Ուզբեկական սում

**Սում** (; ISO code: **UZS**), Ուզբեկստանի ազգային արժույթ։ Ուզբեկստանը ռուբլուց անցում է կատարել սումի 1994 թվականի հուլիսի 16-ին։ Միայն թղթադրամներ են արտադրվել, ընդ որում՝ 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100, 200, 500, 1000, 5000 և 10000 անվանական արժեքներով։ Այն պատճառով, որ ի սկզբանե այն նախատեսված է եղել որպես անցումային արժույթ, ձևավորումը շատ պարզ է եղել։

## Ծագումնաբանություն
Ղազախների, ղրղզների, տաջիկների և ուզբեկների խորհրդային արժույթի պաշտոնական անվանումը եղել է սումը, և այս անունը գրված է եղել թղթադրամների հետևի կողմում՝ ԽՍՀՄ 15 պաշտոնական լեզուներով թղթադրամի արժեքի տեքստերի շարքում։ Սոմ բառը (նաև սում) ղազախերենով, ղրղզերենով, ույղուրերենով և ուզբեկերենով, ինչպես նաև թյուրքական այլ լեզուներով նշանակում է «մաքուր»։ «Մաքուր» բառը կապվում է արծաթի կամ ոսկու հետ։

## Առաջին թողարկում
### Պատմություն
Ինչպես Խորհրդային Միության մյուս հանրապետությունները, Ուզբեկստանը ևս անկախությունից հետո շարունակել է օգտագործել խորհրդային ռուբլին։ 1993 թվականի հուլիսի 26-ին խորհրդային ռուբլու նոր շարք է թողարկվել, և խորհրդային/ռուսական հին ռուբլին Ռուսաստանում դադարել է օրինական վճարման միջոց լինել։ Որոշ հանրապետությունները փոփոխությունից առաջ սկսել են օգտագործել իրենց ազգային արժույթները, որոշները շարունակել են կիրառել 1993 թվականից առաջ եղած խորհրդառուսական ռուբլին, իսկ որոշներն էլ կիրառել են երկուսն էլ՝ մինչև 1993 թվականի ռուբլին և նոր ռուսական ռուբլիները։

Ուզբեկստանը ռուբլին փոխարինել է սումով 1993 թվականի նոյեմբերի 15-ին։ Այդ ժամանակ թողարկվել են միայն թղթադրամներ՝ 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100, 200, 500, 1,000, 5,000 և 10,000 սում անվանական արժեքով։ Պայմանավորված այն հանգամանքով, որ սումը պետք է անցումային արժույթ լիներ, ձևավորումը բավականին հասարակ է եղել։ Բոլոր թղթադրամների երեսին եղել է գերբը, իսկ հակառակ կողմում՝ Սամարղանդի ռեգիստանում գտնվող Շեր-Դոր մեդրեսեն։

### Մետաղադրամ
Առաջին սումը մետաղադրամի տեսքով չի թողարկվել։

### Թղթադրամներ
Առաջին թղթադրամները Ուզբեկստանի պետական բանկը թողարկել է 1993 թվականին։ Բոլոր արժեքների թղթադրամներն ունեցել են նույն ձևավորումը։

## Երկրորդ թողարկում
### Պատմություն

1994 թվականի հուլիսի 1-ին թողարկվել է սումի երկրորդ շարքը, որտեղ 1 նոր սումը հավասար է եղել 1000 հին սումի։ Այս սումն ունի ենթամիավոր՝ 100 տիյին։

#### Արժեզրկում
Մինչև 2013 թվականը ուզբեկական արժույթի ամենամեծ անվանական արժեքը ունեցել է 1000 սումը, այն ժամանակը համարժեք է եղել 0.60 դոլարի, որի պատճառով անհրաժեշտ է եղել մեծ քանակությամբ թղթադրամներ ունենալ առօրյա վճարումների համար։

2019 թվականից ի վեր ամենամեծ անվանական արժեքն ունի 100000 սոմը (2024 թվականի մայիսի տվյալներով համարժեք է 7.87 դոլարի), որը բավականին հեշտացրել է իրավիճակը։ Ամենափոքր անվանական արժեքն ունի 1 տիյինը, որը համարժեք է  դոլարի՝ այն դարձնելով «աշխարհի ամենաքիչ արժեք ունեցող մետաղադրամը», որը շրջանառության մեջ է եղել մինչև 2020 թվականի մարտի 1-ը։ Սակայն 50 սումից ավելի փոքր մետաղադրամներն ու թղթադրամները այժմ հազվադեպ են հանդիպում։

Սումի արժեզրկմամբ պայմանավորված իրավիճակը Ուզբեկստանում համարվում է քաղաքականապես զգայուն խնդիր, այդ իսկ պատճառով Ուզբեկստանի կառավարությունը դանդաղում է, ավելի բարձր մետաղադրամներ և թղթադրամներ թողարկելով, արժույթը ներկայիս արժեքին հարմարեցնելու գործում։ Արդյունքում՝ շրջանառության մեջ գտնվող մետաղադրամի ներկայիս ամենաբարձր անվանական արժեքն է 500 սումը, մինչդեռ ամենաբարձր թղթադրամի անվանական արժեքն է 200,000 սումը։ 2023 թվականի դրությամբ գնաճը կազմել է 8.8%: 50 սումից ցածր մետաղադրամներն ու թղթադրամներն այժմ գործնականում արժեք չեն ներկայացնում։

### Մետաղադրամներ
Երկրորդ սումի համար թողարկվել է մետաղադրամների երեք շարք։ Դրանք հեշտությամբ տարբերվում են իրարից դրանց վրա եղած ուզբեկերեն գրվածքների շնորհիվ։ Առաջին շարքի գրությունը եղել է կյուրեղագիր, մինչդեռ երկրորդ և երրորդ շարքերի գրությունները լատինագիր են։

#### Առաջին թողարկում (1994–2000)

#### Երկրորդ թողարկում (2000–2004)

#### Երրորդ թողարկում (2018–2022)
2018 թվականի մայիսին թողարկվել են նոր մետաղադրամներ՝ 50, 100, 200 և 500 սում անվանական արժեքով։ Նախկինում թողարկված բոլոր մետաղադրամները և թղթադրամները մինչև 2020 թվականի հուլիսի 1-ը դուրս են եկել շրջանառությունից։ 2022 թվականին Ուզբեկստանի Հանրապետության Կենտրոնական բանկը ներկայացրել է 1000 սում անվանային արժեքով մետաղադրամը։ Հատկանշական է, որ սա եղել է 1994 թվականին ուզբեկական սումի ներկայացումից ի վեր երկու տարբեր մետաղներից ձուլված առաջին մետաղադրամը։

### Թղթադրամներ
Թղթադրամների երկրորդ և ընթացիկ շարքերը թողարկվել են 1994 թվականին՝ 1, 3, 5, 10, 25, 50 և 100 սում անվանական արժեքներով։ 200 սում արժեք ունեցող թղթադրամը թողարկվել է 1997 թվականին, 500 սումը՝ 1999 թվականին, 1000 սումը՝ 2001 թվականին, 5000 սումը՝ 2013 թվականին, 10000 սումը՝ 2017 թվականի մարտի 10-ին, 50000 սումը՝ 2017 թվականի օգոստոսի 22-ին, 100000 սումը՝ 2019 թվականի փետրվարի 25-ին։ Ի տարբերություն 1-1000 ուզբեկական սում արժեք ունեցող թղթադրամների, որոնց վրա գրությունը կյուրեղագիր ուզբեկերենով է, վերջին 4 թղթադրամների գրությունը լատինագիր է։ 2021 թվականի հունիսի 14-ին Ուզբեկստանի Կենտրոնական բանկը թողարկել է 2000 և 20000 սում արժեք ունեցող թղթադրամներով՝ լրացնելու 1000-5000 և 10000-50000 սում արժեք ունեցող թղթադրամների միջև եղած բացը։ 2021 թվականի հունիսի 18-ին Կենտրոնական բանկը թողարկել է նոր 5000 և 10000 սում արժեք ունեցող թղթադրամները՝ դրանց ձևավորումը համապատասխանեցնելով 2000 և 20000 սում արժեքով թղթադրամներին։ Նույն տարում Ուզբեկստանի Կենտրոնական բանկը թողարկել է նոր 50000 և 100000 սում արժեք ունեցող թղթադրամները՝ որպես թղթադրամների նոր շարքի մաս։ 2022 թվականի հուլիսի 15-ին թողարկվել են 200000 սում արժեքով նոր թղթադրամները։
 

### Փոխարժեք
1994 թվականի հուլիսի 1-ին 1 դոլարը համարժեք է եղել 25 սումի։ 2024 թվականի մայիսի տվյալներով 1 դոլարը համարժեք է 12,639 սումի։

#### 2017 թվականի բարեփոխում
2017 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Ուզբեկստանի նախագահ Շավքաթ Միրզիյոևը հրամանագիր է ստորագրել «Արտարժութային քաղաքականության ազատականացման առաջնահերթ միջոցառումների մասին»։ Բարեփոխումն ուժի մեջ է մտել 2017 թվականի սեպտեմբերի 5-ին։ Արժույթն անջատվել է ԱՄՆ դոլարի հետ սահմանված փոխարժեքից և անցում է կատարել լողացող փոխարժեքի։ Արդյունքում սումի փոխարժեքը դոլարի նկատմամբ 4210 ուզբեկական սումից աճել է՝ հասնելով 8100 ուզբեկական սումի։ Նոր փոխարժեքը նույնիսկ ավելի թույլ էր, քան սումի՝ սև շուկայում դոլարի նկատմամբ փոխարկելիությունը՝ շուրջ 7700։ Նույն օրը վերացվել են նաև ֆիզիկական անձանց և ընկերությունների կողմից արտարժույթի ձեռքբերման քանակության սահմանափակումները։

## Տես նաև
*Ուզբեկստանի տնտեսություն
*Ղրղզական սոմ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասիական արժույթներ
Կատեգորիա:Դրամական միավորներ
Կատեգորիա:Ուզբեկստանի տնտեսություն