Քավության նոխազ

**Քավության նոխազ****,** Աստվածաշնչում այծերի զույգ, որից մեկին անապատ են բաց թողնում, որ իր հետ տանի բոլոր մեղքերն ու անմաքրությունները, իսկ մյուսին զոհաբերում են: Այս գաղափարն առաջին անգամ հանդիպում է Ղևտացոց գրքում, որտեղ խոսվում է այծի մասին, որին պետք է անապատ բաց թողնել՝ համայնքի մեղքերն իր հետ տանելու համար:

Քավության նոխազի ծեսին որոշ նմանություններ ունեցող սովորույթներ հանդիպում են նաև Հին Հունաստանում և Էբլայում։

Արտահայտությունն օգտագործվում է որպես փոխաբերություն և վերաբերում է այն անձին, ում վրա բարդում  են ուրիշների ձախողումները և ում մեղադրում են դրանցում՝ իրական պատճառները և իրական մեղավորը թաքցնելու համար։

## Ծագում
[մինի|[Լինքոլնի տաճարում վիտրաժների վրա պատկերված քավության նոխազի պատկեր. «[*Ահարոնը*] *երկու այծերին պատրատում է [[Յահվե|Տիրոջն]] ընծա ներկայացնելու համար` [[Խորան|հանդիպման վրանի]] մուտքի մոտ։ Նա պետք է վիճակ գցի երկու այծերի համար՝ մեկը՝ Տիրոջն ընծայելու, մյուսը՝ քավության նոխազի համար։ Ահարոնը պետք է բերի այն այծը, որի վիճակն ընկել է Տիրոջը, և զոհաբերի այն որպես մեղքի զոհ (**)։ Իսկ վիճակահանությամբ քավության նոխազ ընտրված այծը պետք է ողջ ներկայանա Տիրոջ առջև քավություն կատարելու համար՝ այն անապատ ուղարկելով որպես քավության նոխազ»* (Ղևտական) 16։7–10):]]
Որոշ գիտնականներ պնդում են, որ քավության նոխազի ծեսը հասնում է  մինչև Էբլա՝ մ.թ.ա. մոտ 2400 թվականը, որտեղից այն տարածվել է ամբողջ Հին Մերձավոր Արևելքում:

## Ստուգաբանություն
«Քավության նոխազ» բառը եբրայերեն *ազազել* () բառի անգլերեն թարգմանությունն է, որը հանդիպում է Ղևտացոց 16։8-ում։

Բրաուն-Դրայվեր-Բրիգսի եբրայերեն բառարանը տալիս է  (, բառացի` *անիծյալ լինի*) որպես  արմատի ռեդուբլիկատային ինտենսիվ ձև՝ «հեռացնել», հետևաբար  ՝ «լիակատար հեռացման համար»։ Այս մեկնաբանությունը հաստատվում է հունարեն Հին Կտակարանի թարգմանությամբ՝ որպես «(մեղքերի) հեռացնող»։ Բառարանագիր Վիլհելմ Գեսենիոսը  բառը մեկնաբանում է որպես «կասեցնող», որը, նրա կարծիքով, աստվածության անուն էր, որը պետք է հանդարտվեր այծի զոհաբերությամբ:

Այլընտրանքորեն, «Յոթանասնից»-ի հետ ժամանակակից, կեղծ-էպիգրաֆիկ «Ենովքի գիրքը» կարող է Ազազելը օգտագործել որպես ընկած հրեշտակի անուն:

Վաղ անգլիական քրիստոնեական Աստվածաշնչի տարբերակները հետևում են «Յոթանասնիցի» և լատիներեն «Վուլգաթայի» թարգմանությանը, որոնք  մեկնաբանում են որպես «այծ, որը հեռանում է» (՝ «ուղարկված այծ», , «դեսպանորդ այծ»)։ Վիլյամ Թինդեյլը լատիներեն բառը թարգմանել է որպես «փրկության այծ» («(e)scape goat» ((e)goat) – «(e)go ...)» իր 1530 թվականի Աստվածաշնչում։ Այս թարգմանությանը հաջորդել են հետագա տարբերակները մինչև 1611 թվականի Թագավոր Ջեյմսի Աստվածաշնչի տարբերակը. «Եվ Ահարոնը վիճակ կգցի երկու այծերի վրա. մեկը՝ Տիրոջ համար, իսկ մյուսը՝ քավության նոխազի համար»: Սակայն մի քանի ժամանակակից տարբերակներում այն կամ թողնում են որպես Ազազել հատուկ անուն, կամ «Ազազելի համար» ծանոթագրությունը՝ որպես այլընտրանքային տարբերակ։

Թալմուդի հրեական աղբյուրները (Յոմա 6։4,67բ)  բառի ստուգաբանությունը տալիս են որպես  ՝ ուժեղ կամ կոպիտ, և  ՝ վիթխարի բառերի միացություն, այսինքն՝ այծն ուղարկվել է ամենակոպիտ կամ ամենաուժեղ լեռներից: Թարգումից սկսած՝  տերմինը որոշ ռաբբինական մեկնաբանների կողմից դիտվել է նաև որպես հրեական դևի, հրեշտակային ուժի կամ հեթանոսական աստվածության անուն: Երկու ընթերցումներն էլ մինչ օրս վիճաբանության առարկա են:

## Հին հուդայականություն
[մինի|''«Քավության նոխազը»'', [Ուիլյամ Հոլման Հանտ|Ուիլյամ Հոլման Հանթ (1854)]]
Քավության նոխազը այծ էր, որը նշանակվում էր լա-ազազեյլ (, ) «լիակատար հեռացման համար» (ժողովրդի մեղքերի խորհրդանշական հեռացման համար՝ այծի բառացի հեռացմամբ) և անապատում վտարված՝ որպես Երուսաղեմի տաճարում «Քավության օր» (Յոմ Կիպուր)  եկեղեցական ծառայության մաս, որը սկսվել է Ելքի ժամանակներում՝ ի սկզբանե Սուրբ Սրբոց խորանով և շարունակվել Երուսաղեմի տաճարների ժամանակներում։

Տարին մեկ անգամ՝ Յոմ Կիպուրի օրը, քահանայապետը (քոհեն գադոլը) զոհաբերում էր ցուլ որպես մեղքի զոհ՝ քավելու այն մեղքերը, որոնք նա կարող էր ակամայից գործած լինել տարվա ընթացքում: Դրանից հետո նա վերցնում էր երկու այծ և բերում խորանի դռան մոտ: Այծերն ընտրվում էին վիճակահանությամբ. մեկը՝ «ՅԱՀՎԵ»-ին ընծա, որը մատուցվում էր որպես արյունալի զոհ, իսկ մյուսը՝ քավության նոխազ, որը պետք է ուղարկվեր անապատ և ուղղվեր դեպի զառիթափ կիրճ, որտեղ այն մահանում էր: Սպանված այծի արյունը տարվում էր Սուրբ Սրբոց՝ սրբազան վարագույրի ետև, և ցողվում էր քավության աթոռի՝ ուխտի տապանակի կափարիչի վրա: Օրվա հետագա արարողությունների ժամանակ Քահանայապետը իսրայելացիների կատարած դիտավորյալ մեղքերն էր խոստովանում Աստծուն՝ դրանք փոխաբերական իմաստով դնելով մյուս այծի՝ քավության նոխազ Ազազելի գլխին, որը խորհրդանշականորեն «վերցնում էր դրանք»:

## Քրիստոնեական տեսանկյուններ
[մինի|''[Աստծո գառ|Ագնուս-Դեյ. Քավության նոխազը* ( ), [[Ջեյմս Տիսո]]]]
Քրիստոնեության մեջ այս գործընթացը նախանշում է [[Քրիստոսի խաչելություն|Քրիստոսի զոհաբերությունը խաչի վրա]], որի միջոցով Աստված ողորմել է, և մեղքերը կարող են քավվել: Հիսուս Քրիստոսը համարվում է բոլոր աստվածաշնչյան «տիպերի» մարմնավորում՝ արարողությունը կատարող Քահանայապետ, մեղքով ապականված Տիրոջ այծ և «մեղքի բեռը» վերացնող քավության նոխազ: [[Ջոն Ուեսլի]]ն մեկնաբանում է. «Նրանց բոլոր մեղքերը և նրանց հասանելիք պատիժը [[Պրոյեկցիա (հոգեբանություն)|բարդելով]] այծի վրա... ակնհայտորեն մատնացույց անելով Քրիստոսին, որի վրա դրվել էին նրանց անօրինություններն ու պատիժները, Եսայի 53։5-6-ում ասվում է, որ այն պիտանի էր այս նպատակի համար»:

Քրիստոնյաները հավատում են, որ մեղավորները, ովքեր ընդունում են իրենց մեղքը և խոստովանում իրենց [[Մեղք (կրոնական)|մեղքերը]]՝ հավատալով և վստահելով [[Հիսուս]]ի անձին և զոհաբերությանը, ներվում են իրենց մեղքերից: Այս երկու այծերի զոհաբերությունը որոշ չափով կանխագուշակում է այն, ինչ տեղի ունեցավ, երբ [[Պիղատոս Պոնտացի|Պոնտացի Պիղատոսը]]  Հիսուսին և Բարաբբային ներկայացրեց Երուսաղեմի ժողովրդին: Բարաբբան (որը արամեերեն նշանակում է հոր որդի), որը մեղավոր էր (մեղքով ծանրաբեռնված), ազատ արձակվեց, մինչդեռ Հիսուսին (նաև Հոր Որդին), որն անմեղ էր մեղքից, Քահանայապետը ներկայացրեց և հռոմեացիների կողմից զոհաբերվեց խաչելության միջոցով:

Քանի որ երկրորդ այծն ուղարկվել է կործանման, «քավության նոխազ» բառը վերաճել է՝ նշանակելով այն անձը, ում մեղադրում և պատժում են ուրիշների գործողությունների համար։

Վաղ քրիստոնեական, բայց ոչ կանոնիկ *Բառնաբասի նամակը* (մ.թ. 70-135) նկարագրում է Քավության նոխազի տաճարային ծեսը և խորհրդանշական տիպաբանությունը հետևյալ կերպ.

«..7. Վերցրեք, ասում է նա, երկու գեղեցիկ ու միանման այծ և բերեք դրանք, և թող քահանայապետը վերցնի դրանցից մեկը որպես ողջակեզ։ Իսկ ի՞նչ պետք է անել մյուսի հետ։ Թող անիծվի այն, ասում է նա։

8. Ուշադրություն դարձրեք, թե ինչպես է սա թվում Հիսուսի խորհրդանիշ։ Եվ թող ամբողջ ժողովուրդը թքի դրա վրա, ծակծկի նրան, և կարմիր բուրդը դնի նրա գլխին, և այդպես թող այն տարվի անապատ։

9. Եվ սա արվելուց հետո նա, ով նշանակվել էր այծը տեղափոխելու, տարավ այն անապատ, վերցրեց կարմիր բուրդը և դրեց փշոտ թփի վրա...

10. Եվ ի՞նչ նպատակի համար էր այս արարողությունը։ Ուշադրություն դարձրեք. մեկը մատուցվում էր զոհասեղանի վրա, մյուսը՝ անիծվում էր։ 11. Եվ ինչո՞ւ էր անիծվածը պսակվում։ Որովհետև նրանք այդ օրը կտեսնեն Քրիստոսին մարմնի շուրջ կարմիր հանդերձով, և կասեն. «Սա՞ չէ, Որին մենք խաչեցինք. արհամարհելով Նրան, խոցելով Նրան, ծաղրելով Նրան։ Անշուշտ, սա Նա է, ով այն ժամանակ ասաց, որ ինքը Հիսուսի Որդին է»:

== Նմանատիպ հասկացություններ ==
=== Հին Սիրիա ===
Աստվածաշնչյան քավության նոխազին մակերեսորեն նման հասկացություն վկայվում է մ.թ.ա. 24-րդ դարի երկու ծիսական տեքստերում, որոնք արխիվացված են [[Էբլա]]յում: Դրանք կապված էին թագավորի հարսանիքի առիթով կատարվող ծիսական մաքրագործման հետ: Դրանցում արծաթե ապարանջանով էգ այծը քշվում էր «Ալինի» անապատ. ծեսի հաղորդագրության մեջ «մենք»-ը ներառում է ամբողջ համայնքը: Նման «վերացման ծեսերը», որոնցում կենդանին, առանց մեղքերի խոստովանության, չարիքի (ոչ թե մեղքերի) փոխադրողն է, որոնք վտարվում են համայնքից, լայնորեն վկայված են Հին Մերձավոր Արևելքում:

=== Հին Հունաստան ===
Հին հույները բացառիկ ժամանակներում կիրառում էին քավության նոխազ փնտրելու ծեսեր՝ հիմնվելով այն համոզմունքի վրա, որ մեկ կամ երկու անհատների մերժումը կփրկի ամբողջ համայնքը: Քավության նոխազ կիրառվել է տարբեր ծեսերով Հին Հունաստանում՝ տարբեր պատճառներով, բայց հիմնականում օգտագործվել է արտակարգ իրավիճակներում, ինչպիսիք են սովը, երաշտը կամ ժանտախտը: Քավության նոխազը սովորաբար արհամարհված անձնավորություն էր, ինչպիսիք են հանցագործը, ստրուկը կամ աղքատը, և կոչվում էր *'ֆարմակոս*' (), կատարմա կամ պերիսիմա (, ):

Սակայն կա երկակիություն՝ առասպելական պատմություններում որպես մեղավորներ օգտագործվող անհատների և իրական ծեսերում օգտագործվող անհատների միջև։ Առասպելական պատմություններում շեշտվում է, որ եթե ամբողջ հասարակությունն էր ցանկանում օգտվել աղետի խուսափումից, պետք է զոհաբերվեր բարձր կարևորություն ունեցող մեկը (սովորաբար թագավորը կամ թագավորի երեխաները): Սակայն, քանի որ ոչ մի թագավոր կամ կարևոր անձ պատրաստ չէր զոհաբերել իրեն կամ իր երեխաներին, իրական ծեսերում մեղավորը լինում էր ցածր հասարակության ներկայացուցիչը, որին վոհացնում էին հատուկ վերաբերմունքի միջոցով, ինչպիսիք են՝ նրբագեղ հագուստը և զոհաբերության արարողությունից առաջ ճաշելը:

Զոհաբերության արարողությունները տարբեր են եղել Հունաստանում՝ կախված տոնից և աղետի տեսակից: Օրինակ՝ Աբդերայում մի աղքատ մարդու համար խնջույք են կազմակերպել, որից հետո մեկ պտույտով զբոսանքի տարել քաղաքի պարիսպների շուրջը, նախքան նրան քարկոծելով վռնդելը: Մասալիայում մի աղքատ մարդու համար մեկ տարի խնջույք էին կազմակերպել, ապա վտարել քաղաքից՝ ժանտախտը կանխելու համար: Սխոլիաներում (ծանոթագրություններ) հիշատակում են ֆարմակոսի սպանության մասին, սակայն շատ գիտնականներ մերժում են սա և պնդում, որ ամենավաղ ապացույցները (յամբ-երգիծաբան [[Հիպպոնաքս]]ի հատվածները) ցույց են տալիս, որ ֆարմակոսը միայն քարկոծվել է, ծեծվել և համայնքից վտարվել:

== Սոցիալական հոգեբանություն ==
[[Պատկեր:Jongen_S216a_Bouc_émissaire-_Scapegoat.jpg|մինի|Քավության նոխազ, 2012. Բրոնզե քանդակ]]
Մեր ներկայիս աշխարհիկացված և ռացիոնալ հասարակություններում սկզբնապես ծիսական քավության նոխազի երևույթի շարունակականությունը ծնել է հոգեբանական-սոցիալական տեսություններ, որոնք տարբեր բացատրություններ են առաջարկել այս մշտականության վերաբերյալ։

=== Ֆրուստրացիա ===
Ջոն Դոլարդը և նրա գործընկերները 1939 թվականին մշակել են [[Սոցիալական հոգեբանություն|սոցիալական հոգեբանության]] ոլորտում քավության նոխազի երևույթի վերաբերյալ առաջին տեսություններից մեկը՝ [[ֆրուստրացիա-ագրեսիայի տեսություն]]ը։

Այս տեսությունը հայեցակարգային ներկայացնելու համար Դոլարդը ոգեշնչվել է [[Զիգմունդ Ֆրոյդ]]ի «Սուգ և մելանխոլիա» գրքում մշակված հայեցակարգից: Սա ենթադրում է, որ հաճույքի կամ ազդակի արտահայտման վրա հարձակումը խոչընդոտելը մարդու մոտ [[Ֆրուստրացիա|հիասթափություն]] ([[ֆրուստրացիա]]) է առաջացնում: Այս տեսանկյունից, այս հիասթափությունը հանգեցնում է կամ մեղքի զգացողության, կամ ագրեսիայի:

Դոլարդը առաջ է քաշել հետևյալ նախադրյալը. «ագրեսիան միշտ հիասթափության հետևանք է»: Տեսությունը ենթադրում է երկու կանխատեսում.

# «Ագրեսիան, որը չի կարող ուղղակիորեն ուղղված լինել ֆրուստրացնող գործակալին, կտեղափոխվի մեկ այլ թիրախի վրա»։
# «Ագրեսիայի արտահայտությունը [[կատարսիս]] է, այն նվազեցնում է ապագա ագրեսիայի հավանականությունը»:

Ագրեսիան հիմնականում ուղղված է հիասթափության աղբյուրին, բայց եթե այն բացակայում է կամ անհասանելի է ([[հիերարխիա]]), ագրեսիան տեղափոխվում է դեպի քավության նոխազ՝ ամենահեշտ թիրախը ([[փոքրամասնությունների խմբեր]]): Ագրեսիան կարող է լինել նաև «բաց» կամ ոչ ([[Ֆանտազիա (հոգեբանություն)|ֆանտազիաներ]], [[երազանք]]ներ), դա կախված է սուբյեկտի արգելակումներից և խնդրի համատեքստից: Միլլերը և Բերկովիցը, մի փոքր ավելի ուշ, առաջարկել են այս հայեցակարգը Դոլարդի տեսությունից՝ ենթադրելով, որ սուբյեկտը տեղափոխում է ագրեսիան դեպի հիասթափեցնող գործակալին նման թիրախ: Որքան շատ է այն նման նրան, այնքան շատ են ագրեսիաները ուղղված նրա դեմ: Այսպիսով, «տեղափոխված թշնամանք» ասելով պետք է հասկանալ թշնամանք, որն ուղղված է հիասթափեցնող գործակալին նման թիրախին: Որքան շատ ենք հեռանում սկզբնական թիրախի հետ նմանությունից, այնքան ավելի ենք մտնում ընդհանրացված թշնամանքի մեջ: Հեղինակների կարծիքով, երկու գործընթացների ակունքում էլ նույն պատճառն է ընկած՝ հիասթափված սուբյեկտի արգելակման աստիճանը հիասթափեցնող/ֆրուստրացնող գործակալի կողմից ագրեսիայի նկատմամբ:

=== Սուբյեկտիվ վիճակների և ներքին հակամարտությունների դեմ պաշտպանության մեխանիզմների պրոյեկցիա ===
; Պրոյեկցիա
;
: [[Պրոյեկցիա (հոգեբանություն)|Պրոյեկցիան]] սեփական վիճակները ([[զգացմունք]]ները, մտադրությունները) ուրիշներին սխալ վերագրելու անգիտակից մեխանիզմ է, և պրոյեկտող անձը ժխտում է, որ տվյալ վիճակները պատկանում են իրեն<sup>:116</sup>: Քավության նոխազի երևույթի դեպքում անհատի (կամ խմբի) կողմից անընդունելի ասպեկտների հայտնաբերումը հանգեցնում է այդ ասպեկտների պրոյեկցիայի այլ մարդկանց վրա, որոնք այնուհետև պատժվում են այդ բացասական ընկալվող հատկանիշները ունենալու համար<sup>:117</sup>: Իրոք, այս «չարիքը» քավության նոխազի վրա փոխադրելով՝ այս գործընթացը զգալիորեն կնվազեցնի [[Կոգնիտիվ դիսոնանս|ճանաչողական դիսոնանսը]], որն առաջանում է անհատի կամ խմբի կողմից պահպանվող ինքնագնահատականին հակասող ասպեկտների հայտնաբերումից:
: Մեղքի զգացումը քավության նոխազի վրա պրոյեկտված սուբյեկտիվ վիճակի օրինակ է: Իրոք, մեղքի փոխադրումը քավության նոխազ երևույթի դասական ձևն է: Այս պրոյեկցիայի մեխանիզմի միջոցով քավության նոխազը ուրիշների փոխարեն կրում է պատասխանատվություն վատ ընկալվող թերությունների, մտքերի կամ ազդակների համար: Այս մեխանիզմը թույլ է տալիս այն օգտագործող խմբին կամ անհատին պահպանել սեփական [[Բարոյականություն|բարոյականության]] անխաթար զգացում:

[[Պատկեր:"If_You_Must_Squawk,_Blame_Them_and_Watch_Out_for_Me"_-_NARA_-_514590.jpg|մինի|Ինֆլյացիան ասում է. «Եթե պիտի գանգատվեք, մեղադրեք նրանց և զգուշացեք ինձանից» (1941 - 1945)]]

; Վերահսկողության կորստի զգացում
: Անհատները պետք է պահպանեն իրենց միջավայրի նկատմամբ որոշակի ընկալվող վերահսկողություն։ Երբ այս վերահսկողության զգացումը ենթարկվում է անկանխատեսելի իրադարձության, որը, կարծես, ունի անհայտ կամ չափազանց բարդ ծագում (օրինակ՝ համաճարակ կամ անկում), անհատները պետք է գտնեն ռազմավարություններ՝ պաշտպանվելու այս հարձակումից:
:
: Իրականությունը հասկանալու և պարզեցնելու համար մեղավորին կարելի է նշանակել որպես պատասխանատու: Ճգնաժամային ժամանակաշրջաններում տեղի ունեցող [[Ցեղասպանություններ պատմության ընթացքում|ցեղասպանությունները]] մասամբ կարելի է բացատրել չափազանց բարդ իրականությունը պարզեցնելու համար մեղավոր նշանակելու այս անհրաժեշտությամբ: Բացի այդ, վերահսկողության զգացումը պահպանելու այս անհրաժեշտությանը արձագանքելու համար անհատները բնականաբար գրավվում են գաղափարախոսություններով, որոնք բացասական ընկալվող տարրերի պատասխանատվությունը վերագրում են խմբի գործողություններին: Այս ռազմավարությունն ունի խնդիրների հեշտ լուծում առաջարկելու առավելությունը՝ վերացնելով մեղավորին: Այս պարզեցումը, որը Ալպորտը անվանում է «*տաբլոիդային մտածողություն*», հետևաբար թույլ է տալիս «պահպանել աշխարհի կայուն, կարգուկանոնով և կանխատեսելի, այլ ոչ թե քաոսային և վտանգավոր ընկալումը»:

; Ռոտշիլդի երկչափ մոդել
: Խումբը համատեղ ընտրում է թիրախ, որը պատասխանատվություն է կրում բացասական իրադարձության համար՝ անհատական ​​մոտիվացիան բավարարելու համար: Իր երկչափ մոդելում Ռոտշիլդը մեղքի նոխազի երևույթի համար դնում է երկու մոտիվացիոն անհրաժեշտություն.
:* <u>Բարոյական կարգավիճակի պահպանու</u>մ: Խումբը կարող է մեղքը բարդել անհատի կամ մեկ այլ խմբի վրա՝ բացասական իրադարձության պատասխանատվությունը վերագրելով նրանց, այդպիսով պահպանելով բարոյական կարգավիճակի զգացումը։
:* <u>Վերահսկողության զգացողության պահպանում</u><u>:</u> Երբ տեղի է ունենում բացասական իրադարձություն, որի պատճառն անհայտ կամ անհասկանալի է, խումբը կարող է ընտրել մեղավորի, որը կստանձնի իրադարձության պատասխանատվությունը, այդպիսով մեծացնելով իրադարձությունների նկատմամբ իր վերահսկողության զգացումը:

; Պաշտպանություն վախի դեմ
: Վտանգի [[վախ]]ը կարելի է կառավարել՝ նախապես հարձակվելով սպառնալիքի աղբյուրի վրա։ Սակայն երբեմն սպառնալիքը սխալ է հասկացվում, և աղբյուրը սխալ է նույնականացվում։ Սա կանխարգելիչ հարձակումը շեղում է մեկ կամ մի քանի անմեղ անձանց վրա, ովքեր հետո դառնում են մեղքի նոխազներ։ Այդպես էր [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ, երբ ճապոնացի ամերիկացիները փակվում էին [[Ներկալում|վերաբնակեցման ճամբարներում]]՝ [[Հարձակում Փերլ Հարբորի վրա|Պերլ Հարբորի վրա հարձակումից]] հետո։ Լրտեսներից և ահաբեկիչներից վախը հանգեցրել էր ամբողջ ճապոնացի ամերիկացիների փոքրամասնության խմբի նկատմամբ կասկածների:

; Տագնապից պաշտպանություն
: [[Անհանգստություն]]ն ու [[տագնապ]]ն ավելի տարածված զգացողություն է, բայց կապված է նաև անապահովության հետ: Այս զգացողությունը մեղմելու համար փոքրամասնության խումբը կարող է որակվել որպես վտանգավոր, անհավատարիմ կամ սպառնալիք ներկայացնող: Այս դասակարգումն օգնում է բացատրել և արդարացնել որևէ կերպ անբացատրելի տագնապը:
:

=== Նախապաշարմունք ===
[[Պատկեր:Scapegoat_&_blacksheep.jpg|մինի|«Եվրոպայի քավության նոխազը. հրեան և [[Հակասեմականություն|հակասեմիտիզմը]]», Աբել Պաննի [[ծաղրանկար]] (1915)]]
1948 թվականին Բոդհան Զավադսկին ընդունել է Դոլարդի և նրա գործընկերների կողմից առաջարկված «քավության նոխազի» տեսությունը (1939) և ներկայացրել որոշ լրացուցիչ տարրեր։ Իրոք, եթե անձը չի ազատում այս ֆրուստրացիան և կուտակում է այն, այն կարող է անտեսանելի հետք թողնել, որը նրան շատ ավելի արագ ագրեսիվ կդարձնի հաջորդ [[ֆրուստրացիա]]յի ժամանակ։ Նա օրինակ է բերում այն ​​մարդկանց, ովքեր ժամանակի ընթացքում թշնամական, ծանր բնավորություն են ձեռք բերում և մեղադրում են աշխարհին իրենց հիասթափության, իրենց ձախողման և իրենց տառապանքի համար։ Երբ այս թշնամանքը դրսևորվում է մի խմբի կողմից, այն կարող է կատարյալ թիրախ գտնել փոքրամասնությունների մեջ։ Իրոք, որոշակի համաձայնություն կգտնվի անպաշտպան փոքրամասնության խումբը նշանակելու համար։ Հեղինակը սա կապում է մարդկանց պարզունակ վախի հետ, որոնք բախվում են իրենց համար օտար թվացողին։

Սակայն, փոխադրված թշնամանքը պետք է արդարացվի, քանի որ առանց պատճառի ատելության դրսևորումը վնասում է խմբի հեղինակությանը, ինչպես նաև նրա բարոյական և «մտավոր»/«բանական» արժեքներին: Երբ այս արդարացումները գտնվում են ռացիոնալիզացիայի հոգեբանական գործընթացի միջոցով, մեծամասնության խումբը կարող է վնասակար վարքագիծ դրսևորել փոքրամասնության խմբի նկատմամբ:

Այնուամենայնիվ, Զավադզկին տեսության որոշ սահմանափակումներ է տեսնում.

* Նա այս տեսությունը համարում է մղիչ տեսություն, որտեղ նախապաշարմունքը ներքին հուզական գործընթացի հետևանքով առաջացած երևույթ է, այլ ոչ թե խթանի արձագանք։
* Տեսությունը բացատրում է միայն անհրաժեշտությունը, այլ ոչ թե պատճառը։
* Տեսությունը հաշվի չի առնում փոքրամասնության տեսակետը։ Այն բացատրում է գործընթացը մեծամասնության խմբի տեսանկյունից։ Երևույթի լավ բացատրություն ստանալու համար պետք է հաշվի առնել մեղքը գցելու գործընթացում ներգրավված երկու խմբերն էլ։

1980 թվականին Էլիոթ Արոնսոնն առաջարկել է ագրեսիայի տեղափոխման տեսությունը։ Այն ենթադրում է, որ դժվարին իրավիճակներում, երբ անհատները չեն կարող ուղղակիորեն արտահայտել իրենց ֆրուստրացիան խնդրի իրական պատճառի նկատմամբ, այդ հիասթափությունը կտեղափոխվի որոշակի տեսանելի, պակաս հզոր և պակաս գնահատված խմբերի վրա։ Այս խմբի նկատմամբ նախքան ֆրուստրացիայի առաջացումը եղած նախապաշարմունքները կուղղորդեն զոհերի ընտրությունը<sup>:63</sup>։

=== Պատասխանատվությունից խուսափում և ինքնապահպանման անհրաժեշտություն ===
Քավոթյան նոխազի անհրաժեշտություն է առաջանում ինքնապահպանման անհրաժեշտությունից ելնելով իրենց գործողությունների պատասխանատվությունը գիտակացաբար տեղափոխելու դեպքում: Օրինակ, եթե կազմակերպությունը բախվում է խոշոր ճգնաժամի (օրինակ՝ ֆինանսական խնդիրների), կազմակերպության ղեկավարները ճնշման տակ են ընկնում պատասխանատվություն ստանձնելու համար և, հետևաբար, սպառնալիք են ընկալում իրենց սեփական գոյատևման (կամ իրենց դիրքի, կամ նույնիսկ կազմակերպության հեղինակության) համար<sup>:60</sup>: Սպառնալիքի ընկալման հետ կապված հուզական ռեակցիաները, ինչպիսիք են վախը կամ զայրույթը, հանգեցնում են քավության նոխազի որոնմանը, որի վրա կփոխադրվի սպառնալիքը: Հասարակական գործիչները գիտակցում են, որ ճգնաժամի համար պատասխանատու ով էլ որ լինի (այսինքն՝ քավության նոխազը), ստիպված կլինի կրել հետևանքները (աշխատանքի կորուստ, անպատվություն), եթե չկարողանան մեղքը փոխադրել իրենց փոխարեն ուրիշների վրա: Հետևաբար, վախը (պատժվելու, կարևոր բան կորցնելու, անտեղյակ կամ անգործունակ թվալու և այլն) ինքնապահպանման անհրաժեշտությունից բացի, կազմում է երևույթի առաջացման կարևոր գործոն<sup>:62</sup>:

Ըստ Կրաուպլ-Թեյլորի` մեղքի համար մեղավոր ճանաչվելու երևույթի երկու տեսակ կա<sup>:63-64</sup>.

* «Մաքրող» քավության նոխազը համապատասխանում է զոհի ավանդական ընկալմանը, որի վրա չարիքը փոխադրվում է անհատին կամ խմբին մաքրելու համար։
* «Չարագործ» քավության նոխազը անհատ է, որը պատժվում է վատ վարքի համար: Այս դեպքում չարիքը մտածված վարքագիծ է, և ոչ թե ուրիշների վրա փոխադրվող մի բան: Հեղինակի կարծիքով, մեղավոր ճանաչելը հիմնական դրդապատճառն է և արձագանքում է ագրեսորների կողմից սեփական գործողությունների հետևանքներից խուսափելու փորձին, ինչպես նաև կանխարգելիչ միջոց է այս վարքագծի ապագայում կրկնությունը կանխելու համար՝ լինի դա իրական մեղավորների, թե խմբի մյուս անդամների կողմից: Ավելին, իրենցից բոլորովին տարբերվող ընկալվող այս մարդկանց պատժելով՝ ագրեսորները կարող են իրենց բարոյապես գերազանց զգալ: Բոլոր դեպքերում, այս գործընթացը նախատեսված է մեծամասնության գոյատևումն ապահովելու համար:

=== Խմբի ֆունկցիոնալ կողմեր ===
Երբ խումբը բախվում է ճգնաժամային իրավիճակի, որը թվում է անլուծելի ավանդական միջոցներով, մեղավորի օգտագործումը՝ առաջացած խնդիրների մեղքը այդ խմբի վրա բարդելու համար, խմբի գոյատևումն ու գործունեությունը ապահովելու միջոց է:<sup>121-122</sup>: Քավության նոխազի համատեղ հետապնդմանը մասնակցելով՝ խմբի անդամների մեծամասնությունը մեծացնում է իրենց միասնությունը, և այս կերպ ստեղծված կապերը կարող են հիմք հանդիսանալ խմբային այլ գործողությունների համար: Այս մոտիվացիան կոչվում է «համագործակցային դիմադրություն»: Ավելին, խմբի անդամի հետապնդումը կարող է նաև դիտավորյալ լինել՝ խմբին թույլ տալու դիտարկել առաջնորդի արձագանքները այս ագրեսիային և այդպիսով որոշել, թե արդյոք առաջնորդը վստահելի է:

Այս իմաստով, քավության նոխազի երևույթը ֆունկցիոնալ է խմբի համար և կարող է դրական լինել, եթե վերջինս, պահպանելով իր գոյությունը, վերլուծի այն պատճառները, որոնք հանգեցրել են նրան քավության նոխազ գտնելուն՝ ապագա ճգնաժամերին այլ կերպ մոտենալու համար: Հակառակ դեպքում, ճգնաժամի ժամանակ քավության նոխազ օգտագործելը կարող է դառնալ խմբի համար սովորական մեթոդ, որն այլևս չի փորձում բացահայտել խնդիրների իրական պատճառները, այլ կենտրոնանում է միայն դրանց առաջացման մեղավոր ճանաչելու համար համապատասխան թիրախ գտնելու վրա:

[[Ընտանիք]]ներում մեղավոր ճանաչելը կարող է նաև լինել ընտանեկան միասնությունը պահպանելու միջոց, երբ լարվածությունը շատ բարձր է, և/կամ այդ լարվածությունը կառավարելու համար օգտագործվող մեթոդները շատ արդյունավետ չեն: Այնուհետև ընտանիքի անդամները փորձում են մեղմել առկա լարվածությունը՝ մեղադրելով իրենցից մեկին, սովորաբար երեխային, որը ներկայացվում է որպես «հուզականորեն անհավասարակշիռ» և ստանձնում է պացիենտի դերը: «Պացիենտի» վրա կենտրոնանալը թույլ է տալիս ընտանիքին պահպանել իր միասնությունը: Գործընթացը կարող է ֆունկցիոնալ լինել, քանի որ այն թույլ է տալիս ընտանիքի կայունություն, բայց եթե այն պահպանվի երկարաժամկետ հեռանկարում, այն անհետևանք չի մնա այն երեխայի համար, որը ստանձնում է քավության նոխազի դերը:

=== Ինքնագնահատականի և համապատասխանության պաշտպանություն ===
; Ինքնագնահատականի պաշտպանություն
: Երբ անհատի [[ինքնագնահատական]]ը վտանգված է, և այլ պաշտպանիչ մեթոդներն իրենց սպառել են, անհատները հնարավոր է դիմեն մեղքի նոխազ փնտրելուն՝ իրենց ինքնագնահատականը պաշտպանելու մղումով՝ ուշադրությունը կենտրոնացնելով ուրիշների վրա<sup>:127</sup>: Իրոք, հոգեբան Ֆրից Հայդերի կարծիքով, մեղքի նոխազ փնտրելու գործընթացը ներառում է «ուրիշներին մեղադրել այն փոփոխությունների համար, որոնք անհատին վերագրվելու դեպքում կնվազեցնեն նրա ինքնագնահատականը» (Հայդեր, 1958; մեջբերված է Դուգլասի, 1995):

; Կոնֆորմիզմ
: Խմբում մեղավոր ընտրելու և նրա վրա հարձակվելու գործընթացը կարող է պայմանավորված լինել անհատի համար խմբին հարմարվելու անհրաժեշտությամբ, ի թիվս այլ բաների՝ նաև որպես քավության նոխազ դառնալուց խուսափելու համար:

=== Որպես սոցիալական գաղափարախոսություն ===
Փիթեր Գլիկն առաջարկել է մեղքի համար մեղավոր ճանաչելու գաղափարական մոդել, որը հակասում է դասական տեսություններին, որոնցում երևույթը, ըստ էության, համարվում է հոգեոդինամիկ գործընթացների արդյունք (օրինակ՝ հիասթափության անգիտակից պրոյեկցիա): Այս նոր մոդելը կենտրոնանում է խմբային հետապնդումների իրավիճակների, ինչպիսին է [[Հոլոքոստ]]ը, բացատրության վրա և նույնականացնում է երևույթի առաջացման չորս պայման.

* Երբ հասարակությունում առկա են դժվար կենսապայմաններ (օրինակ՝ շատ բարձր գործազրկություն), դրանք առաջացնում են ընդհանուր հիասթափություն մեծ թվով անհատների մոտ, ովքեր փորձում են գտնել իրենց հետ կատարվողի համար հավանական բացատրություններ: Որոշ բացատրություններ մշակութային և անձնական առումով նախընտրելի կլինեն (օրինակ՝ գաղափարախոսություն, որը մեղադրում է ուրիշներին, այլ ոչ թե իրեն կամ սեփական խմբին) և կուղղորդեն պատճառահետևանքային որոնումը, ինչպես նաև տվյալ հասարակությունում նախկինում պահպանված կարծրատիպերը՝ կապված դրա կազմող սոցիալական խմբերի հետ:
* Որոշակի խմբեր կարող են ընկալվել որպես տեղի ունեցողի հավանական պատճառ (օրինակ՝ կառավարությանը մեղադրել անարդյունավետ քաղաքականություն իրականացնելու համար կամ ներգաղթյալներին մեղադրել ռեսուրսների պակասի համար):
* Գոյություն ունեցող կամ նոր սոցիալական գաղափարախոսությունը կստանա աջակցություն, եթե այն, կարծես, առաջարկում է իրավիճակի բացատրություն և լուծումներ: Եթե այս գաղափարախոսությանը հավատարիմ են մեծ թվով կոլեկտիվորեն հիասթափված անհատներ (օրինակ՝ [[Նացիոնալ-սոցիալիզմ|նացիզմ]]), և այն նաև որոշակի սոցիալական խմբի (օրինակ՝ [[հայեր]]ի, [[հրեաներ]]ի) է նույնականացնում որպես տեղի ունեցողի պատասխանատու, ապա այն, հավանաբար, կդառնա մեծ թշնամանքի թիրախ և կդառնա մեղքի մեղավոր:
* Վերջապես, որպեսզի այս նույնականացված խումբը դառնա համակարգված հետապնդման օբյեկտ, տվյալ գաղափարախոսությունը պետք է նաև խթանի այս խմբի նկատմամբ ագրեսիան՝ որպես առաջացած խնդիրների միակ լուծում։

Հեղինակի կարծիքով, այս մոդելը օգնում է հասկանալ Հոլոքոստը, ինչպես նաև այլ իրավիճակներ, ինչպիսիք են՝ [[Հայոց ցեղասպանություն|հայերի ցեղասպանությունը]], թութսիների [[Ռուանդայի ցեղասպանություն|ցեղասպանությունը Ռուանդայում]], չինական բռնությունները [[Ինդոնեզիա]]յում և [[սերբեր]]ի հարձակումները [[Բոսնիա և Հերցեգովինա|Բոսնիայում]] և [[Կոսովո-Սերբիա հարաբերություններ|Կոսովոյում]]: Մոդելով նաև հնարավոր է կանխատեսել, թե որ խմբերն են, հավանաբար, քավության նոխազ դառնալու այն երկրներում կամ հասարակություններում, որոնք ներկայումս բախվում են որոշակի սոցիալական և տնտեսական խնդիրների:

Այս երևույթն ամենից հաճախ ուսումնասիրվել է միջանձնային համատեքստում, այլ ոչ թե երկու խմբերի միջև համատեքստում, չնայած սկզբում Դոլարդը նպատակ ուներ իր տեսությունը կիրառել նաև խմբերի վրա։

Ջոն Դոլարդի համագործակիցներ Կարլ Հովլանդը և Ռոբերտ Սիրսը, մասնավորապես, ցույց են տվել կապը  սևամորթ ամերիկացիների հանդեպ [[լինչի դատաստան]]ի և [[բամբակ]]ի գնի կորի միջև. բամբակի տնտեսությունից հիասթափությունից անվնաս փոքրամասնության՝ սևամորթների նկատմամբ ավելի մեծ ագրեսիայի։ Այս արդյունքները, այսպիսով, ապացույցներ են հիասթափություն-ագրեսիա (ֆրուստրացիա ագրեսիա) տեսության օգտին։

Սակայն Դոլարդի կողմից ձևակերպված քավության նոխազի տեսությունը լայնորեն քննադատվել է և հետագայում վերաձևակերպվել։ Շատ հեղինակներ, մասնավորապես, Բանդուրան և Ուոլթերսը կասկածներ են հայտնել ֆրուստրացիայի և ագրեսիայի միջև ուղիղ կապի վերաբերյալ։ Նրանց կարծիքով, ֆրուստրացիան պարտադիր չէ, որ հանգեցնի ագրեսիայի, և այն ոչ էլ ագրեսիայի անհրաժեշտ պայման է։

== Փոխաբերություն ==
«Քավության նոխազ» արտահայտությունն օգտագործվում է որպես [[Փոխաբերություն|փոխաբերական արտահայտություն]] և վերաբերում է այն անձին, ում մեղադրում են ուրիշների գործողությունների կամ ձախողումների համար՝ իրական պատճառները և իրական մեղավորը թաքցնելու համար։

== Մշակույթում ==
Քավության նոխազը, որպես կրոնական և ծիսական պրակտիկա, նաև սոցիալական մեկուսացման փոխաբերություն, Դիմիտրիս Լյակոսի *«Պոենա Դամնի»* եռագրության հիմնական թեմաներից մեկն է:

* Առաջին գրքում՝ «Z213: Ելք» [[հակաուտոպիա]]կան վեպում, պատմողը ճանապարհորդության է մեկնում [[Հակաուտոպիա|դիսուտոպիկ]] լանդշաֆտով, որը հիշեցնում է [[Ղևտական|«Ղևտական»]] -ում (16, 22) հիշատակված անապատը: Տեքստը նաև պարունակում է հղումներ հին հունական *ֆարմակոսին*: 
* Երկրորդ գրքում՝ *«Կամուրջի մարդկանց հետ»'', տղամարդ և կին կերպարները ապոտրոպեականորեն (աղետալի իրադարձությունների, ավերածությունների և խռովությունների հետ կապված ձևով) դիտարկվում են որպես վամպիրներ և վտարվում են ինչպես կենդանի, այնպես էլ մեռյալների աշխարհից: 
* Երրորդ գրքում՝ «Առաջին մահը», գլխավոր հերոսն անդառնալիորեն հայտնվում է անմարդաբնակ կղզում՝ որպես միազմայի մարմնացում, որը վտարվել է աշխարհագրական մի կետ, որտեղից չեն վերադառնում:
Էմիլ Զոլայի «Հրեշ մարդը» վեպի մեջ Ռուբոյի կերպարը անարդարացիորեն մեղադրվում է կնոջը՝ Սևերինին, սպանելու մեջ։

«Козел отпущения», Վլադիմիր Վիսոցկու երգիծական երգը:

## Տես նաև
* Դրեյֆուսի դատ
* Քրիստոսի խաչելություն
* Եվլյան այծ
* Դպրոցական բուլինգ
* Մարգինալ
* Վիկտիմիզացիա
* Զոհաբերություն
* Ոտնձգություն

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ



## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան արտահայտություններ
Կատեգորիա:Աստվածաշունչ
Կատեգորիա:Զոհեր
Կատեգորիա:Հետապնդումներ
Կատեգորիա:Հուդայական խորհրդապաշտություն
Կատեգորիա:Մահ
Կատեգորիա:Մեծամասնություն-փոքրամասնություն հարաբերություններ
Կատեգորիա:Մեղքեր
Կատեգորիա:Փոխաբերություններ
Կատեգորիա:Քարոզչություն
Կատեգորիա:Քրիստոնեական ծիսակատարություններ