Խորհրդային տանկիստների հուշարձան (Պրահա)

**Խորհրդային տանկիստների հուշարձան** (; հայտնի է նաև որպես **«Տանկ № 23»** () և «**Սմիխովի տանկ**» (), 1945 թվականի հուլիսի 29-ին Պրահայում (Չեխոսլովակիա) տեղադրված հուշարձանը՝ ի պատիվ խորհրդային զինվորների, ովքեր օգնության են եկել 1945 թվականի մայիսի 9-ին Պրահայի ապստամբությանը՝ Հայրենական մեծ պատերազմի ավարտին։

Պրահա առաջինը մտել է լեյտենանտ Ի. Գ. Գոնչարենկոյի գվարդիական անձնակազմը՝ Т-34-85 № 24 տանկով, որը վնասվել էր, իսկ ինքը՝ Իվան Գոնչարենկոն, զոհվել էր։ 1945 թվականի հուլիսի 29-ին Շտեֆանիկի հրապարակում (ներկայումս Կինսկիի հրապարակ) բացվել է խորհրդային տանկիստների հուշարձանը՝ ИС-2 № 23 մեկ այլ ծանր տանկով։ Ըստ լեգենդի, գեներալ Դ. Դ. Լելյուշենկոն, ով որոշում էր կայացրել հուշարձան-տանկի մասին, քննադատաբար արտահայտվել է վնասված Т-34-85 տանկի մասին՝ ասելով՝ «Մենք չենք տա չեխերին այդպիսի հին իրեր»։ Սակայն մինչև 1980-ական թվականների վերջը պաշտոնական վարկածը պնդում էր, որ Պրահայում իսկապես ցուցադրվել է հենց այդ «առաջին» տանկը։

1991 թվականի «թավշյա հեղափոխությունից» հետո այն վերաներկվել է վարդագույն գույնով նկարիչ Դավիթ Չեռնիի կողմից, այնուհետև ապամոնտաժվել է պատվանդանից և այժմ օգտագործվում է որպես Խորհրդային զորքերի կողմից Չեխոսլովակիայի օկուպացիայի խորհրդանիշ։

## Տանկ-հուշարձան
Մայիսի 6-ին խորհրդային զորքերը՝ 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի 3-րդ և 4-րդ գվարդիական տանկային բանակների կազմում, շարժվել են դեպի Պրահա՝ օգնելու քաղաքացիներին, ովքեր ապստամբել էին գերմանական օկուպացիայի դեմ։ 1945 թվականի մայիսի 9-ի առավոտյան ժամը 3-ին Պրահա մտել է 63-րդ գվարդիական Չելյաբինսկի տանկային բրիգադի տանկերը՝ 4-րդ տանկային բանակի առաջապահ ջոկատը։ Առաջինը գնացել էր գվարդիայի լեյտենանտ Ի. Գ. Գոնչարենկոյի անձնակազմը՝ Լ. Ե. Բուրակովի լեյտենանտի դասակի Т-34-85 № 24 տանկով։ Մանեսովի կամրջի համար մղվող մարտում տանկը խոցվեց գերմանական ինքնագնաց հրանոթից, Իվան Գոնչարենկոն զոհվել է, մեխանիկ-վարորդը վիրավորվել է գլխից, իսկ չեխ ուղեկցողի ոտքը կտրվել է։ Հարձակողական խմբի մյուս տանկերը, կոտրելով թշնամու դիմադրությունը, տիրեցին Մանեսովի կամրջին, որով դուրս եկան Պրահայի կենտրոն։

29 հուլիսի 1945 թվականին Պրահայում (Չեխոսլովակիա) Շտեֆանիկի հրապարակում (ներկայումս Կինսկիի հրապարակ) մարշալ Ի. Ս. Կոնևի ներկայությամբ բացվել է հուշարձանը խորհրդային զինվորների պատվին։

Սակայն «երեսուներեքի» գվարդիայի լեյտենանտ Ի. Գ. Գոնչարենկոյի փոխարեն, գերմանացի գերիները պատրաստված քառանկյուն պատվանդանին տեղադրել են ծանր ԻՍ-2 տանկը, որը կառուցվել էր 1943 թվականին Չելյաբինսկի Կիրովի անվան գործարանում։ Ըստ լեգենդի, Տ-34-ը ԻՍ-2-ով փոխարինելու որոշումը կայացրել է գեներալ Դ. Դ. Լելյուշենկոն, ով քննադատաբար է արտահայտվել Ի. Գ. Գոնչարենկոյի խփված Տ-34-85 տանկի մասին՝ հայտարարելով՝ «Մենք չպետք է չեխերին տանք այդ հնությունը»։ Բացի այդ, ԻՍ-2-ի վրա դրվել է 23 համարը (իրական 24-ի փոխարեն) և կարմիր աստղ, որը Ի. Գ. Գոնչարենկոյի տանկի վրա չկար։ Մինչև 1980-ականների վերջը պաշտոնական վարկածը պնդում էր, որ Պրահայում իսկապես ցուցադրվել է հենց այդ «առաջին» տանկը։ Պատվանդանի վրա տեղադրված էին լատունե թիթեղներ հետևյալ գրությամբ՝ «Հավերժ փառք գվարդիայի հերոս տանկիստներին՝ գեներալ Լելյուշենկոյի, ովքեր զոհվել են մեր մեծ Խորհրդային Հայրենիքի ազատության և անկախության համար մղվող պայքարում։ 1945 թվականի մայիսի 9», իսկ հուշարձանով հրապարակը վերանվանվել է Խորհրդային տանկիստների հրապարակ։

Պաշտոնական վարկածը շատ լայն տարածում ուներ և քարոզվում էր չեխոսլովակյան կինոյում, գրքերում, ինչպես նաև խորհրդային առաջնագծի մասնակիցների հուշերում։ Օրինակ, 1950 թվականին հրապարակվել է չեխոսլովակյան մանկական պատմվածքը՝ «Ուրալի տղայի սրտի մասին» (Պ. Կոգուտը՝ «O černém a bílém» ժողովածուում): 1950-ական թվականներին տանկին նաև շնորհվել է ազգային մշակութային հուշարձանի կարգավիճակ։

1956 թվականին Հունգարիայում ապստամբության ռազմական ճնշումից հետո, ինչպես Չեխոսլովակիայի այլ տանկ-հուշարձանների դեպքում, ԻՍ-2 տանկից հանվել էին շարժիչի և փոխանցման տուփի բոլոր մասերը, որպեսզի տանկը չկարողանար օգտագործվել իշխանությունների դեմ։ 1968 թվականի Պրահայի գարնան ճնշումից և դրան հաջորդած «խորհրդային օկուպացիայի շրջանից» հետո նա այլևս չէր ընկալվում չեխերի կողմից որպես ֆաշիզմից ազատագրման խորհրդանիշ։

## «Վարդագույն տանկ»
«Թավշյա հեղափոխությունից» հետո Պրահայի բնակիչները իմացել էին, որ այդ տասնամյակների ընթացքում պատվանդանին կանգնածը ոչ թե գվարդիայի լեյտենանտ Ի․ Գ․ Գոնչարենկոյի խոցված Տ-34-85-ն էր, այլ տանկ (ԻՍ-2)։ Այն խոսակցությունների ֆոնին, որ խորհրդային տանկը պատվանդանին թողնելու բարոյական որևէ պատճառ չկա, 1991 թվականի ապրիլի 28-ի գիշերը ապագա քանդակագործ, իսկ այդ պահին VŠUP-ի 23-ամյա ուսանող Դավիդ Չեռնին իր ընկերների հետ ԻՍ-2-ը ներկել է վարդագույն, ինչպես նաև տանկի աշտարակի տանիքին տեղադրեց ֆալլուսային խորհրդանիշ՝ մատի տեսքով։ Քանդակագործի խոսքով՝ նա ցանկացել է ծաղրել խորհրդային ռազմական հուշարձանների խորհրդանիշը, որոնք ուժով սպառնում էին խաղաղ բնակչությանը։ Արդյունքում Չեռնին ձերբակալվել է խուլիգանության համար, իսկ Ռուսաստանի կառավարության պաշտոնական բողոքից հետո տանկին վերադարձվել է իր սկզբնական կանաչ գույնը։ Սակայն շուտով՝ մայիսի 12-ին, Դաշնային ժողովի 15 պատգամավորներ, որոնց ձերբակալումը չէր սպառնում պատգամավորական անձեռնմխելիության պատճառով, ի նշան բողոքի նկարչի ձերբակալության դեմ, շաբաթօրյակ են կազմակերպել և կրկին վարդագույնեն  ներկել տանկը։ Ընդ որում, հուշարձանի դիմաց ապամոնտաժվել է հնգաթև աստղի տեսքով ծաղկաթումբը և կառուցվել է իմպրովիզացված հուշահամալիր՝ ի հիշատակ գեներալ Ա․ Ա․ Վլասովի, որի բանակին վերագրում են 1945 թվականի մայիսի 5-ից 8-ն ընկած ժամանակահատվածում Պրահայի ազատագրումը։

Այդ տեսքով տանկը մնացել է մինչև հուշարձանի վերջնական լուծարումը՝ 1991 թվականի հունիսի 13-ը։ Հուշարձան-տանկը զրկվել է մշակութային հուշարձանի կարգավիճակից և նախ փոխանցվել է Կբելեի ռազմական պատմության թանգարանին, ապա՝ Լեշանի ռազմատեխնիկական թանգարանին, որտեղ գտնվում է մինչ օրս՝ նույն կերպ ներկված վարդագույն գույնով։

Կոմունիստական կուսակցության ներկայացուցիչների՝ հուշարձանը վերականգնելու առաջարկները հաջողությամբ չեն պսակվել, ինչպես նաև Դավիդ Չեռնիի առաջարկները Պրահայում վարդագույն տանկ տեղադրելու վերաբերյալ՝ որպես մշտական հուշարձան (վարչապետ Միլոշ Զեմանի և Ռուսաստանի դեսպանատան ճնշման ներքո Պրահայի քաղաքապետարանը մերժել է նրա նախագիծը)։ 2002 թվականի հունիսին նախկին հուշարձանի տեղում բացվեց «Ժամանակի լյուկ» կոչվող շատրվանը։

Դավիթ Չեռնիի նախաձեռնությամբ վարդագույն տանկը որոշ ժամանակ ցուցադրվել է Լազնե-Բոգդանեչ առողջարանային քաղաքում, որտեղ մինչև 1990-ական թվականները գտնվել են խորհրդային զորքերի զորանոցները։ 2004 թվականի ամռանը «Կովերի շքերթ» մշակութային միջոցառման ժամանակ Կինսկիի հրապարակում տեղադրվել է աստղով և 23 համարով կով, որը ծաղրում էր խորհրդային տանկի հուշարձանը։ Այնուհետև 2008 թվականի օգոստոսի 21-ին, ի նշան 1968 թվականի օկուպացիայի և ռուս-վրացական պատերազմի դեմ բողոքի, Կինսկիի հրապարակում տեղադրվել է ինստալյացիա՝ վարդագույն ներկված Տ-34 տանկի բազայի մի մասը երկու սպիտակ շերտերով։ 2011 թվականի հունիսի 18-ին, Չեխոսլովակիայից խորհրդային զորքերի դուրսբերման 20-ամյակի առթիվ Ազատության շաբաթվա շրջանակներում թարմացվել է տանկի վարդագույն ծածկույթը։

Ժամանակակից չեխերի արձագանքը «վարդագույն տանկի»՝ որպես խորհրդա-չեխական հարաբերությունների խորհրդանիշի օգտագործման վերաբերյալ շատ տարբեր է։ Շատերը, ովքեր անձամբ ապրել են կամ լավ գիտեն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասին, չեն ընդունում տանկի վերաներկումը, սակայն մյուսները դրանում տեսնում են տանկի «լիովին անվտանգ բանի» վերածվելու խորհրդանիշը՝ համարելով, որ այդ վարդագույն տանկը «Չեխիայի օկուպացիայի գեղեցիկ ավարտն է»։ Ռուսաստանի որոշ քաղաքական և վետերանական կազմակերպություններ նույնպես Չեխիայի իշխանություններին դիմել են տանկի սկզբնական գույնը վերականգնելու խնդրանքով։

Պրահայի ռազմա-պատմական ինստիտուտի տնօրեն Ալեշ Կնիժեկի կարծիքով, «մենք մտադիր չենք փոխել այս վարդագույն տանկի խորհրդանիշը։ Թանգարանում մենք ունենք նաև շատ այլ տանկեր, որոնք անմիջականորեն մասնակցել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մարտերին։ Վարդագույն տանկը մեզ համար մնում է պատերազմի ավարտի խորհրդանիշ, ինչպես նաև Չեխոսլովակիա 1989 թվականից հետո ազատության գալու խորհրդանիշ»։

Վարդագույն տանկի կերպարը տարածվել և մարմնավորվել է Չեխիայի այլ քաղաքներում և երկրներում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Wright, Patrick (2001). *Tank: The Progress of a Monstrous War Machine*, p.&nbsp;379. Viking Adult. ISBN 0-670-03070-8.
* Zaloga, Steven J., Jim Kinnear (1996 [2004]). *T-34-85 Medium Tank 1944-94*, pp.&nbsp;42–43. Oxford: Osprey Publishing. ISBN 1-85532-535-7.
* Zaloga, Steven J., Jim Kinnear, Andrey Aksenov & Aleksandr Koshchavtsev (1997). *Soviet Tanks in Combat 1941-45: The T-28, T-34, T-34-85, and T-44 Medium Tanks*, Hong Kong: Concord Publication. ISBN 962-361-615-5.

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1945 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Գրաֆիտի
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ռազմական պատմություն
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տանկեր
Կատեգորիա:Խորհրդային զինվորական հուշահամալիրներ և գերեզմանատներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Պրահայի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Քաղաքական վեճեր