Տափոլոռ

**Տափոլոռ**, **ճպռուկ**, (), բակլագզիների (թիթեռնածաղկավորներ) ընտանիքի միամյա և բազմամյա խոտաբույսերի, հիմնականում՝ թփերի ցեղ։ Հայտնի է ավելի քան 100 տեսակ։

## Հայաստանում
Հայաստանում՝ 16-18 տեսակ՝ 
*տափոլոռ պալարավոր (*Lathyrus tuberosus*), 
*տափոլոռ անտառային (*Lathyrus sylvestris*),
* տափոլոռ մարգագետնային (*Lathyrus pratensis*), 
*տափոլոռ Նեղատերև (*Lathyrus leptophyllus*) և այլն։

Տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում։ Աճում է անտառներում և անտառեզրերին, թփուտներում, առվակների ափերին, այգիներում, աղբոտում ցանքերը և այլն։

## Կենսաբանական նկարագիր
[thumb|ձախից|''[Նեղատերև տափոլոռ*]]
[[Ցողուն]]ն ուղիղ է կամ ճյուղավորվող, կառչող, բարձրությունը՝ 25-100 սմ։ [[Տերև]]ները զույգփետրաձև են, բեղիկներով։ Ծաղկաբույլը ողկույզ է (երբեմն ծաղիկները մեկական և այլն՝ տերևանութերում), վարդագույն, բաց մանուշակագույն, կապտամանուշակագույն, դեղնավուն, կարմրավուն և այլն։

Ծաղկում է [[հունիս]]-[[օգոստոս]]ին։ Պտուղը մերկ կամ թույլ թավոտ ունդ է։ [[Սերմ]]երը սեպաձև են, հարթ կամ կնճռոտ, սպիտակ, գորշ, դարչնագույն։

== Մշակության մեջ ==
Միամյա տեսակներից մշակության մեջ տարածված են տափոլոռ ցանովին կամ սովորականը (*Lathyrus sativus*), տափոլոռ կարմիրը (*Lathyrus cicera*) և տափոլոռ տան ծերին (*Lathyrus tingitanus*)։ Սննդային ու կերային հատկանիշներով առավել արժեքավոր է մշակովի տափոլոռ (հայտնի է ճուլպան, մրտուկ, խոբու, խալար անուններով)։ Գարնանացան է, սերմերը ծլում են 2-3&nbsp;°C ջերմաստիճանի պայմաններում, ծիլերը կարող են դիմանալ -11&nbsp;°C-ից -13&nbsp;°C սառնամանիքներին։ Չորադիմացկուն է։

== Կիրառություն ==
[[Պատկեր:Lathyrus aureus0.jpg|250px|մինի|Սովորական տափոլոռ]]
Սերմերն օգտագործում են սննդի մեջ, դրանցից կարելի է ստանալ բուսական սոսինձ։ Մշակում են կանաչ կեր, խոտ և սիլոս ստանալու համար։ Հայաստանում կարելի է մշակել տափաստանային գոտում։ Կերային (կանաչ զանգվածը, խոտը, հատիկը, ծղոտը, խոտալյուրը), գեղազարդիչ և մեղրատու է։ Սերմերից ստանում են սոսինձ, որն օգտագործում են նրբատախտակ պատրաստելիս, ավիացիոն, տեքստիլ և արդյան այլ ճյուղերում։

Տափոլոռ խաղողանմանը (Lathyrus vinealis) հանդիպում է [[Սյունիք]]ի, [[Վայոց ձոր]]ի մարզերում և [[Երևան]]ի շրջակայքում, աճում է չոր, խճոտ լանջերին, գիհու նոսրանտառներում (ստորին և միջին լեռն, գոտիների). գրանցված է [[ՀՀ Կարմիր գիրք|Հայաստանի Կարմիր գրքում]]։

== Տեսակների ցանկ ==
[[Պատկեր:Lathyrus latifolius C.jpg|thumb|right|*Ձմեռային տափոլոռ*]] 
[[Պատկեր:Lathyrus nevadensis 0873.JPG|thumb|right|*Մարգագետնային տափոլոռ*]]
**Lathyrus alpestris*
* *Lathyrus angulatus* 
* *Lathyrus annuus* 
* *Lathyrus aphaca*
* *Lathyrus aureus* 
**Lathyrus basalticus*
**Lathyrus bauhinii*
**Lathyrus belinensis*
* *Lathyrus biflorus* 
* *Lathyrus bijugatus* 
**Lathyrus boissieri*
**Lathyrus brachycalyx* 
**Lathyrus cassius*
* *Lathyrus chloranthus*
* *Lathyrus cicera* 
**Lathyrus ciliolatus*
**Lathyrus cirrhosus*
**Lathyrus clymenum* 
**Lathyrus crassipes* 
**Lathyrus cyaneus*
**Lathyrus davidii*
**Lathyrus decaphyllus* 
* *Lathyrus delnorticus* 
**Lathyrus digitatus*
**Lathyrus eucosmus* 
**Lathyrus filiformis*
**Lathyrus gloeospermus*
**Lathyrus gorgoni* 
**Lathyrus graminifolius* 
**Lathyrus grandiflorus* 
**Lathyrus heterophyllus* 
* *Lathyrus hirsutus*
**Lathyrus hitchcockianus* 
**Lathyrus holochlorus* 
**Lathyrus hygrophilus*
**Lathyrus inconspicuus*
**Lathyrus incurvus*
* *Lathyrus japonicus* 
* *Lathyrus jepsonii* 
**Lathyrus laetivirens*
* *Lathyrus laevigatus*
* *Lathyrus lanszwertii* 
* *Lathyrus latifolius* 
**Lathyrus laxiflorus*
* *Lathyrus linifolius*
* *Lathyrus littoralis*
**Lathyrus macropus*
**Lathyrus magellanicus*
* *Lathyrus nervosus*
**Lathyrus nevadensis*
**Lathyrus niger* 
* *Lathyrus nissolia* 
**Lathyrus nudicaulis* 
**Lathyrus ochroleucus* 
**Lathyrus ochrus* 
* *Lathyrus odoratus* 
* *Lathyrus palustris* 
* *Lathyrus pauciflorus* 
* *Lathyrus polyphyllus* 
* *Lathyrus pratensis*
**Lathyrus pseudocicera*
**Lathyrus pubescens*
**Lathyrus pusillus*
**Lathyrus quinquenervius*
* *Lathyrus rigidus*
**Lathyrus roseus*
* *Lathyrus sativus* 
* *Lathyrus sphaericus* 
* *Lathyrus splendens*
* *Lathyrus sulphureus* 
* *Lathyrus sylvestris* 
**Lathyrus szowitsii*
* *Lathyrus tingitanus* 
* *Lathyrus torreyi* 
* *Lathyrus tuberosus* 
**Lathyrus venetus*
**Lathyrus venosus* 
* *Lathyrus vernus* 
* *Lathyrus vestitus* 
**Lathyrus vinealis*
**Lathyrus whitei''

## Գրականություն
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
*Jepson Manual Treatment

Կատեգորիա:Բակլազգիներ
Կատեգորիա:Թունավոր բույսեր
Կատեգորիա:Խոտաբույսեր