանդամների տուն տանում է Հաշմանդամների էսպլանդան՝ 500 × 250 մ հսկա հրապարակը, որը ստեղծվել է 17-րդ դարի սկզբին Ռոբեր դե Կոտի կողմից՝ լայն սիզամարգերով և ծառաշարքերով։ Շնորհիվ էսպլանդայի՝ տեսարան է բացվում դեպի Հաշմանդամների տան ընդարձակ (196 մ) ճակատամասը։  Առջևում դրված են մի շարք հնամենի ֆրանսիական և ռազմաավարային թնդանոթներ Բանակի թանգարանից։ Ճակատամուտքը զարդարում է ձիու վրա նստած Լյուդովիկոս XIV-ի հարթաքանդակը։ Կենտրոնական բակը կազմված է հինգ բակերից։ Գլխավոր մուտքի դիմաց վեր է խոյանում Սուրբ Լյուդովիկոսի տաճարը (*cathédrale Saint-Louis-des-Invalides*)՝ կլասիցիզմի ճարտարապետության օրինակներից մեկը։
thumb|left|200px|Տաճարի գմբեթը

Տաճարի ճակատը սիմետրիկ է և ներառում է քառակուսի ու շրջանակ։ Ճակատի կենտրոնական մասը դուրս է ցցված և առաջին հարկում շեշտադրված են դորիական սյուները, իսկ երկրորդում՝ կորնթականով, ինչպես նաև սյունաշար-ճակտոնով և Կուստուի և Կուազևոյի՝ Սուրբ Լյուդովիկոս IX-ին և Կառլ Մեծին նվիրված արձաններով։

## Պատկերասրահ

Stichting invalides.jpg|Լյուդովիկս XIV-ը` Հաշմանդամների տան շինարարությունը սկսելու հրամանն արձակելիս
Louis XIV Invalides Pierre Denis Martin.JPG|Լյուդովիկոս XIV-ի այցելությունը «*Հաշմանդամների տուն*» Պիեր-Դենիս Մարտին (1663–1742)
Paris - Les Invalides - Bâtiment annexe - 001.jpg|Հաշմանդամների տան այգին
Invalides aerial view.jpg|Հաշմանդամների տան տեսքը երկնքից 
Patio de honor del palacio de Los Inválidos, París.jpg|Բանակի թանգարանի բակը
MilitaryCostumeEmperorKienLong1736-1796.jpg|Ցյանլուն կայսեր զինվորական համազգեստը, Ռազմական թանգարան
Invalides 2007 03 11.jpg|Հաշմանդամների տան գմբեթը


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գմբեթներ
Կատեգորիա:Փարիզի գերեզմանատներ
Կատեգորիա:Փարիզի եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Փարիզի թանգարաններ
Կատեգորիա:Փարիզի հիվանդանոցներ