open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Չորաթան

**Չորաթան**, գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզում, նախկին Շամշադինի շրջանում, Բերդ քաղաքից մոտ 5 կմ հարավ-արևելք։ Երևանից՝ 223 կմ, մարզկենտրոնից՝ 90 կմ, Հայաստանի պետական սահմանից՝ 6 կմ հեռավորության վրա։

## Պատմություն
1750 թվականին Լեռնային Ղարաբաղից 12 ընտանիքներ գալիս և ներկայիս գյուղատեղից 1,6 կմ հեռավորության վրա գտնվող ներքին շեն հանդամասում բնակություն են հաստատում, իսկ հետագա տարիների ընթացքում աստիճանաբար իջնում և վերջնական բնակություն են հաստատում ներկայիս Չորաթանի տարածքում։

## Կլիմա
Գյուղը գտնվում է կլիմայական բարեխառն գոտում, ամռանը միջին ջերմաստիճանը + 23 C է, ձմռանը՝ -1 C։ Գյուղը գտնվում է ծովի մակերևույթից 1000 մ բարձրության վրա։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Չորաթանի մշտական բնակչությունը կազմել է 898, առկա բնակչությունը՝ 793 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, խաղողագործությամբ, ծխախոտագործությամբ, պտղաբուծությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։ Խորհրդային տարիներին Չորաթանը բարձր ցուցանիշների է հասել գյուղմթերքների արտադրության ու իրացման ուղղությամբ։

Համայնքն ունի դպրոց, բուժկետ, մշակույթի տուն, մանկապարտեզ։

## Տես նաև
* Չորաթանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Չորաթան
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Այգեպար

**Այգեպար**, գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզում՝ նախկին Շամշադինի շրջանում, Բերդ քաղաքից մոտ 7 կմ հյուսիս-արևելք՝ Տավուշ գետի ձախ ափին։

Հիմնադրվել է 1937 թ.-ին որպես ծխախոտի գործարանին կից բնակավայր, Այգեպար է վերանվանվել 1964 թ.-ի դեկտեմբերի 30-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Այգեպարի մշտական բնակչությունը կազմել է 485, առկա բնակչությունը՝ 443 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Այգեպարն ունի ծխախոտի ֆերմենտացիայի գործարան, որտեղ մշակում են տարածաշրջանի գյուղատնտեսական հումքի հիմնական մասը։

## Տես նաև
* Այգեպարի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)
* Բերդի օդանավակայան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1937 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Սևքար (Տավուշի մարզ)

**Սևքար**, գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզ նախկին Իջևանի շրջանի հյուսիսարևմտյան մասում, մարզկենտրոն Իջևանից մոտ 12 կմ հյուսիս, Սևքար գետի հովտում։ Հարակից է Ադրբեջանի Ղազախի շրջանի հետ։ Լեռներով բաժանված է Լոռու մարզի (նախկին Գուգարքի շրջանի) Աթան և Լորուտ գյուղերից։ Գտնվում է 6-7 բալլանոց սեյսմիկ գոտում։

Գյուղի տարածքը՝ 5078 հա, գյուղը ունի 724 կտուր և 2269 բնակիչ։

## Աշխարհագրություն
Պատմական Սևքարը շրջակայքի կենտրոնն էր։ Արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում Սևքարը մտնում էր Գանձակի ամիրության մեջ։
Սևքարը իր գոյության ընթացքում երկու անգամ լիովին ավերվել է՝ 13-րդ դարում թաթար-մոնղոլների կողմից, իսկ 1721 թ. Աղա Մահմեդ խանի ավերիչ արշավանքների պատճառով։
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը գյուղատնտեսությունն է, մասնավորապես՝ անասնապահությունը և այգեգործությունը։ Գյուղի տարածքը՝ 5078 հա, գյուղը ունի 724 կտուր և 2269 բնակիչ. Գտնվում է Տավուշի մարզում, նախկին Իջևանի շրջանի հյուսիսարևմտյան մասում, Իջևանից մոտ 20 կմ հեռավորությամբ։ Հարակից է Ադրբեջանի Ղազախի շրջանի հետ։ Լեռներով բաժանված է Լոռու մարզի (նախկին Գուգարքի շրջանի) Աթան և Լորուտ գյուղերից։ Գտնվում է 1-ին սեյսմիկ գոտում։

Սևքարը ծավալված է Աղստև և Սևքար գետերի միջև։ Գյուղի տարածքի մեծ մասը գտնվում է ծովի մակերևույթից 700 - 1700 մ բարձրության վրա, հարավ-արևմուտքից դեպի հյուսիս-արևելք ընդհանուր թեքությամբ։ Առանձին լեռների բարձրությունը հասնում է 2500 մ և ավել։ Առավելում են լեռնատափաստանային և, հարավարևմտյան մասում՝ լեռնաանտառային լանդշաֆտները։

## Կլիմա
Գյուղը ունի բարեխառն կլիմա, բարեխառն շոգ ամառներով և մեղմ ձմեռներով։ Ցածրավայրերում կլիման համարյա հասնում է սուբտրոպիկայինին։ Միջին տարեկան ջերմաստիճանը. ցածրավայրերում՝ 12&nbsp;°C, բարձրավայրերում՝ 4&nbsp;°C։ Առավելագույն ջերմաստիճանը՝ 37&nbsp;°C, նվազագույնը՝ -20&nbsp;°C։ Միջին տարեկան տեղումները՝ 500 - 800 մմ, ձյան ծածկույթը՝ 10 - 15 սմ։

## Բնություն
Բուսականության մեջ առավելում են տարածքի նշանակալի մասը զբաղեցնող անտառները (600 - 2500 մ բարձրության վրա)։ Այստեղ աճում են 120 բույսերի տեսակներ։ Հիմնական ծառերն են հաճարենին, կաղնին, բոխին։ Աճում են նաև ընկուզենիները, լորենիները, հացենիները, կեչիները, գիհիներ։ Տարածված են բազմամյա խոտերը։
մինի|200px|ձախից

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Սևքարի մշտական բնակչությունը կազմել է 2193, առկա բնակչությունը՝ 1929 մարդ։ Հին հայաբնակ գյուղ է։

Սևքարի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, ծխախոտագործությամբ, խաղողագործությամբ, պտղաբուծությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Սևքարից 2 կմ հարավ կա 17-րդ դարի եկեղեցի, իսկ 3 կմ արևմուտքում գտնվում է XVI-XVII դարերի Դարպասի գյուղատեղին։

## Տես նաև
* Սևքարի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Գրականություն
* Մուշեղ Մանուկյան (Գալշոյան), Սարի ճամփեքով գնացող մարդիկ։ «Գարուն», 1967, թիվ 7։ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Սևքար
Ասպինձա

**Ասպինձա** (), քաղաքատիպ ավան Վրաստանի հարավում, Սամցխե-Ջավախեթի մարզ համանուն շրջանի վարչական կենտրոնը։ Հայկական պատմական աղբյուրներում հիշատակվում է *Ասպնջակ* անվան տակ։

## Տես նաև
* Սամցխե-Ջավախք
* Վրաստանի աշխարհագրություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասպինձայի շրջան
Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքատիպ ավաններ
Վարագավան

**Վարագավան** (նախկին անվանումը՝ *Հախում*), գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզում՝ նախկին Շամշադինի շրջանում, Երևանից՝ 182 կմ, մարզկենտրոնից՝ 49 կմ, Հայաստանի պետական սահմանից՝ 4.5 կմ հեռավորության վրա։

## Պատմություն
Վարագավանը հիմնադրվել է 18-րդ դարում, նախկինում կոչվել է Հախում՝ գյուղի միջով անցնող գետակի անունով։ 1978 թվականին գյուղի մոտ գտնվող 12-րդ դարում կառուցված «Նոր Վարագավանք»-ի անունով գյուղը վերանվանվել է Վարագավան։

## Կլիմա
Բնակլիմայական պայմանները՝ գտնվում է բարեխառն գոտում, ամռանը միջին ջերմաստիճանը +32 C է, ձմռանը՝ 0-ից +2C։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Վարագավանի մշտական բնակչությունը կազմել է 630, առկա բնակչությունը՝ 607 մարդ։ Բնակիչները հայեր են, որոնց մի մասի նախնիները տարբեր ժամանակներում եկել են Արցախից։

Վարագավանի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղում գործում է միջնակարգ դպրոց, մշակույթի տուն, մանկապարտեզ, պահածոների գործարան և այլն։ Բնակչությունը զբաղվում է բուսաբուծությամբ, անասնապահությամբ,
պտուղների վերամշակմամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Պատմամշակութային կոթողներ՝ 
* Նոր Վարագավանք - կառուցվել է XII-XIII դարում, գտնվում է գյուղից մոտ 1 կմ արևելք
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ - կառուցվել է XIX դարում, գտնվում է կիսավեր վիճակում

## Տես նաև
* Վարագավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Այգեձոր (Տավուշի մարզ)

**Այգեձոր** (մինչև 1939 թ․՝ *Ղուլալի*), գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզում՝ նախկին Շամշադինի շրջանում, Բերդ քաղաքից մոտ 8 կմ հարավ-արևելք, Աղնջա գետի ափերին։

## Անվանում
Մինչև 1939 թ.-ի մայիսի 4-ը կոչվել է **Ղուլալի**։ Այսօր այգեձորցիների ճնշող մեծամասնությունը համոզված է, որ Ղուլալի անունը ծագել է օտարազգի զավթիչներ Ղուլի և Ալի եղբայրների անունների միացումից։ Կա նաև երկրորդ և առավել արժանահավատ վարկածը։ Գյուղի հիմնադրման ժամանակաշրջանը համընկել է Ախնջի և Տավուշ գետերի հովիտների գյուղերի տեր ու տնօրեն սուլթան Նասիբի կառավարած ժամանակահատվածին․ Նասիբը նորաստեղծ գյուղը որպես սեփականություն շնորհել է իր ծառա Ալուն, և վերջինիս անունով էլ կոչվել է Ղուլալի, այն է՝ ծառա Ալի (ղուլ՝ պարսկերեն ծառա)։

## Աշխարհագրություն
Բարձրությունը ծովի մակարդակից կազմում է 900-650 մ,միջինը՝ 780 մ։ Ախինջա գետը կամ ինչպես տեղացիներն են անվանում Ախնջին գյուղը բաժանում է երկու մասի։Ռելիեֆում աչքի են ընկնում քարագագաթները և խոր ձորերը։ Գյուղի արևելյան և հարավային մասերը անտառապատ են։

Գյուղը տարածական առումով բավական մեծ է և բաղկացած է մի քանի թաղամասերից, որոնք են՝ Վիրի թաղը (Միջին թաղ կամ կենտրոնական թաղամաս), որում տեղակայված է գյուղապետարանը, կինոյի և փոստի շենքերը, մշակույթի տունը, հացի փուռը, մանկապարտեզը, դպրոցը, հիվանդանոցը, Առվի թաղը, Էրի ձորը, Գոմեր թաղամասը, Այգեստան թաղամասը։

## Պատմություն
Ներկայիս Այգեձորի տեղակայման վայրում հայկական բնակատեղի է եղել սկսած մ.թ. 5-րդ դարից, ինչի մասին է վկայում գյուղի տարածքում գտնվող կիսավեր Սուրբ Հռիփսիմե վանքը։ Այգեձորը աչքի է ընկնում իր գեղատեսիլ բնությամբ՝ անտառապատ սարերով, ձորերով, առվակներով ու աղբյուրներով։

Հայաստանի պատմական Ուտիք գավառի Տավուշի մարզի ամենագեղեցիկ անկյուններից մեկում՝ Ախնջի գետի գեղատեսիլ հովտում է հիմնադրվել Այգեձոր գյուղը։ 1895 թվականին Բաքվում լույս տեսած Մակար Եպիսկոպոս Բարխուդարյանի «Արցախ» գրքում նշված է, որ 1890-ական թթ Ղուլալին ունեցել է 114 ծուխ, արական սեռի 742, իգական 601, ընդամենը՝ 1343 բնակիչ, որոնց նախնիները գաղթել են Փառիսոս քաղաքից։ Կարիելի է ենթադրել որ հիշյալ տվյալները կրել են զուտ վիճակագրական բնույթ և անհրաժեշտ են եղել հարկերի գանձման, զորակոչի, այլևայլ հարցերի համար։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Այգեձորի մշտական բնակչությունը կազմել է 2044, առկա բնակչությունը՝ 1852 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնաբուծությամբ, թռչնաբուծությամբ, խոզաբուծությամբ, մեղվաբուծությամբ, դաշտավարությամբ և այգեգործությամբ։

Գյուղի մոտակայքում գործում է պահածոների՝ Էկոգարդեն գործարանը։

## Օգտակար հանածոներ
Այգեձորի մոտ հայտնաբերվել են գրանիտի և մարմարի հանքավայրեր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Այգեձորի տարածքում է գտնվում Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին (V-XIX դարեր), իսկ արևմտյան մասում՝ «Խզնաքար» (X-XII դարեր) և «Երգեվանք» (X-XIIIրմիր Արեգունի» ամրոցը (վաղ միջնադար), 2 կմ հարավ-արևմուտքում՝ «Հայգրնի» դամբարանադաշտը (մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակ)։
կենտրոն|մինի|1000x1000փքս|Տեսարան Այգեձոր գյուղից

## Տես նաև
* Այգեձորի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)
* Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցի (Այգեձոր)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Սարիգյուղ

**Սարիգյուղ** (նախկին անվանումը՝ *Սռիգյուղ*), գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզի Իջևանի տարածաշրջանում, մարզկենտրոն Իջևանից մոտ 15 կմ հյուսիս, Աղստև գետի ձախ կողմում։ Վերանվանվել է **Սարիգյուղ** 1951 թ. մայիսի 10-ին։

Գյուղում է գտնվում յուրահատուկ մի ծառ , որի բնից դուրս են գալիս 13 ամուր ճյուղեր, դառնալով առանձին ծառեր, որը խորհրդանշում է Հիսուսին և նրա աշակերտներին։ Լեգենդի համաձայն ծառը 7 տարին մեկ անգամ ինքն իրեն այրվում է։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Սարիգյուղի մշտական բնակչությունը կազմել է 1226, առկա բնակչությունը՝ 1072 մարդ։ Բնակիչները հայեր են, որոնց նախնիների մի մասը վերաբնակիչներ են Ոսկևան գյուղից։

Սարիգյուղի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, բանջարաբուծությամբ, ծխախոտագործությամբ և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Նշանավոր մարդիկ
Սարիգյուղում են ծնվել գուսան Հովսեփը, սոց աշխ հերոսներ Ս. Մկրտումյանը, Ն. էլլարյանը, Փ. Ղազարյանը, Զ.Ղազարյանը, Հ. Մադաթյանը, Հ. Հովհաննիսյանը, Լ. Պողոսյանը, Ս. Եգանյանը, Զ. Աթաբեկյանը, Ս. Ամիրխանյանը և քիմիական գիտ դ-ր Գ. Շահնազարյանը (1927) :

## Օգտակար հանածոներ
Գյուղի տարածքում կան մանգանի, ագաթի և բենտոնիտային կավերի հանքապաշարներ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Սարիգյուղից 3 կմ հարավ-արևելքում գտնվում են “Ծակ” եկեղեցին, մ.թ.ա. 2-րդ-1-ին հազարամյակի դամբարանադաշտ և XII-XIII դարերի խաչքարերով գերեզմանոց։

## Տես նաև
* Սարիգյուղի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)
* Սարիգյուղի սոսի
* Սարիգյուղ կամավորական ջոկատ
* Սարիգյուղի ագաթի հանքավայր
* Սարիգյուղի բենթոնիտային կավերի հանքավայր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Ոսկեվան

**Ոսկեվան** (նախկին անվանումը՝ *Ղոշղոթան*), գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզում, նախկին Նոյեմբերյանի շրջանում, մարզկենտրոնից 33 կմ հյուսիս-արևմուտք, Ոսկեպարի լեռնաշղթայի հարավային լանջին։ Գյուղը մինչև 1978 թ. կոչվել է Ղոշղոթան, իսկ 1978 թվականից Ոսկեվան։

Ըստ մեզ հասած տվյալների, մի անգամ գյուղացիները, որոնք հարկ էին վճարում նաև թուրք բեկերին, սկսել էին աշնանացան վարի աշխատանքները, երբ բեկերն իրենց հարկահանների հետ գյուղ են մտնում տվյալ տարվա չվճարած հարկը հավաքելու։ Նրանք պահանջում են դադարեցնել վարի աշխատանքները և հավաքել տրվելիք հարկերը։ Հարկը հավաքելուց հետո թուրք բեկը թույլ է տալիս շարունակել վարի աշխատանքները, ասելով՝ գոշքոթանլարը, այսինքն՝ լծեք գութանները, այստեղից էլ Գոշքոթան՝ Ղոշղոթան անվան ծագումը։

1978 թ. Նոյեմբերյանի շրջսովետի գործկոմի նախաձեռնությամբ՝ նախագահ Սուրեն Սարիբեկի Անտոնյան, միջնորդություն ներկայացվեց ՀԽՍՀ Գերագույն խորհուրդ՝ շրջանի 3 բնակավայրերի անվանափոխության վերաբերյալ։ Առաջարկվեց Դոստլուն անվանել Բարեկամավան, Ղալաչան՝ Բերդավան, Ղոշղոթանը՝ Ոսկեվան։ Ղոշղոթանցիները սիրով համաձայնեցին և ընդունեցին գյուղի նոր անունը։

Ոսկեվանը գտնվում է նախկին շրջկենտրոն Նոյեմբերյանից 16 կմ, մարզկենտրոն Իջևանից՝ 45 կմ, և Երևանից՝ 180 կմ հեռավորության վրա։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Ոսկեվանի մշտական բնակչությունը կազմել է 1256, առկա բնակչությունը՝ 1206 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնաբուծությամբ, պտղաբուծությամբ, ծխախոտագործությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ոսկեվանի մեջ է Սուրբ Գայանե եկեղեցին, 4 կմ արևմուտքում՝ Շեկ աղբյուր, 3 կմ հյուսիս՝ Ոսկեվան, 3 կմ արևելք՝ Խլեզձոր և 5 կմ հյուսիս՝ Սռի գյուղատեղիները։

Գյուղի հին գերեզմանոցի հարավային մասում կանգուն է բռնչենի ծառը, որի տարիքը ոչ ոք չգիտի, ենթադրվում է որ այդ ծառը գյուղի հասակակիցն է։ Ծառի առջևի մասում Զորավար Անդրանիկի ծննդյան 125-ամյակի կապակցությամբ 1990 թ. կառուցվել է նրա կիսանդրին։ Կիսանդրին քանդակել է հարևան Ոսկեպար գյուղի բնակիչ Հրաչիկ Եգորի Ալավերդյանը։ Հուշարձանի բացման արարողությանը ներկա էր նաև Հայաստանի ազգային հերոս Գեղազնիկ Արմենակի Միքայելյանը։

## Տես նաև
* Ոսկեվանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Նավուր

**Նավուր**, գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզի Բերդ համայնքում

## Աշխարհագրություն
Հեռավորությունը մարզկենտրոն Իջևան քաղաքից կազմում է 78 կմ։ Գտնվում է ծովի մակերևույթից 1490 մ բարձրության վրա։

### Կլիմա
Գյուղը գտնվում է կլիմայական բարեխառն գոտում, ամռանը միջին ջերմաստիճանը +19 C է, ձմռանը՝ -3 C։

## Պատմություն
Նավուր գյուղը գտնվում է Տավուշ և Հախում գետերի միջև։

### Պատմամշակութային հուշարձաններ

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքների՝ Նավուրի մշտական բնակչությունը կազմել է 1065, առկա բնակչությունը՝ 1004 մարդ։ Բնակիչները հայեր են, որոնց նախնիները եկել են Բերդից (1862 թ.), Ղարաբաղից, Կրասնոսելսկի շրջանից և Արծվաբերդ գյուղից։

Նավուրի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

Համայնքն ունի դպրոց, բուժկետ, մշակույթի տուն, մանկապարտեզ։
[մինի|աջից|250px|Հուշարձան Զորավար Անդրանիկին, Նավուր-Իծաքար ճանապարհին, բարձունքի վրա, քանդակագործ՝ [Սարգիս Այվազյան]]

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Թիմը գնում է գյուղեր. այսօր՝ Նավուր

Կատեգորիա:Բերդ համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Այրում

**Այրում**, քաղաք Հայաստանի Տավուշի մարզում, մարզկենտրոնից 60 կմ հյուսիս-արևմուտք, Դեբեդ գետի ափին ։ 

## Բնակչություն
Նախնիների մի մասը եկել են Երևանի շրջակայքից, Արճիսից և Ռուսաստանից։

Այրումի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական մասը աշխատում է պահածոների գործարանում և երկաթուղային կայարանում։

## Պատմամշակութային կառույցներ
1962 թվականին Այրումի երկաթուղու կայարանից 3 կմ հարավ-արևմուտք ընկած հնագույն ամրոցի ավերակներում հայտնաբերվել են բրոնզե դարի մշակույթի մնացորդներ՝ բրոնզե 49 հատ՝ մարդկանց, բորենու, եզան, ձիու արձանիկներ, որոնք վերաբերում են Ք. ա. 10-7-րդ դարերին։ Արձանիկները ձուլված են մեծ վարպետությամբ, մարդիկ և կենդանիները շարժման մեջ են և արտահայտում են այդ շրջանի կենցաղը և բարքերը։ Շրջակայքում նաև հայտնաբերվել են դամբարաններ և խեցեղեն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Այրում (քաղաք)
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Գետահովիտ (գյուղ)

**Գետահովիտ,** գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզի Իջևանի տարածաշրջանում, մարզկենտրոն Իջևանից մոտ 1 կմ հյուսիս-արևմուտք, Սառնաջուր գետի ստորին հոսանքում։

## Անվանում
Գյուղի հին անունը Թալաքանդ է։Գյուղը 1803 թվականին եղել է Պարսկաստանի տիրապետության տակ ապա ռուս-պարսկական առաջին պատերազմից հետո 1805 թվականին մտել է Ցարական կառավարության հաշվառման մեջ։ 

Թալաքանդ նշանակում է բացատ և պարսկական բառ է։ Երբ Ղարաբաղից գաղթացները եկել են հաստատվել նրանց հետ եղել են նաև պարսիկներ։ Ամբողջ տարածքը եղել է անտառապատ սակայն պարսիկներից մեկը նկատելով բացատ տարացք ասել է «Թալաքանդ, Թալաքանդ» այդ պատճառով էլ գյուղի անունը եղել է Թալաքանդ։ Ժամանակի ընթացքում անունը տրոհվել և դարձել է Թալա սակայն բացատրությունը չի փոխվել։ 1978 թվականին վերանվանվել է Գետահովիտ։ Գտնվում է Գուգարաց լեռնաշղթայի Իջևանի լեռնաճյուղերի հարավային արոտի անտառապատ վայրում, Աղստև գետի և Սառնաջուր վտակի ստորին հոսանքում Իջևան քաղաքից 1կմ դեպի հյուսիս։ Այստեղով է հոսում նաև Թալաջուր գետակը։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Գետահովիտի մշտական բնակչությունը կազմել է 2123, առկա բնակչությունը՝ 1991 մարդ։ Բնակիչերը հայեր են, որոնց նախնիների մի մասն այստեղ է փոխադրվել մոտակա Հին Թալա գյուղից և Արցախի Խաչեն ու Ջրաբերդ գավառների գյուղերից։

Գետահովիտի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, այգեգործությամբ, բանջարեղենի, հացահատիկի և ծխախոտի մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գետահովիտից 1,5 կմ հյուսիս-արևելքում գտնվում է “Մրգաշեն” գյուղատեղին (XII-XIII դարեր), որտեղ նշմարվում են եկեղեցիների և գերեզմանոցի ավերակներ, իսկ 11 կմ արևմուտք՝ “Կըռանա-Տուխտ” գյուղատեղին (XII-XIII դարեր)։

Գետահովիտ Միջնաշեն եկեղեցի.jpg
Գետահովիտ Միջնաշեն եկեղեցին.jpg
Միջնաշենի եկեղեցի.jpg


## Տես նաև
* Գետահովիտի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գետահովիտ
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Գոշ

**Գոշ,** գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզի Դիլիջանի տարածաշրջանում, մարզկենտրոն Իջևանից 30 կմ հարավ-արևմուտք, Գոշ գետի հովտում։ Գտնվում է Երևանից՝ 118 կմ հեռավորության վրա։

## Պատմություն
Գոշը հիմնվել է 1840-1845 թթ.-ին։ Առաջին բնակիչներն եղել են նախկին Նոյեմբերյանի շրջանի Բարեկամավան և Կոթի գյուղերից վերաբնակեցվածները։

Որպես հին բնակատեղի հիշվում է դեռևս X-XI դարերից։ 1178 թ.-ին կառուցվել է Գոշավանքի վանական համալիրը։ Այն կառուցվել է Մխիթար Գոշի կողմից՝ Իվանե Զաքարյան իշխանի աջակցությամբ։ Գոշավանքը եղել է Միջնադարյան Հայաստանի հոգևոր և մշակութային խոշոր կենտրոններից մեկը, որտեղ ստեղծվել և պահպանվել են բազմաթիվ արժեքավոր ձեռագրեր։

Այստեղ են ուսում առել և գործել Վանական վարդապետը և Կիրակոս Գանձակեցին։ Գոշավանքը եղել և մնում է որպես համաշխարհային պատմամշակութային գլուխգործոցներից մեկը։ Պատահական չէ, որ տարիներ առաջ այստեղ անցկացված միջազգային սիմպոզիումին ներկա են գտնվել աշխարհի բազմաթիվ երկրներից ժամանած 250 գիտնականներ և ճարտարապետներ։

## Ավանդություն
Մխիթար Գոշը եղել է այս գյուղից։ Մի անգամ նա երազ է տեսնում, երազում Աստված նրան ասում է՝ Մխիթա՛ր, յոթ տարի հացի առատություն է լինելու, յոթ տարի էլ չորային։ Առատության տարիներին պաշար հավաքի, սովի ժամանակ ժողովուրդը նեղություն չքաշի։ Գոշը մեծ-մեծ ամբարներ է շինել տալիս, վանքի հարստությունով հացի էժան տարին ցորեն է առնում, լցնում ամբարները։ Երբ սովը ընկնում է ժողովրդի մեջ, նա մի գուշ փայտե կլոր աման է շինել տալիս և դրանով ցորեն բաժանում մարդկանց։ Դրանից հետո նրա անունը մնում է Գուշ Մխիթար։ Երբ Մխիթարը մեռնում է՝ գյուղը նրա անունով կոչում են Գոշ կամ Գոշի գյուղ։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Գոշի մշտական բնակչությունը կազմել է 1115, առկա բնակչությունը՝ 882 մարդ։ Հիմնադրման պահից ի վեր բնակիչները հայեր են, որոնց նախնիների մի մասը այստեղ են տեղափոխվել մարզի Բարեկամավան և Կոթի գյուղերից և այլ գյուղերից։

Գոշի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Կլիմա
Գոշն ունի բարեխառն կլիմա։ Ամռանը միջին ջերմաստիճանը + 29&nbsp;°C է, ձմռանը՝ -7&nbsp;°C։

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, դաշտավարությամբ, պտղաբուծությամբ և ծխախոտագործությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
[մինի|[Գոշավանք |Գոշավանք վանական համալիր]]
Գոշում և նրա շրջակայքում կան պատմաճարտարապետական արժեքավոր հուշարձաններ, որոնց կենտրոնը Գոշավանքի համալիրն է Սբ. Աստվածածին (1191-1196 թթ.), Սբ. Գրիգոր (1231 թ.) և Սբ. Գևորգ (1254 թ.) եկեղեցիներով։

Գոշում է գտնվում նաև Սբ. Հռիփսիմե գմբեթակիր փոքրածավալ եկեղեցին, որտեղ հանգչում է միջնադարի հայ մեծ մտածող, առակագիր Մխիթար Գոշի (1130-1213 թթ.) աճյունը, որի գերեզմանին կանգնեցված խաչքարը իր տեսակի մեջ բացառիկ արվեստի մի հրաշալի կոթող է։

## Տես նաև
* Գոշի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Արճիս

**Արճիս**, գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզի Նոյեմբերյանի տարածաշրջանում, Նոյեմբերյան քաղաքից մոտ 9 կմ արևմուտք, Դեբեդ գետի աջափնյակում՝ նրա փոքրիկ վտակի ափին։ Հարուստ է բերքատու այգիներով, շրջակայքում կան անտառներ։ Կլիման մեղմ է, լեռնային։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Արճիսի մշտական բնակչությունը կազմել է 1125, առկա բնակչությունը՝ 1075 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Աշխարհագրություն
Գյուղի տարածքը լեռնային է, այստեղով է հոսում Դեբեդի աջակողմյան վտակ Արճիս գետակը։ Վերջինս սկիզբ է առնում Վիրահայոց լեռներից և մայր գետին է միանում գյուղի մոտ։

Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, պտղաբուծությամբ և ծխախոտի մշակությամբ։

## Պատմություն
Արճիս գյուղի տարածքում մինչև ներկայիս գյուղի հիմնադրումը տարբեր դարերում հիմնադրվել են բնակավայրեր։ Այդ մասին են վկայում շրջակայքում հայտնաբերված դեռևս 6-րդ դարի գերեզմանների հետքերը, գյուղի «Աղաքարի ղաշ» կոչվող վայրում և «Մատուռի ձոր» անվամբ հայտնի մառուռի ճանապարհի վրա հայտնաբերված ձուլարանները, գերեզմանները և բրուտագործության հետքերը։ Հայտնի են պաշտպանական ամրոցներ, բերդատեղեր և կիկլոպյան ամրոց։ Գյուղիից 1.5 կմ հեռու պահպանվել են կիկլոպյան հսկայական ամրոցի հետքերը։

Ըստ ավանդազրույցների՝ Արճիս գյուղը հիմնադիրը ծնվել է Վանա լճի մոտ գտնվող Արճեշ քաղաքում և այնտեղ մասնագիտացել է պղնձագործության մեջ։ Արճեշը հայտնի եղել իր բարձրորակ և ստեղծագործ վարպետներով, որտեղ Արճիս գյուղի հիմնադիրը, ում անունը հայտնի չէ, երիտասարդ հասակում սովորել է պղնձագործի մասնագիտությունը և դարձել հանրահայտ վարպետ։ Արճիս գյուղի հիմնադիրը Վանի Արճեշ քաղաքից տեղափոխվում է Սանահին և աշխատանքի անցնում Մանեսի պղնձամշակման գործարանում։ Այնտեղ նա իր վարպետության, պղնձագործի բազմազան գաղտնիքների գիտակության շնորհիվ դառնում է առաջատար, բոլորի կողմից հարգված արժանապատիվ վարպետ։ Սանահինում, գործարանում և ամենուր անվանում են Արճեշցի Վարպետ Միսկար, որը դառնում է նրա համար անուն։ Արդեն մեծ տարիքում նա իր տղաների հետ տեղափոխվում և տուն է սարքում ներկայիս Արճիս գյուղի տարածքում։ Բացելով պղնձագործական արհեստանոց, որի հաճախորդները այդ տարածքը սկսում են անվանել Արճեշ։ Հետագայում հիմնականում Արցախից տեղափոխված հայեր բնակություն հաստատելու նպատակով փոխադրվում են այնտեղ։ Մինչև 1900 թվականը բնակավայրը կոչվել է Արճեշ։ Հետագայում գյուղի Արճեշ անվանումը տարածքի ժողովրդի խոսակցական լեզվի առանձնահատկություններից ելնելով, ձևափոխվում է և դառնում Արճիս։

Արճիս սովխոզի զարգացման տարիներին կառուցվում է բնակարաններ, որոնք տրամադրվում են Ծալկայի շրջանից տեղափոխված հայ ընտանիքներով, որի հիմքի վրա 1978 թվականին ստեղծվում է Դեղձավան գյուղը։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում կա 18-ից 19-րդդարերով թվագրվող եկեղեցի, գերեզմանոց և մատուռ։ Գյուղից 1 կմ հարավ պահպանվել է մ.թ.ա. 2-րդից 1-ին հազարամյակով թվագրվող «Արճիս» անունը ստացած դամբարանադաշտը։

## Կրթություն
Արճիս գյուղն ունի մեկ դպրոց։

## Պատկերասրահ

Արճիսի Հայրենական մեծ պատերազմում զոհվածների հուշարձան-կոթող.jpg|հուշարձան-կոթող
Քարանձավ-կացարան.jpg|Քարայր կացարան
Գյուղ Արճիս.jpg|Արճիսի միջնակարգ դպրոց
Սբ.Հակոբ եկեղեցի.jpg|Սուրբ Հակոբ եկեղեցի


## Տես նաև
* Արճիսի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Բերդավան

**Բերդավան** (նախկին անվանումը՝ *Ղալաչա*), գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզում, նախկին Նոյեմբերյանի շրջանում, Նոյեմբերյան քաղաքից 1 կմ հյուսիս՝ Կողբ գետի ափին։ Գտնվում է Ադրբեջանի հետ սահմանից մոտ 1 կմ հեռավորության վրա։ Վերանվանվել է **Բերդավան** 1978 թվականի հունվարի 25-ին։

Բերդավանը հայտնի է իր նշանավոր մարդկանցով, որոնցից են Սոցիալիստական Աշխատանքի հերոս Սամսոն Դաղբաշյանը, ակադեմիկոս Վարդան Գուլքանյանը, բազմաթիվ բժիշկներ, դատախազներ, մանկավարժներ ու այլ նշանավոր անձինք։

Բերդավանի մոտ է գտնվում միջնադարյան Ղալինջաքար ամրոցը, կառուցվել է 10-11-րդ դդ. և վերականգնվել է 17-րդ դարում։

## Անվան ստուգաբանություն
Նախկինում գյուղը կրում էր «Ղալաչա» անունը։ Վերջինիս ծագման մասին կան մի քանի վարկածներ։ Ըստ դրանցից մեկի գյուղն իր անունը ստացել է տարածքում գտնվող «Ղալինջաքար» ամրոցի անունից (սկզբում՝ «Ղալինջաքարա գյուղ», այնուհետև տարիների ընթացքում հոլովվել ու դարձել է «Ղալաչա»)։

## Պատմություն
Գյուղը նախկինում գտնվել է 1,5 կմ հարավ-արևելք ընկած Թխաձոր կոչված վայրում, իսկ 1898 թվականին տեղափոխվել և գրավել է այժմյան տարածքը։ Նախկին տեղում կան մի փոքրիկ բերդի ավերակներ, որի անունով էլ գյուղն անվանվել է Բերդա, Բերդագյուղ։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Բերդավանի մշտական բնակչությունը կազմել է 2987, առկա բնակչությունը՝ 2851 մարդ։ Բնակիչները հայեր են, որոնց նախնիների մի մասը XVIII-XIX դարերում գաղթել է Արցախից։

Բերդավանի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, դաշտավարությամբ և այգեգործությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Բերդավանի տարածքում կան մ.թ.ա. II հզմ. Ղալինջաքար և XIII դարի Ձիթհանքի ամրոցներ, XVIII-XIX դարերի Սբ. Նշան եկեղեցի, մատուռ և գերեզմանոց։

2022 թվականի հունվարի 9-ին բացվել է 44-օրյա պատերազմի զոհերի հուշարձանը։

## Կրթություն
Բերդավան գյուղն ունի մեկ դպրոց։

## Տես նաև
* Բերդավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Պառավաքար

**Պառավաքար**, գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզում՝ նախկին Շամշադինի շրջանում, Վարագաջուր գետի ստորին հոսանքի ձախափնյակում, Վարագի լեռների լանջին, Երևանից՝ 178 կմ, մարզկենտրոնից՝ 45 կմ, Հայաստանի պետական սահմանից՝ 2 կմ հեռավորության վրա։

## Պատմություն
Ներկա գյուղատեղից 3 կմ ներքև գտնվելիս է եղել Թուրք Թաթլու (Թաթըլի) գյուղը, որի բնակիչները 1926 թվականին տեղափոխվել և բնակություն են հաստատել ներկայիս տեղում։
Պառավաքարն անմիջապես սահմանակից է Ադրբեջանին, որի պատճառով բազմիցս ենթարկվել է ռմբակոծությունների։

## Կլիմա
Գյուղը գտնվում է կլիմայական բարեխառն գոտում, ամռանը միջին ջերմաստիճանը +30 C է, ձմռանը՝ - 2 C։ Գտնվում է ծովի մակերևույթից 850 մ բարձրության վրա։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Պառավաքարի մշտական բնակչությունը կազմել է 1464, առկա բնակչությունը՝ 1483 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է խաղողագործությամբ, պտղագործությամբ, ծխախոտագործությամբ, բանջարաբուծությամբ և անասնապահությամբ։

Համայնքն ունի դպրոց, բժշկական ամբուլատորիա, մշակույթի տուն, մանկապարտեզ։

## Ավանդություն
Ասում են, թե մի պառավ է լինում, չոր գլուխ մի պառավ։ Հոգնում է աշխարհից էլ, կյանքից էլ ու որոշում է քարից իրեն գցել ձորը, մեռնել, պրծնել։ Գնում է, բարձրանում մի քարի, աչքերը փակում, ընկնում ցած։ Հագին լայն շորեր են լինում։ Քամուց փեշերը բացվում են, պառավը կամաց իջնում է ցած։ Աչքերը բացում է, տեսնում ողջ առողջ։

― Ա՜խ, Աստված,- ասում է,- աչք չունես, թե ականջ։ Ով կյանք է ուզում՝ մահ ես տալիս, ով մահ է ուզում՝ մահ չես տալիս։

Եվ գյուղի անունը մնում է Պառավաքար։

## Տես նաև
* Պառավաքարի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Ենոքավան

**Ենոքավան** (նախկին անվանումը՝ *Քրդևան*), գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզի Իջևանի տարածաշրջանում, մարզկենտրոն Իջևանից մոտ 4 կմ հյուսիս-արևմուտք, Սառնաջուր գետի ափին, Գետահովիտ գյուղից 4 կմ արևմուտք։

Բնակավայրն իր ներկայիս անվանումը ստացել է 1935 թվականին ԽՍՀՄ իշխանությունների կողմից որպես Կարմիր բանակի կողմից Հայաստանի օկուպացիայի կողմնակից և երկրում խորհրդային կարգերի հաստատման աջակից Ենոք Մկրտումյանի հիշատակ։

Ենոքավան գյուղում է գտնվում Հայաստանի առաջին էքսթրեմալ զվարճանքի վայրը՝ Յելլ Էքսթրիմ պարկը։

## Բնակչություն
Նախնիները 19-րդ դարի կեսերին այստեղ են եկել Սևքար գյուղից։

Վերջին տարիներին Ենոքավանի բնակչությունն աճել է.  480-ից  դարձել է 554 մարդ։ Բանն այն է, որ գյուղը դարձել է էքստրեմալ և արկածային զբոսաշրջությամբ հետաքրքրվողների սիրված վայրը։

Ենոքավանի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, ծխախոտագործությամբ, բանջարաբուծությամբ և հացահատիկի մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ենոքավանի մեջ է մ.թ.ա. 2-րդ-1-ին հազարամյակի “Աստղի բլուր” դամբարանադաշտը։ Շրջակայքում են Սբ. Սարգիս (XIII դար), Սբ. Հովհաննես (XII-XIV դարեր), “Սբ. Օկոնախաչ” (XII-XIII դարեր) եկեղեցիներն ու Սբ. Աստվածածին (XIII դար) և Սբ. Սարգիս (XII-XIII դարեր) մատուռները։

## Պատկերասրահ

File:Գյուղ Ենոքավան (Gor Navoyan).jpg|thumb|Ենոքավան
File:Միայնակ ծառ, Իջևան, Ենոքավան (Gor Navoyan).jpg|thumb|Միայնակ ծառ, Իջևան, Ենոքավան
Պատկեր:-Lastiver S-N.jpg|Լաստիվերի ջրվեժը ձմռանը
Պատկեր:-Aghstev canyon S-N.jpg|Կիրճը Ենոքավանից ձմռանը
Պատկեր:Ենոք Մկրտումյանի Կիսանդրին Ենոքավան գյուղում.jpg|Ենոք Մկրտումյանի Կիսանդրին Ենոքավան գյուղում


## Տես նաև
* Ենոքավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ենոքավան
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Գանձաքար

**Գանձաքար**, գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզում, նախկին Իջևանի շրջանում, մարզկենտրոն Իջևան քաղաքից 5 կմ հարավ-արևելք, Ուրթուջուր գետի ափին։

Մինչև 1967 թ.-ի մայիսի 25-ը կոչվել է **Վերին Աղդան**, ապա՝ մինչև 1978-ի հունվարի 25-ը՝ **Աղդան**։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Գանձաքարի մշտական բնակչությունը կազմել է 3434, առկա բնակչությունը՝ 3021 մարդ։ Բնակիչները հայեր են, որոնց նախնիները եկել են նույն մարզի Ակնաղբյուր (նախկինում՝ Ներքին Աղդան) գյուղից։

Գանձաքարի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ, մեղվաբուծությամբ, այգեգործությամբ, բանջարաբուծությամբ և ծխախոտագործությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղի հարավարևելյան մասում են գտնվում «Թանիկ» ամրոցը (վաղ միջնադար), «Խոջաբլուր» գյուղատեղին, Սբ. Գևորգ եկեղեցին (XII-XX դարեր), մատուռ և խաչքարերով գերեզմանոց միջնադար)։ Տեսիլք լեռան լանջին է գտնվում «Բուդուրի եղցի» եկեղեցին (XII դար), 4 կմ հարավ՝ «Գմբեթ» եկեղեցին (XII-XIII դարեր), 6 կմ արևմուտք՝ «Աղջկա բերդ» ամրոցը (X-XIII դարեր), 2 կմ արևելք՝ Սբ. Կիրակի մատուռը (1286 թ.)։

## Տես նաև
* Գանձաքարի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1762 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:1762 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Գանձաքար
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Այգեհովիտ (Տավուշի մարզ)

**Այգեհովիտ**, գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզի Իջևանի տարածաշրջանում, Աղստև գետի ստորին հոսանքի աջափնյա մասում, Իջևանից 11 կմ հյուսիս-արևելք։ Բարձրությունը ծովի մակերևույթից՝ 760 մ։

## Պատմություն
Մինչև 1967 թվականի մայիսի 25-ը կոչվել է *Ուզունթալա*, այնուհետև մինչև 1969 թվականի փետրվարի 12-ը՝ *Հոնուտ*։ Նրա շրջակայքի մի շարք հուշարձանները վկայում են, որ դեռևս վաղ անցյալում այստեղ եղել են մի քանի բնակավայրեր։ Ներկայումս գյուղից մոտ 3 կմ հարավ-արևմուտք, անտառի բացատում կանգուն է պատմական Կայեն գավառի հոգևոր ու մշակութային նշանավոր կենտրոններից մեկը՝ Սրվեղի վանքը։

## Կլիմա
Բնակլիմայական պայմանները՝ գտնվում է բարեխառն գոտում, ամռանը միջին ջերմաստիճանը +30C է, ձմռանը՝ -2C։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Այգեհովիտի մշտական բնակչությունը կազմել է 3091, առկա բնակչությունը՝ 2622 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ, հացահատիկային կուլտուրաների մշակությամբ, ծխախոտագործությամբ և անասնաբուծությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
ձախից|մինի|Սրվեղի վանք
Գյուղում պահպանվել են երկու եկեղեցիներ՝ Սուրբ Ամենափրկիչ և Սուրբ Աստվածածին։ Դրանցից *Մահմուդ եղցին* գտնվում է «Մահմուդ յալ» հանդամասում, գյուղից արևելք՝ անտառի մեջ։ Այն փոքրիկ մատուռ է, կառուցված որձաքարի մանր բեկորներով։ Ունի թաղակապ ծածկ, որը գոտկում են հյուսիսային և հարավային պատերից բարձրացող սրբատաշ որմնասյուները։ Կառուցման ժամանակը անհայտ է։

*Կոտրած եղցին* գտնվում է համանուն դաշտամասում, գյուղից 2 կմ հարավ։ Կիսավեր փոքր մատուռ է։ Շուրջը գտնվում է գերեզմանոցը՝ տապանաքարերով։ Վարդի խմհատի խաչը գտնվում է գյուղից դեպի հարավ-արևելք։ Փոքր մատուռ է թաղակապ ծածկով, քանդակազարդ մի մեծ խաչքար դրված է բեմում։

աջից|մինի|Արևիկ կամ Մայր Հայաստան արձանը՝ հայ-ադրբեջանական սահմանին

Այգեհովիտի հնություններից են՝ XII-XIV դարերի «Սրվեղի» վանքը և XII-XIX դարերի «Կոտրած եղցի» եկեղեցին։ Հարավ-արևելյան մասում են գտնվում «Քոլի գեղ» (XIV-XVII դարեր), «Վարդխմհատի» (XII-XVII դարեր) և այլ գյուղատեղիներ։

Գյուղի Կայան թաղամասում է գտնվում հայ քանդակագործ Ադիբեկ Գրիգորյանի կողմից կառուցված Արևիկ կամ Մայր Հայաստան արձանը, որն այժմ գտնվում է հայ-ադրբեջանական պետական սահմանին՝ խրամատների միջև։

## Հասարակական կառույցներ
Հայաստան համահայկական հիմնադրամի Ֆրանսիայի և Արգենտինայի տեղական մարմինների ֆինանսավորմամբ 2010 թվականին հիմնանորոգվել է Այգեհովիտ-Վազաշեն ջրանցքը, որի պաշտոնական բացման պատվավոր հյուրն էր Ֆրանսիայի տնտեսական զարգացման նախարար, Օ-դը-Սեն նահանգի գլխավոր խորհրդի նախագահ Պատրիկ Դևեջյանը։

## Տես նաև
* Այգեհովիտի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Այգեհովիտ (Տավուշի մարզ)
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Ազատամուտ

**Ազատամուտ**, գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզում։

## Անուն
1920 թվականի նոյեմբերի 11-ին կոչվել է Ազատամուտ, քանի որ այդ օրը գյուղի տարածքով են մուտք գործել ռուսական 11-րդ Կարմիր բանակը, որպեսզի իրականացնի հետագա նվաճողական գործողություններ։ 1970-ից 1978 թվականի հունվարի 25-ը կոչվել է Բենտոնիտային կավերի գործարանին կից ավան

## Աշխարհագրություն
Բնակավայրը մարզկենտրոն Իջևան քաղաքից հեռու է մոտ 11 կմ դեպի հյուսիս-արևելք, իսկ մայրաքաղաք Երևանից՝ 149 կմ։ Ծովի մակերևույթից բարձր է 580 մ է։ 

Գտնվում է բարեխառն գոտում, անտառազուրկ է, ամռանը միջին ջերմաստիճանը +32 C է, ձմռանը՝ +3 C։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքների՝ Ազատամուտի մշտական բնակչությունը կազմել է 2513, առկա բնակչությունը՝ 2058 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը հիմնականում աշխատում է բենտոնիտի գործարանում։ Զբաղվում են նաև առևտրով և ծխախոտի վերամշակումով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Աղավնավանք (Տավուշի մարզ)

**Աղավնավանք**, գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզում, նախկին Իջևանի շրջանի հարավարևելյան մասում, մարզկենտրոնից 32 կմ հարավ-արևմուտք,Երևանից՝ 130 կմ, Գետիկ գետի ստորին հոսանքի աջափնյակում։ Գյուղի մակերեսը 22,6 կմ քառակուսի է։ Ծովի մակերևույթից բարձրությունը 1100 մ է։ Գտնվում է բարեխառն գոտում՝ ամռանը միջին ջերմաստիճանը + 19 C է, ձմռանը՝ -3 C։

## Պատմություն
Հիմնադրվել է 1950-ական թթ.-ին ապաբնակեցված Գոգարչին գյուղի վերաբնակիչների համար։ Մինչև 1988 թվականը գյուղը բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով և կոչվել է Սալահ։ Հետագայում այստեղ վերաբնակեցվել են Ադրբեջանից բռնագաղթված հայերով։ Կան հավաստի պատմական տվյալներ, որ մինչև մոնղոլ-թաթարական արշավանքները այս տարածքը ևս բնակեցված է եղել հայերով, որի վառ ապացույցներն են միջնադարյան եկեղեցին, խաչքարերն ու այլ շինություններ։

## Բնակչություն
Աղավնավանքի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի, կարտոֆիլի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղից 2 կմ հյուսիս-արևելք գտնվում է “Անապատ” գմբեթավոր վանքը (XI-XII դարեր), իսկ 10 կմ հյուսիս՝ “Աղավնուտ” գյուղատեղին (XIV-XVII դարեր)։ Եկեղեցին ունի նաև 2-րդ անվանումը՝ Ախնաբաթ կամ Հախնաբաթ։ Դրա հետ կապված կա ժողովրդական մի ավանդազրույց, ըստ որի Նաբաթ անունով մի գեղեցկուհու անհույս սիրահարված հայ իշխաններից մեկը ի հիշատակ իր սիրո կառուցել է տալիս եկեղեցին, ինքնասպան լինում և վերջին պահին կանչում է «Ա՛խ Նաբաթ»։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Aghavnavank Monastery 3.jpg|Եկեղեցին
Պատկեր:Աղավնավանք-մատուռ.jpg|Գյուղի մատուռը
Պատկեր:Աղավնավանք-աղբյուր.JPG|Գյուղի խմելու ջրի աղբյուրը և Յուրա Սամվելյանի հիշատակին կանգնեցված խաչքարը
Պատկեր:Աղավնավանք-դպրոց.jpg|Գյուղի դպրոցի շենքը


## Տես նաև
* Աղավնավանքի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Կազան

**Կազան** (, ), քաղաք Ռուսաստանում, Թաթարստանի Հանրապետության մայրաքաղաքը, խոշոր նավահանգիստ է Վոլգայի ձախ ափին։ Ռուսաստանի տնտեսական, քաղաքական, գիտական, մշակութային ու մարզական խոշորագույն կենտրոններից մեկն է։ Կազանի կրեմլն ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում։

Քաղաքն ունի գրանցված բրենդ՝ «Ռուսաստանի երրորդ մայրաքաղաք»։ Ոչ պաշտոնապես ու կիսապաշտոնական անվանվում է «ռուս ֆեդերալիզմի մայրաքաղաք» ու «աշխարհի բոլոր թաթարների մայրաքաղաք»։

2005 թվականին տոնվել է Կազանի հազարամյակը։

2011 թվականին Կազանում անցկացվել է ծանր աթլետիկայի Եվրոպայի առաջնությունը։ 2013 թվականին քաղաքն ընդունել է 27-րդ համաշխարհային ամառային ունիվերսիադան, 2014 թվականին՝ սուսերամարտի աշխարհի առաջնությունը։

## Անվանում
Հիմնադրել են Կամա-Վոլգյան բուլղարները 13-րդ դարի 2-րդ կեսին։ Անվանումն առաջացել է թաթարերեն *ղազան* «կաթսա» բառից։

## Հայերը Կազանում
Կազանում հայ համայնքը կազմավորվել է 15-րդ դարում և 16-րդ դարի առաջին կեսին։ Հայերը մասնակցել են Մոսկովյան իշխանության և Կազանի խանության միջև մղված կռիվներին։ Ցայսօր պահպանվել են Հայկական փողոց, Հայկական հրապարակ, Հայկական գերեզմանատուն անվանումները, գերեզմանատանը՝ հայկական տապանաքարեր և արևի ժամացույց։ Հայերի բնակության շրջանը կոչվել է Մահուդի թաղամաս, ինչը վկայում է, որ հայերի մեջ եղել են ոչ միայն առևտրականներ, այլև արհեստավորներ։ Տեղեկություններ կան նաև 16-17-րդ դարերի հայկական եկեղեցու մասին։ Կազանում բռնկված համաճարակի հետևանքով հայերը հեռացել են այստեղից։ 1839-1852-ին Կազանի համալսարանում գործել է հայոց լեզվի ամբիոն, որը 1842-1849-ին ղեկավարել է Ստեփանոս Նազարյանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1005 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Թաթարստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Քաղաքներ Վոլգայի վրա
Բաղանիս

**Բաղանիս** (նախկինում նաև *Բաղանիս Հայ*), գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզում` հայ-ադրբեջանական շփման գծի մոտ։

## Աշխարհագրություն
Բաղանիս գյուղը տեղաբաշխված է Տավուշի մարզի հյուսիս-արևելքում՝ համանուն գետի հովտում։ Մարզկենտրոն Իջևանից հեռու է 32 կմ հյուսիս-արևմուտք, իսկ մոտակա բնակավայր Ոսկեվան գյուղից՝ 2 կմ հարավ։ Ունի 1 259 կմ² տարածք։

## Պատմություն
### Պատմամշակութային հուշարձաններ
Գյուղի տարածքում առկա են բազմաթիվ պատմամշակութային հուշարձաններ, որոնցից 8-ը գրանցված են Հայաստանի պատմամշակութային հուշարձանների ցանկում։ Դրանք են՝ գյուղից 1 կմ հարավ-արևմուտքում, Ոսկեպար տանող ճանապարհի ձախ եզրին, կլոր բլրի վրա գտնվող և մ․թ․ա․ 2-րդից 1-ին հազարամյակներով թվագրվող «Բաղանիս» ամրոցը, նույն տեղանքում գտնվող և մ․թ․ա․ 2-րդից 1-ին հազարամյակից մինչև ուշ միջնադարով թվագրվող բնակատեղին, գյուղի եզրին գտնվող և 12-ից 13-րդ դարերով թվագրվող եկեղեցին, գյուղի հյուսիսային եզրի բլրալանջին գտնվող և 4-ից 5-րդ դարերով թվագրվող Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, վերջինի շուրջ տարածված և 19-ից 20-րդ դարերով թվագրվող գերեզմանոցը, Ջուջևան-Բաղանիս ճանապարհի հարավային կողմում տեղադրված և 12-ից 13-րդ դարերով թվագրվող 2 խաչքարերը, գյուղի մեջ գտնվող և 1965 թվականին կառուցված Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Բաղանիսի զոհված բնակիչներին նվիրված հուշարձանը։

## Վարչատարածքային բաժանում և համայնքային կյանք
Համաձայն Հայաստանի վարչական բաժանման՝ Բաղանիս գյուղը ներառված է Նոյեմբերյան համայնքի կազմում։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքների՝ Բաղանիսի մշտական բնակչությունը կազմել է 893, առկա բնակչությունը՝ 716 մարդ։ Բնակիչները հայեր են, որոնց նախնիների մի մասը 18-րդ դարում վերաբնակվել են է Արցախից։

Ստորև ներկայացված է Բաղանիս գյուղի բնակչության փոփոխությունն ըստ տարիների՝

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ, մասնավորապես՝ անասնապահությամբ, դաշտավարությամբ, այգեգործությամբ, ծխախոտագործությամբ և բանջարաբոստանային կուլտուրաների մշակությամբ։

### Օգտակար հանածոներ
Գյուղի տարածքում կան հանքային աղբյուրներ։

## Տես նաև
* Բաղանիսի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Բագրատաշեն

**Բագրատաշեն**, գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզում՝ հայ-վրացական շփման գծի անմիջապես հարևանությամբ։

## Անուն
Բնակավայրն ունեցել է մի քանի անուններ։ Դրանցից են  Լամբալու, որը կիրառվել է մինչև 1960 թվականի հունիսի 18-ը, Դեբետաշեն, որը կիրառվել է մինչև 1972 թվականի փետրվարի 23-ը։ Բագրատաշեն է վերանվանվել 1972 թվականի փետրվարի 23-ին։

## Աշխարհագրություն
Բագրատաշենը գտնվում է Դեբեդ գետի ափին։

Տավուշի մարզկենտրոն Իջևան քաղաքից հեռու է 73 կմ հյուսիս-արևմուտք։

## Բնակչություն
Բագրատաշենի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է խաղողագործությամբ, պտղաբուծությամբ և գինեգործությամբ։

## Տես նաև
* Բագրատաշենի անցակետ
* Բագրատաշենի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-վրացական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Ներքին Կարմիրաղբյուր

մինի

**Ներքին Կարմիրաղբյուր**, գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզում՝ նախկին Շամշադինի շրջանում, Բերդ քաղաքից մոտ 6 կմ հյուսիս-արևելք՝ Տավուշ գետի ձախափնյակում։ Հեռավորությունը Երևանից՝ 192 կմ, մարզկենտրոնից՝ 59 կմ, Հայաստանի պետական սահմանից՝ 1.5 կմ։

### Պատմություն
* Ընկած է Տավուշի լեռնաշղթայի հարավում, մոտակայքում է Սեպասար (Շիշթափա) գագաթը՝ 926 մ բարձրությամբ։ Գյուղի ծագումը սկսվում է XVI դարից և ունեցել է Վարդաշեն անունը։ Վարդաշենը գտնվել է ներկայիս Այգեպար գյուղի մոտ՝ Տավուշ գետի աջ ափին։ Փոքր բնակավայրն ունեցել է երկու թաղամաս՝ մեծ և փոքր, որը գտնվում է Մարցալու ձորի աջ և ձախ կողմերում։ Հետագայում XVIII-րդ դարի կեսերից սկսած, մալարիա հիվանդության պատճառով Վարդաշենի բնակիչությունը սկսել է կիսվել, մի մասը տեղափոխվել է ցածրադիր հատված (Ներքին Կարմիրաղբյուր) , իսկ մյուս մասը՝ բարձրադիր հատված (Վերին Կարմիրաբյուր) ։ նախնիները եկել են Ղարաբաղից, Վարդաշեն, Բարդա և այլ բնակավայրերից։ Գյուղը սահմանամերձ է, առանձնատների մեծ մասն ավերվել է ադրբեջանցիների հրետակոծություններից։ Բնակչությունը նվազել է։ 1902 թվականից գործում է ծխական դպրոցը։ 1965 թվականին այն դարձել է միջնակարգ։։ Գյուղից 5 կմ հյուսիս արևմուտք գտնվում են Շենատեղեր գյուղատեղին, Սուրբ Հովհաննես  եկեղեցին և 10-15 դդ. խաչքարերով գերեզմանոցը։ Նախկինում գյուղի տարածքում եղել են հայկական բնակավայրեր, որոնք կործանվել են Աբբաս 1 Սեֆիի արշավանքների ժամանակ։

## Կլիմա
Գյուղը գտնվում է կլիմայական բարեխառն գոտում, ամռանը միջին ջերմաստիճանը + 30 C է, ձմռանը՝ -2 C։ Գյուղը գտնվում է ծովի մակերևույթից 850 մ բարձրության վրա։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Ներքին Կարմիրաղբյուրի մշտական բնակչությունը կազմել է 904, առկա բնակչությունը՝ 841 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, այգեգործությամբ, բուսաբուծությամբ։

Համայնքն ունի դպրոց, բուժկետ, մանկապարտեզ։

## Հայտնի անձինք
* Արսեն Գալստյան, 2012 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոն (Ռուսաստանի ներկայացուցիչ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Աճարկուտ

**Աճարկուտ**, գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզի Իջևանի տարածաշրջանում, Իջևան քաղաքից մոտ 16 կմ հյուսիս-արևմուտք, Քարահան գետի ափին, Ծաղկավան գյուղից 4 կմ հեռու։

Նախկին անվանումներն են՝ *Սևքարի անտառտնտեսությանը կից ավան*, *Սևքարի փայտամշակման գործարանին կից ավան*։ Աճարկուտ է կոչվում 1967 թ.-ի մայիսի 25-ից։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Աճարկուտի մշտական բնակչությունը կազմել է 200, առկա բնակչությունը՝ 187 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքն է անտառատնտեսությունը։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Աճարկուտի շրջակայքում են գտնվում “Առաքելոց” (XIII դար), “Դեղձնուտ” (X-XVII դարեր), “Կիրանց” (XIV դար) և “Սամսոնի” (XII-XIII դարեր) վանքերը, իսկ հարավային մասում են 1695 թ.-ի Սբ. Աստվածածին եկեղեցին և XIII-XIV դարեր գերեզմանոցը։

## Տես նաև
* Աճարկուտի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր
Պոլ Բոկյուզ

**Պոլ Բոկյուզ** (, ), ֆրանսիացի հանրաճանաչ խոհարար, ըստ խոհարարական քննադատների (Gault և Millau, «Pape de la cuisine»)՝ դարի խոհարար։ Նա ղեկավարել է բազմաթիվ ռեստորաններ հայրենի քաղաքում և Լիոնում։

## Կենսագրություն
Պոլ Բոկյուզը ծնվել է 1926 թվականի փետրվարի 11-ին Կոլոնժ-օ-Մոն-դ’Օր գյուղում, որը մոտ է Լիոնին, տոհմիկ խոհարարների ընտանիքում, որոնք գործել են 17-րդ դարից։ Սակայն 1921 թվականին Ժոզեֆը, նրա պապը ընտանեկան ռեստորանը վաճառել է ընտանիքի ապրանքանիշի օգտագործման իրավունքի հետ միասին։

Խոհարարական հմտությունները սովորել Պոլ Բոկյուզ սկսել է դեռևս մանությունից՝ աշխատելով Լիոնի ռեստորաններից մեկում՝ որպես օգնական։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբին նա գնացել է ճակատ` որպես կամավոր։ Պատերազմի ընթացքում Էլզասի ճակատամարտում Բոկյուզը վիրավորվել է, որից հետո նրան կատարել են փոխներարկում ամերիկյան հոսպիտալում։ Պատերազմից հետո նա վերադարձել է Լիոն, որտեղ աշխատել է «Մայր Բրազի» () ռեստորանում, և մի քանի տարի անց նա դարձել է հանրահայտ շեֆ-խոհարար Ֆերնանդ Պուանի աշակերտը։ 1961 թվականին Բոկյուզը կարողացել է շարունակել իր ընտանեկան բիզնեսը, և վերադարձել է հայրենի ռեստորան։ Նույն տարում նրա ռեստորանը ստացել է առաջին Միշլեն աստղը, իսկ Բոկյուզը արժանացել է «Ֆրանսիայի լավագույն խոհարար» կոչմանը։ Մեկ տարի անց նրա ռեստորանը ստացել է երկրորդ Միշլեն աստղը, իսկ 1965 թվականին դարձել է երեք աստղերի սեփականատեր։ 1966 թվականին նա կարողացել է գնել ընտանիքի ապրանքանիշը, և նրա տանիքի վրա հայտնվել է «Բոկյուզ» ֆիրմային ցուցատախտակը։

1975 թվականին Պոլ Բոկյուզը պարգևատրվել է Պատվո լեգեոնի շքանշանով։ Այս առիթով տեղի է ունեցել նախագահական հանդիսավոր ընդունելություն Ելիսեյան պալատում, որտեղ մատուցել են Բոկյուզի պատրաստած սնկով ապուրը։ Ճաշատեսակն անվանվել է V.G.E. (Վ.Ժ.Է.)՝ ի պատիվ Ֆրանսիայի նախագահ Վալերի Ժիսկար դ'Էստենի։ Այդ ժամանակից սկսած սնկերը ռեստորանի խոհարարի հիմնական ճաշատեսակներից մեկն են։

1970-ական թվականներին Բոկյուզը եղել է «նոր խոհանոցի» () հիմնադիրներից մեկը, ուշադրությունը դարձնում էր ապրանքների որակին և ճաշատեսակների քիչ կալորիականությանը։ 1987 թվականին նա հիմնադրել է միջազգային «Ոսկի Բոկյուզ» խոհարարական մրցույթը (), այժմ համարվում է խոհանոցում ամենահեղինակավոր միջազգային մրցույթը։ 1989 թվականին շատ հարգված *Gault Millau* գիդը Բոկյուզին շնորհել է դարի շեֆ-խոհարարի կոչում։ Թաղվել է Լիոնում։

## Աշխատություններ
* *Paul Bocuse's French Cooking*, թարգմանիչ՝ Կոլետ Ռոսա (Pantheon Books 1977)
* *Bocuse a la Carte*, թարգմանիչ՝ Կոլետ Ռոսա (Pantheon Books 1987)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* Официальный сайт конкурса «Золотой Бокюз»
* Президент высокой кухни  — интервью Поля Бокюза
* Биография Поля Бокюза
Դովեղ

**Դովեղ**, գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզում, նախկին Նոյեմբերյանի շրջանում, Նոյեմբերյան քաղաքից մոտ 2 կմ արևելք։

Գյուղի անվան ծագման տարբեր բացատրություններ կան։ Մի վարկածով հնում բնակավայրի անվանումը Դավեղ է եղել, այսինքն` դեպի վեր։
Դովեղը հարևան ադրբեջանցիները անվանել են Բալաքենդ, այսինքն՝ փոքր շեն։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Դովեղի մշտական բնակչությունը կազմել է 534, առկա բնակչությունը՝ 523 մարդ։ Բնակիչները հայեր են, որոնց նախնիների մի մասը գաղթել է Արցախից։

Դովեղի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

Իրականում այսօր գյուղում բնակվում է 500-ից պակաս մարդ։

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, դաշտավարությամբ և մասամբ այգեգործությամբ։

## Օգտակար հանածոներ
Գյուղի տարածքում կան ֆելզիտի հանքավայրեր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Դովեղից 4 կմ հարավ-արևելքում գտնվում է XVI-XIX դարերի Սուրբ Սարգիս վանական համալիրը, իսկ 6 կմ հարավ՝ XVI-XVII դարերի «Արի գեղ» գյուղատեղին։

## Տես նաև
* Դովեղի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դովեղ
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գյուղեր