Շրջակա միջավայրի կայուն դեղագործական աղտոտիչներ

[մինի|Բնակելի տներից [Դեղագործական և անձնական խնամքի միջոցների ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա|դեղագործական արտադրանքի և անձնական խնամքի միջոցների (PPCP) շրջակա միջավայր ներթափանցման մեթոդները՝ սեպտիկ և կոյուղու համակարգերի միջոցով]]
**Շրջակա միջավայրի կայուն դեղագործական աղտոտիչներ** (**', EPPP), [[Դեղանյութեր|դեղագործական միացություններ]], որոնք արտազատվելուց կամ [[շրջակա միջավայր]] թափվելուց հետո երկար ժամանակ պահպանում են իրենց ակտիվ վիճակը՝ չքայքայվելով բնական գործընթացների արդյունքում կամ [[Ջրի մաքրում|ջրի մաքրման]] ստանդարտ կայանների միջոցներով։ 

Տերմինն առաջին անգամ առաջարկվել է 2010 թվականին «Դեղագործություն և շրջակա միջավայր» անվանակարգում՝ որպես «Միջազգային քիմիական նյութերի կառավարման ռազմավարական մոտեցման» (SAICM) մեջ ի հայտ եկող խնդիր, որը ներկայացվել է Շրջակա միջավայրի բժիշկների միջազգային ընկերության (ISDE) կողմից: EPPP-ներից առաջացող խնդիրները զուգահեռաբար բացատրվում են [[Դեղագործական և անձնական խնամքի միջոցների ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա|դեղագործական արտադրանքի և անձնական խնամքի միջոցների շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության]] (PPCP) ներքո: [[Եվրոպական միություն|Եվրոպական Միությունը]] դեղագործական մնացորդները, որոնք ունեն [[Ջրի աղտոտում|ջրի]] և հողի աղտոտման ներուժ, այլ [[Միկրոաղտոտիչներ|միկրոաղտոտիչների]] հետ միասին, ամփոփում է «առաջնահերթ նյութերի» ներքո:

== Բնութագիր ==
[[Պատկեր:FlattenedRoundPills.jpg|աջից|մինի|[[Դեղանյութեր|Դեղագործական դեղամիջոցներն]] ունեն շրջակա միջավայրի վրա տարբեր հայտնի և անհայտ ազդեցություններ։]]
Դեղագործական պատրաստուկները կազմում են քիմիական նյութերի այն քիչ խմբերից մեկը, որոնք հատուկ նախատեսված են կենդանի բջիջների վրա ազդելու համար: Դրանք հատուկ ռիսկ են ներկայացնում, երբ պահպանվում են շրջակա միջավայրում: 

Բացառությամբ կոյուղու մաքրման կայաններից ներքև հոսող ջրային հոսքերի, դեղագործական նյութերի կոնցենտրացիան մակերեսային և ստորգետնյա ջրերում, ընդհանուր առմամբ, ցածր է: Կոյուղու տիղմի և աղբավայրերի արտահոսքի մեջ կոնցենտրացիաները կարող են զգալիորեն ավելի բարձր լինել  և այլընտրանքային ուղիներ ապահովել շրջակա միջավայրի դեղագործական կայուն աղտոտիչների մարդկանց և կենդանիների [[սննդային շղթա]] մուտք գործելու համար:

Այնուամենայնիվ, նույնիսկ շրջակա միջավայրում շատ ցածր կոնցենտրացիաների դեպքում (հաճախ մկգ/լ կամ նգ/լ), շրջակա միջավայրի վրա դեղագործական քիմիական նյութերի քրոնիկ ազդեցությունը ''կոկտեյլի'' մեջ պարունակվող այլ քիմիական նյութերի ազդեցության վրա, դեռևս ուսումնասիրված չէ: Տարբեր քիմիական նյութերը կարող են ուժեղացնել [[Սիներգիա|սիներգետիկ]] ազդեցությունները (ավելի բարձր, քան [[Ադիտիվություն|ադիտիվ]] ազդեցությունները): Այս առումով չափազանց զգայուն խումբ են [[Պտուղ|պտուղները]]:

EPPP-ները արդեն հանդիպում են ջրերում ամբողջ աշխարհում։ [[Դիֆուզիա|Դիֆուզային]] ազդեցությունը կարող է նպաստել․

* [[Կենսաբանական դասակարգում|տեսակների]] ոչնչացմանը և զգայուն [[Էկոհամակարգ|էկոհամակարգերի]] [[Էկոհամակարգային բազմազանություն|անհավասարակշռություն]] առաջացնել, քանի որ շատ EPPP-ներ ազդում են, օրինակ, [[Գորտեր|գորտերի]], [[Միդիաներ|միդիաների]] և [[Ձկներ|ձկների]] [[Վերարտադրողական համակարգ|վերարտադրողական համակարգերի]] վրա։ 
* [[Գենետիկ հիվանդություններ|գենետիկ]], [[Զարգացման կենսաբանություն|զարգացման]], [[Իմունային համակարգ|իմունային]] և [[Հորմոններ|հորմոնալ]] առողջության վրա ազդեցություններին մարդկանց և այլ տեսակների վրա, նույն կերպ, ինչպես օրինակ՝ [[Էստրոգենային դեղամիջոցներ|էստրոգենանման քիմիական նյութերը]]:
* [[Մանրէների կայունություն|հակաբիոտիկների նկատմամբ կայուն մանրէների զարգացման]], ինչպես դա տեղի է ունենում Հնդկաստանում:

=== Դեղագործական նյութերի էկոլոգիական դասակարգում ===
Շվեդիայում արդյունաբերությունը, համալսարանների և առողջապահության ոլորտի հետ համատեղ, մշակել է դեղերի [[Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատում|շրջակա միջավայրի ռիսկի գնահատման]] և շրջակա միջավայրի դասակարգման մեթոդ։ Շրջակա միջավայրի ռիսկը վերաբերում է ջրային միջավայրի համար թունավորության ռիսկին: Այն հիմնված է նյութի կանխատեսված շրջակա միջավայրի կոնցենտրացիայի (PEC) և նյութի ամենաբարձր կոնցենտրացիայի հարաբերակցության վրա, որը վնասակար ազդեցություն չունի շրջակա միջավայրի վրա (PNEC):

Շրջակա միջավայրի համար վտանգն արտահայտում է նյութի բնածին շրջակա միջավայրի համար վնասակար բնութագրերը՝ կայունության, [[Կենսակուտակում|կենսակուտակման]] և [[Թույն|թունավորության]] առումով: Օգտագործվում են թունավորության թեստեր․ 

* ձկների սուր թունավորության թեստ
* Daphnia sp.-ի սուր թունավորության թեստ
* ջրիմուռների աճի արգելակման թեստ: 

Շվեդիայի շուկայում առկա դեղամիջոցների մեծ մասն այժմ դասակարգված է: Սա առողջապահության ոլորտին հնարավորություն է տալիս ավելի լավ ընտրություն կատարել դեղամիջոցներ նշանակելիս:

=== Կոնցենտրացիաներ ===
Մակերևութային ջրերում, [[Ստորգետնյա ջրեր|ստորգետնյա ջրերում]] և մասնակիորեն մաքրված ջրերում կոնցենտրացիաները սովորաբար 0.1 մկգ/լ (կամ 100 նգ/լ) քանակից պակաս են, իսկ մաքրված ջրում կոնցենտրացիաները սովորաբար 0.05 մկգ/լ (կամ 50 նգ/լ) քանակից ցածր են։ Այնուամենայնիվ, Երկրագնդի վրա եղած ամբողջ ջուրը նույն կայուն ավազանի մասն է կազմում, և քանի որ սպառվում է դեղագործական նյութերի ավելի մեծ քանակություն, կա վտանգ, որ խմելու ջրում դեղագործական նյութերի կոնցենտրացիան կաճի: 

=== Արտանետումներ շրջակա միջավայր ===
Դեղագործական նյութերը շրջակա միջավայր են հասնում և [[Ջրի աղտոտում|ջրերի աղտոտում]] են առաջացնում հիմնականում երեք եղանակով՝

* Դրանք արտազատվում են մարդկանցից և կենդանիներից՝ անփոփոխ կամ նյութափոխանակության ենթարկված, հիմնականում մեզի մեջ, անցնելով շրջակա միջավայր անմիջապես կամ կոյուղու մաքրման կայանների միջոցով։
* Չօգտագործված [[Դեղագործական և անձնական խնամքի միջոցների ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա|դեղագործական նյութերը շրջակա միջավայր են հասնում]] կա՛մ [[Կեղտաջրեր|կենցաղային կեղտաջրերի]], կա՛մ [[Կոշտ կենցաղային թափոններ|համայնքային պինդ թափոնների]] [[Թափոնների մշակում|մշակման]] միջոցով։
* Ակտիվ նյութեր արտադրող արտադրական գործարանները կարող են պատահաբար դեղագործական նյութեր արտանետել շրջակա միջավայր։

Չափման մեթոդների կատարելագործման շնորհիվ, այսօր դեղագործական նյութերը կարող են հայտնաբերվել այնպիսի կոնցենտրացիաներով, որոնք, հավանաբար, արդեն առկա են եղել տասնամյակներ շարունակ, բայց նախկինում հնարավոր չի եղել չափել: Շատ դեղագործական նյութեր (օգտագործելուց հետո) արտազատվում կամ լվացվում են. հետազոտությունները ցույց են տվել, որ արտազատման մակարդակը [[Դեղորայքի բերանացի ընդունում|բերանացի]] ընդունվող նյութերի 30%-ից 70%-ն է և նույնիսկ ավելի բարձր՝ հաշվի առնելով արտաքինից կիրառվող քսուքները կամ գելերը: 

Որոշ դեղագործական նյութեր տարբեր աստիճաններով քայքայվում են կոյուղու մաքրման կայաններում, սակայն մյուսները գործարանից դուրս են գալիս ակտիվ ձևերով: Դեղագործական նյութերի ակտիվ մնացորդներ հայտնաբերվել են մակերեսային ջրերում, և դրանք կարող են երկար ժամանակ պահպանվել շրջակա միջավայրում:  Կոյուղու մաքրման կայաններից ներքև՝ ենթաջրհավաք ավազաններում, որտեղ հիվանդանոցային կեղտաջրերի արտանետումը մեծ դեր է խաղում  կամ դեղագործական արդյունաբերության ջրհավաք ավազաններում, հայտնաբերվել են մեծ քանակությամբ [[հակաբիոտիկներ]] և այլ [[Դեղանյութեր|դեղագործական նյութեր]]: Որպես պարարտանյութ օգտագործվող մաքրված կոյուղու տիղմի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ EPPP-ները պարունակվում են [[Սոյա|սոյայի]] հատիկներում, իսկ տերևներում հայտնաբերվել են հակաբիոտիկներ:

=== Խմելու ջուր ===
[[Պատկեր:Pharmaceutical pollution detection frequencies and number of active pharmaceutical ingredients detected in the world's rivers.webp|մինի|418x418փքս|Դեղագործական աղտոտվածության հայտնաբերման հաճախականությունները և աշխարհի գետերում հայտնաբերված ակտիվ դեղագործական [[Միկրոաղտոտիչներ|միկրոաղտոտիչների]] քանակը]]
Դեղագործական նյութերի խմելու ջրի մեջ մտնելու տարբեր ուղիներ կան: Խմելու ջրի ձեռքբերումը հիմնականում իրականացվում է խմելու ջրի ջրամբարներից, [[Ստորգետնյա ջրեր|ստորգետնյա ջրերից]] և ափամերձ ջրերի մաքրումից: Եթե մաքրված կեղտաջրերը թափվում են խմելու ջրի մատակարարման ջրհավաք ավազաններում, ապա չարտանետված դեղագործական նյութերը կարող են հայտնաբերվել խմելու ջրում: Օրինակ՝ Նիդեռլանդները իրենց խմելու ջրի 37%-ը ստանում են մակերեսային ջրերից, հիմնականում [[Հռենոս|Հռենոսի]] և [[Մաաս|Մաասի]] ափամերձ ջրերի մաքրումից: Այստեղ որոշակի ուշադրություն է դարձվում դեղագործական մնացորդներին: 

Գերմանիայի խմելու ջրի ավազաններում և գետերում արդեն հայտնաբերվել են EPPP-ներ, մասնավորապես՝ ռադիոկոնտրաստային նյութեր։ Ավելին, այստեղ դեղագործական մնացորդները մասամբ ծագում են գյուղատնտեսությունից:  Գերմանիայի Դաշնային շրջակա միջավայրի գործակալության 2009-2011 թվականներին անցկացրած տարածաշրջանային հետազոտությունների գնահատումը ցույց է տվել, որ Գերմանիայի մակերեսային ջրերում ընդհանուր առմամբ հայտնաբերվել է 27 տարբեր դեղագործական նյութ՝ մեկ լիտրում ավելի քան 0.1 ''միկրոգրամ'' կոնցենտրացիայով, և ընդհանուր առմամբ հայտնաբերվել է մինչև 150 նյութ: Ռադիոկոնտրաստային նյութերից բացի, ցավազրկող [[Դիկլոֆենակ|դիկլոֆենակը]] ցույց է տվել համապատասխան կոնցենտրացիաներ:  Շատ [[Միկրոաղտոտիչներ|միկրոաղտոտիչների]] (ինչպիսիք են դեղագործական նյութերը) համար խմելու ջրի մաքրման կամ կեղտաջրերի մաքրման մեջ շեմային արժեքներ մինչ այժմ պարտադիր չեն, քանի որ ազդեցությունների մասին գիտելիքները բացակայում են կամ բավարար չափով ապացուցված չենː

Այս շրջակա միջավայրի դեղագործական քիմիական նյութերից մի քանիսը հայտնի են մարդկանց վրա լուրջ գենոտոքսիկ ազդեցություն ունենալով։ Բնության մեջ կիսատրոհման պարբերությունը  տարբերվում է՝ կախված միջավայրից (օդ, ջուր, հող, տիղմ), բայց որոշ միացությունների համար այն մեկ տարուց ավելի է։

ԷՊՊՊ-ների կոնցենտրացիաները կարող են տատանվել 1 նգ/լիտրից մինչև 1 մգ/լիտր: ԷՊՊՊ-ների լուրջ ազդեցությունը ջրային օրգանիզմների, մասնավորապես՝ վերարտադրողական համակարգերի և մանրէային համայնքների վրա արդեն ցույց է տրվել։

Սա շատ ավելի քիչ մտահոգիչ կլիներ, եթե բնակչությունը իրենց կղանքը հեռու պահեր [[Կեղտաջրեր|կեղտաջրերից]]՝ օգտագործելով մեզի հեռացնող չոր զուգարան կամ համակարգեր, որոնք անորոշ ժամանակով վերամշակում են մշակված ''սև ջուրը''՝ զուգարանները կրկին լվանալու համար։

== Գնահատում ==
* Դեղագործական նյութերը քիմիական նյութերի հատուկ տեսակներ են։ Դրանք արտադրվում են կենդանի օրգանիզմներում կենսաբանորեն ակտիվ ազդեցություն ունենալու համար։

* Դեղագործական նյութի մակարդակը մակերեսային կամ խմելու ջրերում սովորաբար ցածր է 1 մգ/լիտրից, որը հաճախ չափվում է նգ/լիտրով։ Այս ցածր կոնցենտրացիան կարող է թվալ, որ երաշխավորում է, որ դրանք գրեթե որևէ խնդիր չեն ներկայացնում հանրային առողջության համար։ Եթե ենթադրենք, որ  դեղագործական նյութի կոնցենտրացիան 100 նգ/լ է, իսկ մարդու համար սահմանված օրական դոզան 10 մգ է, սա նշանակում է, որ մեկ օրական դոզայի համար անհրաժեշտ կլինի 100,000 լիտր ծավալ։ Նման հաշվարկը հաշվի չի առնում, օրինակ, բնակչության խոցելի խմբերի վրա ազդեցությունը, օրինակ, դեղամիջոցի մշակման ժամանակահատվածում։
* [[Լևոնորգեստրել|Լևոնորգեստրելի]] (սեռական հորմոն) թերապևտիկ մակարդակներ են հայտնաբերվել [[Ծիածանափայլ իշխան|ծիածանափայլ իշխանի]] մոտ՝ կոյուղաջրերի մաքրման կայանից ներքև։

== Օրենքներ և կանոնակարգեր ==
Շրջակա միջավայրի կայուն դեղագործական աղտոտիչները (ՇԿԴԱ) պետք է դիտարկվեն արտադրանքի շղթայի ամբողջության մեջ։  Դեղագործական մնացորդները կարող են շրջակա միջավայր մտնել տարբեր փուլերում, ուստի շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունը կարող է կարգավորվել տարբեր մակարդակներում․

* զարգացման և արտադրության գիտական և արդյունաբերական մակարդակում
* լիազորման, շուկայի կարգավորման և օրենսդրության կառավարական և վարչական մակարդակներում
* առողջության ապահովագրության մակարդակի և դրա ազդեցության վրա արտադրության ու սպառման վրա
* բաշխման մակարդակով՝ բժիշկների և նրանց դեղատոմսերի միջոցով համապատասխանաբար դեղատներում և խանութներում
* հիվանդների մակարդակով՝ անհատական սպառման օրինաչափությամբ, թափոնների հեռացման վարքագծով և այլն, և վերջապես
* թափոնների կառավարման, կեղտաջրերի մաքրման և խմելու ջրի մատակարարման ոլորտում։

Դեղագործական նյութերը տարբերվում են այլ մարդածին քիմիական նյութերից՝ իրավական պահանջների առումով և կախված երկրներից ու մշակութային շրջանակից: Մասամբ դրանք բացառված են այն օրենքներից և կանոնակարգերից, որոնք կարգավորում են քիմիական բնույթի այլ սպառողական ապրանքների (լուծիչներ, [[ներկեր]], [[սոսինձներ]] և այլն) արտադրությունը, [[Մարքեթինգ|շուկայավարումը]], օգտագործումը և հեռացումը: Արդյունքում, դեղագործական նյութերի հնարավոր բացասական ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա կարող է ավելի քիչ փաստաթղթավորված լինել՝ համեմատած այլ սպառողական քիմիական նյութերի հետ:

=== Եվրոպական Միության օրենքներ ու կանոնակարգեր ===
Այսօր [[Եվրոպական միություն|Եվրոպական Միությունում]] (ԵՄ) հաստատված է ավելի քան 3000 դեղագործական նյութ։ 2013 թվականին ԵՄ-ն նախաձեռնություններ է սկսել [[Ջրի շրջապտույտ|ջրային շրջապտույտում]] դեղագործական մնացորդների խնդիրը լուծելու համար։ Այստեղ հանձնաժողովն առաջարկում է Ջրային շրջանակային դիրեկտիվի (ՋՇԴ, **') նյութերի հսկողության ցանկում ավելացնել 15 քիմիական նյութ, որոնք մոնիթորինգի են ենթարկվում և վերահսկվում ԵՄ մակերեսային ջրերում, այդ թվում՝ 3 դեղագործական նյութ (բացի արդյունաբերական քիմիական նյութերից, բիոցիդներում և բույսերի պաշտպանության միջոցներում օգտագործվող նյութերից). 

Երկու հորմոնները՝ էստրադիոլը և էթինիլէստրադիոլը, ինչպես նաև ցավազրկող դիկլոֆենակը, ցուցակում են 2013 թվականից, իսկ 2015 թվականին ավելացվել են նաև երեք մակրոլիդային հակաբիոտիկներ։ 2018 թվականին, քանի որ «տրի-ալատ, օքսադիազոն, 2,6-դիտերտ-բուտիլ-4-մեթիլֆենոլ և դիկլոֆենակ նյութերի համար բավարար բարձրորակ մոնիթորինգի տվյալներ կան, այդ նյութերը պետք է հանվեն հսկողության ցուցակից» և որ «մակրոլիդային հակաբիոտիկներ կլարիտրոմիցինի և ազիթրոմիցինի, մեթիոկարբի և նեոնիկոտինոիդներ իմիդակլոպրիդ, թիակլոպրիդ և թիամեթոքսամի համար նոր էկոտոքսիկոլոգիական տեղեկատվություն է ստեղծվել, ինչը հանգեցրել է այդ նյութերի համար կանխատեսված անազդեցիկ կոնցենտրացիաների վերանայմանը»։ Ջրային շրջանակային դիրեկտիվի (ՋՇԴ, **)  հսկողության ցուցակի ներդրման նպատակն է թարմացնել ջրային միջավայրում թվարկված նյութերի ճակատագրի վերաբերյալ առկա տեղեկատվությունը և, հետևաբար, աջակցել շրջակա միջավայրի վրա ռիսկերի ավելի մանրամասն գնահատմանը։ Առողջապահության և սպառողների գործադիր գործակալությունը պատվիրել և 2013 թվականի դեկտեմբերին հրապարակել է նախապատրաստական «ուսումնասիրություն դեղամիջոցների շրջակա միջավայրի ռիսկերի վերաբերյալ»։ Այս «կենսաբանական և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ուսումնասիրությունը» քննարկում է օրենսդրական և ոչ օրենսդրական «ազդեցության գործոնների» լայն շրջանակ և դրանց հետ կապված հնարավոր լուծումներ։ 

Ըստ 2013 թվականի Հրահանգի՝ «Հանձնաժողովը [...մինչև 2015 թվականի սեպտեմբերը] մշակել է դեղագործական նյութերով ջրի աղտոտման ռազմավարական մոտեցում։ Այդ ռազմավարական մոտեցումը, ըստ անհրաժեշտության, ներառել է առաջարկներ, որոնք անհրաժեշտության դեպքում հնարավորություն կտան ավելի արդյունավետորեն հաշվի առնել դեղերի շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունը դեղերը շուկայահանելու ընթացակարգում։ Այդ ռազմավարական մոտեցման շրջանակներում Հանձնաժողովը, ըստ անհրաժեշտության, մինչև 2017 թվականի սեպտեմբերի 14-ը, առաջարկել է Միության և/կամ անդամ պետությունների մակարդակով ձեռնարկվելիք միջոցառումներ՝ դեղագործական նյութերի հնարավոր շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունը լուծելու համար [...]՝ ջրային միջավայր նման նյութերի արտանետումները, արտանետումները և կորուստները նվազեցնելու նպատակով՝ հաշվի առնելով հանրային առողջապահության կարիքները և առաջարկվող միջոցառումների ծախսարդյունավետությունը»։ 

Նախազգուշական մոտեցումից զատ, ԵՄ-ն արդեն իսկ 2004 թվականից ի վեր հետապնդել է պատշաճ կերպով հեռացնելու գործելակերպ։ Մարդու համար նախատեսված դեղամիջոցների վերաբերյալ ԵՄ հրահանգը հստակորեն պահանջում է, որ բոլոր անդամ պետությունները ստեղծեն չօգտագործված կամ ժամկետանց դեղամիջոցների հավաքման համակարգեր։ Նման համակարգերն արդեն գործում էին մի քանի անդամ պետություններում 2004 թվականին օրենսդրության ուժի մեջ մտնելու պահին։  ԵՄ անդամ պետություններում հեռացման կանոնակարգերը դեռևս բավականին տարբեր են՝ սկսած չօգտագործված կամ ժամկետանց դեղամիջոցները կենցաղային աղբի մեջ նետելու առաջարկություններից, որոնք գրեթե ամբողջությամբ այրվում են (Գերմանիա)՝ սովորաբար 900-1300°C ջերմաստիճաններով, մինչև հավաքման համակարգեր, որտեղ մնացորդները համարվում են «վտանգավոր թափոններ» (Լյուքսեմբուրգ)։

Ֆրանսիայում ցիկլամեդների վերադարձման ծրագիրը հնարավորություն է տալիս մարդկանց չօգտագործված կամ ժամկետանց դեղամիջոցները վերադարձնել դեղատներ: Սխալ հեռացումը լվացարանի կամ զուգարանի միջոցով և այդպիսով կեղտաջրերի համակարգում դեռևս խնդիր է ԵՄ շատ անդամ պետություններում. Գերմանիայում անցկացված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ հեղուկ դեղամիջոցների մինչև 24%-ը և դեղահաբերի կամ քսուքների 7%-ը միշտ կամ առնվազն «հազվադեպ» հեռացվում են զուգարանի կամ լվացարանի միջոցով։

Սա վերոնշյալ ԵՄ ռազմավարական մոտեցումներում հաշվի առնվող ասպեկտներից մեկն է։ Ավելին, 2006 թվականից առաջ ԵՄ-ում շուկայավարման համար հաստատված դեղագործական արտադրանքի շուկայական թույլտվության վերաբերյալ շրջակա միջավայրի գնահատման չափանիշները տարբեր են եղել։ Եթե մարդու համար նախատեսված դեղամիջոցի ակտիվ նյութն այսօր գնահատվում է որպես վտանգավոր նյութ կամ գնահատվում է որպես շրջակա միջավայրի համար ռիսկ ներկայացնող, ապա արտադրանքի մերժումը հնարավոր չէ, չնայած 2012 թվականին մոտ 1200 դեղագործական նյութ նույնականացվել է որպես շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի համար պոտենցիալ կարևոր։

## Դեղագործական միջոցների ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա
### Էստրադիոլ (էստրոգեն, սինթետիկ հորմոն)
Միայն մակերեսային ջրերի կոնցենտրացիաները բավարար չեն ջրային միջավայրում բացասական շրջակա միջավայրի ազդեցության ռիսկը գնահատելու համար: Սինթետիկ հորմոնները էնդոկրին խաթարիչներ են: Այսպիսով, էստրոգենային միացությունները, ինչպիսիք են էթինիլեստրադիոլը (էստրոգեն հորմոն), Բալթիկ ծով) ներքին ջրերի վայրի պերկեսից (Perca fluviatilis) ստացված լյարդում՝ ցածր մկգ/կգ մակարդակներով։ Սա վկայում է այն մասին, որ կեղտաջրերի մաքրման կայաններից դուրս եկող դեղամիջոցների մնացորդները ներթափանցում են սննդային շղթա:

Ֆլուօքսետինը ազդում է սերոտոնինի համակարգի վրա նույն կերպ, ինչպես մարդկանց մոտ: Ֆլուօքսետինը նաև ազդում է խեցգետնակերպերի լողի ակտիվության վրա. դեռևս անհայտ է, թե արդյոք սա կապված է ուղեղում սերոտոնինի ֆունկցիայի խանգարման հետ:

### Հակաբիոտիկներ
Ջրում հակաբիոտիկների բարձր մակարդակը տագնապի առիթ է, քանի որ աճում է դիմացկուն մանրէների սելեկցիոն ռիսկը, ինչը համաշխարհային մտահոգության խնդիր է: Սա կարող է հանգեցնել նրան, որ որոշ բարձր արդյունավետ հակաբիոտիկները անարդյունավետ դառնան: Կան մի քանի օրինակներ. Հնդկաստանում դեղագործական գործարաններից ներքև հոսող ջրերում հայտնաբերվել են ցիպրոֆլոքսացինի նկատմամբ բազմադեղակայուն մանրէներ, խմելու ջրում հայտնաբերվել են բազմադեղակայուն (multi resistance) գեներ, իսկ բանջարեղենի վրա ցողված ջրում՝ բազմադեղակայուն սալմոնելա։ Սրանք  հանրային առողջապահության լուրջ խնդիր են, քանի որ ուղղակիորեն կապված են սննդային թունավորումների բռնկումների հետ, որոնք դժվար են բուժվում ստանդարտ հակաբիոտիկներով: 

Եվրոպայից հայտնի է 2011 թվականի ամռանը ջրով ցողված բանջարեղենից առաջացած բազմադեղակայուն EHEC համաճարակի մասին:

2011 թվականի ամռանը Գերմանիայում տեղի ունեցած էնտերոհեմոռագիկ *Escherichia coli* (EHEC) համաճարակը, որը պայմանավորված էր հազվադեպ հանդիպող աղիքային ցուլիկի O104:H4 հեմոլիտիկ-ուրեմիկ համախտանիշ առաջացնող ախտածին մանրէների շիգելա շճատիպով, համարվում է պատմության մեջ ամենամեծ և ամենամահաբեր բակտերիալ վարակիչ հիվանդությունների բռնկումներից մեկը: Չնայած սկզբնական շրջանում կասկածները կենտրոնացած էին Իսպանիայից ներմուծված վարունգների վրա, համաճարակաբանական հետազոտությունները պարզել են, որ վարակի իրական աղբյուրը սածիլներն էին (sprouts), որոնք աճեցվել էին Եգիպտոսից ներմուծված կոնդոլի (fenugreek) աղտոտված սերմերից:

#### Էկո-ստվեր
«Էկո-ստվեր» տերմինը ներմուծվել է հակաբիոտիկների օգտագործումից հետո բակտերիալ ֆլորայի վրա դրանց էկոլոգիական ազդեցությունը նկարագրելու համար․ իրականում օգնում է պատկերացնել, թե ինչպես է հակաբիոտիկի ազդեցությունը դուրս գալիս կոնկրետ վարակի բուժման սահմաններից։

Լայն սպեկտր ունեցող և նաև կայուն հակաբիոտիկները ավելի մեծ ազդեցություն են ունենում բակտերիալ ֆլորայի վրա (երկար էկո-ստվեր), քան նեղ հակաբակտերիալ սպեկտր ունեցողները, որոնք ավելի արագ են քայքայվում (կարճ էկո-ստվեր):  Երբ մենք օգտագործում ենք լայն սպեկտրի և կայուն դեղամիջոցներ, դրանք «ստվերում» են թողնում ոչ միայն թիրախային բակտերիաներին, այլև մեր օրգանիզմի օգտակար միկրոֆլորան և շրջակա միջավայրը։ Սա նպաստում է հակաբիոտիկակայունության կամ հակամանրէային դիմադրողականության (ռեզիստենտության, resistance) զարգացմանը, քանի դեղակայուն մնացորդները երկար ժամանակ ճնշում են զգայուն բակտերիաներին՝ ճանապարհ հարթելով «սուպերբակտերիաների» համար։

Կարճ էկո-ստվեր դեղամիջոցն ունի թիրախային ազդեցություն՝ այն հարվածում է միայն կոնկրետ վատ բակտերիաներին և նվազագույն վնաս հասցնում շրջակա միջավայրի օգտակար միկրոֆլորային: Այն «նեղ» է, քանի որ դրա բացասական հետքի շառավիղը փոքր է։

Դիտարկվել են տետրացիկլինների և քինոլոնների էկոլոգիական հետևանքները։ Դրանք չեն մետաբոլիզացվում մարդու օրգանիզմում և, հետևաբար, արտազատվում են անփոփոխ։ Շրջակա միջավայր մտնելիս դրանք վատ են քայքայվում։ Դրանք կարող են թունավոր լինել այլ կենդանիների համար, մասնավորապես ազդելով միկրոօրգանիզմների և ձկների վրա։ Հնդկաստանում գտնվող կոյուղու մաքրման կայանի արտահոսքերում հայտնաբերվել են մի քանի լայն սպեկտրի հակաբիոտիկներ՝ մանրէների և բույսերի համար թունավոր կոնցենտրացիաներով։ Կոյուղու մաքրման կայանում հայտաբերվել են էնտերոկոկեր, որոնք դիմացկուն էին բոլոր հայտնի հակաբիոտիկների նկատմամբ։

## Գիտելիքների բացեր
Ներկայումս չկան փորձարկման մեթոդներ՝ գնահատելու համար, թե արդյոք բացասական ազդեցություններ կարող են առաջանալ մարդկանց վրա շրջակա միջավայրի երկարատև դիֆուզ ազդեցությունից հետո, զարգացման խոցելի ժամանակահատվածներում, ջրային միկրոօրգանիզմների վրա կամ թե ինչպես դա կարող է ազդել այլ կենդանիների վրա։ Հետևաբար, նախազգուշական սկզբունքը պետք է լինի ուղեցույց։

Միայն մակերեսային ջրերում կոնցենտրացիաները բավարար չեն այս սինթետիկ քիմիական նյութերի բացասական շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության ռիսկը գնահատելու համար: Պետք է հաշվի առնել ձկների և մարդկանց կողմից օգտագործվող այլ ջրային սննդի մեջ կենսակուտակումը, ինչպես նաև աղտոտված ջրում դեղագործական և այլ քիմիական նյութերի միջև ադիտիվ և սիներգետիկ ազդեցությունները:

Փոքրածավալ ուսումնասիրության արդյունքում այծի, կովի և մարդու կաթում հայտնաբերվել են մի քանի դեղագործական նյութեր։ Անհրաժեշտ են լրացուցիչ հետազոտություններ՝ պարզելու համար, թե որքան տարածված է սա, ինչ կոնցենտրացիաներով և աղբյուրներով:

### Լուծումներ
Մարդկանց և էկոհամակարգերի վրա երկարատև դիֆուզ ազդեցությունը գնահատելու մեթոդները բավարար չեն։ Կան մի քանի հիմնարար բացեր, որոնք թույլ չեն տալիս իրավիճակը գնահատել «բավարար» կամ վերջնական։ Հիմնական բացերից են․

* «Կոկտեյլի էֆեկտ»: Մեթոդների մեծ մասը ստուգում է մեկ առանձին նյութի ազդեցությունը։ Իրականում մարդիկ և բնությունը ենթարկվում են հարյուրավոր նյութերի միաժամանակյա ազդեցությանը, որոնց փոխազդեցությունը կարող է բազմապատկել վտանգը։
* Ժամանակային գործոն: Երկարատև (տասնամյակներ տևող) ազդեցությունը դժվար է մոդելավորել լաբորատորիայում։ Շատ հաճախ հետևանքները (օրինակ՝ քաղցկեղ կամ գենետիկ փոփոխություններ) ի հայտ են գալիս միայն սերունդներ հետո:
* Ցածր դոզաների պարադոքսը: Դասական տոքսիկոլոգիան աշխատում է «ինչքան շատ դոզա, այնքան մեծ վնաս» սկզբունքով։ Սակայն դիֆուզ աղտոտման դեպքում ուլտրա-ցածր դոզաները կարող են խաթարել հորմոնալ համակարգը, ինչը ներկայիս ստանդարտ թեստերը հաճախ բաց են թողնում։
* Տվյալների պակաս: Մենք օգտագործում ենք տասնյակ հազարավոր քիմիական նյութեր, բայց դրանց միայն մի փոքր մասի համար կան երկարաժամկետ էկոտոքսիկոլոգիական տվյալներ։

Պետք է մշակվեն շրջակա միջավայրի հայտնաբերման արդյունավետ մեթոդներ և կիրառվի գլոբալ հայտնաբերման ռազմավարություն՝ ներկայիս համաշխարհային իրավիճակը քարտեզագրելու համար։ Այս բացերը լրացնելու համար անցում է կատարվում դեպի քիմիական նյութերի անվտանգության գնահատման ժամանակակից մոտեցում՝ Next-Generation Risk Assessment (NGRA), որը հիմնվում է ոչ թե կենդանիների վրա ավանդական փորձարկումների վրա, այլ համակարգչային մոդելավորման և մարդկային բջիջների կենսաբանական արձագանքի վրա, հօգուտ մարդու կենսաբանության վրա հիմնված տվյալների։ Ավանդական մեթոդները հիմնվում են կենդանիների (առնետների, նապաստակների) արձագանքի վրա, որոնք հաճախ չեն համընկնում մարդու օրգանիզմի ռեակցիաների հետ։ NGRA-ն սահմանվում է որպես մարդակենտրոն, ազդեցության վրա հիմնված և հիպոթեզներով առաջնորդվող գործընթաց, որի նպատակն է կանխարգելել վնասը՝ հասկանալով նյութերի ազդեցության մեխանիզմները: Նաև թույլ է տալիս ավելի արագ սկրինինգի ենթարկել մեծ քանակությամբ քիմիական նյութեր։

## Տես նաև
* Դեղագործական և անձնական խնամքի միջոցների շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունը
* Դեղերի ոչնչացում
* Դեղորայքային աղտոտում
* Բժշկական թափոնների ոչնչացում
* Ջրի մաքրման բիոգործարաններ
* Միկրոաղտոտիչներ

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
Թարմացված հղումների ցանկը կարող եք գտնել Շվեդիայի շրջակա միջավայրի բժիշկների կայքում (մասամբ շվեդերեն): «Դեղագործական նյութերը որպես աղտոտիչներ» կայքը միայն անգլերեն լեզվով է:

### Հոդվածներ
* 
* 
* 
* 
* 

### Հաշվետվություններ
* Առողջ ապագա։ Դեղագործությունը կայուն հասարակությունում ։ (2009) Ստոկհոլմ։ MistraPharma։
* Համագործակցություն՝ դեղագործական արտադրանքի շրջակա միջավայրի համար ռիսկերը նվազեցնելու համար ։ (2011) MistraPharma, Ստոկհոլմ, Շվեդիա։
* Դոթոն, Ս.Գ. Դեղագործական արտադրանքը շրջակա միջավայրում. Ընդհանուր հարցեր և ակնարկ, Դեղագործական արտադրանքը և անձնական խնամքի միջոցները շրջակա միջավայրում. գիտական և կարգավորող հարցեր, Դոթոն, Ս.Գ. և Ջոնս-Լեպ, Թ. (խմբ.), Սիմպոզիումի շարք 791; Ամերիկյան քիմիական ընկերություն. Վաշինգտոն, ԿՇ, 2001, էջեր։&nbsp;2–38։
* Դեղագործական արտադրանքի շրջակա միջավայրի դասակարգում։ Դեղագործական ընկերությունների ուղեցույց ։ (2007) Ստոկհոլմ։ Fass.se։
* Կանաչ և կայուն դեղագործություն ։ (2010) Կյումմերեր Կ., Հեմպել Մ. խմբ.
* Դեղամիջոցներ և շրջակա միջավայր։ Ի՞նչ գիտենք մենք այսօր։ Արդի վիճակի համառոտ վերլուծություն ։ (1997) Ստոկհոլմ. Շվեդ բժիշկներ շրջակա միջավայրի համար (LfM)։
* Pharmaceuticals in the Environment - Current Research and Regulatory Aspects. (2004) Stockholm: The Swedish Association of the Pharmaceutical Industry (LIF).
* Դեղագործական նյութերը շրջակա միջավայրում. աղբյուրներ, ճակատագիր, ազդեցություններ և ռիսկեր : (2008) Կյումմերեր Կ. հրատարակչություն:
* Դեղագործական նյութեր խմելու ջրում ։ (2011) Տեխնիկական զեկույց։ ԱՀԿ, 2011թ. հունիս։
* Դեղագործական արտադրանք՝ հանրային առողջությունը և շրջակա միջավայրը պաշտպանելու հիմնական փաստեր և առաջարկվող միջոցառումներ ։ (2009) Ստոկհոլմ. Շվեդ բժիշկներ շրջակա միջավայրի համար։
* Դեղագործական արտադրանքի շրջակա միջավայրին հասցվող վնասի կանխարգելում. ներածություն ։ (2007) «Առողջապահություն առանց վնասի Եվրոպայի » (HCWH) տեղեկատվական թերթիկ։
* Retrospective environmental risk assessment of human pharmaceuticals in the Nordic countries 1997–2007. (2009) Copenhagen: Nordic Council of Ministers, TemaNord.
* 
* Դեղագործական արտադրանքի Շվեդական բնապահպանական դասակարգում ։ (2008) Ստոկհոլմ. Շվեդիայի դեղագործական արդյունաբերության ասոցիացիա (LIF):
* Towards Sustainable Pharmaceuticals in a Healthy Society. (2010) MistraPharma, Stockholm, Sweden. / Առողջ հասարակությունում կայուն դեղագործության ուղղությամբ։

## Արտաքին հղումներ
* Շրջակա միջավայրում ի հայտ եկող աղտոտիչներ    ում ԱՄՆ Երկրաբանական Ծառայության Թունավոր Նյութերի Հիդրոլոգիայի Ծրագիր
* Բնապահպանական դասակարգված դեղագործական արտադրանք ։ Ստոկհոլմի կոմսական խորհուրդ
* Միստրա Ֆարմա Վիքի տվյալների բազա
* Դեղագործական նյութերը որպես աղտոտիչներ - Շվեդիայի շրջակա միջավայրի բժիշկներ (LfM)
* «Դեղագործական միջոցները շրջակա միջավայրում» ռեսուրսների կենտրոն ։ «Առողջապահություն առանց վնասի Եվրոպա» (HCWH)։
* Միջազգային քիմիական նյութերի կառավարման ռազմավարական մոտեցում
* SAICM, Բելգրադ, 2011 թվականի նոյեմբերի 14։ Կարևորագույն իրադարձություն՞։
* MistraPharma հետազոտական ծրագիր
* Դեղագործական հետազոտությունների ծրագիր
* Էկոպարմակովիգիլանս AstraZeneca

Կատեգորիա:Աղտոտում
Կատեգորիա:Դեղագործություն
Կատեգորիա:Էկոլոգիական բժշկագիտություն
Կատեգորիա:Կոսմետիկ նյութեր
Կատեգորիա:Շրջակա միջավայրի պաշտպանություն
Կատեգորիա:Ջուր և բնություն
Կատեգորիա:Քիմիական խառնուրդներ