Գիտելիքի կառավարում

**Գիտելիքի կառավարում** (), կազմակերպության գիտելիքների և տվյալների ստեղծման, տարածման, օգտագործման և վերահսկման ընթացակարգերի ամբողջություն: 

Այն բազմամասնագիտական ​​ռազմավարություն է, որը առավելագույնի է հասցնում գիտելիքի օգտագործումը կազմակերպության նպատակներին հասնելու համար: Բազմաթիվ ակադեմիական հաստատություններ տրամադրում են մագիստրոսի կոչումներ՝ հատուկ կենտրոնացած գիտելիքի կառավարման վրա:

Որպես կազմակերպության տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, մարդկային ռեսուրսների կառավարման կամ բիզնես ռազմավարության բաժինների բաղադրիչ՝ բազմաթիվ խոշոր կորպորացիաներ, պետական գերատեսչություններ և ոչ առևտրային կազմակերպություններ ունեն ռեսուրսներ, որոնք նվիրված են գիտելիքի ներքին կառավարմանը։ Այս կազմակերպությունները գիտելիքի կառավարման վերաբերյալ խորհրդատվություն են ստանում մի շարք խորհրդատվական ընկերություններից։

Գիտելիքի կառավարման նախաձեռնությունները հիմնականում կենտրոնացած են կազմակերպության նպատակների վրա, ինչպիսիք են արտադրողականության բարձրացումը, մրցակցային առավելությունը, նորարարությունը, ձեռք բերված փորձի փոխանակումը, ինտեգրումը և կազմակերպության շարունակական զարգացումը։ Այս նախաձեռնությունները նման են ներքին ուսուցմանը, սակայն տարբերակվում են նրանով, որ մեծ ուշադրություն են դարձնում գիտելիքի կառավարմանը որպես ռազմավարական ակտիվի և տեղեկատվության փոխանակման միջոցի։ Գիտելիքի կառավարումը նպաստում է կազմակերպական ուսումնառությանը։

## Պատմություն
Գիտելիքի կառավարման ձևերը երկար պատմություն ունեն՝ ներառելով աշխատավայրում քննարկումները, փորձնակության ծրագրերը, վեբ-ֆորումները, կորպորատիվ գրադարանները և մենթորության ծրագրերը։

20-րդ դարի երկրորդ կեսին համակարգիչների կիրառման ավելացմամբ ներկայացվել են տեխնոլոգիաների հատուկ մոտեցումներ, ինչպիսիք են գիտելիքի բազաները, փորձագիտական համակարգերը, տեղեկատվական պահոցները, խմբային որոշումների աջակցության համակարգերը, ինտրանետները և համակարգչային աջակցությամբ համագործակցային աշխատանքը՝ այս ջանքերը էլ ավելի զարգացնելու համար։

1999 թվականին ներկայացվել է «անձնական գիտելիքի կառավարում» տերմինը, որը վերաբերում է գիտելիքի կառավարմանը անհատական մակարդակում։

Հիմնական դասերը ներառում են այն, որ մարդիկ և նրանց վարքագծի վրա ազդող մշակութային նորմերը գիտելիքի հաջող ստեղծման, տարածման և կիրառման ամենակարևոր ռեսուրսներն են։ Կոգնիտիվ, սոցիալական և կազմակերպական ուսուցման գործընթացները կարևոր են գիտելիքի կառավարման ռազմավարության հաջողության համար։ Չափումները, համեմատական վերլուծությունը և խրախուսման համակարգերը անհրաժեշտ են ուսուցման գործընթացն արագացնելու և մշակութային փոփոխություն ապահովելու համար։ Ընդհանուր առմամբ, գիտելիքի կառավարման ծրագրերը կարող են մեծապես օգնել անհատներին և կազմակերպություններին, եթե դրանք նպատակաուղղված, կոնկրետ և գործնական են։

ISO 9001:2015 որակի կառավարման ստանդարտը, որը հրապարակվել է 2015 թվականի սեպտեմբերին, ներկայացրել է «կազմակերպական գիտելիք» հասկացության հստակեցում՝ որպես որակի կառավարման լրացուցիչ բաղադրիչ կազմակերպությունում։

## Հետազոտություն
Գիտելիքի կառավարումը ի հայտ է եկել որպես առանձին գիտություն ​​1990-ականների սկզբին: Ի սկզբանե անհատ պրակտիկանտներն էին աջակցում կառավարման գործընթացներին, երբ Skandia կազմակերպությունը վարձեց շվեդ Լեյֆ Էդվինսոնին որպես աշխարհի առաջին գիտելիքի կառավարման գլխավոր տնօրեն: Գիտելիքի կառավարման գլխավոր տնօրենների նպատակն է կառավարել և առավելագույնի հասցնել իրենց կազմակերպությունների ոչ նյութական ակտիվները: Աստիճանաբար նրանք սկսել են հետաքրքրվել գիտելիքի կառավարման գործնական և տեսական ասպեկտներով, և ձևավորվել նոր հետազոտական ​​դաշտը: Գիտելիքի կառավարման գաղափարն ընդունել են այնպիսի ակադեմիկոսներ, ինչպիսիք են Իկուջիրո Նոնական (Հիտոցուբաշիի համալսարան), Հիրոտակա Տակեուչին (Հիտոցուբաշիի համալսարան), Թոմաս Հ. Դավենպորտը (Բաբսոն քոլեջ) և Բարուխ Լևը (Նյու Յորքի համալսարան): 2001 թվականին Թոմաս Ա. Ստյուարտը, Fortune ամսագրի նախկին խմբագիրն ու այնուհետև Harvard Business Review-ի խմբագիրը, հրապարակել է մի շապիկ, որտեղ ընդգծվել է կազմակերպություններում մտավոր կապիտալի կարևորությունը: 

Գիտելիքի կառավարման զարգացումն աստիճանաբար գնում է դեպի հասունություն: Նախ, գիտնականների միջև ավելի բարձր համագործակցության միտում է. ավելի քիչ տարածված են միայնակ հեղինակային հրապարակումները: Երկրորդ՝ փոխվել է պրակտիկանտների դերը: Նրանց ներդրումը ակադեմիական հետազոտություններում նվազել է: Երրորդ, գիտելիքի կառավարման ակադեմիական ամսագրերի թիվը անշեղորեն աճում է՝ ներկայումս հասնելով 27-ի։

Գոյություն ունեն գիտելիքի կառավարման բազմաթիվ մոտեցումներ, որոնք տարբերվում են ըստ հեղինակի և դպրոցի: 

Անկախ կրած գաղափարությունից, գիտելիքի կառավարման հիմնական բաղադրիչները ներառում են մշակույթը, մարդկանց, գործընթացները/կառուցվածքը և տեխնոլոգիան: Գիտելիքի կառավարման հեռանկարները ներառում են.

* պրակտիկայի համայնք
* սոցիալական ցանցերի վերլուծություն
* մտավոր կապիտալ
* ինֆորմացիայի տեսություն
* բազմազանության գիտություն
* կոնստրուկտիվիզմ։

### Ռազմավարություններ
Գիտելիքի կառավարման մի ռազմավարությունը ներառում է գիտելիքի ակտիվ կառավարումը: Այս դեպքում անհատները փորձում են հստակ կոդավորել իրենց գիտելիքը ընդհանուր գիտելիքի պահոցում, օրինակ՝ տվյալների բազայում, ինչպես նաև ստանալ անհրաժեշտ գիտելիք, որը տրամադրել են այլ անհատներ:

Մեկ այլ ռազմավարություն ենթադրում է անհատների կողմից տվյալ թեմայի փորձագետներին գիտելիքի հարցումներ ուղարկելը՝ ըստ անհրաժեշտության: Այս դեպքում փորձագետ անհատ(ներ)ը գիտելիք են տրամադրում հարցում ուղարկողին։

Գիտելիքի ընդհանուր ռազմավարությունները ներառում են գիտելիքի ձեռքբերման, օգտագործման, ուսումնասիրության և փոխանակման ռազմավարությունները։ Դրանք նպատակ ունեն կազմակերպություններին օգնել գիտելիքի ընդլայնման և մրցակցային առավելության ձեռքբերման հարցում։

Այլ ռազմավարություններն ու գործիքները ներառում են՝

* Գիտելիքի փոխանակման մշակույթի ձևավորում. 
** Թիմերի միջև գիտելիքի փոխանակում
** Ներառազմակերպչական գիտելիքի փոխանակում
** Միջկազմակերպչական գիտելիքի փոխանակում
** Գիտելիքի պահպանում կամ շարունակություն՝ միջոցառումներ, որոնք ուղղված են գիտելիքի կորստի կանխարգելմանը (օրինակ՝ աշխատակիցների հեռանալու դեպքում)
** Գիտելիքի կարողությունների քարտեզագրում, դերերի սահմանում և ապագա հնարավոր բացերի հայտնաբերում
** Յուրաքանչյուր դերի համար հիմնական գիտելիքների սահմանում և այնպիսի մեխանիզմների ստեղծում, որոնք թույլ կտան գիտելիքը փաստաթղթավորել կամ փոխանցել
** Աշխատակիցների հեռանալուց առաջ գիտելիքի փոխանցում՝ փաստաթղթերի փոխանակում, ստվերային աշխատանք, մենթորություն և այլ միջոցներով:
* Խաչաձև նախագծային ուսուցում
* Գործողությունների հետազոտում (After-action reviews)
* Գիտելիքի քարտեզագրում՝ կազմակերպությունում առկա գիտելիքի տեսակի և դրա բաշխման հստակեցման միջոցով
* Փորձագետների գրանցամատյաններ՝ գիտելիք փնտրողներին մասնագետների հետ կապ հաստատելու համար
* Լավագույն փորձի փոխանակում
* Գիտելիքի «տոնավաճառների» կազմակերպում
* Հմտությունների վրա հիմնված կառավարում՝ անհատական հմտությունների պլանավորում և գնահատում
* Մենթոր-սան հարաբերությունների կառավարում
* Համագործակցային ծրագրային տեխնոլոգիաներ (վիքիներ, բլոգեր, սոցիալական ծրագրեր և այլն),
* Գիտելիքի պահոցներ (տվյալների բազաներ և այլն)
* Գիտելիքի միջնորդներ՝ կազմակերպության որոշ անդամներ ստանձնում են որոշակի ոլորտի պատասխանատվություն և գործում որպես առաջին հղում տվյալ թեմայի վերաբերյալ
* Գիտելիքի ֆիքսում՝ փորձագետներից արժեքավոր կամ պահանջվող գիտելիքի ստացում և դրա տեղակայում տվյալների բազաներում:

### Մոտիվացիա
Բազմաթիվ դրդապատճառներ կազմակերպություններին մղում են գիտելիքի կառավարման իրականացմանը։ Հիմնական պատճառները ներառում են.

* Ապրանքների և ծառայությունների մշակման ու մատուցման գործընթացում գիտելիքի բովանդակության ավելացում
* Զարգացման ցիկլերի կրճատում
* Գիտելիքի հետևողականության և աշխատակիցների ստանդարտացված մասնագիտական հմտությունների բարելավում
* Նորարարության և կազմակերպական ուսուցման խթանում և կառավարում
* Կազմակերպության ներսում առկա փորձի արդյունավետ օգտագործում
* Բիզնես միջավայրի կառավարում և աշխատակիցներին իրենց աշխատանքին համապատասխան համապատասխան գիտելիքների ու գաղափարների ձեռքբերման հնարավորություն ընձեռում
* Դժվար լուծելի խնդիրների լուծում
* Աշխատուժում մտավոր կապիտալի և ակտիվների կառավարում (ինչպես օրինակ՝ հիմնական անհատների տիրապետած փորձն ու գիտելիքը կամ պահոցներում պահպանվող տվյալները)։

## Գիտելիքի կատավարման տեխնոլոգիաներ
Գիտելիքի կառավարման տեխնոլոգիան կարելի է դասակարգել հետևյալ կերպ․

* Համագործակցային ծրագրեր () – Ծրագրակազմ, որը նպաստում է համագործակցությանը և կազմակերպության տեղեկատվության փոխանակմանը։ Այդպիսի հավելվածները տրամադրում են գործիքներ  քննարկումների, փաստաթղթերի փոխանակման, կազմակերպության համար միասնական էլեկտրոնային փոստի և այլ համագործակցային հնարավորությունների համար։
* Աշխատանքային հոսքի համակարգեր () – Համակարգեր, որոնք թույլ են տալիս ներկայացնել կազմակերպության գիտելիքի ստեղծման, օգտագործման և պահպանման հետ կապված գործընթացները, օրինակ՝ ձևերի և փաստաթղթերի ստեղծման և կիրառման գործընթացը։
* Բովանդակության և փաստաթղթերի կառավարման համակարգեր () – Ծրագրային համակարգեր, որոնք ավտոմատացնում են վեբ բովանդակության և/կամ փաստաթղթերի ստեղծման գործընթացը։ Խմբագիրների, գրաֆիկական դիզայներների, գրողների աշխատանքը կարող է հստակ մոդելավորվել՝ հաշվի առնելով գործընթացները և չափանիշները։ 
* Կորպորատիվ պորտալներ () – Ծրագրակազմ, որը հավաքագրում է տեղեկատվություն ամբողջ կազմակերպության կամ որոշակի խմբերի, օրինակ՝ նախագծային թիմերի համար։
* Էլեկտրոնային ուսուցում () – Ծրագրակազմ, որը հնարավորություն է տալիս կազմակերպություններին ստեղծել անհատականացված ուսումնական ծրագրեր և կրթական նյութեր։ Դրա մեջ կարող են ընդգրկվել դասընթացների ծրագրեր, առաջընթացի վերահսկում և առցանց դասընթացներ։
* Պլանավորման և ժամանակացույցի կազմման ծրագրակազմ () – Ծրագրակազմ, որը ավտոմատացնում է ժամանակացույցերի ստեղծումն ու կառավարումը։ Պլանավորման գործառույթը կարող է ինտեգրվել նախագծերի կառավարման ծրագրակազմի հետ։
* Հեռահար ներկայություն () – Ծրագրակազմ, որը հնարավորություն է տալիս անձանց ունենալ վիրտուալ «առերես» հանդիպումներ՝ առանց առերես հավաքներ կազմակերպելու։ Տեսակոնֆերանսները դրա ամենատարածված օրինակներն են հանդիսանում։
* Սեմանտիկ տեխնոլոգիաներ () – Համակարգեր, որոնք տվյալների հետ միասին կոդավորում են դրանց իմաստը՝ մեքենաներին տալով տեղեկատվություն արդյունահանելու և եզրակացություններ անելու հնարավորություն։

## Գիտելիքի խոչընդոտներ
Ինչպես գիտելիքի փոխանցումը և գիտելիքի փոխանակումը, այնպես էլ «գիտելիքային խոչընդոտներ» տերմինը չունի միանշանակ սահմանում և իր նշանակությամբ տարբերվում է՝ կախված հեղինակից։ Գիտելիքային խոչընդոտները կարող են կապված լինել բարձր ծախսերի հետ՝ ինչպես կազմակերպությունների, այնպես էլ անհատների համար։

Գիտելիքային խոչընդոտները գրականության մեջ դիտարկվել են առնվազն երեք տարբեր տեսանկյուններից.

# Գիտելիքի փոխանակման կամ փոխանցման խոչընդոտների հետևանքով որևէ բանի վերաբերյալ գիտելիքի պակաս,
# Որոշակի ոլորտում կամ խնդրի վերաբերյալ կրթության մակարդակից բխող ոչ բավարար գիտելիք,
# Անհատի կամ մարդկանց խմբի ընկալողական համակարգը չունի բավարար շփման կետեր կամ չի համապատասխանեցնում ստացվող տեղեկատվությունը՝ այն կիրառելու և գիտելիքի վերածելու համար։

## Գիտելիքի պաշտպանություն
Գիտելիքների պաշտպանությունն այն գործողություններն են, որոնք ձեռնարկվում են գիտելիքը անցանկալի իրավիճակներից պաշտպանելու համար, օրինակ՝ գիտելիքի յուրացման կամ կրկնօրինակման դեպքում:

Գիտելիքների պաշտպանությունը կիրառվում է, որպեսզի կանխվի մրցակիցներին գիտելիքների անսպասելիորեն հասանելի դառնալը: Գիտելիքների պաշտպանության օրինակներ կարող են լինել պատենտի, հեղինակային իրավունքի, ապրանքանիշի, գաղտնիության քաղաքականության առկայության ապահովվում:

### Գիտելիքի պաշտպանության մեթոդներ
Գոյություն ունեն գիտելիքի պաշտպանության տարբեր մեթոդներ, որոնք հաճախ բաժանվում են երկու կատեգորիայի՝ պաշտոնական և ոչ պաշտոնական պաշտպանություն։ Երբեմն ներկայացվում է նաև երրորդ կատեգորիա՝ կիսապաշտոնական պաշտպանություն, որը ներառում է պայմանագրերը և առևտրային գաղտնիքները։ Այս կիսաֆորմալ մեթոդները հաճախ դասվում են նաև ֆորմալ մեթոդների շարքին։

Կազմակերպությունները սովորաբար կիրառում են գիտելիքի պաշտպանության ֆորմալ և ոչ ֆորմալ մեթոդների համադրություն՝ իրենց գիտելիքային ակտիվների ամբողջական պաշտպանությունն ապահովելու համար։ Ֆորմալ և ոչ ֆորմալ մեխանիզմները բնույթով տարբեր են և ունեն իրենց առավելություններն ու թերությունները։ Շատ կազմակերպությունների համար մարտահրավեր է գտնել այնպիսի համադրություն, որը լավագույնս կգործի տվյալ կազմակերպության համար։

#### Պաշտոնական մեթոդներ
Ֆորմալ պաշտպանության օրինակներ են իրավական գործիքները կամ ֆորմալ ընթացակարգերը: Գիտելիքի պաշտպանության ֆորմալ մեթոդները ներառում են օրինակ՝ պատենտներ, ապրանքանիշեր, հեղինակային իրավունքներ և լիցենզավորում:

#### Ոչ պաշտոնական մեթոդներ
Ոչ պաշտոնական մեթոդներն այնպիսի մեխանիզմների օգտագործումն է, ինչպիսիք են մարդկային ռեսուրսների կառավարման պրակտիկաները, սոցիալական նորմերը և արժեքները։

Ոչ պաշտոնական մեթոդների շնորհիվ դժվարանում է արտաքին աշխարհի համար կազմակերպության ունեցեած գիտելիքին հասանելիությունը: Ոչ պաշտոնական մեթոդներն ավելի արդյունավետ են, երբ խոսքը գնում է դժվար արտահայտելի, բանավեճելի գիտելիքի պաշտպանության մասին:

### Գիտելիքի պաշտպանության և փոխանակման հավասարակշռում
Գիտելիքի տարածման և դրա պաշտպանության միջև հավասարակշռությունը ներկայումս կազմակերպությունների առջև կանգնած կարևոր դիլեմա է: Թեև գիտելիքի կիսումը կարող է հանգեցնել նորարարության, համագործակցության և մրցունակության, այնուհանդերձ, գիտելիքի պաշտպանությունը կարող է կանխել դրա չարաշահումը, յուրացումը կամ կորուստը: Այսպիսով, կազմակերպության ուսուցման անհրաժեշտությունը պետք է համընկնի կազմակերպությունների մտավոր սեփականության պաշտպանության հետ, հատկապես արտաքին գործընկերների հետ համագործակցելիս: Տեղեկատվության անվտանգության դերը չափազանց կարևոր է՝ կազմակերպություններին իրենց ռեսուրսները պաշտպանելու համար:

## Տես նաև
* Տեղեկատվության կառավարում
* Համաշխարհային սրճարան (մեթոդ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Գրադարանավարություն
Կատեգորիա:Ինֆորմացիա
Կատեգորիա:Ինֆորմացիոն համակարգեր
Կատեգորիա:Կապ
Կատեգորիա:Ճարտարագիտություն
Կատեգորիա:Մարդկային ռեսուրսների կառավարում
Կատեգորիա:Մենեջմենթ
Կատեգորիա:Տեղեկատվական ժամանակաշրջան
Կատեգորիա:Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ
Կատեգորիա:Տեղեկատվության գիտություն