open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ֆրանչեսկո Կրիսպի

**Ֆրանչեսկո Կրիսպի** (, ), իտալացի պետական գործիչ, փաստաբան։ 1848-1849 թվականների հեղափոխության մասնակից և Ջուզեպպե Գարիբալդիի համախոհ։

Իտալիայի միավորումից հետո եղել է միապետության ջատագով, 1887-1891 և 1893-1896 թվականներին եղել է երկրի վարչապետը։ Ձգտել է ամրապնդել Իտալիայի կապերը Եռյակ միության մյուս անդամների հետ։ Իտալիան սկսել է գաղութներ հիմնել Սոմալիում (1889) և Էրիթրեայում (1890)։

Այնուամենայնիվ, Եթովպիան զավթելու անհաջող փորձերը (1896) և «երկաթյա բռունցքի» քաղաքականությունը երկրի ներսում Կրիսպիին հարկադրել են հեռանալ քաղաքական ասպարեզից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալիայի վարչապետներ
Կատեգորիա:Իտալացի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Իտալիայի թագավորություն (1861–1946)
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Իտալիայի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի փաստաբաններ
Կատեգորիա:Իտալացի դիվանագետներ
Բզզաններ

**Բզզաններ** (), կարճաբեղիկ երկթևանի միջատների ընտանիք։ Հայաստանում հայտնի է 120 տեսակ՝ տարածված ամենուրեք։
 
## Արտաքին կառուցվածք
Միջին մեծության կամ խոշոր ճանճեր են, արտաքին տեսքով՝ նման կրետներին, մեղուներին։
Մարմնի երկարությունը 5-15 (հազվադեպ՝ 25) մմ է։ Մարմինը վառ գունավորված է կամ սև, որոշ տեսակներինը թավշոտ է՝ պատված խիտ մազիկներով։ Դեմքի վրա կան լավ զարգացած ելուններ։ Բեղիկները 3-հատվածանի են, վերջին հատվածը կրում է մազանման հավելված։ Փորը վերևից հաճախ բծերով է։ Հասուն բզզանները հիմնականում ապրում են ծաղիկների վրա, սնվում ծաղկափոշով ու նեկտարով։ Թրթուրների մարմնի ձևն ու կենսակերպը խիստ բազմազան են։ Որոշ տեսակների թրթուրները սնվում են լվիճներով, որոշներն ապրում են բույսերի ցողուններում, սոխուկներում, կան նաև տիղմի և ջրի մեջ ապրողներ։
 
## Տնտեսական նշանակություն
Հայաստանում կարևոր նշանակություն ունի սոխի բզզանը (*Eumerus strigatus*), որի վնասակարությունը հայտնաբերված է Արարատյան դաշտում, լուրջ վնաս է հասցնում սոխի, սխտորի, գազարի, ճակնդեղի և կարտոֆիլի պալարներին։ Թրթուրները (մինչև 100) հայտնվում են վնասված սոխուկներում։ Ճանճերի առաջին սերնդի թռիչքը սկսվում է հունիսի սկզբին և շարունակվում է 1 ամիս։

## Բազմացում և զարգացում
Էգերը ձվադրում են փոքր կույտերով՝ սոխուկների և դրանց մոտիկ հողի վրա։ Հարսնյակավորվում են հողում։ 2-րդ սերնդի թռիչքը՝ հուլիսի վերջից սեպտեմբեր։ Տարեկան տալիս են 3 սերունդ։ Հասունի մարմնի երկարությունը 58 մմ է։ Դեմքը բեղիկների տակ խորացած չէ։ Փորիկը թույլ արտահայտված մոխրագույն բծերով է։ Թրթուրի գլխի հատվածում կան լավ արտահայտված ծնոտներ։

Կատեգորիա:Երկթևանիներ
Բլազիուսի պայտաքիթ չղջիկ

**Բլազիուսի պայտաքիթ չղջիկ** կամ **Միջերկրածովյան պայտաքիթ** (), չղջիկների ենթակարգի պայտաքիթ չղջիկների ընտանիքին պատկանող կաթնասուն կենդանի։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

## Տարածվածություն
Տարածված է Հյուսիսային և Արևելյան Աֆրիկայում, Հարավային Եվրոպայում, Առաջավոր, Փոքր և Միջին Ասիայում, Իրանուն, Աֆղանստանում։

Հայաստանում հաճախ հանդիպում է Սյունիքի մարզի և Լեռնային Ղարաբաղի սահմանամերձ ոչ շատ խորը խորշերում և քարանձավներում։

## Կենսակերպ
Հիմնականում քարանձավաբնակ է, սակայն հանդիպում է նաև ժայռերի ճեղքերում։ Որպես ապաստարան օգտագործում է նաև անմարդաբնակ շինությունների խոնավ նկուղները, տանիքները, պատերի ճեղքերը։ Վարում է մթնշաղագիշերային կենսակերպ։ Գաղութներ կամ կուտակումներ չի առաջացնում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մեջքային հատվածում մորթին չափազանց բաց շագանակագույն է, իսկ որովայնի հատվածը՝ սպիտակածխագույն։ Մարմնի երկարությունը 53,2-58,2 մմ է, պոչինը՝ 27,1-32,2 մմ, նախաբազկինը՝ 47,8-50,5 մմ, պայտի լայնությունը՝ 6,8-8,9 մմ, քաշը` 9,6-7,1 գ։ Քթի վրա կա պայտանման գոյացություն, որի նշտարն ունի եռանկյունու տեսք և կողքերից սեղմված չէ։

## Սննդառություն
Սնվում է ոչ մեծ թիթեռներով, երկթևանիներով և մանր բզեզներով, թաքստոցներում՝ սարդերով, նեպուկներով, մրջյուններով, ճանճերով։

## Բազմացում
Բազմանում է տարին 1 անգամ, ծնում 1 ձագ, որը մերկ է, կույր, անպաշտպան։

## Նշանակություն
Կարևոր նշանակություն ունի կենսացենոզների դինամիկ հավասարակշռության պահպանման գործում և որպես վնասատու միջատների դեմ պայքարի կենսաբանական միջոց։

## Պահպանություն
Հազվադեպ, անհետացող, չուսումնասիրված տեսակ է, որը գրանցված էր ԽՍՀՄ-ի Կարմիր գրքում։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում ընդգրկված է քիչ մտահոգող կարգավիճակով և գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Պահպանվում է «Արևիկ» ազգային պարկում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պայտաքիթ չղջիկներ
Կատեգորիա:Կաթնասուններ
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Չղջիկներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Բզակտուց

**Բզակտուց** (), բզակտուցավորների ընտանիքին պատկանող թռչուն։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 42-45 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 77-80 սմ։ Հասուն բզակտուցը վերևից հիմնականում սպիտակ է՝ մուգ սև նախշերով, ներքևից՝ սպիտակ։ Գլխի վերին մասը, վիզը և թևերի ծայրերը սև են։ Երիտասարդ բզակտուցինը՝ սևի փոխարեն մուգ դարչնագույն են, ուսափետուրները՝ խայտավոր։ Կտուցը երկար է՝ վերև կեռված, ոտքերը՝ կապույտ։

Քայլելու ընթացքում կերը հավաքում է կտուցով, հաճախ լողում է՝ գլուխը կիսասուզելով ջրի մեջ։ Բնակվում է գետերի, լճերի ափերին, ծանծաղուտներում։ Նստակյաց է, քիչ տարածված։

## Սննդառություն
Սնվում է անողնաշարավորներով։

Բնադրում է փոքր գաղութներով և զույգերով, որոնք ձևավորվում են ապրիլին։ Բույնը փոսիկ է՝ չոր խոտաբույսերի ցողուններից՝ գետնին։ Մայիս-հունիս ամիսներին դնում է 50 մմ տրամագծով, կանաչամոխրագույն, մուգ կարմրադարչնագույն և մոխրամանուշակագույն պտերով 3-4 ձու։ Երիտասարդ, թռչելու ունակ ձագերը հայտնվում են հուլիս-օգոստոսին։ Բնադրման շրջանում չափազանց զգույշ է։ Վերջին տարիներին թվաքանակը խիստ նվազել Է։ Համարվում Է հազվագյուտ տեսակ։

## Տարածվածություն
Ժամանակ առ ժամանակ հանդիպում է ամբողջ Եվրասիայում։ Հայաստանում հանդիպում է Արաքս գետի հովտում և Սևանա լճի ավազանում։

## Պահպանություն
Հայաստանում խիստ հազվագյուտ, սակավաթիվ տեսակ է, որը քիչ մտահոգող կարգավիճակով ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Հատուկ միջոցառումներ չեն կիրառվում։

Պահպանվում է «Սևան» ազգային պարկում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Բզակտուցավորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Բզակտուցավորներ

**Բզակտուցավորներ** (), քարադրանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։ Տեսակների ընդհանուր թիվը հայտնի չէ, Հայաստանում հանդիպում է 2 տեսակ՝ ոտնացուպիկ և բզակտուց։ Խոշոր թռչուններ են։ Կտուցը շատ երկար է՝ ուղիղ կամ կեռ, փետրածածկը՝ խայտաբղետ։ Բնադրում են ոչ մեծ գաղութներով։
 

Կատեգորիա:Բզակտուցավորներ
Հարվի Ուիլյամ Կուշինգ

**Հարվի Ուիլյամս Քուշինգ** (, ), ամերիկացի նյարդավիրաբույժ, ԱՄՆ ԳԱԱ (1914) և Նյու Յորքի բժշկական ակադեմիայի (1926) անդամ։

Բժշկական կրթությունն ստացել է Հարվարդի համալսարանում (Բոստոն)։ Աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են գլխուղեղի վիրաբուժության, հատկապես էլեկտրավիրաբուժության հարցերին։ Կուշինգը ապացուցել է, որ ներգանգային հեղուկի ճնշման բարձրացումը հանգեցնում է անոթային ճնշման կոմպենսատոր բարձրացման («Կուշինգի օրենք»)։ Նկարագրել է հիպոֆիզի բազոֆիլային ադենոման («Կուշինգի հիվանդություն»)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի բժիշկներ
Կատեգորիա:1869 ծնունդներ
Կատեգորիա:1939 մահեր
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Եյլի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Կատեգորիա:Պուլիցերյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Բաղնիքի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կենսագիրներ
Ստանիսլաս Վավրինկա

**Ստանիսլաս Վավրինկա** (ֆրանսերեն`Stanislas Wawrinka, ծնվ. 1985, մարտի 28, Շվեյցարիայի Լոզան քաղաքում), շվեյցարացի պրոֆեսիոնալ թենիսիստ։
* Մենախաղերի արդյունքում հաղթել է Մեծ սաղավարտ (թենիս) Ավստրալիայի թենիսի բաց առաջնություն 2014.
* 2008 թվականին Օլիմպիական խաղերում Ռոջեր Ֆեդերերի հետ միասին դարձել է զուգախաղերի Օլիմպիական չեմպիոն.
* Հաղթել է ATP 8 մրցաշարերում, որից 6 մենախաղերի, 2 զուգախաղերի արդյունքում.

##### Հաղթանակները (1)

##### Պարտությունները (9)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մարտի 28 ծնունդներ
Կատեգորիա:1985 ծնունդներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի թենիսիստներ
Կատեգորիա:Լոզան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:2008 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոններ
Կուպր

մինի|Կեչու կուպր
**Կուպր**, ձյութ, հեղուկ նյութ, ստացվում է պինդ վառելանյութերի (քարածուխ, բնափայտ, տորֆ, թերթաքարեր և այլն) չոր թորումից։ Կուպրը օրգանական նյութերի բարդ խառնուրդ է։ Բաղադրությունը կախված է ելային հումքից և մշակման եղանակից։ Ոչ բարձր ջերմաստիճաններում (500-600&nbsp;°C) ածխի, տորֆի և այլ վառելանյութերի կիսակոքսացումից առաջանում է, այսպես կոչված, առաջնային կուպր։ Քարածխի կոքսացումից ստացված կուպր կոչվում Է քարածխի խեժ, իսկ բնափայտի ջերմային մշակումից ստացվածը՝ բնափայտի խեժ։

Կատեգորիա:Նյութեր
Կատեգորիա:Պոլիմերներ
Կատեգորիա:Խեժեր‏‎
Վիզ Խալիֆա

**Քեմերոն Ջիբրիլ Թոմազ** (անգլերեն՝ Cameron Jibril Thomaz, ), ավելի հայտնի է որպես **Վիզ Խալիֆա** (Wiz Khalifa), ամերիկացի ռեփեր, երգիչ-երգահան։ Իր «Show and Prove» կոչվող դեբյուտային ստուդիական ալբոմը նա թողարկել է 2006 թվականի սեպտեմբերին, որը վաճառվում է 10,000 օրինակով։ Նրա հաջորդ՝ «Deal or No Deal» կոչվող երկրորդ ստուդիական ալբոմը թողարկվում է 2009 թվականի նոյեմբերին և առաջին շաբաթում ունենում է 5,900 օրինակի վաճառք։ «Deal or No Deal» ալբոմին հաջորդում է 2011 թվականի մարտին թողարկված «Rolling Papers» ալբոմը, որը իր թողարկման առաջին շաբաթում ունենում է ավելի քան 197,000 օրինակի վաճառք ԱՄՆ-ում։ Վիզի չորրորդ ալբոմը, որը կոչվում է «O.N.I.F.C.», լույս է տեսնում 2012 թվականի դեկտեմբերին։ Ալբոմը առաջին շաբաթում 148,000 օրինակի վաճառք է ապահովում և Billboard 200 ցանկում զբաղեցնում է երկրորդ հորիզոնականը։ «Blacc Hollywood» կոչվող ալբոմը, որը նրա թվով հինգերորդ ստուդիական ալբոմն է, թողարկվել է 2014 թվականի օգոստոսին։ Այն իր թողարկման առաջին շաբաթում գրանցել է 90,000 օրինակի վաճառք և գլխավորել է Billboard 200-ը։

## Սկավառակագրություն
### Ստուդիական սոլո ալբոմներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Վիզ Խալիֆան imusic.am-ում

Կատեգորիա:1987 ծնունդներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի ռեփերներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երգիչ-երգահաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հիփ հոփ երգիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեփերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հնչյունավորողներ
Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 8 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հիփ հոփ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժշտական պրոդյուսերներ
Գլաձորի բազմամետաղային հանքավայր

**Գլաձորի բազմամետաղային հանքավայր**, հանքավայր ՀՀ Վայոց ձորի մարզում՝ Գլաձոր գյուղի մոտ։ Ջրաջերմային, ցինկ-կապարային (պղնձի բարձր պարունակությամբ), երակային հանքայնացմամբ հանքավայր է։ Հայտնի է 19-րդ դարի վերջից։

## Կազմություն
Կազմված է վերին կավճի, էոցենի, օլիգոցենի ու պլիոցենի հրաբխածին, հրաբխածին-նստվածքային, նստվածքային և միջին օլիգոցենի գրանիտոիդային խորքային հրային ապարներից, որոնք Թեժլեռան մոտ առաջացրել են հսկա ապարազանգված։ Վերջինիս որոշ տեղամասերում կողային ապարները ջրաջերմային ներգործության հետևանքով ենթարկվել են կարբոնատացման, քլորիդացման, էպիդոտացման և այլ փոփոխությունների։ Փոխակերպային ապարներում առանձնացվում են բազմամետաղային, երակային և երակիկացանավոր տիպի հանքանյութեր։

Հանքավայրում սահմանազատվում են բազմամետաղային երակների տեղամասեր։ Երակների մեծ մասի երկարությունը 60-70&nbsp;մ է, երբեմն՝ 500-2000 մ, հաստությունը՝ մի քանի սմ-ից 1, 2-1, 5 մ, առանձին դեպքերում՝ 2-3 մ։ Հանքանյութը կազմված է հիմնականում սֆալերիտ, գալենիտ, խալկոպիրիտ, պիրիտ, քվարց, կալցիտ միներալներից։ Հանքանյութը ցինկի, կապարի ու պղնձի բարձրորակ հումք է և պարունակում է ազնիվ մետաղներ, հազվագյուտ ու ցրված քիմիական տարրեր։ Ներկայումս (2006 թ) վերսկսվել է հանքավայրի ուսումնասիրությունը։

Կատեգորիա:Հանքավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի հանքավայրեր
Սպարկերտի գավառակ

**Սպարկերտ**, գավառակ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում, Մոկս գետի ստորին հոսանքի շրջանում։

Համապատասխանել է պատմական Մոկք աշխարհի Իշայր գավառին։ Առաջին անգամ Սպարկերտ ձևով հիշատակվել է XIV դարում։

## Անվան ստուգաբանություն
Ըստ ավանդության Բարդուղեմեոս առաքյալը այստեղ է բերել սուրբ Աստվածամոր պատկերը, որի պատճառով տարածքը կոչվել է **Սուրբ Պատկեր** և այն հնչյունափոխվելով դարձել է Սպարկերտ։

Ըստ մեկ այլ ավանդապատումի Հիսուս Քրիստոսը հասել է այստեղ և իր պատկերն ուղարկել է մոտակա շրջան։ Դրա պատճառով տարածքը կոչվել է **Պատկերք**, իսկ ապա Սպարկերտ։

## Աշխարհագրություն
Սպարկերտն ունի խիստ լեռնային և անտառապատ ռելիեֆ։ Մշակելի հողերը քիչ են։ Համապասխանպւմ է *Ազնվաց ձոր*, *Գյոզալդարա, Գոզան դարա*, դաշտին (հովիտ, ձորահովիտ), գտնվում է Վանա լճից հարավ–արևմուտք, Բիթլիս քաղաքից հյուսիս-արևելք։ Չորս կողմիից շրջապատված է Հայկական Տավրոսի լեռնահամակարգին պատկանող լեռներով։ Ունի արգավանդ հողեր։

## Պատմություն
1555 թվականին Ամասիայի պայմանագրով Սպարկերտն անցել է Օսմանյան կայսրությանը՝ մինչև XIX դարի կեսը համարվելով Վանի վիլայեթի գավառներից մեկը։

XIX դարի 80-ական թթ., որպես գյուղախումբ, միացվել է Բիթլիսի նահանգի Խիզանի գավառակին։ Աղթամարի կաթողիկոսության թեմերից էր։

Սպարկերտը Արևմտյան Հայաստանի առավել հայաշատ գավառներից է եղել։ XIII-XIV դարերում, չնայած որ Սպարկերտում հաստատվել էին քրդեր, հայերը կազմել են գավառի բնակչության ճնշող մեծամասնությունը։

1877-1878 թ թվականին շեյխ Ջալալեդդինը, իսկ 1895 թվականին համիդեական հրոսակները Սպարկերտում կազմակերպել են ջարդեր, որոնց զոհ են դարձել շատ հայեր, իսկ ոմանք հարկադրաբար գաղթել են այլ վայրեր։

XX դարի սկզբին Սպարկերտում բնակվել է 4 000 - 4 500 հայ։

## Բնակչություն
XIX դարի վերջին Սպարկերտի գավառակն ուներ 4 000 բնակիչ, որոնց ճնշող մեծամասնությունը հայեր էին։

Հայ բնակչության մեծ մասը թուրքերի ձեռքով կոտորվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Սակավաթիվ փրկվածներն ապաստանել են Արևելյան Հայաստանում։

## Տնտեսություն
Բնակիչները հիմնականում զբաղվել են անասնապահությամբ և շալագործությամբ, մասամբ՝ այգեգործությամբ։

## Վարչական բաժանում
XIX դարի վերջին ուներ 29-30 գյուղ։ Գլխավոր գյուղերն էին Բաստը և Մեծ Հյուրաքը։ Սպարկերտի խոշոր գյուղերից էին նաև Կոտենցը, Ճաժվանը և Տվաղուսը։

## Հայկական հուշարձաններ
Սպարկերտի տարածքում նշանավոր վանքերից էին Բազենից (Բազմենից), Սբ. Աստվածածին, Գեղիսի, Սբ. Կիրակոս, Շիրինից Սբ. Գևորգ (Սբ. Սկավառակ), Սորվա, Սբ. Աստվածածին (Նզար) վանքերը։

Այստեղ է գտնվում Եղկընուտա առուն։ Ըստ ավանդության մի կին այս առվի ջրով լվացել է իր խնոցին և շատ կարագ է ստացել։ Իբր դրա համար էլ առուն կոչել են՝ Եղկընուտա (եղ՝ յուղ բառից)։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գավառներ
Կուչերովի ռեակցիա

**Կուչերովի ռեակցիա**, ացետիլենային միացությունների հիդրատացմամբ կարբոնիլային միացությունների ստացման եղանակ։ Ացետիլենի հիդրատացումից ստացվում է քացախալդեհիդ, իսկ տեղակալված ացետիլեններից՝ գլխավորապես կետոններ.

HC \equiv CH \xrightarrow{H_2O} [CH_2=CHOH] \rightarrow CH_3CHO;

RC \equiv CH \xrightarrow{H_2O} [RC(OH)=CH_2] \rightarrow RCOCH_3

Կուչերովի ռեակցիան կատալիզվում է սնդիկի Hg^2+ աղերով։ Ռեակցիան հայտնագործել է Մ.Գ.Կուչերովը, 1881 թվականին։

Կատեգորիա:Քիմիական ռեակցիաներ
Բջնի (հանքային ջուր)

**Բջնի**, ածխաթթվական, սիլիկատային, բորային, հիդրոկարբոնատ քլորիդային, նատրիումական, ցածր և միջին ջերմաստիճանների հանքային ջուր՝ Հայաստանի Կոտայքի մարզում՝ Բջնի և Արզական գյուղերի շրջակայքում՝ Հրազդանի միջին հոսանքի հովտում։ Հայտնաբերվել է 1967 թվականին։ Առաջանում է ներժայթուքներով ճեղքված փոխակերպային ապարներում։ Ելքերը կապված են տեկտոնական խախտումների հետ և հորատանցքերով դուրս են գալիս Երկրի մակերևույթ։ Հանքայնացումը 5, 3 գ/լ է, CO_2-ի պարունակությունը՝ 1, 8 գ/լ, շահագործման պաշարները՝ մոտ 900 մ³/օր։

## Քիմիական կազմ
Բջնի հանքային ջրի քիմիական կազմն է՝

CO21․8 M 5.3 \tfrac{HCO_3 75 Cl 12 SO_4 10}{(Na+K) 73} T32&nbsp;°C

Պարունակում է նաև Fe, Ba, Sr, Li, As, I, Br միկրոտարրեր։

## Ջրաբուժական հատկություններ
Ջրաբուժական հատկություններով նման է «Վիշի» (Ֆրանսիա), «Բորժոմ» (Վրաստան) և «Դիլիջան» հանքային ջրերին։ Օգտագործվում է ստամոքսաղիքային հիվանդությունների և նյութափոխանակության խանգարումների դեպքերում։

## Շշալցում
Շշալցվում է Չարենցավանի «Բջնի» հանքային ջրերի գործարանում։

Կատեգորիա:Հանքային ջրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի հանքային ջրեր
Ալաջա (Խորասանի գավառ)

**Ալաջա**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բասենի գավառակում։

Մինչև 1878 թ.-ը հայաբնակ էր։

Բնակչության հիմնական զբաղվածությունը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր։

Գյուղում եղել է գույնզգույն քարերով կառուցված եկեղեցի, որն ըստ աղբյուրների կոչվել է **Ալաքիլիսա վանք**։ Վանքի համար էլ թուրքերը գյուղն անվանել են Ալաջա (խայտաբղետ)։ 1871 թվականից եկեղեցին այլևս չէր գործում։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կրոս (այլ կիրառումներ)

**Կրոս** կամ **Կրոսս** բառը կարող է վերաբերել՝

## Անձինք
* Էրիկ Նիյլեն Կրոսս - էստոնացի պետական քաղաքական գործիչ
* Կայդեն Կրոսս - ամերիկացի պոռնոդերասանուհի
* Մարսիա Կրոսս - ամերիկացի դերասանուհի
* Յաան Կրոս - էստոնացի գրող

## Մարզաձևեր
* Կրոս (բռնցքամարտ) - հարվածի տեսակ բռնցքամարտում
* Կրոս (թեթև ատլետիկա) - վազքի տեսակ
Ալաչդրլու

**Ալաչդրլու**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Ելիզավետպոլի նահանգի Ջևանշիրի գավառում։

1907 թ.-ին ուներ 98 ադրբեջանցի բնակիչ։

Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում էր անասնապահությամբ և երկրագործությամբ։

## Տես նաև
* Ելիզավետպոլի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Հակոբ Գենջյան

**Հակոբ Գենջյան** (գրական կեղծանուն՝ Կարա-Դարվիշ, ), հայ գրող, թարգմանիչ։

## Կենսագրություն
1893 թվականին ավարտել է Նոր Նախիջևանի թեմական սեմինարիան։ Եղել է գրագիր, ուսուցիչ։ Գրել է բանաստեղծություններ, պատմվածքներ, վիպակներ։ 1910-ական թվականներին տարվել է ֆուտուրիզմով, փորձել այն արմատավորել հայ քնարերգության մեջ։ «Երվանդ Գոշ» (1911 թ.) վիպակում ստեղծել է կյանքի վերանորոգման էկլեկտիկ ուսմունք՝ համատեղելով լուսավորականությունն ու քրիստոնեությունը, տուրք տվել ժամանակի անհատապաշտական ու հուսահատական տրամադրություններին։ «Կյանքի ջութակը» (1917 թ.) վիպակում գերիշխում են նատուրալիստական տեսարանները։ «Օրերից առաջ» (1928 թ.) երկը փորձ է՝ իմաստավորելու նախահեղափոխական մտավորականության կյանքը։ Կարա-Դարվիշը թարգմանություններ է արել Ուոլթ Ուիթմենից։ Հայերենից ռուսերեն է թարգմանել Ալեքսանդր Շիրվանզադեի, Լևոն Շանթի, Ավետիս Ահարոնյանի առանձին ստեղծագործություններ։

## Երկեր
* Կյանքի ջութակը, Ե., «Դարակ», 2019, 84 էջ։ Խմբագիր՝ Հովիկ Չարխչյան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Հայերենից ռուսերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կարահալի

**Կարահալի**, հայաբնակ գյուղ Թուրքիայում, Անկարայի վիլայեթի Յոզղատի գավառում։ XX դարի սկզբին ուներ 275 (55 ընտանիք) հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Գյուղն ուներ եկեղեցի (Սուրբ Հակոբ) և Մամիկոնյան անունով ազգային վարժարան։ Կարահալիի բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է բռնագաղթի ճանապարհին։ 

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի բնակավայրեր
Տրավերտին

thumb|Տրավերտին
**Տրավերտին** (,  - *տիվոլյան քար*), լեռնային ծակոտկեն քարի տեսակ։ Տեղումնային լեռնային ապար, որն առաջացել է ածխաթթվային աղբյուրներից՝ հիմնականում եռացող, կամ կալցիումի կարբոնատով հարստացած տաք կամ սառը աղբյուրներից։
Քարի անվանումը ծագել է Հռոմից ոչ հեռու գտնվող Իտալիայի Տիվոլի քաղաքի անվանումից, որտեղ տրավերտինի մեծ պաշարներ կար։
Տրավերտինը մաքուր, անմշակ վիճակում սպիտակ է։ Հանդիպում են փղոսկրագույն, կաթնագույն, ընկուզագույն, ոսկեգույն երանգներ՝ պայմանավորված քարում առկա երկաթի կամ այլ օրգանական միացությունների պարունակությամբ։

## Տեսակները
*Տրավերտին բեժ անտիկ 
*Տրավերտին շագանակագույն ալիքավոր
*Տրավերտին շագանակագույն
*Տրավերտին մոխրագույն
*Տրավերտին ոսկի
*Տրավերտին վարդագույն
*Տրավերտին մոխրագույն ամպ
*Գծավոր տրավերտին
*Տրավերտին բաց դեղնավուն
*Տրավերտին մուգ դեղնավուն 
և այլն

## Հատկություններ
Տրավերտինը պարունակում է բույսերի հետքեր և առանձնանում է քիչ խտությամբ և արտահայտիչ ծակոտկենությամբ, այդ իսկ պատճառով հեշտ է ենթարկվում վերամշակման, իսկ նրանից պատրաստված յուրաքանչյուր արտադրանք թեթև քաշ է ունենում։ Այն հեշտ է փայլեցվում՝ ստանալով հարթ և փայլուն մակերես։ Փայլեցման ընթացքում կարելի է ստանալ տրավերտինի տարբեր երանգներ։

## Օգտագործումը
Դեռևս Քրիստոսից առաջ տրավերտինը օգտագործել են Հին Հունաստանում և Հռոմում։ Հռոմեացիներն այն օգտագործում էին տարբեր շինություններ կառուցելիս՝ շենքեր, տաճարներ, ջրանցույցներ, լոգարաններ, աստիճաններ, ամֆիթատրոններ։

Տրավերտինն ավելի քան հազար տարի կիրառվում է շինարարության և ճարտարապետության մեջ՝ որպես շինարարական, դեկորատիվ, երեսպատման նյութ, և այսօր էլ ամենաշատ օգտագործվող քարն է ժամանակակից ճարտարապետության մեջ։

Տրավերտինն անվնաս է մարդկանց կյանքի համար, ինչը թույլ է տալիս նրա կիրառումը նաև ինտերիերում՝ հատակի, պատերի, երբեմն նաև առաստաղի երեսպատման համար։ Տրավերտինից ստեղծում են նաև քանդակներ ու հուշարձաններ։

Տրավերտինից են կառուցված Հռոմի Կոլիզեումը, Երևանի Կասկադ համալիրը, Երևանի Արաբկիր համայնքում գտնվող «Սասնա ծռեր, Ծովինարը Սանասարի և Բաղդասարի հետ» շատրվան-հուշարձանը։ Քարը շինություններին տալիս է դեղնավուն երանգ։

Պատկեր:Colosseum Roma 2009.jpg|Կոլիզեում (Հռոմ)
Պատկեր:Cascade Yerevan.jpg|Կասկադ համալիր (Երևան)
Ծովինար. Սանասարի եւ Բաղդասարի ծնունդը (1).JPG|«Սասնա ծռեր, Ծովինարը Սանասարի և Բաղդասարի հետ» շատրվան-հուշարձան (Երևան)


## Արտաքին հղումներ
* Հայկական տրավերտին 

Կատեգորիա:Շինարարական նյութեր
Կատեգորիա:Նստվածքային ապարներ‎
Կատեգորիա:Կալցիումի միներալներ
Կարագիե

**Կարագիե**, *Բատիր*, ամենախոր չոր իջվածքը Կենտրոնական Ասիայում։ Օվկիանոսի մակարդակից ցածր է 132 մ։ Գտնվում է Մանգիշլակի սարավանդի վրա, Կասպից ծովի արևելյան ափին։ Երկարությունը 85 կիլոմետր է, լայնությունը՝ 10-25 կիլոմետր։ Հատակը ծածկված է աղուտներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իջվածքներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ղազախստանի աշխարհագրություն
Կրիստոբալիտ

**Կրիստոբալիտ** Մեքսիկայի Սան Կրիստոբալ (San Cristobal) հանքավայրի անունով, միներալ։ Քիմիական կազմը՝ SiO_2։ Պոլիմորֆ ձևափոխություններն են՝ {\alpha}—կրիտոբալիտ (խորանարդային համակարգ) և {\beta}—կրիստոբալիտ (տետրագոնային համակարգ)։ {\alpha}-կրիտոբալիտը կայուն է 1470&nbsp;°C-ից բարձր ջերմաստիճանում, պաղելիս փոխակերպվում է տրիդիմիտի, իսկ վերջինս՝ քվարցի։ Արագ պաղելիս {\alpha}—կրիստոբալիտը 180&nbsp;°C—275&nbsp;°C-ում փոխարկվում է {\beta}—կրիստոբալիտի։ Կրիստոբալիտը առաջացնում է օքտաէդրիկ բյուրեղներ, թեփուկավոր, սֆերոլիթային, թելավոր ագրեգատներ։ Անգույն է, սպիտակ։ Փայլը՝ ապակու։ Կարծրությունը՝ 5—7, խտությունը {\alpha}—կրիստոբալիտի՝ 2222 կգ/քմ3, {\beta}—կրիստոբալիտը՝ 2292 կգ/քմ3։ Հանդիպում է էֆուզիվ ապարներում (տրախիտներում, դացիտներում, հրաբխային տուֆերում), ինչպես նաև թերմալ-մետամորֆացված ավազաքարերում, մագնեզիտի երակներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միներալներ
Կրիվիչներ

մինի|15-րդ դարի մանրանկարչություն
**Կրիվիչներ** (), արևելա-սլավոնական ցեղային միավորում, որը VI-X դդ. զբաղեցնում էր ընդարձակ տարածություններ Դնեպրի, Վոլգայի և Արևմտյան Դվինայի վերին հոսանքներում, ինչպես նաև Չուդ լճի հարավային ավազանում։ Գլխավոր կենտրոնները՝ Սմոլենսկ, Պոլոցկ, Իզբորսկ։ Կրիվիչների մեջ են մտել բալթիական մի շարք էթնիկական խմբեր։ IX դարի 2-րդ կեսին ներգրավվել են Կիևյան Ռուսիայի կազմում։ Տարեգրության մեջ վերջին անգամ հիշատակվում են 1162-ին։ Մեծ դեր են խաղացել Վոլգայի և Կլյազմայի միջագետքի գաղութացման գործում։

Կատեգորիա:Արևելասլավոնական ցեղեր
Կատեգորիա:Բելառուսի պատմություն
Էլեկտրական դաշտի լարվածություն

**Էլեկտրական դաշտի լարվածություն**, նշանակումը՝ \vec E, վեկտորական ֆիզիկական մեծություն, էլեկտրական դաշտի հիմնական քանակական բնութագիրը։ Որոշվում է q փորձնական էլեկտրական լիցքի վրա դաշտի ազդեցության  F ուժի և այդ լիցքի մեծության հարաբերությամբ՝
: \vec E= \frac{\vec F}{q}։

Սահմանումից պարզ է՝ ինչու է էլեկտրական դաշտի լարվածությունը երբեմն կոչվում էլեկտրական դաշտի ուժային բնութագիր։ Իրոք, դրա և լիցքավորված մասնիկի վրա ազդող ուժի վեկտորի միջև միակ տարբերությունը 1/q բազմապատկիչն է։

Լարվածության չափման ժամանակ q լիցքը պետք է այնքան փոքր լինի, որ էապես չփոփոխի դաշտը ստեղծող լիցքերի բաշխումը։ 
Ընդհանուր դեպքում \vec E լարվածությունը կախված է ժամանակից և տարածական կոորդինատներից, չնայած երբեմն կարող է նույնը լինել ամբողջ տարածության մեջ (կամ տարածության որևէ տիրույթում)։ Այս դեպքում ասում ենք, որ գործ ունենք համասեռ էլեկտրական դաշտի հետ։

Այսպիսով \vec E-ն վեկտորական դաշտ է, ինչը մաթեմատիկորեն տրվում է
:\vec E = \vec E(x,y,z,t) արտահայտությամբ։ Այստեղ x, y, z-ը տարածական կոորդինատներն են, t-ն՝ ժամանակը։

## Չափման միավորները
ՄՄ համակարգում էլեկտրական դաշտի լարվածության չափման միավորը վոլտ/մետրն (Վ/մ) է կամ նյուտոն/կուլոնը (Ն/Կլ)։

## Մաքսվելի հավասարումները
Դասական էլեկտրադինամիկայի համար տեսական հիմք են հանդիսանում Մաքսվելի հավասարումները, որոնց ստանդարտ ներկայացման չորս հավասարումներից երեքում ներկա է էլեկտրական դաշտի լարվածությունը՝
:\mathrm{div} \vec E = \frac{\rho}{\varepsilon_0}\ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ 
\mathrm{rot}\, \vec E = - \frac{\partial \vec B}{\partial t}
:\mathrm{div} \vec B = 0 \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ 
\mathrm{rot}\, \vec B = \mu_0 \vec j + \frac{1}{c^2}\frac{\partial \vec E}{\partial t}

Այստեղ \vec B-ն մագնիսական դաշտի ինդուկցիան է, \rho-ն՝ լիցքի խտությունը, \vec j-ն՝ հոսանքի խտությունը, \varepsilon_0-ն՝ էլեկտրական հաստատունը, \mu_0-ն՝ մագնիսական հաստատունը, c-ն՝ լույսի արագությունը։ 
Հավասարումները գրված են Միավորների միջազգային համակարգի միավորներով։

## Կապը էլեկտրամագնիսական պոտենցիալների հետ
Էլեկտրական դաշտի լարվածությունը կարելի է արտահայտել էլեկտրամագնիսական դաշտի \varphi սկալյար և **A** վեկտորական պոտենցիալներով.
: \vec E = - \nabla\varphi - \frac{\partial \vec A}{\partial t}։

Մասնավոր դեպքում, ժամանակի ընթացքում չփոփոխվող (*ստացիոնար*) դաշտերի համար այս հավասարումից բխում է
: \vec E = - \nabla\varphi
արտահայտությունը, ինչը ցույց է տալիս կապը էլեկտրաստատիկ դաշտի և էլեկտրաստատիկ պոտենցիալի միջև։

## Վերադրման սկզբունքը
Էլեկտրական դաշտի լարվածությունը բավարարում է վերադրման սկզբունքին (վակուումում), ըստ որի՝ մի քանի լիցքերի ստեղծած դաշտի լարվածությունը հավասար է բաղադրիչ դաշտերի լարվածությունների վեկտորական գումարին՝
:\vec E = \vec E_1 + \vec E_2 + \vec E_3 + \dots։

Կատեգորիա:Էլեկտրամագնիսականություն
Կատեգորիա:Ֆիզիկական մեծություններ
Մագաղաթ

**Մագաղաթ**, **մագաղատ** (ասորերեն՝ magalləta — գալարված մատյան), կաշվից պատրաստված գրանյութ։

Ըստ հունական ավանդության ստեղծվել է փոքրասիական Պերգամոն քաղաքում, թագավոր Եվմենես II-ի (մ․թ․ա․ 197—159) օրոք։ Քաղաքի անունով կոչվել է պերգամենտ։ Պապիրուսի համեմատությամբ թանկ էր, սակայն՝ դիմացկուն, գրվում էր երկու երեսին և իրար վրա դնելով ստացվում էր այժմյան գրքի ձևը։ Հայերը գործածել են «մագաղաթ» անվանումով։

Մագաղաթի համար օգտագործվել է մանր և խոշոր եղջերավոր մատղաշ անասունների մորթին։ Ունեցել է մշակման տարբեր եղանակներ, որոնց դեղատոմսերը պահպանվել են հայերեն բազմաթիվ ձեռագրերում։ Հայերը մինչև 8-9-րդ դարերում օգտագործել են մագաղաթ, այնուհետ նաև թուղթ, որը գնալով տիրապետող է դարձել։

Հայերեն ամենամեծ մագաղաթյա ձեռագիրը «Մշո ճառընտիրն» է, որը ունեցել է 75x50 սմ մեծության 660 (այժմ՝ 600) թերթ՝ պատրաստված արջառի և երինջի կաշվից, ամենափոքրը՝ լուցկու տուփից փոքր է, պատրաստված նորածին ուլի մորթուց։

Կատեգորիա:Մանրանկարչություն
Կատեգորիա:Ինֆորմացիոն կրիչներ
Բոզախ

**Բոզախ**, կիսակոպտաբուրդ, ճարպապոչավոր, մսաբրդակաթնատու ոչխարների ցեղ։ Ստացվել է ժողովրդական երկարատև ընտրասերման միջոցով։ Հայաստանում տարածված է Լոռու, Տավուշի, Գեղարքունիքի մարզերում։

Իրանը ձգված է, երկարությունը՝ 50-70 սմ, մաքիների միջին կենդանի զանգվածը 45-55 կգ է, խոյերինը՝ մոտ 65 կգ, մնդավի բարձր, համապատասխանաբար՝ 50-70 և 55-75 սմ։ Տարեկան միջին կաթնատվությունը 35-40 կգ է, մաքիների բրդատվությունը՝ 1, 5-1, 6 կգ, խոյերինը՝ մոտ 2, 5 կգ։ Բուրդը կոպիտ է, միջին երկարության, հիմնականում՝ բաց մոխրագույն, սպիտակադեղնավուն, երբեմն՝ սև։

Ներկայումս այս ցեղի մաքրացեղ ոչխարներ չեն հանդիպում։

Կատեգորիա:Ոչխարներ
Բոժոժահյուսներ

մինի
**Բոժոժահյուսներ**, մետաքսագործներ (), թիթեռների ընտանիք։ Հայաստանում հայտնի է 17 տեսակ՝ տարածված ամենուրեք։ Տարբեր չափերի և գունավորման թիթեռներ են։ Էգերն արուներից խոշոր են. բեղիկները սանրաձև են, կնճիթը զարգացած չէ։ Հանգստի վիճակում թևերը ծալում են տանիքաձև։ Թրթուրները ծածկված են խիտ, կարճ մազիկներով, երբեմն՝ մարմնի առաջին 3 հատվածների վրա մազիկների վրձնիկներ կրող գորտնուկներով։ Հարսնյակավորման ժամանակ բոժոժ են հյուսում (այստեղից՝ անվանումը)։ Հաստ հարսնյակը գտնվում է ամուր մետաքսե կամ մագաղաթանման բոժոժում (հաճախ՝ մի քանի տարի)՝ մինչև թիթեռի դուրս գալը։ Լուրջ վնաս են հասցնում անտառատնտեսությանը և պտղաբուծությանը (խնձորենուն, տանձենուն, ծիրանենուն, բալենուն և այլն), հատկապես՝ օղակավոր, իշակաթնուկի, լեռնային օղակավոր և կաթնատերև բոժոժահյուսների (մոտ 10) տեսակները։

Ընտանիքի ներկայացուցիչների մեջ կան նաև օգտակար տեսակներ՝ թթենու մետաքսագործը, կաղնու մետաքսագործը։
 

Կատեգորիա:Թիթեռներ
Անտառային աղավնի

**Անտառային աղավնի** (), աղավնիների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, Հայաստանում տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 40-42 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 75-80 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 420-620 գ։ Աղավնիներից ամենախոշորն է։ Հասունի մարմինը վերևից մոխրագույն է, ներանտառային աղավնի ներքևից՝ վարդագույն՝ մանուշակագույն երանգով։

Թևերն ավելի մուգ են, խոշոր՝ սպիտակ կիսալուսնաձև հատվածով, վզի կողքերին կան կանաչ ու սպիտակ բծեր։ Պոչի ծայրաշերտը լայն է, մուգ։ Երիտասարդն ավելի խամրած է, վզի կողքերի սպիտակ բծերը բացակայում են։ Ամռանը բնակվում է դաշտամերձ անտառներում, ձմռանը՝ ավելի բաց տարածքներում։ Հաճախ հանդիպում է երամներով։

## Բազմացում և զարգացում
ձախից|մինի|200px|Աղավնիներ
Բնադրում է ծառերի ճյուղերին։ Բույնը (տրամագիծը՝ 30-40 սմ) տափակ, նոսր հարթակ է՝ չոր ճյուղերից։ Ընտանեկան զույգեր կազմելու և էգերին հարսանեկան խաղերին ներգրավելու համար արուներն արձակում են հատուկ ձայնային ազդանշաններ՝ գվվոցներ, որոնք շարունակվում են մինչև ապրիլ-մայիս։

Առաջին բները պատրաստում են ապրիլ-հունիսին, իսկ առաջին ձվերը բներում հայտնվում են ապրիլի վերջից հուլիսի 1-ին կեսին։

Դնում է 41 մմ տրամագծով, սպիտակ 2 ձու (1 ձվի զանգվածը կազմում է էգի միջին կենդանի զանգվածի 4%-ը)։

Թխսակալում է հիմնականում էգը՝ 17-18 օր։ 20 օրական ձագերն արդեն վստահ դուրս են գալիս բնից և աներեր թռչում։

Սիրողական և մարզական որսորդության թռչուն է։ Սնվում է սերմերով, պտուղներով, տերևներով և այլն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* BBC News article: Wood Pigeon 'most common UK bird'
* Freesound Project: audio sample of a Common Wood Pigeon in the wild
* Woodpigeon videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* Ageing and sexing (PDF; 1.9 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
* Feathers of Common Wood Pigeon (Columba palumbus) 

Կատեգորիա:Աղավնիներ
Կատեգորիա:Հայաստանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Թուրքիայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Կիպրոսի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Եվրոպայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Ուզբեկստանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Անտառային փոքրաչղջիկ

**Անտառային փոքրաչղջիկ**, **Նատուզիուսի փոքրաչղջիկ** (), հարթաքիթ չղջիկներ ընտանիքի կաթնասուն կենդանի։ Հայաստանում տարածված է անտառաշատ մարզերում։
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի վերին մասը դարչնագույն է, ստորինը՝ մոխրագորշավուն։ Ականջները կարճ են, սրածայր, միջին ականջաելունդը (կոզելոկ) հիմքում լայնացած է, կատարը՝ դեպի առաջ թեքված։ Բնադրում է ծառերի փչակներում, կեղևի տակ, որտեղ ոչ թե կախվում են (ինչպես այլ չղջիկներ), այլ պառկում։ Բնակվում է փոքր (3-8 առանձնյակ) խմբերով, երբեմն՝ այլ տեսակների հետ (օրինակ՝ թզուկ փոքրաչղջիկի) գոյացնում է մեծաքանակ գաղութներ։ Որսի է դուրս գալիս վաղ մթնշաղին։
## Սննդառություն
Սնվում է վնասատու միջատներով (մոծակներ, գիշերային թիթեռներ, բզեզներ և այլն)։ Մայիս-հունիսին էգը ծնում է 2 (հազվադեպ՝ 1) ձագ, որոնք առաջին 2 շաբաթը կառչում են մոր կրծքին։

Կատեգորիա:Հարթաքիթ չղջիկներ
Կատեգորիա:Միջին Արևելքի կաթնասուններ
Ուրուգվայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական

Ուրուգվայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական(Uruguayan national football team) Հարավային Ամերիկայի ամենատիտղոսակիր հավաքականներից մեկն է։ Ուրուգվայի հավաքականը 15 անգամ դարձել է Հարավային Ամերիկայի առաջնության չեմպիոն, վերջին անգամ 2011 թ.,ինչպես նաև 2 անգամ՝1930 և 1950 թթ. դարձել է Աշխարհի առաջնության չեմպիոն։

## Պատմություն
1916 թ. սկսած Ուրուգվայի հավաքականը սկսել է հանդիպումներ անց կացնել։1919 թ. նրանք կրեցին առաջին պարտությունը, պարտվելով Բրազիլիայի հավաքականին։ 1924 թ. Ուրուգվայի հավաքականը մեկնեց
Փարիզ, դառնալով առաջին Հարավամերիկական ֆուտբոլի հավաքականը, որ մասնակցել է օլիմպիական խաղերին, և դարձել չեմպիոն։ Նրանք 1928 թ. կրկին դարձան օլիմպիական խաղերի չեմպիոն, եզրափակչում հաղթելով Արգենտինայի հավաքականին 2-1 հաշվով։ 1930 թ. Ուրուգվայում առաջին անգամ անց կացվեց ՖԻՖԱ-ի Աշխարհի առաջնությունը։ Այնտեղ բոլոր խաղերում հաղթեց և չեմպիոն դարձավ Ուրուգվայի հավաքականը, եզրափակչում հաղթելով Արգենտինայի հավաքականին։1950 թ. Աշխարհի առաջնությանը Ուրուգվայը երկրորդ անգամ դարձավ չեմպիոն, եզրափակչում հաղթելով Բրազիլիայի հավաքականին։

## Նոր ժամանակներ
2010 թ. Ուրուգվայի նոր սերնդի ֆուտբոլիստները ստեղծեցին ամուր թիմ, որը համարվում է Ուրուգվայի համար լավագույնը վերջին 4 տասնամյակների ընթացքում։2010 թ. Աշխարհի առաջնությանը նրանք հասան մինչև կիսաեզրափակիչ, պարտվելով Հոլանդիայի հավաքականին, իսկ երրորդ տեղի համար պայքարում զիջեցին Գերմանիայի հավաքականին 2-3 հաշվով։ Առաջնության լավագույն ֆուտբոլիստ ճանաչվեց Ուրուգվայի հավաքականի առաջատար Դիեգո Ֆոռլանը։ 2011 թ. Ուրուգվայի հավաքականը դարձավ Հարավային Ամերիկայի առաջնության չեմպիոն, իսկ առաջնության լավագույն ֆուտբոլիստ ճանաչվեց Ուրուգվայի հավաքականի հարձակվող Լուիս Սուարեսը։

Կատեգորիա:Ուրուգվայ
Կատեգորիա:ՖԻՖԱ Աշխարհի գավաթ նվաճած երկրներ
Կատեգորիա:1916 հիմնադրումներ Ուրուգվայում
Ալաջա (Դերջանի գավառ)

**Ալաջա**, գյուղակ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Դերջանի գավառակում։ Գտնվում էր Մամախաթուն գյուղաքաղաքից 17 կմ հյուսիս-արևելք, Արևմտյան Եփրատի վտակ Թուզլուի աջակողմյան օժանդակներից մեկի ափին։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 10 տուն բնակիչ։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բշտիկոտներ

thumb|260px

**Բշտիկոտներ**, ծոպաթևեր, տրիպսներ (), միջատների կարգ։ Հայտնի է ավելի քան 2000, Հայաստանում՝ մոտ 120 տեսակ՝ տարածված ամենուրեք։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինը տափակ է, երկարությունը՝ 0, 55 մմ։ Բերանային ապարատը ծակող-ծծող է։ Բեղիկները թելանման են՝ կազմված 6-9, փորիկը՝ 10 հատվածներից։ Ոտքերը կարճ են, թաթերն ունեն թույլ զարգացած զույգ ճանկեր, որոնց միջև տեղադրված են բշտիկաձև ծծիչները (այստեղից՝ անվանումը)։ Ունեն 4 թև, որոնցից 2-ը նեղ են, երկար՝ երիզված թարթիչավոր ծոպերով։ Ապրում և ձվադրում են հիմնականում բույսերի վրա, ծծում նրանց հյութը։ Կան նաև գիշատիչներ, որոնք սնվում են լվիճներով, տզերով, որդաններով։ Հիմնականում ծխախոտի, ցորենի, խաղողի և այլնի վնասատուներ են։ Ծխախոտի տրիպսը բազմավեր է, զարգացման ընթացքում Արարատյան դաշտում տալիս է 6-7 սերունդ։
 

Կատեգորիա:Միջատներ
Կատեգորիա:Հոդվածոտանիներ
Կուրամկնիկներ

**Կուրամկնիկներ** (), համստերանմաններների ընտանիքի կրծողների ցեղ։ Միջին մեծության (8-15 սմ), կլոր գլխով, փոքր աչքերով կենդանիներ են։ Մազածածկը փափուկ է, մոխրագույն, թավշանման։ Վերին և ստորին կտրիչները ուղղված են դեպի առաջ և հարմարվել են հողը փորելուն։ Ապրում են գետնափոր բարդ բներում, որտեղից դուրս են նետում փորած հողի մեծ կույտեր։ Հայաստանում (Կոտայքի, Արարատի, Վայոց ձորի և Սյունիքի մարզեր) տարածված է Անդրկովկասյան լեռնային կուրամկնիկը (*E. lutescens*)։ Սնվում են բույսերի արմատներով, պալարներով։ Վնաս են հասցնում բանջարանոցային և բոստանային կուլտուրաներին։

## Տեսակներ
* Ալայան կուրամկնիկ - *Ellobius alaicus*
* Աֆղանական կուրամկնիկ - *Ellobius fuscocapillus*
* Անդրկովկասյան լեռնային կուրամկնիկ - *Ellobius lutescens*
* Սովորական կուրամկնիկ - *Ellobius talpinus*
* Արևելյան կուրամկնիկ - *Ellobius tancrei*

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դաշտամկներ
Կատեգորիա:Կրծողներ
Կուր-Արաքսյան դաշտավայր

մինի
**Կուր-Արաքսյան դաշտավայր**, դաշտավայր արևելյան Անդրկովկասում, Ադրբեջանում։ Գտնվում է Կուր և Արաքս գետերի ստորին հոսանքում։ Մեծ Կովկասի և Փոքր Կովկասի միջև, արևելքից ողողվում է Կասպից ծովով։ Երկարությունը 250 կմ է, լայնությունը՝ 150 կմ։ Ալյուվիալ-ակումուլյատիվ հարթավայր է՝ մինչև 200 մ բարձրությամբ, կենտրոնական և արլևելյան մասերում ծովի մակարդակից ցածր։ Ռելիեֆը բարդացած է գետաբերուկներով, իջվածքներով, բաշերով ու ցեխաբուխներով։ Հարուստ է նավթով։ Կլիման չոր ցամաքային է՝ շոգ ամառով, չափավոր ցուրտ ձմեռով։ Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը 25-28&nbsp;°C է, հունվարինը՝ 1, 3-3, 6&nbsp;°C, տեղումները՝ 200-400 մմ։ Գերակշռում են մերձարևադարձերի չոր կիսաանապատային լանդշաֆտները։

Մոխրագույն և մոխրագորշ, հաճախ աղակալված հողերում աճում է օշինդրային և օշինդրաաղուտային բուսականություն, մուգ մոխրագորշ հողերում՝ խոտաօշինդրային, կծմախոտային ասոցիացիաներ։ Արևելքում տարածված են աղուտներ և ճահիճներ, գետահովիտներում՝ ուռենի, բարդի, թեղի։ Մշակում են բամբակենի, խաղող և պտղատու այգիներ, կան ձմեռային արոտավայրեր։

Կատեգորիա:Դաշտավայրեր
Կուրամկներ

մինի|Կուրամուկ
**Կուրամկներ** (Spalacidae), կրծողների կարգի կաթնասունների ընտանիք։ Մարմինը գլանաձև է, երկարությունը՝ 20-35 սմ։ Արտաքին ականջը և աչքերը ետ են զարգացած (աչքի խնձորակը ծածկված է մաշկի տակ, այստեղից՝ անվանումը)։ Պոչը և ոտքերը կարճ են։ Մազածածկը փափուկ է, խիտ, թավշանման։ Գետնափոր կյանք են վարում, սնվում են բույսերի ստորգետնյա մասերով, ձմռան համար կերի մեծ պաշար են կուտակում։ Տարեկան բազմանում են 1-2 անգամ, ունենում 1-3 ձագ։ Ընտանիքն ունի 2 սեռ, 8 տեսակ։

Հայաստանի հյուսիս-արևմտյան շրջաններում ապրում է լեռնային կուրամուկը (Spalax leucodon)։ Հողը փորելով կուրամկները վնասում են արմատապտուղները, սածիլները։

Կատեգորիա:Կրծողներ
Բոռեր

thumb|280px | Ձիաբոռ
**Բոռեր**, երկթևանիների կարգի միջատներ։

Հայաստանում տարածված է բոռերի 3 ընտանիք՝ տավարի ենթամաշկային, ոչխարների քթախոռոչային, ձիերի ստամոքսաղիքային։ Կաթնասուն կենդանիների և մարդու մակաբույծներ են։

## Բազմացում և զարգացում
Տավարի ենթամաշկային բոռերի (Hypoderma bovis, Hypoderma lineatum) էգերը ձվադրում են տիրոջ որովայնի ստորին պատի և ցատկիչ հոդի հատվածի մազերի վրա։ Ձվից դուրս եկած թրթուրը ծակում է մաշկը և թափանցում ենթամաշկային հյուսվածք, ազդրի միջմկանային հյուսվածքով արյան անոթների ուղղությամբ դուրս է գալիս մեջքի և կրծքի հատվածի ենթամաշկային հյուսվածք, առաջացնում այտուցներ (հիպոդերմատոզ), որոնցում 1 ամիս մնալուց հետո ծակում է մաշկը՝ մթնոլորտային օդ շնչելու համար, ապա ընկնում հողի մեջ, հարսնյակավորվում և վերածվում սեռահասուն ձևի։ Հասունների թռիչքը՝ ապրիլից սեպտեմբեր։ Ձվից մինչև հասուն բոռ դառնալը տևում է մոտ 1 տարի։ Զուգավորվելուց հետո էգն արտազատում է ձվեր՝ վարակելով նոր գլխաքանակ (տարեկան 1 գեներացիա)։ Հիպոդերմատոզի մյուս հարուցչի (Hypoderma lineatum) թրթուրները, տավարի որովայնի ստորին պատի ենթամաշկային հյուսվածքով շարժվում են դեպի պարանոցի հատվածը, մուտք գործում կերակրափողի ենթալորձային շերտը, 5-6 ամսից դուրս գալիս մեջքի և գոտկատեղի հատվածը։ Հետագա զարգացումը նույնն է, ինչ որ տավարի ենթամաշկայինի դեպքում։

Քանի որ հիպոդերմատոզը լուրջ վնաս է պատճառում տավարաբուծությանը (փչացնում է կաշին, իջեցնում մթերատվությունը), ուստի անհրաժեշտ է ձեռնարկել բուժման և կանխարգելման միջոցառումներ՝ օգտագործելով տարբեր միջատասպաններ (քլորոֆոս, հիպոդերմին քլորոֆոս և այլն)։ Ձիերի ստամոքսաղիքային բոռերի (Gastrophilus intestinalis) էգերը ձվադրում են տիրոջ գլխի վրա, որտեղից թրթուրներն անցնում են կենդանու մարսողական ուղիներ։ Հասունների թռիչքը՝ հունիսից սեպտեմբեր։ Ոչխարների քթախոռոչայիև բոռերի (Oestrus ovis) էգերը կենդանածին են։ Թրթուրները զարգանում են ոչխարների ճակատի և քթի խոռոչներում։ Հասունների թռիչքը՝ մայիսից հոկտեմբեր։

Կատեգորիա:Երկթևանիներ
Ալաջա (Ճորոխի ավազան)

**Ալաջա**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում։ Գտնվում էր Ճորոխ գետի ավազանի Մարղուլ գետի հովտում։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բվեճ

**Բվեճ** (), բվերի ընտանիքի գիշատիչ թռչուն։ Նստակյաց է, քիչ տարածված։
Բվերի ընտանիքի ամենախոշոր ներկայացուցիչն է։ Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։
thumb|''Բվեճի ձու''

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 60-75 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 160–188 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 4,2 կգ։ Էգերը խոշոր են արուներից։ Փետրածածկը միատարր է, խիտ փափուկ, փխրուն, գորշ դարչնագույն, մետաքսափայլ։ Կրծքի մասում կան սև, կաթիլանման նախշեր, ականջին՝ մեծ փետրափնջեր։ Գլուխը մեծ է, վիզը և ոտքերը՝ կարճ, աչքերը՝ նարնջագույն, մագիլները՝ զարգացած, կտուցը՝ ներքև կեռված, եզրերը՝ սուր, ծայրը՝ սրված։ Գիշերային թռչուն է, սակայն լավ տեսնում է նաև ցերեկը։

## Կենսակերպ
Զարգացած լսողության և տեսողության շնորհիվ գիշերային լռության ու խավարի մեջ կարողանում է անսխալ և անաղմուկ մոտենալ զոհին ու անվրեպ որսալ։ Ցերեկը հիմնականում հանգստանում է ծառերի բների ճյուղերին և ժայռաքիվերին։ Բնակվում է գետաձորերում, անտառեզրերին, փլատակներում։

## Սննդառություն
Սնվում է թռչուններով, փոքր և միջին չափերի կաթնասուններով։ Բազմանում է առանձին զույգերով։

## Բնադրում
Բնադրում է դժվարամատչելի ժայռերի խորշերում կամ քիվերին, փչակներում, այլ թռչունների հին բներում։ Դնում է 60 մմ տրամագծով, սպիտակ մինչև 4 ձու։ Ապրիլի վերջին տասնօրյակին բներում հայտնվում են ձագերը, որոնք հուլիսի 2-րդ կեսից կարողանում են կայուն թռչել։
Օգտակար թռչուն է, ոչնչացնում է գյուղատնտեսությանը վնաս հասցնող մկնակերպ կրծողներին։

## Տարածվածություն
Ենթատեսակի պոպուլյացիայի հիմնական մասը կենտրոնացված է նոմինատիվ ենթատեսակի տարածման շրջանից դեպի հարավ Բեսարաբիայում, Ղրիմում, Կովկասում, Փոքր Ասիայում և Սիրիայում։ Հայաստանում հանդիպում է գրեթե ամենուրեք։

## Պահպանություն
Սակավաթիվ, խոցելի տեսակ է։ Գրանցված է Ռուսաստանի Կարմիր գրքում։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Թվաքանակի արդի վիճակը գնահատելու համար տվյալները բավարար չեն։ 2008 թվականի տվյալներով Երևանի կենդանաբանական այգում պահվում են 9 առանձնյակ, իսկ Կենդանաբանական այգիների և ակվարիումների Եվրասիական տարածաշրջանային ասոցացիայի կենդանաբանական այգիներում՝ 154։

Սպառնացող վտանգներից է մարդու կողմից հետապնդվելը, անազատ պայմաններում պահելու կամ խրտվիլակներ պատրաստելու նպատակով բվեճին բռնելու դեպքերը, թունաքիմիկատների օգտագործման պետական անբավարարությունը, ինչպես նաև բնական բիոտոպերի՝ կերակրավայրերի յուրացումը գյուղատնտեսական կարիքների համար։

Գրանցված է CITES–ի Հավելված 2–ում, Բեռնի կոնվենցիայի Հավելված 2–ում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բվեր
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Բվանմաններ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Ռիխարդ Կուրանտ

**Ռիխարդ Կուրանտ** (, ), գերմանացի և ամերիկացի մաթեմատիկոս։

Սովորել է Բրեսլաուի (Վրոցլավ) և Ցյուրիխի համալսարաններում։ 1920-1933 թվականներին եղել է Գյոթինգենի, իսկ 1934 թվականից՝ Նյու Յորքի համալսարանի պրոֆեսոր։ Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են կոնֆորմ արտապատկերումների տեսությանը և մաթեմատիկական ֆիզիկայի հավասարումների եզրային խնդիրներին։ Ունի բազմաթիվ մենագրություններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի գերմանացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Գյոթինգենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Դասագրքերի հեղինակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Հրեա գիտնականներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկական անալիզի մասնագետներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ցյուրիխի համալսարանի շրջանավարտներ
Իվան Կուրատով

**Իվան Ալեքսեևիչ Կուրատով** (, , ), կոմի բանաստեղծ, լեզվաբան, կոմի գրականության հիմնադիրը։

Եղել է Ուստ-Սիսոլի հոգևոր ծխական ուսումնարանի ուսուցիչ։ Կենդանության օրոք տպագրել է 5 բանաստեղծություն։ 1939 թվականին Կուրատովի 100-ամյա հոբելյանի առթիվ, հրատարակվել է բանաստեղծությունների ժողովածուն։ Առաջին անգամ կոմի լեզվով թարգմանել է Ալեքսանդր Պուշկինի, Ֆրիդրիխ Շիլլերի, Բերանժեի և ուրիշների ստեղծագործություններից։ Կազմել է կոմի լեզվի քերականությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոմի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռուս լեզվաբաններ
Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Ռուս թարգմանիչներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 3-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Դասագրքերի հեղինակներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Սուրբ Մինաս եկեղեցի (Ներքին Ագուլիս)

**Սուրբ Մինաս եկեղեցի**, հայկական միջնադարյան փայտածածկ, միանավ եկեղեցի։ Կառուցվել է 11-12-րդ դարերում կիսամշակ որձաքարից Ագուլիսի Շռնատակ թաղամասում՝ Սուրբ Թովմա վանքից հարավ-արևելք։ Ունի երկու ավանդատուն։

## Ծանոթագրություններ

մ
Կատեգորիա:Ագուլիսի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Վիկտոր Ալեքսանդրով

**Վիկտոր Ալեքսանդրով** (, ), ռուս բանաստեղծ, ոստիկանության սպա։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1976 թվականի նոյեմբերի 26-ին Լենինգրադում (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ)։ Սովորել է Կիրովի շրջանի թիվ 251 դպրոցում։ Զբաղվել է սպորտով՝ ունի կարատեի և սամբոյի կարգ։

Դպրոցը ավարտելուց հետո 1994 թվականին զորակոչվել է, մասնակցել չորս պատերազմներում, այդ թվում Չեչնիայում և աֆղանա-տաջիկական սահմանի կռիվներին։

2011 թվականից սկսել է բանաստեղծություններ գրել, որոնց մեծամասնությունը նվիրված է Հայաստանին և հայ ժողովրդին։

## Պարգևներ
* «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախության հռչակման 20-ամյակ» հուշամեդալ գրական գործունեության համար (2013 թ.-ի հոկտեմբեր)

## Ընտանիք
Կինը՝ Էլմիրա (ծնունդով Ստեփանակերտից է), ունի երկու դուստր։

## Աշխատություններ
* «Հայաստան. Եղեռնից մինչև Միացում» ()

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1976 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 26 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքում ծնվածներ
Ռիո Գրանդե (գետ)

**Ռիո Գրանդե** () կամ Ռիn Բրավո դել Նորտե ()), գետ Հյուսիսային Ամերիկայի հարավ-արևմուտքում, ԱՄՆ-ում և Մեքսիկայում։ Երկարությունը 2880 կմ է, ավազանը՝ 570 հզ․ կմ²։ Սկիզբ է առնում Սան Խուան լեռներից (Ժայռոտ լեռների համակարգ), թափվում՝ Մեքսիկական ծոց։ Էլ Պասո քաղաքից սկսած սահման է ԱՄՆ-ի և Մեքսիկայի միջև։ Առավել ջրառատ է սեպտեմբերից նոյեմբեր։ Ջրի միջին ծախսը 570 մ³/վրկ է։ Ռիո Գրանդեի վրա կառուցված են էլեֆանտ Բյութ և Ֆալկոն ջրամբարները։ Ռիո Գրանդեի ափերին են գտնվում Ալբուկերկե, էլ Պասո, Լարեդո (ԱՄՆ), Նուևո Լարեդո (Մեքսիկա) քաղաքները։

## Գրականություն
* Paul Horgan, *Great River: The Rio Grande in North American History*. Volume 1, Indians and Spain. Vol. 2, Mexico and the United States. 2 Vols. in 1, 1038 pages — Wesleyan University Press 1991, 4th Reprint, ISBN 0-8195-6251-3

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գետեր
Կատեգորիա:Մեքսիկայի գետեր
Կատեգորիա:Սահմանային գետեր
Աֆրիկյան վայրի շուն

**Աֆրիկական վայրի շունը** () շնազգիներին պատկանող կաթնասուն է, որը հանդիպում է միայն Աֆրիկայում։ Ունի բազմապիսի անուններ, սակայն հիմնական օգտագործվում է "Աֆրիկական վայրի շուն" տերմինը։ Անունը լատիներենից թարգմանաբան նշանակում է *ներկված գայլ*։ Շատ նման է բորենու, որի համար որոշ լեզուներով կոչվում բորենակերպ շուն։ Ապրում է աֆրիկյան սավաննաներում, սնվում միջին մեծության սմբակավորներով։ Ոհմակները կազմված են 7-15 կենդանուց։ Ապրում է մինչև 10 տարի։

## Չափսերը
Աֆրիկական վայրի շան քաշը կազմում է 20-30 կիլոգրամ, մարմնի բարձրությունը՝ 70-80 սմ։ Մարմնի երկարությունը 60 սմ-ից մեկ մետր է հասնում, առանց պոչի, որի երկարությունը 30-40 սմ է։

Արուները ավելի մեծ են էգերից։ Աֆրիկական վայրի շունը միակ շնազգին է, որը ունի ընդամենը չորս մատ յուրաքանչյուր թաթին, մինչդեռ մյուսները ունեն հինգ մատ։ Այս ցեղատեսակը ունի 40 ատամ (մյուսները՝ 42)։ Չնայած դրան, աֆրիկական վայրի շունը ունի չափազանց հզոր բերանի կառուցվածք, (նման է բորենու բերանի կառուցվածքին), որը նրան օգնում է հեշտությամբ որսալ զոհին և հեշտությամբ ծամել ուտելիքը։
Աֆրիկական վայրի շունը ունի լայն բացված ականջներ, որը նրան տալիս է շատ սուր լսողություն։ Ականջները ծածկված են մանր աղվամազերով, որը նրանց պաշտպանում է պարազիտներից և միջատներից։

Կատեգորիա:Շներ
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ