Յինսյուն, Յինի ավերակներ

**Յինսյուն, Յինի ավերակներ (殷墟)** Չինաստանում Շան դինաստիայի ուշ շրջանի թագավորական մայրաքաղաքի ավերակներն են，գտնվում են Հենան նահանգի Անյան քաղաքային շրջանում，Յինտու շրջանի Սիաոթուն գյուղի կենտրոնում, Հուանհե գետի մյուս կողմում (այսօրվա Անյան գետը, որը թափվում է Վեյ գետը), արևելքից արևմուտք ձգվածությունը 6 կմ է, հյուսիսից հարավ՝ 4 կմ։ Այն Յինսյու թագավորական դամբարանի, պալատի և տաճարների ավերակներից կազմված համալիր է։ Մ.թ.ա. 14-րդ դարում，Շան դինաստիայի հիմնադիր Շան Թանի իններորդ թոռ Փան Կենի գահ բարձրանալուց հետո մայրաքաղաքը Յենից(այժմ՝ Ցյուֆու, Շանտոն) տեղափոխվեց Յին (այժմ՝ Անյան, Հենան)։ Մինչև 273 թվականը՝ Սին Ճոու կայսեր մահը, Յինը մնաց Շան դինաստիայի մայրաքաղաքը, իշխող կենտրոնը, այդ պատճառով Շան դինաստիան կոչվում է նաև Յին դինաստիա։ Երբ Ճոու Ուվանը պատերազմ սկսեց Տի Սինյայի դեմ և ավերեց Յինը, մեծ թվով մարդիկ հեռացան այնտեղից, մայրաքաղաքը աստիճանաբար ամայացավ և վերածվեց ավերակների, դրա համար էլ կոչվում է Յինի ավերակներ։ 1899 թ հայտնաբերվեցին ծյակուվեններ (արձանագրություններ ոսկերների վրա), իսկ ավելի ուշ գիտնականների ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզ դարձավ ծյակուվենների գտնվելու իրական վայրը, որն այժմ Անյանի Սիաոթուն գյուղն է։ 1928 թվականին պաշտոնապես սկսեցին հնագիտական պեղումները Սինիկայի ակադեմիայի տնօրեն Ցայ Յուենփեյի ղեկավարությամբ։

Յինսյուն հնագիտական և պատմական ուսումնասիրությունների կարևոր հիմնաքար է։ Հենց Յին ավերակների շնորհիվ է, որ Շան դինաստիան, որը հանդիպում է «Յինի պատմական գրառումներում», ստացավ հավաստիություն։ Յինի ավերակները Չինաստանի ակադեմիական հաստատությունների կողմից կազմակերպված ամենահին գիտական պեղումների վայրն է, այդ պատճառով համարվում է Չինաստանի հնագիտության օրրան։

1961 թվականի մարտին Յինի ավերակները ցուցակագրվեցին որպես Չինաստանում պահպանվող կարևոր մշակութային մասունքների առաջին խմբաքանակ:2006 թվականի հուլիսի 13-ին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության 30-րդ համաժողովում ընդգրկվեցին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։

## Ծագումնաբանություն
մինի|169x169փքս|Յին ավերակների պեղումների վայր, 1930 թվական

Դինաստիաների կառավարիչները հաճախ էին տեղափոխում իրենց մայրաքաղաքները，մ․թ․ա մոտ 1300 թվականին，Շան դինաստիայի կայսր Փան Կենը Յեն（այժմ՝ Ցյուֆու, Շանտոն）մայրաքաղաքը տեղափոխեց Յին և բնակություն հաստատեց այնտեղ մինչև կայսր Սինի (Ճոու Վան) մահը։ Յինի հնագույն անվանումներն են Պեյ Մեն, Յին Յի, ծյակուվեններում (արձանագրություններ ոսկերների վրա) կոչվել է նաև Տայի Շան, Շան Յի։ Արդեն Ճոու կայսրության շրջանում այն ավերակ էր։ Հյուսիսային և հարավային դինաստիաների ժամանակաշրջանում, Լի Տաոյուենը աշխարհագրության վերաբերյալ իր հայտնի 《Շուեյ Ծին Ճու》 աշխատության մեջ, Յինսյուի տեղագրության վերաբերյալ թողել է համեմատաբար հավաստի նկարագրություններ, նա նշում է, որ Հուանհե գետը սկիզբ է առնում Թայհան լեռների արևելքից՝ անցնելով Յինսյուի հյուսիսով։ Սոն, Յուեն դինասստիաների ժամանակաշրջանում Անյանում բրոնզե բազմաթիվ իրեր են հայտնաբերվել, որոնք ուշադրության են արժանացել, սակայն այն համարվում էր Շանի Խե Տան Ծյա կայսեր գլխավոր մայրաքաղաքը։ Միայն Ցին դինաստիայի կառավարման վերջին տարիներին Յինսյուն, ծյակուվենների հայնաբերման արդյունքում, աստիճանաբար ժամանակակիցների կողմից ճանաչում գտավ։

1899 թվականին էպիգրաֆ Վան Յիրոնը հայտնաբերեց մի քանի շատ հին գրություններ՝ փորագրված վիշապի ոսկորների վրա, որոնք վաճառվում էին Պեկինի ավանդական չինական բժշկության խանութում:Նա հասկացավ, որ դրանք շատ թանկարժեք մշակութային մասունքներ են և սկսեց մեծ գումարներ ծախսել դրանք գնելու համար։ Այնուհետև ստուգեց. որ այդ ծյակուվենները Շան դինաստիայի արձանագրություններ են։ 1900 թվականին Ութ պետությունների միավորված բանակը ներխուժեց Պեկին։ Վան Յիրոնը զոհվեց և ծիակուները փոխանցվեցին Լյու Էին։ Հնաոճ իրերի վաճառողները արգելաբակում էին օրակուլի ոսկերների ծագման մասին տեղեկությունները շահույթ ստանալու համար։ Հետագայում Լուո Ճենյուն և այլ գիտնականներ լայնածավալ հետազոտական աշխատանքներ իրականացրին և պարզեցին, որ օրակուլի ոսկերնրը ծագում են Հենան նահանգի Անյան շրջանի Սիաոտուն գյուղից, հետագայում բազում անգամներ մարդկանց խումբ ուղարկեցին այնտեղ օրակուլի ոսկերներ գնելու՝ դրանց գրությունների վերաբերյալ հետազոտություններ անելու համար, նրանք կարծում էին, որ Սիաոտունը հենց գրականության մեջ հիշատակված Յինսյուն է։ ավելի ուշ Վան Կուովեյը հետազոտություններ անցկացրեց ծիակուվենների վերաբերյալ և ապացուցեց, որ այն հենց Փան Կենի տեղափոխած մայրաքաղաքն է։

## Պեղումների գործընթաց
1928 թվականին Սինիկայի ակադեմիայի պատմության և բանասիրության ինստիտուտի տնօրեն Ֆու Սինյանի լիակատար աջակցության ներքո Տոն Ծուոպինը և ժամանակավոր աշխատավորների խումբը ստեղծեցին հնագիտական արշավախումբ և սկսեցին Յինի ավերակների առաջին18-օրյա փորձնական պեղումերը, ընդհանուր առմամբ հայտնաբերվեցին ավելի քան 800՝ արձանագրություններ ունեցող օրակուլի ոսկորներ, ինչպես նաև բրոնզե իրեր, խեցեղեն, ոսկրե առարկաներ և մշակութային այլ մասունքներ։ Որոշ մարդիկ այն համարում են Չինաստանում ժամանակակից հնագիտության սկիզբը։ 1929 թվականի գարնանը Լի Ծին գլխավորեց Յինի ավերակների պաշտոնական պեղումները։ Մինչև 1937 թվականի Հակաճապոնական պատերազմի բռնկումը ընդհանուր առմամբ իրականացվել են 15 գիտական պեղումներ (վերոնշյալ մշակութային մասունքների մեծ մասը պահվում է Սինիկայի ակադեմիայի պատմության և բանասիրության ինստիտուտում )։ 1950 թվականից սկսած Չինաստանի գիտությունների ակադեմիան և Չինաստանի հասարակական գիտությունների ակադեմիան հաջորդաբար պեղումներ են իրականացրել։

## Հատակագիծ և հիմնական մնացորդներ
Ներկայումս գտնված Յինի ավերակները ունեն մոտ 6 կիլոմետր երկարություն և 6 կիլոմետր լայնություն, ընդհանուր մակերեսը կազմում է մոտ 36 քառակուսի կիլոմետր, որի միջով անցնում է Հուան գետը։ Ընդհանուր դասավորությունը հստակ է, Սյաոթուն գյուղում գտնվող պալատի և նախնիների տաճարի ավերակները ծառայում են որպես կենտրոն և օղակաձև բաշխված են Հուան գետի երկու կողմերում։ Գոյություն ունեցող ավերակները հիմնականում ներառում են պալատներ և տաճարների ավերակներ, թագավորական դամբարանի, Հուանպեյ Շանչենի ավերակներ, Հոուկանի ավերակներ, բնակավայրերի ավերակներ (տոհմային համայնքներին պատկանող քաղաքներ), ընտանեկան գերեզմանոցներ, ծիակուների քարանձավներ, ձուլածո պղնձի մնացորդներ, արհեստանոցներ և այլն։

### Պալատի և տաճարի ավերակներ
մինի|200x200փքս|Ֆուհաոյի դամբարանի վերականգնում և ցուցադրություն

Հուան գետի հարավային ափին գտնվող Սյաոթուն գյուղը և Խուայուեն Ճուան վյարը, ընդհանուր 71,5 հեկտար տարածքով, այն վայրն էին, որտեղ Շան դինաստիայի թագավորները ապրում էին և վարում կառավարական գործերը, ինչպես նաև Յին ավերակների ամենակարևոր մասն են։

1928 թվականից ի վեր հնագետները հայտնաբերել են ավելի քան 80 շենքերի հիմքեր, ինչպիսիք են պալատները և նախնիների տաճարները:Այս շենքերի մեծ մասը գտնվում է ամուր ու վիթխարի հողահարթակների վրա, որպես հիմնական շինանյութ օգտագործվել են փայտը և լյոսը, կառույցը հիմնականում պահվում է փայտե սյուներով, պատերը կառուցված են խտացված հողային սալերով, իսկ տանիքները՝ ծղոտով, կառուցվածքը հանդիսավոր է, պարզ և նրբագեղ։ Հիմնական շենքերը բարձր են, բարդ և կապակցված են միմյանց հետ։ Ընդհանուր բակը համաչափ է և կանոնակարգված։ Այն դրեց չինական ավանդական դահլիճների կառուցման հիմքերը, ընդհանուր ոճին հետևեցին նաև հաջորդ դինաստիաները։

Պալատի և նախնիների տաճարի ավերակների արևմտյան և հարավային կողմերում կա ձեռքով փորված պաշտպանական խրամ՝ հյուսիսից հարավ 1,1 կիլոմետր, արևելքից արևմուտք 0,65 կիլոմետր երկարությամբ, 10-ից 20 մետր լայնությամբ և 5-ից 10 մետր խորությամբ։ Խրամատի արևելյան և հյուսիսային ծայրերը կապված են Հուան գետի հետ՝ շրջապատելով պալատներն ու նախնիների տաճարները և ձևավորելով ջրհեղեղների վերահսկողության և պաշտպանության խիստ համակարգ, որը կատարում է պալատական ​​քաղաքի գործառույթ։

1976 թվականին Սյաոթուն գյուղից 100 մետր դեպի հյուսիս հայտնաբերվել է Շան դինաստիայի կայսր Ու Տինի կնոջ՝ Ֆուհաոյի դամբարանը, որը Շան կայսերական ընտանիքի մինչ այժմ հայտնաբերված միակ ամբողջապես պահպանված դամբարանն է։ Դամբարանում կան 16 նահատակներ, ինչպես նաև հայտնաբերվել են 1928 արտեֆակտներ, այդ թվում՝ 468 բրոնզ, 755 նեֆրիտ, 564 ոսկոր և մոտ 7000 խեցի։

### Արքայական դամբարանի ավերակներ
Թագավորական գերեզմանատունը գտնվում է Հոուծյաաճուանից և Ուկուան գյուղից հյուսիս՝ Հուանհե գետի հյուսիսային ափին գտնվող բարձրադիր վայրում։ Այն ունի մոտ 450 մետր երկարություն արևելքից արևմուտք և 250 մետր լայնություն հյուսիսից հարավ, ընդհանուր մակերեսը կազմում է մոտ 11,3 հեկտար։ 1930-ական թվականներից ի վեր այստեղ հայտնաբերվել են ընդհանուր առմամբ 13 մեծ դամբարաններ և ավելի քան 2000 երկրորդական դամբարաններ, զոհաբերության փոսեր, սայլերով և ձիերով գերեզմանափոսեր, այստեղ հայտնաբերվել են մեծ թվով նրբագեղ մշակված բրոնզ, հասպիս, քարե իրեր, խեցեղեն և այլն։ Ակադեմիական շրջանակներում այն ​​հայտնի է որպես Յինշան (Շան դինաստիայի անվանումը Յինսյու տեղափոխվելուց հետո) կայսրերի դամբարան։

Դամբարանում թաղված շատ մարդիկ են հայտնաբերվել, որն արտացոլում է այդ ժամանակաշրջանի թաղման սովորույթները։ Յինի ավերակների շարքում է Վու Տինի դամբարանը Վանլին թաղամասում՝ ամենամեծ թվով զոհերով։ 68 հոգուց բաղկացած որսորդական խումբը և 18 ձիերը թաղվել են դամբարանի տիրոջ կենդանության օրոք։ Խմբի առաջնորդը ազնվական ընտանիքից էր, ուստի ինքը՝ առաջնորդը, նույնպես երկու զոհ է ունեցել։ Գնահատվում է, որ այս մեծ գերեզմանում կա ընդհանուր առմամբ 164 զոհ, 61–ը՝ մարդկային։ Արքայական դամբարանի զոհաբերության վայրերում եղել են նաև մարդկային զոհաբերություններ։ Շան դինաստիայի ժամանակաշրջանում մարդկային զոհաբերության դեպքերի մեծ մասում օգտագործվել են ռազմագերիներ, իսկ որոշ դեպքերում մահացածների հարազատներն ու զինվորները կամավոր կամ հարկադրաբար զոհաբերվել են։ Զոհաբերության փոսերում գտնվող ռազմագերիները հաճախ գլխատվում էին, մորթվում, նույնիսկ մասնատում նախքան ներս նետվելը։ Նրանց մեջ հայտնաբերվել են նաև մոտ մեկ տարեկան երեխաներ։

Բացի այդ, արքայական դամբարանի արևելքում հայտնաբերվել է երբևէ գտնված ամենածանր բրոնզե իրը։

### Հուանպեյի Շանչենի ավերակներ
Հուանպեյ Շանչենի ավերակները գտնվում են Հուայուեն Ճուանում ՝ Հուան գետի հյուսիսային ափին, ավանդական Յինսյուի ավերակներից հյուսիս-արևելք, այդ երկուսի միջև մի փոքր համընկնում կա։ Քաղաքային տարածքն ունի գրեթե քառակուսի տեսք ՝ արևելքից արևմուտք 2,15 կմ լայնությամբ և հյուսիսից հարավ 2,2 կմ երկարությամբ, իսկ ընդհանուր մակերեսը կազմում է մոտ 4,7 քառ. կմ։ Այն շրջապատված է խրամով։

Հուանպեյ Շանչենը թվագրվում է ավելի վաղ է, քան Յինսյուի ավանդական ուշ շրջանի մշակույթը և մի փոքր ավելի ուշ, քան Ճենճոուի (քաղաքային շրջան, ՉԺՀ Հենան նահանգում) վաղ մշակույթը։ Հավանաբար, այն եղել է մայրաքաղաք Շան դինաստիայի կեսերից մինչև ուշ շրջան։

Յինը Շան դինաստիայի ուշ շրջանի մայրաքաղաքն էր։ Այն բանից հետո, երբ Շան դինաստիան իր մայրաքաղաքը տեղափոխեց Յին, այն աստիճանաբար կայունացավ և նրա ազգային հզորությունը հասավ իր գագաթնակետին մինչև Շան դինաստիայի անկումը։ Յինի ավերակները գտնվում են Անյան գետի հարավային ափին, Հենան նահանգի Անյան քաղաքի հյուսիս-արևմուտքում, հյուսիսային ափին կան նաև մի փոքր ավելի հին քաղաքի մնացորդներ։

## Յինի ավերակներ և ծյակուների ուսումնասիրություն
Յինի ավերակների հայտնաբերումից ի վեր հայտնաբերվել են շուրջ 150,000՝ մակագրություններով ծյակուներ։ Գողությունների և ապօրինի շրջանառության պատճառով ծյակուները ցրված են աշխարհով մեկ։ Ավելի քան 5000 առանձին հիերոգլիֆ է պահպանվել այդ մակագրություններով ծյակուներից, և մոտ 1700 չինական հիերոգլիֆ կարելի է ճանաչել։ Ծյակուներով ամրագրված գրառումները Չինաստանի գրավոր աղբյուրների արժանահավատ պատմությունը հասցնում են մինչև Շան դինաստիա, և ժամանակակից չինական հերոգլիֆների գալիս են ծյակուների զարգացումից։ Ծյակուների ուսումնասիրությունների առաջ բերեցին նոր գիտություն՝ ծյակուների գիտություն (甲骨学):殷墟挖出的甲骨文|267x267px|alt=

## Յինի ավերակների մշակութային փուլեր
Անյանի հնագիտական արշավախմբի կողմից իրականացրած Յինսյուիի մշակույթային չորս փուլերի բաժանման մեթոդը ընդունվել է բազմաթիվ գիտնականների կողմից։

## Ոսկորների հետազոտության հակասություններ
Հենց առաջին հետազոտողը, ով առաջարկեց կովկասյան էթնիկ պատկանելությունը Հենան նահանգի Յինսյուի ոսկորներում, Չինաստանի Հանրապետության գիտնական Լի Ծին էր, նա կարծում էր, որ այդ մնացորդները պատկանում են Շան դինաստիայի թշնամիներին՝ հյուսիս-արևմտյան Ցիանֆան, Թուֆան, Կուեյֆան և այլն։ Գիտնական Յան Սիմեյը հետազոտել է ոսկորները և աջակցել Լի Ծիի այն կարծիքին, որ դրանք պարունակում են կովկասյան ռասային պատկանող հատկանիշներ, Յի Հուան նույնպես աջակցել է այդ կարծիքին։

Այնուամենայինիվ գիտնականներ Հան Կանսինը և Փան Ցիֆենը եկել են այն եզրակացության, որ այդ երկու մարդկային ոսկորները ամհատական մուտացիաներ են, և դրանք բավարար չեն հնդեվրոպական ծագման մասին եզրակացություն անելու համար։ Ծիլինի համալսարանի, Չինաստանի հասարակական գիտությունների ակադեմիայի հնագիտության իսնտիտուտի և Շանտոնի համալսարանի մի շարք գիտնականներ, օգտագործելով տարբեր մեթոդներ (ներառյալ պեղումների վայրում հայտնաբերված մարդկային ոսկորների միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի ուսումնասիրությունը), եզրակացրել են, որ Շանի ժողովրդի ծագումը կարող է կապված լինել Հյուսիսարևելյան Չինաստանի արևմտյան մասի և Սիլիաո գետի ավազանի հնագույն ցեղերի հետ, սակայն տարբեր աստիճանի գենետիկական ազդեցություններ է կրել Չինաստանի կենտրոնական հարթավայրերի հնագույն ցեղերից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

安阳殷墟官网
殷墟發掘照片選集
史語所殷墟文化展
青銅器的寶庫-殷墟
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Չինաստանում
Կատեգորիա:Չինաստանի մայրաքաղաքներ