Օմար ալ-Բաշիր

**Օմար Հասան Ահմեդ ալ-Բաշիր** (; ), սուդանցի պետական և զինվորական գործիչ, 1989 թվականից Սուդանի անփոխարինելի ղեկավար, 1993 թվականից Սուդանի գործող նախագահ, 1996 թվականից Սուդանի Ազգային կոնգրես կուսակցության ղեկավար։ 2017 թվականի Զիմբաբվեի զինվորական հեղաշրջումից և Ռոբերտ Մուգաբեին տապալելուց հետո Աֆրիկայի ամենաերկար ղեկավարող պետական առաջնորդն է։
1989 թվականին Սուդանում տեղի ունեցած պետական հեղաշրջման արդյունքում իշխանության գալով՝ նա ղեկավարել է :en:Revolutionary Command Council for National Salvation| ազգային փրկության հեղափոխության հրամանատարական խորհուրդը, որից հետո դարձել է երկրի նախագահ։ Նրա ղեկավարման տարիներին Հարավային Սուդանում շարունակվել է Քաղաքացիական երկրորդ պատերազմը, որն ավարտվել է խաղաղ համաձայնագրի կնքումով, ինչի արդյունքում Հարավային Սուդանն անկախություն է ձեռք բերել։ Այդ ընթացքում տեղի են ունեցել Դարֆուրի արյունալի դեպքերը, որի արդյունքում մահացել են 200-300 հազար մարդ, իսկ շուրջ 2,7 միլիոն մարդ դարձել են ներքին գաղթականներ։ Զուգահեռ 2011-2015 թվականներին կոնֆլիկտ է առաջացել Հարավային Կորդովանի անջատողականների հետ։
Ալ-Բաշիրի օրոք Սուդանի պետական ապարատն իսլամացվել է, ինչը քննադատության է ենթարկվել միջազգային հանրության կողմից (մինչև անգամ Սուդանը բնորոշվել է որպես « Վտարված երկիր»)։ Միևնույն ժամանակ նավթի արտահանման և վաճառքի շնորհիվ հնարավոր է եղել տնտեսության մեջ որոշակի հաջողություններ արձանագրել, լավ հարաբերություններ են ձևավորվել Չինաստանի, Ռուսաստանի և այլ պետությունների հետ։
2008 թվականի հուլիսի 21-ին Միջազգային քրեական դատարանը ալ-Բաշիրին ձերբակալման սանկցիա է տվել՝ Դարֆուրի ցեղասպանության մեղադրանքով, որտեղ էթնիկ զտումներ են կատարվել։ Այսպիսով ալ-Բաշիրը պետության առաջին գործող նախագահն է դարձել, որի դեմ արդարադատության միջազգային մարմինների կողմից մեղադրանք է առաջադրվել։ Միջազգային քրեական դատարանի այդ որոշումն Արաբական պետությունների լիգայի, Աֆրիկյան միության, Չմիավորման շարժման կողմից քննադատության է ենթարկվել, որոնք հրաժարվել են այն կատարելուց։
2015 թվականի ապրիլին Սուդանի համընդհանուր ընտրությունների ժամանակ վերընտրվել է հերթական նախագահական ժամկետով՝ ընտրողների ձայների 94,05 % պաշտոնական արդյունքով։ 2016 թվականին հայտնել է, որ 2020 թվականի նախագահական ընտրություններին չի պատրաստվում առաջադրվել։ Սակայն 2018 թվականին իշխող Սուդանի Ազգային կոնգրեսն իր աջակցությունն է հայտնել ալ-Բաշիրին՝ կայանալիք ընտրություններին։

## Կենսագրություն
Օմար ալ-Բաշիրը ծնվել է 1944 թվականի հունվարի 1-ին՝ Խոշե Բաննագա, գյուղում՝ Շենդի քաղաքի մոտ՝ Խարթումից 150 կմ դեպի հյուսիս՝ գյուղացու ընտանիքում։ Պատկանում է արաբական ջաալին ցեղախմբին։ Հայրական կողմից պապը պատկանել է սևամորթ ֆալատա ցեղին և Սուդան է եկել Ում Աուդամ քաղաքի ոռոգման համակարգի կառուցման նպատակով, որտեղ էլ սպանվել է։ Նրա ընտանիքն ավելի ուշ տեղափոխվել է Խոշե Բաննագա, որտեղ էլ ծնվել է Օմար ալ-Բաշիրը։ 1964 թվականին նա Խարթումում ավարտել է միջնակարգ դպրոցը։
1966 թվականին Օմար ալ-Բաշիրն ավարտել է Սուդանի զինվորական ակադեմիան՝ Խարթումում։ Սովորել է նաև Մալազիայում, Պակիստանում և ԱՄՆ-ում։ 1973 թվականի հոկտեմբերին եգիպտական զինված ուժերի կազմում մասնակցել է Դատաստանի օրվա պատերազմին, ղեկավարել է 8-րդ մոտոհետևակային բրիգադը։ 1975-1979 թվականներին հանդիսացել է Սուդանի զինվորական ատաշեն ԱՄԷ-ում։ Հայրենիք վերադառնալով նշանակվել է Պարաշյուտային բրիգադի կայազորի հրամանատար, իսկ 1981 թվականից՝ Խարթումի պարաշյուտային կայազորի հրամանատար, այդ պաշտոնին մնացել է մինչև 1987 թվականը։

### Որպես պետության ղեկավար
1989 թվականի հունիսի 18-ին հայտարարվել է եգիպտական հատուկ ծառայությունների կողմից հակակառավարական դավադրության բացահայտման մասին։ Դրա հետևանքով բարձրագույն և միջին կազմի տասնյակ զինվորականներ ձերբակալվել են։ Շատ շուտով՝ հունիսի 30-ին, զինվորականները, բրիգադի գեներալ Օմար ալ-Բաշիրի գլխավորությամբ իրականացրել են հերթական զինվորական հեղաշրջումը։ Պետական բարձրագույն մարմին է դարձել ազգային փրկության հեղափոխության հրամանատարական խորհուրդը, որը կազմված էր բանակի  15 բարձրագույն սպաներից։ Ազգային փրկության հեղափոխության հրամանատարական խորհրդի ներկայացուցիչը, վարչապետը և պաշտպանության նախարարը դարձել է Օմար ալ-Բաշիրը, որը հեղաշրջումից հետո ստացել է գեներալ-լեյտենանտի կոչում. Ավելի ուշ ալ-Բաշիրը իշխանության բռնագրավման պատճառը բացատրելու համար ասել է․ *«Ժողովրդավարությունը, որով չես կարող կերակրել ժողովրդիդ, արժանի չէ գոյություն ունենալու»*։ Իշխանության գալով՝ գեներալ ալ-Բաշիրը ցրել է կառավարությունը, արգելել է քաղաքական կուսակցությունները, մեկուսացրել է ազատ մամուլը։ Օմար ալ-Բաշիրը շարունակել է երկրի իսլամացման քաղաքականությունը։ 1991 թվականի փետրվարին նա հրաման է ստորագրել աստիճանաբար Սուդանի ողջ տարածքում շարիաթի նորմերի վրա հիմնված քրեական օրենսգրքի ընդգրկման վերաբերյալ։

1993 թվականի հոկտեմբերի 16-ին ազգային փրկության հեղափոխության հրամանատարական խորհուրդը ինքնացրման որոշում է ընդունել և Օմար ալ-Բաշիրին նշանակել է Սուդանի նախագահ։

### Ընտրություններ
1996 թվականի մարտի 6-17-ը երկրում անցկացվեցին նախագահական ընտրություններ, որտեղ հաղթեց Օմար ալ-Բաշիրը, հավաքելով ձայների 75,68 %։ Կենտրոնացված իշխանությունն ամրապնդելու նպատակով 2000 թվականի սկզբում Օմար ալ-Բաշիրը առանձնահատուկ դեկրետ ընդունեց, որով Սուդանի 25 նահանգում նահանգապետեր նշանակեցին։ Սա իսլամիստ նախագահի պատասխանն էր այն մարդկանց, որոնք պահանջում էին նահանգապետերի ուղիղ ընտրություններ։ Նույն ժամանակահատվածում էլ ալ-Բաշիրը հրաման ստորագրեց, որով նշանակվեց Սուդանի Հանրապետության նախագահի խորհրդական։ Օմար ալ- Բաշիրը ձևավորեց 25 նախարարներից կազմված նոր կառավարություն, որոնցից հինգը հանդիսանում էին սուդանցի գեներալներ։ Նույն տարվա դեկտեմբերի 13-23-ը անցկացված նախագահական ընտրությունների ժամանակ Օմար ալ-Բաշիրը վերընտրվել է՝ հավաքելով ձայների 86,5 %։
2008 թվականի մայիսի 10-ի գիշերը Արդարության և հավասարության շարժման ապստամբները, շարժվելով դեպի մայրաքաղաք, Սուդանի բանակի կողմից կասեցվել են Խաթումից մոտ 200 կմ դեպի արևմուտք ընկած տարածքում՝ Կորդոֆան գավառում։ Ապստամբները սակայն կարողացել են մուտք գործել մայրաքաղաք և գրավել արևմտյան արվարձան հանդիսացող Օմդուրմանը, սակայն ընթացող մարտերի ժամանակ ապստամբները ցաքուցրիվ են եղել։ Օմար ալ-Բաշիրը, ելույթ ունենալով պետական հեռուստատեսությամբ, կատարվածի պատասխանատվությունը դրել է հարևան երկրի՝ Չադի իշխանությունների վրա․ *«Այդ ուժերին օժանդակում է Չադը, նրանք Չադում են վերապատրաստվում և հենց այնտեղից են սկսել հարձակումը»*, հարևան երկրի հետ խզել է դիվանագիտական հարաբերությունները։
2010 թվականի հունվարին Օմար ալ-Բաշիրը թողել է երկրի զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարի պաշտոնը։ Նույն թվականի ապրիլի 11-ից 13-ը երկրում տեղի են ունեցել նախագահական և խորհրդարանական ընտրություններ, որտեղ հաղթել է Օմար ալ-Բաշիրը՝ հավաքելով ձայների 68,24 %։ Ընդդիմադիր կուսակցությունների ներկայացուցիչները բոյկոտել են ընտրությունները։

### Քաղաքացիական պատերազմ
Օմար ալ-Բաշիրի կառավարման տարիներին շարունակվել է զինված հակամարտությունը Արևմտյան Սուդանի հետ, որտեղ հիմնականում բնակվում են սևամորթ քրիստոնյաներ։ Կառավարական ուժերը զանգվածային գնդակահարությունների և կտտանքների են ենթարկել տեղացիներին, այրել են գյուղերը, թունավորել ջրամբարները, դաշտերն ու այգիներն ականապատել։ Սուդանի բանակը տանկերի, հրետանու և ավիացիայի օգնությամբ հարվածներ է հասցրել ոչ թե ապստամբների ճամբարներին, այլ բնակելի տներին, դպրոցներին և հիվանդանոցներին։ Երկրի հարավում ձեռք բերելով նավթ՝ կառավարությունն այն վաճառել է Արևմուտքին, իսկ ստացված գումարով զենք է ձեռք բերել։ Բանակը հարկադրել է քրիստոնյա բնակչությանը դավանելու իսլամ, երբեմն կառավարական զորքերն առևանգել են երեխաներին և նրանց դաստիարակել որպես մուսուլմաններ, կամ նրանց վաճառել են արաբական երկրներում՝ որպես ստրուկներ։ Այս բոլոր գործողությունները քրիստոնյա սևամորթների շրջանում միայն ուժեղացրել է անկախության գաղափարը․ Հարավային Սուդանի մրցակից ցեղախմբերը համախմբվել են Խարթումի դեմ պայքարում։
Չկարողանալով պայքարել ապստամբներ դեմ՝ Օմար ալ-Բաշիրը 1999 թվականին Հարավային Սուդանին առաջարկել է «քաղաքակիրթ ինքնավարություն», որը մերժվել է։
2005 թվականի հուլիսի 9-ին ալ-Բաշիրը հաստատել է երկրի ժամանակավոր սահմանադրությունը վեց տարի ժամկետով, որը երկրի հարավային շրջաններին ինքնավարության ավելի բարձր աստիճան է ապահովել։ 2011 թվականի հունվարի 9-ից 15-ը Հարավային Սուդանում անց է կացվել հանրաքվե՝ Սուդանից անկախանալու նպատակով, որի արդյունքում Հարավի բնակչության 98,83 % անկախությանը կողմ է քվեարկել։ Հուլիսի 9-ին Հարավային Սուդանը հռչակվել է որպես անկախ պետություն։
Ամերիկյան «Parade» լրագրի տվյալներով 2005 թվականին զբաղեցրել է առաջին տեղը ժամանակակից վատթարագույն բռնակալների տասնյակում։

#### Դարֆուրյան հակամարտություն․ մեղադրանք ցեղասպանության համար
Դարֆուրի շրջանը գտնվում է Սուդանի արևմուտքում՝ Չադի և Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետության սահմանին։ Շրջանի բնակչությունը կազմված է աֆրիկացի սևամորթ հողագործներից և արաբալեզու քոչվորներից։ Հակամարտության պատճառ է հանդիսացել Խարթումի և Հարավի ապստամբների միջև նավթից ստացված եկամուտները բաժանելու համաձայնությունը։ Հակամարտությունը սկսել է 2003 թվականի փետրվարին, երբ երկու ապստամբ խմբավորումներ ՝ Սուդանի ազատագրական բանակը և Հանուն արդարության և հավասարության շարժումը զինված պայքար են սկսել կառավարական ուժերի դեմ։ Իշխանությունները մեծաթիվ օգնական ուժեր են ուղարկել Դարֆուր, լայնամաշտաբ քանակով կիրառվել է զինվորական ավիացիան։ Սուդանի կառավարությունը համագործակցել է արաբալեզու քոչվորներից կազմված « Ջանջավիդ» («ձիավոր սատանաներ») աշխարհազորի հետ, որոնք պարբերաբար հարձակվել են սևամորթ գյուղացիների վրա, այրել են ամբողջական գյուղեր և իրականացրել այլ բռնություններ։

2008 թվականի հուլիսին Միջազգային քրեական դատարանի դատախազ Լուիս Մորենո Օկամպոն պահանջով դիմել է դատարանին՝ Օմար ալ-Բաշիրին ձերբակալելու թույլտվություն ստանալու նպատակով, քանի որ ապացույցներ է հավաքել Դարֆուրում կատարված ցեղասպանությանը, մարդկության դեմ հանցագործությանը, զինվորական հանցագործությանը Սուդանի նախագահի մասնակցության վերաբերյալ։ Հուլիսի 17-ին Խարթումում նախագահին աջակցելու կապակցությամբ ցույցեր են տեղի ունեցել, որին մասնակցել են շուրջ հազար հինգ հարյուր մարդ։ Նրանց կարգախոսն էր․ «Ալ-Բաշիր, առաջ», «Դարֆուրի ցեղախմբերն աջակցում են Ալ-Բաշիրին»։
2009 թվականի մարտի 4-ին պատմության մեջ առաջին անգամ Միջազգային քրեական դատարանը պետության գործող նախագահին՝ Օմար ալ- Բաշիրին ձերբակալման թույլտվություն է տվել՝ նրան մեղադրելով մարդկության դեմ կատարած հանցագործությունների (սպանություն, բնաջնջում, բռնի տեղահանում, կտտանքների ենթարկել, բռնաբարություն) և զինվորական հանցագործությունների (քաղաքացիական բնակչության դեմ դիտավորյալ ուժի կիրառում, դիակապտություն) համար։ Մինչ այդ ցույցերում ելույթ ունենալով՝ ալ-Բաշիրն արտահայտել է իր դիրքորոշումը․ *«Նրանք կարող են վերցնել իրենց ձերբակալման սանկցիան և ուտել այն»*։

2010 թվականի հուլիսի 12-ին Միջազգային քրեական դատարանը Օմար ալ-Բաշիրին ձերբակալման նոր սանկցիա է տվել՝ նրան մեղադրելով Դարֆուրի բնակչության կազմի մեջ ընդգրկված երեք էթնիկական խմբերի՝ ֆորերի (ժողովուրդ), մասալիտների և զագավաների ցեղասպանության կազմակերպման և իրականացման մեջ։ Չնայած Միջազգային քրեական դատարանի կողմից տրված ձերբակալման թույլտվությունը՝ Ալ-Բաշիրը շարունակել է շրջագայել արտասահմանյան երկրներում։ 2011 թվականի նոյեմբերի 28-ին Քենիայի Գերագույն դատարանը նրան ձերբալկալելու սանկցիա է տվել՝ հայտնելով, որ Սուդանի նախագահը կձերբակալվի, եթե հայտնվի Քենիայի տարածքում։

2015 թվականի հունիսի 14-ին Օմար ալ-Բաշիրը մեկնել է Յոհանեսբուրգ՝ Աֆրիկյան միության առաջնորդների համաժողովին մասնակցելու նպատակով։ Դրա հետ կապված Միջազգային քրեական դատարանը պահանջել է ՀԱՀ կառավարությունից ձերբակալել և հանձնել Ալ-Բաշիրին։ Բարձրագույն Դատարանի դատավոր Հանս Ֆաբրիցիուսը որոշել է, որ Սուդանցի առաջնորդը չպետք է լքի ՀԱՀ տարածքը՝ մինչև նրա անձի շուրջ հարցի վերջնական լուծումը։ Սակայն Օմար ալ-Բաշիրը վեհաժողովի առաջին օրվանից հետո լքել է ՀԱՀ և վերադարձել Սուդան։ ՀԱՀ իշխող կուսակցությունը՝ «Աֆրիկյան ազգային կոնգրեսը» Միջազգային քրեական դատարանին մեղադրել է կանխակալության մեջ։ «Աֆրիկայի և Արևելյան Եվրոպայի շատ երկրներ, շարունակում են անհիմն իրենց վրա կրել Միջազգային քրեական դատարանի որոշումների ծանրությունը», - ասվել է հայտարարության մեջ։ Օմար ալ-Բաշիրի ՀԱՀ-ում գտնվելու ժամանակ Սուդանի զինված ուժերը շրջափակման մեջ են վերցրել ՀԱՀ-ի Հյուսիսային Դարֆուրում գտնվող խաղաղապահների բազան։
2016 թվականի մայիսին Օմար ալ-Բաշիրը մեկնել է Ուգանդայի նախագահ Յովերի Մուսևենիի երդման արարողությանը։ Եվ չնայած Ուգանդան հանդիսանում է Միջազգային քրեական դատարանի անդամ, Ալ-Բաշիրը չի ձերբակալվել։ Որպես բացարկ՝ ԱՄՆ-ի, Կանադայի և Եվրամիության պատվիրակությունները լքել են միջոցառումը։

### Արտաքին քաղաքականություն
Լիբիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ 2011 թվականին Սուդանը ապստամբներին զինել է, որոնք պայքարում էին Կադդաֆիի ռեժիմի դեմ։ 2012 թվականի հունվարին Օմար ալ-Բաշիրը պաշտոնական այցով մեկնել է Լիբիա։
2017 թվականին Օմար ալ-Բաշիրը ռուսական ինքնաթիռով ժամանել է Ռուսաստան, որտեղ հանդիպել է նախագահ Վլադիմիր Պուտինին և վարչապետ Դմիտրի Մեդվեդևին։ Այն հարցին, թե ինչու է Պուտինը հանդիպում մի մարդու հետ, որը մեղադրվում է ցեղասպանության և մարդկության դեմ հանցագործության կատարման մեջ, նախագահի մամուլի քարտուղար Դմիտրի Պեսկովը չի պատասխանել, նշելով միայն, որ Բաշիրը «Սուդանի օրինական նախագահն է և տվյալ դեպքում հանդիսանում է երկրի օրինական ղեկավարը»։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Омар Аль-Башир, президент Судана - преступник или герой?» передача «48 минут» радиостанции «Эхо Москвы», 17 июля 2008

Կատեգորիա:20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի երկրների քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Աֆրիկացի ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆելդմարշալներ