Պալեոպրոտերոզոյան դարաշրջան

**Պալեոպրոտերոզոյան դարաշրջան** (), պրոտերոզոյան դարաշրջանի երեք ենթաբաժանումներից առաջինը, ինչպես նաև Երկիր մոլորակի երկրաբանական պատմության ամենաերկար դարաշրջանը, որը եղել է 2,500-1600 միլիոն տարի առաջ: Այն հետագայում բաժանվել է չորս երկրաբանական ժամանակաշրջանների ՝ սիդերյան, ռիակյան, օրոսիրյան և ստատերյան:

Պալեոնտոլոգիական ապացույցները ցույց են տալիս, որ 1,8 միլիարդ տարի առաջ Երկրի պտույտի արագությունը մեկ օրում հավասար է եղել 20 ժամի, ինչը ենթադրում է տարեկան 450 օր։ Հենց այս դարաշրջանում առաջին անգամ կայունացել են մայրցամաքները:

## Մթնոլորտ
Երկրի մթնոլորտն ի սկզբանե դանդաղ անհետացող մթնոլորտ է եղել, որը հիմնականում բաղկացած է եղել ազոտից, մեթանից, ամոնիակից, ածխածնի երկօքսիդից և իներտ գազերից՝ ընդհանուր առմամբ համեմատելի է այժմյան Տիտանի մթնոլորտի հետ։ Մեսոարխեյան ժամանակաշրջանում թթվածնային ֆոտոսինթեզը զարգացել է ցիանոբակտերիաներում՝ կողմնակի արտադրանքի երկթթվածնի քանակի աճը սկսել է սպառել օվկիանոսում, ցամաքի մակերևույթին և մթնոլորտում վերականգնող նյութերը: Ի վերջո մակերևույթի բոլոր վերականգնիչները (մասնավորապես՝ սև երկաթը, ծծումբը և մթնոլորտային մեթանը) սպառվել են և մթնոլորտում թթվածնի մակարդակը մշտապես բարձրացել է Սիդերի և Ռիասյան ժամանակաշրջաններում։

## Կյանք
Նախորդ արխեյան դարաշրջանի սկզբում գրեթե բոլոր գոյություն ունեցող կենսաձևերը միաբջիջ պրոկարիոտ անաէրոբ օրգանիզմներ են եղել, որոնց նյութափոխանակությունը հիմնված է եղել բջջային շնչառության ձևի վրա, որը թթվածին չի պահանջում, իսկ ավտոտրոֆները կամ քիմոսինթետիկ օրգանիզմները  ապրել են անթթվածին ֆոտոսինթեզի հաշվին: Մեծ թթվածնացման իրադարձությունից հետո այն ժամանակ հիմնականում արխեաներով գերակշռող անաէրոբ մանրէաբանական հատվածները ավերվել են, քանի որ ազատ թթվածինը շատ ռեակտիվ է և կենսաբանորեն թունավոր է բջջային կառուցվածքների համար: Դրան գումարվել է 300 միլիոն տարի տևողությամբ համաշխարհային սառցադաշտային իրադարձությունը, որը հայտնի է որպես Հուրոնյան սառցադաշտ, որը մասամբ պայմանավորված է մթնոլորտային մեթանի նվազմամբ, ինչը հանգեցրել է երկրի վրա ամենամեծ երկու անհետացումներին։ Օրգանիզմները, որոնք զարգացել են անհետացումից հետո, հիմնականում եղել են աերոբներ, որոնք զարգացրել են կենսաակտիվ հակաօքսիդանտներ և ի վերջո աերոբ շնչառություն, իսկ գոյատևած անաէրոբները ստիպված են եղել սիմբիոտիկ կերպով ապրել հիբրիդային գաղութներում աերոբների կողքին, ինչը թույլ է տվել էուկարիոտ օրգանիզմներին կատարել միտոքոնդրիումների էվոլյուցիա:

Պալեոպրոտերոզոյը ներկայացնում է այն դարաշրջանը, որտեղից հայտնի են ամենահին ցիանոբակտերիալ բրածոները՝ *Eoentophysalis belcherensis-*ը, որը առաջացել է Նունավուտի Բելչեր կղզիների Կասեգալիկ ձևավորումից։ 1.75 հազար տարի առաջ տիլաոիդ կրող ցիանոբակտերիաները զարգացել են, ինչի մասին վկայում են Ավստրալիայի ՄակԴերմոտ կազմավորման բրածոները։

Բազմաթիվ հանգույցների էուկարիոտներ (որից առաջացել են ժամանակակից էուկարիոտների տոհմերը) մոտավորապես թվագրվել են պալեոպրոտերոզոյան դարաշրջանին։ Թեև որոշ բանավեճեր կան էուկարիոտների զարգացման ճշգրիտ ժամանակի վերաբերյալ, սակայն ներկայիս դիտարկումը այն թվագրում է հետևյալ դարաշրջանին։ Հյուսիսային Չինաստանի Չանչենգ խմբի ստատերիական բրածոները վկայում են այն մասին, որ էուկարիոտական կյանքն արդեն բազմազան է եղել ուշ պալեոպրոտոզոյան շրջանում։

## Երկրաբանական իրադարձություններ
Բախման գոտիների այդ օրինաչափությունը նպաստում է Կոլումբիա կամ Նունա անունով պրոտերոզոյան գերմայրցամաքի ձևավորմանը։ Մայրցամաքային բախումները հանգեցրել են մեծ մասշտաբով լեռնային զանգվածների առաջացմանը և դա թվագրվում է օքսիդացման մեծ իրադարձությանը, դրանից հետո եղել են կենսազանգվածի և ածխածնի շերտափոխանակում: Ենթադրվում է, որ ածխածնային նստվածքները առաջացրել են սեղմման դեֆորմացիա և հանգեցրել կեղևի խտացման։

Թթու ապարներ հրաբուխը ներկայիս հյուսիսային Շվեդիայում հանգեցրել է Կիրունա և Արվիդսջաուր պորֆիրիների ձևավորմանը։

Ձևավորվել է Պատագոնիայի ամենահին լիթոսֆերային հատվածը։

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ
* EssayWeb Պալեոպրոտերոզոյան դարաշրջան
* Առաջին շունչը։ Երկրի միլիարդ տարվա պայքարը թթվածնի համար  (Նիք Լեյն):
* Էուկարիոտների տոհմերի դիվերսիֆիկացիայի մասին տեղեկատվությունը հավաքվել է New York Times-ի բլոգում՝ Օլիվիա Ջադսոնի կողմից http://opinionator.blogs.nytimes.com/2010/02/09/unorthodox/?ex=1281416400&en=973ef10b73da1c59&ei=5087&WT.mc_id=OP-D-I-NYT-MOD-MOD-M136-ROS-0210-L2&WT.mc_ev=click։
* Պալեոպրոտերոզոյան (քրոնոստրատիգրաֆիայի սանդղակ)