open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Գևորգ Ասատուր

**Գևորգ Ասատուր** (*Գևորգ Կոստանդինի Աստվածատրյան*, ), հայ բանասեր, մանկավարժ, թարգմանիչ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Թիֆլիսում։ Ավարտել է Ներսիսյան դպրոցը, ապա Պետերբուրգի հնագիտական ինստիտուտը և արևելյան լեզուների դասընթացները։ Դասավանդել է Թբիլիսիի, Լենինականի և Երևանի դպրոցներում։ 1921 թվականից դասավանդել է Երևանի պետական համալսարանում։ Նրա առաջին բանաստեղծությունը լույս է տեսել «Աղբյուր» ամսագրում, 1887 թվականին։ Եղել է Սայաթ-Նովայի լավագույն գիտակներից։ Ուսումնասիրություններ է գրել Շոթա Ռուսթավելու, Սայաթ-Նովայի և Շամչի Մելքոյի մասին։ Կազմել է Գաբրիել Սունդուկյանի լեզվի բառարանը (2500 բառ, դարձվածք ու ասույթ)։ Մահացել է Թիֆլիսում։

## Երկեր
* Սիրո երգիչ Նահապետ Քուչակի երգերը։ Մշակեց Գևորգ Ասատուրը, Թիֆլիս, 1905։ 
* Հայավանդ (լեգենդներ), պրակ Ա, Երևան, 1927, 57 էջ։ 
* Մերձարևելքի գրականության պատմություն, Երևան, 1931, 164 էջ։

## Թարգմանություններ (ռուսերենից, պարսկերենից և վրացերենից)

* Ալեքսանդր Պուշկին, Չափածո գրվածքների ժողովածու, Թիֆլիս, 1899, 31 էջ։ 
* Ֆիրդուսի, Ռուստամ և Սոհրաբ («Շահ-նամե»-ից), Երևան, 1934, 114 էջ։ 
* Ֆիրդուսի, Ռոստոմ և Սոհրաբ («Շահ-նամե»-ից), Երևան, 1935, 132 էջ։ 
* Շոթա Ռուսթավելի, Վագրենավորը, Երևան, 1937, 260 էջ։ 
* Վաժա Փշավելա, Եղնիկի ձագուկի պատմությունը, Երևան, Պետհրատ, 1937, 18 էջ։ 
* Ալեքսանդր Պուշկին, Ընտիր երկեր, 2 հատորով, հատոր 1, Բանաստեղծություններ, պոեմներ, դրամաներ (գրքի մեջ մտնող «Հավերժահարսը» գործը թարգմանել է Գ. Ասատուրը), Երևան, Պետհրատ, 1940, 361 էջ։ 
* Ալեքսանդր Պուշկին, Երկեր 5 հատորով, հատոր 3, Եվգենի Օնեգին։ Դրամատիկական երկեր (գրքի մեջ մտնող «Հավերժահարսը» գործը թարգմանել է Գ. Ասատուրը), Երևան, Հայպետհրատ, 1956, 444 էջ։ 
* Վրաց գրականության ընտիր էջեր (գրքի մեջ մտնող գործերի մի մասը թարգմանել է Գ. Ասատուրը), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 648 էջ։
* Շոթա Ռուսթավելի, Ընձենավոր (պոեմ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1966, 319 էջ։ 
* Իլյա Ճավճավաձե, Բանաստեղծություններ (գրքի մեջ մտնող գործերի մի մասը թարգմանել է Գ. Ասատուրը), Երևան, «Սովետական գրող», 1978, 95 էջ։
* Վրացական պոեզիա (ժողովածուի մեջ մտնող գործերի մի մասը թարգմանել է Գ. Ասատուրը), Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1983, 440 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Պարսկերենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Վրացերենից հայերեն թարգմանիչներ
Երոֆեև (այլ կիրառումներ)

**Երոֆեևը** ռուսական ազգանուն է։

Այս ազգանունով հայտնի են հետևյալ մարդիկ.

*Վենեդիկտ Վասիլևիչ Երոֆեև (1938–1990) Ռուս գրող։
*Վիկտոր Վլադիմիրի Երոֆեև ծնվ. 1947 Ռուս գրող, գրականագետ։
Ինտերնետ-սրճարան

[մինի|200px|աջից|Ինտերնետ-սրճարան [Սեուլում]]
**Ինտերնետ-սրճարանը** () հրապարակական հիմնարկ է, որը ինտերնետի մուտք է տրամադրում։ Ըստ սովորության ինտերնետ-սրճարանում կարելի է թեթև ուտել, սուրճ խմել (կամ այլ ըմպելիքներ) և զրուցել։

Երկու 16 բիթանոց համակարգիչ՝ կապված online սպասարկման ցանցերին հեռախոսագծերի միջոցով։ Սրճարաններում անցկացվում էին օֆլայն հանդիպումներ, որոնք ծառայում էին որպես առցանց և օֆլայն գործունեությունը կապող վայր է։ 1991 թվականի հուլիսին Սան Ֆրանցիսկոյում (ԱՄՆ) բացվեց    SFnet  Caffe house Network_ը Ուեյն Գրեգորիի կողմից։ Գրեգորին մետաղադրամով աշխատող համակարգչային տերմինալներ է տեղադրել Սան Ֆրանցիսկոյի ծովածոցի սրճարաններում։ Ինտերնետ սրճարանը ընդհանուր առմամբ առաջարկում է նաև ըմպելիքներ կամ այլ ծառայություններ, ինչպիսիք են հեռախոսի վերանորոգումը։ Ինտերնետ սրճարանը հաճախ հյուրընկալվում են խանութում։ Բացի ճանապարհորդներից, շատ զարգացող երկրներում ինտերնետ սրճարանները քաղաքացիների համար ինտերնետ  հասանելիության հիմնական ձևերնեն, քանի որ ընդհանուր հասանելիության մոդելն ավելի մատչելի է, քան սարքավորումների և ծրագրային ապահովման  անձնական սեփականությունը։ Մարտի 12ից 13ը հանգստյան օրերին ICAի թատրոնում Պոպը գործարկեց ինտերնետ սրճարան, որը բաղկացած է բազմաթիվ  Apple MAC համակարգիչներից՝ սրճարանային ոճի սեղանների վրա հասանելի ծառայությունների ցանկով։ 1994թվականի հունիսին Տորոնտոյում բացվեց The Binary Caffe Կանադայի առաջին ինտերնետ սրճարանը։ Առաջին հանրային, առևտրային ամերիկյան ինտերնետ սրճարանը ստեղծվել և բացվել է Ջեֆ Անդերսոնի և Ալան Վայնկրեցի կողմից։ Արդեն օգոստոսին Տեխաս  նահանգի Դալլաս քաղաքի ինֆորմատում է ստեղծվում ինտերնետ սրճարան և կոչվում է  The HighTech Cafee։ Նրանց համար, ովքեր ճանապարհորդում են Հյուսիսային Ամերիկայում, բեռնատարների շատ կանգառներում կան ինտերնետ կրպակներ, որոնց համար սովորական վճարը կազմում է 20 ցենտ/ րոպե։ 1995 թվականի հունվարին Քեմբրիջի CB1 սրճարանը տեղադրեց ինտերնետ կապ։ Այն Միացյալ Թագավորության ամենաերկար գործող ինտերնետ սրճարանն էր, որն ի վերջո փակվեց 2015թ։ 1995 թվականի հունիսին Նյու Յորքի Իսթ Վիլիջ թաղամասում բացվեցին երեք ինտերնետ սրճարաններ՝ բացված Արթուր Պերլիի կողմից, @Cafe և Heroic Sandwich :

Որոշ հիմնարկներում ինտերնետի մուտքը մտնում է մուտքի տոմսի մեջ։ Նրանցից կարելի է օգտագործել տանը ինտերնետային կապ չունենալու, օտար քաղաքում գտնվելու, ինչպես նաև այլ պարագաներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Համացանց
Անանուն

մինի|200px|Առանց դեմքի պատկերը հաճախ ասոցացվում է անանունի հետ։
**Անանուն**, նաև **անոնիմ** (հուն.՝ ανώνυμος, բառացի *«անհայտ», «անանուն»*), անստորագիր բնագրի հեղինակ։ «Անանուն» բառի նշանակությունը տարբեր է զանազան բնագիրների տեսակների համար։ Անանուն կարող են լինել և գեղարվեստական ստեղծագործությունները, և օգտապաշտական հաղորդագրությունները, նամակներ, անարգագիրներ, մատնություններ և այլ։

Համամետ օգտապաշտական հաղորդագրությունների, «անանուն» հաշվում է ցանկացած ուղերձ, որ անստորագիր է, կամ ստորագրված է ուրիշի անունով։ Գլխավոր չափանիշը ուղերձի իսկական հեղինակի անձնավորությունը բացահայտելն է։

Գրականությունում աշխատանքը կարելի է կոչել «անանուն» եթե դրա հեղինակը չի գրել իր անունը։ Հարկավոր է չխառնել անանունը և կեղծանունը։

Կատեգորիա:Կեղծանուններ
Կատեգորիա:Անանունություն
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով
Տրանսուրան տարր

**Տրանսուրանային տարրեր**, քիմիական տարրեր, որոնք պարբերական համակարգում գտնվում են ուրանից հետո (ատոմային թվերը մեծ են 92-ից)։ Բոլոր տրանսուրանային տարրերը սինթեզվել են միջուկային փոխազդեցությունների շնորհիվ (բնության մեջ հայտնաբերվել են միայն նեպտունիումի և պլուտոնիումի միկրոքանակություններ)։ Տրանսուրանային տարրերը ռադիոակտիվ են։ Ատոմային թվի մեծացմանը զուգընթաց դրանց կիսատրոհման պարբերությունը կտրուկ նվազում է։
1932 թ. նեյտրոնի հայտնագործումից հետո կարծիք արտահայտվեց, որ նեյտրոններով ճառագայթվելուց ուրանից պետք է ստացվեն առաջին տրանսուրանային տարրերի իզոտոպները։ Եվ 1940 թ. Էդվին ՄաքՄիլանը և Ֆ. Էիբլսոնը միջուկային ռեակցիայի ստացան նեպտունիում (ատոմային թիվը՝ 93) և հետազոտեցին դրա կարևորագույն քիմիական ֆիզիկական հատկությունները։ Հենց այդ ժամանակ էլ կատարվեց մյուս տրանսուրանային տարրի՝ պլուտոնիումի հայտնագործությունը։ Երկու տարրերն էլ անվանվել են Արեգակնային համակարգի համանուն մոլորակների պատվին։

Կատեգորիա:Տրանսուրան տարրեր
Կատեգորիա:Միջուկային ֆիզիկա
Մաղրիբ

[մինի|220x220px|Մաղրիբի երկրները՝ արևմուտքից արևելք՝ [Մավրիտանիա, Արևմտյան Սահարա, Մարոկկո, Ալժիր, Թունիս, Լիբիա:]]
մինի|220x220px|Մաղրիբի երկերների խորհրդանշանը
**Մաղրիբ** (արաբերեն՝. المغرب‎‎ **Ալ-Մաղրիբ**, բառացի «արևմուտք»), Եգիպտոսից արևմուտք երկրների անվանումը, որը առաջին անգամ օգտագործել են միջնադարյան արաբական աշխարհագրագետները և պատմաբանները։ Օգտագործվում է մինչև հիմա։

Ընդհանուր Ալ-Մաղրիբ անվանումը այս երկրները ստացել են արաբների նվաճողական արշավների ժամանակ։ Արաբերենից թարգմանած «Ալ-Մաղրիբ» նշանակում է «երկիր, որտեղ արևը մայր է մտնում», կամ «արևմուտք»։

Կատեգորիա:Աֆրիկայի պատմական երկրամասեր
Կատեգորիա:Մաղրիբ
Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Նուբիա

[մինի|200px|աջից|Նուբիան [1885 թվականի քարտեզին]]
**Նուբիան** (արաբերեն՝ نوبيون),  (եգիպտերեն՝ Քուշ, Քաշ, անտիկ հեղինակների մոտ՝ Նեղոսյան Եթովպիա, Նուբիա անունն առաջացել է մ․թ․ X դ․), հնագույն երկիր Նեղոսի 1-ին սահանքի և Սպիտակ ու Կապույտ Նեղոսների միջին հոսանքի միջև, Կարմիր ծովից մինչև Լիբիական անապատ (այժմյան Սուդանի տարածքը և Եգիպտոսի մի մասը)։ Հին եգիպտացիներին ազգակից Նուբիայի սեմա–քամյան և քուշյան բնիկ ցեղերը մ․թ․ա․ IV–III հազարամյակներում զբաղվել են հիմնականում անասնապահությամբ։ Մ․թ․ա․ II հազարամյակում ուժեղացել է հարավից եկող նեգրոիդ տարրերի միաձուլումը նուբիացիներին։ Եգիպտոսի Հին թագավորության ժամանակաշրջանում (մ․թ․ա․ III հազարամյակ) փարավոնները Նուբիա են ուղարկել առևտրական քարավաններ և ավարառուական արշավանքներ կազմակերպել ստրուկներ, անասուններ, եբենոսի փայտ, փղոսկր ձեռք բերելու համար։ Նուբիայի հյուսիսում հիմնվել են եգիպտական առևտրավաններ։ Մ․թ․ա․ XVI–XV դդ․Նուբիայի տարածքը մինչև Նեղոսի 4-րդ սահանքը զավթել է Եգիպտոսը, որի ազդեցությունը նպաստել է Նուբիայում եգիպտական մշակույթի տարածմանը և արագացրել նախնադարյան համայնական կարգի քայքայումը։ Մ․թ․ա․ XI դ․ Նուբիայի տարածքը ազատագրվել է Եգիպտոսի տիրապետությունից։ Մ․թ․ա․ մոտ VIII դ․ առաջացել է պետություն՝ Նապատա կենտրոնով (Նապատայի թագավորություն), որի թագավոր Պիանխին մ․թ․ա․ VIII դ․ 2-րդ կեսին տիրեց Եգիպտոսին՝ հիմնելով եգիպտական (եթովպական) XXV դինաստիան։ Մ․թ․ա․ VI դ․ 2-րդ կեսին պետության մայրաքաղաքն է դարձել Մերոեն, այստեղից էլ՝ Մերոեի պետության անվանումը, որ գոյատևել է մինչև մ․թ․ IV դ․։ 

## Գրականություն
* Кацнельсон И․ С․, Напата и Мероэ-древние царства Судана, М․, 1970․ 

## Տես նաև
* Սահել

Կատեգորիա:Նուբիա
Կատեգորիա:Աֆրիկայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Աֆրիկայի պատմական երկրներ
Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Անդրանիկ Ծառուկյան

**Անդրանիկ Թորոսի Ծառուկյան** (), սփյուռքահայ գրող, բանաստեղծ, արձակագիր։

## Կենսագրություն
1915 թ. Մեծ եղեռնի օրերին զրկվել է ծնողներից։ 1918-1922 թթ. եղել է Հալեպի որբանոցում։ Ավարտել է Հալեպի Հայկազյան ազգային վարժարանը (1928 թ.)։ 1930-1934 թթ. սովորել է Բեյրութի Համազգայինի ճեմարանում։ 1935-1942 թթ. դասավանդել է Հալեպի Զավարյան վարժարանում։ 1941 թ. հիմնադրել է «Նայիրի» պարբերականը, 1946 թ. խմբագրել «Արևելք» օրաթերթը։ Եղել է դաշնակցական կուսակցության անդամ, հեռացել է 1956 թ.։

## Ստեղծագործական կյանք
Ծառուկյանի «Եղերաբախտ քերթողներ» առաջին գործը Պետրոս Դուրյանի, Միսաք Մեծարենցի, Վահան Տերյանի, Մատթեոս Զարիֆյանի մասին է։

Բանաստեղծություններում և արձակում արտացոլված են աշխարհասփյուռ հայության հույզերն ու ձգտումները, որբացած սերնդի կյանքը, վերաբերմունքը Խորհրդային Հայաստանի հանդեպ։

Լույս են տեսել Ծառուկյանի «Մոխրաման» (1935) պարսավագրական վիպակը, «Թուղթ առ Երևան» (1945) պոեմը և այլ գործեր։ Ճանաչված է «Մանկություն չունեցող մարդիկ» (1952) վիպակով, որը հրատարակվել է նաև Երևանում (1963), Մոսկվայում (1964, ռուսերեն), Փարիզում (1977, ֆրանսերեն)։ Վիպակի շարունակությունն է «Երազային Հալեպ» (1979) գիրքը։ 1958 թվականին առաջին անգամ այցելել է Խորհրդային Հայաստան և իր տպավորությունները գրառել «Հին երազներ, նոր ճամփաներ» (1960) գրքում։

## Երկերի մատենագիտություն
* Մոխրաման, Պէյրութ, 1935, 64 էջ։
* Առագաստներ, Հալէպ, 1939, 80 էջ։
* Հէ՛յ, ջան Երևան…, Գահիրէ, 1945, 64 էջ։
* Մանկութիւն չունեցող մարդիկ, Պէյրութ, 1955, 244 էջ։
* Մանկություն չունեցող մարդիկ, Երևան, 1959, 180 էջ։
* Հին երազներ, նոր ճամբաներ, Պէյրութ, 1960, 336 էջ։
* Մանկություն չունեցող մարդիկ, Երևան, 1963, 188 էջ։
* Երազային Հալէպը, Պէյրութ, 1980, 281 էջ։
* Մանկութիւն չունեցող մարդիկ, Պէյրութ, 1980, 240 էջ։
* Վերջին անմեղը, Պէյրութ, 1980, 312 էջ։
* Հին երազներ, նոր ճամբաներ, Պէյրութ, 1982, 334 էջ։
* Նոր Հայաստան, նոր հայեր, Պէյրութ, 1983, 289 էջ։
* Մանկություն չունեցող մարդիկ։ Երազային Հալեպը, Երևան, 1985, 304 էջ։
* Սէրը եղեռնին մէջ, Պէյրութ, 1987, 269 էջ։
* Մեծերը և միւսները, Պէյրութ, 1992, 352 էջ։
* Երազային Հալէպը։ Նոր բովանդակութիւն, Պէյրութ, 1996, 204 էջ։
* Մանկութիւն չունեցող մարդիկ, Հալէպ, 1996, 254 էջ։
* Մանկութիւն չունեցող մարդիկ, Վենետիկ, 1998, 111 էջ։
* Առկայծող հայեր Եւրոպայի լոյսերուն մէջ, Պէյրութ, 1999, 222 էջ։
* Սփիւռքի տասնամեակները։ 60 ամեայ սփիւռքը։ Անհետացած դէմքեր, Հալէպ, 2000, 173 էջ։
* Սէրը եղեռնին մէջ, Երևան, 2004, 236 էջ։
* Մանկություն չունեցող մարդիկ, Երևան, 2011, 240 էջ։
* Letter to Yerevan, («Թուղթ առ Երևան», անգլերէն թարգ.), Ուաթըրթաուն ԱՄՆ, 2018, 119 էջ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Անդրանիկ Ծառուկյանի առաջին այցելությունը Խորհրդային Հայաստան, Փաստաթղթեր, Ե., 2008։

Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Սիրիահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Սիրիահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Սիրիահայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության անձինք
Գո

մինի|250px|Գոյի խաղատախտակը խաղաքարերով

**Գո** (չինարեն՝ 圍棋,围棋, վեյցզի, կորեերեն՝ 바둑, պադուկ, ճապոներեն՝ 囲碁, իգո), չինական ավանդական սեղանի խաղ, որտեղ խաղացողի հիմնական նպատակը տախտակի վրա հնարավորինս շատ տարածք զբաղեցնելն ու շրջափակելն է։ Խաղը ստեղծվել է Հին Չինաստանում ավելի քան 2500 տարի առաջ։ Չնայած պարզ կանոններին, լավ գո խաղալը բավականին բարդ է (շատերը այն համարում են շախմատից բարդ խաղ)։

Խաղում կա 2 խաղացող, որոնցից մեկը խաղում է սև քարերով, մյուսը սպիտակ։ Խաղի ժամանակ քարերը շարվում են վանդակավոր տախտակի վանդակների հանգույցներում(կետեր)։ Սովորաբար խաղում են 19×19 խաղատախտակի վրա, սակայն տարածված են նաև 9×9 և 13×13 տախտակները։ Տախտակի վրա դրված քարերը շարժել չի կարելի։ Նրանք հեռացվում են տախտակի վրայից երբ շրջափակվում են հակառոկորդի քարերով։ Խաղը ավարտված է համարվում, երբ երկու խաղացողները իրար հետևից բաց են թողնում իրենց քայլը, որից հետո հաշվվում են նրանց միավորները։

2008 թվականին աշխարհում եղել է 40մլն գո խաղացող(որոնց մեծ մասը Արևելյան Ասիայից), իսկ 2015 թվականին Գոյի Միջազգային Ֆեդերացիան ունեցել է 75 անդամ-երկիր։

## Կանոնները
Առաջին քայլը սովորաբար անում է սև քարերով խաղացողը։ Խաղում իրար կպած նույն գույնի քարերի համախումբը կոչվում է խումբ։ Խմբի մեջ մտնող քարերին հարևան ազատ հանգույցները(անկյունագծայինները չհաշված), կոչվում են խմբի ազատություններ։ Երբ խումբը չի ունենում ազատություն(բոլոր հարևան հանգույցներում հակառակորդի քարերն են) խմբի բոլոր քարերը հեռացվում են խաղատախտակից։ Խաղացողը իր քարերը կարող է դնել տախտակի ցանկացած կետում՝ 2 բացառությամբ՝
# Այդ քայլի պատճառով խաղացողի քարերի որևէ խումբ կկորցնի իր ազատությունները՝ ինքնասպանություն չի կարելի։ Բայց եթե քայլի պատճառով նաև հակառակորդն է կորցնում իր խմբերից մեկը, ապա քայլը թույլատրվում է, իսկ քայլը անողի խումբը մնում է տախտակի վրա։
# Այդ քայլի պատճառով տախտակը գալիս է իր նախկին դիրքին։ Այս Կո կոչվող կանոնի նպատակի նույն գործողության շարունակ կրկնվելը բացառելն է։
Երբ երկու խաղացողները հաջորդաբար իրենց քայլը բաց են թողում, խաղը համարվում է ավարտված և սկսվում է միավորների հաշվարկը։ Միավորների հաշվելու չինական մեթոդում իրար են գումարվում այդ գույնի քարերով զբաղեցված և այդ գույնով շրջափակված հանգույցների քանակները, իսկ սպիտակ խաղացողին տրվում է լրացուցիչ միավոր(կոմի)՝ խաղը երկրորդը սկսելու համար։ Կոմին սովորաբար լինում է կոտորակային թիվ՝ ոչ֊ոքին բացառելու նպատակով։ Խաղացողները կարող են խաղից առաջ որոշել կոմիի արժեքը(տարածված են 5.5֊ը, 6.5֊ը և 7.5֊ը)։ Միավորների հաշվման ճապոնական համակարգում միավորից հանվում է նաև կորցրած քարերի քանակը։

Գոյի դրական կողմերից է նաև այն, որ իրար հետ կարող են խաղալ տարբեր մակարդակի խաղացողներ, սակայն խաղը չի կորցնի իր ինտրիգը։ Դրա համար թույլ խաղացողը խաղը սկսելուց առաջ կարող է տախտակի վրա դնել որոշակի քանակությամբ քարեր՝ նախնական առավելություն ստանալով։ Այդ քարերը անգլերենում կոչվում են handicap:

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Go Game Guru-What is Go 

Կատեգորիա:Ճապոներեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Շաշկիի տեսակներ
Կատեգորիա:Սեղանի խաղեր այբբենական կարգով
Ըմպելիք

[մինի|200px|աջից|[Նարնջի հյութ|Նարինջի հյութ]]
[մինի|200px|աջից|[Սուրճ]]
[մինի|200px|աջից|[Կարմիր գինի]]
**Ըմպելիք**, որպես սնունդ կամ հաճույքի համար խմվող հեղուկ։ 

Ըմպելիքները կարող են նաև մեծ դեր ունենալ մշակութային, կրոնական և սոցիալական (օր. սուրճ խմելը) կյանքում։ Ըմպելիքները լինում են տարբեր համի, գույնի, ձևի և այլ։

## Խմելու ջուր
Ջուրը ըմպելիքների մեծամասնության հիմքն է, որոնք մարդկությունը օգտագործում է մաքուր, գազավորված կամ միներալիզացված վիճակում։

## Ոգելից խմիչքներ
Ոգելից խմիչքը էթանոլ պարունակող ըմպելիք է։ Հայտնի է, որ հնուց ի վեր մարդիկ ալկոհոլ են պատրաստել՝ խմորում առաջացնելով։ Ոգելից խմիչք են համարվում՝

* Գինին,
* Գարեջուրը,
* Սիդրը,
* Մեղրագինին,
* Կոկտեյլը և այլն։

## Կաթնեղեն
Կաթնեղենը ըմպելիք է կաթի հիման վրա, հիմնականում կովի։ Կաթնեղեն կարող է լինել՝

* Կեֆիրը,
* Թանը,
* Մածունը,
* Յոգուրտը և այլն։

## Հյութեր
Հյութը ըմպելիք է ջրի և պտղի հիման վրա։ Հյութերը կարելի է պատրաստել համարյա ամեն մրգից և որոշ բանջարատեսակներից (գազար, լոլիկ, բազուկ, և այլն)։ Կոմպոտը հյութի տեսակ է։ 

## Գազավորված
Գազավորված ըմպելիքները հագեցված են ածխաթթվային գազով։ Գազավորված ըմպելիքներ են՝

* Շամպայնը,
* Կոլան,
* Տոնիկը,
* Գազավորված լիմոնադը և այլ

## Տաք ըմպելիքներ
* Սուրճ
* Թեյ
* Կակաո կամ տաք շոկոլադ

Կատեգորիա:Ըմպելիքներ
Կատեգորիա:Թունդ ալկոհոլային խմիչքներ
Բուենոս Այրեսի պայմանագիր

**Բուենոս Այրեսի պայմանագիր** (անգլերեն՝ *Buenos Aires Convention*, իսպաներեն՝ *Convenio de Buenos Aires*), պայմանագիր, որը ընդունվել են Բուենոս Այրեսի կոնֆերենցիայի ժամանակ՝ 1910 թ. ապրիլի 11-ին։ Պայմանագիրը նախատեսում է հեղինակային իրավունքների փոխադարձաբար ճանաչումը։ Ըստ պայմանգրի, աշխատանքը պիտի ունենա վերապահում հեղինակային իրավունքների մասին։ Սովորաբար ծանոթագրությունը նախատեսում է «Բոլոր իրավունքները պահպանված են» ծանուցագիրը հեղինակի իրավունքների մասին։ Ըստ ԱՄՆ-ի օրենքների այդտեղ պետք է միայն նշել հեղինակին և աշխատանքի հրապարակման թվականը։

## Տես նաև
* Հեղինակային իրավունք
* Բոլոր իրավունքները պահպանված են

## Արտաքին հղումներ
* Պայմանագրի պաշտոնական բնագիրը 

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի համաձայնագրեր
Կատեգորիա:Հեղինակային իրավունք
Կատեգորիա:Միջազգային կոնվենցիաներ
Սահել

[աջից|200px|մինի|Սահելը [Աֆրիկայի քարտեզին]]
**Սահել** (արաբերեն՝ ساحل, բառացի *«ափ»* կամ *«սահման»*), արևադարձային տափաստան Աֆրիկայում, որը յուրօրինակ սահման է Հյուսիսային Սահարայի և հարավային պտղաբեր հողերի մեջ, որոնք ավելի հայտնի են որպես աֆրիկյան երկրամաս Սուդան (չշփոթել համանուն Սուդանի հետ, որը պետություն է)։

## Տես նաև

* Ենթասահարա
* Սուդան
* Նուբիա

Կատեգորիա:Աֆրիկայի աշխարհագրություն
Թուրքիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական

thumb|Թուրքիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը (2016)

**Թուրքիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը** (թուրք.՝ Türk Milli Futbol Takımı) ներկայացնում է Թուրքիան ֆուտբոլի միջազգային մրցաշարերում և առանձին հանդիպումներում։ Առաջին միջազգային խաղը խաղացել է Ռումինիայի դեմ 1923 թվականին։ ՖԻՖԱ Աշխարհի Գավաթի մրցաշարին, Թուրքիան մասնակցել է երեք անգամ՝ 1950-ին, 1954-ին և 2002-ին։ Հավաքականի ամենալավ նվաճումը 2002-ի Աշխարհի Գավաթի արդյունքն էր, երբ նվաճեցին պատվավոր երրորդ տեղը։

## Մարզչական կազմ
* Գլխավոր մարզիչ՝ Ֆատիհ Թարիմ (հրաժարվել է հոկտեմբերի 10, 2009)

## Հավաքականի կազմը
*[[Սեպտեմբերի 10]], [[2009]]*

#### Ներկա կազմ

## Արտաքին հղումներ
* Թուրքական ֆուտբոլի ֆեդերացիայի պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Թուրքիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական
Կատեգորիա:Եվրոպայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականներ
Վեպ

Վեպը գրական ժանր է, սովորաբար արձակ, որը ծագել է միջնադարում ռոմանական ժողովուրդների շրջանում որպես ժողովրդական լեզվով պատմություն և այժմ դարձել է էպիկական գրականության ամենատարածված ձևը, որը պատկերում է կերպարի կյանքը՝ իր հուզիչ կրքերով, պայքարով, սոցիալական հակասություններով և իդեալին հասնելու ձգտումներով։ Լինելով ընդլայնված պատմություն։

## Վեպի սահմանում
Վեպը պատմողական գրական տեսակ է։ Այն արձակ մյուս տեսակներից տարբերվում է իր ծավալով և ներքին ընդգրկումով։
Վեպի մասին «Հայ վեպի պատմություն» գրքի հանձնարարականում (անոտացիա) գրված է, որ «վեպը արվեստի ինտելեկտուալացման ամենաբարձր աստիճանն է»։ Ժանրի միջազգային *ռոման* անվանումը վերագրվում է 11 - 12-րդ դարերում եվրոպական միջավայրի բոլոր այն ստեղծագործություններին, որոնք գրվել են ռոմաներենով՝ ի հակադրություն լատինական գրականության։ Վեպը «էպիկական ստեղծագործություն է, որի մեջ պատումը կենտրոնացված է առանձին անհատի ճակատագրի վրա, նրա բնավորության և ինքնագիտակցության ձևավորման և զարգացման վրա»։ Սակայն հանրագիտարանային այս ձևակերպումը երևույթի արտաքին կողմն է միայն։

Հեգելը գեղարվեստի պատմությունը բաժանում է երկու ձևի՝ դասական (անտիկ) և ռոմանտիկական։ Ամբողջ միջնադարյան արվեստը հատկացնում է ռոմանտիկական ձևին։ Վեպը վերագրելով արվեստի ռոմանտիկական ոճին՝ այն անվանում է «բուրժուական էպոպեա»։ Համեմատելով էպոսն ու վեպը Հեգելը գրում է. «...փոխվում է նորագույն վեպերում գործող հերոսների ասպետականությունը։Որպես անհատներ, օժտված իրենց անձնական նպատակներով՝ սիրով, պատվով, բարեգործությամբ կամ աշխարհի բարեկարգման իդեալով, նրանք հակադրվում են տիրող կարգերին ու իրականության պրոզային, որն ամենուրեք դժվարություններ է դնում նրանց ճանապարհին»։

Ըստ Բելինսկու՝ «մեր ժամանակի էպոսը վեպն է», որն իր մեջ կրում է էպոսի բոլոր հատկանիշները, միայն այն տարբերությամբ, որ վեպում չկան աստվածներ ու կյանքի միֆոլոգիական չափերը, այլ սովորական կյանքն է, քանզի նորագուն արվեստի համար մասնավոր մարդու ճակատագիրն էական է։ «Վեպը,-գրում է Բելիսկին,- ծագել է քրիստոնեական ժողովուրդների նորագույն քաղաքակրթությունից՝ մարդկության պատմության այն դարաշրջանում, երբ բոլոր քաղաքացիական, հասարակական, ընտանեկան և առհասարակ մարդկային հարաբերությունները դարձել էին բազմաբարդ ու դրամատիկ, կյանքը տարածվել էր անսահման տարրերի խորությամբ ու լայնքով։ Բացի հետաքրքրաշարժությունից և բովանդակային հարստությունից, վեպը ոչնչով ցածր չէ էպիկական պոեմից՝ նաև որպես գեղարվեստական ստեղծագործություն»։

## Հայ վեպի սկզբնավորումը (19-րդ դարի 40-ական թթ.)
Հայ առաջին վեպը «Վերք Հայաստանի»-ն է, հեղինակի բնորոշմամբ՝ պատմական վեպ։ Հայ վիպասանության խոշորագույն ներկայացուցիչներից են Րաֆֆին, Ծերենցը, Պերճ Պռոշյանը, Մուրացանը, Շիրվանզադեն, Նար-Դոսը և ուրիշներ։

## Տես նաև՝
* Հայ դասական վեպի ժամանակագրություն

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Էպիկական սեռի ժանրեր
Կատալաներեն

**Կատալաներեն**, նաև **վալենսերեն** (ինքնանվանում català - կատալա), հնդեվրոպական ընտանիքի հռոմեական լեզուների օքսիտանա-ռոմանական լեզվախմբի լեզու։ Տիրապետում են մոտ 11 միլիոն մարդ։ Տարածված է Իսպանիայի տարածքի Կատալոնյան հողերում (Կատալոնիայի, Վալենսիայի և Բալեարյան կղզիների ինքնավար մարզերը), Ֆրանսիայի Արևմտյան Փիրենեյներ դեպատարմենտում, Անդորրայում և Իտալիայի Սարդինիա կղզու վրա գտնվող Ալգդերդո քաղաքում։ Կատալաներենը այդ երկրամասերում նաև պաշտոնական լեզու է։

## Տես նաև

* Պաշտոնական լեզուների ցանկ
* Լեզվաընտանիքների ցանկ
* Լեզուների ցանկեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Diccionari Invers de la Llengua Catalana
* GeoNames
* Ethnologue

Կատեգորիա:Ռոմանական լեզվախումբ
Կատեգորիա:Իսպանիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Անդորրայի լեզուներ
Բալեարյան կղզիներ

**Բալեարյան կղզիներ** (, (), կաթալաներեն՝ Illes Balears), մի փոքր կղզեխումբ Միջերկրական ծովի արևմուտքում։ Կղզիները մտնում են Իսպանիայի կազմի մեջ և ունեն ինքնավար մարզի կարգավիճակ։ Կենտրոնը և ամենամեծ քաղաքը Պալմա դե Մալյորկան է։

## Աշխարհագրություն
Կղզեխումբը կազմված է մի խումբ կղզիներից՝

* Գիմնեսյան կղզիներ - Մենորկա, Մայորկա, Կամրերա, Դրագոներա, Օդի կղզին և այլն,
* Պիտիույյան կղզիներ (կոչվում են նաև Սոճինյան) - Իբիցա (Իվիսա) և Ֆորմենթերա։

Տարածքը 4992 կմ² է (17-րդ տեղը)։ Ամենամեծ կղզիները՝ Մայորկա, Մենորկա, Իբիցա և Ֆորմենթերա։

## Տես նաև
* Կանարյան կղզիներ
* Իսպանիայի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Բալեարյան կղզիների պաշտոնական կայքը 
* www.in2menorca.com - guide for independent travellers
* Illes Balears - Official travel website for the Balearic Islands
* BalearesWeb - Website directory for the Balearic Islands
* Baleares Travel Net - Travel website directory in the Balearics
* SpainInfo - Touristic information of the Balearic Islands 
* Balearic Islands Tourist Information 
* Ibiza Map - Maps of the Balearic Island of Eivissa 
* Minorcan history at the Consell Insular de Menorca's web page
* Travel guide to the Balearic Islands 
* Resorts transfers from Airport 
* Travel Guide - Balearic Tourist Guide

Կատեգորիա:Բալեարյան կղզիներ
Liebe ist für alle da

**«Liebe ist für alle da»** (գերմաներենից թարգմանաբար նշանակում է «Սերը բոլորինն է»), գերմանական «Rammstein» Neue Deutsche Härte խմբի 6-րդ ստուդիական ալբոմն է։
Եվրոպայի մեծ մասում թողարկվել է 2009 թվականի հոկտեմբերի 16-ին, Միացյալ Թագավորությունում՝ 2009 թվականի հոկտեմբերի 19-ին, իսկ ԱՄՆ-ում՝ 2009 թվականի հոկտեմբերի 20-ին։

## Գրաքննություն
Ալբոմը մտցվել է Bundesprüfstelle für jugendgefährdende Medien (Երիտասարդությանը վնաս հասցնող նյութերի դաշնային բաժին)-ի ինդեքսի մեջ։ Դրա պատճառ են հանդիսացել Ich tu dir weh երգը, և ալբոմի բուկլետի նկարներից մեկը, որտեղ Ռիխարդ Կրուսպեն հարվածում է մի մերկ կնոջ։ Սա նշանակում է, որ ալբոմը կարող են ձեռք բերել միայն չափահաս անձինք։ Գերմանիայում ալբոմը վերաթողարկվեց նոյեմբերի 16-ին՝ առանց վերոնշյալ երգի, և բուկլետի նկարի։ Կենդանի կատարումների ժամանակ Ich tu dir weh երգը այնուամենայնիվ կատարվել է, սակայն փոքր-ինչ փոփոխված բառերով։

Չնայած գրաքննությանը՝ 2009 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Visit-x (միայն չափահասների համար նախատեսված) կայքում թողարկվեց Ich tu dir weh-ի տեսահոլովակը։

* Թողարկվել է նաև կրկնակի 12" Վինիլը, և Սահմանափակ Թողարկումով կրկնակի 12" Վինիլը (Վարդագույն Վինիլ) (Երես A - 1-3, Երես B - 4-6, Երես C - 7-9, Երես D - 10, 11)
* Գերմանական տարբերակում Ich tu dir weh երգը փոխարինվել է 4 վայրկյան լռությամբ։ Կազմի վրա այն նշված է՝ Ich tu dir weh* *Entfernt nach Zensur durch die Behörden der Bundesrepublik Deutschland (Հեռացված է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության կառավարության կողմից գրաքննությունից հետո։).
''

* 2009-ի դեկտեմբերի 21-ին թողարկվեց նաև Deluxe box (Դելյուքս տուփ), որը ներառում է ալբոմի Special edition-ը, ձեռնաշղթա, քսուք, և վեց ֆալոիմիտատոր, և այդ ամբողջը ալյումինե տուփի մեջ։

## Տեսահոլովակներ
* Pussy
* Ich tu dir weh
* Haifisch
*

Կատեգորիա:2009 ալբոմներ
Կատեգորիա:Գերմանալեզու ալբոմներ
Կատեգորիա:Ռամշտայնի ալբոմներ
Խորեն Սարգսյան

**Խորեն Սարգսի Սարգսյան** (), հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (1967), ՀՍՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1961), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թ.-ից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Շուշիում։ Սկզբնական կրթությունը ստացել է Բաքվում։ 1917 թվականին ավարտել է Պետրոգրադի համալսարանի պատմա-բանասիրական ֆակուլտետը։ 1921 թվականին փոխադրվել է Երևան և աշխատանքի անցել Հայաստանի գիտական ինստիտուտում որպես գիտաշխատող։ 1922-1924 թվականներին եղել Է Երևանի պետական կենտրոնական թանգարանի արխիվային բաժնի վարիչը։ Այնուհետև ռուսերեն է դասավանդել Երևանի հայկական ռազմական դպրոցում և մանկավարժական տեխնիկումում։ 1930-1936 թվականներին դասավանդել է Երևանի պետական համալսարանում, միաժամանակ պետական թանգարանում աշխատել է որպես գրական կապերի բաժնի վարիչ։ Հետագայում աշխատել է որպես գրական թանգարանի տնօրեն, Արմֆանի գրականության և լեզվի ինստիտուտի գիտաշխատող, գիտական քարտուղար, ապա նույն ինստիտուտի տնօրեն, 1943-1947 թվականներին՝ ՀԽՍՀ ԳԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի տնօրեն, 1947 թվականից մինչև մահը՝ նույն ինստիտուտի հայ հին գրականության սեկտորի վարիչ։ 1964 թվականին, առանց դիսերտացիայի պաշտպանության, նրան շնորհվել է բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։ Ռուսերեն լույս են տեսել նրա «Նալբանդյանը և լեզվի հարցերը» (Երևան, 1956 թ.), «Գրականության և կյանքի արահետներով» (Երևան, 1974 թ.) գրքերը։ Մահացել է Երևանում։

## Խ. Սարգսյանի երկերի մատենագրությունը
* Վահան Տերյան, Երևան, Պետհրատ, 1926, 36 էջ։
* Լևոն Շանթ, Երևան, Պետհրատ, 1930, 135 էջ։
* Հայրենական պատերազմը և գրականությունը, Երևան, 1946, 198 էջ։
* Մանուկ Աբեղյանը և հայ հին գրականությունը, Երևան, 1946։
* Նալբանդյանի գրական ստեղծագործությունը, Երևան, 1960, 327 էջ։
* Ստեփան Զորյան, Երևան, 1960, 327 էջ։
* Սայաթ-Նովա, Երևան, 1963, 127 էջ։
* Տասնամյակների միջով, Երևան, 1966, 256 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ գրաքննադատներ
Սողոմոն Սողոմոնյան (գրականագետ)

**Սողոմոն Սողոմոնյան** (), հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1967 թ.), պրոֆեսոր (1967 թ.-ից), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1938 թ.-ից, Հայրենական Մեծ պատերազմի մասնակից։ ԽՄԿԿ անդամ 1938 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Արցախի Գետաշեն գյուղում։ 1928 թ.-ին ավարտել է Բաքվի թիվ 22 իննամյա դպրոցը, 1931 թ.-ին Երևանի պետական համալսարանի պատմագրական ֆակուլտետը։ 1931 - 1933 թթ.-ին աշխատել է Աշտարակում, սկզբում որպես ժողկրթբաժնի վարիչ, ապա «Այգեգործ» թերթի քարտուղար։ 1933 թ.-ին սովորել է Լենինգրադի գեղարվեստագիտության պետական ակադեմիայի արևմտաեվրոպական գրականության բաժնում։ Այնուհետև աշխատել է Երևանի մանկավարժական ինստիտուտում` որպես բանասիրական ֆակուլտետի դեկան, արտասահմանյան գրականության ամբիոնի վարիչ և եվրոպական գրականության ավագ դասախոս։ Միաժամանակ դասախոսել է Երևանի պետական համալսարանում և Վ. Բրյուսովի անվան ռուսաց և օտար լեզուների մանկավարժական ինստիտուտում։ 1941 - 1946 թթ.-ին ծառայել է խորհրդային բանակում, Մասնակցել Հայրենական Մեծ պատերազմին, որի ընթացքում վաստակել է մայորի կոչում։ 1946 - 1947 թթ.-ին եղել է «Սովետական գրականություն և արվեստ» ամսագրի խմբագիրը և Հայաստանի գրողների միության վարչության քարտուղար։ 1947 թ.-ին «Ռոմանտիկական դրամայի տեսությունը» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 1966 թ.-ին «Ժամանակակից հայ պոեզիան» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։ 1971 թ.-ից Երևանի պետական համալսարանի արտասահմանյան գրականության ամբիոնի վարիչն էր։ Պարգևատրվել է Հայրենական Մեծ պատերազմի երկրորդ աստիճանի և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով։ Մահացել է Երևանում։ Նրա աշխատությունները մինչ օրս ծառայում են որպես բուհական դասագրքեր։

Մահացել է 1978 թվականի օգոստոսի 28-ին Երևանում, թաղված է Սովետաշենի գերեզմանատան պանթեոնում։

## Երկերի մատենագիտություն
### Գրքեր
* Ռոմանտիկական դրամայի տեսությունը, Երևան, 1947, 120 էջ։
* Եվրոպական գրականության ուրվագծեր (Բոկաչիո, Շիլլեր, Հյուգո), Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 344 էջ։
* Արդի պոեզիայի մի քանի հարցերը, Երևան, 1960, 328 էջ։
* Արտասահմանյան գրականություն, Երևան, 1964, 220 էջ։
* Ժամանակակից հայ բանաստեղծներ, գիրք Ա, Երևան, «Հայաստան», 1965, 556 էջ։
* Ժամանակակից հայ բանաստեղծներ, գիրք Բ, Երևան, «Հայաստան», 1967, 514 էջ։
* Արտասահմանյան գրականություն, Երևան, 1969, 178 էջ։
* Եվրոպական ռեալիզմի պատմությունից, Երևան, 1974, 486 էջ։
* Արտասահմանյան գրականություն, Երևան, «Լույս», 1979, 258 էջ։
* Արտասահմանյան գրականության պատմություն, Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1981, 336 էջ։

### Մամուլ
* Գրողը և քաղաքացին (Հրաչյա Քոչարի ծննդյան տարեդարձի առթիվ)։ «Գրական թերթ», 1969, № 6:

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Կոմիտասի անվան պանթեոնում թաղվածներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Խորեն Աճեմյան

**Խորեն Գրիգորի Աճեմյան** (*Խորեն Ռադիո*, ), հայ բանաստեղծ։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

Գուրգեն Մահարու կրտսեր եղբայրը։

Ծնվել է 1907 թվականին Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքում։ Նրա «Դասակարգ» պոեմը, որն անուն է բերել հեղինակին, գրել է 1927 թվականին։ Պիեսի է վերածել Պերճ Պռոշյանի «Ցեցեր» վեպը։ Կյանքի վերջին տարիներին ապրել է Մոսկվայում։ Մահացել է 1968 թվականին։

## Խորեն Ռադիոյի երկերի մատենագրություն
* Ռազմի նվագներ, Երևան, Պետհրատ, 1929, 61 էջ։
* Ժանգ և մետաղ (չափածո վիպակ), Երևան, Պետհրատ, 1930, 62 էջ։
* Զվարթ համազարկեր (վիպակ), Մոսկվա, 1931, 70 էջ։
* Հորձանքներ (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 98 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Մայքլ Ջեքսոնի սինգլների սկավառակագրություն

Այս էջում Դուք կծանոթանաք Մայքլ Ջեքսոնի սինգլների դիսկոգրաֆիայի հետ, ինչպես նաև հնավորություն ունեք ծանոթանալու, թե նրա սինգլները ինչ հորիզոնականներ են գրավել հետևյալ երկրներում ԱՄՆ (US), Մեծ Բրիտանիա (UK), Կանադա (CA), Գերմանիա (DE), Ֆրանսիա (FR), Իռլանդիա (IE)։

## Սոլո

**ծանոթություն։ ՝**
* 1 Թողարկված է միայն Promo տարբերակով։
* 2 Թողարկված է միայն ԱՄՆ-ի և Կանադաի սահմաններից դուրս։
* 3 Թողարկված է միայն ԱՄՆ-ում։
* 4 Պաշտոնապես չի թողարկվել։
* 5 Թողարկված է միայն ԱՄՆ-ոմ, Կանադայում և Ավստրալիայում։
* 6 Հայտվել է Բրիտանիայի հիթ շքերթներում միայն 2009 թվականին, միայն նրա մահից հետո։
* 7 Այս երգի վաճառքի թիվը Բրիատանիայում մեծացել է 2 անգամ, միայն Մայքլի մահից հետո։
* 7 Հավելյալ տեղեկություններ ԱՄՆ-ի Hot Dance Club Songs հիթ-շքերթից։

## Համատեղ աշխատանքներ և այլ թողարկումներ

## Սերտեֆիկացում

## Հղումներ

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Մայքլ Ջեքսոն
Կատեգորիա:Սկավառակագրություններ
Ազատ ծրագրային ապահովման հիմնադրամ

**Ազատ ծրագրային ապահովման հիմնադրամ** (, հապավում **FSF**), ոչ առևտրական կազմակերպություն, որը հիմնադրվել է 1985 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Ռիչարդ Սթոլմանի կողմից ազատ ծրագրային ապահովման շարժմանը և GNU նախագծին աջակցելու համար։
FSF-ը գտնվում է ԱՄՆ-ի Մասաչուսեթս քաղաքում։
Կազմակերպության հիմնադրման օրից մինչև 1990-ականների կեսը հիմնադրամի միջոցները առաջին հերթին գնում էին GNU նախագծի համար նոր մշակողների վարձմանը։ Սկսած 1990-ների կեսերից, երբ ազատ ծրագրային ապահովման ստեղծմամբ սկսեցին զբաղվել բազմաթիվ անհատներ և կազմակերպություներ, FSF-ի աշխատանքները կենտրոնացել էին ազատ ծրագրային ապահովման ոլորտի իրավաբանական և կազամակերպչական հարցերի վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հասարակական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Իրավապաշտպան կազմակերպություններ
Միրզա Աբաև

**Միրզա Աբաև** (, ), Արցախյան ազատամարտի՝ ազգությամբ օս մասնակից, Արցախյան պատերազմի հերոս։

## Կենսագրություն
1992 թվականին եկավ Արցախ Ռուսաստանից։ Մինչ այդ մասնակցել էր օս-վրացական պատերազմին։ Արցախում կռվել է Մոնթե Մելքոնյանի մարտունյան գնդում, հետո գլխավորեց աշխարհազորականների ջոկատը և մարտնչել է մինչև պատերազմի ավարտը։ Միրզա Աբաևն իր ջոկատի հետ եղել է ճակատի ամենադժվար մասերում։ 1993 թվականին Աբաևի գումարտակը ջախջախեց ադրբեջանցիներին Ֆիզուլիի մոտ, և դրա արդյունքը դարձավ այն, որ քաղաքը և նրա շրջակայքն անցան հայերին։

## Տես նաև
* Օսական ջոկատ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Աբաևների կայքէջը 

Կատեգորիա:1994 մահեր
Կատեգորիա:Օսական ջոկատ
Կատեգորիա:Օս ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Համայնապատկերի ազատություն

մինի|300px|Համայնապատկերի ազատությունն ամբողջ աշխարհում։
**Համայնապատկերի ազատություն**, հասարակական վայրում գտնվող և հեղինակային իրավունքով պաշպանվող օբյեկտները (շինություններ, քանդակներ և արվեստի այլ գործեր) լուսանկարելու և ազատ տարածելու հնարավորություն։

**Համայնապատկերի ազատություն,** տարբեր իրավասության հեղինակային իրավունքի օրենքներն են, որոնք թույլ են տալիս հասարակական վայրերում գտնվող կառույցների, քանդակների և ուրիշ արվեստի գործերի լուսանկարներ, վիդեո կամ այլ պատկերներ (օրինակ գեղանկար) ստեղծել առանց խախտելու հեղինակային իրավունքը, որ կարող է առկա լինել այդ գործերում, և հրապարակել այդ պատկերները։ 
Համայնապատկերի ազատության օրենքները և/կամ հեղինակային իրավունքը սահմանափակող դրույթները նախատեսված են հեղինակային իրավունքը խախտողների՝ այդպիսի պատկերներ ստեղծողների և տարածողների դեմ։ Սա բացառություն է հեղինակային իրավունքի օրենքից, որտեղ հեղինակը բացառիկ իրավունք ունի սեփականացնել ածանցյալ գործերի ստեղծման և տարածման համար։ 
## Օրենքները ողջ աշխարհում
Շատ երկրներ ունեն հեղինակային իրավունքի շրջանակները սահմանափակող դրույթներ, որպեսզի հստակ թույլատրեն հասարակական վայրերի պատկերների կամ հասարակական վայրերի լուսանկարների պատկերների օգտագործումը։ Սակայն որոշ երկրներ սկզբունքի իրենց մեկնաբանմամբ խստորեն տարբերվում են։
### Եվրոպա
Եվրամիությունը, Հրահանգ 2001/29/EC իր անդամ պետությունների համար նախատեսում է հեղինակային իրավունքի մասին օրենքում ունենալ համայնապատկերի ազատության հոդված, բայց չի պարտադրում։

Գերմանիան՝ 59 հոդվածով, Շվեյցարիան՝ 27, Միացյալ Թագավորությունը՝ 62 և մի շարք այլ երկրներ հեղինակային իրավունքի օրենքներում ունեն Համայնապատկերի ազատություն հոդվածը։

Մյուս կողմից կան նաև այնպիսի Եվրոպական երկրներ, ինչպիսին Իտալիան, որտեղ դեռևս համայնապատկերի ազատություն բացարձակապես չկա։ Իտալիայում չնայած բազմաթիվ պաշտոնական բողոքներին և ազգային նախաձեռնությանը, որ ղեկավարում են փաստաբան Գուիդո Սկորզան և լրագրող Լուկա Սպինելին, հասարակական վայրերի լուսանկարների կրկնօրինակների հրապարակումը արգելված է համաձայն հեղինակային իրավունքի իտալական հին օրենքի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լուսանկարչություն
Կատեգորիա:Հեղինակային իրավունք
Անթիլիաս

**Անթիլիաս** (), քաղաք՝ Լիբանանում։ Ըստ էության Բեյրութի արվարձանն է, մոտավորապես 5&nbsp;կմ հեռավորության վրա է, դեպի հյուսիս, Միջերկրական ծովի ափին։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից՝ 10 մետր է։ Բնակիչները հիմնականում քրիստոնյաներ են՝ հայեր, մարոնիներ, Հույն կաթողիկե և Հույն ուղղափառ եկեղեցիների հետևորդներ։

Անթիլիասում է տեղակայված Հայ Առաքելական եկեղեցու չորս նվիրապետական աթոռներից մեկը՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսությունը։

## Անվան ստուգաբանություն
Անվանումն ունի հունական ծագում (ἀντήλιος) և կազմված է է ἀντ ― «հակա» և ἥλιος «արև» բառերից, այսինքն նշանակում է «արևին հանդիման»։

## Ինքնակառավարման մարմինը
Անթիլիասը ընդգրկված է Անթիլիաս-Նաքքաշ համայնքի կազմում՝ Լիբանանի 8 մուհաֆազաթներից (մարզերից) մեկում՝ Մաթնում։ Անթիլիաս-Նաքքաշի տարածքը կազմում է 193 հեկտար (1.93&nbsp;կմ²)։

## Աշխարհագրական տեղանք
Անթիլիասի տարածքը կազմված է ափամերձ պարարտ դաշտավայրային մասից և արևելյան կողմի լեռնային հատվածից։ Ներառում է նաև Անթիլիաս գետակի երկու ափերի երկայնքով ձգվող նեղ հարթավայրային մասը։ Անթիլիաս գետակի ակունքը ոչ հեռու գտնվող Ֆավար աղբյուրն է, գետակը հոսում է արևելքից արևմուտք՝ թափվելով Միջերկրական ծով։ Գետակի ջրերը խիստ աղտոտված են՝ շրջակայքի խիստ ուրբանիզացվածության և կոյուղաջրերի մաքրման կայանների բացակայության պատճառով։

Մինչև 20-րդ դարի 90-ական թվականներն Անթիլիասի ափամերձ դաշտերը և Անթիլիասի գետահովիտը կառուցապատված չէին և ծածկված էին նարնջի ու բանանի ծառերով։ Բնակելի և առևտրային նշանակության շենքերի բուռն և հիմնականում քաոսային շինարարությունը ծանր ազդեցություն ունեցավ շրջակա միջավայրի վրա․ կանաչ տարածքները գրեթե իսպառ վերացան։

## Առեւտուր, սնունդ, ժամանց
Անթիլիասում կան այնպիսի հանրահայտ մոլեր, ինչպիսիք են ABC-ն և Le Mall-ը, Spinneys և Bou Kahlil սուպերմարկետներ, Cine St Elie, Grands Cinemas և CineMall կինոթատրոնները։ Հինգ առևտրային բանկեր կան Անթիլիասը ափամերձ մայրուղուն կապող փողոցում։
Փողոցներից մեկն էլ հայտնի է տարատեսակ խոհանոցներ ունեցքղ ռեստորաններով, ինչպիսիք են ճապոնական Yen-ը, Yabani-ն ու Tsunami-ն, լիբանանյան Petit cafe-ն, Keif-ը և Lebnene-ն, ամերիկյան Spot-ը և Public-ը, իտալական Pinocchio-ն, մեքսիկական Carlito's-ն ու ֆրանսիական L'escroc-ը։

## Տեսարժան վայրեր
[thumb|right|240px|[Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր տաճար (Անթիլիաս)|Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր տաճար, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւն]]
thumb|Անթիլիասի Սբ. Եղիա կաթողիկե եկեղեցին<br>St. Elias Catholic Church in Antelias, Lebanon
Garden Tower-ը Անթիլիասում կառուցված առաջին հյուրանոցն է։ Այն տեղակայված է Անթիլիասի գլխավոր տեսարժան վայրի՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսության նստավայրից ոչ հեռու։ Տարածքում կան նաև այլ կարևոր կրոնական կենտրոններ, ինչպիսիք են մարոնիների Սբ. Եղիա հին (1895) ու նոր եկեղեցիները և Հույն Ուղղափառների Սբ. Միքայել եկեղեցին։
Անթիլիասում է Կսար Ակիլ (Ksar Akil) հնավայրը՝ որտեղ հայտնաբերվել են տարածաշրջանի ամենահին՝ 30․000 տարեկան մարդու մնացորդները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լիբանանի քաղաքներ
Ստեփան Բաղդասարյան

**Ստեփան Բաղդասարյան** (*Ստեփան Խաչատուրի Տեր-Բաղդասարյան*, ), հայ դրամատուրգ, բժիշկ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Ղարադաղում (Իրան)։ Սովորել է Թավրիզի Արամյան վարժարանում, կրթությունը շարունակել է Փարիզում։ 1914 թվականին ավարտել է Մոնպելիեի բժշկական համալսարանը։ 1921 թվականին փոխադրվել է ԱՄՆ։ 1924 թվականին խմբագրել է Նյու Յորքի «Պրոլետար» պարբերականը։ 1925 թվականին ներգաղթել է Հայաստան։ 1926 թվականից եղել է Երևանի պետական համալսարանի բժշկական ֆակուլտետի ընդհանուր հիգիենայի ամբիոնի վարիչը, ապա Երևանի 2-րդ հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկը։

1918 թվականին գրել է «Արյունոտ անապատ» դրաման, որը 1927 թվականին բեմադրվել է Երևանի Գ. Սունդուկյանի անվան, ապա Լենինականի Ա. Մռավյանի անվան թատրոններում։ Լենինականում այդ դրաման բեմադրել է Վարդան Աճեմյանը և վերնագրել «Մարոկո»։ Ս. Բաղդասարյանը գրել է նաև «Փշալարերը» պիեսը (1930)։ Մահացել է 1941 թվականին Երևանում։

## Երկերի մատենագրությունը
* Ծարավների աշխարհում, Երևան, Պետհրատ, 1933, 194 էջ։
* Արյունոտ անապատ (դրամա), Երևան, Հայպետհրատ, 1956, 80 էջ։
* Ծարավների աշխարհում, Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 167 էջ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կալիումի հիդրօքսիդ

**Կալիումի հիդրօքսիդ**, անօրգանական լուծույթ է, քիմիական բանաձևն է KOH։ Այն հայտնի է նաև կծու կալի և կաուստիկ պոտաշ անվանումներով։ 2005 թվին մոտ 700,000 - 800,000 տոննա կալիումի հիդրօքսիդ է արտադրվել։ Տարեկան NaOH (նատրիումի հիդրօքսիդ) արտադրվում է 100 անգամ ավելի շատ, քան KOH:

## Հատկություններ
Կծու կալինդ պինդ, փխրուն սպիտակ նյութ է։

Հեշտ լուծվում է ջրի մեջ (լուծվում է ավելի լավ, քան կծու նատրոնը)։ Կծու կալին օդից արագ կլանում է ջուր և ածխաթթու գազ։

Կծու նատրոնի նման, կծու կալին փոխազդում է թթուների, թթվային օքսիդների և աղերի հետ՝

:2 KOH + H2SO4 &#8594; K2SO4 + 2H2O
:2 KOH + CO2 &#8594; K2CO3 + H2O
:2 KOH + CuCl2 &#8594; 2 KCl + Cu(OH)2

## Օգտագործումը
Շատ նպատակների համար կալիումի հիդրօքսիդը և նատրիումի հիդրօքսիդը փոխարինում են մեկը մյուսին, սակայն սովորաբար նատրիումի հիդրօքսիդն ավելի գերադասելի է ավելի էժան լինելու պատճառով։

Կալիումի հիդրօքսիդը հիմնականում օգտագործվում է հեղուկ օճառ և տարբեր տիպի կալիումի միացություններ ստանալու համար։

Այն օգտագործվում է բիոդիզելի արտադրության մեջ, քանի որ կալիումի հիդրօքսիդը ռեակցիայի մեջ է մտնում կենդանական յուղերի ճարպերի հետ։

Իր քայքայիչ հատկություների շնորհիվ կալիումի հիդրօքսիդը հաճախ օգտագործվում է դժվար մաքրվող մակերեսների մաքրման և ախտահանման համար։ Կենդանիներից հանված մաշկը մազերից ազատելու համար այն մի քանի ժամով պահում են կալիումի հիդրօքսիդի և ջրի լուծույթի մեջ։

## Տեսեք նաև
* Կալիում

## Աղբյուրներ
* Յու․ Վ․ Խոդակով, Լ․ Ա․ Ցվետկով և ուրիշներ։ «Քիմիա», Երևան, 1961։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կալիումի միացություններ
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Կատեգորիա:Լուսանկարչական ռեակտիվներ
Կատեգորիա:Ալկալիներ
Ազդեցության գործոն

**Ազդեցության գործոնը** կամ **ԱԳ** (անգլերեն՝ *impact factor* կամ *IF*), գիտական և հասարակագիտական պարբերականների մեջբերումների միջին քանակի չափման ցուցանիշ է։ Հաճախ ԱԳ-ն օգտագործվում է որևէ պարբերականի հարաբերական կարևորությունը իր բնագավառում հատկանշելու համար. ավելի բարձր ազդեցության գործոնով պարբերականները ավելի ցածր ԱԳ-ով պարբերականներից ավելի կարևոր են համարվում։ Ազդեցության գործոնը հնարել է Յուջին Գարֆիլդը, Գիտական Ինֆորմացիայի Ինստիտուտի (անգլերեն՝ Institute for Scientific Information կամ ISI) հիմնադիրը, որն այժմ Թոմսոն Ռոյթերզի մաս է կազմում։ Ազդեցության գործոնները հաշվարկվում են ամեն տարի՝ այն պարբերականների համար, որոնք ինդեքսավորված են Թոմսոն Ռոյթերզի *[[Journal Citation Reports]]*-ում։

## Հաշվարկում
Ամեն տարի, որևէ պարբերականի ազդեցության գործոնը իր հոդվածների մեջբերումների միջին թիվն է՝ նախկին երկու տարվա ընթացքում։ Օրինակ՝ մի պարբերականի 2003 թվականի ազդեցության գործոնը հաշվարկվում է այսպես՝

: *A* = 2001 և 2002 թվականներում հրատարակված պարբերականի հոդվածների մեջբերման անգամները՝ ինդեքսավորված պարբերականների միջոցով 2003 թվականին
: *B* = 2001 և 2002 թվականներում հրատարակված «մեջբերելի հոդվածների» ընդհանուր թիվը։ («մեջբերելի հոդվածները» ընդհանրապես լինում են հոդվածներ, գրախոսումներ, գիտական աշխատություններ (proceedings), կամ նշումներ. և ոչ խմբագրականներ կամ Նամակներ-Խմբագրին։)

: 2003 ազդեցության գործոն = *A*/*B*

(Նկատեք որ 2003 թվականին ազդեցության գործոնները փաստորեն հրատարակվում են 2004 թվականին. ԱԳ-ները չեն կարող հաշվակվեն մինչև բոլոր 2003 թվականի հրատարակչությունները ինդեքսավորող գործակալության կողմից չստացվի։)

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Ակադեմիական հրատարակչություն
Կատեգորիա:Հրատարակչություններ
Օսեր

thumb|right|250px
**Օսեր** (օսերեն՝ *Ирон адæм* կամ *Ирæттæ*), Կովկասում ապրող ազգ, ապրում են մասամբ ճանաչված Հարավային Օսիայում և Ռուսաստանի կազմում գտնվող Հյուսիսային Օսիայում, ինչպես նաև Ռուսաստանի այլ վայրերում, Վրաստանում, Թուրքիայում և այլուր։ Խոսում են օսերեն, որը հնդեվրոպական լեզվախմբի իրանական խմբին է պատկանում։ Համարյա բոլոր օսերը երկլեզու են (օսերեն և ռուսերեն, օսերեն և վրացերեն, նաև օսերեն և թուրքերեն)։ Ընդհանուր քանակը մոտավորապես 700,000 հազար մարդ է։ Իսկ նրանց նախնիներն էին ալանները։

## Պատմություն
Ծագումնաբանորեն կապվում են ինչպես Հյուսիսային Կովկասի բնիկների, այնպես էլ եկվոր սկյութների (մ․ թ․ ա․ VIII – VII դդ․), սարմատների (մ․ թ․ ա․ IV – I դդ․) և հատկապես աչաններք (մ․ թ․ I դարից) հետ։ Բնիկներն ընդունել են եկվորների իրան, լեզուն Ա մշակույթի շատ գծեր։ XV–XVIII դդ․ կազմավորվել են իբրև միասնական ժողովուրդ։ Հս․ Օսեթիան Ռուսաստանին միացվել է 1774-ին, Հվ․ Օսեթիան՝ 1801-ին։ Օսերի մեծամասնությունը դավանում էր քրիստոնեություն, մնացածը՝ մահմեդականություն (XVII–XVIII դարերից), պահպանվել էին նաև հեթանոս հավատալիքներն ու դրանց հետ կապված ծեսերը։ Հարթավայրերում օսեր զբաղվել են հիմնականում հողագործությամբ, լեռներում անասնապահությամբ։ Կիրառական արվեստի առավել հին ձևերից են փայտի ու քարի փորագրությունը, մետաղների գեղարվեստական մշակությունը, ասեղնագործությունը և այլն։ Բանահյուսության մեջ առանձնանում է Նարայան էպոսը Սովետական իշխանական տարիներին Օսերի գյուղատնտեսությունը մեքենայացվեց և դարձավ բազմաճյուղ։

## Տես նաև
* Դիգորներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանական ազգեր
Կատեգորիա:Կովկասի ազգեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ազգեր
Կատեգորիա:Օսեր
Կիկլոպյան ամրոց

[thumb|400px|right||Կիկլոպյան կառույց [Միկեններում (Հունաստան)]]
**Կիկլոպյան ամրոց** (կամ **Կիկլոպյան շարվածք**), կառուցվածք, որը կազմված է տաշած քարե մեծ բեկորներից, առանց միացնող շաղախի։ Հին հույները այս ամրոցները վերագրում էին կիկլոպներին։ Կառուցվածքը կանգուն է մնում բեկորների ծանրության հաշվին։ Հիմնականում բոլոր ամրոցները կառուցվել են անագապղնձե դարում։ Նաև կիկլոպյան կառույց է համարվում Կոտայքի մարզում գտնվող Գառնու բերդը։

## Տարածման աշխարհագրությունը
Կիկլոպյան շարվածքը հնության գաղտնիքներից մեկն է, այն պատահում է մոլորակի ցանկացած վայրում, բայց ավելի հաճախ կարելի է հանդիպել Միջերկրական ծովի ափերին, այդ թվում՝ Հայկական լեռնաշխարհում և Ղրիմում։ Կիկլոպյան կառուցի ամենահայտնի օրինակներից, այսպես կոչված «Առյուծի դարպասներն» է Միկեններում, կառուցված մ.թ.ա. 14-13 դարերում։

Հայաստանում պահպանված Կիկլոպյան կառույցը հիմնականում ամրոցներ են, հնագույնները վերաբերում են էնեոլիթից բրոնզի դարին անցնելու ժամանակաշրջանին (մ. թ. ա. III հազարամյակ, Հոռոմ և Սառնաղբյուր գյուղերի մոտ գտնվող ամրոցների նախնական պարիսպները, Զյանբհրդ ամրոցը՝ Արագածոտն գյուղի մոտ), իսկ վերջինները՝ վաղ երկաթի դարին (մ. թ. ա. I հազարամյակի սկիզբ)։ Դրանք տարածված են Սևանի ավազանում, Շիրակում և Արագած լեռան լանջերին։ Մի շարք Կիկլոպյան կառույցներ (դոլմեններ, կրոմչեխներ, մենաքարեր և այլն), բացի դամբարաններ ծառայելուց, եղել են հնագույն պաշտամունքային կառույցներ։ Պայմանականորեն Կիկլոպյան կառույց են կոչվում Հայաստանի մ. թ. ա. II հազարամյակի երկրորդ կեսին և I հազարամյակի սկզբին պատկանող մի քանի հարյուր ամրոց–բնակատեղիները՝ բերդ–շեները, որոնց զգալի մասը կառուցված է եղել այժմ արդեն չպահպանված կավաշաղախով։

## Տես նաև
* Նորաշենի կիկլոպյան ամրոց
* Մեգալիթյան կառույցներ

Կատեգորիա:Ամրոցներ
Կատեգորիա:Շինարարական տարրեր և կառուցվածքներ
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Բերդ (քաղաք)

**Բերդ** , քաղաք Հայաստանի Տավուշի մարզում։

## Անվանում
Բերդը իր անունը ստացել է տեղական ամրոցից (Ցլիկ Ամրամի բերդից)։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Տավուշ գետի ձախ ափին, հեռավորությունը Երևանից 202 կմ է։ Շրջապատված է ոչ բարձր սարերով։ Մարզկենտրոն Իջևան քաղաքից  հեռու է 54 կմ  դեպի արևելք։

## Պատմություն
### Պատմամշակութային կառույցներ

Բերդ քաղաքը և հարակից տարածքները հարուստ են պատմամշակութային հուշարձաններով։ Այստեղ են գտնվում բազմաթիվ բերդեր, վանական համալիրներ, եկեղեցիներ, գյուղատեղիներ, հին գերեզմանոցներ և այլն։

2002 թվականի դրությամբ Բերդ քաղաքում պետության կողմից հաշվառվել և ներառվել են պետության կողմից պաշտպանվող հուշարձանների ցանկում 57 անուն հուշարձան։
 
#### Տավուշի բերդ

Բերդ քաղաքի ծայրամասում է գտնվում Տավուշի բերդը, որը երբեմն անվանում են Ցլիկ Ամրամի բերդ։ Տավուշի բերդի հիմնադրման թվականն անհայտ է։ 10-րդ դարի սկզբին այն եղել է Աշոտ Երկաթի փոխարքաների նստավայր (հիմնականում Ցլիկ Ամրամի)։ 10-11-դարերում ամրոցը անցել է լոռեցի Կյուրիկյաններին։

## Բնակչություն
Բերդի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

# 

## Տնտեսություն
Բերդում զարգացած է սննդի արդյունաբերությունը։ Բնակչությունը զբաղվում է նաև անասնապահությամբ, մեղվաբուծությամբ, այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ, ծխախոտի և կարտոֆիլի մշակությամբ։

## Կրթություն
Գործում են նախադպրոցական հաստատություն, 4 հանրակրթական գեղարվեստի և մարզական դպրոցներ, «Ալիք» համալսարանի մասնաճյուղը, պետական քոլեջ, պատմական թանգարան, գրադարաններ, մշակույթի տուն և այլն։

## Հայտնի անձինք
* Ժիրայր Անանյան` հայ դրամատուրգ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ
* Գնել Մեջլումյան` հայ ըմբիշ, Երիտասարդների աշխարհի և Եվրոպայի չեմպիոն, մեծահասակների Եվրոպայի չեմպիոն
* Նարինե Աբգարյան` ժամանակակից հայ արձակագիր, բլոգեր, գրող։
*ԼԵՎՈՆ ԲԵԿ՝  ռազմական և քաղաքական գործիչ։
*Մարուսյա Սաղումյան՝ Վաստակավոր մանկավարժ։
*Արտավազդ Երիցյան՝ դերասան,մշակույթի գործիչ։
*Արա Աբգարյան՝ Գեղանկարիչ։
*Արման Նավասարդյան՝ դերասան,Սոս Սարգսյանի անվան համազգային թատրոնի տնօրեն։
*Անդրանիկ Նավասարդյան՝ գուսան։

## Տես նաև
* Տավուշի մարզ
* Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի (Բերդ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Բերդի տեսարժան վայրերը 

Կատեգորիա:898 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:898 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Բերդ (քաղաք)
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից