Թուրքմենստանի տնտեսություն

**Թուրքմենստանի տնտեսություն** 2020 թվականի դրությամբ  ՀՆԱ-ով զբաղեցնում է 87-րդն է տեղը աշխարհում։
Բնական գազը Թուրքմենստանի տնտեսության հիմքն է, որտեղ պետական ​​եկամուտների մեծ մասը ստացվում է էներգետիկ ռեսուրների արտահանումից։
Երկրի բնակչության կեսից ավելիի ապրուստի աղբյուրը գյուղատնտեսությունն է։
2011 թվականին Թուրքմենստանը բամբակ արտադրող համաշխարհային առաջատար տասնյակ երկներից մեկն էր, որի մշակման համար հատկացված էր ամբողջ ոռոգվող հողատարածքի մոտավորապես կեսը։

ՀՆԱ-ի կառուցվածքը  2019 թվականին՝ ըստ արդյունաբերության հետևյալն էր՝ սպասարկման ոլորտի մասնաբաժինը կազմել է 21,6%, արդյունաբերությունը և շինարարությունը՝ 60,4%, գյուղատնտեսությունը՝ 8,9%, առևտուրը՝ 3,6%, տրանսպորտը՝ 5,5%։

2019 թվականից ի վեր երկրի տնտեսությունը երկար ու խորը ճգնաժամի մեջ է։ Երկրում սննդի հսկայական հերթեր են գոյացել պետական ​​խանութներում։ Բնակչության զգալի մասը չի կարող իրեն թույլ տալ սննդամթերք գնել կոմերցիոն գներով և ստիպված է սնունդ փնտրել աղբանոցներում ու մուրացկանություն անել։ Որոշ քաղաքացիներ գալիս են ուրիշների հարսանիքներին ուտելու։ Գործազրկությունը, ինչպես նաև սննդի գողությունը դարձել է զգալի։ Միևնույն ժամանակ, երկրի իշխանությունները ակտիվորեն կանխում են աշխատանքային արտագաղթը՝ ձգձգելով անձնագրերի տրամադրումը։

Թուրքմենստանի տնտեսությունը շարունակում է վերականգնվել 2014 թվականի ածխաջրածինների գների անկումից, սակայն շարունակում է մնալ «ամենավատ տնտեսական ճգնաժամի մեջ՝ հետանկախությունից անմիջապես հետո՝ մասամբ պայմանավորված գազի ցածր գներով, գազի արտահանման դադարեցմամբ։ 
Նախկին նախագահ Գուրբանգուլի Բերդիմուհամեդովը 2021 թվականի մարտի 11-ին Նախարարների կաբինետի նիստում ՀՆԱ-ի աճի տեմպերն անվանեց անբավարար։ 2021 թվականի կառավարության բյուջեն քննարկելիս նա նշեց, որ 2021 թվականը «այնքան դժվար» է լինելու, որքան 2020 թվականը։

Համաձայն ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի 2020 թվականի Ներդրումների մասին հայտարարության՝ Թուրքմենստանի տնտեսությունը մեծապես կախված է բնական գազի, նավթի, նավթաքիմիական արտադրանքի և ավելի քիչ՝ բամբակի, ցորենի և տեքստիլի արտադրությունից և արտահանումից։ Տնտեսությունը դեռևս վերականգնվում է խորը անկումից հետո, որը հետևեց 2014 թվականի վերջին էներգետիկայի համաշխարհային գների փլուզմանը։ Ներկայիս ներդրումային միջավայրը բարձր ռիսկային է համարվում ԱՄՆ-ի՝ ուղղակի օտարերկրյա ներդրումների համար։

Թուրքմենստանը հիմնականում անապատային երկիր է՝ ոռոգելի տարածքներում ինտենսիվ գյուղատնտեսությամբ, գազի ու նավթի հսկայական պաշարներով։ Բնական գազի պաշարների առումով 2020 թվականի դրությամբ այն աշխարհում զբաղեցնում է 4-րդ տեղը։ Թուրքմենստանի երկու խոշոր գյուղատնտեսական մշակաբույսերը բամբակն են, որի մեծ մասն արտադրվում է արտահանման նպատակով, և ցորենը, որի մեծ մասը սպառվում է ներքին արտադրության մեջ։

## Պատմություն
1998 թվականից մինչև 2005 թվականները Թուրքմենստանը տուժել է բնական գազի արտահանման համապատասխան ուղիների բացակայությունից և մեծ կարճաժամկետ արտաքին պարտքի գծով պարտավորություններից։ Միևնույն ժամանակ, սակայն, ընդհանուր արտահանումն աճել է տարեկան միջինը մոտավորապես 15%-ով՝ 2003-2008 թվականներին՝ հիմնականում նավթի և գազի միջազգային բարձր գների պատճառով։ Համակարգում աչքի ընկնող Նիյազովի կառավարությունը (իշխանության ղեկին էին 1991–2006 թվականներին) հետևողականորեն մերժում էր շուկայական բարեփոխումների ծրագրերը։ 1990-ականների սկզբից մինչև 2019 թվականը պետությունը սուբսիդավորել է ապրանքների և ծառայությունների լայն տեսականի։  2007 թվականին՝ իր ընտրվելուց հետո, նախագահ Գուրբանգուլի Բերդիմուհամեդովը միավորեց երկրի երկակի արժույթի փոխարժեքը, հրամայեց վերանվանել մանաթը, կրճատեց բենզինի պետական ​​սուբսիդիաները և նախաձեռնեց Կասպից ծովում հատուկ զբոսաշրջային գոտու (Ավազայի) զարգացումը։

2009 թվականից Թուրքմենստանը պահպանում է ֆիքսված փոխարժեքը։ Այդ տարում դրույքաչափը սահմանվել էր 1 ԱՄՆ դոլարից մինչև 2,85 մանաթ։ 2015 թվականի հունվարի 1-ին պաշտոնական փոխարժեքը փոխվեց 1 ԱՄՆ դոլարի դիմաց՝ դառնալով 3,50 մանաթ։ Այնուամենայնիվ, սև շուկայի փոխարժեքը 2021 թվականի փետրվարի դրությամբ տատանվում էր մեկ դոլարի դիմաց 29-30 մանաթի սահմաններում։ Ապրիլի կեսերի դրությամբ սև շուկայում մանաթ-դոլար փոխարժեքը նվազել է մինչև 40 մանաթ դոլարի դիմաց։

## Բյուջետա-հարկային քաղաքականություն
Կառավարությունը բյուջեն մշակում և իրականացում է «Բյուջետային համակարգի մասին» օրենքի համաձայն։ Օրենքն ամրագրում է բյուջետային համակարգի կառավարման և գործունեության կազմակերպման իրավական հիմքերը և կարգավորում բյուջեների միջև փոխհարաբերությունները բոլոր մակարդակներում։ Թուրքմենստանի կառավարությունը քննարկում է պետական ​​բյուջեի նախագիծը և այն ներկայացնում Թուրքմենստանի նախագահին։ Ֆինանսական տարվա սկզբից մեկ ամիս առաջ Թուրքմենստանի նախագահը Թուրքմենստանի Վեհաժողովին (Մեջլիս) է ներկայացնում պետական ​​բյուջեի նախագիծը՝ քննարկման և ընդունման համար։ Պետական ​​ֆինանսների համար պատասխանատու է էկոնոմիկայի և ֆինանսների նախարարությունը։

Բյուջեի վիճակագրությունը հավաստի չէ, քանի որ կառավարությունը մեծ քանակությամբ արտաբյուջետային միջոցներ է ծախսում։ Թուրքմենստանի 2021 թվականի բյուջեն կազմել է 79,5 միլիարդ մանաթի եկամուտ՝ 2020 թվականի 84,39 միլիարդ մանաթի դիմաց, իսկ 2017 թվականին՝ 103,57 միլիարդ մանաթ։ 2021 թվականի ծախսային բյուջեն սահմանվել է 72,1 միլիարդ մանաթ։ 2023 թվականի նոյեմբերին պետական ​​լրատվամիջոցները հաղորդել են 2022 թվականի բյուջեի մասին 124,299 միլիարդ մանաթի եկամուտ և 117,601 միլիարդ մանաթի ծախսերի մասին։

Թուրքմենստանի Կենտրոնական բանկը վերահսկում է փողի թողարկումը, սակայն փողի զանգվածի վերաբերյալ տվյալներ չի հրապարակում։

Կենտրոնական բանկը խթանում է անկանխիկ գործարքները։ 2020 թվականի հունվար–ապրիլ ժամանակահատվածում դեբետային քարտերի միջոցով անկանխիկ գործարքների ծավալը 2019 թվականի նույն ժամանակահատվածի համեմատությամբ մի փոքր ավելի քան եռապատկվել է՝ հասնելով 1,9 միլիարդ մանաթի մի փոքր պակասի։ Այս անցումը՝ կանխիկից դեպի էլեկտրոնային վճարումներ, առանց խնդիրների չանցավ։ Զեկուցվել է ավտոմատ գանձապահ մեքենաներում կանխիկի պակասի և վաճառքի կետերում քարտով վճարման միջոցների անբավարար առկայության մասին։

Առնվազն մեկ ոչ կառավարական կազմակերպություն բացահայտորեն Թուրքմենստանի տնտեսությունն անվանել է կլեպտոկրատիա։

## Արդյունաբերություն
Հետխորհրդային դարաշրջանում Թուրքմենստանի արդյունաբերական հատվածում ավելի ու ավելի է գերիշխում վառելիքի և բամբակի վերամշակման արդյունաբերությունը՝ ի վնաս թեթև արդյունաբերության։ 1991 թվականից մինչև 2004 թվականը բացվել են բամբակի վերամշակման շուրջ 14 նոր գործարաններ՝ կտրուկ բարձրացնելով հայրենական արտադրության բամբակի վերամշակման հնարավորությունը։ Շինարարության ոլորտը հիմնականում կախված է պետական ​​շենքերի նախագծերից, քանի որ մասնավոր բնակարանների շինարարությունը ցածր առաջնահերթություն է։
### Բնական գազ
Թուրքմենստանի բնական գազի պաշարները գնահատվում են 50 տրիլիոն խորանարդ մետր։

Թուրքմենստանի հիմնական գազի հանքավայրերը հայտնաբերվել են նրա կենտրոնական և արևելյան շրջաններում 1940-ական և 1950-ական թվականներին, իսկ 1980-ականներին հանրապետությունը դարձել է Խորհրդային Միությունում գազի երկրորդ խոշոր արտադրողը Ռուսաստանից հետո։ Խորհրդային ժամանակաշրջանում գազը հիմնականում արտահանվում էր խորհրդային այլ հանրապետություններ, քանի որ Թուրքմենստանն անշեղորեն ավելացնում էր մատակարարումները 1940 թվականին մոտ 9,2 միլիոն մ³-ից մինչև 1960 թվականին մոտ 234 միլիոն մ³-ի և 1975 թվականին մոտ 51 միլիարդ մ³-ի։ Այս արտահանումը գտնվում էր կենտրոնացված վերահսկողության տակ, և արտահանման եկամտիը մեծ մասը կլանվել է խորհրդային կենտրոնական բյուջեի մեջ։

Սա փոխվեց 1991 թվականին, երբ Թուրքմենստանը անկախություն ձեռք բերեց և լիակատար վերահսկողություն հաստատեց գազի արտահանման եկամուտների վրա։ Այնուամենայնիվ, խորհրդային ժամանակաշրջանի խողովակաշարերը թելադրում էին, որ գազի մեծ մասը գնում է Կովկաս, Ռուսաստան և Ուկրաինա։ 1990-ականներին ԱՊՀ-ում Թուրքմենստանի գազի բաժանորդներից շատերը չկարողացան ժամանակին վճարել և այդ պատճառով փոխանակման գործարքներ կնքեցին։ 1990-ականների կեսերին Թուրքմենստանը դադարեցրեց գազի մատակարարումը ԱՊՀ-ի որոշ անդամներին՝ պատճառաբանելով վճարումները չկատարելը և անշահավետ փոխանակման գործարքները։ Միաժամանակ կառավարությունը փորձել է ներդրումներ ներգրավել Իրանի տարածքով դեպի Թուրքիա և Արևմտյան Եվրոպա՝ Աֆղանստանով Պակիստան գազատարների կառուցման համար։ Գործարքներից ոչ մեկը չի կայացել տարածաշրջանային անվտանգության անբարենպաստ միջավայրի և բարձր ծախսերի պատճառով. գնաճը և բյուջեի դեֆիցիտը բարձրացան, սակայն սեփականաշնորհմանը դիմադրեցին։

1990-ականների վերջին կառավարությունը վերանայեց իր արտահանման և գնային պայմանավորվածությունները «Գազպրոմ»-ի հետ և նորացրեց մատակարարումները Վրաստան, Ուկրաինա և որոշ այլ երկրներ։ Նա նաև բացեց Ռուսաստանի տարածքով չանցնող իր առաջին խողովակաշարը՝ Կորպեժե-Կուրտ Կույ խողովակաշարը։

2009 թվականի դեկտեմբերի 14-ին բացվեց Կենտրոնական Ասիա-Չինաստան գազատարը, և Թուրքմենստանը սկսեց մեծ ծավալներով բնական գազ մատակարարել Չինաստանի ազգային նավթային կորպորացիային։ Այս խողովակաշարային համակարգի A, B և C գծերի համակցված նախագծային հզորությունը կազմում է տարեկան 55 միլիարդ խորանարդ մետր (bcma), որից Թուրքմենստանի քվոտան ի սկզբանե 35 միլիարդ խորանարդ մետր էր։ 2023 թվականին Թուրքմենստանի արտաքին գործերի նախարարությունը հայտարարեց, որ Թուրքմենստանի քվոտան այս խողովակաշարային համակարգում կազմում է 40 միլիարդ խորանարդ խմ։ Մինչև 2015 թվականը Թուրքմենստանը մատակարարում էր մոտավորապես 35 միլիարդ  խորանարդ մետր Չինաստան՝ հակակշռելով դեպի Ռուսաստան արտահանման նվազմանը, որն ավարտվեց 2016 թվականի հունվարի 1-ին։ Ռուսաստանն ավելի վաղ սահմանափակել էր իր ներմուծումը մոտ 10 մլրդ խմ-ով, իսկ հետո՝ 5 մլրդ խմ-ով։ Ռուսական գնումները, թեկուզ ավելի փոքր քանակությամբ, վերսկսվել են 2019 թվականին։

2017 թվականի հունվարի 1-ին մոտավորապես 12 միլիարդ խորանարդ խմ-ի փոքր ծավալով Իրան վաճառքը դադարեցվել է, երբ Թուրքմենստանը միակողմանի դադարեցրեց մատակարարումները վճարումների պարտքերի պատճառով։ Աշխաբադը պնդում էր, որ Թեհրանը մոտ 10 տարի առաջ մատակարարված մատակարարումների համար պարտք է մոտ 1,8 միլիարդ դոլար։

2020 թվականի հունվար–նոյեմբերին Թուրքմենստանն արդյունահանել է 62,3 մլրդ մ3 բնական գազ, որից, ըստ աղբյուրի, արտահանել է 31 մլրդ։ Պետության կողմից վերահսկվող պաշտոնական լրատվամիջոցները 2024 թվականի փետրվարին հայտնել են, որ բնական գազի արդյունահանումը 2023 օրացուցային տարում կազմել է 80,6187 միլիարդ խորանարդ մետր։

Ստորև բերված աղյուսակում կարելի է նկատել, որ արտադրության և արտահանման առավելագույն մակարդակին հասել է 2008 թվականին և կտրուկ նվազել է 2009 թվականին։ Դա պայմանավորված էր 2009 թվականի ապրիլին Կենտրոնական Ասիա-Կենտրոն գազատարի համակարգում տեղի ունեցած պայթյունի հետևանքով, որի համար Թուրքմենստանը մեղադրեց Գազպրոմին։ Բնական գազի արտահանումը ներառում է գազատարով  ուղղակիորեն դեպի Չինաստան և Ռուսաստան, և դեպի Ադրբեջան՝ Իրանի հետ փոխանակման միջոցով, գումարած հեղուկ նավթային գազ, որը առաքվում է երկաթուղով և բեռնատարներով Աֆղանստան։

2022 թվականի փետրվարին Թուրքմենստանը ճանաչվեց որպես մեթանի գերարտադրող երկիր, որի կորցրած մեթանի արժեքը կազմում է տարեկան մոտ 6 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։
### Բենզինի արտադրություն
2019 թվականի հունիսի 28-ին Օվադանդեպեում շահագործման է հանձնվել 1,7 միլիարդ դոլար արժողությամբ բնական գազից բենզին արտադրելու գործարանը։ «Rönesans»-ի և «Kawasaki»-ի կողմից կառուցված «Haldor Topsoe»-ի տեխնոլոգիայի կիրառմամբ գործարանն ունի 600,000 տոննա բենզին, 12,000 տոննա դիզելային վառելիք և տարեկան 115,000 տոննա հեղուկ գազ, որն արտադրվում է 1,7 միլիարդ խորանարդ մետր բնական գազից։ Ըստ ընդդիմադիր լրատվամիջոցների, 2023 թվականի հունվարից գործարանը դադարեցրել էր արտահանման ECO-93 բենզինի արտադրությունը՝ կատալիզատորների բացակայության պատճառով և արտադրում էր միայն ցածրորակ բենզին ներքին սպառման համար։

### Նավթ
Թուրքմենստանի նավթի արդյունահանման հիմնական տարածքը գտնվում է արևմուտքում, հիմնականում Բալկանյան նահանգում և Հարավային Կասպից ավազանի մի մասն է՝ միջմայրցամաքային իջվածք, որը հայտնի է նավթի արդյունահանմամբ։ Կասպից ծովի թուրքմենական կողմում նավթի առևտրային արդյունահանումը սկսվել է 1900-ական թվականների սկզբին՝ Չելեքեն թերակղզու շրջակայքում, իսկ ժամանակակից նավթի հորատումը սկսվել է 1930-ական թվականներին Բալկանաբադի մոտ։ 1949 թվականին մշակվել է Գումդաղի դաշտը, այնուհետեւ՝ Գոթուրդեփեն (1958), Էքերեմ (1962) և այլն։ Օֆշորային հորատումը սկսվել է 1970-ականներին։

Խոշոր ափամերձ նավթահանքերն են՝ Չելեքենը, Գոնյուրդեփը, Նեբիտդաղը, Գումդաղը, Բարսագելմեզը, Գույուջիկը։ 2019 թվականին նավթարդյունաբերության մեջ կապիտալ ներդրումները կազմել են 3,29 միլիարդ մանաթ։ 2020 թվականի հունվար-նոյեմբերին Թուրքմենստանը արդյունահանել է 8,7 մլն տոննա նավթ և կոնդենսատ։ Հեղուկ նավթային գազի արտադրությունը կազմել է 231,000 տոննա։ Նավթի արդյունահանումը 2023 օրացուցային տարում պետական ​​պաշտոնական լրատվամիջոցներում հաղորդվել է 8,3167 միլիոն տոննա։

Նավթի արդյունահանման և սպառման տվյալները ստորև բերված աղյուսակում վերցված են BP վիճակագրական տեսությունից։

### Նավթի վերամշակում
Նավթը վերամշակվում է երկու նավթավերամշակման գործարաններում՝ «Türkmenbaşy» և «Seydi» նավթավերամշակման համալիրներում։ Թուրքմենբաշիի նավթավերամշակման գործարանը 2016 թվականի մայիսի դրությամբ ուներ տարեկան ավելի քան 10 միլիոն տոննա նավթ վերամշակման հզորություն։ Զտագործարանը արտադրում է մի շարք ապրանքներ, այդ թվում՝ անարատ բենզին, նավթային կոքս, ասֆալտ, լվացքի միջոցներ, հիդրոմշակված դիզել և քսանյութ։ Թուրքմենբաշի նավթավերամշակման գործարանը Թուրքմենստանի հեղուկ նավթային գազի խոշորագույն արտադրողն է, որը կազմում է ընդհանուր արդյունահանման երկու երրորդը՝ տարեկան մոտ 300 հազար տոննա արդյունահանմամբ։

Սեյդիի նավթավերամշակման գործարանը 2020 թվականի առաջին եռամսյակում վերամշակել է մոտ 135,500 տոննա նավթ, իսկ հունվար-նոյեմբերին՝ 441,200 տոննա, ինչը ենթադրում է մոտ կես միլիոն տոննա նավթ 2020 թվականին՝ չնայած 6 միլիոն տոննա նախագծային հզորությանը։ 2021 թվականի առաջին ութ ամիսներին Սեյդիի նավթավերամշակման գործարանն արտադրել է 135200 տոննա բենզին, 77600 տոննա դիզելային վառելիք, 22800 տոննա ծանր գազ, նավթ և 19500 տոննա ասֆալտ։ Սեյդիի նավթավերամշակման գործարանը կառուցվել է խորհրդային տարիներին Սիբիրի նավթի վերամշակման համար։ Խորհրդային Միության փլուզումից ի վեր, սակայն, Սեյդիի նավթավերամշակման գործարան ածխաջրածիններ է մատակարարվել Թուրքմենստանից, այդ թվում՝ Գոկդումալաք, Յաշըլդեպե, Յոլոտեն և Կերվեն հանքավայրերը։

2020 թվականի հոկտեմբերին նախագահ Գուրբանգուլի Բերդիմուհամեդովը քննադատել էր նավթավերամշակման գործարանների ցածր արդյունահանումը, հայտարարելով. «...աճ չի նկատվում նավթի արդյունահանման ոլորտում, որի կեսն արտահանվում է։ Վերամշակող ձեռնարկությունները չեն գործում համապատասխան մակարդակով և երկար ժամանակ օգտագործվում են հազիվ 40%-ով»։
### Բնական գազի և նավթի արտահանում
thumb|240px|«Իրան Խազար» հորատման հարթակ Կասպից ծովի դարակում
Չինստանի և Թուրքմենստանի պաշտոնական առևտրային տվյալների հիման վրա Չինաստանը Թուրքմենստանի բնական գազի հիմնական ներկրողն է, որի պատմական ծավալները կազմում են տարեկան 32-35 միլիարդ խորանարդ մետր (մլդ խորանարդ խորանարդ մետր)։ Ի սկզբանե երեսունհինգ մկմ-ը Թուրքմենստանի քվոտան էր  Կենտրոնական Ասիա-Չինաստան գազատարի վրա, սակայն 2023 թվականի օգոստոսին Թուրքմենստանի արտաքին գործերի նախարարությունը հայտարարեց, որ Թուրքմենստանի քվոտան այս խողովակաշարային համակարգում կազմում է 40 մլրդ խմ։ Թուրքմենական լրատվամիջոցները հաղորդում են, որ 2022 թվականին Չինաստանն այդ խողովակաշարով ներկրել է 43,2 մլրդ խմ բնական գազ, սակայն չի հստակեցրել, թե այդ գազատարի որքան մասն է ծագել Թուրքմենստանից։ Այնուհետև, մամուլի հրապարակումների համաձայն, թուրքմենական բնական գազի արտահանումը Չինաստան 2022 թվականին կազմել է 34,09 մլրդ խմ։

Ավելի փոքր ծավալներով գազատարով գազ է գնում նաև ռուսական «Գազպրոմը»՝ 2019 թվականին՝ 4 միլիարդ խմ, 2020 թվականին՝ 4,7 միլիարդ խմ, իսկ 2021 թվականին՝ մոտավորապես 10 միլիարդ խմ։ Այս գազի մի մասը վաճառվում է Ուզբեկստանին։ 2019 թվականի հունիսին Ռուսաստանը և Թուրքմենստանը հնգամյա պայմանագիր են ստորագրել տարեկան 5,5 միլիարդ խորանարդ մետր ծավալով մատակարարումների մասին։

Իրան խողովակաշարով գազի վաճառքը դադարեցվել է 2017 թվականին՝ պարտքերի շուրջ վեճի պատճառով, սակայն վերսկսվել է 2023 թվականի ամռանը՝ օրական 10 միլիոն խորանարդ մետր (մկմ) փորձնական առաքմամբ։ Գործարքը, որը ստորագրվել է 2023 թվականի հունիսին, նախատեսում է օրական մինչև 20 մկմ բնական գազի արտահանում Իրան։

2021 թվականի նոյեմբերին Թուրքմենստանի, Իրանի և Ադրբեջանի կառավարությունները հայտարարեցին տարեկան մինչև 2 միլիարդ խորանարդ մետր բնական գազի փոխանակման մասին համաձայնագրի մասին, որով թուրքմենական գազը կհոսի Իրան, իսկ իրանականը՝ Ադրբեջան։ Իրանի նավթի նախարար Ջավադ Օուջին հայտարարել է, որ պատրաստ է սվոփի ծավալը հասցնել 15 մլրդ խմ-ի։ 2023 թվականի օգոստոսին լրատվամիջոցները հայտնեցին, որ փոխանակվող գազի ծավալը օրական 4,5 միլիոն խորանարդ մետրից հասել է օրական 8 միլիոն խմ-ի։

BP-ի Համաշխարհային էներգիայի 2021 վիճակագրական տեսության համաձայն, 2020 թվականին Թուրքմենստանի բնական գազի արտահանումը, ըստ նպատակակետի, միլիարդ խորանարդ մետրով կազմել է.

### Արտահանման արժեք
thumb|200px|Գազատար
Չինական աղբյուրները հաղորդում են, որ 2021 թվականին Թուրքմենստանը 6,79 միլիարդ դոլար է վաստակել Չինաստան բնական գազ մատակարարելու համար։ Չինաստանի մաքսային վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ Չինաստանը բնական գազ է ներմուծել Թուրքմենստանից 2022 թվականի հունվարից մինչև նոյեմբեր ընկած ժամանակահատվածում, որի արժեքը կազմում է 9,28 միլիարդ դոլար։ Ադրբեջանը 2022 օրացուցային տարում Թուրքմենստանից ներմուծել է 857 միլիոն խորանարդ մետր բնական գազ՝ «ավելի քան 130,63 միլիոն դոլար»։

### Էլեկտրաէներգիայի արտադրություն
2019 թվականին Թուրքմենստանում էլեկտրաէներգիայի ընդհանուր արտադրությունը կազմել է 22,521,6 միլիոն կվտ/ժ (22,52 տերավատ/ժ)։

2013 թվականի դրությամբ Թուրքմենստանն ուներ 10 էլեկտրակայան՝ հագեցած 32 տուրբիններով, այդ թվում՝ 14 գոլորշու շարժիչով, 15 գազով և 3 հիդրոէլեկտրակայաններով։ Էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը 2011 թվականին կազմել է 18,27 միլիարդ կՎտ/ժ, որից 2,5 միլիարդ կՎտ/ժ արտահանվել է։ Ասիական զարգացման բանկը 2018 թվականի հոկտեմբերին հայտնել է.

Նոր էլեկտրակայաններ են կառուցվել Ահալ նահանգի Մերիում և Լեբապ նահանգի Չարջև շրջանում։ «Mary-3» համակցված ցիկլով էլեկտրակայանը, որը կառուցվել է «Çalık Holding»-ի կողմից GE տուրբիններով, շահագործման է հանձնվել 2018 թվականին, արտադրում է 1574 գիգավատտ էլեկտրաէներգիա և հատուկ նախատեսված է Աֆղանստան և Պակիստան էլեկտրաէներգիայի ընդլայնված արտահանմանը աջակցելու համար։ «Zerger» էլեկտրակայանը, որը կառուցվել է «Sumitomo»-ի, «Mitsubishi»-ի, «Hitachi»-ի և «Rönesans Holding»-ի կողմից Չարջև շրջանում, ունի 432 մեգավատ նախագծային հզորություն 144 մեգավատ հզորությամբ երեք գազատուրբիններից և շահագործման է հանձնվել 2021 թվականի սեպտեմբերին։ Այն նաև հիմնականում նախատեսված է էլեկտրաէներգիայի արտահանման համար։ Զերգերի կայանը օգտագործում է բնական գազ Ուչաջի գազի հանքավայրից, որը մատակարարվում է 125 կմ բարձր ճնշման խողովակաշարով։ Ահալի էլեկտրակայանը, 650 մեգավատտ հզորությամբ, կառուցվել է Աշխաբադ քաղաքի և մասնավորապես Օլիմպիական ավանի սնուցման համար։ «Derweze State Electrical Power Station» 504,4 մեգավատ հզորությամբ էլեկտրակայանը, որը կառուցվել է Չալըք Էներջիի կողմից 2015 թվականին, գտնվում է Օվադանդեփեի մոտ։ 2023 թվականի մարտին կառավարությունը հայտարարեց Բալկանյան նահանգում 1574 մեգավատ հզորությամբ բնական գազի համակցված ցիկլով էլեկտրակայան կառուցելու պլանների մասին։ 2023 թվականի հոկտեմբերին այս գործարանի կառուցման պայմանագիրը կնքվեց Çalık Energji-ի հետ, որի շինարարությունը նախատեսվում է ավարտել մինչև 2027 թվականի մայիսին։ Ազգային առաջնորդ Գուրբանգուլի Բերդիմուհամեդովը 2023 թվականի նոյեմբերին հայտարարեց, որ էլեկտրակայանը նախատեսված է էլեկտրաէներգիա արտահանել Ադրբեջան։

Ասիական զարգացման բանկի աջակցությամբ ընթանում է «ազգային ցանցի ամրապնդման նախագիծը», որը կկառուցի չորս նոր էլեկտրաէներգիայի ենթակայաններ և կավելացնի ուղիղ բարձրավոլտ գծեր, 500 կիլովոլտ գիծ Բալկանյան նահանգի և Դաշոգուզի միջև և 200 կիլովոլտ գիծ Բուզմեյն և Բալկանաբադ։ Մտադրություն կա ստեղծել «փոխկապակցված ազգային հաղորդման ցանց՝ բարելավելու հուսալիությունը և էներգաարդյունավետությունը...»։

Էլեկտրաէներգետիկ արդյունաբերության հիմնական ցուցանիշների դինամիկան՝ տեղադրված հզորությունը և էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը, ներկայացված են համապատասխանաբար աղյուսակ 1-ում և 2-ում։

слева|мини|328x328пкс|Թուրքմենստանում տեղադրված անվանական զուտ հզորության էլեկտրակայանների դինամիկան, 1992-2016 թվականներ, ՄՎտ.
мини|328x328пкс|Թուրքմենստանում էլեկտրակայանների տեղադրված զուտ հզորության օգտագործման ժամերի քանակը, 1992-2016 թվականներ, ժամեր.

### Հանքանյութեր
Հետևյալ աղյուսակը Թուրքմենստանի հանքային արդյունաբերությունից է, որը հրապարակվել է Միացյալ Նահանգների Երկրաբանական ծառայության կողմից, որը ԱՄՆ կառավարության գործակալությունն է, և, հետևաբար, հանրային սեփականություն է։

2023 թվականի հունվարին արդյունաբերության և շինարարության հարցերով փոխվարչապետը զեկուցեց, որ երկաթի օքսիդի հանքավայրեր են հայտնաբերել Բալկանյան նահանգի Թյուրքմենբաշի շրջանի Չագիլ քաղաքի մոտակայքում։
### Շինանյութեր
thumb|200px|Ցեմենտի գործարան Աշխաբադի մոտ
Թուրքմենստանում գործում են ցեմենտի չորս գործարաններ, և հայտարարվել է ևս երեքի կառուցման պլաններ։  Ներկայումս գործող ցեմենտի չորս գործարանները, որոնցից յուրաքանչյուրը նախատեսված է տարեկան մեկ միլիոն տոննա արտադրելու համար, հետևյալն են.

* Բահերդենի ցեմենտի գործարան (Ահալ նահանգ)
* Քելեթի ցեմենտի գործարան (Ահալ նահանգ)
* Լեբապ ցեմենտի գործարան (Թուրքմենաբաթում)
* Բալկանյան ցեմենտի գործարան (Ջեբելում)։
2019 թվականին նախագահ Բերդիմուհամեդովը նշեց, որ Քելետե գործարանը աշխատում էր 8,1 տոկոսով, Լեբապը՝ 88 տոկոսով, Բահերդենի գործարանը՝ 64 տոկոսով, իսկ Բալկանյան գործարանը՝ նախագծային հզորության 40 տոկոսից մի փոքր ավելիով։

2019 թվականին Թուրքմենստանն արտադրել է 5,1 միլիոն ստանդարտ քառակուսի մետր (4 մմ հաստությամբ) թիթեղյա ապակի։ 375 միլիոն դոլար արժողությամբ լողացող ապակու և ապակե տարաների գործարանը, որը կառուցվել է Թուրքիայի Թեփե Ինշաաթի կողմից, բացվել է 2018 թվականի փետրվարի 14-ին Աշխաբադից հյուսիս գտնվող Օվադանդեպեում։ Այն փոխարինեց Աշխաբադի կենտրոնում գտնվող խորհրդային ժամանակաշրջանի ապակու գործարանին։ 2019 թվականին Թուրքմենստանի ապակու արտահանման արժեքը, ինչպես հայտնում են առևտրային գործընկերները, կազմել է 9,5 միլիոն ԱՄՆ դոլար։

Պողպատաձուլական գործարանը՝ «Türkmen Demir Önümleri Döwlet Kärhanasy» ( անգլ. ՝ Turkmen Iron Products State Enterprise ), որը գործում է մետաղի ջարդոնի վրա, գտնվում է 22 կիլոմետրում Աշգաբադ-Դաշոգուզ ավտոմոբիլային մայրուղու մոտ՝ Օվադանդեպեի մոտ։ Այն արտադրում է հիմնականում ամրաններ և երկաթուղիներ։

### Քիմիական նյութեր
2019 թվականի դրությամբ Թուրքմենստանն ուներ «ինը քիմիական գործարան, որոնք արտադրում են ազոտային և ֆոսֆորային պարարտանյութեր (տարեկան 700,000 տոննա), ծծմբական և ազոտական ​​թթուներ, յոդ, բրոմ և հանքային աղեր։

2019 թվականին երկիրը աշխարհում 3-րդ յոդ արտադրողն էր։

#### Նավթաքիմիա
Թուրքմենստանում երեք գործարաններ, որոնք գտնվում են  Թեջենում, Մերիում և Գարաբոգազում, արտադրում են միզանյութ (կարբամիդ), որը հիմնականում նախատեսված է արտահանման համար, յուրաքանչյուրը՝ 1,3 միլիարդ դոլար արժողությամբ։ «Garabogaz» գործարանը, որը կառուցվել է «Mitsubishi Heavy Industries»-ի և «GAP İnşaat»-ի (Çalık Holding-ի դուստր ձեռնարկություն) կողմից, բացվել է 2018 թվականի սեպտեմբերի 18-ին՝ տարեկան 1,16 միլիոն տոննա միզանյութի նախագծային հզորությամբ։ 650 միլիոն ԱՄՆ դոլար արժողությամբ «Mary» ամոնիակի և միզանյութի գործարանը, որը շահագործման է հանձնվել 2014 թվականի հոկտեմբերի 17-ին, կառուցվել է «Rönesans Holding»-ի, «Kawasaki»-ի և «Sojitz»-ի կողմից՝ 400 հազար տոննա ամոնիակ և 640 հազար տոննա միզանյութի նախագծային հզորությամբ։ 240 միլիոն դոլար արժողությամբ «Tejen» գործարանը, որը բացվել է 2005 թվականի մարտի 18-ին, ունի տարեկան 350,000 տոննա միզանյութի նախագծային հզորություն։ Հաղորդվում է, որ այս գործարաններից և ոչ մեկը ներկայումս չի արտադրում ամբողջ հզորությամբ։ 2019 թվականի հունվարից հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում «Garabogaz» գործարանն արտադրել է մոտավորապես 392,000 տոննա միզանյութ, որից 261,000 տոննան արտահանվել է։  2019 թվականին Թուրքմենստանում ազոտական ​​պարարտանյութերի արտադրությունը կազմել է 550,500 տոննա (ակտիվ բաղադրիչի հիման վրա)։

Կիյանլի պոլիմերային գործարանը (թուրքմեներեն՝ Gyýanly Polimer Zawody), որը բացվել է 2018 թվականի հոկտեմբերի 17-ին, ունի նախագծային հզորություն՝ տարեկան 381 հազար տոննա պոլիէթիլեն և 81 հազար տոննա պոլիպրոպիլեն արտադրելու համար։ «LG International»-ի, «Hyundai Engineering»-ի, Toyo Engineering-ի և «Gap Inşaat»-ի կողմից 3,4 միլիարդ ԱՄՆ դոլար արժողությամբ կառուցված գործարանը պոլիմերների արտադրության համար մեթան և էթան է ճեղքում։ 2019 թվականի առաջին տասը ամիսներին, սակայն, գործարանն արտադրել է ընդամենը 67900 տոննա պոլիէթիլեն և 12700 տոննա պոլիպրոպիլեն։ Հաղորդվում է, որ 2023 թվականի հունվարի դրությամբ պոլիմերային գործարանը դադարեցրել էր աշխատանքը և այն չէր վերսկսվել մեկ տարի անց։
### Ոչ ածխաջրածնային քիմիական նյութեր
2017 թվականի մարտին բացվել է «Գարլիք» լեռնահարստացման կոմբինատը՝ կալիումի պարարտանյութի արտադրության համար։ Բելառուսական «Belgorkhimprom» ընկերության կողմից 1,1 միլիարդ ԱՄՆ դոլար արժողությամբ կառուցված գործարանը նախատեսված է տարեկան 1,4 միլիոն տոննա պարարտանյութ արտադրելու համար՝ հիմնականում Չինաստան և Հնդկաստան արտահանման համար։ Հաղորդվում է, որ այն աշխատում է գնահատված հզորության 2-ից 7 տոկոսով, սակայն։

Երեք գործարան յոդ է արտադրում Թուրքմենստանում, մեկական Բալկանաբաթում, Հազարում և Բերեքեթում։ Բերեկետի գործարանը նախատեսված է տարեկան 150 տոննա յոդ արտադրելու համար։ Պլանավորված վերանորոգումից և արդիականացումից հետո Բալկանաբաթ և Հազար գործարանները կունենան համապատասխանաբար 250 տոննա և 300 տոննա յոդ նախագծային հզորություններ, գումարած համապատասխանաբար տարեկան 2400 տոննա և 4500 տոննա բրոմ։ Յոդի ընդհանուր արտադրությունը 2019 թվականին կազմել է 681,4 տոննա։
### Տեքստիլ արդյունաբերություն
thumb|220px|Գորգեր Աշխաբադի շուկայում
Որպես բամբակ արտադրող՝ 1880-ականներին Ռուսական կայսրության կողմից իր նվաճումից մինչև 1991 թվականի անկախացումը, Թուրքմենստանը հիմնականում հում բամբակ էր արտահանում Ռուսաստան՝ մանելու համար։ Անկախությունից ի վեր Թուրքմենստանը մոտ 2 միլիարդ դոլար է ներդրել 70 գործարաններում և գործարաններում՝ բամբակյա մանվածքի, տեքստիլի և այլ նյութերից, այդ թվում՝ կոշիկներից պատրաստված հագուստի արտադրության համար։ Դրանցից 13-ը խոշոր մանող կամ տեքստիլի գործարաններ են։ 2019 թվականին Թուրքմենստանն արտահանել է 123,6 միլիոն դոլար արժողությամբ բամբակյա գործվածք։ 2019 թվականին Թուրքմենստանում արտադրվել է 118600 տոննա բամբակյա մանվածք և 209,4 միլիոն քառակուսի մետր գործվածք, որից 192,9 միլիոնը՝ բամբակ, 14,9 միլիոնը՝ շոր, 1,4 միլիոնը՝ մետաքս։ Բացի այդ, Թուրքմենստանը 2019 թվականին արտադրել է 40,9 միլիոն զույգ գուլպաներ, 5,5 միլիոն տրիկոտաժե իրեր, 1,5 միլիոն զույգ կոշիկ և 3,400 տոննա տրիկոտաժե գործվածք։

### Շինարարություն
Թուրքմենստանի կառավարությունը կենտրոնացված կերպով ֆինանսավորում և վերահսկում է խոշոր շինարարական նախագծերը։ 2021 թվականի հունվարի դրությամբ կառավարությունը խոստովանել է կառուցվող ավելի քան 2500 խոշորածավալ ծրագրեր՝ 37 միլիարդ դոլար արժողությամբ։ 2020 թվականին կառավարության միջոցներով կառուցվել է մոտ երկու միլիոն քառակուսի մետր նոր բնակելի բնակարան, ինչպես նաև 45 «կարևոր պետական» կառույցներ։ 2021 թվականին Աշգաբադում ավարտվեց հինգ հիմնական օբյեկտների շինարարությունը (նոր պետական ​​տրիբուն, «Արկադագ» հյուրանոց, երկու բանկի կենտրոնական գրասենյակ և նոր Կոնգրես կենտրոն, բոլորը «Bouygues»-ի կողմից)։ Այս հինգ նախագծերի ընդհանուր արժեքը կազմել է 1,5 միլիարդ դոլար։

Ընթացիկ խոշոր նախագիծը 1,5 միլիարդ դոլարն է, որը ծախսվում է Արկադաղ քաղաքի՝ Ահալ նահանգի նոր մայրաքաղաքի կառուցման վրա։ Բացի այդ, 2,3 միլիարդ դոլար է հատկացվել Աշխաբադ-Թուրքմենաբադ ավտոմայրուղու կառուցման համար չորս թուրքմենական շինարարական ընկերություններից կազմված կոնսորցիումի կողմից։

## Ծառայություններ
### Տրանսպորտ
Որպես դարերի խաչմերուկ և Մետաքսի ճանապարհի մի մաս՝ Թուրքմենստանը ծառայում է որպես օդային, ծովային և ցամաքային ճանապարհով առաքվող բեռների տարանցիկ կետ։ Սովորական պայմաններում Աշգաբադի միջազգային օդանավակայանը կանգառ և տեղափոխման կետ է օդային ուղևորների համար Հնդկաստանի (Ամրիթսար և Նյու Դելի) և Անգլիայի (Լոնդոն և Բիրմինգհեմ), ինչպես նաև Մայնի Ֆրանկֆուրտ-ամ-Բանգկոկի միջև։
### Ծովային նավահանգիստներ
Թուրքմենստանի գլխավոր ծովային նավահանգիստը Կասպից ծովի Թուրքմենբաշի միջազգային ծովային նավահանգիստն է։ 2013-2018 թվականներին «Gap Inşaat»-ի կողմից 2 միլիարդ դոլար արժողությամբ ընդլայնված ծովային նավահանգիստն ունի տարեկան 25 միլիոն տոննա չոր բեռ (17 միլիոն նոր ընդլայնված նավահանգստում, 8 միլիոն հին նավահանգստում), 300,000 ուղևոր, 75,000 բեռ, բեռնատարներ և 400000 կոնտեյներ։ Նավահանգիստն ունի կանոնավոր լաստանավային ծառայություն դեպի Բաքու։ Այս ծովային նավահանգիստը կառավարում է նաև նավթի բեռնման երեք տերմինալներ՝ Քենար, Ալաջա և Էքերեմ։ Թուրքմենստանի միակ այլ ծովային նավահանգիստները Կիյանլիի (Գյանլի) և Գարաբոգազի գործարանների բեռնման տերմինալներն են և Հազարում նավթի բեռնման տերմինալը։

### Օդանավակայաններ
Թուրքմենստանի հինգ խոշոր օդանավակայաններն ունեն կանոնավոր ներքին ուղևորափոխադրումներ՝ Աշխաբադ, Դաշոգուզ, Մերի, Թուրքմենաբաթ և Թուրքմենբաշի։ Քերկիի միջազգային կարգի վեցերորդ օդանավակայանը շահագործման է հանձնվել 2021 թվականի հունիսին և նախատեսվում էր սկսել կանոնավոր ներքին ուղևորափոխադրումներ 2022 թվականի հունվարին։ Յոթերորդ օդանավակայանը՝ Բալկանաբաթը, գործում է հատուկ թռիչքների համար։ Նորմալ պայմաններում միայն Աշխաբադի միջազգային օդանավակայանն է առաջարկում կանոնավոր միջազգային ուղևորափոխադրումներ։ Թուրքմենբաշի միջազգային օդանավակայանն օգտագործվում է միջազգային բեռնափոխադրումների համար, հիմնականում «Cargolux»-ի կողմից։ Միայնակ ներքին ավիափոխադրողն է պետական ​​«Türkmen Howa Ýollary»-ն («Turkmenistan Airlines»): 2019 թվականին Թուրքմենստանի ավիաուղիները տեղափոխել է 12 հազար տոննա բեռ։  Այն նաև տեղափոխել է 2,5 միլիոն ուղևոր և 2,98 միլիարդ մարդատար կմ։

Փոքր օդանավակայաններ կան որոշ փոքր քաղաքներում և քաղաքներում, այդ թվում՝ Բալկանաբաթում, Էտրեկում, Գարաբոգազում, Հազարում և Ջեբելում Բալկանյան նահանգում։ Նախկին ռազմական օդանավակայանը Գալայմորում, Մերի նահանգում, նախատեսվում է վերափոխել քաղաքացիական ավիացիայի։ 
### Երկաթուղային
Ներքին երկաթուղային համակարգը շահագործում է պետական ​​«Türkmendemirýollarary»-ը (Թուրքմենական երկաթուղիներ)։ Չկա կանոնավոր միջազգային ուղևորափոխադրումներ, սակայն ներքին ուղևորափոխադրումները միացնում են Թուրքմենստանի խոշոր քաղաքները։ Բեռնափոխադրումների ծառայությունը հասանելի է ինչպես ներքին, այնպես էլ միջազգային ուղղություններով։ 2019 թվականին Թուրքմենստանում երկաթուղով փոխադրվել է 23,8 միլիոն տոննա բեռնափոխադրում։ Նույն տարում Թուրքմենական երկաթուղիները սպասարկել են 5,44 միլիոն ուղևոր և հաշվել 2,53 միլիարդ մարդատար կիլոմետր։
### Ճանապարհներ
2011 թվականի դրությամբ Թուրքմենստանն ուներ 13,7 հազար կիլոմետր ճանապարհ, որից 12,3 հազարը ասֆալտապատված էր։ 2019 թվականին ավտոմոբիլային տրանսպորտը կազմել է 27,1 միլիարդ մարդատար կիլոմետր կամ Թուրքմենստանի ուղեւորափոխադրումների 83%-ը։ Ավտոմոբիլային տրանսպորտային միջոցները 448,9 մլն տոննա բեռ 2019 թվականին, ընդհանուրի 85,5%-ը և կազմել են 14,2 մլրդ տոննա կիլոմետր։ Թուրքմենստանի հիմնական մայրուղիները ներառում են M37-ը, որը կապում է Թյուրքմենբաշի ծովային նավահանգիստը Ուզբեկստանի հետ սահմանին՝ Ֆարապում, Աշխաբադ-Դաշոգուզ մայրուղին, որը կապում է Աշխաբադը և Դաշոգուզը, և P-7 մայրուղին, որը կապում է M37-ը Թեջենում Իրանի հետ սահմանին՝ Սարահսում։
### Բանկային գործ
Ֆինանսական համակարգը լիովին պետական ​​վերահսկողության տակ է։ Բանկային համակարգը, որը զգալիորեն կրճատվել էր 1998 թվականի ֆինանսական ճգնաժամից հետո, ներառում է 9 ազգային բանկ։ Դրանք ներառում են անվանական մասնավոր բանկ, որը պատկանում է Արդյունաբերողների և ձեռնարկատերերի միությանը, «Rysgal Bank»-ին և «Turkmen-Turkish Bank»-ին, որը համատեղ ձեռնարկություն է «Dayhan Bank»-ի և թուրքական պետական ​​Ziraat Bankası-ի միջև։ Այս հաստատություններն ունեն պատասխանատվության նույն հիմնական բաշխումը, ինչ Խորհրդային Միության ժամանակաշրջանում, որը վերահսկվում է Թուրքմենստանի Կենտրոնական բանկի կողմից։ Վարկային գործառնությունները և տնային տնտեսությունների խնայողությունները այս համակարգի կարևոր գործառույթներից չեն եղել։ 2005 թվականին վարկերի մոտ 95 տոկոսը տրամադրվել է պետական ​​ձեռնարկություններին։ Արտասահմանյան բանկերի երկու մասնաճյուղեր՝ Պակիստանի ազգային բանկը և Իրանի Սադերաթ բանկը, գտնվում են Աշխաբադում, որտեղ առաջարկում են մանրածախ բանկային ծառայություններ։ Գերմանական երկու բանկեր՝ «Deutsche Bank»-ը և «Commerzbank»-ը, առաջարկում են ինստիտուցիոնալ ծառայություններ Աշխաբադում գտնվող գրասենյակների միջոցով։

2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Թուրքմենստանի բոլոր բանկերի ընդհանուր ակտիվները կազմել են 135,8 միլիարդ մանաթ։ Ֆիզիկական անձանց ավանդները կազմել են 3,3 մլրդ մանաթ, այդ թվում՝ 2,8 մլրդ ցպահանջ և 437 մլն մանաթ ժամկետային ավանդներ։ Գործարար ավանդները կազմել են 39,1 մլրդ մանաթ, որից 14,6 մլրդը՝ ցպահանջ, 53,7 մլրդը՝ ժամկետային։ Ընդհանուր բիզնես ավանդները տեղաբաշխվել են պետական ​​ընկերությունների (32,5 մլրդ մանաթ), մասնավոր ձեռնարկությունների (21,1 մլրդ մանաթ) և անհատ ձեռնարկատերերի (7,9 մլրդ մանաթ) մեջ։

2019 թվականին անհատներին, ընկերություններին և կազմակերպություններին տրամադրվել է 84,1 միլիարդ մանաթի վարկ՝ 2018 թվականի 76,3 միլիարդի և 2017 թվականի 69,2 միլիարդի դիմաց։ Այդ թվերից 60,9 միլիարդ, 52,1 միլիարդ և 46,7 միլիարդը համապատասխանաբար թուրքմենական մանաթով են։
«Թուրքմենգոստրախ» պետական ​​ապահովագրական ընկերությունն ունի շատ փոքր ապահովագրական արդյունաբերության լիակատար մենաշնորհ։
### Զբոսաշրջություն
Զբոսաշրջությունը փոքր արդյունաբերություն է Թուրքմենստանում, որը 2019 թվականին սպասարկում է 14000-ից մի փոքր այցելու։ Զբոսաշրջային ուղղությունները ներառում են Համաշխարհային ժառանգության վայրեր, թանգարաններ և բնական վայրեր։ Կենտրոնական Ասիայի քաղաքներից շատերը Մետաքսի ճանապարհի առևտրի հիմնական կետերն էին, որոնք կապում էին արևելյան և արևմտյան քաղաքակրթությունները։ Հարևան շատ երկրներ (ներառյալ Ղազախստանը, Ուզբեկստանը և Իրանը) գովազդում են իրենց երկրները՝ հիմնվելով Մեծ Մետաքսի ճանապարհի երկայնքով իրենց գտնվելու վայրի վրա։ Արտերկրից ժամանած զբոսաշրջիկներին հետ է պահում աշխարհի բոլոր երկրների հետ սահմանափակող վիզային քաղաքականության ռեժիմը։ Զբոսաշրջությունը կարգավորվում է Թուրքմենստանի զբոսաշրջության կոմիտեի կողմից։
#### Պատմական վայրեր
Թուրքմենստանում կա երեք համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ։ Նիսան (նաև Պարթաունիսա) հնագույն քաղաք էր, որը գտնվում էր ժամանակակից Բաղիրի մոտ՝ Աշխաբադում գտնվող թաղամասում, քաղաքի կենտրոնից 18 կմ հարավ-արևմուտք։ Նիսան որոշների կողմից նկարագրվում է որպես պարթևների առաջին մայրաքաղաքներից մեկը։ Ավանդաբար ենթադրվում է, որ այն հիմնադրվել է Արշակես I-ի կողմից (թագավորել է մոտ մ.թ.ա. 250-211 թվականներինն) և, ենթադրաբար, եղել է պարթև թագավորների թագավորական նեկրոպոլիսը, թեև հաստատված չէ, որ Նիսայի ամրոցը եղել է թագավորական նստավայր կամ թագավորական դամբարան։

Մերվը, նախկինում Մարգիանայի Աքեմենյան սատրապությունը, իսկ ավելի ուշ՝ Մարգիանայի Ալեքսանդրիան և Անտիոքիան, կենտրոնական Ասիայի խոշոր օազիս-քաղաք էր՝ պատմական Մետաքսի ճանապարհի վրա, որը գտնվում էր ներկայիս Մարիամի մոտ։ Այս վայրում գոյություն են ունեցել մի քանի քաղաքներ, ինչը կարևոր է մշակույթի և քաղաքականության փոխանակման համար կարևոր ռազմավարական արժեք ունեցող վայրում։ Ենթադրվում է, որ Մերվը 12-րդ դարում կարճ ժամանակում եղել է աշխարհի ամենամեծ քաղաքը։

Կոնյե-Ուրգենչը մոտ 30,000 բնակիչ ունեցող համայնք է ​​Թուրքմենստանի հյուսիս-արևելքում, Ուզբեկստանի հետ սահմանից անմիջապես դուրս։ Այն հնագույն Ուրգենչ քաղաքի վայրն է, որը պարունակում է 12-րդ դարի Խվարեզմի մայրաքաղաքի չպեղված ավերակները։ 2005 թվականից Հին Ուրգենչի ավերակները պաշտպանված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից՝ որպես համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ։

## Գյուղատնտեսություն
2019 թվականին Թուրքմենստանն արտադրել է՝

* 1,5 միլիոն տոննա ցորեն,
* 582 հազար տոննա բամբակ,
* 356 հազար տոննա լոլիկ,
* 315 հազար տոննա կարտոֆիլ,
* 263 հազար տոննա ձմերուկ,
* 246 հազար տոննա խաղող,
* 245 հազար տոննա շաքարի ճակնդեղ, որն օգտագործվում է շաքար և էթանոլ արտադրելու համար,
* 130 հազար տոննա բրինձ,
* 74 հազար տոննա սոխ,
* 71 հազար տոննա գազար,
* 66 հազար տոննա խնձոր,
* 34 հազար տոննա ծիրան,
ի լրումն այլ գյուղատնտեսական ապրանքների։

2000-ական թվականների սկզբին Թուրքմենստանի գյուղատնտեսության պետական ​​հատվածի ներդրումը համախառն ներքին արդյունքի մեջ մեծացավ պետական ​​սերտ վերահսկողության ներքո։ Ցանքատարածությունների առումով ամենաբարձր բերքը ցորենն է (761 հազար հեկտար 2019 թվականին), որին հաջորդում է բամբակը (2019 թվականին՝ 551 հազար հեկտար)։  Վերջին տարիներին պետական ​​քաղաքականություն մշակողները մեծացրել են մշակաբույսերի տեսականին` նպատակ ունենալով Թուրքմենստանը պարենային առումով ինքնաբավ դարձնել։ Հետխորհրդային ժամանակաշրջանում հացահատիկի (հիմնականում ցորենի) ցանքատարածությունները գրեթե եռապատկվել են։ Այնուամենայնիվ, գյուղատնտեսական հողերի մեծ մասն անորակ է և ոռոգման կարիք ունի։ Թուրքմենստանի ոռոգման ենթակառուցվածքները և ջրօգտագործման քաղաքականությունը արդյունավետորեն չեն բարելավվել այս կարիքի համար։ Բնական գետերից հեռու տարածքների ոռոգումը հիմնականում կախված է խարխուլ Կարակումի ջրանցքից, որը ջուրը տեղափոխում է Թուրքմենստանով Ամուդարյայից մինչև Բերեքեթի մոտ։ Դոստլուկ ամբարտակը, որը բացվել է 2005 թվականին Իրանի հետ սահմանին գտնվող Սարահսում, ավելացրել է հասանելի ոռոգման ջուրը և բարելավել արդյունավետությունը։ Ծրագրերը նախատեսում են նմանատիպ ամբարտակ կառուցել Ատրեկ գետի վրա։

Հաղորդվում է, որ 2020 թվականի սեզոնի ընթացքում Թուրքմենստանն արտադրել է մոտավորապես 1,5 միլիոն տոննա հում բամբակ։ Մինչև 2018 թվականի հոկտեմբերին հումքի բամբակի արտահանման արգելքի սահմանումը, Թուրքմենստանը հում բամբակ էր արտահանում Ռուսաստան, Իրան, Հարավային Կորեա, Միացյալ Թագավորություն, Չինաստան, Ինդոնեզիա, Թուրքիա, Ուկրաինա, Սինգապուր և Բալթյան երկրներ։ 2019 թվականից սկսած Թուրքմենստանի կառավարությունը ուշադրությունը տեղափոխեց բամբակյա մանվածքի և պատրաստի տեքստիլի ու հագուստի արտահանման վրա։

Մասնավոր ֆերմերներն աճեցնում են Թուրքմենստանի մրգերի և բանջարեղենի մեծ մասը (հիմնականում լոլիկ, ձմերուկ, խաղող և սոխ), սակայն հիմնական կանխիկ մշակաբույսերի՝ հացահատիկի և բամբակի արտադրության բոլոր փուլերը մնում են պետական ​​վերահսկողության ներքո։ 2006 թվականին հացահատիկի բերքի ձախողումը հանգեցրեց հացի գծերի կայուն աճին և շրջանների մեծ մասում ռացիոնալացման համակարգի վերականգնմանը։ Այդ ձախողումների հիմքում ընկած էր արտադրության թվերը կեղծելու մշակույթը, ինչպես նաև ոլորտի վատ վարչարարությունը։

2018 թվականից անկախ լրատվամիջոցները հաղորդում են երկրում սննդի պակասի մասին, հարյուրավոր մարդիկ ժամերով հերթ են կանգնում հաց և ալյուր գնելու համար։ Չնայած պետական ​​պաշտոնական տվյալներին, որոնք վկայում են լավ բերքի մասին, անկախ ԶԼՄ-ները հայտնում են ցածր արտադրանքի մասին երաշտի և սխալ կառավարման պատճառով, և որ կրկին ի հայտ է եկել ալյուրի և հացի պակաս։
### Գյուղատնտեսության մեքենայացում
Անկախությունից ի վեր Թուրքմենստանի կառավարությունը զգալի գումարներ է ծախսել ներկրվող գյուղատնտեսական տրակտորների, կոմբայնների և գործիքների վրա։ 2012 թվականին օգտագործվել է մոտ 7000 տրակտոր, 5000 բամբակ մշակող, 2200 սերմացու և այլ մեքենաներ, որոնք հիմնականում ձեռք են բերվել Բելառուսից և ԱՄՆ-ից։

Ջոն Դիրը և Քեյսը սկսեցին գյուղատնտեսական տեխնիկա վաճառել Թուրքմենստանում 1994 թվականին]: «Claas» կոմբայններն առաջին անգամ օգտագործվել են հացահատիկի բերքահավաքի համար Թուրքմենստանում 2011 թվականին։ Բելառուսի տրակտորները, որոնք օգտագործվում էին խորհրդային ժամանակներից, շարունակում են հանրաճանաչ մնալ մրցակցային գնի և արտադրանքի գծին խորը ծանոթության շնորհիվ։

2017-2020 թվականներին «Claas»-ը մատակարարել է 1000 «Tucano» 420 հացահատիկի կոմբայն, 800 «Axion» 850 հերկման տրակտոր և 1550 «Axos» 340 տրակտոր։ 2017 և 2018 բերքահավաք տարիներին Ջոն Դիրը մատակարարել է 440 «Model» 9970 բամբակի բերքահավաք, իսկ 2019-ից մինչև 2020 թվականներին ևս 600-ը։

## Առևտուր
Հետևյալ աղյուսակը ներկայացնում է Թուրքմենստանի արտահանման և ներմուծման արժեքը միլիոնավոր ԱՄՆ դոլարներով՝ ըստ տարիների՝ 2015-2019 թվականներ։

Թուրքմենստանի արտահանման ամենակարևոր ապրանքը բնական գազն է, որը մատակարարվում է խողովակաշարերով Չինաստան և ավելի քիչ քանակությամբ Ռուսաստան և Իրանի միջով փոխանակման միջոցով Ադրբեջան, իսկ ավտոմոբիլային և երկաթուղային տրանսպորտով Աֆղանստան՝ որպես հեղուկ նավթային գազ։ Չինաստանի մաքսային տվյալների համաձայն՝ Թուրքմենստանից բնական գազի չինական ներմուծման արժեքը 2019 թվականին 8,686,022,768 ԱՄՆ դոլարից նվազել է մինչև 2020 թվականին 6,071,165,273 ԱՄՆ դոլար՝ չինական ներմուծման ծավալների կրճատման և ածխաջրածինների գների անկման պատճառով։ Հում նավթը և նավթավերամշակված արտադրանքները 2019 թվականին կազմել են ևս 3 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի արտահանում, որին հաջորդում է բամբակյա գործվածքների 123,6 միլիոն դոլարը։ Ներմուծումներից 2019 թվականին հիմնական կատեգորիաները եղել են մեքենաները (1,5 միլիարդ ԱՄՆ դոլար), բազային մետաղները (968,3 միլիոն ԱՄՆ դոլար), քիմիական նյութերը (682,3 միլիոն ԱՄՆ դոլար), տրանսպորտային միջոցները (453,5 միլիոն ԱՄՆ դոլար), պլաստմասսա և ռետինն ու դրանցից պատրաստված արտադրանքները (342,9 միլիոն ԱՄՆ դոլար)։
2023 թվականի մարտին Թուրքմենստանի խորհրդարանն օրենք է ընդունել, որով ընդունել է սակագնային նոմենկլատուրայի ներդաշնակեցված համակարգը։
### Միջազգային առևտուր
2011 թվականին արտահանումը կազմել է ՀՆԱ-ի 32,2%-ը։ Արտահանման եկամուտը չափազանց անկայուն է համաշխարհային շուկայում էներգակիրների գների տատանումների պատճառով։ Արտահանումը 2011 թվականին աճել է 49,6%-ով։

2011 թվականին Թուրքմենստանի արտահանման 83,5%-ը կազմում էին էներգառեսուրսները։ Երկրի արտահանման աշխարհագրական կառուցվածքը վատ դիվերսիֆիկացված է, որի մեծ մասն ուղարկվել է ԵՄ երկրներ և Ուկրաինա։

2017 թվականին երկիրը արտաքին առևտրային կապեր է ունեցել 119 երկրների հետ, որոնց հետ ընդհանուր արտաքին առևտրաշրջանառությունը կազմել է մոտ 18 մլրդ ԱՄՆ դոլար։

2017 թվականին Թուրքմենստանի արտաքին առևտրային խոշոր գործընկերներն են եղել Չինաստանը, Թուրքիան, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, Իրանը, Աֆղանստանը, Իտալիան և Ռուսաստանը։ Նրանց բաժին է ընկել Թուրքմենստանի արտաքին առեւտրաշրջանառության մոտ 77 տոկոսը՝ մոտ 400 միլիոն դոլարի ավելցուկով։
#### Չինաստան
1992 թվականից մինչև 2006 թվականը Չինաստանի հետ առևտրաշրջանառությունը 4,5 միլիոն դոլարից հասել է 179,0 միլիոն դոլարի, իսկ 2009 թվականին հասել է 1048 միլիոն դոլարի, մինչդեռ Միջին Թագավորությունից ներմուծումը հետևողականորեն գերազանցում է արտահանումը Չինաստան (2009 թվականին չինական արտահանումը Թուրքմենստան կազմել է 915 միլիոն դոլար)։ 2008 թվականի դրությամբ Չինաստանի արտահանման մեջ Թուրքմենստան գերակշռում էին մեքենաները և սարքավորումները (92,2%), իսկ Չինաստանի ներմուծման մեջ գերակշռում էին էներգետիկ ռեսուրսները (84,5%)։ ՉԺՀ-ն ակտիվորեն ներգրավված է նաև թուրքմենական հանքավայրերի մշակման մեջ. 2007 թվականին Ամուդարիայի աջ ափին գտնվող Բաղտյարլըք գազային հանքավայրը 30 տարով վարձակալվել է Չինաստանի ազգային նավթի և գազի ընկերությանը՝ արդյունահանման բաշխման համաձայնագրի հիման վրա։ 2009 թվականին Թուրքմենստանից Չինաստան գազատար է գործարկվել, իսկ արդեն 2013 թվականին Սելեստիալ կայսրությանը մատակարարվել է մոտ 27 միլիարդ խորանարդ մետր գազ (համեմատության համար նշենք, որ միայն 10 միլիարդ խորանարդ մետր թուրքմենական գազ է մատակարարվել Ռուսաստան 2012 թվականին)։ Կա նաև անուղղակի ներթափանցում. օրինակ մինչև 2013 թվականը Թուրքմենստանի իշխանությունների ներդրած 10 միլիարդ դոլարից Գալկինիշ գազի հանքավայրի շահագործման համար 8 միլիարդը եղել են չինական վարկեր։

#### Իրան
Թուրքմենստանի և Իրանի միջև ապրանքաշրջանառությունն աճել է 1992-2006 թվականներին՝ 52 հազար դոլարից հասնելով 1,4 միլիարդ դոլարի։

1998 թվականին շահագործման է հանձնվել Կորպեջե-Կուրտ-Կուի գազատարը, որով 2006 թվականին Իրան է մատակարարվել 12 միլիարդ խորանարդ մետր կապույտ վառելիք։

2003 թվականին շահագործման հանձնվեց Բալկանաբաթ-Ալիեբադ էլեկտրահաղորդման գիծը, որի արդյունքում 2006 թվականին Թուրքմենստանի կողմից արտահանվող էլեկտրաէներգիայի 55%-ը գնաց Իրան։
#### Թուրքիա
Թուրքիայի և Թուրքմենստանի միջև առևտուրը 2000-2011 թվականներին աճել է 8,7 անգամ՝ 218,0 միլիոն դոլարից հասնելով 1887,1 միլիոն դոլարի։ Ընդ որում, Թուրքիայից արտահանման աճի տեմպերը շատ ավելի բարձր են եղել, քան թուրքմենական ներմուծման ցուցանիշը։ 2000 թվականին թուրքական արտահանումը կազմել է 120,2 միլիոն դոլար, իսկ Թուրքմենստանից ներմուծումը 2011 թվականին կազմել է 97,9 միլիոն դոլար, այդ թվերը համապատասխանաբար կազմել են 1494,4 միլիոն դոլար և 392,7 միլիոն դոլար։ 2011 թվականին Թուրքիային բաժին է ընկել թուրքմենական բամբակի արտահանման 66,9%-ը։ Միևնույն ժամանակ, Աշխաբադի մասնաբաժինը Թուրքիայի արտաքին առևտրում աննշան է՝ թուրքական ներմուծման 0,2%-ը և թուրքական արտահանման 1,1%-ը։ Սակայն 2011 թվականին Անկարային բաժին է ընկել Թուրքմենստանի ներմուծման 24,2%-ը և Կենտրոնական Ասիայի այս երկրի արտահանման 14,8%-ը։
#### Հնդկաստան
Հնդկաստանի հետ ապրանքաշրջանառությունը փոքր է՝ 2009/10 թվականներին այն կազմել է 46,15 մլն դոլար։
#### Ռուսաստան
1995-2009 թվականներին Երկու երկրների միջև ապրանքաշրջանառությունը 272 մլն դոլարից հասել է 1044 մլն դոլարի։

2018 թվականին Ռուսաստանի և Թուրքմենստանի միջև ապրանքաշրջանառությունը կազմել է 444,033,679 ԱՄՆ դոլար՝ 2017 թվականի համեմատ աճելով 3,71%-ով (15,881,231 ԱՄՆ դոլար)։

Ռուսաստանից Թուրքմենստան արտահանումը կազմել է 288 830 548 ԱՄՆ դոլար՝ 2017 թվականի համեմատ նվազելով 15,98%-ով (54 949 481 ԱՄՆ դոլար)։

Թուրքմենստանից ՌԴ ներմուծումը կազմել է 155 203 131 դոլար՝ 2017 թվականի համեմատ աճելով 83,95 տոկոսով (70 830 712 դոլար)։

Երկու երկրների միջև առևտրային հաշվեկշիռը 2018 թվականին դրական է եղել՝ 133,627,417 դոլարի չափով։

Թուրքմենստանի մասնաբաժինը Ռուսաստանի արտաքին առևտրաշրջանառության մեջ 2018 թվականին կազմել է 0,0645 տոկոս՝ 2017 թվականի 0,0733 տոկոսի դիմաց։ Ռուսական ապրանքաշրջանառության մեջ 2018 թվականին Թուրքմենստանը զբաղեցրել է 85-րդ տեղը (2017 թվականին՝ 83-րդ տեղ)։

Ռուսական արտահանման մեջ Թուրքմենստանի մասնաբաժինը 2018 թվականին կազմել է 0,0642 տոկոս՝ 2017 թվականի 0,0963 տոկոսի դիմաց։ Ռուսական արտահանման տեսակարար կշիռով 2018 թվականին Թուրքմենստանը զբաղեցրել է 84-րդ տեղը (2017 թվականին՝ 73-րդ տեղ)։

Ռուսական ներմուծման մեջ Թուրքմենստանի մասնաբաժինը 2018 թվականին կազմել է 0,0652 տոկոս՝ 2017 թվականի 0,0372 տոկոսի դիմաց։ Ռուսական ներմուծման մեջ 2018 թվականին Թուրքմենստանը զբաղեցրել է 78-րդ տեղը (2017 թվականին՝ 86-րդ տեղ)։

## Աշխատանք
2019 թվականին Թուրքմենստանում հաշվվել է խոշոր և միջին ձեռնարկությունների 666,500 աշխատող, իսկ ոչ պետական ​​(մասնավոր, խառը պետական-մասնավոր կամ արտասահմանյան) ձեռնարկությունների 103,900 աշխատակից։ Զբաղվածության կառուցվածքը պետական ​​հատվածում կազմել է 25,3%, մասնավոր հատվածում՝ 50,3%, խառը պետական-մասնավոր ձեռնարկություններում՝ 22,0%, հասարակական միավորումներում՝ 0,2%, կոոպերատիվներում՝ 0,4%, օտարերկրյա ձեռնարկություններում՝ ներառյալ համատեղ ձեռնարկություններում՝ 1,8%: Պաշտոնական վիճակագրության համաձայն՝ 2019 թվականին անհատ ձեռնարկատերերի մոտ աշխատանքի է տեղավորվել 77474 ֆիզիկական անձ, ներառյալ ինքնազբաղվածությունը։

Զբաղվածության հիմնական ոլորտներն էին.

* Գյուղատնտեսությունում՝ 43,5%
* Արտադրության ոլորտում՝ 9.8%՝
* Կրթության ոլորտում՝ 8.4%
* Առևտրի և տրանսպորտային միջոցների վերանորոգման ոլորտում՝ 7.4% 
* Շինարարությունում՝5.8%
* Տրանսպորտի և պահեստավորման ոլորտում՝4.3%
* Առողջապահության և սոցիալական աշխատանքի ոլորտում՝ 3.6%
* Արվեստում, ժամանցում՝ 2.9%
Միջին ամսական աշխատավարձը 2019-ին կազմել է ամսական 1685,10 մանաթ՝ 2012-ի 943,40-ի և 2007-ի 507-ի դիմաց։

2004 թվականին աշխատուժը հաշվարկվում էր ավելի քան 2,3 միլիոն աշխատող, որոնցից 48,2 տոկոսն աշխատում էր գյուղատնտեսության մեջ, 37,8 տոկոսը՝ ծառայությունների, և 14 տոկոսը՝ արդյունաբերության և շինարարության ոլորտում։ Քանի որ պետությունը գերիշխում է տնտեսության մեջ, աշխատողների մոտ 90 տոկոսը իրականում պետական ​​աշխատողներ են։ Ենթադրվում է, որ կառավարության աշխատուժի կրճատումը, որը սկսվել է 2003 թվականին, ավելացրել է գործազրկությունը հետագա տարիներին։ Գործազրկությունը 2014 թվականին գնահատվել է 11%։ Վերջին տարիներին, տնտեսական անկման պատճառով, որը կապված է ածխաջրածինների գների անկման հետ, գործազրկությունը գնահատվում է մինչև 60 տոկոս՝ չնայած չորս տոկոսից պակաս պաշտոնական թվերին։

## Սեփականաշնորհում
Պաշտոնական վիճակագրության համաձայն՝ 1994 թվականից մինչև 2020 թվականի վերջը մասնավորեցվել է 2628 նախկին պետական ​​սեփականություն
։

Մասնավորեցված ձեռնարկությունների տեսակների ճեղքումը եղել է.
* 845 մեծածախ և մանրածախ առևտուր, տրանսպորտային միջոցների վերանորոգում
* 143 արտադրություն
* 108 անշարժ գույքի գործառնություններ
* 95 գյուղատնտեսություն, անտառտնտեսություն, ձկնաբուծություն
* 51 փոխադրում և պահպանում
* 27 շինարարություն
* 18 հյուրընկալության արդյունաբերություն
* 1341 այլ ծառայություններ։

2021 թվականի մարտին Նախագահ Բերդիմուհամեդովը հրամայեց վերափոխել «Derýaýollary Production Association»-ը, որը Թուրքմենստանի ծովային և գետային տրանսպորտի պետական ​​ծառայության (Türkmendeňizderýaýollary) պետական ​​գործակալության ենթակա ստորաբաժանումը, որը պատասխանատու է գետային և ջրանցքային տրանսպորտի համար, բաց բաժնետիրական ընկերության։

Ամբողջ հողատարածքը մնում է կառավարության սեփականությունը, ինչպես խորհրդային տարիներին։

## Մակրոտնտեսական միտումներ
Ստորև բերված աղյուսակը ցույց է տալիս 1993-2020 թվականներին Թուրքմենստանի կառավարության կողմից Արժույթի միջազգային հիմնադրամին տրամադրված հիմնական պաշտոնական տնտեսական ցուցանիշները.

ՀՆԱ-ի թվերի ճշգրտությունը կասկածի տակ է դրվել Ասիական զարգացման բանկի կողմից, որը 2006 թվականին նշել է. «Պաշտոնական վիճակագրության համաձայն՝ 2005 թվականին տնտեսությունը շարունակել է արագ աճել, սակայն իրական աճը, հավանաբար, շատ ավելի ցածր է եղել, քան պաշտոնական գնահատականը։ Անցյալում գերագնահատվել է աճը»։ Մեծ Բրիտանիայի կառավարության 2021 թվականի արտասահմանյան բիզնես ռիսկերի զեկույցը նշում է. «Թուրքմենստանում հավաստի տնտեսական տվյալներ չեն հրապարակվում։ Արտաքին դիտորդները նույնպես թերահավատություն են հայտնել գնաճի մակարդակի պաշտոնական թվերի վերաբերյալ։ 2021 թվականի հունիսին Համաշխարհային տնտեսական հեռանկարների զեկույցում Համաշխարհային բանկը բացառեց Թուրքմենստանը «համարժեք որակի հավաստի տվյալների բացակայության պատճառով»։

2021 թվականի մարտի 11-ին Նախարարների կաբինետի նիստում կառավարության պաշտոնյաները պարզեցին, որ «վերջին տարիներին» Թուրքմենստանը օտարերկրյա վարկատուներից ավելի քան 14 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի արտարժույթի փոխառություններ է վերցրել, որից 5 միլիարդը մնացել է չմարված մարտի 8-ի դրությամբ։ Այնուամենայնիվ, հեռուստատեսությամբ ցուցադրված գծապատկերը ցույց է տվել, որ 2021 թվականին պարտքը կազմում է 1,3524 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ Ընդդիմադիր լրատվամիջոցներն այս ցուցանիշն օգտագործել են՝ ՀՆԱ-ն գնահատելու համար 12,3 միլիարդ ԱՄՆ դոլար՝ հիմնվելով Կենտրոնական բանկի նախագահ Ռահիմբերդի Ջեփբարովի հայտարարության վրա, որ արտաքին պարտքը կազմում է ՀՆԱ-ի 11%-ը։

2021 թվականի հունիսին պաշտոնական պետական ​​լրատվամիջոցները հայտնեցին, որ բնական գազի խողովակաշարերի կառուցման համար Չինաստանի պարտքերն ամբողջությամբ վճարվել են։

## Բնակչության եկամուտ
2017 թվականի դրությամբ նվազագույն աշխատավարձը ամսական կազմել է 535 մանաթ, որը պաշտոնական փոխարժեքով կազմում է 156 ԱՄՆ դոլար, որով բնակչությունը չի կարողանում ազատ արժույթ գնել։ Սև շուկայի փոխարժեքը 2021 թվականի հունվարի 11-ի դրությամբ կազմում է 27,3 մանաթ մեկ դոլարի դիմաց։ 2019 թվականի դրությամբ նվազագույն աշխատավարձը կազմում է ամսական 790 մանաթ (225,26 դոլար)։ 2020 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմում է ամսական 870 մանաթ (248,57 դոլար)։ 2020 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն կենսաթոշակի չափը որոշելու համար բազային արժեքը կազմում է 338 մանաթ (96,57 դոլար), իսկ պետական ​​նպաստների հաշվարկման բազային արժեքը՝ 322 մանաթ (92 դոլար)։ 2020 թվականի հունվարի 1-ից Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցների նվազագույն կենսաթոշակը ամսական կազմում է 1415 մանաթ (404,29 դոլար), իսկ տան աշխատողների համար նվազագույն կենսաթոշակը կազմում է ամսական 415 մանաթ (118,57 դոլար)։ 2022 թվականի հունվարի 1-ից Թուրքմենստանում նվազագույն աշխատավարձը կազմում է ամսական 1050 մանաթ (300,55 դոլար), 2023 թվականի հունվարի 1-ից՝ 1160 մանաթ (332,04 դոլար)։ Հայրենական պատերազմն ամսական կազմում է 1880 մանաթ (538,13 դոլար)։

## Տարբեր վիճակագրություն
### Փոխարժեքներ մինչև 2009 թվական
Անկախության առաջին տարիներին թուրքմենական մանաթի պաշտոնական փոխարժեքը ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ արագորեն աճեց։ Միևնույն ժամանակ, սև շուկայի փոխարժեքն էլ ավելի արագ աճեց՝ ի վերջո տատանվելով մեկ դոլարի դիմաց 24000-25000 մանաթի սահմաններում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասիայի տնտեսություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Թուրքմենստան