Չաուդեր

**Չաուդեր**, խիտ ապուր, որը պատրաստվում է կաթով կամ սերուցքով, ռուի հիմքով և ծովամթերքով կամ բանջարեղենով։ Այն հաճախ մատուցվում է ոստրեային կրեկերներով կամ աղի բլիթներով, որոնք նաև կարող են ավելացվել անմիջապես ապուրի վրա։ Նոր Անգլիայի կլամի չաուդերը սովորաբար պատրաստվում է մանրացրած կլամներով և խորանարդաձև կտրատած կարտոֆիլով՝ կաթի և սերուցքի խառնուրդով, հաճախ՝ մի փոքր կարագով։ Այլ տարածված չաուդերների մեջ ընդգրկվում են ծովամթերքի չաուդերը, որը ներառում է ձուկ, կլամներ և այլ խեցեմորթեր, ինչպես նաև գառան կամ հորթի չաուդերը, որը պատրաստվում է գարու հավելումով, եգիպտացորենի չաուդերը, որը կլամների փոխարեն օգտագործում է եգիպտացորեն և կարտոֆիլային չաուդեր, որը հաճախ պատրաստվում է պանիրով։ Ձկան, եգիպտացորենի և կլամի չաուդերները շատ տարածված են Հյուսիսային Ամերիկայում, հատկապես Ատլանտյան Կանադայում և Նոր Անգլիայում։

## Ստուգաբանություն
մինի|Կարտոֆիլի և եգիպտացորենի չաուդեր
Ըստ որոշ հետազոտողների, «չաուդեր» տերմինը կարող է բխել ֆրանսիական «chaudière» բառից, որը նշանակում է «կաթսա» կամ «գաթ»՝ այնպիսի խոհանոցային սարք, որի վրա հավանաբար պատրաստվում էին առաջին չաուդերները։

Տասնվեցերորդ դարում Կորնուոլում և Դևոնում «jowter» բարբառային բառը օգտագործվում էր վաճառականների, հատկապես ձկնավաճառների համար, որը հետագայում դարձել է «chowder» և «chowter»: Սակայն Օքսֆորդի անգլերեն բառարանը դա չի նշում որպես ուտեստի ծագման հնարավոր աղբյուր, քանի որ դրա ծագման վերաբերյալ կա վիճաբանություն: Բառարանի ամենավաղ մեջբերումը, որ տրվում է «ձկնային շոգեխաշի» ժամանակակից իմաստով, ամերիկյան է։

## Պատմություն
Չաուդերը, ինչպես այն հայտնի է այսօր, առաջացել է նավային ուտեստի տեսքով և խտացվում էր չոր հացով (hardtack): Չաուդերը Հյուսիսային Ամերիկա է բերվել ավելի քան 250 տարի առաջ Անգլիայից և Ֆրանսիայից ներգաղթյալների և նավաստիների կողմից։ Այն լայն ճանաչում է ստացել իր համի շնորհիվ և այժմ լայնորեն օգտագործվում է իր պարզ պատրաստման պատճառով։

Չաուդերի վաղ նկարագրություններից մեկը հանդիպում է երիտասարդ բուսաբան Ջոզեֆ Բենքսի օրագրում, ով 1766 թվականին այցելել է անգլիական և ֆրանսիական Լաբրադորի ձկնորսական տարածքները։ Բենքսը նկարագրում է չաուդերը «սույն երկրի յուրահատուկ» ուտեստ։ Դա ապուր է, որը պատրաստվում է մի փոքր քանակությամբ աղի խոզի մսից, որը կտրվում է փոքր կտորների, մեծ քանակությամբ ձկից և չոր հացից (biscuit), որոնք եփվում են մոտ մեկ ժամ»։

Այդ ժամանակահատվածում չաուդերը լրիվ անծանոթ ուտեստ չէր Անգլիայում, քանի որ Տոբիաս Սմոլեթը իր *Sir Launcelot Greaves* (1762) ստեղծագործությունում մի կերպարի մասին ասում է. «Իմ գլուխը երգում և եփվում է, ինչպես չաուդերի կաթսան»։ Մեն կղզուց նավաստին իր հուշերում հիշատակում է 1786 թվականին Կարիբյան ծովում բրիտանական նավի վրա պատրաստված մի ուտեստ. «...մենք հաճախ պատրաստում էինք չաուդեր կոչվող խառնուրդ, որը բաղկացած էր թարմ ձկներից, աղի խոզի մսից, մանրացրած չոր հացից (biscuit) և սոխից։ Լավ համեմված և շոգեխաշած վիճակում այն մեզ համար դառնում էր հիանալի համեղ ուտեստ»։

1890 թվականին *American Notes and Queries* ամսագրում նշվում էր, որ ուտեստը ֆրանսիական ծագում ունի։ Կանադայում ֆրանսիացի վերաբնակիչների շրջանում սովորություն էր շոգեխաշել խեցգետիններ և ձուկ, որոնք շերտերով դասավորվում էին բեկոնի, ծովային չոր հացի (sea biscuits) և այլ բաղադրիչների հետ միասին «chaudière» կոչվող դույլում։ Տեղաբնիկ ամերիկացիները դա անվանել էին «chawder», իսկ անունը (և ուտեստը) հետագայում Միացյալ Նահանգներում դարձավ չաուդեր: Հեղափոխական պատերազմի ավարտից հետո հուլիսի 4-ը նշվում էր պիկնիկներով, հրավառություններով, պարերով և ճաշկերույթներով։ Մատուցվող ուտեստները տարբերվում էին ըստ յուրաքանչյուր տարածաշրջանի սովորույթների։ Չաուդերը Հյուսիսային Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների հյուսիսային շրջաններում հաճախակի մատուցվող ուտեստներից էր տոնակատարությունների ժամանակ։

Միացյալ Նահանգներում չաուդերի պատրաստման վաղ շրջանը կապվում է Նոր Անգլիայի հետ։ Դա պարզ ուտեստ էր՝ աղով և պղպեղով, կարտոֆիլով և սոխով, խոզի մսով և ձկներով, կաթով և չոր հացով (hard crackers), ոչ էլիտար մարդկանց համար նախատեսված ճաշ։ Նրա պարզությունը այն դարձրեց գրավիչ, և այն դարձավ Նոր Անգլիացիների տարածաշրջանային ուտեստը, իսկ նրանց սիրելի բաղադրատոմսը կոչվում էր «chowder master»։

1894 թվականին Չարլզ Ռանհոֆերը, որը հայտնի շեֆ էր Դելմոնիկո ռեստորանից, հրապարակեց «Chowder de Lucines» կոչվող բաղադրատոմսը, որը ներառում էր խոզի միս, խեցգետիններ, կարտոֆիլ (շերտված 7 վեցանորդ դյույմ չափսով), սոխ, մաղադանոս, տոմատ, չոր հաց, թարմ երիցուկ, աղ և պղպեղ։

Շատ դեպքերում, հատկապես Կանադայի Ծովահեղափոխական շրջաններում, կանադական չաուդերը ավելի նուրբ է և ավելի շատ ծովամթերք է պարունակում, քան այն՝ ավելի քաղցր ամերիկյան տարբերակները։

## Պահածոյացված կակղամորթերի օգտագործումը
Հյուսիսային Ամերիկայում, երբ մարդիկ տեղափոխվում էին արևմուտք, ավանդական չաուդերի որոշ տնային պատրաստումներ օգտագործում էին կոնսերվացված, երբ թարմ խեցգետինները հասանելի չէին։ Որոշ վայրերում բաղադրիչները փոփոխվել էին՝ հիմնված տեղական առկա այլ սննդամթերքների վրա, ինչպիսիք են սաղմոնը, եգիպտացորենը և հավը։

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագիտություն
*
*

## Լրացուցիչ ընթերցանություն
* 
* 
* The New England Chowder Compendium . Beatrice McIntosh Cookery Collection. University of Massachusetts.
* 

## Արտաքին հղումներ
* A history of Chowder. Linda Stradley. What's Cooking America. 2004.

Կատեգորիա:Ամերիկյան ապուրներ
Կատեգորիա:Սերուցքային ապուրներ