Դիսմորֆոֆոբիա

**Մարմնի դիսմորֆիկ խանգարում**, նաև հայտնի որպես **դիսմորֆոֆոբիա** կամ **դիսմորֆիա**, հոգեկան խանգարում, որը բնութագրվում է ուժգին անհանգստությամբ արտաքինի երևակայական կամ իրական չնչին թերություններից։ Դիսմորֆոֆոբիայի զառանցանքային տարբերակի դեպքում թերությունը երևակայական է։ Այն դեպքում, երբ առկա է իրական տեսանելի տարբերություն, դրա կարևորությունը անհատի մտքում չափազանցվում է։ Անկախ այն բանից՝ թերությունն իրական է, թե երևակայական, դրա վերաբերյալ առաջանում են համատարած և կպչուն մտքեր։ Սա հանգեցնում է ծանր հուզական տագնապի առաջացմանը, ինչպես նաև խաթարում է առօրյա գործունեությունն ու ակտիվությունը։ DSM-5-ը (Հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրական ձեռնարկ, 5-րդ հրատարակություն) դիսմորֆոֆոբիան դասում է օբսեսիվ-կոմպուլսիվ սպեկտրի խանգարումների շարքին՝ տարբերակելով այն այնպիսի խանգարումներից, ինչպիսին է օրինակ՝ նյարդային անորեքսիան։

Հետազոտությունները պարզել են, որ դիսմորֆիայով տառապում է բնակչության մինչև 17%-ը։ Այն սովորաբար սկսվում է դեռահասության շրջանում և հանդիպում է իգական սեռի ներկայացուցիչների մոտավորապես 16%-ի և արական սեռի՝ 11%-ի շրջանում։ Դիսմորֆիայի ենթատեսակը՝ մկանային դիսմորֆիան (մարմինը չափազանց փոքր ընկալելը), հիմնականում հանդիպում է տղամարդկանց շրջանում։ Բացի դրա մասին մտորումներից, դիսմորֆիայով տառապող անձը սովորաբար բազմիցս ստուգում և համեմատում է ընկալվող թերությունը և կարող է որդեգրել անսովոր վարքագիծ՝ խուսափելով սոցիալական շփումներից, որպեսզի թվացյալ թերություններն աննկատ մնան շրջապատի կողմից։ Խանգարումը նկատելիորեն վատթարացնում է կյանքի որակը և երբեմն կարող է դառնալ ինքնասպանության պատճառ։

## Նշաններ և ախտանիշներ
Արտաքին տեսքից դժգոհությունը մարդկանց շրջանում բավականին տարածված է, սակայն ի տարբերություն արտաքինի վերաբերյալ սովորական անհանգստության, դիսմորֆիան կարող է հասնել ծայրահեղ աստիճանի։ Արտաքինը գեղեցկացնելու ձգտումը հաճախ է հանդիպում, սակայն դիսմորֆիայի դեպքում առաջանում է արտաքինը սոսկ «նորմալացնելու» ձգտում։ Թեև մոտ երեք դեպքից մեկում այն զառանցանքային բնույթ ունի, արտաքինի վերաբերյալ անհանգստությունը սովորաբար ոչ զառանցանքային գերարժևորված գաղափար է։

Կենտրոնացման թիրախ հանդիսացող մարմնի հիմնական հատվածներն են դեմքը, մաշկը, որովայնը, ձեռքերը և ոտքերը, բայց թիրախը կարող է լինել մարմնի գրեթե ցանկացած մաս։ Բացի այդ, միաժամանակ կարող են ուշադրության կենտրոնում լինել մարմնի մի քանի մասեր։ Մարմնի դիսմորֆիկ խանգարման ենթատեսակ է բիգորեքսիան (հակադարձ անորեքսիա կամ մկանային դիսմորֆիա)։ Մկանային դիսմորֆիայի դեպքում պացիենտներն իրենց մարմինն ընկալում են որպես չափազանց նիհար՝ չնայած մկանուտ և մարզված լինելուն։ Շատերը դիմում են մաշկաբանական բուժման կամ էսթետիկ վիրահատության, ինչը սովորաբար չի վերացնում հոգեկան տագնապը։ Մյուս կողմից, ինքնաբուժման փորձերը, օրինակ՝ մաշկը քերծելը, կարող են առաջացնել վնասվածքներ այնտեղ, որտեղ նախկինում դրանք չկային։

Դիսմորֆիան օբսեսիվ-կոմպուլսիվ սպեկտրի խանգարում է, սակայն չնայած օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարման () հետ որոշակի նմանություններին՝ այն ավելի շատ ներառում է  դեպրեսիա և սոցիալական մեկուսացում։ Դիսմորֆիան հաճախ զուգակցվում է սոցիոֆոբիայի () հետ ։ Ոմանք ունենում են համոզմունք, որ ուրիշները թաքուն մատնանշում են իրենց թերությունները։ Որոշ հետազոտությունների համաձայն՝ դիսմորֆիա ունեցող մարդկանց մոտ զառանցանքի մակարդակն ավելի բարձր է, քան շիզոֆրենիայով տառապողների մոտ։ Կոգնիտիվ թեստավորումը և նեյրովիզուալիզացիան (ուղեղի պատկերումը) փաստում են այս անձանց մոտ ինչպես մանրակրկիտ տեսողական վերլուծության հակվածության, այնպես էլ հուզական գերլարվածության միտման մասին։ Ընդհանուր առմամբ, դիսմորֆիա ունեցող անձը օրվա ընթացքում մի քանի ժամ և ավելի մտորում է մարմնի ընկալվող թերության շուրջ, ձգտում է սոցիալական մեկուսացման, կամ քողարկում է այն կոսմետիկայի կամ հագուստի միջոցով, բազմիցս ստուգում է արտաքինը, համեմատում այն այլ մարդկանց արտաքինի հետ և կարող է հաճախակի բանավոր հավաստիացումներ փնտրել արտաքինի վերաբերյալ։ Անձը երբեմն կարող է խուսափել հայելիներից, հաճախակի փոխել հագուստը, չափից ավելի խնամել իրեն կամ սահմանափակել սննդի ընդունումը։ 

Դիսմորֆիայի ծանրությունը կարող է տատանվել, և սրացումները հանգեցնում են բացակայությունների դպրոցից, աշխատանքից ու խուսափում այլ սոցիալական շփումներից, ինչը երբեմն հանգեցնում է երկարատև սոցիալական մեկուսացման, ընդ որում՝ ոմանք երկար ժամանակ տանից դուրս չեն գալիս։ Սոցիալական դեգրադացիան սովորաբար այնքան մեծ է,որ երբեմն հասնում է ցանկացած սոցիալական գործողություններից խուսափելուն։ Վատ կենտրոնացումը և մոտիվացիայի պակասը իջեցնում են առաջադիմությունը և աշխատանքի արդյունավետությունը։ Դիսմորֆիայի պատճառած տագնապը հակված է գերազանցելու մեծ դեպրեսիվ խանգարման տագնապին, իսկ ինքնասպանության մտքերի և փորձերի ցուցանիշները նշանակալիորեն բարձր են։

## Պատճառներ
Ինչպես հոգեկան խանգարումների մեծ մասի, այնպես էլ մարմնի դիսմորֆիկ խանգարման պատճառը ունի կենսահոգեսոցիալական (բիոփսիխոսոցիալական) բնույթ՝ պայմանավորված բազմաթիվ գործոնների փոխազդեցությամբ, ինչպիսիք են գենետիկական, զարգացման, հոգեբանական, սոցիալական և մշակութային գործոնները: Դիսմորֆիան սովորաբար զարգանում է վաղ դեռահասության շրջանում, թեև շատ պացիենտներ նշում են ավելի վաղ տեղի ունեցած տրավմաների, բռնությունների, անտեսման, ծաղրի կամ բուլինգի մասին։ Շատ դեպքերում կյանքի ավելի վաղ փուլում արտահայտված սոցիոֆոբիան նախորդում է դիսմորֆիային: Թեև դիսմորֆիայի վերաբերյալ երկվորյակների հետազոտությունները քիչ են, այնուամենայնիվ դրանցից մեկը ժառանգականությունը գնահատել է 43%: Այլ գործոններ կարող են լինել ինտրովերսիան, մարմնի բացասական ընկալումը, պերֆեկցիոնիզմը, բարձր էսթետիկ զգայունությունը, ինչպես նաև մանկական տարիքում բռնությունն ու անտեսումը։

### Մանկական տրավմա
Մարմնի դիսմորֆիայի զարգացումը կարող է սկսվել ծնողների կամ խնամակալների, ընտանիքի կամ մտերիմ ընկերների կողմից հասցված հոգեբանական տրավմայից: 2021 թվականին հրապարակված մի հետազոտության մեջ, որն ուսումնասիրում էր մանկության տարիներին վատ վերաբերմունքի տարածվածությունը մարմնի դիսմորֆիա ունեցող մեծահասակների շրջանում, պարզվել է, որ հարցվածների ավելի քան 75%-ը մանկության տարիներին ենթարկվել է որևէ տեսակի բռնության: Հետազոտողները պարզել են, որ դիսմորֆիայի նկատմամբ հատկապես խոցելի են այն մեծահասակները, ովքեր մանկության տարիներին ունեցել են հուզական անտեսման փորձ, թեև բռնության այլ ձևերը, ներառյալ ֆիզիկական և սեռական բռնությունը, նույնպես գնահատվել են որպես զգալի ռիսկի գործոններ: Երբ երեխաները հասնում են չափահասության տարիքի, նրանք վերապրում են իրենց մարմնի նկատմամբ գործադրված բռնությունը և սկսում են ուղիներ փնտրել այն թաքցնելու, ծածկելու կամ փոփոխելու համար, որպեսզի չհիշեն այն տրավման, որն ունեցել են դեռահասության տարիներին:

### Սոցիալական մեդիա
Սոցիալական մեդիայի մշտական օգտագործումը և «սելֆի անելը» կարող են վերածվել ցածր ինքնագնահատականի և մարմնի դիսմորֆիայի հակումների: Ինքնագնահատականի սոցիալ-մշակութային տեսությունը պնդում է, որ մեդիայի և հասակակիցների կողմից ստացված հաղորդագրությունները արտաքին տեսքի կարևորության մասին ինտերնալիզացվում են անհատների կողմից, որոնք ընդունում են այլոց գեղեցկության  չափանիշները որպես սեփականը: Սոցիալական մեդիայի չափազանց շատ օգտագործման և սելֆիներ անելու պատճառով անհատները կարող են տարվել հանրությանը իդեալական լուսանկար ներկայացնելու մտքով: Մասնավորապես, կանանց հոգեկան առողջությունն ամենաշատն է տուժել սոցիալական մեդիայի մշտական ազդեցությունից: Մարմնի դիսմորֆիկ խանգարում ունեցող աղջիկների մոտ նկատվում են ցածր ինքնագնահատականի ախտանիշներ: Սոցիալական մեդիայի սպասումների պատճառով անհատների մոտ դիսմորֆիայի առաջացման գործոններից մեկը կարող է լինել այն, որ կանայք իրենց համեմատում են մեդիա-պատկերների իդեալական կանացի գրավչության հետ։ Արդյունքում առաջանում է անհամապատասխանություն նրանց իրական գրավչության և մեդիայի գրավչության չափանիշների միջև:

Ստամբուլի Բիլգի համալսարանի և Բոսֆորի համալսարանի հետազոտողները պարզել են, որ ցածր ինքնագնահատական ունեցող անհատներն ավելի հաճախ են մասնակցում սելֆի անելու թրենդներին (միտումներին) և օգտագործում սոցիալական մեդիան՝ միջանձնային փոխհարաբերությունները հաստատելու համար, որպեսզի բարձրացնեն իրենց ինքնագնահատականը: Ինքնահաստատման () տեսությունը բացատրում է, թե ինչպես են անհատները օգտագործում սելֆիները՝ հավանումների (լայքերի) և մեկնաբանությունների միջոցով ուրիշներից հաստատում ստանալու համար: Հետևաբար, սոցիալական մեդիան կարող է ստեղծել թյուր պատկերացում սեփական արտաքին տեսքի վերաբերյալ: Նման վարքագիծը կարող է հանգեցնել հավանության արժանանալու մշտական որոնումների, և նույնիսկ դեպրեսիայի:

2019 թվականին իրականացված համակարգված ակնարկը Web of Science, PsycINFO և PubMed կայքերի տվյալների շտեմարանները կիրառել է սոցիալական ցանցերի օգտագործման օրինաչափությունները բացահայտելու համար: Մասնավորապես, հայտնաբերվել է կապ սոցիալական մեդիայի օգտագործման և սեփական մարմնից ավելի մեծ դժգոհությունների առաջացման միջև:

Դիսմորֆիա ունեցող անհատները հակված են հաճախակի դիմել պլաստիկ վիրահատությունների: 2018 թվականին պլաստիկ վիրաբույժ դոկտոր Տիժոն Էշոն առաջարկեց «Սնապչատային դիսմորֆիա» տերմինը՝ նկարագրելու այն դեպքերը, երբ մարդիկ դիմում են պլաստիկ վիրահատությունների՝ «ֆիլտրված» նկարներին նմանվելու համար: Ֆիլտրված լուսանկարները, որոնք տեղադրվում են Ինստագրամում և Սնապչատում, հաճախ ներկայացնում են անիրատեսական և անհասանելի տեսք, ինչը կարող է հանդիսանալ դիսմորֆիա հրահրող պատճառական գործոն:

## Ախտորոշում
Տարածվածության և սեռային բաշխվածության գնահատականները լայնորեն տատանվել են՝ պայմանավորված ախտորոշման և հաշվետվությունների անհամապատասխանություններով: Պատմականորեն երկարատև անտեսված լինելուց հետո ամերիկյան հոգեբուժության մեջ դիսմորֆիան ձեռք է բերել ախտորոշիչ չափանիշներ DSM-IV-ում. այն առաջին անգամ հայտնվեց DSM-ում միայն 1987 թվականին, սակայն կլինիցիստների գիտելիքները դրա մասին, հատկապես թերապևտների շրջանում, սահմանափակ են: Միևնույն ժամանակ, մարմնական մտահոգության պատճառով առաջացած ամոթը և պարծենկոտության ստիգմայից վախը ստիպում են շատերին թաքցնել նույնիսկ այդ մտահոգության առկայությունը:

Նույնատիպ ախտանիշների պատճառով դիսմոֆիան հաճախ սխալմամբ ախտորոշվում է որպես սոցիոֆոբիա, օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարում, մեծ դեպրեսիվ խանգարում: Սոցիոֆոբիան և մարմնի դիսմորֆիկ խանգարումը խիստ կոմորբիդ են (դիսմորֆիա ունեցողների 12-68,8%-ը ունի նաև սոցիոֆոբիա, իսկ սոցիոֆոբիա ունեցողների 4,8-12%-ը ունի նաև դիսմորֆիա) և հիվանդների մոտ զարգանում են նմանատիպ ձևով. որոշ հետազոտողների կողմից դիսմորֆիան նույնիսկ դասակարգվում է որպես սոցիոֆոբիայի ենթատեսակ: Ճիշտ ախտորոշումը կախված է մասնագիտացված հարցումներից և հուզական տառապանքի կամ սոցիալական դիսֆունկցիայի հետ փոխկապակցվածությունից: Հաշվարկները մարմնի դիսմորֆիկ խանգարման հարցարանի (BDDQ) զգայունությունը գնահատում են 100% (0% կեղծ բացասական արդյունք), իսկ սպեցիֆիկությունը՝ 92,5% (7,5% կեղծ դրական արդյունք): Դիսմորֆիան ուղեկցվում է նաև սննդային վարքի խանգարումներով. հետազոտություններից մեկում կոմորբիդությունը հասնում է մինչև 12%-ի: Ե՛վ սննդային, և՛ մարմնի դիսմորֆիկ խանգարումները կապված են արտաքինի հետ, սակայն սննդային խանգարումները  ավելի շատ հակված են կենտրոնանալ քաշի, քան ընդհանուր արտաքին տեսքի վրա։

## Բուժում
### Դեղորայք և հոգեթերապիա

Հակադեպրեսանտները, ինչպիսիք են սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչները (ՍՀԸԱ), և կոգնիտիվ-վարքային թերապիան ցույց են տվել դրական արդյունքներ: ՍՀԸԱ-ները կարող են թեթևացնել օբսեսիվ-կոմպուլսիվ և զառանցանքային ախտանիշները, մինչդեռ կոգնիտիվ-վարքային թերապիան օգնում է հիվանդներին հասկանալ սխալ մտածելակերպի օրինաչափությունները: Դոկտոր Սաբինա Վիլհելմը և իր գործընկերները ստեղծել և փորձարկել են  մասնագիտացված ձեռնարկ՝  դիսմորֆիայի ախտանիշների բուժման ուղղությամբ, ինչը հանգեցրել է ախտանիշների բարելավմանը: Բուժման հիմնական տարրերը ներառում են հոգեկրթությունը () և դեպքի ձևակերպումը, կոգնիտիվ վերակառուցումը, էքսպոզիցիան ու սովորությունների կանխումը (կոգնիտիվ վարքային թերապիայի մասնագիտացված ձև): Նախքան բուժումը կարող է օգտակար լինել հոգեկրթության տրամադրումը, օրինակ՝ ինքնազարգացման գրքերի և աջակցության վեբ-կայքերի միջոցով:

### Ինքնակատարելագործում
Դիսմորֆիա ունեցող շատ մարդկանց համար պլաստիկ վիրահատությունը չի օգնում մեղմացնել ախտանիշները, քանի որ սեփական արտաքինի վերաբերյալ նրանց կարծիքը հիմնված չէ իրականության վրա: Խորհուրդ է տրվում, որ պլաստիկ վիրաբույժները և հոգեբույժները համագործակցեն՝ վիրահատության դիմող բուժառուներին հետազոտելու և պարզելու համար, թե արդյոք նրանք ունեն դիսմորֆիա, քանի որ վիրահատությունները կարող են թողնել վնասակար հետևանքներ:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կլինիկական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հոգեբուժական ախտորոշում
Կատեգորիա:Հոգեբուժություն
Կատեգորիա:Հոգեթերապիա
Կատեգորիա:Հոգեկան առողջություն
Կատեգորիա:Հոգեկան խանգարումներ