Հոնդուրասի տնտեսություն

**Հոնդուրասի տնտեսությունը** հիմնականում հիմնված է գյուղատնտեսության վրա, որը 2013 թվականին կազմում է նրա համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) 14%-ը։ Երկրի արտահանման առաջատարը սուրճն է (340 միլիոն ԱՄՆ դոլար), որին բաժին է ընկնում Հոնդուրասի արտահանման ընդհանուր եկամուտների 22%-ը։ Բանանը, որը նախկինում երկրի երկրորդ արտահանման ծավալն էր մինչև 1998 թվականի «Միչ» փոթորկի հետևանքով գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացումը, վերականգնվեց 2000 թվականին մինչև «Միթչի» մակարդակի 57%-ը միայն։ Ծովախեցգետինը արտահանմումն մեկ այլ կարևոր ոլորտ է։ 1970-ական թվականների վերջից հյուսիսային քաղաքները սկսեցին արդյունաբերական արտադրություն մաքիլադորաների միջոցով, հատկապես Սան Պեդրո Սուլայում և Պուերտո Կորտեսում։

Հոնդուրասը ունի ընդարձակ անտառներ, ծովային և հանքային ռեսուրսներ, թեև համատարած կտրատման և այրման գյուղատնտեսական մեթոդները շարունակում են ոչնչացնել Հոնդուրասի անտառները։ Հոնդուրասի տնտեսությունն աճել է 4,8%-ով 2000 թվականին՝ վերականգնվելով 1999 թվականի Միթչի կողմից առաջացած ռեցեսիայից (−1,9%)։ Հոնդուրասի մաքիլադորա սեկտորը, որն աշխարհում երրորդն է, շարունակեց իր հզոր ցուցանիշները 2000 թվականին՝ ապահովելով ավելի քան 120,000 աշխատատեղերի և երկրի համար ավելի քան 528  միլիոն դոլարի արտարժույթ ստեղծեց։ Գնաճը, որը չափվում է սպառողական գների ինդեքսով, 2000 թվականին կազմել է 10,1%, ինչը փոքր-ինչ պակաս է 1999 թվականին գրանցված 10,9%-ից։ Երկրի միջազգային պահուստային դիրքը շարունակեց ամուր մնալ 2000 թվականին՝ 1 միլիարդ ԱՄՆ դոլարից մի փոքր ավելի։ 2000 թվականին արտասահմանում (հիմնականում ԱՄՆ-ում) ապրող հոնդուրացիներից ստացվող դրամական փոխանցումներն աճել են 28%-ով՝ հասնելով 410 միլիոն դոլարի։ Լեմպիրան (արժույթը) երկար տարիներ արժեզրկվում էր, բայց 2005-ին կայունացավ ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ L19-ի մակարդակում։ Հոնդուրասի ժողովուրդը Լատինական Ամերիկայի ամենաաղքատներից է. մեկ շնչի հաշվով համախառն ազգային եկամուտը (2007 թվականին) կազմում էր 1649 ԱՄՆ դոլար, Կենտրոնական Ամերիկայի միջինը 6736 դոլար էր։ Հոնդուրասը Արևմտյան կիսագնդի չորրորդ ամենաաղքատ երկիրն էր՝ միայն Հայիթին, Նիկարագուան և Գայանան էին ավելի աղքատ։ Այլընտրանքային վիճակագրական չափումների օգտագործումը, ի լրումն համախառն ներքին արդյունքի, կարող է ավելի մեծ համատեքստ ապահովել երկրի աղքատության համար։

1999 թվականի մարտին Արժույթի միջազգային հիմնադրամի հետ երկիրը ստորագրել է Ընդլայնված կառուցվածքային հարմարեցման գործիք (ESAF), որը հետագայում վերածվել է Աղքատության նվազեցման և աճի գործիք (PRGF): Հոնդուրասը (մոտ 2000 թվականի դրությամբ) շարունակում էր պահպանել կայուն մակրոտնտեսական քաղաքականությունը։ Այն արագ չի իրականացվել կառուցվածքային փոփոխությունների իրականացման հարցում, ինչպիսին է հանրային սեփականություն հանդիսացող հեռախոսային և էներգիայի բաշխման ընկերությունների մասնավորեցումը՝ փոփոխություններ, որոնք ցանկալի են ԱՄՀ-ի և այլ միջազգային վարկատուների կողմից։ Հոնդուրասը «Միչ» փոթորկի հետևանքով ստացավ պարտքի զգալի մեղմացում, ներառյալ՝ 400 միլիոն դոլար արժողությամբ երկկողմանի պարտքի սպասարկման վճարումների և փարիզյան ակումբի երկկողմ պարտքի կրճատում, որտեղ մտնում էր նաև Միացյալ Նահանգեները։ 2000 թվականի հուլիսին Հոնդուրասը հասավ իր որոշման կետին՝ Խիստ պարտք ունեցող աղքատ երկրների նախաձեռնության (HIPC) շրջանակներում, որը տվեց երկիրն բազմակողմ պարտքի մեղմացման հնարավորություն։

Հողատարածքը առատ է և հեշտությամբ շահագործվող, բայց ակնհայտորեն ընդարձակ հողերի առկայությունը ապակողմնորոշիչ է, քանի որ երկրի խորդուբորդ, լեռնային տեղանքը սահմանափակում է գյուղատնտեսական լայնածավալ արտադրությունը ափերի նեղ շերտերով և մի քանի բերրի հովիտներով։ Հոնդուրասի արտադրական ոլորտը դեռ չի դուրս եկել պարզ տեքստիլ և գյուղատնտեսական վերամշակող արդյունաբերություններից և հավաքման գործառնություններից։ Փոքր ներքին շուկան և տարածաշրջանի ավելի զարգացած արդյունաբերական երկրների մրցակցությունը խոչընդոտել են ավելի բարդ ինդուստրացմանը։

2022 թվականին, ըստ Հոնդուրասի վիճակագրության ազգային ինստիտուտի (INE), երկրի բնակչության 73%-ը աղքատ է, իսկ 53%-ը ապրում է ծայրահեղ աղքատության մեջ։ Երկիրը Լատինական Ամերիկայի ամենաանհավասար երկրներից մեկն է։

## Տնտեսական պատմություն

Այն բանից հետո, երբ Հոնդուրասը 19-րդ դարի սկզբին անկախացավ Իսպանիայից, նրա տնտեսական աճը սերտորեն կապված էր արտահանման գրավիչ արտադրանք մշակելու ունակության հետ։ 19-րդ դարի մեծ մասի ընթացքում Հոնդուրասի տնտեսությունը գտնվում էր անկման մեջ։ Ավանդական անասնաբուծությունը և  գյուղատնտեսությունը  խոշոր արտահանում չին ապահովել։ Դարավերջին տնտեսական ակտիվությունն արագացավ թանկարժեք մետաղների լայնածավալ արդյունահանման զարգացմամբ։ Ամենակարևոր հանքերը գտնվում էին Տեգուսիգալպայի մայրաքաղաքի մոտ գտնվող լեռներում և պատկանում էին Նյու Յորքի և Հոնդուրասի «Rosario Mining Company»-ին (NHRMC):

Արծաթը արդյունահանվող հիմնական մետաղն էր, որը կազմում էր 1880-ական թվականների արտահանման մոտ 55%-ը։ Հանքարդյունաբերության եկամուտները խթանեցին առևտրային և օժանդակ ձեռնարկությունները, կառուցեցին ենթակառուցվածքները և նվազեցրին առևտրի դրամական սահմանափակումները։ Այնուամենայնիվ, այլ շահավետ տնտեսական հետևանքներ շատ քիչ էին, քանի որ հանքարդյունաբերությունը երբեք լավ ինտեգրված չէր Հոնդուրասի մնացած տնտեսությանը։ Օտարերկրյա հանքարդյունաբերական ընկերություններն աշխատում էին փոքր աշխատուժով, ապահովում էին կառավարության համար քիչ եկամուտներ կամ ընդհանրապես եկամուտներ չկար, և հիմնականում ապավինում էին ներմուծվող հանքարդյունաբերական սարքավորումներին։

### 20-րդ դար
Հոնդուրասի միջազգային տնտեսական ակտիվությունն աճեց 20-րդ դարի սկզբին։ 1913-ից 1929 թվականներին նրա գյուղատնտեսական արտադրանքի արտահանումը 3 միլիոն դոլարից (2 միլիոն դոլար՝ բանանից) հասել է 25 միլիոն դոլարի (21 միլիոն դոլար՝ բանանից)։ Այս «ոսկե» արտահանումն ապահովվել է ավելի քան 40 միլիոն դոլար բանանի արտադրության մեջ մասնագիտացված ընկերությունների կողմից ներդրումներ Հոնդուրասում և պաշտպանվել են ազգային կառավարության վրա ԱՄՆ-ի ճնշման շնորհիվ, երբ ընկերությունները վտանգ էին զգում։

Հոնդուրասի տնտեսության ընդհանուր ցուցանիշը մնաց սերտորեն կապված բանանի գների և արտադրության հետ 1920-ական թվականներից մինչև դարի կեսերը, քանի որ առևտրային արտահանման գյուղատնտեսության այլ ձևերը դանդաղ էին ի հայտ գալիս։ Բացի այդ, մինչև 1950-ական թվականների կեսերին կտրուկ կրճատվելը, բանանի մշակության հետ կապված աշխատուժը ներկայացնում էր երկրում աշխատավարձ ստացողների զգալի մասը։ Բանանի արդյունաբերության ամենամեծ գործադուլից անմիջապես առաջ՝ 1954 թվականին, մոտավորապես 35000 բանվորներ աշխատում էին «United Fruit Company»-ի (հետագայում «United Brands Company», ապա «Chiquita Brands International») կամ «Standard Fruit Company»-ի (հետագայում «Castle and Cook», ապա «Dole» սնունդի ընկերություն) բանանի պլանտացիաներում։

1950 թվականից հետո Հոնդուրասի կառավարությունը խրախուսեց գյուղատնտեսության արդիականացումը և արտահանման դիվերսիֆիկացիան՝ մեծ ծախսեր կատարելով տրանսպորտի և կապի ենթակառուցվածքների, գյուղատնտեսական վարկերի և տեխնիկական աջակցության վրա։ 1950-ական թվականների ընթացքում այս բարելավումների և միջազգային արտահանման բարձր գների արդյունքում տավարի միսը, բամբակը և սուրճն առաջին անգամ դարձան նշանակալի արտահանման ապրանքներ։ Հոնդուրասի շաքարավազը, փայտանյութը և ծխախոտը նույնպես արտահանվում էին, իսկ մինչև 1960 թվականը բանանը նվազել էր մինչև ընդհանուր արտահանման ավելի համեստ մասնաբաժինը (45 տոկոս)։ 1960-ական թվականների ընթացքում արդյունաբերական աճը խթանվեց Կենտրոնական Ամերիկայի ընդհանուր շուկայի (CACM-տես Հավելված Բ) հիմնադրմամբ։

Տարածաշրջանային առևտրային խոչընդոտների կրճատման և բարձր արտաքին սակագնի արդյունքում Հոնդուրասի որոշ արտադրատեսակներ, ինչպիսիք են օճառները, հաջողությամբ վաճառվեցին Կենտրոնական Ամերիկայի այլ երկրներում։ Սալվադորի և Գվատեմալայի արդյունաբերական հատվածների ավելի մեծ չափերի և հարաբերական արդյունավետության պատճառով, այնուամենայնիվ, Հոնդուրասը իր հարևաններից շատ ավելի շատ արտադրված ապրանքներ գնեց, քան վաճառեց նրանց։ Սալվադորի հետ 1969 թվականի ֆուտբոլային պատերազմից հետո Հոնդուրասը փաստորեն դուրս եկավ CACM-ից։ Այնուամենայնիվ, այնուհետև բանակցություններ են վարվել Հոնդուրասի և CACM-ի մյուս նախկին գործընկերների միջև բարենպաստ երկկողմ առևտրային պայմանավորվածությունների շուրջ։

1980-ական թվականների քաղաքական տեղաշարժը ուժեղ և անսպասելի հետևանքներ ունեցավ երկրի տնտեսական վիճակի վրա։ Սկսած 1979 թվականի վերջից, երբ ապստամբությունը տարածվեց հարևան երկրներում, Հոնդուրասի ռազմական առաջնորդները խանդավառությամբ եկան աջակցելու Միացյալ Նահանգների քաղաքականությանը տարածաշրջանում։ Այս դասավորվածությունը հանգեցրեց ֆինանսական աջակցության, որը ձեռնտու էր Հոնդուրասի քաղաքացիական, ինչպես նաև ռազմական նախարարություններին և գործակալություններին։ Հոնդուրասի պաշտպանության ծախսերն աճել են 1980-ական թվականներին, մինչև այն սպառեց ազգային բյուջեի 20-30 տոկոսը։ Մինչև 1980 ֆինանսական տարում (FY) ռազմական կուտակումների սկսվելը, Միացյալ Նահանգների ռազմական օգնությունը Հոնդուրասին կազմում էր 4 միլիոն ԱՄՆ դոլարից պակաս։ Ռազմական օգնությունն ավելի քան կրկնապատկվել է՝ հասնելով ընդհանուր 9 միլիոն ԱՄՆ դոլարի մինչև 1981 թվականը, ավելացել է ավելի քան $31 միլիոնից մինչև 1982 թվականը և կազմել է $48,3 միլիոն 1983 թվականին։ Փոքրիկ Հոնդուրասը շուտով դարձավ Միացյալ Նահանգների օգնության ամենամեծ ստացողների ցանկում տասներորդը ընդհանուր տնտեսական և ռազմական օգնությունը 1985 թվականին աճել է մինչև $200 միլիոն և 1980-ական թվականների մնացած ժամանակահատվածում մնացել է ավելի քան $100 միլիոն։

Արտաքին օգնությունից Հոնդուրասի տնտեսության աճող կախվածությունը խորացավ 1980-ական թվականների ընթացքում տարածաշրջանային տնտեսական անկմամբ։ Մասնավոր ներդրումները կտրուկ անկում ապրեցին 1980 թվականին, և կապիտալի փախուստը այդ տարվա համար կազմում էր $500 միլիոն։ Իրավիճակն ավելի վատթարացավ երբ սուրճի գները միջազգային շուկայում 1980-ական թվականների կեսերին ընկան և ամբողջ տասնամյակի ընթացքում մնացին ցածր։ 1993 թվականին մեկ շնչին բաժին ընկնող միջին տարեկան եկամուտը մնաց ճնշող ցածր՝ մոտ $580, իսկ բնակչության 75 տոկոսը աղքատ էր միջազգային սահմանված չափանիշներով։

Հոնդուրասի տնտեսական հույսերը կապված են հողի և գյուղատնտեսական ապրանքների վրա։ Չնայած այդ հույսերին, այնուամենայնիվ, օգտագործելի հողերը միշտ խիստ սահմանափակ են եղել։ Հոնդուրասի ամենալեռնային տեղանքը սահմանափակում է գյուղատնտեսական շահագործվող հողերի քանակը, ափերի երկայնքով նեղ շերտերով և որոշ նախկինում բերրի, բայց այժմ հիմնականում սպառված հովիտների առկայությունը նույնպես ազդում են գյուղատնտեսության վրա։ Երկրի երբեմնի առատ անտառային պաշարները նույնպես կտրուկ կրճատվել են, և Հոնդուրասը 19-րդ դարից ի վեր հանքային ռեսուրսներից տնտեսապես նշանակալի եկամուտ չի ստացել։ Նմանապես, Հոնդուրասի արդյունաբերական հատվածը երբեք լիովին զարգացած չի եղել։ CACM-ի բուռն օրերը (1960-ական թվականների կեսերից մինչև վերջ), որը արդյունաբերական բում առաջացրեց Էլ Սալվադորի և Գվատեմալայի համար, գրեթե չէր դիպչել Հոնդուրասի տնտեսությանը, բացառությամբ ներմուծման ավելացման՝ Սալվադորի և Գվատեմալայի տնտեսությունների համեմատական առավելությունների և Հոնդուրասի անկարողության պատճառով։

Բանանն ու սուրճը պարզվեց նույնպես եկամտի անվստահելի աղբյուրներ։ Թեև բանանն ավելի քիչ է ենթարկվում միջազգային շուկաների քմահաճույքներին, քան սուրճը, բնական աղետները, ինչպիսիք են 1974 թվականի Ֆիֆի փոթորիկը, երաշտը և հիվանդությունները, ի հայտ են եկել կանոնավոր, թեև պատահական հաճախականությամբ՝ իրենց տնտեսական վնասը բերելով բերքի կտրուկ նվազման։ Ավելին, բանանը աճեցվում և վաճառվում է հիմնականում միջազգային կորպորացիաների կողմից, որոնք պահպանում են գոյացած հարստության հիմնական մասը։ Սուրճի արտահանումը, որը նույնքան անվստահելի էր որպես տնտեսական աջակցության հիմնական աղբյուր, գերազանցեց բանանին 1970-ական թվականների կեսերին որպես Հոնդուրասի արտահանման առաջատար եկամուտ ստացողը, սակայն միջազգային գների անկումը, զուգորդված հսկայական հարկաբյուջետային դեֆիցիտով, ընդգծեց սուրճի խոցելիությունը որպես տնտեսական հիմք։

### 1990-ական թվականներ
Երբ Հոնդուրասը մտավ 1990-ականներ, տնտեսության զարգացման համար երկրի օգտին գործեց որոշ գործոններ՝ հարաբերական խաղաղություն և ավելի ուժեղ քաղաքացիական կառավարություն՝ ավելի քիչ ռազմական միջամտությամբ երկրի քաղաքականության և տնտեսության մեջ, քան անցյալ տարիներին։ Այնուամենայնիվ, երկիրը խաթարված էր սարսափելի արտաքին պարտքով, կարող էր հույս դնել միայն նվազող բնական ռեսուրսների վրա և ուներ աշխարհի ամենաարագ աճող և քաղաքացվող բնակչություններից մեկը։ Կառավարության դժվարին խնդիրն այնուհետև դարձավ, թե ինչպես ստեղծել տնտեսական բազա, որը կարող է փոխհատուցել Միացյալ Նահանգների աջակցության մեծ մասը՝ առանց բացառապես կախվածության մեջ մնալու ավանդական գյուղատնտեսական արտահանումներից։

1990-ական թվականներին բանանը նորից ծաղկում էր, հատկապես, երբ նոր եվրոպական առևտրային համաձայնագրերը մեծացնում էին շուկայի չափը։ Բանան արտադրող փոքր կոոպերատիվները հերթ կանգնեցին1990-ական թվականներին՝ իրենց հողերը առևտրային հսկաներին վաճառելու համար, և բանան արտադրող վերջին հողերը, որոնք պատկանում էին կառավարությանը, սեփականաշնորհվեցին։ Ինչպես Կենտրոնական Ամերիկայի մեծ մասը, 1990-ական թվականներին Հոնդուրասը սկսեց գրավել օտարերկրյա ներդրողներին, հիմնականում ասիական հագուստի հավաքման ընկերություններին, և երկիրը մեծ հույսեր էր կապում ազգային արդյունաբերության սեփականաշնորհման արդյունքում եկամուտ ստանալու հետ։ Ունենալով Կենտրոնական Ամերիկայի ամենից շատ գործադուլին միտված աշխատուժից մեկը, պարտքերով ծանրաբեռնված և ծերացող արդյունաբերական ակտիվները և կտրուկ թերզարգացած ենթակառուցվածքը, այնուամենայնիվ, Հոնդուրասը հստակ տնտեսական թերություններ ունի Կենտրոնական Ամերիկայի և Կարիբյան ավազանի իր հարևանների համեմատ, որոնք մրցում են Հոնդուրասի հետ նույն արտահանման շուկաները։

Հոնդուրասի նախագահ Ռաֆայել Լեոնարդո Կալեխաս Ռոմերոն, որը ընտրվել է 1989 թվականի նոյեմբերին, քիչ հաջողություն ունեցավ իր կառավարման սկզբում, քանի որ նա փորձում էր հավատարիմ մնալ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) և Համաշխարհային բանկի կողմից սահմանված տնտեսական խնայողության ստանդարտ փաթեթին։ Քանի որ 1993 թվականի նոյեմբերի նախագահական ընտրությունները մոտենում էին, տնտեսական խստաշունչ միջոցառումների քաղաքական հետևանքները դարձրեցին դրանց իրականացումը ավելի քիչ հավանական։ 1993 թվականի ընտրություններում իր կուսակցության հաղթանակի ցանկացած հույս հիմնված էր սոցիալական ծրագրերի բարելավման, զբաղվածության կարիքները բավարարելու և դժգոհ, աղմկոտ հասարակական հատվածին հանգստացնելու վրա։ Այնուամենայնիվ, այդ նպատակներին հասնելու համար պահանջվում էր այնպիսի քաղաքականություն, որը հեռացավ բյուջեի հավասարակշռումից, գնաճի նվազեցումից և պակասուրդի ու արտաքին պարտքի նվազեցումից՝ ներդրումներ ներգրավելու և տնտեսական աճը խթանելու համար։

Կալեխասը ժառանգել է տնտեսական խառնաշփոթ։ Տնտեսությունը արագորեն վատթարացել էր՝ սկսած 1989 թվականից, երբ Միացյալ Նահանգների Միջազգային զարգացման գործակալությունը (AID) ընդգծված ընդհատեց իր դրամաշնորհների տրամադրումը Հոնդուրասին՝ ազդարարելու հին կառավարության տնտեսական քաղաքականությունից դժգոհելու և նոր կառավարությանը տնտեսական բարեփոխումների մղելու համար։ Այդ միջոցների չհատկացումը մեծապես սրեց երկրի տնտեսական խնդիրները։ Բազմակողմ վարկային հաստատությունների միջոցները, որոնք, ի վերջո, կօգնեին լրացնել Միացյալ Նահանգների օգնության կրճատման հետևանքով առաջացած բացը, դեռևս 1989 թվականին բանակցությունների փուլում էին և նախ և առաջ պայմանավորված էին լինելու երկրի հսկայական արտաքին պարտքերի վճարմամբ։

1983 թվականից 1985 թվականներին Հոնդուրասի կառավարությունը, որը մղվել էր արտաքին փոխառությունների զանգվածային ներարկումներով, ներկայացրել էր թանկարժեք, բարձր տեխնոլոգիական ենթակառուցվածքային նախագծեր։ Ճանապարհների և ամբարտակների կառուցումը, որը ֆինանսավորվում էր հիմնականում բազմակողմ վարկերի և դրամաշնորհների միջոցով, նպատակ ուներ ստեղծել աշխատատեղեր՝ փոխհատուցելու տարածաշրջանային անկման ազդեցությունը։ Իրականում զարգացման ծրագրերը ծառայեցին պետական հատվածի զբաղվածության շարքերն ընդլայնելուն և փոքր էլիտայի գրպանները ծածկելուն։ Նախագծերը երբեք չեն առաջացրել մասնավոր հատվածի ներդրումներ կամ զգալի մասնավոր աշխատատեղեր ստեղծում։ Փոխարենը, մեկ շնչին ընկնող եկամուտը շարունակել է նվազել, քանի որ Հոնդուրասի արտաքին պարտքը կրկնապատկվել է։ 1985 թվականից 1988 թվականներին օտարերկրյա օգնության էլ ավելի մեծ ներարկումները պահպանում էին տնտեսությունը, բայց շուտով պարզ դարձավ, որ իրար հաջորդող կառավարությունները ոչ միայն փող են վերցրել այլ նաև ժամանակ։

Օտարերկրյա օգնությունը 1985-ից 1989 թվականներին կազմել է համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) մոտ 4,6 տոկոսը։ Կառավարության հարկաբյուջետային պակասուրդի մոտ 44 տոկոսը ֆինանսավորվել է արտաքին աղբյուրներից ստացված կանխիկ միջոցների հաշվին։ Կանխիկի ներդրման կողմնակի ազդեցություններն այն էին, որ ազգային արժույթը, լեմպիրան գերարժևորվեց, իսկ արտահանումների քանակը նվազեց։ Բարգավաճող պետական հատվածը, իր ներմուծման ուժեղացված ունակությամբ, բավական էր տնտեսության աճը պահելու համար՝ հիմնված մասնավոր սպառման և պետական ծախսերի վրա։ Սակայն կառավարությունը քիչ բան արեց՝ լուծելու տնտեսության պատմական, հիմքում ընկած կառուցվածքային խնդիրները՝ չափազանց քիչ ավանդական ապրանքներից նրա գերկախվածությունը և ներդրումների բացակայությունը։ Գործազրկությունը աճեց սնկի պես, իսկ մասնավոր ներդրումները մարեցին։

1989 թվականին նախագահ Կալեխասի լայն տնտեսական նպատակը հանգեցրեց Հոնդուրասի տնտեսական աճի վերադարձին մինչև 1960–80 թվականների մակարդակի։ 1960-ական թվականների և 1970-ական թվականների տասնամյակների ընթացքում երկրի տնտեսությունը, որը խթանվել է հիմնականում ավանդական գյուղատնտեսական ապրանքների անկանոն տատանումներով, այնուամենայնիվ, միջին հաշվով տարեկան իրական աճ է ապահովել 4-ից 5 տոկոս։ 1980-ական թվականների վերջում, այնուամենայնիվ, Կալեխասը քիչ միջոցներ ուներ, որոնցով երկիրը կարող էր դուրս բերել 1980-ական թվականների խորը տարածաշրջանային անկումից։ Իրական աճը 1989 թվականից 1993 թվականներին փոխակերպվել է ՀՆԱ-ի մեկ շնչի հաշվով հիմնականում բացասական կամ փոքր դրական փոփոխությունների այն բնակչության համար, որն աճում էր տարեկան մոտ 4 տոկոսով։

Նախագահ Կալեխասը փորձեց կատարել խիստ անհրաժեշտ նոր վարկերի պայմաններին։ Հանրային հատվածի աշխատուժի կրճատումը, դեֆիցիտը նվազեցնելը և հարկերից եկամուտների ավելացումը, ինչպես պահանջվում է բազմակողմ վարկային հաստատությունների կողմից, հետևողականորեն նրա ամենամեծ խոչընդոտներն էին։ Չնայած պետական հատվածի դեֆիցիտը նվազեցնելու նրա բոլոր ջանքերին, 1990 թվականին հարկաբյուջետային դեֆիցիտի ընդհանուր հարաբերակցությունը ՀՆԱ-ին քիչ փոփոխություն ցույց տվեց 1989 թվականի համեմատ։ Պետական հատվածի ընդհանուր դեֆիցիտը փաստացի աճել է մինչև ՀՆԱ-ի 8,6 տոկոսը կամ գրեթե 1 միլիարդը, 1991 թվականին։

1993 թվականի դեֆիցիտն ընդլայնվել է մինչև ՀՆԱ-ի 10,6 տոկոսը։ Հոնդուրասի կառավարության միջնաժամկետ տնտեսական նպատակները, ինչպես թելադրված էր ԱՄՀ-ի կողմից, պետք է հանգեցնեին ՀՆԱ-ի իրական աճին 3,5 տոկոսով մինչև 1992 թվականը և 4 տոկոսով մինչև 1993 թվականը։ Տնտեսությունն այնքան երկար էր գործել ժամանակավոր հիմունքներով, որ չուներ համահունչ տնտեսական նպատակներ իրականացնելու գործիքներ։ Ամենաանմիջական ճգնաժամի լուծումը հաճախ գերակայում էր երկարաժամկետ նպատակներից։

### Գնաճ
Մինչև 1991 թվականը Նախագահ Կալեխասը համեստ հաջողության էր հասել գնաճը վերահսկելու գործում։ Ընդհանուր գնաճը 1990 թվականի համար հասել էր 36,4 տոկոսի (դա լատինաամերիկյան որոշ երկրներում տեղի ունեցած հիպերինֆլյացիան) չէ, բայց դեռևս Հոնդուրասի ամենաբարձր տարեկան ցուցանիշն էր վերջին քառասուն տարիների ընթացքում։ Հոնդուրասի կառավարությունը և ԱՄՀ-ն 1992 թվականին գնաճի թիրախ են սահմանել 12 տոկոս, իսկ 1993 թվականին՝ 8 տոկոս։ Փաստացի թվերը 1992 թվականին կազմում էին 8,8 տոկոս, իսկ 1993 թվականին գնահատվում էր 10,7 տոկոս։ Հոնդուրասցիները սովոր էին ցածր գնաճին (3,4 տոկոս 1985 թվականին, 1986 թվականի վերջի դրությամբ աճելով մինչև 4,5 տոկոս), մասամբ այն պատճառով, որ լեմպիրան կապը դոլարի հետ կապված Հոնդուրասի գնաճի մակարդակի և զարգացած երկրներում գնաճի գնաճի հետ։ Սակայն ցածր գնաճի ակնկալիքը շատ ավելի վատթարացրեց բարձր գնաճի իրականությունը և լրացուցիչ ճնշումներ ստեղծեց կառավարության վրա գործողությունների համար, երբ գնաճը բարձրացավ 1990 թվականին։

## Գործազրկություն
1980-ից 1983 թվականներին աշխատուժի 20 տոկոսը գործազուրկ էր, ինչը կրկնակի անգամ մեծ էր համեմատած 1970-ական թվականների վերջի տոկոսնին։ Աշխատատեղերի ստեղծումը 1980-ական թվականներին զգալիորեն հետ մնաց աշխատուժի աճից։ Մինչև 1985 թվականը գործազրկությունն աճեց մինչև 25 տոկոս, իսկ 1989 թվականին գործազրկությունը և թերզբաղվածությունը միասին բարձրացան մինչև 40 տոկոս։

1980-ական թվականներին կառավարության կողմից արտաքին օգնության ընդունումը, մասնավոր ներդրումների արդյունքում առաջացած տնտեսական աճի փոխարեն, թույլ տվեց անտեսել նոր աշխատատեղեր ստեղծելու անհրաժեշտությունը։ Հոնդուրասի ՀՆԱ-ն ողջամիտ աճ է ցույց տվել 1980-ական թվականների մեծ մասի ընթացքում, հատկապես, երբ համեմատվում է Լատինական Ամերիկայի մնացած մասի հետ, սակայն այն արհեստականորեն նպաստում է մասնավոր սպառման և պետական հատվածի ծախսերին։

Հիմնական գյուղատնտեսական աշխատատեղերը սակավացան 1970-ական թվականների վերջին։ Սահմանամերձ գոտում սուրճի բերքահավաքն ու ցանքատարածությունները նվազել են, քանի որ հարևան Նիկարագուայում և Էլ Սալվադորում մարտերը տարածվել են Հոնդուրասում։ Աշխատատեղերի սակավությանը նպաստող այլ գործոններ էին հողի սահմանափակությունը, սուրճ աճեցնողների կողմից ներդրումներ կատարելու դժկամությունը, մինչդեռ պատերազմներն ապակայունացնում էին տարածաշրջանը, ինչպես նաև վարկերի բացակայությունը։ Փոքր ֆերմերները գնալով ավելի անկարող էին դառնում իրենց ապահովել, քանի որ նրանց հողատարածքները նվազում էին իրենց չափերով և արտադրողականությամբ։

Գյուղատնտեսության ոլորտում առկա խնդիրները խթանել են ուրբանիզացիան։ Հոնդուրասի բնակչությունը 77 տոկոս գյուղական էր 1960 թվականին։ Մինչև 1992 թվականը Հոնդուրասի բնակչության միայն 55 տոկոսն էր շարունակում ապրել գյուղական վայրերում։ Գյուղացիները (campesinos) հոսում էին քաղաքներ՝ աշխատանք փնտրելու, բայց այնտեղ քիչ բան էին գտնում։ Ընդհանուր գործազրկությունը սրվել է հարևան երկրներում պատերազմների պատճառով, երբ շատացել է փախստականների ներհոսքը, որոնք եկել են Հոնդուրաս՝ բնակչության համեմատաբար ցածր խտությամբ և հարաբերական խաղաղությամբ։ Գյուղատնտեսության ոլորտում (որը 1993 թվականին դեռ կազմում էր աշխատուժի մոտ 60 տոկոսը), գործազրկությունը գնահատվել է շատ ավելի վատ, քան ընդհանուր աշխատուժի թվերը։

Հոնդուրասի քաղաքային զբաղվածությունը 1990-ական թվականների սկզբին բնութագրվում էր թերզբաղվածությամբ և մարգինալ ոչ ֆորմալ հատվածի աշխատատեղերով, քանի որ հազարավոր նախկին գյուղատնտեսական աշխատողներ և փախստականներ տեղափոխվել են քաղաքներ՝ փնտրելով ավելի լավ կյանք։ ֆորմալ հատվածում քիչ նոր աշխատատեղեր են ստեղծվել, քանի որ ներքին մասնավոր հատվածը և օտարերկրյա ներդրումները նվազել են, իսկ պետական հատվածի բաղձալի աշխատատեղերը վերապահված են հիմնականում Հոնդուրասի փոքր միջին խավի համար՝ քաղաքական կամ ռազմական կապերով, մարդկանց էլ ավելի դժվար էր աշխատանք գտնել։ Հոնդուրասի տասը աշխատողներից միայն մեկն էր ապահով կերպով զբաղված ֆորմալ հատվածում 1991 թվականին։

1980-ական թվականների կեսերին Համաշխարհային բանկը հայտնեց, որ տարեկան բացվում է ընդամենը 10000 նոր աշխատատեղ. աշխատատեղերի ստեղծման ցածր տեմպերը հանգեցրել են նրան, որ ամեն տարի գործազուրկների շարքը համալրվում է 20000-ով։ Լրիվ զբաղվածության համար անհրաժեշտ աշխատատեղերի և ստեղծվող նոր աշխատատեղերի միջև փաստացի տարբերությունը, սակայն, գերազանցեց այդ կանխատեսումը։ Աշխատանք ունեցողների համար նրանց աշխատավարձի գնողունակությունը անկում ապրեց 1980-ական թվականներին, մինչդեռ հիմնական ապրանքների, հատկապես սննդի արժեքը կտրուկ բարձրացավ։

## Կառավարության դերը
1960-ական թվականների և 1970-ական թվականների մեծ մասի ընթացքում Հոնդուրասի ռազմական ղեկավարությամբ կառավարությունները վարում էին պետության կողմից հովանավորվող և պետության կողմից ֆինանսավորվող տնտեսություն։ Կառավարությունները վարկերի մեծամասնությանը երաշխիքներ տվեցին ուժեղ, բայց որոշ չափով  կոռումպացված պետական հատվածին, որը ներառում էր օտարերկրյա և ներքին ներդրողներից արդյունահանվող փոխառությունների ստացողներին, ինչպես նաև պետականորեն զարգացած թանկ ձեռնարկություններին։ Մինչև 1989 թվականը և նախագահ Ռաֆայել Լեոնարդո Կալեխաս Ռոմերոյի ընտրությունը,  մեծ վնաս էր կրել տարածաշրջանային տնտեսությունը, որի պատճառն էր հարևան երկրներում քաղաքացիական պատերազմը, արտաքին վարկերի մեծ մասի չորացումը և կապիտալի արտահոսքը, որը կազմում էր ավելի քան 1,5 միլիարդ դոլար։

Կալեխասը սկսեց տնտեսական քաղաքականությունը փոխել դեպի պետական սեփականություն հանդիսացող ձեռնարկությունների սեփականաշնորհումը, առևտրի և սակագների կարգավորումների ազատականացումը և հարկային ու այլ խթանների միջոցով օտարերկրյա ներդրումների ավելացումը։ Կալեխասի վարչակազմը չէր ձգտում պետական վերահսկողության նվազեցմանը։ Ավելի շուտ այն փոխեց կառավարության նպատակները՝ կենտրոնանալով պետական հատվածի ծախսերի կրճատման, պետական հատվածի աշխատուժի չափի և առևտրի դեֆիցիտի վրա։ Ընդհանուր տնտեսական պլանավորումը դարձավ Ազգային Գերագույն պլանավորման խորհրդի պատասխանատվությունը, որը ղեկավարվում էր էկոնոմիկայի և առևտրի նախարարի կողմից։ Նախագահ Կալեխասը, որը ԱՄՆ-ում վերապատրաստված տնտեսագետ էր, նոր պրոֆեսիոնալիզմ և տեխնիկական հմտություններ բերեց կենտրոնական կառավարությանը, երբ նա սկսեց երկարաժամկետ տնտեսական բարեփոխումների ծանր աշխատանքը։

Լեմպիրա պաշտոնական փոխարժեքը, որը 1918 թվականից ի վեր ամրագրված էր $1 = L2, կտրուկ արժեզրկվեց 1990 թվականին։ Փոխանակման վերահսկողությունը ներդրվել էր 1982 թվականին, որի արդյունքում առաջացավ արժույթի զուգահեռ շուկա (սև շուկա) և մի քանի շփոթեցնող պաշտոնական փոխարժեքներ, որոնք գործում էին միաժամանակ։ Այդ դրույքաչափերից մի քանիսը օրինականորեն ճանաչվեցին 1990 թվականին, երբ Նախագահ Կալեխասը ներկայացրեց տնտեսական քաղաքականության մի շարք բարեփոխումներ, որոնք ներառում էին ներմուծման մաքսատուրքի առավելագույն դրույքաչափը 90 տոկոսից մինչև 40 տոկոսի իջեցում և հավելավճարներից ու բացառություններից շատերից ազատվելը։

Լեմպիրա արժեքը ճշգրտվել է US$1=L4, բացառությամբ պարտքի սեփական կապիտալի փոխարկման փոխարժեքի, որը մնացել է ԱՄՆ $1= L2 նախկին փոխարժեքով։ Լեմպիրա փոխարկման պաշտոնական փոխարժեքը 1993 թվականի դեկտեմբերին ընկավ մինչև 1 ԱՄՆ դոլար= L7,26: Նախագահը նաև ժամանակավոր հարկեր է մտցրել արտահանման վրա, որոնք նպատակ ուներ մեծացնել կենտրոնական կառավարության եկամուտները։ Գների և առևտրի ազատականացման հավելյալ միջոցառումները և ավելի քիչ պետական կարգավորումները դարձան նրա շարունակական բարեփոխումների մի մասը։

### Բյուջե
1980-ական թվականների ողջ ընթացքում Հոնդուրասի կառավարությունը մեծապես ֆինանսավորվում էր արտաքին աջակցությամբ։ Արտաքին ֆինանսավորումը, հիմնականում երկկողմանի վարկը Միացյալ Նահանգներից, կտրուկ աճեց, մինչև այն հասավ պետական դեֆիցիտի 87 տոկոսին 1985 թվականին՝ հետագա տարիներին էլ ավելի աճելով։ Մինչև 1991 թվականը պետական հատվածի դեֆիցիտը ամբողջությամբ ֆինանսավորվում էր զուտ արտաքին վարկով։ Այդ ֆինանսավորումը կառավարությանը թույլ տվեց նվազեցնել ներքին վարկի պահանջարկը և, հետևաբար, պահպանել իր սահմանված փոխարժեքը։

1991 թվականին Կալեխասին թվաց, թե կրճատել է ընդհանուր ֆիսկալ դեֆիցիտը, ինչը նոր վարկի պահանջ է։ Բայց դեֆիցիտի նվազումը հիմնականում հաշվառման միջոց էր, քանի որ այն պայմանավորված էր Փարիզի ակումբի պարտապաններին արտաքին վճարումների հետաձգմամբ և, ի վերջո, կփոխհատուցվեր պետական ներդրումների ավելացման ճնշումներով։ 1991 թվականի ընթացքում բազմակողմ և երկկողմանի վարկային հաստատությունների հետ վարկային բանակցությունները Հոնդուրասին բերեցին 39,5 միլիոն դոլար՝ Միացյալ Նահանգների զարգացման օժանդակություն, 70 միլիոն դոլար՝ վճարային հաշվեկշռի օգնություն՝ կանխիկ դրամաշնորհների տեսքով և 18,8 միլիոն դոլար պարենային օգնություն։

Հոնդուրասի նաև համաձայնեցրել է, որ ստանա 302,4 միլիոն դոլար արտոնյալ վարկեր բազմակողմ վարկային հաստատություններից։ Ընդհանուր չմարված արտաքին պարտքը որպես ՀՆԱ-ի տոկոս՝ 1990 թվականի 119 տոկոսից իջել է 1991 թվականի 114 տոկոսի, իսկ 1993 թվականին՝ 112 տոկոսի։ Այս անկումը մեծ մասամբ ԱՄՆ-ի, Շվեյցարիայի և Նիդեռլանդների կողմից 448,4 միլիոն դոլար պարտքի ներման արդյունք էր։ Այնուամենայնիվ, տարեկան միջինը 223,2 միլիոն դոլարի ամորտիզացիայի պլանավորված վճարումները երաշխավորում էին, որ Հոնդուրասի համախառն ֆինանսավորման պահանջները անորոշ ժամանակով կմնան մեծ։

Հոնդուրասի կառավարությունը կանխատեսում էր, որ ընդհանուր հարկային եկամուտները 1989 թվականին ՀՆԱ-ի 13,2 տոկոսից կհասնեն մոտ 15,7 տոկոսի 1991 թվականին։ Սուրճի ցածր գների ճշգրտումները և հավաքագրման թույլ մեթոդների շարունակությունը, սակայն, խաթարեցին այդ նպատակները։ Չնայած այս հարկերի բարձրացումներին, զարգացած երկրների համեմատ, Հոնդուրասը ունի ցածր հարկային դրույքաչափեր, հատկապես ցածր գույքահարկերով։

## Աշխատուժ
Հոնդուրասը տառապում է ոչ հմուտ և անկիրթ բանվորների առատությունից։ 1993 թվականին Հոնդուրասի աշխատողների մեծ մասը շարունակում էր զբաղված լինել գյուղատնտեսության մեջ, որը կազմում էր աշխատուժի մոտ 60 տոկոսը։ Ավելին, գյուղական բնակչության կեսից ավելին մնում է հողազուրկ և մեծապես կախված է սեզոնային աշխատուժի կրճատումից և ցածր աշխատավարձից։ Գյուղատնտեսական բնակչության 55 տոկոսը ապրում է երկու հեկտարից պակաս տարածքի վրա և տարեկան 70 դոլարից պակաս եկամուտ է ստանում մեկ շնչի համար այդ հողատարածքներից՝ հիմնականում պարենային մշակաբույսերի աճեցմամբ սեփական օգտագործման համար։

1993 թվականին Հոնդուրասի աշխատուժի միայն մոտ 9-13 տոկոսն էր ներգրավված երկրի փոքր արտադրական հատվածում, որը ամենափոքրերից մեկն էր Կենտրոնական Ամերիկայում։ Հմուտ բանվորները քիչ էին։ Տարեկան ընդամենը 25,000 մարդ, որոնցից մոտ 21 տոկոսը արդյունաբերական աշխատողներ են, ամեն տարի ավարտում է Մասնագիտական Ուսուցման Ազգային Ինստիտուտը (Instituto Nacional de Formación Profesional—INFOP), որը հիմնադրվել է 1972 թվականին։

Հարյուրավոր փոքր արտադրական ձեռնարկություններ՝ Հոնդուրասի ձեռնարկությունների ավանդական ողնաշարը, սկսեցին դուրս գալ բիզնեսից սկսած 1990-ական թվականների սկզբից, քանի որ ներմուծման ծախսերն աճեցին և մրցակցությունը ուժեղացավ հիմնականում հմուտ աշխատուժի աշխատավարձերի բարձրացման միջոցով՝ հիմնականում ասիական ընկերություններում։ Հոնդուրասի փոքր խանութները, որոնց մեծ մասը արտադրում էր հագուստ կամ սննդամթերք ներքին շուկայի համար, ավանդաբար փոքր աջակցություն էին ստանում կառավարության կամ մասնավոր հատվածի կողմից վարկի տեսքով և ավելի շատ նման էին արհեստավորների, քան սովորական արտադրողների։ Ասիացիներին պատկանող արտահանման հավաքման ընկերությունները (maquiladoras), որոնք հիմնականում գործում են Կարիբյան ծովի ափին կառավարության կողմից ստեղծված ազատ գոտիներում, գրավում են հազարավոր աշխատանք փնտրողների և մեծացնում են նոր քաղաքների բնակչությունը, ինչպիսիք են Սան Պեդրո Սուլան, Թելան և Լա Սեյբան։ Այդ ընկերություններում 1991 թվականին աշխատում է մոտավորապես 16000 աշխատող։

1993 թվականին Հոնդուրասի աշխատուժի մոտ մեկ երրորդը գնահատվում էր, որ աշխատում էր ծառայության կամ «այլ» ոլորտում։ Այդ դասակարգումը սովորաբար նշանակում է, որ մարդն ապահովում է անապահով ապրուստը քաղաքային ոչ ֆորմալ հատվածում կամ որպես վատ վարձատրվող տնային տնտեսություն:Քանի որ 1980-ական թվականներին գործազրկությունն ամբողջ Կենտրոնական Ամերիկայում աճում էր, ավելի ու ավելի շատ մարդիկ ստիպված էին ապավինել սեփական հնարամտությանը, որպեսզի պարզապես գոյություն ունենան Հոնդուրասի հասարակության մեջ։

Ինչ վերաբերում է ոչ ֆորմալ հատվածին, հետազոտությունները ցույց են տվել, որ երեխաների աշխատանքի ապացույցները հիմնականում դիտվել են Հոնդուրասի գյուղատնտեսության ոլորտում։ 2014 թվականին ԱՄՆ Աշխատանքի դեպարտամենտի մանկական աշխատանքի կամ հարկադիր աշխատանքի արդյունքում արտադրված ապրանքների ցանկը նշում է Հոնդուրասում նման աշխատանքային պայմաններում արտադրված երեք ապրանք. մասնավորապես սուրճ, օմար և սեխ։

### Զբաղվածության ցուցանիշները և նպաստները
Հոնդուրասի կառավարությունները նվազագույն աշխատավարձ են սահմանել 1974 թվականից ի վեր, սակայն իրարկումը հիմնականում թույլ է եղել դրա վերահսկողությունը։ Այդ թուլությունը մեծացավ 1980-ական թվականների սկզբին։ Ավանդաբար, Հոնդուրասի աշխատողների մեծ մասը ապահովագրված չէ սոցիալական ապահովության, բարեկեցության կամ նվազագույն աշխատավարձի չափով։ Բազմազգ ընկերությունները սովորաբար վճարում էին ավելի շատ, քան ստանդարտ նվազագույն աշխատավարձը, բայց, ընդհանուր առմամբ, Հոնդուրասի աշխատավարձ ստացողը մեկ տասնամյակից ավելի է, ինչ զգացել է իրական աշխատավարձի և գնողունակության նվազում։ Երբ դրանք տեղի ունեցան, նվազագույն աշխատավարձի ճշգրտումները, ընդհանուր առմամբ, չհամապատասխանեցին կյանքի ծախսերի բարձրացմանը։

1990 թվականին արժույթի մեծ արժեզրկումից հետո միջին հոնդուրասցի աշխատողները Արևմտյան կիսագնդի ամենաքիչ վարձատրվող աշխատողներից էին։ Ի հակադրություն, բանանի ընկերությունները համեմատաբար բարձր աշխատավարձ էին վճարում դեռևս 1970-ական թվականներին։ 1990-ական թվականներին բանանի արտադրության աշխատողները շարունակում էին մնալ աշխատավարձի սանդղակի վերևում. սակայն, 1980-ական թվականներին, քանի որ բանանի արտադրությունը դարձել է ավելի քիչ աշխատատար, ընկերությունները կրճատել են իրենց ներդրումներն ու աշխատուժը։ Հետևաբար, ավելի քիչ աշխատողներ էին աշխատում որպես համեմատաբար լավ վարձատրվող գյուղատնտեսական աշխատավարձ ստացողներ՝ համապատասխան արտոնություններով։

Նախագահ Կալեխասը արձագանքեց ծանր աղքատությանը` 1990 թվականին ներդնելով հատուկ ֆինանսավորվող Հոնդուրասի սոցիալական ներդրումների հիմնադրամ (Fondo Hondureño de Inversión Social—FHIS): Հիմնադրամը ստեղծել է հանրային աշխատանքների ծրագրեր, ինչպիսիք են ճանապարհների սպասարկումը և Միացյալ Նահանգների ավելցուկային սնունդ տրամադրելը մայրերին և նորածիններին։ Հոնդուրացիներից շատերը դուրս մնացին սոցիալական ապահովության այդ փխրուն ծրագրից։ Որպես սոցիալական պայմանագրի շարունակական մաս, և առավել ևս՝ որպես արհմիություն-կառավարություն կատաղի պայքարի արդյունք, Նախագահ Կալեխասը 1991 թվականին հայտարարեց, որ 27,8 տոկոսով բարձրացնում է նվազագույն աշխատավարձը, որը կառավարությունը ավելի վաղ համաձայնեցրել էր։ Այդ աճը եղել է ի լրումն 1990 թվականի հունվարին և սեպտեմբերին սահմանված համապատասխանաբար 50 և 22 տոկոս աճին։ Չնայած այդ զիջումներին, նվազագույն օրական դրույքաչափը 1991 թվականին կազմել է ընդամենը 1,75 դոլար գյուղատնտեսական փոքր ձեռնարկություններում աշխատող աշխատողների համար և 3,15 դոլար՝ արտահանման խոշոր կոնցեռնների աշխատողների համար, աշխատողների մեծ մասը չի ստացել նվազագույն աշխատավարձ։

### Աշխատանքային արհմիություններ
Հոնդուրասում վաղուց գույություն ունի ուժեղ արհմիություն։ 1993 թվականին ընդհանուր պաշտոնական աշխատուժի մոտավորապես 15-ից 20 տոկոսը ներկայացված էր արհմիությունների որոշ տեսակներով, իսկ քաղաքային աշխատողների մոտ 40 տոկոսը արհմիության անդամներ էին։ 1990 թվականին միայն պետական հատվածում քառասունութ գործադուլ է տեղի ունեցել՝ բողոքելով կառավարության տնտեսական խնայողության ծրագրի և պետական հատվածի աշխատողների կրճատումների դեմ։ Կապի, հանրային աշխատանքների և տրանսպորտի նախարարության ավելի քան 4000 պետական հատվածի աշխատակիցներ ազատվել են աշխատանքից 1990 թվականին։ 1991 թվականի սկզբին շուրջ 70,000 արհմիության աշխատողներ մնացին անկում ապրող պետական հատվածում։ Այնուամենայնիվ, կառավարությունը հիմնականում կատարեց իր խոստումը` կրճատելու այդ թիվը 8,000-ից մինչև 10,000-ով ողջ 1991 թվականին՝ որպես իր խնայողության ծրագրի մաս։

Մասնավոր հատվածում 1990 թվականին տեղի ունեցավ 94 գործադուլ 64 ձեռնարկություններում, քանի որ աշխատողները պայքարում էին աշխատավարձերի բարձրացման համար՝ պայքարելու գնաճի դեմ։ Քառասուներկու օր տևած գործադուլը «Tela Railroad Company»-ում (պատկանում է «Chiquita Brands International»-ին, նախկինում «United Brands» և «United Fruit Company»-ին), այնուամենայնիվ, անհաջող էր, և այդ պարտությունը ժամանակավորապես դադարեցրեց արհմիության ջանքերը ուղղակի առճակատման գնալու համար։

1993 թվականին Հոնդուրասը ուներ երեք հիմնական աշխատավորական համադաշնություն, Հոնդուրասի աշխատավորների կոնֆեդերացիան (Confederación de Trabajadores de Honduras—CTH), որին անդամակցում էին շուրջ 160,000 աշխատողներ, Ընդհանուր աշխատավորների կենտրոնը (Central General de Trabajadores—CGT), որը պնդում է, որ ունի  120,000 անդամներ և Հոնդուրասի աշխատավորների միասնական համադաշնություն (Confederación Unitaria de Trabajadores de Honduras — CUTH), նոր համադաշնություն, որը ձևավորվել է 1992 թվականի մայիսին, որի անդամները գնահատվում են մոտ 30,000 մարդ։ Երեք կոնֆեդերացիաները ներառում էին բազմաթիվ արհմիությունների դաշնություններ, առանձին արհմիություններ և գյուղացիական կազմակերպություններ։

CTH-ը՝ երկրի ամենամեծ առևտրային համադաշնությունը էր, որը ձևավորվել էր 1964 թվականին երկրի խոշորագույն գյուղացիական կազմակերպության՝ Հոնդուրասի գյուղացիների ազգային ասոցիացիայի (Asociación Nacional de Campesinos de Honduras—Anach) և Հոնդուրասի արհմիությունների կողմից՝ որը հանդիսանում է Միջամերիկյան տարածաշրջանային կազմակերպության անդամ  (Organización Regional Interamericana de Trabajadores-ORIT), այն հանդիսանում է, կիսագնդային աշխատանքային կազմակերպություն, որը սերտ կապեր ունի Աշխատանքի ամերիկյան ֆեդերացիայի-Արդյունաբերական կազմակերպությունների կոնգրեսի (AFL-CIO) հետ։

1990-ական թվականների սկզբին համադաշնությունն ուներ երեք հիմնական բաղադրիչ. Հոնդուրասի ազգային աշխատողների արհմիությունների 45000 անդամներից բաղկացած դաշնություն (Federación Sindical de Trabajadores Nacionales de Honduras-Fesitranh), 22000 անդամ ունեցող Հոնդուրասի ազատ արհմիությունների կենտրոնական դաշնություն (Հոնդուրասի Կենտրոնական դե Սինդիկատոս Լիբրես ֆեդերացիա) և Հոնդուրասի ազգային ծովային միությունների ֆեդերացիան (Federación de Sindicales Marítimas Nacionales de Honduras), որը բաղկացած է 2200 անդամներից։ Բացի այդ, Անաչը, հավակնելով ներկայացնել 60,000-ից մինչև 80,000 անդամներ, կապված էր Ֆեզիտրանի հետ։

Ֆեզիտրանը երկրի ամենահզոր աշխատավոր ֆեդերացիան էր, որի արհմիությունների մեծ մասը գտնվում էր Սան Պեդրո Սուլայում և Պուերտո Կորտես ազատ գոտում։ ԱՄՆ-ին պատկանող բանանի ընկերությունների արհմիությունները և Միացյալ Նահանգներին պատկանող նավթավերամշակման գործարանը նույնպես կապված էին Ֆեզիտրանի հետ։ CTH-ն աջակցություն է ստացել արտասահմանյան աշխատանքային կազմակերպություններից, այդ թվում՝ ORIT-ից, Աշխատանքի ազատ զարգացման ամերիկյան ինստիտուտից (AIFLD) և Գերմանիայի Ֆրիդրիխ Էբերտի հիմնադրամից և եղել է Ազատ արհմիությունների միջազգային համադաշնության (ICFTU) մասնաճյուղը։

Թեև այն օրինականորեն ճանաչված չէր մինչև 1982 թվականը, CGT-ն ի սկզբանե ձևավորվել է 1970 թվականին Քրիստոնեա-դեմոկրատների կողմից և ստացել արտաքին աջակցություն Աշխատանքի Համաշխարհային Համադաշնությունից (WCL) և Լատինական Ամերիկայի Աշխատավորների կենտրոնից (Central Latinoamericana de Trabajadores-CLAT), որը տարածաշրջանային կազմակերպություն է, որին աջակցում են Քրիստոնեա-դեմոկրատական կուսակցությունները։ 1980-ական թվականների վերջին և 1990-ականների սկզբին, սակայն, CGT-ի ղեկավարությունը սերտ կապեր զարգացրեց Հոնդուրասի Ազգային կուսակցության (Partido Nacional de Honduras—PNH) հետ, և մի քանի առաջնորդներ աշխատում էին Կալեխասի կառավարությունում։ Մեկ այլ ազգային գյուղացիական կազմակերպություն՝ Գյուղացիների ազգային միությունը (Unión Nacional de Campesinos—UNC), որը ուներ 40 000 անդամ, երկար տարիներ կապված էր CGT-ի հետ և հանդիսանում էր կոնֆեդերացիայի հիմնական ուժը։

«CUTH»-ը ձևավորվել է 1992 թվականի մայիսին երկու հիմնական աշխատանքային ֆեդերացիաների կողմից՝ Հոնդուրասի աշխատավորների միասնական ֆեդերացիան (Federación Unitaria de Trabajadores de Honduras — FUTH) և Հոնդուրասի աշխատավորների անկախ ֆեդերացիան (Federación Independiente de Trabajadores-FITH), ինչպես նաև Հոնդուրասի մի քանի փոքր աշխատանքային խմբեր, որոնք բոլորը քննադատում են Կալեխասի կառավարության նեոլիբերալ տնտեսական բարեփոխումների ծրագիրը։

Մարքսիստական «FUTH»-ը, որն ուներ մոտ 16000 անդամ 1990-ական թվականների սկզբին, առաջին անգամ կազմակերպվել է 1980 թվականին կոմունիստների ազդեցության տակ գտնվող երեք արհմիությունների կողմից, սակայն մինչև 1988 թվականը իրավական կարգավիճակ չի ստացել։ Դաշնությունը արտաքին կապեր ուներ Արհմիությունների համաշխարհային ֆեդերացիայի (WFTU), Լատինական Ամերիկայի աշխատավորների արհմիության մշտական կոնգրեսի (Congreso Permanente de Unidad Sindical de Trabajadores de América Latina—CPUSTAL) և Արհմիությունների միության Կենտրոնական Ամերիկայի կոմիտեի հետ (Comité de Unidad Sindical de Centroamérica — CUSCA): Նրա պատկանելությունը ներառում էր ջրամատակարարման, համալսարանի, էլեկտրաէներգիայի ընկերությունների, գարեջրի գործարանի և ուսուցիչների արհմիությունները, ինչպես նաև մի քանի գյուղացիական կազմակերպություններ, այդ թվում՝ Գյուղատնտեսական աշխատողների ազգային կենտրոնը (Central Nacional de Trabajadores del Campo — CNTC), որը ձևավորվել է 1985 թվականին և ակտիվ է հողի օկուպացիայի մեջ 1980-ական թվականների սկզբին։

«FUTH»-ը նաև փոխկապակցված է մի շարք ձախ ժողովրդական կազմակերպությունների հետ, որը հայտնի է որպես Ժողովրդական կազմակերպությունների համակարգող կոմիտե (Comité Coordinadora de las Organizaciones Populares — CCOP), որը ձևավորվել է 1984 թվականին։ Այլախոհ Հինգերորդ անդամը ստեղծեց Հինգերորդը, որը օրինական կարգավիճակ ստացավ 1988 թվականին։ «FITH»-ը բաղկացած էր տասնչորս արհմիություններից, որոնք 1990-ական թվականների սկզբին պահանջում էին մոտ 13000 անդամներ։

## Գյուղատնտեսություն և հողօգտագործում

2018 թվականին Հոնդուրասը արտադրել է 5,5 միլիոն տոննա շաքարեղեգ, 2,5 միլիոն տոննա արմավենու յուղ, 771 հազար տոննա բանան և 481 հազար տոննա սուրճ, որոնք նրա հիմնական մշակաբույսերն են։ Բացի այդ, արտադրվել է 704 հազար տոննա եգիպտացորեն, 261 հազար տոննա նարինջ, 293 հազար տոննա սեխ, 127 հազար տոննա լոբի և 81 հազար տոննա արքայախնձոր, ի լրումն գյուղատնտեսական այլ ապրանքների՝ ձմերուկի, կարտոֆիլի, ավելի փոքր բերքատվության, լոլիկ, կաղամբ, գրեյպֆրուտ, սորգո և այլն։

Հոնդուրասի ընդհանուր տարածքը կազմում է 11,2 միլիոն հեկտար, որից սակավ 1,7 միլիոն հեկտարը (մոտ 15 տոկոսը) հարմար է գյուղատնտեսության համար։ Հոնդուրասի հողերի մեծ մասը ծածկված է լեռներով, ինչից առաջացել է երկրի «Կենտրոնական Ամերիկայի Տիբեթ» մականունը։ Այնուամենայնիվ, Հոնդուրասի տնտեսությունը միշտ կախված է եղել գրեթե բացառապես գյուղատնտեսությունից, և 1992 թվականին գյուղատնտեսությունը դեռևս տնտեսության ամենամեծ ոլորտն էր՝ ՀՆԱ-ի 28 տոկոսով։

Հոնդուրասի մշակելի հողատարածքների կեսից քիչն արդեն 1980-ական թվականների կեսերին ցանքատարածված էր։ Մնացածն օգտագործվում էր արոտավայրերի համար կամ անտառապատ էր և պատկանում էր կառավարությանը կամ բանանի կորպորացիաներին։ Հողատարածքից լրացուցիչ արտադրողականության ներուժը կասկածելի էր, սակայն, քանի որ Հոնդուրասի հողի մեծ մասում բացակայում է Կենտրոնական Ամերիկայի այլ վայրերում հայտնաբերված հաստ հրաբխային մոխիրը։ Մինչև 1987 թվականը Հոնդուրասի մոտ 750,000 հեկտար հողատարածք լրջորեն քայքայվել էր անասնապահների պատճառով, որոնք ցանել էին ոչ պիտանի պարենային մշակաբույսեր։

Հոնդուրասի կառավարությունը և բանանի երկու ընկերություններին՝ «Chiquita Brands International» և «Dole Food Company», էին պատկանում  Հոնդուրասի մշակելի հողերի մոտավորապես 60 տոկոսը 1993 թվականին։ Բանանի ընկերությունները ձեռք բերեցին իրենց հողատարածքների մեծ մասը 20-րդ դարասկզբին երկաթգծերի կառուցման դիմաց, որոնք օգտագործվում էին բանանը ներքին տարածքից դեպի ափ տեղափոխելու համար։ Նրանց հողերի մեծ մասը մնացել է չօգտագործված, քանի որ այն ոռոգման կարիք չունի։ 1987 թվականին ոռոգվել է մշակվող հողատարածքների մոտ 14 տոկոսը։ 1992 թվականին մշակվող հողերի մեծ մասը տնկվել է բանանի, սուրճի և արտահանվող մասնագիտացված մշակաբույսերի, ինչպիսիք են սեխը և ձմեռային բանջարեղենը։

### Գյուղատնտեսական քաղաքականություն
Գյուղատնտեսության հատվածի արտադրանքը 1970-ից 1985 թվականներին քիչ աճ է գրանցել կամ ընդհանրապես չի աճել։ 1995 թվականից սկսած բարենպաստ եղանակային և շուկայական պայմանների արդյունքում, այնուամենայնիվ, գյուղատնտեսության ոլորտն աճեց տարեկան 2,6 տոկոսով, ինչը մի փոքր ավելի բարձր էր այդ ժամանակահատվածում Լատինական Ամերիկայի միջինից։ Ավելացել է հիմնական հացահատիկի և սուրճի արտադրությունը, Բանանի արտահանման գինը բարձր է եղել, աճել են ներքին շուկայի համար արտադրվող խոզի, թռչնամսի և կաթնամթերքը։ Արժեքավորվել են նաև ոչ ավանդական մրգերն ու բանջարեղենը։

Հոնդուրասի գյուղատնտեսական արտադրանքը, ընդհանուր առմամբ, հակված է ցածր լինելու, քանի որ որոշակի քանակությամբ հողի բերքի քանակությունը ցածր է եղել։ Օրինակ, Հոնդուրասի շոկոլադի բերքատվությունը պատմականորեն կազմել է Կոստա Ռիկայի միայն կեսը։ Հոնդուրասի ֆերմերները հողի արտադրողականությունը բարձրացնելու բարելավված տեխնիկայի օգտագործման փոխարեն պարզապես ընդլայնել են մշակվող հեկտարը, որպեսզի ավելի շատ բերք բերեն՝ իրենց ցանքատարածությունները գնալով ավելի հեռուն մղելով դեպի անտառներ։ Հաշվի առնելով լավ որակի գյուղատնտեսական հողերի սահմանափակ քանակությունը, սկզբից այդ քաղաքականությունը հանգեցրել է անտառների շարունակական հատումների և հետագա էրոզիայի։ Տեխնիկաները բարելավելու այս դժկամությունը, ընդհանուր առմամբ աղքատ հողի, վարկի բացակայության և վատ ենթակառուցվածքները միասին, նպաստել են արտադրության ցածր ցուցանիշներին։

### Հողային բարեփոխում
Հոնդուրասի կառավարությունը անվանապես սկսեց լուծել 1960-ական թվականների սկզբին հողի անարդար սեփականության իրավունքը։ Բարեփոխումների այդ ջանքերը կենտրոնացած էին գյուղական կոոպերատիվների կազմակերպման վրա։ Մոտ 1500 հեկտար պետական սեփականություն հանդիսացող հողատարածքները բաշխվել են Ազգային ագրարային ինստիտուտի (Instituto Nacional Agrario—INA) կողմից՝ սկսած 1960 թվականից։

1963 թվականին տեղի ունեցած ռազմական հեղաշրջման արդյունքում ավարտվեց հողային բարեփոխումների ծրագիրը։ Չունենալով նույնիսկ համեստ կառավարության կողմից ուղղորդված հողային բարեփոխումներ՝ 1970-ական թվականների սկզբին աղքատ մարդկանց համար հող ձեռք բերելու հիմնական միջոցը սքվոթինգ դարձավ։ Այս գործողությունները դրդեցին կառավարությանը նոր ագրարային բարեփոխումներ իրականացնել 1972 և 1975 թվականներին։ Չնայած արտահանվող մշակաբույսերի վրա ցանված բոլոր հողերը ազատված էին բարեփոխումներից, մոտ 120,000 հեկտարը, այնուամենայնիվ, բաժանվեց 35,000 աղքատ ընտանիքների միջև։

1975 թվականին ամեն ինչ կասեցվեց, և ագրարային բարեփոխումները բոլորովին դադարեցվել էին։ 1975 թվականից մինչև 1980-ական թվականները չօգտագործվող հողերի ապօրինի զավթումները կրկին ավելացան։ Հողային բարեփոխումների անհրաժեշտությունը հիմնականում լուծվում էր այն օրենքներով, որոնք ուղղված էին զավթիչներին և այլ հողատերերին տիտղոսներ շնորհելուն՝ թույլ տալով նրանց վաճառել իրենց հողերը կամ օգտագործել այն որպես վարկերի գրավ։

Չնայած 1989 թվականին Կալեխասի կառավարության հայտարարություններին, որ նա մտադիր է ավելի ու ավելի շատ լուծել սոցիալական խնդիրները, ներառյալ հողի սեփականությունը և փոքր ֆերմերների այլ կարիքները, 1990-ականների սկզբները ցնցվեցին գյուղացիների և Հոնդուրասի անվտանգության ուժերի միջև աճող հակամարտությունների պատճառով։ Գյուղատնտեսական վարկը և պետական աջակցությունն ավելի ու ավելի են նպաստում արտահանվող մշակաբույսերի արտադրողներին՝ ի հաշիվ հիմնական պարենային մշակաբույսեր արտադրողների։

Հոնդուրասի հողային բարեփոխումների գործընթացը Նախագահ Կալեխասի օրոք 1989-ից 1992 թվականներին վերաբերվում էր հիմնականում գյուղատնտեսական խոշոր հողատերերին։ Ագրարային պայմանագիրը, որը ստորագրվել էր հողատերերի և գյուղացիական կազմակերպությունների կողմից 1990 թվականի օգոստոսին, մնաց թերֆինանսավորված և հիմնականում անկատար։ Ավելին, բռնությունները բռնկվեցին, երբ Հոնդուրասի զինվորականների զորացրված անդամները բռնի ուժով փորձեցին պահանջել հող, որն արդեն շնորհվել էր Անաչ գյուղացիական կազմակերպությանը 1976 թվականին։

1991 թվականի մայիսին Հոնդուրասի զինվորականների կողմից նախաձեռնված բռնությունը հանգեցրեց ութ ֆերմերների մահվան։ Որպեսզի երկրում նմանատիպ իրավիճակները չվերաճեն բռնության, կառավարությունը խոստացավ հողամասեր հանձնել Ներդրումների համար ազգային կորպորացիային (Corporación Nacional de Inversiones—Conadin) պատկանող հողերը։ Կառավարությունը նաև պարտավորվել է վերադարձնել գյուղացիների հողերը, որոնք բռնագրավվել էին Հոնդուրասի զինվորականների կողմից 1983 թվականին։

Գյուղատնտեսության արդիականացման օրենքը, որն ընդունվել է 1992 թվականին, արագացրել է հողերի սեփականության շնորհումները և փոփոխել 1960-ական թվականներին ձևավորված հողային կոոպերատիվների կառուցվածքը։ Օրենքը թույլ էր տալիս կոոպերատիվի անդամներին բաժանել իրենց ունեցվածքը փոքր անձնական հողամասերի, որոնք կարող էին վաճառվել։ Արդյունքում, որոշ փոքր բանան արտադրողներ, որոնք տառապում էին տնտեսական դժվար ժամանակներից, որոշեցին վաճառել իրենց հողերը բանանի հսկա արտադրողներին։ Այն բանից հետո, երբ համաձայնություն ձեռք բերվեց Եվրամիության (ԵՄ) հետ Հոնդուրասի բանանի քվոտան ԵՄ-ին ավելացնելու վերաբերյալ, բանանի խոշոր ընկերությունները հակված էին լրացուցիչ հողատարածքներ ձեռք բերել՝ արտադրության ավելացման համար, որպեսզի բավարարեն Եվրոպայի ակնկալվող նոր պահանջարկը։

### Ավանդական մշակաբույսեր
Ողջ 20-րդ դարում Հոնդուրասի գյուղատնտեսության մեջ գերակշռում էին նախ բանանը, իսկ հետո ավելի քիչ՝ սուրճն ու շաքարավազը։ 1992 թվականին բանանն ու սուրճը միասին կազմում էին Հոնդուրասի արտահանման արժեքի 50 տոկոսը և ամենամեծ ներդրումն ունեցան տնտեսության մեջ։ Բանանի ընդհանուր վաճառքը կազմել է $287 միլիոն, իսկ սուրճի ընդհանուր վաճառքը կազմել է $148 միլիոն։ Այս թվերը տպավորիչ են, սակայն արտացոլում են արտադրության կորուստները, որոնք կրել են բանան արտադրողները և շուկայից սուրճի արտահանումը կասեցնելը՝ գների կտրուկ անկման դեմ պայքարելու նպատակով։

Մեկ այլ լուրջ հարված Հոնդուրասի գյուղատնտեսությանը հասցրեց «Միչ» փոթորիկը և դրա հետևանքները 1998 և 1999 թվականներին։ 2012 թվականի դրությամբ երկու ճյուղերն էլ վերելք են ապրում։ Բանանի արդյունաբերության մեջ գերակշռում են «Chiquita»-ն և «Dole Food Company»-ը՝ երկու միջազգային կորպորացիաները։ Սուրճի արդյունաբերությունը, ի հակադրություն, ավելի լավ հնարավորություններ է ընձեռում Հոնդուրասի փոքր ընտանեկան տնտեսություններին մրցելու համար։ Շաքարը ևս Հոնդուրասի կարևոր արտադրանք է եղել։

«Chiquita Brands International»-ը և «Dole Food Company»-ն այժմ կազմում են Հոնդուրասի բանանի արտադրության և արտահանման մեծ մասը։ Հոնդուրասի անկախ բանան արտադրողների ավանդական համակարգը, որոնք դեռևս 1980-ական թվականներին վաճառում էին իրենց բերքը բանանի միջազգային ընկերություններին, քանդվեց 1990-ական թվականներին։ Անկախ մատակարարներին պաշտպանելու համար նախատեսված քաղաքականության բացակայության պայմաններում տնտեսապես սահմանափակ կոոպերատիվները սկսեցին հող վաճառել երկու խոշոր կորպորացիաներին։

Թեև Հոնդուրասի բանանի արտադրությունը գերակշռում է միջազգային հսկաների կողմից, նման բան չկա սուրճի դեպքում, որն աճեցվում է մոտ 55000 հիմնականում փոքր արտադրողների կողմից։ Հոնդուրասում սուրճի արտադրությունը բարձր է եղել՝ չնայած համեմատաբար ցածր անկախ եկամտաբերությանը, քանի որ արտադրողների մեծ թիվը։ Հոնդուրասը, փաստորեն, հետևողականորեն արտադրում էր ավելին, քան իր միջազգային քվոտան, մինչև որ 1980-ական թվականներին աճեցողները սկսեցին զսպել բերքը՝ փորձելով խթանել ավելի բարձր գները։ Չնայած արտադրողների ջանքերին, միջազգային շուկայում սուրճի գները 1970-ական թվականների կեսերին ավելի քան 2,25 դոլար մեկ կիլոգրամից իջել են մինչև 1990-ական թվականների սկզբին մեկ կիլոգրամի դիմաց 0,45 դոլարից պակաս։ Գների նվազման արդյունքում սուրճ արտադրողները գնալով ավելի մարգինալ էին դառնում։ Օտարերկրյա ներդրողների մատչելի վարկերի օգնությամբ Հոնդուրասի ավելի ու ավելի շատ սուրճ արտադրողներ սովորում են բարձրարժեք օրգանական սուրճ արտադրել այսօրվա տնտեսության համար։

Շաքարավազի արդյունաբերության հեռանկարը, որը վերելք է ապրել 1980-ական թվականներին, երբ Հոնդուրասի արտադրողներին թույլ տրվեց լրացնել Նիկարագուայի շաքարի քվոտան ԱՄՆ-ում, 1993 թվականին մռայլ թվաց։ Նիկարագուայի արտադրողների համար շաքարավազի քվոտայի վերականգնումը մեծ հարված էր Հոնդուրասի փոքր անկախ արտադրողներին, որոնք Նիկարագուայի նկատմամբ Միացյալ Նահանգների էմբարգոյի ժամանակ ավելացրել էին Նիկարագուայի քվոտայի մեծ մասը իրենց քվոտայի վրա։ Խնդիրին խորացնում էր ներկրվող պարարտանյութերի ավելի բարձր ծախսերը՝ լեմպիրա արժեզրկման պատճառով։

Հոնդուրասի արտադրողները ձգտում են ազատվել համեմատաբար ցածր պաշտոնական գնից՝ 25 լեմպիրա մեկ կիլոգրամ շաքարի համար՝ մաքսանենգ ճանապարհով շաքարավազ տեղափոխելով Նիկարագուա և Էլ Սալվադոր, որտեղ թանկացած գներն ավելի բարձր են։ Շաքարավազ արտադրողները, ովքեր կարող են իրենց դա թույլ տալ, սկսել են դիվերսիֆիկացնել՝ աճեցնելով արքայախնձոր և բրինձ։ Շաքարավազի անկախ արտադրողներից շատերը, ինչպես բանան արտադրող անկախ արտադրողները, վրդովվել են վերամշակողների և արտահանողների ցույց տված համեմատաբար բարձր շահույթից։ 1991 թվականին բերքահավաքի ժամանակ արտադրողների գործադուլները ստիպեցին կարճ ժամանակով փակվել «Choluteca»-ի նավթավերամշակման գործարանը, սակայն չնչին ազդեցություն ունեցան արդյունաբերության երկարաժամկետ ճնշված հեռանկարի վրա։

### Ոչ ավանդական մշակաբույսեր
Թեև արտահանվող ապրանքների ընդհանուր արժեքը նվազել է 1990 թվականին ու 1991 թվականին և դեռևս չի վերականգնվել 1993 թվականին մինչև 1989 թվականի մակարդակը, գյուղատնտեսության ոլորտի ընդհանուր արտադրանքը որոշ չափով աճել է ձմեռային բանջարեղենի և ծովախեցգետնի վաճառքի աճի պատճառով։ Ոչ ավանդական բանջարեղենն ու մրգերը 1990 թվականին արտադրել են 23,8 միլիոն դոլարի արտահանման եկամուտ, ինչը գրեթե կրկնակի գերազանցում է 1983 թվականի ցուցանիշը։ Ոչ ավանդական գյուղատնտեսական մշակաբույսերը 1990 թվականին կազմում էին արտահանման ընդհանուր արժեքի 4,8 տոկոսը՝ 1983 թվականի 2,8 տոկոսի փոխարեն։

Զարգացման որոշ փորձագետներ պնդում են, որ փոքր ֆերմաներում արտադրվող եգիպտացորենի, լոբի և բրնձի արտադրության պետական պաշտպանությունը անօգուտ ջանք է աղքատության կրճատման երկարաժամկետ նպատակի համար։ Մյուս կողմից, նրանք զգալի տնտեսական ներուժ են տեսնում ոչ ավանդական մշակաբույսերի համար, եթե դրանք պատշաճ կերպով մշակվեն։ Վերլուծաբանները նաև նշում են, որ, այնուամենայնիվ, Հոնդուրասը հստակ անբարենպաստ վիճակում է Կենտրոնական Ամերիկայի իր հարևանների համեմատ՝ իր վատ տրանսպորտային համակարգի պատճառով։ Ոչ ավանդական արտահանումը պահանջում է դաշտերից հեռավոր շուկաներ արագորեն թարմ արտադրանք հասցնելու ունակություն։

### Անասնաբուծություն
1980-ական թվականների սկզբին անասնաբուծական արդյունաբերությունը ներուժ ուներ Հոնդուրասի տնտեսության կարևոր մաս լինելու համար։ Հոնդուրասի խոշոր եղջերավոր անասունների ոլորտը, սակայն, երբեք չի զարգացել այնպես, ինչպես զարգացավ Կենտրոնական Ամերիկայի մնացած մասում։ Խոշոր եղջերավոր անասունների արտադրությունը կայուն աճում էր մինչև 1980–81 թվականներին, բայց հետո կտրուկ անկում ապրեց, երբ շահույթը նվազեց՝ արտադրության բարձր ծախսերի պատճառով։ Հոնդուրասի մսի փոքր արդյունաբերությունը միաժամանակ անկում ապրեց, և մի քանի գործարաններ փակվեցին։ Դեռևս 1987 թվականին անասնաբուծությունը կազմում էր ավելացված արժեքի գյուղատնտեսության հատվածի 16 տոկոսը, սակայն արդյունաբերությունը շարունակում էր անկում ապրել։ 1991–92 թվականներին տավարի մսի արտահանումը կազմում էր ընդհանուր արտահանման արժեքի ընդամենը 2,9 տոկոսը։

Սառնարանային մսի վաճառքը 1980-ական թվականների կեսերին արտահանման եկամտի երրորդ կամ չորրորդ աղբյուրն էր, բայց ինչպես Հոնդուրասի այլ գյուղատնտեսական ապրանքներ, տավարի մսի բերքատվությունը ամենացածրերից էր Կենտրոնական Ամերիկայում։ Համաշխարհային գների անկման և երաշտի հետևանքով սրված արտադրության ծախսերի աճի հետ մեկտեղ անասունների աճեցման խթաններն ավելի քիչ էին։ Որոշ ժամանակ անասնապահերը մաքսանենգ ճանապարհով կենդանիներ էին տեղափոխում Գվատեմալա և հարևան այլ երկրներ, որտեղ գներն ավելի բարձր էին, բայց Հոնդուրասի անասնաբուծական ոլորտը երբեք մրցունակ չդարձավ միջազգային մակարդակում։ Բանանի երկու խոշոր ընկերությունները նաև ունեին խոշոր եղջերավոր անասունների ագարակներ, որտեղ նրանք աճեցնում էին տավարի հիմնական միս, սակայն այս խոշոր ընկերությունները ճկունություն ունեին փոխել արտադրանքը շուկայի պահանջարկի համաձայն։

Հոնդուրասի կաթնատու կենդանիների արտադրություն մոտավորապես նույնն էին, ինչ մսատու եղջերավոր անասունները, և Հոնդուրասի կաթի արտադրությունը նույնպես ամենացածրերից էր Կենտրոնական Ամերիկայում։ Կաթնամթերքի արդյունաբերությունն խոչընդոտների է բախվել արևադարձային երկրում կաթը տեղափոխելու դժվարությունների պատճառով, որը պայմանավորված էր վատ ճանապարհներով, ինչպես նաև ներքին շուկայում սուբսիդավորվող արտասահմանյան ներմուծման պատճառով, հիմնականում Միացյալ Նահանգներից, դաժան մրցակցությունը պայմաններում։

### Ձկնորսություն
Հոնդուրասը զգալիորեն զարգացրեց իր ծովախեցգետնի արդյունաբերությունը 1980-ական թվականներին և Լատինական Ամերիկայի շուկայում 1991 թվականին ծովախեցգետնի արտահանմամբ զիջում էր միայն Էկվադորին։ 1992 թվականին ծովախեցգետինն ու օմարն բաժին արտահանման մեջ աճել են մինչև ընդհանուր արտահանման եկամուտների 12 տոկոսը։ 1992 թվականին ծովախեցգետինները 97 միլիոն դոլարի արտահանման վաճառքով են ունեցել տնտեսության մեջ, ինչը նախորդ տարվա համեմատ աճել էր 33 տոկոսով։ Արդյունաբերությունը, սակայն, կախված էր Միացյալ Նահանգներից ներմուծվող թրթուրներից, որոնք պետք էին, որպեսզի ավելացնելվի երկրի անկայուն բնական պաշարը։

1991 թվականին Թայվանից եկած տեխնիկական մասնագետները խոշոր արտադրողների հետ պայմանագիր կնքեցին՝ օգնելու լաբորատոր թրթուրների զարգացմանը, սակայն թեժ վեճեր ծագեցին անկախ արտադրողների և կորպորացիաների միջև։ Տեղացի ծովախեցգետին արտադրողները բողոքում էին այն բանի համար, որ կորպորատիվ մեթոդները վնասում են շրջակա միջավայրը և ոչնչացնում բնական պաշարները՝ մանգրով բուծող ճահիճների ոչնչացման միջոցով։ Այնուհետև կորպորատիվ ծովախեցգետին բուծող ֆերմերները սկսեցին իրենց գործունեությունը տեղափոխել ավելի ցամաքային տարածք՝ թողնելով տեղական ծովախեցգետին բուծողներին պայքարել մոծակներով վարակված ափերի բնական պաշարների նվազման հետ։

### Անտառային տնտեսություն
Ինչպես Կենտրոնական Ամերիկայի մեծ մասում, այնպես էլ Հոնդուրասը, երբեմնի առատ անտառային ռեսուրսները վատնվել են։ 1964 թվականին անտառները զբաղեցնում էին 6,8 միլիոն հեկտար, սակայն 1988 թվականին անտառածածկ տարածքները նվազել էին մինչև 5 միլիոն հեկտար:1980-ական թվականների և 1990-ական թվականների  սկզբին Հոնդուրասը շարունակում էր տարեկան կորցնել իր մնացած անտառների մոտ 3,6 տոկոսը։ Կորուստը պայմանավորված է մի քանի գործոններով։ Սքվաթերները հետևողականորեն օգտագործել են միայն անտառների համար պիտանի հողատարածքներ՝ սակավ բերքատվության պարենային մշակաբույսեր աճեցնելու համար, խոշոր տարածքներ են մաքրվել անասնագոմերի համար և երկիրը լրջորեն սխալ է կառավարել իր փայտանյութի ռեսուրսները՝ ավելի շատ ջանքեր գործադրելով անտառահատումների, քան անտառտնտեսության կառավարման վրա։

Կառավարությունը սկսեց անտառտնտեսության զարգացման ինտենսիվ ծրագիր 1974 թվականին, որը ենթադրաբար նպատակ ուներ բարձրացնելու ոլորտի կառավարումը և կանխելու օտարերկրյա սեփականություն հանդիսացող ընկերությունների շահագործումը։ Անտառային տնտեսության զարգացման Հոնդուրասի կորպորացիան (Corporación Hondureña de Desarrollo Forestal—Cohdefor) ստեղծվել է 1974 թվականին, սակայն այն արագ վերածվել է անտառների արտահանումը վերահսկելու կոռումպացված մենաշնորհի։ Փայտանյութը հիմնականում արտադրվում էր մասնավոր սղոցարանների կողմից՝ «Cohdefor»-ի պաշտոնյաների կողմից ընտրողաբար տրամադրված պայմանագրերով։

Շարունակվող վատնման պրակտիկան և անկայուն պարտքը, որը կնքվել է ենթակառուցվածքների կառուցման համար, կարծես թե խաթարել են պահպանման ուղղված ջանքերի մեծ մասը։ Զինվորական գերիշխող կառավարությունը հսկայական պարտքեր վերցրեց զարգացման բազմակողմ գործակալությունների հետ, այնուհետև փայտանյութ արդյունահանեց՝ դրա դիմաց վճարելու համար։ Օրենսգիրք ընդհանուր առմամբ տալիս է լիցենզիաներ փայտանյութի մասնավոր ընկերություններին, պահպանության համար քիչ պահանջներով, և այդ ընկերությունները քիչ հակվածություն կամ դրդապատճառ ունեն իրենց կողմից առաջադրված պահանջները կատարելուն։

Միացյալ Նահանգների Միջազգային զարգացման գործակալության (AID) խրախուսմամբ Հոնդուրասի կառավարությունը սկսեց ապակենտրոնացնել «Code For»-ը սկսած 1985 թվականից։ Ապակենտրոնացման ծրագրի համաձայն՝ կարգավորող պարտականությունները կենտրոնական կառավարությունից փոխանցվեցին քաղաքապետերին և համայնքային այլ պաշտոնյաներին՝ ենթադրելով, որ տեղական պաշտոնյաները ավելի լավ վերահսկողություն կապահովեն։ Չնայած ապակենտրոնացմանը և պետական ակտիվների վաճառքին, «Codeforces»-ի մնացած պարտքը 1991 թվականին կազմում էր $240 միլիոն։ Կառավարությունը նաև ստանձնեց շարունակական ֆինանսական պատասխանատվությունը փայտանյութի արդյունահանման ոլորտում նոր թռիչքուղու կառուցման, Պուերտո Կաստիլիայի և Պուերտո Լեմպիրա քաղաքների սարքավորումների արդիականացման, ինչպես նաև մասնավորեցման փաթեթի շրջանակներում փայտանյութից ցածր գներով էլեկտրաէներգիա ստանալու համար։

Խոշոր օրենսդրությունն ընդունվել է 1992 թվականին՝ նպաստելու Հոնդուրասի անտառների վերականգնմանը՝ մասնավոր ներդրողների համար պետական սեփականություն հանդիսացող խոշոր հողատարածքներն ավելի մատչելի դարձնելով։ Օրենսդրությունը նախատեսում էր նաև սուբսիդիաներ ոլորտի զարգացման համար։ Նույն օրենքը նախատեսում էր հանրապետության լեռնային շրջանները սոճիով տնկել հետագայում դրանք որպեսզ վառելիք օգտագործելու համար։

## Բնական ռեսուրսներ և էներգիա
Հանքարդյունաբերությունը, որը 19-րդ դարի վերջին Հոնդուրասի տնտեսության հենարանն էր, 20-րդ դարում կտրուկ անկում ապրեց։ Նյու Յորքի և Հոնդուրասի «Rosario Mining Company»-ն (NYHRMC) 1882-ից 1954 թվականներին արտադրել է 60 միլիոն դոլար արժողությամբ ոսկի և արծաթ, նախքան իր գործունեության մեծ մասը դադարեցնելը։

Հանքարդյունաբերության ներդրումը ՀՆԱ-ում կայունորեն նվազել է 1980-ական թվականներին՝ 1992 թվականին կազմելով 2 տոկոս։ Արևմտյան Հոնդուրասի Էլ Մոչիտո հանքավայրը, որը Կենտրոնական Ամերիկայի ամենամեծ հանքավայրն է, բաժին է ընկնում օգտակար հանածոների արտադրությանը մեծամասնությունը։ Ոսկի, արծաթ, կապար, ցինկ և կադմիում պարունակող հանքաքարեր արդյունահանվել և արտահանվել են ԱՄՆ և Եվրոպա՝ զտման նպատակով։

Հանքարդյունաբերության արտահանումը 2021 թվականին կկազմի 293 մլն դոլար։ «Fosdeh» ՀԿ-ն նշում է, որ օգտակար հանածոների և ածխաջրածինների արդյունահանումը «փոխում է Հոնդուրասի աշխարհագրությունը» արդյունահանման համար նախատեսված տարածքը մոտակա տարիներին կարող է հասնել ազգային տարածքի 5%-ին։

### Էներգիայի աղբյուրներ
Հոնդուրասը երկար տարիներ հիմնվել է վառելափայտի և կենսազանգվածի վրա (հիմնականում գյուղատնտեսական արտադրության թափոններ) իր էներգիայի կարիքները հոգալու համար։ Երկիրը երբեք նավթ արտադրող չի եղել և իր էներգետիկ կարիքների մեծ մասը բավարարելու համար կախված է ներկրվող նավթից։ 1991 թվականին Հոնդուրասը օրական սպառում էր մոտ 16000 բարել (2500 մ3) նավթ։ Հոնդուրասը 1991 թվականին նավթ գնելու համար ծախսել է մոտ 143 միլիոն դոլար կամ իր արտահանման ընդհանուր եկամուտի 13 տոկոսը։ Երկրի մեկ փոքր նավթավերամշակման գործարանը Պուերտո Կորտեսում փակվել է 1993 թվականին։

Հոնդուրասի տարբեր կառավարություններ քիչ բան են արել նավթի հետախուզումը խրախուսելու համար, թեև վաղուց կասկածվում էին Ռիո Սուլայի հովտում և Կարիբյան ծովի ափի գտնվող նավթի զգալի հանքավայրերի մասին։ Նավթի հետախուզական կոնսորցիումը, որը բաղկացած է Վենեսուելայի պետական նավթային ընկերությունից՝ «Venezuelan Petroleum Inc»-ից (Petróleos de Venezuela S.A. կամ PDVSA), «Cambria Oil»-ից և «Texaco»-ից, հետաքրքրություն է հայտնել Պուերտո Կաստիլիայում նավթավերամշակման գործարանի կառուցման համար1993 թվականին։

«Gasolineras Uno»-ն Հոնդուրասի բենզալցակայանների ընկերություն է, որն ընդլայնել է իր ներկայությունը՝ ներառելով խանութներ Կենտրոնական Ամերիկայի մեծ մասում և Հարավային Ամերիկայում։

Վառելափայտը և կենսազանգվածը ավանդաբար բավարարում են երկրի էներգիայի ընդհանուր պահանջարկի մոտ 67 տոկոսը, նավթ՝ 29 տոկոս, և էլեկտրաէներգիա՝ 4 տոկոս։ 1987 թվականին Հոնդուրասի տնային տնտեսությունները սպառում էին ընդհանուր օգտագործվող էներգիայի մոտավորապես 60 տոկոսը, տրանսպորտը և գյուղատնտեսությունը՝ մոտ 26 տոկոսը, իսկ արդյունաբերությունը՝ մոտ 14 տոկոսը։ Սննդի վերամշակումը սպառում է արդյունաբերական հատվածի էներգիայի մոտ 50 տոկոսը, որին հաջորդում է նավթի և քիմիական արդյունաբերությունը։

### Էլեկտրական հզորություն
Հոնդուրասի էլեկտրիֆիկացումը ցածր և անհավասար է Լատինական Ամերիկայի այլ երկրների համեմատ։ Համաշխարհային բանկի գնահատմամբ՝ 1987 թվականին Հոնդուրասի բնակչության մոտ 36 տոկոսն ուներ էլեկտրաէներգիայի հասանելիություն (գյուղական բնակչության 20 տոկոսը)։ Երկրի ընդհանուր հզորությունը 1992 թվականին կազմել է 575 մեգավատ (ՄՎտ) և արտադրվել է 2000 մեգավատ/ժամ էլեկտրաէներգիա։ Մամոնտ հիդրոէլեկտրակայանը՝ 292 ՄՎտ հզորությամբ նախագիծը Էլ Քաջոնում, սկսեց էլեկտրաէներգիա արտադրել 1985 թվականին՝ օգնելու լուծել երկրի էներգետիկ կարիքները։ Կայանը, սակայն, շուտով մեծ պարտքեր ձեռք բերեց էլեկտրաէներգիայի գնագոյացման կառավարության քաղաքականության (օրինակ՝ պետական հատվածի հաստատություններից գանձումներ չգանձելու) և ղեկավար բարձրաստիճան պաշտոններում քաղաքական ղեկավարության ընկերներին նշանակելու պատճառով։ Էլ Քաջոնը նաև զարգացրեց ծախսատար կառուցվածքային խնդիրներ, որոնք պահանջում էին լայնածավալ սպասարկում և վերանորոգում։

Պաշտոնյաները գնահատեցին, որ պետական հատվածի հաստատություններին անվճար ծառայություններ տրամադրելու կառավարության որոշումը նպաստեց 1990 թվականին պետական հատվածի սպառման 23 տոկոս աճին։ Փորձագետները գնահատել են, որ պահանջարկին համընթաց պահելու համար, հավանաբար, անհրաժեշտ կլինի էլեկտրաէներգիայի արտադրության լրացուցիչ հզորություն։ Հոնդուրասի Կոնգրեսը որոշում կայացրեց 1986 թվականից սկսած էլեկտրաէներգիայի գները սահմանելու համար, բայց հետո չցանկացավ բարձրացնել սակագները։ Համաշխարհային բանկի ճնշման ներքո 1990 թվականին նա համաձայնեց 60 տոկոսանոց աճին, որից հետո 1991 թվականին ևս հավելյալ աճ գրանցվեց։ Բնակելի տների համար այս բարձրացված դրույքաչափերը փոխհատուցելու համար Ազգային Կոնգրեսը նախաձեռնեց ուղղակի սուբսիդավորման համակարգ, որը գործում էր մինչև 1992 թվականը։

## Երկրորդային և երրորդային արդյունաբերություններ
### Մաքիլադորա

Երկրի արդյունաբերական ոլորտը փոքր էր՝ 1992 թվականին ընդհանուր ՀՆԱ-ի մասնաբաժնում կազմելով ընդամենը 15 տոկոսով։ Տեքստիլի արտահանումը, հիմնականում դեպի ԱՄՆ, գլխավորեց Հոնդուրասի արտադրական հատվածը։ Մաքիլադորան կամ հավաքման արդյունաբերությունը աճող արդյունաբերություն էր ընդհանուր մռայլ տնտեսության մեջ։ Ասիական  ընկերությունները գերակշռում էին այս ոլորտում, որտեղ 1991 թվականին Ռիո Սուլայի հովտում տեղակայված արտահանման վերամշակման գոտիներում  քսանմեկ հարավկորեական ընկերություններ կայն։

1991 թվականին մաքիլադորաներում աշխատում էին մոտավորապես 16,000 աշխատող, ևս ինը ձեռնարկություն բացվել է 1992 թվականին։ Աշխատատեղերի ստեղծումը, ըստ էության, համարվում է հավաքման աշխատանքների առաջնային ներդրումը ներքին տնտեսության մեջ։ Բացասական ազդեցություն են ունեցել նաև արտահանվող տեքստիլ արտադրական արդյունաբերությունը, գրեթե ոչնչացրել Հոնդուրասի հատկապես փոքրամաշտաբ արտադրողներին և սննդի վերամշակողներին, որոնց ապրանքները պատմականորեն ուղղված էին ներքին շուկայի վրա։

Հոնդուրասի փոքր ֆիրմաները չէին կարող մրցակցել հավաքման արդյունաբերության հետ աշխատուժի համար, քանի որ մաքիլադորասների համեմատաբար բարձր աշխատավարձը կազմում էր օրական մոտ 4 դոլար։ Փոքր ընկերությունները նույնպես ավելի ու ավելի դժվարանում էին բավարարել հիմնականում ներմուծվող միջոցների բարձր արժեքը։ Հոնդուրասի Փոքր և միջին արդյունաբերության ասոցիացիային (Asociación Hondureña de Empresas Pequeñas y Medianas) անդամակցությունը մինչև 1991 թվականը նվազել է 70 տոկոսով, համեմատած նախամաքիլադորայի օրերի հետ՝ կանխատեսելով փոքր խանութների մեծ մասի հավանական փակումը։

Հոնդուրասի հայրենական արտադրողները նույնպես տուժել են Կենտրոնական Ամերիկայի աճող մրցակցությունից՝ 1991 թվականի մայիսին Հոնդուրասի, Էլ Սալվադորի և Գվատեմալայի կողմից ստորագրված առևտրի ազատականացման պայմանագրի արդյունքում։ Ընդհանուր առմամբ, Հոնդուրասի արտադրական ոլորտը նմանակել է տնտեսության այլ հատվածներին. այն հիմնականում ոչ մրցակցային է, նույնիսկ տարածաշրջանային համատեքստում, անբավարար վարկերի և ներդրումների բարձր արժեքի պատճառով։ Համեմատաբար բարձր տոկոսադրույքները և ներդրումային բարդ օրենքը նույնպես արգելակել են օտարերկրյա գերիշխող արտադրական հատվածը զարկ տալուն։

Կառավարության կողմից հովանավորվող Պուերտո Կորտեսի ազատ գոտին բացվել է 1976 թվականին։ 1990 թվականին գործում էին լրացուցիչ հինգ ազատ գոտիներ Օմոայում, Կոլոմայում, Թելայում, Լա Սեյբայում և Ամապալայում։ Կառավարության կողմից հովանավորվող ազատ գոտիների հետ մրցակցության մեջ ստեղծվել են նաև արտահանման վերամշակման մի շարք մասնավոր գոտիներ։ Այս մասնավոր գոտիները առաջարկում էին նույն ստանդարտ ներմուծման-արտահանման խթանները, ինչ կառավարական գոտիները։ Կառավարության և մասնավոր տարածքների մեծ մասը գտնվում էր Կարիբյան ափի երկայնքով՝ նոր զարգացող արդյունաբերական գոտում։

Հատուկ «ձեռնարկությունների գոտիներից» դուրս գործող ընկերությունները (կամ մասնավոր, արտահանման վերամշակման գոտիներ կամ կառավարության կողմից հովանավորվող ազատ գոտիներ) օգտվում են նույն առավելություններից, ինչ որ գործում են այդ գոտիներում։ Հոնդուրասի ժամանակավոր ներմուծման օրենքը թույլ է տալիս ընկերություններին, որոնք իրենց արտադրանքի 100 տոկոսն արտահանում են «CACM»-ի երկրներից դուրս գտնվող երկրներ, տասը տարով ազատվել կորպորատիվ եկամտահարկից և արդյունաբերական միջոցներ ներմուծեն առանց մաքսատուրքից։

Վերլուծաբանները շարունակում են բանավիճել 1960-ական թվականների և 1970-ական թվականների ներմուծման փոխարինման արդյունաբերականացման (ISI) քաղաքականությունից դեպի 1990-ական թվականներին ազատ գոտիների և հավաքման արդյունաբերության նոր կենտրոնացման ուղղությամբ տարվող իրական օգուտների մասին։ Քննադատները նշում են օտարերկրյա արտադրողների կողմից որևէ երկրի տարածքի կամ մշտական ենթակառուցվածքների և աշխատատեղերի ստեղծման ակնհայտ պարտավորությունների բացակայությունը։ Նրանք հարցականի տակ են դնում՝ արդյոք նոր աշխատատեղերը բավարար կլինեն ավելի ավանդական արտադրական հատվածում աշխատատեղերի կորուստը փոխհատուցելու համար։ Հոնդուրասի տնտեսության համար 195 միլիոն դոլաը հավաքման արդյունաբերությունից 1991 թվականին, երբ հագուստի արտահանման արժեքն ավելի մեծ էր, քան սուրճի արժեքը, համոզիչ փաստարկ էր՝ հօգուտ այդ տեղաշարժի։

### Շինարարություն
Բարձր տոկոսադրույքները, հատկապես բնակարանների համար, շարունակեցին վնասել Հոնդուրասի շինարարության արդյունաբերությանը 1993 թվականին, սակայն բարձր տոկոսադրույքների վտանգը մասամբ փոխհատուցվեց պետական հատվածի որոշ ներդրումներով։ Պարտքի սվոպների միջոցով նախկինում պետական արդյունաբերության սեփականաշնորհումը նույնպես բացասաբար է ազդել շինարարության վրա, քանի որ հիմնական նյութերի գները, ինչպիսիք են ցեմենտը, աճել են, իսկ վարկերի պայմանները խստացել։ Լեմպիրա մեծ արժեզրկումը ավելացրեց շինարարության ներմուծման առանց այն էլ բարձր արժեքին։ Շինարարությունը 1992 թվականին ՀՆԱ-ին նպաստել է 6,0 տոկոսով։

### Բանկային գործ
Հոնդուրասի ֆինանսական հատվածը փոքր է հարևանների բանկային համակարգերի համեմատ։ 1985 թվականից հետո, սակայն, ոլորտը սկսեց արագ զարգանալ։ 1980-ական թվականներին ֆինանսական հատվածից տնտեսությանը ավելացված արժեքի միջին տարեկան աճի տեմպը երկրորդ ամենաբարձրն էր Լատինական Ամերիկայում՝ միջինը 4 տոկոս։ 1985 թվականին Հոնդուրասը ուներ քսանհինգ ֆինանսական հաստատություն՝ 300 մասնաճյուղերով։ Հոնդուրասի առևտրային բանկերը տնօրինում էին ֆինանսական համակարգի ակտիվների 60 տոկոսը 1985 թվականին և բոլոր ավանդների գրեթե 75 տոկոսը։ Բացառությամբ Զինված ուժերի սոցիալական ապահովության ինստիտուտի, բոլոր առևտրային բանկերը մասնավոր սեփականություն էին, իսկ մեծ մասը պատկանում էին Հոնդուրասցիներին։ 1985 թվականին Հոնդուրասում գործում էին երկու պետական զարգացման բանկ, որոնցից մեկը մասնագիտանում էր գյուղատնտեսական վարկերի ոլորտում, իսկ մյուսը ֆինանսավորում էր մունիցիպալ կառավարություններին։

Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) և Համաշխարհային բանկի թելադրանքով Հոնդուրասը 1990 թվականին սկսեց ֆինանսական ազատականացման գործընթացը։ Գործընթացը սկսվեց գյուղատնտեսական վարկերի տոկոսադրույքների ազատումից, որին արագ հաջորդեց վարկերի տոկոսադրույքների ազատումը այլ ոլորտներում։ 1991 թվականի վերջից սկսած՝ Հոնդուրասի բանկերին թույլատրվեց գանձել շուկայական դրույքաչափեր գյուղատնտեսական վարկերի համար, եթե նրանք օգտագործում էին իրենց սեփական միջոցները։ Օրենքի համաձայն, բանկերը պետք է իրենց տոկոսադրույքները զեկուցեին արժութային իշխանություններին և կարող էին սահմանել տոկոսադրույքներ հայտարարված տոկոսադրույքից երկու կետի սահմաններում։

1991 թվականին առևտրային բանկերը ճնշում գործադրեցին կառավարության վրա՝ նվազեցնելու իրենց նվազագույն պահուստավորման 35 տոկոս հարաբերակցությունը։ Այս դրույքաչափը մնաց ստանդարտ մինչև 1993 թվականի հունիսը, երբ նվազագույն պահանջը ժամանակավորապես բարձրացվեց մինչև 42 տոկոս։ Երեք ամիս անց տոկոսադրույքն իջել է մինչև 36 տոկոս։ Բանկերն ունեին ավելցուկային պահուստներ, և վարկավորման տոկոսադրույքները 26-ից 29 տոկոսի սահմաններում էին, ունենալով քիչ թվով վարկառուներով։ Մինչև ազատականացման միջոցառումները Հոնդուրասի Կենտրոնական բանկը (Banco Central de Honduras) պահպանում էր տոկոսադրույքի վերահսկողությունը՝ սահմանելով 19 տոկոս բարձր շեմ, իսկ շուկայական վարկավորման տոկոսադրույքը 1991 թվականի վերջին տատանվում էր 26 տոկոսի սահմաններում։ 1990 թվականին գնաճը հասել էր 33 տոկոսի, փաստորեն կար բացասական իրական տոկոսադրույք, սակայն այս իրավիճակը փոխվեց 1991 թվականին, երբ տեմպերը բարձր էին գնաճի համեմատ։ 1993 թվականին 35-ից 43 տոկոս տեմպերը զգալիորեն գերազանցում էին 13-14 տոկոս գնաճի մակարդակին։ Բանկիրները պնդում էին հետագա ազատականացման, ներառյալ բնակարանային և ոչ արտահանվող գյուղատնտեսության ոլորտներում վերահսկողության մեղմացմանը։

Հոնդուրասի ֆոնդային բորսան ստեղծվել է 1990 թվականի օգոստոսին՝ գործարքներով սահմանափակված առևտրային պարտքով։ 1991 թվականին բորսայում գրանցվել է ինը ընկերություն, 1993 թվականին այս թիվը հասել էր տասնութի։ Այնուամենայնիվ, կասկածելի էր թվում, որ շուկան լիովին կզարգանա՝ հաշվի առնելով ընտանեկան ընկերությունների դժկամությունը՝ բացելու իրենց դռները հանրային վերահսկողության համար։

### Զբոսաշրջություն
Օտարերկրյա զբոսաշրջիկներին գրավում են Հոնդուրասը Կոպանում գտնվող մայաների ավերակներով և Իսլա դե լա Բաիաի (Բեյ կղզիներ) կորալային խութերում դայվիգով հնարավորությամբ։ Վատ ենթակառուցվածքները, սակայն, խանգարել են զգալի միջազգային զբոսաշրջության զարգացմանը։ Չնայած այս խնդիրներին, Հոնդուրաս ժամանող այցելուների թիվը 1987 թվականին 200,000-ից 1989 թվականին հասել է գրեթե 250,000-ի։ Հատկապես էկոտուրիզմի փոքր նախագծերը համարվում են զգալի ներուժ ունեցող։

## Առևտուր
1990-ական թվականների սկզբին Միացյալ Նահանգները Հոնդուրասի առաջատար առևտրային գործընկերն էր, իսկ Ճապոնիան զբաղեցնում էր երկրորդ տեղը։ Միացյալ Նահանգների արտահանումը Հոնդուրաս 1992 թվականին գնահատվել է 533 միլիոն ԱՄՆ դոլար, որը կազմում է երկրի ընդհանուր ներմուծման 54 տոկոսը` $983 մլն դոլար։ Հոնդուրասի մնացած ներմուծման մեծ մասը գալիս է Կենտրոնական Ամերիկայի հարևաններից։ Չնայած Կարիբյան ավազանի նախաձեռնության (CBI) և Ընդհանրացված նախապատվությունների համակարգի (GSP) շահառուի կարգավիճակին, որոնք երկուսն էլ Հոնդուրասի ներմուծման համար անմաքս կարգավիճակ են տալիս Միացյալ Նահանգներ, Հոնդուրասը երկար ժամանակ ԱՄՆ-ի հետ առևտուր է իրականացնում դեֆիցիտով։

1992 թվականին Հոնդուրասի կողմից ապրանքների և ծառայությունների ընդհանուր արտահանումը կազմել է $843 միլիոն, որից մոտ 52 տոկոսը ուղղվել է Միացյալ Նահանգներ։ Հոնդուրասի արտահանման ընթացիկ ծավալը 2017 թվականի դրությամբ կազմում է 8,675 միլիարդ դոլար (ԱՄՆ դոլար), ընդ որում նշված արտահանման 34,5 տոկոսն այժմ ուղղվում է ԱՄՆ։

### Կապեր Միացյալ Նահանգների հետ
Ինչպես Լատինական Ամերիկայի երկրների մեծ մասի դեպքում, Հոնդուրասի տնտեսությունը սերտորեն կապված է ԱՄՆ-ի հետ։ ԱՄՆ-ն Հոնդուրասի հիմնական առևտրային գործընկերն է և երկրի ուղղակի օտարերկրյա ներդրումների մոտ երկու երրորդի աղբյուրը։ ԱՄՆ միջազգային «Dole Food Company»-ն և «Chiquita»-ն վերահսկում են Հոնդուրասի գյուղատնտեսական ապրանքների արտահանման մեծ մասը։ Ներկայումս Հոնդուրասը մասնակցում է «Rainforest Alliance»-ի հետ միասին զբաղվում է գյուղատնտեսական ապրանքների արտահանմամբ ԱՄՆ։

ԱՄՆ-ում աշխատող հոնդուրացիներն ամեն տարի ավելի քան 2 միլիարդ դոլար են ուղարկում Հոնդուրասում գտնվող իրենց ընտանիքներին. այս տրանսֆերտները կազմում են Հոնդուրասի ՀՆԱ-ի 28,2%-ը (2007 թվականի տեղեկատվություն)։

## Օտարերկրյա ներդրումներ
Բացառությամբ Հոնդուրասի հյուսիսային ափի երկայնքով տեղաբաշխված ընկերություններում համեմատաբար վերջերս  կատարված ասիական ներդրումների, երկիրը շարունակում է մեծապես կախված լինել Միացյալ Նահանգներում գործող միջազգային կորպորացիաներից՝ 1990-ական թվականների սկզբին իր ներդրումային կարիքների մեծ մասի համար։ Ընդհանուր ներդրումները, որպես ՀՆԱ-ի տոկոս, կտրուկ նվազել են 1980-ական թվականների ընթացքում՝ 1980 թվականի մոտ 25 տոկոսից մինչև 1990  թվականի 15 տոկոս։ «Dole Food Company»-ն և «Chiquita Brands International»-ը միասին մեծ ներդրումներ են կատարել Հոնդուրասի այնպիսի արդյունաբերություններում, ինչպիսիք են գարեջրի գործարանները և պլաստմասսա, ցեմենտը, օճառը, բանկաները և կոշիկները։

1990-ական թվականներին Հոնդուրասը բախվում է դժվարին տնտեսական խնդիրների։ Անցյալում հիմնված լուծումները՝ ավանդական արտահանման մշակաբույսերը, մաքիլադորայի հավաքման արդյունաբերությունը և 1980-ական թվականների զարգացման սխեմաները, դժվար էին նոր աշխատատեղեր ապահովում արագ աճող բնակչության համար։ Հաջորդ տասնամյակի ընթացքում Հոնդուրասի համար գլխավոր տնտեսական մարտահրավերը կայուն տնտեսական աճի հուսալի աղբյուրներ գտնելն է լինելու։

## Վիճակագրություն
*ՀՆԱ
** L 233&nbsp;միլիարդ(2007)
** US$12.3&nbsp;միլիարդ(2007)
** Միջազգային դոլար (գնողունակության հավասարության մեթոդ) $24,69 միլիարդ (2007)
*ՀՆԱ– իրական աճի տեմպերը 6% (2007)
*ՀՆԱ – մեկ շնչի հաշվով գնողունակության հավասարություն – 4,700 (2014)
*ՀՆԱ – կազմը՝ ըստ ոլորտների
**գյուղատնտեսություն 20%
**արդյունաբերություն 25%
**սպասարկում 55% (1998)
*Բնակչությունը աղքատության շեմից ցածր  22% (2006)
*Տնային տնտեսության եկամուտը կամ սպառումը տոկոսային բաժնեմասով
**նվազագույն 10% սպառել1.2%
**առավելագույն10% սպառել 42.1% (1996)
*Գնաճի մակարդակ (սպառողական գներ) 14% (1999)
*Աշխատուժ՝ 2,3 մլն (1997)
*Աշխատուժ – ըստ զբաղմունքի՝ գյուղատնտեսություն 29%, արդյունաբերություն 21%, ծառայություններ 60% (1998)
*Գործազրկության մակարդակը 12% (1999), թերզբաղված 30% (1997)
*Բյուջե
**եկամուտ՝ $980 միլիոն
*ծախսեր $1,15 միլիարդ, ներառյալ $NA-ի կապիտալ ծախսերը (1998)
*Արդյունաբերում է բանան, շաքարավազ, սուրճ, տեքստիլ, հագուստ, փայտանյութ
*IԱրդյունաբերական արտադրության աճի տեմպը 9% (1992)
*Էլեկտրաէներգիա – արտադրություն 2904 ԳՎտժ (1998)
*Էլեկտրաէներգիա - արտադրություն ըստ աղբյուրի
**հանածո վառելիք 34.44%
**հիդրո 65.56%
**ատոմային0%
*Էլեկտրաէներգիա – սպառում 2742 ԳՎտժ (1998)
*Էլեկտրաէներգիա – արտահանում 16 ԳՎտժ (1998)
*Էլեկտրաէներգիա – ներմուծում 57 ԳՎտժ (1998)
*Գյուղատնտեսություն – բանան, սուրճ, ցիտրուսային արտադրանք, տավարի միս, փայտանյութ, ծովախեցգետին
*Արտահանում է $1,6 միլիարդ (1999)
*Արտահանում – ապրանքներ սուրճ, բանան, ծովախեցգետին, օմար, միս, ցինկ, փայտանյութ
*Արտահանում – գործընկերներ ԱՄՆ 73%, Ճապոնիա 4%, Գերմանիա 4%, Բելգիա, Իսպանիա (1998)
*Ներմուծում է $2,7 միլիարդ (1999) Ներմուծում – գործընկերներ ԱՄՆ 60%, Գվատեմալա 5%, Նիդեռլանդական Անտիլներ, Ճապոնիա, Գերմանիա, Մեքսիկա, Էլ Սալվադոր (1998)
*Պարտք – արտաքին $4,4 միլիարդ (1999)
*Տնտեսական օգնություն – ստացող՝ $557,8 միլիոն (1999)
*Արժույթ 1 լեմպիրա (L) = 100 սենտավո
*Փոխանակման տոկոսադրույքները լեմպիրա (L) մեկ ԱՄՆ դոլարի դիմաց (2005 թվականի Հոկտեմբեր), 14.5744 (2000 թվականի Հունվար), 14.5039 (1998 թվական), 13.0994 (1996 թվական) ... 1.00 (1980 թվական)

2008 թվականի աճի դանդաղեցված տեմպերը (4%, 2007 թվականի 6,3%-ի դիմաց) արտացոլեցին այդ տարվա համաշխարհային տնտեսության ընդհանուր անկումը։ «Banco Central de Honduras»-ը (կենտրոնական բանկը) անվանել է համաշխարհային պահանջարկի թուլացումը և վերջնական սպառողների պահանջարկի դինամիզմի կորուստը որպես 2008 թվականին Հոնդուրասի տնտեսական աճի դանդաղեցման կարևոր գործոններ։ Աղյուսակում ներկայացված է 2008 թվականին աճի դանդաղումը տարբեր տնտեսություններում համեմատած 2007 թվականի։

## Համաշխարհային զարգացման ցուցանիշները

Վերոնշյալ գրաֆիկը արտացոլում է Հոնդուրասի կատարողականը Համաշխարհային զարգացման ցուցանիշներում 2008 թվականից մինչև 2013 թվականը։ Տեղեկությունը վերցված է Համաշխարհային բանկի տվյալների վեբ էջից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Coffee from Honduran
* Honduras Since the Coup: Economic and Social Outcomes, November 2013, report from the Center for Economic and Policy Research
*Tariffs applied by Honduras as provided by ITC's ITC'''Market Access Map''' , an online database of customs tariffs and market requirements.

Կատեգորիա:Հոնդուրաս
Կատեգորիա:Հոնդուրասի բնակչություն
Կատեգորիա:Հոնդուրասի կառավարություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Տնտեսություն ըստ մայրցամաքի
Կատեգորիա:Տնտեսություն ըստ տարածաշրջանի