open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Լեռնային Ղարաբաղ

մինի|300x300փքս|Լեռնային Արցախը քարտեզի վրա (նշված է կանաչ գույնով)
**Լեռնային Արցախ** (**Լեռնային Ղարաբաղ**), պատմական տարածաշրջան Հայկական լեռնաշխարհում, որն ընկած է Դաշտային Արցախի և Սյունիքի միջև և զբաղեցնում է Փոքր Կովկասի հարավարևելյան լեռնաշղթան։ Տարածաշրջանը հիմնականում անտառածածկ է և լեռնային։ Տարածաշրջանի մեծ մասն 1991 թվականից մինչև 2023 թվականը զբաղեցնում էր *փաստացի* անկախ Արցախի Հանրապետությունը։ Այժմ տարածքը Ադրբեջանի վերահսկողոթյան տակ է։

## Անվան ստուգաբանություն
Ուրարտական ​​թագավորների թողած սեպագիր արձանագրությունները նշում են Արդախ/Ադախ, Ուրդեխե/Ուրտեխինի և Աթախունի կոչվող երկիր կամ հողեր, որոնք որոշ գիտնականներ նույնացնում են Արցախի հետ։

Հաճախ Լեռնային Ղարաբաղ տերմինն օգտագործվում է նախկին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը (Արցախի Հանրապետությունը) նշելու համար, թեև նրա տարածքը աշխարհագրորեն միայն մասամբ է համընկնում Լեռնային Ղարաբաղի հետ։

## Բնակչություն
1989 թվականին Արցախի, այսինքն ԼՂԻՄ և Շահումյանի շրջանի բնակչությունը կազմում էր 192 000 մարդ, որոնցից 76% հայեր, 23% ադրբեջանցիներ, մնացած մասը կազմում էին ռուսները և քրդերը։

2023 թվականին (մինչ Արցախի հայաթափումը) ընդհանուր բնակչության թիվը 100 617 մարդ էր, որի մեծ մասը հայեր էին։

## Պատկերասրահ

Պատկեր : Արցախ, Մեծ Հայք.gif|Պատմական Արցախի տարածքը Մեծ Հայքում
Պատկեր:Five principalities of karabakh.png|Խամսայի հինգ մելիքությունները
Պատկեր:Կարմիր Քուրդիստան 1930.png|Խորհրդային Ադրբեջանի կողմից ստեղծված Քուրդիստանի շրջանը (Կարմիր Քուրդիստան) և Արցախը (ԼՂԻՄ-ը), 1930 թ
Պատկեր:Nagorno Karabakh03.png|Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը (ԼՂԻՄ) 1923 -1991 թվականներին
Պատկեր:Artsakh-am.jpg|Արցախի Հանրապետությունը 1994 - 2020 թվականներին
Պատկեր : Արցախի Հանրապետության քարտեզ 2021.png|Արցախի Հանրապետության քարտեզը ՝ 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ


## Տես նաև
* Արցախի Հանրապետություն
* Արցախ նահանգ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կովկաս
Կատեգորիա:Արցախ
Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Կատեգորիա:Չճանաչված կամ մասամբ ճանաչված պետություններ
Կատեգորիա:Բաժանված տարածաշրջաններ
Էյսիդ ջազ

մինի|Acid Jazz Records-ի պատկերանշանը
**Էյսիդ ջազ** (, անգլերեն acid` քիմիական թթու և jazz` ջազ բառերից), երաժշտական ժանր ֆանկ, սոուլ և հիփ հոփ, ինչպես նաև ջազ and դիսկո տարրերով։ Էյսիդ ջազը սկիզբ է առել 1980-ականներին Լոնդոնի ակումբներում և տարածվել է ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում, Արևմտյան Եվրոպայում և Բրազիլիայում։ Միացյալ Թագավորություններում հայտնի խմբերից են՝ The Brand New Heavies, D'Influence, Incognito, Us3 և Jamiroquai, իսկ ԱՄՆ-ում՝ Digable Planets։ 1990-ականների կեսերին էլեկտրոնային ակումբային երաժշտության տարածումը հանգեցրեց էյսիդ ջազի նկատմամբ հետաքրքրության անկման, իսկ 21-րդ դարում շարժումը որպես ժանր ավելի քիչ տարբերվող դարձավ։ Շատ խմբեր որոնք կսահմանվեին որպես էյսիդ ջազ, դիտվում են որպես ջազ-ֆանկ, նեո սոուլ կամ ջազ ռեպ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջազ
Կատեգորիա:Երաժշտական ոճեր
Կատեգորիա:Բրիտանական երաժշտության ոճեր
Կատեգորիա:Պարային երաժշտության ժանրեր
Հայաստանի պատմական մայրաքաղաքներ

մինի|Հայաստանի Մայրաքաղաքները
**Հայաստանի պատմական մայրաքաղաքներ**, քաղաքներ, որոնք պատմական տարբեր ժամանակահատվածներում եղել են հայկական պետությունների վարչաքաղաքական, տնտեսական, կրոնական-մշակութային կենտրոնները։ Հայաստանի ներկայիս մայրաքաղաք Երևանը ավանդաբար համարվում է 12-րդ մայրաքաղաքը, սակայն հայկական պետականությունների քաղաքական կենտրոնների թիվը եղել է ավելի շատ։

Իրենց մայրաքաղաքներն են ունեցել նաև պատմական տարբեր ժամանակահատվածներում անկախ հռչակված Փոքր Հայքի (մ.թ.ա. 4-1-ին դարեր), Ծոփքի (մ.թ.ա. 260-մ.թ.ա. 94), Վասպուրականի (908-1021), Վանանդի (963-1065), Տաշիր-Ձորագետի (978-1113), Սյունիքի (987-1170), Կիլիկիայի (1198-1375) թագավորությունները, հայկական իշխանապետությունները և Արցախի Հանրապետությունը։

## Աղբյուրներ

* Հայոց մայրաքաղաքները - Վեմ
* Թադևոս Հակոբյան, «Արևմտյան Հայաստանի ու Պարսկահայաստանի քաղաքները»
* Ժամկոչյան Հ.Գ., «Հայոց պատմություն» 

Կատեգորիա:Հայկական մայրաքաղաքներ
Կինոարվեստ

**Կինոարվեստ**, արվեստի տեսակ է, որի երկերն ստեղծում են կյանքի իրական փաստերի կամ գեղարվեստական կերպավորման հստակ միջոցներով վերարտադրված գործողությունների կամ մուլտիպլիկացիայի միջոցներով արված պատմությունների նկարահանումը։ Կինոարվեստը միավորում է տարածական և ժամանակային արվեստների հնարավորությունները, սինթեզում է գրականության, թատերարվեստի, կերպարվեստի, երաժշտության հատկանիշները միայն իրեն հատուկ արտահայտչամիջոցների հիման վրա, որից հիմնականը պատկերի վավերական - լուսանկարչական բնույթը և մոնտաժն են։ Կինոնկարի ստեղծումը ստեղծագործական և արտադրական բարդ պրոցես է, որը միավորում են՝ սցենարի հեղինակ դրամատուրգի, ռեժիսորի, դերասանների, օպերատորի, նկարիչի, կոմպոզիտորի և այլոց աշխատանքը։

## Կինեմատոգրաֆիա

**Կինեմատոգրաֆիա**, շարժանկար - մշակույթի և տնտեսության բնագավառ է, որն ապահովում է կինոնկարների արտադրությունը և դրանց ցուցադրումը։ Հաճախ կինեմատոգրաֆիան փոխարինվում է «կինեմատոգրաֆ» տերմինով։ Որպես արվեստի առավել մասսայական տեսակ, քաղաքական և գիտական պրոպագանդայի հզոր միջոց է։ Կինոնկարների արտադրությունը կենտրոնացված է կինոստուդիաներում։ Կինոժապավենների և կինոսարքավորումների պատրաստումով զբաղվում է կինոարդյունաբերությունը։ Ֆիլմերը ցուցադրվում են կինոթատրոններում, հեռուստացույցով, ձայնագրություններով։

## Խաղարկային կինոյի ժանրերը

*Արկածային
*Գոթիկա
*Դետեկտիվ
*Դրամա
**Ողբերգություն
*Երաժշտական ֆիլմ
*Էրոտիկ ֆիլմեր
**Պոռնոֆիլմեր
*Ընտանեկան
*Թրիլեր
**Էրոտիկ թրիլեր
**Միստիկական թրիլեր
**Հոգեբանական թրիլեր
**Աղետ ֆիլմ
*Կատակերգություն
**Իրադրության կատակերգություն
**Պարոդիա
**Ֆարս
*Կենսագրական ֆիլմ
*Մարտաֆիլմ
**Վեստեռն
**Գանգստերական
**Կարատե ֆիլմ
*Մելոդրամա
*Մուլտֆիլմ
*Պատմական ֆիլմ
*Ռազմական ֆիլմ
*Սարսափ ֆիլմ
*Սերիալ
*Սպորտային ֆիլմ
*Փաստագրական ֆիլմ
*Փիլիսոփայական ֆիլմ
*Քրեական ֆիլմ
*Ֆանտաստիկ ֆիլմ
**Ֆենտեզի
**Ֆանտասմագորիա
**Տիեզերական Օպերա
**Կիբերպանկ
**Պոստապոկալիպտիկա

## Կինոնկարների ձևերը
* Խաղարկային (գեղարվեստական)
* Ոչ խաղարկային (փաստա - վավերագրական)
* Անիմացիոն (մուլտիպլիկացիոն)
* Հեռուստատեսային
* Գիտական
* Ուսումնական

## Տես նաև
* Պորտալ:Կինո

## Արտաքին հղումներ
* Կինոաշխարհ
* Հայաստանի կինոյի հիմնադրամ
* Ոսկե Ծիրան միջազգային կինոփառատոն

Կատեգորիա:Կինեմատոգրաֆիա
Կատեգորիա:Կինոգործիչներ այբբենական կարգով
Մատենադարանի ձեռագրերը տիեզերագիտության մասին

**Մատենադարանի ձեռագրերը տիեզերագիտության մասին** հոդվածը նվիրված է Մատենադարանի այն ձեռագրերի նկարագրությանը, որոնք վերաբերում են տիեզերագիտությանը կամ տեղեկություններ են պարունակում այդ գիտության մասին։
Ճշգրիտ գիտությունների, մաթեմատիկայի, երկրաչափության, ֆիզիկայի, քիմիայի, աստղագիտության, տիեզերագիտության, աշխարհարգության և տոմարագիտության զարգացումը Հայաստանում սկսվել է շատ հին ժամանակներից, ինչի մասին վկայում է Մատենադարանում պահպանված ձեռագրային ժառանգությունը։

## Շիրակացու տիեզերագիտական աշխատությունները
Մատենադարանում պահպանվել են Շիրակացու «Տիեզերագիտությունը», «Կենդանակերպի համաստեղությունների մասին», «Ամպերի և մթնոլորտային նշանների մասին», «Արեգակի ընթացքի (շարժման) մասին», «Երկնքի շրջագայությունների (օդերևութաբանական երևույթների) մասին», «Ծիր կաթինի մասին» և այլ աշխատություններ։ Շիրակացին իր աշխատություններում բերում է եգիպտացիների, հրեաների, ասորիների, հույների, հռոմեացիների և հաբեշների մոտ ընդունված թվագրության սկզբունքները, խոսում է մոլորակների շարժման, Արևի և Լուսնի խավարումների և նրանց պարբերականության մասին և այլն։ Ընդունելով երկրի գնդաձևությունը Շիրակացին գտնում է, որ արևը կարող է լուսավորել երկրի երկու կողմերը օրվա տարբեր ժամերին և երբ երկրի մի կողմում ցերեկ է՝ մյուսում գիշեր։ Նա Ծիր Կաթինը համարում է «խիտ և աղոտ աստղերի կուտակում»։ Պաշտպանում է այն գիտնականների կարծիքը, որոնք գտնում են որ լուսինը սեփական լույս չունի և լույս ստանում է Արևի միջոցով։ Արևի խավարումը բացատրում է Լուսնի՝ Արևի և Երկրի միջև գտնվելով։ Շիրակացին ուշագրավ բացատրություններ է տալիս անձրևի, ձյան, կարկուտի, ամպրոպի, հողմերի, երկրաշարժի և բնության զանազան այլ երևույթների մասին։ Շիրակացու գրչին են պատկանում նաև մի շարք աշխարհագրական, պատմական աշխատություններ։ http://www.matenadaran.am/v2_1/ 

## Այլ գիտնականների տիեզերագիտական աշխատությունները
Տիեզերագիտական, տոմարագիտական հարցերին անդրադարձել են նաև 12-րդ դարի հեղինակ Ներսես Շնորհալին («Երկնքի և նրա զարդերի մասին»), 13-րդ դարի ականավոր գիտնական Հովհաննես Երզնկացի Պլուզը («Երկնային շարժման մասին»), !4-րդ դարի տոմարագետ Հակոբ Ղրիմեցին, նույն դարի մատենագիր, Հովհան Որոտնեցու աշակերտ Մխիթարը («Խրախճանականներ»), 15-րդ դարի գիտնական Սարգիս Փիլիսոփան և ուրիշներ։

## Արտաքին հղումներ
*  Մատենադարան

## Աղբյուրներ

* Մնացորդք բանից ի լույս ած, Ք.Պատկանյան ՍՊԲ 1977
* Տիեզերագնացություն և տոմար, աշխատասիր. Ա. Աբրահամյան Երևան 1940
* Լուսնի պարբերաշրջանները, աշխատասիր. Ա. Աբրահամյան Երևան 1962
* Вопросы и решения ... изд. и пер. И.А.Орбелян, П., 1918
* Космография, пер. с древнеармянского, предис. и коммент. K.C. Тер Давтяна и С.С.Аревшатяна, Е. 1962

## Տես նաև

* Մատենադարան
* Մատենադարանի ձեռագրերը մաթեմատիկայի մասին

Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Միջնադարյան հայ աստվածաբանների անվանացանկ

Ստորև ներկայացված է **[[Միջնադարյան Հայաստան|միջնադարյան հայ]] [[Աստվածաբանություն|աստվածաբանների]] անվանացանկ**՝ դասակարգված ըստ դարերի։

## 5-րդ դար
* Գրիգոր Լուսավորիչ
* Մեսրոպ Մաշտոց
* Եզնիկ Կողբացի
* Եղիշե
* Մամբրե Վերծանող
* Ստեփանոս Սյունեցի
* Հովհան Մանդակունի

## 6-11-րդ դարեր
* Խոսրովիկ թարգմանիչ
* Գրիգոր Նարեկացի
* Պետրոս Սյունեցի
* Սեբիոս Եպիսկոպոս Պատմիչ
* Հովհան Օձնեցի
* Մաթուսաղա եպիսկոպոս

## 12-18-րդ դարեր
*Ներսես Շնորհալի
*Ներսես Լամբրոնացի
*Իգնատիոս Սևլեռնցի
*Սարգիս Կունդ
*Սարգիս Շնորհալի
*Բարսեղ Մաշկևորցի
*Վարդան Արևելցի
*Եսայի Նշեցի
*Հովհան Որոտնեցի
*Գրիգոր Տաթևացի
*Պետրոս Նախիջևանցի

## Տես նաև
* Մատենադարանի ձեռագրերը աստվածաբանության մասին


Կատեգորիա:Միջնադարյան Հայաստան
Մատենադարանի ձեռագրերը մաթեմատիկայի մասին

**Մատենադարանի ձեռագրերը մաթեմատիկայի մասին** հոդվածը նվիրված է Մատենադարանի այն ձեռագրերի նկարագրությանը, որոնք վերաբերում են մաթեմատիկային, տոմարագիտությանը, չափաբերությանը կամ տեղեկություններ են պարունակում այդ գիտությունների մասին։
Ճշգրիտ գիտությունների ասպարեզում հատկապես միջնադարյան Հայաստանում մաթեմատիկայի և թվաբանության զարգացման և ուսուցման գործում մեծ դեր են կատարել 7-րդ դարի խոշոր գիտնական Անանիա Շիրակացին, 11-րդ դարի հեղինակ Հովհաննես Սարկավագը, Ներսես Շնորհալին, ում մաթեմատիկական, տոմարագիտական, չափագրական աշխատությունների ձեռագիր ժառանգության որոշակի մասը պահպանվել է Մատենադարանում։

## Անանիա Շիրակացու ձեռագրերը մաթեմատիկայի և տոմարագիտության մասին
### Թվաբանություն
Անանիա Շիրակացու «Գիրք Համարողության» գործը պարունակում է թվաբանական չորս գործողությունների աղյուսակները, և ըստ էության աշխարհում պահպանված թվաբանական ամենաամբողջական աշխատությունն է, որն իր կառուցվածքով և բնույթով թվաբանության դասագիրք է՝ գումարման, հանման, բազմապատկման և բաժանման գործողություններն ամփոփող աղյուսակներով։ Գրքում կան նաև թվաբանական և երկրաչափական պրոգրեսիաներ հիշեցնող աղյուսակներ և մի շարք խնդիրներ։

## Տես նաև
* Մատենադարան
* Անանիա Շիրակացի

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Աբրահամյան Ա. Գ. Անանիա Շիրակացու մատենագրությունը, ուսումնասիրություն, Ե. 1944
* Պետրոսյան Գ. Մաթեմատիկան Հայաստանում հին և միջին դարերում, Ե. 1959
* Անասյան Հ.Ս. Հայկական մատենագիտություն, հատոր 1 Ե. 1955

Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Ինքնիշխան պետությունների ցանկ

**Լիիշխան պետությունների ցանկը** ներկայումս պարունակում է 203 պետության անվանում և յուրաքանչյուր պետության համար տալիս է համառոտ տեղեկություններ պետական կարգավիճակի, և լիիշխանության միջազգային ճանաչման մասին։

Ցանկը բաժանված է երկու մասի։
# 193 պետություններ՝ #Միջազգայնորեն ճանաչված լիիշխան պետություններն են, ներառյալ ՄԱԿ-ի անդամ պետությունները և Վատիկանը։
# 10 պետություններ՝ #Այլ պետություններն են որոնք *[[դե ֆակտո]]* լիիշխան են, բայց դեռ լայնորեն ճանաչված չեն այլ պետությունների կողմից։ Ցանկի երկու մասերում էլ պետությունների անվանումները գրված են այբբենական հերթականությամբ։

Նմանատեսակ ցանկի կազմումը բարդ և հակասական գործընթաց է և երբևէ չի կարող դիտվել վերջնական, քանի որ պետությունների կարգավիճակները պատմականորեն կարող են փոփոխության ենթարկվել։ Ուստի ցանկի բովանդակության որոշման համար օգտագործվել են որոշակի չափանիշներ, որոնց հետ կարող եք ծանոթանալ ստորև հոդվածի #Ցանկի ընտրության չափանիշները ենթաբաժնում։ Լիիշխան պետությունների մասին ավելի ընդհանրական տեղեկությունների համար տես Լիիշխան պետություն հոդվածը։

## Միջազգայնորեն ճանաչված լիիշխան պետություններ

Կատեգորիա:Երկրների ցանկեր
Զորանամակ

մինի|250px|Զորանամակ
**Զորանամակ**, Մեծ Հայքի ռազմական ուժերի քանակի և դասակարգման մասին պետական վավերագիր կամ ուրույն հրովարտակ։ Գործադրվել է Մեծ Հայքում մինչև հայ Արշակունի արքայատան անկումը (IV դարի վերջ – V դարի սկիզբ)։ Կազմվել է քառաբաժին բոլորակ աղյուսակի ձևով՝ ըստ Մեծ Հայքի չորս կուսակալ զորավարությունների (Հյուսիսային, Հարավային, Արևելյան և Արևմտյան դռների)։ Յուրաքանչյուր բաժնում դասվել են 21 կամ 22 նախարարություն՝ նշելով նրանց յուրաքանչյուրի զորաքանակը։ Ըստ մեզ հասած զորանամակի, Արշակունիների օրոք Հայոց զորքի ընդհանուր թվաքանակը եղել է 124 հազար մարտիկ, որից 84 հազարը կազմել են նախարարական կամ սեպուհական, իսկ 40 հազարը՝ արքունի (ոստանիկ) և մարդպետական գնդերը։ Արտաքին վտանգի ժամանակ նախարարները իրենց զինվորական ուժերը գումարել են Զորանամակով սահմանված զորաթևում, իսկ անհրաժեշտության դեպքում Հայոց արքայի կամ սպարապետի հրամանով օգնել են այս կամ այն զորաթևին։

Զորանամակի միակ ձեռագիր օրինակը, որը կցված է եղել Անանիա Շիրակացու Ժամանակագրությանը, մեզ է հասել Տիրամայր անունով մի հայուհու ընդօրինակությամբ։ Այն առաջին անգամ հրատարակել է (1842 թ) Հովհաննես Շահխաթունյանցը իր «Ստորագրություն կաթողիկե Էջմիածնի և հինգ գավառացն Այրարատայ» գրքի Բ հատորում (Էջմիածին, 1842, էջ 58)։ Զորանամակի ձեռագիր թերի մի օրինակ պահպանվում է Մատենադարանում։

Զորանամակ

Արևելեան դուռն
Հարավային դուռն

# Բդեշխ ուգարաց – 4500
# Կամսարական – 600
# Կասպեցի – 3000
# Ուտեացի – 1000
# Ծաւդեացի – 1000
# Տայեցի – 600
# Մամիկոնեան – 1000
# Վանանդացի – 1000
# Գարդմանեցի – 1000
# Որդունի – 700
# Առւելեանք (Առաոելեան) – 500
# Աշոցեան – 500
# Դիմաքսեան – 300
# Գնթունի – 300
# Բոխաեցի – 300
# Գաբեղեան – 300
# Աբեղեան – 300
# Հաւնունի – 300
# Սահառունի – 300
# Ձիւնական – 300
# Աշխադարեան – 100
# Վարազարտիկեան – 100

Հարավային դուռն

Արևմտեան դուռն

# Անգեղ տուն – 3400
# Բդեշխ Աղձնեաց – 4000
# Բզնունական (Բզնունի) – 3000
# Մանաւազեան – 1000
# Բագրատունի – 1500
# Խոռխոռունի – 1000
# Ծոփացի – 1000
# Վահունի – 1000
# Ապահունի – 1000
# Գնունի – 500
# Բասենացի – 600
# Խալունի – 300
# Ընծակի – 4000
# Մանդակունի – 300
# Սլկունի – 300
# Վարաժնունի – 300
# Այծենական – 100
# Առւենեան – 300
# Վարժնունեան – 100
# Սպանդունի – 300
# Ռոփսեան – 100

Արևմտեան դուռն

Հիւսիսային դուռն

# Կադմեացի – 13200
# Կորդւացի – 1000
# Արծրունի – 1000
# Ռշտունի – 1000
# Մոկացի – 1000
# Գողթնեցի – 500
# Անձևացի – 500
# Հարուժեան – 100
# Տրպատունի – 100
# Մեհնունի – 100
# Ակեացի – 300
# Զարեհաոանեան – 300
# Երանթունի – 300
# Համաստունեան – 100
# Արտաշեսեան – 300
# Սագրատունի – 100
# Աբրահամեան – 100
# Տրունի – 300
# Բուժունի – 200
# Քաջբերունի – 100
# Բոգունի – 100
# Մուրացան – 300

Հիւսիսային դուռն

Արևելեան դուռն

# Սիւնի – 19400
# Ամասկոնի (Ամասկունի՞) – 200
# Աւածացի – 200
# Վարձառունի – 200
# Տամբարացի – 100
# Մազազացի – 500
# Ցողկեպան – 100
# Գրըզճունի – 50
# Վառնունի – 50
# Բական – 50
# Կճրունի (Կրճունի՞) – 50
# Գուկանն – 50
# Պատսպատունի – 50
# Գզրիկեան – 50
# Վիժանունի – 50
# Զանգաղան – 50
# Սոդացի – 50
# Ակացացի – 50
# Ասչշնեան – 50
# Կիչան – 50
# Տայգրեան

Կատեգորիա:Մեծ Հայքի զինված ուժեր
Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության պետական կարգ
Միջազգային կազմակերպությունների ցանկ

Սա անավարտ **ցանկ է միջազգային կազմակերպությունների** այբբենական կարգով։

*Առևտրի Համաշխարհային Կազմակերպություն
*ԵԱՀԿ
*Եվրոպական Միություն
*Միավորված Ազգերի Կազմակերպություն
*ՆԱՏՕ
*ՕՊԵԿ
*ԱՀԿ
*ԱՄՀ
*Համաշխարհային բանկ
*ԱՊՀ
*Կարմիր խաչ

Կատեգորիա:Կազմակերպությունների ցանկեր
Հայոց պատմության ժամանակագրություն

:20px Ավելի մանրամասն տեղեկությունների համար տե՛ս Հայոց պատմություն հոդվածը։

Ստորև ներկայացվում է **[[Հայաստան]]ի ժամանակագրությունը**։

## Ժամանակագրություն

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* ԺԱՄԱՆԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Կատեգորիա:Ժամանակագրություններ
Կատեգորիա:Հայ պատմագիտություն
Շվեդերեն

**Շվեդերեն** (ինքնանունը՝ svenska *սվենսկա*)՝ Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի հյուսիս-գերմանական լեզվախմբի լեզու է։ Աշխարհում շվեդերեն խոսում է մոտ 9 միլիոն մարդ։ Շվեդերենը պետական լեզու է Շվեդիայում, Ֆինլանդիայում և Եվրամիությունում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման շվեդերենը 89-րդն է։

## Ընդհանուր տեղեկություններ
* **Խոսողների թիվը**՝ 10 մլն.
* **Լեզվի կոդը**՝ sv
* **Անունը**՝ շվեդերեն՝ svenska; անգլերեն՝ Swedish; eo Sveda
* **Տառատեսակը**՝ Լատինական այբուբեն

## Պետական կարգավիճակ
**Պետական լեզու է՝**
*  - ֆիններենի հետ
* 
* 

## Բառապաշար
**Արտահայտություններ**
* Բարի լույս/ողջույն/բարև - God dag; Hejsan
* Բարի գալուստ - Välkommen
* Շնորհակալություն - Tack; Tackar så mycket
* Այո / ոչ - Ja / Nej
* Խնդրեմ - Tack; Varsågod
* Ցտեսություն - Adjö; Hej då

**Թիվ և հաշիվ**
* 1 - en, 2 - två, 3 - tre, 4 - fyra, 5 - fem, 6 - sex, 7 - sju, 8 - åtta, 9 - nio, 10 - tio

## Տես նաև
* Պաշտոնական լեզուների ցանկ
* Լեզվաընտանիքների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* GeoNames
* Ethnologue

Կատեգորիա:Հնդեվրոպական լեզուներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի լեզուներ
Լեհերեն

**Լեհերեն** (ինքնանուն՝ *polski*, *język polski*, *polszczyzna*՝), Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի բալթիկ-սլավոնական լեզվախմբի լեզու։ Լեհաստանում և Պոլոնիայում (լեհական սփյուռքում) լեհերենը որպես մայրենի լեզու օգտագործում է շուրջ 44 միլիոն մարդ (գիտական որոշ հոդվածներում կարելի հանդիպել տարբեր հաշվարկների՝ 40–ից 48 մլն.)։ Այն պետական լեզու է Լեհաստանում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման լեհերենը 22-րդն է։

## Այբուբեն և գիր
Լեհերեն այբուբենը բաղկացած է 32 տառից. *Aa, Ąą, Bb, Cc, Ćć, Dd, Ee, Ęę, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Łł, Mm, Nn, Ńń, Oo, Óó, Pp, Rr, Ss, Śś, Tt, Uu, Ww, Yy, Zz, Źź, Żż*։

Բարբառայնորեն տարբերակված է։ Հնչյունական հատկանիշներից են ռնգային ձայնավորների առկայությունը, փափուկ և կոշտ, խուլ և ձայնեղ բաղաձայնների հակադրությունը։ Շեշտը ուժային է և նախավերջին վանկում։ Լեհերենը թեքական կառուցատիպ ունեցող լեզու է։ Անվանական կարգերից են սեռը (արական, իգական, չեզոք), թիվը (եզակի, հոգնակի, անցյալում՝ նաև երկակի, որից մնացել են քարացած ձևեր), հոլովը (նաև կոչականի առանձին ձևեր), հոլովումը (4), շնչավորի և անշունչի կարգը (հոգնակիում նաև արական անձի կարգ), լրիվ ու վերջահար ձևերը դերանուններում, հավաքականների ինքնատիպ կառուցաձևեր։ Առկա են բայական հիմնական կարգերը. սահմանականն ունի 4 ժամանակաձև, ստորադասականը՝ 2։ Կան նաև անորոշ–դիմավոր և ընդհանուր դիմավոր նշանակությամբ ձևեր։ Բաղադրյալ ստորոգյալի կազմում հանգույցը սովորաբար չի զեղչվում։ Գրավոր աղբյուրները՝ 14–րդ դարից են, իսկ այբուբենը՝ լատինագիր (դիակրիտիկ նշանների գործածությամբ)։

## Տես նաև
* Պաշտոնական լեզուների ցանկ 
* Լեզվաընտանիքների ցանկ 
* Լեզուների ցանկեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սլավոնական լեզվախումբ
Կատեգորիա:Լեհաստանի լեզուներ
Կատեգորիա:Բելառուսի լեզուներ
Կատեգորիա:Չեխիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Լիտվայի լեզուներ
Կատեգորիա:Սլովակիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի լեզուներ
Հոլանդերեն

**Հոլանդերեն** կամ **նիդերլանդերեն** (ինքնանուն՝ *Nederlands*), հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի արևմտա-գերմանական լեզվախմբի լեզու։ Հոլանդերեն խոսում են աշխարհում 24 միլիոն մարդ։ Հոլանդերենը պետական լեզու է Նիդերլանդներում, Բելգիայում (Ֆլանդրիայում), Արուբայում, Կյուրասաոյում և Սուրինամում։

Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման՝ հոլանդերենը 48-րդն է։

## Բնութագիր
Հոլանդերենն ազգակից է անգլերենին և գերմաներենին և լեզվաբանական հատկանիշներով գտնվում է երկուսի միջև։ Սակայն, բացի նրանից, որ հոլանդերենը չի ենթարկվել վերին գերմաներենի հնչյունափոխությանը, այն գերմաներենից տարբերվում է նաև հոլովների սակավությամբ (ինչպես անգլերենը), գերմաներեն ումլաութի գրեթե բացակայությամբ և զգալիորեն ավելի կանոնավոր ձևաբանությամբ։

Ժամանակակից հոլանդերենն սկզբում ուներ երեք գոյականական սեռ, որոնցից երկուսը՝ արականը և իգականը, մեծ մասամբ համընկնում են (ստանում են նույն՝ *de* որոշիչ հոդը)։ Որպես հետևանք՝ գոյականական սեռը շատ ավելի քիչ քերական դեր է խաղում հոլանդերենում, քան գերմաներենում։

Գլխավոր նախադասություններում նախադասության անդամները սովորաբար ունեն SVO (ենթակա֊ստորոգյալ֊ուղիղ խնդիր) շարադասություն, որը հարցական և երկրորդական նախադասություններում կարող է դառնալ շրջուն (SOV)։

Հոլանդերենի բառապաշարը մեծ մասամբ ժառանգված է գերմանական լեզվաընտանիքից․ գերմանական ծագման բառերի քանակը ավելի զգալի է, քան ռոմանական ազդեցության ենթարկված անգլերենում։

## Տես նաև
* Woordenboek der Nederlandsche Taal‎

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեզուներ այբբենական կարգով

Կատեգորիա:Նիդերլանդների լեզուներ
Կատեգորիա:Բելգիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Սեն Մարտենի լեզուներ
Բուկմոլ

[մինի|Նորվեգիայի [մունիցիպալիտետ|մունիցիպալ տարածքների պաշտոնական լեզուների ձևերի քարտեզը։ Կարմիրով նշված է բուկմոլը, կապույտով՝ նյունորսկը։]]

**Նորվեգերեն (բուկմոլ)** (ինքնանվանումը՝ norsk (bokmål)՝ «գրքի լեզու»)՝ Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի գերմանական լեզվախմբի լեզու։ Ներկայումս Նորվեգիայում զուգահեռաբար գործածվում է նորվեգերենի երկու պաշտոնական գրական լեզու՝ բուկմոլ և նյունորսկ։

Ձևավորվել է դանիերենի հիմքի վրա՝ Դանիայի տիրապետության չորս հարյուրամյակների ընթացքում։

19-րդ դարի նորվեգացի նշանավոր գրողներ Հենրիկ Իբսենը և Բյորնստյերնե Բյորնսոնը գրում էին նոր-նոր ձևավորվող նորվեգերենով, որը հետագայում ստացավ «տիրակալի լեզու» (նորվեգերեն՝ riksmål **ռիկսմոլ**), իսկ 1929 թ.-ից՝ բուկմոլ անունը։

Բուկմոլը գործածում է Նորվեգիայի բնակչության մոտավորապես 90%-ը, այդ լեզվով են լույս տեսնում կենտրոնական ԶՏՄ-ները, այդ լեզուն են առավել հաճախ սովորում արտասահմանցի ուսանողները։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* GeoNames
* Ethnologue

## Դասագրքեր
* Vikør, Lars. "Fakta om norsk språk". Retrieved 2009-08-04.
* a b Lundeby, Einar. "Stortinget og språksaken". Retrieved 2007-06-12.
* Halvorsen, Eyvind Fjeld. "Marius Nygaard". In Helle, Knut . Norsk biografisk leksikon. Oslo։ Kunnskapsforlaget. Retrieved 6 February 2010.

## Տես նաև
* Պաշտոնական լեզու
* Լեզվաընտանիքների ցանկ

Կատեգորիա:Նորվեգերեն
Բուլղարերեն

**Բուլղարերենը** (български език [ˈbɤ̞lɡɐrski ɛˈzik], bulgarski / բուլգարսկի) պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի սլավոնական լեզվախմբին։

Բուլղարերեն խոսում են աշխարհում 8-9 միլիոն մարդ։ Բուլղարերենը պետական լեզու է Բուլղարիայում և Եվրամիությունում։

Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման՝ բուլղարերենը 86-րդն է։

## Այբուբեն

## Տես նաև
* Պաշտոնական լեզուների ցանկ
* Լեզվաընտանիքների ցանկ
* Լեզուների ցանկեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* GeoNames
* Ethnologue

Կատեգորիա:Բուլղարերեն
Ռումիներեն

**Ռումիներեն** (română / ռոմինը), Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի իտալական լեզվախմբին արևելա-ռոմանական ենթախմբին պատկանող լեզու, ռումինների լեզուն։

Ռումիներեն խոսում են աշխարհում 28 միլիոն մարդ։ Ռումիներենը պաշտոնական լեզու է Ռումինիայում, Մոլդովայում։

Ռումինիայի պետական լեզուն։ Պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ռոմանական ճյուղի արլ–ռոմանական ենթախմբին։ Խոսողների թիվը Ռումինիայում՝ մոտ 18 միլիոն մարդ։ Տարածված է նաև ԱՊՀ–ի, Բուլղարիայի, նախկին Հարավսլավիայի, Հունգարիայի, Ալբանիայի, Հունաստանի մի շարք շրջաններում, ԱՄՆ–ում, Կանադայում և այլուր։ Տրոհված է բարբառների (Ռումինիայում), որոնցից մոլդավականը մոտ է մոլդավերենին։ Զարգացել է բարբառային–խոսակցական լատիներենի հիմքի վրա։ Հնչյունական առանձնահատկություններից են լատինական Õ-ի և Ũ–ի տարբերակումը, ձայնավորից և բաղաձայնից առաջ an > iո, ինչպես նաև amx բաղաձայն > im (բացառությամբ սլավոնական փոխառությունների), ձայնավորների ձևաբանական նոր հերթագայության առաջացումը։ Տիպաբանական շատ ընդհանրություններ ունի Բալկանյան թեղակղկղզու մյուս լեզուների հետ (անորոշ դերբայի կորուստ․ ապառնի ժամանակի նկարագրական ձև), սակայն գոյականների, ածականների, դերանունների թվի և սեռի ձևերը, խոնարհման հարացույցը հիմնականում պահպանել են ժող․ լատիներենի ձևաբանական առանձնահատկությունները։ 11 –19 թվական անունները կազմվում են սլավոնական լեզուների կաղապարով։ Բառապաշարում շատ են սլավոնական և հունական փոխառությունները։ Ռումիներենով գրական ամենահին հուշարձանները XVI դարից են։ Գրական ռումիներենի ձևավորումն ավարտվել է XIX դ․․ Այբուբենը՝ մինչև XIX դ․՝ սլավոնագիր, ապա՝ լատինագիր։

Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման Ռումիներենը 36-րդն է։
thumb|Ռումիներեն ոսում կին կըլուժ֊Նապոկայում
thumb|Խոսվում է ռումիներեն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռոմանական լեզվախումբ
Սլովեներեն

**Սլովեներենը** (*slovenski jezik* կամ *slovenščina*) պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի հարավ-սլավոնական լեզվախմբին։ Սլովեներեն խոսում են աշխարհում 2.2 միլիոն մարդ։ Սլովեներենը պետական լեզու է Սլովենիայում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման Սլովեներենը չի մտնում 100 ամենատարածված լեզուների մեջ։

## Տես նաև

* Պաշտոնական լեզուների ցանկ
* Լեզվաընտանիքների ցանկ
* Լեզուների ցանկեր

## Արտաքին հղումներ
* GeoNames
* Ethnologue

Կատեգորիա:Սլավոնական լեզվախումբ
Սերբերեն

աջից|մինի|300px
**Սերբերենը** (՝ *սըրբսկի*) պատկանում է հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի սլավոնական ենթախմբի սերբո-խորվաթական խմբին։ Սերբերեն խոսում են աշխարհում 12 միլիոն մարդ։ Սերբերենը պետական լեզու է Սերբիայում (ներառյալ Կոսովո), Մոնտենեգրոյում և Բոսնիա և Հերցեգովինայում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման սերբերենը 75-րդն է։

## Արտաքին հղումներ
* GeoNames
* Ethnologue

## Տես նաև
* Պաշտոնական լեզուների ցանկ
* Լեզվաընտանիքների ցանկ
* Լեզուների ցանկեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերբերեն
Կատեգորիա:Սլավոնական լեզվախումբ
Սլովակերեն

**Սլովակերենը** (*slovenčina*) պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի Սլավոնական լեզվախմբին։ Սլովակերեն խոսում են աշխարհում 6 միլիոն մարդ։ Սլովակերենը պաշտոնական լեզու է Սլովակիայում, Չեխիայում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման Սլովակերենը չի մտնում 100 ամենատարածված լեզուների մեջ։

Սլովակերենն ունի 3 բարբառ՝ արևմտա–սլովակյան, միջին սլովակյան և արևելա–սլովակյան։ Կառուցվածքով մոտ է չեխերենին։ Հնչյունական առանձնահատկություններից է a ձայնավորի, dz, dz բաղաձայնների և մի շարք երկբարբառների առկայությունը, երկար և կարճ հնչյունների հակադրությունը։ Ձևաբանության մեջ բնորոշ են հոլովման և խոնարհման համակարգերի կանոնավորվածության բարձրաստիճանը, ածականների անվանական ձևերի կորուստը։ Այբուբենը լատինագիր է՝ մի շարք դիակրիտիկ նշանների գործառությամբ։ Հնագույն գրավոր հուշարձանները XV–XVI դարերից են։ Ժամանակակից գրական լեզուն սկզբնավորվել է XIX դ․ 40-ական թթ․։

## Տես նաև
* Պաշտոնական լեզուների ցանկ
* Լեզվաընտանիքների ցանկ
* Լեզուների ցանկեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սլավոնական լեզվախումբ
Ուկրաիներեն

**Ուկրաիներեն** (ինքնանվանում՝ українська мова ), հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի արևելա-սլավոնական լեզվախմբի լեզու։ Ուկրաիներեն խոսում են աշխարհում 41 միլիոն մարդ։ Պետական լեզու է Ուկրաինայում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման խոսողների թվով 26-րդն է։

thumb|250px|Ուկրաիներեն
## Ընդհանուր տեղեկություններ

* **Խոսողների թիվ** - 45 մլն.
* **Լեզվի կոդ** - uk
* **Անվանում** - uk - українська мова (ukrains’ka mova); en - Ukrainian; eo - Ukraina
* **Տառատեսակ** - Կիրիլիցա

## Պետական կարգավիճակ

**Պետական լեզու է՝**
* 

## Աշխարհագրական տարածում

Ուկրաիներենը տարածված է հիմնականում Ուկրաինայում, Բելառուսում, Ռուսաստանում և նրանց հարակից շրջաններում, Կուբանում, Լեհաստանում, Սլովակիայում, ինչպես նաև Կանադայում, ԱՄՆ-ում, Արգենտինայում և Ավստրալիայում։

### Այբուբեն և գիր

## Բառապաշար

* Բարի օր/Բարև/Ողջույն - Добрий день (Dobri den); Привіт (Pryvit)
* Բարի լույս - Доброго ранку (Dobroho ranku)
* Բարի երեկո - Добрий вечір (Dobryy̆ vechir)
* Ինչպե՞ս եք - як ви поживаєте? (yak vy pozhyvayete?)
* Ինչպե՞ս ես - як поживаєш? (yak pozhyvayesh?)
* Բարի գալուստ - Ласкаво просимо (Laskavo prosymo); Вітаємо (Vitaemo)
* Ինչպե՞ս են Ձեր գործերը - Як у вас справи? (Yak u vas spravy?)
* Շնորհակալություն - Дякую (Dyakuyu); Спасибі (Spasybi)
* Այո | Ոչ - Так | Ні (Tak / Ni)
* Խնդրում եմ - Будь ласка (Bud' laska); Прошу (Proshu)
* Ցտեսություն/Հաջողություն - До побачення (Do pobachennya)

**Թվեր**

## Տես նաև
* Պաշտոնական լեզու
* Լեզվաընտանիքների ցանկ
* Ուկրաինա
* Ուկրաինայի լեզուներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* GeoNames
* Ethnologue

Կատեգորիա:Սլավոնական լեզվախումբ
Կատեգորիա:Ուկրաիներեն
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի լեզուներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի լեզուներ
Եբրայերեն

**Եբրայերեն** (עִבְרִית, *իվռիթ*), Աֆրասիական լեզվաընտանիքի սեմական խմբի լեզու, Իսրայելի Պետության պետական լեզուն։ Եբրայերեն խոսում են աշխարհում 7 միլիոն մարդ։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման՝ եբրայերենը չի մտնում աշխարհի 100 տարածված լեզուների մեջ։ Եբրայերեն լեզվում գործածվում է եբրայական գիրը։ Դասավանդվում է Երևանի պետական համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետում։ Հայաստանում եբրայերենի առաջին դասագիրքը հեղինակել է ԵՊՀ դասախոս, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Արման Հակոբյանը («Արդի եբրայերեն», 2003, երկրորդ հրատարակությունը՝ 2019):

## Տես նաև
* Պաշտոնական լեզու
* Լեզվաընտանիքների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
*Արման Հակոբյան, *Արդի եբրայերեն*, Երևան, 2003, 2019

Կատեգորիա:Իսրայելի լեզուներ
Կատեգորիա:Սեմական լեզուներ
Կատեգորիա:Եբրայերեն
Չեխերեն

**Չեխերենը** (*čeština*) պատկանում է Սլավոնական լեզուներ ընտանիքի արևմտա-սլավոնական լեզվախմբին։ Չեխերեն խոսում են աշխարհում 12 միլիոն մարդ։ Չեխերենը պաշտոնական լեզու է Չեխիայի Հանրապետությունում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման չեխերենը 73-րդն է։

## Տես նաև
* Պաշտոնական լեզուների ցանկ
* Լեզվաընտանիքների ցանկ
* Լեզուների ցանկեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* GeoNames
* Ethnologue

Կատեգորիա:Սլավոնական լեզվախումբ
Կատեգորիա:Չեխերեն
Խորվաթերեն

**Խորվաթերենը** (hrvatski jezik *հրվատսկի յեզիկ*) պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի սլավոնական լեզվախմբին։ Խորվաթերեն խոսում են աշխարհում 5 միլիոն մարդ։ Խորվաթերենը պաշտոնական լեզու է Խորվաթիայում, ինչպես նաև՝ Բոսնիա և Հերցեգովինայում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման խորվաթերենը չի մտնում 100 տարածված լեզուների մեջ։

## Արտաքին հղումներ
* GeoNames
* Ethnologue

## Տես նաև

* Պաշտոնական լեզուների ցանկ
* Լեզվաընտանիքների ցանկ
* Լեզուների ցանկեր

## Գրականություն

* Dubravko Škiljan։ *From Croato-Serbian to Croatian: Croatian linguistic identity.* *Multilingua* 19, 2000, 3–20.
* Leopold Auburger։ *Die kroatische Sprache und der Serbokroatismus*. Ulm ։ Hess, 1999, ISBN 3-87336-009-8
* Robert D. Greenberg։ *Language and Identity in the Balkans: Serbo-Croatian and its Disintegration.* Oxford u. a. 2004, ISBN 0-19-925815-5.
* Mario Grčević։ *Die Entstehung der kroatischen Literatursprache*. Köln/Weimar/Wien ։ Böhlau, 1997, ISBN 3-412-16196-9
* Radoslav Katičić։ *Undoing a 'Unified Language': Bosnian, Croatian, Serbian.* In Michael Clyne, ed. *Undoing and Redoing Corpus Planning.* Berlin ։ Mouton de Gruyter, 1997, ISBN 3-11-012855-1, 165–191
* Milan Moguš։ *Die Geschichte der kroatischen Literatursprache.* Übersetzt von Nicole Emmerich unter Mitarbeit von Mario Grčević. Zagreb ։ Globus, 2001, ISBN 953-167-125-7
* Miloš Okuka։ *Eine Sprache – viele Erben: Sprachpolitik als Nationalisierungsinstrument in Ex-Jugoslawien.* Klagenfurt 1998, ISBN 3-85129-249-9.

Կատեգորիա:Խորվաթիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի լեզուներ
Կատեգորիա:Սերբիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Ավստրիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Չեռնոգորիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Սլովակիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Չեխիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Ռումինիայի լեզուներ
Գալիսերեն

**Գալիսերեն** (Galego), պատկանում է իբերո-ռոմանական լեզուների ընտանիքի արևմտա-իբերական լեզվախմբին։ Գալիսերեն խոսում են աշխարհում 4 միլիոն մարդ։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման՝ գալիսերենը չի մտնում 100 ամենատարածված լեզուների մեջ։

Կատեգորիա:Գալիսերեն
Կատեգորիա:Իսպանիայի լեզուներ
Էստոներեն

**Էստոներենը** () պատկանում է ուրալյան լեզուների ուգրո-ֆիննական լեզվաընտանիք մերձբալթաֆիննական ճյուղին։ Էստոներենը Էստոնիայում և Եվրամիության պաշտոնական լեզու է։ Էստոներենով խոսում են աշխարհում 1 միլիոն հարյուր հազար մարդ։ Գրային համակարգը հիմնված է լատինական այբուբենի վրա։

Լեզվի կոդը՝ *et* կամ *est* է (ըստ ISO 639-ի)։

## Գրություն

**Էստոնական այբուբեն**

Ֆիններենի նման էստոներենում ևս օգտագործվում է լատինական այբուբենը՝ որպես սեփական այբուբենի հիմք, որին ավելացրել են *ä*, *ö*, *ü*, և *õ* տառերը, այնուհետև որպես ավելի ուշ հավելում՝ *š* և *ž* տառերը։ Այբուբենի *c, q, w, x* և *y* տառերն սահմանափակվում են միայն օտար բառերի կիրառության դեպքում, իսկ *f, z, š,* և *ž* հանդիպում են միայն փոխառյալ և օտար բառերում միայն։ *Ö* և *ü* տառերը արտաբերվում են ինչպես իրենց համարժեքները շվեդերենում և գերմաներենում։ Ի տարբերություն գերմաներենի, բայց ֆիններենի և շվեդերենի նմանությամբ (*r*-ին հաջորդող դիրքում) *Ä*-ն հնչում է որպես [æ], ինչպես անգլերեն *mat* բառում։ Ä, Ö և Ü առանձին մաքուր հնչյուններ են և ներհատուկ էստոներենին՝ չնայած տառաձևը եկել է գերմաներենից։ Ձայնավորներից *õ*-ն արտահայտում է /ɤ/, ոչ շրթնայնացված /o/ կամ փակ-միջին ետին շարքի ոչ շրթնայնացված ձայնավոր։ Այն գրեթե համապատասխանում է բուլղարերեն *ъ* /ɤ̞/-ին և վիետնամերեն *ơ*-ին և կիրառվում է ռուսերեն *ы*-ի տառադարձման ժամանակ։

## Հնչյունաբանություն
### Ձայնավորներ
Էստոներենում առկա է 9 ձայնավոր մենաբարբառ-հնչյուն՝ 3 ձայնավորական բարձրացումներով, մեծ քանակությամբ երկբարբառներ։ Չկան թուլացող հնչյուններ։

Առկա են 36 երկբարբառներ (որոնցից 26-ը բնիկ էստոնական են), բոլոր ինը ձայնավորները կարող են հանդես գալ որպես երկբարբառի առաջին բաղադրիչ, բայց միայն *ɑ, e, i, o, u* կարող են լինել երկրորդ բաղադրիչ։

### Բաղաձայններ

Բաղաձայանական հնչյունական համակարգը բնութագրվում է կոշտ և փափուկ բաղաձայն հնչյունների առկայությամբ, ոչ շնչեղացված պայթական բաղաձայններով (առանց շնչեղության արտասանվող *p, t, k* հնչյունները հակադրվում են գերմաներենին) և կոշտ բաղաձայնների՝ առաջին շարքի ձայնավորների հետ համադրվելու կարողությամբ (օրինակ՝ *tee, täht, töö, tüvi* բառերում *t*-ն հնչում է որպես կոշտ բաղաձայն, իսկ *i* ձայնավորից առաջ բաղաձայնները փափկում են)

### Վանկ և շեշտ
Էստոներենում վանկերը շատ հազվադեպ են սկսվում որոշ բաղաձայններով։ Հիմնականում շեշտը գրեթե միշտ ընկնում է առաջին վանկի վրա։ Բարդ բառերում, նաև առաջին վանկում երկբարբառներ կամ երկար ձայնավորներ լինելու դեպքում հանդես է գալիս երկրորդական շեշտ։ Կան մի քանի բացառություններ, որտեղ շեշտը երկրորդ վանկում . օրինակ՝ *aitäh* «շնորհակալություն», *sõbranna* «ընկերուհի»։ Փոխառյալ բառերում շեշտը կարող է լինել ինչպես բնօրինակում, այսպես՝ *ideaal* «իդեալ», *professor* «պրոֆեսոր»։

## Լեզվական օրինակ
Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի հոդված 1-ը էստոներենով.

(Բոլոր մարդիկ ծնվում են ազատ ու հավասար՝ իրենց արժանապատվությամբ և իրավունքներով։ Նրանք օժտված են բանականությամբ ու խղճով, և պարտավոր են միմյանց նկատմամբ վարվել եղբայրության ոգով)։

## Տես նաև
* Պաշտոնական լեզու
* Լեզվաընտանիքների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*
*
*

## Արտաքին հղումներ
* GeoNames
* Ethnologue

Կատեգորիա:Ուրալական լեզուներ
Կատեգորիա:Ֆիննաուգրական լեզուներ
Կատեգորիա:Էստոներեն
Կատեգորիա:Էստոնիայի լեզուներ
Հունգարերեն

**Հունգարերեն** (*magyar nyelv* ), ուգրո-ֆիննական լեզուների ընտանիքի անդամ։ Հունգարերեն խոսում է աշխարհում 14.5 միլիոն մարդ։

## Տարածվածություն
2011 թվականի գնահատականներով՝ Հունգարիայում հունգարերեն խոսում է 9 896 333 մարդ (բնակչության 99.6%-ը)։ 2.2 միլիոն խոսող կան այն տարածքներում, որոնք եղել են Հունգարական թագավորության մաս։ Դրանցից ամենամեծ խումբն ապրում է ներկայիս Ռումինիայի արևմտյան կեսում գտնվող Տրանսիլվանիայում, որտեղ ապրում է մոտավորապես 1.25 միլիոն հունգարացի։ Կան նաև խոշոր հունգարական համայնքներ Սլովակիայում, Սերբիայում (Վոյվոդինա) և Ուկրաինայում (Կարպատներ)։

Միացյալ Նահանգներում հունգարերեն խոսողների համայնքը հաշվվում է 100․000 մարդ։

## Կարգավիճակ
Հունգարերենը պաշտոնական լեզու է Հունգարիայում, շրջանային լեզու Սլովենիայում, Վոյեվոդինայում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման հունգարերենը 66-րդն է։

## Տես նաև
* Պաշտոնական լեզու
* Լեզվաընտանիքների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* GeoNames
* Ethnologue

Կատեգորիա:Ուրալական լեզուներ
Կատեգորիա:Ֆիննաուգրական լեզուներ
Կատեգորիա:Հունգարերեն
Կատեգորիա:Հունգարիայի լեզուներ
Աֆրիկաանս

**Աֆրիկաանս** (Afrikaans / աֆրիկաանս), պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի արևմտա-գերմանական լեզվախմբին։ Աֆրիկանս խոսում են աշխարհում 6 միլիոն մարդ։ Աֆրիկաանսը օգտագործվում է Հարավային Աֆրիկայում և Նամիբիայում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման աֆրիկաանսը չի մտնում 100 ամենատարածված լեզուների ցանկի մեջ։

## Տես նաև
* Լեզուների ցանկեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* GeoNames
* Ethnologue

Կատեգորիա:ՀԱՀ լեզուներ
Կատեգորիա:Նամիբիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Արևմտագերմանական լեզուներ
Լյուքսեմբուրգերեն

**Լյուքսեմբերգերեն**՝ (ինքնանուն՝ *Lëtzebuergesch*)՝ Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի արևմտա-գերմանական լեզվախմբի լեզու։ Պաշտոնական լեզու է Լյուքսեմբուրգում։

Լյուքսեմբուրգերեն խոսում են Լյուքեմբուրգում շուրջ 300 000 մարդ։ Այն օգտագործվում է նաև Բելգիայի, Ֆրանսիայի և Գերմանիայի որոշ մասերում։ Լյուքսեմբուրգերենը չի մտնում ըստ տարածման աշխարհի լեզուների դասակարգման մեջ։

## Տես նաև
* Պաշտոնական լեզուների ցանկ 
* Լեզվաընտանիքների ցանկ 
* Լեզուների ցանկեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* GeoNames
* Ethnologue

Կատեգորիա:Բելգիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Լյուքսեմբուրգի լեզուներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի լեզուներ
Աստուրերեն

**Աստուրիերենը** (**asturianu**) պատկանում է հնդեվրոպական լեզուների ռոմանական ընտանիքին։

Աստուրիերեն խոսում են Իսպանիայի և Պորտուգալիայի որոշ շրջաններում։ Վերջին 100 տարիների ընթացքում աստուրիերեն լեզվակիրների հսկայական պակաս է նկատվել։ Որոշ գիտնականներ աստուրիերենը համարում են իսպաներենի բարբառ։ Լեզուն պետականորեն պաշտպանվում է Միրանդա դե Դուրո գավառում, որտեղ այն կոչվում է միրանդեզ կամ միրանդերեն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսպանիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Ռոմանական լեզվախումբ
Լիտվերեն

**Լիտվերեն** (ինքնանուն՝ ***lietuvių kalba***), հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի բալթյան լեզվախմբի լեզու։ Աշխարհում լիտվերեն խոսում են 3 միլիոն մարդ։ Այն պաշտոնական լեզու է Լիտվայում։ Լիտվերենը չի մտնում ըստ տարածման աշխարհի լեզուների դասակարգման մեջ։

## Հիմնական առանձնահատկություններ
Պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի բալթյան ճյուղին։ Ունի երկու հիմնական բարբառ ժյամայտյան (ստորին լիտվական) և աուկշտայտյան (վերին լիտվական)․ վերջինս ընկած է գրական լիտվերենի հիմքում։ Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքում բնորոշ է առավել հնատիպ գծերով։

Հնչյունական կազմը հարուստ է(12 ձայնավոր, 8 երկբառ, 45 բաղաձայն)։ Ձայնավորներն ունեն իմաստազատիչ քանակային տարբերություն(երկար–կարճ)։ Շեշտը փոփոխական է, վանկը բնորոշ է ինտոնացիոն ուրույն կաղապարով։

Գոյականն ունի սեռի (արական, իգական, ընդհանուր), թվի(եզակի, հոգնակի, բարբառներում՝ երկակիի մնացորդներ), հոլովի (7) կարգեր։ Բայը ևս հարուստ է ձևաբանական կարգերով (4 եղանակ, 4 ժամանակային ձև)։ Գրավոր հուշարձանները՝ 16–րդ դարից, այբուբենը՝ լատինագիր։

## Տես նաև

* Պաշտոնական լեզուների ցանկ
* Լեզվաընտանիքների ցանկ
* Լեզուների ցանկեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հնդեվրոպական լեզուներ
Կատեգորիա:Լիտվայի լեզուներ
Կատեգորիա:Լեհաստանի լեզուներ
[Կատեգորիա:[Կատեգորիա:Բալթյան լեզուներ
Դանիերեն

**Դանիերենը** (ինքնանվանումը՝ dansk *դանսկ*) պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի գերմանական լեզվախմբին։ Աշխարհում դանիերեն խոսում է 6 միլիոն մարդ՝ առավելապես Դանիայում և Գերմանիայի Շլեզվիգ-Հոլշտայն երկրամասում, որտեղ ունի փոքրամասնության լեզվի կարգավիճակ։ Պաշտոնական լեզու է Դանիայում։

## Պատմություն
Դանիերենն առաջացել է նախասկանդինավերենից, այնպես, ինչպես շվեդերենը, նորվեգական լեզուները, ֆարերերենը և իսլանդերենը։ Մայր լեզվից դանիերենն սկսել է տարանջատվել IX-X դարերում, երբ սկսեցին հայտնվել մյուս սկանդինավյան լեզուներից տարբերվող առանձնահատկություններ։

Բոլոր սկանդինավյան լեզուներից դանիերենն ամենաշատ ազդեցությունն է կրել գերմաներենից։ Ինչպես նաև բոլոր սկանդինավյան լեզուներից առավել հակված է նորամուծությունների։

## Քերականություն
### Թվականներ
20-ից բարձր թվերի բառաձևերում միավորները դրվում են տասնավորներից առաջ, ինչպես ներկայացվում է, օրինակ, 21-ը՝ *enogtyve*, բառացի՝ «մեկ և քսան»։

*Halvanden* թվականը նշանակում է 1½ (բառացի՝ «կես երկրորդ», նկատի ունի՝ «մեկին գումարած երկրորդ մեկի կեսը»)։ Halvtredje (2½) և halvfjerde (3½) թվականները հնացած են։

Դանիերենի առանձնահատկություններից է նաև այն, որ 50, 60, 70, 80 և 90 թվականների պարագայում քսանյակը օգտագործվում է որպես հաշվարկի հիմնական միավոր՝ *Tres* (*tre-sinds-tyve*-ի կրճատը, որը նշանակում է «երեք անգամ քսան») նշանակում է վաթսուն, այն դեպքում, երբ *halvtreds*-ը (tre-sinds-tyve-ի կրճատը, որը բառացի նշանակում է «կես երրորդ քսանի, ինչը հասկացվում է՝ երկու քսան գումարած երրորդ քսանի կեսը) տասնհինգն է։ «Անգամ քսան» նշանակող *sindstyve* վերջավորությունն այլևս չի մտցվում քանակական թվականներում, սակայն, մինչև հիմա գործածվում է դասական թվականներում։ Այսպես, այսօրվա դանիերենում հիսուներկուսը ներկայացվում է որպես *tooghalvtreds* հիմա հնացած *tooghalvtredsindstyve*-ից, մինչդեռ 52-րդը՝ կամ *tooghalvtredsende* կամ *tooghalvtredsindstyvende*։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* GeoNames
* Ethnologue

Կատեգորիա:Գերմանիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Գրենլանդիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Դանիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Դանիերեն
Բասկերեն

**Բասկերեն** (ինքնանվանում՝ euskara), Իսպանիայի հյուսիսային և Ֆրանսիայի հարակից տարածքներում ապրող բասկ ժողովրդի լեզուն։ Բասկերենը, ի տարբերություն Եվրոպայի այլ լեզուների, չի պատկանում ո՛չ հնդեվրոպական, և ո՛չ էլ այլ հայտնի լեզվաընտանիքի։ Այն, այսպես կոչված, պսևդո-մեկուսացած լեզու է։

Գենետիկ կապերը հաստատված չեն, սակայն բասկերենը ավանդաբար ընդգրկվում է, այսպես կոչված, պալեոիսպանական լեզուների կազմի մեջ, իսկ ավելի լայն իմաստով, ոչ դասակարգորեն, հավանաբար միջերկրական լեզուների տարասեռ խմբում։

Բասկերենում կա աբիտիվ հոլով, որը համապատասխանում է հայերենի տեղի բացառականին և կազմվում է *tik* վերջավորությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսպանիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Կցական լեզուներ
Իդո

**Իդո**, արհեստական լեզու է, էսպերանտոյի տարատեսակներից։ Իդոն զարգացել է 1900-ականների սկզբին հիմնականում Եվրոպայում։ Շատ առումներով կրկնում է էսպերանտոն, սակայն ունի որոշակի տարբերություններ։ 2000 թվականի տվյալներով՝ իդո լեզվով աշխարհում խոսում է 100-200 մարդ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Արհեստական լեզուներ
Անդորրա

**Անդորրա** (կատ․՝ Principat d'Andorra), փոքր պետություն Եվրոպայի հարավ-արևմուտքում՝ Պիրենեյան լեռներում՝ Ֆրանսիայի և Իսպանիայի միջև։ Մայրաքաղաքը Անդորրա լա Վելյան է։

Տարածությունը՝ 465 կմ², բնակչությունը՝ 85,0 հազար։

## Անվանում
Հայտնի է 805 թվականից։ Անվանման ծագումը վերջնականապես պարզված չէ․ ենթադրում են, որ այն առաջացել է բասկերեն andurrial «թփածածկ հարթ տեղանք» բառից։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Եվրոպայի հարավ-արևմուտքում՝ Պիրենեյան լեռներում՝ Ֆրանսիայի և Իսպանիայի միջև։ Անդորրան ունի իր կառավարությունը, սակայն միաժամանակ գտնվում է Ֆրանսիայի նախագահի և Ուրխելի (Իսպանիա) եպիսկոպոսի համատեղ խնամակալության ներքո։ Միջին դարերում երկրի տարածքը Դե Ֆուա կոմսերի և Ուրխելի եպիսկոպոսների ավատատիրական տիրույթն էր։ 1589 թվականին Դե Ֆուա կոմսերի իրավունքներն անցել

## Տնտեսություն
Երկրի տնտեսության հիմքը միջազգային զբոսաշրջությունն է։ Տարեկան Անդորրա է այցելում 12 միլիոն զբոսաշրջիկ։ Կան ծխախոտի, հրուշակեղենի, հուշանվերների արտադրության փոքրիկ ձեռնարկություններ։ Գյուղատնտեսության ճյուղերից զարգացած է ոչխարաբուծությունը։ Զբաղվում են նաև այգեգործությամբ և բանջարաբուծությամբ։ Իր հարևան երկրներին Անդորրան վաճառում է բարձրորակ բուրդ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ
Կատեգորիա:Լիբերալ ժողովրդավարություններ
Կատեգորիա:Ունիտար պետություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսախոս երկրներ
Կատեգորիա:Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ
Կատեգորիա:Պիրենեյան թերակղզի
Կատեգորիա:Անդորրա
Կատեգորիա:Եվրոպայի երկրներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի միապետություններ
Կատեգորիա:Հատուկ տնտեսական գոտիներ
Կատեգորիա:Գաճաճ պետություններ
Կատեգորիա:Հարավային Եվրոպայի երկրներ
Բենին

**Բենին**, պետություն Արևմտյան Աֆրիկայում՝ Գվինեական ծոցի ափին։ Տարածքի մեծ մասը մինչև 500 մ բարձրության սարավանդ է, հարավում Մերձծովյան դաշտավայրն է, հյուսիս-արևմուտքում՝ Ատակորա լեռները։ Կլիման մերձհասարակածային է։ Խոշոր գետերն են Վեմեն և Մեկրուն։ Օգտակար հանածոներից աղքատ է։

## Պատմություն
XV–XVII դարերում երկրի տարածք են թափանցել եվրոպական (առաջինը՝ պորտուգալացի) ստրկավաճառներն ու վաճառականները։ XVII դարում այստեղ ձևավորվել է Դահոմեա պետությունը, որը 1890-ական թվականներին զավթել են ֆրանսիացի գաղութարարները։ Անկախություն է ձեռք բերել 1960 թ-ի օգոստոսին՝ Դահոմեայի Հանրապետություն անունով։ Այժմյան անունն ստացել է 1975 թ-ին։ Բնակչությունը կազմված է 4 հիմնական էթնիկ խմբերից (աջաներ, սոմբաներ, յորուբաներ, ֆուլբեներ)։

## Տնտեսություն
Երկրի տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է։ Արտահանության համար մշակում են կոկոսյան արմավենի, բամբակենի, կակաո, տեղական սպառման համար՝ եգիպտացորեն, սուրճ, յամս, բատատ, սորգո, գետնանուշ և այլն։ Վեմե գետի հովտում զբաղվում են նաև բրնձի մշակությամբ։ Կան արմավենու յուղի և բամբակազտիչ ձեռնարկություններ։ Զբաղվում են անասնապահությամբ, ափամերձ գոտում՝ ձկնորսությամբ։

Բենինում ապրող ժողովուրդներն ունեն ինքնատիպ մշակույթ, որի մեջ զգալի տեղ են գրավում երկրի պատմությունն արտացոլող լեգենդները։ Բենինի ժողովուրդները սեփական գիր չունեն։ Տարածված են թատերական ներկայացումները, որոնց հիմքում ընկած են կրոնական ծիսակատարությունները և կենցաղային պարերը։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Հայկական հանրագիտարան

Կատեգորիա:Բենին
Կատեգորիա:Աֆրիկայի երկրներ
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ
Կատեգորիա:Աֆրիկյան միության անդամ երկրներ
Կատեգորիա:Ֆրանսախոս երկրներ
Կատեգորիա:Լիբերալ ժողովրդավարություններ
Կատեգորիա:Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ
Կատեգորիա:Հանրապետություններ
Բութան

**Բութան** (), *Բութանի Թագավորություն,* պետություն Հարավային Ասիայում՝ Հնդկաստանի և Չինաստանի միջև։ Երկրի տարածքում են գտնվում Հիմալայների արևելյան լեռնաճյուղերը, որոնք կտրտված են Բրահմապուտրայի վտակների խոր հովիտներով։ Կլիման խոնավ մերձարևադարձային է։ Կան անտառներ, 4000 մետրից բարձր լեռնային մարգագետիններ։

## Անվանում
Անվանումն ունի սանսկրիտական ծագում․ կազմված է Բհյոթ՝ «Տիբեթ» և անուա՝ «վերջ» բառերի միացումից․ այսինքն նշանակում է «Տիբեթի սահման»։ Բհոթիա լեզվով երկիրը կոչվում է Դրուկ-Ցուլ։

## Պատմություն
Պետության հիմնադիրը համարվում է լամա (բուդդայական քահանա) Նգավանգ Նամգյալը, որը 16-րդ դարի 2-րդ կեսին իրեն հռչակել է Բութանի թագավոր։ Երկիրը երկար ժամանակ եղել է Մեծ Բրիտանիայի գաղութը։ Անգլիացիները, հաստատվելով Հնդկաստանում, իրենց վերահսկողությունն են սահմանել Բութանի վրա։ Հնդստան թերակղզու անգլիական գաղութատիրության փլուզումից հետո՝ 1947 թվականին, ազատագրվել է նաև Բութանը։ Բութանում քաղաքական կուսակցություններն արգելված են։

Երկրի բնակչության 70%-ը բհոտիաներն են և նրանց ցեղակից խմբերը։

## Տնտեսություն
Բութանի տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է։ Մշակում են բրինձ, բամբակենի, ցորեն, գարի։ Զբաղվում են անասնապահությամբ։ Արդյունահանում են երկաթ, ածուխ։ Կան թղթի, գործվածքների, գորգերի արտադրության ձեռնարկություններ։ Երկրում խստորեն պահպանվում են ազգային սովորույթները, այդ թվում՝ նաև ազգային տարազը։

## Հետաքրքիր փաստեր
Համախառն ներքին արդյունքի ընդհանուր ընդունված հայեցակարգը Բութանում փոխարինվել է ավելի համապատասխան ցուցանիշով՝ «համախառն ազգային երջանկությունով»։ Սա միակ պետությունն է աշխարհում, որտեղ կա Երջանկության նախարարություն։ Այսպիսով, երջանկությունը դրվում է ազգային քաղաքականության առաջնագծում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բութան
Կատեգորիա:Ասիայի երկրներ
Կատեգորիա:Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ
Կատեգորիա:1949 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Բելիզ

**Բելիզ,** պետություն Կենտրոնական Ամերիկայում՝ Յուկատան թերակղզու հարավարևելյան մասում։ Երկրի ափերը արևելքից ողողում է՝ Կարիբյան Ծովը, հարավային հատվածում Մայա լեռներն են գտնվում, որոնց առավելագույն բարձրությունը հասնում է մինչև 1122 մետրի, խոշոր գետերն են՝ Ռիո Օնդոն և Բելիզը։ Կլիման արևադարձային է։ Ամենամեծ քաղաքներն են՝ մայրաքաղաք Բելմոպանը, Բելիզ քաղաքը և Դանգրիգան, սահմանակից երկրներն են Մեքսիկան՝ հյուսիսից և Գվատեմալան՝ հարավարևմուտքից։

## Տնտեսություն
Տնտեսությամբ համարվում է թույլ զարգացած երկիր։ Այստեղ հիմնականում զբաղվում են գյուղատնտեսությամբ, մասնավորապես մշակում են՝ շաքարեղեք, կոկոսյան արմավենի, բրինձ, ցիտրուսներ և այլն։ Բացի այդ զբաղվում են նաև անասնապահությամբ, իսկ ափային գոտիներում լայն տարածում ունի ձկնորսությունը։ Տնտեսության գլխավոր ճյուղերից է նաև զբոսաշրջությունը։

## Պատմություն
Եղել է Մեծ Բրիտանիայի տիրապետության տակ, սակայն մինչ Մեծ Բրիտանիայի տիրապետության տակ անցնելը այստեղ հաստատված են եղել իսպանացիները։ Անգլիացիները այստեղ հայտնվել են միայն 1638 թվականին և 1640 թվականից Բելիզը կոչել են՝ **Բրիտանական Հոնդուրաս՝** այդպես անվանելով մինչև 1973 թվականը։ Բելիզի համար 1798 թվականի սեպտեմբերին տեղի ունեցավ ճակատամարտ՝ Իսպանիայի և Մեծ Բրիտանիայի միջև, որը տևեց մեկ շաբաթ, այս ճակատամարտը հայտնի է Սուրբ Գևորգի () անունով։ Հակամարտության արդյունքում Մեծ Բրիտանիան հաստատեց իր իշխանությունը, և այս տարածքը 1862 թվականից պաշտոնապես համարեց իր գաղութային տարածք։ Բելիզը Միացյալ Թագավորությունից լիովին անկախացավ 1981 թվականի սեպտեմբերի 21-ին, երբ Միացյալ Թագավորության թագուհին Եղիսաբեթ II-ն էր։

## Վարչական բաժանում

Վարչականորեն բաժանվում է 6 շրջանների․

## Տես նաև
* Հյուսիսային Ամերիկայի երկրների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բելիզ
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ
Կատեգորիա:Լիբերալ ժողովրդավարություններ
Կատեգորիա:Անգլիախոս երկրներ և տարածքներ
Կատեգորիա:Ազգերի համագործակցություն
Բրունեյ

**Բրունեյ**, պետություն Հարավարևելյան Ասիայում, Բոռնեո կղզու հյուսիսարևմտյան ափամերձ հատվածում՝ Հարավչինական ծովին սահմանակցելով։ Մակերեսը 5,8 հազար կմ² է, իսկ բնակչությունը 388 հազար (2009 թ.)։ Մայրաքաղաքը Բանդար Սերի Բեգավանն է։

Բրունեյում պետություն կազմավորվել է դեռևս աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների ժամանակ։ Մինչ բրիտանական գաղութացման գործընթացը Բրունեյը համարվում էր հարուստ և հզոր իշխանություն, որը կառավարվում էր սուլթանի կողմից։ 1888 թվականին Բրունեյում սուլթանը գահընկեց արվեց և երկիրը անցավ Մեծ Բրիտանիայի իշխանության ներքո։ Երկիրը պայքարելով անկախացման համար կարողացավ իր լիակատար անկախություն ստանալ 1984 թվականին։ Ընդերքը հարուստ է նավթի պաշարներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բրունեյ
Կատեգորիա:Ասիայի երկրներ
Կատեգորիա:Կղզի պետություններ
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ
Կատեգորիա:Անգլիախոս երկրներ և տարածքներ
Կատեգորիա:1984 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ