open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Գիրոուղղաձիգ

**Գիրոուղղաձիգ**, գիրոհորիզոն, իրական ուղղաձիգի կամ հորիզոնի հարթության ուղղությունը և այդ հարթության նկատմամբ օբյեկտի թեքության անկյունները որոշող գիրոսկոպային սարք։ Պարզագույն գիրոուղղաձիգ է եռաստիճան աստատիկ գիրոսկոպը, որի առանցքը ձգտում է պահպանել իր ուղղությունը տիեզերական տարածությունում։ Սակայն պտտվող երկրի նկատմամբ այդ առանցքը ժամանակի ընթացքում կփոխի իր ուղղությունը։ Առանց վերուղման համակարգի այդ սարքը ծառայում է որպես ուղղաձիգի կարճատև ցուցիչ։ Աստատիկ գիրոսկոպի առանցքը ուղղաձիգ դիրքում երկար պահելու համար օգտագործվում է վերուղղման որևէ համակարգ։ Լայնորեն տարածված է վերուղղման ճոճանակային համակարգով գիրոուղղաձիգ։
Դա եռաստիճան աստատիկ գիրոսկոպ է, որի վերուղղման համակարգը բաղկացած է տվյալ վայրի ուղղաձիգի նկատմամբ գիրոսկոպի առանցքի շեղման անկյունները ֆիքսող ճոճանակ-վերուղղիչներից և մոմենտների տվիչներից, որոնք գիրոսկոպի վրա գործադրում են այդ վայրի ուղղաձիգի նկատմամբ գիրոսկոպի առանցքի պրեցեսիա առաջացնող համապատասխան վերուղղող մոմենտները։ Պոտենցիոմետրները որոշում են հորիզոնի հարթության նկատմամբ օբյեկտի թեքության անկյունները։ Գիրոուղղաձիգի տարատեսակն է գիրոճոճաևակը, որը չունի վերուղղման համակարգ։ Օբյեկտի արագ ընթացքի ժամանակ ուղղաձիգի ուղղությունը մեծ ճշգրտությամբ որոշում են գիրոիներցիալ ուղղաձիգի միջոցով, որը բացի գիիոսկոպներից ունի նաև աքսելերոմետրներ և ինտեգրատորներ։ Գիրոուղղաձիգները լայնորեն կիրառվում են շարժվող օբյեկտների (թռչող ապարատներ, ծովային նավեր) կայունացման համակարգերում։

Կատեգորիա:Անկյունաչափեր
Ավտոմատացված կառավարման համակարգերի ուսումնասիրությունը Հայաստանում

**Ավտոմատացված կառավարման համակարգեր 1970-2012 **, 1960-ական թվականների վերջին ԽՍՀՄ ԶՈՒ ԿԱՀ ստեղծման համալիր ծրագրի կազմում (ղեկավար՝ Վ. Սեմենիխին) ԵՍՄԳՀԻ-ում 65с643 արտադրատեսակի (գլխավոր նախագծողներ՝ Ֆ. Սարգսյան, Ռ. Աթոյան), СВК հատուկ հաշվող համակարգի (գլխավոր նախագծող՝ Ռ. Աթոյան) և ЕС-1030-ի հենքի վրա մշակվել է հատուկ հաշվող, համակարգ (գլխավոր նախագծող՝ Ա. Աթոյան, Լենինյան մրցանակ՝ 1981, հեղինակային խմբի հետ՝ ՀԽՍՀ Պետական մրցանակ՝ 1981)։ 1985-1986 թվականներին մշակվել է «Սևան» բագմապրոցեսորային հաշվող, համալիրը (գլխավոր նախագծող՝ Ռ. Աթոյան), որը հիմք է դարձել նոր՝ հատուկ նշանակության համակարգերի, այդ թվում՝ Հեռավոր և Ռազմական օդանավագնացության հրամանատարական կետերի կառավարման ավտոմատացման միջոցների համալիրների, «Остров» հաղորդագրությունների փոխանցման վերջն, կայանի ստեղծման համար։

1992 թվականին ԵՄՄԳՀԻ-ից առանձնացել է Երևանի ավտոմատ կառավարման համակարգերի ԳՀհ-ն (ԵԱԿՀԳՀԻ, 2001-2011 թվականներին՝ ՓԲԸ, տնօրեն-գլխավոր նախագծող՝ Ռ. Աթոյան, 2011 թվականին վերամիավորվել է ԵՄՄԳՀԻ-ի հետ)։ 1992-2006 թվականներին ինստիտուտում ստեղծվել են ՀՀ քաղաքացիների անձնագրերի հաշվառման և հանձնման, 1995-2012 թվականներին՝ ՀՀ ԶՈՒ կառավարման ավտոմատացված, 2008-2012 թվականներին՝ զինկոմիսարիատների գործունեության ավտոմատացման տեղեկատվական համակարգեր։

Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ պատմություն
Կատեգորիա:Հայաստանի Հանրապետության պատմություն
Հողմային էներգետիկան Հայաստանում

**Հողմային էներգետիկա**, 1999 թվականին Հոլանդիայի կառավարության դրամաշնորհով Հայաստանում իրականացվել է քամու էներգիայի մշտադիտարկում։ 2011 թվականին հանրապետությունում արդեն իրականացվել են հետազոտություններ Պուշկինի, Վարդենյաց, Քարախաչի լեռնանցքներում, Արդանիշ ավանում (Սևանա լճի ավազան) և Արփի լճի մոտակայքում։ Պուշկինի լեռնանցքի հետազոտման ծրագիրն իրականացվել է 1999-2002 թվականներին, պատրաստվել է գործարար առաջարկություն՝ 20 ՄՎտ հզորության հոէկ կառուցելու համար։ 2000 թվականին «Սոլարէն» ընկերությունը, կատարելով հողմաէներգետիկ. ներուժի գնահատման պաշարա- բան. հետազոտություն, ընտրել է հողմաէներգետիկ. կայանների շինարարության համար հեռանկարային տարածքներ։ NREL (ԱՄՆ) ընկերության հետ համատեղ աշխատանքներ են կատարվում՝ Հայաստանի հողմաէներգետիկ. քարտեզագիրք ստեղծելու համար։ Հանրապետությունում տեղակայվել է մոնիթորինգի 14 կայան։ Պաշարաբանական հետազոտություններով պարզվել է Հայաստանում քամու էներգիայի օգտագործման հեռանկարայնությունը։

Կատեգորիա:Հայաստանի էներգետիկա
Գլանաքերթում

**Գլանաքերթում**, մետաղների և այլ նյութերի մշակման պրոցես մակերևույթների պլաստիկ ձևափոխությամբ։ Կատարվում է գլանաքերթիչ գործիքներով (հոլովակ, ատամնավոր գլանաքերթիչ, արտապա–րուրակիչ)։ Գլանաքերթումը լինում է ձևագոյացնող՝ պարուրակների մշակում, մանեկների, պտուտակների և մեքենաների ու սարքերի այլ մասերի գլանաձև գլխիկների խորդուբորդ մակերևույթների ստեղծում, սանդղակների վրա գծիկների նշում և այլն, և ամրացնող՝ լիսեռների, սռնիների, վռանների, սկավառակների, ատամնանիվների ատամների, հարթ դետալների մակերևութային սառը պլաստիկ փոխություն։ Ամրացնող Գլանաքերթման շնորհիվ մեծանում է հոգնածության ամրությունը, հաճախ նաև՝ մաշակայունությունը։

Կատեգորիա:Մենեքաշինական սարքեր
Գլիցերիդներ

**Գլիցերիդներ**, գլիցերինի․ և օրգանական կամ անօրգանական թթուների էսթերներ։ Գլիցերիդների մոլեկուլները կարող են պարունակել մեկ, երկու կամ երեք թթվային մնացորդ (RCOO) և համապատասխանաբար կոչվում են միագլիցերիդ (I), երկգլիցերիդ (H)․ եռգլիցերիդ (III)․գիցերիդները լինում են հեղուկ և պինդ (ձեթեր կամ ճարպեր)։ Բնության մեջ տարածված են կարբոնաթթուների գլիցերիդները, որոնք ճարպերի հիմնական բաղադրամասն են։ Անօրգանական թթուների գլիցերիդներից գործնական նշանակություն ունի ազոտական թթվի եռգլիցերիդը՝ նիտրոգլիցերիդները։ Գոյություն ունեն կարբոնաթթուների և ֆոսֆորական թթվի խառը գլիցերիդներ, ֆոսֆատիդներ։ Միագլցերիդները և երկգլիցերիդները արհեստականորեն ստացվում են գլիցերինի համապատասխան քլորհիդրինների վրա կարբոնաթթուների ալկալիական մետաղների աղերով ազդելիս, եռգլիցերիդները՝ ավելցուկ թթվով գլիցերինի անմիջական Էսթերացմամբ։ Գլիցերիդների հիդրոլիզից արդյունաբերության մեջ ստանում են օճառ և գլիցերին։

Բույսերի և կենդանական ճարպերը հիմնականում պարունակում են տրիգլիցերիդներ, բայց բնական ֆերմենտների (լիպազների) գործողության արդյունքում դրանք հիդրոլիզացվում են մոնո և դիգլիցերիդներին և ազատ ճարպաթթուներին։

Կատեգորիա:Լիպիդներ
Կատեգորիա:Կարբոնաթթուների էսթերներ
Գիմնասիոն

մինի|Անտիկ շրջանի գիմնասիոնի ավերակներ Օլիմպիայում
**Գիմնասիոն**, **գիմնազիում** (), ուսումնադաստիարակչական հաստատություն Հին Հունաստանում, ապա հելլենիստական Արևելքում։ Գիմնասիոնի ծագման ժամանակը ճշգրիտ հայտնի չէ։ Աթենքում այն ծաղկման է հասել մ․թ․ա․ V—IV դդ․։ Գիմնասիոնում նախապես զբաղվում էին ֆիզիկական վարժություններով, սակայն ավելի ուշ այն դարձել է երիտասարդության ժամանցի վայր, որտեղ տրվում էր նաև ուսուցում։ Ընդունվում էին 16—18 տարեկան պատանիները։ Շարունակելով մարմնամարզությունը՝ նրանք իմաստասերների ղեկավարությամբ ուսումնասիրում էին քաղաքականություն, իմաստասիրություն, գրականություն։

Կատեգորիա:Հին Հունաստան
Կատեգորիա:Ուսումնական հաստատություններ
Ջերմաէներգետիկան Հայաստանում

**Ջերմաէներգետիկա**։ Բնագավառի առաջին թերմոդինամիկական հետազոտությունները կատարվել են Երևանի Պետական Համալսարանում և Երևանի Պետական Ինստիտուտում (Հակոբյան և ուրիշներ)։ Հետազոտվել են ՋԷԿ-երի ռեժիմների լավարկան հարցեր, մշակվել արտադրվող էլեկտրա-ջերմային էներգիաների միավորի համար վառելիքի տեսակարար ծախսի նվազեցման միջոցառումներ, վառելիքաէներգետիկական պաշարների օգտագործման արդյունավետության գնահատման մեթոդ (Ղուլոյան)։ Էներգետիկայի ԳՀԻ ջերմաէներգետիկայի լաբորատորիայում (Արշակյան և ուրիշներ) հետազոտվել են ջերմաֆիկացման, կենտրոնացված ջերմամատակարարման, էլեկտրական և այլ եռակի էներգամատակարարման համակարգերի զարգացման հարցեր։ ԵՊԻ-ում առաջարկվել են սառնասպառման տեսակարար չափաքանակների որոշման և սառնամատակարարման համակարգի հաշվարկի մեթոդներ, մշակվել են սառնա-ջերմասառնամատակարարման համակցված համակարգեր (Ղուլոյան, «Ջերմաև սառնամատակարարումը տաք կլիմայի պայմաններում», ուսումնական, 1973)։ Հետազոտվել է ջրի խորացող սակավության շրջաններում աշխատող ջէկի և ԱԷԿ-ի համար ցածր պոտենցիալ ունեցող լավագույն համալիրի ընտրության հարցը։ Խտացման (կոնդենսացում) հովացնող տեղակայանքների արդյունավետությունը բարձրացնելու և ջերմային թափոններն ագրոտեխնիկայում օգտագործելու նպատակով առաջարկվել են այդ տեղակայանքների վերակառուցման մեթոդներ, որոնք ներդրվել են Հրազդանի ՊՇԷԿ-ում։ ՀՀ-ում էներգետիկ, ճգնաժամի տարիներին (1992-1995) կենտրոնացված ջերմամատակարարման համակարգերի արտադրական ծավալները և ջերմամատակարարման աղբյուրների թիվը կրճատվել է մոտ 20 անգամ։ 1995-1996 թվականներին ֆրանսիական ԲՍԵՕՄ ընկերության և էներգետիկայի ԳՀհ-ի համատեղ հետազոտություններով բացահայտվել է Երևան և Մասիս քաղաքների ջերմամատակարարման համակարգերի շատ ցածր արդյունավետությունը (համապատասխանաբար՝ 50 և 57 %), որը ջերմային էներգիայի շուկայի ձևավորման պայմաններում կենտրոնացված ջերմամատակարարման համակարգերը դարձնում էր անմրցունակ։ ՀՀ Կառավարության «ՀՀ բնակավայրերի ջերմամատակարարման բնագավառի բարեփոխումների մասին» 2002 թվականի որոշմամբ հավանություն է տրվել 4 քաղաքների ջերմամատակարարման ռազմավար, նախագծին։ Հետազոտվել են շուկայի ջերմամատակարարման տարբեր սխեմաների և տեխնոլոգիաների տնտեսական ու մրցակցային առանձնահատկությունները, բացահայտվել է, որ և՝ կենտրոնացված, և՝ ապակենտրոնացված (անհատ, կամ խմբային) ջերմամատակարարման համակարգերը կարող են մրցունակ լինել ձևավորվող շուկայական միջավայրում։

## Տես նաև
*Հայաստանի էներգետիկա

Կատեգորիա:Հայաստանի էներգետիկա
Մեքենաշինական տեխնոլոգիաները Հայաստանում

**Մեքենաշինական տեխնոլոգիաները Հայաստանում,** Հայաստանում նյութերի մշակման և կտրման բնագավառի առաջին հետազոտությունները կատարվել են տարբեր քարատեսակների (գրանիտ, մարմար, բազալտ և այլն) համար։ Բացահայտվել է կտրման պարամետրերի ու կտրող գործիքի մաշման շարժընթացի կապը, ստացվել են կտրման դինամիկական ցուցանիշները և տարբեր քարերի համար կտրման լավագույն արագությունները։ Այդ հետազոտությունների արդյունքները հիմք են ծառայել կտրման տեսության հիմունքների ձևավորման (Մ. Կասյան, Տեր-Ազարև) և բազային քարաֆրեզիչ հաստոցի ստեղծման համար։ 
## Հետազոտությունները
Երևանի պետական համալսարանի մեքենաշինության տեխնոլոգիայի ամբիոնում, այնուհետև Մետաղահատ հաստոցների փորձարարական Գիտահետազոտական ինստիտուտի անդրկովկասյան մասնաճյուղում և «Հայմեքշինգիտ» ինստիտուտում ծավալվել են նոր տեսակի մետաղահատ հաստոցների, կտրող գործիքների նոր կոնստրուկցիաների մշակման, կտրման լավագույն ռեժիմների ընտրության համալիր հետազոտություններ։ Երևանի պետական համալսարանում, մետաղահատ հաստոցների փորձարարական Գիտահետազոտական ինստիտուտում, «Հայմեքշինգիտ»-ում, Երևանի պետական համալսարանի Վանաձորի և Գյումրիի մասնաճյուղերում կատարված հետազոտությունները հանգեցրել են մրրկապատճենահանման, էլեկտրաքիմիական մշակման, սինթետիկ կորունդը որպես կտրող գործիք օգտագործելու հետ կապված նոր տեխնոլոգիաների ստեղծմանը։ ԵՊՀ-ի մեխանիկական ու մեքենաշինության ֆակուլտետներում ժամանակին գործող գերձայնային տեխնոլոգիաների և կտրման հոսքաբանության հետազոտական լաբորատորիաներում ուսումնասիրվել են տարբեր կառուցվածքային նյութերի մեխանիկական մշակման ժամանակ առաջացող երևույթների (Մ. Կապան, Գ. Մինասյան), տեխնոլոգիական տարբեր միջավայրերում (Հ. Մարգարյան) ու գերձայնային դաշտում (Մ. Վարդանյան) կտրման առանձնահատկությունները, ալմաստային հղկման դեպքում կտրող հատիկների բացման և այլ երևույթներ, որոնք հիմք են դարձել պտտման մարմինների շրջատաշման ու ներտաշման գործողությունների կատարելագործման և նոր կտրող գործիքների ստեղծման համար։ Մշակվել է արտամշակման մեթոդով էլեկտրաշարժիչների իրանների ստացման նոր տեխնոլոգիա (Ռ. Հարությունյան)։ Ներկայումս նյութերի մշակման ասպարեզում ՀՀ-ի առաջատար հետազոտական կենտրոնը Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանի մեքենաշինական տեխնոլոգիաների հետազոտության լաբորատորիան է, որի հիմնական գիտական ուղղությունը ժամանակակից տեխնոլոգիական շարժընթացների կատարելագործման հոսքաբանական հիմունքների զարգացումն է։ Ծավալվել են հետազոտություններ՝ նյութերի կտրման նոր տեսության մշակման ուղղությամբ՝ կտրման շարժընթացում առաջացող թերմոդինամիկական երևույթների հաշվառումով, որը թույլ է տվել մշակել գերձայնային ներգործմամբ կտրման նոր տեխնոլոգիա (Ս. Խրիստաֆորյան)։ Հետազոտությունների մյուս հեռանկարային ուղղությունը բազմասայր կտրող գործիքներով կտրման շարժընթացի ուսումնասիրությունն է՝ գերձայնային դաշտի վերադրմամբ, և գերձայնային տեխնոլոգիաների ու սարքավորման նոր տարատեսակների մշակումը (Բ. Բալասանյան)։

Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Կատեգորիա:Մեքենաշինություն
Տզաբանությունը Հայաստանում

Հայաստանում **տզաբանության** ուսումնասիրություններն իրականացվել են ՀՀ ԳԱԱ կենդանաբանության ինստիտուտում։ Ա. Բաղդասարյանը, Է. Հարությունյանը և Ա. Օհանջանյանն ուսումնասիրել են տզերի մի քանի կարգաբանական խմբեր, որոնցից շատերը գյուղատնտեսական մշակաբույսերի վնասատուներ ու կենդանիների մակաբույծներ են, մասնավորապես՝ տետրանիխոիդ տզերի վերնաընտանիքը, էրոֆիոիդ, պարազիտիֆորմ, օրիբատիդ տզերը։ Հետազոտվել են գիշատիչ ֆիտոսեիդ տզերը, որոնք նվազեցնում են բուսակեր տզերի քանակը։ Նկարագրվել են այդ խմբերին պատկանող մի շարք նոր տեսակներ, բացահայտվել է տզերի շուրջ 2 հազար տեսակ։ Մշակվել է (Կ. Դիլբարյան) պտղատու այգիների վնասատուների դեմ պայքարի էկոլոգիապես անվտանգ եղանակ՝ ոչ թունավոր պոլիմերների կիրառմամբ։ Կենդանաբանության, ինչպես նաև Հայկական անասնաբուժական ԳՀԻ-ներում զբաղվել են հիվանդություններ փոխանցող իքսոդային տզերի ֆաունայի և կենսաբանության հարցերով, հետազոտել են նաև մակաբույծ ու ազատ ապրող գամազային տզերը, բացահայտել են նրանց տերերին և բնակատեղերը։

Կատեգորիա:Կենդանաբանությունը Հայաստանում
Էմիլ Գիլելս

**Էմիլ Գրիգորևիչ Գիլելս** (, ), խորհրդային դաշնակահար։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1954)։

1935 թվականին ավարտել է Օդեսայի կոնսերվատորիան, 1938 թ.-ին՝ Մոսկվայի կոնսերվատորիայի բարձրագույն վարպետության դպրոցը։ 1936 թվականից դասավանդել է Մոսկվայի կոնսերվատորիայում։ Վիեննայում (1936 թ., 2-րդ մրցանակ) և Բրյուսելում (1938 թ., Իզաիի անվան 1-ին մրցանակ) կայացած միջազգային մրցանակաբաշխությունների դափնեկիր է։ 1946 թվականին արժանացել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակի, 1962 թվականին՝ Լենինյան մրցանակի, 1976 թվականին՝ սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչման։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային դաշնակահարներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մանկավարժներ
Կաթնագործությունը Հայաստանում

մինի|Կաթնամթերք
Կաթնատնտեսության կազմակերպման, կաթի մշակման ու կաթնամթերքների կենսատեխնոլոգիաների խնդիրների ուսումնասիրությունները ծավալվել են 1930-ական թվականներին, երբ Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտում կազմակերպվել է կաթնագործության ամբիոն (վարիչ՝ Ավետիս Քալանթարյան)։ 1959 թվականին նույն ինստիտուտում ստեղծվել է կաթի և կաթնամթերքների պրոբլեմային լաբորատորիան (ղեկավար՝ Զավեն Դիլանյան)։ Հետազոտվել են գյուղատնտեսական կենդանիների կաթի բաղադրությունն ու հատկությունները, ռենտգենյան ճառագայթների, մագնիս, դաշտի ազդեցությունները կաթնաթթվային բակտերիաների ֆիզիոլոգիաձևաբանական կենսատեխնոլոգիական, կենսաքիմիական հատկությունների, կաթնամթերքի որակի և սննդային անվտանգության վրա (Զավեն Դիլանյան, Ռազմիկ Բեգլարյան, Կ. Մակարյան, Ռ. Սարգսյան, Անահիտ Բեգլարյան), սննդային միջավայրից, կաթնամթերքներից անջատված կաթնաթթվային և բիֆիդոբակտերիաների ֆիզիոլոգիաձևաբանական, կենսատեխնոլոգիական, կենսաքիմիական, զգայաբան, հատկությունները, ստեղծվել է հարյուրավոր մանրէներ ի գենոֆոնդի թանգարան, մշակվել դրանց պահպանման օպտիմալ պարամետրերը, և դրանցից կազմված մակարդները ներդրվել են թթու կաթնամթերքների ու պանիրների արտադրության մեջ (Ձ. Դիլանյան, Ռ. Բեգլարյան, Թ. Գաբրիելյան, Վ. Խաչատրյան, Ս. Տեր-Ղազարյան, Ռ. Սահակյան, Ա. Աղաբաբյան)՝ ելնելով անփոխարինելի ամինաթթուներ, ճարպաթթուներ, կենսաբանական ակտիվ նյութեր սինթեզելու դրանց ունակությունից, որոնք յուրահատուկ են բարձրորակ թթու կաթնամթերքներին ու պանիրներին։

Կատեգորիա:Արդյունաբերություն
Դարոկա (քաղաք)

**Դարոկա ** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Սարագոսա պրովինցիայի կազմում (Արագոն)։

Համայնքը գտնվում է Կամպո-դե-Դարոկա գավառի կազմում։ Տարածքը՝ 51,91 *կմ<sup>2</sup>*։ Բնակչությունը՝ 2300 *մարդ* (ըստ 2010 թվականի մարդահամարի)։ Պրովինցիայի վարչական կենտրոնից ունի 80 *կմ* հեռավորություն։

## Բնակչություն

## Պատկերասրահ

Daroca - Vista general 01.JPG|
Daroca - Puerta Baja.jpg|Քաղաքի գլխավոր դարպասներ
Daroca - Murallas 01.JPG|
Daroca - Puerta Alta.JPG|


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Պաշտոնական էջ 
* Daroca datos básicos
* Comarcas de Daroca y Calamocha
* Daroca rutas. 
* Daroca 
* Ficha de la población 
* Página semioficial
* Recinto fortificado de Daroca 
* Moratha, famoso autor de cómics de Daroca 

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Սարագոսա պրովինցիայի մունիցիպալիտետներ
Ֆթիզիատրիան Հայաստանում

Ֆթիզիատրիա Հայաստանում հակատուբերկուլոզային ծառայությունը կազմակերպվել է Գ. Սաղյանի նախաձեռնությամբ։ 1921 թվականին Դիլիջանում բացվել է առաջին հակատուբերկուլոզային առողջարանը։ 1928 թվականին Ռուբեն Գյանջեցյանի ջանքերով Երևանում սկսել է գործել առաջին հակատուբերկուլոզային դիսպանսերը, ապա՝ Նորքի մանկական առողջարանը։ 1936-1940-ական թվականներին գործել է Տուբերկուլոզային հանրապետական ինստիտուտը։ Հետագայում դիսպանսերներ են բացվել նաև Գյումրիում, Վանաձորում, Կապանում, Ալավերդիում։ Հետպատերազմյան տարիներին ոչ միայն ավելացել է ֆթիզիատրների թիվը, այլև սկսել է զարգանալ գիտական ֆթիզիատրիան։ 1947 թվականին Ա. Կարապետյանը հանրապետությունում հիմք է դրել կրծքային վիրաբուժությանը՝ կատարելով թորակոպլաստիկա։ 1946 թվականին Ֆ. Յաղուբյանը բացել է ոսկրահոդային տուբերկուլոզով հիվանդների հատուկ ստացիոնար բաժանմունք, իսկ 1950 թվականին՝ Երևանի հակատուբերկուլոգային դիսպանսերը։ Երևանի բժշկական համալսարանում տուբերկուլոգի դասավանդումն սկզբնավորվել է 1947 թվականին՝ Ռուբեն Գյանջեցյանի նախաձեռնությամբ, բացել է ֆակուլտետային դասընթաց։

Կատեգորիա:Հակատուբերկուլոզային ծառայություն
Վիտալի Գինզբուրգ

**Վիտալի Լազարևիչ Գինզբուրգ ** (, ), խորհրդային ֆիզիկոս։ ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1966 թվականից)։

Ավարտել է Մոսկվայի համալսարանը (1938)։ 1940 թվականից աշխատում է ԽՍՀՄ ԳԱ ֆիզիկայի ինստիտուտում։ Աշխատանքները վերաբերում են իոնոլորտում ալիքների տարածման տեսությանը, ռադիոաստղագիտությանը, տիեզերական ճառագայթների առաջացման հարցերին, սեգնետոէլեկտրական երևույթների թերմոդինամիկական տեսությանը, գերհաղորդականության տեսությանը, օպտիկային, ճառագայթման տեսությանը, աստղաֆիզիկային և այլն։ 1940 թ. մշակել է Վավիլով-Չերենկովի էֆեկտի քվանտային տեսությունը և բյուրեղներում չերենկովյան ճառագայթման տեսությունը։ 1946 թ. Ի․ Մ․ Ֆրանկի հետ կանխատեսել է նոր բնույթի ճառագայթման գոյությունը հաճախականությունների օպտիկական տիրույթում։ Այդ ճառագայթումը, որը կոչվեց անցումային, առաջանում է, երբ հաստատուն արագության մասնիկն անցնում է դիէլեկտրիկ միջավայրերի սահմանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուս նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռուս ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ռուս աստղագետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ռուս գյուտարարներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Եվրոպական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Հրեա գիտնականներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս աթեիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Գիտական կոչում

**Գիտական կոչում**, շնորհվում է գիտական աշխատողներին, ըստ նրանց կատարած մանկավարժական կամ գիտահետազոտական աշխատանքների։ Բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների գիտական կոչումների օրինակ են ասիստենտը, դոցենտը և պրոֆեսորը, ԳՏԻ-ներում՝ կրտսեր գիտական աշխատող, ավագ գիտական աշխատող, պրոֆեսոր։ ժամանակակից երկրներում տարածված են պրոֆեսոր, ադյունկտ-պրոֆեսոր, ասիստենտ-պրոֆեսոր, դասատու գիտության կոչումները։

Միջնադարյան Հայաստանում գիտության կոչում էր վարդապետը, որ ստանում Էին հոգևոր դպրոցներում։ Վանական բարձր դպրոցները տալիս Էին նաև մասնագիտական գիտական կոչումներ, որոնք կապված Էին տվյալ դպրոցի անվան հետ և ավանդաբար պահպանվել են դարեր շարունակ։ Սյունյաց դպրոցն ավարտած աշակերտները ստացել են քերթող, Արագածոտնինը՝ իմաստասեր, Կիլիկիայի Քեսան գավառի Կարմիր վանքի դպրոցինը՝ շնորհալի տիտղոսները։ Գլաձորի դպրոցի աշակերտները իրենց անվանի մարդկանց «անհաղթ փիլիսոփա» են կոչել։ Այդ անվանումները հիմնականում կապված Էին դպրոցներում դասավանդող նշանավոր ուսուցիչների անվան կամ նրանց ստացած տիտղոսների հետ։

Կատեգորիա:Կոչումներ
Ընտանեկան բժշկությունը Հայաստանում

**Ընտանեկան բժշկություն**, Ընտանեկան բժշկությունը ՀՀ առողջապահության համակարգում ներդրվել է 1997 թվականին. առաջնային բուժօգնության պոլիկլինիկայի ծառայությունը փոխարինվել է ընտանեկան բժշկության ինստիտուտով։ Նպատակը հիվանդությունների ընթացքը վերահսկելն է, առողջ կենսակերպի ներդրումը, ընտանիքի բոլոր անդամների շարունակ, բժշկական հսկողությունը, առողջության առաջնային պահպանումը։ Որոշումը հիմնավորվել է նախնական փորձագիտական ուսումնասիրություններով և տնտեսական հաշվարկներով, որոնք իրականացրել է ՀՀ ԱՆ-ն՝ միջազգային փորձագետների մասնակցությամբ՝ Համաշխարհային բանկի առողջա պահպանական ծրագրերի իրականացման գրասենյակի (ԾԻԳ) աջակցությամբ։ Ծրագրի առաջնահերթ խնդիրն ընտանեկան բժիշկների պատրաստումն էր։ Այդ նպատակով ԵՊԲՀ-ում և ԱԱԻ-ում բացվել են ընտանեկան բժշկության ամբիոններ (վարիչներ՝ Մ. Նարիմանյան, Ս. Հովհաննիսյան), որոնց անձնակազմը համալրվել է մանկաբուժության և ներքին հիվանդությունների բնագավառների մասնագետներով։ ԵՊԲՀ-ի ընտանեկան բժշկության ամբիոնում կազմակերպվել են փուլային պարապմունքներ, որոնց ընթացքում դասավանդվել է ընտանեկան բժշկություն։ Պատրաստվել են ընտանեկան բժիշկների կլինիաներ, ուղեցույցներ՝ Մ. Օհանյանի, Կ. Մալայանի, Օ. Վարդանյանի, Հ. Դանիելյանի մասնակցությամբ։ Ըտանեկան բժշկության ներդրման ընթացքում հայ մասնագետներն ստացել են արտասահմանյան մասնագետների փորձագիտական աջակցությունը, որն իր հերթին նպաստել է առողջապահպանական ՇԻԳ-ի և որոշ միջազգային կազմակերպությունների հետ համագործակցությանը, որոնք մասնակցել են ՀՀ-ում առողջության առաջնային պահպանման համակարգի բարեփոխումներին։ ԵՊԲՀ-ի և ԱԱԻ-ի ընտանեկան բժշկության ամբիոններում միօրինականացված ծրագրով վերամասնագիտացել են ավելի քան 1200 ընտանեկան բժիշկներ, ընտանեկան բժշկության կլնիկաներ օրդինատուրայում պատրաստվել են առաջին ընտանեկան բժիշկները։ Այդպես՝ ընտանեկան բժշկությունը ձևավորվել է և՝ որպես ինքնուրույն կլինիկա, մասնագիտություն, և՝ որպես բժշկական կրթության ակադեմիա առարկա։ Ստեղծվել են նաև այդ ոլորտի մասնագետներին համախմբող հասարակական կազմակերպություններ՝ Ընտանեկան բժիշկների ընկերակցությունը (նախագահ՝ Ս. Հովհաննիսյան) և 455 Ընտանեկան բժշկության ակադեմիական միությունը (համա- նախագահներ՝ Մ. Նարիմանյան և Մ. Օհանյան), որոնք կապ են հաստատում մարզերում աշխատող մասնագիտացված բժիշկների, ամբիոնների և համալսարան, րի է հասել մարզային առողջապահյան բնագավա-կլինիկաների միջև։ Ընտանեկան բժշկությունը զգալի հաջողություններիէ հասել մարզային-առողջապահական բնագավառում՝ հատկապես գյուական բնակավայրերում։

Կատեգորիա:Բժշկագիտության բաժիններ
Կատեգորիա:Առողջապահություն ըստ երկրի
Գլիպտիկա

**Գլիպտիկա**, (-փորագրել), թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերի վրա փորագրելու, քանդակելու արվեստ։ Գլիպտիկայի հայտնի հնագույն նմուշները ստեղծվել են մ․թ․ա․ 4-րդ հազարամյակում՝ Մի Հեծյալի և հետևակի մենամարտի պատկերով գեմմա, սարդիոն, թռչունի պատկերով գեմմա, սարդիոն Միջագետքում, Առաջավոր Ասիայում և Եգիպտոսում։ Փորագրված այդ քարերը հիմնականում գլանաձև կնիքներ են՝ մարդկանց և կենդանիների ռեալիստա Դիմապատկերով գեմմա կան պարզունակ պատկերներով, կենցաղային ու դիցաբանական տեսարաններով, երկրաչափական նախշերով։

Միջագետքի գլիպտիկայի ավանդույթներին սերտորեն կապված են Ուրարտուի և Աքեմենյան Պարսկաստանի գեմմաները։ Ուրարտական կնիքների վրա հաճախ հանդիպում են պաշտամունքային պատկերներ, խորհրդանշաններ, երբեմն՝ թագավորի, քրմապետի, նրանց մերձավոր Զկնկուլի պատկերով սարդիոնե գեմմայի կնքադրոշմների, ինչպես և առյուծի նկարներ։ Եգիպտոսի կնիքները ունեն բզեզի՝ սուրբ կոյաբնդեռի ձև, որոնց ստորին մասում կան գաղափարագիր տեքստեր կամ դիցաբանական կերպարներ։ Հին Տունաստանոլմ և Տռոմում գլիպտիկայի արվեստը հասել է բացառիկ նրբության և գծանկարի գեղեկցության։

Մ․թ․ա․ 5-4-րդ դարերում, երբ կազմավորվել են անտիկ գլիպտիկայի դասական ձևերը, մեծ նշանակություն է ստացել քարերի տարբեր դեկորատիվ հատկությունների կիրառումը։ Այդ ժամանակի գեմմաների պատկերները աչքի են ընկնում զուսպ կոմպոզիցիայով, պարզությամբ և ներդաշնակությամբ։ Մ․թ․ա․ 4-րդ դարում տարածում են գտել կամեյոնները՝ ուռուցիկ պատկերներով գեմմաները։ Հելլենիզմի շրջանում բարձր ծաղկման է հասել դիմանկարներով գլիպտիկան։ Դանուբի, Տռենոսի, Մերձսևծովյան հյուսիսային շրջաններում, Հարավային Կովկասում գոյություն են ունեցել գլիպտիկայի տեղական դպրոցներ։ Հայաստանի պատմության պետական թանգարանում պահվում են կիսաթանկագին քարերից բազմաթիվ կնիքներ, որոնց վրա փորագրված են կամ անուններ, կամ արձանագրություններ, բանաձևեր կամ նրանց տերերի նշանները։ Միջին դարերում գլիխպտիկան գլխավորապես զարգացել է Արևելքում։ Եվրոպայում այն կրկին վերելք է ապրել Վերածննդի դարաշրջանում, առանձնապես՝ կլասիցիզմի շրջանում։ 19-րդ դարում գլիպխտիկան որպես արվեստի տեսակ անկում է ապրել։

Կատեգորիա:Գլիպտիկա
Գիտահետազոտական ինստիտուտ

[մինի|Բազմակարծության համաշխարհային կենտրոնի շենքը ([Օտավա, Օնտարիո, Կանադա)]]
**Գիտահետազոտական ինստիտուտ**, **գիտահետազոտական կենտրոն**,  հատուկ կազմակերպություն, որը զբաղվում է գիտական հետազոտություններով և մշակումներով։ Որպես գիտական հիմնարկություն, «ինստիտուտ» անունն առաջին անգամ կիրառվևլ է Գիտությունների և արվեստների ֆրանսիական ազգային ինստիտուտի նկատմամբ։ 19-20-րդ դարերի սահմանագլխին գիտահետազոտական ինստիտուտներ ստեղծվեցին Եվրոպայի և Ամերիկայի մի շարք երկրներում։ Նախապես գիտահետազոտական ինստիտուտերը մասնավոր ձեռնարկություններ էին և հիմնականում զբաղվում էին բնագիտության հարցերով։ Հետագայում հանդես եկան նաև պետական գիտահետազոտական ինստիտուտներ՝ ընդգրկելով գիտության ու արտադրության նոր բնագավառներ (տեխնիկա, գյուղատնտեսություն, մշակույթ, առողջապահություն և այլն)։

Հումանիտար գիտությունների 1-ին գիտահետազոտական ինստիտուտներից էր «Պուշկինի տունը» Ռուսաստանում։ Գիտահետազոտական ինստիտուտը կազմված է համեմատաբար ինքնուրույն ստորաբաժանումներից՝ բաժիններից, լաբորատորիաներից, խմբերից և այլն։ Գիտահետազոտական ինստիտուտը ղեկավարում է վարչությունը, որին կից գործում է գիտական խորհուրդ։

Ըստ ֆինանսավորման աղբյուրների և կառավարման համակարգի գիտահետազոտական ինստիտուտները կարող են լինել՝ պետական, մասնավոր, համալսարանական և քոլեջների։ Դրանք գտնվում են խիստ մրցակցությաև մեջ և դիմում են բոլոր միջոցներին՝ աշխատանքի մեջ ներգրավելու առավել կարող գիտական ուժերին։ Գիտական առաջատար կազմակերպությունները՝ ազգային Գիտությունների ակադեմիաները, որպես կանոն, գիտահետազոտական ինստիտուտներ չունեն։

Արդի շրջանում գիտական մի շարք պրոբլեմների ընդհանուր բնույթը ստիպում է միավորել տարբեր երկրների գիտնականների ջանքերը նոր տիպի գիտահետազոտական ինստիտուտներում, ինչպիսիք են, օրինակ, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գիտական հիմնարկները։

Կատեգորիա:Գիտահետազոտական ինստիտուտներ
Գլխավոր շտատներ

**Գլխավոր շտատներ**, ( Etats Généraux, հոյ․ Staten Generaal), դասային ներկայացուցչության (հոգևորականության, ազնվականության, քաղաքացիների) բարձրագույն մարմին ֆեոդալական Ֆրանսիայում և Նիդերլանդներում։ Գլխավոր շտատների առաջացումը կապված էր ֆեոդալական պետության ամրապնդման անհրաժեշտության հետ։ Առաջին անգամ դրանք գումարվեցին 1302-ին։ Գլխավոր շտատները համարվում էին խորհրդակցական մարմին և գումարվում էին թագավորական իշխանության նախաձեռնությամբ՝ ճգնաժամային պահերին կառավարությանը օգնելու նպատակով։ Գլխավոր շտատներում յուրաքանչյուր դաս խորհրդակցում էր առանձին և ուներ մեկ ձայն (անկախ ներկայացուցիչների թվից)։ XV դ․ վերջից տեղի ունեցավ Գլխավոր շտատների անկում (1484—1560-ին չեն գումարվել)։ 1614-ից նրանց գումարումը նորից դադարեցվեց և միայն 1789-ի մայիսի 5-ին՝ Ֆրանսիական բուրժուական հեղափոխության նախօրյակին, թագավորը գումարեց Գլխավոր շտատները։ Հունիսի 17-ին երրորդ դասի դեպուտատներն իրենց հայտարարեցին ազգային ժողով (արտահայտում էր հաղթանակած բուրժուազիայի շահերը), իսկ հուլիսի 9-ին Ազգային ժողովը իրեն հռչակեց Սահմանադիր ժողով։ Նիդերլանդներում Գլխավոր շտատները առաջին անգամ գումարվեցին 1463-ին։ XX դ․ Գլխավոր շտատները անվանումը կրում են հրատապ քաղաքական հարցեր քննարկող որոշ ներկայացուցչական ժողովներ (օրինակ, Զինաթափման Գլխավոր շտատների ասամբլեա, 1963-ի մայիս, ևս)։ Նիդերլանդական բուրժուական հեղափոխության ժամանակ (XVI դ․) Գլխավոր շտատները դարձան իսպանական տիրապետության դեմ բուրժուա-ազնվականական ընդդիմության կենտրոն, իսկ Հյուսիսային Նիդերլանդների անջատվելուց հետո՝ Միացյալ պրովինցիաների հանրապետության գերագույն, մշտապես գործող օրենսդիր մարմին։ Ներկայումս Նիդերլանդական թագավորությունում Գլխավոր շտատները անվանվում է պառլամենտ։

Կատեգորիա:Պատմական օրենսդիր համակարգեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի թագավորություն
Գերձայնային բուժում

**Գերձանային բուժում**, բուժական մեթոդ գերձայնային տատանումներով, որոնց հաճախականությունը ավելի բարձր է, քան մարդու ընկալած ձայնային տատանումներինը։ Սովորաբար օգտագործվում են 500-3000 կհց հաճախականությամբ ձայնային տատանումներ։

Մեծ ինտենսիվության գերձայնի կիրառմամբ կարող են առաջանալ հյուսվածքների անվերադարձ փոփոխություններ։ Գեղձանային բուժումը օրգանիզմի վրա թողնում Է մեխանիկական, ջերմային և քիմիական ազդեցություն։ Ցուցված Է հոդերի և ծայրամասային նյարդերի բորբոքումների, կանացի և խոցային հիվանդությունների դեպքում։

Կատեգորիա:Բժշկություն
Ջրաէներգետիկան Հայաստանում

**Ջրաէներգետիկա**, ճյուղի բուռն զարգացումը (1920-1960 թթ.) Հայաստանի բնակլիմայական պայմաններում կապված է եղել մի շարք բարդ և ուրույն տեխնիկական լուծումների հետ, որոնց իրագործմամբ 1926 թվականին շարք է մտել Երևանի ջրէկ-1-ը (ԽՍՀՄ-ում՝ առաջինը), 1932 թվականին՝ Երևանի ջրէկ-2-ը (ԽՍՀՄ-ում՝ առաջին ինքնաշխատ ջրէկը)։ Ձորագետի ջրէկի 2,6 կմ երկարությամբ ճնշումային ջրաթեք (դերիվացիոն) թունելը նույնպես առաջինն էր ԽՍՀՄ-ում, իսկ գետը դիմհարող ինքնաշխատ պատվարի կոնստրուկցիանայն տարիներին միակն էր աշխարհում։ Սևան-Հրազդան էներգետիկ, ոռոգման կասկադի 6 ջրէկներից 2-ը՝ Սևանինը և Արզնիինը, ԽՍՀՄ-ում առաջին ստորգետնյա ջրէկներն էին։ Սևանի ստորգետնյա ջրէկի ջրատեխնիկական բարդ հանգուցի էներգիայի ճնշումային մարիչի և անճնշում կողմնատար թունելի տեսական և մոդելային հետազոտությունների (Ա. Ճանիշվիլի, Ա. Տեր-Հովհաննիսյան) հիման վրա մշակվել ու կիրառվել են կառուցվածքների կոնստրուկտիվ նոր լուծումներ։ Կատարվել են նախագծվող ու կառուցվող ջրէկների ջրաբան, մոդելային հետազոտություններ, նաև լեռնային ջրհոսքերի էներգետիկական կասկադավորման արդյունավետության մշակումներ։ Սևանա լճի մակարդակի իջեցումը կասեցնելու և ջրային պաշարները լրացնելու նպատակով արված հետազոտությունների հիման վրա (Ա. Անանյան և ուրիշներ ) մշակվել է Արփա և Որոտան գետերի հոսքերի մի մասը Սևանա լիճ փոխադրելու տեխնիկական նախագիծը, և կառուցվել են 48,3 կմ երկարություն Արփա-Սևան (1981 թվական) ու 21 կմ երկարություն Որոտան-Արփա (2004) թունելները։ Հայաստանում ջրաէներգետիկայի զարգացումը խթանել է ջրաբանության բնագավառի ԳՀ աշխատանքները, որոնք սկզբնավորվել են 1940-ական թվականներին ԵՊՀ ջրաբանության ամբիոնում և շարունակվել 1943 թվականին կազմակերպված ՀԽՍՀ ԳԱ-ի հիդրոէլէկտրական լաբորատորիայում, այնուհետև՝ Ջրային պրոբլեմների և ջրատեխնիկայի ինստիտուտում։ Կատարվել են ոլորաններում, անցումային մասերում նեղացող և լայնացող խողովակներում հեղուկների շարժման օրինաչափությունների բացահայտման ուսումնասիրություններ (Ա. Անանյան, «Հեղուկի շարժումը ջրատարի ոլորանում», ռուսումնական, 1957)։ Ինստիտուտում մշակվող կարևոր հիմնախնդիրներից են Սևանա լճի մակարդակի պահպանման, լիճ թափվող գետերի ջրերի շարժման և հունակազմության հարցերը (Մ. Վելիկանով և ուրիշներ)։ 1960-ական թվականներին կատարվել են երկֆազ հեղուկների տեսական և փորձարար. (Ա. Անանյան), Հայաստանում կառուցված հիդրոհանգույցների մոդելավորման և սելավային հոսքերի հետազոտություններ։ 2000-ական թթ-ից երկրի էներգետիկ, անկախության մակարդակի բարձրացման ուղիներից է ընդունված փոքր ու միջին հզորության ջրէկների զարգացումը։ Ներկայումս այդ հարցերով զբաղվում են հանրապետությունում գործող փոքր հիդրոէներգետիկայի հետազոտման, նախագծման և կառուցման մասնագիտացված մի շարք ընկերություններ։

## Աղբյուրներ
* Ի. Վ. Եղիազարով, «Հիդրոէլեկտրական ուժային տեղակայանքներ», ուսումնական, հատոր 1-3, 1934-1937 թվականներ

Կատեգորիա:Հայաստանի էներգետիկա
Գիլիոտին

մինի|Գիլիոտինի մոդելներ
**Գիլիոտին** (), մահապատիժը (դատապարտյալի գլխատում) իրագործելու սարք, որը մտցվել է Ֆրանսիայում ֆրանսիական հեղափոխության շրջանում, բժիշկ Ժոզեֆ Իգնաս Գիլյոտինի  առաջարկությամբ։ Գիլիոտինը այլ անունով հայտնի է եղել դեռևս միջին դարերում։

Մարդու գլուխը կացնի, դանակի, սրի կամ այլ գործիքի միջոցով անջատում էին մարմնից։ Ժամանակի ընթացքում Ֆրանսիայում պատրաստեցին հատուկ գլխատման հաստոց՝ գիլյոտին։ Համարվում է, որ գլխատված գլուխը դեռ 10 վայրկյան լսում է ու տեսնում։ Ավելի հաճախ այս կերպ մահապատժի էին ենթարկվում «կապույտ արյուն» ունեցող (ազնվական) մեղադրյալները։ Գերմանիայում գլխատում էին մինչև 1949թ., երբ կոտրվեց վերջին գիլյոտինը։

Կատեգորիա:Մահապատժի միջոցներ
Կատեգորիա:Շեղբավոր զենք
Կատեգորիա:Սարքեր
Գիտական շարժում (թերթ)

**«Գիտական շարժում»**, ամսաթերթ։ Առաջին անգամ լույս է տեսել 1923 թվականին, Հալեպում։ Խմբագիր՝ Վ․ Կարանֆիլյան։ Տպագրել է հոդվածներ և ուսումնասիրությունևեր սոցիոլոգիայի, գրականության, բժշկության, գյուղատնտեսության մասիև, անդրադարձել՝ դպրոցի և մանկավարժության խնդիրներին։

Կատեգորիա:Սիրիայի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական գիտական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայկական մանկական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական բժշկական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հալեպի հայկական պարբերականներ
Գիրին

**Գիրին** (Ջիլին),(Չինարեն|吉林|Jílín|Ջիլին) նահանգ հյուսիսարևելյան Չինաստանում։ Տարածությունը՝ 290 հազար կմ², բնակչությունը՝ մոտ 18 միլիոն (1971 թվական)։ Վարչական կենտրոնը՝ Չանչուն։

## Բնակչությունը
Նահանգի բնակչությունը 2000 թվականից ի վեր չի աճում։ Նահանգը առանձնանում է ցածր ծնելիությամբ (7,91 մարդ 1000 բնակչի համար, որը 1,5 անգամ ցածր է Չինաստանի ընդհանուր ցուցանիշից) և ցածր բնական աճով (1000 բնակչի համար 2,03 մարդ՝ 2010 թվականի հաշվով, ինչը երկու անգամ ցածր է ընդհանուր ցուցանիշից)։

### Բնակչության աճ
* 1954 թվական՝ 11,77 մլն մարդ
* 1964 թվական՝ 15,67 մլն մարդ
* 1982 թվական՝ 22,56 մլն մարդ
* 1990 թվական՝ 24,66 մլն մարդ
* 2000 թվական՝ 27,28 մլն մարդ
* 2005 թվական՝ 27,16 մլն մարդ
* 2010 թվական՝ 27,47 մլն մարդ

### Ազգային կազմ

## Վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չինաստանի նահանգներ
Գիրք հարցմանց (աշխատություն)

**«Գիրք հարցմանց»**, Գրիգոր Տաթևացու աշխատությունը։ Շարադրումը ավարտվել է 1397 թվականին, Տաթևի համալսարանում։ «Գիրք հարցմանց»-ը միջնադարյան գիտելիքների մի համապարփակ հանրագիտարան Է, ուր փիլիսոփայական խնդիրներից զատ հարց ու պատասխանի ձևով քննարկվում են բազմապիսի կրոնադավանաբանական խնդիրներ, նաև վիճարկվում են իսլամի հիմնական դրույթները։ Զգալի տեղ է հատկացված բնագիտական, մանկավարժական, սոցիալ-քաղաքական և տնտեսագիտական հարցերին։ «Գիրք հարցմանց»-ում շարադրված են Գրիգոր Տաթևացու իմացաբանությունը, տրամաբանական ու հոգեբանական հայացքները, արտահայտվել են հեղինակի նոմինալիզմը և սենսուալիզմը, նրա մատերիալիստական միտումները։ «Գիրք հարցմանց»-ի բազմաթիվ ձեռագիր օրինակներ պահպանվում են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում և արտասահմանյան հավաքածուներում։ Միակ հրատարակությունը (1729, Կ․ Պոլիս) պատկանում է տպագրիչ Մահտեսի Աստվածատուրին, որտեղ, սակայն, բաց է թողնված «ԸնդդԷմ տաճկաց» գլուխը։
Գլխարկ

250px|մինի|աջից|Գլխարկներ
**Գլխարկ**, մարդու գլխի հարդարանք։ Ունեցել են բոլոր ժողովուրդները։ Հայաստանի տարբեր ազգագրական շրջաններում գործածել են տարբեր տեսակի գլխարկներ։ Բարձր Հայքում կանայք կրել են թելափնջով և առանց թելափնջի գլխարկներ։ Թելափնջով գլխարկները պատրաստվել են մուգ կարմիր բրդաթելից, փունջը՝ արծաթե գլխիկով կապույտ կամ մանուշակագույն մետաքսաթելից։ Երկրորդ տեսակը կարել են մուգ կարմիր թավշե գործվածքից (աստառը՝ բամբակե կտորից), շրջանաձև կարված գագաթին՝ ոսկեթելերով ասեղնագործել բուսանախշեր և ալիքաձև գծանախշեր։ Վասպուրականում, Տուրուբերանում, Աղձնիքում և այլուր կանայք գործածել են քաթանե գլխարկներ (արախչին), վրան՝ բրդե, բամբակե, մետաքսե գունավոր թելերով ասեղնագործված երկրաչափական ն բուսականնախշեր։ Վասպուրականում, Տուրուբերանում, Փոքր Հայքում, Կիլիկիայում տղամարդիկ գործածել են թաղիքե գլխարկներ(քոլոզ), Աղձնիքում (հատկապես Սասունում)՝ նաև գդակ, որը նույնպես կարվել է բամբակե կտորից և վրան բրդե գունավոր թելերով ասեղնագործվել երկրաչափական զարդանախշեր։

Կոստանդնուպոլսում, Տրապիզոնում, Սեբաստիայում, Վանում տղամարդիկ կրել են սև մետաքսաթելի փնջիկով գլխարկ (Բարձր Հայք, 19-րդ դար) թելի փևջիկով կարմիր ֆես։ Կարինում, Լոռիում, Գողթնում, Սյունիքում, Արցախում, Գեղարքունիքում և այլուր տղամարդիկ դրել են գառան մորթուց գլխարկներ։

Կատեգորիա:Գործվածքներ
Իբդես (քաղաք)

**Իբդես** (), քաղաք և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, որը մտնում է Արագոն ինքնավար համայնքի կազմում գտնվող Սարագոսա նահանգի մեջ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է *Կոմունիդադ դե Կալատայուդ* շրջանի (կոմարկի) կազմում։ Զբաղեցնում է 56,17 կմ² մակերես։ Ըստ 2007 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ բնակչությունը 525 մարդ է։ Հեռավորությունը նահանգի վարչական կենտրոնից 80 կմ է։

## Բնակչություն

## Պատկերասրահ

Ibdes-sandaniel2.jpg|
Ibdes SEPULCRO.jpg|
Ibdes-soledad2.jpg|
Ibdes-sangregorio.jpg|


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական էջ 

Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Սարագոսա պրովինցիայի մունիցիպալիտետներ
Բժշկական հոգեբանությունը Հայաստանում

**Բժշկական հոգեբանությունը** Հայաստանում սկսել է զարգանալ 1988 թվականից, երբ ԵԲԻ (1995 թվականից՝ ԵՊԲՀ) հոգեբուժության ամբիոնը վերակազմակերպվել է հոգեբուժության և բժշկական հոգեբանության ամբիոնի (վարիչ՝ Մ. ՄԵլիք-Փաշայան), իսկ 1993 թվականից Մ. Մելիք-Փաշայանի և Խ. Գասպարյանի նախաձեռնությամբ ինստիտուտում սկսվել է բժշկական հոգեբանության դասավանդումը։

Դասընթացի ղեկավար Խ. Գասպարյանի նախաձեռնությամբ հոգեբանական հետազոտություններ և հոգեբուժման (պսիխոթերապիա) աշխատանքներ են կատարվել 1988 թվականի դեկտեմբերի 7-ի երկրաշարժից տուժածների, փախստականների, ԼՂՀ ազգաբնակչության շրջանում։

## Բժշկական հոգեբանությունը Ստեփանակերտում

«Բժիշկներ առանց սահմանի» կազմակերպության աջակցությամբ 1994 թվականին Ստեփանակերտում ստեղծվել է Հոգեբանական վերականգնողական կենտրոն։ Մարդու հարուցած և երկրաշարժի հետևանքով առաջացած հոգեկան տրավմաների վերաբերյալ կատարված աշխատանքների արդյունքներն ամփոփվել են Խ. Գասպարյանի «Դժվարին կենսական իրավիճակների ապրման տարիքային հոգեբանական առանձնահատկությունները» (2005) մենագրության մեջ։ 2009 թվականին ամբիոնի աշխատակից Գ. Ղազարյանը ՀՊՄՀ-ում պաշտպանել է «Զինակոչիկների ընտրության գործընթացում հոգեբանական ցուցանիշների նշանակությունը» թեմայով ատենախոսությունը։

## Բժշկական հոգեբանությունը Երևանում
Կլինիկական գործունեություն է իրականացվում Երևանի հոգեկան առողջության տարբեր կենտրոններում, կատարվում են պլաստիկ, վիրաբուժական կլինիկայում վիրահատվող անձանց հոգեբանական առանձնահատկությունների գնահատման հետազոտություններ։ Ուսումնամեթոդական և գիտագործնական խորհրդատվություններ է կազմակերպում հայ-բրիտանական «Ինդրա» հոգեկան առողջության ծառայությունը (ղեկ.՝ Խ. Գասպարյան)։ Ամբիոնում կատարվում են նաև հայերին բնորոշ աֆեկտիվ խառնվածքի բացահայտման աշխատանքներ։

Կատեգորիա:Բժշկությունը Հայաստանում
Պոստստրուկտուրալիզմ

**Պոստսրուկտուրալիզմը** (անգ․ post-structuralism՝ կառուցողականությունից հետո) եզր է, որը ստեղծվել է Ամերիկյան ակադեմիայի կողմից՝ մատնանշելու համար քսաներորդ դարի կեսերի ֆրանսիացի և մայրցամաքային փիլիսոփաների աշխատությունների ուղղվածությունը։ Պոստստրուկտուրալիզմի հիմնական թեման հումանիտար գիտությունների ստաբիլ չլինելը։

## Գաղափարները
Պոստստրուկուրալիզմը խիստ կապակցված է պոստմոդեռնիզմի հետ։ Պոստստրուկտուրալիզմը հակադրվում է ստրուկտուրալիզմին, սակայն երկուսի դեպքում էլ կենտրոնական դրույթներից է հակամարդկայնությունը։

## Քննադատություն
Էքզիստենցիալ ֆենոմենոլոգիան ևս մեծ ազդեցություն է գործել պոստստրուկտուրալիզմի վրա, այդ պատճառով էլ Քոլին Դեվիսը առաջարկում էր պոստստրուկուրալիստներին պարզապես կոչել պոստֆենոմենոլոգիստներ։ Որոշ մեկնաբաններ քննադատել են պոստստրուկտուրալիզմը ծայրահեղ հարաբերապաշտության և նիհիլիզմի համար։

Կատեգորիա:Փիլիսոփայական ուղղություններ և դպրոցներ
Կատեգորիա:Պոստստրուկտուրալիզմ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական շարժումներ
Ոչ մետաղային օգտակար հանածոներ

մինի|Մենդելեև-Բելիկովի աղյուսակը
**Ոչ մետաղային օգտակար հանածոներ**, օգտակար հանածոների լայնածավալ խումբ, որից մետաղներ չեն կորզում։ Խիստ բազմազան են իրենց բնույթով ու հատկություններով և օգտագործվում են անմիջապես կամ վերամշակված ձևով։ Ի տարբերություն մետաղայինների, մեծ մասամբ բաղկացած են ապար կազմող տարրերից՝ Si, Al, Ca, Mg, Na, К, О, С, Р, Cl, F և այլն։ Ոչ մետաղային հումքի կազմության մեջ գլխավոր դերը խաղում են սիլիկատներն ու ալյումասիլիկատները, օքսիդները, քլորիդները, ֆտորիդները, ֆոսֆատները, սուլֆատները։

Ոչ մետաղային օգտակար հանածոները ըստ կիրառման բնագավառների բաժանվում են մի շարք խմբերի՝ լեռնաքիմիական հումք (ապատիտ, ֆոսֆորիտներ, բարիտ, հանքային աղեր, ծծումբ, գիպս և այլն), հրակայուն նյութեր (հրակայուն կավեր, քվարցիտներ, մագնեզիտ, տալկաքար և այլն), էլեկտրատեխնիկական, պիեզոօպտիկական, ջերմամեկուսիչ և ձայնամեկուսիչ, հղկող, թթվակայուն և ալկալակայուն հումք (փայլարներ, ֆլյուորիտ, պիեզոքվարց, կորունդ, հղկաքար, քրիզոլիթ ու ամֆիբոլ, ասբեստներ, պեմզա, տալկ, դիատոմիտ և այլն), շինանյութեր (գրանիտներ, բազալտներ, դիաբազներ, տուֆեր, կավեր, ավազներ, խիճ և այլն), թանկարժեք քարեր, զարդաքարեր և տեխնիկական քարեր (ալմաստ, զմրուխտ, ագաթ, խալցեդոն և այլն)։ Երբեմն միևնույն ապարը կամ միներալները կարող են օգտագործվել ժողովրդական տնտեսության ամենատարբեր բնագավառներում, օրինակ, ագաթը օգտագործվում է և՛ որպես զարդաքար, և՛ որպես տեխնիկական քար։

Կատեգորիա:Հանքային գործ
Վարահագիրի Գիրի

**Վարահագիրի Գիրի** (, , , ), հնդիկ քաղաքական գործիչ։

Ավարտել է Իռլանդիայի ազգային համալսարանի (Դուբլին) իրավաբանական ֆակուլտետը։ Հայրենիք վերադառնալով, ընդգրկվել է ազգային-ազատագրական շարժման մեջ և հարել Հնդկական ազգային կոնգրես կուսակցությանը։ 1922-1929 թվականներին մասնակցել է համահնդկական արհմիութենական շարժմանը և դարձել դրա ղեկավարներից մեկը։ Անգլիայի գաղութային տիրապետության դեմ պայքարելու համար 1939-1945 թվականներին գտնվել է բանտում։ Անկախության հռչակումից հետո նշանակվել է Հնդկասաանի դեսպան Ցեյլոնում (1947-1951), իսկ 1952-1954 թվականներին՝ Հնդկաստանի կենտրոնական կառավարության աշխատանքի նախարարը, 1957-1967 թվականներին նահանգապետ՝ տարբեր նահանգներում։ 1967-1969 թվականներին եղել է Հնդկաստանի փոխնախագահ, 1969-1974 թվականներին՝ Նախագահ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հնդիկ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի նախագահներ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Հնդկաստանի ղեկավարներ
Դոնալդ Արթուր Գլեզեր

**Դոնալդ Արթուր Գլեզեր** (, ), ամերիկացի ֆիզիկոս, ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ (1962)։

Ավարտել է Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտը (1949)։ Միչիգանի (1949-1959) և Կալիֆոռնիայի (1959 թվականից) համալսարանների պրոֆեսոր։ Գիտական աշխատանքները նվիրված են տիեզերական ճառագայթների հետազոտմանը և միջուկային ֆիզիկային։ 1952 թվականին Գլեզերը նախագծել և կառուցել է առաջին բշտիկային խցիկը (հեղուկ ջրածնով)։ Արժանացել է Նոբելյան մրցանակի (1960)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Time-ի վարկածով «Տարվա մարդ» ճանաչվածներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գուգենհայմի կրթաթոշակառուներ
Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Գիորգի Մերչուլե

**Գիորգի Մերչուլե** (, ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ են), X դարի վրացի գրող, Տաո-Կլարջեթի գրական դպրոցի ներկայացուցիչ։

Ապրել և ստեղծագործել է Խանձթիի վանքում։ Ուսումնասիրել է եկեղեցական գրականությունն ու քրիստոնեական աստվածաբանությունը։ 951 թվականին գրել է «Գրիգոլ Խանձթելիի վարքը», որը 8—9-րդ դարերի Վրաստանի պատմության սկզբնաղբյուր է։

Գրողը հիմնվում է քրիստոնեական գաղափարախոսության վրա, սակայն ստեղծագործության մեջ հանդիպում են նաև աշխարհիկ տարրեր։ 1845 թվականին Երուսաղեմի գրադարանում Ն. Չուբինաշվիլին գտել է «Վարք»-ի XII դարի ձեռագիրը, որը միակն է։ 1902 թվականին Նիկողայոս Մառը նկարագրել է այն, 1911 թվականին հրատարակել բնագիրն ու ռուսերեն թարգմանությունը։ Ստեղծագործությունը թարգմանված է նաև լատիներեն (Պ․ Պեետերս, 1923) և անգլերեն (Դ. Լանգ, 1956)։

Կատեգորիա:Միջնադարյան վրացիներ
Կատեգորիա:Վրացի մատենագիրներ
Կատեգորիա:Վրացի գրողներ
Բասիլ Ասադ

**Բասիլ Ալ-Ասադը** (), Սիրիայի 15-րդ նախագահ Հաֆեզ Ալ-Ասադի որդին էր ու Սիրիայի նախկին նախագահ Բաշար Ալ-Ասադի մեծ եղբայրը։ Նախատեսվում էր, որ նա պետք է հաջորդեր իր հորը՝ Հաֆեզ Ալ-Ասադին, բայց մահացավ 1994 թվականին ավտովթարից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասադներ
Կատեգորիա:Ավտոճանապարհային վթարներից զոհվածներ
Կատեգորիա:Դամասկոսի համալսարանի շրջանավարտներ
Գիտարտադրական միավորում

**Գիտարտադրական միավորում** (), նախկին Խորհրդային Միությունում և դրա իրավահաջորդ պետություններում, ներառյալ Ռուսաստանում և այլ միութենական հանրապետություններում, գիտական հետազոտություն արտադրության համագործակցության ձև, որի նպատակն է գիտության և տեխնիկայի նորագույն ձեռքբերումների օգտագործմամբ արագացնել գիտատեխնիկական առաջընթացը, ստեղծել և տեսության մեջ ներդնել նոր մեքենաներ, սարքեր, նյութեր, տեխնոլոգիական գործընթացներ։

Գիտարտադրական միավորուման կանոնադրությունը հաստատվել էր ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի կողմից՝ 1976 թվականի հունվարին։ Միավորման կազմակերպման գործում հաշվի էին առնվում ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների աշխատանքի մասնագիտացումը, գիտատեխնիկական կապերը, տերիտորիալ սկզբունքը, ֆունկցիաների կենտրոնացումը, այն հաշվով, որ բարձրացվեր յուրաքանչյուրի գործունեության արդյունավետությունը։ Գիտարտադրական միավորումում ստեղծվում էին միավորման զարգացման, նյութական խրախուսման, սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ու բնակարանային շինարարության, ամորտիզացիոն հատկացումների, նոր տեխնիկայի ստեղծման, ներդրման, խթանման և այլ ֆոնդեր։ Միացորման կազմի մեջ էին մտնում գիտահետազոտական, կոնստրուկտորական, նախագծային-կոնստրուկտորական ու տեխնոլոգիական կազմակերպություններ, գործարաններ (ֆաբրիկաներ) և այլ ձեռնարկություններ՝ կախված միավորման առջև դրված խնդիրներից։ Կազմում ընդգրկված առանձին կառուցվածքային միավորները դադարում են իրավական անձ լինելուց։

Կատեգորիա:Կազմակերպությունների տեսակներ
Տետրախորդ

մինի|աջից|Լիդիական դիատոնիկ տետրախորդ։ <sub></sub>-<sub></sub>-<sub></sub>-<sub></sub> (F-E-D-C) .

**Տետրախորդ**, (, բառացի՝ քառալար, կազմված է  — չորս և  — լար բառերից, ), կվարտայի դիապազոնով քառաստիճան հնչյունաշար։ Բնական մաժոր և մինոր լադերի հնչյունաշարերում գոյանում են 4 տարբեր կառուցվածքի տետրախորդներ, որոնք անվանում են հին հունական երաժշտության տեսությունից վերցրած անուններով՝ իոնական, դորիական, փռյուգիական և լիդիական։ Հարմոնիկ լադերում գոյանում է նաև մեծացված սեկունդա պարունակող տետրախորդ, որն անվանում են հարմոնիկ տետրախորդ։

## Ընդհանուր բնութագիր
Տետրախորդն ընկած էր բոլոր հին հունական հնչունաշարերի հիմքում, ընդհուպ մինչև երկօկտավային ամբողջական համակարգում։ Տետրախորդի ծայրամասային (անշարժ) տոները կոչվում են *հեստոտամներ*, միջանկյալները (փոփոխվող կախված մելոսայի սեռից)՝ *կինումեններ*։

Դասական նոտագրությունում տետրախորդների հիմնական տեսակները կարելի է պայմանականորել ներկայացնել այսպես.

thumb|300px|center

Այդ նույն տետրախորդները գրի են առնվում նաև հետևյալ կերպ.

thumb|300px|center

## Կազմությունը
մինի|աջից|Դորիական տետրախորդ <sub></sub>-<sub></sub>- <sub></sub>- <sub></sub> (g-f-e-d) .
Առաջին տետրախորդը կոչվում է ներքևի, երկրորդը՝ վերևի տետրախորդ։ Նրանց միջև ընկած մեծ սեկունդան անվանում են բաժանող տոն։ Բնական մաժոր գամման կազմված է 2 միանման՝ իոնական տետրախորդներից։ Բնական մինոր, ինչպես և հարմոնիկ և մեղեդային մաժոր և մինոր գամմաները կազմված են երկուական տարբեր տետրախորդներից։ Մաժոր և մինոր լադերի հնչյունաշարը բազկացուցիչ մասերի բաժանելիս այն դիտում են նաև որպես ներքևի պենտակորդի (5 հաջորդական աստիճանների շարքի) և վերևի տետրախորդի միակցում։ Ներքևի պենտակորդն էական է նրանով, որ իր մեջ ընդգրկում է լադի հիմնական հնչյունի հետ կվինտային օբերտոնը, որը հիմնական հնչյունի հետ միասին կազմում է լադի հիմքը, և բոլոր 3 կայուն հնչյունները, որոնք հարմոնիկ առումով դրսևորում են այդ լադի մաժոր կամ մինոր տոնիկան։ Վերևի տետրախորդը որոշում է լադի բնական, հարմոնիկ կամ մեղեդային տեսակը։

## Գրականություն
* Երաժշտության տեսության դասագիրք
* Chalmers, John H. Jr. (1993). Divisions of the Tetrachord. Hanover, NH: Frog Peak Music. ISBN 0-945996-04-7 Chapter 6, Page 103
* *Холопов Ю. Н.* Гармония. Теоретический курс. М., 2003.
* Музыкально-теоретические системы. Учебник для музыкальных вузов. М., 2006.
* *Лебедев С. Н.* Древнегреческие лады // Большая российская энциклопедия. Т.9.- М., 2007, с.333-334.

Կատեգորիա:Երաժշտության տեսություն
Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Գլիֆթալային խեճեր

**Գլիֆթալային խեժեր**, պոլիմերներ, ստացվում են գլիցերինի և ֆթալաթթվի անհիդրիդի պոլիկոնդենսացմամբ։ Թաղանթ առաջացնող նյութեր են։ Նրանց մի մասը օրգանական լուծիչներում վատ է լուծվում։ Օգտագործում են էլեկտրամեկուսիչ լաքեր և սոսինձ պատրաստելու համար։ Գլիֆաթային խեժերից պատրաստում են նաև արծներ, որոնք կիրառվում են ինքնաթիռներ, վագոններ, հաստոցներ, գյուղատնտեսական մեքենաներ ներկելու համար։

Կատեգորիա:Պոլիմերներ