Կուվանդիկի միջանցք

**Կուվանդիկի միջանցք** կամ **Օրենբուրգի միջանցք** (, ), տերմին, որն օգտագործվում է Բաշկորտոստանի հանրապետության և Ղազախստանի միջև ընկած  Գայի և Կուվանդիկի շրջանների վերաբերյալ։

## Տերմինի ծագում
Տերմինը գիտական շրջանառության մեջ է մտցրել ամերիկացի քաղաքագետ Փոլ Գոբլը 2013 թվականին։ Գոբլը կարծել է, որ բաշկիրա-ղազախական ընդհանուր սահմանի ի հայտ գալը Մոսկվան կբաժանի Սիբիրից և նախադրյալներ կստեղծի Բաշկորտոստանի, հետևաբար Ուրալ-Վոլգայի շրջանի մյուս հանրապետությունների անկախության հնարավոր ճանաչման համար։

## Պատմություն
1742 թվականին ՝ Բաշկորտոստանի և Ղազախստանի սահմանին սկսվել է ամրոցների՝ Օրենբուրգի գծի շինարարությունը։ Գծի կառուցման նպատակն է եղել դադարեցնել ղազախների արշավանքները Յայիկի վրայով և բաշկիրներին բաժանել ղազախներից։ Ամրացված գծի կենտրոնը դարձել է Օրենբուրգ քաղաքը (Օրենբուրգի ամրոց), որը տեղափոխվել է իր այժմյան ժամանակակից տեղակայման վայրը։

1918 թվականին բաշկիրներն ու ղազախները, ռուսական կայսրության փլուզման հետևանքով, հռչակել են իրենց ազգային հանրապետությունները։ Օրենբուրգ քաղաքը բաշկիրական և ղազախական ազգային-ազատագրական շարժումների (Ալաշ Օրդա,  եղել) կարևոր կենտրոններից էր։ 1918 թվականի սեպտեմբերին Ուֆայում տեղի է ունեցել բաշկիր և ղազախ ներկայացուցիչների պետական համաժողովը։

Բոլշևիզացումից հետո բաշկիրների և ղազախների ազգային պետական միավորների փոխարեն ի հայտ են եկել ՌՍՖՍՀ կազմում ինքնավար խորհրդային հանրապետություններ։ Օրենբուրգը դարձել է Ղրղզական ինքնավար խորհրդային սոցիալիստական հանրապետության մայրաքաղաքը, որը հյուսիսից սահմանակից էր Բաշկիրական ինքնավար խորհրդային սոցիալիստական հանրապետությոանը։ 1925 թվականին ԽՍՀՄ ղեկավարությունը Օրենբուրգի նահանգը հանել է Խորհրդային Ղազախստանից՝ փոխանցելով այն անմիջապես ՌՍՖՍՀ-ին։ Ստեղծվել է այսպես կոչված *«Կուվանդիքի միջանցքը»*, որը բաժանում է երկու թյուրքական հանրապետությունները։ Այնուհետև «սահմանի հստակեցման» որոշումների հիման վրա այն մի քանի անգամ ընդլայնվել է։ 1936 թվականի «Ստալինյան» սահմանադրությունը որոշ ինքնավար հանրապետությունների կարգավիճակը բարձրացրել է միութենական հանրապետությունների մակարդակի։ Ի թիվս այլոց, բարձրացվեց նաև Ղազախական ԽՍՀՄ կարգավիճակը։ Համաձայն սահմանադրության՝ միութենական հանրապետություններն իրավունք ունեին ազատորեն անջատվել ԽՍՀՄ- ից։ Այդ հնարավորությունն իրացնելու համար նրանք պետք է ընդհանուր սահման ունենային արտաքին պետությունների հետ։ «Կուվանդիկի միջանցքի» առկայության պատճառով Բաշկորտոստանը չէր համապատասխանում այս չափանիշին, եթե նույնիսկ Ղազախստանը լքեր ԽՍՀՄ շարքերը։ Արդյունքում Բաշկիրիայի Հանրապետությունը պահպանել է ԻԽՍՀ կարգավիճակը, թեև տարածքով և բնակչությամբ այն համեմատելի է մի շարք միութենական հանրապետությունների հետ։ «ԽՍՀՄ-ից ազատ ելքի» նորմը թարմացվել է 1977 թվականի խորհրդային հաջորդ սահմանադրության մեջ։

Օրենբուրգի մարզի Կուվանդիկի և Գայի շրջանների տարածքները նախկինում մտել են Բաշկիրական ինքնավար ԽՍՀ-ի Ուզերգան և Զիլայր կանտոնների մեջ։

## Ներկա վիճակ
աջից|մինի|370x370փքս|Կուվանդիկսկի (թիվ 15) և Գայսկի (թիվ 9) շրջաններ Օրենբուրգի շրջանի քարտեզի վրա
Քանի որ Պովոլժիեի բոլոր վեց հանրապետությունները ելք չունեն դեպի Ռուսաստանի Դաշնության արտաքին սահմաններ, քաղաքագետներն ու պատմաբանները բազմիցս կասկածի տակ են դրել նրանց պետական անկախություն ձեռք բերելու և Ռուսաստանի Դաշնությունից դուրս գալու իրագործելիությունը։

Թաթարական և բաշկիրական անջատողական խմբավորումների ներկայացուցիչները խորհրդային կառավարության կողմից *Կուվանդիկի միջանցքի* ստեղծումը համարում են Մոսկվայի կողմից պարտադրված քաղաքական քայլ՝ ուղղված Բաշկորտոստանի հողերը Ղազախստանից կտրելուն։  տնօրեն  Թաթարստանի Հանրապետության գիտությունների ակադեմիայի Շ.Մարջանիի անվան պատմության ինստիտուտի տնօրեն  Ռաֆայել Խակիմովը կարծում է, որ այդ նպատակով ցարական և բոլշևիկյան իշխանությունները խրախուսել են ռուսների և ուկրաինացիների վերաբնակեցումը Օրենբուրգի երկրներ։

Բաշկորտոստանին միջանցքը միացնելու հարցը բազմիցս բարձրացվել է որոշ կազմակերպությունների ու քաղաքական գործիչների կողմից։ 2018 թվականին  «Սվոբոդնի Իդել Ուրալ» կազմակերպությունը Բաշկորտոստանի ղեկավար Ռադի Խաբիրովին բարձրացրել է Կուվանդիկսկի շրջանը և Գայսկի շրջանը Բաշկորտոստանի Հանրապետությանը փոխանցելու հարցը։ 2021 թվականին «Սվոբոդնի Իդել Ուրալը» պատասխանելով ռուսական իշխանությունների հայտարարությանը ռուսական շրջանների համախմբման անհրաժեշտության մասին՝ առաջարկել է Կուվանդիկի միջանցքը միացնել Բաշկորտոստանին։

Արտերկրում Բաշկիրիայի ազգային շարժման կոմիտեի ղեկավար Ռուսլան Գաբբասովը իր դիրքորոշումն է հայտնել Բաշկորտոստան միջանցքի միացման հարցում՝ հայտարարելով, որ Բաշկորտոստանը պետք է վերականգնի իր վերահսկողությունը Կուվանդիկի միջանցքի վրա։

2018 թվականին պետական *«Կազինֆորմ»* լրատվական գործակալությունը ակնարկել է *Օրենբուրգի միջանցքի* խզման մասին՝ հրապարակելով Ղազախստանի քարտեզը, որը ներառում էր Օրենբուրգի շրջանի հողերը։ Լուրն արագ ջնջվել է, իսկ քարտեզի հրապարակումը որպես ցավալի սխալ է ներկայացվել։ Լրատվական գործակալության գործողությունները արագորեն մեկնաբանվել են միջազգային դիտորդների կողմից, այդ թվում՝ ռուսական։ Փաստն այն է, որ 2017 թվականին Ասկար Ումարովը, ով չի թաքցնում իր ազգայնական հայացքները, այդ թվում՝ *Օրինբորի* վերադարձի հարցում (ինչպես ղազախներն անվանում են նախկին մայրաքաղաք Օրենբուրգը), նշանակվել է պետական «Կազինֆորմի» գլխավոր տնօրեն։

2018 թվականին «Ազատ Իդել-Ուրալ» հասարակական շարժումը պաշտոնական առաջարկ է ուղարկել Բաշկորտոստանի ղեկավարի պաշտոնակատար Ռադիյ Խաբիրովին՝ նախաձեռնել *Կուվանդիկի միջանցքը* Բաշկորտոստանի Հանրապետություն տեղափոխելու հարցը։ 2021 թվականին նույն շարժումը արձագանքել է Ռուսաստանի փոխվարչապետ Մարատ Խուսնուլլինի խոսքերին շրջանների համախմբման անհրաժեշտության մասին քաղաքացիների համար կոնկրետ և օգտակար քայլ ձեռնարկելու առաջարկով՝ *Կուվանդիկի միջանցքը* Բաշկորտոստանին միացնելու առաջարկով։

2008 թվականից ի վեր Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարությունը զգալիորեն բարելավել է սահմանային անվտանգությունը այդ տարածքում։ Վորոնեժ-ԴՄ հրթիռային հարձակման նախազգուշացման համակարգի Օրսկի ռադիոտեղորոշիչ կայանը, որը գտնվում է Օրսկի և Նովորսկի շրջանի սահմանին, մարտական հերթապահություն է մտել 2016 թվականին։

## Ազգային կազմ
Օրենբուրգի մարզի ասիական մասում (Ուրալ գետի ձախ ափ) ղազախները կազմում են 19,4%, իսկ եվրոպական մասում (Ուրալ գետի աջ ափ) 2,8%։ 1990-ականներին Օրենբուրգի շրջանի բաշկիրների, ղազախների և թաթարների ազգային-մշակութային միավորումների ստեղծումը զգալիորեն նվազեցրել է ազգային խնդիրների սրությունը։ Ամենաակտիվ, եռանդուն և արդյունավետ էթնոմշակութային ասոցիացիան «Կուրուլտայ բաշկիրն» է։ Ռուսական գյուղերի բնակչությունը արտագաղթի պատճառով շատ ավելի արագ է քայքայվում, քան թաթարական, բաշկիրական և ղազախական գյուղերը, և, համապատասխանաբար, գյուղական բնակավայրերում ռուսների թիվը նվազում է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անջատողականությունը Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Աշխարհառազմավարություն
Կատեգորիա:Բաշկորտոստանի պատմություն
Կատեգորիա:Ղազախստանի պատմություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Օրենբուրգի մարզ