Խարիզմա

**Խարիզմա** (), կեցվածքի կամ հմայքի անձնական որակական հատկանիշ, որը մյուսները գրավիչ են համարում։ Սոցիոլոգիայի, քաղաքագիտության, հոգեբանության և կառավարման ոլորտում «խարիզմատիկ» տերմինը բնութագրում է առաջնոդության մի տեսակ։ Քրիստոնեական աստվածաբանությունում «խարզիմա» տերմինը արտասովոր զորություն կամ Հոգևոր պարգև է(խարիզմ), որը շնորհված է Սուրբ Հոգու կողմից։

### Ստուգաբանություն
Անգլերեն «խարիզմա» բառն առաջացել է հին հունարեն χάρισμα (chárisma) բառից, որը նշանակում է «ի վերուստ տրված շնորհ» կամ «շնորհք»։ Ինչպես եզակի, այնպես էլ հոգնակի տերմինը՝ χαρίσματα (charismata), առաջացել են χάρις (charis) բառից, որը նշանակում է «նրբագեղություն» կամ «գրավչություն»։ Կրոնական պրակտիկայում հին հույները անձի խարիզման վերագրում էին իրենց աստվածների և աստվածուհիների պանթեոնին, օրինակ՝ վերագրելով հմայքը, գեղեցկությունը, բնությունը, ստեղծարարությունը և պտղաբերությունը Քարիտներից յուրաքանչյուրին (Χάριτες): Աստվածաբանության և սոցիոլոգիայի մեջ «խարիզմա» տերմինի իմաստը դուրս է եկել իր հին հունական ծագումից՝ ներառելով ինչպես Աստծու կողմից շնորհված, այնպես էլ անհատականության խարիզման։ Այսպիսով, «Խարիզմայի պատմություն» (2010) աշխատության մեջ Ջոն Փոթսն ասել է.«Ժամանակակից խարիզման, այնուամենայնիվ, պահպանում է Վեբերի կողմից վերագրված էական հատկանիշը․ այն է՝ առեղծվածային, դժվար ձեռքբերելի/անհասանելի հատկություն։ Հեռուստամեկնաբանները խարիզման պարբերաբար նկարագրում են որպես «Իքս-ֆակտոր»...: Խարիզմայի առեղծվածային բնույթը նաև ենթադրում է կապ, գոնե որոշ չափով, խարիզմայի՝ որպես հոգևոր պարգևի ամենավաղ դրսևորումների հետ»։Դեռ ավելին, Հին Հռոմում խոսվող կոինե հունարեն բարբառը օգտագործում էր խարիզմա և խարիզմատ տերմինները՝ առանց կրոնական ենթատեքստի։

## Պատմություն
### Ի վերուստ տրված խարիզմա
Եբրայական Աստվածաշունչը և քրիստոնեական Աստվածաշունչը արձանագրում են ի վերուստ տրված խարիզմայի զարգացումը։ Եբրայերեն տեքստում խարիզմատիկ առաջնորդության զարգացման գաղափարը, ընդհանուր առմամբ, ազդարարվում է «hen» գոյականի, որը նշանակում է «շնորհ» և «hanan» բայի օգտագործմամբ, որը նշանակում է «բարեհաճություն ցուցաբերել»։ Հունարեն «charisma» տերմինը (գրավչություն կամ շնորհ) և դրա արմատ “charis”-ը (գրավչություն) փոխարինեցին եբրայերեն տերմինները եբրայերեն Աստվածաշնչի հունարեն թարգմանության մեջ (մ.թ 3-րդ դարի Յոթանասնից թարգմանություն)։ Ամբողջ ընթացքում «խարիզմատիկ հերոսի պարադիգմատիկ կերպարն այն գործիչն է, որն արժանացել է Աստծո բարեհաճությանը»։ Այլ խոսքով, ի վերուստ տրված խարիզման վերաբերում էր մեծապես հարգված գործիչներին։

Այսպիսով, արևելյան միջերկրածովյան հրեաները մ.թ. 1-ին դարում ունեին «charis» և «charisma» տերմինների մասին պատկերացումներ, որոնք ներառում էին հունական մշակույթի և եբրայական Աստվածաշնչի հոգևոր իմաստները Միաձուլված մշակույթների այս լեզվական ժառանգությունից, Պողոս առաքյալը Կորնթացիներին ուղղված աջաջին նամակում ներկայացրեց այն իմաստը, որ Սուրբ Հոգին շնորհել է «charisma» և «charismata»՝ «Աստծո բարեհաճության պարգևը» անհատներին կամ խմբերին։ Ըստ Պողոսի՝ խարիզմայի (charisma) և շնորհքի (charis) միջև առկա է հստակ տարբերություն, որտեղ խարիզման աստվածատուր շնորհքի ուղղակի արգասիքն է 

Նոր Կտակարանի նամակներում Պողոսը Կորնթացիներին ուղղված առաջին նամակում յոթ անգամ ակնարկում է խարիզմայի կամ դրա հոգնակիի՝ խարիզմաների (charismata) մասին, որը գրվել է կոինե (կամ ընդհանուր հունարեն, հելլենիստական հունարեն) հունարենով մոտ մ.թ. 54 թվականին։ Նա 6 ակնարկներով մանրամասնում է իր հայեցակարգերը Հռոմեացիներին ուղղված նամակներում (56)։ Նա երեք առանձին ակնարկներ է անում Կորնթացիներին ուղղված Բ նամակի 56-րդ հատվածում, Տիմոթեոսին ուղղված Ա և Բ նամակների 62–67 հատվածներում։ Խարիզմայի տասնյոթերորդ և միակ այլ հիշատակում Պետրոսի Ա նամակում է։

Ավետարանները, որոնք գրվել են 1-ին դարի վերջերին, ի վերուստ տրված խարզիման վերագրում են հարգված գործիչներին։ Օրինակներից են Հիսուսի մկրտության և նրա կերպարանափոխության պատմությունները, որտեղ աշակերտները նրան տեսնում են շողացող լույսով՝ հայտնվելով Մովսեսի և Եղիայի հետ միասին։ Մեկ այլ օրինակ է Գաբրիելի ավետիսը Մարիամին, որպես «շնորհալի»։

Այս և այլ օրինակներում վաղ քրիստոնյաները որոշ անհատների վերագրում էին «հոգևոր պարգևներ», և այդ պարգևները ոչ միայն ներառում էին «հարևանին մինչև հոգու և սրտի խոսքը ներթափանցելու կարողությունը և հասկանալու արդյոք նրա մոտ գերիշխում է չար թե բարի հոգին, այլև շնորհը՝ օգնելու ձերբազատվել իր դևից։

Հավատացյալները իրենց կրոնական գործիչներին բնորոշում էին որպես «բարձր կատարելություն․․․․և առանձնահատուկ խարիզմա» ունեցող մարդկանց։ Հետո, Քրիստոնեական եկեղեցու հիմնադրումով «հին խարիզմատիկ շնորհները և անվճար ընծաները փոխակերպվեցին աստիճանական սրբադասական համակարգի»։ Ավելի շատ հաստատության, քան ի վերուստ շնորհալի անհատների վրա կենտրոնացումը մեծապես գերազանցել են կրոնական մտքին ու կյանքին, և այս կենտրոնացումը դարեր շարունակ անփոփոխ է մնացել։

17-րդ դարում եկեղեցու առաջնորդները, հատկապես լատինական ավանդույթի համաձայն, շեշտում էին Աստծո կամ Սուրբ Հոգու կողմից տրված “անհատական շնորհները (և) առանձնակի տաղանդները։ 19-րդ դարը փոփոխություն մտցրեց և շեշտը դրեց  խարիզմայի անհատական և հոգևոր ասպեկտների վրա։ Բողոքական և որոշ կաթոլիկ աստվածաբաններ եզրույթի սահմանները նեղացրին մինչև գերազանց, ոչ հասարակ և վիրտուոզ շնորհների։ Միաժամանակ, տերմինը իմաստային առումով hեռացավ այն ավելի լայն իմաստից, որը ընդունված էր վաղ քրիստոնյաների կողմից։ Այնուհանդերձ, նեղացված տերմին ըարտացոլվում էր (կամ արտահայտվում էր) ավելի վաղ ժամանակներում․ «Խարիզմայի համակարգված ձևով արտացոլված և խիստ տարբերակված ըմբռնումը հաճախ անգիտակցաբար զետեղվում էր եկեղեցու հայրերի Սուրբ Գրություններում և գրվածքներում և, այնուհետև, այդ տեքստերում բառիմաստն այլևս չէր ընթերցվում հեղինակների կողմից կիրառված իմաստով»։

Այս բարբառային իմաստները ազդեցություն ունեցան 19-րդ դարի վերջին Հոգեգալստականներ և 20-րդ դարի կեսերին որոշ հիմնական եկեղեցիների խարիզմատիկ շարժումների վրա։ 21-րդ դարի «Կրոն» բաժնի քննարկումը բացահայտում է, թե ինչ իմաստ ունի խարզիման այս և այլ կրոնական խմբերում։

### Անհատի խարիզմա
Ժամանակակից աշխարհիկ օգտագործման հիմքը գալիս է գերմանացի հասարակագետ Մաքս Վեբերից։ Նա հայտնաբերեց տերմինը Ռուդոլֆ Սոմի գործում, ով գերմանացի էր, եկեղեցու պատմաբան, ում 1892 «Կրոնական իրավունք»-ը մեծ համբավ ձեռք բերեց Գերմանիայում՝ որպես դարակազմիկ աշխատանք։ Այն նաև բանավեճ առաջացրեց Սոմի և առաջատար աստվածաբանների և կրոնական գիտնականների միջև, որը տևեց ավելի քան 20 տարի և խթանեց հարուստ վիճելի գրականության առաջացմանը։ Այդ բանավեճը և գրականությունը «խարիզմա»-ն դարձրել էին հայտնի տերմին, երբ Վեբերը դա օգտագործեց «Բողոքական էթիկա», «Կապիտալիզմի ոգին» և «Կրոնի սոցիոլոգիա» աշխատանքներում։ Միգուցե, նա կարծում էր, որ կարդացողեներն արդեն հասկանում էին դրա գաղափարը, դրա համար էլ նրա վաղ աշխատանքներում տվյալ հասկացության իմաստի բավականաչափ բացատրություն չկար։ Իր «Տնտեսություն և հասարակություն» գրքում նա բացատրել է տերմինը որպես «նպատակային-ռացիոնալ» (գործողություններ կամ որոշումներ, որոնք պայմանավորված են նպատակով) գործողության հիմնական օրինակ, ի հակադրումն գործողության, որը նա պիտակավորել է «գործիքային ռացիոնալ»  (գործողություններ կամ որոշումներ, որոնք պայմանավորված են գործնական նկատառումներով, ինչպիսիք են արդյունավետությանը միտված լինելը)։ Քանի որ նա կիրառեց խարիզմայի իմաստները Սոմի նման, ով հաստատել էր վաղ քրիստոնեության զուտ խարիզմատիկ բնույթը,Վեբերի խարիզման առավելապես համընկնում էր ի վերուստ տրված խարիզմայի իմաստին։

Վեբերը ներկայացրեց անձի խարիզմայի իմաստը, երբ նա կիրառեց «խարիզմա»-ն՝ հեղինակության իմաստ տալու համար։ Խարիզմատիկ հեղինակությունը բացատրելու համար նա մշակեց իր դասական սահմանումը.«Խարիզման առանձին անհատի որոշակի հատկություն է, որի շնորհիվ նա առանձնացվում է սովորական մարդկանցից և ում վերաբերվում են որպես օժտված գերբնական, գերմարդկային կամ առնվազն հատուկ բացառիկ ուժերով կամ հատկություններով օժտված անձի։ Դրանք, որպես այդպիսին, հասանելի չեն սովորական մարդուն, և համարվում են աստվածային ծագման կամ օրինակելի, և դրանց հիման վրա տվյալ անհատին վերաբերվում են որպես առաջնորդի»։Այստեղ Վեբերն ընդլայնում է խարիզմայի հայեցակարգը գերբնականից դուրս՝ այն տարածելով գերմարդկային և նույնիսկ բացառիկ ուժերի և որակների վրա։ Սոցիոլոգ Փոլ Ժոսեն ուսումնասիրել է Վեբերի հայտնի սահմանումը և պարզել, որ.«hասարակ, բայց խորապես հետևողական արտահայտությունների միջոցով, ինչպիսիք «համարվում են» և «վերաբերվում են», խարիզման դառնում է հարաբերական, վերագրելի և, ի վերջո, պատշաճ սոցիոլոգիական հայեցակարգ… Վեբերի համար իրական ուժը գտնվում է առաջնորդվողների մեջ, ովքեր ակտիվորեն (կամ, գուցե, անգիտակցաբար) իրենց առաջնորդներին վերագրում են սոցիալական հեղինակություն»։Այլ խոսքով, Վեբերը նշում է, որ հետևորդներն են, ովքեր հեղինակություն են վերագրում անհատին, ընդգծելով, որ «հեղինակության ազդեցությանն ենթարկվողներիկողմից ճանաչումը» որոշիչ է խարիզմայի վավերականության համար։

Վեբերը մահացավ 1920 թվականին՝ թողնելով «չդասակարգված, թերի ձեռագրեր՝ առանց հստակ ծրագրի կամ բովանդակության աղյուսակի»։ Այս անավարտ ձեռագրերից մեկը ներառում էր խարիզմայի նրա սահմանումը, ինչպես նշվեց վերևում։ Ավելի քան քսանհինգ տարի պահանջվեց նրա գրվածքները անգլերեն թարգմանելու համար։ Խարիզմայի վերաբերյալ Վեբերի ձևակերպումները լայնորեն դիտվում են որպես հայեցակարգը աստվածաբանական անհայտությունից վերակենդանացնող։ Այնուամենայնիվ, չնայած նրա ամբողջական աշխատությունների գովելի թարգմանություններին և ներածություններին, շատ գիտնականներ Վեբերի ձևակերպումները անորոշ են համարել։ Վերջին հիսուն տարիների ընթացքում գիտնականները բանավեճեր են անցկացրել վեբերյան տարբեր հասկացությունների իմաստի շուրջ, ներառյալ խարիզմայի սահմանումը, հետևորդների դերը և գերբնական ազդեցության չափը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Ազդեցություն (սոցիալական և քաղաքական)
Կատեգորիա:Կրոնական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Կրոնի մարդաբանություն
Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Սոցիալական փիլիսոփայության հասկացություններ
Կատեգորիա:Քրիստոնեական վարք և փորձ