Էթնիկ զտումներ Բոսնիական պատերազմի ժամանակ

Էթնիկ զտումներ Բոսնիական պատերազմի (1992-1995) ժամանակ, որոնց արդյունքում բոսնիացի մուսուլմանները և խորվաթները ստիպված են եղել լքել իրենց տները կամ արտաքսվել են Սերբական Հանրապետության զինված ուժերի և սերբական պարամիլիտար ուժերի կողմից են։ Բոսնիացիները և բոսնիացի սերբերը ևս փախուստի են դիմել և արտաքսվել բոսնիացի խորվաթ ուժերի կողմից, չնայած ավելի փոքր թվաքանակով։ ՄԱԿ-ի անվտանգության խորհրդի Վերջնական զեկույցը (1994) նշել է, որ չնայած բոսնիացիները նաև իրականացրել են «Ժնևի կոնվենցիաների խիստ խախտումներ և միջազգային մարդասիրական իրավունքի այլ խախտումներ», նրանք ««կանոնավոր էթնիկ զտում» չեն իրականացրել»։ Ըստ զեկույցի, «որևէ փաստական հիմք չկա՝ պնդելու, որ «բարոյական հավասարություն» է առկա պատերազմող խմբերի միջև»։

1991 թվականից սկսած մինչև 1992 թվականի կեսեր Բոսնիա և Հերցեգովինայում տեղի ունեցող քաղաքական փոփոխությունների արդյունքում տեղահանվել է շուրջ 2,7 մլն մարդ, որից 700,000-ը ապաստան է գտել եվրոպական երկրներում․ նախքան 2022 թվականին Ուկրաինա Ռուսաստանի ներխուժումը սա եղել է Եվրոպայում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ամենամասսայական արտագաղթը։ Հաշվարկների համաձայն, այս էթնիկ զտումների արդյունքում շուրջ 1-1․3 մլն մարդ է տեղահանվել և հարյուր հազարավորները սպանվել են։

Բոսնիական էթնիկ զտումների ժամանակ օգտագործվել են բազմաթիվ մեթոդներ, այդ թվում՝ «քաղաքացիական անձնաց սպանություններ, բռնաբարություն, տանջանք, քաղաքացիական անձանց, հանրային և մշակութային սեփականության ոչնչացում, կողոպուտ և քաղաքացիական բնակչությունների բռնի վերաբնակեցում»։ Էթնիկ զտումներն իրականացնողների մեծամասնությունը սերբական ուժերն են եղել, իսկ զոհերը՝ բոսնիացիները։ ՄԱԿ-ի կողմից աջակցություն ստացող Նախկին Հարավսլավիայի հարցերով միջազգային քրեական տրիբունալը ավելի ուշ մի շարք պաշտոնյաների դատապարտել է քաղաքական, ռասայական և կրոնական հողի վրա հալածանքների և հետապնդման համար՝ հարկադրված տեղահանություն և արտաքսում, որոնք համարվում են մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություններ։ Սրեբրենիցայի ջարդերը, որոնք ևս այս էթնիկ զտման մասն են կազմել, դասակարգվել են որպես ցեղասպանություն։

## Նախապատմություն

Բոսնիայի թագավորությունը 1463 թվականից մինչև 1878 թվականը եղել է Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ։ Այս շրջանում, բնակչության մեծ մասը՝ մասնավորապես բոսնիացիները (բոսնիացի մուսուլմաններ), ընդունել են իսլամ։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի էթնիկ խմբերը՝ բոսնիացիներ, բոսնիացի սերբեր և բոսնիացի խորվաթներ, 1878 թվականից մինչև 1914 թվականին Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը ապրել են խաղաղությամբ։ Այդ ժամանակաշրջանում երեք էթնիկ խմբերի միջև ժամանակ առ ժամանակ սրվող լարվածության պատճառները հիմնականում եղել են տնտեսական խնդիրները, չնայած առնվազն 1878 թվականից ի վեր Սերբիան տարածքային հավակնություններ է ունեցել Բոսնիա և Հերցեգովինայի նկատմամբ։ Որոշ պատմաբանների կարծիքով, որոշ ուղղափառ սերբեր և կաթոլիկ խորվաթներ բոսնիացիների ազգություն չեն համարել և փորձել են ձուլել նրանց։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը հանգեցրել է միջէթնիկ բախումների։ Պատերազմից հետո Բոսնիա և Հերցեգովինան դարձել է Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետության մաս։

Իոսիպ Տիտոյի մահվանից հետո 1980-ական թվականներին Հարավսլավիայի քաղաքական համակարգը դարձել է ոչ ֆունկցիոնալ, և երկիրը հայտնվել է տնտեսական աղետի մեջ։ Երբ կոմունիզմը սկսել է կորցնել իր ուժը, իշխանության են եկել ազգայնական նոր առաջնորդներ՝ Սլոբոդան Միլոշևիչը Սերբիայում և Ֆրանյո Տուջմանը Խորվաթիայում։ Սլովենիան և Խորվաթիան առաջարկել են իրականացնել բարեփոխումներ և Հարավսլավիայում ստեղծել համադաշնություն, սակայն դրան դեմ է հանդես եկել երկրի կառավարությունը։ 1991 թվականի հունիսի 25-ին Սլովենիան և Խորվաթիան անկախություն են հռչակել՝ անջատվելով Հարավսլավիայից։ Կարճատև զինված հակամարտություն է տեղի ունեցել Սլովենիայում, իսկ Խորվաթիայի անկախության պատերազմը սրվել է։ Հյուսիսային Մակեդոնիան ևս անկախություն է հռչակել, որը չի հանգեցրել հակամարտության։ Սկսել է իրականացվել ՌԱՄ ծրագիրը՝ հիմք դնելով «Երրորդ Հարավսլավիայի» նոր սահմաններին, որի նպատակն էր ստեղծել երկիր, որտեղ «բոլոր սերբերը կարող են միասին ապրել նույն երկրում իրենց բոլոր տարածքներով»։

Իզեթբեգովիչ-Գլիգորով պլանը առաջարկել է Հարավսլավիան վերակառուցել՝ հիմնվելով 2+2+2 սկզբունքի վրա, որտեղ Սերբիան և Մոնտենեգրոն կդառնան ոչ սիմետրիկ դաշնություն, Բոսնիան և Հյուսիսային Մակեդոնիան՝ թույլ միացած դաշնություն, իսկ Խորվաթիան և Սլովենիան ավելի թույլ միացած համադաշնություն։ Որևէ կողմը չի ընդունել այս պլանը։ 1991 թվականի վերջին սերբերը սկսել են ինքնավար շրջաններ ստեղծել Բոսնիայում։ Երբ 1991 թվականի հոկտեմբերի 14-ին «Ժողովրդավարական գործողություն» կուսակցության ներկայացուցիչները Բոսնիա և Հերցեգովինայի Հանրապետության խորհրդարանում հայտարարել են Հարավսլավիայից անկախության հանրաքվեի վերաբերյալ իրենց ծրագիրը, Սերբական ժողովրդավարական կուսակցության բոսնիացի սերբ քաղաքական գործիչ Ռադովան Կարաձիչը ելույթ է ունեցել՝ հանրայնորեն սպառնալով պատերազմ սկսել և ոչնչացնել բոսնիացիներին։ 1992 թվականի հունվարի 9-ին Բոսնիացի սերբերի համաժողովը հռչակել է «Բոսնիա և Հերցեգովինայի Սերբական Հանրապետությունը», որը ընդգրկել է գերազանցապես սերբերով բնակեցված տարածքները և այն տարածքները, որոնք «հստակ նշված չեն եղել, սակայն ըդնգրկել են տարածքներ, որտեղ սերբերը մեծամասնություն են կազմել» նախքան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը։

1992 թվականի փետրվարի 29-ին և մարտի 1-ին Բոսնիա և Հերցեգովինան անցկացրել է անկախության հանրաքվե, որից հետո այն անկախություն է հռչակել Հարավսլավիայից։ Բոսնիացի սերբերի մեծ մասը ցանկացել է Սերբիայի հետ նույն պետության կազմում մնալ։ 1992 թվականի մայիսի 12-ին Բոսնիացի սերբերի համաժողովի 16-րդ նիստի ժամանակ Կարաձիչը, որը արդեն ինքնահռչակ Սերբական Հանրապետություն քվազիպետության առաջնորդն է եղել, ներկայացրել է իր «ռազմավարական վեց նպատակները», որոնք ներառել են «մյուս երկու ազգային համայնքներից անջատում և պետությունների անջատում», «Դրինայի հովտում միջանցքի ստեղծում, որի արդյունքում Դրինան [գետը] վերացվում է որպես սերբական պետությունների միջև սահման»։ Սերբական Հանրապետության գեներալ Ռատկո Մլադիչը «մուսուլմաններին և խորվաթ հորդաներին» կոչել է թշնամի և Համաժողովին առաջարկել է նրանց դուրս մղել քաղաքական միջոցներով կամ բռնի ուժով։

Բոսնիական պատերազմի հավանականությունը կտրուկ աճել է։ Սերբական ուժերը կազմված են եղել Սերբական Հանրապետության բանակից, Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակից և սերբերի ու բոսնիացի սերբերի պարամիլիտար ուժերից։ Նրանց նպատակն է եղել կա՛մ ստեղծել Հարավսլավիայի մնացորդներից պետություն, կա՛մ Մեծ Սերբիա։ Բելգրադում սերբական իշխանությունները ցանկացել են սերբերի համար նոր տարածքներ գրավել Բոսնիայից և Խորվաթիայից, որոնք հետագայում կցվել են Սերբիա և Չեռնոգորիային։

Պատերազմի սկզբում Բոսնիա և Հերցեգովինայի Հանրապետության բանակի կողմից կազմավորված բոսնիացի ուժերը և Խորվաթական պաշտպանության խորհրդի կողմից կազմավորված խորվաթական ուժերը սկզբում համագործակցել են ընդդեմ Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակի և Սերբական Հանրապետության բանակի։ Խորվաթական պաշտպանության խորհուրդը եղել է Հերցեգ-Բոսնիայի Խորվաթական Հանրապետության պաշտոնական բանակը։ Հերցեգ-Բոսնիայի Խորվաթական Հանրապետությունը եղել է «քաղաքական, մշակութային, տնտեսական և տարածքային առանձին միավոր» Բոսնիայի կազմում՝ հռչակված 1991 թվականի նոյեմբերի 18-ին Մատե Բոբանի կողմից։ Խորվաթական ժողովրդական բանակը հայտարարել է, որ այն չունի անջատողական որևէ նպատակ և խոստացել է հարգել Սարաևոյի կենտրոնական կառավարությանը։ Հերցեգ-Բոսնիայի Խորվաթական Հանրապետությանը ֆինանսավորել և զինել է Խորվաթիան։ Միջազգային պաշտոնյաները և Նախկին Հարավսլավիայի հարցերով միջազգային քրեական տրիբունալը եզրակացրել են, որ Հերցեգ-Բոսնիայի Խորվաթական Հանրապետության ստեղծման նպատակն է Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարբեր մասերից ձևավորել Մեծ Խորվաթիա՝ այսպիսով բաժանելով Բոսնիա և Հերցեգովինան Սերբիայի և Խորվաթիայի միջև։

## Կրոնական շենքերի ոչնչացում
### Իսլամական

### Ուղղափառ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բոսնիական պատերազմ
Կատեգորիա:Էթնիկ զտումներ
Կատեգորիա:Էթնիկ զտումներ Եվրոպայում