Նորմանդիայի դքսություն

**Նորմանդիայի դքսություն,** ձևավորվել է 911թ․ Սեն-Կլեր-սյուր-Էպտի պայմանագիրով, կնքված Արքա Կառլոս III-ի՝ Արևմտյան Ֆրանսիայի և Վիկինգ առաջնորդ Ռոլլոյի միջև։ Դքսությունը իր անունը ստացել էր իր բնակիչներից՝ Նորմաններից։

1066-ից մինչև 1204 թվականը՝ Անգլիայի նորմանդական նվաճման հետևանքով, Նորմանդիայի դքսերը սովորաբար նաև Անգլիայի թագավորներ էին, բացառությամբ միայն դքսեր Ռոբերտ Կյուրդյոզի (1087–1106), Ժեոֆրուա Պլանտաժենե-ի (1144–1150) և Հենրի II-ի (1150–1152), որը 1154-ին դարձավ Անգլիայի թագավոր։

1202-ին Ֆրանսիայի Ֆիլիպ II հայտարարեց Նորմանդիան որպես իր ժառանգություն և զավթեց ուժով 1204-ին։ Այն մնաց վիճարկվող տարածք մինչև 1259-ի Փարիզի պայմանագիրը, երբ անգլիացի միապետը հրաժարվեց իր պահանջից՝ բացառությամբ Չանելը կղզիների։ Քանի որ դքսության մայրցամաքային հատվածները միացվեցին Ֆրանսիայի թագավորական տիրույթին, այժմ շատ ավելի փոքր դքսությունը շարունակեց գոյություն ունենալ անգլիացի միապետի իշխանության տակ մինչև այն բաժանվեց Գերնսի և Ջերսի Բեյլիվիքների շուրջ 1290-ին Օտո դը Գրանդսոնի կողմից։

Ֆրանսիայի թագավորությունում դքսությունը երբեմն առանձնացվում էր որպես ապանաժ, որը կառավարվում էր թագավորական ընտանիքի անդամի կողմից։ Սակայն 1469-ից հետո այն մշտապես միավորվեց թագավորական տիրույթին, թեև տիտղոսը երբեմն շնորհվում էր որպես պատվավոր կոչում թագավորական ընտանիքի կրտսեր անդամներին։ Վերջին ֆրանսիացի Նորմանդիայի դուքսը այս իմաստով եղել է Լուի-Շառլը, դուքս 1785-ից մինչև 1792։

«Նորմանդիայի դուքս» տիտղոսը շարունակում է ոչ պաշտոնական ձևով օգտագործվել Չանելը կղզիներում՝ վերաբերվելով Միացյալ Թագավորության միապետին։ Չկա հստակ վերջնակետ, թե երբ Նորմանդիայի դքսությունը (իր մնացորդներով Չանելը կղզիներում) որպես անգլիական միապետի վասալ դարձավ Միացյալ Թագավորության «մաս», քանի որ պատմության մեջ կապը երկուի միջև աստիճանաբար խառնվել է։ Գերնսի պաշտոնական փաստաթղթերում բրիտանացի միապետը կոչվում է «Նորմանդիայի դուքս», մինչդեռ Ջերսի պաշտոնական փաստաթղթերում բրիտանացի միապետը երկիմաստորեն կոչվում է Սուվերեն։

1204-ին Նորմանդիան անցավ անգլիական թագից Ֆրանսիային, բացառությամբ Չանելը կղզիների, որոնք երբեք չեն միացվել Անգլիային։ Այդպիսով, թեև դքսության որևէ ձև կամ կառուցվածք այլևս գոյություն չունի, Չանելը կղզիների վրա նորմանդական պետական իշխանության պաշտոնական ավարտ երբեք չի եղել։

## Պատմություն
### Ծագում
Առաջին Վիկինգական հարձակումը Սեն գետով վերև տեղի ունեցավ 820-ին։ Մինչև 911 թվականը այդ տարածքը բազմիցս ենթարկվել էր թալանների, և նույնիսկ փոքր վիկինգական բնակավայրեր կային Սենի ստորին հոսանքի երկայնքով։ Սեն-Կլեր-սյուր-Էպտի պայմանագիրի տեքստը չի պահպանվել։ Այն հայտնի է միայն պատմաբան Սեն-Կանտենի Դուդոյից, որը գրում էր իրադարձությունից մեկ դար անց։ Պայմանագրի ճշգրիտ ամսաթիվը հայտնի չէ, բայց հավանաբար եղել է 911-ի աշնանը։ Ըստ համաձայնագրի՝ Կառլոս III, Արևմտյան ֆրանկների թագավորը, վիկինգ առաջնորդ Ռոլլոյին շնորհեց որոշ հողեր Սենի ստորին հոսանքի երկայնքով, որոնք, ըստ երևույթին, արդեն գտնվում էին դանիական վերահսկողության ներքո։ Անհայտ է՝ Ռոլլոն ինքը դանիացի էր, թե նորվեգացի։ Իր հերթին՝ Ռոլլոն համաձայնվեց պաշտպանել տարածքը այլ վիկինգներից և այն, որ ինքն ու իր մարդիկ կվերածվեն Քրիստոնեություն-ի։ Ռոլլոյի որոշումը՝ մկրտվել և համաձայնության գալ ֆրանկների հետ, կայացավ Շարտրի ճակատամարտում իր պարտությունից հետո, որտեղ նրան հաղթել էին Բուրգունդիայի Ռիչարդը և Նեյստրիայի Ռոբերտը (ապագա Ֆրանսիայի Ռոբերտ I)՝ ավելի վաղ 911-ին։

Ռոլլոյին զիջված տարածքը կազմված էր *պագի*ներից՝ Կո, Էվրեսին, Ռումուա և Տալու։ Սա տարածք էր, որը նախկինում հայտնի էր որպես Ռուանի կոմսություն և որը պիտի դառնար Վերին Նորմանդիա։ 918-ի թագավորական դիպլոմը հաստատում է 911-ի նվիրաբերությունը՝ օգտագործելով *[[:wikt:adnuo|adnuo]]* («շնորհում եմ») բայը։ Չկան ապացույցներ, որ Ռոլլոն պարտավորված էր որևէ ծառայություն մատուցել կամ երդում տալ թագավորին իր հողերի համար, և ոչ էլ որ թագավորը ուներ դրանք հետ վերցնելու որևէ իրավական միջոց․ դրանք շնորհվել էին ամբողջությամբ։ Նույն կերպ Ռոլլոն չի երևում, որ դարձել էր կոմս կամ ստացել կոմսական լիազորություն, սակայն ավելի ուշ սագաները նրան հիշատակում են որպես *Rúðujarl* (Ռուանի կոմս/էրլ)։

Նորմանդական պետական կազմավորումը ստիպված էր բախվել Նորմանդիայում արդեն գոյություն ունեցող ֆրանկական և բրետոնական իշխանական համակարգերին։ 10-րդ դարի սկզբին Նորմանդիան ոչ քաղաքական և ոչ էլ դրամական միավոր էր։ Շատ ակադեմիկոսների համաձայն՝ «նոր արիստոկրատիայի ձևավորումը, վանական բարեփոխումը, եպիսկոպոսական վերածնունդը, գրավոր բյուրոկրատիան, սրբերի պաշտամունքը – անպայման տարբեր ժամանակագծերով» նույնքան կարևոր էին, եթե ոչ ավելի, քան Դուդոյի ներկայացրած դքսական 서ուսումը։ Նորմանդական պետության ձևավորումը համընկավ նաև Նորմանդիայի դքսական ընտանիքի ծագման առասպելի ստեղծման հետ Դուդոյի միջոցով, օրինակ՝ Ռոլլոյին համեմատելով «բարի հեթանոսի» հետ, ինչպիսին Տրոյական հերոս Էնեասն էր։ Այս 서ուսի միջոցով նորմանները ավելի մոտեցվեցին ֆրանկական միջուկին, երբ հեռացան իրենց հեթանոսական սկանդինավյան արմատներից։
### Նորվեգական բնակեցում
Դքսությունում նորվեգական բնակեցման երկու տարբեր ձևեր կային։ Ռումուայի և Կոյի դանիական շրջանում վերաբնակները խառնվում էին տեղական գալլո-ռոմանական լեզվով խոսող բնակչությանը։ Ռոլլոն իր ընկերների հետ կիսում էր մեծ կալվածքները և իր այլ հետևորդներին տալիս գյուղատնտեսական հողեր։ Դանիացի վերաբնակները մաքրում էին իրենց սեփական հողերը՝ մշակելու համար, և բնակչության բաժանում չկար։

Մյուս կողմից՝ հյուսիսային Կոտենտենում բնակչությունը մաքուր նորվեգական էր։ Ծովափնյա առանձնահատկությունները կրում էին նորվեգական անուններ, ինչպես նաև երեք *պագի*-ները՝ Հագա, Սարնես և Հելգանես (մինչև անգամ 1027 թ․)։ Նորվեգացիները նույնիսկ կարող էին ստեղծել *þing*՝ ազատ մարդկանց ժողով, որի ժողովատեղին կարող է պահպանված լինել Լե Տինգլանդի անվան մեջ, Ժոբուրի մոտ։

Սակայն Նորմանդիայի հիմնադրումից (911) մի քանի սերունդ անց սկանդինավյան վերաբնակները խառնամուսնությամբ մտան տեղացիների հետ և ընդունեցին նրանց մշակույթի մեծ մասը։ Բայց 911-ին Նորմանդիան ոչ քաղաքական և ոչ էլ դրամական միավոր էր։ Ֆրանկական մշակույթը մնաց գերիշխող, և որոշ գիտնականների կարծիքով՝ 10-րդ դարի Նորմանդիան բնութագրվում էր բազմազան սկանդինավյան բնակչությամբ, որը փոխազդում էր տարածաշրջանում գոյություն ունեցող «տեղական ֆրանկական մատրիցայի» հետ։ Վերջում նորմանները շեշտում էին միաձուլումը տեղական բնակչության հետ։ 11-րդ դարում անանուն հեղինակը *Սեն Վուլֆրամի հրաշքները* աշխատության մեջ Նորմանդական ինքնության ձևավորումը նկարագրում էր որպես «բոլոր ցեղերի միավորումը մեկ ժողովրդի մեջ»։

Որոշ պատմաբանների կարծիքով՝ «Նորման» որպես քաղաքական ինքնություն գաղափարը դիտավորյալ ստեղծվել է Ռիչարդ I-ի արքունիքի կողմից 960-ականներին՝ որպես միջոց «ստեղծելու հզոր, թեև որոշ չափով անկապ խմբային համախմբվածության զգացում՝ դքսության տարբերազան էլիտաներին դքսի շուրջ համախմբելու համար»։

### Նորմանդական իշխանություն
[thumb|upright|Ռոլլոյի արձանը, Նորմանդիայի ֆեոդի հիմնադիրը, կանգնած է Ֆալեզ, Կալվադոսում, իր ժառանգ Նվաճող Վիլհելմի ծննդավայրում, որը Նորմանդիայի դուքս լինելով դարձավ [Անգլիայի թագավոր]]
Սկսած Ռոլլոյից՝ Նորմանդիան կառավարվում էր երկարատև և ամուր վիկինգական դինաստիայի կողմից։ Ապօրինի ծագումը չէր խոչընդոտում գահակալությանը, և Նորմանդիայի առաջին վեց ղեկավարներից երեքը ամուսնական կապից դուրս ծնված որդիներ էին։ Ռոլլոյի իրավահաջորդը՝ Վիլհելմ Երկաթասուրը, կարողացավ ընդլայնել իր տիրույթը և հակամարտության մեջ մտավ Ֆլանդրիայի Աρնուլֆի հետ, ով նրան սպանել տվեց 942-ին։ Սա հանգեցրեց ճգնաժամի Նորմանդիայում, երբ գահը ժառանգեց անչափահասը՝ Ռիչարդ I-ը, և ինչպես նաև հանգեցրեց նորվեգական հեթանոսության ժամանակավոր վերածննդի Նորմանդիայում։ Ռիչարդ I-ի որդին՝ Ռիչարդ II-ը, առաջինն էր, որ կոչվեց Նորմանդիայի *դուքս*, և դքսական տիտղոսը հաստատվեց 987-ից մինչև 1006 ժամանակահատվածում։

924 թվականին Ռադուլֆ թագավորը Ռոլլոյի կոմսությունը տարածեց արևմուտք՝ մինչև Վիր գետը, ներառելով նաև Բեսենը, որտեղ քիչ առաջ Անգլիայից որոշ դանիացիներ էին բնակվել։ 933 թվականին թագավոր Ռադուլֆը Ավրանշեն ու Կոտենտենը շնորհեց Ռոլլոյի որդուն և իրավահաջորդին՝ Վիլհելմ Երկաթասուրին։ Այս տարածքները նախկինում Բրետոնական տիրապետության տակ էին։ Հյուսիսային Կոտենտենում բնակություն էին հաստատել նորվեգացիներ, որոնք եկել էին Իռլանդական ծովի շրջանից։ Սկզբում մեծ թշնամանք կար այս նորվեգացի վերաբնակների և նրանց նոր դանիացի տիրակալների միջև։ Այս ընդարձակումները Նորմանդիայի սահմանները մոտավոր համընկեցրին Ռուանի եկեղեցական նահանգի սահմաններին։

Նորմանդիայի դքսերը 980–1050 թվականներին ստեղծեցին Արևմտյան Եվրոպայի ամենահզոր, կենտրոնացված դքսությունը. 980-ին դքսերը օգնեցին Հյու Կապետին բարձրանալ ֆրանսիական գահին։ Հեղինակավոր եկեղեցականները բերվեցին Նորմանդիա Ռեյնլանդից, և նրանք կառուցեցին ու օժտեցին մենաստաններ, աջակցեցին վանական դպրոցներին՝ օգնելով հեռավոր տարածքները ինտեգրել ավելի լայն շրջանակի մեջ։ Դքսերը ծանր ֆեոդալական պարտավորություններ դրեցին եկեղեցական ֆեոդների վրա, որոնք ապահովում էին զինված ասպետներին՝ դքսերին հնարավորություն տալով վերահսկել անհնազանդ աշխարհիկ տերերին, բայց որոնց ապօրինի որդիները չէին կարող ժառանգել։ 11-րդ դարի կեսերին Նորմանդիայի դուքսը կարող էր միայն իր եկեղեցական վասալներից ավելի քան 300 զինված և ձիավոր ասպետների վրա հույս դնել։ 1020-ականներին դքսերը կարողացան վասալական պարտավորություններ դնել նաև աշխարհիկ ազնվականների վրա։ Մինչև Ռիչարդ II-ն, նորմանդացի կառավարիչները չտատանվում էին վիկինգ վարձկաններին կանչել իրենց թշնամիներից ազատվելու համար Նորմանդիայի շուրջը, նույնիսկ եթե դա վերաբերում էր ֆրանկների թագավորին։ Այսպես՝ Օլաֆ Հարալդսոնը այդ պայմաններում անցավ Լա Մանշը՝ աջակցելու Ռիչարդ II-ին Շարտրի կոմսի դեմ պայքարում և մկրտվեց Ռուանում 1014-ին։

1066 թվականին դուքս Վիլհելմը պարտության մատնեց Անգլիայի Հարոլդ II-ին Հեստինգսի ճակատամարտում և հետագայում թագադրվեց Անգլիայի թագավոր՝ Անգլիայի նորմանդական նվաճման միջոցով։ Անգլո-նորմանական և ֆրանսիական հարաբերությունները բարդացան Նորմանդական նվաճումից հետո։ Նորմանդիայի դքսերը պահպանեցին իրենց տիրույթների վերահսկողությունը Նորմանդիայում՝ որպես վասալներ, որոնք պարտական էին հավատարմությամբ Ֆրանսիայի թագավորին, սակայն նրանք նրա հավասարներն էին՝ որպես Անգլիայի թագավորներ։ Աշխատավարձային կախվածությունը (սերդոմը) վերացվեց մոտ 1100 թվականին։

1154-ից մինչև 1214 թվականը՝ Անժևինյան կայսրությանի ստեղծմամբ, Անժևինյան Անգլիայի թագավորները վերահսկում էին Ֆրանսիայի կեսը և ամբողջ Անգլիան՝ ստվերելով Ֆրանսիայի թագավորի ուժը, սակայն Անժևինները դեռ մնում էին *[[de jure]]* ֆրանսիական վասալներ։

Դքսությունը մնաց Անժևինյան կայսրության մաս մինչև 1204 թվականը, երբ Ֆրանսիայի Ֆիլիպ II-ը գրավեց դքսության մայրցամաքային հողերը, որոնք դարձան թագավորական տիրույթի մաս։ Անգլիացի միապետները շարունակեցին դրանց պահանջատիրությունը մինչև Փարիզի պայմանագիրը (1259), բայց իրականում պահեցին միայն Չանելը կղզիները։ Քանի որ քիչ վստահություն ուներ նորմանների հավատարմության հանդեպ, Ֆիլիպը տեղադրեց ֆրանսիացի վարչարարներ և կառուցեց հզոր ամրոց՝ Շատո դը Ռուան, որպես թագավորական ուժի խորհրդանիշ։

Դքսության մայրցամաքային հատվածի միաձուլումից հետո Ֆրանսիայի թագավորական տիրույթին՝ Դքսությունը, այժմ սահմանափակված լինելով միայն Չանելը կղզիներով, շարունակում էր գոյություն ունենալ Անգլիայի թագի ներքո մինչև այն բաժանվեց մոտ 1290 թվականին՝ Գերնսի և Ջերսի Բեյլիվիքների, Օտո դը Գրանդսոնի կողմից, որը Չանելը կղզիների տերը դարձավ իր նշանակմամբ՝ սկսած 1277 թվականից Անգլիայի Էդվարդ I-ի կողմից։

### Ֆրանսիական ապանաժ
Թագավորական տիրույթի կազմում լինելով՝ Նորմանդիան nonetheless պահպանեց որոշ առանձնահատկություններ։ Նորմանդական իրավունքը շարունակեց ծառայել որպես դատարանների որոշումների հիմք։ 1315 թվականին, Ֆրանսիայի թագավորական իշխանության շարունակական ներխուժումներին բախվելով՝ նորմանդյան ազատությունների վրա, բարոններն ու քաղաքները թագավորին պարտադրեցին Նորմանդական խարտիան։ Այս փաստաթուղթը նահանգին ինքնավարություն չէր տալիս, բայց պաշտպանում էր այն թագավորական կամայական գործողություններից։ Հաշվարկատան, Նորմանդիայի գլխավոր դատարանի վճիռները հայտարարվեցին վերջնական։ Սա նշանակում էր, որ Փարիզը չէր կարող վերացնել Ռուանի դատավճիռը։ Մեկ այլ կարևոր զիջում այն էր, որ Ֆրանսիայի թագավորը չէր կարող նոր հարկ սահմանել առանց նորմանների համաձայնության։ Սակայն խարտիան, որը շնորհվել էր այն ժամանակ, երբ թագավորական իշխանությունը թուլացած էր, հետագայում մի քանի անգամ խախտվեց, երբ միապետությունը վերականգնեց իր ուժը։

Նորմանդիայի դքսությունը գոյատևում էր հիմնականում դուքսի ընդհատվող նշանակման միջոցով։ Գործնականում՝ Ֆրանսիայի թագավորը երբեմն իր թագավորության այդ մասը տալիս էր իր ընտանիքի մոտիկ անդամին, ով ապա հնազանդություն էր ցուցաբերում թագավորին։ Ֆիլիպ VI-ը Նորմանդիայի դուքս դարձրեց իր ավագ որդուն և գահի ժառանգին՝ Ժանին։ Այնուհետև Ժան II-ը Նորմանդիայի դուքս նշանակեց իր ժառանգին՝ Կառլոսին։

1465 թվականին Լուի XI-ը ստիպված եղավ Հանրային բարօրության լիգայի կողմից զիջել դքսությունը իր տասնութամյա եղբորը՝ Շառլ դը Վալուային։ Այս զիջումը խնդիր էր թագավորի համար, քանի որ Շառլը թագավորի թշնամիների գործիքն էր։ Այսպիսով Նորմանդիան կարող էր ծառայել որպես ապստամբության հիմք թագավորական իշխանության դեմ։ 1469 թվականին Լուի XI-ը, ճնշման տակ դնելով իր եղբորը, համոզեց նրան փոխանակել Նորմանդիան Գյեն (Ակվիտանիա) դքսության հետ։ Վերջապես, վախեցած Նորմանդիայի վիճակագրական ժողովի պահանջով և ցույց տալու համար, որ դքսությունը այլևս չի զիջվի, 1469 թվականի նոյեմբերի 9-ին Նորմանդական հաշվարկատունի նիստում դքսական մատանին դրվեց սալիկի վրա և կոտրվեց։ Ֆիլիպ դը Կոմին արտահայտեց այն, ինչը հավանաբար ժամանակի նորմանդների ընդհանուր կարծիքն էր. «Միշտ էլ նորմանդներին լավ է թվացել, և դեռ թվում է, որ իրենց մեծ դքսությունը իսկապես կարիք ունի դուքսի» (*A tousjours bien semblé aux Normands et faict encores que si grand duchié comme la leur requiert bien un duc*)։

Դոֆեն Լուի Շառլը, Լուի XVI-ի երկրորդ որդին, կրկին ստացավ «Նորմանդիայի դուքս» անվանական տիտղոսը՝ իր ավագ եղբոր մահից առաջ 1789 թվականին։

### Ժամանակակից օգտագործում
thumb|upright|"La Reine, Notre Duc": ցուցահանդեսի վերնագիր՝ անցկացված Դայմոնդ Հոբելյանի առթիվ Ջերսիի Արվեստների Կենտրոնում

Չանելը կղզիներում Բրիտանական միապետը ոչ պաշտոնական ձևով հայտնի է որպես «Նորմանդիայի դուքս», անկախ նրանից՝ գահակալը տղամարդ է, թե կին (ինչպես Ելիզավետա II թագուհու դեպքում, ով նույնպես հայտնի էր այս տիտղոսով)։ Չանելը կղզիները նախկին Նորմանդիայի դքսության վերջին մնացած մասն են, որոնք շարունակում են գտնվել բրիտանացի միապետի տիրապետության տակ։ Թեև անգլիական միապետությունը հրաժարվեց մայրցամաքային Նորմանդիայի և այլ ֆրանսիական պահանջներից 1259 թվականին (Փարիզի պայմանագիրով), Չանելը կղզիները (բացառությամբ Շոզեի, որը ֆրանսիական սուվերենության տակ է) մնում են բրիտանական գահի կախյալ տիրույթներ։

Կղզիների բնակիչների հավատարիմ կենացում նրանք ասում են․ «Նորմանդիայի դուքսը, մեր թագավորը» կամ «Թագավորը, մեր դուքսը», «*L'Rouai, nouotre Duc*» կամ «*L'Roué, note Du*»՝ Նորմանդերենով (Ջերսիերեն և Գերնսիերեն՝ համապատասխանաբար), կամ «*Le Roi, notre Duc*»՝ Ստանդարտ ֆրանսերենով, և ոչ պարզապես «Թագավորը», ինչպես ընդունված է Միացյալ Թագավորությունում։

«Նորմանդիայի դուքս» տիտղոսը չի օգտագործվում պաշտոնական պետական հրապարակումներում և, ըստ Չանելը կղզիների օրենքի, գոյություն չունի։

Բրիտանացի պատմաբան Բեն Պիմլոտը նշել է, որ երբ Ելիզավետա II թագուհին 1967 թվականի մայիսին այցելել է մայրցամաքային Նորմանդիա, տեղացի ֆրանսիացիները սկսել են հանել իրենց գլխարկները և գոռալ , ինչին թագուհին, ըստ լուրերի, պատասխանել է․ «Դե, ես *իրոք* Նորմանդիայի դուքսն եմ»։

## Օրենք
Նորմանդիայի սովորութային օրենքներում, որոնք առաջին անգամ գրի առնվեցին 13-րդ դարում, նկատվում են սկանդինավյան իրավունքի հետքեր։ 1050 թվականի մի խարտիա, որը պարունակում էր մի քանի գործեր Վիլհելմ II դուքսի առաջ, հիշատակում է աքսորի պատիժը որպես *ullac* (հին նորվեգերեն *útlagr*-ից)։ Այս բառը դեռ գործածվում էր 12-րդ դարում, երբ այն հանդիպում է *Roman de Rou*-ում։ Ամուսնությունը *more danico* («դանիական ձևով»), այսինքն՝ առանց եկեղեցական արարողության՝ համաձայն հին նորվեգական սովորույթի, ճանաչված էր Նորմանդիայում և նորմանդական եկեղեցում որպես օրինական։ Նորմանդիայի առաջին երեք դքսերը բոլորն էլ գործնականացրել են այն։

Սկանդինավյան ազդեցությունը հատկապես նկատելի է ջրային հարցերին վերաբերող օրենքներում։ դուքսը ուներ *droit de varech* իրավունքը (հին դանիերեն *vrek*-ից), այսինքն՝ բոլոր նավաբեկությունների իրավունք։ Նա նաև ուներ կետերի և իժերի մենաշնորհ։ Նման մենաշնորհ գոյություն ուներ նաև դանիացի թագավորի մոտ՝ Յուտլանդական օրենքի (1241) համաձայն։ Զարմանալիորեն՝ կետերը (ներառյալ դելֆինները) և իժերը դեռ 21-րդ դարում պատկանում են Միացյալ Թագավորություն-ի միապետին՝ որպես թագավորական ձուկ։ Նորմանդական լատիներեն տերմինները՝ կետ որսորդների համար (*valmanni*, հին նորվեգերեն *hvalmenn*-ից) և կետ որսորդական կայանի համար (*valseta*, հին նորվեգերեն *hvalmannasetr*-ից), երկուսն էլ բխում են հին նորվեգերենից։ Նույն կերպ՝ ձկնորսությունը Նորմանդիայում, կարծես, ենթարկվում էր սկանդինավյան կանոններին։ 1030 թվականի խարտիայում օգտագործվում է *fisigardum* տերմինը (հին նորվեգերեն *fiskigarðr*-ից)՝ «ձկնորսություն» նշանակությամբ, տերմին, որը հանդիպում է նաև Սկանիայի իրավունքում (մոտ 1210)։

Չկան պահպանված հղումներ *hirð*-ի կամ *leiðangr*-ի մասին Նորմանդիայում, բայց վերջինս հավանաբար գոյություն ուներ։ «Huscaille» ազգանունը, որը առաջին անգամ վկայվում է 1263 թվականին, հավանաբար բխում է *húskarl*-ից, բայց դա ուշ ապացույց է 10-րդ դարում *hirð*-ի գոյության համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:10-րդ դարի հիմնադրումներ Եվրոպայում
Կատեգորիա:900-ականների հիմնադրումներ
Կատեգորիա:910-ականներին հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:911 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Անգլիայի պատմություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի նախկին միապետություններ
Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմական երկրներ
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Միջնադարյան Ֆրանսիա
Կատեգորիա:Նախկին միապետություններ
Կատեգորիա:Նորմանդիա
Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատմական տարածքներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատմություն