Մասաի

**Մասաի** (), (), նիլոտիկ էթնիկ խումբ, որը բնակվում է Քենիայում և Հյուսիսային Տանզանիայում՝ Աֆրիկական Մեծ լճերի մոտ։ Նրանք խոսում են մասաի լեզվով, որը ցեղակից է դինկա, կալենջին և նուեր լեզուներին։ Մասաիների մեծ մասը խոսում է նաև սուահիլի և անգլերեն, բացառությամբ գյուղական վայրերում ապրող որոշ տարեցների։

Քենիայի 2019 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ մասաի բնակչության թիվը կազմել է 1․189․522, ինչը 1989 թվականի 377․089-ի համեմատ ավելի մեծ է։ Այնուամենայնիվ, շատ մասաիներ անվստահություն են հայտնում մարդահամարի նկատմամբ՝ այն համարելով կառավարության միջամտություն։ Ոմանք հրաժարվում են մասնակցել կամ դիտավորյալ կեղծ պատասխաններ են տալիս։

## Պատմություն
Մասաիներն ապրում են Աֆրիկական Մեծ լճերի մոտ և սկզբնապես եկել են Հարավային Սուդանից: Տարածաշրջանի նիլոտիկ լեզվով խոսող խմբերի մեծ մասը, ինչպիսիք են մասաին, տուրկանան և կալենջինը, հովիվներ են, որոնք հայտնի են որպես քաջարի զինվորներ և անասնապահներ: Մասաին և արևելաաֆրիկյան այլ խմբեր նույնպես ընդունել են մոտակա քուշական լեզուներով խոսող ժողովուրդների ավանդույթները, ինչպիսիք են տարիքային համակարգը, թլպատումը և որոշ փոխառված բառեր։

### Ծագում, միգրացիա և հարմարեցում

Երբ մասաիները ժամանել են, նրանք վռնդել են տարածաշրջանում արդեն բնակություն հաստատած այլ էթնիկ խմբերին։ Որոշ հարավային քուշիական խմբեր միաձուլվել են մասաի հասարակության հետ։ Նմանապես, Կալենջինի նիլոտիկ նախնիները նույնպես խառնվել են վաղ քուշիական բնակչության հետ։

### Բնակեցում Արևելյան Աֆրիկայում
1800-ական թվականների կեսերին մասաիների զբաղեցրած տարածքը եղել է իրենց պատմության մեջ ամենաընդարձակը՝ ձգվելով Քենիայի հյուսիսում գտնվող Մարսաբիտ լեռից մինչև Տանզանիայի հարավում գտնվող Դոդոմա՝ ընդգրկելով Մեծ իջվածքային հովտի մեծ մասը: Նրանք անասնապահությամբ են զբաղվել՝ հասնելով մինչև Տանգա: Մասաի ասպատակիչներն օգտագործել են նիզակներ և վահաններ, բայց հատկապես վախեցել են իրենց ուղղությամբ նետվող մահակներից (orinka), որոնք կարող էին թիրախներին հարվածել մոտ 100 մետր հեռավորությունից: 1852 թվականին 800 մասաի զինվորներից բաղկացած խումբը նկատվել է ներկայիս Քենիայի տարածքով շարժվելիս: 1857 թվականին, Քենիայի հարավ-արևելքում գտնվող Վակուաֆի անապատը մաքրելուց հետո, նրանք սպառնացել են Մոմբասային՝ ափամերձ քաղաքին։

Հարավային ուղղությամբ իրենց միգրացիայի պատճառով մասաիները դարձել են նիլոտիկ լեզվով խոսող ամենահարավային խումբը։ Ընդլայնումից հետո նրանք բախվել են Էմուտայի կոչվող ճգնաժամի հետ (1883–1902): Այս ընթացքում լայնորեն տարածվել են խոշոր եղջերավոր անասունների պլևրոպնևմոնիա, տավարի ժանտախտ և բնական ծաղիկ հիվանդությունները։ Մի զեկույցում ասվել է, որ խոշոր եղջերավոր անասունների 90%-ը և վայրի կենդանիների կեսը սատկել են տավարի ժանտախտից։ Բժիշկները նաև նշել են, որ շատ մարդիկ բնական ծաղիկից առաջացած կնճիռներով դեմքեր են ունեցել։ Այս ժամանակահատվածում նաև տեղի են ունեցել ուժեղ երաշտներ, 1897 և 1898 թվականներին անձրև չի եկել։

1891-1893 թվականներին ավստրիացի հետազոտող Օսկար Բաումանն այցելել է մասաիների տարածք և «Մասաի հողերի միջով մինչև Նեղոսի ակունքը» () գրքում գրել է Նգորոնգորո խառնարանում նրանց հին բնակավայրի մասին: Այս ընթացքում, ենթադրվում է, որ մասաիների երկու երրորդը մահացել է: 1940-ական թվականներին Տանգանիկայի (այժմ՝ մայրցամաքային Տանզանիա) մասաիները տեղահանվել են Մերու, Կիլիմանջարո և Նգորոնգորո լեռան մոտ գտնվող բերրի հողերից: Հետագայում ավելի շատ հողեր են վերցվել ազգային պարկեր և վայրի բնության արգելոցներ ստեղծելու համար, այդ թվում՝

* Քենիայում՝ Ամբոսելի, Նայրոբի, Մասաի Մարա, Սամբուրու, Նակուրու լիճ և Ցավո,
* Տանզանիայում՝ Մանյարա լիճ, Նգորոնգորո, Տարանգիրե և Սերենգետի։

Մասաիները հովիվներ են և դիմադրել են Քենիայի և Տանզանիայի կառավարությունների ճնշմանը՝ հաստատվելու և ավելի կայուն ապրելակերպ վարելու համար: Նրանք խնդրել են երկու երկրների բազմաթիվ ազգային պարկերում անասնապահության իրավունք ստանալու համար։

Մասաիները նաև դեմ են եղել ստրկությանը և երբեք չեն աջակցել մարդկանց ապօրինի առևտրին: Դրա պատճառով ստրկավաճառները խուսափել են նրանցից։

Մասայի համայնքը բաժանված է 22 տարածաշրջանային ենթախմբերի, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր սեփական սովորույթները, առաջնորդությունը, հագուստի ոճը և բարբառը: Այս ենթախմբերը մաա լեզվով կոչվում են «ազգեր» կամ «իլոշոն»: Դրանցից մի քանիսն են՝ Կիկոնյոկիե, Պուրկո, Սիրիա, Լոյտայ, Իլկիսոնկո, Մատապատո, Սամբուրու, Իլչամուս, Լայկիպիակ, Պարակույո և այլն։

## Գենետիկա
Նոր գենետիկական հետազոտություններն օգնել են բացատրել, թե ինչպես է առաջացել մասաի ժողովուրդը։ Գիտնականներն օգտագործում են գենետիկական տոհմաբանությունը՝ մեթոդ, որն ուսումնասիրում է ժամանակակից ԴՆԹ-ն՝ էթնիկ և աշխարհագրական արմատները հայտնաբերելու համար՝ այսօրվա մասաիների ծագումնաբանությունն ավելի լավ հասկանալու համար։

### Աուտոսոմային ԴՆԹ
2009 թվականին անցկացված գենետիկական հետազոտությունն ուսումնասիրել է մասաիների աուտոսոմային ԴՆԹ-ն՝ այլ աֆրիկյան խմբերի հետ նրանց կապերը հասկանալու համար: Հետազոտողները պարզել են, որ մասաիները լավ են պահպանել իրենց մշակույթը, չնայած նրանց գեները ցույց են տալիս, որ խառնվել են այլ բնակչության հետ: Ուսումնասիրությունը նաև ցույց է տվել, որ նիլո-սահարական լեզվով խոսող շատ խմբեր, ինչպիսիք են մասաին, գենետիկ կապեր ունեն ինչպես նիլոտիկ, այնպես էլ կուշիտական ժողովուրդների հետ: Ընդհանուր գենետիկական առանձնահատկություններից մեկը լակտոզայի նկատմամբ հանդուրժողականության հետ կապված մուտացիան է, որը տարածված է Արևելյան Աֆրիկայում։

Մասաի ԴՆԹ-ն ցույց է տալիս մոտ 20% արևմտաեվրասիական ծագում։ Այս տեսակի ծագումնաբանությունն ավելի բարձր է (40–50%) Աֆրիկայի եղջյուրի որոշ խմբերի մոտ, ինչպիսին է Ամհարան։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ արևելաաֆրիկյան հովիվներն այս ծագումը ստացել են Հյուսիսային Աֆրիկայի կամ Արաբիայի աֆրոասիական խոսող խմբերից։ Մոտ 2000 տարի առաջ այս գենետիկ խառնուրդը տարածվել է հարավ՝ հասնելով Խոյսան որսորդներին, որոնց մոտ այժմ նկատվում է տալիս մոտ 5% արևմտաեվրասիական ծագում։

2019 թվականին անցկացված գենետիկական հետազոտությունն ուսումնասիրել է Տանզանիայի և Քենիայի նեոլիթյան դարաշրջանի մարդկանց հին մնացորդները: Այս մնացորդներն ամենամոտն են եղել Աֆրիկայի եղջյուրի ժամանակակից խմբերի հետ: Հետազոտողները գնահատել են, որ մասաիների մոտ 47%-ը կուշիտական ծագում ունեցող հովվական նեոլիթյան ժողովուրդներից են, իսկ 53%-ը՝ սուդանյան դինկաների ծագում ունեցող խմբերից։

### Y-ԴՆԹ
2005 թվականին Քենիայում մասաիի տղամարդկանց Y քրոմոսոմները (հայրական ԴՆԹ) ուսումնասիրվել են։ Պարզ է դարձել, որ՝ 

* 35%-ն ունեցել է E1b1b-M35 հապլոխումբ, որը կապված է կուշիտական նախնիների հետ։
* 15%-ն ունեցել է E1b1b-M35-M78 հապլոխումբ, որը ծագել է ավելի քան 13,000 տարի առաջ ապրած նախնուց։
* 27%-ն ունեցել է A3b2 հապլոխումբ, որը տարածված է նիլոտիկ խմբերում, ինչպիսիք են ալուրները։
* 12%-ն ունեցել է E1b1a1-M2 հապլոխումբ, որը լայնորեն տարածված է Սահարայի ենթասահարյան Աֆրիկայում։
* 8%-ն ունեցել է B-M60 հապլոխումբ, որը հանդիպում է նաև Հարավային Սուդանի Նիլոտաներում։

### Միտոքոնդրիալ ԴՆԹ
2008 թվականին Քենիայում ստուգվել է մասաի ժողովրդի միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ն։ Պարզ է դարձել, որ նրանց մայրական ծագումնաբանությունը բազմազան է, բայց նման է այլ նիլո-համիական խմբերի, ինչպիսին է սամբուրուն։ Մեծ մասը պատկանել է մակրո-հապլոխմբի L ենթակլադներին, այդ թվում՝ L0, L2, L3, L4 և L5։ Նմուշների մոտ 12.5%-ը նաև ցույց է տվել մայրական գեների հոսք Հյուսիսային և Հյուսիսարևելյան Աֆրիկայից՝ M հապլոխմբի միջոցով։

## Մշակույթ
Մասաիները հավատում են մեկ աստծո, որը կոչվում է Էնկայ, Նկայ կամ Էնգայ: Այս աստվածն ունի երկու կողմ, որոնք արտահայտվում են երկու գույներով՝

* Էնգայ Նարոկը (Սև Աստված) բարի և առատաձեռն է,
* Էնգայ Նա-նյոկին (Կարմիր Աստված) վրիժառու է։

Մասաիներն իրենց հասարակությունում ունեն երկու հիմնական խորհրդանիշ՝
* Ուդո Մոնգի՝ կարմիր կով,
* Օրոկ Կիտենգ՝ սև կով։

Սրանք կապված են հինգ հիմնական կամ ընտանեկան տոհմերի հետ։ Նրանք ունեն նաև սրբազան կենդանի՝ առյուծը։ Առյուծ սպանելը հասուն դառնալու արարողության մի մասն է։

«Աստծո լեռը», որը կոչվում է Օլ Դոինյո Լենգայ, գտնվում է հյուսիսային Տանզանիայում և կարելի է տեսնել հարավային Քենիայի Նատրոն լճից: Մասաի գլխավոր կրոնական առաջնորդը լայբոնն (laibon) է, որը հանդես է գալիս որպես շաման, մարգարե և գուշակ՝ օգնելով պատերազմի, անձրևի և ծեսերի ժամանակ: Այսօր լայբոններն ունեն նաև քաղաքական ազդեցություն, բայց նրանց իշխանությունն ավելի շատ կախված է անհատականությունից, քան պաշտոնական կոչումից: Շատ մասաիներ նաև քրիստոնեություն կամ իսլամ են ընդունել: Նրանք պատրաստում և վաճառում են գեղեցիկ զարդեր զբոսաշրջիկներին։

Մասաի կանանց հղիության ընթացքում կլինիկաներից և հիվանդանոցներից օգտվել սովորեցնելու շնորհիվ ավելի շատ նորածիններ են փրկվել: Սակայն շատ հեռավոր վայրերում սա դեռևս մարտահրավեր է: Եթե դիակը անտեսվում է որսորդների կողմից, մարդիկ դա համարում են վատ և ամոթալի նշան: Հետևաբար, երբեմն մարմինը ծածկում են մորթած եզի ճարպով և արյունով՝ համոզվելու համար, որ այն ընդունելի է։

Մասաիների կենսակերպը կենտրոնացած է անասունների վրա, որոնք նրանց սննդի հիմնական աղբյուրն են։ Նրանց նահապետական մշակույթում կանայք համարվում են սեփականություն, իսկ տղամարդու հարստությունը չափվում է նրանով, թե քանի անասուն, կին և երեխա ունի։ 50 անասուն ունենալու դեպքում մարդիկ հարգանքի են արժանանում։ Տղամարդը համարվում է աղքատ, եթե նա շատ անասուն ունի, բայց քիչ կանայք և երեխաներ, կամ հակառակը։

Մասաիներն իրենց սննդի մեծ մասը ստանում են խոշոր եղջերավոր անասուններից։ Նրանք ամեն օր միս են ուտում, կաթ են խմում, իսկ երբեմն՝ արյուն։ Ցուլեր, այծեր և գառներ են մորթում հատուկ միջոցառումների և արարողությունների համար։ Բայց հիմա, երբ նրանք ավելի քիչ խոշոր եղջերավոր անասուն ունեն, սկսել են նաև ուտել սորգո, բրինձ, կարտոֆիլ և կաղամբ (որը նրանք անվանում են «այծի տերևներ»)։

Շատերը սխալմամբ կարծում են, որ յուրաքանչյուր մասաի տղա պետք է առյուծ սպանի, նախքան թլպատվելը և չափահաս դառնալը: Առյուծների որսը անցյալում եղել է, բայց այժմ այն արգելված է Արևելյան Աֆրիկայում: Այնուամենայնիվ, առյուծներին երբեմն որսում են, եթե նրանք հարձակվում են մասաիների անասունների վրա: Նույնիսկ այսօր առյուծ սպանելը մեծ հարգանք և համբավ է բերում համայնքում։

### Մարմնի ձևափոխություն

Մասաիները, ինչպես շատ այլ ցեղեր, հաճախ ծակում և ձգում են ականջի բլթակները: Ե՛վ տղամարդիկ, և՛ կանայք մետաղական օղեր են կրում ականջներին: Բլթակները ծակելու և ձգելու համար նրանք օգտագործում են փշեր, ճյուղեր, քարեր, փղի ժանիքների կտորներ և նույնիսկ դատարկ տարաներ: Մասաի կանայք նաև ուլունքավոր զարդեր են կրում ականջի բլթակներում և ականջի վերևի մասում արված փոքր անցքերում: Մասաի տղաների համար թլպատումը նշանավորում է մանկությունից հասուն դառնալու անցումը: Աղջիկները նույնպես թլպատվում են՝ որպես իրենց մշակութային ծեսերի մաս:

Այս համոզմունքն ու սովորույթը բնորոշ չեն միայն մասաիներին: Քենիայի գյուղական վայրերում 1991-1992 թվականներին անցկացված ուսումնասիրությունը դիտարկել է 6 ամսականից մինչև 2 տարեկան 95 երեխայի: Պարզվել է, որ նրանց 87%-ի մոտ հեռացվել է մեկ կամ մի քանի կաթնատամ: 3-ից 7 տարեկան 111 երեխաների մեկ այլ խմբում 72%-ի մոտ բացակայել են մանկական կաթնատամները վերին կամ ստորին ծնոտում։

#### Սեռական օրգանների կտրում

Մասաիները ունեն չափահաս դառնալու ավանդական ծես, որը ներառում է սեռական օրգանների կտրում և՛ տղաների, և՛ աղջիկների համար: Մաա ցեղի լեզվով թլպատման բառը «էմորատա» է և վերաբերում է և՛ տղամարդկանց, և՛ կանանց արարողություններին: Այս ծեսը սովորաբար կատարվում է ավագների կողմից՝ օգտագործելով սուր դանակ և թաքցնելով վիրակապերը։

Տղամարդկանց թլպատման արարողության ժամանակ տղան պետք է լուռ մնա։ Եթե նա ցավ է զգում, դա ժամանակավոր ամոթի պատճառ է դառնում։ Եթե նա շարժվում կամ լաց է լինում, ավագը կարող է սխալ թույլ տալ, ինչը կարող է լուրջ վնասվածք կամ ցավ պատճառել ողջ կյանքի ընթացքում։

Մասաի աղջիկները անցնում են «Էմուատարե» կոչվող ծեսի միջով, որը ներառում է կանանց սեռական օրգանների կտրում։ Աղջիկներին նաև վաղաժամ ամուսնացնում են: Շատ մասաիներ կարծում են, որ այս սովորույթը անհրաժեշտ է, և տղամարդիկ կարող են հրաժարվել ամուսնանալ այն կանանց հետ, ովքեր դա չեն արել, կամ առաջարկել ավելի ցածր գին հարսնացուի համար: Արևելյան Աֆրիկայում նույնիսկ կրթված կանայք, ինչպիսին է Լինահ Կիլիմոն, կարող են անհաս համարվել, եթե նրանք թլպատված չեն: Մասաի ակտիվիստ Ագնես Պարեյիոն աշխատում է վերջ դնել այս սովորույթին: Հազվագյուտ դեպքերում ծեսն այժմ փոխարինվում է «խոսքով կտրելու» արարողությամբ, որը ներառում է երգ և պար՝ ֆիզիկական կտրվածքի փոխարեն: Այնուամենայնիվ, օրենքներն ու կրթվելն անտեսելով, այս սովորույթը խոր արմատներ ունի և լայնորեն կիրառվում է։

### Մազեր

Երբ մասաի երեխան դառնում է 3 ամսական, նրան անուն են տալիս։ Նրա գլուխը սափրում են, և պարանոցի հետևի մասից մինչև ճակատ թողնում են միայն մազափունջ, որը կոկարդի տեսքն ունի։

Միայն մասաի զինվորներին է թույլատրվում երկար մազեր ունենալ, որոնք նրանք հյուսում են բարակ թելերի տեսքով։ Երբ զինվորը դառնում է կրտսեր ավագ, նա մասնակցում է Էունոտո կոչվող արարողությանը։ Էունոտոյի ժամանակ զինվորի երկար մազերը սափրվում են, քանի որ ավագները պետք է կարճ մազեր կրեն։ Այս արարողության ժամանակ հատուկ պատիվ է տրվում այն զինվորներին, որոնք խուսափում են անթլփատ կանանց հետ սեռական հարաբերություններից։

Այս գործողությունը նաև խորհրդանշում է կնոջ ապաքինում։

Տղաների թլպատումից երկու օր առաջ նրանց գլուխները սափրվում են: Երբ զինվորները դառնում են ավագներ Եվնոտոյի արարողության ժամանակ, նրանց երկար հյուսած մազերը սափրվում են։

### Երաժշտություն և պար

Մասաի երաժշտությունը հիմնված է խմբի կողմից կատարվող ռիթմիկ ձայների վրա, մինչդեռ երգի ղեկավարը (կոչվում է օլարանի) կատարում է գլխավոր մեղեդին: Ի տարբերություն աֆրիկյան ցեղերի մեծ մասի, մասաիները հաճախ օգտագործում են պոլիֆոնիա, որտեղ մեկ նոտա է հնչում։

Մասաի կանայք երգում են օրորոցայիններ և դնդնում են իրենց որդիներին գովաբանող երգեր: Նրանց երգը հաճախ կազմված է կանչ-պատասխանի օրինաչափությունից, որը կոչվում է Նամբա։ Նամբան ներառում է՝ անհեթեթ արտահայտությունների կրկնություն, պարզ մեղեդիներ, յուրաքանչյուր տունից հետո նվազող նոտաներ, այլ երգիչների արձագանքներ։ Երբ շատ կանայք են հավաքվում, նրանք միասին երգում և պարում են։

Էունոտոն մասաի զինվորների համար չափահաս դառնալու արարողություն է: Այն կարող է տևել տասը կամ ավելի օր՝ երգով, պարով և ծեսերով: Իլ-Ուդոկիլանի խմբի զինվորները կատարում են քայլերգ և հատուկ պար, որը կոչվում է Ադումու (Adumu) կամ Այգուս: Երկու բառերն էլ մաա լեզվով նշանակում են «ցատկել», իսկ Ադումու նշանակում է «պարի մեջ վեր ու վար ցատկել»։

## Խոհանոց
Մասաիի ավանդական սնունդը ներառել է հում միս, հում կաթ, մեղր և խոշոր եղջերավոր անասունների հում արյուն: Նրանց խոշոր եղջերավոր անասունները զեբու ցեղատեսակի են եղել: Կաթի մեծ մասը խմորվել է կամ վերածվել թանի (կարագ պատրաստելու գործընթացում)։

Մասաիները բուծում են այծեր և ոչխարներ, այդ թվում՝ կարմիր ոչխարներ, բայց նրանց ամենաարժեքավոր կենդանիները խոշոր եղջերավոր անասուններն են։

Մրգերն ուտում են որպես խորտիկ, բայց դրանք կարևոր սնունդ են երեխաների, անասուններ խնամող կանանց և անտառներում ապրող զինվորների (մորանների) համար։

## Տես նաև
* Սոմալի
* Աֆրկական Մեծ Լճեր

## Ծանոթագրություններ

### Գրականության ցանկ
* 

## Արտաքին հղումներ

* African People Ethnography | Maasai
* Maasai online dictionary
* Maasai Aid Association
* Working for a just and self-sustaining community for the Maasai People
* Maasai Trust
* The Maasai People - History and Culture (dead link)
* Maasai people, Kenya at the Maasai Association 
* Indiana University Art Museum Arts of Kenya online collection
* Maasai Mara Tribe Facts

Կատեգորիա:Աֆրիկա
Կատեգորիա:Աֆրիկայի ազգեր
Կատեգորիա:Աֆրիկայի երկրներ
Կատեգորիա:Աֆրիկացիներ
Կատեգորիա:Բնիկ ազգեր
Կատեգորիա:Էթնիկ խմբեր
Կատեգորիա:Մարդկության բանավոր և ոչ նյութական ժառանգության գլուխգործոցներ
Կատեգորիա:Սոցիալական դասակարգեր
Կատեգորիա:Տանզանիա
Կատեգորիա:Տանզանիայի ազգեր
Կատեգորիա:Տանզանիայի բնակչություն
Կատեգորիա:Քենիա
Կատեգորիա:Քենիայի ազգեր
Կատեգորիա:Քենիայի բնակչություն
Կատեգորիա:Քոչվորներ