Հովհաննես XXIII (Հռոմի պապ)

**Հռոմի Պապ Հովհաննես XXIII** (; ՝ **Angelo Giuseppe Roncalli**, ) Կաթոլիկ Եկեղեցու առաջնորդը և Վատիկան քաղաք-պետության գերագույն ղեկավարը 1958 թվականի հոկտեմբերի 28-ից մինչև 1963 թվականի հունիսին իր մահը:

Ռոնկալլին Մարիաննա Մացոլայի և Ջովաննի Բատիստա Ռոնկալլիի 13 երեխաներից մեկն էր՝ ծնված գյուղացիների ընտանիքում, ովքեր ապրում էին Լոմբարդիայի Բերգամոյի գավառի Սոտտո իլ Մոնտե գյուղում։ Նա քահանա է ձեռնադրվել 1904 թվականի օգոստոսի 10-ին և ծառայել է տարբեր պաշտոններում՝ որպես նունցիոս Ֆրանսիայում և պատվիրակ Բուլղարիայում, Հունաստանում և Թուրքիայում:  1953 թվականի հունվարի 12-ի կոնսիստորիայում Պապ Պիոս XII-ը Ռոնկալլիին դարձրեց կարդինալ՝ որպես Սանտա Պրիսկայի կարդինալ-քահանա, միաժամանակ նշանակելով նրան Վենետիկի Պատրիարք:  Ռոնկալլին անսպասելիորեն ընտրվել է պապ 1958 թվականի հոկտեմբերի 28-ին՝ 76 տարեկան հասակում, Պապ Պիոս XII-ի մահից հետո: Հովհաննես XXIII պապը զարմացրեց նրանց, ովքեր ակնկալում էին, որ նա կլինի ժամանակավոր պապ՝ հրավիրելով պատմական Վատիկանի Երկրորդ ժողովը (1962-1965), որի առաջին նստաշրջանը բացվեց 1962 թվականի հոկտեմբերի 11-ին, որն այժմ նրա տոնն է:

Իր հովվապետության ընթացքում Հովհաննես XXIII-րդը բազմաթիվ կրքոտ ելույթներ ունեցավ։ Հավասարության վերաբերյալ նրա տեսակետներն ամփոփվել են հետևյալ հայտարարության մեջ. «Մենք բոլորս ստեղծված ենք Աստծո պատկերով և նմանությամբ, և հետևաբար մենք բոլորս հավասարապես աստվածային ենք»։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել Կաթոլիկ Եկեղեցու վրա՝ ճանապարհ հարթելով այն դրամատիկ անսպասելի փոփոխությունների համար, որոնք հռչակվեցին Վատիկանի Երկրորդ ժողովում և իր սեփական հարաբերություններում այլ եկեղեցիների ու ազգերի հետ:  Իտալական քաղաքականության մեջ նա արգելեց եպիսկոպոսներին միջամտել տեղական ընտրություններին և օգնեց Քրիստոնեա-դեմոկրատական կուսակցությանը համագործակցել Իտալիայի Սոցիալիստական կուսակցության հետ:  Միջազգային հարաբերություններում նրա Օստպոլիտիկան երկխոսության մեջ մտավ Արևելյան Եվրոպայի կոմունիստական երկրների հետ: Նա հատկապես ձեռք մեկնեց Արևելյան Ուղղափառ եկեղեցիներին:

Նրա հիմնական նպատակն էր արդիականացնել Եկեղեցին՝ ընդգծելով նրա հովվական դերը և անհրաժեշտ մասնակցությունը պետական ​​գործերին։ Նա հրաժարվեց 70 կարդինալների ավանդական կանոնից՝ թիվը հասցնելով 85-ի։ Նա, օգտվելով առիթից, նշանակեց Աֆրիկայի, Ճապոնիայի և Ֆիլիպինների առաջին կարդինալներին։ Նա նպաստեց էկումենիկ շարժումների զարգացմանը՝ համագործակցելով քրիստոնեական այլ դավանանքների հետ։ Դավանաբանական հարցերում նա ավանդապաշտ էր, սակայն դադարեցրեց հին աստվածաբանական դրույթների հիման վրա սոցիալական և քաղաքական քաղաքականություն ձևավորելու ավտոմատ պրակտիկան։

Նա չհասցրեց տեսնել Երկրորդ Վատիկանի ժողովի ավարտը: 1962 թվականի սեպտեմբերին նրա մոտ ախտորոշվեց ստամոքսի քաղցկեղ, և ութ ամիս անց՝ 1963 թվականի հունիսի 3-ին, մահացավ: Նրա սրբադասման գործընթացը սկսվեց 1965 թվականի նոյեմբերի 18-ին նրա հաջորդ՝ Պապ Պողոս VI-ի կողմից, ով նրան հռչակեց Աստծո Ծառա: Նա երանելի է հռչակվել Հովհաննես Պողոս II-ի կողմից 2000 թվականին: 2013 թվականի հուլիսի 5-ին Պապ Ֆրանցիսկոսը՝ շրջանցելով ավանդաբար պահանջվող երկրորդ հրաշքը, Հովհաննես XXIII-ին հռչակեց սուրբ՝ հիմնվելով նրա առաքինի, օրինակելի կենսակերպի և Երկրորդ Վատիկանի ժողովի հրավիրման արդյունքում ստացված բարիքների վրա: Նա սրբադասվեց Հովհաննես Պողոս II-ի հետ միասին 2014 թվականի ապրիլի 27-ին։ Այսօր Հովհաննես XXIII-ը սիրով հայտնի է որպես «Բարի Պապ» (իտալերեն՝ il papa buono):

## Վաղ կյանք

Անջելո Ջուզեպպե Ռոնկալին ծնվել է 1881 թվականի նոյեմբերի 25-ին Իտալիայի Լոմբարդիա մարզի Բերգամո գավառի Սոտտո իլ Մոնտե փոքրիկ գյուղում։ Նա Ջովանի Բատիստա Ռոնկալիի (1854–1935) և նրա կնոջ՝ Մարիաննա Ջուլիա Մացոլայի (1855–1939) ավագ որդին էր և տասներեք երեխաներից չորրորդը։ Նրա եղբայրներն ու քույրերն էին.
* Մարիա Կատերինա (1877–1883 թվականներ)
* Թերեզան (1879–1954 թվականներ), ով ամուսնացել է Միքել Գիսլենիի հետ 1899 թվականին
* Անսիլա (1880–1953 թվականներ)
* Ֆրանչեսկո Սավերիո (1883–1976 թվականներ), ով ամուսնացել է Մարիա Կարարայի հետ 1907 թվականին
* Մարիա Էլիսա (1884–1955 թվականներ)
* Ասունտա Կասիլդա (1886–1980 թվականներ), ով ամուսնացել է Ջովանի Բատիստա Մարկեսի հետ 1907 թվականին
* Դոմենիկո Ջուզեպպե (1888–1888 թվականներ)
* Ալֆրեդո(1889–1972 թվականներ)
* Ջովանի Ֆրանչեսկո (1891–1956 թվականներ), ով ամուսնացել է Կատերինա Ֆորմենտիի հետ 1919 թվականին
* Էնրիկա (1893–1918 թվականներ)
* Ջուզեպպե Լուիջի (1894–1981 թվականներ), ով ամուսնացել է Իդա Բիֆիի հետ 1922 թվականին
* Լուիջի (1896–1898 թվականներ)

Նրա ընտանիքը, ինչպես Սոտտո իլ Մոնտեի բնակիչների մեծ մասը, աշխատում էր որպես վարձակալ հողագործ, ինչը ակնհայտ հակադրություն էր իր նախորդ Էուջենիո Պաչելլիի (Պապ Պիոս XII) հետ, ով սերում էր Պապական վարչակազմում բարձր պաշտոններ զբաղեցնող ընտանիքից: Այնուամենայնիվ, Ռոնկալլին իտալական ազնվական ընտանիքի ժառանգ էր, թեև երկրորդական և աղքատացած ճյուղից. «նա ոչ թե աննշան ծագում ուներ, այլ արժանավոր և հարգված մարդկանցից էր, որոնց կարելի է հետևել մինչև տասնհինգերորդ դարի սկիզբը»:  Ռոնկալի ընտանիքը զբաղվում էր խաղողի և եգիպտացորենի դաշտերով, ինչպես նաև պահում էր անասուններ։

1889 թվականին, 8 տարեկան հասակում, Ռոնկալլին ստացավ և՛ իր Առաջին Հաղորդությունը, և՛ կոնֆիրմացիան։

1896 թվականի մարտի 1-ին Լուիջի Իզակկին՝ նրա ճեմարանի հոգևոր տնօրենը, նրան ընդգրկեց Աշխարհիկ Ֆրանցիսկյան Միաբանության մեջ: 1897 թվականի մայիսի 23-ին նա այս կարգին անդամակցելու երդում է տվել։

1904 թվականին Ռոնկալլին ավարտեց կանոնական իրավունքի իր դոկտորական ուսումը և քահանա ձեռնադրվեց Հռոմի Պիացցա դել Պոպոլոյում գտնվող Սանտա Մարիա ին Մոնտեսանտո եկեղեցում օգոստոսի 10-ին: Դրանից կարճ ժամանակ անց, դեռևս Հռոմում գտնվելիս, Ռոնկալլիին տարան Սուրբ Պետրոսի տաճար՝ հանդիպելու Պապ Պիոս X-ին: Այնուհետև նա վերադարձավ իր քաղաք՝ Սուրբ Կույս Մարիամի Վերափոխման պատվին պատարագ մատուցելու։

### Քահանայություն
1905 թվականին Բերգամոյի նոր եպիսկոպոս Ջակոմո Ռադինի-Տեդեսկին Ռոնկալիին նշանակեց իր քարտուղար։ Ռոնկալին աշխատել է Ռադինի-Տեդեսկիի մոտ մինչև եպիսկոպոսի մահը՝ 1914 թվականի օգոստոսի 22-ին՝ Պիոս X-ի մահից երկու օր անց։ Ռադինի-Տեդեսկիի վերջին խոսքերը Ռոնկալիին էին «Անջելո, աղոթիր խաղաղության համար»։ Ռադինի-Տեդեսկիի մահը խոր ազդեցություն ունեցավ Ռոնկալիի վրա։ Այս ժամանակահատվածում Ռոնկալլին դասախոս էր նաև Բերգամոյի թեմական ճեմարանում։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Ռոնկալլին զորակոչվել է իտալական թագավորական բանակ՝ որպես սերժանտ՝ ծառայելով բժշկական կորպուսում՝ որպես պատգարակակիր և որպես կապելլան։ 1919 թվականի սկզբին բանակից պատվով զորացրվելուց հետո նշանակվել է ճեմարանի հոգեւոր տնօրեն։ 1921 թվականի մայիսի 7-ին Ռոնկալլին նշանակվում է Վեհափառ Հայրապետի ներքին առաջնորդ, որը նրան տալիս է մոնսինյորի կոչում։ Նոյեմբերի 6-ին նա մեկնեց Հռոմ, որտեղ նախատեսված էր հանդիպել Հռոմի պապի հետ: Նրանց հանդիպումից հետո Հռոմի Պապ Բենեդիկտոս XV-ը նրան նշանակեց Հավատքի տարածման ընկերության Իտալիայի նախագահ: Հետագայում Ռոնկալին Բենեդիկտոս XV-ին համարում էր ամենաբարեգործը բոլոր պապերից, որոնց նա հանդիպել էր։

## Եպիսկոպոսություն
1925 թվականի փետրվարին կարդինալ պետքարտուղար Պիետրո Գասպարին նրան կանչեց Վատիկան և տեղեկացրեց Հռոմի Պապ Պիոս XI-ի որոշման մասին՝ նրան Բուլղարիայի առաքելական այցելու (1925–1935 թվականներ) նշանակելու մասին։ Մարտի 3-ին Պիոս XI-ը նրան նշանակեց նաև Հորդանանի Արեոպոլիսի տիտղոսավոր արքեպիսկոպոս։ Սկզբում Ռոնկալլին չէր ցանկանում գնալ Բուլղարիա, բայց շուտով նա զիջեց։ Նրա առաքելական այցելու նշանակումը պաշտոնականացվել է մարտի 19-ին։ Ռոնկալլին եպիսկոպոս է օծվել Ջովանի Տաչի Պորչելիի կողմից Հռոմի Սան Կառլո ալ Կորսոյի եկեղեցում 1925 թվականի մարտի 25-ին։

1934 թվականի նոյեմբերի 30-ին նշանակվել է Թուրքիայի և Հունաստանի առաքելական պատվիրակ և Մեսեմբրիայի (Բուլղարիա) տիտղոսավոր արքեպիսկոպոս։ Թուրքիայի գերակշռող իսլամադավան հասարակության մեջ նա հայտնի է դարձել որպես «թուրքապաշտ Պապ»։ Ռոնկալլին զբաղեցրեց այդ պաշտոնը 1935 թվականին և օգտագործեց իր դիրքը՝ օգնելու հրեական ընդհատակյա ջոկատներին փրկել հազարավոր փախստականների Եվրոպայում, ինչի հետևանքով ոմանք նրան համարեցին Ազգերի Արդար.1935 թվականի հոկտեմբերին նա առաջնորդեց բուլղար ուխտավորներին Հռոմ և հոկտեմբերի 14-ին նրանց ներկայացրեց Պիոս XI պապին։

1939 թվականի փետրվարին նա քույրերից լուր ստացավ, որ մայրը մահամերձ է: 1939 թվականի փետրվարի 10-ին մահացավ Պիուս XI պապը: Ռոնկալլին չկարողացավ վերջին պահին տեսնել մորը, քանի որ պապի մահը նշանակում էր, որ նա պետք է մնար իր պաշտոնում մինչև նոր պապի ընտրությունը. մայրը մահացավ 1939 թվականի փետրվարի 20-ին՝ հանգուցյալ Պիուս XI-ի ինն օրյա սգո ընթացքում: Նա նամակ ստացավ կարդինալ Էուջենիո Պաչելլիից, և Ռոնկալլին հետագայում հիշեց, որ դա հավանաբար վերջին նամակն էր, որ Պաչելլին ուղարկեց մինչև 1939 թվականի մարտի 2-ին Պիուս XII պապ ընտրվելը: Ռոնկալլին ուրախություն հայտնեց Պաչելլիի ընտրության կապակցությամբ և ռադիոյով լսեց նոր պապի թագադրման արարողությունը:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբին Ռոնկալլին մնաց Բուլղարիայում՝ 1939 թվականի ապրիլին լավատեսորեն գրելով իր օրագրում. «Չեմ հավատում, որ պատերազմ կլինի»: Երբ պատերազմը սկսվեց, նա Հռոմում էր՝ 1939 թվականի սեպտեմբերի 5-ին հանդիպում ունենալով Պիուս XII պապի հետ: 1940 թվականին Վատիկանը Ռոնկալլիին խնդրեց ավելի շատ ժամանակ հատկացնել Հունաստանին. հետևաբար, նա մի քանի այցեր կատարեց այդ տարվա հունվարին և մայիսին: Նա սերտ հարաբերություններ էր պահպանում հրեաների հետ և նաև միջամտեց՝ համոզելու Բուլղարիայի Բորիս III թագավորին չեղարկել հույն հրեաների տեղահանությունը Հունաստանի նացիստական օկուպացիայի ժամանակ:

### Ջանքերը Հոլոքոստի ժամանակ
Որպես նունցիոս (նվիրլայ), Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Հոլոքոստի ընթացքում Ռոնկալլին ջանքեր է գործադրել փրկելու փախստականներին, հիմնականում հրեա ժողովրդին նացիստներից: Նրա ջանքերի թվում էին.
* Պաղեստին «ներգաղթի վկայականների» առաքումը նունցիատուրայի դիվանագիտական սուրհանդակի միջոցով։
* Հրեաների փրկությունը «հարմար մկրտության» վկայականների միջոցով, որոնք մոնսենյոր Ռոնկալլին ուղարկում էր Եվրոպայի քահանաներին։
* Նրա միջամտությունների շնորհիվ երեխաները կարողացել են հեռանալ Սլովակիայից։
* Հրեա փախստականներ, որոնց անունները ներառված էին Ստամբուլի ռաբբի Մարկուսի կողմից նունցիոս Ռոնկալլիին ներկայացված ցուցակում:
* Նրա միջամտության արդյունքում Ստարա Գրադիշկայի մոտ գտնվող Յասենովաց համակենտրոնացման ճամբարում պահվող հրեաներն ազատ են արձակվել։
* Բուլղարիայի հրեաները, ովքեր լքել են Բուլղարիան Բուլղարիայի ցար Բորիս III-ին ուղղված նրա խնդրանքով։
* Նրա միջամտության արդյունքում Մերձդնեստրի ռումինացի հրեաները հեռացան Ռումինիայից։
* Իտալացի հրեաներ, որոնց օգնեց Վատիկանը նրա միջամտությունների արդյունքում։
* Մերձդնեստրի որբացած երեխաները փախստականների նավի վրա, որը խարիսխ բարձրացրեց Կոնստանցայից դեպի Ստամբուլ և հետագայում հասավ Պաղեստին նրա միջամտությունների արդյունքում։
* Սերեդի համակենտրոնացման ճամբարում պահվող հրեաներ, ովքեր փրկվեցին գերմանական մահվան ճամբարներ տեղափոխվելուց նրա միջամտության արդյունքում։
* Հունգարացի հրեաներ, ովքեր փրկվեցին քրիստոնեության դարձի միջոցով՝ շնորհիվ մկրտության վկայականների, որոնք նունցիոս Ռոնկալլին ուղարկել էր հունգարական նունցիոս մոնսենյոր Անջելո Ռոտային։

1965-ին «Catholic Herald» թերթը մեջբերեց Հռոմի պապ Հովհաննես XXIII-ի խոսքերը․

2000 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Ռաուլ Վալլենբերգի միջազգային հիմնադրամը սկսեց Վատիկանի նվիրակ Անջելո Ջուզեպպե Ռոնկալիի կողմից իրականացված մարդասիրական գործողությունների ճանաչման միջազգային արշավը նացիստական ​​ռեժիմի կողմից հալածվող մարդկանց համար, որոնց մեծ մասը հրեա էին: Մեկնարկումը տեղի է ունեցել ՄԱԿ-ում Վատիկանի մշտական ​​դիտորդական առաքելությունում՝ Վատիկանի պետական ​​քարտուղար կարդինալ Անջելո Սոդանոյի ներկայությամբ։

Ռաուլ Վալլենբերգի միջազգային հիմնադրամը կատարել է սպառիչ պատմական հետազոտություն՝ կապված Հոլոքոստի ժամանակ նվիրակ Ռոնկալիի միջամտությունների հետ՝ հօգուտ հրեա փախստականների։ 2000 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ հրապարակվել են երեք զեկույցներ, որոնք կազմում են տարբեր ուսումնասիրություններ և պատմական հետազոտությունների նյութեր Ռոնկալիի կողմից իրականացված մարդասիրական գործողությունների վերաբերյալ, երբ նա նվիրակ էր։

2011-ին Ռաուլ Վալլենբերգի միջազգային հիմնադրամը փաստաթղթերի մեծ փաթեթ (Ռոնկալլիի դոսյեն) ուղարկեց Յադ Վաշեմին՝ հրատապ միջնորդությամբ և առաջարկելով նրան շնորհել «Ազգերի մեջ արդար» կոչում։

### Հարաբերություններ Իսրայելի հետ
1944 թվականից հետո նա ակտիվ դեր է խաղացել Իսրայել պետության ստեղծման հարցում կաթոլիկ եկեղեցու աջակցությունը ստանալու գործում։ Նրա աջակցությունը սիոնիզմին և Իսրայելի հաստատմանը այլ հավատքների և մշակույթների հանդեպ նրա մշակութային և կրոնական բաց լինելու և հատկապես պատերազմից հետո հրեաների ճակատագրի հետ կապված մտահոգության արդյունքն էր: Նա Վատիկանի ամենահամակրող դիվանագետներից մեկն էր կապվասծ հրեաների Պաղեստին ներգաղթի հետ, որը նա համարում էր մարդասիրական խնդիր, այլ ոչ թե աստվածաշնչյան աստվածաբանության հարց։

### Nuncio (Նվիրակ)
O1944 թվականի դեկտեմբերի 22-ին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, Պիոս XII պապը նրան նշանակեց նոր ազատագրված Ֆրանսիայի առաքելական նոր նվիրակ: Այս պաշտոնում նա պետք է բանակցեր գերմանական օկուպացիոն իշխանությունների հետ համագործակցած եպիսկոպոսների հրաժարականի շուրջ։

Ռոնկալլին ընտրվել է մի քանի այլ թեկնածուների փոխարեն, որոնցից մեկը արքեպիսկոպոս Ջուզեպպե Ֆիետտան էր: Ռոնկալին հանդիպել է Դոմենիկո Տարդինիի հետ՝ քննարկելու նրա նոր նշանակումը, և նրանց զրույցից պարզ է դարձել, որ Տարդինին հավանություն չի տվել նրան։ Լրագրողի հետ զրույցում Ռոնկալիին անվանեց «հին էքսցենտրիկ»:

Ռոնկալլին Անկարայից մեկնել է 1944 թվականի դեկտեմբերի 27-ին՝ կատարելով մի շարք կարճ թռիչքներ, որոնց ընթացքում նա այցելել է մի քանի վայրեր, ինչպիսիք են Բեյրութը, Կահիրեը և Նեապոլը։ Դեկտեմբերի 28-ին նա գնաց Հռոմ և հանդիպեց Տարդինիին և նրա ընկերոջը՝ Ջովանի Բատիստա Մոնտինինին։ Հաջորդ օրը նա մեկնեց Ֆրանսիա՝ ստանձնելու իր նոր պարտականությունները:1948 թվականի նոյեմբերին նա գնաց իր ամենամյա նահանջի համար Հարավային Ֆրանսիայի Էն-Կալկատ աբբայություն:

## Կարդինալ

1952 թվականի նոյեմբերի 14-ին Ռոնկալլին հաղորդագրություն ստացավ Մոնտինիից, որում հարցնում էր, թե արդյոք նա ցանկանում է դառնալ Վենետիկի նոր պատրիարք՝ նկատի ունենալով Կառլո Ագոստինիի մոտալուտ մահը։ Ավելին, Մոնտինին 1952 թվականի նոյեմբերի 29-ի նամակով տեղեկացրեց նրան, որ Պիոս XII-ը որոշել է նրան կարդինալի աստիճան բարձրացնել։ Ռոնկալին գիտեր, որ կնշանակվի Վենետիկի պատրիարքարանի ղեկավար՝ կապված Ագոստինիի մահվան հետ, ով պետք է բարձրացվեր կարդինալի աստիճանի:

1953 թվականի հունվարի 12-ին նա նշանակվեց Վենետիկի պատրիարք և Պիոս XII պապի կողմից բարձրացվեց Սանտա Պրիսկայի կարդինալ-քահանայի աստիճանի։ Փարիզից մեկնելուց առաջ նա ընթրիքի է հրավիրել ութ տղամարդկանց, ովքեր վարչապետի պաշտոնը զբաղեցրել են Ռոնկալիի նվիրակության օրոք։ Ռոնկալին Ֆրանսիայից մեկնել է Վենետիկ 1953 թվականի փետրվարի 23-ին՝ կարճ ժամանակով կանգ առնելով Միլանում, ապա՝ Հռոմում։ 1953 թվականի մարտի 15-ին նա տիրեց Վենետիկի իր նոր թեմին։ Ի նշան իր հարգանքի՝ Ֆրանսիայի նախագահ Վենսան Օրիոլն օգտվեց ֆրանսիացի միապետների հնագույն արտոնությունից և Ելիսեյան պալատում կազմակերպված արարողության ժամանակ Ռոնկալիին նվիրեց կարմիր բիրետա։ Մոտավորապես այս ժամանակահատվածում մոնսինյոր Բրունո Հեյմի օգնությամբ նա ստեղծեց իր զինանշանը Սուրբ Մարկոսի առյուծով սպիտակ ֆոնի վրա։ Երեք ամիս անց Օրիոլը Ռոնկալիին շնորհեց նաև Պատվո լեգեոնի հրամանատարի կոչում։

Ռոնկալին որոշեց ապրել պատրիարքին վերապահված նստավայրի երկրորդ հարկում՝ չապրելով առաջին հարկի սենյակում, որտեղ ժամանակին բնակվում էր Ջուզեպպե Մելքիորե Սարտոն, որը հետագայում դարձավ Հռոմի Պապ Պիոս X-ը: 1954 թվականի մայիսի 29-ին հանգուցյալ Պիոս X-ը սրբադասվեց, և Ռոնկալլին հոգ տարավ, որ հանգուցյալ պոնտիֆիկոսի պատրիարքական սենյակը վերանորոգվի, որպեսզի համապատասխանի 1903 թվականի իր տեսքին (նոր սրբի պապական գահին ընտրվելու տարին)՝ ի պատիվ նրա: Պիոս X-ի մի քանի ողջ մնացած հարազատների հետ Ռոնկալլին պատարագ մատուցեց նրա պատվին։

1950-ականների սկզբին նրա քրոջ՝ Անսիլայի մոտ ստամոքսի քաղցկեղ ախտորոշեցին։ Ռոնկալիի վերջին նամակը նրան ուղղված էր 1953 թվականի նոյեմբերի 8-ով։ Դրանում նա խոստացել է այցելել նրան հաջորդ շաբաթվա ընթացքում: Նա չկարողացավ կատարել այս խոստումը, քանի որ Անսիլան մահացավ 1953 թվականի նոյեմբերի 11-ին, երբ նա օծում էր նոր եկեղեցի Վենետիկում։ Նա մասնակցել է նրա հուղարկավորությանը իր հայրենի քաղաքում: Մոտավորապես այս ժամանակահատվածում, իր կտակում նա նշել է, որ ցանկանում է թաղվել Վենետիկի Սուրբ Մարկոսի տաճարի դամբարանում՝ իր որոշ նախորդների հետ, այլ ոչ թե իր ընտանիքի հետ՝ Սոտտո իլ Մոնտեում։

1958-ին կատարել է թեմական սինոդ։

## Պապություն
### Պապական ընտրություններ
1958 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Հռոմի Պիոս XII պապի մահից հետո Ռոնկալլին ուղիղ եթերում հետևեց նրա հուղարկավորությանը հոկտեմբերի 11-ին Վենետիկում իր վերջին օրը։ Նրա օրագիրը հատկապես նվիրված էր հանգուցյալ պոնտիֆիկոսի հուղարկավորությանը և անմխիթար վիճակին։ Ռոնկալին Վենետիկից հեռացավ Հռոմում տեղի ունեցող կոնկլավի համար՝ լիովին գիտակցելով, որ նա հաջորդն է, և տասնմեկ փուլից հետո ընտրվեց հանգուցյալ Պիոս XII-ի իրավահաջորդ, ուստի դա նրա համար անակնկալ չէր, չնայած Վատիկան էր ժամանել Վենետիկ գնացքի հետադարձ տոմսով։

Շատերը որպես հավանական թեկնածու համարում էին Միլանի արքեպիսկոպոս Ջովանի Բատիստա Մոնտինիին, բայց թեև նա Իտալիայի ամենահին և կարևոր աթոռներից մեկի արքեպիսկոպոսն էր, նա դեռ կարդինալ չէր ստեղծվել։ Թեև 1958 թվականին կոնկլավից նրա բացակայությունը՝ նա չզրկվեց ընտրվելու իրավունքից։ Կանոնական իրավունքի համաձայն կարող է ընտրվել ցանկացած կաթոլիկ տղամարդ, ով ընդունակ է ստանալ քահանայական ձեռնադրություն և եպիսկոպոսական օծում: Կարդինալների քոլեջը սովորաբար ընտրում էր նոր պոնտիֆիկոսին այն կարդինալներից, ովքեր մասնակցում էին պապական կոնկլավին: Այն ժամանակ, ի տարբերություն ժամանակակից պրակտիկայի, կարդինալները պարտադիր չէ, որ 80 տարեկանից ցածր լինեին քվեարկելու համար, արևելյան ծեսի կարդինալները քիչ էին, իսկ որոշ կարդինալներ միայն քահանաներ էին իրենց բարձրացման պահին։

Ռոնկալլին հրավիրվել է կոնկլավի վերջնական քվեարկության ժամը 16:00-ին: Նա Հռոմի Պապ է ընտրվել ժամը 16:30-ին՝ ստանալով ընդհանուր առմամբ 38 ձայն։ Հռոմի Պիոս XII-ի երկարատև հովվապետությունից հետո կարդինալներն ընտրեցին մի մարդու, որը, ենթադրվում էր, որ նրա ծեր տարիքի պատճառով կլիներ կարճաժամկետ կամ «միջանկյալ» Պապ։ Նրանք ցանկանում էին ընտրել այնպիսի թեկնածուի, որը քիչ բան կանի նոր հովվապետության ժամանակ։ Ընտրվելուց հետո կարդինալ Էժեն Տիսերանը նրան ուղղեց ծիսական հարցերը՝ կընդունի՞ արդյոք այս կոչումը, և եթե այո, ապա ի՞նչ անուն կվերցնի իր համար։ Ռոնկալին մատուցեց իր բազմաթիվ անակնկալներից առաջինը, երբ ընտրեց թագավորական «Հովհաննես» անունը: Ռոնկալիի ճշգրիտ խոսքերն էին. «Իմ անունը կլինի Հովհաննես»: Սա առաջին անգամն էր, որ այս անունը ընտրվել է ավելի քան 500 տարվա ընթացքում։ Նախորդ պապերը խուսափում էին դրա օգտագործումից մի քանի դար առաջ Արևմտյան պառակտամն ժամանակ Հովհաննես XXIII-ի ժամանակներից:

Իր պապական անվան ընտրության վերաբերյալ Հռոմի պապ Հովհաննես XXIII-ը կարդինալներին ասաց.

Անունն ընտրելուց հետո որոշակի շփոթություն առաջացավ, թե արդյոք նա կճանաչվի որպես Հովհաննես XXIII կամ Հովհաննես XXIV, ի պատասխան նա հայտարարեց, որ ինքը Հովհաննես 23-րդն է՝ դրանով իսկ հաստատելով Հովհաննես XXIII-րդ պապի հակապապական կարգավիճակը։

Սրանից առաջ Հովհաննես անունը կրող վերջին պապերը եղել են Հովհաննես XXII (1316–1334 թվականներ) և Հովհաննես XXI (1276–1277 թվականներ): Հռոմի Պապ Հովհաննես XX-ը գոյություն չուներ՝ միջնադարյան պատմաբանների կողմից ծագած շփոթության պատճառով, որոնք սխալ էին մեկնաբանում Liber Pontificalis-ը՝ հղում անելով Հովհաննես XIV-ի և Հովհաննես XV-ի միջև մեկ այլ Հովհաննես պապի:

Ընտրվելուց հետո նա կարդինալ Մորիս Ֆելտենին խոստովանեց, որ այս անունը ընտրել է «ի հիշատակ Ֆրանսիայի և ի հիշատակ Հովհաննես XXII-ի, որը շարունակեց պապականության պատմությունը Ֆրանսիայում»։

Ծիսական երկու հարցերին պատասխանելուց հետո, ժամը 18:08-ին, սպիտակ ծխի հայտնվելուց ուղիղ մեկ ժամ անց, կարդինալ Նիկոլա Կանալին ժողովրդին փոխանցեց ավանդական Habemus Papam հայտարարությունը։ Շուտով նա հայտնվեց պատշգամբում և իր առաջին Urbi et Orbi օրհնությունը տվեց ներքեւում՝ Սուրբ Պետրոսի հրապարակում հավաքված հավատացյալների բազմությանը։ Նույն գիշեր նա Դոմենիկո Տարդինիին նշանակեց իր կարդինալ պետքարտուղար։ Նոր պապի համար պատրաստած երեք կասսոկաներից նույնիսկ ամենամեծը չէր կարող տեղավորել նրա մարմինը, որը պետք էր տեղ-տեղ քանդել և մեծ ջանքերով ամրացնել քորոցներով։ Երբ նա առաջին անգամ տեսավ իրեն հայելու մեջ իր նոր հագուստով, նա գնահատող և քննադատական ​​հայացքով ասաց, որ «այս մարդը աղետ կլինի հեռուստատեսությամբ», իսկ ավելի ուշ ասաց, որ իր առաջին անգամ երկրագնդի առաջ հայտնվելը այնպիսին էր, կարծես ինքը լիներ «Նորածին «բարուրով»։

Նրա թագադրումը տեղի է ունեցել 1958 թվականի նոյեմբերի 4-ին՝ Սուրբ Չարլզ Բորոմեոյի տոնին, Վատիկանի կենտրոնական լոջայում։ 1877 թվականին թագադրվել է Պալատինյան տիարայով։ Նրա թագադրումը տեւեց ավանդական հինգ ժամ։

Այդ տարվա դեկտեմբերի 15-ին Հովհաննես XXIII-ի առաջին կոնսիստորի ժամանակ Մոնտինին բարձրացավ կարդինալատի աստիճան և դարձավ Հովհաննես XXIII-ի իրավահաջորդը 1963 թվականին՝ վերցնելով Պողոս VI անունը։ Այս կոնսիստորիան նշանավոր է նրանով, որ առաջինն է ընդլայնել Սուրբ Վարժարանի անդամությունը այն ժամանակվա ավանդական 70 հոգուց դուրս:

Իր ընտրվելուց հետո նոր պապը պատմեց այն մասին, թե ինչպես էր իր առաջին շաբաթների ընթացքում քայլում, երբ լսեց մի կնոջ բարձր ձայնով բացականչելով. «Աստված իմ, նա այնքան գեր է»: Նոր Պապը պատահաբար նկատել է. «Տիկին, սուրբ կոնկլավը հենց այնպես գեղեցկության մրցույթ չէ»։

### Այցելություններ Հռոմի շուրջ

1958 թվականի դեկտեմբերի 25-ին նա դարձավ առաջին պապը 1870 թվականից ի վեր, ով հովվական այցելություններ կատարեց Հռոմի իր թեմ։ Նա այցելել է Բամբինո Գեսու հիվանդանոցում պոլիոմիելիտով վարակված երեխաներին, այնուհետև այցելել Սանտո Սպիրիտո հիվանդանոց: Հաջորդ օրը նա այցելեց Հռոմի Ռեգինա Կոելի բանտ, որտեղ բանտարկյալներին ասաց. «Դուք չկարողացաք ինձ մոտ գալ, ուստի ես եկա ձեզ մոտ»: Այս ժեստերը սենսացիա են ստեղծել, և նա իր օրագրում գրել է. «... մեծ անակնկալ հռոմեական, իտալական և միջազգային մամուլում: Ես շրջապատված էի բոլոր կողմերից՝ իշխանություններով, լուսանկարիչներով, բանտարկյալներով, պահակներով...»։

Այս այցելությունների ընթացքում Հովհաննես XXIII-ը մի կողմ դրեց պաշտոնական «մենք»-ի սովորական պապական օգտագործումը, երբ նա նկատի ուներ իրեն, ինչպես, օրինակ, երբ նա այցելեց Հռոմի անչափահաս հանցագործների բարեփոխման դպրոց՝ ասելով նրանց «Ես որոշ ժամանակ է ուզում էի գալ այստեղ»: Լրատվամիջոցները նկատել են դա և հայտնել, որ «նա երիտասարդների հետ խոսել է իրենց լեզվով»։

### «Օստպոլիտիկ» եւ Արեւելյան Եվրոպա
Միջազգային հարցերում նրա «Օստպոլիտիկ»-ը («Արևելյան քաղաքականություն») երկխոսում էր Արևելյան Եվրոպայի կոմունիստական ​​երկրների հետ։ Նա աշխատել է Վատիկանը հաշտեցնելու ռուս ուղղափառ եկեղեցու հետ՝ տեղական եկեղեցիների միջև լարվածությունը հարթելու համար: Վատիկանի Երկրորդ ժողովը չդատապարտեց կոմունիզմը և նույնիսկ չհիշատակեց այն, ինչը ոմանք անվանում են Սուրբ Աթոռի և Խորհրդային Միության միջև գաղտնի համաձայնագիր: Թերիսի Պասեմում Ջոն XXIII-ը նույնպես ձգտում էր կանխել միջուկային պատերազմը և փորձեց բարելավել հարաբերությունները Խորհրդային Միության և Միացյալ Նահանգների միջև: Նա սկսեց երկխոսության քաղաքականություն խորհրդային առաջնորդների հետ՝ այնպիսի պայմաններ փնտրելու համար, որոնցում արևելյան կաթոլիկները կարող էին ազատվել հալածանքներից:

### Հարաբերություններ հրեաների հետ
Հռոմի Պապ Հովհաննես 23-րդը մի քանի ժեստ արեց՝ ցույց տալու իր կարեկցանքը հրեական համայնքի հանդեպ։ Նա ուղերձ է հղել Իսրայելի գլխավոր ռաբբիին՝ հայտարարելով իր ընտրվելու մասին, թեև Սուրբ Աթոռը չի ճանաչել Իսրայել պետությունը։ 1960 թվականի հոկտեմբերի 17-ին նա հանդիպեց 130 ամերիկացի հրեաների պատվիրակության հետ, որոնք կապված էին Միացյալ հրեական դիմումի հետ: Նա ողջունեց նրանց Աստվածաշնչից «Ես Հովսեփն եմ քո եղբայրը» բառերով, որպեսզի հաստատի, որ ինքը և նրանք սկսում են նոր հարաբերություններ, չնայած նախկինում կաթոլիկների և հրեաների միջև տեղի ունեցածին, երբ Հովսեփը հաշտվեց իր եղբայրների հետ Ծննդոց գրքում: 1962 թվականի մարտի 17-ին նա կանգնեցրեց իր մեքենան, երբ տեսավ մարդկանց, ովքեր դուրս էին գալիս Հռոմի սինագոգից և առավոտյան օրհնեց նրանց: «Մի պահ հասկանալի տարակուսանքից հետո հրեաները շրջապատեցին նրան և ոգևորված ծափահարեցին նրան: Փաստորեն, պատմության մեջ առաջին անգամն էր, որ Հռոմի պապը օրհնեց հրեաներին, և դա, հավանաբար, հաշտության առաջին իսկական ժեստն էր:

1960 թվականին Հովհաննես XXIII պապի նշանավոր արարքներից մեկը հրեաների՝ որպես perfidius (լատիներեն՝ «խաբեբա» կամ «անհավատարիմ») նկարագրությունը վերացնելն էր Ավագ ուրբաթ պատարագում հրեաների դարձի համար աղոթքում: Նա ընդհատեց առաջին Ավագ ուրբաթ պատարագը իր հովվապետարանում՝ այս խնդրին անդրադառնալու համար, երբ առաջին անգամ լսեց, թե ինչպես է տոնակատարն այդ բառով դիմում հրեաներին: Նա նաև խոստովանություն արեց Եկեղեցու համար դարերի ընթացքում հակասեմականության համար։ Նաև 1960-ին Հովհաննես XXIII-ը փոփոխեց մեծահասակների մկրտության ժամանակ օգտագործվող լեզուն՝ հեռացնելով նախկին կրոնական հավատքին վերադառնալու մասին նախազգուշացումը՝ հեթանոս, մուսուլման, հրեա և հերետիկոս քրիստոնյայի համար հասանելի տեքստերով: Նորադարձ հրեայի դեպքում տեքստը հետևյալն էր. Փոփոխությունն արվել է այն պատճառով, որ Հովհաննես պապը ցանկանում էր «ընդգծել այն ամենը, ինչը միավորում է և վերացնել այն ամենը, ինչը անհարկիորեն բաժանում է Աստծուն հավատացյալներին»։

Վատիկանի Երկրորդ ժողովի ժամանակ Հովհաննես XXIII-ը կարդինալ Ավգուստին Բեային հանձնարարեց պատրաստել հրեա ժողովրդի հետ հաշտեցման վերաբերյալ մի քանի կարևոր փաստաթղթեր: Ընդհանրապես ընդունված է, որ Nostra aetate հռչակագիրը կրել է Հովհաննես պապի ուսմունքի ազդեցությունը։

Այս խոսքերն ու արարքները նրան բերեցին հրեա ժողովրդի սերը: Իսրայելի գլխավոր ռաբբի Յիցհակ Նիսիմն ավելի ուշ սգաց նրա մահը՝ այն անվանելով «կորուստ, որը վշտացնում է բոլոր նրանց, ովքեր փնտրում են խաղաղություն և մարդկային սեր»։

### Խորհրդի կանչ
 
Հովհաննես XXIII-ը, լինելով ավելի քան պարզապես «ժամանակավոր» Պապ, զարմանալիորեն Էկումենիկ ժողով է հրավիրել Վատիկանի Առաջին ժողովից 90 տարի անց (Վատիկանի I-ի նախորդը՝ Տրենտի ժողովը, տեղի է ունեցել 16-րդ դարում): Կարդինալ Ջովաննի Բատիստա Մոնտինին, ով հետագայում դարձավ Հռոմի Պապ Պողոս VI-ը, նկատեց Ջուլիո Բևիլակկուային, որ «այս սուրբ ծերունին չի հասկանում, թե ինչ ձիաբոռի բույն է բորբոքում»։ Վատիկանի Երկրորդ ժողովից եղան փոփոխություններ, որոնք վերափոխեցին կաթոլիկության դեմքը. համապարփակ վերանայված պատարագ, էկումենիզմի ավելի ուժեղ շեշտադրում և նոր մոտեցում աշխարհին:

Խորհրդի առաջին նիստից առաջ Հովհաննես XXIII-ը այցելեց Ասսիզ և Լորետո 1962 թվականի հոկտեմբերի 4-ին՝ աղոթելու նոր գալիք խորհրդի համար, ինչպես նաև նշելու Սուրբ Ֆրանցիսկոս Ասիզեցիի տոնը: Պիոս IX պապից հետո նա առաջին պապն էր, ով ճանապարհորդեց Հռոմից դուրս: Ճանապարհին մի քանի կանգառներ եղան Օրտեում, Նարնիում, Տերնիում, Սպոլետոյում, Ֆոլինյոյում, Ֆաբրիանոյում, Իեսիում, Ֆալկոնարա Մարիտտիմայում և Անկոնայում, որտեղ ամբոխը ողջունում էր նրան։

### Բարոյական և դավանաբանական աստվածաբանություն
Վարդապետական ​​աստվածաբանության հարցերում Հովհաննես XXIII-ը համարվում է ավանդապաշտ։ Ստրավինսկասը նշում է իր «վճռականությունը... ապահովելու վարդապետական ​​հավատարմությունը» Եկեղեցու անցյալի ուսմունքներին՝ միաժամանակ ապահովելով նման ուսմունքների փոխանցման ժամանակակից երանգ։

#### Հակաբեղմնավորում

1963 թվականին Հովհաննես XXIII-ը ստեղծեց վեց ոչ աստվածաբաններից բաղկացած հանձնաժողով՝ քննելու ծնելիության վերահսկման հարցերը։

#### Մարդու իրավունքներ
Հովհաննես XXIII-ը մարդու իրավունքների պաշտպանն էր, ներառյալ չծնվածների և տարեցների իրավունքները: Նա գրել է մարդու իրավունքների մասին իր «Pacem in terris» էնցիկլակում: Նա գրել է. «Մարդն ունի կյանքի իրավունք։ Նա ունի ֆիզիկական անձեռնմխելիության և կյանքի պատշաճ զարգացման համար անհրաժեշտ միջոցների, մասնավորապես՝ սննդի, հագուստի, բնակարանի, բժշկական օգնության, հանգստի և, վերջապես, անհրաժեշտ սոցիալական ծառայությունների իրավունք»: Հետևաբար, նա իրավունք ունի խնամվելու առողջության վատթարացման դեպքում. հաշմանդամություն, որը բխում է իր աշխատանքից, այրիությունից, ծերությունից, հարկադիր գործազրկությունից կամ երբ իր մեղքով նա զրկվում է ապրուստի միջոցներից»։

#### Ամուսնալուծություն
Հովհաննես XXIII-ն ասում էր, որ մարդկային կյանքը փոխանցվում է ընտանիքի միջոցով, որը հիմնված է ամուսնության հաղորդության վրա և և՛ մեկ է, և՛ անլուծելի որպես միություն Աստծո մեջ, հետևաբար, դեմ է Եկեղեցու ուսմունքին ամուսնական զույգի ամուսնալուծությունը։

### Պապ Հովհաննես XXIII-ը և պապական արարողությունը
Հռոմի պապ Հովհաննես XXIII-ը վերջին պապն էր, ով օգտագործեց պապական ամբողջական արարողությունները. Դրանցից մի քանիսը վերացվել են Վատիկանի Երկրորդ ժողովից հետո, իսկ մնացածը չօգտագործվեց։ Նրա պապական թագադրումը տևեց ավանդական հինգ ժամ (ընդհակառակը, Պողոս VI Պապը ընտրեց ավելի կարճ արարողություն, մինչդեռ հետագայում պապերը հրաժարվեցին թագադրվելուց): Հռոմի Պապ Հովհաննես XXIII-ը, ինչպես իր նախորդ Պիոս XII-ը, նախընտրեց, որ թագադրումը կատարվի Սուրբ Պետրոսի տաճարի պատշգամբում՝ ի տես ներքևում գտնվող Սուրբ Պետրոսի հրապարակում հավաքված բազմության:

Պապության ժամանակ նա մի շարք պապական տիարներ է կրել։ Ամենաֆորմալ դեպքերում նա հագնում էր 1877 թվականի Պալատինյան տիարան, որը ստացել էր իր թագադրման ժամանակ, բայց այլ դեպքերում նա օգտագործում էր Պիոս XI պապի 1922 թվականի տիարան, որն այնքան հաճախ էր օգտագործվում, որ բավականին ուժեղ էր կապված նրա հետ: Բերգամոյի բնակիչները նրան նվիրեցին թանկարժեք արծաթյա տիարա, բայց նա խնդրեց, որ օգտագործված գոհարների թիվը կրկնակի կրճատվի, իսկ փողը տրվի աղքատներին։

### Պատարագի բարեփոխում
Պահպանելով շարունակականությունը իր նախորդների հետ՝ Հովհաննես XXIII-ը շարունակեց հռոմեական պատարագի աստիճանական բարեփոխումը և հրապարակեց փոփոխություններ, որոնք հանգեցրին 1962 թվականի հռոմեական միսսալին՝ վերջին տիպիկ հրատարակությունը, որը պարունակում էր Տրիդենտինյան պատարագը, որը կոդավորված էր 1570 թվականին Պիոս V պապի կողմից Տրենտի ժողովից հետո: Պատարագի կանոնի մեջ այն մտցրեց Սուրբ Ջոզեֆի անունը, որը դարերի ընթացքում առաջին փոփոխությունն էր Պատարագի կանոնում։ Շատ ավանդապաշտ կաթոլիկներ այսօր շարունակում են օգտագործել 1962 թվականի հռոմեական միսսալը՝ պատարագ մատուցելու համար:

### Երանացման և սրբադասման արարողություններ

Իր օրոք Հովհաննես XXIII-ը երանություն է տվել չորս հոգու՝ Ելենա Գուերային (ապրիլի 26, 1959 թվական), Իննոցենցո դա Բերցոյին (նոյեմբերի 12, 1961 թթվական), Էլիզաբեթ Անն Սեթոնին (մարտի 17, 1963 թվական) և Լուիջի Մարիա Պալացոլոյին (1963 թվականի մարտի 19):

Նա սրբերի շարքին է դասել նաև մի փոքր թվով անհատների՝ Չարլզ Սեցեցուն և Խոակինա Վեդրունա դե Մասին 1959 թվականի ապրիլի 12-ին, Գրեգորիո Բարբարիգոյին՝ 1960 թվականի մայիսի 26-ին, Խուան դե Ռիբերային՝ 1960 թվականի հունիսի 12-ին, Մարիա Բերտիլա Բոսկարդինին՝ 1961 թվականի մայիսի 11-ին, Մարտին դե Պորրեսին 1962 թվականի մայիսի 6-ին, իսկ Անտոնիո Մարիա Պուչիին, Ֆրենսիս Մերին Կամպորոսոյին և Պիտեր Ջուլիան Էյմարին 1962 թվականի դեկտեմբերի 9-ին։ Նրա վերջին սրբադասումը Վինսենթ Պալոտիի սրբադասումն էր 1963 թվականի հունվարի 20-ին։

#### Եկեղեցու ուսուցիչ
1959 թվականի մարտի 19-ին Հովհաննես XXIII-ը Սուրբ Լոուրենս Բրինդիզիցուն հռչակեց եկեղեցու դոկտոր և նրան շնորհեց «Doctor apostolicus» («Առաքելական ուսուցիչ») կոչում։

### Կոնսիստորիաներ
Պապը ստեղծեց 52 կարդինալ հինգ կոնսիստորիայում, ներառյալ իր իրավահաջորդը, որը դարձավ Պողոս 6-րդ պապը: Հովհաննես XXIII-ը որոշեց ընդլայնել Կարդինալների քոլեջի չափը 1586 թվականին Հռոմի Սիքստոս V պապի կողմից ստեղծված յոթանասուն սահմանից դուրս։ Հռոմի պապը նաև երեք լրացուցիչ կարդինալներ է վերապահել «in pectore» 1960 թվականին, այսինքն՝ նա գաղտնի կերպով կարդինալներ է նշանակել՝ չբացահայտելով նրանց ինքնությունը: Հռոմի պապը մահացել է նախքան նա կարողացել է բացահայտել այս անունները, ինչը նշանակում է, որ այդ նշանակումները երբեք չեն օրինականացվել: Հովհաննես  XXIII-ը նաև ձգտում էր ավելի միջազգայնացնել Կարդինալների քոլեջը, ինչպես փորձեց Պիոս XII-ը, միաժամանակ նշելով առաջին կարդինալներին այնպիսի երկրներից, ինչպիսիք են Ճապոնիան (Պիտեր Դոյ) և Տանզանիան (Լաուրեն Ռուգամբվա): Ի տարբերություն իր նախորդի՝ Հովհաննես  XXIII-ը հաճախակի կոնսիստորներ է անցկացրել՝ նկատելիորեն հեռանալով Պիոս XII-ից՝ վերադառնալով 20-րդ դարի սկզբին անցկացված հաճախականությանը:

Հովհաննես XXIII-ը նաև 1962 թվականին մի կանոն հրապարակեց, որով բոլոր կարդինալները պետք է լինեն եպիսկոպոսներ. նա ինքը եպիսկոպոս է ձեռնադրվել տասներկու ոչ եպիսկոպոս կարդինալների կողմից 1962 թվականի ապրիլին։

2007 թվականի հունիսին տված հարցազրույցի համաձայն՝ Լորիս Ֆրանչեսկո Կապովիլլան ասել է, որ Ֆրանչեսկո Լարդոնեն այն կարդինալներից էր, որին 1960 թվականին Հովհաննես XXIII-ը պահում էր պեկտորում։ Կապովիլլայի խոսքով՝ Լարդոնեի անկայուն դիրքը Թուրքիայում նշանակում էր, որ կարդինալ նշանակվելու դեպքում նա պետք է հրաժարվեր իր պաշտոնից։ Լարդոնեն հավատում էր, որ ինքը կարող է օգնել երկաթե վարագույրի եպիսկոպոսներին իր պաշտոնից, ինչը նա չի կարողանա անել, եթե նրան տեղափոխեն Հռոմում պաշտոն ստանձնելու: 1960 թվականի նոյեմբերին, նախապատրաստվելով հաջորդ կոնսիստորիային, Հովհաննես XXIII-ը կարդինալ առաջարկեց Դիեգո Վենինիին, ով մերժեց առաջարկը։

### Վատիկանի II ժողով․ Առաջին նստաշրջան

1962 թվականի հոկտեմբերի 11-ին Վատիկանում տեղի ունեցավ Վատիկանի Երկրորդ Խորհրդի առաջին նիստը։ Նա արտասանեց Gaudet Mater Ecclesia-ի ելույթը, որը ծառայեց որպես խորհրդի բացման խոսք: Այս օրը տեղի ունեցան ավագանու մի քանի հանձնաժողովների անդամների ընտրություններ, որոնք աշխատեցին խորհրդում ներկայացված հարցերի շուրջ։ Առաջին նիստի ավարտին հաջորդող գիշերը Սուրբ Պետրոսի հրապարակում ժողովուրդը վանկարկում և բղավում էր՝ նպատակ ունենալով, որ Հովհաննես XXIII-ը հայտնվի պատուհանի մոտ՝ իրենց դիմելու համար:

Հռոմի Պապ Հովհաննես XXIII-րդը հայտնվեց պատուհանի մոտ և ելույթ ունեցավ ներքևում գտնվող մարդկանց համար և ասաց, որ վերադառնան տուն և գրկեն իրենց երեխաներին՝ ասելով, որ գրկախառնությունը պապի կողմից է։ Այս ելույթը հետագայում հայտնի կդառնա որպես այսպես կոչված «Լուսնի ելույթ»։

Առաջին նիստն ավարտվեց հանդիսավոր արարողությամբ 1962 թվականի դեկտեմբերի 8-ին, իսկ հաջորդ նիստը նախատեսված էր անցկացնել 1963 թվականի մայիսի 12-ից մինչև հունիսի 29-ը, որը հայտարարվեց 1962 թվականի նոյեմբերի 12-ին: Հովհաննես XXIII-ի եզրափակիչ ելույթը նուրբ հղումներ կատարեց Պիոս IX պապին և նա ցանկություն էր հայտնել տեսնել Պիոս IX-ին օրհնված և ի վերջո սրբադասված։ 1959 թվականի իր օրագրում, հոգևոր նահանջի ժամանակ, Հովհաննես XXIII-ը այսպիսի նկատառում է արել. «Ես միշտ մտածում եմ սուրբ և փառավոր հիշատակի Պիոս IX-ի մասին և, ընդօրինակելով նրան իր զոհաբերությունների մեջ, ես կցանկանայի արժանի լինել տոնելու նրա սրբադասումը»:

### Վերջին ամիսները և մահը

1962 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Հովհաննես 23-րդ պապի մոտ ստամոքսի քաղցկեղ ախտորոշեցին։ Ախտորոշումը, որը հեռու էր հանրությունից, հետևեց մոտ ութ ամիս ստամոքսի երբեմն արյունահոսություններին, որը հանգեցրեց պոնտիֆիկոսի հրապարակային ելույթների կրճատմանը: Այս իրադարձությունների ժամանակ գունատ և թշվառ տեսք ունենալով՝ նա ակնարկեց իր վերջնական ճակատագրի մասին 1963 թվականի ապրիլին, երբ այցելուներին ասաց. «Այն, ինչ պատահում է բոլոր մարդկանց հետ, թերևս շուտով տեղի կունենա Հռոմի պապի հետ, ով այսօր խոսում է ձեզ հետ»:

Հռոմի պապ Հովհաննես 23-րդն առաջարկել է միջնորդ լինել ԱՄՆ նախագահ Ջոն Քենեդու և Նիկիտա Խրուշչովի միջև 1962 թվականի հոկտեմբերին Կուբայի հրթիռային ճգնաժամի ժամանակ։ Երկուսն էլ ողջունել են Պապին խաղաղությանն ուղղված նրա խորին նվիրվածության համար: Ավելի ուշ Խրուշչովը Նորման Քազինսի միջոցով ուղերձ է հղել՝ հայտնելով իր լավագույն մաղթանքները պոնտիֆիկոսի առողջության համար։ Հովհաննես XXIII-ն անձամբ մուտքագրեց և պատասխան հաղորդագրություն ուղարկեց նրան, որում շնորհակալություն հայտնեց նամակի համար։ Քազինզը, միևնույն ժամանակ, մեկնեց Նյու Յորք և համոզվեց, որ Ջոնը կդառնա Time ամսագրի «Տարվա մարդ»: Հովհաննես XXIII-ը դարձավ առաջին Պապը, ով ստացավ այդ տիտղոսը, որին հաջորդեցին Հովհաննես Պողոս II-ը 1994 թվականին և Ֆրանցիսկոսը 2013 թվականին:

1963 թվականի փետրվարի 10-ին Հովհաննես XXIII-ը պաշտոնապես բացեց հանգուցյալ կարդինալ Անդրեա Կառլո Ֆերարիի՝ Միլանի արքեպիսկոպոսի երանացման գործընթացը։ Դա նրան շնորհեց Աստծո ծառայի կոչում:

1963 թվականի մարտի 7-ին, համալսարանի հովանավոր սուրբ Թոմաս Աքվինացու տոնի օրը, Հռոմի Պապ Հովհաննես 23-րդն այցելեց Սուրբ Թոմաս Աքվինացի Անգելիկումի Հայրապետական ​​համալսարան և իր motu proprio Dominicanus Ordo հրամանով Անգելիկումին բարձրացրեց Հայրապետական ​​աստիճանի։ Այն հետագայում քաղաքում հայտնի դարձավ որպես Սուրբ Թոմաս Աքվինասի պապական համալսարան։

1963 թվականի մայիսի 10-ին Հովհաննես XXIII-ը ստացավ Բալզանի մրցանակը Վատիկանում փոկ արարողության ժամանակ, սակայն իր ձեռքբերումները վերագրեց իր կյանքի հինգ պապերին՝ Լեո XIII-ից մինչև Պիոս XII:  Մայիսի 11-ին Իտալիայի նախագահ Անտոնիո Սենյին պաշտոնապես հանձնեց Հովհաննես XXIII-ին Բալզանի մրցանակը՝ խաղաղության գործում իր ներդրման համար: Պաշտոնական արարողությանը մեկնելու ճանապարհին նա ուժեղ ստամոքսի ցավեր զգաց, սակայն պնդեց Քվիրինալի պալատում Սենյիի հետ հանդիպելու և մրցանակը ստանալու վրա՝ մերժելով դա անել Վատիկանի ներսում: Նա հայտարարեց, որ վիրավորանք կլիներ պապին պատվել խաչված Սուրբ Պետրոսի մասունքների վրա։ Սա պապի վերջին հրապարակային ելույթն էր։

1963 թվականի Մայիսի 25-ին պապը ևս մեկ արյունահոսություն ունեցավ և կարիք ունեցավ մի քանի արյան փոխներարկման, սակայն քաղցկեղը ծակել էր ստամոքսի պատը և շուտով առաջացավ պերիտոնիտ։  Բժիշկները խորհրդակցեցին այս հարցի շուրջ, և Հովհաննես XXIII-ի օգնական Լորիս Ֆ. Կապովիլլան նրան հայտնեց լուրը՝ ասելով, որ քաղցկեղն արել է իր գործը և ոչինչ հնարավոր չէ անել նրա համար: Այդ ժամանակ նրա մնացած քույր ու եղբայրները ժամանեցին նրա հետ լինելու համար: Մայիսի 31-ին պարզ դարձավ, որ քաղցկեղը հաղթաել է Հովհաննես XXIII-ի դիմադրությանը և նրան գամել անկողնում։

Հովհաննես XXIII-ը մահացել է 1963 թվականի հունիսի 3-ին, ժամը 19:49-ին, 81 տարեկան հասակում, տեղի ժամանակով 19:49-ին ստամոքսի ծակած պերիտոնիտից՝ ավարտելով չորս տարի և յոթ ամիս տևած պատմական պապությունը: Նա մահացավ հենց այն պահին, երբ Սուրբ Պետրոսի հրապարակում ավարտվեց նրա համար մատուցվող պատարագը, որը կատարում էր Լուիջի Տրալյան: Նրա մահից հետո ծիսականորեն հպվեցին նրա ճակատին՝ ստուգելու արդյոք մահացել է, և սենյակում գտնվողները աղոթեցին: Այնուհետև սենյակը լուսավորվեց՝ այդպիսով տեղեկացնելով մարդկանց տեղի ունեցածի մասին: Իտալիայի կառավարությունը հայտարարեց եռօրյա սուգ և փակել գրասենյակներն ու դպրոցները։ Իսպանիան հայտարարեց տասնօրյա սուգ՝ դրոշները կիսով չափ իջեցված, Ֆիլիպինները հայտարարեց իննօրյա սուգ՝ դրոշները կիսով չափ իջեցված, Պարագվայը և Գվատեմալան հայտարարեցին եռօրյա սուգ, Կոնգոյի Հանրապետությունը հայտարարեց մեկօրյա սուգ։ Նա թաղվեց հունիսի 6-ին Վատիկանի դամբարաններում:  Երկու պսակները, որոնք դրված էին նրա գերեզմանի երկու կողմերում, նվիրաբերվել էին Ռեջինա Չելի բանտի և Վերոնայի Մանտովա բանտի բանտարկյալների կողմից: Հունիսի 22-ին, 1963 թվականին, նրա ընկերոջ և հաջորդ Պողոս VI պապի ընտրվելուց մեկ օր անց, վերջինս աղոթեց նրա գերեզմանի մոտ: Հովհաննես XXIII-ի գերեզմանը գտնվում է Պիոս X և Հովհաննես Պողոս II պապերի գերեզմանների մոտ:

## Երանացում և սրբադասում

Նա հայտնի էր որպես «Բարի Պապ»։ Նրա սրբադասման գործընթացը բացվեց Պողոս VI պապի օրոք՝ Երկրորդ Վատիկանի ժողովի վերջին նիստի ժամանակ, 1965 թվականի նոյեմբերի 18-ին, Պիոս XII պապի սրբադասման գործընթացի հետ միասին։ 2000 թվականի սեպտեմբերի 3-ին Հովհաննես XXIII-րդը Պիոս IX պապի հետ «օրհնված» է հռչակվել Հռոմի Պապ Հովհաննես Պողոս II-ի կողմից՝ նախավերջին քայլը սրբության ճանապարհին, այն բանից հետո, երբ հայտնաբերվեց հիվանդ կնոջը բուժելու հրաշքը: Նա Պիոս X պապից հետո առաջին Պապն էր, ով արժանացավ այս պատվին: Երանելիացումից հետո նրա մարմինը տեղափոխվեց իր սկզբնական թաղման վայրից՝ Վատիկանի ներքևի դամբարաններից, դեպի Սուրբ Հերոնիմոսի խորանը և ցուցադրվեց հավատացյալների երկրպագության համար։

Այդ ժամանակ նկատվեց, որ մարմինը չափազանց լավ է պահպանված, ինչը Եկեղեցին վերագրում էր զմռսմանը և նրա կնքված եռակի դագաղում օդի հոսքի բացակայությանը, այլ ոչ թե հրաշքի։ Երբ Հովհաննես XXIII-ի մարմինը տեղափոխվեց 2001 թվականին, այն կրկին մշակվեց՝ քայքայումը կանխելու համար։ Հատակից վերև գտնվող սկզբնական դամբարանը հեռացվեց և նորը կառուցվեց գետնի տակ. հենց այստեղ էր, որ Հովհաննես Պողոս II պապի մարմինը թաղված էր 2005 թվականի ապրիլի 9-ից մինչև 2011 թվականի ապրիլ, նախքան 2011 թվականի մայիսի 1-ին նրա երանացման համար տեղափոխվելը։

Նրա մահվան 50-րդ տարելիցը նշվեց 2013 թվականի հունիսի 3-ին Ֆրանցիսկոս պապի կողմից, ով այցելեց նրա գերեզմանը և աղոթեց այնտեղ, այնուհետև դիմեց հավաքված բազմությանը և խոսեց հանգուցյալ պապի մասին: Գերեզմանի մոտ հավաքված մարդիկ Բերգամոյից էին՝ այն նահանգից, որտեղից էր հանգուցյալ պապը: Մեկ ամիս անց՝ 2013 թվականի հուլիսի 5-ին, Ֆրանցիսկոսը հաստատեց Հովհաննես XXIII-ի սրբադասումը Հովհաննես Պողոս II-ի հետ միասին՝ առանց պահանջվող ավանդական երկրորդ հրաշքի: Փոխարենը, Ֆրանցիսկոսը այս որոշումը հիմնավորեց Հովհաննես XXIII-ի՝ Երկրորդ Վատիկանի ժողովի համար ունեցած վաստակով։ 2014 թվականի ապրիլի 27-ին՝ կիրակի օրը, Հովհաննես XXIII-ը և Հովհաննես Պողոս II-ը հռչակվեցին սրբեր Աստվածային Ողորմության կիրակի օրը։

Հովհաննես XXIII-ի ծիսական տոնակատարության համար նշանակված օրը հունիսի 3-ը չէ՝ նրա մահվան տարելիցը, ինչպես սովորաբար լինում է (սուրբ Չարլզ Լվանգայի և նրա նահատակ ընկերների պարտադիր հիշատակման պատճառով), այլ հոկտեմբերի 11-ը՝ նրա կողմից Երկրորդ Վատիկանի ժողովի բացման տարելիցը։ Նա նաև հիշատակվում է Կանադայի Անգլիկանական եկեղեցում, Ամերիկայի Ավետարանական Լյութերական եկեղեցում և որոշ այլ կազմակերպություններում՝ հունիսի 3-ին կամ 4-ին նշվող տոնով։

## Հարգանքի տուրք
1963թ. դեկտեմբերի 3-ին ԱՄՆ նախագահ Լինդոն Բ. Ջոնսոնը նրան հետմահու պարգևատրել է Ազատության Նախագահական մեդալով, որը Միացյալ Նահանգների բարձրագույն քաղաքացիական պարգևն է՝ ի նշան Հռոմի պապ Հովհաննես XXIII-ի և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների լավ հարաբերությունների: Շքանշանի մեջբերման մեջ ասվում է.

Պողոս VI-ն իր առաջին «Ecclesiam Suam»-ում գրել է, որ Հովհաննեսը «վարպետական ​​վստահությամբ աշխատել է աստվածային ճշմարտությունները բերելու այնքան, որքան հնարավոր է ժամանակակից մարդու փորձառության և հասկացողության սահմաններում»։

## Ժառանգություն

Պատանեկան տարիներից, երբ նա ընդունվեց սեմինարիա, նա պահում էր հոգևոր մտորումների օրագիր, որը հետագայում հրատարակվեց որպես Հոգու հանդես: Գրությունների ժողովածուն գծագրում է Ռոնկալիի նպատակները և երիտասարդության տարիներին «սրբության մեջ աճելու» նրա ջանքերը և շարունակվում է նրա՝ պապական աթոռ ընտրվելուց հետո, այն շարունակում է լայնորեն ընթերցվել։

Պիեր Պաոլո Պազոլինիի «Ավետարան ըստ Սուրբ Մատթեոսի» (1964) բացման տողերը ֆիլմը նվիրում են Հովհաննես XXIII-ի հիշատակին։

Հովհաննես XXIII-ի անունով կոչված հաստատություններն են՝ Հովհաննես XXIII քոլեջը (Պերթ) Արևմտյան Ավստրալիայում, Պապ Հովհաննեսի ավագ դպրոցը և կրտսեր ճեմարանը Կոֆորիդուայում՝ Գանայում, Հովհաննես XXIII-ի կաթոլիկ ուսումնական համայնքը՝ տարրական դպրոց Սիդնեյում, Ռոնկալլի քոլեջը Տիմարուում՝ Նոր Զելանդիայում, Ռոնկալլի ավագ դպրոցները Ինդիանապոլիսում՝ Ինդիանա, Աբերդինում՝ Հարավային Դակոտա, Մանիտովոկում՝ Վիսկոնսին, Սպարտայում՝ Նյու Ջերսի և Օմահայում՝ Նեբրասկա, Սուրբ Հովհաննես XXIII նախապատրաստական քոլեջը Կեյթիում՝ Տեխաս, Հովհաննես XXIII դպրոցը Հնդկաստանում, Ժան-XXIII ավագ դպրոցը Մոնրեալում՝ Քվեբեկ, Սուրբ Հովհաննես XXIII կաթոլիկ դպրոցը Քինգսթոնում՝ Օնտարիո, Սուրբ Հովհաննես XXIII քոլեջ-ճեմարանը Պալ-ինգում՝ Մալայբալայ քաղաք, Բուկիդնոն՝ Ֆիլիպիններում, և Սուրբ Հովհաննես XXIII թեմը՝ Բարեփոխված Կաթոլիկ եկեղեցում:

Հովհաննես XXIII-ի անունով ծխական եկեղեցիներ են գտնվում Էվանստոնում՝ Իլինոյ, Ֆորտ Քոլինսում՝ Կոլորադո, Ֆորտ Մայերսում՝ Ֆլորիդա, և Վինչեսթերում՝ Օհայո: Հովհաննես XXIII պապի արձանը գտնվում է Ստամբուլում՝ Թուրքիայում:

2019 թվականի մայիսի 6-ին Բուլղարիայում տեղի ունեցած միջոցառման ժամանակ Ֆրանցիսկոս պապը վկայակոչեց Հովհաննես XXIII-ի Pacem in terris կոնդակը որպես կաթոլիկների և այլ կրոնների միջև խաղաղության «վարքագծի կանոնագիրք»:

## Տես նաև
* Արևելյան կաթոլիկ եկեղեցիներ
* Հռոմի պապերի ու հակապապերի ցանկ
* Վատիկան

## Գրականություն
* Bonnot, Bernard R. *Pope John XXIII. An Astute, Pastoral Leader* (1980), 316pp.
* Cahill, Thomas. *Pope John XXIII: A Penguin Life* (2002), 241pp.
* Dunn, Dennis J. "The Vatican's Ostpolitik: Past and Present." *Journal of International Affairs* (1982) 36#2: 247–255. online
*
* Hebblethwaite, Peter. *Pope John XXIII, Shepherd of the Modern World* (1985). 550pp.
* 
* 
* Wilsford, David. ed., *Political Leaders of Contemporary Western Europe: A Biographical Dictionary* (Greenwood, 1995) pp 203–207.
* Zizola, Giancarlo; Barolini, Helen. *Utopia of Pope John XXIII* (1979), 379pp.
* Coppa, Frank J. "The National Edition of the Diaries of Angelo Giuseppe Roncalli/Pope John XXIII: A Bibliographical Essay." *The Catholic Historical Review* 97#1 (2011), pp.&nbsp;81–92 online
* . excerpt; his spiritual diary.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* : տեքստը համապատասխանությունների և հաճախականությունների ցանկով:
* .
* .
* .