Սու-25

**Սու-25** (ըստ ՆԱՏՕ-ի կոդիֆիկացիայի՝ Frogfoot), խորհրդային զրահապատ մինչձայնային գրոհիչ է։ Ռուսաստանի զորքերում ստացել է «Գրաչ» մականունը։

Նախատեսված է կռվի դաշտում ցամաքային զորքերի անուղղակի օգնության համար ցերեկային և գիշերային պայմաններում թիրախի ուղղակի տեսանելիության ժամանակ, ինչպես նաև հանձնարարված կորդինատներով օբյեկտների շուրջօրյա ոչնչացման համար՝ ցանկացած եղանակային պայմաններում։ Սու-25-ն առաջին անգամ օդ է բարձրացել 1975 թ․ փետրվարի 22-ին։ Այս տեսակի ինքնաթիռները շահագործվում են 1981 թվականից, մասնակցել են բազմաթիվ ռազմական հակամարտություններում և շահագործվելու են Ռուսաստանի ռազմաօդային ուժերի կողմից առնվազն մինչև 2020 թ․։ 2009 թ․ հոկտեմբերի 8-ին Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարությունը հայտարարեց Ռուսաստանի Դաշնության օդատիեզերական ուժերի համար այս տեսակի գրոհիչների գնման վերսկսման մասին։

## Պատմություն
Գրոհիչի ստեղծման աշխատանքները սկսվել են 1970-ականներին Սուխոյ կոնստրուկտորային բյուրոյում, երբ պարզ դարձավ, որ 1956 թ․ ընդունված գրոհային ավիացիայի պարզեցման և կործանիչներին և ռմբակոծիչներին դրա գործառույթրերի փոխանցման մասին որոշումը սխալմունք էր։ Ցամաքային զորքերի օժանդակումը ռեակտիվ գերձայնային կործանիչներով ապացուցեցին նման օդային պաշտպանության ոչ պրակտիկ լինելը, որի պատճառը այդ ինքնաթիռների շատ մեծ արագությունն էր։ Օդաչուները չէին հասցնում հայտնաբերել թիրախը, և նրանք ստիպված էին լինում անցնել կրկնակի հարձակման փուլին։ Արագ փոփոխվող մարտական դրությունում կրկնակի գրոհումը ժամանակի կորուստ է և չիրականացված հանձնարարության արդյունք։ Ընդ որում, ՀՕՊ միջոցները հասցնում են վերահսկել ինքնաթիռների հարձակնման տիրույթը։ Ակնհայտ էր, որ անհրաժեշտ էր ստեղծել հատուկ գրոհիչ-ինքնաթիռ։ Սուխոյ կոնստրուկտորային բյուրոյում ստեղծվեց համախոհների մի խումբ, որն սկզբում կամավորական սկզբունքներով սկսեց աշխատել նոր ինքնաթիռի գաղափարի իրականացման ուղղությամբ։ Այդ խմբում Սու-25-ի գլխավոր կոնստրուկտորն էր Т-34 տանկի նախկին հրամանատար, 20-րդ դարի ամենափայլուն ավիակոնստրուկտորներից մեկը՝ Օլեգ Սամոյլովիչը (1926—1999)։

1968 թ․ սկզբին արդեն մշակվել էին նախագծվող ինքնաթիռի նախնական պահանջները․
* անձնակազմի, հիմնական հանգույցների և ագրեգատների լիարժեք պաշտպանություն զրահահար փամփուշտներից և հրթիռների բեկորներից
* Տեղակայում գրունտային թռիչքուղով օդանավակայաններում
* Մարտական թռիչքի պատրաստվելու համար կարճ ժամանակ
* Միջին հմտությամբ թռիչքային անձնակազմի կողմից օդաչուների շահագործման դյուրինություն

1968 թ․ մայիսին Պավել Սուխոյին առաջին անգամ ներկայացվեց գրոհիչի նախնական ծրագիրը։ Գլխավոր կոնստրուկտորը հանձնարարեց շարունակել մշակումը և կառուցել ամբողջական չափսերով մակետը։ Նախատիպը կոչվեց մարտադաշտի ինքնաթիռ։

Գրոհիչի մշակման ժամանակ անցկացվել են գիտահետազոտական և փորձնական-կոնստրուկտորական աշխատանքներ 40 թեմաներով, պատրաստվել և փորձարկվել է 600 փորձանմուշ և մակետ։ 1975 թ․ փետրվարին գրոհիչի նախատիպը բարձրացավ օդ, իսկ արդեն 1981 թ․ մարտից այն համալրեց ԽՍՀՄ-ի Ռազմաօդային ուժերը՝ Սու-25 անվամբ։
 
1980 թ․ ապրիլից Աֆղանստանում մարտական պայմաններում փորձարկվեց երկու Սու-25 գրոհիչ («Ռոմբ» գործողություն)։ Սու-17 ինքնաթիռների պաշտպանության ներքո դրանք ֆուգասային և բետոն խոցող ռումբերով, ինչպես նաև չկառավարվող ավիահրթիռների միջոցով խոցել են թիրախներ՝ իրականացնելով օրը 3-4 թռիչք։ Միայն երկու ինքնաթիռով իրականացվել է 100 փորձնական թռիչք, որոնցից 44-ը՝ մարտական։

1981 թ․ հուլիսից մինչև 1982 թ․ հոկտեմբերը Աֆղանստանում անցկացվեց «Քննություն» գործողությունը (հաճախ հանդիպում է «Ռոմբ-2» անվամբ)։ Սիտալ-Չայսկիի 80-րդ գրոհային գնդում ստեղծվեց 200-րդ գրոհային ավիաէսկադրիլիան (հրամանատար՝ Ա․ Մ․ Աֆանասիև)։ Ողջ ընթացքում էսկադրիլիան իրականացրել է ավելի քան 2000 մարտական թռիչք, օդաչուի սխալի պատճառով կորցվել է ինքնաթիռ։

### Վերջնական մշակում և արդիականացում
thumb|Սու-25ՍՄ

Սու-25-ը, ինչպես և Սու-24-ը, աստիճանաբար փոխարինվում է Սու-34 գրոհիչներով։ Առաջին երկուսի մարտական հնարավորությունները զգալիորեն ավելի քիչ են, քանի վերջինինը։ Սու-25ՍՄ/ՍՄ3-ի և Սու-24ԶՄ/Մ2-ի մոդեռնիզացված տարբերակները միայն երկարեցնում են սպառազինությունից դրանց դուրս գալը։Հնարավոր է, որ ներկայումս մշակվող Սու-39-ը դառնա «ԱԹՍ-ներ սպանող» գրոհիչ։ Դրա հիմնական առավելությունն այլ մարտական ինքնաթիռների նկատմամբ ցածր արագությունն է։ Դրա շնորհիվ ինքնթիռը երկար ժամանակ կարող է հետապնդել ԱԹՍ-ին և չընկնի անկման մեջ։ Գրոհիչների դերն արդյունավետորեն կարող են կատարել նաև Ми-28 և Ка-52 հարվածային ուղղաթիռները (Ка-52К-ի «Կատրան» կոչվող նավային տարբերակն ունի «Արբալյոտ» ռադիոլոկացիոն կայան, որն ունակ է հրթիռներ ուղղել դասնյակ կիլոմետր հեռավորության վրա։ Դա թույլ է տալիս ուղղաթիռին չմտնել թիրախից 10-20 կմ վրա գտնվող վտանգավոր գոտի, որտեղ այն կարող է խոցվել փոքր հեռավորության ՀՕՊ միջոցների կողմից)։ Սու-35-ը, օրինակ, կարող է 75 կիլոմետր հեռավորության վրա հայտնաբերել «տանկերի կամ ՀՄՄ-ների պես պոտենցիալ թիրախներ»։ Սու-25ՍՄ/ՍՄ3-ի կառավարվող հրթիռի անվանակարգերի ճնշող մեծամասնությունն ունի ոչ ավելի, քան 10 կմ խոցման հեռավորություն, ինչը նշանակում է, որ այն կարող է խոցվել զենիթային հրթիռների կողմից։ Սու-25ՍՄ3-ի վրա տեղադրված ռադիոէլեկտրոնային պայքարի (ՌԷՊ) «Վիտեբսկ» կայանը ունակ է խոցել թշնամու հրթիռները, սակայն, այնուամենայնիվ, ինքնաթիռը կորցնելու հավանականությունը մեծ է։ Հարվածային ուղղաթիռների կառավարվող հրթիռներն ունեն հեռահարության ավելացման մեծ հնարավորություն, ինչը կրկին վկայում է Սու-25ՍՄ/ՍՄ3 գրոհիչների պիտանի չլինելու մասին։

## Մարտական կիրառումներ
#### [[Աֆղանական պատերազմ (1979-1989)]]
1980 թ․ գարնանն Աֆղանստանի Ժողովրդավարական Հանրապետությունում չորս Սու-25-ներ անցան փորձարկումներ մարտական պայմաններում։ Դա ինքնաթիռի առաջին փորձարկումն էր մարտական պայմաններում։ 1981 թ․ կեսերին պատերազմին մասնակցեց Սու-25 ինքնաթիռների մեկ էսկադրիլիա, իսկ արդեն 1984 թ․՝ մի ամբողջական գունդ։ Ինքնաթիռը դրսևորեց գրոհիչի լավագույն հատկությունները՝ բարձր կենսունակություն և խուսանավություն։ Թռիչքի հարաբերականորեն ոչ բարձր արագությունը թույլ է տվել ինքնաթիռին հարսնել գերճշգրիտ հարվածներ, որոնցից զուրկ էին կործանիչ-ռմբակոծիչները։ Սու-25-ը դարձավ այս պատերազմի ամենահայտնի ինքնաթիռը։ Թշնամու մոտ «Սթինգեր» տեսակի զենիթահրթիռային համալիրի հայտնվելուց և 1987 թ․ օդաչուների առաջին մարտական կորուստներից հետո գրոհիչն արդիականացվեց կենսունակության ավելացման նպատակով։ Միջինում յուրաքանչյուր խոցված Սու-25-ին ընկնում էր 80-90 մարտական վնասվածք, մարտական հանձնարարությունը կատարելուց հետո վերադարձող ինքնաթիռներն ունեին 150 ծակեր (ի տարբերություն այլ ինքնաթիռների, Սու-25-ը 4-6 անգամ ավելի շատ էր դիմանում այդ խոցումներին)։ Պատերազմի կեսերից սկսած մոջահեդների կողմից կիրառվող «Սթինգեր» տեսակի զենիթահրթիռային համալիրի գործածման պատճառով կորուստները սկսեցին շատանալ։ Համաձայն մի շարք աղբյուրների՝ Աֆղանստանում կործանվեց 23 Սու-25 գրոհիչ և 8 օդաչու, ընդ որում նշվում է, որ ինքնաթիռների վառելիքային բաքի պայթյունի կամ օդաչուի մահվան պատճառով դրա կործանման ոչ մի դեպք չի եղել։Հետազոտող Վիկտոր Մարկովսկին համարում է այս տվյալները ոչ ամբողջական և, մեջբերելով 40-րդ բանակի ռազմաօդային ուժերի և Թուրքեստանի ռազմական օկրուգի ռազմաօդային ուժերի հրամանատարական կետի փաստաթղթերը, նշում է 33 գրոհիչների կործանման և 12 օդաչուի մահվան մասին՝ դեռ չհաշված մի քանի ինքնաթիռ, որոնք դուրս են գրվել մարտական և ոչ մարտական վնասվածքների պատճառով։ Մարկովսկու և Իլդար Բեդրետդինովի, ինչպես նաև մի շարք այլ աղբյուրներում կարելի է գտնել առավելագույնը 34 գրոհիչների կորուստի հանգամանքների նկարագրությունը և 12 զոհված օդաչուների անունները։

#### [[Իրան-իրաքյան պատերազմ]]
Ինքնաթիռը համալրել է Իրաքի ռազմաօդային ուժերը 1980-ականների երկրորդ կեսին։ Դրանց կիրառման մասին տվյալները հակասական են․ մի աղբյուրի համաձայն՝ Սու-25-ն օգտագործվել է բավական ինտենսիվ կերպով,, իսկ մեկ այլ աղբյուրի համաձայն՝ կատարել է ընդամենը մի քանի մարտական թռիչքներ։Դրանց կիրառման էֆեկտիվության և հնարավոր կորուստների մասին ոչինչ հայտնի չէ։ Առաջին Սու-25-ներն անցել են Իրաքի ռազմաօդային ծառայության սպառազինությունը 1987 թ․ և պատերազմի ավարտին մոտ ժամանակներում իրականացրել են մոտ 900 մարտական թռիչք՝ իրականացնելով Իրաքյան օդային հարձակումների մեծ մասը։ Պատերազմի ավելի ինտենսիվ ռազմական գործողությունների ժամանակ իրաքյան Սու-25-ներն իրականացրել են օրական 15 մարտական թռիչք։ Գրանցվել է նաև միջադեպ, երբ իրաքյան Սու-25-ը խոցվել է արանական «Խոկ» «երկիր-օդ» տեսակի հրթիռի կողմից, սակայն օդաչուն հասցրեց կատապուլտ լինել։ Սա իրաքյան Սու-25-ի խոցման միակ հաստատված դեպքն է։ Պատերազմից հետո Սադդամ Հուսեյնը պարգևատրեց բոլոր օդաչուներին երկրի բարձր մարտական պարգևներով։

#### [[Անգոլայի քաղաքացիական պատերազմ]]
1980-ական թվականների վերջերին Անգոլայի ռազմաօդային ուժերը ստացան Սու-25-ների ոչ մեծ խմբաքանակ և կիրառեցին դրանք Անգոլայի ամբողջությամբ անկախացման ազգային միություն (ՈՒՆԻՏԱ) ստորաբաժանումների դեմ 1990-ական թվականների ընթացքում։

#### [[Իրաք-քուվեյթյան պատերազմ]]
Իրաքի ռազմաօդային ուժերը Սու-25 գրոհիչները չեն մասնակցել ռազմական գործողություններին, բայց ունեցել է մարտական կորուստներ։ Դաշնակցային ուժերի գերակայությունն այնքան մեծ է եղել, որ իրաքյան Սու-25-ներին անգամ չի հաջողվել օդ բարձրանալ։ 1991 թ․ հունվարի 25-ին Իրաքի ՌՕՈՒ-ի 7 Սու-25-ներ Իրաքից հեռացան Իրան, որտեղ ներառվեցին Իրանի ՌՕՈՒ-ի անձնակազմում։ Երկու Սու-25 խոցվել է ամերիկյան F-15 կործանիչի կողմից դեպի Իրան թռիչքի ժամանակ։ Խոցված Սու-25-ներն ընկել են անապատում՝ Իրանի պետական սահմանի մոտ։ Դա եղել է ողջ պատերազմում իրաքյան Սու-25-ների միայն օդային մարտը։ Ընդհանուր առմամբ Իրաքը կորցրել է 31 Սու-25 գրոհիչ։  
thumb|250px|Հակաիրաքյան դաշինքի ավիացիայի կողմից ոչնչացված իրաքյան Սու-25-ը

#### [[Տաջիկստանի քաղաքացիական պատերազմ]]
Հակամարտության ընթացքում մասնակցել են Ռուսաստանի և Ուզբեկստանի ՌՕՈՒ-ների Սու-25-ները։

#### [[Վրաց-աբխազական պատերազմ (1992-1993)]]
[300px|мини|[Ռուսաստանի Դաշնություն|Ռուսաստանի ՌՕՈՒ-ի 368-րդ գրոհային ավիացիոն գնդի Սու-25ՍՄ3-ը, 2020 թ․ փետրվարի 20]]
Պատերազմի ընթացքում Վրաստանի ՌՕՈՒ-ն կիրառել է Սու-25 գրոհիչներ, ընդ որում դրանցից մի քանիսը խոցվել են աբխազական ՀՕՊ-ի կողմից։ Վրաստանի ՌՕՈՒ-ի Սու-25-ը խոցվել է 1993 թ․ հուլիսի 4-ին «Ստրելա-3» տեսակի զենիթահրթիռային համալիրի կողմից, իսկ մյուս Սու-25-ը խոցվել է ոչ թշնամական ЗУ-23-2 զենիթային կայանքի կողմից, 1993 թ․ հուլիսի 13-ին Սու-25 խոցվել է նաև 9К32 «Ստրելա-2» տեսակի զենիթահրթիռային համալիրի կողմից։ Հայտնի է միայն մեկ դեպք, երբ պատերազմին մասնակցել է Ռուսաստանի ՌՕՈՒ-ի գրոհիչը։

#### [[Արցախյան ազատամարտ]]
Սու-25 եղել է Արցախյան ազատամարտում օգտագործված առաջին ռազմական ինքնաթիռը։ 1992 թ․ ապրիլին Ռուսաստանի ՌՕՈՒ-ի ադրբեջանական ծագումամբ օդաչու Վագիֆ Կուրբանովը քշեց գրոհիչը դեպի Ադրբեջան և իրականացրեց մարտական թռիչքներ մինչև չխոցվեց։. Ավելի ուշ Ադրբեջանը ստացավ ևս մի քանի ինքնաթիռ։ Պատերազմի ավարտին հայկական կողմը նույնպես օգտագործում էր այդ գրոհիչները։ Ընդհանուր առմամբ ողջ պատերազմի ընթացքում Ադրբեջանը կորցրեց 7 Սու-25, իսկ Հայաստանը՝ 1։.

#### [[Չեչնիայի առաջին պատերազմ]]
Սու-25-ը ակտիվ օգտագործվել է Չեչնիայում ռազմական գործողությունների ընթացքում։ Առաջին հարվածները հասցվել են Խանկալային օդանավակայանին չեչենական խմբերի հսկողության տակ հայտնված ավիացիայի հետ միասին։ Ոչնչացվեց ավելի քան 200 Aero L-29 Delfin և Aero L-39 Albatros ինքնաթիռներ։ 1995 թ․ հունվարի 17-18-ը ռուսական Սու-25-ները հարվածներ հասցրին Դուդաևի պալատին, որի արդյունքում միայն ստորգետնյա բունկերում սպանվեց ոչ քիչ, քան 130 ահաբեկիչ։ Գրոհիչներն ավելի ինտենսիվ գործեցին 1995 թ․ ձմռանն ու գարմանը, իսկ հետագայում հուլիսյան զինադադարից հետո գործածվել են հազվադեպ։ Մարտական կորուստները կազմել են 5 ինքնաթիռ (4-ը խոցվել, իսկ 1-ը դուրս է գրվել մարտական վնասվածքների պատճառով)։Չնայած ռազմական բարձր կենսունակությանը՝ մեկ Սու-25 ինքնաթիռ ջարդվել է ДШК տեսակի մեծ տրամաչափի հաստոցավոր գնդացիրից վարվող թշնամական կրակից հետևանքով, որի արդյունքում օդաչուն մահացել է։

#### [[Կոնգոյի պատերազմ (1997—2002 թթ․)]]
1999 թ․ Կոնգոյի Ժողովրդական Հանրապետությունը գնեց 8 ինքնաթիռ։ Երկրի ՌՕՈՒ-ում վերապատրաստված ազգային օդաչուների բացակայության պատճառով թռիչքներն իրականացվում էին Ռուսաստանից, Ուկրաինայից և Բելառուսից վարձկան օդաչուների կողմից։

#### [[Եթովպա-էրիթրեական պատերազմ]]
Պատերազմող երկու կողմերն էլ ռազմական գործողությունների երրորդ փուլում 2000 թ․ մայիս-հունիս ամիսներին օգտագործել են Սու-25 գրոհիչներ։ Սու-25 գրոհիչներն օգտագործվել են Եթովպիայի ՌՕՈՒ-ի կողմից էրիտրեական թիրախներին հարվածելու նպատակով։ 2000 թ․ մայիսի 15-ին Էրիտրեայի ՌՕՈՒ-ի Միկոյան ՄԻԳ-29 տեսակի կործանիչը խոցեց եթովպական Սու-25-ին, որի հետևանքով օդաչուն զոհվեց։ Նշվում է նաև, որ եթովպական գրոհիչներն օգտագործել են Х-25 և Х-29 կառավավրող հրթիռներ։

#### [[Չեչնիայի երկրորդ պատերազմ]]
Սու-25-ներն ակտիվորեն կիրառվել են վերգետնյա ստորաբաժանումներին անուղղակի ավիացիոն օժանդակություն ցուցաբերելու նպատակով և իրականացրել են «ազատ որսի» թռիչքներ։ Գործողությունների ինտենսիվությունը կտրուկ նվազեց 2000 թ․ գարնանը ռազմական գործողությունների հիմնական փուլի ավարտից հետո։ 2001 թ․ կեսերին խոցվել էր 6 գրոհիչ։

#### Մակեդոնա-ալբանական պատերազմ
Ռազմական գործողությունների ընթացքում մակեդոնիայի ՌՕՈՒ-ն անուղղակի կերպով Ուկրաինայից ստացավ մի քանի գրոհիչներ։ Դրանք օգտագործվեցին 2001 թ․ հունիսի 24-ին մակեդոնական ՌՕՈՒ-ի կողմից ալբանական զինյալների դիրքերին հարվածելու նպատակով։ Ավելի հաջող գործողություն անցկացվեց 2001 թ․ օգոստոսի 10-ին Ռադուշա գյուղում, երբ Սու-25-ներն գրոհեցին ալբանացի զինյալներին, որոնք նախորդ երկու օրերի ընթացքում դարանակալություն էին կազմակերպել՝ սպանելով 16 մակեդոնացի զինվորի։

#### Ֆրանս-իվուարական հակամարտություն
նոյեմբերի 6-ի ցերեկը Կոտ դ'Իվուարի ՌՕՈՒ-ին պատկանող Սու-25 ինքնաթիռը գրոհեց ֆրանսիական խաղաղապահ զորախմբին, որի արդյունքում մահացան 9 խաղաղապահ, վիրավորվեցին 31 հոգի։ Մահացավ նաև 1 ամերիկացի։ Մի քանի ժամից ֆրանսիական ավիացիան կիրականացրեց պատասխան թռիչք Յամուսուկրո օդանավակայանի վրա և գետնին ոչնչացրեց երկու Սու-25-ները։

#### [[Ռուս-վրացական պատերազմ]]
Պատերազմի ընթացքում գրոհիչներն ակտիվորեն օգտագործվել են Ռուսաստանի և Վրաստանի ՌՕՈՒ-ների կողմից։ Կիրառվել են նաև Սու-25ՍՄ գրոհիչներ, բայց քանի որ դրանք չունեն ռադիոէլեկտրոնային պայքարի (ՌԷՊ) միջոցներ, հաճախ էին հայտնվում կրակի տակ։ Հնացած նշանառման համակարգը թույլ չի տալիս ինքնաթիռին աշխատել վատ եղանակային պայմաններում, ինչպես նաև գիշերը կիրառել Х-25/29 հրթիռներ, գրոհիչը հիմնականում օգտագործում է չկառավարվող ավիացիոն հրթիռներ և ավիահրթիռներ։Հնգօրյա պատերազմի հետևանքով Ռուսաստանի ՌՕՈՒ-ն կորցրեց 6 գրոհիչ (երկու Սու-25ԲՄ, երեք Սու-25ՍՄ և մեկ Սու-25Կ), այդ թվում 3-ը խոցվել էին մարտական թռիչքների ընթացքում և 3-ն էլ վերադարձել էին օդանավակայան մարտական վնասվածքներով և հետագայում դուրս էին գրվել։Հարավային Օսեթիայի և Ռուսաստանի կողմից տարբեր ժամանակներում հայտարարվել է մի շարք ֆրացական ինքնաթիռների ոչնչացման մասին։

#### Դարֆուրյան պատերազմ
Amnesty International միջազգային կազմակերպության տվյալներով՝ Սուդանի ՌՕՈՒ-ն բազմիցս օգտագործել է Սու-25 գրոհիչներ՝ Դարֆուրում թիրախավորելով ռազմական և քաղաքացիական օբյեկտներ։Ինքնաթիռները մատակարարվել էին 2008-2010 թթ․ Բելառուսից։ Համաձայն ՄԱԿ-ի կողմից Սուդանի վրա կիրառված էմբարգոյի՝ երկրիր ներմուծվող զենքը չպետք է օգտագործվի Դարֆուրում ռազմական գործողություններում։

#### [[Զինված հակամարտություն Ուկրաինայի արևելքում]]
2014 թ․ գրոհիչներն սահմանափակ քանակությամբ կիրառվել են Ուկրաինայի ՌՕՈՒ-ի կազմում Ուկրայինայի արևելքում զինված հակամարտության ժամանակ։ 2017 թ․ հունվարի 1-ի դրությամբ՝ ուկրաինական կողմից հաստատված այս տեսակի գրոհիչների կորուստները կազմել է՝ 6 միավոր (1 Սու-25 և 5 Սու-25Մ1 մարտական գործողությունների ժամանակ), 3 վնասված գրոհիչ, իսկ մեկը կործանվել էր ուսումնական թռիչքի ժամանակ Զապորոժիեի մարզում։

#### [[Իրաքի քաղաքացիական պատերազմ]]
Ռուսաստանից Իրաքի կողմից գնված և 2014 թ․ հունիսի վերջին մատակարարված Սու-25-ներն իրականացրին առաջին մարտական թռիչքը դեկտեմբերի 25-ին՝ Իրաքի Տիգրիտ քաղաքի մերձակայքում, ըննդեմ Իսլամական պետության զինյալների։

2014 թ․ հուլիսի 1-ին Իսլամական հեղափոխության կորպուսի ՌՕՈՒ-ն մատակարարեցին 7 Սու-25, որոնց մեծ մասը եղել են իրաքյան ինքնաթիռներ Իրաք-քուվեյթյան պատերազմի տարիներին։ Դրանք արագորեն ներգրավվել են մարտական գործողություններում՝ արդեն 2014 թ․ օգոստոսի սկզբին իրականացնելով օդային թռիչքներ և հետագայում ընդլայնելով իրենց գործունեության գոտին։

Իրաքյան Սու-25-ներն մարտական թռիչքների մեծ մասն իրականացնում էին Իսլամական պետության դեմ՝ 2014 թ․ հունիսից մինչև 2017 թ․ դեկտեմբերն իրականացնելով 3562 մարտական թռիչք։ Այդ ընթացքում Իսլամական պետությունը կորցրեց իր բոլոր տարածքները, որոնք գտնվում էին Իրաքում իր վերահսկողության ներքո։

#### [[Ռուսաստանի ռազմագործողությունը Սիրիայում]]
[thumb|Ռուսաստանյան օդուժի Սու-25Մ ինքնաթիռը [Լաթակիայում, 2015 թ. հոկտեմբերի 3]]
2015 թ․ սեպտեմբերի 30-ին 12 Սու-25 ՑՄ/ՈՒԲՄ ինքնաթիռներ են օգտագործվել Սիրիայում Ռուսաստանի ՌՕՈՒ-ի ավիացիոն խմբի կազմում՝ Իսլամական պետություն ահաբեկչական խմբավորման դեմ գործողությունների շրջանակում։

Մեկ ինքնաթիռ կործանվել էր 2018 թ․ փետրվարի 3-ին։ Այն խոցվել էր զենիթահրթիռային համալիրից Իդլիբում։ Օդաչու Ռոման Ֆիլիպովը կատապուլտ էր արել և մահացել ահաբեկիչների հետ մարտերում։

### [[Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2020)]]
Պատերազմող երկու կողմերն էլ ունեն Սու-25 գրոհիչներ։ Համաձայն հայկական կողմի հայտարարության՝ Ադրբեջանի ՌՕՈՒ-ն մեկ օրում կորցրել է 4 Սու-25։համաձայն Ադրբեջանի տվյալների՝ հայկական կողմը կորցրել է 5 ինքնաթիռ։ Երկու Սու-25 խոցվել են 2020 թ․ հոկտեմբերի 29-ին։

#### Այլ հակամարտություններ
* Պերուն օգտագործել է Սու-25 թմրանյութերի վաճառքով զբաղվողների դեմ պայքարում։ 2000 թ․ հուլիսի 18-ին Պերուի Սու-25-ը խոցեց թմրանյութեր տեղափոխող ինքնաթիռ։

## Զինամթերք
Սու-25-ը համալրված է զինամթերքի հզոր համալիրով՝ ավիացիոն թնդանոթներով, տարբեր տրամաչափի և նշանակության ավիառումբերով, գերճշգրիտ և չկառավարվող «օդ-երկիր» և կառավարվող «օդ-օդ» տեսակի հրթիռներով։ Գրոհիչի վրա կարող է տեղադրվել 32 տեսակի զինամթերք։ Ինքաթիռն ունի ներկառուցված 2 կոթով ГШ-30-2 ավիացիոն թնդանոթ, մնացած զինամթերքը տեղադրվում է ինքնաթիռում կախված իրականացվող մարտական խնդիրից։ Ինքնաթիռն ունի լրացուցիչ զինամթերքը և բեռը կախելու 10 կետեր   (յուրաքանչյուր կիսաթևի տակ 5 հատ)։

### Հրետանային զինամթերք
մինի|left|ГШ-30-2 հրետանին Սու-25 ինքնթիռի վրա
մինի|ГШ-30-2 թնդանոթը
մինի|Կախովի թնդանոթային կոնտեյներներ
Գրոհիչը զինված է ГШ-30-2 30 մմ երկփողանոց ավիաթնդանոթով ВПУ-17А թնդանոթային կայանքով, (индекс ГРАУ 9А623) որը պատրաստված է Գաստի սխեմայով։ Ավիաթնդանոթը նախատեսված է զրահատեխնիկայի, թշնամու բաց տեղում տեղակայված կենդանի ուժի, ինչպես նաև միջին և հեռավոր օդային թիրախների խոցման համար։ Թնդանոթի փողի երկարությունը կազմում է 1․5 մ, իսկ դրա զանգվածը առանց արկի՝ 105 կգ։ ГШ-30-2 թնդանոթը անշարժ ամրացված է, նշանառումը տեղի է ունենում ինքնաթիռի խուսանավման միջոցով։

Ավիաթնդանոթի կրակի արագությունը կազմում է 3000 կրակոց մեկ րոպեում։

Թնդանոթը կարող է կրակ վարել հետևյալ արկերի միջոցով․:
* ОФЗ-30 բեկորաֆուգասային հրդեհիչ արկ 
* ОФЗТ-30 բեկորաֆուգասային հրդեհիչ լուսածրող արկ 
* БР-30 զրահահար-պայթւոցիկ
* МЭ-30 բազմատարր արկ

Գրոհիչին կարելի է ամրացնել նաև լրացուցիչ հրանոթային զինամթերք СППУ-22-1 կախովի թնդանոթային կոնտեյներների տեսքով, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի երկփող 23 մմ ГШ-23 թնդանոթ՝ պատրաստված Գաստի սխեմայով։ Յուրաքանչյուր թնդանոթային կոնտեյների զինամթերքը կազմում է 260 արկ։ Ինքնաթիռի վրա կարող է տեղադրվել այդպիսի 4 կոնտեյներ։

### Չկառավարվող ավիառումբեր
thumb|300px|Կիրառվող զինամթերքի տարբերակները Սու-25-ի արտաքին կախիչներում
Բազային տարբերակում Սու-25-ը կարող է կիրառել հետևյալ չկառավարվող ավիառումբերը․ 
* ФАБ-100 մեկ կամ չորս ռումբ (օդանավի նեցուկում МБД2-67У-ի կիրառմամբ)
* ФАБ-250 մեկ ռումբ նեցուկում 
* ФАБ-500 մեկ ռումբ նեցուկում 
* САБ-100
* БетАБ-500
* БетАБ-500ШП
* РБК-250
* РБК-500
* КМГУ-2
* ЗБ-500
* ОДАБ-500П

### Չկառավարվող հրթիռային զենք
thumb|300px|Զինամթերքը կախելու տարբերակ Սու-25-ի վրա
Սու-25-ը կարող է օգտագործել չկառավարվող ավիացիոն հրթիռների բլոկեր տարբեր մարտագլխիկներ ունեցող հետևյալ հրթիռներով․ 
* С-5
* С-8
* С-13
* Չկառավարվող ավիացիոն հրթիռ՝ մեկական յուրաքանչյուր կախիչի վրա 
:* С-24Б
:* С-25

### Գերճշգրիտ ռումբեր և հրթիռներ
«Օդ-մակերևույթ» դասի կառավարվող հրթիռի կիրառման համար Սու-25-ը (նաև Սու-17Մ4) զինված է «Клён-ПС» լազերային հեռաչափով։ Թիրախը որսալուց և հրթիռն արձակելուց հետո օդաչուն պետք է հետևի թիրախին մինչև խոցումը։ Ինքնաթիռի քթին լազերային հեռաչափի դիրքի պատճառով դիտանկյունը ուղղված է դեպի դիմային, այլ ոչ թե ստորին կիսագունդը, այդ պատճառով Սու-25-ի բազային մոդիֆիկացիաներում կառավարվող ավիառումբեր չեն օգտագործվում։ Կառավարվող հրթիռներն են․  
* С-25Л
* Х-25МЛ
* Х-29Л

### «Օդ-օդ» տեսակի զենք
մինի|Եզրային թևային նեցուկում ամրացված են «օդ-օդ» դասի 2 հրթիռ, իսկ մնացած 4 նեցուկներում՝ չկառավարվոց ավիացիոն հրթիռների բլոկեր
Ինքնապաշտպանության և ուղղաթիռների դեպ պայքարի համար գրոհիչը զինված է երկու Р-60 կառավարվող փոքր գործողության շառավիղով հրթիռներով՝ ինքնանշանառման ինֆրակարմիր գլխիկներով։ Հրթիռներն ամրացվում են АПУ-60 ավիացիոն մեկնարկային կայանքներին, որոնք գտնվում են ինքնաթիռի թևի տակ։

Քանի որ Р-60 տեսակի հրթիռները հանված են արտադրությունից, իսկ դրանց պահպանման ժամկետն ավարտվում է, Ռուսաստանի ՌՕՈՒ-ի Սու-25 ինքնաթիռները Սու-25ՑՄ և Սու-25ՍՄ(3) տարբերակներով արդիականացնելու ընթացքում հեռացվում են նեցուկները, որոնք նախատեսված են АПУ-60 մեկնարկային սարքերի համար։ Սու-25ՍՄ արդիականացված գրոհիչների վրա կիրառվում է Р-73 տեսակի հրթիռ, որի մեկնարկային սարքը կախվում է БДЗ-25 եզրային բռնակներից։

### Նավիգացիոն և օժանդակ սարքավորումներ
* БКО «Витебск» - պաշտպանության բորտային համալիր կառավարվող հրթիռային զենքերից ռազմական ինքնաթիռների անհատական պաշտպանության համար։

## Տակտիկ-տեխնիկական տվյալներ
500px|right
485px|thumb|right|Սու-25-ի զինամթերքի կախման սխեման
* Անձնակազմը՝ 1 օդաչու
* Երկարությունը՝ 15,36 մ
* Պտուտակի թափքը/տրամագիծը՝ 14,36 մ
* Բարձրությունը՝ 4,8 մ
* Մակերեսը՝ 30,1 մ²
* Շասսի՝ 3,57 մ
* Դատարկ զանգվածը՝ 9315 կգ
* Լիցքավորված զանգվածը՝ 11 600 կգ
* Նորմալ թռիչքային զանգվածը՝ 14 600 կգ
* Առավելագույն թռիչքային զանգվածը՝ 17 600 կգ
* Վառելիքի զանգվածը՝ 3000 կգ
* Զրահապաշտպան զանգվածը՝ 595 կգ
* Շարժիչների քանակը՝ 2
* Շարժիչի տեսակը՝ տուրբոռեակտիվ 
* Շարժիչը՝ Р-95Ш
* Առավելագույն արագությունը՝ 950 կմ/ժ (նորմալ ռազմական բեռնվածությամբ)
* Վայրէջքի արագությունը՝ 210 կմ/ժ
* Առավելագույն բարձրությունը՝ 7000 մ կամ 10 000 մ 
* Մարտական կիրառությունը առավելագույն մարտական բեռնվածությամբ՝ 5000 մ
* Թնդանոթներ՝ 30 մմ երկփող ГШ-30-2՝ 250 արկ պարունակող պաշարով 
* Մարտական բեռնվածություն՝
** **նորմալ**՝ 1400 կգ (4× ФАБ-250 + 2× Р-60 + թնդանոթի պաշար)
** **առավելագույն**՝ 4400 կգ
* Ռումբեր՝ ազատ անկման և շտկվող, տարբեր կիրառության, ռումբային կասետներ 
** 8 × 500 կգ (ФАБ-500, РБК-500 և այլն) *կամ*
** 8 × 250 կգ (ФАБ-250, РБК-250 և այլն) *կամ*
** 8 *կամ* 32 × 100 կգ *կամ*
** 8 × կոնտեյներ КМГУ-2
* կառավարվող հրթիռներ՝
** **«օդ-օդ դասի հրթիռ»** 2 × Р-60 (АА-8)
** **«օդ-մակերևույթ» դասի հրթիռ** 4 × Х-25МЛ *կամ* Х-25МЛП *կամ* С-25Л *կամ* 2 × Х-29Л
* Չկառավարվող հրթիռներ՝ 
** 256 (8 × 32) × 57 մմ С-5 УБ-32 բլոկերով *կամ*
** 160 (8 × 20) × 80 մմ С-8 Б-8 բլոկերով *կամ*
** 40 (8 × 5) × 122 մմ С-13 Б-13 բլոկերով *կամ*
** 8 × 240 մմ С-24 *կամ* 266 մմ С-25
* Լրացուցիչ զինամթերք՝
** '''Հրաձգաթնդանոթային կոնտեյներներ՝ 4 × СППУ-22-1 երկփողանի 23 մմ ГШ-23 թնդանոթով՝ լիցքավորված 260 արկով,  СППУ-30 կամ СППУ-687 30 մմ ГШ-30 թնդանոթով և այլն 
* Արբանյակային նավիգացիոն համակարգ՝ ԳԼՈՆԱՍ ընդունիչ (Սու-25ՍՄ-ի համար)
* Ճառագայթման զգուշացման կայան՝ СПО-15 «Берёза»
* Օպտիկական էլեկտրոնային խոտանների կայան՝ «Липа»
* Ավիացիոն օպտիկական-հեռուստատեսային նշանառման համալիր՝ И-251 «Шквал» (Սու-25Տ-ի, Սու-25ՏՄ-ի և Սու-25ՏԿ-ի համար)

## Մոդիֆիկացիաներ
thumb|250px|Սու-25
мини|250px|Չեխիայի ՌՕՈՒ-ի Սու-25-ը Royal International Air Tattoo 1992 ավիացուցադրությանը
мини|250px|Սու-25ՍՄ գրոհիչը МАКС-2011 Միջազգային ավիատիեզերական ցուցասրահում
мини|250px|Բուլղարիայի ՌՕՈՒ-ի Սու-25-ը
мини|250px|Վրաստանի ՌՕՈՒ-ի Սու-25ՈՒԲ-ը

## Սպառազինության մեջ
thumb|right|500px|Սու-25-ի շահագործողներ
;

;

;

;

;

;

;

;

;

;

;

;

;

;

;

;

;

;

;

;

;

;

### Եղել են սպառազինության մեջ
;

;

;

;

;

;

;

## Պատկերասրահ

Su-25SM MAKS-2009 (1).jpg|Սու-25ՍՄ-ն 2009 թ․ Միջազգային ավիացիոն-տիեզերական ցուցադրությանը 
Su-25SM MAKS-2009 (2).jpg
Su-25SM MAKS-2009 (3).jpg
Sukhoi Su-25 of the Russian Air Force landing at Vladivostok (8683076794).jpg|Կախիչներից ամրացված են 4 կախովի վառելիքային բաքեր 
Su-25K Czech AF (19203095330).jpg|Թևերի ծայրերին գործածվում են աէրոդինամիկ արգելակներ և օդապարիկային արգելակման միջոց
RR5109-0115R.png|Ռուսաստանի Կենտրոնական բանկի կողմից թողարկված արծաթյա հուշադրամ՝ 1 ռուբլի նոմինալ արժեքով, 2016 թ․ 
2000. Stamp of Belarus 0362.jpg|Բելառուսի փոստային նամականիշ, 2000 թ․ 
Frogfoot target drone.jpg|«Frogfoot-Target»՝ 5 անգամ փոքրացված Սու-25-ի ամերիկյան պատճենը, օգտագործվում է որպես օդային թիրախ 


## Տես նաև
* Սուխոյ կոնստրուկտորային բյուրո
* Սու-30

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Фотографии Су-25 установленного в г. Остров Псковской области
* Описание Су-25 на сайте компании «Сухой» 
* Продолжается освоение модернизированного Су-25
* Большая статья о Су-25 в журнале «Популярная механика» 

Կատեգորիա:Գրոհիչներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ինքնաթիռներ
Կատեգորիա:Սուխոյի ինքնաթիռներ