Ճանաչողական ազատություն

**Ճանաչողական ազատություն** կամ «մտավոր ինքնորոշման իրավունք», անհատի ազատությունն է՝ վերահսկելու սեփական մտավոր գործընթացները, ճանաչողությունն ու գիտակցությունը։ Այս հասկացությունն ընկալվում է որպես մտքի ազատության իրավունքի շարունակություն և հիմք։ Թեպետ ճանաչողական ազատությունը նոր սահմանված հասկացություն է, բազմաթիվ տեսաբաններ այն գնահատում են որպես աճող կարևորություն ունեցող իրավունք՝ հաշվի առնելով նեյրոգիտության տեխնոլոգիական առաջընթացները, որոնք ավելի ու ավելի մեծ հնարավորություններ են տալիս ուղղակիորեն ազդելու գիտակցության վրա։ Թեև ճանաչողական ազատությունը միջազգային մարդու իրավունքների պայմանագրերում ճանաչված իրավունք չէ, այն որոշակի մակարդակով ճանաչում է ստացել ԱՄՆ-ում և դիտարկվում է որպես մի շարք ճանաչված իրավունքների հիմքում ընկած սկզբունք։

## Ակնարկ
«Ճանաչողական ազատություն» տերմինը ներմուծել են նեյրոէթիկոս Վրայ Սենթենշիան և իրավաբանական տեսաբան ու փաստաբան Ռիչարդ Գլեն Բուայրը՝ «Կոգնիտիվ ազատության և էթիկայի կենտրոն» (CCLE) ոչ առևտրային կազմակերպության հիմնադիրներն ու տնօրենները.։ Սենթենշիան և Բուայրը ճանաչողական ազատությունը սահմանում են որպես «յուրաքանչյուր անհատի իրավունքը՝ մտածել ինքնուրույն և ինքնավար, օգտագործել իր մտքի ամբողջ ներուժը և ներգրավվել մտածողության տարբեր ձևերի մեջ»։

CCLE-ն գիտնականների ցանց է, որը նվիրված է ժամանակակից, արագ զարգացող նեյրոտեխնոլոգիաների պայմաններում մտքի ազատության պաշտպանությանը։ Նրանք աշխատում են մշակել հանրային քաղաքականություններ, որոնք կպահպանեն և կխթանեն մտքի ազատությունը, ինչպես նաև առաջարկում են ուղեցույցներ նեյրոտեխնոլոգիաների, հոգեֆարմակոլոգիայի, ճանաչողական գիտությունների և իրավունքի զարգացման հետ կապված հարցերում։

Սենթենշիան և Բուայրը կոգնիտիվ ազատության գաղափարը ձևավորել են որպես արձագանք տեխնոլոգիայի աճող կարողությանը՝ վերահսկելու և մանիպուլացնելու կոգնիտիվ ֆունկցիաները, և դրանից բխող՝ անհատի ճանաչողական ինքնավարությունն ու մտավոր գաղտնիությունը պահպանելու անհրաժեշտությանը։ Սենթենշիան ճանաչողական ազատության գործնական կիրառումը բաժանում է երկու սկզբունքի.

# Քանի դեռ անհատի վարքը վտանգ չի ներկայացնում այլոց համար, նրան չպետք է հարկադրեն օգտագործել ուղեղի հետ անմիջական փոխազդեցություն ունեցող տեխնոլոգիաներ կամ ընդունել որոշակի հոգեակտիվ դեղամիջոցներ իր կամքին հակառակ։
# Քանի դեռ նրանք հետագայում չեն դրսևորում ուրիշներին վնասող վարք, անհատներին չպետք է արգելել կամ քրեականացնել նոր՝ միտքը խթանող դեղամիջոցների և տեխնոլոգիաների օգտագործման համար։

Ճանաչողական ազատության այս երկու կողմերը հիշեցնում են Թիմոթի Լիրիի «Մոլեկուլային դարաշրջանի երկու պատվիրանները»՝ իր 1968թ․ *Էքստազի քաղաքականությունը* գրքից.

* Մի փոխիր քո մերձավորի գիտակցությունը։
* Մի խոչընդոտիր քո մերձավորին փոխելու իր գիտակցությունը։

Հետևաբար, ճանաչողական ազատության կողմնակիցները ձգտում են պետությունների վրա դնել թե՛ բացասական, թե՛ դրական պարտավորություններ՝

բացասական՝ չմիջամտել անհատի ճանաչողական գործընթացներին առանց համաձայնության, դրական՝ թույլ տալ անհատին ինքնուրույն որոշել իր «ներքին աշխարհը» և վերահսկել սեփական մտավոր գործունեությունը։

### Ազատություն միջամտությունից
Ճանաչողական ազատության այս առաջին պահանջը՝ զերծ մնալ անհատի ճանաչողական գործընթացներին չհամաձայնեցված միջամտությունից, նպատակ ունի պաշտպանել անհատներին իրենց մտավոր գործունեության փոխակերպումից կամ վերահսկումից առանց իրենց համաձայնության կամ իմացության՝ «սահմանելով պաշտպանիչ պատ՝ անցանկալի ներթափանցումներից»։ Ժամանակակից նեյրոտեխնոլոգիաների զարգացումը՝ ինչպես օրինակ տրանսկրանիալ մագնիսական խթանումը և էլեկտրոէնցեֆալոգրաֆիան (կամ «ուղեղի մատնահետքերի ճանաչումը»), ինչպես նաև դեղագիտության առաջընթացը՝ ընտրովի սերոտոնինի վերընդունման արգելակիչների (SSRI-ներ), նուտրոպիկների, մոդաֆինիլի և այլ հոգեակտիվ դեղերի տեսքով, շարունակում են ընդլայնել մարդու ճանաչողական հնարավորությունները մոնիտորինգի ենթարկելու կամ ուղղակիորեն ազդելու կարողությունները։ Արդյունքում, բազմաթիվ տեսաբաններ շեշտում են ճանաչողական ազատության ճանաչման կարևորությունը՝ անհատներին պետության կողմից նման տեխնոլոգիաների կիրառմամբ ճանաչողական գործընթացների փոփոխումից պաշտպանելու համար. «պետություններին պետք է արգելվի ներխուժել մարդու ներքին ոլորտ՝ մուտք ունենալով նրա մտքերին, ձևավորելով նրա զգացմունքները կամ մանիպուլացնելով նրա նախասիրությունները»։ Նյարդագիտության տեխնոլոգիաների կիրառմամբ ուղեղի վրա ազդելու կամ ներխուժելու հետ կապված այս կոնկրետ էթիկական մտահոգությունները ձևավորում են նեյրոէթիկայի և նեյրոգաղտնիության ոլորտները։

Ճանաչողական ազատության այս տարրն ակտիվորեն քննարկվել է մի շարք պետական հաստատված միջամտությունների համատեքստում՝ ուղղված անհատների մտածողության վրա ազդեցություն գործելուն։ Դրանց շարքում են՝

* Միացյալ Նահանգներում մինչև 1970-ականները հոմոսեքսուալների պարտադիր հոգեբուժական «բուժումը»,
* ԿՀՎ-ի «MKUltra» ծրագրի շրջանակում հոգեակտիվ դեղամիջոցների չիրազերկված անձանց վրա փորձարկումը,
* Եվ հոգեկան վիճակը փոխող դեղերի հարկադրանքով կիրառումը՝ մեղադրյալներին դատական գործընթացին մասնակցելու համար «համարժեք» դարձնելու նպատակով։

Ապագայաբան և բիոէթիկոս Ջորջ Դվորսկին՝ «Էթիկայի և առաջացող տեխնոլոգիաների ինստիտուտի» ղեկավար խորհրդի նախագահը, ճանաչողական ազատության այս տարրը կարևոր է համարում աուտիզմի սպեկտորի խանգարումների բուժման շուրջ ընթացող քննարկումների համար։ Դյուկի համալսարանի իրավագիտության դպրոցի պրոֆեսոր Նիթա Ա. Ֆարհանին ևս առաջարկել է օրենքով ճանաչողական ազատության պաշտպանություն՝ որպես Միացյալ Նահանգների Սահմանադրության Հինգերորդ փոփոխությամբ ամրագրված՝ ինքնախոստովանանքից զերծ մնալու իրավունքի երաշխիք՝ հաշվի առնելով մարդու հիշողությանը հասանելի լինելու տեխնոլոգիական աճող կարողությունը։ Նրա «Մարտը քո ուղեղի համար. ինչպես պաշտպանել ազատ մտածելու իրավունքը նեյրոտեխնոլոգիաների դարաշրջանում» գիրքը խորությամբ քննարկում է այս հարցը։

Թեև ճանաչողական ազատության այս տարրը սովորաբար դիտարկվում է որպես պետության կողմից մարդու ճանաչողական ոլորտի միջամտությունից զերծ մնալու իրավունք, Յան Քրիստոֆ Բուբլիցը և Ռայնհարդ Մերկելը, ինչպես նաև այլոք, պնդում են, որ ճանաչողական ազատությունը պետք է ապահովի պաշտպանություն նաև ոչ պետական սուբյեկտների միջամտություններից։ Բուբլիցը և Մերկելը առաջարկում են ներմուծել նոր քրեական պատասխանատվություն այն միջամտությունների համար, որոնք լրջորեն խաթարում են մարդու մտավոր ամբողջականությունը՝ թուլացնելով ճանաչողական վերահսկողությունը կամ շահագործելով արդեն առկա հոգեբանական խոցելիությունը։ Նման ուղղակի միջամտությունները՝ հիշողության, ուշադրության կամ կամքի նվազեցում, նախասիրությունների, համոզմունքների կամ վարքային հակվածությունների փոփոխություն, ոչ տեղին զգացմունքների առաջացում կամ կլինիկապես չափելի մտավոր վնասների պատճառում, ըստ նրանց, ենթակա են քրեական պատժի։ Սենթենշիան և Բուայրը նույնպես մտահոգություն են հայտնել, որ կորպորացիաները և այլ ոչ պետական կառույցներ կարող են օգտվել զարգացող նեյրոտեխնոլոգիաներից՝ անհատների ճանաչողական գործընթացները փոխելու համար՝ առանց նրանց համաձայնության։

### Ինքնորոշման ազատություն
Եթե ճանաչողական ազատության առաջին պահանջը նպատակ ունի պաշտպանել անհատին պետության, կորպորացիաների կամ այլ անձանց կողմից ճանաչողական գործընթացներին միջամտությունից, ապա երկրորդ պահանջը ուղղված է երաշխավորելու, որ անհատը ազատություն ունի փոփոխելու կամ հարստացնելու սեփական գիտակցությունը։ Անհատը, ով օգտվում է ճանաչողական ազատության այս տարրից, կարող է սեփական մտավոր գործընթացները փոխել իրեն ցանկալի ձևով՝ լինի դա անուղղակի միջոցներով՝ մեդիտացիայի, յոգայի կամ աղոթքի միջոցով, թե ուղիղ ճանաչողական միջամտությամբ՝ հոգեակտիվ դեղամիջոցների կամ նեյրոտեխնոլոգիայի օգնությամբ։

Քանի որ հոգեմետ դեղերը հզոր միջոց են ճանաչողական գործառույթները փոխելու համար, շատ ճանաչողական ազատության կողմնակիցներ միաժամանակ հանդես են գալիս նաև թմրամիջոցների օրենսդրության բարեփոխման օգտին՝ պնդելով, որ «թմրամիջոցների դեմ պատերազմը» իրականում «մտավոր վիճակների դեմ պատերազմ է»։ «Ճանաչողական ազատության և էթիկայի կենտրոնը» (CCLE), ինչպես նաև այլ կազմակերպություններ՝ այդ թվում Cognitive Liberty UK-ը, հանդես են եկել արգելված թմրամիջոցների օրենսդրության վերանայման և բարեփոխման օգտին։ CCLE-ի հիմնարար սկզբունքներից մեկն այն է, որ «պետությունները չպետք է քրեականացնեն ճանաչողական բարելավումը կամ որևէ մտավոր վիճակի փորձարկումը»։ Բարելավող դեղամիջոցների (հայտնի որպես «խելացի դեղեր» կամ նուտրոպիկներ), ինչպիսիք են «Պրոզակը», «Ռիտալինը» և «Ադերոլը», օգտագործման սահմանափակումների վերանայման պահանջներ ևս ներկայացվել են՝ ճանաչողական ազատության սկզբունքով պայմանավորված։

Ճանաչողական ազատության այս տարրը մեծ նշանակություն ունի նաև տրանսհումանիստական շարժման կողմնակիցների համար, որի հիմնական սկզբունքներից մեկը մարդկային մտավոր կարողությունների բարելավումն է։ Վրայ Սենթենշիան ընդգծել է ճանաչողական ազատության կարևորությունը՝ որպես մարդկանց ճանաչողական հզորացումը հետապնդելու ազատության, ինչպես նաև այդ բարելավումից հրաժարվելու իրավունքի երաշխիք։ Նա պնդում է, որ «մտածողության գործընթացը ուղղելու, ձևափոխելու կամ հարստացնելու (կամ այդ ամենը չանելու) իրավունքի» ճանաչումը կենսական է մարդու ճանաչողության բարելավմանն ուղղված նոր նեյրոտեխնոլոգիաների ազատ կիրառման համար, և որ անհրաժեշտ է մի հասկացություն, որը դուրս է սովորական «մտքի ազատության» սահմանումից։ Սենթենշիան նշում է. «Ճանաչողական ազատության ուժը կայանում է նրանում, որ այն պաշտպանում է և՛ նրանց, ովքեր ցանկանում են փոխել իրենց ուղեղը, և՛ նրանց, ովքեր չեն ցանկանում»։

### Արհեստական բանականություն
2025 թվականին *The Humanist* ամսագրում հրապարակված հոդվածում գիտնական Մագդա Ռոմանսկան ուսումնասիրում է, թե ինչպես են զարգացող արհեստական բանականության համակարգերը, հատկապես այն համակարգերը, որոնք առնչվում են զգացմունքային հաշվարկներին և որոշումների կայացմանը, սպառնում անհատների մտավոր ինքնավարությանն ու գաղտնիությանը։ Հոդվածում նա պնդում է, որ երբ ԱԲ-ն սկսում է մեկնաբանել, կանխատեսել կամ մանիպուլացնել մարդկային զգացմունքները, այն առաջ է բերում նոր մտահոգություններ ճանաչողական ազատության առումով՝ մասնավորապես այն հարցով, թե ով ունի հասանելիություն զգացմունքային տվյալներին և ինչպես են դրանք օգտագործվում սոցիալական, իրավական կամ ինստիտուցիոնալ միջավայրերում։

## Ճանաչողական ազատության կապը ընդունված մարդու իրավունքների հետ
Ճանաչողական ազատությունը ներկայումս որևէ միջազգային մարդու իրավունքների պայմանագրով որպես մարդու իրավունք ճանաչված չէ։ Թեև մտքի ազատությունը ճանաչվում է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 18-րդ հոդվածով, այն կարելի է տարբերակել ճանաչողական ազատությունից։ Մտքի ազատությունն ուղղված է պաշտպանելու անհատի՝ *ինչ* մտածելու իրավունքը, մինչդեռ ճանաչողական ազատությունն ընդգծում է՝ *ինչպե՞ս* մտածելու իրավունքը։ Ճանաչողական ազատությունը պաշտպանում է անհատի իրավունքը՝ ինքնուրույն որոշելու սեփական մտավոր վիճակը և զերծ մնալու արտաքին վերահսկողությունից այդ վիճակի նկատմամբ։ Այսինքն՝ այն պաշտպանում է ոչ միայն մտածողության բովանդակությունը, այլ նաև՝ մտածելու եղանակն ու ձևը։ Հետազոտողները նշում են, որ ճանաչողական ազատության բացակայությունը նախորդ իրավական փաստաթղթերում պայմանավորված է այն ժամանակ տեխնոլոգիաների բացակայությամբ, որոնք ունակ էին ուղղակիորեն միջամտելու անհատի ճանաչողական ինքնավարությանը։ Քանի որ մարդու միտքը նախկինում համարվում էր անմատչելի ուղղակի մանիպուլյացիայի կամ վերահսկման համար, ժամանակին անհրաժեշտ չէր դիտարկել անձին պաշտպանելու այդ տեսակի միջամտությունից։ Սակայն՝ հաշվի առնելով ժամանակակից նեյրոգիտության առաջընթացը և ապագա հնարավոր զարգացումները, այսօր շատերը պնդում են, որ ճանաչողական ազատությունը պետք է հստակորեն ամրագրվի որպես մարդու իրավունք։

Այսպիսով, ճանաչողական ազատությունը կարելի է դիտել որպես մտքի ազատության շարունակություն կամ «թարմացում», որը պետք է ընդգրկի ոչ միայն *ինչ մտածել*, այլ նաև՝ *ինչ ձևով մտածել* որոշելու իրավունքը։ Ոմանք, սակայն, պնդում են, որ ճանաչողական ազատությունն արդեն իսկ ընկած է մարդու իրավունքների միջազգային համակարգի հիմքում՝ որպես մտքի, խոսքի և դավանանքի ազատությունների հիմքում ընկած սկզբունք։ Մարդուն թույլ տալ մտածել իր նախընտրած ձևով՝ հանդիսանում է այդ երաշխավորված ազատությունների համար «անհրաժեշտ նախապայման»։ Դանիել Ուոթերմենը և Քեյսի Ուիլյամ Հարդիսոնը պնդել են, որ ճանաչողական ազատությունն առանցքային նշանակություն ունի մտքի ազատության համար, քանի որ այն ներառում է որոշակի փորձառություններ ունենալու կարողությունը, այդ թվում՝ փոխված կամ ոչ սովորական գիտակցության վիճակների փորձառությունը։ Բացի այդ, առաջարկվել է ճանաչողական ազատությունը դիտարկել որպես մարդու արժանապատվության մաս՝ ըստ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի առաջին հոդվածի։

Չնայած տարատեսակ մոտեցումներին՝ ճանաչողական ազատության կողմնակիցների մեծ մասը համակարծիք է, որ այն պետք է հստակորեն ճանաչվի որպես մարդու իրավունք՝ ճանաչողական ինքնավարության պատշաճ պաշտպանությունն ապահովելու համար։

Ճանաչողական ազատության գիտական կողմնակիցներից մեկը՝ Քրիստոֆ Բուբլիցը, այս հասկացության համար օգտագործել է «մտքի ազատություն» (freedom of mind) արտահայտությունը՝ նշելով. «Միտքը փոխող միջամտությունները ազդում են ազատության մեկ այլ տեսակի վրա՝ մտքի ազատության, մի հասկացություն, որը մինչ օրս պատշաճ ուշադրության չի արժանացել, թեև այն պետք է դասվի ամենակարևոր իրավական և քաղաքական ազատությունների շարքին։ Այս ազատությունը հաճախ չի դիտարկվում որպես ինքնուրույն իրավունք, բայց այն պետք է ճանաչվի և ամբողջապես զարգացվի՝ նկատի ունենալով միտքը փոխող տեխնոլոգիաների ի հայտ գալը։ Մտքի ազատությունը մարդու ազատությունն է՝ իր մտավոր կարողությունները գործադրելու ըստ սեփական կամքի՝ առանց արտաքին միջամտությունների և ներքին խոչընդոտների»։

## Իրավական ճանաչում
### Միացյալ Նահանգներում
«Ճանաչողական ազատության և էթիկայի կենտրոնի» ներկայացուցիչ Ռիչարդ Գլեն Բուայրը ներկայացրել է *amicus curiae* (ընկերական միջամտության) կարծիք ԱՄՆ Գերագույն դատարանում՝ *Sell v. United States* գործով։ Գերագույն դատարանը քննում էր՝ արդյոք դատարանը իրավասու է հարկադրաբար հակափսիխոզային դեղամիջոցներ նշանակել այն անհատին, ով հրաժարվել էր բուժումից, միակ նպատակ ունենալով նրան դատական գործընթացին մասնակցելու ունակ դարձնել։

### Միացյալ Թագավորությունում
*R v Hardison* գործով մեղադրյալը՝ Քեյսի Ուիլյամ Հարդիսոնը, ում մեղադրանք էր առաջադրվել «Թմրամիջոցների չարաշահման մասին» 1971 թվականի օրենքի հիման վրա (ներառյալ DMT և LSD պատրաստելու ու օգտագործելու համար), պնդել է, որ ճանաչողական ազատությունը պաշտպանված է Եվրոպական մարդու իրավունքների կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածով։ Հարդիսոնը նշել է, որ «անհատի ինքնիշխանությունը սեփական ներքին միջավայրի նկատմամբ հանդիսանում է ազատության հիմքը», և քանի որ հոգեմետ դեղամիջոցները հզոր միջոց են անհատի մտավոր գործընթացները փոխելու համար, դրանց արգելումը հակասում է այդ հոդվածին։ Սակայն դատարանը չընդունեց այդ հիմնավորումները՝ հայտարարելով, որ Հարդիսոնի փաստարկները «հավաքական պաշտպանության» օրինակ են (portmanteau defense), և հենվելով ՄԱԿ-ի թմրամիջոցների մասին կոնվենցիաների և *R v Taylor* ավելի վաղ գործի վրա՝ մերժեց նրա՝ վերադաս դատարան բողոքարկելու իրավունքը։ Հարդիսոնին մեղավոր ճանաչեցին և դատապարտեցին 20 տարվա ազատազրկման, սակայն նա ազատ արձակվեց 2013 թվականի մայիսի 29-ին՝ 9 տարվա ազատազրկումից հետո։

## Քննադատություն
Նեյրոգիտության վերջին զարգացումները մեծացնում են մարդու որոշակի մտավոր ֆունկցիաները վերահսկելու և ազդելու հնարավորությունները։ Այդուամենայնիվ, ճանաչողական հզորացնող վերահսկվող դեղամիջոցների վրա սահմանափակումների վերացման հետ կապված ռիսկերը՝ ներառյալ այն վտանգը, որ կխորանա տարբերությունը այդ միջոցներին հասանելիություն ունեցող և չունեցող անձանց միջև, շատերին ստիպում են կասկածի տակ դնել ճանաչողական ազատությունը որպես իրավունք ճանաչելու իմաստությունը։ Քաղաքական փիլիսոփա և Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր Մայքլ Ջ. Սենդելը՝ հիշողության բարելավման հեռանկարը վերլուծելիս, գրել է. «Որոշ մարդիկ, ովքեր մտահոգված են ճանաչողական հզորացման էթիկայով, մատնանշում են այն վտանգը, որ կհայտնվեն երկու տարբեր մարդկային դասեր՝ նրանք, ովքեր հասանելիություն կունենան զարգացնող տեխնոլոգիաներին, և նրանք, ովքեր ստիպված կլինեն բավարարվել չփոփոխված հիշողությամբ, որը վատանում է տարիքի հետ»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բարոյականության հասկացություններ
Կատեգորիա:Բժշկական էթիկա
Կատեգորիա:Իրավունք
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Նույնականության քաղաքականություն
Կատեգորիա:Տրանսհումանիզմ
Կատեգորիա:Քաղաքացիական իրավունքներ և ազատություններ