Յանիս Ստրադինշ

**Յանիս Պավլովիչ Ստրադինշ** կամ **Յան Ստրադինշ** *( , )*, խորհրդային լատիշ գիտնական, պրոֆեսոր, Լատվիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամ, հասարակական գործիչ ֆիզիկական-օրգանական քիմիայի բնագավառի 330 հոդվածների և 7 գրքերի հեղինակ, ինչպես նաև պատմության և գիտության, տեխնիկայի և մշակույթի այլ ոլորտների վերաբերյալ 270 հոդվածների և 20 գրքերի հեղինակ։

## Կենսագրություն
Յանիս Ստրադինշը ծնվել է 1933 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Ռիգայում, բժիշկների ընտանիքում։ Նրա հայրը բազմավաստակ վիրաբույժ Պաուլս Ստրադինշն էր (1896-1958), մայրը Լատվիայի ֆիզիոթերապևտիկ բուժման առաջամարտիկ՝ Նինա Ստրադինյան (1897-1991)։ Յանիսը ընտանիքի չորս երեխաներից երրորդն է։

### Կրթություն
Յանիս Ստրադինշը միջնակարգ կրթությունը ստացել է Ռիգայի քաղաքային թիվ 5 դպրոցում։ Դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվել է Լատվիայի պետական համալսարանի Քիմիայի ֆակուլտետ, որն ավարտել է 1956 թվականին։ 1960 թվականին Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան Մոսկվայի պետական համալսարանում պաշտպանել է ԽՍՀՄ Քիմիական գիտությունների դոկտորի թեկնածուական թեզը (Ph.D.)։ 1957-1961 թվականներին աշխատել է Լատվիայի գիտությունների ակադեմիայի Օրգանական սինթեզի ինստիտուտում։ Այստեղ նա հիմնել է ֆիզիկական-օրգանական քիմիայի լաբորատորիա, որը գլխավորել է 1961-2006 թվականներին, 1993 թվականից՝ գլխավոր գիտական ղեկավար։ 1968 թվականին Լատվիայի գիտությունների ակադեմիայում պաշտպանել է ԽՍՀՄ Քիմիական գիտությունների դոկտորի թեզը։ Երկուսն էլ նվիրված են եղել օրգանական կառույցների և էլեկտրաքիմիական վերափոխումների օրինաչափությունների ուսումնասիրությանը։ Մոլեկուլային Էլեկտրաքիմիայի և էլեկտրաքիմիական սերնդի ազատ ռադիկալների այս ուսումնասիրությունները միջազգային հանրության լայն ուշադրությունն են արժանացել (Լատվիական ԽՍՀ Պետական մրցանակի, 1988 թվականին)։

Հետդոկտորական կրթություն է ստացել.
* Ն. Սեմյոնովի անվան Մոսկվայի Քիմիական ֆիզիկայի ինստիտուտում (1961)
* Ն. Զելինսկու անվան Մոսկվայի Օրգանական քիմիայի ինստիտուտում (1961)
* Լեհաստանի գիտությունների ակադեմիայի Ֆիզիկական քիմիայի ինստիտուտում (1968, Վարշավա)
* Յարոսլավ Հեյրովսկու անվան Պրահայի Էլեկտրոքիմիայի և ֆիզիկական քիմիայի ինստիտուտում (1984)
* Յենայի Միկրոկենսաբանության և փորձարարական թերապիայի ինստիտուտի Կենսաէլեկտրաքիմիայի ֆակուլտետում (Գերմանիա, Յենա, 1965, 1975, 1989)։

## Գործունեություն
1972-1976 թվականներին դասավանդել է Լատվիայի համալսարանում։ 1974 թվականին դարձել է այդ համալսարանի ֆիզիկական քիմիայի պրոֆեսոր։ 1990-ական թվականներին եղել է Լատվիայի համալսարանի Լատվիայի պատմության ինստիտուտի պրոֆեսոր։ 1992 թվականից աշխատել է Ռիգայի Ստրադինշի համալսարանի գիտաշխատող։ 1975-1985 թվականներին աշխատել է Հետերոցիկլիկ միացությունների քիմիա միջազգային պարբերականի գլխավոր խմբագիր (ներկայումս՝ամսագրի խմբագրական կոլեգիայի անդամ)։ 1993-1998 ԵՎՐՈԼԱՏ (EUROLAT) ինստիտուտի կուրատոր (1993 թվականից Լատվիայի պատվիրակության անդամների ղեկավար Եվրոպայի գիտությունների և արվեստների ակադեմիայում)։

1992-1998 թվականներին եղել է Լատվիայի ԳԱ փոխնախագահ, իսկ 1998 - 2004 թվականներին՝ նախագահ։ Սկսած 2004 թվականից հանդիսանում է Լատվիայի ԳԱ Սենատի համանախագահող։ 2008 թվականից հանդիսանում է Լատվիայի համալսարանի Փիլիսոփայության և սոցիոլոգիայի ինստիտուտի գլխավոր գիտաշխատող։

2006 թվականից ղեկավարում է «Letonika» պետական հետազոտական ծրագիրը։

Դեռևս մանկուց օգնելով հորը՝ Պաուլս Ստրադինշը մասնակցել է բժշկության պատմության թանգարանի շենքի ստեղծմանը և բժշկության պատմության մի շարք ուսումնասիրություններին։ Նա մասամբ տպագրել է Պաուլս Ստրադինշի գիտական ժառանգությունը և ներկայացրել է թանգարանի պատմության ստեղծման գործում կատարած ներդրումը։

## Ընտանիք
Յանիս Ստրադինշն ամուսնացած է Լայմա Ստրադինյայի հետ։ Նրանք ունեն երկու որդիներ՝ Պաուլս Ստրադինշ (կրտսեր Ստրադինշ), որը ֆիզիկայի պրոֆեսոր է և Պետերիս Ստրադինշը, որը սրտի վիրաբույժ է։

## Գրականություն
* Ян Павлович Страдынь. К 70-летию со дня рождения. 2003. ХИМИЯ ГЕТЕРОЦИКЛИЧЕСКИХ СОЕДИНЕНИЙ, 2003 - vol. 1763 (krieviski)
* Latvijas Zinātņu akadēmijas akadēmiķis Jānis Stradiņš. Biobibliogrāfija II. Rīga։ Latvijas Akadēmiskā bibliotēka, 2004.
* I. Andersone, G. Štāle, Dz. Zaķe. Latvijas Zinātņu akadēmijas akadēmiķis Jānis Stradiņš։ biobibliogrāfija. Rīga։ Latvijas akadēmiskā bibliotēka, 1993. - 299 lappuses
* ХИМИЯ ГЕТЕРОЦИКЛИЧЕСКИХ СОЕДИНЕНИЙ, 2003 - vol. 1763 (krieviski)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* JĀNIS STRADIŅŠ 
* В „Научном кафе” - академик Янис Страдиньш 
* Янис Страдиньш о науке в Латвии
* Jānis STRADIŅŠ 25-11-2009 

Կատեգորիա:Ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Լատվիայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Քիմիական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Քիմիկոսներ