open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Պիգմենտ

մինի|աջից|Գունավորող նյութեր, Հնդկաստան

**Պիգմենտ** կամ **գունափոշի** ( — գույն), գունավոր նյութ, փոշի, որը ներկերի բոլոր տարատեսակների կարևորագույն բաղկացուցիչ մասն է կազմում՝ որոշելով նրա գունային հատկանիշները։ Լինում են բնական և արհեստական։

Գունափոշուն կապակցող նյութեր ավելացնելով ստացվում են տարբեր տեխնիկական հատկություններով օժտված զանազան ներկեր՝ յուղաներկ, ջրաներկ, պաստել և այլն։

**Պիգմենտներ** (լատիներեն՝ pigmentum-ներկ), գունակներ, կենսաբանության մեջ, օրգանիզմների հյուսվածքների կազմության մեջ մտնող գունավոր նյութեր։ Պայմանավորում են բույսերի, միկրոօրգանիզմների, կենդանիների մաշկի, մազերի, աչքերի և այլնի գույնը և կարևոր դեր են խաղում կենսագործունեության պրոցեսներում։ Բուսական և կենդանական օրգանիզմների մեծ մասում առավել տարածված են կարոտինոիդները և պորֆիրինները՝ Քիմիական բնույթով ամենատարբեր օրգանական միացություններ են։ Պիգմենտներ գտնվում են բջջի կառուցվածքային գոյացություններում, երբեմն օրգանիզմի հեղուկներում (լուծված վիճակում), օրինակ, քլորոֆիլը կենտրոնացած է քլորոպլաստներում, հեմոգլոբինը էրիթրոցիտներում, ֆլավոնոիդները՝ բույսերի բջջահյութում։ Սպիտակուցների և լիպիդների հետ կապված Պիգմենտներ մտնում են կենսաբանական թաղանթների կառուցվածքի մեջ։ Պիգմենտների գույնը պայմանավորված է նրանց մոլեկուլներում գունակիրների առկայությամբ։ Պիգմենտներ լայնորեն տարածված են բնության մեջ։ Պիգմենտային համակարգը այն օղակն է, որը կապում է արտաքին միջավայրի լուսային պայմանները օրգանիզմի նյութափոխանակության հետ։ Բույսերում Պիգմենտների ամենակարևոր ֆունկցիաներից մեկը դրանց մասնակցությունն է ֆոտոսինթեզին։ Բացի այդ լույսի կլանումը մեծ դեր է կատարում բույսերի աճման, զարգացման և շարժման պրոցեսներում։ Կենդանիների օրգանիզմում Պիգմենտների կարևորագույն ֆունկցիան է տեսողության պրոցեսին մասնակցելը։ Հեմոգլոբինը և արյան մյուս Պիգմենտները շնչառության օրգաններից թթվածինը տեղափոխում են դեպի հյուսվածքները։ Ցիտորոմները, շնչառական քրոմոգենները ևն լինելով ֆերմենտներ մասնակցում են հյուսվածքային շնչառությանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քիմիական տեխնոլոգիա
Կատեգորիա:Գունանյութեր
Կատեգորիա:Ներկանյութեր
Պիուզա քարանձավ

մինի|Պիուզա քարանձավ
**Պիուզա քարանձավ**, արհեստական թունելների համակարգ Էստոնիայում, որտեղից նախկինում արտահանվում էր Պիուզա գետի ավազը։ 43 մետրի հասնող ավազի նստվածքները հիմք են հանդիսացել այս հանքի համար, որտեղ աշխատանքները տևել են 1922-1966 թթ.։ Այստեղից արտահանված ավազը ուղարկվել է ապակի արտադրող ընկերություններ, որտեղ էլ վերածվել է ապակու։ Հանքի աշխատանքների դադարեցվելուց հետո ստորգետնյա քարանձավը դարձել է հազարավոր չղջիկների բնակավայր։ Այն հանդիսանում է Հյուսիսային Եվրոպայի՝ չղջիկների խոշորագույն հավաքատեղին։ Պիուզա քարանձավը իրենից ներկայացնում է գմբեթավոր առաստաղներով ու ավազե սյուներով ստորգետնյա թանգարան, որտեղ մուտք գործելը թույլատրվում է միայն զբոսավարի ուղեկցությամբ։ Քարանձավի երկարությունը մոտավորապես 10 կմ է, իսկ զբաղեցրած տարածքը՝ 46 հա։ 1999 թ.-ից այս տարածքը վերածվել է արգելոցի։

## Արտաքին հղումներ
* Քարանձավի մասին լրացուցիչ տեղեկատվություն  

Կատեգորիա:Էստոնիայի քարանձավներ
Կատեգորիա:Քարանձավներ այբբենական կարգով
Վաո ամրոց

**Վաո ամրոց** (), պատմամշակութային հուշարձանի կարգավիճակ ստացած ռազմական կառույց Էստոնիայում։ Ընդունված է ամրոցի կառուցումը թվագրել 14-րդ դարի երկրորդ կեսի՝ չնայած շինության մասին առաջին հիշատակություն 1442 թ.-ի է։ Ամրոցը բաղկացած է երեք հարկանի աշտարակից, տնտեսական շինությունից, նկուղից։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի թանգարաններ‎
Միդլսբրո ՖԱ

**«Միդլսբրո»** (; ), անգլիական պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլային ակումբ Միդլսբրո քաղաքից, Հյուսիսային Յորքշիր կոմսությունից։ Հիմնադրվել է 1876 թվականին։ 1995 թվականից իր տնային խաղերն է անցկացնում «Ռիվերսայդ» մարզադաշտում։ 2015-16 մրցաշրջանում կխաղա Պրեմիեր Լիգայում։
Երկրպագուների շրջանում առավել հայտնի է ակումբի «Բորո» անվանումը։ Ակումբի գույներն են կարմիրը և սպիտակը։

## Նվաճումներ

### Ազգային
* **Երկրորդ դիվիզիոն։ 4**
** 1927, 1929, 1974, 1995
* **[[Ֆուտբոլային լիգայի գավաթ|Լիգայի գավաթ]]։ 1**
** 2004
* **[[Ֆուտբոլի Անգլիայի գավաթ|Անգլիայի գավաթ]]։ 1**
** 1997 (ֆինալիստ)

### Միջազգային
* **[[ՈՒԵՖԱ Եվրոպայի Լիգա|ՈւԵՖԱ-ի գավաթ]]։ 1**
** 2006 (ֆինալիստ)

## Արտաքին հղումներ
* Ակումբի պաշտոնական կայքը 

Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլային ակումբներ
Կատեգորիա:Անգլիայի Պրեմիեր լիգայի ակումբներ
Նիմմե (Տալլին)

**Նիմմե** (), Էստոնիայի մայրաքաղաք Տալլինի հարավարևմտյան շրջան։ Սահմանակից է Հաբերսթտի, Մուստամմե, Կեսկլին և Քրիստինե քաղաքային շրջաններին։ Մինչև 1940 թ.-ը Նիմմեն հանդիսանում էր առանձին քաղաք։ Քաղաքի այս շրջանը հայտնի է իր յուրահատուկ շինություններով, ինչի շնորհիվ հաճախ կոչվում է «Անտառային քաղաք»։ Այստեղ արտադրական ձեռնարկությունները գրեթե բացակայում են։ Նիմմեյում տեղակայված են չորս հիմնական դպրոց, երեք երաժշտական գիմնազիա, ժամանակակից շուկա, հիվանդանոց, դահուկավազքի երթուղի, բարոն ֆոն Գլենի զբոսայգին, որտեղ գտնվում է պատմական ամրոց, Տալլինի աստղադիտարանը և քանդակների հավաքածու։ Տալլինի այս շրջանի բնակչության գերակշիռ մասը էթնիկ էստոնացիներ են՝ 84,2%։.

## Պատկերներ

File:Nõmme turuhoone 1.jpg|Նիմմեյի շուկան
File:N6mme.jpg|Նիմմեյի կենտրոնական հատվածը
File:Nomme tanav.jpg|Շրջանի կանաչապատ նրբանցքներից
File:Rahumäe_viaduct_08May2009.jpg|Երկաթգիծ
File:Glehni loss 02.jpg|Բարոն ֆոն Գլենի ամրոցը
File:Los Angeles? No, Nõmme Center, Tallinn Estonia.jpg|Նիմմեյի կենտրոնական հատվածը
File:Hiiu Õlletuba 2008.jpg|Պանդոկ
File:Vabaduse puiestee 20021.jpg|Ճանապարհային շինարարություն
File:Tallinna Muusikakeskkool 1.jpg|Երաժշտական դպրոց
File:Pääsküla jõgi.JPG|Պասկուլա գետ


## Տես նաև
* Տալլին

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տալլին
Իհսմյաե (Տալլին)

**Իհսմյաե** (), թաղամաս Էստոնիայի մայրաքաղաք Տալլինի Հաբերստի շրջանում։ Թաղամասը սկսում է բացօդյա թանգարանի մոտից և շարունակվում դեպի Րաննամիհզա փողոց () և հիմնականում պատված է սաղարթախիտ ծառերով։ 2008 թ.-ի հունվարի 1-ի մարդահամարի տվյալներով թաղամասի բնակչությունը կազմել է 852 մարդ։

## Պատմություն
Իհսմյաեն նախկինում հայտնի էր նաև գերմանական Հայսե Նեյմ () անունով։ 1646 թ.-ի գերմանական վավերագրություններում հիշատակվում են *Հայսե Նեյմի մարգագետինները* ().Իհսմյաեի արևելյան հին հատվածը Տալլինին է միացվել 1958 թ.-ին, իսկ մյուս մասը՝ 1975 թ.-ին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տալլին
Կրոնն Էստոնիայում

**Էստոնիան** Եվրոպայի ամենանվազ կրոնականացված պետություններից մեկն է, որի բնակչության մոտ 70 %-ն իրեն համարում է ոչ կրոնական։ Կրոնականացված բնակչության թվում գերիշխում են լյութերական և ուղղափառ քրիստոնյանները։

Համաձայն վերջին 2010 թվականի հարցումների` Էստոնիայի  քաղաքացիների 18 %-ը պատասխանել է, որ «իրենք հավատում են Աստծու գոյությանը», այն դեպքում, երբ 50 %-ն ասել է, որ «հավատում են որոշակի ոգու կամ կենդանի ուժի գոյությանը» և 29 %-ը, որ «չի հավատում որևէ տեսակի ոգու, աստծու և կենդանի ուժի»։ Ըստ այս հարցման՝ Էստոնիան Եվրոպական Միության 25 անդամներից ամենաքիչ կրոնականացվածն է։ Gallup-ի կողմից 2006-2008 թվականներին անց կացված հարցումները ցույց են տալիս, որ էստոնացիների 14 %-ն է դրական պատասխանել «Արդյո՞ք կրոնը կարևոր դեր ունի Ձեր առօրյայում» հարցին, որով նվազագույն արդյունքն ունի 143 հարցված երկրների շրջանակում։

Բնակչության ամեն 3-րդից պակաս մարդ իրեն համարում է հավատացյալ, որոնցից մեծամասնությունը Լյութերական է, այն դեպքում, երբ ռուս փոքրամասնությունը դավանում է արևելյան ուղղափառություն։ Գիշերահավասարի հնագույն ավանդույթները (ինչպես սբ. Հովհաննեսի տոնը) անց է կացվում մեծ հարգանքով։ Ըստ 2000 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ բնակչության այն մասը, ովքեր իրենց պատկան են համարում որևէ կրոնի.

* 13.6 % Լյութերական եկեղեցի
* 12.8 % Ուղղափառություն
* 6,009 Մկրտչական եկեղեցի
* 5,745 Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի
* 4,254 Եհովայի վկաներ
* 2,648 Հիսունական եկեղեցի
* 2,515 Հնադավաններ
* 1,561 Ադվենտիստներ
* 1,455 Մեթոդիզմ
* 1,387 Իսլամ
* 5,008 այլ կրոններ

Նաև կան քիչ թվով բողոքականություն, հուդայականություն և բուդդայականություն դավանողներ։ *Maavalla Koda (Taaraism)* կազմակերպությունը միավորում է ավանդական բնապաշտական կրոնների հետևորդներին։ Ռուսական նորհեթանոսական «Vene Rahvausu Kogudus Eestis» կազմակերպությունը գրանցված է Տարտու քաղաքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրոնն Էստոնիայում
Յոհաննես Սեմպեր

**Յոհաննես Սեմպեր** (, ), էստոնացի սովետական գրող։ 1940 ՍՄԿԿ անդամ։ 1930-1940` «Լոոմինգ» ամսագրի խմբագիր։ 1940 եղել է լուսավորության նախագահ։ Սեմպերը իր վեպերում դրսևորել է իրեն որպես հոգեբանական ռեալիզմի վարպետ։ «Կարմիր մեխակներ» վեպում արտացոլված է մտավորականության շերտավորումը 1939-1940 հեղափոխական իրադարձությունների շեմին։

Հեղինակ է պիեսների «Ճանապարհորդություն դեպի անցյալը» հուշագրության, Էստոնիայի ԽՍՀ հիմնի, էսսեների գրքերի։

Թարգմանել է Դանթե Ալիգիերիի, Ջովանի Բոկաչչոյի, Ալեքսանդր Բլոկի, Պաբլո Ներուդայի և ուրիշների գործեր։

Էստոնիայի ՍՍՀ ԳՄ վարչության նախագահ 1946-1950։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

## Բանաստեղծությունների ժողովածուներ
* 1917 «Պյերո»
* 1926 «Հինգ զգայարան»
* 1936 «Քամիների անիվը»
* 1943 «Չեմ կարող լռել»
* 1958 «Ինչպե՞ս կկարողանայի ապրել»
* 1972 «Էջեր ինչպես քամուն տրված տերևներ»

## Վեպեր
* 1934 «Խանդ»
* 1939 «Քարը քարի վրա»
* 1955 «Կարմիր մեխակներ»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Էստոնացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Էստոնացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Տարտուի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Տալլինի Անտառային գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Էստոնացի գրողներ
Կատեգորիա:Էստոնացի լեզվաբաններ
Պյառնու գետ

**Պյառնու** (), գետ Էստոնիայում։ Թափվում է Բալթիկ ծովի Ռիգայի ծոցը։ Երկարությունը՝ 144 կմ։

## Անվանումը
Անվանումն առաջացել է էստոներեն *pärn* «լորենի» հասարակ անունից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի գետեր
Կատեգորիա:Էստոնիայի գետեր
Հուդզոնյան գայլ

**Հուդզոնյան գայլ** (լատիներեն՝ **Canis lupus hudsonicus**), գորշ գայլի տարատեսակ է։ Հանդիպում է Կանադայի հյուսիսային և ծայրահեղ հյուսիսային տարածքներում (Հուդսոնյան խոռոչ, Մանիտոբա, Հյուսիս-Արևմտյան տարածքներ)։

## Չափսերը

Հուդզոնյան գայլը ունի մոտավորապես 3-5 ոտնաչափ մարմնի երկարություն։ Էգերը արուներից ավելի փոքր են։ 
Նրանք նման են Մակենզի գետի գայլին, սակայն չափսերով ավելի փոքր են։ 
Մորթին սպիտակավուն-դեղնավուն է։ Ձմռանը մորթին ավելի է սպիտակում։

## Սնունդը

Հուդզոնյան գայլերը որսում են ոհմակով։ Նրանք սնվում են տարածքում հանդիպող կենդանիներով՝ հյուսիսային եղջերուներ, գոմեշներ և այլ։ Եթե այս կենդանիներին որսալը դժվարանում է, նրանք սնվում են ավելի մանր կենդանիներով։

Կատեգորիա:Գայլեր
Կիժներ-Վոլֆի ռեակցիա

**Կիժներ-Վոլֆի ռեակցիա**, կարբոնիլխմբի (**>C=Օ**) վերականգնումը մեթիլենխմբի ( **>CH<sub>2</sub>**)։ Դրա համար ալդեհիդը կամ կետոնը փոխարկում են հիդրազոնի, որը հիմքի առկայությամբ ճնշման տակ տաքացնելիս տարրալուծվում է՝

center|400px

Հետագայում ավելի հաճախ կիրառել են Կիժներ-Վոլֆի ռեակցիայի այլ տարբերակը՝ երբ ալդեհիդը կամ կետոնը, հիդրազինի ավելցուկը և կծու կալիումը տաքացնում են բարձրաեռ լուծիչում (դի-կամ տրիմեթիլենգլիկոլում), 180-200&nbsp;°C-ում։ Ռեակցիան կարելի Է կիրառել կարիոնիլային այնպիսի միացությունները վերականգնելու համար, որոնք զգայուն են թթուների նկատմամբ (հմմտ. Կլեմմենսենի ռեակցիա)։ 
900px|կենտրոն

## Ռեակցիայի մեխանիզմ
Եղանակը մշակել են Ն. Ս. Կիժները 1911 թվականին և գերմանացի քիմիկոս Լ. Վոլֆը, 1912 թվականին (, 1857-1919)։
center|700px

## Գրականություն
* Todd, D. The Wolff-Kishner Reduction. In *Org. React.* (eds. Adams, E.); John-Wiley & Sons, Inc.: London, 1948, 4, 378
* Hutchins, R. O. Reduction of C=X to CH2 by Wolff-Kishner and Other Hydrazone Methods. In *Comp. Org. Synth.* (eds. Trost, B. M., Fleming, I.); Pergamon: Oxford, 1991, 8, 327
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քիմիական ռեակցիաներ
Լիհուլա ամրոց

**Լիհուլա ամրոց** (), Էզելյան եպիսկոպոսության ամրոցը, որի ավերակները գտնվում են Էստոնիայի Լիհուլա շրջանի Լիհուլա քաղաքում։

Ամրոցը կառուցվել է դեռ XIII-րդ դարում էստերի հնագույն բնակավայրի տեղում։ Ամրոցը կառուցված էր բլրի վրա և շրջապատված էր կիսաշրջանաձև արհեստական ջրանցքով։ Ամրոցի ընդհանոր տարածքը շրջապատված էր բարձր պարսպով ու բաժանված էր երկու հավասար մասի. դրանցից մեկը պատկանում էր Լիվոնյան օրդենին, մյուսը՝ Էզելյան եպիսկոպոսությանը։

1211 թվականին Ռիգայի եպիսկոպոս Ալբերտը Լիհուլայի, իսկ հետագայում նաև ողջ Էստոնիայի եպիսկոպոս է նշանակում Դյունամյունդյան մենաստանի աբբա Թեոդերիխին, որի նստավայրն էր դառնալու Լիհուլա ամրոսը խաչակիրների գրավումից հետո։ 1220 թ.եպիսկոպոս Ալբերտը Լիհուլայի ու Էստոնիայի եպիսկոպոս է նշանակում իր եղբորը՝ Գերմանին։

1220 թվականին Լիհուլայի ճակատամարտի ընթացքում շվեդները գրավեցին էստերի քաղաքը, սակայն նույն տարում էստերը նրանց դուրս վռնդեցի ու հրդեհեցին քաղաքը, որի շինությունների մեծ մասը փայտից էին։ 1234-51 թվականներին Լիհուլա ամրոցը եղել է Էզելյան եպիսկոպոսի նստավայր։ Լիհուլայի քարե բերդը կառուցվել է 1238-1242 թվականներին Սուսերակիրների օրդենի ու Էզելյան եպիսկոպոսության կողմից։ 1238 թվականին եպիսկոպոսը ամրոցը բաժանում է երկու մասի. ամրոցի դարպասներն ու դրանց վերևում գտնվող աշտարակը անցնում է եպիսկոպոսի զինվորներին։ Եպիսկոպոսը պարտավորվում է հետագայում նոր աշտարակներ չկառուցել։ 1241-1247 թվականներին ամրոցը շարունակում է մնալ Լիվոնյան օրդենի ղեկավարների նստավայր, իսկ մինչև 1251 թվականը՝ նաև եպիսկոպոսի նաստավայր։

Ամրոցի հարավային կողմում նույնպես անցկացվում է ջրանցք, ամրացվում են բերդի անպաշտպան հատվածները, իսկ 16-րդ դարում կառուցվում են երկու նոր բաստիոն ու ջրանցք։

Ամրոցն ավերվել է Լիվոնյան պատերազմի ժամանակ և այլևս չի վերականգնվել։ Ամրոցը հիշատակվում է Տյազինի հաշտության պայմանագրում, որով ռուսները, ի թիվս այլ ամրոցների, հրաժարվում են նաև Լիհուլայի ամրոցից։

Ներկայում Լիհուլայի ամրոցի տարածքում կատարվում են հնագիտական պեղումներ, փորձ է արվում հնարավորինս պահպանել մնացած ավերակները։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Շվեդական արխիվ.Լիհուլայի գծագրեր (1683)
* Շվեդական արխիվ. Լիհուլայի ու շրջակայքի տեսարաններ (1683)
* Լուհալա ամրոցը 
* Lihula linnusemäele jõudnud veetrassi kaevetööd paljastasid arheoloogidele keskaegsed müürid ja keerdtrepiga keldri
* http://www.postimees.ee/111107/esileht/siseuudised/291969.php 

Կատեգորիա:Ամրոցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Էստոնիայի ամրոցներ
Լուիս Կառնիլիա

**Լուիս Կառնիլիա** (, ), արգենտինացի նախկին ֆուտբոլիստ և մարզիչ, ով հանդես է եկել արգենտինական, մեքսիկական և ֆրանսիական ակումբներում։ Իր մարզչական կարիերայի ընթացքում մարզել է այնպիսի ակումբներ, ինչպիսիք են Մադրիդի Ռեալը, Միլանը, Յուվենտուսը և Ռոման։

## Նվաճումներ
### Ակումբային
* Արգենտինայի չեմպիոն՝ 1940
* Ֆրանսիայի չեմպիոն՝ 1952
* Ֆրանսիայի գավաթակիր՝ 1952, 1954

### Մարզչական
* Ֆրանսիայի չեմպիոն՝ 1956
* Իսպանիայի չեմպիոն՝ 1958
* Եվրոպական չեմպիոնների գավաթ՝ 1958, 1959

## Արտաքին հղումներ
* Հոդված bocajuniors.ru-ում

Կատեգորիա:Արգենտինացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բոկա Խունիորսի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլան ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Յուվենտուս ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Ռեալ Մադրիդ ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Ռոմա ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Կիլիկիա (հանդես)

**«Կիլիկիա»**, առողջապահական, բարոյախոսական, ուսումնա-դաստիարակչական հանդես։ Լույս էր տեսել 1861-1875 թվականներին, Կոստանդնուպոլսում, փոփոխական պարբերականությամբ (ամսագիր, երկշաբաթաթերթ, շաբաթաթերթ)։

## Թերթի խմբագիր
Խմբագիր՝ Մ. Ցութուճյան։ Տպագրել է բժշկական և առողջապահական բնույթի հոդվածներ, կենցաղային օգտակար խորհուրդներ, ընդհանուր տեղեկություններ՝ տնտեսագիտության, պատմության և բնագիտության վերաբերյալ, բանաստեղծություններ, գրախոսականներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հայագիտական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական հանդեսներ
Նառվա (այլ կիրառումներ)

**Նառվա**, կարող է վերաբերել՝
* Նառվա - քաղաք Էստոնիայում
* Նառվա - շրջան Էստոնիայում
* Նառվա (նաև՝ Նառովա) - գետ Էստոնիայում
* Նառվա - ծովածոց Ֆիննական ծոցի հարավային մասում, Էստոնիայի և Ռուսաստանի միջև։
* Նառվա ամրոց - միջնադարյան ամրոց Էստոնիայում
Ավրտնիկ

**Ավրտնիկ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Քղիի գավառակում։

## Անվան ստուգաբանություն
Ենթադրվում է, որ տեղացիք գյուղը Վարդենիք (Վարդենիկ) են կոչվել, որովհետև շուրջը շատ վարդաստաններ կային։

## Պատմություն
Ավրտնիկի մոտ 140 հայ բնակիչներից 130-ը սրի են քաշվել Մեծ եղեռնի ժամանակ։ 12-ին հաջողվել է գաղթել ԱՄՆ։

## Բնակչություն
1872-1873 թվականներին ուներ 20 տուն հայ և 26 տուն քուրդ բնակիչ։ XX դարի սկզբներին ուներ մոտ 40 տուն հայ և 25 տուն քուրդ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակիչները զբաղվում էին երկրագործությամ, անասնապահությամբ և այգեգործությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ավրտնիկն ուներ Ս. Հակոբ անունով եկեղեցի, որը կառուցված էր 1249 թվականին։ Գյուղում պահպանվել են **Բերդաքար** (Գեավըրե-կալա) բերդաքաղաքի ավերակները։

## Կրթություն
Միջին դարերում եղել է գրչության կենտրոն։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Էստոնական կրոն (դրամական միավոր)

**Էստոնական կրոն** (), Էստոնիայի արժույթը 1928-41 և 1992-2010 թվականներին։

Միջազգային կոդը՝ ISO 4217 — EEK։

## Էստոնական առաջին կրոն
Էստոնական առաջին կրոնը շրջանառության մեջ է դրվել 1928 թվականին։ Այն փոխարինել է էստոնական մարկին (1 կռոն= 100 մարկ)։ Արժույթը գործածվել է մինչև Էստոնիայի՝ ԽՍՀՄ-ին միացումը, որից հետո կրոնը 1 ռուբլին = 0.8 էստոնական կրոն փոխարժեքով փոխարինվել է սովետական ռուբլով։

## Էստոնական երկրորդ կրոն
Էստոնական երկրորդ կրոնի ձևավորման մրցույթը հայտարարվել է անկախության հռչակումից 1 տարի 8 ամիս առաջ՝ 1989 թ. դեկտեմբերի 15-ին։ Շրջանառության մեջ է դրվել 1992 թվականի հունիսի 20-ին. սովետական ռուբլին փոխարինվել է 1 կրոն = 10 ռուբլի փոխարժեքով։ 1992 թ. սեպտեմբերի 1-ից մինչև 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ը էստոնական կրոնը Էստոնիայի Հանրապետության տարածքում գործող միակ պաշտոնական փողն էր։

2011 թվականի հունվարի 1-ից վճարման պաշտոնական միջոց դարձավ եվրոն։ Նախապես որոշված էր կրոնը եվրոով փոխարինել 2007 թվականին, սակայն կրոնի՝ այդ ժամանակվա ինֆլյացիայի պայմաններում հնարավոր չէր իրականացնել փոխարինումը։ 2010 թ. հունիսի 8-ին 16 երկրների ֆինանսների նախարարների հանդիպման ժամանակ պաշտոնապես հաստատվեց Էստոնիայի` Եվրամիության կազմի մեջ ընդգրկումը։ Նույն հանդիպման ընթացքում հաստատվեց կրոնի` եվրոով փոխարինելու փոխարժեքը՝ 15,6466 կրոն = 1 եվրո։

## Թղթադրամներ
### Էստոնական երկրորդ կրոն

## Մետաղադրամներ
### Էստոնական առաջին կրոն

### Էստոնական երկրորդ կրոն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էստոնիայի բանկի պաշտոնական կայքը  
* Էստոնական կրոններ (բոլոր թղթադրամները) 
* Թղթադրամների պաշտպանական միջոցները 
* Հոբելյանական մետաղադրամներ 
* ԱՊՀ ու Բալթիական երկրների մետաղադրամներ
* Էստոնիայի մետաղադրամներ

Կատեգորիա:Էստոնիայի դրամական միավոներ
Կատեգորիա:Կրոն (դրամ)
Գրիգոր Ահարոնյան

**Գրիգոր Պետրոսի Ահարոնյան** (), հայ քանդակագործ, ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ (1967)։

Հայաստանի վաստակավոր արտիստ Վահե Ահարոնյանի հայրն է։

## Կենսագրություն
Սովորել է Սանկտ Պետերբուրգի (1915-1917) և Սոֆիայի (1921-1924) գեղարվեստի ակադեմիաներում։ Աշխատել է Հակոբ Գյուրջյանի Փարիզի արվեստանոցում (1927-1928), 1931-1946 թվականներին՝ Բուլղարիայում։ 1946 թվականին ներգաղթել է Հայաստան։ 1947 թվականից դասավանդել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում (պրոֆեսոր՝ 1967 թվականից)։

## Ստեղծագործություններ
* «Ինքնադիմաքանդակ» (մարմար, 1927, Հայաստանի ազգային պատկերասրահ)
* «Նեգրուհի» դիմաքանդակ (բրոնզ, 1928, Հայաստանի ազգային պատկերասրահ)
* «Հակոբ Մեղապարտ» արձան (գիպս, 1960, Մատենադարան)
* Պեյո Յավորով (բրոնզ, 1932, Սոֆիա, բազալտ, 1966, Երևան)
* Անտոն Չեխով (բրոնզ, 1955, Երևան)
* Ալեքսանդր Մյասնիկյան (բրոնզ, 1957, Երևան)
* Պեպոյի արձան (բազալտ, 1975, Երևան)
* Ալեքսանդր Պուշկինի հուշարձանը

## Պատկերասրահ

Pepo statue (14).JPG|Պեպոյի արձանը Երևանում
Երևանի Ալեքսանդր Մյասնիկյանի անվան թիվ 66 հիմնական դպրոց (1).jpg|Ալեքսանդր Մյասնիկյանի կիսանդրի (Երևան)
Borisova garden E1.jpg|Պեյո Յավորովի հուշարձան (Սոֆիա)
Հուշարձան` Ալեքսանդր Պուշկինի (4).JPG|Ալեքսանդր Պուշկինի կիսանդրի (Երևան)


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի քանդակագործներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Ֆելին ամրոց

thumb|Նախադիտում
**Ֆելին ամրոց** (, ներկայում կոչվում է *Վիլյանդի ամրոց* (, ), Տևտոնյան օրդենի ամրոց, որի կառուցումն սկսվել է 1224 թ. նախկին քաղաքի տարածքում։ Ֆելինի ամրոցը Լիվոնիայի ամենահզոր ամրոցներից է։ Ամբողջովին ավերվել է XVII դարի սկզբին՝ լեհ-շվեդական պատերազմի ժամանակ։ Ներկայում մնում են ամրոցի ավերակները, ուր հաճախ են այցելում զբոսաշրջիկները։

## Պատմություն
Սուսերակիրների օրդենի խաչակիրները գրավել են քաղաքը, որի տարածքում 1223 թվականին կառուցել են բերդը։ Մեկ տարի անց սկսվել է քարե բերդի շինությունը։ Հետագայում Ֆելինն ընտրվել է օրդենի մայրաքաղաք։ Հետագա տարիներին շարունակվել է ամրոցի շինարարությունն ու ամրացումը։

XVII դարում լեհա-շվեդական պատերազմի ընթացքում ավերվել է և այլևս չի վերականգնվել։ XVIII դարում ամրոցի քարերն օգտագործվել են Ֆելին քաղաքի շինարարության համար։

Ամրոցի տարածքում առաջին հնագիտական պեղումներն անցկացվել են 1878-79 թվականներին։ Հետագայում պեղումներն անցկացվում են ամեն տարի։
center|thumb|550px|Ամրոցի ավերակները

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* http://www.muuseum.viljandimaa.ee/?op=body&id=103
* http://www.muuseum.viljandimaa.ee/?op=body&id=139

Կատեգորիա:Ամրոցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Էստոնիայի ամրոցներ
Ռուիլա (լիճ)

**Ռուիլա** (), լիճ Էստոնիայի Կեռնու շրջանի Մինուստե գյուղում՝ գլխավոր ճանապարհի հարևանությամբ։ Լճից սկիզբ են առնում գետակներ, որոնք թափվում են Վազալեմա գետ։
Լճի մակերեսը 0,356 կմ² է, երկարությունը՝ 900 մ, լայնությունը՝ 360 մ, ջրափնյա գծի երկարությունը՝ 6801 մ, առավելագույն խորությունը՝ 2 մ, միջին խորությունը՝ 1 մ։ Լիճը ունի նաև մի քանի փոքր կղզիներ, որոնք զբաղեցնում են 0,018 կմ² տարածք։ Լճում ջրի փոփոխությունը կատարվում է տարվա մեջ 8 անգամ։
Լիճը ունի աղքատ բուսականություն. այստեղ աճում են ընդամենը մակրոֆիտների 11 տեսակ։ Ձկնատեսակներից առկա են գետակի թառ, տեգ, ոսկեգույն կարաս և այլն։

## Արտաքին հղումներ
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի լճեր
Կատեգորիա:Էստոնիայի լճեր
Ջրահարս զրահանավի հուշարձան

290px|մինի|աջից
**«Ջրահարս» զրահանավի հուշարձան**, հուշարձան Տալլինի Կադրիորգ այգում։ Գրանիտե պատվանդանի վրա կանգնած է բրոնզե հրեշտակը։ Պատվանդանին գրված է. «Россiяне не забываютъ своихъ героевъ мучениковъ» («Ռուսները չեն մոռանում իրենց հերոս նահատակներին»)։ Ստեղծվել է քանդակագործ Ամանդուս Ադամսոնի կողմից։ Նվիրված է Ռուսական կայսրության նավատորմի 177 նավաստիների հիշատակին, որ զոհվել են «Ջրահարս» զրահանավի վրա 1893 թվականի սեպտեմբերի 7-ին։

## Պատմություն
1900 թվականին ռեվելյան թերթերում հայտարարություն է տրվում այն մասին, որ զոհվածների հիշատակին հուշարձան կանգնեցնելու համար նվիրատվություններ են հավաքվում։ Հուշարձանի հեղինակն է անվանի քանդակագործ Ամանդուս Ադամսոնը։ Հուշարձանի կառուցման համր ծախսվել է 67159 ռուբլի, որից 61000-ը հավաքվել էր նվիրատվությունների միջոցով։ Հուշարձանի բացման արարողությունը կայացել է 1992 թ. սեպտեմբերի 7-ին՝ դեպքի 7-ամյա տարելիցի օրը։

## Հուշարձանի նկարագրություն
Հուշարձանի ընդհանուր բարձրությունը 16 մ է։ Պատվանդանը կառուցված է սև գրանիտից, այն ունի զրահանավի առաջամասի տեսք, որ ճեղքում է ծովի ալիքները։ Ալիքները վարդագույն գրանիտից են։ Գրանիտե բարձրության վրա տեղադրված է հրեշտակի բրոնզե արձանը, որ բարձրացրած աջ ձեռքում բռնել է ոսկեզօծ խաչը։

Արձանի համար նախատիպ է հանդիսացել քանդակագործի աղախինը՝ 17-ամյա Յուլիանա Ռոոտսին (էստոնացի քաղաքական գործիչ ու տնտեսագետ Տիյտա Մադեի հորական տատը)։

Հուշարձանի աստիճանների դիմաց տեղադրվել է խորաքանդակ, որի վրա պատկերված է զրահանավը ծովի ալիքների մեջ։ Քանդակի հակառակ կողմում՝ ծովի կողմից, գրված են «Ջրահարս» զրահանավի 12 սպաների անունները։

Հուշարձանի տարածքը շրջափակված է քարե սյուներով, որոնք միմյանց միացված են շղթաներով։ Սյուների վրա գրված են զրահանավի 165 նավաստիների անունները։

Հուշարձանի բրոնզե մասերը պատրաստվել են Սանկտ-Պետերբուրգում` Ադոլֆ Մորանդի արհեստանոցում։ Գրանիտը բերվել է Ֆինլանդիայից։

2005 թվականին Էստոնիայում թողարկվել են նամականիշեր` նվիրված քանդակագործ Ամանդուս Ադամսոնի ծննդյան 150-ամյակին։ Նամականիշերի վրա պատկերված է «Ջրահարս» զրահանավի հուշարձանը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Tallinn asv2022-04 img71 Russalka Memorial.jpg
Պատկեր:Russalka close-up.jpg
Պատկեր:Русалка 1 beentree.jpg
Պատկեր:Русалка 4 beentree.jpg
Պատկեր:Russalka Memorial at end of path.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հուշարձանի մասին VirtualGuide.ru կայքում

Կատեգորիա:Տալլինի հուշարձաններ
Տարտուի խաղալիքների թանգարան

մինի|աջից
**Տարտուի՝ խաղալիքների թանգարան** (), թանգարան Էստոնիայի Տարտու քաղաքում, խաղալիքների ամենամեծ թանգարանը Մերձբալթիկայում։ Թանգարանում ցուցադրվում են ավելի քան 5000 խաղալիքներ։ Թանգարանի մի շարք խաղալիքներ կարելի է փորձարկել, իսկ երեխաների համար կա առանձին խաղասենյակ։

## Պատմություն
Թանգարանի առաջին շենքում 19-րդ դարի սկզբում գործում էր Դորպատի նահանգի դպրոցը, որտեղ սովորում էին հիմնականում արհեստավորների երեխաներ։ 1829 թվականին շենքը գնել է մասնավոր անձ, որից հետո սկսվել են շենքի վերականգնման աշխատանքները։ Տան ճակատամասը վերակառուցվել է դասական ոճով, պատուհանները մեծացվել են, սենյակները բաժանվել են միջնապատերով։ 19-րդ դարի վերջին ու 20-րդ դարի սկզբին շենքում գործել են տարբեր կազմակերպություններ, շենքի բակում կառուցվել են օժանդակ շինություններ, որոնք հետագայում քանդվել են։ 20-րդ դարում շենքն օգտագործվել է որպես բնակելի տուն, որ չուներ մշտական սեփականատեր։ 1994 թ. Տորտու քաղաքի կառավարությունը որոշում է այս շենքում բացել խաղալիքների թանգարան։
մինի|ձախից|Տարտուի խաղալիքների թանգարան
Տարտուի խաղալիքների թանգարանի բացումը տեղի է ունեցել 1994 թ. մայիսի 29-ին։ Թանգարանի հիմնադիրներն են Մերի Սաարեն, Մարե Հանթը, Տիիա Տոոմետը։ Վերջինս էլ դարձել է թանգարանի առաջին տնօրենը։ 2007 թ-ից թանգարանի տնօրենն է Տրիին Վաարոն։

2003 թ. թանգարանը տեղափոխվել է Լուտսու փողոցում գտնվող փայտե տնակը։ 2004 թ. մարտի 13-ին բացվել է նոր ցուցահանդեսը՝ ներառյալ արհեստանոցն ու խաղասենյակը։ Թանգարանի հիմնական շենքի ետնաբակում գտնվող տնակում 2005 թ. դեկտեմբերի 2-ին բացվել է թատերական ներկայացումների ու մուլտֆիլմերի տիկնիկների ցուցահանդես, որում ցուցադրված են Էստոնիայում վերջին 50 տարիների ընթացքում ստեղծված տիկնիկները։

## Ցուցանմուշներ
Թանգարանում ցուցադրվում են ավելի քան 6000 խաղալիքներ ու տիկնիկներ։ Խաղալիքները պատրաստված են էստոնական ավանդական ոճով։ Ցուցադրված են նաև տարբեր երկրների հուշանվերներ, ինչպես նաև ուգրոֆիննական խաղալիքների հավաքածու։

## Թալիսմանը
Թանգարանի թալիսմանը Ծաղկաթաթ Թեդի արջուկն է, որ 1994 թ. կարվել է Կաի Մասերի կողմից։ Արջուկն այդպես է անվանվել, որովհետև նրա թաթերը կարվել են ծաղկավոր կտորից։ Ծաղկաթաթ Թեդիի մասին գրքեր են գրել, բացիկներ հրատարակել, նկարահանել կինոյում և այլն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Պաշտոնական կայքը
*Տարտուի խաղալիքների թանգարանի պատմությունը 
*Խաղալիքների թանգարան. լուսանկարներ
*Խաղալիքների թանգարան 

Կատեգորիա:1994 հիմնադրումներ Էստոնիայում
Կատեգորիա:1994 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:Էստոնիայի թանգարաններ
Կուրեսսո

thumb|300px|right
**Կուրեսսո** (, Էստոնիայի տարածքում գտնվող ամենամեծ ճահճային տարածք, որը ստացել է «Կռունկների ճահիճ» անվանումը։ Այստեղ են գտնվում Եվրոպայի տորֆի ամենամեծ պաշարները։ Ճահճային տարածքը բաժանվում է մի քանի կղզիների, որոնք գտնվում են Նավեստի և Հալիստե գետերի միջև։ Հարավից հյուսիս ձգվում է 7 կմ, արևելքից արևմուտք՝ 17 կմ Ճահճային ընդհանուր տարածքը զբաղեցնում է 11100 հա։ 1993 թ.-ին տարածքի մեծ մասում ստեղծվել է Սոմաա արգելոցը։ Այստեղ տարածված են վայրի օրխիդեաներ, ինչպես նաև հազարավոր կռունկներ, որոնք ճահիճը օգտագործում են ձվադրման համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի աշխարհագրություն
Հալիստե (գետ)

**Հալիստե** (), գետ Էստոնիայի հարավ-արևմուտքում։ Հանդիսանում է Նավեստի գետի ձախ վտակը։ Գետը ունի 86 կմ երկարություն, ավազանի տարածքը կազմում է 1900 կմ²։
 
Գետի աջ վտակներն են Պալեն և Ռաուդնան, ձախ վտակն է Ալվան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի գետեր
Կատեգորիա:Էստոնիայի գետեր
Նարվա (գետ)

[մինի|Նառվա [գետի ավազանի քարտեզը|ձախից]]
**Նառվա** ( և *Naroova* (հին էստոներեն՝ Ալուկսե), ), գետ Էստոնիայի և Ռուսաստանի Լենինգրադյան մարզի սահմանին։ Գրականության մեջ հանդիպում է նաև Ալուկսե (գետի հին էստոներեն անվանումը) և Բեկ եզրերը, վերջինը օգտագործվում էր շվեդական տիրապետության ժամանակ 17-րդ դարում և հիշատակվում է Օլեարիի մոտ։ Գետի վրա են տեղաբաշխված ռուսական Իվանգորոդ և էստոնական Նառվա քաղաքները։

## Ընդհանուր տեղեկություններ
Գետը սկիզբ է առնում Չուդյան Պսկովյան լճից և թափվում է Բալթիկ ծովի Ֆիննական ծոցում գտնվող Նառվայի ծոց։
* Գետի երկարությունը կազմում է 77 կմ, որից 40 կմ վերին հոսանքն է, 20 կմ՝ միջինը, և 17 կմ ստորինը։
* Գետի ավազանի մակերեսը կազմում է 56 200 կմ²։
* Ջրի արտահոսքը գետաբերանի մոտ կազմում է 399 մ³/վրկ կամ 12,58 կմ³/տարի, ինչը 78 մ³/վրկ-ով կամ 2,46 կմ³/տարով ավելին է, քան աղբյուրի մոտ։
* Գետի անկումը կազմում է 30 մ, որից 19 % (4-7,5 մ) բաժին է հասնում Նառվայի ջրվեժներին, իսկ 16 % (5 մ) Օմուտսկի սահանքասյամերին։
* Հնարավոր հիդրոէներգետիկ ռեսուրսները. միջին տարեկան հզորությունը 141 ՄՎտ, միջին տարեկան արտադրությունը 1235 մլն. կՎտ-ժ։
* Լայնությունը միջինում 200 - 300 մ, առավելագույն լայնությունը ունի վերին հոսանքներում Վերխովսկի կղզու մոտ՝ մոտ 900 մ։
* Խորությունը հիմնականում կազմում է 3-4 մ, տեղ-տեղ հասնում է 6 մ, ՀԵԿ-ից ներքև մինչև 11 մ, գետաբերանի մոտ՝ 15 մ։
* Հոսանքի միջին արագությունը՝ 1 մ/վ, սահանքասյամերի մոտ մինչև 3 մ/վ, ստորին հոսանքներում մինչև 0,5 մ/վ։
* Գետը սառցակալում է միջինում 5,5 ամիս։

Հիդրոէլեկտրոկայաններ՝ Նառվայի ՀԵԿ։

Գետը նավարկելի է Նառվայի ՀԵԿ-ից (14,9 կմ) ներքև և Նառվայի ջրամբարում (15 կմ), այսպիսով այն 40 %-ով նավարկելի է։

Հիմնական վտակներ՝ Պլյուսա, Ռոսոն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Իվանգորոդ. Նառվայի ջրվեժները 
* Նառվայի նավահանգիստների իրավիճակային հետազոտություն  
* Նառվայի մերձակայքը 

Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի գետեր
Կատեգորիա:Էստոնիայի գետեր
Կատեգորիա:Լենինգրադյան մարզի գետեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կատեգորիա:Սահմանային գետեր
Կատեգորիա:Ֆիննական ծոց թափվող գետեր
Կիլոն

**Կիլոն** (, ), մ. թ. ա. մոտ 640 թվականին Աթենքում եվպարիղների իշխանության դեմ ուղղված դավադրության (Կիլոնյան խռովություն) ղեկավար։ Կողմնակիցների հետ գրավել է Ակրոպոլիսը և ընկել շրջապատման մեջ։ Կիլոնը եղբոր հետ փախել է, իսկ կողմնակիցները զոհվել են։ Կիլոնի դավադրությունը մ. թ. ա. 7-րդ դարում Աթենքում սրված հասարակական-տնտեսական հակասությունների արտահայտությունն էր։

## Որոշ կենսագրական տվյալներ
Կիլոնը պատկանում է ազնվական ընտանիքի։ Նա ամուսնացած է եղել բռնակալ Մեգար Ֆեագենայի դստեր հետ։ Հաղթելով 35 օլիմպիական խաղերի վազքի մրցույթը (մ. թ. ա. 640 թ.), Կիլոնը ձեռք է բերել մեծ հեղինակություն, որպես «օլիմպիոնիկ» և հետևողական, յուրահատուկ, ողորմությամբ և աստվածների պաշտպանության մարդ։ Ելնելով դրանից Կիլոնը փորձում էր լինել բռնակալ, հիմք ընդունելով բնակչության աջակցությունը։

## Կիլոնական անախորժություններ
Կիլոնը բանակի և ընկերների հետ գրավեցին Միջնաբերդը, այն օրերին, երբ Օլիմպոսում նշում էին Զևսի տոնը (հուլիս)։ Բայց Կիլոնը չհանդիպեց ոչ մի աջակցության։ Ատհենիանսը մազապուրծ դաշտում արագ հավաքեց բանակ և արագ պաշարեցին Միջնաբերդը։ Երբ ապստամբները, որոնք հոգնած ու սովի էին մատնված, նստել էին խորանին և սպաում էին պաշտպանության, այդ նույն ժամանակ բռնակալ Մեգակլը խոստացավ նրանց անվտանգություն և համոզեց իջնել բերդից և ենթարկվեն, բայց հազիվ համոզվեցին և լքեցին Ակրոպոլը, ոմանք զոհվեցին, ոմանք հանձնվեցին։ Իսկ Կիլոնը եղբոր հետ հասցրեց փախչել։

## Գրականություն
### Աղբյուրներ
* Ֆուկուդիդ, Պատմություն
* Պլուտարքոս, Սոլոն

### Ուսումնասիրություններ
* 
* Эндрюс А. Рост Афинского государства (III. От Килона до Солона) // Кембриджская история древнего мира. Т. III. Ч. 3: Расширение греческого мира. М.: Ладомир, 2007. ISBN 978-5-86218-467-9

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին հույներ
Կատեգորիա:Հունաստանի քաղաքական գործիչներ
Կիլոգրամ-ուժ

**Կիլոգրամ-ուժ**, ուժի միավորը միավորների MkGS (տեխնիկական) համակարգում։ Հայերեն կրճատ նշանակումն է **կԳ** (միջազգային նշանակումը՝ **kgf** կամ **kG**)։

(ազատ անկման նորմալ արագացումը ընդունվել է Չափերին ու կշիռներին վերաբերող 3-րդ գլխավոր կոնֆերանսում, 1901, Փարիզ)։

**1 կԳ = 9,80665 [[Նյուտոն (չափման միավոր)|նյուտոն]] (ճիշտ) = 9, 80665.103 [[դին (չափման միավոր)|դն]]**

Եվրոպական մի շարք երկրներում (Գերմանիա, Շվեդիա, Ավստրիան) այդ միավորը կոչվում է *կիլոպոնդ* և նշանակվում է kp։ 
Քիչ օգտագործվող միավորներն են՝

* **տոննա ուժ**։ 1 տու = 103 կգու = 9806,65 Н
* **գրամ ուժ**։ 1 գու = 10−3 կգու = 9,80665 Н

## Արտաքին հղումներ
* Measurement of forces by comparison to the kilogram-force unit (video)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուժի չափման միավորներ
Ահերու

**Ահերու** (), քաղցրահամ լիճ, գտնվում է Էստոնիայի Վալգամաա նահանգի Տահևա շրջանում՝ 69,3 մ բարձրության վրա։ Լիճը զբաղեցնում է 2,34 կմ² մակերես, միջին խորությունն է 3,4 մ, իսկ տարողությունը՝ 7956 հազար մ³։
Լճում առկա են տեգ, գետակի թառ և այլ ձկնատեսակները։

Կատեգորիա:Էստոնիայի լճեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի լճեր
Կրթությունն Էստոնիայում

**Էստոնիայի պաշտոնական կրթության** պատմությունն սկսվում է դարերի առաջին վանական և եկեղեցական դպրոցների հիմնադրումով։ Էստոներենով առաջին այբբենարանը լույս է տեսել 1575 թ.։ Էստոնիայի ամենահին բուհը Տարտուի համալսարանն է՝ հիմնադրված շվեդ թագավոր Գուստավ 2-րդ Ադոլֆի կողմից 1632 թ.։ 1919 թ. առաջին անգամ համալսարանի դասընթացները անցկացվեցին էստոներենով։

Էստոնիայի արդի կրթությունը բաժանված է հիմնական, մասնագիտական և լրացուցիչ տեսակների։ Կրթական համակարգը քառաստիճան է՝ նախադպրոցական, հիմնական, միջնակարգ և բարձրագույն։ Գոյություն ունի դպրոցների և կրթական ինստիտուտների լայն ցանց։ Էստոնիայի կրթական համակարգը բաղկացած է պետական, համայնքային, հասարակական և մասնավոր կրթական հաստատություններից։ Ներկայումս Էստոնիայում կա 589 դպրոց։

## Բարձրագույն կրթություն
Ակադեմիական բարձրագույն կրթությունն Էստոնիայում բաժանված է 3 մակարդակների՝ բակալավրական կրթություն, մագիստրոսական կրթություն և դոկտորական կրթություն։ Որոշ մասնագիտությունների (հիմնական բժշկական կրթություն, անասնաբուժություն, դեղագործություն, ատամնաբուժություն, ճարտարապետ-ինժեներ և դասղեկ) բակալավրական և մագիստրոսական մակարդակները միավորված են մեկում։

Էստոնիայի հասարակական համալսարանները էականորեն ավելի մեծ ինքնիշխանություն ունեն, քան գործող բարձրագույն ուսումնական հաստատությունները։ Ի հավելումն կազմակերպելու համալսարանների ուսումնական կյանքը՝ կարող են ստեղծվել նոր ուսումնական ծրագիր, սահմանել ընդունելության կանոնակարգ, հաստատել բյուջեն և զարգացման ծրագիրը, ընտրել ռեկտորին։ Էստոնիայում առկա են չափավոր թվով հասարակական և մասնավոր համալսարաններ։ Ամենամեծ հասարակական համալսարաններն են Տարտուի համալսարանը, Տալլինի տեխնոլոգիական համալսարանը, Էստոնիայի կենսաբանական գիտությունների ակադեմիան, Էստոնիայի արվեստի ակադեմիան, Էստոնիայի երաժշտության և թատրոնի ակադեմիան և ամենամեծ մասնավոր՝ *Audentes* միջազգային համալսարանը։

Էստոնիայի գիտությունների ակադեմիան Էստոնիայի ազգային գիտությունների ակադեմիան է։ Էստոնիայի ՏՏ արդյունաբերությունը 1950-ականների վերջերին առաջին համակարգչային կենտրոնները հիմնեց Տարտուում և Տալլինում։ Էստոնացի մասնագետները ներդրում են ունեցել և նպաստել ԽՍՀՄ տարբեր նախարարությունների ծրագրային տեխնիկական չափանիշների ապահովման զարգացմանը 1980-ականների ընթացքում։

## Տես նաև
* Էստոնիայի բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Կրթությունն Էստոնիայում 
* Ինչպե՞ս ընդունվել էստոնական բուհ 

Կատեգորիա:Կրթությունն Էստոնիայում
Կիլովատտ-ժամ

մինի|աջից|Բնակելի էլեկտրաէներգիայի հաշվիչը գտնվում է Կանադայում
**Կիլովատտ-ժամ** (կիլո և վատտ - ժամ), աշխատանքի և էներգիայի արտահամակարգային միավոր, հավասար է այն էներգիային, որն արտադրում է 1 կվտ հզորության էներգիայի աղբյուրը մեկ ժամվա ընթացքում։

Հայերեն կրճատ նշանակումն է կՎտ⋅ժ, կամ կՎտժ (միջազգային նշանակումը՝ **kWh**)։

## Սահմանում
**1 կվտ-ժ= 3, 6 • 106շ= 3, 6 • 1013 Էրգ։**

** =  = **

Կիրառվում է հիմնականում էլեկտրատեխնիկայում։ 
##### Նկարագրություն
Պետք է նշել, որ ճիշտ ուղղագրությունում գրվում է «կՎտ⋅ժ» (հզորություն բազմապատկած ժամանակ)։ Սխալ «կՎտ/ժ» ձևը հաճախ հանդիպում է ԶԼՄ-ներում և նույնիսկ պաշտոնական փաստաթղթերում։

##### Օրինակներ
* Էլեկտրաէներգիա 2 կՎտ 15 րոպեում սպառում է ցանցը և տալիս է միջավայրին էներգիա, որը հավասար է մինչև՝ 2 կՎտ ⋅ 0,25 ժ = 0.5 կՎտ*ժ,
* Էլեկտրական լամպի ուժը՝ 100 Վտ, որը ներառում է օրական 8 ժամ, մեկ ամսում սպառվում է՝ 0,1 կՎտ ⋅ 8 ժամ/օր ⋅ 30 օր = 24 կՎտ*ժ,
* Էներգախնայողության լամպ՝ 20 Վտ, ներառում է օրական 8 ժամ, մեկ ամսում սպառվում է՝ 0,02 կՎտ ⋅ 8 ժամ/օր ⋅ 30 օր = 4,8 կՎտ*ժ,

## Թարգմանություններ է այլ չափումների

Էներգետիկ փոխանակման աղյուսակ՝

Հաճախ օգտագործվող.
*1 հազ. ժամ = 860 Մկալ
*1 հազար կՎտժ = 3.6 ԳՋ

## Տես նաև
* Հաշվիչ էլեկտրաէներգիա
* Ամպեր-ժամ
* Ջոուլ
* Կակորիա

## Արտաքին հղումներ
* Power and Energy in the Home: The Trustworthy Cyber Infrastructure for the Power Grid (TCIP) group at the University of Illinois at Urbana-Champaign has developed an applet which illustrates the consumption and cost of energy in the home, and allows the user to see the effects of manipulating the flow of electricity to various household appliances.
* Prices per kilowatt hour in the USA, Energy Information Administration
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չափման միավորներ
Արբի (լիճ)

**Արբի** (), լիճ Էստոնիայի Էլվա քաղաքում, որի մակերեսը կազմում է 4,5 հա. Լճից սկիզբ են առնում գետակներ, որոնք թափվում են Էլվա գետ։

## Պատկերներ

File:Elva laululava.JPG
File:Arbi-jarv.jpg
File:Arbi järve rand Elva kesklinnas, 23. juuni 2009.jpg


Կատեգորիա:Էստոնիայի լճեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի լճեր
Սոոմա

thumb|300px|right
մինի|Soomaa ազգային պարկի անօդաչու սարքի տեսանյութը 2023
**Սոոմա** (), զբոսայգի Էստոնիայի Վիլյանդիմաա նահանգում։ Սոոմա զբոսայգին ստեղծվել է 1993 թ.-ի դեկտեմբերի 8-ին՝ ճահճային տարածքների, անտառների ու մարգագետինների պահպանման համար։ Զբոսայգու բառացի թարգմանությունը էստոներենից նշանակում է «ճահիճների երկիր»։ Այն զբաղեցնում է 390 կմ² տարածք և մեծության առումով Էստոնիայում երկրորդն է Լահեմմա զբոսայգուց հետո։
Սոոմա զբոսայգում գտնվում են բազմաթիվ ճահիճներ, որոնք սնվում են Պյառնու գետի վտակներով։ Այստեղ է գտնվում նաև հանրահայտ Կուրեսսո ճահիճը, 524 բուսատեսակ, 172 թռչնատեսակ, այդ թվում՝ արձիվներ, ինչպես նաև 46 տեսակ կաթնասուններ, այդ թվում՝ եղջերու, կուղբ, գայլ, արջ։

## Արտաքին հղումներ
* Սոոմա զբոսայգու պաշտոնական կայք 
* Սոոմա զբոսայգու քարտեզ 

Կատեգորիա:Էստոնիայի ազգային այգիներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի բնություն
Կատեգորիա:1993 հիմնադրված բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ‎
Կինովար

**Կինովար** (, ), միներալ, սնդիկի սուլֆիդ։

Քիմիական կազմը՝ HgS, պարունակում է 86, 2% սնդիկ։ Բյուրեղագիտական համակարգը տրիգոնային է։ Առաջացնում է ռոմբոէդրիկ բյուրեղներ, հատիկավոր, կամ փոշեխառն զանգվածներ։ Գույնը՝ վառ և շագանակագույն կարմիր, փայլը՝ ալմաստի։ Կարծրությունը՝ 2-2,5, խտությունը՝ 8000 կգ/մ³։ Կինովարը սնդիկի առավել տարածված միներալն է։ Հանդիպում է հիդրոթերմալ մերձմակերևութային քվարցի, կալցիտի, բարիտի, սակավ՝ ռեալ-գարի, բնածին ոսկու հետ։

## Վիշապի արյուն
Կինովարի հունարեն, դեռևս Թեոֆրաստի կողմից օգտագործվող, անվանումը վարկածներից մեկի համաձայն առաջացել է հին պարսկերեն *Zinjifrah* բառից, որը նշանակում էր «վիշապի արյուն»։

## Հանքավայրեր
Հանքավայրեր հայտնի են Ուկրաինայում, Ղրղզստանում, Ալթայում, Իսպանիայում, Իտալիայում, ԱՄՆ-ում։

## Կիրառություն
Կիրառվում է սնդիկի ստացման, գեղարվեստական ներկերի պատրաստման համար։ Որպես գեղարվեստական ներկ, կինովարը օգտագործում էին տակավին Հին Եգիպտոսում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սնդիկի արտադրության պատմությունից 
* Կինովարը մինեռալների բազայում 
* Կինովարը մինեռալների բազայում webmineral.com 

Կատեգորիա:Սուլֆիդային միներալներ
Թութանխամոն

**Թութանխամոն III** (, բառացիորեն՝ **Ամոնի կենդանի պատկերը**), Հին Եգիպտոսի 18-րդ դինաստիայի (Նոր թագավորություն) փարավոն (մեր թվարկությունից առաջ մոտ 1332-1323 թվականներին։ Ամենհոթեպ 4-ի (էխնաթոն) և Նեֆերտիտիի դստեր ամուսինը և, հավանաբար, Էխնաթոնի կրտսեր եղբայրը։

Գահ է բարձրացել 9 տարեկանում, մահացել է 20 տարին չբոլորած։ Թութանխամոնի օրոք վերացվել են Էխնաթոնի կրոնական ռեֆորմները, վերականգնվել է Ամոնի պաշտամունքը։

Փարավոնի աթոռանիստն Ախեթաթոնից տեղափոխվել է Թեբե։ 1922 թվականին անգլիական հնագետ Հ. Կարտերը հայտնաբերել է Թութանխամոնի հարուստ դամբարանը։

## Ծագումն ու ընտանիքը

#### Ծագում
Թութանխամոնի ստույգ ծագումը ցույց տվող գրառումներ չեն հայտնաբերվել։ Եգիպտոլոգները նրա ծագման 2 վարկած են առաջ քաշել։
* Նա փարավոն Էխնաթոնի որդին էր։
* Թութանխամոնի հայրը Սմենխքարեն էր, ով Էխնաթոնի եղբայրը կամ էլ որդին էր։
2010 թ․-ի փետրվարի 17-ին Զախի Խավասն ու Եգիպտոսի մշակույթի նախարար Ֆարուկ Խոսնին հրապարակեցին 2007-2009 թվականների հետազոտության արդյունքները, հետազոտությունները իրենցից ներկայացնում էին մումիաների ԴՆԹ համակարգված վերլուծություն և ռադիոլոգիական ուսումնասիրություն։ Արդյունքները ցույց տվեցին, որ Թութանխամոնը Էխնաթոնի և իր չիդենտիֆիկացված քրոջ որդին է եղել։ 
Նույն 2010 թ․-ին ռուս եգիպտագետ Ա․Օ․ Բոլշակովը կասկածեց Խավասի հետազոտության արդյունքները։ Ըստ իրեն՝ էպիգրաֆիկայի տվյալները ցույց են տալիս, որ Էխնաթոնը Թութանխամոն անունով որդի չունի։

#### Ընտանիք
Թութանխամոնը ամուսնացել է Անխեսենամոնի (մումիա KV21A) հետ, ով Էխնաթոնի երրորդ դուստրն էր։ Նա երկու անգամ ծննդաբերել է, երկու անգամն էլ մահացած պտուղ է եղել։ Մահացած նորածինները գտնվել են Թութանխամոնի դամբարանում։

## Կառավարումը

#### Գահ բարձրանալը
Գահ է բարձրացել շուրջ 10 տարեկանում։ Նրանից հետո կառավարել են վեզիր Էյեն և գեներալ Խորեմհեբը։

Մանուկ հասակում նրան անվանել են Թութանհաթոն՝ Աթոն աստծու պատվին, բայց հոր մահից և նրա կրոնի անկումից հետո վերցնում է Թութանխամոն անունը՝ Ամոն աստծու պատվին։

#### Վերադարձ հին աստվածներին
Գահ բարձրանալու առաջին երեք տարիներին շարունակում էր հոր կրոնը։ Բայց չորրորդ տարուց արդեն փոխում է անունը, Թութանհաթոնը փոխում է Թութանխամոնի, իսկ նրա կին/քույր/թագուհի Անխեսենաթոնը համապատասխանաբար փոխում է անունը՝ Անխեսենամոնի։ Այսպիսով Թութանխամոնի գահակալած տարիներին վերականգնվում է հին աստվածների պաշտամունքը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Amon karnak.jpg
Պատկեր:Tutankhamun Period God Amun.jpg
Պատկեր:Déesse protectrice de la tombe de Toutânkhamon (musée du Caire Egypte) (1814743917).jpg
Պատկեր:Mannequin of Tutankhamun.jpg
Պատկեր:TutankhamunBerlin.jpg
Պատկեր:Tutankhamun-StatueHead MetropolitanMuseum.png
Պատկեր:Tête de Toutânkhamon enfant (musée du Caire Egypte).jpg
Պատկեր:Egyptian - Seal Ring with Name of Tutankhamun - Walters 42386.jpg


## Անուն
210p|thumb|Թութանխամոնի անվանումը հիերոգլիֆներով
250px


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հին Եգիպտոս
Կատեգորիա:Փարավոններ
Ազվին

**Ազվին**, Խնդաձոր, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Կիսկիմի գավառակում, Խոտորջրի գյուղախմբում։

XIX դարավերջին ապրում էին թուրքեր և հայեր։ Հայերն ունեին դպրոց և եկեղեցի։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ազուրջու

**Ազուրջու**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին Գարահիսարի գավառում։ Գտնվում էր Սև ծով տանող ճանապարհի վրա՝ Շապին Գարահիսար քաղաքից 13 կմ հյուսիս։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Աթախի գավառ

**Աթախ**, գավառ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթում։

Թուրքական տիրապետության հաստատման ժամանակ պատկանում էր քուրդ բեկերին։ Գավառն հանդիսանում էր **օջախըլկ** կամ **յուրդուկ**։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կենաց լեռներ

**Կենաց լեռներ**, *Կենաց լեռնաշղթա, Կենացյուրտ, Կենցայուրտ*, Հայաստանի Տավուշի մարզում։ Միափորի լեռների հյուսիսային ճյուղավորություններից, Վարագաջուր ու Տավուշ գետերի ջրաբաժանը։ Ամենաբարձր գագաթը Կենացսար (2139 մ), երկարությունը 42 կմ։ Սկսվում է  Միափոր գագաթից և ձգվում է հյուսիս-արևելքի ուղղությամբ։ Ծալքաբեկորավոր, էրոզային տեղատարումային լեռնաշղթա է։ Լանդշաֆտը լեռնատափաստանային և լեռնամարագագետնային է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տավուշի մարզի լեռնաշղթաներ
Հակոբ Ջիվանյան

**Հակոբ Արամի Ջիվանյան** (), հայ ճարտարապետ, նկարիչ, քանդակագործ։ Հայաստանի վաստակավոր ճարտարապետ (2011)։

Կենդանաբան-հյուսվածաբան Կարինե Ջիվանյանի եղբայրն է։

## Կենսագրություն
1961 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1983-1989 թվականներին՝ Գյումրիի գլխավոր նկարիչ, 1989-1992 թվականներին՝ գլխավոր ճարտարապետ։ Հակոբ Ջիվանյանի նախագծերով 1962-1973 թվականներին Գյումրիում կառուցվել են բնակելի տներ, աղբյուր-հուշարձաններ (1961-1973), Անիի 1000-ամյակի կոթողը, «Գյումրիի քարե մատյանը» (երկուսն էլ՝ 1984), Տարտուում՝ Խաչատուր Աբովյանի (1978), Շիրակի մարզի Ազատան (1980, ՀՀ Պետական մրցանակ՝ 1981) և այլ գյուղերում (1970-1981) Հայրենական պատերազմում (1941-1945) զոհված մարտիկների հուշարձաններ, կերտել է նկարիչ Մինաս Ավետիսյանի մահարձանը (1977, Երևանի քաղաքային գերեզմանատան պանթեոն) և այլն։

Հեղինակ է նաև երփնագրերի («Գյուղական անդորր», «Երեկո», «Բակ Լենինականում», «Աշնանային ակնթարթ» և այլն), խաչքարերի։

Էստոնիայի Տարտու քաղաքի Ազատության այգում գտնվող Հայաստանի և Էստոնիայի ժողովուրդների բարեկամության հուշարձանի հեղինակն է (1978)։

## Պարգևներ և կոչումներ
* ՀԼԿԵՄ մրցանակ (1971)։
* Հայաստանի վաստակավոր ճարտարապետ (2011)։

## Պատկերասրահ

Armenia - Estonia monument (Gardmanahay).JPG|Հայաստանի և Էստոնիայի ժողովուրդների բարեկամության հուշարձան
Արգելոց «Կումայրի», 2015 (22).jpg|Սուրբ Նահատակաց (Գյումրի)


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հայաստանի և Էստոնիայի ժողովուրդների բարեկամության հուշարձան Տարտու քաղաքի կայք

Կատեգորիա:ՀՀ վաստակավոր ճարտարապետներ
Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Ազուբ

**Ազուբ**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կարսի գավառում։ Գտնվում էր Կարս-Հասանկալա ճանապարհի վրա։ Ճանապարհորդ Կեր Փետրը այն կոչել է «հյուղակների հավաքածու»։

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Ազրայել

**Ազրայել**, գյուղակ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Ալաշկերտի գավառակում։ Գտնվում էր Արածանիի հովտում։

XX դարի սկզբին ուներ 10 քուրդ բնակիչ։ Բնակիչների հիմնական զբաղմունքն անասնապահությունն էր։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Պաուլ Ռաուդ

**Պաուլ Ռաուդ** (էստ․՝ Paul Raud, ), էստոնացի գեղանկարիչ։ Գեղանկարիչ Քրիստիան Ռաուդի եղբայրը։ 1888-1894 թվականներին սովորել է Դյուսելդորֆի գեղարվեստի ակադեմիայում։ Հիմնականում ստեղծել է ակադեմիական ոգով դիմանկարներ («Ն. Իկսկյուլ», 1894), ժանրային և բնանկարչական էտյուդներ, էստոնացի գյուղացիների հավաքական դիմանկարներ («Քեռի Պաուլը ծխամորճով», 1894-1896)։

## Կենսագրություն
Փոլ Ռաուդը ծնվել է 1865 թվականի հոկտեմբերի 22-ին Վիրու Յագուպի ծխական համայնքի Կիրիկու գյուղում (ժամանակակից Կիրիկուկյուլա)։ Ունեցել ՝ երկվորյակ եղբայր՝ Քրիստիան, որը դարձել է հայտնի նկարիչ, Էստոնիայի ազգային թանգարանի հիմնադիր։

Երկու եղբայրների մանկությունն ու պատանեկությունն անցել են Մերիկյուլա գյուղում, որտեղ նրանց հայրը՝ Յաան Ռաուդն աշխատել է որպես դաշտային հեծելապահակ։ Նա վաղ է մահացել։

1886 թվականին Ռակվեռեի գյուղական դպրոցն ավարտելուց հետո Պաուլը գնացել է սովորելու Դյուսելդորֆում, որտեղ աշակերտել է Էդուարդ ֆոն Գեբհարդտին։

1896 թվականին Ռաուդն իր եղբոր և քանդակագործ Ամանդուս Ադամսոնի հետ միասին ուղևորություն է կատարել դեպի Մուհու և Պակրի կղզիներ։ Այս շրջանում նրա ստեղծած նկարները նման էին Մաքս Լիբերմանի աշխատանքներին։ 1899 թվականին նա վերադարձել է Գերմանիա, որտեղ իր աշխատանքներում դարձյալ դիմել է իմպրեսիոնիզմի տարրերին։ Այդ ժամանակվա Ռաուդի աշխատանքների ոճի վրա մեծապես ազդել է Իլյա Ռեպինի հետ նրա համատեղ աշխատանքը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ (որի ընթացքում նկարիչը մեկնել է Տալլին) և դրանից հետո նա սկսել է դասավանդել, 1915 թվականից աշխատել է Տալլինի առևտրի ինստիտուտում որպես գրաֆիկայի ուսուցիչ, իսկ 1923 թվականից` Տալլինի Արդյունաբերական դիզայնի պետական դպրոցում։ Նկարչի ատելիեն տեղակայված էր Նեյթսիտորն աշտարակում։

Պաուլ Ռաուդը մահացել է 1930 թվականի նոյեմբերի 22-ին։ Թաղվել է Տալլինում՝ Ռահումյաե գերեզմանատանը։

Նկարչի գործերը պահվում են Էստոնիայի գեղարվեստական թանգարանում։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Paul raud lilleniit.jpg|*«Ծաղկազարդ դաշտ» (1906-1911)*
Պատկեր:Muhu Church by Paul Raud.jpg|*«Մուհուի եկեղեցին» (1898)*
Պատկեր:Jaan Poska portrait by Paul Raud.jpg|*«Յաան Պոսկայի դիմանկարը» (1929)*
Պատկեր:Paul raud poolakt01.jpg|*«Կիսամերկ» (1911)*
Պատկեր:Voldemar Puhk portrait.jpg|*«Վոլդեմար Պուհկի դիմանկարը» (1929)*


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
*"From one Century to the Next: Exhibition of works by Kristjan and Paul Raud in Kumu Art Museum June 22–October 8, 2006, information folder from the Art Museum of Estonia
*Works by Paul Raud at the Art Museum of Estonia

Կատեգորիա:Բնանկարիչներ
Կատեգորիա:Դիմանկարիչներ
Կատեգորիա:Էստոնացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Էստոնացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Իմպրեսիոնիստ գեղանկարիչներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության նկարիչներ