Ջուբալենդ

**Ջուբալենդ** (, ), կամ **Ջուբա** հովիտ կամ **Ազանիա** (), հարավային Սոմալիիի դաշնային անդամ պետություն։ Դրա արևելյան սահմանն ընկած է Ջուբա գետից 40-60 կմ դեպի արևելք՝ ձգվելով Գեդոյից մինչև Հնդկական օվկիանոս, մինչդեռ արևմտյան սահմանը հարում է է Քենիայի հյուսիս-արևլյան նահանգին, որը առանձնացել է Ջուբալենդից գաղութատիրական ժամանակաշրջանում։

Ջուբալենդի տարածքի մակերեսը 110,293 կմ2 է։ 2005 թվականի տվյալներով բնակչությունը կազմել է 953,045 մարդ։ Տարածքի կազմի մեջ մտնում են Գեդո, Փոքր Ջուբա և Կենտրոնական Ջուբա գավառները։ Ջուբալենդի ամենամեծ քաղաքը Կիսմայոն է, որը գտնվում է Ջուբա գետի ափին։ Մեծությամբ երկրորդ քաղաքը Բարդերեն է։ Տարածքի այլ նշանակալի քաղաքներից են Լուուքը, Բուլահաոն։ Ջամամեն և Ջիլիբը ներկայումս օկուպացված են Ալ-Շաբաաբ զինվորական կազմակերպության կողմից։

Միջնադարում տարածքը գտնվել է Աջուրանական սուլթանության ներքո, որը հաջորդել է Գելեդական սուլթանությանը։ Այն այնուհետև վերափոխվել է Բրիտանական Արևելյան Աֆրիկայի։ 1925 թվականին Ջուբալենդը հանդես է եկել որպես Իտալական Սոմալիլենդի մաս։ 1960 թվականի հուլիսի 1-ին Իտալական Սոմալիլենդը և Բրիտանական Սոմալիլենդը դարձել են անկախ Սոմալիի Հանրապետության մասեր։

Հետագայում Ջուբալենդը հանդիսացել է քաղաքացիական պատերազմների մարտավայր։ 2006 թվականին իսլամիստ զինվորականները տարածքի մեծ մասը վերցրել են իրենց տիրապետության տակ։ Տարածքի հանդեպ վերահսկողությունը վերադարձնելու նպատակով 2010 թվականին հայտարարվել է ինքնիշխան կառավարության՝ Ազանիայի ձևավորման մասին։ 2013 թվականին Ջուբայի Միջանկյալ կառավարությունը կազմավորվեց և պաշտոնապես ճանաչվեց։ Ներկայումս այն Սոմալիի 5 անկախ կառավարություներից մեկն է։

## Պատմություն
Միջնադարում Աջուրանական ազդեցիկ կայսրությունը տիրապետել է ներկայիս Աջուրանի տարածքին, որը վաղ մոդեռն ժամանակաշրջանում հաջորդել է Գելեդիական սուլթանությանը։ 1836-1861 թվականների Ջուբալենդի տարբեր հատվածներ գրավվել են Մուսկատի սուլթանության (ներկայում՝ Օման) կողմից։

### Գաղութատիրական շրջան
[200px|thumb|''[Italian Trans-Juba|Trans-Juba* postage stamps of 1926.]]
Գելեդիի Սուլթանությունը, որը տիրապետում էր ամբողջ տարածքին, ավելի ուշ միացել է Իտալական Սոմալիլենդի պրոտակտորատին՝ Գելենդիի սուլթան Օսման Ահմեդի կողմից իտալակական գաղութականների հետ պայմանավորվածությունից հետո։ 1924-1925 թվականներին Ջուբալենդը կցվել է Իտալիային՝ որպես նվեր, [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերզմում]] Իտալիայի մասնակցության դիմաց։ Որպես իտալական գաղութ Տրանս-Ջուբան Իտալիայի կազմում երկար չի մնացել (1924 թվականի հուլիսի 16-ից մինչև 1926 դեկտեմբերի 31)։ 1925 թվականի հուլիսի 29-ին Իտալիան թողարկել է տարածաշրջանի համար առաջին փոստային կնիքը։ Բրիտանիան անյուհետև վերադարձրել է մասնատված Ջուբալենդի տարածքի հարավային կեսի նկատմամբ վերահսկողությունը, որը հետագայում անվանվել է Հյուսիսային սահմանային շրջան։

Բրիտանիան ցանկացել է հանձնել Ջուբալենդը Ֆացիստական Իտալիային՝ Էգեյան ծովի իտալական կղզիների դիմաց, սակայն [[Բենիտո Մուսոլինի]]ի կառավարությունը մերժել է առաջարկը։ Կորֆույի միջադեպից հետո բրիտանիայի վարչապետ Ռամզի ՄըքԴոնալդը որոշել է Ջուբալենդը անշահախնդրորեն զիջել Իտալիայի գաղութական կայսրությանը։ Ջուբալենդը 1926 թվականի հունիսի 30-ին միացել է Իտալական Սոմալիլենդին։ Ջուբալենդի սահմանային հանձնաժողովը սահմանել է Քենիայի հետ սահմանները։ Գաղութն ունեցել է 87000 կմ<sup>2</sup> տարածք, 1926 թվականի դրությամբ ունեցել է 120,000 բնակչություն։

=== 1974 թվականի վերաբնակեցումը ===
Անկախացումից հետո նշանակալի իրադարձություններից է եղել [[Սոմալի]]ից ներգաղթը դեպի Ջուբալենդի շրջաններ։

1974-1975 թվականն ընկած ժամանակաշրջանում Սոմալիի հյուսիսային շրջաններում ի հայտ է եկել Աբաարթի Դաբաթիր («Ձգվող [[երաշտ]]») անունով մեծ երաշտը։ [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|Սովետական միությունը]], որն այդ ժամանակ պահպանում էր Սիադ Բարեի կառավարության հետ ստրատեգիական կապերը, կազմակերպեց Հոբյոյից և Կայնաբայից 90000 ժողովրդի տեղափոխությունը։ Տեղափոխված ընտանիքները սկսել են զբաղվել [[Գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսությամբ]] և [[Ձկնորսություն|ձկնորսությամբ]], ինչը տարբերվում է նրանց [[Հովիվը|հովվական]] ապրելակերպից։

=== Սոմալիի քաղաքացիական պատերազմ ===
1980-ականների վերջում Բարեյի կառավարության [[հեղինակություն]]ն անկում էր ապրել։ Սոմալցիներից շատերը հոգնել էին ռազմական [[Բռնապետություն|բռնապետության]] պայմաններում ապրելուց։ Կառավարությունը դառել էր [[Տոտալիտար պետություն|տոտալիտարական]], իսկ [[Եթովպիա]]յի կողմից խրախուսվող դիմադրության շարժումները արագ տարածում գտան ամբողջ երկրով՝ հանգեցնելով Սոմալիի քաղաքացիական պատերազմին և Բարեյի հեռացմանը։

Հետևելով կենտրոնական իշխանության անկմանը, գեներալ Մոհամմեդ Սաիդ Հերսի Մորգանը՝ Բարեի փեսան և երկրի պաշտպանության նախարարը, 1998 թվականի սեպտեմբերի 3-ին Ջուբալենդը անկախ հռչակեց։ Գեներալ Մորգանի քաղաքական օպոնենտները միավորվեցին՝ ձևավորելով *Միասնական սոմալիական ուժերը,* և հաջորդ տարվա հունիսին իրենց ձեռքը վերցրին Կիսմաոյի ղեկավարումը։

2001 թվականին գեներալ Բարե Ադան Շիրե Հիրաալեի գլխավորությամբ *Միասնական սոմալիական ուժերը* վերանվանվեց *Ջուբայի հովտային դաշինքի*։ Նույն տարվա հունիսի 18-ին 11 հոգուց բաղկացած կլանային խորհուրդը որոշեց անդամակցել Ջուբայի հովտային դաշինքին՝ ձևավորելով *Անցումային դաշնային կառավարություն*։

2006 թվականին իսլամական դատական խորհուրդը (իսլամական կազմակերպություն) ձեռք բերեց Ջուբալենդի մեծ մասի և հարավային Սոմալիի հանդեպ վերահսկումը՝ անհապաղ ներդնելով [[Շարիաթ]]ի օրենքը։ *Անցումային դաշնային կառավարությունը* որոշեց վերադարձնել իր հեղինակությունը, և եթովպիական զորքերի, աֆրիկական միության խաղաղապահ ուժերի և Միացյալ Նահանգների օդային ուժերի օգնությամբ կազմակերպեց իսլամական ուժերի հեռացումը և նրանց հեղինակած օրենքի ամրացումը։

Ռաս Կամբոնիի մարտը տեղի է ունեցել 2007 թվականի հունվարի 8-ին։ *Անցումային դաշնային կառավարումը'' մարտի ավարտից հետո Բաիդոայից տեղափոխվել է Վիլլա Սոմալիա։ Սիադ Բարեի ռեժիմի անկումից հետո առաջին անգամ դիտվել է կառավարության կողմից համարյա ամբողջ երկրի կառավարում։

Այս հակազդումից հետո Իսլամական դատական խորհուրդը բաժանվել է մի քանի խմբակցությունների։ Որոշ ռադիկալ ուժեր, որոնցից էր Ալ-Շաբաբը, վերախմբավորվել են՝ գործելով Անցումային դաշնային կառավարմանը հակառակ և դեմ են գնացել Սոմալիում Եթովպիական ազգային պաշտպանական ուժերի առկայությանը։ 2007 և 2008 թվականների ընթացքում Ալ-Շաբաբը նշանակալի հաղթանակներ է տարել՝ կենտրոնական և հարավային Սոմալիի կարևոր քաղաքների և նավահանգիստների կառավարումը վերցնելով իր հսկղության տակ։ 2008 թվականի վերջում խումբը գրավել է Բաիդոան, սակայն Մոգադիշուն գրավել չի հաջողվել։ 2009 թվականի ընթացքում Ալ-Շաբաբը և այլ զինվորական խմբավորումներ որոշել են ստիպել եթովպիական ուժերին նահանջել, զինաթափված աֆրիկական խաղաղապահ ուժերին թողնելով որպես Անցումային դաշնային կառավարման զորքերի աջակից։

### Ջուբալենդի վարչակազմի վերածնունդ
2011 թվականի ապրիլի 3-ին հայտարարվել է անկախ Ջուբալենդի վարչակազմի անվան՝ որպես Ազանիայի վերափոխման և Մոհամեդ Աբդի Մոհամեդ Գանդիի կառավարման մասին։ Նա նաև պաշտպանության նախարարն էր։ Ըստ նախագահի, որը նաև փորձառու անթրոպոլոգ և պատմաբան էր, Ազանիա անունն ընտրվել է դրա պատմական նշանակության պատճառով․ Ազանիա անունը տրվել է Սոմալիին 2500 տարի առաջ եգիպտական նավաստիների կողմից, ովքեր Սոմալիի ափերից մեծ քանակությամբ սնունդ էին ստանում։ Արաբերենից այս անունը նշանակում է առատության երկիր։

2011 թվականին Քենիայի ռազմական ուժերի՝ Սոմալի ներխուժումանը և Ջուբալենդի նախաձեռնության աջակցմանը Սոմալիի նախագահ Շարիֆ Ահմեդը վերապահումով էր մոտենում։ Այնուամենայնիվ, ավելի ուշ Սոմալիի և Քենիայի կառավարություններն ընդունեցին Ջուբալենդին ռազմական, քաղաքական և դիպլոմատիկ աջակցության ծրագիր, պայմանավորվելով, որ ծրագիրը պաշտոնապես կղեկավարվի Սոմալիի կողմից։

Սոմալիի նոր նախագահ՝ Հասան Մոհամուդը և նրա կառավարությունը հայտարարեցին Ջուբալենդի ձևավորմանմասին։ Սակայն, քանի որ այս պրոցեսը համարվում էր հակասահմանադրական, առաջարկվեց գործընթացքը հետաձգել այքան ժամանակ, մինչև Դաշնային Սոմալիի խորհրդարանն ընդունի օրենքներ և ձեռնարկի տարածքային սահմանազատման պրոցեսը։ Ջուբալենդի համաժողովի կազմակերպիչներն այս առաջարկները մերժեցին։

2013 թվականի մայիսի 15-ին 500 ներկայացուցիչներից կազմված խմբի մեծամասնությունը Ահմեդ Մոհամեդ Իսլամին ընտրեց Ջուբալենդի նախագահ։

2013 թվականի օգոստոսի 28-ին Ջուբալենդի վարջակազմը Ադիս-Աբեբայում Սոմալիի դաշնային հանրապետության հետ միասին ընդունեց համազգային հաշտության համաձայնագիր։ Ըստ այս համաձայնագրի, Ջուբալենդը պետք է կառավարվի Ջուբայի միջանկյալ վարչակազմի կողմից 2 տարվա ընթացքում՝ Ահմեդ Մոհամեդ Իսլամի գլխավորությամբ։

2014 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Սոմալիի նախագահ Հասան Շոյխ Մոհամուդը Կիսմայոյում պաշտոնապես հավաքեց հաշտության համաժողով, որին մասնակցեցին տարբեր երկրների ներկայացուցիչներ։ Համաժողովը թիրախավորում էր Փոքր Ջուբան, Կենտրոնական Ջուբան և Գեդոն։

2015 թվականի փետրվարին Ջուբայի վարչակազմը սկսով տեղական կառավարման մարմինների ընտրությունները։

2015 թվականի մայիսի 20-ին տեղի ունեցավ Ջուբալենդի նորաստեղծ տարածաշրջանային կաբինետի վերադասավորում, որի արդյունքում ջրային և հանքային ռեսուրսների նախագահ Աբդինուր Ադանը տեղափոխվեց տեղեկատվության նախարարի պաշտոն։ Տտեղեկատվության նախկին նախարար Իբրահիմ Բաջուունը նշանակվեց ֆինանսների նախարարի պաշտոնում։

2015 թվականի ապրիլի 15-ին Կիսմաոյի նախագահական պալատում պաշտոնական արարողության ժամանակ բացվեց Ջուբալենդի խորհրդարանի 75 անդամից բաղկացած պալատը։

## Ժողովրդագրություն
Ջուբալենդն ունի մոտ 2,5 միլիոն բնակիչ, որոնց մեծամասնությունը ծագում է Դարուդ ցեղից, կան նաև շիքաալներ և այլ ցեղերից բխողներ։

## Տրանսպորտ
Ջուբալենդի օդային տրանսպորտն ապահովվում է մի քանի օդանավակայանների կողմից․ Բերդերայի օդանավակայան, Գարբահարեյի օդանավակայան և Կիսմայոյի օդանավակայան։

## Վարչական բաժանումներ
Ջուբալենդի հիմանական երեք վարչական շրջաններն են Գեդոն, Փոքր Ջուբան և Միջին Ջուբան, վերջինս գտնվում է Ալ-Շաբաաբի հսկողության տակ։

## Հասարակություն և մշակույթ
Ջուբալենդի համերաշխության խումբը ժողովրդական զարգացմանը նպաստող կազմակերպություն է։

Ջուբալենդի ազգային պարն անվանում են Սաար։

Ըստ 2017 և 2021 թվականներին ներկայացված հրապարակումների՝ ներկայումս Ջուբալենդում սովամահությունը հանդիսանում է կարևոր խնդիր։

## Ծանոթագրություններ

## Լրացուցիչ գրականություն
*Mwangi, Oscar, Jubaland: Somalia's new security dilemma and state-building efforts, Africa Review, 2016, Vol.8(2), p.&nbsp;120.
*Colin D Robinson & Jahara Matisek (2020). "Assistance to Locally Appropriate Military Forces in Southern Somalia". The RUSI Journal. 165 (4)
*United Nations, Reports of the Somalia and Eritrea Monitoring Group, S/2010/91 and S/2011/433.

Կատեգորիա:Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ