Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը Կոսովոյում

**Հանրային տեղեկատվության հասանելիություն** և **[[Տեղեկատվության ազատություն|տեղեկատվության ազատությունը]] (ՏԱ)** վերաբերում են Կիպրոսում պետական մարմինների կողմից պահվող տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքին, որը հայտնի է նաև որպես «տեղեկանալու իրավունք»։ Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը համարվում է հիմնարար նշանակություն ունեցող ժողովրդավարական համակարգերի արդյունավետ գործունեության համար, քանի որ այն բարձրացնում է կառավարությունների և պետական պաշտոնյաների հաշվետվողականությունը, խթանում մարդկանց մասնակցությունը և թույլ է տալիս նրանց տեղեկացված մասնակցությունը հասարակական կյանքին։ Հանրային տեղեկատվության հասանելիության իրավունքի հիմնարար նախադրյալն այն է, որ պետական հաստատությունների կողմից պահվող տեղեկատվությունը սկզբունքորեն հանրային է և կարող է թաքցվել միայն օրինական պատճառներով, որոնք պետք է մանրամասն շարադրվեն օրենքում։

Կոսովոյի Հանրապետությունում «Պաշտոնական փաստաթղթերին մուտք գործելու մասին» օրենքն ընդունվել է 2010 թվականին։ Օրենքը չեղյալ է հայտարարել և փոխարինել նախկինում գործող մի շարք այլ օրենսդրական ակտեր և վարչական որոշումներ։ Հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքը երաշխավորված է Սահմանադրությամբ։ Մի շարք ենթաօրենսդրական ակտեր նպատակ ունեն իրականացնել այդ իրավունքը և կիրառել 2010 թվականի օրենքը։ Սակայն, լիարժեք կիրառումը բացակայում է, դատարանները դանդաղ են արձագանքում վերաքննիչ բողոքներին՝ դատական համակարգում գործերի կուտակման պատճառով։ Նույնիսկ երբ վերաքննիչ բողոքարկման գործընթացն աշխատում է, հաստատությունները, կարծես, պատրաստ են անտեսել դատարանի որոշումները, երբ խոսքը վերաբերում է թափանցիկությանը և հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելուն։ 2016 թվականի դրությամբ հանրային փաստաթղթերին մուտք գործելու մասին օրենքը գտնվել է փոփոխության գործընթացում՝ այլ օրենքների հետ միասին, որոնց պետք է համապատասխանեցվի։

## Իրավական շրջանակ
Կոսովոյում հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը երաշխավորված իրավունք է Սահմանադրության 41-րդ հոդվածով, որը սահմանում է, որ յուրաքանչյուր անձ ունի հանրային տեղեկատվության հասանելիության իրավունք, և որ պետական հաստատությունների և պետական մարմինների կողմից պահվող փաստաթղթերը հանրային են, բացառությամբ այն տեղեկատվության, որը կարող է օրենքով թաքցվել անձնական կյանքի գաղտնիության, գործարար առևտրային գաղտնիքների կամ հանրային անվտանգության նկատառումներից ելնելով։

Պաշտոնական փաստաթղթեր մուտք գործելու իրավունքը երաշխավորված է բազմաթիվ միջազգային համաձայնագրերով և հռչակագրերով, ինչպիսիք են Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը և Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին եվրոպական կոնվենցիան և արձանագրությունները, որոնք անմիջականորեն կիրառելի են Կոսովոյի Հանրապետությունում և առաջնահերթություն ունեն գործող օրենքների հակասության դեպքում։

Կան նաև հատուկ օրենքներ, որոնք կարգավորում են հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքի կիրառումը, ինչպիսիք են «Վարչական դատավարության մասին» օրենքը և «Կոսովոյի Հանրապետության քաղաքացիական ծառայության մասին» օրենքը։

Մասնավորապես, յուրաքանչյուր անձի՝ պետական մարմինների կողմից պահվող հանրային շահերի փաստաթղթեր, պահանջի դեպքում, մուտք ունենալու սահմանադրական իրավունքն իրականացնելու համար, 2010 թվականին Կոսովոյի Հանրապետության Ժողովը հաստատել է «Հանրային փաստաթղթեր մուտք գործելու մասին» (ՀՓՓ) թիվ 03/L-215 օրենքը: ՀՓՓ օրենքը վերաբերում է պետական հաստատությունների կողմից պահվող, կազմված և ստացված բոլոր փաստաթղթերին և հիմնված է տասը սկզբունքների վրա.

* յուրաքանչյուր ոք ունի տեղեկատվություն ստանալու իրավունք
* մուտքը կանոն է, գաղտնիությունը՝ բացառություն
* օրենքը վերաբերում է բոլոր պետական մարմիններին
* հարցումը պետք է լինի պարզ, արագ և անվճար հարցում կատարողի համար
* պաշտոնյաները պարտավոր են աջակցել դիմորդներին տեղեկատվության որոնման գործում
* մերժումը պետք է լինի հիմնավորված
* հանրային շահն ավելի կարևոր է, քան գաղտնիքը
* բացասական պատասխանի դեպքում բողոքարկման իրավունքը երաշխավորված է
* պետական մարմինները պետք է նախաձեռնողաբար հրապարակեն հիմնական տեղեկատվությունը
* Տեղեկատվության իրավունքը պետք է երաշխավորվի անկախ մարմնի կողմից:

### Տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքի իրականացման ընթացակարգեր
Հանրային տեղեկատվության հարցումն ու ստացումն անվճար է: Դիմորդներից վճար կարող է գանձվել միայն պահանջվող փաստաթղթի պատճենների համար, որը պետք է լինի ողջամիտ գնի սահմաններում և նպատակաուղղված լինի միայն փաստաթղթի վերարտադրության և տրամադրման իրական ծախսերի ծածկմանը։ Հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքից կարող են կիրառվել բացառություններ, որոնք սահմանվում են օրենքով:

Համապատասխան օրենքի համաձայն, հանրային տեղեկատվություն հասանելիությունը կարող է սահմանափակվել միայն կյանքի հանրային օրինական շահերով կամ այլ օրինական մասնավոր շահերով, ինչպիսիք են անձնական կյանքի իրավունքը, պաշտպանության նպատակով և հանրային անվտանգության նկատառումներից ելնելով։ Բացառությունների այլ պատճառներից են՝ պաշտպանությունը և միջազգային հարաբերությունները, հանցավոր գործունեության բացահայտումը և հետաքննությունը, կարգապահական հետաքննությունները և այլն։

Հարցումը կարող է ներկայացվել գրավոր կամ բանավոր։

Պետական հաստատությունները պարտավոր են յոթ օրվա ընթացքում պատասխանել քաղաքացիների հարցումներին՝ որոշում կայացնելով մուտքը լրիվ կամ մասնակիորեն տրամադրելու մասին: Վերանայման ժամկետը կարող է բացառիկ դեպքերում երկարաձգվել մինչև 15 օր։

Հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքը հարգելը երաշխավորում է ՄԻՊ-ը, որը անկախ մարմին է, որը քաղաքացիներին աջակցում է իրականացնել մերժված փաստաթղթերին մուտք գործելու իրավունքը՝ համաձայն «Օմբուդսմենի մասին» օրենքի:

Դիմորդի դիմումը մերժվելու և համապատասխան մարմնի կողմից սահմանված ժամկետում պատասխան չտալու դեպքում, դիմորդը կարող է բողոքարկման գործընթաց սկսել Օմբուդսմենի հաստատություններում կամ իրավասու դատարաններում՝ համաձայն գործող օրենսդրությա։

## Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը գործնականում
Հանրային տեղեկատվության հասանելիության մասին օրենքների կիրառումը խնդրահարույց է։ Ըստ Եվրոպական հանձնաժողովի 2016 թվականի առաջընթացի զեկույցի՝ գործնականում հանրային տեղեկատվության հասանելիության իրավունքը «խաթարվում է իշխանությունների մասնատված և անորոշ մոտեցմամբ»։

Ըստ Բալկանյան հետաքննչական լրագրության ցանցի (BIRN)՝ իրավունքի իրականացմանը խոչընդոտում են երկրի բազմաթիվ պետական մարմինների գաղտնի մտածելակերպն ու մշակույթը։ Բացի այդ, ըստ Kosovo 2.0 լրատվական պորտալի, հաստատությունները հակված են բացահայտել տեղեկատվություն ոչ այնքան կարևոր հարցերի վերաբերյալ և երբ ներգրավված են ավելի ցածր մակարդակի հաստատություններ, ինչպիսիք են համայնքները։ Օրենքի կիրառման այլ թերություններից են դրա սխալ մեկնաբանությունը, օրինակ՝ մասնավոր և հանրային շահ համարվողը տարբերակելու և որոշակի հաստատությունների կողմից *[[Ad hoc հիպոթեզ|ad hoc]]* վարչական միջոցառումների կիրառման մեջ։ Ըստ Kosovo 2.0-ի, նույնիսկ երբ օրենքը շատ հստակ է ընթացակարգերը սահմանելու հարցում, որոշ հաստատություններ ստեղծել են իրենց սեփական ընթացակարգերը, որոնք միշտ չէ, որ համապատասխանում են օրենքին, ինչը հետաքրքրված դիմորդների համար հանգեցնում է խոչընդոտների։ Օրինակ, կան բազմաթիվ հաստատություններ, որոնք պահանջում են 1 եվրո վճարել տեղեկատվության ազատության հարցումը լրացնելիս, ինչը հակասում է օրենքին։ Մեկ այլ խնդիր վերաբերում է տեղեկատվության ազատության հարցումները ստանալու և մշակելու համար պատասխանատու պաշտոնյաներին։ Ըստ Kosovo 2.0-ի՝ շատ դեպքերում նրանք պատշաճ կերպով չեն պատրաստված օրենքը արդյունավետորեն կիրառելու համար։

Կոսովոյում հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու հարցումների մեծ մասը ներկայացնում են լրագրողները, ակտիվիստները և քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունները, և շատ քչերը՝ այն քաղաքացիները, ովքեր լիովին չեն գիտակցում հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու իրենց իրավունքը։ 2012 թվականին անցկացված հարցման համաձայն՝ քաղաքացիների շրջանում հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու մասին օրենքի բովանդակության վերաբերյալ գիտելիքների մակարդակը, ինչպես նաև հանրային փաստաթղթերին մուտք գործելու հարցումներ կատարելու հետաքրքրությունը եղել է չափազանց ցածր։

Օրենքի կիրառումը ստուգելու և վերահսկելու համար BIRN-ը տեղեկատվության մի շարք հարցումներ է ներկայացրել Կոսովոյի բոլոր մակարդակների պետական հաստատությունների մեծ մասին: 2013 թվականի հունիսից մինչև 2014 թվականի մայիսը այն ներկայացրել է ընդհանուր առմամբ 125 պաշտոնական հարցում, ներկայացված հարցումներից 68-ը մերժվել է, 50-ը՝ հաստատվել, իսկ 7-ը՝ մասնակիորեն, ինչը նշանակում է, որ պահանջվող փաստաթղթերը ստացվել են միայն 40 տոկոս դեպքերում: Կազմակերպությունն այս արդյունքը համարում է «բավականին վատ»։ Նույն մոնիտորինգի ժամանակահատվածում BIRN-ի դիտարկված հիմնական խնդիրներից մեկը դատարանների տեղեկատվության հասանելիությունն է, մասնավորապես՝ մեղադրական եզրակացություններինը։ Կազմակերպության կողմից ընդգծված մեկ այլ տարածված խնդիրն այն է, որ գործնականում և օրենքի դրույթներին հակառակ, այն հաստատությունը, որը չունի պահանջվող տեղեկատվությունը, սովորաբար մերժում է հարցումները՝ այն օրենքով պահանջվող մեկ այլ հաստատության չուղարկելու փոխարեն։ 2013 թվականի հոկտեմբերից մինչև 2016 թվականի ապրիլն ընկած ժամանակահատվածում իրականացված մեկ այլ փորձարկման համաձայն, BIRN-ի հարցումների միայն 25 տոկոսն է հաստատվել, իսկ 38-ը՝ մերժվել է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խոսքի ազատություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ