Համացանցից կախվածություն

**Համացանցից կախվածություն**, հայտնի նաև որպես **ինտերնետի խնդրահարույց օգտագործում** կամ **ինտերնետի պաթոլոգիական օգտագործում**, համարվում է համացանցի օգտագործման խնդրահարույց և հարկադրական ձև, հատկապես սոցիալական ցանցերում, որը երկար ժամանակահատվածում խաթարում է անհատի գործունեությունը։ Երիտասարդները հատկապես ենթակա են ինտերնետային կախվածության խանգարման զարգացմանը, և առկա են դեպքերի ուսումնասիրություններ, որոնք ցույց են տալիս, որ ուսանողների ակադեմիական առաջադիմությունը նվազում է, երբ նրանք ավելի շատ ժամանակ են անցկացնում առցանց։ Ոմանք ունեն առողջական խնդիրներ քնի պակասից, քանի որ մնում են արթուն՝ շարունակելով թերթել սոցիալական մեդիան, զրուցել և խաղալ համակարգչային խաղեր։

Համացանցի գերօգտագործումը Ամերիկյան հոգեբուժական ասոցիացիայի DSM-5 դասակարգմամբ կամ ԱՀԿ-ի ICD-11 դասակարգմամբ չի համարվում առանձին խանգարում։ Սակայն խաղերից կախվածությունը ընդգրկված է ICD-11-ում։ Կան տարբեր կարծիքներ այն հարցի վերաբերյալ, թե արդյոք այս խանգարումը ինքնուրույն կլինիկական երևույթ է, թե այլ հոգեբուժական խանգարումների արտահայտում։ Սահմանումները ստանդարտացված կամ միանշանակ չեն, ինչը բարդացնում է ապացույցների վրա հիմնված առաջարկությունների մշակումը։

Տարիների ընթացքում այս խանգարումը բացատրելու համար մշակվել և կիրառվել են տարբեր տեսական մոդելներ։ Օրինակ՝ ինտերնետի պաթոլոգիական օգտագործման ճանաչողական-վարքային մոդելը կիրառվում է ավելի քան 20 տարի։ Ավելի նոր մոդելներ, ինչպիսին է «Անհատ-Զգացմունք-Ճանաչողություն-Գործողություն» մոդելը, մշակվել են վերջերս և սկսել են կիրառվել ավելի շատ կլինիկական հետազոտություններում։

2011 թվականին «Ֆեյսբուքից կախվածություն»  տերմինը մտավ շրջանառության մեջ։ Ֆեյսբուքից կախվածությունը բնորոշվում է Facebook-ի անընդհատ պարտադիր օգտագործմամբ։ 2017 թվականին մի ուսումնասիրություն քննեց համացանցի գերօգտագործման և նարցիսիզմի միջև կապը, նշելով, որ «Ֆեյսբուքից կախվածությունը զգալիորեն դրական կապ ունի նարցիսիզմի անձնային գծի և հոգեկան առողջության բացասական գործոնների՝ դեպրեսիայի, անհանգստության և սթրեսի ախտանիշների միջև»։

2020 թվականի վավերագրական «Սոցիալական դիլեմա» ֆիլմը ներկայացրել է մտահոգությունները, որոնք հայտնել էին հոգեկան առողջության մասնագետներն ու սոցիալական մեդիա ընկերությունների նախկին աշխատակիցները՝ կապված սոցիալական ցանցերի կախվածություն առաջացնող գործելակերպերի հետ։ Օրինակ՝ երբ օգտվողը որոշ ժամանակ չի այցելում Facebook, հարթակը փոխում է իր ծանուցումները՝ փորձելով վերադարձնել նրան։ Ֆիլմում նաև բարձրացվում է սոցիալական մեդիայի օգտագործման և երեխաների ու դեռահասների ինքնասպանությունների մակարդակի միջև կապի վերաբերյալ մտահոգությունը։ Նույն թվականին հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ COVID-19 համավարակից հետո համացանցից կախվածության տարածվածությունը աճել է։ COVID-19-ի և  համացանցից կախվածության հնարավոր կապի վերաբերյալ ուսումնասիրությունները դիտարկել են, թե ինչպես հարկադրական մեկուսացումը և դրա հետ կապված սթրեսը կարող էին բերել ինտերնետի օգտագործման մակարդակի բարձրացման։

Սոցիալական մեդիայի ծանուցումները անջատելը կարող է նպաստել սոցիալական մեդիայի օգտագործման կրճատմանը։ Որոշ օգտվողների համար վեբ-թերթման սովորությունների փոփոխությունը կարող է օգտակար լինել ինքնակարգավորման խնդիրների փոխհատուցման գործում։ Օրինակ՝ զանգվածային բաց առցանց դասընթացներին մասնակցող 157 ուսանողների վրա կատարված հետազոտությունը գնահատեց նման միջամտության ազդեցությունը։ Արդյունքները ցույց տվեցին, որ ինքնակարգավորման աջակցությունը կապված է առցանց անցկացրած ժամանակի կրճատման հետ, հատկապես՝ ժամանցի համար։

## Հետևանքներ
### Հոգեկան առողջության հետևանքներ
Չինական ավագ դպրոցի աշակերտների վրա 2010 թվականին իրականացված լոնգիտյուդային հետազոտությունը ցույց է տվել, որ ինտերնետային կախվածության միջին կամ ծանր ռիսկ ունեցող անձինք 2․5 անգամ ավելի հավանական է, որ զարգացնեն դեպրեսիայի ախտանիշներ, քան նրանք, ովքեր չունեն համացանցից կախվածություն։ Հետազոտողները ուսումնասիրել են ինտերնետի պաթոլոգիական կամ չվերահսկվող օգտագործումը և հետագա հոգեկան առողջության խնդիրները Չինաստանում բնակվող 1,041 դեռահասների շրջանում։ Ուսումնասիրության սկզբում ուսանողները դեպրեսիա և տագնապ չունեին։ Ինը ամիս անց կրկին գնահատվելով՝ 87 հոգու մոտ հայտնաբերվել է դեպրեսիա, իսկ 8 հոգի հայտնել է էական տագնապի մասին։ Հելսինկիի ավագ դպրոցի աշակերտների մեկ այլ երկարաժամկետ ուսումնասիրությունը պարզել է, որ ինտերնետի խնդրահարույց օգտագործումը և դեպրեսիվ ախտանիշները կարող են ստեղծել դրական հետադարձ կապի շրջան։ Համացանցի խնդրահարույց օգտագործումն առնչվում է նաև հոգեմետ նյութերի չարաշահման բարձր ռիսկի հետ։

### Սոցիալական հետևանքներ
Ինտերնետային կախվածությունը մեծացնում է բազմաթիվ բացասական սոցիալական և առողջական հետևանքների ռիսկը, ներառյալ՝ վատ ուսումնական առաջադիմություն, վնասակար անձնային փոփոխություններ, տագնապ և դեպրեսիա։

Ինտերնետային կախվածության վերաբերյալ լավագույն փաստագրված ապացույցը մինչ այժմ ժամանակի նվազումն է, որն իր հերթին հանգեցնում է սովորական սոցիալական կյանքի խանգարմանը, ներառյալ՝ ակադեմիական, մասնագիտական գործունեության և առօրյա ռեժիմի խախտումները։ Որոշ հետազոտություններ իրականացված  Եվրոպայում և Թայվանում ցույց են տալիս, որ ինտերնետային կախվածության խանգարումը կարող է հանգեցնել սոցիալական հարաբերությունների խաթարման։ Այնուամենայնիվ, Թայվանում որոշների կողմից նշվում է, որ կախվածությունը կարող է օգտակար լինել հասակակիցների հետ հարաբերությունների մեջ։

Քիթ Վ. Բիրդը 2005 թվականին նշում է, որ «անձը գտնվում է կախվածության մեջ, երբ նրա հոգեբանական վիճակը, որը ներառում է ինչպես մտավոր, այնպես էլ էմոցիոնալ վիճակները, ինչպես նաև նրա ուսումնական, աշխատանքային և սոցիալական փոխազդեցությունները, խաթարված են համացանցի գերօգտագործման հետևանքով»։

Իր բարդ բնույթի պատճառով որոշ գիտնականներ կախվածությանը հստակ սահմանում չեն տալիս, և ժամանակի ընթացքում տարբեր տերմիններ են օգտագործվել ինտերնետի ավելորդ օգտագործման նույն երևույթը նկարագրելու համար։ «Ինտերնետային կախվածության խանգարում» տերմինը հաճախ փոխարինվում է «համացանցի խնդրահարույց օգտագործում», «ինտերնետի պաթոլոգիական օգտագործում» և «ինտերնետային կախվածության հիվանդություն» ձևակերպումներով։ Որոշ դեպքերում այս վարքագիծը նաև անվանվում է «ինտերնետի գերբեռնված օգտագործում», «համակարգչային խնդրահարույց օգտագործում», «կոմպուլսիվ ինտերնետ օգտագործում», «ինտերնետի չարաշահում», «ինտերնետի վնասակար օգտագործում» և «համացանցին կախվածություն»։

Մուստաֆա Սավջին և Ֆերդա Այսանը ուսումնասիրել են ինտերնետային կախվածության վերաբերյալ առկա հետազոտությունները և բացահայտել մի շարք սոցիալական և հուզական գործոններ, որոնք կապվում են այս երևույթի հետ։ Դրանց թվում են՝ միայնություն, սոցիալական տագնապ, դեպրեսիա և ցածր ինքնագնահատական։ Նրանք պնդում են, որ այս գործոնները կարող են անձանց դրդել համացանցն օգտագործել՝ բացասական էմոցիաները կամ սոցիալական մեկուսացումը հաղթահարելու միջոց, ինչը, իր հերթին, կարող է հանգեցնել կախվածության։

## Ախտանիշներ
### Ֆիզիկական ախտանիշներ
Ֆիզիկական ախտանիշները ներառում են թուլացած իմունային համակարգ՝ քնի պակասի, վարժության պակասի հետևանքով, ինչպես նաև բարձր ռիսկ կարպալ թունելային համախտանիշի համար։ Բացի այդ, գլխացավերը, աչքերի և մեջքի ցավը հաճախ են հանդիպում այս կախվածությունն ունեցող անձանց մոտ։
### Հոգեբանական և սոցիալական ախտանշաններ
Ինտերնետային կախվածության տեսակները (օրինակ՝ սոցիալական մեդիայի, խաղերի, մոլեխաղի և այլն) կարող են ազդել առաջացող ախտանշանների բնույթի վրա։ Օրինակ՝ սոցիալական մեդիայի չափազանց օգտագործումը կարող է խաթարել իրական աշխարհում ունեցած հարաբերությունները։ Համակարգչային խաղերի չարաշահումը կարող է հանգեցնել ընտանիքի, տան և աշխատանքի հետ կապված պարտականությունների անտեսման։ Բացի այդ, պոռնոգրաֆիկ բովանդակության գերօգտագործումը կարող է առաջացնել անձնական և փոխհարաբերական խնդիրներ և բացասաբար ազդել հոգեկան առողջության վրա։

Նկատվում են գրգռվածություն, դեպրեսիա, զայրույթ և տագնապ, երբ անձը հեռու է տեխնոլոգիաներից։ Այս հոգեբանական ախտանշանները կարող են վերածվել նաև ֆիզիկական ախտանշանների, ինչպիսիք են արագ սրտխփոցը, ուսերի լարվածությունը և շնչառության կարճացումը։

## Տեսական մոդել
Ժամանակակից հետազոտողներն առաջարկել են ինտերնետային կախվածության տարբեր տեսական մոդելներ՝

### Համացանցի առանձնահատկությունների վրա հիմնված տեսություններ
#### ACE մոդել
Այս տեսությունը ենթադրում է, որ կախվածությունը պայմանավորված է հենց համացանցի բնութագրերով, որոնք ներառում են անանունություն (Anonymity), հարմարավետություն (Convenience) և փախուստ իրականությունից (Escape)՝ հայտնի որպես ACE մոդել։

Անանունությունը թույլ է տալիս անհատներին թաքցնել իրենց իրական ինքնությունը և անձնական տվյալները համացանցում՝ ազատ զգալով անել այն, ինչ ցանկանում են։ Այս պայմաններում դժվար է վերահսկել օգտատերերի գործողությունները, ինչն էլ նպաստում է կախվածության զարգացմանը։

Հարմարավետությունը կարող է դիտվել որպես ինտերնետի զարգացման դրական կողմ, քանի որ մարդիկ կարող են կատարել տարբեր գործողություններ (օրինակ՝ առցանց գնումներ, ֆիլմերի դիտում)՝ առանց տանից դուրս գալու։ Սակայն այս հարմարավետությունը կարող է հանգեցնել նաև կախվածության։

Փախուստը վերաբերում է հնարավորությանը՝ դժվարությունների կամ նյարդայնության դեպքում մխիթարություն գտնել առցանց, քանի որ համացանցը առաջարկում է ազատ վիրտուալ միջավայր, որը գայթակղում է մարդկանց հեռու մնալ իրական աշխարհից։ Սկզբնապես ACE մոդելը կիրառվում էր ինտերնետային պոռնոգրաֆիկ կախվածության նկարագրման համար, սակայն այժմ այն կիրառվում է համացանցի ամբողջ ոլորտում։

#### Սոցիալական ազդակների նվազում
Էլեկտրոնային փոստի և SMS-ի ստեղծումը հնարավոր դարձրեց առցանց զրույցները։ Սակայն առցանց շփման ժամանակ նվազում է անհատի ունակությունը գնահատելու զրուցակցի տրամադրությունը, տոնը և խոսքի բովանդակությունը, քանի որ բացակայում են անհրաժեշտ սոցիալական ազդակները։ Քանի որ առցանց նորմերը դեռևս ամբողջությամբ զարգացած չեն, դժվար է կարգավորել օգտատերերի վարքագիծը, և ինտերնետի անանունությունը կարող է նվազեցնել մարդկանց ընկալումը իրենց և ուրիշների նկատմամբ՝ առաջացնելով հակասոցիալական վարք։ Արդյունքում, առանց պատշաճ սահմանափակումների, դա կարող է հանգեցնել համացանցի ոչ պատշաճ օգտագործման և կախվածության։

### Փոխազդեցության կողմնորոշման վրա հիմնված տեսություններ
#### Ինտերնետի պաթոլոգիական օգտագործման ճանաչողական-վարքային մոդել
Այս մոդելը կախվածությունը սահմանում է որպես ինտերնետի պաթոլոգիական օգտագործում (ԻՊՕ)։ 2001 թվականին ստեղծվեց ինտերնետի չափազանց օգտագործման ճանաչողական-վարքաբանական մոդելը։ Այս մոդելը ենթադրում է, որ արդեն գոյություն ունեցող հոգեսոցիալական խնդիրները (օր.՝ դեպրեսիա,տագնապ, կախվածություն հոգեմետ նյութերից) ավելի հավանական է, որ կհանգեցնեն համացանցի հետ կապված չափազանցված և ոչ ադապտիվ վարքերին։ Դևիսը ինտերնետում խնդրահարույց վարքերը դասակարգեց երկու կատեգորիայի՝ հատուկ պաթոլոգիական ինտերնետ օգտագործում (ՀՊԻՕ) և ընդհանրացված պաթոլոգիական ինտերնետ օգտագործում (ԸՊԻՕ)։ ՀՊԻՕ վարքերում ներառվում է պոռնոգրաֆիայի կամ այլ սեքսուալ բաց բովանդակության հաճախակի մուտքագրումը, արժեթղթերի առևտուրը և առցանց շահումով խաղերը։ ԸՊԻՕ վարքերում ներառվում է համացանցում ժամանակ անցկացնել՝ անկախ նրանից, թե ինչ նյութեր են օգտագործվում դրա միջոցով։ Ընդհանուր առմամբ, համացանցը կարող է հանգեցնել ոչ ադապտիվ ճանաչողական գործընթացների, իսկ նախատրամադրված խոցելիությունը կարող է ամրապնդել այս կապը։

Ավելին, որքան բարձր է անհատի հարմարվողականության մակարդակը ոչ ցանկալի վարքին, այնքան մեծ է հավանականությունը, որ կզարգանա ինտերնետի պաթոլոգիական օգտագործումը, ինչը նշանակում է նաև ավելի բարձր կախվածություն ինտերնետից։

#### I-PACE մոդել
Սա ինտեգրատիվ տեսական շրջանակ է, որը հատուկ կենտրոնանում է ինտերնետային խաղային խանգարման  վրա։ Քանի որ համացանցում անդադար խաղալը կարող է լինել համացանցից կախվածության խանգարման բաղկացուցիչ գործոն, այս մոդելը կարելի է դիտարկել որպես կիրառելի։ I-PACE մոդելը «Անձ-ազդեցություն-ճանաչողություն-իրականացում փոխազդեցություն» մոդելը կենտրոնանում է նախատրամադրված գործոնների և ընթացիկ վարքերի փոխազդեցության գործընթացի վրա, որոնք հանգեցնում են ինտերնետի պարտադիր օգտագործմանը։ Այս մոդելը ներառում է նախատրամադրված գործոններ, ինչպիսիք են վաղ մանկության փորձառությունները, անհատականության առանձնահատկությունները, ճանաչողական-կենսաբանական արձագանքները, սոցիալական ճանաչողությունը և հոգեկան հիվանդությունների նախատրամադրվածությունը, որպես գործոններ, որոնք կարող են նպաստել համացանցային խաղերի խանգարման զարգացմանը։

#### Ջոն Գրոհոլի 3-փուլանոց մոդել
Ջոն Գրոհոլի առաջարկած 3-փուլանոց մոդելը ենթադրում է, որ համացանց օգտագործողները անցնում են երեք փուլ՝

#Կապվածություն՝ այս փուլը ծառայում է որպես համացանցի հետ ծանոթության փուլ։ Հաճախ գիտնականները այս փուլը նկարագրում են որպես մոլուցք։ Համացանցը հիացնում է նոր օգտատերերին։ Առաջին փուլում օգտատերերը կարող են ոգևորված և հետաքրքրված լինել համացանցով, ինչը բերում է այնտեղ անցկացվող ժամանակի ավելացման։
#Հիասթափություն՝ երկար ժամանակ համացանց օգտագործելուց հետո մարդիկ կարող են գիտակցել, որ չպետք է չափազանց շատ ժամանակ անցկացնեն ինտերնետում, և սկսել խուսափել խաղերից կամ կայքերից, որոնք կարող են կախվածություն առաջացնել։ Սա բերում է օգտագործման քանակի նվազման։
#Հավասարակշռություն՝ օգտատերերը կարգավորում են համացանցում անցկացվող ժամանակը և հասնում են հավասարակշռության՝ համատեղելով այն այլ գործունեության հետ։ Վերջին փուլում մարդիկ կարող են արդյունավետ կառավարել իրենց առցանց ժամանակը և զարգացնել առողջ առցանց սովորություններ։

Ջոնը ենթադրում էր, որ շատ մարդիկ կախված են ինտերնետից, քանի որ պայքարում են առաջին փուլում և օգնության կարիք ունեն։ Նա նաև նշում էր, որ ի վերջո բոլորը կհասնեն երրորդ փուլին, սակայն դրա համար անհրաժեշտ ժամանակը կախված է անհատից։

### COVID-19-ի ազդեցություն
Նասսիմ Մասաելիի և Հադի Ֆարհադիի կատարած ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ համացանցից կախվածության տարածվածությունը COVID-19 համավարակի ընթացքում աճել է համավարակին նախորդող ժամանակահատվածի համեմատ։ Մասնավորապես, ինտերնետային կախվածության տարածվածությունը տատանվել է 4.7%-ից մինչև 51.6%, սոցիալական մեդիայի կախվածությունը ՝ 9.7%-ից մինչև 47.4%, իսկ խաղային կախվածությունը՝ 4.4%-ից մինչև 32.4%։ Հեղինակները առանձնացրել են մի շարք ռիսկային գործոններ, որոնք նպաստել են համացանցից կախվածության զարգացմանը համավարակի ընթացքում, ներառյալ ձանձրույթը, սթրեսը,տագնապը և սոցիալական մեկուսացումը։ Նրանք նաև ընդգծել են ինտերնետային կախվածության կանխարգելման և բուժման համար միջամտությունների կարևորությունը, որոնք կարող են ներառել հոգեբանական թերապիաներ, կրթական ծրագրեր և դեղորայքային բուժում։ Հեղինակները խորհուրդ են տվել, որ այս միջամտությունները պետք է հարմարեցվեն տարբեր տարիքային խմբերի և բնակչության առանձնահատկություններին՝ առավելագույն արդյունավետություն ապահովելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կախվածություններ
Կատեգորիա:Համացանց
Կատեգորիա:Համացանցային մշակույթ
Կատեգորիա:Հոգեկան հիվանդություններ
Կատեգորիա:Մարդ-համակարգիչ փոխազդեցություն