Աստղաինֆորմատիկա

**Աստղաինֆորմատիկան**(***astroinformatics***) - միջդիսցիպլինար ոլորտ է, որը ներառում է աստղագիտության,  տվյալագիտության, մեքենայական ուսուցման, ինֆորմատիկայի և տեղեկատվական/հաղորդակցական տեխնոլոգիաների ամբողջությունը։

## Նկարագրություն
Աստղաինֆորմատիկան հիմնականում կենտրոնացած է հաշվողական գիտության, տվյալների գիտության, մեքենայական ուսուցման և վիճակագրության գործիքների, մեթոդների և կիրառությունների մշակման վրա՝ տվյալների վրա հիմնված աստղագիտության մեջ հետազոտության և կրթության համար:Այս ուղղությամբ սկզբնական ջանքերը ներառում էին տվյալների հայտնաբերում, մետատվյալների ստանդարտների մշակում, տվյալների մոդելավորում, աստղագիտական տվյալների բառարանի մշակում, տվյալների հասանելիություն, տեղեկատվության որոնում, տվյալների ինտեգրում և տվյալների արդյունահանում աստղագիտական վիրտուալ աստղադիտարանի նախաձեռնություններում:Ոլորտի հետագա զարգացումը, աստղագիտության համայնքի հավանության հետ մեկտեղ, ներկայացվել է Ազգային Հետազոտական խորհրդին (Միացյալ Նահանգներ) 2009 թվականին աստղաինֆորմատիկայի «Պրոֆեսիոնայի վիճակը» պաշտոնում 2010 թվականի աստղագիտության և աստղաֆիզիկայի տասնամյա հետազոտության համար:Այդ դիրքորոշման փաստաթուղթը հիմք հանդիսացավ ոլորտի հետագա ավելի մանրամասն բացահայտման համար «Ինֆորմատիկա» ամսագրի «Աստղաինֆորմատիկա։ Տվյալների վրա հիմնված աստղագիտության հետազոտություն և կրթություն» հոդվածում։

Աստղաինֆորմատիկան՝ որպես հետազոտության հստակ ոլորտ, ոգեշնչվել է կենսաինֆորմատիկայի և գեոինֆորմատիկայի ոլորտների աշխատանքով, ինչպես նաև Ջիմ Գրեյի (համակարգչային գիտական) աշխատանքով *Microsoft Research*-ում, որի ժառանգությունը հիշվել և շարունակվել է Ջիմ Գրեյի *eScience* մրցանակաբաշխության միջոցով։

Աստղագիտական երկնքի հետազոտություններից հավաքագրված տվյալների քանակը վերջին տասնամյակի ընթացքում աճել է գիգաբայթից մինչև տերաբայթ, և կանխատեսվում է, որ հաջորդ տասնամյակում կաճի հարյուրավոր պետաբայթի՝ *մեծ սինոպտիկ հետազոտական աստղադիտակի* միջոցով:Նոր տվյալների այս բազմազանությունը  և՛ հնարավորություն է տալիս, և՛ մարտահրավեր է նետում արդյունավետ աստղագիտական հետազոտություններին։ Ուստի նոր մոտեցումներ են պահանջվում։ Մասամբ դրա շնորհիվ տվյալների վրա հիմնված գիտությունը դառնում է ճանաչված ակադեմիական առարկա։ Հետևաբար, աստղագիտությունը (և այլ գիտական առարկաները) զարգացնում են տեղեկատվական ինտենսիվ և տվյալների ինտենսիվ ենթագիտությունները այնքանով, որ այդ ենթագիտությունները դառնան (կամ արդեն դարձել են) ինքնուրույն հետազոտական առարկաներ և լիարժեք ակադեմիական ծրագրեր։ Թեև շատ կրթական հաստատություններ չունեն աստղաինֆորմատիկայի ծրագիրը, սակայն, ամենայն հավանականությամբ, մոտ ապագայում նման ծրագրեր կմշակվեն։

Ինֆորմատիկան վերջերս սահմանվել է որպես «թվային տվյալների, տեղեկատվության և հարակից ծառայությունների օգտագործում հետազոտությունների և գիտելիքի ստեղծման համար»։ Այնուամենայնիվ հաճախ օգտագործվող սահմանումն է «ինֆորմատիկան հայտնաբերման և որոշումների աջակցության համար բազմաթիվ աղբյուրներից տվյալների կազմակերպման, մուտքի, ինտեգրման և արդյունահանման կարգ է »։ Հետևաբար, աստղաինֆորմատիկայի կարգապահությունը ներառում է բնականին առնչվող բազմաթիվ մասնագիտություններ, ներառյալ տվյալների մոդելավորումը, տվյալների կազմակերպումը և այլն։ Այն կարող է ներառել նաև տվյալների ինտեգրման և տեղեկատվության վիզուալիզացիայի փոխակերպման և նորմալացման մեթոդներ, ինչպես նաև ինդեքսավորման տեխնիկա և տեղեկատվության որոնում մեթոդները։  Դասակարգման սխեմաները (օրինակ՝ տաքսոնոմիաները, գոյաբանությունները) և աստղագիտությունը նույնպես մեծապես ներգրավված կլինեն։ Քաղաքացիական գիտական նախագծերը (օրինակ՝ Գալաքսի կենդանաբանական այգին) նաև նպաստում են բարձր արժեքավոր նորույթների բացահայտմանը, մետա-պիտակավորմանը և օբյեկտների բնութագրմանը մեծ աստղագիտական տվյալների ամբողջությունում։ Այս բոլոր մասնագիտությունները հնարավորություն են տալիս գիտական բացահայտումներ կատարել տարբեր զանգվածային տվյալների հավաքագրման, համատեղ հետազոտությունների և տվյալների կրկնակի օգտագործման մեջ՝ ինչպես հետազոտական, այնպես էլ ուսումնական պայմաններում։

## Կիրառություն
Թեև աստղաինֆորմատիկայի հիմնական ուշադրությունը թվային աստղագիտական տվյալների բազաների, պատկերների արխիվների և հետազոտական գործիքների համաշխարհային ամբողջականությունն է, ոլորտը գիտակցում է նաև ժառանգական տվյալների կարևորությունը՝ օգտագործելով ժամանակակից տեխնոլոգիաները՝ պահպանելու և վերլուծելու պատմական աստղագիտական դիտարկումները։ Աստղաինֆորմատիկայի որոշ մասնագետներ օգնում են թվայնացնել պատմական և վերջին աստղագիտական դիտարկումներն ու պատկերները մեծ տվյալների բազայում՝ արդյունավետ որոնման համար *վեբ-ինտերֆեյսների* միջոցով:Մյուս նպատակն է օգնել աստղագետներին նոր մեթոդների և ծրագրերի մշակման համար, ինչպես նաև աստղագիտության ոլորտում արագ աճող տվյալների գործընթացին և վերլուծությանը։

2012թ.-ին երկու դիրքորոշում ներկայացվեց Ամերիկյան աստղագիտական ընկերության խորհրդին, որոնք հանգեցին աստղաինֆորմատիկայի և աստղավիճակագրության ֆորմալ աշխատանքային խմբերի ստեղծմանը ԱՄՆ-ում և այլուր աստղագիտության մասնագիտության համար։

Աստղաինֆորմատիկան բնական ենթատեքստ է ապահովում կրթության և հետազոտությունների ինտեգրման համար։ Այն ունի նաև բազմաթիվ այլ կիրառություններ, ինչպիսիք են արխիվային տվյալների վերափոխումը նոր նախագծերի համար, գրականություն-տվյալների հղումներ, տեղեկատվության որոնում և այլն։

## Ծանոթագրություններ