2012–2013 թվականների Կիպրոսի ֆինանսական ճգնաժամ

**2012–2013 թվականների Կիպրոսի ֆինանսական ճգնաժամը** տնտեսական ճգնաժամ էր Կիպրոսի Հանրապետությունում, որը ներառում էր կիպրական բանկերի ազդեցությունը տեղական անշարժ գույքի գերբեռնված ընկերությունների նկատմամբ, Հունաստանի պետական ​​պարտքի ճգնաժամը, Կիպրոսի կառավարության պարտատոմսերի վարկային վարկանիշի իջեցումը անպիտան կարգավիճակի միջազգային վարկային վարկանիշային գործակալությունների կողմից, միջազգային շուկաներից իր պետական ​​ծախսերը վերադարձնելու հետևանքային անկարողությունը և Կիպրոսի խնդրահարույց ֆինանսական հատվածը վերակառուցելու կառավարության դժկամությունը:

2013 թվականի մարտի 25-ին Եվրախմբի, Եվրոպական հանձնաժողովի (ԵՀ), Եվրոպական կենտրոնական բանկի (ԵԿԲ) և Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) կողմից հայտարարվել է 10 միլիարդ եվրոյի միջազգային օգնության մասին՝ ի պատասխան Կիպրոսի համաձայնության՝ փակելու երկրի երկրորդ խոշորագույն բանկը՝ Կիպրոսի ժողովրդական բանկը (նաև հայտնի է որպես Laiki Bank), որը սահմանում էր միանվագ բանկային ավանդների գանձում այնտեղ գտնվող բոլոր չապահովագրված ավանդների վրա և բռնագրավում է Կիպրոսի բանկի (կղզու ամենամեծ առևտրային բանկը) չապահովագրված ավանդների մոտ 48%-ը։ Դրա փոքրամասնությունը պատկանում էր այլ երկրների քաղաքացիներին (որոնցից շատերը Ռուսաստանից), ովքեր նախընտրում էին Կիպրոսի բանկերը բանկային հաշվի ավանդների ավելի բարձր տոկոսադրույքի, համեմատաբար ցածր կորպորատիվ հարկի և մնացած եվրոպական բանկային հատվածի համեմատ ավելի հեշտ հասանելիության պատճառով։ Սա հանգեցրել է բազմաթիվ ենթադրությունների ամերիկյան և եվրոպական լրատվամիջոցների կողմից, որոնք Կիպրոսը ներկայացնում էին որպես «հարկային դրախտ» և ենթադրում էին, որ ապագա «փրկության վարկերը» նախատեսված են ռուս ավանդատուների հաշիվները փրկելու համար։ 100,000 եվրո կամ պակաս արժողությամբ ոչ մի ապահովագրված ավանդ չի տուժել, թեև արգելանք է դրվել 100,000 եվրոյից ավելի բոլոր բանկային ավանդների 47,5%-ի վրա։

Այս ճգնաժամի ընթացքում «Ռոսիա» բանկի կանխիկ դրամի գրեթե մեկ երրորդը (1 միլիարդ դոլար) սառեցվել է Կիպրոսի հաշիվներում։

## Համատեքստ
2007–2008 թվականներին Միացյալ Նահանգների հիփոթեքային վարկային ճգնաժամը հանգեցրել է դոմինոյի բացասական հետևանքների համաշխարհային տնտեսության վրա, ներառյալ Եվրոպական միությունը։ Կիպրոսի տնտեսությունը անկում է ապրել 2009 թվականին, քանի որ տնտեսությունը կրճատվել է 1,67%-ով, մեծ անկումներ են ունեցել հատկապես զբոսաշրջության և նավագնացության ոլորտներում, ինչը առաջացրել է գործազրկության աճ։ 2010-ից 2012 թվականներին տնտեսական աճը թույլ է եղել և չի կարողացել հասնել մինչև 2009թ.–ի մակարդակին։ Առևտրային գույքի արժեքները նվազել են մոտ 30%-ով։ Չաշխատող վարկերը 2011 թվականին աճել են մինչև 6,1%՝ ավելացնելով ճնշումը բանկային համակարգի վրա։ Փոքր բնակչությամբ և համեստ տնտեսությամբ Կիպրոսն ունեցել է մեծ օֆշորային բանկային արդյունաբերություն։ 19,5 միլիարդ եվրո (24 միլիարդ դոլար) անվանական ՀՆԱ-ի համեմատ բանկերը կուտակել են 22 միլիարդ եվրո Հունաստանի մասնավոր հատվածից պարտք՝ 120 միլիարդ դոլարի բանկային ավանդներով, այդ թվում՝ 60 միլիարդ դոլար՝ ռուսական կորպորացիաներից։ Ռուս օլիգարխ Դմիտրի Ռիբոլովլևին պատկանում էր Կիպրոսի բանկի 10% բաժնետոմսերին։

Կիպրոսի բանկերը առաջին անգամ ենթարկվել են խիստ ֆինանսական ճնշման, երբ վատ պարտքի գործակիցները բարձրացել են։ Laiki-ի նախկին գործադիր տնօրեն Էֆթիմիոս Բուլութասը խոստովանել է, որ իր բանկը, հավանաբար, անվճարունակ էր դեռ 2008 թվականին, նույնիսկ նախքան Կիպրոսի եվրագոտի մտնելը։ Այնուհետև բանկերը ենթարկվել են ավելի քան 50% կրճատման 2011 թվականին, Հունաստանի կառավարության պարտքային ճգնաժամի ժամանակ, ինչը հանգեցրել է Կիպրոսի բանկերի փլուզման մտավախությունների։ Կիպրոսի պետությունը, չկարողանալով իր ֆինանսական հատվածին աջակցելու համար շուկաներից իրացվելիություն հայթայթել, Եվրամիությունից փրկություն է խնդրել։

Հարկաբյուջետային և կառուցվածքային բարեփոխումների առաջընթացը դանդաղ էր։ 2011 թվականի հուլիսին Էվանգելոս Ֆլորակիս ռազմածովային բազայում տեղի ունեցած լուրջ պատահական պայթյունից հետո վարկային վարկանիշային խոշոր գործակալությունները սեպտեմբերին իջեցրել են երկրի վարկանիշը։ Նրա երկարաժամկետ պարտատոմսերի եկամտաբերությունը բարձրացել է 12%-ից և մտավախություն կար, որ երկիրը չի կարողանա կայունացնել իր բանկերը։

## Արձագանք
### Շտապ վարկ (2012)
2012 թվականի հունվարից Կիպրոսը հույսը դնում էր Ռուսաստանից 2,5 միլիարդ եվրոյի (3,236 միլիարդ ԱՄՆ դոլար) շտապ վարկի վրա՝ բյուջեի դեֆիցիտը ծածկելու և մարվող պարտքը վերաֆինանսավորելու համար։ Վարկի տոկոսադրույքը կազմում էր  4,5%, առանց ամորտիզացիայի/մարման մինչև 4,5 տարի մարման ժամկետը լրանալը, և առանց տույժերի, եթե այդ պահին մարումը հետաձգվեր, քանի որ Կիպրոսը դեռ մուտք չուներ ֆինանսավորման նորմալ շուկաներ։ Ստացված վարկը նախատեսվում էր ծածկել մարվող պետական ​​պարտքի ամբողջ վերաֆինանսավորումը և կառավարության շարունակական բյուջեի պակասուրդի համար անհրաժեշտ գումարը մինչև 2013 թվականի առաջին եռամսյակը։ Բայց ստացված վարկը չէր ներառում Կիպրոսի ֆինանսական հատվածի վերակապիտալացման համար նախատեսված միջոցներ։ Ընդհանուր առմամբ ակնկալվում էր, որ Կիպրոսը պետք է դիմի լրացուցիչ օգնության վարկի համար։

### Հետագա արձագանք
2013 թվականի մարտի 18-ին Կիպրոսը փակել է բոլոր բանկերը՝ կապված բանկերի հավանական գործարկման հետ կապված մտահոգությունների հետ, որի վերաբացումը նախատեսված է մարտի 25-ին՝ նախատեսված արձակուրդից հետո։

Այդ շաբաթվա վերջին Եվրոգոտին վերակենդանացրել է նախկինում առաջարկված այլընտրանքային առաջարկը, որը պահանջում էր Laiki-ի և Կիպրոսի բանկի միաձուլումը, 100,000 եվրոյից ցածր բոլոր ավանդների համար նոր բանկի ստեղծումը և վատ բանկի ստեղծում։ Այս ծրագիրը ենթադրում էր ավելի ցածր վերակապիտալացման ծախսեր։ Այնուամենայնիվ, պլանին դեմ էր նախագահ Նիկոս Անաստասիադիսը, ով ծրագիրն անվանել էր «Իսլանդական լուծում»՝ չապահովագրված ավանդների վրա հնարավոր բացասական հետևանքների պատճառով, որոնք պետք է տեղադրվեին վատ բանկում, քանի որ այն կարող էր ջնջել դրանց արժեքի մինչև 40%-ը։ Անաստասիադիսը հրաժարվել է համաձայնվել խոշոր ավանդների հնարավոր կորուստներին, որոնցից շատերը պատկանում էին ռուսներին, ի տարբերություն եվրոպացիների, որոնք դրանք համարում էին անհրաժեշտ։ Գերմանացի բանակցողները փաստորեն կարծում էին, որ Laiki-ն և Կիպրոսի բանկն արդեն դե ֆակտո անվճարունակ են և պետք է ապահովվեն այս խոշոր ավանդների մի մասով։

Մարտի 19-ին կառավարությունը փակել է խորհրդարանի նիստը, որը պետք է քննարկեր բանկերի որոշման մասին օրենքը (այսինքն՝ արտաքին մարմնի կողմից բանկի վերակազմավորումը, որը պահպանում է նրա կարևոր գործառույթները և ապահովում ֆինանսական կայունությունը), քանի որ Կիպրոսը չուներ օրինական ուժ փակելու ձախողված բանկերը։ Հետաձգման համար մեղադրվում էին քաղաքական գործիչների միջև ներքաղաքական կռիվները, թեև պաշտոնական աղբյուրները պնդում էին, որ խորհրդարանի իրավաբանական վարչությունը չի ավարտել օրենքների մշակումը։

Ի պատասխան եվրագոտու ծրագրի, որը աջակցվում էր, բայց «ամբողջովին չէր ապահովվում» Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից, Կիպրոսի կառավարությունն առաջարկել է այլընտրանքային ծրագիր, որը միջոցներ պետք է հավաքեր պետական ​​կենսաթոշակային ֆոնդը ազգայնացնելով և ապագա եկամուտներով ապահովված արտակարգ պարտատոմսերի թողարկման միջոցով:։

Մարտի 21-ին ԵԿԲ-ն հայտարարել է, որ 25-ին դադարեցնում է Եվրահամակարգի էժան վարկերը Կիպրոսի բանկերին։ Բացի այդ, Financial Times-ը հաղորդում էր, որ ԵՄ պաշտոնյաները, ինչպիսիք են Օլի Ռենը, տնտեսական հարցերով եվրահանձնակատարը և Եվրոխմբի նախագահ Յերուն Դայսելբլեմը, այժմ համոզված են, որ «կապիտալի զանգվածային արտահոսքը» անխուսափելի է և այդպիսով հաղթահարել են իսլանդական լուծմանն իրենց նախկին հակադրությունը։

## Քննադատություն
* Իռլանդիայի Եվրախորհրդարանի պատգամավոր Նեսսա Չայլդերսը, երկրի նախկին նախագահ Էրսկին Հ. Չայլդերսի դուստրը, տխուր պատկեր է նկարել։ Նա ԵՄ-ԱՄՀ-ի ջանքերը որակել է որպես «ոչ կոմպետենտ խառնաշփոթ» և ասել է, որ արդյունքում Եվրագոտին ավելի ապակայունացավ։
* The Economist-ն իր «Schumpeter» բլոգում Կիպրոսի փրկությունը անվանել է «անարդար, անհեռատես և ինքնավստահ»։

## Տեղական արձագանք

Կիպրոսը տեսել է մի շարք արձագանքներ փրկության ծրագրի խնայողության միջոցառումների վերաբերյալ։ 2012 թվականի նոյեմբերի 8-ին Կիպրոսի ծայրահեղ ձախ կուսակցությունը՝ Արմատական ​​ձախերի հանրահավաքի կոմիտեն (ERAS), կազմակերպել է առաջին բողոքի ակցիան, մինչ Եռյակի բանակցությունները դեռևս ընթանում էին։ Բողոքի ակցիայի մասնակիցները հավաքվել էին Ներկայացուցիչների պալատի մոտ՝ պաստառներ ձեռքներին և կարգախոսներ վանկարկելով։ Բողոքի ակցիայի ընթացքում բաժանվել են տնտեսության այլընտրանքային առաջարկներով թռուցիկներ՝ առաջարկներ ներառյալ բանկային գործի ազգայնացում, բանակի կրճատում և բանակի բյուջեի սառեցում, կորպորատիվ հարկի բարձրացում։ Բողոքի ակցիային մասնակցել են նաև Նոր ինտերնացիոնալիստական ​​ձախերի անդամները։

Նոյեմբերի 14-ին NEDA-ն Նիկոսիայի Ֆինանսների նախարարության շենքի մոտ կազմակերպել է բողոքի ակցիա՝ ընդդեմ Հուշագրի Դաշինքի։ Բողոքի ակցիայի ժամանակ NEDA-ն թռուցիկներ է բաժանել, որտեղ արտահայտվում է այն տեսակետը, որ «ԵՄ-ն փորձում է բանվորներին ծանրաբեռնել բանկիրների փլուզումից առաջացած պարտքերով» և որ «եթե դա տեղի ունենա, Կիպրոսի տնտեսությունը և նոր սերունդների ապագան գրավադրված կլինեն տեղական և օտարերկրյա սպեկուլյանտների և վաշխառու բանկիրների մոտ»։

Պայմանագրային ուսուցիչները նոյեմբերի 29-ին բողոքի ցույց են անցկացրել Ներկայացուցիչների պալատի մոտ՝ ընդդեմ խնայողության միջոցառումների, որոնք հաջորդ տարի իրենցից 992-ին պետք է առանց աշխատանքի թողնեին։ Ուսուցիչները ներխուժել են շենք և շրջանցել ոստիկաններին՝ մտնելով պալատի դահլիճ։ Ուսուցիչները բողոքել են բանկերի և աղքատության դեմ։ Դեկտեմբերի 11-ի առավոտյան Ներկայացուցիչների պալատի մոտ բողոքի ակցիա է կազմակերպվել ներդրողների կողմից, որտեղ ցուցարարները կրկին ներխուժել են պալատ և շրջանցել ոստիկանությանը։ Բողոքի ակցիան ընդհատել է Ներկայացուցիչների պալատի մաքսային հանձնաժողովի քննարկումները։ Ցուցարարներին խնդրել են հեռանալ, որպեսզի հանձնաժողովը շարունակի աշխատանքը, ովքեր էլ կես ժամ անց հեռացել են։

Դեկտեմբերի 12-ին տեղի է ունեցել մի շարք բողոքի ակցիաներ։ Բազմազավակ ընտանիքների անդամները բողոքի ակցիա են անցկացրել Ներկայացուցիչների պալատի մոտ՝ ընդդեմ բազմազավակ ընտանիքներին աջակցելու համար պետության կողմից տրվող նպաստների կրճատման։ Բողոքի ակցիայի մասնակիցները ձվեր և քարեր են նետել պալատի գլխավոր մուտքի մոտ, իսկ մի շարք ցուցարարներ փորձել են մտնել շենք, սակայն նրանց արգելափակել են ոստիկանները։ Հաղորդվել է, որ միջադեպերի ժամանակ մի կին ուշագնաց է եղել։ Բողոքի ակցիայի մասնակիցները բղավել են, որպեսզի ներկայացուցիչները դուրս գան, սակայն պատասխան չի տրվել

Ցուցարարներին միացել են ՀԿԿՀ-ի (Հաշմանդամների Կազմակերպությունների Կիպրոսի Համադաշնություն, հուն․՝ Κυπριακή Συνομοσπονδία Οργανώσεων Αναπήρων) անդամները, ովքեր Ֆինանսների նախարարությունից երթով շարժվել են դեպի Ներկայացուցիչների պալատ՝ բողոքելու հաշմանդամություն ունեցող անձանց նպաստների կրճատման դեմ։ Ավելի ուշ, հանրակրթական դպրոցների ուսուցիչների արհմիությունների անդամները բողոքի ակցիա են անցկացրել Ֆինանսների նախարարության շենքի մոտ՝ ընդդեմ կրթության ծախսերի կրճատման, ինչը կարող էր հանգեցնել ուսուցիչների աշխատանքից ազատմանը։ Արհմիությունները հերթական բողոքի ակցիան անցկացրել են հաջորդ օրը Ներկայացուցիչների պալատի մոտ։

Ծայրահեղ ձախակողմյան «Հարավգի» թերթը հաղորդում է, որ բանկային ավանդների արգելափակումից անմիջապես առաջ նախագահ Անաստասիադիսի ընտանիքին պատկանող մի շարք ընկերություններ ավելի քան 21 միլիոն դոլար են փոխանցել Կիպրոսից դուրս։ Անաստասիադիսը հերքել է այս մեղադրանքները։ Ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն դուրս են գրվել նաև քաղաքական կուսակցությունների անդամներին կամ պետական ​​կառավարման ծառայողներին տրված մի շարք վարկեր։

## Ոչ ԵՄ երկրների բանկերի ավանդատուներ
Ոչ ռեզիդենտ ներդրողները, ովքեր ավանդներ են ունեցել մինչև 2013 թվականի մարտի 15-ը, երբ առաջին անգամ ձևակերպվել է խնայողներին վնասներ պատճառելու ծրագիրը, և ովքեր կորցրել են առնվազն 3,000,000 եվրո, իրավասու են դիմել Կիպրոսի քաղաքացիություն ստանալու համար։ Կիպրոսի գործող «քաղաքացիություն ներդրումով» ծրագիրը կվերանայվի՝ պահանջվող գումարը 10,000,000 եվրոյից մինչև 3,000,000 եվրո նվազեցնելու նպատակով․ «Այդ որոշումները կկիրառվեն արագ ճանապարհով», - ասել է Նախագահ Անաստասիադիսը 2013 թվականին Լիմասոլ նավահանգստային քաղաքում ռուս գործարարներին ուղղված ուղերձում։ Նա ասել է, որ այլ միջոցներ նույնպես քննարկվում են, այդ թվում՝ հարկային արտոնություններ առաջարկելու գործող կամ Կիպրոսում բիզնեսով զբաղվող նոր ընկերություններին։

## Խնդրահարույց ներդրումներ
Կիպրոսի բանկերում սառեցված ավանդները հետաքրքրություն են առաջացրել ներդրողների և բրոքերների կողմից, որոնք մասնագիտացած են անապահով ակտիվների մեջ։ Կիպրոսի բանկային պարտքով զբաղվող ընկերություններից են Լոնդոնում գործող Exito Partners-ը (նախկին Éxito Capital) և շվեյցարական Black Eagle Litigation Fund-ը.:

## Վերլուծություն
Կիպրոսի 16 տնտեսագետներից կազմված թիմը, որը կազմակերպվել է Eleutheria («Ազատություն») քաղաքացիական խմբի կողմից, ճգնաժամը վերագրել է մրցունակության անկմանը, պետական ​​և մասնավոր պարտքի ավելացմանը, ինչը սրվել է բանկային ճգնաժամի պատճառով։

## Տես նաև
* Կիպրոսի տնտեսություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանկային գործ
Կատեգորիա:Եվրոպական միության տնտեսություն
Կատեգորիա:Կենտրոնական բանկեր
Կատեգորիա:Կիպրոս
Կատեգորիա:Կիպրոսի պատմություն
Կատեգորիա:Տնտեսական ճգնաժամեր
Կատեգորիա:Ֆինանսներ