Հայաստանի թուրք-ադրբեջանական շրջափակում

**Հայաստանի թուրք-ադրբեջանական շրջափակում** Հայաստանի դեմ շարունակական տրանսպորտային և տնտեսական էմբարգո է, որը զգալիորեն ազդել է նրա տնտեսության և Հարավային Կովկասի տարածաշրջանային առևտրի դինամիկայի վրա: Շրջափակումը սկսվել է 1989 թվականին Ադրբեջանի կողմից՝ սկզբնապես ի պատասխան արցախյան շարժման, որը պահանջում էր անկախություն Ադրբեջանից և վերամիավորում Հայաստանի հետ: Ավելի ուշ՝ 1993 թվականին, Թուրքիան միացավ Հայաստանի դեմ շրջափակմանը: Շրջափակման նպատակն է մեկուսացնել Հայաստանը (և Արցախը մինչև 2023 թվականը)՝ հայկական կողմին զիջումներ անելու համար ճնշում գործադրելու համար․ մասնավորապես՝ Արցախյան հակամարտության լուծումը Ադրբեջանի օգտին, Հայաստանի կողմից Արևմտյան Հայաստանում Թուրքիայի կողմից իրականացված ցեղասպանության միջազգային ճանաչման հետապնդման դադարեցումը, Հայաստանի կողմից քեմալական-խորհրդային Կարսի պայմանագրից ժառանգված 1921 թվականի սահմանների վավերացումը և Հայաստանի տարածքով արտատարածքային միջանցքի ստեղծումը։

Այս կրկնակի շրջափակումը հանգեցրեց անհրաժեշտ ապրանքների սուր պակասի, էներգետիկ ճգնաժամի, գործազրկության, արտագաղթի, էկոլոգիական վնասի, և լայնածավալ աղքատության Հայաստանում և Արցախում, միաժամանակ խոչընդոտելով տնտեսական զարգացմանը և միջազգային առևտրին: Շրջափակումը խոչընդոտում է մատակարարումների և մարդկանց տեղաշարժը Հայաստանի, Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև և 30 տարի մեկուսացրել է հայկական կողմը․ սակայն, բացառությամբ Կարս-Գյումրի երկաթուղային անցման, թուրք-հայաստանյան սահմանն արդեն փակ էր 1920-ական թվականներից ի վեր և երբեմն նկարագրվում է որպես «երկաթե վարագույրի» վերջին մնացորդ։ Չնայած շրջափակման սկզբնական ավերիչ հետևանքներին, Հայաստանը և Արցախը անվանվել են «Կովկասյան վագր» իրենց զգալի տնտեսական աճի համար, մասնավորապես 2000-ականների սկզբին. սակայն աղքատությունը շարունակում է լայնորեն տարածված լինել Հայաստանում, և տնտեսական աճը շարունակում է մեծապես կախված լինել արտաքին ներդրումներից։

2022-2023 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում Ադրբեջանը սրեց Արցախի շրջափակումը՝ փակելով Լաչինի միջանցքը՝ օգտագործելով ռազմական անցակետ, դիվերսիաներ կատարելով քաղաքացիական ենթակառուցվածքների վրա, և հարձակվելով գյուղատնտեսական աշխատողների վրա։ Տարածաշրջանի տասը ամիս տևած ռազմական պաշարումը այն մեկուսացրեց արտաքին աշխարհից և հանգեցրեց մարդասիրական ճգնաժամի, որը փորձագետների և մարդու իրավունքների պաշտպանների կողմից լայնորեն համարվեց ցեղասպանություն։ 2023 թվականին Ադրբեջանը ռազմական ուժ կիրառեց Արցախի նկատմամբ վերահսկողությունը ստանձնելու համար, ինչը հանգեցրեց ամբողջ բնակչության բռնի տեղահանմանը դեպի Հայաստան։

Չնայած շրջափակումը վերացնելու միջազգային ճնշմանը և Ադրբեջանի կողմից Արցախյան հակամարտության ռազմական լուծմանը, Թուրքիան և Ադրբեջանը շարունակում են փակ պահել իրենց սահմանները Հայաստանի համար։ Լինելով Հայաստանի չորս հարևաններից երկուսը՝ Թուրքիան և Ադրբեջանը կազմում են Հայաստանի միջազգային սահմանների 84%-ը՝ որպես շարունակաբար փակ սահման, ինչը ցամաքով շրջապատված երկիրը դարձնում է չափազանց կախված Ռուսաստանից, քանի որ ունի սահմանափակ առևտուր Վրաստանի և Իրանի հետ։

## Ժամանակագրություն
* 1989։ Ադրբեջանը սկսում է երկաթուղային շրջափակում՝ ի պատասխան արցախյան շարժման, կտրելով սննդի և վառելիքի մատակարարումը Հայաստան և Լեռնային Ղարաբաղ։
* 1990, հունվար։ Ադրբեջանում հայերի դեմ բռնությունները սրվում են, ինչը հանգեցնում է Սումգայիթում, Բաքվում և այլուր տեղի ունեցող ջարդերի, և Ադրբեջանը շրջափակում է ամբողջ Հայաստանը։
* 1992։ Արցախի հայկական աշխարհազորը ազատագրում է Լաչինը արցախյան շարժման և դրան հաջորդած Արցախյան ազատամարտի ժամանակ՝ վերջ դնելով երեք տարվա մեկուսացմանը և ստեղծելով մարդասիրական միջանցք դեպի Հայաստան։ ԱՄՆ Կոնգրեսն ընդունում է «Ազատության աջակցության մասին» օրենքի 907-րդ բաժինը, որն արգելում է Ադրբեջանին ուղղակի օգնություն ցուցաբերել մինչև շրջափակման վերացումը։
* 1993, ապրիլ։ Թուրքիան միանում է Ադրբեջանին շրջափակման մեջ՝ փակելով իր օդային տարածքը Հայաստանի համար, ինչպես նաև ցամաքային սահմանը և զորքեր տեղակայելով հայ-թուրքական սահմանին։ Հուլիսին ադրբեջանցի դիվերսանտները բազմիցս ռմբակոծում են Վրաստանի տարածքով Հայաստան մատակարարող գազատարները՝ սրելով ճգնաժամը։
* 1994։ Շրջափակումը ստիպում է Հայաստանին վերանայել Մեծամորի ատոմակայանի վերագործարկման հարցը՝ չնայած էներգետիկ ճգնաժամի պատճառով առաջացած անվտանգության հետ կապված մտահոգություններին։
* 1995։ ԱՄՆ-ի ճնշման տակ Թուրքիան վերսկսում է մարդասիրական օգնության օդային տարանցումը դեպի Հայաստան, բայց փակ է պահում իր ցամաքային սահմանը։
* 2008։ Ռուս-վրացական պատերազմը խաթարում է Հայաստանի հիմնական առևտրային ուղին Վրաստանով, վատթարացնելով շրջափակման հետևանքները։
* 2022։ Ադրբեջանը սրում է Արցախի շրջափակումը՝ փակելով Լաչինի միջանցքը՝ օգտագործելով ռազմական անցակետ, ինչը հումանիտար ճգնաժամ է առաջացնում հայկական անկլավում։
* 2023։ Թուրք-հայաստանյան սահմանը ժամանակավորապես բացվում է 35 տարվա ընթացքում առաջին անգամ՝ Հայաստանից Թուրքիայում տեղի ունեցած երկրաշարժից տուժածներին մարդասիրական օգնություն հասցնելու համար։ Ադրբեջանը ռազմական գործողության ընթացքում նեխրուժում է Արցախ, որի արդյունքում ամբողջ բնակչությունը բռնի տեղահանվում է դեպի Հայաստան։ Հայաստանը առաջարկում է «Խաղաղության խաչմերուկ» նախագիծը, որի նպատակն է վերականգնել տրանսպորտային կապերը։
* 2025։ Միացյալ Նահանգները միջնորդում է «Թրամփի երթուղին միջազգային խաղաղության և բարգավաճման համար» (TRIPP) նախագիծը, որը ենթադրում է 99 տարվա բացառիկ վարձակալություն ամերիկյան գլխավորությամբ կոնսորցիումի համար՝ ինքնիշխան Հայաստանի տարածքում միջանցքով տեղաշարժը միջնորդելու համար։

## Պատմություն
Ադրբեջանը շրջափակումը սկսեց 1989 թվականի սեպտեմբերին՝ ի պատասխան արցախյան շարժման, որը կոչ էր անում վերամիավորվել Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանի հետ։

Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատը, որին հետագայում աջակցեցին ադրբեջանական անկանոն աշխարհազորայինները և զորքերը, սկսեց երկաթուղային շրջափակում՝ կտրելով սննդի և վառելիքի մատակարարումը Հայաստան և Լեռնային Ղարաբաղ։ Շրջափակումը խաթարեց Հայաստանի տնտեսությունը և սպառեց նրա ռեսուրսները՝ զգալի ազդեցություն ունենալով առօրյա կյանքի և ենթակառուցվածքների վրա՝ առաջացնելով ազգային արտակարգ իրավիճակ։ Հետևանքներն ավելի վատացան 1988 թվականի երկրաշարժի և ԽՍՀՄ ներքին առևտրային համակարգի փլուզման պատճառով։ Այս սկզբնական գործողությունը սրվեց 1990 թվականի հունվարին Բաքվում և Սումգայիթում հայերի դեմ բռնություններով: Հակամարտության սրմանը զուգընթաց, Ադրբեջանը շրջափակումը տարածեց ամբողջ Հայաստանի վրա, որը մեծապես կախված էր Ադրբեջանի տարածքով անցնող ներմուծումից: Հայ ֆիդայիները հետագայում հարձակվեցին զինանոցների և ոստիկանական բաժանմունքների վրա՝ պատրաստվելով պաշտպանել Հայաստանը և Լեռնային Ղարաբաղը։

1991 թվականին Լեռնային Ղարաբաղի բնակչությունը հանրաքվեի ժամանակ քվեարկեց անկախության օգտին, որի արդյունքում Ադրբեջանը փորձեց չեղարկել իր ինքնավարությունը և վեց ամիս պաշարեց իր մայրաքաղաքը։ 1992 թվականի սկզբին Հայաստանը և Իրանը ստորագրեցին մի շարք տնտեսական համաձայնագրեր, որոնք հանգեցրին Արաքս գետի վրա ժամանակավոր կամրջի կառուցմանը, որը համարվում էր Հայաստանի համար կենսական նշանակություն ունեցող օղակ: 1992 թվականի մայիսին Լեռնային Ղարաբաղի տեղական հայկական աշխարհազորը ազատագրեց Լաչինը՝ վերջ դնելով տարածաշրջանի 3-ամյա լիակատար մեկուսացմանը և ստեղծեց մարդասիրական միջանցք դեպի Հայաստան։

1992 թվականին ԱՄՆ Կոնգրեսը օրենսդրական ակտ ընդունեց՝ Ադրբեջանի վրա ճնշում գործադրելու համար՝ վերացնելու Հայաստանի դեմ շրջափակումը։ Ազատության աջակցության մասին օրենքի 907-րդ հոդվածը արգելում էր կառավարության ուղղակի օգնությունը Ադրբեջանի կառավարությանը, մինչև այն «դադարեցներ բոլոր շրջափակումները և ուժի այլ հարձակողական կիրառումները Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի դեմ»։

1992 թվականի դաժան ձմռանը Թուրքիան տատանվելով համաձայնվեց Հայաստան առաքել եվրոպական համայնքի կողմից խոստացված ցորենը, բայց շատ դանդաղ տեմպերով և չափազանց բարձր գներով։

Ավելի ուշ՝ 1993 թվականին, Ադրբեջանին օգնելու նպատակով, Թուրքիան միացավ Ադրբեջանին՝ Հայաստանի վրա ցամաքային և օդային շրջափակում սահմանելով և զորքեր տեղակայելով հայ-թուրքական սահմանին: Նույն թվականին ադրբեջանցի դիվերսանտները սրեցին ճգնաժամը՝ բազմիցս ռմբակոծելով Վրաստանի միջով Հայաստան մատակարարող մնացած գազատարները և հարձակվելով հայկական շոգեքարշերի անձնակազմերի վրա։ Վրաստանը չհետաքննեց այս ահաբեկչական գործողությունները և ենթադրվեց, որ նա գողանում է Թուրքմենստանից Հայաստան ուղարկվող վառելիքը։

Իրանից Ադրբեջանով անցնող երկրորդ խողովակաշարը նույնպես վնասվել էր Արցախյան ազատամարտի ժամանակ և 2006 թվականի դրությամբ դեռևս չէր գործում։ 1991 թվականին Մեծամորի էլեկտրակայանի վերագործարկման ճնշումը մեծացավ, երբ շրջափակման պատճառով կտրվեց Թուրքմենստանից եկող բնական գազի խողովակաշարը։ Տեղացի գիտնականները սկզբում դատապարտեցին դրա վերաբացման որոշումը՝ այն որակելով որպես «հավանական Չեռնոբիլ»։

Թուրքիան նաև դադարեցրեց դեպի Հայաստան ուղղված արտասահմանյան մարդասիրական օգնության և բեռնափոխադրումների օդային տարանցումը, բայց ի վերջո փոխեց այս քաղաքականությունը 1995 թվականին՝ Միացյալ Նահանգների ճնշման պատճառով։ 1995 թվականին Հայաստանը համաձայնվեց բացառել ցեղասպանության ճանաչման քաղաքականության վարումը՝ հայ-թուրքական հարաբերությունները կարգավորելու համար, եթե Թուրքիան չմիջամտեր Արցախյան արցախյան հիմնախնդրին։

2008 թվականի ռուս-վրացական պատերազմը զգալի ցնցում էր Հայաստանի տնտեսության համար, քանի որ երկրի արտաքին առևտուրը հիմնականում հիմնված է Վրաստանով անցնող երթուղիների վրա՝ ադրբեջանա-թուրքական շրջափակման պատճառով։ Մեկ շաբաթ տևած վրաց-ռուսական պատերազմի ընթացքում Վրաստանի միջոցով վառելիքի և հացահատիկի ներմուծումը Հայաստան գործնականում դադարեց։

2022-2023 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում Ադրբեջանը սրեց Արցախի շրջափակումը՝ փակելով Լաչինի միջանցքը, ինչը հանգեցրեց տարածաշրջանի լիակատար մեկուսացմանը Հայաստանից և արտաքին աշխարհից։ Այս մեկուսացումն ավարտվեց 2023 թվականին, երբ Ադրբեջանը ռազմական հարձակման ժամանակ ներխուժեց տարածաշրջանը, որի արդյունքում ամբողջ բնակչությունը բռնի տեղահանման ենթարկվեց։ Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի շրջափակումը շարունակվում է մինչ օրս։

## Նպատակներ և ազդեցություն
Թուրքիայի և Ադրբեջանի կառավարությունները պահանջել են հետևյալ զիջումները շրջափակումը վերացնելու համար.
* Արցախյան հակամարտության լուծումը Ադրբեջանի օգտին,
* ՀՀ-ի կողմից Արևմտյան Հայաստանում Թուրքիայի կողմից իրականացված ցեղասպանության միջազգային ճանաչումից հետ վերցնելը,
* ՀՀ-ի կողմից քեմալա-խորհրդային Կարսի պայմանագրից ժառանգած 1921 թվականի թուրք-հայաստանյան սահմանների վավերացումը,
* Արտաքին միջանցք Հայաստանի միջով։

Բազմաթիվ աղբյուրներ, այդ թվում՝ մարդու իրավունքների պաշտպաններ և տեղացիներ նշել են, որ շրջափակումը նպատակ ունի վերացնել Հայկական լեռնաշխարհում մնացած հայ բնակչությանը։ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ Թուրքիան նաև շրջափակել էր Հայաստանը 1918 թվականին՝ կանխելով սննդամթերքի մատակարարման հոսքը, ինչը հանգեցրեց սովի և համաճարակների։ Լինելով ցամաքով շրջապատված երկիր՝ Հայաստանը շատ ենթակա է շրջափակումների՝ որպես քաղաքական հարկադրանքի ձև։

Շարունակական շրջափակումը և դրան հաջորդած էներգետիկ ճգնաժամը մեծ ազդեցություն ունեցան Հայաստանի շրջակա միջավայրի, տնտեսության և քաղաքացիական հասարակության վրա։ Դոնալդ Միլլերը և Լորնա Տուրյանը նշում են, որ հայերը «ստիպված էին ապրել իրենց միջնադարյան նախնիների պես» հասարակությանը պարտադրված զրկանքների պատճառով։

### Մարդասիրական ազդեցություն
Շրջափակումը ավերիչ մարդասիրական ազդեցություն ունեցավ Հայաստանի վրա՝ սրելով 1988 թվականի երկրաշարժի հետևանքները և հանգեցրելով անհրաժեշտ պարագաների լուրջ պակասի։ 1993 թվականին բնակչության մոտավորապես 90-95%-ը ապրում էր աղքատության գծից ցածր։ Հիվանդանոցները դժվարանում էին գործել էլեկտրաէներգիայի, ջեռուցման և բժշկական պարագաների սուր պակասի պատճառով, ինչը հանգեցրեց շատերի գործունեության դադարեցմանը։ Հացը օրական բաժանվում էր 200-250 գրամ մեկ շնչի հաշվով։ Կենսամակարդակի անկումը հանգեցրեց Հայաստանի բնակչության 17%-ից 30%-ի արտագաղթին։

Հասարակական տրանսպորտը դադարեց կամ դարձավ չափազանց թանկ, և դպրոցները փակվեցին։ Երևանում էլեկտրաէներգիան հասանելի էր օրական ընդամենը երկու ժամ, ինչը մեծացնում էր ցրտահարության կամ սովի վտանգը։ Հիվանդանոցների տարածքում ծառերը կտրվում էին հիվանդանոցները տաք պահելու համար վառելափայտ ապահովելու համար։ 1993 թվականին Հայաստանի հիվանդանոցների կեսից ավելին դադարեցրել էր գործունեությունը, քանի որ նրանք չունեին անհրաժեշտ ռեսուրսներ, ինչը հանգեցրեց առողջ նորածինների մահվան՝ ցրտի և անբավարար սարքավորումների պատճառով։

Բժշկական ճգնաժամը սրվեց, և 1992 թվականին ջրի մաքրման համար նախատեսված հիմնական ապրանքների, ինչպիսիք են վիրաբուժական ձեռնոցները, ներարկիչները և քլորը, մատակարարումները դարձան անվստահելի։ Այս խոցելիությունը հատկապես ազդեց տարեցների և նորածինների վրա՝ առաջացնելով բժշկական օգնության մակարդակի արագ անկում։ Շրջափակումը խաթարեց երկրաշարժից հետո վերականգնման աշխատանքները և ավելի աղքատացրեց Ադրբեջանից բռնագաղթված հայ փախստականներին, ընդգծելով մարդասիրական օգնության կարևոր դերը, հիմնականում Միացյալ Նահանգներից, Հայաստանի գոյատևման գործում 1990-ականների սկզբին։

Շրջափակումը զգալիորեն մեծացնում է իրական ճանապարհորդության հեռավորությունները և տրանսպորտային ծախսերը։ Օրինակ՝ Երևանից դեպի թուրքական սահմանային Իգդիր քաղաք ճանապարհորդությունը տասնապատիկ երկարանում է, քանի որ փակ սահմանի պատճառով երթևեկությունը պետք է շրջանցվի Վրաստանով։

### Ազդեցությունը Հայաստանի քաղաքացիական հասարակության վրա
Պատմաբան Պիտեր Ռատլանդը նշում է. «Հայ ազգը միավորելու և պաշտպանելու անհրաժեշտությունն այն շարժիչ ուժն էր, որը համոզեց Հայաստանի տարբեր սոցիալական խմբերին հաղթահարել իրենց տարաձայնությունները և համագործակցել ընդհանուր թշնամու դեմ: Սակայն այս համաձայնությունը եկավ մեծ գնով՝ տարիներ տևած տնտեսական շրջափակում և զինված պայքար: Կա մեծ վտանգ, որ Ադրբեջանի հետ հակամարտությունից առաջացած լարվածությունը կխաթարի այն փխրուն համաձայնությունը, որը սկիզբ դրեց հայկական ժողովրդավարությանը»։

Ալլա Միրզոյանը նշում է, որ «Շրջափակման պատճառած վնասը և՛ նյութական է, և՛ հոգեբանական», նշելով, որ այն ստեղծել է պաշարման մտածելակերպ, և ամրապնդում է Հայաստանը մեկուսացնելու թուրք-ադրբեջանական համատեղ քաղաքականության պատմական եղելությունը։ Բազմաթիվ աղբյուրներ շրջափակումը համարում են Կարսի պայմանագրի խախտում, որը նախատեսում է ստորագրողների միջև «անձանց և ապրանքների ազատ տարանցում առանց որևէ խոչընդոտի» և որ կողմերը կձեռնարկեն «բոլոր անհրաժեշտ միջոցները՝ երկաթուղային, հեռագրական և այլ հաղորդակցությունները հնարավորինս արագ պահպանելու և զարգացնելու համար»։ Լրագրող և դասախոս Դավիթ Դավիդյանը նշում է, որ Հայաստանի շրջափակումը «Կարսի պայմանագրի երկու տասնամյակ տևած խախտում է ստորագրողների կեսի կողմից»։

Անկախությունից հետո Լևոն Տեր-Պետրոսյանի գլխավորությամբ Հայաստանի կառավարությունը ձգտում էր բարելավել դիվանագիտական ​​հարաբերությունները Թուրքիայի հետ՝ չնայած Հայոց ցեղասպանության շարունակական պատմական ժառանգությանը։ Սակայն, ըստ տնտեսագետ Էդուարդ Աղաջանովի, այս դիրքորոշումը հետագայում փոխվել է։ 2005 թվականին Աղաջանովը պնդում էր, որ սահմանների վերաբացման անհրաժեշտությունը նվազեցվել է՝ «պահպանելու համար Հայաստանում ներկայիս օլիգարխիկ տնտեսական համակարգը, որը չի կարող գոյատևել, եթե սահմանները բացվեն, և թուրքական ապրանքների հետ մրցակցությունը սրվի»։ Պատմաբան Վահագն Ավեդյանը նշում է, որ «Հայաստանի քաղաքական ղեկավարությունը շահագործել է Թուրքիայի և Ադրբեջանի թշնամանքը, որը խեղդել է ժողովրդավարական զարգացումը և զսպել ընդդիմությունը՝ վախենալով, որ ներքին անկարգությունները կարող են շահագործվել Ադրբեջանի կողմից ղարաբաղյան հակամարտությունում»։ Նա նշում է, որ սա «ուժեղացրել է հայտնի հայկական ասացվածքը՝ «Ավելի լավ է մեր հիվանդ գառը, քան թշնամու առողջ գայլը», որը երկու հազարամյակների պետականության դաս է՝ հավասարակշռվելով գերտերությունների միջև խցանված աշխարհաքաղաքական դիրքում»։

### Տնտեսական ազդեցություն
Շրջափակումը լրջորեն խոչընդոտել է Հայաստանի տնտեսական զարգացմանը, երկրի սահմանների ավելի քան 80%-ը փակ է եղել ավելի քան 30 տարի։ Մինչև շրջափակումը, Հայաստանի ապրանքների 85%-ը և էներգիայի 80%-ը մատակարարվում էր Ադրբեջանի միջոցով։ Շրջափակման հետևանքով առաջացած էներգետիկ ճգնաժամը հանգեցրեց զանգվածային կրճատումների և այլ երկարատև հետևանքների. 2000-ականների սկզբի տնտեսական ուսումնասիրությունները եզրակացրեցին, որ շրջափակումը Հայաստանի տնտեսությանը արժեցել է ազգային արտադրողականության 30-40%-ը, և 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժից տասը տարի անց 17,500 մարդ դեռևս ապրում էր Շիրակի ժամանակավոր բնակարաններում։

Շրջափակումը անմիջապես առաջացրեց չորս տարվա տևողությամբ լուրջ էներգետիկ ճգնաժամ և ստիպեց Հայաստանին վերանայել Մեծամորի ատոմակայանի օգտագործումը՝ չնայած անվտանգության հետ կապված մտահոգություններին։ Շրջափակումը նաև մեծացրեց ապրանքների տեղափոխման ծախսերը և Վրաստանին գրեթե մենաշնորհային դիրք տվեց Հայաստանի նկատմամբ։

Հայաստանի տնտեսական աճը 1989 թվականից հետո խաթարվեց վառելիքի և այլ նյութերի շրջափակման պատճառով, և գրեթե ամբողջ էներգիան մատակարարվում էր արտասահմանից, ինչը 1990-ականների սկզբի շրջափակման ժամանակ պակաս էր առաջացնում: Թուրքմենստանից Վրաստանի խողովակաշարով բնական գազի մատակարարումը հաճախակի խափանվում էր, ինչը նպաստում էր վառելիքի քրոնիկ պակասին։ 1994-1995 թվականների ձմռանը սոցիալական անկարգությունները խթանվեցին այս պակասով, և Վրաստանի և Թուրքմենստանի հետ նոր վառելիքի համաձայնագիրը որոշակիորեն թեթևացրեց իրավիճակը՝ օրական էլեկտրաէներգիայի չափաբաժինը մեկ ժամից բարձրացնելով մինչև երկու ժամ: Այնուամենայնիվ, վառելիքի երկարաժամկետ աճը կախված էր հետագա բանակցություններից և Հայաստանի՝ Թուրքմենստանին իր զգալի պարտքը վճարելու կարողությունից։

Հայ-թուրքական սահմանի փակումը 1993 թվականի ապրիլին զգալի տնտեսական հետևանքներ ունեցավ, քանի որ գործազրկությունն ու աղքատությունը լայն տարածում ունեին Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից պարտադրված շարունակական առևտրային շրջափակման պատճառով: Սահմանի վերաբացումը կարող էր օգուտ բերել Հայաստանի տնտեսությանը՝ չնայած արտաքին շուկաներից հնարավոր մրցակցությանը, և նաև օգուտ կբերի Թուրքիայի տնտեսապես ճնշված արևելյան շրջաններին։ Շրջափակման ազդեցությունը մնում է զգալի և նպաստում է Հայաստանի շարունակական տնտեսական դժվարություններին և բարդացնում նրա ինտեգրումը տարածաշրջանային տնտեսական համակարգերին։

### Ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա
Շրջափակումը ստիպեց ապավինել անկայուն գործելակերպերին, ինչպիսիք են լայնածավալ անտառհատումները և ինտենսիվ գյուղատնտեսությունը, հանգեցրեց ռիսկային էներգետիկ լուծումների, ինչպիսիք են ատոմակայանի հնարավոր վերագործարկումը և այլն, դադարեցրեց աղտոտող արդյունաբերությունների վերաբացումը: Այս գործողությունները ձեռնարկվեցին շրջափակման հետևանքով առաջացած անմիջական դժվարությունները մեղմելու համար, սակայն դրանք երկարաժամկետ զգալի ռիսկեր առաջացրին շրջակա միջավայրի առողջության և էկոլոգիական հավասարակշռության համար։

Մեկ նշանակալի հետևանք էր լայնածավալ անտառահատումը, քանի որ շրջափակումը դադարեցրեց վառելիքի մատակարարումը՝ մարդկանց ստիպելով խիստ ձմեռների ընթացքում մեծապես ապավինել փայտին՝ ջեռուցման և պատրաստման համար: Այս անտառահատումը հանգեցրել է հողի էրոզիայի, կենսաբազմազանության կորստի և բնական աղետների, ինչպիսիք են սողանքները, նկատմամբ խոցելիության աճի։

Բացի այդ, էներգետիկ ճգնաժամը կառավարությանը դրդեց քննարկել Մեծամորի ատոմակայանի վերագործարկումը, որը փակվել էր երկրաշարժի ռիսկերի պատճառով, ինչը մտահոգություններ առաջացրեց հնարավոր միջուկային վտանգների վերաբերյալ։ Հայաստանի շրջակա միջավայրի կոմիտեի նախագահ Սամուել Շահինյանը բացատրեց որոշումը. «Մեր ժողովուրդն այնքան մրսում է, որ ոչինչ չենք կարող բացատրել նրանց, նրանք պարզապես ուզում են տաքանալ»։ Անվտանգության հետ կապված լրացուցիչ մտահոգություններ առաջացան, երբ պարզվեց, որ երկրի հարևան Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից շարունակվող շրջափակումը նշանակում է, որ կայանի համար նախատեսված միջուկային վառելիքը Ռուսաստանից Անտոնով և Տուպոլև ինքնաթիռներով գաղտնի առաքումներով տեղափոխվել է Երևանի օդանավակայան, ինչը ԵՄ պատվիրակության ղեկավար Ալեքսիս Լուբերը համեմատել է «հնարավոր միջուկային ռումբի շրջանցման» հետ։

Շրջափակումը նաև լրջորեն ազդել է ջրային ռեսուրսների վրա։ Սևանա լիճը՝ Հայաստանի ամենամեծ քաղցրահամ ջրային աղբյուրը, զգալի անկումներ է ունեցել էլեկտրաէներգիայի պակասը փոխհատուցելու համար հիդրոէլեկտրակայաններից կախվածության աճի պատճառով։ Ոռոգման և էներգետիկ նպատակներով այս պակասը սպառնում էր լճի էկոհամակարգին՝ վտանգելով նրա բուսական և կենդանական աշխարհը։

Ավելին, շրջափակման տնտեսական լարվածությունը ստիպեց Հայաստանին վերաբացել խիստ աղտոտող արդյունաբերությունները, ինչպիսին է Նաիրիտ քիմիական գործարանը, որը փակվել էր նախորդ տարի՝ շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության պատճառով

### Աշխարհաքաղաքական ազդեցություն
մինի|Վրաստանի դրոշմանիշ՝ նվիրված ադրբեջանա-վրացա-թուրքական խողովակաշարին, որը, մասնավորապես, շրջանցում է Հայաստանը։
Շրջափակումը խոչընդոտել է Հայաստանի ներգրավումը տարածաշրջանային ենթակառուցվածքային նախագծերում և նպաստել նրա տնտեսական և անվտանգության կախվածությանը Ռուսաստանից։ Բացառությամբ Վրաստանի, Հայաստանի և նրա հարևանների միջև բոլոր միջազգային երկաթուղային կապերը փակվել են 1993 թվականից ի վեր՝ Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից երկրի նկատմամբ իրականացվող շրջափակման պատճառով։

Շրջափակումը և թուրքական կառավարության կողմից ցեղասպանության շարունակական ժխտումը նշվել են որպես Թուրքիայի՝ Եվրամիությանը անդամակցության էական խոչընդոտներ։ Արցախը մեկուսացնելու իր փորձի շրջանակներում Ադրբեջանի կառավարությունը սև ցուցակում է ներառել տարածաշրջանում աշխատող մարդասիրական կազմակերպություններին և լրագրողներին։ Արցախում շարունակող միակ միջազգային կազմակերպությունները HALO-ն և Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեն էին։ Եվրոպայի խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովը, «Լրագրողներ առանց սահմանների» կազմակերպությունը և «Լրագրողների միջազգային ֆեդերացիան» կոչ են արել Ադրբեջանին թույլատրել անկախ կազմակերպությունների, այդ թվում՝ ՄԱԿ-ի գործակալությունների մուտքը։

Շրջափակման հետևանքով Հայաստանը ստիպված է կախված լինել Վրաստանի և Իրանի հետ անվստահելի մատակարարման ուղիներից՝ առևտրի և մարդասիրական օգնության համար։ Հայաստանի և Վրաստանի միջև սահմանը կարևոր նշանակություն ունի, քանի որ միջազգային պատժամիջոցները սահմանափակում են Իրանի հետ առևտուրը, իսկ Հայաստանի առևտուրը Ռուսաստանի՝ իր հիմնական առևտրային գործընկերոջ հետ, կախված է Վրաստանի տարածքով տարանցումից։ Հայաստանի արտաքին առևտրի մոտավորապես 70%-ը անցնում է Վրաստանի տարածքով, սակայն Վերին Լարսի սահմանային անցակետին ազդող սեզոնային եղանակային պայմանները և Վրաստանի Սև ծովի նավահանգիստներից անկայուն լաստանավային ծառայությունները սահմանափակում են հայկական ապրանքների մուտքը միջազգային շուկաներ։ Հայաստանի բացառումը խոշոր տարածաշրջանային նախագծերից ակնհայտ է Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղից, Հարավկովկասյան գազատարից և Բաքու-Թբիլիսի-Կարս երկաթուղային ցանցից նրա բացակայության մեջ, որոնք կարևոր դեր են խաղացել Հարավային Կովկասում կապի և տնտեսական ինտեգրման խթանման գործում։

Իր մեկուսացումը մեղմելու համար Հայաստանը ձգտել է բարելավել իր կապը այլընտրանքային ուղիներով: Մասնավորապես, Հայաստանը բանակցություններ է վարել Հնդկաստանի հետ՝ Իրանի Չաբահար նավահանգիստն օգտագործելու համար՝ առևտուրն ու կապը խթանելու համար: Այս նավահանգիստը Հայաստանին հնարավորություն է տալիս մուտք գործել Հնդկական օվկիանոս և Կենտրոնական Ասիայի ու Հնդկաստանի ավելի լայն շուկաներ, ինչը համարվում է շրջափակման պատճառով սահմանված սահմանափակումները հաղթահարելու կարևոր քայլ։ Այնուամենայնիվ, Իրանի հետ սահմանը խնդրահարույց է նրա դեմ ուղղված պատժամիջոցների պատճառով։

Թուրքիայի որոշումը՝ միանալ Ադրբեջանին շրջափակման մեջ, խթանեց Հայաստանին 1994 թվականին հաստատել անվտանգության մասին համաձայնագիր Ռուսաստանի հետ, որը ռուսական զորքերը տեղակայում է հայ-թուրքական սահմանին։ Մեծամորի ատոմակայանը, որը Հայաստանին մատակարարում է իր էներգիայի 30%-ը, պահանջում է վառելիք, որը ներմուծվում է Ռուսաստանից՝ ցամաքային շրջափակման պատճառով։

Հայ պաշտոնյաները բացահայտ հայտարարել են, որ Եվրասիական տնտեսական միությանը միանալու որոշումը կայացվել է տնտեսական և անվտանգության մտահոգություններով՝ որպես գործոն նշելով շրջափակումը։

Հայաստանի և Թուրքիայի միջև առևտուրը նույնպես անհավասարակշռված է, քանի որ հայկական շուկան լիովին հասանելի է թուրքական ապրանքների համար, մինչդեռ Թուրքիան գրեթե ամբողջությամբ փակ է մնում հայկական ներմուծման համար։

## Զարգացումներ

Չնայած շրջափակումը վերացնելու միջազգային ջանքերին, այն շարունակում է գործել: ՄԱԿ-ը, ԵՄ-ն և ԵԱՀԿ-ն բազմիցս կոչ են արել դադարեցնել շրջափակումը՝ կապելով Թուրքիայի և Հայաստանի միջև հարաբերությունների կարգավորումը Թուրքիայի ԵՄ անդամակցության հետ: 2009 թվականին Հայաստանի և Թուրքիայի կառավարությունները ստորագրեցին Ցյուրիխի արձանագրությունները՝ դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատելու և շրջափակումը վերացնելու համար: Արձանագրություններում Հայաստանը բավարարեց Թուրքիայի երկու նախապայման, այդ թվում՝ դադարեցնել Թուրքիայի կողմից հայերի նկատմամբ իրականացված ցեղասպանության միջազգային ճանաչումը և հաստատել Կարսի պայմանագիրը։ Սակայն Ադրբեջանի իշխանությունների ճնշումը և նավթային ներդրումները, ինչպես նաև ազգայնական ընտրողների ներքին ճնշումը հանգեցրին նրան, որ Թուրքիան չվավերացրեց արձանագրությունները։

Վերջին քննարկումները ընդգծեցին սահմանի վերաբացման հնարավոր տնտեսական օգուտները: Ամբերդի հետազոտական ​​կենտրոնի կողմից անցկացված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ շրջափակման վերացումը կարող է թուրքական արտահանումը դեպի Հայաստան ավելացնել 65%-ով, իսկ հայկական արտահանումը՝ 42%-ով։ Այնուամենայնիվ, քաղաքական իրավիճակը և պատմական դժգոհությունները շարունակում են խոչընդոտել առաջընթացին: Հարաբերությունների կարգավորման նախաձեռնությունները բազմիցս ձախողվել են Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից առաջադրված լրացուցիչ նախապայմանների պատճառով, այդ թվում՝ Արցախյան հակամարտության կարգավորումը Ադրբեջանի օգտին, Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչումից հետ կանչելը և Հայաստանի կողմից Հայաստանի տարածքով անցնող արտատարածքային միջանցքի զիջումը։

2023 թվականի փետրվարի 11-ին թուրք-հայաստանյան սահմանը ժամանակավորապես բացվեց 35 տարվա ընթացքում առաջին անգամ՝ Հայաստանից մարդասիրական օգնությունը Թուրքիայում տեղի ունեցած խոշոր երկրաշարժի զոհերին հասցնելու համար։

## Միջազգային արձագանքներ
Միջազգային հանրությունը, այդ թվում՝ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը Եվրոպայի խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովը, ԵՄ-ն և մարդու իրավունքների կազմակերպությունները, կոչ են արել վերացնել շրջափակումը։ Ադրբեջանի և Թուրքիայի կողմից պահանջվող էմբարգոն և ուղեկցող զիջումները համապատասխանում են միջազգային իրավունքի շրջանակներում շրջափակման չափանիշներին։ Այդ ժամանակ Խորհրդային Ռուսաստանը նույնպես դիմել էր Ադրբեջանին՝ շրջափակումը վերացնելու խնդրանքով։

Հայաստանը մարդասիրական օգնություն էր ստանում ԱՄՆ-ից և Սիրիայից։ 1992 թվականին ԱՄՆ-ն ընդունեց օրենսդրական ակտ, որն արգելում էր ԱՄՆ-ի ուղղակի օգնությունը Ադրբեջանին՝ Բաքվի վրա ճնշում գործադրելու համար՝ վերացնելու Հայաստանի և Արցախի շրջափակումը։ Ազատության աջակցության մասին օրենքի 907-րդ բաժինը հատուկ բացառում է Ադրբեջանին ԱՄՆ օգնություն ստանալուց մինչև այն չդադարեցնի բոլոր շրջափակումները և ուժի այլ հարձակողական կիրառումները Հայաստանի և Արցախի դեմ։ Սակայն, 2002 թվականից ի վեր, ԱՄՆ կառավարությունը մշտապես չեղարկել է 907-րդ բաժինը և ռազմական ֆինանսավորում է տրամադրել Ադրբեջանին։ Քաղաքական վերլուծաբաններ Սեմ Բրաունբեքը և Մայքլ Ռուբինը նշում են, որ ԱՄՆ-ն պետք է կիրառի «Մարդասիրական միջանցքների մասին» օրենքը, որն արգելում է ԱՄՆ օգնությունը այնպիսի երկրներին, ինչպիսին է Թուրքիան, որոնք խոչընդոտել են ԱՄՆ մարդասիրական օգնության մատակարարմանը։[186][170] Մայքլ Ռուբինը նաև նշում է, որ Թուրքիայի կողմից Հայաստանի շարունակական շրջափակումը խախտում է 1921 թվականի Մոսկվայի պայմանագիրը։ Խորհրդային ֆիզիկոս և մարդու իրավունքների պաշտպան Անդրեյ Սախարովը կոչ է արել օդային կամուրջ կառուցել՝ պնդելով, որ միջազգային հանրությունը պարտավոր է պահպանել 1948 թվականի Ժնևի կոնվենցիաները, որոնք արգելում են խաղաղ երկրների դեմ շրջափակումները։

Քաղաքական դիտորդները քննադատել են ԱՄՆ որոշումը՝ չեղյալ հայտարարելու կամ չկիրառելու այդ գործողությունները, ենթադրելով, որ ԱՄՆ քաղաքականությունը նպաստել է Ադրբեջանի գործողություններին։ Կոլումբիայի համալսարանի Մարդու իրավունքների ուսումնասիրության ինստիտուտի քաղաքագետ Դեյվիդ Ֆիլիպսը 2020 թվականին հայտարարել է, որ քիչ հավանական է, որ ԱՄՆ կառավարությունը դադարեցնի Ադրբեջանին ցուցաբերվող օգնությունը՝ նշելով, որ ԱՄՆ-ն 2018-2020 թվականներին Ադրբեջանին տրամադրել է 120 միլիոն դոլարի ռազմական օգնություն, և որ նախագահ Դոնալդ Թրամփը գումար է ստացել Թուրքիայում լիցենզավորման համաձայնագրերից և գումար է ստացել ադրբեջանցի օլիգարխներից։

Եվրախորհրդարանը դատապարտել է շրջափակումը և կոչ է արել Թուրքիային կարգավորել հարաբերությունները Հայաստանի հետ՝ վերահաստատելով իր ճանաչումը Հայոց ցեղասպանության հարցում։ 2004 թվականին Եվրախորհրդարանը կոչ արեց Թուրքիային վերացնել Հայաստանի դեմ շրջափակումը՝ որպես իր եվրոպական նկրտումների մաս: ԵՄ-ն հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումը դարձրել է նախապայման Թուրքիայի ԵՄ-ին անդամակցելու համար։

«Քրիստոնեական համերաշխության միջազգային» կազմակերպությունը գրել է, որ «Հայաստանի շրջափակումը ռասիզմի նոր ձև է. նրա ժողովուրդը մեծ տառապանքների է ենթարկվում, քանի որ նույն ազգությունն ունի, ինչ իրենց անկախության համար պայքարող Ղարաբաղի ժողովուրդը»։ Արքեպիսկոպոս Մեսրոպ Աշճյանը նշել է, որ Ադրբեջանի կողմից շրջափակման շարունակումը 1988 թվականի երկրաշարժից հետո վերականգնման աշխատանքների ֆոնին բացահայտում է ավելի խորը դրդապատճառներ, քան պարզապես ազգայնականություն. «Սա, նախ, Ադրբեջանում քրիստոնյա փոքրամասնությանը ոչնչացնելու փորձ է»։

### Թուրքիա
Թուրքիան որոշակի պայմաններ է պահանջել Հայաստանի հետ հարաբերությունները կարգավորելու համար, սկզբում՝ Արցախյան հակամարտության լուծումը Ադրբեջանի օգտին, իսկ ավելի ուշ ավելացրել է այլ պայմաններ՝ Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչումից հետ վերցնելը, և Հայաստանի կողմից 1921 թվականի Կարսի պայմանագրով սահմանված սահմանների վավերացումը, ինչպես նաև Ադրբեջանի և Նախիջևանի միջև արտատարածքային միջանցքի ստեղծումը: Ի հակադրություն, Հայաստանը մշտապես պաշտպանել է Թուրքիայի հետ դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատելու և սահմանը առանց որևէ նախապայմանի վերաբացման անհրաժեշտությունը։

Թուրքիայի կողմից Հայաստանի սահմանի շրջափակումը և կառավարության կողմից ցեղասպանության ժխտման շարունակական քաղաքականությունը նույնպես նշվել են որպես Թուրքիայի՝ Եվրամիությանը անդամակցելու խոչընդոտներ։ Եվրախորհրդարանի՝ Թուրքիայի անդամակցության հայտի վերաբերյալ զեկույցի 2004 թվականի նախագիծը կոչ էր անում երկրին բացել սահմանները Հայաստանի հետ, խթանել բարիդրացիական հարաբերությունները և «հրաժարվել երկու երկրների հաշտեցմանը խոչընդոտող ցանկացած գործողությունից»։

ԽՍՀՄ-ից Հայաստանի անկախության հռչակագիրը կոչ է անում ճանաչել 1915 թվականի Օսմանյան Թուրքիայում և Արևմտյան Հայաստանում, որը ներառում է նաև Կարսի մարզը, տեղի ունեցած ցեղասպանությունը: 2007 թվականին Թուրքիայի խորհրդարանի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի ղեկավարը հայտարարել է, որ ԱՄՆ-ի կողմից Թուրքիայի կողմից հայերի ցեղասպանությունը ճանաչող բանաձևի ընդունումը հետևանքներ կունենա Հայաստանի համար, ինչը Անկարային ստիպել է պահպանել իր շրջափակումը։ Բացի Հայաստանի հետ ցամաքային սահմանը փակելուց, Թուրքիան մի շարք դեպքերում նաև մերժել է իր օդային տարածքով անցումը դեպի Հայաստան ուղևորվող ինքնաթիռներին։

### Հայաստան
Հայաստանը դատապարտում է Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից կիրառված շրջափակումը՝ այն համարելով լուրջ տնտեսական, աշխարհաքաղաքական և գոյության սպառնալիք։ 1990 թվականին հայերը քննադատեցին Խորհրդային բանակին՝ շրջափակումը չդադարեցնելու և Բաքվի հետագա ջարդերը կանխելը։

Հայաստանը նույնպես վիճարկել է Թուրքիայի կողմից սահմանների փակման օրինականությունը՝ նշելով, որ Անկարայի գործողությունները խախտում են Կարսի պայմանագիրը, Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) ազատ առևտրի համաձայնագրերը, ՄԱԿ-ի Հազարամյակի զարգացման նպատակները և տարբեր միջազգային օրենքներ, որոնք ապահովում են ծով ելք չունեցող երկրների համար ծով ելքը։

Մասնավորապես, Կարսի պայմանագրի XVII հոդվածը կոչ է անում ստորագրող կողմերի միջև «անձանց և ապրանքների ազատ տարանցիկ փոխադրման առանց որևէ խոչընդոտի» և որ կողմերը կձեռնարկեն «բոլոր անհրաժեշտ միջոցները՝ երկաթուղային, հեռագրական և այլ հաղորդակցությունները հնարավորինս արագ պահպանելու և զարգացնելու համար»։ Ի տարբերություն դրա, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը, որը քաղաքական կուսակցություն է Հայաստանում և սփյուռքում, բացահայտորեն մերժում է Կարսի պայմանագիրը և նշում, որ քանի որ երեք Անդրկովկասյան Հանրապետությունները 1921 թվականին գտնվում էին Մոսկվայի վերահսկողության տակ, նրանց անկախ համաձայնությունը կասկածելի էր։

Չնայած Հայաստանի կողմից Թուրքիայի կողմից Կարսի պայմանագիրը խախտելու մեղադրանքներին, Հայաստանը շարունակում է հաստատել իր ներկայիս սահմանի ընդունումը, ընդ որում՝ կառավարության պաշտոնյաները նշում են, որ երկիրը ճանաչում է Կարսի պայմանագիրը և գործող սահմանը, ինչպես նաև պայմանագրով սահմանված պարտավորությունները: Հայաստանը խուսափել է Կարսի պայմանագրի վերաբերյալ պաշտոնական հայտարարություններ անելուց՝ պնդելով, որ այս հարցը պետք է լուծվի որպես երկու ազգերի միջև ավելի լայն բանակցությունների մաս, այլ ոչ թե որպես բանակցությունների նախապայման։

Հայաստանը մշտապես պաշտպանել է դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատելու և թուրք-թուրքական սահմանը վերաբացնելու անհրաժեշտությունը՝ առանց որևէ նախապայմանի։ 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո Հայաստանը համաձայնեց, որ միաժամանակ բացվեն մի քանի երթուղիներ, որոնք կապում են Հայաստանը Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ։ Ի տարբերություն դրա, Ադրբեջանն ու Թուրքիան պնդել են բացառապես Ադրբեջանի և նրա Նախիջևանի էքսկլավի միջև արտատարածքային միջանցքի վրա։

### Ադրբեջան
Ադրբեջանի քաղաքականությունն այն է եղել, որ հայերին ստիպի ընտրել «բարգավաճում առանց Ղարաբաղի կամ աղքատություն՝ Ղարաբաղով»՝ բացառելով Հայաստանը տարածաշրջանային ենթակառուցվածքային նախագծերից և դիմելով իր առևտրային գործընկերներ Վրաստանին և Թուրքիային՝ շարունակելու ճնշումը Հայաստանի վրա: Ադրբեջանը հայտարարել է, որ Վրաստանին վաճառվող բրածո վառելիքը պետք է բացառապես Վրաստանի օգտագործման համար լինի՝ զգուշացնելով, որ ցանկացած վերավաճառք չարտոնված երրորդ կողմերին կարող է հանգեցնել հնարավոր պատժամիջոցների:

Ադրբեջանը նաև բազմիցս դեմ է արտահայտվել Թուրքիայի և Հայաստանի միջև դիվանագիտական ​​հարաբերությունների կարգավորմանը: Վերլուծաբանները նշում են, որ թուրք-հայաստանյան սահմանի վերաբացումը կարող է կախված լինել Ադրբեջանի ղեկավարությունից՝ Թուրքիայում Ադրբեջանի նավթային ներդրումների պատճառով: Ադրբեջանի պետական ​​SOCAR էներգետիկ ընկերությունը Թուրքիայի ամենամեծ օտարերկրյա ներդրողն է:

2004 թվականին Ադրբեջանը սպառնացել է դուրս գալ Արցախի շուրջ Հայաստանի հետ խաղաղության բանակցություններից, եթե Թուրքիան բացի իր սահմանը Հայաստանի հետ։ Ադրբեջանի խորհրդարանի նախագահը հայտարարել է. «Եթե Թուրքիան բացի Հայաստանի հետ սահմանը, դա հարված կհասցնի ոչ միայն ադրբեջանա-թուրքական բարեկամությանը, այլև ամբողջ թյուրքական աշխարհին»։

Երբ հայ-թուրքական հարաբերությունները հալվում էին 2009 թվականի համաձայնեցված Ցյուրիխի արձանագրությունների համաձայն, Ադրբեջանը հայտարարել է, որ հարաբերությունները «ստվեր են գցում Ադրբեջանի և Թուրքիայի միջև եղբայրական հարաբերությունների ոգու վրա», ինչը Թուրքիային դրդել է դադարեցնել գործընթացը։ Ադրբեջանը նաև սպառնացել է ուժով զավթել միջազգայնորեն ճանաչված հայկական տարածքը, եթե այն չզիջի Ադրբեջանին արտատարածքային միջանցք։

### Վերլուծություն
Ընդհանուր առմամբ, շրջափակումը և Հայաստանի վրա ճնշումը՝ իր երկրով միջանցք զիջելու համար, դիտվում են որպես Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից Հայաստանին մեկուսացնելու և նրան աշխարհաքաղաքական ենթակայության հարկադրելու ավելի լայն ռազմավարության մի մաս, միաժամանակ հետապնդելով իրենց սեփական տարածաշրջանային նկրտումները։ Լրագրող Ուզայ Բուլութը պնդում է, որ Թուրքիան և Ադրբեջանը դեռևս հակադրվում են Հայաստանին շրջափակումներով և այլ միջոցներով, քանի որ Հայաստանի անկախությունը հակասում է պանթուրքական շահերին, չնայած Ադրբեջանի կողմից Արցախյան հակամարտության ռազմական լուծմանը։ Թուրք նախկին պատգամավոր Կարո Փայլանը նշում է, որ «և՛ Էրդողանը, և՛ Ալիևը օգտվում են արհեստական ​​կամ մտացածին թշնամիներ ունենալուց» և, հետևաբար, տատանվում են Հայաստանի հետ խաղաղություն կնքելու և սահմանը բացելու հարցում։

2013 թվականին պատմաբան Վահագն Ավեդյանը նշել է, որ չնայած Ադրբեջանի կողմից խաղաղ կարգավորման ենթադրյալ կոչերին, Ադրբեջանի հայտարարություններն ու քաղաքականությունը ցույց են տալիս, որ Արցախյան հակամարտությունը կարող է լուծվել միայն Արցախում էթնիկ զտման կամ տարածաշրջանում օրինականորեն ճանաչված հանրաքվեի միջոցով։

Պատմաբան Ռիչարդ Հովհաննիսյանը զուգահեռներ է անցկացրել շրջափակման հետևանքով առաջացած տառապանքների և 1915 թվականի ցեղասպանության ժամանակ հայերի տեղահանությունների միջև՝ նշելով, որ «Կրկին հարյուր հազարավոր մարդկանց հարկադիր սովամահությունը։ «1915 թվականին հազարավոր հայերի կարմիրները վառ փորձառություն դարձան Լեռնային Ղարաբաղի և Հայաստանի պաշարված ժողովրդի համար»։ Այս զուգահեռները տարվել են նաև հայերի, ինչպես նաև այլ քաղաքական դիտորդների կողմից։ Մի խումբ ականավոր գիտնականներ և քաղաքական առաջնորդներ նամակ են հրապարակել «Նյու Յորք Թայմս»-ում, որում կոչ են արել խորհրդային իշխանություններին և միջազգային հանրությանը վերացնել շրջափակումը՝ այն որակելով որպես «Հայաստանի խեղդում»՝ և ապահովել հայերի անվտանգությունը Կովկասում՝ նշելով Ադրբեջանում հայերի դեմ բռնության և ջարդերի ալիքը։

## Տես նաև
* Հակահայկականությունն Ադրբեջանում
* Մութ ու ցուրտ տարիներ

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանա-թուրքական հարաբերություններ
Կատեգորիա:Հակահայկականությունն Ադրբեջանում
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական հարաբերություններ
Կատեգորիա:Հայ-թուրքական հարաբերություններ
Կատեգորիա:Շրջափակումներ
Կատեգորիա:Տնտեսական պատերազմ
Կատեգորիա:Տնտեսական սանկցիաներ