Ուջամաա

**Ուջամաա**, սոցիալական և տնտեսական զարգացման Տանզանիայի հայեցակարգ, աֆրիկյան սոցիալիստական գաղափարախոսություն՝ պետության՝ որպես ժողովրդի հավաքական կամքի արտահայտիչի հատուկ դերով, որը հիմք հանդիսացավ Ջուլիուս Նյերերի սոցիալական և տնտեսական զարգացման քաղաքականության համար Տանզանիայում՝ 1961 թվականին Բրիտանիայից Տանզանիայի անկախանալուց հետո։

Ավելի լայն իմաստով, *ուջամաան* կարող է նշանակել «կոոպերատիվ տնտեսագիտություն»՝ տեղաբնակ մարդիկ, որոնք համագործակցում են միմյանց հետ՝ ապահովելու կենսապայմանները, կամ  սեփական խանութները և այլ բիզնեսներ կառուցելու, պահպանելու և դրանից շահույթ ստանալու համար»։

## Գաղափարախոսություն
Նյերերին օգտագործել է ուջամաան որպես ազգային զարգացման ծրագրի հիմք։ Նա Ուջամաայի հայեցակարգը թարգմանեց սոցիալական, տնտեսական և քաղաքական հավասարության ինստիտուցիոնալացման՝ կենտրոնական ժողովրդավարության ստեղծման միջոցով. այդ թվում՝ վերագրված կարգավիճակի հիման վրա խտրականության վերացումը և տնտեսության առանցքային ոլորտների ազգայնացումը։

Ջուլիուս Նյերերի ղեկավարությունը Տանզանիայում գրավեց միջազգային ուշադրությունը և արժանացավ համաշխարհային հարգանքի գործնական քաղաքականության հիմքում էթիկական սկզբունքների վրա նրա հետևողական շեշտադրման շնորհիվ։ Նյերերի օրոք Տանզանիան մեծ հաջողություններ է գրանցել սոցիալական զարգացման կենսական ոլորտներում. մանկական մահացությունը զգալիորեն կրճատվել է։ Կյանքի տեւողությունը 1960 թվականին 37-ից հասել է 52-ի 1984 թվականին. տարրական դպրոցում ընդգրկվածությունը բարձրացել է տարիքային խմբի 25%-ից (կանանց միայն 16%-ը) 1960-ին մինչև 72% (կանանց 85%-ը) 1985-ին (չնայած բնակչության արագ աճող թվին), մեծահասակների գրագիտության մակարդակը 1960 թվականին 17%-ից հասել է 63%-ի մինչև 1975 թվականը (շատ ավելի բարձր, քան աֆրիկյան այլ երկրներում) և շարունակել է աճել։ Այնուամենայնիվ, Ուջամաան նվազեցրեց արտադրությունը՝ կասկածի տակ դնելով նախագծի տնտեսական աճ առաջարկելու կարողությունը։

Անկախության մեկ տարվա ընթացքում Նյերերը ներկայացրեց Կանխարգելիչ կալանքի օրենքը՝ ընդդիմությանը ջախջախելու համար։

1967 թվականին ազգայնացումները վերափոխեցին կառավարությունը երկրի ամենամեծ գործատուի։ Գնողունակությունը նվազել է, և, ըստ Համաշխարհային բանկի հետազոտողների, բարձր հարկերն ու բյուրոկրատիան ստեղծել են այնպիսի միջավայր, որտեղ գործարարները դիմում են կաշառակերության և կոռուպցիայի։ 1973 թվականին «Վիջիջի» գործողության շրջանակներում վարվեց հարկադիր գյուղացիության քաղաքականություն՝ կոլեկտիվ գյուղատնտեսությունը խթանելու նպատակով։

## Անկախ Տանզանիայի քաղաքական ենթակառուցվածք
1961 թվականի անկախության հռչակումից հետո ստեղծված Տանզանիայի քաղաքական ենթակառուցվածքը քննադատական պատասխան էր գաղութատիրական արժեքներին։ Բրիտանացիները պահում էին ժամանակակից Տանզանիայի մայրցամաքային մասը որպես մանդատային տարածք (որպես նախկին գերմանական գաղութ) Ազգերի լիգայի ներքո Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո։ Մայրցամաքային տարածքը հայտնի դարձավ որպես Տանգանիկա տարածք, և հետագայում միավորվեց ինքնավար Զանզիբար կղզու հետ (այն ժամանակ Մեծ Բրիտանիայի պրոտեկտորատ) ձևավորելով ժամանակակից Տանզանիա պետությունը անկախությունից հետո 1964 թվականին։ Գաղութային վարչակազմը, մասսայական կառավարումը վստահված էր «հայրենի դատարաններին»՝ տեղական գյուղապետի կամ տեղական ցեղապետի հսկողության ներքո («*ջումբե*» համակարգ)։ Սկսած մոտ 1960 թվականից՝ տեղական ներկայացուցչական ղեկավար կազմակերպություններից շատերը սկսեցին պատասխանատու դառնալ տարածքում վարչական պարտավորությունների համար։ Իշխանության այս տեղայնացված ձևերը բարելավեցին գյուղերի ներկայացուցչության հաճախելիությունը։ Գյուղերի ներկայացվածությունը և ամսական ժողովներին հաճախելը այս ընթացքում աճել է մինչև 75%։

1961 թվականի դեկտեմբերի 9-ին բրիտանական տիրապետությունից անկախանալուց հետո ստեղծվեց Տանգանիկայի ինքնիշխան պետությունը, որը կարիք ուներ նոր քաղաքական կարգի (միայն ավելի ուշ միավորվեց Զանզիբարի հետ՝ ձևավորելով ժամանակակից Տանզանիան 1964 թվականին)։ Անկախությանը ընդառաջ՝ Տանգանիկա Աֆրիկյան ազգային միությունը (*TANU*) կուսակցություն էր, որը գլխավորում էր Յուլիուս Նյերերը։ *TANU*-ն կարողացավ ստեղծել գյուղական կազմակերպված քաղաքական կառույց, որը հեշտացնում էր տեղայնացումը քաղաքական ներկայացուցչության մեջ։ Սա թույլ տվեց *TANU*-ին կուսակցական աջակցությունը 100,000-ից հասցնել 1,000,000-ի ընդամենը հինգ տարվա ընթացքում։

*TANU*-ն կարողացավ ինտեգրել տարբեր աշխատանքային և գյուղատնտեսական կոոպերատիվներ իրենց կուսակցության մեջ՝ ապահովելու շուտով անկախ պետություն դառնալու հարցում բանվոր դասակարգի բնակչության ներկայացվածությունը։ Կուսակցության առաջնորդները կապի մեջ էին մնում տեղի գյուղերի ղեկավարների հետ (առավել հաճախ՝ գյուղի ավագները)՝ այցելելով «Սաֆարիս» հայտնի ուղևորությունները և քննարկելով համայնքին հատուկ հարցեր (գաղութային վարչակազմից ժառանգված պրակտիկա)։ Երբ սահմանները հաստատվեցին, ընտրվեցին անհատներ, որոնք ներկայացնում էին շրջանը։ Ինչպես ենթադրում է Գերիթ Հյուիզերը, այս ընտրված պաշտոնյաները հայտնի էին որպես «Բջիջների սահմանային հանձնաժողովներ»։

## Արուշայի հռչակագիր
### Ուջամաա գաղափարախոսության կոդավորումը և իրականացումը
*TANU*-ն կարծում է, որ պետության պարտականությունն է ակտիվորեն միջամտել ազգի տնտեսական կյանքին՝ ապահովելու բոլոր քաղաքացիների բարեկեցությունը և կանխելու մեկ անձի շահագործումը մյուսի կողմից, նաև դասակարգային անհավասարության մեջ անհամաչափ հարստության կուտակումը կանխելու համար։

### Ինքնապահովման գաղափարախոսություն և հնգամյա պլան
Կառավարության այս ընդարձակ ծախսերը ներկայացվել և ամփոփվել են Արուշայի հռչակագրի երկու «Հնգամյա ծրագրերում»։ Այս ծրագրերը խոստանում էին գյուղատնտեսական և արդյունաբերական արտադրության և զարգացման եկամտաբերության աճ, հատկապես գյուղական վայրերում։ Այս ծրագրի լուծումը «Ուջամաա գյուղերի» ստեղծումն էր։

Թեև անհրաժեշտ էր, որ Տանզանիան դառնա անկախ տնտեսություն, Ուջամաայի տեղական գործելակերպը նպաստեց համայնքների զարգացմանը։ Ուջամաա գաղափարախոսության համաձայն հասարակության ամենակարևոր մասը համայնքն էր։ Անհատը երկրորդական էր։ Ավելին, Ուջամաայի գաղափարախոսությունը խթանեց համայնքային կյանքի կարևորությունը և գյուղատնտեսության զարգացման տնտեսական պրակտիկայի փոփոխությունը, որը համահունչ էր Ուջամաայի գաղափարախոսությանը։ Ուջամաան ոչ միայն ներքին սոցիալական նախագիծ էր, այլ ապացույց գլոբալ հանրությանը, որ աֆրիկյան սոցիալիզմին կարելի է հասնել և հաջողության հասնել լիովին անկախ տնտեսություն ստեղծելու գործում։

## Ուջամաա գյուղեր և Տանզանիայի գյուղացիություն
Ուջամաայի գաղափարախոսությունը, ինչպես ներկայացված է *TANU*-ի կողմից առաջ քաշված Արուշայի հռչակագրում և նախագահ Նյերերի կողմից, նշանակալի ազդեցություն ունեցավ առաջին Հնգամյա ծրագրի կառուցվածքային զարգացման վրա։ Սոցիալական և տնտեսական այս փորձի սկիզբը սկսվեց Տանզանիայի Սոնգեայի հարավային շրջանի Ռուումա բնակավայրում։

Լիտոուան հաջողություն ունեցավ և հանգեցրեց Տանզանիայի այս տարածաշրջանում մարդկանց զանգվածային տեղաշարժերի։ Մարդաբան Ջոն Շոուն պնդում է, որ «Նախագահ Ջուլիուս Նյերերի համաձայն՝ 1973 թվականի սեպտեմբերից մինչև 1975 թվականի հունիսը ավելի քան յոթ միլիոն մարդ է տեղափոխվել, իսկ 1975 թվականի հունիսից մինչև 1976 թվականի վերջը ևս չորս միլիոն մարդ տեղափոխվել է նոր բնակավայրեր»։

### Ուջամաա գյուղի կառուցվածք
Ուջամաա գյուղերը կառուցվել են հատուկ ձևերով՝ ընդգծելու համայնքային և տնտեսական ինքնապահովումը։ Գյուղի տները կառուցված էին կենտրոնում՝ շարքերով, որտեղ դպրոցն ու քաղաքապետարանը կենտրոնական համալիր էին։ Այս գյուղերը շրջապատված էին ավելի մեծ կոմունալ գյուղատնտեսական տնտեսություններով։ Յուրաքանչյուր ընտանիքի տրվել է մոտ մեկ ակր կամ ավելի հողատարածք, որպեսզի կարողանան առանձին բերք հավաքել իրենց ընտանիքների համար։ Շրջակա ֆերմերային հողերը ստեղծվել են որպես տնտեսության խթանիչներ՝ որպես արտադրության կառույցներ։

Ուջամաա գյուղի կառուցվածքը և աշխատանքի նկարագրությունը տարբեր են եղել տարբեր բնակավայրերի միջև՝ կախված նրանից, թե որտեղ է գտնվում յուրաքանչյուր գյուղ զարգացման տեսանկյունից։ Ավելի քիչ գյուղատնտեսական ենթակառուցվածքով և ավելի փոքր բնակչություն ունեցող գյուղերը ունեին աշխատանքի ավելի մեծ բաժանում իրենց բնակչության միջև։ Շատ մարդիկ իրենց օրերը անցկացնում էին կոոպերատիվներում՝ հողեր հերկելով և հիմնական մշակաբույսեր տնկելով։ Համայնքները, որոնք ունեին մեծ բնակչություն, պայքարում էին աշխատանքի բաժանման դեմ։ Քանի որ ավելի մեծ Ուջամաա գյուղերը զարգանում էին, խնդիր առաջացավ ոչ միայն բերքատվության, այլև աշխատանքային փորձի հետ։ Քանի որ Ուջամաա գյուղերը դառնում էին ավելի ու ավելի զարգացած, մարդիկ ավելի քիչ աշխատանք էին անում և հաճախ պատժվում էին արտաժամյա աշխատանքի հարկադրմամբ։

*TANU*-ն կենսական նպատակի է ծառայել՝ օգնելով տեղայնացված Ուջամաա գյուղերին։ TANU-ն ապահովում էր ավելի մեծ ռեսուրսներ, ինչպիսիք են մաքուր ջրի հասանելիությունը, շինանյութը և մատակարարումների ֆինանսավորումը։ Ավելին, TANU-ն օգնեց տեղական համայնքներին՝ ստեղծելով ընտրություններ և ներկայացուցչական ձևեր ավելի մեծ քաղաքական կուսակցության համար։

### Վիջիջի նախագիծ
*Վիջիջի նախագիծը* Ուջամաայի մասնագիտացված գյուղատնտեսական ծրագիրն էր, որն օգնեց կենտրոնացնել գյուղատնտեսական արտադրությունը գյուղականացման գործընթացում։ Ծրագրի պատասխանատուները երաշխավորեցին, որ Ուջամաա գյուղերի բնակչությունը երբեք չի նվազի 250 տնային տնտեսություններից, և գյուղատնտեսական միավորները բաժանվեցին 10 միավորների, որոնք թույլ էին տալիս համայնքային ապրելակերպ և պարզ ներկայացվածություն՝ TANU-ի պաշտոնյաներին տեղեկատվություն փոխանցելիս։ Վիջիջի նախագիծը նախագծել է բարձր մոդեռնիստական գաղափարախոսությամբ քաղաքներ։ Շատ ակադեմիկոսներ ուսումնասիրել են Վիջիջի նախագիծը Տանզանիայում։ Պրիյա Լալը բացատրում է, որ գյուղերում ամեն մի ցանցում տները այնպես էին կառուցվել, որ  սահմանակից էին փողոցով, որը տանում էր դեպի քաղաքի կենտրոն։

Զարգացման այս ձևը եզակի չէ, այն սոցիալական լուրջ վերափոխում էր, որը գյուղական Տանզանիան նախկինում չէր տեսել։ Այսպիսով, Ուջամաա ծրագիրը հնգամյա ծրագրում օգտագործեց Վիջիջի ծրագիրը որպես օրինակ՝ ապացուցելու, որ գյուղատնտեսական կյանքի զրգացումը հնարավոր է սոցիալիստական համայնքային կյանքում։ *Vijiji Project*-ի ամենամեծ ձախողումներից մեկը ապատեղեկատվության ստեղծումն էր։ *TANU*-ի պաշտոնյաները հաճախ գրանցում էին նախկինում գոյություն ունեցող Ուջամաա գյուղերը որպես նոր ձևավորված գյուղեր՝ հաջողության թվերն ուռճացնելու նպատակով։

## Ուջամաա և գենդեր
Ուջամաա սոցիալիստական շարժումը ոչ միայն փոխեց Տանզանիայում տնտեսական արտադրության պրակտիկան, այլ փոխեց ընտանիքում գենդերային դերերը։ Ուջամաա նախագիծը աջակցում էր նուկլեար ընտանիքի գաղափարին։

Հետագայում զարգացող գյուղացիական ջանքերի շրջանակներում նուկլեար ընտանիքը կենտրոնացրեց իր ուշադրությունը կենցաղային, այլ ոչ թե եղբայրական և համայնքային հարաբերությունների վրա, ինչը ներքին լարվածություն ստեղծեց Ուջամաայի սոցիալիստական գաղափարների միջև։ Փաստորեն, այն հետագայում դարձավ Ուջամաա գյուղերի ներսում իշխանության համար պայքարի պատճառ։ Այնուամենայնիվ, *TANU* կուսակցությունը ստեղծեց իշխանության մի ամբողջ հատված, որը ներկայացնում էր կանանց իրավունքները և հավասարությունը հասարակության մեջ։ Այս բաժինը հայտնի էր որպես *Umoja wa Wanawake wa Tanganyika* (*UWT*)։

*UWT*-ն, ինչպես բացատրում է Պրիան, նախատեսված էր լուծելու սոցիալիստական հասարակության մեջ կանանց ինտեգրման հետ կապված խնդիրները, սակայն ակնհայտ դարձավ, որ վարչության պաշտոնյաները TANU-ի կարևոր պաշտոնյաների կանայք են և առաջ են քաշում բավականին նահապետական օրակարգ։ UWT-ի կողմից մեծ շարժումներ եղան՝ բարձրացնելու կանանց գրագիտության մակարդակը Տանզանիայում և հաստատելու հատուկ կանանց կրթական համակարգեր։ Այնուամենայնիվ, այս ակադեմիական հաստատություններից շատերը կանանց սովորեցնում էին, թե ինչպես դառնալ «ավելի լավ կին» և հետագայում օգուտ տալ հասարակությանը՝ կանանց իրենց դերով։ Լալը օրինակ է բերում, որ այս կանանց ուսումնական հաստատություններում դասավանդվել են այնպիսի դասեր, ինչպիսիք են «Երեխայի խնամք + սնուցում և առողջապահական խնդիրներ քաղաքում»։ Չնայած այն հանգամանքին, որ *UWT*-ն ավելի ուշ սկսեց կանանց սովորեցնել կառուցվածքային զարգացման հասկացությունները, նրանք դեռ սովորում էին այն տնային տնտեսության շրջանակներում։

Տանզանիայի գյուղական շրջաններում տղամարդիկ և կանայք շարունակում էին անհատական ֆերմաները մշակել՝ իրենց ընտանիքների համար գոյատևող եկամտաբերություն և եկամուտ ապահովելու համար։

## Էկոլոգիական ազդեցություն
Ուջամաա նախագծի ընթացքում եղան բազմաթիվ էկոլոգիական խնդիրներ, որոնք ազդեցին ինչպես տնտեսական, այնպես էլ քաղաքական գործողությունների վրա։ Ջոն Շաոն և այլ ակադեմիկոսներ ցույց են տալիս ներհատուկ հակասությունները, որոնք ի հայտ են եկել Ուջամաայի քաղաքական և էկոլոգիական նախաձեռնության մեջ։

Անձրևները շատ կարևոր են հողի գյուղատնտեսական նպատակների համար։ Ուջամաա նախագծի ժամանակ Շաոն գրում է, որ ընդամենը քսան դյույմ կամ պակաս տեղումներ ունեցող հողատարածքը, ընդհանուր առմամբ, հարմար չէ գյուղատնտեսության համար և օգտագործվում է հիմնականում արոտավայրերի համար, հողերը, որոնք տարեկան 30-40 դյույմ տեղումներ էին ստանում, օգտագործվում էին հիմնական մշակաբույսեր աճեցնելու համար, ինչպես նաև առևտրային ապրանքներ, ինչպիսիք են բամբակը։

Այս ժամանակահատվածում Տանզանիայում ամենաակնառու էկոլոգիական հետևանքը պայմանավորված էր TANU կառավարության և նախագահ Նյերերի կողմից հարկադիր բնակեցմամբ։ Հարկադիր բնակեցման ժամանակ գյուղատնտեսական աջակցության ավելի արհեստական միջոցներ են տրամադրվել՝ միաժամանակ ճնշելով բերքատվության արդյունքները, և արդյունքում արտադրական եկամտաբերությունը սկսել է նվազել։ Հողատարածքն իր ողջ ներուժով չէր օգտագործվում, և, հետևաբար, ոչ միայն բերքատվությունը ցածր էր, այլև կենսաբազմազանությունը զիջում էր։

## Ավարտ
Կային նաև ներքին գործոններ, որոնք հանգեցրին Ուջամաա ծրագրի անկմանը։ Առաջինը հասարակության դիմադրությունն էր. 1970-ական թվականներին գյուղացիության դիմադրություն եղավ՝ թողնելու իրենց անհատական ագարակները և անցնել կոմունալ կյանքի՝ կոմունալ տնտեսություններից դուրս անձնական կապիտալի բացակայության պատճառով։ Սա ստիպեց Նախագահ Նյերերին հրամայել բռնի տեղաշարժվել դեպի Ուջամաա գյուղեր։

## Ժողովրդական մշակույթում
Տանզանիայի հիփ հոփ տեսարանը մեծ ազդեցություն է ունեցել Ուջամաայի հիմնական գաղափարների և թեմաների վրա։ Դարավերջին Ուջամաայի սկզբունքները վերածնվեցին անհավանական աղբյուրի ռեփերների և հիփ հոփ արտիստների համար Տանզանիայի փողոցներում։ Միասնությունը, ընտանիքը և հավասարությունը այն ուղերձներն էին, որոնք ուղարկվում էին արտադրվող երաժշտության մեծ մասում։ Սա պատասխան էր բանվոր դասակարգի ճնշման և ինչ-որ առումով դիմադրության ձև էր։ Կոոպերատիվ տնտեսագիտության սկզբունքները՝ «տեղական մարդիկ համագործակցում են միմյանց հետ՝ ապահովելու համար կենսական անհրաժեշտությունը», կարելի է տեսնել Տանզանիայի շատ հիփ-հոփ արտիստների երգերում։

Ուջամաան նաև աֆրոամերիկացիների ոճով ձևովորված երկու ուսանողական հանրակացարանների անվանումն է Կոռնելի համալսարանում և Սթենֆորդի համալսարանում։

## Գրականություն
**[http://lccn.loc.gov/74151368 A collection of essays on Ujamaa villages]*, by Kayombo, E. O. [and others] University of Dar es Salaam. [Dar es Salaam] 1971. 
* Paul Collier: *Labour and Poverty in Rural Tanzania. Ujamaa and Rural Development in the [[United Republic of Tanzania]]*. New York: Oxford University Press, 1986, 
* Nyerere, Julius K. *Ujamaa. English Ujamaa--essays on socialism*. Dar es Salaam, Oxford University Press, 1968. 
**[http://lccn.loc.gov/74983083 Building Ujamaa villages in Tanzania]*. Edited by J. H. Proctor. Dar es Salaam, Tanzania Pub. House, 1971.
*Huizer, Gerrit. *[http://lccn.loc.gov/74162524 The Ujamaa village programme in Tanzania: new forms of rural development]*. The Hague, Institute of Social Studies, 1971.
*
*Kijanga, Peter A. S. *[http://lccn.loc.gov/89150423 Ujamaa and the role of the church in Tanzania]*. Arusha, Tanzania : Evangelical Lutheran Church in Tanzania, c1978.
*Jennings, Michael. *[http://lccn.loc.gov/2007026289  Surrogates of the state : NGOs, development, and Ujamaa in Tanzania]* Bloomfield, CT : Kumarian Press, 2008. 
* 
* Putterman, Louis G. *[http://lccn.loc.gov/86002915 Peasants, collectives, and choice : economic theory and Tanzania's villages]*. Greenwich, Conn. : JAI Press, c1986. 
**[http://lccn.loc.gov/79113296 Ujamaa villages : a collection of original manuscripts, 1969-70]*. Dar es Salaam : [s.n.], 1970.  
*Vail, David J. *[http://lccn.loc.gov/74025876  Technology for Ujamaa Village development in Tanzania]* Syracuse, N. Y. : Maxwell School of Citizenship and Public Affairs, Syracuse University, 1975.

## Արտաքին հղումներ
*Ibhawoh, Bonny and J.I. Dibua, &nbsp; in *African Journal of Political Science*, Vol. 8, No. 1, 2003: pp.&nbsp;59–83.
*Lawrence Cockcroft and Gerald Belkin, Ralph Ibbott: "Who conceived/led the way to Ujamaa?" in ''Tanzanian Affairs'' Issue 92, January 2009.
*Ujamaa: the hidden story of Tanzania's socialist villages  Ralph Ibbott, participant, December 2014

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աֆրիկայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Գաղափարախոսություններ
Կատեգորիա:Սոցիալիզմ
Կատեգորիա:Տանզանիա
Կատեգորիա:Տեսություններ
Կատեգորիա:Տնտեսական զարգացում