Անկախ Պետությունների Համագործակցության միասնական տնտեսական տարածք

մինի|600x600փքս|Մասնակցություն հետխորհրդային պետությունների տնտեսական ինտեգրման համաձայնագրերին և փուլերին ԱՊՀ և ԵՏՄ ընդհանուր շուկայի շրջանակներում։ Ընդունված բազմակողմ փաստաթղթերում նախատեսված են կամավոր, քայլ առ քայլ, բազմաստիճան և բազմաստիճան ինտեգրման սկզբունքները։
**Միասնական տնտեսական տարածքը** հետխորհրդային պետությունների տնտեսական ինտեգրման գործընթացի նպատակն ու արդյունքն է, որը նախատեսված է 1991 թվականի դեկտեմբերի 8-ին ստորագրված Անկախ Պետությունների Համագործակցության ստեղծման մասին համաձայնագրի 7-րդ հոդվածով: Համաձայն 7-րդ հոդվածի՝ Բարձր պայմանավորվող կողմերը նշում են, որ ընդհանուր համակարգող ինստիտուտների միջոցով իրենց համատեղ գործունեությունը կներառի արտաքին քաղաքականության գործունեության համակարգումը, *համագործակցությունը ընդհանուր տնտեսական տարածքի, ընդհանուր եվրոպական և եվրասիական շուկաների ձևավորման և զարգացման գործում, մաքսային քաղաքականության ոլորտում*, տրանսպորտի և կապի համակարգերի զարգացման գործում, համագործակցությունը շրջակա միջավայրի պաշտպանության, միգրացիոն քաղաքականության և կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարի ոլորտներում:

Անկախ պետություններ դարձած նախկին խորհրդային հանրապետությունները Խորհրդային Միության տնտեսության մաս էին կազմում՝ իր ընդհանուր տեխնիկական չափանիշներով, ընդհանուր ենթակառուցվածքներով, տարածքային մոտիկությամբ, համագործակցության շղթաներով և ընդհանուր իրավական ժառանգությամբ։ Առևտրի, տնտեսական համագործակցության և ինտեգրման վերաբերյալ միջազգային համաձայնագրերի ստորագրման միջոցով երկրները կարող են հասնել իրենց տնտեսությունների արդյունավետության բարձրացմանը, որը տուժել էր Խորհրդային Միության փլուզման պատճառով։ Միևնույն ժամանակ, բոլոր հետխորհրդային երկրները անցել են շուկայական տնտեսության, իրականացրել են բարեփոխումներ և ընդլայնել առևտուրն ու համագործակցությունը համաշխարհային տնտեսության հետ։ Վերջին երեք տասնամյակների ընթացքում տեղի են ունեցել մի քանի բանակցություններ, և ոչ բոլոր առաջարկվող ինտեգրացիոն նախագծերն են հաջողությամբ պսակվել։

## Նախապատմություն
1989 թվականին Եվրոպական-Ասիական Միությունը առաջարկվեց Միջտարածաշրջանային պատգամավորական խմբի համանախագահ Անդրեյ Սախարովի կողմից և խմբի անդամներ Գալինա Ստարովոյտովայի, Անատոլի Սոբչակի և այլոց մասնակցությամբ։ Սախարովը Գորբաչովին ներկայացրեց Եվրոպայի և Ասիայի Խորհրդային Հանրապետությունների Միության Սահմանադրության իր նախագիծը 1989 թվականի նոյեմբերի 27-ին։

Նոր Միության պայմանագիրը պայմանագրի նախագիծ էր, որը պետք է փոխարիներ 1922 թվականի ԽՍՀՄ ստեղծման մասին պայմանագրին ՝ Խորհրդային Միությունը որպես նորացված ֆեդերացիա փրկելու և վերափոխելու համար։ Պայմանագրի ստորագրման արարողությունը նախատեսված էր 1991 թվականի օգոստոսի 20-ին, սակայն այն կանխվեց մեկ օր առաջ տեղի ունեցած օգոստոսյան հեղաշրջման պատճառով։ 1991 թվականի սեպտեմբերին խորհրդային համակարգի շարունակման աջակցությունը վերածվեց Խորհրդային Միության վերակազմավորման՝ ինքնիշխան պետությունների կոնֆեդերացիայի (ոչ թե ֆեդերացիայի): Սակայն սա նույնպես չհաջողվեց։

### Անցումային շրջանը և Տնտեսական համայնքի մասին պայմանագիրը
ԽՍՀՄ ժողովրդական տնտեսության գործառնական կառավարման կոմիտեն ստեղծվել է ԽՍՀՄ նախագահի 1991 թվականի օգոստոսի 24-ի «ԽՍՀՄ Նախարարների կաբինետի մասին» հրամանագրով։ ՌՍՖՍՀ Նախարարների խորհրդի նախագահ Իվան Սիլաևը նշանակվեց կոմիտեի ղեկավար։ 1991 թվականի սեպտեմբերի 5-ին ստորագրվեց «Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միության պետական իշխանության և կառավարման մարմինների մասին անցումային շրջանում» ԽՍՀՄ օրենքը։ Համաձայն դրա՝ ազգային տնտեսության կառավարման, տնտեսական բարեփոխումների և սոցիալական քաղաքականության համակարգումը վստահված էր Միջհանրապետական տնտեսական կոմիտեին (ՄՏԿ), որը ստեղծվում էր Միութենական հանրապետությունների կողմից հավասարության սկզբունքով։ ԽՍՀՄ նախագահի սեպտեմբերի 6-ի հրամանագրի համաձայն՝ Կոմիտեն պետք է դադարեցներ իր գործունեությունը ՄԷԿ-ի աշխատանքները սկսելու պահից։ Սեպտեմբերի 20-ին Իվան Սիլաևը նշանակվեց ՄԷԿ-ի նախագահ։

1991 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Մեծ Կրեմլի պալատի Սուրբ Գևորգյան դահլիճում Միխայիլ Գորբաչովը և ութ միութենական հանրապետությունների ղեկավարները (բացառությամբ Ուկրաինայի, Մոլդովայի, Վրաստանի և Ադրբեջանի) ստորագրեցին Տնտեսական համայնքի մասին պայմանագիրը (հայտնի է նաև որպես Ինքնիշխան Պետությունների Տնտեսական համայնքի մասին պայմանագիր)։ Տեքստի համաձայն՝ դեռևս Խորհրդային Միության փլուզումից առաջ, անկախ առանձին միութենական հանրապետությունների անկախության հռչակագրերից և Խորհրդային Միության ճակատագրից, անկախ պետությունների կողմից ստեղծվում է տնտեսական համայնք՝ միասնական շուկա ձևավորելու և համակարգված տնտեսական քաղաքականություն վարելու համար՝ որպես ճգնաժամը հաղթահարելու, միասնական արժույթը պահպանելու և ապրանքների ու ծառայությունների ազատ տեղաշարժի անհրաժեշտ պայման։ Պայմանագիրը ստորագրվել է Հայաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Ռուսաստանի, Տաջիկստանի, Թուրքմենստանի, Ուզբեկստանի ղեկավարների և Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միության նախագահ Միխայիլ Գորբաչովի կողմից, սակայն այն չի վավերացվել և չի կիրառվել։

Պայմանագրի համաձայն՝ ՄԷԿ-ը դարձավ արհմիութենական գերագույն գործադիր մարմինը և վերանվանվեց Միջպետական տնտեսական կոմիտե։ Դեկտեմբերի 19-ին Ռուսաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Ֆեդերացիայի (ՌՍՖՍՀ) նախագահի հրամանագրով լուծարվեցին Ազգային տնտեսության գործառնական կառավարման կոմիտեն և Միջպետական տնտեսական կոմիտեն։

### Բելովեժյան համաձայնագրեր
մինի|Անկախ Պետությունների Համագործակցության ստեղծման մասին 1991 թվականի դեկտեմբերի 21-ի համաձայնագրի արձանագրությունը։ Անկախ Պետությունների Համագործակցության իրավական ակտերի և այլ փաստաթղթերի միասնական գրանցամատյանում (Անկախ Պետությունների Համագործակցության գործադիր կոմիտեի ներքո) հրապարակված միջազգային պայմանագրի պահոցի տեղեկատվությունը 2024 թվականի դրությամբ:
Անկախ Պետությունների Համագործակցությունը (ԱՊՀ) հիմնադրվել է Անկախ Պետությունների Համագործակցություն ստեղծելու մասին համաձայնագրով (Соглашение о создании Содружества Независимых Государств), որը ստորագրվել է 1991 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Ռուսաստանի, Բելառուսի և Ուկրաինայի կողմից։  Հոդված 7-ի համաձայն՝ Բարձր պայմանավորվող կողմերը նշում են, որ ընդհանուր համակարգող ինստիտուտների միջոցով իրենց համատեղ գործունեությունը կնշանակի արտաքին քաղաքականության գործունեության համակարգում, *համագործակցություն ընդհանուր տնտեսական տարածքի, ընդհանուր եվրոպական և եվրասիական շուկաների ձևավորման և զարգացման գործում, մաքսային քաղաքականության ոլորտում, մաքսային քաղաքականության ոլորտում*, տրանսպորտային և կապի համակարգերի զարգացման, շրջակա միջավայրի պաշտպանության, միգրացիոն քաղաքականության և կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարի ոլորտներում համագործակցություն։ Դեկտեմբերի 12-13-ը Աշխաբադում տեղի ունեցավ Կենտրոնական Ասիայի 5 հանրապետությունների ղեկավարների հանդիպումը։ Աշխաբադի հայտարարության ոգեշնչող Նուրսուլթան Նազարբաևը իր գործընկերներին տեղեկացրեց Ելցինի հետ հանդիպման մասին, որի ընթացքում Ռուսաստանի նախագահն ասաց, որ Համագործակցության ստեղծումը կատարված փաստ չէ, այլ ընդամենը առաջարկ է, որն ուղարկվել է հանրապետություններին քննարկման համար։ Միջհանրապետական համագործակցության հետագա հեռանկարները կքննարկվեն դեկտեմբերի 21-ին Ալմա-Աթայում, որտեղ Նուրսուլթան Նազարբաևը հրավիրել է բոլոր 12 հանրապետությունների ղեկավարներին։ 5 հանրապետություններ հաստատեցին, որ նախկին խորհրդային հանրապետությունների ինտեգրացիան փակուղի է մտել և հայտարարեցին, որ բոլոր հինգն էլ պատրաստ են դառնալ Համագործակցության հավասար համահիմնադիրներ, նրանք կոչ արեցին հատուկ ուշադրություն դարձնել տնտեսական համագործակցությանը, ինչպես նաև նախկինում կնքված Տնտեսական համայնքի մասին պայմանագրին (1991 թվականի հոկտեմբերի 18-ին), որը անհրաժեշտ է հաստատել և վերջնականապես ձևակերպել։ Նազարբաևը հետագայում հիշեցրեց, որ պետությունների ղեկավարները գոհ էին «Ուկրաինայի ինտեգրացիոն գործընթացին վերադարձից»։ Դեկտեմբերի 21-ին Ալմա-Աթայում 11 հանրապետություններ դարձան Ազգերի համագործակցության համահիմնադիրներ։ 2019 թվականին ԱՊՀ գործադիր քարտուղար Սերգեյ Լեբեդևը հիշեց, որ հենց Աշխաբադում է 1991 թվականի դեկտեմբերի 13-ին տեղի ունեցել Թուրքմենստանի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Տաջիկստանի և Ուզբեկստանի առաջնորդների պատմական հանդիպումը, որը նախապատրաստել է Ալմա-Աթայի հռչակագրի ստորագրման պայմանները, որը հիմք է հանդիսացել ԱՊՀ-ի ներկայիս տեսքով ձևավորման համար։

1991 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Ալմաթիում կայացած մամուլի ասուլիսում Լեոնիդ Կրավչուկը լրագրողի «Հարց բոլորին (պետությունների ղեկավարներին). ինչո՞ւ հրաժարվեցիք Եվրասիական և Անկախ Պետությունների Համագործակցություն անվանումից» հարցին հետևյալ կերպ պատասխանեց. «Փաստն այն է, որ Համագործակցության սկիզբը և Համագործակցության հիմքը դրվել է Մինսկում, և այնտեղ Համագործակցությանը տրվել է համապատասխան անվանումը։ Դրանից հետո երեք պետություններ՝ Բելառուսը, Ռուսաստանը, Ուկրաինան, արդեն վավերացրել են այդ փաստաթղթերը։ Հետևաբար, անվանումը փոխելը թե՛ իրավական, թե՛ քաղաքական առումով անհիմն կլինի»։ Նուրսուլթան Նազարբաևը անմիջապես ավելացրեց. «Բայց հռչակագրում, որը դուք վաղը կկարդաք, տնտեսական տարածքը կոչվում է Եվրասիական»։

Խորհրդային Միությունը պաշտոնապես ինքնալուծարվեց 1991 թվականի դեկտեմբերի 26-ին, և այս ամսաթիվը համարվում է Խորհրդային Միության կողմից անկախության վերջնական ճանաչման ամսաթիվը։ Ազգերի համագործակցության երկրները համաձայնեցին համակարգված կերպով չեղարկել գների սահմանափակումները և անցնել շուկայական գների 1992 թվականի հունվարի 2-ին։

## Անկախ Պետությունների Համագործակցություն
մինի|Տնտեսական միության ստեղծման մասին պայմանագիրը՝ 1993 թվականի սեպտեմբերի 24-ին։ Անկախ Պետությունների Համագործակցության իրավական ակտերի և այլ փաստաթղթերի միասնական գրանցամատյանում (Անկախ Պետությունների Համագործակցության գործադիր կոմիտեի ներքո) հրապարակված միջազգային պայմանագրի պահոցի տեղեկատվությունը 2024 թվականի դրությամբ:
[մինի|[Առևտրի համաշխարհային կազմակերպություն|Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության տարածաշրջանային առևտրային համաձայնագրերի տվյալների շտեմարան։]]

### 1992թ. Ստանդարտացման, չափագիտության և հավաստագրման խորհուրդ
1992 թվականի մարտի 13-ին Հայաստանը, Բելառուսը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Մոլդովան, Ռուսաստանը, Տաջիկստանը, Թուրքմենստանը, Ուզբեկստանը և Ուկրաինան ստորագրեցին «Ստանդարտացման, չափագիտության և հավաստագրման ոլորտում համակարգված քաղաքականության մասին» համաձայնագիր, որն ուժի մեջ մտավ այդ բոլոր երկրների համար։ Վրաստանի միացումը ուժի մեջ է մտել 1995 թվականի մայիսի 22-ին։ Ադրբեջանի միացումը ուժի մեջ է մտել 1995 թվականի մայիսի 31-ին։ Ուկրաինան դուրս եկավ 2023 թվականի հունիսի 2-ին։ Մոլդովան դուրս եկավ 2024 թվականի սեպտեմբերի 4-ին։ Այս համաձայնագրով ստեղծվել է Ստանդարտացման, չափագիտության և հավաստագրման Եվրասիական խորհուրդը (ՉՀԵԽ):Եթե նախկինում ԳՕՍՏ-ը նշանակում էր «պետական ստանդարտ», ապա այժմ ԳՕՍՏ-ը սկսել է նշանակել «միջպետական ստանդարտ»։ ԳՕՍՏ ստանդարտները սկզբնապես մշակվել են Խորհրդային Միության կառավարության կողմից՝ որպես ազգային ստանդարտացման ռազմավարության մաս։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո ԳՕՍՏ ստանդարտները ձեռք բերեցին տարածաշրջանային ստանդարտների նոր կարգավիճակ։ Դրանք այժմ կառավարվում են Ստանդարտացման, չափագիտության և հավաստագրման Եվրասիական խորհրդի (ՉՀԵԽ) կողմից, որը Անկախ Պետությունների Համագործակցության կողմից հիմնադրված ստանդարտացման կազմակերպություն է։ Ստանդարտացման միջազգային կազմակերպությունը Խորհուրդը ճանաչել է որպես Ստանդարտացման տարածաշրջանային կազմակերպություն 1996 թվականին։ 2013 թվականի հունիսի 7-ին Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովը (ԵԱՏՀ) և Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովը (ԵԱՏՀ) ստորագրեցին ստանդարտների ներդաշնակեցման վերաբերյալ հուշագիր, որպեսզի Անկախ Պետությունների Համագործակցության և Եվրասիական տնտեսական միության շրջանակներում ստանդարտները չհակասեն։ Գործնականում, ՄԱԿ-ի Եվրոպայի տնտեսական հանձնաժողովի, Միջազգային հեռահաղորդակցության միության, Միջազգային էլեկտրատեխնիկական հանձնաժողովի և Ստանդարտացման միջազգային կազմակերպության գործունեության շնորհիվ (ISO-ի երեք պաշտոնական լեզուներն են անգլերենը, ֆրանսերենը և ռուսերենը), օրինակ՝ Եվրոպական Միությունում և ԱՊՀ երկրներում օգտագործվող շատ տեխնիկական ստանդարտներ նույնն են կամ շատ նման են (օրինակ՝ «խորհրդային» վարդակներն ու խցիկները գործնականում նույնական են Արևմտյան Եվրոպայի ստանդարտներին): Մասնավորապես, 2014 թվականին էլեկտրահաղորդման գծերում 220 վոլտից 230 վոլտի անցնելու համար Հայաստանը, Բելառուսը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Մոլդովան, Ռուսաստանը և Ուկրաինան քվեարկեցին ԳՕՍՏ 29322-2014 միջպետական ստանդարտն ընդունելու օգտին։

### 1993թ. Միջպետական Բանկ
Միջպետական բանկի ստեղծման մասին համաձայնագիրը ստորագրվել է 1993 թվականի հունվարի 22-ին Հայաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Մոլդովայի, Ռուսաստանի, Տաջիկստանի, Թուրքմենստանի, Ուզբեկստանի, Ուկրաինայի կողմից և վավերացվել է բոլոր երկրների կողմից, բացառությամբ Ուկրաինայի, որը հետ է կանչել իր ստորագրությունը 1997 թվականին։ Մասնավորապես, Միջպետական բանկը ծառայում է որպես Կենտրոնական (Ազգային) բանկերի Եվրասիական խորհրդի քարտուղարություն՝ համակարգելով տեղեկատվության փոխանակումը առավել արդիական տնտեսական և ֆինանսական հարցերի վերաբերյալ, ներառյալ Համագործակցության ազգային բանկային համակարգերի զարգացումը, բանկային վերահսկողության կազմակերպումը, վճարային հաշվեկշռի և արտարժույթի շուկաների վիճակը, ինչպես նաև Անկախ Պետությունների Համագործակցության և Եվրասիական տնտեսական միության երկրների մակրոտնտեսական զարգացումը։

### 1993թ. Եվրասիական ածխի և մետաղի համայնք
1993 թվականի սեպտեմբերի 24-ին Հայաստանը, Ադրբեջանը, Բելառուսը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Մոլդովան, Ռուսաստանը, Տաջիկստանը, Ուզբեկստանը, Ուկրաինան և Վրաստանը ստորագրեցին Եվրասիական ածխի և մետաղի միջպետական համայնքի ստեղծման մասին համաձայնագիրը, որն ուժի մեջ մտավ 1995 թվականին Ղազախստանի, Մոլդովայի, Ռուսաստանի, Տաջիկստանի, Ուզբեկստանի, իսկ 1996 թվականին՝ Բելառուսի, Ղրղզստանի և Ուկրաինայի համար։ 1994 թվականի հունվարի 12-ին «Կոմերսանտ» թերթը գրեց, որ «Խորհրդային Միության փլուզումից հետո առաջին անգամ տնտեսական ոլորտների ներկայացուցիչներին հաջողվել է ստեղծել գերկառավարական մարմին, որն ունի ոչ միայն խորհրդատվական գործառույթներ, այլև կարող է լուծել մետաղագործական և ածխային ձեռնարկությունների արտադրական խնդիրների մեծ մասը», և Եվրասիական ածխի և մետաղի համայնքի լիազորությունները պարտադիր են մասնակից երկրների կառավարման մարմինների համար, այլ ոչ թե խորհրդատվական։ Եվրասիական ածխի և մետաղի միջպետական համայնքի ստեղծման մասին համաձայնագրի դադարեցման մասին արձանագրությունը ստորագրվել է 2003 թվականի սեպտեմբերի 19-ին:  Նույն օրը Ռուսաստանը, Բելառուսը, Ղազախստանը և Ուկրաինան ստորագրեցին Միասնական տնտեսական գոտու մասին համաձայնագիրը։ Եվրասիական ածխի և մետաղի համագործակցությունը դադարեցվել է 2004 թվականի սեպտեմբերի 29-ին։

### 1993 թվականի Տնտեսական միության և միջպետական տնտեսական կոմիտեի մասին պայմանագիր
1993 թվականի սեպտեմբերի 24-ին Մոսկվայում Անկախ Պետությունների Համագործակցության (ԱՊՀ) պետությունների ղեկավարների խորհրդի նիստում Ադրբեջանը, Հայաստանը, Բելառուսը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Մոլդովան, Ռուսաստանը, Տաջիկստանը և Ուզբեկստանը ստորագրեցին Տնտեսական միության ստեղծման մասին պայմանագիրը, որը միջազգային համաձայնագրով ամրապնդում է տնտեսական միություն ստեղծելու մտադրությունը՝ քայլ առ քայլ ստեղծելով ազատ առևտրի գոտի, մաքսային միություն և ապրանքների, ծառայությունների, կապիտալի և աշխատուժի ազատ տեղաշարժի պայմաններ։ Այս բոլոր երկրները վավերացրել են պայմանագիրը, և այն ուժի մեջ է մտել 1994 թվականի հունվարի 14-ին։ Թուրքմենստանը և Վրաստանը միացան 1994 թվականին և վավերացրին պայմանագիրը, սակայն Վրաստանը դուրս եկավ 2009 թվականին։ Տնտեսական միության զարգացման համար ընդունվեցին մի շարք այլ փաստաթղթեր և համաձայնագրեր։ Օրինակ՝ 1994 թվականի հոկտեմբերի 21-ին ստորագրվեց Պետությունների վճարային միության ստեղծման մասին համաձայնագիր և ընդունվեցին ինտեգրացիոն զարգացման հիմնական ուղղությունները և ինտեգրացիոն զարգացման հեռանկարային ծրագիրը։ Միության նպատակն է ստեղծել ապրանքների, ծառայությունների, աշխատուժի, կապիտալի ազատ տեղաշարժի վրա հիմնված ընդհանուր տնտեսական տարածք, մշակել համակարգված դրամավարկային, հարկային, գնային, մաքսային, արտաքին տնտեսական քաղաքականություն, միավորել տնտեսական գործունեության կարգավորման մեթոդները և ստեղծել բարենպաստ պայմաններ անմիջական արտադրական հարաբերությունների զարգացման համար։
մինի|Ազատ առևտրի գոտու ստեղծման մասին համաձայնագիրը՝ թվագրված 1994 թվականի ապրիլի 15-ին։ Անկախ Պետությունների Համագործակցության իրավական ակտերի և այլ փաստաթղթերի միասնական գրանցամատյանում (Անկախ Պետությունների Համագործակցության գործադիր կոմիտեի ներքո) հրապարակված միջազգային պայմանագրի պահոցի տեղեկատվությունը 2024 թվականի դրությամբ:
Որպես Տնտեսական միության մշտական գործող համակարգող և գործադիր մարմին՝ ստեղծվել է Միջպետական տնտեսական կոմիտեն։

### 1994 թվականի երկկողմ ազատ առևտրի համաձայնագրերի և տարանցման ազատության շրջանակը
1994 թվականի ապրիլի 15-ին Մոսկվայում կայացած Անկախ Պետությունների Համագործակցության (ԱՊՀ) պետությունների ղեկավարների խորհրդի նիստում բոլոր 12 հետխորհրդային պետությունները ստորագրեցին Ազատ առևտրի գոտու ստեղծման մասին միջազգային համաձայնագիրը ՝ տնտեսական միության ստեղծման ուղղությամբ շարժվելու նպատակով։ 17-րդ հոդվածը նաև հաստատեց ծառայությունների ոլորտում ազատ առևտրի համաձայնագիր կնքելու մտադրությունը։ Հոդված 1-ը նշում էր, որ սա «Տնտեսական միության ստեղծման առաջին փուլն» էր, սակայն 1999 թվականին երկրները համաձայնեցին հանել այս արտահայտությունը համաձայնագրից։ Նույն օրը՝ 1994 թվականի ապրիլի 15-ին, «Ուկրաինայի՝ որպես ասոցացված անդամի, տնտեսական միությանը միանալու մասին համաձայնագիրը» ստորագրվեց Ադրբեջանի, Հայաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Մոլդովայի, Ռուսաստանի, Տաջիկստանի, Թուրքմենստանի, Ուզբեկստանի, Ուկրաինայի և Վրաստանի կողմից, սակայն այն երբեք ուժի մեջ չմտավ Ռուսաստանի, Ուկրաինայի, Թուրքմենստանի և Վրաստանի կողմից չվավերացման պատճառով, չնայած մյուս բոլոր երկրները վավերացրին այն։

1994 թվականի մարտի 29-ին Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևը բողոքեց, որ ԱՊՀ-ն անբավարար է և չի ապահովում այն ինտեգրացիան, որն անհրաժեշտ էր երկրներին։ Նա առաջարկեց ստեղծել Եվրասիական պետությունների միություն ՝ որպես նոր կազմակերպություն, որը լիովին անջատ կլինի ԱՊՀ-ից։ Առաջին անգամ առաջարկվեց տնտեսական միության համար օգտագործել «Եվրասիական» անվանումը՝ «Եվրասիական»-ի կամ «Եվրասիական»-ի փոխարեն։ Եվրասիական տնտեսական միության պատմությունը սկիզբ է առնում Նազարբաևի առաջարկից։

### 1994 թվականի Եվրասիական արտոնագրային համակարգ
Եվրասիական արտոնագրային կոնվենցիան ստորագրվել է 1994 թվականի սեպտեմբերի 9-ին Ադրբեջանի, Հայաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Մոլդովայի, Ռուսաստանի, Տաջիկստանի, Ուզբեկստանի, Ուկրաինայի և Վրաստանի կողմից։ Այն ստեղծեց և՛ Եվրասիական արտոնագրային կազմակերպությունը (ԵԱԱԿ), և՛ իրավական համակարգը, որի համաձայն շնորհվում են եվրասիական արտոնագրերը։

### 1995 թվականի Մաքսային միություն
[մինի|[Առևտրի համաշխարհային կազմակերպություն|Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության տարածաշրջանային առևտրային համաձայնագրերի տվյալների շտեմարան։]]
մինի|Ռուսաստանի և Բելառուսի միջև երկկողմ մաքսային միության մասին 1995 թվականի համաձայնագիրը և Ղազախստանի և Ռուսաստանի ու Բելառուսի միացյալ մաքսային տարածքի միջև երկկողմ մաքսային միության մասին 1995 թվականի համաձայնագիրը Եվրասիական տնտեսական միության միջազգային պայմանագրերի տվյալների բազայում
Տնտեսական միության ստեղծման մասին պայմանագիրը կյանքի կոչելու նպատակով, 1995 թվականի հունվարի 6-ին Ռուսաստանը և Բելառուսը կնքեցին երկկողմ Մաքսային միության մասին համաձայնագիր (որը դեռևս ուժի մեջ է 2024 թվականից և Եվրասիական տնտեսական միության միջազգային պայմանագրերի տվյալների բազայի մաս է կազմում)։ 1995 թվականի մայիսի 26-ին Բելառուսի նախագահ Ալեքսանդր Լուկաշենկոն և Ռուսաստանի վարչապետ Վիկտոր Չեռնոմիրդինը ապամոնտաժեցին Բելառուս-Ռուսաստան սահմանի վրա գտնվող սահմանային կետը։ Դրանից հետո վերացվեցին մաքսային և սահմանային վերահսկողությունը։ Ռուսաստանի և Բելառուսի միջև Մաքսային միությունը ուժի մեջ է մտել 1995 թվականի նոյեմբերի 30-ին։ Ղազախստանը միացման պայմանագիրը ստորագրել է 1995 թվականի հունվարի 20-ին, իսկ մաքսային միությունը Ղազախստանի համար ուժի մեջ է մտել 1997 թվականի դեկտեմբերի 3-ին։  Սակայն, առանց ընդհանուր արտաքին սակագնի մաքսային միությունը իրական մաքսային միություն չէ, ուստի մաքսային միության լիարժեք գործարկումը տեղի ունեցավ միայն 2010 թվականի հունվարի 1-ին։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի 2004 թվականի հրապարակման մեջ նշվում էր, որ դա մաքսային միություն չէ (որը պահանջում է ընդհանուր արտաքին սակագին), այլ ազատ առևտրի գոտի (2004 թվականի դրությամբ):
[մինի|[Առևտրի համաշխարհային կազմակերպություն|Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության տարածաշրջանային առևտրային համաձայնագրերի տվյալների շտեմարան։]]

### 1999 թվականի արձանագրություն՝ տասը երկրների միջև բազմակողմ ազատ առևտրի մասին
1999 թվականի ապրիլի 2-ին Մոսկվայում 11 երկրների՝ Հայաստանի, Ադրբեջանի, Բելառուսի, Վրաստանի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Մոլդովայի, Ռուսաստանի, Տաջիկստանի, Ուզբեկստանի և Ուկրաինայի նախագահները ստորագրեցին 1994 թվականի ապրիլի ի Ազատ առևտրի գոտու ստեղծման մասին համաձայնագրում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին արձանագրությունը дополнений в Соглашение о создании зоны свободной торговли от 15 април 1994 година): Թուրքմենստանը չի մասնակցել։ Արձանագրությունն ուժի մեջ է մտել 1999 թվականի նոյեմբերի 24-ին այն երկրների համար, որոնք ավարտել էին դրա վավերացումը։ 2023 թվականի դրությամբ Արձանագրությունն ուժի մեջ է մտել բոլոր երկրների համար՝ Հայաստանի, Ադրբեջանի, Բելառուսի, Վրաստանի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Մոլդովայի, Տաջիկստանի, Ուզբեկստանի և Ուկրաինայի, բացառությամբ Ռուսաստանի, որը շարունակում է ստորագրող կողմ լինել, բայց չի տեղեկացրել ուժի մեջ մտնելու կամ ժամանակավոր կիրառման մասին։ Անկախ Պետությունների Համագործակցության գործադիր կոմիտեի տվյալներով՝ ոչ ոք չի դադարեցրել Արձանագրությանը մասնակցությունը կամ չի կասեցրել դրա կիրառումը, մինչդեռ Ադրբեջանի կողմից արվել է 1 վերապահում Հայաստանի վերաբերյալ չկիրառման վերաբերյալ, իսկ Վրաստանի և Ուկրաինայի կողմից արտահայտվել են 2 կոնկրետ կարծիք։

2007 թվականին գիտական հոդվածում գնահատվեց հետխորհրդային տարածքում ազատ առևտրի իրավական շրջանակը որպես «à la carte բազմակողմանիության» և բազմակողմանի երկկողմանիության յուրահատուկ համադրություն։ «Ե՛վ երկկողմ, և՛ բազմակողմ ռեժիմները զգալի (հաճախ թերագնահատված) զարգացում են ապրել, և որ բազմակողմ ռեժիմը, ընդհանուր առմամբ, ձգտել է ավելի հավակնոտ լինել՝ թե՛ իր բովանդակային, թե՛ ինստիտուցիոնալ հասանելիության առումով։ Այնուամենայնիվ, երկու ռեժիմներն էլ կարելի է բնութագրել որպես վերջնականապես թույլ, իսկ դրանց համընկնումը շփոթեցնող։ Մինչդեռ կարելի է խորհուրդ տալ ավելի բարձր իրավականացում և համապարփակ կոնսոլիդացիա ԱՊՀ ազատ առևտրի ռեժիմի բազմակողմ մակարդակում», - ասվում է հաղորդագրության մեջ։

### 2011 թվականի բազմակողմանի ազատ առևտրի գոտու մասին պայմանագիր 9 երկրների միջև
2011 թվականի հոկտեմբերին Սանկտ Պետերբուրգում կայացած հանդիպման ժամանակ Անկախ Պետությունների Համագործակցության (ԱՊՀ) անդամ տասնմեկ վարչապետներից ութի՝ Հայաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Մոլդովայի, Ռուսաստանի, Տաջիկստանի և Ուկրաինայի կողմից ստորագրվեց ազատ առևտրի գոտու մասին նոր պայմանագիրը։

### 2023 թվականի ծառայությունների ազատ առևտրի մասին համաձայնագիր 7 երկրների միջև
11 տարվա բանակցություններից հետո, 2023 թվականի հունիսի 8-ին, Սոչիում, Հայաստանը, Բելառուսը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Ռուսաստանը, Տաջիկստանը և Ուզբեկստանը ստորագրեցին Անկախ Պետությունների Համագործակցության ծառայությունների ազատ առևտրի, հիմնադրման, գործունեության և ներդրումների մասին համաձայնագիրը ՝ Ուզբեկստանը և Տաջիկստանը մասամբ ինտեգրելու ԱՀԿ-ի (Ծառայությունների առևտրի մասին ընդհանուր համաձայնագիր) և ԵԱՏՄ-ի ընդհանուր չափանիշներին (որոշ դրույթներ փոխառվել են ԵԱՏՄ օրենսդրությունից) նույնիսկ առանց նրանց անդամակցության ԱՀԿ-ին (Ուզբեկստան) կամ ԵԱՏՄ-ին (Ուզբեկստան և Տաջիկստան): Եվրասիական տնտեսական միության մասին պայմանագիրը պահպանել է ծառայությունների առևտրի վերաբերյալ միջազգային համաձայնագրերը անդամ պետությունների ազգային իրավասության ոլորտում, հետևաբար, ԵՏՄ-ն պայմանագրի կողմ չէ։

ԱՊՀ գործադիր կոմիտեի տեղեկատվական-վերլուծական վարչությունը 2023 թվականի հոկտեմբերին նշում է, որ այս պահին ԱՊՀ երկրներում ձևավորվել է ինտեգրացիոն միավորումների մի տեսակ բուրգ, որը տարբերվում է տնտեսական ինտեգրման խորությամբ (բազմարագ ինտեգրացիա), և ազատ առևտրի համաձայնագրերի և մի շարք այլ փաստաթղթերի իրականացումը կհանգեցնի Համագործակցության շրջանակներում լիարժեք ընդհանուր տնտեսական տարածքի ձևավորմանը։ Մասնակից երկրների ներսում պետական սահմանները կդադարեն խոչընդոտ լինել ապրանքների, ծառայությունների, աշխատուժի և կապիտալի ազատ տեղաշարժի համար։ Այս պահին ԱՊՀ երկրներում աշխատուժի տեղաշարժի պարզեցում կա (տե՛ս Անկախ Պետությունների Համագործակցության շարժունակության իրավունքների կարգավորումները), սակայն առանց աշխատանքային թույլտվության տեղաշարժի լիակատար ազատություն գոյություն ունի միայն ԵԱՏՄ-ում։

### Միասնական աշխատաշուկա
2021 թվականի մայիսի 28-ին Մինսկում կայացած ԱՊՀ կառավարությունների ղեկավարների խորհրդի նիստում ստորագրվել է ԱՊՀ անդամ պետությունների բնակչության զբաղվածության խթանման ոլորտում համագործակցության մասին համաձայնագիր։ Սա ԱՊՀ մասնակից պետությունների առաջին բազմակողմ միջազգային պայմանագիրն է զբաղվածության ոլորտում։ Փաստաթուղթը մշակվել է ԱՊՀ մասնակից պետությունների բնակչության աշխատանքի, զբաղվածության և սոցիալական պաշտպանության հարցերով խորհրդատվական խորհրդի կողմից՝ 2017-2020 թվականների համար ընդհանուր աշխատաշուկայի ձևավորման և աշխատանքային միգրացիայի կարգավորման առաջնահերթ միջոցառումներին համապատասխան։ Համաձայնագիրը ուժի մեջ է մտել 2022 թվականին։ 2024 թվականի մայիսի 30-ին Համագործակցության կենտրոնակայանում ԱՊՀ երկրների ներկայացուցիչները քննարկեցին ընդհանուր աշխատաշուկա ստեղծելու շուրջ համագործակցությունը։

2024 թվականի մարտի 6-ին Հայաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Ռուսաստանի, Տաջիկստանի, Ուզբեկստանի և ԱՊՀ գործադիր կոմիտեի ներկայացուցիչները ավարտեցին «Ընդհանուր աշխատաշուկայի փուլային ձևավորման և աշխատուժի միգրացիայի կարգավորման հայեցակարգի» թարմացման աշխատանքները: 2024 թվականի նոյեմբերի 29-ին ԱՊՀ-ն վերջապես ընդունեց աշխատաշուկայի և միգրացիայի կարգավորման փուլային ձևավորման թարմացված հայեցակարգը։

## Ծանոթուգրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության զեկույցը

Կատեգորիա:ԱՊՀ
Կատեգորիա:Առևտրային դաշինքներ
Կատեգորիա:Բելառուսի տնտեսություն
Կատեգորիա:Եվրասիայի պատմություն
Կատեգորիա:Եվրոպական ինեգրացիա
Կատեգորիա:Հայաստանի տնտեսություն
Կատեգորիա:Հետխորհրդային պետություններ
Կատեգորիա:Ղազախստանի տնտեսություն
Կատեգորիա:Միջմայրցամաքային միություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի բազմակողմանի հարաբերություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի տնտեսություն