Էմիսիոն բանկ

մինի|Ստոկհոլմի բանկի կողմից թողարկված հարյուր դալեր արժողությամբ թղթադրամ, 1666թ.
**Թղթադրամներ թողարկող բանկ** կամ **թողարկող մարմին** անվանվող թողարկող **բանկը** ֆինանսական հաստատություն է, որը թողարկում է թղթադրամներ։

Կարճատև գոյատևում ունեցող Ստոկհոլմի բանկոն (1657-1667) թղթադրամներ է տպել 1661 թվականից սկսած և ընդհանուր առմամբ համարվում է պատմության մեջ առաջին թողարկած բանկը։ Այսպիսով, թողարկման բանկերը ավելի նոր են ստեղծվել, քան փոխանցման կամ ժիրո բանկերը, որոնք դրամ են ստեղծում հաշիվներում ՝ գրանցամատյանում, որոնցից ամենահին գրանցվածը 1401 թվականին հիմնադրված Taula de canvi de Barcelona- ն է։

Շատ երկրներում և մասնավորապես 19-րդ դարում մի քանի բանկեր լիազորված էին թողարկել թղթադրամներ, որոնք միաժամանակ ունեին օրինական վճարամիջոցի կարգավիճակ։ Թույլտվությունը, որը հաճախ անվանում են **թողարկման արտոնություն**, սովորաբար շնորհվում էր կառավարության կողմից՝ բանկի համար հատուկ հիմունքներով և սահմանափակ ժամանակահատվածով։ 20-րդ դարի ընթացքում էմիսիոն բանկի դերը ավելի ու ավելի է ստանձնել կենտրոնական բանկերը իրենց համապատասխան տարածքային իրավասության ներքո։ 21-րդ դարում «էմիսիոն բանկ» և «կենտրոնական բանկ» հասկացությունները դարձել են էապես հոմանիշներ, բացառությամբ մի քանի հատուկ դեպքերի, ինչպիսիք են Հոնկոնգը, Հյուսիսային Իռլանդիան և Շոտլանդիան։

## 19-րդ դար
Մի շարք եվրոպական երկրներ անցել են ժամանակաշրջաններ, երբ մի քանի թողարկող բանկեր համակեցության մեջ են եղել և իրենց թղթադրամները միաժամանակ ճանաչվել են որպես օրինական վճարամիջոց։ Սակայն նման փորձառությունները չեն համարվում անվճար բանկային գործունեություն, քանի որ բանկերը սովորաբար պետք է կառավարությունից ստանային թողարկման հատուկ արտոնություն՝ թղթադրամներ թողարկելու համար։ Որոշ բանկեր այդ արտոնությունը ներառեցին իրենց անվանման և ապրանքանիշի ինքնության մեջ, օրինակ՝ Ավստրիայի արտոնյալ ազգային բանկը (հիմնադրված 1816 թվականին), Էպիրոթեսալիայի արտոնյալ բանկը (հիմնադրված 1882 թվականին) կամ Սերբիայի թագավորության արտոնյալ ազգային բանկը (հիմնադրված 1884 թվականին):

Մեծ Բրիտանիայում 18-րդ դարում թղթադրամներ թողարկող գյուղական բանկերի թիվը բազմապատկվեց, չնայած Անգլիայի բանկը մենաշնորհ ուներ թղթադրամների թողարկման հարցում Լոնդոնում և նրա անմիջական շրջակայքում։ 1844 թվականի Բանկային կանոնադրության մասին օրենքը Անգլիայի բանկի համար սահմանեց թղթադրամների թողարկման համազգային մենաշնորհ Անգլիայում և Ուելսում, բայց ոչ Շոտլանդիայում կամ Իռլանդիայում։

Ֆրանսիայում Ֆրանսիայի բանկի թղթադրամների թողարկումը սկզբնապես կենտրոնացած էր Փարիզի և նրա տարածաշրջանի վրա, և մի քանի այլ թղթադրամներ թողարկող բանկեր, որոնք հայտնի են որպես banques départementales, հիմնադրվել են 19-րդ դարի սկզբին առևտրային կենտրոններում, ինչպիսիք են Բորդոն, Մարսելը կամ Ռուանը։  վերացան 1848 թվականի Ֆրանսիական հեղափոխության հետ կապված ֆինանսական ճգնաժամի ժամանակ, որի արդյունքում Ֆրանսիայի բանկի թղթադրամների թողարկման մենաշնորհը ընդլայնվեց ամբողջ երկրում։ Թուրինի պայմանագրից (1860) հետո Սավոյի բանկը կարճ ժամանակով դարձավ Ֆրանսիայում երկրորդ թողարկող բանկը, և Պերեյր եղբայրները փորձեցին օգտվել այս իրավիճակից՝ մրցակցելու Ֆրանսիայի բանկի հետ, սակայն նրանց փորձը ձախողվեց 1864 թվականին և դեր խաղաց նրանց հիմնական ֆինանսական ձեռնարկության՝ «Crédit Mobilier» -ի հետագա անկման մեջ։

Գերմանական Համադաշնությունում առաջին թողարկող բանկերը հիմնադրվել են առանձին նահանգների կողմից *Վորմյարցի* ժամանակաշրջանում: Չհաշված Ավստրիան, կար ինը նման  մինչև 1851 թվականը։ Սակայն սրանք թղթադրամ թողարկողների միակը չէին, քանի որ գերմանական նահանգների մեծ մասը (բացառությամբ Լիպպեի և Հանզեական Բրեմենի, Համբուրգի և Լյուբեկի քաղաքների) նույնպես թողարկում էին պետական թղթադրամներ առանց բանկի միջնորդության։ 1870 թվականին թողարկող բանկերի թիվը հասել էր 31-ի այն տարածքներում, որոնք շուտով կդառնային Գերմանական Ռայխը։

Էմիսիոն բանկերը նմանապես լիցենզավորվել էին առանձին իտալական նահանգների կողմից։ Իտալիայի միավորմանը հաջորդող առաջին տասնամյակներում Իտալիայի Թագավորության Ազգային բանկը համակեցություն է ունեցել միավորումից առաջ ժառանգած հինգ այլ թողարկող բանկերի հետ՝ Banca Nazionale Toscana-ի, Banca Toscana di Credito-ի, Banca Romana-ի, Banco di Napoli-ի և Banco di Sicilia-ի հետ։ 1893 թվականին, «Բանկա Ռոմանա» սկանդալից հետո, Իտալիայի Բանկը միաձուլման միջոցով ստեղծվեց՝ դառնալով երկրի գերիշխող թողարկող բանկը, սակայն «Բանկո դի Նապոլի»-ն և «Բանկո դի Սիցիլիա»-ն մնացին առանձին և պահպանեցին թողարկողի դերը մինչև 1926 թվականը։

Ճապոնիայում Մեյջիի վաղ դարաշրջանում պետական գործիչ Օկուբո Տոշիմիչիի ղեկավարությամբ կարճ ժամանակահատվածում գոյություն են ունեցել բազմաթիվ թողարկող բանկեր, սկսած Առաջին Ազգային Բանկից կամ Դայ-Իչի Բանկից, որը հիմնադրվել է 1873 թվականին Շիբուսավա Էյիչիի կողմից։ 1870-ականների վերջին ստեղծվեց մոտ 150 նման ազգային բանկ, որոնցից մի քանիսը գոյատևեցին (հաճախ միաձուլումներից հետո): Սակայն 1880-ական թվականներին Օկուբոյի հաջորդը ՝ Մացուկատա Մասայոշին, գլխավորեց Ճապոնիայի բանկի ստեղծումը և հետագայում ազգային բանկերի թղթադրամներ թողարկելու արտոնության փուլային վերացումը, գործընթաց, որն ավարտվեց 1890-ական թվականներին։

19-րդ դարի Եվրոպայում էմիսիոն բանկերը ամենից հաճախ մասնավոր հատվածի կազմակերպություններ էին, թեև սովորաբար գտնվում էին կառավարության անմիջական վերահսկողության ներքո։ Այդպես էր դարի կեսերի  մասնավոր կենտրոնական բանկ մեծ մասի դեպքում բացառությամբ Բրեմենի բանկի և Ֆրանկֆուրտեր բանկի, որոնք համեմատաբար անկախ էին, և Պրուսիայի բանկի, որի փոքրամասնության բաժնետեր էր Պրուսիայի կառավարությունը։ Ռուսական կայսրությունում Սանկտ Պետերբուրգում պետական սեփականություն հանդիսացող թողարկող բանկերը՝ հաջորդաբար Ասոցացման բանկը, Պետական առևտրային բանկը և Պետական բանկը, գոյակցել են Ֆինլանդիայի բանկի և 1828-1841 թվականների միջև կարճ ժամանակահատվածում՝ Լեհական բանկի հետ։

Մինչև 1863 թվականը Միացյալ Նահանգների 19-րդ դարի բանկերի մեծ մասը թողարկող բանկեր էին, չնայած այս տերմինը հազվադեպ է հանդիպում ԱՄՆ ֆինանսական պատմագրության մեջ՝ այս պրակտիկայի լայն տարածման պատճառով։ ԱՄՆ-ն առանձնահատուկ է նաև նրանով, որ 1863 թվականի «Ազգային բանկի մասին» օրենքով ստեղծել է պետական թղթադրամների (այսինքն՝ կառավարության կողմից անմիջապես թողարկվող թղթադրամներ) կենսունակ համակարգ, ի տարբերություն մյուս երկրների մեծ մասի, որտեղ պետական թղթադրամները (ի տարբերություն բանկերի կողմից թողարկվող թղթադրամների) սովորաբար կապված էին դրամավարկային անկայունության հետ, ինչպես դա տեղի էր ունեցել 1790-ական թվականներին ֆրանսիական ասիգնատների դեպքում։ Օսմանյան կայսրությունում *կայմե* անունով հայտնի ոչ փոխարկելի պետական թղթադրամները որոշ ժամանակ գոյություն ունեին Օսմանյան կայսրության բանկի բարձրորակ թղթադրամների հետ։

## Գաղութային և կիսագաղութային թողարկման բանկեր
[աջից|մինի|[Ռելիեֆ (քանդակագործություն)|Ռելիեֆը Լիսաբոնում Banco Nacional Ultramarino- ի նախկին գլխավոր գրասենյակի մուտքի մոտ, որն ընդգծում է նրա դերը որպես արտասահմանյան թողարկման բանկ ( Portuguese   ) պորտուգալական գաղութներում]]
Եվրոպական գաղութային կայսրություններում, ինչպես նաև Ճապոնիայի գաղութային կայսրությունում, ստեղծվեցին նվիրված էմիսիոն բանկեր՝ արտասահմանյան տարածքներում արժույթ (և հաճախ նաև վարկ) տրամադրելու համար՝ առանց երկրի ներսում դրամավարկային և ֆինանսական կայունությանը խանգարելու։ Նշանավոր գաղութային թողարկող բանկերը ներառում էին Bank of Java (est. 1828), Banque de l'Algérie (est. 1851), Banco Nacional Ultramarino (est. 1864), Banque de l'Indochine (est. 1875), Bank of Taiwan (est. 1899 Bank of Belge), Banque de l' Algérie (est. 1899, Belge of),Chōsen (est. 1911) և Banco de Angola (est. 1926): Կախված առկա հաղորդակցման տեխնոլոգիաներից և կոնկրետ իրավիճակներից, այս բանկերի գլխավոր գրասենյակը գտնվում էր կամ հայրենի երկրում, կամ գաղութում՝ երբեմն տեղափոխվելով մեկ կամ մյուս ուղղությամբ. օրինակ՝ *Ալժիրի բանկի* նստավայրը 1900 թվականին Ալժիրից տեղափոխվել է Փարիզ, իսկ Չոսենի բանկի նստավայրը՝ Սեուլից (այն ժամանակ կոչվում էր Կեյջո)՝ Տոկիո 1926 թվականին:

Այլ թողարկման բանկեր ստեղծվեցին անվանապես ինքնիշխան երկրների համար, բայց արտաքին վերահսկողության տակ (որոշ դեպքերում նույնիսկ ներառյալ արտասահմանում գտնվող գլխամասերը), որոնք կապված էին կիսագաղութային հարաբերությունների հետ։ Դրանց թվում էին Հայիթիի Ազգային Բանկը (հիմնադրվել է 1881 թվականին Փարիզում), Պարսկաստանի Կայսերական Բանկը (հիմնադրվել է 1889 թվականին Լոնդոնում), Եգիպտոսի Ազգային Բանկը (հիմնադրվել է 1898 թվականին Կահիրեում ), Մարոկկոյի Պետական Բանկը (հիմնադրվել է 1907 թվականին Տանժերում), Ալբանիայի Ազգային Բանկը (հիմնադրվել է 1925 թվականին Հռոմում ), ինչպես նաև Ցին դինաստիայի և Բեյանգի կառավարության բազմաթիվ բանկեր, ինչպիսիք են Գերմանա-Ասիական Բանկը (հիմնադրվել է 1889 թվականին), Ռուս-Չինական Բանկը (հիմնադրվել է 1895 թվականին), Սինո-Բելգիայի Բանկը (հիմնադրվել է 1902 թվականին) կամ Չինաստանի Արդյունաբերական Բանկը (հիմնադրվել է 1913 թվականին): Ճապոնիայի Դայ-Իչի բանկը նմանատիպ դեր է խաղացել Կորեական կայսրությունում 1910 թվականի անեքսիային նախորդող տարիներին։ Կայսերական Օսմանյան բանկը (հիմնադրվել է 1863 թվականին Կոստանդնուպոլսում) օտարերկրյա սեփականության տակ էր, բայց ուներ այնպիսի ինքնավարություն, որ երբեք լիովին չէր կարող համապատասխանել կիսագաղութային բանկի նկարագրությանը։ Հոնկոնգի և Շանհայի բանկը, որը հիմնադրվել է 1866 թվականին միաժամանակ Բրիտանական Հոնկոնգում և Շանհայի միջազգային բնակավայրում, համատեղում էր գաղութային և կիսագաղութային էմիսիոն բանկերի առանձնահատկությունները, ինչպես նաև Հնդկաչինի բանկը Չինաստանում իր գործառնությունների միջոցով 1898 թվականից սկսած:

Անգլերենից բացի այլ լեզուներով այս գաղութային բանկերից կամ արժութային խորհուրդներից մի քանիսի անվան մեջ եղել է «էմիսիոն բանկ» բառը։ Դրանց թվում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Լեհաստանում գործող թողարկման բանկը (German), և ֆրանսախոս աշխարհի մի շարք դրամավարկային մարմիններ՝ անվանված *«Ինստիտուտ դ'Էմիսիա» (Institut d'Émission)*: Վերջիններիցս Փարիզում գործող Institut d'Émission d'Outre-Mer և Institut d'Émission des Departements d'Outre-Mer դեռևս գործում են, թեև միայն առաջինն է մնում թողարկող բանկ (թողարկող CFP ֆրանկ):

## Կենտրոնական բանկային գործունեության ընդհանրացում
19-րդ դարի վերջին կենտրոնական բանկերը փողի թողարկման մենաշնորհ էին հաստատել միայն աշխարհի ինքնիշխան երկրների մի մասում, ինչպիսիք են Միացյալ Թագավորությունը, Ֆրանսիան, Ճապոնիան, Ավստրո-Հունգարիան և Բելգիան։ Այլ երկրներ, ինչպիսիք են Գերմանիան և Իտալիան, լավ ճանապարհին էին այդ մոդելին հասնելու համար, և կենտրոնական բանկից բացի այլ թողարկող բանկերը կորցրեցին իրենց մնացորդային թողարկման դերը համապատասխանաբար 1926 և 1935 թվականներին: Ի հակադրություն, կենտրոնական բանկեր ընդհանրապես գոյություն չունեին աշխարհի մեծ մասում։ Լատինական Ամերիկայում մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը գոյություն ունեցող միակ կենտրոնական բանկը Ուրուգվայի Կենտրոնական բանկն էր, որը հիմնադրվել էր 1896 թվականին։ 1920 թվականի Բրյուսելի միջազգային ֆինանսական համաժողովը վճռորոշ դեր խաղաց Լատինական Ամերիկայում կենտրոնական բանկային մոդելի ընդհանուր ընդունման գործում ինչպես դա արվեց Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի նորանկախ երկրներում ՝ Ազգերի լիգայի տնտեսական և ֆինանսական կազմակերպության աջակցությամբ: Դարի վերջում ապագաղութացումը հանգեցրեց գաղութային թողարկող բանկերի աստիճանական փոխարինմանը ազգային կենտրոնական բանկերով։

Հոնկոնգում գոյություն ունի բազմաթիվ թողարկող բանկերի համակարգ, որտեղ China Bank-ը, HSBC-ն և Standard Chartered-ը լիազորված են թողարկել իրենց սեփական թղթադրամները, չնայած դրամավարկային քաղաքականությունը վստահված է Հոնկոնգի դրամավարկային վարչությանը: Նմանատիպ համակարգեր են գործում Շոտլանդիայի (Bank of Scotland, Clydesdale Bank և Royal Bank of Scotland) և Հյուսիսային Իռլանդիայի (Bank of Ireland, Danske Bank և Ulster Bank) թղթադրամների թողարկման համար, որոնք երկուսն էլ գտնվում են Անգլիայի բանկի իրավասության ներքո։

## Տես նաև
* Կեղծ փող
* Փողի պատմություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանկային եզրեր
Կատեգորիա:Կենտրոնական բանկեր