Սավելի Ֆուկս

**Սավելի Լվովիչ Ֆուկս** (ի ծնե՝ **Սավելի Լեյբովիչ Ֆուքս**, , ), խորհրդային իրավագետ, հողային իրավունքի և պետության իրավունքի պատմության մասնագետ, իրավաբանական գիտությունների դոկտոր (1947/48), պրոֆեսոր (1938): Գիտության և տեխնիկայի բնագավառում Ուկրաինական ԽՍՀ պետական ​​մրցանակի դափնեկիր (1981, հետմահու):

1930-ական թվականներին նա Խարկովի իրավաբանական ինստիտուտի գիտակրթական աշխատանքների գծով փոխտնօրեն է եղել, Խարկովի գերմանական օկուպացիայի ժամանակ աշխատել է Մոսկվայի և Ալմա-Աթայի իրավաբանական ինստիտուտներում, ապա վերադարձել է հարազատ համալսարան, որտեղ մինչև 1970-ականների սկիզբը ղեկավարել է պետության և իրավունքի պատմության ամբիոնը։

Նրա պատրաստած իրավաբան գիտնականներից են եղել պրոֆեսորներ Լ. Ն. Մայմեսկուլովը, Զ. Ա. Պոդոպրիգորան, Ա. Ի. Ռոգոժինը, Ի. Պ. Սաֆրոնովան և Ն. Ն. Ստրախովը։

## Կենսագրություն
### Գիտական ​​գործունեության ծագումը և սկիզբը
Նրա ծննդյան ամսաթվի վերաբերյալ աղբյուրների միջև կոնսենսուս չկա։ Ս. Լ. Ֆուկսի կենդանության օրոք հրատարակված Ուկրաինական խորհրդային հանրագիտարանային բառարանում նրա ծննդյան ամսաթիվը նշված է 1900 թվականի մարտի 4-ը։ Հետմահու մի շարք աղբյուրներում, օրինակ՝ Ուկրաինայի մանկավարժական գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս Վ. Վ. Ստաշիսի կողմից ուկրաինական հրատարակության համար գրված «Իրավական հանրագիտարանի» «Յարոսլավ Իմաստունի անվան Ազգային իրավաբանական համալսարանի պրոֆեսորներ» հոդվածում և «Դարերի միջով։ Խարկովի իրավաբանական ինստիտուտի 1963 թվականի շրջանավարտների տարեգրություն» գրքերում Ս. Լ. Ֆուքսի մասին հոդվածներում ասվում է, որ նա ծնվել է 1890 թվականի մարտի 5-ին: Ղազախստանի ԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս Ս. Զ. Զիմանովը պրոֆեսոր Ֆուքսի մենագրության իր ներածական հոդվածում նույնպես նրա ծննդյան ամսաթիվը նշում է 1900 թվականը: Մեկ աղբյուրի համաձայն նրա ծննդավայրը Գրոդնո քաղաքն է, որն այժմ Բելառուսի մաս է կազմում: Իրավագիտության դոկտոր Շալման Տլեպինան նշել է, որ Ֆուքսը ծնվել է 1900 թվականի փետրվարի 21-ին (մարտի 5-ին) Գրոդնո քաղաքում: Միևնույն ժամանակ Տլեպինան նշել է, որ այլ աղբյուրների համաձայն՝ Սավելի Լվովիչի ծննդյան ամսաթիվը համարվում է 1890 թվականի մարտի 5-ը (17):

Նրա ծնողները պետական ​​ծառայողներ են եղել։ Ֆուքսի սեփական հիշողությունների համաձայն՝ նա նախնական կրթությունը ստացել է Գրոդնոյի գիմնազիայում, սակայն Առաջին համաշխարհային պատերազմը սկսվելուց կարճ ժամանակ անց նա, մայրը և քույրը հորը թողել են Գրոդնոյում և տեղափոխվել Պոլտավա։ Հայրը, կաթվածահար լինելով, մահացել է Գրոդնոյում։ Ապրելով Պոլտավայում՝ նա որպես ընտանիքի միակ տղամարդ, սկսել է ապրուստը վաստակել՝ որպես դաստիարակ աշխատելով։ Նա համատեղել է աշխատանքը Պոլտավայի 1-ին գիմնազիայում սովորելու հետ, որն ավարտել է 1917 թվականին։ Նույն թվականին Սավելի Ֆուքսը, ըստ իր ինքնակենսագրության, ընդունվել է Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետ և մեկնել է Մոսկվա սովորելու, սակայն ծանր ֆինանսական վիճակի պատճառով վերադարձել է Պոլտավա՝ ընտանիքի հետ լինելու համար։ Շուտով նա ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Խարկով, որտեղ նաև աշխատել է որպես դաստիարակ։ 1919 թվականից սկսած՝ Ֆուքսը աշխատել է խորհրդային գործադիր մարմիններում։ Սկզբում նա եղել է նահանգային սննդի հանձնաժողովի գործակալ, ապա Խարկովի ռազմական շրջանի բանվորագյուղացիական տեսչության տեսուչ։

Բարձրագույն կրթությունը ստացել է Խարկովի ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտի իրավաբանական ֆակուլտետում, որն ավարտել է 1925 թվականին։ 1926-1929 թվականներին եղել է իրավաբանական ֆակուլտետի ժամանակակից իրավունքի խնդիրների ամբիոնի ասպիրանտ։ Ասպիրանտուրայում սովորելու ընթացքում աշխատել է նույն համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում՝ որպես դոցենտ։ 1930 թվականին պաշտպանել է որակավորման աշխատանքը և դարձել գիտաշխատող։ Մինչև 1932 թվականը աշխատել է որպես դոցենտ (այդ ժամանակ համալսարանը վերակազմակերպվել էր, և իրավաբանական ֆակուլտետը դարձել էր Խարկովի խորհրդային շինարարության և իրավունքի ինստիտուտ), ապա նշանակվել պրոֆեսոր։ 1937 թվականին համալսարանը վերակազմակերպվել և հայտնի է դարձել որպես Խարկովի իրավաբանական ինստիտուտ։ 1938-1939 թվականներին Սավելի Լվովիչը համատեղել է գիտական ​​և մանկավարժական աշխատանքը վարչական աշխատանքի հետ, ինչպես նաև զբաղեցրել է համալսարանի ակադեմիական և գիտական ​​գործերի գծով փոխտնօրենի (պրոռեկտորի) պաշտոնը։ 1938 թվականին նրան շնորհվել է նաև պրոֆեսորի ակադեմիական կոչում։ Նա մասնակցել է կոլտնտեսության և հողային իրավունքի դասագրքերի գրմանը, որոնք հրատարակվել են Հայրենական մեծ պատերազմի սկսվելուց առաջ։

### Աշխատանք Ղազախստանում և ղազախական սովորութային իրավունքի ուսումնասիրություն
մինի|Սավելի Ֆուկս, 1937
Հայրենական մեծ պատերազմի սկսվելուց և Խարկովի գերմանական օկուպացիայից հետո Խարկովի իրավաբանական ինստիտուտը դադարեցրել է իր գործունեությունը և դասախոսների մի մասը տեղափոխվել են ԽՍՀՄ-ի այլ իրավաբանական դպրոցներ։ Այսպիսով, պրոֆեսորներ Վլադիմիր Սլիվիցկին և Սավելի Ֆուկսը ուղարկվել են Ալմաթի։ Այնտեղ գործել է ժամանակավորապես միավորված իրավաբանական դպրոց, որը բաղկացած է եղել տարհանված Մոսկվայի և Ալմա-Աթայի իրավաբանական ինստիտուտներից, որտեղ Ֆուքսը մինչև 1943 թվականը աշխատել է որպես ակադեմիական և գիտական ​​աշխատանքների գծով փոխտնօրեն և այնուհետև դարձել է Ալմաթիի իրավաբանական ինստիտուտի ամբիոնի վարիչ: 1944 թվականին Ս. Լ. Ֆուքսն ընդունվել է Համամիութենական կոմունիստական ​​կուսակցության ԽՄԿ։ Ալմաթիում աշխատելիս նա դասախոսություններ է կարդացել Ղազախստանի պետության և իրավունքի պատմության վերաբերյալ։

Խարկովի ազատագրումից հետո՝ 1943 թվականի օգոստոսի 23-ին, Խարկովի իրավաբանական ինստիտուտը վերսկսել է իր գործունեությունը։ Սավելի Ֆուկսը նույնպես վերադարձել է Խարկով տարհանումից և ըստ տարբեր աղբյուրների 1943 կամ 1944 թվականներին զբաղեցրել է պրոֆեսորի և պետության և իրավունքի պատմության ամբիոնի վարիչի պաշտոնները։ 1946 թվականին նա պաշտպանել է իր ատենախոսությունը՝ ստանալով իրավաբանական գիտությունների թեկնածուի աստիճան՝ «Չինգիզ խանի կայսրությունը» թեմայով։

Դեռևս Ղազախստանում աշխատելու ընթացքում Ֆուքսը սկսել է ուսումնասիրել նրա պետության և իրավունքի պատմությունը: Պատերազմի ավարտից և Խարկով վերադառնալուց հետո նա չշարունակեց իր հետազոտությունները և գրել է մենագրություն այս թեմայով՝ «Էսսեներ 18-րդ դարի - 19-րդ դարի առաջին կեսի ղազախների պետության և իրավունքի պատմության մասին»։ Զիմանովայի հուշագրությունների համաձայն՝ այս մենագրությունը 1948 թվականին «մեծ հաջողությամբ» պաշտպանվել է ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի Պետության և իրավունքի ինստիտուտի գիտական ​​խորհրդում։ Միաժամանակ, ըստ Ֆուկսի համալսարանական գործընկերների, նրա դոկտորական ատենախոսությունը՝ «Էսսեներ ղազախների պետության և իրավունքի պատմության մասին 18-րդ և 19-րդ դարերի առաջին կեսին» թեմայով, պաշտպանվել է 1948 թվականին ԽՍՀՄ Արդարադատության նախարարության Իրավաբանական գիտությունների համամիութենական ինստիտուտում։ Սակայն, ըստ Վ. Վ. Ստաշիսի իրավագիտության դոկտորի աստիճանը Ֆուքսին շնորհվել է դեռևս 1947 թվականին։

Սակայն Ֆուքսի դոկտորական ատենախոսությունը երբեք գիտական ​​շրջանառության մեջ չի մտել։ Այդպիսով 1981 թվականին ակադեմիկոս Զիմանովը գրել է, որ Ֆուքսի դոկտորական ատենախոսության պարտադիր օրինակը չի պահպանվել Լենինի անվան գրադարանում։ Պրոֆեսոր Ֆուքսի դիսերտացիան հայտնաբերվել է միայն 2003 թվականին Շոլպան Տլեպինայի կողմից՝ Օրենսդրության և համեմատական ​​իրավունքի ինստիտուտի արխիվներում: Հայտնաբերված դիսերտացիայի վրա կար նշում, որ այն գտնվում է հատուկ գրքերի պահեստում, ինչը ցույց է տալիս, որ ընթերցողների համար անհնար է այն կարդալ առանց հատուկ մուտքի: Պրոֆեսորներ Սերգեյ Ուդարցևի և Նուրլան Դուլատբեկովի կարծիքով, հետազոտությունը հատուկ պահեստում տեղադրելու պատճառը կարող է լինել այն, որ Ֆուքսը այն ժամանակաշրջանը, երբ ժամանակակից Ղազախստանի հողերը Ռուսական կայսրության մաս էին կազմում, համարել է գաղութային և փորձել է իր աշխատանքում չօգտագործել մարքսիստական ​​տեսության դրույթները։

Հաջորդ երեք տարիների ընթացքում, Ղազախստանի պետության և իրավունքի պատմությունը ուսումնասիրելիս, Սավելի Լվովիչը հրապարակել է մի քանի գիտական ​​հոդվածներ՝ նվիրված այս թեմային: Իսկ 1970-ականների սկզբին Ֆուքսը մի քանի անգամ հանդիպել է Ղազախստանի ԽՍՀ-ում աշխատող Սալիկ Զիմանովի հետ, որի հետ քննարկել է ղազախների սովորութային իրավունքի պատմության վերաբերյալ իր մենագրության հրատարակման հնարավորությունը: Այս մենագրության հրատարակման գաղափարը պաշտպանել է ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ Վիկտոր Չխիկվաձեն: Զիմանովի հուշագրությունների համաձայն, այդ ժամանակ «տարբեր պատճառներով» հնարավոր չէր հրատարակել աշխատանքը: Պրոֆեսոր Ֆուքսի մահից հետո՝ 1970-ականների վերջին, Ուկրաինական ԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս Վլադիմիր Կորեցկին կրկին առաջարկել է Զիմանովին հրատարակել Ֆուքսի մենագրությունը: Արդյունքում, Ֆուքսի ձեռագրի մի մասը (չորս գլուխներից առաջին երկու գլուխները չեն հրատարակվել) հրատարակվել է Ալմաթիում 1981 թվականին՝ Սլիկ Զիմանովի խմբագրությամբ։

### Հետագա աշխատանքներ Խարկովում
1955 թվականին Ֆուքսի ղեկավարած ամբիոնը միավորվել է պետության և իրավունքի տեսության ամբիոնի հետ և հաջորդ ինը տարիների ընթացքում նա ղեկավարել է միավորված ամբիոնը։ Այս ընթացքում Սավելի Լվովիչն ինքը զբաղվել է ԽՍՀՄ պետության և իրավունքի պատմության ուսումնասիրությամբ, որին նվիրել է իր մի շարք հոդվածներ, դասագրքեր և մենագրություններ։ 1950-ականների վերջին և 1960-ականների սկզբին նա իր ամբիոնի գիտնականներ Ա. Ի. Ռոգոժինի և Ի. Պ. Սաֆրոնովայի հետ համատեղ գրել է «Ուկրաինական ԽՍՀ պետության և իրավունքի պատմությունը (1917-1960)» հիմնարար մենագրության մեկ երրորդը։ Նա նաև մասնակցել է հանրագիտարանային հրատարակությունների համար հոդվածների գրմանը։ Նա տասնութ հոդվածի հեղինակ է եղել Ուկրաինական խորհրդային հանրագիտարանի համար, ինչպես նաև մասնակցել է 1969-1972 թվականներին հրատարակված «Ուկրաինայի պատմության խորհրդային հանրագիտարանի» չորսհատորյակի համար հոդվածների գրմանը։ 1972 թվականին նրա խմբագրությամբ հրատարակվել է ԽՍՀՄ պետության և իրավունքի պատմության դասագիրք։

Պրոֆեսոր Ֆուքսը Խարկովի իրավաբանական ինստիտուտում Ուկրաինայի պետության և իրավունքի պատմության հետազոտման և դասավանդման գիտական ​​դպրոցի հիմնադիրն է եղել։ Որպես ամբիոնի վարիչ և պրոֆեսոր նա նաև զբաղվել է իրավաբան գիտնականների պատրաստմամբ, նրա գիտական ​​ղեկավարությամբ թեկնածուական ատենախոսություններ են պաշտպանել Զ. Ա. Պոդոպրիգորան (1950), Ա. Ի. Ռոգոժին (1950)), Ռ. Ս. Գիմպելովիչը (1951), Ի. Պ. Սաֆրոնովան (1952), Ի. Ա. Գրեկովը (1954), Ն. Ն. Ստրախովը (1956), Լ. Ն. Մայմեսկուլովը (1964), Վ. Գ. Ռոզումնին (1970),Ա. Վ. Միշչենկոն (1971) և Ս. Ի. Պիրոգովը (1975)։ Նա նաև հանդես է եկել որպես պաշտոնական հակառակորդ Պ. Տ. Պոլեժայի (1953) և Ի.Ս. Դրայսլերի (1954) ղեկավարությամբ թեկնածուական ատենախոսությունների պաշտպանության ժամանակ։

Տարբեր աղբյուրների համաձայն, մինչև 1970 թվականը կամ մինչև 1971 թվականը՝ տարիներ շարունակ նա մնացել է պետության և իրավունքի պատմության ամբիոնի վարիչ, ապա աշխատել է այնտեղ որպես պրոֆեսոր մինչև իր մահը։ Ֆուկսը մահացել է 1976 թվականի դեկտեմբերի 3-ին Խարկովում, որտեղ էլ թաղվել է։

Նա մասնակցել է «Ուկրաինական ԽՍՀ պետության և իրավունքի պատմությունը» մենագրության գրմանը, որը հրատարակվել է 1976 թվականին, որի համար 1981 թվականին հետմահու արժանացել է Ուկրաինայի ԽՍՀ պետական ​​մրցանակի գիտության և տեխնոլոգիայի ոլորտում։ 1981 և 2006 թվականներին հրատարակվել է նրա «Ղազախների սովորութային իրավունքը 18-19-րդ դարի առաջին կեսին» մենագրությունը, որի վրա նա աշխատել է երկար ժամանակ։

## Անհատականություն
Խորհրդային և ուկրաինական կուսակցական և քաղաքական գործիչ Գ. Կ. Կրյուչկովը իր ինստիտուտի մենթորներին, որոնք իր համար օրինակելի են, այդ թվում՝ Սավելի Լվովիչին, բնութագրել է որպես սկզբունքային մարդիկ, որոնք չեն զիջում ստեղծված իրավիճակին, այլ ապրում են օրենքի և խղճի համաձայն:

Յարոսլավ Իմաստունի անվան ազգային իրավաբանական համալսարանի (մինչև 1991 թվականը՝ Խարկովի իրավաբանական ինստիտուտ) ռեկտոր Վ. Յա. Տացին հիշելով ուսանողական տարիները, նույնպես հիշատակել է պրոֆեսոր Ֆուքսին: Տացին Ֆուքսին բնութագրել է որպես պահանջկոտ անձնավորություն, որից ուսանողները վախենում էին: Խոսելով Ֆուքսի արտաքինի մասին՝ նա նշել է, որ «կարելի էր զգալ արտասովոր միտք և ինտելեկտ՝ նուրբ, ազնվական վարքագծով, որը հավանաբար նման մարդկանց փոխանցվում է գենետիկ մակարդակով»: Տացին նաև հիշել է, որ ինստիտուտում լուրեր էին շրջանառվում, որ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից առաջ Ֆուքսը սովորել է Ռուսական կայսրությունից դուրս:

## Գիտական ​​գործունեություն
### Գրականության ցանկ
Իր գիտական ​​​​կարիերայի ընթացքում Սավելի Ֆուկսը գրել է քառասունից ավելի գիտական ​​​​աշխատություններ (մենագրություններ, դասագրքեր, ուսումնական նյութեր), որոնց ընդհանուր ծավալը կազմել է 80 տպագիր էջ: Նրա հիմնական աշխատանքներից են եղել՝
* «Խորհրդային պետությունը նոր տնտեսական քաղաքականության ժամանակաշրջանում» (1965),
*«Խորհրդային իրավունքը նոր տնտեսական քաղաքականության ժամանակաշրջանում» (1965),
*«Ուկրաինական ԽՍՀ պետության և իրավունքի պատմություն» (1961, 1967 և 1976),
*«ԽՍՀՄ պետության և իրավունքի պատմություն» (1972, համահեղինակությամբ),
*«Ուկրաինական ԽՍՀ պետության և իրավունքի պատմություն» (1976, համահեղինակությամբ),
*«Ղազախների սովորութային իրավունքը 18-րդ դարում՝ 19-րդ դարի առաջին կեսին» (1981):

## Մրցանակներ
Ուկրաինական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի նախագահության 1946 թվականի փետրվարի 8-ի հրամանագրով Խարկովի իրավաբանական ինստիտուտի պրոֆեսորներ Ս. Ի. Վիլնյանսկուն, Վ. Մ. Գորդոնին և Ս. Լ. Ֆուքսին շնորհվել են Ուկրաինական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի նախագահության պատվոգրեր՝ «իրավաբանական գիտությունների ոլորտում մատուցած ծառայությունների համար»։

1976 թվականին հրատարակված «Ուկրաինական ԽՍՀ պետության և իրավունքի պատմություն» մենագրության համար, 1981 թվականին դրա հեղինակները (Ֆուկս Ս. Լ., Տերլեցկի Վ. Մ., Բուրչակ Ֆ. Գ., Ռոգոժին Ա. Ի., Պոտարիկինա Լ. Լ., Մրիգա Վ. Վ., Բրաժնիկով Վ. Ե., Տարանով Ա. Պ., Բաբիյ Բ. Մ. և Պավլովսկի Ռ. Ս.) արժանացել են Ուկրաինական ԽՍՀ պետական ​​մրցանակի գիտության և տեխնոլոգիայի ոլորտում։

Բացի այդ նա պարգևատրվել է «1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում քաջարի աշխատանքի համար» մեդալով և «Պատվո նշան» շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* **Հուշագրություններ:**
* 
* 
* 
* 

 
Կատեգորիա:1890 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Իրավաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Մարտի 17 ծնունդներ
Կատեգորիա:Պրոֆեսորներ