Զահհակ

[մինի|Զահհակը սարսափով արթնանում է [Ֆերեյդուն|Ֆերեյդունի ծննդյան մղձավանջից]]

**Զահհակ** կամ **Զահակ** (  [zæhɒːk]), հայտնի է նաև որպես **Զահհակ օձի ուս** (, Զահակի Մարդոշ), հայկական դիցաբանությունում` '''Աժդահակ''', պարսկական դիցաբանությունում չար կերպար, որը հին պարսկական բանահյուսության մեջ հայտնի է որպես **Աժդահա Զոհակ** (), որով նա հայտնվում է նաև *[[Ավեստա|Ավեստայի]]* տեքստերում: 

Միջին պարսկերենում նրան անվանում են **Դահագ** () կամ **Բիվար Ասպ**  ( - Bēvar Asp)` «նա, ով ունի 10000 ձի» իմաստով: Զրադաշտականության մեջ Զահհակը (**Աժի Դահակա** անունով) համարվում է Ահուրա Մազդայի թշնամի Ահրիմանի որդին: Ֆիրդուսիի *«[[Շահնամե]]»*-ում Զահհակը Մերդաս () անունով տիրակալի որդին է։

## Ստուգաբանություն և ածանցյալ բառեր
Աժի *(Aži* կամ աժիզ, *ažiš* ) ավեստերեն «օձ» կամ «վիշապ» բառն է: Այն ազգակից է վեդական սանսկրիտ *ahi* բառին, «օձ» և չունի չարագուշակ ենթատեքստ:

*Dahāka-* ի սկզբնական իմաստն անորոշ է: Առաջարկվող իմաստներից են «խայթող» (աղբյուրն անորոշ), «այրվող» (սանսկրիտ *դահանա*), «մարդ» կամ «տղամարդու նման» (Խոտաներեն *դահա* ), «հսկա» կամ «օտար», ծառա (տես` *դահա* ժողովուրդ և վեդայական *դասա*): Պարսկական դիցաբանության մեջ *Դահակա* ձևը հատուկ գոյական է, մինչդեռ *Զահհակ* ձևը, որը հանդիպում է *[[Շահնամե]]* -ում, ստեղծվել է արաբական  (ضَحَّاك - *ḍaḥḥāk*) կապ չունեցող բառի ազդեցության միջոցով, որը նշանակում է «ծիծաղող»:

Ավեստերեն Աժի Դահակա (*Aži Dahāka)* և միջին պարսկական Աժդահագ (*aždahāg)* ձևերն աղբյուր են միջին պարսկերեն մանիքեական *Աժ (Až)*` ագահության դև, Հին հայկական դիցաբանական էակ *[[Աժդահակ (դիցաբանություն)|Աժդահակ]]*, նոր պարսկերեն «աժդեհա/աժդահա*»* ( -  *aždehâ* / *aždahâ*), տաջիկական պարսկերեն աժդահո (*аждаҳо*), ուրդու աժդահա ( *- aždahā* ), ինչպես նաև քրդական իեժդիհա  (  *ejdîha*) ձևերի, որոնք սովորաբար նշանակում են «վիշապ»։

Անունը տարածվել է նաև Արևելյան Եվրոպամուն ստացել է «աժhդայա» (ažhdaja) ձևը և նշանակում է «վիշապ», «դրակոն» կամ «ջրային օձ» բալկանյան և սլավոնական լեզուներով:

Չնայած դիցաբանության մեջ *Աժի Դահակա* ձևի բացասական կողմին, իրանական ժողովուրդների պատմության ընթացքում վիշապները օգտագործվել են պատերազմի որոշ դրոշների վրա:

Պտերոզավրերի *Ažhdarchid* խումբն անվանվել է պարսկերեն «վիշապ» բառից, որն ի վերջո առաջացել է *Aži Dahāka-* ից:

## Աժի Դահական (Դահագը) զրադաշտական գրականության մեջ
[մինի|12-13-րդ դարերի թաս հավանաբար հյուսիս-արևմտյան [Իրան|ԻրանիցՊատկերված է Զահհակ թագավորը` ուսերից դուրս ցցված օձերով: Փոփոխվել է մոտ 1926 թվականին` միջնադարյան շատ կտորներ դրանք ավելի գրավիչ դարձնելու համար:]]

Aži Dahāka-ն Ավեստայի՝ զրադաշտականության ամենավաղ կրոնական *տեքստերից* ամենակարևորն ու ամենահինն է: Նա նկարագրվում է որպես հրեշ՝ երեք բերանով, վեցաչքանի և երեք գլխանի, խորամանկ, ուժեղ և դիվային: Մյուս առումներով Աժի Դահական ունի մարդկային հատկություններ և երբեք պարզապես կենդանի չէ:

Աժի Դահական հանդիպում է ավեստական առասպելներից մի քանիսում և զրադաշտական գրականության մեջ:

Հետավեստական զրադաշտական տեքստում՝ *Dēnkard-* ը, Aži Dahāka-ն տիրապետում է բոլոր հնարավոր մեղքերին և չար խորհուրդներին՝ հակառակը բարի թագավոր Ջամին (կամ Ջամշիդին): Dahāg (Dahāka) անունը բառացիորեն մեկնաբանվում է որպես «տասը (դահ - *dah*) մեղքեր ունեցող: Նրա մայրը Վադագն է (կամ Օդագը), որն իրեն համարում է որպես մեծ մեղավոր, քանի որ ինցեստ է գործել իր որդու հետ։

Ավեստայում ասվում է, որ Աժի Դահական ապրել է Բաբրի (Baβri) երկրում գտնվող Կուիրինտա անմատչելի ամրոցում, որտեղ նա երկրպագում էր յազատաներին` գետերի Արդվի Սուրա Անահիտա (Arədvī Sūrā  Anāhitā)  և փոթորիկ-քամու *Վայու* աստվածություններին: Հիմնվելով Բաբրիի և հին պարսկական Բաբիրուի (Բաբելոն) միջև նմանության վրա՝ հետագայում զրադաշտականները Աժի Դահական տեղայնացրել են Միջագետքում։ Աժի Դահական այս երկու յազատներից խնդրում է իշխանություն տալ` աշխարհն ամայացնելու համար: Բայց նրանք հրաժարվում են, քան որ Բարու ներկայացուցիչներ էին:

Ավեստերեն տեքստերից մեկում Աժի Դահական եղբայր ունի՝ Սպիտիյուրա անունով։ Նրանք միասին հարձակվում են հերոս Յիմայի (Ջամշիդ) վրա և սղոցով կիսում նրան, բայց հետո վրա է հասնում յազատա Աթարը՝ կրակի աստվածային ոգին:

Համաձայն հետավեստանական տեքստերի՝ Յամի Քշեդի (Jam ī Xšēd - Ջամշիդ) մահից հետո Դահագը ձեռք է բերում թագավորական իշխանություն: Մեկ այլ ուշ զրադաշտական տեքստ՝ Մենոգ ի խրադ (*Mēnog ī xrad)*, ասում է, որ սա, ի վերջո, լավ էր, քանի որ եթե Դահագը չդառնար թագավոր, իշխանությունը կվերցներ «բարկության ու ցասումի» անմահ դև Խեշմը (Xešm, Aēšma), և այդպիսով չարը կտիրեր երկրի վրա մինչև աշխարհի վերջը։

Դահագը կառավարել է հազար տարի՝ սկսած 100 տարի այն բանից հետո, երբ Յամը (Ջամշիդ) կորցնում է իր խվարենան՝ իր թագավորական փառքը։ Նա նկարագրվում է որպես կախարդ, ով կառավարում էր դևերի՝ դաիվաների (*daēva*) օգնությամբ։

Ավեստայում այն անձը, ով վերջնականապես հեռացրել է Աժի Դահակային, Աբթինի որդի Թրայետոնան (*Θraētaona*) է, որը միջին պարսկերենում կոչվում է Ֆրիդուն (Frēdōn): Ավեստայում քիչ բան է ասվում Թրայետոնայի կողմից Աժի Դահակային պարտության մատնելու բնույթի մասին, բացի այն, որ դա նրան հնարավորություն է տվել ազատագրել Արնավազին և Շարնազին (Arənavāci և Savaŋhavāci)՝ աշխարհի երկու ամենագեղեցիկ կանանց: 

Ավելի ուշ աղբյուրները, հատկապես «Դենկարդ» (Dēnkard) գիրքը, ավելի մանրամասներ է հաղորդում։ Ֆերեյդունը ցմահ օժտված է եղել թագավորների աստվածային փայլով (*Խվարենահ*, Նոր պարսկական *ֆարր - կրակ, լույս*) և կարողացել է հաղթել Դահագին` հարվածելով նրան գուրզ մականով: Սակայն, դա անելուց հետո նրա վերքերի միջից դուրս են եկել վնասատուներ (օձեր, միջատներ և այլն), և Օրմազդ աստվածը նրան պատվիրել է չսպանել Դահագին, որպեսզի աշխարհը չվարակվի այս արարածներով: Փոխարենը, Ֆերեյդունը շղթայել է Դահագին և բանտարկել առասպելական Դամավանդ լեռան վրա (որը հետագայում նույնացվել է Դեմավենդ լեռան հետ):

Միջին պարսկական աղբյուրների մարգարեներն ասում են, որ աշխարհի վերջում Դահագը վերջապես պոկելու է իր շղթաները և կկործանի աշխարհը՝ խժռելով յուրաքանչյուր երրորդ մարդու և անասունի։ Հնագույն հերոս Գերշասպը, ով սպանել էր Ազ ի Սրուվարին, վերածնվելու է ու սպանելու Դահագին:

## Զահհակը Շահնամեում
Ֆիրդուսիի էպիկական պոեմ Շահնամեում, որը գրվել է մ.թ. 1000 թվականին և իրանական բանահյուսության մաս է կազմում, վերապատմվում է  լեգենդը: Ընդ որում գլխավոր հերոս Զահհակը գերբնական հրեշից վերածվում է չար մարդու:

## Զահհակը Պարսկաստանում
[մինի|244x244փքս|[Իրան|Պարսկական գեղանկարչություն, որը պատկերում է Զահհակին թագավորական գահին բազմած]]

Ըստ Ֆիրդուսիի` Զահհակը ծնվել է որպես Մերդաս () անունով տիրակալի որդի: Իր արաբական ծագման պատճառով նրան երբեմն անվանում են Զահհակ ի Թազի ( - *Zahhāk-e Tāzī*), նշանակում է «Զահակ Թազիից»: Նա գեղեցիկ և խելացի է, բայց բնավորության կայունություն չունի և հեշտությամբ ենթարկվում է իր խորհրդատուների ազդեցությանը: Հետևաբար, Ահրիմանը նրան ընտրում է որպես անկարգություններ և քաոս սերմանելու գործիք: Երբ Զահհակը երիտասարդ էր, Ահրիմանը առաջին անգամ հայտնվում է նրան որպես շողոքորթ ուղեկից և աստիճանաբար համոզում է նրան սպանել իր հորը և ժառանգել նրա թագավորությունը, գանձերն ու բանակը: Զահհակը տերևներով ծածկված խորը փոս է փորում դեպի պարտեզ տանող ճանապարհին, որտեղ Մերդասը ամեն առավոտ աղոթում էր. Մերդասը ընկնում է փոսը և սպանվում։ Զահհակն այսպիսով բարձրանում է գահին:

Այնուհետև Ահրիմանը ներկայանում է Զահհակին որպես հրաշալի խոհարար: Այն բանից հետո, երբ նա Զահհակի համար կազմակերպում է բազմաթիվ օրերի շքեղ խնջույքներ (նախկինում բուսակերների խոհանոցի մեջ ներմուծում է միսը), Զահհակը պատրաստ է Ահրիմանին տալ այն, ինչ ուզում է: Ահրիմանը ցանկանում է համբուրել նրա երկու ուսերը: Զահհակը թույլ է տալիս: Ահրիմանը շրթունքները դնում է Զահհակի ուսերին և հանկարծ անհետանում է։ Զահհակի ուսերից միանգամից երկու սև օձ է աճում։ Դրանք հնարավոր չէ կտրելով հեռացնել, քանի որ դրա տեղում մեկ այլ օձ է աճում, որը փոխարինում է կտրված օձին: Ահրիմանը Զահհակին հայտնվում է հմուտ բժշկի տեսքով: Նա խորհուրդ է տալիս Զահհակին, որ օձերին հեռացնելու փորձն անարդյունք է, և որ օձերին պետք է հանգստացնել, որ նրան չսպանի:  Դրա համար միակ միջոցը նրանց քաղցը հագեցնելն է. ամեն օր նրանց երկու մարդու ուղեղից պատրաստված կերակուր է պետք տալ:

## Զահակ կայսր
[ձախից|մինի|200x200փքս|[Հայաստան|Հայոց արքայադուստր Տիգրանուհին՝ Երվանդ Ա Սակավակյաց դուստրը, Աժդահակի հետ հարսանիքից առաջ։ Աժդահակը հայկական աղբյուրներում նույնացվում է որպես Աստիագես]]

Այս ժամանակ աշխարհի տիրակալ Ջամշիդն ամբարտավան է դառնում և կորցնում է կառավարելու իր աստվածային իրավունքը: Դժգոհ իրանցիները փնտրում են նոր կառավարիչ և Զահհակը ժողովրդին ներկայանում է որպես փրկիչ:  Հավաքելով մեծ բանակ՝ Զահհակը երկար տարիներ հետապնդում է Ջամշիդին, նախքան նրան վերջնականապես բռնելը: Զահհակը մահապատժի է ենթարկում Ջամշիդին՝ նրան սղոցելով երկու կես անում, և բարձրանում Ջամշիդի  գահին: Նրա ստրուկների թվում են Ջամշիդի երկու դուստրերը՝ Արնավազը և Շահրնազը (ավեստական Arənavāci և Savaŋhavāci): 

Զահհակի գործակալներն ամեն օր բռնում են երկու տղամարդու, մահապատժի ենթարկում` նրանց ուղեղով Զահհակի օձերին կերակրելու համար: Երկու տղամարդ, որոնք կոչվում են Արմայել և Գարմայել, փորձում են փրկել մարդկանց օձերի բաժին դառնալուց: Այդ տղամարդիկ սովորում են խոհարարություն և դառնում Զահհակի թագավորական խոհարարները: Ամեն օր Արմայելն ու Գարմայելը փրկում են երկու տղամարդկանցից մեկին` նրան ճանապարհելով լեռներ և հեռավոր հարթավայրեր, իսկ տղամարդու ուղեղը փոխարինում են ոչխարի ուղեղով: Փրկված մարդիկ քրդերի առասպելական նախահայրերն են դառնում:

մինի|200x200փքս|Աժդահակի երազը

Զահհակի բռնակալությունը ողջ աշխարհում տևում է դարեր: Մի գիշեր Զահհակը երազում  տեսնում է, որ երեք ռազմիկներ հարձակվում են իր վրա: Ամենաերիտասարդ ռազմիկը տապալում է Զահհակին իր մականով, կապում է նրան և քարշ տալիս դեպի Դամավանդ լեռը: Զահհակը արթնանում է և այնքան բարձր գոռում, որ պալատի սյուները ցնցվում են։ 

Երազը մեկնաբանելու համար Զահհակը` հետևելով Արնավազի խորհրդին, կանչում է իմաստուններին և գիտնականներին: Խորհրդականները լռում են, մինչև որ ամենաանվախը հայտնում է, որ երազը Զահհակի թագավորության ավարտի տեսիլք է` Ֆերեյդունն մականունով երիտասարդի ձեռքով: 

Զահհակը ոգևորվում է՝ իմանալով իր թշնամու ինքնությունը և պատվիրում է իր գործակալներին, որ երկրով մեկ փնտրեն Ֆերեյդունին և բռնեն նրան: Գործակալներն իմանում են, որ Ֆերեյդունը մի տղա է, որը սնվում է հրաշք կովի` Բարմայեի կաթով: Զահհակի լրտեսները հետևում են Բարմայեին և գտնում բարձր լեռնային մարգագետիններում, որտեղ նա արածում էր: Բայց Ֆերեյդունն ու նրա մայրը նախքան այդ արդեն փախել էին: Լրտեսները սպանում են կովին, սակայն ստիպված են լինում վերադառնալ Զահակի մետ՝ իրենց առաքելությունը չկատարած։

## Ընդվզում Զահհակի դեմ
մինի|348x348փքս|Ֆերեյդունը հաղթում է Զահհակին

Զահհակն ապրում է հաջորդ մի քանի տարիները Ֆերեյդունի վախի և անհանգստության մեջ և, այդպիսով, գրում է մի փաստաթուղթ, որը վկայում է իր թագավորության առաքինության և արդարության մասին, որը կհաստատվի թագավորության երեցների և սոցիալական վերնախավի կողմից՝ հուսալով, որ իր թշնամին ետ կկանգնի վրեժխնդրության մտքից:

Հրավիրված ժողովում ներկաների մեծ մասը ստորագրում է՝ վախենալով իրենց կյանքի համար: Այնուամենայնիվ, Կավա (Կավեհ) անունով մի դարբին զայրույթով խոսում է դրա դեմ, քանի որ իր երեխաները սպանվել են Զահհակի օձերին կերակրելու համար, և որ իր վերջին որդին նույն ճակատագրին է դատապարտված: Զահհակը հրամայում է ազատ արձակել Կավայի որդուն՝ փորձելով ստիպել Կավային ստորագրել փաստաթուղթը, սակայն Կավան *պատռում է* փաստաթուղթը, հեռանում պալատից և իր դարբնի գոգնոցը դրոշ է դարձնում՝ որպես ապստամբության խորհրդանիշ` *[[Դերֆաշ Կավիանի]]* (درفش کاویانی): Կավան հայտարարում է, որ Ֆերեյդունի կողմից է, և հավաքում է ամբոխը ու նրանց հետ միասին գնում Ալբորզ լեռները, որտեղ Ֆերեյդունն ապրում էր։ Ֆերեյդունը համաձայնվում է ժողովրդին առաջնորդել Զահհակի դեմ և նրա համար եզի գլխով մական է պատրաստում:

Ֆերեյդունը դուրս է գալիս կռվելու Զահհակի դեմ, բայց նա արդեն լքել էր իր մայրաքաղաքը: Քաղաքը փոքր դիմադրություն է ցույց տալիս և Ֆերեյդունը գրավում է այն, ազատում է Զահհակի բոլոր բանտարկյալներին, այդ թվում՝ Արնավազին և Շահրնազին։ Կոնդրոուն՝ Զահհակի գանձապահը, ձևացնում է, թե ենթարկվում է Ֆերեյդունին, բայց զգուշորեն փախչում է Զահհակի մոտ և հայտնում նրան, թե ինչ է տեղի ունեցել: 

Զահհակը զայրանում է՝ իմանալով, որ Ֆերեյդունը որպես թագուհիներ իր կողքին նստեցրել է նրա կանանց` Ջամշիդի դուստրերին, և անմիջապես վերադառնում է իր քաղաք՝ հարձակվելու Ֆերեյդունի վրա։ Զահհակը պարզում է, որ իր մայրաքաղաքում խիստ դեմ են իրեն, իսկ իր բանակը վտանգի տակ է: Տեսնելով, որ չի կարող քաղաքը գրավել, նա գաղտագողի մտնում է իր սեփական պալատը որպես լրտես և փորձում է սպանել Արնավազին և Շահրնազին։ Ֆերեյդունը հարվածում է Զահհակին իր եզան գլխով մականով, բայց չի սպանում նրան: Հրեշտակի խորհրդով նա կապում է Զահհակին և բանտարկում Դամավանդ լեռան տակ գտնվող քարայրում: Ֆերեյդունը Զահհակին կապում է առյուծի զնդանով, որը կապված է քարանձավի պատերին ամրացված մեծ մեխերին, որտեղ Զահհակը մնալու է մինչև աշխարհի վերջը:

## Տեղանուններ
«Զահհակ ամրոց»-ը Իրանի Արևելյան Ադրբեջան նահանգի Հաշտրուդ նահանգի հնագույն ավերակ է, որը տարբեր փորձագետների կարծիքով բնակեցված է եղել մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակներից մինչև Թեմուրյան դարաշրջանը: Իրանի մշակութային ժառանգության կազմակերպությունը, որն առաջին անգամ պեղել են բրիտանացի հնագետները 19-րդ դարում, ուսումնասիրել է կառույցը 6 փուլով:

## Ժողովրդական մշակույթում
* Զահհակի կողմից Ջամշիդին պարտության և Ֆերեյդունից հետագա պարտության մասին պատմությունը ծառայում է որպես 1992 թվականի Sega Game Gear *Defenders of Oasis* տեսախաղի նախապատմություն: Զահհակի հաջորդը խաղի սյուժեի գլխավոր հակառակորդն է:
* *Քսենավերսում*  Զահհակը (որը նշվում է որպես *Դահակ* ) գերբնական հակառակորդն է, որին և՛ Քսենան, և՛ հետագայում Հերկուլեսը (*Հերկուլես. Լեգենդար Ճամփորդությունները* ) պետք է հաղթեն՝ աշխարհը լիակատար կործանումից փրկելու համար: Երբ Դահակը հայտնվում է Հերկուլեսի վրա, նա նման է խեցգետնի:
* *Final Fantasy Legend III-* ում (ԱՄՆ-ից դուրս հայտնի է որպես *SaGa 3*), միջանկյալ բոս Դահակը պատկերված է որպես բազմագլուխ մողես։
* *«Պարսից արքայազն. Պայքար ճակատագրի հետ»* գրքում Պարսկաստանի արքայազնը փախչում է Դահակա կոչվող հզոր ստվերային կերպարից:
* *Future Card Buddyfight-* ում գլխավոր հակառակորդի ընկերը կոչվում է *Մահվան դիվային դև, Աժի Զահակա* (Demonic Demise Dragon, Azi Dahaka):
* Marvel MAX *Terror Inc.-ի* թողարկումներում ներկայացված է Զահհակ անունով անմահ չարագործը, որը կապված է երկու դիվային օձերի հետ: Եթե ուրիշների ուղեղով չսնվեն, նրանք սկսում են ուտել նրա ուղեղը:
* Quest Corporation վիդեոխաղում *Ogre Battle 64: Person of Lordly Caliber-ում* Աժի Դահական Երկրի տարրի հարգարժան վիշապն է, որը սովորաբար հանդիպում է խաղի վերջին կեսին:
* *High School DxD-* ում Աժի Դահական չար վիշապ է, ով գլխավորում է հակառակորդ խումբը մեկ այլ չար վիշապի հետ, որը կոչվում է Ափոֆիս:
* *Homestuck-* ում Equius Zahhak-ը *տրոլներից* մեկի անունն է:
* Թեթև վեպերի շարքում` *Խրդրահարույց երեխաները գալիս են մեկ այլ աշխարհից, այնպես չէ՞,* Ազի Դահական ներկայացված է որպես եռագլուխ սպիտակ վիշապ և սերիալի գլխավոր հակառակորդներից մեկն է։
* *Shadowverse* քարտային խաղում Աժի Դահական հայտնվում է որպես լեգենդար Վիշապարվեստ (Dragoncraft) դասի քարտ, որը գալիս է Քրոնոգենեզի ընդլայնումից:
* *Pathfinder Roleplaying Game-* ում Դահակը քրոմատիկ վիշապների աստվածն է և վիշապների՝ Ափսուի և Թիամատի որդին: Նա ձգտում է սպանել հորը և թագավորել ողջ վիշապների վրա:
* Աժի Դահակայից ոգեշնչված ղեկավար Աժդահան (  ) *[[Genshin Impact]]* համակարգչային խաղում, լեգենդար վիշապի (Վիշապ), որին փակել է գետնի տակ Լիյուեի Գեո Արչոն, Մորաքս:
* Fate/Grand Order -ում Աժի Դահական Աստվածային ոգիներից մեկն է, որը ներարկվել է Ալտեր Էգոյի դասի ծառա Գրիգորի Ռասպուտինին:
* *Այն ժամանակ ես վերամարմնավորվեցի որպես լորձ* Լայթ-նովելում Ազի Դահական՝ Չար վիշապների տիրակալը Վեգայի գերագույն հմտությունն է:
* *Երկրորդ համաշխարհայինի Աստված* վեպում Զահհակը հիշատակվում է որպես կեղծ աստված, որին պաշտում էր պարսիկների բանակը, որին հույները հաղթեցին:
* Երկու օձերի տեսքը, որոնք բողբոջում են ուսերից և ուտում մարմնի մասերը, ներկայացված է 2007 թվականի The Darkness տեսախաղում:

## Ժառանգություն
**Խամենեյ Զահակ**, որը նվաստացուցիչ տերմին է, որն օգտագործվում էր որպես Իրանի Գերագույն առաջնորդ Այաթոլլահ Ալի Խամենեի մականուն, 2019-2022 թվականներին իրանցի կանանց բողոքի ցույցերի ընթացքում, որտեղ հազարավոր մարդիկ բանտարկվեցին, հիմնական հակաիրանական ռեժիմի վանկարկումն էր: Իրանցի ակտիվիստուհի Սեպիդե Քոլիանին դատարանի առաջ են կանգնեցրել «Խամենեյ Զահակ մենք քեզ գետնի տակ ենք տանելու» աղաղակելու համար:

## Իրանական ավանդույթի այլ վիշապներ
Բացի Աժի Դահակայից, մի քանի այլ վիշապներ և վիշապանման արարածներ հիշատակվում են զրադաշտական սուրբ գրություններում.

* *Աժի Սրուվարա* - «եղջյուրավոր վիշապ»
* *Աժի Զաիրիտա* - «դեղին վիշապ», որը սպանվել է Գերշասպի հերոս, միջնադարյան պարսկական`  Կիրշասպի կողմից (*Յասնա* 9.1, 9.30; *Յաշթ* 19.19)
* *Aži Raoiδita* - «կարմիր վիշապ», որը ստեղծել է Ահրիմանը, որպեսզի առաջացնի *դաիվայի* ձմեռ»` որպես արձագանք Ահուրա Մազդայի կողմից *[[Այրյանեմ Վաեջա]]  հայրենիքի* ստեղծմանը (*Վենդիդադ* 1.2)
* *Աժի Վիշապա* - «թունավոր ստրուկի վիշապը», որը սպառում է Աբանին մատուցվող ընծաները, եթե դրանք արվում են մայրամուտի և արևածագի միջև (*Նիրանգստան* 48):
* *Gandarəβa* - ծովի «դեղին կրունկներով» հրեշ «Վուրուկաշա», որը կարող է կուլ տալ միանգամից տասներկու գավառ: Առաջանալով ոչնչացնել *[[Աշա|Աշայի]]* ամբողջ արարումը, այն նույնպես սպանվում է հերոս Գերշասպի կողմից (*Yasht* 5.38, 15.28, 19.41):

## Աժի/Ահի հնդկա-իրանական ավանդույթում
Հերոսների կամ աստվածային էակների կողմից սպանված կամ բանտարկված հրեշավոր օձերի պատմությունները կարող են հնագույն նախասկիզբ ունենալ: Դրանք հայտնաբերվել են հնդեվրոպական շատ ժողովուրդների, այդ թվում՝ հնդկա-իրանցիների, այսինքն՝ իրանցիների ընդհանուր նախնիների և վեդայական հնդիկների առասպելներում:

Համեմատության ամենաակնառու կետն այն է, որ վեդայական սանսկրիտում *ahi-ն* ավեստական *aži-*ի ազգակիցն է: Այնուամենայնիվ, վեդայական ավանդույթում միակ կարևոր վիշապը Վրտան է, բայց «չկա վիշապի իրանական ավանդույթ, ինչպիսին հնդկական Վրտան է» (Boyce, 1975:91-92): Ավելին, եթե իրանական ավանդույթն ունի բազմաթիվ վիշապներ, որոնք բոլորն էլ չարամիտ են, Վեդայական ավանդույթն ունի միայն մեկ այլ վիշապ, բացի  - *ահի Բուդհնյայից* ՝ բարերար «խորքի վիշապից»: Վեդաներում աստվածները կռվում են վիշապների դեմ, սակայն իրանական ավանդույթի համաձայն՝ դա մահկանացու հերոսների գործառույթ է:

Այսպիսով, թեև պարզ է թվում, որ վիշապասպան հերոսները (և Վեդաների դեպքում՝ աստվածները) «հնդկա-իրանական ավանդույթի և բանահյուսության մի մասն են եղել, ակնհայտ է նաև, որ Իրանը և Հնդկաստանը վաղուց մշակել են հստակ առասպելներ» (Skjaervø, 1989:192):

## Տես նաև
* Աժդահակ (հայ առասպելական էակ), որը նույնացվում է որպես Աստիագես
* Քաոս (կոսմոգոնիա)
* Վիշապ
* Դև

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ


## Գրականություն
* 
* Ingersoll, Ernest, et al., (2013). *The Illustrated Book of Dragons and Dragon Lore*. Chiang Mai: Cognoscenti Books. ASIN B00D959PJ0
* 
* 
* 
* 
* Schwartz, Martin. "Transformations of the Indo-Iranian Snake-man: Myth, Language, Ethnoarcheology, and Iranian Identity." Iranian Studies 45, no. 2 (2012): 275-79. www.jstor.org/stable/44860985.

## Արտաքին հղումներ

* «Ազ». քննարկում Իրանական հանրագիտարանում
*A king's book of kings: the Shah-nameh of Shah Tahmasp, [Թագավորների գիրք՝ Շահ Թահմասպի Շահնամեն]. կատալոգ Մետրոպոլիտեն արվեստի թանգարանից (ամբողջովին հասանելի է առցանց որպես PDF), որը պարունակում է նյութեր Զահհակի մասին:

Կատեգորիա:Առասպելական հրեշներ
Կատեգորիա:Դիցաբանական արխետիպեր
Կատեգորիա:Դիցաբանական օձեր
Կատեգորիա:Շահնամե
Կատեգորիա:Պարսկական դիցաբանություն