Պիզայի աշտարակ

**Պիզայի թեք աշտարակ** (իտալերեն։ *Torre pendente di Pisa*) կամ էլ պարզապես **Պիզայի աշտարակ** (*La Torre di Pisa*), աշտարակ է Իտալիայում։ Գտնվում է Պիզա քաղաքում։ Հայտնի է իր թեքությամբ և այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, թե ուր որ է աշտարակը կփլվի, որն անկայուն հիմքի արդյունք է։ Աշտարակը Պիզայի տաճարի հրապարակում գտնվող երեք կառույցներից մեկն է, որը ներառում է տաճարը և Պիզայի մկրտարանը։

Աշտարակի բարձրությունը գետնից 55,86 մետր է (183 ոտնաչափ 3 դյույմ), իսկ վերևից ՝ 56,67 մետր (185 ոտնաչափ 11 դյույմ): Հիմքի պատերի լայնությունը 2,44 մ է (8 ոտնաչափ 0 դյույմ): Քաշը գնահատվում է 14,500 տոննա: Աշտարակն ունի 296 կամ 294 աստիճան, յոթերորդ հարկում հյուսիսային կողմը նայող սանդուղքը երկու աստիճանով փոքր է։

Աշտարակը սկսել է թեքվել 12-րդ դարում շինարարության ընթացքում՝ փափուկ հողի պատճառով, որը չի կարողացել պատշաճ կերպով պահել կառույցի քաշը: Այն վատթարացել է 14-րդ դարում շինարարության ավարտից հետո։ 1990 թվականին թեքությունը հասել է 5,5 աստիճանի: Կառույցը կայունացվել է 1993-2001 թվականներին վերանորոգման աշխատանքներով, ինչը նվազեցրել է թեքությունը մինչև 3,97 աստիճան:

## Ճարտարապետ
Աշտարակի ճարտարապետի ինքնությունը քննարկման առարկա է։ Դիզայնը երկար ժամանակ վերագրվել է Գուլիելմո և Բոնանո Պիզանո անունով մի մարդու, որը հայտնի նկարիչ է եղել, և ապրել է Պիզայում 12-րդ դարում և հայտնի է եղել իր բրոնզե ձուլմամբ, հատկապես Պիզայի տաճարում: Պիզանոն հեռացել է Պիզայից 1185 թվականին: 1820 թվականին Աշտարակի ստորոտում հայտնաբերվել է նրա անունով ձուլված մետաղի մի կտոր, բայց դա կարող է պայմանավորված լինել տաճարի ճակատի բրոնզե դուռով, որը քանդվել է 1595 թվականին։ 2001 թվականին  կատարված ուսումնասիրությունը, ըստ երևույթին, ցույց է տալիս, որ ճարտարապետը եղել է Դիոտիսալվին, հաշվի առնելով կառուցման ժամանակը և նմանությունը Դիոտիսալվիի այլ աշխատանքների, մասնավորապես՝ Սան Նիկոլայի զանգակատան և Պիզայի մկրտարանի հետ:

Պատկեր:Leaning tower of Pisa - capital of column at the top.jpg|Վերին մակարդակի սյուների դետալներ
Պատկեր:Torre di pisa, capitello con scimmiette.JPG|Սյունակի դետալները
Պատկեր:Pisa. Torre 02.JPG|Բազային պատի սյուներ
Պատկեր:Pisa, torre pendente (18).jpg|Կախազարդ ծաղկի տեսքով
Պատկեր:Pisa. Torre 01.JPG|Մուտք
Պատկեր:Animals and monsters on the wall of the leaning tower of Pisa.jpg|Կենդանիների պատկերով պատի ռելիեֆի դետալներ
Պատկեր:Torre di Pisa - panoramio (18).jpg|Արտաքին հատակի սալիկներ
Պատկեր:Leaning tower bell assunta.JPG|Զանգ
Պատկեր:Pisa Leaning Tower bell San Ranieri.jpg|Զանգ
Պատկեր:Cos de campanes de la torre de Pisa.JPG|Վերևի  զանգեր


## Կառուցում
Աշտարակի կառուցումը տեղի է ունեցել 199 տարվա ընթացքում երեք փուլով: 1172 թվականի հունվարի 5-ին Դոննա Բերտա դի Բերնարդոն՝ այրին և դել Օպերա դի Սանտա Մարիայի տան բնակիչը, վաթսուն սոլդո է կտակել և այդ գումարը օգտագործվել է մի քանի քարերի գնման համար, որոնք մինչ օրս կազմում են զանգակատան հիմքը: 1173 թվականի օգոստոսի 9-ին դրվել են աշտարակի հիմքերը: Սպիտակ մարմարե ճամբարի առաջին հարկի աշխատանքները սկսվել են նույն թվականի օգոստոսի 14-ին՝ ռազմական հաջողությունների և բարգավաճման ժամանակաշրջանում: Այս առաջին հարկը կույր արկադ է, որը շարադրված է դասական կորնթյան խոյակներով խճճված սյուներով:

Աշտարակը սկսել է թեքվել այն բանից հետո, երբ շինարարությունը արդեն երկրորդ հարկում էր՝ 1178 թվականին: Դա պայմանավորված է եղել ընդամենը երեք մետրանոց հիմքով, որը դրված էր թույլ, անկայուն հիմքում, նախագիծ, որն ի սկզբանե թերի էր: Հետագայում շինարարությունը դադարեցվել է ավելի քան մեկ դար, քանի որ Պիզայի Հանրապետությունը գրեթե շարունակաբար ներգրավված էր Ջենովայի, Լուկայի և Ֆլորենցիայի հետ մարտերում: Սա ժամանակ է տվել, որ հիմքում ընկած հողը նստի: Հակառակ դեպքում աշտարակը գրեթե անկասկած կփլվեր: 1233 թվականի դեկտեմբերի 27-ին բանվոր Բենենատոն՝ Խերարդո Բոտիչիի որդին, վերահսկում էր աշտարակի շինարարության շարունակությունը:

1260 թվականի փետրվարի 23-ին Գվիդո Սպեցիալեն՝ Ջովանի Պիզանոյի որդին, ընտրվել է աշտարակի շինարարությունը վերահսկելու համար: 1264 թվականի ապրիլի 12-ին շինարար վարպետ Ջովաննի դի Սիմոնե ՝ Կամպոսանտոյի ճարտարապետը, և 23 բանվորներ մեկնել են Պիզայի մոտ գտնվող լեռները՝ մարմար բերելու։ Հատված քարերը տրվել են Սուրբ Ֆրանչեսկոյի բանվոր Ռայնալդո Սպեցիալեին: 1272 թվականին Դի Սիմոնեի օրոք վերսկսվել է շինարարությունը։ Փորձելով շտկել թեքությունը, շինարարները կառուցել են վերին հարկերը, որոնց մի կողմը մյուսից բարձր է: Դրա պատճառով աշտարակը կորացած է: Շինարարությունը կրկին դադարեցվել է 1284 թվականին, երբ պիզանները ջենովացիներից ջախջախվել են Մելորիայի ճակատամարտում:

Յոթերորդ հարկի շինարարությունը ավարտվել է 1319 թվականին: Զանգակատունը վերջնականապես ավելացվել է 1372 թվականին։ Այն կառուցել է Տոմազո դի Անդրեա Պիզանոն, որը կարողացել է ներդաշնակեցնել զանգակատան գոթական տարրերը աշտարակի ռոմանական ոճին: Կան յոթ զանգեր՝ մեկական երաժշտական մաժոր սանդղակի յուրաքանչյուր նոտայի համար: Ամենամեծը տեղադրվել է 1655 թվականին:
[կենտրոն|մինի|800x800փքս|Համայնապատկերային տեսարան (ձախից աջ) [Զանգակատուն (Պիզայի թեք աշտարակ), Պիզայի տաճարի և Պիզայի մկրտության տաճարի (Պիացցա դեյ Միրակոլի):]]

## Շինարարությանը հաջորդող պատմություն
1589-1592 թվականներին Գալիլեո Գալիլեյը, որը այդ ժամանակ ապրում էր Պիզայում, աշտարակից տարբեր զանգվածների երկու գնդակ է նետել՝ ցույց տալու համար, որ դրանց անկման արագությունը անկախ է դրանց զանգվածից՝ համաձայն ազատ անկման գիտական օրենքների: Այս նյութի հիմնական աղբյուրը Գալիլեո Գալիլեյի Պատմական կենսագրությունն է, որը գրվել է Գալիլեոյի աշակերտ և քարտուղար Վինչենցո Վիվիանիի կողմից 1654 թվականին, բայց հրատարակվել է միայն 1717 թվականին ՝ նրա մահից անմիջապես հետո։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ դաշնակիցները կասկածում էին, որ գերմանացիներն օգտագործում էին աշտարակը որպես դիտակետ: ԱՄՆ բանակի սերժանտ Լեոն Ուեքշտեյնը, որը ուղարկվել էր աշտարակում գերմանական զորքերի առկայությունը հաստատելու համար, տպավորված է եղել տաճարի և նրա ճամբարի գեղեցկությամբ և այդպիսով ձեռնպահ է մնացել հրետանային հարվածի հրամանից՝ խնայելով այն կործանումից:

Բազմաթիվ ջանքեր են գործադրվել աշտարակի ուղղահայաց դիրքը վերականգնելու կամ գոնե այն չընկնելու համար: Այս ջանքերի մեծ մասը ձախողվել է, ոմանք վատթարացրել են թեքությունը: 1964 թվականի փետրվարի 27-ին Իտալիայի կառավարությունը օգնություն է խնդրել աշտարակի տապալումը կանխելու համար։ Այնուամենայնիվ, կարևոր է համարվել ներկայիս թեքության պահպանումը, քանի որ այս տարրը խաղացել է Պիզայի զբոսաշրջության արդյունաբերության խթանման գործում:

1993 թվականից սկսած ավելացվել է 870 տոննա կապարի հակակշիռներ, որոնք մի փոքր ուղղել են աշտարակը:

Աշտարակը և հարևան տաճարը, մկրտարանը և գերեզմանատունը ներառված են Պիացցա դել Դուոմո ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում, որը հայտարարվել է 1987 թվականին:

Աշտարակը փակվել է հանրության համար 1990 թվականի հունվարի 7-ին ավելի քան երկու տասնամյակ կայունացման ուսումնասիրություններից հետո և 1989 թվականին Պավիայի քաղաքացիական աշտարակի կտրուկ փլուզումից հետո։ Մեկ տասնամյակ ուղղիչ վերակառուցման և կայունացման ջանքերից հետո աշտարակը վերաբացվել է հանրության համար 2001 թվականի դեկտեմբերի 15-ին և հայտարարվել է կայուն առնվազն ևս 300 տարի:

Կառուցվածքային ամրացման փուլից հետո (1990-2001 թվականներին) աշտարակը ենթարկվել է մակերեսի աստիճանական վերականգնման՝ տեսանելի վնասը վերականգնելու համար, հիմնականում՝ կոռոզիայից և սևացումից։ Դրանք հատկապես արտահայտված են աշտարակի տարիքի և քամու և անձրևի ազդեցության պատճառով: 2008 թվականի մայիսին ինժեներները հայտարարել են, որ աշտարակը կայունացվել է այնպես, որ այն դադարել է շարժվել իր պատմության մեջ առաջին անգամ։ Նրանք հայտարարել են, որ այն կայուն կլինի առնվազն 200 տարի:

2023 թվականի օգոստոսի 9-ին տեղի է ունեցել առաջին քարի հիմնարկեքի 850-ամյակին նվիրված արարողությունը։

File:Leaning_Tower_of_Pisa_in_the_1890s.jpg|Աշտարակը 1890-ական թվականներին:
File:Plaque galileo.jpg|Հուշատախտակ՝ ի հիշատակ Գալիլեո Գալիլեյի փորձերի
File:Pisa schiefer turm gewichte 1998 01.jpg|Ժամանակավոր առաջատար հակակշիռներ, 1998 թվական
File:Pisa Cathedral & Leaning Tower of Pisa.jpg|Մկրտարան (առաջին պլանում), Մայր Տաճար (մեջտեղում) և պիզայի աշտարակ (հետին պլանում):


## Չափսեր
Աշտարակի բարձրությունը գետնից 56.67 մ է, հիմքի մոտ պատերի հաստությունը 2.44 մ է, քաշը կազմում է 14 500 տոննա։ Աշտարակն ունի 296 աստիճան։ Մինչև 1990 թվականից 2001 թվականներին կատարված վերակառուցման աշխատանքներն աշտարակի թեքությունը եղել է 5.5 աստիճան, սակայն ներկայումս 3.99 աստիճան է։ Սա նշանակում է, որ աշտարակի գագաթի հորիզոնական տեղաշարժը կազմում է 3.9 մ

## Պատկերասրահ

File:Lightmatter pisa.jpg|alt=View looking up
File:Leaning tower door.JPG|Զանգակատան մուտքի դուռը
File:Leaning tower loggiati.jpg|Արտաքին լոջիա
File:Leaning tower staircase 6th floor.jpg|Ներքին սանդուղք վեցերորդից յոթերորդ հարկ
File:Leaning tower staircase 7th floor.JPG|Ներքին սանդուղք յոթերորդից ութերորդ (վերին) հարկ
File:Leaning tower staircase 8th floor.JPG|Տեսարան վերևից
File:View, looking down from top of Leaning Tower of Pisa.jpg|Տեսարան, որը բացվում է վերևից ներքև
File:The Leaning Tower of Pisa SB.jpeg|Պիզայի թեք աշտարակը 2013 թվականին
File:Tower of Pisa - push.jpg|Զբոսաշրջիկը Պիզայի աշտարակի մոտ, 2009 թվականի հունիս


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թեք աշտարակներ
Կատեգորիա:Իտալիայի աշտարակներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Իտալիայում
Կատեգորիա:Պիզա
Կատեգորիա:Ռոմանական ճարտարապետություն