Աթոսսա

**Աթոսսա** (, հին պարսկերեն՝ *Utauθa*, ավեստերեն՝ *Hutaosā*, ), Աքեմենյան դինաստիայի ներկայացուցիչ, Կյուրոս II-ի և Կասանդանայի դուստրը, Կամբյուսես II, Գաումատա և Դարեհ I արքաների կինը: Ենթադրվում է, որ նրան անվանակոչել են Ավեստայի Հութաոսա թագուհու անունով, որը  Վիշտասպ թագավորի կինն էր: Այս անվան իմաստն է «գեղեցիկ ազդրեր ունեցող»։

## Կենսագրություն
Սկզբում Աթոսսան իր եղբոր՝ Կամբյուսես II-ի կինն էր, նրանք ստիպված էին փոխել օրենքը՝ հանուն հարսանիքի։ Այդ ժամանակվանից թագավորը իրավունք ստացավ չհնազանդվել օրենքներին։ Կամբյուսես II-ի մահից հետո նա ամուսնացավ նոր թագավոր Գաումատայի հետ, որը խաբեբա էր, ով իրեն հռչակեց Կամբյուսես II Բարդիայի (Սմերդիս) կրտսեր եղբայրը։ Երբ մ.թ.ա. 522 թվականին Դարեհ I Մեծ-ը զավթեց իշխանությունը զորավար Օտանայի օգնությամբ, նա իր քրոջ՝ Արտիստոնայի և զարմուհու՝ Պարմիսի հետ, դարձավ ուզուրպատորի կինը՝ ճանաչելով նրան որպես Պարսկաստանի թագավոր։

Աթոսսան իր ժամանակի ամենակրթված կանանցից մեկն էր, գիտեր գրել և անձամբ վերահսկում էր թագավորական արքունիքի վարչակազմը։ Նա ուներ մեծ հարգանք և ազդեցություն, ինչը թույլ տվեց իր ավագ որդուն՝ Քսերքսես I-ին, գահ բարձրանալ հոր մահից հետո, թեև Դարեհ I-ն ուներ նաև ավագ որդիներ (Մասիստ, Կիոսի Արտաբազան, մեզ անհայտ ուրիշներ)։ 

Ենթադրվում է, որ Աթոսսայի ճնշման տակ էր, որ Քսերքսեսն ընկավ մոգերի ազդեցության տակ և հրաժարվեց իր հոր տոլերանտ կրոնական քաղաքականությունից, ինչն էլ հանգեցրեց Բաբելոնի և Հունաստանի տաճարների ավերմանը: Ինչպես գրել է Հերոդոտոսը (VII, 3), «Աթոսսան միշտ հասնում էր իր ուզածին»: Նրա խոսքով՝ թագուհին համակրում էր հույն ստրուկներին։ Իր «Պատմության» մեջ Հերոդոտոսը հիշում է, որ Աթոսան, կրծքավանդակի վրա արյունահոսող ուռուցք ունենալով, փաթաթվել է սավաններով և խուսափել մարդկանցից։ Ի վերջո, ստրուկներից մեկը՝ բժիշկ Դեմոկեդեսը, համոզեել է թագուհուն, որ թույլ տա հեռացնել ուռուցքը։ Սիդհարթհա Մուխերջին պնդում է, որ սա առաջին հիշատակումն է գրականության մեջ մաստեկտոմիայի (կնոջ կրծքագեղձի հեռացում վիրահատական միջամտությամբ) մասին, որն առաջացել է քաղցկեղային հյուսվածքի հեռացման անհրաժեշտությունից: Իսկ Ֆիլիպ Գայզը և Մարկվարտ Միխլերը կարծում են, որ Աթոսսան հիվանդ էր ոչ թե քաղցկեղով, այլ մաստիտով։
Բացի Քսերքսեսից, Աթոսան Դարեհից ունեցել է ևս երեք որդի՝ Աքեմենեսին, Վիշտասպին և Մակիստեսին։

Վարկածներից մեկի համաձայն՝ նա մահացել է Քսերքսես I-ի թագավոր դառնալուց առաջ, ենթադրաբար մինչև մ.թ.ա. 515 թվականը։ Այնուամենայնիվ, Հերոդոտոսը և Էսքիլեսը նշում են, որ Աթոսսան ողջ է եղել Քսերքսես I-ի՝ Հունաստանի դեմ արշավանքի ժամանակ՝ մ.թ.ա. 480 թվականին։ Ըստ հին հույն պատմիչ Ասպասիոս Տյուրացու՝ Աթոսսան մահացել է իր որդի Քսերքսեսի ձեռքով։

Օքսֆորդի պատմաբան Մալքոլմ Դեյվիսը ենթադրում էր, որ «Աթոսսա» անունը հորինել է հենց Հերոդոտոսը, իսկ Քսերքսես I-ի մայրն այլ անուն ուներ։ Դեյվիսը նշում է, որ Կտեսիաս Կնիդացին ընդհանրապես չի հիշատակել Աթոսսային իր ստեղծագործություններում, և նրա անունը չկա Բեհիսթունի արձանագրության մեջ։

Աթոսսայի անունով է կոչվում Ֆլորայի ընտանիքի աստերոիդը (810) Ատոսսա աստերոիդների գոտու ներքին օղակում, որը հայտնաբերվել է 1915 թվականին աստղագետ Մաքս Վոլֆի կողմից։

## Արվեստում
*Ընդունված է, որ Աթոսսան Էսքիլեսի «Պարսիկները» ողբերգության գլխավոր հերոսներից մեկն է։ Բայց Հենրի Դ. Բրոդհեդը և Ալեքսանդր Ֆ. Հարվին նշում են, որ այս ողբերգության մեջ «Աթոսսա» անունը հիշատակվում է միայն մեկ անգամ՝ 159-րդ տողում, և ենթադրում են, որ դա տեղի է ունեցել բնագրում սքոլիաների ներդրման պատճառով (գրառում, ծանոթագրություն ձեռագրի լուսանցքներում)։
*Աթոսսան Գոր Վիդալի «Աշխարհր արարումը» վեպի առանցքային կերպարներից է (*Creation* 1981, ռուսերեն թարգմանությունը՝ 1999 թվական)
*Ուլյանով, Նիկոլայ Իվանովիչ, Աթոսսա,  Նյու Յորք, Չեխովի հրատարակչություն, 1952
*«Բոլոր հիվանդությունների թագավորը. Քաղցկեղի կենսագրությունը» գրքում Սիդհարթհա Մուխերջին պատկերել է Աթոսսայի երևակայական ճանապարհորդությունը ժամանակի մեջ ավելի քան 2600 տարվա ընթացքում, և կրծքագեղձի քաղցկեղի բուժումը՝ ըստ տարբեր ժամանակաշրջանների բժշկության մակարդակի։

## Գրականություն
* 
* 
* 
* Rüdiger Schmitt: *Atossa*. In: *Encyclopaedia Iranica* Band 3, London 1989, S. 13f.
* Philip Huyse: *Die persische Medizin auf der Grundlage von Herodots Historien*. In: Ancient Society 21, 1990
* Markwart Michler: *Demokedes von Kroton*. In: Gesnerus 23, 1966
* Malcolm Davies: *From rags to riches: Democedes of Croton and the credibility of Herodotus*. In: Bulletin of the Institute of Classical Studies 53-2, 2010
* Henry D. Broadhead (Hrsg.): *The Persae of Aeschylus*, Cambridge 1960
* Alexander F. Garvie (Hrsg.): *Aeschylus: Persae*, Oxford 2009
* Amélie Kuhrt, Heleen Sancisi-Weerdenburg: *Atossa*. In: *Der Neue Pauly*. Band 2, Stuttgart 1997, Sp. 220
* Bernhard Kytzler: *Frauen der Antike. Von Aspasia bis Zenobia*. Artemis, München & Zürich 2000, ISBN 3-7608-1224-4, S. 36.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Աքեմենյաններ
Կատեգորիա:Թագուհիներ
Կատեգորիա:Իրանցի կանայք