Ջեք Վայնբերգ

**Ջեք Վայնբերգ** () ամերիկացի բնապահպանական ակտիվիստ և «Նոր ձախ» կուսակցության նախկին ակտիվիստ, որն առավել հայտնի է 1964 թվականին Բերքլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանում խոսքի ազատության շարժման գործում իր դերակատարմամբ։

## Երիտասարդություն
Վայնբերգը ծնվել է Բուֆֆալոյում, 1940 թվականի ապրիլի 4-ին, և մեծացել է այնտեղ։ Հայրը Բուֆֆալոյում ունեցել է փոքրիկ ոսկերչական բիզնես։

Ուսումը սկսել է Բուֆֆալոյի համալսարանում։  21 տարեկանում նա տեղափոխվել է Բերքլիի Կալիֆոռնիայի համալսարան՝ մաթեմատիկայի մասնագիտացմամբ։ Ավարտել է այն 1963 թվականի հունվարին «մեծ գերազանցությամբ»։

1963 թվականի գարնանային կիսամյակում Վայնբերգը շարունակել է ուսումը Բերքլիում որպես մաթեմատիկայի ամբիոնի ասպիրանտ, որտեղ եղել է դասավանդողի օգնական։

Վայնբերգի առաջին մասնակցությունը քաղաքական կազմակերպությանը տեղի է ունեցել 1963 թվականին, երբ նա միացել է «CORE»-ի (Ռասայական հավասարության կոնգրես) Բերքլիի մասնաճյուղին։

Վայնբերգը 1963 թվականի ամառը անց է կացրել Միացյալ Նահանգների հարավում ճանապարհորդելով և քաղաքացիական իրավունքների պաշտպանության խմբեր այցելելով։ Վերադարձել է Բերքլի և սկսել է ասպիրանտուրայի երկրորդ կիսամյակը 1963 թվականի աշնանը, բայց կիսամյակի կեսերին դադարեցրել է ուսումը՝ իրեն լիովին նվիրելով քաղաքացիական իրավունքների պաշտպանության գործունեությանը։ Դարձել է «Campus CORE»-ի գլխավորը։

Վայնբերգը մնացել է Բեյի տարածքում 1964 թվականի ամռան ընթացքում։

## Խոսքի ազատության շարժում
1964 թվականի աշնանը Վայնբերգը զբաղվել է ուսանողական ակտիվիզմով Բերէլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանում: 1964 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Վայնբերգը նստած է եղել Sproul հրապարակում տեղադրված «CORE**»**-ի (Congress of Racial Equality ― Ռասայական հավասարության կոնգրես) սեղանի մոտ։ Նա հրաժարվել է ցույց տալ իր ինքնությունը համալսարանի ոստիկանությանը և կեսօրին ձերբակալվել է՝ խախտելու համար համալսարանի նոր կանոնները, որոնք սահմանափակում էին ուսանողների քաղաքական ակտիվությունը։ Ուսանողների մի խումբ ինքնաբուխ շրջապատել է այն ոստիկանության մեքենան, որով նրան պետք է տեղափոխեին։ Նրանք նստել են գետնին և խոչընդոտել մեքենայի տեղաշարժը։

Ամբողջ գիշեր և հաջորդ օրը ուսանողները, այդ թվում՝ Մարիո Սավիոն, մեքենայի վրայից ելույթներ են ունեցել՝ կոչ անելով խոսքի ազատության հաստատմանը համալսարանի տարածքում։ Վայնբերգը նույնպես դիմել է ամբոխին ոստիկանական մեքենայի վրայից։ Մեքենայի շուրջը, հնարավոր է, եղել է 3000 ուսանող։ 1964 թվականի հոկտեմբերի 2-ի երեկոյան, մոտավորապես 24 ժամ անց, համալսարանի տարածքում գտնվող քաղաքական խմբերի ներկայացուցիչները համաձայնագիր են ստորագրել վարչակազմի հետ՝ ուսանողների խոսքի ազատության վերաբերյալ, որը կոչվել է «Հոկտեմբերի 2-ի պայմանագիր»։ 32 ժամ ոստիկանական մեքենայում փակի տակ մնալուց հետո Վայնբերգը ազատ է արձակվել, քանի որ համաձայնագրով նախատեսվել է, որ համալսարանը մեղադրանք չի առաջադրի նրա դեմ։ Սակայն մեկ շաբաթ անց Ալամեդա շրջանի դատախազը մեղադրանք է առաջադրել Վայնբերգի դեմ։ Սակայն, քանի որ ոչ ոք բողոքը չէր ստորագրում, գործը կարճվել է հոկտեմբերի կեսերին։ Ջեք Վայնբերգը զանգահարել է իր մտերիմ ընկերոջը, դասընկերոջը և խոսքի ազատության կողմնակից Ջոն Վինգֆիլդ ՄաքԳուայրին, որպեսզի նրան բանտից վերցնեն և տանեն Ջոն և Ռոզմարի ՄաքԳուայրերի տուն՝ Ռասել փողոցում, Թելեգրաֆ պողոտայի մոտ, որտեղ Ջեքը սկսել է հեռախոսազանգեր կատարել՝ խոսքի ազատության շարժման հաջորդ կարևոր քայլերը կազմակերպելու համար։

Խոսքի ազատության շարժման առաջին հանդիպումը տեղի է ունեցել հոկտեմբերի 3-ին, Արտ Գոլդբերգի բնակարանում: Առաջին հերթին անհրաժեշտ է եղել կազմակերպության անվանում ընտրել («Խոսքի ազատության շարժում» անվանումը դեռ գոյություն չի ունեցել): Առաջարկվել են մի քանի անվանումներ՝ «Ուսանողներ խոսքի ազատության համար», «Միացյալ խոսքի ազատության շարժում», «Համալսարանական իրավունքների շարժում», «Ուսանողներ քաղաքացիական ազատությունների համար»: Վայնբերգը առաջարկել է «Խոսքի ազատության շարժում», և այդ անվանումն ընդունվել է մեկ ձայնի առավելությամբ։

Խոսքի ազատության շարժման առաջնորդ Մարիո Սավիոն հետագայում նշել է, որ Ջեք Վայնբերգը եղել է շարժման հիմնական «մարտավարը»։ Պատմաբան Վ․ Ջ․ Ռորաբոն Վայնբերգին անվանել է «մարդու իրավունքների ամենաարդյունավետ կազմակերպիչներից մեկը» և «Խոսքի ազատության շարժման ռազմավարության հեղինակ»։ 1965 թվականի հունվարի սկզբի «*Oakland Tribune»* թերթի մի լուսանկար Վայնբերգին պատկերում է Սավիոյի կողքին՝ համալսարանական մեծ բազմության առջև ելույթ ունենալիս։

## «Մի վստահիր 30 տարեկանից բարձր որևէ մեկին»
Վայնբերգին է վերագրվում «Մի՛ վստահիր 30 տարեկանից բարձր որևէ մեկին» արտահայտությունը։ Այս արտահայտությունը գոյություն ունի մի քանի տարբերակներով, օրինակ՝ «Երբեք մի՛ վստահիր 30 տարեկանից բարձր որևէ մեկին»։ Հաճախ սխալմամբ վերագրվելով Էբբի Հոֆմանին, Ջերի Ռուբինին, Բիթլզին և ուրիշներին, Վայնբերգը հորինել է այս արտահայտությունը 1964 թվականի նոյեմբերին *«San Francisco Chronicle»* թերթի լրագրողի հետ Խոսքի ազատության շարժման մասին տված հարցազրույցի ժամանակ։ Վայնբերգը հետագայում նկարագրել է միջադեպը հետևյալ կերպ.

Ես հարցազրույց էի տալիս թերթի լրագրողին, և նա ինձ շատ է զայրացրել։ Ինձ թվաց, թե նրա հարցերը ենթադրում էին, որ մեզ կուլիսներում ղեկավարում են կոմունիստները կամ ինչ-որ այլ չարագործ խումբ։ Ես նրան ասացի, որ մենք շարժման մեջ մի ասացվածք ունենք, որ 30 տարեկանից բարձր որևէ մեկին չենք վստահում։ Դա մի միջոց էր տղային ասելու, որ հետ մնա, որ ոչ ոք մեր լարերը չի քաշում1964 թվականի նոյեմբերի 15-ին *«Chronicle»* տպագրել է պատմությունը՝ մեջբերելով Վայնբերգի խոսքերը. «Մենք շարժման մեջ ունենք մի ասացվածք, որ չես կարող վստահել 30 տարեկանից բարձր որևէ մեկին»։

*«Chronicle»-*ի սյունակագիր Ռալֆ Ջ. Գլիսոնը նոյեմբերի 18-ի իր սյունակում անդրադարձել է այս արտահայտությանը։ Այնուհետև արտահայտությունը տարածվել է համացանցում՝ դառնալով լրագրողների և սյունակագիրների սիրելին, ովքեր ցանկանում էին ծաղրել երիտասարդներին, «Նոր ձախերին» կամ հիպի շարժմանը։ Դա դուր չի եկել Վայնբերգին, որն ասել է.

Վայնբերգը ակտիվորեն մասնակցություն է ունեցել «Վիետնամի օրվա կոմիտե»֊ի հետ («VDC»)։ Դա եղել է կոալիցիա, որը կազմակերպում էր հանրահավաքներ և երթեր Վիետնամի պատերազմի դեմ։

1965 թվականի հոկտեմբերի 15-ի ուրբաթ երեկոյան «VDC»-ն կազմակերպել է հակապատերազմական երթ, որը սկսվել է Կալիֆոռնիայի Բերքլիի համալսարանի տարածքից և նախատեսված էր ավարտել Օքլենդի Զինվորական բեռնանավահանգստում։ Երթը սկսել է ժամը 19։52-ին՝ Բերքլիի տարածքում ողջ օրը տևած հանրահավաքից հետո։ Երթի մասնակիցները կրում էին ԱՄՆ արտաքին քաղաքականությունը քննադատող պաստառներ և բացականչում էին պատերազմական քաղաքականության դեմ ուղղված կոչեր։ Երթին մասնակցել է 10․000–14․000 մարդ։ Երթի սկզբում գնացել է մի խումբ, որը պահել է գլխավոր պաստառը, նրանց հետևել է բարձրախոսներով բեռնատար, որի մեջ եղել են «VDC»-ի առաջնորդները, այդ թվում՝ Ջեք Վայնբերգը, Բետտինա Ապթհեքերը, Ջերրի Ռուբինը, Ստեֆեն Սմեյլը, Սթիվ Վայսմանը, Ֆրենք Բարդաքեն և Ռոբերտ Շիրը։ Նույն բեռնատարում եղել է նաև բանաստեղծ Ալեն Գինսբերգը, որը արտասանում էր «Սրտի սուտրան»։ Սակայն Օքլենդ քաղաքը մերժել է երթի անցկացման թույլտվությունը, և այդ պատճառով Օքլենդի ոստիկանությունը փակել է Տելեգրաֆ Ավենյուի անցումը՝ քաղաքային սահմանին, մոտ 375 ոստիկանով։ Երբ երթը մոտեցել է սահմանին, կանգ է առել, մինչ առաջնորդները որոշում էին հաջորդ քայլերը։ Վայնբերգը և Բարդաքեն դուրս են եկել բեռնատարից, անցել են ոստիկանական շարասյան միջով և հանդիպել Օքլենդի ոստիկանապետ Էդվարդ Թութմանի հետ։ Նրանք չեն կարողացել համոզել նրան թույլ տալ երթը շարունակել Օքլենդում։ Այնուհետև վերադարձել են բեռնատար և տեղեկացրել մյուս ղեկավարներին։ Քննարկումից հետո, ձայների 5–4 հարաբերակցությամբ որոշվել է վերադառնալ Բերքլի։

Վայնբերգը միացել է Անկախ սոցիալիստական ակումբին 1966 թվականին և օգնել է այն կազմակերպել ազգային շարժման՝ Միջազգային սոցիալիստների, որի ազգային խորհրդի անդամ էր։

Ջեք Վայնբերգը ասել է, որ 1967 թվականի հոկտեմբերի 16–21-ն անցկացված «Կանգ առեցրու զորակոչը» շաբաթօրյակի բողոքի ցույցերը՝առաջին հստակ դրսևորումն էին այն բանի, որ Վիետնամի պատերազմի դեմ շարժման ռադիկալ հատվածը բախվում էր սեփական սահմանափակումներին։ Այն իրականում հասարակության մեջ բավարար ազդեցություն չուներ՝ պատերազմը կանգնեցնելու համար։ Կարծում եմ, հենց դրանից հետո Բերկլիի ռադիկալ տեսարանը սկսեց ավելի ու ավելի կտրվել իրականությունից։ Եվ հարցը՝ ամերիկյան հասարակությունը շարժելու, մարդկանց փոխելու մասին, իրականում կորում էր։Վայնբերգը տեղափոխվել է Լոս Անջելես՝ որպես աշխատանքային թղթակից աշխատելու արմատական շաբաթաթերթ «*Los Angeles Free Press* -ում։ Մասնակցելով Կալիֆոռնիայի «Խաղաղություն և ազատություն» կուսակցության ձևավորմանը, նա կազմակերպել է գրանցման արշավ, որը բավարար ստորագրություններ հավաքել՝ կուսակցությունը 1968 թվականի ընտրություններում Կալիֆոռնիայի քվեաթերթիկում ընդգրկելու համար։ Վայնբերգը 1968 թվականի օգոստոսից մինչև նոյեմբերը ծառայել է որպես «Խաղաղություն և ազատություն» կուսակցության Կալիֆոռնիայի նահանգային նախագահ։

1968 թվականի նոյեմբերին Վայնբերգը «Խաղաղություն և ազատություն» կուսակցության կողմից Կալիֆոռնիայի 26-րդ կոնգրեսական շրջանի ընտրություններում (Լոս Անջելեսի տարածք) առաջադրվել է որպես կոնգրեսի թեկնածու։ Նա ստացել է ձայների 3%-ը։

## Գործունեություն աշխատանքային շարժման մեջ
Հաջորդ տարիներին Վայնբերգը եղել է արհմիութենական ակտիվիստ։ 1973 թվականին նա մասնակցել է Դետրոյթի (Միչիգան) «Chrysler» գործարաններում կազմակերպված վայրի գործադուլներին՝ որպես «UAW» (Միացյալ ավտոմոբիլային աշխատողներ) տեղական 212 կազմակերպության անդամ։ Նա գիրք է գրել այդ գործադուլների մասին։

1975 թվականին Վայնբերգը եղել է «UAW» արհմիության անդամների համար նախատեսված երկամսյա նոր ամսագրի՝ «*Network, Voice of UAW Militants»*֊ի խմբագիրը։

Այնուհետև նա տեղափոխվել է Գերի, Ինդիանա, որտեղ դարձել է պողպատագործ և ներգրավվել է Միացյալ պողպատագործների արհմիությունում։

## Գործունեությունը բնապահպանական շարժման մեջ
1982 թվականին Վայնբերգը գլխավորել է բնապահպանների, արհմիութենականների և համայնքի անդամների կոալիցիան՝ մերժելով Ինդիանայում՝ Միչիգան լճի ափին, ատոմակայան կառուցելու առաջարկը։

Աշխատել է Գրինփիսում 1990-ից 2000 թվականներին։ Այնուհետև սկսել է աշխատել «Environmental Health Fund»-ում։

Վայնբերգը խորհրդատու է այն խմբերի համար, որոնք ձգտում են մաքրել շրջակա միջավայրի աղտոտվածությունը։

## Անձնական կյանք
Ամուսնացած է Վալերի Դեննիի հետ։ Երեք երեխաների պապիկ է և Չիկագոյի Իլինոյսի համալսարանում ունի հանրային առողջապահության ֆակուլտետի լրացուցիչ դասախոսի պաշտոն։

## Ծանոթագրություններ

## Նշումներ


## Արտաքին հղումներ
* 
*  (Article written by Weinberg and Gerson in September 1969 became a chapter in book that was published in 1972.)

 
Կատեգորիա:Ամերիկայի հրեաներ
Կատեգորիա:Աֆրոամերիկացիների իրավունքների շարժման ակտիվիստներ