Հայ-հռոմեական պատերազմ

**Հայ-հռոմեական պատերազմ**, տեղի է ունեցել Ք․ա․ 69-66 թվականներին, Արտաշեսյան Հայաստանի և Հռոմեական հանրապետության միջև։

Այն ընթացել է երկու փուլով։ Առաջին փուլում հռոմեական զորքերը ղեկավարել է Լուկիոս Լուկուլլոսը, որը, հասնելով հայոց սահմանին, Տիգրան Մեծից պահանջում է իրեն հանձնել Միհրդատ VI Եվպատորին։ Տիգրան Մեծը մերժում է նրա պահանջը, և դա առիթ է հանդիսանում սահմանն անցնելու և Ք.ա․ 69 թվականին պատերազմ սկսելու։ Հռոմեացիները պաշարում են Տիգրանակերտը և գրավում այն, ապա հռոմեական զորքը անցնում է ձմեռելու Կորդվաց աշխարհում։ Ք․ա․ 68 թվականին դուրս գալով Կորդվաց աշխարհից` Լուկուլլոսը շարժվում է դեպի Հայաստանի հյուսիսային մայրաքաղաք՝ Արտաշատ։ Նա փորձում է Տիգրան Մեծին ստիպել դուրս գալ իր հետ բաց դաշտում ճակատամարտելու, սակայն դա նրան չի հաջողվում։ Տեղի է ունենում Արածանիի ճակատամարտը, որտեղ հայերը կատարյալ հաղթանակ են տոնում։ Տիգրան Մեծը հետ է գրավում բոլոր կորցրած տարածքները։ Երկրորդ փուլում հռոմեական զորքը ղեկավարել է Գնեոս Պոմպեոսը։ Այն սկսվել է Ք․ա․ 66 թվականին։ Բուն ռազմական գործողություններ տեղի չեն ունեցել, քանի որ Տիգրան Մեծը բանակցություններ է սկսում Պոմպեոսի հետ և համաձայնության հասնում։ Կնքվում է Արտաշատի պայմանագիրը։

Հայ-հռոմեական պատերազմի արդյունքում կործանվում է Տիգրան Մեծի աշխարհակալությունը, սակայն հայերը պահպանում են իրենց բուն հայկական տարածքները և Հյուսիսային Միջագետքը։

## Նախապատմություն
Հայ-պոնտական դաշինքի կնքումից հետո Միհրդատ VI Եվպատորը ռազմական ազատություն է ստանում դեպի արևմուտք, որտեղ գտնվում էին Հռոմեական հանրապետության տարածքները։ Հայ-պոտնական միասնական ուժերը Ք․ա․ 93 թվականին հարձակվում են Կապադովկիայի վրա և գրավում այն։ Կապադովկիայի ամբողջ տարածքն անցնում է Պոնտոսին, իսկ ռազմագերիները և ամբողջ ավարն անցնում են Հայաստանին։ Դա մտածված քայլ էր Տիգրան Մեծի կողմից, քանի որ նա հասկանում էր, որ վաղ թե ուշ Հռոմը փորձելու է հետ վերադարձնել Կապադովկիան, իսկ նրան անհրաժեշտ էին միջոցներ ապագա պատերազմներին պատրաստվելու համար։

thumb|ձախից|Միհրադատ Զ Եվպատորի կիսանդրին|280x280փքս

Պոնտոսը շարունակում էր տարածվել դեպի արևմուտք՝ ի հաշիվ Հռոմի փոքրասիական տարածքների։ Դրա պատճառը Հռոմի ներքին անկայուն վիճակն էր, որը թույլ չէր տալիս նրանց Պոնտոսի դեմ ուժեր կենտրոնացնել։ Ի վերջո անկայուն իրավիճակը Հռոմում ավարտվում է, և արևելք է ուղարկվում Լուկիոս Լուկուլլոսը։ Ք․ա․ 72 թվականին Պոնտոսի արքա Միհրդատ VI Եվպատորը չարաչար պարտություն է կրում Հռոմի զորավար Լուկիոս Լուկուլլոսից և փախչում Հայաստան՝ իր փեսայի՝ Տիգրան Մեծի մոտ, որը նրան ընդունում է և թույլ տալիս բնակվել սահմանային մի բերդում։ Սակայն Տիգրան Մեծը ցանկանում էր չեզոքություն պահպանել Հռոմի հետ պատերազմներում, այդ պատճառով մոտ երկու տարի շարունակ նույնիսկ չի գնում Միհրդատին տեսակցելու։ Դրա պատճառներից էին նաև նրա և Միհրդատի վատ հարաբերությունները, որոնք սրվել էին պալատական ինտրիգների պատճառով։ Օգտվելով այս պայմաններից՝ Լուկուլլոսը մեկը մյուսի հետևից գրավում էր Պոնտոսի փոքրասիական բերդերը։

Հռոմի սենատը Լուկիոս Լուկուլլոսին լիազորել էր պատերազմ վարել միայն Պոնտոսի դեմ, քանի որ Հայաստանը հայտնի էր որպես լեռնային և դժվարամատչելի երկիր, որին գումարվում էր նաև Տիգրան Մեծի ռազմական հռչակը։ Սակայն Լուկուլլոսը, հղփացած իր ռազմական հաջողություններից, ցանկանում էր Տիգրան Մեծին ներքաշել պատերազմի մեջ, որպեսզի տիրանար նաև Սիրիայի տարածքներին, որոնք անհրաժեշտ էին Հռոմի ռազմաքաղաքական դիրքը վերականգնելու համար։ Լուկուլլոսը, այդքան հաղթանակներ տանելուց և մեծ անուն ձեռք բերելուց հետո, ցանկանում էր իր հետևից շղթայակապ տանել նաև Միհրդատին։ Այդ պատճառով նա Ապպիոս Կլավդիոսին դեսպան է ուղարկում Տիգրան Մեծի մոտ և նրանից պահանջում իրեն հանձնել Միհրդատ Եվպատորին։ Լուկուլլոսն իր նամակում չէր հիշատակել Տիգրան Մեծի «Արքայից արքա» կոչումը և նրան անվանել էր լոկ «թագավոր», իսկ Տիգրան Մեծը՝ ի պատասխան այդ արարքի, պատասխան նամակում չի հիշատակում Լուկուլլոսի «իմպերատոր» կոչումը։ Տիգրան Մեծը նրան պատասխանում է․

Տիգրանը գրեթե վստահ էր, որ Լուկուլլոսը չէր հարձակվի Հայաստանի վրա, քանի որ Հռոմի սենատը նրան դա չէր թույլատրել, այդ պատճառով մնում էր Միջագետքում և շարունակում զբաղվել պետական գործերով։ Սակայն Տիգրան Մեծի պատասխանը Լուկուլլոսի համար առիթ հանդիսացավ և նա, անցնելով սահմանային Եփրատ գետը, Հռոմեական բանակով սկսեց շարժվել դեպի Արտաշեսյան Հայաստանի մայրաքաղաք Տիգրանակերտ։

## Առաջին փուլ
### Պատերազմի սկիզբը

Լուկուլլոսը Պոնտոսում թողնում է 6000-անոց պահակազոր, որպեսզի գրավված բերդերն անպաշտպան չմնան, իսկ 15-հազարանոց հետևակը զգուշությամբ անց է կացնում Կապադովկիա և բանակում Եփրատի աջ ափին։ Եփրատը սովորական գարնանային օրերին սովորաբար վարար էր լինում, և գետանցման համար հարկավոր էր կամուրջներ կապել։ Գետացման նշանակված օրը գետն անսպասելիորեն հանդարտվում է և հռոմեացիներն անարգել կարողանում են անցնել այն։ Այս սովորական երևույթը հռոեմացիները համարում են հրաշք՝ մեկնաբանելով, որ գետը ինքն է խոնարհվում հռոմեացիների առջև։ Ք․ա․ 69 թվականին, անցնելով սահմանային Եփրատ գետը, հռոմեական բանակը սկսեց շարժվել դեպի Արտաշեսյան Հայաստանի մայրաքաղաք Տիգրանակերտ։ Առաջին «հրաշքին» հետևում է երկրորդը։ Եփրատի ափին արածում էին ազատ նախիրներ, որոնք նվիրաբերված էին Անահիտի մեհյանին, և ոչ ոք չէր դիպչում այդ անասուններին։ Գետանցումից հետո երինջներից մեկը բարձրանում է մի ժայռի վրա և գլուխը խոնարհում։ Հռոմեացիները կարծում են, որ երինջն ինքանակամ ցանկանում է զոհ գնալ հռոմեացիներին և անմիջապես մորթում են նրան։

Լուկուլլոսի հիմնական ռազմավարությունն արագությունն էր՝ կայծակնային պատերազմը։ Լուկուլլոսը Ծոփաց աշխարհով շարժվում է հարավ, ապա շարունակում իր արշավը դեպի Աղձնիք՝ Մեծ Հայքի մայրաքաղաք Տիգրանակերտ։ Տիգրան Մեծը հռոմեացիների ներխուժման լուրը ստանում է Պաղեստինում, որտեղ կենտրոնացած էր հայկական հիմնական ռազմական ուժը։ Տիգրանը, միչև Մեծ Հայք հասնելը, Լուկուլլոսի դեմ ուղարկում է 2000-անոց մի բանակ, որը ղեկավարում էր Մերուժանը (հավանաբար՝ Արծրունյաց տոհմից), որը չարաչար պարտություն է կրում հռոմեացիներից և ինքն էլ զոհվում ճակատամարտում։ Հռոմեացիները պաշարում են Տիգրանակերտը, գրավում պարիսպներից դուրս գտնվող արքայական պալատը, սակայն չի հաջողվում կայծակնային գրոհով գրավել այն, քանի որ քաղաքի հույն վարձկաններից կազմված կայազորը քաջարի Մանկայոսի ղեկավարությամբ հերոսական պաշտպանություն է ցուցաբերում։ Տիգրան Մեծը մի փոքրիկ զորաջոկատ է ուղարկում, որը ճեղքում է հռոմեացիների պաշարումը, մտնում Տիգրանակերտ և վերցնելով արքայացական հարեմն ու գանձարանը՝ նորից ճեղքում է պաշարումը և դուրս գալիս բերդից։

### Տիգրանակերտի ճակատամարտը
Հայոց հիմնական բանակը Տիգրանակերտին սկսում է մոտենալ Ք․ա․ 69 թվականի սեպտեմբերին։ Լուկուլլոսն իր զորքի մեծ մասով դադարեցնում է Տիգրանակերտի պաշարումը՝ թողնելով այնտեղ մի փոքր զորաջոկատ։ Իր զորքի հիմնական մասով նա սկսում է շարժվել Տիգրանին ընդառաջ։ Ըստ Պլուտարքոսի՝ տեսնելով հռոմեացիների արշավանքը, հայոց արքայից արքան հեգնաբար ասում է․

Ճակատամարտը տեղի է ունենում Ք․ա․ 69 թվականի հոկտեմբերի 6-ի վաղ առավոտյան։ Տիգրան Մեծի բռնած դիրքն անհարմար էր ճակատամարտելու համար, իսկ Լուկուլլոսը միանգամից նկատում է, որ հայոց բանակը չի գրավել ռազմավարական տեսանկյունից կարևոր մի բլուր, և անմիջապես մի զորաջոկատ է ուղարկում այն գրավելու համար, իսկ հետևակով շեշտակի հարված է հասցնում հայոց բանակին։ Հայկական հետևակը դեռ անպատրաստ էր, և խուճապ է առաջանում հայոց շարքերի մեջ։ Առանց պատերազմ սկսելու, հայոց շարքերում սկսվում է դասալքություն։ Հաղթանակը հռոմեացիների կողմն էր, որոնք իրենց սենատին հայտնում են, որ հայերի կողմից սպանվել է 100 հազար մարդ, իսկ հռոմեացիների կողմից՝ ընդամենը 5 զինվոր։ Այս թվերը, իհարկե, ուռճացված են։

Նույնիսկ Տիգրան Մեծը խուճապի է մատնվում և իր գլխից հանելով արքայական խույրը՝ տալիս է իր որդուն և պատվիրում փախչել այլ ճանապարհով, որպեսզի փրկի իր անձը։ Տիգրան Կրտսերը վախենում է հոր խույրը դնել իր գլխին և տալիս է իր ծառային, որպեսզի պահի։ Սակայն նրա ծառան գերի է ընկնում հռոմեացիների մոտ։ Ծառայի հետ միասին հռոմեացիների ձեռքում է հայտնվում նաև արքայական խույրը, որը նրանք դարձնում են իրենց հաղթանակի գլխավոր խորհրդանիշը։

Տիգրան Մեծը նահանջի ճանապարհին հանդիպում է Միհրդատ Եվպատորին, որը սկսում է մխիթարել նրան և միասին որոշում են չհուսահարտվել և սկսել նոր բանակի կազմավորումը։ Իսկ Տիգրանակերտ ամրոցը երկար չի դիմանում. պատճառը ոչ թե ամրոցի պակաս ամուր լինելն էր, այլ քաղաքի հույն բնակչությունը, որոնք պահանջում էին դադարեցնել պաշտպանությունը և անձնտուր լինել հռոմեացիներին։ Մանկայոսը բացում է քաղաքի դռները հռոմեացիների դիմաց, որոնք ամբողջությամբ թալանում են քաղաքը։ Մեծ Հայքի արքունի գանձարանից նրանց ձեռքն է ընկնում 8 հազար տաղանդ։

Տիգրանակերտի անկման լուրը ցնցեց ամբողջ Արևելքը և Տիգրանի աշխարհակալ տերությունը սկսեց մասնատվել։ Թվում էր, որ Տիգրանը պատրաստ էր գոնե փոքրիշատե տանելի պայմաններով պայմանագիր կնքել Լուկուլլոսի հետ, սակայն Պոնտոսի արքան Միհրդատ Եվպատորը նրան հավատացնում է, որ դեռ ամեն ինչ կորած չէ և կարելի է հաղթել հռոմեացիներին։

### Հռոմեացիների ձմեռումը
[մինի|256x256px|[Լյուցիոս Լուկուլլոս|alt=]]Գրավելով Տիգրանակերտը՝ հռոմեացիները զգուշավոր գտնվեցին և ձմեռը չխորացան Մեծ Հայքի մեջ։ Լուկուլլոսն իր զորքը մեծ զգուշավորությամբ տարավ Կորդվաց աշխարհ և պատրաստվեց ձմեռել այնտեղ։ Այդ ժամանակահատվածը Տիգրան Մեծը և Միհրդատ Եվպատորը շատ լավ օգտագործեցին և հիանալի պատրաստություն տեսան։ Չնայած իր ծեր հասակին՝ Միհրդատն աշխուժորեն մասնակցում էր նախապատրաստական աշխատանքներին։ Նա Տիգրանին համոզում է, որ կորցրած հարավային մի քանի երկիր դեռևս չի նշանակում պատերազմի պարտություն։ Նա օգնում է Տիգրանին հասկանալ նաև, որ Լուկուլլոսը նույնպես շատ բարեհաջող պայմաններում չէ։
Տիգրան Մեծը միջոցներ էր հայթհայթում նոր զորքեր կազմելու համար։ Նա հայ երիտասարդությանը ոգևորում էր ազգային ինքնապաշտպանության գաղափարով, իսկ Միհրդատ Եվպատորը փորձում էր հաշտեցնել Տիգրանին պարթևների արքայի հետ, սակայն պարզվում է, որ հզոր Հայաստանը նրանց համար նույնքան անցանկալի էր, որքան Հռոմը։ Պարթևները սկսում են բանակցել Հռոմի հետ՝ փորձելով խոստումներ ստանալ նրանից, ինչպես ստացել էր Հայաստանից, սակայն Հռոմի դեսպանը Տիզբոնում թողնում է ավելի շատ լրտեսի տպավորություն և Պարսկաստանը որոշում է հայտարարել իր չեզոքությունը։ Տիգրանը և Միհրդատը կարգի են բերում հայոց բերդերը և հավաքում մեծ ռազմական պաշար։

Առավել հզոր դիվանագիտական քայլ էր Միհրդատի բանակցությունները արևելյան ազգերի հետ։ Ըստ Մոմսենի՝ նա պատերազմը նրանց ներկայացնում է որպես Արևելքի պայքար Արևմուտքի դեմ, քանի որ այդպես էլ կար։ Նա պատերազմին հաղորդում է նաև կրոնական երանգ, որպեսզի ավելի պարարտ հող ստեղծի նրանց համոզելու գործում։ Նա նշում է, որ հռոմեացիների արշավանքի գլխավոր նպատակը Անահիտի նշանավոր մեհյանը թալանելն է, որը նշանավոր էր ոչ միայն Հայաստանում, այլև ամբողջ Արևելքում։

Հայոց թագավորի կողմից կռվում էին վրացիներ և մարեր։ Մարերի առաջնորդը Տիգրան Մեծի փեսան էր, որը կարևոր դեր ուներ սկսված շարժման մեջ։ Այս զորքին սկսվեց ռազմական կրթություն տրվել։ Ուսուցիչները Միհրդատի արքունիքի հույն սպարապետները և իտալացի փախստականներն էին։ Ամբողջովին փոխվեց նաև պատերազմի ռազմավարությունը, քանի որ փորձը ցույց էր տվել որ լեռնային տարածքներում պարտիզանական հյուծիչ պատերազմներն ավելի արդյունավետ էին, քան մի գլխավոր ճաատամարտը։ Հայոց բանակի թիվը հասավ 40 հազար հետևակի և 3 հազար հեծելազորի։

### Պարտիզանական պայքարը և Արածանիի ճակատամարտը
Լուկուլլոսի համար Ք․ա․ 68 թվականի սկզբին մի շարք խնդիրներ են առաջանում։ Հռոմի ծերակույտը ինքնագլուխ պատերազմ սկսելու համար նրան զրկում է բոլոր տիստղոսներից և պահպանում է միայն զորավարի կոչումը, որպեսզի շարունակի և ավարտի պատերազմը Տիգրանի և Միհրդատի դեմ։ Նրան նույնիսկ համարում էին հռոմեացի ազգի դավաճան և նշում, որ Արևմուտքի կառավարումը չպետք է լինի նրա ձեռքին։ Այդ պատճառով Լուկուլլոսն անընդհատ ցանկանում էր իր ռազմական ունակությունները ցուցադրել և հուսով էր, որ Տիգրան Մեծը բաց դուրս կգա իր դեմ և կճակատամարտի։

Այդ պատճառով Ք․ա․ 68 թվականի գարնանը նա դուրս եկավ Կորդվաց աշխարհից և արշավանք սկսեց դեպի Մեծ Հայքի խորքերը՝ դեպի Արտաշատ, որպեսզի ստիպի Տիգրան Մեծին կռվի բռնվել։ Նրանք շարժվում էին նույն ճանապարհով, որով անցել էր Քսենոփոնը՝ Բաղեշի կերճ, Մշո դաշտ, Ալաշկերտ։ Նրանք զգացին հայոց դժվարամատչելի լեռներում արշավանք ձեռնարկելու բադությունները, և զորքի մեջ դժգոհություն առաջացավ։ Դժգոհությունը գնալով մեծանում էր պարենավորման խնդրի հետևանքով, քանի որ հայ գյուղացիները գիտեին, որ Լուկուլլոսը եկել է Անահիտին անարգելու, և պետք է նրանց ոչնչացնել, ուստի նրանց պարեն չէին տրամադրում։

Չնայած հայերը ամեայն զգուշությամբ պահպանում էին Արածանիի կամուրջը, սակայն հռոմեացիներին ի վերջո հաջողվեց անցնել մյուս ափ։ Գետանցումից հետո հանկարծակի ապստամբություն պայթեց հռոմեական ճամբարում և զինվորները հրաժարվեցին առաջ գնալուց, և Լուկուլլուսը ստիպված սկսեց նահանջել եկած ճանապարհով։ Արածանիի մոտ հայոց զորքը սկսեց կեղծ նահանջել և բեկել թշնամու մարտակառքերը, սկսվեց թունավոր և երկծայր նետերով նետահարումը։ Արածանիի ճակատամարտից հետո հռոմեական զորքը վրեժ լուծելու համար հարձակվում է Մծբինի վրա, պաշարում այն և մեկ ամիս շարունակ չի կարողանում գրավել այն։ Ի վրեջո քաղաքն անձնտուր եղավ, և Լուկուլլոսը կարողացավ ևս մեկ անգամ հագեցնել իր անսահման ընչաքաղցությունը։

### Առաջին փուլի ավարտը
Ք․ա․ 67 թվականին հայկական զորքերը Միհրդատի ղեկավարությամբ սկսեցին արշավանքը դեպի Պոնտոս և սկսեցին մեկը մյուսի հետևից ազատագրել պոնտական բերդերը և տարածքները։ Ապա դաշնակից երկու թագավորները սկսեցին ասպատակություն սփռել Կապադովկիայում և անգամ սպառնալ հռոմեական Ասիա նահանգին։ Պոնտոսի հռոմեացիները նահանջում են և օգնություն խնդրում Լուկուլլոսից, իսկ Լուկուլլոսն իր հերթին օգնական զորք է խնդրում Կիլիկիայի հռոմեական իշխանությունից, որը հրաժարվում է օգնություն տրամադրել։ Լուկուլլոսը գնում է Պոնտոս և հռոմեական մի բանակի օգնում է դուրս գալ պաշարումից։ Այդ ժամանակ Հռոմի ծերակույտից նամակ է գալիս, որում ասվում է, որ նրանք մտադրված են ազատել այն զինվորներին, որոնց ծառայության ժամկետն ավարտվել է։ Այս ամենն է՛լ ավելի է մեծացնում դասալքությունը նրա բանակում։

Լուկուլլոսը սկսում է շարժվել Հայաստան, սակայն հենց զորքը հասնում է Հայաստանի և Կապադովկիայի ճամփաբաժանին, զինվորները սկսում են շարժվել դեպի Կապադովկիա։ Լուկուլլոսը շատ է խնդրում իր զինվորներին, անգամ ծնկի է իջնում նրանց առաջ, սակայն զինվորներն անդրդվելի էին։ Ապա նրա փոխարեն զորավար է նշանակվում Գլոբրիոնոսը, որին էլ Լուկուլլոսը հանձնում է իր զորքը և իջնում պատմության թատերաբեմից։

## Երկրորդ փուլ
### Տիգրան Կրտսերի ապստամբությունը

Ինչպես բոլոր ասիական բռնակալ թագավորների ընտանիքներում, այնպես էլ Տիգրան Մեծի ընտանիքում արյունահեղություննեից զերծ մնալ չի հաջողվել։ Միհրդատ Եվպատորի դուստր Կլեոպատրիայից Տիգրանն ունեցավ մի քանի երեխա, որոնցից 3-ը դավաճանեցին իրենց հորը։ Կլեոպատրայի և Տիգրանի ավագ որդին՝ Զարեհը, նախարարների հետ դավադրություն կազմակերպեց իր հորը գահընկեց անելու համար, սակայն դավադրությունը բացվեց, և նա մահապատժի ենթարկվեց։ Մյուս որդին, որի անունը մեզ չի հասել, մի անգամ Տիգրանի հետ որսի է գնում։ Ինչ-որ պատճառով Տիգրանն ընկնում է ձիուց և ուշաթափվում։ Որդին օգտվում է այս դեպքից և հոր թագը դնում իր գլխին, իսկ կրտսեր որդին մնում է հոր հետ և խնամում նրան։ Երբ Տիգրան Մեծը գիտակցության է գալիս, հրամայում է ձերբակալել հանդուգն որդուն, իսկ կրտես որդուն՝ Տիգրան Կրտսերին, դարձնում է իր գահակիցը Ծոփաց աշխարհում։

Սակայն ամենամեծ վտանգը գալիս է հենց կրտես որդուց՝ Տիգրանից։ Երբ Ք․ա․ 67 թվականին Տիգրան Մեծը գտնվում էր Կապադովկիայում, Տիգրան Կրտսերը մի քանի դավադիրների հետ ապստամբում է և գրավում Արտաշատը։ Նրան աջակցում էին մայրը՝ Կլեոպատրան և պապը՝ Միհրդատ Եվպատորը, որը ցանկանում էր թոռան միջոցով Հայաստանն օգտագործել Պոնտոսի շահերի համար։ Տիգրան Մեծը, իմանալով որդու դավաճանության մասին, անմիջապես վերադառնում է Արտաշատ և պատերազմելով՝ հաղթում։ Տիգրան Կրտսերը փախչում է Պարսկաստանի արքա Հրահատ Գ-ի մոտ, որը նրա աներն էր։ Այս միջոցին Հրահատ Գ-ի պալատում գտնվում էին և՛ հայկական, և՛ հռոմեական պատվիրակություններ, որոնք փորձում էին իրենց կողմը քաշել պարսիկներին։ Ի վերջո, պարսիկները հակվում են դեպի Հռոմը։ Այդ որոշման մեջ մեծ դեր է խաղում նաև Տիգրան Կրտսերը, որը նախընտրում էր անմիջապես ստանալ թույլ պետություն, քան մի փոքր անց՝ անկախ աշխարհակալություն։

### Պոմպեոսի արշավանքը և Արտաշատի պայմանագիրը
thumb|Պոմպեոսի կիսանդրին|274x274փքս|alt=

Ք․ա․ 66 թվականին Պոմպեոսն իր զորքերի մի մասը թողնելով Կիլիկիայում ու Կապադովկիայում՝ սկսում է շարժվել Գալատիա, որտեղ էլ Լուկուլլոսից ստանում է զորքերի հրամանատարությունը։ Լուկուլլոսը մեկնում է Հռոմ, իսկ Պոմպեոսը սկսում է Պոնտոսի վերանվաճումը։ Միհրդատը պատերազմը վարում էր իր նախընտրած ռազմավարությամբ՝ հակառակորդի ուժերը հյուծելով և դեպի երկրի խորքը ներքաշելով։ Պոմպեոսը մի անգամ այնպիսի մի դժվար իրադրության մեջ է ընկնում, որ նահանջում է միչև հայ-պոնտական սահման՝ Տայոց աշխարհ։

Այդ ժամանակ Տիգրան Մեծը զբաղված էր պարսիկների դեմ պատերազմով, որը սանձազերծել էր Հրահատ Գ արքան իր փեսային՝ Տիգրան Կրտսերին հայոց գահին հաստատելու համար։ Տիգրան Մեծը քաշվում է լեռներ և թույլ տալիս, որ Հրահատ Գ-ն պաշարի Արտաշատը։ Նա լեռներում կազմակերպում է իր բանակը, և երբ իջնում է Արտաշատ, արդեն Հրահատ Գ-ն իր զորքի մեծ մասով հեռացած է լինում։ Նոր ճակատամարտ է տեղի ունենում Տիգրան Կրտսերի և Տիգրան Մեծի միջև, որում հաղթում է հայրը, իսկ որդին փախչում է պապի՝ Միհրդատ Եվպատորի մոտ։ Այսպիսով խզվում է հայ-պոնտական դաշինքը։

Տիգրան Կրտսերը փախուստի ճանապարհին լուր է ստանում, որ իր պապի դրությունն այդքան էլ լավ չէ։ Նա միանգամից ձին քշում է հռոմեական ճամբար։ Այդ ժամանակ Պոմեոսը շրջապատել էր պոնտական բանակը և վերջին անգամ ճակատամարտում էր նշանավոր Միհրդատ Եվպատորի դեմ, որի վերջին պատերազմն էր դա։ Միհրդատը փորձում է ապաստան գտնել Մեծ Հայքում, սակայն սահմանագլխին իմանում է, որ Տիգրան Մեծն իր գլխի համար 100 տաղանդ գլխագին է սահմանել, և փախչում է Սև ծովի հյուսիսային ափերը, որտեղ էլ մահանում է։

Տիգրան Կրտեսրը համոզում է Պոմպեոսին, որ Միհրդատի դեմ պատերազմը հետաձգի և ուղղվի ընդեմ Տիգրան Մեծի։ Սակայն Տիգրան Մեծը կանխում է որդուն և միանգամից բանակցություններ սկսում Պոմպեոսի հետ։ Տիգրան Կրտսերը ամեն ջանք գործադրում է, որ այդ բանակցություններն անարդյունք լինեն, սակայն հայրը նորից հաղթում է։ Նա անձամբ այցելում է Պոմպեոսին։ Ճամբար մտնելիս նրանից վերցնում են իր սուրը, նա չուներ արքայական ծիրանի, սակայն թագը գլխին էր։ Մտնելով Պոմպեոսի սենյակ նա գլուխ է տալիս զորավարին և իր գլխից վերցնելով իր թագը դնում է Պոմպեոսի ոտքերի տակ։ Ք․ա․ 66 թվականին կնքվում է Արտաշատի պայմանագիրը, ըստ որի․

*Մեծ Հայքը պետք է վճարեր 6000 տաղանդ ռազմատուգանք,
*Մեծ Հայքը պետք է հրաժարվեր իր բոլոր արտաքին նվաճումներից՝ հօգուտ Հռոմի, բացի Հյուսիսային Միջագետքից, և պահպաներ միայն բուն հայկական սահմանները,
*Հայոց արքաները պետք է նշանակվեին Հռոմի համաձայնությամբ,
*Տիգրան Կրտսերը դառնալու էր Ծոփքի արքա, իսկ Տիգրան Մեծի մահից հետո՝ Հայաստանի արքա,
*Հռոմը հռչակվում էր «Հայաստանի դաշնակից և բարեկամ»։

Այս ամենը, սակայն, չգոհացրեց Տիգրան Կրտսերին, քանի որ ամբողջ ռազմատուգանքը Տիգրան Մեծը վճարեց Ծոփքի գանձարանից և նոր միայն Ծոփքը հանձնեց որդուն։ Նա բողոքում է Պոմպեոսին, իսկ զորավարը նրան շղթայում է և այդպես էլ տանում Հռոմ, որտեղ էլ Տիգրան Կրտսերը մահանում է։

Այսպիսով Տիգրան Մեծը հնարավորություն է ստանում խաղաղ թագավորելու միչև իր մահը՝ Ք․ա․ 55 թվականը։

## Տես նաև

*Տիգրան Մեծ
*Միհրդատ VI Եվպատոր
*Լյուցիոս Լուկուլլոս
*Գնեոս Պոմպեոս
*Հռոմեական հանրապետություն
*Արտաշեսյան Հայաստան
*Արածանիի ճակատամարտ
*Տիգրանակերտի ճակատամարտ
*Արտաշատի պայմանագիր
*Տիգրան Կրտսեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*Լեո, Առաջին հատոր, «Հայոց Պատմություն», «Հայաստան» հրատարակչություն, 1966

## Արտաքին հղումներ
*Հայ-հռոմեական պատերազմը findarmenia.org կայքում
*Արտաշատի պայմանագիրը armhistory.do.am կայքում
*Տիգրանակերտի ճակատամարտը և Տիգրան Բ-ի կայսրության անկումը 
*Արածանիի ճակատամարտ

Կատեգորիա:Արտաշեսյանների թագավորության պատերազմներ
Կատեգորիա:Հռոմեական հանրապետություն
Կատեգորիա:Պատերազմի պատմություն
Կատեգորիա:Տիգրան Մեծ