Արիս Արսենի

**Արիս Արսենի Գրիգորյան** (հունիսի 10, 1959, Կոճողոտ, Մարտակերտի շրջան, ԼՂԻՄ, ԽՍՀՄ), բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր, երգիծաբան, լրագրող, հրապարակախոս, ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտը (1986)։

Աշխատել է որպես Արցախի հանրային հեռուստատեսության թղթակից (1988-1990, 1996 թթ.), «Արցախ» գրական-գեղարվեստական հանդեսի ավագ խմբագիր (1990-1993 թթ.), «Մարտիկ» թերթի թղթակից (1995-2009 թթ.), խմբագրել է «Մետաքսագործ» (բազմատպաքանակ,1988 թ.), «Պայքար» (ընդհատակյա, 1990-1991 թթ.), «Ջրաբերդ» (Մարտակերտի շրջանային, 2009 թ.), «Նոր Շահումյան» (Շահումյանի շրջանային, 2012-2014 թթ.), Արցախի կոմունիստական կուսակցության «Արցախի կոմունիստ» (2013-2020 թթ.), ԼՂՀ արհմիությունների ֆեդերացիայի «Արհմիություններ» (2019-2020 թթ.) թերթերը։

Մասնակցել է Ազգային ազատագրական շարժման ընդհատակյա պայքարին և Արցախյան պատերազմին, վիրավորվել է, պարգևատրվել է ՀՀ ՊՆ «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006), ԼՂՀ «Մայրություն» հիմնադրամի «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» (2008), ԼՂՀ «Մարտական ծառայություն» (2012), ԼՂՀ «Վաչագան Բարեպաշտ» (2018), մի շարք այլ մեդալներով ու պատվոգրերով, արժանացել է ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան (2004) և Արցախի ժուռնալիստների միության (2005) ամենամյա մրցանակներին, ԽՍՀՄ (1990), ՀՀ (2004) և ԼՂՀ (1994) ԳՄ անդամ է, տպագրված 25 գրքի հեղինակ է։

Արցախից բռնատեղահանվել է 2023-ի սեպտեմբերին։ Ժամանակավորապես բնակվում է Երևան քաղաքում։

Ամուսնացած է, ունի 2 տղա, 2 աղջիկ, 8 թոռ։

## Երկեր
### Գրքեր
# Ճաքած լռություն (բանաստեղծություններ), Ստեփանակերտ, «Արցախ» հրատ., 1993, 48 էջ, տպ. 1000 օր.։
# Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ (ակնարկ՝ նամակով և բանաստեղծություններով միահյուս), Ստեփանակերտ, «Հորիզոն» հրատ., 1997, 32 էջ, տպ. 1000 օր.։
# Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ (զրույց-ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 1997, 24 էջ, տպ. 400 օր.։
# ...Եվ այսպիսի ճակատագիր (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 1998, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր.։
# Ղողանջ հիշատակի (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Վերնիսաժ» հրատ., 2000, 12 էջ, տպ. 300 օր.։
# Լռության րոպե (պոեմ), Ստեփանակերտ, «Ազատ Արցախ» հրատ., 2000, 24 էջ, տպ. 1000 օր.։
# Ծովածաղկի աչքեր (բանաստեղծություններ), Ստեփանակերտ, ՊԲ պոլիգրաֆիա, 2001, 28 էջ, տպ. 500 օր.։
# Անտառի ձայնից ինչո՞ւ եմ հուզվում... (բանաստեղծություններ), Ստեփանակերտ, ՊԲ պոլիգրաֆիա, 2003, 12 էջ, տպ. 100 օր.։
# Զերվոն Վարդանյանի կյանքն ու անմահությունը (վավերագրություն), Երևան, «Նաիրի» հրատ., 2005, 144 էջ + 8 թերթ գուն. նկ. ներդիր, տպ. 200 օր.։
# Жизнь и бессмертие Зервона Вартаняна (документальный очерк), Երևան, «Նաիրի» հրատ., 2005, 144 էջ + 8 թերթ գուն. նկ. ներդիր, տպ. 200 օր.։
# Համանվագ (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Վաչագան Բարեպաշտ» հրատ., 2005, 96 էջ, տպ. 250 օր.։
# Ափ (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Վաչագան Բարեպաշտ» հրատ., 2007, 160 էջ, տպ. 250 օր.։
# Չափածո և արձակ երգիծանք (բանաստեղծություններ, էպիգրամներ, ֆելիետոններ և երգիծապատումներ), Ստեփանակերտ, «Վաչագան Բարեպաշտ» հրատ., 2008, 80 էջ, տպ. 250 օր.։
# Արի սիրենք մենք մեկմեկու... (Սիրո քնար), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2008, 136 էջ, տպ. 500 օր.։
# Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը. Հրայր Վանյանի կյանքն ու գործունեությունը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2009, 112 էջ, տպ. 150 օր.։
# Խիզախման ոգին (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 160 էջ, տպ. 500 օր.։
# Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր.։
# Արի սիրենք մենք մեկմեկու...  (բանաստեղծություններ, պոեմ), 2-րդ վերափոխված և լրացված հրատարակություն, Ստեփանակերտ, «Արևիկ» հրատ., 2016, 104 էջ, տպ. 300 օր.։
# Փոքրիկների մոլորակում (մանկական բանաստեղծություններ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2016, 44 էջ, տպ. 500 օր.։
# Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ (էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 240 էջ, տպ. 250 օր.։
# ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 224 էջ, տպ. 100 օր.։
# Սամվել Վիրաբյան դերասանը (մենագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2021, 120 էջ, տպ. 250 օր.։
# Օր օրի, ժամ առ ժամ (Արցախյան իրադարձությունների ժամանակագրություն, 1988-2022), Երևան, «Էդիթ-պրինտ» հրատ., 2022, 228 էջ, տպ. 100 օր.։
# Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից (բանաստեղծություններ), Երևան, «Ծիծեռնակ» հրատ., «Նովել» տպագրատուն (Գրողների արցախյան միավորման մատենաշար), 2023, 64 էջ, տպ. 200 օր.։
# Անսաստ երկիր (բանաստեղծություններ), Երևան, «Նովել» հրատ., 2025, 96 էջ, տպ. 150 օր.։

### Տարեգրքեր և գրական ալմանախներ
# Գրական Ղարաբաղ։ Ղարաբաղի ինքնավար մարզի երիտասարդ գրողների ալմանախ (ժողովածուում գործեր ունի նաև Արիս Գրիգորյանը, էջ 32-38), Երևան, «Սովետական գրող» հրատ., 1988, 264 էջ, տպ. 5000 օր.։
# Արցախ-դաժան սեր։ Տարեգիրք (ժողովածուում գործեր ունի նաև Արիս Գրիգորյանը, էջ 184-188), Ստեփանակերտ, «Սոնա» հրատ., 1999, 288 էջ, տպ. 1200 օր.։
# Արցախի երգը։ Բանաստեղծություններ, պատմվածքներ, էսսեներ (ժողովածուում գործեր ունի նաև Արիս Արսենին, էջ 182-186), Ստեփանակերտ, ԼՂՀ ԳՄ «Վաչագան Բարեպաշտ» հրատ., 2011, 360 էջ, տպ. 250 օր.։
# Բանաստեղծությունն աշխարհի միջօրեականներում։ Պոեզիայի միջազգային փառատոն Ստեփանակերտում (ժողովածուում գործեր ունի նաև Արիս Արսենին, էջ 275-278), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2012, 328 էջ, տպ. 300 օր.։
# Բանաստեղծությունն աշխարհի միջօրեականներում 2։ Պոեզիայի միջազգային փառատոն Ստեփանակերտում (ժողովածուում գործեր ունի նաև Արիս Արսենին, էջ 170-171), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 232 էջ, տպ. 250 օր.։
# Բանաստեղծությունն աշխարհի միջօրեականներում 3։ Պոեզիայի միջազգային փառատոն Ստեփանակերտում (ժողովածուում գործեր ունի նաև Արիս Արսենին, էջ 199-203), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2014, 252 էջ, տպ. 250 օր.։ 
# Բառը սահմանի վրա։ Գրական Արցախ (ժողովածուում գործեր ունի նաև Արիս Արսենին, էջ 28-29), Ստեփանակերտ, ԼՂՀ ԳՄ «Վաչագան Բարեպաշտ» հրատ., 2016, 240 էջ, տպ. 500 օր.։
# Ձայն արցախական։ ՀԳՄ անդամ գրողների անթոլոգիա (ժողովածուում գործեր ունի նաև Արիս Գրիգորյանը, էջ 259-265), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2021, 488 էջ, տպ. 700 օր.։
# Agapi Mkrtchian, Das Blau streichelt meiner Gedanken Flügel (Կապույտը շոյում է մտքիս թևերը), Armenische Lyrik aus Berg-Karabach/Arzach, 16 GEDICHTE ARMENISCH-DEUTSCH (ժողովածուում գործեր ունի նաև Արիս Արսենին, էջ 76-80), Glaré Verlag, 2022.
# Սրտագիր։ ՀԳՄ անդամ գրողների բանաստեղծություններ (գրքում գործեր ունի նաև Արիս Գրիգորյանը, էջ 138-139), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2022, 236 էջ։
# Երբ Արցախը պաշարված էր։ Արձակ, պոեզիա (գրքում գործեր ունի նաև Արիս Արսենին, էջ 63-66), Երևան, «Ծիծեռնակ» հրատ., 2023, 116 էջ։

## Պարգևներ
[thumb|350px|ԱՐԻՍ ԱՐՍԵՆԻ - ՊԱՐԳԵՎՆԵՐ ([Արցախի Հանրապետության «Մարտական ծառայություն» մեդալ|ԼՂՀ «Մարտական ծառայություն» մեդալ, ԼՂՀ «Վաչագան Բարեպաշտ» մեդալ,  ՀՀ ՊՆ «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի մեդալ, ԼՂՀ «Մայրություն» հիմնադրամի «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալ, ԼՂԿԿ «Ստեփան Շահումյան», ՌԴԿԿ-ի և «ՌԴ Սովետական սպաների միություն» ՀԿ-ի այլ հուշամեդալներ):]]
# ԼՂՀ «Մարտական ծառայություն» մեդալ (2012)
# ԼՂՀ «Վաչագան Բարեպաշտ» մեդալ (2018)
# ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան ամենամյա մրցանակ (2004)
# Արցախի ժուռնալիստների միության ամենամյա մրցանակ (2005)
# ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվոգիր (2008)
# ՀՀ ԶՈՒ «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի մեդալ (2006)
# ԼՂՀ «Մայրություն» հիմնադրամի «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» մեդալ (2008)
# ԼՂԿԿ «Ստեփան Շահումյան» հուշամեդալ (2015)
# ՌԴ «Սովետական սպաների միություն» ՀԿ «Երդմանը հավատարմության համար» («За верность присяге») հուշամեդալ (2016)
# ՌԴԿԿ «Հոկտեմբերյան Սոցիալիստական Մեծ հեղափոխության 100 տարին» («100 лет Великой Октябрьской Социалистической Революции») հուշամեդալ (2017)
# ՌԴԿԿ «Մեծ հաղթանակի 70 տարին» («70 лет Великой победы») հուշամեդալ (2015)
# ՌԴԿԿ «ԽՍՀՄ կազմավորման 90-ամյակի առթիվ» («В ознаменовании 90 годовшины образования СССР») հուշամեդալ (2012)
# ՌԴԿԿ «Տիեզերագնացության 50 տարին» («50 лет космонавтике») հուշամեդալ (2011)
# «Ակն ընդ ական» վավերագրողների համայնքի մրցանակ՝ «Շրջափակված Արցախ» մրցույթի լավագույն բանաստեղծության համար (Արցախի բարբառը կենդանի պահելու ու վերադարձի հույսը պահելու համար) (2023)
# Գրադարանի գրքային ֆոնդի համալրման գործում ունեցած ավանդի համար Երևանի «Ավ․ Իսահակյանի անվան կենտրոնական գրադարան» ՀՈԱԿ–ի կողմից «Գրադարանի բարեկամ» է ճանաչվել (2024)

## Գրականություն
# Հակոբ Չոլաքեան, Արցախեան ինքնաճանաչման բանաստեղծութիւնը, Հալեպ, Սիրիա,  տպարան Արեւելք,  1990 (էջ  8-9,11,13-14,18,26-27)։ 
# Արցախի գրական օջախը (կազմեց և խմբագրեց Հր. Բեգլարյանը), Ստեփանակերտ, «Արցախ» հրատ., 1998 (էջ 23)։
# Տեղեկատու Արցախի ժուռնալիստների միության (կազմեց Կ. Գաբրիելյանը), Ստեփանակերտ, «Սոնա» հրատ., 2003 (էջ 15)։
# Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988-1994), հանրագիտարան 1 հատորով, Երևան, «Հայկական հանրագիտարան» հրատ., 2004 (էջ 397)։ 
# Հայաստանի գրողների միության տեղեկատու հասցեագիրք (կազմեց Կ. Մեսրոպյանը), Եր., 2005 (էջ 47)։
# С.Т.Саркисян, Энциклопедия Арцах-Карабаха, издательский дом «ПЕТРОПОЛИС, Санкт-Петербург, 2005 (стр. 272)։
# С.Т.Саркисян, Энциклопедия Арцах-Карабаха, Издание2-е, исправленное и дополненное, издательский дом «ПЕТРОПОЛИС, Санкт-Петербург, 2007 (стр. 272)։
# Լրագրողական տեղեկատու, Ստեփանակերտ, Արցախի ժուռնալիստների միություն, 2009 (էջ 23)։
# Հայաստանի գրողների միության տեղեկատու հասցեագիրք, Եր., 2009 (էջ 50)։
# Սոկրատ Խանյան, Ընտիր երկեր 10 հատորով հ. 10, Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2011 (էջ 273-288)։
# Սոկրատ Խանյան, Մարտնչող գրականություն, Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2012 (էջ 354-366)։
# Լրագրողական հանրագիտակ, Ստեփանակերտ, Արցախի ժուռնալիստների միություն, 2012 (էջ 47-49)։
# Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու գիրք առաջին, Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013 (էջ 226-257)։
# Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու գիրք երկրորդ, Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019 (էջ 214-235)։
# Արցախցի անվանի գործիչներ։ Գիրք II (Մարտակերտի շրջան), Ստեփանակերտ, Արցախի գիտական կենտրոն, «Դիզակ պլյուս» հրատ. տպ-ն, 2021 (էջ 93)։
# Նյութեր Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988-1994) հանրագիտարանից։
# Հայաստանի գրողների միության անդամների ցանկ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1959 ծնունդներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կոճողոտ գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ երգիծաբաններ
Կատեգորիա:Հայ զինվորական լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Հայ մանկագիրներ
Կատեգորիա:Հայաստանի գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա: Արցախի գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հունիսի 10 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նյութեր Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988-1994) հանրագիտարանից