open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Բոգդան Կնունյանց

**Բոգդան Միրզաջանի Կնունյանց** (, հեղափոխական ծածկանունները՝ *Ռուսով, Ռուբեն, Բ. Ռադին-Պետրով, Բակինեց, Կավկազեց*), (Ելիզավետպոլի նահանգի Շուշիի գավառի Ջամիաթ գյուղ (այժմ՝ Արցախի Ննգի գյուղ - Բաքու), հայ բոլշևիկ հեղափոխական, կուսակցական գործիչ։

1897 թվականին ներգրավվել է Կոմունիստական կուսակցության շարքերում։ Նախնական կրթությունն ստացել է Շուշիի ռեալական ուսումնարանում (1886-1895)։ 1896 թվականին ընդունվել է Պետերբուրգի տեխնոլոգիական ինստիտուտի քիմիական ֆակուլտետը։ 1897 թվականին մտել է Պետերբուրգի «Բանվոր դասակարգի ազատագրության պայքարի միության» մեջ։ Ռուսաստանի հեղափոխական երիտասարդության պատվիրակության կողմից 1900 թվականին Բեռլինում մասնակցել է Վիլհելմ Լիբկնեխտի թաղմանը։ 1901 թվականին աքսորվել է Բաքու, որտեղ դարձել է ՌՍԴԲԿ Բաքվի լենինյան-իսկրայական կոմիտեի ղեկավարներից։ Ստեփան Շահումյանի, Արշակ Զուրաբյանի և մյուսների հետ 1902 թվականին հիմնադրել է «Հայ սոցիալ-դեմոկրատների միությունը» և նրա օրգան «Պրոլետարիատ» թերթը։ Մասնակցել է (1903 թվականի) Կովկասի կազմակերպությունների I համագումարին և Բաքվի կոմիտեի կողմից ընտրվել Կովկասյան միութենական կոմիտեի անդամ ու ՌՄԴԲԿ II համագումարի պատգամավոր։ Համագումարում ծանոթացել է Վլադիմիր Լենինի հետ և բազմաթիվ ելույթներով հանդես եկել ի պաշտպանություն հեղափոխական մարքսիզմի և լենինյան-իսկրայական գծի։

## Գրականություն
* Ինճիկյան Հ. Գ., Հեղափոխության մարտիկը, Երևան, 1979։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Կեղծանուններ
Կատեգորիա:Բոլշևիկներ
5-րդ քրոմոսոմ (մարդ)

thumb|125px|right|Մարդու 5-րդ քրոմոսոմի իդիոգրամման
**Մարդու հինգերորդ քրոմոսոմը** մարդու 23 քրոմոսոմներից է, 22 աուտոսոմ քրոմոսոմներից մեկը։ Քրոմոսոմը պարունակում է մոտ 181 միլիոն զույգ հիմք, որոնք կազմում են մարդու բջիջի ԴՆԹ-ի մոտ 6 %-ը։ Չնայած որ այն ամենամեծ քրոմոսմներից մեկն է, ունի գեների ամենացածր խտությունից մեկը։ Սա հիմնականում պայմանավորված է մեծ թվով գենազուրկ հատվածների առկայությամբ, որոնք կազմված են կրկնվող հաջորդականություններից և համընկնում են ոչ կաթնասուն ողնաշարավորների նման հաջորդականությունների հետ։ Սա թույլ է տալիս ենթադրել, որ այս հատվածները ունեն են շատ կարևոր նշանակություն։ Ներկայումս համարվում է, որ 5-րդ քրոմոսոմը պարունակում է 900-1300 գեն։

## Հիվանդություններ և խանգարումներ
Ստորև ներկայացված են հինգերորդ քրոմոսոմի գեների հետ կապված մի շարք հիվանդություններ։
* Աքոնդրոգենեզ 1B տեսակ
* Կոկաինի սինդրոմ
* Կորնելիա դե Լանգի սինդրոմ
* Կատվի ճիչ
* Դիաստրոֆիկ դիսպլազիա
* Էթլեր-Դանլոսի սինդրոմ
* Հոմոցիստինուրիա
* 3-մեթիլկրոտոնիլ-CoA-ի դեֆիցիտ
* Նետերտոնի սինդրոմ
* Նիկոտինի սինդրոմ
* Պարկինսոնի հիվանդություն
* Սանդհոֆի հիվանդություն
* Մեջքային մկանների ատրոֆիա
* Սոտոսի սինդրոմ
* Թրիչեր Կոլինզի սինդրոմ
* Ուշերի սինդրոմ
Որոշ հիվանդություններ կապված են հինգերորդ քրոմոսոմի որոշակի հատվածների քանակի և կառուցվածքի փոփոխության հետ։
* Կատվի ճիչի ախտանիշ - մեծ մասամբ պայմանավորված է քրոմոսոմի կարճ ուսի ծայրի դելեցիայով։
* Ընտանեկան ադեմատոզային պոլիպոզ - պայմանավորված է քրոմոսոմի երկար ուսի APC (քաղցկեղային սուպրեսոր) գենի դելեցիայով։

## Ծանոթագրություններ
Սիրվե փարոս

**Սիրվե փարոս** (), Էստոնիայի հնագույն փարոսներից մեկը։ Փարոսը 1646 թվականին կառուցել է դարբին Էբերտ-Դելինգսհաուզենը։ Ներկայիս շինությունը կառուցվել է 1960 թվականին։

## Պատմություն
Փարոսը նախապես կառուցված էր փայտից և գտնվում էր ծովի մակարդակից 34, 7մ բարձրության վրա։ Տեղի սխալ ընտրության պատճառով փարոսը կարող էր խորտակվել, այդ պատճառով էլ այն քանդվեց ու տեղափոխվեց ավելի անվտանգ տեղ։

1807 թ. փայտե շինությունը փոխարինեցին քարով, իսկ փարոսի բարձրությունն ավելացրին մինչև 35 մ։

1850 թ. փարոսի բարձրությունը դարձվեց 36, 5 մ, իսկ փարոսի կողքին պասարկող անձնակազմի համար կառուցվեցին փայտե տնակներ։
 
1918 թ. պատերազմական գործողությունների ընթացքում փարոսը որոշակի ավերածությունների ենթարկվեց, սակայն շուտով ամբողջովին վերականգնվեց։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում փարոսը վնասվեց ու վերակառուցվեց միայն 1949 թ.։

1960 թ. քարե շինությունը փոխարինվեց երկաթբետոնե կառույցով, ինչի արդյունքում փարոսի բարձրությունը (ծովի մակարդակից) հասավ 48 մ-ի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի փարոսներ
Սառցալի

**Սառցալի**, լեռնագագաթ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի և Արցախի Հանրապետության սահմանագլխին, Զանգեզուրի լեռների հյուսիսային մասում, Արփա գետի վերնագավառում, Ջերմուկ քաղաքից 10 կմ հյուսիս-արևելք։ Բարձրություն 2385  մ։

## Այլ անվանումներ
*Սարիեր Սերչալի, Սառչալի, Սարեր Սառցալի, Սարիալ Սարչալի, Սարիար Սարչալի, Սարիար  Սարչալու, Սարիար Սըռչալու, Սարիեր Սարչալի, Սարիեր Սերչալի, Սարիեր Սըրչալի, Սարիեր Սիրչալի, Սարիրեր Սրչալի, Սարիյալ Սարչալի, Սարիյար Սարչալի, Սարիյար Սըռչալու, Սարիյար Սըրչալը, Սարյար Սոչալու, Սարյար Սարչալը, Սըրեր, Սըրեր Սառչալի, Սըրեր Սարչալի, Սըրեր Սըրչալի, Սըրեր Սրչալի, Սըրլալը, Սըրյեր, Սըրյեր Սաոչալի, Սըրյեր Սըռչալի, Սիրեր Սիրչալի, Սիրչալի, Սրչալի*։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի լեռներ
Գեղախաչ

**Գեղախաչ**, լեռ Հայաստանի Շիրակի մարզում, Շիրակի սարահարթում, Ախուրյան գետի ձախափնյակում, Աղին գյուղից 2 կմ հարավ-արևմուտք։ Ունի 1503 մ բարձրություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի լեռներ
Պաբլո Կասալս

**Պաբլո Կասալս** (, (), իսպանացի թավջութակահար, դիրիժոր, կոմպոզիտոր։ Սովորել է Բարսելոնի և Մադրիդի կոնսերվատորիաներում։ Կասալսի կատարմանը բնորոշ է հուզականի ու խոհականի զուգորդումը, ֆրազավորման արտահայտչականությունը և նրբագեղությունը, վիրտուոզությունը։ Հռչակվել է հատկապես Յոհան Սեբաստիան Բախի երկերի արդիական մեկնաբանություններով։

1920 թվականին Բարսելոնում կազմակերպել է սիմֆոնիկ նվագախումբ, 1924 թվականին՝ բանվորական երաժշտական ընկերություն (երկուսն էլ ղեկավարել է մինչև 1936 թվականը)։ 1939 թվականին, Իսպանական Հանրապետության անկումից հետո, որպես հակաֆաշիստ տարագրվել է Ֆրանսիա, ապրել Պրադում, որտեղ 1950 թվականից կազմակերպվել են Կասալսի անվան ամենամյա փառատոներ։ 1956 թվականից ապրել է Պուերտո Ռիկոյում (այստեղ նույնպես կազմակերպվում էին Կասալսի անվ. փառատոներ)։

1957 թվականից տարբեր երկրներում (առաջինը՝ Փարիզում) անց են կացվում թավջութակահարների Կասալսի անվ. մրցույթներ։ Աշակերտներից նշանավոր է Գ. Կասադոն։ Կասալսի ասիստենտ է եղել Դիրան Ալեքսանյանը։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսպանացի թավջութակահարներ
Կատեգորիա:Իսպանացի դիրիժորներ
Կատեգորիա:Իսպանացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:1876 ծնունդներ
Կատեգորիա:1973 մահեր
Կատեգորիա:Ազատության նախագահական մեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Իսպանացի երաժշտական մանկավարժներ
Կատեգորիա:Դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի երաժշտության թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Իսպանացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Իսպանացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Գուներանգ

մինի|աջից|Գուներանգ

**Գուներանգ** (, -գույն, երանգ), կերպարվեստում (առավելաբար գեղանկարչության մեջ) իրականության գունային բազմազանությունը գեղագիտորեն վերակերպավորող գունահարաբերումների համակարգ։ Գեղագիտական-հուզական արտահայտչականության կարևորագույն միջոցներից է, գեղարվեստական կերպարի բաղադրիչներից մեկը։ Գուներանգի բնույթն առնչվում է ստեղծագործության ընդհանուր գաղափարին և բովանդակությանը, ժամանակաշրջանին, արվեստագետի ոճին ու անհատականությանը։ Պատմականորեն ձևավորվել են գուներանգական երկու միտում։ Առաջինը կապված է քանակապես սահմանափակ լոկալ գույների համակարգի, հաճախ նաև գույնը սիմվոլիկ նշանակությամբ կիրառելու հետ (օրինակ՝ միջնադարյան արվեստում)։ Երկրորդի համար բնորոշ է աշխարհի, տարածության և լույսի գունային պատկերը լրիվ հաղորդելու ձգտումը, տոնի, վալյորի, ռեֆլեքսի կիրառումը։ Ըստ գունահարաբերումների բնույթի գուներանգը լինում է հանգիստ կամ լարված, սառը (կապույտ, կանաչ, մանուշակագույն տոների գերակշռության դեպքում) կամ տաք (կարմիր, դեղին, նարնջագույն տոների գերակշռության դեպքում), լուսավոր կամ մուգ, իսկ գույնի հագեցվածությամբ և ուժգնությամբ՝ վառ, զուսպ, խամրած և այլն։ Յուրաքանչյուր ստեղծագործությունում գուներանգը ձևավորվում է ներդաշնակության, լրացման և հակադրության օրենքներին համապատասխան՝ գույների անկրկնելի ու բարդ փոխհարաբերության շնորհիվ։ Քանդակագործության և ճարտարապետության մեջ գունահարաբերումների համակարգը սովորաբար անվանում են բազմագունություն (պոլիքրոմիա)։ 

Կատեգորիա:Գույներ
Տիյանա Դապչևիչ

**Տիյանա Դապչևիչ** (մակեդոներեն` Тијана Дапчевиќ, ), մակեդոնացի երգչուհի, ով իր «To the Sky» երգով ներկայացրել է Մակեդոնիան Եվրատեսիլ 2014 երգի մրցույթում։ Այդ մրցույթին, նրա հետ մեկտեղ, որպես երկրորդ՝ սատարող վոկալիստ մասնակցել է նրա կրտսեր քույրը՝ Թամաևրա Տոդևսկան, ով երկու անգամ՝ 2008 և 2019 թվականներին, ներկայացրել է Մակեդոնիան Եվրատեսիլ երգի միջազգային մրցույթում։

Տիյանա Դապչևիչը որպես երգչուհի լայն ժողովրդականություն է վայելում ոչ միայն Հյուսիսային Մակեդոնիայում, այլև Սերբիայում և բալկանյան այլ երկրներում։

## Սկավառակագրություն
* *Kao da...* (2001)
* *Negativ* (2002)
* *Zemlja mojih snova* (2004)
* *Žuta minuta* (2007)
* *Muzika* (2010)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*
*
*Պաշտոնական կայքէջը 

Կատեգորիա:1976 ծնունդներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 2014 երգի մրցույթի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Մակեդոնացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 3 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մակեդոնացի երաժիշտներ
Բեջա (ազգություն)

200px|մինի|Բեջա ազգության քոչվորներ
**Բեջա**, **բեդաույե**, **բեդավիր**, ազգություն, որը բնակեցնում է Սուդանի հյուսիսարևելյան և Էրիթրեայի արևմտյան մասերը։ Բաժանվում է ցեղերի՝ *բիշարին*, *հադենդոուա* (խուսում են քուշական լեզվաընտանիքի բեջա լեզվով) և *բենի-ամեր* (խոսում են սեմական լեզվաընտանիքի տիգրե լեզվով)։

Այս ազգության լեզուն հիմնական լեզու է նաև այլ ժողովուրդների համար, օրինակ՝ աբաբդե։

Բեջաների մի մեծ մաս տիրապետում է արաբերենին։ Հավատքը՝ սուննի իսլամ։ Բեջաները քոչվոր անասնապահներ են (պահում են ուղտեր, այծեր, ոչխարներ), հողագործության համար հարմար վայրերում զբաղվում են հողագործությամբ։ Բեջաների մի մասը (գլխավորապես հադենդոուա ցեղը) աշխատում է բամբակի պլանտացիաներում։ Հիմնական ավանդական ուտելիքը կաթնային և բուսական է։

## Գրականություն
* Paul A., A history of the Beja tribes of the Sudan, Camb., 1954.

Կատեգորիա:Եգիպտոսի ազգեր
Կատեգորիա:Էրիթրեայի ազգեր
Կատեգորիա:Հյուսիսային Աֆրիկայի ազգեր
Կատեգորիա:Սուդանի ազգեր
Մսակերներ

[thumb|250px|[Առյուծները սպանել են աֆրիկական գոմեշին։]]
**Մսակերներ** (), **զոոֆագեր**, կենդանիներ, որոնք սնվում են գլխավորապես մսով։ Ի տարբերություն մսակերների, *[[բուսակերներ]]ը* (*Herbivore*) սնվում են հիմնականում բուսական սնունդով, իսկ ամենակերները (*Omnivore*) (այդ թվում մարդը) սնվում են և բույսերով և կենդանիներով։ Մսակերների թվին են պատկանում գիշատիչները, որոշ պարկավորներ, թռչուններ, օձեր, կոկորդիլոսներ, ձկներ, գլխոտանի փափկամարմիններ և այլ կենդանիներ։

Կախված այս կենդանիների սնման ձևից, մսկաերներին կարելի է դասակարգել երկու խմբի՝ գիշատիչների և լեշակերների մեջ։

## Տես նաև
* Գիշատչություն
* Ամենակերներ
* Գիշատիչ բույսեր
* Կոնսումենտներ

Կատեգորիա:Կենդանիներ
Կատեգորիա:Էկոլոգիա
Լև Կասիլ

**Լև Աբրամովիչ Կասիլ** (), ռուս խորհրդային գրող։ ԽՍՀՄ մանկավարժական գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ (1965 թ.)։

## Ստեղծագործություններ
Հիմնականում գրել է պատանիների համար։ «Կոնդուիտ» (1930 թ., հայերեն հրտ. 1935 թ.) և «Շվամբրանիա» (1933 թ.) վիպակները պատկերում են 1917 թվականի հեղափոխական իրադարձությունները։ «Իմ սիրելի մանչուկներ» (1944 թ., հայերեն հրտ. 1946 թ.) և «Կրտսեր որդու փողոցը» (1949 թ., Ս. Պոլյանովսկու հետ, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1950 թ., հայերեն հրտ. 1953 թ., համանուն կինոնկար, 1962 թ.) գործերում նկարագրում է սովետական երեխաների կյանքը պատերազմի օրերին։ «Մեծ դիմակայություն»-ը (գիրք 1-2, 1941-1947 թթ., գիրք 1, հայերեն հրտ. 1942 թ.) և «Վաղ արշալույս»-ը (1953 թ., հայերեն հրտ. 1957 թ.) նվիրված են արվեստի մարդկանց, «Գլադիատորի թասը» (1961 թ., հայերեն հրտ. 1965 թ.) և «Պատրաստ եղեք, Ձերդ բարձրություն»-ը (1964 թ.)՝ բարոյագիտական խնդիրներին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մանկագիրներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուս խմբագիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային խմբագիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի խմբագիրներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի հրեաներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային վիպասաններ
Կատեգորիա:Խորհրդային պատմվածքագիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմվածքագիրներ
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Կատեգորիա:Ռուս սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ռուս մանկագիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Էստոնիայի փոստի և նամականիշերի պատմություն

180px|thumb|Էստոնական առաջին նամականիշը, 1918 թվական
**Էստոնիայի փոստի և նամականիշների պատմությունը** ընդգրկում է մի քանի շրջաններ, երբ Էստոնիան Շվեդիայի, Ռուսական կայսրության, ԽՍՀՄ-ի կազմում էր, 1918-1940 թվականները, երբ նա անկախ հանրապետություն էր և 1991 թվականից հետո՝ անկախ Էստոնիայի Հանրապետության շրջանը։

## Վաղ շրջան

### Շվեդական տիրապետություն
Շվեդիայի թագուհի Քրիստինայի խնամակալական կառավարության փոստի մասին հրովարտակը, որ հրատարակվել էր Շվեդիայում 1636 թվականի փետրվարի 20-ին, 1638 թվականին տարածվեց Էստլյանդիայի դքսության և Շվեդական Լիվոնիայի (Լիֆլյանդիա) վրա։ Համաձայն օրենքի Ռեվել-Նառվա, Ռեվել-Պերնով (Պյառնու)-Ռիգա և այլ հիմնական ճանապարհների յուրաքանչյուր 2-3 մղոնի վրա հերթապահում էր մեկ գրագետ գյուղացի կամ փոստատար, որը պետք է ունենար երկու օգնական։ Լսելով փոստային շեփորի նվագը, նրանք պարտավոր էին, ցանկացած եղանակի և օրվա ժամի, դիմավորել փոստատարին և նամակը վերցնելով շարժվել դեպի հաջորդ փոստային կայան ժամում մեկ մղոն արագությամբ։ Բայց այդ արագությունը բավարար չէր և որոշում կայացվեց ձիավոր փոստ կազմակերպելու մասին։

1639 թվականի օրենքը նախատեսում էր Լիֆլյանդիայում ռազմական ճանապարհ կառուցել, որը կկապեր Ռիգան Դորպատի (այժմ Տարտու) հետ 14 փոստային կայաններով, որտեղ փոխարինող ձիեր կլինեին։ Դորպատից նառվա տանող ճանապարհին հիմնվեցին հինգ, իսկ Դորպատից Ռեվել ճանապարհին երկու կայան։

Փոստային կառավարման նոր փուլը սկսեց 1645 թվականին, երբ փոստով հետաքրքրվեցին առևտրականները։ Այդ թվականին Վիդզեմեի և Պրուսիայի փոստի կառավարիչ Յակոբ Բեկկերը (*Jacob Becker*) իր միջոցներով Ռիգա-Դորպադ, Ռիգա-Պեռնով և Դորպատ-Վեզենբերգ (այժմ՝ Ռակվերե) ճանապարհների պանդոկները ապահովեց Ձիերով և վարձու ձիավորներով։ Կառավարությունը պարտավորվեց Բեկկերին տարեկան վճարել 550 թալլեր փոստի փոխադրման համար։

[thumb|300px|thumb|<small>Պյառնուից ուղարկված [Նամակ]]

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի ֆիլատելիա
Կատեգորիա:Էստոնիայի փոստի պատմություն
Գոգի

**Գոգի**, *Գյյոգի, Գյոքի, Գյուքի, Գոգ, Գոգին, Գուքի, Կյուքիդաղ, Կուքի, Սանդյար, Քյոքի, Քյոքի-դաղ, Քյուկի, Քյուքի*, լեռնագագաթ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի և Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Շահբուզի շրջանի սահմանագլխին,  Կուքի գյուղից 6 կմ հյուսիս-արևմուտք, Վայքի լեռնաշղթայի ամենաբարձր լեռնագագաթը (3120 մ)։ Կազմված է նեոգենի հրաբխածին ապարներից։ Կան սողանքներ, սողանքային լիճ, վյուրմի սառցապատման հետքեր։ Լանդշաֆտը լեռնամարգագետնային է։ Մարտիրոս գյուղից 6,5 կմ հարավ-արևելք։ Լանջերը պատած են ալպյան հարուստ բուսականությամբ ջրառատ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Կատեգորիա:Շահբուզի շրջան
Գոմայր

**Գոմայր**, լեռնագագաթ Սյունիքի բարձրավանդակում՝ Հայաստանի Սյունիքի մարզում։ Բարձրությունը 3308 մ է։ Կազմված է հրաբխային ապարներից։ Լանդշաֆտը լեռնամարգագետնային է, կան քարակարկառներ։

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռնագրություն
Զոհասար

**Զոհասար**, *Զիարաթ, Զիարեթ, Հառին*, հանգած հրաբուխ Հայաստանի Շիրակի մարզում Արագածի հյուսիսային լանջին,  Մանթաշի ջրամբարից 2&nbsp;կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք։ Բարձրությունը 3063&nbsp;մ է։ Կազմված է վերին անթրոպոգենի խարամներից։ Լանջերը զառիթափ են։ Տարածված են քարաբեկորային կուտակումներն ու մորենները։ Լանդշաֆտը լեռնամարգագետնային է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի հանգած հրաբուխներ
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի լեռներ
Թեժլեռ

**Թեժ լեռ**, *Թեժ Աճմեդ, Թեժ լեռ, Թեժսար*, լեռնագագաթ Հայաստանի Լոռու և Կոտայքի մարզերի սահմանագլխին, Փամբակի լեռնաշղթայի ամենաբարձր կետը։ Բարձրություն 3101 մ։ Ներժայթուք է՝ կազմված էոցենի հրաբխային ապարներից (նեֆելինային սիենիտներ, գրանիտներ)։ Լանջերը զառիթափ են, լանդշաֆտը՝ լեռնամարգագետնային։ Մարգահովիտ գյուղից 7 կմ հարավ-արևմուտք։

## Պատկերասրահ

Mount Thezh (3101 m), summit - panoramio.jpg
Mount Thezh, 2008.08.30.jpg|Տեսք Արտավազ լեռից


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի լեռներ
Ծղուկ լեռ

**Ծղուկ**, լեռնազանգված և հրաբխային լեռնագագաթ Հայաստանի Սյունիքի մարզի և Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանի սահմանագլխին, Սյունիքի բարձրավանդակում։

Հսկա հրաբխային զանգված է։ Ունի 3581 մ բարձրություն, գագաթին կա ջրածածկ ոչ մեծ խառնարան, զառիթափ ու կտրտված լանջեր, որոնք ցածրանում են դեպի լեռնազանգվածը եզերող սարավանդները։ Շրջակայքում կան անտառներ, վերին մասում՝ ծանծաղ լճեր։

Կազմված է անթրոպոգենի դացիտներից ու անդեզիտաբազալտներից։ Լանջերի վրա շատ են քարացրոնները, լավային հոսքերը, պահպանվել են սառցապատման հետքեր։ Լանդշաֆտը լեռնատափաստանային է, գագաթը՝ ձնամերձ։

## Ժայռապատկերներ

Ուխտասար հնավայրում հայտնաբերվել է ավելի քան 2000 ժայռապատկեր՝ ցրված լեռան ստորոտներում, հրաբխային խառնարանից գոյացած մանր լճակների շուրջ, ձորակներում և դարավանդներում։ Դրանք Սյունիքի հնագույն հուշարձաններից են։ Ժայռապատկերների մեծ մասը փորագրված է պղնձագույն և սև ժայռաբեկորների հորիզոնական կամ ուղղաձիգ հարթ մակերեսներին՝ 2-6 մմ խորության, 2-20 մմ լայնության ակոսներով։

Ժայռապատկերների բովանդակությունը բազմազան է. դրանցում տեղ են գտել որսորդությանը, մարդուն շրջապատող բնաշխարհին, հմայական արարողություններին, տիեզերաբանական պատկերացումներին, հատկապես արևի պաշտամունքին աղերսվող տեսարաններ։ Ուխտասարում ամենահին ժայռապատկերները վերաբերում են մ.թ.ա. V-IV հազարամյակներին։ Զանգվածեղ ժայռաբեկորների վրա դրոշմված են եղջերուների, գիշատիչների մեծադիր ծավալային պատկերներ։


Ughtasar.JPG|
Bull Petroglyph Ukhtasar Volcano.jpg|
Ughtasar Petroglyphs, Armenia Ուխտասարի ժայռապատկերներ, Հայաստան (15.09.2019) 82.jpg|


## Տես նաև
*Ուղտասար (լեռ)
*Ուղտասարի ժայռապատկերներ

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Հայաստանի հանգած հրաբուխներ
Կատեգորիա:Արցախի լեռներ
Կարմիրի լեռնանցք

**Կարմիրի լեռնանցք**, *Կարմիր լեռնանցք, Կրասնոսելսկի լեռնանցք*, լեռնանցք Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի Արեգունու լեռնաշղթայի կենտրոնական մասում, ծովի մակարդակից 2176 մ բարձրության վրա։ Կարմիրի լեռնանցքը Սևանի ավազանը կապում է Գետիկի հովտին։ Կարմիրի լեռնանցով անցնում է Շողակաթ–Ճամբարակ (Հ-30) ավտոխճուղին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռնանցքներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնանցքներ
Կաքավաքար

**Կաքավաքար**, լեռնագագաթ Արագածի մերձգագաթային սարավանդի հարավ-արևմուտքում։ Բարձրությունը՝ 3303 մ է։ Կազմված է անթրոպոգենի լավաներից, հրաբեկորային նյութերից։ Լանդշաֆտը լեռնամարգագետնային է։

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի լեռներ
Հինալ

**Հինալ**, Հինալդաղ, լեռնագագաթ Փոքր Կովկասի լեռնային համակարգում, հանդիսանում է Սևանի լեռնաշղթայի ամենաբարձր լեռնագագաթը։ Գտնվում է Սևանի և Մռավի լեռնաշղթաների հատման վայրում։
## Լեռնագրություն
Բարձրությունը 3367 մ Է։ Կազմված Է վերին կավճի նստվածքային ապարներից։ Գագաթը և վերին լանջերը զառիթափ են, ժայռոտ։ Ստորին լանջերին կան ալպյան մարգագետիններ։ Զարգացած են ծանրահակ պրոցեսները։

Կատեգորիա:Սևանի լեռնաշղթա
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի լեռներ
Ճգնավոր (լեռ)

**Ճգնավոր**, *Չեկնավոր, Չիխնավոր, Չիխնովար*, լեռնագագաթ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Մեղրու լեռների կատարային մասում։ Բարձրություն 3023 մ։ Կազմված է պալեոգեն-նեոգենի ապարներից։ Լանդշաֆտը լեռնամարգագետնային է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռներ
Մայմեխ

**Մայմեխ**, *Ձիթանից սար, Ձիթհանից սար, Մայմախ, Մայմեխ գլխավոր, Մեյմեխ*, լեռնագագաթ Հայաստանի Լոռու և Կոտայքի մարզերի սահմանագլխին՝ Փամբակի լեռնաշղթայում՝ Վանաձոր քաղաքից հարավ։ Բարձրությունը 3094մ է։ Կազմված է պալեոգենի հրաբխանստվածքային ապարներից, գերակշռող են ներժայթուքները։ Կան ժայռային մերկացումներ։ Լանդշաֆտը լեռնամարգագետնային է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի լեռներ
Բութ

**Բութ,** հայերենի կետադրական նշաններից մեկը, որը դրվում է հետևյալ դեպքերում․
* բացահայտյալի և բացահայտչի միջև․
* տրոհվող առաջադաս դերբայական դարձվածքից հետո և վերջադասությունից առաջ․
* թվարկվող հետադաս, բազմակի, անորոշ առումով ենթականերից առաջ․
* համարակալված թվարկումներից առաջ, եթե չկան միջարկվող հետևյալ․
* նախադասության որևէ անդամի վրա՝ հաջորդից անջատելու և ցույց տալու համար, որ վերջինիս լրացում է․
* հիմունքի և զիջման պարագաները տրոհելու համար, թվարկման դեպքում, եթե դա կատարվում է նախ, ապա, հետո, առաջին, երկրորդ… բառերի ուղեկցությամբ․
* թվարկման դեպքում, եթե դա կատարվում է նախ, ապա, հետո, առաջին, երկրորդ… բառերի ուղեկցությամբ (դրվում է այդ բառերի վրա)․
* լրիվ կամ մասնակիորեն զեղչված ստորոգյալի դեպքում․
* չափազանց կարճ ուրիշի խոսքը հեղինակի խոսքից անջատելու համար․
* տեղեկատու բառակապակցություններում անձին կամ երևույթին բնորոշող բառի վրա։

## Գրականություն
* Սերգեյ Աբրահամյան, «Հայերենի կետադրություն», ուսումնական ձեռնարկ, 2002 թ.

Կատեգորիա:Հայերենի կետադրություն
Չակերտներ

**Չակերտներ**, հայերենի կետադրական նշաններից մեկն է, որոնք դրվում են հետևյալ դեպքերում․

* մեջբերվող ուրիշի ուղղակի խոսքի սկզբում և վերջում։
* գեղարվեստական կամ գիտական երկերի վերնագրերի, թերթերի անունների մեջբերման դեպքում։
* զանազան կազմակերպությունների, հաստատությունների, ձեռնարկությունների, մեքենաների մակնիշները, անվանումները հիշատակելու դեպքում։
* հեգնական, ծաղրական երանգով կամ հակառակ իմաստով գործածվող բառերն անջատելու համար։
* որևէ բառ, կապակցություն, նախադասություն, կամ այլ լեզվական միավոր ընդհանուր խոսքից անջատելու, տարբերակելու համար։
Տպագիր խոսքում նույն բանը կարելի է անել՝ նշված միավորները տառատեսակով ընդգծելով, թավ կամ շեղ տառատեսակներով գրելով։

## Գրականություն
* Սերգեյ Աբրահամյան, «Հայերենի կետադրություն», ուսումնական ձեռնարկ, 2002 թ.

Կատեգորիա:Հայերենի կետադրություն
Միության գծիկ

**Միության գծիկ**, հայերենի կետադրական նշաններից մեկն է, որը դրվում է հետևյալ դեպքերում․

* ինքնուրույն կամ հնչյունափոխված ձևով կրկնվող բառերից բաղկացած արտահայտություններում։
* խոսքիմաստային նույն արժեքը և քերականական նույն ձևն ունեցող բառերի հարադրություններում։
* երկու ինքնուրույն անուններից բաղկացած բաղադրյալ հատուկ անուններում։
* երկրների, ժողովուրդների լեզուների անուններից բաղկացած հարադրություններում։
* Տեր, Միրզա, Մելիք և նման բաղադրիչներ ունեցող ազգանունները։
* ինչ բաղադրիչով հարադրված անորոշ դերանուններում։
* հայկական մի քանի գրական անուններում։
* մոտավորական թվականներում։
* արաբական թվանշանների և հոլովական վերջավորությունների ու ածանցների միջև։
* ինքնուրույն բառ չգիտակցվող հապավումների և հոլովական վերջավորությունների միջև։
* առանձին վերցնող բառերի, ածանցների և լեզվական այլ միավորների ու քերականական վերջավորությունների միջև (նշված միավորները գրությամբ ընդգծվում են կամ առանձնացվում են տառատեսակով)։

## Գրականություն
*Սերգեյ Աբրահամյան, «Հայերենի կետադրություն», ուսումնական ձեռնարկ, 2002 թ.

Կատեգորիա:Հայերենի կետադրություն
Անջատման գիծ

**Անջատման գիծ**, հայերենի կետադրական նշաններից մեկն է, որը դրվում է հետևյալ դեպքերում․

* նոր տողից գրվող ուրիշի խոսքից հետո՝ հեղինակային խոսքից անջատելու համար (միջակետի կամ ստորակետի հետ զուգակցված)։
* պիեսներում՝ գործող անձի անվան և նրա սկսվող խոսքի միջև։
* բառի և նրա բացատրության միջև։
* սկիզբը և վերջը նշանակող բառերի կամ թվանշանների միջև։
* հեղինակի ուղիղ ձևով հանդես եկող անվան և նրա ստեղծագործության միջև։

## Գրականություն
* Սերգեյ Աբրահամյան, «Հայերենի կետադրություն», ուսումնական ձեռնարկ, 2002 թ.

Կատեգորիա:Հայերենի կետադրություն
Սոելա (նեղուց)

**Սոելա** (**Սոելա Վյայն**, , Սոելոզունդ) նեղուց  Բալթիկ ծովում, Հիյումաա կղզու և Արևմտաէստոնական կղզեխմբի Սաարեմաա կղզու միջև։ Խորությունը չի գերազանցում մի քանի մետրը։

Կատեգորիա:Նեղուցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Էստոնիայի նեղուցներ
Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի նեղուցներ
Շեշտ

**Շեշտ**, կետադրական նշան՝ բառում որևէ վանկի առանձնացումը (ընդգծումը) հարևան վանկերի համեմատությամբ ըստ ինտենսիվության, տևողության և ձայնային ալիքի տատանումների հաճախականության։ Այն կազմում է հնչերանգի բաղկացուցիչ տարրը։ Նկատի ունենալով նշված երեք գործոններից որևէ մեկի գերակշռությունը՝ պայմանականորեն տարբերում են ուժային կամ դինամիկ շեշտ, քանակային կամ տևողության շեշտ, երաժշտական կամ տոնային շեշտ։ Իրականում շեշտիի դրսևորման ժամանակ առկա է ձայնաբանական երեք գործոնների՝ ինտենսիվության, տևողության և տատանումների հաճախականության բարդ փոխհարաբերություն։ 

Հայերենում բառային շեշտը ուժային է։ Ըստ տեղի այն հիմնականում վերջնավանկային է։ Սակայն **կա՛յսր, սա՛նր, ա՛րկղ, ա՛նգղ** տիպի բառերում, որոնց վերջին վանկի ձայնավորը **ը** հնչյունն է, և **գո՛ւցե, մի՛թե, մա՛նավանդ** տիպի բառերում շեշտը ընկնում է առաջին վանկի վրա։ Օտար լեզուներից փոխառյալ բառերի ուղիղ ձևերում երբեմն պահպանվում է փոխատու լեզուների շեշտադրությունը՝ **Լե՛րմոնտով, Մայակո՛վսկի**։ Բառերի թեքման, ածանցման կամ բառաբարդման ժամանակ շեշտը միշտ տեղափոխվում է բառի վերջին վանկի վրա, որի հետևանքով շեշտազուրկ վանկերում հաճախ տեղի են ունենում հնչյունափոխական երևույթներ՝ **ջո՛ւր–ջրի՛ ջրամա՛ն, կատո՛ւ–կատվի՛, գո՛ւյն–գունավո՛ր** և այլն։ 

Գրական հայերենի և բարբառների միջև կան շեշտադրման դրսևորումների տարբերություններ։ Այսպես, Արարատյան բարբառում բառային շեշտը հիմնականում նախավերջին վանկի վրա է, որի հետևանքով տեղի է ունենում նախաշեշտ և ետշեշտ վանկերում ձայնավորների թուլացում (վերածում **ը**–ի)՝ **հարսանի՛ք >հըրսա՛նիք, անո՛ւն >ա՛նըմ** և այլն։ 

Բառերում, ըստ վանկերի արտասանության ընդգծման աստիճանի, տարբերում են գլխավոր կամ հիմնական և երկրորդական շեշտեր։ Վերջիններս առավել նկատելի են բազմավանկ բառերում։ Գլխավոր և երկրորդական շեշտերը նպաստում են բառի ձևավորմանը, նրա սահմանների ընդգծմանը։ 

Բացի բառային շեշտից, հնչաշղթայի ավելի մեծ հատվածներում տարբերում են շարույթի, և նախադասության (ֆրազի) շեշտեր, ընդ որում, նախադասության բովանդակության պլանում առանձնացվում են տրամաբանական շեշտ և զգացական շեշտ։ Տրամաբանական շեշտը որևէ բառի իմաստային ընդգծումն է արտասանվածքի կազմում հանդես եկող այլ բառերի համեմատությամբ։ Զգացական շեշտը նախադասության որևէ բառի կամ հատվածի հնչերանգային ցայտուն դրսևորումն է, որը պայմանավորված է մի կողմից անհատի հոգեվիճակի, մյուս կողմից՝ հաղորդման հուզական, զգացական նպատակադրման հետ։ 

Հայերենում շեշտը դրվում է՝
* կոչականի վրա, իսկ եթե նախադասության ոչ դերանվանական լրացում ունի, լրացման վրա։
* հրամայական եղանակի բայերի վրա (ոչ միշտ), արգելական հրամայականի դեպքում՝ մի-ի վրա։
* կոչական և բնաձայնական ձայնարկությունների վրա։
* կրկնադիր շաղկապների վրա (ոչ միշտ)։
* նախադասության որևէ բառի վրա, որը տրամաբանական շեշտ է կրում։
* բարբառային շեշտադրությունը նշելու համար, համապատասխան ձայնավորի վրա։

## Գրականություն
* Սերգեյ Աբրահամյան, «Հայերենի կետադրություն», ուսումնական ձեռնարկ, 2002 թ.

Կատեգորիա:Հայերենի կետադրություն
Բացականչական նշան

**Բացականչական նշանը** հայերենի կետադրական նշաններից մեկն է, որը դրվում է արտասանության երկարաձգմամբ, զգացմունքներով արտաբերվող բառերի վրա, ավելի հաճախ՝ ձայնարկությունների։

## Գրականություն
* Սերգեյ Աբրահամյան, «Հայերենի կետադրություն», ուսումնական ձեռնարկ, 2002 թ.

Կատեգորիա:Հայերենի կետադրություն
Սոելա (այլ կիրառումներ)

**Սոելա** կարող է վերաբերել՝

* Սոելա — նեղուց Էստոնիայում։
* Սոելա — գյուղ Էստոնիայի Լեիսի շրջանում
Եգիպտոսի վարչական բաժանում

[thumb|350px|Եգիպտոսի ներկայիս վարչական բաժանումը ([2011)]]
Եգիպտոսի Արաբական Հանրապետությունը բաժանված է 29 մուհաֆազի ( muḥāfaẓä)։

2008 թվականին ստեղծվեցին Հելուանի և հոկտեմբերի 6-ի մուհաֆազները։ 2009 թվականին ստեղծվեց Լուքսոր մուհաֆազը։

Մուհաֆազները բաժանվում են վարչական կենտրոնների կամ շրջանների (մարքազներ) և քաղաքների։ Մարքազները իրենց հերթին բաժանվում են նահիաների (շրջաններ)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Population and area data 
* Map

Կատեգորիա:Եգիպտոսի վարչական բաժանում
Կատեգորիա:Առաջին աստիճանի վարչական միավորներ
Հաանյա (բարձրավայր)

[աջից|մինի|Հաանյա բարձրավայրի տեսքը [Սուուռ Մունամյագիից]]
**Հաանյա բարձրավայր** (), Էստոնիայի հարավ-արևելքում գտնվող բարձրավայրերից։ Երկրի «ամենաբարձր» բարձրավայրն է։ Կրում է նույն անունը ինչ և այստեղ գտնվող Վիրումաա նահանգի Հաանյա շրջանը և Հաանյա գյուղը։ Այս բարձրավայրում է գտնվում Էստոնիայի և ամբողջ Մերձբալթիկայի ամենաբարձր կետը՝ 318 մ ծովի մակերևույթից, Սուուռ Մունամյագի () սարը։

Հաանյա բարձրավայրի հարավային մասը մասնակիորեն անցնում է Լատվիայի տարածք, որտեղ անվանվում է Ալուկսենյան բարձրավայր։ Լատվիական մասի առավելագույն բարձրության կետն ունի 271, 5 մ ծովի մակերևույթից՝ Դելինկալնս () բլուր։ Բարձրավայրի հարավարևելյան մասը գտնվում է Ռուսաստանի Պսկովի մարզի Պեչորսկի շրջանի տարածքի մեջ, այսպիսով այս բարձրավայրում է գտնվում երեք երկրների սահմանների հատման կետը։

Հաանյա բարձրավայրի վրա գտնվող այլ բարձր կետերից են Վալամյագին (, 304 մ), Կեռեկունուն ( 296 մ) և Ցյալբամյագի ( 293 մ)։ Բարձրավայրից սկիզբ են առնում մի քանի գետեր, որոնք հոսում են երեք տարբեր ուղղություներով՝ Չուդյան լիճ, Պսկովյան լիճ և Ֆիննական ծոց։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի բարձրավայրեր
Կատեգորիա:Էստոնիայի բնություն
Հաանյա (այլ կիրառումներ)

* Հաանյա - գյուղ Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Հաանյա շրջանում։
* Հաանյա - շրջան Էստոնիայի Վիրումաա նահանգում։
* Հաանյա - բարձրավայր Էստոնիայի հարավ-արևելքում։
Պանդիվեռե (այլ կիրառումներ)

* Պանդիվեռե - գյուղ Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Վեյկե-Մաառյա շրջանում։
* Պանդիվեռե - բարձրավայր Էստոնիայի հյուսիսային և կենտրոնական մաս։
Տալլինի բուսաբանական այգի

thumb|right|Գլխավոր մասնաշենք
thumb|right
[thumb|right|Կախովի կամուրջ [Պիրիտա (գետ)|Պիրիտա գետի վրա]]

**Տալլինի բուսաբանական այգի** (), բուսաբանական այգի Էստոնիայի մայրաքաղաք Տալլինում, Տալլինի խորհրդանիշերից մեկը։ Այգին տեղակայված է Պիրիտա գետի աջ ափին՝ Տալլինի Պիրիտա շրջանում։ Այգին զբաղեցնում է 123 հա տարածք և ամենամեծն է Էստոնիայում։

## Պատմություն
Տալլինում բուսաբանական այգի հիմնելու գաղափար եղել է դեռ 1860-ական թթ., սակայն իրականացվել է միայն 100 տարի անց։ Տալլինի բուսաբանական այգին հիմնադրվել է 1961 թ. դեկտեմբերի 1-ին որպես Գիտությունների ակադեմիա։ 1995 թ-ից այն պատկանում է քաղաքին։ Այգու բույսերի մեծ մասը տնկվել է առաջին 20 տարիների ընթացքում։ Բացօթյա այգին հաճախորդների համար բացվել է 1970 թ., ջերմոցը՝ 1971 թ.։

1992 թ-ից Տալլինի բուսաբանական այգին անդամակցում է Բալթիկայի բուսաբանական այգիների միությանը (ABBG), 1994 թ-ից՝ Բուսաբանական այգիների պահպանության միջասգային կազմակերպությանը (BGCI)։

Ներկայումս Տալլինի բուսաբանական այգին զբաղեցնում է Էստոնիայի առաջին նախագահ Կոնստանտին Պյատսի նախկին ֆերմայի տարածքը։
### Տնօրեններ
Տարբեր տարիների Տալլինի բուսաբանական այգու տնօրեն են եղել՝
*Առնոլդ Պուկկ (1961–1978)
*Յուրի Մարտին (1978–1988)
*Անդրես Տարանդ (1989–1990)
*Հեյկի Տամմ (1991–1997) 
*Յուրի Օտտ (1997–2001) 
*Վեյկո Լիհմուս (2001–2005)
*Մարգուս Կինգիսեպ (2005–2009)
*Կարմեն Կիհր (2009 թ-ից)

## Ցուցանմուշներ
Տալլինի բուսաբանական այգում ցուցադրվում են՝
* Արևադարձային տուն
:* Արևադարձային հատված
:*Մերձարևադարձային հատված
:* Անապատ
* Վարդեր
* Կակաչներ
* Ալպիական անտառ
* Խառը անտառ
* Փշատերև անտառ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

*Պաշտոնական կայքը
*Տալլինի բուսաբանական այգի  

Կատեգորիա:Էստոնիայի բուսաբանական այգիներ
Կատեգորիա:Տալլին
Վան ռազմագործողություն

**Վան ռազմագործողություն**, Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակի անդամների կողմից Փարիզում իրականացված ռազմագործողություն։

## Գործողություն
Եղիա Քեշիշյանի գնդակահարությունից 7 օր հետո ստեղծվում է Եղիա Քեշիշյան անունով մահապարտների ջոկատ։ 1981 թվականի սեպտեմբերի 24-ին չորս հայ երիտասարդներ՝ Վազգեն Սիսլյանը, Արամ Պասմաճյանը, Հակոբ Ջուլֆայանը և Գևորգ Կյուզելյանը, գրավել են Փարիզի թուրքական դեսպանատունը՝ 15 ժամ այնտեղ պահելով ավելի քան 50 պատանդներ։

## ՀԱՀԳԲ-ի հայտարարությունը
«Վան» գործողության ժամանակ ՀԱՀԳԲ-ի հիմնական պահանջներն էին՝

* Անմիջապես ազատ արձակել և Փարիզի օդանավակայան ուղարկել թուրքական բանտերի մեջ փակված Հայր Մանվել Երկաթյանին և պատվելի Հրանդ Կյուզելյանին, որոնք մշակութային և ընկերական ծառայություններ են մատուցել Թուրքիայում ապրող հայերին։
* Անմիջապես ազատ արձակել և Փարիզի օդանավակայան ուղարկել քաղաքական պատճառներով թուրքական բանտերում հայտնված բոլոր հայ բանտարկյալներին։
* Պաշտոնական երաշխիքներ տալ, որոնք պիտի ապահովեն թե’ հայկական բռնագրաված հողերում, թե’ թուրքական մեծ քաղաքներում ապրող հայության իրավունքը, առանց որևէ կաշկանդումի արտահայտելու և զարգացնելու իրենց ազգային, մշակութային և կրոնական ավանդույթները։
* Պաշտոնական երաշխիքներ տալ, որ միջազգային կազմակերպություններին թույլ պիտի տրվի մշտական հսկողության տակ առնել բռնագրաված հողերից ներս գտնվող հայկական մշակութային կոթողները։
* Անմիջապես ազատ արձակել քաղաքական պատճառներով թուրքական բանտերում հայտնված 5 թուրք և 5 քուրդ հեղափոխական մարտիկներին։

## Դատ
Դատը տեղի ունեցավ Փարիզում։ Դատին մասնակցում էին Ֆրանսիական դիմադրության հերոս Միսաք Մանուշյանի այրին՝ Մելինե Մանուշյանը և հայտնի երգչուհի Լիզ Սարյանը։ «Մեղադրյալներ, ոտքի՛» բառերից հետո ոտքի են կանգնում դատարանում գտնվող բոլոր հայերը։ 1986 թվականին գործողության մասնակիցներից երեքին ազատ են արձակում, իսկ Արամ Պասմաճյանն ինքնասպան է լինում բանտում։

## Հետևանքներ
Բանտարկության վերջին տարում Արամ Պասմաճյանը բանտախցում կախեց իրեն, չնայած մինչ այդ երկու անգամ ընկերները կանխել էին նրա նման փորձերը։ Այժմ նա հանգչում է Պեր Լաշեզի գերեզմանոցում՝ Անդրանիկ Օզանյանի մահարձանից ոչ հեռու։ Վազգեն Սիսլյանն ամուսնացավ, ընտանիք կազմեց։ Հակոբ Ջուլֆայանը գաղտնի ոստիկանության մշտական հսկողությունից ձերբազատվելու համար բնակություն հաստատեց Կանադայում, բայց տասներկու տարի անց Կանադայի կառավարությունը բացահայտեց նրա «ահաբեկչական» անցյալը և դուրս վտարեց ընտանիքով հանդերձ։ Նա եկավ Հայաստան։ Գևորգ Գյուզելյանը կազմավորեց «Մեծ Մուրադ» ջոկատն ու մասնակցեց Արցախի ազգային-ազատագրական պատերազմին։ Այժմ նա ապրում է ԱՄՆ-ում։

## Աղբյուրներ
*  The New York Times. September 25, 1981 

Կատեգորիա:ՀԱՀԳԲ-ի ռազմագործողությունները
Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժում
Կատեգորիա:Հայ ազգայնականների հարձակողական գործողություններ
Կատեգորիա:Հայ-թուրքական հարաբերություններ
Կատեգորիա:Հայ-ֆրանսիական հարաբերություններ
Կատեգորիա:1981 միջազգային հարաբերություններում
Աբեթասնկեր

**Աբեթասնկեր** () բազիդիավոր սնկերի մի քանի ընտանիքների պատկանող սնկերի ընդհանրացված անվանումը։ Առավել տարածված են աբեթասնկայինների () ընտանիքի ներկայացուցիչները, որոնք Հայաստանում կազմում են 105 տեսակ։ Ամենատարածվածը -ն է։ Աճում է բոլոր մարզերի սաղարթավոր անտառների բների կամ փտած կոճղերի վրա՝ կղմինդրաձև դասավորված մեծ խմբերով (450-2200&nbsp;մ բարձրություններում)։ Գլխարկի տրամագիծը 5-50 սմ, հաստությունը 0.5-10 սմ է, կիսակլոր է, կողքային, բաց դեղնավուն, մակերեսը՝ չոր՝ ծածկված գորշ, օղակաձև դասավորված թեփուկներով, եզրերը՝ բարակ, երբեմն՝ ներս ոլորված։ Ոտիկը գլխարկի գույնի է, հիմքում՝ սևացած գլանաձև, հաստ, կարճ։ Խողովակների շերտն սկզբում սպիտակ է, ապա՝ դեղնավուն։ Պտղամիսն ամուր է, սպիտակ, հաճելի համով և հոտով։ Ուտելի է, օգտագործվում են միայն երիտասարդ պտղամարմինները՝ թարմ և չորացած։ Գերիշխող մասը բնափայտը քայքայող սնկեր են, կան նաև բուժական նշանակություն ունեցող տեսակներ։

Կատեգորիա:Ագարիկոմիցետներ
Կատեգորիա:Սնկերի մորֆոլոգիա
Ալեքսեյ Կոլցով

**Ալեքսեյ Վասիլևիչ Կոլցով** (), ռուս բանաստեղծ։ 1835 թվականին լույս է տեսել նրա բանաստեղծությունների առաջին գրքույկը։ Ալեքսեյ Կոլցովը երգել է աշխատանքի բերկրանքը, մարդու և բնության միաձուլությունը («Մաճկալի երգը», «Բերք», «Հնձվորը»)։ Ալեքսեյ Կոլցովի հասուն շրջանի բանաստեղծությունները հատկանշվում են վառ պատկերներով, ժողովրդա-երգային ստեղծագործության հարազատությամբ ներթափանցված լեզվով, սոցիալական խոր իմաստով։ Նրա շատ բանաստեղծությունների համար գրվել է երաժշտություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռուս գործարարներ
Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Միխայիլ Կոլցով

**Միխայիլ Եֆիմովիչ Կոլցով** (, ի ծնե՝ **Մոիսեյ Խաիմովիչ Ֆրիդլյանդ** [*Моисей Хаимович Фридлянд*], ), ռուս բոլշևիկ հեղափոխական, խորհրդային գրող, լրագրող, ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի (ՆԿՎԴ) գործակալ։ ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ (1938)։ ԽՄԿԿ անդամ (1918-1940)։ 1917 թվականի Փետրվարյան և Հոկտեմբերյան հեղափոխությունների մասնակից։

1918 թվականին դարձել է բոլշևիկյան կուսակցության անդամ, մասնակցել է Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմին։ Տվյալ ժամանակահատվածում համարվել է խորհրդային մտավոր վերնախավի առանցքային դեմքերից, և, ենթադրաբար, ամենահայտնի լրագրողը ԽՍՀՄ-ում՝ շնորհիվ գրված ծաղրական գործերի («Բթամտության հարցի առթիվ», 1931 թ., «Իվան Վադիմովիչ, մակարդակով մարդ», 1933 թ.), որոնցում քննադատում էր բյուրոկրատիան և խորհրդային իրականության այլ երևույթներ։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

Որպես ՆԿՎԴ գործակալ անցել է Իսպանիա և լուսաբանել քաղաքացիական պատերազմը։ 1936—1937 թթ.-ին «Պրավդա»-ում տպագրված ակնարկաշարը 1938 թ.- ին լույս է ընծայել առանձին գրքով՝ «Իսպանական օրագիր» խորագրով։ Հիմնադրել ու խմբագրել է «Օգոնյոկ» («Огонек»), «Չուդակ» («Чудак») «Կրոկոդիլ» («Крокодил») հանդեսները, Մաքսիմ Գորկու հետ պատրաստել «Աշխարհի օրը» (1937 թ.) ժողովածուն։

1937 թվականին վերադարձել է ԽՍՀՄ և մտերմացել այն ժամանակվա ներիքին գործերի ժողկոմ Նիկոլայ Եժովի կնոջ՝ Եվգենիա Եժովայի հետ։ Եժովայի ինքնասպանությունից և Եժովի պաշտոնազրկվելուց հետո 1938 թվականի դեկտեմբերին Կոլցովը ձերբակալվել է։ 1939 թվականին, երբ Եժովը ձերբակալվեց, հարցաքննողներին ասաց, որ Կոլցովն ու Եժովան սիրեկաններ են եղել։ Կոլցովի անունն ընդգրկվեց մահապատժի ենթակա 346 «ժողովրդի թշնամիների» ցուցակում, որը նոր ժողկոմ Լավրենտի Բերիան 1940 թվականի հունվարի 16-ին ներկայացրել էր Քաղբյուրոյի դատին։ Ցուցակում ներառված էին Եժովը, առնվազն 60 նախկին ՆԿՎԴ սպաներ և Եժովայի՝ առնվազն երկու նախկին սիրեկաններ, որոնցից մեկը գրող Իսահակ Բաբելն էր։ Կոլցովը գնդակահարվեց 1940 թվականի փետրվարի 2-ին։ Նրա երրորդ կինը ՝ Մարիա Օստենը նույնպես դատապարտվեց մահապատժի։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս լրագրողներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Խորհրդային լրագրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հետախույզներ
Կատեգորիա:Նոր Դոնսկի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված անձինք
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ում բռնադատվածներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքական գործիչներ
Կեյսմյաե աշտարակ

**Կեյսմյաե աշտարակ** (), աշտարակ Էստոնիայի մայրաքաղաք Տալլինում։ Պայտաձև հիմք ունեցող աշտարակը գտնվում է Տալլինի պատի արևմտյան հատվածում՝ Լյովենշեդո ու Պլատե աշտարակների միջև։

Կեյսմյա աշտարակը կառուցվել է 1360 թվականին և մինչև օրս պահպանվում է գրեթե անվնաս։ 2003 թվականից աշտարակում անցկացվում են ներկայացումներ ու ցուցահանդեսներ, աշտարակը ներառված է Տալլինի քաղաքային թատրոնի կազմում։

Աշտարակն այդպես է կոչվել պարանների հյուսման՝ ոչ հեռու գտնվող արհեստանոցի պատճառով։

## Պատմություն
1360 թվականին աշտարակը երեքհարկանի էր և ուներ 13, 3 մ բարձրություն։ Առաջին հարկը օգտագործվում էր որպես պահեստ, իսկ մյուս երկուսն ունեին պաշտպանական նշանակություն։

1436-1437 թվականներին ավելացվել են աշտարակի բարձրությունն ու արտաքին պատերի հաստությունը։ 16 մ բարձրություն ունեցող աշտարակի վրա ավելացրին նաև պաշտպանական նշանակություն ունեցող փայտե հարկ։

Հետագայում ավելացվել է ևս երկու հարկ, և 1520 թվականին աշտարակը ձեռք է բերել ներկայիս բարձրությունը՝ 26,5 մ։ Որպես պահեստ օգտագործվում էին առաջին երեք հարկեր։

1935 թվականին աշտարակը որոշակիորեն վերանորոգվել է, իսկ 1965 թվականին վերակառուցվել է։ Վերակառուցման ընթացքում կառուցվել է կղմինդրե բարձր տանիք։ Աշտարակը կրկին վերանորոգվել է 2000 թվականին։ Վերանորոգվել են հարկերի միջնապատերն ու փայտե առաստաղները, տեղադրվել են նոր աստիճաններ, փոխվեց տանիքի կղմինդրը և այլն։ Այս վերակառուցման ընթացքում անցկացվել են նաև պեղումներ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Köismäe torn Dominiiklaste Kloostri Muuseumi veebilehel

Կատեգորիա:Տալլին
Աբեղախոտ

**Աբեղախոտ** (Stachys), **եզնախոտ**, խուլեղինջազգիների (շրթնածաղկավորներ) ընտանիքի միամյա կամ բազմամյա խոտաբույսերի, կիսաթփերի և թփիկների ցեղ։ Հայտնի է մոտ 200, Հայաստանում՝ ավելի քան 14 տեսակ։ Առավել տարածված են , , , ,  և այլ տեսակներ՝ գրեթե բոլոր մազերում։ Աճում է անապատայինից մինչև ենթալպյան գոտիներում, չոր, խոտածածկ լանջերին, անտառներում, թփուտներում, խոնավ մարգագետիններում, գետերի և ջրամբարների ափերին, քարքարոտ վայրերում։ Որոշ տեսակներ մոլախոտեր են, աղտոտում են արոտավայրերը, հացաբույսերի ցանքսերը, խոտհարքները։

## Ձևաբանություն
Ցողունը կանգուն է, քառանիստ, ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ 10-100 սմ։ Տերևները հակադիր են, նստադիր կամ կոթունավոր, ատամնաեզր։ Ծաղկաբույլը հասկանման է, ծաղիկները՝ վարդագույն, ալ կարմիր, սպիտակ կամ դեղին՝ կեղծ տերևանութներում։ Ծաղկում է մայիս-օգոստոսին։ Պտուղը քառընկույզիկ է։ Որոշ տեսակներ դեղաբույսեր են․ պարունակում են ալկալոիդներ, եթերայուղեր, աղաղանյութեր և այլն։ Պատրաստուկներն օգտագործվում են որպես արյան ճնշումն իջեցնող, արյունահոսությունը դադարացնող միջոց է։ Մեղրատու է։

## Տարածվածությունը Հայաստանում
 հանդիպում է Շիրակի (Հառիճ գ․), Վայոց ձորի (Աղավնաձոր գ․) և Սյունիքի (Կապան) մարզերի լեռնային գոտիների (800-2100&nbsp;մ բարձրություններում) քարքարոտ լանջերին, թփուտանման մացառուտներում․ գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Կատեգորիա:Շրթնածաղկավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Ագրխոտուկ

**Ագրխոտուկ** (), **խորխոնջ**, **դաշտախոտուկ**, դաշտավլուկազգիների (հացազգիներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 150 (այլ տվյալներով՝ 200), ՀՀ-ում 7 տեսակ, ,  և այլն։ Տարածված է բոլոր մարզերի խոնավ մարգագետիններում, ճահիճներում, ջրամբարների և գետերի ափերին։

Ցողունն ուղղաձիգ է, բարձրությունը՝ մինչև 150 սմ։ Տերևները տափակ են, անհարթ։ Ծաղկաբույլը հուրան է, հասկիկները՝ մանր, ծաղիկները՝ երկսեռ։ Ծաղկում է հունիս-հուլիսին։ Պտուղը հատիկ է։ Կերաբույս է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հացազգիներ
Հայնրիխ Գոտֆրիդ Կոխ

**Հայնրիխ Գոտֆրիդ Կոխ** (Koch) (), գերմանացի դերասան, թատերական գործիչ։ Գերմանական թատրոնում հաստատել է զինգշպիլ ժանրը։ 1758 թվականին գլխավորել է Շյոնեմանի խումբը Լյուբեկում, 1764-1775 թվականներին՝ Լայպցիգի, Դրեզդենի, Վայմարի և Բեռլինի (1771-1775) թատերախմբերը։ 1771 թվականին, Բեռլինում հիմնել է «Թատերական էստրադա» թատրոնը, բեմադրել Գյոթեի «Գյոց ֆոն Բեռլիխինգեն» դրաման։ Հայնրիխ Կոխը նպաստել է Գերմանիայում ազգային մշտական թատրոնի ձևավորմանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի դերասաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի թատերական գործիչներ
Կատեգորիա:1703 ծնունդներ
Կատեգորիա:1775 մահեր
Կատեգորիա:Թատրոնի դերասաններ
Յան Կոխանովսկի

**Յան Կոխանովսկի** , ), լեհ բանաստեղծ։ Գրել է «Համաձայնություն» (հրատարակվել է 1564), «Սատիր» (մոտ 1564), «Դրոշ» (1569) պոեմները։ «Ֆրաշկի»-ն (գիրք 1-3, հրատարակվել է 1584) կարճ բանաստեղծությունների ժողովածու է։ Գրական լեզվի և բանաստեղծության զարգացման համար մեծ նշանակություն է ունեցել «Դավթի սաղմոսներ»-ի փոխադրությունը (1578)։ Յան Կոխանովսկին էական ազդեցություն է գործել լեհական պոեզիայի զարգացման վրա։ Հորինել, ստեղծել է բանաստեղծական նոր ձևեր, որոնք հետագայում լայն տարածում են գտել լեհական պոեզիայում։ Գրել է լեհերեն առաջին թատերգությունը։ Համարվում է Ադամ Միցկևիչին նախորդած լեհ բանաստեղծներից մեծագույնը։

## Կենսագրություն
Ծագում է ազնվականի ընտանիքից, հայրը՝ Պյոտր Կոխանովսկին, եղել է դատավոր Սանդոմեժում։ 1544 թվականից սովորել է Կրակովի համալսարանում, այնուհետև՝ Քյոնիգսբերգի (1551-1552) և Պադուայի համալսարաններում։

Իտալիայում լատիներենով գրել է փոքրածավալ ստեղծագործություններ։ 1555-1556 թվականներին ապրել է Քյոնիգսբերգում, 1556-1559 թվականներին իրականացրել է 2 ուղևորություն դեպի Իտալիա։ Ֆրանսիայով և Գերմանիայով վերադարձել է Լեհաստան։

## Գրականություն
* *Кохановский Я.* Избранные произведения. М. — Л., 1960․
* *Кохановский Я.* Лирика. М., 1970․
* *Голенищев-Кутузов И. Н.* Первый великий поэт Польши Ян Кохановский. — В кн.: Голенищев-Кутузов И. Н. Славянские литературы. М., 1973․
* *Кохановский Я.* Стихотворения. М., 1980․

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* * 
* [Digitized works by Jan Kochanowski in Polish Digital National Library](https://polona.pl/search/?filters=public:1,creator:%22Kochanowski,_Jan_(1530--1584)%22)
* 
*Selection of translated poems
*Translations of Jan Kochanowski  by Teresa Bałuk-Ulewiczowa
*Translations of Jan Kochanowski by Michał J. Mikoś
*Jan Kochanowski at culture.pl
*Jan Kochanowski collected works (Polish)

Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Լեհ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Լեհ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Լեհ գրողներ
Կատեգորիա:Լեհ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Լեհ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Կրակովի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Պադովայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Քյոնիգսբերգի համալսարանի շրջանավարտներ
Ալիքասունկ

**Ալիքասունկ վարդագույն** (), միկոռիզ գոյացնող կաթնասնկերի ցեղի սունկ։ Ամռանը հազվադեպ հանդիպում է Տավուշի, Արագածոտնի, Լոռու մարզերի խառնանտառներում, 1100-1950 մ բարձրություններում։ Համակեցության մեջ է մտնում գլխավորապես կեչու հետ։

## Ձևավանություն
Գլխարկի տրամագիծը 5-15 սմ է, վարդագույն է, կարմրավուն շրջաններով, ուռուցիկ, հասունների մոտ՝ ձագարաձև, ներծալված եզրերով, մակերեսը՝ խոնավ, խավամազոտ։ Ոտիկը, երկարությունը՝ 4-6 սմ է, հաստությունը՝ 1-2 սմ, գլանաձև է, բաց վարդագույն կամ գլխարկի գույնի։ Պտղամիսը սպիտակ է, գլխարկի եզրերին՝ վարդագույն, ոտիկի կտրվածքում՝ ավելի մուգ։ Պարունակում է սպիտակ կծվահամ կաթնահյութ։ Թիթեղները նեղ են, խիտ դասավորված, սկզբում՝ սպիտակ, ապա՝ վարդագույն։

Ուտելի է․ օգտագործվում է միայն աղ ու թթու դրած (եփելուց հետո ջուրը պետք է թափել)։

Կատեգորիա:Ուտելի սնկեր
Կատեգորիա:Կաթնասնկեր
Թեոդոր Կոխեր

**Թեոդոր Կոխեր** (Kocher) (), շվեյցարացի վիրաբույժ։ Մշակել է խոշոր հոդերի վիրահատման հնարավորությունները, առաջարկել վիրաբուժական մի շարք նոր գործիքներ (արյունահոսությունը դադարեցնող սեղմիչներ, խպիպի վիրահատման ակոսավոր զոնդ, ապակյա դրենաժային խողովակ)։ Վահանագեղձի ախտահարման վիրահատական բուժման աշխատանքների առթիվ Թեոդոր Կոխերին շնորհվել է նոբելյան մրցանակ (1909)։ Պատվավոր անդամ է եղել մի շարք արտասահմանյան գիտական հիմնարկների և ընկերությունների, այդ թվում նաև Ն. Ի. Պիրոգովի անվան ռուսական վիրաբուժական ընկերության։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շվեյցարացի վիրաբույժներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ցյուրիխի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Գիտությունների դոկտորներ
Ագռավագի

**Ագռավագի** () գորտնուկազգիների (հրանունկազգիներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 10, ՀՀ-ում տարածված 1 տեսակ՝ -ը։

## Ձևաբանություն
Ցողունն ուղղաձիգ է, թույլ խավոտ, բարձրությունը՝ 30-70 սմ։ Տերևները խոշոր են, կրկնակի եռաբաժան, երկար տերևակոթունով։ Ծաղկաբույլը ողկույզ է, ծաղիկները՝ մանր, սպիտակ։ Ծաղկում է մայիս-հունիսին։ Պտուղը հատապտղանման է՝ սև կամ կարմիր։ Դեղաբույս է, պարունակում է տրանս-ակոտինային թթու, ալկալոիդներ։ Պտուղներից ստացվում է սև ներկ։ Թունավոր է։

## Տարածվածությունը Հայաստանում
ՀՀ-ում տարածված 1 տեսակ՝ -ը։ Հանդիպում է Գեղարքունիքի, Լոռու, Սյունիքի մարզերում։ Աճում է անտառների ստվերոտ տեղերում։

Կատեգորիա:Հրանունկազգիներ
Կատեգորիա:Թունավոր բույսեր
Ագամաներ

**Ագամաներ** (), սողունների դասի թեփուկավորների կարգի մողեսների ենթակարգի ընտանիք։ Հայտնի է շուրջ 50 ցեղի 381 տեսակ, ՀՀ-ում՝ 2 ցեղի 2 տեսակ, կովկասյան լեռնային ագամա և անդրկովկասյան տակիրային կլորագլուխ։

Ագամաները բնորոշվում են համեմատաբար խոշոր, մարմնից լավ տարանջատված գլխով։ Մեջքային մակերեսին առկա են բազմազան, հաճախ՝ սուր, կատարանման ու փշանման թեփուկներ։ Ատամնաշարը տարբերակված է։ Լավ են զարգացած գագաթնային (3-րդ) աչքը, որը կարող է ընկալել լույսը և վերջույթները։ Տեսակների մեծամասնության պոչը իկնքնահատվող չէ։

Ագամաների ընտանիքն ընդգրկում է փոքր, միջին և խոշոր չափերի, ցամաքաբնակ, ծառաբնակ և փորող տեսակախմբեր, հայտնի են նույնիսկ սահասավառնող թռիչքի ունակ տեսակներ (Draco ցեղ)։ Վարում են ցերեկային ապրելակերպ։ Տեսակների մեծամասնությունը ձվադիր է։ Ձվերը պատված են թղթանման փափուկ թաղանթով։

Կատեգորիա:Ագամաներ
Կատեգորիա:Մողեսներ
Կատեգորիա:Սողուններ
Աղաթոն Հովնաթանյան

**Աղաթոն Հովնաթանյան** (), դիմանկարիչ, գրաֆիկ։

## Կենսագրություն
1843 թվականին ավարտել է Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիան, սովորել Կառլ Բրյուլովի արվեստանոցում։ Որպես նկարիչ աշխատել է Պետերբուրգի ձիաբուծական պետական վարչությունում, ստացել կոլեգիական խորհրդականի աստիճան։ Հիմնականում զբաղվել է գրաֆիկայով, վիմագրել այլ նկարիչների գործեր, այդ թվում՝ Հակոբ Հովնաթանյանի գեներալ Զասի (1836), Մ. Ս. Վորոնցովի (1849) դիմանկարները, Ա. Ի. Շառլեմանի «Հիշողություններ պամերի կորպուսի մասին» գծանկարների ալբոմը (1859), Ի. Կելլերի «Ա. Մ. Գորչակովի դիմանկարը» (1869), Մ. Սալտիկով-Շչեդրինի «Նահանգական ակնարկներ» գրքի համար Մ. Բաշիլովի կատարած գծանկարը (1870) և այլն։ Հովնաթանյան նկարիչների տոհմը նոր աստիճանի է բարձրացրել հայ կերպարվեստը։ Խարսխված լինելով հայկական միջնադարյան արվեստի վրա, յուրացնելով հարևան ժողովուրդների մշակույթներից իրենց գեղարվեստական ընկալումներին հոգեհարազատ տարրեր, դրանք զուգակցելով նոր ժամանակների հայ արվեստի պահանջներին՝ Հովնաթանյանները կարողացել են սկզբնավորել հայկական գեղանկարչության մի շարք ժանրեր, ստեղծել արտահայտչականության գաղափարա-գեղարվեստական որոշակի կանոններ, որոնք օրինակելի են դարձել ժամանակի կովկասյան գեղանկարչության համար։

Աշխատանքներից գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Չոպանյան Ս., Նաղաշ Հովնաթան աշուղը ն Հովնաթան Հովնաթանյան նկարիչը, Փարիզ, 1910
* Ակինյան Ն., Հովնաթան Նաղաշ և Նաղաշ Հովնաթանյանք և իրենց բանաստեղծական և նկարչական աշխատությունք, Վենետիկ, 1911
* Հովսեփյան Գ., Նյութեր և ոաումնասիրություններ հայ արվեստի և մշակույթի պատմության, պրակ Հ, Անթիլիաս, 1951
* Ղազարյան Մ., Հայ կերպարվեստը XVIl-XVJH դարերում, Երևան 1974
* Լևոնյան Գ., Հովնաթանյան Նաղաշները հայ նկարչության պատմության մեջ, «Խորհրդային արվեստ», 1938

Կատեգորիա:Հայ գրաֆիկներ
Կատեգորիա:Հայ դիմանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներ