Դեքսթեր ցեղի խոշոր եղջերավոր անասուններ

**Դեքսթեր ցեղի խոշոր եղջերավոր անասունները** Իռլանդիայի փոքր չափի գոշոր եղջերավոր անասունների ցեղատեսակ է: Դեքսթեր ցեղը ծագել է 18-րդ դարում՝ Կերրի շրջանից, որը գտնվում է Իռլանդիայի հարավ-արևմուտքում: Չափերով փոքր այս տավարները իրենց անունը ստացել են այնպիսի մի մարդու՝ Դեքսթերի անունից, ով եղել է Հավարդենի լորդի գույքերի գործակալ Վալենշիա կղզում, մինչ 19-րդ դարի երկրորդ կեսը Դեքսթերը համարվել է Կերրի ցեղի ենթատեսակ:
մինի|Խոնդրոդիսպլաստիկ փոքր կով

## Պատմություն
մինի|Ցուլ
Դեքսթեր կաթնամթերքը ծագել է XVIII դարում՝ Կերի գավառում (Հարավ-Արևմտյան Իռլանդիա), և հավանաբար անվանակոչվել է Դեքսթեր անունով մի մարդու պատվին՝ ով եղել է լորդ Հավարդենի էսթեթաների ֆակտորը Վալենշիա կղզում։ Կարճ ոտքերով և կլոր տեսքով Կերի կովերը փաստագրված են XVIII դարի վերջին։ Շոտլանդացի բուսաբան Դևիդ Լոու, որը գրել է 1842 թվականին, նկարագրել է դրանք որպես *Դեքսթեր ցեղ*։ Նա նշում է. *Եթե Կերի հոտի մի կենդանի նկատելիորեն կարճ ոտքերով է երևում, գյուղացիները սովորաբար այն անվանում են Դեքսթեր*։

Մինչ XIX դարի երկրորդ կեսը Դեքսթերը համարվել է Կերի ցեղի մի տեսակ։ 1863-ից այն սկսել է ցուցադրվել առանձին կարգով Ռոյալ Դուբլինի ընկերության գյուղատնտեսական ցուցահանդեսներին։ 1890 թվականին ստեղծվել է համատեղ գրանցամատյան՝ *Կերի և Դեքսթեր Կաթնամթերքի գրանցամատյան*։ 1917 թվականին հիմնադրվել է *Կերի և Դեքսթեր Կաթնամթերքի ընկերությունը* Իռլանդիայում, իսկ 1919 թվականին անվանումը կրճատվել է՝ դառնալով Կերի Կաթնամթերքի ընկերություն Իռլանդիայում։

Դեքսթերը տեղափոխվել է Անգլիա 1882 թվականին։ Ցեղը գրեթե անհետացել է  Իռլանդիայում, բայց դեռ պահպանվում է, որպես մաքուր ցեղ մի քանի փոքր հոտերում Անգլիայում և Միացյալ Նահանգներում։

2023 թվականին Պաշտպանության և բազմազանության միջազգային տվյալների համակարգին հաղորդվել է, որ այն պահպանվում է 16 երկրներում՝ Աֆրիկայում, Ամերիկայում, Եվրոպայում և Օվկիանոսում։ Ամենամեծ թվաքանակը գրանցվել է Դանիայում և Միացյալ Թագավորությունում։ Դեքսթերի պահպանման կարգավիճակը համաշխարհային մակարդակում նշվում է որպես չվտանգված, սակայն Իռլանդիայի համար այն նշված է որպես վտանգված/կրիտիկական։

## Բնութագրեր
մինի|Գավառային կով
մինի|Խոտածածկ տարածքում՝ Բոլթոնի մոտ, Արևելյան Լոթիան
Խոշոր եղջերավոր անասունները փոքր են. ցլերի բարձրությունը սովորաբար 102-112 սմ է, կովերինը՝ մոտ 5 սմ-ով պակաս։ Կովի միջին քաշը մոտավորապես 325 կգ է։ Մազածածկը սովորաբար միատարր սև է, բայց կարող է լինել նաև կարմիր կամ մուգ կարմիր։ Խոշոր եղջերավոր անասունները նախկինում միշտ եղջյուրավոր են եղել. քսանմեկերորդ դարում նկատվել են որոշ հետազոտված օրինակներ, բայց այս հատկանիշի ներդրման մեխանիզմը չի բացահայտվել։ Որոշ Դեքսթեր ցեղատեսակի խոշոր եղջերավոր անասուններ կրում են քոնդրոդիսպլազիայի գեն (կիսա-մահացու գեն), որը թզուկության մի ձև է, որը հանգեցնում է ավելի կարճ ոտքերի, քան ունեն առողջ խոշոր եղջերավոր անասունները: Քոնդրոդիսպլազիայով տառապող Դեքսթերները սովորաբար 6-8 դյույմով ավելի կարճահասակ են, քան առողջ խոշոր եղջերավոր անասունները: Երկու քոնդրոդիսպլազիայով տառապող Դեքսթերների միասին զուգավորումը 25% հավանականություն է տալիս, որ պտուղը կարող է վաղաժամ վիժել: Հասանելի է ԴՆԹ թեստ՝ քոնդրոդիսպլազիայի գենը ստուգելու համար՝ օգտագործելով կենդանու պոչի մազերը։

Վիժված պտուղը սովորաբար անվանում են բուլդոգ, այսինքն՝ մեռած ծնված հորթ, որն ունի ուռուցիկ գլուխ, սեղմված քիթ, դուրս ցցված ստորին ծնոտ և այտուցված լեզու, ինչպես նաև չափազանց կարճ վերջույթներ: Բուլդոգի պտղի առաջացման հավանականությունն ավելի բարձր է սև մորթով ծնված հորթերի մոտ, քան կարմիր մորթով, քանի որ սև մորթու գույնն ավելի տարածված է: Կարճոտ Դեքստեր ցեղատեսակի կովերը համարվում են հետերոզիգոտ, մինչդեռ բուլդոգի պտղի պտուղները հոմոզիգոտ են քոնդրոդիսպլազիայի գեների համար:

Դեքսթերները կարող են նաև ախտահարվել անասարկայով՝ թոքային հիպոպլազիայով, որը թոքերի թերի ձևավորում է՝ պտղի հյուսվածքի տարբեր մասերում շիճուկային հեղուկի կուտակմամբ: Ի տարբերություն խոնդրոդիսպլազիայի, որն ունի բազմաթիվ ֆիզիկական նշաններ, սա արտաքին նշաններ չի ցուցաբերում և հայտնաբերվում է միայն ԴՆԹ թեստավորման միջոցով: Ինչպես խոնդրոդիսպլազիայի դեպքում, սրանոով ախտահարված Դեքսթերները չպետք է միասին զուգավորվեն:

Դեքսթեր ցեղատեսակի կովերի ոտքերը կարճ են՝ համեմատած այլ ցեղատեսակների հետ. ծնկից մինչև ոտքի կողոսկրը նկատվում է ավելի կարճ ոտքեր։ Դեքսթեր կովերը շատ դիմացկուն են, արածողներ կարողանում են բարգավաճել աղքատ հողերում։

## Օգտագործում
Դեքսթերը կրկնակի նշանակության ցեղատեսակ է, որը բուծվում է թե՛ կաթի, թե՛ տավարի մսի համար: Կաթնատվությունը միջինում մոտ 2250 կգ է մեկ լակտացիայի ընթացքում, չնայած որոշ ֆերմաներում կաթնատվությունը կարող է հասնել միջինում 3000 կգ-ի: Համի և կառուցվածքի առումով միսը հաճախ այնքան լավը չէ, որքան մյուս ցեղատեսակներինը, հատկապես, եթե այն շատ կարճոտն կենդանուց է:

## Ծանոթագրություններ