Իսրայելա-թուրքական հարաբերություններ

**Իսրայելա-թուրքական հարաբերությունները** երկկողմ հարաբերություններ Իսրայելի և Թուրքիայի Հանրապետության միջև։

2018 թվականի դրությամբ Թուրքիայում Իսրայելի դեսպանը Էիտան Նայեն է, Իսրայելում Թուրքիայի դեսպանը՝ Քեմալ Օքեմը։

## Հարաբերությունների պատմություն
Թուրքիան Իսրայելի պետությունը ճանաչած առաջին երկրներից մեկն էր։ Երկար ժամանակ Թուրքիան և Իսրայելը պահպանել են սերտ տնտեսական և ռազմական գործընկերություն։ Մասնավորապես, երկու երկրների կառավարությունները համաձայնագիր են ստորագրել Թուրքիայից Իսրայել գազի և նավթամուղերի կառուցման բազմամիլիարդանոց նախագծի վերաբերյալ։

### 2003–2010 թվականներ
2003 թվականին Իսրայելում հիմնադրվել է Արկադաս ասոցիացիան (այսինքն՝ Արկադասի ասոցիացիա) թուրք-հրեական մշակույթի ժառանգությունը պահպանելու համար, որի կենտրոնակայանը գտնվում է Եհուդ քաղաքում։ 2004 թվականին Գերմանիայում հրեաներն ու թուրքերը հիմնադրել են Յուլկումեն և Սարֆատի միությունը։

2003 թվականին Թուրքիայի վարչապետ ընտրվելուց ի վեր «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության առաջնորդ Ռեջեփ Էրդողանը նշել է Թուրքիայի արագ իսլամացումը` հակաիսրայելական հռետորաբանության ամրապնդման հետ մեկտեղ, Թուրքիան ավելի ու ավելի է ակտիվորեն է սկսել հեռավորություն պահել Իսրայելից։ Վատթարացման կարևոր փուլեր են դարձել 2008-ի վերջին և 2009-ի սկզբին «Թափվող արճիճ» գործողությունը Գազայի հատվածում և իսրայելական ռազմածովային ուժերի կողմից թուրքական «Մավի Մարմարա» նավի գրավումը (2010 թվականի մայիսի 31), որը փորձում էր ճեղքել Գազայի շրջափակումը (միևնույն ժամանակ, մի շարք աղբյուրներ կարծում են, որ «Ազատության նավատորմի» գրավման հետ կապված հակամարտությունը հրահրել են հենց թուրք քաղաքական գործիչները, որոնք դիտավորյալ սրում են հարաբերությունները Իսրայելի հետ՝ հանուն ներքին և արտաքին քաղաքական նպատակների։
Իսրայելական «Թափվող արճիճ» գործողությունից հետո և 2009 թվականին Թուրքիայի նոր արտգործնախարար Ահմեդ Դավութօղլուի նշանակմամբ նույն ուղղությամբ է տարվել արտաքին քաղաքականությունը։
[thumb|300px|2009 թվականի հունվարի 29-ին [Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան|Ռեջեփ Էրդողանը դուրս է գալիս Դավոսի Համաշխարհային տնտեսական ֆորումից Իսրայելի նախագահ Շիմոն Պերեսի հետ վիճաբանությունից հետո]]

Թուրք ազգայնականները կատաղիորեն քննադատել են կառավարության 2009 թվականի ծրագիրը` երկարաժամկետ վարձակալել իսրայելական ընկերությանը Սիրիայի հետ սահմանին գտնվող մի թուրքական հատվածի վրա, ականի մաքրման թանկ գործողության դիմաց (որը Օտտավայի պայմանագրին միանալուց հետո Թուրքիան պարտավոր է իրականացնել մինչև 2014 թվականը)․ միևնույն ժամանակ, ընդդիմության փաստարկները «հրեական ֆինանսներ» ներդնելու անթույլատրելիության մասին վարչապետ Էրդողանը գնահատում էր որպես «ֆաշիստական» և որպես «ֆոբիա փոքրամասնությունների և օտարերկրացիների նկատմամբ»։

2010 թվականի հունվարին «Հաարեց» թերթը հրապարակել է Իսրայելի Արտաքին գործերի նախարարությանն առընթեր Քաղաքական հետազոտությունների միջազգային կենտրոնի զեկույցը, որը պնդում է, որ Թուրքիայի վարչապետ Էրդողանի հակաիսրայելական ելույթները նպաստել են թուրքական հասարակության շրջանում հակասեմական տրամադրությունների աճին։։

### 2010 թվական
Թուրքիայի հետ հարաբերությունների վատթարացման արդյունքներից մեկը Իսրայելի արագ մերձեցումն էր Հունաստանի և Կիպրոսի հետ։

## Հակաիսրայելական ֆիլմեր Թուրքիայում
Թուրքական «Ayrılık» հեռուստաշոուի կադրերը, որը սիրո պատմություն է ցույց տալիս «Թափվող արճիճ» գործողության ֆոնին, առիթ են դարձել 2009 թվականի հոկտեմբերին Իսրայելում Թուրքիայի գործերի ժամանակավոր հավատարմատար Դ. Օզենին Իսրայելի ԱԳՆ կանչելու համար բացատրություններ տալու համար։ Մասնավորապես, դժգոհության պատճառ են հանդիսացել ներկայացման մեջ ցուցադրված այն տեսարանները, երբ իսրայելցի զինվորներին պատկերող դերասանները գնդակահարում են պաղեստինցիներին, իսկ «զինվորը» սպանում է պաղեստինցի աղջկան, և մի շարք այլ տեսարաններ, որոնք Իսրայելի ԱԳՆ պաշտոնյաները գնահատում են որպես «տեսարաններ, որոնք նույնիսկ հեռավոր կապ չունեն իրականության և շոուի զինվորների հետ։ Իսրայելական բանակը՝ որպես անմեղ երեխաների մարդասպաններ»։ Իսրայելը նշում է, որ սա մասնավոր նախաձեռնություն չէ, քանի որ սերիալը ցուցադրվում էր պետական հեռուստաալիքով։

2010 թվականի հունվարին՝ «Գայլերի հովիտ։ Դարան» շարքի հերթական մասի ցուցադրությունից հետո, Իսրայելում Թուրքիայի դեսպան Ահմեդ Օգուզ Չելիքկոլը կանչվել է Իսրայելի ԱԳՆ՝ բացատրություն ստանալու համար։ Իսրայելի դժգոհությունը առաջացել է այն տեսարաններից, երբ «Մոսադի» գործակալները, թուրք դերասանների կատարմամբ, առևանգում են թուրք երեխաների և պատանդ վերցնում Թուրքիայի դեսպանին և նրա ընտանիքին։ Իսրայելի արտաքին գործերի փոխնախարար Դանի Այալոնը, դեսպանին տված հարցազրույցում, կարծիք է հայտնել, որ «սերիալում ցուցադրված տեսարանները վտանգավոր  են դարձնում հրեաների կյանքը Թուրքիայում»։ Այդ հանդիպման ժամանակ Այալոնը ցուցադրաբար խախտել է դիվանագիտական էթիկետի մի շարք նորմեր, ինչը հետագայում հանգեցրել է դիվանագիտական սկանդալի։ Ինքը՝ Օգուզ Չելիկքոլը, նույնպես դատապարտել է թուրքական հեռուստատեսությամբ սերիալի ցուցադրման վերսկսումը։

## Առևտրային հարաբերություններ և ռազմական համագործակցություն
1996 թվականին Թուրքիայի և Իսրայելի միջև ստորագրվել է *[[Ազատ առևտրի գոտի|Ազատ առևտրի]]* համաձայնագիր, որից հետո ավելի քան 200 ապրանքների մաքսատուրքերը փոխադարձաբար չեղարկվել են։ 2001-2011 թվականներին Թուրքիայի ամենամյա արտահանումը Իսրայել 805 միլիոն դոլարից հասել է 2 391 միլիոն դոլարի։ Այդ ընթացքում Թուրքիա իսրայելական արտահանման տարեկան արժեքը 529 մլն դոլարից հասել է 2057 մլն դոլարի։

2010 թվականին կազմում էր թուրքական արտահանման ավելի քան 50%-ը․
* մետաղներ և մետաղական արտադրանք․ 22%-ով 392 միլիոն դոլար։
* մեքենաներ և բեռնատարներ. 17%-ը 303 միլլիոն դոլար (Իսրայել ներմուծվող մեքենաների 10% -ը հավաքվում են Թուրքիայում),
* հաստոցներ և այլ մեխանիկական հարմարանքներ․ 15%-ը 274 միլլիոն դոլար։
Իսրայելն իր հերթին Թուրքիա է արտահանում նոր տեխնոլոգիաներ և հիմնականում ռազմական տեխնիկա։
Սակայն բարձր տեխնոլոգիաներ Թուրքիա ներկրելու հարցում Իսրայելը հեռու է առաջին տեղից. Անկարայի Առևտրաարդյունաբերական պալատի 2010 թվականի տվյալների համաձայն՝ այս ոլորտում առաջին տեղը զբաղեցնում է Չինաստանը՝ 4,4 մատակարարման ծավալով, ԱՄՆ-ը՝ 4,1, Գերմանիան՝ 1,8, Ֆրանսիան՝ 1,6 միլիարդ դոլար․ իսրայելական բարձր տեխնոլոգիաների ներմուծումը գնահատվում է ընդամենը 186 միլլիոն դոլարով։

Իր հերթին Իսրայելը Թուրքիային չի վերադարձնում հինգ «Հերոն», որոնք շարժիչների փոխարինման կարիք ունեն, ինչպես նաև հրաժարվել են մատակարարել Բարաք-8 հրթիռներ և M60 տանկերի ռեակտիվ զրահամեքենաներ։ Հայտնի չէ, թե ինչ կլինի AWACS չորս ինքնաթիռների արդիականացման ծրագրի ապագայի հետ, որոնք ավելի վաղ ձեռք են բերվել ԱՄՆ-ից, որտեղ իսրայելական IAI-Elta ընկերությունը պետք է 25 մլն դոլար արժողությամբ աջակցության ծրագրային համակարգ սահմանի։

Այնուամենայնիվ, կա մեկ գործոն, որը բարդացնում է Իսրայելի դիրքերը այս դիմակայությունում, 2008 թվականի տնտեսական ճգնաժամը Եվրոպայում և Ամերիկայում՝ ազդելով բուն երկրի վրա։ 2010 թվականին Իսրայելի ընդհանուր արտահանումը կազմել է 58 միլիարդ դոլար, իսկ ամբողջ արտահանման 65,2 տոկոսը հասցվել է 10 երկիր։ Արտահանման մեծ մասը գնում է ԱՄՆ, իհարկե՝ ԵՄ-ն երկրորդ տեղում է, Թուրքիան՝ 8-րդ։Թուրքիան նույնպես կարևոր դեր ունի ներմուծման մեջ։ Բայց Արևմուտքին հարվածած ճգնաժամը հանգեցրել է Իսրայելից գնումների նվազմանը, այնպես որ 2011 թվականին տնտեսական աճը 3,3% էր, մինչդեռ 2010 թվականին առաջին կիսամյակում 4,8%, իսկ 7,6% երկրորդում։ Հետևաբար, Թուրքիայի նման առևտրային գործընկերոջ կորուստը, ըստ թուրք վերլուծաբանների, զգալի վնաս կհասցնի իսրայելական տնտեսությանը։ Մյուս կողմից, Թուրքիայի համար դրական բացը արտահանման և ներմուծման միջև էլ ավելի կմեծանա հօգուտ Թուրքիայի՝ հաշվի առնելով մատակարարներին և մատակարարման տեսակը։ Թուրք պաշտոնյաներն իրենց հերթին հայտարարել են, որ կարող են փոխարինել Իսրայելին՝ որպես իրենց ռազմական կառավարության հրամանների գործընկեր։

## Տես նաև
* Հակասեմությունը Թուրքիայում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* *[[Даниэль Пайпс]]*. Турция: более не союзник // Jerusalem Post, 28 октября 2009
* *[[Густерин Павел Вячеславович|Густерин П.]]* Турецкий гамбит // "Трибуна", 2012  /вебархив/
* Турки хотели передать ХАМАСу спутниковые снимки Израиля http://cursorinfo.co.il/news/novosti/2010/10/30/turk/  // сursorinfo.co.il , 22 марта 2017(?2010)
* Турция: Анкара вступила в дипломатический конфликт с Израилем //  16 января 2010  /вебархив/
* Израиль и Турция провели конференцию по улучшению взаимопонимания // 29.10.2010 /вебархив/
* *Бехор Г.* "Нам было плохо на приличном расстоянии от Эрдогана?" // перевод на zman.com, 25.03.2013 /вебархив/

* Turkish-Israeli Relations: Is It All About Iran? /вебархив/
* 

Կատեգորիա:Թուրք-իսրայելական հարաբերություններ