open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սայիդ Հալիմ փաշա

**Սայիդ Հալիմ փաշա** (), թուրք պետական գործիչ։ Երիտթուրքերի պարագլուխներից և հայերի ցեղասպանության գլխավոր հանցագործներից։ Հայտնի էր իր տեսական աշխատություններով։ Գտնում էր որ իսլամ, ի տարբերություն առաջընթացը «խոչընդոտող» քրիստոնեության, ժողովրդավարական կրոն է՝ հիմնված իրավահավասարության և անձն, ազատության վրա։ Այդ պատճառով, ըստ Սայիդ Հալիմի, իսլամական աշխարհում անհարկի է պայքարը ժողովրդավարության և ազատության համար։ 1913 թվականին նշանակվել է մեծ վեզիր՝ միաժամանակ կատարելով «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության գլխավոր քարտուղարի պարտականությունները։ Առաջին աշխարհամարտի (1914-1918) վերջին շրջանում մեծ վեզիրի պաշտոնը զիջել է Թալեաթին Մուդրոսի զինադադարից (1918) հետո ձերբակալվել է և պատասխանատվության ենթարկվել իբրև պատերազմի հանցագործ և հայերի տեղահանության ու ցեղասպանության կազմակերպման մասնակից։ Կարողացել է փրկվել է պատժից և աքսորվել Մալթա, իսկ 1921 թվականին ազատ արձակվել։

1921 թվականի դեկտեմբերի 6-ին Հռոմում Սայիդ Հալիմին սպանել է հայ վրիժառու Արշավիր Շիրակյանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրք պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան ռազմական հանցագործներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչներ
Կատեգորիա:Փաշաներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության անձինք
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության սպանված անձինք
Կատեգորիա:Միություն և առաջադիմություն կուսակցության քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Մալթայի աքսորականներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության ալբանացիներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի օսմանյան մասնակիցներ
Կատեգորիա:Մուհամմադ Ալիի արքայատոհմ
Կատեգորիա:Իտալիայում հրազենից մահացածներ
Ռուբեն Շիշմանյան

**Ռուբեն Շիշմանյան**, Դերսիմի Քեռի (1865 կամ 1866, Երզնկա-1903, Երզնկա), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, ֆիդայի։ Հնչակյան, 1890-ական թվականների. կեսից՝ Հայկական Յեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցության անդամ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Երզնկայի ազգային կեդրոնական վարժարանում։ 1889-1890 թվականներին կազմակերպել է հայդուկային խումբ, մղել մի շարք մարտեր։ Աչքի է ընկել իր խիզախությամբ։

Մեծ ջանքեր է գործադրել հայ-քրդական համերաշխություն (հատկապես դերսիմցի քրդերի հետ) ստեղծելու համար։ 
1898 թվականին, Հայկական Յեղափոխական Դաշնակցություն ԿԿ ընդհանուր ժողովում առաջադրել է հայ-քրդական դաշնակցության իր ծրագիրը։

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:1866 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երզնկա քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:1903 մահեր
Կատեգորիա:Երզնկա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Բադի Գայ

**Ժորժ «Բադի» Գայ** (անգլ.՝ George «Buddy» Guy, ), ամերիկյան բլյուզ երաժիշտ, 5 անգամ պարգևատրվել է «Գրեմմի» մրցանակով։

## Կենսագրություն
Բադի Գայը սկսել է կիթառ նվագել 13 տարեկանից։ 1950-ականների սկզբում նա տեղափոխվել է Բատոն-Ռուժ, որտեղ տեղի երաժիշտների հետ հանդես էր գալիս խմբերով։ Սկսնակ երաժիշտը շատ ամաչկոտ էր, ինչի պատճառով հաճախ ելույթ էր ունենում հանդիսատեսին մեջքով կանգնած, սակայն դա չխանգարեց նրան ձեռք բերել իր սեփական զգալի ռեպերտուարը։ 1957 թվականին Գայը տեղափոխվում է Չիկագո, որտեղ նրան իր հովանավորության տակ է վերցնում հայտնի երաժիշտ Մադի Ուոթերսը։
Ոչ մեծ ձայնագրման ընկերությունում 2 սինգլ ձայնագրելուց հետո Գայը սկյսում է աշխատել Chess Records-ի հետ, որի արդյունքում 1967 թվականին լույս է տեսնում I Left My Blues in San Francisco ալբոմը։ Գայը, որպես սեսիային երաժիշտ ելույթ էր ունենում բլյուզի այնպիսի «լուսատուների» մոտ, ինչպիսիք են Մադի Ուոթերսը, Հոուլին Վուլֆը, Լիթլ Ուոլտերը և Կոկո Թեյլորը։ 1960 թվականին ձևավորվում է նրա դուետը Ջունիոր Ուելլսի հետ։ Երաժիշտների աշխատանքի արդյունքում մի քանի ալբոմ է ձայնագրվում։

60-ական թվականների վերջում բյլուզի ժողովրդականությունը սկսում է կայուն կերպով իջնել։ Բադի Գայը ստիպված էր այլ ճանապարհներով գումար վաստակել։ Սակայն 1980-ականներին բլյուզի նկատմամբ հետաքրքրության նոր ալիք է սկսվում և Գայի կարիերան հասնում է գագաթնակետին։ Նա մասնակցում է Էրիկ Կլեպտոնի համերգներին, իսկ 1991 թվականին ձայնագրված Silvertone լեյբլի Damn Right ալբոմի I’ve Got the Blues-ը «Գրեմմի» է բերում։ Հետագայում նա ևս չորս անգամ պարգևատրվում է այդ մրցանակով։

2003 թվականին արժանանում է ԱՄՆ արվեստի բնագավառի Ազգային մեդալի։
2005 թվականին Բադի Գայի անունը մտնում է Ռոք՛ն՛ռոլլի փառքի սրահ։ Rolling Stone ամսագիրը ներգրավել է նրան աշխարհի 100 լավագույն կիթառիստներ ցանկում, որտեղ Գայը 23-րդ հորիզոնականում է։ Գայը սեփական բլյուզ ակումբ ունի Չիկագոյում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:RCA Records-ի արտիստներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բլյուզ կիթառահարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կիթառահարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Վանի ինքնապաշտպանություն (1896)

**Վանի ինքնապաշտպանություն (1896)**, Վան քաղաքի և Վանի նահանգի գյուղերի հայ բնակչության դիմադրական մարտերը թուրք ջարդարարների դեմ համիդյան կոտորածների ժամանակ։ Ինքնապաշտպանությունը ղեկավարել են քաղաքում գործող ազգային կուսակցությունների ղեկավարներ Մ. Ավետիսյանը, Մարտիկը (Մարտիրոս Սարուխանյան, հնչակյան) և Պետոն (Ալեքսանդր Պետրոսյան, դաշնակցական)։ Մարտերը հիմնականում տեղի են ունեցել Վանի Այգեստան թաղամասում։ Քաղաքը բաժանվել է չորս պաշտպանական շրջանների։ Ինքնապաշտպանական խմբերում ընդգրկվել են 700-900 երիտասարդներ, որոնք ունեցել են ընդամենը 518 հրացան։ Վանեցիներին օգնության են շտապել Վազգենի (Տ. Տերոյան) և Ներսեսի (Գ. Պոզիկյան) հայդուկային խմբերը։ Հակառակորդը կենտրոնացրել է մոտ 10 հազար զինվոր՝ զինված արդիական զենքով և հրետանիով։ Դիմադրական մարտերն սկսվել են հունիսի 3-ին։ Հույսը դնելով իր հրազենի և թվական գերազանցության վրա՝ թշնամին փորձել է շեշտակի գրոհով ճեղքել վանեցիների պաշտպանությունը։ Սակայն հանդիպելով հայերի հուժկու հակահարվածին և տալով զգալի կորուստներ՝ նահանջել է։ Հաջողությամբ հետ մղելով թուրքերի հարձակումները՝ ինքնապաշտպանները դիմել են հանդուգն հակագրոհների և նման մի գործողության ժամանակ գրավել թշնամու երկու թնդանոթ։ Սակայն զենքի և զինամթերքի խիստ պակասը ինքնապաշտպանության ղեկավարներին ստիպել է համաձայնել Վանի անգլիական հյուպատոսի և թեմական առաջնորդ Սահակ Բագրեվանդցու առաջարկությանը՝ դադարեցնելու դիմադրությունը։ Իշխանություններն էլ թույլ են տվել մարտիկներին ու նրանց միացած մի խումբ բնակիչների դուրս գալ Վանից և գնալ Պարսկաստան։ Հունիսի 8-ին մոտ 1500 մարդ հեռացել է Վանից։ Դեպի Պարսկաստան ճանապարհին նրանց վրա են հարձակվել թուրքերը։

Համառ մարտերից հետո միայն 30 հոգու է հաջողվել հասնել Սալմաստ, իսկ այնտեղ մնացածները, այդ թվում և Մ. Ավետիսյանը, զոհվել են։ Նույն ճակատագրին է արժանացել նաև Պետոյի ու Մարտիկի 83 հոգուց բաղկացած ջոկատը։ Փրկվել է միայն մեկ մարդ, իսկ Վարագա լեռան վրա ապաստանածները Վազգենի առաջարկով վերադարձել են Վան։

Քաղաքից մարտիկների հեռանալուց հետո թուրքական զինվորներն ու համիդեականները անարգել ներխուժել են քաղաքի հայկական թաղամասերը և կոտորել խաղաղ բնակչությանը։ Մեկ շաբաթում զոհվել է շուրջ 500 հայ, սպանվել 300 թուրք ։ Առավել ծանր կորուստներ են եղել գյուղերում։ Ջարդարարները կոտորել են շուրջ 20 հազար հայ։

## Տես նաև
* Վանի հերոսամարտ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1896 իրադարձություններ
Կատեգորիա:Հայկական դիմադրություն
Կատեգորիա:Վանի նահանգ
Կատեգորիա:Օսմանյան Հայաստան
Թուրինջ (գուսան)

**Թուրինջ** (Թորոս Օհանի Մարթաղյան, 1790, գյուղ Քարքանջ (այժմ՝ Ադրբեջանի ՍՍՀ, Շամախու շրջանում) — 1875 թվականներ, Աստրախան), հայ գուսան։

Ստեղծագործել է հայերեն և թուրքերեն։ Աշուղություն է արել երիտասարդ տարիներին, հետագայում զբաղվել ոսկերչությամբ ու փորագրությամբ, պատրաստել տապանաքարեր։ Թուրինջի երկլեզվյան մուհամմա-հանելուկները և թաջնիսները գրված են գրաբարախառն աշխարհաբարով, իսկ որոշ երգեր («Հայր մեր», «Ճշմարիտ սիրական»)՝ տողընդմեջ ադրբեջաներենով։ Մեզ են հասել ավելի քան 60 երգ, որոնք տպագրվել են աշուղական երգարաններում («Սոխակ Հայաստանի», «Հայ աշուղներ», «Հայ գուսաններ»)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գուսաններ
Ողջակիզման և ցեղասպանության հետազոտություններ

«**Ողջակիզման և ցեղասպանության հետազոտություններ**», ցեղասպանության պատմությամբ զբաղվող անգլիական, ամերիկյան և իսրայելյան հասարակական կազմակերպությունների և գիտական կենտրոնների միջազգային հանդես։ Լույս է տեսնում անգլ., Երուսաղեմում, 1985 թվականից. պարբերականությունը (1988 թվականից)՝ տարեկան 4 համար։ Հրապարակում է տարբեր ժամանակաշրջաններում զանազան երկրներում տեղի ունեցած ցեղասպանության պատմության գիտական նյութերը՝ ընդգրկելով քաղաքականության, սոցիոլոգիայի, հոգեբանության, գրականության, բժշկության և այլն ոլորտները։ Հայերի ցեղասպանության մասին լույս են տեսել հետևյալ հոդվածները. Ե. Բաուեր, «Բնաջնջման տեղը պատմության մեջ», Վ. Տատրյան, «Հայերի և հրեաների ցեղասպանության ընդհանրությունները» և «Թուրքական բժիշկների դերը օսմանյան հայերի ցեղասպանության մեջ, Ռ. Մելսոն, «Հայերի 1915 թվականի ցեղասպանության պատճառների մասին», Ջ. Ռեյդ, «Պատերազմի համադրույթն ու ցեղասպանության դրդապատճառները Օսմանյան կայսրությունում» և այլն։ 1990 թվականի 1-ին եռամսյակի համարը ամբողջովին նվիրված է Օսմանյան կայսրությունում հայերի ցեղասպանությանը։

Կատեգորիա:Իսրայելի հայկական հանդեսներ
Իոն

thumb|left|260px|Նատրիումը և ֆտորը օքսիդավերականգնման ռեակցիայի արդյունքում առաջացնում են նատրիումի ֆտորիդ:
**Իոն**, էլեկտրականապես լիցքավորված մասնիկ, որը առաջանում են, երբ ատոմը կամ մոլեկուլը, էլեկտրոններ կամ լիցքավորված այլ մասնիկներ են ձեռք բերում կամ կորցնում։ «Իոններ» հասկացությունը և տերմինը մտցրել է Մայքլ Ֆարադեյը 1834 թվականին։ Դրական իոնները նա անվանել է կատիոններ (օրինակ՝ Na+, Ca2+), իսկ բացասական իոնները՝ անիոններ (օրինակ՝ Cl-, SO42-)։ Իոնի լիցքի մեծությունը բազմապատիկ է էլեկտրոնի լիցքին։ Իոնի հատկությունները որոշվում են լիցքի նշանով և մեծությամբ, իոնի չափերով և էլեկտրոնային օրբիտալի կառուցվածքով։

## Պարզ իոնների կառուցվածքը
Պարզ իոնները բաղկացած են մեկ ատոմային միջուկից և էլեկտրոններից։ Ատոմային միջուկը բաղկացած է պրոտոններից և նեյտրոններից, որոնք կրում են պրակտիկապես ամբողջ (ավելի քան 99,9%) իոնի զանգվածը և ստեղծում էլեկտրական դաշտ, որն ամրացնում է էլեկտրոններին։ Ատոմային միջուկի լիցքը որոշվում է պրոտոնների քանակով և համընկնում է տարրի կարգավիճակային համարը Պ. Հ. Մենդելեևի պարբերական աղյուսակում։
Էլեկտրոնները լցնում են էլեկտրոնային շերտերը, որոնք գտնվում են ատոմային միջուկի շուրջ։ Միևնույն գլխավոր քվանտային համար ունեցող էլեկտրոնները կազմում են քվանտային շերտեր, որոնք ունեն մոտավորապես նույն չափերի էլեկտրոնային ամպեր։ Շերտերը՝ n = 1, 2, 3, 4… նշվում են համապատասխանաբար K, L, M, N… տառերով։ Ատոմային միջուկից հեռանալիս շերտերի ծավալը մեծանում է, և կախված n արժեքից՝ դրանք ունեն 2 (K շերտը), 8 (L շերտը), 16 (M շերտը), 32 (N շերտը)… էլեկտրոն։
Ապրանքներից բացառություն է կազմում ջրածնի դրական իոնը, որը չի պարունակում էլեկտրոններ և հանդիսանում է տարրական մասնիկ՝ պրոտոն։ Այդ միևնույն ժամանակ ջրածնի բացասական իոնը պարունակում է երկու էլեկտրոն։ Փաստորեն հիդրիդային իոնը համակարգ է, որը բաղկացած է մեկ պրոտոնից և երկու էլեկտրոնից և իզոէլեկտրոնային է լիթիումի դրական իոնի հետ, որն էլեկտրոնային ծածկույթում ունի երկու էլեկտրոն։
Էլեկտրոնի շարժման ալիքային բնույթը հաշվի առնելով, իոնն չունի խիստ սահմանված սահմաններ։ Ուստի իոնների չափերը ճշգրիտ կերպով որոշել հնարավոր չէ։ Իոնների տեսանելի ռադիուսը կախված է նրանից, թե որ ֆիզիկական հատկությունն է դիտարկվում, և կլինի տարբեր տարբեր հատկությունների համար։ Հաճախ օգտագործում են այդպիսի իոնային ռադիուսներ, որոնց գումարը հավասար է երկու հարևան իոնների միջև հավասարակշռված հեռավորությանը կիսաեմբիրական աղյուսակի մեջ։ Այսպիսով, Լ. Պոլինգի կողմից կազմվել է իոնների ռադիուսների մի աղյուսակ։

Հետո կազմվել է իոնների ռադիուսների նոր համակարգ՝ Գ. Բ. Բոկիի կողմից՝ պարզագույն երկակի միացությունների կիսառուցվածքային հետազոտությունների հիման վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իոններ
Կատեգորիա:Ֆիզիկական քիմիա
Թուր Կայծակին

[245px|մինի|Թուր-կեծակին [Սասունցի Դավիթ|Սասունցի Դավթի ձեռքին (Հակոբ Կոջոյան - «Սասունցի Դավիթ»)]]

**Թուր Կայծակին**, **թուր-կեծակի**, «Սասնա ծռեր» հայ ժողովրդական Էպոսի գլխավոր հերոսների զենքը։ Հիշատակվում է **«Թուր կեծակին»**, **«Կեծական թուր»** և այլ ձևերով։ Ներկայացվում է որպես ամենահատու կայծակնափայլ թուր, որը շերտում է երկաթն ու պողպատը։

Նրանով Սասունցի Դավիթը կտրում է 40 գոմեշի կաշին, նույնքան ջրաղացքարը, երկու կես անում Մսրա Մելիքին։ Ժողովուրդը Թուր Կայծակին պատկերացրել է իբրև իսկական կայծակ, որից կրակ է թափվում ու վառում մարդկանց։ Նույն պատկերացմամբ՝ այն զոդվել է երկնաքարից կամ շանթաքարից (մետեորիտ), կամ ձեռք բերվել ծովի հատակից։

Կատեգորիա:Սառը զենքեր
Կատեգորիա:Դիցաբանական զենքեր
Կատեգորիա:Սասնա ծռեր
Էխոլոտ

մինի
**Էխոլոտ** կամ **Հիդրոլոկատոր** (էխո - արձագանք և լոտ), հիդրոլոկացիոն կայան, հիդրոձայնային կայան՝ ջրի մեջ սուզված կամ կիսասուզված օբյեկտների (սուզանավ, նավ, ձկների վտառ) հայտնաբերման և կոորդինատների որոշման համար, ծովի խորությունը չափող նավավարական և հետազոտական հիդրոակուստիկ սարք։

Նավի ճառագայթիչ վիբրատորից ուղարկված ձայնը, անդրադառնալով ծովի հատակից, ընդունվում է նավի վրա գտնվող ընդունիչ վիբրատորով։ Ձայնի առաքման և ընդունման միջև ընկած ժամանակահատվածով որոշվում է ձայնի անցած ճանապարհը, իսկ վերջինով՝ ծովի խորությունը։

Մինչև օբյեկտը եղած հեռավորությունը որոշվում է ճառագայթման աղբյուրից ճառագայթվող ձայնային իմպուլսի և օբյեկտից անդրադարձված իմպուլսի անցման ժամանակի տարբերությամբ, իսկ անկյունային կոորդինատները՝ անդրադարձված իմպուլսի ուղղությամբ։

## Տես նաև
*Ռադիոլոկացիոն կայան
*Հիդրոձայնագիտություն

## Գրականություն
*  (в пер.)
*  (в пер.)

Կատեգորիա:Ակուստիկա
Կատեգորիա:Բրիտանական հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Նավեր
Կատեգորիա:Չափիչ սարքեր
Կատեգորիա:Սարքեր
Թունյան վարժարան

**Թունյան Վարժարան**, հայկական միջնակարգ կրթական հաստատություն Թեհրանում։ Հիմնադրվել է 1957 թվականին։ 1968 թվականին Գալուստ Գյուլբենկյան հիմնադրամի նպաստով կառուցվել է նոր շենք։ Մինչև 4-րդ դասարանը երկսեռ է։ Հիմնադրման տարում ունեցել է 140 աշակերտ, 1970/71 թվականներին՝ 1492, այդ թվում աղջիկների բաժնում՝ 727, տղաների՝ 765 աշակերտ։ 1999 թվականին՝ 368 աշակերտ տարրական դասարաններում և 444 աշակերտ ուղեցույց բաժանմունքում։

Կատեգորիա:Իրանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Հայերը Թեհրանում
Լեզուների ցեղակցություն

**Լեզուների ցեղակցություն**, մեկ ընդհանուր հիմք լեզվից առաջացած երկու և ավելի լեզուների միջև բառապաշարային, հնչյունական, քերականական ընդհանրությունների ու կանոնավոր համապատասխանությունների առկայությունը։ Ըստ այդմ աշխարհի լեզուները խմբավորվում են տարբեր լեզվաընտանիքների, ապա առավել մերձավոր կապերի առկայությամբ, լեզվաճյուղերի և լեզվախմբերի մեջ։

Կատեգորիա:Լեզվաբանություն
Թերթաքարեր

thumb|280px

**Թերթաքարեր**, տարբեր կազմի ձևափոխված ապարների մի խոշոր խմբի ընդհանուր անվանումը, որոնց բնորոշ է թերթայնությունը, այսինքն՝ նուրբ շերտիկների բաժանվելու հատկությունը։ Խիստ ձևափոխված թերթաքարերը կոչվում են բյուրեղային։ Ըստ կազմության լինում են քլորիտային, քվարց-սերիցիտային, տալկային, փայլարային։ Բնության մեջ լայնորեն տարածված են բիտումային կամ այրվող թերթաքարերը, որոնք ունեն մեծ գործնական նշանակություն։ Այրվող թերթաքարերը նուրբ թերթավոր, շագանակագույն, մոխրագույն կամ դեղին երանգներով նստվածքային ապարներ են, որոնք պարունակում են 10-80% օրգանական նյութ։ Թերթաքարերի բարակ շերտիկը վառվում է լուցկով՝ արձակելով այրվող ռետինի յուրահատուկ հոտ։ Այրվող թերթաքարերի օրգանական բաղադրամասն առաջանում է ջրում, օդի համարյա լրիվ բացակայության պայմաններում և բուսական ու կենդանական պլանկտոնի նեխման պրոցեսում, ծովային ավազանների մերձափնյա ծանծաղուտներում կամ լճերում։ Որոշ թերթաքարերում հանդիպում են ջրիմուռների կուտակումներ, որոնք վկայում են նստվածքի սապրոպելիտային տիղմին պատկանելու մասին։ Բարձրակարգ բույսերի մնացորդները, որոնք առկա են համարյա բոլոր այրվող թերթաքարերում, առաջացնում են վերջիններիս հումուսային բաղադրամասը։ Այրվող թերթաքարերի խոշորագույն հանքավայրեր հայտնի են Մերձբալթիկայում (կուկերսիտներ), Բելառուսիայում, Ուկրաինայում, Ուզբեկիստանում, Ցակուտիայում, արտասահմանում՝ Շվեդիայում, Շոտլանդիայում, ԱՄՆում, Կանադայում, Ավստրալիայում և այլուր։

## Հայաստանում
Հայաստանում կավային թերթաքարեր տարածված է Ուրծի, Վայքի ու Մեղրու լեռնաշղթաներում, Տավուշի մարզում, փոխակերպային բյուրեղային թերթաքարեր՝ Ծաղկունյաց լեռնաշղթայում։ Օգտագործվում է որպես շինանյութ, օրգանական նյութերով հարուստ տեսակները (այրվող թերթաքար)՝ վառելանյութ, բյուրեղային թերթաքարեր՝ գրաֆիտի ու փայլարի հումք։

Կատեգորիա:Ապարներ
Կատեգորիա:Բնական նյութեր
Ստեփանոս Սապահ-Գյուլյան

**Ստեփանոս Սապահ-Գյուլյան** (փետրվարի 14, 1861, գյուղ Ճահուկ (Նախիջևանի գավառ) - ապրիլի 28, 1928, Նյու Ջերսի), հասարակական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս։ Հնչակյան կուսակցության անդամ։

## Կենսագրություն
Ստեփանոս Սապահ-Գյուլյանը ծնվել է Նախիջևանի գավառի Ճահուկ գյուղում։ Ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը։ Եղել է ծննդավայրի, ապա՝ Երևանի թեմական դպրոցի ուսուցիչ և նույն շրջանի դպրոցների թեմական տեսուչ, մեծապես նպաստել լուսավորության զարգացմանը։ Հայրենասիրական ելույթների համար, որոնց նպատակն էր զարթնեցնել աշակերտների ագգային ինքնագիտակցությունը, 1887 թվականին բանտարկվել է, ցարական դատարանը դատապարտել է 8 տարվա ազատազրկման։ Բայց հենց նույն տարում փախել է բանտից, անցել Պարսկաստան, ապա՝ Վան-Վարագ, Մուշ, Երուսաղեմ։ 1890-1895 թվականներին սովորել է Փարիզի քաղաքական գիտությունների ինստիտուտում, պաշտպանել դիպլոմ «Արևելյան հարց» թեմայով։ 1894 թվականից անդամագրվել է հնչակյան կուսակցությանը. կուսակցական գործունեություն է վարել Անգլիայում, Բուլղարիայում, Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ում, խմբագրել «Հնչակ» թերթը։ 1903 թվականին Բոստոնում հիմնել է «Երիտասարդ Հայաստան» թերթը։ 1908 թվականի երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո Սապահ-Գյուլյանը գործել է Թուրքիայում։

Սկզբից ևեթ անվստահություն է հայտնել երիտթուրքական շարժմանը՝ ազգային հարցում երիտթուրքերին համարելով Աբդուլ Համիդ ll-ի քաղաքականության հետևորդներ, Սապահ-Գյուլյանը գտնում էր, որ հնչակյան կուսակցությունը Թուրքիայում պետք է գործի ընդհատակյա, տանի հեղափոխական ազգ-ազատագրական պայքար։ Սակայն կուսակցության մեջ հաղթեցին բացահայտ ընդդիմության կողմնակիցները։ Եվ միայն 1913 թվականին հնչակյանները պաշտոնապես որդեգրեցին Սապահ-Գյուլյանի առաջարկած քաղաքական գիծը, սակայն պահը և նախաձեռնությունն արդեն բաց էին թողնված, երիտթուրքերը ջախջախեցին կուսակցությունը՝ վերացնելով մի լուրջ խոչընդոտ հայերի ցեղասպանությունն իրագործելու ճանապարհին։ Սապահ-Գյուլյանը գրել է մի շարք աշխատություններ հայկական հարցի ու հայերի ցեղասպանության մասին։ 1900-1901 թվականներին «Հնչակում» հրապարակել է «Երիտասարդ Թուրքիա» հոդվածաշարը, որտեղ առաջ է քաշել (նկատի ունենալով, որ հայկական հարցը մտել է փակուղի, լուծումը տեսել է փոխզիջումների մեջ) նոր դեմոկրատ, թուրք, պետության կազմում ինքնավար Հայաստանի ստեղծման գաղափարը։ «Ինքնավար Հայաստան» (1915) գրքում առաջադրել է հայ ազատագրական բոլոր ուժերի համախմբման և համազգային ծրագրի մշակման գաղափարը՝ հեղափոխական ազգ-ազատագրական գործունեությամբ Հայաստանի և Կիլիկիայի պատմաաշխարհագրական սահմաններում քաղաքական ինքնավարության հասնելու նպատակով։ Ինքնավարությունը հիմնվելու էր դեմոկրատ, սկզբունքների վրա։ «Պատասխանատուները» (1916) ուսումնասիրության մեջ Սապահ-Գյուլյան, հիմնվելով հարուստ փաստագրական նյութերի վրա, համոզիչ կերպով ցույց է տվել, որ Թուրքիայում ցեղասպանության գաղափարը, որպես ազգային հարցի լուծման միջոց, հանդիսանում է պանթյուրքիզմի գաղափարախոսության անկյունաքարը։ Ցեղասպանությունը նախապատրաստվել է ծրագրված և նպատակասլացորեն, հանդիսացել ինչպես «հին», այնպես էլ «նոր» Թուրքիայի պետական և ազգային աշխարհայացք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Մուշեղ Սերոբյան

**Մուշեղ Սերոբյան** (, Նիկոսիա), հասարակական և եկեղեցական գործիչ, պատմաբան։ Ռամկավար ազատական կուսակցության հիմնադիրներից։

## Գործունեություն
Եղել է Արաբկիրի և Ադանայի հոգևոր առաջնորդ։ 1910 թվականից ապրել է ԱՄՆ-ում, Բոստոնում հիմնել է թեմ և ընտրվել հովիվ, նպաստել է ՀԲԸՄ գործունեության աշխուժացմանը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ փորձելով միավորել հայկական ուժերը՝ ստեղծել է միջկուսակցական մարմին, կազմակերպել հայկական կամավորական շարժման համար միջոցներ հանգանակելու գործը։ 1910 թվականին Բոստոնում հրատարակել է «Ատանայի ջարդը և պատասխանատուները» աշխատությունը, որտեղ մերկացրել է Ադանայի կոտորածի կազմակերպիչ երիտթուրքերին։ Պատերազմից հետո աշխատել է Կիլիկիայում և Կիպրոսում։ Հրաժարվելով հոգևոր կոչումից (արքեպիսկոպոս)՝ զբաղվել է մանկավարժական, գիտական և հրապարակախոսական գործունեությամբ։ Գրել է պատմագիտական աշխատություններ, որոնցում ստեղծել է հայ ազգային ազատագրական շարժման և Հայկական հարցի պատմության մի ամբողջական ուրույն աշխարհայացք։ «Հայկական մղձաւանջը. քննական վերլուծումներ» (1916) աշխատության մեջ նշել է. որ հայկական շարժումը հետևանք է անլուր ճնշումների և բռնությունների, որ «հայ յեղափոխութիւնը արդիւնքն է և ոչ պատճառը հայ տառապանքին»։ Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի պատմության մեջ («Հայկական հարցը և անոր փուլերը», 1937) Սերոբյանը առանձնացրել է երկու շրջան, առաջինն ընդգրկել է ողջ շարժման պատմությունը մինչև Արմենական կազմակերպության ձևավորումը, երկրորդը՝ այն ժամանակը, երբ արտասահմանում ստեղծվել են հայկական կոմիտեներ, և հիմնադրվել է Հնչակյան կուսակցությունը. «Մանչեստրի հայ գաղութը» (1911) ուսումնասիրության մեջ Սերոբյանը գրել է, որ հայկական պատվիրակության առաքումը Եվրոպա «... հայ դիւանագիտութեան աչքառու յաջողութիւնը չէր, այլ մէկ դժոխային խաղը սուլթան Համիտի», որը համոզված էր, որ Ռուսաստանը&nbsp;կմերժի հայերի պահանջը։ Սուլթանի նպատակն էր տապալել Հայաստանի ինքնավարության ծրագիրը հենց ռուսների ձեռքով՝ դրանով ստեղծելով անվստահություն երկու ժողովուրդների միջև։ Սերոբյանի կարծիքով, Հայկական հարցում հայերը չպետք է վստահեին նաև անգլիական դիվանագիտությանը։

## Երկեր
* Սերոբեան Մուշեղ, «Դիտումներ և դատումներ», Պէյրութ, 1932, 301 էջ։
* Սերոբեան Մուշեղ, «Իրականութեան լոյսին տակ», Գահիրէ, 1926, 87 էջ։
* Սերոբեան Մուշեղ, «Հայկական հարցը և անոր փուլերը», Պէյրութ, 1937, 207 էջ։
* Սերոբեան Մուշեղ, «Մեր պայքարը հայ ազատագրութեան ուղիով», Գահիրէ, 1948, 385 էջ։
* Սերոբեան Մուշեղ, «Հայաստանի անկախութեան առթիւ», Գահիրէ, 1950, 90 էջ։

Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական արքեպիսկոպոսներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:ՌԱԿ անդամներ
Լեգրանի առաքելություն (1920)

**Լեգրանի առաքելություն**, ՌԽՖՍՀ դիվանագիտական ներկայացուցչությունը Հայաստանում 1920 թվականին՝ երկու երկրների միջև հարաբերությունները կարգավորելու նպատակով։ Պատվիրակությունը ղեկավարել է Բորիս Լեգրանը (1920 թվականի հուլիսին նշանակվել է ՌԽՖՄՀ լիազոր ներկայացուցիչ Հայաստանի Հանրապետությունում). կազմի մեջ եղել են Ա. Տեր-Գաբրիելյանը, Օ. Սիլինը, Ի. Շիֆֆերսը, Ա. Հովհաննիսյանը։ ՌԽՖԱՀ և Հայաստանի Հանրապետության միջև բարիդրացիական հարաբերություններ հաստատելու վերաբերյալ բանակցությունները ընթացել էին Մոսկվայում, դեռ մինչև Լեգրանի առաքելությունը, որոնք, սակայն, հաջողություն չէին ունեցել՝ 1920 թվականի հուլիսին Լեգրանի առաքելությունը ժամանել է Հարավային Կովկաս, սակայն Հայաստանի կառավարությունը հապաղել է ընդունել նրան։ Հաստատվելով Թիֆլիսում՝ Լեգրանի առաքելությունը բանակցություններ է սկսել այնտեղ ժամանած Հայաստանի կառավարության ներկայացուցիչների հետ։ 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին Թիֆլիսում ստորագրվել է Համաձայնագիր Հայաստանի Հանրապետության և ՌԽՖՍՀ միջև, որով ՌԽՖԱՀ ճանաչում էր Հայաստանի Հանրապետությունը, կողմերի միջև դադարեցվում էին ռազմական գործողությունները, ՌԽՖՍՀ զորքերը մնում էին հայ-ադրբեջանական սահմանային շրջաններում, մինչև դրանց պատկանելության որոշումը։ Լեգրանի առաքելությունը առաջարկել է իր միջնորդությունը հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման հարցում, սակայն այն չի ընդունվել։

1920 թվականի հոկտեմբերին Լեգրանի առաքելությունը ժամանել է Երևան, որտեղ շարունակվել են բանակցությունները Հայաստանի Հանրապետության հետ։ Մշակվել է հաշտության պայմանագրի նախագիծ (տես Հաշտության պայմանագիր Հայաստանի Հանրապետության և ՌԽՖՍՀ միջև 1920), համաձայն որի ՌԽՖՍՀ ճանաչում էր Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը, հրաժարվում էր նախկինում նրա նկատմամբ ունեցած իր իրավունքներից, խոստանում իր աջակցությունը արևմտյան Հայաստանի տարածքները միացնելու գործում, պարտավորվում հետ քաշել թուրքական զորքերին մինչև 1914 թվականի ռուս-թուրքական սահմանը, ֆինանսական օգնություն ցույց տալ Հայաստանին։ ՌԽՖՍՀ ստանում էր երկաթուղային ճանապարհներից օգտվելու տրանզիտի իրավունք։ Պայմանագրի նախագիծը մերժհլ է ՌԿ (բ)Կ ԿԿ Կովկասյան բյուրոն և Ադրբեջանական կոմկուսի ԿԿ քաղբյուրոն։ Շարունակելով բանակցությունները Հայաստանի Հանրապետության հետ՝ Լեգրանի առաքելությունը 1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ին ստորագրել է համաձայնագիր, որով Հայաստանը հայտարարվել է սոցիալիստական հանրապետություն։

## Տես նաև
* Համաձայնագիր Հայաստանի Հանրապետության և ՌԽՖՍՀ միջև (1920, օգոստոսի 10)
* Շանթի առաքելություն

Կատեգորիա:Հայաստանի առաջին հանրապետություն
Կատեգորիա:1920 Հայաստանում
Յաշա Հայֆեց

**Յաշա Հայֆեց** (Իոսիֆ Ռոբերտովիչ) (), ամերիկյան ջութակահար։ 1905-1909 թվականներին Վիլնյուսում ջութակ նվագել է սովորել Իլյա Մալկինի մոտ, 6 տարեկանում հանդես է եկել Մենդելսոնի ջութակի կոնցերտի կատարումով։ 1910 թվականից սովորել է Պետերբուրգի կոնսերվատորիայում (Հ. Նալբանդյանի և Լ. Աուերի դասարաններ)։ 1912 թվականին որպես «հրաշամանուկ» ելույթ է ունեցել Բեռլինում։ 1917 թվականից ապրում է ԱՄՆ-ում։ 1959 թվականից ԱՄՆ-ի Հարավային Կալիֆոռնիայի համալսարանի (Լոս Անջելես) պրոֆեսոր է, 1962 թվականից վարում է ջութակի վարպետության դասարանը (աշակերտներից են ջութակահարներ Վ. և Մ. Գոճյան եղբայրները)։ Հայֆեցի կատարողական արվեստին բնորոշ է մոնումենտալությունը, վիրտուոզային փայլը, ոճի հստակությունը, գեղարվեստական մեկնաբանման բոլոր տարրերի հարմոնիկ հավասարակշռությունը։ Նրա երկացանկում համաշխարհային դասական երաժշտական արվեստի մեծաթիվ ստեղծագործությունների հետ տեղ են գրավել Արամ Խաչատրյանի և Կարեն Խաչատրյանի երկերը։ Կատարել է մշակումներ (այդ թվում՝ Արամ Խաչատրյանի «Սուսերով պարը» և «Այշեի պարը», «Գայանե» բալետից) և փոխադրումներ։ Ելույթներ է ունեցել բազմաթիվ երկրներում (1934 թվականին՝ ԽՍՀՄ-ում)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ջութակահարներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի կոմանդորներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լիտվացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Երաժշտական մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի
Մակրոքիմիական անալիզ

**Մակրոքիմիական անալիզ**, մակրոքիմիական վերլուծություն, քիմիական անալիզի եղանակ, որը պահանջում է հետազոտվող նյութի (0, 1 գրամից ավելի) և օգտագործվող լուծույթների (1 մլ-ից ավելի) մեծ քանակներ։ Անվանումն առաջացել է ի հակադրություն անալիզի ավելի ժամանակակից եղանակի՝ միկրոքիմիական անալիզի, որը պահանջում է  10^{-4}-10^{-3} գ հետազոտվող նյութ։

Կատեգորիա:Քիմիա
Կատեգորիա:Անալիզներ
Ալեսանդրո Մանձոնի

**Ալեսանդրո Ֆրանչեսկո Տոմազո Մանձոնի** (, ), իտալացի գրող, վիպասան։

## Գործունեություն
Վաղ շրջանի ստեղծագործություններում Մանձոնին հավատարիմ է մնացել Լուսավորականության ավանդույթներին։ 1820-ական թվականներին Ալեսանդրո Մանձոնին անցել է ռոմանտիզմի դիրքերը։ Նրա «1821 թվականի մարտը» և «Մայիսի 5-ը» (1821) ներբողները, հայրենասիրությամբ, ազատասիրությամբ տոգորված «Կոմս Կարմանյոլա» (1820) և «Ադելգիգ» (1822) պատմական ողբերգությունները արձագանքն են ռիսորջիմենտոյի գաղափարների։ Մանձոնիի լավագույն գործը «Նշանվածները» վեպն է, որը նշանակալի տեղ է գրավում 19-րդ–20-րդ դարերում իտալական ռեալիստական արձակում։ 1827 թվականից Մանձոնին հանդես է եկել միայն լեզվի ու գրականության մասին տեսական հոդվածներով։

## Հայերեն հրատարակություններ
Ալեսանդրո Մանձոնիի «Նշանվածները» վեպը իտալերենից թարգմանել և ծանոթագրել է ականավոր դերասանուհի Արուս Ոսկանյանի հարազատ եղբայրը՝ Վահրամ Դարպասյանը։ Վեպը լույս է տեսել 1965 թվականին «Հայաստան» հրատարակչությամբ, գրքի կազմը ձևավորել է ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ Վաղինակ Մանդակունին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Hugo Blank, *Goethe und Manzoni: Weimar und Mailand*, Winter, Heidel berg 1988
* Werner Ross (Hrsg.), *Goethe und Manzoni: deutsch-italienische Kulturbeziehungen um 1800*, Niemeyer, Tübingen 1989
* Hugo Blank (Hrsg.), *Weimar und Mailand: Briefe und Dokumente zu einem Austausch um Goethe und Manzoni*, Winter, Heidelberg 1992
* Natalia Ginzburg, *La famiglia Manzoni*, Turin 1983 (dt. *Die Familie Manzoni*, übersetzt von Maja Pflug und Andrea Spingler, Claassen, Düsseldorf 1988; Neuausgabe bei Wagenbach, Berlin 2001)
* Burkhart Kroeber, *Manzonis Napoleon-Ode und ihre Verdeutschungen*, Akzente. Zeitschrift für Literatur, Heft 3/Juni 2010, S. 268-287
* Realino Marra (Hrsg.): *Diritto e castigo. Immagini della giustizia penale: Goethe, Manzoni, Fontane, Gadda*. il Mulino, Bologna, 2013. ISBN 978-88-15-24619-6
* Michael Bernsen, *Geschichten und Geschichte: Alessandro Manzonis ‚I promessi sposi‘*, Literatur. Forschung und Wissenschaft 32, Berlin: LIT Verlag 2015. Rezension in den *Romanischen Studien*

## Արտաքին հղումներ
* Ալեսանդրո Մանձոնիի «Նշանվածները» վեպի հայերեն աուդիոտարբերակը 

Կատեգորիա:Իտալացի գրողներ
Կատեգորիա:Իտալացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Իտալիայի Հանրապետության սենատորներ
Կատեգորիա:Իտալացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Իտալացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Իտալացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հռոմի կաթոլիկներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Մակրոֆագեր

մինի|Մակրոֆագային բջիջը՝ կենտրոնում (երկար «թևիկներով»)
**Մակրոֆագեր** (մակրո... և հունարեն φάγος — խժռող, լափող), կենդանական օրգանիզմում գտնվող մեգենքիմային բնույթի բջիջներ, որոնք ընդունակ են ակտիվորեն բռնել ու մարսել բակտերիաները, մահացած բջիջների մնացորդները և օրգանիզմի համար թունավոր ու օտար այլ մասնիկներ։ «Մակրոֆագեր» տերմինն առաջարկել է Մեչնիկովը (1892 թվական)։ Մակրոֆագերներ են արյան մոնոցիտները, շարակցական հյուսվածքի հիստիոցիտները, արյունաստեղծ օրգանների մազանոթների էնդոթելային բջիջները, լյարդի, թոքերի որոշ բջիջներ և այլն։ Կաթնասուն կենդանիների մակրոֆագերի նախորդները գոյանում են ոսկրածուծում։ Ակտիվ ֆագոցիտային հատկությամբ են օժտված նաև արյունաստեղծ օրգանների ցանցանման հյուսվածքի բջիջները, որոնք մակրոֆագերի հետ համախմբվում են ռետիկուլո-ցանցանման համակարգում և օրգանիզմում կատարում պաշտպանական ֆունկցիա։

Կատեգորիա:Բջիջներ
Կատեգորիա:Օրգանիզմներ
Կատեգորիա:Բջջաբանություն
Սերգեյ Ռաֆալովիչ

**Սերգեյ Ռաֆալովիչ** (), ռուս գրող, դրամատուրգ։

1918-1920 թվականներին ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Հարավային Կովկասի (Թիֆլիս, Բաքու) հասարակական-գրական կյանքին։ Գրել է հոդվածներ Հայաստանի, հայ ժողովրդի ողբերգության մասին։ Ռաֆալովիչը ականատեսն էր 1918 թվականի Բաքվի սեպտեմբերյան իրադարձությունների, երբ կոտորվեց մոտ 30 հազար հայ։ «Ճշմարտությունը Բաքվի դեպքերի մասին» հոդվածում նա գրել է. «Իմ վկայությունները պետք է ընկալվեն իբրև բացարձակ անկողմնակալ ականատեսի ցուցմունք..., որը բխում է բացառապես արդարության և ճշմարտության վրդովված զգացումից, տալ փաստերի անկողմնակալ և իրական մեկնաբանությունը. փաստեր, որոնք խեղաթյուրվում են անթույլատրելի թեթևամտությամբ...»։ Հոդվածը մեկ անգամ ևս հաստատում է այն փաստը, որ Բաքվի կոմունայի անկումից (1918), քաղաքը թուրք, գրավումից և մուսավաթական կառավարության ստեղծումից հետո իրագործվել է հայ բնակչության նպատակադրված ջարդ։ «Ազատություն մեռյալներին» ("Pro Armenia") հոդվածում Ռաֆալովիչը մեղադրել է եվրոպական տերություններին՝ նշելով որ վերջիններս ծանր մեղք ունեն բազմաթիվ փոքր ժողովուրդների հանդեպ, որոնց թվում՝ «իրեն բաժին ընկած տառապանքների չափով, կարևորագույն տեղ ունի հայ ժողովուրդը»։ 

Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ
Չադրա

մինի|Չադրայով ծածկված կանայք|աջից

**Չադրա** (պարսկ.՝ چادر - չադոր) – գլխաշոր, ծածկող, որոնք շարիաթի օրենքների համաձայն կրում են մուսուլման կանայք։ Իսլամում գոյություն ունեն գլխաշորերի տարբեր տեսակներ (նիկաբ, բուրկա, հիջաբ և այլն), որոնք տարբեր ձևերով են ծածկում կնոջ մարմինը և հատկապես գլխամասը։ Կնոջ գլխաշորի հետ կապված վերջին տարիներին մեծ խնդիրներ են ի հայտ եկել եվրոպական երկրներում, հատկապես Ֆրանսիայում, որտեղ աշխարհիկության սկզբունքներից ելնելով արգելվում է հանրային վայրերում գլխաշոր կրելը։

Կատեգորիա:Իսլամ
Կատեգորիա:Պարսկերեն բառեր և արտահայտություններ
Մոնոպլան

մինի|«Pietenpol Air Camper»
**Մոնոպլան** (լատիներեն *mono* - մեկ և *planum* — հարթություն), մեկ թև ունեցող ինքնաթիռ։ 20-րդ դարի սկզբին ինքնաթիռի թևերն ամրացվում էին մետաղալարերի, մետաղաճոպանների, պողպատե ժապավենների (ձգալարային Մոնոպլան) կամ դիմկալների (դիմկալային Մոնոպլան) օգնությամբ։ Հետագայում բարձրամուր նյութերի օգտագործման շնորհիվ հնարավոր դարձավ խուսափել ձգալարերից և դիմկալներից (ազատ կրող Մոնոպլան)։ Ըստ ֆյուզելաժի նկատմամբ թևի դիրքի տարբերում են բարձրապլաններ, միջնապլաններ և ցածրապլաններ։ Ազատ կրող Մոնոպլանի թևը բիպլանի թևից ծանր է, սակայն աերոդինամիկական տեսակետից այդ Մոնոպլանի սխեման առավել կատարյալ է և լայնորեն կիրառվում է ինքնաթիռաշինության մեջ։ Թեև ազատ կրող Մոնոպլանները համընդհանուր տարածում են գտել, ձգալարային և դիմկալային Մոնոպլանները դեռ կիրառվում են թեթև և սպորտային օդագնացության մեջ։

Կատեգորիա:Ինքնաթիռներ
Կատեգորիա:Սպորտային օդագնացություն
Կատեգորիա:Ինքնաթիռաշինություն
Հայրենիքի փրկության կոմիտե

350px|մինի|Հայաստանի փրկության կոմիտեի հրամանատարական կազմը 1921 թվականին
**Հայրենիքի փրկության կոմիտե**, գործադիր իշխանության մարմին։ Ստեղծվել է 1921 թվականի փետրվարի 18-ին՝ Հայաստանում հակախորհրդային ապստամբությունը ղեկավարելու համար։

## Կազմը

Կոմիտեն գլխավորել է Հայաստանի Հանրապետության վերջին վարչապետ Սիմոն Վրացյանը, անդամներն էին՝ Ա. Հովհաննիսյանը, Կ. Սասանին, Հ. Տերտերյանը, Հ. Տեր-Հակոբյանը, Ս. Եղիազարյանը, Հ․Սարգսյանը, Եփրեմ Սարգսյանը, Ս. Թարխանյանը (**Կուռո**)։ Կազմը հետագայում համալրվել է։

## Գործունեությունը

Հայրենիքի փրկության կոմիտեն ղեկավարել է 1921 թվականի Փետրվարյան հակախորհրդային ապստամբությունը Հայաստանում։ Լույս է ընծայել «Ազատ Հայաստան» թերթը (խմբագիրներ՝ Ա. Չիլինկարյան (Ռ. Դարբինյան)։ Հայրենիքի փրկության կոմիտեի իշխանությունը տարածվել է էջմիածնի, Աշտարակի, Ղամարլուի, Ախտայի, Նոր Բայազետի շրջանների և մայրաքաղաք Երևանի վրա, որտեղ խորհրդային իշխանությունը տապալվել Էր։ Տեղերում իշխանությունն իրականացրել են գավառային փրկության կոմիտեները։ Երկրում տիրող տնտեսական ճգնաժամը հաղթահարելու և բանակի համար պարեն հայթայթելու նպատակով փետրվարի 24-ին կազմվել է միջկուսակցական խորհուրդ՝ բոլոր կուսակցությունների մասնակցությամբ։ Հայաստանի անկախությունը պաշտպանելու նպատակով Հայրենիքի փրկության կոմիտե (որպես Հայաստանի օրինական իշխանություն) օգնության խնդրանքով դիմել է բոլոր երկրների կառավարություններին։ Սիմոն Վրացյանը դիմել է նաև խորհրդային Ռուսաստանի ժողկոմ Գ.Չիչերինին և Վրաստանի կառավարությանը։ Օգնություն չստանալով և անընդհատ ենթարկվելով կարմիր բանակի հարձակումներին (Նախիջևանի և Սևանի կողմից)՝ Հայրենիքի փրկության կոմիտեն մարտի 15 և 18-ին օգնության խնդրանքով դիմել է Թուրքիային, սակայն մնացել է անպատասխան։ Հայ ժողովրդի նկատմամբ բարյացակամ վերաբերմունք են դրսևորել Պարսկաստանը և ԱՄՆ-ի ներկայացուցիչը Հայաստանում։ 1921 թվականի փետրվարին Մոսկվայում վերսկսված խորհրդա-թուրքական բանակցություններում (Մոսկվայի ռուս-թուրքական կոնֆերանսներ 1920, 1918) քննարկվելու էին նաև Անդրկովկասին և Հայաստանին վերաբերող հարցեր։ Հայրենիքի փրկության կոմիտեն կոնֆերանսի մասնակիցներին հաղորդեց, որ Մոսկվայում գտնվող խորհրդային Հայաստանի պատվիրակությանը չի կարող ներկայացնել Հայաստանը, որտեղ իշխանությունը պատկանում է Հայրենիքի փրկության կոմիտեին։ Սա շահավետ էր Թուրքիային, որի պատվիրակները հայտարարեցին, որ չեն բանակցի խորհրդային Հայաստանի ներկայացուցիչների հետ։ Վրաստանի խորհրդայնացումից հետո Հայրենիքի փրկության կոմիտեի վիճակը դարձավ անհուսալի։ 1921 թվականի ապրիլին սկսելով հարձակումը՝ կարմիր բանակի զորամասերը ապրիլի 2-ին գրավեցին Երևանը։ Հայրենիքի փրկության կոմիտեի զորամասերը մարտերով նահանջեցին Դարալագյազ (Եղեգնաձոր), այնտեղից՝ Զանգեզուր։ 1921 թվականի մայիսին Լեռնահայաստանը հայտարարվեց Հայաստանի Հանրապետություն (կառավարության մեջ մտան նաև Հայրենիքի փրկության կոմիտեի անդամներից), կառավարության նախագահ՝ Սիմոն Վրացյան։ 1921 թվականի հուլիսին կարմիր բանակը մտավ Զանգեզուր, որտեղ հաստատվեց խորհրդային իշխանություն։ Հայրենիքի փրկության կոմիտեի անդամներն անցան Պարսկաստան։

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանությանն առնչվող փաստաթղթեր
Միջմայրցամաքային հրթիռ

**Միջմայրցամաքային հրթիռ**, «երկիր-երկիր» տեսակի հրթիռների շարքին պատկանող, մարտական, կառավարվող բալիստիկ հրթիռ։ Թռիչքի հեռավորությունն ավելի քան 10 հզ․ կմ է։ Միջմայրցամաքային հրթիռները նախատեսված են մեծ հեռավորությունների վրա կամ հեռավոր մայրցամաքներում գտնվող օբյեկտներ ոչընչացնելու համար։ Միջմայրցամաքային հրթիռները բազմաստիճան են։ Մեկնարկային զանգվածը 100— 150 տ է, օգտակար բեռը՝ մինչև 3, 2 տ։ ԱՄՆ-ում Միջմայրցամաքային հրթիռները նաև օգտագործվել են որպես տանող հրթիռներ՝ տիեզերական օբյեկտները ուղեծիր դուրս բերելու համար։ Օրինակ, ամերիկյան «Ատլաս» և «Տիտան» Միջմայրցամաքային հրթիռների օգնությամբ իրականացվել է «Մերկուրի» և «Ջեմինի» տիեզերանավերի արձակումը։

Ներկայումս միջմայրցամաքային հրթիռները ընդգրկված են հիմնականում համեմատաբար հզոր բանակների սպառազինության մեջ և հաճախ կրում են միջուկային մարտագլխիկներ։ 
 

Կատեգորիա:Հրթիռներ
Կատեգորիա:Զենք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Խորհրդային հայտնագործություններ
Սասունի ինքնապաշտպանություն (1915)

**Սասունի ինքնապաշտպանություն**, 1915 թվական Սասունի հայերի գոյամարտը Արևմտյան Հայաստանում և Օսմանյան կայսրության հայաբնակ վայրերում իրականացվող հայկական ցեղասպանության ժամանակ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմը (1914-1918) թուրք կառավարությանը հնարավորություն տվեց իրագործել Սասունը վերջնականապես ընկճելու և հայերին ոչնչացնելու ծրագիրը։ Սակայն Արևմտյան Հայաստանի տարբեր մասերից եկող լուրերը հայերի զանգվածային կոտորածների մասին սասունցիներին հարկադրեցին պատրաստվել ինքնապաշտպանության՝ ունենալով միայն 1000 հին ու նոր մարտական և որսորդական հրացան։

## Պատմություն

Սասանի պաշտպանների խմբերը, որոնց գլխավորում էին Փեթարա Մանուկը, Ռուբենը, Կոմսը, Իշխան Շառոն, Մուշեղը, Սաղտունցի Հովհաննեսը, Վահան Վարդանյանը, Մշեցի Աճոն (Մկրտիչ Պոլեյան), իշխանաձորցի Արթինը և Կրպոն, Ստեփան վարդապետը և ուրիշներ, դիրքեր գրավելով կարևորագույն կետերում, 1915 թվականի մարտին հետ շպրտեցին թուրք, ու քրդական ուժերը, որոնք հարձակվել էին Տալվորիկի վրա։ Ապրիլ-մայիսին համառ մարտեր տեղի ունեցան Խուլփի, Խիանքի, Իշխանաձորի, Սրսփանքի շրջանում։ Չնայած անձնվեր դիմադրությանը, այդ վայրերի հայերը թուրք-քրդական գերակշիռ ուժերի, հրանոթային կրակի ճնշման տակ նահանջեցին դեպի Անդոկ սարը։

Հունիսին թուրքերը հարձակվեցին Փսանքի շրջանում։ Իրենց հայրենակիցներին օգնության եկած Տալվորիկի մարտիկները հանկարծակի հարձակումով խուճապի մատնեցին քրդերին և գրավեցին կարևոր նշանակություն ունեցող Մազի (Սատանի) կամուրջը։ Այնուամենայնիվ, թուրք-քրդական մեծաքանակ ուժերն աստիճանաբար բոլոր կողմերից սեղմեցին պաշարման օղակը, հունիսին Սասունի պաշտպանների ձեռքին մնաց ընդամենը 1200 կմ² տարածություն։ Հուլիսին թուրք-քրդական ուժերն անցան վճռական հարձակման։ Հուլիսի սկզբին թուրք-քրդական 30 հազարանոց բանակը մեծ կորուստների գնով գրավեց Կուրտիկը։ Հուլիսի 20-ին հայերը հետ գրավեցին Շենիկը՝ ձեռք բերելով ռազմավար, այդ թվում՝ 3 թնդանոթ։

Թուրք-քրդական հրոսակները, համալրվելով Մուշի կոտորածներն իրականացրած թուրք-քրդական ուժերով, հուլիսի 23-ին անցան նոր հարձակման, գրավեցին Անդոկի ստորոտին գտնվող Հրմոյի գոմերը, կոտորեցին հայերին, հատկապես՝ կանանց և երեխաներին։ Անդոկի, Ծովասարի և Գեբինի լեռներում սասունցիները դիմադրեցին մինչև օգոստոսի 3-ը։ Թուրք-քրդական բարբարոսները կոտորեցին պաշտպանների մեծ մասին, քչերին հաջողվեց մարտերով ճեղքել կրակի գիծը։

## Հետագա ընթացք

Ընկճելով Սասունի պաշտպաններին՝ թուրք-քրդական ջարդարարները 60 հազար հայերից ավելի քան 45 հազարին կոտորեցին, մնացածները թաքնվեցին լեռներում ու ձորերում և միայն 1916 թվականի գարնանը, երբ ռուսական զորքերը գրավեցին Մուշը, մի քանի հազար սասունցիներ իջան լեռներից և փրկվեցին կոտորածից։

Սասունի ինքնապաշտպանությունն ուղղված էր թուրքական կառավարության իրականացրած ցեղասպանության դեմ և հայ ժողովրդի գոյատևման պայքարի հերոսական արտահայտություններից է։

Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Արևմտյան Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժում
Կատեգորիա:1915 իրադարձություններ
Կատեգորիա:Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն
Ֆրենսիս Սթիվենսոն

**Ֆրենսիս Սթիվենսոն** (, ), անգլիական հասարակական, քաղաքական գործիչ, բրիտանական խորհրդարանի անդամ։ Անգլո-հայկական միության առաջին նախագահը։

Գրել է մի շարք աշխատություններ («Հայկական քարոզչությունը, պատասխան Սադիկ Էֆենդիին», 1893, «Հայաստան», 1895, «Անգլիան, Թուրքիան և Ռուսաստանը, պատմության հետադարձ հայացք», 1896, «Փաստեր հօգուտ հայերի», 1896), որոնցում վերլուծել է Արևմտյան Հայաստանի վիճակը, հայկական հարցի նկատմամբ տերությունների քաղաքականությունը։ Գտնում էր, որ Բեռլինի դաշնագրի 61-րդ հոդվածը, որի իրականացումը կբարելավեր Օսմանյան կայսրության հայերի վիճակը, հայկական հարցը վերածեց միջազգային հարցի, ինչը ձեռնտու էր սուլթանին, քանի որ Մերձավոր Արևելքում եվրոպական տերությունների փոխադարձաբար բացառող շահերը հնարավորություն կտային նրան անորոշ ժամանակով հետաձգել անցանկալի բարեփոխումների կատարումը։ Սթիվենսոնը նշել է, որ Մեծ Բրիտանիայի համար «տեսականորեն ցանկալի ուղի կլիներ բոլոր տերությունների մասնակցությունը հայկական հարցի լուծմանը, սակայն բոլոր տերությունների փոխադարձ համագործակցությունը պարտադիր չէ. «Բավական է, որպեսզի Անգլիան և Ռուսաստանը, որպես շահագրգիռ տերություններ գործեն համատեղ և անկեղծորեն, ի շահ արդարության և մարդկայնության»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:1862 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 24 ծնունդներ
Կատեգորիա:1938 մահեր
Կատեգորիա:Ապրիլի 9 մահեր
Կատեգորիա:Անգլիացի հասարակական գործիչներ
Հանդերձյալ աշխարհ

մինի|Քրիիստոսը դրախտի բանալին հանձնում է Պետրոս առաքյալին
**«Հանդերձյալ աշխարհ»**, ըստ կրոնադիցաբանական պատկերացումների երևակայական աշխարհ, որտեղ մարդկանց մահվանից հետո իբր շարունակվում է նրանց կյանքը (հոգին կամ նաև մարմնապես)։ «Հանդերձյալ աշխարհ» գաղափարն առաջ է եկել դեռևս այն ժամանակ, երբ մարդն իր և շրջապատի մասին ունեցած պարզունակ պատկերացումներով կարծել է, թե մարդկային կյանքը տեղափոխվում է նաև իրական աշխարհից դուրս, որ, մասնավորապես, անմահ է նրա հոգին։ Այդ պրոցեսում մեծ դեր են կատարել նաև մարդկանց հոգեբանական ապրումները՝ հատկապես սարսափը մահվան և սերը կյանքի նկատմամբ հաճախ արտահայտել է աշխարհի կատարյալ լինելու ցանկությունը և ընդունվել է որպես երկրային կյանքի շարունակություն, սակայն առանց վերջինիս թերությունների։

Պատմական զարգացման ընթացքում մահը և «Հանդերձյալ աշխարհ» մեկնաբանվել են յուրովի։ Հին եգիպտացիների համար երկրային կյանքը միջոց էր ապագա կյանքի համար՝ այստեղից էլ մահացածների մումիացման սովորույթը և նրանց պաշտամունքը։ Հունական մշակույթի ծաղկման շրջանում անհատը դիտվում էր որպես իրական աշխարհում գործող հասարակական-քաղաքական էակ, այդ պատճառով «Հանդերձյալ աշխարհ» համարվում էր ստվերների թագավորություն։ Հին հայերի պատկերացմամբ, մարդու մահից հետո հոգին անջատվում է մարմնից և շարունակում իր կյանքը։ Իշխել է նաև «Հանդերձյալ աշխարհ»-ում մարմնապես ապրելու գաղափարը։ Այս պատճառով մահացածների համար դամբարաններ են կառուցել, նրանց հետ թաղել ստրուկներին, հարազատներին, զենք, ուտելիք և այլն։

Հասարակության սոցիալական շերտավորման հետևանքով առանձնացել են դժոխքի և դրախտի գաղափարները։ «Հանդերձյալ աշխարհ»-ի պատկերացումը սկսել է կատարել մարդկանց սոցիալ-դասակարգային վարքի կարգավորման ու գնահատման ֆունկցիա և մարդկանց ապակողմնորոշել կյանքի իրական խնդիրներից։ Կյանքի իմաստը, մարդկության գոյության նպատակը կապվել է «Հանդերձյալ աշխարհ»-ի հետ, կյանքը համարվել է լոկ ժամանակավոր փորձություն։

Կատեգորիա:Կրոնագիտություն
Ֆրանչեսկո Սիդարի

**Ֆրանչեսկո Սիդարի** (), իտալացի պատմաբան։

Եղել է Պադուայի համալսարանի քաղաքական գիտությունների ֆակուլտետի ժամանակակից պատմության ամբիոնի վարիչը։ 1962 թվականին հրատարակել է «Հայկական հարցը մեծ տերությունների քաղաքականության մեջ՝ Բեռլինի կոնգրեսից մինչև Լոզանի պայմանագիրը (1878-1923)» ուսումնասիրությունը, որտեղ, հենվելով արխիվային փաստաթղթերի, հրապարակված գրականության վրա, քննել է հայկական հարցի ծագումը, նրա զարգացման փուլերը, օսմանյան կառավարության դիրքորոշումը, նրա կատարած բռնությունները. փորձել է բացահայտել հայերի ցեղասպանության պատճառներն ու դրա նախապատրաստությունը։ Այս խնդիրները Սիդարին շարադրել է անկողմնակալ, միևնույն ժամանակ նշել հայերի թույլ տված, իր կարծիքով, սխալ դիվանագիտական քայլերը։ Գրքի հրատարակումից հետո Սիդարին աշխատել է Թուրքիայի արխիվներում, հայտնաբերած նյութերի հիման վրա գրել է հոդվածներ, որոնք միշտ չէ, որ անկողմնակալ են։

Կատեգորիա:Իտալացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:1918 ծնունդներ
Կատեգորիա:1983 մահեր
Արաբական առաջին կոնգրես (1913)

**Արաբական առաջին կոնգրես** 1913, տեղի Է ունեցել հունիսի 18-23-ին, Փարիզում։ Հրավիրվել է Եգիպտոսի, Սիրիայի, Լիբանանի, Իրաքի և Պաղեստինի հայրենասիրական կազմակերպությունների ու ազգ-քաղաքական գործիչների նախաձեռնությամբ։ Կոնգրեսը պահանջել է անհապաղ բարեփոխումներ իրականացնել Օսմանյան կայսրությունում, երաշխավորել արաբների քաղաքական իրավունքները և նրանց գործնական մասնակցությունը կայսրության կառավարմանը, թույլատրել արաբների գործածությունը օսմանյան խորհրդարանում և այն ճանաչել արաբերեն վիլայեթների պաշտոնական լեզու։ Կոնգրեսի որոշումների հիմքում դրված էր Օսմանյան կայսրության ապակենտրոնացման սկզբունքը։
Կոնգրեսին ներկա էր հայերի ներկայացուցիչը, որը հայ ժողովրդի անունից լիակատար աջակցություն է հայտնել արաբների պահանջներին։ Կոնգրեսն իր հերթին քննարկել է հայերի վիճակը Օսմանյան կայսրությունում և նրանց պահանջները։ Կոնգրեսի ընդունած որոշումների 8-րդ կետն ամբողջովին վերաբերում էր հայկական հարցին։ Այնտեղ ասված էր. «Կոնգրեսը հավանություն է տալիս և պաշտպանում օսմանյան հայերի պահանջները, որոնք հիմնված են ապակենտրոնացման սկզբունքների վրա»։ Այդ կետը քննարկվել է առանձին և ընդունվել միաձայն։

Կատեգորիա:1913
Սաբահեդդին

**Սաբահեդդին** (1877-1948), թուրք հասարակական-քաղաքական գործիչ։ Երիտթուրքերի շարժման հիմնադիրներից և ղեկավարներից։ Սուլթան Աբդուլ Համիդ ll-ի զարմիկը։ Հայրը, որը ծագումով քրիստոնյա էր, «զուլումի» տարիներին փախել է Ֆրանսիա։ Սաբահեդդինը դարձել է այդտեղ գործող երիտթուրքերի ղեկավարը։ Անգլիասեր էր. հույս ուներ Մեծ Բրիտանիայի օգնությամբ Օսմանյան կայսրությունում իրագործել սոցիալական հեղափոխություն։ Օսմանյան կայսրության հետամնացության պատճառ է համարել պետական սեփականության տիրապետությունը և պայքարել է մասնավոր սեփականությունը տարածելու համար։ Ազգային հարցում՝ լայն ինքնուրույնություն շնորհելու կողմնակից, ընդհուպ մինչև ազգային ծայրամասերին ինքնավարություն տալը և իրավահավասար պետական կազմավորումների կոնֆեդերացիայի ստեղծումը։ Սերտ կապեր է ունեցել հայ քաղաքական շրջանակների հետ։ Սաբահեդդին ի ջանքերով հնարավոր է դարձել երիտթուրքերի ժամանակավոր դաշինքը ոչ թուրք, ժողովուրդների հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների հետ։ Երիտթուրքերի շարժման պառակտումից հետո նրա անդամների մեծ մասը համախմբվել է Սաբահեդդին ի շուրջ և ստեղծել «Մասնավոր նախաձեռնության և ապակենտրոնացման ընկերությունը»։ Սաբահեդդինը պաշտպանել է օտարերկրյա միջամտության անհրաժեշտության գաղափարը։ Անգլիացիների օգնությամբ փորձել է դավադրություն կազմակերպել Աբդուլ Համիդ ll-ի դեմ, սակայն մատնվել է անհաջողության։ 1908 թվականի հեղաշրջման հետևանքով, երբ իշխանությունը զավթել են երիտթուրքերի ազգայնական թևի ներկայացուցիչները, Սաբահեդդինը փախել է Եվրոպա։ 1918 թվականի վերջին փորձել է վերադառնալ քաղաքական ասպարեզ, սակայն, հաջողություն չունենալով, հաստատվել է Շվեյցարիայում։

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքական գործիչներ
Ռիֆաթ Մևլան զադե

**Ռիֆաթ Մեվլան զադե** (), թուրք լրագրող, ծագումով քուրդ։ Մասնակցել է «Միություն և աոաջադիմություն» երիտթուրքական կուսակցության գաղտնի ժողովներին և քաջատեղյակ էր կուսակցության գործունեությանը։ Գրել է «Թուրքական հեղափոխության ներքին ծալքերը» աշխատությունը (1929, արաբատառ թուրք., անավարտ)։ Գրքի 1-ին մասում խոսում է Թուրքիայի՝ առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ մտնելու և պատերազմի ընթացքում տեղի ունեցած իրադարձությունների, 2-րդ մասում՝ քեմալական շարժման ծագման և ընթացքի մասին։ Գրքի 3-րդ և 4-րդ մասերը (Օսմանյան կայսրության կազմալուծումը և մինչև Լոզանի կոնֆերանսը տեղի ունեցած իրադարձությունները) չի հաջողվել հրատարակել։ Ռիֆաթի անձնական հուշերի և փաստական հարուստ նյութերի հիման վրա նկարագրում է 1909 թվականի Ադանայի հայերի կոտորածը, առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հայերի տեղահանությունը և ջարդերը, նշում հայերի բոնի մահմեդականացման փաստեր։ Ռիֆաթը շեշտում է. որ հայերի ցեղասպանությունն իրականացնելու համար «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության ստեղծած «Թեշքիլաթը մահսուսե»-ի («Հատուկ կազմակերպություն») «կատարած հանցագործություններն ու բռնությունները, արատավորելով թուրք ժողովրդին աշխարհի հասարակության առջև, արյունալի և բարբարոսական էջեր արձանագրեցին նրա պատմության մեջ»

Կատեգորիա:Թուրք լրագրողներ
Կատեգորիա:1872 ծնունդներ
Կատեգորիա:1950 մահեր
Ռենե Պինոն

**Ռենե Պինոն** (, ), ֆրանսիացի պատմաբան և հրապարակախոս։

Գրել է Թուրքիայի պատմության վերաբերյալ աշխատություններ («Եվրոպան և Օսմանյան կայսրությունը», «Եվրոպան և երիտասարդ Թուրքիան») և հրապարակախոսական հոդվածներ արևմտահայերի վիճակի մասին։

1916 թվականին Փարիզում լույս է տեսել Պինոնի «Հայերի ոչնչացումը, եղանակը գերմանական, գործը՝ թուրքական» (հրատարակվել է 6 անգամ) գրքույկը, որում հեղինակը փորձել է ցույց տալ Արևմտյան Հայաստանից, ինչպես նաև Օսմանյան կայսրության հայաբնակ շրջաններից հայերի զանգվածային տեղահանության իրական նպատակները։ Պինոնը եզրակացրել է, որ հայերի՝ կանանց, երեխաների և ծերերի տեղահանությունը մահվան քողարկված դատավճիռ էր, որի նպատակն էր կոտորածների և բռնի մահմեդականացման միջոցով հայ ժողովրդի լրիվ ոչնչացումը։

Պինոնը Ֆրանսիայում առաջիններից էր, որ հանդես է եկել հայ ժողովրդի դեմ ոճրագործություն կատարած երիտթուրքերին պատասխանատվության ենթարկելու պահանջով։

1919-1921 թվականներին պարբերական մամուլում տպագրվել են Պինոնի՝ հայկական հարցի վերաբերալ հոդվածները։

## Երկեր
**La Chine qui s'ouvre* (avec Jean de Marcillac), Paris, éd. Perrin, 1900
**La Lutte pour le Pacifique - Origines et résultats de la guerre russo-japonaise*, Paris, éd. Perrin, 1906
* *L'Europe et l'Empire Ottoman*, Paris, éd. Perrin, 1909
* *L'Europe et la Jeune Turquie*, Paris, éd. Perrin, 1911
* *L'Empire de la Méditerranée*, Paris, éd. Perrin, 1912
* *France et Allemagne 1870-1913*, Paris, éd. Perrin, 1913
* *La suppression des Arméniens*, Paris, éd. Perrin, 1916
* *François-Joseph, essai d'histoire psychologique, 1830-1916*, Paris, éd. Perrin, 1917
* *La reconstruction de l'Europe politique*, Paris, éd. Perrin, 1920
* *Le redressement de la politique française*, Paris, éd. Perrin, 1922
* *La bataille de la Ruhr*, Paris, éd. Perrin, 1923
* *L'avenir de l'entente franco-anglaise*, Paris, éd. Plon-Nourrit, 1924
* *Histoire de la nation française, Tome IV : Histoire diplomatique 1515-1928*, Paris, éd. Plon, 1929
* *Au Maroc, fin des temps héroïques*, Paris, éd. Berger-Levrault, 1935
* *Gerberoy*, Beauvais, imprimerie Prévôt, 1935
* *Fièvres d'Orient*, Lyon, éd. de la Plus Grande France, 1938
* *L'Eau vive, souvenirs de Terre Sainte*, Lamnay, éd. SPES, 1939

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի կոմանդորներ