Անտարկտիդա

[thumb|Անտարկտիդա մայրցամաքի լուսանկարը, որն արվել է [Ապոլոն 4-ից, 1967 թվական։]]
**Անտարկտիդա** (), Երկրագնդի վեց մայրցամաքներից մեկը, որը գտնվում է մոլորակի ծայր հարավում։ Բոլոր մայրցամաքներից ամենաքիչ բնակեցվածն է։ Գրեթե ամբողջությամբ տեղակայված է Հարավային բևեռային շրջագծից դեպի հարավ ու շրջապատված է Հարավային օվկիանոսի (Խաղաղ, Ատլանտյան և Հնդկական օվկիանոսների հարավային հատվածը, հաճախ կոչվում է նաև Անտարկտիկական օվկիանոս) ջրերով։ Հենց այս մայրցամաքում է գտնվում Հարավային բևեռը։ Իր տարածքով Անտարկտիդան հինգերորդ ամենամեծ մայրցամաքն է, որը մոտ 40%-ով ավելի մեծ է, քան Եվրոպան։ Ընդհանուր մակերեսը կազմում է 14,200,000 կմ2։ Անտարկտիդայի մեծ մասը պատված է Անտարկտիկական սառցե վահանով, որի հաստությունը կազմում է մոտ 1,9 կիլոմետր։

Անտարկտիդան միջին ցուցանիշներով աշխարհի ամենացուրտ, ամենաչոր և ամենաքամոտ մայրցամաքն է։ Այն ունի նաև ծովի մակարդակից ամենամեծ հարաբերական բարձրությունը։ Անտարկտիդայի տարածքի մեծ մասը բևեռային անապատ է, ափագծի երկայնքով և դրանից շատ ավելի հեռու դեպի մայրցամաքի խորքեր տարեկան տեղումների միջին քանակը կազմում է շուրջ 200 մմ։ Երկրագնդի խմելու ջրի պաշարների մոտ 70%-ը Անտարկտիդայում են (սառույցի տեսքով)։ Եթե այն սկսի հալվել, ապա ողջ աշխարհում օվկիանոսի գլոբալ մակարդակը կարող է աճել մինչև 60 մետրով։ Անտարկտիդայում է գրանցվել Երկիր մոլորակի վրա երբևէ գրանցված ամենացածր ջերմաստիճանը՝ −89.2&nbsp;°C: Այն գրանցվել է 1983 թվականի հուլիսի 21-ին Վոստոկ կայանում։ Ամառային ամիսներին ափամերձ հատվածներում կարող է գրանցվել մինչև 10&nbsp;°C ջերմաստիճան։ Անտարկտիդայի կենդանական աշխարհին բնորոշ են տիզը, կլոր որդերը, պինգվինները, փոկերը և ջրային արջերը։ Այնտեղ, որտեղ առկա է բուսականություն, հիմնականում հանդիպում են քարաքոսեր և մամուռներ։

Առաջին մարդիկ, որոնք 1820 թվականին տեսել են Անտարկտիդայի սառցապատ մակերևույթը, ռուսական արշավախմբի անդամներն էին, որը գլխավորում էին ծովակալներ Ֆաբիան Գոթլիբ ֆոն Բելլինգսհաուզենը և Միխայիլ Լազարևը։ Դրան հաջորդած տասնամյակների ընթացքում ֆրանսիական, ամերիկյան և բրիտանական արշավախմբերը շարունակել են մայրցամաքի ուսումնասիրությունը։ Առաջին արշավախումբը, որը 1895 թվականին իջել է մայրցամաքի վրա, նորվեգական արշավախումբն էր։ 20-րդ դարի սկզբին մի քանի արշավախմբեր շարժվեցին դեպի մայրցամաքի խորքերը։ Բրիտանացի հետազոտողներ Ռոբերտ Սքոթը և Էռնեստ Շեքլթոնը առաջինն էին, որոնք 1909 թվականին հասան Հարավային մագնիսական բևեռ։ Իսկ արդեն 1911 թվականին նորվեգացի հետազոտող Ռուալ Ամունդսենն առաջինը հասավ Հարավային բևեռ։

Անտարկտիդան կառավարվում է մոտ 30 երկրների կողմից, որոնք բոլորը 1959 թվականին կնքված Անտարկտիկայի պայմանագրի կողմեր են։ Պայմանագրի դրույթների համաձայն՝ Անտարկտիդայում ռազմական բնույթի գործողությունները, ականապատումը, միջուկային պայթյունները և ռադիոակտիվ թափոնների ոչնչացումը խստորեն արգելված են։ Անտարկտիդայում և դրա շրջակայքում զբոսաշրջությունը, ձկնորսությունը և գիտական հետազոտությունները մարդու գործունեության հիմնական ուղղություններն են։ Ամառային ամիսներին մոտ 5000 մարդ տեղակայվում է հետազոտական կայաններում։ Այս թիվը կտրուկ կրճատվում է ձմռանը՝ հասնելով մոտ 1000-ի։ Չնայած մյուս մայրցամաքներից Անտարկտիդայի հեռավորությանը, մարդու գործունեությունը մեծ ազդեցություն է ունենում դրա վրա՝ աղտոտման, օզոնային շերտի քայքայման և կլիմայի փոփոխության միջոցով։ Պոտենցիալ անկայուն Արևմտաանտարկտիկական սառցե վահանի հալչումը ամենամեծ անորոշությունն է առաջացնում առաջիկա հարյուրամյակում ծովի մակարդակի բարձրացման վերաբերյալ կանխատեսումներում և այդ նույն գործընթացը նաև ազդում է Հարավային օվկիանոսի շրջանառության փոփոխության վրա,  ինչը, ի վերջո, կարող է զգալի հետևանքներ ունենալ Հարավային կիսագնդի կլիմայի և Հարավային օվկիանոսի կենսաբանական արտադրողականության վրա։

## Ստուգաբանություն
[thumb|alt=17th century map of the Antarctic region |Քարտեզագիր [Յան Յանսոնի կազմած Անտարկտիդայի սպեկուլյատիվ քարտեզը (1657), որը կրում է «Terra Australis Incognita» անվանումը։ Պահվում է Ամստերդամի Նավագնացության թանգարանում։]]
Մայրցամաքի անվանումն առաջացել է «antarctic» բառից, որը ծագում է միջին ֆրանսերեն «antartique» կամ «antarctique» («Արկտիկային հակառակ») բառից, որն էլ իր հերթին առաջացել է լատիներեն «antarcticus» («հյուսիսին հակառակ») բառից։ «Antarcticus» բառը ծագում է հունարեն «ἀντι-» («անտի») և «ἀρκτικός» («Արջի», «հյուսիսային») բառերից։

Անտարկտիդայի մասին առաջին գրավոր հիշատակումներից մեկը հանդիպում է հույն փիլիսոփա Արիստոտելի «Օդերևութաբանություն» աշխատության մեջ (մ.թ.ա. 350 թվական), որտեղ նա նշում է «Անտարկտիկական տարածաշրջանի» մասին։ Երկրորդ դարում հույն աշխարհագրագետ Մարինոս Տիրիոսն այս անվանումն օգտագործել է աշխարհի իր քարտեզում, որը չի պահպանվել։

Հռոմեացի հեղինակներ Գայոս Հուլիոս Հյուգենոսը և Ապուլեոսը Հարավային բևեռն անվանելու համար օգտագործել են հունարենից լատինականացված «polus antarcticus» տերմինը։ Այս անվանումից հետագայում՝ 1270 թվականին, առաջացել է հին ֆրանսերեն «pole antartike» տերմինը, որը ժամանակակից ֆրանսերենում դարձել է «pôle antarctique»։ Հին ֆրանսերենից այս բառակապակցությունը «pol antartik» ձևով անցել է միջին անգլերեն, որն առաջին անգամ հանդիպում է անգլիացի հայտնի գրող Ջեֆրի Չոսերի տրակտատում։

Անտիկ ժամանակաշրջանից սկսած՝ եվրոպացիները հավատում էին Տեռա Աուստրալիսի (Անհայտ հարավային երկիր) գոյությանը։ Ըստ այդ հայեցակարգի՝ երկրագնդի ծայր հարավում կար ընդարձակ մի մայրցամաք, որը հավասարակշռում էր Եվրոպայի, Ասիայի և Հյուսիսային Աֆրիկայի հյուսիսային տարածքներին։ Այս պատկերացումը պահպանվեց մինչև եվրոպացիների կողմից Ավստրալիայի հայտնաբերումը։

19-րդ դարի սկզբին հետազոտող Մեթյու Ֆլինդերսը, կասկածի տակ առնելով Ավստրալիայից (այն ժամանակ կոչվում էր Նոր Հոլանդիա) դեպի հարավ ընկած առանձին մայրցամաքի գոյությունը, առաջարկեց Ավստրալիայի համար օգտագործել «Տեռա Աուստրալիս» անվանումը։ 1824 թվականին Սիդնեյի գաղութային իշխանությունները Նոր Հոլանդիա մայրցամաքը պաշտոնապես վերանվանեցին Ավստրալիա, ինչի հետևանքով «Տեռա Աուստրալիս» տերմինը դուրս մղվեց գործածությունից։

Հաջորդ տասնամյակներում աշխարհագրագետները մայրցամաքն անվանելու համար օգտագործեցին «Անտարկտիդական մայրցամաք» արտահայտությունը։ Փնտրելով առավել պոետիկ անվանում՝ նրանք առաջ քաշեցին այնպիսի տարբերակներ, ինչպիսիք են «Ուլտիման» և «Անտիպոդեան»։ 1890-ական թվականներին ի հայտ եկավ «Անտարկտիդա» անվանումը, որի առաջին օգտագործումը վերագրվում է շոտլանդացի քարտեզագիր Ջոն Ջորջ Բարթոլոմյուին։

Մայրցամաքը հայտնի է եղել նաև «Մեծ սպիտակ հարավ» անվամբ։ Այն օգտագործել է բրիտանացի լուսանկարիչ Հերբերտ Փոնթինգը՝ այդպես կոչելով անտարկտիդական լուսանկարչությանը նվիրված իր գրքերից մեկը։ Հավանաբար, այս անունն ընտրվել է ի հակադրություն Կանադային վերագրվող «Մեծ սպիտակ հյուսիս» անվան։

## Աշխարհագրություն

[thumb|upright=2|alt=map of Antarctica |[Տրանսանտարկտիկական լեռներից դեպի աջ ընկած է Արևելյան Անտարկտիդան, իսկ ձախ՝ Արևմտյան Անտարկտիդան։]]
Անտարկտիդա մայրցամաքն ամբողջությամբ գտնվում է Հարավային բևեռի շուրջ, իսկ Անտարկտիկան՝ Հարավային բևեռային շրջագծից հարավ, ինչը երկրագնդի հինգ խոշոր զուգահեռականներից մեկն է։ Անտարկտիդայի ափերը ողողում են Հարավային օվկիանոսի ջրերը։ Անտարկտիդայում կան գետեր։ Ամենաերկարը Օնիքսն է։ Մայրցամաքի ընդհանուր տարածքը կազմում է մոտ 14.2 միլիոն քառակուսի կիլոմետր, ինչը գրեթե երկու անգամ մեծ է Ավստրալիայի տարածքից։ Ըստ այդմ՝ Անտարկտիդան իր մեծությամբ հինգերորդ մայրցամաքն է, ու դրա տարածքը հավասար է Պլուտոնի մակերևույթին։ Մայրցամաքի ափագծի ընդհանուր երկարությունը կազմում է գրեթե 18,000 կիլոմետր։ 1983 թվականի դրությամբ՝ ափերի շուրջ 44%-ը սառցադաշտի տեսքով լողացող սառույցներ էին, 38%-ը՝ ժայռերի վրա առկա սառցապատեր, 13%-ը՝ սառցե հոսանքներ կամ սառցադաշտերի եզրեր, իսկ մնացած 5%-ը՝ ոչ սառցապատ ժայռեր։

Մայրցամաքային սառցադաշտի տակ գտնվող լճերը հիմնականում հանդիպում են Մաքմերդոյի չոր հովիտներում կամ տարբեր օազիսներում։ Վոստոկ լիճը, որը հայտնաբերվել է ռուսական Վոստոկ անտարկտիկական գիտակայանի տակ, աշխարհի ամենախոշոր անդրսառցադաշտային լիճն է ու ամենախոշոր լճերից մեկը։ Ժամանակին տարածված էր այն տեսակետը, որ լիճը միլիոնավոր տարիներ առաջ հայտնվել է սառցի տակ, սակայն ներկայումս գիտնականները հաշվարկել են, որ յուրաքանչյուր 13 000 տարին մեկ լճի ջուրը փոխարինվում է սառցե շապիկների դանդաղ հալչող և սառող ջրերով։ Ամառային ամիսներին լճերի եզրերին գտնվող սառույցը կարող է հալվել ու դրա արդյունքում ձևավորվում են ժամանակավոր ջրափոսեր։ Անտարկտիդայում առկա են ինչպես աղի, այնպես էլ քաղցրահամ լճեր։

Տրանսանտարկտիկական լեռները, որոնք Վիկտորիայի երկրից ձգվում են մինչև Ռոսսի ծով, Անտարկտիդան բաժանում են 2 մասի՝ Արևմտյան և Արևելյան։ Անտարկտիդայի տարածքի մեծը մասը ծածկված է Անտարկտիկական սառցե վահանով, որի հաստությունը միջինում կազմում է 1,9 կիլոմետր։ Սառցե ծածկույթը տարածվում է բոլոր օազիսների վրա, բացառությամբ մի քանիսի, որոնք, բացի Մաքմերդոյի չոր հովիտներից, տեղակայված են ափամերձ հատվածներում։ Անտարկտիդական մի քանի սառցահոսքեր շարժվում են դեպի Անտարկտիդայի սառցադաշտերից մեկը։ Սա գործընթաց է, որը նկարագրվում է սառցաշերտի դինամիկայով։

[thumb|alt=photograph of Vinson Massif |Անտարկտիդայի ամենաբարձրադիր հատվածը [Վինսոն լեռնազանգվածն է, որը գտնվում է մայրցամաքի հյուսիս-արևմուտքում։]]

Արևելյան Անտարկտիդան բաղկացած է Քոթսի, Մոդ թագուհու, Էնդերբիի, Մաք Ռոբերթսոնի, Ուիլքսի և Վիկտորիայի երկրներից։ Բացի մի փոքր հատվածից, Արևելյան Անտարկտիդայի ճնշող մեծամասնությունը գտնվում է Արևելյան կիսագնդում։ Արևելյան Անտարկտիդայի մեծ մասը ծածկված է Արևելաանտարկտիկական սառցե վահանով։ Անտարկտիդա  մայրցամաքը շրջապատված է բազմաթիվ կղզիներով, որոնց մեծ մասն ունեն հրաբխային ծագում ու երկրաբանական չափանիշներով բավականին երիտասարդ են։ Բացառություն են կազմում Կերգելյան սարահարթի կղզիները, որոնցից ամենահինը ձևավորվել է մոտ 40 միլիոն տարի առաջ։

Էլսուորթի լեռնաշղթայի Վինսոն լեռնագագաթն Անտարկտիդայի ամենաբարձր կետն է։ Բարձրությունը կազմում է 4892 մետր։ Ռոսսի կղզու վրա գտնվող Էրեբուս լեռն աշխարհի ամենահարավային գործող հրաբուխն է ու օրվա ընթացքում ժայթքում է մոտ 10 անգամ։ Հրաբխային մոխիրը հայտնաբերվել է հրաբխային խառնարանից մոտ 300 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Կան սառույցի տակ մեծ թվով հրաբուխների առկայության փաստեր, որոնց ակտիվության մակարդակի պարագայում վտանգի տակ կարող է հայտնվել սառույցի ծածկույթը։ Գմբեթ A անունը կրող սառցե գմբեթը, որը գտնվում է Արևելյան Անտարկտիդայում, մայրցամաքի ամենաբարձր սառցե օբյեկտն է, որի բարձրությունը կազմում է 4091 մետր։ Դա աշխարհի ամենացուրտ և ամենաչոր վայրերից մեկն է։ Այնտեղ ջերմաստիճանը կարող է նվազել մինչև -90&nbsp;°C-ի, իսկ տարեկան տեղումները կազմում են 1-3 սմ։

## Երկրաբանական պատմություն
Նեոպրոտերոզոյան դարաշրջանի վերջից մինչև կավճի ժամանակաշրջան Անտարկտիդան գտնվում էր Գոնդվանա սուպերմայրցամաքի կազմում։ Մայրցամաքի ժամանակակից տարածքը ձևավորվել է Գոնդվանայի աստիճանական տրոհման արդյունքում, որը սկսվել է մոտ 183 միլիոն տարի առաջ։ Ֆաներոզոյի ժամանակաշրջանի մեծ մասում Անտարկտիդայի կլիման եղել է արևադարձային կամ չափավոր, իսկ մայրցամաքի տարածքը ծածկված է եղել անտառներով։

### Պալեոզոյան դարաշրջան (540-250 միլիոն տարի առաջ)
[thumb|[Գլոսոպտերիս տեսակի սերմնավոր բույսերի տերև պերմի ժամանակաշրջանի Անտարկտիդայից։]]
Քեմբրիի ժամանակաշրջանում Գոնդվանան ունեցել է մեղմ կլիմա։ Արևելյան Անտարկտիդան գտնվում էր հասարակածի մոտ, որտեղ արևադարձային ծովերում զարգանում էին ծովային անողնաշարավորներն ու տրիլոբիտները։ Արևմտյան Անտարկտիդան էլ մասամբ եղել է Հյուսիսային կիսագնդում, և այդ ժամանակաշրջանում մայրցամաքի տարածքում առաջացել են մեծ քանակությամբ ավազաքարեր, կրաքարեր և թերթաքարեր։

Դևոնի ժամանակաշրջանի սկզբում (416 միլիոն տարի առաջ) Գոնդվանան տեղաշարժվել է ավելի հարավ, ինչի հետևանքով կլիման դարձել է ավելի սառը, չնայած այդ ժամանակաշրջանից պահպանվել են ցամաքային բույսերի բրածոներ։ Ավազն ու տիղմը քարացել են և վերածվել լեռների, որոնց թվում են Էլսուորթը, Հորլիքը և Փենսաքոլան։

Անտարկտիդան սկսել է սառցապատվել ուշ պալեոզոյան ժամանակաշրջանում՝ դևոնի ժամանակաշրջանի վերջում (360 միլիոն տարի առաջ)։ Սառցապատման ծավալները զգալիորեն մեծացել են ուշ քարածխի ժամանակաշրջանում, քանի որ մայրցամաքը շարունակել է տեղաշարժվել դեպի Հարավային բևեռ։ Չնայած կլիմայի սառեցմանը՝ բուսականությունը պահպանվել է։

Վաղ պերմի ժամանակաշրջանի երկրորդ կեսում՝ սառցադաշտերի նահանջից հետո, մայրցամաքում գերիշխել են գլոսոպտերիդները (սերմնային բույսերի ոչնչացած խումբ)։ Դրանցից առավել նշանակալի էր գլոսոպտերիսը՝ ճահճային ծառատեսակ, որն էական դեր է խաղացել ածխի մեծածավալ պաշարների առաջացման գործում։ Պերմի ժամանակաշրջանում Անտարկտիդայում աճել են նաև կորդաիտներ, սֆենոպսիդներ, պտերազգիներ և գետնամուշկանմաններ:

Պերմի ժամանակաշրջանի վերջում Գոնդվանայի մեծ մասում կլիման դարձել է ավելի չոր և տաք, ինչի հետևանքով գլոսոպտերիդների անտառները վերացել են: Չկան ապացույցներ, որ պալեոզոյան դարաշրջանում Անտարկտիդայում ապրել են չորքոտանիներ։

### Մեզոզոյան դարաշրջան (250-66 միլիոն տարի առաջ)
Կլիմայի շարունակվող տաքացման հետևանքով Գոնդվանայի մեծ մասը չորացավ։ Տրիասի ժամանակաշրջանում Անտարկտիդայում առաջին անգամ հայտնվեցին չորքոտանիները, ինչի վկայությունն են Տրանսանտարկտիկական Ֆրեմոու լեռնագոյացման վայրում հայտնաբերված ամենավաղ բրածոները։ Վաղ տրիասում տարածված էին սինապսիդները (հայտնի են նաև որպես «կաթնասունների նման սողուններ»), այդ թվում՝ լիստրոզավրը։ Բուսական աշխարհում գերիշխում էին «Dicroidium» ցեղին պատկանող ծառանման սերմնային պտերները։ Տրիասի ժամանակաշրջանի բուսականությունը ներառում էր նաև գինկգոյանմաններին, ցիկադանմաններին, մերկասերմերին և սֆենոպսիդներին։

Յուրայի ժամանակաշրջանում (206-146 միլիոն տարի առաջ) սկսեց ձևավորվել Անտարկտիկական թերակղզին։ Մոտ 160 միլիոն տարի առաջ Աֆրիկան անջատվեց Անտարկտիդայից, իսկ վաղ կավճի ժամանակաշրջանում (մոտ 125 միլիոն տարի առաջ) անջատվեց նաև Հնդկական ենթամայրցամաքը։ Այս ժամանակաշրջանում տարածված էին գինկգո ծառերը, մերկասերմերը, բենեթիտանմանները, ձիաձետերը, պտերները և ցիկադները։

Կավճի ժամանակաշրջանում (146-66 միլիոն տարի առաջ) Արևմտյան Անտարկտիդայում գերիշխում էին մերկասերմ անտառները, սակայն այդ ժամանակաշրջանի վերջում քանակով առաջատար դարձան հարավային հաճարենիները (Nothofagus)։ Անտարկտիդան ողողող ծովերի ջրերում տարածված էին ամոնիտները։ Դինոզավրերից հայտնի են միայն մի քանի ցեղեր. Տրանսանտարկտիկական լեռների Հանսոն լեռնագոյացման վայրում հայտնաբերվել են վաղ յուրայի ժամանակաշրջանի կրիոլոֆոզավրի և գլացիալիզավրի ամենավաղ բրածոները, իսկ Անտարկտիկական թերակղզում հայտնաբերվել են ուշ կավճի ժամանակաշրջանի անտարկտոպելտայի, տրինիզավրայի, մորոզավրի և իմպերոբատորի բրածոներ։

### Կայնոզոյան դարաշրջան (66-10 միլիոն տարի առաջ)
thumb|Անտարկտիդայի ֆլորան և ֆաունան նման են եղել մերօրյա Հարավային Ամերիկայի, ինչպես նաև Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի ֆլորային ու ֆաունային։
Վաղ պալեոգենի ժամանակաշրջանում Անտարկտիդան շարունակում էր մեկ մայրցամաքի կազմում լինել Հարավային Ամերիկայի և Հարավարևելյան Ավստրալիայի հետ միասին։ Այս շրջանում Անտարկտիկական թերակղզու Լա Մեսետա շերտաձևավորման կենդանական աշխարհը, որը թվագրվում է էոցենով, իր բազմազանությամբ՝ պարկավորներով, թերատամնավորներով, լիտոպտերներով, աստրապոտերյան կճղակավորներով, գոնդվանատերներով և հավանաբար մերիդիոլեստիդաններով, շատ նման էր Հարավային Ամերիկայի ֆաունային։ Ենթադրաբար հենց այս ժամանակաշրջանում՝ վաղ էոցենում են պարկավորները Անտարկտիդայով տարածվել դեպի Ավստրալիա։

Մոտ 53 միլիոն տարի առաջ Ավստրալիա-Նոր Գվինեան անջատվեց Անտարկտիդայից՝ ձևավորելով Թասմանի նեղուցը։ Շուրջ 30 միլիոն տարի առաջ ձևավորվեց նաև Դրեյքի նեղուցը՝ Անտարկտիդան անջատելով Հարավային Ամերիկայից։ Այս երկու նեղուցների առաջացումը հանգեցրեց Անտարկտիկական շրջաբևեռային հոսանքի ձևավորմանը, որն ամբողջովին մեկուսացրեց մայրցամաքը։

Անտարկտիդայի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ շրջաբևեռային հոսանքը և ածխաթթու գազի ցածր մակարդակն առաջացրին մի ցիկլ, որտեղ ցուրտ եղանակը նպաստեց սառույցի ձևավորմանը, ինչն էլ իր հերթին արտացոլեց արևի լույսը՝ առաջացնելով ավելի ցածր ջերմաստիճան։ Այս գործընթացի արդյունքում ձևավորվեցին փոքր, բայց բևեռային մշտական սառցե գլխարկներ։ Ածխաթթու գազի մակարդակի հետագա նվազման հետևանքով սառույցն աստիճանաբար փոխարինեց անտառներին, որոնք մինչ այդ ծածկում էին Անտարկտիդան։ Տունդրաները պահպանվեցին մինչև մոտ 14-10 միլիոն տարի առաջ, սակայն եղանակային սառը պայմանների պատճառով վերջնականապես վերացան։

### Անտարկտիդան այսօր
thumb|alt=map of the tectonic plates of the southern hemisphere |upright=1.75 |Անտարկտիկական սալը։
Անտարկտիդայի երկրաբանությունը, որը մեծամասամբ ծածկված է սառցե վահանով, ուսումնասիրվում է հեռազննման, գեոռադարի և արբանյակային լուսանկարահանման տեխնոլոգիաների միջոցով։

Արևմտյան Անտարկտիդան ձևավորվել է մայրցամաքային մի քանի սալերի միաձուլման արդյունքում, ինչը հանգեցրել է մի շարք լեռնաշղթաների առաջացման, որոնցից ամենահայտնին Էլսուորթի լեռներն են։ Երկրաբանական տեսանկյունից այն խիստ նման է Հարավային Ամերիկայի Անդերին։ Անտարկտիկական թերակղզին ձևավորվել է երկրաբանական ծալքավորման և ծովի հատակի ողողատների՝ մետամորֆային ապարների փոխակերպման արդյունքում։ Արևմտաանտարկտիկական ռիֆտերը հանգեցրել են Արևմտյան և Արևելյան Անտարկտիդայի սահմանին հրաբուխների, ինչպես նաև Տրանսանտարկտիկական լեռների առաջացմանը։

Արևելյան Անտարկտիդան երկրաբանական տեսանկյունից բազմազան է և ավելի հին։ Դրա ձևավորումը սկսվել է արխեյան դարաշրջանում (4000-2500 միլիոն տարի առաջ) և դադարել քեմբրիի ժամանակաշրջանում։ Այն կառուցված է ապարների կրատոնի վրա, որի հիման վրա նախաքեմբրիական ժամանակաշրջանում առաջացել է երկրաբանական վահան։ Դևոնի և յուրայի ժամանակաշրջաններում վահանի վրա կուտակվել են ածուխ, ավազաքարեր, կրաքարեր ու թերթաքարեր՝ ձևավորելով Տրանսանտարկտիկական լեռները։ Ափամերձ տարածքներում, ինչպիսիք են Շեքլթոնի լեռնաշղթան և Վիկտորիայի երկիրը, տեղի են ունեցել որոշ խզումներ։

Անտարկտիդան հարուստ է օգտակար հանածոներով։ Ածուխն առաջին անգամ հայտնաբերվել է Բիրդմորի սառցադաշտի մոտ՝ Ֆրենկ Ուայլդի կողմից 1907 թվականի «Նիմրոդ» արշավի ժամանակ։ Տրանսանտարկտիկական լեռների բազմաթիվ հատվածներում տարածված է ցածր որակի ածուխ։ Արքայազն Չարլզի լեռներում կան երկաթի հանքավայրեր, իսկ Ռոսսի ծովում՝ նավթի և բնական գազի պաշարներ։

## Կլիմա

Անտարկտիդան Երկրագնդի ամենացուրտ, ամենաքամոտ և ամենաչոր մայրցամաքն է։ Ամառային և աշնանային ամիսներին ափամերձ հատվածներում ջերմաստիճանը կարող է հասնել մինչև 10&nbsp;°C-ի, իսկ ձմեռային ամիսներին կարող է նվազել մինչև -40&nbsp;°C։ Ամառային ամիսներին մայրցամաքի կենտրոնական հատվածներում էլ ջերմաստիճանը կարող է բարձրանալ մինչև -30&nbsp;°C, իսկ ձմռանը նվազել մինչև -80&nbsp;°C։

Երկրագնդի վրա երբևէ գրանցված ամենացածր ջերմաստիճանը եղել է -89,2&nbsp;°C, ինչը գրանցվել է 1983 թվականի հուլիսի 21-ին Անտարկտիդայի Վոստոկ գիտակայանում։ Այդուհանդերձ, 2010 թվականին արբանյակի կողմից գրանցվել է ավելի ցածր ջերմաստիճան՝ -94.7&nbsp;°C։ Սակայն դրա վրա ազդել է հողի ջերմաստիճանը, ու մակերևույթից 2 մետր բարձրության վրա չի գրանցվել նման ցածր ջերմաստիճան։ Օդի ջերմաստիճանը չափելու համար կիրառվում է մակերևույթից հենց 2 մետր բարձրության վրա չափման մեթոդաբանությունը։

Անտարկտիդան բևեռային անապատ է, որտեղ մթնոլորտային տեղումները քիչ են։ Մայրցամաքի տարածքում տեղումների միջին տարեկան քանակը կազմում է մոտ 150 մմ ու արտահայտվում է հիմնականում ձյան տեսքով։ Մայրցամաքի ներքին հատվածներն առավել չոր են ու տեղումների միջին տարեկան քանակը 50 մմ-ից էլ ցածր է, մինչդեռ ափամերձ շրջաններում այն կարող է գերազանցել 200 մմ-ը։ Կապույտ սառույցով պատված մի քանի տարածքներում քամին ու սուբլիմացիան ավելի շատ ձյուն են հեռացնում, քան դա կուտակվում է տեղումների տեսքով։ Չոր հովիտներում միևնույն էֆեկտը տեղի է ունենում նաև քարքարոտ տարածքների հետ, ինչը հանգեցնում է անբերրի և չոր լանդշաֆտի ձևավորմանը։ Անտարկտիդայում ջերմաստիճանն ավելի ցածր է, քան արկտիկական շրջանում, քանի որ Անտարկտիդայի տարածքի մեծ մասը գտնվում է ծովի մակարդակից մոտ 3000 մետր բարձրության վրա, որտեղ օդի ջերմաստիճանն առավել ցածր է։ Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի հարաբերական ջերմությունը փոխանցվում է արկտիկական ծովային սառույցի միջոցով և նվազեցնում ջերմաստիճանն Արկտիկական տարածաշրջանում։

### Տարածաշրջանային տարբերություններ
Իր աշխարհագրական բարձր դիրքի պատճառով՝ Արևելյան Անտարկտիդան ավելի ցուրտ է, քան մայրցամաքի արևմտյան հատվածը։ Մթնոլորտային ճակատները հազվադեպ են թափանցում դեպի մայրցամաքի խորքեր, ինչի հետևանքով մայրցամաքի կենտրոնը ցուրտ է և չոր, իսկ քամիներն ունեն չափավոր արագություն։ Անտարկտիդայի ափամերձ հատվածներին ձյան ուժեղ տեղումները սովորական են, որտեղ 48 ժամվա ընթացքում դրանք կարող են հասնել մինչև 1,22 մետր։ Մայրցամաքի եզրին բևեռային սարավանդից հաճախ փչում են կատաբատիկ քամիները, որոնք հասնում են փոթորկի արագության։ Ամառային ամիսներին Հարավային բևեռի մակերևույթը ավելի շատ է ենթարկվում արեգակնային ճառագայթման, քան հասարակածը։ Պատճառն արևի 24-ժամյա լույսն է, որն առկա է Հարավային բևեռում։

## Կլիմայի փոփոխություն
մինի|Անտարկտիդայում սառույցի զանգվածի միջին կորուստը 2002 թվականից ի վեր տարեկան կազմում է մոտ 100 միլիարդ մետրիկ տոննա: NASA-ի GRACE և GRACE Follow-On արբանյակների նախագծերի միջև ընկած ժամանակահատվածը հանգեցրել է տվյալների մեջ առկա բացերի:Մարդկային գործունեության հետևանքով առաջացած ջերմոցային գազերի արտանետումների պատճառով տեղի ունեցող կլիմայի փոփոխությունները գրանցվում են ողջ Երկրագնդի վրա ու չնայած այն հանգամանքին, որ Անտարկտիդան առավել քիչ է կրում դրա ազդեցությունը, քան ցանկացած այլ մայրցամաք, Անտարկտիդայում կլիմայական փոփոխություններն ուսումնասիրվել են տարբեր գիտնականների կողմից։ 1959 թվականից ի վեր, 1957 թվականի հետ համեմատած, մայրցամաքի միջին ջերմաստիճանը տասնամյակի կտրվածքով ավելացել է > 0.05&nbsp;°C-ով։ Այդ բարձրացումը, սակայն, հավասարաչափ տեղի չի ունեցել։ 1950-ական թվականներից մինչև 2000-ական թվականներն Արևմտյան Անտարկտիդայում ջերմաստիճանը բարձրացել է մոտ 0.1&nbsp;°C/տասնամյակով, իսկ 20-րդ դարի կեսերից Անտարկտիկական թերակղզին տաքացել է 3&nbsp;°C-ով։ Մինչև 2000-ական թվականներն առավել ցուրտ կլիմայական պայմաններ ունեցող Արևելյան Անտարկտիդայում գրանցվում էր ջերմաստիճանի էլ ավելի նվազում։ Անտարկտիդայի շուրջ գտնվող Հարավային օվկիանոսը կլանել է օվկիանոսային ավելի շատ ջերմություն, քան մեկ այլ օվկիանոս, իսկ ջրի ջերմաստիճանը կտրուկ բարձրացել է 2000 մետրից ցածր գտնվող ջրերում։ 1955 թվականից ի վեր Արևմտյան Անտարկտիդայի շուրջ գտնվող օվկիանոսային ջրերը տաքացել են շուրջ 1&nbsp;°C-ով։

Անտարկտիդայի ափերին գտնվող Հարավային օվկիանոսի ջրերի տաքացման հետևանքով սկսվել է շելֆային սառցադաշտերի թուլացում կամ ոչնչացում, որոնք լողում էին սառցադաշտերի անմիջական հարևանությամբ և կայունացնում դրանք։ Ափամերձ շատ սառցադաշտեր սկսել են հալվել, ինչը տարեկան կտրվածքով հանգեցնում է Անտարկտիդայի սառցային զանգվածի նվազմանը, չնայած այն հանգամանքին, որ Արևելյան Անտարկտիդայի մայրցամաքային հատվածի սառցե վահանը շարունակում է մեծանալ։ Ակնկալվում է, որ մինչև 2100 թվականը Անտարկտիդայի սառույցների հալման հետևանքով համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակը կաճի մոտ 11 սանտիմետրով։ Ծովային սառցե վահանի անկայունությունը կարող է հանգեցնել նրան, որ Արևմտյան Անտարկտիդան կմեծանա տասնյակ սանտիմետրերով, եթե դա տեղի ունենա մինչև 2100 թվականը։ Ավելի ուժեղ տաքացման դեպքում անկայունությունը շատ ավելի հավանական կլինի և 21-րդ դարում կարող է կրկնապատկել ծովի մակարդակի գլոբալ բարձրացումը։

Տարեկան 1100-1500 միլիարդ տոննա քաղցրահամ սառցե ջուրը նոսրացնում է Անտարկտիկայի ստորջրյա աղի ջրերը՝ թուլացնելով Հարավային օվկիանոսի շրջանառության փոփոխության ստորին հատվածը (SOOC): Որորշ հետազոտությունների համաձայն՝ այդ հատվածի ամբողջական փլուզումը կարող է տեղի ունենալ 1.7&nbsp;°C-3&nbsp;°C գլոբալ տաքացման պարագայում, չնայած նախատեսվում է, որ ամբողջական ազդեցությունը կլինի մի քանի դար անց։ Դա ենթադրում է ավելի քիչ տեղումներ Հարավային կիսագնդում և ավելի շատ՝ Հյուսիսայինում, Հարավային օվկիանոսում ձկնորսության ծավալների կտրուկ կրճատում և ծովային կոնկրետ էկոհամակարգի պոտենցիալ փլուզում։ Չնայած Անտարկտիդայի որոշ տեսակներ շարունակում են մնալ չբացահայտված, կան փաստարկված տվյալներ այն մասին, որ Անտարկտիդայի բուսական աշխարհի մեծանում է, իսկ կենդանական աշխարհի որոշ ներկայացուցիչներ, օրինակ, պինգվինները, արդեն իսկ խնդիրներ ունեն իրենց համար նպաստավոր ապրելատեղ գտնելու հարցում։ Սառույցով չպատված տարածքներում հավերժական սառցույթի հալումը հանգեցնում է ջերմոցային գազերի ու նախկինում սառած աղտոտիչների արտանետմանը։

Արևմտյան Անտարկտիդայի սառցե ծածկույթը, հավանաբար, ամբողջովին կհալվի, եթե ջերմաստիճանը 2&nbsp;°C-ով ցածր չլինի 2020 թվականի մակարդակից։ Սառցածածկույթի ամբողջական վերացման համար կպահանջվի 2000-13000 տարի, չնայած մի քանի դար շարունակ ջերմոցային գազերի արտանետումները կարող են այս ժամանակահատվածը կրճատել 500 տարով։ Համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակը կբարձրանա 3,3 մ-ով, եթե սառցե վահանը փլուզվի՝ միայն լեռների գագաթները թողնելով սառցածածկ, և 4,3 մ-ով, եթե այդ գագաթների սառցաշերտերը նույնպես հալվեն։ Իզոստատիկ անդրադարձը 1000 տարվա ընթացքում կարող է նպաստել ևս 1 մ-ով համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակի բարձրացմանը։ Արևելյան Անտարկտիդայի առավել կայուն սառցե վահանը, տաքացման ընթացիկ մակարդակի պահպանման պարագայում, կարող է նպաստել 0,5-0,9 մետրով օվկիանոսի մակարդակը բարձրացմանը։ Մոտ 3&nbsp;°C գլոբալ տաքացման դեպքում խոցելի տարածքները, ինչպիսիք են Ուիլքսի և Ավրորայի ավազանները, կարող են փլուզվել մոտ 2000 տարի անց, ինչը կարող է հանգեցնել համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակի 6,4  մետրով բարձրացմանը։ Արևելյան Անտարկտիդայի սառցե վահանի ամբողջական հալոցքն ու անհետացումը կպահանջի առնվազն 10 000 տարի և տեղի կունենա միայն այն դեպքում, եթե գլոբալ տաքացումը հասնի 5-10&nbsp;°C-ի։

## Օզոնային շերտի քայքայում

thumb|alt=Image of the ozone hole spanning almost all of Antarctica|Օզոնային շերտի՝ երբևէ ամենամեծ անցքի լուսանկարը, որը գրանցվել է 2006 թվականի սեպտեմբերին։
1970-ական թվականներից ի վեր գիտնականներն ուսումնասիրում են Անտարկտիդայի վրա՝ մթնոլորտում առկա օզոնային շերտը։ 1985 թվականին բրիտանացի գիտնականները, որոնք Բրանտի սառցադաշտում գտնվող Հալլի հետազոտական կայանում աշխատում էին ավելի վաղ հավաքված տվյալների վրա, Անտարկտիդայի տարածքի վրա հայտնաբերեցին օզոնի ցածր կոնցենտրացիա։ «Օզոնային անցքը» ընդգրկում է գրեթե ողջ մայրցամաքը ու իր ամենամեծ չափերին հասել է 2006 թվականի սեպտեմբերին։ Ընդ որում, 2020 թվականին «օզոնային անցքը» պահպանվել է բավականին երկար։ Չնայած այդ ժամանակ այն իր չափերով ամենամեծը չէր, սակայն բավականին երկար ժամանակ բաց էր՝ ի տարբերություն մյուս տարիների։ Օզոնային շերտի քայքայումը պայմանավորված է մթնոլորտ քլորֆտորածխածինների և հալոնների արտանետմամբ, ինչը հանգեցնում է օզոնի քայքայմանն այլ գազերի։ Անտարկտիդայում եղանակային խիստ ցուրտ պայմանները նպաստում են սադափե ամպերի ձևավորմանը։ Ամպերը քիմիական ռեակցիաների համար ծառայում են որպես կատալիզ, ինչն էլ ի վերջո հանգեցնում է օզոնային շերտի քայքայմանը։ 1987 թվականին ընդունված Մոնրեալի արձանագրությամբ սահմանափակվեցին օզոնաքայքայիչ նյութերի արտանետումները։ Գիտնականները կանխատեսում են, որ մինչև 2060-ական թվականներն Անտարկտիդայի վրա առկա օզոնային անցքը աստիճանաբար կանհետանա։ Ակնկալվում է, որ օզոնային շերտի խտությունը կվերադառնա այն ցուցանիշին, ինչը վերջին անգամ գրանցվել էր 1980-ական թվականներին։

Օզոնային շերտի քայքայումը վերնոլորտում կարող է հանգեցնել մինչև 6&nbsp;°C-ով ջերմաստիճանի նվազմանը։ Ջերմաստիճանի նվազումն ուժեղացնում է բևեռային մրրիկներն ու այդպիսով կանխում Հարավային բևեռի մոտ սառը օդի արտահոսքը, ինչն էլ իր հերթին նպաստում է մայրցամաքային հատվածում Արևելյան Անտարկտիդայի սառցե մակերևույթի ջերմաստիճանի նվազմանը։ Անտարկտիդայի ծայրամասային հատվածներում, հատկապես՝ Անտարկտիդական թերակղզում, պարբերաբար գրանցվում է բարձր ջերմաստիճան, ինչը նպաստում է սառույցի հալմանը։ Գիտական մոդելները ցույց են տալիս, որ օզոնային շերտի քայքայումն ու բևեռային սաստիկ մրրիկների էֆեկտի ուժեղացումը կարող են լինել նաև ծովային սառույցի զանգվածների մեծացման պատճառ, ինչը սկսվեց դիտարկումների մեկնարկից՝ 1970-ական թվականների վերջից մինչև 2014 թվական։ Այդ ժամանակվանից ի վեր Հարավային օվկիանոսի սառցապատ տարածքն սկսեց արագորեն կրճատվել։

## Կենսաբազմազանություն

Անտարկտիդայում բազմաթիվ տեսակներ հանդիսանում են կենսաբանական այն տեսակների սերունդները, որոնք ապրել են միլիոնավոր տարիներ առաջ։ Ըստ այդմ՝ դրանք ողջ են մնացել սառցե մի քանի դարաշրջաններից հետո։ Կլիմայական չափազանց ցուրտ պայմանների ժամանակ այս տեսակները կարողացել են գոյատևել մեկուսի տաք տարածքներում, ինչպես օրինակ երկրաջերմային տաքացմամբ տարածքներում կամ էլ այնպիսի վայրերում, որոնց մակերևույթը, եղանակային ցուրտ պայմանների ժամանակ, չի սառցակալում։

### Կենդանական աշխարհ
[thumb|left|alt=penguins with young |[Կայսերական պինգվիններն իրենց ձագերի հետ։]]
Անտարկտիդայի անողնաշարավորների թվին են պատկանում մանրադիտակային տզերի տարբեր տեսակները, ներառյալ՝ Alaskozetes antarcticus-ը, ոջիլը, կլոր որդերը, ջրային արջերը, անվաորդերը, Euphausiids-ը և կոլեմբոլաները։ Ցամաքի վրա առկա անողնաշարավորները հանդիպում են բացառապես Մերձանտարկտիկական կղզիներում։ Անտարկտիդայի ամենամեծ կենդանին, որը բնակվում է բացառապես ցամաքի վրա, Belgica antarctica-ն է։ Վերջինս չթռչող մժեղ է, որի չափերը հասնում են 6 միլիմետրի։

Euphausia superba-ն, որն ապրում է մեծ խմբերով, Հարավային օվկիանոսի էկոհամակարգի գլխավոր կենդանատեսակն է։ Դրանք կերակրի կարևոր օրգանիզմներ են կետերի, փոկերի, ծովային ընձառյուծների, ծովակատուների, կաղամարների, սառցաձկների ու շատ թռչնատեսակների համար, ներառյալ՝ պինգվինների և ալբատրոսների։ Ծովային շատ կենդանատեսակներ ուղղակի կամ անուղղակի կերպով գոյություն ունեն ֆիտոպլանկտոնի միջոցով։ Անտարկտիդայում բնակվող ծովային կենդանատեսակներից են պինգվինները, կապույտ կետերը, խոյադելֆինները, անտարկտիկական հսկա կաղամարներն ու ծովակատուները։ 18-19-րդ դարերում Միացյալ Նահանգների և Մեծ Բրիտանիայի փոկորսները դժվարությամբ էին որսում անտարկտիկական ծովակատուներին։ Պատճառը վերջիններիս կաշին էր։ Անտարկտիդայի էկոհամակարգում  ծովային ընձառյուծները գերգիշատիչներ են ու սնունդ որոնելու նպատակով տեղից տեղ են շարժվում Հարավային օվկիանոսի ջրերում։

Անտարկտիդայում կամ դրա ափերի մոտ բնակվում են մոտ 40 թռչնատեսակների, ներառյալ՝ մրրկահավերի, պինգվինների, բակլանազգիների և որորների առանձին տեսակներ։ Որոշ այլ թռչնատեսակներ չվում են նաև Անտարկտիդայի շուրջ գտնվող օվկիանոսի ջրեր, ներառյալ նաև նրանք, որոնք սովորաբար բնակվում են Արկտիկայի տարածքում։ Կայսերական պինգվինը պինգվինների միակ տեսակն է, որը ձմեռային ամիսներին բնակվում է Անտարկտիդայում։ Ադելի պինգվինների հետ միասին կայսերական պինգվիննեը կարող են շարժվել շատ ավելի հարավ, քան պինգվինների մյուս տեսակները։

2010 թվականին՝ Միջազգային բևեռային տարվա ժամանակ, շուրջ 500 գիտնականներ հրապարակեցին «Ծովային կյանքի մարդահամարը»։ Վերջինս պարզեց, որ բևեռային երկու շրջաններում, որոնց միջև հեռավորությունը կազմում է ավելի քան 12,000 կիլոմետր, բնակվում են ավելի քան 235 ծովային օրգանիզմներ։ Որոշ խոշոր կենդանատեսակներ, ինչպես օրինակ կետանմանների մի քանի տեսակները, ու թռչնատեսակներ ամեն տարի բևեռային մի հատվածից շարժվում են դեպի մյուսը և հակառակ ուղղությամբ։ Փոքր կենդանատեսակները, ինչպես օրինակ՝ հոլոթուրիաները և թևոտանիները, ևս հանդիպում են հյուսիսային ու հարավային բևեռամերձ ջրերում։ Գործոնները, որոնք կարող են նպաստել այդ կենդանատեսակների տարածմանը, ներառում են բևեռային հատվածներում և հասարակածում օվկիանոսի խորը ջրերի միջև ջերմաստիճանների տարբերությունը, ինչը կազմում է ոչ ավելի, քան 5&nbsp;°C։ Մեկ այլ գործոն են նաև ծովային հոսանքները, որոնք կարող են տեղափոխել կենդանիների ձվերը և թրթուռները։
### Սնկեր
[thumb|upright|alt=lichen photographed in Antarctica |Նարնջագույն [Քարաքոսեր|քարաքոսները (ենթադրաբար՝ կալոպլակա) աճում են Վիլհելմի կղզեխմբի Յալուրի կղզիներում։]]
Անտարկտիդայում հայտնաբերվել է սնկերի շուրջ 1150 տեսակ, որոնցից մոտ 750-ը քարաքոսներ առաջացնող չեն։ Այդ տեսակներից որոշները, որոնք էվոլյուցիայի են ենթարկվել ծայրահեղ պայմաններում, լցրել են ծակոտկեն ժայռերի կառուցվածքային խոռոչները ու նպաստել Մաք Մերդոյի չոր հովիտներում ու դրան շրջապատող լեռնաշղթաներում ժայռոտ տեղանքների ձևավորմանը։

Այս սնկերի պարզ մորֆոլոգիան, դրանց կենսաբանական համանման կառուցվածքի, նյութափոխանակության համակարգերի, որոնք խիստ ցուրտ ջերմաստիճանների պարագայում կարող են շարունակել ակտիվորեն գործել, ինչպես նաև կարճ կենսացիկլի հետ միասին, նպաստում են նման կենսամիջավայրում այդ սնկերի լավ հարմարմանը։ Դրանց հաստ պատերով և խիստ մելանիզացված բջիջները սնկերին օգնում են դիմանալ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներին։ Անտարկտիդայի էնդեմիկ տեսակներից մեկը՝ կեղևային քարաքոս Buellia frigida-ն աստղակենսաբանական հետազոտություններում կիրառվում է որպես մոդել օրգանիզմ։

Միևնույն առանձնահատկությունները կարելի է դիտարկել նաև ջրիմուռներում և ցիանոբակտերիաներում, ինչից կարելի է ենթադրել, որ դրանք ևս հարմարվել են Անտարկտիդայում առկա պայմաններին։ Դա հանգեցրեց շահարկումների առ այն, որ Մարսի վրա կյանքը կարող է նման լինի Անտարկտիդայում սնկերի կյանքին, ինչպես օրինակ՝ Cryomyces antarcticus-ի և Cryomyces minteri-ի պարագայում։ Սնկերի որոշ տեսակներ, որոնք, ըստ երևույթին, էնդեմիկ են Անտարկտիդայի համար, ապրում ու զարգանում են թռչունների ծերտերում։ Ուստի դրանք կարող են աճել խիստ սառը ծերտի ներսում, բայց նաև կարող են անցնել տաքարյուն կենդանիների աղիքների միջով։
### Բուսական աշխարհ

[thumb|[Դեշանախոտ անտարկտիկականը Անտարկտիդայի Քոլինսի սառցադաշտում։ Այս բուսատեսակը այն երկու ծաղկող բույսերից մեկն է, որն էնդեմիկ է Անտարկտիդայի համար։ Մյուսը Colobanthus quitensis-ն է։]]
Իր պատմության ընթացքում Անտարկտիդայում հանդիպել են բուսական աշխարհի բազմաթիվ տեսակներ։ Կավճի ժամանակաշրջանում այստեղ գերակշիռ է եղել պտեր-մերկասերմերի էկոհամակարգը, որը նույն ժամանակաշրջանի վերջում փոխարինվեց չափավոր խոնավ անտառներով։ Ցուրտ Նեոգենի ժամանակ էլ տունդրայի էկոհամակարգը փոխարինվեց խոնավ անտառներով։ Ժամանակակից Անտարկտիդայի կլիման նպաստավոր չէ բույսերի տարբեր տեսակների ձևավորման ու տարածման համար։ Ցուրտ ջերմաստիճանի, հողի ցածր որակի և խոնավության ու արևի լույսի ոչ բավարար քանակի համադրությունը խանգարում է բույսերի աճին, ինչն էլ հանգեցնում է բուսատեսակների բազմազանության բացակայությանը ու դրանց սահմանափակ տարածմանը։ Անտարկտիդայի բուսական աշխարհը հիմնականում բաղկացած է մամռակերպերից (լյարդամամուռների շուրջ 25 տեսակ և մամուռների մոտ 100 տեսակ)։ Ծաղկող բույսերից այստեղ տարածված են երեքը, որոնց բոլորին կարելի է հանդիպել միայն Անտարկտիկական թերակղզում։ Դրանց թվում են դեշանախոտ անտարկտիկականը, Colobanthus quitensis-ը և Անտարկտիդայի համար ոչ էնդեմիկ բուսատեսակ համարվող դաշտավլուկ միամյան։
### Այլ օրգանիզմներ
Անտարկտիդայում հանդիպում է ջրիմուռների մոտ 700 տեսակ, որոնց մոտ կեսը ծովային ֆիտոպլանկտոն են։ Ամառային ամիսներին բազմագույն ձյունաջրիմուռները հատկապես առատ են առափնյա շրջաններում։ Նույնիսկ ծովային սառույցը կարող է ապաստան դառնալ էկոլոգիական եզակի համայնքների համար, քանի որ սառչելու ժամանակ ջրից այն դուրս է հանում ողջ աղը՝ ստեղծելով աղաջրից գրպաններ, որտեղ կարող են բնակվել նիրհող միկրոօրգանիզմները։ Երբ սառույցը սկսում է հալչել, աղաջրի գրպաններն ընդլայնվում են ու կարող են միավորվել՝ ստեղծելով աղաջրի ալիքներ։ Այդ ժամանակ այդ գրպանների ներսում գտնվող ջրիմուռները կարող են արթնանալ ու գոյատևել մինչև հաջորդ սառչումը։ Սառույցի տակ՝ մոտ 800 մետր խորության վրա, հայտնաբերվել են նաև բակտերիաներ։ Կա տեսակետ այն մասին, որ Վոստոկ լճի ստորջրյա հարթություններում գոյություն ունի բակտերիաների բնական միջավայր։ Այնտեղ կյանքի առկայությունն ուժեղացնում է այն փաստարկը, որ հնարավոր է, որ կյանք լինի նաև Յուպիտեր մոլորակի արբանյակ Եվրոպայում, որն իր սառցե ընդերքում կարող է պարունակել ջրի պաշարներ։ Իսկ արդեն Ունտերսի լճի ալկալիներով հարուստ ջրերում առկա է էքստրեմոֆիլ բակտերիաներ համայնք։ Նման շրջաններում շատ կայուն օրգանիզմների տարածվածությունը կարող է էլ ավելի ամրապնդել փաստարկներն առ այն, որ սառը, մեթանով հարուստ միջավայրերում կարող է գոյություն ունենալ ստորջրյա կյանք։
### Շրջակա միջավայրի պահպանում
[thumb|left|alt=photograph of refuse on an island in Antarctica |Աղբ, որը խցանում է [Քինգ Ջորջ (կղզի)|Քինգ Ջորջ կղզու Բելլինգսհաուզենի գիտակայանի առափնյա հատվածը։ Լուսանկարն արվել է 1992 թվականին։]]Անտարկտիդայի կենսաբազմազանության պահպանությանը նվիրված միջազգային առաջին համաձայնագիրն ընդունվել է 1964 թվականին։ Անտարկտիդայի էկոհամակարգում մեծ դեր ունեցող կենդանիներից Euphausiids-ի գերորսը պաշտոնյաներին ստիպեց ձկնորսության համար կարգավորումներ սահմանել։ Անտարկտիկայի ծովային կենդանի ռեսուրսների պահպանման մասին կոնվենցիան, որն ուժի մեջ է մտել 1980 թվականին, կարգավորում է ձկնորսությունը ու նպատակ ունի պահպանել բնապահպանական հարաբերությունները։ Չնայած այս կարգավորումներին, ապօրինի ձկնորսությունը, հատկապես մեծ հեղինակություն ունեցող ու թանկարժեք պատագոնիական ատամնաձուկի որսը, որը Միացյալ Նահանգներում վաճառվում է որպես չիլիական սիբաս, մնում է խնդրահարույց։

Կայուն ձկնորսության մասին՝ 1980 թվականին կնքված պայմանագրի նման, Նոր Զելանդիայի և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների գլխավորությամբ, երկրները սկսեցին բանակցություններ վարել Անտարկտիդայում հանքարդյունաբերության ոլորտի կարգավորման պայմանագրի կնքման շուրջ։ Ըստ այդմ՝ 1988 թվականին ընդունվեց «Անտարկտիկայի հանքային ռեսուրսների օգտագործման կարգավորման մասին» կոնվենցիան։ Շրջակա միջավայրի պահպանությամբ զբաղվող կազմակերպությունների ակտիվ արշավներից հետո՝ առաջինն Ավստրալիան ու Ֆրանսիան որոշեցին չվավերացնել այս պայմանագիրը։ Փոխարենը երկրներն ընդունեցին Անտարկտիդայի պայմանագրին կից Շրջակա միջավայրի պահպանության մասին արձանագրությունը, որը հայտնի է նաև «Մադրիդյան արձանագրություն» անվամբ։ Այն ուժի մեջ մտավ 1998 թվականին։ Վերջինս արգելում է հանքարդյունաբերության բոլոր տեսակները՝ մայրցամաքը հռչակելով որպես «բնական արգելոց, որը նվիրված է խաղաղությանն ու գիտությանը»։
[alt=photograph of a whale in the Southern Ocean|ձախից|մինի|Կետը [Հարավային օվկիանոսի կետերի արգելոցում։]]
Greenpeace միջազգային հասարակական բնապահպանական կազմակերպությունը 1987-1992 թվականներին Ռոսսի կղզում ուներ գիտակայան։ Դրա ստեղծման նպատակն այն էր, որ կազմակերպությունը փորձում էր Անտարկտիդան վերածել անդրսահմանային պահպանվող տարածքի։ Հարավային օվկիանոսի կետերի արգելոցը ստեղծվել է 1994 թվականին Կետորսության միջազգային հանձնաժողովի կողմից։ Դրա ընդհանուր տարածքը կազմում է մոտ 50 միլիոն քառակուսի կիլոմետր ու ամբողջությամբ ներառում է Անտարկտիդա մայրցամաքի հարակից ջրերը։ Այդ գոտում արգելված է առևտրային նպատակով կետորսության իրականացումը, չնայած այն հանգամանքին, որ, իբր հետազոտական նպատակներով, Ճապոնիան շարունակում է հենց այս հատվածում իրականացնել կետերի որս։

Չնայած պաշտպանական այս միջոցներին, Անտարկտիդայում կենսաբազմազանությունը շարունակում է մնալ ռիսկի տակ։ Պատճառը մարդկային գործունեությունն է։ Հատուկ պահպանվող տարածքները զբաղեցնում են Անտարկտիդայի ընդհանուր տարածքի 2%-ից էլ պակաս տարածք։ Չնայած որ Անտարկտիդային բնորոշ խոշոր կենդանատեսակները հիմնականում գտնվում են պահպանության ներքո, փոքր չափսերի կենդանիները շարունակում են լինել այդ վտանգի տակ։ Ընդ որում՝ ցամաքային պահպանվող տարածքներն ավելի շատ են, քան ծովային պահպանվող տարածքները։ Էկոհամակարգի վրա ազդում են ինչպես տեղական, այնպես էլ գլոբալ բնույթի սպառնալիքներ, այդ թվում՝ աղտոտումը, մայրցամաքին ոչ բնորոշ տեսակների ներթափանցումը ու կլիմայի փոփոխության տարբեր ազդեցությունները։

## Հետազոտման պատմություն

[thumb|upright=1.3|«Ծայր հարավ» հասնելու փորձերի արձանագրումներ. մինչև 1521 թվականը Անտարկտիդայի ափեր հավանաբար փորձել են հասնել [Յագաններ|յագան ժողովուրդները (Բ), 1521 թվականին այս հատվածով իր շուրջերկրյա ճանապարհորդության ժամանակ անցել է Ֆեռնան Մագելանը (Ա), 18-րդ դարում՝ Ջեյմս Կուկը (Դ/Ե), 19-րդ դարի սկզբին՝ Ջեյմս Ուեդդելը (Ֆ) և Ջեյմս Քլարկ Ռոսսը (Գ), 1900 թվականին՝ Կարստեն Բորխգրևինկը (Հ), որն առաջինն է իջել Անտարկտիդայի ափ ու բազա հիմնել և 1911թվականին՝ Ռոալդ Ամունդսենը (Կ), որն առաջինն է հասել Հարավային բևեռ:]]

Միջնադարյան քարտեզները, ինչպես օրինակ՝ 1513 թվականի Փիրի Ռեիսի քարտեզը, պատկերում են ենթադրյալ «Տեռա Աուստրալիս» մայրցամաքը։ Ցամաքային այս զանգվածը, որը շատ ավելի մեծ էր Անտարկտիդայից և դրա հետ չուներ որևէ առնչություն, միջնադարյան գիտնականներն անհրաժեշտ էին համարում Հյուսիսային կիսագնդի տարածքները հավասարակշռելու համար։

Կապիտան Ջեյմս Կուկի «Resolution» և «Adventure» նավերը 1773 թվականի հունվարի 17-ին, նույն թվականի դեկտեմբերին և 1774 թվականի հունվարին երեք անգամ հատեցին Հարավային բևեռային շրջագիծը։ Կուկի արշավախումբը հասավ Անտարկտիդայի ափին ամենամոտ՝ 120 կմ հեռավորության վրա, սակայն սառցադաշտերի պատճառով 1773 թվականի հունվարին ստիպված եղավ նահանջել։ Չնայած անհաջողությանը` 1775 թվականին Կուկն իր օրագրերից մեկում գրել է. «[Ես] հավատում եմ դրան, և ավելին քան հավանական է, որ մենք տեսել ենք դրա մի մասը»՝ նկատի ունենալով բևեռային մայրցամաքի գոյությունը։

### 19-րդ դար
[thumb|[Կարստեն Բորխգրևինկի «Հարավային խաչ» արշավախմբի (1899 թվական) առաջին բազան Անտարկտիդայում: Խրճիթը (HSM 22) մինչ օրս կանգուն է և գտնվում է Ադեր հրվանդանում, որտեղ 1895 թվականին հասել էր Բորխգրևինկը:]]
19-րդ դարի սկզբին փոկորսներն առաջիններից էին, որոնք մոտեցան Անտարկտիդայի ափերին։ Նրանց ներկայության մասին է վկայում 1985 թվականին Հարավային Շետլանդյան կղզիների Յամանա ծովափին հայտնաբերված երիտասարդ կնոջ գանգը, որը թվագրվում է 1819-1825 թվականներին։ Սա Անտարկտիկական տարածաշրջանում հայտնաբերված մարդկային ամենահին մնացորդն է, և ենթադրվում է, որ կինը եղել է փոկորսների արշավախմբի անդամ։

Երկար ժամանակ համարվում էր, որ Անտարկտիդան կամ դրա շելֆային սառցադաշտն առաջինը տեսել է Թագավորական նավատորմի կապիտան Էդվարդ Բրանսֆիլդը՝ 1820 թվականի հունվարի 30-ին հայտնաբերելով Անտարկտիկական թերակղզու ծայրը, սակայն ավելի ուշ պարզվեց, որ Ռուսական կայսերական նավատորմի կապիտան Ֆաբիան Գոթլիբ ֆոն Բելլինգսհաուզենը նույն թվականի հունվարի 27-ին արդեն իսկ տեսել էր շելֆային սառցադաշտը։ Բացի այդ, հնարավոր է, որ Անտարկտիկական թերակղզին առաջինը տեսել է ամերիկացի փոկորս Նաթանիել Փալմերը, ում նավն այդ ժամանակաշրջանում գտնվում էր այդ տարածաշրջանում։

Բելլինգսհաուզենի և Միխայիլ Լազարևի ղեկավարությամբ ռուսական առաջին անտարկտիդական արշավախումբը՝ 985 տոննանոց ռազմական «Վոստոկ» շլյուպով և 530 տոննանոց «Միրնի» օժանդակ նավով, 1820 թվականի հունվարի 27-ին հասավ Մոդ թագուհու երկրից 32 կմ հեռավորության վրա գտնվող կետին և գրանցեց, որ 1820 թվականի հունվարի 27-ին  կոորդինատներում տեսել է շելֆային սառցադաշտ: Այս հայտնաբերումը տեղի ունեցավ Բրենսֆիլդի՝ Անտարկտիդայի Թրինիթի թերակղզին (և ոչ թե շելֆային սառցադաշտը) տեսնելուց երեք օր առաջ և Փալմերի տեսնելուց 10 ամիս առաջ. Փալմերն այն տեսել էր 1820 թվականի նոյեմբերին։

Անտարկտիդա առաջին անգամ ոտք է դրել անգլիական ծագումով ամերիկացի փոկորս Ջոն Դևիսը։ Նա 1821 թվականի փետրվարի 7-ին ենթադրաբար հասել է Հյուզ ծովախորշ, թեև որոշ պատմաբաններ վիճարկում են այս պնդումը, քանի որ չկա որևէ ապացույց այն մասին, որ Դևիսը ոտք է դրել հենց Անտարկտիդա մայրցամաք, և ոչ թե ափամերձ կղզիներից մեկը։

1840 թվականի հունվարի 22-ին՝ Բալլենի կղզիներից արևմուտք գտնվող ափի հայտնաբերումից երկու օր անց, ֆրանսիացի ծովագնաց Ժյուլ Դյումոն-Դյուրվիլի՝ 1837-1840 թվականների արշավախմբի անձնակազմի անդամներն ափ իջան Դյումուլեն կղզիներում, որոնք գտնվում են Ադելի երկրի մոտակայքում։ Այստեղ նրանք ոչ միայն հավաքեցին հանքանյութերի, ջրիմուռների և կենդանիների նմուշներ, այլև բարձրացրին ֆրանսիական դրոշը՝ հայտարարելով տարածքի նկատմամբ Ֆրանսիայի իշխանությունը։ Նույն ժամանակաշրջանում ամերիկացի կապիտան Չարլզ Ուիլքսը ղեկավարեց 1838-1839 թվականների արշավախումբը և առաջինն էր, որը պնդեց, որ հայտնաբերել է մայրցամաքը։ Իսկ բրիտանացի ծովային նավատորմի սպա Ջեյմս Քլարկ Ռոսսը այդպես էլ գլխի չընկավ, որ «Անտարկտիկական շրջանագծի եզրին ամերիկացի, ֆրանսիացի և անգլիացի ծովագնացների կողմից հայտնաբերված ցամաքի տարբեր հատվածները» իրականում մեկ մայրցամաք է: Հետագա տարիներին հետազոտությունները շարունակվեցին։ Ամերիկացի ծովային Մերքաթոր Քուփերը 1853 թվականի հունվարի 26-ին հասավ Անտարկտիդայի արևելյան հատված։

Անտարկտիդայի վրա մարդն առաջին անգամ ոտք է դրել 1895 թվականին (փաստագրված է), երբ նորվեգա-շվեդական կետորսական «Անտարկտիկ» նավը հասավ Ադեր հրվանդան։

### 20-րդ դար
[thumb|[«Դիսքավերի» խրճիթը (1902 թվական) Անտարկտիդայի Ռոսսի կղզու Հաթ Փոինթ թերակղզում ամենավաղ, անընդհատ օգտագործվող ժամանակավոր կացարաններից մեկն է: Հետնամասում՝ Մաք Մերդո կայանն է՝ ներկայումս Անտարկտիդայի տարածքում գործող ամենամեծ բազան և «MV American Tern» բեռնափոխադրող նավը:]]
1907 թվականին բրիտանացի հետազոտող Էռնեստ Շեքլտոնի ղեկավարությամբ իրականացված «Նիմրոդ» արշավի ընթացքում, Էջուորթ Դևիդի գլխավորած խմբերն առաջինն էին, որ հաջողությամբ բարձրացան Էրեբուս լեռը և հասան հարավային մագնիսական բևեռ։ Մագնիսական բևեռից խմբի վտանգավոր վերադարձի ընթացքում ղեկավարումն ստանձնեց Դուգլաս Մոուսոնը, որը հետագայում՝ 1931 թվականին, պաշտոնաթող եղավ։ 1908 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1909 թվականի փետրվար ընկած ժամանակահատվածում Շեքլտոնն ու իր արշավախմբի երեք անդամներն առաջինն էին, որ կարողացան հաղթահարել Ռոսսի շելֆային սառցադաշտը, հատել Տրանսանտարկտիկական լեռնաշղթան՝ անցնելով Բիրդմոր սառցադաշտով, և ոտք դնել բևեռի հարավային սարահարթ։

1911 թվականի դեկտեմբերի 14-ին նորվեգացի հետազոտող Ռուալ Ամունդսենի ղեկավարած արշավախումբը Ֆրամ նավով առաջինն էր, որ հասավ Հարավային բևեռ՝ օգտագործելով Կետերի ծոցից դեպի Աքսել Հեյբերգի սառցադաշտ տանող երթուղին։ Մեկ ամիս անց «Տեռա Նովա» արշավախումբը ևս հասավ բևեռ։

1920-ական, 1930-ական և 1940-ական թվականներին ամերիկացի բևեռախույզ Ռիչարդ Է. Բըրդը ղեկավարեց դեպի Անտարկտիդա չորս հետազոտական արշավ՝ առաջին անգամ կիրառելով մեխանիզացված տրակտորներ։ Նրա արշավախմբերի իրականացրած աշխարհագրական և գիտական ընդարձակ հետազոտությունների շնորհիվ Բըրդը դարձավ մայրցամաքի ամենամեծ տարածքն ուսումնասիրած հետազոտողը։

Կանայք նույնպես նշանակալի դեր են ունեցել Անտարկտիդայի հետազոտման գործում։ 1935 թվականին Կարոլին Միկելսենը հասավ Անտարկտիդայի կղզիներից մեկը, իսկ երկու տարի անց՝ 1937 թվականին, Ինգրիդ Քրիստենսենն առաջին կինն էր, որ ոտք դրեց բուն մայրցամաքի վրա։

Հետագա տարիներին նոր ձեռքբերումներ գրանցվեցին։ 1956 թվականի հոկտեմբերի 31-ին ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի խումբը՝ փոխծովակալ Ջորջ Ջ. Դուֆեքի հրամանատարությամբ, հաջողությամբ առաջին օդային վայրէջքն իրականացրեց Հարավային բևեռում։ Իսկ արդեն 1969 թվականին, գովազդային նախաձեռնության նպատակով, վեց կին հասավ Հարավային բևեռ։

Նորվեգացի հետազոտող Բյորգե Օուսլանդն էլ առաջին մարդն էր, որ 1996-1997 թվականների ամռանը միայնակ հատեց Անտարկտիդան ափից ափ՝ երթուղու որոշ հատվածներում օգտագործելով օդապարուկ։ Նա նաև սահմանեց դեպի Հարավային բևեռ առանց աջակցության կատարված ամենաարագ ճամփորդության ռեկորդը՝ ընդամենը 34 օրում հասնելով նպատակակետին։

## Ժողովրդագրություն
Անտարկտիդայի մերձակա տարածքների (Անտարկտիդական կոնվերգենցիայից հարավ ընկած շրջանների) կիսամշտական առաջին բնակիչները եղել են բրիտանացի և ամերիկացի որսորդները, որոնք 1786 թվականից սկսած առնվազն մեկ տարի անց են կացրել Հարավային Ջորջիայում։ Կետորսության դարաշրջանում, որը տևել է մինչև 1966 թվականը, կղզու բնակչությունն ամռանը հասել է 1000-ի (որոշ տարիներին՝ 2000-ի), իսկ ձմռանը՝ մոտ 200-ի։ Կետորսների մեծ մասը նորվեգացիներ են եղել, իսկ հետագայում ավելացել է բրիտանացիների թիվը։

[thumb|alt=photograph of the South Pole research station|Հարավային բևեռը մատնանշող սյունը և Անտարկտիդայում գիտահետազոտական գործունեություն իրականացնող երկրների դրոշները, որը հայտնի է «Արարողակարգային Հարավային բևեռ» անվամբ, գտնվում է [Ամունդսեն-Սքոթ կայանում։]]
Ներկայումս Անտարկտիդայի բնակչությունը կազմված է երկու հիմնական խմբից։ Առաջին և ամենամեծ խումբը հետազոտական կայանների անձնակազմն է, որոնց թիվը, չնայած ձմռանը նվազում է, մշտապես գտնվում են մայրցամաքում։ Երկրորդ խումբը քաղաքացիական երկու բազաների՝ Էսպերանսայի և Վիլյա Լաս Էստրելյասի բնակիչներն են։ 2017 թվականի տվյալներով՝ մայրցամաքում և հարակից կղզիներում գիտական հետազոտություններով և այլ աշխատանքներով զբաղվող մարդկանց ընդհանուր թիվը ձմռանը կազմել է մոտ 1336 (որից 136-ը քաղաքացիական բազաներում), իսկ ամռանը՝ մոտ 5066 (որից 266-ը քաղաքացիական բազաներում)։ Հետազոտական որոշ կայաններ գործում են ամբողջ տարին, ընդ որում՝ ձմեռող անձնակազմը սովորաբար իրենց հայրենի երկրներից ժամանում է մեկ տարի ժամկետով։ Քինգ Ջորջ կղզու տարածքում գտնվող Բելլինգսհաուզեն կայանում 2004 թվականին բացված Ռուս ուղղափառ Սուրբ Երրորդության եկեղեցին սպասարկում է մեկ կամ երկու քահանա, որոնք նույնպես փոխվում են ամեն տարի։

Հարավային բևեռում ծնված առաջին երեխան նորվեգացի Սոլվեյգ Գունբյորգ Յակոբսենն է, որը ծնվել է Գրյուտվիկենում 1913 թվականի հոկտեմբերի 8-ին։ Իսկ Էմիլիո Մարկոս Պալման, ծնվելով 60-րդ հարավային զուգահեռականից հարավ՝ արգենտինական բանակի Էսպերանսա բազայում, Անտարկտիդա մայրցամաքում ծնված առաջին մարդն է։

Անտարկտիկայի համաձայնագրով Անտարկտիդայում արգելվում է ցանկացած տիպի ռազմական գործունեություն՝ ներառյալ ռազմական բազաների և ամրությունների հիմնումը, ռազմական զորավարժությունները և զենքերի փորձարկումը։ Ռազմական անձնակազմ կամ սարքավորումներ թույլատրվում են միայն գիտական հետազոտությունների կամ այլ խաղաղ նպատակների համար։ Այդուհանդերձ, չնայած այս սահմանափակումներին, 1965 թվականին արգենտինական բանակն իրականացրեց «Գործողություն 90»-ը՝ նպատակ ունենալով ամրապնդել իր հավակնություններն Անտարկտիդայում։

Անտարկտիդայում և մերձակա կղզիներում ձևավորվել է անգլերենի յուրահատուկ տարբերակ՝ անտարկտիդական անգլերենը, որը դարձել է տեղի բնակիչների հաղորդակցման հիմնական միջոցներից մեկը։

## Քաղաքականություն
[thumb|alt=photograph of the US signing the Antarctic Treaty |ԱՄՆ պատվիրակ [Հերման Ֆլեջերը 1959 թվականի դեկտեմբերին ստորագրում է Անտարկտիկայի պայմանագիրը։]]Անտարկտիդայի իրավական կարգավիճակը սահմանվում ու կարգավորվում է 1959 թվականին կնքված Անտարկտիկայի պայմանագրով և համանման այլ փաստաթղթերով, որոնք միասին կոչվում են Անտարկտիկայի պայմանագրային համակարգ։ Վերջինիս սահմանմամբ՝ Անտարկտիկան 60-րդ հարավային զուգահեռականից հարավ ընկած ցամաքային ու կղզային տարածքներն են, իսկ Անտարկտիդան՝ բուն մայրցամքը։ Պայմանագիրը ստորագրվել է 12 երկրների կողմից, ներառյալ՝ Խորհրդային միության, Մեծ Բրիտանիայի, Արգենտինայի, Չիլիի, Ավստրալիայի և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների։ 1959 թվականից ի վեր պայմանագրին միացել է ևս 42 երկիր։ Անդամ երկրները կարող են մասնակցել որոշումների կայացմանը, եթե ունեն ակնհայտ փաստեր առ այն, որ հետազոտական կարևոր գործունեություն են իրականացնում Անտարկտիկայում։ 2022 թվականի դրությամբ՝ «խորհրդատվական նման կարգավիճակ» ունի 29 երկիր։ Որոշումները կայացվում են փոխհամաձայնության, այլ ոչ թե քվեարկության հիման վրա։ Պայմանագրի համաձայն՝ Անտարկտիդան գիտական արգելոց է ու այնտեղ առկա է գիտական հետազոտությունների ու շրջակա միջավայրի պահպանության ազատություն։
### Տարածքային պահանջներ

[thumb|Terra Australis իսպանական նահանգապետության (1539–1555 թվականներ) քարտեզը։ Սա Հարավային բևեռի մոտ գտնվող տարածքների նկատմամբ տարածքային առաջին պահանջն է։ Ավելի ուշ, այն ներառվել է [Չիլիի գեներալ-կապիտանություն|Չիլիի գեներալ-կապիտանության կազմում։]]1539 թվականին Իսպանիայի Կառլոս V կայսրը ստեղծեց Terra Australis իսպանական նահանգապետությունը, որն ընդգրկում էր Մագելանի նեղուցից հարավ ընկած տարածքները։ Սա փաստացի ներառում էր ոչ միայն Անտարկտիկան, այլ նաև՝ Անտարկտիդան, ինչի գոյության մասին այդ ժամանակ միայն ենթադրում էին։ Կառլոս V-ը նահանգապետի պաշտոնը հանձնեց Պեդրո Սանչես դե լա Հոսին, որն էլ 1540 թվականին այն փոխանցեց կոնկիստադոր Պեդրո դե Վալդիվիային։ Մագելանի նեղուցից մինչև Հարավային բևեռ ընկած ողջ տարածքներն Իսպանիան հռչակեց իր տիրապետության ներքո։ Ընդ որում, Իսպանիայի կողմից հռչակված տարածքների արևելյան սահմանն ամրագրվել էր Տորդեսիլյասի, իսկ արևմտյանը՝ Սարագոսայի պայմանագրերով։ 1555 թվականին այն ներառվել է Չիլիի գեներալ-կապիտանության կազմում։

Ներկայումս Անտարկտիդայի տարածաշրջանների նկատմամբ հավակնություններ ունեն 7 երկրներ։ Չնայած այս երկրներից մի քանիսը ճանաչել են միմյանց տարածքային հավակնությունները, դրանք միջազգայնորեն ճանաչված չեն։ Անտարկտիդայի նկատմամբ նոր պահանջներ ներկայացնելու գործընթացը կասեցվել է 1959 թվականից ի վեր, սակայն 2015 թվականին Նորվեգիան պաշտոնապես սահմանեց Մոդ թագուհու երկրի սահմաններն ու հայտարարեց Մոդ թագուհու երկրից մինչև Հարավային բևեռ ընկած տարածքի նկատմամբ իր պահանջները։
Արգենտինայի, Մեծ Բրիտանիայի և Չիլիի տարածքային պահանջները համընկնում են միմյանց հետ, ինչն էլ երբեմն առաջացնում է տարաձայնություններ։ 2012 թվականին, երբ Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործերի, համագործակցության և զարգացման հարցերով նախարարությունը, ի պատիվ Եղիսաբեթ II-ի ադամանդե հոբելյանի, նախկինում անանուն տարածքը կոչեց Եղիսաբեթ թագուհու երկիր, Արգենտինայի կառավարությունը բողոքի նոտա ուղարկեց այդ պահանջի դեմ։ Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի անկախությունից հետո Մեծ Բրիտանիան նրանց փոխանցեց Անտարկտիդայում նախկինում հռչակած իր տարածքներից մի քանիսը։ Մեծ Բրիտանիայի, Ավստրալիայի, Նոր Զելանդիայի, Ֆրանսիայի և Նորվեգիայի տարածքային պահանջները միմյանց հետ չեն համընկնում և ճանաչված են միմյանց կողմից։ Անտարկտիկայի պայմանագրի մյուս անդամ երկրները չեն ճանաչում տարածքային որևէ հավակնություն, սակայն նախկինում դրանց վերաբերյալ հետաքրքրություն են ցուցաբերել։

* ն ունի «հետաքրքրությունների գոտի», որն իրականում տարածքային պահանջ չէ։
* ն պաշտոնապես ունի տարածքային հավակնություններ ներկայացնելու իրավունք։
* ը Խորհրդային միությունից ժառանգել է Անտարկտիկայի պայմանագրի շրջանակներում տարածքային պահանջներ ներկայացնելու իրավունքը։
* ը պաշտոնապես ունի տարածքային հավակնություններ ներկայացնելու իրավունք։
* -ն ունի Անտարկտիկայի պայմանագրի շրջանակներում տարածքային պահանջներ ներկայացնելու իրավունք։

## Տնտեսություն և զբոսաշրջություն

[thumb|alt=Photograph of a cruise ship off the Antarctic coast|«Սիլվեր Քլաուդ» զբոսանավը [Վիլհելմինայի ծոցում։]]Անտարկտիդայում հայտնաբերվել են ածուխի, ածխաջրածինների, երկաթի հանքաքարի, պլատինի, պղնձի, քրոմի, նիկելի, ոսկու և այլ օգտակար հանածոների պաշարներ, սակայն դրանք բավարար չեն արդյունահանում իրականացնելու համար։ Անտարկտիկայի պայմանագրի շրջակա միջավայրի պահպանության արձանագրությունը, որն ուժի մեջ է մտել 1998 թվականին և կգործի մինչև 2048 թվականը, արգելում է Անտարկտիդայի պաշարների, ներառյալ՝ օգտակար հանածոների արդյունահանումը։

Սկսած 1957 թվականից զբոսաշրջիկներն այցելում են Անտարկտիդա։ Զբոսաշրջությունը կարգավորվում է Անտարկտիկայի պայմանագրի և Բնապահպանական արձանագրության դրույթներով։ Այն կարգավորող մարմինը Անտարկտիկայի տուր օպերատորների միջազգային ասոցիացիան է։ Զբոսաշրջիկները որոշակի գեղատեսիլ վայրեր են ժամանում փոքր և միջին չափերի նավերով, որտեղ առկա է կենդանական և բուսական հարուստ միջավայր։ 2019-2020 թվականներին տարածաշրջան է այցելել մոտ 74,000 զբոսաշրջիկ, որոնցից 18,500-ը՝ զբոսանավերով։ Այդուհանդերձ, նրանց թույլ չի տրվել իջնել ցամաքի վրա։ Զբոսաշրջիկների թիվը կտրուկ ընկել է Կորոնավիրուսի համավարակի մեկնարկից հետո։ Բնապահպանական որոշ կազմակերպություններ մտահոգություն են հայտնում այցելուների ներհոսքի հետևանքով առաջացած հնարավոր բացասական հետևանքների վերաբերյալ և կոչ են անում սահմանափակել Անտարկտիդա ժամանող զբոսանավերի քանակը ու սահմանել զբոսաշրջային քվոտա։ Դրան ի պատասխան Անտարկտիկայի պայմանագրի կողմերը մշակել են ուղեցույցներ, որոնք սահմանափակում են ափ իջնելու տարածքները և սահմանում փակ կամ արգելված գոտիներ զբոսաշրջիկների մուտքը։

Անտարկտիդայում զբոսաշրջությունը որոշակիորեն նաև էկոլոգիական ուղղվածություն ունի։ Մասնավորապես, քիչ չեն այնպիսի տուրերը, որոնք զբոսաշրջիկներին առաջարկում են իրականացնել թռչունների դիտումներ։ Խոսքը հատկապես պինգվինների մասին է, քանի որ Անտարկտիդայում տարածված են ադելի, թագավորական և պապուական պինգվինների տեսակները։ Պինգվինների կենտրոնացման առանձնահատուկ տեղանքներից է Մաքդոնալդի ափը։ Այստեղ զբոսաշրջիկները դիտում են ադելի պինգվիններին, որոնց թիվը միայն այս հատվածում կազմում է ավելի քան 40 000։

Ժամանակին Ավստրալիայից և Նոր Զելանդիայից դեպի Անտարկտիդա իրականացվում էին թռիչքներ, որոնք հնարավորություն էին տալիս երկնքից ուսումնասիրել ցամաքային տարածքները։ Սակայն 1979 թվականին Air New Zealand ավիաընկերության ինքնաթիռը բախվեց Էրեբուս լեռանը, ինչի հետևանքով օդանավում գտնվող բոլոր 257 անձինք զոհվեցին։ 1990-ական թվականներին Qantas-ը վերականգնեց Ավստրալիայից Անտարկտիդա առևտրային թռիչքները։ Այդուհանդերձ, Անտարկտիդայում գործում են մի շարք օդանավակայաններ։

## Հետազոտություններ
[thumb|alt=aerial photograph of McMurdo station |Անտարկտիդայի ամենամեծ [Անտարկտիդայի կայաններ|հետազոտական կայանը՝ Մաք Մերդոն վերևից։]]
2017 թվականին Անտարկտիդայում հետազոտություն է իրականացրել ավելի քան 4400 գիտնական՝ թեև ձմռանը այդ թիվը նվազել է՝ հասնելով 1100-ի։ Մայրցամաքում գործում է մշտական և սեզոնային ավելի քան 70 հետազոտական կայան։ Ամենախոշորը՝ ԱՄՆ-ի Մաք Մերդո կայանն է, որը կարող է տեղավորել ավելի քան 1000 մարդու։

Տարբեր երկրներ ունեն իրենց հետազոտական կենտրոնները։ Բրիտանական անտարկտիկական ծառայությունն ունի հինգ խոշոր հետազոտական կայան, որոնցից մեկը լիովին շարժական է։ Բելգիական «Եղիսաբեթ արքայադուստր» կայանը՝ ամենաժամանակակիցներից մեկը, առաջինն է, որն արտանետումներ չի անում։ Արգենտինան, Ավստրալիան, Չիլին և Ռուսաստանը նույնպես զգալի գիտական ներկայություն ունեն Անտարկտիդայում։

Գիտնականները հետազոտություններն իրականացնում են տարբեր ուղղություններով։ Երկրաբանները հիմնականում ուսումնասիրում են տեկտոնական սալերը, երկնաքարերը և Գոնդվանայի տրոհումը։ Սառցադաշտաբանները հետազոտում են լողացող սառույցի, սեզոնային ձյան, սառցադաշտերի և սառցե վահանների պատմությունն ու դինամիկան։ Կենսաբաններն ուսումնասիրում են, թե ինչպես են ցածր ջերմաստիճանը և մարդկանց ներկայությունն ազդում օրգանիզմների հարմարվողականության և գոյատևման վրա։ Կենսաբժիշկ գիտնականները կարևոր հայտնագործություններ են կատարել վիրուսների տարածման վերաբերյալ և թե ինչպես են սեզոնային ջերմաստիճաններն ազդում օրգանիզմի վրա։

[thumb|alt=Photograph of a meteorite found in Antarctica|[Ալլան Հիլզ 84001անտարկտիդական երկնաքարը, որը ցուցադրվում է ԱՄՆ-ի բնության պատմության ազգային թանգարանում։]]
Անտարկտիդայի՝ ծովի մակարդակից բարձր դիրքը, ցածր ջերմաստիճանները և ձմռանը բևեռային գիշերների տևողությունը թույլ են տալիս կատարել ավելի որակյալ դիտարկումներ, քան Երկրի որևէ այլ վայրում։ Երկրից տիեզերքի տեսանելիությունն ավելի պարզ է բարձրադիր վայրերում, քանի որ մթնոլորտն այնտեղ բարակ է, իսկ սառը ջերմաստիճանները նվազեցնում են օդում ջրի գոլորշին։

Հարավային բևեռում տեղակայված Ամունդսեն-Սքոթ կայանում է գտնվում աշխարհի ամենամեծ նեյտրինոյի դետեկտորը՝ «IceCube» աստղադիտարանը։ Այն կազմված է մոտ 5500 թվային օպտիկական մոդուլներից, որոնք տեղադրված են 1 կմ³ սառույցի մեջ և հասնում են մինչև 2450 մ խորության։ Այստեղ աստղաֆիզիկոսներն ուսումնասիրում են տիեզերական միկրոալիքային ֆոնային ճառագայթումը և տիեզերական նեյտրինոները։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ Անտարկտիդայի ափամերձ տարածքներում ճառագայթումն ավելի բարձր է համաշխարհային միջինից, քանի որ տիեզերական ճառագայթներն անցնում են ավելի բարակ մթնոլորտի միջով։

Անտարկտիդան լավ միջավայր է երկնաքարերն ուսումնասիրելու համար. բևեռային չոր անապատային պայմանները նպաստում են երկնաքարերի լավ պահպանմանը, որոնցից որոշներն ունեն մեկ միլիոն տարվա հնություն։ Մուգ քարե երկնաքարերը հեշտ են հայտնաբերվում սպիտակ սառույցի և ձյան ֆոնին, իսկ սառույցի հոսքի շնորհիվ դրանք կուտակվում են որոշակի տարածքներում։ Առաջին երկնաքարը հայտնաբերվել է 1912 թվականին Ադելի երկրում։ Թեև երկնաքարերի մեծ մասն ընկել է աստղակերպերից, Անտարկտիդայում հայտնաբերվել են նաև Լուսնից և Մարսից ընկած երկնաքարեր։ Դրանք արժեքավոր տեղեկություններ են պարունակում Արեգակնային համակարգի կազմի և դրա վաղ զարգացման մասին։

Անտարկտիդայում գործող գիտական խոշոր կազմակերպությունները մշակել են երկարաժամկետ ռազմավարություններ՝ ուղղված ինչպես ազգային շահերի առաջմղմանը, այնպես էլ կլիմայական համակարգերի ուսումնասիրությանը։ Բրիտանական անտարկտիկական ծառայությունը (BAS) 2023-2033 թվականների համար մշակել է 10-ամյա ռազմավարական ծրագիր, որի գերակա ուղղություններից է շրջակա միջավայրի կայունությունը։ Ծրագրի նպատակներն են ջերմոցային գազերի արտանետումների կրճատումը և Երկրի ռեսուրսների պահպանումը։ Ծառայությունն աշխատում է այս սկզբունքներն իր գործունեության բոլոր ոլորտներ ինտեգրելու ուղղությամբ։

Ավստրալական անտարկտիկական ծրագիրը (AAP) 2022 թվականին ներկայացրել է 20-ամյա գործողությունների ծրագիր (2022-2036)։ Ծրագրի հիմնական առաջնահերթություններից է գլոբալ կլիմայական համակարգի ուսումնասիրությունը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում կլիմայի և եղանակի վրա Անտարկտիդայի և Հարավային օվկիանոսի ազդեցությանը՝ նպատակ ունենալով որոշումների կայացման համար բարելավել առկա գիտելիքները։

ԱՄՆ-ի անտարկտիկական ծրագիրը (USAP) 2021 թվականին հրապարակել է 2015 թվականի ռազմավարական տեսլականի միջնաժամկետ գնահատման վերաբերյալ զեկույցը։ Փաստաթղթում շեշտվում է ածխածնի գլոբալ շրջապտույտում և ծովի մակարդակի բարձրացման մեջ Հարավային օվկիանոսի կարևոր դերը։ Ծրագրի գերակայություն է համարվում Անտարկտիդայի սառցե վահանների փոփոխության ուսումնասիրությունը՝ հասկանալու դրանց ներկա և ապագա փոփոխությունների պատճառները։

Անտարկտիկական սառցե վահանը ժամանակակից կլիմայական հետազոտությունների առանցքային թեման է, քանի որ մտահոգություններ կան դրա կայունության և գլոբալ տաքացմանն արձագանքելու հետ կապված։ Հետազոտողները սառցե վահաններն ուսումնասիրում են թե՛ տեղում դաշտային աշխատանքների, թե՛ արբանյակային տեխնոլոգիաների միջոցով՝ իրականացնելով սառույցի դինամիկայի մանրամասն վերլուծություններ և կանխատեսելով տաքացող աշխարհում ապագա փոփոխությունները։ «INStabilities & Thresholds in ANTarctica» գիտահետազոտական ծրագիրը հետազոտական երեք թեմաների միջոցով կենտրոնանում է Անտարկտիդայում մթնոլորտի, օվկիանոսի և երկրակեղևի միջև բարդ փոխազդեցությունների ուսումնասիրության վրա։ Ծրագրի նպատակն է բարելավել այս գործընթացների ընկալումն ու կանխատեսումները՝ որոշում կայացնողներին աջակցելով անտարկտիդական կլիմայի փոփոխության հետ կապված ռիսկերի գնահատման, կառավարման և մեղմացման հարցերում։

thumb|Անտարկտիդական սառցե վահանի բարձրության փոփոխությունը։
Ավստրալիայի ղեկավարած ICECAP ծրագիրն աերոֆիզիկական առաջադեմ մեթոդներով քարտեզագրել է ենթասառցադաշտային խորը ավազանները և ջրանցքները, որոնք սառցե վահանը կապում են օվկիանոսի հետ։ Այս քարտեզագրման շնորհիվ հնարավոր է դարձել ավելի ճշգրիտ կանխատեսել սառցե վահանի կայունությունը, կլիմայի փոփոխության ազդեցությունները սառցե վահանների վրա և դրանց դերակատարումը ծովի մակարդակի գլոբալ բարձրացման մեջ։

## Մշակույթ
[thumb|alt=Attendees at the 2013 [Icestock|«Icestock» փառատոնի մասնակիցները, 2013 թվական:]]
### Երաժշտություն և կինո
1989 թվականից Մաք Մերդո կայանում անցկացվում է աշխարհի ծայր հարավի երաժշտական միակ փառատոնը՝ «Icestock»-ը։ Փառատոնի կազմակերպիչները, կատարողները և մասնակիցները Մաք Մերդոյում կամ մոտակա Սքոթ բազայում գործող անձնակազմի անդամներն են։ Բազաների միջև ամեն տարի անցկացվում է նաև կինոփառատոն, որին 2022 թվականի դրությամբ մասնակցել է 48 կայան։ Փառատոնի շրջանակներում ցուցադրվում են մինչև 5 րոպե տևողությամբ կարճամետրաժ ֆիլմեր։

2011 թվականին ավստրալացի դասական տավղահար Ալիս Ջայլզը Անտարկտիդայում ելույթ ունեցած առաջին պրոֆեսիոնալ երաժիշտն է։ Այս մայրցամաքում նկարահանված առաջին լիամետրաժ գեղարվեստական ֆիլմը «South of Sanity»-ն է, որը 2012 թվականի արտադրության բրիտանական սարսափ ֆիլմ է և ուներ փոքր բյուջե։ Ռեժիսոր Նիկ Կասավետիսի և Էնթոնի Հոփքինսի մասնակցությամբ նկարահանվող «Բրունո պինգվինը և Սթաթեն Այլենդի արքայադուստրը» ֆիլմը կդառնա Անտարկտիդայում նկարահանված հոլիվուդյան առաջին խոշոր կինոարտադրանքը։

### Սպորտ
Անտարկտիդայում անցկացվող սպորտային միջոցառումներից են «Անտարկտիդայի սառցե մարաթոնը և 100 կմ ուլտրամրցավազք»-ը, «Անտարկտիդայի մարաթոն»-ը և «Անտարկտիդայի առագաստանավերի մրցարշավի գավաթ»-ը։ Դեռևս 20-րդ դարի սկզբից այս մայրցամաքում խաղում են ֆուտբոլ, իսկ թիմերը ձևավորվում են գիտահետազոտական կայանների կամ ժամանած նավերի անձնակազմից։

### Տոներ
Անտարկտիդայում նշվում է երկու հիմնական տոն՝ «Ձմռան կեսի օրը», որը նշվում է ձմեռային արևադարձի օրը (հունիսի 20-ին կամ 21-ին), և Անտարկտիդայի օրը՝ դեկտեմբերի 1-ին, որը նվիրված է 1959 թվականին Անտարկտիկայի պայմանագրի ստորագրմանը։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագրություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Գրականություն
* De Pomereu, Jean; and McCahey, Daniella. *Antarctica: A History in 100 Objects* (Conway, 2022) online book review
* 
* 
* 
* 
* Ivanov, Lyubomir; Ivanova, Nusha (2022). *The World of Antarctica*. Generis Publishing. 241 pp. 

## Արտաքին հղումներ
* 
* Անտարկտիդայի ռելիեֆային քարտեզ 
* Մեծ Բրիտանիայի անտարկտիդական ծառայություն
* ԱՄՆ անտարկտիդական ծրագրի պորտալ

Կատեգորիա:Անտարկտիդա
Կատեգորիա:Անտարկտիկա
Կատեգորիա:Ապառազմականացված գոտիներ
Կատեգորիա:Երկրագնդի էքստրեմումի կետեր
Կատեգորիա:Մայրցամաքներ
Կատեգորիա:Շաբաթվա հոդված