Ադրբեջանի անտառներ

**Ադրբեջանի անտառներ**, Ադրբեջանի բուսական աշխարհի անտառածածկ մասը, որի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 1,021,880 հա կամ երկրի տարածքի 11.8%-ը՝ դրանում ներառելով բռնազավթված Արցախի հանրապետության անտառները։ Անտառային բիոմները բաղկացած են չափավոր լայնատերև և խառը անտառներից, չափավոր փշատերև անտառներից և ափամերձ անտառներից։ Մասնագետները գնահատում են, որ 8-9-րդ դարերում անտառածածկույթը կազմել է մոտ 30-35%, որի մեծ մասը գտնվում է լեռնային շրջաններում։

Ադրբեջանը համեստ անտառածածկույթ ունեցող երկիր է, անտառածածկույթը անհավասարաչափ է տարածված ամբողջ երկրով մեկ։ Ցածրադիր շրջաններում անտառածածկույթը շատ նոսր է, նաև այն պատճառով, որ տեղումները չափազանց քիչ են ծառերի և անտառների աճի համար այդ տարածքների մեծ մասում, մինչդեռ շատ լեռնային շրջաններում անտառածածկույթը շատ ավելի մեծ է, հատկապես ավելի խոնավ շրջաններում։

Երկրի անտառների 49%-ը գտնվում է Մեծ Կովկասի լեռներում, 34%-ը՝ Փոքր Կովկասի լեռներում, 15%-ը՝ Թալիշի լեռներ-Լենքորանյան ցածրադիր շրջանում, 2%-ը՝ Կուր-Արաքսյան ցածրադիր շրջանում և 0.5%-ը՝ Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունում։

Ադրբեջանում անտառները դասակարգվում են երկու հիմնական էկոշրջանների՝ Մեծ Կովկասի և Փոքր Կովկասի լեռների կովկասյան խառը անտառներ և Թալիշի լեռներ-Լենքորանյան ցածրադիր շրջանի Կասպիական Հիրկանյան խառը անտառներ։

## Բուսական աշխարհ
[մինի|աջից|Կովկասյան [Խառը անտառներ|խառը անտառ Ղուբայի շրջանում]]
Ադրբեջանում պահպանվում են ծառերի և թփերի բազմաթիվ էնդեմիկ տեսակներ, որոնք երրորդական շրջանի մնացորդներ են, որոնք չեն տուժել պալեոցենի և պլեյստոցենի սառցադաշտերից։

Ադրբեջանի անտառներում կա ծառերի և թփերի 435 տեսակից 150 էնդեմիկ տեսակ։ Որոշ էնդեմիկ ծառատեսակներ են՝ հիրկանյան տոսախը (Buxus hyrcana), կովկասյան տանձենին (Pyrus communis subsp. caucasica), լենկորյան ակացիան (Albizia julibrissin), շագանակագույն տերևներով կաղնին (Quercus castaneifolia), կովկասյան կաղնին (Quercus macranthera), կովկասյան հացենին (Fraxinus angustifolia subsp. oxycarpa), եվրոպական հացենին (Fraxinus excelsior), եվրոպական բոխին (Carpinus betulus), արևելյան բոխին (Carpinus orientalis), արևելյան հաճարենին (Fagus orientalis), կովկասյան խուրման (Diospyros lotus), կովկասյան լաստենին (Alnus subcordata), սև լաստենին (Alnus glutinosa subsp. barbata), սպիտակ բարդին (Populus alba), կովկասյան թևավոր ընկույզը (Pterocarya fraxinifolia), պարսկական երկաթափայտը (Parrotia persica), կովկասյան զելկովան (Zelkova carpinifolia), թավշյա թխկին (Acer velutinum), կապադովկյան թխկին (Acer cappadocicum), կովկասյան լորենին (Tilia dasystyla subsp. caucasica), վայրի բալենին (Prunus avium), վայրի սպասավոր ծառը (Sorbus torminalis), քաղցր շագանակենին (Castanea sativa), նորդմանյան եղևնին (Abies nordmanniana) և շատ այլ ծառատեսակներ։

## Բուսական բազմազանություն

Ապշերոնի թերակղզում, Գոբուստանում, Կուր-Արաքսյան ցածրադիր վայրերում, ինչպես նաև Նախիջևանի նախալեռներում և հարթավայրերում լայն տարածքներ են ծածկված օշինդրային ժամանակավոր և հալոֆիտ բուսականությամբ։ Աղակալված հողերի վրա կան տարբեր տեսակի թփեր և թփեր, ինչպիսիք են Salsola arbuscular-ը, Kolidium-ը, Salicornia-ն և Holocnemum strobelaceum-ը։ Ցածրադիր վայրերում տարածված են Tamarix-ի և վայրի սորգոյի թփերը։

Ադրբեջանի արևմտյան շրջանում, որի հողերը չոր-հարթավայրային և կիսաանապատային են, կան նոսր անտառներ: Այն վայրերում, որտեղ ստորգետնյա ջրերի առատությունը մեծ է, այդ տարածքների ցածրադիր անտառները լայնորեն տարածված են։

Մեծ և Փոքր Կովկասի լեռների լանջերին կան լայնատերև անտառներ, որոնց թվում են հաճարենի, հացենի, թխկի, արևելյան կաղնի և իբերական կաղնի: Թալիշի լեռներն ունեն լայնատերև անտառներով ռելիֆային բուսական աշխարհ: Թալիշի լեռների անտառներում կարելի է հանդիպել Albizia jilibrissin, Zelkova և Parrotia persika-ին:

## Լեռնային անտառներ
### Մեծ Կովկասի լեռներ
Գախի շրջանի լեռնային անտառները գտնվում են Մեծ Կովկասի հարավային կողմում՝ Ադրբեջանի արևմուտքում: Լեռներում կան անտառային տարածքներ ծովի մակարդակից 350-ից մինչև 2000 մետր բարձրության վրա: Կովկասյան բոխին (Carpinus caucasica) և վրացական կաղնին (Quercus iberica) գերիշխող ծառեր են լեռների չոր և տաք տարածքներում: Արևելյան բոխին (Carpinus orientalis) և արևելյան հաճարենին (Fagus orientalis) տարածված են լեռների չորային հողերում: Անտառային սահմանը ներառում է թխկին (Acer trautvetteria) և պարսկական կաղնին (Quercus macranthera): Գախի լեռնային անտառներում կարելի է հանդիպել ծառային ընկույզին (Corylus iberica), որը էնդեմիկ տեսակ է և բնորոշ է միայն երկրի արևմտյան տարածքներին։

Օղուզի լեռնային անտառները գտնվում են Մեծ Կովկասի արևելքում: Ծովի մակարդակից 650-ից մինչև 1900 մետր բարձրության վրա գտնվում են անտառային տարածքներ: Օղուզի անտառներին բնորոշ ծառերն են կովկասյան կաղնին (Quercus iberica), պարսկական կաղնին (Quercus macranthera), կովկասյան բոխին (Carpinus caucasica) և արևելյան հաճարենին (Fagus orientalis)։

Թփուտներն ու նոսր անտառները բնորոշ են Մեծ Կովկասի արևելյան մասում գտնվող տարածաշրջանին: Ալթըաղաջյան անտառներում կարելի է հանդիպել գիհու թփերի: Դրանց բարձրությունը հասնում է 4 մետրի: Կան նաև այլ փայտային բույսերի տեսակներ, ինչպիսիք են՝ Viburnum lantana-ն, Spirea crenata-ն և Berberis vulgaris-ը: Ծովի մակարդակից 1300 մետր բարձրության վրա տարածված են բոխու անտառները։

### Փոքր Կովկասի լեռներ
Անտառները գտնվում են Շամքիրչայի հովտում, որը Փոքր Կովկասի հյուսիսային կողմի մի մասն է: Դրանք հիմնականում տարածված են գետերի ափերին, որտեղ ջրային ռեսուրսները հարուստ են: Կան թխկու տարբեր տեսակներ, ընկույզ և հաղարջ: Թեքության գոտիներում կարելի է հանդիպել նաև Քրիստոսի փուշ, նուռ և գիհի: Շամքորում կան տարբեր տեսակի անտառներ, ինչպիսիք են հաճարենին, բոխին, տանձենին, թխկին, և վրացական կաղնին: Թփուտներում կարելի է հանդիպել սալորենի, ալոճենի, խնձորենի, զկեռենի և տանձենի։
[մինի|[Գյոյգյոլ (ազգային պարկ)|Գյոյգյոլ ազգային պարկ]]
Հիրկանյան անտառները ծածկում են ինչպես Ադրբեջանի, այնպես էլ Իրանի տարածքները: Հիրկանյան անտառների տարածքը Ադրբեջանում կազմում է մոտավորապես 0.1 միլիոն հա: Հիրկանի ազգային պարկը տեղակայված է Թալիշի լեռներում, որը ծածկում է մոտ 38000 հա տարածք՝ շրջապատելով անտառի տարբեր գոտիներ։

Կասպյան անտառները Հիրկանյան անտառային նահանգի մի մասն են կազմում: Այս անտառներում կարելի է հանդիպել որոշ էնդեմիկ ծառերի, ինչպիսիք են Albizzia julibrissin-ը, Parrotia persica-ն, Quercus castaneifolia-ն և Gleditsia capsica-ն: Այս անտառի առանձնահատկությունն այն է, որ այնտեղ կան բույսերի տարբեր տեսակներ, այդ թվում՝ թփերի և կիսաթփերի 211 տեսակ, ծառերի 90 տեսակ և մոտ 1500 անոթային բույսերի տեսակ: Բացի այդ, Հիրկանյան անտառում կարելի է հանդիպել շագանակագույն տերևներով կաղնի, արմավենու սալորենի, զելկովիե, կովկասյան թևավոր ընկույզ, թավշյա թխկի, արևելյան հաճարենի և պերիան կաղնի: Կան նաև մշտադալար ծառերի տարբեր տեսակներ, ինչպիսիք են Ilex spingera-ն, Buxus hyrcana-ն և Danae racemose-ը։

Զուվանդի շրջանը գտնվում է Լերիկի շրջանի մոտ: Տարածքը կիսաանապատային է, հետևաբար, Զուվանդի բուսականությունը դիմացկուն է երաշտին: Զուվանի անտառների մեծ տարածքներում կա ֆրիգանա բուսականություն, որն ունի երեք խումբ: Առաջին խումբը ներառում է Astragalus meyerii-ն, aureus-ը և persicus-ը: Երկրորդ խումբը Acantholimon-ն է, իսկ երրորդ խումբը՝ Onobrychus-ը: Quercus macrantera-ն և Fagus orientalis-ը նույնպես բնորոշ են այս անտառներին։

## Կառավարում և պաշտպանություն
Բոլոր անտառները պետական ​​սեփականություն են և գտնվում են Ադրբեջանի էկոլոգիայի և բնական պաշարների նախարարության կառավարման ներքո, և անտառային հողերի օգտագործումը սահմանափակված է օրենքով, իսկ արդյունաբերական հատումներն արգելված են: Ադրբեջանի Հանրապետության «Անտառային օրենսգիրքը» և «Ադրբեջանի Հանրապետության շրջակա միջավայրի պաշտպանության մասին օրենքը» երկրում անտառների պաշտպանությունն ու կառավարումը կարգավորող հիմնական իրավական փաստաթղթերն են։
[մինի|[Շաքիի շրջան|Շաքիի լեռնային անտառներ]]
2003-2008 թվականների համար ընդունված «Ադրբեջանի Հանրապետությունում անտառների վերականգնման և ընդլայնման ազգային ծրագիրը» մասամբ նպաստել է իրավիճակի բարելավմանը. վերջին 6 տարիների ընթացքում անտառվերականգնողական գործողություններ են իրականացվել ավելի քան 71,634 հեկտար անտառային հողերի վրա, և տնկվել է մեծ թվով ծառեր: Ադրբեջանի էկոլոգիայի և բնական պաշարների նախարարության անտառային զարգացման վարչության տվյալներով՝ 2013 թվականի ընթացքում անտառվերականգնողական լայնածավալ աշխատանքներ են իրականացվել 1031 հեկտար տարածքում։

Ադրբեջանի էկոլոգիայի և բնական պաշարների նախարարության ենթակայության տակ կան երկու հիմնական վարչություններ, որոնք զբաղվում են անտառտնտեսության հարցերով: Անտառային տնտեսության զարգացման վարչությունը զբաղվում է անտառների հողերի և ռեսուրսների կառավարմամբ, իսկ կենսաբազմազանության և պահպանվող բնական տարածքների վարչությունը կառավարում է պահպանվող անտառները։

Վարչության պարտականությունների մեջ են մտնում անտառների վերականգնումը և պահպանումը։ Վարչության կազմում կա հինգ բաժին։ Վարչությունն ունի 33 ձեռնարկություն, որոնք զբաղվում են անտառների վերականգնմամբ և պաշտպանությամբ, 2 անտառապատման ձեռնարկություն և 6 անտառային տնկարան։ Անտառային գիտահետազոտական ​​ինստիտուտը վարչությունների ստորաբաժանում է և զբաղվում է անտառտնտեսությամբ։

## Խնդիրներ
մինի|Գախի լեռնային անտառներ
Ադրբեջանի անտառները տարբեր բնույթի խնդիրներ ունեն։ Դրանց մեծ մասը կապված է տեղի բնակչության շրջանում անտառների կայուն կառավարման հարցերի, կլիմայի փոփոխության անտառների վրա ազդեցության և անտառների պաշտպանության վերաբերյալ գործող օրենքների անբավարար կիրառման հետ։

Մեկ այլ կարևոր խնդիր է անտառներում վառելափայտի համար անօրինական արածեցման շարունակական պրակտիկան, որը վնասում է կենսաբազմազանությանը և հանգեցնում տնտեսական և սոցիալական կորուստների։ Անօրինական անտառահատումները շարունակում են մնալ մարտահրավեր Ադրբեջանի անտառային ոլորտի համար երկրի անկախացումից ի վեր։

Շատ շրջաններում, և հատկապես անտառներին մոտ գտնվող գյուղերում վատ կառավարման պատճառով, ապօրինի անտառահատումները տեղի են ունենում և զգալի սպառնալիք են ներկայացնում անտառների համար: Նույն սպառնալիքը գալիս է նաև անկայուն զբոսաշրջությունից և հանգստի գործունեությունից: Միևնույն ժամանակ, Ադրբեջանի անտառները զգում են գլոբալ կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը՝ ամռանը անտառային հրդեհների աճով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի անտառներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի աշխարհագրություն