Ալեքսանդր Վամպիլով

**Ալեքսանդր Վալենտինովիչ Վամպիլով** (, ), ռուս խորհրդային արձակագիր և դրամատուրգ։

## Կենսագրություն
Ալեքսանդր Վամպիլովի ծնողներն ապրել են Կուտուլիկ շրջկենտրոնում, իսկ մինչ այդ, երեք տարի՝ Իրկուտսկի մարզի Ալարսկի շրջանի Ալար գյուղում։ Ալեքսանդր Վալենտինովիչ Վամպիլովը ծնվել է 1937 թվականի օգոստոսի 19-ին։ Չնայած նրան, որ Կուտուլիկ գյուղը հաճախ անվանում են Ալեքսանդր Վալենտինովիչ Վամպիլովի ծննդավայր, իրականում նա ծնվել է հարևան Չերեմխովո քաղաքի ծննդատանը։ Վամպիլովն Ալար գյուղը համարել է իր փոքրիկ հայրենիքը։ Հայրը՝ Վալենտին Նիկիտիչ Վամպիլովը (1898-1938), եղել է բուրյաթ՝ կրթությամբ մանկավարժ։ Որդու ծնվելուց անմիջապես հետո (1938 թվականի հունվարի 17) նա ձերբակալվել է, 1938 թվականի մարտի 9-ին գնդակահարվել ՆԳԺԿ Իրկուտսկի մարզային վարչության «եռյակի» դատավճռով։ 1957 թվականի փետրվարին Վալենտին Նիկիտիչ Վամպիլովը հետմահու արդարացվել է։

Մայրը՝ Անաստասիա Պրոկոպևնա Վամպիլովա-Կոպիլովան (1906-1992), ամուսնու մահից հետո մնալով չորս երեխաների հետ, շարունակել է աշխատել որպես մաթեմատիկայի ուսուցիչ Կուտուլիկի միջնակարգ դպրոցում։ Մայրը որոշիչ ազդեցություն է ունեցել Վամպիլովի անձի ձևավորման վրա։

1954 թվականին ԻՊՀ ընդունվելու առաջին փորձը ձախողվել է։ Վամպիլովը մեկ տարի աշխատել է որպես լարային նվագարանների խմբակի հրահանգիչ շրջանի մշակույթի տանը։ 1955-1960 թվականներին սովորել է Իրկուտսկի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում։ 1959 թվականի հոկտեմբերին, սովորելով հինգերորդ կուրսում, Վամպիլովը դարձել է «Խորհրդային երիտասարդություն» մարզային թերթի գրական աշխատակից։ Այդ թերթում աշխատել է որպես գրական աշխատակից, բաժնի վարիչ, պատասխանատու քարտուղար մինչև 1964 թվականի փետրվար։ Խմբագրությունից ազատվելուց հետո Վամպիլովը չի խզել թերթի հետ կապերը և բազմիցս գործուղումների է մեկնել «Մոլոդյոժկայի» առաջադրանքներով։ 1960 թվականին ամուսնացել է ԻՊՀ ուսանողուհի Լյուդմիլա Դոբրաչյովայի հետ, 1963 թվականին նրանք բաժանվել են։ 1963 թվականին ամուսնացել է Օլգա Իվանովսկայայի հետ։ 1966 թվականին ծնվել է նրանց դուստրը՝ Ելենան։ 1965 թվականի աշնանը երիտասարդ գրողների Չիտայի սեմինարի արդյունքներով Վամպիլովին երաշխավորել են դառնալ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ։

### Մահ
1972 թվականի օգոստոսի 17-ին՝ իր 35-ամյակից երկու օր առաջ, Վամպիլովը զոհվել է․ նրա նավակը շրջվել է Բայկալ լճի ափի մոտ․ նա լողալով հասել է ափ, բայց մահացել է, հավանաբար գերսառեցման հետևանքով։

Վամպիլովի աշխատանքային սեղանին մնացել է անավարտ աշխատանք՝ «Անզուգական Նակոնեչնիկովը» վոդևիլը։ Մահվան վայրի մոտ՝ Բայկալ լճի ափին, Լիստվյանկա ավանում, տեղադրված է հուշատախտակ։

Վամպիլովը թաղված է Իրկուտսկի Ռադիշչևսկոե գերեզմանատանը։ 1973 թվականին գերեզմանի վրա կանգնեցվել է հուշաքար ինքնագրով։

## Ստեղծագործական ուղի
Դեռևս երրորդ կուրսի ուսանող Վամպիլովի առաջին պատմվածքը՝ «Պարսկական յասամանը», տպագրվել է (Ա. Սանին կեղծանունով) 1957 թվականի նոյեմբերի 1-ին, «Իրկուտսկի համալսարան» թերթում։ Նրա երկրորդ պատմվածքը՝ «Հանգամանքների զուգադիպություն»-ը տպագրվել է նույն թերթում 1958 թվականի ապրիլի 4-ին, այնուհետև՝ «Անգարա» ալմանախում։ Այս պատմվածքն անվանում է տվել Ալեքսանդր Վամպիլովի առաջին գրքին, որը հրատարակվել է 1961 թվականին և ներառում է հումորային պատմվածքներ և սցենարներ։

1962 թվականին Վամպիլովը գրել է մեկ գործողությամբ «Քսան րոպե հրեշտակի հետ» պիեսը։ 1963 թվականին գրել է մեկ գործողությամբ «Պատուհաններով տունը դաշտում» կատակերգությունը։

1964 թվականին գրել է առաջին մեծ պիեսը՝ «Հրաժեշտ հունիսին» կատակերգությունը (դրամատուրգը բազմիցս անդրադարձել է այդ  աշխատանքին, հայտնի են պիեսի չորս տարբերակներ)։ Հեղինակի փորձերը շահագրգռելու կենտրոնական խորհրդային թատրոններին պիեսի  բեմադրման գործում ավարտվել են անհաջողությամբ։

Խորհրդային թատերական բեմում Վամպիլովի առաջընթացը դարձել է 1966 թվականին Կլայպեդայի դրամատիկական թատրոնում «Հրաժեշտ հունիսին» պիեսի բեմադրությունը (գլխավոր ռեժիսոր՝ Պովիլաս Գայդիս)։ Այդ բեմադրությունն իրականացրել է բելառուս երիտասարդ ռեժիսոր Վադիմ Դոպկյունասը։ Կլայպեդայի բեմադրության հաջողությունը բացել է խորհրդային թատրոնների դռները Վամպիլովի ստեղծագործությունների համար՝ 1970 թվականին «Հրաժեշտ հունիսին» պիեսը ցուցադրվել է ԽՍՀՄ ութ թատրոններում, չնայած դեռևս ոչ մայրաքաղաքի թատրոններում։

1965 թվականին Ալեքսանդր Վամպիլովը գրել է «Ավագ որդին» կատակերգությունը (առաջին անվանումը՝ «Արվարձան»)։ 1968 թվականին դրամատուրգն ավարտել է «Բադի որս» պիեսը։ Նրա բեմական ճակատագրում որոշիչ դեր է խաղացել Լատվիական ԽՍՀ մշակույթի նախարար Վլադիմիր Կաուպուժը, ով Մոսկվայում արգելված ներկայացումը լատիշերեն թարգմանությամբ բեմադրման է ներկայացրել Ռիգայի Լատվիայի ազգային թատրոնում։ Այնուհետև պիեսը բեմադրվել է Ռիգայի ռուսական դրամայի թատրոնում, որին հաջորդել են Մոսկվայի թատրոնները։

1968 թվականին Վամպիլովը գրել է մեկ գործողությամբ «Պատմություն էջ կապի հետ» պիեսը։ Այդ մեկ գործողությամբ կատակերգությունը՝ միավորված «Քսան րոպե հրեշտակի հետ» պիեսի հետ, կազմում է «Գավառական անեկդոտներ» ներկայացումը։

1971 թվականին Վամպիլովն ավարտել է «Վալենտինա» դրամայի վրա աշխատանքը, սակայն վերնագիրը պետք է փոխվեր, քանի որ մինչ գրաքննությունը հաստատում էր ներկայացումը, լայնորեն հայտնի է դարձել Միխայիլ Ռոշչինի «Վալենտին և Վալենտինա» պիեսը, որը գրել է ավելի ուշ։ Այդ պատճառով էլ դրամայի անունը փոխվել է՝ «Կարմիր ամառ - հունիս, հուլիս, օգոստոս ...»: Իր առաջին մեկ հատորանոց հրատարակության մեջ Վամպիլովը ընդգրկել է «Անցած ամառ Չուլիմսկում» աշխատանքային վերնագրով ներկայացումը, որը վերջնական է դարձել հեղինակի մահից հետո։

Կենդանության օրոք Վամպիլովն արժանիորեն չի գնահատվել իր ժամանակակիցների կողմից։

:

Միայն 1972 թվականին՝ Վամպիլովի մահից հետո, կենտրոնական թատրոնների վերաբերմունքը նրա ստեղծագործությունների նկատմամբ սկսել է փոխվել։ Նրա պիեսները բեմադրվել են Մոսկվայի Երմոլովայի անվան թատրոնում, Ստանիսլավսկու անվան թատրոնում և Լենինգրադի դրամատիկական մեծ թատրոնում։

Իր գրական գործունեության ընթացքում Վամպիլովը գրել է շուրջ 70 պատմվածքներ, սցենարներ, ակնարկներ, հոդվածներ և ֆելիետոններ։ Վամպիլովի ստեղծագործությունները լիովին ապագաղափարականացված են։ Նրա գեղարվեստական  ստեղծագործություններում երբեք չեն օգտագործվել «սոցիալիզմ», «կոմունիզմ», «կապիտալիզմ», «Լենին», «կուսակցություն» և այլ  բառեր։

Ալեքսանդր Վամպիլովի ստեղծագործությունները թարգմանվել են անգլերեն, բելառուսերեն, բուլղարերեն, հունգարերեն, եբրայերեն, իսպաներեն, չինարեն, լատվիերեն, լեզգիերեն, մոլդովերեն, մոնղոլերեն, գերմաներեն, նորվեգերեն, լեհերեն, ռումիներեն, սերբերեն, սլովակերեն, ֆրանսերեն, չեխերեն, էստոներեն և այլ լեզուներով։

## Պարգևներ
* Իրկուտսկի կոմերիտմիության Իոսիֆ Ուտկինի անվան մրցանակի դափնեկիր «Հրաժեշտ հունիսին» պիեսի համար (1972 թվական - հետմահու)։

## Հիշատակ
* Վամպիլովի անունով է կոչվում թիվ 3230 աստերոիդը (փոքր մոլորակ),
* 1977 թվականին Կուտուլիկ ավանի այն փողոցը, որտեղ բնակվել է Ալեքսանդր Վամպիլովը, վերանվանվել է Վամպիլովի փողոց,
* 1987 թվականին Իրկուտսկի պատանի հանդիսատեսի թատրոնը կոչվել է Ալեքսանդր Վամպիլովի անունով։ Թատրոնի շենքի վրա տեղադրված է հուշատախտակ,
* Կուտուլիկում են գտնվում Վամպիլովի տուն-թանգարանը և նրա անվան Ալարի շրջանի կենտրոնական գրադարանը,
* 1987 թվականին Ալեքսանդր Վամպիլովի անունով է կոչվել Իրկուտսկի Պերվոմայսկի միկրոշրջանի նոր փողոցը, բնակելի շենքի վրա տեղադրվել է Ալեքսանդր Վամպիլովի դիմանկարը (նկարիչ՝ Յուրի Նիկոլաևիչ Կվասով)։ 2007 թվականին՝ դրամատուրգի 70-րդ տարեդարձի կապակցությամբ,  տան մոտ բացվել է Ալեքսանդր Վամպիլովի անվան պուրակը,
* 1987 թվականին Իրկուտսկում՝ Դալնեվոստոչնայա փողոցի 57 / Ա տան վրա, որտեղ 1967-1972 թվականներին ապրել է Վամպիլովը, նրա պատվին տեղադրվել է հուշատախտակ,
* 1987 թվականից Իրկուտսկում անցկացվում են թատերական փառատոներ, որոնք սկզբում կոչվում էին «Վամպիլովյան օրեր», «Բայկալյան հանդիպումներ Վամպիլովի մոտ»։ 1997 թվականից փառատոնին շնորհվել է Համառուսաստանյան կարգավիճակ։ 2001 թվականից ի վեր հաստատվել է ներկայիս անվանումը՝ Ալեքսանդր Վամպիլովի անվան ժամանակակից դրամատուրգիայի համառուսական թատերական փառատոն,  
* 1997 թվականին Իրկուտսկում՝ Իրկուտսկի համալսարանի վարչական շենքի վրա, որտեղ սովորել է Ալեքսանդր Վամպիլովը, նրա պատվին տեղադրվել է հուշատախտակ,
* Ալեքսանդր Վամպիլովի անունով է կոչվում շոգենավ Բայկալ լճում և Իրկուտսկի մարզային հիմնադրամը,
* 2003 թվականին Իրկուտսկի Օխլոպկովի անվան դրամատիկական թատրոնի պուրակում բացվել է Ալեքսանդր Վամպիլովի առաջին հուշարձանը, որի հեղինակն է մոսկվացի քանդակագործ Միխայիլ Պերեյասլավեցը։ Հուշարձանի ստեղծման գաղափարը պատկանում է իրկուտսկցի բանաստեղծ Գենադի Գայդային,
* 2007 թվականին դրամատուրգի 70-ամյակի կապակցությամբ Չերեմխովո քաղաքի ծննդատան շենքի վրա տեղադրվել է հուշատախտակ՝ ի հիշատակ Ալեքսանդր Վամպիլովի,
* 2007 թվականին Մոսկվայի «Տաբակերկա» թատրոնի բակում տեղադրվել է Ալեքսանդր Վամպիլովի հուշարձանը («Թատերագիրներ Վամպիլով, Ռոզով, Վոլոդին» քանդակային կոմպոզիցիա),
* 2012 թվականին Իրկուտսկի մարզի Չերեմխով քաղաքում տեղադրվել է Ալեքսանդր Վամպիլովի հուշարձանը,
* 2012 թվականին Իրկուտսկի մարզի Կուտուլիկ քաղաքում տեղադրել է Ալեքսանդր Վամպիլովի հուշարձանը, որի հեղինակն է Ուլան-Ուդեցի քանդակագործ Բոլոտ Ցիժիպովը,
* 2012 թվականին Իրկուտսկում բացվել է Ալեքսանդր Վամպիլովի անվան մշակութային կենտրոնը, որտեղ կարելի է ծանոթանալ գրողի անձնական իրերի հավաքածուին։
* 2018 թվականին էկրան է բարձրացել Ալեքսանդր Վամպիլովի մասին առաջին գեղարվեստական ֆիլմը՝ «Չիչխանային ամառ»։ Գլխավոր դերը խաղացել է Անդրեյ Մերզլիկինը։

## Ստեղծագործություններ
### Դրամատուրգիա
#### Բազմաարարված պիեսներ
* «Հրաժեշտ հունիսին» (1966),
* «Ավագ որդին» (1968),
* «Բադի որս» (1970),
* «Անցյալ ամառ Չուլիմսկում» (1972)։

#### Մեկ գործողությամբ պիեսներ
* «Պատուհաններով տունը դաշտում» (1964),
* «Հարյուր ռուբլի նոր դրամով» («Քսան րոպե հրեշտակի հետ» պիեսի նախնական տարբերակը, 1960-ականների կեսեր),
* «Ագռավի պուրակ» («Էջկապի պատմությունը» պիեսի նախնական տարբերակը, 1960-ականների կեսեր),
* «Գավառական անեկդոտներ» (1970)։ «Տրագիկոմիկ ներկայացում երկու մասով»՝
*: Առաջին անեկդոտը՝ «Պատմություն էջկապի հետ»
*: Երկրորդ անեկդոտը՝ «Քսան րոպե հրեշտակի հետ»
* «Հաջողություն» (համանուն պատմվածքի բեմադրություն) (1970),
* «Անզուգական Նակոնեչնիկովը» (2 դրվագ անավարտ պիեսից, 1972)։

#### Կարճ ներկայացումներ
* «Մեկ ամիս գյուղում, կամ մեկ քնարերգուի մահ»,
* «Ծաղիկներ և տարիներ»,
* «Ժամադրություն»։ Տեսարան ոչ ասպետական ժամանակներից,
* «Սկսնակի խոստովանությունը»։ Հոգեբանական էտյուդ,
* «Տնվորը» (անավարտ կատակերգություն),
* «Փղերի գերեզմանոց»,
* «Գործընթաց»,
* «Ռաֆայել»։

#### Արձակ
* «Նոթատետրերից»,
* «Նամակներ»,
* «Հանգամանքների զուգադիպություն» (1961)։

## Բեմադրություններ
* 1976 թվականին  «Հրաժեշտ հունիսին» պիեսի հիման վրա ներկայացում բեմադրվեց Ռիգայի պատանի հանդիսատեսի թատրոնում։
* 2016 թվականին Կիրովի անվան դրամատիկական թատրոնում բեմադրվեց ներկայացում «Ավագ որդին» պիեսի հիման վրա։ Ռեժիսոր՝ Կոնստանտին Սոլդատով։
* 2017 թվականին «Անցյալ ամառ Չուլիմսկում» պիեսի հիման վրա ներկայացում բեմադրվեց Ֆոնտանկայի Երիտասարդական թատրոնում։

## Ֆիլմագրություն
* 1975 - Անցյալ ամառ Չուլիմսկում,
* 1976 - Ավագ որդին,
* 1979 - Պատմություն էջկապի հետ («Գավառական անեկդոտներ» պիեսի հիման վրա),
* 1979 - Պատուհաններով տունը դաշտում (Ս. Լյուբշին, Ի. Կուպչենկո, ռեժիսոր՝ Գ. Պավլով),
* 1979 - Արձակուրդ սեպտեմբերին («Բադի որս» պիեսի հիման վրա),
* 1980 - Վերջնախաղ (կարճամետրաժ ֆիլմ ՝ հիմնված համանուն պատմության վրա)։ Ռեժիսոր՝ Վիկտոր Բուտուրլին, դերերում՝ Օլեգ Բորիսով, Մ. Ռոժդեստվենսկայա, Է. Բարանով,
* 1981 – Անզուգական Նակոնեչնիկովը,
* 1981 - Վալենտինա («Անցած ամառ Չուլիմսկում» պիեսի հիման վրա),
* 1989 - Քսան րոպե հրեշտակի հետ («Գավառական անեկդոտներ»-ի մի նովելի հիման վրա),
* 1990 - Գավառական անեկդոտ («Գավառական անեկդոտներից» մի նովելի հիման վրա),
* 2003 - Հրաժեշտ հունիսին,
* 2006 - Ավագ որդի,
* 2011 - Ժամադրություն (կարճամետրաժ ֆիլմ՝ հիմնված համանուն ստեղծագործության վրա),
* 2014 - Անցած ամառ Չուլիմսկում։ Ռեժիսոր՝ Վիկտոր Դեմենտ,
* 2015 - Դրախտային թավուտներ («Բադի որս» պիեսի հիման վրա)։

## Երաժշտության մեջ
* 1983 - «Ավագ որդի» օպերան, կոմպոզիտոր՝ Գենադի Գլադկով, Մոսկվայի Կ. Ս. Ստանիսլավսկու և Վ. Ի. Նեմիրովիչ-Դանչենկոյի անվան ակադեմիական երաժշտական թատրոն։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Александр Валентинович Вампилов. Библиографический указатель // Составитель Елизарова Э., вступит ст. Марк Давидович Сергеев — Иркутск: Упрполиграфиздат, 1989. — 240 с. — 2.000 экз.
* Лауреаты премии Иркутского комсомола имени Иосифа Уткина. Рекомендательный библиографический указатель // Составитель Большакова В. — Иркутск: Упрполиграфиздат, 1985. — 64 с., фотографии. — 1.500 экз.
* Набор открыток (16 шт.): Коробова Г. В., Солуянова Г. А., Коробов С. А.: «Поэзия есть и остаётся только на земле…» Памятные Вампиловские места// из-во Коробова, 2008
* Семенова В. Вместе с бурями века. Краткий обзор имен и книг к 75-летию Иркутской писательской организации. — Иркутск: Иркутский писатель, 2007. — 64 с., фотографии. — 3.000 экз.
* 

## Արտաքին հղումներ
* Культурный центр Александра Вампилова
* Александр Вампилов на сайте Писатели Приангарья — детям
* Александр Вампилов на сайте Российская Литературная Сеть
* *Стуков В.* По канату — к признанию // Восточно-Сибирская правда. — 2008.
* Александр Вампилов в филателии, филокартии…
* *Вампилов А. В.* Письма

Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ
Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ