Չարորակ ուռուցք

**Չարորակ ուռուցք,** եզրույթ, որով առավել հաճախ բնութագրում են քաղցկեղը։ Առհասարակ չարորակ են համարվում այն հիվանդությունները, որոնք հարաճուն վատանում են:

Չարորակ ուռուցքը տարբերվում է ոչ քաղցկեղային բարորակ ուռուցքից նրանով, որ չարորակ ուռուցքը ինքնասահմանափակվող աճ չունի, ունակ է ներխուժել հարակից հյուսվածքներ և կարող է տարածվել հեռավոր հյուսվածքներ։

Բարորակ ուռուցքը չունի այդ հատկություններից ոչ մեկը, բայց կարող է վնասակար լինել առողջության համար: Ավելի ընդհանուր բժշկական կիրառման մեջ «բարորակ» եզրույթը բնութագրում է այնպիսի վիճակ կամ գոյացություն, որը քաղցկեղային չէ, այսինքն՝ չի տարածվում մարմնի այլ մասեր կամ չի ներխուժում մոտակա հյուսվածք: Երբեմն այս եզրույթն օգտագործվում է, որպեսզի նկարագրեն որ վիճակը վտանգավոր կամ լուրջ չէ:

Քաղցկեղների չարորակությունը բնութագրվում է անապլազիայով, ինվազիվությամբ և մետաստազավորմամբ: Չարորակ ուռուցքները բնութագրվում են նաև գենոմի անկայունությամբ, այնպես որ քաղցկեղները, որոնք գնահատվում են ամբողջ գենոմի հաջորդականացման միջոցով, հաճախ ունենում են 10,000-ից 100,000 մուտացիաներ իրենց ամբողջ գենոմներում: Քաղցկեղները սովորաբար ցուցաբերում են ուռուցքի տարասեռություն ՝ պարունակելով բազմաթիվ ենթակլոններ։ Դրանք նաև հաճախ ունենում են ԴՆԹ վերականգնման ֆերմենտների նվազեցված արտահայտություն՝ ԴՆԹ վերականգնման գեների էպիգենետիկ մեթիլացման կամ ԴՆԹ վերականգնման գեների արտահայտությունը վերահսկող միկրոՌՆԹ-ների փոփոխության պատճառով:

Ուռուցքները կարող են հայտնաբերվել մարմնի վրա գոյացության վիզուալիզացիայի կամ զգացողության միջոցով։ Այն դեպքերում, երբ գոյացության ակնհայտ արտահայտում չկա, ուռուցքի առկայությունը որոշելու համար կարող է օգտագործվել մամոգրաֆիա կամ ՄՌՏ հետազոտություն։ Ուռուցքի առկայության դեպքում անհրաժեշտ կլինի կատարել բիոպսիա ՝ ախտորոշում կատարելու  և տարբերակելու համար ուռուցքը չարորակ, թե՛ բարորակ է։ Սա ներառում է հյուսվածքի փոքր նմուշի լաբորատոր հետազոտություն։ Եթե հայտնաբերվում է չարորակ ուռուցք, բուժումը անհրաժեշտ է․ վաղ փուլերում բուժումն ամենաարդյունավետն է։ Բուժման ձևերն են՝ քիմիաթերապիան, վիրահատությունը, լուսային ճառագայթումը և հիպերթերմիան, ի թիվս այլոց։

## Նշաններ և ախտանիշներ
Երբ չարորակ բջիջներ են ձևավորվում, ախտանիշները սովորաբար ի հայտ չեն գալիս մինչև զանգվածի զգալի աճը։ Երբ նշաններն ու ախտանիշները ի հայտ են գալիս, դրանք կախված են չարորակ ուռուցքի տեղակայումից, չափից և տեսակից։ Սովորաբար դրանք բավականին ընդհանրացված է և կարող է կապված լինել այլ հիվանդությունների կամ ախտանիշների հետ, ուստի կարող է դժվար լինել ախտորոշել կամ կարող է սխալ ախտորոշվել։

Նշանները ներառում են դիտարկելի կամ չափելի ասպեկտներ, ինչպիսիք են քաշի կորուստը (առանց փորձելու), ջերմությունը կամ անսովոր արյունահոսությունը: Մյուս կողմից, ախտանիշները անհատը զգում է անհատականորեն, ինչպիսիք են հոգնածությունը կամ ախորժակի փոփոխությունները: Ընդհանուր նշանների և ախտանիշների ընդհանուր ցանկը ներառում է ցավ (գլխացավեր կամ ոսկրային ցավեր), մաշկի փոփոխություններ (նոր խալեր կամ ուռուցքներ), հազ և անսովոր արյունահոսություն։ Կան նաև կանանց բնորոշ նշաններ և ախտանիշներ, այդ թվում՝ որովայնի ցավ և փքվածություն կամ կրծքագեղձերի փոփոխություններ, այսինքն՝ ուռուցքի առաջացում: Տղամարդկանց բնորոշ նշաններն ու ախտանիշները ներառում են ցավ կամ աճեր ամորձապարկում կամ միզելու դժվարություն:

## Պատճառներ
Չարորակ բջիջները հաճախ զարգանում են տարբեր պատճառների համադրության, այլ ոչ թե մեկ վերջնական պատճառի պատճառով: Դրանց զարգացումը բացատրող պատճառներից են գենետիկան և ընտանեկան պատմությունը, և տարբեր խթանիչ պատճառներ ինչպիսիք են վարակիչ հիվանդությունները և ռիսկի գործոնների ազդեցությունը:

### Տրիգերներ
Վարակիչ հիվանդությունները դեր են խաղում չարորակ ուռուցքների զարգացման մեջ, որոնց հարուցիչները կարող են առաջացնել բազմաթիվ չարորակ բջիջներ: Դրանք ներառում են բակտերիալ, սնկային և մակաբուծային պատճառներ, ինչպես նաև վիրուսային պատճառներ: Բակտերիաները, սնկերը և նմանատիպ հարուցիչները կարող են քրոնիկ բորբոքման պայմաններում ձևավորել միջավայր, որը հանգեցնում է ուռուցքածին պրոցեսների ակտիվացման։ Բորբոքումը նույնպես կարող է դեր ունենալ չարորակ ուռուցքների առաջացման գործում, քանի որ այն կարող է խթանել ուռուցքի ձևավորման փուլերը: Բորբոքման հիմնական նպատակն է վերականգնել հյուսվածքը, պաշտպանել օրգանիզմը հարուցիչներից և վերականգնել բջիջները: Միևնույն ժամանակ, բորբոքային բջիջները կարող են նաև փոխազդել չարորակ բջիջների հետ՝ ձևավորելով բորբոքային ուռուցքային միկրոմիջավայր: Այս միջավայրը մեծացնում է չարորակ բջիջների առաջացման հավանականությունը՝ հակաուռուցքային իմունիտետի խափանման միջոցով: Երբ սա տեղի է ունենում, բորբոքային ուռուցքի միկրոմիջավայրը սկսում է ուռուցքը խթանող ազդանշաններ ուղարկել էպիթելային բջիջներին՝ խթանելով չարորակ բջիջների առաջացումը։

### Ռիսկի գործոններ
Չարորակ ուռուցքի զարգացման ռիսկի գործոններից են ծխելը, արևի ճառագայթների ազդեցությունը և ընտանիքում քաղցկեղի պատմություն ունենալը: Այլ ռիսկի գործոններից է փոխպատվաստումից հետո չարորակ ուռուցքի զարգացումը, որը տեղի է ունենում սոլիդ  օրգանների փոխպատվաստումից հետո:

#### Հետփոխպատվաստային չարորակ ուռուցք
Օրգանների փոխպատվաստման վիրահատության ենթարկված անհատները չարորակ ուռուցքի զարգացման ավելի բարձր ռիսկ ունեն՝ համեմատած ընդհանուր բնակչության հետ: Չարորակ ուռուցքի ամենատարածված ձևը ոչ մելանոմային մաշկի քաղցկեղն է և փոխպատվաստումից հետո լիմֆոպրոլիֆերատիվ խանգարումները։ Փոխպատվաստումից հետո զարգացող չարորակ ուռուցքի տարբեր տեսակները կախված են նրանից, թե որ օրգանն է փոխպատվաստվել։ Սա պայմանավորված է նրանով թե ռեցիպիենտները ինչպիսի ռիսկի գործոնների են ենթարկվում, ինչպես նաև կախված է վիրահատության տեսակի և ինտենսիվության, վիրահատությունից հետո իմունային անբավարարության հետ:

## Կառավարում
Կան չարորակ ուռուցքի կառավարմանը նպաստող տարբեր բուժման ձևեր: Ընդհանուր բուժումներից են քիմիաթերապիան, ճառագայթային թերապիան և վիրաբուժական միջամտությունները: Լուսային ճառագայթումը (ֆոտոռադիացիան) և հիպերթերմիան նույնպես օգտագործվում են որպես բուժման ձևեր՝ չարորակ բջիջները ոչնչացնելու կամ նվազեցնելու համար: Հիվանդների մեծ մասը ունի մահվան ռիսկ, երբ ախտորոշվում է չարորակ ուռուցք, քանի որ հիվանդությունը սովորաբար զարգանում է մի քանի տարի առաջ՝ մինչև հայտնաբերումը:

### Վիրաբուժություն
Վիրահատությունը կարող է օգնել կառավարել կամ բուժել չարորակ ուռուցքը՝ հեռացնելով ուռուցքը, տեղայնացնելով այն և/կամ որոշելով, թե արդյոք տարածվել է այլ օրգաններ: Չարորակ ուռուցքի վիրահատություն կատարելիս հաշվի են առնվում վեց հիմնական նպատակներ: Դրանք ներառում են «քաղցկեղի կանխարգելում, հիվանդության ախտորոշում և փուլավորում, հիվանդության բուժում, ուռուցքի վերացում, ախտանիշների պալիատիվ բուժում և հիվանդի վերականգնում»:

Քաղցկեղի վիրաբուժական կանխարգելումը հիմնականում բաղկացած է չարորակ ուռուցքի զարգացման ռիսկի տակ գտնվող օրգանի հեռացումից: Սա կարող են կատարել, եթե անհատը նախատրամադրված է չարորակ բջիջների առաջացմանը՝ ժառանգական գենետիկ մուտացիաների և ձեռքբերովի հիվանդությունների հետևանքով:

Չարորակ ուռուցքի վիրաբուժական ախտորոշումը ներառում է բիոպսիայի իրականացում:  Այս գործընթացը պահանջում է բավարար քանակությամբ հյուսվածք՝ վստահ ախտորոշում կատարելու համար, ինչպես նաև նմուշի մշակում՝ թեստավորումից ստացված տեղեկատվությունը ընդլայնելու համար: Բիոպսիաները դասակարգվում են չորս տարբեր գործընթացների՝ «բարակ ասեղային ասպիրացիա (FNA), միջուկային ասեղային, կտրվածքային և հեռացնող»:

Բուժիչ վիրահատությունը (հայտնի է նաև որպես առաջնային վիրահատություն) կարող է իրականացվել, երբ չարորակ ուռուցքը ներխուժել է մարմնի միայն մեկ հատված։ Նպատակն է հեռացնել չարորակ բջիջների ամբողջությունը՝ առանց ուռուցքը վնասելու. եթե ուռուցքը վնասվի, կաճի ինչպես ուռուցքի տարածվելու, այնպես էլ վերքի ներթափանցման ռիսկը։

Վիրաբուժական միջամտությունը կարող է իրականացվել ուռուցքի հեռացման միջոցով՝ հետվիրահատական բուժման ձևերի արդյունավետությունը բարձրացնելու համար: Ախտանիշների պալիատիվ բուժումը և հիվանդի վերականգնումը դեր չեն խաղում չարորակ ուռուցքի աճի վերահսկման կամ նվազեցման գործում, այլ ուղղակի բարձրացնում են հիվանդի կյանքի որակը:

### Ֆոտոռադիացիա (լուսային ճառագայթում)
Հեմատոպորֆիրինի ածանցյալը (ՀՊԱ) դեղամիջոց է, որը մշակվել է չարորակ բջիջների կողմից կլանվելու համար և ակտիվանում է միայն լույսի ազդեցության տակ։ Այն սովորաբար օգտագործվում է քաղցկեղը հայտնաբերելու և տեղայնացնելու համար, քանի որ երբ այն ակտիվանում է կապույտ լույսի ազդեցության տակ, չարորակ ուռուցքի կարմիր ֆլուորեսցենցիան (ՀՊԱ-ի պատճառով) հեշտությամբ կարելի է դիտել։

ՀՊԱ-ի և կարմիր լույսի համադրությունը (ֆոտոռադիացիա) կիրառվել է տարբեր չարորակ ուռուցքների, այդ թվում՝ չարորակ մելանոմաների և քաղցկեղների դեպքում ՝ տարբեր օրգանների, այդ թվում՝ կրծքագեղձի և հաստ աղիքի համար:  Բուժման այս ձևը ֆոտոդինամիկ գործընթացի միջոցով արտադրում է սինգլետային թթվածին .  որտեղ թթվածնի մոլեկուլը գտնվում է էլեկտրոնային գրգռված վիճակում: Սինգլետային թթվածինը ցիտոտոքսիկ նյութ է, որն ունի չարորակ բջիջները վերացնելու ունակություն՝ կանխելով ինչպես նուկլեինաթթվի, այնպես էլ սպիտակուցի սինթեզը: Բուժման գործընթացը նաև օգտագործում է ՀՊԱ-ի՝ չարորակ հյուսվածքներում ավելի բարձր մակարդակներով կուտակվելու ունակությունը՝ համեմատած մյուս հյուսվածքների մեծ մասի հետ:

Խորը պիգմենտացված կամ ավելի մեծ ուռուցքների դեպքում, արդյունավետ լինելու համար անհրաժեշտ է այս բուժման գործընթացի ավելի ուժեղ ընթացք։

### Հիպերթերմիա
Չարորակ ուռուցքը կարող է բուժվել կիրառելով հիպերթերմիա վիրաբուժական ներարկումների միջոցով։ Այս բուժման տեսակի կիրառումը մեծապես կախված է այն փաստից, որ չարորակ և նորմալ բջիջները տարբեր արձագանքներ ունեն օգտագործվող էներգիայի աղբյուրի նկատմամբ։ Այս կախվածությունը պայմանավորված է հիպերթերմիայի ընթացքում տեղի ունեցող ներբջջային փոփոխություններով, քանի որ յուրաքանչյուր բջջի ներսում գտնվող նուկլեինաթթուները, բջջային թաղանթը և ցիտոկմախքը ենթարկվում են անուղղակիորեն և/կամ բազմաթիվ ուղիներով ազդման։ Այս ներբջջային փոփոխությունների համադրությունը նշանակում է, որ հիպերթերմիկ գործընթացում բջջային մահվան որևէ հատուկ թիրախ չկա։

### Քիմիաթերապիա
Քիմիաթերապիան սովորաբար օգտագործվում է որպես հիմնական բուժում կամ այլ բուժման ձևերի հետ համատեղ, ինչպիսիք են ճառագայթային թերապիան կամ վիրահատությունը: Այն կարող է կիրառվել «ներարկման, ներզարկերակային (IA), ներորովայնամզի (IP),  ներարգանդային (ինտրատեկալ) (IT), ներերակային (IV), տեղային կամ օրալ» միջոցով:

Քիմիաթերապիայի նպատակն է օգտագործել ցիտոտոքսիկ նյութեր, որոնք սպանում են արագ բաժանվող բջիջները: Այն թիրախավորում է բջջային մեխանիզմները, որոնք թույլ են տալիս չարորակ ուռուցքի զարգացումը ամբողջ օրգանիզմում: Չկան թիրախային հատուկ տարածքներ, ուստի նորմալ և չարորակ բջիջների միջև տարբերակում չկա, ինչը հանգեցնում է մի շարք կողմնակի ազդեցությունների: Սա ներառում է ոսկրածուծի ճնշում, ստամոքս-աղիքային խնդիրներ և ալոպեցիա: Որոշ կողմնակի ազդեցություններ բնորոշ են օգտագործվող հակաքաղցկեղային դեղամիջոցին, որոնցից ամենատարածվածը ոսկրածուծի ճնշումն է, քանի որ ոսկրածուծն ունի արագ բաժանվելու ունակություն: Սա պայմանավորված է նրանով, որ հակաքաղցկեղային դեղամիջոցներն ունեն մեծազդեցությունը բարձր աճի ակտիվություն ունեցող հյուսվածքներում:

Ալկիլացնող նյութերը օգտագործվում են քիմիաթերապիայի մեջ, քանի որ դրանք քիմիապես ռեակտիվ դեղամիջոցներ են, որոնք ԴՆԹ-ի հետ ռեակցիայի մեջ մտնելիս առաջացնում են կովալենտային կապեր: Սա հանգեցնում է ԴՆԹ շղթաների ներսում խզումների, որոնք առաջացնում են միջշղթայա կամ ներշղթայա ԴՆԹ խաչաձև կապ: Ալկիլացնող նյութերի ենթադասերն են՝ « ազոտի իպրիտներ, օքսազաֆոսֆորիններ, ալկիլ ալկաններ, սուլֆոնատներ, նիտրոզուրեաներ, տետրազիններ և ազիրիդիններ»:

## Համաճարակաբանություն
Չարորակ ուռուցքները տարիներ շարունակ եղել են համաշխարհային առողջապահական մշտական խնդիր, ինչը զգալի սոցիալական և տնտեսական հետևանքներ է ունեցել չարորակ ուռուցք ունեցող անձանց և նրանց ընտանիքների համար:  Չարորակ ուռուցքի զարգացման ռիսկը կազմում է 20.2%: 2018 թվականին 18 միլիոն հիվանդների մոտ ախտորոշվել է չարորակ ուռուցք, որի ամենատարածված ձևերը թոքերի, կրծքագեղձի և շագանակագեղձի ուռուցքներն են:  Բացի այդ, 2020 թվականին քաղցկեղից մահացության մոտ 10 միլիոն դեպք է գրանցվել, և կա ընդհանուր միտում, որը ցույց է տալիս, որ վերջին 15 տարիների ընթացքում չարորակ գոյացություններից մահացությունն աճել է 28%-ով:

Թոքերի քաղցկեղն ունի ամենաբարձր մահացության մակարդակը քաղցկեղի այլ ձևերի համեմատ, որի զարգացման հիմնական պատճառը ծխելն է։  Չինաստանում ծխողների թիվը արագորեն աճում է, ծխախոտը ամեն օր սպանում է մոտ 3000 մարդու։ Թոքերի քաղցկեղի ախտորոշումը ամենատարածվածն է 50-59 տարեկան տարիքային խմբում։ Միայն 2020 թվականին այն 1.8 միլիոն մահվան պատճառ է դարձել։

14 տարեկան և ավելի փոքրերի մոտ լեյկեմիան չարորակ ուռուցքի ամենատարածված ձևն է, որին հաջորդում են ուղեղը և նյարդային համակարգը։ Նրանք կազմում են քաղցկեղից մահացության մակարդակի մոտ 1%-ը՝ տարեկան մոտ 110,000 երեխա։ 15-49 տարեկանների շրջանում չարորակ ուռուցքի ամենատարածված ձևը կրծքագեղձի քաղցկեղն է, որին հաջորդում են լյարդի և թոքերի քաղցկեղը։ Վերջապես, 60 տարեկան և բարձրերի մոտ հիմնականում զարգանում են թոքերի, հաստ աղիքի, ստամոքսի և լյարդի չարորակ ուռուցքներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ախտաբանություն
Կատեգորիա:Բժշկական ախտորոշում
Կատեգորիա:Բժշկական եզրեր
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Բջիջներ
Կատեգորիա:Հիվանդություններ
Կատեգորիա:Ուռուցք
Կատեգորիա:Ուռուցքաբանություն
Կատեգորիա:Ուռուցքային հիվանդություններ