open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հռիփսիմյան վարժարան (Զմյուռնիա)

**Հռիփսիմյան վարժարան**, հիմնվել 1838-ին, Զմյուռնիայում։ Մինչև 1849-ը կոչվել է Սարգսյան, 1849-ից՝ Հռիփսիմյան (բարերարի անունով)։ 1884-ին կառուցվել է նոր շենք։ Վարժարանը պահվել է հայ համայնքի նվիրատվություններով և Սյունյաց, Հոգատար, Հռիփսիմյան կրթասիրաց, Ուսումնասեր և այլ ընկերությունների օժանդակությամբ։ Մինչև 1877-ը ուսուցումը ձրի է եղել, այնուհետև վարձ են վճարել միայն ունևորները։ Սովորողները ստացել են յոթնամյա կրթություն։ Դասավանդվել են հայոց լեզու և պատմություն, գեղագրություն, դիցաբանություն, երկրաչափություն, բնագիտություն, գծագրություն, աշխարհագրություն, ֆրանսերեն, անգլերեն, թվաբանություն և այլ առարկաներ։ 1840-ին սովորել է 100, 1850-ին՝ 170, 1870-ական թթ.՝ 240, հետագայում՝ 300-400 աշակերտ։ Վարժարանն ունեցել է մանկապարտեզ (1888-ից), աղջիկների և տղաների որբանոց, գիշերօթիկ բաժիններ։ Փակվել է 1922-ին։

Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Հռիփսիմյան վարժարան (Կարին)

**Հռիփսիմյան վարժարան**, օրիորդաց դպրոց։ Հիմնվել է 1870-ին, Կարինում, Ս. Աստվածածին եկեղեցու տարածքում, Հարություն եպիսկոպոսի նախաձեռնությամբ։ Նախապես կոչվել է Թարգմանչաց վարժարան, այնուհետև՝ Հռիփսիմյան վարժարան։ Դպրոցը պահվել է ուսման վարձով, եկեղեցու, Հռիփսիմյան օրիորդաց միության և Կարնեցիներու ուսումնական միության նվիրատվություններով։ Սկզբում եղել է նախակրթարան, 1912-ից գործել է միջն. դպրոցի ծրագրով։ Ուներ 8 դասարան (աշակերտների թիվը տատանվել է 200-450-ի սահմանում)։ 1910-ին վարժարանին կից հաստատվել է վարժուհանոց՝ Գ. Աբուլյանի տնօրինությամբ, գործել է նաև արհեստանոց։ Դասավանդվել է հայոց լեզու, գրակ., պատմություն, կրոն, ֆրանս., երկրաչափություն, տիեզերագիտություն, բուսաբանություն, կենդանաբանություն, առողջապահություն, հոգեբանություն, մանկավարժություն, ֆիզիկա, քիմիա, ձեռագործ։ Իր գոյության ընթացքում Հռիփսիմյան վարժարան որոշակի դեր է խաղացել հայուհիների կրթական մակարդակի բարձրացման, արհեստների զարգացմանը նպաստելու, նախակրթարանի համար վարժուհիներ պատրաստելու գործում։ Վարժարանի ուսուցիչներ են եղել Տ. Աղամալյանը, Գ. Կարապետյանը, Հ. Լուսպարոնյանը, Ռոստոմը, Ռ. Քաջբերունին, Հ. Մկրտչյանը, Հ. Օդաբաշյանը։ Շրջանավարտներից են Վարսենիկ Շամլյանը, Երանուհի Մոմճյանը և ուրիշներ։ Գործել է մինչև 1914 թ.։

## Գրականություն
* Չարըգ Ղ., Հուշամատյան Բարձր Հայքի. Կարինապատում, Բեյրութ, 1957։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի կրթօջախներ
Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Տեսսա Հոֆման

**Տեսսա Հոֆման** (,  ), գերմանացի գիտնական։

## Կենսագրություն
1969-1974 թվականներին սովորել է Արևմտյան Բեռլինի Ազատ համալսարանում, ուսումնասիրել սլավոնագիտություն, հայագիտություն և սոցիոլոգիա։

1974-1975 թվականներին ստաժավորվել է Սանկտ Պետերբուրգի, Երևանի, Թբիլիսիի համալսարաններում։ 1979 թվականից՝ «Սպառնալիքի տակ գտնվող ժողովուրդների պաշտպանության ընկերություն» միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպության նախագահության անդամ է և համակարգիչ խմբի ղեկավար, որի շրջանակներում էլ հանդես է գալիս Թուրքիայի և միջազգային հանրության կողմից Օսմանյան կայսրությունում 1915 թվականի Հայոց Ցեղասպանության ճանաչման պահանջով։

1983 թվականին Լոզանում կայացած հայկական համաշխարհային 2-րդ կոնգրեսում կարդացել է «1923 թ. Լոզանի պայմանագիրը և նրա հետևանքները հայերի ներկայիս վիճակի համար» զեկուցումը։ 1983-ից Ազատ համալսարանի Արևելյան Եվրոպա ինստիտուտի (Բեռլին) գիտաշխատող էր, 1991 թվականից՝ ԱՊՀ և Ռուսաստանի (նախկին ԽՍՀՄ) գրականության (մատենագրության) փաստագրության կենտրոնի ղեկավար։

1984 թվականին ժողովուրդների մշտական ատյանի (Փարիզ) նիստում հանդես է եկել որպես փորձագետ՝ Գերմանական աղբյուրները և վկաների ցուցմունքները հայերի ցեղասպանության մասին զեկուցումով։ 1985 թվականին իր գործընկեր Ժ. Քոչարյանի հետ Բեռլինում հիմնել է Հայաստանի մասին լրատվության և փաստագրության կենտրոն։ 1987 թվականին մասնակցել է Վիեննայում կայացած «Թուրքիայի հանրապետության արտաքին քաղաքականությունը» թեմայով փորձագետների միջազգային կոնֆերանսի կազմակերպմանը։ Հոֆմանը ազգությամբ ոչ հայ գիտնականներից առաջինն էր, որ 1988 թվականին արժանացել է ՀԲԸՄ մրցանակին՝ Հայաստանի պատմության և մշակույթի հետազոտման գործում ունեցած վաստակի համար։ Հոֆմանը հեղինակ է հայ ժողովրդի նոր և նորագույն պատմության հարցերի վերաբերյալ ուսումնասիրությունների։

«Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործում նշանակալի ավանդ ներդրած անձանց մրցանակ շնորհելու մասին» ՀՀ Նախագահի հրամանագրով 2013 թ. մայիսի 29-ին Թեսսա ՀՈՖՄԱՆԻՆ մրցանակ է շնորհվել Հայոց ցեղասպանության հիմնահարցի ուսումնասիրության և այդ ոլորտում ծավալած ակտիվ հասարակական գործունեության համար։

2012 թ. ապրիլի 12-ին արժանացել է Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործում նշանակալի ավանդ ներդրած անձանց շնորհվող մրցանակի։

## Երկեր
* Deutschland und Armenien։ Versuch einer Auseinandersetzung und Aufarbeitung, "Pogrom", 1979, N 64;
* Der türkische Völkermord an den Armeniern 1915/16։
* Hintergründe, Verlauf und Auswirkungen, Beiträge über Armenische Geschichte, Evangelisches Bildungswerk. B., 1986;
* Armenien. VöIkermord Vertreibung Exit. Menschenrechtarbeit für die Armenier 1979-1987, Göttingen-Wien, 1987 (համահեղինակ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործում նշանակալի ավանդ ներդրած անձանց շնորհվող մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Գերմանացի հայագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայագետներ
Հռիփսիմյան օրիորդաց դպրոց (Գավառ)

**Հռիփսիմյան օրիորդաց դպրոց**, Նոր Բայազետում, հիմնել է Բ. Արծրունին 1867 թվականին, իր իսկ հիմնած (1852) արական դպրոցին կից (գործել է Ս.Աստվածածին եկեղեցու գավթում)։ Առաջին դաստիարակչուհին է եղել Գ․ Թադևոսյանը, որը միայն գրագիտություն է սովորեցրել։ Նախապես եղել է մեկդասյան դպրոց՝ 20 աշակերտով, 1887-88 ուս. տարվանից՝ երկդասյան։ Պահվել է հանգանակությամբ, այնուհետև՝ Ս. Թարգմանչաց մարդասիրական ընկերության միջոցներով։ 1868 թվականին անցել է հոգաբարձության տնօրինության տակ։ 1879-80 ուս. տարում ունեցել է 4 բաժանմունք (63 սանուհի)։ Դասավանդել են կրոն, հայերեն, ռուսերեն, թվաբանություն, Հայաստանի պատմություն և աշխարհագրություն, քերականություն, երգեցողություն, գծագրություն, ձեռագործ։ 1880 թվականին դպրոցը տեղափոխվել է նոր շենք, անվանակոչվել Հռիփսիմյան։ 1896-1905 թվականներին փակվել է ցարական կառավարության հրամանով։ 1918 թվականին դարձել է երկսեռ դպրոց։

Կատեգորիա:Գավառի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Հայկական օրիորդաց դպրոցներ
Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Ցարական Ռուսաստանի տիրապետության ներքո գործած հայկական դպրոցներ
Հռիփսիմյան օրիորդաց դպրոց (Վաղարշապատ)

**Հռիփսիմյան օրիորդաց դպրոց**, հիմնվել է 1872-ին, Վաղարշապատում՝ մասնավոր տան մեջ։ Կաթողիկոսի հատուկ կոնդակով 4 խնամակալուհիներից հոգաբարձություն է ստեղծվել։ Առաջին տեսուչը եղել է Վահան Բաստամյանը։ Սկզբում եղել է մեկդասյան, այնուհետև՝ երկդասյան։ Դասավանդվել են կրոն, հայ., ռուս., թվաբանություն, տնարարություն, ձեռագործ, երգեցողություն, պատմություն։ Մայր աթոռի ծախսերով դպրոցի համար շենք է կառուցվել։ Սկզբում ունեցել է 26 աշակերտ, հետագայում՝ մինչև 300։ Մի քանի անգամ փակվել է ցարական կառավարության կողմից։ Դադարել է գործել 1918-ին։

Կատեգորիա:Հայկական օրիորդաց դպրոցներ
Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Վաղարշապատի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Ցարական Ռուսաստանի տիրապետության ներքո գործած հայկական դպրոցներ
Հռիփսիմյան օրիորդաց դպրոց (Գանձակ)

**Հռիփսիմյան օրիորդաց դպրոց**, երկդասյա ուսումնական հաստատություն։ Հիմնվել է 1874 թվականին, Գանձակ քաղաքում (Ելիզավետպոլ), մտավորականության և հասարակայնության ջանքերով։ Նախապես գործել է Սուրբ Հովհաննես եկեղեցու գավթում, ապա՝ վարձու տներում։ Ունեցել է կրտսեր և ավագ նախակրթարաններ (5 բաժանմունքով)։ Դասավանդվել են հայոց լեզու, ռուսաց լեզու, թվաբանություն, պատմություն, գեղագրություն, կրոն, երգեցողություն, նկարչություն, ձեռագործ։ Ցարական իշխանության, Էջմիածնի սինոդի կողմից մի քանի անգամ փակվել է։ Դպրոցը գործել է նվիրատվություններից և այլ միջոցներից գոյացած եկամուտներով։ 1894-95 ուսումնական տարում սովորել է 252 աշակերտ։ Դասավանդել են Մ. Ենգիբարյանը, Ն. Տեր-Ղևոնդյանը, Ն. Դավթյանը, Ռ. Տեր-Ավագյանը, Ա. Մխիթարյանը և ուրիշներ։ 1910 թվականից եղել է երկսեռ դպրոց։

Կատեգորիա:Գանձակի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Ցարական Ռուսաստանի տիրապետության ներքո գործած հայկական դպրոցներ
Հռոմկլա (թերթ)

**Հռոմկլա**, կրոնական բնույթի պատկերազարդ պարբերաթերթ։ Հռոմի Լևոնյան ժառանգավորաց վարժարանի հրատարակություն։ Լույս է տեսել 1962-1972 թվականներին, Հռոմում (տպագրվել է Վենետիկում)։

Պատմել է հաստատության առօրյայի մասին, տպագրել է նախկին սաների հուշերը, տպավորություններ Հայաստանից։ Անդրադարձել է կրոնական հարցերի, հրատարակել մեկնություններ կաթոլիկ եկեղեցու ծիսական կարգի վերաբերյալ։

Կատեգորիա:Իտալիայի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական կրոնական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Հռիփսիմյան օրիորդաց դպրոց (Նոր Նախիջևան)

**Հռիփսիմյան օրիորդաց դպրոց**, հիմնվել է 1881-ին, Նոր Նախիջևանում, Ս.Լուսավորիչ եկեղեցու գավթում։ Պահվել է եկեղեցուց, քաղաքային իշխանությունից ստացած գումարներով, դպրոց. կալվածքներից, նվիրատվություններից գոյացած եկամուտներով, կրթավճարներով։ Մինչև 1887-ը գործել է վարձու տներում, 1887-ից՝ դպրոցի համար կառուցված շենքում։ 1888-ին անցել է Հայուհյացխնամակալ. ընկերության հովանավորության տակ։ Եղել է երկդասյան դպրոց, ունեցել 5 բաժանմունք։ Դասավանդվել են կրոն, հայ., ռուս., թվաբանություն, պատմություն, աշխարհագրություն, երգեցողություն, գեղագրություն, գծագրություն, ձեռագործ։ 1900-ին դպրոցն անցել է լուսավորության նախարարության, 1918-ին՝ Նախիջևանում ստեղծված հայ համայնքի ուս. խորհրդի տնօրինության տակ, 1920-ից դադարել է գործել։

Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Ցարական Ռուսաստանի տիրապետության ներքո գործած հայկական դպրոցներ
Հռոփանոս

**Հռոփանոս**, 5-րդ դարի հույն գրիչ։ 405-ին Սամոսատում, Մեսրոպ Մաշտոցի հանձնարարությամբ, փորձարկել է հայոց նորաստեղծ գրերը՝ բառերի, նախադասությունների մեջ։ Գրել է առաջին հայատառ ձեռագիրը, որն սկսվում է «Ճանաչել զիմաստութիւն և զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ» բառերով, պարունակում է Սողոմոնի առակները (9.10)՝ Մեսրոպ Մաշտոցի և նրա աշակերտներ Հովհան Եկեղացու և Հովսեփ Պաղնացու թարգմանությամբ։ Օգնել է Մեսրոպ Մաշտոցին՝ մշակելու հայ նորաստեղծ տառերը գրելու արվեստը՝ գրչության արվեստը։

Կատեգորիա:5-րդ դար
Կատեգորիա:Գրիչներ
Հրաբխագիտություն

մինի|Հրաբխագետը դաշտային աշխատանքի ժամանակ
**Հրաբխագիտություն**, գիտություն հրաբուխների ու հրաբխականության մասին։ Ուսումնասիրում է հրաբուխների առաջացման պատճառները, դրանց տեղաբաշխման օրինաչափությունները, գործունեության և կառուցվածքային առանձնահատկությունները, հրաբխային նյութերի (լավաներ, գազեր և այլն) կազմը, տեղադրման պայմանները, հրաբխականության դերը երկրի կառուցվածքի ու զարգացման պատմության մեջ ևն։ Հրաբխագիտության խնդիրներն են հրաբխային արտավիժումների կանխատեսումը, դրանց բնույթի վերահսկումը (ավերածություններից խուսափելու համար) և հրաբխային էներգիայի պաշարներից օգտվելու եղանակների մշակումը։

## Հրաբխագիտությունը Հայաստանում
### Միջին դարեր
Հայկական աղբյուրներում հրաբխագիտության առաջին տեղեկությունները հանդիպում են Հակոբ Մծբնացու հիշատակություններում և Ստեփանոս Օրբելյանի «Պատմութիւն նահանգին Սիսական» աշխատությունում։ Հայկական լեռնաշխարհի վերաբերյալ հրաբխագիտայաբ տվյալներ կան Հ. Աբիխի «Հայկական լեռնաշխարհի երկրաբանությունը» երկհատոր աշխատության մեջ։

### 20-րդ դարի հետազոտություններ
Հայաստանում 1927-1950 թթ.-ին հրաբխագիտական առաջին ուսումնասիրությունները կատարել են ԽՍՀՄ ԳԱ հատուկ արշավախմբերի մասնակիցներ Ֆ. Լևինսոն-Լեսինգը, Ա. Զավարիցկին, Ա. Լեբեդևը, Վ. Պետրովը, Լ. Կվաշան և ուրիշներ։

### Հրաբխագիտությունը որպես առանձին գիտություն ՀՍՍՀ-ում
1959 թ.-ին Երևանում կայացած համամիութենական առաջին հրաբխագիտական խորհրդակցության որոշմամբ, 1963 թ.-ին Հայաստանի ԳԱԱ երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտում ստեղծվել է հրաբխագիտության բաժին (1976 թ.-ից՝ հրաբխագիտության լաբորատորիա)։ Հանրապետության տարածքի հրաբխագիտական ուսումնասիրությունները կատարվել են Հայաստանի ԳԱԱ երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտում և Հայաստանի բնապահպանության նախարարությունում։

### Վերջին շրջանի հետազոտություններ
Մանրամասն հետազոտվել և տեղեկություններ են տրվել Հայաստանի տարածքին բնորոշ միածին հրաբուխների վերաբերյալ, քարտեզագրվել են Հայաստանի տարածքի հրաբխային առաջացումները, կազմվել է նորագույն հրաբուխների քարտացուցակ, ըստ խմբերի, տեսակների, հասակների նկարագրվել ու ստորաբաժանվել են ավելի քան 550 հրաբխային կենտրոն։

Հանրապետության տարածքի հրաբխայնությանը վերաբերող ուսումնասիրություններն ամփոփված են «Հայկական ՍՍՀ երկրաբանությունը» 3-րդ և 4-րդ հատորներում (ռուսերեն, 1966, 1970)։

Կատեգորիա:Հրաբխագիտություն
Կատեգորիա:Երկրաբանության բաժիններ
Սուդա (հանրագիտարան)

**Սուդա** (), բյուզանդական հանրագիտարան, ստեղծվել և լրացվել է X-XI դդ. ընթացքում։ ներառում է անտիկ հեղինակներից բազմաթիվ մեջբերումներ, տալիս է հույն հայտնի գրողների, քաղաքական գործիչների և սոփեստների հակիրճ կենսագրությունները։ Այն պարունակում է նաև X դ. գործածությունից դուրս մնացած որոշ հին հունական խոսքերի բացատրություններ և այլն։ Նախկինում կարծում էին, որ «Սուդա»-ն հեղինակի անունն է, սակայն այսօր գերիշխում է այն տեսակետը, որ այն հավանաբար առաջացել է հին հունարեն «ամրոց» բառից։

«Սուդա» հանրագիտարանն արժեքավոր սկզբնաղբյուր է անտիկ պատմության ուսումնասիրության համար։

Կատեգորիա:Հանրագիտարաններ
Նիկողայոս Դամասկոսցի

**Նիկողայոս Դամասկոսցի** (, *Nikolāos Damaskēnos*, մ.թ.ա. թ. ), մ.թ.ա. I - մ.թ. I դարի հույն պատմիչ և փիլիսոփա։ Ծնունդով Դամասկոս քաղաքից։ Գրել է բազմաթիվ երկեր, որոնցից մեզ են հասել հատվածներ այլ գրողների կողմից արված մեջբերումների տեսքով։ Գլխավոր աշխատանքն է 144 գրքից բաղկացած «Համաշխարհային պատմությունը», որը հեղինակը սկսում է հնագույն ժամանակներից և հասցնում մինչև հրեա թագավոր Հերովդեսի մահը։ Գրքից օգտվել են Ստրաբոնը, Հովսեփոս Փլավիոսը, Պլուտարքոսը, Եվսեբիոս Կեսարացին և այլք։

Կատեգորիա:Հույն պատմիչներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. I դարի պատմիչներ
Կատեգորիա:I դարի պատմիչներ
Կատեգորիա:Սիրիացի փիլիսոփաներ
Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցի (Ուջմանա)

**Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցի (Ուջմանա)**, հայ կաթողիկե եկեղեցի Վրաստանի Սամցխե-Ջավախքի մարզի Նինոծմինդայի մունիցիպալիտետ Ուջմանա գյուղի կենտրոնում։ Ենթարկվում է Հայ Կաթողիկե եկեղեցու Հայաստանի և Արևելյան Եվրոպայի թեմին։

## Պատմություն
Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու կառուցման թվականի վերաբերյալ առկա է երկու տեսակետ, համաձայն որոնց՝ այն կառուցվել է կա՛մ 1850 թվականին կա՛մ 1851 թվականին ջանքերով։ Կառուցման համար անհրաժեշտ գումարը հավաքվել է տեղի բնակիչների կողմից։

Հայտնի է, որ 1915 թվականին եկեղեցու քահանան է եղել Հովհաննես Դարբինյանը։

ԽՍՀՄ գոյության տարիներին եկեղեցին անմխիթար վիճակում է գտնվել, քանի որ խորհրդային իշխանությունները արգելում էին հայերով բնակեցված գյուղերում, որի բնակիչները հայ կաթողիկե եկեղեցու հետևորդ էին, հոգևորականների գործունեությունը։ 1990 թվականից եկեղեցում վերսկսվել է եկեղեցական արարողությունների կատարումը հարևան գյուղերի կաթողիկե հոգևորականների կողմից։

2008 թվականին գյուղի քահանա է նշանակվել Տ. Անտոն քահանա Անտոնյանը։

2015 թվականին Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին հիմնանորոգվել է։ Ծնունդով Ուջմանա գյուղից ավստրալաբնակ Ռիմա Կարսլյանի ֆինանսավորմամբ նորոգվել են եկեղեցու բեմը, առաստաղը, խորանը, դուռը, պատուհաններն ու պատերը։ Զանգակատունը նորոգվել է նույն գյուղի բնակիչ Ռոբերտ Ամիրխանյանի հովանավորությամբ։

2015 թվականի օգոստոսի 5-ին հիմնովին վերանորոգված Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին Հայ կաթողիկե եկեղեցու Հայաստանի և Արևելյան Եվրոպայի  թեմի առաջնորդ Տ. Ռաֆայել արքեպիսկոպոս Մինասյանի և  Ուջմանայի քահանայապետ Տ. Անտոն քահանա Անտոնյանի ու Տ. Գրիգոր քահանա Մկրտչյանի կողմից օծվել է։ Օծման արարողությանը ներկա էին Նինոծմինդայի շրջանից պատգամավոր Հենզել Մկոյանը, Նինոծմինդայի մունիցիպալիտետի նախագահ Սմբատ Կյուրեղյանը, այլ պատվավոր հյուրեր և գյուղացիները։

## Ճարտարապետական տեսք
Եկեղեցին ունի ուղղանկյան տեսք և կառուցված է սպիտակ քարից։

## Ծանոթագրություններ

հ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
հ
Հրեշներ

մինի|Հրեշ

**Հրեշներ**, առասպելական, երևակայական արարածներ։ Պատկերացվել են անբնական ու զարհուրելի կերպարանքներով, բազմագլուխ, խառնածին ու այլաձև մարմնանդամներով։ Հրեշների վերաբերյալ հավատալիքներն առաջացել են նախնադարյան ժամանակներում՝ ահարկու և վնասակար կենդանիների հանդեպ երկյուղից, ինչպես նաև՝ «հոգեփոխության» (մահից հետո հոգու «տեղափոխումը» այս կամ այն կենդանու մեջ) նկատմամբ հավատից։

Շատ ժողովուրդներ, նաև հայերը, հրեշներին դիտել են չար դևերի ու կախարդների ծառաներ, որոնք, իբր, կերպարանափոխվելով մոլորեցնում և կորստյան են մատնում մարդկանց, ավերում արտերը, հափշտակում բերքը, պղծում անասուններին և այլն։ Հին հայերը հրեշներին, ըստ ենթադրյալ կերպարանքի, անվանել են վիշապ, վիշապառյուծ, քաղ, եղջերվաքաղ, արալեզ, ապառ, նհանգ, ընդղա, շուոտ, շուտիկ, համբարու (քարաթոշ, քարթոշ), ձիացուլ, ծովացուլ, եզնախոյ, հուշկապարիկ (վշկապարիկ, պարիկ, պայք, իշացուլ), նոխազոտ (մարդաքադ), ճիվաղ (ճևեղիկ) և այլն։ Քրիստոնեական եկեղեցին թեև պայքարել է հրեշների հավատի դեմ, սակայն այն դրսևորվել է նաև միջին դարերում և հետո։

## Գրականություն
* Ալիշան Ղ., Հին հավատք կամ հեթանոսական կրոնք հայոց, Վենետիկ, 1895։

Կատեգորիա:Փոխաբերություններ
Կատեգորիա:Դիցաբանական էակներ
Հուդայածառ

**Հուդայածառ**, արճվան (), բակլազգիների ընտանիքի տերևաթափ ծառերի և թփերի ցեղ։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|300px
Բարձրությունը 5-7 մ է։ Տերևները պարզ են, մատնաջիղ, կլորավուն, հիմքում՝ սրտաձև, ծաղիկները՝ երկսեռ, վարդագույն, փնջերով՝ բազմամյա ճյուղերի, նույնիսկ՝ բնի վրա։ Ծաղկում է գարնանը՝ մինչև տերևների բացվելը։ Պտուղը ունդ է։ Սերմերը հարթ են, կլորավուն։

## Հայաստանում
Հայաստանի տարածքում (Մեղրու նախալեռնային շրջանում) բնական վիճակում աճում է Գրիֆիթի հուդայածառ (*C. Griffithii*)։ Ոչ խոշոր թուփ է, բազմանում է սերմերով։ Գրանցված է Հայաստանի կարմիր գրքում։ Արհեստական անտառներում, պուրակներում, ճանապարհների եզրերին (Երևան, Արմավիր, Իջևան, Նոյեմբերյան և այլն) կան հուդայածառի խմբակցություններ։ 
Հայտնի է 7, Հայաստանում վայրի վիճակում՝ 1 տեսակ՝
*Հուդայածառ Գրիֆիթի (*C. griffithii*)։ Հանդիպում է Սյունիքի մարզում (Շվանիձոր և Նռնաձոր գյուղերի շրջակայք), աճում է ստորին գոտու (մինչև 700 մ բարձրությունում) չոր, քարքարոտ լանջերին։ Գրանցված է Հայաստանի կարմիր գրքում։

## Դասակարգում
### Տեսակներ
Հայտնի է 6 մինչև 10 տեսակ, նրանցից մի քանիսը.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Տաքսոնոմիա

## Նշանակություն
Հուդայածառը գեղազարդիչ է, օգտագործվում է կանաչապատման նպատակով (Երևանի Ա.Իսահակյանի պուրակ, Կոմիտասի անվան զբոսայգի)։ Բնափայտն արժեքավոր է, սակայն սահմանափակ տարածվածության պատճառով լայն կիրառություն չունի։

Բնափայտն ամուր է, ճկուն, օգտագործվում է ատաղձագործության մեջ։ Դիմացկուն է վնասատուների և հիվանդությունների հանդեպ։ Գեղազարդիչ է, լայնորեն կիրառվում է կանաչապատման մեջ։

## Պատկերասրահ

Cercis Siliquastrum blossom closeup.jpg|*Cercis siliquastrum* 
Cercis siliquastrum0.jpg
Cercis Siliquastrum Trunk and Blossom.jpg
Cercis yunnanensis -3.JPG| *[[Cercis glabra]]* 
Eastern redbud.jpg| 
RedbudPollen.TIF| *Cercis* 
Cercis yunnanensis (Jardin des Plantes de Paris) 1.jpg|*[[Cercis glabra]]*


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Палибин И. В. Род 772. Церцис — Cercis L. // Флора СССР. В 30 т. / Гл. ред. акад. В. Л. Комаров; Ред. тома Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1945. — Т. XI. — С. 15—19. — 432 с. — 4000 экз.
*Пидотти О. А. Род 4. Церцис — Cercis L. // Деревья и кустарники СССР. Дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции. / Ред. тома С. Я. Соколов. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1958. — Т. IV. Покрытосеменные. Семейства Бобовые — Гранатовые. — С. 40—44. — 976 с. — 2500 экз.

## Արտաքին հղումներ
*USDA PLANTS Profile
* ''Cercis'' - Online. (englisch)

Կատեգորիա:Բակլազգիներ
Կատեգորիա:Ծառեր
Հրշեջ պահպանություն

**Հրշեջ պահպանություն**, 1. մարդկանց կյանքը և նյութական արժեքները հրդեհներից պահպանող պետական և հասարակական միջոցառումների համակարգ։ 2. Հրդեհները նախազգուշացնող հակահրդեհային միջոցառումների իրականացումը հսկող կազմակերպություն։

Հրշեջ պաշտպանության կամավորական առաջին խումբը  (18 մարզիկ) Երևանում կազմակերպվել է 1924 թվականին։ 1928 թվականին ստեղծվել է Հայաստանի հրշեջ պաշտպանության կենտրական վարչությունը, որը Գյումրիում, Վանաձորում, Դիլիջանում, Էջմիածնում, Ալավերդիում և Կապանում, ինչպես նաև մի շարք խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկություններում ու հաստատություններում իրագործել է հակահրդեհային միջոցառումներ։ 1934 թվականին հրշեջ պաշտպանության կենտրոնական վարչությունը վերակազմվել է ՀՀ ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի հրշեջ պաշտպանության բաժնի։ 1935 թվականին Երևանում գործել են վեցամսյա, 1936-1937 թվականներին՝ միամսյա, 1937 թվականին՝ երկամյա հրշեջ-տեխնիկական դպրոցներ։ 1939-1941 թվականներին հանրապետության խոշոր ձեռնարկություններում կազմակերպվել են ռազմականացված հրշեջ պաշտպանության խմբեր, իսկ հետագայում Երևանում, Գյումրիում, Վանաձորում, Արթիկում և Դիլիջանում՝ կամավոր հրշեջ ընկերություններ։ 1955 թվականին Երևանի կամավոր հրշեջ ընկերության հիմքի վրա կազմակերպվել է Հանրապետական հրշեջ ընկերությունը  (Հայհրշեջ)։  Հրշեջ պաշտպանությունը մտնում է ՀՀ ՆԳՆ կազմի մեջ։ 1999 թվականին ՀՀ-ում գործել են շուրջ 90 ռազմականացված և մասնագիտացված հրշեջ մասեր, 51 կամավոր ընկերություն։

Կատեգորիա:Հրդեհային անվտանգություն
Հուլավու

**Հուլավու**, **Հուլաղու** (; , *Hulâgu xân*; արաբերեն։ , ), Մերձավոր և Միջին Արևելքում մոնղոլական պետության (իլխանության) և Հուլավյան դինաստիայի հիմնադիրը (1256)։ Մոնղոլական մեծ խան Չինգիզ խանի թոռը։ 1256 թ.-ին գրավել է Իրանը, Իրաքը, 1257 թ.-ին՝ Հայաստանը, Վրաստանը, Աղվանքը և այլ երկրներ ու հիմնել պետություն։ Ձևականորեն ճանաչել է մոնղոլական կենտրոնական պետության մեծ խանի գերակայությունը, նրանից ստացել իլխանի (ժողովրդի պետ) տիտղոսը։ Հայաստանի Բագրևանդ գավառում (Բագավանից հարավ) հիմնել է աթոռանիստ։ 1258 թ.-ին գրավել է Բաղդադը և վերացրել Աբբասյան խալիֆայությունը, արշավել է Ասորիք, Եգիպտոս, պատերազմել Ոսկե հորդայի դեմ։ 
Հուլավուի արշավանքներին մասնակցել են նաև Մեծ Հայքի իշխանները՝ Շահնշահ Զաքարյանի որդի Զաքարե Զաքարյանը, Պռոշ Խաղբակյանը, Սևադա Խաչենցին և ուրիշներ։ Հուլավուի հետ դաշնակցել է Կիլիկյան Հայաստանի թագավոր Հեթում Ա։

Հուլավուի օրոք, երկարատև պատերազմների պատճառով, Հայաստանի և հարևան երկրների դրությունը վատթարացել է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մոնղոլ խաներ
Կատեգորիա:13-րդ դարի խաչակրաց արշավանքներ
Հույս (ամսագիր, Կ.Պոլիս)

**«Հույս»**, հայակական ազգային, կրոնական, բարոյագիտական, իմաստասիրական և բանասիրական ամսագիր։ Արմաշի Ս.Աստվածածին վանքի միաբանության հրատարակություն։ Լույս է տեսել 1864-77-ին, Արմաշում, խմբագիր՝ Խ. Աշըքյան։ Տպագրել է կրոնաբարոյախոսական նյութեր, հայ եկեղեցու պատմությանը, ծեսերին ու տոներին, ավանդություններին, կրոնների պատմությանը, հայերի հեթանոսական հավատալիքներին, օտար ազգերի կենցաղին ու սովորություններին նվիրված հոդվածներ, հաղորդումներ։ Զետեղել է նաև բնախոսական-բնագիտական, մանկավարժական, առողջապահական բնույթի նյութեր, բանաստեղծություններ, կենցաղային խորհուրդներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական կրոնական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական ամսագրեր
Հայկական սինեմա

**«Հայկական Սինեմա»**, երգիծական պատկերազարդ շաբաթաթերթ։

Լույս է տեսել 1925-26-ին, Կահիրեում։ Արտոնատեր-հրատարակող՝ Ա․Սարուխան, խմբագիրներ՝ Վ․Ձագարյան, Ե․Օտյան։ Լուսաբաբել է սփյուռքի հայ հասարակության կյանքը, կարևոր տեղ հատկացրել ազգամիջյան-միջկուսակցական հարաբերություններին։ Դատապարտել է օտարամոլությունը, հայ որբերի նկատմամբ ցուցաբերվող անտարբերությունը։ Կոչ է արել օգնել Հայաստանին, երկայացրել հանրապետության տնտեսական և մշակութային կյանքը։

Կատեգորիա:Հայկական երգիծական պարբերականներ
Կատեգորիա:Եգիպտոսի հայկական շաբաթաթերթեր
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայերը Կահիրեում
Հայկական սոցիոլոգիական ընկերակցություն

**Հայկական Սոցիոլոգիական Ընկերակցություն** (ՀՍԸ), գիտահասարակական կամավոր կազմակերպություն ՀՀ-ում։ Ստեղծվել է 1990 թ.-ին ԽՍՀՄ սոցիոլոգիական ասոցիացիայի հայկական բաժանմունքի (1984_90) հիման վրա։ Ղեկավար մարմինը ընդհանուր ժողովն է (հրավիրվում է տարին մեկ անգամ), որն ընտրում է նախագահ (Գ․Պողոսյան,1990 թ.-ից)-նախագահության (4 տարով)։ ՀՍԸ անդամ են նաև արտասահմանյան հայ գիտնականները։ ՀՍԸ 1992 թ.-ին անդամակցել է Միջազգային սոցիոլոգիական ասոցիացիային որպես լիիրավ ազգային անդամ։ Մասնակցել է 13-րդ համաշխարհային սոցիոլոգիական կոնգրեսին 1994 թ.-ին Գերմանիայում։ Նպատակն է Հայաստանում զարգացնել սոցիոլոգիան որպես գիտություն, աջակցել հայ մասնագետների պատրաստմանը արտասահմանում։ ՀՍԸ կոորդինացնում է սոցիոլոգիական ստորաբաժանումների և ծառայությունների գործունեությունը, կազմակերպում սեմինարներ, գիտական կոնֆերանսներ և այլն։ Ունի բաժանմունքներ Գյումրիյում և Արցախում։ 1996 թ.-ին ՀՍԸ գրանցվել է ՄԱԿ-ի կողմից ԺՆ-ում գումարված ԱՊՀ երկրներում փախստականների և միջազգային հարցերին նվիրված միջազգային համաժողովում՝ որպես ոչ պետական կազմակերպություն։

Կատեգորիա:Հայաստանի կազմակերպություններ
Սուրբ Կարապետ եկեղեցի (Գանձա)

**Սուրբ Կարապետ եկեղեցի (Գանձա)**, Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի, գտնվում է Վրաստանի Սամցխե-Ջավախք մարզի Նինոծմինդայի շրջանումի Գանձա գյուղում, կառուցվել է 19-րդ դարում։

Գանձա գյուղի Սուրբ Կարապետ եկեղեցի հիմնադրվել է տեղացի հայերի աջակցությամբ և Գրիգոր քահանա (Վահան Տերյանի պապի) ղեկավարությամբ։ 
 Եկեղեցու մասին առկա է հետևյալ նկարագրությունը․

Եկեղեցին քարաշեն, սրբատաշ քարերով կառուցված գմբեթավոր եկեղեցի է, նրա չափսերն են (19.10 x 12.73) մետր։

Կառուցվել է 1859 թվականին, եկեղեցին մշտապես գործել և ծառայել է համայնքի հոգևոր կարիքների համար։

Եկեղեցու հոգևոր կազմն է եղել ՝ Տեր-Զաքար Միքայելյանը, Գրիգոր Տեր-Ղազարյանը, Սուքիաս Տեր-Գրիգորյանը և Արիստակես Հովհաննիսյանը, որոնք քահանայագործել են 1860-1880-ական թվականները։

Սուրբ Կարապետ եկեղեցու մասին մշտապես հոգ են տարել և պարբերաբար վերանորոգել են, վերջին վերանորոգման աշխատանքներից է եղել 2008-2009 թվականներին, Գագիկ Ծառուկյան հիմնադրամի ֆինանսական աջակցությամբ, նաև  2015- 2016 թվականներին Գանձա գյուղի հայերի միջոցներով, վերանորոգվել է եկեղեցու տանիքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:19-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Նինոծմինդայի շրջանի հայկական առաքելական վանքեր և եկեղեցիներ
Լերիկ

**Լերիկ** (), քաղաք Ադրբեջանական Հանրապետությունում, Լերիկի շրջանի վարչական կենտրոն։ Բնակչությունը՝ ։

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Ադրբեջանի քաղաքներ
* Լերիկի շրջան

Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքներ
Ադրբեջանի քաղաքներ

**Ադրբեջանի քաղաքներ**, ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության դե յուրե տարածքում գտնվող բնակավայրեր քաղաքի () կարգավիճակով։ Դրանց թիվը 69 է՝

## Քարտեզ

## Տես նաև
* Ադրբեջանի վարչական բաժանում


Ադրբեջան
Քաղաքներ
Դևքսիպոս

**Պուբլիոս Հերենիոս Դևքսիպոս** (, ), մ.թ. III դարի աթենացի պատմիչ և հռետոր։ Նրա աշխատությունները մեզ են հասել այլ հեղինակների կողմից դրանցից կատարած մեջբերումների տեսքով։

Կոստանդնուպոլսի պատրիարք Փոտը իր գրություններում բարձր է գնահատում պատմիչի գործերը. «*Շարադրանքն առանձնանում է անբռնազբոսիկությամբ և կշռով. կարելի է ասել, որ նա մի նոր [[Թուկիդիդես]] է, սակայն ավելի պարզ արտահայտվող*»։ Փոտը ճանաչում է Դևսքսիպոսի հեղինակած երեք աշխատության, որոնք են. 
* «Ալեքսանդրից հետո տեղի ունեցածի մասին» (Τ μετ Αλέξανδρον) 4 գիրք.
* «Սկյութական պատերազմ» (Τ Σκνθικά)։ III դարում Հռոմեական կայսրություն արշաված «սկյութների» (գոթեր, գերուլներ և այլ բարբարոս ցեղեր) դեմ ծավալվող պատերազմների մասին 
* «Կարճ պատմական երկասիրություն» (Σύντομον στορικν) կամ «Տարեգրություն» (τήν Χρονικήν)։ Հակիրճ համաշխարհային պատմություն առասպելական ժամանակներից մինչև Կլավդիոս II կայսր գահակալությունը (268 - 270 թթ.).

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հույն պատմիչներ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի պատմիչներ
Կատեգորիա:3-րդ դարի պատմիչներ
Կատեգորիա:Հույն գրողներ
Աթենեոս

**Աթենեոս** կամ **Աթենեոս Նավկրատոսցի** (, , , ), 2-3 դդ. հույն հռետոր և քերականագետ, ծագումով Եգիպտոսի Նավկրատիս քաղաքից։ Սկզբում ապրել է Ալեքսանդրիայում, այնուհետև տեղափոխվել է Հռոմ։ Հեղինակ է գրեթե ամբողջությամբ մեզ հասած «Սոփեստների խնջույքը» երկի (15 գիրք, )։ Երկում ներկայացված է 30 սոփեստների կողմից տարվող երևակայական երկխոսություն, որոնք խոսում են հին հույների բարքերի, մասնավոր և հասարակական կյանքի, արվեստի, մշակույթի, գրականության և քերականության տարբեր բնագավառների և այլ առարկաների մասին։ «Սոփեստների խնջույք» երկը անտիկ պատմության և մշակույթի կարևոր սկզբնաղբյուր է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին հույն գրողներ
Կատեգորիա:Հին հույն հռետորներ
Կատեգորիա:Հին հույն բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով
Հրազդանի երկաթի հանքավայր

**Հրազդանի երկաթի հանքավայր՝** հանքավայր ՀՀ Կոտայքի մարզում, Հրազդան քաղաքից մոտ 800 մ հյուսիս-արևելք, Սուդաղյան բլրի շրջակայքում։

Հանքավայրի ուսումնասիրությունը կատարվել է 1948-1949 թվականներին, արդյունաբերական շահագործումը սկսվել է 1963 թվականից։ Արդյունահանվում է բաց եղանակով, երկաթի միջին պարունակությունը 27,9 % է։

Երկրաբանական կառուցվածքում առկա են մինչքեմբրիի փոխակերպված թերթաքարեր, կավակրաքարեր, վերին կավճի ու պալեոգեն-նեոգենի կրաքարեր, ավազաքարեր ու մերգելներ, որոնք հատվում են վերին էոցենի քվարցդիորիտային-գրանոդիորիտային խորքային զանգվածով։ Հանքաքարերը խորքային զանգվածի սահմանակից տեղամասերում տարածված սկառներ են՝ կազմված նռնաքար, էպիդոտ, մագնետիտ միներալներից։
Սկառնային հանքայնացման զոնայի երկար. մոտ 1400 մ է, հաստությունը՝ 150-200 մ։ Հանքանյութերն առաջացնում են մագնետիտի բներ, ոսպնյակներ, երակաձև ու շերտանման կուտակումներ, ցանավոր ներփակումներ։ Հանքաքարից ստացվող սպունգանման երկաթը բարձրորակ հումք է էլեկտրատեխ. արդ. մեջ օգտագործվող հատուկ մակնիշի պողպատ ստանալու համար։

## Արտաքին հղումներ
* Հայկական Համառոտ Հանրագիտարան

Կատեգորիա:Հայաստանի հանքավայրեր
ե
Չիքո

**Չիքո**, քաղաք է Կալիֆորնիայում, ԱՄՆ։ 2010 թվականի տվյալներով ունի 86,187 բնակիչ։ Այն Սակրամենտո դաշտավայրի մշակութային, տնտեսական և ուսումնական կենտրոնն է, այստեղ է գտնվում երկրի մեծագույն քաղաքային այգիներից մեկը։

1927 թվականի Չիքո (Սակրամենտոյի մոտ) քաղաքի Ռիչարդսոն Սփրինգս ավանի հանքային ջրերի առողջարանային համալիրում է մահացել Անդրանիկ Օզանյանը։

## Կլիմա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Կալիֆոռնիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Կալիֆոռնիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Միջուկային զենքից ազատ գոտիներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի համալսարանական քաղաքներ
Ռիչարդսոն Սփրինգս

**Ռիչարդսոն Սփրինգս** (*Richardson Springs*, նախկինում՝ **Մուդ Սփրինգս**), ավան է Չիքո քաղաքի հյուսիս-արևելքում, Կալիֆորնիա, ԱՄՆ։ Գտնվում է ծովի մակերևույթից 189 մ բարձրության վրա։ Հիմնվել է 1898 թ.՝ Ռիչարդսոնների կողմից։

## Նշանավոր մարդիկ
*Անդրանիկ Օզանյան, մահացել է ավանի հանքային ջրերի առողջարանային համալիրում 1927 թ.

## Արտաքին հղումներ
*U.S. Geological Survey Geographic Names Information System: Richardson Springs, California 
*Andranik Ozanian memorial in Chico 

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքներ
Հրաշալի յոթնյակը

«**Հրաշալի յոթնյակը**» (), ամերիկյան գեղարվեստական ֆիլմ, դասական դարձած վեստերն, նկարահանված 1960 թվականին։ Հանդիսանում է ճապոնացի հայտնի ռեժիսոր Ակիրա Կուրոսավայի «Յոթ սամուրայներ» ֆիլմի ռիմեյքը։

Ներկայացվել է 1 Օսկարի, ֆիլմը հաջողությամբ ցուցադրվել է ԽՍՀՄ երկրներում ունենալով բարձր վարկանիշ կինոթատրոններում։

## Սյուժե
Ֆիլմի գործողությունները ծավալվում են 1880 ական թթ. ԱՄՆ-ի և Մեքսիկայի սահմանի մոտ գտնվող մի գյուղակում։ Մեքսիկական գյուղի գյուղացիները ամեն տարի բերքահավաքից հետո պարտադիր բաժին են տալիս ավազակ Կալվերաին (Էլլի Ուոլլակ)։ Հասարակ գյուղացիները անզոր են նրա զինված ավազակախմբի դեմ, ովքեր պարբերաբար թալանում են գյուղացիներին։

Գյուղացիները որոշում են զենք գնել և դիմադրել ավազակներին։ Սակայն Քրիս անունով մի փորձառու հրաձիգ (Յուլ Բրիններ) խորհուրդ է տալիս նրանց այդ գումարի դիմաց վարձել հրաձիգների գյուղը պաշտպանելու համար։ Քրիսն ինքը սկսում է հավաքել լավ հրաձիգների ավազակներին դիմադրություն ցույց տալու և գյուղը պաշտպանելու համար։ Եվ այդպիսով նա հավաքում է 7 փորձառու հրաձիգի և նրանք միասին ժամանում են գյուղ ...

## Դերասաններ
* Յուլ Բրիններ - Քրիս
* Էլի Ուոլլակ - Կալվերա
* Սթիվ ՄակՔուին - Վին
* Չառլզ Բրոնսոն - Բեռնարդո Օ'Ռեյլի
* Ռոբերտ Վոն - Լի
* Բրեդ Դեքստեր - Հարրի Լակ
* Ջեյմս Քոբերն - Բրիտտ
* Վլադիմիր Սոկոլով - ծերունի
* Հորստ Բուխոլց - Չիկո
* Խորխե Մարտինես դե Հոյոս - Հիլլարիո
* Ռոզենդա Մոնտերոս - Պետրա
* Ռիկո Ալանիս - Սոտերո
* Պեպե Հերն - Թոմաս

## Վարկանիշային ցանկեր
Ֆիլմն ընդգրկվել է Ամերիկյան կինոակադեմիայի կողմից կազմված տարբեր ցանկերում հետևյալ տեղերում՝
* Ամերիկյան բոլոր ժամանակների 100 լավագույն թրիլեր ֆիլմեր - 79
* Ամերիկյան բոլոր ժամանակների ֆիլմերի 25 լավագույն երաժշտություններ - 8

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:1960 ֆիլմեր
Կատեգորիա:1960-ականների անգլերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:United Artists ֆիլմեր
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ֆիլմերի ազգային գրանցամատյանի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան արկածային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան թրիլեր ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան կինոէպոպեաներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան մարտաֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ռիմեյք ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան վեստերն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ռիմեյք ֆիլմեր
Կատեգորիա:1960-ականների ամերիկյան ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Տեխասում
Խոշոր շահում

**«Խոշոր շահում»**, 1981 թվականին Ալբերտ Մկրտչյանի նկարահանած կատակերգությունը Մհեր Մկրտչյանի գլխավոր դերակատարմամբ։

## Սյուժե
Թոշակառու, նախկինում կռունկավար, հանգիստ և խաղաղ բնավորության տեր Գառնիկը պատահաբար վիճակախաղով մեքենա է շահում, որի մասին նրան տեղյակ է պահում հարևան տարեց թոշակառուներից մեկը։

30 կոպեկով շահած մեքենան, որը կարմիր գույնի «Զապորոժեց» էր, սակայն, ուրախություն չի բերում թոշակառու վարպետին։ Այդ ժամանակից սկսած Գառնիկի կյանքում սկսվում են դժվարություններ։ Նա, չկարողանալով մերժել իր հարևաններին և ընկերներին, սկսում է մեքենայով օգնել նրանց՝ մարդկանց կամ բեռներ տեղափոխելով ...

## Դերերում
* Մհեր Մկրտչյան - *Գառնիկ*
* Լյուդմիլա Հովհաննիսյան - *Աշխեն*
* Լեոնարդ Սարկիսով - *Խաչիկ*
* Հենրիկ Ալավերդյան - *Մամիկոն*
* Ներսես Հովհաննիսյան - *Շեկոյան*
* Շահում Ղազարյան - *Սերժիկ*

## Դրվագներում
Վաղինակ Մարգունի, Ա. Ղազարյան, Ավետիք Ջրաղացպանյան, Լ. Մարտիրոսյան, Գևորգ Ասլանյան, Նոնա Պետրոսյան, Կարեն Ջանիբեկյան, Ա. Գյոդակյան, Ռ. Սարոյան, Լ. Շմավոնյան, Հ. Սարգսյան, Միսաիլ Գալոյան, Աշոտ Ներսիսյան։

## Արտաքին հղումներ
* «Խոշոր շահում» ֆիլմը «Հայկական կինո» կայքում 
* «Խոշոր շահում» ֆիլմը Кино-Театр.ru կայքում

Կատեգորիա:1981 ֆիլմեր
Կատեգորիա:«Հայֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ալբերտ Մկրտչյանի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Կինոկատակերգություններ
Կատեգորիա:Հայերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Հայկական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմերի երաժշտություն ըստ Յուրի Հարությունյանի
Դիաուխի

մինի|300px
**Դիաուխի** (նաև՝*Դայաենի*), երկիր Նաիրի ցեղային միությունում։ Հին տարածաշրջան Հայկական բարձրավանդակի հյուսիսում, որը սահմանակցում էր Կողքիսի հարավային և Վանի թագավորության հյուսիսարևմտյան սահմանների հետ։ Դիաոխան հիշատակվում է միջինարևելյան աղբյուրներում դեռ մ.թ.ա. 12-8-րդ դարերում։ Ասորական գրերում հիշատակվում է որպես *Դիաենա*։ Ավելի ուշ հին հույները տեղի բնակիչներին անվանում են «տաոխներ» (սրանից էլ ծագում է Տայք պատմական շրջանի անվանումը)։ Դիաոխայի մայրաքաղաքն էր Զուան։

## Արտաքին հղումներ
* Սարգսյան, Դ. Ն. (2003) Դայաենի - Դիաուխի պետության գրաված տարածքը և բնակչության հայկական ծագումը

## Գրականություն
### Անգլերեն
* Ronald Grigor Suny, *The Making of the Georgian Nation*։ 2nd edition (December 1994), Indiana University Press, ISBN 0-253-20915-3, page 45
* Antonio Sagona, Claudia Sagona, *Archaeology At The North-east Anatolian Frontier, I: An Historical Geography And A Field Survey of the Bayburt Province (Ancient Near Eastern Studies)* (Hardcover), Peeters (January 30, 2005), ISBN 90-429-1390-8
* Georgia. (2006). *[[Encyclopædia Britannica]]*. Retrieved February 14, 2006, from Encyclopædia Britannica Premium Service
* Kavtaradze, G. L., An Attempt to Interpret Some Anatolian and Caucasian Ethnonyms of the Classical Sources, *Sprache und Kultur*, # 3 (Staatliche Ilia Tschawtschawadse Universitaet Tbilisi für Sprache und Kultur Institut zur Erforschung des westlichen Denkens). Tbilisi, 2002. http://www.scribd.com/doc/2449326
* Melikishvili, G. A., Diauehi. *The Bulletin of Ancient History*, vol. 4, 1950. (Publication in Russian)
### Ռուսերեն
* Ս. Դ. Գոգոթիձե, Դաիաեն-Դիաոխա «երկրների» տեղորոշում 

Կատեգորիա:Պետություններ Պատմական Վրաստանի տարածքում
Կատեգորիա:Վանի թագավորության երկրամասեր
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան
Կատեգորիա:Հին աշխարհի պատմական երկրներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ
Շոտլանդական վիսկի

**Շոտլանդական վիսկի** (), համարվում է շոտլանդացիների ազգային խմիչքը, որը թարգմանաբար նշանակում է կյանքի ջուր։ Ժամանակակից վիսկի բառը ծագում է շոտլանդերեն uisge beatha կամ usquebaugh-ից, որը թարգմանաբար նշանակում է «կյանքի ջուր»։

## Պատմություն
մինի|Քվեյք՝ հատուկ բաժակ շոտլանդական վիսկու համար
Դեռևս հին կելտերը հացահատիկային մշակաբույսերից ստանում էին բրագա խմիչքը ու այդ «հրե հեղուկն» անվանում էին կյանքի ջուր։ Դարերի ընթացքում Շոտլանդիայում թորման արվեստը կատարելագործվեց, և կյանքի ջուրն աստիճանաբար դարձավ շոտլանդական վիսկի՝ խմիչք, որն արտադրվում է միայն Շոտլանդիայում, սակայն պատկանում է ողջ աշխարհին։ Սկզբնական շրջանում սարքավորումները շատ պարզունակ էին ու ստացվող խմիչքը բավական թունդ էր ստացվում և անգամ վնասակար էր առողջությանը։ Դարերի ընթացքում թորման տեխնոլոգիան կատարելագործվեց և 16-17-րդ դարերին այն դարձավ կատարյալ խմիչք։

## Պատրաստման տեխնոլոգիան
մինի|Վիսկու պահպանման համար նախատեսված տակառներ
Սկզբնապես Շոտլանդիայում արտադրում էին վիսկի, որպես հումք օգտագործելով գարին։
Պատրաստման տեխնոլոգիան այսպիսին է՝ հավաքված ածիկը չորացվում է ծխի օգնությամբ (որի համար վերցնում են ճահճի տորֆ), քաղցրահյութի ստացման համար խառնվում է ջրի հետ, խմորվում և թորվում է։ Ստացված սպիրտը պահվում է կաղնե տակառներում։ Վիսկիի համի վրա ազդում են տորֆի բաղադրությունը, ջուրը, նախկինում տակառում պահված խմիչքը, ինչպես նաև վիսկիի պատրաստման վայրը (օրինակ ծովափին կամ ճահճի մոտ)։ Տակառները պահպանվում են ոչ հերմետիկորեն։
Միայն վիսկիի տակառում պահված լինելու տարիներն են նշվում նրա հնեցման մեջ։ Վիսկին չի «ծերանում» լցված լինելով ապակյա տարայի մեջ։

## Դասակարգում
Վիսկու շոտլանդական ասոցիացիան բաժանում է վիսկին հետևյալ կատեգորիաների.
* Standard blend
* Delux blend
* Premium blend
* Semi-Premium blend
* Malt
* Grain

## Առավել հայտնի ապրանքանիշները
մինի|Շոտլանդական վիսկու տարատեսակներ
Այժմ Շոտլանդիայի տարածքում գոյություն ունեն վիսկիի արտադրման 100-ից ավել գործարաններ, որոնք արտադրում են 2 000-ից ավելի վիսկիի ապրանքանիշներ։

### Standart blend
* Johnnie Walker Red Label
* Long John
* Teacher’s Highland Cream
* Clan Campbell
* Seagram’s 100 Pipers
* Hankey Bannister
* Hankey Bannister 12 YO
* John Barr
* Whyte & Mackay Special Reserve
* Bell’s Extra Special
* Black & White
* John_Dewar_%26_Sons|Dewar’s White Label
* Haig
* White Horse
* Scottish Leader
* Attorney Marco
* Highland Cup

### Semi-Premium
MacLeod’s Isle of Skye 8 YO

### Premium blend
* Ballantine’s Finest
* Cutty Sark
* Famous Grouse
* J&B Rare
* Hankey Bannister 15 YO
* Hankey Bannister 21 YO
* John Player Special Rare

### Deluxe
* Ballantine’s Gold Seal
* Cutty Sark 12 YO
* Cutty Sark 18 YO
* Cutty Sark Discovery
* Famous Grouse|Famous Grouse 15 YO
* Famous Grouse|Famous Grouse 21 YO
* Famous Grouse|Famous Grouse Old Reserve
* Whyte & Mackay 12 YO
* J&B Jet
* J&B Reserve
* J&B Ultima

## Ըմպելու եղանակը
Վիսկին ըմպում են սառույցով, սոդայաջրով, տոնիկով և այլն։

## Արտաքին հղումներ
* Շոտլանդական վիսկու ասոցիացիա

Կատեգորիա:Թունդ ալկոհոլային խմիչքներ
Կատեգորիա:Շոտլանդական մշակույթ
Երջանկության մեխանիկան

**«Երջանկության մեխանիկան»**, 1982 թվականի գեղարվեստական ֆիլմ, որը նկարահանել է Ներսես Հովհաննիսյանը Մանուկ Մնացականյանի «Մայրիշխանություն» վիպակի հիման վրա։

## Սյուժե
Ռուբենը (Ազատ Գասպարյան) միջին տարիքի անձնավորություն է, ով աշխատում է որպես ինժեներ և ամուրի է։ Սակայն օրերից մի օր նա հանդիպում է միայնակ մայր Սոնային (Ալլա Թումանյան), ով ի վերջո դառնում է Ռուբենի սերը։

## Դերերում
* Ազատ Գասպարյան - *Ռուբեն*
* Ալլա Թումանյան - *Սոնա*
* Վերջալույս Միրիջանյան - *Աշխեն*
* Լիլիթ Ավետիսյան - *Սոնայի կրտսեր դուստրը*
* Մանանա Հակոբյան - *Սոնայի ավագ դուստրը*
* Միքայել Պայազաթյան - *Սոնայի որդին*
* Մուրադ Կոստանյան - *Արտավազդ քեռի*
* Կարո Հայրապետյան - *ջութակահար*
* Գեորգի Մինասյան - *երգիչ ռեստորանում*
* Սերգեյ Գնունի - *Սերգեյ Արամիչ*

## Դրվագներում
* Արմեն Խոստիկյան, Ադելաիդա (Իդա) Մկրտչյան, Ռազմիկ Մանսուրյան, Գևորգ Ասլանյան, Կարեն Ջանգիրյան, Իշխան Ղարիբյան, Մամիկոն Մանուկյան, Խաչիկ Նազարեթյան, Մարիկա Թումասովա, Լևոն Ներսիսյան, Արուս Պապյան, Լիանա Բուրնայան

## Ստեղծագործական խումբ
* Սցենարի հեղինակ՝ Մանուկ Մնացականյան
* Բեմադրող ռեժիսոր՝ Ներսես Հովհաննիսյան
* Բեմադրող օպերատոր՝ Ալբերտ Յավուրյան
* Կոմպոզիտոր՝ Առնո Բաբաջանյան
* Բեմադրող նկարիչ՝ Ռաֆայել Բաբայան
* Հնչյունային օպերատոր՝ Իրեն Օրդուխանյան
* Ռեժիսորներ՝ Հրանտ Հակոբյան, Էդ. Մարտիրոսյան
* Օպերատոր՝ Ս. Օրմանյան
* Զգեստների նկարիչ՝ Գ. Իսայան
* Նկարիչ-դիմահարդարներ՝ Պ. Ասչյան, Թ. Մարգարյան
* Ռեժիսորի ասիստենտներ՝ Հ. Խաչատրյան, Գ. Սահակյան
* Օպերստորի ասիստենտ՝ Ա. Ստեփանյան
* Նկարչի ասիստենտ՝ Կ. Սաֆարյան
* Խմբագիրներ՝ Դ. Մուրադյան, Էվերտ Պայազատյան (Պայազատ)
* Մոնտաժ՝ Ի. Միքայելյան
* Տնօրեն՝ Վ. Ղոչիկյան
* Առաջին անգամ ցուցադրվել է Մոսկվայում 1983 թ. ապրիլին

## Աղբյուրներ

* ՄԱՆՈՒԿԻ «Երջանկության մեխանիկան»
* Երջանկության մեխանիկան
* Երջանկության մեխանիկա

Կատեգորիա:1982 ֆիլմեր
Կատեգորիա:«Հայֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային մելոդրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Հայերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Հայկական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Մելոդրամաներ
Կատեգորիա:Ներսես Հովհաննիսյանի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմերի երաժշտություն ըստ Առնո Բաբաջանյանի
Առաջին սիրո երգը (ֆիլմ)

**Առաջին սիրո երգը**, 1958 թվականին Հայֆիլմ կինոստուդիայում նկարահանված գեղարվեստական ֆիլմ։ Գլխավոր դերում խաղում է Խորեն Աբրահամյանը՝ երգիչ Վարունցի դերում։

## Սյուժե
Երաժշտական, մելոդրամատիկ պատում է տաղանդավոր, բայց հաջողություններից շփացած երգչի մասին, որն անցնելով փորձությունների միջով՝ կարողանում է ուղղել սխալներն ու արժանանալ սիրած կնոջ վստահությանը։

## Դերերում
* Հրաչյա Ներսիսյան - *Տիգրան Վարունց, Արսենի Հայրը*
* Վաղարշ Վաղարշյան - *Ավետ Ալեքսանդրի Մելիք-Նուբարյան, երաժիշտ*
* Խորեն Աբրահամյան - *Արսեն*
* Էլեոնորա Սուդակովա - *Ռուզան*
* Սեմյոն Սոկոլովսկի - *Վարուժան*
* Օլգա Գուլազյան - *Վարդուշ*
* Տամարա Լանկո-Կիմանյան - *Օֆելյա*
* Նիկոլայ Տեր-Սեմյոնով - *Մամիկոնյան*
* Վերջալույս Միրիջանյան - *Փառանձեմ, Մամիկոնյանի կինը*
* Արա Սողոմոնյան - *Օնիկ*
* Իվան Գրիկուրով - *հողափորիչի վարորդ*
* Ա. Սելիմխանով - *Դոդիկ*
* Գեն (Գուրգեն Շահնազարյան) - *առևտրական*
* Ամասի Մարտիրոսյան - *պահակ*

## Դրվագներում
* Տ. Բախշինյան - *Ռուզանի և Արսենի որդի*, Թաթուլ Դիլաքյան, Աննա Գարագաշ - *ընկերուհին*, Մուրադ Կոստանյան - *Տիգրան Վարունցի հարևանը*

## Ստեղծագործական խումբ
* բեմադրող նկարիչ - Վալենտին Պոդպոմոգով
* հնչյունային օպերատոր - Նինա Ջալալյան
* ռեժիսոր - Ա. Հայրապետյան
* նկարիչի ասիստենտ - Ռաֆայել Ս. Բաբայան
* մոնտաժ - Վալենտինա Հայկազյան
* երգերի տեքստերի հեղինակներ - Ն. Ադամյան, Հարոլդ Ռեգիստան
* երգերի կատարումը - Սերգեյ Դավիդյան
* խմբագիր - Սաբիր Ռիզաև
* տնօրեն - Աշոտ Դիլանյան

## Հետաքրքիր փաստեր
* պրեմիերա - ապրիլի 4 1958 թ. Երևանում
* պրեմիերա Մոսկվայում օգոստոսի 4 1958 թ.
* ֆիլմը դարձավ ԽՍՀՄ 1958 թ. ամենաշատ դիտվող ֆիլմը - 24, 6 միլիոն հանդիսատես
* Առնո Բաբաջանյանը ֆիլմի համար գրեց 3 երգ՝ *«Երևանի սիրուն աղջիկ»*, *«Իմ Երևան»*, *«Դու իմ սիրո արև»*, որոնք ֆիլմի ցուցադրումից հետո դարձել են հայ ժողովրդի ամենասիրված երգերից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1950-ականների ռուսերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:1958 ֆիլմեր
Կատեգորիա:«Հայֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Լաերտ Վաղարշյանի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային մելոդրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային սև-սպիտակ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Հայերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Հայկական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Յուրի Երզնկյանի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Սև-սպիտակ ֆիլմեր
Կատեգորիա:1950-ականների խորհրդային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմերի երաժշտություն ըստ Ղազարոս Սարյանի
Կատեգորիա:Ֆիլմերի երաժշտություն ըստ Առնո Բաբաջանյանի
Ֆրանսիական ակադեմիա

**Ֆրանսիական ակադեմիա** (), գիտական հաստատություն Ֆրանսիայում, որի հիմնական նպատակն է ֆրանսերեն լեզվի և ֆրանսիական գրականության ուսումնասիրությունը, ինչպես նաև ֆրանսերենի լեզվական և գրական նորմերի ձևակերպումը։ Յուրաքանչյուր տարի Ակադեմիան շնորհում է շուրջ 60 մրցանակ։

## Հիմնադրման պատմություն
Հիմնադրվել է կարդինալ Ռիշելյոյի կողմից 1635 թ. հունվարի 29-ին։ Ինչպես նշվում էր հրամանագրում՝ Ակադեմիան ստեղծվում էր, որպեսզի «դարձնի ֆրանսերեն լեզուն ոչ միայն նրբագեղ այլ նաև ընդունակ արտահայտելու բոլոր արվեստներն ու գիտությունները»։ Ակադեմիայի առաջին անդամներից էին Վալանտեն Կոնրարը, Ժան Դեմարեն, Ժան Շապլենը, Անտուան Գոդոն, Գիյոմ Կոլտեն, Վենսան Վուատյուրը և այլք։

## Անդամություն
Ակադեմիայի անդամների թիվը 40 է։ Ակադեմիկոսները զբաղեցնում են իրենց աթոռները ցմահ, ակադեմիկոսներին անվանում եմ «անմահներ» ()՝ համաձայն Ռիշելյոյի կողմից հաստատված Ակադեմիայի նշանաբանի, որն է «Հանուն անմահության»։ Ակադեմիկոսների տարբերազգեստն է (հաստատվել է Նապոլեոն III կայսեր կողմից) կանաչ ֆրակը ()։ Ակադեմիկոսի մահից հետո նրա տեղը (բազկաթոռը ) Ակադեմիկոսներն ընտրում են նորին. նորընտիր անդամը Ակադեմիա մուտք գործելու օրը պարտավոր է ճառ արտասանել հանգուցյալ նախորդի պատվին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ֆրանսիական ակադեմիայի պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Ֆրանսերեն
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Ակադեմիական հաստատություններ
Կատեգորիա:1635 հիմնադրումներ Ֆրանսիայում
Սուրբ Հռիփսիմե մատուռ (Գագրա)

**Սուրբ Հրիփսիմե մատուռ**, Հայ Առաքելական Եկեղեցու մատուռ Գագրա քաղաքում

2005 թ-ից այստեղ է գտնվում Աբխազիայի հայերի հոգևոր առաջնորդի նստավայրը։ Ներկայումս այդ պաշտոնը զբաղեցնում է Տեր Նարեկ Ավագյանը։

## Պատմություն
Մատուռը նվիրված է Սուրբ Հռիփսիմեինև օծվել է 1992 թ-ին՝ վրաց-աբխազական պատերազմի ժամանակ։ Այստեղից էին ռազմի դաշտ մեկնում Բաղրամյանի անվան բատալիոնի հայ մարտիկները։.

Ներկայումս տարվում են աշխատանքներ այստեղ եկեղեցի կառուցելու, որը պետք է լինի Էջմիածնի Մայր Տաճարի փոքր կրկնօրինակը։

## Տես նաև
* Վրաստանի հայկական տաճարների ցանկ
* Հայերը Աբխազիայում

## Ծանոթագրություններ

հ
Կատեգորիա:Աբխազիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Գագրայի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Մատուռներ
Հատապտղային բույսեր

[300px|մինի|աջից|Չորս միրգ, որոնք իսկական հատապտուղներ են։(Աջից ձախ) <br />[խաղող, մուշ, կարմիր կոկռոշ, կարմիր հաղարջ (top)]]
**Հատապտղային բույսեր**, վայրի և մշակովի բազմամյա բույսեր են (թփեր, կիսաթփեր, խոտաբույսեր), որոնցից ստացվում են ուտելի, հյութալի, չբացվող, բազմասերմ պտուղներ։ Հայաստանում մշակվում են ելակը, Լափռին, լտտենին, թթենին, բռինչը, Թանթրվենին, արոսենին, սնձենին, Ղողնոշը, սզնենին, ալոճենին, հաղարջենին, ժոխենին, մոշենին, մոռենին, մորենին, մշենին, մնձենին, կոկռոշենին։

## Հայաստանում
Հայաստանի Վանաձորի, Լորու, Նոյեմբերյանի, Իջևանի, Դիլիջանի, Տավուշի, Կապանի անտառներում աճում են մորու, մոշենու, ելակի, հաղարջենու և կոկռոշենու տարբեր տեսակներ։ Բազմանում են վեգետատիվ բազմացում ճանապարհով։

## Նշանակություն և կիրառում
Հատապտուղները պարունակում են օրգանական թթուներ, հանքային աղեր, շաքարներ, վիտամիններ, բուրավետ նյութեր։ Օգտագործվում են թարմ և վերամշակված (խյուս, հյութ, ռուփ, ցքի, օշարակ, ժելե, մարմելադ, մուրաբա, մաթ, պաստեղ, աղանդերային գինի, լիկյոր), հրուշակեղենի և զովացուցիչ ջրերի արտադրություններում, իսկ որոշ տեսակներ՝ բժշկության մեջ։

Խոնավասեր են, ջերմության նկատմամբ պահանջկոտ չեն։ Բազմանում են վեգետատիվ ճանապարհով։ Բերքատվությունը համեմատաբար բարձր է։ Հայաստանում՝ Ստեփանավանի, Կիրովականի, Նոյեմբերյանի, Իջևանի, Դիլիջանի, Շամշադինի, Կապանի անտառներում աճում են մորու, մոշենու, ելակի, հաղարջենու և կոկռոշենու լավագույն տեսակներ։

## Ամենատարածված հատապտուղ մշակաբույսեր
200px|մինի|աջից|Այստեղ ցուցադրված են մի քանի հատապտղային բույսեր։
*Մշակվող
**Ելակ
** Հաղարջ
** Ազնվամորի
** Փշահաղարջ
** Հապալաս
** Չիչխան
**Ցախկեռաս
**Մոշ
**Կոկռոշ
* Վայրի
**Մորի
** Հապալաս

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* .
* 

Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հատապտուղներ
Պատրիս Էվրա

**Պատրիս Էվրա** (, ), ֆրանսիացի ֆուտբոլիստ, «Մանչեսթեր Յունայթեդի» և Ֆրանսիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի խաղացող։

## Կարիերա
Երբ նա 3 տարեկան էր, ընտանիքը տեղափոխվեց Փարիզ, իսկ 16 տարեկանում նա պայմանագիր ստորագրեց «ՊՍԺ» ակումբի հետ։ Իր առաջին մրցաշրջանը Ֆրանսիայում Էվրան անցկացրեց «Նիցա» ակումբում ու երբ 2002 թ. նա ճանաչվեց ֆրանսիական երկրորդ դիվիզիոնի լավագույն ձախ պաշտպան՝ Դիդյե Դեշամն անմիջապես վերցրեց նրան «Մոնակո»։ Այդ ժամանակվանից Պատրիսն ամրապնդվեց այդ ակումբի պաշտպանությունում և 2004 թ. ստացավ Ֆրանսիայի լավագույն երիտասարդ խաղացողի մրցանակը։ 2006 թ. հունվարի 10-ին Պատրիս Էվրան պայմանագիր ստորագրեց «Մանչեսթեր Յունայթեդի» հետ։ Իր դեբյուտն ակումբի կազմում տեղի ունեցավ «Մանչեսթեր Սիթիի» հետ խաղում։ 2005/06 մրցաշրջանում նա 14 հանդիպում անցկացրեց «Յունայթեդի» կազմում։
2007/08 մրցաշրջանում Էվրան բարեբախտաբար խուսափեց լուրջ վնասվածքներից ու 48 հանդիպում անցկացրեց «Կարմիր Սատանաների» մեկնարկային կազմում։ Ֆերդինանդի, Բրաունի և Վիդիչի հետ միասին Պատրիսը մեծ դեր խաղաց նրանում, որ «Յունայթեդը» նոր ակումբային ռեկորդ սահմանեց՝ առաջնությունում բաց թողնելով ընդամենը 22 գնդակ։ Ֆրանսիացուն հաջողվեց նաև ջնջել տխուր հիշողությունները «Մոնակոյի» կազմում 2004 թ. Չեմպիոնների Լիգայում պարտության մասին և նա դարձավ այդ մրցույթի ոսկե մեդալակիրը Մոսկվայի «Լուժնիկի» մարզադաշտում։
2008/09 մրցաշրջանն անցավ փոփոխական հաջողությամբ։ «Յունայթեդի» կազմում Էվրան անցկացրեց 45 հանդիպում, բայց եթե մրցաշրջանի առաջին կեսում նա ցուցաբերում էր անցած տարվա պես փայլուն խաղ, ապա չորս խաղի ընթացքում որակազրկված լինելուց հետո Պատրիսի գործողություններում ինչ-որ բան կոտրվեց ու նա սկսեց խաղալ ոչ այդքան հաջող։
Մինչև 2010 թ. ապրիլ ամիսը Պատրիս Էվրան յուրաքանչյուր խաղում դուրս էր գալիս թիմի մեկնարկային կազմում և միայն «Բլեկբերնի» հետ հանդիպմանը մնաց պահեստայինների նստարանին, բայց նույնիսկ այդ ժամանակ Ֆեգյուսոնը նրան դաշտ հանեց խաղի վերջին րոպեներին, մտածելով, որ Պատրիսի ակտիվությունը թույլ կտա թիմին կորզել հաղթանակը։

## Կարիերայի վիճակագրություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆուտբոլիստներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մանչեսթեր Յունայթեդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:1981 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 15 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մոնակոյի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Յուվենտուսի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Օլիմպիկ Մարսելի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Վեստ Հեմ Յունայթեդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պարի Սեն-Ժերմենի ֆուտբոլիստներ