Շուկայական սոցիալիզմ

**Շուկայական սոցիալիզմ**, տնտեսական համակարգի տեսակ, որը ներառում է արտադրության միջոցների սոցիալական սեփականություն՝ շուկայական տնտեսության շրջանակներում։ Այսպիսի համակարգի տարբեր մոդելներ գոյություն ունեն, որոնք սովորաբար ներառում են կոոպերատիվ ձեռնարկություններ և երբեմն՝ հանրային կամ մասնավոր ձեռնարկությունների խառնուրդ։ Ի տարբերություն պատմականորեն ինքն իրեն սոցիալիստական անվանած տնտեսությունների մեծամասնության, որոնք շուկայական մեխանիզմի փոխարեն կիրառել են տնտեսության պլանավորում, շուկայական սոցիալիստները ցանկանում են պահպանել առաջարկի և պահանջարկի ազդակների կիրառումը՝ կապիտալային ապրանքների և արտադրության միջոցների բաշխումը ուղղորդելու համար։ Նման համակարգում՝ կախված այն բանից, թե արդյոք սոցիալապես պատկանող ընկերությունները պետական սեփականություն են, թե աշխատավորների կոոպերատիվներ, շահույթները կարող են տարբեր կերպ օգտագործվել․ ուղղակիորեն վարձատրելու աշխատակիցներին, կուտակվելու հասարակության սեփականության մեջ որպես հանրային ֆինանսների աղբյուր, կամ բաշխվելու բնակչության մեջ որպես սոցիալական դիվիդենտ։

Շուկայական սոցիալիզմը տարբերվում է խառը տնտեսության գաղափարից, քանի որ շուկայական սոցիալիզմի մոդելների մեծ մասը առաջարկում է ամբողջական և ինքնակարգավորվող համակարգեր՝ ի տարբերություն խառը տնտեսության։ Մինչ սոցիալ-դեմոկրատիան նպատակ ունի հասնել ավելի մեծ տնտեսական կայունության և հավասարության՝ հարկերի, սուբսիդիաների և սոցիալական ապահովության ծրագրերի միջոցով, շուկայական սոցիալիզմը ձգտում է հասնել նմանատիպ նպատակների՝ ձեռնարկությունների սեփականության և կառավարման ձևերը փոխելով։

Թեև «շուկայական սոցիալիզմ» տերմինը առաջացել է միայն 1920-ականներին՝ սոցիալիստական հաշվարկի վերաբերյալ բանավեճի ժամանակ, մի շարք նախամարքսիստ սոցիալիստներ, այդ թվում՝ ռիկարդիական սոցիալիստ տնտեսագետները և մյուտուալիստ փիլիսոփաները, սոցիալիզմը դիտում էին որպես դասական տնտեսագիտության շուկայական սկզբունքների բնական զարգացում և առաջարկում էին ստեղծել կոոպերատիվ ձեռնարկություններ, որոնք կպայքարեն ազատ շուկայում։ Նման առաջարկների նպատակը շահագործումը վերացնելն էր՝ հնարավորություն տալով անհատներին ստանալ իրենց աշխատանքի ամբողջ արդյունքը, միաժամանակ վերացնելով այն շուկան խեղաթյուրող ազդեցությունները, որոնք առաջանում են սեփականության և հարստության կենտրոնացման հետևանքով՝ մի փոքրիկ սեփականատիրական դասի ձեռքում։

Թեև երբեմն նկարագրվում է որպես «շուկայական սոցիալիզմ», Լանգեի մոդելը շուկայական պլանավորման իմիտացիա է, որտեղ կենտրոնական պլանավորման խորհուրդը բաշխում է ներդրումները և կապիտալային ապրանքները՝ գործոնային շուկայի գործարքները մոդելավորելով, մինչդեռ աշխատուժի և սպառողական ապրանքների բաշխումն իրականացվում է շուկայի միջոցով։ Համակարգը մշակվել է սոցիալիստ տնտեսագետների կողմից, որոնք հավատում էին, որ սոցիալիստական տնտեսությունը չի կարող գործել ոչ բնական միավորներով հաշվարկի հիման վրա, ոչ էլ տնտեսական համակարգի միաժամանակյա հավասարումների լուծման միջոցով։

Իրական փորձերը՝ ստեղծելու շուկայական սոցիալիստական տնտեսություններ, միայն մասնակիորեն տեսաբանները իրականացրել են իրենց պատկերացրած միջոցները, սակայն տերմինը երբեմն կիրառվել է տարբեր ազատականացման փորձերի արդյունքները նկարագրելու համար։ Դրանք ներառում են Հունգարիայի Նոր տնտեսական մեխանիզմը, Յուգոսլավիայի տնտեսությունը, Վերակառուցումն, Չինաստանի տնտեսական բարեփոխումները, ինչպես նաև Լենինի Նոր տնտեսական քաղաքականությունը։

## Տեսական պատմություն
### Դասական տնտեսագիտություն
Շուկայական սոցիալիզմի հիմնական տեսական հիմքը ավելցուկային արժեքի յուրացման վերացումն է, որն առկա է արտադրության այլ ձևերում։ Շուկային նպաստող սոցիալիստական տեսություններն առաջացել են դեռևս ռիկարդիական սոցիալիստներից և անարխիստ տնտեսագետներից, որոնք պաշտպանում էին ազատ շուկա՝ համակցված արտադրության միջոցների հանրային կամ փոխադարձ սեփականության հետ։

Շուկայական սոցիալիզմի վաղ շրջանի կողմնակիցների շարքում են ռիկարդիական սոցիալիստ տնտեսագետները, դասական ազատական փիլիսոփա Ջոն Ստյուարտ Միլը և անարխիստ փիլիսոփա Պիեռ-Ժոզեֆ Պրուդոնը։ Այս սոցիալիզմի մոդելները ենթադրում էին շուկայական մեխանիզմի և ազատ գների համակարգի կատարելագործում կամ բարելավում՝ վերացնելով այն խեղաթյուրումները, որոնք առաջանում են շահագործման, մասնավոր սեփականության և օտարված աշխատանքի հետևանքով։

Շուկայական սոցիալիզմի այս ձևը կոչվում է ազատ շուկայական սոցիալիզմ, քանի որ այն չի ներառում պլանավորող մարմինների գործունեություն։

#### Ջոն Ստյուարտ Միլ
Միլի վաղ տնտեսագիտության փիլիսոփայությունը կապիտալիստական ազատ շուկաների մասին էր, սակայն նա հետագայում շարժվեց ավելի սոցիալիստական կողմնորոշմամբ՝ իր *«Քաղաքական տնտեսագիտության սկզբունքներ»* աշխատությանը հավելելով գլուխներ, որոնք պաշտպանում էին սոցիալիստական հայացքներ և արդարացնում որոշ սոցիալիստական պահանջներ։ Վերանայված այս աշխատության մեջ նա նաև առաջ քաշեց արմատական առաջարկություն՝ ամբողջ վարձատրության համակարգը վերացնել՝ այն փոխարինելով կոոպերատիվ վարձատրության համակարգով։ Այնուամենայնիվ, նրա որոշ տեսակետներ հարթ հարկման գաղափարի վերաբերյալ պահպանվեցին, թեև *«Քաղաքական տնտեսագիտության սկզբունքներ»*-ի երրորդ հրատարակության մեջ դրանք փոփոխվեցին՝ արտացոլելով տարբերակման սահմանափակումների վերաբերյալ վրդովմունքները՝ վերջիններս նա պաշտպանում էր չաշխատած եկամուտների նկատմամբ և չէր պաշտպանում չաշխատած եկամուտները։

Միլի *«Սկզբունքները»*, որը առաջին անգամ հրատարակվեց 1848 թվականին, ժամանակի ամենաընթերցվող տնտեսագիտական գրքերից մեկն էր։ Ինչպես Ադամ Սմիթի *[[Ազգերի հարստություն|«Ազգերի հարստությունը]]»* ավելի վաղ շրջանում, այնպես էլ Միլի *«Սկզբունքները»* տիրապետող դեր ուներ տնտեսագիտության դասավանդման մեջ։ Օքսֆորդի համալսարանի դեպքում այն մնաց որպես հիմնական դասագիրք մինչև 1919 թվականը, երբ այն փոխարինվեց Ալֆրեդ Մարշալի *«Տնտեսագիտության սկզբունքներով»*։

*«Քաղաքական տնտեսագիտության սկզբունքներ»*-ի հետագա հրատարակություններում Միլը պնդում էր, որ *«տնտեսական տեսության առումով սկզբունքորեն ոչինչ չկա, որ տնտեսական տեսությունը բացառեր սոցիալիստական քաղաքականությունների վրա հիմնված տնտեսական համակարգի հնարավորությունը»*։

Միլը նաև առաջ էր տանում կապիտալիստական բիզնեսների փոխարինումը աշխատավորական կոոպերատիվներով՝ գրում էր․Այն ասոցիացիայի ձևը, որը, եթե մարդկությունը շարունակի առաջընթացը, վերջնական հաշվով պետք է գերակշռի, ոչ թե այն է, որը գոյություն ունի որպես կապիտալիստի՝ ղեկավարի և աշխատավոր մարդկանց՝ առանց կառավարման ձայնի միջև հարաբերություն, այլ հենց աշխատավորների ասոցիացիան՝ հավասարության սկզբունքով, որոնք կոլեկտիվ սեփականություն ունեն այն կապիտալի վրա, որով իրականացնում են իրենց գործունեությունը, և աշխատում են մենեջերների ներքո, ովքեր ընտրվում և հեռացվում են իրենց իսկ կողմից։

Իր ուշ շրջանի մտքերով նա պաշտպանում էր կոոպերատիվ տնտեսական համակարգը՝ տնտեսություն, որը հիմնված է աշխատավորների կողմից ինքնուրույն կառավարվող ձեռնարկությունների վրա բաց շուկայում՝ ի տարբերություն կապիտալիստական ընկերությունների աշխատանքի-աշխատավարձ հարաբերության։

#### Փոխադարձականություն (Mutualism)
Պիեռ-Ժոզեֆ Պրուդոնը մշակեց տեսական համակարգ, որը կոչվեց փոխադարձականություն․ այն քննադատում էր գոյություն ունեցող սեփականության իրավունքների, սուբսիդիաների, կորպորացիաների, բանկային համակարգի և վարձավճարի լեգիտիմությունը։ Պրուդոնը պատկերացնում էր ապակենտրոնացված շուկա, որտեղ մարդիկ մուտք են գործում շուկա հավասար ուժով՝ վերացնելով աշխատավարձային ստրկությունը։ Կողմնակիցները հավատում էին, որ կոոպերատիվները, վարկային միությունները և աշխատավորների սեփականության այլ ձևեր կարող են դառնալ կենսունակ՝ առանց պետության վերահսկողության։ Շուկայական սոցիալիզմ տերմինը նաև կիրառվել է որոշ անհատական անարխիստական աշխատությունների բնութագրման համար, որոնք պնդում են, որ ազատ շուկան օգնում է աշխատավորներին և թուլացնում կապիտալիստներին։

#### Անհատական անարխիզմը Միացյալ Նահանգներում
Ամերիկացի անարխիստ պատմաբան Յունիս Մինետ Շուստերի խոսքերով․ *«Ակնհայտ է, որ [[Պիեռ Ժոզեֆ Պրուդոն|Պրուդոնյան]] անարխիզմը կարելի էր գտնել [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներում]] առնվազն դեռևս 1848 թվականին և որ այն տեղյակ չէր իր ընդհանրությունների մասին [[Ջոսայա Ուորեն|Ջոսայա Ուորենի]] և Ստեֆեն Փերլ Անդրյուզի անհատական անարխիզմի հետ։ Ուիլյամ Բ․ Գրինը ներկայացրեց այս Պրուդոնյան փոխադարձականությունը իր ամենամաքուր և համակարգված ձևով»*։ Ջոսայա Ուորենը լայնորեն համարվում է առաջին ամերիկացի անարխիստը,և չորս էջանոց շաբաթաթերթը, որ նա խմբագրում էր 1833-ին՝ *The Peaceful Revolutionist*, առաջին անարխիստական պարբերականն էր, որը տպագրվել էր։ Այս ձեռնարկության համար Ուորենն ինքը պատրաստեց իր տպագրական մամուլը, ձուլեց տառատեսակները և պատրաստեց տպագրական ձևերը։

Ուորենը  Ռոբերտ Օուենի հետևորդն էր և միացավ Օուենի համայնքին՝ Նյու Հարմոնի, Ինդիանա։ Նա ձևակերպեց *«արժեքը սահման է գնի համար»* արտահայտությունը, որտեղ «արժեքը» վերաբերում էր ոչ թե վճարված դրամական գնին, այլ աշխատանքի քանակին, որը կատարվել է որևէ իր արտադրելու համար։ Այսպիսով, *«նա առաջարկում էր համակարգ, որով մարդկանց պետք է վճարել վկայականներով, որոնք ցույց են տալիս, թե որքան ժամ աշխատանք են նրանք կատարել։ Այս վկայականները հնարավոր էր փոխանակել տեղական «ժամային խանութներում» այնպիսի ապրանքների հետ, որոնց արտադրության համար պահանջվել էր նույնքան ժամանակ»*։ Ուորենը փորձարկեց իր տեսությունները՝ ստեղծելով փորձարարական «աշխատանք՝ աշխատանքի դիմաց» խանութ՝ *Cincinnati Time Store*, որտեղ առևտուրը կազմակերպվում էր աշխատանքի պարտավորությամբ ապահովված նշաններով։ Խանութը հաջողությամբ գործեց երեք տարի, որից հետո փակվեց, որպեսզի Ուորենը զբաղվի փոխադարձականության վրա հիմնված գաղութների ստեղծմամբ։ Դրանք ներառում էին *Utopia* և *[[Անարխիզմ|Modern Times]]* բնակավայրերը։ Ուորենն ասել է, որ Ստեֆեն Փերլ Անդրյուզի *The Science of Society (1852)* աշխատությունը իր տեսությունների ամենաբաց և ամբողջական ներկայացումն էր։

Հետագայում Բենջամին Թաքերը միավորեց Ուորենի և Պրուդոնի տնտեսագիտական գաղափարները և դրանք հրապարակեց իր *Liberty* պարբերականում՝ անվանելով «անարխիստական սոցիալիզմ»։ Թաքերը գրում էր․ *«Փաստը այն է, որ մարդկանց մի խավ իր ապրուստը կախված է իր աշխատանքի վաճառքից, մինչդեռ մյուս խավը ազատված է աշխատանքի անհրաժեշտությունից, քանի որ օրենսդրորեն արտոնված է վաճառել մի բան, որն աշխատանք չէ։* *Եվ նման վիճակին ես նույնքան դեմ եմ, որքան ցանկացած ոք։ Սակայն հենց որ վերացնես արտոնությունը  յուրաքանչյուր մարդ կլինի աշխատող, ով իր աշխատանքը փոխանակում է իր նմանների աշխատանքի հետ։ Անարխիստական սոցիալիզմի նպատակն է վերացնել լումայատու վաշխառությունը այն ուզում է զրկել կապիտալը իր պարգևից»*։ Ամերիկացի անհատական անարխիստներ, ինչպիսիք էին Թաքերը, իրենց դիտարկում էին որպես տնտեսական շուկայական սոցիալիստներ և քաղաքական անհատականներ՝ պնդելով, որ իրենց «անարխիստական սոցիալիզմը» կամ «անհատական անարխիզմը» «համապատասխանում է մանչեստերյանությանը»։Ժամանակակից շուկայական անարխիզմը հիմնված է նման շուկայական սոցիալիստական տեսությունների վերածննդի վրա։

### Նեոդասական տնտեսագիտություն

#### 20-րդ դարի սկիզբ
20-րդ դարի սկզբից նեոդասական տնտեսագիտական տեսությունը դարձավ շուկայական սոցիալիզմի ավելի համապարփակ մոդելների տեսական հիմքը։ Վաղ նեոդասական մոդելները սոցիալիզմի համար նախատեսում էին Կենտրոնական պլանավորման խորհրդի դեր՝ սահմանելու գները՝ հավասար սահմանային ծախսին, որպեսզի հասնեն Պարետոյի արդյունավետությանը։ Թեև այս վաղ մոդելները չէին հիմնվում ավանդական շուկաների վրա, դրանք կոչվեցին շուկայական սոցիալիստական, քանի որ օգտագործում էին ֆինանսական գներ և հաշվարկներ։ Շուկայական սոցիալիզմի այլ տարբերակներ ենթադրում են մոդելներ, որտեղ սոցիալական սեփականություն հանդիսացող ձեռնարկությունները կամ արտադրողների կոոպերատիվները գործում են ազատ շուկաներում՝ շահութաբերության չափանիշի հիման վրա։ Ամերիկացի նեոդասական տնտեսագետների կողմից առաջարկված նոր մոդելներում արտադրության միջոցների հանրային սեփականությունը ձեռք է բերվում բաժնետոմսերի հանրային սեփականության և ներդրումների սոցիալական վերահսկողության միջոցով։

Նեոդասական սոցիալիզմի առաջին մոդելները մշակվել են Լեոն Վալրասի, Էնրիկո Բարոնեի (1908) և Օսկար Լանգեի (մոտ 1936) կողմից։ Լանգեն և Ֆրեդ Մ․ Թեյլորը (1929) առաջարկում էին, որ կենտրոնական պլանավորման խորհուրդը գները ձևավորի «փորձ ու սխալի» մեթոդով՝ ճշգրտումներ կատարելով, երբ առաջանում են պակասուրդներ կամ ավելցուկներ, այլ ոչ թե ապավինելով ազատ գների մեխանիզմին։ Եթե առաջանար պակասուրդ, գները բարձրացվելու էին, իսկ եթե ավելցուկ՝ գները նվազեցվելու։ Գների բարձրացումը կխրախուսեր բիզնեսներին մեծացնել արտադրությունը՝ շահույթներն ավելացնելու ձգտումով, և այդպիսով վերացնել պակասուրդը։ Գների նվազեցումը կստիպեր բիզնեսներին կրճատել արտադրությունը՝ կորուստներից խուսափելու համար, ինչն էլ վերացնում էր ավելցուկը։ Այսպիսով, այն շուկայի մեխանիզմի իմիտացիա էր, որը, ըստ Լանգեի, կարող էր արդյունավետ կառավարել առաջարկն ու պահանջարկը։

Թեև Լանգե–Լերների մոդելը հաճախ նկարագրվում էր որպես շուկայական սոցիալիզմ, ավելի ճիշտ է այն բնութագրել որպես շուկայի իմիտացիա, քանի որ գործոնային շուկաներ չկային կապիտալային ապրանքների բաշխման համար։ Լանգե–Լերների մոդելի նպատակը բացահայտորեն շուկաները փոխարինելն էր ոչ շուկայական ռեսուրսների բաշխման համակարգով։

Հ․ Դ․ Դիքինսոնը հրապարակեց երկու հոդված, որոնք առաջարկում էին շուկայական սոցիալիզմի ձև՝ *«Գների ձևավորումը սոցիալիստական համայնքում»* (*The Economic Journal*, 1933) և *«Սոցիալիստական տնտեսության խնդիրները»* (*The Economic Journal*, 1934)։ Դիքինսոնը առաջարկում էր մաթեմատիկական լուծում, ըստ որի՝ սոցիալիստական տնտեսության խնդիրները կարող էին լուծվել կենտրոնական պլանավորման գործակալության միջոցով։ Գործակալությունը պետք է ունենար տնտեսության վերաբերյալ անհրաժեշտ վիճակագրություն, ինչպես նաև վիճակագրական տվյալները արտադրությունը ուղղորդելու համար կիրառելու կարողություն։ Տնտեսությունը կարելի էր ներկայացնել հավասարումների համակարգով։ Այդ հավասարումների լուծման արժեքները կարելի էր օգտագործել բոլոր ապրանքների գները սահմանային ծախսի հիման վրա սահմանելու և արտադրությունը ուղղորդելու համար։ Հայեկը (1935) հանդես եկավ շուկան հավասարումների միջոցով մոդելավորելու առաջարկի դեմ։ Դիքինսոնը (1939) ընդունեց Լանգե–Թեյլոր առաջարկը՝ շուկան իմիտացնելու համար «փորձ ու սխալի» մեթոդը։

Լանգե–Դիքինսոնի տարբերակը կապիտալային ներդրումները դուրս էր թողնում շուկայից։ Լանգեն (1926, էջ 65) պնդում էր, որ կենտրոնական պլանավորման խորհուրդը պետք է կապիտալային կուտակման մակարդակները սահմաներ կամայականորեն։ Լանգեն և Դիքինսոնը տեսնում էին բյուրոկրատացման հնարավոր խնդիրներ շուկայական սոցիալիզմում։ Ըստ Դիքինսոնի՝ «անպատասխանատվությունը կանխելու փորձը սոցիալիստական ձեռնարկությունների մենեջերներին կկապի այնքան շատ պաշտոնական ընթացակարգերով և բյուրոկրատական կանոններով, որ նրանք կկորցնեն ամբողջ նախաձեռնությունն ու անկախությունը» (*Dickinson 1938, էջ 214*)։ Աբբա Լերները իր *The Economics of Control: Principles of Welfare Economics* (1944) աշխատության մեջ ընդունեց, որ շուկայական սոցիալիզմում կապիտալային ներդրումները քաղաքականացվելու էին։

#### 20-րդ դարի վերջ և 21-րդ դարի սկիզբ

Տնտեսագետները, ովքեր գործել են նախկին Հարավսլավիայում, այդ թվում՝ Չեխոսլովակիայում ծնված Յարոսլավ Վանեկը և խորվաթ Բրանկո Հորվատը, առաջ են քաշել շուկայական սոցիալիզմի մոդել, որը հայտնի է Իլլիրիական մոդել անվամբ։ Այս մոդելի դեպքում ձեռնարկությունները սոցիալական սեփականություն էին աշխատողների կողմից և կառուցված էին աշխատավորների ինքնակառավարման շուրջ՝ մրցակցելով միմյանց հետ բաց և ազատ շուկաներում։

Ամերիկացի տնտեսագետները 20-րդ դարի երկրորդ կեսին մշակել են այլ մոդելներ, օրինակ՝ կուպոնային սոցիալիզմը (վերլուծական մարքսիստ տնտեսագետ Ջոն Ռոեմերի կողմից) և տնտեսական ժողովրդավարությունը (փիլիսոփա Դևիդ Շվեյքարտի կողմից)։

Պրանաբ Բարդանը և Ջոն Ռոեմերը առաջարկել են շուկայական սոցիալիզմի մոդել, որտեղ գործում է ֆոնդային բորսա, որը կապիտալի բաժնետոմսերը հավասարապես բաշխում է քաղաքացիների միջև։ Այս բորսայում բաժնետոմսերի գնում-վաճառք չկա, ինչը կանխում է կապիտալի սեփականության կենտրոնացման հետ կապված բացասական արտաքին ազդեցությունները։ Բարդան–Ռոեմեր մոդելը բավարարում էր թե՛ սոցիալիզմի հիմնական պահանջները (աշխատողները տիրապետում են արտադրության բոլոր գործոններին, ոչ միայն աշխատանքին), և թե՛ շուկայական տնտեսության պահանջները (գները որոշում են ռեսուրսների արդյունավետ բաշխումը)։ Նոր Զելանդացի տնտեսագետ Սթիվեն Օ’Դոնելը զարգացրեց այս մոդելը՝ հաշվի առնելով ձեռնարկատիրական գործունեությունը շուկայական սոցիալիստական տնտեսություններում։ Նրա 2003 թվականի մոդելը նախատեսված էր որպես անցումային տնտեսությունների «պլան»։ Արդյունքները ցույց տվեցին, որ երկարաժամկետում շուկայական սոցիալիստական մոդելները բնույթով անկայուն են, սակայն կարճաժամկետում կարող են ապահովել անհրաժեշտ տնտեսական ենթակառուցվածքը՝ պլանային տնտեսությունից շուկայական տնտեսության հաջող անցման համար։

21-րդ դարի սկզբին մարքսիստ տնտեսագետ Ռիչարդ Դ․ Վոլֆը նորովի ձևակերպեց մարքսիստական տնտեսագիտությունը՝ կենտրոնանալով միկրոտեսական հիմքերի վրա։ Նրա հիմնական գաղափարն այն էր, որ կապիտալիզմից սոցիալիզմ անցումը պահանջում է ձեռնարկության վերակազմավորում՝ վերևից ներքև ուղղահայաց կապիտալիստական մոդելից այնպիսի մոդելի, որտեղ ձեռնարկության բոլոր կարևոր որոշումները (ինչ, ինչպես և որտեղ արտադրել և ինչ անել արդյունքի հետ) կայացվում են մեկ աշխատող – մեկ ձայն սկզբունքով։ Վոլֆը դրանք անվանում էր աշխատավորների ինքնուղղորդվող ձեռնարկություններ (WSDEs)։ Նրանց միջև և սպառողների հետ փոխհարաբերությունների ձևը թողնված էր ժողովրդավարական որոշումներին և կարող էր ներառել թե՛ շուկաներ, թե՛ պլանավորում, կամ երկուսի խառնուրդ։

Շուկայական սոցիալիզմի կողմնակից Յարոսլավ Վանեկի պնդմամբ՝ իսկապես ազատ շուկաներ անհնար են արտադրական սեփականության մասնավոր պայմաններում։ Նրա կարծիքով՝ մասնավոր սեփականության հետևանքով առաջացող դասային տարբերություններն ու եկամտային և իշխանական անհավասարությունները հնարավորություն են տալիս իշխող դասի շահերին խեղաթյուրել շուկան իրենց օգտին՝ մենաշնորհի և շուկայական ուժի ձևով կամ իրենց հարստությունն ու ռեսուրսները օգտագործելով կառավարական քաղաքականությունները ձևավորելու համար։ Բացի այդ, Վանեկը նշում էր, որ կոոպերատիվ և ինքնակառավարվող ձեռնարկությունների վրա հիմնված սոցիալիստական տնտեսության աշխատողները ունեն ավելի ուժեղ խթաններ՝ առավելագույնի հասցնելու արտադրողականությունը, քանի որ նրանք ստանում են ոչ միայն ֆիքսված աշխատավարձ, այլ նաև ձեռնարկության ընդհանուր արդյունքներից բաժին։ Այս տեսանկյունից նա պնդում էր, որ եթե աշխատողների սեփական ձեռնարկությունները նորմա դառնային (ինչպես պատկերացրել էին Լուի Օ․ Քելսոն և Ջեյմս Ս․ Ալբուսը), ապա նույն խթանները հնարավոր կլիներ հասնել նաև ազատ շուկայում։

Գիակոմո Կորնեոն, Բեռլինի Անվճար համալսարանի հանրային ֆինանսների և սոցիալական քաղաքականության պրոֆեսորը, պաշտպանում է «շուկայական սոցիալիզմի արդիականացված տարբերակը», որտեղ խոշոր ընկերությունները պետք է հանրային սեփականություն լինեն (բայց ոչ ավելի, քան 51% բաժնեմասով), ինչը կառավարությանը թույլ կտա բաշխել սոցիալական դիվիդենտ, մինչդեռ մնացած ընկերությունները կմնան մասնավոր սեփականության ներքո և կանոնակարգվեն՝ աշխատողների, սպառողների և շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը ապահովելու համար։

Մեթ Բրյունիգը պաշտպանում է շուկայական սոցիալիզմի տարբերակ, որը նա կոչում է «ֆոնդերի սոցիալիզմ»։ Այս մոդելը ենթադրում է, որ ինքնիշխան հարստության ֆոնդերը ձեռք են բերում մասնավոր ձեռնարկությունների բաժնետոմսեր՝ սոցիալացնելու ձեռնարկությունների սեփականությունն ու վերահսկողությունը։ Բրյունիգի պնդմամբ՝ շուկայական սոցիալիզմի այս տարբերակը նման է այն մոդելներին, որոնք պաշտպանել են Յանիս Վարուֆակիսը, Ռուդոլֆ Մեյդները և Ջոն Ռոեմերը։

### Հակահավասարակշռային տնտեսագիտություն
Շուկայական սոցիալիզմի մեկ այլ ձև առաջ է քաշվել կենտրոնացված պլանավորման և ընդհանրապես նեոդասական ընդհանուր հավասարակշռության տեսության քննադատների կողմից։ Ամենահայտնի տնտեսագետները, ովքեր ներկայացրել են այս ուղղությունը, եղել են Ալեք Նովեն և Յանոշ Կորնայն։ Մասնավորապես, 1983 թվականին Նովեն առաջարկեց այն, ինչ ինքն անվանում էր «իրագործելի սոցիալիզմ»․ խառը տնտեսություն, որը բաղկացած էր պետական ձեռնարկություններից, ինքնավար հանրային սեփականությամբ ընկերություններից, կոոպերատիվներից և փոքրածավալ մասնավոր ձեռնարկություններից, որոնք գործում էին շուկայական տնտեսության շրջանակում և ներառում էին մակրոտնտեսական պլանավորման դեր։

## Փորձնականում
Տարբեր տնտեսություններում գոյություն են ունեցել շուկայական սոցիալիզմի տարրեր։ Հարավսլավիայի տնտեսությունը լայնորեն համարվում էր շուկայական սոցիալիզմի ձև, որը հիմնված էր հասարակական սեփականության կոոպերատիվների, աշխատողների ինքնակառավարման և կապիտալի շուկայական բաշխման վրա։ 1968 թվականին Պրահայի գարնան ընթացքում Չեխոսլովակիայի ղեկավար Ալեքսանդր Դուբչեկի իրականացրած որոշ տնտեսական բարեփոխումները նույնպես ներառում էին շուկայական սոցիալիզմի տարրեր։

Նույն կերպ՝ Վիետնամի «սոցիալիստական ուղղվածությամբ շուկայական տնտեսությունը» ինքն իրեն բնորոշում է որպես շուկայական սոցիալիստական։ Այն ունի կոոպերատիվների ծայրահեղ բարձր տարածվածություն, հատկապես գյուղատնտեսության և մանրածախ առևտրի ոլորտներում, միաժամանակ պահպանելով տնտեսության հրամանատար բարձրությունների պետական սեփականությունը։ Վիետնամում կոոպերատիվները նաև խրախուսվում և աջակցվում են կառավարության կողմից՝ ստանալով բազմաթիվ արտոնություններ, որոնք մասնավոր ընկերություններին չեն տրամադրվում։

Փիթեր Դրաքերը ԱՄՆ-ում կարգավորվող թոշակային ֆոնդերի համակարգը, որը կապիտալ է տրամադրում ֆինանսական շուկաներին, նկարագրել է որպես «թոշակային ֆոնդերի սոցիալիզմ»։ Ուիլյամ Սայմոնը բնորոշել է թոշակային ֆոնդերի սոցիալիզմը որպես «շուկայական սոցիալիզմի ձև»՝ եզրակացնելով, որ այն խոստումնալից է, սակայն հնարավոր է՝ ավելի սահմանափակ հեռանկարներով, քան կարծում էին դրա կողմնակիցները։

Կուբայի տնտեսությունը Ռաուլ Կաստրոյի իշխանության տարիներին նկարագրվել է որպես փորձ շուկայական սոցիալիստական բարեփոխումների ուղղությամբ։ Նույնպես էլ, Լիբիայի տնտեսությունը Մուամմար Կադդաֆիի օրոք կարելի է բնութագրել որպես շուկայական սոցիալիզմի ձև, քանի որ Կադդաֆիի «Երրորդ միջազգային տեսությունը» շատ նմանություններ ուներ հարավսլավական ինքնակառավարման հետ։

Շուկայական սոցիալիզմի նման սոցիալական դիվիդենտի և բազային եկամտի գաղափարներին մոտ քաղաքականություններ իրականացվել են բնական ռեսուրսների հանրային սեփականության հիման վրա Ալյասկայում (Ալյասկայի մշտական ֆոնդ) և Նորվեգիայում (Նորվեգիայի պետական թոշակային ֆոնդ)։

Մշակութային հեղափոխությունից հետո քաղաքական, սոցիալական և տնտեսական տասնամյա ճգնաժամից հետո Չինաստանը 1978 թվականին սկսեց իր «բաց դռների» և բարեփոխումների քաղաքականությունը և 1993 թվականին սահմանադրության փոփոխությամբ պաշտոնապես ընդունեց «սոցիալիստական շուկայական տնտեսությունը» որպես երկրի տնտեսական համակարգ։

## Քաղաքական գաղափարախոսությունների հետ առնչությունը
### Մարքսիզմ-Լենինիզմ
«Շուկայական սոցիալիզմ» տերմինը երբեմն օգտագործվել է խորհրդային տիպի պլանային տնտեսության այն փորձերը բնորոշելու համար, որոնք նպատակ ունեին շուկայական տարրեր ներմուծել տնտեսության մեջ։ Այս իմաստով շուկայական սոցիալիզմի առաջին փորձը արվել է 1920-ական թվականներին Սովետական Միությունում՝ Նոր տնտեսական քաղաքականության (ՆԷՊ) միջոցով, որը հետագայում դադարեցվեց։ Ավելի ուշ շուկայական սոցիալիզմի տարրեր ներմուծվեցին Հունգարիայում (հայտնի որպես «գուլյաշ կոմունիզմ»), Չեխոսլովակիայում («մարդկային դեմքով սոցիալիզմ» կարգախոսով),Հարավսլավիայում («Տիտոիզմ» անունով)՝ 1970-80-ականներին։ Ժամանակակից Բելառուսի տնտեսությունը նույնպես բնութագրվել է որպես շուկայական սոցիալիստական համակարգ։ ԽՍՀՄ-ում շուկայական համակարգի տարրեր փորձեցին ներդնել Միխայիլ Գորբաչովի վերակառուցման ընթացքում։ Վերջին փուլերում ղեկավար շրջանակներում նույնիսկ խոսք կար այն մասին, որ Խորհրդային Միությունը պետք է շարժվի դեպի շուկայական սոցիալիստական համակարգ։

Պատմականորեն, շուկայական սոցիալիստական այս համակարգերը ձգտում էին պահպանել տնտեսության «հրամանատար բարձունքների»՝ ծանր արդյունաբերության, էներգետիկայի և ենթակառուցվածքների պետական սեփականությունը՝ միաժամանակ ներմուծելով որոշումների կայացման ապակենտրոնացում և տեղական ղեկավարներին ավելի մեծ ազատություն տալով՝ շուկայի պահանջներին արձագանքելու համար։ Շուկայական սոցիալիստական համակարգերը նաև թույլ էին տալիս մասնավոր սեփականություն և ձեռնարկատիրություն՝ հատկապես ծառայությունների և երկրորդական տնտեսական ոլորտներում։ Շուկան օգտագործվում էր սպառողական ապրանքների և գյուղատնտեսական արտադրանքի գները որոշելու համար, իսկ գյուղացիներին թույլատրվում էր իրենց արտադրանքի մի մասը կամ ամբողջը վաճառել բաց շուկայում և ստանալ շահույթի մի մասը կամ ամբողջը՝ որպես խթան արտադրությունը մեծացնելու և բարելավելու համար։

Եվրոպայի արևելյան երկրների և Չինաստանի սոցիալիստական մոտեցումները շուկայական բարեփոխումներին ենթադրում էին, որ «շուկայական տնտեսությունը» պարտադիր չէ լինի կապիտալիստական շուկայական տնտեսություն, և որ սոցիալիստական տնտեսությունը պարտադիր չէ լինի պլանային տնտեսություն։ Այս տեսակետը համահունչ է Կարլ Մարքսի դիտարկումներին, ըստ որոնց շուկաներ գոյություն են ունեցել պատմական արտադրական ձևերի ներքո, օրինակ՝ հռոմեական ստրկատիրական շուկայական տնտեսությունում և ֆեոդալական շուկաներում։

### Չինական առանձնահատկություններով սոցիալիզմ
«Շուկայական սոցիալիզմ» տերմինը երբեմն օգտագործվել է մարքսիստա-լենինյան պետությունների տնտեսական վերափոխված համակարգերին անդրադառնալիս, հատկապես՝ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության ժամանակակից տնտեսությանը, որտեղ կապիտալային ապրանքների բաշխման համար կիրառվում է ազատ գների համակարգ ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր հատվածներում։ Սակայն Չինաստանի քաղաքական և տնտեսական տեսաբանները, որոնք պաշտպանում են սոցիալիստական շուկայական տնտեսությունը, այն չեն համարում շուկայական սոցիալիզմ նեոդասական իմաստով, իսկ շատ արևմտյան տնտեսագետներ և քաղաքական գիտնականներ կասկածի տակ են դնում, թե արդյոք այս մոդելը կարելի է դիտարկել որպես շուկայական սոցիալիզմ։ Նրանցից շատերը այն ավելի շուտ բնորոշում են որպես պետական կապիտալիզմ։

Թեև անվանումներով նման են, շուկայական սոցիալիզմը էապես տարբերվում է Չինաստանում և Վիետնամում կիրառվող «սոցիալիստական շուկայական տնտեսությունից» և «սոցիալիստական ուղղվածությամբ շուկայական տնտեսությունից»։ Պաշտոնապես այս տնտեսական համակարգերը ներկայացնում են շուկայական տնտեսություններ, որոնք երկարաժամկետ հեռանկարում գտնվում են սոցիալիզմին անցման գործընթացում։ Շուկայական սոցիալիզմի և չինական ու վիետնամական մոդելների հիմնական տարբերությունները ներառում են մասնավոր ներդրումների դերը ձեռնարկություններում, սոցիալական դիվիդենտի կամ հիմնական եկամտի բացակայությունը՝ պետական շահույթները հավասարապես բաժանելու համար, ինչպես նաև ֆինանսական շուկաների առկայությունը և դերը չինական մոդելում, մինչդեռ շուկայական սոցիալիզմի տեսությունում դրանք բացակայում են։

Չինական փորձը «չինական առանձնահատկություններով սոցիալիզմի» ձևով սովորաբար բնութագրվում է որպես սոցիալիստական շուկայական տնտեսություն, որտեղ տնտեսության հրամանատար բարձունքները պետական սեփականության տակ են, սակայն թե՛ պետական, թե՛ մասնավոր հատվածների զգալի մասը գործում է շուկայական մեխանիզմներով։ Դրանց մեջ մտնում է նաև արժեթղթերի բորսան՝ բաժնետոմսերի առքուվաճառքի համար, ինչպես նաև անուղղակի մակրոտնտեսական գործիքների (ֆիսկալ, դրամավարկային և արդյունաբերական քաղաքականություն) կիրառում՝ տնտեսության վրա ազդելու նպատակով՝ նույն կերպ, ինչպես կառավարությունները դա անում են կապիտալիստական տնտեսություններում։ Շուկան հանդիսանում է տնտեսական գործունեության հիմնական կարգավորիչը, իսկ պետական պլանավորումը սահմանափակվում է միայն մակրոտնտեսական ցուցանիշային պլանավորմամբ, որը չի ներառում միկրոտնտեսական որոշումների կայացումը՝ թողնելով այն առանձին կազմակերպություններին և պետական ձեռնարկություններին։ Այս մոդելը ներառում է զգալի քանակությամբ մասնավոր ձեռնարկություններ, որոնք գործում են շահույթ ստանալու նպատակով, բայց հիմնականում սպառողական ապրանքների և ծառայությունների ոլորտում։

Չինական համակարգում պարտադիր պլանավորումը՝ արտադրության պահանջներով և քվոտաներով, մեծամասամբ փոխարինվել է շուկայական մեխանիզմներով ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր հատվածներում։ Այնուամենայնիվ, կառավարությունը շարունակում է ցուցանիշային պլանավորում իրականացնել խոշոր պետական ձեռնարկությունների համար։ Ի տարբերություն խորհրդային տիպի պլանային տնտեսության՝ չինական սոցիալիստական շուկայական մոդելը հիմնված է պետական հաստատությունների կորպորատիվացման վրա՝ դրանք փոխակերպելով բաժնետիրական ընկերությունների։ 2008 թվականին կենտրոնական կառավարության անմիջական վերահսկողության տակ կար 150 պետական կորպորացիա։ Այս պետական կորպորացիաները ենթարկվել են բարեփոխումների, դարձել ավելի դինամիկ և 2008-ին դարձել են պետության եկամուտների հիմնական աղբյուրներից մեկը, իսկ 2009 թվականի գլոբալ ֆինանսական ճգնաժամից հետո գլխավոր դեր են խաղացել Չինաստանի տնտեսական վերականգնման գործում։

Այս տնտեսական մոդելը պաշտպանվում է մարքսիստա-լենինյան տեսանկյունից, որի համաձայն պլանային սոցիալիստական տնտեսություն կարող է առաջանալ միայն այն բանից հետո, երբ նախ ստեղծվի սոցիալիզմի հիմքը շուկայական տնտեսության և ապրանքադրոյափոխանակության տնտեսության միջոցով։ Սոցիալիզմը ի հայտ կգա միայն այն ժամանակ, երբ այս փուլը սպառի իր պատմական անհրաժեշտությունը և աստիճանաբար փոխակերպվի սոցիալիզմի։ Այս մոդելի կողմնակիցները պնդում են, որ նախկին Խորհրդային Միությունը և նրա ազդեցության տակ գտնվող պետությունները փորձեցին անցնել բնական տնտեսությունից դեպի պլանային տնտեսություն՝ առանց անցնելու շուկայական տնտեսության անհրաժեշտ փուլով։

### Սոցիալ ժողվրդավարություն և ժողովրդավարական սոցիալիզմ
Որոշ սոցիալ-դեմոկրատներ և ժողովրդավարական սոցիալիստներ պաշտպանել են շուկայական սոցիալիզմի ձևեր, որոնցից մի մասը հիմնված է ինքնակառավարման վրա։ Իսկ մյուսները պաշտպանել են ոչ-շուկայական մասնակցային տնտեսություն, որը հիմնված է ապակենտրոնացված տնտեսական պլանավորման վրա։

### Անարխիզմ

Ֆրանսիացի փիլիսոփա Պիեռ-Ժոզեֆ Պրուդոնը առաջին մարդն էր, որ իրեն անվանեց անարխիստ և համարվում է նրա ամենաազդեցիկ տեսաբաններից մեկը։ Պրուդոնին շատերը համարում են «անարխիզմի հայր»։ 1848 թվականի Ֆրանսիական հեղափոխությունից հետո Պրուդոնը դարձավ Ֆրանսիայի խորհրդարանի անդամ, որտեղ իրեն կոչում էր ֆեդերալիստ։ Պրուդոնի ամենահայտնի հայտարարությունը *[[Պիեռ-Ժոզեֆ Պրուդոն|«Սեփականությունը գողություն է»]]* արտահայտությունն է, որը պարունակվում է նրա առաջին կարևորագույն աշխատության մեջ՝ *«Ի՞նչ է սեփականությունը»*, որը հրատարակվեց 1840 թվականին։ Գրքի հրատարակումը գրավեց ֆրանսիական իշխանությունների ուշադրությունը։ Այն նաև ուշադրության արժանացավ Կարլ Մարքսի կողմից, ով Պրուդոնի հետ մտավ նամակագրության մեջ։ Երկուսը փոխադարձաբար ազդեցություն ունեցան միմյանց վրա և հանդիպեցին Փարիզում, որտեղ Մարքսը ապրում էր աքսորում։ Նրանց բարեկամությունը վերջապես խզվեց, երբ Մարքսը պատասխանեց Պրուդոնի *[[Պիեռ-Ժոզեֆ Պրուդոն|«Աղքատության փիլիսոփայությանը»]]*՝ սադրիչ վերնագրով գրքով՝ *«Փիլիսոփայության աղքատությունը»*։ Այս վեճը դարձավ միջազգային աշխատավորների ասոցիացիայի անարխիստական և մարքսիստական թևերի բաժանման աղբյուրներից մեկը։ Փոխադարձականությունը (Mutualism) անարխիստական ուսմունք է և շուկայական սոցիալիզմի տնտեսագիտական տեսություն, որը պաշտպանում է սոցիալիստական հասարակությունը, որտեղ յուրաքանչյուր մարդ ունի արտադրության միջոցներ՝ անհատապես կամ կոլեկտիվ ձևով, իսկ առևտուրը ներկայացնում է աշխատանքի համարժեք քանակներ ազատ շուկայում։ Այս համակարգի կարևոր բաղադրիչն էր փոխադարձ վարկային բանկի ստեղծումը, որը կտրամադրեր վարկեր արտադրողներին նվազագույն տոկոսով՝ այնքան, որքան անհրաժեշտ է միայն վարչական ծախսերը ծածկելու համար։ Փոխադարձականությունը հիմնված է աշխատանքի արժեքի տեսության վրա, ըստ որի՝ երբ աշխատանքը կամ դրա արտադրանքը վաճառվում է, փոխարենը պետք է ստանա այնպիսի ապրանքներ կամ ծառայություններ, որոնք մարմնավորում են *«նույնքան և նույն օգտակարությամբ արտադրանք ստեղծելու համար անհրաժեշտ աշխատանքի քանակը»*։

Փոխադարձականությունը ծագել է Պրուդոնի գրություններից։ Փոխադարձականները դեմ են, որ անհատները եկամուտ ստանան վարկերից, ներդրումներից կամ վարձավճարից, քանի որ գտնում են, որ այդ մարդիկ չեն աշխատում։ Սակայն, չնայած այս տեսակետին, Պրուդոնը նշել է, որ երբեք չի ուզեցել *«արգելել կամ վերացնել, գերիշխան հրամանով, հողի վարձավճարը կամ կապիտալի տոկոսները։ Ես կարծում եմ, որ մարդկային գործունեության այս դրսևորումները պետք է մնան ազատ և կամավոր բոլորի համար։ Ես դրանց համար չեմ պահանջում ոչ փոփոխություններ, ոչ սահմանափակումներ, ոչ էլ վերացումներ՝ բացի այն փոփոխություններից, որոնք բխում են բնականաբար և անխուսափելիորեն իմ առաջարկած փոխադարձության սկզբունքի համընդհանուրացումից»*։ Քանի դեռ ապահովում են աշխատողի իրավունքը իր աշխատանքի ամբողջական արդյունքի նկատմամբ, Փոխադարձականները պաշտպանում են շուկաները կամ արհեստական շուկաները և սեփականությունը աշխատանքի արդյունքի նկատմամբ։ Սակայն Փոխադարձականները պաշտպանում են պայմանական սեփականության իրավունք հողի նկատմամբ, որի օրինականությունը կա միայն այնքան ժամանակ, քանի դեռ այն օգտագործվում է կամ զբաղեցված է (ինչը Պրուդոնը կոչում էր «գրավում»), պաշտպանելով անձնական սեփականությունը՝ մասնավոր սեփականության փոխարեն։ Սակայն որոշ անհատական անարխիստներ, ինչպիսիք են Բենջամին Թաքերը, սկսեցին «գրավումը» անվանել որպես սեփականություն կամ մասնավոր սեփականություն։

Ջոսայա Ուորենը լայնորեն համարվում է առաջին ամերիկացի անարխիստը, իսկ չորս էջանոց շաբաթաթերթը, որը նա խմբագրում էր 1833 թվականին, *«Խաղաղ հեղափոխականը»*, առաջին անարխիստական պարբերականն էր։ Ամերիկացի անարխիզմի պատմաբան Յունիս Մինեթ Շուստերի կարծիքով՝ *«ակնհայտ է, որ Պրուդոնյան անարխիզմը ԱՄՆ-ում առկա էր առնվազն 1848 թվականից, և որ այն գիտակցված չէր իր նմանությանը Ջոսայա Ուորենի և Սթիվեն Փերլ Էնդրյուսի անհատական անարխիզմի հետ։ Ուիլյամ Բ․ Գրինը ներկայացրեց այս Պրուդոնյան Փոխադարձականությունը իր ամենամաքուր և համակարգված ձևով»*։ Ավելի ուշ ամերիկացի անհատական անարխիստ Բենջամին Թաքերը դեմ էր և՛ պետությանը, և՛ կապիտալիզմին, և՛ ճնշմանը, և՛ շահագործմանը։ Թեև դեմ չէր շուկային և սեփականությանը, նա վճռականորեն դեմ էր կապիտալիզմին, որը, նրա աչքերում, պետության կողմից ապահովված սոցիալական կապիտալի (գործիքներ, մեքենաներ և այլն) մենաշնորհ էր, որն թույլ էր տալիս սեփականատերերին շահագործել իրենց աշխատողներին, այսինքն՝ չվճարել նրանց աշխատանքի ամբողջական արժեքը։ Նա կարծում էր, որ *«աշխատավոր դասերը զրկվում են իրենց վաստակից տոկոսների երեք ձևով՝ տոկոս, վարձավճար և շահույթ»*։ Հետևաբար՝ *«Ազատությունը կվերացնի տոկոսը, կվերացնի շահույթը, կվերացնի մենաշնորհային վարձավճարը, կվերացնի հարկերը, կվերացնի աշխատանքի շահագործումը, կվերացնի բոլոր միջոցները, որոնցով ցանկացած աշխատող կարող է զրկվել իր արտադրանքից»*։ Այս դիրքորոշումը նրան դնում է լիբերտար սոցիալիստական ավանդույթի շրջանակներում, և պատահական չէ, որ Թաքերը հաճախ իրեն անվանում էր սոցիալիստ և իր փիլիսոփայությունը համարում էր «անարխիստական սոցիալիզմ»։
Ֆրանսիացի անհատական անարխիստ Էմիլ Արմանը բացահայտ արտահայտում էր իր ընդդիմությունը կապիտալիզմին և կենտրոնացված տնտեսություններին, երբ ասում էր, որ անհատական անարխիստը *«ներքուստ մնում է անհնազանդ – ճակատագրորեն անհնազանդ – բարոյապես, մտավորապես, տնտեսապես (կապիտալիստական տնտեսությունն ու ուղղորդվող տնտեսությունը, սպեկուլյանտներն ու մեկ միասնական համակարգի ստեղծողները նրա համար նույնքան զզվելի են)»*։ Նա պաշտպանում էր պլյուրալիստական տնտեսական տրամաբանություն՝ ասելով․ *«Այստեղ և այնտեղ ամեն ինչ տեղի է ունենում․ այստեղ բոլորը ստանում են այն, ինչ անհրաժեշտ է, այնտեղ՝ յուրաքանչյուրը ստանում է անհրաժեշտը՝ ըստ իր ունակության։ Այստեղ՝ նվիրատվություն և* ''բարտեր՝'' *մի արտադրանք մյուսի դիմաց, այնտեղ՝ փոխանակում՝ արտադրանք ներկայացուցչական արժեքի դիմաց։ Այստեղ՝ արտադրողը արտադրանքի տերն է, այնտեղ՝ արտադրանքը դրվում է հավաքականության տնօրինության տակ»*։ Իսպանացի անհատական անարխիստ Միգել Խիմենես Իգուալադան կարծում էր․ *«Կապիտալիզմը* *պետության արդյունք է․ պետության վերացումը նշանակում է, որ կապիտալիզմը գլխապտույտ արագությամբ ընկնում է իր պատվանդանից։ Այն, ինչ մենք անվանում ենք կապիտալիզմ, ոչ այլ ինչ է, քան պետության արտադրանք, որի շրջանակներում առաջ է մղվում միայն շահույթը, լինի դա լավ թե վատ ձեռք բերված։ Եվ այսպես՝ կապիտալիզմի դեմ պայքարելը անիմաստ է, քանի որ լինի պետական կապիտալիզմ, թե ձեռնարկատիրական կապիտալիզմ, քանի դեռ գոյություն ունի կառավարություն՝ շահագործող կապիտալն էլ կգոյություն ունենա։ Պայքարը, բայց գիտակցության մեջ, [[Պետական կապիտալիզմ|պետության]] դեմ է»*։ Նրա տեսակետը դասակարգային բաժանման և տեխնոկրատիայի մասին հետևյալն էր․ *«Քանի որ ոչ ոք չի աշխատում մեկ ուրիշի համար, հարստությունից օգտվող շահագործողը անհետանում է, ինչպես որ* *պետությունը կվերանա, երբ ոչ ոք ուշադրություն չդարձնի նրանց, ովքեր համալսարաններում չորս բան են սովորել և դրանից ելնելով փորձում են կառավարել մարդկանց։ Մեծ արդյունաբերական ձեռնարկությունները մարդկանց կողմից կվերածվեն մեծ ասոցիացիաների, որտեղ բոլորը կաշխատեն և կվայելեն իրենց աշխատանքի արդյունքը։ Եվ այդ հեշտ, ինչպես նաև գեղեցիկ խնդիրներով է զբաղվում անարխիզմը, իսկ այն, ով դրանք կիրառում է գործնականում և ապրում դրանցով, անարխիստ է։ Առաջնահերթությունը, որը անարխիստը մշտապես պետք է դնի, այն է, որ ոչ ոք չպետք է շահագործի մեկ ուրիշին, ոչ մի մարդ՝ մեկ այլ մարդու, քանի որ այդ շահագործման բացակայությունը կհանգեցնի սեփականության սահմանափակմանը՝ միայն անհատական կարիքներով»*։

Շուկայական անարխիզմը շուկայական սոցիալիզմի ձև է անհատական անարխիզմի, ձախ-լիբերտարիզմի և լիբերտար սոցիալիզմի շրջանակում, որի հետ կապված են գիտնականներ, ինչպիսիք են Քեվին Կարսոնը, Ռոդերիկ Թ․ Լոնգը, Չարլզ Վ․ Ջոնսոնը, Բրեդ Սփանգլերը, Սամուել Էդուարդ Կոնկին III-ը, Շելդոն Ռիչմանը, Քրիս Մեթյու Սյաբարրան և Գարի Չարտիեն։ Նրանք շեշտադրում են արմատապես ազատ շուկաների արժեքը՝ անվանելով դրանք «ազատված շուկաներ», որպեսզի տարբերեն սովորական հասկացությունից, որն, ըստ իրենց, խճճված է կապիտալիստական և պետական արտոնություններով։ Ձախ շուկայական անարխիստները կամ շուկայի կողմնորոշմամբ ձախ-լիբերտարները վճռականորեն պաշտպանում են դասական լիբերալ գաղափարները՝ ազատ շուկաներ և ինքնատիրություն, սակայն պնդում են, որ դրանք տրամաբանական հետևողականության բերելով՝ հանգեցնում են հակակապիտալիստական, հակակորպորատիստական, հակահիերարխիկ, բանվորամետ դիրքորոշումների տնտեսությունում, հակաիմպերիալիզմի արտաքին քաղաքականության մեջ և արմատապես ազատական կամ ռադիկալ տեսակետների սոցիո-մշակութային հարցերում։

Ժամանակակից ձախ շուկայական անարխիզմի ծագումնաբանությունը, որը երբեմն անվանվում է շուկայի կողմնորոշմամբ ձախ-լիբերտարիզմ, զգալի չափով համընկնում է Ստայներ–Վալենտայն ձախ-լիբերտարիզմի ծագման հետ, որի հիմքերը նկարագրված են *«Ձախ-լիբերտարիզմի ծագումները»* գրքում։ Կարսոն–Լոնգ ոճի ձախ-լիբերտարիզմը արմատավորվում է 19-րդ դարի փոխադարձականությունում և այնպիսի գործիչների աշխատություններում, ինչպիսիք են Թոմաս Հոդսկինը, Ֆրանսիական լիբերալ դպրոցի մտածողներ Գուստավ դե Մոլինարին և ամերիկացի անհատական անարխիստներ Բենջամին Թաքերն ու Լայսանդեր Սփուները։ Թաքերից հետո շուկայական լիբերտարները հիմնականում դաշնակցում էին քաղաքական աջի հետ, սակայն 1960-ականներին նրանց հարաբերությունները Նոր Ձախի հետ ծաղկեցին, ինչը հիմք դրեց ժամանակակից ձախ շուկայական անարխիզմին։ Ձախ շուկայական անարխիզմը նույնանում է ձախ-լիբերտարիզմի հետ, որը միավորում է քաղաքականության, հասարակության, մշակույթի և քաղաքական ու սոցիալական տեսության մի շարք հարակից, բայց տարբեր մոտեցումներ, որոնք շեշտում են և՛ անհատական ազատությունը, և՛ սոցիալական արդարությունը։

Ի տարբերություն աջ-լիբերտարների՝ ձախ-լիբերտարները հավատում են, որ ո՛չ աշխատանքը բնական ռեսուրսներին միացնելը, ո՛չ էլ դրանց յուրացումը բավարար չէ լիարժեք մասնավոր սեփականության իրավունք ստեղծելու համար։ Նրանք պնդում են, որ բնական ռեսուրսները (հող, նավթ, ոսկի, ծառեր) պետք է պահվեն հավասարապես՝ կամ որպես ոչ ոքի չպատկանող, կամ որպես հավաքական սեփականություն։ Ձախ-լիբերտարներից նրանք, ովքեր պաշտպանում են սեփականությունը, դա անում են տարբեր սեփականության նորմերի և տեսությունների հիման վրա կամ այն պայմանով, որ հատուցում արվի տեղական կամ համաշխարհային համայնքին։

## Քննադատություն
Շուկայի վերացման կողմնակիցները, ինչպիսիք են Դեյվիդ ՄքՆալին, մարքսիստական ավանդույթում պնդում են, որ շուկայի տրամաբանությունը բնականաբար առաջացնում է անարդար արդյունքներ և հանգեցնում է անհավասար փոխանակումների։ Նրանք պնդում են, որ Ադամ Սմիթի բարոյական նպատակը և հավասար փոխանակում քարոզող բարոյափիլիսոփայությունը խարխլվեց հենց այն ազատ շուկայի գործնական գործունեությամբ, որը նա պաշտպանում էր․ շուկայական տնտեսության զարգացումը ներառեց հարկադրանք, շահագործում և բռնություն, որոնք Սմիթի բարոյական փիլիսոփայությունը չէր կարող արդարացնել։ ՄքՆալին քննադատում է շուկայական սոցիալիստներին այն բանի համար, որ նրանք հավատում են արդար շուկաների հնարավորությանը՝ հիմնված հավասար փոխանակումների վրա, որոնք կարելի է իրականացնել շուկայական տնտեսությունից պարազիտային տարրերը՝ արտադրության միջոցների մասնավոր սեփականությունը, վերացնելու միջոցով։ Նա պնդում է, որ շուկայական սոցիալիզմը բառացիորեն հակասություն է, եթե սոցիալիզմը սահմանվում է որպես վարձու աշխատանքի վերացում։

## Տես նաև
* Հակակապիտալիզմ
* Կորպորատիվիզմ
* Կոոպերատիվ
* Աշխատավորների կոոպերատիվ
* Շուկայի ձախողում
* Մենաշնորհ
* Նեոդասական տնտեսագիտություն
* Քեյնսականություն
* Պլանային տնտեսություն
* Պետական-մասնավոր հատվածների գործընկերություն
* Աշխատողին բաժնետոմս տրամադրելու ծրագիր
* Սոցիալական շուկայական տնտեսություն
* Տիտոիզմ
* Կապիտալիզմ

## Ծանոթագրություններ

## Հավելյալ գրականություն
* 
* Alejandro Agafonow (2012). "The Austrian Dehomogenization Debate, or the Possibility of a Hayekian Planner," *Review of Political Economy*, Vol. 24, No. 02.
* Chartier, Gary; Johnson, Charles W. (2011). *Markets Not Capitalism: Individualist Anarchism Against Bosses, Inequality, Corporate Power, and Structural Poverty.* Brooklyn, NY:Minor Compositions/Autonomedia
* Bertell Ollman ed. (1998). *Market Socialism: the Debate Among Socialists*, with other contributions by James Lawler, Hillel Ticktin and David Schewikart. Preview.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Անարխիզմ
Կատեգորիա:Սոցիալիզմ
Կատեգորիա:Սոցիալիզմի տեսակներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գաղափարախոսություններ
Կատեգորիա:Տնտեսական համակարգեր
Կատեգորիա:Տնտեսական շուկաներ