Սփեյս Շաթլ

մինի|աջից|230px|Սփեյս Շաթլը նախքան թռիչքը
**Space Transportation System** ամերիկական նախագիծն ավելի հայտի է ինչպես **Space Shuttle** (տիեզերական բեռնախցիկ), գործարկվել է 1971 թ-ին, որպես **NASA**-ի լուսնային ծրագրից հետո հաջորդ մեծ նախագիծ։

Լուսնի վրա մարդու առաջին անգամ ոտք դնելը իրոք մեծ ձեռքբերում էր Ամերիկայի համար։ Հաջորդ մեծ ձեռքբերումը Տիեզերական Շաթլն էր։

Այս նախագիծը իրագործվել է NASA-ի կողմից, որի նպատակն էր ստեղծել և օգտագործել բազմակի օգտագործման, օդաչուական տիեզերական տրանսպորտային միջոց` նախատեսված մարդկանց և տարբեր բեռների փոխադրումը Երկրի ուղեծիր և հետ։

Ծրագրի աշխատանքներում մասնակցություն են ունեցել ամերիկական բոլոր ավիացիոն տիեզերական ընկերությունները։ Նախագիծը հսկայական էր և ազգային տարբեր ապրանքներ և սարքավորումներ մատակարարվել են 47 նահանգներից ավելի քան 1000 ընկերությունների կողմից։

Առաջին Սփեյս Շաթլի ստեղծումը 1972թ-ին շահեց Rockwell International ընկերությունը։ Առաջին 2 Շաթլների կառուցումը սկսվեց արդեն 1974թ-ի հունիսից։

Սփեյս Շաթլներն տիեզերք են բարձրացել 135 անգամ (2 դժբախտ պատահար ներառյալ)` իր հետ տանելով 1000-ավոր տոննաներով բեռ (մեծ մասն օգտագործվել է Միջազգային Տիեզերական Կայանի (ISS) -ի կառուցման համար), տարբեր աստղադիտակներ, այդ թվում Հաբլ աստղադիտակը` Երկրի >, տարբեր միջմոլորակային զոնդեր և այլն։

Սփեյս շաթլն արժե 1 միլիարդ 700 միլիոն դոլլար , իսկ նրա դուրս գալը Երկրի ուղեծիր` 450 հազար դոլլար, բայց քանի որ այն բազմակի օգտագործման համար է, այդքան էլ ծախսատար չէ:

Այս տիեզերանավը 50%-ով ինքնաթիռ է, 50%-ով հրթիռ։ Նախագիծն իրականացնելիս թռչում է մոտավորապես 6.5 կիլոմետր։

Անձնակազմն իր մեջ ներառում է հրամանատար, օդաչու և 2-5 մասնագետների` օպերացիան իրականացնելու համար։

> տիեզերանավը բաղկացած է 3 հիմանկան մասերից` օդատիզերական ինքնաթիռից` >-ից, բազմակի օգտագործման ռակետային արագացուցիչներից և անջատվող վառելիքային բլոկից։

>-ն ունի 3 հիմնական շարժիչներ Երկրի ուղեծիր բարձրանալու համար, ծառայողական և կառավարման համակարգեր, ինչպես նաև ջերմապաշտպանություն` Երկիր հետ վերադառնալու համար։

>-ում են գտնվում թռչող անձնակազմը և օգտակար բեռը։ Այս թռչող ապարատը թևերի և վայրէջքի ապարատների հետ միասին ունի 34.2 մ երկարություն, 17.3 մ բարձրություն և 23.8 մ թևերի բացվածք։ Հիմնական կառուցվածքային նյութը այլումինն է. օգտագործվում են նաև տիտան, կոմպոզիտային և այլ հատուկ թեթև և ամուր նյութեր։ Տիեզերանավի չոր քաշը տատանվում է 80 977-ից 82166կգ։

>-ը բաղկացած է 3 հիմնական մասերից .
# քթային մաս, որն իր մեջ ներառում է անձնակազմի խցիկը, հիմնական էլեկտրենային սարքավորումներ և կողմնորոշման համակարգի առջևի շարժիչներ։
# տիեզերանավի կենտրոնական մասը` երկու թևով, որը պարունակում է բեռների խցիկ և էրելկտրամատակարարման համակարգ։
# տիեզերանավի վերջին մասը, որում գտնվում են հիմնական շարժիչները և օժանդակ էլեկտրամատակարարման համակարգը, ինչպես նաև ուղղահայաց պոչը (keel) և կողմորոշման համակարգի հետևի շարժիչները։

Անձնակզմի խցիկն ունի 3 մակարդակ։

Ամենաբարձրը թռիչքի «տախտակամած»-ն է, որտեղ և տեղի է ունենում թռիչքի կառավարումը։ Թռիչքի և վայրէջքի ընթացքում այնտեղ են նստում հրամանատարը, օդաչուն և վերահսկողության 2 մասնագետներ։ Մնացած մակարդակներում կան պահարաններ, խոհանոց, թափոնների մերամշակման համակարգ, քնասենյակ և բաց տիեզերք դուրս գալու սենյակը՝ բաց տիեզերքում աշխատանքներ կատարելու համար։ Թռիչքի և վարէջքի ժամանակ այստեղ կարող է լինել մինչև 5 մարդ։ Միջին մակարդակի կողային մասը ծառայում է անձնակազմի մուտքի և ելքի համար, երբ նրանք Երկրի վրա են։

>-ի յուրահատկությունը օգտակար բեռի կրումն է, որը կարող է լինել տիեզերական ապարատ, լաբորատորային մոդուլներ` 18 մ երկարությամբ, 5 մ լայնությամբ։ Իսկ օգտակար բեռի քաշը կախված է ուղեծրի ընտրված բարձրությունից և թեքությունից։ Տիեզերանավը կարող է ուղեծիր բարձրացնել մինչև 25 000 կգ, իսկ հետ բերել Երկիր մինչև 15 000 կգ բեռ։

>-ն ունի ջերմապաշտպանիչ ծածկույթ , որը բաղկացած է 24192 սալիկներից և 3254 ճկուն մեկուսիչ պատվածքից, վերջինս պաշտպանում է օդադինամիկ ջերմությունից։ Սալիկները ջերմությունը կլանում են, այնուհետև աստիճանաբար ճառագայթելով այն։ Սալիկները նավի տարբեր մասերի համար տարբեր նյութերից են բաղկացած։ Առավել ջերմակայուն նյութը` մոխրագույն կոմպոզիտային ածխածնի-գրաֆիտային նյութն է (ջերմակայունությունը մինչև 1650&nbsp;°C), որը կիրառվում է տիեզերանավի քթի և թևերի եզրերի վրա։

Սև ապակեպլաստե սալիկներն (ջերմակայունությունը 650-ից մինչև 1260&nbsp;°C) օգտագործվում են այնպիսի մակերեսային տարածքներում ինչպիսիք են ներքևի մասը, տանիքի առջև մաս և ուղղահայաց կայունացուցիչի առջևի եզրին, իսկ մնացած մասերը՝ սպիտակ ապակեպլաստե սալիկներ (ջերմակայունությունը մինչև 650&nbsp;°C)։

Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Տիեզերագնացություն
Կատեգորիա:Տիեզերանավեր