Պիեռ Էլիոթ Թրյուդո

**Ջոզեֆ Ֆիլիպ Պիեռ Իվ Էլիոթ Թրյուդո** (, ), կանադացի քաղաքական գործիչ, Կանադայի տասնհինգերորդ վարչապետը 1968-1979 և 1980-1984 թվականներին։ Օրենսդիր իշխանության կենտրոնը բրիտանական խորհրդարանից տեղափոխել է Օտտավայի Համայնքների պալատ՝ դրանով իսկ Կանադան դարձնելով լիովին անկախ նախկին մետրոպոլիայից։

Թրյուդոն երկրի պատմության ամենահայտնի քաղաքական գործիչներից է, նրան անվանում են «ժամանակակից Կանադայի հայր»։ Համարվում է 20-րդ դարի կանադացի ամենահայտնի մարդը։

## Կենսագրություն
Ֆրանսիացի և շոտլանդացի վերաբնակիչների ժառանգ Պիեռ Էլիոթ Թրյուդոն ծնվել է 1919 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Մոնրեալում հարուստ փաստաբանի ընտանիքում (1935 թվականին նրա մահից հետո նա թողել է 5 միլիոն դոլար արժողությամբ անշարժ գույք)։ Իր պատանեկության տարիներին կողմնակից է եղել «Ժողովրդական դաշինքին», որը հանդես էր գալիս հակադաշնային կարգախոսներով, մասնավորապես՝ Եվրոպայում ռազմական գործողություններին քվեբեկցիների մասնակցության դեմ (հետագայում Թրյուդոն, ընդհակառակը, պաշտպանել է դաշնամետ դիրքերը և հանդես եկել որպես Քվեբեկի ազգայնականների հակառակորդ)։

Կրթություն է ստացել Մոնրեալի համալսարանում (ավարտել է իրավագիտության ֆակուլտետը 1943 թվականին), Հարվարդում, Փարիզի քաղաքական հետազոտությունների ինստիտուտում և Լոնդոնի տնտեսագիտության և քաղաքագիտության դպրոցում, որտեղ սովորել է իրավունք, տնտեսագիտություն և քաղաքագիտություն։

Հարվարդում որպես ատենախոսության թեմա ընտրել է կոմունիզմի և քրիստոնեության փոխհարաբերությունների խնդիրը։ Դարձել է քեյնսյան տնտեսագիտության ուժեղ ջատագովը՝ հիմնականում իր ուսուցիչների՝ Յոզեֆ Շումպետերի և Ջոն Քենեթ Գելբրեյթի ազդեցության շնորհիվ Հարվարդում և Հարոլդ Լասկիում։ Փարիզում նրա մտավոր ձևավորման վրա ազդել են նաև Էմանուել Մունյեի անձնավորությունը և Նիկոլայ Բերդյաևի «Ստրկության և մարդու ազատության մասին։ Անհատական փիլիսոփայության փորձ» գիրքը։

1951 թվականին այցելել է Խորհրդային Միություն, ինչի հետևանքով որոշ ժամանակով նրան արգելել են մուտք գործել ԱՄՆ՝ կապված մաքարտիստական ​​հիստերիայի հետ։ Ավելին, ՀԴԲ-ն Ջ. Էդգար Հուվերի անձնական հրահանգով նրա վերաբերյալ գործ է բացել։ Երբ 2000 թվականին Թրյուդոյի մահից հետո գործը գաղտնազերծվել է (և հրապարակվել է զգալի խմբագրումներով), պարզվել է, որ այն 161 էջանոց գործ է, որը պարունակում է թերթերի նյութեր, որոնցում նրան անվանում են «արմատական ​​սոցիալիստ» և «Կանադայի Կաստրո»։

Բացի այդ, երիտասարդ Թրյուդոն, իր ձախակողմյան համակրանքի պատճառով, երեք անգամ հեռացվել է Մոնրեալի համալսարանում դասավանդելու հնարավորությունից՝ Քվեբեկի վարչապետ Մորիս Դյուպլեսիսի հրամանով, որն աչքի էր ընկնում իր ծայրահեղ հակակոմունիզմով։ Թրյուդոն դատապարտել է Դյուպլեսի ավտորիտար մեթոդներն ու կղերականությունը՝ «Cite Libre» հանդեսի էջերում։ Թրյուդոն կարևոր դեր է խաղացել «Լուռ հեղափոխության» գործընթացի նախապատրաստման գործում, որը վերացրել է կաթոլիկ եկեղեցու ամենակարողությունը և պահպանողական կարգերը Քվեբեկում, ինչպես նաև ստեղծել է սոցիալական ապահովության համակարգ։

1961-1965 թվականներին աշխատել է որպես իրավագիտության դոցենտ, դասավանդել Մոնրեալի համալսարանում։

## Քաղաքական գործունեություն
1949 թվականին Կանադա վերադառնալուց հետո Թրյուդոն Քվեբեկում սկսել է որպես իրավաբան և արհմիութենական գործիչ գործունեությունը։ 1949-1951 թվականներին կարճ ժամանակով աշխատել է Օտտավայում՝ լիբերալ վարչապետ Լուի Սեն-Լորանի գրասենյակում՝ որպես տնտեսական խորհրդատու։

Նրա համբավը որպես քաղաքացիական ազատությունների պաշտպան մեծացել է այն բանից հետո, երբ ծառայել է որպես իրավախորհրդատու մի քանի արհմիությունների համար 1949 թվականին Քվեբեկի ասբեստի հանքագործների գործադուլում։ Պատմել է այս իրադարձության մասին իր 1956 թվականի «La grève de l'amiante» գրքում, որտեղ գործադուլը դիտում էր որպես Քվեբեկի պատմության առանցքային իրադարձություն, որը նշանավորել է դիմադրության սկիզբը ֆրանկոֆոն կղերական քաղաքական շրջանակների և անգլիախոս բուրժուազիայի դեմ, որը երկար ժամանակ վերահսկում էր գավառը։ Հետագայում մասնակցել է Քվեբեկի լիբերալ կուսակցության նորացման արշավին, որը 1960 թվականի նահանգային ընտրություններում հաղթել է պահպանողականներին։

Սկզբում, պահպանելով սոցիալ-դեմոկրատական ​​արժեքները, մտերիմ է եղել Համագործակցության Ֆեդերացիայի մի շարք մտավորականների հետ (ներառյալ Ֆրենկ Սքոթը, Յուջին Ֆորսին, Մայքլ Օլիվերը և Չարլզ Թեյլորը) և եղել է այս ձախ կուսակցության անդամ 1950-ականներին։ Սակայն դաշնային մակարդակով քաղաքական գործիչ դառնալով՝ իր քաղաքական ճակատագիրը կապել է ոչ թե վերջինիս վրա հիմնված *Նոր դեմոկրատական ​​կուսակցության* (ՆԴԿ), այլ Ազատական կուսակցության հետ։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ կասկածել է  Թոմի Դուգլասի հաջողությանը՝ ֆրանսիացի կանադացիների ձայները գրավելու հարցում, և հետևաբար՝ ՆԴԿ-ի՝ դաշնային կառավարություն ձևավորելու կարողության վրա։ Բացի այդ, տարաձայնություններ է ունեցել ՆԴԿ դիրքորոշման հետ Կանադայում «երկու ազգերի» գոյության հարցում։ Թրյուդոն եղել է ֆեդերալիզմի սկզբունքային կողմնակից և գավառական ազգայնականության հակառակորդը (հատկապես Քվեբեկի), միևնույն ժամանակ պաշտպանելով իր հայրենի նահանգի ինքնավարության գաղափարը։

1963 թվականի ընտրություններում դեռ պաշտպանել է նորաստեղծ Նոր Դեմոկրատական ​​կուսակցությանը, սակայն 1965 թվականին միացել է Ազատական կուսակցությանը երկու համախոհների՝ Ժերար Պելետյեի և Ժան Մարշանի հետ միասին՝ մտադրվելով բարեփոխել այն ներսից։ Նույնիսկ Լիբերալ կուսակցությանը միանալուց հետո նա շարունակել է քննադատել Լեսթեր Փիրսոնի լիբերալ կաբինետի քաղաքականության որոշ ասպեկտներ, օրինակ՝ Կանադայում միջուկային մարտագլխիկներով ամերիկյան «Բոմարկ» հրթիռների տեղակայումը։

1967 թվականին Թրյուդոն դարձել է արդարադատության նախարար և գլխավոր դատախազ։ Իր պաշտոնն օգտագործել է որպես հարթակ Քվեբեկի վարչապետ Ջոնսոնի հետ քննարկումների համար, որը պահանջում էր նահանգի համար հատուկ կարգավիճակ։

## Որպես վարչապետ
1968 թվականի ապրիլին, Պիրսոնի հրաժարականից հետո, Թրյուդոն ընտրվել է Ազատական կուսակցության առաջնորդ՝ ստանալով կուսակցության համագումարի պատվիրակների 51%-ը և ղեկավարելով կառավարությունը։ Նույն թվականին դաշնային ընտրություններում հանդիպել է ուժեղ մրցակիցների՝ Ռոբերտ Սթենֆիլդին պահպանողականներից և Թոմի Դուգլասին սոցիալիստական ​​ՆԴԿ-ից։ Այնուամենայնիվ, Լիբերալ կուսակցությանը հաջողվել է հավաքել ժողովրդական քվեների ավելի քան 45%-ը։

Նրա գլխավորած կառավարությունը միջոցներ է ձեռնարկել Քվեբեկի խնդիրը լուծելու համար, 1969 թվականին օրենք է ընդունվել դաշնային մակարդակում անգլերենի և ֆրանսերենի հավասարության, երկլեզվության օգտագործման մասին այն տարածքներում, որտեղ երկրորդ լեզվով խոսողների թիվը գերազանցում է 10%-ը, և ֆրանսերենի ուսումնասիրություն պաշտոնյաների կողմից։ Բայց այս օրենքը չի բավարարել Քվեբեկի անջատողականներին, և անգլիախոս նահանգները դժգոհ են եղել՝ հատկապես երկրի արևմուտքում։

Արդյունքում Քվեբեկի ազատագրման արմատական ​​ճակատը մի շարք ահաբեկչություններ ու հայտնի մարդկանց առևանգում է իրականացրել, մասնավորապես առևանգվել և սպանվել է աշխատանքի նախարար Պիեռ Լապորտը։ Կառավարությունը ստիպված է եղել ռազմական դրություն հայտարարել և զորքեր ուղարկել Քվեբեկ։ Սկսվել են  զանգվածային ձերբակալություններ, որոնց արդյունքում բերման են ենթարկվել ոչ միայն ծայրահեղականներ, այլև պարզապես «կասկածելի արտաքինով» քաղաքացիներ։ Քաղաքացիական ազատությունները սահմանափակվել են. «Հոկտեմբերյան ճգնաժամի» հետևանքով ստեղծված արտակարգ դրությունը վերացվել է միայն 1971 թվականին, սակայն Կանադայի կառավարության կոշտ գործողությունների և զանգվածային ձերբակալությունների արդյունքում Քվեբեկը Կանադայից առանձնացնելու գաղափարը նահանգում ձեռք է բերել բազմաթիվ նոր կողմնակիցներ։ 1980 թվականին անջատականները հանրաքվե են կազմակերպել Քվեբեկի անջատման վերաբերյալ, սակայն պարտություն են կրել։

Պ. Է. Թրյուդոն սոցիալական լիբերալիզմի հավատարիմ կողմնակիցներից մեկն է եղել, վերացրել է մահապատիժը, օրինականացրել աբորտը, դադարեցրել միասեռականների հալածանքը և պարզեցրել ամուսնալուծության ընթացակարգը։ 1960-1970-ական թվականների վերջին գնաճի և գործազրկության զգալի աճի պայմաններում նրա գրասենյակը փորձել է կայունացնել գները և համոզել արհմիություններին չափավորել բարձր աշխատավարձերի պահանջները, սակայն արհմիությունները հրաժարվել են համագործակցել գների պետական ​​հանձնաժողովի հետ։ Մյուս կողմից, Թրյուդոյի գրասենյակը սոցիալական կարևոր փոփոխություններ է կատարել, այդ թվում՝ ցածր եկամուտ ունեցող անձանց ազատելով հարկերից, բարձրացրել է թոշակները և նպաստները՝ հաշվի առնելով գնաճը և կազմակերպելով հասարակական աշխատանքներ։ 1974-1975 թվականների տնտեսական ճգնաժամի պայմաններում Թրյուդոյի կառավարությունը 1975 թվականին ներմուծել է գների հսկողություն (որոշ պարենային ապրանքների և բենզինի) և եկամուտների վերահսկում, որոնք ուժի մեջ են մնացել մինչև 1978 թվականը։ Էներգետիկ քաղաքականության նոր կուրս ապահովելու նպատակով ստեղծվել է Պետրո-Կանադա պետական ​​ընկերությունը։

1972 թվականին Ազատական կուսակցությունը հայտնվել է խորհրդարանում՝ ստանալով ձայների 38,4%-ը և ընտրություններին ստորին պալատի 264 ​​մանդատներից 109-ը, սակայն Նոր Դեմոկրատական ​​կուսակցության արտաքին աջակցության շնորհիվ կուսակցությունը մնացել է իշխանության ղեկին։ 1974 թվականի մայիսին Համայնքների պալատի կողմից կառավարությանն անվստահություն հայտնելու մասին՝ կապված բյուջեի նախագծի քվեարկության բացասական արդյունքի հետ, տեղի է ունեցել արտահերթ ընտրություններ, որոնցում Լիբերալ կուսակցությունը ստացել է ձայների 43,15%-ը և 32 լրացուցիչ մանդատ արդյունքում ունենալով 141 մանդատ խորհրդարանում, ձևավորել է նոր միակուսակցական կառավարություն։ Արդյունքում լիբերալները իշխանության ղեկին են մնացել մինչև 1979 թվականի մայիսի 22-ի ընտրություններում իրենց պարտությունը (կուսակցությունը ստացել է ձայների 40,1%-ը և խորհրդարանում 114 մանդատ)։ 1979 թվականի դեկտեմբերին Ջո Քլարկի պահպանողական կառավարությունը պարտվել է խորհրդարանի բյուջեի քվեարկության ժամանակ։ 1980 թվականի փետրվարին կայացած արտահերթ ընտրություններում Լիբերալ կուսակցությունը կրկին հաղթել է առաջադիմական պահպանողականներին՝ ստանալով ձայների 44,3%-ը և խորհրդարանում ունենալով 147 մանդատ։

220px|thumb|right|Թրյուդոն 1980 թվականին

Կրկին դառնալով վարչապետ՝ Թրյուդոն այս պաշտոնում մնացել է առաջիկա չորսուկես տարին։ 1982 թվականին նախաձեռնել է փոփոխություններ դաշնային սահմանադրության մեջ՝ դադարեցնելու բրիտանական խորհրդարանի լիազորությունները։ 1982 թվականին մասնակցել է «Թող Լեհաստանը Լեհաստան լինի» ծրագրին՝ համերաշխությանը աջակցություն հայտնելու նպատակով։ Արդյունքը եղել է 1982 թվականի Սահմանադրության օրենքը, որը, երբ հաստատվեց բրիտանական խորհրդարանի կողմից որպես Կանադայի ակտի մաս, նշանակում էր Կանադայի Սահմանադրության հայրենադարձություն և Կանադայի լիակատար ինքնիշխանության պաշտոնական ապահովում։ Հանդիպելով պահպանողական ընդդիմությանը՝ Թրյուդոն մոբիլիզացրել է լոբբիստական ​​խմբեր՝ ի պաշտպանություն իրավունքների և ազատությունների խարտիայի (որպես սահմանադրության մաս)։ Բացի այդ, Արևմտյան Կանադայի նավթային ընկերությունների հետ կապված ընդդիմությունը դժգոհ է եղել Ազգային էներգետիկ ծրագրից, որն իրականացվել է կառավարության կողմից՝ կանադացի սպառողներին նավթի համաշխարհային գների կտրուկ փոփոխություններից պաշտպանելու համար։

1984 թվականի հունիսին Թրյուդոն հրաժարական է տվել վարչապետի և կուսակցության ղեկավարի պաշտոններից, որից հետո մինչև կյանքի վերջ զբաղվել է փաստաբանությամբ։

## Արտաքին քաղաքականություն
Թրյուդոն վարել է ԱՄՆ-ից՝ Կանադայի ամենակարևոր տնտեսական և ռազմավարական գործընկերից (և նրա միակ ցամաքային հարևանից) աստիճանաբար հեռանալու քաղաքականություն։ Օրինակ, 1969 թվականի Սուրբ Ծննդին (Վիետնամում ԱՄՆ պատերազմի դեմ բողոքի ցույցերի գագաթնակետին), Թրյուդոն, որը նախկինում անձամբ մասնակցել է հակապատերազմական երթերին, իր աշխատասենյակում պաշտոնապես հյուրընկալել է այս պատերազմի հայտնի հակառակորդներին՝ Ջոն Լենոնին և Յոկո Օնոյին։ Իսկ 1976 թվականին եղել է առաջին արևմտյան քաղաքական գործիչը, որը այցելել է Կուբա՝ չնայած ամերիկացի պաշտոնյաների բողոքներին։ 1971 թվականին այցելել է ԽՍՀՄ և Կանադայում ընդունել Ալեքսեյ Նիկոլաևիչ Կոսիգինին։ Բացի այդ, կապեր է զարգացրել Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հետ, որի հետ հաստատել է դիվանագիտական ​​հարաբերություններ։

1970 թվականին լույս է տեսել «Արտաքին քաղաքականություն կանադացիների համար» Սպիտակ գիրքը, որտեղ ուրվագծվել է կառավարության հիմնական հայեցակարգերը՝ նվազեցնելով երկրի կախվածությունը ԱՄՆ-ից ռազմական, քաղաքական և տնտեսական առումներով։ Կրճատել է Կանադայի մասնակցությունը ՆԱՏՕ-ին կիսով չափ, կանադական զորքերը դուրս է բերել Եվրոպայում ՆԱՏՕ-ի «միջուկային հարվածային ուժերից» և մինչև 1972 թվականը վերացրել կանադական հողում գտնվող ամերիկյան Բոմարկ հրթիռային բազաները։ Առևտրի ոլորտում նրա կառավարությունը փնտրել է «երրորդ այլընտրանք»՝ նախատեսելով առաջին հերթին ընդլայնել առևտուրը Արևմտյան Եվրոպայի հետ։

## Պատվո շքանշաններ

## Անձնակակն կյանք
Թրյուդոն ունեցել է էքսցենտրիկ և արտասովոր անձնավորության համբավ, կարող էր պիրուետ անել Բուքինգհեմյան պալատում թագուհու թիկունքում։

1969-1970 թվականներին  ռոմանտիկ հարաբերությունների մեջ է եղել ամերիկացի հայտնի կինոդերասանուհի Բարբրա Սթրեյզանդի հետ։

Ընդդիմությունը հայտարարել է, որ 1971 թվականի փետրվարի 16-ին Կանադայի խորհրդարանի Համայնքների պալատում Թրյուդոն անպարկեշտ հայհոյանքներ է տեղացել։ Նրա ասածը կատակով անվանում են «fuddle duddle»: Նրա որդին՝ Ջասթին Թրյուդոն, որը նույնպես դարձել է Կանադայի վարչապետ, ավելի ուշ խոստովանել է, որ իր հայրն այդ ժամանակ իրոք հայհոյել է։

Մահացել է Մոնրեալում 2000 թվականի սեպտեմբերի 28-ին 80 տարեկան հասակում շագանակագեղձի քաղցկեղից։ Նրա հուղարկավորությանը մասնակցել են այնպիսի տարբեր գործիչներ, ինչպիսիք են ԱՄՆ նախկին նախագահ Ջիմի Քարթերը, Կուբայի հեղափոխության առաջնորդ Ֆիդել Կաստրոն և իսմայիլական իմամ Աղա Խան IV-ը։

## Ընտանիք
* Կինը (1971-1984) Մարգարեթ Թրյուդո
* Երեխաներ.
** Ջասթին Թրյուդո (ծնվել է 1971 թվականին, ընտրվել է Կանադայի վարչապետ 2015 թվականի հոկտեմբերի 19-ին դաշնային ընտրություններում, Լիբերալ կուսակցության առաջնորդն է 2013 թվականից, ամուսնացած է Սոֆի Գրեգուարի հետ, ունի  երեք երեխա)
** Ալեքսանդր Թրյուդո (ծնվել է 1973 թվականին, լրագրող և վավերագրական ռեժիսոր)
** Միշել Թրյուդո (1975–1998, մահացել է 23 տարեկանում դահուկ քշելիս ձնահյուսի տակ մնալու հետևանքով)
** Սառա Էլիզաբեթ Քոյն

## Մատենագրություն
* «Ասբեստի գործադուլ» (*La Grve de l’Amiante*, 1956); 
* «Երկու պարզամիտ կարմիր Չինաստանում» (*Deux Innocents en Chine Rouge*, 1960); 
* «Ֆեդերալիզմը և ֆրանսիացի կանադացիները» (*Le Fdralisme et la Socit canadienne-franaise*, 1967); 
* «Քաղաքականության ուղիներ» (*Les Chemines de la politique*, 1970); 
* «Զրույցներ կանադացիների հետ» (*Conversations with Canadians*, 1972).

1990-ականներին Թրյուդոն հրատարակել է իր հուշերը, ինչպես նաև մի քանի գրքեր Քվեբեկի անջատողականության, էներգետիկ ճգնաժամի և արտաքին քաղաքականության մասին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կանադայի վարչապետներ
Կատեգորիա:Կանադայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Կանադացի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Կանադացի հուշագիրներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Կանադացի ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Կանադացի գրողներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Կանադացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Կանադացի ուսուցիչներ