Ապրիորի

**Ապրիորի** լատիներենից՝ a priori, (ա պրիո՛րի) «հառաջագույնից» «ի հառաջագույնե», նախքան փորձը, նախփորձական, մինչփորձական։ Ապրիորի արտահայտությունը տրամաբանության կամ իմացության տեսության հասկացություն է, որը բնութագրում է փորձով չհիմնավորված կամ փորձին նախորդող գիտելիք, նախօրոք մինչև փորձի արդյունքները կամ վերլուծությունը արված եզրակացություն (լատիներեն а + priori՝ նախորդ, բառացի նախորդից)։
Մաթեմատիկայում և լոգիկայում՝ կիրառվում է մի հասկացություն բնորոշելու համար, որը հայտնի է դարձել կամ հայտարարվել է մինչև ապացուցվելը։ Փիլիսոփայության մեջ կիրառվում է որևէ հասկացության նկատմամբ, որը կարելի է իմանալ առանց էմպիրիկ փորձի։ Առօրյա խոսակցականում ասում են մի բանի մասին, ինչը պատահում է կամ հայտնի է դառնում մինչև իրադարձության կատարվելը։

*Ապրիորի* հիմնավորման հակադրությունը *ապոստերիորի* հիմնավորումն է Ժամանակակից փիլիսոփայության մեջ երկուսն էլ համարվում են դիսկրեպտիվ իմացության տեսակներ։ *Ապրիոր* հիմնավորումը ապոստերիորի հիմնավորման նման նույնպես բնականաբար արվում է որոշակի փորձի հիման վրա, սակայն այդ փորձը կախված է տվյալ պարագայում առկա իմացության մակարդակից, մարդու համոզմունքներից կամ ունեցած հավատքի հիմնավորումներց։ *Ապրիորի* փաստարկը այնպիսի փաստարկ է, որի ճշմարիտությունը ակնհայտ է մարդու համար առանց ֆիզիկական աշխարհը հետազոտելու։ Այսինքն դրա ճշմարիտության մեջ համոզվելու համար կարիք չկա գիտությամբ զբաղվել։ Այս փիլիսեփայական եզրը կարևոր նշանակություն է ձեռք բերել իմացության տեսության և լոգիկայի մեջ շնորհիվ Իմանուիլ Կանտի։ Ապրիորի գիտելիքի գաղափարը կապված է մտածողության ակտիվության ներքին աղբյուրի հասկացության հետ։ Այն տեսությունը, որը ճանաչում է ապրիորի գիտելիքը կոչվում է **ապրիորիզմ**։ Դիալեկտիկան և մատերիալիզմն ժխտում են ամեն մի ապրիորի գիտելիք։

Ոչ փիլիսոփայական ենթատեքստում արտահայտությունը կարող է հոմանիշ լինել «նախնական» («նախօրոք»); «մինչփորձնական», «անհիմնավոր», «անապացույց», «ենթադրյալ», «ի սկզբանե» արտահայտություններին։

## Անտիկ և միջնադարյան փիլիսոփայություն
 
[մինի|աջից|150 px|Հետևելով [Արիստոտելին Իբն Ռուշդը և այլ միջնադարյա փիլիսոփաներ հետազոտում էին նախորդից բխող և հաջորդից բխող իմացության տարբերությունը]]
Փիլիսոփայության մեջ *ապրիորի գիտելիք* հասկացության առավել վաղ օգտագործումը վերագրվում է Պլատոնին, որի «Մենոն»* դիալոգի* մեջ հիշատակավում է «հիշողության տեսություն» գաղափարը (380 մ.թ.ա.)։ Ըստ այդ տեսության այն գիտելիքները, որոնք ժամանակակից բնորոշմամաբ կարելի է անվանել *ապրիորի գիտելիքներ* ներքուստ հատկորոշ են մարդկային մտածողությանը և ըստ էության փոխանցվում են ժառանգաբար։

Հենց *ապրիորի* եզրի հայտնվելը կապված է Արիստոտելի փիլիսոփայության հետ։ Նա առաջինն է առաջարկել *ապացույց, որը բխում է նախորդից* և *ապացույց, որը բխում է հաջորդից* տարբերակումները։

Հետագայում այդ տարբերակումը հետազոտել են Սեվերին Բոէցիուսը, միջնադարյա արաբ փիլիսոփաները (Իբն Ռուշդ, Իբն Սինա)։

## Գրականություն
### Աղբյուրներ
* Փիլիսոփայական բառարան Մ.Մ. Ռոզենտալի Խմբագրությամբ 1975 Երևան Հայաստան հրատարակչություն
* *Кант И.* Критика чистого разума.  // Сочинения в 6-ти т. - Т. 3. - М., 1964. - (կան ավելի նոր հրատարակություններ)
* *Кант И.* Пролегомены ко всякой будущей метафизике, могущей появиться как наука // Сочинения в 6-ти т. - Т. 4. Ч. I. - М.։ Мысль, 1965. - С. 67-209.
* *Кант И.* Критика способности суждения  // Сочинения в 6-ти т. - Т. 5. - М.։ Мысль, 1966. - С. 161 - 529.
* *Гуссерль Э.* Ֆենոմենոլոգիա՝ հոդված Բրիտանական հանրագիտարանից // Логос (ամսագիր). - 1991. - № 1. - С. 12-21.
* *Лейбниц Г. В.* Монадология / Пер. Е. Н. Боброва // Сочинения։ В 4-х т. - Т. 1. - М.։ Мысль, 1982. - С. 413 - 429
* *Лоренц, Конрад* Кантовская доктрина априори в свете современной биологии // Человек (ամսագիր). - 1997. - № 5.
* *Фуко М.* 5. Историческое априори и архив // *Фуко М.* Археология знания։ Пер. с фр. / Общ. ред. Б. Левченко. - Киев։ Ника-Центр, 1996. - С. 127 - 134.
* Baehr, Jason. (2006). "A Priori and A Posteriori," *Internet Encyclopedia of Philosophy*.
* Boghossian, Paul. (1997). "Analyticity Reconsidered," *Nous*, vol. 30, no. 3, pp.&nbsp;360–391.
* Boghossian, P. & Peacocke, C., eds. (2000). *New Essays on the A Priori*, Oxford։ Oxford University Press.
* Descartes, René. (1641). "Meditations on First Philosophy". In Cottingham, et al. (eds.), *The Philosophical Writings of Descartes*, Cambridge University Press, 1984.
* Fodor, Jerry. (1998). *Concepts: Where Cognitive Science Went Wrong*, New York։ Oxford University Press.
* Fodor, Jerry. (2004). "Water's water everywhere", *London Review of Books*, Vol. 26, No. 20, dated 21 October 2004.
* Greenberg, Robert. "Kant's Theory of A Priori Knowledge ", Penn State Press, 2001 ISBN 0-271-02083-0
* Heisenberg, Werner. (1958). "Physics and Philosophy: The Revolution in Modern Science", pp.&nbsp;76–92. New York։ Harper & Row.
* Hume, David. (1777). *[http://eserver.org/18th/hume-enquiry.html An Enquiry concerning Human Understanding] *, Nidditch, P. N. (ed.), 3rd. ed., Oxford։ Clarendon Press, 1975.
* Jenkins, C. S. (2008). A Priori Knowledge: Debates and Developments , in *Philosophy Compass* 3.
* Kant, Immanuel. (1781). *Critique of Pure Reason*, trans. N.K. Smith (London։ Macmillan, 1929). Online text
* Kant, Immanuel. (1783). *Prolegomena to any Future Metaphysics*, Paul Carus (trans.). Online text 
* Kripke, Saul. (1972). "Naming and Necessity", in *Semantics of Natural Language*, edited by D. Davidson and G. Harman, Boston։ Reidel. (Reprinted in 1980 as *Naming and Necessity*, Cambridge, MA։ Harvard University Press.)
* Leibniz, Gottfried. (1714). *[http://www.rbjones.com/rbjpub/philos/classics/leibniz/monad.htm Monadology]*, in *Philosophical Essays*, edited and translated by Roger Ariew and Daniel Garber, Indianapolis։ Hackett, 1989.
* Locke, John. (1689). *[http://www.ilt.columbia.edu/publications/locke_understanding.html An Essay Concerning Human Understanding] *, Prometheus Books.
* Stephen Palmquist. (1987). "Knowledge and Experience - An Examination of the Four Reflective 'Perspectives' in Kant's Critical Philosophy", Kant-Studien 78։2, pp.&nbsp;170–200; revised and reprinted as Chapter IV in ''Kant's System of Perspectives''։ *An architectonic interpretation of the Critical philosophy*. University Press of America, 1993.
* Plato. (380 B.C.). *[http://classics.mit.edu/Plato/meno.html Meno]*, in *Plato: Complete Works*, Cooper, J. M. (ed.), Indianapolis։ Hackett, 1997.
* Sommers, Tamler։ "The buck stops—where? Living without ultimate responsibility" (*The Believer*, March 2003).
* Quine, W. V. O. (1951). "Two Dogmas of Empiricism", *The Philosophical Review*, Vol. 60, pp.&nbsp;20–43. (Reprinted in Quine's *From a Logical Point of View*, Harvard University Press, 1953.)

## Տես նաև
* Ագնոստիցիզմ
* Ապրիորի լեզու
* Ապրիորի տեղեկություն
* Ապրիորի հավանականություն
* Ապրիորի բաշխում
* Դեդուկտիվ հիմնավորում
* Ինդուկտիվ հիմնավորում
* Անալիթիկ-սինթետիկ տարբերակում
* Լյուդվիգ Վիտգենշտայն
* Դուալիզմ
* Կատեգորիա (փիլիսեփայություն)
* Լատիներեն արտահայտությունների ցանկ
* Քլարենս Լյուիս
* Մեգանյա Ռամոս
* Յոհան Գոթլիբ Ֆիխտե
* Շելինգ, Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Յոզեֆ ֆոն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* "A Priori and A Posteriori" - հոդված գրված Ջեյսոն Բեյրի կողմից *Internet Encyclopedia of Philosophy* համացանցային փիլիսոփայական հանրագիտարանում.
* A priori / a posteriori - առցանց փիլիսոփայական բառարանում
* "Rationalism vs. Empiricism" - հոդված գրված Պիտեր Մարկիի կողմից *Stanford Encyclopedia of Philosophy*/ Սթենֆորդի փիլիսոփայության հանրագիտարանում։

Կատեգորիա:Լատիներեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն