Առաջին սեր

**«Առաջին սեր»**,  հայ մեծանուն գրող, հայ նոր գրականության հիմնադիր, մանկավարժ, ազգագրագետ Խաչատուր Աբովյանի արձակ պատմվածքը, որը լի է գեղեցիք բանաստեղծական մեջբերումներով։ Այն պատմում է Վանիի և 15-ամյա որբ Փարիխանիի նուրբ, անաղարտ և անավարտ սիրո մասին։ Արձակ պատմվածքը լի է Հայաստան աշխարհի, հայկական ծեսերի, ավանդույթների ու սովորությունների նկարագրությամբ։

## Գնահատական
Հայ մարդը զրկված էր բնական ազատությունից ու վայելքի հնարավորությունից և ենթակա էր այլակրոն ավազակների կամայականություններին: Գործողությունը ներկայացվում է հեղինակի ծրագրով. նախ պատկերվում է Երևանի բերդը, նրան անհույս նայող մի երիտասարդ, որի սիրած աղջկան՝ Փարիխանին, առևանգել էին ավազակներն ու նվիրել այդ բերդում սարդարի հարեմին, ապա ներկայացվում են նախընթաց դեպքերը: Վարդավառի տոնին Ջրենդեհցի (ջրի այն կողմից) ռես Կարոյի որդի Վանին շատերի հետ միասին ուխտի է գնում Արայի լեռան լանջին գտնվող Ծաղկեվանք: Ուխտագնացության նախապատրաստությունը մի նվիրական, ծիսական արարողություն է, որի շքեղությանը հետին աղքատն էլ ներդնում է իր բոլոր կարողությունները, որովհետև մուրազ ու նպատակ ունի՝ կապված Ս. Հովհաննեսի քարայր-մատուռի հետ: Վանին էլ գնալու ճանապարհին ծանոթանում ու սիրահարվում է Փարիխան անունով մի որբ աղջկա, որն ուխտի էր գնում ծերունի հարազատի՝ պապի հետ: Թվում էր՝ ուխտագնացությունը երջանկություն էր բերելու հենց ճանապարհին նշանված զույգին: Սակայն հետդարձի ճանապարհին զինված ավազակախումբը առևանգում է Փարիխանին և նվեր տանում Երևանի բերդ՝ սարդար Հուսեյին խանին: Ահա ինչու էր Վանին մորմոքում՝ անմխիթար նայելով Երևանի բերդին, որտեղ նվաստացուցիչ տանջանքների մեջ էր իր սիրելին:

## Սյուժե
Պատմվածքը հեղինակը սկսում է մութ գիշերվա տեսարանով, որին հաջորդում է կատաղած Զանգուի և Երևանի բերդի համառոտ նկարագրությունը։ Ապա հեղինակը ներկայացնում է չափածո հատվածը, որտեղ ներկայացված են Վանիի և Փարիխանի ջերմ զգացմունքները և վշտերը։ Այնուհետև հեղինակը ներկայացնում է նախընթաց դեպքերը։ Ներկայացվում է հայկական ժողովրդական տոն՝ Վարդավառը։ Մոտենում էր Վարդավառի պասը։ Գլխավոր հերոս Վանիի մայրը՝ Սոնը, ողջ շաբաթ չէր քնել և պատրաստություն էր տեսել։ Ժողովուրդը այս առիթով գնում էր Էջմիածին՝ ուխտի, որտեղ Վանին տեսնում է 15-ամյա որբ, պատառոտված զգեստներով Փարիխանին։ Փարիխանին ուխտի էր բերել ծերունին։ Վանիին ուխտի ճանապարհը երկար է թվում։ Նա այնքան է նայում սիրած աղջկա երեսին, որ քնում է։ Ծերունին սիրահարված զույգին օրհնում է ու արևշատություն ցանկանում: Վանին միայն մեկ բան է ուզում՝ իրենց ձեռք ձեռքի տալ։ Բոլորը Վանին և Փարիխանին երնեկ են տալիս։ Սակայն նրանք դեռ ոչ կարող են իրար հետ նստել, ոչ խոսել․ դա կարող է տալ միայն ամուսնությունը։ Վանիի հայրը՝ Կարոն, առաջարկում է մեկ օրն էլ Ծարավ աղբյուրի մոտ անցկացնել։ Շատերը մերժում են՝ ասելով, որ թուրքերը գիշեր-ցերեկ այդտեղ են։ Վանին ևս զգում է մոտալուտ վտանգը։ Կարոն էլ գոտեպնդում է՝ ասելով, որ չվախենան, քանի ինքը ողջ է, ոչ ոք չի կարող նրանց խեթ աչքով նայել։ Գիշերը թուրքերը հարձակվում են և գողանում գեղեցիկ Փարիխանին։ Վանին և բոլորը իրար են խառնվում, գոռգոռում, կրակ վառում։ Նկարագրվում է կատաղած Զանգին։ Վանիի հայրը գոռում է, մայրը՝ ողբում, սակայն ոչինչ փոխել հնարավոր չի լինում։

## Պատմվածքի գաղափարը
Վերջին տարիներին գրած արձակ գործերի մեջ գեղարվեստական հետաքրքրություն են ներկայացնում բուհական ծրագրով նախատեսված «Առաջին սեր» և «Թուրքի ախջիկ» պատմվածքները, որոնք նա գրել է 1844-1847 թթ. ընթացքում: Սրանցից առաջինը իր ֆաբուլայով որոշ հարազատություն ունի «Վերք Հայաստանի» վեպին նախքան ռուս- պարսկական պատերազմը պարսկական բռնատիրական լծի տակ տառապող հայության «հալը» և Երևանի բերդի սարսափները պատկերելու իմաստով: Պատմվածքը սիրո և ազատության հարցում բռնության ու կոպիտ ուժի, դասային խտրականության մերժման գաղափարների հուզական արծարծումների հետ միասին աչքի է ընկնում մի շարք այլ արժանիքներով: Ժողովրդական տոնախմբության պատկերմանը զուգահեռ Աբովյանը Րաֆֆուց տասնամյակներ առաջ ստեղծել է «Հայաստանի սրտի»՝ Արարատյան դաշտի գեղանկարչական հրաշալի պատկեր՝ համեմելով հայոց պատմությունից նրան առնչվող դրվագների, երևելի գործիչների սխրանքների հիշողությամբ, որը պատմվածքին տալիս է նաև պատմաճանաչողական նշանակություն: Մարդու բնական ազատության խնդիրն։

## Կերպարնե
* Վանի

* Փարիխան
* Կարո
* Սոն
* ալևոր
* Հուսեյին խան

## Տես նաև
* Թուրքի աղջիկը

## Արտաքին հղումներ
https://anyflip.com/vgrh/nzro

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խաչատուր Աբովյանի ստեղծագործություններ