Մարդու իրավունքները Պորտուգալիայում

Պորտուգալիան ընդհանուր առմամբ համարվում է հաջողակ իր քաղաքացիների քաղաքացիական ազատությունների և մարդու իրավունքների պաշտպանության գործում: Պորտուգալիան ապացուցել է իր վճռականությունը մարդու իրավունքները խրախուսելու և հարգելու գործում միջազգային և ազգային մակարդակներում։ Երկրի արդարադատության նախարար Ֆրանցիսկա վան Դյունեմը 2018 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ ասել էր, որ Պորտուգալիան մարդու իրավունքների ոլորտում «լավ ցուցանիշներ» ունի, սակայն խախտումները դեռևս պահպանվում են:

Պորտուգալիան Եվրոպական Միության անդամ պետություն է, ուստի նրա քաղաքացիները պաշտպանված են հիմնարար իրավունքների խարտիայով։ Եվրամիության անդամ լինելուց բացի, Պորտուգալիան նաև Միավորված ազգերի կազմակերպության անդամ պետություն է և ստորագրել է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը։
մինի|Պորտուգալական գաղութային պատերազմներին և մեխակի հեղափոխությանը նվիրված հուշարձան

## Պատմություն
1974 թվականի ապրիլի 25-ին ռազմական հեղաշրջումը վերջ է դրել Պորտուգալիայում *«Estado Novo»* ռեժիմին, ֆաշիզմին և դարձել է նոր ժողովրդավարության սկիզբը՝ 48 տարվա բռնապետությունից և 13 տարվա գաղութային պատերազմներից հետո։ Սա հանգեցրել է խորհրդարանական ժողովրդավարության և Պորտուգալիայի Հանրապետության 1976 թվականի նոր սահմանադրության, որը երաշխավորում էր քաղաքացիների հիմնարար իրավունքները։ Քաղաքացիների հիմնական իրավունքներն ու պարտականությունները ամրագրված են սահմանադրության 1-ին մասում։

Պորտուգալիան Միավորված ազգերի կազմակերպության անդամ է դարձել 1955 թվականի դեկտեմբերի 14-ին։ Չնայած Պորտուգալիան ՄԱԿ-ի անդամ է 1955 թվականից, միայն 1974 թվականին ժողովրդավարության վերականգնումից հետո դարձել է Միավորված ազգերի կազմակերպության մարդու իրավունքների հանձնաժողովի ակտիվ անդամ, որը խրախուսում էր մարդու բոլոր իրավունքների պաշտպանությունն աշխարհի բոլոր անկյուններում։ 1979 թվականին Պորտուգալիան ստեղծել է իր սեփական առողջապահական համակարգը, որն առաջին անգամ բոլոր քաղաքացիներին մատուցել է անվճար առողջապահական ծառայություններ։ Սա հաստատում է մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 25-րդ հոդվածը, որը սահմանում է. «Յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի այնպիսի կենսամակարդակի, ներառյալ սնունդը, հագուստը, բնակարանը, բժշկական խնամքը և սոցիալական անհրաժեշտ սպասարկումը, որն անհրաժեշտ է իր և իր ընտանիքի առողջությունն ու բարեկեցությունը պահպանելու համար, և գործազրկության, հիվանդության, հաշմանդամության, այրիանալու, ծերության կամ իր կամքից անկախ ապրուստի միջոցներից զրկվելու դեպքում` ապահովելու իրավունք: Մայրությունն ու մանկությունը տալիս են առանձնահատուկ խնամքի և օգնության իրավունք: Ամուսնությունից կամ արտաամուսնական կապից ծնված բոլոր երեխաները պետք է օգտվեն սոցիալական միանման պաշտպանությունից»։

1986 թվականի հունվարի 1-ին Պորտուգալիան պաշտոնապես միացել է Եվրամիությանը, 1977 թվականի մարտի 28-ին անդամակցության հայտ ներկայացնելուց հետո։ Եվրոպական միության շրջանակներում նրանք ունեն մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիա, որը Պորտուգալիան ստորագրել և վավերացրել է, ուստի իրավական պարտավորություն է ստանձնել պահպանել վարքագծի որոշակի չափանիշներ։

## Երեխաների իրավունքներ
1990 թվականին Պորտուգալիան ստորագրել և վավերացրել է երեխաների իրավունքների մասին կոնվենցիան։ 2003 թվականին նրանք նաև ստորագրել են և վավերացրել երեխաների իրավունքների մասին կոնվենցիայի արձանագրությունները, որոնք վերաբերում էին երեխաների թրաֆիքինգին, մանկական մարմնավաճառությանը և մանկական պոռնոգրաֆիային։ 2013 թվականին նրանք ստորագրել են և վավերացրել Երեխայի իրավունքների մասին կոնվենցիային կից հաղորդակցության ընթացակարգի վերաբերյալ կամընտիր արձանագրությունը։

### Աղքատություն
Կոնվենցիայի և կամընտիր արձանագրությունների ստորագրումն ու վավերացումը հանգեցրել է Պորտուգալիայում երեխաների իրավունքների բարելավման համար հատկացված միջոցների ավելացմանը։ Չնայած առաջընթացներին, դեռևս կան լուրջ խնդիրներ, որոնք ազդում են երեխաների իրավունքների վրա։ Երեխաներից հինգից մեկը՝ 20%-ը, ապրում է աղքատության ցածր մակարդակի վրա, և Պորտուգալիան երեխաների շրջանում աղքատության ամենաբարձր մակարդակ ունեցող ութ երկրներից մեկն է։

### Սեռական շահագործում
Պորտուգալիան նոր երթուղի է դարձել ենթասահարական Աֆրիկայի քրեական ցանցերի համար, որոնք երեխաներին տեղափոխում են Շենգենյան գոտի սեռական շահագործման համար, 2016 թվականին ECPAT International-ի գլոբալ ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ Պորտուգալիան դառնում է ավելի ու ավելի տարածված ճանապարհորդական վայր անչափահաս սեռական հանցագործների շրջանում։ Այս խնդրի դեմ պայքարի համար ընդունված պորտուգալական օրենքները համապատասխանում են քրեական օրենսգրքի 160-2 հոդվածին, այդ թվում՝ սեռական շահագործման նպատակով թրաֆիքինգի համար նախատեսում են երեքից տասը տարի ազատազրկում։ Չնայած այս միջոցառումներն արդեն իսկ ձեռնարկված են, խորհրդարանին ներկայացվել է երեխաներին սեռական շահագործումից և բռնությունից պաշտպանելու ազգային ռազմավարության ստեղծման մասին օրենքի նախագիծ, որը, սակայն, չի ընդունվել։

## ԼԳԲՏ իրավունքներ
Մինչև 1982 թվականը համասեռամոլությունը հանցագործություն էր համարվում։ 1982 թվականին փոփոխություններ  են կատարվել, վերացրել են տասնվեց տարեկանից բարձր անձանց միջև մասնավոր համասեռական հարաբերությունների քրեականացումը։ Պորտուգալիայի ԼԳԲՏ համայնքը շահել է, երբ Պորտուգալիան 1986 թվականի հունվարի 1-ին միացել է Եվրոպական միությանը։ Սա օգուտ է բերել համայնքին՝ լինելով կապի մեջ Եվրամիության անդամ այլ երկրների հետ։ 1990 թվականներին Պորտուգալիայում համասեռամոլության ապաքրեականացումից հետո ի հայտ են եկել ԼԳԲՏ կազմակերպություններ և գեյերի իրավունքների պաշտպան խմբեր։ 1982 թվականից ի վեր Պորտուգալիան արագ առաջընթաց է գրանցել ԼԳԲՏ համայնքի իրավունքների պաշտպանության և պահպանման իրավական առաջընթացի հարցում։ Միայն 2001 թվականին նրանք ճանաչել են նույնասեռ զույգերի քաղաքացիական միությունները։ Այնուհետև 2004 թվականին նրանք ներմուծել են սահմանադրական իրավունքներ, որոնք հստակորեն արգելում են խտրականությունը մարդու սեռական կողմնորոշման վրա, և աշխարհում այն ​​սակավաթիվ երկրներից են, որոնք դա ներառել են իրենց սահմանադրության մեջ։ 2010 թվականին նրանք նաև օրինականացրել են նույնասեռ ամուսնությունները՝ դառնալով աշխարհի իններորդ երկիրը, որն այդ ժամանակ դա արել է։ Դրանից վեց տարի անց նրանք նաև օրինականացրել են միասեռ զույգերի երեխաների որդեգրումը։

Աշխարհի մնացած երկրների համեմատ Պորտուգալիան ճանաչվել է որպես առաջադեմ երկիր ԼԳԲՏ համայնքի իրավունքների հարցում։ Վերջերս՝ 2018 թվականի ապրիլին, Պորտուգալիայի խորհրդարանը հաստատել է մի օրենք, որի համաձայն կառավարությունը օրինականորեն թույլ է տալիս տրանսգենդեր անձանց ճանաչել իրենց նախընտրած սեռը՝ առանց հոգեկան հիվանդի ախտորոշման անհրաժեշտության։ Պորտուգալիան եվրոպական վեց երկրներից մեկն է, որը ընդունել է դա։ Այս օրինագծով նրանք արգելել են նաև ինտերսեքս նորածինների վրա անիմաստ վիրահատությունները, որոնք կարող են առաջացնել ցմահ ցավ, առողջական բարդություններ և սեռական զգացողության կորուստ։

ILGA Portugal-ը՝ սոցիալական համերաշխության մասնավոր հաստատություն է, պաշտպանում է Պորտուգալիայում ԼԳԲՏ համայնքի իրավունքները և rainbow մրցանակ է շնորհել դատական ոստիկանության քոլեջին՝ իր ուսումնական ծրագրի համար, նվիրված ԼԳԲՏ անձանց նկատմամբ խտրականությաններին։

## Կանանց իրավունքներ
### Պատմություն
Մինչև ավտորիտար կառավարության տապալումը՝ 1974 թվականին, կանայք սահմանափակված էին քրեական օրենսգրքով և կապ չունեին միջազգային կանանց խմբերի հետ, ուստի նրանք ունեին փոքր կազմակերպչական ուժ։ 1976 թվականի նոր սահմանադրությամբ կանայք ձեռք են բերել տղամարդկանց հետ նույն իրավական հավասարությունը։ Կանանց կարգավիճակի հանձնաժողովը, որը ստեղծվել է 1977 թվականին, նպատակ ունի բարելավել Պորտուգալիայում կանանց վիճակը և պաշտպանել նրանց իրավունքները։ Այնուհետև, քսան տարի անց, նախարարների խորհուրդը ներառել է գենդերային խնդիրները բոլոր քաղաքական մակարդակներում, և այդ ժամանակվանից ի վեր հրապարակվել են հավասարության մի քանի ազգային ծրագրեր։

### Գենդերային հավասարության Ինդեքս
2017 թվականի գենդերային հավասարության ինդեքսում 1-ից մինչև 100 միավոր  սանդղակում, Պորտուգալիան հավաքել է 56 միավոր, ինչը 10 միավորով ցածր է Եվրոպական միության միջինից։ Պորտուգալիան գտնվում է կանանց իրավունքների ոլորտում միջինից ցածր մակարդակի վրա: Չնայած նրա գնահատականը միջինից ցածր էր, 2005-2015 թվականներին առաջընթաց է գրանցել՝ 6,1 միավորով բարձրացնելով իր վարկանիշը։

### Ազգային գործողությունների ծրագիր
Պորտուգալիան ունի ազգային գործողությունների ծրագիր (ԱԱԳ), որը ներառում է ընտանեկան և սեռական բռնությունների դեմ պայքար։ Պորտուգալիան Եվրոպական միության անդամ առաջին երկիրն էր, որը վավերացրել է կանանց նկատմամբ բռնության, ընտանեկան բռնությունների կանխարգելման և դրա դեմ պայքարի մասին Եվրոպայի խորհրդի կոնվենցիան։ Ընտանեկան բռնությունը Պորտուգալիայում քննարկվող առաջին հարցերից մեկն է, և այս խնդրի դեմ պայքարելու համար կան բազմաթիվ ռազմավարություններ:

### Աբորտի օրենքներ
Մինչև 2007 թվականի փետրվարը աբորտի մասին օրենքը խիստ էր և թույլատրվում էր միայն այն դեպքում, եթե կնոջը կարող էր պատճառել լուրջ առողջական խնդիրներ կամ մահ։ 2007 թվականի փետրվարին տեղի է ունեցել հանրաքվե, որտեղ ձայների 59%-ը կողմ էր աբորտի ապաքրեականացմանը։ Սա կանանց հնարավորություն էր տալիս ընդհատել հղիությունը մինչև հղիության տասներորդ շաբաթը։ Օրենքի այս փոփոխությունից ի վեր ընդհանուր առմամբ նվազել է մահացությունների և աբորտների թիվը։

## Փախստականների իրավունքներ
Պորտուգալիայում ներկայումս ուժի մեջ է մտնում «Ապաստանի մասին» 27/2008 օրենքը, որը համարվում է միջազգային և Եվրոպական միության չափանիշներին համապատասխանող օրենսդրություն։ Այս առումով Պորտուգալիան հանդիսանում է 1954 թվականի «քաղաքացիություն չունեցող անձանց կարգավիճակի մասին» կոնվենցիայի և 1961 թվականի «քաղաքացիություն չունեցող անձանց կրճատման մասին» կոնվենցիայի մասնակից պետություն։ Պորտուգալիան նաև ընդունել և վավերացրել է 1951 թվականի «Փախստականների կարգավիճակի մասին» կոնվենցիան 1960 թվականին։ 1951 թվականին փախստականների կարգավիճակի մասին կոնվենցիայի փաստաթուղթը, որը վավերացրել է Պորտուգալիան, սահմանում է փախստականների իրավունքները, ուստի Պորտուգալիայում փախստականները պաշտպանված են։ Վերջերս 2018 թվականին Պորտուգալիայի վարչապետ Անտոնիո Կոստան հայտարարություն է արել. «Մեզ ավելի շատ ներգաղթ է պետք, և մենք չենք հանդուրժի որևէ քսենոֆոբիկ հռետորաբանություն»։ Սա ցույց է տալիս Պորտուգալիայի վերջին շրջանում փախստականների կարիքը՝ բնակչության նվազման դեմ պայքարելու համար։ Պորտուգալիան 2018 թվականի հունվարից սկսած կամավորական ծրագրի մաս է կազմում, որի նպատակն է հաջորդ երկու տարիների ընթացքում վերաբնակեցնել 50,000 փախստականի։

Չնայած Պորտուգալիան բարյացակամ է վերաբերվում փախստականներին, ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակը (ՄԱԿ ՓԳՀ) մտահոգություն է հայտնել Պորտուգալիայում ընդունելության պայմանների որակի վերաբերյալ։ 2012 թվականին ՄԱԿ ՓԳՀ-ն ականատես է եղել թե ինչպես են ընդունում փախստականներին։

## Ընթացիկ խնդիրներ
### Աֆրիկյան ծագում ունեցող անձանց և գնչուների բնակարանային պայմանները
Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 25-րդ հոդվածում ընդգծվում է կենսամակարդակի, այդ թվում՝ բնակարանի իրավունքի կարևորությունը։ Սա խնդիր է Պորտուգալիայում աֆրիկյան ծագում ունեցող մարդկանց և գնչուների համար։ 1978 թվականին Պորտուգալիան վավերացրել է նաև տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը, որի 11-րդ հոդվածում նշվում է բավարար կենսամակարդակի իրավունքըի մասին։ Այս երկու պայմանագրերը վավերացնելով Պորտուգալիայի սեփական սահմանադրության 65-րդ հոդվածում, նրանք ընդունում են բնակարանային ապահովման կարևորության վերաբերյալ ընդհանուր պատկերացումը։ 2016 թվականին Մարդու իրավունքների խորհուրդը հատուկ զեկույց է ուղարկել Լիսաբոն և Պորտո բավարար բնակեցման հարցի վերաբերյալ։ Այս զեկույցում նշվում է, որ սոցիալական բնակարանների կամ վարձավճարի լրացուցիչ ծրագրերի բացակայություն կա, ինչը հիմնականում պատճառ է դառնում, որ գնչուները կամ աֆրիկյան ծագում ունեցող անձինք մնան ոչ պաշտոնական բնակավայրերում։ Այս ոչ պաշտոնական բնակավայրերը չեն ապահովում բավարար կենսամակարդակ, հաճախ չունեն էլեկտրաէներգիա և տեղակայված են աղբի մեջ։ Զեկույցում ընդունվում է, որ Պորտուգալիայում ներկայումս տնտեսական ճգնաժամ է, սակայն նշվում է, որ գնչուների և աֆրիկյան ծագում ունեցող մարդկանց համար չկան բավարար բնակարանային պայմաններ, և որ այս խնդրի դեմ պետք է պայքարել։

### Խոշտանգումներ և վատ վերաբերմունքի այլ տեսակներ
1989 թվականի փետրվարի 9-ին Պորտուգալիան վավերացրել է Միավորված ազգերի կազմակերպության «Կտտանքների և այլ դաժան, անմարդկային կամ նվաստացնող վերաբերմունքի կամ պատժի դեմ կոնվենցիան», սակայն «Amnesty International»-ը իր մտահոգությունն է հայտնել Պորտուգալիայում կալանքի տակ գտնվելու ընթացքում կտտանքների և վատ վերաբերմունքի մասին մեղադրանքների վերաբերյալ։ 2016 թվականին Խոշտանգումների կանխարգելման եվրոպական կոմիտեն Պորտուգալիա կատարած իր պարբերական այցի ընթացքում նույնպես մտահոգություն է հայտնել ոստիկանությունում կալանքի տակ գտնվելու ընթացքում վատ վերաբերմունքի վերաբերյալ՝ հիմնվելով մի շարք հավաստի մեղադրանքների հիման վրա։ Այս ենթադրյալ վատ վերաբերմունքը հիմնականում ուղղված էր աֆրիկյան ծագում ունեցող բանտարկյալներին և օտարերկրյա քաղաքացիների նկատմամբ և ներառում էր մարմնին և գլխին հարվածներ, ապտակներ, բռունցքներով հարվածներ, ինչպես նաև մահակներով ծեծ։ Խոշտանգումների կանխարգելման կոմիտեն կոչ է արել Պորտուգալիայի կառավարությանը լուծել այս խնդիրը, ինչպես նաև բանտերի գերբնակեցման խնդիրը, որը հանգեցնում է բանտարկության սարսափելի պայմանների։ Միավորված ազգերի կազմակերպությունը 2018 թվականի մայիսին ուղարկել է իր խոշտանգումների կանխարգելման կոմիտեի անդամներին՝ Պորտուգալիայի բանտերը ստուգելու և պարզելու համար, թե արդյոք կալանավորները որևէ պաշտպանություն ունեն խոշտանգումներից և վատ վերաբերմունքից։ Սա տեղի է ունեցել Պորտուգալիայի Խոշտանգումների դեմ կոնվենցիայի կամընտիր արձանագրության վավերացման շնորհիվ, որը նրանց պարտավորեցնում է թույլատրել խոշտանգումների կանխարգելման ենթակոմիտեին անարգել և անսպասելի ստուգումներ անցկացնել այն վայրերում, որտեղ քաղաքացիները զրկված են ազատությունից։  Այցելությունից հետո հատուկ քննչական ծառայությունը կոչ է արել Պորտուգալիայի կառավարությանը ստեղծել Ազգային կանխարգելիչ մեխանիզմ, որը անկախ մոնիթորինգային մարմին է։ Նրանք նաև առաջարկել են փնտրել կալանավորման այլընտրանքներ և ավելի շատ մարդկային և ֆինանսական ռեսուրսներ հատկացնել վերականգնման համար։

## Ծանոթագրություններ