open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սլավիկ Առուշանյան

**Սլավիկ Առուշանի Առուշանյան** (), Ղարաբաղյան շարժման մասնակից։

## Կենսագրություն
1968-1970 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ում։ Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը (1978)։ 1978-1990 թվականներին աշխատել է Ասկերանի կուսշրջկոմում։ 1987 թվականի օգոստոսին ստեղծել է Ղարաբաղյան շարժման Ասկերանի նախաձեռնող խումբը, կազմակերպել Արցախը Հայաստանին վերամիավորելու հարցի քննարկումը, 1988 թվականի փետրվարի 13-ին՝ առաջին հանրահավաքը Ստեփանակերտում, 1988 թվականի փետրվարի 21-ին՝ Ասկերան ավանի ինքնապաշտպանությունը (Ասկերանի դեպքեր 1988)։ 1989-1990 թվականներին՝ Ազգային խորհրդի անդամ, 1990-1995 թվականներին՝ Ասկերանի շրջխորհպի գործկոմի նախագահի պաշտպանության հարցերով տեղակալ, բռնագադթածների և մարդասիրական օգնության բաժնի վարիչ, ինքնապաշտպանության շրջանային շտաբի անդամ։ Մասնակցել է Ասկերանի շրջանի ինքնապաշտպանական առաջին ջոկատների կազմավորման, գումարտակի նյութատեխնիկական բազայի ստեղծման և անձնակազմի հավաքագրման աշխատանքներին և Ասկերան ավանի ինքնապաշտպանական մարտերին։

ՀՀ ԳԽ (1990-1995, պաշտպանության, ներքին գործերի և Արցախի հարցերով հանձնաժողովների անդամ) և ԼՂՀ Աժ (1995-2000) պատգամավոր է։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է ԼՂՀ «Մխիթար Գոշ» շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:1919 ծնունդներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Ալյոշա Բեգլարյան

**Ալյոշա (Ալիշ) Շաբոյի Բեգլարյան** (ծնվել է 1958 թվականի հուլիսի 13-ին Խնձրիստան գյուղում (Արցախի Հանրապետություն Ասկերանի շրջան), մահացել է 1990 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Քաջավան գյուղում (Արցախի Հանրապետության Մարտունիի շրջան))՝ ազատամարտիկ։ 1977-1979 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։

1988 թվականից՝ Խնձրիստանի կամավորական ջոկատի ազատամարտիկ։ Մասնակցել է Ասկերանի, Մարտակերտի շրջանների ինքնապաշտպանական մարտերին։

Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Խնձրիստանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1990 մահեր
Կատեգորիա:Խնձրիստան գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Ալբերտ Եսայան

**Եսայան Ալբերտ Գարեգինի** (ծնված 1945 թվականի, սեպտեմբերի 12, քաղաք Բոլնիս (Վրաստան)), վնասվածքաբան-օրթոպեդ։ ՀՀ բանակի բժշկական ծառայության փոխգնդապետ (2000)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը (1970)։ 1970-1972 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։
1972-1991 թվականներին աշխատել է Պետրոսյանի անվան Երևանի վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի գիտահետազոտային ինստիտուտում, 1980-1982 թվականներին՝ Կաբո-Վեոլե Հանրապետությունում (Կանաչ հրվանդանի կղզիներ), 1991-1994 թվականներին՝ Երևանի երկաթգծի հիվանդանոցի գլխավոր վնասվածքաբան, 1994 թվականից՝ Պաշտպանության նախարարության կենտրոնական կլինիկական զինվորական հրապիտալի՝ իր հիմնադրած վնասվածքաբանության բաժանմունքի պետ։
1988-1994 թվականներին կամավոր մեկնել է Գետաշենի ենթաշրջան և Ստեփանակերտ, բուժօգնություն է ցույց տվել վիրավոր, հիվանդ ազատամարտիկներին և խաղաղ բնակիչներին։ Շուշիի ազատագրման և Ստեփանակերտի հրթիռահրետակոծումների ժամանակ վիրահատել է հարյուրավոր վիրավոր ազատամարտիկների և խաղաղ բնակիչների։
Պարգևատրվել է ԼՂՀ «Մարտական ծառայության համար», ՀՀ «Արիություն», «Մարշալ Բաղրամյան-100» մեդալներով։

Կատեգորիա:1945 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ օրթոպեդներ
Կատեգորիա:Հայ վնասվածքաբաններ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Չեզոք գոտի (միջազգային իրավունք)

**Չեզոք գոտի** (միջազգային իրավունքում), աշխարհագրական որոշակի շրջան, որը չեզոքացման ռեժիմի հիման վրա չի կարող լինել պատերազմի թատերաբեմ կամ ռազմավարությունների, զինված ուժերի տեղաբաշխման վայր։ Չեզոք գոտին լինում է։
* ժամանակավոր
* մշտական
Ժամանակավոր չեզոք գոտի են հռչակվում սահմանակից գոտիները՝ այլ պետությունների միջև պատերազմական գործողությունների դեպքում անվտանգությունն ապահովելու նպատակով։ Այդպիսի Չեզոք գոտի էր, օրինակ, Լոռու (Չեզոք գոտին)։ Չեզոք գոտիներ են հռչակվել Բելգիայի, Բրազիլիայի, Նիդերլանդների, Ճապոնիայի օրենսդրություններով։
Մշտական չեզոք գոտի են ճանաչվել Մագելանի նեղուցը, Պանամայի ջրանցքը, Սուեզի ջրանցքը, Սվալբարդի կղզեխումբը, Անտարկտիկան, երկնային մարմինները։

Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Լարիսա Եսայան

**Եսայան Լարիսա Սուրենի** (1950, հոկտեմբեր 25, Օրդուբադ (Նախիջևանի Հանրապետություն)), թերապևտ։ ՀՀ բանակի բժշկական ծառայության կապիտան (2001)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը (1973)։ 1975-1994 թվականներին աշխատել է Երևանի կենտրոնական ուսանողական պոլիկլինիկայում, երկաթգծի հիվանդանոցում։

1991-2002 թվականներին ծառայել է ՀՀ զինված ուժերում (կենտրոնական զինվորական կլինիկական հրապիտալի թերապևտիկ բաժանմունքի օրդինատոր)։ Բուժօգնություն է ցույց տվել վիրավոր, հիվանդ ազատամարտիկների և զինծառայողների։

Կատեգորիա:1950 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ թերապևտներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Չափում

**Չափում**, գործողություն, որի ընթացքում ֆիզիկական փորձի միջոցով չափվող մեծությունը համեմատվում է որպես միավոր ընդունված նույն բնույթի մեծության հետ։ Համեմատման արդյունքում ստացված թիվը կոչվում է չափվող մեծության թվական արժեք։ Հիմնական հավասարումն է․ A=na, որտեղ A-ն չափվող մեծությունն է, n-ը՝ չափման արդյունքը, a-ն՝ միավորը։ Չափման միավորների համար որպես հիմք ընդունված էր Միավորների միջազգային համակարգը։ Չափելը անհրաժեշտ է տարբերել մեծության քանակական գնահատման այլ ձևերից, որոնք կիրառվում են այն դեպքում, երբ ընդունված միավորի մեծության և նրա քանակական արտահայտության միջև չկա միարժեք համապատասխանություն։ Տարբերում են ուղղակի, անուղղակի և համատեղ չափներ։ Ուղղակի չափման ժամանակ արդյունքն ստացվում է մեկ փորձի միջոցով, անուղղակիի դեպքում՝ մեկից ավելի փորձերի արդյունքների ու չափվող մեծության հեա հայտնի կապի միջոցով։ Համատեղ չափման դեպքում փնտրվող թվական արժեքներն ստացվում են ուղղակի չափման արդյունքները հավասարումների մեջ տեղագրելուց և դրանք համատեղ լուծելուց հետո։ Չափման համար, բացի չափվող օբյեկտից ու միավորից, կարևոր են նաև չափման մեթոդները, չափման միջոցները և դիտողը կամ գրանցող հարմարանքը։ Միջոցներն են չափերը, չափիչ սարքերը, չափման փոխակերպիչները, համասարքերը, ինֆորմացիոն չափիչ համակարգերը։ Չափը տվյալ մեծության միավորի առարկայական ձևն է՝ տրված արժեքով։ Փոխակերպիչները չափման ինֆորմացիան վերածում են հարմար ազդանշանի։ Համասարքերը հնարավորություն են տալիս լավագույն ձևով կազմակերպել չափումը։ Ինֆորմացիոն չափիչ համակարգերը նախատեսված են ինֆորմացիան բազմաթիվ օբյեկտներից կապի գծերով հաղորդելու համար։ Տարբերում են նաև բացարձակ և հարաբերական չափումներ։ Բացարձակ են անուղղակի չափումները, երբ չափվում են մեկ կամ մի քանի հիմնական մեծություններ (երկարություն, զանգված, ժամանակ և այլն) ֆիզիկական հաստատունների միջոցով։ Հարաբերական են այն չափումները, որոնց դեպքում տվյալ մեծությունը որոշվում է մեկ ուրիշ նույնանուն մեծության համեմատությամբ, որն ընդունված է որպես ածանցյալ միավոր կամ ելակետային արժեք։ Կախված չափվող մեծության ժամանակային փոփոխությունից, տարբերում են ստատիկ և դինամիկ չափումներ։ Չափումը դասակարգվում է նաև ըստ օբյեկտների․ գծային, մեխանիկական, էլեկտրական և այլ չափումներ։ Չափումը ուղեկցվում է անխուսափելի սխալներով։

Կատեգորիա:Չափագրում
Արտակ Խաչատրյան (ազատամարտիկ)

**Խաչատրյան Արտակ Վլադիմիրի** (հոկտեմբերի 20, 1964, Կալինինո քաղաքում (այժմ՝ Տաշիր՝ ՀՀ Լոռու մարզ) - 1993, ապրիլի 17, Գյուլիստան գյուղի մոտ (ԼՂՀ Շահումյանի շրջան)), հայ վիրաբույժ, ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը (1989 թվական)։ 1989-1991 թվականներին աշխատել է Տաշիրի կենտրոնական շրջանային հիվանդանոցում որպես  շտապ բուժօգնության կայանի վարիչ, 1991 թվականի հոկտեմբեր - 1992 թվականի հունիսին՝ Շահումյանի շրջանի Վերին Շեն գյուղի հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկ։ 1992 թվականի սեպտեմբեր - 1993 թվականի հունվարին «Եղնիկներ» պարտիզանական ջոկատի կազմում մասնակցել է Շահումյանի, Մարտակերտի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին, բուժօգնություն է ցույց տվել խաղաղ բնակչությանն ու վիրավոր ազատամարտիկներին ։

1992 թվականի հունվար-փետրվար ամիսներին «Սպիտակ» փրկարարական ջոկատի կազմում օգնություն է ցույց տվել Հյուսիսային Օսեթիայում ձնահալքի տակ մնացած հայ վարորդներին։ Նույն թվականի ապրիլի 3-ին վերստին մեկնել է Շահումյան։ Զոհվել է վիրավոր ազատամարտիկներին Երևան տարհանելիս ուղղաթիռի հրետակոծվելուց։ Թաղված է Տաշիրում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ՅուԹյուբ Նվիրյալները–Պատերազմի բժիշկները

Կատեգորիա:Հայ վիրաբույժներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Չափաբերում

**Չափաբերում**, մետաղների վերջնամշակման կատարյալ մեթոդ, որն ապահովում է մակերևույթների ձևի և չափերի մեծ ճշգրտությունը (մինչև 0,1 մկմ) և մաքրությունը (11-ից 14-րդ դասի սահմաններում)։ Որպես կտրող գործիք չափաբերման պրոցեսում օգտագործում են հղկանյութային բարակ շերտով պատված մետաղե կամ ապակե կիպահղկիչներ կամ շատ մանրահատիկ հղկասկավառակներ։ Մշակման արտադրողականությունը բարձրացնելու նպատակով չափաբերում կատարվում է հովացնող-յուղող հեղուկների օգտագործմամբ (նավթ, մեքենայական յուղ, օլեինաթթու, բենզին, սոդայաջուր և այլն)։ Կիպահղկիչները սովորաբար պատրաստվում են ավելի փափուկ նյութերից, քան մշակվող իրն է։ Առավել կիրառում ունեն պեռլիտային և ֆերիտային կառուցվածք ունեցող թուջերը, որոնց ամրությունը գտնվում է НБ 140—200 սահմաններում։ Երբեմն կիրառվում են նաև պղնձե, իսկ ձեռքի աշխատանքի ժամանակ՝ նաև ապակե կիպահղկիչներ։ Նախնական չափաբերման ժամանակ կտրման պայմանները բարելավելու նպատակով գործիքի մակերևույթի վրա ակոսներ են արվում։ Կիրառվող հղկանյութերի հատիկները պետք է ունենան մեծ ամրություն և փոքր չափեր (2-ից 20 մկմ)։ Դրանք օգտագործվում են փոշու կամ քսուքի ձևով։ Որպես հղկանյութ կարելի է կիրառել բնական կորունդը, սպիտակ էլեկտրակորունդը, սիլիցիումի կարբիդը, քրոմի օքսիդը։ Կարծր համաձուլվածքներից պատրաստված գործիքների չափաբերման ժամանակ օգտագործվում են բորի կարբիդի և ալմաստի միկրոփոշիներ։ Կան ունիվերսալ չափաբերման հաստոցներ, որոնք մեծ մասամբ սկավառակային տիպի են, և որոնցով մշակումը տարվում է պտտվող երկու հորիզոնական սկավառակների արանքում հարթ կամ գլանաձև իրերը տեղակայելու միջոցով, և մասնագիտացված հաստոցներ, որոնք ծառայում են առանձին դետալների, ծնկաձև լիսեռների վզիկների, բաշխիչ լիսեռների բռունցքի և այլնի չափաբերման համար։

Կատեգորիա:Մետաղների վերամշակում
Կատեգորիա:Չափագրում
Ամարաս (պաշտոնաթերթ)

**«Ամարաս»**, ԼՂՀ Մարտունիի շրջանի վարչակազմի պաշտոնաթերթ։ Լույս է տեսնում 1936 թվականից (մինչև 1952 թվականը՝ «Բոլշևիկյան հաղթանակ», 1952-1961 թվականներին՝ «Դեպի կոմունիզմ», 1961-1964 թվականներին ընդհատվել է, 1964-1990 թվականներին՝ «Աշխատանք»)։ Լուսաբանել է շրջանի սոցիալ-տնտեսական, մշակութային, ժողովրդագրական խնդիրներ, իսկ 1988 թվականից՝ (հիմնական թեման) Ղարաբաղյան շարժումը, կամավորական ջոկատների, ազատամարտիկների ծավալած ռազմական գործողություններն ու հերոսական առօրյան։ Հետպատերազմյան շրջանում տպագրում է նաև հանրապետության տնտեսության վերականգնմանը, ազատագրված տարածքների բնակեցմանը, Ղարաբաղյան պատերազմին վերաբերող հոդվածներ։ Խմբագիրներ՝ Գ. Հովհաննիսյան, Ա. Բալայան, Խ. Պետասյան, Շ. Բախշյան, Մ. Ղահրամանյան, Ե. Եասյանը, Մ. Ադամյան, Մ. Մինասյան. Վ. Հայոսպետյան, Ն. Հայրումյան, է. Իշխանյան, Ն. Ավանեսյան, Ն. Բաղրյան։

Կատեգորիա:Պաշտոնաթերթեր
Բեաս (քաղաք)

**Բեաս** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Ուելվա պրովինցիայի կազմում, Անդալուզիա ինքնավար մարզ։

Համայնքը գտնվում է Էլ-Կոնդադո գավառի կազմում։ Տարածքը՝ 144 *կմ<sup>2</sup>*։ Բնակչությունը՝ 4336 *մարդ* (ըստ 2010 թվականի մարդահամարի)։ Պրովինցիայի ադմինիստրացիայից ունի 30 *կմ* հեռավորություն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական էջ

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Չափագիտական ծառայություն

**Չափագիտական ծառայություն**, չափերի և կշիռների ծառայություն, պետական և չափագիտական մարմինների ցանց, որոնց խնդիրն է՝ ապահովել երկրում չափումների միասնականություն և չափման միջոցների միատեսակություն։ Չափագիտական ծառայությունը իրականացնում է ֆիզիկական մեծությունների միավորների ստանդարտացումը, դրանց վերարտադրումը պետական էտալոնների միջոցով, միավորների չափերի փոխանցումը էտալոններից՝ երկրում կիրառվող բոլոր չափման միջոցներին, վերջիններիս նոր նմուշների պետական փորձարկումները, արդեն շահագործման մեջ գտնվող չափման միջոցների վերահսկողությունը՝ պարբերական ստուգումների միջոցով, ստանդարտ տեղեկատու տվյալների պետ․ համակարգի կազմակերպումը (ֆիզիկական հաստատունների և նյութերի հատկությունների մասին պաշտոնական տվյալների հավաքում և հրապարակում), ստանդարտների, նորմատիվատեխնիկական և նախագծային փաստաթղթերի չափագիտական փորձաքննության անցկացումը, թողարկվող արտադրանքի որակի և ստանդարտների պահպանման վերահսկողությունը և չափագիտական այլ միջոցառումներ։ Չափագիտական ծառայության խնդիրների մեջ է մտնում նաև Միջազգային չափագիտական կազմակերպությունների աշխատանքներին մասնակցելը։

Հայաստանում չափագիտական ծառայությունը կազմակերպվել է խորհրդային շրջանում՝ Հայաստանի ժողկոմխորհի 1921 թվականի հուլիսի 21-ի դեկրետով։ Չափագիտական ծառայությունն իրականացվել է ԽՍՀՄ ստանդարտների պետական կոմիտեի հայկական հանրապետական վարչության կողմից, որն ունեցել է մասնաճյուղեր Գյումրիում (նախկինում՝ Լենինական) և Վանաձորում (նախկինում՝ Վանաձոր), բաժանմունքներ՝ Գավառում (նախկինում՝ Կամո), Ղալիանում և էջմիածնում։

## Տես նաև
* Չափագիտություն

## Գրականություն
Метрологическая служба СССР, М․, 1968․

Կատեգորիա:Չափագիտություն
Նախաշինվածքի չափանշում

**Չափանշում**, նախաշինվածքի կամ նախապատրաստուկների վրա մեխանիկական մշակման ենթակա մակերևույթների ուրվագծերը ցույց տվող կետերի ու գծերի նշում, ինչպես նաև հաստոցների վրա նախապատրաստուկների տեղադրման ստուգման համար անհրաժեշտ առանցքային և օժանդակ գծերի ու կենտրոնադրման նշանների գծանշում։ Չափանիշը մեխանիկական արտադրամասերում նախապատրաստական գործողություն է։

Տարբերում են մակերեսային և տարածական Չափանիշները։ Չափման գործողություններն են՝ մակերևույթի նախապատրաստումը (մաքրում, յուղազրկում և ներկում), սալի վրա նախապատրաստուկի տեղադրումը, գծիկների նշումն ու կետանշման անցումները։ Գործիքաշինական արտադրամասերում ճշգրիտ և պատասխանատու մեքենամասերի Չափանիշը կատարվում է կոորդինատային ներտաշ հաստոցների վրա։ Չափման համար օգտագործվում են բազմազան չափանշիչ գործիքներ ու հարմարանքներ՝ չափանշիչ սալեր, կարկին, անկյունաքանոններ, անկյունաչափեր, հարթացույցներ, ռեյսմուսներ, ձողագործիքներ, կետիչներ, խազիչներ, պրիզմաներ, չափանշիչ տուփեր։

## Տես նաև
* Գործիքաշինական արդյունաբերություն

Կատեգորիա:Մեխանիկա
Գրիգոր Խաչատրյան

**Գրիգոր Էմիլի Խաչատրյան** (), դիմածնոտային վիրաբույժ։ Բժշկական ծառայության կապիտան (1990)։ Բժշկական գիտությունների թեկնածու (1996)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի պետական բժշկական համալսարանը (1979), վերապատրաստվել Մոսկվայի կենտրոնական գիտահետազոտական (1984), Լենինգրադի բժիշկների կատարելագործման (1986) համալսարաններում,Նանտի (Ֆրանսիա, 1989-1991), Տորոնտոյի (Կանադա) համալսարանական (1996) կենտրոններում. Բրյուսելի և Համբուրգի համալսարաններում (1998)։ 1978-1999 թվականներին աշխատել է Հայաստանի Կամոյի շրջանի Նորատուս գյուղում, Երևանի մանկական 4-րդ, 2-րդ, 2-րդ հիվանդանոցներում, Ա. Միքայելյանի անվան վիրաբուժության Փտական կենտրոնում, 1999 թվականից՝ Երևանի 3-րդ կլինիկական հիվանդանոցի բաժանմունքում, 2001 թվականից. միաժամանակ՝ Երևանի պետական բժշկական համալսարանի դիմածնոտային վիրաբուժության ամբիոնի վարիչ։

1991 թվականին և 1992-1994 թվականներին կամավոր ու գործուղումով մեկնել է ԼՂՀ. աշխատել է Շահումյանի և Ստեփանակերտի հիվանդանոցներում (նաև մանկական), Կարաչինայի, Վեփշենի բուժկետերում, կենտրոնական զինվորական հոսպիտալում։ Բուժել և վիրահատել է հարյուրավոր հիվանդ և վիրավոր ազատամարտիկների և խաղաղ բնակիչների։ Աշխատությունները վերաբերում են դիմածնոտային արատների և ձևախախտումների վիրաբուժական բուժմանը։

Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ վիրաբույժներ
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների թեկնածուներ
Որսորդագիտություն

270px|մինի|Որսորդը որս անելիս
**Որսորդագիտություն**, որսագիտության, գիտություն որսորդական տնտեսության կազմակերպչական-տնտեսական, կենսաբանական մեթոդների ու հիմունքների, որսի ֆաունայի պահպանության, արդյունավետ օգտագործման և հարստացման մասին։ Ձևավորվել է XX դարի սկզբներին։ Ժամանակակից որսորդագիտությունը մշակում է․ որսորդական տնտեսության կենսաբանական հիմունքները, որսորդական տնտեսության տեխնիկան և որսորդական տնտեսության էկոնոմիկան և կազմակերպումը։

## Որսորդական տնտեսության կենսաբանական հիմունքներ
Որսորդական տնտեսության կենսաբանական հիմունքները(որսահանդակների դասակարգում, տիպաբանություն և բոնիտում, որսարդյունագործական կենդանիների և թռչունների հաշվառում, կենսատեխնիկական միջոցառումներով որսահանդակների տարողության և գազանների ու թռչունների տարբեր տեսակների պոպուլյացիաների մթերատվության բարձրացում, վայրի կենդանիների արժեքավոր տեսակների կլիմայավարժում և ապա՝ վերակլիմայավարժում, բնության մեշ դրանց սելեկցիան, որսաթռչունների բուծում՝ փետրատու որսաթռչնաբուծություն)։

## Որսորդական տնտեսության տեխնիկա
Որսորդական տնտեսության տեխնիկան (որսորդական գործիքների և միջոցների կատարելագործում), որսորդական ապրանքագիտությունը (որսամսի, մորթոլ և այլնի որակական գնահատում)։

## Որսորդական տնտեսության էկոնոմիկան և կազմակերպում
Որսորդական տնտեսության էկոնոմիկան և կազմակերպումը (կազմակերպման ձևերը, ըստ երկրի առանձին շրջանների բնատնտեսական պայմանների ու ազգային ավանդույթների՝ կառավարման և վարման մեթոդները)։ Նշված պրոբլեմներով լուծվում են ֆաունայի պահպանման, որսի կենդանիների ու թռչունների պոպուլյացիաների մթերատվության ավելացման, որսորդական մթերքների որակի բարելավման հարցերը։

## Որսագիտական հետազոտություններ
Որսագիտական հետազոտությունների կարևորագույն մեթոդներն են՝ դիտումները բնության մեջ, փորձը, գազանների ու թռչունների նշագրումը և այլն։ Որսորդագիտությունը սերտորեն առնչվում է կենսաբանության, էկոլոգիայի, բուսաբանության, կենսաերկրաբանության, տնտեսագիտության և այլ գիտությունների հետ, օգտագործում դրանց նվաճումները և առաջավոր փորձը։ Որսորդագիտության զարգացման գործում մեծ է ռուս (Ս․ Ա․ Սիլանտև, Ա․ Ֆ․ Միդենդորֆ, Լ․ Պ․ Մաբանեև) և խորհրդային (Ս․ Ի. Օգնև, Վ․ Յա․ Գեներոզով, Բ․ Մ․ ժիտկով, Ս․ Ա․ Բատուրլին, Մ․ Պ․ Նաումով, Բ․ U․ Կուզնեցով և ուրիշներ) գիտնականների ներդրումները։ Որսորդագիտության գիտահետազոտական աշխատանքներով զբաղվում են որսորդական տնտեսության և գազանաբուծության համամիութենական ԳՀԻ-ում, ԽՍՀՄ ԳԱ կենսաբանության և կենդանաբանության ինստիտուտներում, ՌԽՖՍՀ որսորդական տնտեսության և արգելանոցների կենտրոնական լաբորատորիայում։ Որսագետներ պատրաստվում են Իրկուտսկի և Կիրովի գյուղատնտեսական ինստիտուտներում։ Որպես կիրառական գիտություն որսորդագիտությունը զարգացած է նաև Եվրոպայի և Հյուսիսային Ամերիկայի երկրներում։ Որսորդագետների միշազգային խոշորագույն ներկայացուցչական ժողովը կենսաբան-որսորդագետների միշազգային կոնգրեսն է։ Կազմակերպվել է 1953 թ-ին, հրավիրվում է 2 տարին մեկ անգամ։

Կատեգորիա:Միջառարկայական բնագավառներ
Կատեգորիա:Որսորդություն
Չափ (երաժշտություն)

220px|մինի|աջից
**Չափ**, երաժշտության մեջ, այս կամ այն մետրի թվային արտահայտությունը։ Նշվում է ստեղծագործության սկզբում, բանալիի նշաններից հետո, ուղղաձիգ դասավորվող երկու թվանշանով, վերինը ցույց է տալիս մետրական միավորի (տակտի) բաղկացած լինելը 2, 3, 4 և ավելի մասերից, ստորինը կոտորակային հայտարարի սկզբունքով նշում է տակտային ամեն մի մասը գրավոր դրսևորելու համար ընդունված պայմանական տևողությունը 1/16, 1/8, 1/4 կամ 1/2, 4/4:

Չափը նշվում է նաև  С տառով (գոյացել է մենզուրալ նոտագրության կիսաշրջան նշանից)։ Երբեմն չափի ստորին թվանշանը չի գրվում։ Ազատ ռիթմով հնչող, օրինակ, ժողովրդական ծորերգային կամ ասերգային ստեղծագործություններում հաճախ տակտաբաժանում չի կատարվում և, ըստ այդմ, որևէ չափ չի նշվում։ Տարբեր տեսակի մետրերի կամ տակտերի հետևողությամբ։ Չափերը ևս լինում են պարզ, բարդ, խառը։

Կատեգորիա:Երաժշտություն
Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Չափիչ կամրջակ

[250px|thumb|աջից|Հաստատուն հոսանքի միաթև կամրջակի էլեկտրական սխեման, որտեղ<br>
*  <math>R_1</math>, <math>R_2</math>, <math>R_3</math>, <math>R_x</math> — կամրջի ծայրերն են;<br>
*  AC — էլեկտրամատակարարման անկյունագիծը;<br>
*  BD — չափման անկյունագիծը;<br>
*  <math>R_x</math> — այն տարրը, որի [Էլեկտրական դիմադրություն|դիմադրությունը (Օհմ) պետք է չափվի;
*  R_1, R_2 և R_3 — այն տարրերը, որոնց դիմադրությունները Օհմ հայտնի են;
*  R_2 — այն տարրը, որի դիմադրությունը կարելի է կարգավորվել (օրինակ, ռեոստատ);
*  V_G —գալվանոմետր (V)]]

**Չափիչ կամրջակ**, դիմադրությունների, ունակությունների, ինդուկտիվությունների և այլ էլեկտրական մեծությունների չափման համար օգտագործվող էլեկտրական շղթա, որի աշխատանքը հիմնված է չափվող մեծությունը նմուշայինի հետ համեմատելու մեթոդի վրա։ Հաստատուն հոսանքի չափիչ կամրջակի պարզագույն սխեման, ակտիվ դիմադրությունների չափման համար, տրված է նկարում։ Մուտքի D և B սեղմակներին տալիս են սնման լարում (հոսանք), իսկ ելքի A և C սեղմակներին միացնում զրոյական ինդիկատորը կամ չափիչ սարքը։ Կարգավորելով մեկ կամ մի քանի փոփոխական դիմադրություններ, հասնում են պոտենցիալների հավասարության A և C կետերում։ Կայունացման պահը որոշում են զրոյական ինդիկատորով, որը ցույց է տալիս հոսանքի բացակայությունը չափիչ անկյունագծում։ Հավասարակշռված չափիչ կամրջակի համար R_1 \cdot R_4=R_2 \cdot R_3 (հավասարակշռության պայման)։ R_x դիմադրության չափման համար այն միացնում են որևէ դիմադրության (օրինակ R_1) փոխարեն և որոշում R_x=\frac{R_2 \cdot R_3}{R_4} առնչությունից։ Քարաբազուկ միաթև չափիչ կամրջակները կիրառում են R \geqslant 1 օհմ էլեկտրական դիմադրության չափման համար։ 1 մկօհմ-ից 1 օհմ դիմադրությունների չափման համար կիրառում են երկբազուկ կամ բազմաբազուկ չափիչ կամրջակներ, որոնք չափում են դիմադրություններ 1 մկօհմ-ից մինչև 1 մօհմ, ±0,002% սխալանքով։

Ունակության, ինդուկտիվության, փոխինդուկտիվության չափման համար կիրառում են փոփոխական հոսանքի չափիչ կամրջակներ։ Վերջինիս սկզբունքային սխեման նման է նկարում բերվածին, այն տարբերությամբ, որ այստեղ կամրջակի յուրաքանչյուր բազուկ պետք է ունենա ինդուկտիվություն, ունակություն և դիմադրություն։ Փոփոխական հոսանքի չափիչ կամրջակի հավասարակշռման կարելի է հասնել կարգավորելով ոչ թե մեկ, այլ երկու տարրեր։ Հաստատուն հոսանքի չափիչ կամրջակի համար, որպես զրոյական ինդիկատոր ծառայում է մագնիսաէլեկտրական գալվանամետրը, իսկ փոփոխական հոսանքի չափիչ կամրջակի համար՝ թրթռավոր գալվանամետրը, հեռախոսը, սլաքավոր ցուցիչով կամ էլեկտրոնաճառագայթային խողովակով էլեկտրոնային ինդիկատորը։

Կատեգորիա:Չափիչ սարքեր
Կատեգորիա:Էլեկտրոնիկա
Նևիլ Չեմբեռլեն

**Արթուր Նևիլ Չեմբեռլեն** (, ), Մեծ Բրիտանիայի պետական գործիչ, պահպանողական կուսակցության ղեկավարներից։ 1918 թվականից՝ պառլամենտի անդամ։ Եղել է փոստի (1922—1923), առողջապահության (1923, 1924—1929 և 1931), ֆինանսների (1923—1924 և 1931—1937) մինիստր։ 1937—1940 թվականներին՝ վարչապետ և պահպանողական կուսակցության ղեկավար։ Փորձել է վարել ֆաշիստական առաջնորդներին խաղաղեցնելու քաղաքականություն․ Հիտլերի, Մուսոլինիի և Դալադիեի հետ ստորագրել է Մյունխենյան համաձայնագիրը։ Նրա կառավարությունը խափանել է 1939 թվականի սովետաանգլոֆրանսիական բանակցությունները, քանի որ միաժամանակ գաղտնի բանակցություններ էր վարում ֆաշիստական Գերմանիայի հետ։

1940 թվականի մայիսին, Մեծ Բրիտանիայի ռազմական անհաջողությունների պայմաններում, հրաժարվել է վարչապետի պաշտոնից, մնալով (մինչև 1940 թվականի սեպտեմբերը) Ուինսթոն Չերչիլի կոալիցիոն կառավարության կազմում։

## Գրականություն
* Трухановский В․ Г․, Внешняя политика Англии в период второй мировой войны (1939—1945), М․, 1965
* Мас-leod L․, Neville Chamberlain, L․, [1962]

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության վարչապետներ
Կատեգորիա:Անգլիացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Բիրմինգհեմի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Ֆինանսների նախարարներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի դիվանագետներ
Աշոտ Բեգլարյան

**Աշոտ Ալեքսանդրի Բեգլարյան**, ծնվել է 1977 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Ներքին Հոռաթաղ (ԼՂՀ Մարտակերտի շրջան պատանի ազատամարտիկ։ 1992-1994 թվականներին կամավորական ջոկատի, ՊԲ ստորաբաժանումների կազմերում մասնակցել է Մարտակերտի շրջանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Պարգևատրվել է ԼՂՀ «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։

Կատեգորիա:1977 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Վարդգես Ղուլյան

**Վարդգես Սերոբի Ղուլյան** (մարտի 9, 1944, գյուղ Կարմիր (այժմ՝ Ճամբարակ՝ Հայաստան Գեղարքունիքի մարզ)), վիրաբույժ։ Հայաստանի զինված ուժերի բժշկական ծառայության մայոր (2000 թվական)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի պետական բժշկական համալսարանը (1966 թվական)։ 1967-1997 թվականներին աշխատել է Տաջիկստանում, Հայաստանի Սպիտակի, Ճամբարակի կենտրոնական շրջանային, Լուսակերտի հանրապետական ֆիզիոթերապևտիկ հիվանդանոցներում։

1991 թվականից ծառայում է Հայաստանի զինված ուժերում, 1997 թվականից՝ Երևանի կենտրոնական զինվորական կլինիկական, ապա՝ կայազորային հոսպիտալների բաժանմունքների պետ։

1988 թվականին կամավոր մեկնել է Ճամբարակ, բուժել է վիրավոր և հիվանդ ազատամարտիկների ու խաղաղ բնակիչների։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ վիրաբույժներ
Կատեգորիա:Ճամբարակ քաղաքում ծնվածներ
Նիկոլայ Չեբոտարյով

**Նիկոլայ Գրիգորևիչ Չեբոտարյով ** (, ), խորհրդային մաթեմատիկոս, ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ (1929)։

## Կենսագրություն
1916 թվականին ավարտել է Կիևի համալսարանը։ Կազանի համալսարանի պրոֆեսոր (1928 թվականից)։ Հիմնական ուսումնասիրությունները վերաբերում են ժամանակակից հանրահաշվին։ 1924 թվականին Չեբոտարյովը լուծել է Ֆրոբենիուսի պրոբլեմը՝ դրանով իսկ տալով թվաբանական պրոգրեսիաներում պարզ թվերի բաշխման մասին Դիրիխլեի թեորեմի ամենախոր ընդհանրացումը։ Ստացել է (1930) ռեզոլվենտների տեսության առաջին ընդհանուր թեորեմը։

## Պարգևներ, մրցանակներ
ԽՍՀՄ պետական մրցանակ (1948)։

Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Предисловие 
* 15 июня 1894 года в Каменец-Подольске в семье юриста родился Николай Григорьевич ЧЕБОТАРЁВ — математик, алгебраист, член-корреспондент Академии наук СССР. Автор теоремы плотности Чеботарёва.
* *Шафаревич И.Р., Морозов В.В.* Николай Григорьевич Чеботарёв, 1894-1947. – Казань: Изд-во Казанск. ун-та, 2002

Կատեգորիա:1894 ծնունդներ
Կատեգորիա:1947 մահեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Թվերի տեսության մասնագետներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Կիևի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:Ռուս մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Չարտեր

250px|մինի|Չարտր, Լիբերիա՝ 1215 թվական
**Չարտեր** ( ,  — թղթի (պապիրուսից) թերթ, նաև գրություն, հրովարտակ), միջազգային առևտրական ծովագնացությունում բեռների ծովային փոխադրման (նավավարձման) պայմանագիր, ըստ որի բեռ առաքողը վարձում է ամբողջ նավը կամ մի մասը։ Կիրառվում է բեռների մեծաքանակ փոխադրումների համար։

Չարտերի ձևերը բազմազան են (օրինակ, որոշակի ժամանակահատվածում նախատեսվող փոխադրումների համար կնքվող պայմանագիրը կոչվում է թայմ-Չարտեր)։ Բոլոր ձևերի համար կիրառվում են տիպային պայմանագրեր։ Չարտերի առկայությունը չի բացառում նավաբեռնագրի՝ կոնոսամենտի () ձևակերպումը, որը փաստաթուղթ է բեռի փոխադրման պայմանների, այն փոխադրողին հանձնելու մասին։

Կատեգորիա:Պայմանագրեր
Կատեգորիա:Գրություններ
Ժասմեն Ասրյան

**Ժասմեն Հովհաննեսի Ասրյան** (), հայ դերասանուհի, հասարակական-քաղաքական գործիչ։

## Կենսագրություն
1972 թվականին ավարտել է Երևանի պետական գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1975 - 1980 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ հեռուստառադիոպետկոմի հեռուստատեսային թատրոնում, կանանց, ապա կամերային երգչախմբերում, 1980 թվականից՝ Երևանի Հակոբ Պարոնյանի անվան պետական երաժշտական կոմեդիայի թատրոնում։

## Դերեր
* Գանկա՝ «Մարդկային գազանանոց»
*
* Մայր՝ «Սիզիպոսի քարը»
*Ադելաիդա` «Տաքսի-տաքսի»
* Նազլու՝ «Գաղտնիքը»
*Տատիկ`«Շրջազգեստով գեներալներ»
* Նազենի՝ «Վերք Հայաստանի»
* Զառա՝ «Իմ զոքանչը»
* Մանուշ՝ «Սուրի և Սամի արկածները»
* Սյուզոն՝ «Ութ սիրագորով կանայք»
* Վարդուհի՝ «Արևը ձեզ հետ»
* Էժենի՝ «Կասկածը կնոջ սրտում»
* Ուրանիա՝ «Հիմարից հիմարը» 
*Բուժքույր՝ «Ախ, ներվեր, ներվեր»  
*Քլեա՝  > 
*Սոնա` «Ուշ լինի,նուշ լինի»
*Տիկին` «Դու էիր պակաս»

## Հասարակական-քաղաքական գործունեություն
1990 թվականին հիմնադրել է «Հայրենիք» կուսակցությունը, 1991 թվականին ընտրվել է կուսակցության նախագահ։ Պատերազմից հետո շարունակել է զբաղվել արվեստով, հասարակական-քաղաքական գործունեությամբ, բարեգործական աշխատանքներով։ Զբաղվում է նաև գրական գործունեությամբ, ուսումնասիրում է Հայոց պատմություն։ Հեղինակել է «Առան-Արցախի տերերի ու նրանց ժառանգների մասին» գիրքը, Գանձասարի հիմնադրման և Հասան Ջալալի Արցախի թագավոր հռչակվելու 790-ամյակին նվիրված «Պատմամշակութային օրացույցը», «Խաղաղասեր Առանշահիկները Հայոց վարչա-քաղաքական և մշակութային պատմության մեջ» աշխատությունը։ Ղեկավարում է իր հիմնադրած «Հասան-Ջալալյաններ» Երկրի զարգացման, մշակութային, բարեգործական հիմնադրամը։ 1992 թվականին նրա աջակցությամբ հիմնադրվել է գերմանական համայնքը և բացվել Հայաստանում ապրող գերմանացի արվեստի գործիչների ստեղծագործական նմուշների ցուցահանդեսը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:«Հայրենիք» կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Մհեր Հարությունյան (բժիշկ)

**Մհեր Հովիկի Հարությունյան** (), անեսթեզիոլոգ-ռեանիմատոլոգ, ՀՀ բանակի բժշկական ծառայության մայոր (1994)։

## Կենսագրություն
1971 թվականին ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը։ 1971-1993 թվականներին աշխատել է Սպիտակի կենտրոնական շրջանային հիվանդանոցում, Էստոնիայի քաղաքացիական նավատորմում, Համամիութենական վիրաբուժության գիտական կենտրոնի Երևանի մասնաճյուղում, 1993 թվականից՝ Երևանի կայազորային հրապիտարի անեսթեզիոլոգիայի և ռեանիմատոլոզիայի բաժանմունքի պետ։

1991 թվականին կամավոր մեկնել է ԼՂՀ Շահումյանի շրջան, մասնակցել է վիրավոր և հիվանդ ազատամարտիկների, խաղաղ բնակիչների բուժման աշխատանքներին, վիրահատել հարյուրավոր ազատամարտիկների, որոնց մեծ մասն ապաքինվելուց հետո վերադարձել է մարտադաշտ։

Կատեգորիա:1943 ծնունդներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 13 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Ռեանիմատոլոգներ
Կատեգորիա:Հայ անեսթեզիոլոգներ
Յուրի Բաբաջանյան

**Յուրի Բաբաջանյան** (հունվարի 19, 1962, գ. Ղուզե Ճարտար, Մարտունու շրջան) - փետրվար 4, 1994, գ. Քավթառլու, Մարտունու շրջան), ազատամարտիկ։ 1981-1983 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ զինված ուժերում։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Դուշանբեի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը (1987)։ 1987-1989 թվականներին աշխատել է Դուշանբեում։ 1989-1994 թվականներին կամավորական ջոկատի, Մարտունիի պաշտպանական շրջան ստորաբաժանումների կազմերում մասնակցել է Մարտունիի, Վերին Վեյսալուի, «Ոսյանա լեռան» դիրքեփ, Ղաջափ, Ֆիզուլիի, Աղդամի և այլ բնակավայրերի ինքնապաշպանական և ազատագրական մարտերին։

Հետմահու պարգևատրվել է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Ղուզե Ճարտարում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Վարազդատ Սեյրանյան

**Սեյրանյան Վարազդատ Մուշեղի** (), ակնաբան-միկրովիրաբույժ։ Բժշկական ծառայության ավագ լեյտենանտ (1989)։

## Ընդհանուր գործունեություն
Ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը (1986)։ Վերապատրաստվել Չեխիայում (1994), Դանիայում (1998), ԱՄՆ-ում (2002), մասնակցել ամերիկյան ակնաբույժների համաժողովին (2002)։ 1986-1990 թթ.-ին աշխատել է Հանրապետական ակնաբուժական կենտրոնում, Երևանի Շահումյանի շրջանի շտապ բուժօգնությունում, ՀՀ Բաղրամյանի, Արագածի շրջաններում, 1990 թ.-ից՝ Ս. Մալայանի անվան ակնաբուժական կենտրոնում։

### Ռազմաբժշկական գործունեություն
1992-1997 թվականներին ծառայել է ՀՀ ԶՈՒ-ում, եղել Սիսիանի կայազորային հրապիտալի ակնաբուժական բաժանմունքի և ընդունարանի պետ։

### Գործունեությունը Հայաստանում և Արցախում
1991 թվականի սեպտեմբերին կամավոր մեկնել է Արցախի Շահումյանի շրջան, 1994 թ.-ի եռամսյա հավաքին և այնուհետև՝ Ստեփանակերտ, մասնակցել է հիվանդ, վիրավոր ազատամարտիկների ու խաղաղ բնակիչների բուժօգնության աշխատանքներին, վիրահատել հարյուրավոր ազատամարտիկների։ 1997 թ.-ից Ստեփանակերտում, Հայաստանի Արագածոտնի, Սյունիքի և Շիարկի մարզերում առաջինն է կատարել աչքի վիրահատություն՝ ներակնային ոսպնյակների տեղադրումով։

## Աշխատություններ
Աշխատությունները վերաբերում են Արցախի, Հայաստանի Սիսիանի և Մեղրիի ենթաշրջաններում տարածված աչքի հիվանդությունների ուսումնասիրության և բուժման խնդիրներին։

Կատեգորիա:Հայ ակնաբաններ
Կատեգորիա:1963 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մարտի 30 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ ակնաբույժներ
Սեմյոն Բաբայան

**Սեմյոն Հմայակի Բաբայան** (), պետական գործիչ։ Տեխնիկական գիտությունների թեկնածու (1960)։ ԼՂԻՄ ժողպատգամավոր (1985-1988) և մարզգործկոմի անդամ։ Ազատագրված Շուշիի առաջին քաղաքապետ (1992-1996):

## Գործունեությունը
Ավարտել է Բաքվի թիվ 160 միջնակարգ դպրոցը, այնուհետև՝ նավթի և քիմիայի ինստիտուտը (1954)։ 1960-1984 թվականներին աշխատել է Բաքվի նավթամեքենաշինական և Երևանի հաստոցաշինական գործարաններում (1973 թվականին տեղափոխվել է Երևան)։ 1984 թվականին հրավիրվել է Ստեփանակերտ և 
1984-1988 թվականներին եղել Ստեփանակերտի գյուղատնտեսական մեքենաշինական գածարանի տնօրեն, 1988-1989 թվականներին՝ ԼՂ մարզգործկոմի նախագահ, 1989-1990 թվականներին՝ Կառավարման հատուկ կոմիտեի անդամ, 1992-1994 թվականներին՝ ԼՂՊՊԿ Շուշիի լիազոր ներկայացուցիչը։ 1991 թվականի հուլիսից եղել  է ՀՀ արդյունաբերության փոխնախարար, կապիտալ  շինարարության վարչության պետ՝ համակարգելով երկրաշարժի գոտու վերականգնման աշխատանքները և մինչև 1993 թվականը միաժամանակ հանդիսանալով այդ կառույցի ներկայացուցիչը ԱՀ-ում։ Զբաղեցրել է ազատագրված Շուշիի առաջին քաղաքապետ-ի պաշտոնը (1992-1996): 1997 թվականից բնակվում է ՌԴ Կալուգա քաղաքում և աշխատում Ռուսաստանի Դաշնությունում ԱՀ մշտական ներկայացուցչության աշխատակազմում։

1988 թվականի սեպտեմբերի 9-29-ին մասնակցել է Մոսկովյան հացադուլին՝ բողոքելով «ԼՂ-ում տեղի ունեցող անօրինականությունների ու Միխայիլ Գորբաչովի անգործության դեմ» և պահանջել, որ վերականգնվեն ԼՂԻՄ-ի իրավական-վարչավան մարմինները, նրա սահմանադրական իրավունքները։

2008-2012 թվականներին եղել է Արցախի գիտական կենտրոնի հիմնադիր տնօրեն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մեր տուն ու տեղ / Սեմյոն Բաբայան/ 27.07.2017

Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Շուշիի քաղաքապետ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների թեկնածուներ
Էմիրջան Ասլանյան

**Էմիրջան Լեի Ասլանյան** (), ԼՂՀ ՊԲ փոխգնդապետ (1997)։

## Ընդհանուր տեղեկություններ
Ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը (1980)։ 1985-1988 թվականներին՝ Ստեփանակերտի էլեկտրատեխնիկական գործարանի ճարտարագետ-կոնստուրկտորական, ապա՝ արտադրամասի պետ։ 1992-1994 թվականներին ծառայել է ականանետային, ապա՝ № հաուբիցային դիվիզիոնում՝ դասակի, մարտկոցի հրամանատար. Ասկերանի պաշտպանական շրջանի, 1993-1998 թվականներին՝ Հադրաթի պաշտպանական շրջանի տարբեր զորամասերի հրետանու պետ, 1998-1999 թվականներին՝ № զորամասի. 1999-2000 թվականներին՝ ուսումնական գնդի հրետանային դիվիզիոնի, 2000 թվականից՝ № զորամասի առանձին (ուսումնական) հրետանային դիվիզիոնի հրամանատար։
100px|մինի|ԼՂՀ «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշան

## Ինքնապաշտպանական մարտերում մասնակցությունը
1988-1994 թվականներին տարբեր ջոկատների և ՊԲ ստորաբաժանումների կազմերում մասնակցել է Ասկերանի (Արմենակավան, Բերքաձոր, Նախիջևանիկ), Մարտակերտի (Հաթերք, Չափար. Վերին Հոռաթաղ, Գետավան, Վաղուհաս, Դրմբոն, Կիչան, Սփրավենդ և այլն). Աղդամի (Աղդամ և շրջակա գյուղեր) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին, ինչպես նաև Ֆիզուլիի, Զանգելանի, Ջաբոսյիլի, Հոոսդիզի, Մինջևանի մի շարք գյուղերում տեղակայված կրակակետերի ոչնչացմանը։

## Պարգևատրությունները
Պարգևատրվել է ԼՂՀ «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով. «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով. ՀՀ «Մարտական ծառայության համար». ՊՆ «Գարեգին Նժդեհ» մեդալներով։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Հայ սպաներ
Ալվարդ Գասպարյան

**Ալվարդ Վանյայի Գասպարյան** (ծնվել է 1962 թվականի հոկտեմբերի 29-ին, Մարտակերտ), անեսթեզիոլոգ։ Բժշկական ծառայության պահեստի ավագ լեյտենանտ (1984 թվական)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը (1985 թվական)։ 1986-1991 թվականներին աշխատել է Երևանի Լ. Նազարովի անվան պրոկտոլոգիայի գիտահետազոտական ինստիտուտում. 1994 թվականից՝ ՊՆ կենտրոնական կլինիկական զինվորական հոսպիտալի համաճարակաբանության բաժնի վարիչ։ 1998 թվականներին զորացրվել է։

1992 թվականին կամավոր մեկնել է ԼՂՀ, Չլդրանի (Մարտակերտի շրջան) ռազմադաշտային շարժական և Ստեփանակերտի կենտրոնական զինվորական հոսպիտալներում մասնակցել է վիրավոր ազատամարտիկների բարդ վիրահատությունների։ Վիրավորվել է Չլդրանի ինքնապաշտպանական մարտերի ժամանակ, առաջին կարգի հաշմանդամ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ անեսթեզիոլոգներ
Կատեգորիա:Հայ բժշկուհիներ
Չելեքեն

**Չելեքեն**, թերակղզի Կասպից ծովի արևելյան ափին, Թուրքմենստանում։ Մինչև 1930-ական թվականներին կղզի էր, սակայն Կասպից ծովի մակարդակն իջնելուց հետո այն միացել է ափին և դարձել թերակղզի։ Տարածությունը մոտ 500 կմ2 է, բարձրությունը՝ մինչև 100 մ։ Գերակշռում են ավազներն ու աղուտները։ Արդյունահանում են նավթ, օզոկերիտ (լեռնամոմ)։

Կատեգորիա:Թերակղզիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թուրքմենստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Ասիայի թերակղզիներ
Չափիչ անոթներ

250px|մինի|աջից|Չափիչ անոթներ
**Չափիչ անոթներ**, հեղուկների ծավալը չափող ապակյա անոթներ, որոնք օգտագործվում են հետազոտական և գործարանային աշխատանոցներում (լաբորատորիաներում)։ Ծավալի չաիումն իրականացվում է չափիչ անոթի վրա դրոշմված սանդղակների կամ ծավալանիշ գծիկների օգնությամբ, որոնք համապատասխանում են 20°C-ում չափվող ծավալներին։ Արտադրվում են 0,5—2000 մլ ծավալով չափման անոթներ։ Համեմատաբար կոպիտ չափումների համար օգտագործում են չափագլաններ և մենզուրներ, ճշգրիտ չափումների համար՝ բյուրետներ, պիպետներ և չափասրվակներ, փոքր ծավալների առավել ճշգրիտ չափումների համար՝ միկրոբյուրետներ և միկրոպիպետներ։ Ըստ չափման ճշտության տարբերում են I և II դասերի չափման անոթներ։ I դասի անոթների չափման սխալը մեծ չէ չափիչ անոթների ծավալի 0,2%֊ից, II դասի անոթներինը՝ 0,5%֊ից։ Չափագլանների և մենգուրների չափման ճշտությունը ավելի փոքր է։

Կատեգորիա:Բնագիտություն
Կատեգորիա:Լաբորատոր սպասք
Առանձին ուսումնական մոտոհրաձգային զորամաս

**Առանձին ուսումնական մոտոհրաձգային զորամաս**, ՊԲ ստորաբաժանում։ Կազմավորվել է 1994 թվականի փետրվարի 1-ին՝ հրաձգային, տանկային գումարտակների և առանձին ծառայությունների հիմքի վրա։ Նպատակը զինվորական մասնագետների պատրաստումն ու վերապատրաստումն է։ Զորամասի կազմավորման գործընթացը ղեկավարել է Ք. Իվանյանը։ Զորամասում տարբեր պաշտոններ են վարել Արցախի պետական համալսարանի ռազմագիտության ամբիոնի ուսումնական մասի վարիչ ավագ լեյտենանտ Շ. Այդինյանը, հրետանային ցիկլի պետ փոխգնդապետ Ռ. Սելքումյանը, շարային պատրաստության դասատու ավագ ենթասպա Ն. Մուսայելյանը։ Զորամասում մարտական պատրաստության սեղմ դասընթացներն ավարտելուց հետո զինվորական խմբելը մասնակցել են ազատագրական մարտերին։ Հարմանատար՝ Վ. Հայրիյան (Արցախի համալսարանի ռազմագիտության ամբիոնի պետ)։

Կատեգորիա:Հայաստանի ռազմական միավորներ և կազմավորումներ
Արմեն Հարությունյան (բժիշկ)

**Հարությունյան Արմեն Շավարշի** (), ատամնաբույժ, զինվորական բժիշկ։ Պաշտպանության Բանակի բժշկական ծառայության պահեստի կապիտան (1993 թվական)։

## Կենսագրություն
1977 թվականին ավարտել է Չիտայի (Ռուսաստան) պետական բժշկական ինստիտուտը, վերապատրաստվել Մոսկվայի Ն. Պիրոգովի անվան 2-րդ բժշկական (1978 թվական), բժիշկների կատարելագործման (1980 թվական) ինստիտուտներում։

1978- 1779 թվականներին աշխատել է Բաքվի 4-րդ, 1979-1990 թվականներին՝ Ստեփանակերտի կենտրոնական ատամնաբուժական, 1990- 1991 թվականներին՝ ԼՂՀ ՆԳ պոլիկլինիկաներում։ 1991-1992 թվականներին՝ «Արցախ» փրկարարական ջոկատի անդամ, 1992-1996 թվականներին՝ Ասկերանի, Շուշիի Պաշտպանության Շտաբների, 1996- 1997 թվականներին՝ Մաղաղիսի №14 զորամասի բժշկական ծառայությունների պետ։ 1997 թվականից՝ Ստեփանակերտի «ժպիտ» սահմանափակ պատասխանատվության ընկերության (ատամնաբուժական) տնօրեն, միաժամանակ դասախոսում է «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանում։

Մասնակցել է 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժի փրկարարական աշխատանքներին, 1990-1994 թվականներին Մալիբեկլուի, Խոջալուի, Շուշիի, Աղդամի, Ֆիզուլիի, Մարտակերտի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերի ժամանակ կազմակերպել է վիրավորների տարհանումը, ռազմաճակատի առաջին գծի ռազմադաշտային շարժական հոսպիտալներում, Պաշտպանության Շտաբների բուժմասերում և հոսպիտալներում բուժել և վիրահատել է հարյուրավոր ազատամարտիկների և խաղաղ բնակիչների։
Համահայկական ստոմատոլոգների միության անդամ է (2002 թվական)։

Պարգևատրվել է ԼՂՀ «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով։

Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Հայ ատամնաբույժներ
Ալեքսանդր Բաբայան

**Ալեքսանդր Միքայելի Բաբայան** (հունվարի 18, 1968, գյուղ՝ Վանք (ԼՂՀ Հադրութի շրջան) - հունվարի 12, 1994, գյուղ՝ Բոյուք Բահմանլու (Ֆիզուլիի շրջան)), ազատամարտիկ։ 1986-1988 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։

Մասնակցել է Հադրութի, Ֆիզուլիի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Հետմահու պարգևատրվել է ԼՂՀ «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Վանքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1968 ծնունդներ
Կատեգորիա:1994 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Չափագրություն

**Չափագրություն**, չափագրում, կառույցի (կանգուն կամ կիսավեր) բոլոր մասերի և տարրերի ճշգրիտ բնօրինակային չափումների, հորիզոնական և ուղղահայաց հանույթի հիման վրա կազմված գծագրեր (հատակագծեր, ճակատներ, կտրվածքներ և այլն)։ Չափագրության ճարտարագիտական հուշարձանների վերականգնման, գիտական վերակազմության, ճարտարագիտական կոմպոզիցիաների և ձևերի կառուցման օրինաչափությունների վերլուծության հիմնական աղբյուրներից է։ Չափագրության մեթոդները տարբեր են․ ձեռքի պարզ գործիքների միջոցով, գեոդեզիական, ֆոտոգրամմետրիկ, տարբեր մեթոդների միաժամանակ կիրառում են։

Ըստ ճշգրտության և մանրամասնության՝ չափագրությունները հիմնականում ստորաբաժանում են՝ արձանագրային, ճարտարապետական, ճարտարապետական-հնագիտական տեսակների։

## Գրականություն
* Сердюков В․ Н․, Фотограмметрия в инженерно-строительном деле, М-, 1970․ Ա․ Ստեփանյան

Կատեգորիա:Չափագիտություն
Բասենցի Ազոյան

**Բասենցի Բաղդասարի Ազոյան** (), արևելագետ, դիվանագետ, հետախույզ։ ՀՀ բանակի գեներալ-մայոր 2002: Հովիկ Բաղդասարի Ազոյանի եղբայրը։

## Կենսագրություն
1970 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետը, 1971 թվականին՝ Մինսկի հակահետախուզական բարձրագույն դասընթացները, 1978 թվականին՝ Մոսկվայի հետախուզական ինստիտուտը, 1998 և 2000 թվականներին եղել է Ջ. Մարշալի անվան անվտանգության հետազոտությունների Եվրոպական կենտրոնի (Գերմանիա), 2002 թվականին՝ Հարվարդի համալսարանի (ԱՄՆ) Ջ. Քենեդիի անվան կառավարման քոլեջի դասընթացների ունկնդիր։ 1970-1972 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ 1973-1980 թվականներին աշխատել է ԽՍՀՄ հետախուզության համակարգում, 1980-1983 թվականներին՝ Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում ԽՄՀՄ դեսպանության կցորդ, 1983-1986 թվականներին՝ Աֆղանստանում՝ փոխհյուպատոս։ 1992-1995 թվականներին՝ ՀՀ ԱԱ հետախուզության գլխավոր վարչության ղեկավար, 1995 թվականից՝ ՀՀ Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի հետախուզության վարչության պետ-գլխավոր շտաբի պետի տեղակալ։ 1992-1994 թվականներին առաջադրանքներ է կատարել ՀՀ սահմանամերձ շրջաններում։

Մահացել է 2006 թվականի հունիսի 12-ին Երևանում։ Թաղված է Եռաբլուրում։

## Պարգևներ
* ՀՀ «Արիություն» մեդալ
* ՊՆ «Անդրանիկ Օզանյան» մեդալ
* «Մարշալ Բաղրամյան-100» մեդալ
* «Գարեգին Նժդեհ» մեդալ
* «Անբասիր ծառայության համար» մեդալ, առաջին աստիճանի
* «Անբասիր ծառայության համար» մեդալ, երկրորդ աստիճանի
* «Մարտական ծառայության համար» մեդալ
* «Համագործակցության ամրապնդման համար» մեդալ

Կատեգորիա:«Մարտական ծառայությունների համար» մեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ
Կատեգորիա:Հայ դիվանագետներ
Կատեգորիա:Հայ հետախույզներ
Չարտիզմ

right|thumb|upright=1.35|Մեծ չարտիստների հանդիպման լուսանկար, Լոնդոն 1848 թվական

**Չարտիզմ** 1839-ից 1857 թվականների աշխատավոր դասի շարժում Բրիտանիայում ուղղված քաղաքական բարեփոխումների հասնելու համար։ Անվանումը ստացել է 1838 թվականի Ժողովրդական չարտերից, որը ազգային բողոքական շարժում էր՝ հատկապես մեծ աջակցություն ունենալով Հյուսիսային Անգլիայում, Արևելյան Միդլենդում, Ստաֆորդշիրում, Բլեք Քաունթրիում և Հարավային Ուելսում։ Շարժումը ամենամեծ աջակցությունը ստացավ 1839, 1842 և 1848 թվականներին, երբ ստորագրահավաքին մասնակցեցին միլիոնավոր աշխատավորներ և ներկայացրեցին Համայնքների պալատին։ Շարժման կազմակերպիչների մարտավարությունն էր ցույցերի միջոցով ճնշում գործադրել քաղաքական գործիչների վրա։ Այսպիսով Չարտիստները ձգտում էին իրենց նպատակներին հասնել սահմանադրական եղանակով։

Չարտիսները պահանջում էին վեց բարեփոխում, որպեսզի քաղաքական համակարգը դառնար ավելի ժողովրդական․
* Ընտրական իրավունք տալ բոլոր տղամարդկանց, ովքեր մեծ են 21 տարեկանից և չեն դատապարտված։
* Ընտրողը իր ձայնը պետք է տար գաղտնի քվեաթերթիկի միջոցով։
* Խորհրդարանի անդամները որևէ հնարավորություն չպետք է ունենային ազդելու քաղաքացու ընտրության վրա։
* Աշխատողներին վճարում, որոնք հանուն ազգի շահերի լքել էին իրենց աշխատանքը։
* Հավասար ընտրատարածքներ, ապահովելով նույն քանակի ներկայացուցչություն նույն քանակի ընտրողների համար, փոխարենը թույլ տալով, որ ավելի քիչ բնակչություն ունեցող ընտրողներն ունենան նույնքան կամ ավելի շատ կշիռ։
* Տարին մեկ խորհրդարանական ընտրությունների կազմակերպում, քանի որ քաղաքական գործիչները չէին հասցնի 12 ամսվա ընթացքում իրենց քսակները լցնել կաշառակերությամբ։

Չարտիստները իրենց համարում էին կոռուպցիայի դեմ և ժողովդրավարության համար պայքարողներ, սակայն ակնկալում էին արմատական քաղաքական խմբերի աջակցությունը տնտեսական նպատակներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանվորական շարժում
Կատեգորիա:Հասարակական շարժումների պատմություն
Կատեգորիա:Սոցիալիզմի պատմություն
Կատեգորիա:19-րդ դարը Միացյալ Թագավորությունում
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի սոցիալական պատմություն
Գևորգ Բոյաջյան

**Գևորգ Գաբրիելի Բոյաջյան ** (1961, փետրվարի 7, Դոնի Ռոստով (Ռուսաստան)), մանկաբույժ, ռեանիմատոլոգ-անեսթեզիոլոգ։ Բժշկական ծառայության ավագ լեյտենանտ (1987 թվական)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը (1986 թվական)։ 1988-1996 թվականներին աշխատել է ՀՀ առողջապահության համակարգում, 1996 թվականից՝ Երևանի հանրապետական մանկական կլինիկական հիվանդանոցի թոքաբանական բաժանմունքի վարիչ (միաժամանակ՝ ՀՀ երեխաների առողջության պահպանման ընկերակցության փոխնախագահ)։

1991 թվականին և 1993 թվականին կամավոր, ապա գործուղումով մեկնել է ԼՂՀ Շահումյանի շրջան (Շահումյան, Վերին շեն, Մանաշիդ, Գյուլիստան), ՀՀ Մեղրի քաղաք, մասնակցել է հիվանդ և վիրավոր ազատամարտիկների և խաղաղ բնակչության, հիմնականում երեխաների, բուժսպասարկման աշխատանքներին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ մանկաբույժներ
Կատեգորիա:Հայ անեսթեզիոլոգներ
Չեմպիոն

մինի|UFC չեմպիոնական գոտի
**Չեմպիոն**, (), ՝ մարտիկ), մարզական ընկերությունների, կազմակերպությունների, որպես առաջնություն անցկացվող պաշտոնական մարզական մրցումների հաղթող (թիմ կամ մարզիկ)։

Չեմպիոններ են կոչվում նաև առանձին մարզաձևերի առաջնությունների, համալիր մրցումների (օլիմպիական խաղեր) հաղթողները։

Կատեգորիա:Սպորտ
Չեխական երաժշտություն

**Չեխական երաժշտություն** երաժշտական մշակույթը ձևավորվել է հնուց զարգացող ժողովրդական երաժշտությունը ստեղծագործության՝ կենցաղային, ծիսական երգերի և պարերի հիման վրա, որոնք հակադիր էին կաթոլիկ հոգևորականության՝ 9-րդ դարից արմատավորվող Գրիգորյան երգեցողությանը։ ժողովրդական հին նվագարաններից են պարկապզուկը, սրինգը (ֆույար), դափը, 11-րդ դարի կեսից՝ ֆլեյտաներն ու թմբուկները, 13-րդ դարից՝ ցիտրան, փողը, լիտավրները, տավիղը, պսալտերիումը, երգեհոնը (1256-ին տեղադրվել է Պրահայի տաճարներից մեկում)։ 13-րդ դարում մեծապես զարգացել է հոգևոր երաժշտությունը, «Ամենակարող աստված», Հիսուս Քրիստոս, շռայլ հովիվ» (14-րդ դարի 1-ին կես, հոգևոր երգերի մեղեդիները դարձել են ժողովրդական։

Կատեգորիա:Երաժշտություն
Հովիկ Ազոյան

**Ազոյան Հովիկ Բաղդասարի** (), ՀՀ բանակի գնդապետ (2003 թվական)։ 

1964-1967 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ում։ Ավարտել է Լենինգրադի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի երկամյա (1970 թվական) և ՊՆ բարձրագույն սպայական (1994 թվական) դասընթացները։ 1989-1992 թվականին՝ «Սիսական» կամավորական ջոկատի, 1992-1993 թվականին՝ մոտոհրաձգային գումարտակի, 1993-2003 թվականներին՝ մոտոհրաձգային գնդի հիմնադիր-հրամանատար։
1988-1994 թվականներին մասնակցել է Սիսիանի շրջանի ինքնապաշտպանական և Շուշիի, Լաչինի, Ջաբրայիլի, Ֆիզուլիի, Քելբաջարի ազատագրական մարտերին։ Պարգևատրվել է ՀՀ 2-րդ աստիճանի «Մարտական խաչ» շքանշանով։ ՀՀ Աժ պատգամավոր (2003 թվականից)։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ գնդապետներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Պյոտր Չաադաև

**Պյոտր Յակովլևիչ Չաադաև** (), ռուս մտածող, հրապարակախոս։

Ծնվել է ազնվական ընտանիքում։ 1808-1811 թվականներին սովորել է Մոսկվայի համալսարանում։ Մասնակցել է 1812 թվականի Հայրենական պատերազմին և ռուսական բանակի 1813-1814 թվականների արտասահմանյան արշավանքներին։ 1816 թվականից Ալեքսանդր Պուշկինի մտերիմ բարեկամն էր 1819 թվականից դեկաբրիստների գաղտնի ընկերությունների անդամ էր։ 1823 թվականին մեկնել է արտասահման (եղել է Գերմանիայում, Անգլիայում, Ֆրանսիայում), ծանոթացել է Ֆ․ Շևինգի, Ֆ․ Լամեննեի հետ, որոնց կրոնափիլիսոփայական հայացքները խորապես ազդել են Չադաևի վրա։ 1882 թվականին վերադարձել է Ռուսաստան։ 1829-1831 թվականներին գրել է «Նամակներ պատմության փիլիսոփայության մասին» (ֆրանս․, հայտնի է «Փիլիսոփայական նամակներ» անվամբ) երկը, որտեղ քննադատել է ռուսական ինքնակալությունը, ճորտատիրությունը։ Նամակներից առաջինի հրապարակման (1836 թվականի) համար (որն առաջացրել է իշխանությունների դժգոհությունը) «Տելեսկոպ» ամսագիրը փակվել է, իսկ Չաադաևը հայտարարվել խելագար և ընդմիշտ զրկվել հրատարակվելու իրավունքից։ «Խելագարի ջատագովություն» (1837 թվականի) երկում Չ․ հույս է հայտնել Ռուսաստանի պատմական ապագայի նկատմամբ։ Չադարին մեծապես ազդել է արևմտականների և սլավոնաֆիլների վրա, նպաստել Ա․ Գերցենի, Վ․ Բելինսկու, Մ․ Բակունինի, Յու․ Աամարինի, Կ․ Կավելինի և ուրիշների հոգևոր ձևավորմանը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Соч․ и письма, под ред․ М․ Гершензона, т․ 1—2, М․, 1913—1914․ Лебедев А․ А․, Чаадаев, М․, 1965․

Կատեգորիա:19-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Թոքաբորբից մահացածներ
Կատեգորիա:Նոր Դոնսկի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուս հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Ռուս փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքական գործիչներ