Բաշխման արդյունավետություն

**Բաշխման արդյունավետություն** () տնտեսության այնպիսի վիճակ, երբ արտադրությունն համապատասխանում է սպառողների և արտադրողների նախընտրություններին։ Մասնավորապես, արդյունքների այդպիսի բազմությունը ընտրված է, որպեսզի սոցիալական բարեկեցությունը լինի առավելագույնի մակարդակին։ Սա ապահովվում է այն դեպքում, երբ յուրաքանչյուր արտադրված ապրանքի կամ ծառայության սահմանային օգտակարությունը հավասար է կամ գերազանցում է դրա արտադրության սահմանային ծախսը։

## Նկարագրություն
Տնտեսագիտության մեջ բաշխման արդյունավետությունն այն վիճակն է, երբ արտադրությունն իրականացվում է արտադրական հնարավորությունների սահմանի այն կետում, որը լավագույնն է հասարակության համար։

Պայմանագրային տեսության () մեջ բաշխման արդյունավետությունը հասնում է այն պայմանագրի միջոցով, որտեղ առաջարկող կողմի պահանջվող հմտությունները համընկնում են համաձայնվող կողմի հմտությունների հետ։

Ռեսուրսների բաշխման արդյունավետությունը ներառում է երկու կողմ.

* Մակրո մակարդակով՝ դա հասարակական ռեսուրսների բաշխման արդյունավետությունն է, որը ապահովվում է ամբողջ հասարակության տնտեսական համակարգի միջոցով։
* Միկրո մակարդակով՝ դա ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումն է, որը կարող է ընկալվել որպես կազմակերպության արտադրական արդյունավետություն և կարող է բարելավվել նորարարության և ներքին առաջընթացի շնորհիվ։

Թեև բաշխման արդյունավետության գնահատման տարբեր չափանիշներ գոյություն ունեն, հիմնական սկզբունքը պնդում է, որ յուրաքանչյուր տնտեսական համակարգում ռեսուրսների բաշխման ընտրությունները բերում են և՛ «հաղթողների», և՛ «պարտվողների»՝ կախված գնահատվող ընտրությունից։ Ռացիոնալ ընտրության, անհատական մաքսիմիզացիայի, օգտակարության և շուկայի տեսության սկզբունքները ենթադրում են, որ հաղթողների և պարտվողների արդյունքները կարելի է նույնականացնել, համեմատել և չափել։ Այս հիմնական ենթադրությունների պայմաններում, բաշխման արդյունավետության հասնելու նպատակը կարելի է սահմանել որոշ սկզբունքների միջոցով, որոնց համաձայն որոշ բաշխումներ սուբյեկտիվորեն ավելի լավն են, քան մյուսները։ Օրինակ, տնտեսագետը կարող է նշել, որ որևէ քաղաքականության փոփոխությունը բաշխման առաջընթաց է, քանի դեռ փոփոխությունից շահողները (հաղթողները) ստանում են ավելին, քան պարտվողները կորցնում են (տես Կալդոր–Հիքս արդյունավետություն)։

Բաշխման արդյունավետություն ունեցող տնտեսությունը արտադրում է  ապրանքների «օպտիմալ համադրություն»։ Ընկերությունը ունի բաշխման արդյունավետություն, երբ դրա գինը հավասար է սահմանային ծախսերին (այսինքն՝ P = MC) կատարյալ շուկայում։ Պահանջարկի կորը համընկնում է սահմանային օգտակարության կորի հետ, որը չափում է հավելյալ միավորի (անհատական) օգտակարությունը, մինչդեռ առաջարկի կորը համընկնում է սահմանային ծախսերի կորի հետ, որը չափում է հավելյալ միավորի (անհատական) ծախսը։ Կատարյալ շուկայում բացակայում են արտաքին ազդեցությունները, ինչը նշանակում է, որ պահանջարկի կորը նաև հավասար է հավելյալ միավորի սոցիալական օգուտին, իսկ առաջարկի կորը՝ սոցիալական ծախսերին։ Հետևաբար, շուկայի հավասարակշռության կետում, երբ պահանջարկի կորը հատվում է առաջարկի կորի հետ, սահմանային սոցիալական օգուտը հավասարվում է սահմանային սոցիալական ծախսերին։ Այդ պահին  մաքուր սոցիալական օգուտը մաքսիմիզացվում է, ինչը նշանակում է, որ սա բաշխման արդյունավետ արդյունքն է։ Երբ շուկան չի կարող արդյունավետ բաշխել ռեսուրսները, ապա տեղի է ունենում շուկայի ձախողում ()։ Շուկայի ձախողումը կարող է առաջանալ ոչ կատարյալ գիտելիքների, տարբերակված ապրանքների, կենտրոնացված շուկայական ուժի (օրինակ՝ մոնոպոլիա կամ օլիգոպոլիա) կամ արտաքին ազդեցությունների պատճառով։

Մեկ գնի մոդելում ()՝ բաշխման արդյունավետության կետում, գինը հավասար է սահմանային ծախսին։ Այդ կետում սոցիալական ավելցուկը առավելագույն է, և գոյություն չունի կորուսյալ բեռ ()։ Բաշխման արդյունավետությունն օգտագործվում է որպես բարեկեցության վերլուծության հիմնական գործիք՝ չափելու համար, թե ինչպես են շուկաներն ու հանրային քաղաքականությունը ազդում հասարակության և դրա ենթախմբերի վրա՝ լավացնելու կամ վատացնելու դրանց վիճակը։

Հնարավոր է ունենալ Պարետո արդյունավետություն առանց բաշխման արդյունավետության։ Նման իրավիճակում հնարավոր չէ ռեսուրսները վերաբաշխել այնպես, որ ինչ-որ մեկը շահի և ոչ ոք չկորցնի (այսինքն՝ սա Պարետոյի արդյունավետություն է), սակայն հնարավոր է ռեսուրսներն այնպես վերաբաշխել, որ շահողները ստանան ավելին, քան կորցնում են վնասվողները։ Այդպիսի վերաբաշխման դեպքում, չնայած Պարետոյի արդյունավետությանը, բաշխման արդյունավետությունը բացակայում է: Բացի այդ, արտադրության համատեքստում բաշխման արդյունավետության տարբեր տեսակների և դրանց գնահատականների մանրամասն քննարկման համար տե՛ս «Sickles and Zelenyuk (2019, Chapter 3, etc)»: Հաշվի առնելով Պարետոյի արդյունավետության չափման մեթոդը, այն դժվար է կիրառել իրական գործունեության մեջ, ներառյալ մարդկային և նյութական ռեսուրսների օգտագործման մեջ, ինչը նշանակում է՝ դժվար է ապահովել արդյունավետության բաշխման ամբողջական տիրույթ, և հիմնականում անհրաժեշտ է դատողություններ անել ֆոնդերի բաշխումից. հետևաբար, վերլուծվում են ֆոնդային շուկայում առկա միջոցները: Բաշխման արդյունավետությունն օգտագործվում է կապիտալի շուկայում ռեսուրսների բաշխման արդյունավետությունը որոշելու համար: Կատարյալ մրցակցային շուկայում կապիտալի շուկայի ռեսուրսները պետք է բաշխվեն տարբեր կապիտալի շուկաների միջև՝ հիմնվելով առավելագույն սահմանային օգուտի սկզբունքի վրա։ Հետևաբար, կապիտալի շուկայում ամենակարևոր չափանիշը այն է՝ արդյոք կապիտալը հոսում է դեպի այն ձեռնարկությունները, որոնք ունեն լավագույն գործառնական արդյունավետություն։ Ամենաարդյունավետ ընկերությունները պետք է ստանան ամենաշատ կապիտալ ներդրումները, իսկ քիչ արդյունավետ ընկերությունները՝ ավելի քիչ։ Պարետո արդյունավետության հետ կապված կան երեք պայման։

; Լավագույն փոխանակման արդյունք
: Նույնիսկ եթե փոխանակումը կրկնվի, անհատները չեն կարող ստանալ ավելի մեծ օգուտ։ Այս պահին ցանկացած երկու սպառողների համար ցանկացած երկու ապրանքների սահմանային փոխարինման մակարդակը () նույնն է, և երկու սպառողների օգտակարությունը միաժամանակ մաքսիմիզացվում է։
; Օպտիմալ արտադրություն
: Տնտեսությունը պետք է գտնվի իր արտադրական հնարավորությունների սահմանի վրա։ Այս պահին ցանկացած երկու արտադրողների համար, ովքեր արտադրում են տարբեր ապրանքներ, անհրաժեշտ երկու արտադրական գործոնների սահմանային տեխնոլոգիական փոխարինման մակարդակը () նույնն է, և երկու սպառողների արտադրանքի արդյունքը միաժամանակ մաքսիմիզացվում է։
; Օպտիմալ ապրանքային համադրություն
: Տնտեսության արտադրած ապրանքների համադրությունը պետք է արտացոլի սպառողների նախասիրությունները։ Ցանկացած երկու ապրանքների միջև սահմանային փոխարինման մակարդակը պետք է հավասար լինի ցանկացած արտադրողի համար այդ երկու ապրանքների միջև սահմանային արտադրական փոխարինման մակարդակին ()։

## Օրինակներ
### Բաշխման արդյունավետության թվային օրինակ
Բաշխման արդյունավետությունը տեղի է ունենում, երբ ապրանքների և ծառայությունների բաշխումը օպտիմալ է՝ հաշվի առնելով սպառողի նախընտրությունները։ Երբ գինը հավասար է արտադրության սահմանային ծախսին, բաշխման արդյունավետությունը հասնում է արտադրության մակարդակին։ Սա պայմանավորված է նրանով, որ օպտիմալ բաշխումը տեղի է ունենում, երբ ապրանքի սահմանային օգտակարությունը հավասար է սահմանային ծախսին։ Գինը, որը սպառողը պատրաստ է վճարել, նույնն է, ինչ սպառողի սահմանային օգտակարությունը։
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Allocative-efficiency-numbers.png|մինի|370x370փքս|Բաշխման արդյունավետության օրինակ, որտեղ հորիզոնական առանցքով ներկայացված է Q` արտադրության մակարդակը, իսկ ուղղահայաց առանցքով գինը` P, MC` սահմանային ծախսի կոր, որը համընկնում է  առաջարկի կորին, իսկ  MU` սահմանային  օգտակարության կոր, որը համընկնում է  պահանջարկի կորին:
Գծապատկերից երևում է, որ 40 միավորի արտադրության դեպքում ապրանքի սահմանային ծախսը կազմում է 6 դոլար, մինչդեռ այն գինը, որը սպառող պատրաստ է վճարել՝ 15 դոլար է։ Սա նշանակում է, որ սպառողի սահմանային օգտակարությունն ավելի բարձր է, քան սահմանային ծախսը։ Օպտիմալ արտադրության մակարդակը 70 միավոր է, որտեղ սահմանային ծախսը հավասար է սահմանային օգտակարությանը։ 40 միավորի դեպքում այս ապրանքը կամ ծառայությունը հասարակության կողմից թերօգտագործվում է։ Արտադրանքը հասցնելով մինչև 70 միավոր՝ գինը կնվազի մինչև 11 դոլար։ Այդ ընթացքում հասարակությունը կշահի՝ օգտագործելով ավելի շատ այդ ապրանքից կամ ծառայությունից։

### Բաշխման անարդյունավետության օրինակ
Շուկայական ուժի շնորհիվ մոնոպոլիան կարող է բարձրացնել գինը՝ ստանալու գերշահույթ։ Մոնոպոլիաները ի վիճակի են սահմանել գին, որը բարձր է արտադրության սահմանային ծախսից։ Այս դեպքում բաշխումը արդյունավետ չէ։ Սա հանգեցնում է հասարակական ընդհանուր բարեկեցության  կորստի։ Իրական կյանքում մոնոպոլ կազմակերպությունների նկատմամբ կառավարության միջամտության քաղաքականությունը կարող է ազդել բաշխման արդյունավետության վրա։ Ավելի արդյունավետ կամ որակյալ ապրանքներ ունեցող խոշորածավալ ընկերությունները, որպես կանոն, ավելի մրցունակ են, քան մյուսները։ Նրանք ստանում են մեծածախ գներ, որոնք զգալիորեն ցածր են, քան իրենց մրցակիցներինը։ Սա նպաստում է բաշխման արդյունավետության բարելավմանը։ «Ind erst և Shaffer-ը» (2009) գտել են, որ գների արգելքը կնվազեցնի բաշխման արդյունավետությունը և կբերի բոլոր ձեռնարկությունների համար մեծածախ գների բարձրացման։ Ավելի կարևոր է, որ կփոքրանա հասարակական բարեկեցությունը, ոլորտի շահույթները և սպառողի ավելցուկը։

## Տես նաև
* Ֆինանսական շուկաների արդյունավետությունը
* Պարետո արդյունավետություն
* Արտադրական հնարավորությունների կոր

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:Գնագոյացում