Սիրիական գրականություն

**Սիրիական գրականություն**, ժամանակակից գեղարվեստական գրականություն, որը գրավոր կամ բանավոր արաբերեն ստեղծագործություններ, որոնք գրված են սիրիացի գրողների կողմից 1946 թվականին Սիրիայի անկախությունից ի վեր: Այն պատմական և աշխարհագրորեն ավելի լայն արաբական գրականության մի մասն է: Սիրիացի հեղինակների գրական ստեղծագործությունները Սիրիայի պատմության ընթացքում՝ սկսած Օմայանների ժամանակաշրջանից, համարվում են ընդհանուր արաբական գրականություն: Իր պատմական զարգացման մեջ 7-րդ դարում Ղուրանի հավաքագրման սկզբից և ավելի ուշ գրավոր գրառումներից ի վեր արաբերենը համարվում է աշխարհագրորեն համապարփակ, ստանդարտացված գրավոր լեզու դասական արաբերենով գրված կրոնական կամ գրական ստեղծագործությունների պատճառով: Սա երբեմն զգալիորեն տարբերվում է առանձին տարածաշրջանային խոսակցական տարբերակներից, ինչպիսիք են արաբերենի սիրիական, եգիպտական կամ մարոկկոյական խոսակցական ձևերը:

Արաբերենում Բիլադ ալ-Շամը (՝ Շամի աշխարհ, Ասորիք) վերաբերում է Արևելյան Միջերկրական ծովի տարածաշրջանին, որը Եվրոպայում հայտնի է որպես Լևանտ: Այս տարածաշրջանի առանձին տարածքներն ունեն պատմական, աշխարհագրական և մշակութային սերտ նմանություններ և Օսմանյան կայսրության օրոք եղել են միայն վարչական բաժանումներ։ Հատկապես ավելի մեծ քաղաքների միջև, ինչպիսիք են Բեյրութը, Տրիպոլին, Հալեպը և Դամասկոսը, ակտիվ մշակութային փոխանակումներ են եղել ինչպես անցյալում, այնպես էլ ներկայում:

Ժամանակակից պետությունները՝ Սիրիան, Լիբանանը, Հորդանանը, Իսրայելը, ինչպես նաև Պաղեստինի ինքնավար պետությունները ստեղծվել են միայն 20-րդ դարի կեսերին: Հետևաբար, սիրիական գրականությունը գրականության կողմից այն ժամանակվանից կոչվում է Սիրիայի Արաբական Հանրապետության ազգային գրականություն, ինչպես նաև սփյուռքի սիրիացի գրողների արաբերեն ստեղծագործությունները: Այս գրականությունը կրել է երկրի քաղաքական պատմությունը, արաբալեզու այլ երկրների գրականությունը և, հատկապես նրա սկզբնական շրջանում, ֆրանսիական գրականությունը։

Թեմատիկորեն, ժամանակակից սիրիական գրականությունը հաճախ ներշնչվել է երկրի նորագույն պատմության տարբեր փուլերի սոցիալական և քաղաքական պայմաններից: Այլ նշանավոր թեմաներ են եղել առօրյա կյանքը խոշոր քաղաքներում, այդ թվում՝ Դամասկոսում և Հալեպում, ինչպես նաև գյուղերում և փոքր քաղաքներում, որոնք արտացոլում են գրողի սեփական փորձը: Հատկապես կին գրողների համար կենտրոնական թեմա է եղել գենդերային և հաճախ կանանց կյանքի ծանր պայմանները: Բացի այս կոնկրետ սոցիալական միջավայրերից, արտահայտվել են ընդհանուր մարդկային փորձառություններ, ինչպիսիք են սերը, սեքսուալությունը, մեկուսացումը և էքզիստենցիալիստական թեմաները:

Բացի հիմնական գրական ժանրերից, ինչպիսիք են արաբական պոեզիան, արձակը և թատերական ստեղծագործությունները, ժամանակակից սիրիական գրականությունը ներառում է նաև մանկական և երիտասարդ ընթերցողների գրականություն, ինչպես նաև բանավոր գրականություն և ենթաժանրեր, ինչպիսիք են գիտաֆանտաստիկ, ներառյալ ուտոպիան և դիստոպիան:

## Սիրիական ազգային գրականության սահմանումներ
2001 թվականից սկսած, գրականագետները սկսել են հստակորեն սահմանել սիրիական գրականությունը՝ հղում անելով այնպիսի ժանրերի, ինչպիսիք են սիրիական վեպը, պոեզիան կամ թատրոնը, մինչդեռ այլ ուսումնասիրություններ նույնպես փորձել են սահմանել սիրիական գրականության ավելի ընդհանուր բնույթը։ Արաբական հանրագիտարանը, որը հրատարակվել է 1998 թվականից հետո Դամասկոսում, ուրվագծում էր Սիրիայում գրական գրչության պատմությունը և ժամանակակից դարաշրջանը: Թե՛ այս սիրիական հանրագիտարանը, և թե՛ արևմտյան գիտնականները նկարագրել են սիրիական գրականության սկիզբը՝ սկսած 19-րդ դարի վերջից, և որպես կոնկրետ ազգային գրականություն՝ սկսած 20-րդ դարի կեսերից:

Իր «Ընթերցողների որոնումներում» էսսեում սիրիացի գրականագետ Աբդո Աբբուդը բացատրել է «Արաբական գրականություն» գրական համապարփակ կատեգորիայի տարբեր տեսակետներն ու հիմնավորումները՝ ի տարբերություն առանձին երկրների արաբերեն գրականության, ինչպիսիք են եգիպտական, լիբանանյան կամ մարոկկոկական գրականությունը։ Որպես ազգային գրականության այս կատեգորիաների սահմանում, նա գրել է. «Արաբական 22 պետություններից յուրաքանչյուրն ունի իր գրական աշխարհը, և այս գրական աշխարհներից յուրաքանչյուրն արտացոլում է տարածաշրջանի իրականությունը, որից այն որոշ չափով կախված է»։ Այսպիսով, Աբբուդը պնդում է, որ մի կողմից սիրիական գրականությունը նշանավորվում է ազգային հղումներով, բայց մյուս կողմից՝ ժամանակակից սիրիական գրականությունը կարող է ունենալ նաև իր ծագման վայրից անկախ բնույթ, ինչպես սիրիացի գրողների ստեղծագործություններում՝ Հեյդար Հեյդար, Ղադա ալ-Սամման կամ Ադոնիս։ Ավելին, մինչև 1946 թվականին ժամանակակից Սիրիա պետության հիմնադրումը, սիրիացի գրողների ստեղծագործությունները հիմնականում զարգանում էին մշակութային համատեքստում, ինչ գրականությունը ժամանակակից Լիբանանի աշխարհագրական տարածաշրջանում: Սա հատկապես վերաբերում է արաբական վերածննդի (Նահդա) ստեղծագործություններին, որոնք սկսվում են 19-րդ դարի վերջից։ Հետևաբար, սիրիական գրականությունը նույնպես մաս է կազմում ավելի լայն արաբական գրականության՝ գրական ստեղծագործությունների լեզվական և մշակութային նմանությունների պատճառով:

Արաբական գրականության համընդհանուր հարթությունը կարելի է առանձնացնել նաև հրատարակչության և ընթերցողների ոլորտներում: Շատ սիրիացի գրողներ իրենց ստեղծագործությունները հրատարակում են իրենց հայրենի երկրից դուրս, հատկապես Լիբանանում և Եգիպտոսում, իսկ Ծոցի երկրների հրատարակիչները նույնպես կարևորություն են ձեռք բերում 2011 թվականից հետո: Ավելին, ավելի լայն արաբական գրականության կարևոր պատճառը արաբական գրավոր լեզվի օգտագործումն է.

Սիրիական ծագումով ամերիկացի գրականագետ Մոհջա Քահֆն իր 2001 թվականի «Սիրիական ժամանակակից գրականության լռությունները» ստեղծագործությունը սկսեց սադրիչ թեզով, որ սիրիական գրականություն չկա, ինչի համար նա առաջին հերթին մեղադրում էր աշխարհագրական և պատմական առումներով երկրի երկիմաստ սահմանմանը։ Այնուամենայնիվ, նա սիրիացի բազմաթիվ հեղինակների ստեղծագործությունները որակեց որպես սիրիական գրականություն՝ կենտրոնանալով քաղաքական ռեժիմի բռնապետության օրոք գրելու պայմանների վրա։ Նա հատկապես ընդգծեց քաղաքական որոշ թեմաների բացակայությունը՝ պայմանավորված գրողների կախվածությամբ կառավարության բարի կամքից, գրաքննությունից և հրատարակությունների արգելքներից, ինչպիսիք են 1982 թվականի Համայի կոտորածը և բռնաճնշումների այլ ձևերը, որոնք նա բացակայում էր ժամանակակից սիրիական գրականության մեջ։ Հաշվի առնելով երկրում մարդու և քաղաքական իրավունքների խախտումները, նա որպես գերակա հատկանիշ ընդգծեց այս հարցերի շուրջ «լռությունը».
2011 թվականին Սիրիայում պատերազմի բռնկումից հետո Քահֆը գրել է, որ մասամբ սոցիալական լրատվամիջոցների և համացանցի արդյունքում այս լռությունը փոխվել է, և «վերջին մի քանի տարիների իրադարձությունների շուրջ ձևավորվում է սիրիական նոր ինքնություն և գրական ավանդույթ։ Անդրադառնալով 2011 թվականից ի վեր երկարատև կառավարական բռնաճնշումների և պատերազմի ազդեցության տակ գրված աշխատություններին, այլ գիտնականներ քննարկել են ենթաժանրեր, ինչպիսիք են սիրիական բանտային գրականությունը և սիրիականը։ պատերազմի գրականություն։

2022 թվականին արաբական գրականության գիտնականներ Դանիել Բեհարը և Ալեքսա Ֆիրատը շեշտեցին, որ Սիրիայի գրականության պատմությունը պետք է դասակարգվի ոչ միայն որպես քաղաքական իրադարձությունների արտացոլում, այլ որպես «երկար գրական անցյալ, որը սնվում է գրական արտադրանքի մեջ։ Քանի որ սիրիական գրականությունը կազմված է «ոճերի, ժանրերի, տողերի և զգայունության հարուստ ավանդույթից», հեղինակները պնդում են, որ «սիրիական գրականությունը պետք է ուսումնասիրվի ներքին դինամիկայով և ներգրավվածության ինքնավար ձևերով: տարբեր գրական և պատմական աշխարհներով, այլ ոչ թե ինչպես որոշվում է ռեժիմի բռնությամբ»։

## Նախաարդի գրականությունը Սիրիայում
[մինի|[Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրի անվան արաբական գեղագրություն, բանաստեղծ և փիլիսոփա հյուսիսային Սիրիայում (973-1057)]]
Գիտնականները Սիրիայի պատմական ժամանակաշրջանների գրականությանը վերաբերվել են որպես արաբական գրականության ավելի լայն դաշտի մաս: Արաբական գրականության մասին ակնարկները, ինչպես, օրինակ, Արաբական գրականության հանրագիտարանը, գրում են միայն «սիրիական» պոեզիայի, վեպերի կամ դրամայի մասին ժամանակակից ժամանակաշրջանից սկսած և խոսում են արաբական գրականության մասին «Սիրիայից» նախաարդի ժամանակներում :

Օմայյան խալիֆայության ժամանակ (661-750), որի կառավարության նստավայրը Դամասկոսում էր, բարձրաստիճան անձնավորությունների մասին գովեստի բանաստեղծություններ արքունիքում, գրված կասիդայի դասական ձևով, և ծաղրական բանաստեղծություններ հնչեցին մրցակիցների դեմ։ Կարևոր դեր ունեին բանաստեղծներ ալ-Ֆարազդակը (640-728), Ալ-Ախտալը (640–708), և Ջարիր իբն Աթիան (մոտ 653 – մոտ 729), ովքեր Դամասկոս էին եկել տարբեր քաղաքներից։ Արաբ բանաստեղծ և միջնադարյան գրականագետ ալ-Սաալիբիի (961–1038) «Յաթիմաթ» քառահատոր անթոլոգիան և նրա հաջորդած «Թաթիմմատ» անթոլոգիան պարունակում են այն ժամանակվա Սիրիայում բազմաթիվ բանաստեղծների գործեր: Այս անթոլոգիաներին հաջորդեց պատմաբան Իմադ ալ-Դին ալ-Իսֆահանիի (1125-1201) աշխատությունը Խարիդատ ալ-կասր վա-ժարիդատ ալ-ասր։ Այս անթոլոգիան, որը գրվել է Սիրիայի սուլթան Նուր ալ-Դին Զանգիի և նրա իրավահաջորդ Սալահ ալ-Դինի համար, պարունակում է բազմաթիվ հիշատակումներ սիրիացի բանաստեղծների և նրանց բանաստեղծությունների մասին:

Կույր բանաստեղծ և փիլիսոփա Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրին (973–1057) հյուսիսային Սիրիայի Մաարրաթ ալ-Նումանից համարվում է արաբ դասական մեծ բանաստեղծներից մեկը։ Նրա «Ներման ուղերձը» (, ) համեմատվել է Դանթեի «Աստվածային կատակերգության» հետ: Ուսամա իբն Մունկիդը (1095-1188), սիրիացի գրող և բանաստեղծ, քաղաքական գործիչ և դիվանագետ, արաբական տեսանկյունից խաչակրաց արշավանքների ժամանակակից ամենակարևոր մատենագիրներից էր։ Դիվանագետի աշխատանքի շնորհիվ նա անձամբ ճանաչել է կարևոր անձնավորությունների՝ ինչպես արաբական, այնպես էլ քրիստոնեական կողմից։ Նրա «Օրինակների գիրք»  (, ) հուշագրությունը պատկերացում է տալիս այն ժամանակվա քրիստոնյաների և մուսուլմանների միջև եղած կենսապայմանների և հարաբերությունների մասին: 13-րդ դարում Իբն Աբի Ուսաիբիան (1194-1270), սիրիացի բժիշկ, բժշկական պատմաբան և կենսագիր, գրել է իր «Բժշկության գրական պատմությունը», որը հիմնականում 380 կենսագրությունների հավաքածու է, հիմնականում արաբախոս բժիշկների և արաբախոս բժիշկների։
մինի|Բանաստեղծություն Սուլթան Բայբարսի մասին սիրիական հակավատի գրքից
1709 թվականին հալեպցի մարոնի հեքիաթասաց Հաննա Դիաբը (1688-1770) ներգրավված էր համաշխարհային գրականության մի աշխատության մեջ, որը արաբերենից եվրոպական լեզվով առաջին թարգմանությունից ի վեր ենթարկվել է բազմաթիվ հրատարակությունների և թարգմանությունների: Ֆրանսիացի արևելագետ Անտուան Գալանդը «Հազար ու մի գիշեր» գրքի թարգմանությամբ հրապարակել է Դիաբի «Ալադին և Ալի Բաբան» պատմվածքները։ Դիաբը նախ այս և ավելի քան մեկ տասնյակ այլ պատմություններ էր պատմել Գալանդին, և Գալանդը ներառեց Դիաբի հեքիաթները որպես Արաբական գիշերների ենթադրաբար վավերական մասեր: Երկու դար անց Դիաբի ինքնակենսագրական ճանապարհորդությունը հայտնաբերվել է Վատիկանի գրադարանում։ Այս արաբական ձեռագրի գիտական ուսումնասիրությունից և հեղինակի ու նրա աշխատության հաստատումից հետո այն անգլերենով հրատարակվել է 2022 թվականին որպես «Ճամփորդությունների գիրք»: Սիրիայի բանավոր գրականության ոլորտում տարածված են եղել ժողովրդական հեքիաթները, երգերի բառերը, ասացվածքները, ինչպես նաև իմպրովիզացված բանաստեղծությունները և պատմվածքները։ Թեյարաններում և սրճարաններում հեքիաթասացները, որոնք կոչվում էին հակավաթի, զվարճացնում էին մարդկանց իրենց հեքիաթներով, որոնք բնութագրվում էին խոսակցական արտահայտություններով, ոտանավորներով և չափազանցություններով։ Այս պատմությունները կարող են ծագել տարբեր ավանդական աղբյուրներից, ինչպիսիք են Հազար ու մեկ գիշերները, լեգենդար արաբ հերոսների էպոսներից, ինչպիսիք են Անտարա իբն Շադդադը և սուլթան Բայբարսը կամ Ղուրանից անձինք: Ստանդարտ արաբերենի և խոսակցական լեզվի միջև փոխարինելով՝ հեքիաթասացը տարբեր կերպարներին և իրավիճակներին տրամադրեց համապատասխան գրական արտահայտման ձևեր: Սիրիական գաղթօջախում նման պատմությունները վառ պահելու համար կար երկլեզու անթոլոգիա՝ «Անժամանակ պատմություններ. Սիրիացի փախստականների պատմած ժողովրդական հեքիաթները», որոնք առցանց հրապարակվել են արաբերեն և անգլերեն, ներկայացնում էին ավանդական ժողովրդական հեքիաթներ, որոնք պատմում էին սիրիացի փախստականները:

## Ժամանակակից գրականությունը Սիրիայում
Ժամանակակից սիրիական գրականությունը զարգացել է հետևյալ ժամանակաշրջաններում․

* ժամանակակից գրականության առաջացումը Լևանտում 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին,
* 20-րդ դարի կեսերից ազգային գրականության առաջացում,
* գրականությունը 21-րդ դարի պատերազմի և բանտարկության համատեքստում։

### Արաբական մշակութային վերածննդի գրականություն (19-րդ վերջ և 20-րդ սկիզբ դար)
մինի|Բինթ ֆիքր (Մտքի դուստր) բանաստեղծությունների ժողովածու Մարիանա Մարաշի, 1893|309x309px
19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին գրողները հիմնականում Եգիպտոսից, Լիբանանից և Սիրիայից ստեղծեցին բարեփոխմանն ուղղված մշակութային շարժում, որը հայտնի դարձավ որպես Նահդա (արաբական վերածնունդ) շարժում։ Ընդ որում, Նահդան Եգիպտոսում և Նահդան Սիրիայում ունեին որոշակի տարբերություններ։ Ի թիվս այլ տեսակետների, նրանք պնդում էին, որ կրոնը և գիտական առաջընթացն իրենց տարածաշրջանում համատեղելի են: Նրանք իսլամը դիտարկում էին որպես կենսունակ հիմք ժամանակակից արաբական հասարակության համար, բայց միևնույն ժամանակ կոչ էին անում թարմացնել իսլամը դարաշրջանի ոգու ոգով: Սիրիայում, որն այն ժամանակ դեռ օսմանյան տիրապետության տակ էր, մտավորականները մասնակցում էին Նահդա շարժմանը իրենց գրական և ծրագրային ստեղծագործություններով։

Ֆրենսիս Մարաշը (1835-1874) Նահդայի սիրիացի գրող և բանաստեղծ էր, ով ապրում էր Հալեպում որպես կոսմոպոլիտ Մելքիթ հունական կաթոլիկ ընտանիքի անդամ։ Նրա աշխատությունների մեծ մասը վերաբերում է գիտությանը, պատմությանն ու կրոնին, որոնք նա վերլուծել է ռեալիստական փիլիսոփայական հայացքից։ Նրա 1865 թվականի «Ճշմարտության անտառ» (՝ Ղաբաթ ալ-Հակկ) վեպը համարվում է արաբերենով առաջին վեպերից մեկը: Նա նաև ազդեցիկ է եղել արաբական աշխարհում ֆրանսիական ռոմանտիզմի ներմուծման գործում, հատկապես չափածո արձակ և արձակ պոեզիայի օգտագործմամբ, որոնցից նրա գրվածքները եղել են ժամանակակից արաբական գրականության առաջին օրինակները, ըստ գրականագետ Սալմա Խադրա Ջայյուսիի: Նրա մտածելակերպն ու զգացումը և դրանց արտահայտման եղանակները մնայուն ազդեցություն են թողել ժամանակակից արաբական մտքի և արտագաղթած Մահջարի բանաստեղծների վրա:

Մարաշի եղբայրը՝ Աբդալլահը (1839-1900) նույնպես գրական նշանակություն ունեցավ, մինչդեռ նրա քույրը՝ Մարիանա Մարաշը (1848-1919) հայտնի էր որպես բանաստեղծ և իր գրական սալոնի համար։ Նա առաջին սիրիացի կինն էր, ով հրատարակեց բանաստեղծական հատոր և գրական հոդվածներ գրեց արաբական մամուլում: Այդ ժամանակ Հալեպը Օսմանյան կայսրության կարևոր մտավոր կենտրոնն էր, որտեղ շատ մտավորականներ և գրողներ մտահոգված էին արաբական մշակույթի ապագայով։ Մարրաշի ընտանիքը ֆրանսիական միսիոներական դպրոցներում սովորել էր արաբերեն, ֆրանսերեն և այլ օտար լեզուներ, ինչպիսիք են իտալերենը և անգլերենը։

Մեկ այլ սիրիացի գրող էր Կուստաքի ալ-Հիմսին (1858–1941)՝ ճամփորդող և հարուստ գործարար Հալեպից, որը ֆրանսերենից թարգմանիչ էր և Նահդա շարժման բանաստեղծ։ Որպես ավանդական արաբական պոեզիայի առաջին բարեփոխիչներից մեկը՝ նա դարձավ 19-20-րդ դարերի արաբական գրականության նշանավոր դեմք։ Հիմսին արաբ մտավորականների շրջանում համարվում է ժամանակակից գրական քննադատության հիմնադիրը իր «Հետազոտողի աղբյուրը քննադատության գիտության մեջ» եռահատոր տրակտատով (1907 և 1935):

Սիրիացի պատմաբան, գրականագետ և 1918 թվականին Դամասկոսում արաբերեն լեզվի ակադեմիայի հիմնադիր Մուհամմադ Քուրդ Ալին (1876-1953) համարվում է արաբական վերածննդի շարժման մեծ դեմքերից մեկը։

### Սիրիայի ազգային գրականությունը 20-րդ դարի կեսերից
1930-ականներից հետո ի հայտ եկավ արդի գրական շարժման նոր սերունդ, մասնավորապես պատմվածքի և վեպի ժանրերում։ Դրանք ներառում են Մարուֆ Ահմադ ալ-Առնաուտի (1892-1942) պատմական վեպերը, ինչպես նաև Շաքիբ ալ-Ջաբիրիի «Ալ-Նահամ» (1937, Ագահ) և «Քաուզ-քուզա» (Ծիածան, 1946) պատմավեպերը, որոնք ներկայացնում են կարևոր իրադարձություններ ժամանակակից գեղարվեստական գրականության զարգացումը Սիրիայում։

1948 թվականին հարևան Պաղեստինի մասնատումը և Իսրայելի ստեղծումը հանգեցրին նոր շրջադարձի սիրիական գրականության մեջ։ Ադաբ ալ-Իլթիզամը, «քաղաքական ներգրավվածության գրականությունը», որը բնութագրվում է սոցիալական ռեալիզմով, հիմնականում փոխարինեց անցյալ տասնամյակների ռոմանտիկ միտումը: Նշանավոր ներկայացուցիչները պատկանում էին 1951 թվականին Դամասկոսում հիմնադրված Արաբ գրողների լիգային և դրանից հետո 1969 թվականին առաջացած Արաբ գրողների միությանը: Այս միության գրողները ձևավորեցին սոցիալիստական ուղղվածություն ունեցող ռեալիզմի գրականությունը հաջորդ քսան տարիների ընթացքում: Հաննա Մինան (1924–2018), որը մերժում էր արվեստը հանուն արվեստի և զբաղվում էր իր ժամանակի սոցիալական և քաղաքական խնդիրներով, այս շարժման սիրիացի առաջատար վիպասաններից էր։ 1967 թվականի Վեցօրյա պատերազմից հետո Ադաբ ալ-Նակսան՝ «պարտության գրականությունը», ներկայացնում էր հաջորդ կարևոր ժանրը՝ արաբների պարտության լույսի ներքո։

Բաաս կուսակցության կառավարումը 1963 թվականի հեղաշրջումից հետո բերեց խեղդող գրաքննության` հաճախ վարչակարգի կողմից: Ինչպես նշում է գրականագետ Հանադի ալ-Սամմանը, «Հալածանքների կամ բանտարկության սպառնալիքների դեպքում սիրիացի գրողների մեծ մասը ստիպված էր ընտրություն կատարել տարագրության մեջ գեղարվեստական ազատ կյանքով ապրելու կամ դիվերսիոն եղանակների դիմելու միջև․ արտահայտություն, որը, կարծես, համապատասխանում է ավտորիտար ոստիկանական պետության պահանջներին՝ միաժամանակ խաթարելով և կասկածի տակ դնելով նրա իշխանության օրինականությունը նուրբ գրական տեխնիկայով և նոր ժանրեր»: Այսպիսով, 20-րդ դարի վերջի և 21-րդ դարի սկզբի սիրիական գրականությունը դրսևորում է երկարատև ավտորիտար կառավարման առանձնահատկություններ: 2000-ականների սիրիական վեպի կենտրոնական թեման գաղտնի ծառայությունների և այլ կառավարական կազմակերպությունների կողմից հսկողության և ճնշումների մշտական սպառնալիքն է:

1977 թվականին սիրիացի գրող և լրագրող Զաքարիա Թամերը (ծնված 1931) նշել է. «Հրամանները ծիծաղելի են մի երկրում, որը 70%-ով անգրագետ է»։ Չնայած հրատարակիչների մեծ թվին (2004 թվականի Տնտեսական հարցերի նախարարության կողմից թվարկված 379 հրատարակիչներ), հրատարակված գրական ստեղծագործությունների թիվը համեմատաբար ցածր է: Ի թիվս այլոց, մի քանիսը. հիմնական պատճառներն անվանվել են

* հեռուստացույց դիտելը որպես հանգստի արտոնյալ գործունեություն
* գրադարանների և գրախանութների ցածր թիվը
* գրքերի գինը
* գրքի ոլորտում հմուտ կադրերի պակասը
* անօրինական վերատպումներ՝ առանց հաշվի առնելու հեղինակային իրավունքները
* մի քանի ամիս տևողությամբ գրաքննություն
* ինչպես նաև բազմաթիվ ստեղծագործությունների արգելում

#### 20-րդ դարի արձակ
1960 թվականից, երբ նա հրատարակեց պատմվածքների իր առաջին ժողովածուն, Զաքարիա Թամերը արաբ հանրության շրջանում ամենահայտնի արձակ հեղինակներից մեկն է։ Իր ստեղծագործության մեջ նա արաբական գրական ավանդույթի գործիչներ է դնում նոր համատեքստերում և այդպիսով ակնարկում է իր ընթերցողների ներկան։ Բազմաթիվ պատմվածքներից զատ, Թամերը նաև գրքեր է գրել երեխաների համար և որպես սյունակագիր արաբական թերթերում: Երկար տարիներ աշխատելով որպես հանրային աշխատող Սիրիայի մշակույթի նախարարությունում և Սիրիայի պետական հեռուստատեսությունում, նա 1981 թվականին տեղափոխվեց Լոնդոն, որտեղ նաև աշխատեց որպես մշակութային լրագրող արաբական թերթերում և ամսագրերում:
մինի|Սալիմ Բարաքաթ
Հեյդար Հեյդարը (1936-2023), ով ծնունդով Միջերկրական ծովի ափին՝ Տարտուսից հյուսիս գտնվող ալավիաբնակ գյուղից էր, հայտնի էր իր քննադատական վերաբերմունքով քաղաքական և կրոնական հաստատությունների և իր վիճելի թեմաների նկատմամբ: Նա գրել է վեպերի, պատմվածքների, էսսեների և կենսագրությունների տասնյոթ գործեր։ Դրանց թվում է «Ալ-Զաման ալ-Մուհիշ» («Ամայի ժամանակ») աշխատությունը, որը Արաբ գրողների միության կողմից 7-րդն է, որպես 20-րդ դարի 100 լավագույն արաբական վեպերից մեկը։ Նրա «Վալիմա լի Աաշաբ ալ-Բահր» վեպը (Խնջույք ծովային ջրիմուռների համար), որն առաջին անգամ հրատարակվել է Բեյրութում 1983 թվականին, արգելվել է արաբական մի շարք երկրներում և հանգեցրել է Ալ-Ազհարի համալսարանի հոգևորականների զայրացած արձագանքին, երբ գիրքը վերահրատարակվել է 2000 թվականին Եգիպտոսում: Հոգևորականները ֆաթվա են արձակել՝ արգելելով վեպը և Հեյդարին մեղադրել հերետիկոսության և իսլամը վիրավորելու մեջ: Սյուժեն կենտրոնանում է երկու ձախակողմյան իրաքցի մտավորականների վրա, ովքեր լքել են իրենց երկիրը 1970-ականներին և ովքեր մեղադրում են բռնապետերին և ավտորիտար քաղաքականությանը արաբական աշխարհում ճնշումների համար:

Ղադա ալ-Սամմանը սերում է բուրժուական դամասկական ընտանիքից։ Նրա հայրը որոշ ժամանակ եղել է Դամասկոսի համալսարանի ռեկտոր։ Սկզբում անգլիական գրականություն սովորելուց հետո նա մեկնեց Բեյրութ՝ Բեյրութի ամերիկյան համալսարանում թատերագիտության մագիստրոսի կոչում ստանալու համար։ Ի թիվս այլ թեմաների, նրա աշխատությունները վերաբերում են վեցօրյա պատերազմին և Լիբանանի խնդիրներին մինչև և դրա ընթացքում Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը, որը սկսվել է 1975 թվականին և ավարտվել միայն 1990 թվականին: Նա նաև համարվում է ֆեմինիստ հեղինակ՝ շնորհիվ իր տեքստերի, որոնք վերաբերում են Արաբական աշխարհում կանանց սոցիալական և հոգեբանական սահմանափակումները: Ալ-Սամմանը սկզբում աշխատել է որպես լրագրող և հրատարակել է ավելի քան 40 վեպեր, պատմվածքներ, բանաստեղծությունների ժողովածուներ և ինքնակենսագրական ստեղծագործություններ, որոնք թարգմանվել են մի քանի լեզուներով։ Նրա վեպերն ու պատմվածքները արտահայտում են ուժեղ արաբ ազգայնական տրամադրություններ և քննադատում սիոնիզմը՝ պաղեստինցիների կողմը կանգնելով: Իր որոշ վեպերում, ինչպիսին է Բեյրութ 75-ը, նա բացահայտում է դասակարգային տարբերությունները, գենդերային հակամարտությունները և կոռուպցիան Լիբանանի մայրաքաղաքում և անուղղակիորեն կանխատեսում է քաղաքացիական պատերազմը, որը շուտով կհաջորդի: Բեյրութում անցկացրած տարիներից հետո Ալ-Սամմանը երբեք չի վերադարձել Սիրիա և 1980-ականների կեսերից ապրել է Փարիզում:

Ալ-Կամիշլիում ծնված սիրիացի քուրդ գրող Սալիմ Բարաքաթի (1951) վաղ ստեղծագործությունները բնութագրվում են Թուրքիային սահմանակից այս տարածաշրջանում արաբ, ասորի, հայ, չերքեզ և եզդի էթնիկ խմբերի տարբեր մշակութային ազդեցություններով նրա պատանեկան փորձառություններով: 1970 թվականին Բարաքաթը մեկնեց Դամասկոս՝ սովորելու արաբական գրականություն, բայց մեկ տարի անց տեղափոխվեց Բեյրութ, որտեղ ապրեց մինչև 1982 թվականը: Բեյրութում գտնվելու ընթացքում նա հրատարակեց հինգ հատոր բանաստեղծություն, օրագիր և երկու հատոր ինքնակենսագրություններ: 1980 թվականի նրա պատմվածքների հատորը՝ «Երկաթե մորեխը», պարունակում է իր հայրենիքում քուրդ բնակչության կյանքի պատկերները: 1982 թվականին տեղափոխվել է Կիպրոս և աշխատել որպես «Ալ-Կարմել» գրական ամսագրի գլխավոր խմբագիր, որի խմբագիրն էր պաղեստինցի բանաստեղծ Մահմուդ Դարվիշը։ 1999 թվականին Բարաքաթը գաղթեց Շվեդիա, որտեղ նա ապրում է մինչ օրս:

Խալիդ Խալիֆան (1964-2023), ծնվել է Հալեպի մերձակա գյուղերից մեկում և ապրել Դամասկոսում 1990-ականների վերջից մինչև իր մահը։ Նա սիրիացի արձակագիր էր, սցենարիստ և բանաստեղծ։ Խալիֆան իրավաբանություն է սովորել Հալեպի համալսարանում։ Նա եղել է փորձարարական գրելու ֆորումի՝ «Ալիֆ» գրական ամսագրի համահիմնադիրն ու համախմբագիրը, ինչպես նաև Հալեպի համալսարանի Գրական ֆորումի անդամ: Խալիֆան գրել է վեպեր և սցենարներ ֆիլմերի և հեռուստասերիալների համար, որոնք վերափոխվել են սիրիացի ռեժիսորների ֆիլմերի: 2013 թվականին նա պարգևատրվել է Նագիբ Մահֆուզի անվան գրականության մեդալով և անվանակարգում երեք անգամ շնորհվել է Արաբական գեղարվեստական գրականության միջազգային մրցանակի։ Նրա ստեղծագործությունները հաճախ քննադատում էին Սիրիայի Բաասի կառավարությանը և արգելվում էին երկրում և խմբագրվում լիբանանյան հրատարակիչների կողմից: Նրա «Ատելության գովասանքը», «Ոչ դանակներ այս քաղաքի խոհանոցներում», «Մահը դժվար աշխատանք է» և «Ոչ ոք չաղոթեց նրանց գերեզմանների վրա» վեպերը թարգմանվել են մի քանի լեզուներով:

20-րդ դարի վերջից ի վեր սիրիացի նշանավոր արձակագիրներից են Խեյրի ալ-Զահաբին (1946-2022), վիպասան և մշակութային պատմաբան Թայսյե Խալաֆը (ծնված 1967 թվականին ալ-Կունեյտրայում), Ֆաուազ Հադդադը (ծնված 1947) և Մուստաֆա Խալիֆան (ծնված 1948) բազմաթիվ գրողներ, ովքեր իրենց պատմվածքներում ներառել են պատերազմն ու բանտարկությունը, Յարաբ ալ-Էիսան (ծնված 1969), Հեյթամ Հուսեյնը (ծնված 1978), Ղամար Մահմուդը (ծնված 1980), ինչպես նաև ստորև նշված կին գրողների թվի աճ:

#### 20-րդ դարի պոեզիա
[մինի|[Ադոնիս (բանաստեղծ)|Ադոնիսը 2015 թվականին]]
Ալի Ահմադ Սաիդը (* 1930), ով հրատարակում է իր գրչանունը՝ Ադոնիս, ծնվել է Լաթակիայի մոտ՝ Սիրիայի հյուսիսում, 1930 թվականին: Որոշ տարիներ Բեյրութում մնալուց հետո, 1985 թվականից նա ապրում է Փարիզում: 1957 թվականին իր հայրենակից Յուսուֆ ալ-Խալի (1917–1987) և այլ հայտնի գրողների հետ նա սկսեց ավանգարդ գրական «Շիր» ամսագիրը («Պոեզիա»), որտեղ հեղինակները հակադրվում էին ֆորմալ խստությանը և դասական արաբական պոեզիայի ավանդական ոճերին։ Օգտվելով պատմական արաբ բանաստեղծների բովանդակությունից, ովքեր չգիտեին տաբուներ և, ի թիվս այլ բաների, քննադատում էին կրոնը, Ադոնիսը մտադիր էր վերակենդանացնել այս մտավոր բացությունը: Բացի իր բանաստեղծություններից, Ադոնիսը բազմիցս մեծ աղմուկ բարձրացրեց արաբական աշխարհում իր քննադատական էսսեներով: Յուսուֆ ալ-Խալը համբավ ձեռք բերեց որպես բանաստեղծ և գրականության տեսաբան, ինչպես նաև արաբերեն իր թարգմանությունների միջոցով, հիմնականում անգլերեն և ամերիկյան գրականությունից: Որպես սիրիացի քրիստոնյա նա նաև արաբերեն է թարգմանել Նոր և Հին Կտակարանների մի մասը: Իր կյանքի վերջին տարում նա հանդես է եկել գրականության մեջ խոսակցական արաբերենի օգտագործման օգտին և այդուհետ հետևողականորեն գրել սիրիական արաբերեն:
[մինի|[Նիզար Կաբանի]]
Դամասկոսում ծնված բանաստեղծ Նիզար Կաբանին (1923–1998) Սիրիայի ամենահայտնի բանաստեղծներից է։ Երիտասարդ տարիքում նա սովորել է իրավաբանություն և հետագայում դարձել է իր երկրի դեսպանը մինչև 1966 թվականը: Այն ժամանակվա պահպանողական լսարանի համար անսովոր արդիական հատվածներում նա ոչ միայն վերաբերվում էր սիրո սովորական նկարագրություններին, այլև էրոտիզմին և սեքսուալությանը: Այս մասին նա մեկնաբանել է. «Սերն արաբական աշխարհում բանտարկյալ է, որին ես կցանկանայի ազատել: Ես ուզում եմ իմ պոեզիայով ազատել արաբական հոգին, զգացողությունն ու մարմինը»: Ի տարբերություն դասական արաբական պոեզիայի, Կաբանին իր բանաստեղծությունները գրել է ծանոթ և երբեմն պարզ լեզվով, ինչը նրա պոեզիան հասանելի է դարձրել արաբ ընթերցող լայն հասարակությանը: Նա տպագրել է ավելի քան 30 հատոր բանաստեղծություն, ինչպես նաև կանոնավոր հոդվածներ Լոնդոնում լույս տեսնող «Ալ Հայաթ» համաարաբական թերթում։ Քաբանին հայտնի է նաև սիրո մասին իր բանաստեղծություններով, որոնք օգտագործվել են արաբ հայտնի երգիչների կողմից որպես իրենց երգերի տեքստեր:

Բանաստեղծ, դրամատուրգ և էսսեիստ Մուհամմադ ալ-Մաղութը (1934-2006) համարվում է արաբական ազատ բանաստեղծության առաջին հեղինակներից մեկը՝ ազատելով իր բանաստեղծությունները ավանդական ձևերից և հեղափոխելով դրանց կառուցվածքը։ Իր առաջին բանաստեղծությունները բանտում գրել է ծխախոտի թղթի վրա 1950-ականներին։ Գրված որպես բանտային փորձառության մասին անձնական հուշեր, այն հետագայում համարվեց հեղափոխական պոեզիա: Առանց որևէ պաշտոնական պատրաստվածության, նա օգտագործում էր իր վառ երևակայությունը, բառերի բնածին տիրապետումը և ինտուիցիան: Այնուհետև նա գրել է թատրոնի, հեռուստատեսության և կինոյի համար։ Մաղութի ստեղծագործությունը զուգորդում էր երգիծանքը սոցիալական թշվառության և տարածաշրջանի կառավարիչների շրջանում բարոյական անկման նկարագրությունների հետ: Թատրոնի համար նրա «Ալ-ուսֆուր ալ ահդաբ» պիեսը ի սկզբանե երկար բանաստեղծություն էր՝ գրված փոքր, ցածր առաստաղով սենյակում թաքնված ժամանակ: Այս բանաստեղծությունը սկսվեց որպես երկխոսություն, որը նա հետագայում վերածեց իր առաջին պիեսի։ Ալ-Մաղութը նաև համագործակցել է սիրիացի դերասաններ Դուրայդ Լահհամի և Նիհադ Քալիի հետ՝ ստեղծելով տարածաշրջանի ամենահայտնի պիեսները, ինչպիսիք են «Քասաք յա Ուատան» (Ողջույն քեզ, ազգ), «Ղուրբա» (Օտարություն) և «Դայաթ Թիշրին» (Հոկտեմբերի գյուղ)։

#### 20-րդ դարի թատրոն և սցենարներ
մինի|Աբու Խալիլ Կաբանիի պատմական լուսանկարը
Եվրոպական ոճով թատերական բեմադրություններ, որոնք ներկայացնում էին ֆրանսերենից թարգմանված պիեսներ, արդեն ներկայացվել էին Դամասկոսում 1880-ականներին, երբ Սալիմ և Հաննա Անհուրիները թատրոնի դահլիճ բացեցին Բաբ Թումա թաղամասում: Դրամատուրգ Աբու Խալիլ Կաբանին (1835-1902) վերագրվում է 19-րդ դարում Դամասկոսում թատրոնի զարգացմանը նպաստող գործին։ Բացի թատերական գործեր գրելուց, նա ստեղծել է թատերախմբեր, թատրոն բացել Դամասկոսում ։

Ժամանակակից սիրիական թատրոնը հայտնի դարձավ 1959 թվականից հետո, երբ ստեղծվեց Ազգային թատերախումբը։ Այս ընկերությունը ելույթ ունեցավ և՛ 500 նստատեղ ունեցող Ալ-Համրա թատրոնում, և՛ այդ նպատակով կառուցված և Կաբանիի անունով թատրոնում: Նրա ժառանգությունն արտացոլված է նաև «Երեկո Աբու Խալիլի հետ» պիեսում, սիրիացի դրամատուրգ Սաադալլահ Վաննուսի (1941-1999) կողմից։

Վաննուսը համարվում է արաբական քաղաքական դրամայի գլխավոր ներկայացուցիչը 1970-ականներից։ Գերմանացի գրող Բերտոլտ Բրեխտի ազդեցության տակ գտնվող իր որոշ պիեսներով Վաննուսը հասավ այն հանդիսատեսին, որը սովորաբար արձակ գրականություն չէր կարդում: Նա նաև խմբագիր էր սիրիական «Ալ-Բաաս» և լիբանանյան «Աս-Սաֆիր» օրաթերթի «Արվեստ և մշակույթ» բաժնի խմբագիր: Ավելին, Ուաննուսը երկար ժամանակ եղել է երաժշտության և թատրոնի սիրիական վարչակազմի տնօրեն և թատերական «Հայաթ ալ-Մասրա» (Թատերական կյանք) ամսագրի խմբագիր: Նա նաև եղել է Դամասկոսի դրամատիկական արվեստի բարձրագույն ինստիտուտի հիմնադիր անդամ և դասախոս։

Վալիդ Իխլասին (1935-2022), բացի պատմվածքների և վեպերի հեղինակ լինելուց, եղել է դրամատիկական արվեստի դասախոս և նորարար դրամատուրգ։ Նրա ոճին բնորոշ է փորձարարական, սյուրռեալիստական և անհեթեթ բնույթ, որը հաճախ միախառնվում է ռեալիստական տոնով: Մամդուհ Ադվանը (1941-2004) եղել է բեղմնավոր գրող, դասախոս և թատրոնի և հեռուստասերիալների հեղինակ: Բազմաթիվ պիեսներից և սցենարներից բացի, նրա ստեղծագործությունները ներառում են բանաստեղծական ժողովածուներ, վեպեր, թերթերի հոդվածներ և գրական թարգմանություններ անգլերենից արաբերեն:

Մուհամմադ ալ-Աթարը (ծնված 1980) ժամանակակից սիրիացի դրամատուրգ և դրամատուրգ է, ով Դամասկոսում ուսանելուց հետո գաղթել է Բեռլին։ Արաբերենով գրված նրա պիեսները 2000-ական թվականներից բեմադրվել են բնօրինակ և թարգմանված տարբերակներով, այդ թվում՝ Մերձավոր Արևելքի, ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և Գերմանիայի թատրոններում։ Քանի որ նրա պիեսները վերաբերել են փախստականների ճակատագրին և իր երկրում պատերազմին, նա նկարագրվել է որպես «պատերազմից ավերված Սիրիայի կարևոր մատենագիր», բեմադրվել են Լոնդոնի Royal Court Theatre-ում և Էդինբուրգի Ֆրինգ փառատոնում:

### 21-րդ դարի գրականությունը բանտարկության, պատերազմի և աքսորի համատեքստում
Հատկապես սիրիական հեղափոխությունից և դրան հաջորդած սիրիական քաղաքացիական պատերազմից հետո 2011-ից հետո հրատարակվել են մեծ թվով վեպեր, բանաստեղծություններ և համապատասխան ոչ գեղարվեստական ստեղծագործություններ՝ ոգեշնչված բանտարկությունից, խոշտանգումներից և պատերազմից: Մուստաֆա Խալիֆան (ծնված 1948) գրել է իր 2008 թվականի «Կեղևը» ինքնակենսագրական վեպը՝ հիմնվելով քաղբանտարկյալի 13 տարվա փորձի վրա: Ֆավվազ Հադդադը (ծնված 1947) նկարագրել է տարածաշրջանային հակամարտությունների սկիզբը իր 2010 թվականի «Աստծո զինվորները» վեպում, ներառյալ Իրաքում ալ-Կաիդայի մարտիկների, ամերիկացի զինվորների և խոշտանգումների զոհերի միջև տեղի ունեցած բախումների վայրագությունները։ Ըստ գրականագետ Անն-Մարի Մաքմանուսի՝ այս «արվեստի ժամանակակից գործերը կարող են շատ անհրաժեշտ լույս սփռել ապստամբության քաղաքական, սոցիալական և հոգեբանական ուրվագծերի վրա»:

Քաղաքական բռնաճնշումների և շարունակվող պատերազմների պատճառով շատ սիրիացի գրողներ փախել են արտերկիր՝ ստեղծելով սիրիական աքսորյալ գրականության գործեր: Ի թիվս այլոց, դրանք ներառում են Սալիմ Բարաքաթը և Ֆարաջ Բայրաքդարը (ծնված 1951) Շվեդիայում, Յան Պետ Խորտոն (ծնված 1986) Դանիայում, Ռաշա Օմրանը (ծ. 1964) Եգիպտոսում, Իբրահիմ Սամուելը (ծնված 1951) և Շահլա Ուջայլին (ծնված 1976) Հորդանանում Ֆադի Ազամը (ծնված 1973), Դիմա Ուաննուսը (ծնված 1982), Ղալիա Կաբանին և Հեյթամ Հուսեյնը (ծնված 1978) Միացյալ Թագավորությունում, Հալա Մուհամմադը (ծնված 1959), Մուստաֆա Խալիֆան (ծնված 1948), Սամար Յազբեկը (ծնված 1970), Գոլան Հաջին (ծնված 1971) և Օմար Յուսեֆ Սուլեյմանին (ծնված 1987) Ֆրանսիայում, ինչպես նաև Նիհադ Սիրեսը (ծնված 1950), Ալի ալ-Քուրդի (ծնված 1953), Յասին ալ Հաջ-Սալեհը (ծնված 1961), Յան Դոստը (ծ. 1965), Նաջաթ Աբդուլ Սամադը (ծնված 1967), Արիֆ Համզան (ծնված 1974), Ուսամա Էսբերը (ծնված 1963), Ռոզա Յասին Հասանը (ծնված 1974), Լիվաա Յազջին (ծնված 1977), Աբաուդ Սաիդը (ծնված 1983), Ռաշա Աբասը (ծնված 1984) և Վիդադ Նաբին (ծնված 1985) Գերմանիայում։ Քանի որ այս հեղինակները շարունակում են իրենց ստեղծագործությունները գրել և հրատարակել արաբերեն, Սիրիայում դրանք արգելված են: Ինչ վերաբերում է արևմտյան լսարանի ակնկալիքներին, որոշ սիրիացի հեղինակներ դժգոհել են, սակայն, որ իրենց ստեղծագործությունները հաճախ չեն հետաքրքրվում հիմնականում գրական պատճառներով: Ավելի շուտ, ակնկալվում է, որ նրանց ստեղծագործությունները կհանդիպեն արևելագետների կլիշեներին, օրինակ՝ կապված աքսորի փախուստի վտանգների կամ ճնշված արաբ կնոջ տողերի հետ:
մինի|Լիվաա Յազջին 2016 թվականին
Լոնդոնում աքսորված գրող և ակտիվիստ Դիմա Ուաննուսը իր հայրենի երկրի մարդկանց մասին հեգնական պատմություններ է հրապարակել «Մութ ամպեր Դամասկոսի վրա» վերնագրով: Բացի իր վեպերից, Սամար Յազբեկը հրատարակել է նաև «Գողացված հեղափոխությունը» ոչ գեղարվեստական գիրքը։ Ճամփորդություններ դեպի իմ ավերված Սիրիա. Լիվաա Յազջիի աշխատանքը՝ որպես պիեսներ և սցենարներ գրող, նմանապես նշանավորվում է Սիրիայում պատերազմի դաժանության մասին նրա մտորումներով, նրա՝ որպես վտարանդի գրողի վիճակով Սիրիայում ընտանիքի անդամների հետ, ովքեր կողմ են կանգնում այս պատերազմին [77]:

2022 թվականի գրական ուսումնասիրությունը ուսումնասիրել է սիրիացիների համար տուն կոչվող վայրի կորուստը: Մահա Հասանի «Սիրո թմբուկները» և Ղասսան Ջուբբաիի «Քահվաթ Ալ-Ջեներալը» ծառայեցին որպես սիրիական հեղափոխությունից հետո սիրիական ժամանակակից գրականության օրինակներ: Հետազոտության մեջ ասվում է, որ «երկու աշխատանքներում էլ տան իրական զգացումն ապացուցված է անհասանելի» և «որ անհասանելի տան զգացումը Վեպերում պատկերված տեքստերը նշում են որպես սիրիական հեղափոխության մնայուն ժառանգության և դրա պատճառների մի մաս»։

### Սիրիացի կին գրողներ
Շատ կին գրողներ իրենց ներդրումն են ունեցել ժամանակակից սիրիական և արաբական գրականության զարգացման գործում: 19-րդ դարի վերջից սիրիացի կին գրողների ժամանակակից գրականության և լրագրության ամենավաղ ստեղծագործությունները, օրինակ՝ Դամասկոսի կանանց գրական ակումբի հիմնադիր Մերի Աջամիի կամ Մարիանա Մարաշի (1848-1919), ռոմանտիզմի և և սոցիալական ռեալիզմի միտումներ են ցույց տվել։ 1950-ականներից ի վեր փորձարարական վեպեր և ժամանակակից թեմաներ, ինչպիսիք են կանանց նկատմամբ խտրականությունը, հրատարակվել են Ուլֆաթ Իդլիբիի (1912-2007), Վիդադ Սակակինիի (1913-1991), Սալմա Կուզբարիի (1923-2006), Քոլեթ Խուրիի (ծնված 1931) և Սանյա Սալեհի (1935-1985), ի թիվս այլոց։ Հաջորդ սերնդի կին գրողներից են Սամար ալ-Աթուրը (ծնված 1945), Ղադա ալ-Սաման, Համիդա Նանան (ծնված 1946), Մարի Սյուրատ (ծնված Բաչի, 1949), Սալվա Ալ Նեյմին, Իբթիսամ Իբրահիմ Թերեզան (ծնված 1959), Հայֆա Բայտար (ծնված 1960) և Մարամ ալ-Մասրի (ծնված 1962) Նրանց հաջորդեցին Լինա Հավյանի ալ-Հասանը (ծնված 1975), Մահա Հասանը, Ռաշա Աբասը, Ռաշա Օմրանը, Գալիա Քաբանին, Ռոզա Յասին Հասանը, Դիմա Ուաննուսը, Սամար Յազբեկը և Լիվաա Յազջին։

2018 թվականին Նաջաթ Աբդուլ Սամադի La Ma' Yarweeha ստեղծագործությունը արժանացել է արաբական վեպերի Katara մրցանակին, իսկ սիրիացի ընկերուհի Մարիա Դադուշը նույն տարի արժանացել է Katara մրցանակին իր դեռահասների համար չհրատարակված «Անհավանականի մոլորակը» վեպի համար։ 2024 թվականի հունվարին Իսպանիայում սիրիացի էմիգրանտ Ռիմա Բալիի «Սուլեյմայի մատանին» վեպն ընդգրկվել է արաբական աշխարհում հայտնի գրական մրցանակի՝ Արաբական գեղարվեստական գրականության միջազգային մրցանակի կարճ ցուցակում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Al Natour, Manal (2022). Home, identity, and place in Syrian literature: Maha Hassan's Drums of Love and Ghassan Jubbaʿi's Qahwat Al-General, Contemporary Levant, 7:1, 66-80,  
* Anis, Rida, Fozya Aldared, Bahriye Kemal & Agnes Woolley (2023). Diasporic Syrian women writers: stories of resilience and survival. British Journal of Middle Eastern Studies, 
* 
* Behar, Daniel (2022). In the shadow-imagination: a brief literary history of Syrian poetry of witness. Contemporary Levant, 7:1, 22-38, 
* Behar, Daniel and Alexa Firat (2022). Syrian literary culture in retrospect, Contemporary Levant, 7:1,1-4, 
* 
* Firat, Alexa (2017). Syria. In: Waïl S. Hassan (ed.): *The Oxford Handbook of Arab Novelistic Traditions* (online edition) Oxford Academic, Oxford, pp. 439–454, https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199349791.013.29
* Hourani, Albert: ''Arabic Thought in the Liberal Age, 1798–1939.'' Cambridge University Press, 1983, ISBN 0-521-27423-0.
* Istanbulli, Linda (2022). Mihyar's precarious journey: imagining the intellectual in modern Syrian literature, Contemporary Levant, 7:1, 5-21, 
* Kahf, Mohja (2001). The Silences of Contemporary Syrian Literature. *World Literature Today*. 75(2), pp.&nbsp;224–236. 
* Lang, Felix (2021). Transformations of the "Syrian" Literary Field Since 2011. Ouaissa, R., Pannewick, F., Strohmaier, A. (eds.) *Re-Configurations.* Politik und Gesellschaft des Nahen Ostens. Springer VS, Wiesbaden. 
* 
* 
* Julie Scott Meisami, Paul Starkey (eds.):  Routledge, London 1998, pp.&nbsp;746–748, ISBN 0-415-06808-8
* 
* 
* 
* Starkey, Paul (2006). *Modern Arabic Literature.* Edinburgh University Press, Edinburgh, pp.&nbsp;2–47, ISBN 0-7486-1290-4.
* 
* 
* 
* Ziter, Edward (2015). *Political Performance in Syria: From the Six-Day War to the Syrian Uprising*. Houndmills, Basingstoke, Hampshire: Palgrave Macmillan, ISBN 9781137358974.

## Արտաքին հղումներ
* The Liberated Voice: Three Writers from Syria. Article from Words without Borders magazine on 21-st century writers from Syria
* "On the 'Boom' of Syrian Literature in Berlin." *ArabLit & ArabLit Quarterly*, 30 Sept. 2020
* Syrian theatrical practices beyond national borders
*  in *Literature from the "Axis of Evil": writing from Iran, Iraq, North Korea and other enemy nations*
* 9 Short Stories by Syrian Women, in translation, from *ArabLit*

Կատեգորիա:20-րդ դարի գրականություն
Կատեգորիա:21-րդ դարի գրականություն
Կատեգորիա:Արաբական գրականություն
Կատեգորիա:Սիրիական գրականություն