Եզնիկ Կողբացի

**Եզնիկ Կողբացի** (), հայ փիլիսոփա, թարգմանիչ, հասարակական–եկեղեցական գործիչ։ Մեսրոպ Մաշտոցի և Սահակ Պարթևի աշակերտներից։ Ուսանել է Աշտիշատի դպրոցում, ապա՝ Եդեսիայում և Կ․ Պոլսում։ Տիրապետել է հունարեն, պարսկերեն, ասորերեն լեզուների։ Մասնակցել է Աստվածաշնչի և այլ երկերի թարգմանությանը։   Եզնիկի մասին հիշատակում են Կորյունը, Եղիշեն, Մովսես Խորենացին։ 

Եզնիկ Կողբացու աշխատություններից պահպանվել են «Եղծ աղանդոց»–ը՝ հայ փիլիսոփայության կարևոր սկզբնաղբյուրներից մեկը (հայտնի է նաև «Վասն Աստուծոյ» անվամբ)

Եզնիկ Կողբացին հայ փիլիսոփայության մեջ զարկ է տվել պատրիստիկական–ջատագովական ուղղությանը։ Հիմնականում հետաքրքրվել է գոյաբանական հարցերով, մշակել մոնիստական փիլիսոփայական, աստվածաբանական ուսմունք։ Ըստ նրա, միակ և իրական սուբստանցը Աստվածն է՝ մշտնջենական, ոչնչով չպայմանավորված, բայց ամեն ինչի պատճառ հանդիսացող էակը։ Այս դիրքերից նա սուր պայքար է մղել քրիստոնեական գաղափարախոսությունը հակադրող փիլիսոփայական և կրոնա–աղանդավորական ուսմունքների դեմ, հերքել է հեթանոսական աշխարհայացքը, անտիկ փիլիսոփաների ուսմունքները և հատկապես պարսից զրվանականությունը։ Աղանդների հերքման և քրիստոնեության փիլիսոփայական հիմնավորման առնչությամբ Եզնիկ Կողբացին արտահայտվում է նաև անտիկ փիլիսոփայական ուսմունքների՝ հունական պոլիթեիզմի, ստորկյան պանթեիզմի, էպիկուրյան աթեիզմի դեմ, քննադատում զգայական աշխարհի առաջացման մասին Պլատոնի ուսմունքը։ Ռացիոնալիզմի դիրքերից նա ժխտում է սնահավատությունը, ճակատագրապաշտությունը, աստղագուշակությունը, հեթանոսությունից հավատալիքները։ Ըստ նրա աշխարհը ճանաչվում է զգայության ու բանականության միջոցով։ Զգայությամբ մարդն ընկալում է նյութական աշխարհը, բանականությամբ սահմանում է այն և որոշում իր գործողությունները, վարվելակերպը։ Հետևաբար, բանականությունը, զգայության համեմատությամբ ճանաչողության բարձր ձև է։ Սակայն, զգայությունից և բանականությունից բացի, մարդուն հատուկ է նաև բնազդը։ Մտածելու ունակությունը կորցնելու դեպքում մարդը բացառապես գործում է բնազդով։ Եզնիկ Կողբացին պաշտպանել է չորս տարրի ուսմունքը. ըստ նրա, բնությունը կազմված է աստծու ստեղծած չորս տարրերից՝ կրակից, օդից, ջրից և հողից։ Գիտության պատմության համար կարևոր նշանակություն ունեն Եզնիկ Կողբացու արտահայտած մտքերը բնագիտության (ֆիզիկայի, բժշկության և կենսաբանության) մասին։ Կողբացին «մարտական խոսքերով» պայքարում են անտիկ  փիլիսոփայության սկզբունքների դեմ, բայց միևնույն ժամանակ գովաբանում է նրանց ովքեր քրիստոնամետ մտքեր են արտահայտել ու «մոտեցել ճշմարիտ գիտության դռներին»։ Ըստ Կողբացու՝ հավատը և բանականությունը պետք է գործածել տարբեր խնդիրներ լուծելու համար։ Եզնիկ Կողբացին միաստվածության և արարչապաշտության տեսանկյունից է դիտարկում Աստծո և աշխարհի հարաբերակցության հարցը։ Կողբացին միանշանակ ժխտում է չարի հիմնագոյացություն լինելը։ Եզնիկ Կողբացին մերժում է նաև ճակատագրապաշտական ուսմունքները, որոնք մարդու գործունեությունը պայմանավորվում են արտաքին ուժերի՝ մոլորակների, աստղերի, բախտի, անհրաժեշտության և այլնի ներգործությամբ։ Եզնիկ Կողբացու մոտ նկատելի է երկրային և երկնային մարմինների նյութական կազմի նույնացման միտումը։ Տիեզերքը նա դիտում է իրապես կիսաբոլորակ, իսկ երկիրը՝ սկավառակ։ Եզնիկ Կողբացին ռացիոնալիզմի դիրքերից ցույց է տվել սնահավատության, ճակատագրապաշտության, աստղագուշակության, հեթանոսության վերապրուկների անհիմն լինելը։ Մարդ անհատի և մարդկության կյանքը նա բաժանել է երեք շրջանների՝ մանկություն, երիտասարդություն և չափահասություն, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի որոշակի ճանաչողական ունակություններ և սահմաններ։ Կողբացին բարձր է գնահատում գիտելիքի ընկերային-բարոյագիտական նշանակությունը և արժեքը, ժառանգորդման գաղափարը։

## Եզնիկ Կողբացու  [[Եղծ աղանդոց|«Եղծ աղանդոց»]]–ը
Եզնիկ Կողբացու աշխատություններից պահպանվել են «Եղծ աղանդոց»–ը՝ հայ փիլիսոփայության կարևոր սկզբնաղբյուրներից մեկը (հայտնի է նաև «Վասն Աստուծոյ» անվամբ)։ Բնագիրը պահպանվել է եզակի ընդօրինակությամբ, վերնագիր չունի, նշված է «Երանելոյն Եզնկայ Վարդապետի»։ Երկը բաժանված է չորս գլուխների՝ «Հեթանոսական աղանդների հերքումը», «Պարսից կրոնի հերքումը», «Հունական իմաստասերների հերքումը», «Մարկիոնի աղանդի հերքումը» վերնագրերով։ Այս գլուխգործոցը հայ Աստվածաբան-իմաստասիրական մտքի և դասական հայրախոսության կարևորագույն սկզբնաղբյուրներից է։  «Եղծ աղանդոց» երկում, որի կենտրոնական թեման միաստվածության հիմնավորման ու չարիքների գոյության հարցն է, վերլուծվում և գնահատվում են նաև հեթանոսական հավատալիքները, պարսից կրոնը՝ զրադաշտականությունը, հունական, փիլիսոփայական ուսմունքները և Մարկիոնի գնոստիկական ուսմունքը։ 5-րդ դարի կեսին հայ ազգային մտքի առաջ ծառացել էր նոր խնդիր՝ տեսականորեն հերքել և դատապարտել զրադաշտական դուալիստական կրոնի գաղափարատեսական հիմքերն ու ակունքները, ամրապնդել քրիստոնեության դիրքերը Հայաստանում և քրիստոնեության վարդապետության հենքի վրա հիմնավորել ազգային-ազատագրական պայքարի անհրաժեշտությունը։  Եզնիկ Կողբացու երկը, որում քննարկվում են բնազանցական, բնափիլիսոփայական, մարդաբանական և սոցիալ-փիլիսոփոյական բնույթի հարցեր, միաժամանակ ազգային-ազատագրական պայքարի տեսական հիմնավորման փորձ էր։ Իբրև ջատագով Եզնիկ Կողբացին իր գլխավոր խնդիրն էր համարում պաշտպանել քրիստոնեական կրոնի սկզբունքները և միաժամանակ ցույց տալ քրիստոնեությունը քննադատող կրոնական ուսմունքների սնանկությունը, որոնք հակասում են Աստծո, աշխարհի, չարիքների, հոգու, նախախնամության և մարդու կամքի ազատության մասին քրիստոնեական վարդապետությանը։ Եզնիկ Կողբացու մոտ զրադաշտականության քննադատությունը վերաճել է առհասարակ հեթանոսության համակարգված և տրամաբանական քննադատության։ «Եղծ աղանդոց»–ը՝  մեծարժեք է նաև լեզվաոճական առումով․ այն հին գրավոր լեզվի մեսրոպյան կամ դասական շրջանին բնորոշ օրինակ է։ Առաջին անգամ հրատարակվել է 1762 թվականին Զմյուռնիայում՝ «Գիրք ընդդիմութեանց արարեալ ի Սրրբոյ Եզնկայ Կողբացոյ Հայոց Վարդապետէ․․․ » վերնագրով, երկրորդ անգամ՝ 1826 թվականին Վենետիկում։ Երկն ունեցել է գերմաներեն, ֆրանսերեն, ռուսերեն և հայերեն բազում հրատարակություններ, որոնցից աշխարհաբար՝ Բունեոս Այրեսում՝ 1951 թվականին, Երևանում՝ 1970 թվականին։

## Աշխատություններ
* Եզնիկ Կողբացի, [Ճառք ընդդէմ աղանդոց], հատոր Առաջին, Ներածութիւն և քննական բնագիր, սրբագրուած և միակ վաւերական հրատարակութիւն, առանց այլընթերցումների. Աշխատասիրութեամբ Մարտիրոս Մինասեանի, Ժնև, 1992, 222 էջ։
* Եզնիկ Կողբացի, [Ճառք ընդդէմ աղանդոց], հատոր երկրորդ, Ծանօթագրութիւններ և համաբարբառ. Աշխատասիրութեամբ Մարտիրոս Մինասեանի, Ժնև, 1992, 645 էջ։
* Եզնիկ Կողբացի, Եղծ աղանդոց(Մարտիրոս Մինասեանի կազմած բնագրի վերահրատարակութիւնը),- «Մատենագիրք Հայոց», Ե դար, հատոր առաջին, Անթիլիաս, 2003, էջ 433-512։)
* Եղծ աղանդոց Եզնիկի Կողբացւոյ (Հայ մատենագրութեան թուանշային գրադարան)։
* Des Vardapet Eznik von Kołb Wider die Sekten / aus d. Armen. übers. u. mit Einl., Inhalts-Übers. u. Anm. vers. von Joh. Michael Schmid, Wien : Mechitharisten-Congr., 1900.

## Գրականություն
* Եզնիկ Կողբացու լիակատար մատենագիտությունը տե՛ս Եզնիկ Կողբացի, [Ճառք ընդդէմ աղանդոց], հատոր Առաջին, Ներածութիւն և քննական բնագիր, սրբագրուած և միակ վաւերական հրատարակութիւն, առանց այլընթերցումների. Աշխատասիրութեամբ Մարտիրոս Մինասեանի, Ժնև, 1992, էջ 17-42

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

*Եղծ աղանդոց Եզնիկի Կողբացւոյ։
*Եզնիկ Կողբացի - Եղծ Աղանդոց ներբեռնել էլ. գիրքը ՀամաՀայկական Էլ. գրադարանից
*Եզնիկ Կողբացի - «Վասն Աստուծոյ» - TITUS նախագիծ
*Եզնիկ Կողբացի - «Եղծ աղանդոց» - անգլերէն թարգմանութիւն

Կատեգորիա:Հայ աստվածաբաններ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Կատեգորիա:Հայ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ հոգևորականներ