Արցախի Հանրապետության աշխարհագրություն

[250px|մինի|Լեռնային բնատեսարան, գ. [Վաղուհաս]]
[250px|մինի|[Սարսանգի ջրամբարը Մարտակերտի շրջանում]]
250px|մինի|Ջրվեժ Քարքառ գետի վրա
250px|մինի|Քարքառ գետի կիրճը, Քարինտակ գյուղի մոտ
**Արցախի աշխարհագրություն**, Արցախի Հանրապետության աշխարհագրական դիրքի, ֆիզիկաաշխարհագրական օբյեկտների, դրանց առանձնահատկությունների, բնակլիմայական պայմանների ամբողջությունը։ Արցախի Հանրապետությունը գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևելքում։ Հիմնականում ունի լեռնային մակերևույթ։ Համեմատաբար ցածրադիր ու հարթավայրային են հարավը և արևելքը։ Արաքս գետի երկայնքով տարածվում են Արցախի դաշտավայրերը։

Արցախի մակերևույթը կտրտված է բազմաթիվ լեռնաշղթաներով։ Հյուսիսում Մռավի, հյուսիս-արևմուտքում՝ Արևելյան Սևանի լեռնաշղթաներն են, արևմուտքում՝ Սյունիքի բարձրավանդակը, կենտրոնական հատվածում՝ Արցախի լեռնաշղթան, որից դեպի արևելք են տարածվում մի շարք մանր լեռնաճյուղեր։

Այս տարածաշրջանը համարվում է սեյսմիկ ակտիվ գոտի։

## Լեռնագագաթներ
Բարձր լեռնագագաթներն են՝
* Գոմշասար 3724 մ
* Գժասար 3616 մ
* Մռավսար 3341 մ
* Կուսանաց 2832 մ
* Մեծ Քիրս 2724 մ
* Դիզափայտ 2476 մ

## Խոշոր գետեր
* Թարթառ (Տրտու)
* Հագարի ( Հակարի, պատմ.Աղավնո)
* Խաչենագետ
* Կարկառ
* Վարանդա
* Իշխանագետ

## Վարչական շրջաններ

Ըստ վարչատարածքային բաժանման Արցախի Հանրապետությունը կազմված է հետևյալ միավորներից՝
* Մայրաքաղաք Ստեփանակերտ
* Քաշաթաղի շրջան
* Շուշիի շրջան
* Հադրութի շրջան
* Մարտունու շրջան
* Ասկերանի շրջան
* Մարտակերտի շրջան
* Շահումյանի շրջան։

Շահումյանի շրջանն ամբողջությամբ, Մարտակերտի ու Մարտունու շրջանների արևելյան որոշ հատվածներ այժմ գտնվում են ադրբեջանական վերահսկողության տակ։ Հայկական պետության տիրապետության տակ է գտնվում Աղդամի շրջանի արևմտյան հատվածը։

## Կլիմա
Արցախի կլիման չափավոր մերձարևադարձային է։ Տարեկան միջին ջերմաստիճանը +11&nbsp;°C է։ Ամենատաք և արևոտ ամիսների՝ հուլիսի և օգոստոսի միջին ջերմաստիճանն է համապատասխանաբար՝ +22&nbsp;°C և +21&nbsp;°C։ Ձմեռային ամիսներին միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -1-ի և 0&nbsp;°C միջև։ Բարձրադիր շրջաններում ձմռան եղենակը հաճախ բավական ցուրտ և ձյունառատ է։ Ջերմաստիճանի նվազագույնը՝ -23&nbsp;°C։ Ամառային ամիսներին ջերմաստիճանի առավելագույնը 32-37&nbsp;°C և 40&nbsp;°C է համապատասխանաբար բարձրադիր և ցածրադիր շրջաններում։ Տարեկան տեղումների քանակը բարձրադիր վայրերում 560-840 մմ է, ցածրադիր վայրերում՝ 410-480 մմ։ Գարնանը, հատկապես մայիս և հունիս ամիսներին՝ առավելագույն տեղումների ժամանակ, հաճախ են լինում հեղեղներ և կարկտահարություն։ Բացի այդ՝ բարձրադիր վայրերում տարվա 100-ից 125 օրը մառախլապատ է։

## Բնություն
Արցախի տարածքի շուրջ 35 տոկոսը ծածկված է անտառներով։ Հատկապես բարձրադիր՝ 1.500-2.250 մ բարձրության վրա գտնվող շրջանները։ Հաճախ հանդիպում են նաև հին թթաստաններ, որոնք վկայում են հին ժամանակներում արցախցիների գլխավոր արհեստներից մեկի՝ մետաքսագործության մասին։ Ցածրադիր վայրերի սարալանջերը ծածկված են թփուտներով և մարգագետիններով։ Դաշտավայրերի կլիման կիսաանապատային է։ Երբեմն հանդիպում են նաև լերկ ժայռուտներ (հատկապես Դիզակում)։ Արցախի կենդանական աշխարհում հանդիպում են գորշ արջեր, եղնիկներ, քարայծեր, լուսաններ և այլն։

## Գրականություն
* Габриелянц Г.А., Джрбашян Р.Т., Мелконян Р.Л., Мелик-Адамян Г.У. и др. Геология и минеральные ресурсы Нагорно-Карабахской Республики. Ереван- Степанакерт, Зангак-97, 2011 - 288 с. http://opac.flib.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=305562&query_desc=su%3A%22%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%85%22

## Արտաքին հղումներ
* Արցախի Հանրապետության արտգործնախարար․ «ԼՂՀ աշխարհագրական դիրքը, կլիման, օգտակար հանածոները, բուսական ու կենդանական աշխարհը։»