Հրեական աստվածասպանություն

**Հրեական աստվածասպանությունը** պատմականորեն ճիշտ կարծիք է, որը պնդում է, թե հրեաները որպես ժողովուրդ համատեղ պատասխանատու են Հիսուսի սպանության համար, նույնիսկ նրա մահից հետո եկած հաջորդական սերունդների միջոցով: Այս հայեցակարգը ծագել է վաղ քրիստոնեության շրջանում և արտացոլվել է Հուստինոս Մարտիրոսի և Մելիտոն Սարդեցու գրվածքներում՝ դեռևս 2-րդ դարում:  աստվածաշնչյան հատվածը  համարվում է հրեական աստվածասպանության մեղադրանքը արտահայտող տեքստ:

Հրեաների՝ Քրիստոսի մարդասպան լինելու մեղադրանքը սնուցեց քրիստոնեական հակասեմականությունը, որը դրդել է հրեաների դեմ բռնությունների՝ ինչպիսիք են պոգրոմները, խաչակրաց արշավանքների ժամանակ հրեաների կոտորածները, հրեաների արտաքսումը Անգլիայից, Ֆրանսիայից, Իսպանիայից, Պորտուգալիայից և այլ վայրերից, ինչպես նաև տանջանքները իսպանական և պորտուգալական ինկվիզիցիաների ժամանակ:

16-րդ դարի կեսերին Տրիդենտի ժողովի կողմից կազմված կատեխիզմում Կաթոլիկե Եկեղեցին սովորեցնում էր այն համոզմունքը, որ Հիսուսի մահվան համար պատասխանատու է մեղավոր մարդկության ամբողջությունը, ոչ թե միայն հրեաները: Վատիկանի երկրորդ ժողովում (1962-1965) Կաթոլիկե Եկեղեցին Պապ Պողոս VI-ի ղեկավարությամբ հրապարակեց *[[Nostra aetate]]* հռչակագիրը, որը մերժեց Հիսուսի խաչելության համար հրեաների համատեղ, բազմասերնդային մեղավորության գաղափարը: Այն հայտարարեց, որ այս մեղադրանքը չի կարող ներկայացվել «բոլոր հրեաների դեմ առանց բացառության, ովքեր ապրել են այդ ժամանակ, ինչպես նաև այսօրվա հրեաների դեմ»:

Պրոտեստանտական եկեղեցիների մեծ մասը երբեք պարտադիր դիրքորոշում չի ընդունել այս հարցի վերաբերյալ, սակայն որոշ քրիստոնեական միություններ, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ի Եպիսկոպոսական Եկեղեցին և Ամերիկայի Ավետարանական Լյութերական Եկեղեցին, պաշտոնական հռչակագրեր են արձակել այս մեղադրանքի դեմ:

## Աղբյուրներ
### Մատթեոս 27:24–25
Հրեաների մահապատժի մեղադրանքի արդարացումը փնտրվել է Մատթեոս 27։ 24–25 հատվածում:Այս հատվածը, որտեղ գրված է. «Եվ ամբողջ ժողովուրդը պատասխանեց. "Նրա արյունը մեր վրա և մեր զավակների վրա լինի"», նաև անվանվում է արյան անեծք: Հակասեմականության վերաբերյալ իր հոդվածում աստվածաշնչագետ Էմի-Ջիլ Լևինը պնդում է, որ այս հատվածը հրեական պատմության ընթացքում առաջացրել է ավելի շատ տառապանք, քան Նոր Կտակարանի ցանկացած այլ հատված:

### Հովհաննու 5:16–18
Շատերը նաև մատնանշում են Հովհաննու Ավետարանը որպես քրիստոնեական աստվածասպանության մեղադրանքների ապացույց: Ինչպես գրում է Սամուել Սանդմելը. «Հովհաննու Ավետարանը լայնորեն համարվում է կամ ամենահակասեմականը, կամ առնվազն ամենաբացահայտ հակասեմականը ավետարանների շարքում»:Այս պնդման համար ապացույցներ կան Հովհաննեսի Ավետարանում մի քանի հատվածներում, օրինակ՝ -ումՈրոշ գիտնականներ այս հատվածը նկարագրում են որպես անհերքելիորեն հրեաներին աստվածասպանության մեջ մեղադրող և ներգրավող տեքստ, թեև շատերը, ինչպիսին է գիտնական Ռոբերտ Կայսարը, նաև պնդում են, որ այս մեղադրանքի խստության մի մասը ավելի շատ պայմանավորված է այն մարդկանցով, ովքեր կարդում և հասկանում են տեքստը, քան բուն տեքստով: Հովհաննեսը օգտագործում է Ἰουδαῖοι, *[[Ioudaioi]]* տերմինը, որը նշանակում է «հրեաներ» կամ «հրեաստանցիներ»՝ որպես այս նախադասությունների ենթակա: Սակայն այն հայեցակարգը, որ «հրեա» տերմինն ենթադրված է ներկայացնել բոլոր հրեաներին, հաճախ վիճարկվում է գիտնականների կողմից, ովքեր պնդում են, որ այս արտահայտությունը պետք է հասկանալ հատուկ «հրեական առաջնորդների» նկատմամբ: Մինչդեռ Նոր Կտակարանում աստվածսպանության մեղադրանքները հաճախ ավելի նուրբ կամ հարթեցված են, շատ գիտնականներ համարում են, որ այս աշխատությունները չեն կարող մեկուսացված դիտարկվել և պետք է քննարկվեն հետագա քրիստոնեական համայնքների կողմից դրանց մեկնաբանության համատեքստում:

#### Մատթեոս 27։24–25-ի պատմականությունը
[մինի|«Պիղատոսը լվանում է ձեռքերը»՝ [Ջեյմս Տիսո|Ջեյմս Տիսսո, Բրուքլինի թանգարան]]
Ավետարանական պատմությունների համաձայն՝ Հռոմեական Հրեաստանի հրեական իշխանությունները Հիսուսին մեղադրեցին հայհոյության մեջ և ցանկանում էին նրա մահապատիժը, բայց չունեին Հիսուսի մահապատիժ կատարելու լիազորությունը (Հովհաննու 18:31), այնպես որ նրանք Հիսուսին տարան Պոնտացի Պիղատոսի մոտ՝ այդ նահանգի հռոմեական կառավարիչին, ով տրամադրեց Հիսուսի մահապատիժի լիազորությունը (Հովհաննու 19:16):

Հիսուսի սեմինարի գիտական տարբերակի թարգմանության ծանուցագրությունը Հովհաննես 18:31-ի համար ավելացնում է. «*մեզ համար անօրինական է*. այս պնդման ճշմարտությունը կասկածելի է»: Նշվում է, օրինակ, որ հրեական իշխանությունները պատասխանատու էին Սուրբ Ստեփանոսի քարկոծման համար Գործք 7:54-ում և Արդար Հակոբոսի համար «Հրեական հնություններ» գրքում՝ առանց կառավարչի համաձայնության: Սակայն Հովսեփոս Փլավիոսը նշում է, որ Հակոբոսի մահապատիժը տեղի ունեցավ, երբ նորանշանակ կառավարիչ Լուկցեիոս Ալբինուսը «դեռ ճանապարհին էր» իր պաշտոնը ստանձնելու համար: Բացի այդ, Գործքում նշված է, որ քարկոծումը տեղի ունեցավ լինչի նման կերպով՝ Ստեփանոսի կողմից այն հրեաների հանդեպ բարձրաձայն քննադատության ընթացքում, ովքեր մերժում էին հավատալ Հիսուսին:

Նաև առաջարկվել է, որ ավետարանական պատմությունները կարող են թուլացնել հռոմեացիների դերը Հիսուսի մահվան գործում այն ժամանակ, երբ քրիստոնեությունը դժվարանում էր ընդունելություն գտնել այն ժամանակվա հեթանոս կամ բազմաստվածապաշտ հռոմեական աշխարհում: Վերը բերված Մատթեոս 27:24-25 հատվածը չունի համարժեք այլ ավետարաններում, և որոշ գիտնականներ դա համարում են հավանաբար կապված Երուսաղեմի ավերակման հետ 70 թվականին: Շվեյցարացի պրոտեստանտ աստվածաբան Ուլրիխ Լուցը 2005 թվականին նկարագրել է դա որպես «խմբագրական վեպ»՝ Մատթեոսի ավետարանի հեղինակի կողմից հորինված: Որոշ գրողներ, դա դիտարկելով որպես Մատթեոսի հակահրեական բանավեճի մաս, տեսնում են դրա մեջ հետագա քրիստոնեական հակասեմականության սերմերը։

Իր 2011 թվականի գրքում Պապ Բենեդիկտոս XVI-ը, հրեական ժողովրդին մեղադրելը մերժելուց բացի, մեկնաբանում է Մատթեոսի ավետարանում գտնվող այն հատվածը, որտեղ «ամբոխը» (սա լինելով տեքստում օգտագործված հատուկ բնօրինակ հունական բառի թարգմանությունը) ասում է «Նրա արյունը մեր վրա և մեր զավակների վրա»՝ այն մեկնաբանելով ոչ թե ամբողջ հրեական ժողովրդին վերաբերող, այլ միայն դատավարությանը ներկա մարդկանց՝ ապստամբ Բարաբբայի կողմնակիցների խմբին: Մյուս խումբը, որին պապն ինքնությունային է տալիս որպես Հիսուսի դատավարության ետևում կանգնած, «Տաճարային ազնվապետությունն» է՝ մեկ այլ հստակ սահմանված կատեգորիա:

### Բարաբբայի պատմականությունը
Որոշ աստվածաշնչագետներ, ներառյալ Բենջամին Ուռութիան և Հայամ Մակոբին, մեկ քայլ ավելի հեռու են գնում՝ ոչ միայն կասկածելով Մատթեոսի արյան անեծքի հայտարարության պատմական ճշմարտությունը, այլև Բարաբբայի գոյությունը: Այս տեսությունը հիմնված է այն փաստի վրա, որ Բարաբբայի ամբողջական անունը վաղ գրվածքներում տրված էր որպես Հիսուս Բարաբբա՝ բառացի նշանակելով Հիսուս՝ հոր որդի: Տեսությունը այն է, որ այս անունը ի սկզբանե վերաբերում էր բուն Հիսուսին, և երբ ամբոխը խնդրեց Պիղատոսին ազատելու «Հիսուս՝ հոր որդուն», նրանք վերաբերում էին բուն Հիսուսին, ինչպես նաև առաջարկել է Փիթեր Քրեսուելը: Տեսությունը մատնանշում է, որ Բարաբբայի շուրջ հետագա մանրամասները պատմական գեղարվեստ են՝ հիմնված սխալ հասկացության վրա: Այս տեսությունը վիճարկվում է այլ գիտնականների կողմից:

### Պողոսի առաջին նամակը թեսաղոնիկեցիներին
Թեսաղոնիկեցիներին ուղղված առաջին նամակը նույնպես պարունակում է հրեական աստվածասպանության մեղադրանքներ:Ջերեմի Քոհենի խոսքերով՝

### 2-րդ դար
Հիսուսի մահվան՝ որպես Աստծո սպանության իրականացումը առաջին անգամ նշված է «Աստված սպանվեց» աշխատության մեջ դեռևս 167 թվականից սկսած՝ *[[Peri Pascha]]* անվանումն ունեցող տրակտատում, որը կարող էր նպատակ ունենալ փոքր քրիստոնեական աղանդի ներկայությունը ամրապնդելու Սարդիսում, որտեղ հրեաները գործուն համայնք ունեին՝ գերազանց հարաբերություններով հույների հետ, և որն վերագրվում է քվարտոդեցիմանական Սարդիսի Մելիտոնին: Հայտարարություն է կատարվում, որը կարծես, վերափոխել է այն մեղադրանքը, որ հրեաները սպանել են իրենց Մեսիային՝ այն մեղադրանքի, որ հրեաները սպանել են բուն Աստծուն:Եթե այդպես է, ապա հեղինակը կլինի Լուկագրական-Պողոսական ավանդույթի առաջին գրողը, որը անհամոզված բարձրացրել է հրեաների դեմ աստվածսպանության մեղադրանքը: Այս տեքստը մեղադրում է հրեաներին, որ թույլ են տվել Հերովդես արքային և Կայիափասին մահապատիժ կատարել Հիսուսի նկատմամբ՝ չնայած իրենց կանչմանը որպես Աստծո ժողովուրդ (այսինքն՝ երկուսն էլ հրեա էին): Այն ասում է. «դու չգիտեիր, ո՛վ Իսրայել, որ սա Աստծո անդրանիկն էր»: Հեղինակը մեղք չի վերագրում Պոնտացի Պիղատոսին, այլ միայն նշում է, որ Պիղատոսն իր ձեռքերը լվացել է մեղքից:

### 4-րդ դար
[մինի|14-րդ դարի որմնանկար, որը պատկերում է մի հրեայի (ինչպես վկայում է նրա [Անախրոնիզմ|անախրոնիկ գլխարկը) Քրիստոսին խաչին գամելիս։]]
Հովհաննես Ոսկեբերանը (մոտ 347 – 407) կարևոր վաղ եկեղեցական հայր էր, ով ծառայում էր որպես Կոստանդնուպոլսի արքեպիսկոպոս և հայտնի էր իր կատարողական հակասեմականությամբ՝ հավաքագրված իր քարոզներում, ինչպիսիք են *[[Adversus Judaeos]]*-ը: Հրեական աստվածասպանության մեղադրանքը նրա աստվածաբանության հիմնական քարն էր, և նա առաջինն էր, որ օգտագործեց *[[deicide]]* (աստվածասպանություն) տերմինը և առաջին քրիստոնեական քարոզիչը, որ *deicide* բառը կիրառեց հրեաների նկատմամբ համատեղորեն: Նա պահպանում էր, որ այս կենսական «աստվածասպանության» համար հնարավոր չէ որևէ քավություն կամ ներում: Լատինական *[[deicida]]* բառի առաջին հանդիպումը տեղի է ունենում Պետրոս Քրիսոլոգոսի (մոտ 380 – մոտ 450) լատինական քարոզում: Լատինական տարբերակում նա գրել է. «Նախանձը հրեաներին դարձրեց աստվածասպաններ»:

## Վերջին քննարկումները
Ավետարանական պատմությունների կողմից Հիսուսի մահվան գործում հրեական համագործակցության պատկերման ճշմարտությունը վերջին տասնամյակներում ակտիվորեն վիճարկվել է՝ տեսակետներով, որոնք սկսվում են հրեական պատասխանատվության ժխտումից մինչև ընդարձակ հրեական մեղավորության հավատք: Հեսուական գիտնական Դանիել Հարինգտոնի համաձայն՝ հրեա և քրիստոնեական գիտնականների կոնսենսուսն այն է, որ գոյություն ունի որոշակի հրեական պատասխանատվություն, որը վերաբերում է ոչ թե հրեական ժողովրդին, այլ միայն այն ժամանակվա Երուսաղեմի գերքահանաների հավանական ներգրավվածությանը և նրանց դաշնակիցներին: Շատ գիտնականներ չարչարանքների պատմությունը ներկայացնում են որպես Պիղատոսից մեղքը հանելու և դա հրեաների վրա գցելու փորձ, որը կարող էր այն ժամանակ քաղաքականապես շարժառիթ ունենալ: Կարծում են որ հնարավոր է, օրինակ, Պիղատոսն է հրամայել խաչելությունը՝ անկարգություններից խուսափելու համար

## Թալմուդը և Մայմոնիդեսը
Որոշ գիտնականներ համարում են, որ սինոպտիկ պատմությունը համահունչ է Բաբելոնական Թալմուդի ավանդույթներին:

Մովսես Մայմոնիդի (միջնադարյան սեֆարդական հրեա փիլիսոփա) գրությունները նշում են որոշակի Հիսուսի (աղբյուրներում նույնականացված որպես Յեշուա) կախվելը Զատիկի նախօրյակին: Մայմոնիդեսը Հիսուսին համարում էր հրեա դավաճան, որը ապստամբել էր հուդայականության դեմ. Կրոնն էր պահանջում Հիսուսի և նրա աշակերտների մահը, իսկ քրիստոնեությունը կրոն էր, որ հետագա ժամանակաշրջանում կցվել էր նրա անվանը: Մի հատվածում, որը մինչ ժամանակակից հրատարակություններում լայնորեն գրաքննվել է՝ վախենալով, թե ինչպես կարող է դա սնել շատ իրական հակասեմական վերաբերմունքները, Մայմոնիդը գրել է «Նազովրեցի Հիսուսի մասին, որը պատկերացնում էր, որ ինքն է Մեսիան, և մահապատիժ ստացավ դատարանից» (այսինքն՝ «beth din»-ից): Մայմոնիդի դիրքորոշումը ժամանակակից ժամանակներում պաշտպանվեց իսրայելացի ռաբբի Զվի Եհուդա Կուկի կողմից, որը պնդում էր հրեական պատասխանատվությունը և դրա ժխտողներին անվանում էր շողոքորթներ

## Պատարագ
### Արևելյան քրիստոնեություն
Արևելյան ուղղափառ եկեղեցու, ինչպես նաև բյուզանդական ծեսի կաթոլիկ եկեղեցիների Սուրբ Ուրբաթի պատարագում օգտագործվում է «անբարո և օրինազանց մարդիկ» արտահայտությունը, սակայն ամենաուժեղ արտահայտությունները գտնվում են Սուրբ Հինգշաբթվա պատարագում, որը ներառում է նույն երգեցողությունը տասնմեկերորդ Ավետարանի ընթերցումից հետո, բայց նաև խոսվում է «Աստծո մարդասպանների, հրեաների անօրեն ազգի» մասին, և, անդրադառնալով «հրեաների ժողովին», աղոթում է. «Բայց տուր նրանց, Տե՛ր, իրենց վարձը, որովհետև նրանք ունայն բաներ մտածեցին քո դեմ»:

### Արևմտյան քրիստոնեություն
Նմանատիպ կառուցվածքով, բայց հրեաների մասին հատուկ նշումներ չպարունակող մի պաշտամունք կարելի է գտնել Կաթոլիկ եկեղեցու Հռոմեական ծիսակարգի իմպրոպերիաում: Հրեաների համար նաև աղոթք է ասվում, որը ավանդաբար կոչ է արել «անհավատ» և «կույր» հրեաների դարձի համար, թեև այս բառակապակցությունը հեռացվել է Վատիկանի երկրորդ ժողովից հետո: Երբեմն սխալորեն կարծել են, որ անհավատ (լատիներենով perfidis) նշանակում է դավաճան:

Անգլիկանական եկեղեցում 1662 թվականին «Ընդհանուր աղոթքի գիրքը» պարունակում է նմանատիպ աղոթք «հրեաների, թուրքերի, անհավատների և հերետիկոսների» համար՝ Ավագ Ուրբաթ օրը օգտագործելու համար, թեև այն չի հակադարձում Հիսուսի մահի համար որևէ պատասխանատվություն: իպրոպերիայի տարբերակներ հայտնվում են նաև ավելի ուշ տարբերակներում, ինչպիսիք են 1989թ. Հարավային Աֆրիկայի անգլիական եկեղեցու «Աղոթքի գիրքը», որը հայտնի է «Խաչված Քրիստոսի հանդիսավոր երկրպագության» կամ «Նախատինքներ» անունով: Թեև քրիստոնեական դավանակարգի մաս չէ, շատ քրիստոնյաներ, ներառյալ հոգևորականություն, քարոզում էին, որ հրեա ժողովուրդը կոլեկտիվ մեղավոր է Հիսուսի մահի համար:

### Հիսուս Քրիստոսի Վերջին Օրերի Սրբերի Եկեղեցի
Հիսուս Քրիստոսի Վերջին Օրերի Սրբերի եկեղեցին (LDS եկեղեցի) ընդունում է հրեական աստվածասպանության մասին լրացուցիչ գրություններ: Մորմոնի գիրքը ուսուցանում է, որ Հիսուսը եկել է հրեաների մոտ, որովհետև նրանք միակ ազգն էին, որը բավականաչափ չար էր, որպեսզի խաչեն նրան: Այն նաև ուսուցանում է, որ հրեա ժողովուրդը պատժվել է մահով և կործանմամբ իրենց չարության պատճառով: Այն ուսուցանում է, որ Աստված հեթանոսներին ուժ է տվել ցրելու հրեաներին և նրանց ապագա հավաքմանը կապում է նրանց հավատքի հետ, որ Հիսուսը Քրիստոսն է: Համաձայն վարդապետության և ուխտերի, այն բանից հետո, երբ Հիսուսը բացահայտվի հրեաներին, նրանք կլան իրենց անօրինությունների պատճառով: Այն զգուշացնում է, որ եթե հրեա ժողովուրդը չապաշխարի, աշխարհը կոչնչանա:

Բրիգհեմ Յանգը, վաղ LDS մարգարեն, ուսուցանում էր հավատքը, որ հրեա ժողովուրդը կանգնած էր անիծված ցեղերի միջին մակարդակում՝ Լամանացիներից (բնիկ ամերիկացիներ) ցած, բայց Կայենի սերնդից (սևամորթներ) վերև, որովհետև նրանք խաչել էին Հիսուսին, և Երուսաղեմում հավաքումը կլիներ դրա համար նրանց ապաշխարության մի մասը: Անեծքի մաս կազմելով՝ նրանք չէին ստանալու ավետարանը, և եթե ինչ-որ մեկը կդառնար եկեղեցու անդամ, դա կլիներ ապացույց, որ նրանք իրականում հրեա չէին: Երբ ավելի շատ հրեաներ սկսեցին ընդգրկվել Հյուսիսային Ամերիկայում և Արևմտյան Եվրոպայում, եկեղեցական առաջնորդները սկսեցին մեղմել իրենց դիրքորոշումը՝ նշելով փոխարենը, որ Տերը աստիճանաբար հետ կքաշի անեծքը, և հրեաները սկսում էին հավատալ Քրիստոսին, բայց դա ամբողջությամբ չի տեղի ունենա մինչև Հիսուսի վերադարձը: Հոլոքոստը և նացիզմի սպառնալիքները դիտվում էին որպես մարգարեության կատարում, որ հրեաները կպատժվեն: Նմանապես, Իսրայելի հիմնադրումը և հրեաների ներհոսքը դիտվում էին որպես մարգարեության կատարում, որ հրեա ժողովուրդը կկուսակցվի և անեծքը կվերանա:

1978 թվականին Հիսուս Քրիստոսի Վերջին Օրերի Սրբերի Եկեղեցին սկսեց քահանայություն շնորհել բոլոր տղամարդկանց՝ անկախ ռասայից, և սկսեց նաև նվազեցնել ռասայի կարևորությունը։ փոխարենը ընդունեց ավելի համընդհանուր շեշտադրում: Սա հանգեցրել է տեսակետների սպեկտրի, թե ինչպես LDS անդամները մեկնաբանում են գրությունները և նախկին ուսուցումները: Արման Մաուսի հետազոտության համաձայն, LDS անդամների մեծ մասը հավատում է, որ Աստված մշտապես պատժում է հրեաներին Հիսուս Քրիստոսի խաչելության մեջ իրենց մասնակցության համար, և նրանք չեն ներվում մինչև դառնալը:

Որոշ Վերջին Օրերի սրբեր կարող են վիճարկել այն գաղափարը, որ իրենց գրությունները խրախուսում են հրեական աստվածասպանությունը՝ մեջբերելով Հավատի երկրորդ հոդվածը որպես ապացույց բոլոր հրեաների պատժելու գաղափարի դեմ Հիսուսի խաչելության համար: Հավատի երկրորդ հոդվածը (որը պարունակվում է «Մեծ գնի մարգարտում») նշում է, որ «Մենք հավատում ենք, որ մարդիկ կպատժվեն իրենց սեփական մեղքերի համար, և ոչ Ադամի գործազանցության համար»:

## Հրաժարում
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի և Հոլոքոստի հետևանքներում ֆրանսիացի-հրեա պատմաբան և Հոլոքոստի վերապրող Ժյուլ Իսահակն առանցքային դեր խաղաց Կաթոլիկ եկեղեցու մտածելակերպում, ուսուցման և պաշտամունքում գոյություն ունեցող հակահրեական ավանդույթները փաստագրելու գործում: Պաշտոնական մերժման փաստաթղթի կազմման շարժումն ավելի մեծ թափ ստացավ այն բանից հետո, երբ Իսահակը 1960 թվականին մենամյա հանդիպում ունեցավ Պապ XXIII Հովհաննեսի հետ: Երկրորդ Վատիկանական ժողովում (1962-1965) Պողոս VI պապի գլխավորությամբ Կաթոլիկ եկեղեցին հրապարակեց «Nostra aetate» («Մեր ժամանակում») հռչակագիրը, որն ի թիվս այլ բաների մերժեց Հիսուսի խաչելության համար հրեաների կոլեկտիվ մեղավորության հավատքը: Nostra aetate-ն նշում էր, որ թեև որոշ հրեա իշխանություններ և նրանց հետևորդները պահանջել են Հիսուսի մահը, մեղքը չի կարող բարդվել այն ժամանակ ապրող բոլոր հրեաների վրա, ինչպես նաև մեր ժամանակի հրեաները չեն կարող մեղավոր համարվել: Այն ուղղակի չհիշատակեց Մատթեոս 27:24-25-ը, այլ միայն :

1998 թվականի նոյեմբերի 16-ին Ամերիկայի Ավետարանական Լյութերական եկեղեցու Եկեղեցական խորհուրդը ընդունեց բանաձև, որը պատրաստվել էր Լյութերական-հրեական հարաբերությունների խորհրդատվական հանձնաժողովի կողմից: Բանաձևը կոչ էր արել, որ ցանկացած լյութերական եկեղեցի, որը ներկայացնում է «Կրքի խաղ», պետք է հետևի «Լյութերական-հրեական հարաբերությունների ուղեցույցներին»՝ նշելով, որ «Նոր Կտակարանը չպետք է օգտագործվի որպես ժամանակակից հրեաների նկատմամբ թշնամանքի արդարացում», և նաև նշեց, որ «Հիսուսի մահի մեղքը չպետք է վերագրվի հուդայականությանը կամ հրեա ժողովրդին»:

Բենեդիկտոս XVI պապը նույնպես մերժեց հրեական աստվածասպանության մեղադրանքը իր 2011 թվականի «Նազովրեցի Հիսուս» գրքում, որտեղ նա մեկնաբանեց Մատթեոսի «ochlos»-ի թարգմանությունը որպես «ամբոխ»՝ հրեա ժողովրդի փոխարեն:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Ատելության խոսք
Կատեգորիա:Կոլեկտիվ պատիժ
Կատեգորիա:Կրոնական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Հակասեմականություն
Կատեգորիա:Հիսուս Քրիստոս
Կատեգորիա:Քրիստոնեական աստվածաբանություն
Կատեգորիա:Քրիստոնեություն