Բիզոնների որս

մինի|Հյուսիսային Ամերիկայի քարտեզ. <br>
[աջից|մինի|[Էդվարդ Մեյբրիջ|Էդվարդ Մայբրիջի 1887 թվականի քրոնոլուսանկարների խումբ, որոնք շարժման մեջ են դրված՝ կենդանու վազքը պատկերելու համար]]

**Բիզոնների որս,** ամերիկյան բիզոնի (որը նաև հայտնի է որպես ամերիկյան բիզոն) որսորդություն, Հյուսիսային Ամերիկայի *Ներքին հարթավայրերի* ընդարձակ խոտհարքներում բնակվող հարթավայրային հնդկացի ժողովուրդների տնտեսության և հասարակության հիմնական գործունեություն, որը շարունակվել է 19-րդ դարի վերջին Միացյալ Նահանգների դեպի Արևմուտք ընդլայնումից հետո մինչև կենդանու գրեթե անհետացումը։

Բիզոնների որսը կարևոր հոգևոր սովորույթ և նյութական աղբյուր է եղել հնդկացի ցեղերի համար, հատկապես 16-19-րդ դարերում Եվրոպայից ձիու ներմուծումից հետո, երբ տեղաբնիկները սկսել են կիրառել որսորդության նոր մեթոդներ։ Բիզոնների տեսակի կտրուկ անկումը պայմանավորվել է բնական ռեսուրսների շահագործման, շրջակա միջավայրի բնականոն պայմանների կորստով, ինչպես նաև հակամարտության ժամանակ գաղութաբնակների կառավարությունների վարած՝ բնիկ ժողովուրդների սննդի աղբյուրը ոչնչացնելու միտումնավոր քաղաքականության դեպքերով։

## Նախապատմական և բնիկ որսորդություն
[մինի|«''Քրոու հնդկացիների'' ''բիզոնների որսը»'' [Տրամապատկեր|դիորաման Միլուոքիի պատմաբնագիտական թանգարանում]]

Ամերիկաներում մարդկանց ժամանումից շատ առաջ բիզոնների որսով են զբաղվել Եվրասիայի հնագույն մարդիկ, ինչպես օրինակ՝ նեանդերթալցիները: Բիզոնների որսը Հյուսիսային Ամերիկայում սկսվել է դեպի այդ տարածաշրջան մարդկանց առաջին ժամանումից կարճ ժամանակ անց։

Հյուսիսային Օկլահոմայի Ջեյք Բլաֆ հնավայրում, Քլովիս մշակույթի գտածո սայրերը կապվում են բազմաթիվ ոսկորների հետ, որոնք վերագրվում են անհետացած բիզոնների *[[Հնագույն բիզոն|Bison antiquus]]* տեսակին, որն առնվազն 22 առանձնյակից բաղկացած բիզոնների հոտ է եղել, որը թվագրվում է մոտ մեզանից 12,838 տարի առաջ (մ.թ.ա. 10,888): Գտածոների վրա նստվածքի առաջացումից առաջ վայրը սեզոնային հեղեղատով (իսպաներեն՝ arroyo, արոյո, չորացած ջրհոսք) ձևավորված զառիթափ է եղել, որը ծառայել է որպես փակուղի բիզոնների համարː Ինչը ենթադրում է, որ Քլովիս ժամանակների որսորդները բիզոնների հոտը քշել են արոյոյի մեջ, նախքան նրանց սպանելը, ինչը հաստատում է Ֆոլսոմի՝ ավելի ուշ շրջանի մշակույթում բիզոններ որսալու մարտավարության շարունակականությունը ː
աջից|մինի|Բիզոնի որս (1844), նկարիչ` Ջորջ Քաթլին (1796-1872)
[մինի|Բիզոնը և հնդկացիները (1542), նկարիչ` Թեոդոր Դե Բրայ (1528-1598). Հարավային հարթավայրերում [կոնկիստադոր Ֆրանցիսկո Վասքես դե Կորոնադոյի հետ առասպելական ոսկու քաղաքները փնտրող Պեդրո Կաստանեդան բիզոնին համեմատել է ինչպես «ձուկը ջրում» ː]]

### Բնիկ ամերիկացիների հարթավայրերում բիզոնների որս
#### Էկոլոգիա, տարածում, մարդկանց հետ փոխազդեցություն
Ժամանակակից ամերիկյան բիզոնը բաժանված է երկու ենթատեսակի՝ անտառային բիզոն, որը բնակվում է ներկայիս Կանադայի բորեալ անտառներում, և հարթավայրային բիզոն, որը բնակվում է Կանադայից մինչև Մեքսիկա տարածվող տափաստաններում։ Հարթավայրերի ենթատեսակները դարձել են Հյուսիսային Ամերիկայի տափաստաններում գերիշխող կենդանիներ, որտեղ բիզոնները հիմնարար տեսակներ են եղել, որոնց դիպչելը կամ վնասելն այնպիսի ուժեղ ազդեցություն են ունեցել, որ բացասաբար է ազդել Մեծ հարթավայրերի էկոլոգիայի վրա նույնքան սաստիկ, որքան պարբերական տափաստանային հրդեհները, և որը կարևոր նշանակություն է ունեցել Մեծ հարթավայրերի շատ բնիկ ժողովուրդների գոյատևման համար։ Եգիպտացորեն աճեցնող գյուղի բնակիչների համար բիզոնները սննդի երկրորդ արժեքավոր աղբյուրն են եղել։

Այնուամենայնիվ, որոշակի վեճեր կան նրանց փոխադարձ ազդեցության շուրջ։ Դրան է անդրադարել Չարլզ Ս. Մաննը մինչկոլումբոսյան Ամերիկայի մասին 1491 թվականին գրած *«1491. Նախակոլումբոսյան Ամերիկաների նոր բացահայտումներ»* գրքում.

Մաննը քննարկել է այն տեսության ապացույցները, որ բնիկ ամերիկացիները ոչ միայն ստեղծել են (կրակի ընտրովի օգտագործման միջոցով) բիզոնի իդեալական բնակավայր հանդիսացող մեծ խոտհարքներ, այլև կարգավորել են բիզոնների պոպուլյացիան։ Ըստ այդ տեսության՝ միայն 16-րդ դարից հետո են բիզոնների հոտերը վայրիորեն բազմացել, երբ մարդկային սկզբնական պոպուլյացիան սկսել է ավերվել՝ ալիք առ ալիք տարածվող համաճարակներից (եվրոպացիների հիվանդություններից)։ Այս տեսանկյունից, հորիզոններով ձգվող բիզոնների ծով դարձած հոտերիը էկոլոգիական անհավասարակշռվածության ախտանիշ են եղել, որը հնարավոր էր դարձել տասնամյակներ շարունակ միջինից առատ տեղումների հետևանքով։

Արևելյան ափի սավաննաներ մոտավորապես 1550–1600 թվականներին բիզոնների ժամանման այլ ապացույցներից է այն վայրերի բացակայությունը, որոնք հարավարևելյան տեղաբնիկները բիզոնի անուններ կտային ː Բիզոնները Երկրի վրա ամենամեծ վայրի կաթնասունների տեսակներից են եղել:

#### Կրոնական ծեսեր
Կրոնը մեծ դեր է կատարել ամերիկացի բնիկների բիզոնների որսի գործում։ Հարթավայրային ցեղերը սովորաբար կարծել են, որ հաջող որսորդության համար անհրաժեշտ են որոշակի ծեսեր։ Օմահա ցեղը ստիպված է եղել չորքոտանի մոտենալ հոտին։ Յուրաքանչյուր անգամ կանգ առնելիս որսորդության առաջնորդներն ու ղեկավարը նստել են, ծխել և աղոթքներ արել հաջողության համար ː Փավնի ցեղը մաքրագործման՝ Մեծ Լվացման արարողությունն է կատարել ցեղային ամառային յուրաքանչյուր որսից առաջ՝ բիզոններին չվախեցնելու համար ː

Հարթավայրային ցեղերի համար բիզոնն ամենասուրբ կենդանիներից մեկն է, և նրանք պետք է նրան հարգանքով վերաբերվեին։ Որսի պատրաստվելիս նրանք աղոթքներ են հղել նրան։ Որսի ժամանակ անհաջողությունները կարող էին վերագրվել վատ կատարված ծեսերին ː

#### Ծուղակում
[մինի|''Բիզոններին ծուղակը գցելը'' դիորամա [Համաշխարհային պատմություն|համաշխարհային պատմության և բնագիտության Ալբերտայի արքայական թանգարանում ]]
[մինի|Ուլմի պիշկուն ([Քասկեյդ շրջան (Մոնտանա)). Ուլմի բուֆֆալոյի ցատկի բնական հուշարձանː]]

Ձիերի հայտնվելուց առաջ բիզոնների որսի համար հոտը քշել են քարերից և ուռենու ճյուղերից պատրաստված տարածք (այնտեղ բերող ուղղություններով) և փակել այնտեղ, որն անվանել են *բիզոնի ծուղակ*, ապա մորթել են կամ ժայռերի վրայով նետելով սպանել, ինչն անվնանել են *բիզոնի ցատկ*։ Թե՛ ծուղակի, թե՛ ցատկի հնագիտական վայրեր հանդիպել են ԱՄՆ-ի և Կանադայի մի քանի հնավայրերում:

* *Բիզոնի կամ բուֆֆալոյի ցատկ*
Ցատկի դեպքում մարդկանց մեծ խմբերը մի քանի մղոն քշել են կենդանիներին՝ ստիպելով նրանց խուճապային փախուստի ժամանակ հրմշտոցի մեջ ընկնել, ինչի հետևանքով հոտը գլորել են ժայռն ի վար։

Բիզոնների ցատկերի մասին ամենավաղ վկայությունները թվագրվում են մոտ 1400 թվականին։

Ոչ ձիավոր բնիկ ամերիկացիների մի քանի խմբեր երբեմն կրակ են օգտագործել՝ բիզոնների ամբողջ նախիրը ժայռերի կողմն ուղղորդելու համար, երբեմն սպանելով շատ ավելի շատ բիզոն, քան կարող էին օգտագործել։

Քրոու ցեղի (Crow Nation) պատմիչը ներկայացրել է բիզոններ որսալու մի քանի եղանակներ ː Երգերի, ծխածածկի, քարերով արգելապատնեշների (երկնքից անապատում օդապարուկների նմանվող) և ձեռքում բիզոնի հետևի զույգ ոտքերը մատնացույց անող շամանի օգնությամբ քրոուները բազմաթիվ բիզոնների են ժայռի կողմը քշել։ Հաջողակ որս է համարվել 700 բիզոնը:

* *Հոտն անանսնանոց քշելը*

Ամառվա ամենաշոգ օրերին (dog days) Բլեքֆութ ճամբարի կանայք *թրավայլից* կոր ցանկապատ են պատրաստել՝ իրար կապված, առջևի մասը դեպի վերև։ Վազորդները որսին քշել են դեպի վանդակապատը, որտեղ տեգերով, ինչպես նաև աղեղներով ու նետերով զինված որսորդներ են սպասել ː

* *Մարդիկ շրջապատում են հոտը*

Հենրի Քելսին (մորթեղենի վաճառական) նկարագրել է 1691 թվականին հյուսիսային հարթավայրերում տեղի ունեցած որսը։ «Սկզբում ցեղը շրջապատեց հոտը։ Ապա նրանք հավաքվեցին մի փոքր շրջապատման մեջ՝ «գազանին» պահելով կենտրոնում ː Որսորդները սպանեցին որքան հնարավոր էր շատերին, նախքան կենդանիները կճեղքեին մարդկային օղակը»։

* *Միայնակ բիզոնին հալածելը*

Ըստ Ռասել Մինսի՝ բիզոններ որսալու համար կիրառվել է կոյոտների մեթոդը։ Կոյոտները երբեմն բիզոնին կտրում են հոտից և շրջանագծով հետապնդում նրան, մինչև կենդանին ուշաթափվում է կամ ուժազրկված հանձնվում է ː

* *Սառույցի վրա հալածելը*

Ձմռանը ճամբարի ղեկավարը որսը հալածել է դեպի սառույց, որտեղ բիզոնի ընթացքը կոտրվելու էր, ու ավելի հեշտ էր լինում սպանել որսորդական զենքերով։

* *Բիզոնին սառույցի տակ քշելը*

մինի|Հիդացա ցեղի բիզոնների որս, Ջորջ Քեթլին, մոտ 1832 թվական

Ձմռան վերջում հիդացա ցեղը, որը Միսսուրի գետի շրջանում էր բնակվում, բիզոններին դեպի սառցակալած գետի ամենաբարակ սառուցի մասն է հալածել։ Սառույցի ճաքելուց և կենդանին ջրի մեջ ընկնելուց հետո հոսանքն ի վար քշվելով ավելի հաստ սառույցի տակ կարող էր անցնելː Եվ գետի հոսանքը խեղդված կենդանիների սառած մարմինը դուրս բերելու դեպքում, մարդիկ սկսել են լեշը ափ հանելու ջանքեր գործադրել ː

Չնայած բուն իմաստով որս չի եղել սա, բայց մոտակա մանդան ցեղը բիզոններին բռնելիս կարող էր խեղդվել, երբ սառույցը կոտրվում էր։ Մի առևտրական նկատել է, թե ինչպես երիտասարդ տղամարդիկ «հոսընթաց սառույցից սառույց էին ցատկում, հաճախ ընկնում դրանց միջև, ցած սուզվում, մեկ ուրիշ տեղ ջրից դուրս ցատկում և ամուր կառչում շատ սայթաքուն ձնափաթիլներին»` նախքան լեշը ցամաք հասցնելը»:

#### Մորթի մեթոդներ և ստացված արդյունք
Կոլորադոյի Օլսեն-Չաբաք հնագիտական տարածքը, որտեղ բիզոնների նախիրները դեպի ժայռ են քշվել, բացահայտում է որոշ տեխնիկա, որոնք կարող են լայնորեն տեղ գտած լինել կամ ոչ: Ըստ այդ մեթոդի՝ մեջքը մաշկահանվել է՝ մակերեսի տակ գտնվող նուրբ մսին հասնելու համար, որը հայտնի է որպես «hatched area» - պտղի հատված։ Պտղի հատվածը հեռացնելուց հետո կտրվել են առջևի ոտքերը, ինչպես նաև ուսի թիակները։ Որից հետո առանձնացվել է կուզի միսը (անտառային բիզոնի մոտ), ինչպես նաև կողոսկրերի միսը և բիզոնի ներքին օրգանները։ Ամեն ինչ բացելուց հետո ողնաշարն է կտրվել, իսկ կոնքն ու հետևի ոտքերը հեռացվել են։ Վերջապես, պարանոցն ու գլուխն են հանվել որպես մեկ ամբողջություն։ Սա թույլ տվել, որ կոշտ միսը չորացվի և դրանից *պեմիկան* պատրաստվի։

Ըստ Կաստանեդայի հավաստման՝ բնիկների կանայք մորթել են բիզոններին կարճ փայտին ամրացված կայծքարով։ Նրան զարմացրել է, թե որքան արագ են նրանք կատարել գործը։ Հեղուկ արյունը լցվել է դատարկ աղիքների մեջ, որոնք նրանք կրել են պարանոցի շուրջը ː

Յուրաքանչյուր կենդանուց ստացվել է 200-400 ֆունտ (91-181 կգ) միս։

#### Ձիերի ներմուծում և որսորդական դինամիկայի փոփոխություն
[մինի|[Ամերիկյան բիզոնի տարածքներում ձիու տարածման և մարգագետնային ու հարթավայրային բնակչության բնօրինակ բաշխվածության քարտեզ.
◆ *սև գիծը սահմանում է բիզոնի տարածվածությունը*
◆ *դեղին հատվածը նշանակում է մարգագետնային բնակչության մշակութային տարածքը*
◆ *կանաչ սլաքները ցուց են տալիս ձիերի տարածումը*]]

Իսպանացիներից վերցված ձիերը 1700-ականների սկզբին լավ ընդունելություն են գտել քոչվոր որսորդական մշակույթներում, և Մեծ հարթավայրերից արևելք բնակվող բնիկ խմբերը տեղափոխվել են արևմուտք՝ բիզոնների ավելի մեծ պոպուլյացիան որսալու համար։ Միջցեղային պատերազմները շայեն ցեղին ստիպել են հրաժարվել Բիստերֆելդտ գյուղի իրենց եգիպտացորենի դաշտերից և, ի վերջո, անցնել Միսսուրիից արևմուտք և դառնալ հայտնի ձիավարելով բիզոններ որսորդներ ː Բիզոններին իրենց համար օգտագործելուց բացի՝ այս բնիկ խմբերը նաև միս ու հագուստ են փոխանակել գյուղական ցեղերի հետ ː

Լավ հեծյալը կարող էր հեշտությամբ նիզակահարել կամ կրակել բավականաչափ բիզոնների՝ իր ցեղն ու ընտանիքը կերակրելու համար, քանի դեռ մոտակայքում նախիր կար։ Բիզոնից ստանում էին միս, կաշի և ջլեր աղեղների համար։

Արագավազ որսորդական ձիուն սովորաբար խնայել են և որսից հետո որսորդը բեռնակիր ձիու վրա է նստել ː Որսորդները, որոնք քիչ ձիեր ունեին, լեռան կողքով վազել են դեպի որսորդական տարածքներ ː Ժամանակ առ ժամանակ պատահարներ են տեղի ունեցել թե՛ հեծյալի, թե՛ ձիու հետ, երբեմն մահացու ելքով ː

Վեճերից խուսափելու համար յուրաքանչյուր որսորդ ունեցել է իր յուրահատուկ նշումով նետերը ː Լակոտա ցեղի որսորդ Արջի մռութը կարող էր ճանաչել իր նետերը հավալուսնի փետուրից պատրաստված երեք «նետերի թևերից» մեկով ː Կաստանեդան նկարագրել է, թե ինչպես են նետը բիզոնին ուղիղ խոցել ː

Փաունիները մրցույթներ են անցկացրել, թե քանի բիզոն է հնարավոր սպանել ընդամենը մեկ նետաձգությամբ։ Լավագույն արդյունքը երեքն է եղել ː Նախընտրելի է եղել, որ նետը խրված լինի կենդանու մամնի մեջ խրված, որը ամենամահացուն է։ Այդպես, յուրաքանչյուր ցատկի և շարժման հետ նետն ավելի շատ վնաս կպատճառվեր կենդանուն ː Մի ոչ բնիկ ճանապարհորդ վկայել է, որ որսորդները բիզոնը կտրատել և միսը ձիու վրա են տեղավորել 15 րոպեից էլ քիչ ժամանակում ː

Երբ բիզոնները հեռացել և որսը անհնար էր դարձել, սկսել է սովըː Սովի դժվարին փորձառությունն իր տեղն է գտել պատմություններում և առասպելներում։ Կայովաների մասին ժողովրդական հեքիաթը սկսվում է հետևյալ խոսթերով. «Կայովա ժողովրդին մի անգամ սով էր պատել ...», «Մարդիկ առանց սննդի էին մնացել, և ոչ մի որսի միս չէր կարելի գտնել...» հաստատում է օմահաների առասպելը ː Մի մորթեղենի վաճառական նշել է, որ 1804 թվականին որոշ սիու ցեղի բնակիչներ մսի պակաս ունեին ː 1836 թվականին սովամահ յանկտոնայները տեղափոխվել են Ֆորտ Քլարկ ː

## Հոտի նվազման ազդեցությունը ցեղերի վրա
Հարթավայրերի ժողովուրդների հարաբերությունները մեծապես կախված են եղել նույն սննդի աղբյուրից. «Նրանք ... միմյանց թշնամիներ էին» ː Բիզոններին որսալու արդյունքում բազմաթիվ ցեղեր կորցրել են իրենց տարածքները: Անուղղակիորեն այն հաճախ խանգարել է ցեղային կյանքի ռիթմին, առաջացրել տնտեսական կորուստներ ու դժվարություններ, ինչպես նաև վնասել ցեղային ինքնավարությանը։ Քանի դեռ բիզոնների որսը շարունակվել է, ամենուրեք մղվել են միջցեղային պատերազմներ ː

### Հողի կորուստ և որսորդական տարածքների շուրջ վեճեր
մինի|ԱՄՆ կառավարության տրամադրած սննդի բաշխման օրը «Ստենդինգ Ռոք» ռեզերվացիայում, 1883թվականին

Որսորդական հարուստ տարածքներից հարկադրաբար հեռացած ցեղերը ստիպված սկսել են իրենց բախտը փորձել բիզոններով հարուստ բնակավայրերի մոտակայքում։ Փոքր ցեղերի համար դժվար է եղել նույնիսկ դա անելը։ 1850-ական և 1860-ական թվականներին տեղի ունեցած հարձակումների պատճառով Վերին Միսսուրիի գյուղերը «հազիվ թե համարձակվեին գնալ հարթավայրեր՝ բիզոններ որսալու»: Սիուները շարունակել են մնալ Արիկարա գյուղերի մոտակայքում «և հեռացնել բիզոններին, որպեսզի կարողանային միս և կաշի վաճառել Արիկարայի բնակիչներին»:

Կիովաները վաղ պատմություն ունեն ներկայիս Մոնտանայի և Հարավային Դակոտայի որոշ մասերում: Այստեղ նրանք կռվել են շայենների դեմ, «ովքեր մարտահրավեր նետեցին բիզոններ որսալու նրանց իրավունքին»: Ավելի ուշ, կիովաները կոմանչների հետ միասին տեղաշարժվել են դեպի հարավ, երբ «լակոտաները (տետոն սիու) վռնդեցին նրանց Սև բլուրների տարածքից»:

Ներկայիս Մոնտանայում ավելի լավ զինված սևաոտները կուտենահա, տափակագլուխ (Ֆլեթհիդ) և շոշոնե ցեղերին դուրս են մղել հարթավայրերիցː 19-րդ դարի սկզբին նրանք գրավել են բիզոնների արեալը, որն ամբողջությամբ Ժայռոտ լեռներում էր, և պայքարել են բոլոր նրանց դեմ, ում համարել են ներխուժողներ։ Մայրցամաքային բաժանարար գծից արևմուտք գտնվող ավելի քիչ ցեղային ժողովուրդները չեն համակերպվել դրա հետ։ Նրանց նախնիները որս էին արել Մեծ հարթավայրերում, և նրանք պետք է շարունակեին այդ ավանդույթն ամեն գնով։

Կուտենահաներից մեկը բիզոնների օրոք ցեղային որսի մասին հետևյալ նկարագրությունն է տվել. «Լեռներով անցան նրանք դաշտավայր, բայց վախենում էին պիեգաններից» ː

1866 թվականին պենդ դ'օրեյները (կալիսպե ինքնանվանումով) արևմուտքից շարժվել են դեպի Ժայռոտ լեռներ, բայց հարթավայր մտնելիս տեղի ցեղերի հարձակման են ենթարկվել։ Նրանցից 21-ը զոհվել է։ Պարտված որսորդական խումբը վերադարձել է «սարսափելի վիճակում» և «գրեթե քաղցած» ː Հաճախ հարձակվողները փորձել են մարտի ժամանակ գրավել չորացրած միս, սարքավորումներ և ձիեր ː Ասպատակություններից հետո ձիերի պակասը որսորդության ժամանակ բավարար քանակությամբ միս ապահովելու հնարավորությունները դժվարացրել են։ 1860 թվականին «պոնկա» ցեղը կորցրել է 100 ձի, իսկ 1861 թվականին ասպատակություններից մեկի ժամանակ «մանդան» և «հիդացա» ցեղերից թշնամին տարել է 175 ձի ː

ձախից|մինի|188x188փքս|1820-1821 թվականների հարձակման ժամանակ Թոնգ գետի մոտ քրոու ճամբարի նկարը

Բիզոն որսացող ցեղերի միջև հակամարտությունները հասել են ասպատակություններից մինչև կոտորածների (1820-1821) ː Այդ իրադարձություններից հետո ճամբարները մնացել են առանց առաջնորդների։ Մարտի ընթացքում թիփիները (վրան) և մորթիները հավանաբար կտոր-կտոր են արվել, իսկ թիփիի հենաձողերը՝ կոտրել են ː

Բիզոնների կազմակերպված որսը և ճամբարների տեղաշարժումն այդպիսով կասեցրել է հակառակորդ կողմը և գյուղերը ստիպված լքել են իրենց տները։

[մինի|Մասաչուսեթսի կիրճի մարտադաշտ (1873), [Նեբրասկա։ Փավնի ռեզերվացիան և դրան առնչվող տարածքները]]

Սիու ցեղը 18-րդ դարի վերջին քառորդում այրել է Մանդան ցեղի Նուպտադի գյուղը ː Մանդանի, Հիդացայի և Արիկարայի մյուս գյուղերը, որոնք ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն ավերվել են հարձակումների ժամանակ, երկու Հիդացա գյուղերն են՝ 1834 թվականին, Միտուտանկան՝ 1839 թվականի հունվարի 9-ին և Լայք-ա-Ֆիշհուկ գյուղը՝ 1862 թվականին ː Երեք ցեղերը պարբերաբար օգնություն են խնդրել ԱՄՆ բանակից այնքան, մինչև տարածքում միջցեղային պատերազմի ավարտը ː

1824 թվականին անակնկալ հարձակման ժամանակ սպանվել են Դաշնության կողմից ճանաչված երկու Պոնկա ցեղերի (Նեբրասկայի և Օկլահոմայի) 30 հնդկացիներից 18-ը, «ներառյալ հայտնի Ծխագործը» ː Միամգամից փոքր ցեղը մնացել է առանց որևէ փորձառու առաջնորդի։ 1859 թվականին պոնկաները կորցրել են երկու ցեղապետ, երբ թշնամիների միացյալ խումբը հարձակվել էր որսորդական ճամբարի վրա ː

1843 թվականին Փավնի ցեղի գյուղի կեսը հրդեհվել էր (Ճակատամարտ Կապույտ վերարկուի գյուղում) լայնածավալ հարձակման ժամանակ, իսկ Փավնիներն այն երբեք չեն վերականգնել։ Ավելի քան 60 բնակիչ էր զոհվել, այդ թվում՝ Կապույտ վերարկուի գյուղի առաջնորդը ː Փիգան Բլեքֆութի ցեղը կամ «Փոքր Հագուստներ» մեծաքանակ խումբը կորցրել է ազդեցությունը և որոշ չափով ինքնուրույնությունը 1845 թվականին «Երկու կողմերի լեռներում» (Ջուդիթ Գափ, Մոնտանա) տեղափոխվող ճամբարի վրա Քրոու գետի ափին կատարված դաժան հարձակումից հետո։ «Նրանց հզորության օրերն ավարտվեցին» ː

1852 թվականին Օմահայի պատվիրակությունը այցելել է Վաշինգտոն և «խնդրել դաշնային կառավարության պաշտպանությունը», քանի որ հինգ տարբեր ազգեր հարձակվել էին Օմահայի վրա։

## 19-րդ դարում բիզոնների որս և գրեթե անհետացում
[մինի|1892 թվական. բիզոնների գանգերը սպասում են արդյունաբերական մշակման Միչիգանի ածխածնային գործարանում (Ռուժվիլ, [Դետրոյթի արվարձան)]]
19-րդ դարում եվրոպացի գաղութարարները որսացել են բիզոններին հասնելով նրանց գրեթե բնաջնջվելուն։ 16-րդ դարում Հյուսիսային Ամերիկայում կար 25-30 միլիոն բիզոն։ 1880-ականների վերջին վայրի բնության մեջ մնացել էր 100-ից պակաս ː

Ի տարբերություն բնիկների (որոնց որսորդությունը կենսական անհրաժեշտությունից էր, և որոնք օգտագործում էին ամբողջ կենդանուն), եվրոպացի գաղութարարները զանգվածաբար որսում էին բիզոններին միայն նրանց մաշկի և լեզուների համար և թողնում էին կենդանու մնացած մասը գետնին փտելու ː Որից հետո բիզոնների ոսկորները հավաքվում և մեծ քանակներով ուղարկվում էին արևելք ː

Բիզոնների թափառող վարքի շնորհիվ նրանց զանգվածային ոչնչացումը եվրոպացի որսորդներին համեմատաբար հեշտ է տրվել։ Երբ հոտի մեկ բիզոնը սպանվում է, մյուս բիզոնները հավաքվում են նրա շուրջը։ Այս օրինաչափության պատճառով, եթե որսորդին հաջողվեր մեկ բիզոն սպանել, ապա հաճախ հեշտությամբ հնարավոր է եղել մի մեծ հոտը ոչնչացնելը ː

մինի|Բիզոնների ոչնչացման քարտեզը մինչև 1889 թվականը<br>



<br>◆ ''Սև թվերով նշված է բիզոնների քանակը տվյալ տարածքում 1889 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ։
<br>◆ Սպիտակով նշված են տվյալ տարածքում ոչնչացման տարեթվերը''

Բնիկ ժողովուրդները, որոնց կյանքը կախված էր բիզոններից, նույնպես շարունակել են որս անել և ստիպված էին հարմարվել հարթավայրեր եվրոպացի գաղութարարների ժամանմանը։ Մի կողմից մեծ մասը պայքարել է ավանդական ապրելակերպը շարունակելու ձգտումով, իսկ հարթավայրերի մյուս ցեղերը ստիպված հարմարեցրել են իրենց որսորդության ոճը։ Ըստ Էնդրյու Այզենբերգի՝ որոշ բնիկներ սկսել են մորթու առևտրով զբաղվել, և որսորդության իրենց մեթոդները հարմարեցնելով՝ ձիով որս անելուն, մեծացրել է որսած բիզոններ քանակը:

### Առևտրային խթաններ

Հարթավայրերի շրջանի բնակիչների համար բիզոնների որսը ծառայել է տարածքում իրենց տնտեսական դերը մեծացնելու միջոց: Որսորդներն ու առևտրականներն իրենց ապրուստն են վաստակել բիզոնի մորթի վաճառելով. 1872-1873 թվականների ձմռանն ավելի քան 1.5 միլիոն բիզոններ են գնացքներով տեղափոխվել դեպի արևելք ː

Բացի բիզոնի կաշվից ստացվող պոտենցիալ շահույթից, որը սովորաբար օգտագործվում էր կաշվե գոտիներ և զինվորական կոշիկներ պատրաստելու համար, բնիկները խոշոր եղջերավոր անասունի մսի պահանջարկ են ունեցել։ Օրինակ՝ գեներալ Ուինֆիլդ Սքոթ Հանքոքը 1867 թվականին Ֆորտ Դոջում (Ուեբստեր շրջան, Այովա) մի քանի *արապա* ցեղապետերին հիշեցրել է.

Այս ժամանակ ի հայտ են եկել նաև բիզոնի որսով զբաղվող կոմերցիոն որսորդները։ Նրանց հաճախ աջակցել են ռազմական ֆորտերը, ովքեր օգտագործում էին իրենց ռազմական բազայի մոտ գտնվող բիզոնների տեղի մասին քաղաքացիական աղբյուրները։ Եթե սպաները բիզոնների որսով են զբաղվել սննդի և սպորտի համար, ապա պրոֆեսիոնալ որսորդները շատ ավելին են որսացել՝ մեծապես ազդելով բիզոնների պոպուլյացիայի նվազման վրա ː

Ֆորտ Հեյսում և Ուոլեսում տեղակայված սպաները նույնիսկ խաղադրույքներ են կատարել «բիզոնների հրաձգության աշխարհի առաջնություններում», օրինակ՝ բիզոնի որսորդներ Քոմսթոքի (Մեդիսին Բիլ) և Քոդիի (Բաֆալո Բիլի) միջև ː Այս որսորդներից ոմանք իրականացրել են բիզոնների զանգվածային սպանդ՝ ապրուստ վաստակելու համար։

### Կառավարության ներգրավվածություն
ԱՄՆ բանակը թույլատրել և ակտիվորեն հավանություն է տվել բիզոնների նախիրների մեծածավալ կոտորածին ː Դաշնային կառավարությունը խթանել է բիզոնների որսը տարբեր պատճառներով, հիմնականում՝ հակամարտության ժամանակ բնիկ բնակչությանը հնդկացիների ռեզերվացիաներում տեղավորելու համար՝ նրանց սննդի հիմնական աղբյուրից զրկելու ճանապարհով: Առանց բիզոնի, հարթավայրերի բնիկները հաճախ ստիպված լքել են երկիրը կամ մահացել սովից։

Այրված հողի այս ռազմավարության ամենամեծ կողմնակիցներից մեկը Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ բանակի գեներալ Ուիլյամ Թեքումսե Շերմանն (1820-1891) է եղել։

1874 թվականին նախագահ Ուլիսես Ս. Գրանտը վետո է դրել Կոնգրեսի *HR 921 ակտի* վրա, որը պետք է պաշտպանություն ապահովեր ոչ տեղաբնիկների բիզոնների գերորսից ː Մինչ այդ, Ներքին գործերի նախարար Կոլումբուս Դելանոն բնիկների ռեզերվացիաներում ոչ բնիկ որսորդական բիզոնների վերաբերյալ բողոքների մասին արել է հետևյալ հայտարարությունը.

Այսպես, Ներքին գործերի նախարար Կոլումբուս Դելանոն հստակորեն ցույց է տվել, որ ինքը ոչ տեղաբնիկների կողմից բիզոնների որսագողությունը խնդիր է համարում միայն այն պատճառով, որ դա կարող է հանգեցնել հնդկացիների վրեժխնդրության, և այնուամենայնիվ, բիզոնների ոչնչացումը համարում է հնդկացիների հարկադիր ասիմիլյացիայի պոտենցիալ օգտակար միջոց։

### Բնիկ հնդկացիների ներգրավվածություն
Ֆինլանդացի պատմաբան Պեկկա Համյալայնենի խոսքով՝ մի քանի բնիկ ամերիկյան ցեղեր նույնպես մասամբ նպաստել են բիզոնների անհետացմանը հարավային հարթավայրերում ː 1830-ական թվականներին հարավային հարթավայրերում գտնվող կոմանչեները և նրանց դաշնակիցները տարեկան սպանել են մոտ 280,000 բիզոն, ինչը մոտ էր այդ տարածաշրջանի համար կայունության սահմանին։ Հրազենն ու ձիերը, զուգորդված բիզոնի կաշվի և բիզոնի մսի արտահանման աճող շուկայի հետ, հանգեցրել են ամեն տարի բիզոնների ավելի ու ավելի մեծ թվի սպանության։ 1845 թվականին հարավային հարթավայրերում երկարատև և ուժեղ երաշտը, որը տևել է մինչև 1860-ական թվականները, հանգեցրել է բիզոնների հոտերի լայնածավալ անկմանը ː 1860-ականներին՝ անձրևների վերսկսվելով, բիզոնների հոտերը որոշ չափով վերականգնվել են։

### Երկաթուղով որսորդություն
1862 թվականի Խաղաղօվկիանոսյան երկաթուղու մասին օրենքից հետո Արևմուտքում մեծապես աճել է գաղութաբնակների պոպուլյացիան և մեծապես նվազել է բիզոնների պոպուլյացիան։ Երկաթուղու ընդլայնմանը զուգընթաց, զինված զորքերն ու զինամթերքի պաշարներն ավելի արդյունավետ կերպով են սկսել տեղափոխվել Հարթավայրերի տարածաշրջան։ Որոշ երկաթուղիներ վարձել են առևտրային որսորդներ՝ աշխատողների սնունդն ապահովելու համար։ Օրինակ՝ Ուիլյամ Ֆրեդերիկ «Բաֆալո Բիլ» Քոդին վարձվել է *Կանզասի Խաղաղօվկիանոսյան երկաթուղու* կողմից այդ իսկ նպատակով։

Զանգվածաբար ժամանել են որսորդներ, իսկ գնացքները հաճախ դանդաղեցնում էին իրենց ընթացքը, որ որսորդները կարողանային կրակել։ Տղամարդիկ կամ բարձրանում էին գնացքների տանիքներ, կամ կրակում էին հոտերի վրա պատուհաններից։ Ինչպես նշված է *Harper's Weekly-ի* նկարագրության մեջ.

### Առևտրային որսորդություն
Բիզոնի կաշիներն ամենից հաճախ օգտագործվել են արդյունաբերական մեքենաների ու հագուստների գոտիների և գորգերի ստացման համար: Հսկայական քանակով բիզոնի կաշի է արտահանվել Եվրոպա։ Հին Արևմուտքի բիզոնների որսը շատ հաճախ մեծ առևտրային ձեռնարկություն էր, որը ներառել է մեկ կամ երկու պրոֆեսիոնալ որսորդներից բաղկացած կազմակերպված թիմեր, որոնց աջակցում էին մորթագործների, զենք մաքրողների, փամփուշտներ լիցքավորողների, խոհարարների, ձիերի որսորդների, դարբինների, անվտանգության աշխատակիցների, կառապանների և բազմաթիվ ձիերի ու սայլերի թիմը։ Նույնիսկ վարձվել են տղամարդիկ, որոնք սպանված կենդանիների դիակներից հանել են կապարե փամփուշտները՝ վերականգնելու և վերամշակելու համար։ Այս պրոֆեսիոնալ որսորդներից շատերը, ինչպիսին է Բուֆֆալո Բիլ Քոդին, մեկ կանգառի ընթացքում սպանել են հարյուրից ավելի կենդանիներ, իսկ իրենց գործունեության ընթացքում՝ հազարավորներ։ Պրոֆեսիոնալ որսորդներից մեկի հաշվարկով ինքը սպանել է ավելի քան 20,000 կենդանի։ 1880-1884 թվականներին բիզոնի որսորդներին միջին հաշվով վճարվել է՝ կովի կաշվի համար՝ 3 դոլար, ցլի կաշվի համար՝ 2.50 դոլար, մեկ տարեկան ձիու կաշվի համար՝ 1.50 դոլար, հորթերի կաշվի համար՝ 0.75 դոլար, իսկ կաշին շուկա դուրսբերման արժեքը հասել է մոտ 3.50 դոլարի (89.68 դոլար՝ հաշվի առնելով գնաճը) ː

Որսորդը սովորաբար նախիրը գտնում էր վաղ առավոտյան և կանգնում մոտ 91 *մետր* (100 *[[յարդ]]*) հեռու՝ կենդանիներին կողքից՝ թոքերի միջով կրակելով։ Գլխին կրակելը ցանկալի չէր, քանի որ փափուկ կապարե փամփուշտները հաճախ տափակում էին և չէին կարողանում թափանցել գանգի մեջ, հատկապես, եթե կենդանու գլուխը ցեխոտ էր։ Բիզոններն ընկնում էին մինչև այն պահը, երբ կա՛մ նախիրը կզգար վտանգը և կհեռանար, կա՛մ էլ վիրավոր կենդանին կհարձակվեր մեկ այլ կենդանու վրա, ինչի հետևանքով նախիրը կցրվեր։ Եթե ամեն ինչ ճիշտ էր արվում, մի անգամից մեծ թվով բիզոններ էին սպանվում։ Հաջորդում էին մորթ անողները, որոնք մեծ մուրճով մեխ էին խրում յուրաքանչյուր սատկած կենդանու քթի մեջ, կապում ձիերին լծելով և մաշկահան անում լեշը։ Կաշին մշակում, պատրաստում և սայլերի վրա դարսում էին կազմակերպության մյուս անդամները։

1873 թվականից հետո մեկ տասնամյակի ընթացքում միաժամանակ գործող մի քանի հարյուր, գուցե ավելի քան հազար, նման առևտրային որսորդական խմբեր են եղել, որոնք որսում էին բիզոն, ինչը զգալիորեն գերազանցում էր բնիկ ամերիկացիների կամ անհատ որսորդների որսին։ Առևտրային որսը, հավանաբար, կազմել է օրական 2000-ից մինչև 100,000 կենդանի՝ կախված եղանակից, չնայած վիճակագրություն չկա։ Ըստ վկայությունների՝ .50 տրամաչափի (12.7 մմ) հրացաններից օրական այնքան շատ էին կրակում, որ բիզոնների որսորդներին անհրաժեշտ էր առնվազն երկու կամ երեք հրացան, որ փողերը հասցնեին սառել։ «The Fireside Book of Guns» գրքում ասվում է, որ ձմռանը հրացանները երբեմն սառեցնում էին ձյան մեջ՝ գործընթացն արագացնելու համար։ Դոջ Սիթիում տեսել են դեպի արևելք ուղևորվող երկաթուղային վագոններ, որոնք լիքն էին կաշիների կույտերով։

Կոլորադոյի և Կանզասի միջով անցնող երկաթուղու կառուցումով բիզոնների հոտը բաժանել է երկու մասի՝ հարավային և հյուսիսային հոտերի։ Հարավային հոտի վերջին ապաստանը Տեխասի Ելուստն էր ː

### Բիզոնների պաշտպանության քննարկում
Երբ մեծ նախիրները սկսել են նվազել, եղել են բիզոններին պաշտպանելու առաջարկներ։ Որոշ դեպքերում, առանձին զինվորական սպաներ փորձել են վերջ դնել բիզոնների այս զանգվածային կոտորածին ː Ուիլյամ Ֆ. «Բուֆալո Բիլ» Քոդին, ի թիվս այլոց, արտահայտվել է բիզոնների պաշտպանության օգտին, քանի որ տեսել է, որ տեսակի վրա ճնշումը չափազանց մեծ է։ Սակայն այս առաջարկները չեն ընդունվել, քանի որ հարթավայրային հնդկացիները, որոնց որոշ ցեղեր հաճախ պատերազմում էին Միացյալ Նահանգների հետ, իրենց կենսակերպով կախված էին բիզոններից։ (Մյուս որսորդական ցեղերը, մասնավորապես՝ Ասինիբոյնի, Հիդացայի, Գրոս Վենտրեի, Պոնկայի և Օմահայի նման ցեղերը, չեն կարող պատմել Միացյալ Նահանգների հետ որևէ կռվի մասին):

1874 թվականին նախագահ Ուլիսես Ս. Գրանտը «գրպանային վետո» է սահմանել բիզոնների նվազող նախիրները պաշտպանող դաշնային օրինագծի վրա, իսկ 1875 թվականին գեներալ Ֆիլիպ Շերիդանը դիմել է Կոնգրեսի համատեղ նիստին՝ խնդրելով կոտորել նախիրները՝ հնդկացիներին զրկելով սննդի աղբյուրից ː 1884 թվականին ամերիկյան բիզոնը մոտ էր ոչնչացմանը։

Հետագայում բնակիչները հավաքել են բիզոնի ոսկորները՝ պարարտանյութի համար վաճառելով։ Այն լրացուցիչ եկամտի կարևոր աղբյուր է եղել աղքատ գյուղացիների համարː Սա տևել է 1880-ականների սկզբից մինչև 1890-ականների սկիզբը ː
մինի|Օմահա ցեղի վերջին որսը գտնելու համար կատարած մոտավոր երթուղին (1876 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1877 թվականի մարտը)

### Վաղ ռեզերվացիայի դարաշրջանի վերջին որսեր
1870-ական և 1880-ական թվականներին ավելի ու ավելի շատ ցեղերի համար եղել է բիզոնների վերջին մեծ որսը։

Վայոմինգում Վինդ Ռայվր հնդկացիական ռեզերվացիայում մոտ 1800 շոշոններ հիմնադրվել են 1874 թվականի հոկտեմբերին՝ առաջնորդ Վաշակիի գլխավորությամբ։ Հյուսիս գնալով՝ տղամարդիկ, կանայք և երեխաները հատել են ռեզերվացիայի սահմանը։ Հետախույզները վերադարձել են Գուսբերի Քրիքի մոտակայքում բիզոնների մասին լուրերով։ Որսորդները բռնել են մոտ 125 բիզոն։ Հաջորդ երկու տարիների ընթացքում արգելոցը լքած որսորդների թիվը նվազել է, իսկ նրանք, ովքեր հեռացել են, կենտրոնացել են եղջերուների, եղնիկների և այլ որսորդական կենդանիներ որսալու վրա ː

Նեբրասկայի Օմահա ռեզերվացիայի վերջին որսը տեղի է ունեցել 1876 թվականի դեկտեմբերին ː

Հիդացա ապստամբ Քրոու Ֆլայզ Հայը և նրա խումբը 1870-ականների սկզբին հաստատվել են Հյուսիսային Դակոտայի Ֆորտ Բուֆորդի ռազմական ռեզերվացիայում և որսացել են բիզոններ Ելոուսթոունի տարածքում, մինչև որ հաջորդ տասնամյակում որսը սակավացել է ː

Հնդկացի գործակալները չունենալով բավարար միջոցներ, 1870-ականների վերջին ընդունել են Ֆլեթիդ և Պենդ դ'Օրեյլ ռեզերվացիաների հնդկացիների հետ դեպի հարթավայրեր երկարատև որսորդական արշավանքներին ː 1880-ականների սկզբին բիզոնները վերացել են ː

«Գրոս Վենտրեն» նավը 1877 թվականին Մոնտանայի Բելկնապ ֆորտ ռեզերվացիայից դուրս է եկել դեպի Միլք գետից հյուսիս՝ որսի ː Ջերի Ռանինգ Ֆիշերը 1881 թվականին զինվորագրվել է որպես հետախույզ Ասինիբոյն ֆորտում:

Երկու տարի անց բիզոնները գրեթե անհետացել են։

1882 թվականի հունիսին ավելի քան 600 լակոտա և յանկտոնայ որսորդներ Սթենդինգ Ռոք ռեզերվացիայից արևմուտք գտնվող հարթավայրերում հայտնաբերել են մի մեծ հոտ։ Այս վերջին որսի ժամանակ նրանք որսացել են մոտ 5000 կենդանի ː

## Բիզոնների պոպուլյացիայի կտրուկ անկումը և դրա ազդեցությունը բնիկ ժողովուրդների վրա
Քաղաքացիական պատերազմից հետո ԱՄՆ-ն վավերացրել էր մոտ 400 պայմանագիր հարթավայրերի ցեղերի հետ, բայց հետագայում խախտել է դրանցից շատերը՝ հետապնդելով ռեզերվացիաներում սահմանափակված հնդկացիների մասին համոզմունքը «ճակատագրի կանխորոշման»վերաբերյալ։ Բիզոնների պոպուլյացիայի կտրուկ անկումն այդ ժամանակաշրջանի բնիկ ժողովուրդների մեծ մասի համար խորհրդանշել է ոգու, հողի և ինքնավարության կորուստ ː Ուժասպառության հետևանքները լայնածավալ և շարունակական են եղել ː

### Հողերի կորուստ
Այս արևմտյան ընդլայնման ընթացքում բնիկ ցեղերին ռեզերվացիաներով փոխանցված հողերի մեծ մասն անպտուղ հողատարածքներ են եղել, հեռու բիզոնների նախիրներից։ Այս ռեզերվացիաները կայուն չէին բնիկների համար, որոնք գոյության համար կախված էին բիզոններից։ Այդ ռեզերվացիաներից մեկը Սենդ Քրիքն էր Կոլորադոյի հարավ-արևելքում։ Ամենամոտ բիզոնների հոտն ավելի քան երկու հարյուր մղոն հեռավորության վրա էր, և շատ շայեններ սկսել են լքել ռեզերվացիան՝ ստիպված լինելով որսալ մոտակա բնակավյրերում ապրող բնակիչների անասունները և թալանել անցնող սայլերը ː

### Սննդի աղբյուրի կորուստ
Հարթավայրերի հնդկացիները վարել են քոչվորական ապրելակերպ, որը կախված էր բիզոնների գտնվելու վայրից՝ որպես սննդի աղբյուր։ Բիզոնը հարուստ է սպիտակուցներով և ցածր ճարպի պարունակությամբ, ինչը նպաստել է բնիկ ամերիկացիների առողջ սննդակարգին։ Բացի այդ, նրանք օգտագործել են բիզոնի բոլոր ուտելի մասերը՝ ներառյալ օրգանները, ուղեղը, պտուղը և ընկերքը ː

### Ինքնավարության կորուստ
Բիզոնների մեծ կոտորածի հետևանքով հնդկացիներն իրենց կարիքների համար ավելի մեծ կախվածության մեջ են ընկել ԱՄՆ կառավարությունից և ամերիկացի առևտրականներից։ Շատ զինվորականներ բիզոնների կոտորածը համարել են բնիկ ժողովուրդների ինքնավարությունը նվազեցնելու միջոց։ Օրինակ՝ բարձրաստիճան զինվորական, փոխգնդապետ Դոջը մի անգամ Ֆրենկ Հ. Մայերի հետ զրույցում ասել է.

Երկրի բարձրագույն գեներալները, քաղաքական գործիչները և նույնիսկ այն ժամանակվա նախագահ Ուլիսես Ս. Գրանտը բիզոնների ոչնչացումը տեսնում էին որպես երկրի «հնդկական խնդրի» լուծում ː

Նույնիսկ Ռիչարդ Հենրի Փրաթը, որը Քարլայլի հնդկացիական դպրոցի հիմնադիրը և Կարմիր գետի պատերազմում տասներորդ հեծելազորի լեյտենանտ էր, քննարկել է այս ռազմավարությունը թոշակի անցնելուց հետոː

Բիզոնների ոչնչացումն ազդարարել է Հնդկացիական պատերազմների ավարտը, և, հետևաբար, նրանք ստիպված էին տեղաշարժվել դեպի ռեզերվացիաներ։ Երբ Տեխասի օրենսդիր մարմինն առաջարկել է բիզոնների պաշտպանության մասին օրինագիծը, գեներալ Շերիդանը չի հաստատել այն՝ նշելով.

### Հոգևոր ազդեցություններ
մինի|Բիզոնի մաշկից բիզոնի տեսքով խրտվիլակ, որը կախվում է «Արևի պարի» ձողից լակոտա ցեղի «Արևի պարի» ժամանակ

Ամերիկյան բնիկ ցեղերի մեծ մասի համար բիզոնը սրբազան կենդանի և կրոնական խորհրդանիշ է։

Իրականում, շատ ցեղեր ունեցել են «բիզոնների բժիշկներ», որոնք պնդում էին, որ բիզոններից են սովորել խորհրդանշական տեսիլքները: Բացի այդ, շատ հարթավայրային ցեղեր բիզոնի գանգը օգտագործել են խոստովանությունների և թաղման վայրերի օրհնության համար ː

Չնայած բիզոններին զանգվածաբար մորթել են, շատ ցեղեր բիզոններին ընկալել են որպես բնական աշխարհի մի մաս՝ մի բան, որը նրանց համար երաշխավորված էր Արարչից։ Հարթավայրերի որոշ բնիկ ժողովուրդների համար բիզոնները հայտնի են որպես առաջին մարդիկ ː Շատ ցեղեր չեն ըմբռնել տեսակների ոչնչացման գաղափարը ː Այսպիսով, բիզոնների մեծ թվով անհետացումը հատկապես տանջալի է եղել ցեղերի համար։

Հոգևոր կորուստն անխուսափելի է դարձել. բիզոնները նրանց հասարակության անբաժանելի մասն են կազմել, և նրանք հաճախ մասնակցել են յուրաքանչյուր սպանված բիզոնի համար կազմակերպված արարողություններին՝ նրա զոհաբերությունը հարգելու համար։ Այս ընթացքում մարտական ոգին բարձրացնելու համար սիուները և այլ ցեղեր մասնակցել են «Ուրվականների պարին», որին մասնակից հարյուրավոր մարդիկ պարել են մինչև 100 մարդ անգիտակից վիճակում գետին կտապալվեր ː

Բնիկ ամերիկացիները բիզոններին խնամողներն են համարել իրենց, ուստի նրանց հարկադիր տեղափոխումը բիզոններից զերծ ռեզերվացիոն տարածքներ հատկապես դժվար է եղել։ Ռեզերվացիաներ ժամանելուն պես որոշ ցեղեր պետական պաշտոնյաներից հարցրել են, թե կարո՞ղ են այլ անասունների որսալ այնպես, ինչպես որսում էին բիզոններին։ Այդ որսորդության ժամանակ հարթավայրային ցեղերը որսի էին դուրս գալիս իրենց շքեղ զգեստներով, երգում էին բիզոնների մասին երգեր՝ փորձելով ընդօրինակել բիզոնների որսը։ Անասուններին այսպես որսալը ցեղերի համար իրենց արարողությունները, համայնքը և բարոյական ոգին պահպանելու միջոց ն եղել։ Սակայն, ԱՄՆ կառավարությունը շուտով դադարեցրել է խոշոր եղջերավոր անասունների որսը՝ փոխարենը բնիկ ամերիկացիներին առաջարկելով տավարի փաթեթավորած մսից օգտվել ː

### Էկոլոգիական ազդեցություն
Բիզոնների զանգվածային կոտորածը նաև լուրջ վնաս է հասցրել Մեծ հարթավայրերի տարածաշրջանի էկոլոգիական առողջությանը, որտեղ ապրում էին բազմաթիվ բնիկ ժողովուրդներ։ Ի տարբերություն խոշոր եղջերավոր անասունների, բիզոնները բնականաբար հարմար էին Մեծ հարթավայրերի միջավայրում բարգավաճելու համար. բիզոնի հսկա գլուխը հարմարված էր ձյան հաստ շերտի միջով անցնելու համար, ինչը շատ ավելի հավանական էր դարձնում, որ նրանք կդիմանան դաժան ձմեռներին ː

Բացի այդ, բիզոնների արածելը նպաստում է պրերիաների մշակմանը, ինչից հողը դառնում էր պիտանի բազմազան բույսերի բաշխման համար։ Այն դեպքում, երբ խոշոր եղջերավոր անասուններն ուտում են բուսականությունը և սահմանափակում են էկոհամակարգի հավասարակշռությունը՝ պապանել բազմազան տեսակների գոյությունը ː

Պրերիաների գյուղատնտեսական և բնակելի զարգացումը, ըստ գնահատականների, կրճատել է պրերիաները մինչև իր նախկին տարածքի 0.1%-ը ː Հարթավայրային շրջանը կորցրել է իր հողի վերին լավագույն շերտի գրեթե մեկ երրորդը բիզոնների կոտորածի սկսվելուց ի վեր։ Անասնապահությունը նաև ջրի պաշարների կորստի պատճառ է դառնում այնպիսի արագությամբ, որը սպառնում է շատ ջրային շերտերի ռեսուրսներին ː Հետազոտությունները նաև ցույց են տվել, որ տեղական խոտաբույսերի բացակայությունը հանգեցրել է հողի վերին շերտի էրոզիայի, որը 1930-ականների «Փոշու կաթսայի» (փոշոտ փոթորիկ) և սև բուքերի հիմնական պատճառներից մեկն է ː

## Բիզոնի վերածնունդ
### Վերածննդի սկիզբ

[մինի|Բուֆֆալոյի պատկերով պղնձանիկելային ԱՄՆ 5 ցենտ մետաղադրամի դարձերես. թողարկվել է սկսած 1913 թվականիցː Սա նումիզմատիկ տուրք է [ամերիկյան բիզոնին և ոչնչացումից նրա փրկությանը]]

Նյու Յորքի կենդանաբանական այգու աշխատակից Ուիլյամ Թեմփլ Հորնադեյը 1887 թվականի «Ամերիկյան բիզոնի ոչնչացումը» զեկույցում (հրատարակվել է գրքի տեսքով 1889 թվականին) կանխատեսել է, որ բիզոնը կանհետանա երկու տասնամյակի ընթացքում։ Հորնադեյը 1905 թվականին Թեոդոր Ռուզվելտի աջակցությամբ հիմնադրել է Ամերիկյան բիզոնների միությունը՝ բիզոնների ապաստարաններ հիմնելու, պահելու և պաշտպանելու համար ː Բիզոնների պահպանության վաղ շրջանի նշանավոր մասնագետներից են.

* Ջեյմս «Սքոթի» Ֆիլիպ

Հարավային Դակոտայում է Ջեյմս «Սքոթի» Ֆիլիպի հայտնի հոտը, որը Հյուսիսային Ամերիկայում բիզոնների վերաներմուծման ամենավաղ դեպքերից մեկն է։ 1899 թվականին Ֆիլիպը Փիթ Դյուպրիի աներորդուց՝ Դագ Քարլինից, Սքոթին գնել է մի փոքրիկ հոտ (հինգ հորթ, այդ թվում՝ էգը), որի որդի Ֆրեդը 1881 թվականին Գրանդ գետի (Հարավային Դակոտա) վրա բիզոնների վերջին մեծ որսի ժամանակ որսացել է հինգ հորթ և պարանով կապած տարել տուն՝ Շայեն գետի ափին գտնվող ագարակ։ Սքոթիի նպատակն էր կենդանուն փրկել ոչնչացումից։ 1911 թվականին՝ 53 տարեկան հասակում, Ֆիլիպի մահվան պահին նրա բիզոնների հոտը հասել է մոտավորապես 1000-1200 գլխի։ Այս պոպուլյացիայից սկսած՝ ստեղծվել են նաև բազմազան մասնավոր նախիրներ։

* Միշել Պաբլո և Չարլզ Ալարդ

1873 թվականին Պենդ դ'Օրվիլ ցեղից Սեմյուել Ուոքինգ Կոյոտը յոթ որբ հորթերի արածեցրել է Ֆլեթհեդ ռեզերվացիայում՝ Ռոքի լեռան բաժանարար գոտուց արևմուտք։ 1899 թվականին նա այս բիզոններից 13-ը վաճառել է ագարակատերեր Չարլզ Ալարդին և Միշել Պաբլոյին՝ 2000 դոլար ոսկով ː Միշել Պաբլոն և Չարլզ Ալարդը ավելի քան 20 տարի անցկացրել են մայրցամաքում մաքրարյուն բիզոնների ամենամեծ հավաքածուներից մեկը հավաքելով (Ալարդի մահվան պահին՝ 1896 թվականին, նախիրը կազմել է 300 գլուխ): 1907 թվականին, երբ ԱՄՆ իշխանությունները հրաժարվել են գնել նախիրը, Պաբլոն գործարք է կնքել Կանադայի կառավարության հետ և իր բիզոնների մեծ մասը տեղափոխել է հյուսիս՝ նորաստեղծ Էլք Այլենդ ազգային պարկ ː

* Վիչիտա լեռների վայրի կենդանիների ապաստան

1907 թվականին Նյու Յորքի կենդանաբանական այգին 15 բիզոն է ուղարկել Օկլահոմայի Վիչիտա լեռների վայրի բնության արգելոց՝ կազմելով 650 բիզոնից բաղկացած հոտի հիմքը ː

* Ելոուսթոունի պարկ

Ելոուսթոուն պարկի բիզոնների հոտը ձևավորվել է մի քանի բիզոններից, որոնք մնացել էին Ելոուսթոուն պարկի տարածքում 19-րդ դարի վերջին տեղի ունեցած մեծ կոտորածից հետո։ Ելլոուսթոուն ազգային պարկն այն քիչ տարածքներից մեկն է, որտեղ վայրի բիզոնները երբեք լիովին չեն վերացել։ Այն Միացյալ Նահանգներում վայրի բիզոնների միակ շարունակական հոտն է ː 3000-ից 3500 գլխաքանակ կազմող Ելոուսթոուն պարկի բիզոնների հոտը ծագում է 23 բիզոններից բաղկացած ռելիկտային պոպուլյացիայից, որոնք փրկվել են 19-րդ դարի զանգվածային կոտորածից՝ թաքնվելով Ելոուսթոուն պարկի պելիկանների հովտում։ 1902 թվականին Ելոուսթոունի Լամար հովիտ բերվել է 21 հարթավայրային բիզոններից բաղկացած գերության մեջ գտնվող հոտ, որոնք որպես անասուններ հսկվել են մինչև 1960-ական թվականները, երբ պարկն ընդունել է բնական կարգավորման քաղաքականություն։ Ազգային պարկերի մեծ մասը, մասնավորապես Ելոուսթոունի ազգային պարկը, Մեծ հարթավայրերում բիզոնների կոտորածի հետ կապված շատերի մեղավորության զգացման անմիջական արդյունքն է ː

* Այծքաղի կղզի

Այծքաղի կղզու բիզոնների հոտը Յուտայի Այծքաղի կղզում (Antelope Island) գտնվող մեկուսացված բիզոնների հոտ է և հիմնադրվել է 1800-ականների վերջին Տեխասի մասնավոր ագարակից բերված 12 կենդանիներից: Այծքաղի կղզու բիզոնների հոտը տատանվում է 550-700-ի սահմաններում և երկրի ամենամեծ պետական սեփականություն հանդիսացող բիզոնների հոտերից մեկն է։ Այս հոտը պարունակում է որոշ եզակի գենետիկական հատկանիշներ և օգտագործվում է ամերիկյան բիզոնի գենետիկական բազմազանությունը բարելավելու համար, սակայն, ինչպես բիզոնների մեծ մասի դեպքում, ընտանի խոշոր եղջերավոր անասունների որոշ գեներ հայտնաբերվել են Այծքաղի կղզու բիզոնների հոտում։

* Մոլլի Գուդնայթ

Տեխասում մնացած «հարավային նախիրի» վերջին բիզոնները փրկվել են 1876 թվականին ոչնչացումից առաջ։ Չարլզ Գուդնայթի կինը՝ Մոլլին, խրախուսել է ամուսնուն փրկել Տեխասի Պանհենդլում ապաստան գտած վերջին ռելիկտային բիզոններից մի քանիսին։ Այս հոտը փրկելու գործին անչափ նվիրված՝ նա նույնիսկ փրկել է մի քանի որբացած բիզոնների ձագերի, նույնիսկ շշով կերակրել և խնամել է նրանց մինչև հասունանալը։ Այս մի քանի հարթավայրային բիզոններին փրկելով՝ նա կարողացել է Պալո Դուրո կիրճի մոտակայքում հիմնել բիզոնների հոտ։ 1933 թվականին հասնելով 250-ի՝ հարավային բիզոնների վերջին խումբը հայտնի է դարձել որպես «Գուդնայթի» նախիր ː Այս հարավային նախիրի սերունդները 1998 թվականին տեղափոխվել են Քվիտակեի (Quitaque, Տեխաս) մոտ գտնվող Կապրոկ կիրճերի պետական պարկ ː

* Օսթին Քորբին
1904 թվականին բնագետ Էռնեստ Հարոլդ Բեյնսը (1868-1925) նշանակվել է Նյու Հեմփշիրում գտնվող Քորբին Պարկի որսորդական արգելոցի պահպանող (Կապույտ լեռան անտառի եզրին) Օսթին Քորբին կրտսերի կողմից (մահ. 1938թ.), որի հայրը՝ բանկիր և երկաթուղային ձեռնարկատեր Օսթին Քորբինն (1827-1896) էր հիմնադրել այն ː Հայտնի որպես «Կապույտ լեռան անտառային ասոցիացիա», այն սահմանափակ անդամակցությամբ սեփական որսորդական ակումբ է, որի պարկը զբաղեցնում է 26,000 ակր տարածք՝ ընդգրկելով Քորնուշ, Քրոյդոն, Գրանտհեմ, Նյուպորտ և Փլեյնֆիլդ քաղաքները։

Քորբին Ավագն ամերիկյան բիզոններ է ներմուծել Օկլահոմայից, Մոնտանայից, Վայոմինգից, Մանիտոբայից և Տեխասից, ինչպես նաև նվիրաբերել է բիզոններ այլ ամերիկյան կենդանաբանական այգիներին և արգելոցներին։ Նա նաև էկզոտիկ տեսակներ է ներմուծել Եվրոպայից և Կանադայից, այդ թվում՝ վայրի խոզ Գերմանիայի Սև անտառից ː Ամերիկայում մարդկային գործունեության պատճառով բիզոնների պոպուլյացիան բնական 60 միլիոնից 1890-ական թվականներին կրճատվել էր մինչև ընդամենը 1000, իսկ 1904 թվականին այդ կենդանիներից 160-ը Քորբինի պարկում են ապաստանել ː Քորբինների նախիրը ոչնչացվել է 1940-ական թվականներին՝ բրուցելոզի բռնկման հետևանքով ː

Բեյնսը հայտնի էր իր ընտելացած բիզոններով և նրանով, որ այգում շրջում էր կառքով, որը քաշում էր բիզոնների զույգը։ Նրա հրատարակված աշխատանքների շարքում են *«Պատերազմի ճիչը և Տոմահավկ**.* *բիզոնի երկու հորթերի պատմությունը»* (*War Whoop and Tomahawk: The Story of Two Buffalo Calves,* 1929):

### Ժամանակակից բիզոնների վերածննդի ջանքեր
Բիզոնների շատ այլ նախիրներ ստեղծման փուլում են կամ ստեղծվել են պետական և ազգային պարկերում, ինչպես նաև մասնավոր ագարակներում, որտեղ առանձին բիզոններ վերցված են գոյություն ունեցող հիմնական «հիմնադիր նախիրներից» ː Օրինակ է Կենտրոնական Յուտայի Հենրի լեռան բիզոնների հոտը, որը հիմնադրվել է 1941 թվականին Ելոուսթոունի ազգային պարկից տեղափոխված բիզոններից։ Այս նախիրն այժմ հաշվում է մոտ 400 գլուխ, և վերջին տասնամյակում քայլեր են ձեռնարկվել այս նախիրը ընդլայնելու դեպի Բուք Քլիֆս լեռներ, նույնպես Յուտայում։

ԱՄՆ-ում ամենամեծ մասնավոր նախիրներից մեկը, որը կազմում է 2500 գլուխ, գտնվում է Օկլահոմայի  բարձրխոտային պրերիայի արգելոցում (Tallgrass Prairie Preserve), որը պատկանում է Բնության պահպանության կազմակերպությանը։ Թեդ Թըրները բիզոնների ամենամեծ մասնավոր սեփականատերն է՝ մոտ 50,000 բիզոնով մի քանի տարբեր ագարակներում ː

Ամերիկյան բիզոնների ներկայիս պոպուլյացիան արագորեն աճում է և գնահատվում է 350,000 գլուխ։ Սակայն ներկայիս նախիրների մեծ մասը գենետիկորեն աղտոտված է կամ մասամբ խաչասերված է խոշոր եղջերավոր անասունների հետ ː Այսօր կան միայն չորս գենետիկորեն չխառնված, ազատորեն շրջող, հանրային բիզոնների նախիրներ և միայն երկուսը նույնպես ազատ են բրուցելյոզից՝ Հենրի լեռնազանգվածի բիզոնների նախիրը (Յուտա, կոչվում է ի պատիվ Ջոզեֆ Հենրիի) և Վինդ Քեյվի (Քամիների քարանձավ Բլեք Հիլզի ստորոտում) բիզոնների նախիրը։ Վինդ Քեյվի բիզոնների հոտի 16 կենդանիների հիմնադիր պոպուլյացիան վերականգնվել է Մոնտանա քաղաքում 2005 թվականին Ամերիկյան պրերիա հիմնադրամի կողմից։ Այժմ նախիրը կազմում է մոտ 800 գլուխ և թափառում է 14 000 *[[ակր]]* (57 ''կմ²'') խոտածածկ տարածք Ամերիկյան պրերիա բնական արգելոցում։

Անասնապահության դարաշրջանի ավարտը և բնական կարգավորման դարաշրջանի սկիզբը շարժման մեջ է դրել իրադարձությունների մի շղթա, որը հանգեցրել է Ելոուսթոուն պարկի բիզոնների միգրացիային դեպի պարկից դուրս ավելի ցածրադիր վայրեր՝ ձմեռային կեր փնտրելու համար։ Մոնտանայում վայրի բիզոնների առկայությունը սպառնալիք է ընկալվում շատ անասնապահների համար, ովքեր վախենում են, որ բրուցելյոզով վարակված բիզոնների փոքր տոկոսը կվարակի անասուններին և կովերը կվիժեն իրենց առաջին հորթերին։ Սակայն, երբեք չի գրանցվել վայրի բիզոնից բրուցելոզի անասուններին փոխանցման որևէ դեպք։ 1980-ականների սկզբին սկսված կառավարման վեճը շարունակվում է, և իրավապաշտպան խմբերը պնդում են, որ նախիրը պետք է պաշտպանված լինի որպես առանձին պոպուլյացիոն հատված՝ «Վտանգված տեսակների մասին»1973 թվականի օրենքի համաձայն։

#### Ամերիկյան բնիկ բիզոնների պահպանման ջանքեր
Ամերիկյան բնիկ ցեղերը բազմաթիվ պահպանողական միջոցառումներ են ձեռնարկել նաև բիզոնների պոպուլյացիան պահպանելու և աճեցնելու համար։ Այս բնիկ կենդանիների պահպանման ջանքերից 1990 թվականին ստեղծվեց միջցեղային բիզոնների խորհուրդ, որը կազմված էր 19 նահանգների 56 ցեղերից ː Այս ցեղերը ներկայացնում են ավելի քան 15,000 բիզոններից բաղկացած կոլեկտիվ հոտ և կենտրոնանում են ցեղային հողերում հոտերի վերականգնման վրա՝ մշակույթը խթանելու, հոգևոր համերաշխությունը վերակենդանացնելու և էկոհամակարգը վերականգնելու համար։ Բիզոնների միջցեղային խորհրդի որոշ անդամներ պնդում են, որ բիզոնի տնտեսական արժեքը նրա վերածնունդը խթանող հիմնական գործոններից մեկն է։ Բիզոնը ծառայում է որպես անասունների էժան փոխարինող և կարող է շատ ավելի հեշտ դիմանալ հարթավայրերի ցուրտ ձմեռներին, քան խոշոր եղջերվոր անասունները ː

Բնիկ ամերիկացիների պահպանության ջանքերից մեկը, որն առաջընթաց է գրանցում, «Բուֆֆալո դաշտի արշավ»-ն (*Buffalo Field Campaign*, «Բուֆֆալո Ֆիլդ Քեմփեյշն») է։ Հիմնադրված լինելով 1996 թվականին Մայք Միզի, Սիկանգո Լակոտայի և Ռոզալի Լիթլ Թանդերի կողմից, «Բուֆֆալո դաշտի արշավ»-ը հույս ունի բիզոնների ազատ միգրացիան ապահովել Մոնտանայում և դրա սահմաններից դուրս։ «Բուֆֆալո դաշտի արշավը» մարտահրավեր է նետում Մոնտանայի Աշխատանքի դեպարտամենտի պաշտոնյաներին, որոնք 2007-2008 թվականների ձմռանը Ելոուսթոունի ազգային պարկից հեռու սնունդ որոնելու ժամանակ կոտորել են 1631 բիզոն։ Հիմնադիր Մայք Միզը Աշխատանքի դեպարտամենտի պաշտոնյաների վերաբերյալ մեկնաբանել է.

Բացի այդ, շատ փոքր ցեղային խմբեր ձգտում են բիզոններին վերադարձնել իրենց հայրենի հողեր։ Նեբրասկայի Պոնկա ցեղը, որը վերականգնվել է 1990 թվականին, ունի մոտ 100 բիզոնից բաղկացած հոտ երկու արոտավայրերում։ Նմանապես, Կոլորադոյի հարավային Յուտե ցեղը գրեթե 30 բիզոն է բուծել 350 ակր տարածքով ցանկապատված արոտավայրում։

Ռատգերսի համալսարանի պրոֆեսոր Ֆրենկ Փոփերի խոսքով՝ բիզոնների վերականգնումը հարթավայրային տարածաշրջանին բերում է մսի ավելի լավ պաշար և էկոլոգիական առողջություն, ի լրում բիզոնների և բնիկ ամերիկացիների հարաբերությունների վերականգնման։ Այնուամենայնիվ, բիզոնների պոպուլյացիայի վերականգնման հետ կապված կա զգալի ռիսկ՝ բրուցելյոզ։ Եթե բիզոնները մեծ քանակությամբ են ներմուծվում, բրուցելոզի ռիսկը բարձր է ː

#### Բիզոնի պահպանությունը՝ բնիկ ամերիկացիների բուժման խորհրդանիշ
Որոշ խոսնակների համար բիզոնների պոպուլյացիայի վերածնունդը արտացոլում է մշակութային և հոգևոր վերականգնումը 1800-ականների կեսերին իրականացրած բիզոնների որսի հետևանքներից հետո։ Ստեղծելով այնպիսի խմբեր, ինչպիսիք են «Միջցեղային բիզոնների կոոպերատիվը» և «Բուֆալո դաշտի արշավը», բնիկ ամերիկացիները հույս ունեն վերականգնել ոչ միայն բիզոնների պոպուլյացիան, այլև բարելավել իրենց ցեղերի համերաշխությունն ու բարոյական ոգին։

## Ժամանակակից որսորդություն
### Կանադա

#### Ալբերտա
Ալբերտայում, որտեղ Հյուսիսային Ամերիկայում՝ Վուդ Բուֆֆալո ազգային պարկում, գոյություն ունի բիզոնների ընդամենը երկու անընդհատ վայրի նախիրներից մեկը, բիզոններին որսում են՝ հիվանդություններից զերծ բիզոնների հանրային (վերաներդրված) և մասնավոր նախիրները պաշտպանելու համար։

### Միացյալ Նահանգներ
#### Մոնտանա
Մոնտանայում հանրային որսը վերականգնվել է 2005 թվականին, և տրամադրվել 50 թույլտվություն։ Մոնտանայի ձկների, վայրի բնության և այգիների հանձնաժողովը 2006/2007 մրցաշրջանի համար պիտակների քանակը մեծացրել է մինչև 140։ Իրավապաշտպան խմբերը պնդում են, որ որսը վերականգնելը վաղաժամ է՝ հաշվի առնելով բիզոնի բնակավայրի և վայրի բնության կարգավիճակի բացակայությունը Մոնտանայում։

Չնայած նրանց թիվը սովորաբար մի քանի հարյուր է, որոշ տարիների ընթացքում Ելոուսթոունի պարկի բիզոնների հոտից մինչև հազարից ավելի բիզոն է սպանվել, երբ նրանք Ելոուսթոունի ազգային պարկի Լամար հովտից դեպի հյուսիս թափառում են դեպի Մոնտանայի մասնավոր և պետական հողեր։ Այս որսը հաճախ կատարվում է բրուցելյոզով վարակված Ելոուսթոունյան բիզոնների կողմից հիվանդության տարածման մտավախությունների պատճառով, որոնք կարող են տարածվել տեղի ընտանի անասունների վրա։ Մինչ օրս բիզոնից խոշոր եղջերավոր անասուն փոխանցման որևէ հավաստի դեպք երբևէ չի հաստատվել, գրանցվել կամ ապացուցվել, չնայած կան որոշ ապացույցներ վայրի կարիբուի և բիզոնի միջև փոխանցման վերաբերյալ ː

#### Յուտա
Յուտա նահանգը պահում է բիզոնների երկու նախիր, և երկուսի համար էլ թույլատրվում է որոշ չափով որս անել։ Անտիլոպա կղզու բիզոնների նախիրը (որը պարունակում է 550-ից 700 գլուխ) և Հենրի լեռների բիզոնների նախիրը (250-ից 400 գլուխ), չնայած լիցենզիաները սահմանափակ են և խստորեն վերահսկվում են։ Որսորդների հետ սովորաբար ուղարկվում է նաև որսի պահակ՝ նրանց օգնելու գտնել և ընտրել սպանելու համար նախատեսված բիզոնին։ Այս կերպ, որսորդությունն օգտագործվում է որպես վայրի բնության կառավարման ռազմավարության մաս և նպաստում է պակաս ցանկալի տեսակի պակասեցմանը։

Ամեն տարի Անտիլոպա կղզու բիզոնների հոտի բոլոր բիզոնները ժողովվում են հետազոտելու և պատվաստելու համար։ Այնուհետև նրանց մեծ մասին ազատ են արձակում թափառելու Անտիլոպա կղզում։ Մոտավորապես 100 բիզոն է վաճառվում աճուրդում, իսկ որսորդներին թույլատրվում է սպանել կես տասնյակ բիզոն։ Այս որսը տեղի է ունենում Անտիլոպա կղզում ամեն տարի դեկտեմբերին։ Որսորդներից ստացված վճարներն օգտագործվում են Անտիլոպա կղզու պետական պարկի և բիզոնների հոտի պահպանման ֆինանսավորման համար։

Յուտայի Հենրի լեռների բիզոնների հոտում որսը նույնպես ամեն տարի թույլատրվում է։ Հենրի լեռան բիզոնների նախիրը երբեմն հասնում է մինչև 500 գլուխ, սակայն Յուտայի վայրի բնության ռեսուրսների բաժինը որոշել է, որ Հենրի լեռան բիզոնների նախիրի տարողունակությունը 325 գլուխ է։ Ավելորդ առանձնյակներից մի քանիսը փոխպատվաստվել են, բայց նրանց մեծ մասը չի փոխպատվաստվել կամ վաճառվել, ուստի որսորդությունը նրանց պոպուլյացիան վերահսկելու հիմնական գործիքն է։ «2009 թվականին տրամադրվել է Հենրի լեռան բիզոնների որսի 146 հանրային թույլտվություն, որը կյանքում մեկ անգամ է տրվում» ː Տարիների մեծ մասում Հենրի լեռներում բիզոն որսալու համար տրամադրվում է 50-ից 100 թույլտվություն։

#### Ալյասկա
Բիզոնները նույնպես վերաբնակեցվել են Ալյասկայում 1928 թվականին, և նահանգի մի քանի մասերում հանդիպում են ինչպես ընտանի, այնպես էլ վայրի նախիրներ ː Պետությունն ամեն տարի սահմանափակ քանակությամբ թույլտվություններ է տրամադրում վայրի բիզոն որսալու համար ː

### Մեքսիկա
2001 թվականին Միացյալ Նահանգների կառավարությունը Հարավային Դակոտայից և Կոլորադոյից մի քանի բիզոնի ձագ է նվիրաբերել Մեքսիկայի կառավարությանը՝ Մեքսիկայի արգելոցներ բիզոնների վերաբնակեցման համար։ Այս արգելոցների թվում էին Ջանոսի Էլ Ունո ռանչոն և Չիխուահուայի Սանտա Էլենա կիրճը, ինչպես նաև Կոաուիլա նահանգի Բոկիլաս դել Կարմենը, որոնք գտնվում են Ռիո Գրանդեի հարավային ափին և Տեխասի ու Նյու Մեքսիկոյի սահմանակից խոտհարքներում ː

## Տես նաև
* Զուբր կամ Եվրոպական բիզոն
* Վազող այծքաղ

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Branch, E. Douglas. *The Hunting of the Buffalo* (1929, new ed. University of Nebraska Press, 1997), classic history online edition 
*  Barsness, Larry. *Heads, Hides and Horns: The Compleat Buffalo Book.* (Texas Christian University Press, 1974)
* Dary David A. *The Buffalo Book*. (Chicago: Swallow Press, 1974)
*  
*  
* 
* Gard, Wayne. *The Great Buffalo Hunt* (University of Nebraska Press, 1954)
* 
* Isenberg, Andrew C. *The Destruction of the Buffalo: An Environmental History, 1750–1920*  (Cambridge University press, 2000) online edition
* 
*  McHugh, Tom. *The Time of the Buffalo* (University of Nebraska Press, 1972).
* Meagher, Margaret Mary. *The Bison of Yellowstone National Park.* (Washington DC: Government Printing Office, 1973)
* Punke, Michael. *Last Stand: George Bird Grinnell, the Battle to Save the Buffalo, and the Birth of the New West* (Lincoln: University of Nebraska Press, 2009. xvi, 286 pp. 
* 
* Roe, Frank Gilbert. *The North American Buffalo: A Critical Study of the Species in Its Wild State* (University of Toronto Press, 1951).
* 
*  and 26 (1995) 203-8.
* 
* Laduke, Winona. "All of Our Relations: Native Struggles for Land and Life" (South End Press, 1999)

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի տնտեսական պատմություն
Կատեգորիա:Անհետացումից պաշտպանվող կենդանիներ
Կատեգորիա:Բնություն և հասարակություն
Կատեգորիա:Գաղութատիրության պատմություն
Կատեգորիա:Կանադայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Կենդանիների բարեկեցություն
Կատեգորիա:Հյուսիսային Ամերիկայի պատմություն
Կատեգորիա:Հնդկացիների մշակույթ
Կատեգորիա:Մեծ Հարթավայրեր
Կատեգորիա:Որսորդություն
Կատեգորիա:Ռասիզմ