Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետերի ցանկ

220px|մինի|Թուրքիայի Գլխավոր շտաբի պետի շտանդարտը

Գլխավոր շտաբ հասկացությունն ընդհանրապես գերմանական ծագում ունի և զինված ուժերի կառավարման այս հաստատությունը թուրքական ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը փոխառել է Գերմանիայից։
Թուրքիայի գլխավոր շտաբը ռազմական կազմակերպություն կամ հաստատություն է, որը ստեղծված է խաղաղ և պատերազմական ժամանակներում Թուրքիայի զինված ուժերի ղեկավարումն իրականացնելու և Թուրքիայի Հանրապետությունը ռազմական արտաքին և ներքին վտանգից պաշտպանելու համար։ Ի լրումն վերոհիշյալ խնդրի պաշտոնապես կան նաև մարդասիրական օգնության և ճգնաժամերի կառավարման, այսինքն՝ արտակարգ իրավիճակներում անցկացվող գործողությունների խնդիրներ։

Իրականում Թուրքիայի Գլխավոր շտաբը և նրա պետերը՝ մշտապես եղել են Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի հավատարիմ հետևորդները, Թուրքիայի ագրեսիվ և ծավալապաշտական քաղաքականության գլխավոր ոգեշնչողներն ու գաղափարախոսները։ Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետերն ամեն կերպ ամրապնդել են թուրքական գեներալիտետի՝ բարձրագույն զինվորականության ազդեցությունն ու իշխանությունը Թուրքիայում։ Հայտնի է, որ 1939-1945 թվականների 2-րդ Աշխարհամարտում նույնիսկ Թուրքիայի ընդհանուր առմամբ նացիստամենտ քաղաքական և զինվորական վերնախավի ֆոնին՝ Թուրքիայի Գլխավոր շտաբն աչքի էր ընկնում իր բացահայտ և առավել ցայտուն նացիստամետ կողմնորոշմամբ։ Թուրքական գլխավոր շտաբը պլանավորել էր իր զորքերի կենտրոնացումը ԽՍՀՄ սահմաններին և հետագա հարձակումը որհրդային տարածքի վրա՝ ի նպաստ նացիստական Գերմանիայի։ Հատկանշական է, որ 1941 թվականի հունիսի 18-ին՝ ԽՍՀՄ-ի վրա նացիստական Գերմանիայի հարձակումից 4 օր առաջ, Գերմանիայի և Թուրքիայի միջև կնքվեց ՛՛Բարեկամության և չհարձակման մասին՛՛ պայմանագիր։ Թուրքիան, խոսքով հայտարարելով հանդերձ իր ՛՛չեզոքության՛՛ մասին, ակտիվ գերմանամետ գործողություններ էր իրականացնում և փաստացի դարձել էր նացիստական Գերմանիայի չպատերազմող դաշնակիցը։ 1942 թ. սեպտեմբերին խորհրդա-թուրքական սահմանի ողջ երկայնքով տեսչական այց է կատարում Թուրքիայի վարչապետ Սարաջօղլուն, այդ շրջաններում տեղակայված բանակային զորամիավորումների հրամանատարները ստանում են ՛՛Ռազմական պատրաստության թիվ 1՛՛ գաղտնի հրամանը։ 1921-1944 թվականներին Թուրքիայի Գլխավոր շտաբի անփոփոխ և ամենաերկարամյա ղեկավարը՝ Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրի՝ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի մերձավորագույն զինակիցներից մեկը՝ մարշալ Ֆևզի Չաքմաքը ռազմական պատվիրակություններ էր ուղարկում նացիստական Գերմանիա, ինքն էլ անձամբ այցելում գերմանա-խորհրդային ռազմաճակատ և անթաքույց հիանում նացիստական զորքերի գործողություններով։

## Որոշ տեղեկություններ Թուրքիայի գլխավոր շտաբի և նրա պետերի մասին
Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետերից առաջինը եղել է Իսմեթ Ինյոնյուն։ Նա դարձավ Թուրքիայի երկրորդ նախագահը՝ հաջորդելով հանրապետության հիմնադիր Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքին։

Ի դեպ, Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետերից երեքը՝ Իսմեթ Ինյոնյու, որպես 2-րդ նախագահ, Ջևդեթ Սունայը՝ 5-րդ նախագահ և Քենան Էվրենը՝ 7-րդ, զբաղեցրել են Թուրքիայի բարձրագույն պետական պաշտոնը՝ գլխավորելով երկիրը՝ առաջին հերթին հենց Թուրքիայի զինված ուժերի օգնությամբ։ Վերջին երկուսն ուղղակի ռազմական ուժով պետական հեղաշրջումներ են արել՝ նախագահական աթոռը գրավելու համար։ Ամենաերկարատև պաշտոնավարությունը՝ որպես Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետ, իրականացրել է մարշալ Ֆևզի Չաքմաքը։ Ամենակարճ ժամանակով՝ 62 օր, Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետի պաշտոնում պաշտոնավարել է բանակի գեներալ Ռագըփ Գյումյուշփալան, որին Ազգային միաբանության կոմիտեն պաշտոնաթող է արել։

### Թուրքիայի գլխավոր շտաբի և նրա պետի ռազմական լիազորությունների մասին
Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետին թե՛ խաղաղության և թե՛ պատերազմի ժամանակ ենթարկվում են Թուրքիայի ցամաքային զորքերի, Թուրքիայի ռազմաօդային ուժերի, Թուրքիայի ռազմածովային ուժերի գլխավոր հրամանատարները։ Պատերազմի ժամանակ Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետին են ենթարկվում նաև Թուրքիայի ժանդարմերիայի և Թուրքիայի առափնյա պահպանության գլխավոր հրամանատարները։ Խաղաղ ժամանակ վերջին երկուսը ենթարկվում են Թուրքիայի ներքին գործերի նախարարին։

#### Թուրքիայի գլխավոր շտաբի և նրա պետերի կողմից կատարված պետական հեղաշրջումները
1952 թվականին՝ ՆԱՏՕ-ին Թուրքիայի անդամակցությամբ, Թուրքիայի զինված ուժերում սկսվեցին արդիականացման գործընթացներ, որոնք ներառում էին նաև Գլխավոր շտաբը։ Սակայն Թուրքիայի զինված ուժերը 1960 թվականին իրականացրեցին պետական հեղաշրջում և փոխեցին երկրի սահմանադրությունը

1974 թվականի տեղի ունեցավ Թուրքիայի ներխուժումը Կիպրոս կամ Կիպրոսի ռազմագործողությունը, որի ամենացայտուն նախաձեռնողն ու անցկացնողը Թուրքիայի գլխավոր շտաբն էր։

1980 թվականին Թուրքիայում տեղի ունեցավ հերթական ռազմական հեղաշրջումը և իշխանությունը զավթեց Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետ, բանակի գեներալ Քենան Էվրենը, ինքն իրեն հռչակելով երկրի նախագահ։ Պաշտոնական տվյալներով 650 անձ առանց դատ ու դատաստանի ձերբակալվեց, 1011 մարդ սպանվեց։

#### Թուրքիայի զինված ուժերի մասնակցությունը միջազգային գործողություններին
Թուրքիայի զինված ուժերը՝ Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պլանավորմամբ, մասնակցել և մասնակցում են ՆԱՏՕ-ի և ՄԱԿ-ի մի շարք միջազգային գործողությունների։

#### Թուրքիայի գլխավոր շտաբի ներկայիս պետը
[մինի|աջից|200px|Թուրքիայի գլխավոր շտաբի 29-րդ պետը՝ [բանակի գեներալ Հուլուսի Աքարը]]

Ներկայումս Թուրքիայի Գլխավոր շտաբի գլուխ է կանգնած թվով 29-րդ գլխավոր շտաբի պետը՝ բանակի գեներալ Հուլուսի Աքարը, որն այդ պաշտոնը ստանձնել է 2015 թվականի օգոստոսին՝ Թուրքիայի բարձրագույն ռազմական խորհուրդի որոշմամբ՝ հաջորդելով բանակի գեներալ Նեջդեթ Օզելին։

#### Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետի նստավայրը
250px
250px

Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետի նստավայրը գտնվում է Թուրքիայի հանրապետության մայրաքաղաք Անկարայում։

#### Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետի ուսադիրները
100px

Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետը, ինչպե և իր ենթականերից շատերը (այդ թվում՝ Թուրքիայի ցամաքային զորքերի գլխավոր հրամանատարը, Թուրքիայի ռազմաօդային ուժերի գլխավոր հրամանատարը, Թուրքիայի ռազմածովային ուժերի գլխավոր հրամանատարը) ունի բանակի գեներալի կոչում։ Սակայն, ի տարբերություն Թուրքիայի զինված ուժերի բոլոր մյուս բանակի գեներալների ուսադիրներից, Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետի ուսադիրները շրջանակված են ոսկեգույն կաղնու տերևներից կազմված երիզով։

## Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետերի ցանկ
Այս ցուցակն ընդգրկում է **[[Թուրքիայի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետեր]]ին** ()։

## Աղբյուրներ
* Թուրքիայի զինված ուժերի շտաբի պետերի ցուցակը Genelkurmay Başkanları listesi  
* Թուրքիայի ռազմական ակադեմիայի հրամանատարությունը, Harp Akademileri Komutanlığı, *Harp Akademilerinin 120 Yılı*, İstanbul, 1968. 

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Թուրքիայի ցամաքային զորքերի գլխավոր հրամանատարների ցանկ
* Թուրքիայի ռազմաօդային ուժերի գլխավոր հրամանատարների ցանկ
* Թուրքիայի ռազմածովային ուժերի գլխավոր հրամանատարների ցանկ
* Թուրքիայի ժանդարմերիայի գլխավոր հրամանատարների ցանկ
* Թուրքիայի առափնյա պահպանության հրամանատարների ցանկ
* Թուրքիայի 1-ին դաշտային բանակի հրամանատարների ցանկ

Կատեգորիա:Թուրքիայի զինված ուժեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետեր
Կատեգորիա:Ցանկեր:Թուրքիա