Նոր ռուս

**Նոր ռուսներ,** կլիշե, որը նշանակում է ԱՊՀ սոցիալական դասի ներկայացուցիչներին, ովքեր մեծ կարողություն են ձեռք բերել Խորհրդային Միության փլուզումից հետո «Խիզախ իննսունականներին»։ Ոչ բոլոր նոր ռուսներն են էթնիկ իմաստով պատկանում ռուսներին։ Նոր ռուսները կոչվում են արագ հարստացած (որպես կանոն, կասկածելի կամ անօրինական եղանակով) մարդիկ, խոշոր մաֆիոզներ, մինչդեռ չունեն բարձր մակարդակի հետախուզություն, մշակույթ և, չնայած իրենց բարեկեցությանը, օգտագործելով բառապաշար և ունենալով սոցիալական շերտերի ձևեր, որոնցից նրանք դուրս են եկել։

1990-ականներին «նոր ռուսները» դարձան անեկդոտների կայուն կերպարներ, որոնք կարծրատիպեր են խաղում ձեռնարկատերների մասին պատկերացումներում։

## Ստուգաբանություն
Առաջացման վայրը և ժամանակը, ինչպես նաև այս արտահայտության հեղինակությունը հստակ սահմանված չեն։

Ենթադրվում է, որ «նոր ռուսերեն» արտահայտությունն առաջացել է ռուսալեզու միջավայրում ցուցադրաբար անգլալեզու «նյու ռաշեն» (, այսինքն՝ նոր ռուսերեն), իսկ հետո պատճենվել է ռուսերեն ձևով։ Մեկ այլ տարածված վարկածի համաձայն՝ տերմինը հայտնվել է արտասահմանյան մամուլում, որտեղից տեղափոխվել է Ռուսաստան։ Այս տեսության կողմնակիցները կարծում են, որ արտահայտության հեղինակը ամերիկացի լրագրող Հեդրիկ Սմիթն է, որը հրատարակել է երկու գիրք ռուսների մասին՝ «The Russians» (1976) և «The New Russians» (1990)։ Երկրորդ գրքի վերնագիրը թարգմանվում է որպես «Նոր ռուսներ»։

Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ արտահայտությունը ֆրանսիական ծագում ունի և բառախաղ է, որը խաղում է ֆրանսիական Նուվորիշ ( *[նուվո րիշ]*, *նոր հարուստ մարդ, նուվորիշ՝*  *[նուվո րյուս*, *նոր ռուս*), որը բացարձակապես նման նշանակություն ունի «նոր ռուսերեն» տերմինին։ Հարկ է հիշեցնել, որ 19-րդ դարի վերջին արդյունաբերական հեղափոխության ժամանակ Ռուսաստանում գործում էր նաև իմաստով և կիրառությամբ նման տերմին՝ «արագ հարստացած» կամ «արագ հարստացած» (հանկարծակի և մեծ հարստացած մարդ, հնարավոր՝ ցածր բարոյական սկզբունքներով)։

Առաջին անգամ «նոր ռուսներ» տերմինը օգտագործվել է 1992 թվականի մարտի 4-ին «Օգոնյոկ» ամսագրում։ «Վերջում ամուր նշանով» վավերագրական ֆիլմում (նվիրված «Կոմերսանտ» թերթի ստեղծման 20-ամյակին և ցուցադրվել է Առաջին ալիքով 2009 թվականի նոյեմբերի 30-ին) դրա հեղինակ Լեոնիդ Պարֆյոնովը ցուցադրում է «Կոմերսանտ» թերթի 1992 թվականի համարը, որտեղ խմբագրականը հասցեագրված էր «նոր ռուսներին»։ Պարֆյոնովը պնդում է, որ այս թերթն առաջինն էր, որ այս բառը մտցրեց ամենօրյա օգտագործման մեջ, և սկզբում այն չի ունեցել բացասական կամ հեգնական երանգ՝ նշելով միայն նորաստեղծ ռուսական բիզնեսի ներկայացուցիչներին։

Հնարավոր է, որ տերմինը մտել է ժառանգած լեզու շնորհիվ «Կոմիլֆո» հեռուստատեսային ծրագրի, որը թողարկվել է 1990-ականների սկզբին 2x2 հեռուստաալիքով։ «Կոմիլֆո»-ն ռուսական հեռուստատեսության առաջին հաղորդումներից մեկն էր, որը գովազդեց ապրանքներ և ծառայություններ հարուստ գնորդների համար։ Հաղորդման անփոփոխ հատկանիշը դարձել է հմայիչ հաղորդավարը, ով այն հայտարարել է հետևյալ արտահայտությամբ՝ «Կոմիլֆո՝ նոր ծրագիր նոր ռուսների համար»։ Կլիշեի ժողովրդականության հետագա աճին կարող էր նպաստել ՕՐՏ հեռուստաալիքով հեռարձակվող «Ջենթլմեն շոու» հումորային հեռուստածրագիրը, որում նոր ռուսները կատակների և էսքիզների գլխավոր հերոսներն էին։

## Պատմություն
Մասնավոր ձեռնարկատիրությունը երկար դադարից հետո առաջին անգամ էր (հետհեղափոխական ՆՏՔ-ի ժամանակներից ի վեր, եթե հաշվի չառնենք որպես մասնավոր ձեռնարկատիրության տեսակ, արտելներ (կոոպերատիվներ), որոնք գոյություն ունեին մինչև 1950-ականների վերջը), թույլատրվում էր ԽՍՀՄ-ում վերակառուցման գագաթնակետին, և այլն և կոոպերատիվներ, 1986 թվականի նոյեմբերի 19-ի որոշմամբ։ Այս որոշմամբ սկսվեց Ռուսաստանի նոր ձեռներեցության զարգացման առաջին փուլը, երբ քչերն էին բացում իրենց գործերը, քանի որ ի սկզբանե դա զանգվածաբար առաջացնում էր ուրիշների դատապարտումը։ Տնտեսության նորաստեղծ մասնավոր հատվածը պետք է մակագրվեր գոյություն ունեցող սոցիալիստական համակարգում, որը ժխտում էր մասնավոր սեփականությունը և վարձու աշխատանքի օգտագործումը, հետևաբար, այդ ժամանակ բացակայում էր մասնավոր ձեռներեցության հայեցակարգը, որպես այդպիսին, դրա փոխարեն օգտագործվում էր գաղափարապես հաստատված «անհատական աշխատանքային գործունեություն» տերմինը։ Առաջին ալիքի ձեռնարկատերերը հիմնականում բացում էին սննդի կամ առևտրի փոքր ձեռնարկություններ և կոչվում էին «կոոպերատիվներ»։ Որպես կանոն, նրանք աշխատել են չափազանց խիստ պայմաններում  կապված շատ բարձր հարկերի, վարձու աշխատուժի ներգրավման սահմանափակման հետ (ըստ 1986 թվականի նշված որոշման, և թույլատրվում էր զբաղվել միայն ինքնուրույն կամ ընտանիքի անդամների հետ միասին և բացառապես իրենց հիմնական աշխատանքից ազատ ժամանակ), հասարակության և կոմունիստական իշխանության կողմից անվստահություն և այլն։

Երկրորդ ալիքն արդեն պերեստրոյկայի ավարտի ժամանակաշրջանն է՝ 1989-1991 թվականներին, երբ սկսվում է սոցիալիզմի աստիճանական փլուզումը և անցումը շուկայական տնտեսության։ Երկրորդ ալիքի ներկայացուցիչները ձգտում էին իրենց դրսևորել գործում՝ չմտածելով դրա տնտեսական բաղադրիչի մասին։ Այդ տարիներին ձեռներեցությամբ զբաղվել են նաև խոշոր պաշտոնյաները։ Բիզնեսի ընդհանուր ձևերը դարձել են բազմաթիվ բանկեր, բորսաներ, համատեղ ձեռնարկություններ (համատեղ ձեռնարկություններ), հայտնվում են ֆինանսական և ֆոնդային շուկաների սկիզբը։ Այս ժամանակահատվածում համագործակցությունը սկսում է ընդունել արևմտյան տիպի բիզնեսի ձև՝ բոլոր համապատասխան ատրիբուտներով՝ բաժնետիրական կապիտալ, բաց տարածության պլանավորմամբ գրասենյակներ, գրասենյակային սարքավորումներ, հագուստի և վարքի բիզնես ոճ և այլն։ Փաստորեն օրինականացվում է նաև «բիզնես» բառը, որը նախկինում ասոցացվում էր բացառապես Արևմուտքի և կապիտալիզմի հետ։

Այս շրջանում դեռևս որևէ դրական կամ բացասական երանգ չունեցող «նոր ռուսներ» արտահայտությունը հայտնվում է որպես լրագրող Հեդրիկ Սմիթի հեղինակած «նոր ռուսներ» («Սովետական մարդու նոր տեսակը») գրքի վերնագիր։ Դրանում հեղինակը ներկայացնում է 1980-ականների վերջին ԽՍՀՄ կրկին այցելության նկարագրությունը։ 1990 թվականին լույս տեսած այն Սմիթի «ռուսները» գրքի շարունակությունն էր, որը պատմում էր 1970-ականներին ԽՍՀՄ-ում կյանքի մասին։

Երրորդ փուլը սկսվեց 1991 թվականից հետո, այն կոչվում է զանգվածային ձեռներեցություն։ Սոցիալիստական համակարգի փլուզումը հանգեցրել է նրան, որ ձեռնարկատերերի թիվը բազմիցս աճել է (երբեմն ստիպված, զանգվածային կրճատումներից հետո), և այժմ դրանք ոչ միայն խանդավառություններ և կրքեր էին, այլև նրանք, ովքեր բիզնես են սկսել գոյատևելու և, հնարավոր է, հարստանալու ցանկությունից։

Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Սոցիոլոգիայի ինստիտուտի գլխավոր գիտաշխատող Ռենալդ Սիմոնյանը, նշելով, որ «նոր ռուսները» 90-ականների բարեփոխումների արդյունք են, նրանց տալիս է հետևյալ բնութագիրը։

Վ. Ա. Բուրյակովսկայան իր «Զանգվածային մշակույթի հաղորդակցական բնութագրերը մեդիա դիսկուրսում» մենագրության մեջ 2015-ը բնութագրում է «նոր ռուսներ» արտահայտությունը որպես «աստիճանաբար դուրս եկող արտահայտություն», որը վերջապես անցնում է պատմության մեջ։ Ընդհանուր առմամբ, 2010-ականներին «նոր ռուսներ» հասկացությունը օգտագործվում էր որպես ռետրո տերմին «90-ականների սրընթաց» դարաշրջանից։

## «Նոր ռուս»-ի հատկանիշները և տերմինաբանությունը
[thumb|180 px|[Mercedes-Benz W140|Mercedes-Benz S600]]

1990-ականներին բնորոշ հատկանիշները համարվում էին՝
* Կարմիր կամ ազնվամորու բաճկոնը «թույն» հագուստի տարբերակիչ ոճն է, դրա խորհրդանիշը (նաև անճաշակության խորհրդանիշ)։ Ըստ հեռուստատեսության «Ինչ, որտեղ, երբ» գիտակի։ Որտեղ Երբ Անդրեյ Կոզլով, «նոր ռուսները» սկսեցին կրել ազնվամորու բաճկոններ հենց այս խաղում նրանց հայտնվելուց հետո։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ «նորաձևության» հիմնադիրը Սերգեյ Մավրոդին էր՝ նման բաճկոնով գալով հեռուստահաղորդման։
* Թանկարժեք ապրանքանիշերի նորաձև հագուստ՝ կաշվե բաճկոն, սև ջինսե տաբատ, սև կոշիկներ սուր ծայրով։
* Մազերը հետ լիզված կամ կտրված «ոզնի» («շաղգամ»)։
* Պարանոցի վրա զանգվածային ոսկե շղթա («գոլդա»), ոսկե շղթա։
* Ծանր ոսկե մատանի-կնիք («ընկույզ»)։ Սովորաբար մի քանի մատների վրա։
* Թանկարժեք ապրանքանիշի մեծ ժամացույցներ («կաթսաներ») կամ հաստ ապարանջան, գերադասելի է իրական ոսկուց և թանկարժեք քարերով։
* Պրեմիում դասի ավտոմեքենաներ՝ Mercedes-Benz S-դաս («Մերին», «Ճամպրուկ», «Ավազակ», «Վարազ»), «վեց հարյուրերորդ մերս», «600-րդ Մերին», «ստոսորոկետ»), BMW 7 («բումեր»), Mercedes-Benz E-դաս («Գայլ»), BMW 5 («Բեհա-հինգ», կամ պարզապես («Բեհա») «շնիցեր»), Աուդի 100 (A6) («ծովատառեխ», «սիգար»), Jeep Grand Cherokee («Բեհա»), «չիրիկ»,«չերկան», «ջիպ», «ժիպ», «չերոկեզ», «լայն»), Nissan Terrano («տիրանկա»), Mtsubishi Pajero («նիհար», «փեյջեր»), Toyota Land Cruiser («Կրուզակ», «կուկուրուժեր»), Mercedes Geländewagen («գելիկ», «խորանարդ»), Chevrolet Tahoe («տախա», «դագաղ»), Volvo 940, Lincoln Town Car, Isuzu Trooper/Opel Monterey։
* Բջջային հեռախոս («խողովակ», «բջջային»), որը համարվում էր շքեղության և հեղինակության առարկա մինչև 90-ականների վերջ։
* «Այծ», ձեռքերի բնորոշ ժեստեր ճկված ճկույթով, ցուցամատով և երբեմն բութ մատներով և միջնամատերով կամ մատնեմատերով սեղմված ափի կենտրոնին («տարածում», «ճեղքվածք», «երկրպագուի մատներ», «տղայի այծ», «բզեզներ»)։ 
* Հատուկ ժարգոնի օգտագործումը («տիպի», «բնության մեջ», «մաքուր», «կոնկրետ», «ցանկացած ձևով» բառերը և այլն)։ 
* Շատ կանխիկ ԱՄՆ դոլարով կամ ընդհանրապես փողով («տատիկներ», «թալան», «կանաչի», «կաղամբ», «լավա»)։
* Բորսեթ։

Բառերը սերտորեն կապված են «նոր ռուս» հասկացության հետ։
* «տանիք»-իրավապահ կամ քրեական կառույցների («տանիք») կողմից բիզնեսի, այդ թվում՝ ապօրինի, պաշտպանության ապահովում՝ շարունակական հիմունքներով վարձատրության դիմաց։
* «եղբայրներ»-քրեական միջավայրից եկած մարդիկ, ովքեր ուժ և քրեական մեթոդներ են օգտագործել ծագած հակամարտությունները լուծելու համար։
* «նետել»-խաբել։
* «նետ»-հանդիպում՝ որոշակի հակամարտություն լուծելու նպատակով, երբեմն զինված ճանապարհով։
* «քերել»-խոսել, կռվել կամ նույնիսկ փոխհրաձգություն կազմակերպել։

## «Նոր ռուսները» ժողովրդական մշակույթում
«Նոր ռուսները» դարձել են սովորական կնիք, բազմաթիվ անեկդոտների հերոսներ, նրանց տիպերը բազմիցս խաղացել են տարբեր ֆիլմերում, ներկայացումներում և ծրագրերում։ Արխետիպն ինքնին բազմիցս տեղափոխվել է կյանքի այլ ոլորտներ և երևույթներ (տես «Նոր ռուս տատիկներ»)։ Նաև 1996 թվականին Ջենթլմեն շոուի ծրագրում հայտնվեց «Վովան Սիդորովիչ Շչերբատին» կերպարը՝ ուկրաինացի դերասան Օլեգ Շկոլնիկի կատարմամբ։ «Քաղաք» ծրագրում հաճախ կատակներ էին բեմադրվում «նոր ռուսների» մասին, նույնիսկ մի ամբողջ թողարկում կար՝ «Մեր քաղաքի նոր ռուսները»։ Մենախոսությունները, որոնց գլխավոր հերոսները «նոր ռուսներն» էին, կատարում էին Եվգենի Պետրոսյանը, Միխայիլ Զադորնովը, Վլադիմիր Վինոկուրը և այլ արտիստներ։

«Նոր ռուսների» կերպարը որոշ չափով խաղարկվում է «Բրիգադա» հեռուստասերիալում, ինչպես նաև «Ժմուրկի» ֆիլմում, «Հանցավոր Պետերբուրգը» և «Կոտրված լապտերների փողոցները» հեռուստասերիալներում։

## Տես նաև
* Օրենքով գող
* Օլիգարխ
* Գոպնիկ
* Mercedes-Benz S600

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Левинсон А.* «Новые русские» и их соседи по анекдотическим контекстам // Новое Литературное Обозрение, 1996. — № 22. — С. 383—386.
* *Барсукова С.* Кто такие «новые русские»? // Знание — сила. 1998. — № 1. — С. 10—15
* *Шмелева Е. Я.* Новые русские в пространстве русского анекдота // Сб. «Русский язык сегодня. Активные языковые процессы конца XX века» — М.: «Азбуковник», 2003. — С. 538—548
* 

## Արտաքին հղումներ
* Анекдоты про Новых Русских 
* Одежда Новых Русских

Կատեգորիա:1990-ականներ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Ազգային և ռասայական կարծրատիպեր
Կատեգորիա:Արխետիպներ
Կատեգորիա:Գիտություն
Կատեգորիա:Ծաղրանկար
Կատեգորիա:Կարծրատիպեր
Կատեգորիա:Հանրալեզվաբանություն
Կատեգորիա:Հասարակագիտություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի հասարակություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակույթ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի սոցիալական պատմություն
Կատեգորիա:Ռուսներ
Կատեգորիա:Սոցիալական դասակարգեր
Կատեգորիա:Քաղաքագիտություն