Հանրային տնտեսագիտություն

**Հանրային տնտեսագիտություն** (կամ **հանրային հատվածի տնտեսագիտություն**), պետական քաղաքականության ուսումնասիրությունը տնտեսական արդյունավետության և արդարության տեսանկյունից։

Հիմնականում հանրային տնտեսագիտությունը մտածելու տեղիք է տալիս, թե արդյոք կառավարությունը պետք է մասնակցի տնտեսական շուկաներին, և թե որքանով դա պետք է անի։ Դա անելու համար միկրոտնտեսագիտության տեսությունն օգտագործվում է գնահատելու համար, թե արդյոք մասնավոր շուկան, կարող է ապահովել էֆեկտիվ արդյունքներ` պետական միջամտության բացակայության պայմաններում։ Ըստ էության, այս ուսումնասիրությունը ներառում է պետական հարկման և ծախսերի վերլուծությունները։ Այս թեման ընդգրկում է մի շարք թեմաներ, ներառյալ՝ շուկայական ձախողումները, արտաքին ազդեցությունները և կառավարության քաղաքականության ստեղծումը և իրականացումը։ Հանրային տնտեսագիտությունը հենվում է բարեկեցության տնտեսագիտության տեսության վրա և ի վերջո օգտագործվում է որպես սոցիալական բարեկեցության բարելավման գործիք։

Ընդլայնված մեթոդներն ու թեմաները ներառում են. 
*Հանրային ֆինանսների տեսությունը և կիրառումը
*Հանրային քաղաքականության վերլուծությունը և ձևավորումը
* Պետական ծախսերի և հարկման բաշխման ազդեցությունները 
*Շուկայական ձախողումների և պետական ձախողման վերլուծությունները։

Շեշտադրումը կատարվում է վերլուծական և գիտական մեթոդների վրա և նորմատիվ-բարոյական վերլուծության վրա, ի տարբերություն գաղափարախոսության։ Քննարկվող թեմաների օրինակներ են հարկային բեռը, օպտիմալ հարկումը, և հանրային բարեկեցության տեսությունը։

## Առարկայի շրջանակ
Տնտեսագիտական գրականության ամսագրի դասակարգման կոդերը տնտեսագիտության սուբյեկտների դասակարգման ձևերից մեկն են։ Այնտեղ, հանրային տնտեսագիտությունը՝ 19 նախնական դասակարգումներից մեկը, ունի 8 կատեգորիա։ Դրանք թվարկված են ստորև՝ JEL- կոդի հղումներով, եթե առկա է համապատասխան հոդվածը Նոր Պալգրեյվ։ Տնտեսագիտական Բառարանում (2008), ապա նաև դրա հղումով, ինչպես նաև առկայության պարագայում ծանոթագրություններով՝ յուրաքանչյուր ենթակատեգորիայի համար։

:JEL: H (all) – Հանրային տնտեսագիտություն
:JEL: H0 – Ընդհանուր
:JEL: H1 – Կառավարման կառուցվածքը և շրջանակը
:JEL: H2 – Հարկեր, Սուբսիդիաներ և պետական եկամուտներ
:JEL: H3 –  Հարկաբյուջետային քաղաքականություն և տնտեսական գործակալների վարքագիծը
:JEL: H4 – Պետության կողմից տրամադրված ապրանքներ
:JEL: H5 – Ազգային կառավարության ծախսերը և դրա հետ կապված քաղաքականությունը
:JEL: H6 – Ազգային բյուջե, դեֆիցիտ և պարտք
:JEL: H7 – Պետական և տեղական կառավարություն, միջկառավարական հարաբերություններ
:JEL: H8 – Տարբեր հարցեր։

## Հարկում
### Դայմոնդ-Միրլիսի արդյունավետության տեսություն
1971 թվականին Փիթեր Դայմոնդը և Ջեյմս Միրլիսը հրատարակել են մի փաստաթուղթ, որը ցույց տվեց, որ նույնիսկ միանգամյա հարկման անհասանելիության դեպքում արտադրության արդյունավետությունը դեռ ցանկալի է։ Այս եզրակացությունը հայտնի է որպես Դայմոնդ-Միրլիսի արդյունավետության թեորեմ և նրան են վերագրում Ռամզիի վերլուծության արդիականացումը՝ հաշվի առնելով եկամուտների բաշխումը, շահույթի աճման խնդիրի հետ։ Ջոզեֆ Ստիգլիցը և Պարթա Դասգուպտան (1971) քննադատել են այս թեորեմը, որպես ոչ արդյունավետ, այն պատճառով, որ արտադրության արդյունավետությունը պարտադիր չէ՝ լինի ցանկալի, եթե որոշակի հարկային գործիքներ չօգտագործվեն։

### Պիգույան հարկեր
[thumb|100px|[Արթուր Սեսիլ Պիգու (1877-1959)]]
Ձեռքբերումներից մեկը, որով հայտնի է անգլիացի մեծագույն տնտեսագետ Արթուր Սեսիլ Պիգուն, նրա աշխատանքն էր սահմանային մասնավոր ծախսերի և սահմանային սոցիալական ծախսերի (արտաքին) միջև տարաձայնությունների վերաբերյալ։ Իր «Բարեկեցության տնտեսագիտություն» () գրքում (1932) Պիգուն նկարագրում է, թե ինչպես են այդ տարբերությունները ի հայտ գալիս.

Մասնավորապես, Պիգուն հայտնի է իր այսպես կոչված շտկող հարկերի կամ Պիգույան հարկերի գաղափարներով․

Էքստերնալներ են առաջանում, երբ ֆիզիկական անձանց կողմից կամ արտադրող կազմակերպությունների կողմից սպառումը ազդում են այլ անձանց կամ կազմակերպությունների օգտակարության կամ արտադրական գործառույթների վրա։ Դրական արտաքին արդյունքներն են կրթությունը, առողջապահությունը և այլն, իսկ բացասական արտաքին դրսևորումների օրինակներ են օդի աղտոտումը, աղմուկը, պատվաստումների բացակայությունը և այլն։ Կառավարությունը կարող է միջամտել շուկայում` օգտագործելով արտանետումների հարկը, օրինակ՝ ավելի արդյունավետ արդյունքի ստեղծման համար այս Պիգույան հարկը օպտիմալ քաղաքականության դեղատոմս է ցանկացած ընդհանուր, բացասական արտաքին արդյունքի համար։

Պիգուն որպես դրական էստերնալ է բնութագրում, օրինակ, մասնավոր այգիներում ներդրված ռեսուրսները, որոնք բարելավում են շրջակա օդը և գիտական հետազոտությունները, որոնցից հաճախ բարձր գործնական օգտակարության հայտնագործություններ են կատարվում։ Որպես այլընտրանք, նա նկարագրում է բացասական էքստերնալները, ինչպիսին է գործարանը, որը ոչնչացնում է շրջակա միջավայրի հարմարավետությունների մեծ մասը։

1960 թվականին տնտեսագետ Ռոնալդ Քոուզն առաջարկեց այլընտրանքային սխեմա, որի արդյունքում բացասական էքստերնալները որոշվում են սեփականության իրավունքի համապատասխան փոխանցման ճանապարհով։ Այս արդյունքը հայտնի է որպես Քոուզի թեորեմ։

## Հանրային բարիքներ
Հանրային բարիքները կամ կոլեկտիվ սպառման բարիքներն ունեն երկու հատկություն՝ ոչ մրցակցային են և ոչ բացառելի։ Ինչ-որ բան ոչ մրցակցային է, եթե մեկ անձի սպառումը չի զրկում մեկ այլ անձի (որոշակի աստիճանի) սպառումից․ հրավառության ցուցադրումը ոչ մրցակցված է, քանի որ  դիտող մեկ անձը մրցակցող չի հանդիսանում և չի խոչընդոտում մեկ այլ անձի։ Ինչ-որ բան ոչ բացառելի է, եթե դրա օգտագործումը չի կարող սահմանափակվել մարդկանց որոշակի խմբով։ Կրկին, քանի որ ոչինչ չի կարող մարդկանց արգելել դիտելու հրավառությունը, չի կարելի այն բացառել։ Հասկանալի է՝ հասարակական բարիքի մեկ այլ օրինակ է այն ծառայությունը, որն ապահովում են իրավապահ կազմակերպությունները, ինչպես օրինակ՝ շերիֆները և ոստիկանությունը։ Որպես կանոն, քաղաքներն ու գյուղերը սպասարկվում են միայն մեկ ոստիկանական բաժանմունքի կողմից, իսկ ոստիկանության բաժինը ծառայում է բոլոր մարդկանց՝ իր իրավասության սահմաններում։

## Ծախսերի և օգուտների վերլուծություն
[thumb|100px|[Ժյուլ Դյուպյուի (1804-1866)]]
Չնայած ծախսերի և օգուտների ծագման վերլուծությունը կարող ենք տեսնել դեռևս Ժյուլ Դյուպյուիի դասական «Հանրային աշխատանքների օգտակարության չափման մասին» () հոդվածում (1844), հետագա գիտական զարգացման մեծ մասը տեղի է ունեցել Միացյալ Նահանգներում և առաջացել է ջրի հետ կապված խնդիրների մշակման արդյունքում։ 1950 թվականին ԱՄՆ Դաշնային միջգերատեսչական ջրային կոմիտեն հրատարակեց «Ջրային նախագծերի տնտեսական վերլուծության առաջարկվող պրակտիկան», (, որը հայտնի նաև Կանաչ գիրք անունով) զեկույցը, որն ուշագրավ է դարձել բարեկեցության տնտեսությունն առաջ քաշելու համար։ 1958 թվականին Օտտո Էկշտայնը հրապարակեց իր «Ջրային ռեսուրսների զարգացումը. նախագծի տնտեսագիտական գնահատականը» (), իսկ Ռոլանդ ՄակՔինը՝ «Պետական կառավարման արդյունավետությունը համակարգային վերլուծության օգնությամբ. ջրային ռեսուրսների զարգացման նպատակով» () գրքերը։ Վերջին գիրքը համարվում է նաև դասական՝ գործառնությունների հետազոտման ոլորտում։ Հաջորդ տարիներին մի շարք այլ կարևոր գործեր լույս տեսան՝ Ջեկ Հիրշլեյֆերը, Ջեյմս ԴիՀևենը և Ջերոմ Միլիմանը հրատարակել են «Ջրամատակարարում. Տնտեսագիտություն, տեխնոլոգիա և քաղաքականություն» () անվանումով գիրքը (1960), իսկ Հարվարդի մի խումբ գիտնականներ, այդ թվում՝ Ռոբերտ Դորֆմանը, Ստիվեն Մարգլինը և ուրիշներ հրատարակել են «Ջրային ռեսուրսների համակարգերի նախագծումը։ Տնտեսական նպատակների, ճարտարագիտական վերլուծության և պետական պլանավորման նոր մեթոդներ» (, 1962) գիրքը։

## Տես նաև
* Խառը տնտեսություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Arrow, Kenneth J. *Social Choice and Individual Values.* (1970)
* Atkinson, Anthony B. "On the Measurement of Inequality" *Journal of Economic Theory* 2 (1970) 244-263 http://darp.lse.ac.uk/papersdb/Atkinson_%28JET70%29.pdf 
* Auerbach, Alan J. and Laurence J. Kotlikoff. *Dynamic Fiscal Policy.* (1987)
* Boiteux, Marcel. "On the Management of Public Monopolies Subject to Budgetary Constraints" *Journal of Economic Theory* 3 (1971) 219-240
* Corlett, W.J. and D.C. Hague. "Complementarity and the Excess Burden of Taxation" *The Review of Economic Studies* Vol. 21 No. 1 (1953–1954) 21-30
* Dalton, Hugh. "The Measurement of Inequality of Incomes" *The Economics Journal* Vol. 30, No. 119 (Sep. 1920) 348-361
* Edgeworth, F.Y. "The Pure Theory of Taxation" *The Economic Journal* Vol. 7 No. 25 (Mar. 1897) 46-70 http://instruct1.cit.cornell.edu/Courses/econ335/out%2007/edgeworth%201897.pdf
* Feldstein, Martin. "Social Security, Induced Retirement, and Aggregate Capital Accumulation" *The Journal of Political Economy* Vol. 82 No. 5 (Sep.-Oct. 1974) 905-926
* Fisher, Irving. "Income in Theory and Income Taxation in Practice" *Econometrica* Vol. 5 No. 1 (Jan. 1937) 1-55
* Fisher, Irving. "The Double Taxation of Savings" *The American Economic Review* Vol. 29 No. 1 (Mar. 1939) 16-33
* Gini, Corrado.  "Variability and Mutability" in *Memorie di Metodologica Statistica*, ed. E. Pizetti and T. Salvemini (1955)
* Harberger, Arnold. "The Incidence of the Corporation Income Tax" *The Journal of Political Economy* Vol. 70 No. 3 (Jun. 1962) 215-240 http://www.uib.es/depart/deaweb/personal/profesores/personalpages/amedeospadaro/workingpapers/bibliosecpub/harberger.pdf
* Lihndahl, Erik. "Just Taxation: A Positive Solution" in *Classics in the Theory of Public Finance*, ed. R.A. Musgrave and A.T. Peacock (1958) http://www.econ.ucsb.edu/~tedb/Courses/UCSBpf/readings/lindahl.pdf
* Lorenz, M.O. "Methods of Measuring the Concentration of Wealth" *American Statistical Association* Vol. 9 No. 70 (Jun. 1905) 209-219
* Musgrave, Richard A. "A Multiple Theory of Budget Determination" (1957) 
* Niskanen, William A. "The Peculiar Economics of Bureaucracy" *The American Economic Review* Vol. 58, No. 2 (May 1968) 293-305 http://www.uv.es/=atortosa/niskanen.pdf
* Niskanen, William A. *Bureaucracy and Representative Government.* (2007)
* Orshansky, Mollie. "Children of the Poor" *Social Security Bulletin* Vol. 26 No. 7 (July 1963)
* Orshansky, Mollie. "Counting the Poor: Another Look at the Poverty Profile" *Social Security Bulletin* Vol. 28 No. 1 (Jan. 1965)
* Samuelson, Paul. "The Pure Theory of Public Expenditure" *Review of Economics and Statistics*, XXXVI (1954), 387-89 https://web.archive.org/web/20110826154152/http://samba.fsv.cuni.cz/~hava/VE%20LS%202011%20DISK%202/CITANKA%20textu/5%20Vererejne%20statky%20a%20externality/Samuelson%201954%20The%20pure%20theory%20of%20public%20expenditure.pdf
* Tiebout, Charles M. "A Pure Theory of Local Expenditure" *The Journal of Political Economy* Vol. 64, No. 5 (Oct. 1956), 416-424 https://web.archive.org/web/20161009104042/http://www.bookshd.com/product/the-journal-of-political-economy-volume-15/
* Wicksell, Knut. "A New Principle of Just Taxation" in *Classics in the Theory of Public Finance*, ed. R.A. Musgrave and A.T. Peacock (1958)

## Արտաքին հղումներ
* Journal of Public Economics 
* NBER papers in Public Economics 

Կատեգորիա:Պետական տնտեսություն