Եթովպական կայսրության տնտեսություն

**Եթովպական կայսրության տնտեսության** մեջ գերակշռում էր բարտերային համակարգը, որը ավանդաբար բաղկացած էր արաբական և եթովպական մուսուլմանական քարավաններից, և ուժեղ առևտրային մշակույթը խթանում էր բիզնեսը ավատատիրական համակարգի շրջանակներում: Միջնադարում առևտրի կենտրոն դարձավ հարևան պետությունը՝ Հարերի կայսրությունը, իսկ ներմուծումն ու արտահանումն իրականացվում էր Զեյլա նավահանգստով, որը կառավարվում էր մուսուլման վաճառականների կողմից, ովքեր Ալիա Ամբայի միջոցով ապրանքներ էին մատակարարում Իֆաթում գտնվող քաղաքի Աբիսինիացիներին, որը միացնում էր Շոան:

Եթովպիայի կայսր Մենելիք II-ի կառավարման ժամանակներից սկսած ներդրվել են ժամանակակից բանկային հիմնարկներ և արժույթներ, ներառյալ Մարիա Թերեզայի թալերը 1890 թվականին և Եթովպիայի սեփական արժույթը, որը հատվել է Հարերում 1892 թվականից՝ Աբիսինիացիների կողմից Հարերի կայսրությունը բռնակցելուց հետո։ Չնայած այս փոփոխություններին, մարտահրավերային համակարգը պահպանվել է 20-րդ դարի սկզբին մինչև 1936 թվականին իտալական օկուպացիան։ Առաջին ազգային բանկը՝ Աբիսինիայի բանկը, ստեղծվել է Եգիպտոսի Ազգային բանկի հիսունամյա արտոնության հիման վրա 1905 թվականին և մենաշնորհ ուներ բանկային գործառնությունների վրա։ 1932 թվականին կայսր Հայլե Սելասիեի հրամանագրով բանկը վերանվանվել է Եթովպիայի բանկ։

Իտալական օկուպացիայի ավարտից հետո, 1954 թվականին Ազգային տնտեսական խորհուրդը սկսեց իրականացնել պետական զարգացման ծրագիրը, որը մշակվել էր կայսր Սելասիեի գլխավորած ղեկավար մարմնի կողմից՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել գյուղատնտեսության և արդյունաբերության արտադրողականությունը, բնակչության գրագիտությունը և բարեկեցությունը, ինչպես նաև կենսամակարդակը: Առաջին հնգամյա պլանը (1957-1961 թվականներ), երկրորդ հնգամյա պլանը (1962-1967 թվականներ) և երրորդ հնգամյա պլանը (1968-1973 թվականներ) նախատեսում էին գյուղատնտեսական արդյունաբերության և մշակող հատվածի զարգացում, ինչպես նաև երկիր որակավորված աշխատուժի ներգրավում: 1960-ից 1970 թվականներին Եթովպիայում նկատվել է համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) տարեկան աճ մեկ շնչի հաշվով և ընդհանուր առմամբ 4,4%: Մշակող արդյունաբերության աճի տեմպերը 1960-1961 թվականների 1,9%-ից աճել են մինչև 4,4% 1973-74 թվականներին, իսկ մեծածախ և մանրածախ առևտուրը, տրանսպորտը և կապը՝ 9,5%-ից մինչև 15,6%:

## Ավատատիրություն և գյուղացիություն

Ավատատիրությունը կայսերական ռեժիմի սկզբից Եթովպիայի տնտեսության կենտրոնական սկզբունքն էր, որտեղ գյուղացիները զբաղեցնում էին սոցիալական կարգի ստորին աստիճանը։ Գիտնականները եթովպական տիրապետությունը ըստ աշխարհագրական և մշակութային ոլորտի Եթովպիայի հյուսիսային նահանգներում դասակարգում են ըստ ամհարացիների և տիգրայիների, որոնց նվաճումը հիմնված էր հարավային շրջանների ազատ տիրապետման մոդելի վրա։ Եթովպացի գյուղացիները արտադրում և կախվածություն ունեին տնտեսական տարբեր գործունեություններից, ինչպիսիք են հարկումը, շուկայական ենթակառուցվածքը և ագրարային արտադրությունը։ Նրանց կախյալ տնային տնտեսություններն ու համայնքները նկատելի էին ավելի լայն սոցիալական համակարգում՝ ազգակցական և ասոցիատիվ խմբերի միջև փոխշահավետ հարաբերությունների շրջանակներում, ինչպես նաև հարկերի, տուրքի, քաղաքական և կրոնական առաջնորդների հավաքագրման և վերաբաշխման, ապրանքների և ծառայությունների իրացման միջոցով՝ բարտերային և դրամական տնտեսության պայմաններում։

Եթովպիայի նախաարդիական տնտեսական պատմության վերլուծության առաջամարտիկ Ռիչարդ Պանկհերսթը 1961 թվականին հրապարակեց *«Ներածություն Եթովպիայի տնտեսական պատմությանը վաղ ժամանակներից մինչև 1800 թվականը»* վերնագրով  լիարժեք գիրք՝ հիմնվելով 1800 թվականին հրապարակված առկա աղբյուրների վրա և վերագրվելով *Եթովպիայի հանրագիտարանին*։ 1972 թվականին Թադդեսե Թամրատը նույնպես ներդրում ունեցավ սրբագրությունների և հողային կանոնադրությունների, ինչպես նաև միջնադարյան Եթովպիայում առևտրային ուղիների և հողատիրության *գուլտային համակարգի* վերլուծության մեջ։ Եթովպացի գիտնականները պնդում են, որ գյուղացիները մեծապես տառապում էին մշտական ծայրահեղ բնական և մարդածին վտանգներից, ինչպիսիք են կողոպուտը, հիվանդությունները և սովը, վնասատուների ներխուժումը, գետերի և առուների սեզոնային տատանումները, լեռնային շրջաններում հողի էրոզիան: Եթովպական վաղ ընդլայնման ժամանակ բարձրադիր շրջանները, ինչպիսիք են Վագը և Լաստան, ինչպես նաև Մեծ Ռիֆտային հովտի միջով անցնող Շոան, քաղաքական, մշակութային և տնտեսական կուտակումների վայրեր էին:

## Հարերի կայսրություն

Միջնադարյան Հարեր կայսրությունում կենտրոնացած էր բյուրոկրատական առևտրային համակարգը, ապրանքներն ու արտադրանքները ներմուծվում էին Զեյլայի և Բարբարայի երթուղիներով։ Զեյլան սահմանափակված էր սոմալիական էզա ցեղի տարածքով, մինչդեռ Բարբարան անցնում էր նոլե ցեղի լեռներով։

Ապրանքների մեծ մասը սպառվում էր Հարերի կայսրությունում կամ վաճառվում էր Հարերցի վաճառականների կողմից, որոնք մեկնում էին Աբիսինիա, հատկապես Շևա։ Այս նահանգներ տանող երթուղիները միանում էին Աբիսինիական Ալիյու Ամբա քաղաքին, որը կապում էր դրանք Հարերի հետ։ Տեղական բիզնեսում ներգրավված էին նաև օտարերկրացիներ, հիմնականում հայեր, հույներ, հնդիկներ, սիրիացիներ, իտալացիներ և որոշ եգիպտացիներ, որոնք զբաղվում էին բամբակի, գործվածքների, հագուստի, ապակե իրերի, արույրի և պղնձի, խմիչքների և պահածոների վաճառքով։

### Շուկայական ապրանքեր

Կայսրության հիմնական առևտրային ապրանքներն էին սուրճը, ծխախոտը և արևածաղիկը՝ տարեկան 200-300 տոննա։ Մեկ այլ ապրանք, որը հիմնականում արտադրվում կամ արտահանվում էր Ադեն, կատն էր, որի շուկայական գինը մեկ փաթեթի համար կազմում էր քառորդ ռուփի։ Տեղական արտադրության գործվածքեղենը, ականջօղերը, ապարանջանները, մոմը, յուղը, մեղրը, ջորիները, սորգոն, կարանջի ցորենը (ճանապարհորդների կողմից օգտագործվող հացը), հալած յուղը և ճարպի բոլոր տեսակները ներմուծվում էին Հարեր և արտահանվում աշխարհի այլ մասեր։ Արտահանվում էին նաև այլ մենաշնորհված ապրանքներ, ինչպիսիք են փղոսկրը, ջայլամի փետուրները և մուշկը։

## 19-րդ դար և 20-րդ դարի սկիզբ

Առևտուրն իրականացվում էր բարտերային համակարգով, մասամբ՝ ապրանքային փողերի և տարբեր տեսակի արժույթի միջոցով։ Առևտուրը ավանդաբար հիմնված էր երկու սահմանակարգերի վրա՝ տեղական շուկա յուրաքանչյուր գյուղում (գյուղացիների և տեղական արտադրողների միջև) և արաբական և եթովպական մուսուլմանների քարավաններ (որպես կանոն՝ հեռավոր առևտուր)։ Քարավաններն աշխատում էին հաստատված սխեմայով. խոշոր վաճառականները, որոնք մեկնում էին երկար ճանապարհորդության, հայտարարում էին իրենց մեկնելու օրը։ Սովորաբար նրանք ճանապարհ էին ընկնում արևածագին և կանգ էին առնում ջրի և արոտավայրի համար։

Հենրի Սոլթի խոսքով՝ Տիգրեի բնակիչները վաճառում էին կռած երկաթ՝ խոփեր և այլ իրեր պատրաստելու համար, խոշոր եղջերավոր անասուններ, ձիեր, կաշիներ, եգիպտացորեն, բամբակ, յուղ, սոխ և կարմիր պղպեղով լի զամբյուղներ։ Ադուայում և Գոնդարում խանութներ չկային։ Գոնդարի և Մասաուայի միջև առևտրային ուղիները շատ անհարմար էին քարավանների համար, հաճախ դրանք տևում էին հինգ ամիս, մինչդեռ չծանրաբեռնված ճանապարհորդները երբեմն հեշտությամբ հասնում էին տեղ՝ քսան տարում։ Մուսուլմանները մենաշնորհացրել էին առևտրային համակարգը՝ ի վնաս քրիստոնյաների, Արաբական թերակղզու միջոցով վերահսկելով Կարմիր ծովի և Ադենի ծոցի նավահանգիստների մեծ մասը, իսկ Սուդանում առևտրային ուղիները լցված էին խտրականությամբ, ինչի արդյունքում վաճառականներին որոշ դեպքերում գերեվարում էին։

### Մենելիք II

Եթովպական կայսրության տնտեսական կառուցվածքը արդիականացվել է կայսր Մենելիք II-ի օրոք, որի իշխանությունը ծաղկում էր որպես Շոայի նեգուս։ Տեղի ունեցան մի քանի փոփոխություններ, ներառյալ 20-րդ դարի սկզբին Ավստրիայից Մարիա Թերեզայի թալերների ներմուծումը, 1887 թվականին Աբիսինիայի կողմից Հարերի կայսրության բռնակցումից հետո Հարերի արժույթի օգտագործումը և 1890-ական թվականներին կայսեր կողմից մետաղադրամների հատումը, որը փոխարինեց փոխանակման համակարգը։ Այնուամենայնիվ, կենտրոնական և հարավային նահանգներում դիմադրություն առաջացավ։

#### Աբիսինիայի բանկի կոնցեսիա
1875 թվականի սկզբին Պիեռ Արնուն խորհուրդ տվեց Մենելիք II-ին ստեղծել Եթովպիայի սեփական արժույթը։ Մոտավորապես 1900 թվականին ֆրանսիացի Մ. Դելհարբեն առաջարկեց ստեղծել առաջին բանկը, որը Մենելիքը մերժեց ֆրանսիական ազդեցության մտավախությունների պատճառով։ 1903 թվականի մայիսին Եթովպիայում բրիտանական լիազոր ներկայացուցիչ Ջոն Լեյն Հարինգթոնն աջակցեց Մենելիքի ցանկությանը և խնդրեց նրան չմերժել Ուայթհոլի հետաքրքրությունը առաջարկի ձևակերպման հարցում։ 1904 թվականի դեկտեմբերին Եթովպիայի արտաքին գործերի նախարարությունը դիմեց Եգիպտոսի Ազգային բանկի կառավարչին՝ ձեռնարկություն կազմակերպելու խնդրանքով։ Բանկի կառավարիչ սըր Էլվին Փոլմերը պատասխանեց։


Պատիվ ունեմ տեղեկացնել Ձեզ, որ Եգիպտոսի Ազգային բանկը պատրաստ է Ադիս Աբեբա ուղարկել պատշաճ կերպով լիազորված գործակալի՝ տեղում հարցը ուսումնասիրելու և մանրամասները համաձայնեցնելու համար։ Մեր գործակալը կարող է ճանապարհ ընկնել հենց որ Ադիս Աբեբայում Նորին Մեծության գործակալ պարոն Ջ. Հարինգթոնը դա նպատակահարմար գտնի։


1905 թվականի մարտի 10-ին Մենելիքը Եգիպտոսի Ազգային բանկին տրամադրեց հիսուն տարվա արտոնություն՝ ստեղծելու մենաշնորհային բանկ, որը կոչվում էր Աբիսինիայի բանկ, որը կպահեր բոլոր պետական միջոցները, կտրամադրեր վարկեր, կտպագրեր թղթադրամներ և կտրամադրեր մետաղադրամներ, ինչպես նաև կունենար այլ արտոնություններ: Այն բանից հետո, երբ 1903 թվականի մայիսին Մենելիքի՝ բանկ ստեղծելու խնդրանքը ներկայացվեց բրիտանական իշխանություններին, Աֆրիկյան եղջյուրում գերիշխող Ֆրանսիան, Բրիտանիան և Իտալիան սահմանափակումներ դրեցին Եթովպիայի շահերի վրա՝ պահպանելով իրենց սեփականը, ինչը հանգեցրեց 1906 թվականի դեկտեմբերին Եռակողմ պայմանագրի ստորագրմանը:

Բրիտանիայի չափազանց մեծ ազդեցությունը դրսևորվեց պլանավորման վաղ փուլերում, որն աջակցում էր տնտեսագետ Գեբրեհիվոտ Բայքեդագնը, սակայն Հարինգթոնը մտավախություն ուներ, որ արտոնությունը քաղաքական կշիռ կհաղորդի ֆրանսիական երկաթուղուն: Բանկը հիմնադրվել է 1905 թվականին՝ 1 միլիոն շիլինգ կապիտալով։ Համաձայն պայմանագրի՝ բանկը կարող էր զբաղվել առևտրային գործունեությամբ (վաճառել կոնցեսիաներ, ընդունել ավանդներ և կատարել վճարումներ չեկերով) և թողարկել թղթադրամներ։ Բանկն արագորեն սկսեց ընդլայնվել՝ բացելով մասնաճյուղեր Հարերեում, Դիրե Դաուայում, Գորեում և Դեմբիդոլոյում, ինչպես նաև գործակալություններ Գամբելայում և տարանցիկ գրասենյակ Ջիբութիում։ Ավելի ուշ բանկը փակվեց կայսր Հայլե Սելասիեի հրամանով, ով փոխհատուցում վճարեց նրա բաժնետերերին և 1932 թվականին այն փոխարինեց Եթովպիայի բանկով, որն ամբողջությամբ պատկանում էր Եթովպիայի կառավարությանը՝ 750,000 ֆունտ ստեռլինգ կապիտալով։ Այն ստեղծվել է 1905 թվականի մայիսի 30-ի եգիպտական կոնցեսիայի համաձայն։

## Հայլե Սելասիե
Հայլե Սելասիեի կառավարման ժամանակ Եթովպիայի տնտեսության հիմնական ճյուղը գյուղատնտեսությունն էր, հիմնականում՝ սուրճի արտադրությունը, իսկ ֆեոդալական համակարգը հիմնված էր հողի անհավասար սեփականության վրա։ Բնակչության մեծ մասը պետք է մշակեր հարուստ հողատերերին պատկանող դաշտերը։ Այդ ժամանակ արդյունաբերականացումը դեռ ամբողջությամբ ավարտված չէր։ Օրինակ՝ հոլանդական  շաքարի ընկերությունում, որն սկսել է գործել Եթովպիայում 1950-ական թվականներին, զբաղված էր Եթովպիայի աշխատուժի 70%-ը, որն աշխատում էր սննդի արդյունաբերության ոլորտում. իր հերթին, սննդի արդյունաբերության ոլորտում զբաղված էր մշակող արդյունաբերության մեջ զբաղված աշխատողների 37%-ը։

1954-1955 թվականներին կառավարությունը ստեղծեց Ազգային տնտեսական խորհուրդ՝ պետական զարգացման պլաններ մշակելու համար։ Դա կայսեր գլխավորությամբ քաղաքականություն մշակող մարմին էր՝ գյուղատնտեսության և արդյունաբերության արտադրողականությունը, գրագիտությունը, բարեկեցությունը և կենսամակարդակը բարձրացնելու համար։ Առաջին հնգամյա պլանը (1957-1961) ուղղված էր տրանսպորտային ենթակառուցվածքների, շինարարական արդյունաբերության և տարածաշրջանների միջև հաղորդակցության զարգացմանը։ Մեկ այլ նպատակ էր վերամշակող արդյունաբերության մեջ որակավորված կամ կիսաորակավորված աշխատուժի բազա ստեղծելը, որպեսզի նվազեցվի Եթովպիայի կախվածությունը ներմուծումից։ Վերջին նպատակն էր գյուղատնտեսության զարգացումը առևտրային ձեռնարկությունների միջոցով։
Երկրորդ հնգամյա պլանը (1962-1967 թվականներ) նախատեսում էր տնտեսության անցումը ագրոարդյունաբերական կառուցվածքի, ինչպես նաև դիվերսիֆիկացիա հաջորդ քսան տարիների ընթացքում։ Երրորդ հնգամյա պլանը (1968-1973 թվականներ) ուղղված էր տնտեսական բարեկեցության ապահովմանը արտադրության և ագրոարդյունաբերական համալիրի արդյունավետության բարձրացման միջոցով։ Առաջին հնգամյա պլանը նախատեսում էր 839,6 միլիոն բիրի ընդհանուր ներդրումներ, ինչը 25%-ով գերազանցում էր նախատեսված 674 միլիոն բիրը, երկրորդ հնգամյա պլանը 13%-ով ավելի էր նախատեսվածից և կազմում էր 1,694 միլիոն բիր, իսկ երրորդ հնգամյա պլանը գնահատվում էր 3 115 միլիոն բիր։ Շատ խնդիրներ կային, այդ թվում՝ ազգային զարգացման կառավարման թերությունները, որոնք ազդեցին Պլանավորման հանձնաժողովի վրա, որը կազմեց առաջին և երկրորդ պլանները, և Պլանավորման նախարարության վրա, որը պլանավորեց երրորդը։

Նախագծի ղեկավարները չկարողացան հասնել սահմանված նպատակներին, քանի որ չէին որոշել առաջին պլանի շրջանակներում լայնածավալ տնտեսական զարգացումը շարունակելու համար անհրաժեշտ ռեսուրսները (անձնակազմ, սարքավորումներ և միջոցներ), ինչը խոչընդոտում էր համախառն ազգային եկամուտի (ՀԱԵ) աճին: Արտահանման աճի տեմպերը կազմել են տարեկան 3,2%՝ կանխատեսված 3,7%-ի դիմաց, չեն իրականացվել նաև գյուղատնտեսության, մշակող և լեռնահանքային արդյունաբերության ոլորտներում աճի թիրախային ցուցանիշները։ Առաջին պլանի ընթացքում արտահանումն աճել է տարեկան 3,5%-ով, իսկ ներմուծումը՝ 6,4%-ով, ինչը շարունակել է խոչընդոտել 1951 թվականից գոյություն ունեցող առևտրային հաշվեկշռի դեֆիցիտի կրճատմանը։

Երկրորդ և երրորդ պլանները նախատեսում էին տնտեսության հարստացում համապատասխանաբար 4,3% և 6,0%-ով, ընդ որում գյուղատնտեսությունը, մշակող արդյունաբերությունը և տրանսպորտը պետք է աճեին տարեկան 2,5%, 27,3% և 6,7% երկրորդ պլանում և 2,9%, 14,9% և 10,9% երրորդում։ Պլանավորման հանձնաժողովը չի գնահատել այս երկու պլանները որակավորված անձնակազմի պակասի պատճառով։ Եթովպիայի կենտրոնական վիճակագրական վարչության տվյալներով՝ կայուն տնտեսական աճ է նկատվել 1960-1961 և 1973-1974 ֆինանսական տարիներին։ 1960-ից 1970 թվականներին Եթովպիայում մեկ շնչի հաշվով արտադրության և համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) տարեկան աճը կազմել է 4,4%: Մշակող արդյունաբերության ոլորտն աճել է ավելի քան երկու անգամ՝ 1960-1961 թվականների 1,9%-ից մինչև 4,4% 1973-1974 թվականներին, իսկ մեծածախ և մանրածախ առևտրի, տրանսպորտի և կապի ոլորտների աճի տեմպերը աճել են 9,5%-ից մինչև 15,6%։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *An Introduction to the Economic History of Ethiopia from Early Times to 1800* by Richard Pankhurst, 1961

Կատեգորիա:Տնտեսություն ըստ պատմական երկրի