Եվրոպական սոցիալական մոդել

**Եվրոպական սոցիալական մոդել** հասկացություն, որը ի հայտ է եկել տնտեսական գլոբալացման քննարկման ընթացքում և սովորաբար հակադրում է եվրոպական երկրներում զբաղվածության կարգավորման և սոցիալական պաշտպանության աստիճանը Միացյալ Նահանգների պայմաններին։ Այն հաճախ մեջբերվում է Եվրոպական Միության քաղաքականության վերաբերյալ բանավեճերում, այդ թվում՝ արհմիությունների և գործատուների ներկայացուցիչների կողմից՝ ընդհանուր առմամբ նշանակելով «համոզմունքը, որ տնտեսական առաջընթացը և սոցիալական առաջընթացը անբաժանելի են» և որ «[մրցունակությունը] և համերաշխությունը հաշվի են առնվել ապագայի համար հաջողակ Եվրոպա կառուցելիս»:

Թեև եվրոպական պետությունները բոլորը չեն օգտագործում մեկ սոցիալական մոդել, Եվրոպայում սոցիալական պետություններն ունեն մի քանի ընդհանուր բնութագրեր։ Դրանք սովորաբար ներառում են զբաղվածության մակարդակի և պայմանների, բոլոր քաղաքացիների սոցիալական պաշտպանության, սոցիալական ներառման և ժողովրդավարության համար քաղաքական պատասխանատվության ընդունում։ Եվրոպական երկրներում տարածված օրինակներից են համընդհանուր առողջապահությունը, անվճար բարձրագույն կրթությունը, աշխատանքի ուժեղ պաշտպանությունն ու կարգավորումները, ինչպես նաև առատաձեռն սոցիալական ծրագրերը այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են գործազրկության ապահովագրությունը, թոշակները և պետական բնակարանային ապահովումը։ Եվրոպական համայնքի մասին պայմանագիրը սահմանել է մի քանի սոցիալական նպատակներ՝ «զբաղվածության խթանում, կենսապայմանների բարելավում ... պատշաճ սոցիալական պաշտպանություն, կառավարման և աշխատուժի միջև երկխոսություն, մարդկային ռեսուրսների զարգացում՝ երկարատև բարձր զբաղվածության և մեկուսացման դեմ պայքարի նպատակով»։ Քանի որ տարբեր եվրոպական պետություններ կենտրոնանում են մոդելի տարբեր ասպեկտների վրա, պնդվել է, որ Եվրոպայում կան չորս տարբեր սոցիալական մոդելներ՝ սկանդինավյան, բրիտանական, միջերկրածովյան և մայրցամաքային։

Եվրոպական սոցիալական մոդելի ընդհանուր ուրվագծերը ի հայտ են եկել հետպատերազմյան բումի ընթացքում։ Թոնի Ջադթը թվարկում է մի շարք պատճառներ՝ պրոտեկցիոնիզմից հրաժարվելը, « բեյբի բումը», էժան էներգիան և Միացյալ Նահանգներում տիրող կենսամակարդակին հասնելու ցանկությունը։ Եվրոպական սոցիալական մոդելը նաև վայելում էր արտաքին մրցակցության ցածր աստիճան, քանի որ Խորհրդային դաշինքը, Չինաստանը և Հնդկաստանը դեռևս մեկուսացված էին համաշխարհային տնտեսության մնացած մասից։ Վերջին տարիներին ոմանք կասկածի տակ են դրել, թե արդյոք եվրոպական սոցիալական մոդելը կայուն է՝ ցածր ծնելիության, գլոբալիզացիայի, եվրոպականացման և ծերացող բնակչության պայմաններում։

## Սոցիալական պետությունը Եվրոպայում

Եվրոպական սոցիալական ապահովության որոշ պետություններ նկարագրվել են որպես ամենազարգացած և ամենատարածվածը։ Նկարագրվում է եզակի «եվրոպական սոցիալական մոդել»՝ ի տարբերություն ԱՄՆ-ում գոյություն ունեցող սոցիալական մոդելի։ Չնայած յուրաքանչյուր եվրոպական երկիր ունի իր առանձնահատկությունները, Եվրոպայում նույնականացվում են չորս ավանդական բարեկեցության կամ սոցիալական մոդելներ, ինչպես նաև հնարավոր հինգերորդը՝ նախկինում կոմունիստական Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի համար՝

* **Սկանդինավյան** (սոցիալ-դեմոկրատական) մոդելը Դանիայում, Ֆինլանդիայում, Իսլանդիայում, Նորվեգիայում և Շվեդիայում
* **Մայրցամաքային** (քրիստոնեա-դեմոկրատական) մոդելը Ավստրիայում, Բելգիայում, Չեխիայում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Հունգարիայում, Լյուքսեմբուրգում, Նիդեռլանդներում, Լեհաստանում, Սլովակիայում, Սլովենիայում և Շվեյցարիայում։
* **Անգլո-սաքսոնական** (լիբերալ) մոդելը Իռլանդիայում և Միացյալ Թագավորությունում
* **Միջերկրածովյան** մոդելը Կիպրոսում, Հունաստանում, Իտալիայում, Մալթայում, Պորտուգալիայում և Իսպանիայում
* **Արևելյան Եվրոպայի** մոդելը Բուլղարիայում, Էստոնիայում, Լատվիայում, Լիտվայում և Ռումինիայում

### Սկանդինավյան մոդել

Ինչպես երևում է աջ կողմում գտնվող գրաֆիկից, սկանդինավյան մոդելն ունի սոցիալական ապահովագրության ամենաբարձր մակարդակը։ Դրա հիմնական առանձնահատկությունը համընդհանուր ապահովման բնույթն է, որը հիմնված է «քաղաքացիության» սկզբունքի վրա։ Հետևաբար, սոցիալական դրույթներին հասանելիությունը ավելի ընդհանրացված է՝ ավելի ցածր պայմանականությամբ։

Սկանդինավյան սոցիալական ապահովության մոդելը առանձնանում է կառավարության աջակցությունից իր ուժեղ կախվածությամբ, որի նպատակն է նվազեցնել ընտանեկան պարտավորությունները՝ միաժամանակ խթանելով անհատական ինքնավարությունը։ Այն զգալիորեն ապաառևտրայնացրել է բարեկեցությունը՝ ապահովելով, որ քաղաքացիների բարեկեցությունն ավելի քիչ կախված լինի շուկայական ուժերից։ Սակայն, շուկայական ազդեցության այս նվազումը լրացվում է այնպիսի քաղաքականություններով, որոնք բարձրացնում են զբաղվածությունն ու արտադրողականությունը՝ ամրապնդելով աշխատաշուկայում մասնակցությունը։

Սկանդինավյան սոցիալական պետությունները հայտնի են համընդհանուր եկամտի երաշխիքների, ակտիվացման քաղաքականության և երեխաների, տարեցների և հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար նախատեսված համապարփակ ծառայությունների վրա կենտրոնանալով։ Նրանց առատաձեռն եկամտի անվտանգության ցանցերը արդյունավետորեն նվազեցնում են աղքատությունը և խթանում աշխատաշուկայի ճկունությունը՝ խրախուսելով ռիսկերի ստանձնումը։ Ակտիվացման քաղաքականությունները նպաստում են երկարատև գործազրկության նվազեցմանը, իսկ ընտանեկան խնամքի ծառայությունները աջակցում են կանանց կարիերայի և երեխաների խնամքի միջև հավասարակշռության հարցում, ինչը նաև բարձրացնում է զբաղվածության մակարդակը։ Բարձր արժեքին չնայած, համակարգը մյուս մոդելներից ավելի թանկ չէ՝ հաշվի առնելով մասնավոր ծախսերը։ Մոդելը կախված է լիարժեք զբաղվածությունից և աճից, որտեղ ծանր հարկումը պոտենցիալ խոցելիություն է։ Այնուամենայնիվ, Սկանդինավյան երկրները լավ դիրքավորված են հետարդյունաբերական փոփոխություններին հարմարվելու համար՝ խթանելով ներառականությունը և նվազեցնելով աղքատությունը թե՛ տարեցների, թե՛ երեխաների շրջանում։

Ինչ վերաբերում է աշխատաշուկային, այս երկրները բնութագրվում են ակտիվ աշխատաշուկայի քաղաքականության կարևոր ծախսերով, որոնց նպատակն է գործազուրկների արագ վերականգնումը աշխատաշուկա։ Այս երկրները բնութագրվում են նաև պետական զբաղվածության բարձր մասնաբաժնով։ Արհմիություններն ունեն բարձր անդամակցություն և կարևոր որոշումներ կայացնելու լիազորություններ, ինչը հանգեցնում է աշխատավարձերի ցածր ցրման կամ եկամտի ավելի արդարացի բաշխման։

### Մայրցամաքային մոդել
Մայրցամաքային մոդելը որոշ նմանություններ ունի սկանդինավյան մոդելի հետ։ Այնուամենայնիվ, նրա ծախսերի ավելի մեծ մասնաբաժին է հատկացվում կենսաթոշակներին։ Մոդելը հիմնված է «անվտանգության» սկզբունքի և սուբսիդիաների համակարգի վրա, որոնք պայմանավորված չեն զբաղվածությամբ (օրինակ՝ Ֆրանսիայի կամ Բելգիայի դեպքում կան սուբսիդիաներ, որոնց միակ պահանջը 25 տարեկանից բարձր լինելն է):

Ինչ վերաբերում է աշխատաշուկային, ակտիվ քաղաքականությունը պակաս կարևոր է, քան սկանդինավյան մոդելում, և չնայած անդամակցության ցածր մակարդակին, արհմիությունները կոլեկտիվ պայմանագրերում կարևոր որոշումներ կայացնելու լիազորություններ ունեն։

Մայրցամաքային մոդելի մեկ այլ կարևոր կողմը հաշմանդամության կենսաթոշակներն են։

### Անգլո-սաքսոնական մոդել
Անգլո-սաքսոնական մոդելը բնութագրվում է ծախսերի ավելի ցածր մակարդակով, քան նախորդները։ Դրա հիմնական առանձնահատկությունը վերջին միջոցի սոցիալական օգնությունն է։ Սուբսիդիաները ավելի մեծ չափով ուղղվում են աշխատանքային տարիքի բնակչությանը և ավելի փոքր չափով՝ կենսաթոշակներին։ Սուբսիդիաների հասանելիությունը (ավելի) պայմանավորված է զբաղվածությամբ (օրինակ՝ դրանք պայմանավորված են նախկինում աշխատած լինելով):

Ակտիվ աշխատաշուկայի քաղաքականությունը կարևոր է։ Փոխարենը, արհմիությունները նախորդ մոդելների համեմատ ավելի փոքր որոշումներ կայացնելու լիազորություններ ունեն, սա նրանց եկամտի ավելի բարձր ցրվածությունն ու ցածր աշխատավարձով զբաղվածության ավելի մեծ թիվն է բացատրում։

### Միջերկրածովյան մոդել
Միջերկրածովյան մոդելը համապատասխանում է հարավային Եվրոպայի այն երկրներին, որոնք իրենց սոցիալական պետությունը զարգացրել են նախորդներից ավելի ուշ (1970-ական և 1980-ական թվականներին): Այն ծախսերի ամենացածր մասնաբաժին ունեցող մոդելն է և ուժեղ կերպով հիմնված է կենսաթոշակների և սոցիալական աջակցության ցածր մակարդակի վրա։ Այս երկրներում գոյություն ունի սուբսիդիաներ ստացող անձանց իրավունքների և կարգավիճակի ավելի բարձր բաժանում, որի հետևանքներից մեկը սոցիալական ապահովությանն ունեցած խիստ պայմանական հասանելիությունն է։

Աշխատաշուկայի քաղաքականության հիմնական բնութագիրը զբաղվածության պաշտպանության խիստ օրենսդրությունն է և վաղաժամ թոշակի անցնելու քաղաքականության հաճախակի կիրառումը՝ որպես զբաղվածության պայմանները բարելավելու միջոց։ Արհմիությունները հակված են ունենալ զգալի անդամակցություն, ինչը կրկին անգլոսաքսոնական մոդելի համեմատ եկամուտների ավելի ցածր ցրման պատճառներից մեկն է։

Իտալիան, Իսպանիան, Պորտուգալիան և Հունաստանը Միջերկրածովյան բարեկեցության ռեժիմը կազմող երկրներն են։ Միջերկրածովյան սոցիալական ապահովության ռեժիմը կամ հարավեվրոպական սոցիալական ապահովության մոդելը բնութագրվում է մասնատված և կորպորատիվ եկամտի պահպանման համակարգով, որն առաջարկում է առատաձեռն արտոնություններ կենսաթոշակների նման ոլորտներում, բայց թողնում է բացեր, ինչպիսին է ազգային նվազագույն եկամտի սխեմաների բացակայությունը։ Թեև առողջապահական համակարգերը անցել են ունիվերսալիստական սկզբունքների վրա հիմնված Ազգային առողջապահական ծառայությունների կողմը, դրանց իրականացումը մնում է անհավասար՝ ֆինանսավորման և մասնավոր հատվածի ներգրավվածության հետ կապված մարտահրավերներով։ Այս մոդելը նաև բնութագրվում է պետության ցածր ներգրավվածությամբ՝ պետական և մասնավոր հատվածների միջև սերտ կապերով, մասնավորապես՝ առողջապահության ոլորտում։ Ընտանիքը շարունակում է կարևոր դեր խաղալ սոցիալական աջակցության ապահովման գործում։ Բացի այդ, Հարավային Եվրոպայի երկրները բախվում են լուրջ մարտահրավերների, ինչպիսիք են բնակչության ծերացումը, բարձր գործազրկությունը և գլոբալիզացիայի հետևանքները։ Սոցիալական նպաստների կլիենտիստական օգտագործումը ընտրական շահերի համար մնում է այս սոցիալական համակարգի հիմնական առանձնահատկությունը։

## Տարբեր սոցիալական մոդելների գնահատում

Տարբեր սոցիալական մոդելները գնահատելու համար մենք հետևում ենք Բոերիի (2002) և Սապիրի (2005) կողմից օգտագործված չափանիշներին, որոնք համարում են, որ սոցիալական մոդելը պետք է բավարարի հետևյալ պահանջներին՝

# Աղքատության կրճատում։
# Պաշտպանություն աշխատաշուկայի ռիսկերից։
# Աշխատանքի մասնակցության համար պարգևատրումներ։

### Աղքատության կրճատում
Աջ կողմում գտնվող գրաֆիկը ցույց է տալիս անհավասարության նվազումը (չափված Ջինիի ինդեքսով) հարկերը և տրանսֆերտները հաշվի առնելուց հետո, այսինքն՝ որքանով է յուրաքանչյուր սոցիալական մոդել նվազեցնում աղքատությունը՝ առանց հարկերի և տրանսֆերտների պատճառով առաջացած աղքատության կրճատումը հաշվի առնելու։ Սոցիալական ծախսերի մակարդակը յուրաքանչյուր մոդելի աղքատությունը նվազեցնելու կարողության ցուցանիշ է. ծախսերի ավելի մեծ մասը, ընդհանուր առմամբ, կապված է աղքատության ավելի բարձր կրճատման հետ։ Այնուամենայնիվ, մեկ այլ ասպեկտ, որը պետք է հաշվի առնել, աղքատության կրճատման արդյունավետությունն է։ Սա նշանակում է, որ ծախսերի ավելի ցածր մասնաբաժնի դեպքում կարելի է ապահովել աղքատության ավելի մեծ կրճատում։

Այս դեպքում, աջ կողմում գտնվող գրաֆիկը ցույց է տալիս, որ անգլոսաքսոնական և սկանդինավյան մոդելներն ավելի արդյունավետ են, քան մայրցամաքային կամ միջերկրածովյան մոդելները։ Մայրցամաքային մոդելը, կարծես, ամենաքիչ արդյունավետն է։ Հաշվի առնելով սոցիալական ծախսերի բարձր մակարդակը, կարելի էր ակնկալել աղքատության ավելի բարձր կրճատում, քան այս մոդելով է ձեռք բերվել։ Նկատի առեք, թե ինչպես է անգլոսաքսոնական մոդելը գտնվում գծված միջին գծից վերև, մինչդեռ մայրցամաքային մոդելը՝ այդ գծից ներքև։

### Պաշտպանություն աշխատաշուկայի ռիսկերից

Աշխատաշուկայի ռիսկերից պաշտպանությունը սովորաբար ապահովվում է երկու միջոցով՝

# Աշխատաշուկայի կարգավորում՝ զբաղվածության պաշտպանության օրենսդրության միջոցով, որը հիմնականում մեծացնում է աշխատանքից ազատման ծախսերը և գործատուների համար արձակման վճարները։ Սա ընդհանուր առմամբ անվանում են «զբաղվածության» պաշտպանության ապահովում։
# Գործազրկության նպաստներ, որոնք սովորաբար ֆինանսավորվում են հարկերի կամ աշխատողների և գործատուների համար պարտադիր պետական ապահովագրության միջոցներից։ Սա ընդհանուր առմամբ անվանում են «աշխատողին» պաշտպանություն տրամադրել՝ ի տարբերություն «զբաղվածության»։

Ինչպես երևում է գրաֆիկից, աշխատաշուկայի այս երկու տեսակի գործիքների միջև կա հստակ փոխզիջում (նշեք երկուսի միջև եղած հստակ բացասական թեքությունը): Եվրոպական տարբեր երկրներ կրկին տարբեր դիրքորոշում են ընտրել աշխատաշուկայի պաշտպանության այս երկու մեխանիզմների կիրառման հարցում։ Այս տարբերությունները կարելի է ամփոփել հետևյալ կերպ՝

* Միջերկրածովյան երկրները ընտրել են «զբաղվածության» ավելի բարձր պաշտպանություն, մինչդեռ նրանց գործազուրկ աշխատողների շատ փոքր մասը ստանում է գործազրկության նպաստներ։
* Սկանդինավյան երկրները որոշել են ավելի փոքր չափով պաշտպանել «զբաղվածությունը», և փոխարենը իրենց գործազուրկ աշխատողների կարևոր մասը ստանում է նպաստներ։
* Մայրցամաքային երկրներում երկու մեխանիզմների մակարդակն էլ ավելի բարձր է, քան եվրոպական միջին ցուցանիշը, թեև փոքր տարբերությամբ։
* Անգլո-սաքսոնական երկրները իրենց պաշտպանությունը հիմնում են գործազրկության նպաստների և զբաղվածության պաշտպանության ցածր մակարդակի վրա։

Տարբեր ընտրությունների գնահատումը դժվար գործ է։ Ընդհանուր առմամբ, տնտեսագետների շրջանում կա կոնսենսուս այն մասին, որ զբաղվածության պաշտպանությունը անարդյունավետություն է առաջացնում ընկերությունների ներսում։ Փոխարենը, նման կոնսենսուս չկա այն հարցի շուրջ, թե արդյոք զբաղվածության պաշտպանությունը առաջացնում է գործազրկության ավելի բարձր մակարդակ։

### Աշխատանքի մասնակցության համար պարգևատրումներ

Սապիրը (2005) և Բոերին (2002) առաջարկում են դիտարկել զբաղվածության և բնակչության հարաբերակցությունը որպես յուրաքանչյուր սոցիալական մոդելում զբաղվածության խթանների և պարգևատրումների վերլուծության լավագույն միջոց։ 2001 թվականին մեկնարկած Լիսաբոնի ռազմավարությունը սահմանել է, որ ԵՄ անդամները պետք է հասնեն 70% զբաղվածության մակարդակի մինչև 2010 թվականը։

Այս դեպքում, գրաֆիկը ցույց է տալիս, որ Սկանդինավյան և Անգլո-սաքսոնական մոդելի երկրներն ունեն ամենաբարձր զբաղվածության մակարդակը, մինչդեռ մայրցամաքային և Միջերկրածովյան երկրները չեն հասել Լիսաբոնի ռազմավարության նպատակին։

### Եզրակացություն

Սապիրը (2005) որպես տարբեր սոցիալական մոդելների գնահատման ընդհանուր միջոց առաջարկում է հետևյալ երկու չափանիշները՝

# Արդյունավետություն, այսինքն՝ արդյոք մոդելը ապահովում է խթաններ՝ հնարավորինս մեծ թվով աշխատողների, այսինքն՝ զբաղվածության ամենաբարձր մակարդակի հասնելու համար։
# Արդարություն, այսինքն՝ արդյոք սոցիալական մոդելը հասնում է աղքատության համեմատաբար ցածր ռիսկի։

Ինչպես երևում է գրաֆիկից, այս երկու չափանիշների համաձայն, լավագույն արդյունքին հասնում է սկանդինավյան մոդելը։ Մայրցամաքային մոդելը պետք է բարելավի իր արդյունավետությունը, մինչդեռ անգլոսաքսոնական մոդելը՝ իր արդարությունը։ Միջերկրածովյան մոդելը երկու չափանիշներով էլ թերակատարված է։

Որոշ տնտեսագետներ կարծում են, որ մայրցամաքային մոդելի և անգլոսաքսոնականի միջև նախապատվությունը պետք է տրվի վերջինիս՝ հաշվի առնելով զբաղվածության ոլորտում դրա ավելի լավ արդյունքները, որոնք այն ավելի կայուն են դարձնում երկարաժամկետ հեռանկարում, մինչդեռ արդարության մակարդակը կախված է յուրաքանչյուր երկրի նախասիրություններից (Սապիր, 2005): Այլ տնտեսագետներ պնդում են, որ մայրցամաքային մոդելը չի կարող համարվել անգլոսաքսոնականից ավելի վատը, քանի որ այն նաև այն երկրների նախասիրությունների արդյունքն է, որոնք աջակցում են դրան (Ֆիտուսի և այլք, 2000; Բլանշարդ, 2004): Այս վերջին փաստարկը կարող է օգտագործվել ցանկացած քաղաքականություն արդարացնելու համար։

## Տես նաև
*Սոցիալական պետություն
*Հարկային դրույքաչափերը Եվրոպայում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Blanchard, O. (2004): The Economic Future of Europe. NBER Economic Papers.
* Boeri, T. (2002): Let Social Policy Models Compete and Europe Will Win, conference in the John F. Kennedy School of Government, Harvard University, 11–12 April 2002.
* Sapir, A. (2005): Globalisation and the Reform of European Social Models, Bruegel, Brussels. Downloadable here.
* Fitoussi J.P. and O. Passet (2000): Reformes structurelles et politiques macroéconomiques: les enseignements des «modèles» de pays, en Reduction du chômage: les réussites en Europe. Rapport du Conseil d'Analyse Economique, n.23, Paris, La documentation Française, pp.&nbsp;11–96.
*Busch, Klaus: The Corridor Model – Relaunched, edited by Friedrich-Ebert-Stiftung, International Policy Analysis, Berlin 2011.

Կատեգորիա:Եվրոպա
Կատեգորիա:Եվրոպայի հասարակություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Հասարակագիտություն
Կատեգորիա:Հասարակական համակարգեր
Կատեգորիա:Քաղաքագիտություն
Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն