Փորձի կորի էֆեկտ

**Ուսուցման** կամ **փորձի կորի էֆեկտ** (), արդյունաբերության մեջ ներկայացնող մոդել, որը արտահայտում է բարիք արտադրելու փորձի և այդ արտադրության արդյունավետության միջև եղած կապը, մասնավորապես՝ այն արդյունավետության աճը, որը հետևում է այդ ուղղությամբ կատարված ներդրումներին։ Այդ ազդեցությունը կարող է մեծ նշանակություն ունենալ ծախսերի և շուկայի մասնաբաժնի վրա, ինչը ժամանակի ընթացքում կարող է ավելացնել մրցակցային առավելությունը։

## Պատմություն․ հոգեբանական ուսուցման կորից՝ ուսուցման կորի ազդեցություն
Ուսուցման կորերի առաջին էմպիրիկ ցուցադրություններից մեկը, 1885 թվականին ներկայացրել է գերմանացի հոգեբան Հերման Էբբինգհաուսը։ Էբբինգհաուսը հետազոտում էր վերբալ ստիմուլների հիշելու դժվարությունը։ Նա պարզեց, որ կատարողականությունը աճում է փորձի (մարզման և ստուգման) համեմատ, երբ փորձում են հիշել բառերի հավաքածուն։  

### Ռայթի օրենք և ուսուցման կորի ազդեցություն
Հետագայում սա ավելի ընդհանրական ձևով է ձևակերպվել՝ որքան ավելի շատ անգամ է կատարվել որևէ առաջադրանք, այնքան քիչ ժամանակ է պահանջվում յուրաքանչյուր հաջորդ կրկնության համար։ Այս կապը հավանաբար առաջին անգամ քանակապես արտահայտվել է արդյունաբերական ոլորտում 1936 թվականին՝ Թեոդոր Փոլ Ռայթի կողմից, ով ԱՄՆ-ում *Curtiss-Wright* ընկերության ինժեներ էր։ Ռայթը պարզեց, որ ամեն անգամ, երբ ինքնաթիռների ընդհանուր արտադրությունը կրկնապատկվում էր, նոր ինքնաթիռի արտադրության համար պահանջվող աշխատաժամանակը կրճատվում էր 20%-ով։ Սա հայտնի դարձավ որպես *«Ռայթի օրենք»*։ Այլ ճյուղերում կատարված ուսումնասիրությունները տվել են տարբեր տոկոսային ցուցանիշներ (միայն մի քանի տոկոսից մինչև 30%), բայց մեծ մասամբ այդ ցուցանիշը տվյալ ճյուղում մնացել է հաստատուն և չի փոխվել արտադրության մասշտաբի աճի դեպքում։

Ուսուցման կորի մոդելը պնդում է, որ ամեն անգամ, երբ արտադրանքի ընդհանուր քանակը կրկնապատկվում է, ծախսերը նվազում են հաստատուն համամասնությամբ։ Ընդհանուր առմամբ, ցանկացած ապրանքի կամ ծառայության արտադրությունը ցույց է տալիս ուսուցման կամ փորձի կորի ազդեցությունը։ Ամեն անգամ, երբ կուտակային ծավալը կրկնապատկվում է, ավելացված արժեքի ծախսերը (ներառյալ՝ վարչական, շուկայավարման, բաշխման և արտադրական) նվազում են հաստատուն տոկոսով։

*Experience curve* (փորձի կոր) արտահայտությունը առաջարկել է Բրյուս Դ․ Հենդերսոնը, ով *[[Բոստոնի Խորհրդատվական խումբ|Boston Consulting Group]]* (BCG) խորհրդատվական ընկերության հիմնադիրն է։ Նա դա արեց 1960-ականներին՝ հիմնվելով ծախսերի ընդհանուր վարքագծի վերլուծությունների վրա։ Թեև ընդունելով, որ ուսուցման կորն իրատեսական բացատրություն է, Հենդերսոնը առաջարկեց «փորձի կոր» տերմինը՝ նշելով, որ *«երկուսն էլ կապված են, բայց էապես տարբերվում են»*։ 1968 թվականին Հենդերսոնն ու BCG-ն սկսեցին կարևորել փորձի կորի ազդեցությունները ռազմավարության վրա։ BCG-ի կողմից 1960-ականներին և 70-ականներին կատարված հետազոտությունները տարբեր ճյուղերում արձանագրեցին փորձի կորի ազդեցություններ՝ 10%-ից մինչև 25% տիրույթում։

## Ռայթի օրենքի միավորային ծախսերի կոր
Մաթեմատիկորեն, Ռայթի օրենքը ներկայացվում է որպես աստիճանային ֆունկցիա։ Էմպիրիկ հետազոտությունները տարբեր ապրանքների և ծառայությունների լայն շրջանակի համար հաստատել են հետևյալ մաթեմատիկական ձևը՝ x-րդ միավորի (Cx​) արտադրության միավորային արժեքի համար, սկսելով առաջին միավորի արժեքից (C1​)  

:C_x = C_1 x^{\log_2 (b)},

որտեղ b-ը առաջընթացի գործակիցն է, և 1-*b* = *l* -ն ուսուցման արագությունն է, որը ցույց է տալիս միավորի արժեքի կրճատման համամասնությունը յուրաքանչյուր կուտակային արտադրության կրկնապատկման ժամանակ։ Այսինքն, յուրաքանչյուր անգամ, երբ արտադրության ծավալը կրկնապատկվում է, միավորի արժեքը նվազում է l տոկոսով։ Սա կարելի է տեսնել հետևյալ կերպ՝  

:C_{2x} = C_1 (2x)^{\log_2 (b)} = C_1 x^{\log_2 (b)} \cdot 2^{\log_2 (b)} = C_x \cdot 2^{\log_2 (b)} = C_x \cdot b

Ռայթի օրենքի b արժեքը վիճակագրական պարամետր է, ուստի չի կանխատեսում ապագա միավորի արտադրության միավորային արժեքը ճշգրիտ, սակայն այն օգտակար է բազմաթիվ իրավիճակներում։ Շատ ճյուղերում b-ի գնահատականները շարժվում են 0.75-ից մինչև 0.9 (այսինքն՝ 1−b ընկած է 0.1-ից մինչև 0.25)։

Հենդերսոնը միավորի կորի արտահայտումն անում էր մի փոքր այլ տերմինաբանությամբ՝
:C_n = C_1  n^{-a} 
որտեղ՝

* C1​ — արտադրության առաջին միավորի արժեքը,
* Cn​ — արտադրության n-րդ միավորի արժեքը,
* n — կուտակային արտադրության ծավալը,

* a — արժեքի էլաստիկությունը արտադրության ծավալի նկատմամբ։

Այս երևույթները հաճախ ներկայացվում են գրաֆիկորեն։ Կորը գծում են՝ կուտակային արտադրությունը հորիզոնական առանցքի վրա, իսկ միավորի արժեքը՝ ուղղահայաց առանցքի վրա։ BCG խմբի կողմից օգտագործվել է b արժեքը՝ արտահայտելու տվյալ արդյունաբերության կորի անունը։ Օրինակ՝ եթե արժեքը նվազում է 15% յուրաքանչյուր կրկնապատկման դեպքում, այդ կորն անվանվել է *«85% փորձի կոր» (85% experience curve)*։

Ռայթի օրենքի երրորդ ձևակերպումը օգտագործում են նորարարական ներդրումների փորձագետները՝ աշխատելով կուտակային միջին միավորային արժեքի և կուտակային արտադրության միավորների թվի հետ։

## Ազդեցության պատճառներ
Փորձի և ուսուցման կորերի ազդեցության հիմնական պատճառը ուսուցման բարդ գործընթացներն են։ Ինչպես նշված է «Ուսուցման կոր» հոդվածում, ուսուցումը, որպես կանոն, սկսվում է հաջողությունների խոշոր համարներով, ապա հաջորդաբար փոքր հաջողություններով։ Այս ազդեցությունների հավասարումները բխում են այն փաստից, որ մաթեմատիկական մոդելները օգտակար են կանխատեսելու որոշակի՝ մասնավորապես ոչ դետերմինիստական գործընթացների որոշակի կողմեր։

Այն ներառում է՝

* *Աշխատանքի արդյունավետություն։* Աշխատողները դառնում են ֆիզիկապես ճկուն և հոգեբանորեն վստահ, ավելի քիչ ժամանակ են ծախսում ընտրություն կատարելու, սովորելու, փորձարկելու կամ սխալվելու վրա։ Ժամանակի ընթացքում նրանք գտնում են ավելի կարճ ճանապարհներ և բարելավումներ։ Սա վերաբերում է ոչ միայն արտադրության ուղղակի մասնակիցներին, այլ նաև բոլոր աշխատակիցներին և ղեկավարներին։
* *Ստանդարտացում, մասնագիտացում և մեթոդների բարելավում։* Երբ գործընթացները, մասերը և արտադրանքները ստանդարտացվում են, արդյունավետությունը սովորաբար աճում է։ Երբ աշխատողները մասնագիտանում են որոշակի առաջադրանքներում, նրանք ավելի մեծ փորձ են ձեռք բերում և գործում են ավելի արդյունավետ։
* *Տեխնոլոգիական ուսուցում։* Ավտոմատացված արտադրության տեխնոլոգիաները և տեղեկատվական տեխնոլոգիաները ներդնելուց հետո մարդիկ սովորում են դրանց արդյունավետ օգտագործմանը, ինչը ավելացնում է արդյունավետությունը։
* *Սարքավորումների լավ օգտագործում*'։*** Ընդհանուր արտադրության աճի հետ արտադրական սարքավորումները ավելի լիարժեք են օգտագործվում, ինչը նվազեցնում է մեկ միավորի հաշվարկված արժեքը։ Մեծ արտադրողականությամբ սարքավորումների գնումները ևս արդարացվում է։
* ''Ռեսուրսների համադրության փոփոխություններ։'' Ընկերությունը փորձ ձեռք բերելուց հետո կարող է փոխել ներդրումային բաղադրիչների համադրությունը՝ դառնալով ավելի արդյունավետ։
* ''Ապրանքի վերանորոգում։'' Նորարարներ և սպառողները՝ ավելի մեծ փորձ ունենալով, կարողանում են գտնել բարելավումներ, որոնք տարածվում են արտադրական գործընթացին։ Օրինակ՝ Cadillac-ը փորձարկել է տարբեր հատուկ աքսեսուարներ, որոնք հետագյում աշխատողները արտադրել են մյուս [[Ջեներալ Մոթորս|General Motors]] ապրանքներում, իսկ չարդարացվածները՝ դադարեցվել են, խնայելով ծախսեր։ General Motors-ը սովորել է արտադրել որակյալ ապրանքներ՝ նվազագույն ծախսերով։
* ''Ցանցային կառուցվածք և օգտագործման ծախսերի նվազում (ցանցային ազդեցություններ)***։*' Ապրանքը լայն տարածում գտնելուց հետո սպառողը ավելի արդյունավետ է օգտագործում այն, քանի որ ծանոթ է դրան։ Օրինակ՝ մեկ ֆաքս մեքենան չունի արժեք, բայց երբ դրանք բազմաթիվ են, ստեղծվում է ավելի արդյունավետ հաղորդակցման ցանց։ Նույնպես էլ էլեկտրոնային փոստի հաշիվները՝ ինչքան շատ, այնքան ցանցը ավելի արդյունավետ է, և յուրաքանչյուրի օգտագործման արժեքը նվազում է։
* *Ընդհանուր փորձի ազդեցություններ։* Երբ երկու կամ ավելի ապրանքներ ունեն ընդհանուր գործունեություն կամ ռեսուրս, ուսուցման կորի ազդեցությունները ամրապնդվում են։ Այսինքն, մեկ ապրանքից ստացված արդյունավետությունը կիրառվում է մյուս ապրանքներին։

Օրինակների համար [[ՆԱՍԱ|NASA-ն]] նշում է փորձի կորի հետևյալ առաջընթացի հարաբերությունները տարբեր ճյուղերում՝

* Օդատիեզերքային տարածք՝ 85%
* Նավաշինություն՝ 80-85%
* [[Մետաղահատ հաստոց|Մետաղահատ հաստոցների]] նոր մոդելների բարդ գործիքներ՝ 75–85%
* Կրկնվողական էլեկտրոնիկայի արտադրություն՝ 90–95%
* Կրկնվողական մեխանիկական կամ հարվածային-հրող աշխատանքներ՝ 90–95%
* Կրկնվողական էլեկտրական աշխատանքներ՝ 75–85%
* Կրկնվողական [[Եռակցում|եռակցման]] աշխատանքներ՝ 90%
* [[Հումք|Հումքեր]]՝ 93–96%
* Մասերի գնումներ՝ 85–88%

== Փորձի կորի ընդհատումներ ==
Գրաֆիկորեն՝ կորը կտրտված է։ Առկա գործընթացները հնանում են, և ընկերությունը պետք է արդիականացվի՝ մրցունակ մնալու համար։ Արդիականացումը նշանակում է, որ հին փորձի կորը փոխարինվում է նորով։ Սա տեղի է ունենում, երբ՝

* Մրցակիցները ներկայացնում են նոր ապրանքներ կամ գործընթացներ, որոնք պահանջում են պատասխան քայլեր։
* Գլխավոր մատակարարները ունեն ավելի մեծ հաճախորդներ, որոնք որոշում են ապրանքների և ծառայությունների գինը և դա դառնում է հիմնական ծախսերի գործոնը։
* Տեխնոլոգիական փոփոխությունները պահանջում են փոխել գործընթացները՝ մրցունակ մնալու համար։
* Փորձի կորի ռազմավարությունները պետք է վերագնահատվեն, քանի որ՝
** դրանք հանգեցնում են [[Գնային պատերազմ|գնային պատերազմների]],
** Չեն համապատասխանում [[4P-ի տեսություն|մարկետինգ միքսին]], որոնք շուկայական արժեք ունեն

== Ազդեցության ռազմավարական հետևանքները ==
Հենդերսոնը գրում է փորձի կորի զարգացման մասին։ Նրա խոսքով՝ BCG-ի առաջին *«փորձը բացատրել ծախսերի վարքը ժամանակի ընթացքում գործընթացային արդյունաբերությունում»'' սկսվել է 1966 թվականին։ Նա ուշադրություն է դարձրել մրցակցային շահութաբերության և շուկայի բաժնի միջև զարմանալի կոռելյացիային։ Օգտագործելով կիսահաղորդիչների արդյունաբերության՝ Electronic Industries Association-ի կողմից տրամադրված գների տվյալները, նա առաջարկել է՝ առաջանում են ոչ թե մեկ, այլ երկու ենթադրություն։ Առաջին ենթադրությամբ՝ գները ներկայիս դոլարներով երկար ժամանակ մնացել են անփոփոխ, այնուհետև սկսվել է բավական սուր և երկարատև անկում իրական դոլարներով։ Երկրորդ ենթադրությամբ՝ գները իրական դոլարներով անկում են ապրել կայուն տեմպով՝ մոտ 25% յուրաքանչյուր անգամ, երբ կուտակված փորձը կրկնապատկվել է։ Դա հենց եղել է փորձի կորը։

Նրա առաջարկն այն էր, որ արտադրության ձախողումը ուսուցման կորի ազդեցության ներքո կարող է լինել ռիսկի ինդեքս։ BCG-ի ռազմավարները ուսումնասիրել են փորձի ազդեցության հետևանքները բիզնեսների համար։ Նրանք եկել են այն եզրակացության, որ քանի որ հարաբերաբար ցածր գործողության ծախսը շատ ուժեղ ռազմավարական առավելություն է, ընկերությունները պետք է ներդրում կատարեն՝ մեծացնելու ուսուցման և փորձի ազդեցությունները, և շուկայի բաժինը թերագնահատված է որպես այս ներդրման հնարավորություն։ Այս տրամաբանությունը հետևյալն է՝ աճող գործունեությունը բերում է աճող ուսուցման, ինչը նվազեցնում է ծախսերը, ինչը կարող է հանգեցնել ցածր գների, ինչը կարող է մեծացնել շուկայում մասնաբաժինը, ինչը հանգեցնում է շահութաբերության և շուկայի գերակայության աճին։ Սա հատկապես ճշգրիտ է, երբ ընկերությունը շուկայի մասնաբաժնի վաղ առաջնորդն է եղել։ Նշվել է, որ եթե ընկերությունը չի կարող ձեռք բերել բավարար շուկայի մասնաբաժին մրցունակ լինելու համար, պետք է դուրս գա այդ շուկայից և կենտրոնացնի ռեսուրսները այնտեղ, որտեղ հնարավոր է օգտվել փորձի ազդեցություններից և ձեռք բերել (կարելի է գերակշռող) շուկայի մասնաբաժին։ BCG-ի ռազմավարները մշակել են ներդրումային պորտֆելի տեխնիկաներ, ինչպիսիք են BCG մատրիցան, որպեսզի կառավարեն այս ռազմավարությունը։

Փորձի կորի ռազմավարության հետևանքներից մեկն այն է, որ այն կանխատեսում է, որ ծախսերի խնայողությունները պետք է փոխանցվեն գների նվազման տեսքով, այլ ոչ թե պահպանվեն որպես շահույթի մակերեսային աճ։ BCG-ի ռազմավարները համոզված էին, որ հարաբերական բարձր գնի պահպանումը, չնայած կարճ ժամկետում շատ շահութաբեր է, երկար ժամկետում կարող է աղետալի լինել ռազմավարության համար։ Բարձր շահույթները կմղեն մրցակիցներին շուկա ներթափանցելու, ինչը կհանգեցնի սուր գների անկման և մրցակցային պայքարի։ Եթե գները կրճատվեն միավորի ծախսերի հետ համամասնորեն (փորձի կորի ազդեցության պատճառով), ապա մրցակցային ներթափանցումը կդառնա դժվար, իսկ շուկայի մասնաբաժնի աճը կնպաստի ընդհանուր շահութաբերության բարձրացմանը։

## Քննադատություններ
Էռնստ Ռ․ Բերնդտը նշում է, որ, մեծամասամբ, կազմակերպություններում փորձի ազդեցությունները այնքան մոտ են կապված մասշտաբային տնտեսությունների հետ (արդյունավետություն, որը առաջանում է արտադրության ծավալների մեծացման արդյունքում), որ դժվար է երկուսը առանձնացնել։ Փաստացի, այս մոտեցումը ենթադրում է, որ մասշտաբային տնտեսությունները համընկնում են փորձի ազդեցությունների հետ (արդյունավետություն, որը ձեռք է բերվում ուսուցման և կրկնվող գործողություններից ստացված փորձի շնորհիվ)։ Այնուամենայնիվ, մոտեցումը ընդունում է, որ երկուսն էլ գոյություն ունեն որպես հիմնարար պատճառներ։ Մասշտաբային տնտեսությունները հնարավորություն են տալիս ձեռք բերել փորձ, իսկ փորձը կարող է ապահովել մասշտաբային տնտեսություններ։

Պորտերի ընդհանուր ռազմավարությունները, որոնք հիմնված են ապրանքի տարբերակման և կենտրոնացված շուկայի սեգմետավորման վրա, առաջարկվել են որպես այլընտրանքային ռազմավարություններ՝ առաջնորդության հասնելու համար, որոնք չեն դիպչում միավորի նվազեցված արժեքներին։

Ուսուցման կորի ազդեցությունը մրցակցային առավելության բարելավման համար օգտագործելու փորձերը, օրինակ՝ արտադրության նախօրոք ընդլայնումը, քննադատության են ենթարկվել՝ առաջնորդվելով սահմանափակ տրամաբանությամբ և դյուրակիր ապրանքներով՝ որպես պատճառներով։ Այս քննադատությունների պատճառներից են համարվում սահմանափակ տրամաբանությունը (bounded rationality) և երկարաժամկետ օգտագործման արտադրանքը (durable products)։

«Լավ շրջանցված ճանապարհի» (well travelled road) էֆեկտը կարող է մարդկանց ստիպել գերագնահատել փորձի կորի ազդեցությունը։

## Տես նաև
* Մասշտաբից տնտեսում
* Կառավարում
* Շուկայագիտական ռազմավարություն
* Մուրի օրենք

## Ծանոթագրություններ

## Հավելյալ գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
*Federation of American Scientists, Cost Models - Learning Curve Calculator
* Federal Aviation Administration, 18. The Learning Curve

Կատեգորիա:Կորեր
Կատեգորիա:Մարքեթինգ
Կատեգորիա:Մենեջմենթ
Կատեգորիա:Ռազմավարական մենեջմենթ
Կատեգորիա:Տնտեսություն