Հանրային ծառայություն

**Հանրային ծառայություն** կամ **ընդհանուր (տնտեսական) շահերի ծառայություն**, ցանկացած ծառայություն, որը նախատեսված է համայնքի ընդհանուր անդամներին առնչվող հատուկ կարիքները հոգալու համար****, որն իրականացվում է  կա՛մ ուղղակիորեն պետական ​​հատվածի գործակալության կողմից՝ մասնավոր ընկերություններին տրամադրվող պետական ​​ֆինանսավորման միջոցով, կա՛մ էլ բարձր մակարդակի պետական կարգավորման ենթակա մասնավոր ձեռնարկությունների կողմից: Որոշ հանրային ծառայություններ մատուցվում են կառավարության բնակիչների անունից կամ քաղաքացիների շահերից ելնելով: Հանրային ծառայությունը ասոցացվում է սոցիալական համաձայնության հետ (և դա սովորաբար արտահայտվում է ժողովրդավարական ընտրությունների միջոցով) առ այն, որ որոշակի ծառայություններ պետք է հասանելի լինեն բոլորին՝ անկախ եկամուտից, ֆիզիկական և մտավոր կարողություններից: Նման ծառայությունների օրինակներ են  հրշեջ ծառայությունները, ոստիկանությունը, օդային ուժերը, շտապօգնությունը և հանրային հեռարձակումը:

Նույնիսկ այն դեպքում, երբ հանրային ծառայությունները չեն տրամադրվում պետական մարմինների կողմից կամ չեն ֆինանսավորվում պետության կողմից, դրանք սովորաբար ենթակա են կանոնակարգման՝ պայմանավորված մասնավոր բիզնեսի տնտեսական հանգամանքներից ավելի կարևոր սոցիալական և քաղաքական պատճառներով։ Հանրային քաղաքականությունը, երբ արվում է հանրային շահերից ելնելով, հանրային ծառայության տեսակ է։

## Ոլորտներ
Ժամանակակից զարգացած երկրներում «հանրային ծառայություններ» (կամ «ընդհանուր շահերի ծառայություններ») եզրույթը հաճախ ներառում է․

* Դատարաններ
* Կրթություն
* Էլեկտրականություն
* Արտակարգ իրավիճակների ծառայություններ
* Շրջակա միջավայրի պաշտպանություն
* Առողջապահություն
* Փոստ
* Ռազմական
* Ոստիկանություն
* Հասարակական շենքեր
* Հանրային հեռարձակում
* Հանրային գրադարաններ
* Հանրային զբոսայգիներ
* Հանրային քաղաքականության մշակում
* Կոմունալ ծառայություններ
* Հասարակական տրանսպորտ
* Սոցիալական ծառայություններ
* Պետական ​​դպրոց
* Հեռահաղորդակցություն
* Տրանսպորտային ենթակառուցվածք
* Քաղաքաշինություն
* Թափոնների կառավարում
* Ջրամատակարարման ցանց

Զարգացող երկրներում հանրային ծառայությունները շատ ավելի քիչ զարգացած են: Օրինակ՝ ջրային ծառայությունները կարող են հասանելի լինել միայն հարուստ և միջին խավի համար: Քաղաքական նկատառումներից ելնելով՝ ծառայությունը հաճախ սուբսիդավորվում է, ինչը նվազեցնում է աղքատ համայնքների համար տեսականորեն հասանելի ֆինանսական միջոցները: Այնուամենայնիվ, Միավորված ազգերի կազմակերպության Կայուն զարգացման հինգերորդ նպատակը համաշխարհային նախաձեռնություն է, որի նպատակն է ազդել, որպեսզի հանրային ծառայությունների և ենթակառուցվածքների տրամադրումը հասանելի լինի բոլորին։

## Պատմություն
Կառավարման մարմինները երկար ժամանակ միանձնյա են տրամադրել հիմնական հանրային ծառայությունները: Կազմակերպված ռազմական պաշտպանության միջոցով քաղաքացիներին անվտանգ պահելու ավանդույթը թվագրվում է առնվազն չորս հազար տարի առաջ։

Տեղական պատվիրակված իշխանության միջոցով կարգուկանոնի պահպանումը սկիզբ է առել դեռևս պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. 5-րդից 3-րդ դարեր) Հին Չինաստանում՝ կենտրոնական իշխանության կողմից նշանակված պրեֆեկտի վերահսկողության տակ գտնվող xiàn (պրեֆեկտուրաներ) ինստիտուտով: Իրավական/արդարադատության համակարգի միջոցով վեճերի լուծման պետական ​​դրույթի մասին պատմական ապացույցները հասնում են առնվազն մինչև Հին Եգիպտոս:

Հին շրջանի պատմության մեջ առաջնային հանրային ծառայությունը հիմնականում դրսևորվում էր աստվածաբանական և ծիսականորեն ճիշտ պետական ​​կրոնի միջոցով աստվածների բարեհաճության ապահովմամբ։

Զարգացած երկրներում կոմունալ ծառայությունների լայն տարածումը՝ որպես հանրային ծառայություններ, սկսվել է տասնիններորդ դարի վերջին` հաճախ ուղեկցվելով գազի և ջրի ծառայությունների մունիցիպալ զարգացմամբ: Ավելի ուշ կառավարությունները սկսեցին տրամադրել այլ ծառայություններ, ինչպիսիք են էլեկտրականությունը և առողջապահությունը: Զարգացած երկրների մեծ մասում տեղական կամ ազգային կառավարությունները շարունակում են նման ծառայություններ մատուցել․ ամենամեծ բացառությունները ԱՄՆ-ն և Մեծ Բրիտանիան են, որտեղ մասնավոր տրամադրումը համամասնորեն ավելի կարևոր է: Այնուամենայնիվ, մասնավորի կողմից մատուցվող հանրային ծառայությունները հաճախ խիստ կարգավորվում են, (օրինակ` ԱՄՆ-ում Հանրային կոմունալ ծառայությունների հանձնաժողովների կողմից):

Օքսֆորդի հանրային ծառայությունների պատմության մեջ եղած օրինակները ներառում են փողոցների վերանորոգում, մաքրում և լուսավորություն, ջրահեռացում և կոյուղու հեռացում, ջուր, գազ և էլեկտրամատակարարում, ոստիկանություն և հրշեջ ծառայություններ, փոստային բաժանմունք, տրանսպորտ, հիվանդանոցային ծառայություններ, նաև հասարակական բաղնիքներ, այգիներ և գերեզմանոցներ:

## Բնութագիր
Հանրային ծառայությունը երբեմն կարող է ունենալ հանրային բարիքին բնորոշ գծեր (լինի ոչ մրցակցային և անբացառելի), բայց հիմնականում դրանք այնպիսի ծառայություններ են, որոնք (ըստ գերիշխող սոցիալական նորմերի) կարող են անբավարար մակարդակով տրամադրվել շուկայի կողմից: Շատ դեպքերում դրանք բնույթով հենց ծառայություններ են, այսինքն՝ չեն ներառում ապրանքների արտադրություն: Դրանք կարող են տրամադրվել տեղական կամ ազգային մենաշնորհների կողմից, հատկապես այն ոլորտներում, որոնք բնական մենաշնորհներ են։

Դրանք կարող են ունենալ արդյունքներ, որոնք դժվար է պայմանավորել անհատական ​​ջանքերով կամ  չափել այնպիսի բնութագրերի տեսանկյունից, ինչպիսին է որակը: Դրանք հաճախ պահանջում են բարձր մակարդակի վերապատրաստում և կրթություն և կարող են գրավել այնպիսի մարդկանց, ովքեր ցանկանում են իրենց աշխատանքով ինչ-որ բան տալ ավելի լայն հանրությանը կամ համայնքին:

Տարածքի բնակիչների կարիքների գնահատման, այնուհետև այդ կարիքները բավարարման համար համապատասխան հանրային ծառայության նախագծման և ապահովման գործընթացը Միացյալ Թագավորությունում հաճախ անվանում են պատվիրակում (commissioning): Պատվիրակված ծառայությունները կարող են մատուցվել պետական ​​հատվածի, մասնավոր հատվածի կամ երրորդ կազմակերպությունների կողմից. երբ պատվիրակման գործընթացում ներգրավված է մասնավոր կամ երրորդ ընկերություն, այն զուգորդվելու է հանրային գնումների հետ՝ որոշելու, թե մատուցելու է ծառայությունները, ինչ գնով և ինչ պայմաններով։ Պատվիրակումը հաճախ դիտվում է որպես ցիկլային գործընթաց:

## Հետևանքներ
Հանրային ծառայությունները կարող են կառուցվել, համակարգվել և գործել տարբեր ձևերով։ Դրանք ներառում են պետական ​​կառույցներ, պետական​​ ֆինանսավորմամբ անկախ կառույցներ, կառավարության կողմից համակարգվող կազմակերպություններ, քաղաքացիական հասարակություն, ռազմական գործակալություններ և կամավորներ:

### Պետական աշխատողներ
Պետական ​​գերատեսչությունները շահույթ չհետապնդող են, և նրանց աշխատակիցները հաճախ տարբեր դրդապատճառներ ունեն: Մեծ Բրիտանիայում անցկացված մի հարցում ցույց է տվել, որ գործատուները պետական համակարգում ունեցած փորձը չեն արժևորում այնքան, որքան մասնավոր հատվածում ունեցածը։ Հանրային աշխատողները ավելի քիչ աշխատավարձ են ստանում (թեև այդ տարբերությունը նվազում է, երբ այն դիտարկում ենք՝ ներառելով նպաստները և ժամերը): Հանրային ծառայողները ունեն այլ ոչ նյութական առավելություններ, ինչպիսիք են աշխատանքի անվտանգության բարձրացումը և բարձր աշխատավարձը:

### Գոհունակության և կայունության կարիք
Հանրային ծառայությունները կապված են մարդկային կարիքների ավելի բարձր բավարարման և էներգիայի ցածր պահանջների հետ, մինչդեռ տնտեսական աճը պահանջում է հակառակ միտումը: Ուստի ժամանակակից տնտեսական համակարգը կառուցվածքային առումով անհամապատասխան է կայուն զարգացման նպատակներին․ այսօրվա դրությամբ ոչ մի երկիր ունակ չէ ապահովելու արժանապատիվ կյանք էներգիայի և ռեսուրսների կայուն օգտագործման միջոցով: Սոցիալական ապահովման գործոնների վերաբերյալ վերլուծություններն ասում են, որ նպաստավոր ապահովման գործոնների և ենթակառուցվածքների բարելավումը թույլ կտա գտնել կարիքների բավարարման կայուն ձևեր:

### Ընտրություն
2011 թվականի հուլիսին Միացյալ Թագավորությունում Քեմերոն-Քլեգ կոալիցիայի կողմից հրապարկված Open Public Services փաստաթուղթը նպատակ ուներ ստեղծել «լավ հանրային ծառայությունների» համապարփակ քաղաքականության շրջանակ: Այն պարունակում էր կոալիցիայի առաջարկած հանրային ծառայությունների բարեփոխումների ծրագիրը, որը բնութագրվում էր որպես «լայն ամբիցիաների» ծրագիր, և որն ակնկալվում էր իրականացնել ոչ թե միանգամից, այլ որոշակի ժամանակահատվածում: Բաց հանրային ծառայությունների հիմքում ընկած էին հինգ սկզբունքներ.

# Ընտրություն, որտեղ հնարավոր է
# Ապակենտրոնացում մինչև ամենացածր համապատասխան մակարդակը
# Բազմազանություն
# Արդարություն
# Հաշվետվողականություն

Լրագրող Դեյվիդ Բոյլը Միացյալ Թագավորության գանձապետարանի և Կաբինետի գրասենյակի համար անկախ հետազոտություն է իրականացրել հանրային ծառայություններում ընտրության հանրային պահանջարկի վերաբերյալ, որը զեկուցվել է 2013 թվականին։ Այնտեղ ուրվագծված են ընտրության չորս սկզբունքներ.

# հնարավորություն տալ մարդկանց տեղեկացնել, թե ինչպես են իրենց տրամադրվում հանրային ծառայությունները
# հնարավորություն տալ մարդկանց կատարել ընտրություն, որտեղ այն հասանելի է
# հասանելի դարձնել պարզ, մատչելի և բարձրորակ տեղեկատվությունը՝ այդպիսով աջակցելով ընտրությանը
# դյուրացնել առաջարկվող ընտրության աստիճանի, ինչպես նաև ծառայությունների որակի վերաբերյալ բողոքների ներկայացումը

2012թ. դեկտեմբերից մինչև 2013թ. մայիս ընկած ժամանակահատվածում «Ընտրության շրջանակները» նախատեսվում էր հրապարակել՝ ընդգրկելով ազգային առողջապահական ծառայությունը, սոցիալական բնակարանները, դպրոցական կրթությունը, վաղ տարիքի կրթությունը և մեծահասակների սոցիալական խնամքը:

### Ազգայնացում
Հանրային ծառայությունների ազգայնացման միտումը սկսեց նկատվել հատկապես 20-րդ դարի առաջին կեսին՝ համաշխարհային պատերազմներից հետո: Եվրոպայի որոշ մասերում կենտրոնական պլանավորումն իրականացվել է այն համոզմունքով, որ այդպիսի մոդելն ավելի արդյունավետ կդարձնի արտադրությունը: Շատ հանրային ծառայություններ, հատկապես էլեկտրաէներգիան, հանածո վառելիքը և հասարակական տրանսպորտը այս դարաշրջանի արտադրանքն են: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո շատ այլ երկրներ որդեգրեցին համընդհանուր առողջապահության քաղաքականություն և ընդլայնեցին պետական ֆինանսավորմամբ և առաջնորդությամբ կրթությունը։

### Սեփականաշնորհում
Հանրային ծառայությունները մասնավորեցնելու մի քանի եղանակ կա։ Կարող է ստեղծվել ազատ շուկայական կորպորացիա և վաճառվել մասնավոր ներդրողներին՝ ընդհանրապես հրաժարվելով պետական ​​վերահսկողությունից: Այսպիսով՝ այն դառնում է մասնավոր (ոչ հանրային) ծառայություն: Մեկ այլ տարբերակ, որն օգտագործվում է սկանդինավյան երկրներում, կորպորացիա հիմնելն է, բայց սեփականության կամ ձայնի իրավունքը հիմնականում կառավարության ձեռքում պահելը: Օրինակ, Ֆինլանդիան Kemira-ի 49%-ի սեփականատերն էր մինչև 2007 թվականը, իսկ մնացածը պատկանում էր մասնավոր ներդրողներին: 49% բաժնեմասը նրան «պետական ​​ձեռնարկություն» չդարձրեց, բայց դա նշանակում էր, որ մյուս բոլոր ներդրողները միասին պետք է հակադրվեին պետության կարծիքին՝ բաժնետերերի ժողովում պետության որոշումները բեկանելու համար։

Կարգավորվող կորպորացիան կարող է նաև թույլտվություններ ձեռք բերել՝ պայմանով, որ նրանք կատարում են հանրային ծառայության որոշակի պարտականություններ: Երբ մասնավոր կորպորացիան բնական մենաշնորհ է ունենում, ապա այն սովորաբար խստորեն կարգավորվում է՝ կանխելու մենաշնորհային իշխանության չարաշահումը: Ի վերջո, կառավարությունը կարող է ծառայությունը գնել ազատ շուկայում։ Շատ երկրներում դեղորայքը տրամադրվում է այսպես. կառավարությունը փոխհատուցում է դեղերի գնի մի մասը: Այս կերպ սեփականաշնորհվում է նաև ավտոբուսների երթևեկությունը, էլեկտրաէներգիան, առողջապահությունը և թափոնների կառավարումը։ Վերջին նորամուծություններից մեկը, որն ավելի ու ավելի շատ օգտագործվում է Մեծ Բրիտանիայում, ինչպես նաև Ավստրալիայում և Կանադայում, պետական-մասնավոր համագործակցությունն է, որը ներառում է մասնավոր կոնսորցիումներին երկարաժամկետ վարձակալության տրամադրում՝ ենթակառուցվածքի ծախսերի մասնակի կամ ամբողջությամբ ֆինանսավորման դիմաց:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Է-կառավարություն
Կատեգորիա:Ծառայություններ (տնտեսագիտություն)
Կատեգորիա:Ծառայությունների ոլորտ
Կատեգորիա:Հասարակական ծառայություններ
Կատեգորիա:Պետական կառավարում
Կատեգորիա:Պետական տնտեսություն
Կատեգորիա:Պետության և իրավունքի տեսություն
Կատեգորիա:Սոցիալական քաղաքականություն
Կատեգորիա:Վարչական իրավունք
Կատեգորիա:Տնտեսական քաղաքականություն
Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն