Փոքր Արալի ծով

**Փոքր Արալի ծով** (), աղի ծով Ղազախստանի Կզըլ-Օրդայի մարզում, ցամաքած Արալի ծովի հյուսիսային հատվածը, որն իր ջուրը ստանում  Սիրդարյայից։ Առաջացել է 1987 թվականի Արալի ծովի չորացման արդյունքում։ Ներկայիս տեսքով ձևավորվել է Կոկարալի ամբարտակի շինարարությունից հետո, որի շնորհիվ կանխվել է Արալի հյուսիսային մասի ապագա չորացումը։

2012 թվականին Փոքր Արալի ծովը և Սիրդարյա գետի դելտան Ռամսարի համաժողովով ներառվել են միջազգային նշանակության ջրաճահճային տարածքների ցանկում։

## Աշխարհագրություն
ձախից|300px|մինի|<div style="margin-ձախից: 5px; border-width: 0; text-align: left;">
'''Հյուսիսային Արալի ծով'''<br>
1. Շևչենկոյի ծոց<br>
2. Բուտակովի ծոց<br>
3. Մեծ Սարիշիգանակ ծոց<br>
Կոկարալի ամբարտակը նշված է վարդագույնով:</div>

Փոքր Արալը իր մեջ ներառում է մի քանի ծովածոց` Շևչենկոյի ծոց, Բուտալկովի ծոց, մեծ Սարիշիգանակի ծոց, որի ափին տեղակայված է Արալսկը, Ժալանաշի ծովախորշ (2010 թվականին ամբողջոթւյամբ ցամաքել է), որի ափին է գտնվում Ժալանաշ բնակավայրը։ Լճի կազմի մեջ են մտնում նաև Բերգի ծոցի մի մասը, որն անջատված Կոկարալի ամբարտակով։ Ամբարտակի բարձրությունը 6 մ է։ 2009 թվականին ծովի մակարդակը կազմել է 42 մ, ջրի աղիությունը նվազել է մինչև 12 %։

## Ջրի մակարդակի վերականգնում ավազանում
աջից|300px|մինի|Փոքր Արալը 2000-2011 թվականներին
Մի քանի փորձեր են կատարվել Փոքր Արալը ամբարտակով առանձնացնելու, որպեսզի ջուրը չհոսի նրանից, սակայն այդ փորձերն ավարտվել են անհաջողությամբ. փոթորկի ալիքները քանդել են պատնեշները։ Իրավիճակը փոխվել է Կոկարալի ամբարտակի շինարարությունունից հետո (2005)։ Երկու տարվա ընթացքում ծովը մոտեցել է Արալսկին, մեղմացրել է ափամերձ հատվածների կլիման։ Վերականգնվել են արոտավայրերը, իսկ Փոքր Արալի մեջ նույնիսկ թառափ է բաց թողնվել։

Փոքր Արալի փրկությունն իրականացվել է «Սիրդարյա գետի վտակների կարգավորման ու Արալի ծոցի հյուսիսային մասին պահպանման» ծրագրի շրջանակներում։ Այս նախագծի արժեքը կազմել է 85.79 միլիոն դոլար, որից 64.5 միլիոն դոլարը տրամադրել է Համաշխարհային բանկը, իսկ 21.29 միլիոնը` հանրապետական բյուջեն։ Այն նախատեսում է հիդրոտեխնիկական սարքավորումների ու հանգույցների կառուցում ու վերակառուցում։ Ծրագրի գլխավոր նպատակը Արալի ծովի հյուսիսային մասի պահպանումն է, ինչը կարող է ունենալ համաշխարհային ռեզոնանս, քանի որ ծովի ջրի մակարդակի բարձրացումը իր հետևից կբերի ոչ միայն գյուղատնտեսության ու ձկնային արդյունաբերության աճ, այլև կբարելավի տարածաշրջանի բնակլիմայական ու բնապահպանական իրավիճակը։

Փոքր Արալի ջրի մակարդակը 2004 թվականից մինչև 2010 թվականի հոկտեմբերը բարձրացել է 11.5 կմ³-ով և հասել 27.1 կմ³-ի, ինչը թույլ է տվել ջրով ծածկելու չորացած ծովի հատակի 870 կմ² մակերես։ Նվազել է ջրի` հանքային նյութերով լուծվելը` 23-ից հասնելով 17 գրամի մեկ լիտրում։ Ավելացել է ձկնային արդյունաբերության ծավալը` 1990-ական թվականների 400 կգ-ից հասնելով 11.000 տոննայի։

Կոկարալի ամբարտակի շնորհիվ` Փոքր Արալը դառնաղի անհոսք ջրավազանից վերածվել է կիսահոսքային ավազանի. Սիրդարյայի խմելու ջրերի ներհոսքը և ամբարտակով աղի ջրերի արտահոսքը պայմաններ են ստեղծել, որ ծովի աղը պակասի։ ներկայումս Փոքր Արալը թույլ աղիությամբ ջրավազան է, սակայն ժամանակի հետ այն կարող է վերածվել գրեթե քաղցրահամ ջրի։ Քաղցրահամ դառնալու գործընթացը շատ դանդաղ է տեղի ունենում, քանի որ Ամուդարյայի դելտան գտնվում է ամբարտակի մոտ, ինչը խանգարում է ամբողջ ծովում քաղցրահամ ջրի շրջապտույտին։

## Հեռանկարներներ
«Սիրդարյա գետի վտակների կարգավորման ու Արալի ծոցի հյուսիսային մասին պահպանում - 2» ծրագրի շրջանակներում աշխատանքներ են տարվում Կոկարալի ամբարտակը 6 մ-ով բարձրացնելու ուղղությամբ և ջրի արտանետումը Բերգի ծովածոցից Շևչենյկոյի ծովածոցով Մեծ Արալ ուղղելու ուղղությամբ։ Դրա արդյունքում Հյուսիսային Արալում ջրի ծավալը 27 կմ³-ից կարող է հասնել 59 կմ³-ի։

2018 թվականին նախատեսված աշխատանքներով ծրագրվում են հետևյալ աշխատանքները.
* Արալի ծովի հյուսիսային մասում Կոկարալի ամբարտակի վերակառուցում՝ 42 մ-ից հասցնելով 48 մ-ի
* Սիրդարյա գետի ղազախստանյան ավազանից ջրային ռեսուրսների կառավարման աշխատանքային կենտրոնի կառուցում
* Կզըլ-Օրդայի հիդրոհանգույցի կարգավորիչ ջրբաժանի վերականգնում
* Կազալինի ու Կարմակշինի շրջանում պաշտպանական ամբարտակների կառուցում
* Սիրդարյաի հունի ուղղում Կորգանշի ու Տումբեթի շրջանում
* Կազալինսկի շրջանի Բիրլիկ գյուղի մոտ ավտոճանապարհային կամրջի կառուցում
* Կամիստիբասի ու Ակշատի լճային համակարգի վերականգնում։

Ծրագրի արժեքը ավելի քան 23 միլիարդ թենգե է։ Ենթադրվում է, որ Փոքր Արալի ծովի մակերեսը կմեծանա 3.151 կմ²-ուց հասնելով 4.645 կմ²-ու։

## Ծանոթագրություններ