Խորվաթիայի բնական պատմության թանգարան

**Խորվաթիայի բնական պատմության թանգարան** (, թանգարան Զագրեբ քաղաքում, բնական պատմության ամենահին և ամենամեծ թանգարանը և բնական պատմության հետազոտության, պահպանման և ցուցանմուշների հավաքագրման հիմնական հաստատությունը  Խորվաթիայում։ Թանգարանը գտնվում է Դեմետրովա 1 հասցեում՝ Խորվաթիայի մայրաքաղաքի Գորնի-գրադ () հնագույն թաղամասերից մեկում։ Այն ունի Խորվաթիայի ամենամեծ թանգարանային հավաքածուներից մեկը՝ մեկ միլիոն արտեֆակտներով, այդ թվում՝ ավելի քան 1,1 միլիոն կենդանիներով։ Հիմնադրվել է 1846 թվականին որպես «Ազգային թանգարան»։ Ավելի ուշ Ազգային թանգարանը բաժանվել է հինգ թանգարանների, որոնցից երեքը միավորվել են 1986 թվականին՝ որպես Խորվաթիայի նորաստեղծ բնական պատմության թանգարանի բաժիններ։ Թանգարանում գործում է մեծ գիտական գրադարան, որը բաց է հանրության համար և հրատարակում է Խորվաթիայի բնական պատմության առաջին գիտական ամսագիրը՝ *Natura Croatica*:

Խորվաթիայի բնական պատմության թանգարանի մշտական ցուցադրությունը բաղկացած է հանքաբանական, ժայռաբանական և կենդանաբանական հավաքածուներից, ինչպես նաև գավիթում գտնվող երկու մշտական ցուցանմուշներից՝ Խորվաթիայի քարե քարտեզը և Երկրաբանական սյունը։ Այստեղ են գտնվում Կրապինայի նեանդերթալյան մարդու մնացորդները։

## Պատմություն
слева|մինի|Թանգարանային հուշատախտակ
Խորվաթիայի բնական պատմության թանգարանի պատմությունը սկսվում է 1846 թվականի սեպտեմբերի 10-ից այսպես կոչված «Ազգային թանգարանի» () Խորվաթիայի հետ կապված պատմական և նախապատմական առարկաների առաջին թանգարանի հիմնադրմամբ։ 1867 թվականին այն տեղափոխվում է իր ներկայիս շենքը։ 19-րդ դարի վերջում Ազգային թանգարանը մեծացել է և բաժանվել է հինգ նոր թանգարանների։ Դրանցից երեքն ընդգրկել են բնական պատմությունը՝ Խորվաթիայի ազգային կենդանաբանական թանգարանը (), երկրաբանական-պալեոնտոլոգիական թանգարանը () և Հանքաբանական-պետրոգրաֆիական թանգարանը (): Երեքն էլ տեղակայված են եղել Դեմետրովա փողոցի թիվ 1 շենքում, իսկ 1986 թվականին դրանք միավորվել են Խորվաթիայի բնական պատմության թանգարանում։

Թանգարանի ներկայիս շենքում նախկինում տեղակայված է եղել Ամադեո թատրոնը՝ Զագրեբի առաջին թատրոնը։ Ստեղծվել է 1797 թվականին Զագրեբի մեծ ժուպան Անտալ Ամադե դե Վարկոնիի կողմից, գործել է մինչև 1834 թվականը։ 2000 թվականին Ամադեո թատրոնը վերագործարկվել է ամենամյա ամառային թատերական ներկայացումների շարքով, որը կոչվում է *Scena Amadeo* և անցկացվում է թանգարանի գավթում։

## Գրադարան
Թանգարանում գործում է մեծ գրադարան, որը բաց է հանրության համար։ Նրա ամենահին գրքերը տպագրվել են Իտալիայում, 17-րդ դարում։ Գրադարանում պահվող ամենահին աշխատանքները ներառում են Ուլիս Ալդրովանդիի, Նիկոլո Գուալտիերիի և Կառլ Լիննեյի աշխատանքները։ Գրադարանը հիմնադրվել է 1868 թվականին թանգարանի նորանշանակ տնօրեն Սպիրիդիոն Բրուսինայի կողմից։ Այն սկսել է գործել Ազգային գրադարանից գնված աննշան հավաքածուի հիման վրա, որտեղ առկա է եղել կենդանաբանության վերաբերյալ ընդամենը երեք գիրք։ Բրուսինան ճանապարհորդել է այն ժամանակվա Ավստրո-Հունգարիայի տարածքում՝ գրքեր հավաքելու նպատակով։ 1875 թվականին թանգարանը ձեռք է բերել Սպլիտի (Խորվաթիա) բժիշկ և հնագետ Ֆրանչեսկո Լանզայի մեծ գրադարանը և բնական պատմության հավաքածուն։ Բրուսինան հրաժարական է տվել 1901 թվականին՝ երեք տարի առաջ հայտնելով, որ գրադարանի հավաքածուն կազմում է 1800 աշխատանք՝ 3948 հատորով։ 1928 թվականին արձանագրվել է, որ գրադարանին է պատկանում 5838 գիրք՝ 9901 հատորով։ Քանի որ Խորվաթիայի անկախության համար մղվող պատերազմի ժամանակ գրադարանը մասնագիտորեն չի սպասարկվել, այդ ժամանակից ի վեր չի գույքագրվել, հայտնի չէ, թե քանի գիրք է այնտեղ պահվում։ 1999 թվականի տվյալներով Խորվաթիայի բնական պատմության թանգարանի գրադարանում առկա է եղել 30000 հատոր և 13100 մենագրություն։

## Ամսագրեր
1885 թվականին Բրուսինան հաջողությամբ նախաձեռնել է հրատարակելու Խորվաթիայի բնական պատմության միության հանդեսը ()։ Ամսագիրը հրատարակվել է 1972 թվականից *Bioicum Periodicum* անվանումով և նվիրված է կենսաբանությանը և կենսաբժշկությանը, անտառային տնտեսությանը և կենսատեխնոլոգիային։ 1992 թվականին թանգարանը սկսել է հրատարակել *Natura Croatica*-ն՝ գրախոսվող կենսաբանական և երկրաբանական գիտական ամսագիրը։ Բնական պատմության ամսագիրը իր տեսակի մեջ առաջինն էր Խորվաթիայում՝ չնայած յոթ բնական պատմության թանգարանների գոյությանը։ Ամսագիրը հրատարակվում է եռամսյակը մեկ անգլերեն լեզվով և գրախոսվում է ինչպես խորվաթ, այնպես էլ օտարերկրյա գիտնականների կողմից։

## Ֆոնդեր
մինի|Տարիքային կարգով հանքային ապարների նմուշներ Ծովային Խորվաթիայից և Գորսկի Կոտարից
Թանգարանը բաժանված է հանքաբանական-քարաբանական, երկրաբանական-հնէաբանական, կենդանաբանական և բուսաբանական բաժինների։ Առաջին երեքը իրավահաջորդներն են 19-րդ դարում Ազգային թանգարանի հիման վրա ստեղծված թանգարանների, իսկ բուսաբանական բաժինը ստեղծվել է 1990 թվականին։

Թանգարանի ֆոնդերում հաշվառված  են ավելի քան 2 միլիոն ցուցանմուշներ՝ օգտակար հանածոներ, բրածոներ և այլ արտեֆակտներ, որոնք հավաքվել են ամբողջ երկրում։ Կենդանաբանական հավաքածուն բաղկացած է 1,135,000 կենդանիների նմուշներից, ներառյալ ԴՆԹ-ի վերլուծության համար նախատեսված հյուսվածքների բանկը։ Այն պարունակում է նաև նեանդերթալացու մնացորդներ, որոնք գտնվել են Կրապինայի մոտակայքում՝ Ազգային թանգարանի նախկին տնօրեն Դրագուտին Գորյանովիչ-Կրամբերգերի կողմից։ Բնօրինակ մնացորդները գտնվում են թանգարանի պահոցում, իսկ պատճենը ցուցադրվում է Կրապինայի թանգարանում։

Թանգարանի մշտական ցուցադրությունն ընդգրկում է հանքաբանական և ժայռագրական հավաքածուներ, ինչպես նաև կենդանիների հավաքածու, որոնց մեծ մասը թվագրվում է 19-րդ դարով։ Կենդանաբանական հավաքածուն գտնվում է թանգարանի երկրորդ հարկում։ Այն ներառում է միջերկրածովյան վանական փոկի կմախք, շնաձկան, որն ապրել է Ադրիատիկ ծովում, և Ատլանտյան օվկիանոսը՝ թռչուն, որն այսօր ապրում է Արկտիկայում և ենթադրվում է, որ բնադրել է Ադրիատիկում 19-րդ դարում։

Հանքաբանական և քարաբանական հավաքածուները բաժանված են երեք ցուցահանդեսների։ «Հավաքելուց մինչև թանգարան» ()՝ ցուցադրում է խորվաթ հանքաբանների և ժայռագետների աշխատանքը պատմության ընթացքում, ներառյալ Լյուդևիտ Վուկոտինովիչի Մոսլավացկա լեռան երկրաբանական քարտեզը Խորվաթիայի կենտրոնական մասում, ինչպես նաև Խորվաթիայի առաջին երկրաբաններից մեկի՝ Ջուրո Պիլարի աշխատանքը։ «Հանքանյութերի կայսրությունը» () ներկայացնում է տեղում հավաքված հանքանյութերի հավաքածու՝ ներառյալ ագաթի հավաքածուները Լեպոգլավայից և օպալից՝ հազվագյուտ թանկարժեք քարերից Խորվաթիայում։ «Քարոտ Երկիր մոլորակը» () կազմակերպված է ըստ լեռնապարների տիպի և պարունակում է նաև երկնաքարեր, լավա Վեզուվից և սպելեոթեմներ։ 2014 թվականին ցուցահանդեսները հասանելի են դարձել նաև կույրերին։

Թանգարանի գավթում ներկայացված են երկու ցուցանմուշ՝ Խորվաթիայի քարե քարտեզը (*Kamenospisna karta Hrvatske*) և Երկրաբանական սյունը (*Geološki stup*): Խորվաթիայի քարե քարտեզը խճանկարային քարտեզ է, որը հավաքվել է Խորվաթիայում հայտնաբերված քարերի տարբեր կտորներից՝ երկրի տեսքով։

## Ցուցահանդեսներ
ձախից|մինի|Խորվաթիայի քարանձավային առյուծի գանգը ցուցադրվում է Խորվաթիայի բնական պատմության թանգարանում
Խորվաթիայի բնական պատմության թանգարանի ցուցահանդեսները ներառում են «Սոնի՝ կենսաբանության և խոհանոցի մեջ» և «Առյուծի փոսը»՝ ցուցադրելով քարանձավային առյուծի մնացորդները (Panthera leo spelaea), որը գտնվել է Վրտարա Մալեում՝ Դրամալյայի (Խորվաթիա) մոտ գտնվող կարստային քարանձավում։ Մարմնի 3,6 մետր երկարությամբ առյուծը հայտնաբերման պահին հայտարարվել է աշխարհում հայտնաբերված ամենամեծերից մեկը։ Մեկ այլ նշանավոր ցուցանմուշում ներկայացվել է մեգալոդոնի՝ անհետացած շնաձկան վերականգնված պատկերը, որը հայտնաբերվել է հյուսիսային Խորվաթիայի հարթավայրերում, որտեղ ժամանակին գտնվել է Պարաթետիս օվկիանոսը։ 2006 թվականին թանգարանում տեղի է ունեցել բրիոզոների աշխարհում առաջին ցուցադրությունը՝ «Նեպտունի ժանյակը» վերնագրով։ 2009 թվականին այցելուները հնարավորություն են ունեցել տեսնելու Պագ կղզու կոկորդիլոսների բրածոները, իսկ 2013 թվականին ցուցադրվել են սլովենացի բուծող Ալես Մլինարին պատկանող ութսուն կենդանի օձեր։

Թանգարանը մասնակցում է Խորվաթիայի թանգարանային գիշերներ (Noć muzeja) ամենամյա միջոցառմանը, որտեղ հանրությունը տարեկան մեկ գիշեր անվճար մուտք է գործում Խորվաթիայի բազմաթիվ թանգարաններ։ 2014 թվականին թանգարան է այցելել ավելի քան 11000 մարդ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1846 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:Բնագիտական թանգարաններ
Կատեգորիա:Զագրեբի թանգարաններ
Կատեգորիա:Խորվաթիայի թանգարաններ