Հարկադիր մենաշնորհ

Տնտեսագիտության և բիզնեսի էթիկայի մեջ **հարկադրական մենաշնորհը** այն ընկերությունն է, որը կարող է բարձրացնել գները և կայացնել արտադրական որոշումներ՝ առանց ռիսկի, որ մրցակցություն կառաջանա՝ իր հաճախորդներին վանելու համար։ Հարկադիր մենաշնորհը  պարզապես ինչ-որ բարի կամ ծառայության միակ մատակարարը չէ, այն մենաշնորհ է, երբ բացակայում է մրցակցության հնարավորությունը՝ գների մրցակցության, տեխնոլոգիական կամ արտադրանքի նորարարության, կամ մարքեթինգային միջոցների միջոցով։ Այս ոլորտ մուտք գործելն ամբողջությամբ փակ է։ Քանի որ հարկադիր մենաշնորհը լիովին պաշտպանված է մրցակցության վտանգից, այն կարող է գների և արտադրության վերաբերյալ որոշումներ ընդունել՝ վստահ լինելով, որ մրցակից չի հայտնվի։ Սա ոչ-մրցակցային շուկայի դասական օրինակ է։ Հարկադիր մենաշնորհն ունի շատ քիչ խթան գները ցածր պահելու համար և կարող է դիտավորյալ կրճատել արտադրությունը՝ սպառողներին գերհարկելով։

Հարկադիր մենաշնորհները կարող են առաջանալ կարող են առաջանալ ինչպես ազատ շուկայում, այնպես էլ կառավարական միջամտության արդյունքում՝ երբ պետությունն ինստիտուցիոնալ կերպով հաստատում է մենաշնորհը։ Որոշ պահպանողական վերլուծական կենտրոններ, ինչպիսին է Տնտեսական կրթության հիմնադրամը, հարկադրական մենաշնորհները սահմանում են միայն որպես կառավարության կողմից կամ ուժի անօրինական կիրառմամբ հաստատված մենաշնորհներ՝ բացառությամբ ազատ շուկայում առաջացող մենաշնորհների:

## Հակադրություն այլ մենաշնորհների հետ
Կառավարության կողմից պարտադրված «կոմունալ ծառայությունների» կարգավիճակի պատճառով էլեկտրաէներգիայի մատակարարման բացառիկ վերահսկողությունը հարկադրական մենաշնորհ է, քանի որ սպառողները չունեն այլ ընտրություն, քան վճարել մենաշնորհատիրոջ պահանջած գինը։ Սպառողները չեն կարող օգտվել այլ՝ էժան մրցակցից, քանի որ իրենց բնակարաններ անցնող էլեկտրալարերը պատկանում են հենց այդ մենաշնորհային ընկերությանը։

Ի տարբերություն դրա, Coca-Cola-ի բացառիկ վերահսկողությունը հարկադրական մենաշնորհ չէ, քանի որ սպառողներն ունեն այլ կոլայի ապրանքանիշերի ընտրություն, իսկ Coca-Cola ընկերությունը ենթարկվում է մրցակցային ուժերի։ Հետևաբար, կա վերին սահման, որով ընկերությունը կարող է բարձրացնել իր գները, նախքան շահույթը սկսի նվազել՝ կենսունակ փոխարինող ապրանքների առկայության պատճառով։

*Ոչ հարկադրական մենաշնորհը* պահպանելու համար մենաշնորհատերը պետք է գնագոյացման և արտադրության վերաբերյալ որոշումներ կայացնի՝ գիտակցելով, որ եթե գները չափազանց բարձր են կամ որակը՝ չափազանց ցածր, մրցակցություն կարող է առաջանալ մեկ այլ ընկերությունից, որը կարող է ավելի լավ սպասարկել շուկան։ Եթե ոչ հարկադրական մենաշնորհը հաջողակ է, այն կոչվում է *արդյունավետության մենաշնորհ*, քանի որ այն կարողացել է արտադրության և մատակարարման ծախսերը ցածր պահել ցանկացած այլ մրցակիցից, որպեսզի կարողանա սահմանել ավելի ցածր գին, քան մյուսները և միևնույն ժամանակ շահութաբեր լինել։ Քանի որ պոտենցիալ մրցակիցները չեն կարողանում այդքան արդյունավետ լինել, նրանք չեն կարողանում սահմանել ավելի ցածր կամ համեմատելի գին և միևնույն ժամանակ շահութաբեր լինել։ Հետևաբար, ոչ հարկադիր մենաշնորհի դեմ մրցակցելը հնարավոր է, բայց ոչ շահութաբեր, մինչդեռ հարկադիր մենաշնորհի դեմ մրցակցելը պոտենցիալ շահութաբեր է, բայց ոչ հնարավոր։

## Հարկադիր մենաշնորհի հաստատում
Ըստ բիզնես էթիկայի մասնագետ Ջոն Հասնասի՝ «[ժամանակակից բիզնես էթիկայի մասնագետների] մեծ մասը ի սկզբանե ընդունում է, որ ազատ շուկան ստեղծում է հարկադրական մենաշնորհներ»։ Այնուամենայնիվ, որոշ մարդիկ, այդ թվում՝ Ալան Գրինսպանը և Նաթանիել Բրանդենը, պնդում են, որ մրցակցային ուժերից նման անկախությունը «կարող է իրականացվել միայն կառավարության միջամտության միջոցով՝ հատուկ կարգավորումների, սուբսիդիաների կամ ֆրանշիզների տեսքով»։ Ոմանք նշում են, որ հարկադրական մենաշնորհատերը կարող է «բռնություն կիրառել» հարկադրական մենաշնորհ ստեղծելու կամ պահպանելու համար։

Որոշ  խորհուրդ են տալիս կառավարությանը *ստեղծել* հարկադրական մենաշնորհներ։ Օրինակ, բնական մենաշնորհի պնդումները հաճախ օգտագործվում են որպես արդարացում կառավարության կողմից օրենսդրական մենաշնորհ (կառավարության մենաշնորհ կամ կառավարության կողմից շնորհված մենաշնորհ) հաստատելու համար միջամտելու համար, որտեղ մրցակցությունն արգելված է, այն պնդմամբ, որ ապրանք կամ ծառայություն մատուցող մի քանի ընկերություններ ավելի շատ համատեղ ծախսեր են առաջացնում տնտեսության համար, քան կլիներ, եթե մեկ ընկերություն մատուցեր այդ ապրանքը կամ ծառայությունը։ Սա հաճախ արվել է էլեկտրաէներգիայի, ջրի, հեռահաղորդակցության և փոստային առաքման հետ կապված։ Որոշ տնտեսագետներ  կարծում են, որ նման հարկադրական մենաշնորհները օգտակար են մասշտաբի ավելի մեծ տնտեսությունների շնորհիվ և քանի որ դրանք ավելի հավանական է, որ գործեն պետական շահերից ելնելով։ Եվ հակառակը, դատավոր Ռիչարդ Պոզները *«Բնական մենաշնորհը և դրա կարգավորումը» աշխատության* մեջ հայտնիորեն պնդել է, որ նման մենաշնորհների կարգավորման հետ կապված կորուստները մեծ էին, քան ցանկացած հնարավոր օգուտ։

## Մասնավոր հարկադրանք
Կորպորացիան, որը հաջողությամբ կիրառում է հարկադրանք այնքանով, որքանով դա վերացնում է մրցակցության հնարավորությունը, գործում է հարկադրական մենաշնորհով։ Ընկերությունը կարող է օգտագործել անօրինական կամ ոչ տնտեսական մեթոդներ, ինչպիսիք են շորթումը, հարկադրական մենաշնորհային դիրքի հասնելու և պահպանելու համար։ Ընկերությունը, որը դարձել է ապրանքի միակ մատակարարը ոչ հարկադրական միջոցներով (օրինակ՝ պարզապես բոլոր մյուս ընկերություններին մրցակցելուց դուրս մղելով), տեսականորեն կարող է դառնալ հարկադրական մենաշնորհ, եթե պահպանի իր դիրքը՝ կիրառելով մուտքի հարկադրական խոչընդոտներ։ Այս տեսակի հարկադրական մենաշնորհի ամենահայտնի պատմական օրինակները սկսվել են 1920 թվականին, երբ ուժի մեջ են մտել Միացյալ Նահանգների Սահմանադրության տասնութերորդ փոփոխությունը։ Այս ժամանակաշրջանը, որը կոչվում է արգելք, շահավետ հնարավորություններ է ստեղծել կազմակերպված հանցավորության համար՝ ստանձնելու ալկոհոլային խմիչքների ներմուծումը («բոքսինգ»), արտադրությունը և բաշխումը։ Ալ Կապոնեն՝ ամենահայտնի բութլեգերներից մեկը, իր հանցավոր կայսրությունը կառուցել է հիմնականում անօրինական ալկոհոլից ստացված շահույթի վրա և արդյունավետորեն օգտագործել է հարկադրանքը (ներառյալ սպանությունը)՝ իր մրցակիցների համար մուտքի խոչընդոտներ սահմանելու համար։ Այնուամենայնիվ, նույնիսկ մասնավոր հարկադրական մենաշնորհները գրեթե միշտ պահանջում են կառավարության աջակցություն՝ ուղղակի թե անուղղակի։ Կապոնեի դեպքում ԱՄՆ կառավարությունը ստեղծեց հարկադրական մենաշնորհի համար անհրաժեշտ պայմանները՝ արգելելով ալկոհոլի արտադրությունն ու վաճառքը, այդպիսով հնարավորություն տալով ստանալ անբնականորեն բարձր շահույթ սև շուկայում, և չէր մատուցում առևտրային պայմանագրերի կիրառման սովորական ծառայությունը։ Նմանապես, որոշ կոռումպացված պետական պաշտոնյաներ կաշառք են վերցրել, ինչը ապահովել է, որ Կապոնեն արտոնյալ վերաբերմունք ստանա պոտենցիալ մրցակիցների նկատմամբ։

## Հակամենաշնորհային
Հարկադիր մենաշնորհի վիճակում գտնվող ընկերությունների կարողությունը մեծացնելու իրենց շահույթը՝ մրցակցային մակարդակից բարձր գներ սահմանելու միջոցով, հանգեցնում է հակամենաշնորհային օրենսդրության անհրաժեշտության։ Պատմության մեջ կան օրինակներ, երբ կառավարության կողմից շնորհված մենաշնորհ չունեցող ընկերությունը պնդում են, որ ունի հարկադրական մենաշնորհ, և հակամենաշնորհային գործողություններ են ձեռնարկվել այդ ենթադրյալ խնդիրը լուծելու համար։ Օրինակ՝ *«Միացյալ Նահանգներն ընդդեմ Microsoft Corp.»-*ի գործում հայցվորի փաստական եզրակացության մեջ նշվում էր, որ Microsoft-ը «ստիպել է» Apple Computer-ին կնքել պայմանագրեր, որոնք հանգեցրել են մրցակցության արգելմանը։ Էրիկ Ռեյմոնդը՝ հեղինակը և Բաց կոդով նախաձեռնության հիմնադիրներից մեկը, ասում է. «Շատերի կողմից անտեսված բանն այն է, որ դատարանները հաստատեցին փաստերի եզրակացությունները՝ որ Microsoft-ը իսկապես հարկադրական մենաշնորհ է կիրառել»։

Մեկ այլ վիճելի օրինակ է 1945 թվականին *ԱՄՆ-ն ընդդեմ «Ալյումինե ընկերություն Ամերիկայի» (Ալկոա)* գործը։ Դատարանը եզրակացրել է, որ Ալկոան «բացառել է մրցակիցներին»։ Որոշումը խիստ քննադատության է արժանացել արդյունավետությունը պատժելու համար և մեջբերվում է ստորև.Անխուսափելի չէր, որ այն միշտ պետք է կանխատեսեր ձուլակտորի պահանջարկի աճը և պատրաստ լիներ այն մատակարարելու։ Ոչինչ չէր ստիպում նրան շարունակ կրկնապատկել և կրկնապատկել իր հզորությունը, նախքան ուրիշների մուտքը դաշտ։ Այն պնդում է, որ երբեք չի բացառել մրցակիցներին, սակայն մենք չենք կարող մտածել ավելի արդյունավետ բացառման մասին, քան աստիճանաբար ընդունել յուրաքանչյուր նոր հնարավորություն՝ բացվելուն պես, և յուրաքանչյուր նորեկի հետ նոր կարողություններով դիմակայել՝ արդեն իսկ հարմարեցված լինելով մեծ կազմակերպությանը՝ ունենալով փորձի, առևտրային կապերի և անձնակազմի էլիտայի առավելությունը։Այնուամենայնիվ, հակամենաշնորհային օրենսդրությունը տարբերվում է Միացյալ Նահանգներում և Եվրոպական Միությունում։ Մասնավորապես, ԱՄՆ-ում մենաշնորհային գնագոյացումը չի կարգավորվում։ Մինչդեռ Եվրոպական համայնքը (ԵՀ) չափազանցված գնագոյացումը համարում է գերիշխող դիրքի չարաշահում, և ներգրավվածները կարող են տուգանվել կամ ենթարկվել արգելող որոշումների։ Կարգավորման այս տարբերությունը ընդգծում է ամբողջ աշխարհում հակամենաշնորհային օրենքները հավասարեցնելու անհրաժեշտությունը՝ հարկադրական մենաշնորհներում այս բացառող և շահագործող վարքագիծը վերահսկելու համար։

## Կառավարության մենաշնորհներ
Հարկադիր մենաշնորհների անվիճելի օրինակներ են օրենքով պարտադրվող մենաշնորհները։ Կառավարության մենաշնորհի դեպքում մենաշնորհը պատկանում է կառավարության անմիջական ղեկավարության ներքո գտնվող գործակալությանը, իսկ հարկադիր մենաշնորհի կարգավիճակը պահպանվում է մրցակցությունն արգելող կամ արտադրության գործոնների նկատմամբ բացառիկ վերահսկողությունը կառավարությանը վերապահող օրենքների կամ կանոնակարգերի կիրառմամբ։ Պետական նավթային ընկերությունները, որոնք տարածված են նավթով հարուստ զարգացող երկրներում (օրինակ՝ Aramco-ն Սաուդյան Արաբիայում կամ PDVSA-ն Վենեսուելայում), ռեսուրսների և գոյություն ունեցող ընկերությունների ազգայնացման միջոցով ստեղծված պետական մենաշնորհների օրինակներ են։

Միացյալ Նահանգների փոստային ծառայությունը հարկադրական մենաշնորհի օրինակ է, որը ստեղծվել է օրենքների միջոցով, որոնք արգելում են պոտենցիալ մրցակիցներին, ինչպիսիք են UPS-ը կամ FedEx-ը, առաջարկել մրցակցային ծառայություններ (այս դեպքում՝ առաջին կարգի և ստանդարտ (նախկինում կոչվել է «երրորդ կարգի») փոստային առաքում): Կառավարության մենաշնորհները նաև հարկ վճարողներին պարտադրում են սուբսիդավորել այդ ընկերությունները։ Այսպիսով, եթե Միացյալ Նահանգների փոստային ծառայության նկատմամբ կառավարության պաշտպանությունը վերացվեր, և փոստային առաքումը կարողանար ներառվել ազատ մրցակցության մեջ, ոլորտում մասնակիցների թիվը, հավանաբար, կաճի։
Կառավարության կողմից շնորհված մենաշնորհները հաճախ շատ առումներով նման են կառավարության մենաշնորհներին, բայց երկուսն էլ տարբերվում են մենաշնորհատիրոջ որոշումների կայացման կառուցվածքով։ Կառավարության մենաշնորհի դեպքում մենաշնորհի կրողը կառավարությունն է, իսկ բիզնես որոշումներ կայացնող մարդկանց խումբը՝ կառավարության անմիջական ղեկավարության ներքո գտնվող գործակալություն։ Կառավարության կողմից շնորհված մենաշնորհի դեպքում հարկադրական մենաշնորհն իրականացվում է օրենքով, սակայն մենաշնորհի տիրապետողը պաշտոնապես մասնավոր ընկերություն է կամ մասնավոր ընկերության դուստր ձեռնարկություն, որը կայացնում է իր սեփական գործարար որոշումները։ Կառավարության կողմից շնորհված մենաշնորհների օրինակներից են Միացյալ Նահանգների շատ համայնքներում մալուխային հեռուստատեսությունը և ջրամատակարարումը, շատ երկրներում Standard Oil-ի նման ընկերություններին նավթի հետախուզման բացառիկ դրամաշնորհները և պատմականորեն շահութաբեր գաղութային «բաժնետիրական» ընկերությունները, ինչպիսին է Հոլանդական Արևելահնդկական ընկերությունը, որոնք մերկանտիլիստական տնտեսական քաղաքականության շրջանակներում ստացել են գաղութային տիրույթների հետ բացառիկ առևտրային արտոնություններ։ Մտավոր սեփականությունը, ինչպիսիք են հեղինակային իրավունքը և արտոնագրերը, կառավարության կողմից շնորհված մենաշնորհներ են։ Մեկ այլ օրինակ է Նյու Յորք նահանգի կողմից Ռոբերտ Ֆուլտոնին շոգենավային երթևեկության ոլորտում կառավարության կողմից շնորհված երեսունամյա մենաշնորհը, որը հետագայում Միացյալ Նահանգների Գերագույն դատարանը ճանաչել է հակասահմանադրական՝ դաշնային Կոնգրեսի կողմից Թոմաս Գիբոնսին տրված միջպետական համաձայնագրի հակասական լինելու պատճառով։

Տնտեսագետ Լոուրենս Ռիդն ասում է, որ կառավարությունը կարող է հարկադրական մենաշնորհ ստեղծել առանց մրցակցությունը բացահայտորեն արգելելու՝ «պարզապես արտոնություններ, անձեռնմխելիություններ կամ սուբսիդիաներ շնորհելով մեկ ընկերությանը՝ մյուս բոլորի վրա թանկարժեք պահանջներ սահմանելով»: Օրինակ՝ Ալան Գրինսպանը իր *«Հակամենաշնորհային»* ակնարկում պնդում է, որ 19-րդ դարում ԱՄՆ-ի արևմտյան մասում երկաթուղային ընկերություններին հողային սուբսիդիաները ստեղծել են հարկադրական մենաշնորհային դիրք: Նա ասում է, որ «դաշնային կառավարության օգնությամբ երկաթուղային արդյունաբերության մի հատված կարողացավ «ազատվել» Արևելքում տիրող մրցակցային սահմանափակումներից»։ Բացի այդ, կարող են սահմանվել կանոնակարգեր, որոնք ֆինանսական բեռ են դնում փոքր ընկերությունների վրա, որոնք փորձում են մրցակցել ավելի մեծ, ավելի հաստատված ընկերությունների հետ, որոնք ավելի լավ են կարողանում կլանել կարգավորման ծախսերը։

## Պետությունը որպես հարկադիր մենաշնորհ
Անարխոկապիտալիզմի իր կողմնակիցությամբ հայտնի տնտեսագետ Մյուրեյ Ռոտբարդը պնդում է, որ պետությունն ինքնին հարկադրական մենաշնորհ է, քանի որ այն ուժ է կիրառում «ոստիկանական և ռազմական ծառայությունների, օրենքի ապահովման, դատական որոշումների կայացման, դրամահատարանի և փող ստեղծելու լիազորության, չօգտագործվող հողերի («հանրային սեփականություն»), փողոցների և մայրուղիների, գետերի և ափամերձ ջրերի, ինչպես նաև փոստի առաքման միջոցների նկատմամբ պարտադիր մենաշնորհ հաստատելու համար»։ Նա ասում է, որ «հարկադրական մենաշնորհատերը հակված է իր ծառայությունը կատարել վատ և անարդյունավետ»;

Այս պետական ընկերությունները ստեղծում են անվստահելի ծառայությունների համար անիրատեսական գներ սահմանելու խնդիր։ Դրա օրինակ է Եվրոպայում 1980-ականների վերջին, երբ բանկերի միաձուլումները նվազեցրին մրցակցությունը բանկային շուկայում։ Արդյունքում, այս հարկադրական վարքագիծը թույլ տվեց նրանց պահպանել բարձր տոկոսադրույքները մինչև 1990-ականների սկիզբը, ինչը լուրջ ազդեցություն ունեցավ իրենց հաճախորդների վրա։ Ուժի կիրառման վերաբերյալ բարոյական փաստարկներից բացի, ազատ շուկայի անարխիստները հաճախ պնդում են, որ եթե այս ծառայությունները բաց լինեին մրցակցության համար, ապա շուկան կարող էր դրանք մատակարարել ավելի ցածր գնով և ավելի բարձր որակով։

## Միություններ
Արհմիությունները անվանվել են հարկադրական մենաշնորհներ, որոնք աշխատավարձի դրույքաչափերը պահում են ավելի բարձր, քան դրանք կլինեին այլ դեպքում, եթե անհատները մրցեին միմյանց հետ աշխատավարձի համար։ Տնտեսագետները, ովքեր կարծում են, որ սա այդպես է, սա անվանում են մենաշնորհային աշխատավարձ։ Սա առաջացրել է որոշ բանավեճային կարծիքներ արհմիությունների հակամենաշնորհային օրենքներին հակասելու լիազորության վերաբերյալ։ Մասնավորապես, գների բարձրացման համար նախատեսված գաղտնի մեթոդները անօրինական են պետական քաղաքականության չափանիշներով, սակայն խրախուսվում է աշխատուժի գների բարձրացումը։ Բացի այդ, կոլեկտիվ բանակցություններին մասնակցող արհմիությունները գովաբանվում են իրենց վեճերի խաղաղ կարգավորման մարտավարության համար, սակայն սա կարող է նաև դիտվել որպես արգելված հարկադրական վարքագիծ։ Այնուամենայնիվ, քանի որ արհմիություններում այս հարկադրական գործողությունների նպատակն աշխատողների օգտին է, այլ ոչ թե ընկերության շահույթի, հակամենաշնորհային օրենքները չեն կիրառվել այս արհմիությունների դեմ։

## Տես նաև
* Ազատ շուկա
* Վարձավճարի որոնում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ''Մենաշնորհների հարցը։'' Նաթանիել Բրանդենը սահմանում և քննարկում է հարկադիր մենաշնորհը
* ''Հակամենաշնորհային քաղաքականությունը որպես կորպորատիվ բարեկեցություն''՝ Քլայդ Ուեյն Քրյուս կրտսեր «Հարկադիր մենաշնորհային իշխանությունը չի առաջանում շուկան կազմող կամավոր փոխանակումների անցողիկ արդյունքներից։ Հույս կա, որ քաղաքականության մշակողները կհասկանան, որ կառավարությունը չի կարող պաշտպանել հանրությանը մենաշնորհային իշխանությունից, քանի որ այն նման իշխանության աղբյուրն է»։
* ''Հակամենաշնորհային օրենքները վնասում են սպառողներին և խեղդում մրցակցությունը'' Էդվարդ Վ. Յոնկինսի կողմից. «Հարկադրական մենաշնորհը փակ մուտք է, որը կարող է իրականացվել միայն կառավարության միջամտության միջոցով՝ հատուկ կարգավորումների, սուբսիդիաների կամ ֆրանշիզների տեսքով»
* Ալան Գրինսպենի ''հակամենաշնորհային հոդվածը'' ուսումնասիրում է, թե «արդյոք ակտիվ մրցակցությունը անխուսափելիորեն հանգեցնում է հարկադրական մենաշնորհների հաստատմանը»։
* ''Դատական հաքերը''՝ Լոուրենս Քադլոուի «Microsoft-ը չի կարողանում բավարարել հարկադրական մենաշնորհի ավանդական չափանիշները»
* ''Կարգավորում և մենաշնորհ՝'' Լոուրենս Ռիդի, հակադրվում է հարկադրական և արդյունավետ մենաշնորհը
* ''«Կախարդների որս ավազակ-բարոնների համար». «Ստանդարտ Օիլ»-ի պատմությունը'' նշում է, որ կառավարությունը հարկադրական մենաշնորհ է ստեղծում՝ ընկերություններին արտոնություններ շնորհելով։

Կատեգորիա:Միկրոէկոնոմիկա
Կատեգորիա:Շուկաներ
Կատեգորիա:Պետական տնտեսություն