open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սարգիս Դարչինյան

**Սարգիս Գևորգի Դարչինյան** (), հայ հուշարձանագետ, արխիվագետ, լուսանկարիչ, թիֆլիսագետ։ Զբաղվել է ներկայիս Վրաստանի տարածքում, այդ թվում նաև՝ Տփղիսում (Թբիլիսիում), պահպանված և ոչնչացված հայկական ժառանգության հաշվառմամբ և ուսումնասիրությամբ։

## Կենսագրություն
Սարգիս Դարչինյանը ծնվել է 1947 թվականին, Թբիլիսիում։ 1966 թվականին, դպրոցն ավարտելուն զուգահեռ, ավարտել է պրոֆեսիոնալ տեխնիկական ուսումնարանի քանդակագործ-մոդելավորողի դասընթացները։ 1967 թվականին ոսկերչական գործարանում աշխատել է որպես նկարիչ-փորագրող։

Լուսանկարչությամբ տարվել է Ալեքսանդր Արությունովի հետ ծանոթանալուց հետո, երբ վերջինիս մոտոցիկլետով շրջել են Կովկասում և լուսանկարել, չափագրել ու հավաքագրել հայկական հուշարձաններ։ Սարգիս Դարչինյանն անցկացրել է Թբիլիսիի հայապատկան 12 հազար մասնավոր տների լիարժեք հետազոտություն, երկու հայաբնակ թաղամասերի՝ Սոլոլակի և Հավլաբարի պատմության, ճարտարապետության ուսումնասիրություն։ Մասնագիտությամբ ոսկերիչ էր։ Ստեղծել է գիտականորեն հիմնավորված, փաստարկներով հագեցած ու լուսանկարներով ապացուցված բազմաբնույթ արխիվ։

Մահացել է 2013 թվականի հոկտեմբերի 2-ին Թբիլիսիում։ Նրա աճյունը հոկտեբեմրի 5-ին ամփոփվել է Թբիլիսիի հայ գրողների և հասարակական գործիչների Խոջիվանք պանթեոնում։

## Ստեղծագործություններ
* Թիֆլիս հայկական Ճեպանկարներ / Ս. Դարչինյան; Խմբ.՝ Ս. Երիցյան, Ռ. Նահատակյան, Երևան։ Էդիթ Պրինտ, 2013։

## Տես նաև
* Սարգիս Դարչինյանի հիշատակին նվիրված փաստավավերագրական կարճամետրաժ ֆիլմ:

## Գրականություն
* Քոչար, Վահան։ Հայ լուսանկարիչներ, հեղինակային հրատարակություն, 2007, էջ 255։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2013 մահեր
Կատեգորիա:Թբիլիսիի հայ գրողների և հասարակական գործիչների Խոջիվանք պանթեոն ծաղվածներ
Կատեգորիա:Հայ լուսանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ հուշարձանագետներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 2 մահեր
Հոքյումա Ղուրբանովա

**Հոքյումա Աբասալի ղիզի Ղուրբանովա** (, ), ադրբեջանցի խորհրդային դերասանուհի։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստուհի (1965 թ.)։

## Կենսագրություն
Հոքյումա Ղուրբանովան ծնվել է 1913 թվականի մայիսի 29-ին Բաքվում։

1931 թվականին ավարտել է Բաքվի պետական տեխնիկումը։ 1931-1932 թվականներին սովորել է Բաքվի կոնսերվատորիայի դաշնամուրի դասարանում։

Դերասանական գործունեությունն սկսել է 1933 թվականին «Ադրբեջանֆիլմ» կինոստուդիայում։ 1938 թվականից աշխատել է Բաքվի Մ. Ազիզբեկովի անվան ադրբեջանական դրամատիկական թատրոնում։ Խաղացել է քնարական, հերոսական, ողբերգական, կենցաղային և կատակերգական դերեր՝ Շիրին (Վուրղունի «Ֆարհադ և Շիրին»), Ռեյհան (Հուսեյնի «Ջավանշիր»), Խումար, Սուդաբա (Զավիդի «Շեյխ Սանան», «Սիյավուշ»), Սոլմազ (Զաբարլիի «Հրո հարս»), Սևինջ (Ղուրբանովաի «Առանց քեզ»), Սուսան (Շիրվանզադեի «Նամուս»), Խանումա (Ցագարելիի «Խանումա), Սերեբրյակովա (Չեխովի «Քեռի Վանյա»), Կլեոպատրա (Շեքսպիրի «Անտոնիոս և Կլեոպատրա»), Մարի Թյուդոր (Հյուգոյի «Մարի Թյուդոր»), ժաննա դ’Արկ (Շիլլերի «Օռլեանի կույսը»)։ Նկարահանվել է «Մի ընտանիք» (1943 թ.), «Ես պետք է պարեմ» (1963 թ.) և այլ կինոնկարներում։

Ադրբեջանական ԽՍՀՄ կինոմատոգրաֆիստների միության անդամ է, Ադրբեջանական ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի 7-8 գումարման պատգամավոր։

Մահացել է 1988 թվականի նոյեմբերի 2-ին Բաքվում։ Թաղված է Բաքվում՝ Պատվո հուղարկավորության պուրակում։

## Ընտանիք
* Առաջին ամուսինը - Ալեսկեր Ալեքպերով (1910-1963 թթ.), թատրոնի և կինոյի դերասան, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1961 թ.) 
** Դուստրը - Նաիլյա
* Երկրորդ ամուսինը - Նուսրատ Ֆաթուլաև, ձևավորող
** Դուստրը - Վաֆա Ֆաթուլաև, դերասանուհի

## Պարգևներ և կոչումներ
* Ադրբեջանական ԽՍՀ վաստակավոր արտիստուհի (1943 թ.)
* Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստուհի (1960 թ.)
* ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1965 թ.)
* Ադրբեջանական ԽՍՀ Մ․ Ֆ․ Ախունդովի անվան պետական մրցանակ (1965 թ.)
* Լենինի շքանշան (1959 թ., Մոսկվայում ադրբեջանական մշակույթի տասնօրյակի կապակցությամբ)
* «Աշխատանքային կարմիր դրոշ» շքանշան (1973)
* «Պատվո շքանշան» (1949 թ., թատրոնի 75-ամյակի կապակցությամբ)
* Մեդալներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի դերասաններ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Բաքվի երաժշտական ակադեմիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դերասանուհիներ
Կուսակալ

**Կուսակալ** վարչական խոշորագույն տարածքների կառավարիչ։ Անմիջապես ենթարկվում է պետության ղեկավարին։

Միջնադարյան Հայաստանում, պարսկական, ապա՝ արաբական շրջանում, կուսակալներ էին ընտրվում հայազգի *իշխանաց իշխանը* կամ *Հայոց իշխանը*։ Արաբ ղեկավարը, որը ևս կուսակալ էր, կոչվում էր *ամիրա կամ էմիր։* Կուսակալներ են եղել նաև բյուզանդական շրջանում, ովքեր կոչվել են *կատեպաններ։*

14-17-րդ դարերում Միջին Արևելքում կրկին հայտնվում է կուսակալի պաշտոնը, որը Օսմանյան կայսրությունում կոչվում էր բեյլերբեյ, իսկ շահական Պարսկաստանում՝ բեկլարբեկ։

Բառացի թարգմանաբար նշանակում է բեյերի բեյ, կամ բեկերի բեկ։ Կուսակալներ կարող էին լինել աչքի ընկնող զորահրամանատար փաշաները կամ խաները։ Կուսակալներին, ինչպես և փաշաներին ու խաներին, նշանակում էր թուրքական սուլթանը կամ պարսից շահը, և այդ պաշտոնները ժառանգաբար չէին փոխանցվում։ Նրանք պատերազմի ժամանակ մարտի դաշտ էին հանում ոչ միայն իրենց, այլև հարևան փաշայությունների կա խանությունների զորքերը և իրավունք ունեին դրանց լրիվ կառավարմանը։ Կուսակալների ղեկավարած նահանգները կոչվում էին նաև կուսակալություններ։

Օսմանյան կայսրությունում կային երկու կուսակալություններ՝ Ռումելիան Եվրոպայում և Անատոլիան Ասիայում։ Շահական Պարսկաստանում կային 4 կուսակալություններ, որոնց մեջ էր բաժանված ամբողջ Հյուսիսային Իրանը՝ Երևանի կուսակալություն՝ Երևան կենտրոնով, Ղարաբաղի կուսակալություն՝ Գանձակ կենտրոնով, Շամախիի կուսակալություն՝ Շամախի կենտրոնով և Ատրպատականի կուսակալություն՝ Թավրիզ կենտրոնով։ Հետագայում կուսակալությունները բաժանվում են տարածքով ավելի փոքր փաշայությունների ու խանությունների, իսկ կուսակալ պաշտոնը տրվում է պատերազմում աչքի ընկնող զորահրամանատարներին։

## Տես նաև

* Երևանի կուսակալություն 
* Ղարաբաղի կուսակալություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոչումներ
Ռոն Փոլ

**Ռոնալդ Էրնեսդ «Ռոն» Փոլ** (, ), ամերիկացի քաղաքական գործիչ, բժիշկ, երկարամյա երեսփոխան և ԱՄՆ-ի նախագահական ընտրությունների թեկնածու 1988 թ. Libertarian կուսակցությունից և երկու անգամ ներկայացել է Ամերիկայի Հանրապետական կուսակցության նախընտրական արշավներին 2008 և 2012 թվականներին։ Ջատագով է եղել քաղաքական և տնտեսական պահպանողական գաղափարախոսության, «կնքահայր» ԱՄՆ-ի Tea Party-ին և ընդդիմախոս ամերիկյան զինվորական միջամտությունների ամենուրեք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հանրապետական կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հակակոմունիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստապրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Վիրաբույժներ
Գևորգ Չաուշի հուշարձան (Երևան, Աջափնյակ)

**Գևորգ Չաուշի հուշարձան**, գտնվում է Երևանի Աջափնյակ համայնքում՝ Բաշինջաղյան, Մազմանյան և Բեկնազարյան փողոցների խաչմերուկում գտնվող Չաուշի անվան հրապարակում, տեղադրվել է 2007 թվականի սեպտեմբերի 29-ին, ի պատիվ ազատագրական պայքարի հերոս հայդուկապետ Գևորգ Չաուշի։

## Հեղինակներ
* Քանդակագործ՝ ՀՀ ժողովրդական նկարիչ Լևոն Թոքմաջյան
* Ճարտարապետ՝ Ժիրայր Պետրոսյան

## Տվյալներ
Հուշարձանը կառուցված է բազալտից, ընդհանուր բարձրությունը 12 մետր է, բուն արձանի բարձրությունը՝ 7 մետր։
մինի|250px|Գևորգ Չաուշի հուշարձան

## Պատմություն
Արձանը տեղադրվել է հրապարակի կենտրոնի բարձունքի վրա։ Հերոսի աջ ձեռքը և ոտքը խրված են լեռների մեջ, ինչով հեղինակը ցանկանում է ասել, որ երկիրը կանգուն է, և ոչ մեկին չի տրվելու, իսկ մյուս ձեռքում՝ հրացանն է։ Չաուշը ներկայանում է որպես պահապան և քաջարի զինվոր՝ հայացքն ուղղված դեպի Արարատ լեռը։ Հեղինակը քանդակը միտումնավոր չի հասցրել կատարյալ մշակվածության՝ քարի կոպտությամբ ցույց տալով սարերում կռված, սարերում մեռած մարդու կերպարը։

Հուշակոթողի կերտմանն աջակցել է սասունցիների «Էրգիր» մշակութային կազմակերպությունը՝ Սուրեն Ֆահրադյանի նախագահությամբ։

Ամեն տարի, Գևորգ Չավուշի նահատակության օրը՝ մայիսի 27-ին, հերոսի արձանի շրջակա տարածքում տեղի է ունենում ֆիդայիների ոգեկոչման ու հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարի հերոս Գևորգ Չավուշի հիշատակի նվիրված տոնակատարում։

Գևորգ Չավուշին նվիրված հուշարձաններ կան նաև Աշնակում, Արտաշատում, Ջերմուկում, Լուսառատում։

## Տես նաև
*Գևորգ Չաուշի հուշարձան (Արտաշատ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աջափնյակ վարչական շրջան
Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Լևոն Թոքմաջյանի քանդակներ
Հրակնատ

**Հրակնատ** (, ) 
# Ամրաշինական կամ այլ պաշտպանական կառույցների պատերում գնդացիրներից, հրանոթներից և ականանետներից կրակի վարման, ինչպես նաև դիտման (դիտարկման) համար բացված անցք։
# Հրաձգության համար զենքը հարմար տեղադրելու նպատակով խրամատի, խրամուղու կամ հաղորդակցության ուղու առջև հողաթմբի (հողապատնշեի) վրա բացված փոսորակը։
# Երբեմն հրակնատ է կոչվում նաև մարտական մեքենաների զրահում կրակի վարման համար բացված անցքը։

Կատեգորիա:Ռազմական գործողություններ
Փոլ (այլ կիրառումներ)

**Փոլ** կամ **Պոլ** անվանումը կարող է ունենալ հետևյալ կիրառումները․

## Փոլ
*Փոլ Բաղդադլյան (1953 - 2011), ամերիկահայ երգիչ, երգահան, ձայնագրման պրոդյուսեր, կոմպոզիտոր։ Հայտնի է հայկական սփյուռքում
*Փոլ Գարաբեդյան (1927 ― 2010), կիրառական մաթեմատիկոս և թվային անալիստ
*Փոլ Լեվեսք (ծ. 1969 թ.), ամերիկացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկ
*Փոլ Մաքքարթնի (ծ. 1942 թ.), անգլիացի ռոք երգիչ, երգերի հեղինակ, The Beatles-ի հիմնադիրներից մեկը
*Փոլ Մոթյան (1931-2011), հայկական ծագումով ամերիկացի ջազային թմբկահար, հարվածային գործիքների երաժիշտ և կոմպոզիտոր
*Փոլ Նյուման (1925 - 2008), ամերիկացի դերասան, ռեժիսոր, պրոդյուսեր
*Փոլ Ուայթ (ծ. 1972 թ.), առավել հայտնի Բիգ Շոու (Big Show) ռինգային անվամբ, ամերիկացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկ և կինոդերասան
*Փոլ Ուեսլի (ծ. 1982 թ.), ամերիկացի դերասան
*Փոլ Ուոքեր (1973 - 2013), ամերիկացի դերասան, նախկին մոդել
*Փոլ Չաթեր (1846 - 1926), հայազգի պետական-հասարակական գործիչ, մեծահարուստ
*Փոլ Ջամատի (ծ. 1967 թ.), ամերիկացի դերասան, պրոդյուսեր
*Փոլ Ջորջ (ծ. 1990 թ.), ամերիկացի նշանավոր բասկետբոլիստ
*Փոլ Ռադ (ծ. 1969 թ.), ամերիկացի դերասան, սցենարիստ, կինոպրոդյուսեր և կատակերգու
*Փոլ Ռիվ, բրիտանական երաժշտական պրոդյուսեր
*Փոլ վան Դայկ (ծ. 1971 թ.), գերմանացի էլեկտրոդանս ոճի դիջեյ, երաժիշտ և պրոդյուսեր
*Փոլ Փիրս (ծ. 1977 թ.), ամերիկացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ

-
*Ռոն Փոլ (ծ. 1935 թ.), քաղաքական դեմք, բժիշկ, երկարամյա երեսփոխան և ԱՄՆ-ի նախագահական ընտրությունների թեկնածու 
*Քրիս Փոլ (ծ. 1985 թ.), ամերիկացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ

## Պոլ
*Պոլ Բեթանի (ծ. 1971 թ.), անգլիացի դերասան
*Պոլ Բոկյուզ, ֆրանսիացի խոհարար
*Պոլ Գոգեն (1848 - 1903), ֆրանսիացի պոստիմպրեսիոնիստ նկարիչ, քանդակագործ, կավագործ, արվեստի մեջ՝ սինթետիզմի, պրիմիտիվիզմի հիմնադիր և նախակարապետ
*Պոլ Դեժարդեն (ծ. 1957 թ.), ֆրանսիացի երգչուհի
*Պոլ Էլուար (1895 - 1952), ֆրանսիացի բանաստեղծ
*Պոլ Անրի Հոլբախ (1723 – 1789), ֆրանսիացի մատերիալիստ, աթեիստ, համարվում է գիտական աթեիզմի հիմնադիրը, ֆրանսիական բուրժուա–դեմոկրատական հեղափոխության գաղափարախոս
*Պոլ Մունի (1895 - 1967), ամերիկացի դերասան
*Պոլ Սեզան (1839 - 1906), ֆրանսիացի նկարիչ
*Պոլ Վեռլեն (1844 - 1896), ֆրանսիացի բանաստեղծ
Կարո (այլ կիրառումներ)

**Կարո** անվանումը կարող է ունենալ հետևյալ կիրառումները․

* Կարո - կոմունա Իտալիայի Լիգուրիա մարզի Սպեցիա գավառում
* Կարո - 1937 թվականին «Հայկինո» ստուդիայում նկարահանված հայկական ֆիլմ
* Կարդենալ Կարո (նահանգ), նահանգ Չիլիի Օ'Հիգինս տարածաշրջանում

## Տես նաև
*Կարապետ (այլ կիրառումներ)
Կոլիիվշչինա

[մինի|Հայդամակների ճամբարը (նկարիչ՝ [Յուլիուշ Կոսակ)]]
**Կոլիիվշչինա** (, ), գյուղացիական-կազակային խոշոր ապստամբություն Աջափնյա Ուկրաինայում 1768 թվականին, Մաքսիմ ժելեզնյակի գլխավորությամբ՝ ընդդեմ լեհական ճորտատիրական և կրոնական ճնշման։ Սկսվել է մայիսին, Կիևի վոյեվոդության հարավում, ապա տարածվել այլ շրջաններ։ Գյուղացիները զինված էին սառը զենքով և թրերով։ Ռուսաստանի կառավարությունը, երկնչելով ապստամբության թափից, դաժանորեն ճնշել է այն։ Տարաս Շևչենկոն այդ շարժմանն է նվիրել «Հայդամակներ» պոեմը։

Կատեգորիա:Ապստամբություններ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի պատմություն
Կատեգորիա:Գյուղացիական ապստամբություններ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների պատմություն
Կատեգորիա:Կենդանիների իրավունքներ
Կատեգորիա:18-րդ դարի ապստամբություններ
Կատեգորիա:1768 Եվրոպայում
Ռոն (այլ կիրառումներ)

**Ռոն** անվանումը կարող է ունենալ հետևյալ կիրառումները․

*Ռոն, գետ է Շվեյցարիայում և Ֆրանսիայում
*Ռոն (դեպարտամենտ), դեպարտամենտ Ֆրանսիայի արևելքում
*Ռոն շրջան (Թենեսի), ԱՄՆ Թենեսի նահանգի 95 վարչական միավորներից մեկը
*Ռոն-Ալպ, տարածաշրջան Ֆրանսիայի հարավ-արևելքում
*(2285) Ռոն Հելին, աստերոիդ
*Ռոն Ուիզլի (ծ. 1980 թ.), Հարի Փոթեր վեպերի սերիայի կերպար
*Ռոն Վուդ (ծ. 1947 թ.), բրիտանացի երաժիշտ, կիթառահար, վոկալիստ, երգերի հեղինակ, երաժշտական պրոդյուսեր, նկարիչ
*Ռոն Փոլ (ծ. 1935 թ.), ամերիկացի քաղաքական դեմք, բժիշկ, երկարամյա երեսփոխան և ԱՄՆ-ի նախագահական ընտրությունների թեկնածու
Եվգենի Աբրահամյան

**Եվգենի Արամի Աբրահամյան** (, ), հայ ինժեներ-ֆիզիկոս, տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1968), պրոֆեսոր (1968)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1930 թ. սեպտեմբերի 3-ին, Թբիլիսիում։ 1953 թ.-ին ավարտել է Մոսկվայի մեխանիկական ինստիտուտը։ 1953–1958 թթ.-ին՝ Մոսկվայի Կուրչատովի անվան ատոմային էներգիայի ինստիտուտի գիտաշխատող, 1958 թ.-ից՝ ԽՍՀՄ ԳԱ Սիբիրի բաժանմունքի միջուկային ֆիզիկայի ինստիտուտի (Նովոսիբիրսկ) բետատրոնների լաբորատորիայի վարիչ։ Միաժամանակ գլխավորել է Նովոսիբիրսկի էլեկտրատեխնիկական ինստիտուտի էլեկտրաֆիզիկական տեղակայումների և արագացուցիչների ամբիոնը։ Զբաղվել է բարձր էներգիաների արդյունաբերական սարքերի և ուժեղ-հոսանքային արդյունաբերական արագացուցիչների հետազոտման, մշակման ու նախագծման աշխատանքներով։

## Անդամակցություն
* Կանխատեսումների (ապագա հետազոտության) միջազգային ակադեմիայի իսկական անդամ։

## Պարգևներ
* ԽՍՀՄ Պետական մրցանակ (1969)
* Պատվո շքանշան

## Ծանոթագրություններ

## Երկեր
* Бетатрон со спиральным накоплением электродов (группа авт.), «Журнал технической физики», 1965, X. 35, в. 4
* Импульсный безжелезный синхротрон там же
* On possibilities of transformer type accelerators, «Nuclear instruments and methods», 1968, v. 59, № 1
* Передача энергии электронным пучком: Проблемы и перспективы, М., 1982 (соавтр.).
* Интенсивные электронные пучки, М., 1984 (соавтр.).
* Промышленные ускорители электронов, М., 1986 (английской версии - "Industrial Electron Accelerators and Applications", Hemisphere Publishing Corp., New York, 1988).
* Анализ обстановки в мире перспектив будущего. Терика, М., 2006.
* Քաղաքակրթությունը XXI դարում, Մոսկվա, 2009 (անգլ.):

Կատեգորիա:Վիրահայ ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Վիրահայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Վիրահայ ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Հայ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի գիտնականներ
Անտառային նրբագեղիկ

thumb|Prunella modularis
thumb|''Cuculus canorus canorus'' + ''Prunella modularis''
**Անտառային նրբագեղիկ** (), նրբագեղիկների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, քիչ տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 14, 5 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 19-21 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 20-22 գ։ Փոքրամարմին է՝ դեղնամոխրագույն փետրավորմամբ, կտուցը՝ բարակ։

Մարմինը վերևից շիկակարմիր-դարչնագույն է, գագաթը, մեջքը, թևերը՝ խայտավոր։ Գլխից մինչև փորը մոխրագույն է, մարմնի կողքերին կան մուգ խայտեր։ Թաքնված թռչուն է, գորշ փետրավորման շնորհիվ՝ դժվար ճանաչելի։ Գետնին քայլում է կարծես սողալով՝ ընդհատ-ընդհատ շարժումներով, թաքստոցից ոչ հեռու։ Լայնորեն տարածված տեսակ է, բնակվում է խիտ անտառներում, թփուտներում, գետաձորերում, պտղատու այգիներում։

## Սննդառություն
Սնվում է անողնաշարավորներով, սերմերով, հատապտուղներով։

## Բազմացում և զարագացում
Հարսանեկան զույգերը ձևավորվում են մարտի 2-րդ տասնօրյակին։ Կրկնակի բազմացման ժամանակ արուների ակտիվ երգը լսելի է նաև հունիս-հուլիսի ընթացքում։ Առաջին բները գրանցվում են ապրիլի սկզբից։ Բույնը գավաթաձև է՝ ճյուղերից, մամուռից, բրդից, ձիու մազից։ Բնադրում է թփուտներում, հավանաբար պատրաստում են էգը և արուն՝ 10 օրվա ընթացքում։ Առաջին ձվերը բներում հայտնվում են ապրիլի 1-իև կեսերից մայիսի 2-րդ տասնօրյակի ավարտը։ Դնում է 20 մմ տրամագծով, կանաչավուն կապույտ 4-5 ձու։ Ձագերը ձվից դուրս են գալիս թխսակալման 14-րդ օրը. ամենավաղ ժամկետը մայիսի 1-ին տասնօրյակից մինչև ամսվա վերջն է։

## Նշանակություն
Օգտակար է. ոչնչացնում է մեծ քանակությամբ խխունջների, որոնք գյուղատնտեսական կենդանիների ֆասցիոլոզ հիվանդության տարածողներ են։

Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Կատեգորիա:Նրբագեղիկներ
Իվան Կեբին

**Յոհաննես Կեբին** (), հայտնի նաև **Իվան Գուստավովիչ Կեբին** (, ) ռուսականացված անվամբ, էստոնացի խորհրդային քաղաքական գործիչ։

1936 - 1938 թվականներին սովորել է Կարմիր պրոֆեսուրայի ինստիտում, ապա դասախոսել Մոսկվայի Ի. Գուբկինի անվան նավթի ինստիտում։ 1941 թվականին անցել է կուսակցական ղեկավար աշխատանքի, 1948 թվականից՝ ԷԿ(բ)կ ԿԿ-ի քարտուղար, 1950-1978 թվականներին՝ առաջին քարտուղար։ 1978-1983 թվականներին՝ Խորհրդային Էստոնիայի Գերագույն խորհուրդի նախագահության նախագահ։

Եղել է նաև ԽՍՀՄ III—X գումարումների գերագույն խորհուրդի պատգամավոր։ Պարգևատրվել է Լենինի 5 շքանշանով։

Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ
Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Տալլինի Անտառային գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 19-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 21-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 26-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ Ազգությունների խորհրդի 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Անտառային քնամոլ

**Անտառային քնամոլ** (), քնամոլների ընտանիքի կաթնասուն կենդանի։ Հայաստանում տարածված է 600-1950&nbsp;մ բարձրություններում՝ հյուսիս և հարավ-արևելք, Վայքի անտառներում, Խոսրովի արգելոցում, հանդիպում է նաև Սևանի ավազանում, երբեմն՝ Արարատյան դաշտի այգիներում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը մինչև 110 մմ է, պոչինը՝ 113 մմ։ Գլուխն ու մեջքը դեղնաօքրայամոխրագույն են, պոչը՝ խավոտ հարդամոխրագույն։ Քթից դեպի ականջները և գլխի կողքերով անցնում են սև կամ վառ գորշաօքրայագույն շերտեր։ Հետևի վերջավորությունները զգալիորեն երկար են առջևիններից։
Բնակվում է փչակներում կամ բարակ ճյուղերից, խոտից ու տերևներից կառուցած կլորավուն բներում։ Բնադրում է ծառաբների կամ հաստ ճյուղերի վրա, երբեմն՝ թփուտներում։ Գործունյա է մթնշաղին և գիշերը։

## Սննդառություն
Սնվում է ընկույզներով, մրգերով, սերմերով, հատապտուղներով, տերևներով, երբեմն՝ միջատներով, թռչունների ձվերով ու ձագերով։ Ձմեռային քուն է մտնում սեպտեմբեր-ապրիլին։
## Բազմացում և զարգացում
Բազմանում է տարին 1-2 անգամ, ունենում մինչև 9 ձագ։ Երբեմն վնասում է այգեգործությանը։
## Նշանակություն
Համաճարակային հիվանդությունների (տզային ուղեղաբորբ և լեպտոսպիրոզ) բնական փոխանցող է։

Կատեգորիա:Քնամոլներ
Կատեգորիա:Միջին Արևելքի կաթնասուններ
Էդուարդ Աբրահամյան (կոմպոզիտոր)

**Էդուարդ Ասլանի Աբրահամյան** (), հայ կոմպոզիտոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1966)։

## Կենսագրություն
1950 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի կոնսերվատորիան։ 1951–1953 թվականներին որպես կոմպոզիտոր կատարելագործվել է Մոսկվայում։ 1961 թվականից դասավանդել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում (1982 թվականից՝ պրոֆեսոր)։

Հեղինակ է դաշնամուրային 2 կոնցերտների (1950, 1953), սոնատի, 24 պրելյուդների, վարիացիաների, համերգային պիեսների։ Սիմֆոնիկ նվագախմբի համար գրած գործերից են՝ «Հայրենիքիս» պոեմը, «Պարային սյուիտ»–ը։ Պրելյուդներից բացի լայն տարածում են գտել ռոմանսները (այդ թվում՝ Ավետիք Իսահակյանի խոսքերով՝ «Ես երգիչ եմ», «Սև աչերեն», «Հայրենիքիս», «Գիշերն եկավ»)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Ապոլլոն (թիթեռ)

**Ապոլլոն** (), առագաստաթիթեռների ընտանիքին պատկանող խոշոր և գեղեցիկ թիթեռ, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Հայաստանում հանդիպում է Սյունիքի և Կոտայքի մարզերում։

## Արտաքին կառուցվածք
Թևերի բացվածքը 70-90 մմ է։ Թևերն սպիտակ են, արտաքին եզրը՝ թեփուկազուրկ և ապակենման թափանցիկ։ Արտաքին թևերի վրա կան տարբեր մեծության 5 սև պտեր, հետին թևերի վրա՝ 2 խոշոր կարմիր պտեր՝ սև օղակով և սպիտակ միջուկներով, թևերի անկյունային մասում՝ նույն տիպի աչքանման պտեր ավելի փոքր և միմյանց կպած։ Սև թրթուրի մեջքային մասը ավելի մուգ երկայնական գծով է։

Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3female Aragnouet dos.jpg|♀
Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3 female Aragnouet ventre.jpg|♀△
Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3 male Porté-Puymorens dos.jpg|♂
Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3 male Porté-Puymorens ventre.jpg|♂ △


## Սննդառություն
Սնվում է թանթռնիկի տերևներով։

## Բազմացում և զարգացում
Ձմեռում է թրթուրը, որը տարեկան տալիս է 1 սերունդ։ Թիթեռի թռիչքը սկսվում է հունիս-օգոստոսին։ Բնակվում է ասեղնատերևների թավուտներում, անտառեզրերին և քարքարոտ լեռնալանջերին։ Նվազող տեսակ է։

## Տարածվածություն
Տարածված է Եվրոպայում, դեպի արևելք և հարավ-արևելք` մինչև Հարավային Սիբիրում, Մոնղոլիայում, Տյան Շանում, Փոքր Ասիայում, Կովկասում և Անդրկովկասում։ Հայաստանում հայտնի է Գեղարքունիքի (քաղաք Սևան, գյուղ Սեմյոնովկա), Տավուշի (քաղաք Դիլիջան), Կոտայքի (Հանքավան, Արզական, Ծաղկաձոր), Վայոց ձորի (Ջերմուկ քաղաք, Գնիշիկ գյուղի շրջակայք), Սյունիքի (Լիճք, Շիշկերտ գյուղերի շրջակայք, քաղաք Քաջարան, Փխրուտ լքված գյուղ) մարզերից և Արայի լեռից։

## Պահպանություն
Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ, որը ընդգրկված է Բեռնի կոնվենցիայի Հավելված II–ում։

Թվաքանակը բավականաչափ բարձր է, իսկ մարդու գործունեությամբ չվնասված վայրերում բավական բարվոք է։

Վտանգման հիմնական գործոններն են ինքնաթիռների միջոցով անտառային տարածքների մշակումը թունաքիմիկատներով և անասունների գերարածեցմամբ պայմանավորված էկոհամակարգերի դեգրադացումը։

Պահպանվում է «Շիկահող» պետական արգելոցում և «Դիլիջան», «Սևան» ու «Արևիկ» ազգային պարկերում, ինչպես նաև մի շարք անտառային արգելավայրերում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առագաստավորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Թիթեռներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Միասին երիտասարդական շարժում

**Միասին երիտասարդական շարժում**, երիտասարդական կազմակերպություն, որը գործունեություն է իրականացրել Հայաստանում։ Ստեղծվել է 2008 թվականին։

Համաձայն մամուլի հրապարակումների՝ Միասին շարժումը ստեղծվել է ՄԻԱԿ կուսակցության կողմից։

## Գործունեություն
### Ծրագրեր
Միասին երիտասարդական շարժումը Հայաստանի պետական կառույցների և բարձրաստիճան պաշտոնյաների հովանավորությամբ և նրանց հետ սերտ համագործակցությամբ իրականացրել է մի շարք ծրագրեր, որոնք առնչվել են հասարակական որոշակի խնդիրների։

### Ճամբարներ
Միասին երիտասարդական շարժման գործունեությունն ընդգրկում է երիտասարդների համար ճամբարների կազմակերպումը։

2009 թվականին ճամբարի տևողությունը եղել է 5 օր, ճամբարին մասնակցել է 500 հոգի։ Կրթական ֆորումի թեման եղել է Զանգվածային ակցիաները։

2010 թվականանին ճամբարը կազմակերպվել է 2 հոսքով 10 օր տևողությամբ, որին մասնակցել է 600 հոգի։ Կրթական ֆորումի թեման եղել է Բիզնես ինովացիան։ «Միասին» 2010 կրթական ֆորումի շրջանակներում ՀՀ Վարչապետ Տիգրան Սարգսյանի հետ քննարկվել է Հայաստանում երիտասարդների նորարարական գաղափարների հիման վրա մշակված բիզնես ծրագրերին աջակցող կազմակերպության ստեղծման հարցը։

2011 թվականին ճամբարը կազմակերպվել է 3 հոսքով 15 օր տևողությամբ, որին մասնակցել է 1500 հոգի։ Կրթական ֆորումի թեման եղել է Ընտրական մոդելը։

2012 թվականին ճամբարի տևողությունը եղել է 5 օր, որին մասնակցել է 400 հոգի։ Կրթական ֆորումի թեման եղել է Գենդերային հավասարությունը։

2013 թվականին ճամբարի տևողությունը եղել է 5 օր, որին մասնակցել է 300 հոգի։ Կրթական ֆորումի թեման եղել է Արատավոր երևույթների դեմ պայքարը։


Միասին երիտասարդական շարժման իրականացրած ֆլեշմոբը «Միասին 2011» ֆորումի ընթացքում.jpg|
Youth Movement Miasin Flashmob on March 8 Armenia.JPG|Միասին երիտասարդական շարժման իրականացրած ֆլեշմոբը Հայաստանում Մարտի 8-ի առթիվ
Միասին երիտասարդական շարժման իրականացրած ֆլեշմոբը մայրության և գեղեցկության տոնի առթիվ.jpg|Միասին երիտասարդական շարժման իրականացրած ֆլեշմոբը մայրության և գեղեցկության տոնի առթիվ
Youth Movement Miasin NEVER AGAIN.jpg|
 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՀ երիտասարդական կազմակերպություններ
Լևոն Աբրահամյան (փիլիսոփա)

**Լևոն (Լև) Հարությունի Աբրահամյան** (), հայ փիլիսոփա, փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր (1968), պրոֆեսոր (1971)։

Խմբագիր, հրապարակախոս Արամ Աբրահամյանի հայրն է։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1928 թ. մարտի 11-ին, Ախալքալաքում։ Սովորել է Թիֆլիսի թիվ 43 դպրոցում։ 1950 թվականին ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետը։ 1950-1956 թվականներին եղել է Մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի հայկական մասնաճյուղի գիտաշխատող, 1955-1971 թվականներին ընդհատումներով՝ ԵՊՀ փիլիսոփայության ամբիոնի դոցենտ, 1956-1958 թվականներին՝ «Կոմունիստ» թերթի ագիտացիայի և պրոպագանդայի բաժնի վարիչ, 1958-1969 թվականներին՝ ՀԽՍՀ ԳԱ փիլիսոփայության և իրավունքի սեկտորի գիտաշխատող։

1953 թվականին Մոսկվայի համալսարանում պաշտպանել է թեկնածուական, 1968 թվականին՝ դոկտորական ատենախոսություն։ 1955 թվականին նրան շնորհվել է դոցենտի, 1971 թվականին՝ պրոֆեսորի կոչում։

1969-1970 թվականներին աշխատել է ԵՊՀ փիլիսոփայության, իսկ 1970-1976 թվականներին՝ դիալեկտիկական մատերիալիզմի և տրամաբանության ամբիոնում։ 1976-1978 թվականներին եղել է ԵրՊԻ փիլիսոփայության ամբիոնի պրոֆեսոր, 1978-1987 թվականներին՝ մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի հայկական մասնաճյուղի տնօրենի տեղակալ, 1987-2008 թվականներին՝ ԵՊՀ դիալեկտիկական մատերիալիզմի և տրամաբանության ամբիոնի պրոֆեսոր։ 2008 թվականին անցել է կենսաթոշակի։

Հեղինակ է 67 հոդվածի, 14 մենագրության։

Զբաղվել է դիալեկտիկական մատերիալիզմի իմացության տեսության հարցերով։ Աշխատությունները վերաբերվում են տեսական փիլիսոփայության և փիլիսոփայության պատմության հարցերին։

Մեծ ներդրում ունի Իմանուել Կանտի աշխատությունների հայերեն թարգմանության և մեկնաբանման գործում։

Նրա ղեկավարությամբ պաշտպանվել է 4 ատենախոսություն։

Մահացել է 2019 թվականի հուլիսի 24-ին Երևանում։

## Երկեր
* Гносеологические проблемы теории знаков, Е., 1965.
* Кант и проблема знания, Е., 1979.
* Главный труд Канта, Е., 1981.
* Лекции по философии, Е., 1996.
* Письмо о моралистах прошлого, Е., 2001.
* О филисофских проблемах знаковой теории языка, Е., 2001.
*Термины философии И. Канта: Словарь. Тигран Мец, 2003 - Всего страниц: 36.
* Другой Кант, Полигнозис, М., 2004.
* Беседы о классической филисофии, Е., 2006.
* Понять филисофа, Е., 2006.
* Նամակներ մեծ բարոյախոսների մասին, Ե., 2007:
* Тетрадь Sigma. Размышления на философские темы, Е., 2008.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԵՊՀ դասախոսներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Առագաստաթիթեռներ

**Աառագաստաթիթեռներ, առագաստավորներ** (), թեփուկաթևավորների կարգի ցերեկային թիթեռների ընտանիք։

Հայտնի է մոտ 530, Հայաստանում՝ 5 (այլ տվյալներով՝ 7) տեսակ՝ մնեմոզինա (*Parnassius mnemosyne*), ալեքսանոր (*Papilio aletanor*), ապոլլոն, մախաոն, պոդալիրիուս և այլն։

Խոշոր թիթեռներ են։ Ունեն վառ գունավորում՝ ոսկեգույնից դեղնականաչ։ Տեսակների մեծ մասին բնորոշ է սեռական երկձևությունը։ Որոշ տեսակների հետին թևերն ունեն նեղ ու երկար ձգված պոչիկներ։ Մսալի, գլանաձև թրթուրները գլխի հետևի մասում կրում են հատուկ գեղձ, որից գրգռման դեպքում դուրս է ցցվում նարնջագույն եղանիկ և տհաճ հոտ արձակում (թրթուրի համար պաշտպան, միջոց է)։ Հարսնյակն անկյունավոր է՝ գոտևորված մետաքսաթելով, որով ամրանում է հիմնանյութին։ Ամենաերկարակյաց թիթեռներից են։

Կատեգորիա:Թիթեռներ
Կատեգորիա:Ցերեկային թիթեռներ
Կինոպրոյեկցիոն էկրան

[մինի|Պրոյեկցիոն էկրանը [կինոթատրոնում]]
**Կինոպրեյեկցիոն էկրան**, հարթ կամ կոր մակերևույթ, որի վրա պրոյեկտվում է կինոնկարը։ Լույսի հավասար ցրման դեպքում հանդիսասրահի ցանկացած կետում կինոպրեյեկցիոն էկրանի պայծառությունն ընկալվում է միևնույն ձևով։ Պատկերի պայծառությունը պայմանավորված է կինոպրեյեկցիոն էկրանի լուսա տեխնիկական բնութագրերով և կինոպրոյեկցիոն ապարատի օգտակար լուսային հոսքով։ Հիմնական լուսատեխնիկական բնութագրերից են պայծառության գործակիցը, ցրման անկյունը՝ անկյունային զոնան։ Ըստ կինոպրոյեկտման եղանակի կինոպրեյեկցիոն էկրանը լինում է՝ լուսանդրադարձնող (մակերևույթը անթափանց է, պատկերը դիտվում է այն կողմից, որ կողմից պրոյեկտվում է կինոնկարը) և լուսաթափանց (էկրանը կիսաթափանց է, կինոնկարը էկրանի վրա պրոյեկտվում է հանդիսատեսի հակառակ կողմից)։ Առավել տարածված են լուսանդրադարձնող կինոպրեյեկցիոն էկրանները, որոնք, ըստ լույսի ցրման, լինում են դիֆուզային-ցրող (սպիտակափայլատ) և ուղղորդված-ցրող։ Ստերեոպրոյեկտման համար կիրառվում է ռաստարային կինոպրեյեկցիոն էկրան.։ Լուսաթափանց Կինոպրեյեկցիոն էկրանները կիրառվում են ցերեկային լույսով աշ խատող կինոսարքավորումներում կամ արհեստականորեն լուսավորված շինություններում։ Կինոպրեյեկցիոն էկրանները տարբերվում են նաև ըստ կինեմատոգրաֆի տեսակների։ Խոշոր կինոթատրոնում կինոպրեյեկցիոն էկրանի լայնությունը հասնում է 30մ և ավելի, իսկ սիրողական նպատակների համար՝ 0, 8 մ և ավելի։

Կատեգորիա:Տեխնիկա
Ֆթիզիատրիա

thumb|right|192px

**Ֆթիզիատրիա** ( - հյուծախտ, բարակացավ, թոքախտ և  - բուժում), կլինիկական բժշկության բաժին, ուսումնասիրում է տուբերկուլոզի հարուցիչի ձևաբանական և կենսաբանական առանձնահատկությունները, կենդանի օրգանիզմ նրա ներթափանցման ուղիները, հիվանդության զարգացման մեխանիզմները, զանազան օրգանների ախտահարումը տուբերկուլոզով, դրանց ախտորոշումը, կլինիկական ընթացքը, բուժման մեթոդները և առողջացման պրոցեսները։

Ֆթիզիատրիան զբաղվում է նաև տուբերկուլոզի ժամանակ ալերգիայի և իմունիտետի, համաճարակագիտության, կանխարգելիչ բազմաթիվ միջոցառումների ուսումնասիրությամբ։ Ֆթիզիատրիան օգտագործում է կլինիկական, ռենտգենաբանական, բրոնխաբանական, ռադիոիզոտոպային, ընդերադիտման, բակտերիալոգիական, լաբորատոր, կենսաքիմիական, իմունաբանական և այլ ախտորոշիչ մեթոդներ։ Ժամանակակից ֆթիզիատրիայից առանձնացել են մի շարք մասնաճյուղեր՝ ֆթիզիապեդիատրիան, ֆթիզիաուրոլոգիան, ֆթիզիագինեկոլոգիան, ֆթիզիաօրթոպեդիան, ֆթիզիավիրաբուժությունը։

Հիվանդների բուժման նախկին հիգիենա-դիետային, ախտանշանային, կոլապսաբուժական և կոլապսավիրաբուժական մեթոդների հետ մեկտեղ, սկսած 1943 թվականից
ֆթիզիատրիան ձեռնամուխ է եղել տուբերկուլոզի տարբեր արտահայտությունների բուժմանը՝ անտիբիոտիկներով և քիմիական դեղամիջոցներով։ Սկսած XX դ․ 50-ական թթ․, տուբերկուլոզի թոքային որոշ ձևերի դեպքում կիրառում են թոքերի արմատական վիրահատություններ, որոնք տալիս են բարձր բուժական արդյունավետություն։ Հակատուբերկուլոզային դեղամիջոցների օգտագործումը հնարավորություն տվեց ֆթիզիատրիայի բնագավառում կազմակերպել նոր կանխարգելիչ ուղղություն՝ քիմիականխարգելումը։ XX դ․ սկզբին ֆրանսիացի գիտնականներ Ա․ Կալմետի և Կ․ Գերենի հայտնաբերած ԲՑԺ կենդանի վակցինային շտամի շնորհիվ ֆթիզիատրիայի բնագավառում սկսեց զարգանալ կանխարգելիչ նոր ուղղություն՝ հակատուբերկուլոզային վակցինացումը և ռեվակցինացումը։ Հիվանդության վաղ ձևերի ժամանակին հայտնաբերման նպատակով լայնորեն կիրառվում են զանգվածային տուբերկուլինաախտորոշման մեթոդը և ֆլյուորագրաֆիական հետազոտությունները։

XX դ․ սկզբին ֆթիզիատրիան առանձնացել է ընդհանուր թերապիայից, այնուհետև կազմակերպվել են տուբերկուլոզով հիվանդների բուժման մասնագիտացված հիմնարկներ՝ հիվանդանոցներ, առողջարաններ, ինչպես նաև հակատուբերկուլոզային պայքարը գլխավորող հիմնարկներ՝ դիսպանսերներ։

Հայաստանում հակատուբերկուլոզային ծառայությունը կազմակերպվել է խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո՝ ֆթիզիատրիաի հիմնադիր Գ․ Սաղյանի նախաձեռնությամբ։ Սովետական Հայաստանի քաղաքներում և գյուղական շրջաններում գործել են հակատուբերկուլոզային դիսպանսերներ, որոնց աշխատանքը գլխավորել է հանրապետական հակատուբերկուլոզային դիսպանսերը։

Երևանի բժշկական ինստիտուտում ֆթիզիատրիան դասավանդվել է 1930 թվականից, թերապիայի ամբիոնին կից։

Կատեգորիա:Ֆթիզիատրիա
Առնետներ

**Առնետներ** (), կրծողների կարգի մկնանմանների ընտանիքի կաթնասունների սեռ։

## Տարածվածությունը Հայաստանում
Հայաստանում հայտնի է 2 տեսակ, մոխրագույն առնետ կամ պասյուկ առնետ և սև առնետ։ Առնետ մոխրագույնի կամ պասյուկի (*R. norvegicus*) մարմնի երկարությունը 25 սմ է, պոչինը՝ 12 սմ։ Տարածված է Շիրակի, Արարատի, Արագածոտնի մարզերում։ Ապրում է այգիներում, ջրավազանների ափերին, ներքնահարկերում։ Առնետ սևի (*R. rattus*) դունչը սուր է, ականջները՝ մեծ և կլոր։ Տարածված է Տավուշի, Կոտայքի մարզերում։ Փորում են բներ, բնակվում են նաև տանիքներում, այգիներում։

## Տնտեսական նշանակություն
Առնետները սնվում են մրգերով, սերմերով, միջատներով, խխունջներով։

Կատեգորիա:Մկնանմաններ
Ֆիբրա

**Ֆիբրա** ( - թել), նյութ, որն ստանում են չսոսնձած հնաշորի թուղթը ցինկի քլորիդի լուծույթով (սակավ՝ ծծմբական թթվով կամ ռոդանիդի և կալցիումի քլորիդի խառնուրդի լուծույթով) տոգորելով, ապա՝ մամլելով։

Ջրակայունությունը մեծացնելու համար ֆիբրան երբեմն տոգորում են պարաֆինով կամ մոմով։ Թողարկում են խողովակների և թերթերի ձևով։

Ֆիբրան օգտագործում են որպես էլեկտրա և ջերմամեկուսիչ նյութ, սարքերում և ապարատներում միացման տեղերի խցանման համար, ինչպես նաև որպես կաշվի փոխարինիչ՝ կենցաղային նշանակման շինվածքներում։

## Գրականություն
* Соломахо В. Л., Томилин Р. И., Цитович Б. В., Юдовин Л. Г. Справочник конструктора-приборостроителя. Проектирование. Основные нормы. — Мн.։ Высшая школа, 1988. — 272 с. — ISBN 5-339-00091-5

Կատեգորիա:Ջերմամեկուսիչ նյութեր
Կատեգորիա:Շինարարական նյութեր
Ֆիբրին

**Ֆիբրին** ( - թել), անլուծելի, բարձրամոլեկուլային սպիտակուց։

Առաջանում է արյան մակարդման պրոցեսում՝ պլազմայի ֆիբրինոգենից։ Վերջինս կազմում է արյան պլազմայի 0, 3—0, 4%-ը և արտադրվում է լյարդի պարենքիմային բջիջներից։ Ֆիբրինոգենը ֆիբրինի է վերածվում թրոմբին ֆերմենտի ազդեցությամբ։ Ֆիբրինի թելիկները պոլիմերվում են և կազմում թրոմբի հիմքը, որը և դադարեցնում է արյունահոսությունը։

Ֆիբրինը ստանում են արյան մակարդուկը լվանալով և չորացնելով։ Օգտագործվում է վիրահատությունների, հեմոֆիլիայի ժամանակ, մանկաբարձագինեկոլոգիական պրակտիկայում՝ մանր անոթների արյունահոսությունը դադարեցնելու համար։

## Արտաքին հղումներ
* britannica.com կայքում 
* Медицинская энциклопедия կայքում 

Կատեգորիա:Արյան սպիտակուցներ
Խորեն Աբրահամյան (ռազմական գործիչ)

**Խորեն Հարությունի Աբրահամյան** (), հայ խորհրդային ռազմական գործիչ, դիվիզիայի կոմիսար, Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատման աջակից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Նախիջևան քաղաքում։ Մասնակցել է Հայաստանում խորհրդային կագերի հաստատմանը և քաղաքացիական կռիվներին, Միջին Ասիայում՝ բասմաչության դեմ մղված մարտերին։ 1930 թվականին ավարտել է Լենինգրադի Տոլմաչովի անվան ռազմա-քաղաքական ակադեմիան։

Եղել է Հայկական Վորոշիլովի անվան 76-րդ լեռնահրաձգային դիվիզիայի կոմիսար, քաղբաժնի պետ, ՀԿԿ Կենտկոմի անդամ (1933), ՀԽՍՀ ԿԳԿ-ի (1931) և ԱՍՖՍՀ ԿԳԿ-ի (1935) անդամ։

Պարգևատրվել է Կարմիր աստղի շքանշանով։

## Գրականություն
* Ղամարլուից-Զանգեզուր (Հիշողություններ Հայաստանի քաղաքացիական կռիվներից), 1931 / (կազմ. և խմբ.՝ Խ. Աբրահամյան)

## Ծանոթագրություններ

* Абрамян Хорен Арутюнович 

Կատեգորիա:Խորհրդային ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ սպաներ
Ֆիբրոմա

**Ֆիբրոմա** ( - թել և ωμα - ուռուցք), շարակցական հյուսվածքի թելիկների բարորակ ուռուցք։

Հիմնականում առաջանում է մաշկի, լորձաթաղանթի վրա, կրծքագեղձերում, արգանդում և այլն։ Ըստ աճման բնույթի լինում է տարածուն և սահմանափակ։ Ախտանշանները և ընթացքը պայմանավորված են ֆիբրոմայի տեղադրությամբ և աճման արագությամբ։ Երբեմն կազմափոխվում է չարորակի։

Ֆիբրոման հաճախ զուգակցվում է մկանային (ֆիբրոմիոմա), գեղձային (ֆիբրոադենոմա) կամ անոթային (ֆիբրոանգիոմա) հյուսվածքների տարաճմամբ։ Բուժումը կատարվում է վիրահատական եղանակով։
## Արտաքին հղումներ

* Dermatofibroma
* Angiofibroma 
* Ovarian fibroma HP:3654  at humpath.com

Կատեգորիա:Ուռուցքային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Մաշկային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Գինեկոլոգիական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Ուռուցքների տեսակներ
Ասիական լայնականջ չղջիկ

**Ասիական լայնականջ չղջիկ** (), հարթաքթայինների ընտանիքի կաթնասուն կենդանի, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Հայաստանում հանդիպում է հարավ և հարավարևելյան մարզերում։ Բնակվում է քարանձավներում, խորշերում, տարբեր շինությունների նկուղներում, երբեմն՝ պայտաքիթ և հարթաքիթ չղջիկների ընտանիքների այլ տեսակների հարևանությամբ։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը մինչև 47 մմ է, պոչինը՝ մինչև 35 մմ, կենդանի զանգվածը՝ 7-8 գ։ Ականջները լայն են (1517 մմ), արտաքին եզրին արտահայտված մաշկային ելուստը (ցցվածք) բացակայում է։ Միջին ականջաելունդը (կոզելոկ) հիմքում լայնացած է։ Մարմնի վերին մասը ոսկեգույն է կամ հարդագույն, փորինը՝ սպիտակաարծաթագույն։

## Սննդառություն
Որսի է դուրս գալիս մթնշաղին։ Սնվում է միջատներով (գերադասում է գիշերաթիթեռներին և մոծակներին), ինչպես նաև ճանճերով, մոծակներով ու բզեզներով։

## Էկոլոգիա
Սովորաբար, ապրում և ձմեռում են քարանձավներում և անձավներում, հազվադեպ` տարբեր շինությունների նկուղներում և ձեղնահարկերում։ Գերադասում են բնակվել նոսրանտառներում և ջրավազաններին մոտ։

Երբեք մեծ գաղութներ չեն առաջացնում, ավելի հաճախ ապրում են մենակ կամ փոքր խմբերով (2-7 առանձնյակ)։ Ակտիվ են օրվա բոլոր մութ ժամերին։ Էգը մայիսի վերջին կամ հունիսի սկզբին ծնում է մեկ, հազվադեպ` երկու ձագ։ Ձմռանն անցնում են ավելի խոր և համեմատաբար տաք թաքստոցներ։

## Տարածվածություն
Տարածված է Հարավային Կովկասից մինչև Դաղստան, Հիմալայներ և Սիչուան։

Հայաստանն այս սակավաթիվ տեսակի արեալի արևմտյան սահմանն է։ Ընդգրկում է Երևանի շրջակայքը, Կոտայքի մարզը (Գառնի, Գեղարդ, Արզնի, Աբովյան), Վայոց ձորի մարզը (Արփի, Ելփին, Չիվա, Արենի, Հերհեր, Մարտիրոս գյուղեր և այլն), Սյունիքի մարզը (Խնձորեսկ, Նռնաձոր (Նյուվադի) գյուղեր, Մեղրի և Գորիս քաղաքներ), Տավուշի և Լոռու մարզեր։

## Պահպանություն
Քիչ մտահոգող կարգավիճակով տեսակն ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Արեալը նկատելիորեն կրճատվում է հյուսիսից դեպի հարավ։ Այս տեսակի հանդիպման սովորական վայրերում ևս թվաքանակը կրճատվել է։

Սպառնացող վտանգներից է բնական հարմար թաքստոցների կրճատումը և քանդումը։

Քարանձավների մի մասը ընդգրկվել է բնության հուշարձանների ցանկում։ «Մագելի» քարանձավը փակվել է այցելուների համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Հարթաքիթ չղջիկներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Կաթնասուններ
Բվեր

**Բվեր** (), բվանմանների կարգի գիշատիչ թռչունների գիշերային տեսակների ընտանիք։

Հայտնի է 123, Հայաստանում՝ 7 տեսակ՝ եվրոպական բվիկ, հարավային բվեճ, տնային բվիկ, անտառաբու, ականջավոր բու, ճահճային բու, թավշաոտ բվիկ։

## Արտաքին կառուցվածք
Փետրածածկը խիտ է, փափուկ, փխրուն, գունավորումը՝ միատարր, գորշ դարչնագույն, սպիտակ՝ տարբեր պտերով ու խայտերով։ Գլուխը մեծ է, պարանոցը՝ կարճ, ականջներին հաճախ կան փետրափնջեր, աչքերը մեծ են, դեղնանարնջագույն։ Վերին կտուցը կարճ է՝ ներքև կեռված, եզրերը՝ սուր, ծայրը՝ սրված։ Վերնակտուցի հիմքում մոմաքթարմատը դեղին է՝ առաջ ուղղված մազանման փետուրներով։ Ոտքերը կարճ են, մագիլները՝ լավ զարգացած։ Գիշերային թռչուններ են, սակայն լավ տեսնում են նաև ցերեկը։
 

Կատեգորիա:Բվանմաններ
Բվիկներ

**Բվիկներ** (), թիթեռների ընտանիք։ Հայտնի է 500, Հայաստանում՝ ավելի քան 126 տեսակ։ Ամենատարբեր չափերի գիշերային թիթեռներ են, ակտիվ են մթնշաղին կամ գիշերը։ Թևերի գունավորումը բազմազան է, իսկ նկարը ընտանիքի համար ընդհանուր բնույթ է կրում։ Առաջին զույգ թևերը երկարավուն են, հետինները՝ ավելի կարճ, կլորավուն, հանգստի վիճակում ծալում են տանիքաձև։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինը և փորիկը ծածկված են խիտ մազիկներով։ Թրթուրները մերկ են, հազվադեպ՝ մազոտ, ունեն 12-16 ոտք։ Ապրում են խոտաբույսերի, ծառերի վրա կամ թաքնվում հողի մեջ։

Ձվադրում են կերաբույսերի, հողի վրա կամ հողի մեջ։ Ձվերը կլորավուն են, կողավոր, դնում են մեկական կամ կույտերով։ Հարսնյակավորվում են հողի խորշերում կամ բոժոժներում։ Բվիկները բաժանվում են 2 խմբի՝ կրծող բվիկ, որոնց թրթուրներն ապրում են հողում ու կրծում բույսերի արմատները, և բվիկ վերերկրյա, որոնք վնասում են բույսերի վերին մասերը։ Հայաստանում հայտնի է մոտ 126 տեսակ, որոնցից աշնանացան, բամբակենու, կաղամբի, մարգագետնային և այլ։ Բվիկները գյուղատնտեսական բույսերի վնասատուներ են։

Պատկեր:Acronicta.rumicis.7339.jpg|*Acronicta rumicis*
Պատկեր:Phlogophora.meticulosa.6964.jpg|*Phlogophora meticulosa*
Պատկեր:Cryphia algae01.jpg|*Cryphia algae*
Պատկեր:Euxoa temera01.jpg|*[[Euxoa temera]]*
Պատկեր:Callistege.mi.2040.jpg|*Callistege mi*
Պատկեր:Scoliopteryx libatrix imago.3epo.Post.jpg|*Ատամնաթև բվիկ (Scoliopteryx libatrix)*
Պատկեր:Antitype chi - top (aka).jpg
Պատկեր:Spodoptera frugiperda worm.jpg|*[[Spodoptera frugiperda]]*
 

Կատեգորիա:Թիթեռներ
Ասկարիդներ

**Ասկարիդներ** (), կլոր որդերի ընտանիք։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարդու ասկարիդի մարմինն իլիկաձև է։ էգի երկարությունը 25-40 սմ է, արուինը՝ 15-25 սմ։

## Բազմացում և զարգացում
Բաժանասեռ է։ էգն օրական կարող է դնել մինչև 250 հազար ձու, որոնց հասունացումը տեղի է ունենում արտաքին միջավայրում։ Նրանց ձվերը, սննդի հետ ընկնելով օրգանիզմ, առաջացնում են թրթուր, որոնք թափանցում են աղիքի, ապա լյարդի արյունատար անոթներ, որտեղից և սիրտը։ Հետագայում այդ թրթուրն ընկնում է թոքեր, որտեղից տրանխեաները, բերանը, ապա կերակրափողով անցնում է մարսողության համակարգ։ Բարակ աղիքներում 2-2,5 ամիս անց հասունանում է և սկսում է ձվադրել։

## Տարածվածությունը Հայաստանում
Հայաստանում լայնորեն տարածված են ասկարիդ խոզերի (*Ascaris suum*), ասկարիդ հորթերի (*Neoascaris vitulorum*), ասկարիդ ձիերի (*Parascaris equorum*), ասկարիդ թռչունների (*Ascaridia galli*), ասկարիդ շների (*Toxocara canis*, *Toxascaris leonina*) և ասկարիդ մարդու (*Ascaris lumbricoides*) տեսակները։

## Ասկարիդիոզ

Մակաբույծը զարգացման ընթացքում կատարում է լյարդաթոքային բարդ միգրացիա։ Ասկարիդի ինվազիոն ձվերը, սննդի կամ ջրի հետ ընկնելով մարդու օրգանիզմ, առաջացնում են թրթուր, որը թափանցում է աղիներ, ապա արյան հոսքով հասնում լյարդ, սիրտ, թոքեր, բրոնխներ և բերանի խոռոչ, երկրորդ անգամ ընկնելով մարսողական օրգաններ՝ դառնում է սեռահասուն մակաբույծ։

Մարդու ասկարիդոզի կանխարգելման նպատակով անհրաժեշտ է պահպանել անձնական հիգիենայի կանոնները, բնակչության շրջանում, հատկապես՝ դպրոցներում, հարուցչի կենսակերպի վերաբերյալ տանել բացատրական աշխատանքներ, քանի որ երեխաներն ավելի զգայուն են այդ ինվազիայի նկատմամբ։

Կենդանիները վարակվում են՝ կերի կամ ջրի միջոցով մակաբույծի ինվազիոն ձվերը ներս ընդունելով։ Վերը նշված կենդանիների գրեթե բոլոր ասկարիդ ունեն զարգացման միանման բարդ կենսակերպ։

Կենդանիների ասկարիդ խիստ ախտածին մակաբույծներ են, որոնք պատճառ են դառնում զանգվածային անկումների, մատղաշի աճի դանդաղեցման, մթերատվության և մթերքի որակի նվազման։ Գյուղատնտեսական կենդանիների և մարդու ասկարիդոզների բուժման համար կան բազմաթիվ պատրաստուկներ՝ ատազոլ ֆորտե, ալբեն, ալբենտազոլ, նիլվեպ, կաբենդազոլ և այլն։

Կատեգորիա:Կլոր որդեր
Կատեգորիա:Մարդու մակաբույծներ
Ռուբեն Աբրահամյան

**Ռուբեն Թադեոսի Աբրահամյան** (), հայ իրանագետ-լեզվաբան, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (1935)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է փետրվարի 3-ին, Գնիշիկ գյուղում (այժմ Վայոց ձորի մարզ)։ Ավարտել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը (1899), Երևանի գիմնազիան (1906), սովորել Կիևում (1907), Լայպցիգում (1909), Պետերբուրգի համալսարանում (1911)։

Զբաղվել է մանկավարժությամբ Թիֆլիսում (1912-1920), Իրանում (1921-1946)։ 1935 թվականին Թեհրանի համալսարանում հիմնադրել է հին պարսկերենի և պահլավերենի ամբիոնը։ 1946 թվականին վերադարձել է Հայաստան։ Գիտական գործունեությունն սկսել է 1911 թվականից։ Զբաղվել է պարսկերենի պատմության պարբերացման հարցերով։ Հիմնական աշխատությունն է «Պահլավերեն-պարսկերեն-հայերեն-ռուսերեն-անգլերեն բառարան»-ը (1965), որտեղ պահլավական համարժեքների դիմաց տրված են հայկական փոխառյալ բառերը։ Թարգմանել է պարսկերենից՝ Բաբա Թահեր Օրիանի, Ֆիրդուսիի ստեղծագործություններից, պահլավերենից՝ «Արտա Վիրապ նամակ» և «Յուշտի Ֆրիան» երկերը։ Մահացել է հոկտեմբերի 26-ին, Երևանում։

## Երկեր
* Ֆերղովսին և իր Շահնամեն, հ. 1, Թեհրան, 1934
* Սայաթ-Նովայի տաղերը, ներածական հոդվածով, լեզվի ուսումնասիրությամբ, բառարանով և այլ հոդվածներով ու դիտողություններով, Թեհրան, 1943
* Dialectes des Israélites de Hamadan et d'Ispahan et dialecte de Baba Tahir, Tehran, 1936

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Իրանագետներ
Կատեգորիա:Իրանցի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդահայեր
Կատեգորիա:Խորհրդային թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Հայ իրանագետներ
Կատեգորիա:Հայ լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Ապոլլոն (այլ կիրառումներ)

**Ապոլլոն** եզրը կարող է վերաբերվել.

* Ապոլլոն - հին հունական դիցարանի գլխավոր աստվածներից մեկը
* Ապոլլոն (թիթեռ) - առագաստավորների ընտանիքի թիթեռ
* Ապոլոններ - Երկրին մոտեցող աստերոիդների խումբ
* (1862) Ապոլոն - աստերոիդ
* Ապոլլոն (թերթ) - Ռուսաստանում 1909-1917 և 1993-1998 թթ. տպագրված թերթ
* Ապոլլոն (գրական խմբակ) - 20-րդ դարի սկզբին Եգիպտոսում ստեղծված գրական-ստեղծագործական միավորում՝ համանուն ամսագրով

## Տես նաև
* Ապոլո ծրագիր
* Ապոլլոնովկա
Բրամ

thumb|աջից|250px|Գետային տափակոն

**Տափակոն** (), ծածանաձկների ընտանիքի ձուկ։ Հայաստանում հայտնաբերվել է 1998-ին՝ Մեծամոր գետում։ Այժմ հանդիպում է նաև Արարատյան դաշտի մյուս գետերում՝ Արաքսում, Հրազդանի ստորին հոսանքում, նաև այդ գետերի ջրերով սնվող ջրանցքներում։ Խոշոր ձուկ է։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինը բարձր է, կողքերից խիստ սեղմված, երկարությունը՝ 26-35, երբեմն մինչև 45 սմ, զանգվածը՝ մինչև 2, 5 կգ և ավելի։ Բերանը կիսաստորին է, դունչը՝ բութ, ճակատը՝ ուռուցիկ։ Թեփուկները կարճ ու լայն են, հիմքերը՝ մաշկային «գրպանիկի» մեջ։ Կողագծային թեփուկները 52-56 հատ են, կլանային ատամները՝ միաշարք։ Պոչային լողակը խոր մկրատաձև կտրվածքով է, որի ստորին բլթակը վերինից երկար է ու լայն։ Փորային լողակների հիմքը գտնվում է մեջքային լողակի հիմքից առաջ։ Մեջքային լողակն ունի 12-13 ճառագայթ, հետնալողակը՝ 28-30։ Խռիկային առէջները (21-24 հատ) կարճ են ու խիտ դասավորված։ Փորային լողակների և հետանցքի միջև առկա է ողնուց, որը հաճախ ծածկված չէ թեփուկներով։ Մեջքը և գլխի վերին մասը մոխրականաչավուն են, կողքերը՝ արծաթափայլ կամ դեղնաոսկեգույն, փորիկը՝ արծաթափայլ սպիտակ։ Մեջքային, պոչային լողակները և հետնալողակը մուգ մոխրագույն են՝ կարմրավուն հիմքով, իսկ կրծքային և փորային լողակները՝ նարնջամոխրագույն։ Աչքի ծիածանաթաղանթը դեղնավուն է, վերին մասը՝ մուգ մոխրագույն կամ սև։ Սեռահասուն է դառնում 2 կամ 3 տարեկանում։ Բազմանում է ապրիլ-մայիսին, երբեմն՝ հունիսին։ Այդ ընթացքում արուների մարմնի և գլխի վրա հայտնվում է լավ արտահայտված «մարգարտյա» ցան։ Բեղունությունը կարող է հասնել մինչև 10 հազար ձկնկիթի, որը կպչուն է, բաց դեղնավուն՝ տրամագիծը՝ 1, 5 մմ։ Դնում է ստորջրյա բույսերի վրա։
Բնակվում է վտառներով։ Սովորաբար հանդիպում է հարուստ բուսականությամբ դանդաղահոս ջրերում։ Հիմնականում վարում է մերձհատակային կենսաձև։

## Սննդառություն
Սնվում է բենթոսային անողնաշարավորներով՝ փափկամարմիններով, միջատներով և նրանց թրթուրներով, ստորակարգ խեցգետնակերպներով, որդերով, նաև ստորջրյա բույսերով։ Սննդային ակտիվությունը սովորաբար բարձր է գիշերը։
Արժեքավոր ձկնատեսակ է։ Թվաքանակի հետագա աճի դեպքում կարող է ունենալ արդյունաբերական նշանակություն։ Սիրող, ձկնորսության ցանկալի օբյեկտ է։

Կատեգորիա:Ծածաններ
Թոմաշ Ռոսիցկի

**Տոմաշ Ռոսիցկի** (, ), չեխ ֆուտբոլիստ։ Հանդես է գալիս Լոնդոնի «Արսենալ» ակումբում որպես կիսապաշտպան և Չեխիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի ավագ։ Ստացել է «Փոքրիկ Մոցարտ» մականունը։

## Կարիերա
### Ակումբային

Թոմասը Ֆուտբոլով սկսել է զբաղվել ČKD Kompresory Praha մանկապատանեկան ակումբում։ 2 տարի անց, 18 տարեկանում տեղափոխվում է չեխական «Սպարտա»։ «Սպարտան» հետաքրքրվում էր նրա մեծ եղբայր Իրժի Ռոսիցկիով, իսկ նրա հայրնել ցանկացավ, որ Թոմասը նույնպես տեղափոխվի այդտեղ

1998/99 թվականների մրցաշրջանում նա իր առաջին խաղն անցկացրեց «Սպարտա» ակումբի մեծահասակների թիմում։ «Սպարտաի» կազմում նա երեք անգամ դարձել է Չեխիայի չեմպիոն և դարձավ մրցաշրջանի տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ։

2001 թվականին Ռոսիցկին տեղափոխվում է «Բորուսիա» և դառնում Գերմանիայի չեմպիոն 2002/03 մրցաշրջանում։

2006 թվականի մայիսի 23-ին Ռոսիցկին երկարաժամկետ պայմանագիր է կնքում Լոնդոնի Արսենալի հետ։ Արսենալում ստանում է 7 համարը, որը մինչ այդ կրում էր ֆրանսիացի ֆուտբոլիստ Ռոբերտ Պիրեսը։

2006 թվականի օգոստոսի 8-ին Ռոսիցկին իր առաջին խաղն է անցակացնում Արսենալի կազմում։ Դերբյուտի հանդիպումն անցկացրել է Չեմպիոնների Լիգաի որակավորման երրորդ փուլում, Զագրեբի դեմ։ Սեպտեմբերի 13-ին իր առաջին գոլն է խփում՝ գնդակն ուղարկելով գերմանական Համբուրգի դարպասը։

2008 հունվարի 26-ին Նյուքասլի դեմ խաղում, նա ստացավ լուրջ վնասվածք և բաց թողեց 2008/09 մրցաշրջանը։

2012 թվականի մարտի 12-ին Ռոսիցկին կնքեց նոր պայմանագիր Արսենալի հետ։

### Ազգային
Ազգային հավաքականի կազմում առաջին հանդիպումն նա անցկացրել է 2000 թվականին՝ 19 տարեկանում։ Չեխիայի հավաքականի կազմում մասնակցել է Եվրոպայի 2000 և 2004 թվականների առաջնություններին։

Չեխիայի ընտրանու կազմում մասնակցել է ԵՎՐՈ 2000-ին և 2004-ին։

2006 թվականի հունիսի 16-ին Աշխարհի առաջնությունում Ռոսիցկին դառնում է երկու գոլի հեղինակ։

2006/07 մրցաշրջանի սկզբում նշանակվում է ազգային հավաքականի ավագ, փոխարինելով Պավել Նեդվեդին։ Այդ մրցաշրջանում ստացավ վնասվածք և բաց թողեց Եվրո 2008-ը։

## Նվաճումներ
#### Ակումբային

**«Սպարտա»** **Պրահա**
* Չեխիայի չեմպիոն (3)։ 1998/99, 1999/2000, 2000/01

**«Բորուսիա»** **Դորտմունդ**
* Գերմանիայի չեմպիոն։ 2001/02

#### Անձնական
* Չեխիայի տարվա ֆուտբոլիստ։ 2001, 2002, 2006
* Չեխիայի տարվա տաղանդ։ 1999
* Չեխիայի ոսկե գնդակ։ 2002

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տոմաշ Ռոսիցկիի պրոֆիլը Լոնդոնի «Արսենալ» ակումբի պաշտոնական կայքում 

Կատեգորիա:1980 ծնունդներ
Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Արսենալի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 4 ծնունդներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Չեխ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Չեխիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլիստներ այբբենական կարգով