Գալեն Կլավդիոս

250px|մինի|Գալենոսի հուշարձանը իր ծննդավայր Պերգամոնում
250px|մինի|Վելոսո Սալգադո, «Գալենոսը կապիկ հերձելիս», 1906 թ.
250px|մինի|Գալենոսի Opera omnia աշխատության 1565 թ. հրատարակության նկարազարդումներից
250px|մինի|Գալենոսի De curandi ratione աշխատության 1529 թ. հրատարակության տիտղոսաթերթը
250px|մինի|Բժիշկների պատկերով էջ Wiener Dioskurides հնատիպ գրքից. Գալենոսը պատկերված է վերևում,կենտրոնում
**Կլավդիոս Գալենոս** (լատիներեն՝ **Aelius Galenus** կամ **Claudius Galenus**, , առավել հայտնի պարզապես **Գալեն** կամ **Գալեն Պերգամոնցի** անունով, ), անտիկ բժշկագիտության դասականներից, հունական ծագում ունեցող հինհռոմեական բժիշկ, վիրաբույժ, փիլիսոփա։ Գալենը ծանրակշիռ ավանդ է ներդրել գիտական բազմաթիվ դիսցիպլինների զարգացման բնագավառում, ներառյալ անատոմիան(կազմախոսությունը), ֆիզիոլոգիան (բնախոսությունը), պաթոլոգիան, ֆարմակոլոգիան(դեղագիտությունը) և նյարդաբանությունը, ինչպես նաև փիլիսոփայությունը և տրամաբանությունը.

Նրա՝ լայնորեն տարածված «Կլավդիոս Գալենոս»  () անվանաձևը ի հայտ է եկել միայն Վերածննդի դարաշրջանում և որևէ ձեռագրում արձանագրված չէ. որոշ ուսումնասիրողներ համարում են, որ դա  **Cl.** (Clarissimus) համառոտագրության թյուրըմբռնված ընդարձակումն է։

## Հակիրճ տեղեկություններ
Լինելով հարուստ ճարտարապետի զավակ՝ Գաղիանոսը հիանալի կրթություն է ստացել, շատ է ճամփորդել, բժշկության ու բժշկագիտության վերաբերյալ ժողովել բազմաթիվ ու բազմապիսի տեղեկություններ։ Բնակություն հաստատելով Հռոմում՝ նա բուժել-բժշկել է հռոմեական վերնախավին, ժամանակի ընթացքում դարձել Հռոմի մի քանի կայսրերի անձնական բժիշկը։

Նրա տեսությունները եվրոպական բժշկագիտության մեջ տիրապետող են եղել տասներեք դար շարունակ։ Կապիկների ու խոզերի հերձման վրա հիմնված նրա անատոմիան գործածել են մինչև 1543 թվականին Վեսալիոսի «Մարդկային մարմնի կառուցվածքի մասին» գրքի հրատարակվելը, արյան շրջանառության մասին նրա տեսությունը գոյատևել է մինչև 1628 թվականը, երբ  Վիլյամ Հարվեյը լույս է ընծայել «Անատոմիական հետազոտություն կենդանիների սրտի և արյան շարժման մասին» աշխատությունը,, որտեղ նկարագրել է սրտի դերը արյան շրջանառության մեջ։ Բժշկական ուսումնական հաստատությունների ուսանողները Գաղիանոսի աշխատություններն ուսումնասիրել են մինչև տասնիններորդ դարը ներառյալ։ Նրա ստեղծած տեսությունն այն մասին, որ ուղեղը նյարդային համակարգի միջոցով հսկում է մարմնամասերի շարժումները, մինչև օրս էլ կիրառելի է համարվում։

Գաղիանոսի ուսումնասիրություններից շատերը պահպանվել ու մեզ են հասել արաբերեն, հրեերեն, լատիներեն, հին հայերեն (գրաբար) թարգմանությունների շնորհիվ:

Գաղիանոսն առաջինն է նկարագրել օրգանիզմի անատոմիաֆիզիոլոգիական ամբողջությունը։ Տվել է ուղեղի քառաբլուրների, թափառող նյարդի ու գանգուղեղային նյարդերից 7 զույգի նկարագիրը և ապացուցել, որ գլխուղեղն ու ողնուղեղն են շարժումների, զգացողության և հոգեկան գործունեության կառավարողները։ Նա գտնում էր, որ արյան շրջանառության կենտրոնը լյարդն է, որտեղ արյունը մշակվում է, ապա անցնում աջ սիրտը, տարածվում ամբողջ մարմնով և կլանվում հյուսվածքների կողմից։

Գաղիանոսը զբաղվել է նաև դեղագիտությամբ, ուսումնասիրել է բազմաթիվ դեղաբույսեր։ Նա 158&nbsp;-&nbsp;164 թթ. Պերգամոնում եղել է գլադիատորների դպրոցի, 164-ին Հռոմ տեղափոխվելուց հետո՝ Մարկոս Ավրելիոս կայսեր բժիշկը։

Պահպանվել է Գաղիանոսի միայն 100 աշխատություն (հիմնականում՝ բժշկական)։ Ամիրդովլաթ Ամասիացու «Օգուտ բժշկութեան» գրքում բազմաթիվ մեջբերումներ կան Գաղիանոսից։

Հին Հռոմում Գաղիանոսի պատկերով մետաղադրամ է հատվել։

## Կենսագրություն
### Վաղ տարիներ
Գաղիանոսի (, *Galēnos*) անունը ծագում է «γαληνός»՝ «հանգիստ» ածականից։

Գաղիանոսն իր երիտասարդությունը նկարագրել է «Մտքի կապվածությունների մասին» աշխատության մեջ։

Նա ծնվել է 129 թվականի սեպտեմբերին։ Նրա հայրը՝ Նիկոնը, եղել է անվանի ու հարուստ ճարտարապետ, շինարար, հետաքրքրվել է փիլիսոփայությամբ, մաթեմատիկայով, տրամաբանությամբ, աստղագիտությամբ, գյուղատնտեսությամբ, գրականությամբ։ Գաղիանոսն իր հորը պատկերում-ներկայացնում է իբրև մի մարդու, ով չափազանց սիրալիր էր, պարզ, հասարակ, բարյացակամ։ Այն ժամանակներում նրանց բնօրրան Պերգամոնը եղել է մշակութային, մտավոր նշանակալի կենտրոն, հռչակված իր գրադարանով, որը զիջում էր միայն Ալեքսանդրիայի գրադարանին և դեպի իրեն էր ձգում ինչպես ստոիկներին, այնպես էլ պլատոնականներին։ Գաղիանոսը պերգամոնցի փիլիսոփաներին ներկայացվել է 14 տարեկան հասակում։ Փիլիսոփայության նրա պարապմունքները ներառում էին այդ ժամանակներում գոյություն ունեցած փիլիսոփայական բոլոր համակարգերը՝ ներառյալ Արիստոտելի ուսմունքը և էպիկուրականությունը։ Հայրն ուզում էր, որ տղան դառնա փիլիսոփա կամ քաղաքագետ և ձգտում էր օգնել նրան խորամուխ լինելու փիլիսոփայության ու գրականության հարցերի մեջ։ Գաղիանոսը վերոնշյալ աշխատության մեջ պնդում է, որ մոտավորապես 145 թվականին հայրը տեսել է մի երազ, որտեղ բժշկության աստված Ասկլեպիոսը (Էսկուլապը) Նիկոնին հանձնարարել է տղային ուղարկել բժշկություն ուսանելու։ Հայրը գումար չի խնայել, և Գաղիանոսը 16 տարեկանից սկսել է բժշկություն ուսումնասիրել Պերգամոնի ասկլեպիոնում, որտեղ սովորել է չորս տարի։ Ասկլեպիոնը միաժամանակ և՛ տաճար էր, և՛ հիվանդանոց, որտեղ կարող էր այցելել ցանկացած հիվանդ և քուրմերի խնամքն ու օգնությունը հայցել ու ստանալ։ Այստեղ բուժվելու էին գալիս մինչև անգամ Հռոմից։ Տաճարը նաև ապաստան էր դարձել այնպիսի նշանավոր մարդկանց, ինչպես պատմիչ Աուլոս Կլավդիոս Քարաքսը, հռետոր Էլիաս Արիստիդեսը, սոփեստ Անտոնիոս Պոլեմոնը, կոնսուլ Ռուֆինոս Կուսպիոսը։

148 թվականին, երբ Գաղիանոսը 19 տարեկան էր, հայրը մահացել է՝ որդուն թողնելով իր ողջ կարողությունը։ Գաղիանոսը, հետևելով Հիպեկրատի խորհրդին, մեկնել է ուսումը շարունակելու, այցելել է Զմյուռնիա, Կորնթոս, Կրետե, Կիլիկիա, Կիպրոս, ինչպես նաև Ալեքսանդրիայի բժշկական մեծ դպրոցը, ուսումնասիրել է բուժական բազում ու բազմազան ավանդույթներ։ 157 թվականին՝ 28 տարեկան հասակում Գաղիանոսը վերադարձել է Պերգամոն, դարձել Ասիայի գլխավոր հոգևորականի՝ Ասիա պրովինցիայի ամենահարուստ ու ամենաազդեցիկ մարդկանցից մեկի գլադիատորների բժիշկը։ Նա պնդում է, որ բարձրաստիճան այդ պաշտոնյան իրեն աշխատանքի է ընդունել այն բանից հետո, երբ մի կապիկ է հերձել, հանել ներքին օրգանները և առաջարկել է մյուս բժիշկներին, որ այդ կապկին բնականոն վիճակի բերեն։ Այն բանից հետո, երբ վերջիններս հրաժարվել են, Գաղիանոսն ինքն է այդ խնդիրն իրագործել և շահել է պաշտոնյայի վստահությունը։ Չորս տարի պաշտոնավարելով՝ նա համոզվել է, որ առողջության տեսակետից անչափ կարևոր է պահպանել ճիշտ սննդակարգ (դիետա) ու հիգիենա, զբաղվել մարմինը մարզելով։ Այդ ընթացքում նա ավելի է խորամուխ եղել անատոմիայի (կազմախոսության) ուսումնասիրման, կոտրվածքների, ծանր վնասվածքների բուժման հարցերի մեջ։ Ընդսմին՝ վնասվածքները անվանում էր «մարմնի պատուհաններ»։ Թե որքան մեծ ուշադրություն էր նա նվիրում վնասվածքների ապաքինմանը, վկայում է այն փաստը, որ նրա աշխատելու ժամանակամիջոցում մահացել է հինգ գլադիատոր, մինչդեռ իր նախորդի օրոք վաթսունն էին մահացել։

Հիշարժան է և այն փաստը, որ այդ ընթացքում Գաղիանոսը շարունակել է տեսական բժշկագիտություն ու փիլիսոփայություն ուսումնասիրել։

### Հասուն շրջան
162 թվականին Գալենը եկել է Հռոմ և բժշկական գործունեություն ծավալել։ Լինելով նյարդային, շուտ բորբոքվող բնավորության տեր անձնավորություն՝ նա բախումներ է ունեցել ուրիշ բժիշկների հետ, և վրա է հասել մի պահ, երբ զգացել է, որ իր գլխին սպառնալիք է կախված։ Տեղացի նվազ բանիմաց բժիշկները դավ էին նյութել նրա դեմ, և Գալենը, վախենալով, որ կարող են իրեն արտաքսել կամ նույնիսկ թունավորել, ինքն է թողել ու հեռացել Հռոմից:.

161 թվականից Հռոմը ներգրավված էր պատերազմական գործողությունների մեջ. հյուսիսում Մարկոս Ավրելիոսն ու Լուցիուս Վարուսը կռվում էին մարկոմանների դեմ:. 169 թվականի աշնանը, երբ հռոմեական զորքերը վերադարձել են Ակվիլեա, ահավոր համաճարակ է բռնկվել, և Գալենին կանչել են Հռոմ, հանձնարարել, որ դառնա Մարկոս Ավրելիոսի ու Լուցիուս Վերուսի ուղեկիցը Գերմանիայում։ Հաջորդ գարնանը, այն բանից հետո, երբ հաղորդվել է, որ Ասկլեպիոսը դեմ է այդ ձեռնարկին, Մարկոս Ավրելիոսն արձակել է նրան:. Գալենը նշանակվել է գահաժառանգ Կոմոդոսի  բժիշկ։ Այստեղ՝ պալատում գտնվելու տարիներին է նա գրել բժշկական թեմայով իր աշխատություններից շատերը։ Ճակատագրի հեգնանքով՝ Լուցիուս Վարուսը մահացել է 169, Մարկոս Ավրելիոսը՝ 180 թվականին. երկուսն էլ համաճարակի զոհ են դարձել։

Գալենը Կոմոդոսի անձնական բժիշկն է եղել կայսեր գրեթե ողջ կյանքի ընթացքում։ Դիոն Կասիոսի վկայությամբ՝ մոտավորապես 189 թվականին բռնկվել է իրեն հայտնի համաճարակներից ամենաահավորը. դրանից Հռոմում ամեն օր 2000 մարդ էր մահանում։ Ամենայն հավանականությամբ՝ հենց այդ համաճարակին է զոհ գնացել նաև Մարկոս Ավրելիոսը։

Գալենը եղել է նաև Սեպտիմոս Սևերոսի անձնական բժիշկը։ Իր գրառումներում նա գովաբանել է վերջինիս, ինչպես նաև՝ Կարակալային այն բանի համար, որ դեղորայքի ձեռքբերման գործում աջակցել են իրեն։

### Մահը
Տասներորդ դարի վերջին կազմված «Սուդա» հանրագիտարանում Գալենի մասին զետեղված հոդվածում կարծիք է հայտնված, որ մեծահամբավ բժիշկը մահացել է 70 տարեկան հասակում, այսինքն՝ մոտավորապես 199 թվականին։ Սակայն Գալենի *«On Theriac to Piso»* տրակտատում նկարագրված են 204 թվականին տեղի ունեցած դեպքեր ու իրադարձություններ։ Ըստ արաբական որոշ աղբյուրների վկայությունների՝  Գալենը մահացել է 87 տարեկանում՝ 70 տարի բժշկական պրակտիկայով զբաղվելուց հետո։ Ուսումնասիրողների մեծ մասը գտնում է,, որ *«On Theriac to Piso»*-ը և արաբական աղբյուրները ճշմարտությունն են արձանագրում այս հարցում, իսկ  «Սուդա» հանրագիտարանի հեղինակները Գալենի բժշկական պրակտիկայի 70 տարիները շփոթել են նրա կյանքի տարիների հետ։

## Տես նաև
* Բժշկության պատմություն

## Գրականություն
* *Galeni* Opera omnia. Lpz., 1821—1833. repr. Hldh., 1965.
* *Гален, Клавдий*. О назначении частей человеческого тела / Пер. С. П. Кондратьева, под ред. и с примеч. В. Н. Терновского, вступ. ст. В. Н. Терновского и Б. Д. Петрова. М.: Медицина. 1971. 555 стр. 5000 экз.
* *Гален, Клавдий*. Сочинения. Том I / Общ. ред., сост., вступ. ст. и коммент. Д. А. Балалыкина, пер. с древнегр. А. П. Щеглова. — М.: Весть, 2014. — 654 с. (ТРАКТАТЫ: О том, что лучший врач — ещё и философ; О наилучшем преподавании; О побуждении к медицине ; Способ распознавания и лечения страстей любой, в том числе и своей собственной души; О распознавании и лечении заблуждений всякой души; О зависимости свойств души от темпераментов тела; О вскрытии вен, против последователей Эрасистрата, живущих в Риме; Три комментария на книгу Гиппократа О природе человека).
* *Гален*. О том, что наилучший врач есть также философ  / Пер., прим. и вступ. ст. И. В. Пролыгиной // Историко-философский ежегодник 2011. Институт философии РАН. М.: Канон+. 2013. С. 82-100.
**Гален, Клавдий*. О том, что лучший врач — ещё и философ // Балалыкин Д. А., Щеглов А. П., Шок Н. П. Гален: врач и философ. М.: Академиздатцентр Наука РАН., 2014. С. 406 сл.
* *Гален*. Увещание к занятию медициной / Пер., прим. и вступ. ст. И. В. Пролыгиной // Вестник древней истории. № 3. М., 2014. С. 283—299.
* *Гален*. Ars medica. Медицинское искусство (I—XVIII) / Пер., прим. и вступ. ст. И. В. Пролыгиной // Интеллектуальные традиции в прошлом и настоящем. Вып. 2. М.: Аквилон, 2014. С. 95-129.
* *Гален*. Ars medica. Медицинское искусство (XIX-XXXVII) / Пер., прим. и вступ. ст. И. В. Пролыгиной // Интеллектуальные традиции в прошлом и настоящем. Вып. 3. М.: Аквилон, 2016. С. 102—153.
* *Гален, Клавдий*. О распознавании и лечении заблуждений всякой души // Балалыкин Д. А., Щеглов А. П., Шок Н. П. Гален: врач и философ. М.: Академиздатцентр Наука РАН, 2014. С. 371 сл.
* *Гален, Клавдий*. Способ распознавания и лечения страстей любой, в том числе и своей собственной души // Балалыкин Д. А., Щеглов А. П., Шок Н. П. Гален: врач и философ. М.: Академиздатцентр Наука РАН, 2014. С. 319 сл.
*''Гален''. О порядке собственных книг  / Пер. и примеч. И. В. Пролыгиной // Историко-философский ежегодник 2016. Институт философии РАН. М.: Аквилон, 2016. С. 50-68.
**Гален, Клавдий*. О собственных книгах / Пер. и примеч. И. В. Пролыгиной // ΣΧΟΛΗ. Философское антиковедение и классическая традиция. Vol. 11. 2. Новосибирск, 2017. С. 636 — 677.
* ''Гален, Клавдий''. О толках для начинающих / Пер. Е. В. Афонасина // ΣΧΟΛΗ. Философское антиковедение и классическая традиция. Vol. 9. 1. Новосибирск, 2015. С. 56-72.
* ''Гален, Клавдий''. О моих воззрениях / Пер. Е. В. Афонасина // ΣΧΟΛΗ. Философское антиковедение и классическая традиция. Vol. 10. 1. Новосибирск, 2016. С. 190 — 215.
* В серии «Loeb Classical Library» (под № 71) издан трактат «О естественных способностях» см. английский перевод «On the Natural Faculties» онлайн
* В серии «Collection Budé» начато издание сочинений (опубликовано 3 тома): *Galien*. Oeuvres:
** Tome II: Exhortation à l'étude de la médecine. Art médical. Texte établi et traduit par V. Boudon. 2e tirage 2002. 464 p. ISBN 978-2-251-00483-9
** Tome VII: Les Os pour les débutants — L’Anatomie des muscles. Texte établi et annoté par I. Garofalo, traduit par I. Garofalo et A. Debru. 2005. XII, 350 p. ISBN 978-2-251-00524-9
** Tome VIII: L’Anatomie des nerfs. L’Anatomie des veines et des artères. Texte établi et annoté par Ivan Garofalo, traduit par Ivan Garofalo et Armelle Debru. 2008. 224 p. ISBN 978-2-251-00544-7

##### Ուսումնասիրություններ
* *Солопова М. А.* Гален // Античная философия: Энциклопедический словарь. — М., 2008. — С. 245—251 (с библиографией).
* *Симон К. Р.* История иностранной библиографии. — М.: Изд-во ВКП, 1963. — С. 33-34.
* *Семеновкер Б. А.* Памятники древнегреческой библиографии // Советская библиография. — 1983. — № 4. — С. 60.
* *Хорькова И. В.* Гален против Аристотеля: к вопросу о формировании медицинской терминологии // Индоевропейское языкознание и классическая филология. Институт лингвистических исследований РАН (Санкт-Петербург) № 21. 2017. С.832-837
* 
* 
* Garcia Ballester, Luis. 2002. G*alen and Galenism. Theory and Medical Practice from Antiquity to the European Renaissance.* Collected Studies Series 710. Aldershot, UK: Ashgate Variorum.
* Gilbert, N. Ward. 1960. *Renaissance Concepts of Method.* New York: Columbia University Press.
* Gill, Christopher, Tim Whitmarsh, and John Wilkins, eds. 2012. *Galen and the World of Knowledge.* Cambridge, UK: Cambridge Univ. Press.
* Kudlien, Fridolf, and Richard J Durling. 1991. *Galen's Method of Healing: Proceedings of the 1982 Galen Symposium.* Leiden: E.J. Brill.
* Lloyd, G. E. R. 1991. *Methods and Problems in Greek Science.* Cambridge: Cambridge University Press.
* Mattern, Susan P. 2013. *The Prince of Medicine: Galen In the Roman Empire.* New York: Oxford University Press.
* Nutton, Vivian. 2004. *Ancient Medicine.* London and New York: Routledge.
* Rocca, Julius. 2003. *Galen on the Brain: Anatomical Knowledge and Physiological Speculation in the Second Century A.D.* Studies in Ancient Medicine 26. Leiden, The Netherlands, and Boston: Brill.
* Rosen, Ralph M. 2013. “Galen on Poetic Testimony” In *Writing Science: Medical and Mathematical Authorship in Ancient Greece.* Edited by M. Asper, 177-189. Berlin: De Gruyter.
* Rosen, Ralph M. 2013. “Galen, Plato, and the Physiology of Eros." In *Eros* Edited by E. Sanders, C. Carey and N. Lowe, 111-27. Cambridge: Cambridge University Press.
* Sarton, George. 1954. *Galen of Pergamon.* Lawrence: University of Kansas Press.
* Walzer, Richard. 1949. *Galen On Jews and Christians.* London: Oxford University Press.
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* ''Discussion of Galens on BBC Radio 4's programme "In Our Time".''
* Digital edition: Galeni septima Classis (1550) by the University and State Library Düsseldorf 
* 
* Galen entry in the Internet Encyclopedia of Philosophy
* Classicsindex: Galen 
* Works by Galen at Perseus Digital Library
* ''Corpus Medicorum Graecorum'' editions online
* Gerhard Fichtner, Galen bibliography 
* University of Virginia: Health Sciences Library. Galen 
* Channel 4 – History – Ancient surgery
* Lienhard JH. Engines of our Ingenuity, Number 2097 – Constantine the African
* Nutton V. Galen of Pergamum, Encyclopædia Britannica
* Pearcy L. Galen: A biographical sketch. Medicina Antiqua
* Taylor HO. Greek Biology and Medicine 1922: Chapter 5 – "The Final System: Galen"
* Galenus von Pergamon – Leben und Werk. ''Includes alphabetical list of Latin Titles''
*  Galien's works  digitized by the BIUM (Bibliothèque interuniversitaire de médecine et d'odontologie, Paris) , see its digital library Medic@ .
* Galeni opera varia – Mscr.Dresd.Db.93 Digital Version of the Manuscript at the Saxon State and University Library, Dresden (SLUB)
* Hypertexts – Medicina Antiqua, University College London *(Commentary on Hippocrates' On the Nature of Man; On the Natural Faculties; Exhortation to Study the Arts: To Menodotus; On Diagnosis from Dreams)*
* Michael Servetus Research  Website with a study on the *Opera Omnia of Galen* by the galenist Michael de Villanueva, and also the first description of the pulmonary circulation in his Manuscript of Paris in 1546.
* *Claudii Galeni opera omnia* in *Medicorum graecorum opera quae exstant, editionem curavit D. Carolus Gottlob Kühn, Lipsiae prostat in officina libraria Car. Cnoblochii*, 1821–1833 in 20 volumines.
* ''Discussion of Galens on BBC Radio 4's programme "In Our Time".
* Digital edition: Galeni septima Classis (1550) by the University and State Library Düsseldorf
* The Galen Syriac Palimpsest - On the Mixtures and Powers of Simple Drugs

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Algra K (ed.) *The Cambridge History of Hellenistic Philosophy*. Cambridge University Press, 2005. , 
* Boudon-Millot V (ed. and trans.) ''Galien: Introduction générale; Sur l'ordre de ses propres livres; Sur ses propres livres; Que l'excellent médecin est aussi philosophe''  Paris: Les Belles Lettres. 2007, 
* Boylen M. Galen. Internet Encyclopedia of Philosophy
* Brodersen K. *Galenos, Die verbrannte Bibliothek: Peri Alypias*. Marix, Wiesbaden 2015, 
* Debru A. "Galen on Pharmacology: Philosophy, History, and Medicine : Proceedings of the Vth International Galen Colloquium", Lille, 16–18 March 1995 BRILL 1997 , 
* Dunn PM. ''Galen (AD 129–200) of Pergamun: anatomist and experimental physiologist''. Arch Dis Child Fetal Neonatal Ed. 2003 Sep;88(5):F441-3. 
* Everson S. (ed.) ''Language''. Cambridge University Press, 1994 , 
* French RK. ''Medicine Before Science: The Rational and Learned Doctor from the Middle Ages to the Enlightenment''. Cambridge University Press, 2003. , 
* Gleason MW. ''Shock and Awe: The Performance Dimension of Galen’s Anatomy Demonstrations''. Princeton/Stanford Working Papers in Classics January 2007
* Gleason MW. *Making Men: Sophists and Self-Presentation in Ancient Rome*. Princeton 1995
* Hankinson RJ (ed.) The Cambridge Companion to Galen. CUP 2008 
* Hankinson R.J. *Cause and explanation in ancient Greek thought*. Oxford University Press, 1998 , 
* Johannes Ilberg. "Aus Galens Praxis. Neue Jahrbücher für das Klassische Altertum", Geschichte und Deutsche Literatur 15: 276–312, 1905
* Hakim Syed Zillur Rahman (ed.). *Jawami Kitab Al-Nabd Al-Saghir by Galen* (2007), Ibn Sina Academy of Medieval Medicine & Sciences, Aligarh, India; 
* Hakim Syed Zillur Rahman (ed.). *Kitab fi Firaq al Tibb by Galen* (2008), Ibn Sina Academy of Medieval Medicine & Sciences, Aligarh, India; 
* Hakim Syed Zillur Rahman (ed.). *Kitab al Anasir by Galen* (2008), Ibn Sina Academy of Medieval Medicine & Sciences, Aligarh, India; 
* Hakim Syed Zillur Rahman (ed.). *Kitab al Mizaj of Galen* (2008), Ibn Sina Academy of Medieval Medicine & Sciences, Aligarh, India; 
* Kotrc RF, Walters KR. "A bibliography of the Galenic Corpus. A newly researched list and arrangement of the titles of the treatises extant in Greek, Latin, and Arabic". Trans Stud Coll Physicians Phila. 1979 December;1(4):256–304
* Mattern SP. Physicians and the Roman Imperial Aristocracy: The Patronage of Therapeutics. Bulletin of the History of Medicine. Volume 73, Number 1, Spring 1999, pp. 1–18
* Metzger BM. New Testament Studies: Philological, Versional, and Patristic. BRILL 1980 , 
* Muhaqqiq M. Medical Sects in Islam. al-Tawhid Islamic Journal, vol. VIII, No.2
* Nutton V. "Roman Medicine, 250 BC to AD 200, and Medicine in Late Antiquity and the Early Middle Ages", in Lawrence C.(ed.) *The Western Medical Tradition: 800–1800 A.D.* 1995
* Nutton V. ''Ancient Medicine''. Routledge, 2004 , 
* Osler W. ''The Evolution of Modern Medicine'' 1913. Plain Label Books 1987. Chapter II: Greek Medicine
* Peterson DW. "Observations on the chronology of the Galenic Corpus". Bull Hist Med 51(3): 484, 1977
* Siegel RE. *Galen's System of Physiology and Medicine*, Basel 1968 (this text is not regarded highly by most Galen scholars)
* Siegel RE. *Galen on Sense Perception, His Doctrines, Observations and Experiments on Vision, Hearing, Smell, Taste, Touch and Pain, and Their Historical Sources*. Karger, Basel 1970 (this text is not regarded highly by most Galen scholars)
* Siegel RE. *Galen on Psychology, Psychopathology, and Function and Diseases of the Nervous System* 1973 (this text is not regarded highly by most Galen scholars)
* Smith WG. ''Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology''. J Walton 1849
* Stakelum JW, *Galen and the Logic of Proposition*, Rome, Angelicum, 1940
* Taylor HO. *Greek Biology And Medicine*. Marshall Jones 1922. Chapter 5: The Final System – Galen
* Temkin O. *Galenism: Rise and Decline of a Medical Philosophy*. Cornell University Press, Ithaca 1973
* ''The Cambridge Ancient History'': Second Edition. XI The High Empire A.D. 70–192 Cambridge University Press, 2000 , 
* ''Thesaurus Linguae Graecae'': TLG
* van der Eijk P. ''Medicine and Philosophy in Classical Antiquity: Doctors and Philosophers on Nature, Soul, Health and Disease''. Cambridge University Press, 2005 , 
* Watson PB. ''Marcus Aurelius Antoninus''. Harper & brothers, 1884

Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի հույն փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հին աշխարհի գիտնականներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի գրողներ
Կատեգորիա:Հույն կենսաբաններ
Կատեգորիա:Վիրաբույժներ