Հորիզոնական կոորդինատային համակարգ

[right|350px|thumb|Հորիզոնական կոորդինատները օգտագործում են [երկնոլորտը՝ կենտրոնացված դիտորդի վրա։ Ազիմուտը չափվում է արևելքի ուղղությամբ՝ հորիզոնի հյուսիսային կետից (երբեմն՝ հարավային կետից), իսկ բարձրությունը՝ անկյունն է հորիզոնից վեր։]]
**Հորիզոնական կոորդինատային համակարգը** երկնային կոորդինատային համակարգ է, որն օգտագործում է դիտորդի տեղային հորիզոնը՝ որպես հիմնական հարթություն, սահմանելու համար գնդային կոորդինատային համակարգի երկու անկյուններ՝ **բարձրություն** և *[[ազիմուտ]]*։  
Հետևաբար, հորիզոնական կոորդինատային համակարգը երբեմն անվանում են **az/el համակարգ**, **alt/az համակարգ** կամ **ալտ-ազիմուտ համակարգ** և այլն։ Աստղադիտակի ալտազիմուտային հենքը շարժում է սարքը երկու առանցքներով, որոնք համընկնում են բարձրության և ազիմուտի հետ:

## Սահմանում
Այս երկնային կոորդինատային համակարգը բաժանում է երկինքը երկու կիսագնդերի․ վերին կիսագունդ, որտեղ օբյեկտները գտնվում են հորիզոնից վեր և տեսանելի են, և ստորին կիսագունդ, որտեղ օբյեկտները գտնվում են հորիզոնից ներքև և չեն երևում, քանի որ Երկիրը խոչընդոտում է դրանց դիտումը։ Կիսագնդերը բաժանող մեծ շրջանը կոչվում է **երկնային հորիզոն**, որը սահմանվում է որպես մեծ շրջան երկնոլորտի վրա, որի հարթությունը ուղղահայաց է տեղային ծանրության վեկտորին (այսինքն՝ ուղղահայաց ուղղություն): Գործնականում, հորիզոնը կարելի է սահմանել որպես հարթություն, որը շոշափող է հանգիստ հեղուկ մակերեսին, օրինակ՝ սնդիկի ավազանին: Վերին կիսագնդի բևեռը կոչվում է *[[զենիթ]]*, իսկ ստորինի բևեռը՝ *[[նադիր]]*:

Հորիզոնական համակարգի երկու անկախ անկյունային կոորդինատներն են․
* Բարձրություն (կամ բարձրության անկյուն) կամ . Սա անկյունն է օբյեկտի և դիտորդի տեղային հորիզոնի միջև։ Տեսանելի օբյեկտների համար այն տատանվում է 0°-ից մինչև 90°։
* Ազիմուտ՝ օբյեկտի անկյունն է հորիզոնի շուրջը, սովորաբար չափվում է իրական հյուսիսից և մեծանում է դեպի արևելք։ Բացառություններ կան, օրինակ՝ ԵՀԱ-ի FITS ձևաչափի համաձայն այն չափվում է հարավից և մեծանում դեպի արևմուտք, կամ Սլոանի թվայնացված երկնքի հետազոտության FITS ձևաչափով՝ հարավից և մեծանում դեպի արևելք։

Հորիզոնական կոորդինատային համակարգը չպետք է շփոթել *[[տոպոցենտրիկ կոորդինատային համակարգ]]ի* հետ։ Հորիզոնական կոորդինատները սահմանում են դիտորդի կողմնորոշումը, բայց ոչ կենտրոնական կետի տեղակայությունը, մինչդեռ տոպոցենտրիկ կոորդինատները սահմանում են կենտրոնական կետի դիրքը՝ Երկրի մակերեսի վրա, ի տարբերություն Երկրակենտրոն երկնային հղման համակարգի։

## Ընդհանուր առանձնահատկություններ
Հորիզոնական կոորդինատային համակարգը կապված է Երկրի կոնկրետ վայրին, այլ ոչ թե աստղերին։ Այդ պատճառով, օբյեկտի բարձրությունն ու ազիմուտը ժամանակի ընթացքում փոխվում են, քանի որ օբյեկտը կարծես շարժվում է երկնքով՝ Երկրի պտույտի հետևանքով։ Բացի այդ, քանի որ հորիզոնական համակարգը սահմանվում է դիտորդի տեղային հորիզոնով, նույն օբյեկտը դիտված Երկրի տարբեր վայրերից՝ նույն պահին, կունենա տարբեր բարձրության և ազիմուտի արժեքներ։

Հորիզոնի վրա գտնվող հիմնական ուղղությունները ունեն ազիմուտի որոշակի արժեքներ, որոնք օգտակար են որպես հղումներ։  

Հորիզոնական կոորդինատները շատ օգտակար են երկնքում օբյեկտի ծագման և մայրամուտի ժամանակները որոշելու համար։ Երբ օբյեկտի բարձրությունը 0° է, այն գտնվում է հորիզոնին։ Եթե այդ պահին նրա բարձրությունը մեծանում է, ապա այն ծագում է, իսկ եթե փոքրանում է՝ մայր է մտնում։ Սակայն, երկնոլորտի բոլոր օբյեկտները ենթարկվում են օրական շարժման, որը միշտ դիտվում է արևմտյան ուղղությամբ։

Հյուսիսային դիտորդը կարող է որոշել՝ բարձրությունը մեծանում է, թե փոքրանում՝ դիտարկելով երկնային օբյեկտի ազիմուտը․
* Եթե ազիմուտը գտնվում է 0° և 180° (հյուսիս–արևելք–հարավ) միջակայքում, օբյեկտը ծագում է։
* Եթե ազիմուտը գտնվում է 180° և 360° (հարավ–արևմուտք–հյուսիս) միջակայքում, օբյեկտը մայր է մտնում։

Գոյություն ունեն հետևյալ հատուկ դեպքերը՝
* Բոլոր ուղղությունները հարավ են, եթե դիտվում են Հյուսիսային բևեռից, և բոլոր ուղղությունները հյուսիս են, եթե դիտվում են Հարավային բևեռից, ուստի ազիմուտը անորոշ է երկու վայրերում էլ։ Երբ դիտվում է որևէ բևեռից, աստղը (կամ ցանկացած օբյեկտ՝ հաստատուն հասարակածային կոորդինատներով) ունի մշտական բարձրություն և այդ պատճառով չի ծագում և չի մայր մտնում։ Արեգակը, Լուսինը և մոլորակները կարող են ծագել կամ մայր մտնել տարվա ընթացքում բևեռներից դիտելիս, քանի որ նրանց թեքումները մշտապես փոխվում են։
* Երբ դիտվում է հասարակածից, երկնային բևեռների օբյեկտները մնում են հաստատուն կետերում՝ տեղակայված հորիզոնին։

## Տես նաև
* Ազիմուտ
* Երկնային կոորդինատների համակարգեր
* Երկրակենտրոն կոորդինատային համակարգ
* Հորիզոն
* Ուղղահայաց և հորիզոնական
* Միջօրեական
* Սեքստանտ
* Արևի դիրք
* Գնդային կոորդինատային համակարգ
* Ուղղահայաց շրջան
* Զենիթ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Երկնային կոորդինատային համակարգեր