open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ԽՍՀՄ Պետական բանկ

**ԽՍՀՄ Պետական բանկ**, **ԽՍՀՄ Պետբանկ, Գոսբանկ** (), ԽՍՀՄ կենտրոնական բանկը 1930-ականներից մինչև 1987 թվականը։ Հանդես է եկել որպես միասնական էմիսիոն, դրամարկղային և հաշվարկային կենտրոն, ժողովրդական տնտեսության և բնակչության վարկավորման ու ֆինանսավորման հիմնական բանկ։ Մինչև 1923 թվականը կոչվել է **[[ՌՍՖՍՀ]] պետական բանկ**։ Հիմնադրվել է Լենինի նախաձեռնությամբ։ 1921 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Լենինը ստորագրել է ՌՍՖՍՀ պետբանկ հիմնադրելու մասին ԺԿԽ-ի դեկրետը, որը 1921 թվականի հոկտեմբերի 7-ին հաստատել է ՀԿԳԿ-ի 4-րդ նստաշրջանը։ *[[ԽՍՀՄ]]* ԿԳԿ-ի 1923 թվականի հուլիսի 6-ի որոշումով *ՌՍՖՍՀ* պետական բանկը վերակազմվել է ԽՍՀՍ պետական բանկի։

Սեփական պնդմամբ, Պետական բանկը ԽՍՀՄ տնտեսական և սոցիալական զարգացման պետական պլանի հիման վրա կազմակերպել և կարգավորել է դրամաշրջանառուբլիությունը, իրականացրել ժողտնտեսության կարճաժամկետ վարկավորումը, գյուղատնտեսական, մթերող և որոշ այլ ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների, սպառուբլիողական կոպերացիայի, անտառային և ջրային տնտեսությունների, ինչպես նաև գյուղական բնակչության կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորումն ու երկարաժամկետ վարկավորումը, հաշվարկները ժողտնտեսության մեջ, բյուջեի դրամարկղային կատարումը, կազմակերպել և ղեկավարել է խնայդրամարկղային գործը, կազմակերպել և իրագործել միջազգային հաշվարկներն ու վարկավորումը, գործառությունները թանկարժեք մետաղներով և արտարժույթով։

Համարվելի է իր ժամանակի խոշորագույն բանկերից մեկն աշխարհում։ 1981 թվականի տարեսկզբի դրությամբ այն սպասարկել է 764 000 հաճախորդի, որոնց համար բացվել էին ավելի քան 3,9 միլիոն հաշվարկային, ընթացիկ, վարկային և այլ հաշիվներ։ Պետբանկի միջոցով իրականացվող վճարային շրջանառուբլիության ծավալը 1980 թվականին կազմել է 2539 միլիարդ ռուբլի։ Պետբանկի իրավական դրությունը որոշվում էր ԽՍՀՄ Սինիստրների խորհրդի կողմից հաստատված կանոնադրությամբ։ Եղել է կենտրոնացված համակարգ, որը գլխավորում էր վարչությունը։ Վարչության նախագահ նշանակում էր ԽՍՀՄ Գերագույն սովետը։

Ունեցել է կենտրոնական ապարատ, միութենական և ինքնավար հանրապետություններում, երկրամասային և մարզային կենտրոններում, ինքնավար մարզերի և ինքնավար օկրուգների կենտրոններում՝ գրասենյակներ և պետական խնայադրամարկղերի վարչություններ, իսկ շըրջկենտրոններում, քաղաքներում և այլ բնակավայրերում՝ բաժանմունքներ, գործակալություններ (1984 թվականի սկզբին՝ 4464) և խնայդրամարկղերի լայն ցանց։

Հայկական հանրապետական գրասենյակը (պետբանկի Հայգրասենյակ) եղել է ԽՍՀՄ պետբանկի համակարգի օղակներից։ Կազմակերպվել էր 1924 թվականի մարտին (նախկինում՝ *Հայաստանի պետբանկ* և *ՌՍՖՍՀ պետբանկի բաժանմունք*)։ Ղեկավարել է Խորհրդային Հայաստանի տարածքում գտնվող ԽՍՀՄ պետբանկի հիմնարկությունների գործունեությունը, գտնվել ԽՍՀՄ պետական բանկի վարչության անմիջական ենթակայության տակ։ 1984 թվականի սկզբին ՀԽՍՀ-ում գործում էր ԽՍՀՄ պետական բանկի 49 բաժանմունք, քաղաքային մեկ վարչություն, ինֆորմացիոն հաշվողական կայան։ Բաժանմունքներ եղել են հանրապետության բոլոր շրջաններում (բացառությամբ՝ Գուգարքի, ներկայումս՝ ՀՀ Լոռվա մարզի հարավում) և քաղաքներում, այդ թվում՝ Քաջարանում, Չարենցավանում, Ջերմուկում։ Երևանում գործել 8 բաժանմունք։

## Խորհրդի նախագահներ

## Գրականություն
* Госбанк СССР и его роль в развитии экономики страны (1921—1981 гг․), М․, 1981․ Վ․ Աղասյան

Կատեգորիա:Բանկեր
Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս

**Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս**, պետական պարգև նախկին ԽՍՀՄ-ում, գերազանցության բարձրագույն աստիճան։ Համաձայան Հայկական սովետական հանրագիտարանի, տվյալ կոչումը շնորհվել է այն անձանց, որոնք ենթադրաբար ցուցաբերել են «աշխատանքային հերոսություն, առանձնապես ակնառու նորարարական գործունեությամբ զգալի ավանդ ներմուծել հանրային արտադրության արդյունավետության բարձրացման գործում, աջակցել ժողովրդական տնտեսության, գիտության, մշակույթի վերելքին, ԽՍՀՄ-ի հզորության ու փառքի աճին»։ Սահմանվել է ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի 1938 թ.-ի դեկտեմբերի 27-ի հրամանագրով՝ որպես պատվավոր կոչում։ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի Նախագահության 1940 թ.-ի մայիսի 22-ի հրամանագրով Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսին հատուկ տարբերակելու նպատակով սահմանվել էր «Մուրճ ու մանգաղ» ոսկե մեդալը։ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչում շնորհվել է ԽՍՀՄ շքանշանների, մեդալների և պատվավոր կոչումների ընդհանուր կանոնադրությամբ (1979 թ.) սահմանված կարգով։ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսին հանձնվում էր նաև ԽՍՀՄ բարձրագույն պարգևը՝ Լենինի շքանշան և ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության շնորհագիր։

Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսը կրկին «աշխատանքային հերոսություն» ցուցաբերելու համար, կարող էր վերստին պարգևատրվել Լենինի շքանշանով և «Մուրճ ու մանգաղ» ոսկե մեդալով։ Նրան միաժամանակ հանձնվում էր ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության շնորհագիր։ Սոցիալիստ, աշխատանքի կրկնակի հերոսի, ինչպես նաև Սովետական Միության հերոսի և Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչումներին արժանացածի ծննդավայրում կամ, ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության որոշմամբ, այլ վայրում կանգնեցվում էին նրանց բրոնզե կիսանդրին։

Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունում (1920-1991 թթ.) Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչման է արժանացել 218 մարդ (1984), այդ թվում՝ 40 կին։ Առավել հայտնի կրկնակի հերոսներից են եղել Վիկտոր Համբարձումյանը, Արտեմ Միկոյանը, Սամվել Քոչարյանցը և այլք։

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակներ
Կատեգորիա:Պարգևներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:1938 հիմնադրումներ ԽՍՀՄ-ում
Եռանկյան մակերես

**Եռանկյան մակերես**, եռանկյան կողմերից մեկին անվանում են հիմք, հիմքն ընտրելուց հետո արդեն կարող են ընտրել բարձրություն, եռանկյան այն հատվածը, որը տարված է հիմքին կոչվում է բարձրություն։

**Թեորեմ**։ Եռանկյան մակերեսը հավասար է հիմքի և բարձրության արտադրյալի կեսին։

250px|մինի|աջից|Նկար 1

*Ապացուցում*` Դիցուք S-ը ABC եռանկյան մակերեսն է (նկար 1)։ Որպես եռանկյան հիմք ընդունում են CA կողմը և տանում են h բարձրություն, դա ապացուցելու համար տրվում է հետևյալ բանաձևը` **S**=1/2 **CA** x **h**

**Հետևանք 1.** Ուղղանկյուն եռանկյան մակերեսը հավասար է նրա էջերի արտադրյալի կեսին։

**Հետևանք 2.** Եթե երկու եռանկյան բարձրությունները հավասար են, ապա նրանց մակերեսները հարաբերում են ինչպես հիմքերը։

Օգտվելով հետևանք 2–ից՝ ապացուցենք թեորեմ մեկական հավասար անկյուն ունեցող եռանկյունների մակերեսների հարաբերության մասին։

**Թեորեմ։** Եթե եռանկյուններից մեկի անկյունը հավասար է մյուսի անկյանը, ապա այդ եռանկյունների մակերեսները հարաբերում են, ինչպես հավասար անկյուն
կազմող կողմերի արտադրյալները։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Երկրաչափություն 8-րդ դասարան, էջ 100

## Եռանկյան մակերեսի հետ կապված նկարներ

Պատկեր:Circle quadrature.jpg|Ուղղանկյուն եռանկյուն
Պատկեր:Area of triangle.JPG|Եռանկյան մակերես
Պատկեր:Triangle.TrigArea.png|Եռանկյան մակերես
Պատկեր:Area of triangle.svg|Եռանկյան մակերես
Պատկեր:Formulas para área de un triángulo.svg|Եռանկյան մակերես
Պատկեր:Triangle area.gif|Եռանկյան մակերես


Կատեգորիա:Եռանկյան երկրաչափություն
Կատեգորիա:Եռանկյունաչափություն
Կատեգորիա:Մակերես
Եվգենի Սվետլանով

**Եվգենի Ֆեոդորովիչ Սվետլանով** (), խորհրդային դիրիժոր, կոմպոզիտոր և դաշնակահար։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1968)։

## Կենսագրություն
1951 թվականին ավարտել է Մոսկվայի Գնեսինների անվան երաժշտամանկավարժական ինստիտուտը, 1955 թվականին՝ կոնսերվատորիան։

1955 թվականից՝ Մեծ թատրոնի դիրիժոր, 1963-1965 թվականներին՝ գլխավոր դիրիժոր։ Շչեդրինի «Ոչ միայն սերը» (1961), Մուրադելու «Հոկտեմբեր» (1964) օպերաների, Կարաևի «Ամպրոպի արահետով» (1959), Բալանչիվաձեի «Կյանքի էջերը» (1961), «Գիշերային քաղաք» (1962, ըստ Բարտոկի երաժշտության), «Պագանինի» (1963, ըստ Ռախմանինովի երաժշտության) բալետների առաջին բեմադրությունների դիրիժոր։ 1965 թվականից ԽՍՀՄ պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի գեղարվեստական ղեկավարն ու գլխավոր դիրիժորն էր։

ԽՍՀՄ-ում խորհրդային և արտասահմանյան կոմպոզիտորների բազմաթիվ գործերի (Հոնեգերի «Ժաննա դ՝Արկը խարույկի վրա», Մեսսիանի «Տուրանգալիլա», Շյոնբերգի «Վկան Վարշավայից») առաջին կատարողն էր։

Գրել է սիմֆոնիա (1957), կանտատ, սիմֆոնիկ պոեմներ, լարային կվարտետ, վոկալ և գործիքային երկեր։

Հյուրախաղերով հանդես է եկել արտասահմանում։

## Պարգևներ
*Լենինյան մրցանակ (1972)
*ԽՍՀՄ պետական մրցանակ (1983)
*«Գրան պրի» (Ֆրանսիա) Պ. Չայկովսկու բոլոր սիմֆոնիաների ձայնագրման համար

Պարգևատրվել է Լենինի, Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով, ինչպես և բուլղարական Կիրիլի և Մեֆոդիի առաջին աստիճանի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային դիրիժորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դաշնակահարներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության անդամներ
Կատեգորիա:Վագանկովյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 3-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ռուս հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ռուս կոմպոզիտորներ
Սպորտային խաղեր

[մինի|[NBA բոլոր աստղերի խաղ|NBA-ի բոլոր աստղերի հանդիպումը «Կովբոյս» ստադիոնում (2010)]]

**Սպորտային խաղեր**, խաղային մրցաձևեր, որոնց հիմքում ընկած են մրցության ընթացքում զանազան մարզական առարկաներով (սովորաբար գնդակ) որոշակի նպատակակետը (մրցակցի դարպասը, հրապարակը, այլ) խոցելու տեխնիկական և տակտիկական տարբեր հնարքներ։ Սպորտային խաղերի բովանդակությունը և կազմակերպումը կարգավորվում է պաշտոնական կանոններով։ Խաղերի մեծ մասը բնական շարժումների, ֆիզիկական վարժությունների (վազք, թռիչք, նետում և այլն) համալիր է, որ կատարում է խաղացողը մենակ կամ խաղընկերների համագործակցությամբ՝ ձգտելով ստեղծել հաղթանակի համար նպաստավոր խաղային իրավիճակ։

Սպորտային խաղերում մարզիկները անմիջական, մերձավոր պայքարի մեջ են մտնում միմյանց հետ։ Խաղերի լայն տարածումը պայմանավորված է նրանց մատչելիությամբ, բովանդակությամբ և կազմակերպման հարաբերական պարզությամբ, մասնակիցների և հանդիսատեսների վրա ներգործության ուժով։

Կարող են լինել թիմային (վոլեյբոյ, ֆուտբոլ, հոկեյ և այլն), անհատական (շախմատ, շաշկի են) և թիմային-անհատական (բադմիտոն, սեղանի թենիս, գոլֆ են)։ Մրցում են տարբեր տարիքի և սեռի անձինք։

Սպորտային խաղերի կանոնները մշակում են համապատասխան միջազգային ֆեդերացիաները, ազգային սպորտային խաղերինը (ամերիկյան ֆուտբոլ, գորոդկի, ռուսական շաշկի և այլն)՝ ազգային ֆեդերացիաները։ Անցկացվում են սպորտային խաղեր աշխարհի, մայրցամաքների, առանձին երկրների առաջնություններ։

Սպորտային խաղերը մտնում են օլիմպիական խաղերի, Ասիական խաղերի, Պանամերիկյան խաղերի, սպարտակիադաների և այլ միջոցառումների ծրագրում։ 

Կատեգորիա:Սպորտային խաղաձևեր
Նավթի կրեկինգ

250px|մինի|Կրեկինգի սարքավորում
**Նավթի կրեկինգ**։ Նավթի թորումից ստացված բենզինը դեռ բավարար
որակի չէ։ Անհրաժեշտ է բարձրացնել բենզինի դետոնացիոն (ճայթյունա-
յին) կայունությունը։

Նավթի թորման (ռեկտիֆիկացիոն) աշտարակում չի թույլատրվում
350&nbsp;°C–ից բարձր ջերմաստիճանի գերազանցում։ Հակառակ դեպքում
ածխաջրածինների մոլեկուլները կսկսեն տրոհվել։ Իսկ եթե ամբողջ
նավթը 400–700&nbsp;°C–ում ենթարկվի ջերմային մշակման, ապա նավթի բաղադրությունում պարունակվող ածխաջրածինները կսկսեն ճեղքվել փոքր
մոլեկուլների, տեղի կունենա մոլեկուլի ճեղքում՝ կրեկինգ։

Այդպես ծնվում է նավթի մշակման երկրորդ կարևոր գաղափարը՝ նավթի կրեկինգը։ Կրեկինգի գործընթացը կարելի է ներկայացնել հետևյալ հավասարումով.

C16H34→C8H18+C8H16

C8H18→C4H10+C4H8

Ինչպես տեսնում եք, առաջին ռեակցիայով ստացվում է ավելի փոքր
մոլային զանգվածով սահմանային և ոչ սահմանային ածխաջրածինների
խառնուրդ, որը համապատասխանում է բենզինին։ Կրեկինգի ժամանակ
ածխածնային շղթան հիմնականում կիսվում է, որովհետև գծային մոլեկուլի կենտրոնական կապն ամենաթույլն է։ Ստացվող նյութերը մասամբ կարող են հետագայում նորից քայքայվել, օրինակ՝

C4H10→C2H6+C2H4
 
Կամ հնարավոր է՝

C4H10→CH4+C3H6

Մեծ մոլային զանգվածով ածխաջրածինների քայքայումն ավելի
ցնդող միացությունների անվանվում է կրեկինգ (ճեղքում)։ Կրեկինգը
հնարավորություն է տալիս զգալիորեն ավելացնելու բենզինի ելքը
նավթից։

Մշակված է կրեկինգի երկու հիմնական տեսակ՝ ջերմային և կատալիտիկ։

## Ջերմային կրեկինգ
Ջերմային կրեկինգն իրականացվում է խողովակավոր վառարանում։
Նավթանյութը, օրինակ՝ մազութը, բաց են թողնում խողովակավոր վառարան, որտեղ ջերմաստիճանը հասնում է 470–550&nbsp;°C, իսկ ճնշումը՝ մի քանի տասնյակ մթնոլորտ` ածխաջրածինները հեղուկ վիճակում պահելու համար։ Այս պայմաններում տեղի է ունենում կրեկինգ, և ստացված հեղուկ ու
գազային նյութերի խառնուրդն ուղղվում է դեպի թորման աշտարակ։ Ջերմային կրեկինգից ստացվող բենզինը տարբերվում է նավթի թորումից
ստացվող բենզինից նրանով, որ պարունակում է ոչ սահմանային ածխաջրածիններ։ Ոչ սահմանային ածխաջրածինների օկտանային թիվն ավելի
մեծ է, սակայն դրանք կրկնակի կապի հաշվին պոլիմերացվում են և խեժանում։ Խեժացումը կանխելու համար ավելացնում են հակաօքսիդիչ նյութեր։ Ջերմային կրեկինգից առաջացած գազերը պարունակում են ոչ սահմանային ածխաջրածիններ։

## Կատալիտիկ կրեկինգ
Կատալիտիկ կրեկինգն իրականացվում է բնական կամ սինթետիկ ալյումասիլիկատների առկայությամբ։ Կատալիզատորի կիրառումը հնարավորություն է ստեղծում գործընթացը տանելու ավելի ցածր ջերմաստիճանում`
450–500&nbsp;°C, մեծ արագությամբ և ստանալու ավելի բարձրորակ բենզին։
Կատալիտիկ կրեկինգի պայմաններում ճեղքման ռեակցիաների հետ
մեկտեղ ընթանում են իզոմերացման ռեակցիաներ, իսկ ոչ սահմանային
ածխաջրածիններն այստեղ ավելի քիչ են ստացվում, քան ջերմային կրեկինգի ընթացքում։ Կատալիտիկ կրեկինգի բենզինն ավելի որակյալ է, քանի որ ճյուղավորված շղթայով ածխաջրածինների ճայթյունային կայունությունն ավելի մեծ է, իսկ չհագեցած միացությունների պակասը բենզինը
երկար պահելիս դարձնում է ավելի կայուն։

Կատեգորիա:Նավթ
Միխայիլ Ստարիցկի

**Միխայիլ Պետրովիչ Ստարիցկի** (), ուկրաինացի գրող, թատերական գործիչ։

Սովորել է Խարկովի և Կիևի համալսարաններում։ Ստարիցկու աշխարհայացքը ձևավորվել է Շեչենկոյի, Չեոնիշեսկու և Նեկրասովի դեմոկրատական-հեղափոխական գաղափարների ազդեցությամբ։ 1864 թվականից հանդես է եկել սիրողական թատերախմբերում։ 1882 թվականին Ստարիցկին Կրուցիվնիցկու հետ կազմակերպել է ուկրաինական առաջին պրոֆեսիոնալ թատերախումբը, 1885-1891 թվականներին՝ ղեկավարել սեփական թատերախումբը։ Ստարիցկին ուկրաինական պրոֆեսիոնալ թատրոնի հիմնադիրներից է։ Առաջինն է ստեղծել բեմական կուռ անսամբլ։ Ստարիցկու բեմադրություններն աչքի են ընկել վառ թատերայնությամբ, ազգագրական արժանահավատությամբ։ 1881 թվականին լույս է տեսել Ստարիցկու «Հին տետրից։ Երգեր և խոհեր» բանաստեղծությունների ժողովածու։ Լայն ճանաչում է գտել նրա դրամատուրգիան։ «Վիճակված չէ» (1883 թվական), «Մթության մեջ» (1893 թվական), «ճակատագիր» (1894 թվական) և այլ ռեալիստ, սոցիալ-կենցաղային պիեսներում բացահայտված են ետռեֆորմյան շրջանի էական հակասությունները։ «Բոգդան Խմելնիցկի» (1887 թվական), «Մարուսյա Բոգուսլավկա» (1897 թվական), «Բուշի պաշտպանությունը» (1899 թվական) պատմական դրամաներում արտացոլված է ուկրաինական ժողովրդի պայքարը ընդդեմ լեհական շլյախտայի և թուրք-թաթարական նվաճողների՝ 16-17-րդ դարեր․։ Ստարիցկին (ռուսերենով) գրել է մի քանի պատմավեպ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուկրաինացի գրողներ
Կատեգորիա:Թատերական գործիչներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Կիևի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Խարկովի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի ռեժիսորներ
Յան Պիտերսոն Սվելինկ

thumb|right|մինի|Յան Պիտերսոն Սվելինկը
**Յան Պիտերսոն Սվելինկ** (, (1562-1621) նիդերլանդացի կոմպոզիտոր, երգեհոնահար։

Սովորել է երգեհոնահար հոր մոտ։ Եղել է Ամստերդամի Հին եկեղեցու (Oude Kerk) երգեհոնահար (1580 թվականից)։ Երգեհոնային խոշորագույն դպրոցներից մեկի հիմնադիրը։

Զարգացրել է նիդերլանդական դպրոցի ավանդույթները։ Գրել է երգեհոնի (ֆանտազիաներ, կապրիչչոներ, տոկկատներ) և կլավիրի բազմաթիվ պիեսներ, մոտետներ, երգեր ևն։ Հեղինակ է «Կոմպոզիցիայի կանոնները» աշխատության, որտեղ հենվում է Ջ․ Ցառլինոյի տեսական դրույթների վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հոլանդացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի երգեհոնահարներ
Կատեգորիա:Օսլոյի համալսարանի շրջանավարտներ
Սպորակենդանիներ

200px|մինի|Սպորակենդանիներ
**Սպորակենդանիներ** (լատ. Apicomplexa, հին անվանումը-Sporozoa), մակաբույծ նախակենդանիների դաս։ Բնորոշ է սերունդների հաջորդականությունը և անսեռ ու սեռական բազմացման հերթագայությունը։ Սպորակենդանիների կենսաշրջանի հիմնական փուլերն են շիզոգոնիան (անսեռ բազմացում), գամոգոնիան (գամետների առաջացում և բեղմնավորում) և սպորոգոնիան (սպորների և սպորոզոիտների ձևավորումը զիգոտից)։ Որոշ սպորակենդանիներ ունեն մեկ, մյուսները՝ երկու տեր։ Հայտնի է սպորակենդանինե մոտ 5000 տեսակ։ Մարդու և կենդանիների մի շարք ծանր հիվանդությունների (մալարիա, տոքսոպլազմոզ, կոկցիդիոզ և այլն) հարուցիչներ են։
### Կյանքի ցիկլ
200px|մինի|Կյանքի ցիկլ
Սպորակենդանիների կյանքի ցիկլի բազմազանությունը մեծ է։ Այստեղ կներկայացնենք նրանց կյանքի ցիկլի բազան։ Դիպլոիդ զիգոտը ենթարկվում է շատ բաժանումների, այդ փուլերից մեկում նրա քրոմոսոմային հավաքակազմը կրճատվում է (Սպորոգոնիա)։Սպորոգոնիայի ընթացքում առաջանում է առաջին անսեռ սերունդը-սպորոզոիդները։ Սպորոզոիդները մտնում են իրենց տիրոջ օրգանիզմ և վերածվում շիզոնտի։ Այս էտապում տեղի են ունենում շատ բաժանումներ որի պատճառով առաջացած սերունդը անվանում են մերոզոիտ։ Մերոզոիտներն ել իրենց հերթին մտնում ե բջիջներ և անցնում են մերոգոնիա։ Հերթական բաժանումից հետո մերոզոիտները որոնք ներխուժել էին բջիջներ սկիզբ են տալիս գամոնտներին։ Այս փուլում մակռոգամոնտը և միկռոգամոնտը հիմք են հանդիսանում միկռոգամետի և մակռոգամետի համար։ վերջիններս ունեն մտրակներ և փոքր չափսեր։ Սեռական պրոցեսը ընթանում է գետեռոգամիի կամ օօգամի նման։
մինի|Զոիտների կառուցվածք, 1-բևեռային օղակ, 2-կոնոիդ, 3-միկռոնեմ, 4-ռեպտռի, 5-բջջակորիզ, 6-կորիզ, 7-միտոքոնդրիում, 8-ետևի օզակ, 9-ալվեոլվ, 10-Գոլջիի ապարատ, 11-միկռոպորա
## Զոիտների կառուցվածքը
Զոիտը իրենից ներկայացնում է նեղ բջիիջ մեծ կորիզով, որը պատված է եռամեմբրան պելլիկուլայով։ Արտաքին մեմբրանը անընդհատ է, երկու ներքինները ընդհատվում են բջջային բերանում։ Զոիտներին բնութագրական է ապիկալային համակարգը, որը կազմված է կոնոիդից ռոպտրիից, և միկռոնեմից։ Կոնոիդը պարույր է, որը առաջացել է ֆեբրիլլաների կողմից, այն կատարում է
բջջի ծածկույթի մեխանիկական հաղթահարման ֆունկցիան։ Ռոպտրիա են անվանում այն օրգանիկները որոնք պարունակում են նյութ որը ցնդեցնում են բջջի ծածկույթը և հեշտացնում են զոիտի մուտքը։ Միկռոնեմի դերը հանդիսանում է ակտիվ նյութերի արտազատումը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մակաբույծեր
Կատեգորիա:Միկրոօրգանիզմներ
Սոֆորա

**Սոֆորա** (), սոփոր, բակլազգիների (թիթեռնածաղկավորներ) ընտանիքի ծառերի կամ թփերի, հազվադեպ՝ բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 62 (այլ տվյալներով՝ 70) տեսակ։

Տերևները կենտ-փետրաձև են, ծաղիկները՝ սպիտակ, դեղնավուն, վարդագույն, կապտամանուշակագույն։ Ծաղկաբույլը ողկույզ է կամ հուրան։ Տարածված արևադարձային, մերձարևադարձային, հազվադեպ՝ բարեխառն գոտիներում։

## Հայաստանում
150px|մինի|ձախից|Ծաղիկները
Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝
* Սոֆորա ճապոնական (*S. japonica*)։ Մշակվում է ցածրադիր գոտու չոր ու շոգ վայրերում (Արարատյան դաշտ, Սյունիք և այլն)։

## Կենսաբանական նկարագիր
Փռված սաղարթով ծառ է, բարձրությունը՝10-12 (25) մ։ Տերևները կենտփետրաձև են, փայլուն։ Ծաղկաբույլը ողկուզանման է կամ հուրանանման, ծաղիկները՝ դեղնասպիտակավուն, բուրավետ։ Ծաղկում է հունիս-օգոաոոսին։

Պտուղը մսալի, գլանաձև, բազմասերմ ունդ է։ Սերմերն օվալաձև են կամ էլիպսաձև։ Բազմանում է սերմերով։

## Դասակարգում
մինի
մինի
* 
*  
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  Новая Зеландия.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Աղվեսապոչ սոֆրա
ՀԽՍՀ-ում բնական պայմաններում հանդիպում է աղվեսապոչ սոֆորա (sophora alopecuroides)։ Աղվեսապոչ սոֆրա կամ դառը բիանը մինչև 1 մ բարձրությամբ, կանգուն ցողուններով բազմամյա խոտաբույս է։ ՀԽՍՀ-ում տարածված է Լոռու, Շիրակի, Ապարանի, Վայքի և Արարատյան հարթավայրի շրջաններում։ Դժվար արմատախիլ եղող չարորակ մոլախոտ է։ Աղվեսապոչ սոֆորայի սերմերով վարակված հացահատիկի ալյուրը դառն է և թունավոր։

### Ճապոնական սոֆրա
Անտառա-մշակույթներում հանդիպում է ճապոնական սոֆորա (sophra japonica)։ Ճապոնական սոֆորա մինչև 12 մ բարձրությամբ, ցրված սաղարթով դեկորատիվ ծառ է։ ՀԽՍՀ-ում տարածված է Արարատյան հարթավայրի, Իջևանի և Սևանի ջրավազանի շրջանների անտառա-մշակույթներում։ Սոֆորայի բոլոր տեսակներն էլ պարունակում են թունավոր ալկալոիդներ։ Կարող են օգտագործվել ժողտնտեսության մեջ՝ ինսեկտիցիդների, դեղանյութերի և ներկանյութերի ստացման համար։
մինի

### Ֆիլոգենեզ

## Քիմիական կազմ
Պարունակում է ալկալոիդներ, գլիկոզիդներ, ներկատու և միջատասպան նյութեր և այլն։

## Նշանակություն և կիրառում
Թունավոր է։ Դեղաբույս է։ Պատրաստուկներն օգտագործում են արյունազեղման, շաքարախտի, ստամոքսի և 12-մատնյա աղիքի խոցային հիվանդության, այրվածքների ժամանակ և որպես վերքամոքիչ միջոց։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *[[Яковлев, Геннадий Павлович|Яковлев Г. П.]]* Заметки по систематике и географии рода Sophora L. и близких родов. // Труды Ленинградского химико-фармацевтического института. Т. 21. — 1967. — С. 42-62.
* *Никифоров Ю. В.* Алтайские травы-целители. Горно-Алтайск: Юч-Сумер — Белуха, 1992.
*  — УДК 58

## Արտաքին հղումներ
* ''Sophora macrocarpa'' pictures from ''Chilebosque''

Կատեգորիա:Թիթեռնածաղկավորներ
Ստամոքսահյութ

300px|մինի|Ստամոքսահյութ
**Ստամոքսահյութ**, ստամոքսի լորձաթաղանթի գեղձերից արտադրվող մարսողական հյութ։

Անգույն հեղուկ է, պարունակում է ֆերմենտներ, պրոտեազներ, որոնք իրականացնում են սպիտակուցների ճեղքման սկզբնական փուլերը, փոքր քանակությամբ լիպազներ, որոնք ազդում են հիմնականում էմուլգացված ճարպերի վրա, աղաթթու (մարդու ստամոքսում կազմում է 0,4-0,5%), լորձ և հանքային աղեր։ Աղաթթուն ստամոքսում գտնվում է ազատ և մասամբ սպիտակուցների հետ կապված վիճակում։ Այն ակտիվացնում է ֆերմենտները, հեշտացնում սպիտակուցների ճեղքումը՝ առաջացնելով դրանց բնազրկում և ուռչեցում, պայմանավորում է ստամոքսահյութի մանրէասպան հատկությունը, խթանում աղիքների հորմոնների արտադրությունը։ Ստամոքսահյութի ֆունկցիայի որոշ խանգարումների դեպքում ստամոքսում աղաթթվի պարունակությունը կարող է ավելանալ կամ նվազել մինչև լրիվ բացակայությունը (ախիլիա)։ Լորձի բաղադրության մեջ են մտնում մուկոպրոտեիդները, որոնք ստամոքսի լորձաթաղանթը պաշտպանում են մեխանիկական և քիմիական գրգռիչներից։

Ստամոքսահյութում պարունակում է նաև «ներքին գործոն» (Կասլի գործոն), որը նպաստում է վիտամին Ba 12-ի ներծծմանը։ Սարդու ստամոքսում օրական արտադրվում է մինչև 2 լ ստամոքսահյութ։ Ստամոքսահյութի քանակությունը, բաղադրությունը և հատկությունները փոխվում են սննդի բնույթից կախված, ինչպես նաև ստամոքսի, աղիքների, լյարդի հիվանդությունների դեպքում։ Կենդանիներից ստացված ստամոքսահյութը օգտագործում են մարսողության օրգանների որոշ հիվանդությունների բուժման նպատակով։

Կատեգորիա:Մարսողություն
Սոցիալիստական-բանվորական ինտերնացիոնալ

**Սոցիալիստական Բանվորական Ինտերնացիոնալ** (), սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունների միջազգային միավորում, ստեղծվել է 1923 թվականին և կազմալուծվել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում՝ 1940 թվականին։ Հիմնադրվել է Բեռնի ինտերնացիոնալի և «Ինէոերնացիոնաչ 2¹/2»-ի միավորիչ կոնգրեսում։

Խումբը ստեղծվել է լոնդոնյան Վիեննայի ինտերնացիոնալի և նախկին Երկրորդ ինտերնացիոնալի միաձուլման միջոցով և հանդիսացել է Սոցիալիստական ինտերնացիոնալի իրավանախորդը։

Սոցիալիստական բանվորական ինտերնացիոնալի աջ լիդերներն իրենց պրակտիկ գործունեության մեջ զգալի չափով հանդես են եկել հակակոմունիզմի և հակասովետիզմի գաղափարախոսությամբ։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց և Նացիստական Գերմանիայի զորքերի կողմից Եվրոպայի մի շարք երկրների, այդ թվում՝ Բելգիայի (որտեղ Բրյուսելում 1935 թվից գտնվում էր սոցիալիստական բանվորական ինտերնացիոնալի ղեկավար կենտրոնը) գրավումից հետո դադարեցրեց գործունեությունը։

Կատեգորիա:Սոցիալիզմ
Կատեգորիա:Մարքսիզմ
Կատեգորիա:Միջազգային կազմակերպություններ
Գայոս Տրանքվիլլոս Սվետոնիոս

**Գայոս Սվետոնիոս Տրանքվիլլոս** (, ), հռոմեացի պատմագիր և գրող։ Մոտ 119—122 թվականներին եղել է կայսր Ադրիանոսի (Հադրիանոս) քարտուղարը։ Սվետոնիոսի բազմաթիվ գործերից գրեթե ամբողջությամբ պահպանվել է «Տասներկու Կեսարների կյանքը» և «Նշանավոր մարդկանց մասին» աշխատությունից՝ հատվածներ։ «Տասներկու Կեսարների կյանքը» պարունակում է Հուլիոս Կեսարի և հռոմեական տասնմեկ կայսրերի (Օգոստոս, Տիբերիոս, Կալիգուլա, Կլավդիոս, Ներոն, Գալբա, Օտոն, Վիտելլիոս, Վեսպասիանոս, Տիտոս, Դոմիցիանոս) կենսագրությունները, որոնք գրված են որոշակի սկզբունքով (կայսեր կյանքը մինչև իշխանության գլուխ անցնելը, պետական գործունեությունը, անձնական կյանքը, մահը) և ընդգծված վավերականությամբ։

«Նշանավոր մարդկանց մասին» երկում, որը կազմված էր տարբեր գրքերից («Քերականների ու հռետորների մասին», «Բանաստեղծների մասին» են) տրված են հռոմեական մի քանի հայտնի քերականների, հռետորների և գրողների (այդ թվում՝ Վերգիլիոսի և Հորացիոսի) գործունեությունն ու բնութագիրը։ Սվետոնիոսը իրադարձությունները շարադրել է առանց խորանալու դրանց պատճառահետևանքային կապի մեջ։ Սվետոնիոսի երկերը կարևոր տեղեկություններ են պարունակում հռոմեական կենցաղի, սովորույթների, գրականության, պատմության վերաբերյալ։ Օգոստոսի, Տիբերիոսի, Կալիգուլայի, Ներոնի կենսագրություններում որոշ տեղեկություններ կան Հայաստանի մ.թ.ա. 1-ին դարի 1-ին կեսի պատմության վերաբերյալ։

Սվետոնիոսը շատ նմանակողներ է ունեցել ինչպես անտիկ դարաշրջանում (օրինակ՝ «Scriptores Historiae Augustae»), այնպես էլ միջնադարում (նրա աշխատությունը որպես հիմք է ծառայել Էյնհարդի համար Կարլոս Մեծի կենսագրությունը գրելիս)։ Հենց «Տասներկու կեսարների կյանքից» են սերվում հռոմեական կայսրերի հետ կապված որոշ հանրածանոթ պատմություններ (Կալիգուլայի ձին, Ներոնի թատերական վարժանքները, «փողը հոտ չունի»՝ Վեսպասիանոսի խոսքերը, «ընկերներ, ես օր եմ կորցրել»՝ Տիտոսի խոսքերը)։

«Տասներկու կեսարների կյանքը» ռուսերենից հայերեն է թարգմանվել Վ.Ա. Դիլոյանի կողմից, հրատարակվել է 1986 թ.։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հռոմեական պատմիչներ
Կատեգորիա:Հռոմեացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի գրողներ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի պատմագիրներ
Կատեգորիա:Կենսագիրներ
Մելիքսեթ Սվախչյան

**Մելիքսեթ Գրիգորի Սվախչյան ** (), հայ խորհրդային բեմանկարիչ։

## Կենսագրություն
1936 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը, 1941 թվականին՝ Լենինգրադի գեղարվեստի ակադեմիան։ 1941-1946 թվականներին եղել է Լենինականի Մռավյանի անվան թատրոնի գլխավոր նկարիչը։ Առաջին աշխատանքը Գոլդոնիի «Երկու տիրոջ ծառան» կոմեդիայի բեմադրության ձևավորումն է (1942 թվական)։ Հիմնականում համագործակցել է ռեժիսոր Վարդան Աճեմյանի հետ։ Լավագույն ձևավորումները՝ Շեքսպիրի «12-րդ գիշեր» (1944 թվական), Սուխովո–Կոբիլինի «Կրեչինսկու հարսանիքը», Նաիրի Զարյանի «Արա Գեղեցիկ» (1946 թվական), ստեղծվել են Լենինականի թատրոնում։ Մելիքսեթի բեմանկարչության մեջ սեղմ միջոցներով համադրվել են գունանկարը, քանդակը և ճարտարապետությունը՝ հասնելով պիեսի գաղափարագեղարվեստական բովանդակության նոր հնչողության։ Ուշագրավ են Գաբրիել Սունդուկյանի անվան թատրոնում Վրթանես Փափազյանի «Ժայռ» (1944 թվական), Դերենիկ Դեմիրճյանի «Երկիր Հայրենի» և Վաղարշյանի «Վանքաձոր» (երկուսն էլ՝ 1945 թվական) ներկայացումների ձևավորումները։

1956 թվականին Երևանում կազմակերպվել է Սվախչյանի ստեղծագործությունների հետմահու ցուցահանդես։

Կատեգորիա:1916 ծնունդներ
Կատեգորիա:1946 մահեր
Կատեգորիա:Հայ բեմանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Սոցիալիստ Հայաստան

**«Սոցիալիստ Հայաստան»**, հնչակյան կուսակցության ԱՄՆ շրջանի ամսաթերթ։ Լույս է տեսել 1921 թվականին (6 համար), Չիկագոյում։ Խմբագիր՝ Լ․ Սարտիրոսյան։ Հանդիսացել է սփյուռքահայ առաջին լրագրերից, որը պաշտպանել է Հայաստանում սովետական կարգերի հաստատումը, տպագրել ՀԽՍՀ կառավարության դեկրետները, հանդես եկել Հոկտեմբերյան հեղափոխությանը հակադրվող հայկական ուժերի ու մամուլի դեմ։ Տպագրել է կոմունիստական և բանվորական շարժման, բուրժուական դեմոկրատիայի, պրոլետարական հեղափոխության, ազգային, հողային և այլ հարցերի մասին հնչակյան կուսակցության դիրքորոշումից ելնող տեսական հոդվածներ։ Ունեցել է գրական բաժին (N* 5-ում տպագրել է Մ․ Դորկոլ «Բազեի երգը»)։

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Քերովբե Սպենյան

**Քերովբե Սպենյան** (), հայ բանասեր, լեզվաբան։ Վիեննայի Մխիթարյան միաբանության անդամ, քահանա (1838)։ Սպենյանը եղել է դասական հայերենի գյուտի մասնակիցներից, որոնք որակապես տարբերել են V դարի և հետագա շրջանի գրական հայերենը։ Այդ սկզբունքով էլ Սպենյանը գրել է «Ուսումն դասական հայերեն լեզվի» աշխատությունը, որը վերամշակել, լրացրել և 1920 թվականին լույս է ընծայել Հակովբոս Տաշյանը իբրև համանուն մեկ այլ աշխատության մաս՝ «Առաջին դպրություն, անգիր ժամանակք» վերնագրով։ Սպենյանը գրել է նաև աստվածաբանական աշխատություն (աշխարհաբարով) և «Քերականություն գերմաներեն լեզվի» (1844) դասագիրքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե քահանաներ
Կատեգորիա:Մխիթարյան միաբանության անդամներ
Լեո Սվեմպ

**Լեո Սվեմպ** (, ), լատվիացի նկարիչ։ ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ (1963 թ.)։

## Կենսագրություն
Սովորել է Մոսկվայի Վխուտեմասում (1918 թ.), Ի․ Ի․ Մաշկովի մոտ։ Դասավանդել է Լատվիական ԽՍՀ գեղարվեստի ակադեմիայում (1940- 1941 թվականներին, 1944-1952 թվականներին Սվեմպը 1954 թվականից, պրոֆեսոր՝ 1947 թվականից, ռեկտոր՝ 1961 թվականից)։ 1965- 1968 թվականներին եղել է Լատվիական ԽՍՀ նկարիչների միության վարչության նախագահը։

Սվեմպի հասուն շրջանի նատյուրմորտներն ու բնանկարներն առանձնանում են պայծառ տրամադրությամբ, վառ, հագեցած գույների հակադրությամբ («Հին Ռիգա», 1927 թ., «Լրագրով նատյուրմորտ», 1967 թ., երկուսն էլ՝ Լատվիական ԽՍՀ գեղարվեստական թանգարան, Ռիգա)։ ԽՍՀՄ 7-րդ գումարման Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։ 
## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Լենինի և 3 այլ շքանշաններով։ Լատվիական ԽՍՀ պետական մրցանակ (1957 թ.)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լատիշ նկարիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային նկարիչներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Սոցիալիստական ապրելակերպ

235px|մինի|Սովետական քաղաքացիները կինոթատրոնի դրամարկղի մոտ հերթ կանգնելիս (Խարկով, 1981)
**Սոցիալիստական ապրելակերպ**, ԽՍՀՄ-ում տարածված գաղափարական կլիշե, որը փորձում էր մատնանշել Խորհրդային քաղաքացիների անհատական, խմբային կյանքի և գործունեության բնորոշ ձևը, բնութագրել տարբեր ոլորտներում նրանց հաղորդակցության, վարքի և մտածելակերպի առանձնահատկությունները։

Խորհրդային գաղափարախոսությամբ սոցիալիստական ապրելակերպի նախադրյալներն առաջանում պիտի առաջանային պրոլետարիատի դասակարգային պայքարում, ձևավորվելով սոցիալիստական հեղափոխության հաղթանակից հետո՝ սոցիալիզմի շինարարության ու զարգացման ընթացքում և դառնային «կոմունիստական ապրելակերպի» հիմքը։ Սոցիալիստական ապրելակերպը պիտի բնութագրվեր հասարակական սեփականության տիրապետությամբ, բանվոր դասակարգի, գյուղացիության ու մտավորականության, բոլոր ազգերի ու ազգությունների արմատական շահերի միասնությամբ, պայմանավորված լիներ սոցիալտնտեսական պայմաններով (կենսամակարդակ), սոցիալ-քաղաղաքական կարգով (կյանքի որակ), մշակութային և սոցիալ-հոգեբանական գործոններով (կենսաոճ, վարքի տիպօրինակ, կյանքի իմաստ, իդեալ և այլն), ինչպես և բնական ու աշխարհագրական միջավայրով։

«Սովետական ապրելակերպ» սոցիալ-պատմագիտական ագիտացիոն եզրույթը ներառում էր սովետական մարդկանց կենսագործունեության բոլոր ձևերը (ազգային, սոցիալական, հոգեբանական և այլն), իսկ սոցիալիստական ապրելակերպն արդեն դրանց ֆունկցիոնալ ուղղվածությունը պիտի լիներ։ Այս առումով սոցիալիստական ապրելակերպը ենթադրաբար ըմբռնվում էր որպես կոմունիստական ապրելակերպի գոյացման պրոցես, մարդկանց կենսագործունեության բնութագիր, «տիրող պայմաններով կանխորոշված կենսագործունեության նորմա», «ընդհանուր մշակութային նպատակ և իդեալ», «սոցիալիզմի զարգացումը պլանավորելու և կառավարելու, ապրելակերպի սոցիալական միանշանակության հասնելու միջոցով դասակարգերի ու սոցիալական շերտերի մերձեցման և անձնավորության անհատականության լրիվ դրսևորման համար պայմաններ ստեղծելու հիմք»։

Սոցիալիստական ապրելակերպը փորձում էր հանդես գալ նաև որպես աշխատանքային ապրելակերպ, աշխատանքի մեջ դրա արժենորմատիվային համակարգը ձևավորող ուժ։ Այն իր բնորոշ գծերից էր համարում կոլեկտիվիզմը, աշխատանքի նկատմամբ նոր վերաբերմունքը, սոցիալիստական ինտերնացիոնալիզմը, դեմոկրատականությունը, քաղաքացիների իրավունքների և պարտականությունների միասնությունը, սոցիալական լավատեսությունը, ակտիվ կենսադիրքորոշումը և այսպես կոչված «անհանդուրժողականությունը սոցիալիզմին անհարիր երևույթների նկատմամբ»։ Այն աշխատանքային և հասարակական-քաղաքական գործունեության շրջանակներից դուրս պետք է այլև դրսևորվեր խորհրդային ԽՍՀՄ քաղաքացիների կենցաղում, ընտանիքում, միջանձնային հարաբերություններում։

## Գրականություն
# Струков 3․ В․, Социалистический образ жизни, М․, 1977
# Образ жизни и ценностная ориентация личности, [Сб․ ст․], Е․, 1979
# Социалистический образ жизни, М․, 1980
# Социальные показатели образа жизни советского общества, М․, 1980
# Ա․ Ադիբեկյան, Մ․ Հարությունյան
 

Կատեգորիա:Խորհրդային դարձվածքներ
Կատեգորիա:Գաղափարական կլիշեներ
Կատեգորիա:Ապրելակերպ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ մշակույթ
Բազմացման ինտենսիվություն

**Բազմացման ինտենսիվություն,** Դարվինը եզրակացրեց, որ բնության մեջ բոլոր կենդանիները և բույսերը բազմանում են երկրաչափական պրոգրեսիայով, սակայն յուրաքանչյուր տեսակի հասուն առանձնյակների քանակությունը բնության մեջ մնում է գրեթե անփոփոխ, որովհետև սերնդի մի մասը ոչնչանում է՝ չհասնելով սեռահասունության։ Բոլոր օրգանիզմները բազմանում և սերունդ են թողնում բավական մեծ քանակով։ Նույնիսկ դանդաղ բազմացող կենդանիներն իրականում ընդունակ են թողնելու սերունդների հսկայական քանակություն։ Մրրկահավը դնում է մեկ ձու, սակայն երկրի վրա գոյություն ունեցող ամենատարածված թռչուններից մեկն է։ Որպես կանոն՝ մեկ ձագ ծնող երկկճղակավորներն՝ անտիլոպները, հյուսիսային եղջերուները, եղնիկները կազմում են հսկայական հոտեր։ Փղի էգը վաթսուն տարվա մեջ ծնում է վեց ձագ։ Հաշվարկված է, որ չնայած այդքան ցածր ծնելիությանը, յոթ հարյուր հիսուն տարվա ընթացքում փղերի մեկ զույգի սերունդը կկազմեր տասնինը միլիոն առանձնյակ։ Դոդոշը դնում է մոտ տասը հազար գորտնկիթ, թառափը՝ մինչև չորս հարյուր հազար ձկնկիթ, լուսնաձուկը մոտ երեք հարյուր միլիոն ձկնկիթ։ Կակաչի մեկ բույսի վրա զարգանում է քառասուն հազար սերմ։ Գորշ մեծամուկը տարեկան ծնում է հինգ անգամ՝ միջին հաշվով ութ–ական ձագ, որոնք էլ երեք ամսից սկսում են բազմանալ։

Կատեգորիա:Բազմացում
Կատեգորիա:Բազմացման համակարգ
Սոցիալիստական գյուղատնտեսություն

**«Սոցիալիստական գյուղատնտեսություն»**, խորհրդային շրջանի գյուղացիական օրաթերթ (մինչև 1932 թիվը՝ երկօրյա), ՀԽՍՀ հողժողկոմատի, Կոլտնտկենտրոնի և Հայջրտնտեսության օրգան։ Լույս է տեսել 1931 - 1935 թվականներին, Երևանում։ Հաջորդել է «Մաճկալին»։ Թերթը խմբագրել է Վախթանգ Անանյանը։

Տպագրել է ՀամԿ(բ)կ Կենտկոմի, Անդրերկոմի և ՀԿ(բ)կ Կենտկոմի որոշումները գյուղատնտեսության վերաբերյալ, կուսակցական և պետական գործիչների ելույթներ։ Պրոպագանդել է գյուղատնտեսության կոլեկտիվացումը ԽՍՀՄ-ում, կոլտնտեսային արտելի կանոնադրությունը։

Նպաստել է նաև գյուղատնտեսական գիտելիքների տարածմանը, անդրադարձել գյուղական համայնքներում խորհրդային կրթական համակարգի ներդրմանը։ Ունեցել է նաև հարուստ գրական բաժին, ուր տպագրվել են Նաիրի Զարյանի, Խնկո Ապոր, Հովհաննես Շիրազի, Աղավնու և այլոց գործերը։

«Սոցիալիստական գյուղատնտեսություն» օրաթերթին հաջորդել է «Կոլխոզնիկ» (1935-ին, Երևան) թերթը։

Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական տնտեսական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ընդհանուր դեգեներացիա

right|thumb|Մակաբույծ կենդանի
**Ընդհանուր դեգեներացիա**,այն, որպես կենսաբանական առաջադիմության ճանապարհ, շատ ձևերում դիտվում է և կապված է հիմնականում մակաբույծների պարզեցումների հետ։ Ազատ ապրող ձևերից շատ տարբերվում է մակաբույծի կենսակերպը։ Մակաբույծների մոտ տեղի է ունեցել կազմավորվածության պարզեցում, ինչի հետևանքը զանազան հարմարանքների առաջացմամբ։ Մակաբույծ կյանք վարողների մոտ կան որոշ օրգաններ, որոնք կորցնում են իրենց իմաստը, հետ են զարգանում և անհետանում։

Կատեգորիա:Մակրոէվոլյուցիա
Էռնեստ Հենրի Ստարլինգ

մինի|Էռնեստ Ստարլինգ
**Էռնեստ Հենրի Ստարլինգ** ( (), անգլիացի ֆիզիոլոգ։

Ավարտել է Լոնդոնի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը (1886 թվականին)։ Աշխատել է Բրեսլավլում, Փարիզում։ 1899-1923 թվականներին եղել է Լոնդոնի համալսարանի պրոֆեսոր։ Աշխատանքները վերաբերում են արյան շրջանառության, ավշագոյացման, երիկամների ֆունկցիաների, ենթաստամոքսային գեղձի հյութազատության հարցերին։ 1902 թվականին Բեյլիսի հետ հայտնաբերել է սեկրետինը և 1905 թվականին մուծել «հորմոն» հասկացությունը։ Առաջարկել է (Ի․ Պավչովից և Ն․ Չիստովիչից անկախ) սիրտ-թոքային պատրաստուկի լայն տարածում գտած ձևափոխություն, որը նրան հնարավորություն է տվել պարզել մեկուսացած սրտի գործունեության մի շարք օրինաչափություններ։ Հաստատել է սրտի մկանաթելերի երկարության և կծկման էներգիայի կապը (Ստերլինգի օրենք)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիոլոգներ
Կատեգորիա:1866 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 17 ծնունդներ
Կատեգորիա:1927 մահեր
Կատեգորիա:Մայիսի 2 մահեր
Կատեգորիա:Լոնդոն քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Անգլիացի բժիշկներ
Սպիրիֆերիդներ

250px|մինի|աջից|Սպիրիֆերիդ
**Սպիրիֆերիդներ** (), փականքավոր ուսոտանիների անհետացած խումբ, ապրել են օրդովիկից մինչև միջին յուրա։ Խեցին կազմված է փորի և մեջքի, հիմնականում լայնակի ձգված ուռուցիկ փեղկերից։ Սպիրիֆերիդներ ունեցել են մերձհատակային ապրելակերպ, ամրանալով սուբստրատին խեցու հատուկ անցքից դուրս եկող մարմնի ելուստի՝ «ուոիկի» օգնությամբ։ Սպիրիֆերիդներ մեծ նշանակություն ունեն պալեոզոյան նստվածքների շերտագրության համար։ Հայաստանում սպիրիֆերիդներ մեծ տարածում ունեն դևոնի և ստորին կարբոնի նստվածքներում։

Կատեգորիա:Կենդանիներ
Կատեգորիա:Անհետացած կենդանիներ
Արաքս Սվաճյան-Գարագաշյան

**Արաքս Հակոբի Սվաճյան-Գարագաշյան** (), հայ երգչուհի (քնարական սոպրանո)։

## Կենսագրություն
Մինչև 1925 թվականը ապրել է Կոստանդնուպոլսում, այնուհետև՝ Բուխարեստում, 1937 թվականին ավարտել տեղի կոնսերվատորիան, հրավիրվել օպերային թատրոն։ Դերերգերից են՝ Մարգարիտ (Շառլ Գունոյի «Ֆաուստ»), Սյուզան, Կոնստանցա (Մոցարտի «Ֆիգարոյի ամուսնությունը», «Առևանգում հարեմից»), Սոֆիա, Մանոն (Ժյուլ Մասնեի «Վերթեր», «Մանոն Լեսկո»), Վիոլետա (Վերդիի «Տրավիատա»), Չիո-Չիո-Սան (Պուչչինիի «Մադամ Բատերֆլայ») և այլն։ Սվաճյանը հավասարապես կամերային երգչուհի է (Շուբերտ, Շուման, Բրամս, Լիստ)։ Բուխարեստի «Կոմիտաս» երգչախմբում իբրև մեներգչուհի կատարել է Տիգրանյանի, Կոմիտասի, Բարսեղ Կանաչյանի, Հարո Ստեփանյանի, Ալեքսանդր Դոլուխանյանի և այլոց ստեղծագործությունները։ Ռումինական երգարվեստի նմուշների լավագույն մեկնաբաններից է։ 1957 թվականին մենահամերգով հանդես է եկել Երևանում։ 1964 թվականից բնակվել է ԱՄՆ-ում։

Կատեգորիա:Հայ օպերային երգչուհիներ
Կատեգորիա:Հայ սոպրանոներ
Կատեգորիա:Պլովդիվ քաղաքում ծնվածներ
Գենետիկայի զարգացման պատմություն

մինի|Գրեգոր Մենդել
Գենետիկան գիտություն է օրգանիզմներում հատկանիշների ժառանգման օրինաչափությունների մասին։ Այն ուսումնասւրում է ժառանգականության և փոփոխականության օրենքները։ Մարդիկ դեռ հնուց գիտակցել են, որ օրգանիզմների հատկություններն ու հատկանիշները փոխանցվում են սերդեսերունդ, սակայն դարեր շարունակ չեն կարողացել պարզաբանել դրանց ժառանգման օրինաչափությունները։ Գենետիկայի հիմնադիրը չեխ գիտնական Գրեգոր Մենդելն է, ով 1860-ական թվականներին առաջինը մշակեց գենետիկական հետազոտությունների մեթոդները՝ սկզբնավորելով ապագա գիտության զարգացման առաջին փուլը։ Նա ցույց տվեց, որ օրգանիզմների հատկանիշները որոշվում են ժառանգական դիսկրետ (առանձին) գործոններով, հայտնաբերեց հատկանիշների ժառանգման հիմնական օրինաչափությունները՝ հիմնվելով ստացված տվյալների մաթեմատիկական ճշգրիտ վերալուծության վրա, և այն էլ մի ժամանակաշրջանում, երբ դեռ չկար որևէ պատկերացում գենի, ԴՆԹ-ի կամ քրոմոսոմի մասին, բջիջների բաժանման գործընթացների մասին։ Նրա «Փորձեր բուսական հիբրիդների վրա» արժեքավոր աշխատությանը, ցավոք, տպագրվեց քիչ հայտնի պարբերականում, համապատասխան արձագանքի չարժանացավ և գրեթե մոռացության մատնվեց ամբողջ 35 տարի։ Հատկանիշների ժառանգման մենդելյան օրինաչափությունները փաստորեն «վերահայտնագործվեցին» միայն 20-րդ դարի սկզբին Գ. դե Ֆրիզի (Հոլանդիա), Կ. Կորենսի (Գերմանիա) Է. Չերմակի (Ավստրիա) կողմից։ Նրանք միմյանցից անկախ վերահաստատեցին Գ. Մենդելի հայտնագործած օրինաչափություններն, ընդունեցին նրա հայտնագործության գերակայությունն՝ անվանելով օրենքները Գ. Մենդելի անվամբ։ Նրանց և այլ գիտնականների ջանքերով ձևակերպվեց ժառանգականության քրոմոսոմային տեսությունը՝ սկիզբ դնելով ժառանգման օրինաչափություններն ուսումնասիրող գիտության զարգացման երկրորդ փուլը։ Համաձայն այդ տեսության ժառանգական նյութերը՝ գեները, տեղադրված են քրոմոսոմներում՝ գծային շարքով։ Փաստորեն նոր էջ բացվեց հատկանիշների ժառանգման օրինաչափություններն ուսումնասիրող գիտության զարգացման համար, իսկ գիտությունն անվանվեց գենետիկա։ Այսպիսով, թեև գենետիկան սկիզբ է առել 19-րդ դարում, սակայն գենետիկա գիտության «ծննդյան» պաշտոնական տարեթիվը համարվում է 1900 թվականը։ Սակայն գեների մոլեկուլային կառուցվածքը դեռ երկար ժամանակ մնում էր անհայտ։

Կատեգորիա:Գենետիկայի պատմություն
Կատեգորիա:Ժամանակագրություններ
Սոցիալիստական անասնապահություն

**«Սոցիալիստական անասնապահություն»**, գյուղատնտեսական երկօրյա թերթ Խորհրդային Հայաստանում [1979 թվականից «Արեվածագ», ռուսերեն տարբերակը՝ «Զարյա» («Заря»)], ՀԿԿ Կալինինոյի շրջանային կոմիտեի և ժողովրդական դեպուտատների Կալինինոյի շրջանային սովետի օրգան։

Առաջին անգամ լույս է տեսել լույս է տեսել 1938 թվականին, Կալինինոյում (այժմ՝ Տաշիր)։ մինչև 1965 թվականը հանդես է եկել «Կոլխոզնիկի ձայն», «Կոլտնտեսականի ձայն», «Փարոս» անուններով։ Տպագրվել է նաև Ստեփանավանում։ Սեփական պնդմամբ՝ օգնել է «շրջանի կուսակցական, սովետական և տնտեսական մարմիններին «մոբիլիզացնել աշխատավորությանը ժողտնտեսության պլաններն իրականացնելու գործում»։

Կարևոր տեղ է հատկացրել ինտերնացիոնալ դաստիարակությանը, լուսաբանել և պրոպագանդել աշխատանքի փորձը, ներկայացրել շրջանի առօրյան։

Տպագրել է լուրեր հանրապետական, միութենական և միջազգային իրադարձությունների մասին, իրավաբանական, բժշկական խորհրդատվություններ և այլն։

Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական տնտեսական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստարցևներ

մինի
**Ստարցեվներ**, 17-րդ դարի 2-րդ կեսի ռուս ճարտարապետներ։

* Դմիտրի Միխայլովիչ Ստարցեվներ (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ է)։ Արխանգելսկում կառուցել է իջևանատան («Գոստիննի դվոր») մեծ համալիրը (1668-1684), մասնակցել Մոսկվայի Կրեմլի Տրոիցկայա դարպասի վերին մասի կառուցմանը։ 

* Օսիպ Դմիտրիևիչ Ստարցեվներ (ծն․ թ․ անհտ․-1714-ից հետո), Դ․ Ստարցեվների որդին ու աշակերտը։ Իր շատ կառույցներում կիրառել է 17-րդ դարի 2-րդ կեսի ռուսական ճարտարապետության բնորոշ գունավոր հախճասալը և սպիտակ քարից փորագրազարդ մանրամասեր։ Գործերից են՝ Մոսկովյան Կրեմլի «Տերեմնոյ» պալատի եկեղեցիների միավորումը 11 գմբեթով ընդհանուր ծածկի տակ (1681-1682), Կրուտիցկի վերնատնակը («Տերեմոկը»), Լ․ Կովալյովի հետ (1639-1694) և Մոսկվայի Սիմոնի մենաստանի սեղանատունը (1677-1680)։

Կատեգորիա:Ռուս ճարտարապետներ
Միխայիլ Սվետլով

**Միխայիլ Արկադևիչ Սվետլով** (, իսկական ազգանունը **Շեյնկման**, ), ռուս, խորհրդային բանաստեղծ և դրամատուրգ։ Լենինյան մրցանակի դափնեկիր (1967 թ., *հետմահու*)։

Ծնվել է չքավոր հրեայի ընտանիքում։ 1919 թվականից՝ կոմերիտական, 1920 թվականին՝ Եկատերինոսլավի 1-ին տերիտորիալ գնդի կամավոր հրաձիգ։ Սովորել է Մոսկվայի համալսարանում (1927-1928 թթ.)։ Առաջին ժողովածուներն են՝ «Ռելսեր» (1923 թ.), «Բանաստեղծություններ» (1924 թ.), «Արմատներ» (1925 թ.)։ Միխայիլովի ձիրքի ռոմանտիկական բնույթն ամբողջ ուժով դրսևորվել է քաղաքացիական կռիվներին նվիրված բանաստեղծություններում («Գրենադա», 1926 թ., «Բանֆակի սանուհուն», 1925 թ., «Հետախուզությունում», 1927 թ.)։ «Գիշերային հանդիպումներ» (1927 թ.) գրքում երգային-հերոսական բանաստեղծություններին փոխարինելու են գալիս նէպի ժամանակաշրջանի տագնապներն ու շփոթությունը արտացոլող բանաստեղծությունները, միաժամանակ խորանում են հեղափոխական ռոմանտիկայի վերաբերյալ հեղինակի ունեցած պատկերացումները։ 30-ական թվականներին Միխայիլը քիչ է հանդես եկել որպես քնարերգու։ Այդ ժամանակի լավագույն գործերից է «Երգ Կախովկայի մասին» (1935 թ., երաժշտությունը՝ Դունաևսկու) բանաստեղծությունը։ 1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Սվետլովը եղել է «Կրասնայա զվեզդա» («Красная звезда») թերթի հատուկ թղթակիցը Լենինգրադյան ռազմաճակատում, ճակատային մի շարք թերթերի թղթակից։ Պատերազմական տարիների ստեղծագործություններից առանձնանում է «Իտալացին» (1943 թ.) բանաստեղծությունը՝ կառուցված որպես մտովի մենախոսություն, որը հաստատում է խաղաղության, մարդկանց եղբայրության երազանքը։ 50-ական թվականների կեսերից, զգալի ընդմիջումից հետո, Միխայիլը ստեղծագործական ուժերի հորդացում է ապրում։ «Հորիզոն» (1959 թ.) բանաստեղծությունների ժողովածուի և «Որսորդական տնակ» (1964 թ.) գրքի համար բնորոշ է ռոմանտիկական հանդիսավորությունից ու երգայնությունից բնական խոսակցականի անցնելը։ Ռոմանտիկայով ու քնարականությամբ է հատկանշվում նաև Սվետլովի դրամատուրգիան․ «Խուլ անկյուն» (բեմադրվել է 1935 թ.), «Հեքիաթ» (1939 թ.), «Քսան տարի անց» (1940 թ.), «Ցանկության հրվանդանը» (1940 թ., չի բեմադրվել), «Բրանդենբուրգյան դարպաս» (1946 թ.), «Ուրիշի երջանկությունը» (1953 թ.)։ Միխայիլովի բանաստեղծությունները թարգմանվել են շատ լեզուներով։ «Վերջին տարիների բանաստեղծություններ» գրքի համար նրան շնորհվել է լենինյան մրցանակ։ Պարգևատրվել է երեք շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Թոքի քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային լրագրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային սցենարիստներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Հրեա բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուս լրագրողներ
Յուհան Սևերին Սվենսեն

**Յուհան Սևերին Սվենսեն**, *Սվենդսեն* (, ), նորվեգացի կոմպոզիտոր և դիրիժոր։

Սովորել է հոր մոտ, 1863-1867 թվականներին՝ Լայպցիգի կոնսերվատորիայում։ Հանդես է եկել որպես ջութակահար։ 1868-1870 թվականներին ապրել է Փարիզում, ապա՝ Լայպցիգում։ 1872-1877 թվականներին և 1880-1883 թվականներին գլխավորել է Օսլոյի համերգային ընկերությունը (մինչև 1874 թվականը՝ Է․ Գրիգի հետ), 1883-1908 թթ. Կոպենհագենում եղել է պալատական կապելմայստեր։

Սվենսեն նորվեգիայի ազգային կոմպոզիտորական դպրոցի հիմնադիրներից է։ Կրելով գերմանական ռոմանտիզմի ազդեցությունը, այնուամենայնիվ, իր նվագախմբային երկերում (Սվենսենը նորվեգիայի առաջին սիմֆոնիաների և ժողովրդական թեմաներով սիմֆոնիկ ռապսոդիաների հեղինակն է) մարմնավորել է նորվեգիայի արվեստի ժողովրդայնության և ազգային ինքնատիպության սկզբունքները։ Հայտնի են Սվենսենի նվագախմբային երկերը՝ «Զորահայդա» սիմֆոնիկ պոեմը, նորվեգական 4 ռապսոդիաները, «Նորվեգիայի արվեստագետների կառնավալը», «Կառնավալ Փարիզում», ջութակի ու նվագախմբի համար ռոմանսը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի դիրիժորներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի կոմպոզիտորներ
Ստատիկորեն անորոշելի համակարգ

**Ստատիկորեն անորոշ համակարգ** շինարարական մեխանիկայում, երկրաչափորեն անփոփոխելի համակարգ (կրողկոնստրուկցիա), որում բոլոր կապերի հակազդեցության ուժերը (հենարանային ամրակցումների, ձողերի ճիգեր) կամայական բեռնվածքի դեպքում չեն կարող որոշվել միայն հավասարակշռության հավասարումներով։

Ի տարբերություն ստատիկորեն որոշելի համակարգի, ստատիկորեն անորոշ համակարգ հաշվարկման համար անհրաժեշտ են դեֆորմացիաների (տեղափոխությունների) լրացուցիչ հավասարումներ։ Բացի երկրաչափական անփոփոխ և լիությունն ապահովելու համար անհրաժեշտ կապերից։ Ստատիկորեն անորոշ համակարգում կան լրացուցիչ (ավելորդ) կապեր։ Այդ կապերի թվով է որոշվում համակարգի ստատիկական անորոշելիության աստիճանը և դեֆորմացիաների հավասարումների թիվը, որոնք անհրաժեշտ են այդ մեթոդով համակարգի հաշվարկ կատարելու համար։

Կատեգորիա:Շինարարական մեխանիկա
Հովսեփ Միրզայան

**Հովսեփ Միրզայան** (), իրանահայ պետական, մշակութային գործիչ, թարգմանիչ։ Սովորել է Նոր Ջուղայի հայկական դպրոցում։

## Գործունեությունը
1900 թվականից պաշտոնավարել է Իրանի ֆինանսների մինիստրությունում (1927 թվականից՝ լիազոր կառավարչի հատուկ օգնական)։ Ընտրվել է Իրանի մեջլիսի պատգամավոր (1910-11 թվականներ, 1915 թվական, 1923 թվական)։ Տիրապետել է անգլերենին, ֆրանսերենին, պարսկերենին։ Բնագրից թարգմանել է Ջորջ Բայրոնի («Ծովահենը», «Չայլդ Հարոլդ»), Հենրի Լոնգֆելլոյի («Կյանքի սաղմոսը»), Վալտեր Սքոթի («Կղզիների լորդը», «Լճի լեդին»), Վիկտոր Հյուգոյի («Նապոլեոն Երկրորդ») և այլոց ստեղծագործություններից, որոնք լույս են տեսել հայկական պարբերականներում («Մուրճ», «Նոր հոսանք» և այլն)։ Պարսկերենից կատարած թարգմանությունների մի մասը ամփոփել է Օմար Խայամի «Բաբա Թահեր և զանազան» (1923 թվական) ժողովածուում, որտեղ զետեղել է նաև առաջաբան-ուսումնասիրություն Օմար Խայամի ստեղծագործության մասին։ Միրզայանի թարգմանությամբ 1963 թվականին Թեհրանում լույս է տեսել Օմար Խայամի «Քառյակներ» ժողովածուն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանահայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Իրանահայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ մշակութային գործիչներ
Սոցիալիստական դեմոկրատիա

**Սոցիալիստական դեմոկրատիա**, ժողովրդավարության ձև, որը ներառում է այնպիսի գաղափարախոսություններ, ինչպիսիք են բանվորական սովետների կոմունիզմը, դեմոկրատական սոցիալիզմը և սոցիալ-ժողովրդավարությունը, ինչպես նաև մարքսիստական ժողովրդավարությունը, ինչպիսին պրոլետարիատի դիկտատուրան է։ Կիրառվել է խորհրդային և այլ միակուսակցական մարքսիստ-լենինիստական համակարգերում (1917–1991)։

Սկզբունքները մշակել են Կարլ Մարքսն ու Ֆրիդրիխ Էնգելսը, որպես պետության մասին ուսմունքի բաղկացուցիչ մաս։ Վլադիմիր Լենինը լրացուցիչ զարգացրել է ուսմունքը։ Զարգացումն արտահայտվել է ԽՄԿԿ ծրագրում, մարմնավորվել սովետական սահմանադրություններում։ Լենինի պնդմամբ, սոցիալիստական դեմոկրատիան մշտապես զարգացող և կատարելագործվող երևույթ էր։ Ժողովրդական ներկայացուցչության սկզբունքը ԽՍՀՄ-ում պետք է կենսագործվեր ժողովրդական դեպուտատների խորհուրդների միջոցով։ Անմիջական դեմոկրատիայի մեթոդներն էին՝ բարձր կարևորության օրենքների նախագծերի համաժողովրդական քննարկումը, կուսակցական, արհմիութենական, կոմերիտական և հասարակական այլ կազմակերպությունների գործունեությունը, ժողովրդական վերահսկողության համակարգը և այլն, որոնց միջոցով խորհրդային քաղաքացիները ենթադրաբար պետք է մասնակցեին քաղաքական, արտադրական, կենցաղային և այլ հարցերի լուծմանը։ Ըստ ուսմունքի, կոմունիստական կուսակցությունը, որը մինչև 20-րդ դարի 80-ական թվականների ավարտը խորհրդային համակարգում մենաշնորհ դիրք ուներ, պետք է ենթադրաբար հանդես գար որպես «ամբողջ ժողովրդի շահերի արտահայտիչ», միաժամանակ հաշվի առներ բնակչության տարբեր խմբերի առանձնահատուկ շահերը, ապահովեր դրանց բավարարումը միասնական քաղաքականությամբ։

Սոցիալիստական դեմոկրատիաի կարևորագույն սկզբունքներից էր իրավահավասարությունը։ Սոցիալիստական հասարակության քաղաքացիների քաղաքական իրավահավասարությունն արտահայտվում էր այն բանում, որ բոլոր քաղաքացիները կարող են մասնակցել պետության գործերի կառավարմանը, անկախ ռասայական և ազգային պատկանելությունից, սեռից, կրոնից, դավանանքից, կրթությունից և այլ գործոններից։ Սոցիալիստական դեմոկրատիայի ձևերը բազմազան են։ Մարքսիս-լենինյանները մերժում էին ձախ ռևիզիոնիստական գաղափարախոսների «մաքուր», «անդասակարգ» դեմոկրատիայի գոյությունը։

Կատեգորիա:Սոցիալիզմ
Կատեգորիա:Ժողովրդավարություն