Հաղթանակի ճանապարհ

**Հաղթանակի ճանապարհ** (), խորհրդային ժամանակավոր երկաթուղի Պոլյանա-Շլիսելբուրգ գծով, որը գործում էր 1943 թվականի փետրվարի 5-ից մինչև 1944 թվականի մարտի 10-ը և ծառայում էր որպես Կյանքի ճանապարհի առավել արդյունավետ այլընտրանք՝ պաշարված Լենինգրադ ապրանքներ առաքելու համար:

Ի տարբերություն «Կյանքի ճանապարհի», որն անցնում էր Լադոգա լճի երկայնքով, Հաղթանակի ճանապարհն անցնում էր Նևայի ձախ ափով և Լադոգա լճի հարավային ափով՝ որոշ տարածքներում անցնելով գերմանական հրետանու դիրքերից 3-4 կիլոմետր հեռավորության վրա, ինչի համար ստացավ «մահվան միջանցք» մականունը։ Կարևոր դեր է խաղացել Լենինգրադի պաշտպանության, այդ թվում՝ շրջափակման ամբողջական վերացման գործում։

## Շինարարություն
1943 թվականի հունվարի 12-ին Վոլխովի և Լենինգրադի ճակատների զորքերը «Իսկրա» գործողության ընթացքում անցան հարձակման, իսկ հունվարի 18-ին միավորվեցին Նևայի ձախ ափին՝ դրանով իսկ ճեղքելով Լենինգրադի շրջափակումը։ Հնարավոր է դարձել Լենինգրադը ճանապարհով կապել երկրի մնացած տարածքների հետ՝ փոխարինելով սառցե անցակետը՝ «Կյանքի ճանապարհը»։ Արդյունքում, նույն օրը Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեն ընդունեց թիվ 2759 որոշումը Լադոգա լճի վրայով՝ Կյանքի ճանապարհի երկայնքով երկաթուղու շինարարությունը դադարեցնելու մասին։ Փոխարենը հրամայվեց սկսել 33 կմ երկարությամբ երկաթուղու կառուցումը Լադոգայի ազատագրված ափի երկայնքով՝ Պոլյանի կայարանից մինչև Շլիսելբուրգ կայարան, որը գտնվում է Իրինովսկայա գծում։

Շինարարությունը վստահվել է *УВВР-2*-ին, որը ղեկավարում էր *Ленметрострой* ընկերության ղեկավար Ի.Գ.Զուբկովը։ Առաջադրանքը կատարելու համար հատկացվել է ընդամենը 20 օր։ Ենթադրվում էր, որ ճանապարհի զգալի մասը՝ մոտավորապես 17 կմ, պետք է անցկացվեր Սինյավինսկի տորֆի հանքարդյունաբերության տարածքի առկա նեղ երթուղու երկաթուղիների երկայնքով և ևս 6 կմ՝ գոյություն ունեցող լայնաշերտ երկաթուղու երկայնքով: Երթուղու երկայնքով հայտնաբերվել է 1730 ական, 7 չպայթած ռումբ և 52 հրետանային արկ։ Աշխատանքներն արագացնելու համար ճանապարհը կառուցվել է պարզեցված պայմաններում։ Շինարարությունն իրականացվել է սաստիկ ցրտահարության պայմաններում և հակառակորդի կանոնավոր հրետանային կրակի ներքո։ Հիմնական շինարարական աշխատանքները սկսվել են հունվարի 22-ին: Փետրվարի 2-ին Նևայի վրայով ավարտվել է փայտյա ցածր ջրային կամրջի կառուցումը։ 

Կամուրջի զգալի հատվածն ուներ կամարակապ հատակագիծ՝ 600 մետր շառավղով։ Կամրջի ընդհանուր երկարությունը կազմել է 1,3 կմ։ Ջրից վերև երկաթուղու բարձրությունը Նևայի աջ ափին կազմում էր 2,8 մ, իսկ ձախում՝ 5,7 մ: Այս կամուրջը պետք է օգտագործվեր ընդամենը մի քանի ամիս։ Մինչ սառույցը կսկսեր շարժվել, ենթադրվում էր, որ այն պիտի ապամոնտաժվեր և դրա տեղում մշտական ​​կամուրջ կառուցվեր։ Փետրվարի 5-ին ամբողջ երթուղու երկայնքով ավարտվել է հիմնական գծի անցկացումը։ 1943 թվականի փետրվարի 6-ին երկաթուղով սկսվեց Լենինգրադ բեռներ տեղափոխող գնացքների երթևեկությունը: Երկաթուղին տեղ-տեղ առաջնագծից 5-6 կմ էր անցնում։ Երթուղու վրա երեք երթուղի կար՝ Լևոբերեժնին Շլիսելբուրգ կայարանից 4 կմ հեռավորության վրա, Լիպկին՝ 11 կմ և Մեժդուրեչեն՝ 23 կմ։ Երկաթուղու երկայնքով կառուցվել է օդային հաղորդակցության գիծ՝ 5 լարերով։

Փետրվարին սկսվեց 852 մ երկարությամբ մշտական ​​երկաթուղային կամրջի շինարարությունը Նևայի վրայով: 1943 թվականի մարտի 19-ին գնացքները սկսեցին շարժվել դրանով։ Նոր կամուրջը գտնվել է նախկինում կառուցված փայտյա ցածր ջրային կամրջից 500 մետր հեռավորության վրա՝ գետից ներքև։ Կամուրջը կառուցվել է փայտե հիմքի վրա՝ 114 փայտե հենարաններով և ինչպես մետաղական, այնպես էլ փայտե վերնաշենքերով։ 88 բացվածքն ունեցել է 5 մ երկարություն, 10 բացվածքը՝ 11 մ, մնացածը՝ 19-23 մ երկարություն։ Նավերի անցման համար նախատեսված էր 5 բացվածք։ Դրանցից մեկը շարժական էր։ Կամրջի բարձրությունը ջրից մինչև երկաթուղու մակարդակը կազմել է 8 մետր։ Կառույց մտնելու համար ձախ ափին 7 մ խորությամբ խրամատ է արվել, իսկ աջ ափին՝ 8 մ բարձրությամբ թմբուկ։ Կամուրջի մոտ կառուցվել են սառույցից պաշտպանող կառույցներ, դրանք կառուցվել են նաև 650 մ հոսանքի վերևում՝ Օրեշեկ ամրոցի մոտ։ 1943 թվականի գարնանը որոշում կայացվեց չապամոնտաժել սակավաջուր կամուրջը, ինչպես ի սկզբանե նախատեսված էր, և երկու կամուրջներն էլ թողնել շահագործման։ Սառցե դրեյֆի ժամանակ սակավաջուր կամուրջը պահպանելու համար իրականացվել են պայթեցման գործողություններ, ինչի արդյունքում սառցե դաշտերը կոտրվել են ավելի փոքր բեկորների, որոնք կարող էին անցնել կամրջի տակով՝ առանց լուրջ վնաս պատճառելու։ Ցածր կամրջի տակով նավերի անցումը կազմակերպելու նպատակով մայիսին ապամոնտաժվել է դրա մի փոքր մասը, որի տեղում կառուցվել է 19,5 մ երկարությամբ սահող շարժական կամուրջ։ 1943 թվականի դեկտեմբերին սառույցի շեղումների ժամանակ քանդվել է ցածր ջրային կամրջի 30 գծային մետրը։ Մինչև 1944 թվականի հունվարը աշխատանքներ են տարվել այն վերականգնելու ուղղությամբ։ 1943 թվականի մարտին որոշում ընդունվեց կառուցել երկրորդ ուղին՝ կառուցված երկաթուղուց 2-3 կմ հյուսիս, այսինքն՝ առաջնագծից ավելի հեռու։ Երկրորդ 18 կմ երկարությամբ ուղու գործառնական երթևեկությունը սկսվել է ապրիլի 25-ին, իսկ 1943 թվականի մայիսի 22-ին այս հատվածն ընդունվել է ժամանակավոր շահագործման։ Երկաթուղին դարձել է երկկողմանի, միայն Մեժդուրեչե-Պոլյանա հատվածը՝ 11,5 կմ երկարությամբ, մնացել է միակողմանի։

1943 թվականի մայիսին գծի վրա ստեղծվեց իմպրովիզացված ազդանշանում. ուղու ամեն 2-3 կիլոմետրին տեղադրվեցին անցակետեր: Ամեն մեկի մոտ հեռախոսով մարդ կար։ Հեռախոսով հաղորդագրություններ ստանալով և ուղարկելով՝ նա կերոսինային լապտերի գույնը սահմանել է կարմիր կամ կանաչ՝ թույլ տալով կամ արգելելով գնացքի հետագա շարժը։ 1943 թվականի մայիսի 25-ին ավտոմատ ազդանշանում սկեսեց գործել Լևոբերեժնայա-Պոլյանա հատվածում։ Ավտոմատ փակող լուսաֆորները ցածր բարձրության են եղել և սնուցվել են մարտկոցով։ Մինչեւ հունիս մի քանի վայրերում աշխատանքներ են տարվել երկաթուղու ոլորանների շառավիղը մեծացնելու ուղղությամբ։ Կորերի նվազագույն շառավիղը հասցվել է 320 մետրի։

## Շահագործում
[300пкс|thumb|«[Պողպատե ուղի (հուշարձան)|Պողպատե ուղի» քարակոթող՝ նվիրված Հաղթանակի ճանապարհին։ Տեղադրված է Պետրոկրեպոստ կայարանում]]
1943 թվականի փետրվարին երկաթուղով գնացքներին թույլատրվեց երթեւեկել միայն գիշերը։ Գիշերվա ընթացքում կարողանում էին 3 գնացք բաց թողնել Լենինգրադ և 3 գնացք հակառակ ուղղությամբ։ Շլիսելբուրգ կայարանում երկաթուղու շահագործման առաջին շրջանում գնացքները ստիպված էին փոխել լոկոմոտիվները։ 1943 թվականի ապրիլից Շլիսելբուրգում լոկոմոտիվների շրջանառությունը չեղարկվեց, և շոգեքարշերը սկսեցին գնացքները Լենինգրադից դեպի Վոլխովստրոյ քաշել առանց լոկոմոտիվը փոխելու: Լենինգրադը և Վոլխովստրոյը մնացել են այս հատվածի լոկոմոտիվների շրջանառության կետերը։ Շոգեքարշը գնացք էր բերում այստեղ, անջատում, հետո մեկ այլ գնացք տանում հակառակ ուղղությամբ։ Տրանսպորտի կառավարումը բարելավելու նպատակով ապրիլի 12-ին երկաթուղու Շլիսելբուրգից Վոլխովստրոյ հատվածը Վոյբոկալո-Կոսա ճյուղով Հյուսիսային երկաթուղուց տեղափոխվեց Օկտյաբրսկայա երկաթուղի։

Ճանապարհի թողունակությունը մեծացնելու համար 1943 թվականի մայիսին սկսեցին կիրառվել գնացքների փոփոխական շարժումներ՝ մի գիշեր բոլոր գնացքները շարժվում էին Լենինգրադի ուղղությամբ, իսկ հաջորդ գիշերը՝ հակառակ ուղղությամբ։ Գիշերվա ընթացքում մեկ ուղղությամբ հնարավոր է եղել թույլ տալ մոտ 20 գնացքի անցումը։ Այնուհետև ռելսերի վրա բացասական ազդեցությունը նվազեցնելու համար գիշերվա ընթացքում ռելսերը շարժվել են մինչև կես մետր ճանապարհի ուղղությամբ, իսկ երթևեկության ուղղությունը սկսել է փոփոխվել ամեն գիշեր՝ գիշերվա կեսը գնացքները գնում էին մի ուղղությամբ, իսկ մյուս կեսը՝ մյուս: 1943 թվականի հունիսի 25-ից հաստատվեց գնացքների երկկողմանի շուրջօրյա երթեւեկություն։ 1943 թվականի նոյեմբերի 10-ից Մոսկվա-Լենինգրադ մարդատար գնացքը սկսեց շարժվել նկարագրված երկաթուղու երկայնքով: Այնուհետև 1943 թվականի աշնանը, մարդատար վագոնները շարժվում էին ճանապարհի երկայնքով՝ որպես բեռնատար գնացքների մաս և այնուհետև ընդգրկվում էին Վոլխովստրոյում գտնվող մարդատար գնացքում։

Ճանապարհի հակաօդային պաշտպանության նպատակով 1943 թվականի հուլիսի 15-ին կային 38 միջին տրամաչափի ՀՕՊ, 15 փոքր տրամաչափի ՀՕՊ և 20 ՀՕՊ գնդացիրներ՝ Շլիսելբուրգ կայարանը և Նևայի վրայով անցնող կամուրջները պաշտպանելու համար։ Լևոբերեժնայա-Մեժդուրեչիե շրջանում եղել է 12 փոքր տրամաչափի ՀՕՊ և 17 ՀՕՊ գնդացիր։ Վոյբակալո կայանի պաշտպանությունը ներառում էր 20 միջին տրամաչափի ՀՕՊ և 36 գնդացիր։ Վոլխովստրոյը և Վոլխովի վրայով անցնող կամուրջները ծածկված էին 86 միջին տրամաչափի ՀՕՊ, 23 փոքր տրամաչափի և 28 ՀՕՊ գնդացիրներով։ Գնացքներն ուղեկցելու համար լրացուցիչ կազմավորվել են 27 առանձին զենիթային գնդացիրների դասակներ։ Սովորաբար յուրաքանչյուր գնացք պաշտպանված էր մեկ դասակի կողմից, որի գնդացիրները տեղադրված էին գնացքի առաջնամասի հարթակին և նմանատիպը՝պոչի հարթակում։ Բաց ջրի ժամանակահատվածում Նևայի վրայով անցնող կամուրջները լողացող ականներից պաշտպանելու համար գետի ակունքում տեղադրվել է բոնային պատնեշ:
Լենինգրադի ռազմաճակատի քիմիական զորքերը լայնամասշտաբ օգտագործում էին քողարկող ծուխը, որպեսզի ծածկեն շարժվող գնացքներն ու կամուրջները Նևայի վրայով գերմանական զորքերի հրետանային կրակից:

Մշտական ​​հրետակոծության տակ այս երթուղու թռիչքները շատ վտանգավոր էին։ Ճանապարհը կոչվում էր «մահվան միջանցք»։ 1943 թվականի մարտին գերմանացիների համար երկաթուղու վրա մի քանի հաջող հարձակումներ եղան։ Մարտի 3-ին Լիպկի-Մեժդուրեչիե հատվածում ոչնչացվել է ցերեկային ժամերին ընթացող գնացքը՝ բաղկացած 41 վագոնից զինամթերքով և 10 վագոնից՝ այլ բեռներով։ Զինամթերքի վագոնների պայթյունները վնասել են երկաթուղու զգալի հատվածը։ Արդյունքում 60 ժամով գծի երթեւեկությունը փակվել է։ Երկաթուղային գիծը վերականգնելու համար կառուցվել է 750 մ երկարությամբ շրջանցիկ ուղի, որի շինարարության ընթացքում հրետանային գնդակոծությունից զոհվել է 15 մարդ։ Մարտի 16-ին նույն հատվածում գերմանացիները զինամթերքով ոչնչացրեցին մեկ այլ գնացք, որն այնտեղ էր ցերեկային ժամերին՝ չնայած ցերեկային ժամերին պայթուցիկ բեռներով գնացքների տեղաշարժի արգելքին։ Գնացքում եղել է 43 վագոն՝ զինամթերքով, 14 վագոն՝ այլ բեռներով և 2 հարթակ՝ հակաօդային պաշտպանությամբ։ Երկաթուղային գծի 350 մետրանոց հատվածը քանդվել է, երթևեկությունը 69 ժամով ընդհատվել է, 18 մարդ զոհվել և վիրավորվել է վերականգնողական աշխատանքների ժամանակ, որոնք անցել են հրետանային կրակի տակ։ Մարտի 25-ին Նևայի կամուրջը լրջորեն տուժել է հրետանային գնդակոծությունից։ Բացի այդ, մեկ հենարան ամբողջությամբ ավերվել է, ինչը հանգեցրել է երկու մետաղական կառույցների փլուզման՝ յուրաքանչյուրը 23 մետր երկարությամբ։ Կամրջի վերականգնումը տեւել է 15 օր։ Այս պահին Նևայի վրայով երթևեկությունն իրականացվում էր միայն ցածր ջրային երկաթուղային կամրջով։
thumb|300пкс|Շոգեքարշ ԷՄ-721-83, տեղադրված է Լենինգրադի մարզի Պետրոկրեպոստ երկաթուղային կայարանում՝ ի հիշատակ «Հաղթանակի ճանապարհի» երկաթուղայինների
1944 թվականի հունվարին գերմանական զորքերից ազատագրելուց հետո Մգայի, Լյուբանիի, Չուդովոյի ազատագրումից և Օբուխովո-Մգա-Վոլխովստրոյ, Մգա-Բուդոգոշչ, Վոլխովստրոյ-Չուդովո և Լենինգրադ-Մալայա Վիշերա երկաթուղիների հատվածների վթարային վերանորոգումն ավարտվել է:Հաղթանակի ճանապարհն իր աշխատանքն ավարտել է 1944 թվականի մարտի 10-ին։

Երկաթուղայինները զգալի ներդրում ունեցան Լենինգրադի բնակչության տարհանման գործում՝ զորքերին զենք ու պարեն մատակարարելով, քաղաքի կյանքին աջակցելով։ «Լենինգրադի պաշտպանության համար» մեդալով պարգեւատրվածների թվում էին 15 հազար երկաթուղայիններ։

Երկաթուղայինների մեջ կային նաեւ պետական ​​բարձրագույն պարգեւների արժանացած անձինք։ Այսպիսով, ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1943 թվականի նոյեմբերի 5-ի հրամանագրով ռազմաճակատի և ազգային տնտեսության համար տրանսպորտային միջոցների տրամադրման հատուկ ծառայությունների և պատերազմի դժվարին պայմաններում երկաթուղային համակարգի վերականգնման գործում ակնառու ձեռքբերումների համար Սոցիալիստական ​​աշխատանքի հերոսի կոչում շնորհվեց Վասիլի Միխայլովիչ Էլիսեևին։ Նրա բրիգադը գնացքներ էր վարում Լադոգա լիճ-Լենինգրադ հատվածով՝ տորֆ մատակարարելով շրջափակված քաղաքի միակ գործող թիվ 5 ՋԷԿ-ին, իսկ շրջափակումը կոտրելուց հետո նրանք գտնվում էին հատուկ պահեստային լոկոմոտիվների շարասյունում, որը գնացքներ էր քշում Հաղթանակի ճանապարհով։ 1974 թվականին Լադոժսկոյե Օզերո կայարանում տեղադրվել է *ԷՇ4375* «Կոմսոմոլեց» շոգեքարշը, որի վրա գրված էր. 

## Արվեստում
2016 թվականին սկսվեցին «Անմահության միջանցքը» գեղարվեստական ​​ֆիլմի նկարահանումները՝ նվիրված երկաթուղայիններին, ովքեր պաշտպանում էին պաշարված Լենինգրադը։

Ֆիլմը ներկայացվել է 2018 թվականի դեկտեմբերի 15-ին *ԼենԴոկ* կինոստուդիայի նախընտրական պրեմիերայի ցուցադրությանը: Շրջափակման քիչ հայտնի դրվագների մասին ֆիլմն առաջին անգամ տեսել են Հայրենական մեծ պատերազմի վետերանները: Պատերազմի վետերաններից բացի, պատմական ֆիլմը դիտել են նաև իրադարձությունների մի քանի ողջ մնացած մասնակիցներ, ովքեր անձամբ անցել են «մահվան միջանցքով», երբ ծառայում էին երկաթուղիների ժողովրդական կոմիսարիատի հատուկ արգելոցի լոկոմոտիվային շարասյուներում։

2019 թվականի հունվարի 27-ին՝ Ռուսաստանի ռազմական փառքի օրը՝ Լենինգրադի նացիստական ​​շրջափակումից ամբողջական ազատագրման օրը, Ռուսաստանի զինված ուժերի գլխավոր ռազմաքաղաքական տնօրինության աջակցությամբ և ՌԴ ՊՆ Մշակույթի վարչության մասնակցությամբ կազմակերպվել է ցուցադրություն Մոսֆիլմի կինոսրահում:

## Տես նաև
*Կյանքի ճանապարհ
*Պողպատե ուղի

## Գրականություն
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հաղթանակի Ճանապարհ
* Չնվաճված Լենինգրադ. XII. Հաղթանակի Ճանապարհ 
* ОЖД с 1941 по 1945 год

Կատեգորիա:Երկաթգիծ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Լենինգրադի բլոկադա
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ռազմական պատմություն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պատմություն