Կլեմենտ Քլարկ Մուր

**Կլեմենտ Քլարկ Մուր** (), ամերիկացի գրող, գիտնական և անշարժ գույքի կառուցապատող։ Նա առավել հայտնի է իր «Սուրբ Նիկողայոսի այցը» Սուրբ Ծննդյան բանաստեղծությամբ, որտեղ առաջին անգամ անվանել են Սանտա Կլաուսի հյուսիսային եղջերուներից յուրաքանչյուրին։

Մուրը Նյու Յորքի բողոքական եպիսկոպոսական եկեղեցու ընդհանուր աստվածաբանական հոգևոր դպրոցի արևելյան և հունական գրականության, ինչպես նաև աստվածության և աստվածաշնչյան ուսուցման պրոֆեսոր էր։ Հոգևոր դպրոցը հիմնվել է Մուրի նվիրաբերած հողի վրա և այն շարունակում է մնալ նույն վայրում՝ 20-րդ և 21-րդ փողոցների միջև իններորդ պողոտայում, որը հայտնի է որպես Չելսի հրապարակ։ Մուրը զգալի հարստություն է ձեռք բերել՝ իր ժառանգած մեծ կալվածքի մյուս մասերը ստորաբաժանելով և զարգացնելով, և այն հայտնի է դարձել որպես Չելսիի բնակելի թաղամաս։ Նա 44 տարի աշխատել է որպես Կոլումբիայի քոլեջի (հետագայում՝ համալսարան) հոգաբարձուների խորհրդի անդամ և եղել է Նյու Յորքի հասարակական գրադարանի և կույրերի հաստատության խորհրդի անդամ։

«Սուրբ Նիկողայոսի այցը», որը հետագայում հայտնի է դարձել իր առաջին տողով՝ «Սուրբ Ծննդյան գիշերն էր», առաջին անգամ անանուն լույս է տեսել 1823 թվականին։ 1837 թվականին Մուրը հրապարակավ հայտարարել է, որ ինքն է հեղինակը, և դա չի վիճարկվել նրա կենդանության օրոք, բայց ավելի ուշ դա վիճարկել են, և գիտնականները կասկածներ են ունեցել հեղինակի ինքնության մասին և դիմել են տեքստային և ձեռագիր վերլուծությանը, ինչպես նաև այլ պատմական աղբյուրների։

## Վաղ կյանք
Մուրը ծնվել է 1779 թվականի հուլիսի 15-ին Նյու Յորքի «Չելսիի» իրենց ընտանեկան կալվածքում։ Նա Բենջամին Մուրի (1748–1816) և Չարիթի Մուրի (1747–1838) որդին էր։ Կլեմենտի ծննդյան ժամանակ Բենջամին Մուրը Մանհեթենի Երրորդություն եկեղեցու քահանայի օգնականն էր։ Հետագայում նա դարձել է Երրորդության քահանա և Նյու Յորքի եպիսկոպոսական թեմի եպիսկոպոս, 1775 և 1776 թվականներին ծառայելով նաև որպես Քինգս քոլեջի և 1801-1811 թվականներին վերանվանված Կոլումբիայի քոլեջի (այժմ՝ Կոլումբիայի համալսարան) գործող տնօրեն։

Մուրի մորական պապը անգլիացի սպա մայոր Թոմաս Քլարկն էր, ով մնացել է գաղութում ֆրանսիական և հնդկական պատերազմներում մարտնչելուց հետո։ Նրան է պատկանել Մանհեթենի «Չելսի» խոշոր կալվածքը, այնուհետև գտնվել է քաղաքի զարգացած շրջաններից հյուսիս գտնվող երկրում։ Երեխա ժամանակ Մուրի մայրը՝ Չերիթի Քլարկը, նամակներ է գրել իր անգլիացի զարմիկներին։ Պահպանված լինելով Կոլումբիայի համալսարանում՝ դրանք ցույց են տալիս նրա արհամարհանքը Բրիտանական միապետության քաղաքականության և նախահեղափոխական օրերին նրա աճող հայրենասիրության զգացումը։ Մուրի տատիկը՝ Սառա Ֆիշը, Էլիզաբեթ Ֆոնսի և Ջորիս Վուլսիի՝ Մանհեթենի նախկին վերաբնակիչներից մեկի ժառանգն էր։ Մուրի ծնողները ժառանգել են Չելսիի կալվածքը և 1813 թվականին այն փոխանցել իրեն։ 19-րդ դարում այն ստորաբաժանելով ու զարգացնելով մեծ հարստություն է կուտակվել։

Մուրը ստացել է արվեստի բակալավրի կոչում՝ ավարտելով Կոլումբիայի քոլեջը, այնուհետև 1801 թվականին արվեստի մագիստրոսի կոչում, իսկ 1829 թվականին իրավագիտության պատվավոր դոկտորի կոչում (LLD)։

## Կարիերա
Մուրի հայտնի ամենավաղ աշխատություններից մեկը ֆեդերալիստամետ անանուն գրքույկն էր, որը հրապարակվել էր 1804 թվականի նախագահական ընտրություններից առաջ, որը քննադատել էր Թոմաս Ջեֆերսոնի կրոնական և ռասայական հայացքները (գործող նախագահ և դեմոկրատ-հանրապետական թեկնածու)։ Նրա բանավեճը, որի ամբողջական վերնագիրն էր «Դիտարկումներ Վիրջինիայի մասին» պարոն Ջեֆերսոնի նշումների որոշ հատվածների վրա, որոնք, ըստ երևույթին, միտում ունեն տապալելու կրոնը և հիմնել կեղծ փիլիսոփայություն», պատկերել է *«Ջեֆերսոնի գրառումներ Վիրջինիա նահանգի մասին»* (1785 թ.) որպես «անհավատարմության գործիք», որը «ցածր է դասում նեգրին այն մարդկանցից, որոնք ունեն ավելի գեղեցիկ մաշկ և ավելի բարակ շուրթեր»։

1820 թվականին Մուրն օգնել է Երրորդություն եկեղեցուն Հադսոն փողոցի վրա կառուցել Սուրբ Ղուկաս նոր ծխական եկեղեցին։ Հետագայում նա 66 հողատարածք՝ իր Չելսիի կալվածքից ժառանգած խնձորի այգին, նվիրաբերել է Նյու Յորքի եպիսկոպոսական թեմին՝ որպես Ընդհանուր աստվածաբանական սեմինարիայի վայր։

Հավանաբար հիմնվելով այս նվիրատվության և 1809 թվականին նրա եբրայերեն և անգլերեն բառարանի հրատարակման վրա, Մուրը նշանակվել է սեմինարիայի աստվածաշնչյան ուսուցման պրոֆեսոր։ Այս պաշտոնը նա զբաղեցրել է մինչև 1850 թվականը։

Սեմինարիայի կառուցումից հետո, Մուրը 1820-ականներին Ջեյմս Ուելսի օգնությամբ սկսել է իր Չելսիի կալվածքի բնակելի կառուցապատումը, բաժանելով այն իններորդ պողոտայի երկայնքով գտնվող հողատարածքների և վաճառելով դրանք Նյու Յորքի ունևոր բնակչությանը։ Վաճառքի գործարքներում կնքված պայմանագրերը ստեղծել են նախագծված թաղամաս՝ հստակեցնելով, թե ինչ կարելի է կառուցել հողի վրա, ինչպես նաև շենքերի ճարտարապետական մանրամասները։ Կառուցապատման ժամանակ արգելվել են ախոռները, արտադրական և առևտրային կիրառությունները։

1813 թվականին Մուրը նշանակվել է Կոլումբիայի քոլեջի հոգաբարձուների խորհրդի անդամ և մնացել է այդ պաշտոնին մինչև 1857 թվականը։ 1815-1850 թվականներին եղել է խորհրդի գործավար։ 1840-1850 թվականներին Մուրը նաև եղել է իններորդ պողոտայում, 34-րդ փողոցի վրա գտնվող Նյու Յորքի կույրերի ինստիտուտի խորհրդի անդամ (այժմ ՝ Նյու Յորքի Հատուկ կրթության ինստիտուտ)։ Հրատարակել է բանաստեղծությունների ժողովածու (1844)։

### Սուրբ Նիկողայոսի այցը

Այս բանաստեղծությունը, «թերևս ամենահայտնի բանաստեղծությունն է, որ երբևէ գրել է ամերիկացի», առաջին անգամ անանուն տպագրվել է 1823 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Նյու Յորքի Տրոյայում։ Թերթի խմբագրին այն հանձնել է Տրոյացի Սառա Սաքեթը, որը հավանաբար այն ստացել էր Հարիետ Բաթլեր Տրոյացուց, ով Մուրերի ընտանիքի ընկերն էր։

Պոեզիայի անանուն կամ ծածկանունով հրապարակումն այն ժամանակ ընդունված էր, բայց բանաստեղծության հայտնիության աճին զուգահեռ մեծացել է նաև հեղինակի նկատմամբ հետաքրքրությունը։ Ի պատասխան 1829 թվականի հարցմանը, *Sentinel-ի* խմբագիր Օրվիլ Հոլլին գրել է․ «Մենք պետք է հասկանայինք, որ հեղինակը․․․ ծնունդով և բնակությամբ Նյու Յորքից է, և որ նա ավելի արժանի ջենթլմեն է որպես գիտնական և գրող, քան շատ ավելի աղմկահարույց հավակնորդներ»։

1837 թվականին Մուրը վերջնականապես հրապարակավ ճանաչվել է բանաստեղծության հեղինակ լրագրող Չարլզ Ֆեննո Հոֆմանի *«Նյու-Յորքի պոեզիայի գրքում»*, որին Մուրը ներկայացրել էր մի քանի բանաստեղծություններ։ 1844 թվականին նա ներառել է «Այցելություն»-ը բանաստեղծությունների մեջ որպես իր ստեղծագործությունների անթոլոգիա։ Նրա երեխաները, որոնց համար նա ի սկզբանե գրել էր ստեղծագործությունը, խրախուսել են այս հրատարակությունը։ 1855 թվականին Մերի Մուր Օգդենը՝ Մուրերի ամուսնացած դուստրերից մեկը, նկարազարդումներ է պատկերել պոեմի առաջին գունավոր հրատարակությանը համահունչ։

### Հեղինակային հակասություն
Գիտնականները տարակարծիք են եղել, թե արդյոք Մուրն է այս բանաստեղծության հեղինակը։ Պրոֆեսոր Դոնալդ Ֆոսթերն օգտագործել է տեքստային բովանդակության վերլուծություն և արտաքին ապացույցներ՝ պնդելու, որ Մուրը չէր կարող հեղինակը լինել։ Ֆոսթերն առաջարկել է, որ նյույորքցի հոլանդական և շոտլանդական արմատներով մայոր Հենրի Լիվինգսթոն կրտսերը պետք է համարվի հեղինակի գլխավոր թեկնածու։ Լիվինգսթոնների ընտանիքը երկար ժամանակ սատարել է այս գաղափարը։ Լիվինգսթոնը Մուրի կնոջ հեռավոր ազգականն էր։

2001 թվականին ի պատասխան Ֆոսթերի հայտարարության՝ Մասաչուսեթսի համալսարանի պատմության պրոֆեսոր Սթիվեն Նիսենբաումը գրել է, որ ըստ իր հետազոտության, Մուրն է հեղինակը։ Նիսենբաումն իր «Նման աղմուկ բարձրացավ․ ո՞վ է իրականում Սուրբ Ծնունդի նախորդ գիշերը»-ի հեղինակը հոդվածում հաստատել է Մուրի հեղինակությունը․ «Ես հավատում եմ, որ նա է հեղինակը, և կարծում եմ, որ հիմնավոր ապացույցներ եմ հավաքագրել դա հաստատելու համար»։

Ֆոսթերի պնդումներին հակադարձել է փաստաթղթերի վաճառքով զբաղվող և պատմաբան Սեթ Կալլերը, ով ժամանակին ունեցել է Մուրի բանաստեղծության բնօրինակ ձեռագրերից մեկը։ Կալլերն առաջարկել է կետ առ կետ հերքել  ինչպես Ֆոսթերի լեզվաբանական վերլուծությունը, այնպես էլ արտաքին ապացույցները, որոնք հիմնված են եղել ինքնագրերի փորձագետ Ջեյմս Լոուի և դոկտոր Ջո Նիկելի աշխատանքով, որոնք հեղինակել են «*Գրիչ, թանաք և ապացույցներ գործը»*։

Չկա որևէ ապացույց, որ Լիվինգսթոնը երբևէ պնդել է նրա հեղինակությունը, և ոչ էլ երբևէ որևէ գրառում է հայտնաբերվել Լիվինգսթոնի անվան հետ կապված բանաստեղծության որևէ տպագրության մասին։ Ինչպես առաջին անգամ հրատարակվել է *The Sentinel-ում,* բանաստեղծության մեջ Սանտայի վերջին երկու եղջերուների անունները եղել են Դանդեր և Բլիքսեմ, և Ֆոսթերը պնդել է, որ հետագա տարբերակներում Դոնդեր և Բլիցեն փոխելը վկայում էր այն մասին, որն Մուրն է այն փոխել կատարյալ ճշգրիտ հոլանդերենով։ Սակայն հոլանդերեն դոնդերը ամպրոպի բառի ճիշտ համարժեքն է, և 1700-ականների վերջին և 1800-ականների սկզբին անգլիացի և ամերիկացի բազմաթիվ գրողներ կիրառել են արտահայտությունը տարբեր գրելաձևերով։

2016 թվականին հարցը քննարկել է Մաքդոնալդ Ջեքսոնը՝ Օքլենդի համալսարանի անգլիական գրականության պատվավոր պրոֆեսոր, Նոր Զելանդիայի թագավորական ընկերության անդամ և վիճակագրական տեխնիկայի օգնությամբ հեղինակային վերագրման փորձագետ։ Նա գնահատել է յուրաքանչյուր փաստարկ՝ օգտագործելով ժամանակակից հաշվողական ոճաբանությունը, ներառյալ այն, որը նախկինում երբեք չէր օգտագործվել՝ հնչյունների վիճակագրական վերլուծությունը, և պարզել է, որ յուրաքանչյուր թեստում Լիվինգսթոնն ավելի հավանական հեղինակ էր։

Համակարգչային գիտնականների մշակած դատալեզվաբանական տեխնիկայի օգտագործմամբ հետագա վերլուծությունները հակառակ եզրակացություն են առաջ քաշել։ 2023 թվականի իր «Պայքար Գիշերվա համար. հեղինակային հակասության լուծումը» գրքում «Սուրբ Ծննդյան նախորդ *գիշերը»* բանաստեղծության շուրջ պաշտոնաթող դատավար Թոմ Ջերմանը զեկուցել է, որ օգտագործելով Դուկեսնի համալսարանի համակարգչային գիտնական Պատրիկ Ջուլայի Java գրաֆիկական հեղինակության վերագրման ծրագիրը՝ համեմատել է Լիվինգսթոնի և Մուրի աշխատությունները, որոնցից 17 թեստերից 16-ը մատնանշել են Մուրին որպես հավանական հեղինակ։ Այդ տարի համակարգչային գիտնական Շլոմո Արգամոնը, ով այն ժամանակ Իլինոյսի տեխնոլոգիական ինստիտուտից էր, նույնպես վերլուծել է բանաստեղծությունը՝ համեմատելով Մուրի, Լիվինգսթոնի և այդ դարաշրջանի հինգ այլ հեղինակների տեքստերը և եզրակացրել է, որ «Մուրը շատ ավելի հավանական հեղինակ է, քան Լիվինգսթոնը» և «ավելի հավանական է, որ այն հեղինակել է Մուրը կամ Լիվինգսթոնը, քան մյուս տղաները»։

### Չելսիի  զարգացում

Մուրի Չելսի կալվածքը գտնվել է Մանհեթեն կղզու արևմտյան կողմում՝ Գրինվիչ Վիլիջից հյուսիս։ Այն հիմնականում գյուղական վայր էր մինչև 1820-ական թվականները։ 1750 թվականին այն գնել էր նրա մորական պապը՝ մայոր Թոմաս Քլարկը, ով ֆրանսիական և հնդկական պատերազմի (Յոթնամյա պատերազմի հյուսիսամերիկյան ճակատ) մասնակցած և թոշակի անցած բրիտանացի վետերան էր։ Քլարկն իր տունն անվանել է Լոնդոնի Չելսի թագավորական հիվանդանոցի անունով, որը ծառայել է պատերազմի վետերաններին։ 1802 թվականին Մուրի ծնողները ժառանգել են կալվածքը, և մի քանի տարի անց այն փոխանցել են նրան։

Երբ Նյու Յորքի կառավարությունը որոշում է կայացրել Մանհեթենում փողոցային ցանց ստեղծելու մասին՝ հիմնվելով 1811 թվականի գլխավոր նախագծի վրա, նոր իններորդ պողոտան նախատեսվում էր անցկացնել Չելսի կալվածքի միջով։ 1818 թվականին Մուրը գրել և հրատարակել է մի գրքույկ՝ կոչ անելով  «անշարժ գույքի մյուս սեփականատերերին» ընդդիմանալ քաղաքի զարգացման ձևին։ Նա այն մտքին է եղել, որ դա դավադրություն է, որը նախատեսված է մեծացնելու քաղաքական հովանավորությունը և հանգստացնելու քաղաքի բանվոր դասակարգին, և պնդել է, որ հողատերերին իրենց կալվածքի միջով անցկացվող փողոցների ծախսերը հոգալ պարտադրելը «բռնակալություն է, որը Եվրոպայում ոչ մի միապետ չէր համարձակվի կիրառել»։ Նա նաև քննադատել է ցանցային հատակագիծը և անթույլատրելի է համարել բլուրների հարթեցումը։

Չնայած իր բողոքներին՝ Մուրն արդեն պատրաստվել է ընդլայնել «Չելսին»՝ հարազատներից և հարևաններից ձեռք բերելով հարակից հողատարածքներ, մինչև որ 19-րդ և 24-րդ փողոցների միջև ընկած ութերորդ պողոտայից մինչև Հադսոն գետ կլիներ նրանը։ Ատաղձագործ-շինարար Ջեյմս Ուելսի հետ միասին նա թաղամասը բաժանել է հողատարածքների և վաճառել է դրանք Նյու Յորքի ունևոր բնակչությանը։ Նա մի մեծ հողատարածք է նվիրել եպիսկոպոսական թեմին՝ սեմինարիայի կառուցման համար՝ նրանց տալով 66 հողատարածքից բաղկացած խնձորի այգի։ Ընդհանուր աստվածաբանական սեմինարիայի շինարարությունը սկսվել է 1827 թվականին։ Եբրայերենի իր իմացությամբ Մուրը նշանակվել է արևելյան լեզուների առաջին պրոֆեսոր՝ աշխատելով մինչև 1850 թվականը։

Սեմինարը շարունակում է գործել նույն տեղում՝ զբաղեցնելով 20-րդ և 21-րդ փողոցների և Իններորդ և Տասներորդ պողոտաների միջև ընկած հատվածի մեծ մասը։ Տասը տարի անց Մուրը 20-րդ փողոցում և իններորդում՝ պողոտայից արևելք գտնվող հողատարածք է նվիրել թեմին՝ Սուրբ Պետրոսի եպիսկոպոսական եկեղեցու կառուցման համար։ Մանհեթենի ժամանակակից թաղամասը հայտնի է որպես Չելսի՝ իր կալվածքի անունով։

## Անձնական կյանք
1813 թվականին Մուրն ամուսնացել է Քեթրին Էլիզաբեթ Թեյլորի՝ Ուիլյամ Թեյլորի և Էլիզաբեթ (ծնվ. Վան Քորթլանդ) Թեյլորի դստեր հետ։ Ուիլյամ Թեյլորը Նյու Ջերսիում իրավաբան էր, որը ծառայել էր որպես Ճամայկայի գլխավոր դատավոր։ Էլիզաբեթ Վան Քորթլանդը եղել է Ստեֆանուս Վան Քորթլանդի անմիջական ժառանգը, Նյու Յորքի առաջին բնիկ քաղաքապետը և Վան Քորթլանդ Մանորի առաջին հովանավորը, ինչպես նաև սըր Էդվարդ Բուլլերի՝ առաջին բարոնետի զարմուհին։ Քեթրինը և Կլեմենտ Մուրը 9 երեխա են ունեցել։
* Մարգարեթ Էլիոթ Մուր (1815–1845), ամուսնացել է ԱՄՆ դատախազ Աբրահամ Օգդենի թոռան և ԱՄՆ ներկայացուցիչ Դեյվիդ Օգդենի եղբորորդու՝ Ջոն Դութի Օգդենի հետ (1804–1887)։
* Չերիթի Էլիզաբեթ Մուր (1816–1830), մահացել է երիտասարդ տարիքում։
* Բենջամին Մուր (1818–1886), 1842 թվականին ամուսնացել է Մերի Էլիզաբեթ Սինգի հետ (1820–1895), և եղել է Կլեմենտ Քլարկ Մուրի հայրը, Բարինգթոն Մուր ավագի պապը և Բարինգթոն Մուր կրտսերի մեծ պապը։
* Մերի Քլարկ Մուր (1819–1893), 1848 թվականին ամուսնացել է Ջոն Դութի Օգդենի՝ իր ավագ քրոջ ամուսնու հետ (քույրը մահացել էր)։
* Կլեմենտ Մուր (1821–1889), չի ամուսնացել։
* Էմիլի Մուր (1822–1828), նույնպես երիտասարդ է մահացել։
* Ուիլյամ Թեյլոր Մուր (1823-1897), 1857 թվականին ամուսնացել է Լուկրետիա Փոստի հետ, իսկ նրա մահից հետո՝ 1872 թվականին՝ Քեթրին Ռոբինսոնի հետ։ Նա երեխաներ չի ունեցել։
* Քեթրին Վան Քորթլանդ Մուր (1825–1890), չի ամուսնացել։
* Մարիա Թերեզա (Տերի) Բարինգթոն Մուր (1826–1900), չի ամուսնացել։

1848 թվականին Նյու Յորքի Շերոն Սփրինգս առողջարանային քաղաքում իրենց ընկերությունում անցկացնելուց հետո, օրագրագետ Ջորջ Թեմփլթոն Սթրոնգը Մուրի չամուսնացած երեխաներին նկարագրել է որպես «որդիներ, որոնք թուլամիտների մի ամբողջություն են առանց որևէ պատկերացման և բոլորից ավել անհագ ցանկություն ունեն սպասուհիների հանդեպ»։ 1850-ական թվականներին Մուրն ամառն անցկացրել է Նյուպորտում, Ռոդ Այլենդ, իր դուստրերի՝ Թերիի, Մերիի և Մերիի ընտանիքի հետ միասին։ Նա մահացել է 1863 թվականի հուլիսի 10-ին Նյուպորտի Քեթրին փողոցի իր ամառային աշխատասենյակում, 84-ամյակից հինգ օր առաջ։ Նրա հուղարկավորությունը տեղի է ունեցել Նյուպորտի Երրորդություն եկեղեցում, որտեղ նա իր նստարանն ուներ։ Նրա մարմինը հանձնել են Նյու Յորք՝ Սուրբ Ղուկաս Ին Ֆիլդսի գերեզմանատանը հուղարկավորելու համար։ 1899 թվականի նոյեմբերի 29-ին նրա մարմինը կրկին թաղվել է Նյու Յորքի Երրորդություն եկեղեցու գերեզմանատանը։

### Ժառանգություն և պարգևներ

* 1911 թվականին Մանհեթենի բարեխոսության եկեղեցին սկսել է ծառայությունը Սուրբ Ծննդին նախորդող կիրակի օրը, որի ժամանակ եղել է բանաստեղծության ընթերցում, որին հաջորդել է երթ դեպի Մուրի գերեզման Երրորդություն եկեղեցու գերեզմանատանը։ Սա շարունակվում է մինչ օրս։
* Մուրի անունով է կոչվել Կլեմենտ Քլարկ Մուր այգին, որը գտնվում է Չելսիի 10-րդ պողոտայում և 22-րդ փողոցում։
* 1968 թվականի նոյեմբերի 22-ին այգում բացվել է խաղահրապարակ, որը հաջորդ տարի տեղական օրենքով կոչվել է Մուրի անունով։ 1995 թվականին այն հիմնովին վերանորոգվել է, և նոր ծառեր են տնկել։ Տեղի բնակիչները ամեն տարի հավաքվում են այնտեղ Գալուստի վերջին կիրակի օրը՝ կարդալու «Սուրբ Ծննդյան գիշերը»։
* Քուինս թաղամասի Էլմհուրսթ տարածքում գտնվող 13-րդ հանրային դպրոցը կոչվել է Կլեմենտ Մուրի պատվին։

## Տես նաև
* Սանտա Կլաուսի եղջերուներ

## Ծանոթագրություններ
### Նշումներ

### Մատենագրություն

**Ընդհանուր**
* Burrows, Edwin G. & Mike Wallace (1999). *Gotham: A History of New York City to 1898*.  New York: Oxford University Press. 
* 
* James W. Moore (1903), *Rev. John Moore of Newtown, Long Island and some of his Descendants*. Easton, PA: Chemical Publishing Company, p.&nbsp;107.
* 

***Սուրբ Նիկողայոսի այցը***
* Stedman, Edmund Clarence, *An American Anthology* (Boston, 1900)
* *Observations upon Certain Passages in Mr. [Thomas] Jefferson's Notes on Virginia which Appear to have a Tendency to Subvert Religion, and Establish A False Philosophy* (New York, 1804).
* "The Night Before Christmas", *New York Sentinel* on December 23. The original publisher hinted at Moore's authorship in 1829. Moore was first credited as author by Charles Fenno Hoffman, ed., *The New-York Book of Poetry* (New York: George Dearborn, 1837)
* Nickell, Joe. "The Case of the Christmas Poem." *Manuscripts*, Fall 2002, 54;4:293–308, and *Manuscripts*, Winter 2003, 55;1:5–15
* Nissenbaum, Stephen. *The Battle for Christmas: A Cultural History of America's Most Cherished Holiday* (New York: Vintage, 1996)
* Kaller, Seth T. "The Moore Things Change…," *The New-York Journal of American History*, Fall 2004

## Արտաքին հղումներ
* "The Authorship of ''The Night Before Christmas''" by Seth Kaller
* A Visit from Saint Nicholas on Poets.org
* Peter Christoph, "Clement Moore revisited", 1982
* *[http://www.nightbeforechristmas.biz/index.htm The Night Before Christmas]* Bibliography by Nancy H. Marshall
* Biography of Moore at University of Toronto's ''Representative Poetry Online''.
* Urban Legends – Clement Clarke Moore: The Reluctant Mythmaker 
* 
* 

Կատեգորիա:19-րդ դարի ամերիկացիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ձեռնարկատերեր
Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ