Պետրովսկու շատրվան

**Պետրովսկու շատրվան**, պատմական (ավերված) ճարտարապետական ձևավորմամբ աղբյուր Ղրիմում՝ Սիմֆերոպոլի հարավ-արևելյան արվարձանում, Պետրովսկու ձորի գետաբերանում՝ Ղրիմի լեռների Երկրորդ լեռնաշղթայի 50 մետրանոց Պետրովսկու ժայռերի ստորոտում (Կայա-բաշ ժայռի տակ), Սալգիր գետի ձախ ափին։ Շատրվանի ջուրը, «դեռևս անհիշելի ժամանակներից», բերվել է ձորի հատակով անցնող կավե խողովակաշարով՝ մի քանի մանր աղբյուրներից, որոնք բխում են բարձունքից, որի վրա գտնվում էր հին Սկյութական Նեապոլը, հավաքվելով նույն մակերեսային ջրատար հորիզոններից, ինչպես քաղաքային ջրհորների մեծ մասը։ Մինչ այժմ պահպանվել է ժայռի մեջ գտնվող աղբյուրը, որից ջուրը հին ջրատարով մատակարարվում է շատրվանի տեղը և թափվում կոլեկտորի մեջ։ Այն տարածքը, որտեղ գտնվում էր շատրվանը, ներկայումս անհասանելի է։ «Պետրովսկի» անվանումը ամրագրվել է աղբյուրների համար (ինչպես նաև շրջակա տեղանունների համար) Պետրովսկայա սլոբոդայի հարևանության պատճառով։

## Պատմություն
Ղրիմի խանության շրջանում, մոտավորապես 1508 թվականից, Պետրովյան շատրվանի տեղում գտնվել է կալգա-սուլթանի փոքրիկ պալատը՝ այգով, որում կառուցված էին մի քանի շատրվան-չեշմեներ, որոնք սնվում էին նույն աղբյուրի ջրով։ 

1735-1739 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ, Բ. Մինիխի 1-ին բանակի՝ Ղրիմ կատարած արշավի ընթացքում, 1736 թվականի արշավում, գեներալ-պորուչիկ Լ. Իզմայլովի և գեներալ-մայոր Կ. Բիրոնի ջոկատն ուղարկվել է այրելու և ավերելու Ակ-Մեչետը, և կալգա-սուլթանի պալատը ավերվել է։ Մասամբ վերականգնվել և կրկին ոչնչացվել է Ղրիմի խանությունը Ռուսական կայսրությանը միանալուց հետո՝ 1783 թվականին։ 

Եկատերինա II-ի կողմից 1787 թվականին Սիմֆերոպոլ այցելելու ժամանակ պալատը գրավված էր ռուս զինվորների կողմից, որոնք արդեն հասցրել էին ավերել այգու որոշ շատրվաններ, բայց պահպանվել էր ցանկապատից դուրս գտնվող շատրվանը, որը «բխում էր քարե ժայռից»: Քաղաքային վարչության փաստաթղթերը վկայում են, որ 1796 թվականից սկսած, երկար տարիներ, վարչությունը հատուկ վարպետ էր վարձում շատրվանի վերանորոգման համար։ Ձևականորեն շատրվանը համարվում էր քաղաքային (հասարակական), բայց դա փաստաթղթավորված չէր, ինչը թույլ տվեց 20-ական թվականներին ինչ-որ ազնվական Զելենկովին զավթել աղբյուրը՝ ջուրը տանելով սեփական կարիքների համար: Սիմֆերոպոլի վարչությունը գործ հարուցեց շատրվանը քաղաքի սեփականությանը վերադարձնելու համար, որը ձգձգվեց երկար տարիներ, նույնիսկ քննարկվեց սենատում։ Այդ ընթացքում սկանդալի «մեղավոր» Զելենկովը մահացավ, իսկ աղբյուրը, սենատի որոշմամբ, 1831 թվականին, արդեն բռնագրավվեց Զելենկովի ժառանգորդից՝ իշխանուհի Շախովսկայայից և դարձավ քաղաքային սեփականություն։ 

Նույն թվականին, քաղաքային վարչության հանձնարարությամբ, հաղորդակցության ճանապարհների ինժեներների կորպուսի փոխգնդապետ Պյոտր Շիպիլովը նահանգապետ Ա․ Կազնաչեևին ներկայացրեց նոր շատրվանի կառուցման նախագիծն ու հատակագիծը։ Համաձայն 1831 թվականի «Սիմֆերոպոլի քաղաքային հողում մայրուղու մոտ շատրվանի կառուցման մասին» գործի՝ հին շատրվանի ավազանը, որը օրական տալիս էր մինչև 5040 դույլ ջուր, առաջարկվում էր ջրատարով միացնել մի քանի աղբյուրների հետ, որոնք գտնվում էին օգտագործվողից վերև, ինչի արդյունքում արտադրողականությունը ավելացավ մինչև 14000 դույլ մեկ օրում։ Վերակառուցման արժեքը գնահատվել է 5000 ռուբլի, և 1831 թվականի օգոստոսի 22-ին Նովոռոսիյսկի գեներալ-նահանգապետ Ֆ․ Պալենը, Կազնաչեևի ներկայացմամբ, կարգադրեց տրամադրել պահանջվող գումարը։ Շատրվանի կառուցման աշխատանքները սկսվեցին նույն թվականի հոկտեմբերին, տևեցին մոտ մեկուկես տարի, և Կաղապար:СС3 թվականին Շիպիլովը զեկուցեց նահանգապետին շինարարության ավարտի մասին։ 1890-ականների վերջին Պետրովսկայա ձորակի շատրվանի ակունքներում կառուցվեցին նոր կապտաժներ և խողովակաշար, նախկին շատրվանի փոխարեն կառուցվեց երկաթբետոնե բաք՝ ջրի ընդունիչով։ 1907-1908 թվականներին առաջին քաղաքային ջրմուղի կառուցումից հետո Պետրովսկու շատրվանը փակվեց, «քանի որ նրա ջուրը երաշխավորված չէր Պետրովսկայա ձորակի կեղտաջրերով աղտոտումից»։ Շատրվանի կառույցների քանդման ժամանակը դեռևս հայտնի չէ. 1918 թվականին լույս տեսած «Ղրիմի ակնարկներ» գրքում Վասիլի Միխայլովիչ Կուզմենկոն գրել է այս վայրի մասին։Ձորակի հատակով հոսում է առատ, բյուրեղյա մաքուր ջրով առվակ, որն իր սկիզբն է առնում ձորակի վերնամասում գտնվող աղբյուրներից, և բացի այդ, նրա գետաբերանից ոչ հեռու, արևմտյան լանջին, ուղղաձիգ ժայռի տակից, քաղաքի կողմից բխում է աղբյուր, որը ձևավորված է որպես ջրի բաշխման հոր, որի կողքերից երկաթե խողովակներով ջուր է հոսում։ Այս աղբյուրը, մինչև քաղաքային ջրմուղի կառուցումը, ջրակիրների միջոցով ապահովում էր ամբողջ քաղաքը աղբյուրի ջրով։ Է. Բատենինի 1927 թվականի ուղեցույցից Սիմֆերոպոլի հատակագծում շատրվանն արդեն նշված չէ, ըստ երևույթին, այն կորցրել է իր նշանակությունը։


Պատկեր: Петровский фонтан 1800.jpg|Առաջիբ շատրվանի տեսքը մինչև 1831 թվական
Պատկեր: В Симферополе по Салгиру.png|Նիկանոր Չերնեցով «Սիմֆերոպոլում՝ Սալգիրի շրջակայքում», 1836 թվական
Պատկեր: Петровский фонтан 1910 3.jpg|Պետրովսկի շատրվան, 1910 թվական


## Հետազոտողների աշխատություններում
Պետրոս Սիմոն Պալլասը «Դիտարկումներ Ռուսական պետության հարավային նահանգներով ճանապարհորդության ժամանակ, 1793-1794 թվականներին» աշխատության մեջ հայտնում էր, որ այդ ժամանակ պալատից ոչինչ չի պահպանվել և հիշատակում է «կրաքարային ժայռերի ստորոտին առատ աղբյուրը», որի ջուրն օգտագործվում էր պալատի տեղում կառուցված գարեջրի գործարանների կողմից:

Պետրոս Սիմոն Պալլասը «Դիտարկումներ Ռուսական պետության հարավային նահանգներով ճանապարհորդության ժամանակ, որոնք կատարվել են 1793-1794 թվականներին» աշխատության մեջ հայտնում էր, որ այդ ժամանակ պալատից ոչինչ չի պահպանվել և հիշատակում է «կրաքարային ժայռերի ստորոտին գտնվող առատ աղբյուրը», որի ջուրն օգտագործվել է պալատի տեղում կառուցված գարեջրի գործարանների կողմից։

Պյոտր Կեպպենը 1841 թվականին գերմաներեն լեզվով հրապարակված «Uber die Temperatur von 130 Quellen der Taurischen Halbinsel» («Տավրիկյան թերակղզու 130 աղբյուրների ջերմաստիճանի մասին») հոդվածում № 29-ի ներքո նկարագրել է աղբյուրը։Քաղաքի դիմաց գտնվող հասարակական շատրվանը, Սալգիր գետի ձախ ափին, Պոդգորոդնոե-Պետրովսկոե գյուղ տանող ճանապարհից աջ, ժայռի մոտ, գարեջրի գործարանի մոտ: Այս աղբյուրը, որը կավե խողովակներով անցկացվել է 1/2 վերստ, յուրացվել է մի մասնավոր անձի կողմից. սակայն 1832 թվականին այն հանձնվել է քաղաքին, կառուցվել և տրամադրվել է հանրային օգտագործման համար։ 1833 թվականին գիտնականը որոշեց ջրի ջերմաստիճանը 9 °R։ Երկրորդային հետազոտությունը Կեպենն անցկացրեց 1837 թվականին, որի համաձայն շատրվանի հյուսիսային ավազանում ջրի ջերմաստիճանը 10 °R էր (12.5 °C) — նույն արժեքն էր ստացվել Խառլամպի Աֆանասևիչ Մոնաստիրլիի կողմից 1890 թվականի չափումների ժամանակ; հարավային ավազանի շատրվանում ջրի ջերմաստիճանը կազմել է 11 °R, իսկ շատրվանի առջևի առվակում — 12 °R. Դյուբուա դե Մոնպերեի՝ «Ճանապարհորդություն Կովկասում, դեպի չերքեզներ և աբխազներ, Վրաստան, Հայաստան և Ղրիմ» վեցհատորանոց աշխատության 1843 թվականի Կերմենչիկի հատակագծում, ժայռերի տակ, նշված է նաև անանուն աղբյուր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղբյուրներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Շատրվաններ
Կատեգորիա:Սիմֆերոպոլ