Ռուսաստանի և Արևմուտքի երկրների միջև բանտարկյալների փոխանակում (2024)

thumb|right|250px|Ազատ արձակված ռուսաստանցիներին օդանավակայանում դիմավորում է Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը։
thumb|right|250px|Ազատ արձակված ամերիկացիներն օդանավում Միացյալ Նահանգներ ճանապարհին։
**Ռուսաստանի և Արևմուտքի երկրների միջև բանտարկյալների փոխանակում**, բանտարկյալների փոխանակման գործընթաց, որը տեղի է ունեցել 2024 թվականի օգոստոսի 1-ին Ռուսաստանի և Արևմուտքի երկրների միջև։ Գերմանիայից, Նորվեգիայից, Լեհաստանից, Սլովենիայից և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներից Ռուսաստան են վերադարձել այդ երկրներում ազատազրկման դատապարտված 8 քաղաքացի ու նրանց երկուսի երկու երեխաները։ Ռուսաստանը, իր հերթին, ազատ է արձակել ու Արևմուտքի երկրներին փոխանցել 16 մարդու, ներառյալ մի քանի քաղբանտարկյալների։ Եվս մեկ մարդ էլ ազատ է արձակվել և արևմտյան երկրներին փոխանցվել Բելառուսի իշխանությունների կողմից։

Այս փոխանակումը դարձավ Սառը պատերազմի ավարտից ի վեր ամենախոշոր փոխանակումը, ինչի արդյունքում Ռուսաստանը իր հատուկ ծառայությունների աշխատակիցներին փոխանակեց քաղբանտարկյալների հետ։

## Նավալնիի ու Կրասիկովի չկայացած փոխանակումը
Ռուսաստանի ու Արևմուտքի երկրների միջև բանտարկյալների փոխանակման շուրջ բանակցություններն ընթանում էին մի քանի տարի տարբեր ալիքներով ու տարբեր ձևաչափերով։ Այսպես, 2022 թվականի սկզբին Bellingcat-ի հետաքննող լրագրող Խրիստո Գրոզևը ամերիկյան ու գերմանական կողմերին առաջարկեց համատեղ փոխանակում իրականացնել, որտեղ Արևմուտքի կողմից փոխանակման գլխավոր սուբյեկտը կլիներ Վադիմ Կրասիկովը, իսկ Ռուսաստանի կողմից՝ Ալեքսեյ Նավալնին։ Գրոզևը նաև կազմել էր բանտարկված ռուսաստանցիների ցուցակը, որոնց ԱՄՆ-ն կարող էր փոխանակել արդեն Փոլ Ուիլանի և Էվան Գերշկովիչի հետ։ Ի սկզբանե Ռուսաստանն անհրաժեշտ էր համարում փոխանակման շուրջ բանակցություններ իրականացնել միայն Միացյալ Նահանգների հետ՝ ելնելով իր այն համոզմունքից, որ ԱՄՆ-ն կարող է ազդել նաև Գերմանիայի վրա։ Վլադիմիր Պուտինը հույս ուներ Կրասիկովին փոխանակել հենց ամերիկացի ձերբակալված լրագրող Էվան Գերշկովիչի հետ, սակայն Պուտինի պլանը ձախողվեց, քանի որ Գերմանիան հետաքրքրված չէր Ռուսաստանում ձերբակալված «ամերիկացի լրտեսներով», սակայն պատրաստ էր քննարկել Կրասիկովի փոխանակումը միայն Ալեքսեյ Նավալնիի հետ, որն իր թունավորումից հետո մեծ հեղինակություն էր ձեռք բերել եվրոպական այդ երկրում։ Արդյունքում, Գերշկովիչը հայտնվեց Ռուսաստանի կողմից փոխանակվող անձանց վերջնական ցուցակում։

Փոխանակման շուրջ բանակցությունները դանդաղ էին ընթանում նաև այն պատճառով, որ Գերմանիայի արտաքին գործերի նախարար Անալենա Բերբոքը կարծում էր, որ Կրասիկովի ազատ արձակումն անթույլատրելի է և վատ ազդակ է ծառայելու։ Սակայն 2023 թվականի հոկտեմբերին հնարավոր եղավ հասնել փոխհամաձայնության. «8-ը 8-ի դիմաց» փոխանակում, որտեղ փոխանակման գլխավոր կերպարները կլինեին Կրասիկովն ու Նավալնին։ Սակայն 2024 թվականի փետրվարին Ալեքսեյ Նավալնիի մահվանից հետո Արևմուտքը կորցրեց բանակցությունների շուրջ հետաքրքրությունը։

The Wall Street Journal-ը հայտնել էր, որ ԱՄՆ-ն և Գերմանիան ի սկզբանե հույս ունեին, որ Նավալնին կարող է ազատ արձակվել լայն համաձայնության շրջանակներում, որը սկսել էր ձևավորվել 2024 թվականի սկզբին Սպիտակ տանը ԱՄՆ նախագահ Ջո Բայդենի և Գերմանիայի կանցլեր Օլաֆ Շոլցի հանդիպումից հետո։ Նավալնիի մահվանից հետո երկու կողմերը միավորվեցին՝ հավաքելով փոխանակման շուրջ առաջարկների ընդհանուր փաթեթ։ Կոռուպցիայի դեմ պայքարի հիմնադրամի նախագահ Մարիա Պևչիխի խոսքով՝ փոխանակման համար ռուսաստանցիների վերջնական ցուցակը կազմելու գործում օգնել են ինքն ու Խրիստո Գրոզևը։

## Կազմակերպում և փոխանակման իրականացում
2024 թվականի ապրիլին գերմանական կողմը հասկացրեց, որ իրենք դեռևս հետաքրքրված են փոխանակմամբ, բայց միայն համաչափ։ Միայն Կրասիկովի համար Ռուսաստանը պետք է վերադարձներ միանգամից մի քանի քաղբանտարկյալի։ Ի սկզբանե ռուսական կողմից բանակցությունների հիմնական մասնակիցը Անվտանգության դաշնային ծառայության հինգերորդ ծառայության պետ Սերգեյ Բեսեդան էր, բայց կոռուպցիոն մի քանի սկանդալների և ձախողումներից հետո նրա դիրքերը տատանվեցին։ Նրա հրաժարականից հետո ծառայության նոր ղեկավար Ալեքսեյ Կոմկովը նոր թափ տվեց բանակցային գործընթացին։ Հենց այս ժամանակաշրջանում բանակցային գործընթացին պաշտոնապես միացավ գերմանական BND-ն։ Դրանից հետո բանակցությունները վերսկսվեցին, և մի քանի շաբաթվա ընթացքում կողմերը համաձայնեցրին իրենց դիրքորոշումները։ CNN-ի տվյալներով՝ գլխավոր գերատեսչությունը, որը վարում էր բանակցությունները, ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզական վարչությունն էր ու դրա տնօրեն Ուիլյամ Բըրնսը, իսկ ռուսական կողմի հետ բուն բանակցությունները վարվում էին անձնական հանդիպումների և հեռախոսազանգերի միջոցով։ Հետախուզական մարմինների ներկայացուցիչները հանդիպում էին «երրորդ երկրների» տարածքում, որտեղ ԱՄՆ-ն ներկայացրեց փոխանակման պարամետրերի մասին առաջարկները։ Դրանից մի քանի օր անց Ռուսաստանի ներկայացուցիչները տվեցին այս ձևաչափով փոխանակմանն իրենց «սկզբունքային համաձայնությունը», իսկ համաձայնության վերաբերյալ պաշտոնական պատասխանը ռուսական կողմը կապի միևնույն ալիքով տվեց արդեն հուլիսի կեսերին։

2024 թվականի հուլիսի վերջին ռուսական իշխանությունները անհայտ ուղղությամբ տարան քաղբանտարկյալների խմբին։ Միևնույն ժամանակ ԱՄՆ-ում դատապարտված մի քանի ռուսաստանցիների տվյալներն անհետացան ամերիկյան բանտերի տվյալների բազայից։ Դա շատ փորձագետների ստիպեց մտածելու պատրաստվող փոխանակման մասին։

2024 թվականի օգոստոսի 1-ին CNN հեռուստաընկերությունը, հղում անելով Սպիտակ տան իր աղբյուրներին, հայտնել էր, որ Ռուսաստանը և ԱՄՆ-ն պայմանավորվել են բանտարկյալների մասշտաբային փոխանակման շուրջ, իսկ գործընթացն արդեն մեկնարկել է։ Թուրքիայի ազգային հետախուզական կազմակերպությունը միջնորդի դեր ստանձնեց 7 երկրներից 26 բանտարկյալների փոխանակման գործընթացի անցկացման հարցում։ CBS-ի տվյալներով՝ փոխանակման շրջանակներում Ռուսաստանը պետք է փոխանցեր առնվազն 12 քաղբանտարկյալի։ Reuters գործակալությունը ևս նշում էր, որ փոխանակումը տեղի է ունեցել թուրքական հետախուզության համակարգման ներքո։
thumb|right|250px|Ռուսաստան վերադարձած բանտարկյալները ժամանել են Վնուկովո-2 օդանավակայան։
Ռուսաստանի և արևմտյան երկրների միջև բանակցություններին մասնակցել են Սպիտակ տունը, ՌԴ արտաքին գործերի նախարարությունը և ԿՀՎ-ն։ Փոխանակումը տեղի է ունեցել Թուրքիայի մայրաքաղաք Անկարայում՝ Էսենբողա օդանավակայանի տարածքում։ 

2024 թվականի օգոստոսի մեկին, Երևանի ժամանակով մոտ 23:30-ին, Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը, Նախագահական գնդի պատվո պահակախմբի մասնակցությամբ, անձամբ դիմավորեց ազատ արձակված ռուսաստանցիներին, որոնք ժամանել էին Վնուկովո-2 օդանավակայան։ Նա նրանց շնորհակալություն հայտնեց «երդմանը հավատարիմ լինելու համար» և նշեց, որ բոլոր նրանք, որոնք ուղիղ կապ են ունեցել զինվորական ծառայության հետ, կներկայացվեց պետական պարգևների։ Գերմանիայի Քյոլն/Բոնն օդանավակայանում 13 բանտարկյալներին էլ դիմավորեց կանցլեր Օլաֆ Շոլցը, ինչպես նաև Մարիա Պևչիխը և Խրիստո Գրոզևը։ Ազատ արձակված երեք ամերիկացիներին էլ Էնդրյուս ավիաբազայում դիմավորեց ԱՄՆ նախագահ Ջո Բայդենը և փոխնախագահ Քամալա Հարիսը։

2024 թվականի օգոստոսի 2-ին Կրեմլը խոստովանեց, որ Վադիմ Կրասիկովը ՌԴ Անվտանգության դաշնային ծառայության աշխատակից է։ Ինչպես հայտնել էր Դմիտրի Պեսկովը, Կրասիկովը ծառայել է «Ալֆա» ստորաբաժանման կազմում՝ Պուտինի թիկնապահների հետ միասին։ Մոսկվան նաև խոստովանել է, որ Դուլցև ամուսիններն աշխատել են ռուսական հետախուզության համար։ Պեսկովի խոսքով՝ նրանք եղել են ոչ լեգալ հետախույզներ, իսկ նրանց երեխաները Ռուսաստանի հետ ծնողների կապի մասին իմացել են միայն դեպի Մոսկվա մեկնող ինքնաթիռում ու չեն տիրապետում ռուսերենին։ Սլովենիայում ամուսինները հանդես են եկել իբր արգենտինացիներ։

## Փոխանակված և փոխանակմանը հավակնած անձինք
Ընդհանուր առմամբ փոխանակմանը մասնակցել է 24 մարդ։ Դրա ընթացքում 6 երկրից ռուսական կողմին փոխանցվել է 8 մարդ։ Իր հերթին Ռուսաստանը փոխանցել է 16 բանտարկյալի, որից 13-ը Գերմանիային, իսկ 3-ը՝ ԱՄՆ-ին։ ԱՄՆ նախագահի ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդական Ջեյք Սալիվանի և լրատվամիջոցների տվյալներով՝ Կրասիկովը փոխանակման «գլխավոր անձն» էր։

### Ռուսաստանում և Բելառուսում բանտարկվածներ
Ռուսական կողմից փոխանցված գրեթե բոլոր բանտարկյալները պահվում էին Ռուսաստանում, բացառությամբ Ռիկո Կրիգերի, որը Գերմանիայի քաղաքացի էր և ազատազրկված էր Բելառուսում։

### Արևմուտքի երկրներում բանտարկվածներ
Նրանք բոլորը Ռուսաստանի քաղաքացիներ են, բացառությամբ Լեհաստանում բանտարկված, ՌԴ ԶՈւ ԳՇ գլխավոր վարչության գործակալ Պավել Ռուբցովի, որն ուներ Ռուսաստանի և Իսպանիայի երկքաղաքացիություն։

### Վերջնական ցուցակում չհայտնված անձինք
Բացի մահացած Ալեքսեյ Նավալնիից, նաև քննարկվել, բայց Ռուսաստանի կողմից չեն ներառվել փոխանակման վերջնական ցուցակում ամերիկացի Մարկ Ֆոգելը և ԱՄՆ-ի ու Ռուսաստանի քաղաքացի Քսենյա Կարելինան։ Իլյա Յաշինի խոսքով՝ վերջին պահին փոխանակման ցուցակներից հանվել են յութուբյան «Навальный LIVE» ալիքի տեխնիկական տնօրեն Դանիել Խոլոդնին և հակապատերազմական հայացքներ ունեցող համայնքային պատգամավոր Ալեքսեյ Գորինովը։

Ամերիկյան կողմից փոխանակման համար դիտարկվում էր նաև ռուսաստանցի IT-ձեռնարկատեր Ալեքսանդր Վիննիկը, որը ԱՄՆ դատախազության հետ գործարքի շրջանակներում դատապարտվել էր 10 տարի ազատազրկման՝ կրիպտոարժույթների միջոցով մոտ 4 միլիարդ ԱՄՆ դոլար լվանալու համար։

Փոխանակվող և վերջնական ցուցակում չհայտնված անձանցից բացի ռուսաստանցի իրավապաշտպաններն ու իրավաբանները նշում էին, որ Ռուսաստանում պահվում են մոտ 100 խղճի բանտարկյալ, որոնց թվում են լրագրող Իվան Սաֆրոնովը, հակապատերազմական հայացքներ ունեցող Դմիտրի Իվանովը, բանաստեղծ և դրամատուրգ Եվգենյա Բերկովիչը։

## Փոխանակումից հետո
Բանտարկությունից ազատ արձակված Իլյա Յաշինը և Վլադիմիր Կարա-Մուրզան, Գերմանիա ժամանելուց հետո, մամուլի ասուլիս են տվել, որի ժամանակ հայտնել են, որ իրենց օտարերկրյա պետություններում վավերականություն ունեցող անձնագրեր չեն տվել։ Յաշինը հայտարարել է. «Այն, ինչ ինձ հետ տեղի ունեցավ ամսի մեկին, ես չեմ դիտարկում որպես փոխանակում, ես դա դիտարկում եմ իմ կամքին հակառակ Ռուսաստանից անօրինական վտարում»։ Նա նաև նշել է, որ ցանկանում է վերադառնալ Ռուսաստան, սակայն իրեն հասկացնել են տվել, որ իր վերադարձը «կբացառի տեսանելի հեռանկարում քաղբանտարկյալների ցանկացած փոխանակում»։

### Արձագանք
#### ԱՄՆ
thumb|250px|ԱՄՆ նախագահ Ջո Բայդենը ելույթ է ունենում փոխանակումից հետո։ԱՄՆ նախագահ Ջո Բայդենը հայտարարեց, որ «գործարքը, որը փոխանակումը հնարավոր դարձրեց, դիվանագիտության և ընկերության արդյունքն էր։  Մեր մասին շատ բան է ասում նաև այն փաստը, որ այդ գործարքը ներառում էր ռուսաստանցի քաղբանտարկյալների ազատագրումը։ Նրանք հանդես էին գալիս հանուն ժողովրդավարության և մարդու իրավունքների։ Նրանց սեփական առաջնորդը նրանց բանտ էր նետել։ Միացյալ Նահանգները օգնեցին հասնել նրանց ազատագրմանը»։

Ներկայացուցիչների պալատի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախագահ, հանրապետական կոնգրեսական Մայքլ Մաքքոլը դրական է արտահայտվել փոխանակման վերաբերյալ և հայտարարել, որ «Պուտինը ռազմավարություն ունի. բանակցությունների համար ձերբակալել մարդկանց։

ԱՄՆ նախկին նախագահ Դոնալդ Թրամփը պահանջել էր ներկայացնել մանրամասներ մի կողմից Ռուսաստանի, իսկ մյուս կողմից ԱՄՆ-ի, Գերմանիայի, ինչպես նաև մյուս երկրների միջև տեղի ունեցած բանտարկյալների փոխանակումից։ Թրամփի կարծիքով՝ ամերիկյան կառավարությունը կարող է վճարած լինել գործարքի համար։ Ավելի ուշ, նախընտրական հավաքներից մեկի ժամանակ, Թրամփը Պուտինին շնորհավորել էր «հաջող գործարքի» համար և հայտարարել, որ վերջինս կարողացել է խաբել ամերիկյան վարչակազմի ներկայացուցիչներին։
#### Ռուսաստան
Կրեմլի մամուլի ծառայությունից հայտարարել են, որ «ներման մասին հրամանների ստորագրման որոշումը ընդունվել է ՌԴ քաղաքացիներին վերադարձնելու նպատակով, որոնք ձերբակալվել և գտնվում էին օտարերկրյա պետությունների տարածքում»։ «Ռուսական կողմը երախտապարտ է բոլոր երկրների ղեկավարությանը, որոնք աջակցել են փոխանակման նախապատրաստմանը, ինչպես նաև շնորհակալ է Ալեքսանդր Լուկաշենկոյին Բելառուսում մահապատժի դատապարտված Ռիկո Կրիգերին ներում շնորհելու համար»,- նշվում էր Կրեմլի հաղորդագրության մեջ։

Meduza-ի տվյալներով՝ պետական և իշխանամերձ լրատվամիջոցներին ՌԴ նախագահի աշխատակազմից տրամադրվել են ուղեցույցներ, թե ինչպես պետք է մեկնաբանել բանտարկյալների փոխանակման թեման։ Քաղբանտարկյալներին հիշատակելու ժամանակ պետք է նշվեին քրեական այն կոնկրետ հոդվածները և պատժաչափի ժամկետները, որոնք ստացել էին փոխանակման մասնակիցները։ Ռուսաստանցի քաղբանտարկյալներին լրատվամիջոցներին առաջարկվել էր անվանել «վնասատուներ և դավաճաններ», «Արևմուտքի գործակալներ» և անընդհատ շեշտել, որ «ոչ մի ահավոր բան չի եղել, ուղղակի ազատվել ենք ավելորդ տարրերից»։ Իսկ արդեն փոխանակման արդյունքում ՌԴ վերադարձած անձանց պետք է լրատվամիջոցները ներկայացնեին որպես «հայրենիքի համար աշխատածների»։ Օրինակ՝ Վադիմ Կրասիկովի մասին ռեպորտաժներում պետք է նշվեր, որ նա «վերացրել է դաշտային հրամանատարի, Ռուսաստանի թշնամուն» (խոսքը Զելիմխան Խանգոշվիլիի մասին էր)։

Новая газета-ն նշում է, որ ռուսական իշխանամերձ լրատվամիջոցները, ընդհանուր առմամբ, բանտարկյալների փոխանակման թեման զուսպ են մեկնաբանել և հիմնականում նորությունների ձևաչափով. ռուսաստանցիներին փոխանակել են «մի խումբ անձանց հետ, որոնք գործում էին օտարերկրյա պետությունների շահերի ելնելով և վարում էին դիվերսիոն գործողություններ։ Այս ձևաչափով փոխանակումը մեկնաբանում էր ՌԴ Անվտանգության խորհրդի նախագահի տեղակալ Դմիտրի Մեդվեդևը՝ հայտարարելով, որ անհրաժեշտ է «դուրս բերել մերոնց՝ փոխանակելով դավաճանների հետ»։

#### Միջազգային հանրություն
Միջազգային հանրությունը ողջունեց այս փոխանակումը։ ԵՄ արտաքին հարաբերությունների և անվտանգության քաղաքականության հարցերով բարձր հանձնակատար Ժոզեպ Բորելը հայտարարեց, որ «Եվրոպական միությունը թեթևացած է ընդունել մի շարք քաղբանտարկյալների ազատ արձակումն ու տեղափոխումը Ռուսաստանի ու Բելառուսի սահմաններից դուրս»։ ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղար Ենս Սթոլթենբերգն էլ նշել է, որ «այս ձեռքբերումը հնարավոր եղավ ՆԱՏՕ-ի դաշնակիցների միջև սերտ համագործակցության շնորհիվ»։

Միջազգային իրավապաշտպան Amnesty International կազմակերպությունը հայտարարել է փոխանակման հետ կապված «դառնության որոշակի համ»-ի մասին։ «Մարդասպանն ու արդար դատարանի կողմից դատապարտված մյուս հանցագործներն այժմ ազատ են արձակվում այն մարդկանց դիմաց, ովքեր պարզապես օգտվել են խոսքի ազատության իրենց իրավունքից»,- հայտարարել էր իրավապաշտպան կազմակերպությունը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 
* 
*  // «Настоящее время»
*  // «Контекст»
*  // «Дождь»

Կատեգորիա:2024 ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:2024 Գերմանիայում
Կատեգորիա:2024 Թուրքիայում
Կատեգորիա:2024 Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Ալեքսեյ Նավալնի
Կատեգորիա:Լրտեսության մեջ մեղադրվող անձինք