Հազվագյուտ հողային տարրեր

**Հազվագյուտ հողային տարրեր** որոնք նաև կոչվում են **հազվագյուտ հողային մետաղներ, հազվագյուտ հողեր** կամ **հազվագյուտ հողերի տարրեր**, *[[Հապավում|կրճատ]]* **ՀՀՏ**,, ***REE***, ***REM*** ), 17 տարրերից բաղկացած խումբ է, որն իր մեջ ներառում է սկանդիում, իտրիում և լանթանիդներ (լանթան, ցերիում, պրազեոդիմ, նեոդիմ, պրոմեթիում, սամարիում, եվրոպիում, գադոլինիում, տերբիում, տուրբիում, դիսհոլիում, լյուտեցիում), չնայած սկանդիումը և իտրիումը, որոնք այս շարքին չեն պատկանում, սովորաբար ներառված են որպես հազվագյուտ հողեր։ Հազվագյուտ հողեր պարունակող միացությունները տարբեր կիրառություններ ունեն էլեկտրական և էլեկտրոնային բաղադրիչների, լազերների, ապակու, մագնիսական նյութերի և արդյունաբերական գործընթացներում:

Սկանդիումը և իտրիումը համարվում են հազվագյուտ հողային տարրեր, քանի որ դրանք հակված են հայտնվել նույն հանքաքարի հանքավայրերում, ինչ լանտանիդները և ցուցադրում են նմանատիպ քիմիական հատկություններ, բայց ունեն տարբեր էլեկտրական և մագնիսական հատկություններ: «Հազվագյուտ հողեր» տերմինը սխալ անվանում է, քանի որ դրանք իրականում քիչ չեն, թեև պատմականորեն երկար ժամանակ է պահանջվել այս տարրերը առանձնացնելու համար։

Այս մետաղները սենյակային ջերմաստիճանի օդում դանդաղորեն աղտոտվում են և դանդաղ ռեակցիայի մեջ են մտնում սառը ջրի հետ՝ առաջացնելով հիդրօքսիդներ՝ ազատելով ջրածին։ Նրանք ռեակցիայի մեջ են մտնում գոլորշու հետ՝ առաջացնելով օքսիդներ և ինքնաբուխ բռնկվում 400 C° ջերմաստիճանում։ Այս տարրերը և դրանց միացությունները չունեն այլ կենսաբանական ֆունկցիա, բացառությամբ մի քանի մասնագիտացված ֆերմենտների: Ջրում լուծվող միացությունները թեթևից մինչև չափավոր թունավոր են, իսկ չլուծվողները՝ ոչ։

Իրենց երկրաքիմիական հատկությունների պատճառով հազվագյուտ հողային տարրերը սովորաբար ցրված են և հաճախ  խտացված չեն հայտնաբերվում հազվագյուտ հողային միներալներում: Հետևաբար, տնտեսապես շահագործվող հանքավայրերը սակավ են։

## Բացահայտում և պատմություն
Հազվագյուտ հողերը հիմնականում հայտնաբերվել են որպես օգտակար հանածոների բաղադրիչներ։ «Հազվագյուտ» տերմինը վերաբերում է այս հազվադեպ հանդիպող միներալներին, իսկ «հողը» գալիս է օքսիդների հին անունից՝ հանքանյութի այս տարրերի քիմիական ձևից: Հանքանյութը, որը հայտնաբերվել է լեյտենանտ Կարլ Ակսել Արենիուսը 1787 թվականին Շվեդիայի Իտերբի գյուղի քարհանքում, ուղարկվել է Յոհան Գադոլինիին՝ Տուրկուի թագավորական ակադեմիայի պրոֆեսորին, և նա վերլուծելով հայտնաբերել է անհայտ օքսիդ, որը նա անվանել է իտրիումի օքսիդ:

Անդերս Գուստավ Էկեբերգը առանձնացրել է բերիլիումը գադոլինիտից, բայց չի կարողացել ճանաչել հանքաքարի մյուս տարրերը: Այս հայտնագործությունից հետո 1794 թվականին Յոնս Յակոբ Բերցելիուսը և Վիլհելմ Հիսինգերը Շվեդիայի վերստին հետազոտել են Ռիդարհիթտանի մոտ գտնվող Բաստնասից գտնված՝ երկաթ-վոլֆրամի միներալ համարվող հանքանյութը:1803 թվականին նրանք ստացել են սպիտակ օքսիդ և այն անվանել են ցերիում: Մարտին Հայնրիխ Կլապրոտն ինքնուրույն հայտնաբերել է նույն օքսիդը և այն անվանեց *օխրոիա*: Հետազոտողներին պահանջվել է ևս 30 տարի՝ պարզելու, որ այլ տարրեր պարունակվում են երկու հանքաքարերում՝ ցերիումում և իտրիումում՝ հազվագյուտ հողային մետաղների քիմիական հատկությունների նմանությունը դժվարացրել է դրանց տարանջատումը:

1839 թվականին Կարլ Գուստավ Մոսանդերը՝ Բերցելիուսի օգնականը, առանձնացրել է ցերիումը՝ տաքացնելով նիտրատը և լուծարելով արտադրանքը ազոտաթթվի մեջ։ Նա լուծվող աղի օքսիդն անվանել է լանթան: Նրանից ևս երեք տարի է պահանջվել, որ լանթանը հետագայում բաժանի *դիդիմիայի* և մաքուր լանթանի: Դիդիմիան, թեև Մոսանդերի տեխնիկայով ավելի չէր բաժանվում, բայց իրականում դեռևս օքսիդների խառնուրդ էր։

1842 թվականին Մոսանդրը նաև առանձնացրել է իտրիումը երեք օքսիդների՝ մաքուր իտտրիա, տերբիա և էրբիա (բոլոր անունները ծագել են «Յտերբի» քաղաքի անունից): Հողը, որը տալիս է վարդագույն աղեր, նա անվանել է *տերբիում* ; այն, որը դեղին պերօքսիդ էր տալիս, նա անվանել է *էրբիում*:  Այդ ժամանակ հազվագյուտ հողային տարրերի թիվը հասել էր վեցի՝ իտրիում, ցերիում, լանթան, դիդիմիա, էրբիում և տերբիում։

Նիլս Յոհան Բեռլինը և Մարկ Դելաֆոնտենը նույնպես փորձել են առանձնացնել չմշակված իտրիան և գտել են նույն նյութերը, որոնք ստացել էր Մոսանդրը, բայց Բեռլինը 1860 թվականին վարդագույն աղեր պարունակող նյութը անվանել է  *էրբիում*, իսկ Դելաֆոնտենը` դեղին պերօքսիդ *տերբիում*: Այս խառնաշփոթը հանգեցրել է մի քանի կեղծ պնդումների նոր տարրերի մասին, ինչպիսիք են Ջ. Լոուրենս Սմիթի *մոսանդրիումը* կամ Դելաֆոնտենի *ֆիլիպիումը* և *դեցիպիումը*: Մետաղների տարանջատման դժվարության պատճառով, կեղծ հայտնագործությունների ընդհանուր թիվը մի քանի տասնյակ էր,  ոմանվք հայտնագործությունների ընդհանուր թիվը եղելլ է հարյուրից ավելի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երկրաքիմիա
Կատեգորիա:Լանթանոիդներ
Կատեգորիա:Մետաղներ
Կատեգորիա:Միներալներ
Կատեգորիա:Պարբերական աղյուսակ
Կատեգորիա:Քիմիական տարրեր