Ատլաս թիթեռ

thumb|right|300px|Ատլաս թիթեռ կամ օձագլուխ
**Ատլաս թիթեռ** կամ օձագլուխ (), խոշոր թիթեռնիկ է՝ մետաքսաթիթեռների ընտանիքին () պատկանող։ Համարվում է աշխարհի ամենախոշոր թիթեռներից մեկը՝ թևերի բացվածքով և մակերեսով։ Այն բնադրված է Ասիայի անտառներում։ Տեսակը նկարագրվել է Կարլ Լիննեյի կողմից 1758 թվականին՝ նրա «Բնական համակարգեր» () գրքի 10-րդ հրատարակության մեջ։

### Նկարագրություն
Ատլասի թիթեռն առանձնանում է իր տպավորիչ տեսքով և չափերով։ Նրա թևերը լայն ու անկյունավոր են՝ կարմրաշագանակագույն երանգով, որոնք զարդարված են սպիտակ, սև, դեղնավուն և վարդագույն նախշերով։ Թևերի ծայրերը ունեն թափանցիկ երակաձև բծեր, որոնք հաճախ համեմատվում են օձի գլխի հետ։ Կան կարծիքներ, որ այս ձևը ծառայում է որպես պաշտպանական մեխանիզմ՝ վախեցնելով գիշատիչներին։

Թիթեռի մարմինը խիտ փափկամազ է, համեմատաբար փոքր, համեմատած նրա լայնաթև կառուցվածքի հետ։ Էգերը շատ ավելի խոշոր ու ծանր են, քան արուները, սակայն վերջիններս ունեն լայնորեն փռված փետրանման շոշափուկներ, որոնցով որսում են էգերի արտազատած ֆերոմոնները։

Ատլասի թիթեռը չունի զարգացած բերան և հասուն վիճակում չի սնվում։ Ապրում է ընդամենը մի քանի օր՝ զուգավորման և ձվադրության համար։

Թիթեռը համարվում է աշխարհում ամենամեծ թիթեռնիկներից մեկը։ Նրա թևերի բացվածքը հասնում է մինչև 24 սմ-ի, իսկ թևերի ընդհանուր մակերեսը մոտ 160 սմ² է։ Թևերի բացվածքով այն զիջում է միայն Տիզանիա ագրիպինիային՝ () և Ցեսարի թիթեռին՝ ()r-ին, իսկ մակերեսով՝ Հերակլեսի թիթեռնիկին՝ ()։  
Ինչպես շատ մետաքսաթիթեռների դեպքում, այս տեսակի էգերը ավելի մեծ ու ծանր են, քան արուները։ Արուներն ունեն ավելի լայն շոշափուկներ՝ (), որոնք օգնում են նրանց հայտնաբերել էգերի հոտային ազդակները։

### Լրիվ կերպարանափոխության զարգացում
Լրիվ կերպարանափոխությունն ունի չորս փուլ՝ ձու-թրթուր-հարսնյակ-հասուն կենդանի և այն կապված է օրգանիզմի արտաքին և ներքին կառուցվածքի շատ խոր փոփոխությունների հետ։

Attacus atlas qtl2.JPG  
Atlas Moth EGGS.jpg
Saturniidae Attacus atlas 1.jpg
Attacus atlas-botanical-garden-of-bern 10.jpg
EMEMRGING MOTH.jpg
Attacus atlas - Schmetterlinghaus Burggarten Wien 1.jpg

##### Ձվադրում
Ատլասի թիթեռը սննդարար բույսերի տերևների հակառակ՝ ստորին կողմում, դնում է բազմաթիվ կլորաձև ձվեր։ Դրանց տրամագիծը կազմում է մոտ 2.5 մմ։

##### Թրթուր
Ձվից դուրս եկած թրթուրն արտաքին կառուցվածքով բոլորովին նման չէ հասուն ձևին։ Նրա մարմնի բաժինները՝ գլուխը, կուրծքը, փորիկը, տարբերակված չեն, թևեր չունեն, զգայարանները թույլ են զարգացած։ Թրթուրը և հասուն ձևը միմյանցից շատ են տարբերվում նաև վերջույթների կառուցվածքով, բերանային ապարատի առանձնահատկություններով։
Թիթեռների թրթուրն ունի կրծող, իսկ հասուն ձևը ծծող տիպի բերանային ապարատ։ Թրթուրային շրջանում զարգացած են լինում միայն կրծքի 3 զույգ քայլող ոտքերը, սակայն որոշ միջատների թրթուրներն ունեն նաև մի քանի զույգ ոտքեր փորային հատվածների վրա։

##### Հարսնյակ
Երբ թրթուրը հասնում է մոտ 11.5 սմ երկարության, սկսում է հարսնյակավորվել։ Այն գործում է թղթանման կառուցվածք ունեցող 7–8 սմ երկարությամբ բոժոժ, որը խաչաձև հյուսված է չորացած տերևներով և կպցված է ճյուղին՝ մետաքսե թելով։

Մոտ չորս շաբաթ անց, կախված շրջակա միջավայրի պայմաններից,բոժոժից դուրս է գալիս հասուն թիթեռը։
Հարսնյակային շրջանում օրգանիզմը դադարում է սնվել, վերակառուցվում է համապատասխան օրգանները, որոնց մեծ մասը քայքայվում է և ներծծվում։ Դրան մասնակցում են ամեոբաձև բջիջները, որոնք կեղծ ոտիկներով շրջապատում և ներբջջային մարսման են ենթարկում քայքայված հյուսվածքների մասնիկները։ Չի քայքայվում միայն նյարդային համակարգը և տրախեաների մի մասը։ Վերակառուցումն ավարտվելուց հետո հարսնյակի ծածկույթները պատռվում են, նրանցից դուրս է գալիս հասուն միջատը։

Հասուն ատլաս թիթեռները թույլ և անկայուն թռիչք ունեն։ Էներգիա խնայելու նպատակով՝ դրանք ցերեկը հանգստանում են, իսկ գիշերը թռչում։ Քանի որ չունեն լիովին ձևավորված բերանային ապարատ, չեն սնվում և ապրում են միայն թրթուրային փուլում կուտակած ճարպային պաշարների հաշվին։ Այդ պատճառով, նրանց կյանքի տևողությունը շատ կարճ է՝ ընդամենը մի քանի օր, որի ընթացքում թիթեռների միակ նպատակը զուգընկեր գտնելն է։

Հասուն թիթեռները կարող են հայտնվել տարվա ցանկացած ժամանակ, սակայն ամենաշատը հանդիպում են նոյեմբերից մինչև հունվար ընկած ժամանակահատվածում։

Էգ թիթեռները զուգընկերոջը գրավելու նպատակով որովայնի ծայրի հատուկ գեղձերի միջոցով արտազատում են ֆերոմոններ։ Դրանք սովորաբար մնում են բոժոժի մոտակայքում կամ կանգնում են այնպիսի տեղում, որտեղ օդի հոսանքները լավագույնս կտարածեն ֆերոմոնների հոտը դեպի հակառակ սեռը։ Արու թիթեռները կարող են զգալ այդ հոտը մի քանի կիլոմետր հեռավորությունից՝ իրենց փետրանման շոշափուկների վրա գտնվող քիմընկալիչների միջոցով։

Երիտասարդ արուներն արտադրում են երիտասարդական հորմոններ I և II (JH I և JH II), որոնցից JH II-ն գերակշռողն է և զգալիորեն ավելի բարձր է, քան էգերի մոտ՝ ընդգծելով սեռային դիմորֆիզմը հորմոնային արտադրության մեջ.։
thumb|right|300px|Էգ և արու կենդանատեսակ

### Արտաքին տեսքի նկարագրություն
Թիթեռի մարմինը համեմատաբար փոքր է լայն թևերի համեմատ։ Թևերի վերին մակերեսը կարմրավուն-շագանակագույն է՝ զարդարված սև, սպիտակ, վարդագույն և մանուշակագույն նախշերով։ Յուրաքանչյուր չորս թևի վրա կա եռանկյունաձև, թեփուկներից զուրկ «պատուհան», որի եզրերը սև են։ Թևերի ստորին կողմը ավելի բաց երանգ ունի։ Ե՛վ աջ, և՛ ձախ առաջային թևերի ծայրերն ունեն երկարաձգված ելուստներ, որոնք հիշեցնում են օձի գլուխ։ Երբ թիթեռը վտանգ է զգում, թևերի շարժումները ուժեղացնում են այս նմանությունը՝ շփոթեցնելով գիշատիչներին։

Ատլասի թիթեռն ունի շատ կարճ, ապապիտակային սննդահյուս (խողովակ), և դուրս գալով կոկոնից՝ այլևս չի սնվում։ Նրա էներգիայի միակ աղբյուրը թրթուրային փուլում կուտակած ճարպային պաշարներն են։ Թռիչքի յուրաքանչյուր ակտ խլում է արժեքավոր էներգիա և կարող է կրճատել արդեն իսկ կարճ՝ ընդամենը մեկից երկու շաբաթ տևող կյանքը։ Այդ պատճառով, հասուն թիթեռներն այնքան քիչ են թռչում, որքան հնարավոր է։
Էգ թիթեռը մնում է նույն վայրում՝ սպասելով արուի, զուգավորվում է, ձվադրում և մահանում։

### Տարածում և բնակավայր
ձախից|մինի|Թիթեռի տարածման արեալ
Ատլասի թիթեռը հիմնականում հանդիպում է հարավային, արևելյան և հարավարևելյան Ասիայի չոր տրոպիկական անտառներում, երկրորդային անտառային տարածքներում և թփուտներում։ Նրա տարածքներին է պատկանում նաև Բորնեոյի կղզին։

### Անվան ստուգաբանություն
() թիթեռը համարվում է աշխարհի խոշորագույն թիթեռներից մեկը՝ թե՛ թևերի ընդհանուր մակերեսով, թե՛ լայնքով։ Նրա գիտական անվանման մեջ՝ () հղում է դեպի հին հունական դիցաբանության Տիտան Ատլասը (), որը՝ ըստ դիցաբանության, պատժված էր երկինքը իր ուսերին կրելու։ Նրա մկանուտ մարմինը և անչափ ուժը դարձել են «ծանրության» և «մեծության» խորհրդանիշ։
Թիթեռը հենց այդ մեծության ու տպավորիչ տեսքի համար է ստացել «Ատլաս» անվանումը։ Հոնկոնգում և հարակից տարածքներում՝ կանտոնական չինարենով այս թիթեռը կոչվում է (蛇頭蛾) «օձագլուխ ցեց»։ Դա պայմանավորված է նրա առաջային թևերի վերջավորության ձևով՝ որոնք ունեն սուր, կեռ, աչքի պես նախշերով ու խճանկարի ձևերով նմանեցում օձի գլուխների, ինչը ծառայում է որպես միմիկրիայի ձև՝ թշնամիներին վախեցնելու համար։ Այսպիսի միմիկրիան տարածված պաշտպանական մեխանիզմ է թիթեռների շրջանում, և Ատլաս թիթեռը առանձնանում է հատկապես հաջող նմանակմամբ։

### Մետաքսագործություն և կիրառություններ
Հնդկաստանում ատլասի թիթեռներ աճեցնում են մետաքսի համար, սակայն ոչ առևտրային նպատակներով։ Ատլասի թիթեռի մետաքսը, ի տարբերություն ազգակից՝ թթենու շերամի () ընտանի մետաքսաթիթեռի արտադրած մետաքսի, արտազատվում է կոտրված թելերով, ինչի պատճառով ավելի քիչ պահանջված է։ Այս շագանակագույն, բորդանման մետաքսը, որը կոչվում է ֆագարա, համարվում է ավելի դիմացկուն։

Թայվանում ատլասի թիթեռների բոժոժներից երբեմն պատրաստում են փոքր դրամապանակներ։
Աշխատանքներ են տարվում պարզելու համար՝ արդյոք ատլասի թիթեռի մետաքսը կարող է փոխարինել սովորական մետաքսին։ Այս թիթեռի բոժոժների ավելի բարձր որակը, նվազագույն խոչընդոտներով խնամքը և թելերի համապատասխան հատկությունները նպաստում են նրան, որ ատլասի թիթեռի մետաքսը հնարավոր այլընտրանք հանդիսանա։
Մեկ հետազոտության համաձայն՝ ատլասի թիթեռի մետաքսաթելերը պարունակում են մոտ 80%-ով ավելի շատ բջիջների խտություն և աճ, քան սովորական մետաքսաթիթեռինը։

### Տեսակների նմանություն
«Ատլասի թիթեռ» տերմինը երբեմն սխալմամբ կիրառվում է սիրամարգակների () գենի ցանկացած տեսակների համար, որոնց թվաքանակը գերազանցում է 20-ը՝ ընդգրկելով տարբեր տեսակներ և ենթատեսակներ։ Տապրոբանյան թիթեռը (), որը բնադրված է Հարավային Հնդկաստանում և Շրի Լանկայում, տեսականորեն շատ նման է շատ ավելի լայն տարածված Ատլաս թիթեռին։ Մի ժամանակ այն համարվում էր () ենթատեսակ։

Չնայած Ատլաս թիթեռը բնիկ է Ասիայում, կան մի քանի Նոր Աշխարհի (Ամերիկա) տեսակներ, որոնք այնքան նման են նրան, որ երբեմն շփոթվում են՝ հատկապես իրենց մեծ չափերի և թևերի նախշերի շնորհիվ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թեփուկավորներ
Կատեգորիա:Թիթեռներ
Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կենդանիներ ըստ տարածաշրջանի