open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Տոյոտայի ուղի

**Տոյոտայի ուղին** սկզբունքների և վարքագծերի բազմություն է, որն ընկած է Տոյոտա ընկերության ղեկավարման մոտեցումների և արտադրական համակարգի հիմքում։ Տոյոտա ընկերությունն առաջին անգամ իր փիլիսոփայությունը, արժեքները և արտադրական իդեալները ամփոփել է 2001 թ․։ Այն կազմված է հետևյալ երկու կարևորագույն ոլորտների սկզբունքներից՝ շարունակական բարելավում և հարգանք մարդկանց նկատմամբ։

## Ընդհանուր սկզբունքներ

Սկզբունքների երկու առանցքային կետերն են շարունակական բարելավումը և հարգանքը մարդկանց նկատմամբ։ Շարունակական բարելավման սկզբունքն ներառում է երկարաժամկետ տեսլականի ստեղծումը, աշխատանքային մարտահրավերները, շարունակական նորարարությունը։ Հարգանք մարդկանց նկատմամբ սկզբունքը ներառում է հարգանք ստեղծելու ուղիները և թիմային աշխատանքը։

## Բիզնեսի վարման 14 սկզբունքները`

# Ընդունիր որոշումներ կառավարման համար հաշվի առնելով երկարաժամկետ հեռանկարները, անգամ եթե դա վնաս է հասցնում կարճաժամկետ ֆինանսական նպատակներին։
# Անընդհատ հոսքի տեսքով գործընթացները նպաստում են խնդիրների բացահայտմանը։
# Օգտագործիր առանձնացման միջոցը, որպեսզի խուսափես կրկնարտադրությունից։ Արտադրության գործընթացի կազմակերպումը պահանջում է, որպեսզի սպառողը ստանա այն ինչ պետք է իրեն անհրաժեշտ պահին և քանակությամբ։
# Հավասարաչափ բաշխի աշխատանքի ծավալը։ Ճիշտ խնայողական արտադրություն ստեղծելու և սպասարկման որակի բարելավմանը հասնելու համար անհրաժեշտ է հավասարեցնել արտադրական գրաֆիկը՝ ոչ միշտ խստորեն հետևելով պատվերների ընդունման հաջորդականությանը։
# Կանգնեցրու արտադրությունը, եթե դա է պահանջում որակի պահպանումը։
# Ընդունված խնդիրները և աշխատակիցների լիազորությունները՝ անդադար կատարելագործման հիմքն են։
# Օգտագործիր տեսողական վերահսկում, որ ոչ մի խնդիր չմնա աննկատ։
# Օգտագործիր միայն վստահելի և փորձարկված տեխնոլոգիաներ։
# Պատրաստիր առաջնորդներ, որոնք լիովին տիրապետում են իրենց գործին, քարոզում են ընկերության փիլիսոփայությունը և կարող են սովորեցնել այս ամենը ուրիշներին։
# Պատրաստիր յուրահատուկ մարդկանց և ձևավորիր թիմեր՝ ընկերության փիլիսոփայությունը քարոզող։
# Հարգիր գործընկերներիդ և պատվիրատուներիդ, առաջադրիր նրանց բարդ խնդիրներ և օգնիր կատարելագործվել։
# Եթե ցանկանում ես հասկանալ իրավիճակը, ապա նայիր ամեն ինչին քո աչքերով (Գենչի Գենբուցու)։
# Որոշումներ ընդունելիս մի շտապիր, դիտարկիր բոլոր հնարավոր տարբերակները։
# Դարձրու կազմակերպությունդ ուսուցանվող ի հաշիվ անդադար վերլուծության և կատարելագործման։

## Աղբյուրներ
* Տոյոտայի պաշտոնական կայքը

Կատեգորիա:Տոյոտա
Կատեգորիա:Կառավարում
Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի (Օրդուբադ)

**Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի**, Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար պատմական Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Գողթն գավառի Օրդուբադ քաղաքում, Նախիջևանի ԻՀ, ներկայիս Ադրբեջանի տարածքում։

## Պատմություն
Եկեղեցին կառուցվել է 12-րդ դարում։ Գտնվում է Օրդուբադի հյուսիսարևելյան հատվածում՝ բարձրադիր բլրի վրա։ Ճարտարապետն անհայտ է։ Վերանորոգվել է 17-րդ դարում և 1836 թվականին։

## Ճարտարապետություն
Եկեղեցին պատկանում է քառամույթ եռանավ բազիլիկա տիպին։ Մուտքը գտնվում է հյուսիսային ճակատում։ Եկեղեցու աբսիդը հնգանիստ է։ Կառուցված է կիսամշակ և սրբատաշ որձաքարից։ Եկեղեցու հարավային ճակատին կցված է ընդարձակ սեղանատունը։ Արձանագրություններ և որմնաքանդակներ չունի, սակայն ուներ 19-րդ դարի որմնանկարներ։ Ներկայումս եկեղեցին գտնվում է անմխիթար վիճակում։

### Սեղանատուն
Եկեղեցու սեղանատունը թվագրվում է 17-18-րդ դարերին։ Իրենից ներկայացնում է միանավ դահլիճ։ Ճարտարապետն անհայտ է։ Կառուցված է կիսամշակ որձաքարից։ Մուտքը գտնվում է արևմտյան ճակատում։ Վերանորոգվել է 19-րդ դարում։ Ի տարբերություն եկեղեցու, սեղանատունն ամբողջովին ոչնչացված է։

## Տես նաև
* Նախիջևանի հայկական տաճարների ցանկ
* Օրդուբադ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:12-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Վասակ Տեր-Պողոսյան

**Վասակ Սամսոնի Տեր-Պողոսյան** (), պետական գործիչ, ՀԽՍՀ ֆինանսների ժողովրդական կոմիսար (1922-1928 թվականներին)։

Ապարանի հերոսամարտի կազմակերպիչներից Արսեն Տեր-Պողոսյանի եղբայրն է։

## Գործունեություն
Տնտեսագիտական բարձրագույն կրթություն ստացել է Չիտայում։ Մինչև 1917 թ. աշխատել է Սիբիրում։ 1917-1918 թթ. եղել է Ճապոնիայում։ 1919 թվականին փոխադրվել է Հայաստան։ 1905 թվականին հարել է բոլշևիկներին։ Հայաստանում խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո կատարել է պատասխանատու աշխատանքներ։ 1922-1928 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ ֆինանսների ժողովրդական կոմիսար, 1929-1930 թթ.՝ Անդրֆեդերացիայի ֆինանսների ժողովրդական կոմիսարիատի կոլեգիայի անդամ, 1930-1934 թվականներինª Անդրֆեդերացիայի պետպլանի նախագահության անդամ։ 1934-1936 թվականներին տարբեր պատասխանատու պաշտոններ է զբաղեցրել Անդրֆեդերացիայի ֆինանսական մարմիններում։ Եղել է Ալեքսանդր Մյասնիկյանի, Աղասի Խանջյանի մտերիմ ընկերը։

## Գրականություն
* Արագյուղի 1881-1915 թվականների ծխամատյան։ ՀՀ Ազգային արխիվ, ֆոնդ 47, ցուցակ 5, գործ 613։
* Տիգրան Հայազն, Խենթերը։ Երևան, 2009 թ., էջ 28-29։

Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Բաբեկ (այլ կիրառումներ)

**Բաբեկ** կարող է նշանակել՝
* Բաբեկ, քաղաք Ադրբեջանում։
* Բաբեկ, 1979 թվականի ադրբեջանական ֆիլմ։
* Բաբեկի շրջան, շրջան Ադրբեջանում։
* Բաբեկ, մ.թ. 9-րդ դարի պարսիկ հեղափոխական։
Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի (Ճահուկ)

**Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի**, Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար պատմական Մեծ Հայքի Ճահուկ գավառում, ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Բաբեկի շրջանի Ճահուկ (Ջահրի) գյուղի հյուսիսարևելյան թաղամասում։

Վիճակը 1980-ականներին կանգուն էր, որմերում ճաքեր կային։ Սակայն ներկա պահին վիճակն անհայտ է։

## Պատմություն
Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին կառուցվել է 12-13-րդ դարերում։ Ճարտարապետի և պատվիրատուի անուններն անհայտ են։

## Ճարտարապետություն
Եկեղեցու հորինվածքը՝ քառամույթ գմբեթակիր բազիլիկա։ Տաճարը կառուցվել է սրբատաշ և կիսամշակ քարից, աղյուսից։ 17-րդ և 19-րդ դարերում եկեղեցին վերանորոգվել է։ Մուտքը գտնվում է հարավային ճակատում։ Եկեղեցու աբսիդը կիսաշրջանաձև է, իսկ մույթերը՝ ուղղանկյուն։ Կա ավանդատների մեկ զույգ։ Գմբեթն աղյուսաշեն է և ութանիստ։

Եկեղեցու հարավային և արևմտյան ճակատում կան արձանագրություններ։ Կան նաև 18-19-րդ դարերի որմնանկարներ։ Շրջակայքում եկեղեցին ունեցել է շինություններ, որոնք այժմ քայքայված են։

## Տես նաև
* Նախիջևանի հայկական տաճարների ցանկ
* Բաբեկի շրջան
* Ճահուկ (Սյունիքի գավառ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բաբեկի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
հ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Նունչակի

300px|մինի|աջից|նունչակիներ
**Նունչակ** (ճապոներեն՝ ヌンチャク, 双節棍, չինարեն 雙節棍 shuāng jié gùn, 兩節棍 liǎng jié gùn), արևելյան մարտարվեստների սառը զենք, նախատեսված հակառակորդին հարվածներ հասցնելու, նրան խեղդելու և այլ հնարքներ կատարելու համար։

## Փաստեր
Իրենից ներկայացնում է փայտից կամ այլ նյութից երկու կարճ ձողեր, որոնք իրար են միացած հաստ թելով կամ շղթայով։ Ընդհանուր առմամբ նունչակիները նման են իրար, սակայն պատրաստվում են տարբեր նյութերից և տարբեր չափերի՝ կախված օգտագործողի ցանկությունից և օգտագործման նպատակից։

Հիմնական տարբերությունը նունչակիի թելերի կամ շղթայի երկարությունն է։ Օրինակ՝ չինական նունչակիների երկարությունը հասնում է 20-30 սմ-ի, իսկ օկինավականներինը պատրաստվում է տվյալ օգտագործողի ոտնաչափի երկարությանը հավասար։

Ամենատարածված վարկածով զենքի նախատիպ է հանդիսացել բրնձի կալսիչը։ Նունչակիի ստեղծման մասին հավաստի փաստեր չկան։ Կարծիքներ կան, որ այն առաջին անգամ պատրաստել են Չինաստանում կամ հարավային Ասիայի այլ երկրներում։ Այսպիսի զենքի պատրաստման նախադրյալներից մեկն այն է եղել, որ գյուղացիներին արգելվել է որևէ զենք կրել և նրանց կողմից պատրաստվել է այս տեսակի զենք։ Նունչակիի առավելությունը սովորական փայտից կամ հարվածող զենքից այն է, որ հարվածի ժամանակ հարվածողի ձեռքին հետհարված չի հասնում։

Մարտարվեստների ժամանակակից վարպետների մոտ տարածված մեկ այլ կարծիքի համաձայն նունչակիի նախատիպը եղել է ձիավորի թամբասարքի մի մաս։ Կարծիք կա նաև, որ նրա նախատիպ է հանդիսացել պահակների ձեռնափայտը կամ բանանի ծառի կեղևները մաքրելու սարքը (Օկինավայում այդ կեղևից պատրաստում էին բարձր որակի գործվածք)։

Իսկ արևելյան մարտարվեստների հեղինակավոր վարպետներ Միյագիի և Իկեդայի կարծիքով, նունչակիի նախատիպ հանդիսացած զենքը Օկինավա են բերել չինական ծագումով ճապոնացիները, որովհետև փաստեր կան, ըստ որի Չինաստանում ավելի վաղ ժամանակներում գործածվում էր այս տեսակի զենք։

մինի|200px|նունչակիներով տեխնիկայի ցուցադրություն

## Օգտագործման տեխնիկան

Նունչակուներ օգտագործելը պահանջում է բարձր տեխնիկական պատրաստվածություն և կոորդանացիոն հմտություններ։ Մարտավեստներում նունչակիները ունեն տարբեր կիրառություն։ Դրանցով կարելի է հեռու տարածությունից հարված հասցնել հակառակորդին, մանավանդ մեծ արագությամբ դրանք պտտեցնելիս հարվածի ուժը շատ է մեծանում։

Մարտի տեխնիկան ներառում է տարբեր հնարքներ՝ կախված հակառակորդի կողմից օգտագործվող զենքի տեսակից (սուր, դանակ, փայտ, նիզակ, ատրճանակ և այլն)։ Նունչակուով կարելի է նաև խլել հակառակորդի մոտ գտնվող զենքը։

Մարտարվեստներում օգտագործվում է հատկապես օկինավյան կոբուդո ոճում, իսկ ոճից փոխառվել է ժամանակակից Ճապոնական կարատեի շատ ոճերի և Չինական ուշուի մեջ, որտեղ կան դրանցով հատուկ վարժություններ (կատաներ)։
Նունչակուները հատկապես հայտնի են դարձել Բրյուս Լիի մասնակցությամբ ֆիլմերից, որտեղ մեծ վարպետը ցուցադրում է դրա օգտագործման փայլուն հնարավորություններ։

Կատեգորիա:Սառը զենքեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ճապոնական զենքեր
Կատեգորիա:Հարվածային զենքեր
Կատեգորիա:Զենք այբբենական կարգով
Արտակ Սմբատյանց

**Արտակ եպիսկոպոս Սմբատյանց**, (մարտի 19,1876-Շամշադինի շրջան, Տավուշ գյուղ,1937 թվական-անհայտ վայր) հոգևորական, Էջմիածնի միաբան, Տաթևի վանքի վանահայր։

## Կենսագրություն
Արտակ Սմբատյանը ծնվել է 1876 թվականի մարտի 19-ին Հայաստանի Տավուշ գյուղում։ Աշխարհական անունը Ղազար է։

Նախնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրում՝ մասնավոր անհատների և հոր՝ Եփրեմ Սմբատյանցի(Հարությունյանց) մոտ։ 1887-1894 թթ. գերազանցությամբ սովորում և ավարտում է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը և, ապա, 1894-1897 թվականներին սովորում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի լսարանական ընթացքը։ Դեռևս 1895 թվականին Խրիմյան Հայրիկի կոնդակով Արտակն իր 6 ընկերների հետ միասին ընդունվում է Էջմիածնի միաբանների շարք և ստանում ուրարկելու իրավունք,իսկ 1896 թվականին Էջմիածնի Սբ. Գայանեի վանքում Սուքիաս արքեպիսկոպոս Պարզյանի ձեռքով ձեռնադրվում է սարկավագ։ Սակայն ուսման ծարավի երիտասարդը ցանկանում է էլ ավելի կատարելագործել իր գիտելիքները և 1899-1902 թվականներին որպես ազատ ունկնդիր Դորպատի(Տարտու) համալսարանում հետևում է դասերին:1902 թվականի նոյեմբերի 24-ին  Հուսիկ արքեպիսկոպոս Աբեղյանի ջեռքով ձեռնադրվում է աբեղա, ստանալով Արտակ հոգևոր անունը, իսկ 1903 թվականի հոկտեմբերի 24-ին ձեռնադրվում է վարդապետ՝ Ղևոնդ եպիսկոպոս Հովակիմյանի ձեռքով։

Արտակը վստահված, գործարար անձնավորություն էր։ Վարել է Մայր Աթոռի գանձապահի պաշտոնը։ Եղել է Գևորգյան ճեմարանի ուսուցիչ, Խրիմյան և Իզմիրյան կաթողիկոսների օրոք Սբ. Մյուռոնի օրհնության հանձնաժողովի անդամ է եղել, վարել է բազմաթիվ պաշտոններ Էջմիածնի տպարանում։

Արտակը մահացել է հալածանքների ենթարկվելով և այժմ նրա մահվան ստույգ տարեթիվը և վայրը մնում են անհայտ։

## Աշխատություններ
Գրական գործունեությամբ Արտակ եպս. Սմբատյանցն սկսել է զբաղվել դեռևս ուսանողական տարիներից, սակայն Դորպատի համալսարանում սովորելուց հետո նա մի նոր թափով է սկսում երկնել, ինչի վառ վկայությունն է 1904 թ. սկսած Մայր Աթոռի պաշտոնական «Արարատ» ամսագրի համարներում նրա անունով լույս տեսածտարբեր բնույթի ուսումնասիրությունները։

Առաջին գործը՝ «Անանիա Շիրակացի» հոդված-շարադրությունն է, որը գրվել է 1896 թ. մայիսի 6-ին։ Աշխատության մասին ոչ ոք ոչինչ չգիտեր մինչև 1997 թ., երբ Սանդրո Բեհբուդյանն իր «Վավերագրեր Հայ եկեղեցու պատմության» շարքի երրորդ գրքում առաջին անգամ անդրադարձավ այս աշխատությանը։
Աշխատության մեջ հեղինակը մանրամասն վերլուծությամբ քննում է Անանիա Շիրակացու կենսագրական տվյալները, անդրադառնում նրա երկասիրություններին, ի մասնավորի այն ժամանակ Էջմիածնի Մատենադարանում պահվող մի ձեռագիր օրինակին։

1897 թ. հունիսին Արտակ եպս. Սմբատյանցը ավարտելով Գևորգյան ճեմարանի մասնագիտական բաժինը՝ որպես ավարտաճառ է ներկայացնում մի աշխատություն, որը վերնագրված էր «Սկիզբն վիճաբանութեանց Քաղկեդոնական ժողովոյն ի Հայս» (Քաղկեդոնական վեճերի սկիզբը հայերի մեջ)։ Աշխատությունը մինչև 1997 թ. համարվում էր անտիպ և ձեռագիր վիճակով պահվում էր Պատմության կենտրոնական պետական արխիվում (այժմ ՀՀ Ազգային արխիվ)։ Առաջին անգամ այն լույս է տեսել Սանդրո Բեհբուդյանի «Վավերագրեր Հայ եկեղեցու պատմության» շարքի երրորդ հատորում՝ 1997 թվականին։

Կատեգորիա:Հայ առաքելական եպիսկոպոսներ
Կատեգորիա:Վիրահայոց թեմի առաջնորդներ
Խորձեան

**Խորձեան**, գավառ Մեծ Հայքի Ծոփք նահանգի կազմում։ Գտնվում է Արածանի գետի Գայլ վտակի հովտում։ VII դ. «Աշխարհացոյց»-ում հիշատակվում է որպես նահանգի առաջին գավառ։ Մինչև XIII դարը կոչվել է Խորձյան, իսկ դրանից հետո՝ Կեղի (այժմ՝ Քղի, տարածքը համապատասխանում է այժմյան Քղիի գավառին)։ Կենտրոնն էր Կողոբերդը կամ Կեղին՝ Քղին։

Խորձյանը սահմանակից էր հյուսիսից՝ Բարձր Հայքի Մուզուր, Մանանաղի, հարավից, հարավ-արևմուտքից՝ Չորրորդ Հայքի Պաղնատուն, Հաշտյանք, Տուրուբերան, Արշամունիք և Մարդաղի գավառներին։ Ունի խիստ լեռնային մակերևույթ։ Հյուսիսային մասով ձգվում են Գայլախոզուտի լեռները Պախր գագաթով (3282 մ)։ Խորձյանով է հոսում Գայլ գետը, որն սկիզբ է առնում Խաչդաղ և Խալխալ լեռների հարավային լանջերից և Խարբերդի մոտ թափվում Արածանիի մեջ։

Հարուստ է անտառներով, արծաթի և երկաթի հանքերով։ Ձմեռը երկարատև է, ձյունը՝ առատ, բայց կլիման մեղմ է ու առողջարար։

Խորձյանը հետագայում բաժանվել է երկու մասի՝ Վերի Քղի և Վարի Քղի։ Խորձյանի գավառը XX դարի սկզբին ուներ 206 գյուղ, որից 50-ը՝ հայաբնակ (մնացածը՝ քրդաբնակ)։ 1909 թ.-ին գավառի կենտրոնը՝ Քղին, ուներ 2450 (350 տուն) հայ և 1050 (100 տուն) քուրդ բնակիչ։ Մարդաշատ հայաբնակ գյուղերից էին Դարմանը, Խուբսը, Առեկը, Ճերմակը, Չանախչին, Սերկևլիկը։ Գավառում գործում էր 27 դպրոց՝ մոտ 1700 աշակերտով։ Վանքերից նշանավոր էին Սբ. Կիրակոսը՝ Աստղաբերդ գյուղի մոտ, Սբ. Փրկիչը՝ Սերկևլիկ գյուղի մոտ։ Գլխավոր ուխտատեղի էր համարվում Սբ. Լույս լեռը իր քարայրներով։ Խորձյանի պատմական վայրերից հայտնի է Արտալես բերդը (գրվում է նաև Արտալեսոն ձևով)։ Այն գտնվում էր Քղիից հարավ, Գայլ գետի աջ ափին, որտեղով անցնում էր Հայաստանի առաջին բաժանման (387 թ.) սահմանը։ Հենց այդ էր պատճառը, որ Հուստինիանոս կայսրը առանձնակի ուշադրություն դարձրեց նրա ամրացման վրա։

Խորձյանի հայ բնակիչները բռնությամբ տեղահանվեցին Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվեց բռնագաղթի ճանապարհին։ Կոտորածից փրկվածները բնակություն են հաստատել տարբեր երկրներում։

## Տես նաև
* Ծոփք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Ինճիճյան Ղ., Աշխարհագրութիւն չորից մասանց աշխարհի, մաս 1, Ասիա, հ. 1, Վնտ., 1806։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Ծոփքի գավառներ
Հաշտյանք

**Հաշտյանք**, գրաբար՝ **Հաշտեանք**, գավառ Մեծ Հայքի Ծոփք նահանգում։

## Աշխարհագրություն
[մինի|250px|ձախից|[Մեծ Հայքը Արշակունիների օրոք]]
Հյուսիս-արևմուտքից սահմանակից էր Խորձյան, արևելքից՝ Տարոն, արևմուտքից՝ Պաղնատուն և Բալահովիտ գավառներին, հարավից ձգվում էր մինչև Հայկական Տավրոս լեռնաշղթան և Կղեսուրի լեռնանցքը։ Ընդգրկում էր Արևմտյան Տիգրիսի հյուսիսարևելյան ակունքների շրջանը, ինչպես նաև Արածանիի միջին հոսանքի ու նրա Գինեկ վտակի հովիտները։ Վաղ միջնադարում Հաշտեանքի բնակավայրերից հիշատակվում են Հանդիսյանքը, Ոլորը (այժմ՝ Օլոր), Շտյան կամ Ողինը (այժմ՝ Օղնուտ), Մուշեղան (Մուշեղամարդ), Գիրեհը (Կրեհ), Ալվարը։

## Պատմություն
Հաշտեանքը եղել է հայ Արշակունիների սեպուհների ժառանգական տիրույթը։ 5-6-րդ դդ. բյուզանդական տիրապետության ներքո այն կազմել է Սատրապական Հայք վարչամիավորման հինգ սատրապություններից (նախարարություններ) մեկը։ Հաշտեանքի սատրապն իշխել է ժառանգական իրավունքով, ունեցել սեփական ռազմական ուժեր, ինքնուրույն վարչություն և այլն։ Բյուզանդիան չի միջամտել նրա ներքին գործերին։ 479-ին, Սատրապական Հայքի ապստամբությունը ճնշելուց հետո, Զենոն կայսրը Հաշտեանքի իշխանին ևս զրկել է ժառանգաբար կառավարելու իրավունքից։ Հուստինիանոս I կայսրը 536-ի հրովարտակով վերացրել է Հաշտեանքի ներքին ինքնավարությունը, Սատրապական Հայքը վերածել բյուզանդական Չորրորդ Հայք նահանգի՝ Մարտիրոսուպոլիս կենտրոնով։ Բյուզանդական և պարսկական տիրապետությունների սահմանագծին գտնվող Կթառիճ բերդաքաղաքը (նույնանում է այժմյան Ճապաղջուր ավանին) վերածվել է զորակայանի։ 7-րդ դարի կեսին Հաշտեանքն ազատագրվել և միացվել է առժամանակ անկախացած Հայաստանին։ 8-9-րդ դդ. տիրել են արաբական զավթիչները։ 9-րդ դարի վերջից այն մտել է Բագրատունիների թագավորության մեջ։ 11-րդ դարի կեսից Հաշտեանքին տիրել են բյուզանդացիները, սելջուկյան թուրքերը, թաթար-մոնղոլները, 16-րդ դարի՝ օսմանյան թուրքերը։ Հաշտեանքի (համապատասխանում էր Բիթլիսի նահանգի Ճապաղջրի գավառակին) հայերը գրեթե լիովին բնաջնջվել են 1915-ին, Մեծ Եղեռնի ժամանակ։

## Տես նաև
* Ծոփք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Ծոփքի գավառներ
Պաղնատուն

**Պաղնատուն** (նաև՝ **Պաղնա գավառ**, **Խոզան**), գավառ Մեծ Հայքի Ծոփք նահանգի կազմում, Արածանու Պաղին վտակի ավազանում։ Այստեղ է գտնվել Արղանա-Մադեն քաղաքը։

Կոչվել է իր գլխավոր բերդերի՝ Պաղինի ու Խոզանի անուններով։ Հարավից սահմանակից էր Բալահովիտ, արևելքից՝ Հաշտյանք, հյուսիս-արևելքից՝ Խորձյան, հյուսիս-արևմուտքից՝ Մնձուր (Մուզուր), արևմուտքից՝ Ծոփք Շահունյաց գավառներին։ Ունի բարեբեր դաշտեր ու ոսկու պաշարներ։

Մեծ Հայքի բաժանումից (387) հետո Պաղնատունն անցել է Բյուզանդական կայսրությանը (մտել է Ներքին Հայք կուսակալության մեջ՝ որպես ինքնավար իշխանություն)։ VII - IX դդ․ անցել է մերթ բյուզանդական, մերթ արաբական նվաճողների ձեռքը։ IX - XI դդ․ մնացել է Բյուզանդիային, 1071-ից տիրել են սելջուկյան թուրքերը։ Այնուհետև ենթարկվել է զանազան վաչկատուն ցեղերի ավերածություններին։ XIX դ․ վերջից մտնում էր Դիարբեքիրի վիլայեթի Բալու գավառակի (կազա) մեջ։

Տարածվում է Խորձյանից հարավ՝ Արածանիի աջ կողմում։ Գավառի նշանավոր վայրը եղել է Պաղին բերդը, որը գտնվել է այժմ ավերակ դարձած Պաղին գյուղի տեղում։ Պաղինը եղել է հին Հայաստանի ամուր բերդերից մեկը։

Այս գավառից է եղել Հովսեփը, որը Սահակի և Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից արտասահման կրթության ուղարկված «առաջին թարգմանիչների» թվին է պատկանում։

Պաղնատան հայ բնակիչները տեղահանվել և զոհվել են 1915-ին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Տես նաև
* Ծոփք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ծոփքի գավառներ
Բալահովիտ

**Բալահովիտ**, *Արշամաշատ, Բալաբիտենա, Բալաբիտենե, Բալախահովիտ, Բալախոհովիտ, Բալախոյվիտ, Բալախովիտ, Բալահովիտք, Բալավիտենա, Բալավիտենե, Բալիձոր, Բալիոբիտա, Բալիսբիգա, Բալիսբիտա, Բալովիտենա, Բալու, Բալու Հովիտ, Բաղախոհովիտ, Բաղահովիտ, Բաղահովիտք, Բալիբիթենե, Բալաբիտենե, Բալիբետինե, Խոզան, Խոզանա գավառ, Խոզնա գավառ, Պալու*, գավառ Մեծ Հայքի Չորրորդ Հայք աշխարհում։ Տարածվում էր Արածանի գետի ստորին հոսանքի շրջանում, նրա աջակողմյան վտակ Պաղին (Փերի) գետի միախառնման շրջանում։ Հարավում սահմանակից էր Պաղնատուն, արևմուտքում՝ Խորձյան գավառներին։

## Պատմություն
377-378 թվականներին Բալահովիտը հռոմեացիները միացրել են Հաշտյանք գավառի հետ։ 6-րդ դարում բյուզանդական տիրապետության ժամանակ սրանք երկուսն էլ մտնում էին Նախարարական (կամ Սատրապական) Հայաստանի մեջ և համարվում էին ինքնավար իշխանություններ կամ պարզապես ժողովուրդներ՝ *Բալաբիտենե* կամ *Բալաբիտենա* անվամբ։

Հուստինիանոս Ա կայսեր ժամանակ, երբ կազմվեցին Առաջին, Երկրորդ, Երրորդ, Չորրորդ Հայքերը, Բալահովիտը մտցվեց վերջինիս մեջ և կենտրոնը Բալուի փոխարեն դարձավ Մարտիրոպոլիսը (Տիգրանակերտ)։

Հռոմեական պատմիչ Պոլիբիոսը (Մ․թ․ա․ 3-2-րդ դարեր) Բալահովիտն անվանում է «գեղեցիկ դաշտ»։ Ունի հարթ մակերևույթ, արգավանդ հողեր, համապատասխանում է գեռագայի Խարբերդի նահանգի Բալուի գավառակին։

1562 թվականին, գուցե և դրանից առաջ էլ Բալահովիտն ուներ իր առանձին հայկական եկեղեցական առաջնորդարանը։ Անգլիացի Ռենդել Հարրիսի տվյալներով՝ 1895 թվականին հայկական կոտորածների ժամանակ գավառի 43 հայաբնակ գյուղերում կողոպտվել է 2059 տուն, որից 755-ը՝ հրդեհի ճարակ է դարձել, ավերվել է 44 եկեղեցի։ Բալահովիտի հայերը արտաքսվել են իրենց հայրենիքից 1915-1918 թվականներին։

## Հիշատակություններ
Նիկողայոս Ադոնցը Բալահովիտը նույնացնում է Ուրարտուի Սուխմի, որը հիշատակվում է ասորեստանյան արձանագրություններում, իսկ ուրիշները՝ խեթական աղբյուրներում հանդիպող Պալապալշչա երկրամասերի հետ։

## Տես նաև
* Ծոփք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Ծոփքի գավառներ
Մեծ Ծոփք

**Մեծ Ծոփք** կամ՝ **Ծոփք Ներքին**, գավառ Մեծ Հայքի Ծոփք նահանգի կազմում, Տիգրիսի վերին հոսանքի շրջանում, հնում մտնում էր Ծոփքի, ապա Նախարարական Հայքի կազմի մեջ։ Մոտավորապես համապատասխանում էր հետագայի Դիարբեքիրի վիլայեթի Արղանամադենի գավառին և Դիարբեքիրի գավառի մի մասին։ Արածանիով բաժանված էր Շահունյաց կամ Փոքր Ծոփքից։ Գավառը բաժանված է եղել երկու գավառակի՝ Մեծ Ծոփք և Փոքր Ծոփք։ Գավառի տարածքում գտնվել են Չմշկածագ, Մեծկերտ և Բնաբեղ բերդերը։

## Անվան ստուգաբանություն
Անվան ամենահին հիշատակությունը գտնվում է Ասորեստանի բևեռագիր արձանագրությունների մեջ Սուպանի ձևով։ Ասորիները Մեծ Ծոփքը կոչում էին Սոֆանենա կամ Սոֆանենե։ Հունական մատենագրության մեջ հայտնի է «Սոֆենա» ձևով։

## Տես նաև
* Ծոփք
* Փոքր Ծոփք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ծոփքի գավառներ
Ձորափոր

**Ձորափոր** կամ **Կայան**, գավառ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի կազմում, վարչական շրջան Հայաստանում 12-13 դարերում։ Տեղակայված էր Աղստև գետի միջին հոսանքում, համապատասխանում էր վաղ միջնադարի Զորոփոր գավառին։ Անունն առաջացել է Կայան բերդի անունից։

Զաքարյանների իշխանության օրոք նախ պատկանել է Մահկանաբերդի Արծրունիներին, ապա՝ Իվանե Զաքարյանի ֆեոդալական տանը։

12-13-րդ դարերում եղել է հայ մշակույթի ու գիտության խոշոր կենտրոններից։ Այստեղ կառուցվել են նշանավոր ճարտարապետական համալիրներ՝ Նոր Գետիկի, Հաղարծնի, Մակարավանքի, Առաքելոց, Կիրանց, Դեղձնուտի և այլ վանքեր ու եկեղեցիներ։ Կայանում ապրել ու ստեղծագործել են Մխիթար Գոշը, Խաչատուր Տարոնեցին, Գետիկի վանքում ուսանել է Կիրակոս Գանձակեցին։ Մտավոր-ստեղծագործական կյանքի հետագա զարգացումը Կայանում կասեցվել է մոնղոլական նվաճման և հայկական ֆեոդալական իշխանությունների կազմալուծման պատճառով։ Ուշ միջնադարում գավառը կոչվել է Ղրաղի ձոր։

## Տես նաև
* Գուգարք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղվե գավառ
Կատեգորիա:Գուգարքի գավառներ
Կողբափոր

thumb|Կողբափոր գավառի տեղադրությունը Գուգարք նահանգում

**Կողբափոր**, գավառ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգում, Կողբ գետի հովտում։

Գավառի կենտրոնն էր Կողբաքար բերդաքաղաքը։

VII դ. «Աշխարհացույց»-ում հիշատակվում է որ պես Գուգարքի 3-րդ գավառ։ Տարածքը համապատասխանում է ՀՀ Նոյեմբերյանի շրջանին։ Արշակունիների օրոք պատկանում էր տեղական Փոքր նախարարական տանը։ X– XI դդ. եղել է Լոռու թագավորության, իսկ XII–-XIII դարերում՝ Զաքարյանների իշխանության կազմում։

## Տես նաև
* Գուգարք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գուգարքի գավառներ
Տաշիր (գավառ)

**Տաշիր**, գավառ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի կազմում։

Գավառի կենտրոնն էր Լոռի բերդը։

## Աշխարհագրություն
Տաշիր գավառը ընդգրկել է Ձորագետ, Փամբակ, Դեբեդ (վերին և միջին հոսանքը) գետերի ավազանները։ Համապատասխանում է ներկայիս Լոռու մարզի Տաշիրի (նախկին Կալինինոյի), Ստեփանավանի, Գուգարքի և մասամբ Թումանյանի շրջանների տարածքին։ Հյուսիսային սահմանագիծը Վիրահայոց լեռներն էին, հարավայինը` Հալաբի լեռնաշղթան։ Արևմուտքում Շիրակից բաժանվում էր Բազումի լեռնաշղթայով, արևելքում տարածվում էր մինչև Գուգարաց լեռնաշղթան։

## Պատմություն
Մթա 8-րդ դարից եղել է Ուրարտուի, ապա Երվանդունիների (մթա 6-2-րդ դարեր) և Արտաշեսյանների (մթա 2-1-ին դարեր) պետության կազմում։ Արշակունյաց թագավորության օրոք (1-5-րդ դարեր) Գուգարքի բդեշխների կալվածն էր։ Արշակունյաց թագավորության անկումից հետո (428թ.), երբ Պարսից արքունիքը նվաճված Հայաստանը, Վիրքը, Աղվանքը և Ատրպատականը միավորել է մեկ վարչական միավորի` Հյուսիսային կամ Կապկոհ (Կովկասյան) քուստակի կազմում, Տաշիրը Գուգարքի հետ մտել է Վրաց մարզպանության մեջ։

450-451 թվականների ազատագրական շարժումների ժամանակ Տաշիրի իշխան Վրեն Տաշրացին եղել է Վարդան Մամիկոնյանի զինակիցը, մասնակցել Ավարայրի ճակատամարտին։ Տաշիրի նախարարական տան ներկայացուցիչները մասնակցել են նաև 6-րդ դարի երկրորդ կեսին Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորած ազատագրական պայքարին։ Արաբական նվաճումներից (7-րդ դար) հետո Տաշիրի իշխանությունը կազմալուծվել է։ 9-րդ դարի վերջին Աշոտ Ա Բագրատունին Տաշիրը ազատագրել է արաբներից և միացրել Բագրատունյաց ոստանին։

Տաշիրում 966 թվականին ստեղծվել է նոր վարչական միավոր` «Տաշիր երկիրը», որը շուտով դարձել է թագավորություն (Կյուրիկյան թագավորություն կամ Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն)։ Վերջինիս առաջին թագավորն է դարձել Հայոց թագավոր Աշոտ Գ-ի որդի Գուրգենը (Կյուրիկեն)։ Կյուրիկյան թագավորությունը Հայաստանի հյուսիսային սահմանները պաշտպանել է հարևան արաբաքրդական ամիրայությունների հարձակումներից։

## Մշակույթը
Տաշիրը եղել է Հայաստանի մշակութային կենտրոններից։ Գուգարաց բդեշխ Աշուշայի հրավերով Մեսրոպ Մաշտոցը Տաշիրում հիմնել է դպրոցներ։ Վաղ միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձաններից են` Օձունի Ծիրանավոր, Կուրթանի Սուրբ Աստվածածին, Գյուլագարակի Տորմակ, Վարդաբլուրի Ջգրաշեն եկեղեցիները։ Առանձնապես արժեքավոր է Օձունի գմբեթավոր բազիլիկը (6-րդ դարի վերջ)։ 10-13-րդ դարերի խոշոր մշակութային կենտրոններից էին` Սանահին և Հաղպատ, ինչպես նաև Քոբայրի (12-րդ դարի վերջ), Դսեղի Բարձրաքաշ (13-րդ դար) և Խորակերտի (13-րդ դար) վանքերը։ Քաղաքացիական կառույցներից նշանավոր է Սանահինի կամուրջը (12-րդ դարի վերջ)։

Հյուսիսային Հայաստանի արդյունագործական կենտրոններն էին Պղնձահանքը և Մանեսը։ Առևտրա-արհեստագործական կենտրոն էր Լոռե բերդաքաղաքը։ 13-րդ դարից գավառը կենտրոնի անունով կոչվել է Լոռի։

## Տես նաև
* Գուգարք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գուգարքի գավառներ
Թռեղք

**Թռեղք**, գրաբար՝ **Թռէղք**, գավառ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Թռեղք գավառի աշխարհագրական դիրքը համընկնում է ներկայիս Վրաստանի` Ծալկայի մունիցիպալիտետի տարածքին։ Այն Մեծ Հայքի ամենահյուսիսային գավառն էր։ Հարավ-արևմուտքից սահմանակից էր Վերին Ջավախք, արևելքից` Մանգլեաց Փոր, հարավից` Կանգարք գավառներին, իսկ հյուսիսից` վրացական Քարթլի պատմա-աշխարհագրական մարզին։ Թռեղքի հյուսիսային բնական սահման էր հանդիսանում Թրիալեթի լեռնաշղթան։ Թրիալեթի լեռնաշղթայից սկիզբ է առնում Խրամ գետը։

## Պատմություն
Պատմական աղբյուրներում այս գավառն հաճախ անվանել են «Երկիրն Թռեղեաց» կամ «Ծաղկայ»։ Ամենահնագույն հիշատակությունը պահպանել է Պլինիոս Ավագը` vegio Thrire «Թրիար» ձևով, որից առաջացել է «Թռել-ք», «Թռեղ-ք» արտասանական ձևը։ Այստեղ էր Ցուրտավ քաղաքում նստող բդեշխների ամառանոցը։ Թռեղքում է գտնվում նաև Թրիալեթ հուշարձանախումբը։

## Տես նաև
* Գուգարք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գուգարքի գավառներ
Կանգարք

**Կանգարք**, գավառ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
«Աշխարհացույց»-ում Կանգարքը հիշատակվում է որպես Գուգարքի 6-րդ գավառ։ Այն զբաղեցնում էր Ոսկեպար գետի ձորահովիտը (հիմնականում Հայաստանի Տավուշի մարզի Իջևանի և Նոյեմբերյանի տարածաշրջանները) և Մթին (Մթնասար) լեռնաշղթայով սահմանակցում էր Ձորոփոր գավառին։

## Պատմություն
Համաձայն Մովսես Խորենացու, Կանգարքը` Ջավախքի մի մասի, Կողբափորի,  Ծոբոփորի և Ձորափորի հետ միասին, որպես ժառանգություն ստացել են Շարայի հետնորդները։ Արշակունյաց թագավորական շրջանում (I-IVդդ.) Գուգարաց բդեշխության կազմում էր և պատկանում էր տեղական փոքր նախարարական տոհմին։ 7-րդ դարի վերջին այն նվաճել են արաբները, 9-րդ դարում Գուգարքի արևելյան գավառների հետ Կանգարքը միացվեց հայ Բագրատունիների ոստանին, 10-11-րդ դարերում Կյուրիկյան թագավորության կազմում էր։

10-13-րդ դարերում կարևոր ռազմական նշանակություն ուներ Կանգարքի Գագ բերդը (այժմյան Կոթի, նախկին Շավարշավան գյուղից արևելք), որի մոտ էր գտնվում Սուրբ Սարգիս հայտնի ուխտատեղին։ Հայտնի էր նաև Ոսկեպար վանքը (7-րդ դար)։ 11-րդ դարի վերջում Կյուրիկյանների մյուս հողերի հետ Կանգարքը զավթեցին սելջուկները։ 1122 թվականին վրաց թագավոր Դավիթ Շինարարը Կանգարքը միացրեց Վրաստանին, բայց 1162 թվականին այն զավթեց Գանձակի Էլթկուզյան աթաբեկությունը։

12-րդ դարի վերջերին Զաքարյանները ազաատագրեցին Հայաստանի հյուսիսարևելյան մարզերը, իսկ Կանգարքը միացվեց նրանց տիրույթներին ( Վահրամյան իշխանության կազմում)։ 13-րդ դարում Կանգարքը նվաճել են մոնղոլները։

## Տես նաև
* Գուգարք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գուգարքի գավառներ
Վերին Ջավախք

[thumb|250px|Ջավախքը՝ [Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի կազմում]]

**Վերին Ջավախք**, գրաբար՝ **Վերին Ջաւախք**, գավառ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի կազմում։

## Պատմություն
Մեզ հասած ամենահին գրավոր տեղեկությունները Ջավախքի մասին (որտեզ այն նշվում է որպես "Զաբախաե"/"Զաբախա") մ.թ.ա. 8-րդ դարի ուրարտական արքա Արգիշտի Ա-ի կողմից կատարված Խորխորյան արձանագրությունն է։

Ներկայումս Ջավախք գավառը մտնում է Վրաստանի կազմի մեջ, որտեղ սակայն մինչև այսօր մեծամասնություն կազմում են հայերը։

## Տես նաև
* Գուգարք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում
* Ջավախք

## Արտաքին հղումներ
* Ջավախքի ուղեցույց 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գուգարքի գավառներ
Արտահան

**Արտահան**, գավառ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի կազմում։ Գավառի կենտրոնն էր Արդահան քաղաքը։

## Մշակույթ
Արտահանի կարևոր մշակութային կենտրոններից մեկը Վարձունյաց խաչ վանական համալիրն էր։

## Տես նաև
* Գուգարք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Գուգարքի գավառներ
Շավշեթ

**Շավշեթ**, գրաբար **Շաւշէթ**, գավառ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի կազմում։

Գավառի կենդրոնն էր Շատբերդ քաղաք-ամրոցը։

## Աշխարհագրություն
Շավշատ գավառը գտնվում է Գուգարք նահանգի հյուսիս-արևմուտքում։ Արևմուտքում Շավշատը սահմանակցում է Նիգալ և Մրուղ գավառներին, հյուսիսում՝ Աջարիային, արևելքում՝ Արդահան գավառին, հարավում՝ Կղարջքին։ Հյուսիսում գավառի սահմանը Շավշատի լեռներն են, արևելքում՝ Արսյաց լեռները։ Գավառի մայրաքաղաք է հանդիսանում համանուն քաղաքը։

## Տես նաև
* Գուգարք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գուգարքի գավառներ
Ծոբոփոր գավառ

**Ծոբոփոր** կամ Ծոփոփոր, գավառ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Ծոբոփոր գավառն ընդգրկում էր Ձոբաց (այժմ՝ Շուլավեր) գետի հովիտը՝ մինչև Ձորագետի (Դեբեդ) ստորին հոսանքը, շուրջ 450 կմ² տարածությամբ։ Կենտրոնն էր Ծոբ (Ծոփ) ամրոցը, որի անունով կոչվել է գավառը։ Այն միջնադարյան աչքի ընկնող հուշարձաններից մեկն է։

## Պատմություն
Ծոբոփորում էր գտնվում Հյուսիսային Հայաստանի պղնձահանության կենտրոն Պղնձահանքը (այժմյան Ախթալայից հյուսիս գտնվող հանքավայրը)։ 627 թվականի պարսկական արշավանքի ժամանակ բյուզանդական կայսր Հերակլը Ծոբոփորում հիմնադրել է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (ներկայիս Ախթալայի վանքը)։

## Տես նաև
* Գուգարք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գուգարքի գավառներ
Մանգլյաց փոր

**Մանգլյաց փոր**, գրաբար՝ **Մանգլեաց փոր**, գավառ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի կազմում։

Գավառի կենտրոնն էր Սակուրեթ (Ասկուրեթ) բերդավանը։

## Աշխարհագրություն
Մանգլյաց փոր գավառի աշխարհագրական դիրքը մոտավորապես համընկնում է ներկայիս Վրաստանի Թեթրի Ծղարոյի մունիցիպալիտետին։ Ամենայն հավանականությամբ այն գտնվել է Ալ գետի ձորահովտում։ Այժմ այդ վայրում գտնվում է Մանգլիս քաղաքատիպ ավանը։

## Պատմություն
Մանգլյաց փոր գավառը 4-րդ դարի վերջերին անջատվել է Գուգարք նահանգից և միացվել Վրաց աշխարհի Քարթլի պատմա-աշխարհագրական մարզին։ Վրաց աղբյուրներում կոչվել է Մանգլիսիս-խևի։

## Տես նաև
* Գուգարք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գուգարքի գավառներ
Բողնոփոր

**Բողնոփոր**, գավառ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Գավառը գտնվում է Գաջենագետի (այժմ` Մաշավերա) վտակ Բոլնիս գետի ձորահովտում։ Կենտրոնը Բոլնիս (Բողնիս) ավանն էր (հետագայում` Բոլնիս-Խաչեն գյուղը)։

## Պատմություն
387 թվականից հետո միացվել է Վրաց աշխարհին։ Բողնոփորը, ըստ երևույթին, Գուգարաց բդեշխության կենտրոնական գավառն էր, որտեղ պիտի գտնվեր բդեշխների նստավայր Ցուրտավ կամ Գաջենք քաղաքը, որը տեղադրվում է Գաջենագետի (վրացերեն` Քցիա) միախառնման տեղում (այժմյան Բոլնիսի Արուխլո գյուղի մոտ)։

## Տես նաև
* Գուգարք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գուգարքի գավառներ
Սուրբ Շողակաթ վանք

**Սուրբ Շողակաթ եկեղեցի**, Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար պատմական Մեծ Հայքի Ճահուկ գավառում, ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Բաբեկի շրջանի Ճահուկ (Ջահրի) գյուղի կենտրոնական թաղամասում։

## Պատմություն
Սուրբ Շողակաթ եկեղեցին կառուցվել է 1325-1330 թվականներին։

## Ճարտարապետություն
Ճարտարապետի և պատվիրատուի անունները անհայտ են։ Եկեղեցու հորինվածքը անհայտ է։ Կառուցված է սրբատաշ և կիսամշակ քարից։ Մուտքը գտնվում է արևմտյան ճակատում։ Տաճարի աբսիդը կիսաշրջանաձև է։ Կա մեկ զույգ ավանդատներ։ Եկեղեցին ունեցել է մի քանի շինություններ, որոնք ավերվել են։ 1980-ականներին եկեղեցու համալիրից մնում էր միայն արևելյան ճակատի մի մասը, որը 1982 թվականի մարտի վերջերին ավերվել է։

## Տես նաև
* Նախիջևանի հայկական տաճարների ցանկ
* Բաբեկի շրջան
* Ճահուկ (Սյունիքի գավառ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բաբեկի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
շ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Ճահուկ (բերդ)

**Ճահուկ**, հին բերդ պատմական Մեծ Հայքի Ճահուկ գավառում, ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Բաբեկի շրջանի Ճահուկ (Ջահրի) գյուղից 6-7 կմ հյուսիս-արևմուտք, հատած բուրգի ձև ունեցող բարձրագագաթ լեռան վրա։

Բերդը այժմ ավերված է։

## Պատմություն
Ճահուկ բերդը կառուցվել է մ.թ.ա. 11-9-րդ դարերում։ Հայտնի է, որ մ.թ.ա. 9-8-րդ դարերում և հետագա շրջաններում բերդը վերակառուցվել է։ Միջնաբերդը գտնվում է լեռնագագաթի հարմարավետ վայրում։ Պարիսպները քարաշեն են, այժմ ավերված են։ Համալիրի ավերակները գտնվում են միջնաբերդի շուրջը, պարիսպների մոտ և մերձակայքում։

## Տես նաև
* Բաբեկի շրջան
* Ճահուկ (Սյունիքի գավառ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Բերդեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Սուրբ Խաչ վանք (Շամեն)

**Սուրբ խաչ վանք** (նաև՝ **Քամու խաչ վանք**), Հայ առաքելական եկեղեցու վանքային համալիր պատմական Մեծ Հայքի Ճահուկ գավառում, ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Շահբուզի շրջանի Շամեն (այժմ՝ Շադա) գյուղից 2 - 2,5 կմ ներքև, ձորի մեջ, լեռնալանջի հարթ վայրում։

## Պատմություն
Քամու խաչ վանքը կառուցվել է 11-12-րդ դարերում։ Ճարտարապետը և պատվիրատուն անհայտ են։ Հայտնի է, որ 19-րդ դարում օծոփեցի Համբարձում Փիրղալովի պատվերով եկեղեցին վերանորոգվել է։

## Ճարտարապետություն
Վանքի իրենից քառամույթ եռանավ բազիլիկա է ներկայացնում։ Կառուցված է սրբատաշ և կիսամշակ քարից։ 15, 17 և 19-րդ դարերում վանքը վերանորոգվել է։ Մուտքերը գտնվում են հյուսիսային և հարավային ճակատներում։ Տաճարի աբսիդը և մույթերը ուղղանկյուն են։ Կա ավանդատների մեկ զույգ։ Տաճարի ներսից կան որոշ արձանագրություններ։ Եկեղեցին հյուսիսային և արևմտյան կողմերում ունեցել է 5-6 վանքապատկան շինություններ, պարիսպ, գերեզմանատուն, որոնք այժմ մինչև հիմքերը քայքայված են։

1980-ականների դրությամբ համալիրից մնում էր միայն եկեղեցին, որը կիսականգուն էր, քանդված էր ամբողջ ծածկը, որմերի վերին շարվածքները։ Այժմ համալիրի վիճակը անհայտ է։

## Տես նաև
* Նախիջևանի հայկական տաճարների ցանկ
* Շահբուզի շրջան
* Ճահուկ (Սյունիքի գավառ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շահբուզի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
խ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Աղիվն

**Աղիվն**, գրաբար՝ *Աղիւն*, գավառ Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգի կազմում։ Ընդգրկել է Եփրատի Աղյունաձոր վտակի հովիտը։ Կենտրոնը Նիկոպոլիս-Զիմարա ճանապարհին գտնվող Անի Աղյունո (Անալյուն) ամրոցն էր, որը, ըստ Ն.Ադոնցի, հունական և հռոմեական աղբյուրներում հիշատակվող Անալիբան է։ Ուշ միջնադարում Աղյունը կոչվել է նաև Աղնցիք։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Բարձր Հայքի գավառներ
Մանանաղի

**Մանանաղի**, գավառ Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Եփրատի Մանանաղի (այժմ՝ Թոզլու) վտակի ավազանում։ Հյուսիս-արևելքից սահմանակից էր Այրարատ, արևելքից և հարավ-արևելքից՝ Տուրուբերան, հարավից՝Չորրորդ Հայք նահանգներին, արևմուտքից՝ Բարձր Հայք, Եկեղյաց, հյուսիսից՝ Դերջան և Կարին գավառներին։ Մակերևույթը հիմնականում հարթավայրային է, հողը՝ արգավանդ։ Նշանավոր են Խաչ և Սմբատա լեռները։ Հարուստ է աղի պաշարներով։

## Պատմություն
XI դարում եղել է Թոնդրակյան աղանդավորական շարժման կենտրոններից։ Ուշ միջնադարում կոչվել է նաև Լակզո ձոր, հետագայում՝ Վերին Դերջան։ Աղբյուրներում հիշատակվում են Մանանաղի Վժան, Շիրնի և Սմբատաբերդ բերդաքաղաքներ, Ջերմ, Բազմաղբյուր կամ Խաչ ավանները, Կաշե, Աղյուս ագարակները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բարձր Հայքի գավառներ
Մնձուր (գավառ)

**Մզուր** (հայտնի է նաև **Մուզուր**, **Մնձուր** անվանումներով), գավառ Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Արածանի գետի աջակողմյան վտակ Քղի գետի Մնձուր օժանդակի հովտում (այժմ՝ Օվաջղի գավառակ)։ Մզուրի մեծ մասը փռված էր համանուն լեռների լանջերին։ Արևմուտքից սահմանակից էր Փոքր Հայքին, հարավից՝ Ծոփք նահանգին։ Մզուրը կազմել է Եկեղյաց գավառի մի մասը, հետագայում, վերջինիս մասնատման հետևանքով, արդեն հիշատակվել է իբրև առանձին գավառ։

## Պատմություն
387 թվականի Մեծ Հայքի բաժանումից հետո գտնվել է Հայաստանի բյուզանդական մասում և մտել Ներքին Հայքի մեջ, որը Հուստինիանոս Ա կայսրի (527-565 թթ.) վարչական վերափոխությունից հետո շրջակա մի քանի գավառաների հետ կոչվել է Առաջին Հայք, իսկ VII դարի «Աշխարհացույց»ում՝ Բարձր Հայք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բարձր Հայքի գավառներ
Դերջան (գավառ)

**Դերջան** (նաև՝ **Թերջան** կամ **Տերջան**), գավառ Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Եփրատի վերին հոսանքի և նրա ձախակողմայն վտակ Դերջանի հովտում։ Հյուսիսից սահմանակից էր Սպեր, արևելքից՝ Կարին, հարավից՝ Մանանաղի, արևմուտքից՝ Եկեղյաց գավառներին։ Նշանավոր գագաթներն են Մարիամը, Պախրը, Խաչը, Խալխալը։ Դերջանը հնուց ի վեր հռչակված էր արգավանդ վարելահողերով, հացահատիկի ընտիր տեսակների մշակմամբ։

## Պատմություն
Դերջանը հայ ժողովրդի բնօրրաներից է։ Մ.թ.ա. 15-13-րդ դարերում եղել է Հայասա ցեղային միության, 6-3-րդ դարերում՝ Երվանդունիների պետության կազմում։ Ստրաբոնի վկայությամբ Դերջանը (Դերքսենե), Կարինիտեսի հետ, վերամիավորվել է Մեծ Հայքին։

Ըստ Ագաթանգեղոսի՝ Գրիգոր Ա Լուսավորիչը Դերջանում հիմնել է առանձին եպիսկոպոսություն։ Հայաստանի առաջին բաժանումից հետո (387 թ.) Դերջանը միացվել է Բյուզանդիային, եղել է Ներքին Հայքի, իսկ 536 թվականի վարչական փոփոխությամբ՝ Առաջին Հայքի կազմում։

638 թվականին Դերջանը ազատագրվել է բյուզանդացիներից, բայց 7-րդ դարի վերջին այն զավթել են արաբները։ 9-րդ դարի վերջին ազատագրված Դերջանը մտել է Բագրատունիների թագավորության մեջ։ 10-րդ դարի երկրորդ կեսին այն վերստին զավթել է Բյուզանդիան։ 16-րդ դարի կեսին մտցվել է նորաստեղծ Էրզրումի նահանգի մեջ (սկզբում՝ գավառակ, 18-րդ դարում ` գավառ)։ Մեծապես տուժել է 16-17-րդ դարերի թուրք-պարսկական պատերազմներից, 1555 թվականի և 1639 թվականի թուրք-պարսկական պայմանագրերով մնացել է Օսմանյան կայսրության կազմում։ Այնուհանդերձ, ըստ Հակոբ Կարնեցու, 17-րդ դարում եղել է հոծ բնակչություն ունեցող հայաբնակ գավառ (նշանավոր էին Բագառիճ ավանը, Կարագուլակ, Ծաղկարի, Վժան, Բուն գյուղերը, Ս. Դավիթ մենաստանը)։

16-19-րդ դարերում Դերջանի տարածքում հաստատվել են քրդական և թուրքական ցեղեր։ Գավառի հարավային մասը` Դերջան գետի ձախակողմյան հովտում տարածվող Լակձոր գյուղախումբը, վերածվել է քրդական կիսանկախ ցեղապետության։

1829 թվականի հուլիսին ռուսական զորքերն ազատագրել են Դերջանը, սակայն Ադրիանապոլսի հաշտության պայմանագրով այն մնացել է թուրքական տիրապետության տակ։ Ըստ ամերիկացի միսիոներ Է.Սմիթի՝ Դերջանի կենտրոն Մամախաթունը (նույնացվում է Դերջան ավանի հետ) 1830 թվականին ունեցել է մոտ 3 հազար հայ ընտանիք։

1915 թվականի մայիսին թուրք ջարդարարները կոտորել են Դերջանի հայերի մեծ մասին, շատերին խեղդամահ արել Եփրատում, իսկ կենդանի մնացածներին բռնությամբ մահմեդականացրել։ Կոտորածից փրկված ավելի քան 1000 դերջանցիներ հաստատվել են Ռումինիայում և Բուլղարիայում, մասամբ՝ Ռուսաստանում, Ամերիկայում։ 1916 թվականին ռուսական զորքերը երկրորդ անգամ ազատագրել են Դերջանը, սակայն թուրքերը 1918 թվականի հունվարին դարձյալ տիրել այն։

Ներկայում Դերջանի տարածքը տրոհված է Թուրքիայի Էրզինջան (Երզնկա) և Էրզրում իլերի միջև։

## Տես նաև
* Բարձր Հայք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 2, Երևան, 1995։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բարձր Հայքի գավառներ
Կարին (գավառ)

**Կարին**, *Թեոդուպոլյաց գավառ, Կառնիֆորա, Կարենիտիս, Կարինիտի, Կարինիտիս, Կարնա գավառ, Կարնո գավառ*, գավառ Մեծ Հայքի Բարձր Հայք աշխարհում, նրա արևելյան մասում, Եփրատ գետի վերին հոսանքում։ Կենտրոնը Կարին քաղաքն էր։ Կարին գավառը տարածքով մոտավորապես համապատասխանում էր Էրզրումի դաշտին։ Գավառը հյուսիսից շրջափակված էր Անտիպոնտական, հարավից՝ Այծպտկունք, արևելքից՝ Ծիրանյաց լեռներով։

## Պատմություն
387 թվականի Հայաստանի առաջին բաժանումից հետո գավառը մտնում էր բյուզանդական մասի մեջ և կազմում Ներքին Հայքի գավառներից մեկը։ Հուստինիանոս 1-ինի վերափոխությունից հետո Կարինը գտնվում էր Առաջին Հայք նահանգում։ 6-7-րդ դարերին ուներ առանձին եպիսկոպոսություն։

Գավառը օսմանցի թուրքերը նվաճել են 1514 թվականին։ Այն մտնում էր Էրզրումի նահանգի Էրզրումի գավառի մեջ։

## Աշխարհագրություն

Ջրառատ էր, գետային ցանցը պատկանում էր Եփրատին, որն իր վերին հոսանքում անցնելով գավառի միջով, Կարին քաղաքից հյուսիս մի մեծ տարածություն վերածել էր ծանծաղ լճի (շամբուտ), որը կոչվում էր Կարնո շամբ։ Կլիման ցուրտ էր, առողջարար, ձմեռը՝ տևական։ Հարուստ էր սառնորակ և հանքային աղբյուրներով։ Հնում ի վեր Կարին գավառը հացահատիկային և յուղատու մշակաբույսերի մշակման կենտրոններից էր, անասնապահական կարևոր շրջան։

## Տես նաև
* Բարձր Հայք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բարձր Հայքի գավառներ
Իշայր

**Իշայր**, գավառ Մեծ Հայքի Մոկք նահանգի կազմում, Վանա լճից հարավ։
Սահմանակից էր հյուսիսից Ռշտունից, արևմուտքից՝ Իշայր Մյուս, հարավից՝ Իշոց, արևելքից՝ Առանձնակ գավառներին։ VII դ. «Աշխարհացոյցում» հիշատակվում է որպես Մոկք նահանգի առաջին գավառը։ Հետագայում կոչվել է Շնիձոր (Մոկսի և Խիզանի միջև)։ Արտաշեսյանների և Արշակունիների թագավորությունների ժամանակ եղել է հայկական պետության կազմում, այնուհետև անցել է պարսիկներին (V դ.), արաբներին (VII դ.), 885-ից եղել է Բագրատունիների, 908-ից հետո՝ Վասպուրականի թագավորության կազմում, XI դ. նվաճել են թուրք–սելջուկները, XIII դ.՝ մոնղոլները, XIV–XV դդ.՝ Ակ–Կոյունլու և Կարա–Կոյունլու թուրքական ցեղերը, 1555-ից՝ օսմանյան թուրքերը։ 1915-ի մայիսին ռուսական զորքերը հայ կամավորների օգնությամբ գրավեցին Իշայրը, սակայն 1918-ի սկզբին նորից անցավ թուրքերին։ Միջին դարերում Իշայրում, Կեցան գետի ձախ ափին, հայտնի էր Ս. Կանանց վանքը (հետագայի Ս. Խաչ վանքը)։ Իշայրը բոլոր ժամանակներում էլ ունեցել է հայ հոծ բնակչություն, որը բռնությամբ տեղահանվել է 1915-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մի մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Մոկք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մոկքի գավառներ
Շաղագոմք

**Շաղագոմք** (**Շատգոմք**), գավառ Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Շաղագոմք կամ Շատագոմք գավառը գտնվել է Տայք նահանգի Ոքաղե գավառից հարավ-արևմուտք, Եփրատի վտակ Սարչամայի վերին հոսանքում (այժմ՝ Էրզրումի վիլայեթի Օվաջըկ վիճակ)։ Մովսես Խորենացին այն անվանում է «անապատ և հովանաւոր տեղիք»։

## Պատմություն
Ըստ Խորենացու այստեղ իր առաջին աշակերտներին է ուսուցանել Մեսրոպ Մաշտոցը։ Ղազար Փարպեցի Շաղագոմքը հիշատակում է Վահանանց պատերազմի (481-484) առնչությամբ. Վահան Մամիկոնյանը ամրանալով Շաղագոմքում, պայքարել է պարսից զորավար Հազարավուխտի ուժերի դեմ։ Հետագա աղբյուրներում Շաղագոմքի մասին տեղեկություններ չեն հանդիպում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բարձր Հայքի գավառներ
Առվենից ձոր

**Առվենից ձոր**, գրաբար՝ **Առուենից ձոր**, գավառ Մեծ Հայքի Մոկք նահանգի կազմում։

Գավառի կենտրոնն էր Առվանից ձոր ամրոցը, որը գտնվում էր հավանաբար այժմյան Ուրանց գյուղի տեղում։ Թովմա Արծրունին գավառը հիշատակում է նաև «Զորն Առվանից» անունով։

## Տես նաև
* Մոկք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Մոկքի գավառներ
Մոկք Առանձնակ

**Մոկք Առանձնակ** (*Առանձնակ Մոկք*), գավառ Մեծ Հայքի Մոկք նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Մոկք Առանձնակը գտնվում էր Որբ գետի (այժմ կոչվում է Մոկուս-սու) վրա։ Մոկս և Սատախ գավառների սահմանագլխին է գտնվում Առնոս լեռնագագաթը և լեռնաշղթան։ Խեթական աղբյուրներում հիշատակվում է Առնուշա ձևով, իսկ Ասորեստանյան արձանագրություններում՝ Առուլիաս անվամբ։ Լեռան բարձրությունը 3550 մետր է։ Գագաթը հարթված է, որտեղ նշմարվում են հին ամրոցի և սրբավայրերի մնացորդներ։ Ենթադրվում է այդ շրջակայքում է գտնվել Ասորեստանի թագավոր Սարգոն Բ-ի կողմից մ.թ.ա. 714 թվականին ավերված՝ Վանի թագավորքւթյան գլխավոր սրբատեղի՝ Մուսասիրի տաճարը։

## Ճարտարապետություն
Մոկք Առանձնակը հայտնի է իր Մոկք բերդով և Ամենափրկիչ վանքով, որը ամենայն հավանականությամբ եղել է հենց Մոկք բերդի մոտ՝ այժմյան Մոկուս քաղաքի տեղում։ Մոկք բերդը Մոկաց իշխանների ոստանն էր։ Այն մինչև օրս գոյություն ունի։

## Տես նաև
* Մոկք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մոկքի գավառներ
Միջա

**Միջա** (հետագայում՝ **Մամռտանք**), գավառ Մեծ Հայքի Մոկք նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Ջերմ գետի (Արևելյան Տիգրիս) Կեցան վտակի ստորին հոսանքի շրջանում։ Համապատասխանում է հետագա Բիթլիսի նահանգի Մամրտանք գավառակին։ Կենտրոնն էր Միջա ավանը (այժմ՝ գյուղ), որը, ըստ Շապուհ Բագրատունու, ուներ բերդ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մոկքի գավառներ
Կող (գավառ)

**Կող** (), գավառ Մեծ Հայքի Տայք նահանգի կազմում։ Տեղակայված է Կուր գետի ակունքների (Կրիակունք) լեռնահովտային շրջանում։ Հյուսիսից սահմանակից էր Գուգարքի Արդահան, արևելքից՝ Այրարատի Վանանդ, հարավից՝ Տայքի Բերդաց փոր և արևմուտքից՝ Ճակք գավառներին։ Ենթադրաբար նույնացվում է ուրարտական արձանագրություններում հիշատակվող Կուլխային։ Գավառում գտնվել է Կրիակունք ավանը։

## Աշխարհագրություն
Կողը տարածվում էր Կուրի ակունքների շրջանում և իր տարածքով գրեթե համընկնում էր այժմյան Գյոլեհի շրջանին։ Այստեղ հիշատակվում է համանուն բերդ, որի աշխարհագրական դիրքը դեռ մնում է անորոշ։

## Պատմություն
Մովսես Խորենացու վկայությամբ, Հայոց Վաղարշակ թագավորը Կողում հիմնել է այգիներ և ծաղկաստաններ, այն դարձրել արքունի ամառանոց և որսարան, իսկ նրա որդի Արշակի գահակալման ժամանակ Կովկասից խուժած բուլղար ցեղերը հաստատվել են Կողի հարավային արգավանդ, հացառատ դաշտում։ Ըստ Ղևոնդ պատմիչի՝ արաբական հալածանքներից խուսափող 12 հազար հայեր, Ամատունյաց իշխան Շապուհի և նրա որդի Համամի առաջնորդությամբ, 789 թ. Կողում հաղթել են հետապնդող թշնամուն և անցել Խաղտիք։ IX դարի 2-րդ կեսին Կողը անցել է Աբխազական թագավորությանը, սակայն Հայոց թագավոր Սմբատ Ա Բագրատունին (890-914 թթ.) այն վերամիավորել է Հայաստանին։ X դարի 2-րդ կեսին Կողը մտել է Տայքի կյուրոպաղատության, XIդ. սկզբից՝ Բյուզանդական կայսրության, XII դարի վերջից՝ Վրացական թագավորության մեջ։ XIII դարի 1-ին կեսին Կողը նվաճել են թաթար-մոնղոլները, XVIդ.՝ օսմանյան թուրքերը։

1877 թվականին անցել է Ռուսաստանին (մոտավորապես համապատասխանում էր Կարսի մարզի Արդահանի օկրուգի Գյոլի տեղամասին)։ 1918 թ. թուրքական բռնազավթումից հետո Կողի հայերի մի մասը զոհվել է, փրկվածներն ապաստանել են Անդրկովկասում։ 1919 թ. ապրիլին, Կարսի մարզի կազմում, անցել է Հայաստանի Հանրապետությանը, սակայն քեմալական Թուրքիան 1920 թ. հոկտեմբերին կրկին զավթել է մարզը, որը 1921 թ. Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերով տրվել է Թուրքիային։

## Տես նաև
* Տայք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տայքի գավառներ
Բերդաց փոր

**Բերդաց փոր**, գավառ Մեծ Հայքի Տայք նահանգի կազմում։

Տարածվում էր միջնադարյան Բանակ (այժմ՝ Փենեք) ավանի շրջանում։ Գավառում հայտնի էր Բանակ զվարթնոցատիպ եկեղեցին։

## Տես նաև
* Տայք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Տայքի գավառներ
Պարտիզաց փոր

**Պարտիզաց փոր**, գավառ Մեծ Հայքի Տայք նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Պարտիզաց փոր գավառը գտնվում է Ուխտիքի Պարտեզ վտակի վերին և միջին հոսանքների շրջանում։ Կենտրոնն էր Պարտեզ ավանը։ Արևելքից Կարմիր Փորակ (այժմ՝ Սողանլու) լեռներով բաժանվում էր Այրարատ նահանգի Վանանդ գավառից, հարավից՝ Մեծրաց լեռներով՝ Բասեն և Աբեղյանք գավառներից, հյուսիսից սահմանակից էր Բերդաց փոր, արևմուտքից՝ Բողխա գավառներից։
Ըստ Ս.Տ. Երեմյանի, գավառն զբաղեցրել է 662 կմ² տարածություն։

## Տես նաև
* Տայք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տայքի գավառներ
Ջերմաձոր

**Ջերմաձոր**, գավառ Մեծ Հայքի Մոկք նահանգի կազմում։ Գավառի կենտրոնն էր Շատախ ավանը։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Ջերմ (Արևելյան Տիգրիս) գետի ձորահովտում։ Մակերևույթը լեռնային է, անտառապատ ու ջրառատ։ Ջերմաձորը համապատասխանում է այժմյան Ջերմաձորի շրջանին, որը եղել է Մոկքի ամենաարևելյան գավառը։ Ջերմաձորում էր գտնվում Զռել ամրոցը, (այժմյան Մոկուս քաղաքի արևելք), որը Թովմա Արծրունին հիշատակում է որպես Ջռայլ (Ջռղայլ, Ջռել)։ Ջերմաձորը հիմնականում համապատասխանում է հետագա Շատախ գավառին։

## Պատմություն
Զռայլ բերդում առժամանակ ապաստանել է Վարդան Մամիկոնյանը։

## Տես նաև
* Մոկք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մոկքի գավառներ
Ոքաղե

**Ոքաղե**, գրաբար՝ **Ոքաղէ**, գավառ Մեծ Հայքի Տայք նահանգի կազմում։

## Անվանում
Տարբեր աղբյուրներում գավառը կոչվում է Ուխթիք, Ոքաղե կամ Ոքաղ։

## Աշխարհագրություն
Ոքաղեի մասին տեղեկությունները կցկտուր են։ Ըստ Թադևոս Հակոբյանի, Ոքաղե գավառը գրավում է Օլթի գետի միջին հոսանքի շրջանը։ Այստեղ են գտնվում Ղազար Փարպեցու հիշատակած Գեղիկ և Վարդաշեն գյուղերը (Բասենի սահմանակցությամբ)։ Ս. Երեմյանի կարծիքով, Ոքաղեն ընդգրկել է Ազորդ (այժմ՝ Թորթում) գետի վերին և միջին հոսանքի շրջանները։ Համապատասխանում է այժմյան Թորթում գավառին։

Ոքաղե գավառում է գտնվում Ուխթիք բերդաքաղաքը, որը համապատասխանում է այժմյան Օլթիին։

## Տես նաև
* Տայք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տայքի գավառներ
Ազորդաց փոր

**Ազորդաց փոր**, *Ազորդ*, գավառ Մեծ Հայքի Տայք նահանգի կազմում։IV-VIII դարերում եղել է Մամիկոնյանների սեփականությունը։ Կենտրոնը՝ Ազորդ։ X դարում, երբ Ազորդաց փորը Տայքի կյուրոպաղատության կազմում էր, հայ բնակիչների մի մասը հարել է քաղկեդոնականությանը, Օշկ, Խախու, Էգրեկ (Ագարակ), Իս և այլ գյուղերում կառուցվել են քաղկեդոնիկ եկեղեցիներ։ 1000 թ. Ազորդաց փորը Տայքի մեծ մասի հետ միացել է Բյուզանդիային։ Ազորդաց փորի տարածքը XIII դարում կոչվել է *Թորթում*։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Տայքի գավառներ