Հայերի պատմական թվաքանակ

**Հայերի պատմական թվաքանակի** մասին ճշգրիտ կամ հավաստի տվյալները բավարար չեն, սակայն տարբեր ժամանակաշրջաններում այդ թվաքանակի մասին գնահատողական տվյալներ են առաջարկել տարբեր գիտնականներ ու հաստատություններ։

## Հին և միջնադարյան տվյալներ
Ըստ Հայաստանի ազգային ատլասի (2007)՝ մ.թ. ա. առաջին դարում եղել է 2,5-3,5 միլիոն հայ։ 13-րդ դարի սկզբին՝ նախքան մոնղոլական արշավանքը, Հայկական լեռնաշխարհում հայերի թիվը հասել է մոտ 6 միլիոնի։

Էլիզաբեթ Ռեդգեյթը պնդում էր, որ պատմական Հայաստանի բնակչությունը երբեք չէր կարող գերազանցել 5 կամ 6 միլիոնը, քանի որ նրա տարածքի մեծ մասը բնակեցման համար պիտանի չէր։


ImageSize = width:auto height:230 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.9,0.1,0.1)
  id:cobar2 value:rgb(0.9,0.0,0.0)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:16
ScaleMajor = unit:year increment:20 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1000 from:0 till:8
  bar:1600 from:0 till:5
  bar:1844 from:0 till:4
  bar:1880 from:0 till:5 
  bar:1912 from:0 till:5
  bar:1922 from:0 till:3
  bar:1959 from:0 till:4
  bar:1967 from:0 till:5
  bar:1979 from:0 till:6
  bar:1989 from:0 till:7
  bar:2018 from:0 till:11
TextData=
  fontsize:10px pos:(15,225)
  text:Հայերի բնակչության դինամիկան տարբեր ժամանակաշրջաններում


Բնակչության դինամիկան
:

## 19-րդ դար և 20-րդ դարի սկիզբ

Շոտլանդացի միսիոներ Ջոն Ուիլսոնը 1847 թվականի իր «Աստվածաշնչի հողերը. այցելած և նկարագրված» () գրքում ընդհանուր հայ բնակչության թվաքանակը գնահատել է 2,5 միլիոն մարդ, որոնցից 1 միլիոնը բնակվել է Ռուսական կայսրությունում, 1 միլիոնը՝ Օսմանյան կայսրությունում և 0,5 միլիոնը՝ Պարսկաստանում և «այլ հեռավոր երկրներում»։ Նույն գրքում նա մեջբերել է Զմյուռնիայում տեղակայված հայկական «Արշալոյս Արարատեան» թերթի «խելացի խմբագիր» Ղուկաս Պալդազարյանի տրամադրած թվերը։ Վերջինս հաշվել է, որ ընդհանուր առմամբ 5 միլիոն հայ կա, որից 2 միլիոնը՝ Ռուսաստանում, 2 միլիոնը՝ Թուրքիայում և 1 միլիոնը՝ Պարսկաստանում, Հնդկաստանում և այլուր։

Բրիտանիկա հանրագիտարանի 9-րդ հրատարակությունը (1875) ներկայացնում է Էդուարդ Դյուլորիեի գնահատականները, որոնք արվել են մոտ 1850 թվականին.
«Մոտավորապես կա չորս միլիոն հայ աշխարհում, որոնցից 2 500 000-ը Օսմանյան կայսրության բնակիչներ էին, 1 200 000-ը ՝ Ռուսական կայսրության, 25000-ը՝ Ավստրիական կայսրության, 150 000-ը՝ Պարսկաստանի և Ադրբեջանի, 25 000-ը՝ մայրցամաքային Հնդկաստանի և Ասիական կղզեխմբի, իսկ մնացած 100,000 մարդիկ ցրված են տարբեր երկրներում»։

Ռիչարդ Ռոբերտ Մադդենն իր «Թուրքական կայսրությունը։ Նրա հարաբերությունները քրիստոնեության և քաղաքակրթության հետ» գրքում գրել է, որ հայ բնակչությունն ամբողջ աշխարհում գնահատվում է 4 միլիոն մարդ, որոնցից մոտավորապես 2 400 000-ը ապրել է Օսմանյան կայսրությունում («մոտավոր հաշվարկներ և, հավանաբար, իրականից քիչ»), 900 000-ը՝ Ռուսական կայսրությունում, 600 000-ը՝ Պարսկաստանում, 40 000-ը՝ Հնդկաստանում և Ասիայի այլ թագավորություններում» և մնացած 60 000-ը՝ «Եվրոպական տարբեր երկրներում»։

1876 թվականին Ջոն Բյուքան Թելֆերը մեջբերել Է Կարաբեդ Ղազարոսյանի 1873 թվականի «Համաշխարհային տարեգիրք» գրքում բերված թվերը, որոնց համաձայն աշխարհում ընդհանուր առմամբ հաշվվել է 4,2 միլիոն հայ, այդ թվում՝ 2,5 միլիոնը թուրքական տիրույթներում, 1,5 միլիոնը՝ Ռուսաստանում, 34 000-ը՝ Պարսկաստանում, 14 600-ը՝ Ավստրիայում, 15 000-ը՝ Անգլիայում, Հնդկաստանում և Բրիտանական այլ տիրույթներում, 8400-ը՝ Ռումինիայում, 8000-ը՝ Եգիպտոսում և 120 000 անձ՝ այլ երկրներում: 1891 թվականին Թելֆերը Արվեստի թագավորական ընկերությանը հայտնել է, որ «հեղինակավոր մասնագետների մեծ մասը», ըստ երևույթին, համաձայն է, որ ամբողջ աշխարհում հայ բնակչության ընդհանուր թիվը կազմում է մոտ 5 միլիոն մարդ, նրանց մեծ մասը «ցրված են իրենց սեփական հողերում և հարակից տարածքներում», իսկ գրեթե կես միլիոնը «բնակություն են հաստատել հեռավոր շրջաններում»։

1891 թվականին Էլիզ Ռեկլուն գրել է, որ թեև «սովորաբար հայերի թիվը գնահատվում է երեք և նույնիսկ չորս միլիոն», հայերի ընդհանուր թիվը «հազիվ թե գերազանցի երկու միլիոնը»։ Նա հայերի մոտավոր թվաքանակը գնահատել է հետևյալ կերպ. 840 000-ը՝ Կովկասում և Ռուսաստանի եվրոպական մասում, 760 000-ը՝ Ասիական Թուրքիայում և 250 000-ը՝ Եվրոպական Թուրքիայում, 150 000-ը՝ Պարսկաստանում և 60 000-ը՝ այլ վայրերում, ընդհանուր՝ 2 060 000 մարդ: Նա հաշվել է, որ Կոստանդնուպոլսում բնակվում է առնվազն 200 000 հայ և նշել է, որ Թիֆլիսը հայ բնակչության թվով երկրորդ տեղն է զբաղեցնում բոլոր քաղաքների մեջ:

1893 թվականին Համաշխարհային կրոնների խորհրդարանի նիստում հայ ակտիվիստ Մինաս Չերազը հայտարարել է, որ երկրում ընդհանուր առմամբ կա 5,1 միլիոն հայ, այդ թվում՝ 80 հազար կաթոլիկ և 20 հազար բողոքական։

1896 թվականին հրատարակված «Թուրքիայի և Հայաստանի պատմություն» գրքում վերապատվելի Ջեյմս Ուիլսոն Փիրսը հաշվարկել է, որ Օսմանյան կայսրությունում ապրել է 2,4 միլիոն հայ, ռուսական կայսրությունում՝ 1,25 միլիոն, Պարսկաստանում՝ 150 000, Եվրոպայում՝ 100 000, իսկ Միացյալ Նահանգներում՝ 5000։ 

Ադրիան Ֆորտեսկյուն 1916 թվականին գրել է. «Ասում են, որ աշխարհում կա մոտ երեքուկես կամ չորս միլիոն հայ՝ 1 300 000-ը՝ Թուրքիայում, 1 200 000-ը՝ Ռուսաստանում, 50 000-ը՝ Պարսկաստանում, իսկ մնացածը սփռված են ամբողջ աշխարհում։  Դրանցից մոտ երեք քառորդը պատկանում է մոնոֆիզիտ («Գրիգորյան») եկեղեցուն»։

### Օսմանյան կայսրություն

Հայ առաքելական եկեղեցու հետևորդների համամասնությունը Արևմտյան Հայաստանի, Կիլիկիայի և Օսմանյան կայսրության այլ շրջանների բնակչության մեջ 1912 թվականին՝ ըստ Կոստանդնուպոլսի պատրիարքարանի մարդահամարի.

### Ռուսական կայսրություն
Ըստ ռուսական կայսրության 1897 թվականի մարդահամարի՝ կայսրությունում եղել է 1 173 096 հայերեն խոսող։ Ըստ կրոնական վիճակագրության՝ երկրում բնակվում էր 1 179 241 հայ առաքյալ և 38 840 հայ կաթոլիկ, որը ընդհանուր առմամբ կազմում էր 1 218 081 մարդ։ 

Ըստ Ջոն Ֆոսթեր Ֆրեյզերի (1907) և Ռիչարդ Գ. Հովհաննիսյանի (2005) գնահատականների՝ հայերի թիվը Ռուսական կայսրությունում 20-րդ դարի սկզբին կազմել է մոտ 2 միլիոն մարդ: Պաշտոնական գնահատականներով՝ 1916 թվականին միայն Ռուսաստանի կովկասյան փոխարքայությունում ապրել է 1 859 663 հայ։

Ըստ 1897 թվականի՝ հայերի բնակչության շրջաններում։

Կովկասի այլ նահանգներում։

Ռուսական կայսրության այլ նահանգներում։

### Բնակեցումն ըստ աշխարհի շրջանների 1914 թվականին

## 20-րդ դար
### 1911

Կ. Պոլսի նախկին Հայոց պատրիարք Մաղաքիա Օրմանյանը 1911 թվականին հրատարակված իր «Հայոց եկեղեցին» գրքում ներկայացրել է Հայ առաքելական եկեղեցու թեմերի հայերի թվաքանակները։ Սրանք բնակչության բաշխման առավել մանրամասն գնահատականներն են, որոնք հասանելի են մինչև Հայոց ցեղասպանությունը: Ռոբերտ Հյուսենը գրել է, թե «Օրմանյանի թվերը չափավոր և ողջամիտ են թվում, չնայած դա պարտադիր չէ, որ դրանք ճշգրիտ դարձնի»: Լևոն Մարաշլյանը նշում է, որ «Օրմանյանի գրքի նպատակը բնակչության սպառիչ վիճակագրություն տրամադրելը չէր» և որ «նրա թվերը [հայ] բողոքականների և կաթոլիկների համար կարող են նույնիսկ ավելի թերի լինել, քան հայ առաքելականների համար։

### Հայերի թվաքանակն ու բնակեցումը 1922 թվականին

### Հայերի թվաքանակն ու բնակեցումը 1969 թվականին

### Հայերի թվաքանակն ու բնակեցումը 1989 թվականին

## 21-րդ դար
### 2012
*Հայաստան հանրագիտարան*, 2012

## Պատմական մարդահամարներ
### Ըստ երկրի
:*Նախկին խորհրդային հանրապետությունների վերաբերյալ 1926-1989 թվականների վիճակագրությունը ներկայացված է ստորև և չի կրկնվում այս աղյուսակում։*

### Նախկին երկրներ և տարածքներ

#### Խորհրդային հանրապետություններ (1926–1989)

Ճշգրիտ տվյալներ կան Խորհրդային Միությունում և նրա կազմի մեջ մտնող հանրապետություններում հայերի թվաքանակի մասին, քանի որ ԽՍՀՄ բոլոր մարդահամարներում մարդիկ նշվել են ըստ էթնիկ պատկանելության։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Արմենակ Ոսկանյան (1985), Սփյուռքահայության թվական կազմը (Number of Armenians abroad), *[[Լրաբեր հասարակական գիտությունների]]*, № 9, էջ &nbsp;47–51. ISSN 0320-8117

Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Կատեգորիա:Հայերի ցանկեր