Ալ-Քահինա

**Ալ-Քահինա** (արաբերեն՝ الكاهنة, թարգմ.՝ «գուշակուհի») հայտնի է նաև Դիհյա անունով, եղել է Բերբերական ռազմիկ թագուհի Աուրեսից, կրոնական ու ռազմական առաջնորդ, ով ապրել է 7-րդ դարում։

Նրա ժառանգությունը փոխանցվել է բանավոր ավանդազրույցներով նրա կյանքի օրերից սկսած։ Կան նրա մասին տարբեր գրավոր պատմություններ, որոնք ներկայացված են գաղութային և հետգաղութային տեսանկյուններից։ Ընդհանրապես, հայտնի է, որ նա միավորել է տարբեր բերբերական ցեղեր իր առաջնորդության ներքո՝ պայքարելու Մաղրեբի նկատմամբ շարունակվող արաբական նվաճումների դեմ՝ առաջնորդելով Հյուսիսային Աֆրիկայի բնիկների պաշտպանությունը այն ժամանակ հայտնի Նումիդիայի տարածաշրջանում։ Նա մասնակցել է մի շարք մարտերի՝ հատկապես Մեսկիանայի ճակատամարտում ջախջախելով Ումայյան ուժերին։ Դրանից հետո նա դարձել է ամբողջ Մաղրեբի անվիճելի ղեկավարը մինչև Տաբարկայի ճակատամարտում վճռական պարտությունը և սպանությունը։

Նրա մահվան մասին կան տարբեր վարկածներ։ Կա վարկած, որ նա մահացել է ժամանակակից Ալժիրի տարածքում 7-րդ դարի վերջերին։ Նա համարվում է իր դարաշրջանի ամենահայտնի կերպարներից մեկը՝ բերբերական դիմադրության պատմության մեջ արաբական նվաճման դեմ։

## Անուն
Նրա անունը ներկայացվում է հետևյալ տարբերակներով՝ Դայա, Դեհիա, Դիհյա, Դահյա կամ Դամյա։ Նրա կոչումը արաբալեզու աղբյուրներում նշված է որպես «ալ-Քահինա» (գուշակուհի, քրմուհի) (արաբերեն՝ الكاهنة)։ Այս մականունը նրան տվել են մուսուլման ընդդիմադիրները՝ նրա կանխագուշակելու ենթադրյալ ունակության համար։

## Ծագումը և կրոնը
Ալ-Քահինան առաջնորդում էր Ջարավա Զենաթա ցեղը։ Հավանական է, ու նա հրեա էր։ Հինգ տարի Ալ-Քահինան կառավարեց ազատ բերբերական պետություն՝ Աուրեսի լեռներից մինչև Գադամեսի օազիսը (695-700 թթ.): Սակայն արաբները, Մուսա իբն Նուսայրի գլխավորությամբ, վերադարձան հզոր բանակով և հաղթեցին նրան: Նա կռվեց Էլ Ջեմի հռոմեական ամֆիթատրոնում, սակայն ի վերջո սպանվեց մարտում մի ջրհորի մոտ, որը մինչ օրս կրում է նրա անունը՝ Բիր ալ-Քահինա Աուրեսում։

Տարբեր աղբյուրներ նշում են, որ նա եղել է հրեա կամ նրա ցեղը՝ հրեացված բերբերներ։ Ըստ ալ-Մալիկիի՝ իր ճանապարհորդությունների ընթացքում նրան ուղեկցում էր «կուռք»-ը։ Մոհամեդ Թալբին և Գաբրիել Քամպսը այդ կուռքը մեկնաբանել են որպես քրիստոնեական սրբապատկեր՝ Քրիստոսի, Կույս Մարիամի կամ մի սրբի, որը պաշտպանում էր թագուհուն։ Մ'համեդ Հասսին Ֆանթարը կարծում էր, որ այդ սրբապատկերը ներկայացնում էր առանձին բերբերական աստվածություն՝ ենթադրելով, որ նա հետևել է ավանդական բերբերական կրոնին։ Այնուամենայնիվ, Ալ-Քահինայի քրիստոնյա լինելը մնում է ամենահավանական հիպոթեզը։

Իբն Խալդունի կողմից առաջ քաշված գաղափարը, թե Ջառավաները հուդայականացվել են, բխում է նրա պատմական գրություններից, որտեղ նա Ջառավաները թվարկում է յոթ բերբեր ցեղերից մեկը: Հիրշբերգն ու Թալբին նշում են, որ Իբն Խալդունը, կարծես, անդրադառնում էր ուշ հռոմեական և բյուզանդական կայսրություններից առաջ եղած ժամանակահատվածին և նույն պարբերությունում ավելի ուշ մատնանշում է, որ հռոմեական ժամանակներում «ցեղերը» արդեն քրիստոնեացվել էին: Արդեն 1963 թվականին իսրայելացի պատմաբան Հ.Զ. Հիրշբերգը, Իբն Խալդունի տեքստը վերաթարգմանելով և ամբողջ փաստաթուղթը մանրամասնորեն ուսումնասիրելով, կասկածի տակ դրեց այս մեկնաբանությունը և, ընդհանուր առմամբ, Հնության վերջին շրջանում մեծ բերբերական հուդայական ցեղերի գոյությունը: Հ.Զ. Հիրշբերգի խոսքերով․ «Բոլոր հայտնի հուդայականությանն անցնելու շարժումների և հուդայականացման դեպքերի թվում Աֆրիկայում բերբերների և սուդանցիների հետ կապվածները ամենաքիչը հավաստիացվածն են։ Նրանց մասին գրված ամեն ինչ չափազանց կասկածելի է»:

Չորս դար իր մահվանից հետո թունիսցի սրբախոս Ալ-Մալիքին, կարծես, առաջիններից էր, ով հայտարարեց, որ նա բնակվել է Օրեսի լեռներում։ Յոթ դար իր մահվանից հետո ուխտավոր Աթ-Տիջանիին ասել էին, որ նա պատկանել է Լուվատա ցեղին: Երբ ավելի ուշ պատմաբան Իբն Խալդունը եկավ գրելու իր պատմությունը, նա նրան դրեց Ջարավա ցեղի հետ:

Տարբեր իսլամական աղբյուրների համաձայն, Ալ-Քահինան եղել է Թաբատի դուստրը, կամ որոշները ասում են՝ Մաթիյայի։ Այս աղբյուրները կախված են ցեղային ծագումնաբանություններից, որոնք հիմնականում հորինվել են քաղաքական նկատառումներով 9-րդ դարում։

Իբն Խալդունը գրանցել է Ալ-Քահինայի մասին բազմաթիվ լեգենդներ։ Դրանցից մի քանիսը վերաբերում են նրա երկար մազերին կամ մեծ չափերին։ Ենթադրվում է, որ նա ունեցել է նաև մարգարեության շնորհ և ունեցել է երեք որդի, ինչը լեգենդներում բնորոշ է կախարդներին։ Նույնիսկ այն փաստը, որ երկուսն իրենն էին, իսկ մեկը՝ որդեգրված (արաբ սպա, որին նա գերել էր) հեքիաթներում կախարդների ենթադրյալ հատկանիշ էր: Մյուս լեգենդը պնդում է, որ երիտասարդության տարիներին նա, կարծես, ազատել էր իր ժողովրդին բռնակալից՝ համաձայնելով ամուսնանալ նրա հետ և այնուհետև սպանելով նրան իրենց հարսանյաց գիշերներին։ Նրա անձնական կյանքից գրեթե ոչինչ հայտնի չէ։

## Հակամարտություններ և լեգենդներ
Ալ-Քահինան հաջորդեց Կուսայլային որպես բերբեր ցեղերի պատերազմի առաջնորդ 680-ական թվականներին և հակադրվեց Օմայադների դինաստիայի ոտնձգիչ արաբական իսլամական բանակներին: Հասան իբն ալ Նումանը արշավեց Եգիպտոսից և գրավեց բյուզանդական գլխավոր Կարթագեն քաղաքը և այլ քաղաքներ։ Փնտրելով մեկ այլ թշնամի, որպեսզի նա հաղթի, նրան ասացին, որ Հյուսիսային Աֆրիկայի ամենահզոր միապետը «Բերբերների թագուհին» Ալ-Քահինան է: 698 թվականին բանակները հանդիպեցին Մեսկիանայի մոտ ներկայիս Օում էլ-Բուագի նահանգում՝ Ալժիրի Մեսկիանայի ճակատամարտում։

Ալ-Քահինան այնպիսի դժվարությամբ հաղթեց Հասանին, որ նա փախավ Իֆրիկիա և թաքնվեց Սիրենայիկայում (Լիբիա) չորս կամ հինգ տարի։ Վստահ լինելով, որ թշնամին չափազանց ուժեղ է և անպայման կվերադառնա, նրան ասվում է, որ նա սկսել է այրվող երկրագործական արշավ, որն, ի վերջո, քիչ ազդեցություն ունեցավ լեռների և անապատի ցեղերի վրա, բայց կորցրեց նրան նստակյաց օազիսաբնակների կարևոր աջակցությունը։ Փոխարենը, երբ արթնացավ արաբական բանակները, նրա հուսահատ որոշումը արագացրեց պարտությունը։

Ալ-Քահինայի պատմությունը ներկայացվում է տարբեր մշակույթների կողմից, և յուրաքանչյուր պատմություն հաճախ առաջարկում է տարբեր կամ նույնիսկ հակասական տեսանկյուններ։

## Պարտություն և մահ
Հասանը վերջապես վերադարձավ և, օգտագործելով կապերը Ալ-Քահինայի կողմից որդեգրված գերի սպան՝ Խալիդ իբն Յազիդ ալ-Քայսիի հետ, հաղթեց նրան Տաբարքայի ճակատամարտում (ժամանակակից Թունիսի մի վայր՝ Ալժիրի սահմանին մոտ), որի մասին որոշակի անորոշություն կա։ Ըստ որոշ աղբյուրների՝ Ալ-Քահինան մահացել է՝ թուրն իր ձեռքում կռվելով զավթիչների դեմ: Մյուսները պնդում են, որ նա ինքնասպան է եղել՝ թույն կուլ տալով, որպեսզի չհայտնվի թշնամու ձեռքում: Այս վերջին իրադարձությունը տեղի է ունեցել 690-ականներին կամ 700-ականներին, ընդ որում 703 թ. թվագրվում է որպես ամենահավանական տարեթիվը։ Այդ թվականին նա, ըստ Իբն Խալդունի, 127 տարեկան էր: Սա ակնհայտորեն ևս մեկ այլ առասպել է, որը շրջապատում է նրան: Երկու դեպքում էլ նրան գլխատեցին, և նրա գլուխը ետ ուղարկեցին Դամասկոսում գտնվող Օմայադ խալիֆին՝ որպես նրա մահվան ապացույց։

Շատերի կարծիքով Բագայը և Խենչլան դարձի են եկել և բերբերների բանակը առաջնորդեց Իբերիա։ Այնուամենայնիվ, պատմաբան Իբն ալ-Աթիրն ասում է, որ նրանք մահացել են մոր հետ:

## Ժառանգություն
Ալ-Քահինան ընդունվել է որպես խորհրդանիշ՝ և օգտագործվել օտարօկուպացիայի դեմ, իսկ հետագայում՝ տղամարդկային գերիշխանության դեմ պայքարի խորհրդանիշ։ Իհարկե, արդեն Ֆրանսիական Ալժիրի գաղութացման շրջանում Ալ-Քահինան դարձավ այն մոդելը, որին հետևեցին ֆրանսիացիների դեմ պայքարող մարտիկ կանայք։ 1851 և 1857 թվականների Կաբայ լուրջ ապստամբությունների ընթացքում, կանայք, ինչպիսիք էին Լալա Ֆաթմա Ն'Սումերը և Լալա Խադիժա Բենտ Բելկասեմը, ովքեր հայտնի էին որպես գլխավոր մարտիկներ, Ալ-Քահինային ընդունեցին որպես մոդել։

Ներկայումս Ալ-Քահինայի կերպարը մշտապես օգտագործվում է բերբերական ակտիվիստների կողմից՝ ցույց տալու, թե ինչպես են նրանք որպես ժողովուրդ՝ ուժեղ և, որ չեն ենթարկվի այլ համայնքներին։ Նրա դեմքը հաճախ կարելի է տեսնել գրաֆիտիում և քանդակներում Ալժիրի տարբեր վայրերում՝ ի պատիվ նրա ներկայացրած գաղափարներին։ Մինչև այսօր նրա իսկական տեսքը դեռևս հայտնի չէ, սակայն նկարիչները նրան պատկերել են որոշակի առանձնահատկություններով, որոնք խրախուսում են առաջադեմ շարժումը։ Սակայն ոչ բոլոր կառավարություններն են ընդունում Ալ-Քահինայի գաղափարները։ Բաղայում գտնվող Ալ-Քահինայի արձանը քննադատվել է կառավարության կողմից որպես խեղկատակություն։ Արաբական լեզվի պաշտպանության նախագահ Օթման Սադին ասել է, որ Ալ-Քահինան ներկայացնում է Իսլամին դիմադրություն, ուստի պետք է դատապարտվի։

## Տես նաև
* Գաղութացում

## Ծամոթագրություններ


## Գրականություն
* Ibn Khaldun, *Kitāb al-Ibar*. Usually cited as: *Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale*, a French trans. by William McGuckin de Slane, Paul Geuthner, Paris, 1978. This 19th-century translation should now be regarded as obsolete. There is a more accurate modern French translation by Abdesselam Cheddadi, *Peuples et Nations du Monde: extraits des Ibar*, Sindbad, Paris, 1986 & 1995. Hirschberg (1963) gives an English translation of the section where Ibn Khaldun discusses the supposed Judaized Jarāwa.
* Hannoum, Abdelmajid. (2001). *Post-Colonial Memories: The Legend of the Dihyā, a North African Heroine* (*Studies in [[African literature|African Literature]]*). . This is a study of the legend of the Dihyā in the 19th century and later. The first chapter is a detailed critique of how the legend of the Dihyā emerged after several transformations from the 9th century to the 14th.
* 
* 
* al-Mālikī, *Riyād an-Nufūs*. Partial French trans. (including the story of the Dihyā) by H.R. Idris, 'Le récit d'al-Mālikī sur la Conquête de l'Ifrīqiya', *Revue des Etudes Islamiques* 37 (1969) 117–149. The accuracy of this translation has been criticised by Talbi (1971) and others.
*  The most recent critical study of the historical sources.
* Talbi, Mohammed. (1971). *Un nouveau fragment de l'histoire de l'Occident musulman (62–196/682–812) : l'épopée d'al Kahina.* (*Cahiers de Tunisie* vol. 19 pp.&nbsp;19–52). An important historiographical study.
* at-Tijānī, *Rihlat*. Arabic text ed. by H.H. Abdulwahhab, Johann Wolfgang Goethe University, Frankfurt, 1994. French trans. by A. Rousseau in *Journal Asiatique*, section containing the story of the Dihyā is in n.s. 4, vol. 20 (1852) 57–208.

Կատեգորիա:7-րդ դարի ծնունդներ
Կատեգորիա:703 մահեր
Կատեգորիա:Թագուհիներ ըստ երկրի