Միլթոն Ֆրիդմեն

**Միլթոն Ֆրիդմեն** (, , ), ամերիկացի ականավոր տնտեսագետ, տնտեսագիտական ուղղություններից մեկի՝ մոնետարիզմի հիմնադիր, 1976 թ. տնտեսագիտության ասպարեզում Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր՝ սպառման վերլուծության, դրամական մատակարարումների պատմության ու տեսության և կայունացման քաղաքականության բարդությունների բնագավառներում կատարած ուսումնասիրությունների համար։ Առաջին մեծ աշխատությունը «Անկախ մասնավոր պրակտիկայի եկամուտները» գիրքն է, որը լույս է տեսել 1940 թվականին (համահեղինակ Ս․ Կուզնեց)։

Ջորջ Ստիգլերի և մի շարք այլ տնտեսագետների հետ մեկտեղ՝ Ֆրիդմենը տնտեսագիտության նորդասական (նեոկլասիկ) ուղղության չիկագոյական դպրոցի այն առաջատար ներկայացուցիչներից էր, որոնք աշխատանքային գործունեությամբ առնչվելով Չիկագոյի համալսարանի տնտեսագիտության ֆակուլտետի հետ, մերժում էին քեյնսյան տնտեսագիտությունը և պաշտպանում մոնետարիզմը մինչև 1970-ական թվականների կեսերը, երբ այն վերափոխվեց ռացիոնալ ակնկալիքների հիմնադրույթի վրա հիմնավորապես հաստատված մակրոտնտեսագիտության։ Ֆրիդմենի հետ այդ տարիներին Չիկագոյում համագործակցած մի շարք ուսանողներ ու երիտասարդ դասախոսներ հետագայում դարձել են անվանի տնտեսագետներ։ Նրանց շարքում են Գերի Բեքերը, Ռոբերտ Ֆոգելը, Թոմաս Սոուելը, Ռոբերտ Լուկաս Կրտսերը։

Ֆրիդմենը մարտահրավեր է նետել քեյնսյան, ինչպես հետագայում ինքը բնորոշել է՝ «նաիվ (պարզունակ) տեսությանը», ձեռք է զարկել սպառման մասին իր վերլուծություններին ու մեկնություններին, քննել, թե սպառողներն ինչպես են ծախսեր կատարում։ Նա ներածել է մի տեսություն, որը հետագայում տնտեսագիտական տիրապետող հոսանքի բաղկացուցիչ մասն է կազմել։ Նորարար տնտեսագետը առաջիններից մեկն է եղել, որ քարոզել, տարածել է սպառման հարթեցման տեսությունը (*theory of consumption smoothing*): 1960-ական թվականներին նա դարձել է կառավարման քաղաքականության քեյնսյան մոդելին ընդդիմացող գլխավոր դեմքը և իր մոտեցումները բնորոշել է հետևյալ կերպ. «կիրառել քեյնսյան լեզուն (ձևակերպումները) և գործիքակազմը, սակայն մերժել, ժխտել նրա սկզբնական եզրահանգումները»։ Ֆրիդմենը ձևակերպել է, որ գոյություն ունի գործազրկության այսպես կոչված՝ բնական մակարդակ, և պնդել է, որ եթե գործազրկությունն այդ բնական մակարդակից ցածր լինի, դա կարող է սղաճի (ինֆլյացիայի աճի) մեծացման  պատճառ դառնալ: Նա միաժամանակ պնդել է, որ Ֆիլիպսի կորը երկարաժամկետ հեռանկարում գործազրկության բնական մակարդակի նկատմամբ ուղղահահաց դիրք է գրավում, և կանխատեսել է այն երևույթը, որը ներկայումս հայտնի է ստագֆլյացիա (*stagflation*) անվանումով։ Ֆրիդմենն առաջ է քաշել մակրոտնտեսական հայեցակարգը, որ հայտնի է *մոնետարիզմ* անվամբ, և պնդել է, որ կառավարության տնտեսական քաղաքականության մեջ դրամական զանգվածի կայուն ու փոքրածավալ ավելացումը գերադասելի է, քան արագ ու անակնկալ փոփոխությունները։ Դրամավարկային քաղաքականության, հարկման,, սեփականաշնորհման, ապակարգավորման (*deregulation*) վերաբերյալ նրա առաջ քաշած գաղափարները ազդել են կառավարության քաղաքականության վրա (հատկապես 1980-ական թվականներին), իսկ մոնետարիստական դրամավարկային տեսությունն իր հերթին ազդել է 2007-2008 թթ. համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի հաղթահարման նպատակով դաշնային պահուստարանի (*Federal Reserve*-ի) ձեռնարկած միջոցառումների վրա։

1977 թվականին Ֆրիդմենը թողել է աշխատանքը Չիկագոյի համալսարանում։ 1983 թվականին ստացել է վաստակավոր պրոֆեսորի (*Emeritus professor*) կոչում։ Այնուհետև դարձել է ԱՄՆ նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանի և Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Մարգարետ Թետչերի խորհրդականը։ Նրա քաղաքական փիլիսոփայությունը հիմնված է եղել ազատ շուկայական տնտեսական համակարգի վրա՝ հասարակական գործերի կառավարության նվազագույն միջամտությամբ։ Ականավոր գիտնականն իր գլխավոր ձեռքբերումն է համարել ԱՄՆ-ում պարտադիր զինվորական ծառայության վերացման գործում ներդրած ավանդը։ 1962 թվականին լույս ընծայած «Կապիտալիզմ և ազատություն» (*Capitalism and Freedom*) գրքում Ֆրիդմենը հանդես է եկել կամավոր զինծառայության, դրամի փոխանակման ազատ լողացող կուրսի, բժշկական հավաստագրման վերացման, բացասական եկամտահարկի և դպրոցական (կրթական) վաուչերների ներդրման պաշտպանությամբ։ Դպրոցի ազատ ընտրության կողմնակից լինելով՝ հիմնել է *Friedman Foundation for Educational Choice* հիմնադրամը, որը հետագայում վերանվանվել է *EdChoice*:

Միլտոն Ֆրիդմենն իր աշխատություններում անդրադարձել է տնտեսագիտական և հանրային քաղաքականության ամենատարբեր հիմնախնդիրների։ Նրա գրքերն ու ամսագրային հոդվածները զգալի ազդեցություն են գործել գրեթե ամբողջ աշխարհում, ներառյալ նախկին կոմունիստական հանրապետությունները։ 2011 թվականին *Econ Journal Watch|EJW* ամսագրի իրականացրած հետազոտության արդյունքների համաձայն՝ Միլտոն Ֆրիդմենը ճանաչվել է երկրորդը 20-րդ դարում աշխարհի առավել մեծ ժողովրդականություն վայելած տնտեսագետների շարքում (զիջել է միայն Ջոն Մեյնարդ Քեյնսին) Upon his death, *[[The Economist]]* described him as "the most influential economist of the second half of the 20th century ... possibly of all of it".:

## Կենսագրություն
Ավարտել է Չիկագոյի համալսարանը, ստացել մագիստրոսի աստիճան 1933 թվականին։ Կոլումբիայի համալսարանի փոիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր՝ Չիկագոյի և Քեմբրիջի համալսարաններում (1953-1954)։ 1950-ական թվականներին մասնակցել է «Մարշալի պլան»-ին որպես խորհրդատու։ 1967 թվականին եղել է Ամերիկայի տնտեսագիտական ընկերության նախագահը։ Պարգևատրվել է Ջ․ Կլարկի շքանշանով (1951)։ Կինը՝ Ռոուզ Ֆրիդմանը (1910-2009), նույնպես հայտնի տնտեսագետ էր։ 2002 թվականին գիտնականի պատվին Կատոյի ինստիտուտը հանձնում է «Միլթոն Ֆրիդմանի անվան մրցանակ» ազատության զարգացման համար։

## Պատկերասրահ

File:FriedmansMiltonFamily.jpg|Միլտոն Ֆրիդմենը 1920 թվականի ընտանեկան լուսանկարում (կենտրոնում)
File:M.FriedmanFather.jpg|Միլտոնի հայրը՝ Ենյո Սաուլ Ֆրիդմենը
File:RoseMiltonF.jpg|Միլտոն Ֆրիդմենը իր ապագա կնոջ՝ Ռոզի հետ, 1935 թ.
File:Milton Friedman 1976.jpg|Միլտոն Ֆրիդմենը 1976 թ.


## Աշխատությունների ընտրանի
*  *A Theory of the Consumption Function* (1957) .
*  *[[A Program for Monetary Stability]]* (Fordham University Press, 1960) 110 pp. online version  
* *[[Capitalism and Freedom]]* (1962), highly influential series of essays that established Friedman's position on major issues of public policy (excerpts)
*  *[[A Monetary History of the United States, 1867–1960]]*, with Anna J. Schwartz, 1963; part 3 reprinted as *The [[Great Contraction]]*
* "The Role of Monetary Policy." *American Economic Review,* Vol. 58, No. 1 (Mar. 1968), pp.&nbsp;1–17 JSTOR presidential address to American Economics Association
*  "Inflation and Unemployment: Nobel Lecture", 1977, *[[Journal of Political Economy]]*. Vol. 85, pp.&nbsp;451–72. JSTOR
* *[[Free to Choose|Free to Choose: A Personal Statement]]*, with Rose Friedman, (1980), highly influential restatement of policy views
* *The Essence of Friedman*, essays edited by Kurt R. Leube, (1987) ()
* *Two Lucky People: Memoirs* (with Rose Friedman)  (1998) excerpt and text search
* *Milton Friedman on Economics: Selected Papers by Milton Friedman*, edited by Gary S. Becker (2008)
* Պոզիտիվ տնտեսության ուրվագծեր (1953)
* Մոնետար կայունացման ծրագիր (1959)
* Դրամական և գանձարանային քաղաքականություն (1969)
* Հակահեղափոխություն փողի տեսության մեջ (1970)
* Մոնետար փոփոխությունները ԱՄՆ-ում և Միացյալ Թագավորությունում (1981)

## Աղբյուրներ
* Միլթոն Ֆրիդմեն

## Գրականություն Միլտոն Ֆրիդմենի և նրա ուսումնասիրությունների մասին
* 
* Jones, Daniel Stedman. *Masters of the Universe: Hayek, Friedman, and the Birth of Neoliberal Politics* (2nd ed. 2014) excerpt.
* 
* 
* Wood, John Cunningham, and Ronald N. Wood, ed. (1990), *Milton Friedman: Critical Assessments*, v. 3. Scroll to chapter-preview links. Routledge.

* 
* *Илларионов А.* Фридман и Россия։ Судьба великого экономиста как ответ на вопрос, почему одни страны процветают, а другие приходят в упадок // Публикации Института Катона . — 18.11.2007 г.
* *Усоскин В. М.* Денежный мир Милтона Фридмана. — М.։ Наука, 1989
* *Ebenstein L.* Milton Friedman։ A Biography. — New York and Basingstoke, England։ Palgrave Macmillan, 2007—272 p. — ISBN 978-1-4039-7627-7.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Միլթոն Ֆրիդմենի կենսագրությունը Նոբելյան մրցանակի կայքում
* Collected Works of Milton Friedman (Multiple Text, audio, video)
* The Milton Friedman papers at the Hoover Institution Archives
* Selected Bibliography for Milton Friedman at the University of Chicago Library
* Profile and Papers at Research Papers in Economics/RePEc
* 
* 
* Becker Friedman Institute at the University of Chicago
* The Foundation for Educational Choice
* Milton Fridman  at Scarlett
*  with the Prize Lecture December 13, 1976 *Inflation and Unemployment*
* Inflation and Unemployment 1976 lecture at NobelPrize.org
* Nobel Memorial Prize acceptance speech
* 
* Interview with Milton Friedman, Dominic Streatfeild, May 25, 2000, source material for *Cocaine: An Unauthorised Biography*
* Milton Friedman vs. The Fed Bailout by Michael Hirsh, *[[Newsweek]]*, July 17, 2009
* Four Deformations of the Apocalypse, David Stockman, *[[The New York Times]]*, July 31, 2010
* 
* A collection of Milton Friedman's works

; Տեսաֆիլմեր
* 
** ''Booknotes'' interview with Friedman on the 50th Anniversary Edition of F.A. Hayek's ''Road to Serfdom'', November 20, 1994.
** Depth'' interview with Friedman, September 3, 2000
* "The Open Mind – Living Within Our Means (1975)"
* "The Open Mind – A Nobel Laureate on the American Economy (1977)"
* 
* Milton Friedman, *Commanding Heights*, PBS, October 1, 2000, interview, profile and video
* "Free To Choose" (1980), a PBS TV series by Milton Friedman
* Milton Friedman at the Cato Institute
* Free to Choose Network

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հանրապետական կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հակակոմունիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հրեա հակակոմունիստներ
Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Չիկագոյի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռատգերսի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երկարակյացներ