open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Վաթսյայանա Մալլանագա

**Վաթսյայանա Մալլանագա** (մոտ. մ. թ. 3-6-րդ դարեր), հնդիկ փիլիսոփա և գիտնական, որը հայտնի է դարձել իր հեղինակած «Կամասուտրա» տրակտատի շնորհիվ։

Վաթսյայանայի մասին շատ քիչ տեղեկություն է հայտնի։ Ճշգրիտ որոշված չէ նաև այն դարը (չնայած, նման խնդիրը բնորոշ է ամբողջ վաղ հնդկական ժամանակագրությանը), երբ նա ապրել է՝ հայտնի է միայն, որ նա եղել է ղուպտերի ժամանակաշրջանում (մ. թ. 3-6-րդ դարեր)։

Վաթսյայանան սանսկրիտով գրել է «Կամասուտրա» տրակտատը, որը կամա սիրային զգացողությունից հաճույք ստանալու առաջին հին հնդկական ձեռնարկն է։ Զանգվածային մշակույթում առավել հայտնի է տրակտարի սեքսուալ դիրքերի մասին հատվածը, չնայած աշխատության հիմնական մասը նվիրված է ընդհանուր փիլիսոփայությանը և սեռերի միջև հարաբերության հոգեբանությանը, կանանց հետ սիրային հարաբերությունների, ամուսնական կյանքի և արտաամուսնական հարաբերությունների մասին։

Դավադատե Շաստրին (1912–1982), որը 1964 թվականին «Կամասուտրա»-ի մեկնաբանություններ է հրատարակել հինդի լեզվով, նյութեր էր հավաքել Վաթսյայանայի անձի վերաբերյալ, բայց մահացել է ու չի հասցրել դրանք լույս ընծայել։

## Գրականություն

* Richard Schmidt (Hrsg.): *Das Kamasutram. Die indische Ars Amatoria. Nebst dem vollständigen Commentare (Jayamangala) des Yasodhara*. Aus dem Sanskrit übersetzt und hrsg. von Richard Schmidt. Wilhelm Friedrich, Leipzig 1900.
* Klaus Mylius (Hrsg.): *Das Ka-masu-tra*. Aus dem Sanskrit ins Deutsche übersetzt und hrsg. von Klaus Mylius. (= Reclams Universal-Bibliothek; 9781). Reclam, Leipzig 1986 / Reclam, Stuttgart 1999, ISBN 3-15-009781-9 (erschien auch bei der Büchergilde Gutenberg, bei dtv, bei VMA und beim Otus-Verlag)
* Sandhya Mulchandani, Sudhir Kakar: *Kamasutra. Die indische Liebeslehre.* Collection Rolf Heyne, München 2008. ISBN 3-89910-415-3
* Lars Martin Fosse: *The Kamasutra*. YogaVidya.com, Woodstock NY, 2012. ISBN 978-0-9716466-8-1

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Kamasutra. Deutsche Übersetzung von Richard Schmidt 1922

Կատեգորիա:Հնդիկ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:3-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հնդիկ գիտնականներ
Կատեգորիա:Հնդիկ գրողներ
Ապուկարանայի գավառ

250px|frameless|աջից
**Ապուկարանա ** (), գավառ Բրազիլիայում, մտնում է Պարանա նահանգի մեջ։ Մտնում է Բայշու Ամազոնաս նահանգի մեջ։

## Գավառի կազմ
Գավառի կազմի մեջ են մտնում հետևյալ համայնքները.
# Ապուկարանա
# Կամբիրա

Կատեգորիա:Բրազիլիայի գավառներ
Կատեգորիա:Պարանա նահանգի գավառներ
Չերնովոյ Նարիկ

**Չերնովոյ Նարիկ** (), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կեմերովոյի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Տոմ գետի ձախ ափին՝ 504 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 106 կմ է, ավազանի տարածքը 623 կմ2։

## Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Տոմը գտնվում է Նովոկուզնեցկ քաղաքից մինչև Կեմերովո քաղաք, գետի ենթաավազանը՝ Տոմ։ Գետի ավազանը՝ Վերին Օբից մինչև Իրտիշ թափվելը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ՌԴ ջրային ռեսուրսների էկոլոգիան 

Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Kuban Airlines

**Kuban Airlines**, ռուսական ավիաընկերություն, հիմնված է Կրասնոդարի օդանավակայանում։ Ավիաընկերությունը գործում է ծրագրված և չարտերային չվերթներ դեպի Ռուսաստան, ԱՊՀ երկրներ, ինչպես նաև իրականացնում է ուղևորափոխադրումներ և բեռնափոխադրումներ։ Ավիաընկերությունը հիմնադրվել է 1932 թվականին։

## Պատմություն
Ավիաընկերությունը հիմնադրվել է 1932 թվականին։ 1934 թվականի հունիսից ավիաընկերությունը իրականացնում է չարտերային թռիչքներ Կրասնոդարի երկրամասի քաղաքներում և գյուղերում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմում, Կրասնոդարի ջոկատը իրականացրել է վիրավորներ տարհանում, ինչպես նաև հասցրել է զնեք և զինամթերք։ Ավիաընկերությունը դադարեցրել է իր չվերթները 2013 թվականի մարտի 15-ին, ընկերությունը սնանկ է ճանաչվել։

## Երթուղային ցանցը
Ավիաընկերությունը հիմնականում չվերթներ է իրականացնում հետևյալ օդանավակայաններից՝ Մոսկվա (Վնուկովո), Կրասնոդար, Սոչի։

## Չվերթը

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Ռուսական ավիաընկերություններ
Համբարձում Փափազյան

**Համբարձում Փափազյան** (1830, Կոստանդնուպոլիս – մահվան թվականն անհայտ է), հայ բանաստեղծ։ Սովորել է Լազարյան ճեմարանում (1840–1848), ապա՝ Դորպատի համալսարանի աստվածաբանական բաժնում։ Դորպատի հայ ուսանողների ինքնուրույն և թարգմանական բանաստեղծությունների (դորպատյան բանաստեղծություններ) շարքում լայնորեն հայտնի է եղել Փափազյանի «Զքեզ որդիք արամյան կոչե Հսյաստան»-ը («Քնար Հայկական», 1868, ժողովածուն), որտեղ արտահայտված է հայ ուսանողության հայրենասիրությունն ու ազգին ծառայելու պատրաստակամությունը։

Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Լազարյան ճեմարանի սաներ
Կատեգորիա:Տարտուի համալսարանի շրջանավարտներ
Քաղցածություն

**Քաղցածություն**, սով, օրգանիզմի վիճակ, որն առաջանում է սննդանյութերի, նրանց բաղադրամասերի բացակայության կամ անբավարարության, ինչպես նաև դրանց յուրացման խանգարման հետևանքով։ Որպես բնականոն ֆիզիոլոգիական երևույթ քաղցածությունն նկատվում է բնության մեջ՝ որոշ կենդանիների (օրինակ, արջերի, գետնասկյուռների, ոզնու) ձմեռային քնի, երկկենցաղների, ձկների սառնամանիքային թմրության շրջանում։ Նշված ժամանակներում քաղցածություն զուգակցվում է կենտրոնական նյարդային համակարգի արգելակման, նյութափոխանակության խիստ անկման հետ, որը հնարավորություն է տալիս կյանքը պահպանել էներգիայի աննշան ծախսման պայմաններում։ Մարդկանց ախտաբանական քաղցածություն կարող է առաջանալ սննդառության անբավարարության, մարսողական համակարգի հիվանդությունների, մարսողության խանգարման հետևանքով։ Տարբերում են լրիվ (սննդանյութեր չի ընդունում օրգանիզմը, բայց ջուր ընդունում է), բացարձակ (նաև ջուր չի ընդունում) և հարաբերական (ավելի քիչ սննդանյութ է ընդունում, քան նրա էներգետիկ ծախսերն են) քաղցածություն։ Լրիվ քաղցածությունյան ընթացքում օրգանիզմի կյանքը պահպանվում է պահեստային սննդանյութերի (հատկապես ճարպերի) հաշվին։ Այդ վիճակին հասուն մարդու օրգանիզմը կարող է դիմանալ 65–70 (բացարձակի դեպքում մի քանի օր), հավերը՝ 14–20, շները՝ 40–60, ձիերը՝ մինչև 80 օր։ Երեխաները, երիտասարդ, աճող օրգանիզմներն ավելի քիչ են դիմանում քաղցածությունյանը, քան հասունները։ Լրիվ և հարաբերական քաղցածությունն օգտագործվում է բուժիչ նպատակով, ճարպակալումը, նյութափոխանակության խանգարումների հետ կապված այլ հիվանդությունները (ռևմատիզմ, պոդագրա, շաքարային, հիպերտոնիկ) բուժելու համար։ Խորհրդային գիտնական Ա․ Բակուլևը քաղցաբուժությունն օգտագործել է ենթաստամոքսային գեղձի, լեղուղիների սուր բորբոքումները, խոցային հիվանդությունը, ճարպակալումը բուժելու համար և դրական արդյունք է ստացել։ Քաղցաբուժության ժամանակ կիրառվում է նաև սահմանափակող դիետա (հիվանդներն ավելի հեշտ են տանում), բեռնաթափող ռացիոն։ Քաղցաբուժությունը կատարվում է միայն ստացիոնար պայմաններում, բժշկի հսկողության տակ և որոշակի օրերի քանակով։ Քաղցաբուժության ավարտից հետո, առաջին օրերին, պետք է օգտագործել կաթնա–բուսական, վիտամիններով, հանքային աղերով (բացի կերակրի աղից) հարուստ սնունդ։
Քարայր

**Քարայր**, քարանձավ, անձավ, այր, երկրակեղևի վերին շերտերի խոռոչ, դատարկ տարածություն, որը երկրի մակերևույթ է դուրս գալիս մեկ կամ մի քանի ելքերով։ 

Առաջանում են ջրի ներգործությամբ հեշտ լուծվող ապարների (կրաքար, դոլոմիտ, գիպս և այլն) տարալվացման և այլ գործընթացների հետևանքով։ Առավել խոշոր քարայրերը կարստային են։ Դրանք սրահների և անցումների բարդ համակարգ են և ունենում են մի քանի տասնյակ կմ երկարություն (Մամոնտի քարանձավը ԱՄՆ–ում)։ ՀԽՍՀ–ում քարայրեր կան Եղեգնաձորի շրջանում։ Նախնադարում քարայրերն օգտագործվել են իբրև բնակարան։ Դրանցում հայտնաբերվել են բրածո կենդանիների ու մարդկանց ոսկրամնացորդներ, աշխատանքի գոր– ծիքներ, կենցաղային իրեր, ժայռերի պատերին նկարված և փորագրված զանազան ժայռապատկերներ։ Հայկական լեռնաշխարհում հնագույն քարայր–հնավայրերից է Շանիդարը։ Հայաստանում նախնադարյան քարայր–կայաններ են հայտնաբերվել Հրազդան գետի միջին հոսանքի շրջանում (Երևանյան լճի, Արզնու քարայրերը և այլն)։ Գետահովիտներում, կիրճերում գտնվող բնական և արհեստական (սովորաբար՝ ավազաքարերում, կրաքարերում, դեղնահողերում փորված) շատ քարայրեր միջին դարերում ես օգտագործել են իբրև բնակավայրեր, ապաստարաններ և պաշտամունքային վայրեր (տաճարներ, վանքեր), որոնք մեծ մասամբ համադրվել են արհեստական կառույցների հետ։ Նման քարայրեր հայտնի են ԽՍՀՄ–ում (օրինակ, Ուփլիսցիխեն, Վարձիան՝ Վրաստանում, Գեղարդը, Սպիտակի վիմափոր բնակավայրը՝ Հայաստանում, Կալամիտան, Մագնուտը՝ Ղրիմում են), Բալկանյան երկրներում, Իտալիայում, Չինաստանում, Հնդկաստանում և այլուր։ Միջնադարյան քարայրային բնակավայրերը «քարայրային քաղաքներ» ընդհանուր անվանումով այժմ դարձել են զբոսաշրջիկների այցելության վայրեր։

Կատեգորիա:Երկրաբանություն
Քարշակ

**Քարշակ**, կցանքների, կիսակցանքների, ինչպես նաև ծածկային (գյուղատնտեսական, ճանապարհաշինական և այլն) սարքավորանքի բուքսիրման՝ անվավոր կամ թրթուրավոր մեքենա։ Ունի քարշիչ-կցորդիչ (բուքսիրային քարշակ) կամ հենարանային-կցորդիչ (թամբային քարշակ) հարմարանք։ Բուքսիրային քարշակներում թրթուրների կամ անիվների՝ մեծ քարշային ճիգ ստանալու համար անհրաժեշտ ճնշումը գրունտին (կցորդման կշիռ) ապահովվում է հենց քարշակի զանգվածով։ Թամբային քարշակներում լրացուցիչ կցորդման կշիռն ստեղծվում է միառանցք կցանքի (կիսակցանքի) ճնշումով, որն, այսպես կոչված, թամբի միջոցով փոխանցվում է քարշակի շրջանակին, կամ թափքում եղած բալաստով։
Կուչում (Տոմի վտակ)

**Կուչում** (), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կեմերովսկի մարզում։ Գետի երկարությունը 12 կմ է։

## Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Տոմ գետն է, գետի ենթաավազանը Տոմ գետն է։ Գետի գետային ավազանը (Վերին) Օբ գետն է՝ մինչև Իրտիշի.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ՌԴ ջրային ռեսուրսների էկոլոգիան 

Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Սերգեյ Ուրուսևսկի

**Սերգեյ Պավլովիչ Ուրուսևսկի** (), խորհրդային կինոօպերատոր և ռեժիսոր։ ՌՍՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1951 թվական)։ ՍՄԿԿ անդամ 1942 թվականից։

## Կենսագրություն
1935 թվականին ավարտել է Լենինգրադի կերպարվեստի ինստիտուտը, աշխատել կինոյում։ 1937 թվականից՝ «Սոյուզդետֆիլմ»-ի օպերատոր, 1941-1945 թվականներին՝ ռազմաճակատային կինոօպերատոր։ Պատերազմից հետո Ուրուսևսկիի նշանակալից կինոնկարը «Գյուղական ուսուցչուհին» է (1947 թվական)։ 1950 թվականից աշխատել է «Մոսֆիլմ»-ում։ Նկարահանել է Վ․ Պուդովկինի («Վասիլի Բորտնիկովի վերադարձը», 1953 թվական), Յու․ Ռայզմանի («Ոսկե Աստղի» կավալերը» 1951 թվական, «Կյանքի դասը», 1955 թվական), Գ․ Չուխրայի («Քառասունմեկերորդը», 1956 թվական) գունավոր ֆիլմերը։ Ուրուսևսկիի լավագույն աշխատանքներն ստեղծվել են Մ․ Կալատոզովի համագործակցությամբ՝ «Առաջին էշելոնը» (1956 թվական), «Չուղարկված նամակ» (1960 թվական), «Ես Կուբան եմ» (1964 թվական) և «Թռչում են կռունկները» (1957 թվական), որն առանձնանում է օպերատորական լուծման նորարարությամբ (Կաննի XI միջազգային կինոփառատոնի Գրան պրի մրցանակ և այլն)։ 1960-ական թվականներին ստեղծել է «Շորորավարգ ձիու վազքը» (ըստ Այթմատովի «Մնաս բարով Գյուլսարի», 1969 թվական) և «Երգիր, բանաստեղծ» (1972 թվական, եղել է այղ կինոնկարների ռեժիսորը և օպերատորը) ֆիլմերը։ Ուրուսևսկիի դինամիկ, գեղանկարչական բանաստեղծական ոճը հարստացրել է սովետական օպերատորական արվեստը։ ԽՍՀՄ պետական մրցանակներ (1948,1952)։ Պարգևատրվել է 2 շքանշանով։

Կատեգորիա:Խորհրդային կինոօպերատորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ կինեմատոգրաֆիստների միության անդամներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային սցենարիստներ
Թթի օղի

**Թթի օղի**, թունդ ալկոհոլային խմիչք՝ ավանդական Հարավային Կովկասի որոշ տարածքներում։ Իրենից ներկայացնում է թթի պտուղների խմորած հյութի թորման արտադրանք։

Ալկոհոլի պարունակությունը տատանվում է 40-ից 80%։ Ըմպելիքի որոշ սորտեր ենթարկվում են ծերացման տակառներում տարիների ընթացքում։

## Աշխարհագրության և արտադրության պատմություն
Պատմականորեն արտադրությունը առավել ակտիվ է Հայաստանի, Արցախի և Ադրբեջանի տարածքներում։ «1854 թ. Կովկասյան օրացույց» () պատմում է Ելիզավետպոլում խմիչքի արտադրության և սպառման մասին։

Թթի օղի ցուցադրվել է նաև գեղարվեստական գրականությունում և հուշագրություններում։ Այս խմիչքի մասին պատմում է, օրինակ, Սերո Խանզադյանը։

Թթի օղու բուժիչ հատկությունների մասին գրում է Զորի Բալայանը

Խորհրդային ժամանակներում թթի օղու արտադրությունը տիրապետվում էր նաև նրա ավանդական սահմաններից դուրս։ Այս մասին են վկայում է նրա հիշատակումը 1961 թ. ՌԽԴՍՀ Քրեական օրենսգրքում,
մյուս իրավական ակտերում ինքնարար ստեղծաց ալկոհոլային խմիչքների ագգելափագված ցուցակում։

Գորիսում տեղի է ունեցել թթի օղու փառատոնը, ոտրեղ բախվել է «Լավագույն թթի օղի» մրցանակը։

Թթի օծու օգտագործվում է ինչպես ժողովրդական բուժիչ, նյարդերը հանգստացնող միջոց։ Նույնիսք թթի ողով ինքնասպւնության փորցը ապարդյուն վերջացավ։

Թթի օղի կարևոր տեղն է զբաղացնում հայկական տոնական սեղանին, դա փաստաբանում են նույնիսք արտասահմանյան դիվանագիտական ներկայացուցիչներ։

## Արտադրության տեխնոլոգիա
Թթի օղու արտադրության հումքը թթենու հատապտուղն է։ Օգտագործվում են սև ու սպիտակ թթի հատապտուղներ։ Օղու արտադրանքի համար բերքը հավաքում են սովորաբար հուլիսին,երբ հատապտղում շաքարի պարունակությունը հասնում է իր գագաթնակետին (մոտ 15%)։ Հատապտուղներից քամում են հյութ, որը մի քանի օրվա ընթացքում թորվում է բաց տարաներում առանց շաքարի կամ խմորիչի ավելացման։ Ավանդական պատրաստման ձևով խմորում տեղի է ունենում կարասներում, արդյունաբերության արտադրությունում՝ արծնապատված մետաղական տարայում։ Արդյունքում ստացած հեղուկը թորում է պղնձե թորման կաթսաներում՝ մեկ անգամ համեմատաբար ցաձր թնդության ըմպելիքի ստացման համար, կամ կրկնակի՝ սպիրտի ավելի խտացման համար։ Վերջում ստացվում է պարզ հեղուկ բարկ համով և թթի մի փոքր բուրմունքով։ Տան պայմաններում արտադրված թթի օղին սովորաբար ունի հազիվ նկատելի դեղնավուն-կանաչավուն գույն, արդյունաբերական օղին կատարելապես անգույն է։ Ըմպելիքը կարող է հետագայում անցնել ծերացման։ Սա սովորաբար տեղի է ունենում թունդ սորտերի հետ։ Ավանդաբար թթի օղու ծերացման համար օգտագործում են թթենու փայտից տակառներ, որոնց ներքին մակերեսը նախօրոք թրծման է ենթարկվում։ Հաստատունությունը սովորաբար տևում է մեկից հինգ տարի։ Դրա ավարտից հետո շշերի մեջ լցնելուց առաջ սովորաբար ջրիկացվում է։ Թթի օղու հնորակ սորտերն ունեն շատ խորը գույն՝ ոսկեգույնից մուգ դարչնագույն, և շատ ավելի հարուստ և բարդ համ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թունդ ալկոհոլային խմիչքներ
Կատեգորիա:Հայկական խմիչքներ
Ուփլիսցիխե

**Ուփլիսցիխե** ( վրացերեն՝ უფლისციხე - «Տիրակալի ամրոց»), վիմափոր քաղաք Վրաստանի Շիդա Քարթլիի մարզի Գորիի մունիցիպալիտետում, Կուր գետի ձախ ափին։ Ստեղծվել է մ․թ․ա․ I հազարմյակի 1-ին կեսին, անտիկ շրջանում ու վաղ միջնադարում եղել կենտրոնական Քարթլիի անառիկ ամրոց-քաղաքներից մեկը, IX դարից՝ Վրաստանի կարևոր քաղաքներից, որոշ ժամանակ՝ մայրաքաղաքը։

## Պատմական ակնարկ

XIII դարում Ուփլիսցիխեն ավերել են մոնղոլները, այն կորցրել է իր պաշտպանական նշանակությունը և վերածվել գյուղական բնակավայրի։ Հովհաննես Դրասխանակերտցին և «Քարթլիի մատյանը» պատմում են X դարում․Ուփլիսցիխեին տիրանալու համար մղվող պայքարի մասին. Սմբատ Խոստովանողը ետ է գրավել այն Ափխազքի թագավոր Կոստանդինից, իսկ նույն դարի վերջին քառորդում Ուփլիսցիխեին տիրացել է Բագրատ IV-ը (ի թիվս այլ աղբյուրների, այդ մասին է վկայում Աթենիի Սիոնի հայերեն արձանագրություններից մեկը)։

Ուփլիսցիխեում հայերը հաստատվել են Սմբատ Խոստովանողի թագավորության տարիներից։ Հետագա դարերում, ներգաղթերի պատճառով, հայոց թիվը ստվարացել է։ XV դարի․ սկզբներին այստեղ են ապաստանել Սյունիքի Սմբատ իշխանն ու նրա որդի Բեշքենը՝ բազմաթիվ հայ ընտանիքների հետ։ Հավանաբար XIV դարում․է կառուցվել Ուփլիսցիխեի հայկական «Սուրբ Նշան» եկեղեցին, որն ավերվել է 1920 թվականի երկրաշարժի ժամանակ։ Մարի-Ֆելիսիտե Բրոսեն տեսել ու նկարագրել է այդ կառույցը, որի պատին ագուցված խաչքարերից մեկի բեկորը պահպանվել է՝ շինարարական արձանագրության պատառիկով։ Ըստ դրա, 1585 թվականին Ուփլիսցիխեում ոմն մահտեսի Մկրտիչ կառուցել է ժայռափոր ուղղանկյուն խորանով «Սուրբ Աստվածածին» եկեղեցին։ Այժմ Ուփլիսցիխե գյուղը վերաբնակեցված է Կուրի աջ ափին՝ Քվախվրելի հայաբնակ գյուղի արևմտյան շարունակության վրա։

## Պատկերասրահ


Պատկեր:უფლისციხე 011993.jpg|մինի|
Պատկեր:უფლისციხე 021993.jpg|մինի|
Պատկեր:უფლისციხე 031993.jpg|մինի|
Պատկեր:უფლისციხე 041993.jpg|մինի|
Պատկեր:Uplistsikhe08.jpg|մինի|
Պատկեր:Ufliscixest.george.jpg|մինի|
Պատկեր:Uplistikhe complex 06.jpg|մինի|



## Գրականություն

* Мурадян П. М., Армянская эпиграфика Грузии (Картли и Кахети), Е., 1985, с. 63-70

Կատեգորիա:Վրացական բերդեր
Կատեգորիա:Նախնադարյան Վրաստան
Կատեգորիա:Շիդա Քարթլիի մարզի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցանկ
Կինյա (Աբայի վտակ)

**Կինյա** (), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կեմերովոյի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Աբա գետի աջ ափին՝ 38 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 12 կմ է։ Վտակ՝ Փոքր Կինյա։

## Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Տոմ, գետի ենթաավազանը՝ Տոմ։ Գետի ավազանը՝ Վերին Օբից մինչև Իրտիշ թափվելը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ՌԴ ջրային ռեսուրսների էկոլոգիան 

Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Փաբիոս Մաքսիմոս

**Փաբիոս Մաքսիմոս**, Քվինտոս Կունկտատոր (Quintus Fabius Maximus Cunctator) (), հին հռոմեական զորավար, պետական գործիչ։ Մ.թ.ա. 233-Մ.թ.ա. 209 թվականներին 5 անգամ ընտրվել է կոնսուլ, 221 թվականին և 217 թվականին նշանակվել դիկտատոր։ Պունիկյան II պատերազմի (մ․թ.ա․ 218-201 թթ.) ժամանակ, Տրազիմենյան լճի մոտ հռոմեացիների պարտությունից (մ․թ․ա․ 217 թվական) հետո, մշակել է յուրատեսակ մարտավարություն․ խուսափելով վճռական ճակատամարտից՝ աստիճանաբար հյուծել է Հաննիբալի բանակը՝ զրկելով պարենից և անասնակերից։ Այդ մարտավարության համար հեռացվել է պաշտոնից, նրան տրվել է Կունկտատոր (դանդաղկոտ) մականունը։ Երբ այդ մարտավարությունից հրաժարվելու հետևանքով հռոմեացիները պարտվել են (216 թվական) Կաննեի մոտ, Փաբիոս Մաքսիմոսն արդարացվել է, մականունը դարձել է պատվավոր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հռոմեական հանրապետության կոնսուլներ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 3-րդ դարի ծնունդներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 275 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 3-րդ դարի մահեր
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 280-ականների ծնունդներ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի զորավարներ
Փականագործական-հավաքման գործիքներ

**Փականագործական-հավաքման գործիքներ**, կիրառում են մեքենաների հանգուցային և ընդհանուր հավաքման դեպքում՝ դրանց տարրերի միացման և չափաբերման աշխատանքների համար։ Մեքենաների տարրերի միացման համար ծառայում են ձեռքի և մեքենայացած փականագործական-հավաքման գործիքներ։ Ձեռքի գործիքներից են պարուրակային միացումների հավաքման ստանդարտ և հատուկ գործիքները (մանեկի դարձակներ, պտուտակիչներ), սովորական և փափուկ մուրճերն ու կալակները, առաձգական կտրատված օղակների և տափօղակների զետեղման զանազան գործիքներ։ Մեքենայացված փականագործական-հավաքման գործիքներն են պնևմատիկ և էլեկտրական պարուրակադարձիչ ձեռքի մեքենաները, պնևմո և էլեկտրամուրճերը, մամլակցելու և գամելու փոխադրովի չափոցները, ինչպես նաև առաձգական դետալների զետեղման հատուկ մեքենայացված հարմարանքները։ Մեքենայացված գործիքները լայնորեն օգտագործվում են զանգվածային և խոշոր սերիական արտադրություններում։ Չափաբերման աշխատանքների համար հատավոր և մանրսերիական արտադրության մեջ (շրջասղոցում, քցիմների հեռացում, քերանում, կիպահղկում ևն) օգտագործում են ձեռքի ստանդարտ գործիքներ (խարտոցներ, քերաններ, կիպահղկիչներ, հատիչներ, տիգաձև հատիչներ՝ կրեյցմեյսելներ, գայիկոններ, անցքակոկիչներ և այլն), ինչպես նաև մի շարք հատուկ գործիքներ (կաչակներ, շաբչոններ և այլն)։ Չափաբերման աշխատանքների աշխատատարությունը փոքրացնելու համար օգտվում են մեքենայացման միջոցներից, ինչպես նաև դրանք փոխարինում համապատասխան մեխանիկական մշակմամբ։

Կատեգորիա:Գործիքներ
Փաղանգ

մինի|Պատկերազարդում

**Փաղանգ**, *ֆալանգ* (,  [*ֆալանգա*]), հին հունական, մարտակարգ, ծանրազեն հետևակի գծային հոծ զորաշարք։ Ունեցել է 8-16 շարք (հազվադեպ՝ 25), ճակատի երկարությունը՝ մինչև 500 մ (շարքում 1000 մարդու դեպքում)։ Փաղանգը հայտնի էր դեռևս Տրոյական պատերազմի ժամանակ։ Կատարելագործել է Փիլիպպոս Մակեդոնացին։ Այսպես կոչված, մակեդոնական մեծ փաղանգում կար 28672 զինվոր։ Փաղանգը կազմված էր ստորաբաժանումներից, հիմնականներն էին լոքոսը (1 շարք՝ 16 զինվոր), սինտագման (16 լոքոս՝ 256 զինվոր), փոքր փաղանգը (16 սինտագմա՝ 4096 զինվոր)։ Փաղանգի գործողության հիմքը ճակատային հարձակումն էր, ուներ հարվածի զգալի ուժ, սակայն դանդաղաշարժ էր, շարքերը խախտվում էին շարժման ժամանակ։ Հին Հռոմում փաղանգ օգտագործվել է մինչև մ․թ․ա․ IV դ․ վերջը և ուշ կայսրության ժամանակաշրջանում՝ բարբարոսների դեմ պատերազմներում։

Կատեգորիա:Ռազմական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Ռազմարվեստ
Կատեգորիա:Հետևազոր
Կատեգորիա:Զինված ուժերի պատմություն
Ստեփան Փափազյանց

**Ստեփան Փափազյանց** (), հասարակական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ։

## Կենսագրություն
Սովորել և դաստիարակվել է Սուրբ Փրկչի ազգայնական հիվանդանոցում, 1854 թվականից ուսումը շարունակել Զմյուռնիայում, հորեղբոր՝ հայագետ Անդրեաս Փափազյանի մոտ։ 1858 թվականին վերադառնալով Կոստանդնուպոլիս՝ դասավանդել է Ս․ Փրկչի ազգայնական հիվանդանոցում (1858-1861), Ղալաթիայի Մայր վարժարանում, եղել Գում-Գափուի Պեզճյան և լուսավորական երկսեռ վարժարանների տեսուչ։

1863-1867 թվականներին հրատարակել է «Ժամանակ» կիսամսյա հանդեսը, հոդվածներ տպագրել «Օրագիր», «Նոր դար», «Մամուլ», «Հայրենիք», «Մասիս» պարբերականներում, պաշտպանել աշխատավոր ժողովրդի շահերը։ Մշակել է Արևմտյան Հայաստանի ազգայնական վարժարանների ընդհանուր կանոնադրությունը («Կանոնադրություն ընդհանուր բարեկարգության ազգային վարժարանաց», 1864)։ Մ․ Խրիմյանի հանձնարարությամբ ու աջակցությամբ կազմել և Ազգայնական ժողովին է ներկայացրել «Գավառահայ հարստահարությունների տեղեկագիրը», դատապարտել թուրք աղաների և քուրդ բեկերի վայրագությունները Արևմտյան Հայաստանում, թուրքական կառավարությունից պահանջել կիրառել Բեռլինի կոնգրեսի որոշման 61-րդ հոդվածը, զինվորական պայքարի կոչել հայ ժողովրդին։

Գրել է մի շարք դպրոցական դասագրքեր («Քերականություն», «Թվաբանություն», «Ազգային և սրբազան պատմություն» և այլն), երգեր։

## Աշխատություններ
* Դասագիրք քերականութեան հայ գրաբար եւ աշխարհաբար լեզուաց։ Կոստանդնուպօլիս։ տպ. Յ. Միւհէնտիսեան, 1860։
*Դասագիրք ազգային պատմութեան։ Կոստանդնուպօլիս։ Ի տպարանի Յ. Միւհէնտիսեան, 1862։
*Դասագիրք քերականութեան հայերէն լեզուի։ Կոստանդնուպօլիս։ Ի տպարանի Յ. Միւհէնտիսեան, 1865։  (Չորրորդ տպագրութիւն)։
*Կենսագրութիւն Յարութիւն Պէզճեան ազգային անզուգական բարերարի։ Կոստանդնուպօլիս։ տպ. Յովհաննու Միւհէնտիսեան, 1864։
*Քաղաքավարութիւն համառօտ տղոց համար։ Կ. Պոլիս։ տպ. Հովհաննես Մյուհենտիսյանի, 1866։
*Դասագիրք ընթերցանութեան կամ նոր նախագիտելիք մանկանց։ Յերուսաղէմ։ Ի տպարանի Առաքելական Աթոռոյ Ս. Յակովբեանց, 1869։
*Նախնական դասագիրք թուագիտութեան։ Յերուսաղէմ։ տպ. Առաքելական Աթոռոյ Ս. Յակովբեանց, 1869։
*Դասագիրք քերականութեան հայերէն լեզուի։ Կոստանդնուպօլիս։ Ի տպարանի Յ. Միւհէնտիսեան, 1871։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կայզաս (Պիզասի վտակ)

**Կայզաս** (), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կեմերովսկի մարզում։ Գետի երկարությունը 10 կմ է։

## Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.

Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Տոմ գետն է, գետի ենթաավազանը Տոմ գետն է։ Գետի գետային ավազանը (Վերին) Օբ գետն է՝ մինչև Իրտիշի.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ՌԴ ջրային ռեսուրսների էկոլոգիան 

Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Փափուկ շանկր

**Փափուկ շանկր**, սուր վարակիչ վեներական հիվանդություն։ Փոխանցվում է հիմնականում սեռական ճանապարհով։ Հարուցիչը Դյուկրեյ Ուննա Պետերսենի ստրեպտոբացիլն է։ Փափուկ շանկրի մաքուր կուլտուրան առաջին ստացել են Ս․ Իստամանովը և Ա․ Հակոբյանցը (1897)։ Վարակումից 2–3 օր անց, սեռական օրգաններում առաջանում է վառ կարմիր բիծ, որն այնուհետև վեր է ածվում հանգուցիկի, թարախաբշտիկի։ Վերջինիս պատռվելուց հետո գոյանում է փոքրիկ խոց, որն արագորեն մեծանում է։ Դրան զուգընթաց առաջանում են նոր խոցեր, որոնք խիստ ցավոտ են, կախված եզրերով ու փափուկ կոնսիստենցիայով։ Խոցերի հատակն անհարթ է՝ ծածկված առատ թարախային արտադրությամբ։ 2–3 ամիս անց խոցերն ապաքինվում են՝ առաջացնելով սպիներ։ Հիվանդների 30–40%–ի մոտ բորբոքվում են նաև աճուկային ավշային հանգույցները։ Փափուկ շանկրի տարբերակիչ ախտորոշումը կարծր շանկրից կատարվում է կլինիկական ու շճաբանական հետազոտություններով։ Բուժումը սուլֆանիլամիդներ, անտիբիոտիկներ։

Կատեգորիա:Վեներական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Վարակիչ հիվանդություններ
Փլավիոսներ

մինի|Փլավիոսների ընտանիքը
մինի|Փլավիոսների տոհմածառը
**Փլավիոսներ** (լատ․՝ Flavii), հռոմեական կայսրերի դինաստիա 69–96-ին։ Հիմնադիրը Տիտոս Փլավիոս Վեսպասիանոսն էր (69–79), մյուս ներկայացուցիչները՝ նրա որդիները՝ Տիտոսը (79–81) և Դոմիցիանոսը (81–96)։ Փլավիոսների օրոք պրովինցիալ ավագանու շատ ներկայացուցիչներ ընդգրկվել են ծերակույտի և հեծյալների դասի մեջ։ Փլավիոսներն, առավել լայն չափերով, քան իրենց նախորդները՝ Հուլիոս–Կլավդիոսները, պրովինցիաների բնակչության վրա տարածել են հռոմեական և լատինական քաղաքացիության իրավունքը, ինչը նպաստել է կայսրության հասարակական հենարանի ընդլայնմանը։ Փլավիոսների այդօրինակ քաղաքականությունը հաճախ առաջացրել է ծերակույտի դժգոհությունը։ Փլավիոսներ Արևելքում վարել են համեմատաբար խաղաղ քաղաքականություն։

Կատեգորիա:Փլավիոսներ
Նազարեզինյու

**Նազարեզինյու** (), համայնք Բրազիլիայում՝ Պարաիբա նահանգի կազմում։ Գտնվում է Պարաիբա նահանգի Սերտանի մարզում։ Մտնում է Սոզայի գավառի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 7163 մարդ (2006 թվականի տվյալներով)։ Գրավում է 173,244 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը՝ 41,3 մարդ/կմ²։

## Վիճակագրություն
* Համախառն ներքին արդյունքը, 2003 թվականի դրությամբ, կազմում է 13.930.258,00 ռեալ (տվյալները՝ Բրազիլիայի աշխարհագրության և վիճակագրության ինստիտուտի)։
* Համախառն ներքին արդյունքը մեկ շնչի հաշվով, 2003 թվականի դրությամբ, կազմում է 1.931,27 ռեալ (տվյալները՝ Բրազիլիայի աշխարհագրության և վիճակագրության ինստիտուտի)։
* Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսը, 2000 թվականի դրությամբ, կազմում է 0,579 (տվյալները՝ ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագրի)։

Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Պարաիբա նահանգի բնակավայրեր
Վիլյա Կառլոս Պաս

**Վիլյա Կառլոս Պաս**, քաղաք, գտնվում է Կորդովայի մարզում, ծովի մակերևույթից 650 մ. բարձրության վրա։ Քաղաքը տեղակայված է Սան-Ռոկե լճի մոտակայքում։ Հիմնադրվել է 1913 թվականի հուլիսի 16-ին։

## Կլիմա
*Ամռանը 30°-16°
*Ձմռանը 18°-4°

## Քույր քաղաքներ
* Տեռմաս-դե-Ռիո-Խոնդո, Արգենտինա
* Պասկերա-դել-Գառդա, Իտալիա

Կատեգորիա:1914 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Բերասատեգի

**Բերասատեգի** (), քաղաք, որը գտնվում է Արգենտինայի Բուենոս Այրես գավառում։ Բերասետեգին ձևավորում է Մեծ Բուենոս Այրես ագլոմերացիայի մի մասը։ Քաղաքը համարվում է ապակու արտադրության խոշոր կենտրոն։

Բնակչությունը՝ 167 555 մարդ (2001 թվականի դրությամբ)։

## Պատմություն
մինի|ձախից|200px|Ապակու գործարանի աշխատակցին նվիրված հուշարձան
Հիմնելով Բուենոս Այրես քաղաքը, Խուան դե Գարայը իր աջակիցներին բաժանեց Մագդալենա երկրամասի հարակից տարածքները։ Տարածքը, որտեղ այսօր գտնվում է Բերասատեգի քաղաքը, բաշխված էր Ալոնսո Գոմեսի (հյուսիսային հատված), Պեդրո դե Իսարայի (կենտրոն) և Անտոնիո Ռովերտոյի (հարավային հատված) միջև։ 1602 թվականին Ռովերտոն իր տարածքները տան հետ միասին վաճառել է Իսարային։

1622 թվականին Իսարան մահանում է՝ հողատարածքները թողնելով իր դստերը, որի ամուսինը դրանց մոտակայքում կառուցել է նավահանգիստ։

1784 թվականին Մագդալենա երկրամասը բաժանվել է երեք շրջանների՝ Սան Վինսենտո, Մագդալենա և Կիլմես։ Վերջինիս մեջ մտան ժամանակակից Բերասատեգիի տարածքները։

Մինչև 19-րդ դարը այժմյան Բերասատեգիի վայրում գոյություն է ունեցել բնակավայր, որի բնակչության մեծ մասը զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ։

Բերասատեգի քաղաքը պաշտոնապես հիմնադրվել է 1816 թվականի նոյեմբերի 23-ին։ Իր անունը ստացել է Խոսե Կլեմենտե Բերասատեգիի պատվին, ով իր հողատարածքները նվիրաբերել է ապագա երկաթուղային գծի կառուցման համար։

1872 թվականի դեկտեմբերին կառուցվել է երկաթուղային գծի ճյուղ մինչև Բերասատեգիի կայարանը, իսկ 1909 թվականին այն երկարացվել է ևս մեկ կիլոմետրով։

## Աշխարհագրություն
Բերասատեգին գտնվում է Լա Պլատա էստուարի ափից 2 կմ դեպի արևմուտք, հարթավայրային տեղանքում։

Բերասատեգի քաղաքի կլիման բարեխառն խոնավ է, հիմնականում նման է Բուենոս Այրեսի կլիմային, քիչ ավելի հով։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը 25&nbsp;°C, հուլիսինը՝ 11&nbsp;°C: Ամռանը ջերմաստիճանը կարող է հասնել +35&nbsp;°C, իսկ ձմռանը՝ -2&nbsp;°C: Տեղումների տարեկան քանակը կազմում է մոտ 1000 մմ։ Վերջին 100 տարիների ընթացքում Բերասատեգիում ձյուն տեղացել է ընդամենը մեկ անգամ՝ 2007 թվականի հուլիսի 9-ին։ Բերասատեգի քաղաքում գերակշռում են հետևյալ քամիները՝
* Հարավ-արևմուտքից փչում է պամպերո քամին, որը սառն է և չոր, հիմնականում փչում է հունիսին,
* Հարավ-արևելյան սուդեստադա քամին, որը հով է և շատ խոնավ, հաճախ իր հետ տեղումներ է բերում, հիմնականում փչում է ապրիլին և հոկտեմբերին,
* Մնացած ամիսներին գերակշռում են արևելյան և հյուսիսարևելյան քամիները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1856 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Օսինովկա (Չերնովոյ Նարիկի վտակ)

**Օսինովկա** (), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կեմերովոյի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Չերնովոյ Նարիկ գետի ձախ ափին՝ 13 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 14 կմ է։

## Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Տոմը գտնվում է Նովոկուզնեցկ քաղաքից մինչև Կեմերովո քաղաք, գետի ենթաավազանը՝ Տոմ։ Գետի ավազանը՝ Վերին Օբից մինչև Իրտիշ թափվելը.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ՌԴ ջրային ռեսուրսների էկոլոգիան 

Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Փայտամած

[մինի|Վերանորոգման աշխատանքներ [Կապիտոլիում (Վաշինգտոն)|Կապիտոլիումի շենքում]]

**Փայտամած**, շինարարական և նորոգման աշխատանքների ժամանակ աշխատողների և շինանյութերի համար նախատեսված ժամանակավոր օժանդակ հարմարանք։ Ժամանակակից շինարարության մեջ հավաքովի կոնստրուկցիաների, աշխատանքների և մեքենայացման ինդուստրիալ մեթոդների ներդրումը հնարավորություն տվեցին հիմնական փայտամածները (կազմված էին գերաններից) փոխարինելու առավել թեթև հավաքովի–քանդովի (գույքային) փայտամածներով, որոնց մոնտաժման և ապամոնտաժման համար պահանջվում է նվազագույն ժամանակ։ Փայտամածները լինում են կանգնակավոր, սանդուղքավոր, կախովի, փոխադրովի, ինքնաամբարձիչ և այլն։ Պատրաստվում են մետաղից և փայտից։
 

Կատեգորիա:Շինարարական տարրեր և կառուցվածքներ
Փայտի ճարտարապետություն

**Փայտի ճարտարապետություն**,փայտի լայն կիրառությամբ բնորոշվող ճարտարապետության բնագավառ։ Փայտի ճարտարապետության կառույցներով հարուստ են եղել Ռուսաստանը և նրա հետ առնչված երկրամասերը, Մերձբալթյան և Սկանդինավյան երկըրները, Ֆինլանդիան, Լեհաստանը, Ռումինիան, Չէխոսլովակիան, Հյուսիսային Իտալիան, Շվեյցարիան, Հեռավոր Արևելքի և այլ երկրներ։ Փայտը լավագույն շինանյութերից է շնորհիվ իր դյուրամատչելիության, ամրության, թեթևության, առաձգականության, նվազ ջերմահաղորդականության և դյուրամշակելիության, սակայն դիմացկունության պակասը, դյուրավառ լինելը սահմանափակել են նրա կիրառությունը և հաճախ հարկադրել այն զուգորդելու այլ շինանյութերի հետ։ Հնուց ի վեր ստեղծվել են փայտե կառույցների երկու հիմնական կառուցվածքային համակարգեր՝ սյունահեծանային և կմախքավոր։ Տեխնիկայի զարգացմանը զուգընթաց բարդացել են կառուցվածքային ձևերը, ծավալատարածական հորինվածքները և հարդարանքը։ Փայտի ճարտարապետության տեխնիկական նոր հնարավորությունների օգտագործմամբ առավել աչքի են ընկնում ԱՄՆ–ը, Ֆինլանդիան, Մեծ Բրիտանիան ու եվրոպայի մի շարք երկրներ։ ԽՍՀՄ–ում փայտի ճարտարապետության հուշարձաններով հարուստ են հատկապես ՌՍՖՍՀ, Ուկրաինան և Բելառուսիան։ Հայաստանում զուտ փայտե կառույցներ պահպանվել են վերջին դարերից, ժողովրդական ճարտարապետության մեջ, հիմնականում՝ փոքր կամ ժամանակավոր շինությունների, իսկ Ղափանում, Համշենում, Խոտորջրում և Թուրքիայի ծովափնյա հայկական գաղթօջախներում՝ նաև մեկ և ավելի հարկերով տարաբնույթ կառույցների ձևով։ Հայաստանի բնակելի տների մեծ մասը գերանակապ հիմքի վրա կավապատ ծածկ են ունեցել։ Հարթ կտուրով ինքնատիպ տների ուշագրավ նմուշներ են եղել Մեղրիում, ուր հնուց փայտի բարձրարվեստ մշակման պահպանված օրինակներ են դարպասները, դռները, լուսամուտների վանդակորմներն ու փեղկերը, սենյակների ու երեսբացների սյուները, խոյակները, բազրիքները և հյուրասենյակների առաստաղները։  Փայտի ճարտարապետության ուշագրավ նմուշ է գլխատունը։ Բնակելի տան փայտե կառուցվածքային տարրերը կիրառվել են միջնադարյան պալատներում, Հայաստանի քարի ճարտյան շատ ձևերի հիմքում։ Փայտե ձևավոր առաստաղների, քանդակազարդ պատշգամբների, լանջավոր կտուրների և այլ հնավանդ ձևերը բավականաչափ ճոխ կիրառվել են 19-20րդ դարերի սկզբի քաղաքային և գյուղական քաղաքատիպ ճարտարապետության մեջ։ Դրանց մնացորդներն այժմ վերականգնվում են իբրև ժողովրդական և մասնագիտական ճարտարապետեւթյան միահյուսման ուշագրավ նմուշներ։ Փայտի ճարտարապետությունն այժմ կիրառվում է ժամանակավոր կառույցներում, կրպակներում, տաղավարներում, փոքր կամուրջներում և փոքր ձևերում։
Պենչերա

**Պենչերա** (), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Բելոխոլունիցկի շրջանում և Կիրովի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Սոմա գետի ձախ ափին՝ 22 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 11 կմ է։ Գետը հոսում է հյուսիսում, անմարդաբնակ անտառի միջով։

## Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Կամսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Վյատկա, գետի ենթաավազանը՝ Վյատկա։ Գետի ավազանը՝ Կամա։

Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.

* *Ջրային օբյեկտի, պետական ջրային գրանցման կոդը* - **10010300212111100032218**
* *Հիդրոլոգիական ուսումնասիրությունների կոդը* - **111103221**
* *Ավազանի կոդը* - **10.01.03.002**
* *Հիդրոլոգիական ուսումնասիրությունների հատորի համարը* - **11**
* *Թողարկումն ըստ հիդրոլոգիական ուսումնասիրությունների* - **1**

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ՌԴ ջրային ռեսուրսների էկոլոգիան 

Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Գերասիմ Փանոսյան

**Գերասիմ Հարությունի Փանոսյան** (), հայ խորհրդային կենսաֆիզիկոս, կենսաբան։ Կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1975), պրոֆեսոր (1976), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1981)։ ԽՄԿԿ անդամ 1952 թվականից։

ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ Հարություն Փանոսյանի որդին։

## Կենսագրություն
1953 թվականին ավարտել է Երևանի համալսարանի կենսաբանական ֆակուլտետը։ Աշակերտել է Կոշտոնանցին։ 1964-1984 թվականներին և 1986 թվականից՝ Երևանի համալսարանի կենսաֆիզիկայի ամբիոնի վարիչ, միաժամանակ (1977-1978)՝ համալսարանի գիտական աշխատանքների գծով պրոռեկտոր, Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտի ռեկտոր (1978-1983)։ 1983-1986 թվականներին՝ ՀԽՍՀ ԳԱ փորձառական կենսաբանության ինստիտուտի տնօրեն։ Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են նեյրոմեդիատորների կենսաքիմիային և ֆիզիոլոգիային, քաղցկեղային բջիջների կենսաքիմիային և կենսաֆիզիկային, բուսական, և կենդանական բջիջների գենետիկական ապարատում հիստոնների գերին, հորմոնների և այլ կենսաբանական ակտիվ նյութերի գործողության մեխանիզմներին, ներբջջային կարգավորման հարցերին, կենսաակուստիկային են։

## Երկեր
* Panossian G. A, Gonyan S.A., Nerkararyan A. V., Laborator works on biophysics | ed. "Asoghik" Yerevan, 2002
* Փանոսյան Գ. Հ., Ղոնյան Ս.Ա., Ներկարարյան Ա. Վ., Լաբորատոր աշխատանքներ կենսաֆիզիկայից | Ուսումնական ձեռնարկ Երևան, 2002, 114 էջ
* Карагулян Э. А., Захарян А.П., Паносян Г.А., Практикум по биофизике | Учебное пособие Изд. ЕГУ, Ереван, 1984, 40 с.
* Vardevanyan P.O., Panosyan G., Vardapetyan H., Tiratsuyan S.G., Babayan Yu., Structural changes in wheat DNA during germination | Studia biophysica 1983, 97, N3, s. 209-212
* Паносян Г. А., Структура и функция гистонов | Изд. ЕГУ, Ереван, 1978, 472 с
* Паносян Г. А., Связывание сарколизина с гистонами резистентной и чувствительной к алкилирующим агентам линий саркомы Иошида | Бюллетень Экспер. биологии и медицины, 1973, N12, с. 67-70
* Паносян Г. А., Связывание сарколизина с гистоном тимуса и саркомы Иошида | Вопросы онкологии 18, 1972, N11, с. 76-79
* Փանոսյան Գ. Հ., Մոլեկուլյար կենսաբանությունը և քաղցկեղի պրոբլեմը | ԵՊՀ, Երևան, 1970, 150 էջ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1930 ծնունդներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ դասախոսներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ կենսաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ կենսաբաններ
Կատեգորիա:Հայ կենսաֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 20 ծնունդներ
Հիմալայան արջ

**Հիմալայան արջ**, կամ **սպիտակակուրծք արջ**, կամ **սև հիմալայան արջ** (), արջերի ընտանիքի կաթնասուն։

## Տարածվածություն
Հիմալայան արջերը ապրում են լեռնային անտառներում։ Նրանք տարածված են Իրանի և Աֆղանստանի հյուսիսային հատվածներում, Պակիստանում։ Դեպի արևելք, բնակվում են Ճապոնիայում և Կորեայում։ Ամենամեծ արեալը զբաղեցնում է Չինաստանինը։ Սպիտակակուրծք արջեր կան նաև Վիետնամում, ինչպես նաև Թայվան և Հոնգկոնգ կղզիներում։ Ամռանը այս տեսակները ապրում են 3000-4000 մետր բարձրության վրա և ձմռանը իջնում են լեռների ստորոտներին։

Այս տեսակի արջերին բուծում են Չինաստանում, Հարավային Կորեայում, Հյուսիսային Կորեայում, Լաոսում, Վիետնամում և Բիրմայում։

## Բնութագիր
Գիշատիչ կենդանի է։ Արուների մարմնի երկարությունը 150-170 սմ է, բարձրությունը՝ 80 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 120-140 կգ։ Էգերը ի տարբերություն րուների ավելի փոքր են։ Մորթին սև է և փայլուն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Позвоночные животные России: Медведь белогрудый 
* Белогрудый (гималайский) медведь на сайте "Красная книга Амурской области" 

Կատեգորիա:Արջեր
Կատեգորիա:Միջին Արևելքի կաթնասուններ
Սոնսորոլ (նահանգ, Պալաու)

**Սոնսորոլ** (), նահանգ Արևելյան Ասիայում գտնվող Պալաու կղզի-պետության կազմում։ Այն Պալաուի 16 նահանգներից մեկն է։ Բնակչությունը 2014 թվականի տվյալներով կազմում է 42 մարդ, իսկ տարածքը՝ 3,12 քառ. կմ։ Մայրաքաղաքը Դոնգոսարու փոքրիկ գյուղն է։

Նահանգը բաղկացած է չորս կղզիներից՝ Ֆաննա,Սոնսորոլ, Պուլո Աննա և Մերիր։

Խատոխոբեյ նահանգի հետ կազմում է Հարավարևմտյան Պալաու կղզիները։ Տեղի բնակիչները խոսում են սոնսորոլ լեզվով՝ չուկական լեզուներից։ Պետությունը հիմնադրվել է 1984 թվականի մայիսի 1-ին։ 2016 թվականի ապրիլի 29-ից Լաուրա Ի. Մայլսը նահանգի նահանգապետն է․ վերընտրվել է երկրորդ անգամ։

## Պատմություն
Սոնսորոլա կղզիների առաջին հայտնագործությունը վերագրվում է Տրինիդադի անձնակազմին և նրա հրամանատար Գոնսալո Գոմես դե Էսպինոսային 1522 թվականի մայիսի 6-ին։ Երկու կղզիներն էլ պիտակվել են որպես Սան Խուան կղզիներ (Սուրբ Հովհաննեսի կղզիներ)։
Ճիզվիտների իսպանական միսիոներական արշավախումբը` սերժանտ-մայոր Ֆրանցիսկո Պադիլլայի գլխավորությամբ, կղզի է ժամանել 1710 թվականի նոյեմբերի 30-ին Պատաչե [անհայտ տերմին] Սանտիսիմա Տրինիդադով։ 1712 թվականին կղզիները կրկին ուսումնասիրվել են, այս անգամ իսպանական նավատորմի սպա Բերնարդո դե Էգոյի արշավախմբի կողմից։

2012 թվականի դեկտեմբերին նահանգը մեծ հարված է ստացել «Բոֆա» թայֆունից, և մարդիկ տարհանվել են Կորոր՝ երկրի ամենամեծ քաղաքը։ Սոնսորոլայից տարհանվել է 37 մարդ, Պուլո Աննայից՝ 19, Մերիրայից՝ 2։ Մի քանի ամիս անց, Պալաուի կառավարության որոշմամբ, կրկին բնակեցվում է միայն Սոնսորոլ կղզին, քանի որ այն ավելի էժան էր և ավելի մոտ էր մատակարարումներին։ 42 մարդ վերադարձել է կղզի, և այժմ նա միակն է նահանգում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պալաուի նահանգներ
Կատեգորիա:Սոնսորոլ նահանգի բնակավայրեր
Փանջաբցիներ

**Փանջաբցիներ** (փանջ.՝ پنجابی, ਪੰਜਾਬੀ), պատմաաշխարհագրական Փենջաբ մարզի հիմնական բնակչությունը։ Ընդհանուր թիվը՝ մոտ 121 միլիոն։ Մեծամասնությունը խոսում է փանջաբի լեզվով, մնացածը՝ հինդու լեզվով, լենդի բարբառներով և ուրդու լեզվով։ Հնդկաստանում մեծ մասը դավանում է հնդուիզմ, Պակիստանում՝ իսլամ։ Մ․ թ․ ա․ 3-րդ հազարամյակից փանջաբցիները հայտնի են որպես բարձր մշակույթի ստեղծողներ և հզոր պետությունների հիմնադիրներ։ Փանջաբցիների հիմնական զբաղմունքը հողագործությունն է։ Զարգացած են ջուլհակությունը, բրուտագործությունը և փայտի գեղարվեստական փորագրությունը։

## Գրականություն
* *[[Гусева, Наталья Романовна|Гусева Н. Р.]]* Панджабцы // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. — М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999. — С. 408—409.
* *Кудрявцев М. К.* Панджабцы // Большая советская энциклопедия / Глав. ред. А. М. Прохоров. Т. 19. — М.: Советская Энциклопедия, 1975. — С. 143.
* Народы Южной Азии. — М., 1963.

Կատեգորիա:Հնդկաստանի ազգեր
Կատեգորիա:Իրանի ազգեր
Կատեգորիա:Պակիստանի ազգեր
Նովա Պալմեյրա

**Նովա Պալմեյրա** (), համայնք Բրազիլիայում՝ Պարաիբա նահանգի կազմում։ Գտնվում է Բորբորեմայի մարզում։ Մտնում է Սերիդո Օրիենտալ Պարաիբանուի գավառի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 3760 մարդ (2006 թվականի տվյալներով)։ Գրավում է 310,348 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը՝ 12,1 մարդ/կմ²։

## Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1959 թվականին։

## Վիճակագրություն
* Համախառն ներքին արդյունքը, 2003 թվականի դրությամբ, կազմում է 6.685.848,00 ռեալ (տվյալները՝ Բրազիլիայի աշխարհագրության և վիճակագրության ինստիտուտի)։
* Համախառն ներքին արդյունքը մեկ շնչի հաշվով, 2003 թվականի դրությամբ, կազմում է 1.819,77 ռեալ (տվյալները՝ Բրազիլիայի աշխարհագրության և վիճակագրության ինստիտուտի)։
* Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսը, 2000 թվականի դրությամբ, կազմում է 0,632 (տվյալները՝ ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագրի)։

Կատեգորիա:1963 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Պարաիբա նահանգի բնակավայրեր
Մադագասկարյան կրիա

**Մադագասկարյան կրիա,** () — կրիայի տեսակ է, որը տարածված է Աֆրիկայի Մադագասկար կղզում։

Պատիանի երկարությունը կազմում է 40-50 սմ։ Այս կրիան համարվում է Մադագասկարի էնդեմիկ կենդանիներից մեկը և գրանցված է Կարմիր գրքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրիաներ
Կատեգորիա:Մադագասկարի էնդեմիկ կենդանիներ
Պելելիու (նահանգ, Պալաու)

**Պելելիու** (), նահանգ Արևելյան Ասիայում գտնվող Պալաու կղզի-պետության կազմում։ Այն Պալաուի 16 նահանգներից մեկն է։ Բնակչությունը 2000 թվականի տվյալներով կազմում է 571 մարդ, իսկ տարածքը՝ 13 քառ. կմ։ Մայրաքաղաքը Կլուլկլուբեդ գյուղն է, այն նահանգի 4 գյուղերից մեկն է։ Նահանգը գտնվում է ամենամեծ քաղաք Կորորից 40 կմ դեպի հարավ-արևմուտք։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Map of Peleliu
* Peleliu National Historical Park Study Preliminary Draft
* Bloody Peleliu 
* Brotherhood of Heroes: The Marines at Peleliu, 1944 by Bill Sloan
* Photos of WW2-era relics and equipment on Peleliu
* Honorary Consulate of the Republic of Palau to the UK &NI

Կատեգորիա:Պալաուի նահանգներ
Կատեգորիա:Պելելիու նահանգի բնակավայրեր
Քարածխի խեժ

**Քարածխի խեժ**, ֆենոլի հոտով, սև, մածուցիկ հեղուկ, ստացվում է քարածխի կոքսացման ժամանակ։ Օրգանական նյութերի խառնուրդ է, խտությունը՝ 1175–1205 կգ/մ3։ Պարունակում է մոտ 500 նյութ (նավթալին և նրա հոմոլոգները, անտրացեն, ֆենանտրեն և այլն)։ Քարածխի խեժի ֆրակցիոն թորմամբ անջատում են նավթալինային, կլանիչ, անտրացենային ֆրակցիաները և քարածխային ձյութ։ Քարածխի խեժից ստանում են բենզոլ, տոլուոլ, ֆենոլներ, նավթալին, անտրացեն, հետերոցիկլային միացություններ և այլն։ 1 տոննա քարածխի կոքսացումից ստացվում է 30–40 կգ քարածխի խեժ։ Տարեկան արտադրությունը՝ 15–16 միլիոն տոննա (1980)։

Կատեգորիա:Օրգանական միացություններ
Գոդոյ Կրուս

**Գոդոյ Կրուս** (), քաղաք Արգենտինայի արևմուտքում՝ Մենդոսայի մարզում։ Բնակչության թվաքանակը 2022 թվականի հունվար ամսվա տվյալներով եղել է 208 408։ Բնակավայրը մտնում է Մեծ Մենդոսա ագլոմերացիայի մեջ, փաստացի միաձուլվել է հարևանությամբ գտնվող Մենդոսա քաղաքին։

## Տնտեսություն
Քաղաքի տնտեսության տիրապետող ճյուղը գինեգործությունն է։ Մեծ է նաև սննդի արդյունաբերության այլ ձեռնարկությունների, հատկապես՝ մրգերի, բանջարեղենի, մսի պահածոյացման ձեռնարկությունների թիվը։ Քաղաքային իշխանությունների ենթակայության տակ գտնվող տարածքում իրականացվում է նաև նավթի արդյունահանում։

## Անվանի անձինք
* Նեռի Ռաուլ-արգենտինացի ֆուտբոլիստ։ (ծն. 1986)
* Խուլիո Կոբոս-արգենտինացի քաղաքագետ։ (ծն. 1955)

## Պատկերասրահ

Comisaría 7ma-Godoy Cruz-M037.JPG|Ոստիկանատունը
Cine Teatro Plaza-Godoy Cruz.JPG|«Պլազա» կինոթատրոնը
Torres Agustinas, a la izquierda el edificio más alto de la Ciudad de Godoy Cruz..JPG|[Torres Agustinas բնակհամալիրի շինարարությունը
La_única_parroquia_de_estilo_neo_gótico_de_la_provincia_de_Mendoza_es_la_San_Vicente_Ferrer..jpg|Սան Վիսենտե Ֆեռեր տաճարը
Acequia en Godoy Cruz.JPG|Քաղաքային ջրանցքը
Hinchada de Godoy Cruz de Mendoza.JPG|Տեղի ֆուտբոլային թիմի երկրպագուները


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Քաղաքի պաշտոնական կայքէջը

Կատեգորիա:1872 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արգենտինայի բնակավայրեր
Քարամշակում

**Քարամշակում**, բնական քարին պահանջվող ձև տալու և արտաքին դրվագման գործընթացը։ Ընդգրկում է կրաքարից, մարմարից, գրանիտից, տուֆից, բազալտից և բնության մեջ լայնորեն տարածված այլ ապարներից ճարտարապետական դետալների (սյուներ, քիվեր, ճաղեր և այլն) և երեսապատման շինվածքների (սալեր, չորսուներ և այլն) արտադրությունը։ Քարամշակման գործընթացը բաղկացած է երեք հիմնական գործողություններից․ քարի սղոցահատում նախապատրաստուկների, սալերի (չորսուների) եզրատաշում ըստ չափսի կամ քարին տրված պրոֆիլի հաղորդում, երեսի մակերևույթի մակատեսքային մշակում։ Հումք են ծառայում քարհանքից (հազվադեպ նաև հանքահորից) ապարների զանգվածից ներկարված խոշոր բլոկները (առնվազն 0,45 մ3 ծավալով)։

Կատեգորիա:Շինարարություն
Դերո (Արգենտինա)

**Դերո** (), քաղաք Արգենտինայում, Բուենոս-Այրես մարզում։ Տարածքը` 9 կմ.քառ., բնակչությունը` 12 122 մարդ (2001 թվականի տվյալներով)։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 112 մ բարձրության վրա։

Կատեգորիա:1910 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արգենտինայի բնակավայրեր
Ուլույ (Չյորնայա Խոլունիցայի վտակ)

**Ուլույ** (), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Բելոխոլունիցկի շրջանում և Կիրովի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Չյորնայա Խոլունիցա գետի ձախ ափին՝ 6,3 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 16 կմ է։ Գետը հոսում է հյուսիս-արևելյան մասով՝ անմարդաբնակ, ճահճոտ անտառաշատ վայրով։

## Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Կամսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Վյատկա, գետի ենթաավազանը՝ Վյատկա։ Գետի ավազանը՝ Կամա։

Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.

* *Ջրային օբյեկտի, պետական ջրային գրանցման կոդը* - **10010300212111100030573**
* *Հիդրոլոգիական ուսումնասիրությունների կոդը* - **111103057**
* *Ավազանի կոդը* - **10.01.03.002**
* *Հիդրոլոգիական ուսումնասիրությունների հատորի համարը* - **11**
* *Թողարկումն ըստ հիդրոլոգիական ուսումնասիրությունների* - **1**

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ՌԴ ջրային ռեսուրսների էկոլոգիան 

Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Պալեստինա դի Գոյաս

**Պալեստինա դի Գոյաս** (), համայնք Բրազիլիայում՝ Գոյաս նահանգի կազմում։ Գտնվում է Գոյաս նահանգի կենտրոնական մարզում։ Մտնում է Գոյանիայի գավառի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 3317 մարդ՝ 2009 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 1 320,7 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը՝ 2,44 մարդ/կմ²։

## Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1968 թվականին։

## Վիճակագրություն
* Համախառն ներքին արդյունքը, 2005 թվականի դրությամբ, կազմում է՝ 26 509 000,00 ռեալ (տվյալները՝ Բրազիլիայի աշխարհագրության և վիճակագրության ինստիտուտի)։
* Համախառն ներքին արդյունքը մեկ շնչի հաշվով, 2005 թվականի դրությամբ, կազմում է՝ 7 820,00 ռեալ (տվյալները՝ Բրազիլիայի աշխարհագրության և վիճակագրության ինստիտուտի)։
* Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսը, 2000 թվականի դրությամբ, կազմում է՝ 0,739 (տվյալները՝ ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագրի)։

Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Գոյաս նահանգի բնակավայրեր
Օլյու դ’Ագուա

**Օլյու դ’Ագուա** (), համայնք Բրազիլիայում՝ Պարաիբա նահանգի կազմում։ Գտնվում է Պարաիբա նահանգի Սերտանի մարզում։ Մտնում է Պիանկոյի գավառի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 6886 մարդ (2006 թվականի տվյալներով)։ Գրավում է 596,123 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը՝ 11,6 մարդ/կմ²։

## Վիճակագրություն
*Համախառն ներքին արդյունքը, 2003 թվականի դրությամբ, կազմում է 15.629.051,00 ռեալ (տվյալները՝ Բրազիլիայի աշխարհագրության և վիճակագրության ինստիտուտի)։
*Համախառն ներքին արդյունքը մեկ շնչի հաշվով, 2003 թվականի դրությամբ, կազմում է 2.135,12 ռեալ (տվյալները՝ Բրազիլիայի աշխարհագրության և վիճակագրության ինստիտուտի)։
*Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսը, 2000 թվականի դրությամբ, կազմում է 0,559 (տվյալները՝ ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագրի)։

Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Պարաիբա նահանգի բնակավայրեր
Կիլմես

**Կիլմես** (), քաղաք Բուենոս Այրես մարզում։ Հիմնադրվել է 1666 թվականին։ Բնակչությունը 189 578 մարդ 2001 թվականի հաշվարկներով։

## Անվանի կիլմեսցիներ
*Սերխիո Ագուերո-ֆուտբոլիս Մանչեսթեր Սիթի ակումբում։
*Անիբալ Ֆերնանդես

Կատեգորիա:1666 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արգենտինայի քաղաքներ
Այիմելիկ (նահանգ, Պալաու)

**Պելելիու** (), նահանգ Արևելյան Ասիայում գտնվող Պալաու կղզի-պետության կազմում։ Այն Պալաուի 16 նահանգներից մեկն է։ Բնակչությունը 2005 թվականի տվյալներով կազմում է 270 մարդ, իսկ տարածքը՝ 44 քառ. կմ։ Մայրաքաղաքը Մոնգամի գյուղն է։

## Արտաքին հղումներ
* http://palauparadise.com/cn.htm 
* http://www.jerometemengil.com/states.php 
* Honorary Consulate of the Republic of Palau to the UK &NI

Կատեգորիա:Պալաուի նահանգներ
Կատեգորիա:Պելելիու նահանգի բնակավայրեր
Քարհատ մեքենա

**Քարհատ մեքենա**, հանքային մեքենա՝ ապարազանգվածից սղոցելով տրված չափի հատաքարեր ստանալու համար։ Քարհատ մեքենաները կրում են հետևյալ բանող մասերը․ կարծր համաձուլվածքներով ամրանավորված ատամիկներ ունեցող սկավառակային սղոցներ, շղթայակիր բարեր և օղակային ֆրեզներ։ Սկավառակային քարհատ մեքենաները կիրառվում են սեղմման նկաամամբ 1—25 ՄՊա, շղթայակիր բարերով մեքենաները՝ 1–10 ՄՊա, իսկ օղակային ֆրեզներով մեքենաները՝ 20–160 ՄՊա ամրությամբ քարեր կտրելիս։ Առանձին խումբ են կազմում ճոպանային սղոցներով քարհատ մեքենաները։