Թքաքարային հիվանդություն

**Թքաքարային հիվանդություն** (, թքաքարեր), բյուրեղախտ, որտեղ կրակալված զանգվածը ձևավորվում է թքագեղձի ներսում, սովորաբար ենթածնոտային թքագեղձի ծորանում (նաև անվանվում է «Վարթոնյան ծորան»)։ Հազվադեպ հարականջային, ենթալեզվային և փոքր թքագեղձերում կարող են զարգանալ թքաքարեր։

Հիմնական ախտանիշներն են ախտահարված թքագեղձի ցավը և ուռածությունը, որոնք երկուսն էլ վատթարանում են, երբ թքի արտահոսքը խթանվում է, օրինակ՝ սննդի մասին մտածելիս, սննդի տեսքով, հոտով կամ համով, կամ քաղցի և ծամելու դեպքում։ Սա հաճախ անվանում են «ճաշի համախտանիշ»։ Դրա հետևանքով կարող է զարգանալ թքագեղձի բորբոքում։ Թքաքարային հիվանդությունը կարող է զարգանալ նաև գեղձերի  քրոնիկական վարակի, ջրազրկման (օրինակ՝ ֆենոթիազինների օգտագործում), Շյոգրենի համախտանիշի և/կամ կալցիումի տեղային մակարդակի բարձրացման պատճառով, բայց շատ դեպքերում պատճառը իդիոպաթիկ է (անհայտ)։

Վիճակը սովորաբար շտկում են քարի հեռացմամբ, որի համար կիրառվում են մի քանի տարբեր մեթոդներ։ Հազվադեպ դեպքերում՝ քարի կրկնակի ձևավորման ժամանակ, կարող է անհրաժեշտ լինել ենթածնոտային թքագեղձի հեռացում։ Թքաքարային հիվանդությունը լայն տարածում ունի․ այն կազմում է խոշոր թքագեղձերում հանդիպող բոլոր հիվանդությունների 50%-ը և ախտանշաններով դրսևորվում է ընդհանուր բնակչության շուրջ 0,45%-ի շրջանում։ 30–60 տարեկան անձինք և տղամարդիկ ավելի հավանական է, որ կունենան թքաքարեր։

## Դասակարգում
Տերմինը ծագել է հունարեն sialon (σίαλον, թուք) և lithos (քար) բառերից, իսկ հունարեն -iasis նշանակում է «գործընթաց» կամ «հիվանդագին վիճակ»։ Քարագոյացումը կարծր զանգվածի կուտակում է, որն առաջանում է օրգանի կամ մարմնի ներսում գտնվող արտազատիչ ծորաններում։ Դրանք սովորաբար կազմված են հանքային աղերից։ Թքաքարերի այլ տեսակները ներառում են նշագեղձի քարերը և երիկամաքարերը։ Թքաքարային հիվանդությունը վերաբերում է թքագեղձի ներսում քարերի առաջացմանը։ Եթե քարը ձևավորվում է այն ծորանում, որը թուքը թքագեղձից դուրս է բերում բերանի խոռոչ, ապա թուքը մնում է գեղձի մեջ։ Սա կարող է առաջացնել գեղձի ցավոտ ուռածություն և բորբոքում։ Թքագեղձի բորբոքումն անվանվում է սիալոադենիտ։ Ծորանի խցանման հետ կապված բորբոքումը երբեմն անվանվում է «օբստրուկտիվ սիալադենիտ»։ Քանի որ թքի հոսքն ավելի շատ խթանվում է սննդի մասին մտածելուց, տեսքից կամ հոտից, կամ ծամելուց, ցավն ու ուռածությունը հաճախ հանկարծակի վատթարանում են հենց ուտելուց առաջ և ընթացքում, այնուհետև ուտելուց հետո դանդաղ նվազում են. սա անվանում են «ճաշի համախտանիշ»։ Այնուամենայնիվ, քարերը միակ պատճառը չեն, որ թքագեղձը կարող է արգելափակվել և առաջացնել ճաշի համախտանիշ։ Թքագեղձի օբստրուկտիվ հիվանդությունը կամ օբստրուկտիվ սիալոադենիտը կարող է առաջանալ նաև ֆիբրոլորձային խցանների, ծորանի նեղացման, օտար մարմինների, անատոմիական փոփոխությունների կամ ծորանների համակարգային արատների պատճառով, ինչը հանգեցնում է մեխանիկական խցանման՝ կապված ծորանում թքի կանգի հետ։

Թքաքարերը կարող են բաժանվել ըստ այն գեղձի, որտեղ դրանք ձևավորվում են: Քարերի մոտ 85%-ը հանդիպում է ենթածնոտային թքագեղձում, իսկ 5–10%-ը՝ հարականջային թքագեղձում: Դեպքերի 0–5%-ում ախտահարվում է ենթալեզվային թքագեղձը կամ փոքր թքագեղձերը: Փոքր թքագեղձերի հազվադեպ ներգրավման դեպքում, թքաքարերն առավել հավանական են այտի և վերին շրթունքի լորձաթաղանթի փոքր գեղձերում։ Ենթածնոտային քարերը հետագայում դասակարգվում են որպես առաջային կամ հետին՝ ստորին ծնոտի առաջին աղորիքների (մոլյարների) միջև անցկացված երևակայական լայնական գծի նկատմամբ։ Քարերը կարող են լինել ռենտգեն խիտ, այսինքն՝ դրանք երևում են սովորական ռենտգենագրության ժամանակ, կամ ռենտգեն թափանցիկ, երբ դրանք տեսանելի չեն ռենտգենագրի վրա (չնայած գեղձի վրա դրանց որոշ ազդեցություններ դեռ կարող են տեսանելի լինել): Դրանք կարող են լինել նաև ախտանիշային կամ անախտանիշ՝ կախված նրանից, թե արդյոք դրանք որևէ խնդիր առաջացնում են, թե ոչ:

## Նշաններ և ախտանիշներ
մինի|Ենթածնոտային թքագեղձի ուռածություն
մինի|Քար աջ ենթածնոտային թքագեղձի ծորանում
Նշաններն ու ախտանիշները փոփոխական են և մեծապես կախված են նրանից, թե ծորանի խցանումը լրիվ է, թե մասնակի, և թե ինչքան ճնշում է ստեղծվում գեղձի ներսում։ Գեղձում վարակի զարգացումը նույնպես ազդում է նշանների և ախտանիշների վրա։

* Ցավ, որն ընդհատվող է և կարող է հանկարծակի վատթարանալ ուտելուց առաջ, այնուհետև դանդաղ բարելավվել (մասնակի խցանում):
* Գեղձի ուռածություն, որը նույնպես սովորաբար ընդհատվող է, հաճախ հանկարծակի հայտնվում կամ ավելանում է ուտելուց առաջ, այնուհետև դանդաղ նվազում է (մասնակի խցանում):
* Ներգրավված թքագեղձի ցավոտություն:
* Շոշափվող կարծր գունդ, եթե քարը գտնվում է ծորանի վերջնամասում է: Եթե քարը գտնվում է ենթածնոտային թքագեղձի ծորանի բացվածքի մոտ, գունդը կարող է զգացվել լեզվի տակ:
* Ծորանից թքի արտահոսքի բացակայություն (ամբողջական խցանում):
* Էրիթեմա բերանի հատակի շրջանում:
* Ծորանից թարախի արտահոսք:
* Պարանոցային ավշային հանգույցների բորբոքում:
* Բարդացած դեպքերում կարող է ձևավորվել խուղակ (ֆիստուլա) դեպի պարանոցի կամ այտի մաշկը: 
* Բերանի տհաճ հոտ:

մինի|Քրոնիկ ենթածնոտային սիալոադենիտ՝ պարանոցի վրա մաշկային խուղակի առաջացմամբ
մինի|Սուր հարականջային սիալոադենիտ՝ այտի վրա մաշկային ֆիստուլայի առաջացմամբ
Հազվադեպ, երբ քարերը առաջանում են մանր թքագեղձերում, սովորաբար լինում է միայն թեթև տեղային այտուց՝ փոքր հանգույցի տեսքով։

## Պատճառներ
ձախից|մինի|Հիմնական թքագեղձերը (զույգ են երկու կողմերում): 1. Հարկանջային  2. Ենթածնոտային 3. Ենթալեզվային
Ենթադրվում է, որ քարագոյացման առաջացմանը հանգեցնում են մի շարք գործոններ։ Սկզբնական շրջանում ներգրավված են այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են կալցիումի նյութափոխանակության խանգարումները, ջրազրկումը, թքի արտահոսքի արագության նվազումը, բերանաըմպանային վարակներով պայմանավորված թքի թթվայնության (pH) փոփոխությունը և բյուրեղանման նյութերի (կրիստալոիդների) լուծելիության փոփոխությունը, ինչը հանգեցնում է հանքային աղերի նստվածքի առաջացմանը։ Այլ աղբյուրներ նշում են, որ կալցիումի կամ ֆոսֆատի փոխանակության ոչ մի համակարգային շեղում պատասխանատու չէ դրա առաջացման համար։

Հաջորդ փուլը ներառում է «կորիզի» ձևավորումը, որը հաջորդաբար պատվում է օրգանական և անօրգանական նյութերի շերտերով՝ ի վերջո ձևավորելով կրակալված զանգված։ 15-20% դեպքերում թքաքարերը բավարար չափով կրակալված չեն լինում ռենտգենյան պատկերի վրա տեսանելի լինելու համար, և, հետևաբար, դժվարանում է դրանց հայտնաբերումը։

Այլ աղբյուրներ ենթադրում են քարագոյացման հետադարձ տեսություն, որտեղ սննդի մնացորդները, մանրէները կամ բերանից օտար մասնիկները մտնում են թքագեղձի ծորաններ և խրվում ծորանի բացվածքի (պտկիկի) սեղմանի մեջ՝ կառուցվածքային անոմալիաների պատճառով, որոնք գրանցվում են դեպքերի 90%-ում: Թքագեղձի քարերից անջատված մանրէների բեկորները, ըստ հաղորդումների, ստրեպտոկոկների տեսակներ են, որոնք բերանի խոռոչի նորմալ միկրոբիոմի մաս են կազմում և առկա են ատամնափառում:

Քարերի առաջացումն ամենահաճախը տեղի է ունենում ենթածնոտային թքագեղձում մի քանի պատճառներով։ Ենթածնոտային թքագեղձի արտադրած թքի մեջ կալցիումի խտությունը կրկնակի գերազանցում է հարականջային թքագեղձի արտադրած թքի կալցիումի խտությանը։ Ենթածնոտային գեղձի թուքը նաև համեմատաբար ալկալիական է և լորձային։ Ենթածնոտային ծորանը (Վարթոնյան ծորան) երկար է, ինչը նշանակում է, որ թքի արտազատուկները պետք է ավելի երկար ճանապարհ անցնեն նախքան բերանի խոռոչ թափվելը։ Ծորանն ունի երկու ծռվածք. առաջինը՝ ծնոտակորճային մկանի հետին եզրին, իսկ երկրորդը՝ ծորանի բացվածքի մոտ։ Ենթածնոտային գեղձից թքի հոսքը հաճախ լինում է ձգողականությանը հակառակ՝ պայմանավորված ծորանի բացվածքի տեղակայման առանձնահատկություններով։ Բուն բացվածքն ավելի փոքր է, քան հարականջային թքագեղձինը։ Այս բոլոր գործոնները նպաստում են ենթածնոտային ծորանում թքի արտահոսքի դանդաղեցմանը և կանգին (ինչն ավելի հավանական է դարձնում խցանման ձևավորումը՝ հետագա կրակալմամբ)։

Թքաքարերը երբեմն կապված են թքագեղձերի այլ հիվանդությունների հետ. օրինակ՝ թքաքարերը հանդիպում են քրոնիկական սիալոադենիտի դեպքերի երկու երրորդում, չնայած օբստրուկտիվ սիալոադենիտը հաճախ քարագոյացման հետևանք է: Հոդատապը նույնպես կարող է առաջացնել թքաքարեր, թեև այս դեպքում դրանք բաղկացած են միզաթթվի բյուրեղներից, այլ ոչ թե թքաքարերին բնորոշ հիմնական բաղադրությունից:

## Ախտորոշում
մինի|Թքաքարի ուլտրաձայնային պատկեր
մինի|Քարը, որը հանգեցնում է ծորանի բորբոքման և լայնացման
Ախտորոշումը սովորաբար կատարվում է բնորոշ անամնեզի և ֆիզիկական զննման միջոցով։ Ախտորոշումը կարող է հաստատվել ռենտգենի միջոցով (թքագեղձի քարերի 80%-ը տեսանելի են ռենտգենի վրա), թքագրություն կամ ուլտրաձայնային հետազոտության (ՈՒՁՀ) միջոցով։

## Բուժում
աջից|մինի|Թքագեղձի քարը և վիրահատությունից հետո մնացած անցքը
Բուժման արդի տարբերակներն են.

Ոչ ինվազիվ (ոչ վիրահատական).

* Փոքր քարերի դեպքում՝ ջրազրկման կանխում (հիդրատացում), խոնավ ջերմային թերապիա, երբեմն ՈՍՀԴ-ներ (ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցներ) և հիվանդի կողմից ցանկացած դառը և/կամ թթու սննդի կամ ըմպելիքի օգտագործում: Ցիտրուսային մրգեր ուտելը, օրինակ՝ կիտրոն կամ նարինջ, կարող է ուժեղացնել թքարտադրությունը և նպաստել 2–10 մմ չափի սահմաններում գտնվող քարերի ինքնաբերաբար դուրսբերմանը:
* Որոշ քարեր կարող են դուրս բերվել մասնագետի կողմից կատարվող մերսման միջոցով:
* Հարվածալիքային թերապիա (արտամարմնային հարվածալիքային քարափշրում):

Նվազագույն ինվազիվ.

* Թքագեղձի ծորանների ներդիտում (սիալենդոսկոպիա)

Վիրահատական.

* Քիթ-կոկորդ-ականջաբանը կամ դիմածնոտային վիրաբույժը կարող են կաթետեր տեղադրել ծորանում՝ քարը հեռացնելու համար  (սիալէկտոմիա):
* Վիրաբույժը կարող է քարի հարակից հատվածում փոքր կտրվածք կատարել՝ այն հեռացնելու համար:
* Այն դեպքերում, երբ քարերը շարունակաբար կրկնվում են, ախտահարված թքագեղձը հեռացվում է:

Օժանդակ բուժում.

* Վարակը կանխելու համար, քանի դեռ քարը գտնվում է ծորանի մեջ, երբեմն օգտագործվում են հակաբիոտիկներ։

## Համաճարակաբանություն
Ըստ հետմահու հետազոտությունների՝ թքաքարերի տարածվածությունը ընդհանուր բնակչության շրջանում կազմում է մոտ 1,2%, սակայն ախտանիշներ առաջացնող թքաքարերի տարածվածությունը ընդհանուր բնակչության շրջանում 0,45% է։ Թքաքարային հիվանդությանը բաժին է ընկնում խոշոր թքագեղձերում հանդիպող բոլոր հիվանդությունների 50%-ը և թքագեղձերի բոլոր օբստրուկտիվ (խցանող) հիվանդությունների մոտ 66%-ը։ Թքագեղձերի քարերը երկու անգամ ավելի հաճախադեպ են տղամարդկանց, քան կանանց շրջանում։ Ամենատարածված տարիքային միջակայքը, որում դրանք հանդիպում են, 30-ից 60 տարեկանն է, և դրանք հազվադեպ են հանդիպում երեխաների շրջանում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Բերանի խոռոչի հիվանդություններ