open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Դուշան Շվենտո

**Դուշան Շվենտո** (, ), սլովակ ֆուտբոլիստ, ավստրիական «Ռեդ Բուլլ» ակումբի և Սլովակիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի կիսապաշտպան։

## Կարիերա
### Ակումբային
Շվենտոն «Ռուժոմբերոկ» ակումբի սանն է։ 2003 թ. մեկնարկային հանդիպում անցկացրեց թիմի հիմնական կազմում, իսկ 2 մրցաշրջան հետո հրավիրվեց չեխական «Սլավիա» ակումբի կողմից։ Նոր ակումբի կազմում նա 2 անգամ կարողացավ հաղթել Չեխիայի առաջնությունում։ 2006 թ. Ճանաչվել է լավագույն օտարերկրացի ֆուտբոլիստ Չեխիայի առաջնությունում։ 2007 թ. Շվենտոն գտնվում էր անգլիական «Դերբի Քաունթի» ակումբի ուշադրության տակ, բայց ծնկի վնասվածքը խանգարեց այդ ակումբ տեղափոխվելուն և նա վերադարձավ «Սլավիա»։

2009 թ. հունիսի 16-ին Շվենտոն տեղափոխվեց ավստրիական «Ռեդ Բուլլ»։ Տրանսֆերի արժեքը կազմեց 2 միլիոն եվրո։ Հուլիսի 19-ին «Աուստրիա» ակումբի դեմ խաղը նրա մեկնարկային հանդիպումն էր ավստրիական առաջնությունում։ Օգոստոսի 8-ին «Մատտերսբուրգ» ակումբի դեմ խաղում Շվենտոն կարողացավ խփել իր առաջին գոլը նոր ակումբի կազմում։ Ռեդ Բուլլի կազմում Շվենտոն 2 անգամ կարողացել է հաղթել ավստրիական առաջնությունում և 1 անգամ էլ դառնալ գավաթակիր։

### Ազգային հավաքականի կազմում
Շվենտոն հանդես է եկել Սլովակիայի երիտասարդական հավաքականի կազմում։ 2006 թ. օգոստոսի 15-ին Շվենտոն անցկացրեց մեկնարկային հանդիպում Սլովակիայի ազգային հավաքականի կազմում, երբ թիմն անցկացնում էր ընկերական հանդիպում Մալթայի ազգային հավաքականի հետ։ 2006 թ. հոկտեմբերի 7-ին կարողացել է խփել իր առաջին գոլը Սլովակիայի ազգային հավաքականի կազմում, երբ թիմը մրցում էր Ուելսի ազգային հավաքականի հետ 2008 թ. Եվրոպայի առաջնության ժամանակ։

## Նվաճումներ
• Չեխիայի առաջնության հաղթող - 2007/2008, 2008/2009 («Սլավիա»)

• Ավստրիայի առաջնության հաղթող - 2009/2010, 2011/2012 («Ռեդ Բուլլ»)

• Ավստրիայի գավաթակիր - 2011/2012 («Ռեդ Բուլլ»)

• Չեխիայի առաջնության լավագույն օտարերկրացի ֆուտբոլիստ - 2006 թ.

## Հղումներ
• Դուշան Շվենտոն www.soccerway.com կայքում

• Դուշան Շվենտոն www.redbulls.com կայքում

• Դուշան Շվենտոն www.national-football-teams.com կայքում
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սլովակ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլիստներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:1985 ծնունդներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 1 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ռուժոմբերոկ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Սլովակիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռեդ Բուլ Զալցբուրգի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Սլավիա Պրահայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Քյոլնի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Աբիշխու

**Աբիշխու**, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Տրապիզոնի գավառում։ Գտնվում էր Ադանայից հյուսիս-արևելք, Սև ծովի հարավային ափից ոչ հեռու՝ լեռնային վայրում։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Տրապիզոնի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Այգեստան (Խանլարի շրջան)

**Այգեստան**, *Աբլահ*, գյուղ Ադրբեջանի Խանլարի շրջանում, Գանձակ քաղաքից մոտ 20&nbsp;կմ հարավ–արևմուտք, Գետաշեն գյուղից հյուսիս՝ ձորի մեջ։

1969 թ. ուներ 442 բնակիչ, հայեր; Կոլտնտեսությունը զբաղվում էր այգեգործությամբ, բանջարաբուծությամբ, հացահատիկի մշակությամբ, անասնապահությամբ։ Ուներ ութամյա դպրոց, գրադարան, կինո, բուժկայան։ 1920-ին Այգեստանի բնակիչները հարթավայրի վրա հիմնադրել են նոր գյուղ։ Հին գյուղատեղում կանգուն է եկեղեցին (XV– XVItդդ.)։

1907 թ.-ին ուներ 313 հայ բնակիչ, իսկ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին՝ մոտ 160։

Գյուղը հիշատակվում է դեռևս XV-XVI դարերում։ 1986 թ.-ի դրությամբ գյուղում կար XVI դարի եկեղեցի՝ Ս. Մինաս անունով։

1920 թ.-ին բնակիչները տեղափոխվել են և մի քիչ ներքևում կառուցել են նոր գյուղ՝ կրկին Աբլահ անունով։ 1986 թ.-ի դրությամբ գյուղը կոչվում էր Այգեստան և ընդգրկված էր Ադրբեջանի Խանլարի շրջանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գյոյգյոլի շրջան
Աբլհենդի

**Աբլհենդի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Էրզրումի գավառում` հարթավայրում։

## Պատմություն
Գյուղի բնակիչների մեծամասնությունը զոհվել է Մեծ եղեռնի տարիներին։ Քիչ մասին հաջողվել է ապաստանել աշխարհի տարբեր երկրներում։

## Բնակչություն
1880 թվականին ուներ 18 տուն (150 անձ) հայ և 25 տուն թուրք բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում էր երկրագործությամբ և արհեստներով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Աբլհենդին ուներ Ս. Աստվածածին անունով եկեղեցի։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Աբյանի

**Աբյանի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Բալուի գավառակում։

## Պատմություն
Գյուղն ամայացել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Բնակիչների մեծ մասը զոհ են գնացել 1915 թվականի Մեծ եղեռնին, մնացածն էլ տեղափոխվել են զանազան երկրներ։

## Բնակչություն
Բնակիչները հայեր էին։

## Տնտեսություն
Հիմնականում զբաղվում էին անասնապահությամբ և երկրագործությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Աբյանիում կար 1326 թվականին կառուցված եկեղեցի։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Լիլիթ Բլեյան

**Լիլիթ Բլեյան** (), հայ ստեղծագործող՝ երգերի հեղինակ, երգչուհի, նախկինում՝ լրագրող, հեռուստահաղորդավար։ Երգերի լեզուն՝ հայերեն, իսպաներեն, իտալերեն, անգլերեն։ Առաջին ձայնասկավառակը՝ «Ուրիշ քաղաքում», թողարկվել է Երևանում 2011 թ․ նոյեմբերին։ Երկրորդ սկավառակը՝ «Paciencia», իսպաներեն և անգլերեն երգերով, թողարկվել է 2013 թ․ նոյեմբերին։

## Կենսագրական տվյալներ
Ծնվել է Երևանում՝ 1978 թ․ հունիսի 2-ին։ Երգեր սկսել է գրել դեռևս մինչև դպրոց հաճախելը։ Ավարտել է երաժշտական յոթնամյա դպրոց՝ ջութակի դասարանը։ 
1992-1994 թթ․ երգել է Երևանի «Ալան Հովհաննես» կանանց կամերային երգչախմբում։ 11-12 տարեկանում, տարվելով իսպանալեզու երգերով, սկսում է ինքնուրույն սովորել լեզուն, և դպրոցն ավարտելով՝ կրթությունը շարունակում է Երևանի Պետական Համալսարանի ռոմանագերմանական ֆակուլտետում՝ իսպանական բաժնում։ 
Համալսարանական կրթությանը զուգահեռ՝ ավարտել է հեռուստալրագրության դասընթացներ և սկսում աշխատել Երևանում հեռարձակվող անկախ «Ա1+» հեռուստաընկերությունում՝ նախ՝ որպես լրագրող, այնուհետև՝ որպես խմբագիր և լրատվական թողարկումների հաղորդավար։

2002 թվականից սկսած իրականացնել է տարբեր հասարակական նախագծեր՝ ստեղծելով վերլուծական կայքեր, կազմակերպելով քննարկումներ հասարակական և տարածաշրջանային խնդիրների շուրջ, նկարահանելով սոցիալական տեսահոլովակներ։

2010 թվականին «Ա1+» հեռուստաընկերության ինտերնետային տարբերակի համար պատրաստում է հաղորդումների մի քանի շարք։

2010-ին որոշում է ձայնագրել իր երգերից մի քանիսը։ Հենց առաջին՝ «Սպասող գնացքներ» երգն անմիջապես սիրվում է ունկնդրի կողմից։ Առաջին ձայնասկավառակը՝ «Ուրիշ քաղաքում», թողարկվում է 2011 թ․ նոյեմբերին։

Լիլիթի երկրորդ՝ իսպաներեն և անգլերեն նոր երգերից կազմված «Paciencia» (Համբերություն) ալբոմը թողարկման է պատրաստվում 2013 թ․ նոյեմբերին։

## Ձայնասկավառակներ
### «Ուրիշ քաղաքում» (2011, Երևան)
# Քաղաքից քաղաք – From Town to Town
# Տրամադրություն - Mood
# Սպասող գնացքներ – Waiting Trains
# Երազելով ծովի մասին – Dreaming of the Sea
# Մութ սենյակում – In a Dark Room
# Սպասելով ամռանը – Waiting for the Summer
# Հին հետքերով – Old Traces
# Siempre tu' (իսպաներեն) - Siempre tu' (Spanish)
# Սպասող գնացքներ (իսպաներեն) – Waiting Trains (Spanish version)

### Paciencia (Երևան, 2013)
# El Corazón como prisión
# Volverás
# Por el Mediterráneo
# Paciencia
# Coloreando
# Un Día
# Una semana en Barcelona
# Christmas Night
# El Después 
# Castillo de arena 
# Falling
# Siempre Tú (from the album «In another City»)
# Christmas Night – Armenian version

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Լիլիթ Բլեյանի պաշտոնական կայք 
* Լիլիթ Բլեյան. «Ամենամեծ դատարկություններից մեկն իրական մարդկանց բացակայությունն է» 

Կատեգորիա:21-րդ դարի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Հայ երգահաններ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ երգչուհիներ
Գրիգոր Նարեկացու հուշարձան (Երևան)

**Գրիգոր Նարեկացու հուշարձան**, գտնվում է Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքում։ Տեղադրվել է 2002 թվականին։

## Հեղինակներ
* Քանդակագործ՝ Սերժ Մեհրաբյան
* Ճարտարապետ՝ Աշոտ Սմբատյան

## Տվյալներ
Հուշարձանը կառուցված է բրոնզից, գրանիտից, բազալտից։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Գրիգոր Նարեկացի (1).JPG
Պատկեր:Statue of Gregory of Narek, Yerevan (2).jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2002 քանդակներ
Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Սերժ Մեհրաբյանի քանդակներ
Աբլակոնց

**Աբլակոնց**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառում։ Գյուղը տեղագրական քարտեզներում նշվում է նաև **Ադնականց** անվանմամբ։

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ռուդի Գեյ

**Ռուդի Կարլտոն Գեյ կրտսեր** (, ), ամերիկացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ։ Ներկա պահին հանդես է գալիս Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի (NBA) «Յութա Ջազ» ակումբում, որպես թեթև հարձակվող։

Դպրոցական կարիերան Գեյն անցկացրել է Էսսեքսում գտնվող Արևելյան տեխնիկական ավագ դպրոցոում, սակայն մրցաշրջանի ավարտին տեղափոխվել է «Արչբիշոպ Սպոլդինգ» կոչվող ավագ դպրոց (Սևեռն քաղաք)։ Դպրոցն ավարտելուց հետո Գեյը սկսում է հանդես գալ Կոնեկտիկուտի համալսարանի բասկետբոլային թիմում։ Համալսարանային կարիերան ավարտելուց հետո Գեյը մուտք է գործում 2006 թվականի NBA դրաֆթ, ընտրվելով 8-րդը «Հյուստոն Ռոքեթսի» կողմից։ «Ռոքեթսի» ղեկավարությունը ավելի ուշ փոխանակում է Գեյին և Ստրոմայլ Սվիֆթին՝ «Մեմֆիս Գրիզլիսի» Շեյն Բատիեի դիմաց։

Եղել է Միացյալ Նահանգների բասկետբոլի ազգային հավաքականի անդամ, որի կազմում նվաճել է ոսկե մեդալ ՖԻԲԱ-ի 2010 թվականի աշխարհի առաջնությունում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 
* Էջը NBA.com կայքում
* Էջը Բասկետբոլ-ռեֆերենսում 

Կատեգորիա:1986 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 17 ծնունդներ
Կատեգորիա:Սակրամենտո Քինգսի բասկետբոլիստներ
Աբեղաթող

**Աբեղաթող**, հայկական հինավուրց կրոնական տոն։ Ծեսը կատարվել է վանքերում, գարնանամուտին։ Տևել է 12 օր։

Հայաստանում քրիստոնեության տարածման շրջանում հոգևորականների շարքը համալրող քրմերի հետ հեթանոսական շատ տոներ մուտք գործեցին եկեղեցի, պահպանվեցին ժողովրդի մեջ։ Աբեղաթողը փաստորեն հեթանոս բարեկենդանի կրկնությունն էր վանական շրջանակներում։ Բոլոր աստիճանավորները՝ վանահորից աբեղա, հավասար իրավունքներով մասնակցել են աբեղաթողի տոնախմբություններին ու ծիսական խաղերին։ Աբեղաներին արտոնվում էր նույնիսկ ծաղրել մեծավորներին, անձնատուր լինել աշխարհիկ զվարճությունների, այստեղից էլ՝ Աբեղաթող անվանումը։ Քրիստոնեական մյուս եկեղեցիները ևս ունեն համանման տոներ՝ տարբեր անուններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քրիստոնեական տոներ
Աբեռացիա

**Աբեռացիա** (լատ. aberratio–շեղում, մոլորում), շեղումը նորմայից; սխալներ, խախտումներ

# **[[Լույսի շեղում|Աստղագիտության մեջ՝]]** երկնոլորտում լուսատուի թվացող տեղաշարժ, որ հետևանք է լույսի տարածման վերջավոր արագության և Երկրի շարժման
#**[[Օպտիկայ]]ում՝ ** պատկերի թերություն, որ առաջ է բերում օպտիկական համակարգը։
#**[[Կենսաբանություն|Կենսաբանության]]** մեջ՝ բուսական կամ կենդանական տեսակի շեղում նորմալ ձևից։ Բնության մեջ աբեռացիան հազվադեպ է, ժառանգական չէ և ըստ ամենայնի առաջանում է արտակարգ պայմանների ազդեցությամբ։
#**[[Հոգեբանություն|Հոգեբանության]]** մեջ՝ շեղում նորմալ մտածողությունից։ Լինում է կարճատև (հոգնածությունից, ցնցումից) կամ երկարատև (հոգեկան հիվանդությունների դեպքում)։

Կատեգորիա:Բազմակնություն
Աբերդին-անգուսյան տավար

մինի|Գորշ անգուսյան ցուլ

**Աբերդին–անգուսյան տավար**, մսատու ցեղ։ Ստեղծվել է Շոտլանդիայում (Աբերդին և Անգուս կոմսություններում), XVIII դարի վերջին։

Աբերդին–անգուսյան տավարը սև է, ունի լայն իրան, կարճ ոտքեր և պարանոց, ամուր ոսկրակազմ, նուրբ և առաձգական կաշի։ Ցուլերի կենդանի քաշը 700–750 կգ է, կովերինը՝ 500–600, սպանդային ելքը՝ 60-61%, կաթնատվությունը՝ 1400–1600 կգ (բարձրակիթներինը՝ 3200 և ավելի), կաթի յուղայնությունը՝ 3, 8–4%։ Տավարը բուծվում է Անգլիայում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Նոր Զելանդիայում, Արգենտինայում և այլուր։

Կատեգորիա:Տավարի ցեղեր
Աբեցեդարիում

մինի
**Աբեցեդարիում** (լատ. abecedarium — այբուբեն), ոտանավորի տեսակ, որի տողերը կամ քառյակներն սկսվում են այբուբենի տառերի հաջորդականությամբ, օրինակ՝ Ներսես Շնորհալու «Առավոտ լուսո»–ն և «Աշխարհ ամենայն»–ը։ Մերձավոր Արևելքում կոչվել է ալիֆլամա։ Գրվել է նաև հայկական այբուբենի հակառակ դասավորությամբ։

## Ներսես Շնորհալի, «Առաւոտ լուսոյ»
Առաւօտ լուսոյ,
Արեգակն արդար,
Առ իս լոյս ծագեա:

Բըղխումն ի Հօրէ,
Բըղխեա ի հոգւոյս,
Բան քեզ ի հաճոյս:

Գանձդ ողորմութեան,
Գանձիդ ծածկելոյ
Գըտող զիս արա:

Դուռն ողորմութեան,
Դաւանողիս բաց,
Դասեցո վերնոցն:

Երրեակ միութիւն,
Եղելոց խնամող,
Եւ ինձ ողորմեա:

Զարթիր, Տէր, յօգնել,
Զարթո ըզթմրեալս,
Զուարթնոց նըմանիլ:

Էդ Հայր անսկիզբն,
Էակից Որդի,
Է միշտ սուրբ Հոգի:

Ընկալ զիս, գըթած,
Ընկալ, ողորմած,
Ընկալ, մարդասէր:

Թագաւոր փառաց,
Թողութեանց տուող,
Թող ինձ զյանցանս:

Ժողովող բարեաց,
Ժողովեա եւ զիս
Ժողովս անդրանկաց:

Ի քէն, Տէր, հայցեմ,
Ի մարդասիրէդ,
Ինձ բժշկութիւն:

Լեր կեանք մեռելոյս,
Լոյս խաւարելոյս,
Լուծանող ցաւոյս:

Խորհրդոց գիտող,
Խաւարիս շնորհեա
Խորհուրդ լուսաւոր:

Ծնունդ Հօր ծոցոյ,
Ծածկելոյս ստուերաւ
Ծագեա զլոյս փառաց:

Կենարար փրկիչ,
Կեցո զմեռեալս,
Կանգնեա զգլորեալս:

Հաստեա հաւատով,
Հաստատեա յուսով,
Հիմնեցո սիրով:

Ձայնիւս աղաչեմ,
Ձեռօքս պաղատիմ,
Ձիր բարեաց շնորհեա:

Ղամպարամբ լուսոյ,
Ղեկավար ճարտար,
Ղօղեալս ամրացո:

Ճառագայթ փառաց,
Ճանապարհ ինձ ցոյց,
Ճեպել ի յերկինս:

Միածինդ Հօր,
Մոյծ զիս յառագաստ
Մաքուր հարսանեացդ:

Յորժամ գաս փառօք
Յահագին աւուրն,
Յիշեա զիս, Քրիստոս:

Նորոգող հնութեանց,
Նորոգեա եւ զիս,
Նորոգ զարդարեա:

Շնորհատու բարեաց,
Շնորհեա զքաւութիւն,
Շնորհեա զթողութիւն:

Ուրախացո, Տէր,
Ոգւոյս փրկութեամբ,
Ոյր վասն եմ ի սուգ:

Չար մշակողին,
Չար սերմանց նորին
Չորացո զպըտուղն:

Պարգեւիչ բարեաց,
Պարգեւեա իմոց
Պարտեացս թողութիւն:

Ջուր շնորհեա աչացս,
Ջերմ հեղուլ զարտօսր,
Ջնջել զյանցանս:

Ռետինդ քաղցու,
Ռամ հոգւոյս արբո,
Ռահ ցոյց ինձ լուսոյ:

Սէր անուն Յիսուս,
Սիրով քով ճըմլեա,
Սիրտ իմ քարեղէն:

Վասըն գըթութեանդ
Վասն ողորմութեանդ,
Վերստին կեցո:

Տենչալւոյդ տեսլեամբ
Տուր ինձ յագենալ,
Տէր Յիսուս Քրիստոս:

Րաբունդ երկնաւոր,
Րոտեա զաշակերտս
Րամից երկնայնոց:

Ցօղ արեան քո, Տէր,
Ցօղեա ի հոգիս,
Ցընծասցէ անձն իմ:

Իիւծեալըս մեղօք,
Իիւծեալ աղաչեմ,
Իիւսել ինձ բարիս:

Փրկիչ բոլորից,
Փութա զիս փրկել
Փորձութեանց մեղաց:

Քաւիչ յանցանաց,
Քաւեա զօրհնաբանս,
Քեզ երգել զփառս:

Սուրբ Աստուածածնին բարեխօսութեամբ.
Յիշեա, Տէր եւ ողորմեա:

Կատեգորիա:Տաղաչափություն
Կատեգորիա:Միջնադարյան գրականություն
Աբժակվա

**Աբժակվա** (, ), գյուղ Աբխազիայի Սուխումի շրջանում, Սուխումից 7 կմ արևելք։ Գտնվում է Սև ծովից` 5,5 կմ հեռավորության և ծովի մակարդակից 3 մ բարձրության վրա։

## Բնակչություն
1959 թվականին գյուղն ուներ 665 բնակիչ, իսկ 1968 թվականի դրությամբ ուներ 623 բնակիչ՝ վրացիներ, հայեր և հույներ։ 1989 թվականին, գյուղի բնակչության թիվը կազմել է 1347 մարդ։

Աբժակվա գյուղը մտնում է Բասլաթա գյուղի գյուղական խորհրդի կազմի մեջ։ Բնակիչներն զբաղվում են ծխախոտի, [գիպտացորենի մշակությամբ, պտղաբուծությամբ, թռչնաբուծությամբ և շերամապահությամբ։ Աբժակվան ուներ վրացական միջնակարգ դպրոց, գրադարան, բուժկայան։

Հայերն եկել են շրջակա գյուղերից՝ 1947 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի գյուղեր
Կատեգորիա:Աբխազիայի հայաբնակ գյուղեր
Գուննար Նորդալ

**Գուննար Նորդալ** (, ծնվել է 1922 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Հյորնեֆորսում, Շվեդիա), մահացել է 1995 թվականի նոյեմբերի 5-ին Ալգերոյում, Իտալիա, շվեդ նախկին ֆուտբոլիստ և մարզիչ, ով հանդես է եկել շվեդական մի շարք ակումբներում, իտալական Միլանում, Ռոմայում և Շվեդիայի ազգային հավաքականում։

## Նվաճումներ
* Շվեդիայի չեմպիոն՝ 1945, 1946, 1947, 1948
* Շվեդիայի գավաթ՝ 1945
* Իտալիայի չեմպիոն՝ 1951, 1955
* Լատինական գավաթ՝ 1951, 1956
* Ամառային օլիմպիական խաղեր 1948՝ ոսկե մեդալ

## Արտաքին հղումներ
* Ի. Գոլդես։ Սուպերբիզոն 
* Պրոֆիլը fifa.com-ում 
* Պրոֆիլը Worldfootball.net-ում
* Պրոֆիլը Soccerway.com-ում
* Պրոֆիլը Footballplayers.ru-ում 
* Պրոֆիլը Fannet.org-ում
* Պրոֆիլը European Football-ում

Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Շվեդ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռոմա ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Ռոմայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Աբիդոս

240px|մինի|Սեթի I-ի տաճարն Աբիդոսում
**Աբիդոս** (, մեհենագիր՝ Աբեջու, այժմ՝ Արաբետալ–Մադֆունահ), հնագույն քաղաք և կրոնական կենտրոն Վերին Եգիպտոսում։ Ըստ առասպելի, Աբիդոսում սպանվեց և թաղվեց Օսիրիս աստվածը։

Միջին թագավորության դարաշրջանում դարձավ Օսիրիսի պաշտամունքի գլխավոր կենտրոնը։ Աբիդոսի տեղում պահպանվել են Սեթի I (մ. թ. ա. XIV դ.) և Ռամզես II (մ. թ. ա. XIV–XIII դդ.) փարավոնների՝ Օսիրիսի պատվին կառուցած տաճարների ավերակները, ինչպես նաև  հոգեհանգստյան կառույցը։

Կատեգորիա:Հին Եգիպտոսի քաղաքներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի անհետացած քաղաքներ
Աբիետինաթթու

**Աբիետինաթթու**, C_{20}H_{30}O_2, օրգանական թթու։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 172&nbsp;°C–175&nbsp;°C, եռմանը՝ 248&nbsp;°C–250&nbsp;°C։ Լուծվում է օրգանական լուծիչներում։ Ջրում չի լուծվում։ Բևեկնախեժի բաղադրիչ մասն է։ Ստացվում է բևեկնախեժը սառցային քացախաթթվի հետ տաքացնելով և անջատված բյուրեղները բազմակի վերաբյուրեղացնելով։

Հեշտությամբ օքսիդանում է, ռեակցիայի մեջ է մտնում ծծմբական (սուլֆացում) և ազոտական (նիտրացում) թթուների հետ, մասնակցում դիենային սինթեզին։ Աբիետինաթթուն հիմքերի հետ առաջացնում է աղեր, որոնցից ալկալիական մետաղների աղերն ունեն լվացող հատկություն, օգտագործվում են օճառ և լաքեր պատրաստելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կարբոնաթթուներ
Կատեգորիա:Կենսամոլեկուլներ
Աբյուն

**Աբյուն**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Շատախի գավառակում, Շատախ գյուղաքաղաքից 43 կմ արևմուտք՝ լեռնալանջի վրա։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Աբո (Ղազախի գավառ)

**Աբո**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Ելիզավետպոլի նահանգի Ղազախի գավառում։ Գտնվում էր Իջևանի շրջակայքի Սևքար գյուղի մոտակայքում։ Գյուղն այժմ գոյություն չունի։

## Տես նաև
* Ելիզավետպոլի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Աբսու

**Աբսու**, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթում, Սև ծովի հարավային ափից քիչ հեռու՝ Ադինա քաղաքից 8-9 կմ հարավ։

Գտնվում էր սարահարթի վրա։ Շրջակայքում ուներ անտառներ։

## Տես նաև
* Տրապիզոնի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Աբրայան

**Աբրայան**, գյուղ Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում։ 1986 թ.-ի դրությամբ գյուղը գտնվում է Ադրբեջանի կազմում և կրում է **Ալխասլը** անվանումը։

## Տես նաև
* Ելիզավետպոլի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Ալֆրեդո Ֆոնի

**Ալֆրեդո Ֆոնի** (, ), իտալացի նախկին ֆուտբոլիստ և մարզիչ, ով հանդես է եկել իտալական Ուդինեզե, Լացիո, Պադովա և Յուվենտուս և Իտալիայի ազգային հավաքականում։

## Նվաճումներ
### Ակումբային
*15px **[[Սերիա A (Իտալիա)|Իտալիայի չեմպիոն]] (1)՝ ** 1934/35
*15px **[[Ֆուտբոլի Իտալիայի գավաթ|Իտալիայի գավաթակիր]] (2)՝ ** 1938, 1942

### Ազգային
**[[Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն|Աշխարհի չեմպիոն]] (1)՝ ** 1938

## Արտաքին հղումներ
*Պրոֆիլը transfermarkt.co.uk կայքում
*Պրոֆիլը fifa.com կայքում 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ինտեր Միլան ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լացիոյի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Յուվենտուսի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ուդինեզեի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռոմա ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի աշխարհի չեմպիոններ
Արփի (թերթ)

**«Արփի»**, պատկերազարդ շաբաթաթերթ։ Լույս է տեսել 1913-1914 թթ., Թիֆլիսում։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Հ.Տեր-Աստվածատրյանց։ Պարբերականի էջերում քննարկվել են ժամանակի հայկական ու միջազգային հասարակական քաղաքական կարևոր համարվող խնդիրները, Բալկանյան պատերազմի իրադարձությունները և այլն։ Հոդվածներ է նվիրել արևմտահայությանը և նրա ապագան, ռուսամետական դիրքերից, առնչել է Ռուսաստանի արևելյան քաղաքականության հետ։ Արտահայտվել է Անդրկովկասում կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացման օգտին, խրախուսել տեղական արդյունաբերության զորեղացումը՝ ի հակակշիռ օտար կապիտալի։

«Թատրոն», «Երաժշտություն», «Ծիծաղ», «Խելքի աշխարհ» և այլ խորագրերով նյութերում լուսաբանել է Թիֆլիսի և ընդհանրապես հայ մշակութային իրադարձությունները, տպագրել երգիծական մանրապատումներ և ծաղրանկարներ։ «Արփի»-ում հրատարակվել են հայ գրողների ստեղծագործություններ, թարգմանություններ ռուս և եվրոպական գրականությունից։

Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Արփի (ամսագիր, Թեհրան)

**«Արփի»**, հայակական գրական, գիտական և հասարակական ամսագիր։ Լույս է տեսել 1949-1956 թվականներին, Թեհրանում (Իրան)։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Հ. Թադևոսյան։ Տպագրել է գրական-գեղարվեստական, արվեստաբանական նյութեր և տեղեկություններ, թարգմանություններ եվրոպական և ռուս գրականությունից (Պուշկին, Լեմոնտով, Տուրգենև և այլն), լայն տեղ է հատկացրել Խորհրդային Հայաստանի գրականությանը։ «Արփի»-ն արձագանքել է հայկական առավելապես Իրանի հայերի կյանքի իրադարձություններին, ինչպես նաև կարևոր համարվող միջազգային քաղաքական նորություններին։

Աշխատակցել են Դևը, Լ. Բզնունին, Հ. Թամրազյանը և ուրիշներ։ 1950 թվականից ամսագրին կից հրատարակվել է «Արփի» մանկական հավելվածը, որտեղ տպագրվել են բանաստեղծություններ, հեքիաթներ, պատմվածքներ, մանկական խաղեր։

Կատեգորիա:Իրանի հայկական ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գիտական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայերը Թեհրանում
Արփի Արարատյան

**«Արփի Արարատյան»**, բանասիրական, տնտեսական և ուսումնական ամսագիր։ Լույս է տեսել 1853-1855 թվականներին, Զմյուռնիայում։ Խմբագիր-հրատարակիչներ՝ Հարություն, Կարապետ և Սարգիս Տետեյաններ։ Ունեցել է պահպանողական ուղղություն և այդ հայեցակետից պրոպագանդել է ազգային լուսավորության զարգացման, կրթական-մշակութային ընկերություններ հիմնելու խնդիրները։ Ազգային հոգևոր արժեքները և հայ պատմական անցյալն արժեքավորելու նպատակով տպագրել է բանասիրական հոդվածներ, հայ թագավորների զինանշանները, պատմական թեմաներով բանաստեղծություններ։

Տպագրել է Հարություն Ալամդարյանի, Ռ. Փափազյանի, Հ. Անդրեյանի բանաստեղծությունները։ Հրատարակել է Շատոբրիանի, Լամարթինի գործերից և «Մարսելյեզ»-ի հայերեն թարգմանությունը։ Աշխատակցել են նաև Գ. Չիլինկիրյանը, Հ. Պալապանյանը, Մեսրոպյան վարժարանի աշակերտներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական տնտեսական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական ամսագրեր
Արշալույս (հանդես)

**Արշալույս**, գրական, գեղարվեստական և քննադատական ալմանախ։ Լույս է տեսել 1915-1917 թվականներին, Թիֆլիսում։ Խմբագիրներ՝ Ե. Սաղոյան և Ա. Մելքումյան։ Տպագրել է գեղարվեստական գործեր, գրաքննադատական հոդվածներ, թարգմանություններ։ Անդրադարձել է սերբական գրականությանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Արփի (ամսագիր, Օլսթոն)

**«Արփի»**, գրական-հասարակական ամսագիր (սկզբում՝ կիսամյա)։ Լույս է տեսել 1932-1936-ին, Օլսթոնում (ԱՄՆ)։ Խմբագիր՝ Ա. Բարսեղյան։ Պարբերականի նպատակն էր ամերիկաբնակ հայերի ազգային դաստիարակությունը, հայ ժողովրդի անցյալի ու ներկայի հոգևոր-մշակութային արժեքների հետ ծանոթացնելը և ընտանիքի պատվարումը ուծացումից։ Տպագրել է հանրապատչելի նյութեր ազգային պատմության ու գրականության, Հայաստանի աշխարհագրության, ազգային ավանդույթների ու սովորույթների վերաբերյալ։ «Մեր նոր սերունդը» բաժնում մշտապես տեղ է տվել երեխաների հայրենասիրական թեմաներով գրած շարադրություններին, սփյուռքահայ դպրոցների մասին լուրերին և այլն։ Տպագրել է հեքիաթներ, պատմվածքներ, ոտանավորներ ու առակներ։

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Արեգ (թերթ)

**«Արեգ»**, քաղաքական և տնտեսական շաբաթաթերթ։ Լույս է տեսել 1932-1933 թվականներին, Մարսելում։ Տնօրեն-խմբագիր՝ Թ. Խաչիկյան։

Կոմունիստական գաղափարախոսության դիրքերից, տպագրել է նյութեր ու հաղորդագրություններ միջազգային կյանքի, ֆրանս-խորհրդային հարաբերությունների, կապիտալիստական երկրների տնտեսական ճգնաժամի ու նրա հետևանքների մասին։ Լայն տեղ է տվել Մարսելի ու շրջակայքի հայ գաղութի կյանքին, Սովետական Հայաստանի անցուդարձի լուսաբանմանը, հանդես եկել հօգուտ սփյուռք-հայրենիք կապերի ամրապնդման։

Լինելով ներգաղթի եռանդուն կողմնակից՝ պաշտպանել է ՀՕԿ-ի, հայրենակցական-վերաշինաց միությունների գործունեությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի հայկական շաբաթաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական տնտեսական պարբերականներ
Պուշկինի ստվեր

աջից|300 px
**Պուշկինի ստվեր** (), Օդեսայի Դերբասովսկայա և Ռիշելովսկայա փողոցների հատման վայրում գտնվող հուշաքարային պատկեր, որն իրենից ներկայացնում է ռուս գրող Ալեքսանդր Պուշկինի մարմնի գծերը։

Պատկերի բացումը տեղի է ունեցել 2013 թվականի սեպտեմբերի 26-ին, և նվիրված է եղել Օդեսայում անցկացվող «Պուշկինյան ամառ» միջազգային գրական փառատոնին, նախագծի հեղինակներն են գրող Օ. Բորուշկոն և լրագրող Օլեգ Գուբարը, քանդակագործը՝ Ալեքսանդր Կնյազիկը։

Պատկերը արված է հենց ճանապարհի վրա, հատուկ որակի աղյուսներից և իրենից ներկայացնում է մարդկային կերպարանքի գծագիր, որի տեսքը նմանեցված է Պուշկինի արտաքին գծերին (ըստ Պուշկինի նկարների), երկարությունը մոտ 2 մետր է։ Ոտքերի տակի ժամանակակից քարերը փոխարինված են քաղաքի 19-րդ դարերում ճանապարհներում օգտագործվող նյութի նման քարերով։

Հուշարձան-պատկերի տարածքում 19-րդ դարի սկզբին եղել է «Ռենո Տուն» հյուրանոցը, որտեղ 1823-1824 թթ. ապրել է ռուս գրողը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Հուշարձաններ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի հուշարձաններ
Վերզասկա

**Վերզասկա** (), լեռնային գետ Շվեյցարիայում` Տիչինո կանտոնում, նշանավոր է իր բյուրեղյա մաքրությամբ և նրանով, որ գետում գրեթե ոչ մի կենդանի արարածներ չկան, որը բացատրվում է գետում թթվածնի բարձր պարունակությամբ։

Երկարությունը մոտ 30 կմ է, սկիզբ է առնում 2864 մ բարձրությամբ Pizzo Barone լեռան վրայից, հոսում է հարավային ուղղությամբ` թափվելով Լագո Մաջորե լիճը։

Ջրի ջերմաստիճանը չի անցնում 10 °С, խորությունը առավելագույնը 10 մետր է։

Գետը գտնվում է շվեյցարական Ալպերի մեջ, և ողջ հունը պատված է միջերկրական բուսականությամբ, ունի գեղատեսիլ տեսք, հատկապես գեղեցիկ է գետը աշնանը, հանդիսանում է նաև տուրիզմի կենտրոն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վերզասկա - աշխարհի ամենամաքուր գետը
* Վերզասկա գետ - բյուրեղային մաքուր ջուր

Կատեգորիա:Շվեյցարիայի գետեր
Քուեյք

աջից|250 px|thumb|Քուեյք լիճ, 2007 թ. լուսանկար
**Քուեյք** (), լրիվ պաշտոնական անվանում՝ **Էրթքուեյք** (, թարգամանաբար՝ Երկրաշարժ Լիճ, երբեմն լիճը անվանում են պարզապես Երկրաշարժ), լիճ ԱՄՆ-ում, Մոնտանա նահանգում։

Լճի երկարությունը 9.7 կմ է, լայնությունը 300-500 մետր, առավելագույն խորությունը 58 մետր։ Գրեթե ամբողջությամբ գտնվում է Գալլատին անտառի տարածքում։

Լիճն առաջացել է 1959 թվականի օգոստոսի 17-ին տեղի ունեցած 7.1-7.5 բալանոց (Ռիխտերի բալային սանդղակով) երկրաշարժի հետևանքով, մոտ 80 միլիոն տոննա զանգված ունեցող հողագունդը պոկվելով Շիպ լեռան վրայից անցել է Մեդիսոն գետի վրայով և նրա առաջացրած փոսի տեղում լցված ջրերն էլ հավաքվելով մոտ մեկ ամսում առաջացրել են լիճը։ Երկրաշարժի հետևանքով մահացել են լեռան ստորոտում վրաններում եղած 28 մարդ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Քուեյք լիճը geonames.usgs.gov կայքում
* պատմական երկրաշարժ, Հեբգեն լիճ earthquake.usgs.gov կայքում 

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի լճեր
Կատեգորիա:Լճեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հյուսիսային Ամերիկայի լճեր
Շաքարախտի դեմ պայքարի համաշխարհային օր

[thumb|240px|«'''Համախմբվենք շաքարախտի դեմ պայքարում'''», [ՄԱԿ–ի հաստատած շաքարախտի դեմ պայքարի խորհրդանշանը։]]
**Շաքարախտի դեմ պայքարի համաշխարհային օր** (), համաշխարհային օր է, որը 1991 թվականի նոյեմբերի 14-ին սահմանել են Շաքարախտի միջազգային ֆեդերացիան (IDF) և Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը՝ ի պատասխան ամբողջ աշխարհում այս հիվանդության տարածման սպառնալիքին և նրա դեմ պայքարը համակարգելու համար։

## Պատմություն
1922 թվականի հունվարին կանադացի գիտնական Ֆրեդերիկ Բանթինգն առաջին անգամ մարդու կյանք է փրկել՝ շաքարախտով տառապող 14-ամյա մի տղայի ինսուլին ներարկելով։ Բանթինգն իր հեղինակային իրավունքները փոխանցել է Տորոնտոյի համալսարանին։ Հետագայում ինսուլինի արտադրության իրավունքներն անցել են Բժշկական հետազոտությունների կանադական խորհրդին։ 1922 թվականի վերջին նոր դեղամիջոցը հայտնվել է շուկայում։

Շաքարախտի դեմ պայքարի համաշխարհային օրը տոնվում է 2007 թվականի նոյեմբերի 14-ից, քանի որը Ֆրեդերիկ Բանթինգը ծնվել էր 1891 թվականի այդ օրը։ Հայտարարվել է ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի հատուկ՝ 2006 թվականի դեկտեմբերի 20-ի № A/RES/61/225 որոշուման մեջ։

ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի որոշման մեջ ՄԱԿ–ի անդամ պետություններին առաջարկվում է նախագծել ազգային ծրագրեր շաքարախտի դեմ պայքարելու և նրանով հիվանդ անձանց խնամելու համար։ Այս նախագծերում խորհուրդ է տրվում հաշվի առնել ՄԱԿ–ի Հազարամյակի դեկլարացիայում ձևավորված զարգացման նպատակները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՄԱԿ
Կատեգորիա:Միջազգային օրեր
Կատեգորիա:Առողջապահություն
Կատեգորիա:Շաքարախտ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 14
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի միջազգային օրեր
Կատեգորիա:Դիաբետաբանություն
ՄԱԿ–ի Հազարամյակի հռչակագիր

**ՄԱԿ–ի Հազարամյակի հռչակագիր** (), ընդունել է ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան 2000 թվականի սեպտեմբերի 8-ին (որոշում № A/RES/52/2)։

«ՄԱԿ–ի Հազարամյակի հռչակագրում» ՄԱԿ–ի անդամ պետությունները պարտավորություններ են վերցրել խաղաղության և անվտանգության, զարգացման, շրջակա միջավայրի պահպանության, մարդու իրավունքի, ժողովրդավարության, խոցելիների պաշտպանության, Աֆրիկայի կարիքների բավարարման, ՄԱԿ–ի ամրապնդման բնագավառներում հազարամյակի զարգացման նպատակներին հասնելու համար։

Որոշ նպատակներ, հատկապես զարգացման ասպարեզում, ձևակերպված են հստակ, նշված թվերով և ժամկետներով (հիմնականում 2015 և 2020 թվականներ)։

ՄԱԿ–ի գլխավոր քարտուղարը իր ելույթներում և հաշվետվություններում կանոնավոր կերպով հաղորդում է փաստացի իրականացված պարտավորությունների մասին։

## Աղբյուրներ
* Նպատակները զարգացման ոլորտում

Կատեգորիա:ՄԱԿ
Աբրանք (Բասենի գավառ)

**Աբրանք**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բասենի գավառակում, Մամախաթուն քաղաքից 13 կմ հարավ-արևմուտք, Եփրատի ձախակողմյան վտակ Դերջան գետի ափին՝ սարահարթում։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 50 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում էր երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղից 1-1.5 կմ հարավ-արևմուտք գտնվում էր Ս. Դավթի վանքը։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Արեգ (ամսագիր)

**«Արեգ»**, գրական, գիտական, հասարակական ամսագիր։ Լույս է տեսել 1922-1924 թվականներին (1924 թվականի հունվար-հունիսին՝ երկշաբաթաթերթ), Վիեննայում, Բեռլինում, ապա նորից՝ Վիեննայում։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Սիմեոն Հակոբյան։

«Արեգ»-ը հիմնականում տպագրել է հայ գրողների ստեղծագործություններ, թարգմանություններ ռուս և եվրոպական հեղինակներից, գրական-քննադատական ուսումնասիրություններ։ Լուսաբանել է Հայաստանի և ընդհանրապես Անդրկովկասի տնտեսական, հասարակական ու մշակութային կյանքի առաջընթացը։

Ջատագովել է Հոկտեմբերյան հեղափոխության գաղփարները և փորձել նպաստել հայրենիքի հետ սփյուռքի կապերի ամրապնդմանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավստրիայի հայկական ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գիտական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Աբրուչլի

**Աբրուչլի**, Ագրակ, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, նախկին Կարսի մարզի Կաղզվանի գավառում, Կաղզվան գյուղաքաղաքից 13-14 կմ հյուսիս-արևելք։

1907 թվականի տվյալներով ուներ 62 քուրդ բնակիչ։ Բնակչության զբաղվածությունը անասնապահությունն էր։

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Աբութաղ

**Աբութաղ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մոտկանի գավառակում։

XX դարի սկզբին ուներ 15 տուն հայ բնակիչ։ Բնակչության զբաղվածությունը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր։

Գյուղը թուրքերի կողմից ավերվել է առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Բնակիչների մեծ մասը զոհվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Արշալույս (թերթ, Զմյուռնիա)

**Արշալույս**, հասարակական, գրական, գիտական և առևտրական օրաթերթ։ Լույս է տեսել 1907-1908 թվականներին, Զմյուռնիայում։ Հրատարակիչ և խմբագիր՝ Բ. Քեշիշյան։ «Պաշտոնական», «Ներքին», «Արտաքին» և այլ բաժիններում անդրադարձել է Թուրքիայի իրականության և միջազգային կյանքին։ «Արշալույս»-ը կարևորելով հայ կնոջ լուսավորությունն ու կրթությունը, շոշափել է կնոջ ազատագրության հարցեր։ Տպագրել է զմյուռնահայ գրողների գործերը, թարգմանություններ եվրոպական գրականությունից։ Հոդվածներ է նվիրել ժամանակի հայ գրողների ստեղծագործություններին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գիտական պարբերականներ
Աբու-Իսլա

**Աբու-Իսլա**, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթում, Սև ծովի հարավարևելյան ափին՝ լեռնային և անտառապատ վայրում։

## Տես նաև
* Տրապիզոնի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Աբուլբեգլի

**Աբուլբեգլի**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Ելիզավետպոլի նահանգի Ղազախի գավառում։ Գտնվում էր Տավուշ գետի միջին հոսանքի ափերին՝ սարահարթի վրա։

XX դարի սկզբին ուներ 13 տուն ադրբեջանցի բնակիչ։ Բնակիչների հիմնական զբաղվածությունը երկրագործությունն ու անասնապահությունն էր։

## Տես նաև
* Ելիզավետպոլի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Աբուլ-Գովրուկ

**Աբուլ-Գովրուկ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Հեքյարիի գավառում` լեռնային շրջանում։

## Բնակչություն
XIX դարի սկզբներին ուներ 6 քուրդ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Նրանք հիմնականում զբաղվում էին անասնապահությամբ։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մեհենդակ Մելիքյան

**Մեհենդակ Արտաշեսի Մելիքյան** (), հայ փիլիսոփա։ ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1981), փիլիսոփայություն գիտությունների դոկտոր (1969), պրոֆեսոր (1969), ԽՄԿԿ անդամ (1944)։ Մասնակցել է «Հայրենական մեծ պատերազմին» (1941-1945)։

## Կենսագրություն
Միջնակարգ կրթությունն ստացել է Երևանում։ 1939 թվականին Մոսկվայի ավտոճանապարհային ինստիտուտի ուսանող Մեհենդակ Մելիքյանը մեկնել է բանակ, 1941-1945 թվականներին մասնակցել է «Հայրենական մեծ պատերազմին»։ Զորացրվելուց հետո ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետը (1950)։ 1950 թվականին ուսումը շարունակել է ԵՊՀ ասպիրանտուրայում, միաժամանակ խմբագրել «Երևանի պետական համալսարան» թերթը։ 1953 թվականին Մելիքյանը ԵՊՀ փիլիսոփայության ամբիոնի ասիստենտ էր։ Պաշտպանելով թեկնածուական ատենախոսությունը՝ 1958-1962 թվականներին վարել է ԵՊՀ գիտահետազոտական բաժնի վարիչ պաշտոնը, իսկ 1967-1973 թվականներին, որպես պրոռեկտոր, ղեկավարել հրատարակչության և արտասահմանյան ուսանողների հետ տարվող աշխատանքները։

1970-1983 թվականներին եղել է ԵՊՀ պատմական մատերիալիզմի, բարոյագիտության և գեղագիտության ամբիոնի վարիչ, 1983-1986 թվականներին՝ փիլիսոփայության և սոցիոլոգիայի ֆակուլտետի առաջին դեկան, 1986-1991 թվականներին՝ նույն ամբիոնի պրոֆեսոր։ Գլխավորապես զբաղվել է ազգային հարցի հիմնախնդիրներով։

1971-1985 թվականներին խորհրդային գիտնականների պատվիրակությունների կազմում մասնակցել է ԳԴՀ-ում, Հունգարիայում, Ֆինլանդիայում, ԱՄՆ-ում, Չեխոսլովակիայում կազմակերպված փիլիսոփայական գիտաժողովների։

Նրա ղեկավարությամբ պաշտպանվել է թեկնածուական տասը ատենախոսություն։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Կարմիր աստղի 2 շքանշանով և մեկ տասնյակից ավելի մեդալներով։

## Երկեր
* «Կապիտալիզմի մնացուկները մարդկանց գիտակցության մեջ և նրանց հաղթահարման ուղիները», Երևան, 1955։ 
* «Հայ ազգի կազմավորման և նրա սոցիալիստական վերափոխման հարցի շուրջը», Երևան, 1957։ 
* «Սոցիալիզմը և ազգերը», Երևան, 1969։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Աբուլլար

**Աբուլլար**, գյուղ, Երևանի նահանգի Նոր Բայազետի գավառում։ Գտնվում էր Նորատուս գյուղից 4-5&nbsp;կմ հյուսիս-արևմուտք, Սևանա լճի աջ ափին։

Ըստ Ալիշանի Աբուլլարը Սիմեոն Երևանցու նկարագրած **Ափաթար** գյուղն է։

## Տես նաև
* Երևանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Ռուբեն Բագրատունի

**Ռուբեն Բագրատունի** ()` հայ երգահան և կիթառահար։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1970 թվականի օգոստոսի 23-ին Գյումրի քաղաքում։ 1977-1987 թվականներին սովորել է Պետրոս Դուրյանի անվան 28 միջնակարգ դպրոցում։ 1993-1995 թվականներին ծառայել է Հայկական բանակում։ 1990-2000 թվականներին հանդես է եկել «Կիլիկա» խմբում, որպես բաս կիթառահար և մեներգիչ։ Համագործակցել է Սփյուռք և Միներալ ռոք խմբերի, և տարբեր ժանրի երաժիշտների հետ։ Որպես կիթառահար հանդես է եկել տարբեր կատարողների ձայնագրություններում։ Առաջին ստեղծագործությունները գրել է 1985 թվականին։

2000 թվականից կրում է Ռուբեն Բագրատունի բեմական անվանում։ Ներկայումս հանդես է գալիս հեղինակային մենահամերգներով, հիմնականում զբաղված է կիթառի անհատական դասընթացներով։ Բնակվում է Էջմիածին քաղաքում, ամուսնացած է, ունի երկու երեխա։

## Ստեղծագործական կենսագրություն
100-ից ավելի երգերի հեղինակ է։ Մասնակցել է հեղինակային երգի փառատոների, բազմաթիվ համերգների։

Թողարկել է 3 ձայներիզ՝

* «Լսիր երգերս» 1993 թ.
* «Օրը նորից կսկսվի» 1999 թ.
* «Ինչ իմանայի» 2003 թ.
և երկու երգով ներկայացված է հեղինակ կատարողների Bard Club CD No1 ձայնասկավառակի մեջ։

## Ծանոթագրություններ

* Ռուբեն Բագրատունի - Ձյան Կարոտ chordify կայքում

Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ
Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Հայ երգահաններ
Կատեգորիա:Հայ երգիչներ
Կատեգորիա:Հայ կիթառահարներ
Խարզա

**Խարզա** կամ **դեղնակուրծք կզաքիս** (Martes flavigula), այս տեսակը հիմնականում տարածված է Չինաստանում, Հնդկաչինում և Հեռավոր Արևելքում։ Հանդիպում է նաև Հնդկաստանում, Իրանական և Հայկական բարձրաշխարհներում։ Ամենակեր է։ Հիմնականում սնվում է կրծողներով, թռչուններով, սմբակավորների մատղաշով։ Որսում է մշկայծեր։

Հիմնականում գետնին է բնակվում։ Գլուխը սև է, դունչը սպիտակ, փորիկը ոսկե-գազարագույն։

Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կզաքիսներ
Պերես Գալդոս

**Բենիտո Պերես Գալդոս** (, ), իսպանացի գրող, ռեալիստ, իսպանական գրականության մեջ քննադատական ռեալիզմի ներկայացուցիչ։ Թագավորական ակադեմիայի անդամ (1897)։ Ընտրվել է կորտեսների դեպուտատ (1886-90, 1907)։ Մոտ 80 վեպերի, ինչպես նաև շատ դրա մաների և պատմվածքների հեղինակ է։ «Ոսկյա շատրվան» (1870), «Կտրիճը» (1871) վեպերում պատմել է XIX դարի իսպանական առաջին հեղափոխությունների մասին։ 1873-1912 թվականին գրված վեպերն ամփոփված են «Ազգային դրվագներ» (հ․ 1-46) հերոսապատումում և նվիրված են Իսպանիայի պատմությանը՝ Տրաֆալգարի ճակատամարտից (1805) մինչև (1868-74) հեղափոխության պարտությունը։ «Դոնյա Պեր-ֆեկտա» (1876) և այլ վեպերի հիմքում ընկած է կալվածատիրական ուժերի քննադատությունը, միջնադարյան բարքերը, կաթոլիկական ֆանատիզմը։

Պերես Գալդոսը սկզբնավորել է իսպանական սոցիալական դրաման («Էլեկտրա», 1901)։ Նրա ոճի առանձնահատուկ գծերն են՝ դինամիզմը, հրապարակախոսական սրությունը։ Նշանակալի ազդեցություն է թողել իսպանական ռեալիստական վեպի զարգացման վրա։
 
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսպանացի գրողներ
Կատեգորիա:Իսպանացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Իսպանացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Իսպանացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Իսպանացի բանաստեղծներ
Անդրանիկ Ղազարյան

**Անդրանիկ Աբրահամի Ղազարյան** (), խորհրդային բանակի գեներալ-մայոր (փետրվարի 22, 1943 թվականից), Խորհրդային Միության հերոս (հոկտեմբերի 16, 1943 թ․), ԽՄԿԿ անդամ (1927)։

Ավարտել է Երևանի Ալեքսանդր Մյասնիկյանի անվան զինվորական դպրոցը, ապա ծառայել 76-րդ հայկական դիվիզիայում, սկզբում՝ որպես դասակի, ապա՝ վաշտի հրամանատար, դիվիզիայի շտաբի բաժնի պետ, գնդի հրամանատար։ 1938-1939 թվականներին աշխատել է Երևանի համալսարանում, որպես ռազմագիտության ամբիոնի վարիչ, ապա՝ ԲԳԿԲ պահեստի հրամկազմի Սարատովյան դասընթացներում, որպես դասախոս։

[մինի|ձախից|[:d:Q104185403|Գեներալ-մայոր Անդրանիկ Ղազարյանի դիմանկարը, հեղինակ` Երանուհի Ասլամազյան]]

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նրա հրամանատարությամբ գործող հրաձգային գունդը, ապա հրաձգային բրիգադը, իսկ 1942 թվականի դեկտեմբերից՝ հրաձգային դիվիզիան 1942-1943 թվականներին մասնակցել են բազմաթիվ բնակավայրերի ազատագրմանը և աչքի ընկել Կուրսկի աղեղում, ինչպես նաև Դեսնա և Դնեպր գետերի անցման ժամանակ մղված մարտերում։

Դնեպրի գետանցման և դրա արևմտյան ափին ամուր հենակետ ստեղծելու ժամանակ ցուցաբերած խիզախության համար ԽՍՀՄ Գերագույն սովետի Նախագահության հրամանագրով Ղազարյանին շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում։ 1945 թվականի մարտին Ղազարյանի գլխավորած 215-րդ հրացանային դիվիզիան Բելառուսական 3-րդ ռազմաճակատի զորքերի կազմում մասնակցել է Քյոնիգսբերգում (այժմ՝ Կալինինգրադ) կենտրոնացված ֆաշիստական զորքերի ոչնչացմանը։ 1945 թվականի օգոստոսին Ղազարյանը մասնակցել է Մանջուրիայի ազատագրմանը և նշանակվել խորհրդային հրամանատարության ներկայացուցիչ Հարավային Մանջուրիայում։

Պատերազմից հետո Ղազարյանն ավարտել է Մ. Վ. Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիային կից հրամանատարական կազմի դասընթացները և աշխատել որպես միավորման հրամանատարի տեղակալ։ 1955 թվականից Ղազարյանի պահեստի գեներալ-մայոր էր։ Պարգևատրվել է Լենինի 2, Սուվորովի 2-րդ աստիճանի 3, Կարմիր դրոշի 5 և շքանշաններով։

## Պարգևներ
* «1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալ
* Կարմիր դրոշի շքանշան
* Լենինի շքանշան
* Խորհրդային Միության հերոս
* Հայրենական պատերազմի I աստիճանի շքանշան
* «Բանվորագյուղացիական Կարմիր բանակի 20 տարի» հոբելյանական մեդալ
* II աստիճանի Սուվորովի շքանշան
* «Ճապոնիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալ
* «Քյոնիսբերգ գրավելու համար» մեդալ
* «ԽՍՀՄ զինված ուժերի վետերան» մեդալ
* «1941-1945 թթ Հայրենական մեծ պատերազմի հաղթանակի 40-ամյակին» նվիրված հոբելյանական մեդալ
* Հայրենական պատերազմի շքանշան
* Վլադիմիր Իլյիչ Լենինի ծննդյան 100-ամյակի հոբելյանական մեդալ
* «1941-1945 թթ Հայրենական մեծ պատերազմի հաղթանակի 20-ամյակին» նվիրված հոբելյանական մեդալ
* «1941-1945 թթ Հայրենական մեծ պատերազմի հաղթանակի 30-ամյակին» նվիրված հոբելյանական մեդալ
* «Խորհրդային բանակի և նավատորմի 30-ամյակի» հոբելյանական մեդալ
* «ԽՍՀՄ Զինված ուժերի 40-ամյակ» հոբելյանական մեդալ
* «ԽՍՀՄ Զինված ուժերի 50-ամյակին» նվիրված հոբելյանական մեդալ
* «ԽՍՀՄ Զինված ուժերի 60-ամյակին» նվիրված հոբելյանական մեդալ
* «ԽՍՀՄ Զինված ուժերի 70-ամյակին» նվիրված հոբելյանական մեդալ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԶՈՒ հայ գեներալ-մայորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ
Տեսակային բազմազանություն

Կենսաբազմազանության յուրաքանչյուր մակարդակում՝ տեսակային, գենետիկական և էկոհամակարգային կենսաբազմազանություն, մասնագետները ուսումնասիրում են այն մեխանիզմները, որոնք փոփոխում կամ էլ պահպանում են բազմազանությունը։ Տեսակային բազմազանությունը ընդգրկում է Երկրի վրա ապրող բոլոր տեսակներին։ Գոյություն ունեն տեսակի 2 հիմնական սահմանումներ՝

1) տեսակը իրենից ներկայացնում է առանձնյակների մի որոշակի խումբ, որը այս կամ այն մորֆոլոգիական, ֆիզիոլոգիական և կենսաքիմիական հատկանիշներով տարբերվում է այլ խմբերից։ Սա մորֆոլոգիական սահմանումն է։ Այժմ 2 մորֆոլոգիապես իրար նման օրգանիզմներին (օրինակ՝ բակտերիաներին) տարբերելու համար գնալով ավելի հաճախ են սկսել օգտագործել ԴՆԹ-ի հաջորդականությունների տարբերությունը և այլ մոլեկուլային մարկերներ։

2) առանձնյակների այն խումբն է, որտեղ առանձնյակները ազատ խաչասերվում են իրար հետ, սակայն չեն խաչասերվում այլ խմբերի առանձնյակների հետ։ Սա տեսակի կենսաբանական սահմանումն է։

Մորֆոլոգիական սահմանումը հիմնականում օգտագործվում է դասակարգման ժամանակ, իսկ կենսաբանական սահմանումը հիմնականում օգտագործվում է էվոլյուցիոն կենսաբանության մեջ, քանի որ հիմնված է գենետիկական ավելի ճշմարիտ չափումների վրա, քան թե ոչ հաստատուն մորֆոլոգիական չափանիշների վրա։ Սակայն միայն կենսաբանական սահմանումով տեսակներին տարբերելը և նկարագրելը շատ դժվար է, քանի որ ոչ միշտ է հայտնի նրանց խաչասերման տվյալները, ուստի երբեմն տեսակներին նկարագրում են ըստ մորֆոլոգիայի, որը երբեմն սխալ է լինում։ Այս պատճառով տեսակներին անհետացումից փրկելու մարդկանց ջանքերի էֆեկտիվությունը նվազում է, բացի դրանից սա է նաև պատճառը, որ գիտնականները նկարագրել են Երկրի վրա ապրող տեսակների միայն 10-30%-ը և շատերը կարող են անհետանալ, մինչև նրանց կհասցնեն նկարագրել։

Կատեգորիա:Էկոլոգիա
Կենսաբազմազանության հիմնական տեսակները և ռեսուրսները

**Կենսաբանական էկոհամակարգերում** գտնվող որոշակի տեսակներ կարող են կատարել այնպիսի կարևոր դեր, որ որոշում են մյուս տեսակների էկոհամակարգում պահպանվելու հատկությունը։ Այսպիսի տեսակները ազդում են էկոհամակարգերի ստեղծման վրա ավելի շատ, քան թե առանձնյակների թվաքանակը և կենսազանգվածը։ Բնապահպանների համար առաջնային է այս տեսակների պահպանությունը, քանի որ նրանց վերացումից հետո կսկսեն վերանալ նաև այդ տարածքի շատ ուրիշ տեսակներ։ Խոշոր գիշատիչները, օրինակ, գայլերը, համարվում են համեմատաբար ավելի կարևոր տեսակներ, քանի որ դրանք կարգավորում են խոտակերների պոպուլյացիաների առանձնյակների քանակությունը։ Գայլերի բացակայության դեպքում եղնիկների և այլ խոտակերների քանակը այնքան կմեծանա, որ տեղի կունենա բուսածածկույթի անհետացում և դրա հետևանքով կբերի նաև բուսածածկույթի հետ կապված միջատների անհետացմանը և հողային էռոզիային։ Տրոպիկական անտառներում ֆիկուսները համարվում են գլխավոր խումբ, որոնք ապահովում են մի շարք թռչունների և կաթնասունների գոյությունը իրենց պտուղներով այն շրջանում, երբ այդ կենդանիների կողմից նախընտրվող սնունդը բացակայում է։ Կուղբերը նույնպես գլխավոր տեսակ են, քանի որ իրենց ամբարտակների շնորհիվ նրանք ստեղծում են խոնավ ապրելավայրեր, որոնք օգտագործվում են տարբեր այլ տեսակների կողմից։ Գլխավոր են նաև պաթոգեն օրգանիզմների և մակաբույծների տեսակները, որոնք կարգավորում են իրենց տերերի թվաքանակը։ Միակ հիմնական տեսակի ոչնչացումը, եթե նույնիսկ այն զբաղեցնում է կենսազանգվածի շատ չնչին հատվածը, կարող է հիմք հանդիսանալ մի շարք իրար հետ կապված տեսակների զանգվածային ոչնչացմանը, որը կոչվում է մահվան հեղեղ։ Այս ամենի հետևանքով առաջանում է շատ քիչ բազմազանությամբ օժտված էկոհամակարգ և եթե նույնիսկ հիմնական տեսակը վերադառնա էկոհամակարգ, ապա այն չի վերադառնա իր նախնական վիճակին, երե արդեն անհետացել են նրա մյուս անդամները և խախտվել են շրջակա միջավայրի բաղադրիչները (օրինակ՝ հողը)։

Բացի տեսակներից, էկոհամակարգի համար հիմնական են համարվում նաև ռեսուրսները։ Բնական արգելոցները հիմնականում համեմատվում և գնահատվում են իրենց տարածքով, քանի որ ավելի մեծ արգելոցներում ավելի շատ տեսակներ են ապրում։ Հենց ինքը տարածքը այնքան կարևոր չէ, որքան նրանում գտվող ապրելավայրերը և ռեսուրսները։ Բնության որոշակի պաշարներ կարող են պարունակել հիմնական տեսակների կամ ռեսուրսների խումբ, որոնք զբաղեցնում են պահպանվող տարածքի միայն չնչին մասը, չնայած որ համարվում են հիմնականը էկոհամակարգի մյուս տեսակների համար։ Օրինակ՝ գետերի և գետակների մեծ խորությունները կարող են հանդիսանալ մի շարք ձկների և այլ տեսակների համար միակ օթևանը չոր սեզոնի ժամանակ, երբ ջրի մակարդակը կտրուկ իջնում է։ Այդ հատվածները կարող են դառնալ նաև խմելու ջրի միակ փրկող աղբյուրները մոտակա տարածքում ապրող կենդանիների համար։ Մի շարք ծառերի կոճղերը անհրաժեշտ են տարբեր թռչուններին և կաթնասուններին սերունդի ստեղծման և դաստիարակման համար։ Երբ որ մահացած ծառերի կոճղերը կտրում են, այդ տեսակները դադարում են բազմանալ, չնայած որ անտառը ուրիշ ոչ մի հատկանիշով չի փոխվում։

Կատեգորիա:Էկոլոգիա