Կարիպրազին

**Կարիպրազին**, ատիպիկ հակափսիխոտիկ (նեյրոլեպտիկ) դեղամիջոց։ Այն վաճառվում է «Գեդեոն Ռիխտեր» դեղագործական ընկերության () ապրանքանիշի անվան ներքո և կիրառվում է շիզոֆրենիայի, երկբեռ աֆեկտիվ խանգարման, ինչպես նաև դեպրեսիայի բուժման լրացուցիչ դեղամիջոց։ Իրենից ներկայացնում է սպիտակ, բյուրեղային փոշի, որը վաճառվում է դեղահաբի տեսքով և նախատեսված է օրալ/բերանացի ընդունման համար, նաև կիրառվում է միջմկանային և ներերակային ներարկման միջոցով։ Հանդիսանալով հակափսիխոտիկ (նեյրոլեպտիկ) դեղամիջոց կամ հակադեպրեսանտ՝ այն դրսևորում է բարձր խնամակցություն դոպամինային D3 ընկալիչների և զգալիորեն ավելի մեծ ազդեցություն է թողնում սերոտոնինային (5-HT2B և 5-HT2A) ընկալիչների վրա։

Կարիպրազինի կապը այս ընկալիչներին գերազանցում է վերջինիս խնամակցությունը D2 ընկալիչների նկատմամբ։ Այն նաև որոշ չափով փոխազդում է նորադրենալինի ընկալիչների, ինչպես նաև հիստամինային H1 ընկալիչների և α1-ադրեներգիկ ընկալիչների հետ։  Նախքան բուժման սկիզբը և հաջորդ դեղաչափը, անհրաժեշտ է կատարել արյան ընդհանուր և կենսաքիմիական քննություն, բացի այդ, անհրաժեշտ է պարբերաբար կատարել նյարդաբանական հետազոտություններ, հատկապես, երբ միաժամանակ կիրառվում են պոտենցիալ նեյրոտոքսիկ դեղամիջոցներ։ Սրտխառնոցի կամ փսխման կանխարգելման նպատակով խորհուրդ է տրվում կիրառել հակափսխումային դեղամիջոցներ։

Հաշվի առնելով դեղորայքի կիրառման տևողությունը, ինչպես նաև դեղաչափը, երբեմն կարող են դրսևորվել կողմնակի ազդեցություններ, մասնավորապես՝ գերհոգնածություն, գիտակցության մթագնում, դող, տիկեր, գլխապտույտ, գլխացավ, սրտխառնոց, դիսպեպսիա, փսխում, փորլուծություն, քսերոստոմիա, անքնություն, սակավարյունություն և թրոմբոցիտոպենիա։ Ավելի բարձր դեղաչափերի դեպքում մեծանում է տագնապի և էքստրապիրամիդային խանգարումների (տիկ) առաջացման ռիսկը։ Հղիության կամ կրծքով կերակրման ընթացքում, խորհուրդ է տրվում խուսափել հակափսիխոտիկ դեղամիջոցների կիրառումից։ Ներերակային ներարկման տեղում կարող է առաջանալ՝ քոր, այտուց կամ այրման զգացողություն։ Կարիպրազինի դեղահաբաերը արտոնագրվել են 2022 թվականին, որից հետո այն ընդգրկվել է «Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպություն» հիմնական դեղերի ցանկում։ Այս դեղամիջոցի ընդունումը կարող է առաջացնել հանկարծակի գլխապտույտ կամ քնկոտություն, հետևաբար նախքան բուժման կուրսի ավարտը, անհրաժեշտ է խուսափել մեքենա վարելուց կամ ծանր ֆիզիկական ակտիվությունից։

## Կիրառումը բժշկության մեջ
ԱՄՆ սննդի և դեղերի վարչությունը հաստատել է կարիպրազին դեղամիջոցը՝ շիզոֆրենիայի, ինչպես նաև մանիակալ համախտանիշի և երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարման դեմ բուժման դեղորայք։ Հակադեպրեսանտներով բուժման ժամանակ հիվանդի կլինիկական վիճակի բարելավումը ակնկալվում է մի քանի օրից մինչև մի քանի շաբաթ, որի ընթացքում անհրաժեշտ է հիվանդի ընդհանուր վիճակի համապատասխան մոնիթորինգ։ Ինքնասպանության մտքերը և փորձերը հաճախ են հանդիպում փսիխոզով տառապող հիվանդների շրջանում: Նման դեպքեր արձանագրվել են դեղորրայքային բուժման սկզբում կամ հակափսիխոտիկ դեղամիջոցների փոփոխման ժամանակ: Հետևաբար, հոգեմետ դեղերով բուժումը անհրաժեշտ է իրականացնել բժշկի հսկողության ներքո։

Շիզովրենիայով տառապող հիվանդների դեպքում հակափսիխոտիկ դեղամիջոցներ կիրառելիս, անհրաժեշտ է զգոն լինել, քանի որ հիվանդների այս խումբն ունի հոգեմետ դեղամիջոցների նկատմամբ բարձր զգայունություն և հիվանդության ախտանիշների սրման ավելի մեծ ռիսկ։ Դոպամինային ընկալիչների անտագոնիստ հատկություններով դեղամիջոցները կարող են առաջացնել անբարենպաստ էքստրապիրամիդալ ախտանիշներ, այդ թվում՝ դիսոցատիվ խանգարումներ, դիստոնիա, դող, թքարտադրության բարձրացում, ինչպես նաև կեցվածքի և քայլվածքի խանգարումներ։ Շիզոֆրենիայով չափահաս հիվանդներին կատարված պլացեբո-վերահսկվող կլինիկական փորձարկումների համաձայն, վերջինիս ընդունումը կապված է էքստրապիրամիդալ ախտանիշների առաջացման ավելի բարձր հաճախականության հետ։ Այնուամենայնիվ, կարիպրազինը 15%-ով ավելի արդյունավետ է, ի տարբերություն լուրազիդոն և իլոպերիդոն դեղամիջոցների։

## Կողմնակի ազդեցություններ
մինի|Կարիպրազին (դեղահաբեր)
Կողմնակի ազդեցությունները, ընդհանուր առմամբ, նման են այլ հակափսիխոտիկ դեղամիջոցներին: Կարիպրազինի անվտանգությունը գնահատվել է կլինիկական փորձարկումների ժամանակ՝ շիզոֆրենիայով ախտորոշված ​​հիվանդներին մոտ։ Կողմնակի ազդեցությունների թվին են դասվում՝ շշմածություն, հոգեմոտոր խանգարում և ճանաչողական գործառույթների անկում, զառանցանք, անձային խանգարում, դիստոնիա, դիսկինեզիա, պարկինսոնիզմ, անքնություն, առիթմիա, հաճախասրտություն, մկանային ցավ, գլխացավ, գերհոգնածություն։

Մետա-վերլուծության արդյունքում գնահատվել է 15 հակափսիխոտիկ դեղամիջոցների արդյունավետությունը և դեղորայքային կայունության զարգացումը, մասնավորապես՝ քաշի ավելացում, որը համարվում է յոթերորդ ամենացածր ցուցանիշը (հալոպերիդոլից հետո)։ Ինչպես այլ հակադեպրեսանտներ, կարիպրազինը նույնպես անհրաժեշտ է զգուշությամբ կիրառել հատկապես մեծահասակների մոտ, քանի որ արձանագրվել են արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակի բարձրացում (հիպերգլիկեմիա) կամ տիպ 2 շաքարային դիաբետ, խոլեսթերինի բարձրացում և երբեմն քաշի ավելացում: Այս փոփոխությունները կարող են մեծացնել սիրտ-անոթային հիվանդությունների զարգացման ռիսկերը (օրինակ՝ սրտամկանի ինֆարկտ)։ Դեմենցիայով տառապող մեծահասակների կաթվածի հաճախականության աճ է նկատվել, որոնցից մի քանիսը մահացու են եղել: Այս դեղամիջոցը հաստատված չէ դեմենցիայի հետ կապված հոգեկան առողջության խնդիրների բուժման համար։ Կրծողների վրա կատարված ուսումնասիրությունների համաձայն, այն կարող է առաջացնել բնածին արատներ։ Ինչպես այլ հակափսիխոտիկ դեղամիջոցներ, կարիպրազինի երկարատև կիրառման դեպքում կարող է մեծանալ դիսկինեզիաների և այլ ուշացած էքստրապիրամիդային համախտանիշների զարգացման ռիսկերը։

Եթե ի հայտ են գալիս դիսկինեզիայի ախտանիշներ, խորհուրդ է տրվում նվազեցնել դեղորայքի դեղաչափը կամ ժամանակավորապես դադարեցնել: Հետևաբար, դեպրեսիվ կամ մանիակալ-դեպրեսիվ փսիխոզով տառապող հիվանդներին խորհուրդ է տրվում զերծ պահել նման դեղամիջոցների կիրառումից (հնարավոր են ինքնասպանության փորձեր)։ Այնուամենայնիվ, կարիպրազինի երկարատև կիրառման դեպքում պրոլակտինի ցուցանիշի փոփոխություն չի դիտվում։ Ավելին, դեղերի տարբերակման փորձերի արդյունքում հայտնաբերվել է, որ վերջինս ունի արտահայտված փսիխոակտիվ ազդեցություն, ինչպիսիք են՝ անտարբերություն, շշմածություն և դիսֆորիա։ Կարևոր է խստորեն պահպանել տվյալ դեղամիջոցի ցուցումները և կիրառվող դեղաչափը։

## Դեղագիտություն
### Ֆարմակոդինամիկա

Ի տարբերություն բազմաթիվ հակադեպրեսանտների, որոնք D2 և 5-HT2A ընկալիչների անտագոնիստներ են, կարիպրազինը D2 և D3 ընկալիչների մասնակի ագոնիստ է: Այն նաև ավելի մեծ խնամակցություն է դրսևորում D3 ընկալիչների նկատմամբ: D2 և D3 ընկալիչները շիզոֆրենիայի բուժման կարևոր թիրախներ են, քանի որ դոպամինային ընկալիչների գերխթանումը համարվում է շիզոֆրենիայի նոպաների սրման հնարավոր պատճառ: Կարիպրազինը գործում է որպես անտագոնիստ՝ արգելակելով գերխթանված դոպամինային ընկալիչները և խթանելով նույն ընկալիչները, երբ էնդոգեն դոպամինի մակարդակը ցածր է: Կարիպրազինի բարձր խնամակցությունը D3 ընկալիչների նկատմամբ, կարող է հանգեցնել այլ հակափսիխոտիկ դեղամիջոցների հետ կապված կողմնակի ազդեցությունների նվազմանը։

Կարիպրազինը նաև փոխազդում է 5-HT1A ընկալիչների հետ, չնայած որ, վերջինիս խնամակցությունը զգալիորեն ցածր է, քան դոֆամինային ընկալիչների նկատմամբ դրա կապը: Նույն հետազոտությունների ժամանակ նաև նշվել է, որ կարիպրազինն ունի պրոկոգնիտիվ ազդեցություն, որի ազդեցության մեխանիզմները դեռևս գտնվում են հետազոտման փուլում։ Նախակլինիկական հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ դեղաբանորեն արդյունավետ դեղաչափերով կարիպրազինը փոխազդում է D3 ընկալիչների հետ, հարաբերականորեն նույն չափով, ինչ D2 ընկալիչները: Շիզոֆրենիայով տառապող հիվանդների մոտ, թերապևտիկ դեղաչափի սահմաններում 15 օրվա ընթացքում կիրառվելիս, արձանագրվել է կարիպրազինի փոխազդեցության բարձրացում գլխուղեղի D3 և D2 դոֆամինային ընկալիչների հետ (հիմնականում D3 ընկալիչների գերակշռությամբ)։ Կարիպրազինը ցուցաբերում է մասնակի ագոնիստ, և անտագոնիստ հատկություններ՝ կախված էնդոգեն դոպամինի մակարդակից: Երբ դոպամինի մակարդակը բարձր է (ինչպես ենթադրվում է շիզոֆրենիայով հիվանդների մոտ), կարիպրազինը գործում է որպես անտագոնիստ՝ արգելափակելով դոպամինային ընկալիչները: Երբ էնդոգեն դոպամինի մակարդակը ցածր է, կարիպրազինը փոխազդում է որպես ագոնիստ՝ խթանելով դոպամինային ընկալիչների ակտիվությունը։ Կապիկների վրա կատարված ուսումնասիրություններում կարիպրազինի մեծ դեղաչափերի ընդունումը հանգեցրել է դեղորայքային կախվածության առաջացմանը և հանման համախտանիշի զարգացմանը: Ամենաբարձր դեղաչափի (300 մկգ/կգ) դեպքում D2/D3 ընկալիչները արգելակվում են 94%-ով, մինչդեռ ամենացածր դեղաչափի (1 մկգ/կգ) դեպքում՝ 5%-ով։ Մարդկանց մոտ դոֆամինային D2 և D3 ընկալիչների պաշարման մակարդակը նկարագրվում է հետևյալ կերպ՝ «առողջ կամավորների մոտ 0.5 մգ կարիպրազինի միանվագ դեղաչափը արգելակում է D2/D3 ընկալիչների մինչև 12%-ը, մինչդեռ նույն ընկալիչների զբաղվածությունը մինչև 1.0 մգ/օր կարիպրազինի կիրառումից հետ, արժեքը փոփոխվել է 63-ից մինչև 79%»։

Կարիպրազինը, ինչպես նաև երրորդ սերնդի այլ հակափսիխոտիկներ, ավելի քիչ հավանական է, որ կարող ե բերել էքստրապիրամիդային ախտանիշների վատթարացմանը: Այնուամենայնիվ, ԿՆՀ դեգեներատիվ հիվանդություններ առաջացնելու ներուժը մնում է համեմատաբար բարձր: Սա կարող է պայմանավորված լինել հակախոլիներգիկ ազդեցության բացակայությամբ և դոպամիներգիկ (D2) կամ սերոտոներգիկ (5-HT2A) ընկալիչների անհավասարակշռված հարաբերակցությամբ։ Ավելին, մասնակի ագոնիստները, իրենց սահմանափակ ազդեցության պատճառով, պարադոքսալ կերպով հաճախ հակված են գրոհել գրեթե բոլոր թիրախային ընկալիչները դեղորայքի համեմատաբար ցածր դեղաչափերի դեպքում: Նման օրինակ է արիպիպրազոլը՝ 70% (D2) 2 մգ դեղաչափի դեպքում, որը զգալիորեն ցածր է նրա սովորական հակափսիխոտիկ դեղաչափից, ինչը կարող է լինել դեգեներատիվ հիվանդությունների մեկ այլ պատճառ

Այնուամենայնիվ, կարիպրազինը հակացուցված է այն հիվանդներին, որոնց մոտ առկա է դեղորայքի նկատմամբ գերզգայունություն կամ միաժամանակ օգտագործվում է լյարդի (CYP3A4)-իզոֆերմենտի հզոր ինհիբիտորներ (կետոկոնազոլ, կլարիթրոմիցին, ռիտոնավիր, լևոդրոպրոպիզին և այլն)։  Հակացուցումների թվին են դասվում՝ սրտի իշեմիկ հիվանդություն, աթերոսկլերոզ, կամ պսակային զարկերակային հիվանդություն, Ուոլֆ-Պարկինսոն-Ուայթի համախտանիշ, միոկարդիտ, սրտի փականային հիվանդություն, կաթված, տրանզիտոր իշեմիկ գրոհ, ծայրամասային զարկերակների հիվանդություն, միջընդրեքի իշեմիա, իշեմիկ կոլիտ, գերճնշում, հարբեցողություն և թմրամոլություն։ Բրիտանական ազգային առողջապահության ակադեմիան խորհուրդ է տալիս աստիճանաբար դադարեցնել հակափսիխոտիկ դեղերի ընդունումը՝ հանման համախտանի կամ փսիխոտիկ նոպաների կրկնությունից խուսափելու համար: Հանման համախտանիշի դեպքում, սովորաբար առկա է` սրտխառնոց, փսխում և ախորժակի կտրուկ կորուստ։ Այլ ախտանիշներից են՝ անհանգստություն, քրտնարտադրության ավելացում և անքնություն։ Քանի որ, դեղամիջոցի ամենատարածված կողմնակի ազդեցություններից մեկը միելոսուպրեսիան է, որի դեպքում խորհուրդ է տրվում պարբերաբար կատարել արյան ընդհանուր հետազոտություն՝ հիվանդների մոտ նեյտրոպենիայի, անեմիայի և թրոմբոցիտոպենիայի զարգացումը հայտնաբերելու նպատակով։

### Ֆարմակոկինետիկա
Կարիպրազինը որպես լիպոֆիլ դեղամիջոց, դեղահաբերի բերանացի ընդունման դեպքում դրսևորում է բարձր կենսամատչելիություն, հատկապես սննդի հետ ընդունելիս: Այն լյարդում կենսաքայքայվում է ալդեհիդ օքսիդազի և ցիտոքրոմ P450 3A4 (CYP3A4) իզոֆերմենտի միջոցով։ Կարբամազեպինը և կետոկոնազոլը նվազեցնում են կարիպրազինի դեղորայքային կենսամատչելիությունը, մինչդեռ (CYP3A4)-ցիտոքրոմի ինհիբիտորները (ռիտոնավիր, ինդինավիր և կլարիթրոմիցին) տալիս են հակառակ էֆեկտ։ Կարիպրազինի կենտրոնական միջնորդությամբ ընդհանուր և կողմնակի ազդեցությունները հաստատվել են նաև մի շարք այլ կլինիկական փորձերի միջոցով։ Կարևոր է խստորեն պահպանել տվյալ դեղամիջոցների ցուցումները և կիրառվող դեղաչափը։ Դրանք հակացուցված են 18 տարեկանից փոքր և 65 տարեկանից բարձր հիվանդներին (անվտանգությունն ու արդյունավետությունը որոշված չեն): Երիկամային անբավարարության կամ լյարդի հիվանդությունների դեպքում, նախքան բուժման սկիզբը, անհրաժեշտ է հստակեցնել դեղորայքի դեղաչափը կամ տրվող դեղաչափերի միջև ընկած ժամանակահատվածը։

## Հետազոտություններ
Կարիպրազինի արդյունավետությունը բացասական ախտանիշներով շիզոֆրենիայի բուժման ժամանակ, հետազոտվել է 26-շաբաթյա, բազմակենտրոն, կրկնակի դեղաչափերով, պլացեբո-վերահսկվող կլինիկական փորձարկումների ժամանակ։ Կարիպրազինը (դեղաչափի միջակայք 3-6 մգ, մինչև 4.5 մգ) համեմատվել է ռիսպերիդոնի (դեղաչափի միջակայք 3-6 մգ, մինչև 4 մգ) հետ՝ կայուն բացասական ախտանիշներով շիզոֆրենիայով հիվանդների մոտ (n=461): Հիվանդներից 86%-ը  55 տարեկանից փոքր են, որից 54%-ը՝ տղամարդիկ։

Կարիպրազինի ազդեցության մեխանիզմը լիովին հասկանալի չէ։ Այնուամենայնիվ, կա կարծիք, որ դրա թերապևտիկ ազդեցությունը միջնորդվում է դոֆամինային D3 և D2 ընկալիչների (Ki արժեքները համապատասխանաբար 0.085-0.3 նմոլ/լ ընդդեմ 0.49-0.71 նմոլ/լ) և 5-HT1A սերոտոնինային ընկալիչների (Ki արժեքները համապատասխանաբար 1.4-2.6 նմոլ/լ) մասնակի ագոնիզմի և 5-HT2B և 5-HT2A սերոտոնինային ընկալիչների ու հիստամինային H1 ընկալիչների անտագոնիստ (Ki արժեքները համապատասխանաբար 0.58-1.1 նմոլ/լ, 18.8 նմոլ/լ և 23.3 նմոլ/լ) համադրությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հիմնական դեղեր
Կատեգորիա:Դեղաբանական գիտություններ
Կատեգորիա:Դեղագիտություն
Կատեգորիա:Դեղագործական ընկերություններ
Կատեգորիա:Դեղագործություն
Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Դեղեր
Կատեգորիա:Դեղեր ըստ ազդեցության մեխանիզմի
Կատեգորիա:Ըստ օրգան-համակարգերի վրա ազդեցության դեղեր
Կատեգորիա:Հակադեպրեսանտներ
Կատեգորիա:Հոգեմետ դեղեր
Կատեգորիա:Միզանյութեր
Կատեգորիա:Քիմիական միացություններ
Կատեգորիա:Քիմիական միացություններ ըստ տարրերի
Կատեգորիա:Քիմիական ռեակցիաներ
Կատեգորիա:Քնաբեր դեղամիջոցներ
Կատեգորիա:Ֆարմակոթերապիա