Արյան խմբերի ABO դասակարգում

աջից|մինի|410x410փքս|Արյան ABO խմբերի անտիգեններ, առկա արյան կարմիր բջիջների վրա և IgM հակամարմիններ շիճուկում
**Արյան խմբերի ABO դասակարգում**, գործածվում է էրիթոցիտների (արյան կարմիր բջիջների) վրա առկա մեկ, երկու կամ ոչ մի հակածինների առկայությունը ցույց տալու համար։ Այդ հակածինները կոչվում են A և B։ Արյան փոխներարկումների ժամանակ այն ամենակարևորն է 44 արյան խմբերից՝ Արյան փոխներարկման միջազգային միության (ISBT) կողմից ճանաչված դասակարգման համաձայն, 2022 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ։ Անհամապատասխանությունները փոխներարկման ժամանակ կարող են հանգեցնել հնարավոր մահացու ռեակցիաների կամ օրգանի փոխպատվաստման դեպքում՝ անցանկալի իմունային ռեակցիայի։ Ժամանակակից բժշկության մեջ այսպիսի անհամապատասխանությունները հազվադեպ են։ Հակա-A և հակա-B հակամարմինները սովորաբար IgM են, սինթեզվում են կյանքի առաջին տարիների ընթացքում, ի պատասխան արտաքին միջավայրի, սննդի, բակտերիաների և վիրուսների։

Արյան ABO դասակարգումը հայտնաբերվել է Կարլ Լանդշտայների կողմից, 1901 թվականին, որի համար 1930 թվականին նա ստացել է Բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի Նոբելյան մրցանակ։ ABO դասակարգումը առկա է նաև տարբեր տեսակի կապիկների մոտ։

## Պատմություն
### Հայտնաբերում
ABO արյան խմբերը հայտնաբերվել են ավստրիացի բժիշկ Կարլ Լանդստեյների կողմից, ով աշխատում էր Վիեննայի ախտաբանական-անատոմիական ինստիտուտում (հիմա Վիեննայի պետական բժշկական համալսարան)։ 1900 թվականին նա դիտարկեց, որ տարբեր մարդկանց արյան շիճուկները խառնելիս արյան կարմիր բջիջները կուտակվում են (ագլյուտինացիա)։ Մարդու արյան բջիջները նույնպես ագլյուտինացիայի են եթարկվում կենդանու արյան հետ խառնելիս։ Այդ առիթով թողեց այս գրառումը․

Սա առաջին ապացույցն էր մարդկանց արյան տարբեր լինելու մասին։ Մինչ այս բոլորը վստահ էին, որ մարդիկ ունեն նույն արյունը։ Հաջորդ տարի, 1901 թվականին, նա արեց հստակ դիտարկում, որ շիճուկը ոչ միշտ է ագլյուտինացվում։ Սրա հիման վրա նա դասակարգեց արյունը երեք խմբերի՝ A, B և C խմբեր։ A խումբը ագլյուտինացվում է B խմբի հետ, սակայն ոչ ինքն իր խմբի հետ։ Նմանապես B խումբը ագլյուտինացվում է A խմբի հետ. C խումը տարբեր է, և ագլյուտինացվում է և՛ A և B խմբի հետ։

Այս հայտագործության շնորհիվ Լանդստեյներին շնորհվել է Բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի Նոբելյան մրցանակ 1930 թվականին։ Իր աշխատությունում, արյան խմբերի միջև այս փոխազդեցությունը նա անվանել է իզոագլյուտինացիա, և առաջ է քաշել ագլյուտինինների (հակամարմիններ) գաղափարը, որը իրականում ընկած է ABO համակարգի հակածին-հակամարմին ռեակցիայի հիմքում։ Նա պնդել է․
Այսպիսով, նա հայտնագործել է երկու անտիգեն (ագլյուտինոգեն A և B) և երկու հակամարմին (ագլյուտինին– հակա-A և հակա-B)։ Երրորդ՝ C խումբում բացակայում է և՛ A, և՛ B անտիգենները, բայց պարունակում են հակա-A և հակա-B։ Հաջորդ տարի նրա աշակերտներ Ադրիանո Ստուրլին և Ալֆրեդ վոն Դեկաստեյոն հայտնաբերեցին չորրորդ խումբը։
մինի|Ուկրաինացի ծովային համաձգեստ, որի վրա նշված է կրողի արյան խումբը՝ B (III) Rh+
1910 թվականին, Լյուդվիգ Հիրսֆելդը և Էմիլ վոն Դունգերնը առաջ քաշեցին 0 տերմինը, Լանդստեիների C խմբի համար, և AB Ստյուրլիի և վոն Դեկաստեյոյի հայտնաբերած խմբի համար։ Նրանք նաև առաջինը բացատրեցին արյան խմբերի ժառանգական փոխանցումը։

### Դասակարգում
մինի|Յան Յանսկին, որը հայտնագործել է I, II, III, IV համակարգը
Չեխ շճաբան Յան Յանսկին 1907 թվականին տեղական ամսագրում ինքնուրույն ներկայացրեց արյան խմբերի դասակարգում։ Նա օգտագործեց հռոմեական I, II, III և IV թվերը (համապատասխանում են այսօրվա O, A, B և AB խմբերին). Նույն ժամանակ ամերիկացի բժիշկ Ուիլիամ Լ․ Մոսսը նույնպես հորինեց մի փոքր այլ դասակարգում։ Նրա I, II, III և IV խմբերը համապատասխանում են այսօրվա   AB, A, B և O խմբերին։

Այս երկու համակարգերը ստեղծեցին շփոթություն և պոտենցիալ վտանգ բժշկական պրակտիկայում։ Մոսսի համակարգը ընդունվեց Բրիտանիայում, Ֆրանսիայում և ԱՄՆ-ում։ Մինչդեռ Յանսկիի համակարգը՝ Եվրոպական երկրների մեծամասնության կողմից և ԱՄՆ-ի մի մասի։ Իրարանցումը հանդարտելու համար Ամերիկյան Իմունաբանների ասոցիացիան, Ամերիկյան մանրէաբանների ասոցիացիան և Ամերիկյան ախտաբանների ասոցիացիան 1921 թվականին արեցին համատեղ առաջարկություն, ըստ որի՝ Յանսկիի դասակարգումը համարվի առաջնահերթ։ Բայց դրան չհետևեցին հատկապես այն վայրերում, որտեղ օգտագործվում էր Մոսսի դասակարգումը։

1927 թվականին Լանդշտայները տեղափոխվեց Նյու Յարքի Ռոքֆելլերի բժշկական հետազոտությունների ինստիտուտ։ Որպես արյան խմբավորման հետ կապված Ազգային հետազոտության խորհրդի անդամ, նա առաջարկեց փոխարինել Յանսկիի և Մոսսի համակարգերը O, A, B և AB-ով։ Այս դասակարգումը ընդունվեց Ազգային հետազոտության խորհուրդի կողմից և դարձավ հայտնի որպես Ազգային հետազոտության խորհուրդի դասկարգում, միջազգային դասակարգում և ամենահայտնին՝ Լանդստեյներյան «նոր» դասակարգում անվանումներով։ Նոր համակարգը աստիճանաբար, իսկ 1950-ականներին վերջնականապես ընդունվեց։

### Այլ զարգացումներ
Արյան խմբավորման առաջին գործնական կիրառումը փոխներարկման ժամանակ եղել է ամերիկյան բժիշկ Ռոյբեն Օտենբերգի կողմից, 1907 թվականին։ Լայնածավալ կիրառումը սկսվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ (1914–1915), երբ կիտրոնաթթուն սկսվեց օգտագործվել արյան մակարդունը կանխելու համար։ Ֆելիքս Բերնստեյնը 1924 թվականին ցուցադրեց արյան խմբերի ճիշտ ժառանգումը մեկ լոկուսի տարբեր ալելներում։ Ուոթկինսը և Մորգանը, Անգլիայում, հայտնաբերեցին, որ ABO էպիտոպները ստացվել են շաքարներից N-ացետիլգալակտոզամինը՝ A-տիպի համար և գալակտոզը՝ B-ի համար։
Պատկեր:ABO_blood_group_diagram.svg|ABO արյան խմբերը որոշող ածխաջրային շղթաները ներկայացված դիագրամով
Պատկեր:Type_A_blood.png|Ուսանողների արյան խմբի ստուգում։ Երեք կաթիլ խառնված է հակա -B (ձախ) և հակա-A (աջ) շիճուկների հետ.Հակա-A-ի ագլյուտինացիան ցույց է տալիս արյան խմբի A լինելը։
Պատկեր:AP-Biology_Final_Project.svg|Մարդկանց մեջ կան իմունոգլոբուլինի անտիգենների երեք հիմնական տարբերակներ, որոնք ունեն շատ նման քիմիական կառուցվածք, բայց հստակորեն տարբեր են: Կարմիր շրջանակները ցույց են տալիս, թե որտեղ կան տարբերություններ քիմիական կառուցվածքի մեջ մարդու իմունոգոլոբուլինի անտիգենը կապող տեղում (երբեմն կոչվում է հակամարմինների համակցման վայր): O-տիպի անտիգենը կապող տեղ չունի


## Գենետիկա
[ձախից|մինի|280x280փքս|A և B կոդոմինանտ են, տալով AB [ֆենոտիպը]]
[աջից|մինի|280x280փքս|Երեխաների հնարավոր ֆենոտիպը և գենոտիպը նկարագրող Պանետի աղյուսակ, հաշվի առնելով մոր (հորիզոնական) և հոր (ուղղհայաց) ֆենոտիպերը և [գենոտիպերը]]
Արյան խմբերը ժառանգվում են երկու ծնողներից։ ABO արյան դասակրգումը վերահսկվում է մեկ գենի միջոցով (ABO գեն), երեք տեսակի ալելներով՝ *i*, *I<sup>A</sup>* և *I<sup>B</sup>*. I մասնիկը նշանակում է իզոագլյուտինոգեն, կամ այլ կերպ՝ անտիգեն։ Գենը կոդավորում է գլիկոզիլտրանսֆերազը, որը արյան կարմիր բջիջների անտիգենների ածխաջրերի պարունակությունը փոխող ֆերմենտ է։ Գենը տեղակայված է 9-րդ քրոմոսոմի երկար հատվածում (9q34)։

*I<sup>A</sup>* ալելը տալիս է արյան A, *I<sup>B</sup>* ալելը՝ B իսկ *i* -ը O. Քանի որ և՛ *I<sup>A</sup>* և *I<sup>B</sup>* դոմինանտ են *i* նկատմամբ, միայն *ii* ունեցող մարդիկ ունեն O արյուն։ *I<sup>A</sup>I<sup>A</sup>* կամ *I<sup>A</sup>i* ունեցող մարդիկ A խմբի արյուն ունեն, իսկ *I<sup>B</sup>I<sup>B</sup>* կամ *I<sup>B</sup>i* ունեցողները՝ B խմբի։ *I<sup>A</sup>I<sup>B</sup>* մարդիկ ունեն երկու ֆենոտիպեր, քանի որ A-ն և -ն  յուրահատուկ դոմինանտ հարաբերությունն՝ կոդոմինանտություն, ինչը նշանակում է A խումբ և B խումբ ունեցող անձինք կարող են ունենալ AB խմբով երեխա։ A և B արյան խումբ ունեցող անհատները կարող են նույնպես ունենալ O արյան խմբով երեխա, եթե երկուսն էլ հետերոզիգետ են (*I<sup>B</sup>i* և *I<sup>A</sup>i*)։

Հազվադեպ Բոմբեյի ֆենոտիպ (hh) ունեցող անձիք սինթեզում են հակամարմիններ  A, B և O խմբերի նկատմամբ և կարող են փոխներարկում ստանալ միայն այլ hh ֆենոտիպ ունեցողներից։ Ներկայացված աղյուսակում ներկայացված են տարբեր արյան խմբերը, որոնք երեխաները կարող են ժառանգել ծնողներից։ AO–ն և AA–ն երկուսն էլ A խումբ են։ BO–ն և BB–ն երկուսն էլ B խումբ են։ Չորս տարբերակները ներկայացնում են համակցումը, երբ յուրաքանչյուր ծնողից վերցվում ՝ մեկ ալել։ Այդ ալելներից յուրաքանչյուրը ունի 25% հավանականություն։

Պատմականորեն, ABO արյան թեստերը օգտագործվել են հայրությունը հաստատելու համար, սակայն 1957 թվականին հայրության մեջ կեղծ մեղադրված ամերիացի տղամակրդկանց միայն 50%-ն է կարողացել այն օգտագործել որպես ապացույց։ Երբեմն երեխաների արյան խումբը չի համապատասխանում ասելիքներին, օրինակ՝ O արյան խմբով երեխան կարող է ծվել  AB խմբով ծնողներից։

### Ենթախմբեր
A խումբը ունի մոտ 20 ենթախումբ, որից A1-ը և A2-ը ամենատարածվածն են (99%)։ A1-ը կազմում է 80%-ը, իսկ A2-ը մնացած մասը։ Այս երկու ենթախմբերը միշտ չէ, որ փոխանակելի են փոխներարկման ժամանակ, քանի որ որոշ A2 ենթախմբով անձիք սինթեզում են հակամարմիներ A1 անտիգենի նկատմամբ։ Հազվադեպ կարող են առաջանալ բարդություններ, արյունը տիպավորելու ժամանակ։

ԴՆԹ հաջորդականացման զարգացման հետ միասին հնարավոր է դարձել ABO լոկուսում ճանաչել ավելի շատ ալելներ, որոնցից յուրաքանչյուրը դասվում է  A, B կամ O։ Կան ABO գենի հիմնական վեց ալելներ, որոնք որոշում են մարդու արյան պումբը․

Նույն ուսումնասիրության ընթացքում հայտնաբերվել են 18 հազվագյուտ ալելներ, որոնք ունեն ավելի թույլ գլիկոզիլացման ակտիվություն։ Թույլ  A ալել ունեցող մարդիկ երբեմն կարող են սինթեզել հակա-A հակամարմիններ, չնայած սա կլինիկորեն նշանակալից չէ, մարմնի ջերմաստիճանում նրանք համարյա չփոխազդելու պատճառով։

### Տարածվածություն և էվոլյուցիոն պատմություն
A, B, O և AB խմբերի տարածվածությունը աշխարհում տարբեր է՝ կախված բնակչության քանակից։

Մեծ Բրիտանիայում արյան խմբի բաշխվածությունը բնակչության շրջանում փոխկապակցված է տեղանվանաբանության և կելտերի, սկանդինավների, դանիացիների, անգլո-սաքսոնների, նորմանների արշավանքների և միգրացիայի հետ։ Բնիկ կելտերը հակված էին ունենալու O արյան խումբ, մինչդեռ մոյւս պոպուլյացիաները՝ ավելի շատ A խումբ։

Որոշ էվոլուցիոն կենսաբաններ կարծում են, որ կան ABO գենի չորս հիմնական ծագում, և որ մարդկանց մոտ տեղի են ունեցել ամենաքիչը 3 մուտացիա՝ ստեղծելով O խումբը։ Ենթադրվում է, որ O ալելի շարունակակն առկայությունը հավասարակշիռ ընտրության արդյունք է։ Այս վարկածները հակասում են նախկինում՝ O արյան խմբի առաջինը ծագելու վերաբերյալ վարկածին։

### Ծագման տեսություններ
Հնարավոր է որ սննդի և շրջապատի անտիգենները (բակտերիալ, վիրուսային կամ բույսերի անտիգենները) ունեն  A և B գլիկոպրոտեինային անտիգեններին նման են։ Շրջապատի անտիգենների դեմ սինթեզված հակամարմինները կյանքի առաջին տարիներին կարող են կարող են խաչաձև փոխազդել ABO անհամատեղելի կարմիր բջիջների հետ։ Ենթադրվում է, որ հակա-A հակամարմինները ծագել են օրթոմիքսովիրուսների նկատմամբ զարգացած իմուն պատասխանի շնորհիվ։ Հակա-B հակամարմինները, ենթադրվում է, որ Գրամ բացասական բակտերիաների նկատմամբ իմուն պատասխանի շնորհիվ։

## Կլինիկական կարևորություն
Արյան կարմիր բջիջների մակերեսին տեղակայված ածխաջրերի մոլեկուլները ունեն տարբեր գործառույթներ՝ բջջաթաղանթի ամբողջականության պահպանում, բջջի ադհեզիա, մոլեկուլների մեմբրանային փոխադրում և արտաբջջային լիգանդների համար ռեցեպտորների դեր։ ABO անտիգենները ունեն նմանատիպ դեր էպիթելային բջիջների և արյան կարմիր բջիջների վրա։

### Արյունահոսություն և թրոմբոզ (Վիլեբրանդի գործոն)
ABO անտիգենը առկա է նաև Վիլեբրանդի գործոնի (vWF) գլիկոպրոտեինի վրա, որը մասնակցում է հեմոստազին՝ արյունահոսության դադարեցմանը։ Փաստացիորեն, O խմբի արյուն ունենալը նախատրամադրում է արյունահոսությանը, քանի որ O խմբի անհատների արյան մեջ պլազմայի vWF-ի և VIII գործոնի մակարդակները ավելի ցածր են, քան O արյան խումբ չունեցողներինը։  Բացի այդ Վիլեբրանդի գործոնը ավելի արագ է քայքայվում O խմբում։ Վիլեբրանդի գործոնի բարձր մակարդակը տարածված է արյան մակարդման պատճառով, առաջին անգամ իշեմիկ կաթված տարած անձանց շրջանում։

### Նորածնի ABO հեմոլիտիկ հիվանդություն
Մոր և նորածնի ABO խմբերի միջև անհամապատասխանությունը սովորաբար չի առաջացնում նորածնի հեմոլիտիկ հիվանդություն(HDN), քանի որ ABO խմբի հակամարմինները IgM-երն են, որոնք չեն անցնում ընկերքային պատնեշը։ Սակայն O խմբով մոր մոտ սինթեզվում են IgG-ի հանդեպ ABO հակամարմիններ, և երեխան կարող է զարգացնել ABO հեմոլիտիկ հիվանդություն։

### Կլինիկական կիրառություններ
Մարդու բջիջներում ABO ալելները և նրանց կոդավորած գլիկոզիլտրանֆերազները նկարագրվել են ի քանի ուռուցքաբանական ախտաբանություններում։ Օգտագործելով հակա-GTA/GTB մոնոկլոնալ հակամարմիններ, պարզվել է որ այդ ֆերմենտների կորուստը կապված է միզապարկի և բերանի էպիթելի չարորակացմանը։ Բացի այդ, ABO արյան խմբերի անտիգենների էքսպրեսիան մարդու նորմալ հյուսվածքում կախված է էպիթելի տարբերակումից։ Մարդկանց քաղցկեղի հիմնական դեպքերում՝ ներառյալ բերանի քաղցկեղը, զարգացման հիմքում ընկած մեխանիզմ է հանդիսանում A և B անտիգենների արտահայտման նվազումը։ Տարբեր հետազոտություններ դիտարկել են, որ բերանի խոռոչի կարցինոմայի և ուռուցքի զարգացման մեջ կարևոր է GTA-ի և GTB-ի անկումը։ Վերջերս, գենոմային հետազետության ասոցիացիան (GWAS) հայտնաբերել է ABO լոկուսում վարացիաներ, կապված  ենթաստամոքսային գեղձի քաղցկեղի հանդեպ զգայունության։ GWAS-ի մեկ այլ խոշոր հետազոտություն պարզեց, որ ABO արյան խմբերը և FUT2-ի, և աղիքային միկրոֆլորայի որոշ բակտերիաների միջև կա կապ։ Այսպիսով, հետազոտությունը ցույց է տալիս ABO արյան խմբերի անտիգենների կարևոր դերը մարդու միկրոֆլորայում փոփոխություններ անելու մեջ։

### Կլինիկական մարկեր
Գենետիկական ռիսկի գնահահատման ուսումնասիրությունը հիմնված 27 լոկուսի վրա, ներառյալ ABO գենը, նույնականացրել են և՛ մեկանգամյա, և՛ կրկնակի կորոնար հիվանդությունների ռիսկով մարդկանց և ստատինային թերապիայի կլինիկական օգուտը։ Հետազոտությունը հիմնված է եղել համայնքային կոհորտային ուսումնասիրության վրա և չորս լրացուցիչ ռանդոմիզացված կառավարվող փորձերի վրա։

## Փոխներարկման համար ABO անտիգենների փոփոխություն
2007 թվականի ապրիլին, հետազոտողների միջազգային թիմը «Nature Biotechnology» ամսագրում հրատարակեց էժան և արդյունավետ տարբերակ A, B և AB արյան խմբերը O-ի վերածելու վերաբերյալ։ Սա արվում է յուրահատուկ բակտերիաներից վերցված գլիկոզիդային ֆերմենտների միջոցով՝ արյան կարմիր բջիջներից անտիգենները պոկելով։ A և B անտիգենների հեռացումը, սակայն, դեռևս չի լուծում Rh դրական արյան անտիգենի առկայությունը, հետևաբար փոխներարկման ժամանակ պետք է օգտագործվի Rh բացասական դոնորից արյուն։ Փոփոխված արյունը կոչվում է «ֆերմենտ, փոխակերպված O-ի» (ECO արյուն)։ Չնայած նախնական հաջողության և կլինիկական փորձարկումներում կողմնակի ազդեցությունների բացակայության, այս մեթոդը դեռ չի կիրառվում։

Արյան անտիգենների տարբերության խնդրի մեկ այլ լուծում է արհեստական արյունը, որը կարող է փոխարինել իրականին արտակարգ իրավիրճակներում։

## Կեղծ գիտություն
Ճապոնիայում և Արևելյան Ասիայի մի շարք երկրներում տարածված է արյան խմբի անհատականության մասին տեսակետը, ըստ որի՝ արյան խմբերը ազդեցություն ունեն մարդու բնավորության վրա։ Այս պնդումը գիտականորեն հաստատված չէ և գիտական համայնքը այն համարում է կեղծ գիտություն և սնահավատություն։

Հավատը ծագել է 1930-ականներին, երբ ներդրվել է Ճապոնիայի եվգենիստական ծրագրում։ Նրա տարածվածությունը նվազեց Ճապոնիայի՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում պարտությունից հետո, երբ եվգենիստների համար աջակցությունը նվազեց։ Այն կրկին առաջ եկավ 1970-ականներին, Մասահիկո Նոմի լրագրողի միջոցով։ Չնայած կեղծ գիտություն համարվելուն, այն դեռևս հայտնի է Արևելյան Ասիայում։

Այլ հայտնի կարծիքներից են արյան խմբի հետ կապված սննդային կարիքները՝ O խմբին բնորոշ են առողջ ատամները, իսկ A2–ին՝ բարձր IQ թեստերը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* ABO at BGMUT Blood Group Antigen Gene Mutation Database at NCBI, NIH
* Encyclopædia Britannica, ABO blood group system
* National Blood Transfusion Service

Կատեգորիա:Արյունաբանություն
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Մարդու ֆիզիոլոգիա