Մարիա Տենիշևա

Իշխանուհի **Մարիա Կլավդիևնա Տենիշևա** (ծննդյամբ՝ Պյատկովսկայա, խորթ հոր կողմից՝ Մարիա Մորիցովնա ֆոն Դեզեն, առաջին ամուսնությամբ՝ Նիկոլաևա, ), ռուս ազնվականուհի, հասարակական գործիչ, արծնապատող նկարչուհի, ուսուցչուհի, մեկենաս և կոլեկցիոներ։ Հիմնադրել է Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստական ​​ստուդիան, Սմոլենսկի նկարչական դպրոցը և Ռուսական հնությունների թանգարանը, Բեժիցայի արհեստագործական ուսումնարանը, ինչպես նաև Տալաշկինոյի սեփական կալվածքի գեղարվեստա-արդյունաբերական արհեստանոցները։ Եղել է ռուսական մշակութային ազգայնականության ներկայացուցիչ։

## Կենսագրություն
Մարիա Պյատկովսկայան ծնվել է 1858 թվականի մայիսի 20-ին (հունիսի 1) Սանկտ Պետերբուրգում։ 1869 թվականին ընդունվել է Մարիա Սպեշնևայի գիմնազիա, որտեղ կրթությունն իրականացվել է տղամարդկանց ռեալական ուսումնարանների ծրագրերով։ Հետաքրքրվել է օտար լեզուների, ռուսաց պատմության և բնական գիտությունների ուսումնասիրությամբ։

### Առաջին ամուսնություն
1876 ​​թվականին ամուսնացել է Ռաֆայել Նիկոլաևիչ Նիկոլաևի հետ։ Ամուսինները դուստր են ունեցել, ում անունը նույնպես Մարիա է եղել։ Ամուսնությունը անհաջող է ստացվել, շուտով Մարիա Կլավդիևնան և իր փոքրիկ դուստրը մեկնել են Փարիզ՝ հայտնի Մաթիլդա Մարքեզիի մոտ երգեցողություն սովորելու, քանի որ նա լավ ձայն է ունեցել (մեցցո-սոպրանո)։ Փարիզում ծանոթացել է Իվան Տուրգենևին, Կոնստանտին Մակովսկուն, ով նկարել է նրա դիմանկարը և Անտոն Ռուբինշտեյնին։

1885 թվականին Մարիա Կլավդիևնա Նիկոլաևան և Ռաֆայել Նիկոլաևիչ Նիկոլաևն ամուսնալուծվել են, իսկ իրենց դստերը՝ Մարիա Ռաֆայլովնա Նիկոլաևային ուղարկել են փակ գիշերօթիկ դպրոց։ Այնուհետև դուստրը հեռացել է մորից՝ չհասկանալով նրա ընտրությունը դեպի ստեղծագործական ինքնաիրացում։ Մարիա Կլավդիևնա Նիկոլաևան բնակություն է հաստատել Տալաշկինոյում, իր մտերիմ ընկերուհու՝ Եկատերինա Սվյատոպոլկ-Չետվերինսկայայի ընտանեկան կալվածքում, որտեղ նա բացել է գյուղացի երեխաների առաջին դպրոցը։

### Ամուսնություն Վյաչեսլավ Տենիշևի հետ։ Կերպարվեստով զբաղվելը
1888 թվականին Տենիշևան մեկնել է Մոսկվա՝ ծրագրելով հանդես գալ թատրոնում։ Նա հանդիպել է Կոնստանտին Ստանիսլավսկուն և նրա բեմադրած բարեգործական ներկայացման մեջ դեր խաղացել։ Ռուսաստան վերադառնալուց որոշ ժամանակ անց Մարիա Կլավդիևնան հանդիպել է  խոշոր արդյունաբերող իշխան Վյաչեսլավ Նիկոլաևիչ Տենիշևին։ 1892 թվականին Մարիան ամուսնացել է նրա հետ (ամուսնու հարազատները անօժիտ աղջկան չեն ընդունել, իսկ Մարիա Կլավդիևնային չեն ներառել Տենիշևների տոհմական ծագումնաբանության մեջ)։ Ամուսինները բնակություն են հաստատել Բեժիցկի գործարանից ոչ հեռու Խոտիլյով կալվածքում, որը ձեռք է բերել արքայազն Տենիշևը Օրյոլի նահանգի Բրյանսկի գավառում և գտնվել է Դեսնա գետի ափին, որտեղ իշխանուհին հիմնել է մեկ դասարանի դպրոց։ Իշխանուհի Տենիշևայի լուսավորական գործունեությունը սկսվել է Բեժիցայի գործարանի մոտ գտնվող արհեստագործական ուսումնարանի  (որն առաջին շրջանավարտներն է տվել 1896 թվականի մայիսին) և գործարանի աշխատողների համար ճաշարանի ու ակումբի կազմակերպմամբ։

Տենիշևան ունեցել է հիանալի գեղարվեստական ​​ճաշակ, զգացել և սիրել է արվեստը։ Նիկոլայ Ռերիխը նրան անվանել է «իսկական Մարֆա Բորեցկայա»։ Տենիշևան հավաքել Է ջրաներկ աշխատանքներ և ծանոթ է եղել նկարիչներ Վասնեցովի, Վրուբելի, Ռերիխի, Մալյուտինի, Բենուայի, քանդակագործ Տրուբեցկոյի և այլ արվեստի գործիչների հետ։ Սանկտ Պետերբուրգում (1894-1904) երիտասարդներին գեղարվեստական ​​բարձրագույն կրթության նախապատրաստելու համար նա ստուդիա է կազմակերպել, որտեղ դասավանդել է Ռեպինը։ Միաժամանակ 1896-1899 թվականներին Սմոլենսկում բացել է նկարչական տարրական դպրոց։ Փարիզում եղած ժամանակ Տենիշևան սովորել է Ժյուլիանի ակադեմիայում և լրջորեն զբաղվել գեղանկարչությամբ ու հավաքածու կազմելով։ Ռուս վարպետների ջրաներկ աշխատանքների հավաքածուն Տենիշևան նվիրել է Սանկտ Պետերբուրգի Ալեքսանդր III թանգարանին։

Մարիա Կլավդիևնան ֆինանսավորել է (Սավվա Մամոնտովի հետ համատեղ) «Արվեստի աշխարհ» ամսագրի հրատարակումը, նյութապես աջակցել Ալեքսանդր Բենուայի, Սերգեյ Դյագիլևի և արծաթե դարի այլ նշանավոր գործիչների ստեղծագործական գործունեությանը։ Իշխանուհին ավելի ուշ հատկապես զղջացել է Դիաղիլևի հետ համագործակցության համար, քանի որ ամուսինը նրան զգուշացրել է․

Տենիշևայի նվիրական երազանքը արծնապակու արտադրությունն է եղել, որտեղ նրան հսկայական հաջողություններ են սպասել։ Տենիշևայի աշխատանքի և նրա փնտրտուքի շնորհիվ էմալապատման արտադրությունը վերածնվել է, նկարիչ Ժակինի հետ միասին մշակվել և ստացվել է ավելի քան 200 անթափանց գուներանգ  (ճենակավե) էմալ, և վերականգնվել է «ակոսավոր» էմալ պատրաստելու եղանակը։ Մարիա Կլավդիևնայի աշխատանքները գնահատվել են ըստ արժանվույն, իսկ Ֆրանսիայում նա ընտրվել է Փարիզի Գեղարվեստի ընկերության իսկական անդամ և Փարիզի դեկորատիվ և կիրառական արվեստի միության անդամ։ Հռոմում իր աշխատանքների ցուցահանդեսից հետո Տենիշևան ստացել է Իտալիայի ժողովրդական կրթության նախարարության պատվավոր դիպլոմ և ընտրվել Հռոմի հնագիտական ​​ընկերության պատվավոր անդամ։

## Մարիա Տենիշևան Սմոլենսկում և Տալաշկինոյում
Տենիշևայի իսկական բուռն ցանկությունը ռուսական հնություններով հետաքրքրվելն է եղել։ Նրա հավաքած ռուսական հնությունների կոլեկցիան ցուցադրվել է  Փարիզում և անջնջելի տպավորություն թողել։ Հենց այդ հավաքածուն է դարձել Սմոլենսկի «Ռուսական հնություն» թանգարանի հիմքը։ 1911 թվականին Տենիշևան Սմոլենսկին է նվիրել Ռուսաստանի ազգագրության և ռուսական դեկորատիվ և կիրառական արվեստի առաջին թանգարանը՝ «Ռուսական հնություն»-ը։ Այդ առիթով նա անձամբ ստեղծել է էմալապատ սպասք հետևյալ մակագրությամբ․ «Մոսկվայի հնագիտական ​​ինստիտուտին։ Եկե՛ք և տիրե՛ք, ո՛վ իմաստուններ։ Հետևե՛ք այս գաղտնիքին և թող Սմոլենսկում հավերժ գանձեր լինեն ռուս ժողովրդին ծառայելու համար։ Այս սպասքը պատրաստել է իշխանուհի Մարիա Տենիշևան իր աշխատանքով 1911 թվականի ամռանը»։

Միաժամանակ Տենիշևային շնորհվել է Սմոլենսկ քաղաքի պատվավոր քաղաքացու կոչում։

Տենիշևները Սանկտ Պետերբուրգի իրենց տանը հավաքել են ստեղծագործ մտավորականության և կոմպոզիտորների լայն շրջանակ։

Իշխանուհի Տենիշևան հնարավորություն է ունեցել տանը երգել Պյոտր Չայկովսկու ռոմանսները՝ հենց հեղինակի դաշնամուրային նվագակցությամբ, որից հետո Պյոտր Իլյիչը հիացել է իշխանուհու հատուկ վոկալ կատարմամբ։

Տենիշևայի կյանքի գլխավոր լուսավորչական նախագծերից է Տալաշկինոն՝ իշխանուհի Եկատերինա Կոնստանտինովնա Սվյատոպոլկ-Չետվերտինսկայայի (ծննդյամբ  Շուպինսկայա) (1857-1942) ընտանեկան կալվածքը, որը Տենիշևները ձեռք են բերել 1893 թվականին (գործերի կառավարումը մնացել է նախկին սեփականատիրուհու տնօրինության տակ)։ Տենիշևան և Սվյատոպոլկ-Չետվերտինսկայան, մանկական տարիներից ընկերուհիներ են եղել, Տալաշկինոյում մարմնավորել են «գաղափարական կալվածքի» հայեցակարգը, այսինքն՝ լուսավորության կենտրոն, ավանդական ժողովրդական գեղարվեստական ​​մշակույթի վերածնունդ և միևնույն ժամանակ գյուղատնտեսության զարգացում։
thumb|Սուրբ Հոգու տաճար Տալաշկինոյում
1894 թվականին Տենիշևները ձեռք են բերել Տալաշկինոյի մոտ գտնվող Ֆլենովոյի ագարակը և այնտեղ բացել գյուղատնտեսական դպրոց, որն այդ ժամանակ եզակի է եղել՝ հավաքելով գերազանց ուսուցիչներ և հարուստ գրադարան։ Գյուղատնտեսական գիտության ամենաառաջադեմ նվաճումների օգտագործումը թույլ է տվել դպրոցին պատրաստել բարձր արդյունավետությամբ ֆերմերներ, որոնք պահանջել են ստոլիպինյան բարեփոխումները։ Իշխանուհին մեծ ուշադրություն է դարձրել Ֆլենովոյում Սուրբ Հոգու եկեղեցու կառուցմանը։ Տաճարի ճարտարապետական ​​նախագծի ստեղծողի մասին բանավեճ է ընթացել։ Ամենատարածված տարբերակը այն է եղել, որ հենց իշխանուհի Մարիա Տենիշևան է եղել նախագծի հեղինակը։ Հայտնի է, որ նախագծի ստեղծման գործում մեծ դեր են խաղացել դիմանկարիչ Սերգեյ Մալյուտինը և ռուսական ճարտարապետական ​​լուսանկարչության հիմնադիր Իվան Բարշչևսկին։ Տաճարի ինտերիերի վատ պահպանված նկարների և տաճարի մուտքի վերևում գտնվող ճակատի խճանկարների հեղինակը ռուս փիլիսոփա, նկարիչ, ճանապարհորդ Նիկոլայ Ռերիխն է եղել։

Իշխանուհի Տենիշևան տարվել է հայրենասիրական խորը զգացմունքներով և ռուսական ազգային գաղափարներով։

Նա խիստ անհանգստացած է եղել եկեղեցական հոգևորականների բարոյալքմամբ, ովքեր մասնակցել են Ռասպուտինի անձի հետ կապված իրադարձություններին։

### Իշխանուհի Տենիշևան 1905 թվականից հետո
1905 թվականին հեղափոխական իրադարձությունների պատճառով Տենիշևան լքել է Ռուսաստանը։ Աստիճանաբար նրա հավաքածուն արտահանվել է Փարիզ։ Փարիզում Սերգեյ Դյագիլևի հետ միասին մասնակցել է ցուցահանդեսի, որտեղ ներկայացվել են Տենիշևայի հավաքածուի դեկորատիվ և կիրառական արվեստի առարկաները։ Փարիզը ողողվել է ռուսական մոտիվներով նորաձևությամբ։

Մարիա Կլավդիևնան օժանդակել է նաև ռազմաճակատի մատակարարմանը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, մասնավորապես՝ կաղամբ է մշակել և առաքել (1916)։ Խորը անկում է ապրել ոչ միայն ռազմաճակատը, այլ նաև թիկունքը, ինչը չափազանց վրդովեցրել է իշխանուհուն։

Իշխանուհին Ռուսաստանում տեսել է էլիտայի դավաճանությունը, ինչը հատկապես ակնհայտ է եղել պատերազմի տարիներին․

Տենիշևան ամուր կանգնած էր ժողովրդի կողքին, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ դա մոդայիկ չէր և ծաղր էր առաջացնում որոշ ամբարտավան մարդկանց մոտ։

Բազմաթիվ նկարչներից, որոնց հետ շփվել է Տենիշևան, հոգեպես մտերիմ և հատկապես հաճելի են եղել Միխայիլ Վրուբելը և Նիկոլայ Ռերիխը։

մինի|Շիրմաքար Տենիշևայի գերեզմանի վրա Լա Սել-Սեն-Կլուի հին գերեզմանատանը

Ռուսաստանում քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ՝ 1919 թվականի մարտի 26-ից հետո, տիկին Տենիշևան իր ամենամոտ ընկերոջ՝ Է. Կ. Սվյատոպոլկ-Չետվերտինսկայայի, սպասուհի Լիզայի և մտերիմ ընկեր և օգնական Վ. Ա. Լիդինի հետ հերթական անգամ լքել է Ռուսաստանը, բայց ընդմիշտ և Ղրիմով մեկնել Ֆրանսիա։ Արտագաղթը տեղի է ունեցել մինչ ռուսական բանակի և խաղաղ բնակչության տարհանումը բարոն Պյոտր Վրանգելի ղեկավարությամբ։ Իշխանուհի Տենիշևայի հուշերը, որոնք գրվել են արտագաղթում և նրա մահից հետո հրատարակվել Փարիզում՝ «Իմ կյանքի տպավորություններն են։ Հուշեր», ընդգրկում են 1860-ականների վերջից մինչև 1917 թվականի Ամանորի գիշերն ընկած ժամանակահատվածը։

Իշխանուհի Տենիշևան մահացել է 1928 թվականի ապրիլի 14-ին, Փարիզի Լա Սել Սեն Կլու արվարձանում։ Նրան թաղել են Լա Սել-Սեն Կլուի Հին գերեզմանատանը (գերեզմանը գտնվում է Հին գերեզմանատան 1-ին տեղամասում՝ Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմների ժամանակ զոհվածների հուշակոթողի մոտ)։

## Գործունեության գնահատականներ
Մարիա Կլավդիևնային նվիրված մահախոսականում Իվան Բիլիբինը գրել է.

## Կատակներ
Ըստ լեգենդի՝ Տենիշևան Ալեքսանդր II-ի ապօրինի դուստրն էր (տես՝ Ռուս կայսրերի անօրինական զավակներ)

## Պատկերասրահ

Maria Tenisheva by I.Repin (1896, Brodsky's apartment).jpg|Մարիա Տենիշևայի դիմանկարը, հեղինակ՝ Իլյա Ռեպին (1896) 
Tenisheva`s museum.jpg|Իշխանուհի Տենիշևայի «Ռուսական հնություն» թանգարան Սմոլենսկում, Տենիշևա 7
Talashkino snow.jpg|Սերգեյ Մալյուտին. Թերեմոկը Տալաշկինոյում
Аннотационная доска меценатке Марии Тенишевой.JPG| Տեղեկատվական տախտակ Սմոլենսկում՝ Տենիշևայի անվան փողոցում
Maria Tenisheva at plainaire.jpg
Maria Tenisheva (1902).jpg
Maria Tenisheva (7).jpg
Maria Tenisheva (4).jpg
Maria Tenisheva (6).jpg
Maria Tenisheva at the balcony.jpg
Maria Tenisheva (2).jpg


## Երկեր
* М. Тенишева. Эмаль и инкрустация. Прага, 1930.
* Тенишева М.К. Впечатления моей жизни. — Л.: Искусство, 1991. — 287 с.

## Տես նաև
Նատալյա Շաբելսկայա

## Մատենագիտություն
* *Билибин, Иван Яковлевич* Памяти кн. М. Кл. Тенишевой // Возрождение. — 1928. — 19 апреля. — № 1052.
* *Озер, Джеско.* Мир эмалей княгини Марии Тенишевой. — М.:, 2004. — 65 с. : ил., портр., цв. ил. — ISBN 5-94982-009-6
* *Журавлёва, Лариса Сергеевна* «Далось мне это не без борьбы» // Прометей [: историко-биографический альманах серии «Жизнь замечательных людей»]. — Т. 14. — М.: Молодая гвардия, 1987. — 383 [1] с. — С. 65–79.
* *Журавлёва Л. С.* Княгиня Мария Тенишева. — Смоленск: Смол. пед. ин-т, 1992 (1993). — 235,[2] с. : ил. — ISBN 5-88018-012-3; — 2-е изд., расшир. и испр.: Смоленск; Минск: Полиграмма, Алфавит, 1994. — 318, [2] с. : ил. — ISBN 5-87264-029-9
* *Рерих, Николай Константинович* Заклятое зверьё: Эмали кн. М. К. Тенишевой // Нива. — 1909. — № 28 [2 мая]. — С. 340—341.
* *Рерих Н. К.* Памяти М. К. Тенишевой  // *Тенишева М. К.* Эмаль и инкрустация. — Прага: Seminarium Kondakovianum, 1930. — 162 с. — С.8-13.
** *Святополк-Четвертинская, Екатерина Константиновна* . Кн. М. К. Тенишева: некролог // *Там же*. — С.5-7.
* *Roche, Denis.* L’Art russe: Les emaux champlevés de la Princesse Marie Tenichev: 20 planches en couleurs. — Paris: Jacques Povolozky & Cie, 1909.
* Княгиня М. К. Тенишева и Смоленский край: библиогр. указ.: к 160-летию со дня рождения / Смоленская областная универсальная научная библиотека имени А. Т. Твардовского; сост.: В. И. Карпеченкова, И. Е. Малащенкова. — Смоленск: Свиток, 2018. — 517 с. : ил., портр.
* Княгиня Мария Тенишева в зеркале Серебяного века [каталог выставки 24 июня — 15 сентября 2008 г. в Государственный исторический музей ]. — М.: ГИМ, 2008. — 214 с. : ил.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Мир эмалей княгини Марии Тенишевой 
* Род князей и мурз Тенишевых
* Мечта княгини Тенишевой
* Международная научно-практическая конференция «М. К. Тенишева и её время»

Կատեգորիա:Կին արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ռուս կին արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս հավաքորդներ
Կատեգորիա:Ռուս մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության մեկենասներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության նկարչուհիներ