Հրեաստան

**Հրեաստան**, հռոմեական նահանգ մ.թ. 6 թվականից մինչև 132 թվականը, որը ներառում էր Հրեաստանի, Եդոմի, Սամարիայի և Գալիլեայի Լևանտական ​​շրջանները և ծովափնյա հարթավայրի մասերը, ներառյալ Փղշտիան, որը տարածվում էր Հասմոնյան և Հերոդիական թագավորությունների տարածքների վրա։ Հուդա անունը (նմանատիպ Հուդայի նման) առաջացել է Հուդայի երկաթի դարաշրջանի թագավորությունից, որը կենտրոնացած էր հիմնականում Հրեաստանում։

Հռոմեական Հանրապետության կողմից Հրեաստանի գրավումից ի վեր՝ մ.թ.ա. 63 թվական, վերջինս պահպանում էր կիսաինքնավար վասալության համակարգը։ Հռոմեական պրովինցիայի միավորումն ընդունվել է հռոմեական առաջին կայսր Օգոստոսի կողմից՝ Հերովդես Արքելաոսի սխալ կառավարման դեմ բնակչության բողոքից հետո (մ.թ.ա. 4 – մ.թ.ա. 6 թվականներ):

Ուղիղ կառավարման սկզբում հռոմեական Սիրիայի կառավարիչ Պուբլիուս Սուլպիցիուս Կվիրինիոսի կողմից անցկացված պաշտոնական մարդահամարը լարվածություն առաջացրեց և հանգեցրեց հրեա ապստամբ Հուդա Գալիլեացու ապստամբությանը (մ.թ. 6 թվական)։ Տարածաշրջանի մյուս նշանավոր իրադարձություններն են Հիսուսի խաչելությունը 30–33 թվականներին (որը հանգեցրեց քրիստոնեության առաջացմանը) և 37 թվականին կայսր Կալիգուլայի հրամանը իր արձանը կանգնեցնել Երկրորդ տաճարում։

Հռոմեական տիրապետության նկատմամբ աճող դժգոհությունը հանգեցրեց առաջին հրեա-հռոմեական պատերազմին 66–73 թվականներին և ի վերջո Երուսաղեմի պաշարմանը և տաճարի ավերմանը մ.թ. 70-ին՝ վերջ տալով Երկրորդ տաճարի ժամանակաշրջանին։  44 թվականին գավառին ավելացվեցին Գալիլեան և Պերեան։ 132 թվականին Գալիլեայի և Հրեաստանի միաձուլման արդյունքում ձևավորվեց ընդարձակ գավառ, որը կոչվում էր Սիրիա Պաղեստին։

## Նախապատմություն

Հռոմի առաջին միջամտությունը տարածաշրջան թվագրվում է մ.թ.ա. 63 թվականով՝ Միհրդատյան երրորդ պատերազմի ավարտից հետո, որտեղ Պոմպեոսը հաղթեց Միհրդատ Զ Եվպատորին, կողոպտեց Երուսաղեմը և հիմնեց Սիրիա նահանգը։ Հռոմեական գերիշխանության հաստատումը և հռոմեական քաղաքական և մշակութային ազդեցության բարձրացումը վերջ դրեցին հելլենիստական ​​Հրեաստանին։

Հասմոնյան քաղաքացիական պատերազմի հետևանքով Պոմպեոսը իշխան Հիրկանոս II-ին նշանակեց Իսրայելի էթնարք և քահանայապետ, բայց ոչ թագավոր։ Մի քանի տարի անց Հուլիոս Կեսարը հռոմեացի առաջին դատախազ նշանակեց Անտիպատրոս Իդումեացուն, որը նաև հայտնի է որպես Անտիպաս։ Անտիպատրոսի որդի Հերովդեսը մ.թ.ա. 40-ին հռոմեական սենատի կողմից նշանակվեց որպես Հրեաստանի թագավոր, սակայն նա ռազմական վերահսկողություն ձեռք բերեց մինչև մ.թ.ա. 37-ը։ Նրա օրոք վերացան Հասմոնյանների վերջին ներկայացուցիչները, և կառուցվեց Կեսարիա Մարիտիմա հսկայական նավահանգիստը։

Հերովդեսը մահացավ մ.թ.ա. 4-ին, և նրա թագավորությունը բաժանվեց քառապետության և բաժանվեց նրա երեք որդիների միջև, որոնցից երկուսը (Փիլիպոս և Հերովդես Անտիպաս) դարձան քառորդի կառավարիչներ, իսկ երրորդ որդին՝ Արքելաոսը, դարձավ էթնարք և իշխեց իր հոր թագավորության մնացած մասում։ Հերովդյան թագավորության հիմնական շրջաններն էին Հրեաստանը, Սամարիան, Գալիլեան և Պերեան։

Արքելայոսի իշխանությունը Հրեաստանում այնքան դաժան էր, որ նա պաշտոնանկ արվեց մ.թ. 6 թվականին հռոմեական առաջին կայսր Օգոստոսի կողմից՝ իր հպատակների դիմումից հետո։ Հերովդես Անտիպասը՝ Գալիլեայի և Պերիայի կառավարիչը մ.թ.ա. 4-ից, պաշտոնանկ արվեց Կալիգուլա կայսրի կողմից մ.թ. 39 թվականին։ Հերովդեսի որդի Ֆիլիպը կառավարում էր իր հոր թագավորության հյուսիսարևելյան մասը։

## Հրեաստանը որպես հռոմեական նահանգ

### Հերովդես Արքելայոսի ապստամբություն և հեռացում
Հերովդես Մեծի մահից հետո Հերովդեսի Հրեաստանի թագավորությունը բաժանվեց Հերոդիական քառապետության, որը համատեղ կառավարում էին Հերովդեսի որդիներն ու քույրը՝ Հերովդես Արքելաոսը (որ ղեկավարում էր Հրեաստանը, Սամարիան և Եդոմը), Հերովդես Փիլիպոսը (որ ղեկավարում էր Բատանեան, Տրախոնիտիսը, և Աուրանիտիսը), Հերովդես Անտիպասը (որ կառավարում էր Գալիլեան և Պերեան) և Սալոմե I (որ կարճ ժամանակով կառավարում էր Ջամնիան)։

Մ.թ.ա. 4-ին Հրեաստանում մեսիական ապստամբություն բռնկվեց Արքելաոսի անկարողության պատճառով. ապստամբությունը դաժանորեն ճնշեց Սիրիայի պատվիրակ Պուբլիուս Քվինկտիլիոս Վարոսը, ով գրավեց Երուսաղեմը և խաչեց 2000 հրեա ապստամբների։

Հրեաստանում պատշաճ կերպով կառավարելու ձախողման պատճառով Արքելաոսը մ.թ. 6-ին Օգոստոս կայսրի կողմից հեռացվեց իր պաշտոնից, մինչդեռ Հրեաստանը, Սամարիան և Եդոմը անցան հռոմեական անմիջական կառավարման ներքո։

Այս իրադարձությունը նշանակալից և տևական ազդեցություն ունեցավ հրեաների պատմության և քրիստոնեության զարգացման վրա։

### Պրեֆեկտի կառավարման ներքո (6–41 թվականներ)

Հրեաստանի նահանգն ի սկզբանե չէր ներառում Գալիլեան, Գավլանիտիսը (այսօրվա Գոլանը), ոչ էլ Պերեան կամ Դեկապոլիսը։ Նրա եկամուտը քիչ նշանակություն ուներ հռոմեական գանձարանի համար, սակայն այն վերահսկում էր ցամաքային և առափնյա ծովային ուղիները դեպի Եգիպտոսի «հացի զամբյուղ» և բուֆեր էր Պարթևական կայսրության դեմ։ Մայրաքաղաքը Երուսաղեմից տեղափոխվեց Կեսարիա։

Օգոստոսը նշանակեց Պուբլիոս Սուլպիցիուս Կվիրինիուսին Ասորիքի լեգատի պաշտոնում, և նա մ.թ. 6-ին անցկացրեց հարկային մարդահամար Սիրիայում և Հրեաստանում, որը հարուցեց Հուդա Գալիլեացու ապստամբությունը, սակայն ապստամբությունը արագորեն ճնշվեց Կվիրինիոսի կողմից։

Հրեաստանը ոչ սենատորական, ոչ էլ կայսերական նահանգ էր, այլ «Սիրիայի արբանյակ» էր, որը ղեկավարվում էր պրեֆեկտի կողմից, որը ձիասպորտի ասպետ էր (ինչպես հռոմեական Եգիպտոսում), այլ ոչ թե նախկին հյուպատոս կամ սենատորական կոչում ունեցող պրետոր: Կվիրինիոսը Կոպոնիոսին նշանակեց Հրեաստանի առաջին պրեֆեկտ։

Այդուհանդերձ, գավառում ապրող հրեաները պահպանում էին որոշակի անկախություն և կարող էին հանցագործներին դատել իրենց օրենքներով, ներառյալ մահապատժի հանցագործությունները, մինչև մ.թ. 28 թվականը։ Հրեաստանը վաղ հռոմեական ժամանակաշրջանում բաժանված էր հինգ վարչական շրջանների՝ Երուսաղեմ, Գադարա, Ամաթուս, Երիքով և Սեփորիսո կենտրոններով։

30–33 թվականներին հռոմեական պրեֆեկտ Պոնտացի Պիղատոսը Հիսուս Նազովրեցուն խաչել է խռովության մեղադրանքով, որը հանգեցրեց քրիստոնեության ծնունդին։ Մ.թ. 36 թվականին մեկ այլ մեսիական ապստամբություն բռնկվեց Գերիզիմ լեռան մոտ՝ սամարացու գլխավորությամբ, և այն արագորեն ջախջախվեց Պիղատոսի կողմից։ Սամարացիները Պիղատոսի դաժանության դեմ բողոքեցին Ասորիքի պատվիրակ Լյուսիուս Վիտելիուս Ավագին, որը Պիղատոսին հեռացրեց իր պաշտոնից և ուղարկեց Հռոմ՝ պատասխանատվության ենթարկելու համար՝ փոխարինելով Մարցելոս անունով գործող պրեֆեկտով։

Հին հռոմեական դարաշրջանի դարպաս, Բաբ ալ-Ամուդ Երուսաղեմի Հին քաղաքում (այսօր Դամասկոսի դարպասի մաս) 37 թվականին կայսր Կալիգուլան հրամայեց իր արձանը կանգնեցնել Երուսաղեմի Տաճարում, ինչը հակասում էր հրեական միաստվածությանը։ Սիրիայի պատվիրակ Պուբլիուս Պետրոնիուսը, վախենալով քաղաքացիական պատերազմից, եթե հրամանը կատարվեր, հետաձգեց դրա իրագործումը մոտ մեկ տարով։ Հերովդես Ագրիպպա I թագավորը վերջապես համոզեց Կալիգուլային փոխել հրամանը։ Ավելի ուշ Կալիգուլան երկրորդ հրաման արձակեց իր արձանը կանգնեցնելու Երուսաղեմի տաճարում, սակայն նրան սպանեցին նախքան արձանը Երուսաղեմ հասնելը, իսկ նրա իրավահաջորդ Կլավդիոսը չեղյալ հայտարարեց հրամանը։ «Կալիգուլայի ճգնաժամը» համարվում է հռոմեացիների և հրեաների միջև առաջին բաց խնդիրը։

### Ինքնավարություն Հերովդես Ագրիպպայի օրոք (41–44)
41–44 թվականներին Հրեաստանը վերականգնեց իր անվանական ինքնավարությունը, երբ Հերովդես Ագրիպպասը հռչակվեց հրեաների թագավոր Կլավդիոս կայսրի կողմից՝ այդպիսով ինչ-որ իմաստով վերականգնելով Հերովդյան դինաստիան։ Կլավդիոսը թույլ տվեց դատախազներին, որոնք ծառայում էին որպես կայսեր անձնական գործակալներ և հաճախ գավառական հարկերի և ֆինանսների նախարարներ, բարձրացվեին կառավարող մագիստրատների՝ խաղաղությունը պահպանելու համար լիարժեք պետական ​​լիազորություններով Հնարավոր է, որ նա Հրեաստանի դատախազին հասցրել է կայսերական կառավարող կարգավիճակի, քանի որ Սիրիայի կայսերական լեգատը հուդայացիների հանդեպ կարեկից չէր։

### Պրոկուրատորի կառավարման ժամանակներ (44-66 թվականներ)
44 թվականին Ագրիպպայի մահից հետո գավառը վերադարձավ հռոմեական անմիջական վերահսկողության տակ՝ ներառելով Ագրիպպայի անձնական տարածքները՝ Գալիլեան և Պերեան մի շարք պրոկուրատորների ներքո։ Սակայն Ագրիպպայի որդին՝ Ագրիպպա II-ը, 48 թվականին նշանակվեց հրեաների թագավոր։ Նա Հերովդեսյաններից յոթերորդն էր և վերջինը։

Երուսաղեմին սով էր պատել 44-48 թվականներին։ Ըստ Հովսեպոս պատմիչի, Ադիաբենեի Հեղինե թագուհին «...իջավ Երուսաղեմ քաղաք, իր որդին ճանապարհի մեծ մասը ուղեկցում էր նրան: Նրա գալուստը շատ մեծ օգուտ բերեց Երուսաղեմի ժողովրդին. քանի որ այդ ժամանակ սով էր տիրում, և շատ մարդիկ մահանում էին սննդի անհրաժեշտ պաշարների պակասից, Հեղինե թագուհին իր ծառաներից ոմանց ուղարկեց Ալեքսանդրիա՝ գումարով մեծ քանակությամբ հացահատիկ գնելու, իսկ մյուսներին՝ Կիպրոս՝ չոր թուզ բերելու: Եվ հենց որ նրանք վերադարձան և բերեցին այդ պաշարները, ինչը շատ արագ արվեց, նա սնունդ բաժանեց կարիքավորներին և թողեց այս բարեգործության հիանալի հիշատակ, որը նա շնորհեց մեր ողջ ազգին: Իսկ երբ նրա որդի Իզատեսը տեղեկացավ այս սովի մասին, նա մեծ գումարներ ուղարկեց Երուսաղեմի գլխավոր մարդկանց»:

66-70-ին բռնկվեց առաջին հրեա-հռոմեական պատերազմը:

### Լեգատի կառավարման ժամանակներ (70–132 թվականներ)

70-ից մինչև 132 թվականը Հրեաստանի ապստամբությունը պահանջում էր կառավարող հռոմեական լեգատ, որը կարող էր ղեկավարել լեգեոնները։ Քանի որ Ագրիպա II-ը հավատարիմ էր կայսրությանը, թագավորությունը պահպանվեց մինչև նրա մահը, կամ 93/94-ին կամ 100-ին, երբ տարածքը վերադարձավ հռոմեական ամբողջական, անբաժան վերահսկողության տակ։

Հրեաստանը եղել է երկու, հնարավոր է երեք, մեծ հրեա-հռոմեական պատերազմների թատերաբեմ.
*66–70 թվականներ: Առաջին հրեա-հռոմեական պատերազմը, որն ավարտվեց Երուսաղեմի պաշարմամբ, Հերովդեսի տաճարի ավերմամբ և ավարտվեց Մասադայի պաշարումով 73–74 թվականներին։ Պատերազմից առաջ Հրեաստանը հռոմեական երրորդ կարգի նահանգ էր, այսինքն այնպիսին, որը գտնվում էր ձիասպորտի կարգի պրոկուրատորի տնօրինության տակ և Սիրիայի կառավարչի ընդհանուր հսկողության տակ։ Պատերազմից հետո այն դարձավ անկախ հռոմեական նահանգ՝ Հրեաստան պաշտոնական անունով և պրետորական աստիճանի կառավարչի կառավարման ներքո, և, հետևաբար, տեղափոխվեց երկրորդ կատեգորիա (միայն ավելի ուշ՝ մոտ 120 թվականին, Հրեաստանը դարձավ հյուպատոսական գավառ)։
*115–117 թվականներ: Կիտոսի պատերազմ (երկրորդ հրեա-հռոմեական պատերազմ), Հրեաստանի դերը դրանում վիճարկվում է, քանի որ այն հիմնականում դրսևորվում էր հրեական սփյուռքում և չկան ապստամբությանը Հրեաստանի մասնակցության վերաբերյալ լիովին վստահելի աղբյուրներ, ինչպես նաև չկա որևէ հնագիտական ​​աղբյուր՝ ընդամենը մեկուկես տասնամյակ անց 117 թվականի ավերածությունների մակարդակները Բար Կոխբայի ապստամբության մակարդակից տարբերելու համար:
*132 թվական: Բուն Հրեաստանը միաձուլվեց Գալիլեային և վերածվեց ընդարձակ գավառի, որը կոչվում էր Սիրիա Պաղեստին։ Բար Կոխբայի ապստամբությունում (132-136 թվականներ) հրեաների պարտության արդյունքում, որը հրահրվել էր հռոմեական տիրապետության և Հրեաստանում հռոմեական ծանր ներկայության պատճառով, հռոմեացիները վճռական քայլեր ձեռնարկեցին հրեական ինքնությունը և կապը երկրի հետ ճնշելու համար։ Սիմոն Բար Կոխբայի գլխավորած ապստամբությունը հրեական անկախությունը վերականգնելու փորձ էր, սակայն դրա ձախողումից հետո հռոմեացիները ձգտում էին ջնջել հրեական դիմադրության մնացորդները։ Ի պատասխան՝ հռոմեացիները Երուսաղեմի ավերակների վրա հիմնեցին նոր գաղութ, որը նրանք վերանվանեցին «Aelia Capitolina»։ Այս անունը ծագել է կայսր Հադրիանոսի «Աելիա» և «Կապիտոլինա» ազգանունից, որը վերաբերում է Հռոմի Կապիտոլիումի բլրին, որը խորհրդանշում է հռոմեական իշխանությունն ու իշխանությունը քաղաքի վրա: Սա Երուսաղեմի և Հրեաստանի հետ հրեական կապը ջնջելու հռոմեական ավելի լայն ջանքերի մի մասն էր: Ավելին, ապստամբությունից հետո Հռոմեական կայսրությունը պաշտոնապես վերանվանեց տարածաշրջանը Հրեաստանից Սիրիա Պաղեստին, մի անուն, որը մինչ այս ժամանակաշրջանը գոյություն չուներ: «Պաղեստին» տերմինը գալիս է հին փղշտացիներից՝ այդ տարածքում ապրող մարդկանցից, և հռոմեացիներն օգտագործում էին անվանումը՝ ընդգծելու հրեա ժողովրդի միջև հեռավորությունը և նրանց պատմական կապը երկրի հետ: Մինչ Հռոմեական կայսրությունը փորձում էր փոխել տարածաշրջանի ինքնությունը, դա չխանգարեց հրեա ժողովրդին կոչել երկիրը իր ավանդական անուններով: Իրենց գրություններում նրանք շարունակում էին հողը հիշատակել որպես «Յեհուդա» (Հրեաստան, եբրայերեն՝ יהודה) և «Էրեց Իսրայել» (Իսրայելի երկիր, եբրայերեն` ארץ ישראל)՝ արտացոլելով նրանց շարունակական կապվածությունը հողին, չնայած նոր ինքնություն պարտադրելու հռոմեական փորձերին: Հրեա ժողովրդի այս մշտական ​​կապը իրենց հայրենիքի հետ ցույց տվեց նրանց մերժումը ընդունելու հռոմեական իշխանությունների կողմից պարտադրված փոփոխությունները և նրանց վճռականությունը պահպանել իրենց մշակութային և պատմական կապը հողի հետ:

## Տնտեսություն
### Գյուղատնտեսություն
Գյուղատնտեսությունը նշանակալի դեր է խաղացել Հրեաստանի տնտեսական կյանքում։ Ցորենը, գարին, ձիթապտուղը և խաղողը Հրեաստանի դաշտերում աճեցվող հիմնական մշակաբույսերն էին։ Խոտաբույսերի, բանջարեղենի և հատիկաընդեղենի աճեցման ապացույցները գալիս են ռաբինական գրականությունից, Հովսեփոսի աշխատություններից և Նոր Կտակարանից: Առաջին դարի վերջի և երկրորդ դարի սկզբի գրությունները ցույց են տալիս, որ հրեա ֆերմերները բրինձը ներմուծել են Հրեաստան վաղ հռոմեական ժամանակաշրջանում։ Տեղի բերքը լավ, խոշոր միջուկով բրինձ էր։

### Մետաղադրամ
Հրեաստանի հռոմեական կառավարման ժամանակ որոշ կառավարիչներ հանձնարարեցին տեղական օգտագործման համար մետաղադրամներ հատել։ Հայտնի է, որ միայն վեց կառավարիչներ են թողարկել նման մետաղադրամներ, որոնք բոլորն էլ հատվել են Երուսաղեմում: Հատված բոլոր թողարկումները եղել են պրուտոտ, փոքր բրոնզե մետաղադրամներ՝ միջինը 2-2,5 գրամ, նման հռոմեական քվադրաններին (ցածրարժեք մետաղադրամ, որն օգտագործվում էր ողջ Հռոմեական կայսրությունում):

Այս մետաղադրամների դիզայնը մանրակրկիտ մշակվել է՝ արտացոլելու հրեական զգայունությունը, որը հավանաբար մշակվել է Երուսաղեմի հրեական ղեկավարության հետ խորհրդակցելով: Ի տարբերություն տիպիկ հռոմեական մետաղադրամների, որոնցում հաճախ պատկերված էր կայսեր դիմանկարը, այս մետաղադրամները ցուցադրում էին խորհրդանիշներ, որոնք արձագանքում էին հրեական մշակույթին և կրոնին, օրինակ՝ արմավենու և ցորենի հասկերը։ Այս նմուշները հիշեցնում էին Հասմոնյան և Հերոդիական ժամանակաշրջանների ավելի վաղ հրեական մետաղադրամները։ Այս օրինաչափության ուշագրավ բացառություն է Պոնտացի Պիղատոսի (Հրեաստանի հռոմեացի կառավարիչ մ.թ. 26-36 թվականներ) կողմից թողարկված դրամը, որը ներառում էր հռոմեական պաշտամունքային խորհրդանիշներ, ինչպիսիք են «simpulum»-ը (ծիսական անոթ) և «lituus»-ը (հռոմեական ավգուրների կողմից օգտագործվող կոր գավազան): Այնուամենայնիվ, այս մետաղադրամների դարձերեսը պահպանում էր հրեական պատկերները, օրինակ՝ արմավենու ծառը, ինչը ցույց էր տալիս հռոմեական և հրեական խորհրդանիշների խառնուրդը։

Այս մետաղադրամները կոնկրետ ղեկավարներին վերագրելը կարող է դժվար լինել: Մետաղադրամների վրա նշված չեն հենց ինքը՝ կառավարիչների անունները, այլ գրված են թագավորության տարին և կառավարող կայսրի անունը հունարենով։ Գիտնականներն օգտագործել են այս տեղեկությունը՝ խաչաձևելով այն պատմական աղբյուրների, մասնավորապես հրեա պատմիչ Հովսեփոսի գրվածքների հետ, որպեսզի սահմանեն կառավարիչների ժամանակագրությունը և համապատասխանաբար նշանակեն մետաղադրամները։

Այս մետաղադրամների առաջնային շրջանառությունը տեղի է ունեցել Հրեաստանում, ընդ որում ամենամեծ խտությունը հայտնաբերվել է Երուսաղեմում, որտեղ հարյուրավոր մարդիկ են հայտնաբերվել: Այնուամենայնիվ, ապացույցները ցույց են տալիս, որ մետաղադրամները չեն սահմանափակվել միայն տարածաշրջանով. ոմանք հայտնաբերվել են այնպիսի վայրերում, ինչպիսին է Անդրհորդանանը, և նույնիսկ մինչև Դուրա և Անտիոք հեռավորությունը, ինչը ցույց է տալիս, որ դրանք հավանաբար շրջանառվել են իրենց նախատեսված աշխարհագրական տարածքից դուրս։

Գավառական մետաղադրամների հատումը դադարեցվեց մ.թ. 59 թվականին, և դրանք շարունակեցին շրջանառվել մինչև մ.թ. 70 թվականին առաջին հրեա-հռոմեական պատերազմի ավարտը։ Երուսաղեմի և նրա տաճարի ավերումից հետո հրեաները կորցրին իրենց նախկինում ունեցած իրավունքները, և Հրեաստանում հռոմեական մետաղադրամների հետագա հատումը այլևս չէր արտացոլում հրեական ազդեցությունը։

## Կառավարիչների ցուցակ (6–135 թվականներ)

## Գրականություն
* 
*

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հրեական հանրագիտարան. Հուդայի դատախազներ 
* Դատախազներ, Հրեական հանրագիտարան, 1906
* Հռոմը տվել է Իսրայելի երկրի անունը

Կատեգորիա:Իսրայել
Կատեգորիա:Իսրայելի պատմություն
Կատեգորիա:Իսրայելի պատմություն ըստ ժամանակաշրջանի
Կատեգորիա:Հին Հռոմ
Կատեգորիա:Հին Հռոմ ըստ ժամանակաշրջանի
Կատեգորիա:Հռոմեական Ասիա
Կատեգորիա:Միջին Ասիայի պատմություն