Շարժունակության իրավունքների ապահովման մեխանիզմները Անկախ պետությունների համագործակցությունում

մինի|600x600փքս|Մասնակցություն հետխորհրդային պետությունների տնտեսական ինտեգրման համաձայնագրերին և փուլերին ԱՊՀ և ԵՏՄ ընդհանուր շուկայի շրջանակներում։ Ընդունված բազմակողմ փաստաթղթերում նախատեսված են կամավոր, քայլ առ քայլ, բազմաստիճան և բազմաստիճան ինտեգրման սկզբունքները։
Անկախ Պետությունների Համագործակցության երկրները մի շարք համաձայնագրեր են կնքել քաղաքացիների տեղաշարժի իրավունքների ոլորտում, որոնք կարգավորում են առանց վիզայի ճանապարհորդությունը, փաստաթղթերի ճանաչումը, զբաղվածության և ընդհանուր աշխատաշուկայի ոլորտում համագործակցությունը։

## Նախապատմություն
Բելավեժյան համաձայնագրերի 5-րդ հոդվածի համաձայն՝ Բարձր պայմանավորվող կողմերը պետք է ճանաչեն և հարգեն միմյանց տարածքային ամբողջականությունը և Համագործակցության շրջանակներում գոյություն ունեցող սահմանների անձեռնմխելիությունը։ Դրանք պետք է երաշխավորեն սահմանների բացությունը, քաղաքացիների տեղաշարժի ազատությունը և տեղեկատվության ազատությունը Համագործակցության շրջանակներում։ Հոդված 7-ի համաձայն՝ Բարձր պայմանավորվող կողմերը նշում են, որ ընդհանուր համակարգող ինստիտուտների միջոցով իրենց համատեղ գործունեությունը կնշանակի արտաքին քաղաքականության գործունեության համակարգում, *համագործակցություն ընդհանուր տնտեսական տարածքի, ընդհանուր եվրոպական և եվրասիական շուկաների ձևավորման և զարգացման գործում, մաքսային քաղաքականության ոլորտում*, տրանսպորտային և կապի համակարգերի զարգացման գործում, համագործակցություն շրջակա միջավայրի պաշտպանության, միգրացիոն քաղաքականության և կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարի ոլորտներում։

Եվրասիական տնտեսական միությունը համընկնում է Անկախ Պետությունների Համագործակցության հետ։

## Համաձայնագրեր և պայմանագրեր
### 1990-ականներ
1992 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Բիշկեկում Հայաստանը, Բելառուսը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Մոլդովան, Ռուսաստանը, Տաջիկստանը, Թուրքմենստանը, Ուզբեկստանը կնքել են Անկախ Պետությունների Համագործակցության քաղաքացիների՝ դրա մասնակիցների տարածքում առանց վիզայի տեղաշարժի մասին համաձայնագիրը։ Համաձայնագիրն ուժի մեջ է մտել 1992 թվականի հոկտեմբերի 9-ին։ Վրաստանի համար համաձայնագիրը ուժի մեջ է մտել 1997 թվականի օգոստոսի 1-ին։ 1997 թվականի հուլիսի 21-ին Ադրբեջանը ուղարկել է միանալու մասին ծանուցում, սակայն քանի որ Հայաստանը չհամաձայնվեց Ադրբեջանի միանալուն, համաձայնագիրը երբեք ուժի մեջ չմտավ Ադրբեջանի համար։ Թուրքմենստանը դուրս եկավ 1999 թվականին։ Ռուսաստանը դուրս եկավ 2000 թվականին։ Ղազախստանը և Ուզբեկստանը դուրս եկան 2001 թվականին։ Մասնավորապես, փաստաթուղթը Վրաստանի համար ուժի մեջ է մտնում 2024 թվականից։

Անկախ Պետությունների Համագործակցության մասնակից պետությունների վիզաների փոխադարձ ճանաչման մասին կա համաձայնագիր, ստորագրվել է 1992 թվականի նոյեմբերի 13-ին։ 1992 թվականի նոյեմբերի 13-ի Անկախ Պետությունների Համագործակցության մասնակից պետությունների վիզաների փոխադարձ ճանաչման մասին համաձայնագրի դադարեցման մասին արձանագրություն, որը ստորագրվել է 2014 թվականի նոյեմբերի 21-ին։ Համաձայնագիրը դադարեցվել է 2019 թվականի դեկտեմբերի 13-ին։

Անկախ Պետությունների Համագործակցության մասնակից պետությունների բնակչության աշխատանքի, զբաղվածության և սոցիալական պաշտպանության հարցերով խորհրդատվական խորհրդի ստեղծման մասին համաձայնագիր, ստորագրվել է 1992 թվականի նոյեմբերի 13-ին։

«Քաղաքացիական, ընտանեկան և քրեական գործերով իրավական օգնության և իրավական հարաբերությունների մասին» կոնվենցիա (Մինսկի կոնվենցիա), ստորագրվել է 1993 թվականի հունվարի 22-ին։ 2025 թվականի դրությամբ փաստաթուղթը ուժի մեջ է մտնում Ադրբեջանի, Հայաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Մոլդովայի, Ռուսաստանի, Տաջիկստանի, Թուրքմենստանի, Ուզբեկստանի և Վրաստանի համար։ Ուկրաինան դուրս գալու մասին ծանուցում ուղարկեց 2022 թվականի դեկտեմբերի 29-ին, և փաստաթուղթը դադարեց ուժի մեջ լինել Ուկրաինայի համար 2024 թվականի մայիսի 19-ին։

Փախստականներին և ներքին տեղահանված անձանց օգնության մասին համաձայնագիր, ստորագրվել է 1993 թվականի սեպտեմբերի 24-ին։

Աշխատանքային միգրացիայի և միգրանտ աշխատողների սոցիալական պաշտպանության ոլորտում համագործակցության մասին համաձայնագիր, որը ստորագրվել է 1994 թվականի ապրիլի 15-ին։ Մասնավորապես, փաստաթուղթը ուժի մեջ է մտնում Ուկրաինայի համար 2024 թվականից։

Անկախ Պետությունների Համագործակցության Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների մասին կոնվենցիան, որը ստորագրվել է 1995 թվականի մայիսի 26-ին։

Անկախ Պետությունների Համագործակցության Միասնական (Ընդհանուր) Կրթական Տարածքի Ձևավորման Համագործակցության Համաձայնագիր, ստորագրվել է 1997 թվականի հունվարի 17-ին։

Անկախ Պետությունների Համագործակցության մասնակից պետությունների քաղաքացիներին բժշկական օգնություն ցուցաբերելու մասին համաձայնագիր, ստորագրված 1997 թվականի մարտի 27-ին։ Մասնավորապես, փաստաթուղթը ուժի մեջ է մտնում Ուկրաինայի համար 2024 թվականից։

### 2000-ականներ
«Քաղաքացիական, ընտանեկան և քրեական գործերով իրավական օգնության և իրավական հարաբերությունների մասին» կոնվենցիա ( Քիշնևի կոնվենցիա), որը ստորագրվել է 2002 թվականի հոկտեմբերի 7-ին Ադրբեջանի, Հայաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Մոլդովայի, Ռուսաստանի, Տաջիկստանի, Ուզբեկստանի, Ուկրաինայի և Վրաստանի կողմից։ 2025 թվականից սկսած՝ փաստաթուղթը ուժի մեջ է մտնում Ադրբեջանի, Հայաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Ռուսաստանի, Տաջիկստանի և Ուզբեկստանի համար։

Միջնակարգ (ընդհանուր) կրթության, նախնական մասնագիտական և միջին մասնագիտական (մասնագիտացված) կրթության վերաբերյալ փաստաթղթերի փոխադարձ ճանաչման և համարժեքության մասին համաձայնագիր, որը ստորագրվել է 2004 թվականի սեպտեմբերի 15-ին։

Անկախ Պետությունների Համագործակցության մասնակից պետությունների անօրինական միգրացիայի դեմ պայքարում համագործակցության հայեցակարգի վերաբերյալ որոշում, ստորագրված 2004 թվականի սեպտեմբերի 16-ին։

Անկախ Պետությունների Համագործակցության մասնակից պետությունների մասնագետների մասնագիտական զարգացման և վերապատրաստման ոլորտում համագործակցության մասին համաձայնագիր, ստորագրված 2007 թվականի մայիսի 25-ին։

Անկախ Պետությունների Համագործակցության մասնակից պետությունների միջսահմանային համագործակցության մասին կոնվենցիա, ստորագրված 2008 թվականի հոկտեմբերի 10-ին։

Անկախ Պետությունների Համագործակցության մասնակից պետությունների միգրանտ աշխատողների և նրանց ընտանիքների անդամների իրավական կարգավիճակի մասին կոնվենցիա, ստորագրված 2008 թվականի նոյեմբերի 14-ին։ Մասնավորապես, փաստաթուղթը ուժի մեջ է մտնում Ուկրաինայի համար 2024 թվականից։

### 2010-ականներ
Անկախ Պետությունների Համագործակցության մասնակից պետությունների միջև անձանց միջպետական որոնման մասին պայմանագիրը ստորագրվել է 2010 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Ադրբեջանի, Հայաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Մոլդովայի, Ռուսաստանի, Տաջիկստանի և Ուզբեկստանի կողմից։ Այն փոփոխվել է 2024 թվականի հոկտեմբերի 8-ին։

Անկախ Պետությունների Համագործակցության մասնակից պետությունների տարածքներ մուտք գործող երրորդ երկրների քաղաքացիների և քաղաքացիություն չունեցող անձանց գրանցման միասնական համակարգի մասին համաձայնագիր, ստորագրել է 2011 թվականի հոկտեմբերի 18-ին։

2012 թվականի մայիսի 17-ին ստորագրվել  «ԱՊՀ մասնակից պետությունների միասնական միգրացիոն տարածքի հայեցակարգի վերաբերյալ» բանաձևը։

Վերընդունման մասին մոդելային համաձայնագրի վերաբերյալ որոշում, որը ստորագրվել է 2012 թվականի նոյեմբերի 23-ին։

Անկախ Պետությունների Համագործակցության մասնակից պետությունների միջև բարձրագույն/բարձրագույն մասնագիտական կրթության վերաբերյալ փաստաթղթերի փոխադարձ ճանաչման մասին համաձայնագիրը, որը ստորագրվել է 2013 թվականի մայիսի 31-ին։

### 2020-ականներ
Ծառայությունների ազատ առևտրի, հիմնադրման, գործունեության և ներդրումների մասին համաձայնագիրը ստորագրվել է 2023 թվականի հունիսի 8-ին։ Այն մասամբ հիմնված է ԱՀԿ-ի Ծառայությունների առևտրի մասին ընդհանուր համաձայնագրի վրա և ընդգրկում է միջսահմանային առևտրում ծառայությունների մատուցման չորս եղանակ, ներառյալ սահմանը հատելուց հետո տեղում ազատորեն ծառայություններ մատուցելու իրավունքը՝ մատակարարի ներկայությամբ, որը ներկա է որպես ֆիզիկական անձ։

## Միասնական աշխատաշուկա
2021 թվականի մայիսի 28-ին Մինսկում կայացած ԱՊՀ կառավարությունների ղեկավարների խորհրդի նիստում ստորագրվել է ԱՊՀ անդամ պետությունների բնակչության զբաղվածության խթանման ոլորտում համագործակցության մասին համաձայնագիր։ Սա ԱՊՀ մասնակից պետությունների առաջին բազմակողմ միջազգային պայմանագիրն է զբաղվածության ոլորտում։ Փաստաթուղթը մշակվել է ԱՊՀ մասնակից պետությունների բնակչության աշխատանքի, զբաղվածության և սոցիալական պաշտպանության հարցերով խորհրդատվական խորհրդի կողմից՝ 2017-2020 թվականների համար ընդհանուր աշխատաշուկայի ձևավորման և աշխատանքային միգրացիայի կարգավորման առաջնահերթ միջոցառումներին համապատասխան։ Համաձայնագիրը ուժի մեջ է մտել 2022 թվականին։ 2024 թվականի մայիսի 30-ին Համագործակցության կենտրոնակայանում ԱՊՀ երկրների ներկայացուցիչները քննարկեցին ընդհանուր աշխատաշուկա ստեղծելու շուրջ համագործակցությունը։

2024 թվականի մարտի 6-ին Հայաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Ռուսաստանի, Տաջիկստանի, Ուզբեկստանի և ԱՊՀ գործադիր կոմիտեի ներկայացուցիչները ավարտեցին «Ընդհանուր աշխատաշուկայի փուլային ձևավորման և աշխատուժի միգրացիայի կարգավորման հայեցակարգի» թարմացման աշխատանքները։ 2024 թվականի նոյեմբերի 29-ին ԱՊՀ-ն վերջապես ընդունեց աշխատաշուկայի և միգրացիայի կարգավորման փուլային ձևավորման թարմացված հայեցակարգը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ԱՊՀ-ն փորձագիտական մակարդակով համաձայնեցրել է ընդհանուր աշխատաշուկայի փուլային ձևավորման և աշխատուժի միգրացիայի կարգավորման հայեցակարգը
* Ստորագրվեց ԱՊՀ մասնակից պետությունների առաջին բազմակողմ միջազգային համաձայնագիրը զբաղվածության ոլորտում

Կատեգորիա:Ադրբեջանի պայմանագրեր
Կատեգորիա:Առևտրային դաշինքներ
Կատեգորիա:Բելառուսի տնտեսություն
Կատեգորիա:Եվրոպական ինեգրացիա
Կատեգորիա:Հայաստանի պայմանագրեր
Կատեգորիա:Հայաստանի տնտեսություն
Կատեգորիա:Հետխորհրդային պետություններ
Կատեգորիա:Ղազախստանի տնտեսություն
Կատեգորիա:Միջմայրցամաքային միություններ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի պայմանագրեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի բազմակողմանի հարաբերություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի տնտեսություն