Կողմնակի վնաս

մինի| 1945 թվականին դաշնակիցների կողմից Բեզոյդենհաութի պատահական ռմբակոծության ավերակները, ինչը սպանել է ավելի քան 500 հոլանդացի խաղաղ բնակիչների։
[մինի| [Տոկիո|Տոկիոն 1945 թվականի մարտի 9-ի լույս 10-ի գիշերը տեղի ունեցած զանգվածային ռմբակոծությունից հետո, որը ռազմական ավիացիայի պատմության մեջ ամենաավերիչ հարձակումն էր։ Տոկիոյի ռմբակոծության հետևանքով զոհվել է մոտ 100,000 խաղաղ բնակիչ, սակայն քաղաքի արդյունաբերական արտադրողականությունը՝ ռմբակոծության հիմնական թիրախը, կիսով չափ կրճատվել է:]]
**Կողմնակի վնաս (****),** տերմին` ռազմական կամ այլ գործողությունների արդյունքում հատկապես քաղաքացիական անձանց հասցված ցանկացած պատահական և անցանկալի մահ, վնասվածք կամ այլ վնաս բնութագրելու համար: Ի սկզբանե ստեղծվել է ռազմական գործողությունները նկարագրելու համար, այն այժմ օգտագործվում է նաև ոչ ռազմական համատեքստում՝ անդրադառնալու գործողություններից անցանկալի հետևանքների։  

1970-ականներին բարձր ճշգրտության զենքի մշակումից ի վեր, ռազմական ուժերը հաճախ պնդում են, որ մեծ ջանքեր են գործադրել՝ նվազագույնի հասցնելու կողմնակի վնասը: 

«Կողմնակի վնաս» տերմինի կիրառման քննադատները այն համարում են մեղմասություն, որը մերժում է ոչ մարտական գործողությունների ընթացքում սպանված կամ վիրավորված ոչ կոմբատանտների մարդու իրավունքները, ինչը օգտագործվում է նվազեցնելու ռազմական ղեկավարության ընկալվող մեղավորությունը՝ ոչ մարտական զոհերը կանխելու հարցում։  

«Կողմնակի վնասը» չի ներառում քաղաքացիական զոհերը, որոնք առաջացել են ռազմական գործողությունների հետևանքով, որոնք նպատակ ունեն ահաբեկել կամ սպանել թշնամու խաղաղ բնակիչներին (օրինակ՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Չունցինի ռմբակոծումը և ուկրաինական ենթակառուցվածքների դեմ ռուսական հարվածները բացահայտորեն նկարագրված են որպես «պատասխան» և նպատակ ունեն «քաղաքները անբնակելի դարձնել»)։

## Ծագում և օգտագործում
«Կողմնակի վնաս» տերմինը, հավանաբար, առաջացել է որպես մեղմասացություն Վիետնամի պատերազմի ժամանակ, որը վերաբերում է ընկերական կրակին կամ ոչ մարտական գործողությունների մասնակիցների դիտավորյալ սպանությանը և նրանց ունեցվածքի ոչնչացմանը։ Տերմինն այս համատեքստում օգտագործել է 1961 թվականին տնտեսագետ Թոմաս Շելինգը *Operations Research* ամսագրի հոդվածում։

1991 թվականի Պարսից ծոցի պատերազմի ժամանակ կոալիցիոն ուժերն օգտագործել են այս արտահայտությունը` նկարագրելու օրինական ռազմական օբյեկտների վրա հարձակումների ժամանակ քաղաքացիական անձանց սպանությունը: Ըստ շոտլանդացի լեզվաբան Դեբորա Քեմերոնի «Այս օգտագործման անընդունելի լինելու դասական Օրուելյան փաստարկները հետևյալն են.

* դա ժարգոն է, և այնքանով, որքանով մարդիկ չեն կարողանում վերծանել այն, այն թաքցնում է իրականում տեղի ունեցողը.
* դա մեղմասացություն է; վերացական, անգործակալ և անազդեցիկ, այնպես որ, եթե նույնիսկ մարդկանց հաջողվի դա կապել իրական արարքի կամ իրադարձության հետ, նրանք զերծ կմնան վանման կամ բարոյական վրդովմունքի ցանկացած զգացումից»:

1999 թվականին «կողմնակի վնաս» () եզրույթը լեզվաբանների կողմից ճանաչվել է գերմանական «Տարվա բառ» (): Այս ընտրությունը քննադատել է այն, որ այդ եզրույթն օգտագործվել է ՆԱՏՕ-ի ուժերի կողմից Կոսովոյի պատերազմի ժամանակ քաղաքացիական զոհերը նկարագրելու համար, ինչը ժյուրին համարել է անմարդկային մեղմասացություն:

## Միջազգային մարդասիրական իրավունք
Ռազմական անհրաժեշտությունը, տարբերակման և համաչափության հետ մեկտեղ, միջազգային մարդասիրական իրավունքի երեք կարևոր սկզբունքներն են, որոնք կարգավորում են ուժի օրինական կիրառումը զինված հակամարտությունում: Կողմնակի վնաս պատճառող հարձակումները ինքնաբերաբար չեն դասվում որպես ռազմական հանցագործություն: Դրանք պատերազմական հանցագործություններ են համարվում, երբ նպատակը չափազանց կամ բացառապես կողմնակի վնասն է:

Միջազգային քրեական դատարանի գլխավոր դատախազ Լուիս Մորենո-Օկամպոն հետաքննել է 2003 թվականին Իրաք ներխուժման ժամանակ ռազմական հանցագործությունների մասին մեղադրանքները և հրապարակել բաց նամակ, որը պարունակում է իր բացահայտումները: «Պատերազմական հանցագործությունների վերաբերյալ պնդումներ» վերնագրված բաժինը պարզաբանում է *ռազմական անհրաժեշտության*, *տարբերակման* և *համաչափության* այս օգտագործումը.

## ԱՄՆ ռազմական մոտեցում
*[[ԱՄՆ ռազմաօդային ուժեր|ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի]] հետախուզության թիրախավորման ուղեցույցը* սահմանում է եզրույթը որպես «չկանխամտածված վնաս կամ պատահական վնաս, որը ազդում է օբյեկտների, սարքավորումների կամ անձնակազմի վրա, որը տեղի է ունենում թիրախավորված թշնամու ուժերի կամ օբյեկտների դեմ ուղղված ռազմական գործողությունների արդյունքում», նշելով, որ «վնասը կարող է հասցվել բարեկամ, չեզոք և նույնիսկ թշնամի ուժերին»: Միացյալ Նահանգների պաշտպանության նախարարության մեկ այլ փաստաթուղթ օգտագործում է «կանխամտածված կամ պատահական վնասվածք կամ վնաս այն անձանց կամ առարկաներին, որոնք օրինական ռազմական թիրախ չեն լինի տվյալ պահին իշխող հանգամանքներում», ինչը նաև նշում է, որ վնասը անօրինական չէ, քանի դեռ այն չափազանց մեծ չէ՝ հաշվի առնելով հարձակման արդյունքում ակնկալվող ընդհանուր ռազմական առավելությունը»:

ԱՄՆ «ռազմական տերմինաբանության» մեջ դաշնակիցների կամ չեզոք թիրախների ոչ միտումնավոր ոչնչացումը կոչվում է «բարեկամական կրակ»:

ԱՄՆ զինված ուժերը օգտագործում են նոր տեխնոլոգիաներ՝ գնահատելու և մեղմելու կողմնակի վնասը: Օգտագործվող ծրագրաշարը հայտնի է որպես «FAST-CD» կամ «Fast Assessment Strike Tool—Colateral Damage»:

## Արտահայտության ոչ ռազմական օգտագործում
### Բժշկություն
Չնայած եզրույթը չեն ստեղծել զինվորականները, բայց դրա օգտագործումը ռազմական համատեքստում սովորական է եղել: Այնուամենայնիվ, այդ եզրույթն այդ ժամանակվանից լայնորեն ընդունվել է ոչ ռազմական դեպքերի, և մասնավորապես՝ COVID-19 համաճարակի ժամանակ: Մեծ թվով բժշկական,  կառավարական աղբյուրներ և լրատվամիջոցներ լայնորեն օգտագործել են այս եզրույթը անուղղակիորեն առաջացած մահերի առնչությամբ, որոնք առաջացել են կառավարության քաղաքականության, արգելափակումների, և ոչ ուղղակիորեն վիրուսի ազդեցությամբ։ Համաճարակի ռազմավարության վերաբերյալ զգալի բանավեճեր են սկսվել, որոնցից որոշները պաշտպանել են սահմանափակումներ, ինչպիսիք են կյանքեր փրկելու արգելափակումները, որտեղ մյուսները պնդում են, որ պարտադրված արգելափակումների, դիմակների և հեռավորության հետևանքով առաջացած «կողմնակի վնասը» իրականում կարող է ավելի շատ մահերի պատճառ դառնալ ավելի երկար ժամկետով: Օրինակ՝ Մեծ Բարինգթոնի հռչակագիրը, որը ստորագրվել է 3500 բժիշկների և այլ մասնագետների կողմից (և նշված է Միացյալ Թագավորության խորհրդարանում և լրատվամիջոցներում)։ Հռչակագրում մի քանի անգամ հղվել են այս արտահայտությանը և այնտեղ կա Հաճախակի տրվող հարցերի էջ, որը վերնագրված է «Արգելափակումներ և կողմնակի վնաս»։

### Համացանցային հաղորդակարգ
Տերմինը փոխառել է նաև համացանցային հաղորդակարգից  (IP) օգտվող համայնքը՝ նկատի ունենալով օրինական օգտվողներին ծառայությունից հրաժարվելը, երբ ադմինիստրատորները կանխարգելիչ միջոցներ են ձեռնարկում որոշ անհատների դեմ, ովքեր չարաշահում են համակարգերը: Օրինակ, Realtime Blackhole Lists-ը, որն օգտագործվում է էլփոստի սպամի դեմ պայքարելու համար, սովորաբար արգելափակում է համացանցային հաղորդակարգի հասցեների միջակայքերը, այլ ոչ թե առանձին IP-ները, որոնք կապված են սպամի հետ, ինչը կարող է մերժել այդ տիրույթում գտնվող օրինական օգտատերերին որոշ տիրույթներում էլփոստ ուղարկելու հնարավորությունը:

### Կողմնակի մահացություն
Կապակցված «Կողմնակի մահացություն» եզրույթը նույնպես տարածվում է և, հավանաբար, բխում է «կողմնակի վնաս» եզրույթից: Այն, բացի ռազմական համատեքստից, կիրառվել է այլ ոլորտներում։ Ձկնորսությունը դրա օրինակն է, որտեղ դելֆինների որոշ տեսակների պատահական որսը կոչվում է «Կողմնակի մահացություն», երբ դելֆինները մահանում են ձկնորսական օրինական որսի՝ օրինակ՝ թյունոսի որսի ժամանակ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* USAF Intelligence Targeting Guide – Attachment 7: Collateral Damage
* 
* 
* The Faces of "Collateral Damage" by Charlie Clements, Friends Journal, April 2003
* "Collateral Damage: A Military Euphemism for Murder" by Camillo Mac Bica, Znet, 16 April 2007

Կատեգորիա:Webarchive template wayback links
Կատեգորիա:Բարոյագիտություն
Կատեգորիա:Կորուստներ ըստ պատերազմի
Կատեգորիա:Պատերազմների հետևանքներ
Կատեգորիա:Ռազմական կորուստներ
Կատեգորիա:Ռազմական մարտավարություն
Կատեգորիա:Ռազմական տերմինաբանություն