Օրբելյանների իշխանություն

**Օրբելյանների իշխանություն**, ավատատիրական իշխանություն Միջնադարյան Հայաստանում։ Ստեղծվել է 13-րդ դարի առաջին կեսին վրացական Օրբելյան տոհմի իշխանների ջանքերով։ Առավել նշանավոր ու ազդեցիկ ավատատիրական իշխանություններից մեկն է, որը գոյատևել է մինչև 14-րդ դարը Սյունիքում և հարակից տարածքներում։ Իշխանական կենտրոնն էր Եղեգիսը։ 

Միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական համակարգում և տարածաշրջանային միջպետական հարաբերություններում ազդեցիկ դիրք գրաված Օրբելյանների իշխանությունը խթանեց երկրի ներքին կայունությունը և նպաստավոր պայմաններ ստեղծեց տնտնեսական վերականգնման, ինչպես նաև մշակութային և կրթական կյանքի աշխուժացման համար։ Օրբելյան իշխանները հովանավորեցին հոգևոր և գիտական կենտրոնների գործունեությունը, որոնք իրենց հերթին խոշոր դերակատարություն ունեցան ժամանակի մտավոր շարժման ձևավորման գործում։

Կարևորագույն հանգամանքներից էր այն, որ մոնղոլական տիրապետության ժամանակաշրջանում Օրբելյանների դիվանագիտական կարողությունների շնորհիվ Սյունիքի բնակչությանն ապահովվեց հարաբերական ֆիզիկական անվտանգություն՝ փրկելով զանգվածային բռնություններից և ավերումներից, ինչին ենթարկվեցին տարածաշրջանի բազմաթիվ այլ հայկական շրջաններ։

## Նախապատմություն
### Սյունիք նահանգ

### Հաստատվելը Վրաց թագավորությունում
[thumb|left|300px|[Լոռի բերդի պարիսպները:]]
Վրաց թագավորությունում 11-12-րդ դարերին ազդեցիկ քաղաքական դիրքի հասած Օրբելյանները կարևոր դերակատարություն ունեցան պետության քաղաքկաան և ռազմական համակարգում։ Սկսած Դավիթ Շինարարի (1089-1125) գահակալության տարիներից՝ Օրբելյանները մշտապես զբաղեցնում էին վրացական բանակի գերագույն հրամանատարի՝ ամիրսպասալարի բարձրագույն պաշտոնը։ Իբրև ավատատերեր, նրանք ունեին իշխանություն Լոռու և նրա հարակից շրջաններում, ինչպես նաև Շամշուլդեում։ 

1177 թվականին, երբ Օրբելյանների իշխանական տոհմը կազմակերպեց Վրաց թագավոր Գեորգի III-ի (1156-1184) դեմ կազմակերպված ապստամբությունը՝ ի պաշտպանություն նրա փեսա Դեմետրեի (Դեմնա), որը սակայն պարտություն կրեց։ Դրա հետևանքով Օրբելյանների մեծ մասը ենթարկվեց խիստ հալածանքի, մի մասը սպանվեց, իսկ մյուսները ստիպված եղան փախչել հարևան մուսուլմանական տարածքներ։ Հետագայում՝ ապստամբության ճնշումից հետ, ապստամբ Իվանե Օրբելյանի կենդանի մնացած եղբայրը՝ Լիպարիտը, դեպքերի բերումով կարողանում է խույս տալ հալածանքներից և, սելջուկ-թուրքերից ստացած թույլտվությամբ, հաստատվում է Սյունիքի Ճահուկ և Շահապոնք գավառներում։

## Պատմություն
thumb|left|350px|Հայաստանը մոնղոլական ներխուժման նախօրեին:
13-րդ դարի սկզբներին, երբ Զաքարյանները հաղթական պատերազմներով սելջուկ-թուրքերից ազատագրում էին Սյունիքը, Օրբելյաններն ակտիվ մասնակցություն ունեցան այդ ռազմական գործողություններին։ Այդ ռազմական գործողություններում և ազատագրական պայքարում ունեցած մասնակցության դիմաց Լիպարիտ Օրբելյանը՝ Սյունյաց պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի պապը, Իվանե Զաքարյանից որպես շնորհ ստանում է Վայոց ձորում գտնվող Հրաշկաբերդը, բազում գյուղեր՝ իրենց հողատարածքներով, ինչպես նաև ընդարձակ կալվածքներ՝ Գեղարքունիքում, Կոտայքում և Կայենում։ Ինչպես վկայում է պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը, Լիպարիտը, քանի որ «եղեւ առաջնորդ առման Սիւնեաց եւ այլ բերդերոյն, տայ եւ ի ձեռս նորա զՍիւնիս, զՈրոտն, զԲարկուշտ եւ զայլ բերդօրէան»։ Թեպետ Ստեփանոս Օրբելյանը վկայում է, որ  Օրբելյանների իշխանության սահմանները ձգվում էին «ի Բաղաց մինչեւ զԱյրարատ», իրականում այս տարածքների ոչ բոլոր գավառներն էին գտնվում նրանց անմիջական իշխանության ներքո: Վայոց ձորի մի մասը այդ ժամանակաշրջանում գտնվում էր Պռոշյանների իշխանության տակ, որոնք որպես ավատատերեր անմիջապես ենթարկվում էին Զաքարյանների իշխանապետությանը:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օրբելյանների իշխանություն
Կատեգորիա:Հայկական իշխանություններ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի պատմություն