Նոր շրջանի հայկական երաժշտություն

**Նոր շրջանի հայկական երաժշտություն**, հայ ժողովրդի պատմության նոր շրջանի փուլում՝ 18-րդ դարից մինչև առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտը, ձևավորված մշակույթի բաղկացուցիչ մաս, որն արտահայտում է միջնադարյան հայկական երաժշտության շարունակությունը։ Ժամանակագրական առումով հաջորդել է ուշ միջնադարի հայկական երաժշտությանը և հիմք ծառայել նորագույն շրջանի երգարվեստի համար։

Հայոց պատմության մեջ նոր շրջանը, ինչպես և ուշ միջնադարը, շարունակում էր լինել օտար տիրապետության ժամանակաշրջան։ Օսմանյան տիրապետության տակ էր գտնվում Արևմտյան Հայաստանը, իսկ Սեֆյան, ապա նաև՝ Աֆշարիների ու Ղաջարիների հարստություններին պատկանող Պարսկաստանում՝ Արևելյան Հայաստանը։ 19-րդ դարի առաջին քառորդում, որպես արդյունք ռուս-պարսկական երկու պատերազմների (1804-1813, 1826-1828), Արևելյան Հայաստանի հյուսիսային մասերը՝ Այրարատը, Գուգարքը, Սյունիքը, Արցախն ու Ուտիքը, միացվեցին Ռուսական կայսրությանը՝ որպես վերջինիս նահանգներ։

Ժամանակի ընթացքում հայ բնակչության արտահոսքի պատճառով, հայկական մշակութային կենտրոններ դարձան բուն հայրենիքից դուրս գտնվող քաղաքներ՝ արևելահայերի համար Թիֆլիսը և Սանկտ Պետերբուրգը, իսկ արևմտահայերի համար՝ Կոստանդնուպոլիսն ու Փարիզը։ Եվրոպայի և Ասիայի տարբեր երկրներում ձևավորվել էին հայկական գաղութներ, որտեղ ևս զարգանում էր հայկական մշակույթը։

## Նախորդ դարաշրջանի երգարվեստի զարգացում
Դեռևս ուշ միջնադարում արդեն հիշատակվում են գուսանը և սազանդարը։ Գուսանները պետք է տիրապետեին թուրքերենին ևս, շատ դեպքերում ստիպված են եղել ծառայել եկվոր օտար իշխանավորներին։ Ինչպես մայր հայրենիքում, այնպես էլ հայկական գաղթօջախներում ձևավորվեցին հայ աշուղի և նոր տիպի քաղաքային երգի նվագածուի՝ սազանդարի կերպարները։ Դաստիարակված լինելով բազմալեզու միջավայրում, այդ երաժիշտներն իրենց արվեստի մի քանի էական կողմերով ու բազմաթիվ արտաքին հատկանիշներով սկզբում ընդհանուր շատ գծեր ունեին Մերձավոր Արևելքի այլազգի աշուղների և սազանդարների հետ։ 
մինի|Նաղաշ Հովնաթան
Սայաթ–Նովային ժամանակակից հայ երաժիշտներից հիշատակելի է թամբուրահար Հարութինը, որը յուրովի ընդհանրացրեց արևելյան երաժշտության փորձն ու տեսությունը։ Այս շրջանից է մեզ մնացել պայմանականորեն «ժողովրդական» կոչվող նվագարանների հայտնի միակցությունը, քաման ու քամանչա, սանթուր և քանոն, ուդ և սազ, թամբուր և թառ, բլուլ, շվի, դուդուկ ու պարկապզուկ, դափ ու դհոլ։

Ի հայտ են գալիս ժողովրդական ստեղծագործությունների, մասնավորապես պանդուխտի երգերի տաղանդավոր մշակողները։ Հայ պանդուխտի ինքնատիպ ու բովանդակությամբ հարուստ երգը, որ գեղարվեստ, գրականության տեսակներից մեկն է դառնում Մկրտիչ Նաղաշի ստեղծագործության մեջ, շնորհիվ անանուն մշակների հավաքական ջանքերի, ինչպես գրական, այնպես էլ երաժշտական առումներով կոթողային կերպարանք է ստացել, օրինակ, «Կռունկ, ուստի՞ կուգաս, ծառա եմ ձայնիդ» ժողովրդական երգում։ Այս ստեղծագործությունն աչքի է ընկնում ոչ միայն գաղափարական բարձր ուղղվածությամբ ու գեղարվեստ, մակարդակով, այլև ճանաչողական մեծ արժեքով։

## Գուսանական-աշուղական երգեր
Հայ տաղղերգության հեղինակներից են Նաղաշ Հովնաթանը, Պաղտասար Դպիրն ու Պետրոս Ղափանցին։ Նաղաշ Հովնաթանը իր սիրո և խնջույքի երգերով ըստ էության զարգացնում է ուշ միջնադարի երգարվեստի ավանդույթները, և, միաժամանակ, ընկալում աշուղական ստեղծագործությունից եկող որոշակի հովեր։ Արևելյան ձայնեղանակների և աշուղական արվեստի հանդեպ ցուցաբերվող վերաբերմունքով Նաղաշ Հովնաթանին այս կամ այն չափով մոտենում է Պաղտասար Դպիրը, որը հաղորդակից է թուրքահայ աշուղական արվեստին։ Իր աշխարհիկ (հատկապես սիրային) տաղերի համար եղանակներ ընտրելիս, նույնպես օգտագործելով ինչպես հայկական, այնպես էլ ընդհանուր արևելյան մեղեդիներ, նա դիմում է օսմանյան երաժշտական փորձին, և որ կարևորն է, նույն աշխարհիկ տաղերի գրական տեքստերում վերարծարծում է բառ ու բանի և դարձվածքների գրաբարյան ձևերը։ Նրա «Ի նընջմանէդ արքայական» սիրային տաղը բարձրարվեստ գործ է, ճշմարտապես ապրված, խորապես հուզական, պաթետիկ շեշտերով լի եղանակով, ուր իրար հանդիպում են հայ նոր աշուղական ու հին եկեղեցական երաժշտության մի քանի գծերը։
[մինի|[Սայաթ-Նովա]]
Պետրոս Ղափանցին, մեր տաղերգության մեջ հայկաբան ոճի վերանորոգման տեսակետից, մի քայլ առաջ է գնում։ Նրա «Գրքոյկ կոչեցեալ երգարան»-ում չեն հանդիպում թուրքական կամ առհասարակ արևելյան երգերի եղանակների հիշատակություններ։ Ըստ բոլոր տվյալների՝ Ղափանցու «Երգարան»-ի երգվելիք համարները զուգորդված են եղել կամ ընդհանրապես հայկական, կամ հայկական ոճով ինքնաստեղծ եղանակների հետ։ Այդ են վկայում Ղափանցուց մեզ հասած «փութա առ մեզ Նաղշուն կաքաւ» և «Առաւօտեան քաղցր և անոյշ հովերըն» տաղերը, որոնց երաժշտական բաղադրիչները որոշակիորեն առնչվում են զարգացած ավատատիրության շրջանի հայ երգարվեստի կենսունակ ավանդույթներին։

Նոր շրջանում գուսանական-աշուղական արվեստի առաջին և ամենախոշոր ներկայացուցիչը Սայաթ-Նովան է՝ անդրկովկասյան աշուղների մեջ ամենամեծ դեմքը, որի հայերեն երգերի մեզ հասած շուրջ 30 մեղեդիների երաժշտական լեզուն, օրգանապես հարստացված լինելով վրացական, պարսկական, ադրբեջանական ու օսմանյան երաժշտությունից եկող տարրերով, իր էությամբ ազգային-հայկական է։ Նա իր գրած բանաստեղծությունները երգի է վերածել և ինքն էլ երգել է՝ քամանչայով նվագելով։ Նրա երգերը դեռ իր շրջանում դարձել են Հարավային Կովկասում բնակվող ժողովուրդների սեփականությունը, երգվել և երգվում են ինչպես հայերեն, այնպես էլ վրացերեն և թուրքերեն (ադրբեջաներեն)։ Ըստ այդմ, հեղինակը ավելի բարձր մակարդակի է հասցրել հայ աշխարհիկ երաժշտությունը՝ գուսանական արհեստը վերածելով արվեստի։

19-րդ դարի վերջում ստեղծվեց հայ աշուղական ազգային դպրոցը՝ Ջիվանու (Սերովբե Լևոնյան) գլխավորությամբ: Նրա ստեղծագործություններից մեր օրերն է հասել մոտ 1200 երգ և 6000 աշուղական բանաստեղծություն։ Իր երաժշտական խմբով համերգներ է ունեցել Հայաստանում,Վրաստանում, Ռուսաստանում,Պարսկաստանում, և այլ երկրներում։

## Եկեղեցական և ավանդական երաժշտություն
[մինի|150px|[Համբարձում Լիմոնջյան]]
Շարունակվեց որոշակի զարգացում ապրել եկեղեցական երաժշտությունը, որին նպաստել է նաև միջնադարում սկզբնավորված աստվածաբանական-դավանաբանական գրականությունը։ Դրանով ինքնատիպություն է տրվել հայկական եկեղեցական երգերին, շարականներին ու սաղմոսներին։ Դրանում հանդես են եկել Մալխասճի Հարությունը, Տեր-Պետրոս Մինասիպյանը և ուրիշներ։ 18-րդ դարում Կոստանդնուպոլսում լույս է տեսել երաժշտության վերաբերյալ մի աշխատություն՝ «Նվագարան» վերնագրով։ Դրա հեղինակն էր Գրիգոր դպիր Գապասաքալյանը, որը միջնադարին հատուկ հայ երաժշտատեսական ու գեղագիտական դրույթները ձևակերպելուն և դասակարգելուն զուգընթացաբար, փորձում է ճգնաժամ ապրող խազային հին գրության տեղ մի նոր համակարգ ստեղծել՝ հայկական, ընդհանուր արևելյան ու բյուզանդական տարրերից շաղախված։ Դրանով հեղինակը սկիզբ է դնում հայ արդի խազաբանական գիտությանը։

Խազաբանական գիտությունն առանձնապես խթանում է հայկական նոր ձայնագրության ստեղծումը, որի հեղինակն է Համբարձում Լիմոնջյանը։ Նա համարվում է նոր հայկական ձայնագրության հիմնադիրը, որի պատճառով հայտնի է նաև  որպես «Նոթաջի պապա Համբարձում»։ Իր ստեղծած նոտաներով ստեղծագործում են ժամանակի հայկական եկեղեցական գործեր։ Ունեցել է նաև ինքնուրույն վոկալ ստեղծագործություններ, որոնցից են՝ «Ով ամենապայծառ», «Համեմատ քեզ ոչ գո նման», «Վեհ Հմայակ», «Գործք քաջության», «Զարթիր, զարթիր» և այլն, որոնցից միայն մեկն է հասել մեզ։ Եկեղեցական երաժշտությունը նոր զարգացում է ապրում նաև հաջորդ՝ 19-րդ դարում և 20-րդ դարի սկզբին։
[մինի|150px|[Քրիստափոր Կարա-Մուրզա]]
Արևելյան Հայաստանի՝ Ռուսական կայսրության միացմամբ նոր թափ է առնում հայկական մշակույթը։ Քրիստափոր Կարա-Մուրզան հավաքում էր և մշակում ժողովրդական և գուսանական երգեր.դրանով նա զբաղվեց համարյա ամբողջ կյանքում։ Նրա նվաճումն այն էր, որ միաձայն երգից ստեղծում էր քառաձայն խմբերգ։ Նրա ժառանգության մեջ իր ուրույն տեղն է գրավում «Շուշան» օպերան։ Օպերայի նյութը վերցված էր վիպասան Ատրպետի «Շուշան» ողբերգությունից։ Այն արևելահայության մեջ օպերա ստեղծելու առաջին փորձն էր: Մակար Եկմալյանը խոշոր դեր է կատարել ժողովրդական երգերի կատարման և մշակման գործում։ Մշակել է մի քանի տասնյակ ազգային և ժողովրդական երգեր. «Ազնիվ ընկեր, մեռնում եմ», «Տե՛ր, կեցցո դու զհայս», «Ո՛չ փող զարկինք, ո՛չ արձագանք», «Կապույտ երկնքում աստղեր են փայլում» և այլն, որոնք լայն տարածում են գտել։ Նրա վոկալ և գործիքային ստեղծագործություններից մի քանիսը, այդ թվում «Ռոզայի թափառումները» կանտատը, որը գրել է Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի ավարտման առթիվ, մնացել են ձեռագիր և կորել են։

Հայ եկեղեցական երաժշտության՝ նոր շրջանի ամենանշանավոր դեմքը Կոմիտասն է։ Նրա գիտական և ստեղծագործական գործունեությունը նոր էջ բացեց հայ երաժշտական մշակույթի պատմության մեջ։ Հայ հոգևոր և ժողովրդական երաժշտությանը վերաբերող իր գիտական ուսումնասիրությունները Կոմիտասը ներկայացրել է Եվրոպայի մի շարք քաղաքներում, այդ թվում՝ Միջազգային երաժշտական ընկերության համաժողովներին։ Նա նպատակ ուներ աշխարհին ներկայացնել հայկական երաժշտական հարուստ մշակույթի ավանդույթները և ապացուցել, որ «հայն ունի ինքնուրույն երաժշտություն»։

KomitasAhuryan.jpg|Ախուրյան
Բռնակոթ Հուշարձան Կոմիտասի 01.jpg|Բռնակոթ
Komitas Grave, Komitas Pantheon, Yerevan 02.jpg|Երևան
Statue of Komitas 14.JPG|Վաղարշապատ
Monument Komitas victime Génocide arménien Paris 7.jpg|Փարիզ
Komitas Quebec.JPG|Քվեբեկ

## Դասական երաժշտություն
[մինի|150px|[Տիգրան Չուխաջյան]]
Հայկական դասական երաժշտությունը սկզբնավորվում է 19-րդ դարի երկրորդ կեսից, երբ հայ երաժշտագետները և արվեստագետները, երգահաններն ու կոմպոզիտորները ստանում են մասնագիտացված բարձրագույն կրթություն եվրոպական տարբեր համալսարաններում։ Թեև դասական երաժշտության առաջին փորձերն արվել են Քրիստափոր Կարա-Մուրզայի և Մակար Եկմալյանի կողմից, այդուհանդերձ, Տիգրան Չուխաջյանը հանդիսանում է հայկական դասական առաջին ստեղծագործության՝ օպերայի, հեղինակը։ Նրա ստեղծագործություններում համադրված են արևմտահայ քաղաքային երաժշտության և արևմտյան դասական երաշտության ձևերը։ Նա հեղինակել է դաշնամուրային ստեղծագործություններ, կամերային և սիմֆոնիկ գործեր, գրել է նաև ստեղծագործություններ թատերական ներկայացումների համար։ Չուխաջյանը հեղինակել է հայկական ազգային դասական առաջին օպերան՝ «Արշակ Բ» (1868), «Զեմիրե» օպերա-հեքիաթապատումը, «Լեբլեբիջի Հոր-հոր աղա» (1875), «Արիֆի խորամանկությունը» (1872), «Քյոսե Քեհյա» (1873) օպերետները։ Արևմտահայ մեկ այլ երգահան՝ Բարսեղ Կանաչյանը, հեղինակում է նորանկախ Հայաստանի Հանրապետության օրհներգը, որն արդիական է այսօր, իսկ Էդգար Մանասը դառնում է Թուրքիայի օրհներգի համահեղինակներից։

Արևելահայ դասական երաժշտության խոշորագույն դեմքերից է ղրիմահայ Ալեքսանդր Սպենդիարյանը, ում անունով կոչվում են Երևանի երաժշտական դպրոցներից մեկը և օպերայի և բալետի թատրոնը և Ղզլարից սերող Ռոմանոս Մելիքյանը, որի անունով ևս կոչվում է երևանյան երաժշտական քոլեջներից մեկը։ Սպենդիարյանը եվրոպական, ռուս ու ընդհանուր արևելյան արվեստների բավիղներով հասել էր հայկական ազգայինին, ստեղծել էր «Ալմաստ» օպերայի վրա, ստեղծում հայկական սիմֆոնիկ երաժշտության անդրանիկ նմուշները («Ղրիմի էսքիզներ»), իսկ Մելիքյանը լուրջ ավանդ ներմուծեց հայկական ռոմանսի բյուրեղացման գործին, ազգային դասական երաժշտությունը հարստացնելով «Աշնան տողեր» և «Զմրուխտի» մնայուն երգաշարերով։

Բուն Հայաստանում ծնված երգահաններից են Արմեն Տիգրանյանը (առավել հայտնի գործերն են «Անուշ», 1912 և «Դավիթ-Բեկ», 1950 օպերաները) և Սպիրիդոն Մելիքյանը («Ուրվագիծ հայ երաժշտության պատմության», 1935, «Շիրակի երգեր», 1914, «Հայ ժողովրդական երգեր և պարեր», 1949-1952), որոնք իրենց գործունեությունը շարունակել են նաև նորագույն շրջանի հայկական երաժշտության ասպարեզում։

## Տես նաև
* Հայկական երաժշտությունը մինչև 20-րդ դարի սկիզբը

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական երաժշտություն