Կուշտոգան

**Կուշտոգան**, թուրքմենական ցեղի՝ Չեպնիի առաջնորդը։ Ենթադրվում է, որ նա 13-րդ դարում նվաճել է Ուգնեի և Գիրեսունի միջև գտնվող Պոնտոսի ափը և Խալիբիայի էմիրների նախնին է եղել։

## Կենսագրություն
Չեփնի թուրքմենների առաջնորդ Կուշտոգանի մասին քիչ բան է հայտնի։ Աղբյուրներում նա հիշատակվում է միայն մեկ անգամ։ Միխայիլ Պանարետոսի խոսքով՝ 1301 թվականի սեպտեմբերին Ալեքսիոս կայսրը Գիրեսունում հարձակվել է ոմն «Կուստուգանեսի» թուրքմենական բանակի վրա (հուն. Κουστουγάνης):6809 թվականին կիր-Ալեքսիոս կայսրը արշավանք ձեռնարկեց թուրքերի դեմ և սեպտեմբեր ամսին Գիրեսունում ջախջախեց ու գրավեց Կուստուգանին, ապա սպանեց բազմաթիվ թուրքերի։Կուշտոգանի ծննդյան ամսաթիվը և գերեզմանի գտնվելու վայրը անհայտ են։ Պարտությունից և գերությունից հետո Կուշտոգանը մահապատժի է ենթարկվել Գիրեսունում։ Կուշտոգանի նկատմամբ տարած հաղթանակը արտացոլվում է Տրապիզոնցի հեղինակների (Ալեքսեյ II-ի արքունիքի բանաստեղծներ՝ Ստեփանոս Սգիրոպուլոսի, Գրիգոր Հիոնիադեսի և Վիսարիոն Նիկիացու) աշխատություններում: Կուշտոգանի դամբարանը, ամենայն հավանականությամբ, գտնվում է Մեսուդիևսկի շրջանի Կալե գյուղի կիսավեր գմբեթներից մեկի տակ: Է. Բրայերը Կուշտոգանին համարում էր Ակ Կոյունլուի թուրքմեն, մինչդեռ Է. Զահարիադուն նրան համարում էր Հալիվիայից եկած թուրքմեն, սակայն գրել է, որ Կուշտոգանի և Հաջիմիրօղլուլարի բեյլիկի հիմնադիր Բայրամի միջև կապը հաստատված չէ։ Ս. Կարպովը և Ռ. Շուկուրովը ենթադրում էին, թե Կուշտոգանը Բայրամ բեյի հայրն էր և Հաջի Էմիրի պապը: Թուրք պատմաբան Դ. Նեջաթին պնդում էր, որ բեյլիկի հիմնադիրը Կուշտոգանն էր, այլ ոչ թե Բայրամ բեյը: Ֆ. Էմեջենը վիճարկեց նմանատիպ եզրակացությունը:

## Անվանում
Է․ Բրայերը կարծում էր, որ «Կուստուգանեսը», դա Կուչուկ Ագան է (թուրք. *Küçük-Ağa՝* փոքրիկ ագա), այս տարբերակն ունի իր կողմնակիցները։ Ֆալմարայերը կարդում էր այդ անունը որպես «Կուսուգան» (Kusugan), Վ․ Միլլերը որպես «Կուստագա» (Koustaga), նորվեգացի թուրքագետ Բ․ Բրենդեմոնը վստահեցնում էր, որ դա «Օգուզ-Դոգան» է, Ե․ Զախարիդուն՝ «Կուչ-Դոգան» (Küç-Doğan)։ Ա. Խախանովը անունը ռուսերեն բառացիորեն թարգմանել է որպես «Կուստուգան»։ Ս․ Կարպովը և Ռ․ Շկուրովը անունը կարդում էին որպես «Գուչ-Տուգան» (թուրք. *Güç Doğan՝* «Հզոր Բազե») և «Կուշ Տուգան» (Kuş Doğan)։ Ֆ․ Էմեջենը վիճարկեց Ռ․ Շուկուրովի հայտարարությունը։ Թուրք պատմաբաններ Դ․ Նեջաթին և Ֆ․ Էմեջենը պնդում են, որ «Κουστουγάν»- պանարետը կարդացվում է որպես «Կուշտոգան» (Kuştoğan)։ Հենց Ֆ. Էմեջենն էր, որ ապացուցեց, որ «Կուստուգանեսը» Կուշդոգանն է։

## Տեղանուններ
1455 թվականի Թահրիրի դեֆտերեում (օսմանյան կանոնավոր կադաստրային հետազոտություն) հիշատակվում են գյուղեր Կուշդոգանը (այժմ՝ Գյոլքոյ շրջան), Կուշտոգանը (այժմ՝ Թեփեքոյ շրջան) և Չանիկի սանջակի Կուշտոգան գյուղը։ 1515-ի և 1530-ի Թահրիրի դեֆտերնեում հիշատակում են Կարիե-ի Կուշտոգան (թուրք. Karye-i Kuştoğan) գյուղը՝ Կուշդոգան ամրոցով (թուրք. ՝ Kuşdoğan Kalesi)։ Եվս մեկ Կուշտոգան անվանումով գյուղ գտնվում է Գիրեսունից արևմուտք գտնվող ափին։ Այդ անվանումները, ոչ մեծ փոփոխություններով, պահպանվել են մինչ մեր օրեր և, ամենայն հավանականությամբ, կապված են Կուշտոգանի հետ։ Բոլոր Կուշտոգան անվանումով գյուղերը գտնվում են ափից ոչ հեռու։ Քանի որ տարածաշրջանի թուրքմենական նվաճումը տեղի է ունեցել հարավից հյուսիս (ներքին մասից դեպի ափ), ակնհայտ է, որ չեպնիները տարածաշրջան են ժամանել 1300-ական թվականներից շատ առաջ։ Դատելով տեղանուններից՝ անհայտ ժամանակից մինչև 1301 թվականը Կուշտոգանի տիրույթները տարածվում էին Ունյեից մինչև Գիրեսուն։

## Գրականություն
* *Михаил Панарет.* Трапезунтская хроника / пер. А. Хаханова. — М.: Лазаревский институт восточных языков, 1905. — (Труды по востоковедению).
* *Карпов С.П.* История Трапезундской империи. — Алетейя, 2017. — (Новая Византийская библиотека. Исследования).
* *Шукуров Р.М.* Великие Комнины и Восток (1204-1461). — СПб.: Алетейя, 2001. — 448 с. — .
* *Bryer A.* Greeks and Türkmens: The Pontic Exception // Dumbarton Oaks Papers. — 1975. — Vol. 29. — P. 113—148.
* *Çelik A.* Çepnilerin Anadolu'nun Türkleştirilmesindeki Yeri ve Önemi // Türkler. — 2002. — Vol. 6. — S. 312—323.
* *Emecen F. M.* XIV. Asır Doğu Karadeniz Tarihinden Bir Safha: Hacıemiroğulları, Giresun Ve Kuşdoğan Bey İlişkisi Hakkında Neler Biliyoruz (тур.) // Karadeniz İncelemeleri Dergisi. — 2018. — Vol. 13. — Sayıl. 25. — S. 133–144. — ISSN 2146-4642. — doi:10.18220/kid.482200.
* *Karakök T.* XII. Canik Beyleri/ // Anadolu Beylikleri. — Siyer Basim Yayin Dagitim San. Ve Tic. Ltd. Sti., 2018. — Vol. 11. — (İslam Tarihi ve Medeniyeti). — .
* *Necati D.* Hacıemiroğulları Beyliği // Türkler. — Ankara, 2002. — Vol. 6. — S. 824—829.
* *Necati D.* Orta ve Doğu Karadeniz bölgesinde çepni türkmenleri ile güvenç abdal ocağı’nın kuruluşu (тур.) // Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. — 2012. — Vol. 0. — Sayıl. 63. — S. 77–110. — ISSN 1306-8253.
* *Shukurov R.* Two Waves of Nomadic Migration in the Pontos in the Thirteenth-Fourteenth Centuries. — Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 2006.
* *Zachariadou E.* Trebizond and the Turks (1352-1402) // Archeion Pontou. — 1979. — Vol. 35. — P. 333—358.

## Ծանոթագրություններ