1941-1943 թվականներին իտալական զորքերի ռազմական արշավ ԽՍՀՄ-ում

**1941-1943 թվականներին իտալական զորքերի ռազմական արշավ ԽՍՀՄ-ում,** ագրեսիա, արշավ (ռազմական (մարտական) գործողություններ) Իտալիայի Թագավորության զինված ուժերի զորակազմերի դեմ ԽՍՀՄ-ի, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (Հայրենական մեծ պատերազմի) ժամանակաշրջանում։

Ագրեսիան սկսվեց Գերմանիայի կողմից Խորհրդային Միության վրա հարձակվելուց հետո՝ 1941 թվականի հունիսի 22-ին։ Գերմանացիների հետ համերաշխություն ցույց տալու համար իտալացի դիկտատոր Բենիտո Մուսոլինին հրաման տվեց ռազմական կոնտինգենտի պատրաստության մասին՝ Արևելյան ճակատում, ԽՍՀՄ-ում, մարտական գործողություններ իրականացնելու համար։

Սկզբում ԽՍՀՄ ուղարկված բանակը կոչվում էր «Ռուսաստանում իտալական արշավախմբի կորպուս» ()։ 1942 թվականի հուլիսից, համալրումից և վերակազմավորումից հետո, CSIR-ը փոխեց անվանումը «8-րդ իտալական բանակի», կամ «Իտալական բանակ Ռուսաստանում» (Armata Italiana in Russia, ARMIR)։

## Ռուսաստանում իտալական արշավախմբի կորպուս (Corpo di Spedizione Italiano in Russia, CSIR)
1941 թվականի հուլիսի 10-ին ստեղծված «Ռուսաստանում իտալական արշավախմբի կորպուսը» ժամանեց ԽՍՀՄ 1941 թվականի հուլիս-օգոստոս ամիսներին։ Սկզբում CSIR-ը ենթարկվում էր գերմանացի գեներալ Օ. Ռ. ֆոն Շոբերտի () 11-րդ բանակին։ 1941 թվականի օգոստոսի 14-ին կորպուսը տեղափոխվեց գերմանացի գեներալ Է. ֆոն Կլեյստի 1-ին տանկային խմբի ենթակայության տակ։ 1941 թվականի հոկտեմբերի 25-ին 1-ին տանկային խումբը վերակազմավորվեց 1-ին տանկային բանակի։ CSIR-ը մնաց Կլեյստի հրամանատարության տակ մինչև 1942 թվականի հունիսի 3-ը, որից հետո կորպուսը փոխանցվեց գերմանացի գեներալ Ռիխարդ Ռուոֆֆի 17-րդ բանակի ենթակայության տակ։

Արշավի վաղ փուլերում, կորպուսը ԽՍՀՄ տեղափոխելիս, CSIR-ի առաջին հրամանատար, իտալացի գեներալ Ֆ. Զինգալեսը (), որը այդ պահին գտնվում էր Վիեննայում, հիվանդացավ։ 1941 թվականի հուլիսի 14-ին Զինգալեսը փոխարինվեց գեներալ Դ. Մեսսեով։

Կորպուսը կազմված էր հրամանատարական շտաբից և երեք դիվիզիաներից՝

* 52-րդ ավտոտրանսպորտային հետևակային դիվիզիա «Տորինո»;
* 9-րդ ավտոտրանսպորտային հետևակային դիվիզիա «Պասուբիո»;
* 3-րդ շարժական դիվիզիա «Արքայազն Ամեդեոյի, դ'Աոստայի դքսի անվան» (ռուսալեզու աղբյուրներում կարող է հիշատակվել որպես 3-րդ հետևակային դիվիզիա «Չելերե» (արագ)):

Գործնականում, «ավտոտրանսպորտային» բառը նշանակում էր, որ հատուկ ռազմական տեխնիկայի փոխարեն օգտագործվում էին տարբեր քաղաքացիական ավտոմեքենաներ։ 3-րդ շարժական դիվիզիան կազմված էր հեծելազորից և մոտորիզացված ստորաբաժանումներից։ Դիվիզիայի հրետանու մեծ մասը ձիաքարշ էր։ Այս դիվիզիայում բերսալերները (՝ էլիտար հրաձիգներ) հաճախ օգտագործում էին մոտոցիկլետներ և հեծանիվներ։

Կորպուսի ստեղծման պահին՝ 1941 թվականի հունիս-հուլիսին, նրա ուժերը հետևյալն էին՝ շուրջ 3 000 սպաներ և 59 000 զինվորներ, 5 500 մոտորային տրանսպորտային միջոցներ և ավելի քան 4 600 ձիեր և ջորիներ, 27 թեթև և միջին տանկեր, 60 տանկետներ, 866 ատրճանակ-գնդացիրներ, 581 գնդացիրներ, 189 հատ 81-մմ ականանետեր, 292 հատ 45-մմ ականանետեր, 108 հակատանկային թնդանոթներ Mod.47/32, 256 հրետանային թնդանոթներ (220 թեթև և 36 միջին), 80 հակաօդային թնդանոթներ, 83 ինքնաթիռներ, 1550 մոտոցիկլետներ։ Կորպուսում զինված ուժերի տեսակները հիմնականում ներկայացված էին թեթև զինված հետևազորով, հեծելազորով և բերսալերներով։ «Տորինո» և «Պասուբիո» դիվիզիաներում կար երկուական հետևակային գունդ և մեկական հրետանային գունդ։

## CSIR-ի գործողությունները (1941 թվականի օգոստոսից 1942 թվականի հուլիս)
Առաջին մարտական բախումը տեղի ունեցավ 1941 թվականի օգոստոսին։ 11-րդ բանակի կազմում կորպուսի գործողություններն ուղղված էին Հարավային Բուգ և Դնեստր գետերի միջև գտնվող խորհրդային զորքերի դուրսբերման դեմ։

Նախքան 11-րդ բանակը կմիանար ռումինական բանակին, որը մարտեր էր մղում Օդեսայի համար, իտալական կորպուսն անցավ գերմանացի գեներալ Էվալդ ֆոն Կլեյստի տանկային խմբի ենթակայության տակ։ Այս խմբի կազմում գտնվելով, 1941 թվականի հոկտեմբերի 20-ից մինչև նոյեմբերի 2-ը կորպուսը ներգրավված էր Ստալինո քաղաքի (այժմ՝ Դոնեցկ) գրոհին և հարակից Գոռլովկա և Օրջոնիկիձե (այժմ՝ Ենակիևո) քաղաքների գրավմանը։

1941 թվականի հոկտեմբերի 16-ին ռումինական և գերմանական զորքերի կողմից Օդեսան գրավելուց հետո, իտալացիների որոշ ստորաբաժանումներ մասնակցեցին քաղաքի շրջակայքի տարածքների գրավմանը։

1941 թվականի կաթոլիկ Սուրբ Ծննդյան օրը խորհրդային զորքերը հզոր հարձակում գործեցին 3-րդ շարժական դիվիզիայի դիրքերի վրա (այսպես կոչված «Առաջին ծննդյան ճակատամարտը»)։ Իտալացիները հարձակումը հետ մղեցին, բայց մեծ կորուստների գնով։

Հետագայում կռվեցին Սևաստոպոլը պաշտպանող խորհրդային զորքերի դեմ, որտեղ կորցրեցին բավականին տեխնիկա և մարդկային ռեսուրսներ։

Ընդհանուր առմամբ, կորպուսի կորուստները (զոհված, վիրավոր և անհետ կորած) 1941 թվականի հուլիսից մինչև 1942 թվականի հուլիս կազմեցին 15 000 մարդ։

## 8-րդ Իտալական բանակ
1942 թվականի հուլիսին Մուսոլինին, Արևելյան ճակատում մարտական գործողությունների ակտիվացման նպատակով, ուժեղացրեց իտալական զորքերը։ CSIR-ը համալրվեց և փոխեց անվանումը «8-րդ իտալական բանակի»։ 8-րդ իտալական բանակի մեկ այլ անվանումն է՝ «Իտալական բանակ Ռուսաստանում»։ Բանակը ենթարկվում էր գերմանացի գեներալ Մաքսիմիլիան ֆոն Վեյխսի «B» բանակների խմբին։

ԽՍՀՄ ժամանեց յոթ նոր դիվիզիա և, այսպիսով, Արևելյան ճակատում իտալական դիվիզիաների քանակն ավելացավ մինչև տասը։ Ժամանած չորս դիվիզիաներն էին՝

* 2-րդ հետևակային դիվիզիա «Սֆորցեսկա»;
* 3-րդ հետևակային դիվիզիա «Ռավեննա»;
* 5-րդ հետևակային դիվիզիա «Կոսսերիա»;
* 156-րդ հետևակային դիվիզիա «Վիչենցա»։

Ի հավելումն հետևակայինների, ուղարկվել էին երեք ալպիական (*՝* իտալական բանակի էլիտար լեռնահրաձիգ ստորաբաժանումներ) դիվիզիաներ՝

* 2-րդ ալպիական դիվիզիա «Տրիդենտինա»;
* 3-րդ ալպիական դիվիզիա «Յուլիա»;
* 4-րդ ալպիական դիվիզիա «Կունեէնզե»։

8-րդ իտալական բանակը կազմված էր երեք կորպուսներից՝

* 35-րդ բանակային կորպուս՝ Դիվիզիաներ «Տորինո», «Պասուբիո» և «Արքայազն Ամեդեոյի, դ'Աոստայի դքսի անվան»։
* 2-րդ բանակային կորպուս՝ Դիվիզիաներ «Սֆորցեսկա», «Ռավեննա», «Կոսսերիա» և «Վիչենցա»։
* Ալպիական կորպուս՝ Դիվիզիաներ «Տրիդենտինա», «Յուլիա» և «Կունեէնզե»։

«Վիչենցա» դիվիզիան հիմնականում օգտագործվում էր թիկունքում՝ ռազմական հաղորդակցությունների սպասարկման համար։

Բացի իտալական դիվիզիաներից, ARMIR-ում ներառված էին գերմանական 298-րդ և 62-րդ դիվիզիաները (հետագայում ուղղված Ստալինգրադ), խորվաթական կամավորական բրիգադը և երեք *Camicie Nere* (իտալական «սևշապիկավորներ»՝ կամավորներ) բրիգադներ։

1942 թվականի նոյեմբերին ARMIR-ը հաշվում էր 235 000 մարդ տասներկու դիվիզիաներում և չորս բրիգադներում։ Բանակը հագեցած էր 988 թնդանոթով, 420 ականանետով, 25 000 ձիերով, 64 ինքնաթիռով և 17 000 տրանսպորտային միջոցներով։ Տանկերը դեռևս փոքր քանակությամբ էին։ Բանակում լուրջ պակաս կար նաև լավ ձմեռային համազգեստի (բացառությամբ ալպիական դիվիզիաների)։

3-րդ շարժական դիվիզիան կազմված էր չորս գնդից։ Բացի այդ, այս դիվիզիայի զինանոցում կային զրահապատված մեքենաներ՝ *L3/35* տանկետներ, *Fiat L6/40* թեթև տանկեր, *M11/39* միջին տանկեր և *Semovente 47/32* հակատանկային ինքնագնաց հրետանային կայանքներ։ Դիվիզիայի գնդերն էին՝ «Սավոյա» 3-րդ դրագունական հեծելազորային գունդը, «Նավարա» 5-րդ ուլանական հեծելազորային գունդը, 3-րդ շարժական հրետանային գունդը և բերսալերների 3-րդ գունդը։ Կորպուսի ստորաբաժանումները բավականին խառն էին, ուստի տեղաշարժերն իրականացվում էին տարբեր եղանակներով՝ մոտորիզացված տրանսպորտային միջոցների, ձիերի, մոտոցիկլետների, հեծանիվների օգնությամբ և հետիոտն անցումներով։

Նորակազմ բանակի հրամանատարությունը գեներալ Մեսսեից ընդունեց իտալացի գեներալ Իտալո Գարիբոլդին։ CSIR-ի հրամանատար լինելով՝ Մեսսեն հանդես էր գալիս ԽՍՀՄ-ում իտալական կոնտինգենտի ավելացման դեմ, քանի դեռ զորքերը պատշաճ չէին հագեցված։ Արդյունքում գեներալը ազատվեց պաշտոնից։

Մինչև ARMIR-ի հրամանատար նշանակվելը, Գարիբոլդին Լիբիայի գեներալ-նահանգապետն էր։ Պատերազմից հետո քննադատության ենթարկվեց գերմանացիների հանդեպ չափազանց հնազանդության համար։

## ARMIR-ի գործողությունները (1942 թվականի հուլիսից նոյեմբեր)
1942 թվականի հուլիսին բանակը դուրս եկավ Դոն գետի աջ ափով անցնող սահմանագիծ: Օգոստոսին 3-րդ շարժական դիվիզիայի բերսալերների ստորաբաժանումները ոչնչացրին խորհրդային զորքերի պլացդարմը Սերաֆիմովիչ բնակավայրի մոտ: Նույն ամսին գերմանական տանկերի աջակցությամբ նրանք հետ մղեցին խորհրդային զորքերի լավ կազմակերպված հարձակումը (այսպես կոչված «Դոնի առաջին պաշտպանական ճակատամարտը»):.

## «Փոքր Սատուրն» գործողություն (1942 թվականի նոյեմբերից 1943 թվականի փետրվար)
1942 թվականի աշնան վերջին ARMIR-ը տեղակայված էր գերմանական 6-րդ բանակի ձախ թևում, հունգարական և ռումինական զորքերի միջև: Հետագայում գերմանական 6-րդ բանակը մտավ մարտերի մեջ խորհրդային գեներալ Վասիլի Չույկովի 62-րդ բանակի հետ՝ Ստալինգրադում: Իտալական հատվածի երկարությունը կազմեց ավելի քան 250 կմ: Սահմանագիծն անցնում էր Դոն գետի ափով, սկսած 2-րդ հունգարական բանակի դիրքերից մինչև 3-րդ ռումինական բանակի դիրքերը Վյոշենսկայայում: Իրենց հատվածում իտալացիները ստեղծեցին թույլ պաշտպանություն. խրամատներ չէին փորվել, արդյունավետ պաշտպանական դիրքեր չէին ստեղծվել: Բացի այդ, ձնհալները և ուժեղ սառնամանիքները դժվարացնում էին զորքերի տեղաշարժը:

Ստալինգրադում գերմանական զորքերի համար իրավիճակը մնում էր կայուն մինչև այն պահը, երբ խորհրդային զորքերը 1942 թվականի նոյեմբերի 19-ին սկսեցին «Ուրան» գործողությունը: Այս գործողության նպատակն էր 6-րդ գերմանական բանակի լիակատար շրջապատումը և շրջափակումը: Խորհրդային զորքերի հարվածն ուղղված էր Ստալինգրադից հյուսիս և հարավ գտնվող թույլ ռումինական բանակների վրա: «Ուրան» օպերացիան պլանավորվել էր որպես միաժամանակյա հարված երկու տարբեր ուղղություններով: Խորհրդային զորքերը հասցրեցին երկու հարված և ճեղքեցին երրորդ և չորրորդ ռումինական բանակների պաշտպանության գիծը, և օպերացիայի սկսվելուց չորս օր անց Կալաչ-նա-Դոնու բնակավայրի մոտ փակեցին շրջապատման օղակը:

Դոնի երկայնքով ձգված իտալական զորքերի համար իրավիճակը մնում էր կայուն մինչև այն պահը, երբ խորհրդային զորքերը 1942 թվականի դեկտեմբերի 11-ին սկսեցին «Սատուրն» գործողությունը: Այս գործողության նպատակն էր Դոն գետի վրա իտալական, հունգարական, ռումինական և գերմանական զորքերի դիրքերի ոչնչացումը: «Սատուրն» օպերացիայի առաջին փուլը հայտնի է նաև որպես «Փոքր Սատուրն» օպերգործողությունը: Այս գործողության նպատակն էր 8-րդ իտալական բանակի լիակատար ոչնչացումը:

63-րդ խորհրդային բանակը, ամրապնդված Տ-34 տանկերով, սկզբում հարված հասցրեց իտալական հատվածի ամենաթույլ սեկտորին՝ աջ թևին, որը պաշտպանվում էր «Ռավեննա» և «Կոսսերիա» հետևակային դիվիզիաների կողմից: Երկու դիվիզիաներն էլ հետ շպրտվեցին և ոչնչացվեցին:

1942 թվականի դեկտեմբերի 17-ին 21-րդ խորհրդային բանակը և 5-րդ խորհրդային տանկային բանակը հարձակվեցին և ոչնչացրեցին իտալացիներից աջ գտնվող ռումինական զորքերի մնացորդները: Մոտավորապես նույն ժամանակ 3-րդ խորհրդային տանկային բանակը և 40-րդ խորհրդային բանակի ստորաբաժանումները հարված հասցրեցին իտալացիներից ձախ գտնվող հունգարական զորքերին:

Այնուհետև խորհրդային 1-ին գվարդիական բանակը հարձակվեց իտալական հատվածի կենտրոնի վրա, որը պահում էին հետևյալ դիվիզիաները՝ 298-րդ գերմանական, «Պասուբիո», «Տորինո», «Արքայազն Ամեդեոյի, դ'Աոստայի դքսի անվան» և «Սֆորցեսկա»: Գերակշռող խորհրդային զորքերի հետ տասնմեկ օրվա մարտերից հետո դիվիզիաները շրջապատվեցին և ոչնչացվեցին:

1943 թվականի հունվարի 14-ին, կարճ ընդմիջումից հետո, 6-րդ խորհրդային բանակը հարձակվեց Ալպիական կորպուսի դիվիզիաների վրա: Այս դիվիզիաները տեղակայված էին իտալական բանակի ձախ թևում և մինչ այդ դեռևս գործնականում չէին ներգրավվել ճակատամարտում: Բայց, չնայած այս հանգամանքին, իտալական կենտրոնի, աջ թևի և ձախից հունգարական զորքերի ջախջախումից հետո ալպիական դիվիզիաների դրությունը դարձավ ճգնաժամային, և շուտով երկու դիվիզիա՝ «Յուլիա» և «Կունեէնզե», ոչնչացվեցին: «Կունեէնզե» դիվիզիայի կազմի մեջ մտնող 1-ին ալպիական գնդի մարտիկները այրեցին գնդային դրոշները՝ նպատակ ունենալով թույլ չտալ դրանց զավթումը: «Տրիդենտինա» դիվիզիայի մի մասը և այլ նահանջող զորքեր խուսափեցին շրջապատումից:

1943 թվականի հունվարի 26-ին, ծանր ճակատամարտից հետո, որի գագաթնակետը դարձավ Նիկոլաևկայի մոտ տեղի ունեցած մարտը, ալպիական դիվիզիաների մնացորդները ճեղքեցին շրջապատումը և նահանջեցին նոր պաշտպանական դիրքեր: Այդ ժամանակ միակ ստորաբաժանումը, որը պահպանել էր որոշակի մարտական ուժ և դեռևս մասնակցում էր մարտերին, «Տրիդենտինա» դիվիզիան էր: Իտալական զորքերի առկա կազմի մնացորդները ցրտահարված էին, հիվանդ և բարոյալքված:

Կենդանի մնացած զորքերի տարհանումն Իտալիա իրականացնելիս՝ ֆաշիստական ռեժիմը ջանքեր էր գործադրում թաքցնելու ճշմարիտ տեղեկությունները նրանց մասին, դրանով փորձելով խուսափել բնակչության բարոյական ոգու անկումից:

Ընդհանուր առմամբ, խորհրդային զորքերի հարձակման ընթացքում շրջապատվեց շուրջ 130 000 իտալացի: Ըստ իտալական աղբյուրների՝ մոտ 20 800 զինվոր զոհվեց մարտերում, 64 000-ը գերի ընկավ և 45 000-ին հաջողվեց նահանջել:

## Արշավի արդյունքներ և հետևանքներ

Արշավի սկզբից ի վեր մոտ 30 000 իտալացի զոհվեց մարտերում, ևս 54 000-ը մահացավ խորհրդային գերության մեջ: 1943 թվականի փետրվարի վերջին արագընթաց նահանջն ավարտվեց, և Մուսոլինին 8-րդ բանակի մնացորդները դուրս բերեց Արևելյան ճակատից: Երբ իտալական բանակի մասին լուրերը հասան Իտալիա, ուժեղ հարված հասցվեց Մուսոլինիի հեղինակությանը: Արևելյան ճակատում կենդանի մնացած զինծառայողները մեղադրում էին իտալական քաղաքական էլիտային և գեներալներին թեթևամտության մեջ, որն արտահայտվեց ճակատ վատ պատրաստված և թույլ զինված բանակ ուղարկելու մեջ: Չշրջանցեցին նաև գերմանացի հրամանատարներին, որոնք մեղադրվեցին իրենց զորքերը փրկելու մեջ՝ զոհաբերելով իտալականները: Ընդհանուր կարծիքով, խորհրդային զորքերի ճեղքումից հետո իտալացիների նահանջն անարդարացիորեն հետաձգվեց:

1943 թվականի առաջին կեսին իրավիճակն Իտալիայում սկսեց վատթարանալ: Արևելյան ճակատում պարտությունից հետո, մայիսին իտալագերմանական զորքերը պարտություն կրեցին Թունիսում: Իտալիան վերջնականապես կորցրեց Հյուսիսային Աֆրիկան: Իսկ արդեն հուլիսի 10-ին դաշնակցային զորքերը ափհանում կատարեցին Սիցիլիայում: 1943 թվականի հուլիսի 25-ին Բենիտո Մուսոլինին և նրա ֆաշիստական ռեժիմը տապալվեցին, և սեպտեմբերի 8-ին նոր իտալական կառավարությունը, որը գլխավորում էին մարշալ Պիետրո Բադոլիոն և Իտալիայի թագավոր Վիկտոր Էմմանուել III-ը, ստորագրեց զինադադար դաշնակցային զորքերի հետ:

1943 թվականի սեպտեմբերի վերջին, Մուսոլինիի տապալումից հետո, նոր իտալական կառավարությունը պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային: Արևմտյան Ուկրաինայում դեռևս տեղակայված էին իտալական որոշ ռազմական ստորաբաժանումներ, որոնք կրում էին օժանդակ հակապարտիզանական և ոստիկանական գործառույթներ: Լվովում տեղակայված գերմանական ստորաբաժանումները տագնապի ազդանշան ստացան, շրջապատեցին իրենց նախկին դաշնակիցների զորանոցները, զինաթափեցին նրանց, իսկ հետո մի քանի օրվա ընթացքում գնդակահարեցին: Գնդակահարությունները կատարվում էին Ցիտադելում և Յանովսկի ճամբարում:

1944 թվականին, Լվովը խորհրդային զորքերի կողմից ազատագրվելուց անմիջապես հետո, ստեղծվեց դատախազական խումբ, որին հանձնարարվեց հետաքննել նացիզմի հանցագործությունները Արևմտյան Ուկրաինայում: Այս խմբի կողմից բացահայտվեցին հիտլերականների կողմից իրենց նախկին դաշնակիցների ոչնչացման փաստերը: Այս փաստերը հնչեցին Նյուրնբերգյան դատավարության ժամանակ:

## Արվեստ
**Կինեմատոգրաֆ**

* Իվան Նիկուլին՝ ռուս նավաստի (1944) (հանդիպման տեսարանում)
* Նրանք գնում էին դեպի Արևելք (1964)
* Արևածաղիկներ (1970)

**պոեզիա**

* Խորհրդային բանաստեղծ Միխայիլ Սվետլովի «Իտալացին» բանաստեղծությունը (1943)

## См. также
* Կապույտ դիվիզիա
* Ստալինգրադի ճակատամարտ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Филатов Г. С.* [militera.lib.ru/h/sb_crusade_in_rossia/01.html Восточный поход Муссолини] // Крестовый поход на Россию: Сборник статей. / Редактор-составитель М. Чернов. — : Яуза, 2005. — 480 с. — (Война и они)
* *Петров Б. Н.* Как делили Украину Гитлер и Муссолини. // Военно-исторический журнал. — 1993. — № 8. — С.10-18.
* Faldella, Emilio. *L’Italia nella seconda guerra mondiale.* Cappelli Bologna 1959
* Mack Smith, Denis. *Le guerre del duce.* Laterza, Bari 1979
* Messe, Giovanni. *La guerra al fronte Russo. Il Corpo di Spedizione Italian (CSIR).* Milano 1947
* Michalopoulos, Dimitris & Tramonti, Luigi, «Cristianesimo Positivo e Campagna di Russia», *Periodico Daily*, 27 novembre 2018
* Italian Ministry of Defence. Stato Maggiore Esercito. Ufficio Storico. *Le operazioni del CSIR e dell’ARMIR dal Giugno 1941 all’ottobre del 1942.* Roma, 1977
* Italian Ministry of Defence. Stato Maggiore Esercito. Ufficio Storico. *L’8° Armata Italiana nella seconda battaglia difensiva del Don.* Roma, 1977
* Italian Ministry of Defence. Stato Maggiore Esercito. Ufficio Storico. *L’Italia nella relazione ufficiale sovietica sulla seconda guerra mondiale.* Roma, 1978
* Valori, A. *La campagna di Russia, CSIR, ARMIR 1941-43.* Roma, 1951

## Հղումներ
* Corpo di Spedizione Italiano in Russia (CSIR)
* Armata Italiana in Russia (ARMIR)
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Իտալիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Իտալիայի ռազմական պատմություն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Իտալիայի ռազմական միավորներ և կազմավորումներ