Փարավոնների ցանկ

մինի|350x350փքս|Փարավոնի բնորոշ պատկեր
«Փարավոն» տիտղոսը օգտագործվում էր Հին Եգիպտոսի այն տիրակալների համար, որոնք վաղ դինաստիական շրջանում ղեկավարում էին Վերին և Ստորին Եգիպտոսները՝ Նարմերի կողմից մոտավորապես Ք․ա․ 1200-ական թվականներին։ Չնայած սրան, «Փարավոն» հատուկ տիտղոսը չի օգտագործվել Եգիպտոսի թագավորներին իրենց ժամանակակիցների կողմից դիմելու համար մինչև Մերնեպտայի 19-րդ դինաստիայի իշխանությունը (Ք․ա․1200 թվական)։ Բացի փարավոնի տիտղոսից կար նաև հնագույն Եգիպտոսի արքայական տիտղոս, որը օգտագործում էին եգիպտական թագավորները։ «Փարավոնի» տիտղոսի հետ մեկտեղ գոյություն ուներ եգիպտական թագավորների կողմից օգտագործվող «Հին Եգիպտոսի թագավորական տիտղոսը», որը Հին Եգիպտոսի պատմության ընթացքում մնաց կայուն։

Եգիպտոսը մոտավորապես 2500 տարի շարունակաբար ղեկավարվել է տեղի փարավոնների կողմից, մինչև այն ժամանակները, երբ այն Ք․ա․. 8-րդ դարում նվաճվեց Քուշի թագավորության կողմից, որի ղեկավարները նույնպես որդեգրեցին փարավոնական ավանդական տիտղոսը։ Քուշիթի նվաճումից հետո, Եգիպտոսը՝  մինչև Աքեմենյան կայսրության կողմից նվաճվելը (նրանք նույնպես ընդունել և կիրառում էին «Փարավոնի» տիտղոսը), անկախ կառավարման  անցնելու ևս մեկ շրջան թևակոխեց։ Եգիպտոսի վերջին փարավոնը Նեկտանեբո Երկրորդն էր, ով զբաղեցրեց այդ տիտղոսը մինչև Աքեմենյանների 2-րդ անգամ  Եգիպտոսի գրավելը։

Եգիպտոսը դադարեց գտնվել Աքեմենյան տիրապետության տակ Ք․ա․ 332 թվականին՝ Ալեքսանդր Մեծի նվաճման շնորհիվ, դրանից հետո այն ղեկավարվում էր Պտղոմեական դինաստիայի հելլենական փարավոնների կողմից։ Եգիպտոսը դադարեց անկախ լինել, երբ այն Ք․ա․ 30 թվականին դարձավ Հռոմի նահանգ։ Եգիպտոսում Օգոստոսը և հռոմեական կայսրերը  օգտագործում էին «Փարավոնի» տիտղոսը, մինչև Մաքսիմինուս Դայայի թագավորության ավարտը (314 թվականը)։

Փարավոնների այս ցանկում ներկայացված ամսաթվերը մոտավոր են։ Մեծ մասամբ դրանք հիմնված են հնագույն Եգիպտոսի ժամանակագրական տվայների վրա։

Փարավոնների նորագույն ցանկը հիմնված է պատմական գրառումների վրա, որտեղ ներառված է հնագույն եգիպտական թագավորների ցանկը և հետագա պատմությունները, ինչպիսին է Մանետոս Էյջիպշիկան։ Ինչ վերաբերում է հնագույն աղբյուրներին, եգիպտագետները և պատմաբանները զգույշության կոչ են անում, այդ աղբյուրների ճշգրտությունն ու ամբողջականությունը պահպանելու համար։ Լրացուցւչ խնդիր է այն, որ թագավորների այդ ցուցակները հաճախ վնասվում են կամ էլ չեն համընկնում մեկը մյուսի հետ։

## Նախադինաստիկ ժամանակաշրջան

### Ստորին Եգիպտոս
Ստորին Եգիպտոսը աշխարհագրորեն կազմված էր Հյուսիսային Նեղոսից և Նեղոսի հովտից։ Ստորև ներկայացված ցուցակը կարող է ամբողջական չլինել։ 

### Վերին Եգիպտոս
Այստեղ հավաքագրված են Նաքադա III-ի ժամանակաշրջանի Վերին Եգիպտոսի նախադինաստիկան ղեկավարները (հաճախ ոչ պաշտոնապես բնութագրվում է Դինաստիա 00 անվանմամբ)։


### Նախադինաստիկ կառավարիչներ։ Դինաստիա 0
Նախադինաստիական ղեկավարների այս ցանկը կարող է ամբողջական չինել։ Քանի որ այս թագավորները նախորդում էին առաջին դինաստիային, նրանք ոչ պաշտոնապես խմբավորվել են «Դինաստիա 0»-ում։

## Վաղ դինաստիկ ժամանակաշրջան
Եգիպտոսի վաղ դինաստիկ ժամանակաշրջանը ընդգրկում է Ք․ա․ 3150-2686 թվականները։

### Առաջին դինաստիա
Առաջին դինատիան ղեկավարել է Ք․ա․ 3150-2890 թվականներին։

### Երկրորդ դինաստիա
Երկրորդ դինաստիան ղեկավարել է Ք․ա․ 2890-2686 թվականներին։

## Հին թագավորություն
Թագավորությունը ղեկավարել Ք․ա․ 2686-2181 թվականներին։

### Երրորդ դինաստիա
Երրորդ դինաստիան ղեկավարել է Ք.ա. 2686-2613 թվականներին։

### Չորրորդ դինաստիա
Չորրորդ դինաստիան ղեկավարել է Ք․ա․ 2613-2498 թվականներին։

### Հինգերորդ դինաստիա
Հինգերորդ դինաստիան ղեկավարել է Ք․ա․ 2498-2345 թվականներին։

### Վեցերորդ դինաստիա
Վեցերորդ դինաստիան ղեկավարել էՔ․ա․ 2345-2181 թվականներին։

## Առաջին անցումային ժամանակաշրջան։
Առաջին անցումայի ժամանակաշրջանը  (Ք.ա. 2181–2060 թթ.) անկարգությունների և քաոսի շրջան էր ՝ Հին Թագավորության վերջից մինչև Միջին Թագավորության սկիզբը։

Հին Թագավորությունը արագորեն փլուզվեց Պեպի II-ի մահից հետո։ Նա թագավորել էր ավելի քան 64-94 տարի, ավելի երկար, քան պատմության մեջ որևէ միապետ։ Նրա տիրապետության վերջին տարիները նշանավորվեցին իրենց անարդյունավետությամբ ՝ իր պատկառելի տարիքի պատճառով։ Երկու Թագավորությունների միավորումը խզվեց, և տարածաշրջանային առաջնորդները ստիպված եղան դիմադրել առաջացած սովին։

Յոթերերոդ և ութերորդ դինաստիաների թագավորները, որոնք 6-րդ դինաստիայի իրավահաջորդներն էին, փորձեցին ինչ-որ իշխանություն ձեռք բերել Մեմֆիսում, բայց դրա մեծ մասը պատկանում էիր հզոր միապետներին։ 20-45 տարի անց նրանք նահանջեցին՝ գահը զիջելով Հերակլեոպոլիս Մագնայի փարավոնների նոր շարքին։ Այս իրադարձություններից որոշ ժամանակ անց Թեբասում ձևավորված հակառակորդների խումբը ապստամբեց ընդդեմ հյուսիսային տիրակալների և միավորեց Վերին Եգիպտոսը: Ք.ա  2055 թվականին, փարավոնի Ինիոտեֆ III -ի որդին և իրավահաջորդը՝ Մենտուհոտեպ II-ը, պարտության մատնեց Հերակլեոպոլիտ փարավոններին և վերամիավորվեց «Երկու երկրները» ՝ դրանով իսկ սկիզբ դնելով Միջին Թագավորությանը։

### Յոթերորդ և ութերորդ դինաստիաներ (միավորած)
The Seventh and Eighth Dynasties ruled for approximately 20–45 years (possibly 2181 to 2160 BC). They comprise numerous ephemeral kings reigning from Memphis over a possibly divided Egypt and, in any case, holding only limited power owing to the effectively feudal system into which the administration had evolved. The list below is based on the Abydos King List dating to the reign of Seti I and taken from Jürgen von Beckerath's *Handbuch der ägyptischen Königsnamen* as well as from Kim Ryholt's latest reconstruction of the Turin canon, another king list dating to the Ramesside Era.

### Իններորդ դինաստիա
Իններորդ դինաստիան ղեկավարել է Ք․ա․ 2160-2130 թվականներին։ Թուրինի թագավորների ցանկում ընդգրկված են 18 թագավոր, ովքեր ղեկավարել են ինչպես իններորդ, այնպես էլ՝ տասներորդ դինաստիաների ժամանակ։ 

### Տասներորդ դինաստիա
Տասներորդ դինաստիան բաղկացած էր բացառապես տեղացիներից, որը բազմիցս ղեկավարել է Ստորին Եգիպտոսում Ք․ա․ 2130-2040 թվականներին։

### Տասնմեկերորդ դինաստիա
Տասնմեկերորդ դինաստիան նույնպես բաղկացած էր տեղացիներից, որոնք արմատներով Վերին Եգիպտոսից էին, ղկավարել են Ք․ա․ 2134-1991 թվականներին։ 11-րդ դինաստիան ծագել է Թեբանի քոչվորական դինաստիայից, որը ծառայում էր 8-րդ, 9-րդ և 10-րդ դինաստիաներին։

Ինիոտեֆ Մեծի հաջորդները՝ սկսած Մենտուհոտեպ I-ից անկախացան իրենց հյուսիսային գերադասերից և Մենտուհոտեպ II-ի օրոք վերջապես նվաճեցին Եգիպտոսը։

## Միջին Թագավորություն
Միջին թագավորությունը (Ք․ա․ 2060-1802 թթ․) ընդգրկում է Առաջին անցումային ժամանակաշրջանի վերջից մինչև Երկրորդ անցումային ժամանակաշրջանի վերջը։ Ի լրացում տասներկուերորդ դինաստիայի՝ որոշ գիտնականներ տասնմեկերորդ, տասներեքերորդ և տասնչորսերորդ դինաստիաները նույնպես ներառում են Միջին թագավորության մեջ։ Միջին թագավորությունը նշմարելի էր նրանով, որ հենց այս ժամանակաշրջանում Եգիպտոսում ընդլայնվեց առևտուրը։

### Տասնմեկերորդ դինաստիա (շարունակություն)
Տասնմեկերորդ դինաստիայի շարունակությունը Եգիպտոսի Միջին թագավորության մի մասն է։

### Առեղծվածային թագավորներ՝ հաստատված [[Ստորին Նուբիա]]յում

### Տասներկուերորդ դինաստիա
Տասներկուերորդ դինաստիան ղեկավարել է Ք․ա․ 1991-1802 թվականներին։

Այս ցանկում Սենխիբտավի Սենխիբրայի ընդգրկվելը հստակ չէ։

## Երկրորդ անցումային ժամանակաշրջան

### Տասներեքերորդ դինաստիա
Տասներեքերորդ դինաստիան ղեկավարել է Ք․ա․ 1802-1649 թվականներինէ մոր 153 կամ154 տարի ըստ Մանեթոնի։

Թագավորների տրված հաջորդականությունը հստակ չէ։

### Տասնչորսերորդ դինաստիա
Տասնչորսերորդ դինաստիան կազմված էր տեղացիներից, որոնք եկել էին արևելյան Դելտայից, նրանք թագավորել են կամ Ք․ա․ 1805-ից կամ Ք․ա․ 1710-1650 թվականները։

Ստորև նշված թագավորների տիտղոսներն ու ինքնությունը հստակ չեն։

The  Թուրինի թագավորների ցուցակում կան հավելյալ անուններ, որոնք ներկայացված չեն այստեղ։

### Տասնհինգերորդ դինաստիա
Տասնհինգերորդ դինաստիան ծագել է Հայկսոսի մարդկանցից, որոնք ծագումով Բարեբեր մահիկից էին։

### Աբիդոսյան դինաստիա
Երկրորդ անցումային ժամանակաշրջանը ընդգրկում է թագավորների, որոնք ղեկավարել են Աբիդոսում Ք․ա․ 1650-1600 թվականներին։

### Տասնվեցերորդ դինաստիա
Տասնվեցերորդ դինաստիան տեղական Թեբան դինաստիան էր, որը ձևավորվել էր Ք․ա․ 1650 թվականին Մեմֆիսի կործանման արդյունքում։ Այս դինաստիան իշխել է միայն Վերին Եգիպտոսում։

Տասնյորերորդ դինաստիայի կազմում պայմանականորեն ընդգրկվում է նաև Նեբմատրա փարավոնը, ում ժամանակագրական դիրքը հստակ չէ։

## Նոր թագավորություն

### Տասնիններորդ դինաստիա
Տասնիններորդ դինաստիան ղեկավարել է Ք․ա․ 1292-1186 թվականներին և ընդգրկում է ամենահանճար փարավոնին՝ Ռամզես II Մեծին։

### Քսաներորդ դինաստիա
Քսաներորդ դինաստիա ղեկավարել է 1190-1077 թվականներին։

## Երրորդ անցումային ժամանակաշրջան
Երրորդ անցումային ժամանակաշրջանը (Ք․ա․ 1077-664 թթ․) նշմարում է Նոր թագավորության սկիզբը Եգիպտական կայսրությունում։

### Քսանմեկերորդ դինաստիա
Քսանմեկերորդ դինաստիան հիմնված էր Թանիսի վրա և համեմատաբար թույլ խումբ էր։ Նրանք կառավարում էին ամբողջ Եգիպտոսում, բայց որոշ սահմանափակումներ ունեին Ստորին Եգիպտոսում։ Կառավարել են Ք․ա․ 1069-943 թվականներին։

### Ամունի գերագույն քրմերը Թեբանում
Ամունի գերագույն քրմերը քսանմեկերորդ և քսաներկուերորդ դինաստիաների ժամանակ դե ֆակտո ղեկավարում էին Վերին Եգիպտոսում, նրանց մարմինները թաղված են արքայական գերեզմանատանը։

### Քսաներկուերորդ դինաստիա
Քսաներկուերորդ դինաստիայի փարավոնները լիբիացիներ էին, ղեկավարել են Ք․ա․ 943-728 թվականներին։

### Քսաներեքերորդ դինաստիա
Քսաներեքերորդ դինաստիան կազմված էր տեղացիներից, որոնք նույնպես լիբիացիներ էին և ղեկավարել են Ք․ա․ 837-735 թվականներին։



### Քսանչորսերորդ դինաստիա
Քսանչորսերորդ դինաստիան ղեկավարել շատ կարճ, տեղակայված էր արևմտյան Դելտայում, կառավարել են ընդամենը երկու փարավոն՝ Ք․ա․ 732-720 թվականներին։

### Քսանհինգերորդ դինաստիա (Նուբիա/Քուշիթական ժամանակաշրջան)
Նուբիացիները գրավեցին Ստորին Եգիպտոսը և զավթեցին եգիպտական գահը Պիանհիի գլխավորությամբ։ Այս դինաստիան ղեկավարել է Ք․ա․ 656 թվականից։

## Ուշ ժամանակաշրջան
Ուշ ժամանակաշրջանը ընդգրկում է Ք․ա․ 664-332 թվականները։ Այս շրջանում ղեկավարել են եգիպտացիները և Աքեմենյան պետություն ներկայացուցիչները։

### Քսանվեցերորդ դինաստիա
Քսանվեցերորդ դինաստիան ղեկավարել է Ք․ա․ 664-525 թվականներին։

Նեխո I-ի որդին և իրավահաջորդ Պսամտիկ I-ը հասցրել է վերամիավորել Եգիպտոսը և պաշտոնապես համարվում է ոսանվեցերորդ դինաստիայի հիմնադիրը։

### Քսանյոթերորդ դինաստիա (Առաջին Աքեմենյան շրջան)
Աքեմենյան պետությունը Ք․ա․ 525 թվականին գրավեց Եգիպտոսը և կազմեց կայսրության սատրապության մաս։ Այս շրջանի փարավոններից հայտնի են Աքեմենյան Սասանյանները, որոնք էլ ձևավորում են քսանյոթերորդ դինաստիան։

### Քսանութերորդ դինաստիա
Քսանութերորդ դինաստիան գոյություն է ունեցել 6 տարի՝ Ք․ա․ 404-398 թվականներին, ղեկավարել է մեկ փարավոն։

### Քսանիններորդ դինաստիա
Քսանիններորդ դինաստիան ղեկավարել է Ք․ա․ 398-380 թվականներին։

### Երեսուներորդ դինաստիա
Երեսուներորդ դինաստիան Եգիպտոսում ղեկավարել է Ք․ա․ 380-ից մինչև 343 թվականը, երբ այն անցավ Աքեմենյան տիրապետության տակ։ 

### Երեսունմեկերորդ դինաստիա (Երկրորդ Աքեմենյան շրջան)
Եգիպտոսը կրկին անցնում  է Աքեմենյան պետության տիրապետության տակ։ Ըստ Մանեթոնի Ք․ա․ 343-332 թվականների Աքեմենյան ղեկավարները պայմանականորեն դասակարգվում են երեսունմեկերորդ դինաստիայում։


## Հելլենական շրջան

### Արգեադների դինաստիա
Արգեադները ղեկավարել են Ք․ա․ 332-309 թվականներին։

### Պտղոմեական դինաստիա

## Գրականություն
* J. H. Breasted, *History of Egypt from the Earliest Time to the Persian Conquest*, 1909
* J. Cerny, 'Egypt from the Death of Ramesses III to the End of the Twenty-First Dynasty' in The Middle East and the Aegean Region c.1380–1000 BC, Cambridge University Press, 
* 
* Dodson, Aidan and Hilton, Dyan. The Complete Royal Families of Ancient Egypt. Thames & Hudson. 2004. 
* Sir Alan Gardiner *Egyptian Grammar: Being an Introduction to the Study of Hieroglyphs*, Third Edition, Revised. London։ Oxford University Press, 1964. Excursus A, pp.&nbsp;71–76.
* Nicolas Grimal, A History of Ancient Egypt, (Blackwell Books։ 1992)
* Murnane, William J. *Ancient Egyptian Coregencies, Studies in Ancient Oriental Civilization. No. 40.* The Oriental Institute of the University of Chicago, 1977
* Michael Rice, *Who's Who in Ancient Egypt*, Routledge 1999
* Ryholt, Kim & Steven Bardrum. 2000. "The Late Old Kingdom in the Turin King-list and the Identity of Nitocris." *Zeitschrift für ägyptische Sprache und Altertumskunde* **127**
*
* Shaw, Garry. *The Pharaoh, Life at Court and on Campaign*, Thames and Hudson, 2012.
* Toby A. H. Wilkinson, *Early Dynastic Egypt*, Routledge 1999, 
* Verner, Miroslav,The Pyramids – Their Archaeology and History, Atlantic Books, 2001, 
* *Egypt, History & Civilisation* By Dr. R Ventura. Published by Osiris, PO Box 107 Cairo.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Egyptian Royal Genealogy 
* Manetho and the King Lists Review of different primary king lists
* Chronology Table - 0 Dynasty&History Period, by Dariusz Sitek Multi-pages of list of pharaohs in different king lists, without the god kings, in Egyptian hieroglyphs and English
* Egyptian Journey 2003: History: King Lists Hyperlink texts of the Manetho, Abydos & Turin king lists, without the god-kings
* Digital Egypt for Universities
* List of all female Pharaohs 

Կատեգորիա:Եգիպտոսի պատմություն
Կատեգորիա:Հին Եգիպտոս
Կատեգորիա:Հին Եգիպտոսի դինաստիաներ
Կատեգորիա:Միապետների ցանկեր
Կատեգորիա:Ցանկեր:Հին Եգիպտոս
Կատեգորիա:Փարավոններ