Թաղե Բոսթան

**Թաղե Բոսթան** (, ), Սասանյան Պարսկաստանի ժամանակաշրջանի ժայռաքանդակների խումբ, որտեղ պատկերված են Սասանյան արքայից արքաներ Շապուհ Բ-ն, Շապուհ Գ-ն, Արտաշիր Բ-ն և Խոսրով Բ Փարվեզը։ Ժայռաքանդակներն իրենցից ներկայացնում են Սասանյան Պարսկաստանի քանդակագործության առավել գեղեցիկ և լավ պահպանված օրինակներից մի քանիսը։

Գտնվում է ժամանակակից Քերմանշահ քաղաքի տարածքում, քաղաքի կենտրոնից մոտ 8 կմ հեռավորության վրա` քաղաքից դեպի հյուսիս խոյացող Զագրոսի համակարգի մաս կազմող լեռների ստորոտին։ Ենթադրվում է, որ ժայռաքանդակները ստեղծվել են մ.թ. IV դարի երկրորդ կեսից VII դարի առաջին կեսն ընկած ժամանակահատվածում։ 

## Ժայռաքանդակների նկարագրություն
Ժայռաքանդակների խումբը բաղկացած է իրար կողք գտնվող երկու կամարաձև ժայռափոր խորշերից, որոնցից մեծի ժայռաքանդակների խումբը վերաբերվում է Խոսրով Բ Փարվեզին, իսկ փոքրի հետնապատին Շապուհ Բ-ի և Շապուհ Գ-ի ժայռաքանդակներն են` պահլավերեն արձանագրություններով, և քիչ այն կողմ գտնվող առանձին ժայռաքանդակից, որտեղ պատկերված է Արտաշիր Բ-ի թագադրությունը։

### Արտաշիր Բ-ի թագադրությունը
thumb|320px|left|Արտաշիր Բ-ի թագադրության ժայռաքանդակ
Ամենահին ժայռաքանդակը ենթադրաբար պատկերում է Արտաշիր Բ-ի (իշխել է 379-383 թվականներին) թագադրությունը։ Ժայռաքանդակն իրենից ներկայացնում է 4 մ 60 սմ երկարությամբ և 3 մ 44 սմ բարձրությամբ ոչ ճշգրիտ ուղղանկյուն։ Ժայռաքանդակի վրա հստակ երևում են չորս տղամարդկանց քանդակները, որոնցից երեքը կանգնած են, չորրորդն ընկած է նրանց ոտքերի տակ։ Կենտրոնում Արտաշիր Բ-ն է,  նրանից աջ` նախորդ արքա Շապուհ Բ-ն (իշխել է 309-379 թվականներին), որը փոխանցում է թագավորական պսակը Արտաշիրին։ Հետազոտողների մի մասը աջից պատկերը նույնականացնում է ոչ թե Շապուհ Բ-ի, այլ զրադաշտական աստված Ահուրա Մազդայի հետ։ Կարծիք կա, որ այդ քանդակը նպատակաուղղված ստեղծվել է այնպես, որ հնարավոր լինի այն մեկնաբանել և՛ որպես Շապուհ Բ-ի, և՛ Ահուրա Մազդայի պատկեր։

Ամենաձախից ենթադրաբար զրադաշտական աստված Միթրան է` կանգնած լոտոսի ծաղկի վրա։ Այլ տարածված կարծիքով դա ոչ թե Միթրան է, այլ Զրադաշտը։ Երկու թագավորների ոտքերի տակ ընկած մարմինը սովորաբար նույնականացնում է հռոմեական կայսր Հուլիանոս Ուրացողի հետ, որը սպանվել է 363 թվականին Շապուհ Բ-ի դեմ մղած պատերազմի ժամանակ։

### Շապուհ Բ և Շապուհ Գ
thumb|320px|left|Շապուհ Բ-ի և Շապուհ Գ-ի ժայռաքանդակները
Երկու կամարներից փոքրի հետնապատին արքայից արքաներ Շապուհ Բ-ի և նրա որդի Շապուհ Գ-ն (իշխել է 383-388 թվականներին) ժայռաքանդակներն են, ինչը հաստատվում է պահլավերեն արձանագրություններով։ Ենթադրվում է, որ այս ժայռապատկերը ստեղծվել է Շապուհ Գ-ի գահակալության սկզբում` 385 թվականին։

Խորշի բարձրությունը կազմում է 5 մ 34 սմ, լայնությունը` 5 մ 80 սմ, խորությունը` 3 մ 58 սմ։ Հետնապատի վրա ձախից Շապուհ Բ-ի ժայռաքանդակն է, որի բարձրությունը կազմում է 2 մ 90 սմ, աջից` Շապուհ Գ-ի ժայռաքանդակը` 2 մ 85 սմ բարձրությամբ։ Երկուսն էլ ամբողջական թագավորական հանդերձանքով են` ձեռքերին թրեր, որոնք ուղղված են դեպի ներքև։ Հետնապատի վերին հատվածում երկու պահլավերեն արձանագրությունները (աջ քանդակից դեպի աջ և ձախ քանդակից դեպի ձախ) նույնականացնում են պատկերված արքաներին։ Շապուհ Բ-ի արձանագրության տեքստը թարգմանաբար հետևյալն է.

*Սա պատկերն է Մազդային պաշտող տեր Շապուհի` Էրանի և Անէրանի արքայից արքայի, որի ցեղը սերում է աստվածներից։ Որդին Մազդային պաշտող տեր Որմիզդի` Էրանի և Անէրանի արքայից արքայի, որի ցեղը սերում է աստվածներից, և թոռը Ներսեհի` արքայից արքայի։*

Նույն ոճով գրված Շապուհ Գ-ի արձանագրության տեքստը հետևյալն է.

*Սա պատկերն է Մազդային պաշտող տեր Շապուհի` Էրանի և Անէրանի արքայից արքայի, որի ցեղը սերում է աստվածներից։ Որդին Մազդային պաշտող տեր Շապուհի` Էրանի և Անէրանի արքայից արքայի, որի ցեղը սերում է աստվածներից, և թոռը Որմիզդի` արքայից արքայի։*

thumb|250px|left|Խոսրով Բ-ի ժայռապատկերները
Շապուհ Գ-ի քանդակի որոշ մանրամասնությունների անհամապատասխանությունը նրա թողարկած ոսկեդրամների վրա պատկերների հետ որոշ հետազոտողների հիմք է տալիս ենթադրելու, որ պատկերն ի սկզբանե կարող էր վերաբերվել Արտաշիր Բ-ին։

### Խոսրով Բ Փարվեզ
Մեծ կամարի ժայռապատկերի խումբը նվիրված է Խոսրով Բ Փարվեզին, որը համարվում է վերջին մեծ սասանյան արքայից արքան և իշխել է 591-628 թվականներին։

Մեծ խորշի բարձրությունը կազմում է 8 մ 50 սմ, լայնությունը` 7 մ 75 սմ, խորությունը` 6 մ 50 սմ։ Կամարի հետնապատի վերին մասում Խոսրովն է, որի կողքին են ենթադրաբար զրադաշտական աստվածներ Ահուրա Մազդան և Անահիտը։ Այլ վարկածով` Խոսրովի կողքին սովորական զրադաշտական քուրմ և քրմուհի են։

Ստորին մասում պարսկական հեծյալ մարտիկ է։ ԵՆթադրվում է, որ դա կրկին Խոսրովն է` իր հայտնի նժույգ Շաբդիզին հեծած։ Ե՛վ հեծյալը, և՛ նժույգը մարտական զենքուզրահով են։

Կամարի կողմնային պատերը զարդարված են Խոսրովի որսը պատկերող քանդակներով։ Պատկերված են երկու տարբեր որսի տեսարաններ։ Մեկը պատկերում է վարազների որս, երկրորդը` եղնիկների։ Մի պատկերում հինգ փղեր հետապնդում են փախչող վարազներին, իսկ շահը կանգնած է աղեղը և նետը ձեռքերում` շրջապատված կին երաժիշտներով։

Կամարի կողմնային պատերից մեկի վերին հատվածում XIX դարի սկզբում ավելացվել է ոչ մեծ նոր ժայռաքանդակ։ Այստեղ պատկերված է ղաջարական դինաստիայի երկրորդ շահ Ֆաթհ Ալին։ Այս հատվածը հավանաբար ավելացվել է նրա որդի և Քերմանշահի նահանգապետ Մոհամմադ-Ալի Միրզա Դովլաթշահի կողմից։

## Ծանոթագրություններ