Կոմեդի Ֆրանսեզ

**Կոմեդի Ֆրանսեզ** կամ **Ֆրանսիական Թատրոն** ֆրանսիական մշակութային հաստատություն է, որը հիմնադրվել է 1680 թվականին և 1799 թվականից գտնվում է Ռիշելյոյի դահլիճում՝ Փարիզի առաջին շրջանի Պալե-Ռոյալի սրտում։
1995 թվականից արդյունաբերական և առևտրային բնույթի հանրային հաստատություն հանդիսանալով՝ այն Ֆրանսիայի միակ ազգային թատրոնն է, որն ունի մշտական դերասանական խումբ։
Չնայած, որ Մոլիերը մահացած էր արդեն յոթ տարի, երբ ստեղծվեց այս թատերախումբը, նա համարվում է հաստատության «հովանավորը» և այն հաճախ անվանում են «Մոլիերի տուն»։ Սա հատկապես կապված է նրա կնոջ՝ Արմանդ Բեժարի և նախկին քարտուղար Լա Գրանշի ջանքերի հետ, ովքեր ձգտում էին պահպանել Մոլիերի ժառանգությունը և կենդանի պահել այն այս հաստատության շրջանակում։ Նրանք երկուսն էլ միացան թատերախմբի ստեղծմանը՝ այն ձևավորելով Մոլիերի նախկին թատերախմբից՝ Տրուփ դյու Ռուայից (Troupe du Roy), որը պահպանել էին Théâtre du Guénégaud-ում իրենց միջոցներով։ Բազկաթոռը, որի մեջ Մոլիերը մահամերձ նստել էր «Դիմիական հիվանդը» ներկայացման ժամանակ, նախկինում ցուցադրվում էր կիսանդրիների պատկերասրահի վերջում, Պիեռ Դյուի հանրային նախասրահից հետո https://fr.wikipedia.org/wiki/Com%C3%A9die-Fran%C3%A7aise#cite_note-1։ Սակայն այսօր այն ցուցադրվում է թատրոնի մուտքի պերիստիլի վերջում։
Թատերախմբում էին Մ. Շանմելեն, Մ. Բարոնը, Շ. Լագրանժը, Ա. Բեժարը և ուրիշներ։ Ձեռք բերելով դրամայի բեմադրության մենաշնորհ՝ «Կոմեդի Ֆրանսեզը» համախմբել է մեծ դերասանների։ XVIII դարում թատրոնում կլասիցիզմի պալատա-ազնվականական և դեմոկրատա-լուսավորական միտումները սահմանազատվել են. «վոլտերյան» դերասաններ Ա. Լեկուվրյորը, Մ. Դյումենիլը, Ի. Կլերոնը, Ա. Լյոկենը, Ֆ.-Ժ. Տալման, Մ.-Մ. Գիմարը, պահպանելով կլասիցիզմի նորմերը, ձգտել են դեկլամացիայի, բեմական վարքագծի հոգեբանական հավաստիության։ Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության տարիներին «Կոմեդի  Ֆրանսեզը» անվանվել է «Ազգի թատրոն»։ XIX-XX դարերի խոշորագույն դերասաններից էին Է. Ռաշելը, Ժորժը, Մարսը, Սառա Բեռնարը, Ժ. Մունե-Այուլլին, Ժաննա Սամարին։
Կոմեդի Ֆրանսեզի նշանաբանը լատիներեն է՝ «Simul et singulis» (որը կարելի է թարգմանել որպես «Միասին լինել և պահպանել ինքնությունը»)։ Դրա խորհրդանիշը մեղվափեթակն է՝ մեղուներով, որը խորհրդանշում է բուռն ստեղծագործական գործունեություն ունեցող հաստատություն https://fr.wikipedia.org/wiki/Com%C3%A9die-Fran%C3%A7aise#cite_note-2։
Ռեալիստական ավանդույթները հիմնականում զարգացրել են կատակերգակներ Է. Գոն, Բ. Կոկլենը։ 1930-ական թվականներին թատրոնում գործել են ռեժիսորներ Ժ. Կոպոն, Լ. Ժուվեն, Շ. Դյուլենը, Գ. Բատին; Ներկայացվել են Պ. Կոռնելի, Ժ. Ռասինի, Մոլիերի, Պ. Մարիվոյի, Պ. Բոմարշեի, Ա. Մյուսսեի և այլոց երկերը։ Թատրոնի առաջատար դերասաններից են (1950-1960-ական թվականներ) Ժիզել Կազեդեզյուսը, Լուի Սենիեն, Ժան Մարեն, Ժաննա Մորոն, Մարիա Կազարեսը, ժ. Մեյերը, Մ. էսկանդը, Ժ. Բերտոն։ «Կոմեդի Ֆրանսեզը» ելույթներ է ունեցել արտասահմանում (1954, 1964, 1969, 1973 թվականներին՝ ԽՍՀՄ-ում)։

## Կոմեդի ֆրանսեզի պատմություն
Կոմեդի Ֆրանսեզը հիմնադրվել է Լուի XIV-ի թագավորական հրամանագրով 1680 թվականի հոկտեմբերի 21-ին՝ այդ ժամանակվա Փարիզի երկու միակ ֆրանսիական թատերախմբերի՝ Գենեգոյի հյուրանոցի (Մոլիերի թատերախումբ, որը ղեկավարում էր Լա Գրանշը) և Բուրգոնյան հյուրանոցի թատերախմբերի միաձուլման նպատակով։ Օգոստոսի 25-ին դերասանները արդեն միավորվել էին իրենց առաջին համատեղ ներկայացման համար, որը ներառում էր «Ֆեդրա» (Ռասին) և «Օռլեանի կառքեր» (Լա Շապել) ստեղծագործությունները։ Թագավորական ակտով նրանց տրվեց Փարիզում ներկայացումներ տալու մենաշնորհ, որը Կոմեդիեն-Ֆրանսեզի դերասանները խստորեն պաշտպանեցին ամբողջ XVIII դարի ընթացքում, հատկապես իտալացի դերասանների դեմ։

1681 թվականի հունվարի 5-ին Կոմեդիեն-Ֆրանսեզի դերասանները միավորվեցին համագործակցության ակտով, որը հատկապես սահմանում էր թոշակի անցած դերասանների կենսաթոշակային կարգավորումը https://fr.wikipedia.org/wiki/Com%C3%A9die-Fran%C3%A7aise#cite_note-3։ Այդ ժամանակ նրանց խաղացանկը բաղկացած էր Մոլիերի և Ժան Ռասինի բոլոր թատերգություններից, ինչպես նաև Պիեռ Կորնեյլի, Պոլ Սկարոնի և Ժան Ռոտրուի մի քանի ստեղծագործություններից։ Դերաբաշխումները որոշվում էին հեղինակի կողմից, եթե նա կենդանի էր, հակառակ դեպքում՝ թագավորի պալատի առաջին ազնվականների կողմից։

1793 թվականի սեպտեմբերի 3-ին, Ֆրանսիական հեղափոխության ընթացքում, Կոմեդի Ֆրանսեզը փակվեց Հանրային փրկության կոմիտեի հրամանով https://fr.wikipedia.org/wiki/Com%C3%A9die-Fran%C3%A7aise#cite_note-4, իսկ դերասանները բանտարկվեցին։

1795 թվականին, Վանդեմիերի 13-ի ռազմական հանձնաժողովը Վանդեմերում նստաշրջան անցկացրեց՝ դատապարտելու թագավորամետ ապստամբությունը https://fr.wikipedia.org/wiki/Com%C3%A9die-Fran%C3%A7aise#cite_note-5։

1799 թվականի մայիսի 31-ին նոր կառավարությունը դերասաններին տրամադրեց Հանրապետության թատրոնի դահլիճը (Ռիշելյոյի դահլիճը), որտեղ ելույթ էր ունենում Թալման, որպեսզի նրանք վերականգնեն իրենց թատերախումբը։ Այդ ժամանակվանից այն դարձավ բոլոր ներկայացումների հիմնական վայրն (բացառությամբ դահլիճի վերանորոգման ժամանակահատվածների) https://fr.wikipedia.org/wiki/Com%C3%A9die-Fran%C3%A7aise#cite_note-6։

Նոր հաստատությունն ուներ նաև «կավե-քավո» (սրճարան-գինետուն), որի ստորգետնյա սրահները ձգվում էին ապակեպատ պատկերասրահի ողջ երկարությամբ՝ մինչև Շևեի տունը։ Այն մեծ ժողովրդականություն վայելեց Առաջին կայսրության տարիներին և Վերականգնման առաջին տարիներին https://fr.wikipedia.org/wiki/Com%C3%A9die-Fran%C3%A7aise#cite_note-7։

1812 թվականին, ռուսական արշավանքի ընթացքում, Նապոլեոն I-ը որոշեց վերակազմակերպել Կոմեդի Ֆրանսեզը՝ հոկտեմբերի 15-ին ստորագրելով այսպես կոչված «Մոսկվայի հրամանագիրը», որը բաղկացած էր 87 հոդվածից։ Այս հրամանագիրն, որոշ մանր փոփոխություններով, մինչ օրս մնում է հաստատության գործող կանոնադրությունը https://fr.wikipedia.org/wiki/Com%C3%A9die-Fran%C3%A7aise#cite_note-8։

Երկրորդ կայսրության ժամանակ, XVIII դարի դահլիճը վերափոխվեց իր ներկայիս տեսքով՝ Պալե-Ռոյալի ճարտարապետ Պիեռ Պրոսպեր Շաբրոլի կողմից https://fr.wikipedia.org/wiki/Com%C3%A9die-Fran%C3%A7aise#cite_note-9։ Նա կառուցեց նաև մեծ աստիճանավանդակը և ընդլայնեց ճակատային մասը դեպի Թատր Ֆրանսեզի հրապարակ (այժմ՝ Կոլետ հրապարակ)։

Նոր դահլիճի առաստաղի ձևավորումը հանձնվեց նկարիչներ Ֆրանսուա Ժոզեֆ Նոլոյին և նրա աներորդի Օգյուստ Ալֆրեդ Ռուբեին՝ ըստ Ֆելիքս-Ժոզեֆ Բարիասի նախագծի։ Նոր դեկորը բացվեց 1858 թվականին։

Սա հանդիսացավ Փարիզի հանրային թատերական դահլիճների արդիականացման և ստեղծման առաջին փուլը Նապոլեոն III-ի օրոք՝ նախքան Շատելե թատրոնի, Վիլի թատրոնի և Գարնիե օպերայի կառուցումը 1860-ականներին։ Սակայն 1900 թվականին այս դեկորը հրդեհվեց։

## Տարբեր սրահներ
Կոմեդի Ֆրանսեզի թատերախումբը իր ստեղծումից հետո տարբեր դահլիճներ է զբաղեցրել՝

* Գենեգոյի թատրոն (1680-1687), որտեղ թատերախումբը հիմնադրվել է 1685 թվականին։ 1687 թվականի հունիսին, թագավորի հրամանով, Կոմեդիեն-Ֆրանսեզները տեղահանվել են Գենեգոյի հյուրանոցից՝ պատճառաբանելով, որ նրանք կարող են խանգարել Չորս-Նացիոնների քոլեջի գործունեությանը, որն այդ ժամանակ բացվելու էր։
* Թագավորի սովորական դերասանների հյուրանոց (1689-1770), որը թատերախումբը կառուցել էր Ետոիլի թենիսի դաշտի վրա՝ Ֆոսե-Սեն-Ժերմեն-դե-Պրե փողոցում (այժմ՝ 14, Լանսիեն-Կոմեդի փողոց)։ Նրանք լքել են այն 1770 թվականին, քանի որ շենքը շատ փչացած էր։
* Թույլերի պալատի մեքենաների դահլիճ (1770-1782)։
* Օդեոնի թատրոն (1782-1793)։ 1782 թվականին Կոմեդիեն-Ֆրանսեզները տեղափոխվել են Օդեոնի թատրոն (Լյուքսեմբուրգի դահլիճ), որը հատուկ նրանց համար կառուցվել էր։ Թատերախումբը, որը ցրված էր հեղափոխության ընթացքում, Օդեոնն իր սեփականության մեջ է անցել՝ ստացել «Թատրոն Ազգի» անվանումը։ Այսօր Օդեոնը դառնում է «Ֆրանսեզի» երկրորդ դահլիճը ամբողջ XX դարի ընթացքում՝ տարբեր ժամանակահատվածներով։

* Ռիշելյոյի դահլիճը (1799 թվականից մինչ օրս), նախագծվել է ճարտարապետ Վիկտոր Լուիի կողմից՝ Պալե-Ռոյալի այգու եզրին։ 1900 թվականի մարտի 8-ին դահլիճը և բեմը ավերվել են հրդեհի հետևանքով, որի արդյունքում երիտասարդ դերասանուհի Ջեյն Էնրիոտը մահացել է։ Թատերախումբը հանդես է եկել Օպերայի և Օդեոնի դահլիճներում, մինչդեռ վերակառուցումը հանձնվել է ճարտարապետ Ժուլիեն Գադեին։ Շինարարությունը իրականացվել է ռեկորդային ժամանակում և ավարտվել է 1900 թվականի Համաշխարհային ցուցահանդեսի համար։ 1913 թվականի հոկտեմբերի 1-ին տեղի է ունեցել Ռիշելյոյի նոր առաստաղի բացումը, որն այս անգամ նկարվել էր Ալբեր Բեսնարի https://fr.wikipedia.org/wiki/Com%C3%A9die-Fran%C3%A7aise#cite_note-10 կողմից։ 1987 թվականին բացվել է նոր բեմի վարագույրը, որը նկարվել էր Օլիվիե Դեբրեի կողմից։

* Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո թատերախումբը մի քանի միջազգային շրջագայություններ է կատարել և խաղացել է Բրյուսելի Ռոյալ դը Պարկ թատրոնում՝ յուրաքանչյուր տարի մեկ շաբաթվա ընթացքում, 1950-1967 թվականներին՝ որպես Բրյուսելի «Լա Մոննայի» հետո ամենահին բեմը։
* 1993 թվականին Վիյո-Կոլոմբիե թատրոնը (հիմնադրվել է Ժակ Կոպոյի կողմից) վերանորոգվել է և փոխանցվել է մշակույթի նախարարությանը՝ որպես «Ֆրանսեզի» երկրորդ դահլիճ (հենց որ վերջինս վերջնականապես կորցրել է Օդեոնը 1988 թվականին)։

* 1996 թվականի նոյեմբերին բացվել է Լուվրի Կառուզելի պատկերասրահում գտնվող «Ստուդիո-Թատրոնը», որը 136 տեղ ունի և հիշեցնում է Մոսկվայի արվեստի թատրոնը Կոստանտին Ստանիսլավսկու գլխավորությամբ։
* 2012 թվականին Պալե-Ռոյալում՝ Օռլեանի պատկերասրահում կառուցվել է ժամանակավոր կառույց՝ «Թատրոն էֆեմեր» անվամբ՝ Ռիշելյոյի դահլիճում նշանակալի վերանորոգման աշխատանքների պատճառով։ Սա փայտե թատրոն է 746 տեղով, որը նախագծել է Ալեն-Շարլ Պերրոն, պատմական հուշարձանների գլխավոր ճարտարապետը https://fr.wikipedia.org/wiki/Com%C3%A9die-Fran%C3%A7aise#cite_note-11։ Միաժամանակ Ռիշելյոյի դահլիճի վերանորոգումն իրականացրել են պատմական հուշարձանների գլխավոր ճարտարապետները https://fr.wikipedia.org/wiki/Com%C3%A9die-Fran%C3%A7aise#cite_note-12։
* 2020-2021 թվականների համերգաշրջանի սկզբին դահլիճը կրկին ենթարկվել է աշխատանքների, որոնց ընթացքում թատերախումբը հանդես է եկել Մարինի թատրոնում։

## COVID-19 համաճարակի հետևանքներ
COVID-19 համաճարակի պայմաններում Կոմեդի Ֆրանսեզը ստիպված էր փակվել 2020 և 2021 թվականներին տեղի ունեցած բոլոր արգելափակումների ժամանակ , ինչպես բոլոր մյուս թատերոնները Ֆրանսիայում https://fr.wikipedia.org/wiki/Com%C3%A9die-Fran%C3%A7aise#cite_note-13։ Քանի որ հաստատությունը ունի մշտական թատերախումբ, որոշվեց սկսել օնլայն ներկայացումների ծրագիր, որը ներառում էր «Անվերջ մտածելիս» ամբողջական ընթերցումը և «Թատրոն սեղանի վրա» ծրագրի ներկայացումները YouTube-ում, որի ընթացքում դերասանները ներկայացնում էին թատերգություն՝ շաբաթվա ընթացքում ռեպետիցիայի անցկացնելուց հետո https://fr.wikipedia.org/wiki/Com%C3%A9die-Fran%C3%A7aise#cite_note-14։

## Գրադարան-թանգարան
Կոմեդի Ֆրանսեզն ունի գրքերի, փաստաթղթերի, ձեռագրերի, նկարների, քանդակների, գծանկարների և արվեստի առարկաների հավաքածու։ Այս մեծարժեք ժառանգությունը (ներառյալ 360 նկար և 270 քանդակ) պահվում է Կոմեդի Ֆրանսեզի գրադարան-թանգարանում, որի գրասենյակները գտնվում են Պալե-Ռոյալի տարածքում՝ Բոժոլե պատկերասրահում։ Այս հաստատությունը բաց է հետազոտողների համար, սակայն այցելությունների համար նախատեսված չէ https://fr.wikipedia.org/wiki/Com%C3%A9die-Fran%C3%A7aise#cite_note-17, և որոշ ստեղծագործություններ ցուցադրությունների ժամանակ կարող են տրամադրվել որպես վարկային նմուշներ։

Չնայած այս հավաքածուի մեծ մասը կազմված է հատուկ ներկայացումների համար ստեղծված կամ թատրոնի սրահները զարդարելու համար պատրաստված գործերից, Կոմեդի Ֆրանսեզն ունի նաև բազմաթիվ նկարներ և քանդակներ, որոնք նվիրաբերվել են դերասանախմբին՝ նրանց երկրպագուների կողմից։ Այս ստեղծագործությունները հնարավորություն են տալիս հետևել հաստատության պատմությանը և հասկանալ դերասանի կարգավիճակի զարգացումը XVII դարից սկսած։

Թատերախմբի 300-ամյակի կապակցությամբ 1980 թվականին Ժորժ Պոմպիդու կենտրոնում կազմակերպվեց մեծ պատմական ցուցահանդես, որի որոշ ստեղծագործություններ կրկին ներկայացվեցին Փարիզի Փոքր պալատում 2011-2012 թվականներին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ազգային թատրոններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի թատրոններ