Ֆեմինիստական գեղագիտություն

**Ֆեմինիստական գեղագիտություն** առաջին անգամ ի հայտ է եկել 1970-ականներին և վերաբերում է ոչ թե որոշակի գեղագիտության կամ ոճի, այլ այն հեռանկարներին, որոնք կասկածի տակ են դնում արվեստի և գեղագիտության ենթադրությունները՝ կապված գենդերային դերի կարծրատիպերի կամ սեռի հետ։ Ֆեմինիստական գեղագիտությունը կապ ունի փիլիսոփայության հետ։ Պատմական փիլիսոփայական հայացքներն այն մասին, թե ինչ են գեղեցկությունը, արվեստները և զգայական փորձառությունները, առնչվում են գեղագիտության գաղափարին։ Էսթետիկան նայում է արտադրության ոճերին։ Մասնավորապես, ֆեմինիստները պնդում են, որ չնայած չեզոք կամ ներառական թվացողին, արվեստի և գեղագիտության մասին մարդկանց մտածելակերպը ազդում է գենդերային դերերի վրա։ Ֆեմինիստական գեղագիտությունը գործիք է վերլուծելու, թե ինչպես են արվեստը հասկանում՝ օգտագործելով գենդերային խնդիրները։ Անձի գենդերային ինքնությունը ազդում է արվեստն ու գեղագիտությունը ընկալելու ձևերի վրա՝ ելնելով իրենց առարկայական դիրքից, և այդ ընկալումը ենթարկվում է իշխանության ազդեցությանը։ Այն ձևերը, որոնցով մարդիկ տեսնում են արվեստը, նույնպես ազդում են սոցիալական արժեքների վրա, ինչպիսիք են դասը և ռասան։ Կյանքում մարդու առարկայական դիրքը փոխում է արվեստի ընկալման ձևը՝ կյանքի և փորձի մասին մարդկանց տարբեր գիտելիքների պատճառով։ Ինչպես ֆեմինիստական պատմությունը խանգարում է ավանդական պատմությանը, ֆեմինիստական գեղագիտությունը մարտահրավեր է նետում գեղեցկության, արվեստի և զգայական փորձի փիլիսոփայությանը։

18-րդ դարից սկսած գեղագիտական հաճույքի գաղափարները փորձել են սահմանել «ճաշակը»։ Կանտը և Հյումը երկուսն էլ պնդել են, որ գոյություն ունի համընդհանուր լավ ճաշակ, որը գեղագիտական հաճույք է պատճառում։ Այս փորձերի վերաբերյալ տրամաբանության ֆեմինիստական գիծն այն է, որ քանի որ կերպարվեստը այս ժամանակաշրջանում ժամանցի զբաղմունք է եղել, նրանք, ովքեր կարող էին իրենց թույլ տալ արվեստ ստեղծել կամ ստեղծել ենթադրյալ համընդհանուր ճշմարտություններ այն մասին, թե ինչպես է այն վայելում, դա կանեին այնպես, որ ստեղծի դասակարգ և սեռ բաժանում։ Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ այդ համընդհանուր էսթետներն իսկապես անդրադառնում էին սեռին, նրանք գեղագիտությունը դասակարգեցին երկու կատեգորիայի՝ գեղեցկություն և վեհություն, գեղեցկությունը փոքր է և նուրբ (կանացի), իսկ վսեմությունը մեծ է և ակնածանք է ներշնչում (արական)։ Ֆեմինիստական գեղագիտությունը վերլուծում է, թե ինչու են «կանացի» գծերը ենթարկվում արվեստի և գեղագիտության «արական» հատկանիշների համեմատ։

Էսթետիկ տեսության ձևավորման արական գերիշխանության մեկ այլ բացատրությունն այն է, որ ֆեմինիստներն իրենց գեղագիտական հաճույքն այլ կերպ են արտահայտում, քան ոչ ֆեմինիստ էսթետները, «որոնց համար տեսականացնելու հաճույքը ժուիսանսի ձև է»։ Փոխարենը, ֆեմինիստուհին ավելի քիչ հավանական է, որ օբյեկտը դիտարկի որպես անշահախնդիր թարգմանիչ և ինտելեկտուալացնի սենսացիան (Հիլդ Հեյն)։ Մորզը քննարկում է, թե ինչպես է արվեստը սոցիալական ինստիտուտ։ Ինստիտուտների ազդեցությունը գալիս է նրանցից, ովքեր ստեղծել են կառույցը, որը հիմնականում տղամարդիկ են։ Հանդիսատեսի տեսանկյունից, տղամարդիկ, ովքեր նայում են կանանց, համեմատած կանանց վրա, առաջացնում են տարբեր սոցիալական հետևանքներ։ Ֆեմինիստական տեսակետը հասկանալիս Մորզը քննարկում է կին արվեստագետների «ինքնորոշված» արվեստի գաղափարները։ Ֆեմինիստական արվեստի քննադատները պնդում են, որ քաղաքականությունը տեղ չունի արվեստում, սակայն արվեստի շատ ձևեր պարունակում են քաղաքականություն, սակայն իրենց առարկայական դիրքի պատճառով քննադատները չեն կարողանում ընկալել այն։

Արվեստում գեղագիտության մասին խոսելիս օգտագործվող լեզուն սահմանափակ է։ Լեքսիկոնը սահմանափակ է, քանի որ այն չի ներառում կանանց և կանանց նույնականացման լեզուն։ Գոյություն ունեցող լեզուն նրանց առանձնացնում է որպես «կին» արվեստագետ։ Քննարկվում է ֆեմինիստական գեղագիտության առանձին դաշտ լինելու անհրաժեշտության քննությունը։ Եթե կա առանձին ոլորտ, ապա կանացի արվեստը սահմանվում է որպես ֆեմինիստական, ապա ենթադրում է, որ «նորմալը» և մնացած բոլոր արվեստը ինքնաբերաբար դասակարգվում են որպես առնական։

*Ստեղծագործական հանճարի* գաղափարը ստուգվում է ֆեմինիստական գեղագիտության մեջ։ Մասնավորապես, կին արվեստագետներին հաճախ բացառվում են ստեղծագործական կամ գեղարվեստական հանճարներ լինելուց։ Այս բացառումը մասամբ բխում է հանճարի ավանդական տղամարդկային սահմանումներից։ Քրիստին Բաթերսբին քննադատել է, որ կանայք բացառվում են հանճարներ ճանաչվելուց, քանի որ կին արվեստագետները կբաժանվեն իրենց արվեստից, փոխարենը նրանց արվեստը կկոչվի հանճար՝ նկարչի փոխարեն։ Այնուամենայնիվ, կանայք նույնպես բացառվեցին, քանի որ նրանք չունեին գեղարվեստական կրթության հնարավորություններ, որոնք պահանջվում էին որպես արվեստագետներ և հանճարներ ճանաչվելու համար։ Բացի այդ, ստեղծագործական հանճարի գաղափարն ինքնին տոնում է ինդիվիդուալիզմը, որը Բաթերսբին անվանում է «մի տեսակ տղամարդկային հերոսություն», և անտեսում է համատեղ համագործակցության աշխատանքը։

Արվեստի պատմաբան Լինդա Նոչլինը հասկանում է, որ արվեստի պատմությունը բխում է արևմտյան արական տեսակետից, որը ստեղծում է արվեստի նկատմամբ դոմինանտ հայացք։ Նոչլինը հարցադրում է անում, թե ինչու արվեստի պատմության մեջ չեն եղել կին արվեստագետներ և հասկանում է, որ դա պայմանավորված է արևմտյան տղամարդկանց ազդեցությամբ արվեստի ոլորտում։

Գեղագիտական տեսությունները, որոնք տարբերակում են «արվեստների» և «արհեստների» միջև, կարող են դիտվել որպես հակաֆեմինիստական։ Այստեղ արվեստը սովորաբար վերաբերում է *կերպարվեստին*, իսկ արհեստը վերաբերում է մնացած ամեն ինչին, որն ունի *[[առօրյա գեղագիտություն]]*։ Կանանց կողմից ավանդաբար օգտագործվող արվեստի ձևերը, ինչպիսիք են ասեղնագործությունը կամ կարելը, ընկալվում են որպես արհեստ և ոչ թե արվեստ՝ իրենց տնային օգտագործման պատճառով։ Ֆեմինիստական գեղագիտությունը կենտրոնանում է կանանց կողմից ստեղծված բոլոր առարկաների վրա՝ անկախ նրանից՝ դրանք դիտվում են որպես «արվեստ», թե ոչ։ Քանի որ այդ արհեստագործական պրակտիկան տեղի է ունենում այն տանը, որտեղ շատ կանայք շարունակում են աշխատել, նրանց ստեղծագործականությունը անտեսվում է «արվեստի» ընկալմամբ, քանի որ նրանց տիրույթը մարգինալացված է։

The Guerrilla Girls-ը ժամանակակից ակտիվիստական խումբ է, որը կենտրոնանում է այն բանի վրա, թե ինչպես է ֆեմինիզմը դեր խաղում հանրային արվեստում։ Նրանց հարաբերությունները ֆեմինիստական գեղագիտության հետ տեղին են, քանի որ դրանք բացահայտում են գենդերային և էթնիկական կողմնակալությունը, ինչպես նաև կոռուպցիան արվեստի, կինոյի և փոփ մշակույթի աշխարհում։ Խումբը ուշադրություն է հրավիրում այն մտքի վրա, որ կանայք հավասարապես չեն գնահատվում այս ոլորտներում և պայքարում են գենդերային հավասարության բարելավման համար։

Ուսումնասիրության մեկ այլ ուղղություն, որը կապված է ֆեմինիստական գեղագիտության հետ, ֆեմինիստական արվեստի քննադատությունն է։ Ուսումնասիրության այս ոլորտը կարող է կենտրոնանալ կանանց մարմնի պատկերների, աստվածուհիների պատկերների, անձնական պատմվածքների և «անհատական միայնակ հանճարի» արժեզրկման վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղագիտություն
Կատեգորիա:Էսթետիկայի հասկացություններ
Կատեգորիա:Կերպարվեստ
Կատեգորիա:Սեռ
Կատեգորիա:Ֆեմինիզմ և արվեստ