Սեմյուել Գարդիներ

**Սեմյուել Ռոուսոն Գարդիներ** (), անգլիացի պատմաբան, ով մասնագիտացած էր 17-րդ դարի անգլիական պատմության մեջ՝ որպես պուրիտանության և Անգլիայի քաղաքացիական պատերազմի ականավոր հիմնադիր պատմաբան։

## Կյանք
Նա Ռոուսոն Բոդամ Գարդիների որդին էր և ծնվել էր Հեմփշիրի Ռոփլի քաղաքում: Նա կրթություն է ստացել Օքսֆորդի Վինչեսթեր քոլեջում և Քրայսթ Չըրչում, որտեղ ստացել է առաջին կարգի գրականության աստիճան: Հետագայում նա ընտրվել է Բոլոր հոգիների (1884 թվական) և «Merton» (1892 թվական) քոլեջների կրթաթոշակառու: Մի քանի տարի նա ծառայել է որպես ժամանակակից պատմության պրոֆեսոր Լոնդոնի Թագավորական քոլեջում՝ իր կյանքը նվիրելով պատմության ուսումնասիրությանը։  1896 թվականին նա պատվի է արժանացել՝ ընտրվելով Օքսֆորդի համալսարանում Ֆորդի դասախոսությունների առաջին շարքը կարդալու համար: Նա մահացել է Սևենոքսում 72 տարեկան հասակում:

## Պուրիտանական հեղափոխություն
Գարդիները հրատարակել է իր Պուրիտանական հեղափոխության և Անգլիայի քաղաքացիական պատերազմի համապարփակ պատմությունը երեք շարքով՝ ընդհանուր առմամբ 19 հատորով, որոնք սկզբնապես հրատարակվել են տարբեր վերնագրերով՝ սկսած Անգլիայի Հակոբ I թագավորի գահակալումից։ Գարդիների մահից հետո աշխատանքը երկու հատորով ավարտել է Չարլզ Հարդինգ Ֆերտը «Պրոտեկտորատի վերջին տարիները» վերնագրով (1909 թվական)։

Շարքը ներառում է «Անգլիայի պատմությունը Հակոբ I-ի գահակալությունից մինչև քաղաքացիական պատերազմի բռնկումը, 1603–1642 թվականներ» (10 հատոր, 1883–84), «Հայրենական պատերազմի պատմությունը, 1642–1649 թվականներ» (5 հատոր, 1893 թվական) և «Ազգային համագործակցության և պրոտեկտորատի պատմությունը, 1649–1660 թվականներ» (4 հատոր, 1903 թվական)։ Գարդիների մոտեցումը սպառիչ և փիլիսոփայական էր՝ ընդգրկելով քաղաքական և սահմանադրական պատմությունը՝ զուգորդված ժամանակաշրջանի կրոնական, մտավոր և հուզական փոփոխություններով, ուսումնասիրելով դրանց պատճառներն ու հետևանքները։ Նրա սկզբնական աղբյուրների մեծ մասը գոյություն ուներ միայն ձեռագրի տեսքով, և նրա անխոնջ հետազոտությունները նրան տարան Անգլիայի պետական և մասնավոր հավաքածուներ, ինչպես նաև Սիմանկասի, Վենետիկի, Հռոմի, Բրյուսելի և Փարիզի արխիվներ։

Գարդիները, հնարավոր է, որ այս ժամանակաշրջանը ուսումնասիրելու ցանկություն է ունեցել մասամբ այն պատճառով, որ նա սերում էր Օլիվեր Կրոմվելից և Հենրի Այրթոնից, սակայն նրա դատողությունները լայնորեն համարվում են անաչառ: Նրա բնավորության խորը ընկալումները ակնհայտ են այնպիսի գործիչների մտածված վերլուծություններում, ինչպիսիք են Հակոբ I-ը, Ֆրենսիս Բեկոնը, Ուիլյամ Լոդը, Թոմաս Վենտվորթը և Օլիվեր Քրոմվելը, բացահայտելով լայն համակրանք և խորաթափանց հասկացողություն։

Սահմանադրական հարցերի շուրջ Գարդիները գրել է քաղաքական փիլիսոփայության խորությամբ՝ հմտորեն ուսումնասիրելով իդեալիստների ձգտումները և պետական գործիչների կառավարական ծրագրերը: Իր աշխատանքի ընթացքում նա մեծ շեշտադրում է կատարել մարդկային մտքի առաջընթացի վրա՝ ոչ միայն քաղաքական, այլև բարոյական և կրոնական առումով՝ հատկապես ընդգծելով կրոնական հանդուրժողականության վերելքն ու զարգացումը: Նա հաճախ օգտվել է անհայտ գրքույկների գրվածքներից, որոնց ակնարկները արժեքավոր պատկերացում են տվել ժամանակակից հասարակական կարծիքի մասին: Գարդիների Անգլիայի այլ պետությունների հետ հարաբերությունների մանրամասն նկարագրությունը արտացոլում է այդ ժամանակվա եվրոպական պատմության նրա խորը ըմբռնումը: Նրա աշխատանքը հատկապես արժեքավոր է, քանի որ ձեռագրերի աղբյուրների վերաբերյալ նրա լայնածավալ հետազոտությունը թույլ է տվել նրան առաջին անգամ բացահայտել նախկինում չուսումնասիրված բարդ դիվանագիտական հարցեր։

Գարդիների աշխատանքը հայտնի է իր երկարությամբ և մանրակրկիտությամբ։ Նա երբեմն չափազանց կարևորություն է տալիս այն աղբյուրներին, որոնք առաջինն էր բացահայտել, երբեմն մեկնաբանելով այն, ինչը կարող է լինել պարզապես անհատական ​​տարօրինակություններ, որպես լայն պատմական միտումներ։ Նա նաև հակված է մեծապես հիմնվել դեսպանների զեկույցների վրա, որոնք կարող էին գրված լինել որոշակի օրակարգերով, և խորանում է դիվանագիտական ​​նամակագրության մեջ։ Նրա գրելաոճը պարզ և անմիջական է, հիշեցնելով Տակիտոսին. այն ավելի շատ դիմում է ինտելեկտին, քան զգացմունքներին, և հազվադեպ է վառ կամ պատկերավոր։ Այնուամենայնիվ, որոշակի կարևոր պահեր նկարագրելիս, ինչպիսիք են Չարլզ I-ի մահապատիժը, նա գրել է նկատելի պաթոսով և արժանապատվությամբ։

Որոշ քննադատներ պնդում են, որ Գարդիների պատմության մեջ չափազանց մանրամասն լինելը կարող է խաթարել դրա ընդհանուր հետաքրքրությունը. չնայած նրա կազմակերպվածությունը ընդհանուր առմամբ կայուն է, հոսքը երբեմն խաթարվում է հիմնական թեմայի հետ միայն թույլ կապված միջադեպերի ներմուծմամբ, ինչը դժվարացնում է ընթերցողների համար կենտրոնական թեմայի հետ վերամիավորումը: Բացի այդ, Գարդիների ամենամեծ ուժեղ կողմերը՝ նրա արդարությունը և բնավորության սուր դատողությունը, նույնպես հանգեցնում են որոշակի թույլ կողմերի. նրա աշխատանքը երբեմն զուրկ է ոգևորությունից և կարող է ընթերցողներին թողնել սառն ու անտարբեր: Այնուամենայնիվ, չնայած այս քննադատություններին, նրա պատմությունը ունի նշանակալի որակներ, որոնք բնութագրվում են վեհ գաղափարներով, մաքրության և ճշմարտության նկատմամբ խորը նվիրվածությամբ, նուրբ ճաշակով և զգայունությամբ։

Գարդիները հեղինակել է այլ գրքեր, որոնք հիմնականում կենտրոնանում են նույն ժամանակաշրջանի վրա, բայց նրա գլուխգործոցը մնում է համապարփակ պատմությունը, որի համար նա առավել հայտնի է՝ որպես նվիրված գիտական աշխատանքի վկայություն և լայնորեն համարվում է պատմական ուսումնասիրության ակնառու օրինակ: Նրա ներդրումը պաշտոնապես ճանաչվել է. 1882 թվականին նրան շնորհվել է տարեկան 150 ֆունտ ստեռլինգ կենսաթոշակ՝ «Անգլիայի պատմության մեջ իր արժեքավոր ներդրման ճանաչման համար»: Նա ստացել է պատվավոր կոչումներ, այդ թվում՝ D.C.L. աստիճան Օքսֆորդից, իրավագիտության դոկտորի աստիճան՝ Էդինբուրգից, և դոկտորի աստիճան՝ Գյոթինգենից, և նշանակվել է Օքսֆորդի Քրայսթ Չըրչի պատվավոր ուսանող։ 1894 թվականին նա հրաժարվել է Օքսֆորդում ժամանակակից պատմության թագավորական պրոֆեսորի հեղինակավոր պաշտոնից՝ խուսափելու այն պարտականություններից, որոնք կարող էին խանգարել իր պատմության ավարտին։

Պատմաբան Ջոն Մորիլն ասել է.
:Գարդիները հանճարեղ պատմաբան էր, որը ստուգում էր յուրաքանչյուր աղբյուրի ճշմարտացիությունը, ճշգրտությունը և կողմնակալությունը և ապացույցների մեջ հետազոտում էր այնպիսի զգուշությամբ և պարզությամբ, որին հավասարը չկա ո՛չ այս, ո՛չ էլ որևէ այլ ժամանակաշրջանի համար։

Գարդիների ժամանակակից ուսումնասիրության ստանդարտ օրինակ է Մարկ Նիքսոնը, Սեմյուել Ռոուսոն Գարդիները և պատմության գաղափարը (Royal Historical Society/Boydell Press, 2010 թվական)։

## Օլիվեր Քրոմվելի գնահատականը
Որպես դարաշրջանի առաջատար պատմաբան, Գարդիների գնահատականը Օլիվեր Քրոմվելին հատկապես նշանակալից է։ Անգլիական պատմության մեջ ոչ մի գործիչ այդքան լայն շրջանակի գնահատականներ չի ներկայացրել։

Դրական կողմից Գարդիները եզրակացրել է. 
:«Մարդը՝ այդպես է միշտ լինում ամենաազնիվների հետ՝ իր աշխատանքից էլ մեծ էր։ Նրա սրտում կար որոշում՝ իրեն ենթարկել հասարակական նպատակներին, իսկ նյութականը՝ բարոյական և հոգևոր ցանկության առարկաներին։ Նա սահմանափակված էր այն թերություններով, որոնք անկատար են դարձնում նույնիսկ մարդկության ամենաազնիվ և ամենաիմաստուն մարդկանց բնավորությունն ու միտքը։ Չնայած իր իմաստությանն ու ազնվականությանը ՝ նա սահմանափակված էր մարդկային անկատարություններով և իր ժամանակակիցների՝ իր գաղափարները ընդունելու դժկամությամբ։ Հին համակարգին հասցված հարվածները ունեցան իրենց երկարատև հետևանքները։ Քչերն էին ցանկանում վերադարձ բացարձակ միապետության, անվերահսկելի խորհրդարանական իշխանության կամ անցյալի կոշտ եկեղեցական կառավարմանը։ Վերջիվերջո, Անգլիայի առաջադեմ ուժերը, որոնք համահունչ էին նրա տեսլականին, աջակցեցին նրան, ինչպես վստահ լողորդը, որին առաջ էր տանում ուժեղ, հոսող մակընթացությունը»։

:«Պրոտեկտորի կարիերայի վերջին հատվածում նրա անհաջողությունը կայուն կառավարություն հաստատելու հարցում պայմանավորված չէր միայն կառավարման համար երևակայական գաղափարների բացակայությամբ։ Դրան նպաստել են երկու հիմնական գործոններ՝ դժգոհությունը բանակի առաջնորդի դերից, որի քաղաքական միջամտությունը մարդկանց ավելի շատ էր զայրացնում, քան կանոնավոր հարկման կողմից պարտադրվող ֆինանսական բեռը՝ շատերի համար անծանոթ և անցանկալի պրակտիկա, և պուրիտանիզմի հոգևոր իշխանության դեմ հակազդեցությունը, որի գլխավոր ներկայացուցիչը նա դարձել էր։ Նրա կառավարության փլուզումը պայմանավորված չէր իր կողմից աջակցվող կրոնական ուսմունքների կամ եկեղեցական հաստատությունների նկատմամբ ընդդիմությամբ։ Ընդհակառակը, միլիտարիզմի նկատմամբ դիմադրությունից զատ, դա պայմանավորված էր քաղաքականության մեջ չափազանց բարձր բարոյական չափանիշ համարվողի ներմուծման դեմ ավելի լայն արձագանքով՝ պուրիտանիզմի դեմ ուղղված արձագանք, որը, սակայն, կազդեր ցանկացած այլ կրոնի վրա, ինչպիսին էր Լաուդի կողմից պաշտպանվողը, որը ձգտում էր իր պահանջները պաշտպանել պետական իշխանության միջոցով։ Չնայած Օլիվերն ինքը հաստատված մոլեռանդ չէր, ինչպես պնդում էր Վերականգնումից հետո ռոյալիստական քարոզչությունը, պարզ է, որ նա իր կառավարությունն օգտագործեց մարդկանց դեպի բարոյականություն և կրոն ուղղորդելու համար այնպիսի ձևերով, որոնք գերազանցում էին այն, ինչ մարդկանց մեծ մասը պատրաստ կամ կարող էր ընդունել։

:«Օտարերկրյա ազգերի հետ գործ ունենալիս նրա սխալն այս առումով ավելի ակնհայտ էր, քանի որ նա շատ ավելի քիչ գիտելիքներ ուներ արտասահմանում արդյունավետ գործողությունների պայմանների մասին, քան հայրենիքում։ Կարելի է արդարացիորեն ասել, որ նա Շոտլանդիայի մասին ավելի քիչ գիտեր, քան Անգլիայի, Իռլանդիայի մասին ավելի քիչ, քան Մեծ Բրիտանիայի, և մայրցամաքի մասին ավելի քիչ, քան իր կառավարած երեք ազգերից որևէ մեկի մասին։ Երբեմն ասվել է, որ Օլիվերը Անգլիան հարգված դարձրեց Եվրոպայում։ Ավելի ճշմարտությանը համապատասխան կլինի ասել, որ նա նրան վախեցնող դարձրեց»։

:«Օլիվերի մեծության հավակնությունը կարելի է ստուգել այն անկասկած փաստով, որ դարերի ընթացքում նրա բնավորությունն ավելի ու ավելի լայն գնահատանքի է արժանանում։ Մինչ նրա թերությունները, ինչպիսիք են նրա ուժեղ կրոնական եռանդը և քաղաքական սխալները, մարում են երկրորդ պլան, նրա մտադրությունների ազնվությունը, նրա ներքին ուժը և մտավոր լայնությունը ավելի հստակորեն են աչքի ընկնում հետագա սերունդների համար։ Այս սերունդները մեծ մասամբ հասել են նրա հետապնդած նպատակներին, թեև հաճախ այլ միջոցներով, քան նա պատկերացնում էր։ Նույնիսկ նրանք, ովքեր հրաժարվում են մտածել նրա հոգևոր նպատակների մասին, երախտագիտությամբ հիշում են նրա ջանքերի անսասանությունը՝ Անգլիան ցամաքով և ծովով մեծ դարձնելու համար. և լավ կլինի, որ նրանք նույնպես հիշեցնեն նրա ոչ պակաս անդադար ջանքերը՝ Անգլիան մեծության արժանի դարձնելու համար»։

## Ընտանիք
Գարդիները երկու անգամ ամուսնացել է։ Առաջին անգամ՝ Իզաբել Իրվինգի՝ հայր Էդվարդ Իրվինգի դստեր հետ։ 1878 թվականին նրա մահից հետո, 1883 թվականին նա ամուսնացել է պատմաբան Բերտա Քորդիի հետ։

## Աշխատանքներ
* *Անգլիայի պատմությունը Ջեյմս I-ի գահ բարձրանալուց մինչև գլխավոր դատավոր Կոկ, 1602–1616 թվականներ* (Լոնդոն. Հերստ և Բլեքեթ, 1863 թվական) կարդա առցանց
* Արքայազն Չարլզը և իսպանական ամուսնությունը, 1617–1623 թվականներ (2 հատոր) (Լոնդոն. Հերստ և Բլեքեթ, 1869 թվական) կարդա առցանց
* Երեսնամյա պատերազմ, 1618–1648 թվականներ (Լոնդոն. Լոնգմանս, Գրին և ընկերություն, 1874 թվական) կարդա առցանց
* Անգլիայի պատմությունը Հակոբ I-ի գահ բարձրանալուց մինչև քաղաքացիական պատերազմի բռնկումը, 1603–1642 թվական (10 հատոր) (Լոնդոն. Լոնգմանս, Գրին և ընկերություն) (1883–1884, 1896–1901, 1904–1908 թվականներ) կարդա առցանց
* Մեծ քաղաքացիական պատերազմի պատմություն, 1642–1649 թվականներ (3 հատոր) (Լոնդոն. Լոնգմանս, Գրին և ընկերություն, 1886–1891; 4 հատոր, 1893–4, 1904–1905 թվականներ) կարդա առցանց
* *Պուրիտանական հեղափոխության սահմանադրական փաստաթղթերը, 1628–1660 թվականներ (Օքսֆորդ. Clarendon Press, 1889, 1906, 1951 թվականներ)* կարդա առցանց
* Անգլիայի ուսանողի պատմությունը՝ վաղ ժամանակներից մինչև 1885 թվականը (2 հատոր) (Լոնդոն. Լոնգմանս, Գրին և ընկերություն, 1890–1891, 1895–1897 թվականներ). կարդա առցանց
* Հանովերի ժամանակաշրջանը (Լոնդոն. Թ. Նելսոն և որդիներ, 1891 թվական) կարդա առցանց
* Անգլիական պատմության ուրվագիծ մ.թ.ա. 55 – մ.թ. 1886 (Լոնդոն. Լոնգմանս, Գրին և ընկերություն, 1891 թվական) կարդա առցանց
* Անգլիական պատմության դպրոցական ատլաս (խմբ.) (Լոնդոն. Լոնգմանս, Գրին և ընկերություն, 1892 թվական) կարդա առցանց
* Ազգերի համագործակցության և պրոտեկտորատի պատմություն, 1649–1660 թվականներ (4 հատոր) (Լոնդոն. Լոնգման, Գրին և ընկերություն, 1897–1901, 1894–1903 թվականներ). կարդա առցանց
* Ի՞նչ էր վառոդի դավադրությունը (Լոնդոն, Լոնգմանս, Գրին և ընկերություն, 1897 թվական) կարդա առցանց
* Առաջին հոլանդական պատերազմին վերաբերող նամակներ և փաստաթղթեր, 1652–1654 թվականներ։ Ռազմածովային արխիվների ընկերության հրատարակություններ։ 6 հատոր (Լոնդոն. Ռազմածովային արխիվների ընկերություն, 1898–1930 թվականներ)։ Հատորներ 1–2, խմբագրված Սեմյուել Ռոուսոն Գարդիների կողմից։ Հատոր 3, խմբագրված Սեմյուել Ռոուսոն Գարդիների և Ս. Թ. Ատկինսոնի կողմից։ Հատորներ 4–6, խմբագրված Ս. Թ. Ատկինսոնի կողմից։
* Օլիվեր Քրոմվել (Լոնդոն, Goupil and Company, 1899, 1901, 1903 թվականներ) կարդա առցանց
* Արքայազն Ռուպերտը Լիսաբոնում (խմբ.) (Լոնդոն. Արքայական պատմական ընկերություն, 1902 թվական) կարդա առցանց
* Անգլիական պատմության ուրվագիծ մ.թ.ա. 55 – մ.թ. 1902 (Լոնդոն. Լոնգմանս, Գրին և ընկերություն, 1903, 1905  թվականներ) կարդա առցանց

Նա խմբագրել է Քեմդենի ընկերության հոդվածների ժողովածուներ, իսկ 1891 թվականին եղել է «Անգլիական պատմական ակնարկ»-ի խմբագիրը։

## Գրականություն
* Adamson, J. S. A. "Eminent Victorians: S.R. Gardiner and the Liberal as Hero." *Historical Journal* (1990) 33#3: 641–657. Online
* Nixon, Mark. *Samuel Rawson Gardiner and the Idea of History* (Royal Historical Society/Boydell Press, 2010).
* Noonkester, Myron C. "Gardiner, Samuel Rawson" in Kelly Boyd, ed., *Encyclopedia of Historians and Historical Writing* (1999) 1: 436–37
* Roots, Ivan. "Gardiner, Samuel Rawson (1829–1902)", *Oxford Dictionary of National Biography* (Oxford University Press, 2004); online edn, May 2005 accessed 10 Nov 2014 doi:10.1093/ref:odnb/33325
* Powell, F. York. "Samuel Rawson Gardiner." *English Historical Review* 17#66 (1902): 276–279. in JSTOR

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
*Չարլզ I-ի միապետության անկումը, 1637–1649 թվականներ, Սեմյուել Ռոուսոն Գարդիներ (1882): , 
**
*«Հայրենական մեծ պատերազմի պատմությունը, 1642–1649 թվականներ»՝ Սեմյուել Ռոուսոն Գարդիների (1886–1901 թվականներ) կողմից: , , Հատոր III (1616–1621), Հատոր IV (1621–1623), Հատոր V (1623–1625), , , , , Հատոր X (1641–1642)
*«Հայրենական մեծ պատերազմի պատմությունը, 1642–1649»՝ Սեմյուել Ռոուսոն Գարդիների (1886–1901) կողմից։ Հատոր I (1642–1644 թվականներ), Հատոր II (1644–1647 թվականնր), Հատոր III (1645–1647), Volume IV (1647–1649)
*** Սեմյուել Ռոուսոն Գարդիների կողմից (1901 թվական)