Անդրագորաս

**Անդրագորաս** (), Պարթևստանի և Հիրկանիայի վերջին սելևկյան սատրապը՝ կառավարած մոտ մ.թ.ա. 270 թվականից. հնարավոր է՝ Պարթևստանի անկախ կառավարիչ՝ մոտ 256/247 թվականից մինչև մ.թ.ա. մոտ 235 թվականը։ Յուստինոսի վկայությամբ՝ մահացել է Պարթևստան ներխուժած Արշակունիների դեմ պատերազմում։

## Տեղեկություններ Անդրագորասի մասին
[thumb|273px|Անդրագորասի արծաթե տետրադրախմա։ Դիմերեսին [Տիխեա (դիցաբանություն)|Տիխեա աստվածուհու դիմանկարն է՝ դեմքով դեպի աջ, պսակված ամրոցաշտարակների պսակով։ Հակառակ կողմում կանգնած Աթենաս է՝ զրահով, որի ձեռքին բու է, աջ կողմում գրված է՝ «ΑΝΔΡΑΓΟΡΟΥ»:]] 
Անդրագորասի կերպարը 1878-1879 թվականներին երկարատև գիտական բանավեճի առարկա է դարձել Տախտի-Կուվադ բնակավայրի (ժամանակակից Տաջիկստանի Հանրապետության Շաարտուզ շրջանի տարածք) Ամուդարյա գետի մոտ (Ամուդարյա գետի մոտ) նրա անունով մետաղադրամների հայտնաբերումից հետո («Օքսուսի գանձ»): Այս ստատերների դիմային հատվածում պատկերված է մորուքավոր տղամարդու պրոֆիլ՝ դեմքով դեպի աջ, մազերի ժապավենը կապված է գլխի հետևի մասում՝ ինչպես հելենիստական կառավարիչների մետաղադրամների վրա գտնվող դիադեմները, հակառակ կողմում զրահով տղամարդու կերպար է՝ քառաձի մարտակառքի վրա, որի տակ հունարենով գրված է «ΑΝΔΡΑΓΟΡΟΥ»: Ստատերերի հետ մեկտեղ հայտնաբերվել են Անդրագորասի արծաթե տետրադրախմաներ՝ հակառակ կողմում նույն արձանագրությամբ, բայց տարբեր պատկերներով:

Հետազոտողները փորձել են համեմատել ստացված դրամագիտական տվյալները Յուստինոսի տեղեկատվության հետ Պարթևստանի երկու սատրապների մասին, որոնք կրում էին Անդրագորաս անունը: Իր պատմական աշխատության մի մասում Յուստինոսը նշում է, որ «պարթևներին հպատակեցնելուց հետո Ալեքսանդրը պարսիկ ազնվական Անդրագորասին նշանակել է նրանց սատրապ (praefectus). նրանից են սերել հետագա պարթև թագավորները» (XII. 4, 12): Մեկ այլ տեղում Յուստինոսը պատմում է, որ պարթևները առաջին անգամ ապստամբել են Սելևկյան տերությունից Առաջին Պունիկյան պատերազմի ժամանակ (մ.թ.ա. 264-241)՝ Լուցիոս Մանլիոս Վուլսոյի և Մարկոս Ատիլիոս Ռեգուլուսի հյուպատոսության ժամանակ (XLI. 4, 3), որը համապատասխանում է մ.թ.ա. 256 թվականին: Ավելին, Յուստինոսը նշում է, որ «միևնույն ժամանակ Դիոդոտոսը՝ հազար բակտրիական քաղաքների կառավարիչը, ապստամբել է [մակեդոնացիների] դեմ և հրամայել նրան թագավոր կոչել. «հետևելով այս օրինակին՝ ամբողջ Արևելքի ժողովուրդները ապստամբել են մակեդոնացիների դեմ» (XLI. 4, 5): Դրանից հետո Յուստինոսը պատմում է, թե ինչպես Արշակը (Արշակես), «անհայտ ծագումով, բայց ապացուցված քաջությամբ օժտված մարդ» (XLI. 4, 6), իմանալով, որ Սելևկոս II թագավորը պարտվել է Փոքր Ասիայում, ներխուժել է Պարթևստան, հաղթել և սպանել է նրա կառավարիչ Անդրագորասին և զավթել է պարթևների իշխանությունը  (XLI. 4, 7): Յուստինոսը Անդրագորասի մասին առաջին հիշատակմանը վերաբերող իրադարձությունները թվագրում է մ.թ.ա. IV դարի 20-ական թվականներին, իսկ Անդրագորասի սպանությանը՝ մ.թ.ա. III դարի 40-ական կամ նույնիսկ 30-ական թվականներին»:

Անդրագորասասի մասին տեղեկատվության լրացուցիչ աղբյուր է Գորգան (Հիրկանիա) շրջանի արձանագրությունը, որը կազմվել է Սելևկյանների բարձրաստիճան պաշտոնյա Էվանդրոսի անունից: Էվանդրոսը դիմում է իր ենթականերին՝ Անդրագորասասին և Ապոլլոդոտոսին, Հերմեոս ստրուկի ազատագրման վերաբերյալ: Հիմնվելով այն փաստի վրա, որ Անդրագորասասը արձանագրության մեջ հիշատակվում է Ապոլլոդոտոսից առաջ, նա, հավանաբար, ավելի բարձր պաշտոն էր զբաղեցրել այս շրջանի վարչակազմում, որը Հիրկանիայի մաս էր կազմում, և կարող էր լինել Հիրկանիայի սատրապը (որը Սելևկյանների պետությունում Պարթևաստանի հետ միասին կազմում էր միասնական սատրապություն): Արձանագրությունը ճշգրիտ ամսաթիվ չի պարունակում, այլ ավարտվում է «Անտիոքոս թագավորի և Ստրատոնիկե թագուհու և [նրանց] երեխաների համար» բանաձևով, ինչը հիմք է տալիս այն թվագրել մ.թ.ա. 281-261 թվականներին: Դրա հիման վրա եզրակացվում է, որ Անդրագորասասը, հավանաբար, արդեն Պարթևաստանի և Հիրկանիայի սատրապն էր այս ժամանակահատվածում: Արձանագրության մեջ թագավորական երեխաների (և ոչ միայն մեկ ավագ որդու) մասին հիշատակումը թույլ տվեց եզրակացնել, որ դրա ստեղծման պահին Անտիոքոս I-ի երկու որդիները՝ Սելևկոսը և Անտիոքոսը, արդեն իսկ համակառավարիչներ էին, ինչը տեղի է ունեցել մոտավորապես մ.թ.ա. 266 թվականի ապրիլից մինչև հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում: Այսպիսով, Էվանդրոսի նամակը կարելի է թվագրել մ.թ.ա. 266 թվականին, որը Անդրագորասայի մասին ամենավաղ հիշատակումն է:

## Անդրագորասի շուրջ վեճեր
Անդրագորասասի մետաղադրամների հայտնաբերումից հետո գիտական համայնքում վեճ է առաջացել (որը դեռևս չի ավարտվել) դրանց հատման ժամանակի և ստացված դրամագիտական տվյալների ու Յուստինոսի տեղեկատվության կապի վերաբերյալ։ Գիտնականների կարծիքները բաժանվել են երկու հիմնական խմբի։ Անգլիացի հնագետ և դրամագետ Պերսի Գարդները եղել է առաջինն, որ կարծիք է հայտնել, որ Անդրագորասասի մետաղադրամները պատկանել են Պարթևստանի նախկին Սելևկյան սատրապին (Սելևկոս I-ի կամ նրա հաջորդների՝ Անտիոքոս I-ի և Անտիոքոս II-ի ժամանակակից), որը անկախություն է ձեռք բերել և սկսել է հատել իր սեփական ոսկե ստատերերն ու արծաթե տետրադրախմները՝ դա նշելու համար։ Գարդների կարծիքը հաստատել է նաև հնագիտության գերմանացի պատմաբան Ուլրիխ Վիլկենը։ Այլ հետազոտողներ (Ա. Քանինգհեմ, Է. Ռապսոն, Վ. Ռոս) հակված են եղել կարծելու, որ վիճելի մետաղադրամները հատել է Անդրագորասասը, ով, ըստ Յուստինոսի, Պարթևստանի սատրապ է նշանակել հենց Ալեքսանդր Մակեդոնացին: Կային նաև այնպիսիք, ովքեր հերքում էին, որ Անդրագորասասի մետաղադրամները պատկանել են Հուստինոսի հիշատակած պարթև սատրապներին՝ հավատալով, որ դրանք հատել են որոշ այլ Անդրագորասասներ և ոչ թե անպայման Պարթևստանում (Ջ. Հիլ, Վ. Թարն, Ն. Դիբվուազ):

Տարիների ընթացքում Պ. Գարդների տեսությունը պարթև սատրապ Անդրագորասասի մասին, որը մ.թ.ա. 3-րդ դարի կեսերին անջատվել էր Սելևկյան տերությունից և նրա անունով մետաղադրամներ էր հատել, ավելի ու ավելի շատ կողմնակիցներ էր ձեռք բերել հելենիզմի հետազոտողների շրջանում և այժմ գործնականում գերիշխող դիրք է գրավել։ Դրան մեծապես նպաստել է Յուստինոսի «պարսկական ազնվականության Անդրագորասասի» վերաբերյալ տեղեկատվության լիակատար անարժանահավատության հաստատումը, որից «սերվել են պարթև թագավորները»։ Այս հատվածը չի համընկնում ո՛չ Արիանոսի աշխատության համապատասխան տվյալների, ո՛չ էլ Յուստինոսի սեփական տեղեկատվության հետ՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու մահից հետո Պարթևստանի կառավարիչների մասին, որոնք մեջբերվել են նրա աշխատության այլ հատվածներից։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նշանակած սատրապ Անդրագորասասի մասին Յուստինոսի պնդման անարժանահավատությունը նշվել է դեռևս Ամուդարյայի գանձի հայտնաբերումից առաջ՝ հելենիզմի համակարգած ուսումնասիրության հիմնադիր Յոհան Գուստավ Դրոյզենը:

## Հնարավոր կենսագրություն
Գորգանի (Հիրկանիա) շրջանից վերցված Էվանդրոսի արձանագրության, որտեղ հիշատակվում է Անդրագորասասը, համեմատաբար նոր սեպագիր աղբյուրի հետ համեմատությունը, որտեղ Անտիոքոս I թագավորի երկու որդիները հիշատակվում են որպես համագահակալներ մեկի փոխարեն, թույլ տվեց Պարթևստանի ժամանակակից ռուս հետազոտող Ա.Ս. Բալախվանցևին Գորգանի արձանագրությունը թվագրել մ.թ.ա. 266 թվականով։ Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ Անդրագորասասի մասին ամենավաղ թվագրված հիշատակումը թվագրվում է մ.թ.ա. 266 թվականին։ Այս արձանագրությունում Անդրագորասասը չի հիշատակվում որպես սատրապ, և արձանագրությունն ինքնին գտնվել է պատմական Հիրկանիայի տարածքում, այլ ոչ թե Պարթևստանում:

Հասանելի տեղեկատվության ամբողջության հիման վրա՝ ռուս արևելագետ հնագետներ Ի. Մ. Դյակոնովը և Ե. Վ. Զեյմալը 1988 թվականի համատեղ աշխատանքում ձևակերպել են այն կարծիքը, որ Յուստինոսի հիշատակած Անդրագորասը սատրապ է դարձել Պարթիենեի և Հիրկանիայի Սելևկյան սատրապ Անտիոքոս I-ի գահակալության ժամանակ, այսինքն՝ մինչև մ.թ.ա. 261 թվականը։ Սելևկյանների իշխանության թուլացման շրջանում Անդրագորասը անջատվել է նրանց պետությունից (Բակտրիայի Դիոդոտոսի սատրապի անջատման հետ միաժամանակ կամ դրանից կարճ ժամանակ անց) և մ.թ.ա. 247 թվականին (Անտիոքոս II-ի մահից անմիջապես հետո) սկսել է հատել իր անունով սեփական մետաղադրամներ, որոնք հելլենիստական ​​դարաշրջանում կարող էին իրենց թույլ տալ միայն լիովին անկախ կառավարիչները։ Անդրագորասի մետաղադրամների վրա պահպանված ավանդության համաձայն՝ նա չի հասցրել իրեն թագավոր հռչակել։ Ինչպես պատմում է Յուստինոսը մ.թ.ա. 3-րդ դարի 30-ական թվականներին Պարթիա ներխուժել են Արշակունիները, Անդրագորասը պարտվել է և նրան սպանել է Արշակ I-ը:

Մի շարք հետազոտողներ, օրինակ՝ Ն. Դիբվուազը, չեն ճանաչել Անդրագորասի մետաղադրամների պատկանելությունը Պարթևստանի վերջին Սելևկյան սատրապին՝ հավատալով, որ Յուստինոսի հիշատակած Անդրագորասը չի հատել իր սեփական մետաղադրամները և հավատարիմ է մնացել Սելևկյաններին մինչև վերջ, մինչև Արշակունի եղբայրների գլխավորած պարթևական ապստամբության ժամանակ տապալվելը և սպանվելը: Ա. Ս. Բալախվանցևը նմանատիպ եզրակացությունների է եկել՝ Անդրագորասին նույնացնելով Կիպրոսի Ամաթունտա քաղաքի թագավոր Անդրոկլեսի կրտսեր որդու հետ, որը, մյուս կիպրացի թագավորների հետ միասին, մ.թ.ա. 332 թվականին անցել է Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմը: Այս տեսության համաձայն, Անդրագորասը, ինչպես Ալեքսանդր Մակեդոնացու և նրա հաջորդների ծառայության մեջ մտնող շատ կիպրացիներ, հայտնվել է Բակտրիայում, որը մ.թ.ա. 321 թվականից գտնվում էր մակեդոնական սատրապ Ստասանորի տիրապետության տակ, որը նույնպես կիպրական քաղաք-պետություններից մեկի բնիկ էր: Ստասանորի մահից հետո, մ.թ.ա. 316 թվականից ոչ շուտ, Անդրագորասը կարող էր լինել Բակտրիայի վրա իշխանության հավակնորդներից մեկը (միաժամանակ ոմն Սոֆիտոսի հետ), որի հիշատակին նա կարող էր մետաղադրամներ հատել իր անունով:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Թագավորներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 230-ականների մահեր
Կատեգորիա:Պարթև Արշակունիներ
Կատեգորիա:Պարթևստան
Կատեգորիա:Սատրապներ
Կատեգորիա:Սելևկյանների կայսրություն