open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Գաբրիել Ալմոնդ

**Գաբրիել Ալմոնդ** (), ամերիկյան քաղաքագետ, տեսական և համեմատական քաղաքագիտության մասնագետ։ Մեծ ճանաչում են ստացել քաղաքական համակարգի տեսության և քաղաքական կուլտուրային նվիրված նրա աշխատությունները։ Նրա մշակած քաղաքական համակար­գի մոդելում հիմնական ուշադրությանը դարձվում է «մուտքի» և «ելքի» գործառույթներին։ Նա բացահայտում է քաղաքական կուլտուրայի բովանդակությանը կազմող քաղաքական կողմնորոշումների և քաղաքական համակարգի գործառնության բնույթի միջև կապը։ Ալմոնդի և Ա.Վերբայի «Քաղաքական կուլտուրա» (1963) աշխատության մեջ կոմպարատիվիստական (համեմատական) քաղաքական վերլուծության մեթոդը ցուցադրվում է հինգ երկրների՝ ԱՄՆ-ի, Մեքսիկայի, Իտալիայի, Մեծ Բրիտանիայի և Գերմանիայի ժողովուրդների քաղաքական կուլտուրայի համեմատությամբ։

Հիմնական երկերն են՝ «Համեմատական քաղաքականություն, զարգացման հա­յեցակարգը» (1966), «Զարգացող տա­րածաշրջանությու­նը» (1968), «Համեմատականների քաղաքակաան քաղաքա­կանությունը այսօր» (1988)։

## Գրականություն
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի քաղաքագետներ
Կատեգորիա:Չիկագոյի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Դահեկան

250px|մինի|Ոսկե դահեկան (մ.թ.ա. 490 տարի առաջ)
**Դահեկան**, կշռի և ոսկե դրամի միավոր։ Անվանումը ծագում է պարսից Դարեհ I Մեծ թագավորի անունից։ Սկզբում կոչվել է դարեհական, ավելի ուշ կրճատվելով՝ դահեկան կամ դեկան։

Դահեկանի կշիռը ծագում է բաբելոնական սիկղից։ Աքեմենյան Պարսկաստանում ոսկե դարիկի միջին մեծությունը եղել է 8,36 գ։ Միջնադարյան Հայաստանում դահեկանը հռոմեական-բյուզանդական լիտրի 1/72 մասն էր։ Դահեկանին համարժեք էր նոմիսմային, իսկ հետագայում արաբական մսխալին և միջին հաշվով 4,45 գ էր։ Դահեկանի միջին մեծությունները տատանվել են մոտ 3%-ի սահմաններում։ Դահեկանի արժեքը պատմական տարբեր ժամանակահատվածներում որոշվել է ոսկու և արծաթի որոշակի հարաբերությամբ, այն է՝ 13,3։1, 14։1, 12,5։1, 12։1, 15։1, 13,9։1, 14,4։1։
250px|մինի|5 դահեկան ոսկի

Կատեգորիա:Ոսկե դրամներ
Կատեգորիա:Չափման միավորներ
Կատեգորիա:Աքեմենյան պետության մետաղադրամներ
Օլաֆ Դալին

**Օլաֆ Դալին** (, ), շվեդ գրող։

## Ստեղծագործություններ
1740 թվականին հրատարակել է «Սագա ձիու մասին» այլաբանական երկը։ «Շվեդական ազատություն» (1742) էպիկական պոեմն արտահայտում է հեղինակի խոհերը լուսավորյալ միապետության մասին։ Ֆրանսիայի կլասիցիզմի ազդեցությունն է կրում «Բրյունհիլդա» (1738) ողբերգությունը, «Նախանձորդը» (1738) կատակերգությունը։ Օլաֆ Դալինի անակրեոնյան քնարերգության մեջ օգտագործված են շվեդական ժողովրդական երգերի մոտիվները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շվեդ գրողներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի ազնվականություն
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Շվեդ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Շվեդ գրաքննադատներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Դաշանց թուղթ

**Դաշանց թուղթ՝** Հայոց թագավոր Տրդատ Գ-ի և Հռոմի Կոստանդինոս կայսեր միջև կնքված դաշինքը ըստ անվավեր մի գրության։ Նման դաշինք իրոք եղել է, բայց «Դաշանց թուղթ»-ի կազմողը, որը ապրել է 12-13-րդ դարերում և նպատակ ուներ հիմնավորել կիլիկահայ վերնախավի եվրոպական կողմնորոշումը, այն ձնափոխել է ըստ ժամանակի պահանջների։ Համաձայն «Դաշանց թուղթ»֊-ի, Տրդատ Գ և Գրիգոր Լուսավորիչը մեկնել են Հռոմ, Սեբեստրոս պապը Հայոց եպիսկոպոսապետ է ճանաչել Գրիգոր Ա Լուսավորիչին, սահմանել Վրաց ու Աղվանից եկեղեցապետների, ինչպես և Երուսաղեմի, Անտիոքի ու Ալեքսանդրիայի պատրիարքների ձեռնադրությունը Հայոց հովվապետից։ Կայսրը թագադրել է Տրդատին և շնորհել Քրիստոսի ծննդավայր Բեթղեհեմի իշխանությունը, որի դիմաց Հայոց թագավորը նրան տրամադրել է թիկնազոր։ Կոստանդինոսն իբր գուշակել է հայ Արշակունիների անկումը, հայերի գերեվարումը, ապա ազատագրումը՝ իր հաջորդների ջանքերով։ Սահմանվել է նաև ապագա՝ ազատագրված Հայաստանի հասարակական-քաղաքական կարգը (եկեղեցին, հոգևորականությունը ապահարկ են, հայերը՝ ազատ գլխահարկից ևն)։ «Դաշանց թուղթ» մտել է Ագաթանգեղոսի պատմության ձեռագիր օրինակների մեջ։

Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության պայմանագրեր
Արագ արձագանքման ուժեր

**Արագ արձագանքման ուժեր**, զորքերի հստակ խմբեր կամ ստորաբաժանումներ (սովորաբար, օդային դեսանտի կազմում)՝ կոնֆլիկտային տարածքներ հասցնելու համար։

«*Արագ արձագանքման ուժեր*» հասկացությունր լայն տարածում ստացավ 1980-ականներին՝ կապված «ռազմավարական շարժունակության» ամերիկյան հայեցակարգի զարգացման հետ։ Ներկայումս գործնականորեն աշխարհի բոլոր խոշորագույն Պետությունները ինչպես նաև որոշ տարածաշրջանային անվաանգության կազմակերպություններ (Միացյալ Եվրոպա, Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպություն) ունեն նմանատիպ ուժեր։

## Աղբյուրներ
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Զինված ուժեր
Անվստահության քվե

**Անվստահության քվե** (), խորհրդարանում (երկպալատ խորհրդարաններում, ստորին պալատում) հավանության չարժանացած կառավարության կամ առանձին նախարարի քաղաքական գիծը, ծրագիրը կամ օրինագիծը (օրենքի նախագիծը)։

## Նշանակություն
Անվստահության քվե հարուցող հարց կարող են առաջադրել կառավարությու­նը, խորհրդարանական խմբակցությու­նը կամ պատգամավորների խումբը։ Կա­ռավարությանը արտահայտված անվստահությանը սովորաբար հանգեցնում է կամ կառավարության հրաժարականին կամ նոր կառավարության ձևավորմանր, կամ խորհրդարանի արձակմանը և խորհրդարանական նոր ընտրություննե­րի նշանակմանը։

## Անվտանգության քվեն ՀՀ Սահմանադրությամբ
ՀՀ Սահմանադրութ­յամբ Անվտանգության քվե նախատեսվում է հետևյալ դեպքերում, երբ
ա) ընտրվում է նոր խոր­հրդարան.
բ) ձևավորում է նոր կառա­վարության.
գ) կառավարությունը ներկայացնում է օրենքի նախագիծ։

Առաջին երկու դեպքում կառավարությանը խոր­հրդարանում ներկայացնում է իր գործու­նեության ծրագիրը Ազգային ժողովում դնելով իր վստահության հարցը (հ. 74)։ Երրորդ դեպքում կառավարությունը կա­րող է նույն նստաշրջանի ընթացքում իր վստահության հարցը դնել երկու անգա­մից ոչ ավելի (հ. 75)։ Կառավարության անվստահության հարցը կարող է դրվել նաև պետական բյուջեի հաստատման առնչությամբ (հ. 90), ինչպես նաեւ Ազ­գային ժողովը կարող է անվստահություն հայտնել կառավարությանն առհասա­րակ (հ. 84)։

## Աղբյուրներ
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Իրավաբանություն
Արտեմ Գրիգորյանց

**Արտեմ Նիկոլայի Գրիգորյանց** (), հայ խորհրդային ջերմաէներգետիկ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Տեմրյուկ (Կրասնոդարի երկրամասում) քաղաքում։ Ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանը։ 1947 թվականից աշխատում է ԽՍՀՄ էներգետիկայի և էլեկտրիֆիկացման մինիստրությունում, 1967 թվականից՝ գլխավոր վարչության պետ։ 1950-1958 թվականները եղել է աշխարհում առաջին ատոմային էլեկտրակայանի զլխավոր ինժիները։ Զբաղվում էր նոր տիպի ատոմային հզորությունների ստեղծման, գործարկման և շահագործման տեխնիկական ու կազմակերպական հարցերով։ Բելոյարսկի Ի․ Վ․ Կուրչատովի անվան ատոմային էլեկտրակայանի ստեղծմանը մասնակցելու համար 1970 թվականին արժանացել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակի։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։ ԽՄԿԿ անդամ 1944 թվականից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների թեկնածուներ
Գաղափարախոսական պլյուրալիզմ

** Գաղափարախոսական պլյուրալիզմ **, սկզբունք, ըստ որի զաղափարախոսական բոլոր ուսմունքները, հայեցակարգերը կարող են միաժամանակ գո­յություն ունենալ և մարդիկ ազատ են դավանելու ցանկացած գաղափարախո­սություն։

Սահմանադրական առումով գաղափարախոսական պլյուրալիզմ նշանակում է, որ բոլոր գաղափարախոսությունների ազատությունը և հավասարությանը երաշխավորվում է սահմանադրությամբ, դրանք բոլորը հավասար են օրենքի առջև և արգելվում է դրանցից որևէ մեկի նկատմամբ խտրա­կանության դրսևորում կամ որևէ մեկին արտոնության շնորհում։ ժողովրդավա­րական պետությունների սահմանադ­րություններում գաղափարախոսություն­ների համար սահմանվում են որոշակի սահմանափակումներ, եթե դրանք օգտա­գործվում են սահմանադրական կարգը բոնի տապալելու, ազգային, ռասայա­կան, կրոնական ատելություն բորբոքե­լու, բռնություն և պատերազմ քարոզելու նպատակով։ Ամբողջատիրական, բռնապետական պետություններում գաղափարախոսական պլյուրալիզմը մերժվում է և նախապատվությունը տրվում է կոնկրետ գաղափարախոսութ­յանը, որը որպես կանոն, ամրագրվում է սահմանադրությամբ։ Այդպիսի մոտե­ցում առկա էր, մասնավորապես ԽՍՀՄ-ում, որի Սահմանադրության վեցերորդ հոդվածը ամրագրում էր մարքս-լենին­յան գաղափարախոսության առաջա­տար դերը։ Գաղափարախոսական պլյուրալիզմի սկզբունքն ընդհանուր առմամբ բխում է խոսքի ազատության, տեղեկատ­վության ազատության, մտքի և խղճի ազատության, դավանանքի ազատութան, կարծիքը պնդելու և համոզմունք­ները արտահայտելու ազատության, գրական, գեղարվեստական, գիտական ստեղծագործության ազատության իրավունքներից, որոնք դասվում են մարդու իրավունքների շարքը և հիմնականում ամրագրված են ժողովրդավարական բոլոր պետությունների սահմանադրութ­յուններում։

Մի շարք պետությունների (Ռուսաստան, Բուլղարիա, Բելառուս, Ուզբեկստան, Ուկրաինա, Սլովակիա) սահմանադրություններում Գաղափարախոսական պլյուրալիզմի պաշտ­պանության նպատակով ամրագրված է, որ ոչ մի գաղափարախոսություն չի կարող լինել պետական կամ պարտադիր։ Գաղափարախոսական պլյուրալիզմի սկզբունքն անմիջականորեն աղերս­վում է քաղաքական պլյուրալիզմի սկզ­բունքին, քանզի գաղափարախոսութ­յունները ընկած են քաղաքական կուսակցություն­ների գործունեության հիմքում։

## Աղբյուրներ
* Էդվարդ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թվական, Երևան
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Լիբերալիզմ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տերմինաբանություն
Արդիականացում

**Արդիականացում**, ավանդականից ժամանակակից հասարակության անց­ման գործընթաց։ Արդիականացման կարևորագույն գործոններն տնտեսական ոլորտում գիատության կիրառման, բնական ռեսուրսների լայն յուրացման, երկրորդային (վերամ­շակում, աոևտուր) և երրորդային (ծա­ռայություններ, սպասարկում) բնագա­վառների ընդլայնման, ապրանքների, կապիտալի և աշխատուժի շուկայի զարգացման հիման վրա արդյունաբե­րական նոր տեխնոլոգիաների ներդրում և ընդլայնում, սոցիալական ոլորտում նախկին սոցիալական կապերի թուլա­ցում մասնագիտական և շուկայական չափանիշների վրա հիմնված նոր արդ­յունավետ կապերի ձևավորում։ Նշված գործընթացն անհրաժեշտորեն ուղեկց­վում է հասարակության դասային և գույ­քային շերտավորնամբ, ինչպես նաև ար­տադրական, քաղաքական և հասարակական գործունեության հստակ տարանջատմամբ քաղաքական ոլորտում կենտրոնացված ազգային պետությունների ձևավորմանը, որում գործում են իրենց շահերը պաշտ­պանող տարաբնույթ սոցիալ-քադաքական խմբեր և շարժումներ, հոգևոր ոլոր­տում հոգևոր համակարգերի և արժեքային կողմնորոշումների տարբերակում, հասարակական գիտակցության և կրթության աշխարհականացում, գրագի­տության տարածում, ազգային մշակույ­թի և լեզվի ձևավորում, հաղորդակցության միջոցների զարգացում և այլն։ Տարբերում են «առաջնային» և «երկ­րորդային» (հետապնդող) արդիականացումներ։ Առաջին տիպն ընդգրկում է առաջին արդյունա­բերական հեղափոխության (18-րդ դար). ավանդական ժառանգական արտոնու­թյունների վերացման, հավասար քաղաքական կամ իրավունքների հոչակման. ժոդովրդավարացման ժամանակաշրջա­նը։ Այս մոտեցման դեպքում արդիականացած պետությունների շարքին են դասվում Հյուսիսա­յին Ամերիկայի և Արևմտյան Եվրոպա­յի պետությունները, որոնք արդիակացվել են ներքին գործընթացների երկարատև զարգացման արդյունքում։ «Առաջ­նային» արդիականացման դեպքում սկզբնական շրջա­նում արդիականացման գործընթացներն ընթանում են հոգևոր և գադափարախոսական բնագա­վառներում (Վերածնունդ, Ռեֆորմա­ցիա, Լուսավորականություն), այնուհետև վերափոխվում է տնտեսությունը և միայն դրանից հետո քաղաքական համակարգը համապատասխանեցվելով հոգևոր և տնտեսական բնագավառներին։ «Հետապնդոդ» արդիականացումն, ենթադրում է, որ հա­սարակության որոշ տարրեր այս կամ այն չափով համապատասխանում են պետությունների համապատասխան տարրերին։ Արևմտյան տեսաբանների կարծիրով, արդիականացման գլխավոր գործոնը արդիականացած պետությունների հետ սերտ շփումներն են։

## Գրականություն
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Հասարակական գործընթացներ
Գունավոր հեռուստատեսություն

250px|մինի
**Գունավոր հեռուստատեսություն**, պատկերները բնական գույներով վերարտադրող հեռուստատեսություն։ Օպտիկայից հայտնի է, որ գույների և երանգների բազմազանությունը ստացվում է երեք հիմնական՝ կարմիր, կանաչ ու կապույտ գույների տարբեր հարաբերությունների խառնուրդից կամ համադրումից, որի օրինաչափությունների
վրա է գունավոր հեռուստատեսությունը։
## Ստեղծումը
Առաջին երկգույն համակարգն առաջարկել և արտոնագրել է հայ գիտնական-գյուտարար Հ․ Ադամյանը 1907 թվականին, Բեռլինում։ 1925 թվականին Հ․ Ադամյանը առաջարկել և ցուցադրել է երեք հիմնական գույների դաշտերի հաջորդական հաղորդման համակարգը։ Այդ համակարգի հիմնական բաղադրիչը լեհ գիտնական Նիպկովի առաջարկած՝ պարուրաձև դասավորված մանր անցքերով սկավառակն է, որը տեղադրվում է հաղորդվող պատկերից հետո և պտտվելիս իրագործում պատկերի տարրալուծումը՝ «փռումը», առանձին տարրերի հաջորդականության։ Այդ սկավառակի կատարելագործված տարբերակն ունեցել է պարուրաձև դասավորված անցքերի երեք խումբ՝ յուրաքանչյուրը ծածկված հիմնական գույներից մեկի ֆիլտրով։

## Աշխատանքը
250px|մինի
Պտտվելիս սկավառակը տարրալուծում էր գունավոր պատկերը երեք մեներանգ (կարմիր, կանաչ, կապույտ) պատկերների հաջորդականության։ Ընդունիչում նույնանման սկավառակը ապահովում էր այդ երեք միագույն պատկերների համադրումը։ Միաժամանակ առաջարկվել (Բերդ, Զենկինս) և ԱՄՆ-ում ներդրվել է գունավոր հեռուստատեսության՝ գույների մեխանիկական համադրմամբ համակարգը։

## Գույների մեխանիկական համադրմամբ համակարգ
Ժամանակակից գունավոր հեռուստատեսության մեջ կիրառվում է ֆրանսիացի ինժեներ Վալենսիի առաջարկած գունավոր դաշտերի հաղորդման միաժամանակյա սկզբունքը, որն անփոփոխ թողնելով սև-սպիտակ հեռուստատեսության հաճախային սպեկտրը, հնարավոր դարձրեց գունավոր և սև-սպիտակ համակարգերի համատեղելիությունը (սև-սպիտակ հեռուստացույցով կարելի է դիտել նաև գունավոր հաղորդումները՝ ընկալելով դրանք իբրև սև-սպիտակ)։ Պատկերների տարրալուծումը և դրանց համադրումն ընդունիչում իրագործվում են հատուկ եռաճառագայթ դիմակային կինեսկոպով։ Այդ սարքն ունի էլեկտրոնային 3 թնդանոթ, մետաղե ստվերային դիմակ և հիմնական 3 գույներով առկայծող կետերի (900 հազար կետ) եռյակներից բաղկացած նուրբ կազմության եռառաստր էկրան։ Երեք փնջերից յուրաքանչյուրը ռմբակոծում է եռյակի միայն «իր» գույնի կետը, իսկ փռումն ապահովվում է մեկ սարքով։ 1965 թվականին «Մոլնիա-1» տիեզերական արբանյակի միջոցով ԽՍՀՄ-ում իրագործվեց գունավոր պատկերի հաղորդումը մոտ 1500 կմ հեռավորության վրա։ Գունավոր հեռուստատեսության համար նոր հեռանկարներ է բացում քվանտային էլեկտրոնիկան, որը խիստ հարստացնելով հաղորդումներին հատկացվող հաճախականությունների տիրույթը, միաժամանակ, բարձր մեներանգության գույներ արձակող լազերների հիման վրա հնարավոր է դարձնում մեծ էկրանի գունավոր և ծավալային հեռուստատեսության պրոբլեմի լուծումը։

## Գրականություն
* Հակոբյան Հ․ Ս․, Հովհաննես Աբգարի Ադամյան․ գունավոր հեռուստատեսության և լուսահեռագրության գյուտարար, Ե․, 1968

## Տես նաև
* Գունայնության տեսություն
* Հեռուստատեսություն

Կատեգորիա:Հեռուստատեսության պատմություն
Կատեգորիա:Գույներ
Գլոբալիստիկա

250px|մինի
**Գլոբալիստիկա**, 1) մարդու գործու­նեության արդյունքում ձևավորված բազմաթիվ համընդգրկուն միահյուսվող փոխկապակցված դժվարությունների և հիմնախնդիրների ամբողջություն։ Գլո­բալ են համարվում այն հիմնախնղիրները. որոնք, ա) առնչվում են պետությունների և ժողովուրդների, ինչպես նաև մարդկանց կենսական շահերի հետ, բ) ժամանակակից քաղաքակրթության զարգացման օբյեկտիվ գործոններն են, գ) անչափ սուր բնույթ են կրում և սպառ­նում են մարդկության գոյությանը, դ) լուծ­ման համար պահանջում են համայն մարդկության միացյալ ջանքերը։ Գլոբալիստիկայի հիմնական կատեգորիան «գլոբալ լուծումն» է, որը մեկնաբանվում է որպես համա­ձայնեցված, համընդգրկուն և միաժա­մանակյա փորձեր լուծելու որքան հնա­րավոր է շատ համամարդկային հիմնախնդիրներ կամ գոնե ուրվագծեր դրանց լուծման ուղիները և ռազմավարությունը։ Դրանցից են ռազմական արդյունաբերության կողմնորոշումը խա­ղաղ նպատակների, հետամնաց երկրների սոցիալ-տնտեսական զարգացումը, որակապես նոր բնույթի բնապահպանա­կան խնդիրները, էներգետիկայի զարգացումը' որակապես նոր պայմաններում, անհավասարաչափ տնտեսական աճը, բնակչության աճը և միգրացիոն գործընթացները. աշխարհաքաղաքական իրադրության փոփոխությունները, միջազգային ահաբեկչությունն են։ 2) Միասնական աշխարհակեցության կայացման գործընթացներն ուսումնասի­րող գիտության։ Այս դեպքում առաջարկ­վում է աշխարհահամակալպային մոտե­ցումը, որի շրջանակներում գլոբալ աշ­խարհը պատմական համակարգ է' հիմն­ված կապիտալիզմի էքսպանսիայի և միասնական աշխարհի մասնատման (կենտրոն, ծայրամաս և կիսածայրամաս) վրա։ Հիմնական կատեգորիաներն են « արտադրության գլոբալ համակարգ», «դասակարգերի ձևավորման գլոբալ գործընթաց» են։ Մոտեցումը տա­ռապում է պարզունակությամբ և օգտապաշտությամբ. կարևորվում է տնտե­սության դերը, անտեսվում մարդկության մշակութային բազմազանությունը։ Այ­սօր առավել հրատապ է գլոբալ գործըն­թացների պատմական դինամիկայի, ինչպես նաև դրանց զարգացման հնա­րավոր ուղիների և երկարամյա հեռանկարների ուսումնասիրությանը։ Հենց այս տեսանկյունից են ուսումնասիրում գլոբալ աշխաըհը քաղաքակրթական կամ մշակաթաբանական մոտեցման կողմնակից­ները' գլոբալացման գործընթացը դիտե­լով որպես քաղաքակրթությունների երկ­խոսության հնարավոր և ցանկալի արդ­յունք։ Այս առումով քաղաքական գլոբալիստիկայի հիմնական խնդիրներից մեկը քաղա­քակրթությունների երկխոսության նոր հայեցակարգի մշակումն է։

## Աղբյուրներ

* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Հասարակության զարգացում
Ազգայնացում

**Ազգայնացում**, մասնավոր սեփականության վերածումը պետական սեփականության։ Ազգայնացման հակառակ գործընթացը ապազգայնացումն է։ Մասնավոր սեփականության (այդ թվում օտարերկրացու) ազգայնացումը համարվում է ինքնիշխան պետության լիիրավ իրավունքը։

Ազգայնացումը կարող է իրականացվել ինչպես միջազգային իրավունքով, այնպես էլ ազգային օրենսդրությամբ։

Հայաստանի սահմանադրությամբ նախատեսվում է, որ սեփականության օտարումը հասարակության և պետության կարիքների համար կարող է իրականացվել միայն բացառիկ դեպքերում, օրենքի հիման վրա նախնական համարժեք փոխհատուցմամբ։ Այն ճանաչվել է ժամանակակից միջազգային իրավունքում տեղ գտնելով միջազգային իրավական բազմաթիվ գործիքներում, ինչպիսիք են ՄԱԿ-ի ԳԱ բանաձևերը, միջազգային դատարանների և տրիբունալների որոշումները և այլն։

Ազգայնացման իրավունքին անդրադարձ է կատարվել 1925-1974 թթ. բնական ռեսուրսների մշտական ինքնիշխանության սկզբունքին վերաբերող ՄԱԿ-ի ԳԱ բանաձևերում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Ազգայնականություն
Կատեգորիա:Պետություն և անհատ
Կատեգորիա:Տնտեսական համակարգեր
Դահուկային սպորտ

250 px|մինի|աջից|Դահուկային սպորտի մարզիկ
**Դահուկային սպորտ**, ձմեռային մարզաձև, որն ընդգրկում է դահուկավազքը, դահուկացատկը ցատկահարթակից, սլալոմը, հսկա սլալոմը, սրընթաց վարսանքը և բիաթլոնը։  Դահուկային սպորտի մրցումային ձևերից են  դահուկային արագընթաց մրցարշավները, լեռնադահուկային սպորտը, դահուկացատկը ցատկահարթակից (տրամպլին)։

## Պատմություն
Առաջին մրցումներն անցկացվել են Նորվեգիայում, 1767 թվականին, ձևավորվել է 19-րդ դարի վերջին և  20-րդ դարի սկզբին, երբ ստեղծվեցին դահուկային սպորտի ազգային ակումբներ (Նորվեգիայում՝ 1874 թվական, Ֆինլանդիայում՝ 1886 թվական, Գերմանիայում՝ 1891 թվական, Պետերբուրգում՝ 1894 թվականին)։ 1905 թվականին հիմնվել է Միջին Եվրոպական դահուկային միությունը, 1924 թվականին՝ Միջազգային դահուկային ֆեդերացիան։ Դահուկային սպորտի միջազգային խոշորագույն մրցումներն են՝ ձմեռային օլիմպիական խաղերը (անցկացվում են 1924 թվականից), աշխարհի առաջնության մրցումները (1929 թվականից)։

## Առողջապահություն
Դահուկային սպորտի պարապմունքներն անցկացվում են մաքուր օդում, բարերար են ազդում օրգանիզմի ընդհանուր վիճակի վրա, ամրապնդում են նյարդային համակարգը, նպաստում օրգանիզմի կոփմանը և ֆիզիկական տոկունության զարգացմանը։ Դահուկներով սահելիս գործի են դրվում տարբեր մկանախմբեր, որը լավացնում է նյութափոխանակությունը, խթանում շնչառության և արյան շրջանառության օրգանների գործունեությունը։ Խիստ կտրտված տեղանքով դահուկներով տեղաշարժվելը, ինչպես նաև լեռնադահուկային սպորտն ու դահուկացատկերը զարգացնում են հիմնականում շարժումների համաձայնեցումը, արագ շարժող, հակազդեցությունը, հավասարակշռության զգացումը, վճռականությունը։

Դահուկաքայլքի ժամանակ օրգանիզմի բեռնվածությունը պայմանավորված է մրցատարածության հեռավորությամբ, տեղանքի ռելիեֆով, եղանակի և շարժման արագությամբ։ Դահուկային սպորտը լայնորեն կիրառվում է Երեխաների և երիտասարդության ֆիզիկական դաստիարակության, տարբեր տարիքի մարդկանց անհատ պարապմունքների ժամանակ։

Բժշկական ցուցումների դեպքում դահուկներով զբոսանքները կիրառվում են որպես բուժական ֆիզկուլտուրայի ձև։ Դահուկային սպորտի պարապմունքների ժամանակ ընդհանուր ռեժիմը և բեռնվածությունը պետք է համապատասխանեն պարապողների տարիքին, սեռին, առողջ, վիճակին և ֆիզիկական պատրաստվածությանը։

Վնասվածքների կանխարգելման համար կարևոր է լեռնադահուկային ձևի և ցատկերի սովորեցնելու խիստ հաջորդականություն։ Անհրաժեշտ է նաև կանխել ցրտահարությունը և մաշկի հարուկները։ Վերջին շրջանում անվավոր դահուկների օգտագործումը հնարավորություն է տալիս առողջարար մարզումներ ու մրցումներ կազմակերպել ասֆալտապատ ավտոճանապարհներին և հատուկ այդ նպատակով հարմարեցված հրապարակներում։

## Արտաքին հղումներ
* Դահուկային սպորտը դասարան․ամ կայքում 

Կատեգորիա:Ձմեռային սպորտաձևեր
Կատեգորիա:Դահուկային սպորտ
Վիլյամ Հարվեյ

**Վիլյամ Հարվեյ** (, ), արյան շրջանառության ուսմունքի, գիտական ֆիզիոլոգիայի և սաղմնաբանության հիմնադիր։

Հարվեյը կրթությունն ստացել է Քեմբրիջի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում, աշխատել է Իտալիայի Պադուա քաղաքում, որի համալսարանում էլ ստացել է (1602 թվական) բժշկության դոկտորի դիպլոմ։ 1607 թվականին վերադարձել է Անգլիա և ընտրվել Թագավորական բժշկական խորհրդի անդամ։ Եղել է Սուրբ Բարդուղիմեոսի հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկ և վիրաբույժ։

Առաջինն է նկարագրել արյան շրջանառության մեծ և փոքր շրջանները։ Ուսումնասիրել է ողնաշարավոր և անողնաշարավոր կենդանիների սաղմնաբանության հարցերը։ Հանգել է այն եզրակացության, որ ձուն բոլոր կենդանիների զարգացման սկզբնաղբյուրն է, և որ նրանից են առաջանում ոչ միայն ձվածինները, այլև կենդանածինները՝ կաթնասուններն ու մարդը։

## Աղբյուրներ
* Энгельгардт М. А. В. Гарвей, его жизнь и научная деятельность. - СПб., 1892. - (Серия «Жизнь замечательных людей», биографическая библиотека Ф. Павленкова, выпуск 32).
* Яновская М. И. Вильям Гарвей (1578-1657). - М.։ Молодая гвардия, 1957. - 176 с. - 15 000 экз.
* Епифанов Н. С. Уильям Гарвей. - Киров։ Вятка, 2002. - 288 с. - ISBN 5-85271-073-3
* Schmitt C.B., Webster C. Harvey and M. A. Severino. A neglected medical relationship. // Bulletin of the History of Medicine. 1971 Jan-Feb; 45 (1)։49-75.
* French R., William Harvey’s Natural Philosophy, Cambridge, Cambridge University Press, 1994,
* Gregory, Andrew (2001). Harvey’s Heart, The Discovery of Blood Circulation. Cambridge, England։ Icon Books.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վիլյամ Հարվեյը հայկական հանրագիտարանում
* Вильям Гарвей - биография 

Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիոլոգներ
Կատեգորիա:Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անգլիացի կենսաբաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Պադովայի համալսարանի շրջանավարտներ
Ռայմոն Արոն

**Ռայմոն Կլոդ Ֆերդինանդ Արոն**, (, ), ֆրանսիացի սոցիոլոգ և քաղաքագետ։ Գիտական հետաքրքրությունների շրջանն է ՝ ժողովրդավարություն, քաղաքական ազատության, արդի քաղաքական վարչակարգի տիպաբանության խնդիրները։

## Գաղափարներ
Արոնը արդյունաբերական հասարակության տեսության հիմնադիրներից է։ Ըստ նրա քաղաքակրթության զարգացման արդի փուլում ստեղծվում է հասարակության միասնական տիպ (միասնական ժողովրդական հասարակություն), որի տարբեր ձևափոխություններն են արևմտյան (ժողովրդավարական) և սովետական (ամբողջատիրական) մոդելները։ Արդյունաբերական քաղաքակրթության կոնֆլիկտները և անկայունությունը նա տեսնում է հասարակության պահանջների և ժողովրդավարության իդեալերի հակասության մեջ։

## Աշխատություններ
Հիմնական աշխատություններն են ՝
* «Օպիում մտավորականության համար» (*L’Opium des intellectuels* 1955 թվական)
* «Հիասթափություն առաջադիմության մեջ» (1967 թվական)

## Աղբյուրներ
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թվականներ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թվական, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 г., Москва

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի սոցիոլոգներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի քաղաքագետներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի հրեաներ
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հրեա փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հումանիստներ
Կատեգորիա:Կրոնների քննադատներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հակակոմունիստներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Մոնպառնասի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի թղթակից-անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով
Վիլյարմայոր (Լա Կորունյա)

**Վիլյարմայոր** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Լա-Կորունյայի մեջ, որն էլ իր հերթին մտնում է Գալիսիա ինքնավար համայնքի մեջ։ Համայնքը մտնում է Բետանոս շրջանի կազմի մեջ։ Տարածքը՝ 30.1 կմ2։ Բնակչությունը՝ 1277 (2010)։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 
* Páxina oficial do Ayuntamiento de Brión 
* Fotografías de Brión
* Ruta dos Cruceiros (Brión

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Ալֆրեդ Գուտշմիդ

**Հերման Ալֆրեդ մարկիզ ֆոն Գուաշմիդ** (, ), գերմանացի արևելագետ, հայագետ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Բոննի համալսարանը։ Դասախոսել է Լայպցիգի, Ենայի և այլ համալսարաններում։ Լատիներեն, գերմաներեն շարադրված երկերը վերաբերում են Հին Արևելքի, Հունաստանի, Իրանի, Ասիայի ոչ սեմական ժողովուրդների պատմությանը։ Առանձին ուսումնասիրություն ունի Օսրոյենեի թագավորության, Իրանի և հարևան երկրների պատմության մասին։ Հետազոտել է Եվսեբիոս Կեսարացու «Կանոններ»-ի հրատարակությունները։ Ընդհանուր պատմությանը վերաբերող աշխատություններում երբեմն օգտագործել է հայկական սկզբնաղբյուրներ (Մովսես Խորենացի), կողմնակիորեն անդրադարձել Հին Հայաստանի պատմության առանձին հարցերին։ Հայագիտական ուսումնասիրություններն ունեն բանասիրական բնույթ և նվիրված են գլխավորապես Մովսես Խորենացու և Ագաթանգեղոսի աղբյուրագիտական քննությանը։ Խորենացու վերաբերյալ հոդվածում ենթադրել է, թե նա 5-րդ դարի պատմիչ Մովսես Խորենացին չէ, այլ նրա անվամբ հանդես եկած մեկը, որն իր «Հայոց պատմությունը» շարադրել է 634—642 թվականների միջև։ Այս ենթադրությունը մերժել են հետագա ուսումնասիրողները։

### Գուտշմիդի կարծիքը Խորենացու մասին
Գուտշմիդը կարծել է, թե «Պիտոյից գրքի» թարգմանիչը Մովսես Խորենացին չէ, քանի որ այդ գրքի ոճը տարբերվում է նրա ոճից։ Պատմիչի նկատմամբ ծայրահեղ քննադատական վերաբերմունք է ցուցաբերել «Մովսես Խորենացու Հայոց պատմության արժանահավատության մասին» աշխատության մեջ։ Այստեղ Գուտշմիդը հայ պատմիչի երկում նշում է ժամանակագրական անճշտություններ, աղբյուրների անուշադիր օգտագործման դեպքեր, միտումնավոր հնարանքներ, տարբերություններ հունարեն աղբյուրների համեմատությամբ։ Սեբեոսին կից Անանունի Մար Աբաս Կատինայից վերցրած հատվածը Գուտշմիդը համարել է Խորենացու սևագրությունը։ Նման կարծիքը որոշ չափով արդյունք էր Հայոց պատմության և մատենագիտության մասին Գուտշմիդի ունեցած ոչ ճշգրիտ և ոչ լրիվ տեղեկությունների։ Դիտողությունները, միաժամանակ, նպաստել են Խորենացու երկի ավելի ճիշտ գնահատմանը։ Ագաթանգեղոսին նվիրված ուսումնասիրության մեջ համեմատել է Ագաթանգեղոսի հայերեն և հունարեն օրինակները, նշել հունարեն, օրինակի միջանկյալ հատվածները։ Գուտշմիդը գտել է, որ հայերեն օրինակը սկզբից ևեթ շարադրված է եղել հայերենով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի արևելագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի հայագետներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Լայպցիգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ թղթակից անդամներ
Ռուբեն Դաշտոյան

**Ռուբեն Պետրոսի Դաշտոյան** (), հայ հեղափոխական, կուսակցական գործիչ, ՌԿ(բ)Կ/ԽՄԿԿ անդամ (1902)։

Ծնվել է փոստ-հեռագրական ծառայողի ընտանիքում։ Սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը, ապա տեղափոխվել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որտեցից հեռացվել է։ Վերադառնալով Թիֆլիս՝ կրկին մտնում է Ներսիսյան ճեմարան, որն ավարտում է 1898 թվականին։ Այնուհետև աշխատում է Բաքվի նավարդյունաբերական ընկերություններում, իսկ 1902-1907 թվականներին՝ Թիֆլիսի քաղաքային լաբորատորիայում։

«Հայ սոցիալ-դեմոկրատների միության» և դրա օրգան «Պրոլետարիատ» թերթի հիմնադիրներից է։

1907 թվականին կուսակցությունը Դաշտոյանին ուղարկում է Բաքվի բոլշևիկյան «Օրեր» թերթում աշխատելու Այստեղ ակտիվ գործունեություն է ծավալում, որի համար ձերբակալվում է 1912 թվականին։ 1914 թվականին զգալի դեր է խաղացել «Նոր խոսք» պարբերականի հրատարակման գործում։ Աշխատակցել բոլշևիկյան մի շարք թերթերի։

1917 թվականին եղել է զինվորական ծառայության մեջ, ընտրվել է Ախալցխայի բանվորների և զինվորների դեպուտատների խորհրդի նախագահ։ Նույն թվականին Դաշտոյանը տեղափոխվում է Երևան։ Մասնակցել է 1920 թվականի մայիսմեկյան խռովություններին։ Ռուսական 11-րդ կարմիր բանակի կողմից Հայաստանը գրավելուց և երկրում խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո նշանակվել է Ղամարլուի (Արտաշատ), Նոր Բայազետի (1921) Հեղկոմի, Ղարաքիլիսայի (Վանաձոր, 1922), Դիլիջանի (1924) գավգործկոմների նախագահ, ԽՍՀՄ Կենտգործկոմի քարտուղար, միաժամանակ նախագահի տեղակալ։

Ընտրվել է ԽՍՀՄ  Անդրֆեդերացիայի Կենտգործկոմների անդամ։

Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով։ Գնդակահարվել է 1937 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ում գնդակահարվածներ
Կատեգորիա:Հայ կուսակցական գործիչներ
Անօտարելի իրավունքներ

**Անօտարելի իրավունքներ**, մարդու հիմնական իրավունքների հատկանիշ, որը բխում է բնական իրավունքի հայե­ցակարգից։ Անվանվում են նաև անկապ­տելի իրավունքներ։ Այսպիսի մոտեցմամբ մարդու իրուվունքները և ազա­տությունները դիտվում են իբրև մարդուն ի ծնե տրված մարդուց անբաժանելի, այլ ոչ թե պետական իշխանության շնորհած իրավունքներ։ Անօտարելի իրավունքների հասկացությունն առաջին անգամ իրավական ձևակերպում է ստացել Անկախության ամերիկյան հռչակագրում (1776) և Մարդու և քաղաքացու իրավունքների ֆրանսիական հռչակագրում (1789)։ Այն օգտագործվել է մարդու իրավունքների վերաբերյալ բազմաթիվ միջազգային-իրավական փաստաթղթերում և ժողովրդավա­րական պետությունների գործող սահմանադրություններում։

## Գրականություն
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան *«Արդի հայերենի բացատրական բառարան»*, հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин *"Большой юридический словарь"*, 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Իրավաբանություն
Դամաններ

frameless|աջից
**Դամաններ**, **ճարպուկներ** (հին հունարեն՝ ὕραξ), պրիմիտիվ, բուսակեր կաթնասունների կարգ։ Մարմնի երկարությունը 30-60 սանտիմետր է, բաշը՝ մինչև 4,5 կիլոգրամ։ Արտաքին տեսքով և ատամների կազմությամբ նման են կրծողներին, ծագումով մոտ են փղերին։ Գլուխը մեծ է, երկատված դնչով, վերջավորությունները կարճ են, ուժեղ։ Մորթին խիտ Է, դարչնամոխրագույն։ Մեջքի կենտրոնում ունեն մազազուրկ հատված, որտեղ բացվում են բազմացման ժամանակ խիստ հոտ արձակող խողովակաձև գեղձերի ծորանները։ Հղիությունը 7-7,5 ամիս է ունենում են 1-6 ձագ։ Հայտնի է 3 սեռի 9 տեսակ՝ տարածված Առաջավոր Ասիայում, Կենտրոնական և Հարավային Աֆրիկայում։

Կատեգորիա:Կաթնասուններ
Կառուցողական անվստահության քվե

**Կառուցողական անվստահության քվե** () , անվստահության քվեի հատուկ ձև. երբ կառավարությանը անվստա­հություն արտահայտելիս խորհրդարա­նի (կամ այն պալատի, որին պատասխանատու է կառավարությունը) մեծա­մասնությունը ընտրում է նոր կառավա­րություն։ Այսպիսի ընթացակարգը հնա­րավորություն է ընձեռում խուսափել հա­ճախակի կառավարական ճգնաժամերից։ Նախատեսված է Գերմանիայի, Սլովենիայի և մի շարք այլ պետությունների սահմանադրություններով։

## Աղբյուրներ
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Գերմանական իրավունք
Կատեգորիա:Սահմանադրական իրավունք
Դառնախոտ

[255px|մինի|[Դառնախոտ թունավոր(*Rhaponticum repens*)]]

**Դառնախոտ** (), բարդածաղկավորների ընտանիքի բազմամյա խոտանման բույսերի ցեղ, մոլախոտ։ Ցողունը խիստ ճյուղավորված է․ տերնները մեծ մասամբ նշտարաձն են, ծաղիկները՝ վարդագույն, խողովակաձն, ոչ մեծ զամբյուղներով ծաղկաբույլ։ Ունի երկու տեսակ, առավել հայտնի է սողացող կամ վարդագույն A․ repens Դ․։ Տարածված է Ռուսաստանի եվրոպական մասի հարավ արևմուտքում, Կովկասում, Փոքր Ասիայից մինչև Մոնղոլիա, Հայաստանում՝ Արարատյան դաշտում և նախալեռնային շրջաններում։ Աղադիմացկուն և երաշտադիմացկուն է։ Թունավոր է ոչխարների, ձիերի և ուղտերի համար։ Աղբոտում է ցանքերը, հատկապես բամբակենուտը։ Պայքարի միջոցները՝ կարանտին, խոր վար, բազմակի փխրեցումներ և հերբիցիդներ։

Կատեգորիա:Բարդածաղկավորներ
Մադի Ուոթերս

**Մադի Ուոթերս** (, իրական անունը՝ ՄաքՔինլի Մորգանֆիլդ, անգլ. *McKinley Morganfield*, ), ամերիկացի բլյուզմեն, ով համարվում է չիկագոյան բլյուզի հիմնադիրներից մեկը։

Նրա այցեքարտը դարձավ 150 թվականին թողարկված «Mannish Boy» կոմպոզիցիան։ «Rollin’ Stone» (Թափառաշրջիկ) համարվում է վերածնվո ռոք երաժշտության իրական սիմվոլներից. երիտասարդ բրիտանացի բյուզ-ռոքերների մի խումբ մինչև անգամ օգտագործեց այդերգի անվանումը, որպես խմբի անուն (1962); Բոբ Դիլանը օգտագործելով այդ անունը ստեղծեց նոր սերնդի այսպես կոչված հիմնը՝ «Like a Rolling Stone» (1965), աշխարհի խոշորագույն ռոք-ամսագրերից մեկը անվանվեց երգի անունով (1967); վերջապես, սև ռիթմ-ենդ-բլյուզ The Temptations-ը հայտնի դարձավ «Papa Was a Rolling Stone» հիթով (1972)։

Կարելի է ասել, որ Ուոթերսն առաջինն էր, ով նկատեց Չակ Բերրիի տաղանդն ու օգնեց նրան համագործակցել ձայնագրական ընկերությունների հետ։ Առաջիններից էր, ով օգտագործեց էլեկտրոկիթառը։ Ամփոփելով XX դարի արդյունքներ, «Rolling Stone» ամսագիրը նրան ներառեց Ռոք-ն-ռոլլի պատմության քսան լավագույն երաժիշտների անկում։

## Սկավառակագրություն
### Ստուդիո ալբոմներ
* *The Best of Muddy Waters* (1958)
* *Muddy Waters Sings Big Bill Broonzy* (1960)
* *Brass and the Blues* (1960)
* *They Call Me Muddy Waters* (1961)
* *Folk Singer* (1964)
* *Super Blues* (Բո Դիդլիի ու Լիթլ Ուոլտերի հետ համատեղ) (1967)
* *The Super Super Blues Band* (Բո Դիդլիի ու Հաուլին Վուլֆի հետ համատեղ) (1968)
* *Electric Mud* (1968)
* *After the Rain* (1969)
* *Fathers and Sons* (1969)
* *The London Muddy Waters Sessions* (1970)
* *Can't Get No Grindin*' (1973)
* *"Unk" in Funk* (1974)
* *The Muddy Waters Woodstock Album* (1975)
* *[[Hard Again]]* (1977)
* *[[I'm Ready]]* (1978)
* *King Bee* (1981)

## Մրցանակներ
### Գրեմմի

### [[Ռոք'ն'ռոլլի փառքի սրահ]]ում
Մադիի երգերից չորսն անցել են 500 Songs that Shaped Rock and Roll ցանկ

## Կինոյում
«Կադիլակ ռեքորդս» (2008) ֆիլմում Մադի Ուոթերսի դերակատարն էր ամերիկացի դերասան Ջեֆֆրի Ռայթը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Ես այնքան տաք էի, ինչպես նոր թխված հացը» (գիրք Մադի Ուոթերսի մասին) 
* Muddy Waters — «Got My Mojo Workin'»

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բլյուզ կիթառահարներ
Կատեգորիա:Բլյուզ երաժիշտներ
Անարտոնագիր մուտք

**Արտոնագիր մուտք**, մուտք պետության տարածք' առանց նրա իրավասու իշխանությունների թույլտվության (մուտքի արտոնագիր) առկայության։ Մուտքի (կամ մուտքի և ելքի) նման կարգը որպես կանոն, սահմանվում է պետությունների միջև կնքված համաձայնագրի հիման վրա։ Այն կարող է տարածվել միայն որոշակի կատեգորիայի անձանց (օրինակ, ծառայողական գործերով ժամանողների) կամ համաձայնագրի մասնակից երկրի բոլոր քաղաքացիների վրա։ Մուտքի այս կարգն սկզբունքորեն չի վերացնում բոլոր պետություն­ներում գործող մուտքի և ելքի թույլտվության համակարգը և չի բացառում սահմանի վրա մուտքի փաստաթղթերը (արտասահմանյան անձնագիր և այլն) ներկայացնելու անհրաժեշտությունը։

## Աղբյուրներ
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Առևտուր
Կատեգորիա:Մաքսազերծված գործ
Նատրիումի բիսմութիդ

Նատրիումի բիսմուտիդ, նատրիումի և բիսմութի երկտար անօրգանական միացություն, քիմիական բանաձևն է՝ NaBi, բյուրեղներ։

## Ստացում
* Ստանում են ստեխիոմետրիկ քանակներով պարզ նյութերի միահալումից.

:: \mathsf{ Na + Bi \ \xrightarrow{430^oC}\ NaBi }

## Ֆիզիկական հատկություններ
Նատրիումի բիսմութիդը իրենից ներկայացնում է տետրագոնալ բյուրեղներ։ Բյուրեղավանդակի a = 0,347 նմ, c = 0,481 նմ, Z = 2 (այլ տվյալներով a = 0,490 նմ, c = 0,480 նմ, Z = 2)։

## Գրականություն
* Справочник химика / Редкол.։ Никольский Б.П. и др.. — 2-е изд., испр. — М.-Л.։ Химия, 1966. — Т. 1. — 1072 с.
* Диаграммы состояния двойных металлических систем / Под ред. Н. П. Лякишева. — М.։ Машиностроение, 1996. — Т. 1. — 992 с. — ISBN 5-217-02688-X

Կատեգորիա:Նատրիումի միացություններ
Կատեգորիա:Ինտերմետալիդներ
Կատեգորիա:Բիսմութիդներ
Արկածախնդրություն

**Արկածախնդրություն** , մարդկանց վարք, գործողություն, որ բնութագրվում է հանուն արագ օգուտ ստանալու ՝ անսկզբունք վտանգավոր գործելակերպով։

## Արկածախնդրությունը քաղաքականության մեջ
Արկածախնդրություն քաղաքականության մեջ ՝ քաղաքական գործիչների անսկզբունքային, չմտածված քայլեր, որ կատարվում են հեշտ հաջողության հասնելու համար։ Նման մտածելակերպի հիմքում ընկած է իրական քաղաքական վիճակի անտեսումը, քաղաքական իրավիճակների լուրջ կանխատեսման նկատմամբ արհամարհանքը և այնընդունակությունը։

### Քաղաքական արկածախնդրության հետևանքները
Քաղաքական արկածախնդրությունը մեծ վտանգ է ներկայացնում և որպես կանոն դատապարտված է անհաջողության։ Այն հանգեցնում է հասարակական-քաղաքական իրավիճակի, տնտեսության ապակայունացմանը, վտանգում է ժողովրդի ու երկրի ապագան, կարող է ունենալ այլ բացասական հետևանքներ։

## Աղբյուրներ
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Քաղաքական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Տերմինաբանություն
Ամերիկյան պետությունների կազմակերպություն

**Ամերիկյան պետությունների կազմակերպություն** (ԱՊԿ)(, , , ), միջկառավարական տարածաշրջանային կազմակերպություն, որի անդամներն են Արևմտյան կիսագնդի պետությունների մեծամասնությունը։ Ստեղծվել է 1948 թվականին։ Կազմակերպության նպատակներն են՝ ամերիկյան մայրցամաքում խաղաղության և անվտանգության ապահովումը, անդամ-պետությունների միջև վեճերի խաղաղ կարգավորումը, ագրեսիայի դեմ համատեղ պայքարը, ամերիկյան պետությունների քաղաքական, տնտեսական և իրավական հիմնախնդիրնևրի լուծմանը աջակցելը, տնտեսական, սոցիալական, գիտատեխնիկական և մշակութային առաջընթացի ջանքերի միավորումը և այլն։ Բարձրագույն մարմինը Գլխավոր վեհաժողովն է, գումարվում է տարեկան մեկ անգամ։ Նստավայրն է Վաշինգտոնը։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:1948
Կատեգորիա:Ամերիկաներ
Կատեգորիա:Միջկառավարական կազմակերպություններ
Բացառիկ տնտեսական գոտի

**Բացառիկ տնտեսական գոտի**, պետության տարածքային ջրերից դուրս գտնվող և նրան հարող Համաշխարհային օվկիանոսի մաս։ Բացառիկ տնտեսական գոտու լայնությունը 200 ծովային մղոն է։ Այդ գոտում առափնյա պետությունն ինքնիշխան է բնական ռեսուրսների (պաշարների) յուրացման, պահպանման, գիտական հետեազոտությունների իրականացման, արհեստական կղզիների և այլ կառույցների ստեղծման գործում։ 
thumb|upright=2.8|center|Աշխարհի բացառիկ տնտեսական գոտիները (նշված մուգ կապույտով)
## Աղբյուրներ
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Ծովային իրավունք
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Քաղաքական արդիականացում

**Քաղաքական արդիականացում**, քաղաքական համակարգի փոխակերպում անցում ավանդականից ժամանակակից հասարակության։ Ծագելով 20-րդ դարի 50-60-ական թվականների որպես ազատագրված երկրների նկատմամբ արևմուտքի քաղաքականության աւպարացման միջոց, քաղաքական արդիականացման հայեցակարգը վերջին հաշվով վերաճեց քադաքակրթման գլոբալ գործընթացի հիմնավորման ընդհանուր մոդելի, որի էությունն ավանդականից ժամանակակից հասարակության անցման բնույթի և ուղղությունների նկարագրումն է։

Այդ անցումը գիտատեխնիկական առաջընթացի, սոցիալ կառուցվածքային. նորմատիվային ու արժեքային համակարգերի փոխակերպման արդյունք է։ Արդիականացման գործընթացում պայմանականորեն առանձնացվում է երկու փուլ։ Առաջին փուլում' 1950-1960-ական թվականներ, այն ընկալվում էր որպես արևմտյան րարարական ինստիտուտների (կենտրոնացված պետություն խորհրդարան, բազմակուսակցական համակարգ, համընդհանուր ընտրություններ, իշխանությունների տարանջատում) և արժեքների (քաղաքական ազատություն, անհատապաշտություն և այլն) կույր ընդօրինակում։ Այս փուլում արդիականացումը ընկալվում է որպես 
# գարգացող երկրների ժոդովրդավարացում (ըստ արևմտյան մոդելի),
# «երրորդ աշխարհի» պետությունների սոցիալտնտեսական աճի պայման և հետևանք,
# Արևմտյան Եվրոպայի ու Հյուսիսային Ամերիկայի պետությունների հետ համագործակցության և շփման արդյունք։ Երկրորդ փայում' 1970-ական թվականների, արդիականացման ուղղափառ տեսությունները քննադատվեցին, իսկ հետագայում վերաիմաստավորվեցին։

Նախ կասկածի ենթարկվեց գծային էվոլյուցիայի փուլերի խիստ հաջորդականությունը։ Երկրորդ, քննադատության օբյեկտ դարձավ արդիականացման էթնոկենտրոն արևմտականացման մոդելը. դրանց համընդգրկուն փնելու հավակնությունը։ Ըստ այս մոդելի, բոլոր պետությունները շարժվում են միևնույն ուղղությամբ' տարասեռ, տարակազմ ինստիտուտներից դեպի իշխանության համածին, միևնույն ինստիտուտները։

Արդիականացում քաղաքական բնութագրվում է.  
# ազգային մակարդակում՜ պետական իշխանությունների աճող ամրապնդմամբ ու կենտրոնացմամբ, ավանդական տոհմացեղային կապերի թողացմամբ,
# բադ. ինստիտուտների տարբերակմամբ ու մասնագիտացմամբ, 
# զանգվածների քաղ. ակտիվության բարձրացմամբ։

Արդիականացման հարցում գոյություն ունի երկու հիմնական մոտեցում՝ պահպանողական և ազատական։ Պահպա­նողականները շեշտում են կենտրոնացված ինստիտուտների օգնությամբ քաղաքական կարգուկանոնի հաստատման անհրաժեշտությունը, իսկ ազատականները' իշխանության կրողների վրամշտական ազդեցություն ունենալու հնարավորությունը։

Արդիականացումը կարող է բախվել միշարք արգելքների։ Դրանցից են. ազգայնամոլական քաղաքականությունը, տեխնոկրատիզմի ու պոպուլիզմի ծայրահեղությունները ավանդական քաղաքական կուլտուրայի պայմաններում ժամանակակից քաղաքական արժեքների մակերեսային ընդունումը և այլն։

## Աղբյուրներ
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Քաղաքագիտություն
Գրունտագիտություն

մինի
**Գրունիտագիտություն**, գետնագիտություն, ինժեներական երկրաբանության բաժին, որն ուսումնասիրում է գրունտները շինարարության տեսանկյունից։

## Հիմնական խնդիրներ
Հիմնական խնդիրներն են՝ տարբեր շինարարությունների ժամանակ գրունտների բնական ամրության փոփոխությունների պայմանների ուսումնասիրությունը, նրանց տիպերի և տեսակների առանձնացումն ու գնահատումը՝ կապված նախագծվող կառուցվածքների պահանջների հետ, հատկությունների բարելավման մեթոդների մշակումը։ Բաժանվում է՝
* ընդհանուր գրունագիտության, 
* գրունտների տեխնիկական մելիորացիայի 
* ռեգիոնալ գրունտագիտության։

##### Ընդհանուր գրունտներ
Ընդհանուր գրունտները ուսումնասիրում է առավել տարածված և տիպիկ գրունտների կազմությունը, կառուցվածքը, տեքստուրան և գրունտագիտության մյուս բաժինների տեսական հիմքն է։

##### Գրունտների տեխնիկական մելիորացիա
Գրունտների տեխնիկական մելիորացիան զբաղվում է տարբեր կառուցվածքների պահանջներին համեմատ գրունտների հատկությունների արհեստական բարելավման մեթոդների տեսական ու փորձարարական մշակման հարցերով և ունի մեծ կիրառական նշանակություն։

##### Ռեգիոնալ գրունիտագիտություն
Ռեգիոնալ գրունիտագիտությունը ուսումնասիրում է առանձին ծագումնաբանական տիպերի գրունտների և հողերի ինժեներաերկրաբանական առանձնահատկություններն ու տարածվածությունը։ 
Գրունիտագիտությունը սերտորեն կապված է պետրոգրաֆիայի, ինժեներական երկրաբանության և հարակից այլ գիտությունների հետ։ Գրունիտագիտությունը ձևավորվել է ԽՍՀՄ-ում 1920-ական թվականներին․՝ կապված սոցիալիստական շինարարության ծավալման հետ։ Նրա զարգացման գործում մեծ ավանդ ունեև Պ․ Ա․ Զեմյատ չենսկին, Մ․ Մ․ Ֆիլատովը, Վ․ Վ․ Օխոտինը, Ֆ․ Պ․ Սավարենսկին, Վ․ Ա․ Պրիկլոնսկին, Ն․ Յա․ Գենիսովը և ուրիշներ։ Կապիտալիստական շատ երկրներում գրունիտագիտությունը չի առանձնացվում որպես ինքնուրույն գիտություն, այլ մտնում է գեոտեխնիկայի մեջ, որն ընդգրկում է գրունտների մեխանիկայի և հիմքաշինության հարցերը։

Կատեգորիա:Գրունտագիտություն
Օսկար (այլ կիրառումներ)

**Օսկար** անվանումը կարող է վերաբերվել.

* Օսկար - ամերիկյան կինոմրցանակ
* Օսկար (ֆուտբոլիստ) - բրազիլացի ֆուտբոլիստ
* Օսկար (ֆիլմ, 1967) - 1967 թ. նկարահանված ֆրանսիական ֆիլմ
* Օսկար (ֆիլմ, 1991) - 1991 թ. նկարահանված ամերիկյան ֆիլմ
* Օսկար (ֆիլմ) - 1962 թ. նկարահանված դանիական ֆիլմ
* OSCAR - համակարգչային ցանցային ծրագիր
Նմանակման արդիականացում

**Նմանակման արդիականացում**, արդիականացման տարատեսակ, որը բնութագրվում է երեք բաղադրամասերի' հասարակական կյանքի աոանձին բնագավառներում ժամանակակից գծերի (հատկանիշների), այլ բնագավառներում ավանդական տարրերի, ինչպես նաև այն ամենը, ինչը կոչված է նմանակեղծելու արդի արևմտյան իրականությանը, աններդաշնակ, ներքուստ հակասական համակցմամբ։

Տերմինն օգտագործվել է 20-րդ դարի 30-80-ական թվականներ Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միությունում. իսկ մեր օրերում՝ մի շարք զարգացող երկրներում ընթացող արդիականացման իմաստավորման համար։

## Աղբյուրներ
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Հասարակագիտական եզրեր
Դանիել Բել

**Դանիել Բել** (), ամերիկացի սոցիո­լոգ։ Բելի մշակած հետարդյունաբերական հասարակության հայեցակարգի համա­ձայն, գիտատեխնիկական հեղափոխությունը ավելորդ է դարձնում սոցիա­լական հեղափոխությունը։ Հիմնական երկերն են. «Գաղափարա­խոսության վերջը» (1960 թ.), «Կապիտա­լիզմի մշակութային պայմանները» (1976 թ.)։

## Աղբյուրներ
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Դանիել Բել Հարվարդի սոցիոլոգ
* Միշտ առաջ
* Պատերազմի մասին 100 ամենաազդեցիկ գրքերը 

Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիոլոգներ
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հրատարակիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի փիլիսոփաներ
Աշխարհաքաղաքական հենման կետ

**Աշխարհաքաղաքական հենման կետ**, (անգլ. Geopolitical point of support) աշխարհաքաղաքականության հասկացության, որով նշանակվում է Տոտալ դաշտից դուրս գտնվող որևէ պետութ­յան տարածքը, որի հաղորդակցության ուղիները վերահսկում է այլ պետություն (պետություններ) (օրինակ' Նախիջևանի ինքնավար հանրապեաությունը. Կալինինգրադի մարզը և այլն)։

## Աղբյուրներ
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

Կատեգորիա:Իրավաբանություն
Գուցուլներ

մինի|Գուցուլների ընտանիք
**Գուցուլներ**, **հուցուլներ** (, , , ), ուկրաինացիների ազգագրական խումբ։ Ապրում են Ուկրաինայի իվանո-Ֆրանկովսկի և Չեռնովցիի մարզերի լեռնային վայրերում, ինչպես նաև Անդրկարպատյան մարզի Ռախովսկու շրջանում։ Խոսում են ուկրաիներենի գուցուլական բարբառով։

Հնում գուցուլների բնատարածքը մտնում Էր Կիևյան Ռուսիայի կազմի մեջ։ Գուցուլները 1867 թվականից մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը գտնվում Էին Ավստրո-Հունգարիայի, այնուհետև՝ Լեհաստանի, Ռումինիայի ն Չեխոսլովակիայի տիրապետության տակ։ Գուցուլների զբաղմունքը լեռնա-արոտային անասնապահությունը և փայտամշակությունն Էր, զարգացած Էր արհեստագործություևը։ 1939-1945 թվականներին գուցուլները մտան Խորհրդային Ուկրաինայի կազմի մեջ։

## Պատկերասրահ

Hutsuls (26).jpg
Hutsulka.jpg
Hutsul woman 110 years old, Prykarpattia.jpg
Hutsul 1 (Ukrainian highlander).jpg
Hutsul bagpiper (Ukrainian highlander).jpg
Hucul Verkhovyna 1.jpg
Hutsuls 1927, Verkhovyna, west Ukraine.jpg
Hutsuls (38).jpg
Ukrainian hutsuls 2.jpg
Hutsuls (32).jpg
Three hutsuls from Verkhovyna area.jpg
Hutsuls (19).jpg
Hutsul musicians.jpg
Hutsul (80-ies).jpg


Կատեգորիա:Ազգագրական խմբեր
Գուլիստան (Ուզբեկստան)

**Գուլիստան** (, , մինչև 1961 թվականը՝ **Միրզաչուլ**), քաղաք Ուզբեկստանի արևելքում, Սիրդարիայի մարզի վարչական կենտրոնը։ Ունի 77 300 բնակչություն (2014)։

Գտնվում է Սովյալ անապատի հարավարևելյան մասում, մայրաքաղաք Տաշքենդից 120 կիլոմետր հարավում։ Երկաթուղային կայարան է Տաշքենդ—Խավաստ գծի վրա։

Ունի բամբակազտիչ, կաթնա-յուղագործական, վերանորոգող-մեխանիկական գործարաններ, շինանյութերի կոմբինատ, բժշկական և մանկավարժական ուսումնարաններ։

Կատեգորիա:Ուզբեկստանի քաղաքներ