Դատավճիռ Ստամբուլում

**«Դատավճիռ Ստամբուլում**» (, լրիվ անվանումը անգլերեն՝ *Judgment At Istanbul: The Armenian Genocide Trials*, ), 1919-1920 թվականների արտակարգ ռազմական տրիբունալին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին հայ խաղաղ բնակչության դեմ կատարված հանցագործությունների համար Օսմանյան Թուրքիայի ղեկավարների դեմ հարուցված գործին նվիրված գիրք։

Գրքի համահեղինակներն են Զորյան ինստիտուտի Ցեղասպանության ուսումնասիրության կենտրոնի տնօրեն Վահագն Տատրյանը, և Քլարկի համալսարանի պրոֆեսոր Թաներ Աքչամը: Թուրքերենով «Դատավճիռ Ստամբուլում» գիրքը հրատարակվել է 2008 թվականին, 2011 թվականինին լույս է տեսել անգլերեն տարբերակը, 2015 թվականին՝ ֆրանսերեն երկու հրատարակություն, իսկ 2020 թվականին՝ ռուսերեն թարգմանությունը:

## Նախապատմություն
21-րդ դարի սկզբին Թուրքիայի և մի շարք այլ երկրների դիրքորոշումն այն է, որ չկան փաստեր, փաստաթղթեր և, հետևաբար, ապացույցներ, որ Օսմանյան կայսրությունում հայերի ծրագրված և նպատակային ցեղասպանություն է տեղի ունեցել։ Մարդկության դեմ հանցագործությունների քննարկումն ամեն կերպ տեղափոխվում է անվստահելի վարկածների, քաղաքական, պատմական և ժողովրդագրական մեկնաբանությունների կամ, ծայրահեղ դեպքերում, այդ սարսափելի իրադարձությունները վերապրած ականատեսների սուբյեկտիվ գնահատականների ոլորտ։

Գրքի հեղինակներն անհերքելի ապացույցներ են ներկայացնում, որ դատավարության ժամանակ արդեն իսկ կային բավարար քանակությամբ փաստեր և փաստաթղթեր։ Այս եզակի դատավարության, դրա նյութերի և եզրակացությունների բացառիկ նշանակությունն ու կարևորությունն այն է, որ թուրքական դատարանը 1920 թվականին դատել է բարձրաստիճան պետական պաշտոնյաների և դատապարտել նրանց, և ոչ թե միջազգային իրավունքի համաձայն, ինչպես Նյուրնբերգյան դատավարության դեպքում, այլ օսմանյան քրեական օրենսդրության համաձայն։ 1923 թվականին իշխանության եկած քեմալական կառավարությունը շուտով ցրել է տրիբունալը:

Այսպիսով, Օսմանյան պետության կողմից Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչվել է դրա իրագործումից արդեն մի քանի տարի անց։ Դատարանի նյութերը անկասկած վկայում են դրա մասին։

## Նյութ
Ստամբուլի դատավարությունն արդարադատության ոլորտում շրջադարձային իրադարձություն է եղել՝ «մարդկության դեմ հանցագործությունների» հասկացությունը դնելով միջազգային քրեական իրավունքի հիմքում։ Այս ձևակերպումը Նյուրնբերգյան հռչակագրում և Տոկիոյի խարտիայում ներառելով՝ նացիստական հանցագործությունների դատախազները ոչ միայն կոդիֆիկացրել են այս հասկացությունը, այլև ճանաչել են «Հայկական գործի» պատմական նշանակությունը որպես իրավական նախադեպ։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին հայերի դեմ կատարված հանցագործությունների վերաբերյալ թուրքական ռազմական դատարանի նյութերը հրապարակվել են թուրքական կառավարության պաշտոնական մամուլի օրգանում՝ «Թաքվիմ-ի վեքայի» թերթում: Գրքի հեղինակները հավաքել են դատարանի դատավարությունների ընթացքի վերաբերյալ փաստաթղթեր և ուսումնասիրել դրանց անցկացման պատմական և իրավական հանգամանքները: Փաստաթղթերի թարգմանությունից բացի՝ գիրքը պարունակում է այն պատմական պայմանների մանրամասն վերլուծությունը, որոնցում դրանք հայտնվել են, ինչպես նաև 20-րդ դարում մարդկության դեմ պետության կողմից հովանավորվող առաջին հանցագործությունը քրեական պատասխանատվության ենթարկելու քաղաքական բնույթը և իրավական հետևանքները:

Փաստաթղթերի ժողովածուն զգալիորեն հարստացված է քսաներորդ դարի առաջին պետականորեն հովանավորված ցեղասպանության հանցագործության քրեական հետապնդման պատմական նախապատմության, քաղաքական բնույթի և իրավական հետևանքների լայնածավալ վերլուծությամբ։

## Հրատարակություններ
«Դատավճիռ Ստամբուլում» գիրքը հրատարակվել է տարբեր լեզուներով․
# 2008 - թուրքերեն
# դեկտեմբերի 1, 2011- անգլերեն՝ «*Judgment At Istanbul: The Armenian Genocide Trials», հրատարակչություն՝ Berghahn Books 376 էջ*
# մարտի 19, 2015 - ֆրանսերեն՝ «*Jugement à Istanbul*. *Le procès du génocide des Arméniens».* *հրատարակչություն՝* l’Aube 376 էջ, ISBN 2815910535
# ապրիլի 27, 2015 - ֆրանսերեն՝ «*Jugement à Istanbul*. *Le procès du génocide des Arméniens».* *հրատարակչություն՝* L'aube Eds De, 400 էջ, ISBN 9782815910538
# 2020 - ռուսերեն՝ «*Приговор в Стамбуле. Судебные процессы по делу о геноциде армян», հրատարակչություն՝ ИД Арк Медиа 394 էջ, ISBN 978-5-906731-80-7*

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2008 գրքեր
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության մասին գրքեր