Աննե Վաբարնա

**Աննե Վաբարնա** (, ), սետու էթնիկ խմբի ռունական երգերի կատարող և սետուական հեքիաթասաց։ Կրել է «Սետուի երգեցիկ մայր» () ոչ պաշտոնական տիտղոսը։

## Կենսագրություն
### Ռուսական կայսրություն
Աննեն ծնվել է 1877 թվականին Չուդ լճի ափին գտնվող Վիպոլզովո գյուղում, Վյարսկից 4 կիլոմետր հյուսիս, Տիխոնի և Կրեպայի (մկրտման անունը՝ Ագրիպինա) ընտանիքում, դեկտեմբերի 21-ին (դեկտեմբերի 9-ին հին տոմարով)։ Աննեի մանկությունն անցել է այնպես, ինչպես այն ժամանակվա բոլոր գյուղացի աղջիկների մանկությունը․ կյանքի համար անհրաժեշտ բոլոր գիտելիքներն ու հմտությունները նա ստացել է տանը։ Սետուի որոշ տղաների ձմռանն ուղարկել են սովորելու տարրական ռուսալեզու դպրոցներ, աղջիկների համար կրթություն ստանալը համարվել է ավելորդ շքեղություն։ Աննեն իր ողջ կյանքի ընթացքում մնացել է անգրաճանաչ։

Աննան 18 տարեկանում նշանվել է հարևան Տոնյա գյուղում։ Երիտասարդ տարիներին Աննան գեղեցիկ աղջիկ է եղել, բայց արտաքին տեսքի մի փոքր արատով. մանկության տարիներին ձիու սմբակի հարվածը կոտրել է նրա քիթը։ Նրա մոտ են եկել ութ տարբեր խնամախոսներ, սակայն ամուսնության որոշումը կայացրել են նրա ծնողները, ինչպես ընդունված է եղել սետուների մոտ։ Փեսան Աննայից տարիքով է եղել և նրան կնության են տվել իր ցանկությանը հակառակ։ Հարսանիքին Աննեն արտասվել է ոչ թե ավանդույթի համաձայն, այլ սրտանց։ Բայց հետագայում կյանքն ավելի է լավացել։ Աննեի ամուսինը՝ Յակոն (Յակով), աշխատասեր ու բարեսիրտ մարդ էր, նրանք ունեցել են ինը երեխա՝ հինգ դուստր և չորս որդի։

Մինչ ամուսնանալը Սետուի աղջիկներին ավանդաբար կոչել են իրենց հոր անունով, այսպիսով, իրենց հայրենի գյուղում Աննեն հայտնի է եղել Տիխոնի Աննե անունով։ Ամուսնությունից հետո նա ստացել է ամուսնու անունը՝ Յակո Աննե։ 1921 թվականին Էստոնիայի բնակիչներին՝ սետու ժողովրդին ազգանուններ տալու ակցիայի ժամանակ Աննեին տվել են Վաբարնա () ազգանունը։ Հետագայում նրա հանրահայտ, իսկ հետո պաշտոնական ազգանունը եղել է Վաբարնա ()։

Աննեն երգելու ունակությունը ժառանգել է մորից։ Բայց նա չի հասցրել ընդօրինակել նրա ողջ երգացանկը, քանի որ յոթ տարեկանում կորցրել է մորը։ Սետու երգերի մեծ մասը նա լսել է մորաքրոջից՝ հիվանդ ոտքով պառաված օրիորդից, ով ապրել է իր եղբոր հետ խուտորում, և տեղացի այլ ժողովրդական երգիչներից։ Ժողովրդական երգերի կատարումը սետուի առօրյայի մի մասն է եղել, որը մշտապես ուղեկցել է նրանց թե՛ աշխատանքի մեջ, թե՛ հանգստի ժամանակ։

### Էստոնիայի Հանրապետություն
Դեռևս 1940 թվականին, Էստոնիայի քաղաքական ցնցումներից հետո, Աննե Վաբարնային հրավիրել են ելույթ ունենալու Տալլինի Էստոնիա համերգասրահում, որտեղ Աննեի ողջույնի երգն արժանացել է ցանկալի ուշադրության և ճանաչման։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Աննե Վաբարնան ստիպված է եղել հարմարվել նոր ռեժիմին։ Նրա երգացանկում հայտնվել են Ստալինին գովերգող մի քանի պարտադիր իմպրովիզացիաներ, երգեր կոլտնտեսային համակարգի և խորհրդային խաղաղության քաղաքականության մասին և այլն։ Այդ ժամանակ Աննեն արդեն անցել էր իր 60-ամյակի շեմը, բայց նա լի էր կենսունակությամբ և ուզում էր տեսնել աշխարհը։ 1947 թվականին Աննե Վաբարնան իր երգչախմբի հետ ելույթ է ունեցել Մոսկվայում՝ քաղաքի 800-ամյակի տոնակատարության ժամանակ։ Նույն թվականին նրան նշանակվել է պետական անհատական կենսաթոշակ։

Ժողովրդական հեքիաթասացի ծերությունը անհոգ չի անցել։ 1950-ականների վերջին նրա որդին՝ Արվոն (Տիմոֆեյ), մահացել է պարանոցի փոքրիկ խոցից, ով ուսուցչի մասնագիտություն էր ստացել Տարտուում և աշխատում էր տնից հեռու։ 1962 թվականի աշնանը Աննեի նախավերջին որդին՝ Միխայիլը, ինքնասպան է եղել։ Չնայած ճակատագրի հարվածներին, Աննեն պահպանել է կյանքի և ուրախության ծարավը։ Երբ նրա առողջությունը թույլ է տվել, ելույթ է ունեցել տեղական երեկույթների ժամանակ և շատ է ցանկացել նորից երգել հայրենի հողից ավելի հեռու վայրերում։ Իրեն բուժող բժիշկներին ուղղված երգի իմպրովիզացիաներում նա բազմիցս զվարճալի կերպով գովերգել է այն բժիշկներին, ովքեր թույլ չեն տվել իրեն մոտենալ «փեսացուներ» գերեզմանից, նա չի ցանկացել շտապել հանդիպել նրանց, որովհետև «ավազն այլևս թույլ չէր տա իրեն շարժել լեզուն»։

Աննե Վաբարնան մահացել է 1964 թվականի դեկտեմբերի 6-ին, Տոնյա գյուղում՝ 86 տարեկան հասակում։ Թաղվել է դեկտեմբերի 12-ին Վարսկա ավանի գերեզմանատանը։

Աննե Վաբարնայի գերեզմանը ընդգրկված է Էստոնիայի մշակութային հուշարձանների պետական ռեգիստրում։

## Ստեղծագործական ժառանգություն
Արմաս Օտտո Վայսանենի և Աննե Վաբարնայի համագործակցության արդյունքում ստեղծվել են 8500 բանաստեղծական տողեր, այդ թվում առաջին (հարսանեկան) 5580 տողից բաղկացած *Suurõq sajaq* սետուական էպոսը, որը ձայնագրվել է ֆոնոգրաֆի վրա 1923 թվականին։ Վայսանենը Աննե Վաբարնայի անունը հայտնի է դարձրել ամբողջ Էստոնիայում իր «*Seto lugõmik*» գրքի երկրորդ մասով և մամուլում հրապարակված հոդվածներով։

1927 թվականին Տարտուի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ուսանող Պաուլոպրիյտա Վոոլայնեի (*Paulopriit Voolaine*, 1899-1985) խնդրանքով Աննե Վաբարնան կարդացել է «*Peko*» սետուական էպոսը, որը պատմում է ժողովրդական հերոս Պեկոյի կյանքի և արկածների մասին, ով դարձել էր պտղաբերության աստված, օգնել Հիսուս Քրիստոսին և թաղվել էր Պսկով-Պեչորյան վանքում։ Էպոսը Աննեի թելադրանքով գրի է առել նրա 19-ամյա որդին՝ Իվոն (Իվան)։ Էպոսը պահվում է տետրի 388 էջերում՝ որպես շարունակական տեքստ (առանց բանաստեղծական տողերի բաժանման)։ 1928 թվականի սկզբին Վոոլայնը հրապարակել է էպոսի համառոտ շարադրանքը *Eesti Kirjandus* (Էստոնական գրականություն) ամսագրում։

1927 թվականի վերջերին կրկին Վոոլայնի խնդրանքով Աննեն 6 շաբաթվա ընթացքում թելադրել է «*Ale*» բանաստեղծական վեպը։ Ձեռագիրը ընդհանուր առմամբ պարունակել է 10042 տող երկու նոթատետրում, իսկ երկու ամիս անց Վոոլայնը Էստոնիայի հանրությանն է ներկայացրել ժողովրդական հեքիաթասացի նոր ստեղծագործությունը։

Աննե Վաբարնայի և Վոոլայնի համագործակցությունը շարունակվել է և վերջինիս նախաձեռնությամբ Աննեն ավելի է զարգացրել Պեկոյի թեման։ Արդյունքը պատրաստ է եղել 1929 թվականի վերջին։ «Պեկո» էպոսի II մասը պարունակել է 4318 տող։ Աննեն առաջարկել է երգել, թե ինչպես է դաժան Պեկոն ղեկավարում մարդկանց, դատում և այլ ձևերով մասնակցում մարդկանց կյանքին (այսինքն՝ մշակվել է մի թեմա, որը չկար «Պեկո»-ի առաջին մասում)։ 
Իր հերթին Վոոլայնը Աննեին խորհուրդ է տվել երկրորդ մասում ներառել ժողովրդական տարբեր երգեր (մասնավորապես՝ «*Ilolaul*», «*Ilmatütar*» և այլն) և սետուական հեքիաթներ։ Արդյունքների մասին Վոոլայնը կրկին անդրադարձել է «*Eesti Kirjandus*» (1930) ամսագրում։ Մոտավորապես նույն ժամանակաշրջանում լույս են տեսել նոր էպիկական ստեղծագործություններ՝ «*Ivvan Hirmus*» (1724 տող), «*Keväjälaul*» (2578 տող), «*Tammõlaul*» (2781 տող) և «*Kõivolaul*» (1152 տող)։

Հետագայում, Աննեն սկսել է երգեր գրել նույնիսկ առանց Վոոլայնից պատվերներ ստանալու, քանի որ նա շարունակել է ֆինանսական օգնություն ստանալ Էստոնիայի կառավարությունից։ Նա հիմնականում գտել է նոր առարկայական թեմաներ և ոլորտներ բնության մեջ։ Չնայած երգի կերպարների փոփոխությանը, Աննեն իր բոլոր նոր երգերում օգտագործել է գրեթե կրկնվող կոմպոզիցիոն սխեմաներ։ Էպիկական ակտիվության և իրադարձությունների զարգացման բացակայությունը հեքիաթասացը փոխհատուցել է հերոսների միջև երկխոսություններով՝ բնական երևույթները կամ ծառերը (հիմնականում եղբայրներ կամ հարազատներ) հանդիպում են, պատմում միմյանց իրենց կյանքի և աշխատանքի մասին, անհանգստանում, ուրախանում, վիճում և հետո յուրաքանչյուրը վերադառնում է իր տեղը։ Դրանց են վերաբերվում 1930-ականների կեսերին ստեղծված *Pedäjälaul* (927 տող), *Kuusõlaul* (1,180 տող), Kadajalaul (610 տող), *Mõisa uibo ja talo uibo* (1,176 տող), Tuulõlaul (1,918 տող, õ108T), «Վիլաուլ» (1158 տող) ստեղծագործությունները։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Աննե Վաբարնայի երգի և բանավոր երգացանկի պահպանմամբ զբաղվել են պրոֆեսիոնալ բանահավաքներն ու ուսանողները։ 1948–1949 թվականներին Էստոնական ԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի լեզվի և գրականության ինստիտուտի աշխատակիցները գործուղվել են  Սետումաա և Աննե Վաբարնայի հետ ձայնագրել մոտ 110 ժողովրդական երգեր։ 1959 թվականին Գրական թանգարանի և Էստոնական ռադիոյի ժողովրդական երգի բաժնի աշխատակիցների կողմից Սետումաա կատարած համատեղ ուղևորության ընթացքում Աննե Վաբարնան երգել և ասմունքել է ժողովրդական արվեստի 62 ստեղծագործություն, որոնք ձայնագրվել են մագնիտոֆոնով։

Ընդհանուր առմամբ, Աննե Վաբարնայի մշակութային ժառանգությունը կազմում է ավելի քան 150000 բանաստեղծական տող։

* Աննե Վաբարնայի 13 երգերի տեքստեր և նոտաներ Էստոնական ժողովրդական երաժշտության անթոլոգիա։

## Հիշատակի  հավերժացում
* Աննե Վաբարնայի հայրենիքում՝ Վիպոլզովա գյուղում, քարի վրա տեղադրվել է հուշատախտակ, որի հեղինակն է քանդակագործ Էլմար Ռեբանեն (*Elmar Rebane*)։
* Աննե Վաբարնայի գերեզմանի վրա տեղադրված է մարմարե հուշարձան, որի հեղինակը քանդակագործ Էլմար Ռեբանեն է։ 
* Սետոմաայի վոլոստը սահմանել է Աննե Վաբարնայի անվան մրցանակ, որը շնորհվում է սետուական յուրօրինակ մշակույթի պահպանման ոլորտում ակնառու աշխատանքի համար.։
* 2011 թվականին Ռուսաստանում անցկացվել է «Ուգրո-ֆիննական աշխարհի անունը» մրցույթը, որտեղ վեպսերը, իժորները, վոդերը, սետուները, ֆինն-ինգեմանլանդցիները, բեսերմենները, լիվերը և այլ ուգրո-ֆիննական ժողովուրդները քվեարկել են իրենց նշանավոր և փառավոր հայրենակիցների համար։ «Ուգրո-ֆիննական աշխարհի անունը» պատվավոր կոչման հավակնորդների թվում է եղել Աննե Վաբարնան։

## Լուսանկարներ
* Աննե Վաբարնան Տոնյա գյուղի իր տանը, 1929
* Աննե Վաբարնայի դիմանկարը, հեղինակ՝ Օգոստոս Պուլստ, 1934
* Աննե Վաբարնան Մոսկվայի նկարիչների կենտրոնական տանը, 1947
* Աննե Վաբարնան երգով բացում է ֆոլկլորային փառատոնը Վիրում, 1952 թվակականի հունիսի 21
* Սետու կանայք ազգային տարազներով, Աննե Վաբարնան աջից երրորդը, գյուղ Տոնյա, 1960
* Աննե Վաբարնայի հուշաքարը, 1989

## Հետնորդներ
* Ծոռնուհի՝ Յանե Վաբարնա (23.06.1980), Էստոնիայի մշակույթի և արվեստի գործիչ, Սետուի մշակույթի խթանող, ասեղնագործության վարպետ, 2015-2016 թվականներին՝ Սետուի փոխարքա տիտղոսակիր (), Աննե Վաբարնայի մրցանակի դափնեկիր։
* Ծոռ՝ Յալմար Վաբարնա (, 17.04.1987), էստոնական ժողովրդական և էստրադային երգերի կատարող, Trad.Attack (), Զետոդ () և  Վիլյանդի կիթար տրիո () անսամբլների անդամ։ Կինը՝ Սանդրա Վաբարնան (, ծննդյան անունը՝ Սանդրա Սիլլամաա, 29.04.1985), Էստոնացի երաժիշտ է, *Trad.Attack!* խմբի անդամ և մենեջեր։


Sven Sester, Jane Vabarna, Margus Timmo ja Evelin Ämarik rahandusministeeriumih 17.12.2015.JPG|Յանե Վաբարնան՝ Աննե Վաբարնայի թոռնուհին, ֆինանսների նախարարությունում կազմակերպված ընդունելության ժամանակ, 2015
Jalmar Vabarna 2013 06.jpg|Յալմար Վաբարնան՝ Աննե Վաբարնայի ծոռը, Սետուի երգի փառատոնի ժամանակ Վյարսկայում, 2013


## Գրականություն
* *Paulopriit Voolaine*. Setu lauluema Vabarna Anne "Peko (Pekolanõ)"  // Eesti Kirjandus. — 1928. — Nr. 22, lk. 6-21.
* *Paulopriit Voolaine*. Setu lauluema Vabarna Anne "Peko laulu" II osa.  // Eesti Kirjandus. — 1930. — Nr. 24, lk. 378-389.
* Peko. Setu rahvuseepos. — Kuopio: Snellman-Instituutti, 1995.
* *Lauri Honko, Anneli Honko, Paul Hagu*. The Maiden's Death Song & The Great Wedding. Anne Vabarna's Oral Twin Epic written down by A. O.Väisänen. — Helsinki: Suomalainen Tiedeakatemia, 2003. — 529 lk. ISBN 9789514109041.
* Эпос сето «Пеко» / Краткий пересказ. Централизованная библиотечная система города Пскова 
* Laulikud ja pillimehed. Антология эстонской народной музыки 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կին բանահավաքներ
Կատեգորիա:Էստոնացի երգչուհիներ‎
Կատեգորիա:Ուգրո-ֆիննական ժողովրդական երգերի կատարողներ
Կատեգորիա:Էստոնացի կանայք
Կատեգորիա:Էստոնացի բարբառագետներ