Ոչ քաղաքացիներ (Լատվիա)

200px|մինի|Լատվիայի ոչ քաղաքացու անձնագիր
**Ոչ քաղաքացիներ** (), իրավաբանական հատուկ կարգավիճակ, որ տրամադրում է Լատվիայի Հանրապետությունը ԽՍՀՄ-ի նախկին բնակիչներին, ովքեր մինչև 1992 թվականի հուլիսի 1-ը ապրել են Լատվիայում և չունեն որևէ այլ երկրի քաղաքացիություն, ինչպես նաև նրանց սերունդներին։ 2019 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ հաշվառվել է 224.670 ոչ քաղաքացի, որոնք ապրում են Լատվիայում, և 5.105 ոչ քաղաքացի, որոնք ապրում են Լատվիայի տարածքից դուրս (1990-ական թվականների կեսերին ոչ քաղաքացիների թիվը եղել է 730-740 հազար մարդ)։ Նրանց մոտ 65.5 %-ը կազմում են էթնիկ ռուսները։ Իրավաբանական տեսանկյունից 1995 թվականի ապրիլի 12-ի օրենքի («Նախկին ԽՍՀՄ-ի քաղաքացիների կարգավիճակի մասին, ովքեր չունեն Լատվիայի կամ այլ երկրի քաղաքացիություն») սուբյեկտ են այն անձինք, ովքեր չեն և չեն եղել որևէ այլ երկրի քաղաքացի` բացի ԽՍՀՄ-ից և համապատասխանում են հետևյալ պահանջներին. 1992 թվականի հուլիսի 1-ին, անկախ բնակմակերեսի գրանցման կարգավիճակից, եղել են Լատվիայի տարածքում կամ նրանց կեցության վերջին գրանցումը մինչև 1992 թվականի հուլիսի 1-ը եղել է Լատվիայի Հանրապետությունում, կամ դատարանի որոշմամբ հաստատվել է այն փաստը, որ վերոնշյալ ամսաթվից ոչ պակաս քան տասը տարի անընդհատ ապրել են Լատվիայում, ինչպես նաև նրանց երեխաները, ովքեր չեն ստացել մեկ այլ քաղաքացիություն։ Ոչ քաղաքացիների զգալի մասը ծնվել է Լատվիայի տարածքում։

## Պատմություն և ժողովրդագրություն

1990-ական թվականներին ոչ քաղաքացիներ են դարձել հիմնականում այն մարդիկ, ովքեր 1940-1989 թվականներին Լատվիական ԽՍՀ են տեղափոխվել ԽՍՀՄ-ի այլ հանրապետություններից, ինչպես նաև նրանց երեխաները, ովքեր ծնվել են մինչև 1992 թվականի հուլիսի 1-ը։ Բնական ցածր աճի, սակայն հանրապետությունների մեծ մասի համեմատությամբ արտադրության բարձր զարգացման պայմաններում խորհրդային Լատվիայի բնակչության աճն ապահովվել է ներգաղթյալների հաշվին։

1991 թվականի հունվարի 14-ին Լատվիայի Գերագույն խորհուրդը գրեթե միաձայն վավերացրել է «Միջպետական հարաբերությունների» պայմանագիրը, որը մեկ օր առաջ Տալլինում ստորագրել էին Լատվիայի Գերագույն խորհրդի քարտուղար Անատոլի Գորբունովը և ՌԴ Գերագույն խորհրդի քարտուղար Բորիս Ելցինը։ Պայմանագրի երրորդ կետով նախատեսվում էր, որ մարդիկ, որոնք ապրում են պայմանագիրը վավերացնող պետություններից որևէ մեկում, կարող են ընդունել կա'մ ՌԴ-ի, կա'մ Լատվիայի քաղաքացիություն` «կախված նրանց ազատ կամընտրությունից»։ ՌԴ-ի Գերագույն խորհուրդը այս պայմանագիրը չէր վավերացրել։

Այս կարգավիճակն ունեցող մարդկանց իրավաբանական հիմնավորումը Լատվիայի Գերագույն խորհրդի` 1991 թվականի հոկտեմբերի 15-ի որոշումն է «Լատվիայի Հանրապետության քաղաքացիների իրավունքների վերականգնման մասին», որի համաձայն Լատվիայի քաղաքացի է ճանաչվել երկրի բնակիչների մոտ 2/3-ը (մինչպատերազմյան Լատվիայի քաղաքացիներն ու նրանց սերունդները), հակառակ Լատվիայի ազգային ճակատի նախընտրական ծրագրի 2.5 յետի։ Հետագայում Ազգային ճակատի ղոկավար Դայնիս Իվանսը այս քայլը համարել է դավաճանություն։ Ազգային արմատական ուժերը պնդել են, որ «Լատվիայի բոլոր բնակիչների Լատվիայի քաղաքացիություն շնորհելը կնշանակի վերադարձ դեպի անցյալ, խորհրդային նախկին կարգերի վերականգնում»։

Շուտով ԽՍՀՄ-ը փլուզվում է, և մինչև 1995 թվականը ոչ քաղաքացիների իրավաբանական կարգավիճակը մնում է անորոշ (այդ ժամանակ նրանց թիվը կազմում էր մոտ 700.000):

2019 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Լատվիայում ապրում է 224.670 ոչ քաղաքացի, որը բնակչության 10.7 %-ն է։ Ոչ քաղաքացիները ներկայանում են էթնիկական հետևյալ խմբերով.
* Ռուսներ (147.220 ոչ քաղաքացի Լատվիայում բնակվող 538.361 ռուսներից. Լատվիայում ապրող ռուսների մոտ 27.3 %-ը ոչ քաղաքացիներ են)։
* Ուկրաինացիներ (22.167 ոչ քաղաքացի Լատվիայում ապրող 50.731 էթնիկ ուկրաինացիներից. Լատվիայում ապրող ուկրաինացիների մոտ 43.7 %-ը ոչ քաղաքացիներ են)։ Կազմում են Լատվիայի ոչ քաղաքացիների 9.9 %-ը։
* Բելառուսներ (30.911 ոչ քաղաքացի Լատվիայում ապրող 66.538 էթնիկ բելառուսներից. Լատվիայում ապրող բելառուսների մոտ 46.5 %-ը ոչ քաղաքացիներ են)։ Կազմում են Լատվիայի ոչ քաղաքացիների 13.8 %-ը։
* Լատիշ ոչ քաղաքացիները եղել են 521 մարդ 1.263.894 լատիշներից (Լատվիայում ապրող բոլոր լատիշների 0.04 %-ը)։ Կազմում են Լատվիայի ոչ քաղաքացիների 0.23 %-ը։

Ոչ քաղաքացիների թիվը կրճատվում է նատուրալիզացիայի իրավաբանական գործընթացի, արտագաղթի ու մահերի արդյունքում։

1988 թվականի հոկտեմբերին անցկացված հանրաքվեի ժամանակ ձայների մեծամասնությամբ (52.5 % 45 %-ի դիմաց) ընդունվել է որոշում, որով ընդլայնվել է նատուրալիզացիայի ենթակա մարդկանց շրջանակը, ինչպես նաև իրավունք է տրվել ոչ քաղաքացիների երեխաներին, ովքեր Լատվիայում են ծնվել մինչև 1991 թվականի օգոստոսի 21-ը, ծնողների դիմումի համաձայն քաղաքացիություն ընդունել։ Հանրաքվեից հետո, որով Լատվիան 2004 թվականին մտել է Եվրամիության կազմի մեջ, երբ Լատվիայի քաղաքացիները իրավունք են ստացել առանց մուտքի արտոնագրի մուտք գործել Եվրամիության շատ երկրներ, նատուրալիզացիայի գործընթացն արագացել է։ 2004 թվականին նախորդ չորս տարիների համեմատությամբ մեծացել է Լատվիայի քաղաքացիություն ընդունած անձանց թվաքանակը` կազմելով 16.064 մարդ։ 2005 թվականին այդ ցուցանիշը հասել է 19.000-ի, ու դրանից հետո անկում է գրանցվել։ 2006 թվականին նատուրալիզացվել է 5.358 մարդով ավելի, քան նույն թվականին տրված դիմումների քանակությունն է եղել. քաղաքացիություն են ստացել նախորդ տարիներին դիմածները։ 2007 թվականից հետո, երբ ոչ քաղաքացիները ևս իրավունք են ստացել ազատ տեղափոխվելու Եվրամիության երկրներում, նատուրալիզացիայի գործընթացը դանդաղել է, և 2009-2012 թվականներին ցուցանիշը կայունացել է` հասնելով տարեկան 2.000-2.500 մարդու։

Ոչ քաղաքացիները հիմնականում ապրում են խոշոր քաղաքներում։ Այսպես, 2014 թվականի սկզբին նրանք կազմել են Ռիգայի բնակչության 20.8 %-ը, Լիեպայայի 18 %-ը, Դաուգավպիլսի 16.7 %-ը։ Այս երեք խոշորագույն քաղաքների բնակչությունը կազմում էր Լատվիայի բնակչության 40.3 %-ը, սակայն այնտեղ ապրողների 62.4 %-ը եղել են ոչ քաղաքացիներ։ 2016 թվականի սկզբին կառավարության պաշտոնական տվյալներով ոչ քաղաքացիները կազմել են բնակչության 42.92 %-ը։

2015 թվականի կեսերին 1997 թվականի ծնված ոչ քաղաքացի մարդկանց և նրանցից երիտասարդների (0-18 տարեկան) թիվը եղել է 2.96 % (ամբողջ Լատվիայի բնակչության մեջ նրանց թիվը կազմել է 17.1%): Երկրի` 1925 թվականից հետո ծնված և ավելի ծեր քաղաքացիների շրջանում ոչ քաղաքացիները կազմել են 27.2 %:

1995 թվականից ոչ քաղաքացիների կարգավիճակի մասին օրենքը փոխվել է յոթ անգամ։ Փոփոխությունների փաթեթը, որն ընդունվել է 2000 թվականի մարտին, նախատեսում էր ոչ քաղաքացիների վտարման հնարավորության սահմանափակումը, ինչպես նաև թույլ էր տալիս ոչ քաղաքացու կարգավիճակը լուծել դատական ճանապարհով։ 2000 թվականի սեպտեմբերի փոփոխությունները վերականգնել են մարդու` ոչ քաղաքացու կարգավիճակը առանց դատարանի որոշման լուծարման հնարավորությունը, սակայն դատարանում բողոքարկման միջոցով։ 2004 թվականին Սեյմը ուղղումներ է մտցրել օրենքում, որով հնարավորություն էր տրվում ոչ քաղաքացու կարգավիճակից զրկել, եթե մարդը երկրի սահմանից դուրս է եկել այլ տեղում մշտական գրանցվելու։ 2005 թվականին Սահմանադրական դատարանը չեղարկել է արտագաղթածներին ոչ քաղաքացու կարգավիճակից զրկելու այս փոփոխությունները։

2019 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ ոչ քաղաքացիների թիվը եղել է 224.670 մարդ Լատվիայում և 5.105 ոչ քաղաքացի Լատվիայի տարածքներից դուրս։

Ոչ քաղաքացիների թիվը Լատվիայում

Անձանց թիվը, ովքեր Լատվիայի քաղաքացիություն են ընդունել

## Կարգավիճակ, իրավական տարբերություններ
Լատվիական իրավունքում ոչ քաղաքացիները տարբերվում են քաղաքացիություն չունեցողներից (), որոնք որևէ պետության չեն պատկանում։ Ի տարբերություն նրանց` ոչ քաղաքացիներն ունեն լատվիական անձնագիր (դրանք տարբերվում են սկզբում կապույտ, իսկ 2007 թվականից կարմիր անձնագրերից. ոչ քաղաքացիների անձնագրերը մանուշակագույն են)։ Անձնագրի անգլերեն տարբերակում ոչ քաղաքացիները նշվում են որպես արտասահմանցիներ (), ովքեր ենթակա են Լատվիայի դիվանագիտական պաշտպանությանն արտասահմանում, իրավունք ունեն ապրելու Լատվիայում` առանց կացության թույլտվության։ Լատվիայի Սահմանադրական դատարանը ոչ քաղաքացիների կարգավիճակի զրկման կարգի մասին օրենքի 15-րդ և 17-րդ կետերում հաստատել է.

Լատվիայի Հնաանրապետությունը հիմնավորում է կարծիքը, որ ոչ քաղաքացիները չեն հանդիսանում քաղաքացիություն չունեցող անձանց կարգավիճակի մասին 1954 թվականի կոնվենցիայի սուբյեկտներ, քանի որ նրանք ավելի շատ իրավունքներ ունեն, քան այդ կոնվենցիայի սուբյեկտները։ ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակն այս անձանց չի համարում 1954 թվականի կոնվենցիայի սուբյեկտներ, սակայն նրանց ներառել է քաղաքացիություն չունեցողների իր վիճակագրության մեջ։ Ռասիզմի ժամանակակից դրսևորումների` ՄԱԿ-ի հատուկ հանձնակատարը Լատվիայի ոչ քաղաքացիներին համարում է քաղաքացիություն չունեցողներ` հղում անելով 1961 թվականի կոնվենցիային և Լատվիային առաջարկելով վերանայել նատուրալիզացիայի պայմանները։ Լատվիայի` մարդու իրավունքների պաշտպան Ռոման Ապսիտիսը 2008 թվականին նշել է, որ ոչ քաղաքացիների իրավական հատուկ կարգավիճակը վիճելի է միջազգային իրավունքի տեսանկյունից։ Հետազոտությունների արդյունքով, որը Եվրախորհրդարանի պատվերով կատարել էին հոլանդացի երեք գիտնականներ, Լատվիան դիտմամբ չի նման անձանց նշել որպես քաղաքացիություն չունեցող, այլ նրանց հատուկ նշանակություն է հատկացրել։

Ոչ քաղաքացիների համար չի սահմանվել զինապարտություն, ինչով երկար ժամանակ տղամարդ ոչ քաղաքացիները տարբերվել են քաղաքացիություն ունեցող տղամարդկանցից, սակայն 2007 թվականին զինապարտությունը վերացվել է` նախընտրությունը թողնելով պրոֆեսիոնալ բանակին (վերջին զորակոչը Լատվիայում եղել է 2005 թվականին)։

Ոչ քաղաքացիները չունեն ընտրության իրավունք, չնայած կարող են մտնել լատվիական կուսակցությունների մեջ և նվիրատվություն անել նրանց համար։ Սահմանափակված է նաև նրանց պրոֆեսիոնալ գործունեությունը. նրանք չեն կարող ծառայել բանակում, իրավապահ մարմիններում, բանտերի պահակությունում, չեն կարող դառնալ պաշտոնյա, փաստաբան, նոտար, դեղագործ, զագսի աշխատակից և այլն։ Սահմանափակումներ կան նաև սոցիալական ու տնտեսական իրավունքներում` անշարժ գույքի ձեռքբերում, սեփականաշնորհման իրավունքի վկայական, կենսաթոշակային տարիք, զենքի կրում, առանց արտոնագրի ելք այլ երկրներ։ 2013 թվականին մարդու իրավունքների լատվիական կոմիտեն Լատվիայի քաղաքացիների ու ոչ քաղաքացիների ունեցած իրավունքների միջև հաշվել է 80 տարբերություն։

### Առանց մուտքի արտոնագրի մեկնում այլ երկրներ
Ստորև ներկայացվում է Լատվիայի Հանրապետության բնակիչների` քաղաքացինրի ու ոչ քաղաքացիների` այլ երկրներ մեկնելու հնարավորությունների համեմատական պատկերը։

**Եվրամիության երկրներ**

**Եվրոպայի երկրներ, որոնք չեն մտնում Եվրամիության կազմի մեջ**

  

**Ասիայի երկրներ**

  

Ռուսաստանի մուտքի արտոնագրի գումարը Լատվիայի բոլոր քաղաքացիների համար 47 դոլար է։ Ոչ քաղաքացիները, այդ թվում` ազգությամբ ռուս, եթե Լատվիայի քաղաքացիություն են ձեռք բերում նատուրալիզացիայի ճանապարհով, մեխանիկորեն կորցում են Ռուսաստան առանց մուտքի արտոնագրի մտնելու իրավունքը։

**Հյուսիսային Ամերիկայի երկրներ**

  

**Հարավային Ամերիկայի երկրներ**

  

**Աֆրիկայի երկրներ**

  

Ավստրալիայի և Օվկիանիայի երկրներ

  

## Նատուրալիզացիայի հնարավորություններ ու քաղաքացիության ստացում
Քաղաքացիության ընդունման հայտերի ընդունումը Լատվիայում սկսվել է 1995 թվականի փետրվարին, սակայն 1998 թվականի վերջին ոչ քաղաքացիների մեծ մասը չի կարողացել քաղաքացիություն ստանալ այսպես կոչված «նատուրալիզացիայի պատուհանների» պատճառով։ ՄԱԿ-ի` Մարդու իրավունքների խորհրդին ներկայացրած հաշվետվության մեջ Լատվիան պնդել է, որ ամեն ոչ քաղաքացի իրավունք ունի քաղաքացիություն ստանալու նատուրալիզացիայի գործընթացի միջոցով։

Լատվիայի քաղաքացիություն չեն կարող ստանալ այն մարդիկ, ովքեր.
* Վտանգ են ներկայացնում պետական ու հասարակական անվտանգության, պետության ժողովրդավարական կառուցվածքի, անկախության ու տարածքային ամբողջականության տեսանկյունից, այդ թվում`
** Գործել են Լատվիայի Հանրապետության անկախության, Լատվիայում գոյություն ունեցող պետական կարգի դեմ։
** 1990 թվականի մայիսի 4-ից հետո տարածել են ֆաշիզմի, շովինիզմի, նացիոնալ-սոցիալիզմի, կոմունիզմի գաղափարներ, հրահրել են ազգային կամ ռասսայական ատելություն ու անհանդուրժողականություն։
** Կապված են ահաբեկչության հետ կամ գործում են հակապետական կամ հանցավոր կազմակերպություններում։
**  Կապված են փողերի լվացման հետ։
* Ծառայում են զինված ուժերում կամ օտար պետությունների կազմակերպություններում` առանց նախարարների խորհրդի համաձայնության։
* 1940 թվականի հունիսի 17-ից հետո Լատվիայի Հանրապետությունը բնակության վայր են ընտրել ԽՍՀՄ-ի (Ռուսաստանի) կամ ԽՍՀՄ-ի ներքին զորքերի դեմոբիլիզացիայից հետո, եթե զորակոչի պահին Լատվիան չի համարվել նրանց բնակության մշտական վայրը։ Սույն սահմանափակումը չի վերաբերում անձանց, ովքեր տասը տարվա ամուսնության վկայական ունեն Լատվիայի կամ Լիտվայի ու Էստոնիայի նախկին քաղաքացիների հետ 1940 թվականին հունիսի դրությամբ։
* Համարվել են ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ի կամ օտարերկրյա այլ անվտանգության ծառայությունների գործակալներ, հատուկ ծառայությունների հետախույզներ։
* Դատվածություն ունեն Լատվիայում կամ այլ պետությունում հանցավոր գործունեություն ծավալած լինելու համար։
* 1991 թվականի հունվարի 13-ից հետո գործել են Լատվիայի Հանրապետության դեմ տարբեր կազմակերպությունների կազմում։

Լատվիայի Հանրապետության քաղաքացիության համար գրանցումը (առանց քննությունների) հնարավոր է 1999 թվականի փետրվարից ոչ քաղաքացիների երեխաների համար, եթե նրանք ծնվել են 1991 թվականի օգոստոսի 21-ից հետո (Լատվիայի անկախության ձեռքբերման ամսաթիվն է)։ 2011 թվականին Լատվիայում եղել է մոտ 17.000 ոչ քաղաքացու երեխա, ովքեր իրավունք են ունեցել ստանալու քաղաքացիություն, որոնց ծնողները, սակայն, տարբեր պատճառներով չեն օգտվել այդ հնարավորությունից։

Նատուրալիզացիայի համար անհրաժեշտ է Լատվիայի Հանրապետությանը հավատաամություն տալու երդում։ Դիմողը պետք է քննություն հանձնի լատիշերենից, սահմանադրությունից, հիմնից ու Լատվիայի պատմությունից։ 1996 թվականին արտաքին գործերի նախարարության հայտարարությամբ Լատվիան պարտավորվել է քաղաքացիություն տրամադրել բոլոր նրանց, ովքեր կկատարեն օրենքով սահմանված այս պարտավորությունները։ Քաղաքացիության մասին օրենքը հավաստում է, որ նատուրալիզացիայի միջոցով քաղաքացիություն կարելի է ստանալ մեկ տարվա ընթացքում։ Միջին հաշվով այս գործընթացը տևում է 7-8 ամիս։ 2015 թվականի վերջին նատուրալիզացիա են անցել 143.061 մարդ (մեծ մասը ոչ քաղաքացիներ, ինչպես նաև քաղաքացիություն չունեցող անձինք, օտարերկրացիներ) (большинство натурализующихся — неграждане:

Նատուրալիզացիայի վարչության տվյալներով հիմնական պատճառները, որոնց համար ոչ քաղաքացիները չեն դիմում քաղաքացիություն ստանալու, հետևյալն են.
* Համոզումը, որ քաղաքացիություն ստանալն իրենց իրավունքն է - 34.2 %
* Լատիշերենի ոչ բավարար տիրապետում - 23.2 %
* Պատմության քննության հանձնում - 20.5 %
* Ոչ քաղաքացիների` այլ երկրներ գնալու ավելի քիչ վճարներ - 20.2 %
* Գումարի մուծում - 12.2 %:

Ավելի ուշ կատարած հետազոտությունները ցույց են տվել, որ հարցվածների 45 %-ը լատիշերենի իր իմացությունը բավարար չի համարել քաղաքացիություն ստանալու համար։ Քաղաքացիություն չստանալու պատճառներ են նշվել նաև Լատվիայի զինված ուժերում ծառայության չանցնելու ցանկությունը (հատկապես բնորոշ է եղել մինչև 27 տարեկան տղամարդկանց մոտ մինչև 2005 թվականը) կամ ծեր տարիքը։

2010 թվականին Լատվիայի ոչ քաղաքացիների մեծ մասը ընդունել է ՌԴ քաղաքացիություն։

## Ոչ քաղաքացիները` որպես քաղաքական ու իրավունքի պաշտպանության հարց
1990-ական թվականներին եղել են հայտարարություններ, այդ թվում` իշխանության քաղաքական գործիչների շրջանում, որ «բոլոր ոչ քաղաքացիները ստիպված են լինելու լքել Լավիան», ինչն արժանացել է Մարդու իրավունքների պետական գրասենյակի քննադատությանը։

Համաձայն հարցման, որ անցկացվել է 2005 թվականին *SKDS*-ի կողմից, ոչ քաղաքացիներին տեղական կառավարման ընտրություններում ձայնի իրավունք տալու որոշմանը կողմ են եղել Լատվիայի բնակիչների 45.9 %-ը, քաղաքացիների 38.4 %-ը, դեմ են եղել բնակիչների 35.6 %-ը, բայց քաղաքացիների 42.8 %-ը։ Մասնավորապես, օրենքում այդպիսի փոփոխությունների օգտին կողմ են եղել ռուսների 74.6 %-ը և լատիշների 24.8 %-ը, դեմ են եղել ռուսների 7.8 %-ը, լատիշների 55.9 %-ը։ «AC Konsultācijas»-ի հարցումների տվյալներով 2008 թվականին տեղական ընտրություններում ոչ քաղաքացիների ձայնի իրավունքին կողմ են եղել Լատվիայի բնակիչների 47 %-ը ընդդեմ 39 %-ի։

Պարբերաբար երկրում ստորագրահավաքներ են կազմակերպվում ու հասարակական կազմակեպությունների կողմից դիմումներ են ներկայացվում ոչ քաղաքացիների իրավունքները մեծացնելու պահանջով, օրենսդրական փոփոխությունների նախաձեռնություններ են քննարկվում։ Լինում են ցույցեր հատկապես ընտրությունների շրջանում և ոչ քաղաքացիության ամսաթվին` հոկտեմբերի 15-ին։ Լատիշական ազգայնական կազմակերպությունները, մյուս կողմից, կազմակերպում են միջոցառումներ` ընդդեմ քաղաքացիություն տալու, Սեյմին առաջարկություններ են անում օրենքում փոփոխություններ մտցնելու և քաղաքացիության ձեռքբերումը խաստացնելու օգտին։

2012 թվականին 12.686 քաղաքացի Լատվիայի Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովին են փոխանցել օրենքի նախագիծ` ոչ քաղաքացիների քաղաքացիություն հատկացնելու մասին։ ԿԸՀ-ը 3-ի դեմ 6 ձայնով օրենքի նախագիծը համարել է հակասահմանադրական և հրաժարվել է անցկացնել ստորագրահավաքի հաջորդ փուլերը։ Այս որոշումը նախագիծը ներկայացնողների կողմից բողոքարկվել է դատարանում։ 2014 թվականին Գերագույն դատարանը ԿԸՀ-ի որոշումը օրինական է համարել։

«Համաձայնության կենտրոն» միավորումը  հանդես է գալիս նատուրալիզացիայի պետական աջակցության, ոչ քաղաքացիների մասնագիտական սահմանափակումներին վերջ տալու, նրանց մասնակցությունը տեղական ընտրություններին սահմանելու օգտին։ «Լատվիայի ռուսների միությունը» նշել է, որ բարոյապես արդարացված կլիներ ոչ քաղաքացիների` Լատվիայի քաղաքացիության միաժամանակյա ընդունումը և այդ ուղղությամբ քայլերի ձեռնարկումը։ Լատվիայի սոցիալիստական կուսակցությունը հանդես է եկել ոչ քաղաքացիական ինստիտուտի կրճատմանը նրանց քաղաքացիություն շնորհելու ճանապարհով։ «Ամեն ինչ Լատվիայի համար» ազգային միավորումը կողմ է նատուրալիզացիայի սահմանափակմանը։

Միջազգային հասարակությունը իրարամերժ տեսակետներ է հայտնել ոչ քաղաքացիության ու նատուրալիզացիայի պայմանների մասին։ Միջազգային կազմակերպությունների հայտարարություններում հնչում են գործընթացը պարզեցնելու, քաղաքացիների ու ոչ քաղաքացիների իրավունքների տարբերության կրճատումներ կատարելու կոչեր։ Այսպես, Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպությունը Լատվիայում 2006 թվականի խորհրդարանական ընտրություններից առաջ հայտարարել է.

Մեկ այլ օրինակ է Եվրոպայի խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովի` 2006 թվականի նոյեմբերի 17-ին բանաձևը.

Ռասիզմի ու անհանդուրժողականության դեմ պայքարի եվրոպական կոմիտեն կարծում է, որ ոչ քաղաքացիների կարգավիճակը ստիպում է այդ անձանց իրենց «երկրորդ կարգի քաղաքացի» համարել։

Միևնույն ժամանակ գոյություն ունեն ոչ քաղաքացիների կարգավիճակի պակաս քննադատական կարծիքներ։ Այսպես, Եվրոպայի խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովի նախագահ Ժ. Դյուրիեն 2003 թվականին, պատասխանելով ոչ քաղաքացիների կարգավիճակի մասին հարցին, ասել է.

Միջազգային կազմակերպությունների ցուցումները Լատվիային ոչ քաղաքացիների կարգավիճակի մասին հետևյալին են առնչվում.
* Ոչ քաղաքացիներին իրավունք տալ քվեարկելու տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններում։
* Հեշտացնել նատուրալիզացիայի գործընթացը։
* Քաղաքացիների և ոչ քաղաքացիների իրավունքների տարբերությունը կրճատել։
* Քաղաքացիություն ստացող ոչ քաղաքացիներից չպահանջել արտահայտել համոզնունքներ, որոնք կհակասեն իրենց ազգային պատմությանը։

Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը 2003 թվականին ներկայացրել է միջազգային կազմակերպությունների հիմնական պահանջները ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների հարցով։ Ռուսաստանը 2008 թվականից առանց մուտքի արտոնագրի ռեժիմ է հաստատել Լատվիայի ոչ քաղաքացիների համար (ի տարբերություն Լատվիայի քաղաքացիների), իսկ նախկինում արտոնագրի համար ոչ քաղաքացիներն ավելի քիչ գումար էին մուծում, քան քաղաքացիները։ Լատվիայում Ռուսաստանի դեսպանը 2010 թվականին հայտարարել է, որ «Լատվիայի ոչ քաղաքացիների խնդիրները կլուծվեն էվոլյուցիայի ճանապարհով, սակայն խնդրի առկայությունը չպետք է խանգարի երկու երկրների քաղաքական ու գործնական հարաբերությունների զարգացմանը»։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Список различий в правах граждан и неграждан Латвии — Рига: ЛКПЧ, 2006
* Список различий в правах граждан и неграждан Латвии Рига: ЛКПЧ, 2013. ISBN 978-9934-8241-7-3
* *Владимир Викторович Бузаев* Неграждане Латвии — Рига: ЛКПЧ, 2007
* Last Prisoners of the Cold War — Greens/EFA, 2006 — сборник историй неграждан
* Citizens of a Non-Existent State — ЛКПЧ, 2008 2011 
* *Бузаев В. В., Никифоров И. В.* Современная европейская этнократия: Нарушение прав национальных меньшинств в Эстонии и Латвии. М.: Фонд «Историческая память», 2009. 280 с. ISBN 978-5-9990-0002-6. Стр. 201—204, 210—231
* *Гущин В. И.* Неграждане Латвии и позиция России  «Стратегия России» № 12, 2010
* Проблемы прав национальных меньшинств в Латвии и Эстонии / Ред. В. В. Полещук — М.: ФИП, «Русская панорама», 2009. ISBN 978-5-93165-242-9. Стр. 12—13, 29—37
* *Солопенко А.* Неграждане Латвии: актуальная проблема настоящего и будущего // Балтийский мир № 4/2013; стр. 50-52
* *Устинова М. Я.* Неграждане Латвии: статус и перспективы интеграции Исследования по прикладной и неотложной этнологии М.: ИЭА РАН, 2011 Вып. 224
* *Makarovs V., Dimitrovs A.* Latvijas nepilsoņi un balstiesības: kompromisi un risinājumi R.: EuroCivitas, 2009
* *Elsuwege P. van*  Russian-speaking minorities in Estonia and Latvia: Problems of integration at the threshold of the European Union  «Working Papers» No. 20 (2004) ISSN 1435-9812
* *Ivļevs A., King R. M.* From immigrants to (non-)citizens: Political economy of naturalizations in Latvia Economics Discussion Paper Series, School of Economics, University of the West of England, 2010

## Արտաքին հղումներ
* Լատվիայի արտագաղթի ու քաղաքացիական գործերով վարչություն Լատվիայի քաղաքացիության ստացում նատուրալիզացիայի կարգով 
* Լատվիայի արտաքին գործերի նախարարություն Լատվիական քաղաքականության հիմնական փաստերը քաղաքացիության ու լեզվի բնագավառում, ինչպես նաև մեր պատմության առանձին բարդ հարցեր в области гражданства и языка, а также отдельные сложные вопросы нашей истории 
* *Մ. Յ. Ուստինովա* Լատվիայի ոչ քաղաքացիներ. կարգավիճակ և հետագա ինտեգրման հնարավորություններ Ազգագրական հետազոտություն. — М., ИЭА РАН, 2011. — Вып. 224. — 31 с.
* Լատվիայի` մարդու իրավունքների պաշտպան Յու Յանսոնսի եզրակացությունը ոչ քաղաքացիների հարցով 08.11.2011 08.12.2011

Կատեգորիա:Իրավունքը Լատվիայում
Կատեգորիա:Լատվիայի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Սահմանադրական իրավունք
Կատեգորիա:Փոքրամասնության իրավունքներ
Կատեգորիա:Քաղաքացիություն