Թատերագիր

**Թատերագիրը** կամ **դրամատուրգը** այն մարդն է, ով գրում է պիեսներ, դրամաներ, որոնք հիմնականում բաղկացած են հերոսների միջև երկխոսություններից։ Դրանք նախատեսված են թատերական բեմադրման համար, այլ ոչ թե պարզապես կարդալու։ Բեն Ջոնսոնը ձևավորել է «playwright» տերմինը և առաջինն էր անգլիական գրականության մեջ, ով թատերագիրները առանձնացրեց բանաստեղծներից։

Արևմտյան գրականության առաջին թատերագիրները, որոնց ստեղծագործությունները պահպանվել են, Հին Հունաստանի գրողներն են։ Ուիլյամ Շեքսպիրը համարվում է գրականության ամենահայտնի թատերագիրներից մեկը ինչպես Անգլիայում, այնպես էլ ողջ աշխարհում։

## Բառի ծագումը
**«Play»** բառը ծագում է միջին անգլերեն *pleye* բառից, որը գալիս է հին անգլերեն *plæġ, pleġa, plæġa* բառերից («խաղ, վարժանք; սպորտ, զվարճանք; դրամա, ծափահարություն»)։ **Wright** բառն անգլերեն հնացած տերմին է, որը նշանակում է արհեստավոր կամ կառուցող (ինչպես *wheelwright*՝ անիվագործ կամ *cartwright*՝ սայլագործ)։ Այս երկու բառերի համադրությունը նշանակում է մի անձ, ով «ձևավորում» է բառեր, թեմաներ և այլ տարրեր՝ դրանք վերածելով դրամատիկական ձևի՝ պիեսի։ (Այս բառի համահնչյունությունը *write* («գրել») բառի հետ պատահական է։)

«Playwright» տերմինի առաջին գրառված օգտագործումը թվագրվում է 1605 թվականով, որը 73 տարի ավելի է, քան «դրամատուրգ» (*dramatist*) բառի առաջին գրավոր կիրառումը։ Կարծես թե այս բառը առաջին անգամ հեգնական  իմաստով կիրառել է Բեն Ջոնսոնը՝ մատնանշելու համար, որ թատերագիրը պարզապես արհեստավոր է, ով ստեղծում է թատրոնի համար գործեր։

Ջոնսոնը այս բառը օգտագործել է իր 49-րդ էպիգրամում, որը ենթադրվում է, որ վերաբերում է Ջոն Մարսթոնին կամ Թոմաս Դեքերին։

Ջոնսոնը իրեն բանաստեղծ էր համարում, ոչ թե թատերագիր, քանի որ այն ժամանակ պիեսները գրվում էին չափածո ձևով և ընկալվում էին որպես բանաստեղծության ճյուղ։ Այս տեսակետը պահպանվում էր մինչև 19-րդ դարի սկիզբը։ Ավելի ուշ «playwright» տերմինը կրկին կորցրեց իր հեգնական  նշանակությունը։

## Պատմություն
### Վաղ '''շրջանի թատերագիրերը'''
Արևմտյան գրականության առաջին թատերագիրները, որոնց ստեղծագործությունները պահպանվել են, Հին հույներն էին։ Այս վաղ պիեսները գրվել են Աթենական ամենամյա մրցույթների համար, որոնք անցկացվել են մ.թ.ա. 5-րդ դարի շրջանում։ Այդ ժամանակի նշանավոր թատերագիրներ Էսքիլեսը, Սոփոկլեսը, Եվրիպիդեսը և Արիստոփանեսը ձևավորել են այն ձևաչափերը, որոնց վրա դեռ հիմնվում են ժամանակակից թատերագիրները։ Մեզ հասել են Էսքիլեսի, Սոփոկլեսի և Եվրիպիդեսի ամբողջական պիեսները։

Աթենական ողբերգության ծագումը մնում է անհայտ, սակայն մ.թ.ա. 5-րդ դարում այն արդեն հաստատվել էր որպես ինստիտուցիոնալացված մրցույթներում, որը տեղի էր ունենում Դիոնիսոսին (գինու և պտղաբերության աստված) նվիրված տոնակատարությունների շրջանակում։ **Քաղաքային Դիոնիսիա** փառատոնի մրցույթում (որը դրամայի բեմադրման ամենահեղինակավոր միջոցառումն էր) թատերագիրները պարտավոր էին ներկայացնել պիեսների տետրալոգիա (չնայած առանձին ստեղծագործությունները պարտադիր չէ, որ փոխկապակցված լինեին թեմայով կամ սյուժեով), որը սովորաբար բաղկացած էր երեք ողբերգությունից և մեկ սատիրական ներկայացումից։

Հին հույների համար պիես գրելը համարվում էր *poïesis*, այսինքն՝ «ստեղծագործության գործընթաց»։ Այս բառից էլ առաջացել է անգլերեն *poet* («բանաստեղծ») բառը։

Չնայած չինական թատրոնը դերասաններ ուներ դեռևս մ.թ.ա. 6-րդ դարում՝ Յու Մենգի գլխավորությամբ, նրանց թատրոնի ընկալումն այնպիսին էր, որ պիեսները որևէ այլ դեր չունեին, քան «կատարող» կամ «դերասան» լինելը։ Սակայն, քանի որ այդ դերասաններն իրենք էին ստեղծում իրենց ներկայացումները, կարելի է նրանց նույնպես համարել թատերագիրների տեսակ։

Արևմտյան աշխարհի սահմաններից դուրս գոյություն ուներ նաև հնդկական դասական դրաման։ Հնդկական ամենահին հայտնի թատերագիրներից մեկը համարվում է Շուդրական, որի վերագրվող պիեսները թվագրվում են մ.թ.ա. 2-րդ դարով։ *Nāṭya Śāstra*-ն՝ բեմական արվեստին նվիրված գրական աշխատանք (որն առաջացել է մ.թ.ա. 500 - մ.թ. 500 թվականների միջև), թատերագիրներին դասակարգում է որպես թատերախմբի անդամներ։ Սակայն թատերագիրները սովորաբար ունեցել են առավել բարձր սոցիալական կարգավիճակ, և ոմանք անգամ թագավորներ են եղել։

### Արիստոտելի «Պոետիկա» գործի տեխնիկաները
Մ.թ.ա. 4-րդ դարում Արիստոտելը գրել է իր *«Պոետիկա»* աշխատությունը, որտեղ նա վերլուծել է գործողության (*praxis*) սկզբունքը՝ որպես ողբերգության հիմք։

Այնուհետև նա քննարկել է դրամայի հիմնական տարրերը.

* **Սյուժե** (*μύθος, mythos*)
* **Կերպարներ** (*ἔθος, ethos*)
* **Մտածողություն** (*dianoia*)
* **Խոսք** (*lexis*)
* **Երաժշտություն** (*melodia*)
* **Տեսարան** (*opsis*)

Քանի որ հունական ողբերգության հիմքում ընկած դիցաբանական պատմություններն արդեն լայնորեն հայտնի էին, սյուժեի դերն ավելի շատ առկա նյութի դասավորության և ընտրության մեջ էր։

Բնավորությունը ձևավորվում էր հերոսի ընտրություններով և գործողություններով։ Արիստոտելն ասաց, որ ողբերգությունը **միմեսիս** է՝ «լուրջ գործողության վերարտադրություն»։

Նա նաև մշակեց **համարտիա** (*hamartia*) հասկացությունը՝ ողբերգական թերություն, որը գլխավոր հերոսի կամ *[[պրոտագոնիստ]]ի* դատողության սխալն է։ Սա դառնում է դրամայի հիմքում ընկած հակամարտության շարժիչ ուժը****։

**Միջնադար**

Միջնադարում բեմադրվում էին նաև աշխարհիկ ներկայացումներ, որոնցից ամենավաղը Ադամ դե լա Հալիի **«Կանաչ անտառի պիեսն»** (*The Play of the Greenwood*, 1276) էր։ Այն պարունակում էր սատիրական տեսարաններ և ժողովրդական տարրեր, ինչպիսիք են փերիները և այլ գերբնական երևույթներ։

13-րդ դարից հետո ֆարսերը հայտնի դարձան։ Դրանց մեծ մասը ծագում է Ֆրանսիայից և Գերմանիայից և ունի հումորային բնույթ, որը կենտրոնանում է սեռական թեմաների և մարմնական ֆունկցիաների վրա։

Ֆարսի ամենահայտնի թատերագիրը Հանս Սաքսն էր (1494–1576), ով գրել է 198 դրամատիկական ստեղծագործություն։ Անգլիայում ամենահայտնի վաղ ֆարսը **«Երկրորդ հովիվների պիեսն»** (*The Second Shepherds' Play*) է, որը  **Wakefield Cycle** ներկայացումների շարքի մաս էր կազմում։ Սակայն Անգլիայում ֆարսը որպես առանձին ժանր հայտնվեց միայն 16-րդ դարում՝ Ջոն Հեյվուդի (1497–1580) ստեղծագործությունների միջոցով։

Անգլիացի թատերագիր**Ուիլյամ Շեքսպիրը** մինչ օրս համարվում է անգլերենի ամենաազդեցիկ գրողներից մեկը, և նրա գործերը շարունակում են ուսումնասիրվել ու վերաիմաստավորվել։ Այդ ժամանակաշրջանի գրեթե բոլոր թատերագիրները երբևէ համագործակցել են այլ հեղինակների հետ, և Շեքսպիրն էլ բացառություն չէր, հատկապես իր ստեղծագործական գործունեության սկզբում և վերջում։ Նրա պիեսները թարգմանվել են աշխարհի բոլոր հիմնական լեզուներով և ավելի հաճախ են բեմադրվում, քան ցանկացած այլ թատերագիրի գործեր։

Անգլիայում, միապետության վերականգնումից հետո (1660), թատերական արվեստը վերափոխվեց նեոկլասիցիզմի ազդեցությամբ։ 1660-ից մինչև 17-րդ դարի վերջը դասական գաղափարներն առավել տարածված էին, և այդ ժամանակի քննադատները հաճախ Շեքսպիրին դասում էին Ջոն Ֆլետչերի և Բեն Ջոնսոնի ստորին շարքում։

Այս ժամանակահատվածում հայտնվեց առաջին պրոֆեսիոնալ կին թատերագիրը՝ Աֆրա Բենը, ով կարևոր դեր խաղաց կին հեղինակների ճանաչման գործում։

### Նեոկլասիցիստական տեսություն
Իտալական Ռենեսանսը 16-րդ դարում հանգեցրեց Արիստոտելի «Պոետիկայի» ավելի խիստ մեկնաբանության, քանի որ այս կորած գործը լույս տեսավ ուշ 15-րդ դարում։ Նեոկլասիցիզմի գաղափարը, որը հասավ իր բարձունքին Ֆրանսիայում 17-րդ դարում, կենտրոնացած էր գործողությունների, տեղի և ժամանակի միասնությունների վրա։ Սա նշանակում էր, որ թատերագիրը պետք էր կառուցի պիեսը այնպես, որ նրա «վիրտուալ» ժամանակը չանցնի 24 ժամը, որ այն պետք է սահմանափակված լինի միայն մեկ վայրում, և որ չպետք է լինեն երկրորդական պատմություններ։

Մեկ կառուցվածքային միավոր, որը դեռևս օգտակար է թատերագիրներին այսօր, **«Ֆրանսիական տեսարանն»** է, որը պիեսի տեսարան է, որտեղ սկսվելու և ավարտվելու ժամանակաշրջանը նշվում է բեմի վրա կերպարների խմբի փոփոխությամբ՝ ոչ թե լույսերի բարձրացմամբ կամ իջեցմամբ կամ բեմի փոփոխությամբ։

**Լայնորեն ճանաչված թատերագիրներ**

* **[[Պիեռ Կոռնեյլ|Պիեռ Կորնեյլ]]** (1606–1684)
* **[[Մոլիեր]]** (1622–1673)
* **[[Ժան Ռասին]]** (1639–1699)
**Կրետական** **Վերածննդի թատրոն**

Հունական թատրոնը կենդանի էր և զարգանում էր Կրետե կղզում։ Կրետական Վերածննդի  ընթացքում 16-րդ դարի վերջում հայտնվեցին երկու նշանավոր հունական թատերագիրներ՝ Գեորգիոս Խորթատզիս և Վիցենտզոս Կորնարոս։

**19-րդ դար**

Գոտհոլդ Էֆրայիմ Լեսսինգի, Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթեի, Ֆրիդրիխ Շիլլերի և այլ **Sturm und Drang**  շարժման թատերագիրների պիեսները ոգեշնչեցին զգացմունքների և ինստինկտի հանդեպ աճող հավատը՝ որպես բարոյական վարքագծի ուղեցույցներ և հանդիսացան Գերմանական ռոմանտիզմի շարժման մասը։

Ալեքսանդր Օստրովսկին Ռուսաստանում առաջին պրոֆեսիոնալ թատերագիրն էր։

### Ժամանակակից թատերագիրները Միացյալ Նահանգներում
Գրող և թատերագիրԱգաթա Քրիստին գրել է «The Mousetrap» (Թակարդը), մի սպանության առեղծվածային պիես, որը հանդիսանում է Վեստ Էնդի ամենաերկարատև բեմադրված պիեսը այս պահի դրությամբ, որի 29,500-րդ բեմադրությունը տեղի է ունեցել 2024 թվականի փետրվարին։

Ժամանակակից թատերագիրները ԱՄՆ-ում բացասական ազդեցություն են կրում թատրոնի հաճախելիության անկումից։ Թատրոնը այլևս միայն  դրամայի կամ զվարճալի կոմեդիաների արտահայտման միջոց չէ։ Օրինակ՝ *Playwrights Horizons*-ը 2002–03 թվականների սեզոնում միայն վեց պիես է ներկայացրել, այն դեպքում, երբ 1973–74 թվականներին դրանք 31 էին։

Թատերագիրները հաճախ հանդիպում են դժվարությունների՝ իրենց պիեսները բեմադրելու հարցում, և հաճախ չեն կարողանում միայն իրենց պիեսներով ապրել, ինչը ստիպում է նրանց աշխատել այլ մասնագիտությամբ՝ լրացուցիչ եկամուտ ստանալու համար։

Շատ թատերագիրներ նաև կինոռեժիսորներ են։ Օրինակ՝ կինոռեժիսոր Մորգան Սպուրլոկը սկսել է իր կարիերան որպես թատերագիր՝ իր **«The Phoenix»** պիեսով շահելով մրցանակներ 1999 թվականին *New York International Fringe Festival-ում* և 2000 թվականին *Route 66 American Playwriting Competition-ում*։

**Նոր պիեսների զարգացում**

Այսօր թատրոններն ունեն նոր պիեսների զարգացման ծրագրեր, որոնք ուղղված են նոր ամերիկյան կադրերի բացահայտմանը  թատերագրության մեջ։ Շատ տարածաշրջանային թատրոններ աշխատանքի են ընդունել թատերագիրների և գրական ղեկավարների, որպեսզի ցուցադրեն նոր գործերի փառատոններ կամ հրավիրեն թատերագիրների՝ ներկայացուցչությունների համար։ Ֆինանսավորման աջակցությունը, որը տրամադրվում է ազգային կազմակերպությունների կողմից, ինչպիսիք են **Ամերիկայի ազգային մշակութային հիմնադրամը** և **Թատրոնի հաղորդակցական խումբը**, խթանել է պրոֆեսիոնալ թատրոնների և նորեկ  թատերագիրների համագործակցությունը։

Թատերագիրները հաճախ ունենում են «**սառը ընթերցանություն»** իրենց պիեսի համար ոչ պաշտոնական միջավայրում, ինչը թույլ է տալիս նրանց գնահատել իրենց պիեսները և դերասաններին, ովքեր դրանք կատարում են։ Սառը ընթերցանությունը նշանակում է, որ դերասանները չեն համատեղել պիեսը կամ կարող են տեսնել այն առաջին անգամ․ սովորաբար տեխնիկական պահանջները նվազագույն են։ **O'Neill փառատոնը** առաջարկում է ամառային հանգիստներ երիտասարդ թատերագիրների համար՝ իրենց գործերը ռեժիսորների և դերասանների հետ զարգացնելու համար։

Թատերագիրների միությունները, ինչպիսիք են *13P-ն և Orbiter 3-ը* հավաքում են անդամներին միասին՝ նոր գործեր արտադրելու համար։ Թատերագիրների միության գաղափարը պատասխան է այն իրավիճակին, երբ պիեսները անընդհատ զարգանում են, բայց երբեք չեն հասնում բեմադրությանը պահին։

## Տես նաև
* Սցենարիստ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արվեստի մասնագիտություններ
Կատեգորիա:Գրողներ
Կատեգորիա:Գրողներ ըստ ժանրի
Կատեգորիա:Դրամատուրգիա
Կատեգորիա:Դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Թատերական մասնագիտություններ
Կատեգորիա:Թատրոն
Կատեգորիա:Պիեսներ