Ֆոբոֆոբիա

**Ֆոբոֆոբիա** ( ՝ վախ), վախ վախից, ֆոբիայի առաջացումից անանցանելի վախ։ Սահմանվում է նաև որպես ֆոբիաների նկատմամբ վախ կամ վախի նկատմամբ վախ։ Այն ներառում է ուժեղ տագնապ և անիրական ու մշտական վախ՝ կապված շոշափելիքի օրգանների և ենթադրյալ ֆոբիայի առաջացման հետ։ Ֆոբոֆոբիան պատկանում ֆոբիական հիվանդություններին և շատ նման է խուճապի և այլ ֆոբիաների, օրինակ՝ ագորոֆոբիայի։ Երբ հիվանդը ունի զարգացած ֆոբոֆոբիա, նրա վիճակը պետք է ախտորոշվի և բուժվի որպես տագնապային խանգարումների մաս։ 

Ֆոբոֆոբիան դրսևորվում է այն սթրեսի և վախի միջև, որը հիվանդը կարող է զգալ, ինչպես նաև այն ֆոբիայի, որը զարգացել է հիվանդի մոտ և ազդում է նրա կյանքի վրա։ Այլ կերպ ասած, այն կամուրջ է հիվանդի մոտ առաջացած տագնապի/խուճապի և նրանց  ֆոբիայի տեսակի միջև՝ ստեղծելով ինտենսիվ և ծայրահեղ նախատրամադրվածություն դեպի վախեցած ֆոբիան: Այնուամենայնիվ, ֆոբոֆոբիան պարտադիր կերպով չի զարգանում որպես այլ ֆոբիաների մաս, սակայն կարող է կարևոր գործոն լինել դրանց պահպանման համար:

Հոգեբանական վիճակը ստեղծում է տագնապային արձագանք, որն ինքնին պայմանավորված ստիմուլ է, որը հանգեցնում է հետագա տագնապի՝ առաջացնելով արատավոր շրջան: Ինչպես բոլոր ֆոբիաների դեպքում, հիվանդը խուսափում է վախեցած ֆոբիայից՝ դրա վախը կանխելու համար:

## Առաջացման պատճառը
Ֆոբոֆոբիան հիմնականում կապված է ներքին նախատրամադրվածությունների հետ։ Այն ձևավորվում է անգիտակցականի միջոցով, որի ժամանակ ֆոբիան առաջացել է հոգեբանական տրավմայի  և սթրեսի հետ, որոնք սերտորեն կապված են տագնապային խանգարումների հետ՝ սկիզբ առած տրավման մոռանալով և հետագայում հիշելով։ Ֆոբոֆոբիան կարող է զարգանալ այլ ֆոբիաներից, երբ տվյալ ֆոբիայի առաջացրած ուժեղ անհանգստությունն ու խուճապը կարող են բերել հենց տվյալ ֆոբիայից վախի առաջացմանը, ինչը ֆոբոֆոբիա է առաջացնում նույնիսկ մինչ այդ ֆոբիան փաստացիորեն չգիտակցելը։ Այլ ֆոբիաների նկատմամբ ծայրահեղ վախը կարող է անձին բերել այն համոզման, որ իր վիճակը կարող է ավելի ծանրանալ՝ ուժեղացնելով մյուս ֆոբիաների ազդեցությունը։ Ֆոբոֆոբիան կարող է առաջանալ նաև այն դեպքում, երբ տագնապային խանգարումները չեն բուժվում՝ ստեղծելով ծայրահեղ դիրքորոշում այլ ֆոբիաների նկատմամբ։

Ֆոբոֆոբիայի զարգացումը կարող է պայմանավորված լինել նաև հենց անձի առանձնահատկություններով, ինչպիսիք են ֆիլոգենետիկ ազդեցությունը, որոշ գրգռիչների գերակշռությունը, անհատի գենետիկական ժառանգականությունը, տարիքի գործոնը, սեռական պատկանելությունը, անհատականության նախապատմությունը, մշակութային ազդեցությունը ընտանիքի ներսում և դուրս, ֆիզիոլոգիական փոփոխականները և կենսաքիմիական գործոնները։

## Ախտանիշներ
* Գլխապտույտ
* Սրտի զարկի արագացում
* Քրտնարտադրություն
* Լարվածություն
* Ձանձրույթ
* Թուլություն

## Կապը ընդհանրացված տագնապային խանգարման հետ
Ընդհանրացված տագնապային խանգարումը (Generalized anxiety disorder) այն վիճակն է, երբ մեր միտքը անհանգստանում է որևէ անորոշ իրադարձության վերաբերյալ: Այս վիճակը համարվում է խանգարում, երբ այն հաճախ է կրկնվում և խոչընդոտում է մարդկանց իրենց առօրյա որոշ գործառույթները կատարելուն։ Ընդհանրացված տագնապային խանգարումը միշտ նախորդում է ֆոբոֆոբիային, և դրա որոշ ախտանիշներն են՝

* Մաշկի գունատություն
* Քրտնարտադրություն
* Աչքի բիբերի լայնացում
* Սրտի արագ և ուժգին բաբախում
* Արյան ճնշման բարձրացում
* Մկանների լարվածություն
* Հեշտ վախենալու պատրաստակամություն
* Կոկորդի և բերանի չորություն և ձգվածություն
* Արագ շնչառություն
* Հուսահատություն
* Ստամոքսում ծանրության զգացում
* Ուժեղ ցանկություն լաց լինելու, փախչելու կամ թաքնվելու։

Այս խանգարման հիմնական խնդիրը այն է, որ մենք հաճախ չգիտենք, թե ինչն է մեզ անհանգստացնում, ինչը կարող է հանգեցնել փախչելու կամ խուսափելու ցանկության։ Տագնապը դառնում է խանգարում միայն այն ժամանակ, երբ մենք ապրում ենք հոգեբանական տրավմա, որի դեպքում մեր անցյալի իրադարձությունների մասին հիշողությունը առաջացնում է ապագա անորոշ վտանգի վախ։ Այլ կերպ ասած՝ նախնական իրադարձությունը հենց անհանգստությունն է, որն առաջանում է առանց տեսանելի պատճառի, դրանից կարող է զարգանալ խուճապ, իսկ ֆոբոֆոբիան ձևավորվում է հենց վերջին փուլում՝ որպես երկուսի հետևանք կիսելով մի շարք ախտանիշներ։ Եթե այս նախնական խանգարումները չեն բուժվում, ապա ֆոբոֆոբիան կարող է զարգանալ, քանի որ այդ զգացողությունների երկարատև առկայությունը կարող է ստեղծել ծայրահեղ նախատրամադրվածություն այլ ֆոբիաների նկատմամբ։ Տագնապը հիմնականում կապված է կոնկրետ իրադարձության կամ իրադարձությունների հետ՝ որպես ուժեղ  շարժիչ ուժ, որը կոնկրետ իրավիճակում կարող է առաջացնել սթրես, որն ավելի է հեշտացնում ինչպես ֆոբոֆոբիայի, այնպես էլ այլ ֆոբիաների զարգացումը։

## Կապը խուճապային նոպաների հետ
**Երբ մարդիկ ունենում են խուճապային նոպաներ**, նրանք համոզված են, որ պատրաստվում են մահանալ կամ կրել ինչ-որ ծայրահեղ աղետ, որի դեպքում անհատը կատարում է որոշ գործողություններ (օրինակ՝ փախչում կամ գոռում է)։ Ֆոբոֆոբիայի դեպքում խուճապային նոպան կարող է դրսևորվել որպես վախ, որ նրանք իրոք կզգան վախեցած ֆոբիայի աղետները և կդիտեն դա որպես անխուսափելի: Բացի այդ, խուճապի բնույթը անհատի համար ունի խորը անձնական նշանակություն, և նույն կերպ ֆոբոֆոբիան ևս սերտորեն կապված է անհատի անձնական ընկալումների հետ։ Սա է պատճառը, որ խուճապային նոպաները սերտորեն կապված են ֆոբոֆոբիայի հետ:

Այնուամենայնիվ, դրանք տարբերակվում են նրանով, որ ֆոբոֆոբիան ֆոբիայի նկատմամբ հոգեբանական վախ է, որն ուժեղացնում է տվյալ ֆոբիան, մինչդեռ խուճապային նոպաները ծայրահեղ վախ են մոտալուտ աղետի հետ բախվելուց, և այս կոնկրետ դեպքում՝ այլ ֆոբիաների հետ բախվելուց։ Խուճապային նոպաները հաճախ ուղեկցվում են առնվազն հետևյալ ախտանիշներից չորսով․

* Հևոց
* Սրտի արագ բաբախում (պալպիտացիա)
* Կրծքավանդակի ցավ կամ տհաճություն
* Խեղդվելու կամ շնչահեղձ լինելու զգացում
* Գլխապտույտ կամ անկայունության զգացում
* Իրականության կորստի զգացողություն (դեպերսոնալիզացիա կամ դեռեալիզացիա)
* Պարեստեզիա ( ձեռքերի կամ ոտքերի ծակոցներ)
* Ուշագնացություն
* Դող կամ ցնցում
* Դժվար շնչառություն
* Քրտնարտադրություն։

Խուճապային նոպաները կարող են նաև ուղեկցվել սրտի գործունեության խանգարումներով և հուսահատության ու անհանգստության զգացումներով: Քանի որ ֆոբոֆոբիան և խուճապային նոպաները սերտորեն կապված են, առաջինը կարող է բուժվել ինչպես խուճապային նոպա՝ հոգեբանական թերապիայի միջոցով: Բացի այդ, ֆոբոֆոբիայի առկայության դեպքում անձը կարող է ավելի ենթակա լինել հավատալու, որ իր ախտանիշները, ի վերջո, կհանգեցնեն շատ ավելի ծանր հոգեկան խանգարման, ինչպիսին է շիզոֆրենիան։

## Բուժում
Ֆոբոֆոբիայի բուժման բազմաթիվ մեթոդներ գոյություն ունեն, և խուճապային խանգարումների բուժման համար կիրառվող մեթոդները հաճախ արդյունավետ են նաև ֆոբոֆոբիայի բուժման մեջ, քանի որ խուճապով տառապող անձինք հաճախ դրսևորվում են այնպես, ինչպես դասական ֆոբիայով հիվանդները՝ ընկալելով իրենց վախը որպես ամբողջությամբ անտրամաբանական։ Բացի այդ, էքսպոզիցիոն (ազդակային ազդեցության) հիմքով տեխնիկաները երկար տարիներ ծառայել են վարքաբանական թերապևտների հիմնական մեթոդներից մեկը ֆոբիկ խանգարումների բուժման գործում։ Դրանք համարվում են ֆոբիկ խուսափողական վարքի բուժման ամենաարդյունավետ մեթոդները։ Ֆոբիկ հիվանդներին բուժում են՝ նրանց աստիճանաբար բացահայտելով այն գրգռիչներին, որոնցից նրանք հատուկ վախենում են։ Ֆոբոֆոբիայի դեպքում այդ գրգռիչները ներառում են ինչպես տվյալ ֆոբիան, այնպես էլ սեփական սոմատիկ (մարմնական) զգացողությունները։

## Տես նաև
* Ֆոբիաների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վախ
Կատեգորիա:Տագնապ
Կատեգորիա:Ֆոբիաներ