Նեմեսիս (աստղ)

[մինի|300x300փքս|Նեմեսիսը, նկարչի պատկերմամբ: Կարմիր թզուկ, որը երեւում է մոտակա աստերոիդի դաշտից: Կենտրոնի լուսավոր կետը [Արեգակն է:]]
**Նեմեսիս** (), հիպոթետիկ դժվար հայտնաբերվող աստղ է (կարմիր թզուկ, սպիտակ թզուկ կամ շագանակագույն թզուկ)։ Ենթադրվում է, որ այն պտտվում է Արեգակի շուրջ 50-100 հազար աստղագիտական միավոր (0,8-1,5 լուսային տարի) հեռավորության վրա՝ Օորտի ամպի սահմաններից դուրս։

Նման աստղի գոյության վարկածը արվել է` փորձելով բացատրել Երկրի վրա տեսակների զանգվածային ոչնչացման դիտարկված պարբերականությունը, որը, ըստ որոշ գիտնականների, տեղի է ունենում մոտավորապես յուրաքանչյուր 26 միլիոն տարին մեկ։

Ներկայումս զանգվածային ոչնչացման պարբերականության վարկածը կասկածելի է համարվում, և աստղագետների մեծ մասը կարծում է, որ Արեգակը միայնակ աստղ է։ Այնուամենայնիվ, չի բացառվում մեկ կամ մի քանի չբացահայտված տրանս-նեպտունյան մոլորակների առկայությունը։

## Զանգվածային ոչնչացման գնահատված հաճախականությունը
1984 թ-ի հնէաբան Դևիդ Ռաուպի և Ջեյքոբ Սեպկոսկին հոդված են հրապարակել, որում պնդում են, որ իրենք պարզել են վերջին 250 միլիոն տարում կենսաբանական տեսակների ոչնչացման տեմպի վիճակագրական պարբերականությունը՝ օգտագործելով ժամանակային շարքերի վերլուծության մեթոդը։ Նրանք ուսումնասիրել են ծովային ողնաշարավորների, անողնաշարավոր կենդանիների և նախակենդանիների բրածո ընտանիքների ոչնչացման տեմպերը՝ հայտնաբերելով 12 զանգվածային ոչնչացումներ, որոնք տեղի են ունեցել այս ժամանակահատվածում։ Բնաջնջման միջինը միջինը կազմում էր 26 միլիոն տարի։ Հոդվածի հրապարակման պահին հաայտնի էին զանգվածային ոչնչացման երկու շրջաններ (կավճե-պալեոգեն և էոցեն-օլիգոցեն) կապված աստերոիդի Երկրի վրա ընկնելու հետ։ Չնայած Ռաուպը և Սեպկոսկին չկարողացան պարզել ենթադրյալ պարբերականության պատճառը, նրանք ենթադրում էին, որ դա կարող է պայմանավորված լինել արտերկրյա գործոններով։ Նման երեւույթի մեխանիզմ գտնելու խնդիրը արագ լուծվեց աստղագետների մի քանի թիմերի կողմից։

## Նեմեսիսի վարկածի զարգացում
Աստղագետների երկու թիմերի կողմից իրարից անկախ հրատարակվեցին անհետացման պարբերականությունը բացատրող հոդվածները, որոնք հետևեցին Ռաուպի և Սեպկոսկիի ուսումնասիրություններին՝ Արևին ուղեկցող աստղի առկայությամբ։ Առաջինը գրել են Ուիթմայրը և Ջեքսոնը, երկրորդը՝ Դեյվիսը, Հաթը և Մյուլլերը։ Երկու հոդվածներն էլ տպագրվել են *[[Նեյչր|Nature]]* ամսագրի նույն համարում։ Նման հիպոթետիկ աստղը պետք է շարժվեր էլիպսաձեւ ուղեծրում՝ մեծ էքսցենտրիկությամբ։ Արեգակին մոտենալիս դա խանգարում է Օորտի ամպի մեջ գիսաստղերի ուղեծրին, որի արդյունքում ավելանում է ներքին արեգակնային համակարգ մուտք գործող այդպիսի գիսաստղերի քանակը, ուստի՝ գիսաստղերի բախումների քանակը Երկրի հետ։ Հիպոթետիկ աստղը ստացել է «Նեմեսիս» անվանումը՝ ի պատիվ հին հույն պատժի աստվածուհու։ Դրա մյուս անունն է «Մահվան աստղ» ()։

Անհայտ է, թե ինչ տեսակի առարկա կարող է լինել Նեմեսիսը, եթե գոյություն ունի։ Ռիչարդ Մյուլլերը ենթադրում է, որ դա, ամենայն հավանականությամբ կարմիր թզուկ է, 7-ից 12 մ տեսանելի աստղային մեծությամբ, իսկ Դանիել Ուիթմարը եւ Ալբերտ Ջեքսոնը կարծում են, որ Նեմեսիսը գորշ թզուկ է։ Եթե Նեմեսիսը կարմիր թզուկ է, այն անկասկած ընդգրկվել է աստղերի կատալոգներում, բայց դրա իրական բնույթը հնարավոր է գտնել միայն դրա զուգահեռ չափման միջոցով։ Արեգակի շուրջ իր ուղեծրային շարժման շնորհիվ այն կունենա շատ քիչ սեփական շարժում, այնպես որ, ի տարբերություն, օրինակ, Բարնարդի աստղի, այն հնարավոր չէ հայտնաբերել աստղերի սեփական շարժը չափող ուսումնասիրություններով։

Քանի որ վերջին զգալի զանգվածային ոչնչացումը տեղի է ունեցել մոտ 5 միլիոն տարի առաջ, Մյուլլերը նշում է, որ Նեմեսիսը, ամենայն հավանականությամբ, ներկայումս գտնվում է Արևից 1-ից 1,5 լուսային տարի հեռավորության վրա։ Հիմնվելով մի քանի անտիպ երկարատև գիսաստղերի նախնական ուղեծրի գագաթնակետի տվյալների վրա, եզրակացվեց նաև, որ ներկայումս Նեմեսիսը պետք է գտնվի Հիդրա համաստեղության մոտ։

## Հիպոթեզին աջակցող փաստեր
### Սեդնայի ուղեծիր
Սեդնան, Արեգակից հեռացված է, ունի  մեծ էքսցենտրիկությամբ ուղեծիր։ Նրա նվազագույն հեռավորությունն Արեգակից 76 աստղագիտական միավոր է, իսկ առավելագույն հեռավորությունը՝ 975 աստղագիտական միավոր։ Դրա պտույտի ժամանակահատվածը գնահատվում է 10,5-12 հազար տարի։ Դրա հայտնագործող Մայքլ Բրաունը *Discover* ամսագրի հոդվածում նշել է, որ Սեդնայի ուղեծրի նման պարամետրերը չափազանց տարօրինակ են։ Նրա կարծիքով, Սեդնան չպետք է լինի այնտեղ, որտեղ հայտնաբերվել է, և չկա որևէ մեխանիզմ, որը կբացատրեր իր ուղեծրի պարամետրերը։ Այն երբեք այնքան չի մոտենում Արեգակին, որ ձգողականությունը նշանակալի ազդեցություն ունենա դրա վրա, բայց երբեք այնքան չի հեռանում, որ այլ աստղերի ձգողությունը նկատելի լինի։

Սեդնայի հայտնաբերողը՝ Մայքլ Բրաունը, տալիս է երեք վարկած, թե ինչպես Սեդնան կարող էր հայտնվել իր ուղեծրում. Չբացահայտված տրանս-նեպտունյան մեծ մոլորակի ձգողական ազդեցությունը, աստղի մեկ անցում մոտ 500 ԱՀ հեռավորության վրա։ Արեգակից և արեգակնային համակարգի ձևավորումը աստղային խմբում։ Վերջին վարկածը գիտնականը համարում է ամենահավանականը։

Սիրողական աստղագետ Ուոլթեր Կրատտենդենի կարծիքով ՝ Սեդնայի ուղեծիրը ռեզոնանսային է Նեմեսիսի ենթադրյալ ուղեծրի հետ։

Բացի այդ, հիմնական հաջորդականության աստղերի մոտ կեսը կրկնակի է։ Սա ենթադրում է, որ Արեգակը կարող է լինել այդպիսի համակարգի մի մասն ուղեկցող աստղով (տե՛ս Նեմեսիսի մասին վարկածները)։ Արեգակի շրջակայքում կան ավելի քան 3000 աստղեր (d <20 հատ), նրանց մեջ մոտ կեսը բոլոր տեսակի կրկնակի աստղերն են։ Կրկնակի աստղերի բաղադրիչները ավելի հաճախ ներկայացվում են նույն լուսավորության և նույն սպեկտրալ տիպի աստղերով, բայց կան նաև ուժեղ տարբերություններ։ Նման համակարգի տարրերը պետք է պտտվեն զանգվածի ընդհանուր կենտրոնի շուրջ։

## Հայտնաբերելիություն
Եթե Նեմեսիս գոյություն ունի, այն կարելի է հայտնաբերել երկնքի համակարգված դիտումներով, օրինակ Pan-STARRS- ը և Large Synoptic Survey աստղադիտակներով։ Մասնավորապես, եթե Նեմեսիսը կարմիր կամ շագանակագույն թզուկ է, այն կարող է հայտնաբերվել WISE տիեզերական աստղադիտակի կողմից ստացված տվյալների ուսումնասիրության միջոցով, որը որոնում է օբյեկտներ ինֆրակարմիր տիրույթում, ինչպես նաև չափում է զուգահեռությունը օբյեկտների հեռավորությունը որոշելու համար։ Ուսումնասիրության նախնական արդյունքները հրապարակվել են 2011 թվականի ապրիլի 14-ին։ 2014-ի մարտին WISE աստղադիտակի կողմից ձեռք բերված տվյալների վերլուծությունից հետո հայտարարվեց, որ  Արեգակից մինչև 26 հազար ա․ե․ հեռավորության վրա չկան Յուպիտերի չափի կամ  ավելի մեծ անհայտ օբյեկտներ։

## Քննադատություն
Նեմեսիսի գոյության վարկածը հիմնված է զանգվածային անհետացման պարբերականության գաղափարի վրա, որը կապված է Երկիրի վրա բավականաչափ մեծ երկնային մարմինների անկման հետ։ Այնուամենայնիվ, Մաքս Պլանկի աստղագիտական ինստիտուտի Քորին Բեյլեր-Ջոնսը, օգտագործելով բեյզյան վիճակագրությունը, եզրակացրեց, որ պարբերականությունն ակնհայտ է։ Նրա կարծիքով, վերջին 250 միլիոն տարվա ընթացքում գիսաստղերի և աստերոիդների երկիր ընկնելու հաճախականությունը պարբերաբար չի փոխվում, բայց միօրինակ է աճում, ինչը կարելի է բացատրել ինչպես հին խառնարանների մասին անբավարար տեղեկատվությամբ, այնպես էլ անկումների քանակի փաստացի աճով։

## Այլ վարկածներ
### Հսկա մոլորակներ
Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ առասպելական ուղեկից աստղը չէր կարող առաջանալ գազի և փոշու առաջնային ամպից։ Ուղեկցող աստղի փոխարեն առաջացան հսկա մոլորակներ։

Բացի Յուպիտերից, Սատուրնից, Ուրանից և Նեպտունից, ըստ մի խումբ աստղագետների, որոնք ղեկավարում էին Լուիզիանայի համալսարանի պրոֆեսոր Ջոն Մաթեսը (), Արեգակնային համակարգում կարող է լինել մեկ այլ հսկա մոլորակ, որը գտնվում է Երկրից մոտ երկու լուսային տարի հեռավորության վրա։ Սառցե գիսաստղերի ուղեծրի մանրամասն ուսումնասիրության արդյունքում Մաթեզի խումբը կարողացավ պարզել, որ Արեգակնային համակարգ մտնող գիսաստղերի մոտ 20%-ը «քաշվում է» զանգվածային տիեզերական օբյեկտի ձգողական ուժերի կողմից, որոնք գտնվում են Օորտի ամպից դուրս, առնվազն 1,4 անգամ ավելի մեծ, քան Յուպիտերից, բայց որն աստղ չէ, հակառակ դեպքում գրավիտացիոն դաշտի գրաված գիսաստղերի տոկոսը շատ ավելի բարձր կլիներ։ Միևնույն ժամանակ, ըստ գիտնականների, այս սառցե գիսաստղերից մի քանիսը հասնում են երկու կիլոմետր տրամագծի և պոտենցիալ վտանգ են ներկայացնում Երկրի համար։ Հիպոթետիկ հսկա մոլորակը ստացել է Տիխեա ***ծածկագիրը*** (ի պատիվ Նեմեսիս *Տիխեա* քրոջ)։ Այս պահին դրա գոյության մասին ոչ մի հաստատուն վկայություն չկա։

### Մերձեցում մոտակա աստղերի հետ
M սպեկտրալ դասին պատկանող ցածր զանգվածի  աստղերի հետագծերի ուսումնասիրության հիման վրա հայտնաբերվել է 18 աստղ, որոնք կարող են մոտենալ Արեգակին առաջիկա միլիարդ տարիների ընթացքում։ Այս հետազոտության արդյունքը Ամերիկայի աստղագիտական ընկերության 217-րդ հանդիպմանը ներկայացրեց Պենսիլվանիայի համալսարանի Ջոն Բոչանսկին։

## Գեղարվեստական գրականության մեջ
* Իսահակ Ազիմովի «Նեմեսիս» վեպում  2220 թ.- ին հայտնաբերվեց մի կարմիր թզուկ, որը թաքնված էր փոշոտ միգամածության կողմից («Հարևան աստղ»), որը գտնվում էր Արևից երկու լուսային տարի հեռավորության վրա և Նեմեսիսն անվանվեց Արևի հիպոթետիկ արբանյակի անունով։

## Տես նաև
* (128) Նեմեսիս
* Տրանսարբանյակային օբյեկտ
* Օորտի ամպ
* Տիխեա (հիպոթետիկ մոլորակ)
* Իններորդ մոլորակ

## Նշումներ

Կատեգորիա:Արեգակնային համակարգ
Կատեգորիա:Աստղեր