Գլյուտեն

right|thumb|upright=1.30|Գլյուտենի աղբյուրի օրինակներ՝ (վերևից ժամսլաքի ուղղությամբ) ցորենի ալյուր, հաճար, գարի և աշորայի փաթիլներ

**Գլյուտեն** (սնձան**, [[Անգլերեն|անգլ.]]՝** Gluten)**,** կառուցվածքային սպիտակուց, որը հայտնաբերվում է որոշակի բնական հացահատիկներում։ Թեև «գլյուտեն» բառը հաճախ վերաբերում է միայն ցորենի սպիտակուցներին, բժշկական գրականության մեջ այն վերաբերում է պրոլամինի և գլուտելինի սպիտակուցների համակցմանը, որոնք հայտնաբերված են բոլոր այն հացահատիկներում և հանդիսանում են խթանիչ ցելիակիայի զարգացման համար։ Դրանց թվում են՝ ցանկացած տեսակի ցորեն (օրինակ՝ սովորական ցորեն, կարծր ցորեն, խորասան, հաճար և ամբողջահատիկ ցորեն), գարի, տարեկանի և վարսակի որոշ տեսակներ, ինչպես նաև՝ այդ հատիկների ցանկացած հիբրիդ (օրինակ՝ տրիտիկալե)։ Գլյուտենը սովորական ցորենի ընդհանուր սպիտակուցի 75–85%-ն է։

Գլյուտենները, ունեն յուրահատուկ մածուցիկ և կպչուն հատկություններ, ինչը խմորին տալիս է առաձգականություն՝ թույլ տալով հասունանալ և պահպանել իր ձևը։ Այս առանձնահատկությունները և համեմատաբար ցածր արժեքը, գլյուտենը դարձնում են արժեքավոր և՛ սննդի, և՛ ոչ սննդային արդյունաբերություններում։

Ցորենի գլուտենը հիմնականում կազմված է երկու տեսակ սպիտակուցներից՝ գլյուտեինիններ և գլիադիններ, որը կարող է բաժանվել բարձր մոլեկուլյար և ցածր մոլեկուլյար գլյուտեինիների և α/β, γ և Ω գլիադինների։ Դրա հոմոլոգները գարում հորդեիններն են, աշորայում՝ սեկալինները և վարսակում՝ ավեինինները։ Սպիտակուցների այս խմբերը միասին կոչվում են "գլյուտեն". Այլ հացահատիկների պահեստավորման սպիտակուցները, ինչպիսիք են եգիպտացորենը (զեյնը) և բրինձը (բրնձի սպիտակուցը), երբեմն անվանում են գլյուտեն, բայց դրանք վնասակար չեն ցելիակիա հիվանդությամբ տառապող մարդկանց համար։

right|thumb|upright=1.30|Հացահատիկներից պատրաստված հացը պարունակում է գլյուտեն։

Գլյուտենը որոշ մարդկանց մոտ հանդիսանում է խթանիչ կողմնակի, բորբոքային, իմունոլոգիական և աուտոիմուն ռեակցիաների զարգացման համար։ Գլյուտենի հետ կապված հիվանդությունների տիրույթը ներառում է ցելիակիան (ընդհանուր բնակչության 1–2%–ը), ոչ ցելիակային գերզգայունությունը գլյուտենի նկատմամբ (ընդհանուր բնակչության 0.5–13%–ը), հերպեսանման մաշկաբորբը (դերմատիտը), գլյուտենային ատաքսիան և այլ նյարդաբանական հիվանդությունները։ Այս հիվանդությունները բուժվում են գլյուտենից զուրկ սննդակարգի կիրառմամբ։

## Կիրառումը
thumb|Ցորեն, գլյուտենի հիմնական աղբյուր

### Հացամթերք
Գլյուտենը ձևավորվում է, երբ գլյուտենինի մոլեկուլները դիսուլֆիդային կապերի միջոցով խաչաձև միանում են գլիադինին՝ ձևավորելով ենթամիկրոսկոպիկ ցանց, որը խառնուրդին տալիս է մածուցիկություն (հաստություն) և առաձգականություն։ Խմորիչ օգտագործելիս ֆերմենտացիայի արդյունքում արտադրվում են ածխաթթու գազի պղպջակներ, որոնք, կապվելով գլյուտենային ցանցի հետ, նպաստում են խմորի հասունացմանը։ Թխելու ընթացքում գլյուտենը մակարդվում է, որը օսլայի հետ միասին կայունացնում է վերջնական արտադրանքի ձևը։ Գլյուտենի պարունակությունը համարվում է հացի հնության գործոն, գուցե այն պատճառով, որ այն խոնավացման միջոցով կապում է ջուրը։

thumb|left|Գլյուտենի ձևավորած ամուր ցանցը բագետի լայնական կտրվածքի վրա|235x235փքս
Գլյուտենի ձևավորումը ազդում է թխած մթերքների հյուսվածքի վրա։ Գլյուտենի հասանելի առաձգականությունը համաչափ է ցածր մոլեկուլային զանգվածով գլյուտենինների պարունակությանը, քանի որ պարունակում է ծծմբի ատոմների մեծ քանակություն, որոնք պատասխանատու են գլյուտենի ցանցում խաչաձև կապի համար։ Գլյուտենի ավելի բարձր պարունակությամբ ալյուր օգտագործելիս՝ ստացվում է ավելի ձգվող խմոր, օրինակ՝ պիցցայի համար նախատեսված, մինչդեռ գլյուտենի ավելի ցածր պարունակությամբ ալյուր օգտագործելիս՝ ստացվում է ավելի նուրբ խմոր, օրինակ՝ հրուշակեղեն պատրաստելիս։

Հացի ալյուրը պարունակում է գլյուտենի բարձր պարունակություն (կարծր ցորեն), հրուշակեղենի ալյուրը գլյուտենի ավելի ցածր պարունակություն ունի։ Հացը հունցելը նպաստում է գլյուտենի թելերի և խաչաձև կապերի ձևավորմանը, որոնք ավելի հեշտ ծամվող թխվածքի ստացման։ Խմորի մեջ խոնավության բարձր պարունակությունը խթանում է գլյուտենի զարգացումը, իսկ շատ խոնավ խմորը, որը երկար է հասունանում, հունցման կարիք չունի։ Կարագի օգտագործումը՝ ընկճելով խաչաձև կապերի ձևավորումը, թույլ է տալիս ստանալ փափուկ և շերտավոր խմորեղեն։

Ալյուրի մեջ գլյուտենի ամրությունն ու առաձգականությունը չափվում է հացաթխման արդյունաբերության մեջ՝ օգտագործելով ֆարինոգրաֆ։ Սա հնարավորություն է տալիս հացթուխին գնահատել տարբեր տեսակի ալյուրների որակը՝ խմորեղենի տարբեր բաղադրատոմսեր մշակելիս։

#### Ավելացված գլյուտեն
Արդյունաբերական արտադրության մեջ ցորենի ալյուրի լուծույթը մեքենաների միջոցով հունցվում է այնքան ժամանակ, մինչև գլյուտենը վերածվի համասեռ զանգվածի Այս զանգվածը հավաքվում է ցենտրիֆուգմամբ, այնուհետև տեղափոխվում է մի քանի համակցված շարունակական փուլերով։ Թաց գլյուտենից ջրի մոտ 65%-ը պտուտակային մամլիչով հեռացվում է, մնացորդը ցողվում է չորացման խցիկի մեջ, որտեղ այն կարճ ժամանակով մնում է բարձր ջերմաստիճանային պայմաններում, որպեսզի ջուրը գոլորշիանա՝ առանց գլյուտենի կազմաքանդման։ Արդյունքում ստացվում է 7%–ոց խոնավությամբ ալյուրանման փոշի, որը սառեցվում է օդով և տեղափոխվում պահեստ։ Վերջնական փուլում վերամշակված գլյուտենը մաղում և մանրացնում են՝ համասեռ արտադրանք ստանալու համար։

Այս ալյուրանման փոշին, ավելացնելով սովորական ալյուրի խմորին, կարող է նպաստել խմորի ծավալի մեծացման։ Ստացված խառնուրդը նաև բարելավում է հացի կառուցվածքային կայունությունը։ Ավելացված գլյուտենով խմորն անհրաժեշտ է ակտիվորեն խառնել, որպեսզի այն հասունանա իր ամբողջ հնարավորությամբ․ գլյուտենի բարձր պարունակությամբ մթերքները հունցելու համար կարող է պահանջվել հաց պատրաստող սարք կամ սննդի պրոցեսոր։ Ընդհանուր առմամբ, գլյուտենի բարձր մակարդակները կապված են ընդհանուր սպիտակուցի բարձր պարունակության հետ։

### Մսի իմիտացիա
thumb|Գլյուտենը հաճախ կիրառվում է մսի իմիտացիաներում՝ բուսակերների սննդակարգում լրացուցիչ սպիտակուց ապահովելու համար:

Գլյուտենը, հատկապես ցորենի գլյուտենը (սեյթան), հաճախ հիմք է հանդիսանում տավարի, հավի, բադի, խոզի միսը և ձուկը փոխարինելու այլընտրանքային սննդով։ Արգանակի մեջ եփելիս գլյուտենը կլանում է շրջապատող հեղուկի մի մասը (ներառյալ համը) և կծելիս դառնում կոշտ։ Գլյուտենի այս ձևով կիրառումը շատ բուսակերների սննդակարգում սպիտակուցներ ավելացնելու հանրաճանաչ միջոց է։ Տնային կամ ռեստորանային խոհարարությունում ցորենի գլյուտենը ստանում են ալյուրից՝ ջրի հետ խառնելու, առաձգական կապերի շնորհիվ խմոր ստանալու և օսլան լվանալու ուղիով։

### Այլ սպառողական ապրանքներ
Գլյուտենը հաճախ պարունակվում է գարեջրում և սոյայի սոուսում, կարող է օգտագործվել որպես կայունացուցիչ շատ անսպասելի մթերքներում, ինչպիսիք են պաղպաղակը և կետչուպը։ Այս տեսակի սնունդը, պայմանավորված թաքնված գլյուտենի վտանգավոր ազդեցությամբ, կարող է ցելիակիայով և գլյուտենի գերզգայունությամբ անհատների մոտ խնդիրներ առաջացնել։ Ընտանի կենդանիների որոշ մթերքներում սպիտակուցի պարունակությունը կարող է բարձրացվել նաև գլյուտենի ավելացմամբ։

Գլյուտեն պարունակվում է նաև կոսմետիկայի, մազերի խնամքի և այլ մաշկաբանական պատրաստուկների մեջ։

## Հիվանդություններ
«Գլյուտենի հետ կապված հիվանդություններ» տերմինը համախմբում է բոլոր այն հիվանդությունները, որոնք դրդվում են գլյուտենով և ներառում են ցելիակիան, ոչ ցելիակային–գլյուտեն գերզգայունությունը, ցորենի նկատմամբ ալերգիան, գլյուտենային ատաքսիան և հերպեսանման դերմատիտը։

### Ախտաֆիզիոլոգիական ուսումնասիրություն
Գլյուտենի պեպտիդները պատասխանատու են գլյուտենի հետ կապված հիվանդությունների առաջացման համար։ Ցելիակիա ունեցող մարդկանց մոտ այդ պեպտիդները առաջացնում են աղիների էպիթելի վնասում, որը կարող է արտահայտվել բորբոքումից մինչև աղիների լորձաթաղանթի թարթիչների մասնակի կամ ամբողջական քայքայում։ Այս վնասման մեխանիզմը հասկանալու համար կատարվել են *in vitro* և *in vivo* լաբորատոր հետազոտություններ։ Գլյուտենի պեպտիդներից գլիադինը ամենալայն է ուսումնասիրվել։

#### In vitro և ''in vivo'' ուսումնասիրություններ
Ցելիակիա հիվանդության համատեքստում գլիադին պեպտիդները հիմնական և կլինիկական հետազոտություններում դասակարգվում են որպես թունավոր կամ իմունոգեն՝ կախված իրենց գործողության մեխանիզմից։

* Տոքսիկ պեպտիդները ունակ են *in vitro* ուղղակիորեն ազդել բջիջների և աղիքային պատրաստուկների վրա՝ in vivo առաջացնելով բջիջների վնասում և բնածին իմուն պատասխան։ *In vitro*, պեպտիդները խթանում են բջիջների ապոպտոզը (բջիջների ծրագրավորված մահվան ձև) և ընկճում են նուկլեինաթթուների (ԴՆԹ և ՌՆԹ) և սպիտակուցների սինթեզը՝ նվազեցնելով բջիջների կենսունակությունը։ *In vivo* կատարված փորձերը մկների վրա ցույց են տվել, որ այդ պեպտիդները մեծացնում են բջիջների մահը և տիպ I ինտերֆերոնի արտադրությունը (բորբոքային միջնորդանյութ)։ *In vitro*, գլյուտենը փոխում է բջիջների մորֆոլոգիան և շարժունակությունը, բջջակմախքի կազմավորումը, օքսիդատիվ հավասարակշռությունը և ամուր կապերը։
* Իմունոգեն պեպտիդները ունակ են *in vitro* ակտիվացնել T–բջիջները։

Գլյուտենի առնվազն 50 էպիտոպներ կարող են ունենալ ցիտոտոքսիկ, իմունոմոդուլացնող և աղիների պատից թափանցող ազդեցություն։

Վարսակի պեպտիդների (ավեինների) ազդեցությունը ցելիակիայով հիվանդների մոտ կախված է օգտագործվող վարսակի սորտից՝ պրոլամինի գեներով, սպիտակուցային ամինաթթուների հաջորդականությամբ և պրոլամինների ինտոքսիկությամբ պայմանավորված, որոնք վարսակի սորտից կախված տարբերվում են։ Բացի այդ, վարսակը կարող է խաչաձեւ աղտոտվել գլյուտեն պարունակող այլ հացահատիկային մշակաբույսերի հետ։

### Հիվանդացություն
2017 թվականի դրությամբ տարբեր աշխարհագրական տարածաշրջաններում աճում է գլյուտենի հետ կապված հիվանդությունների դեպքերը։ Այս աճի առաջարկվող բացատրություններն են սննդակարգի արևմտականացում, ցորենի վրա հիմնված արտադրանքի ավելացում՝ ինչպես միջերկրածովյան սննդակարգը, Ասիայի, Մերձավոր Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի շատ երկրներում բրնձի աստիճանական փոխարինում ցորենով, հացի և հացաբուլկեղենի արտադրությունում խմորի խմորման ժամանակի կրճատման պատճառով գլյուտենի ավելի մեծ պարունակություն և վերջին տարիներին գլյուտենի ցիտոտոքսիկ պեպտիդների ավելի բարձր քանակով ցորենի նոր սորտերի զարգացման հետ։ Այնուամենայնիվ, 2020 թվականի ուսումնասիրությունը, որը մշակել և վերլուծել է ցորենի 60 սորտեր 1891-ից 2010 թվականներին, այդ ժամանակահատվածում ալբումինի/գլոբուլինի և գլյուտենի պարունակության տարբերություն չի գտել։ «Ընդհանուր առմամբ, բերքահավաքի տարին ավելի էական ազդեցություն է ունեցել սպիտակուցի բաղադրության վրա, քան՝ սորտը։ Սպիտակուցի մակարդակով մենք ոչ մի ապացույց չգտանք, որը կաջակցի ժամանակակից ձմեռային ցորենի իմունախթանիչ ներուժի ավելացմանը»։

### Ցելիակիա
thumb|Բժշկական անիմացիան ցույց է տալիս հարթեցված աղիքային թարթիչները։
Ցելիակիան քրոնիկ բազմաօրգանային աուտոիմուն հիվանդություն է, որը ցանկացած տարիքի ժառանգական նախատրամադրվածություն ունեցող անհատների առաջնային բարակ աղիների ախտահարումն է՝ պայմանավորված ցորենի, գարու, աշորայի, վարսակի և նրանց ածանցյալների ընդունմամբ։ Ցելիակիան միայն ստամոքսաղիքային հիվանդություն չէ, այն կարող է ընդգրկել տարբեր օրգաններ և ունենալ արտահայտված ոչ ստամոքս–աղիքային դրսևորումներ, ինչպես նաև կարող է ընթանալ անախտանիշ։ Շատ անախտանիշ մարդիկ սովոր են ապրել քրոնիկ վատ առողջական վիճակում՝ կարծելով, որ դա նորմալ է, բայց գլյուտենից զուրկ սննդակարգ պահելուց հետո ցելիակիային բնորոշ ախտանիշները բարելավում են։ Ախտորոշման համար հավելյալ դժվարություն է հանդիսանում, որ շճաբանական մարկերները (հակահյուսվածքային տրանսգլուտամինազան) ոչ միշտ են առկա և շատ մարդիկ կարող են ունենալ նվազագույն լորձաթաղանթային ախտահարումներ՝ առանց աղիքային թարթչային էպիթելի քայքայման։

Ցելիակիան ախտահարում է ընդհանուր բնակչության մոտավորապես 1–2%–ը, բայց շատ դեպքեր մնում են չբացահայտված, չախտորոշված ու չբուժված և գտնվում են առողջական լուրջ բարդությունների զարգացման վտանգի տակ։ Մարդիկ կարող են տառապել ծանր հիվանդությունների ախտանիշներով և ուղղորդվել լայնածավալ հետազոտությունների մինչև ճիշտ ախտորոշման հաստատվելը։ Չբուժված ցելիակիան կարող է բերել մալաբսորբցիայի համախտանիշի, երկաթի անբավարարության, օստեոպորոզի զարգացման, իջեցնել կյանքի որակը, մեծացնել աղիքային լիմֆոմաների զարգացումը և մահացությունը։ Ցելիակիան համակցված է այլ աուտոիմուն հիվանդույթունների հետ, ինչպիսիք են I տիպի շաքարային դիաբետը, գլյուտենային ատաքսիան, պսորիազը, վիտիլիգոն, աուտոիմուն հեպատիտը, հերպեսանման դերմատիտը, առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտը և այլն։

Ցելիակիայի դասական ախտանիշները ներառում են ստամոքս–աղիքային դրսևորումներ՝ քրոնիկ փորլուծություն, որովայնի փքվածություն, մալաբսորբցիա, ախորժակի կորուստ և անբավարար աճ, որոնք հիվանդության ավելի քիչ հանդիպող դրսևորումներն են և գերազանցապես հանդիպում են մինչև երկու տարեկան երեխաների մոտ։

Ոչչ դասական ախտանիշներով ցելակիան ամենահաճախ հանդիպող կլինիկական տեսակն է և հանդիպում է երկու տարեկանից մեծ երեխաների, դեռահասների և մեծահասակների մոտ։ Այն բնութագրվում է ավելի քիչ արտահայտած կամ նույնիսկ բացակայող ստամոքս-աղիքային ախտանիշներով և արտաաղիքային դրսևորումների լայն շրջանակով, որոնք կարող են ընդգրկել մարմնի ցանկացած օրգան և շատ հաճախ կարող են ամբողջովին անախտանիշ ընթանալ ինչպես երեխաների (առնվազն 43% դեպքերում), այնպես էլ մեծահասակների մոտ։

Անախտանիշ ցելիակիան առկա է հիվանդների մեծամասնության մոտ և բնութագրվում է դասական գլյուտեն–անտանելիության նշանների (փորլուծություն, փքվածություն և որովայնացավ) բացակայությամբ։ Այնուամենայնիվ, այս մարդկանց մոտ շատ հաճախ են զարգանում հիվանդություններ, որոնք կարող են կապված լինել գլյուտենի կիրառման հետ։ Գլյուտենը կարող է տրոհվել մի քանի մորֆինանման նյութերի, որոնք կոչվում են գլյուտեն–էկզորֆիններ։ Այս միացություններն ունեն ապացուցված օփիոիդային ազդեցություն և կարող են քողարկել գլյուտեն սպիտակուցի վնասակար ազդեցությունը լորձաթաղանթի և ստամոքս-աղիքային համակարգի գործունեության վրա։

### Ոչ ցելիակային գլյուտեն գերզգայունություն
Ոչ ցելիակային գլյուտենային գերզգայունությունը (NCGS–Non-celiac gluten sensitivity) նկարագրվում է որպես բազմաթիվ ախտանիշներով դրսևորվող վիճակ, որը բարելավվում է գլյուտենից զուրկ սննդակարգի անցնելիս, երբ բացառվել են ցելիակիան և ցորենի նկատմամբ ալերգիան։ Այն ճանաչված է 2010 թվականից և ներառված է գլյուտենի հետ կապված խանգարումների շարքում։ Դրա ախտածնությունը դեռևս լիովին պարզաբանած չէ, բայց ենթադրում է բնածին իմունային համակարգի ակտիվացում, գլյուտենի և, հնարավոր է նաև ցորենի այլ բաղադրիչների անմիջական բացասական ազդեցություն։

Ոչ ցելիակային գլյուտենային գերզգայունությունը գլյուտենի անտանելիության ամենատարածված համախտանիշն է, որի տարածվածությունը գնահատվում է 6-10%։ Ոչ ցելիակային գլյուտենային գերզգայունությունը ախտորոշումը դառնում է ավելի ու ավելի տարածված, բայց դրա իրական տարածվածությունը դժվար է որոշել, քանի որ շատ մարդիկ իրենց մոտ ինքնուրույն ախտորոշում և գլյուտենից զուրկ սննդակարգի են անցնում ՝ առանց նախապես ստուգվելու ցելիակիա հիվանդության կապակցությամբ կամ բժշկի կողմից հատուկ սննդակարգ ստանալու։ Ոչ ցելիակային գլյուտենային գերզգայունությամբ և ստամոքս-աղիքային ախտանշաններով մարդիկ սովորաբար մնում են «անորոշ վիճակում»՝ առանց մասնագետների կողմից ախտորոշվելու և առանց համապատասխան բժշկական օգնության և բուժման։ Այս մարդկանց մեծամասնությունը առողջական գանգատների և բազմաթիվ բժիշկների հետ անհաջող խորհրդատվությունների երկար պատմություն ունի, ովքեր փորձել են ախտորոշել ցելիակիա հիվանդությունը, բայց վիճակը նկարագրվել է որպես գրգռված աղիքի համախտանիշ։ Երբեմն անորոշ թվով մարդիկ հրաժարվում են գլյուտենից՝ կարծելով, որ դա պատասխանատու է իրենց ախտանիշների դրսևորման համար, և, երբ նրանք անցնում են գլյուտենից զուրկ սննդակարգի, այս ախտանիշները բարելավվում են, ուստի նրանք ինքնուրույն իրենց մոտ ախտորոշում են ոչ ցելիակային գլյուտենային գերզգայունություն։

Ոչ ցելիակային գլյուտենային գերզգայունություն ունեցող մարդկանց մոտ կարող են զարգանալ աղեստամոքսային ուղու ախտանիշներ, որոնք նման են գրգռված աղիքի համախտանիշին կամ ցորենի նկատմամբ ալերգիային կամ ոչ ստամոքս-աղիքային ախտանիշներ, ինչպիսիք են գլխացավը, քրոնիկ հոգնածությունը, ֆիբրոմիալգիան, ատոպիկ հիվանդությունը, ալերգիան, նյարդաբանական և հոգեկան խանգարումները՝ ի թիվս այլոց։ 2017 թվականի ուսումնասիրության արդյունքները ցույց են տալիս, որ ոչ ցելիակային գլյուտենային գերզգայունությունը կարող է լինել քրոնիկ խանգարում, ինչպես ցելիակիա հիվանդությունը։

Բացի գլյուտենից, ցորենի, տարեկանի, գարու, վարսակի և դրանց ածանցյալների մեջ առկա լրացուցիչ բաղադրիչները, պարունակում են այլ սպիտակուցներ՝ ամիլազ-տրիպսին ընկճողներ և կարճ շղթայով ածխաջրեր՝ FODMAP–ներ (ֆերմենտացվող օլիգո–, դի–, մոնոսախարիդներ և պոլիոլներ(բազմատոմ սպիրտներ)), որոնք կարող են առաջացնել ոչ ցելիակային գլյուտենային գերզգայունության ախտանիշներ։ 2019 թվականի դրությամբ կատարված եզրահանգումների համաձայն՝ թեև ցորենի և ազգակից այլ հացահատիկների մեջ առկա FODMAP-ները կարող են դեր խաղալ ոչ ցելիակային գլյուտենային գերզգայունության մեջ, դրանք բացատրում են միայն ստամոքս-աղիքային որոշ ախտանիշներ, ինչպիսին է փքվածությունը, բայց ոչ արտաաղիքային ախտանիշները՝ նյարդաբանական խանգարումները, ֆիբրոմիալգիան, հոգեբանական խանգարումները և դերմատիտը, որոնք կարող են զարգանալ ոչ ցելիակային գլյուտենային գերզգայունությամբ մարդկանց մոտ։ Ամիլազ–տրիպսին ընկճողները կարող են առաջացնել TLR4 ընկալիչ–միջնորդավորված աղիքային բորբոքում։

### Ցորենի նկատմամբ ալերգիա
Մարդիկ կարող են ցորենի կողմնակի ազդեցությունները զգալ նաև ցորենի ալերգիայի ժամանակ։ Ինչպես ալերգիաների մեծ մասի դեպքում, ցորենի ալերգիան դրսևորվում է իմունային համակարգի ոչ նորմալ պատասխանով ցորենի որոշակի բաղադրիչի նկատմամբ, որն ընկալվում է որպես սպառնացող օտար մարմին։ Այս իմունային պատասխանը հաճախ զարգանում է սահմանափակ ժամանակով և մարմնի հյուսվածքներին տևական վնաս չի հասցնում։ Ցորենի նկատմամբ ալերգիան և ցելիակիան տարբեր հիվանդություններ են։ Ցորենի ալերգիայի ստամոքս-աղիքային ախտանշանները նման են ցելիակիա հիվանդության և ոչ ցելիակային գլյուտենային գերզգայունության ժամանակ դիտվող ախտանիշներին, բայց ցորենի ազդեցության և ախտանիշների դրսևորման միջև կա տարբեր ժամանակային ընդմիջում։ Ցորենի նկատմամբ ալերգիկ ռեակցիան առաջանում է արագ (րոպեներ–ժամեր անց) ցորեն պարունակող մթերքներ ուտելուց հետո և կարող է դիտվել անաֆիլաքսիա։

### Գլյուտենային ատաքսիա
thumb|Գլյուտենային ատաքսիայով տղամարդու վիճակը մինչև և երեք ամիս գլյուտենից զուրկ սննդակարգ պահելուց հետո

Գլյուտենային ատաքսիան աուտոիմուն հիվանդություն է, որն առաջանում է գլյուտեն օգտագործելու հետևանքով։ Գլյուտենային ատաքսիայի դեպքում վնասվում է ուղեղիկը՝ ուղեկցվելով Պուրկինյեի բջիջների կորստով։ Ուղեղիկը ուղեղի հավասարակշռության կենտրոնն է, որը վերահսկում է կոորդինացիան և բարդ շարժումները, ինչպիսիք են քայլելը, խոսելը և կուլ տալը։ Գլյուտենային ատաքսիայով մարդիկ սովորաբար ունենում են քայլվածքի կամ կոորդինացիայի խնդիրներ և վերին վերջույթների դող։ Նիստագմը և ուղեղիկային դիսֆունկցիայի այլ ակնային նշանները հաճախ են։ Կարող են ի հայտ գալ նաև միոկլոնուս, քմային տրեմոր և օպսոկլոնուս-միոկլոնուս։

Վաղ ախտորոշումը և բուժումը գլյուտենից զուրկ սննդակարգով կարող է բարելավել ատաքսիան և կաաանխարգելել հետագա վատթարացումը։ Բուժման արդյունավետությունը կախված է ատաքսիայի սկսվելու և մինչև ախտորոշումն ընկած ժամանակահատվածով, քանի որ գլյուտենի ազդեցության հետևանքով ուղեղիկում նեյրոնների մահն անդարձելի է։

Գլյուտենային ատաքսիան կազմում է անհայտ ծագման ատաքսիայի 40%-ը և բոլոր ատաքսիաների 15%-ը։ Գլյուտենային ատաքսիա ունեցող մարդկանց մինչև10%-ն է ներկայացնում ստամոքս-աղիքային ուղու որևէ ախտանիշ, սակայն մոտ 40%-ն ունի աղիների վնասում։

### Այլ նյարդաբանական հիվանդություններ
Ի լրացում գլյուտենային ատաքսիայի, գլյուտենի նկատմամբ գերզգայունությունը կարող է առաջացնել նյարդաբանական խանգարումների լայն շրջանակ, որոնք զարգանում են մարսողական ախտանիշներով կամ աղիների վնասումով կամ առանց դրանց։ Այդ խանգարումներն են ծայրամասային նեյրոպաթիան, էպիլեպսիան, գլխացավը, էնցեֆալոպաթիան, անոթային դեմենցիան և շարժողական տարբեր խանգարումները (անհանգիստ ոտքերի համախտանիշ, խորեա, պարկինսոնիզմ, Տուրետի համախտանիշ, քմային տրեմոր, միոկլոնուս, դիստոնիա, օպսոկլոնուս-միոկլոնուսի համախտանիշ, պարոքսիզմներ, դիսկինեզիա)։

Գլյուտենի նկատմամբ գերզգայունության ախտորոշումը դժվար է և հետաձգվում է, երբ չկան մարսողական ախտանիշներ։ Մարդիկ, ովքեր ունեն ստամոքս-աղիքային խնդիրներ, ավելի հավանական է, որ ճիշտ կախտորոշվեն և համապատասխան բուժում կստանան։ Խիստ գլյոտենից զուրկ սննդակարգը առաջին գծի բուժումն է, որը պետք է սկսել որքան հնարավոր է շուտ։ Այն այս խանգարումների մեծ մասի դեպքում արդյունավետ է։ Երբ դեմենցիան հասել է վերջնական փուլի, դսննդակարգը դրական ազդեցություն չի ունենում։ Կեղևի միոկլոնուսը, ըստ երևույթին, կայուն է բուժմանը ինչպես գլյուտենից զուրկ սննդակարգի, այնպես էլ՝ իմունոսուպրեսիվ թերապիայի դեպքում։

## Պիտակավորում
Գլյուտենի հետ կապված խանգարումներ ունեցող մարդիկ իրենց սննդակարգից պետք է խստորեն բացառեն գլյուտենը, ուստի նրանց անհրաժեշտ են հստակ պիտակավորման ուղեցույցներ։ «Առանց գլյուտեն» տերմինը սովորաբար ենթադրում է անվնաս գլյուտեն, այլ ոչ թե դրա լիակատար բացակայությունը։ Ճշգրիտ մակարդակը, որի դեպքում գլյուտենն անվնաս է, անհայտ է և վիճելի։ 2008թ.-ի համակարգված վերանայումը փորձնականորեն եզրակացրեց, որ օրական 10 մգ-ից պակաս գլյուտեն օգտագործելը հազիվ թե կարող է աղիների վնաս պատճառել ցելիակիայով տառապող մարդկանց մոտ, թեև նշվեց, որ քիչ վստահելի ուսումնասիրություններ կան։ «Առանց սգլյուտեն» պիտակի կարգավորումը տարբեր է։

## Ծանոթագրություններ

## Հետագա ընթերցանություն
* 
* 

Կատեգորիա:Բուսական հումք
Կատեգորիա:Գաստրոէնտերոլոգիա
Կատեգորիա:Հացահատիկային բույսեր
Կատեգորիա:Մարսողական համակարգ
Կատեգորիա:Սննդամթերք
Կատեգորիա:Սնունդ
Կատեգորիա:Սպիտակուցներ