Գեորգի Պլեխանով

**Գեորգի Վալենտինի Պլեխանով** (, կեղծանունները՝ *Ն. Բելտով*, *Ա. Ս. Մաքսիմով-Դրուժբինին* և այլն. ), ռուս փիլիսոփա, մարքսիզմի տեսաբան ու պրոպագանդիստ, ռուսական ու միջազգային սոցիալիստական շարժման ականավոր գործիչ։ Եղել է Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության (ՌՍԴԲԿ-ի), «Իսկրա» թերթի հիմնադիրներից, Ռուսաստանում առաջին մարքսիստներից մեկը։

Հեղինակել է փիլիսոփայության, հասարակագիտության, գեղագիտության, բարոյագիտության հիմնախնդիրների, Ռուսաստանի հասարակական մտքի պատմության վերաբերյալ աշխատություններ։ Հոկտեմբերյան հեղափոխության առաջնորդ և ԽՍՀՄ-ի հիմնադիր Վլադիմիր Լենինը կոչ է արել առանձնակի ուշադրությամբ ուսումնասիրել հատկապես Պլեխանովի փիլիսոփայական ժառանգությունը, համարելով, որ դա «լավագույնն է մարքսիզմի միջազգային ողջ գրականության մեջ» («*ибо это лучшее во всей международной литературе марксизма*»):

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1856 թվականի նոյեմբերի 29-ին (նոր տոմարով՝ դեկտեմբերի 11-ին), ռուսական կայսրության Տամբովի նահանգի Գուդալովկա գյուղում (ներկայումս՝ Լիպեցկի մարզի Գրյազիի շրջանի Պլեխանովկա գյուղ), պահեստազորի շտաբս-կապիտանի ընտանիքում։ Ոսկե մեդալով ավարտել է Վորոնեժի Միխայլովյան զինվորական գիմնազիան, այնուհետև սովորել է Սանկտ Պետերբուրգի յունկերական ուսումնարանում։ 1874 թվականին ընդունվել է Պետերբուրգի լեռնահանքային ինստիտուտ, գերազանց ուսման համար արժանացել եկատերինյան կրթաթոշակի, բայց 1876 թվականին հեռացվել է ինստիտուտից «վարձը չմուծելու պատճառով» («за невзнос платы»):

1876 թվականին ընդունվել է նարոդնիկական «Զեմլյա ի վոլյա» («*Земля и воля*») կազմակերպության շարքերը, դարձել դրա ղեկավարներից մեկը, տեսական ու հրապարակախոսական հոդվածներ գրել։ Մասնակցել է 1876 թվականի դեկտեմբերի 6-ին Պետերբուրգի Կազանյան տաճարի մոտ կազմակերպված ցույցին, որը բանվորների մասնակցությամբ առաջին խոշոր բողոքի գործողությունն էր Ռուսաստանում։

1879 թվականին՝ «*Земля и воля*»-ի տրոհումից հետո, կազմակերպել ու ղեկավարել է «*Չյոռնի պերեդել*» խմբակը։ Խուսափելով ոստիկանական հետապնդումներից՝ 1880 թվականին տեղափոխվել է Շվեյցարիա։

1883 թվականին հիմնել է «Աշխատանքի ազատագրում» («*Освобождение труда*») խմբակը, որ ռուսական մարքսիստական առաջին խմբակն էր։

1894 թվականի վերջին — 1895 թվականի սկզբներին Պլեխանովի նախաձեռնությամբ ստեղծվել է «Արտասահմանում ռուս սոցիալ-դեմոկրատների միությունը» («*Союз русских социал-демократов за границей*»): 1900—1903 թվականներին նա մասնակցել է «*Искра*» թերթի հիմնադրման ու ղեկավարման աշխատանքներին։ 1901 թվականին դարձել է «Ռուսական սոցիալ-դեմոկրատիայի արտասահմանյան լիգա»-ի կազմակերպիչներից մեկը։ Անմիջական մասնակցություն է ունեցել ՌՍԴԲԿ II համագումարի նախապատրաստմանը։

ՌՍԴԲԿ II համագումարից հետո Պլեխանովը մի կարճ ժամանակ ընկերակցել է բոլշևիկներին, այնուհետև հեռացել է Լենինից և դարձել ՌՍԴԲԿ-ի մենշևիկյան խմբակցության առաջնորդներից մեկը։ 1905—1912 թվականներին Ժնևում հրատարակել է «Սոցիալ-դեմոկրատի օրագիրը» («*Дневник социал-демократа*») պարբերականը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ աջակցել է Գերմանիայի դեմ կռվող դաշնակից երկրներին, կոչ է արել մարտնչելու գերմանական իմպերիալիզմի դեմ։ Եղել է «Միասնություն» («*Единство*») սոցիալ-դեմոկրատական խմբի հիմնադիրներից ու ղեկավարներից մեկը։

1917 թվականի փետրվարյան հեղափոխությունը Պլեխանովին հնարավորություն է ընձեռել 37 տարի տևած վտարանդությունից հետո վերջապես վերադառնալու հայրենի Ռուսաստան։ Այստեղ նա սատարել է Ժամանակավոր կառավարությանը, ընդդիմախոսել Լենինի «Ապրիլյան թեզիսներ»-ին՝ դրանք բնորոշելով որպես զառանցանք։

Հոկտեմբերյան հեղափոխության նկատմամբ բացասական վերաբերմունք է դրսևորել, քանզի գտնում էր, որ Ռուսաստանը դեռևս պատրաստ չէ սոցիալիստական հեղափոխության. *«...ռուսական պատմությունը դեռ չի աղացել ցորենի այն ալյուրը, որից ժամանակի ընթացքում թխվելու է [[սոցիալիզմ]]ի քաղցրաբլիթը»:* Նա համարում էր, որ մեկ դասակարգի, իսկ որ առավել վատթար է՝ մեկ կուսակցության կողմից իշխանության զավթումը և պրոլետարիատի դիկտատուրայի ու միակուսակցական համակարգի հաստատումը տխուր հետևանքներ կարող է ունենալ՝ հանգեցնելով քաղաքացիական պատերազմի։

Պլեխանովը մահացել է 1918 թվականի մայիսի 30-ին ֆիննական Պիտկա Յարվի մասնավոր առողջարանում (ներկայումս՝ Լենինգրադի մարզի Իլյիչյովո ավան), ուր մեկնել էր դեռև 1887 թվականից իրեն տանջող տուբերկուլյոզից բուժվելու նպատակով։ Թաղվել է Սանկտ Պետերբուրգի Վոլկովյան գերեզմանատանը՝ Վիսարիոն Բելինսկու և Նիկոլայ Դոբրոլյուբովի շիրիմների կողքին։ Թեև նա եղել է Լենինի ու վերջինիս ղեկավարած կուսակցության եռանդուն ու անկեղծ ընդդիմախոսը, ԽՍՀՄ կոմկուսը բարձր է գնահատել նրան՝ համարելով ռուսական մարքսիզմի հիմնադիր հայր, խոշոր փիլիսոփա-մտածող։

## Երկեր
Պլեխանովին միջազգային համբավ են բերել «Սոցիալիզմը և քաղաքական պայքարը» («Социализм и политическая борьба») ( 1883 թ. ), «Պատմության նկատմամբ մոնոստիկ հայացքի զարգացման հարցի մասին» («*К вопросу о развитии монистического взгляда на историю*»), «Պատմության մատերիալիստական ըմբռնման մասին» («*О материалистическом понимании истории*»), «Պատմության մեջ անհատի դերի մասին» («*К вопросу о роли личности в истории*»), «Մարքսիզմի հիմնական հարցերը» («*Основные вопросы марксизма*») և այլ աշխատություններ։
* Огюстен Тьерри и материалистическое понимание истории
* «Наши разногласия» (1885 г.)
* «К развитию монистического взгляда на историю» 1894
* «Beitrage zur Geschichte des Materialismus»
* «Н. Г. Чернышевский» և «За 20 лет» հոդվածների ժողովածուն
* «За 20 лет» (հոդվածների ժողովածու)
* «Критика наших критиков» (հոդվածների ժողովածու)
* Скептицизм в философии 
* Об изучении философии 
* К вопросу о роли личности в истории 1898
* Анархизм и социализм  — Կարլ Մարքսի դուստրը՝ Էլեոնորան, գրել է, որ այս աշխատության մեջ նկատել է «la férule de mon рèге» (իր հոր ձեռքը)
* На два фронта. հոդվածների ժողովածու. — 1905
* Основные вопросы марксизма. — 1908
* հոդվածների ժողովածու
* Год на родине (том 1, том 2)
* Литературное наследие. VIII ժողովածու. Մաս 1.
* Г. В. Плеханов об атеизме и религии в истории общества и культуры. — М.: Мысль, 1977. — 355 с.
* Группа «Освобождение Труда» (Из архивов Г. В. Плеханова, В. И. Засулич и Л. Г. Дейча). Ժողովածու 1.
* Первая марксистская организация России — группа «Освобождение Труда». 1883—1903. Документы, статьи, материалы, переписка, воспоминания.
* Г. В. Плехановъ, «О войне». 
* «Война и мир». — М.: Издательство «Единство», 1917. — 30 с.
* Г. В. Плеханов. «Две линии революции». Петроград: К-во «Огни», 1917 — 16 с.
* История русской общественной мысли : Т. 1-3. — Санкт-Петербург : Мир, 1914—1917.
* История русской общественной мысли : (1-3 гл. из 4 т.) — Հետմահու հրատ. — [Петроград] : Петрогр. союз рабочих потреб. о-в, 1918. — 152 с.
* Очерки по истории русской общественной мысли XIX века: [հոդվածների ժողովածու] — Петроград : Рабочее кооперативное издательство «Прибой», 1923. — 311, [1] с., [1] л. портр.

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* *Аптекман О. В.* Георгий Валентинович Плеханов. Из личных воспоминаний. — Л., 1924.
* *Бережанский А. С.* Г. В. Плеханов: от народничества — к марксизму / А. С. Бережанский. — Воронеж: Изд-во Воронеж. ун-та, 1990. — 208 с.
* *Бэрон, Самуэль Х.* Г. В. Плеханов — основоположник русского марксизма. — СПб.: Изд-во РНБ. Дом Плеханова, 1998.
* *Гусаковский М. А.* К проблеме человека в философии Г. В. Плеханова
* *Жуйков Г. С.* Группа «Освобождение труда». — М.: Изд-во социально-экон. лит-ры, 1962. — 164 с.
* *Жуйков Г. С.* Петербургские марксисты и группа «Освобождение труда» / Г. С. Жуйков. — Л.: Лениздат, 1975. — 328 с.
* *Иовчук М. Т., Курбатова И. Н.* Плеханов / Иовчук, М. Т., Курбатова, И. Н. — М.:Молодая гвардия, 1977 («Жизнь замечательных людей|ЖЗЛ»)
* *Кирпиченок А.* Георгий Валентинович Плеханов — первый русский марксист
* *Курбатова И. Н.* Начало распространения марксизма в России. Литературно-издательская деятельность группы «Освобождение труда» zip / Курбатова, И. Н. — М.: Мысль, 1983. — 268 с.
* *Лелевич Г. Г.* Г. В. Плеханов и задачи марксистской литературной критики
* *Лифшиц М. А.* Очерк общественной деятельности и эстетических взглядов Г. В. Плеханова
* {{книга|автор=Осипов В. Д. - Подснежник : Повесть о Г. Плеханове, М., издательство Политиздат,1982, 528 страниц, [7]|серия Пламенные революционеры, тираж=300000
* *Петренко Е., Филимонова Т., Тютюкин С., Чернобаев А.* Существовало ли «Завещание»? Полемика с публикаторами «Политического завещания» Георгия Плеханова
* *Плеханова Р. М.* Год на Родине. Два отрывка из воспоминаний — о пребывании Г. В. Плеханова в Териоках
* *Плеханова Р. М.* Из рукописи «Моя жизнь»
* *Троцкий Л.* Беглые мысли о Г. В. Плеханове 
* *Тютюкин С. В.* Г. В. Плеханов. Судьба русского марксиста. — М.: РОССПЭН, 1997. — 376 с.
* *Тютюкин С. В.* Первая российская революция и Г. В. Плеханов. — М.: Наука, 1981. — 336 с.
* *Узиков Ю.* Уфимский мандат Плеханова
* *Baron S.* Plekhanov in Russian history and soviet historiography. — Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 1995. — 274 p.
* Плеханов Г. В. — на сайте «Материалистическая диалектика»
*  Anarchism & Socialism (1895) (PDF ebook)

## Արտաքին հղումներ
* Фонд Плеханова
* Биография Г. В. Плеханова
* Могила Плеханова на Литераторских мостках
* Георгий Плеханов — на сайте журнала «Скепсис»
* Плеханов Г. В. Избранные философские произведения в пяти томах 
* Философско-литературное наследие Г. В. Плеханова в трёх томах 
* Георгий Плеханов  на сайте 1917. Свободная история|Проекта1917

Կատեգորիա:1856 ծնունդներ
Կատեգորիա:1918 մահեր
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 11 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 30 մահեր
Կատեգորիա:Ռուս արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ռուս գրաքննադատներ
Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս լրագրողներ
Կատեգորիա:Ռուս կոմունիստներ
Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ռուս հուշավիպագիրներ
Կատեգորիա:Ռուս պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս սոցիոլոգներ
Կատեգորիա:Ռուս տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Ռուս փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության խմբագիրներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքագետներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Քաղաքական գրողներ
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփաներ