Օրինակելի կերպար

**Օրինակելի կերպար,** անձ, որի վարքագիծը, օրինակը կամ հաջողությունը ծառայում են որպես օրինակ ուրիշների, հատկապես երիտասարդների կողմից: Բացի այդ, օրինակելի մոդելները որոշակի ազդեցություն ունեն երիտասարդ աղջիկների վրա: *Օրինակելի մոդել* տերմինը ստեղծել է սոցիոլոգ Ռոբերտ Ք. Մերտոնը, ով ենթադրել է, որ անհատներն իրենց համեմատում են մարդկանց հղումային խմբերի հետ, որոնք զբաղեցնում են այն սոցիալական դերը, որին ձգտում է անհատը,  ինչի օրինակ է այն, թե ինչպես երիտասարդ երկրպագուները կարող են կուռք դարձնել և ընդօրինակել պրոֆեսիոնալ մարզիկներին կամ ժամանցի ոլորտի արտիստներին։

Քսաներորդ դարի երկրորդ կեսին աշխատավայրում հավասարության համար ամերիկացի փաստաբանները հանրահռչակել են օրինակելի կերպարների տերմինն ու հայեցակարգը՝ որպես սոցիալական կապիտալի ավելի լայն բառապաշարի մի մաս, որը ներառում է նաև այնպիսի տերմիններ, ինչպիսիք են *[[ապակե առաստաղ]]ը, ցանցը, [[մենթորություն]]ը* և *դարպասապահը*, որոնք ծառայում են բացահայտելու և լուծելու այն խնդիրները, որոնք խոչընդոտում են ոչ գերիշխող խմբերի մուտքը դեպի մասնագիտական հաջողություն: Հետագայում այս տերմիններն ու հասկացությունները փոխառվել են բիզնես գրականության մեջ, որը դրանք քարոզում էր որպես հաջողության ուղի բոլոր նրանց համար, ովքեր ձգտում են կարիերայի աճի: 1970 թվականին այս տերմինները ներառված չէին ամերիկյան ընդհանուր բառապաշարի մեջ: 1990-ականների կեսերին նրանք դարձան ամենօրյա խոսքի մի մասը: Թեև վերջերս *օրինակելի* տերմինը քննադատության է արժանացել որպես *հնացած*, տերմինը և դրա հետ կապված պատասխանատվությունը դեռևս կարևոր տեղ են գրավում հասարակության գիտակցության մեջ ՝ որպես լայնորեն օգտագործվող արտահայտություն և *հզոր ներկայություն* զվարճանքի և լրատվամիջոցների արդյունաբերության մեջ:

Օրինակելի կերպարները կարող են լինել նաև ազգային․ օրինակ՝ չիլիացի քաղաքական գործիչների և մտավորականների համար Ֆրանսիան 19-րդ դարի մեծ մասի հիմնական օրինակն էր, մինչև դարի վերջին տասնամյակների ընթացքում նրանք անցան Գերմանիային: Կարճ ասած, օրինակելի մոդելը այն անձն է, որին ուրիշները նայում են որպես կրկնօրինակելի օրինակ:

## Կարերիայի հնարավորության և ընտրության վրա ազեցությունը
Ըստ պատմաբան Պամելա Լեյրդի, անհատի կողմից ընտրված օրինակելի կերպարները կարող են էական ազդեցություն ունենալ նրա կարիերայի հնարավորությունների և ընտրության վրա: Օրինակելի կերպարի համապատասխանությունը մասամբ կախված է նրանից, թե որքանով է երկրպագուն այն ընկալում որպես ընդհանուր մի բան այն կերպարի հետ, որը պետք է ներկայացնի հավակնոտ, բայց իրատեսական նպատակի պատկեր: Օրինակ, Լեյրդը ենթադրում է, որ Բենջամին Ֆրանկլինը ծառայել է որպես օրինակ տասնիններորդ դարի անթիվ սպիտակ գործարարների համար, այդ թվում ՝ այնպիսի հայտնի մարդկանց, ինչպիսիք են Թոմաս Մելոնը, Բ.Ֆ. Գուդրիչը և Ֆրեդերիկ Վեյերհոյզերը: Լեյրդը ենթադրում է, որ պոտենցիալ օրինակելի կերպարների և հավանական երկրպագուների միջև ընդհանրությունների բացակայությունը օգնեց հավերժացնել խոչընդոտները ամերիկյան փոքրամասնությունների և կանանց համար, ովքեր փորձում էին առաջ շարժվել սպիտակ տղամարդկանց գերակշռող բիզնես աշխարհում, ինչը խթանեց քսաներորդ դարի վերջին ջանքերը ' այդ խմբերի համար համապատասխան օրինակելի կերպարներ մշակելու համար:

Ծնողների օրինակելի  կերպարները նույնպես էապես ազդում են անձի կրթության և վերապատրաստման ձգտման, նրա ինքնարդյունավետության և ձեռնարկատիրական կարիերայի ակնկալիքների վրա:

## Հայտնի մարդկանց օրինակելի կերպարներ
Հանրաճանաչ մշակույթում լրատվամիջոցների անընդհատ ընդլայնումը բարձրացրել է որոշ հայտնի մարդկանց համաշխարհային ճանաչումը: Լրատվամիջոցների լուսաբանման այս բումը և այս անհատների մշտական ​​բացահայտումը հանգեցրին ինչպես մեծահասակների, այնպես էլ երիտասարդների մոտ հայտնիների նկատմամբ մտածելակերպի փոփոխությանը: 2008 թվականին ուսուցիչների և դասախոսների ասոցիացիայի կողմից Միացյալ Թագավորությունում ուսուցիչների հարցման համաձայն՝ երիտասարդներն ամենից հաճախ որպես օրինակ են ընտրել սպորտային աստղերին, որին հաջորդում են փոփ աստղերը: Շատերը, սակայն, պարզապես ձգտում էին լինել «հայտնի, հայտնի լինելու համար»՝ հավատալով, որ համբավն ու հարստությունը կարելի է հեշտությամբ հասանելի դարձնելռեալիթի շոուի միջոցով:

## Համայնքային օրինակելի կերպարներ
Ըստ Ռիտա Փիրսոնի՝ ուսուցիչները երեխաների հետ անցկացրած մեծ ժամանակի պատճառով այնքան մեծ ազդեցություն են ունենում երեխաների վրա, որ նրանց խորհուրդ է տրվում լինել դուրեկան՝ երեխաների հետ ամուր հուզական հարաբերություններ կառուցելու համար:

## Մարզիկ օրինակելի կերպարներ
Զգալի քննարկումներ կան, թե արդյոք մարզիկները պետք է համարվեն օրինակելի օրինակներ: Որոշ մարզիկներից պահանջվել է վարվել այնպես, կարծես օրինակ լինեին իրենց տեղական համայնքների համար, և ոմանք, ինչպիսին է Հենք Գրինբերգը, միտումնավոր փորձել են լավ օրինակ ծառայել, սակայն, ընդհանուր առմամբ, մարզիկներին որպես օրինակելի համարելը քննադատության է ենթարկվել, քանի որ նրանց նշանակումը հաճախ հիմնված է բացառապես սպորտային կարողությունների վրա, այլ ոչ թե որևէ բարոյականության – առաջարկվել է, որ մարզիկների կողմից շարունակաբար ցուցաբերվող կարգապահությունը և վերահսկողությունը հանգեցնում է հեռուստադիտողների համոզմանը, որ այս նույն հատկությունները շարունակաբար ցուցադրվում են խաղադաշտից դուրս: Այս և այլ գործոններ, ինչպիսիք են մրցակցության, հուզմունքի և հաջողության տարրերը, մարդկանց դրդում են նմանվել նրանց: Չարլզ Բարքլին հայտարարել է, որ կարծում է, որ մարզիկները այն գործիչները չեն,  որոնք երեխաները պետք է ընդօրինակեն, և որ ծնողների պարտականությունն է օրինակելի լինել, որ ԶԼՄ - ները միտումնավոր պարտադրում են այդ դերը նախանձից՝ մարզիկների կյանքը բարդացնելու համար, և որ դա մարզիկներին դնում է որպես օրինակ՝ ընդօրինակելու համար: Բարքլին նաև նշել է, որ իր կարծիքով, մարզիկներն այն գործիչները չեն, որոնք երեխաները պետք է ընդօրինակեն, որպես մեծամասնության համար անհասանելի նպատակ:

## Օրինակիելի մոդելների կարևորությունը երեխաների համար
Օրինակելի կերպարները դրսևորվում են երեխայի և անհատականության զարգացման գործընթացում ՝ ձևավորելով բարոյական սկզբունքներ, ձգտումներ և նույնիսկ ինքնավստահության մակարդակ: Օրինակելի կերպարները կարող են ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական ազդեցություն ունենալ երեխաների վրա ՝ կախված նրանից, թե նրանք ինչ են քարոզում: Այնուամենայնիվ, շատ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ օրինակելի կերպարի հետ դրական հարաբերությունները կապված են որոշակի որակների ավելի բարձր մակարդակի հետ, ինչպիսիք են «ինքնագնահատականի բարձրացումը, դպրոցական առաջադիմությունը և դիմացկունությունը»: Ապացուցված է, որ դաստիարակների նման օրինակելի կերպարները նույնպես նվազեցնում են դեռահասների ռիսկային վարքը:

Որոշակի վարքագիծներ, որը կիրառվում է դեռահասի կյանքում օրինակելի մոդելների կողմից, սովորաբար կարող է վերարտադրվել այդ դեռահասի կողմից ՝ ավելի բարձր ստանդարտի պատճառով, որին երեխան հավատարիմ է իր կյանքում: Երեխաների կողմից առավել հաճախ տրվող օրինակելի կերպարներից մեկը նրանց ընտանիքի անդամներն են՝ շնորհիվ այն դրական հատկությունների, որոնց նրանք անընդհատ ենթարկվում են:

Նման ցուցանիշների բացակայությունը, որոնց վրա կարելի է հիմնվել դիտարկումների վրա հիմնված ուսուցման ընթացքում, երեխայի զարգացման ընթացքում կարող է հանգեցնել որոշումների կայացման հմտությունների վատթարացման կամ նույնիսկ հետագայում ինքնագնահատականի բացակայության:

## Օրինակելի մոդելների ազդեցությունը երիտասարդ աղջիկների վրա
Օրինակելի կերպարները կարևոր դեր են խաղում աղջիկների ձգտումների, ինքնընկալման և վերաբերմունքի ձևավորման գործում, հատկապես, երբ նրանք մտադիր են մարտահրավեր նետել ավանդական սեռական նորմերին: Դրական օրինակելի մոդելները, հատկապես կանայք տղամարդկանց գերակշռող տարածքներում, ինչպիսիք են STEM-ը, կարող են ոգեշնչել կանանց երիտասարդ սերնդին ' ընդլայնելու իրենց հասկացողությունը, թե ինչի կարող են հասնել: Ավագ դպրոցի աղջիկները, ովքեր շփվել են իրավասու և խանդավառ կին գիտնականների հետ, հայտնել են STEM հետազոտությանը պատկանելու ավելի մեծ զգացողության մասին, ասում է Լորի Օ'Բրայենը անցկացրած ուսումնասիրության մեջ:

Օրինակելի կերպարները կարևոր դեր են խաղում կրտսեր երեխաների դաստիարակության գործում ՝ մասնագիտություն ընտրելու իրենց ձգտումներով: *Harvard Kennedy School*-ը ուսումնասիրություն է անցկացրել stem-ով հետաքրքրված ուսանողների վրա օրինակելի կերպարների ազդեցության վերաբերյալ, որի ընթացքում ուսանողները համաձայնել են, որ իրենց ընտրությունը, թե ով է իրենց օրինակելի կերպարը, արտացոլվում է այն բանի վրա, թե ինչպես են նրանք փոխկապակցվում և նույնանում իրենց ընտրության հետ: Դրա կարևորությունն ընդգծվում է այն ենթադրության մեջ, որ երեխաներին կարծրատիպերին հակասող գենդերային դերային մոդելներին ծանոթացնելը կարող է մարտահրավեր նետել նրանց սեռական  ձգտումներին։

Լրատվամիջոցներում Դիսնեյի արքայադուստրերի նման ուժեղ, անկախ կին կերպարների ներկայացումը նույնպես ազդում է աղջիկների գործողությունների և սեռական դերերի ընկալման վրա: Մուլտֆիլմերը, ինչպիսիք են ''Էլզան'' և ''Մուլանը'', մարտահրավեր են նետում կանացիության ավանդական գաղափարներին ՝ կենտրոնանալով այնպիսի թեմաների վրա, ինչպիսիք են քաջությունն ու անկախությունը, ի տարբերություն սիրուն արքայադստեր տիպիկ կերպարի, որը սեր է առաջացնում: Այս պատկերները խրախուսում են աղջիկներին դրսևորել բազմազան որակներ և իրականացնել իրենց անձնական հավակնությունները ՝ դրանով իսկ ամրապնդելով հզորացման և դիմացկունության զգացումը:

Կարևոր է նաև նշել, թե ինչպես է աղջիկների երիտասարդ սերունդը ազդում Դիսնեյի արքայադուստրերի ազդեցության վրա, Մուլանը, որպես օրինակ, պայքարում է իր ինքնության հետ, "Reflection" երգի վերաբերյալ նա հարցեր է տալիս իր առջև դրված սոցիալական բացառությունների մասին: Ֆիլմում նա հանում է դիմահարդարումը և պոտենցիալ հարսնացուից վերածվում Ռազմիկի։ Մուլանը մերժում է իրեն որպես կին վերապահված կարծրատիպային դերը և շարունակում է իր ճանապարհը ՝ հասկացնելով, որ նորմալ է չհամապատասխանել այս սոցիալական նորմերին ՝ խրախուսելով մարդկանց ընդունել իրենց իրական եսը:

1950 թվականին թողարկված "Մոխրոտը" տարբերակում քննարկվում է գենդերային կարծրատիպերի խնդիրը։ Մոխրոտը մեղմություն է ցուցաբերում խորթ մոր և խորթ քույրերի հետ գործ ունենալիս: Իր պատմության ընթացքում նրան վերաբերվում են որպես տնային տնտեսուհի, նույնիսկ եթե նա համաձայն չէ, թե ինչպես պետք է ապրի: Այնուամենայնիվ, ավելի խորը մակարդակում, երբ խոսքը վերաբերում է արտաքին տեսքին, մարմնի դիսորֆիան սկսում է խաղալ: Ֆիլմի ավարտին, երբ նրա Prince Charming-ը շրջում է ամբողջ թագավորությունը իր կորցրած կոշիկով ' փորձելով գտնել իր իսկական սերը: 2021 թվականից սկսած վերջին կանխատեսումների համաձայն ՝ Դիսնեյի հին ֆիլմեր դիտելը կարող է բացասաբար ազդել երեխաների վրա, ովքեր կարծում են, որ Արքայադուստր լինելը նշանակում է բավարարել քաշի չափանիշները, կամ որ իրենց անձնական ընտանիքը նույնքան կատարյալ կլինի, որքան ֆիլմում (ֆիլմերում):

Այնուամենայնիվ, օրինակելի կերպարների ազդեցությունն ունի իր նրբությունները: Չնայած կանանց ոչ ավանդական օրինակելի կերպարների կարճաժամկետ ազդեցությունը կարող է օգնել որոշակի իրավիճակներում թուլացնել գենդերային կարծրատիպերը, դա միշտ չէ, որ հանգեցնում է վարքի կամ կարիերայի ձգտումների կայուն փոփոխությունների: Հետազոտությունները, ինչպես Frontiers in Psychology-ի կողմից, ցույց են տալիս, որ երկարատև ազդեցությունը պահանջում է շարունակական մասնակցություն և աջակցություն, ինչպիսիք են մենթորական ծրագրերը։

Մյուս կողմից, հետազոտողները նկատել են, որ նույն սեռի դերային մոդելները միևնույն աշխատանքի ոլորտում խթանում են գենդերային համահունչ ձգտումներն ու վարքագիծը: Այս ուսուցման գործընթացը երեխաներին ստիպում է ընդունել գենդերային կարծրատիպային գիտելիքներ, որոնք հետագայում ազդում են ավանդական գենդերային դերերին համապատասխանեցնելու նրանց ձգտումների վրա (օրինակ՝ կանայք, ովքեր ձգտում են հոգ տանել անհատների մասին, տղամարդիկ ներկայացված են տիպիկ ղեկավար պաշտոններում): Հետազոտությունը նաև պարզել է, որ երեխաները, ովքեր ենթարկվում են գենդերային անհամապատասխան դերերի, ինչպիսիք են մանկապարտեզի տղամարդ ուսուցիչները կամ կին գիտնականները, ապա դա կարող է վիճարկել ավանդական գենդերային նորմերը: Անհատները, ովքեր հակասում են գենդերային կարծրատիպերին, նվազեցնում են գենդերային կարծրատիպերի ազդեցությունը երեխաների մեջ, ի վերջո հանգեցնում են կարծրատիպային ձգտումների և վարքագծի:

## Տես նաև
*Նույնականացում (հոգեբանություն)

## Ծանոթագորություններ

Կատեգորիա:Ազդեցություն (սոցիալական և քաղաքական)
Կատեգորիա:Հասարակագիտություն
Կատեգորիա:Սոցիալական դերեր
Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Վարք