Կիպրոսի տնտեսական ճշգրտման ծրագիր

**Կիպրոսի տնտեսական ճշգրտման ծրագիր,** հաճախ անվանվում է նաև **փրկության ծրագիր** (), ֆինանսական աջակցության փոխըմբռնման հուշագիր է։ Այն մշակվել էր՝ օգնելու Կիպրոսի Հանրապետությանը հաղթահարել 2012-2013 թվականների Կիպրոսի ֆինանսական ճգնաժամը։

Այս հուշագիրը ստորագրվեց 2013 թվականի մարտին՝ մի կողմից Կիպրոսի կառավարության, իսկ մյուս կողմից՝ Եվրոպական հանձնաժողովի (Եվրոխմբի, Եվրոպական Կենտրոնական Բանկի (ԵԿԲ) () և Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) () անունից) կողմից։

## Նախապատմություն
### Վարկառուի վարկանիշի իջեցումը մինչև սպեկուլյատիվ մակարդակ
2012 թվականի մարտի 13-ին Moody's վարկանիշային գործակալությունը կտրուկ իջեցրեց Կիպրոսի վարկառուի վարկանիշը՝ հասցնելով այն սպեկուլյատիվ մակարդակի։ Նրանք նախազգուշացրին, որ Կիպրոսի կառավարությունը ստիպված կլինի լրացուցիչ կապիտալ ներարկել իր բանկեր՝ Հունաստանի պարտքի փոխանակումից բխող կորուստները ծածկելու համար։ Այնուհետև, 2012 թվականի հունիսի 25-ին, երբ Fitch վարկանիշային գործակալությունը Կիպրոսի թողարկած պարտատոմսերի վարկանիշը իջեցրեց մինչև BB+ (որը դրանց զրկում էր Եվրոպական Կենտրոնական Բանկի կողմից որպես գրավ ընդունվելու հնարավորությունից), Կիպրոսի կառավարությունը պաշտոնապես դիմեց Եվրոպական ֆինանսական կայունության հիմնադրամին () կամ Եվրոպական կայունության մեխանիզմին ()՝ փրկության խնդրանքով։

### ԵՄ միջամտություն և համաձայնագրի հայց
Հաղորդվում էր, որ Կիպրոսի կառավարությունը 2012 թվականի հունիսի 25-ին փրկության հայց էր ներկայացրել Եվրոպական ֆինանսական կայունության հիմնադրամին կամ Եվրոպական կայունության մեխանիզմին։ Որպես պատճառ նշվում էին Հունական պարտքի նկատմամբ խոցելիությունից բխող՝ սեփական բանկային հատվածին աջակցելու դժվարությունները։ Եվրոպական և միջազգային ֆինանսական կառույցների եռակողմ խմբի (Եվրոպական հանձնաժողով, Արժույթի միջազգային հիմնադրամ և Եվրոպական Կենտրոնական Բանկ) ներկայացուցիչները հուլիսին ժամանեցին կղզի՝ ուսումնասիրելու երկրի ֆինանսական խնդիրները։ Հուլիսի 25-ին նրանք Կիպրոսի կառավարությանը ներկայացրին փրկության պայմանները։ Կիպրոսի կառավարությունն արտահայտեց իր անհամաձայնությունը պայմանների վերաբերյալ և հաջորդ ամիսների ընթացքում Եռակողմ խմբի ներկայացուցիչների հետ շարունակեց բանակցությունները  դրանց հնարավոր փոփոխությունների շուրջ։

Նոյեմբերի 20-ին կառավարությունը Եռակողմ խմբին հանձնեց փրկության պայմանների վերաբերյալ իր հակաառաջարկները, և բանակցությունները շարունակվեցին։ Նոյեմբերի 30-ին հաղորդվեց, որ Եռակողմ խումբը և Կիպրոսի կառավարությունը համաձայնել են փրկության պայմաններին, մնացել էր միայն համաձայնեցնել փրկության համար պահանջվող գումարի չափը։ Ի հակադրություն, ԱՄՀ-ն միայն նշել էր «համաձայնության հասնելու ուղղությամբ լավ առաջընթացի» մասին։ Նախնական համաձայնագրի պայմանները հրապարակվեցին նոյեմբերի 30-ին։ Խստագույն խնայողության քաղաքականությունը ներառում էր.

* Քաղաքացիական ծառայողների աշխատավարձերի, սոցիալական նպաստների, նպաստների և կենսաթոշակների կրճատումներ։
* ԱԱՀ-ի, ծխախոտի, ալկոհոլի և վառելիքի հարկերի, վիճակախաղի շահումների, գույքի հարկերի աճ։
* Հանրային առողջապահական ծախսերի բարձրացում։

## Փոխըմբռնման հուշագիր
2013 թվականի մարտի 16-ին Եվրոխումբը, Եվրոպական հանձնաժողովը (ԵՀ), Եվրոպական Կենտրոնական Բանկը (ԵԿԲ) և Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ) համաձայնության եկան Կիպրոսի հետ 10 միլիարդ եվրոյի գործարքի շուրջ՝ դարձնելով այն հինգերորդ երկիրը (Հունաստանից, Իռլանդիայից, Պորտուգալիայից և Իսպանիայից հետո), որը գումար ստացավ ԵՄ-ԱՄՀ-ից։ Գործարքի շրջանակներում հայտարարվեց բոլոր ներքին բանկային հաշիվներից մեկանգամյա բանկային ավանդների գանձման մասին՝ 6.7%՝ մինչև 100,000 եվրո ավանդների համար և 9.9%՝ ավելի բարձր ավանդների համար։ Խնայողները պետք է փոխհատուցվեին իրենց բանկերի բաժնետոմսերով։ Միջոցներ ձեռնարկվեցին՝ կանխելու սահմանված գանձումը ներկայացնող գումարների հետբերումը կամ փոխանցումը։ 

Գործարքը պահանջում էր Կիպրոսի խորհրդարանի հավանությունը, որը պետք է քննարկեր այն մարտի 18-ին։ Նախագահ Նիկոս Անաստասիադեսի խոսքով՝ միջոցները չվավերացնելը կհանգեցներ երկրի «անկանոն սնանկացման»։ Ռուսաստանի կառավարությունը՝ խորհրդարանի կողմից փրկության քվեարկությունից առաջ քննադատեց Կիպրոսի բանկային գանձումը՝ ավելի մեծ ճնշում գործադրելով երկրի մայրաքաղաք Նիկոսիայի վրա։ Ռուսաստանը այդ ժամանակ դեռ չէր որոշել՝ երկարաձգել իր գործող վարկը Կիպրոսում, թե ոչ։ Նիկոսիայում Ներկայացուցիչների պալատի դիմաց բանկային ավանդների գանձման դեմ Կիպրոսի ժողովրդի կողմից իրականացվող զանգվածային բողոքի ցույցերի ֆոնին, 2013 թվականի մարտի 19-ին Կիպրոսի խորհրդարանի կողմից գործարքը մերժվեց՝ 36 դեմ, 19 ձեռնպահ և մեկ բացակա ձայնով։

Մարտի 22-ին Կիպրոսի օրենսդիր մարմինը հաստատեց Կիպրոսի Ժողովրդական բանկի (նաև հայտնի որպես Laiki Bank)՝ երկրի երկրորդ խոշորագույն բանկի վերակառուցման պլանը՝ գործընթացում ստեղծելով այսպես կոչված «վատ բանկ»։ Մարտի 25-ին Կիպրոսի նախագահ Անաստասիադեսը, Եվրոգոտու ֆինանսների նախարարները և ԱՄՀ պաշտոնյաները հայտարարեցին նոր պլանի մասին։ Այն նախատեսում էր պահպանել բոլոր ապահովագրված ավանդները (100,000 եվրո կամ պակաս)՝ առանց որևէ գանձման։ Սակայն, Կիպրոսի Ժողովրդական բանկը պետք է փակվեր, և նրա բոլոր անապահովագրված ավանդները ենթարկվեին գանձման։ Միաժամանակ, Կիպռոսի բանկի անապահովագրված ավանդներից (որոնք հիմնականում պատկանում էին հարուստ ռուսներին և ռուսական բազմազգ կորպորացիաներին, ովքեր Կիպրոսն օգտագործում էին որպես օֆշորային բանկ և անվտանգ օֆշորային գոտի) պետք է գանձվեր 47.5%։ Ակնկալվում էր, որ վերանայված համաձայնագրից կհավաքվեր 4.2 միլիարդ եվրո՝ 10 միլիարդ եվրոյի փրկության դիմաց։ Այս նոր պլանը Կիպրոսի խորհրդարանի լրացուցիչ հավանություն չէր պահանջում, քանի որ Կիպրոսի Ժողովրդական բանկի և Կիպռոսի բանկի համար ենթադրվող լուծումների իրավական շրջանակն արդեն հաշվի էր առնվել նախորդ շաբաթ խորհրդարանի կողմից ընդունված օրինագծում։

Երբ վերջնական համաձայնագիրը մարտի 25-ին կնքվեց, ավանդների որևէ գանձում պարտադրելու գաղափարը մերժվեց։ Փոխարենը, Կիպրոսի իշխանությունների հետ փոխադարձ համաձայնություն ձեռք բերվեց ամենախնդրահարույց Կիպրոսի Ժողովրդական բանկի ուղղակի փակման վերաբերյալ։ Ժողովրդական բանկի մնացած լավ ակտիվները և 100,000 եվրոյից ցածր ավանդները փրկվեցին և փոխանցվցեին Կիպռոսի բանկին ()։ Մինչդեռ, բաժնետերերի կապիտալը զրոյացվեց, իսկ 100,000 եվրոյից բարձր անապահովագրված ավանդները, ինչպես նաև պարտատերերի այլ պահանջները, կկորչեին այն չափով, որքանով հետագայում հնարավոր կլիներ վերականգնել մնացած վատ ակտիվների լուծարումից։ Որպես լրացուցիչ անվտանգության միջոց, BoC-ի 100,000 եվրոյից բարձր անապահովագրված ավանդները նույնպես մնացին սառեցված մինչև վերակապիտալիզացիայի իրականացումը (հնարավոր կրճատումներով, եթե դա հետագայում անհրաժեշտ համարվեր 9% առաջին մակարդակի կապիտալ հարաբերակցության պահանջին հասնելու համար)։ Ժողովրդական բանկի նպատակային փակումը և BoC-ի վերակապիտալիզացիայի պլանը զգալիորեն օգնեցին նվազեցնել ընդհանուր փրկության փաթեթի համար անհրաժեշտ վարկի գումարը, ինչի շնորհիվ 10 միլիարդ եվրոն բավարար էր՝ առանց բանկային ավանդների վրա ընդհանուր գանձում պարտադրելու անհրաժեշտության։ Փրկության փաթեթի ակտիվացման վերջնական պայմանները ուրվագծված էին եռակողմ խմբի Փոխըմբռնման հուշագրի համաձայնագրում, որը լիովին հաստատվեց Կիպրոսի Ներկայացուցիչների պալատի կողմից 2013 թվականի ապրիլի 30-ին, և ներառում էր՝

# Ամբողջ ֆինանսական հատվածի վերակապիտալիզացիա՝ ընդունելով Ժողովրդական բանկի փակումը,
# Փողերի լվացման դեմ պայքարի շրջանակի ներդրումը Կիպրոսի ֆինանսական հաստատություններում,
# Հարկաբյուջետային համախմբում՝ Կիպրոսի կառավարական բյուջեի դեֆիցիտը նվազեցնելու համար,
# Կառուցվածքային բարեփոխումներ՝ մրցունակությունը և մակրոտնտեսական անհավասարակշռությունը վերականգնելու համար,
# Սեփականաշնորհման ծրագիր։

Այս ֆոնին, Կիպրոսի պետական պարտքի հարաբերակցությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ այժմ կանխատեսվում է, որ առավելագույնին կհասնի 2015 թվականին՝ կազմելով 126%, իսկ հետո՝ 2020 թվականին կնվազի մինչև 105%՝ այդպիսով մնալով կայուն սահմաններում։ 10 միլիարդ եվրոյի փրկության փաթեթը բաշխվում է հետևյալ կերպ.

* 4.1 միլիարդ եվրո՝ պարտքային պարտավորությունների (վերաֆինանսավորում և ամորտիզացիա) համար։
* 3.4 միլիարդ եվրո՝ հարկաբյուջետային դեֆիցիտները ծածկելու համար։

* 2.5 միլիարդ եվրո՝ բանկերի վերակապիտալիզացիայի համար։

Այս գումարները Կիպրոսին կվճարվեն կանոնավոր մասերով՝ սկսած 2013 թվականի մայիսի 13-ից մինչև 2016 թվականի մարտի 31-ը։ Ծրագրի համաձայն՝ այս միջոցները բավարար կլինեն, քանի որ Կիպրոսը ծրագրի ընթացքում կձեռնարկի հետևյալ լրացուցիչ  քայլերը.
# Կառավարական ակտիվների սեփականաշնորհումից կստանա 1.0 միլիարդ եվրո արտակարգ եկամուտ։
# Կապահովի 1.0 միլիարդ եվրոյի հասունացող գանձապետական պարտատոմսերի և 1.0 միլիարդ եվրոյի ներքին պարտատերերի մոտ պահվող հասունացող պարտատոմսերի ավտոմատ վերաֆինանսավորում։
# Բանկերի վերակապիտալիզացիայի ֆինանսավորման անհրաժեշտությունը կնվազեցվի 8.7 միլիարդ եվրոյով։ Այս գումարից 400 միլիոն եվրոն Կիպրոսի Կենտրոնական բանկի ապագա շահույթների վերաներդրումն է (որը կարճաժամկետ հատվածում իրականացվեց՝ որպես փոխհատուցում ստանալով պետական հող), իսկ 8.3 միլիարդ եվրոն ստացվում է Laiki Bank-ի և Bank of Cyprus-ի պարտատերերի կողմից կորուստների կլանումից։

Հաշվի առնելով համաձայնագրի շրջանակներում ավանդների գանձման՝ ինչպես առաջարկվող, այնպես էլ փաստացի տարրը, այս ծրագիրը երբեմն անվանվում էր «ներբանկային փրկություն» (), այլ ոչ թե «փրկություն պետական միջոցներով» ()։

## Փրկության աջակցության ծրագրից դուրս գալը
Չնայած փրկության աջակցության ծրագիրը ֆինանսական փոխանցումներ էր նախատեսում մինչև 2016 թվականի մարտը, Կիպրոսն արդեն 2014 թվականի հունիսին սկսեց աստիճանաբար վերականգնել իր մուտքը մասնավոր վարկային շուկաներ։ Այդ ժամանակ կառավարությունը վաճառեց 0.75 միլիարդ եվրոյի պարտատոմսեր՝ հինգ տարի մարման ժամկետով և 4.85% եկամտաբերությամբ։ Ակնկալվում էր, որ տասնամյա մարման ժամկետով պարտատոմսերի շարունակական վաճառքը, որը կնշանակեր մասնավոր վարկային շուկային ամբողջական մուտքի վերականգնում (և կավարտեր փրկության աջակցության անհրաժեշտության շրջանը), տեղի կունենար 2015 թվականին։ Կիպրոսի ֆինանսների նախարարը վերջերս հաստատեց, որ կառավարությունը նախատեսում է 2015 թվականին թողարկել երկու նոր Եվրոպական միջնաժամկետ թողարկման պարտատոմսեր ()։ Դրանք, հավանաբար, կթողարկվեն 2015 թվականի հուլիսի 1-ին մարվող 1.1 միլիարդ եվրոյի պարտատոմսի և նոյեմբերի 1-ին մարվող 0.9 միլիարդ եվրոյի երկրորդ պարտատոմսի ժամկետի ավարտից կարճ ժամանակ առաջ։ Ինչպես նախապես հայտարարվել էր, Կիպրոսի կառավարությունը 2015 թվականի ապրիլի վերջին թողարկեց 1 միլիարդ եվրոյի յոթնամյա պարտատոմսեր՝ 4.0% եկամտաբերությամբ և 2022 թվականի մայիսի 6-ին մարման ժամկետով։

## Տես նաև
* 2012–2013 թվականների Կիպրոսի ֆինանսական ճգնաժամ
* Հունաստանի առաջին տնտեսական կարգավորման ծրագիր

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* Economic Adjustment Programme for Cyprus on the website of the European Commission

Կատեգորիա:Կիպրոսի արտաքին հարաբերություններ