Դեյվիդ Չալմերս

**Դեյվիդ Ջոն Չալմերս** (, ), ավստրալիացի փիլիսոփա՝ մասնագիտացած գիտակցության փիլիսոփայության ոլորտում։

## Գիտական կարիերա
Չալմերսն ավարտել է Ադելիաիդայի համալսարանը, հետո Օքսֆորդի համալսարանի Լինկոլն քոլեջը, որտեղ ստացել է Ռոդսի կրթաթոշակ։  Բլումինգտոնի Ինդիանայի համալսարանում ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան՝ Դուգլաս Հոֆշտադտերայի ղեկավարությամբ։ Դոկտորական դիսերտացիայի պաշտպանությունից հետո մասնակցել է «փիլիսոփայություն-նյարդաբանություն-հոգեբանություն» ծրագրին, որը Վաշինգտոնի Սենտ-Լուիս համալսարանում 1993-1995 թվականներին ղեկավարում էր Էնդի Կլարկը։ Մինչ Ավստրալիական ազգային համալսարանում դասավանդելը՝ 2004 թվականին, Չալմերսը փիլիսոփայություն է դասավանդել Արիզոնայի համալսարանում և համարվել է գիտակցության խնդիրների հետազոտության կենտրոնի ղեկավար, մինչ այդ դասավանդել է Կալիֆոռնիայի Սանտա-Կրուզե համալսարանում։

Նա «Գիտակից խելք» («The Consious Mind») մենագրության հեղինակն է, որտեղ ուսումնասիրում է գիտակցությունը և մերժում ֆիզիկական պրոցեսների տեսանկյունից գիտակցության վերաբերյալ պարզեցված տեսակետը։ Դը Սանդի Թայմսը («The Sunday Times») նրա գիրքը ճանաչել է «տարվա լավագույն գիտական գիրք»։

1990-ական թվականների սկզբին Չարմելսը կարևոր դեր է կատարել նոր ակադեմիական կարգապահության ստեղծման՝ գիտակցության գիտության մեջ։ Նա դարձել է Գիտակցության գիտական հետազոտության ասոցիացիայի հիմնադիրներից մեկը և Թուսոնում կազմակերպել է առաջին և ամենախոշոր գիտական նիստերը, որոնք նվիրված էին գիտակցության ուսումնասիրմանը։

Ղեկավարել է կենտրոնը, որը զբաղվում էր գիտակցության հարցերով, և փիլիսոփայություն է դասավանդել Ավստրալիայի ազգային համալսարանում և Նյու-Յորքի համալսարանում։ 2013 թվականից Արվեստի և գիտության Ամերիկյան ակադեմիայի անդամ է։

2016 թվականի հունիսի 14-ին Դեյվիդ Չալմերսը ՄՊՀ-ի և Մոսկվայի գիտակցության հետազոտության կենտրոնի աջակցությամբ Մոսկվայում հանդես է եկել «Գիտակցության բարդ խնդիրը 300 տարի անց» զեկույցով, որին մասնակցել է 600-ից ավել մարդ։

## Գիտակցության տեսություն
Չալմերսն առաջարկել է գիտակցությունը բաժանել «հեշտերի» և «բարդի»։ «Հեշտ» խնդիրներին վերագրել է այնպիսի խնդիրներ, որոնք կարելի է լուծել սովորական միջոցներով, որոնք օգտագործվում են նյարդաբանական և ճանաչողական գիտություններում, օրինակ՝ գիտակցության նյարդային և ճանաչողական  փոխկապակցվածության երևույթների որոնում։ «Բարդ խնդիրներ» տերմինը տրվել է այն խնդիրներին, որոնք գիտությունը ի վիճակի չէ կարգավորել, մասնավորապես՝ ինչպես են որոշ օրգանիզմներ դառնում փորձի առարկա, ինչու է ինֆորմացիայի վերամշակման ֆիզիկական գործընթացը ներաշխարհի սկիզբ տալիս (սուբյեկտիվ փորձ, կվալիա)։

Նա գտնում էր, որ «բարդ խնդիրը» չի կարող լուծվել ռեդուկցիոնիստական ֆիզիկալիզմի մոտեցմամբ։ Նրա կարծիքով կվալիան իրենից ներկայացնում է լույսի արագության, զանգվածի և ծանրության շարքում Տիեզերքի հիմնական տարրերի խումբ։ Այդ իսկ պատճառով գիտակցության տեսությունը պետք է հիմնված լինի հիմնական ֆիզիկայի վրա, այլ ոչ թե կենսաբանության, և նրա գլխավոր տարրերը պետք է լինեն հոգեֆիզիկական օրենքները, որոնք նկարագրում են կլավիայի կապը ֆիզիկական որակների հետ։ Չալմերսը պնդել է նաև, որ կվալիան նյութական աշխարհի մաս չի կազմում։ Այդ պատճառով էլ նրա կողմից ստեղծված գիտակցության տեսությունը համարվում է դուալիստական։ Ինքն այն անվանել է «նատուրալիստական դուալիզմ»։ Այս տեսությունն իր մեջ ներառում էր էպիֆենոմենալիզմի, պանփսիխիզմի և կրկնակի տեսակետների տեսության տարրեր։

Չալմերսը գտնում էր, որ կվալիան  ներկա է տիեզերքի բոլոր այն իրադարձություններում, որոնք տեղեկություն են պարունակում։ Այսինքն՝ յուրաքանչյուր տեղեկություն ունի երկու տեսակետ՝ ֆիզիկական և հիմնական։ Մարդկային ուղեղն այդ տեղեկությունները վերամշակում է շատ բարդ եղանակով։ Այդ բարդ վերամշակման հետևանքով առաջանում է մարդկային գիտակցությունը։ Սրանից հետևում է, որ տիեզերքում ամեն ինչի մեջ կա գիտակցություն՝ սկսած ամենափոքր մասնիկներից, վերջացրած մակրոօբյեկտներով։ Այսպիսի տեսակետը նշելու համար ենթադրվում է պարզունակ գիտակցության առկայություն բոլոր ֆիզիկական օբյեկտների մոտ։ Նա ժամանակակից փիլիսոփայության մեջ մտցրեց «պորտո-պանփսիխիզմ» տերմինը (ինչպես նաև՝ «պանպրոտոփսիխիզմ»)։ Այս տեսակետը չի պնդում անկենդան հոգիների գոյությունը, այլ կանխադրում է, որ գիտակցությունը համարվում է տիեզերքի ոչ նյութական հիմնական հատկությունը, որը հոգեֆիզիկական հիմնական օրենքներով կապվում է ֆիզիկական օբյեկտների հետ։

Անտտի Ռևոնսուն առանձնացրել է երկու լուրջ թերություն, որոնք բնորոշ են նատուրալիստական դուալիզմին՝

* այն չի կարելի հաստատել էմպիրիկ, քանի դեռ գիտակցության անտեսանելի կենտրոնները հայտնաբերելու գործիքները զարգացված չեն,
* քանի որ հիմնական գիտակցությունը չի կարող ազդել նյութական աշխարհի վրա, բոլոր մարդիկ համարվում են անօգնական տիկնիկներ, որոնց մնում է միայն հավատալ, թե իբր իրենք իրենց կամքով արտաքին աշխարհում ինչ-որ բանի վրա ազդում են։

Ռևոնսուն ընդգծում է նաև, որ Չալմերսի կողմից մշակված գիտակցության դուալիստական տեսակետը  շատ ավելի հեշտ է ներառել ժամանակակից գիտական աշխարհի պատկերում, քան Դեկարտի ինտերակցիոնիզմի հոգեֆիզիկական դասական տեսությունը։

«Գիտակցության բարդ խնդրի» լուծում առաջարկելու հնարավորությունը Չալմերսը գտել է Բերտրան Ռասելի «Նյութի վերլուծություն» գրքի շնորհիվ, որի վրա նա ուշադրություն է դարձրել ամերիկացի փիլիսոփա Ռոզենբերգի ազդեցությամբ։ 1927 թվականին այդ գրքում Ռասելն արտահայտել է այն միտքը, որ մեր բոլոր հասկացությունները մատերիայի հատկությունների մասին որոշվում են հարաբերությունների միջոցով, և դա է պատճառը, որ ողջ ֆիզիկական աշխարհը մեր կողմից ընդունվում է որպես շփման համակարգ։ Այդ թվում՝ մենք չունենք պատկերացում այն մասին, թե ինչն է համարվում այդ հարաբերությունների կրողը։ Բայց այդ ինչ-որ մի բանը պետք է գոյություն ունենա, այսինքն՝ մատերիան պետք է ունենա ոչ միայն արտաքին, միահամակարգ, այլ նաև ինչ-որ ներքին հատկություններ։ Մինչդեռ բացի մտավոր հատկություններից մեզ հայտնի չեն որևէ այլ ներքին հատկություններ։ Ռասելը համարել է, որ մատերիայի ներքին հատկությունները մտավոր բնույթ ունեն։ Ռասելի այս միտքն էլ Չալմերսին թույլ է տվել հնարավոր պատասխան տալ այն հարցին, թե ինչու ուղեղի ֆիզիկական գործընթացին զուգահեռ գոյություն ունի ներքին փորձառություն․ այն գոյություն ունի այն պատճառով, որ առանց նրա գոյություն չէր ունենա ուղեղը՝ որպես ֆիզիկական իրողություն, որի հիմքն էլ համարվում է կվալիան։ Այսպես Չալմերսի երկտեսանկյուն տեսությունը մոնոպոլ հիպոթեզի տեսք է ստացել, որի համաձայն՝ ֆիզիկականը պայմանավորված է մտավորով (տես՝ պանփսիխիզմ)։ Այդ թվում՝ խոսքն այն մասին չէ, որ ֆիզիկական իրողությունը մեր պատկերացումն է (ինչպես կարծում է սուբյեկտիվ իրապաշտությունը)։

## Աշխատանքներ
Չալմերսն իր տեսակետը «գիտակցության բարդ խնդրի» (the hard problem of consciousness) մասին շարադրել է վերը նշված գրքում և իր «Գիտակցության խնդիրներին ընդառաջ» ("Facing Up to the Problem of Consciousness") հոդվածում։ Այստեղ նա տարբերակում է դրել գիտակցության հեշտ խնդիրների և գիտակցության բարդ խնդրի միջև, որը կարելի է արտահայտել այսպես՝ «ինչո՞ւ ընդհանրապես գոյություն ունի զգայական տեղեկության ընկալումը», «ինչո՞ւ գոյություն ունի գիտակցությունը»։ Նրա ուսումնասիրության գլխավոր թեման ուղեղի կենսաբանական աշխատանքի և վարքագծի միջև եղած տարբերությունն է, մի կողմից նաև մտավոր փորձի, որը վարքագծից անջատ է ուսումնասիրվում, այսինքն՝ կվալիա՝ ուրիշի հետ։ Նա պնդում էր, որ դեռևս այս երկու համակարգերի միջև եղած տարբերությունների վերաբերյալ սպառիչ բացատրություն չկա։ Նա քննադատում էր մտավոր փորձառության մատերիալիստական բացատրությունը, որը նրան դարաշրջանի դուալիստ է դարձնում այն ժամանակ, երբ գերիշխող էին մոնիստիկական տեսակետները։

Որպես ապացույց իր տեսակետների՝ նա առաջնորդվել է «փիլիսոփայական զոմբիի» հիպոթեզով, որն իր տեսքով և պահվածքով համարվում է նորմալ մարդ, բայց չունի կվալիա և զգալու կարողություն։ Նա պնդում է, որ քանի որ զոմբիի գոյությունը տրամաբանորեն հնարավոր է (այսինքն՝ տրամաբանորեն չհակադրվող է), ուրեմն կվալիա հասկացությունը և զգալու ունակությունը դեռևս չեն ստացել ամբողջական բացատրություն՝ ֆիզիկական հատկությունների տեսանկյունից։ Չալմերսն ընդունել է, որ գիտակցությունն սկիզբ է առնում յուրաքանչյուր տեղեկատվական համակարգում (տես՝ ինֆորմացիայի տեսություն) և չի բացառում, որ նույնիսկ ջերմաչափն ինչ-որ առումով գիտակցություն ունի։ Չալմերսի "The Conscious Mind" (Գիտակից խելք, 1996) մենագրության լույս տեսնելը մեծ ռեզոնանս է առաջացրել գիտական աշխարհում։ Նրանում Չալմերսը գիտակցության տեսություն ստեղծելու միտքն է հետապնդել, որը կօգներ գիտակցությունը՝ որպես աշխարհի ներառական մաս, համարել ոչ գերբնական։ Դրա համար իր տեսության մեջ նա ցույց է տվել պայմաններ, որոնց առկայության դեպքում ֆիզիկական գործընթացները ստեղծում են գիտակցություն, և գիտակցություն ստեղծող գործընթացների վերաբերյալ նշել է, թե փորձի որ տեսակն է կապված հենց դրանց հետ։ «Գիտակցության ոլորտի հետազոտություններ» ("Consciousness Studies") գիտական ամսագրում այս թեմայի վերաբերյալ քսանից ավել տարբեր աշխատանքների հրապարակուներ են եղել այնպիսի հետազոտողների կողմից, ինչպիսիք են Դանիել Դենեթը, Մագկին Կոլինը, Ֆրանցիսկո Վարելան, Ֆրենսիս Քրիքը, Ռոջեր Պենրոուզը և ուրիշներ։

## Փաստարկներ՝ հօգուտ գիտակցության դուալիստական տեսության
Իր տեսության ճշմարտացիությունն ապացուցելու համար Չալմերսն առանձնացրել է հինգ փաստարկ՝ հօգուտ նրա, որ գիտակցությունը չի համարվում տրամաբանական վերահսկողություն ֆիզիկականի վրա։ Այլ խոսքերով՝ փիլիսոփան ցույց է տվել, որ գիտակից փորձառության գոյությունը տրամաբանորեն չի առաջանում ֆիզիկական փաստերից, այլ նշանակում է, որ մեզ մոտ՝ կվալիայում, մատչելիության ապահովման համար պետք է գոյություն ունենան այլ (հոգեֆիզիկական) օրենքներ։

#**Զոմբիի տրամաբանական հնարավորությունները։** Վերը նշված մտավոր գիտափորձը՝ «փիլիսոփայական զոմբի», համարվում է փաստարկ պատկերացումից․ մենք կարող ենք պատկերացնել մեր կրկնօրինակին՝ ֆիզիկապես ամբողջությամբ մեզ նման, բայց գիտակցական փորձառություն  չունեցող։ Ավելին՝ մենք ունակ ենք պատկերացնելու «զոմբիների աշխարհ»՝ ֆիզիկապես ամբողջությամբ նման մերին։ Այդ աշխարհը կգործի այնպես, ինչպես մերը, և արտաքուստ այն անհնար կլինի տարբերել։ Այնուամենայնիվ երկու աշխարհների միջև տարբերությունը հիմնարար է․ «զոմբիների աշխարհ»-ում գոյություն չունի ներքին զգայական փորձառություն, մարդիկ նույն կերպ են գործում և ապրում, բայց որպես հիմնարար՝ չեն զգում այդ գոյությունը։ Սրանից հետևում է, որ մեր ունեցաց կվալիան տրամաբանորեն անհնար է հեռացնել մեր օրգանիզմից։
#**[[Ժխտում (տրամաբանություն)|Փոխակերպված]] սպեկտր։** Երկրորդ փաստարկը համարվում է առաջին մտավոր գիտափորձի մեղմացված տարբերակը։ Չալմերսն առաջարկում է պատկերացնել աշխարհ հրաշալի գիտակցական փորձառությամբ։ Օրինակ՝ մենք կարող ենք պատկերացնել, որ այս աշխարհում մեր կրկնօրինակը կարմիր գույնն ընկալում է որպես կապույտ, ընդ որում՝ ինչպես և մենք՝ այն անվանում է կարմիր։ Այսպիսի օրինակն ավելի հեշտ է պատկերացնել, քան զոմբիների աշխարհը։ Սրանից հետևում է, որ նույնիսկ եթե ենթադրենք, որ մեր գիտակցության գոյությունը կարող է կրճատվել ֆիզիկական հատկություններով, ապա կոնկրետ գիտակցական ապրումների  հատուկ բնույթը՝ հաստատ ոչ։
#**Փաստարկ [[էպիսթեմիկ]] ասիմետրիայից։** Մեր գիտելիքները գիտակցական փորձառության գոյության մասին հիմնականում կախված են մեզնից, արտաքին վկայությունները լավագույն դեպքում երկրորդական դեր են կատարում։ Եթե նույնիսկ մեզ ծանոթ են այլ էակների ֆիզիկական հնարավորությունները, մենք չենք կարող հստակ իմանալ, որ նրանք ունեն գիտակցություն կամ ինչպիսին են նրանց գիտակցական զգացմունքները։ Ակնհայտ է, որ տրամաբանական են վերահսկողական հատկությունները։ Սրան հակառակ՝ միշտ կարող են հայտնաբերվել արտաքինի վրա հիմնված վկայություններ։ Այս կերպ փիլիսոփան ցույց է տալիս, որ ֆիզիկական համակարգի աշխատանքի վերաբերյալ փաստերի ոչ մի խումբ չի կարող ձևավորել որևէ փաստ գիտակցության մասին։
#**Գիտելիքի փաստարկ։** Որպես չորրորդ փաստարկ՝ Չալմերսն առաջարկում է հիշել մտավոր գիտափորձը՝ «Մերիի սենյակը»։ Պատկերացնենք գիտնական Մերիին, որը ուսումնասիրում է գույնը և գիտի ամեն ինչ մեր՝ գույնի ընկալման մասին՝ սկսած նյարդային գործընթացից, վերջացրած շրջակա միջավայրի ֆիզիկական համակարգով։ Սակայն Մերին չգիտի, թե ինչպիսին է տեսնել ինչ-որ մի բան՝ կարմիր, կանաչ, դեղին կամ որևէ այլ գույնի։ Չէ որ Մերին մեծացել է սև և սպտակ սենյակում և երբեք չի ընկալել ոչինչ՝ բացի մոխրագույնի երանգներից։ Չալմերսի համար ակնհայտ է, որ, սենյակից դուրս գալով, Մերին, անկախ իր իրազեկվածությունից, նոր գիտելիքներ կստանա գույների մասին։ Այս մտավոր փորձարկումից մենք կարող ենք հաստատել, որ միայն ֆիզիկական փաստերը բավական չեն փորձ ստանալու համար՝ օրինակ կարմիր գույնի վերաբերյալ։ Այս փաստարկի մյուս հաստատման համար կծառայի այն փաստը, որ ֆիզիկական համակարգի մասին բոլոր գիտելիքները  մեզ չեն տալիս գիտելիքներ գիտակցական փորձի առկայության կամ բացակայության մասին։
#**Փաստարկ վերլուծության բացակայությունից։** Չալմերսը ցույց է տալիս, որ նախորդ չորս փաստարկների ընտրության համար ընդիմախոսները պիտի ցույց տային, թե ինչ եղանակով գիտակցությունը կնվազեցվեր ֆիզիկական հատկություններից։ Բայց դրա համար նախ և առաջ պահանջվում է գիտակցության վերլուծություն՝ որպես գիտակցական փորձառություն, իսկ այն գոյություն չունի։ Համակարգային վերլուծությունը ենթադրում է, որ գիտակցված վիճակները ընդգծված գործառական դեր ունեն։ Մինչդեռ, չնայած նրան, որ, գիտակցված վիճակները, անկասկած, կարող են տարբեր պատճառային դերեր կատարել, այդ վիճակները ոչ մի դեպքում այդ դերերով չեն որոշվում։ Դա երևում է նրանից, որ որևէ վիճակի մասին զեկուցելու կարողությունը չի հավասարվում այդ վիճակի իրական ապրումների հետ։ Այլընտրանքային համակարգային վերլուծությունը՝ կառուցվածքային վերլուծությունը, ենթադրում է, որ գիտակցությունը կարող է համարվել ինչ-որ բիոքիմիական կառուցվածք։ Դա, Չալմերսի կարծիքով, նույնպես համարվում է քննարկվող առարկայի փոխարինում, քանի որ ինչ էլ որ համարվի գիտակցությունը, խոսքը պետք է գնա հենց ապրումների գործընթացի մասին։ Այս կերպ, գոյություն ունեցող վերլուծությունները ընդունակ չեն նույնիսկ բնութագրել այն, ինչը կարիք ունի բացատրության։ Նշանակում է այս պահին ֆիզիկական փաստերից գիտակցականի դուրս բերման փաստարկները անհնար են։

Տրամաբանական վերահսկողությունները Չալմերսը հակադրում է բնականին։ Փիլիսոփան, այս երկու օրինաչափությունների միջև եղած տարբերությունը բացատրելու համար,  բերում է հիպոթետիկ Աստծու կերպարը։ Այն դեպքերում, երբ B-հատկություններն ամբողջությամբ հետևում են A-հատկություններին, Աստծուն, որ ստեղծել է աշխարհը, բավական է հանձնարարել A-հատկություններին և B-հատկությունները մեխանիկորեն կհետևեն նրանց։ Վերը նշված փաստարկներն ապացուցում են, որ այսպիսի կապը ֆիզիկական աշխարհի և գիտակցական փորձառության առկյության միջև բացակայում է։ Այն դեպքում, երբ B-հատկությունները բնականորեն կապված են A-հատկություններին, Աստված, A-հատկություններն ստեղծելուց հետո պետք է լրացուցիչ օրենք ստեղծի, որը պետք է փոխկապակցի A և B փաստերը։ Հենց այսպիսի բնական վերահսկողությունն է, Չալմերսի կարծիքով, փոխկապակցում կվալիան աշխարհի ֆիզիկական հատկությունների հետ։ Լրացուցիչ օրենքը, որը պետք է նրանց կապի համար, Չալմերսն անվանել է հոգեֆիզիկական։ Այսպես փիլիսոփան հանգել է իր  «նատուրալիստական դուալիզմին»։

## Գնահատականներ

 

## Մատենագիտություն
### Գրքեր

* «Գիտակից խելք։ Ֆունդամենտալ տեսությունների փնտրտուքներում» (*The Conscious Mind: In Search of a Fundamental Theory,* 1996). Oxford University Press.
* *Explaining Consciousness: The Hard Problem* (1997). The MIT Press.
* *Philosophy of Mind: Classical and Contemporary Readings* (2002). (Ред.) Oxford University Press.
* *Metametaphysics* (2009)*.* (Ред.)
* *The Character of Consciousness* (2010). Oxford University Press.
* *Constructing The World* (2012). Oxford University Press.

### Հոդվածներ

* *[https://philpapers.org/rec/CHAECA-9 Extended Cognition and Extended Consciousness.]* (2017).
* *[https://philpapers.org/rec/CHASAA-13 Structuralism as a Response to Skepticism.]* (2017).
* *[http://consc.net/papers/idealism.pdf Idealism and the Mind-Body Problem]* (2017).
* *[http://consc.net/papers/virtual.pdf The Virtual and the Real.]* (2016).
* *[http://mind.oxfordjournals.org/content/125/498/499.short?rss=1 Referentialism and the Objects of Credence: A Reply to Braun.]* (2014).
* *[http://consc.net/papers/spatial.pdf Three Puzzles about Spatial Experience.]* (2014).
* *[http://consc.net/papers/frontloading.pdf Frontloading and Fregean Sense: Reply to Neta, Schroeter, and Stanley.]* (2014).
* *[http://consc.net/papers/intensions.pdf Intensions and Indeterminacy: Reply to Soames, Turner, and Wilson.]* (2014).
* *[http://consc.net/papers/progress.pdf Why Isn’t There More Progress in Philosophy?]* (2014).
* *[http://consc.net/papers/intuition.pdf Intuitions in Philosophy: A Minimal Defense.]* (2013).
* *[http://consc.net/papers/nesting.pdf Two-Dimensional Semantics and the Nesting Problem]* (2013).
* *[http://consc.net/papers/survey.pdf What Do Philosophers Believe?]* (2013).
* *[http://consc.net/papers/panpsychism.pdf Panpsychism and Panprotopsychism.]* (2013).
* *[http://consc.net/papers/combination.pdf The Combination Problem for Panpsychism.]* (2013).
* *[http://consc.net/papers/modality.pdf Strong Necessities and the Mind-Body Problem: A Reply.]* (2012).
* *[http://consc.net/papers/contents.pdf The Contents of Consciousness: Reply to Hellie, Peacocke, and Siegel.]* (2012).
* *[http://consc.net/papers/varieties.pdf The Varieties of Computation: A Reply.]* (2012).
* *[http://consc.net/papers/singularity.pdf The Singularity: A Reply to Commentators.]* (2012).
* *[http://consc.net/papers/actuality.pdf Actuality and Knowability.]* (2010).
* *[http://consc.net/papers/singularity.pdf The Singularity: A Philosophical Analysis.]* (2010).
* *[http://consc.net/papers/verbal.pdf Verbal Disputes.]* (2009).
* *[http://consc.net/papers/revisability.pdf Revisability and Conceptual Change in “Two Dogmas of Empiricism”.]* (2009)
* *[http://consc.net/papers/five.pdf Mind and Consciousness: Five Questions.]* (2008).
* *[http://consc.net/papers/supersizing.pdf Foreword to Supersizing the Mind.]* (2008).
**[http://consc.net/papers/ontology.pdf Ontological Anti-Realism.]* (2007).
**[http://consc.net/papers/propositions.pdf Propositions and Attitude Ascriptions: A Fregean Account.]* (2007).
* *[http://consc.net/papers/ramsey.pdf Ramsey + Moore = God.]* (2006).
* *[http://consc.net/papers/credence.pdf Frege’s Puzzle and the Objects of Credence.]* (2006).
**[http://consc.net/papers/soames2d.pdf Scott Soames’ Two-Dimensionalism.]* (2006).
* *[http://consc.net/papers/2dargument.html The Two-Dimensional Argument Against Materialism.]* (2005).
* *[http://consc.net/papers/pceg.pdf Phenomenal Concepts and the Explanatory Gap.]* (2005).
* *[http://consc.net/papers/twodim.pdf Two-Dimensional Semantics.]* (2005).
* *[http://consc.net/papers/eden.pdf Perception and the Fall from Eden]* (2004).
* *[http://consc.net/papers/soames.pdf Soames on Two-Dimensionalism.]* (2004).
* *[http://consc.net/papers/scicon.pdf How Can We Construct a Science of Consciousness?]* (2003).
* *[http://consc.net/papers/representation.pdf The Representational Character of Experience.]* (2003).
**[http://consc.net/papers/matrix.pdf The Matrix as Metaphysics.]* (2003).
* *[http://consc.net/papers/knowledge.html Phenomenal Concepts and the Knowledge Argument.]* (2002).
* *[http://consc.net/papers/perry.html Imagination, Indexicality, and Intensions.]* (2002).
* *[http://consc.net/papers/emergence.pdf Strong and Weak Emergence.]* (2002).
**[http://consc.net/papers/narrow.html The Nature of Narrow Content.]* (2002).
**[http://consc.net/papers/lewis.html In Memoriam: David Lewis.]* (2002)
* *[http://consc.net/papers/foundations.pdf The Foundations of Two-Dimensional Semantics.]* (2001).
* *[http://consc.net/papers/stpete.html The St. Petersburg Two-Envelope Paradox.]* (2001).
* *[http://consc.net/papers/nature.pdf Consciousness and its Place in Nature.]* (2001).
* *[http://consc.net/papers/espace.pdf The Nature of Epistemic Space.]* (2001).
* *[http://consc.net/papers/unity.pdf What is the Unity of Consciousness?]* (2001)
* *[http://consc.net/papers/intension.pdf On Sense and Intension.]* (2000).
* *[http://consc.net/papers/analysis.pdf Conceptual Analysis and Reductive Explanation.]* (2000).
* *[http://consc.net/papers/belief.pdf The Content and Epistemology of Phenomenal Belief.]* (2000)
* *[http://consc.net/papers/conceivability.html Does Conceivability Entail Possibility?]* (1999).
* *What is a Neural Correlate of Consciousness?* (1999).
* *[http://consc.net/papers/firstperson.html First-Person Methods in the Study of Consciousness.]* (1999).
* *[http://consc.net/papers/tyranny.html The Tyranny of the Subjunctive.]* (1998).
* *[http://consc.net/papers/modality.html Materialism and the Metaphysics of Modality.]* (1998).
* *[http://consc.net/papers/montreal.html The Problems of Consciousness.]* (1997).
* *[http://consc.net/papers/ncc.pdf On the Search for the Neural Correlate of Consciousness.]* (1997)
* *[http://consc.net/papers/moving.html Moving Forward on the Problem of Consciousness.]* (1996)
* *[http://consc.net/papers/puzzle.pdf The Puzzle of Conscious Experience.]* (1995).
**Minds, Machines, and Mathematics.* (1995).
**[http://consc.net/papers/extended.html The Extended Mind]* (1995).
**[http://consc.net/papers/content.html The Components of Content.]* (1995).
* *[http://consc.net/papers/tls.html Review of Journal of Consciousness Studies.]* (1994).
* *[http://consc.net/papers/availability.html Availability: The Cognitive Basis of Experience?]* (1994).
* *[http://consc.net/papers/facing.pdf Facing Up to the Problem of Consciousness.]* (1994).
* *[http://consc.net/papers/envelope.html The Two-Envelope Paradox: A Complete Analysis?]* (1994)
* *[http://consc.net/papers/rock.html Does a Rock Implement Every Finite-State Automaton]*  (1993).*[http://consc.net/papers/rock.html ?]*
* *[http://consc.net/papers/computation.html A Computational Foundation for the Study of Cognition.]* (1993).
* *[http://consc.net/papers/qualia.html Absent Qualia, Fading Qualia, Dancing Qualia.]* (1993).
* *Self-Ascription Without Qualia: A Case-Study* (1992).
* *[http://consc.net/papers/f-and-p.pdf Connectionism and Compositionality: Why Fodor and Pylyshyn Were Wrong.]* (1992).
* *[http://consc.net/papers/ockham.html Is There Synonymy in Ockham’s Mental Language?]* (1991).
* *[http://consc.net/papers/subsymbolic.pdf Subsymbolic Computation and the Chinese Room.]* (1991).
* *[http://consc.net/papers/highlevel.pdf High-Level Perception, Representation, and Analogy: A Critique of Artificial Intelligence Methodology]* (1990).
* *[http://consc.net/papers/evolution.pdf The Evolution of Learning: An Experiment in Genetic Connectionism.]* (1990).
**[http://consc.net/papers/f-and-p.pdf Why Fodor and Pylyshyn Were Wrong: The Simplest Refutation.]* (1990).
**[http://consc.net/papers/c-and-c.html Consciousness and Cognition.]* (1990).
* *[http://consc.net/papers/transformations.pdf Syntactic Transformations on Distributed Representations.]* (1989).
* *Computing the Thinkable (commentary on R. Penrose, The Emperor’s New Mind).* (1989).

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Гарнцева, Наталия Михайловна. Натуралистический дуализм Д. Чалмерса  — Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата философских наук. — М.: МГУ, 2009.
* 
* Беседин, А.П. Когнитивная нейронаука и философия сознания на пути к науке о сознании — В статье рассматривается роль философии, когнитивной нейронауки и философии в построении единой науки о сознании. В качестве примера для рассмотрения берется проект науки о сознании Д. Чалмерса. — Актуальные вопросы нейрофилософии. — ИИнтелл Москва, 2015. — С. 291–299

## Արտաքին հղումներ
* Դ․ Չալմերս, Գիտակցական խելք հիմնարար տեսության փնտրտուքներում М.: URSS, 2013
* David Chalmers  Դեյվիդ Չալմերսի պաշտոնական կայք 
* David Chalmers' Papers Դեյվիդ Չալմերսի մատենագիտություն 
* fragments of consciousness a weblog by david chalmers Դեյվիդ Չալմերսի բլոգ 
* Չալմերսի մասնակցությամբ կլոր սեղան Մոսկվայի՝ գիտակցության հետազոտության կենտրոնում 
* Легкая и трудная проблемы сознания (ՄՊՀ-ում Դ․ Չալմերսի դասախոսությունների թեզիսներ)
* Consciousness and the Universe. Interview with David Chalmers . Դեյվիդ Չալմերսի մասնակցությամբ հարցազրույց Մոսկվայի գիտակցության հետազոտության կենտրոնում

Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գիտակցության փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Եվրոպացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ