Սատանայի անիվ

**Սատանայի անիվ** (որը նաև կոչվում է **մեծ անիվ**, **հսկա անիվ** կամ **դիտման անիվ**), զվարճանքի ատրակցիոն, որը բաղկացած է ուղղահայաց պտտվող անիվից՝ բազմաթիվ ուղևորներ տեղափոխող բաղադրիչներով (սովորաբար կոչվում են ուղևորատար խցիկներ, կաբինաներ, տարաներ, գոնդոլաներ, կապսուլաներ կամ պոդեր), որոնք ամրացված են եզրին այնպես, որ անիվի պտտման ժամանակ դրանք մնում են ուղղահայաց, սովորաբար ձգողականության շնորհիվ: Ժամանակակից ամենամեծ սատանայի անիվներից որոշների խցիկների եզրին արտաքինից ամրացված են էլեկտրական շարժիչներ, որոնք ինքնուրույն պտտում են յուրաքանչյուր խուցը՝ այն ուղղահայաց պահելու համար: Այս սարքերը հաճախ կոչվում են պարկուճներ կամ պատիճներ:

Սատանայի անիվի բնօրինակը նախագծվել և կառուցվել է Ջորջ Վաշինգտոն Գեյլ Ֆերիս կրտսերի կողմից՝ որպես 1893 թվականի Չիկագոյի Կոլումբոսյան Համաշխարհային ցուցահանդեսի հուշարձան։ Չնայած նմանատիպ գաղափարի շատ ավելի փոքր փայտե անիվներ նախորդել են Սատանայի անիվին, թերևս դեռևս 1500-ականներից: «Ferris wheel» (Սատանայի անիվ) ընդհանուր տերմինը, որն այժմ օգտագործվում է ամերիկյան անգլերենում բոլոր նման կառույցների համար, դարձել է Միացյալ Նահանգների տոնավաճառներում ամենատարածված զվարճանքի ատրակցիոնը։

Ամենաբարձր անիվը 2021 թվականի հոկտեմբերին Արաբական Միացյալ Էմիրություններում բացված «Ain Dubai» Սատանայի անիվն է՝ 250 (820 ֆտ) մետր բարձրությամբ։

## Տերմինաբանություն և դիզայն
*«Ferris wheel»* տերմինը գալիս է առաջին օրինակներից մեկի ստեղծողից, որը կառուցվել է Չիկագոյի Կոլումբոսյան Համաշխարհային ցուցահանդեսի համար Ջորջ Վաշինգտոն Գեյլ Ֆերիս կրտսերի կողմից 1893 թվականին:

Ժամանակակից տարբերակները կոչվում են *դիտարկման անիվներ* (*observation wheels*): 1892 թվականին, երբ ներկայացվել են «Ferris Wheel Company»-ի (1893 թվականի օրիգինալ Չիկագոյի Սատանայի անիվի հեղինակ) հիմնադրման փաստաթղթերը, ընկերության նպատակը նշվել էր հետևյալ կերպ.

[կառուցում և շահագործում]՝ «Սատանայի անիվի կամ այլ տիպի անիվների՝ դիտման կամ զվարճանքի նպատակով»:

Դիզայնի տարբերակները ներառում են միակողմանի (կոնսոլային) կամ երկկողմանի հենարան անիվի համար և արդյոք խցիկները կամ կապսուլաները ուղղահայաց են ձգողականության ուժով, թե էլեկտրական շարժիչներով: Ամենատարածված դիզայնը երկկողմանի հենարանի և ձգողականության ուժով ուղղորդվող խցիկների օգտագործումն է։

## Վաղ պատմություն

«Զվարճանքի անիվները», որոնց ուղևորները նստում էին մեծ փայտե օղակներից կախված աթոռներին, որոնք պտտում էին ուժեղ տղամարդիկ, հնարավոր է ծագել են 17-րդ դարի Բուլղարիայում։

*«Պիտեր Մունդիի ճանապարհորդությունները Եվրոպայում և Ասիայում (1608–1667)* գիրքը  նկարագրում և պատկերում է 1620 թվականի մայիսի 17-ին Ֆիլիպոպոլիսում (այժմ՝ Պլովդիվ ) Օսմանյան կայսրության  Բալկանյան թերակղզում  «*մի քանի տեսակի ճոճանակներ, որոնք օգտագործվում էին հրապարակային ուրախությունների ժամանակ իրենց Բիրամի տոնի* *ընթացքում*»։  «*Ավելի քիչ վտանգավոր և անհանգիստ*» միջոցներից մեկն էր.
Հինգ տարի առաջ՝ 1615 թվականին, Պիետրո Դելլա Վալեն՝ հռոմեացի ճանապարհորդ, ով նամակներ էր ուղարկում Կոստանդնուպոլսից, Պարսկաստանից և Հնդկաստանից, մասնակցել է Կոստանդնուպոլսում Ռամադանի տոնավաճառին: Նա նկարագրում է հրավառությունը, լողացող նավերը և մեծ ճոճանակները, այնուհետև նկարագրում է Մեծ անիվով երթևեկելը:Նմանատիպ անիվները հայտնվել էին նաև 17-րդ դարի Անգլիայում և հետագայում աշխարհի այլ վայրերում, ներառյալ Հնդկաստանը, Ռումինիան և Սիբիրը:
Մի ֆրանսիացի՝ Անտոնիո Մանգուինոն, գաղափարը ներկայացրել է Ամերիկա 1848 թվականին, երբ կառուցել է փայտե «Զվարճանքի անիվը»՝ այցելուներին իր նորաստեղծ տոնավաճառ գրավելու համար, որը գտնվում է Ուոլթոն Սփրինգում՝ Ջորջիա:

### Սոմերսի անիվ
1892 թվականին Ուիլյամ Սոմերսը տեղադրել է երեք հատ հիսուն ոտնաչափ ունեցող փայտե անիվներ  Նյու Ջերսիի Ասբերի Պարկում, Ատլանտիկ Սիթիում և Նյու Յորքի Քոնի Այլենդում: Հաջորդ տարի նրան շնորհվել է ԱՄՆ առաջին արտոնագիրը «Roundabout»-ի համար։ Ջորջ Վաշինգտոն Գեյլ Ֆերիս կրտսերը նստել է Սոմերսի անիվի վրա Ատլանտիկ Սիթիում՝ նախքան Կոլումբոսյան Համաշխարհային ցուցահանդեսի համար իր անիվը նախագծելը: 1893 թվականին Սոմերսը դատական հայց է ներկայացրել Ֆերիսի դեմ՝ արտոնագրային խախտման համար։ Այնուամենայնիվ, Ֆերիսն ու նրա փաստաբանները հաջողությամբ պնդել են, որ Սատանայի անիվը՝ «Ferris Wheel»-ը և դրա տեխնոլոգիան էապես տարբերվում են Սոմերսի անիվից, և գործը փակվել է:

### Սատանայի անիվ

Բնօրինակ Սատանայի անիվը՝ «*Ferris wheel*»-ը, երբեմն կոչվում է «Chicago Wheel», նախագծվել և կառուցվել է Ջորջ Ֆերիսի կողմից և բացվել է 1893 թվականին։ Այնուամենայնիվ, ավելի վաղ անիվը ստեղծվել է Նյու Յորք նահանգի տոնավաճառի համար 1854 թվականին, որը ստեղծվել է Էրի ջրանցքի երկու աշխատողների կողմից։

80.4 մետր (264 ֆտ) բարձրությամբ այն ամենաբարձր ատրակցիոնն էր Չիկագոյի  Իլինոյս նահանգի Կոլումբոսի Համաշխարհային ցուցահանդեսում, որը բացվել է հանրության համար 1893 թվականի հունիսի 21-ին: Այն նախատեսված էր մրցակցելու 324 մետր (1,063 ֆտ) Էյֆելյան աշտարակի՝ 1889 թվականի Փարիզի ցուցահանդեսի կենտրոնական կառույցի հետ։

Ֆերիսը Ռենսելաերի Պոլիտեխնիկ ինստիտուտի (*Rensselaer Polytechnic Institute*) շրջանավարտ էր։ Փենսիլվանիա նահանգի Փիթսբուրգ քացաքի կամրջի շինարարն է։ Նա սկսել էր իր կարիերան երկաթուղային արդյունաբերությունում, այնուհետև հետաքրքրվել կամրջաշինությամբ: Ֆերիսը հասկացել էր կառուցվածքային պողպատի աճող պահանջարկը և Փիթսբուրգում հիմնել էր «*G.W.G. Ferris & Co*» ընկերությունը, որը երկաթուղիների և կամուրջների համար մետաղներ փորձարկող և ստուգող ընկերություն էր:

Անիվը պտտվում էր 71 տոննա, 13.9 մետր (45.5 ֆտ) առանցքի վրա, որը ներառում էր այն ժամանակվա աշխարհի ամենամեծ խոռոչ դարբնոցը, որը արտադրվել է Պիտսբուրգում «*Bethlehem Iron*» ընկերության կողմից և կշռում էր 40,510 կգ։

Այնտեղ կային 36 խցիկներ, որոնցից յուրաքանչյուրում տեղադրված էին 40 պտտվող աթոռներ և կարող էին տեղավորել մինչև 60 մարդ՝ ընդհանուր հզորությունը 2160։ Անիվն օրական նստում էր մոտ 38000 ուղևոր։ Երկու պտույտ կատարելու համար 20 րոպե տևում էր, առաջինը ներառում էր վեց կանգառ՝ ուղևորներին իջնելու և բարձրանալու հնարավորություն տալու համար, իսկ երկրորդը՝ ինը րոպեանոց առանց կանգառ պտույտ, որի համար տոմսի տերը վճարում էր 50 ցենտ:

Ցուցահանդեսը ավարտվել է 1893 թվականի հոկտեմբերին, իսկ անիվը փակվել 1894 թվականի ապրիլին և ապամոնտաժվել ու պահպանվել մինչև հաջորդ տարի: Այնուհետև այն վերակառուցվել է Չիկագոյի Հյուսիսային Սայդում՝ Լինքոլն պարկի բարձր եկամուտ ունեցող անկլավի մոտ: Ուիլյամ Դ. Բոյսը, որն այն ժամանակ տեղի բնակիչ էր, Շրջանային դատարան հայց էր ներկայացրել անիվի սեփականատերերի դեմ՝ այն հեռացնելու պահանջով, սակայն անհաջող: Այն այնտեղ գործեց 1895 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1903 թվականը, երբ այն նորից ապամոնտաժվել, այնուհետև երկաթուղով տեղափոխվել էր Սենթ Լուիս ՝ 1904 թվականի Համաշխարհային ցուցահանդեսի համար և վերջապես պայթեցվել էր 1906 թվականի մայիսի 11-ին դինամիտի միջոցով վերահսկվող պայթեցմամբ։

### Հնաոճ Սատանայի անիվներ
«Wiener Riesenrad»-ը ( գերմաներենից թարգմանաբար՝ «Վիեննական հսկա անիվ») 19-րդ դարի Սատանայի անիվի պահպանված օրինակ է: Կառուցվել է 1897 թվականին Ավստրիայի Վիեննա քաղաքի Լեոպոլդշտադ թաղամասի Պրատեր հանրային զբոսայգու Վուրստելպրատեր հատվածում՝ կայսր Ֆրանց Յոզեֆ Առաջինի Ոսկե հոբելյանը նշելու համար։ Ունի  64.75 մետր (212 ֆտ) բարձրություն և սկզբնապես ուներ 30 ուղևորատար խցիկ: Անիվի քանդման թույլտվությունը տրվել է 1916 թվականին, սակայն միջոցների սղության պատճառով, որով հնարավոր է իրականացնել ոչնչացումը, այն դեռ կանգուն է։

96 մետր Փարիզի Մեծ անիվի քանդումից հետո՝ 1920 թվականին, «*Riesenrad*»-ը դարձավ աշխարհի ամենաբարձր գոյություն ունեցող Սատանայի անիվը: 1944 թվականին այն այրվել է, բայց հաջորդ տարի վերակառուցվել15 մարդատար խցիկներով և մնացել է աշխարհի ամենաբարձր անիվը մինչև իր 97-րդ տարին, երբ 85 մետր «Technocosmos»-ը կառուցվել է էքսպո '85-ի համար Ճապոնիայի, Ծուկուբայ քաղաքում:

Այսօր դեռ շահագործման մեջ է, այն Վիեննայի ամենահայտնի զբոսաշրջային վայրերից մեկն է և տարիների ընթացքում հայտնվել է բազմաթիվ ֆիլմերում (ներառյալ «*Մադամ Սոլանժ դ'Աթալիդ»* (1914), *[[Անծանոթուհու նամակը (ֆիլմ)|Անծանոթուհու նամակը]]* (1948), *Երրորդ տղամարդը* (1949), *[[Կայծեր աչքերից|«Կայծեր աչքերից»]]* (1987), *[[Արևածագից առաջ|«Արևածագից առաջ»]]* (1995)) և վեպերում։

## Աշխարհի ամենաբարձր Սատանայի անիվ

**Աշխարհի ամենաբարձր անիվների ժամանակագրությունը**

* **1893**: Բնօրինակ Սատանայի անիվը 70.4 մետր բարձրություն ուներ: Կառուցվել էր Չիկագոյի Կոլումբոսի Համաշխարհային ցուցահանդեսի համար և տեղափոխվել Սենթ Լուիս՝ Միսսուրի, 1904 թվականին Լուիզիանայի ցուցահանդեսի համար և քանդվել հենց այնտեղ 1906 թվականին:
* **1895**: Մեծ անիվը կառուցվել էր Հնդկաստանի կայսրության ցուցահանդեսի համար Էրլս Քորթում՝ Լոնդոնում, և ուներ 84 մետր բարձրություն: Շինարարությունը սկսվել է 1894 թվականի մարտին և բացվել է հանրության համար 1895 թվականի հուլիսի 17-ին: Այն մնացել է շահագործման մեջ մինչև 1906 թվականը և քանդվել 1907 թվականին՝ ունենալով ավելի քան 2.5 միլիոն ուղևոր:
* **1900։** Փարիզի Մեծ անիվը (*Grande Roue de Paris*) կառուցվել էր «*Exposition Universelle*»-ի համար՝ Փարիզում անցկացված համաշխարհային տոնավաճառի ժամանակ: Այն քանդվել է 1920 թվականին, բայց դրա 86 մետր բարձրությունը չի գերազանցվել մինչև դրա կառուցման գրեթե 90 տարին:
***1920**: «Wiener Riesenrad»-ը կառուցվել էր կայսր Ֆրանց Յոզեֆ Առաջինի Ոսկե հոբելյանը նշելու համար, Վուրստելպրատեր զվարճանքի զբոսայգու մուտքի մոտ՝ Ավստրիայի մայրաքաղաք Վիեննայում: Կառուցվել է 1897 թվականին։ Երբ Փարիզի Մեծ անիվը քանդվեց 1920 թվականին, «Riesenrad» դարձավ աշխարհի ամենաբարձր գոյություն ունեցող Սատանայի անիվը 64.75 մետր (212 ոտնաչափ) բարձրությամբ, և այդպիսին մնաց հաջորդ 65 տարիների ընթացքում մինչև 1985 թվականը՝ իր 97-րդ տարին:
* **1985**: Տեխնոկոսմոսը (*Technocosmos*), հետագայում վերանվանված Տեխնոստար (Technosta), 85 մետր բարձրությամբ հսկա Սատանայի անիվ էր, սկզբնապես կառուցված Էքսպո '85 համաշխարհային տոնավաճառի համար Ծուկուբայում՝ Ճապոնիա: Տեխնոստարի ապամոնտաժման աշխատանքները սկսվել են 2009 թվականի նոյեմբերին:
* **1989**: Կոսմո Քլոք 21-ը կառուցվել էր YES '89 Յոկոհամայի ցուցահանդեսի համար Մինատո Միրաի 21-ում՝ Ճապոնիայում: Սկզբնապես կառուցված 107.5 մետր բարձրությամբ, այն ապամոնտաժվել է 1997 թվականին և ապա 1999 թվականին տեղափոխվել ավելի բարձր հիմքի վրա, ինչը մեծացրել է դրա ընդհանուր բարձրությունը մինչև 112.5 մետր:
* **1992**: Իգոսու 108-ը Ճապոնիայի Շիգա քաղաքի Բիվակո աշտարակում գտնվող անիվ է, որը բացվել է ապրիլի 26-ին 108 մետր բարձրությամբ, որտեղից էլ ստացել է իր անունը: Այն հետագայում տեղափոխվել է Վիետնամ, որտեղ բացվել է որպես Արևի անիվ նոր հիմքի վրա՝ այժմ ընդհանուր 115 մետր բարձրությամբ:
* **1997**: Տեմպոզան Սատանայի անիվը Ճապոնիայի Օսակա քաղաքում է, որը բացվել է հուլիսի 13-ին և 112.5 մետր բարձրություն ունի:
* **1999։** Դաիկանրանշան «*Daikanransha*» անիվը Ճապոնիայի Պալետ Թաունում է, 115 մետր բարձրություն ունի:
* **2000**: Լոնդոնի աչք անիվը գտնվում է Լոնդոնում։ Ունի 135 մետր բարձրություն: Չնայած պաշտոնապես բացվել է 1999 թվականի դեկտեմբերի 31-ին, այն հանրության համար փակ էր մինչև 2000 թվականի մարտը՝ տեխնիկական խնդիրների պատճառով:
* **2006**: Նանչանգի աստղ անիվը Չինաստանի Ցզյանսի նահանգի Նանչանգ քաղաքում է, որը բացվել է մայիսին և ունի 160 մետր բարձրություն:
* **2008**: Սինգապուրի անիվն ունի 165 մետր բարձրություն: Այն սկսել է պտտվել փետրվարի 11-ին և պաշտոնապես բացվել հանրության համար 2008 թվականի մարտի 1-ին:
* **2014**: Հայ Ռոլերը գտնվում է Միացյալ Նահանգների Լաս Վեգաս քաղաքում և ունի 167.6 մետր բարձրություն: Այն բացվել է 2014 թվականի մարտի 31-ին:
* **2021**: Այն Դուբայը գտնվում է Արաբական Միացյալ Էմիրություններում, ունի 250 մետր բարձրություն: Բացվեցլ է 2021 թվականի հոկտեմբերի 21-ին։

**Timeline**

ImageSize = width:850 height:258
PlotArea = left:180 bottom:99 top:0 right:10
Alignbars = justify
DateFormat = dd/mm/yyyy
Period = from:01/01/1890 till:01/01/2023
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy

Colors =
 id:tallestever value:blue legend:world's&nbsp;tallest&nbsp;ever&nbsp;at&nbsp;time&nbsp;of&nbsp;completion
 id:tallestextant1 value:pink legend:world's&nbsp;tallest&nbsp;extant&nbsp;1920–1985
 id:tallestextant2 value:green legend:world's&nbsp;tallest&nbsp;extant&nbsp;1985–1989

Legend = orientation:vertical position:bottom columns:1

ScaleMajor = increment:5 start:1890
ScaleMinor = increment:1 start:1891

BarData =
 bar:Ain text:"Ain Dubai - 250 m"
 bar:High text:"High Roller - 167.6 m"
 bar:Singapore text:"Singapore Flyer - 165 m"
 bar:Star text:"Star of Nanchang - 160 m"
 bar:London text: "London Eye - 135 m"
 bar:Daikanransha text:"Daikanransha - 115 m"
 bar:Tempozan text:"Tempozan Ferris Wheel - 112.5 m"
 bar:Igosu text:"Igosu 108 - 108 m"
 bar:Cosmo text:"Cosmo Clock 21 - 107.5 m"
 bar:Grande text:"Grande Roue de Paris - 96 m"
 bar:Great text:"Great Wheel - 94 m"
 bar:Techno text:"Technostar - 85 m"
 bar:Ferris text:"the original Ferris Wheel - 80.4 m"
 bar:Wiener text:"Wiener Riesenrad - 64.75 m"

PlotData=
 width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4)
 bar:Ain from:21/10/2021 till:end color:tallestever
 bar:High from:31/03/2014 till:end color:tallestever
 bar:Singapore from:01/03/2008 till:end color:tallestever
 bar:Star from:01/03/2006 till:end color:tallestever
 bar:London from:09/03/2000 till:end color:tallestever
 bar:Daikanransha from:19/03/1999 till:end color:tallestever
 bar:Tempozan from:12/07/1997 till:end color:tallestever
 bar:Igosu from:26/04/1992 till:01/09/2013 color:tallestever
 bar:Cosmo from:25/03/1989 till:end color:tallestever
 bar:Grande from:01/01/1900 till:01/01/1920 color:tallestever
 bar:Great from:07/07/1895 till:01/01/1907 color:tallestever
 bar:Techno from:01/01/1985 till:01/01/2009 color:tallestextant2
 bar:Ferris from:21/06/1893 till:01/01/1906 color:tallestever
 bar:Wiener from:01/01/1897 till:end color:tallestextant1


### Հետագայում կառուցվելիք Սատանայի անիվներ
2000 թվականին բացված 135 մետրանոց «Լոնդոնի աչքի» մեծ հաջողությունից հետո, հսկայական Սատանայի անիվներ են առաջարկվել բազմաթիվ այլ քաղաքների համար: Սակայն, այս նախագծերից շատերը կանգ են առել կամ ձախողվել են:

#### Շինարարությունն ընթացքի մեջ է
* Իսֆահանի աչքը՝ 222 մ Սատանյի անիվ Իրանի Սոֆֆե լեռան վրա, որը մշակվում է քաղաքի քաղաքապետարանի կողմից: Այն կկառուցվի 1000 միլիարդ թուման ֆինանսավորմամբ:
* 139 մ Նանկին OCT զվարճանքի այգու Սատանայի անիվը անցել է ազգային ստուգումները 2023 թվականի սկզբին և շուտով կբացվի հանրության համար:

#### Լքված նախագծեր
* Լաս Վեգասի Սքայվյու Սուպեր անիվը սկզբում հայտարարվել էր որպես 145 մ բարձրությամբ, իսկ հետագայում հաղորդվել է որպես 150 մ և 152.4 մ: Այն հաստատվել էր Կլարկ շրջանի հանձնաժողովի կողմից 2011 թվականի մարտին։ Շինարարության ավարտման ժամկետը Լաս Վեգասի Սթրիփում հետագայում մի քանի անգամ հետաձգվել է: 2014 թրությամբ դրությամբ շինարարությունը կանգ էր առել: Նախագիծը վերջիվերջո չեղարկվել է ֆինանսավորման պակասի պատճառով, և տարածքը վաճառքի է հանվել 2020 թվականին և կրկին 2022 թվականին:
*190.5 մետր Նյու Յորքի անիվը առաջին անգամ հաղորդվել է 2012 թվականի հունիսին և պաշտոնապես հայտարարվել քաղաքապետ Մայքլ Բլումբերգի կողմից 2012 թվականի սեպտեմբերին: Շինարարությունը Սթեթն Այլենդում՝ Նյու Յորք քաղաքում, պլանավորված «Empire Outlets» առևտրային համալիրի կողքին, սկզբում նախատեսված էր սկսել 2014 թվականի սկզբին, և ավարտը նախատեսված էր 2015 թվականին: 2014 թվականի հոկտեմբերին հաղորդվել է, որ շինարարությունը չի սկսվի մինչև 2015 թվականը, իսկ ավարտը հետաձգվել է մինչև 2017 թվականը: Սա հետագայում անժամկետ հետաձգվեց, երբ «NY Wheel» մշակողը 2017 թվականի հուլիսին հեռացրեց գլխավոր կապալառու «Mammoet-Starneth LLC»-ին՝ նախագծման և շինարարության վերջնաժամկետների բաց թողնման շուրջ իրավական վեճի պատճառով: 2018 թվականի մայիսին Նյու Յորքի անիվի մշակողներին տրվեց վերջին հնարավորություն՝ նախագծի համար ֆինանսավորում ստանալու: Ըստ Դելավերի սնանկության դատարանի որոշման, մշակողներն ունեին 120 օր՝ մինչև սեպտեմբերի 5-ը, ֆինանսավորում գտնելու համար, սակայն 2018 թվականի սեպտեմբերի 7-ին հայտարարվեց, որ Նյու Յորքի անիվը չի ստանա քաղաքից 140 միլիոն դոլար ֆինանսավորում: Ուշացումները մտահոգություն առաջացրին EB-5 վիզայի ներդրողների շրջանում, ովքեր կկորցնեին իրենց վիզաները, եթե նախագիծը չկառուցվեր: Սնանկության դատարանի որոշման փոփոխությունը մշակողներին տվեց վերջնական 120-օրյա երկարաձգում՝ ֆինանսավորում փնտրելու համար: Եթե մշակողները մինչև 2019 թվականի հունվար ֆինանսավորում չստանային, նախագիծը կչեղարկվեր և այլևս ֆինանսավորման երկարաձգումներ չէին տրվի: 2018 թվականի սեպտեմբերի 21-ին քաղաքապետ Բիլ դե Բլազիոն ասաց, որ այժմ արդեն 900 միլիոն դոլարանոց նախագիծը չի ստանա քաղաքից  ֆինանսավորում, քանի որ պարտատոմսերով նախագիծը աջակցելը չափազանց ռիսկային էր: Հետևաբար, քաղաքը չէր աջակցի նախագիծն ավարտելու համար 380 միլիոն դոլարի պարտատոմսերի վաճառքի հարկազերծ կարգավիճակին: Ներդրողները հրաժարվեցին շարունակել շինարարությունն առանց քաղաքի աջակցության և հայտարարեցին, որ թույլ կտան դիտման անիվի մասերի աճուրդային վաճառքը, եթե քաղաքը ֆինանսավորում չտրամադրի: Հետագայում ներդրողները որոշեցին չեղարկել նախագիծը: Այդ պահին ներդրողներն արդեն ծախսել էին նախագծի վրա 450 միլիոն դոլար:

## Տեսակներ
### Փակօթյա Սատանայի անիվներ
Որոշ առևտրի կենտրոններում և զվարճանքների պարկերում տեղադրվել են փակօթյա Սատանայի անիվներ: Իր տեսակի մեջ ամենամեծն ունի 47.6 մետր (156 ֆտ) բարձրություն և գտնվում է 95 մետր բարձրության վրա՝ Աշխաբադի Ալեմ մշակութային և ժամանցային կենտրոնում:

### Էլեկտրական շարժիչներով խցիկներ

Եզակի Սատանայի անիվներ կան, որոնց ուղևորային խցիկները տեղադրված են անիվից դուրս և ինքնուրույն պտտվում են էլեկտրական շարժիչներով, ի տարբերություն այն անիվների, որոնց խցիկները կախված են սկավառակի ներսի հատվածից և ուղղահայաց են  ձգողականության ուժով: Սովորաբար դրանք կոչվում են «Դիտորդական անիվներ», սակայն ստանդարտացված տերմինաբանություն չկա:

Շարժիչավոր խցիկներով միայն մի քանի Սատանայի անիվներ են կառուցվել:
* Բեյ Գլորին՝ 128 մ, Չինաստանի առաջին հսկայական Սատանայի անիվն է շարժիչավոր խցիկներով:
* Այն Դուբայը՝ 250 մ, ներկայումս աշխարհի ամենաբարձր Սատանայի անիվն է:
* Հայ Ռոլերը՝ 167.6 մ, 2014-2021 թվականներին աշխարհի ամենաբարձրն էր, ունի արտաքին տեղադրված շարժիչավոր թափանցիկ գնդաձև խցիկներ և ԶԼՄ-ների կողմից նկարագրվում է և՛ որպես դիտման անիվ, և՛ որպես Սատանայի անիվ:
* Սինգապուրի անիվը՝ 165 մ, ունի գլանաձև արտաքին տեղադրված շարժիչավոր խցիկներ և իր օպերատորների կողմից նկարագրվում է որպես դիտման անիվ, սակայն 2008 թվականին՝ բացման ժամանակ լրատվամիջոցների կողմից հիշատակվել է նաև որպես «աշխարհի ամենամեծ Սատանայի անիվ»:
* Լոնդոնի աչքը՝ 135 մ, որը լրատվամիջոցների կողմից սովորաբար նկարագրվում է որպես «հսկայական Սատանայիանիվ», ունի ձվաձև արտաքին տեղադրված շարժիչավոր խցիկներ և ըստ իր օպերատորի՝ «աշխարհի ամենաբարձր կոնսոլային դիտման անիվն է»:
* Մելբուրնի աստղը (նախկինում՝ Հարավային աստղ)՝ 120 մ (394 ֆտ), Ավստրալիայում ունի ձվաձև արտաքին տեղադրված շարժիչավոր խցիկներ և իր օպերատորների կողմից նկարագրվում է որպես «հարավային կիսագնդի միակ դիտման անիվը», սակայն լրատվամիջոցների կողմից նշվում է նաև որպես Սատանայի անիվ:

* Նանկին OCT Ֆանլենդ Սատանայի անիվը՝ 139 մ (456 ֆտ), Չինաստանի երկրորդ հսկայական դիտման անիվն է շարժիչավոր խցիկներով, որն անցել է ազգային ստուգումները 2023 թվականի սկզբին և պատրաստվում է բացվել հանրության համար:
Առաջարկված 190.5 մ (625 ֆտ) Նյու Յորքի անիվի պաշտոնական կոնցեպտուալ պատկերները նույնպես ցույց են տալիս արտաքին տեղադրված շարժիչավոր խցիկներով հագեցած անիվ:

### Առանց կենտրոնի անիվներ
Առանց կենտրոնի (երբեմն կոչվում է առանց տուփի կամ առանց ճաղերի) անիվի դիզայնում չկա կենտրոնական առանցք, և անիվի եզրը մնում է հաստատուն տեղում: Փոխարենը, յուրաքանչյուր խցիկ շարժվում է շրջագծի շուրջը: Առաջին առանց կենտրոնի անիվը, որը կառուցվել է, Big O-ն էր Ճապոնիայի Տոկիո Դոմ Սիթիում: Նրա 60 մետրանոց բարձրությունը հետագայում գերազանցվեց Չինաստանի Շանդունգ նահանգում գտնվող Բայլանգ գետի կամրջի վերին հարկում տեղակայված 145 մետրանոց Բայլանգ գետի կամրջի Սատանայի անիվով, որը բացվել էր 2017 թվականին:

Հյուսիսային Ամերիկայում առաջին անկենտրոն անիվը բացվել է 2019 թվականի հունվարին Կանադայի Քվեբեկ Սիթիի փակ Մեգա պարկում: Մեգա Պարկի 23.5 մ անիվը նախագծվել և արտադրվել է Larson International-ի կողմից:
### Տեղաշարժվող անիվներ
Տեղափշարժվող Սատանայի անիվները նախագծված են մի քանի վայրերում շահագործելու համար, ի տարբերություն ֆիքսված անիվների, որոնք սովորաբար նախատեսված են մշտական տեղադրման համար: Փոքր տեղափոխվող դիզայնները կարող են մշտապես տեղադրված լինել կցորդների վրա և կարող են տեղափոխվել ամբողջությամբ: Ավելի մեծ տեղափոխվող անիվները նախագծված են բազմակի ապամոնտաժման և վերակառուցման համար, որոշները օգտագործում են ջրային բալաստ՝ ի տարբերություն իրենց ֆիքսված տարբերակների մշտական հիմքերի:

Ֆիքսված անիվները նույնպես երբեմն ապամոնտաժվում և տեղափոխվում են: Մեծ օրինակներից են՝ օրիգինալ Սատանայի անիվը, որը գործել է Իլինոյսի Չիկագոյի երկու վայրում և երրորդը՝ Միսսուրիի Սենթ Լուիսում։ Տեխնոկոսմոսը (Տեխնոստար), որը տեղափոխվել է Օսակայի Էքսպոլենդ Էքսպո '85-ից հետո, որի համար այն կառուցվել էր Իբարակիի Ցուկուբայում, և Կոսմո Քլոք 21-ը, որն ավելացրել է 5 մետր (16 ֆտ) իր սկզբնական 107.5 մետր բարձրությանը, երբ երկրորդ անգամ կառուցվել է Յոկոհամայի Մինատո Միրայ 21-ում 1999 թվականին:

Այսօր աշխարհի ամենաբարձր տեղաշարժվող անիվը 78 մետրանոց (256 ֆտ) Բուսսինք Դիզայն R80XL-ն է։

Ամենահայտնի տեղափոխվող անիվներից մեկը 60 մետրանոց Փարիզի անիվն է (*Roue de Paris*), որը սկզբնապես տեղադրվել էր Փարիզի Կոնկորդի հրապարակում 2000 հազարամյակի տոնակատարությունների համար: «Roue de Paris»-ը լքել է Ֆրանսիան 2002 թվականին և 2003–04 թվականներին գործել է Բիրմինգհեմում և Անգլիայի Մանչեսթերում։ 2005 թվականին այնայցելել է նախ Գելին, այնուհետև Ամստերդամ, Նիդեռլանդներ, նախքան Անգլիա վերադառնալը՝ Գեյթսհեդում գործելու համար: 2006 թվականին այն տեղադրվել է Թաիլանդի Բանգկոկի «Suan Lum Night Bazaar»-ում, իսկ 2008 թվականին հասել է Անտվերպեն, Բելգիա: 

«Roue de Paris»-ը «Ronald Bussink» շարքի R60 դիզայն է, որն օգտագործում է 40,000 լիտր (8,800 իմպերիալ գալոն; 11,000 ԱՄՆ գալոն) ջրային բալաստ՝ կայուն հիմք ապահովելու համար: R60-ը կշռում է 365 տոննա և կարող է կառուցվել 72 ժամում և ապամոնտաժվել 60 ժամում մասնագիտացված թիմի կողմից: Տեղափոխման համար պահանջվում է յոթ 20 ոտնաչափանոց կոնտեյներային բեռնատար, տասը բաց թափքով բեռնատար և մեկ փակ թափքով բեռնատար: Դրա 42 ուղևորային խցիկները կարող են բեռնվել 3 կամ 6 հատ միաժամանակ, և յուրաքանչյուր խցիկ կարող է տեղավորել 8 մարդ: «Bussink R60» անիվները գործել են Ավստրալիայում (Բրիսբեն), Կանադայում (Նիագարայի ջրվեժ ), Ֆրանսիայում ( Roue de Paris), Մալայզիայում (Eye on Malaysia), Մեքսիկայում (Պուեբլա), Մեծ Բրիտանիայում ( Բելֆաստ, Բիրմինգհեմ, Մանչեսթեր, Շեֆիլդ ), ԱՄՆ ( SkyView Atlanta, Myrtle Beach ) և այլուր:

Այլ նշանավոր շարժական անիվներից է 60 մետրանոց Շտայգեր Ֆերիսի անիվը, որն աշխարհի ամենաբարձր տեղաշարժվող անիվն էր, երբ սկսել էր գործել 1980 թվականին: Այն ուներ 42 ուղևորային խցիկ և կշռում էր 450 տոննա: 2010 թվականի հոկտեմբերի 11-ին այն փլուզվել է Գերմանիայի Օլդենբուրգի Կրամերմարկտում ապամոնտաժման ընթացքում:

### Սատանայի կրկնակր և եռակի անիվներ
Կրկնակի Սատանայի անիվը, որը նախատեսված է հորիզոնական շրջադարձեր կատարելու համար, արտոնագրվել է 1939 թվականին Ջոն Ֆ. Քորթնիի կողմից, որն աշխատում էր «Velare & Courtney» ընկերությունում: Քորթնիի նախագծում կային երկու անկախ Սատանայի անիվներ, որոնցից յուրաքանչյուրը պտտվում էր բազկաթևի երկու ծայրով: Կոնսոլային բազուկը մեջտեղում հենվում էր բարձր ուղղահայաց հենարանի վրա, և հենց կոնսոլային բազուկը պտտվում էր իր միջին պտտման կետի շուրջը։ Նախագիծը նման էր ավելի վաղ «Aeriocycle»-ին, սակայն Քորթնիի կողմից արտոնագրված կրկնակի անիվը թույլ էր տալիս կոնսոլային բազուկին կատարել ամբողջական պտույտ, մինչդեռ «Aeriocycle»-ը սահմանափակվում էր տատանողական շարժումով: Քորթնին շարունակեց հավելյալ արտոնագրեր ներկայացնել բարելավված նմուշների վերաբերյալ 1950-ականներին՝ դրանք ավելի շարժական դարձնելու համար, և մոտավորապես միևնույն ժամանակ, Վելար եղբայրները արտոնագրեցին «Տիեզերական անիվը»՝ կողք կողքի կրկնակի՝ ընդհանուր չորս Սատանայի անիվներով։

Նախագիծը հետագայում վաճառվել է Ալլան Հերշել ընկերությանը 1959 թվականին և վաճառվել որպես «Sky Wheel»։ Առաջին վաճառքը որպես «Sky Wheel» եղել է «20th Century Rides»-ին 1960 թվականի հոկտեմբերին: Այն տեղավորում էր մինչև 32 ուղևոր 16 երկտեղանոց խցիկներում, յուրաքանչյուր անիվում 8 խցիկ։ Ուղևորները հասնում էին մոտավորապես 24 մ բարձրության: Այդ անիվի բարձրությունն ու հանրաճանաչությունը գերազանցվեց 1980-ականների վերջին և 1990-ականների սկզբին ավելի մեծ սովորական Սատանայի անիվներին։  2018 թվականի դրությամբ հայտնի է չորս գործող «Sky Wheel»-եր։

1966 թվականի մարտին Թոմաս Գլեն Ռոբինսոնը և Ռալֆ Գ. Ռոբինսոնը ստացել են արտոնագիր Մոլորակային զվարճանքի ատրակցիոնի համար, որը տարբերվող կրկնակի անիվի նախագիծ էր: Ռոբինսոնների արտոնագրում կոնսոլային բազուկը ծռված էր թեթևակի բութ անկյան տակ, և խցիկները տեղափոխվում էին ճաղավոր «սարդ» պտտվող կառուցվածքի վրա կոնսոլային բազուկի յուրաքանչյուր ծայրում: Բութ անկյան կոնսոլային բազուկով, մեկ սարդը կարող էր իջեցվել գետնին հորիզոնական հարթության վրա, այնպես որ այդ սարդի վրայի բոլոր խցիկները կարող էին միաժամանակ բեռնաթափվել և բեռնավորվել, մինչդեռ կոնսոլային բազուկի մյուս ծայրի սարդը կշարունակեր պտտվել գրեթե ուղղահայաց հարթության մեջ:

Ռոբինսոնը վաճառել է այս ատրակցիոններից երկուսը` «Astrowheel»-ը, որը գործում էր նախկին «Six Flags AstroWorld»ում՝ Տեխասի Հյուստոնում,  և Գալաքսիում, որը գործում էր Սիքս Ֆլեգս Մեջիք Մաունթինում՝ Կալիֆոռնիայի Վալենսիայում։ Երկուսն էլ արտադրվել են «Astron International Corporation»-ի կողմից։ «Astrowheel»-ը եղել է զբոսանքների սկզբնական շարքի մի մասը, երբ «Astroworld»-ը բացվեց 1968 թվականին։ Այն հեռացվել է 1981 թվականին՝ ճանապարհ բացելու «Warp 10»-ի համար։ «Astrowheel»-ը յուրաքանչյուր թևի վերջում ուներ ութանիստ սարդ, և յուրաքանչյուր ծայրում առանձին խցիկ կար՝ ընդհանուր ութ խցիկի համար յուրաքանչյուր ծայրում։ Ի հակադրություն՝ «Galaxy»-ն ուներ կրկնակի հզորություն՝ յուրաքանչյուր թևի վերջում քառաթև սարդով. յուրաքանչյուր ծայրում բացվում էր անկախ չորս ծայրով ենթասարդ, ընդհանուր առմամբ յուրաքաչյուր ծայրում տասնվեց խցիկնեիր։ Ինչպես «Astrowheel»-ը, «Galaxy»-ն էլ«Magic Mountain»-ի շարքի մի մասն էր, երբ այգին բացվել է 1971-ին, և հեռացվել 1980-ին՝ երբ «Six Flags»-ը ստանձնել է երկու զբոսայգիների սեփականությունը:


File:Giant Wheel.jpg|Giant Wheel, Waagner-Biro/Intamin կրկնակի անիվ
File:Scorpion (Abandoned) (23706758666).jpg|Լքված Կարիճը Parque de la Ciudad-ում (2015)
File:Sky Whirl 2.jpg|Sky Whirl, եռակի անիվ Գուրնիում

Շվեյցարական Intamin բրոքերն վաճառել է կրկնակի անիվների նմանատիպ շարք՝ արտադրված «Waagner-Biro»-ի կողմից, որը բաղկացած է ուղղահայաց սյունից, որն ապահովում է ուղիղ կոնսոլային թևը, որի յուրաքանչյուր ծայրը ավարտվում է ճաճանչավոր անիվով: Առաջին «Intamin»-ը, որն արտադրվել է, «Giant Wheel»-ն էր Փենսիլվանիայի Հերշեյ քաղաքում գտնվող «Hersheypark»-ում, որը գործել է 1973-2004 թվականներին։

Եռակի տարբերակը հատուկ նախագծվել էր «Marriott Corporation»-ի համար և դեբյուտ է արել «Marriott's Great America» զբոսայգիներում (այժմ՝ «Six Flags Great America», Գուրնի, Իլինոյս և California's Great America, Սանտա Կլարա) 1976 թվականին՝ որպես «Sky Whirl»: Յուրաքանչյուր ատրակցիոն ուներ երեք հիմնական բաղադրիչ՝ երեք սարդեր/անիվներ իրենց ուղևորային խցիկներով, եռաճաճանչ հենարար թև և մեկ կենտրոնական հենարար սյուն: Յուրաքանչյուր անիվ պտտվում էր հենարար թևի երեք ծայրերից մեկի շուրջը: Հենարար թևն իր հերթին պտտվում էր իր կենտրոնական առանցքի շուրջը՝ որպես մեկ միավոր հենարար սյան գագաթի շուրջ։

«Sky Whirl»-ը հայտնի էր նաև որպես եռակի դիտանիվ, «Triple Giant Wheel» կամ «Triple Tree Wheel» այն ուներ 33 մետր (108 ֆտ) բարձրություն: Սանտա Կլարայի «Sky Whirl»-ը նկարահանվել է «*[[Ոստիկանը Բևեռլի Հիլզից 3|Բևերլի Հիլզի ոստիկան III-]]*» ֆիլմի հիշարժան փրկարարական տեսարանում (ֆիլմում վերանվանվել է «The Spider»): Սանտա Կլարայի ատրակցիոնը, որը հետՄարիոթի տարիներին վերանվանվել էր Triple Wheel, փակվել է 1997 թվականի սեպտեմբերի 1-ին: Գուրնիի ատրակցիոնը փակվել է 2000 թվականին: Ասիացի հաճախորդների համար կառուցվել է երկու եռակի անիվ՝ «Tree Triple Whee»l-ը «Seibu-en»-ում (Տոկորոզավա, Սայտամա, Ճապոնիա՝ 1985-2004) և «Hydra»-ն L Lotte World- ում (Սեուլ, Հարավային Կորեա՝ 1989-97):

### Էքսցենտրիկ անիվներ
**Էքսցենտրիկ անիվը** (երբեմն կոչվում է **սահող անիվ** կամ **լեռնագնացք-անիվ**) տարբերվում է սովորական Սատանայի անիվից նրանով, որ դրա ուղևորային խցիկներից մի քանիսը կամ բոլորը ամրացված չեն անմիջականորեն անիվի եզրին, այլ փոխարենը սահում են ռելսերի վրա՝ եզրի և կենտրոնի միջև, երբ անիվը պտտվում է:

Երկու ամենահայտնի էքսցենտրիկ անիվներն են «Wonder Wheel»-ը՝ «Deno's Wonder Wheel» զվարճանքի այգում՝ Քանի այլնդ, ԱՄՆ, և «Pixar Pal-A-Round» (նախկինում «Sun Wheel» և «Mickey's Fun Wheel»)՝ «Disney California Adventure»-ում, ԱՄՆ: Վերջինս առաջինի կրկնօրինակն է։ Ճապոնիայի Յոկոհամա Դրիմլենդում կա երկրորդ կրկնօրինակը:

«Pixar Pal-A-Round»-ը 48.8 մետր (160 ֆտ) բարձրություն ունի և ունի 24 ամբողջությամբ փակ ուղևորային խցիկ, յուրաքանչյուրը կարող է տեղավորել վեց ուղևոր: Յուրաքանչյուր ուղևորային խցիկ զարդարված է «Pixar»-ի կերպարի դեմքով: Տասնվեցը սահում են ներս և դուրս, երբ անիվը պտտվում է, մնացածը ամրացված են եզրին: Կան առանձին նստեցման հերթեր սահող և ֆիքսված խցիկների համար, որպեսզի ուղևորները կարողանան ընտրել երկուսից մեկը: Ոգեշնչված լինելով Կոնի Այլենդի 1920 թվականի «Wonder Wheel»-ից՝ այն նախագծվել է «Walt Disney Imagineering»-ի և «Waagner Biro»-ի կողմից, ավարտվել է 2001 թվականին որպես «Sun Wheel», հետագայում վերանորոգվել և վերաբացվել է 2009 թվականին որպես «Mickey's Fun Wheel», և կրկին վերաթեմավորվել է որպես «Pixar Pal-A-Round» 2018 թվականին:

«Wonder Wheel»-ը կառուցվել է 1920 թվականին, ունի 45.7 մետր (150 ֆտ) բարձրություն և կարող է տեղավորել 144 մարդ:


File:Ferris.jpg|«Hermann Eccentric Ferris Wheel» սահող մեքենաներով, ԱՄՆ արտոնագրից 1354436՝ 1915; 1920 թվականի «Wonder Wheel»-ի նախակարապետը, չկա որևէ գրառում այն մասին, թե երբ է կառուցվել
File:WonderWheelNewYork.jpg|«Wonder Wheel», 45.7 մետր (150 ֆտ) բարձրությամբ էքսցենտրիկ անիվը Deno's Wonder Wheel զվարճանքի այգում, Քոնի Այլենդ, կառուցվել է 1920 թվականին Eccentric Ferris Wheel ընկերության կողմից
File:ParadisePier2010.JPG|«Disney California Adventure»-ի «Pixar Pal-A-Round»-ը, էքսցենտրիկ անիվը, որը մոդելավորվել է Wonder Wheel-ով, կառուցվել է 2001 թվականին որպես Sun Wheel և դարձել Mickey's Fun Wheel-ը 2009 թվականին, իսկ ներկայումս «Pixar Pal-A-Round»-ը 2018 թվականին


## Պատկերասրահ

File:CosmoClock21 2006-05-21.JPG|«Cosmo Clock 21», աշխարհի ամենաբարձր անիվը 1989-1997 թվականներ
File:Wheel of the Pioneers - Minitalia Leolandia Park.jpg|«Ruota dei Pionieri», «Minitalia Leolandia Park», Իտալիա (արտադրող՝ «Zamperla»)
File:Drive-in Wheel.jpg|Չորս ավտոմեքենա 30մ բարձրությամբ Սատանայիանիվը «Harbourfront»-ում, Տորոնտո, Կանադա, 2004 թվականի
File:WSJ2007 Swedish Wheel.JPG|Անիվ, որը կառուցվել է 21-րդ Համաշխարհային Սկաուտ Ջամբորիում շվեդական զորախմբի կողմից
File:Cyclecide-ferris-wheel-Bumbershoot07.jpg|Ուղևորով աշխատող 2 նստատեղ Cyclecide անիվ 2007 թվականին Սիեթլում կայացած Bumbershoot փառատոնում
File:Ferris wheel in the Park Divo Ostrov, St. Petersburg.jpg|Սատանայի անիվ Դիվո Օստրովի պուրակում, Սանկտ Պետերբուրգ
File:Bay Glory Shenzhen 2021-02-07.jpg|Bay Glory Բաոան ծովափնյա մշակութային պարկում, Շենժեն, Չինաստան, 2021 թ. 
File:Ain Dubai, light show of the ferris wheel located in Dubai, United Arab Emirates.jpg|Այն Դուբայ, լաստանավի լուսային ցուցադրություն, որը գտնվում է Դուբայում, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ
File:Pripyat ferris wheel side.jpg|Չեռնոբիլի աղետի խորհրդանիշ Պրիպյատի զվարճանքի այգու լաստանավի անիվը


## Տես նաև
* Ամենաբարձր շենքերի և շինությունների ցանկը

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 1904 Louisiana Purchase Exposition Ferris Wheel in various stages of construction from St. Louis Public Library Digital Collections
* Guide to the Norman D. Anderson Collection on Ferris Wheels and Related Materials circa 1890-2015

Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Զվարճանքի այգիներ
Կատեգորիա:Շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Տեսարժան վայրեր