Ղուկասի 3

**Ղուկասի 3,** Քրիստոնեական Աստվածաշնչի Նոր Կտակարանի Ղուկասի Ավետարանի երրորդ գլուխ, որն ավանդաբար վերագրվում է Ղուկաս ավետարանիչին՝ Պողոս առաքյալի ուղեկիցին իր միսիոներական ճանապարհորդությունների ժամանակ։ Այն պարունակում է Հովհաննես Մկրտչի քարոզչության պատմությունը, ինչպես նաև Հիսուսի ծագումնաբանությունը։ Այս գլխի սկզբից մինչև Ղուկաս 9:50-ը, Ղուկասի Ավետարանի «ձևն ու տեսքը» շատ առումներով համապատասխանում են մյուս Ավետարաններին՝ Մատթեոսին և Մարկոսին։ Թարգմանչի հունարեն Կտակարանն ասում է, որ այս գլխում «բացվում է նոր դարաշրջանի ծառայությունը»։

## Բովանդակություն
Բնօրինակ տեքստը գրված է կոինե հունարենով և բաժանված է 38 հատվածի։

### Տեքստային վկաներ
Այս գլխի տեքստը պարունակող որոշ վաղ ձեռագրեր են.
*Պապիրուս 4 (մ.թ. 150-175, գոյություն ունեցող համարներ՝ 8-38)
* Պապիրուս 75 (175-225, պահպանված՝ համարներ 18-38)
* Վատիկանի օրենսգիրք (325-350)
* Սինայական օրենսգիրք (330-360)
* Բեզաե օրենսգիրք  (~400)
* Վաշինգտոնյան օրենսգիրք  (~400)
* Ալեքսանդրյան օրենսգիրք (400-440)
* Եփրեմի օրենսգիրքը (~50; գոյություն ունեցող հատվածներ 21-38)

### Հին Կտակարանի հղումներ
* : 

## Հովհաննես Մկրտիչ

Ինչպես նա արդեն արել է առաջին երկու գլուխներում, Ղուկասը ներկայացնում է պատմական տվյալների մի քանի կետ, այս դեպքում՝ վեցը, որպեսզի հստակեցնի մ.թ. առաջին դարի իրադարձությունների ամսաթիվը։

### 1–2 հատվածներ
:*Տիբերիոս կայսեր տէրութեան տասնեւհինգերորդ տարում, Պոնտացի Պիղատոսի Հրէաստանի վերայ կուսակալութեան ժամանակին, եւ Հերովդէսի՝ Գալիլեայի վերայ չորրորդապետութեան ժամանակին, եւ նորա եղբայր Փիլիպպոսի՝ Իտուրացիների եւ Տրաքոնացիների երկրի վերայ չորրորդապետութեան ժամանակին, եւ Լիւսանիայի Աբելինացիների վերայ չորրորդապետութեան ժամանակին, Աննայի եւ Կայիափայի քահանայապետութեան օրերումը Աստուծոյ խօսքն եղաւ Զաքարիայի որդի Յովհաննէսին անապատումը*։

Տիբերիոսի կառավարման տասնհինգերորդ տարին էր` մ.թ. 29 կամ 30 թվականը (հաշվարկվել է իր նախորդի՝ Օգոստոսի մահից հետո՝ մ.թ. 14 թվականին), ուստի կարելի է Հովհաննեսի քարոզչության սկիզբը թվագրել այդ ժամանակով։ Նոր Կտակարանագետ Ուիլյամ Ռամզեյը ենթադրում է, որ մ.թ. 26 թվականն է, որը հաշվարկվում էր այն ժամանակից, երբ Տիբերիոսը նշանակվել է Օգոստոսի հետ իշխանապետ՝ մ.թ. 12-ին։ Ռամզեյը նշում է, որ հաշվարկի այս ձևը կարող էր «կատարվել մի կայսրի օրոք, որի տարիները հաշվվում էին իր գործընկերոջ ընկերակցությունից», ինչպես օրինակ՝ Տիտոսի կողմից, որի թագավորությունը սկսվեց իր հոր հետ ընկերակցությունից՝ մ.թ. 71 թվականի հուլիսի 1-ին։

Պոնտացի Պիղատոսի թագավորությունը Հրեաստանում Տիբերիոսի օրոք լավ վկայված է պատմության մեջ (օրինակ՝ Տակիտոսը տարեգրության մեջ, գիրք 15, գլուխ 44, գրված մոտ 116 թվական)։

Աննայի և Կայիափայի քահանայության մասին հիշատակումը դժվարություն է ստեղծում, քանի որ հրեական օրենքով թույլատրված չէր համատեղ քահանայություն։

### Հատված 4
:*Ինչպես գրված է Եսայի մարգարեի խոսքերի գրքում, ասելով.* *«Անապատի մէջ կանչողի ձայնը,*
: *պատրաստեցէք Տիրոջ ճանապարհը, և ուղիղ արէք ամայութեան մէջ շաւիղը մեր Աստուծոյ համար»*։
*Մեջբերված է Եսայիա 40։ 3-ը, որը նաև նշվում է Մատթեոս 3։ 3-ում, Մարկոս ​​1։ 3-ում և Հովհաննես 1։ 23-ում։
*«Անապատ» (կամ «անապատ») տերմինը ունի և՛ բառացի, և՛ խորհրդանշական նշանակություն։ Անապատը Հովհաննեսի ծառայության աշխարհագրական միջավայրն էր, որը խորհրդանշում էր ապաշխարության, նորոգման և Աստծո աշխատանքին նախապատրաստվելու վայրը։ Այնուամենայնիվ, «անապատում» բառի ճշգրիտ շարահյուսական կապը մի փոքր տարբերվում է՝ կախված մեկնաբանությունից։ Եսայիայի Մասորետիկ տեքստում (MT) արտահայտությունը կապվում է «Պատրաստիր ճանապարհը» բառի հետ. «Պատրաստիր Տիրոջ ճանապարհը անապատում»։ Իսկ Հունարեն սեպտուագինտան (LXX) «անապատում» արտահայտությունը փոփոխում է «ձայնը լացի»։ Մեռյալ ծովի ձեռագրերի 1QS 8:14 և 9:19–20 հատվածները համընկնում են MT մեկնաբանության հետ՝ ենթադրելով, որ պատրաստումը տեղի է ունենում անապատում։ Ռաբինական տեքստերը, սակայն, թեքվում են դեպի LXX ընթերցումը։
Չնայած այս քերականական տարբերություններին, վերջնական աստվածաբանական իմաստը հետևողական է. անապատը ծառայում է որպես վայր, որտեղ Աստծո առաքյալը հայտարարում է ապաշխարության և Իր ժամանման համար նախապատրաստվելու կոչը։ Ղուկասի Ավետարանը ավելի շատ ընդլայնում է Եսայիայի մեջբերումը, քան մյուսները՝ ընդլայնելով այն՝ ներառելով «…և ամեն մարմին կտեսնի Աստծո փրկությունը» (Ղուկաս 3.6): Այս հավելումը համընկնում է Ղուկասի՝ Ավետարանի համընդհանուր լինելու և Աստծո փրկության ծրագրում հեթանոսներին ներառելու շեշտադրմանը։ Այս ավելի լայն համատեքստում մեջբերելով Եսայիա 40-ը՝ Ղուկասը ընդգծում է, որ Հովհաննեսի ծառայությունը պատրաստում է ոչ միայն Իսրայելին, այլև ողջ մարդկությանը ականատես լինելու և զգալու Աստծո փրկարար գործը։

### Հատված 5
:*Ամեն ձոր բարձրանայ,* 
:*եւ ամեն սար ու բլուր ցածանա,* 
:*եւ ծուռը ուղիղ դառնա,* 
:*եւ խորտուբորտ տեղերը՝ հարթայատակ*։
Այս համարը մեջբերում է Եսայիա 40։ 4-ը, որը Ջեյմս թագավորի տարբերակը թարգմանում է որպես «ամեն հովիտ պիտի բարձրանա»։ Այս մարգարեությունը, որը հաճախ մեկնաբանվում է որպես Տիրոջ համար ճանապարհ պատրաստելու փոխաբերություն, Ֆրեդերիկ Ֆարարը ընկալում է որպես ուշագրավ զուգահեռություն հրեա պատմաբան Հովսեփոսի գրվածքներում։ Իր «Հրեաների պատերազմները» աշխատության մեջ Հովսեփոսը նկարագրում է հռոմեացի զորավար Վեսպասիանոսի երթը, նշելով, որ նրա առաջապահների թվում էին նրանք, ովքեր հանձնարարված էին հարթ և ուղիղ դարձնել ճանապարհները։

### Հատված 6
:*Եւ պիտի յայտնուի Տիրոջ փառքը, եւ ամեն մարմին միասին պիտի տեսնեն. Որովհետեւ Տիրոջ բերանն է խօսել*։
Այս համարը մեջբերում է Եսայիա 40։ 5-ը։

### 7–17 հատվածներ
Այս հատվածում Հովհաննես Մկրտիչը ապաշխարության ուժեղ կոչ է անում՝ վիճարկելով իր մոտ մկրտության համար եկողների անկեղծությունը։ Անդրադառնալով ամբոխին որպես «օձերի ծնունդ», նա պահանջում է, որ նրանք անկեղծ ապաշխարություն ցուցաբերեն արդար արարքներով, այլ ոչ թե պարզապես ապավինեն իրենց ժառանգությանը որպես Աբրահամի ժառանգներ։ Հովհաննեսը զգուշացնում է, որ Աբրահամի տոհմից լինելը չի ​​պաշտպանի նրանց Աստծո դատաստանից՝ ընդգծելով, որ Աստված կարող է Աբրահամի համար նոր երեխաներ դաստիարակել նույնիսկ քարերից։ Օգտագործելով վառ պատկերներ՝ նա հայտարարում է, որ «կացինը արդեն ծառերի արմատներում է», և յուրաքանչյուր ծառ, որը լավ պտուղ չի տալիս, կկտրվի և այրվի՝ խորհրդանշելով մոտալուտ դատաստանը չզղջացող կյանքերի համար (8-9)։

Երբ ամբոխը հարցնում է, թե ինչ գործնական քայլեր պետք է ձեռնարկեն, Հովհաննեսը խորհուրդ է տալիս կարեկցանքի և ազնվության դրսևորում։ Նա նրանց ասում է, որ կիսվեն կարիքավորների հետ. նրանք, ովքեր երկու հագուստ ունեն, պետք է տան չունեցողին, իսկ նրանք, ովքեր ուտելիք ունեն, պետք է նույնը անեն։ Հարկ հավաքողներին նա պատվիրում է ազնվություն՝ հրահանգելով չհավաքել ավելին, քան լիազորված է։ Նմանապես, զինվորներին նա շեշտում է արդարությունը՝ զգուշացնելով, որ փող չշորթեն կամ մարդկանց սուտ մեղադրանքներ չներկայացնեն և բավարարվեն իրենց աշխատավարձով։ Հենրիխ Մեյերը ենթադրում է, որ այս զինվորները, հավանաբար, հրեա օգնականներ են եղել, քան հռոմեական օկուպանտներ։

Երբ նրան հարցնում են, թե արդյոք նա Մեսիան է, Հովհաննեսը հերքում է դա՝ բացատրելով, որ նա մկրտում է ջրով, բայց կգա շատ ավելի մեծ մեկը, ում կոշիկները նա արժանի չէ արձակել։ Այս անձը, ասում է նա, կմկրտի Սուրբ Հոգով և կրակով` ընդգծելով գալիք Մեսիայի փոխակերպիչ և մաքրագործող զորությունը։ Այս հայտարարությունը, որը գտնվում է Ղուկաս 3։ 16-ում, կրկնվում է Մատթեոս 3։ 11, Մարկոս ​​1։ 7–8 և Հովհաննես 1։ 26–27 հատվածներում։ Հովհաննեսի համարձակությունը ի վերջո տանում  է նրան բանտարկության։ Նա հրապարակայնորեն հանդիմանում է Հերովդես Անտիպասին իր եղբոր կնոջ՝ Հերովդիայի հետ իր անօրինական ամուսնության համար, ինչպես նաև այլ մեղքերի։ Հովհաննեսին բանտարկելու Հերովդեսի որոշումը նշանավորում է նրա աճող բռնակալության և բարոյական ապականության ևս մեկ ակտ։

### Հատված 16

:*Յովհաննէսն ամենին պատասխանեց եւ ասեց. Ես ջրով եմ մկրտում ձեզ. Բայց ինձանից աւելի զորավորն է գալիս, որ ես արժանի չեմ նորա կոշիկների կապերը լուծելու. Նա ձեզ Սուրբ Հոգով եւ կրակով կմկրտի*։
Տեքստային տարբերակները հանդիպում են Ավետարանների որոշ ձեռագրերում, այդ թվում՝ Ղուկաս 3։ 16-ը։ Այս ձեռագրերում (օրինակ՝ C, D, 892, 1424 և որոշ հին լատիներեն տարբերակներ) εἰς μετάνοιαν արտահայտությունը  (eis metanoian, «ապաշխարության համար») հայտնվում է «մկրտել քեզ ջրով»-ից հետո։ Այս տարբերակը կարծես ավելացվել է պարզաբանման համար՝ հավանաբար ընդգծելու Հովհաննեսի մկրտության նպատակը։ Գիտնականները կարծում են, որ դա կարող էր ներդաշնակեցնել Ղուկասի պատմությունը Մատթեոս 3։ 11-ի զուգահեռ հատվածի հետ, որտեղ «ապաշխարության համար»-ը բացահայտ ներառված է։ Տեքստային նման տարբերությունները ընդգծում են, թե ինչպես են վաղ դպիրները երբեմն փոփոխում տեքստերը՝ աստվածաբանական ըմբռնումը բարելավելու կամ զուգահեռ Ավետարանների պատմությունները հավասարեցնելու համար։ Այնուամենայնիվ, այս լրացումները սովորաբար չեն փոխում հիմնական հաղորդագրությունը, այլ տալիս են պատկերացում, թե ինչպես է տեքստը մեկնաբանվել և փոխանցվել վաղ եկեղեցում։

## Հիսուսի մկրտություն
Այնուհետև Ղուկասը մեզ ասում է (հատված 21), որ Հիսուսն այն շատերից մեկն էր, ովքեր մկրտվեցին Հովհաննեսի կողմից։ Մեյերը տեքստը կարդում է որպես նկատի ունենալով, որ մինչ հավաքված մարդիկ մկրտվում էին, Հիսուսը նույնպես մկրտվում էր։ Նիքոլը պնդում է, որ աորիստի օգտագործումը «պետք է ենթադրի, որ մարդկանց մեծ մասն արդեն մկրտված է եղել նախքան Հիսուսի հայտնվելը ասպարեզում, այսինքն, որ Հովհաննեսի ծառայությունը մոտենում է իր ավարտին»։

Հիսուսի մկրտության ժամանակ Սուրբ Հոգին իջնում ​​է ֆիզիկական տեսքով, ինչպես աղավնին, և երկնքից մի ձայն ասում է. «Դա է իմ սիրելի որդին, որին ես հաւանեցի»։ Այս աստվածային հաստատումը նկարագրված է նաև Մատթեոս 3։ 13–17, Մարկոս ​​1։ 9–11 և Հովհաննես 1։ 32–34 հատվածների զուգահեռ պատմություններում։ Այս պատմություններն ընդգծում են այն առանցքային պահը, երբ Հիսուսի՝ որպես Աստծո սիրելի Որդու ինքնությունը հրապարակայնորեն հաստատվում է, և նրա ծառայությունը սկսվում է Սուրբ Հոգու առաջնորդությամբ։

### Հատված 23
:Եւ ինքն Յիսուս սկսած էր երեսուն տարեկանի չափ լինել, 
:որ ինչպէս կարծվում էր, Յովսէփի որդին էր.
Ղուկասը չի նշում, թե քանի տարի է Հովհաննեսը մկրտվել, բայց հենց դա է, երբ շատերը նշում են Հիսուսի ծառայության սկիզբը՝ 29 կամ 30։ Նա պետք է լիներ ավելի քան երեսուն տարեկան, քանի որ նա ծնվել էր Հիսուսի ծնվելուց մոտ վեց ամիս առաջ, քանի որ նշվում է Ղուկաս 1-ում։ Ամենայն հավանականությամբ Հովհաննեսը ծնվել է մ.թ.ա. 4-ին։ Այս մանրամասնությունը կապված է հրեական ավանդույթում երեսուն տարեկանի մշակութային և կրոնական նշանակության հետ, որը հաճախ դիտվում է որպես առաջնորդության կամ քահանայական ծառայության հասունության և պատրաստակամության տարիք (օրինակ՝ Թվեր 4։ 3)։

## Հիսուսի ծագում

### 23b-38 համարներ
Ղուկասի տոհմաբանությունը Հիսուսի մասին, որը ներկայացված է Ղուկաս 3.23–38-ում, նկարագրում է մանրամասն տոհմը, որը ցույց է տալիս Հիսուսի ծագումը մինչև Ադամը և, ի վերջո, Աստծված։ Այս ծագումնաբանությունը ընդգծում է Հիսուսի համընդհանուր կապը ողջ մարդկության հետ։ Ի տարբերություն Մատթեոսի 1։ 1–16 հատվածների Մատթեոսի ծագումնաբանության, որը սկսվում է Աբրահամից և առաջ է շարժվում դեպի Հիսուսը, Ղուկասի ծագումնաբանությունը սկսվում է Հիսուսից և աշխատում է հետընթաց։ Այն թվարկում է 75 սերունդ՝ սկսած Հիսուսից և վերջացրած Ադամով, որին Ղուկասը նկարագրում է որպես «Աստծո որդի»։

Ղուկասի և Մատթեոսի տոհմաբանությունները տարբերվում են մի քանի ուշագրավ առումներով, ինչպիսիք են ներառված անունները, սերունդների թիվը և դրանց կառուցվածքը։ Ղուկասի ծագումնաբանությունը, օրինակ, Հովսեփի հորն անվանում է Հելի, մինչդեռ Մատթեոսը Հովսեփի հորն անվանում է Հակոբ։ Մի մեկնաբանությունում ենթադրվում է, որ Ղուկասը իրականում Մարիամի տոհմից է՝ Հելիին դարձնելով նրա հայրը, մինչդեռ Մատթեոսը հետևում է Հովսեփի օրինական ծագմանը։

Մյուս կողմից, Մատթեոսն արձանագրում է, որ Հովսեփի հոր անունը Հակոբ էր։ Այնուհետև նրանք ասում են, որ Հիսուսի մեծ պապի անունը Մաթաթ կամ Մաթթան էր, որը կարող էր լինել նույն անձը կամ, ինչպես առաջին դեպքում առաջարկում է Հուլիոս Աֆրիկանոսը, եղբայրներ։ Այնուհետև ցուցակները տարբերվում են այնտեղից՝ նորից հավաքվելով Դավիթի մոտ։ Ղուկասի ցուցակը նույնպես տարբերվում է Ծննդոց 11։ 12-ից, որտեղ ասվում է, որ Արփաքսադը Սելայի հայրն էր, ոչ թե նրա պապը Կայնանի գծով։

### Հատված 33
:*Եւ նա Ամինադաբի որդին, որը Արամի որդին, որը Եսրոնի որդին, որը Փարէսի Եւ նա Յուդայի որդին*։
Զուգահեռ հատվածներ՝ Մատթեոս 1։ 3-4։

### Հատված 38
:*․․․Եւ նա Ենովսի որդին, որը Սէթի որդին, որը Ադամի որդին, որը Աստուծո*։
Մեթոդիստ մեկնաբան Ջոզեֆ Բենսոնն առաջարկում է պատկերացում կազմել այս անվանման մասին՝ նշելով, որ․

Ադամի «Աստծո որդի» նշանակումը ոչ միայն ընդգծում է նրա աստվածային ծագումը, այլև աստվածաբանական կամուրջ է ծառայում մարդկության՝ որպես Աստծո ստեղծագործության հավաքական ինքնությանը։ Պողոս Առաքյալն ընդլայնում է այս գաղափարը Աթենքի Արեոպագոսում իր ելույթում, ինչպես արձանագրված է Գործք Առաքելոց 17։ 28–29 հատվածներում։ Այստեղ Պողոսը հենվում է աստվածայինի հետ մարդկության կապի հունական փիլիսոփայական ըմբռնման վրա՝ պնդելով. «Մենք Աստծո սերունդն ենք»։ Ադամին ներառելով Հիսուսի տոհմում և ճանաչելով նրան որպես «Աստծո որդի»՝ Ղուկասը շեշտում է Հիսուսի դերը՝ որպես համընդհանուր փրկիչ, որը չի սահմանափակվում էթնիկ կամ մշակութային սահմաններով։

## Տես նաև
*Հիսուսի ծննդաբանություն
*Հովհաննես Մկրտիչ
*Աստվածաշունչ

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*Brown, Raymond E., *An Introduction to the New Testament*, Doubleday 1997 
*William Mitchell Ramsay, ''St Paul the Traveller and the Roman Citizen'' (1895; German translation, 1898)

## Արտաքին հղումներ
*Անգլերեն թարգմանություն զուգահեռ լատիներեն վուլգատով
*«Առցանց Աստվածաշունչ» GospelHall.org կայքում (ESV, KJV, Darby, Ամերիկյան ստանդարտ տարբերակ, Աստվածաշունչը հիմնական անգլերենով)
*Աստվածաշնչի բազմաթիվ տարբերակներ «Bible Gateway»-ում (NKJV, NIV, NRSV և այլն)

Կատեգորիա:Աստվածաշունչ
Կատեգորիա:Ավետարան
Կատեգորիա:Քրիստոնեություն