open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Աշտարակի հին ջրանցք

**Աշտարակի հին ջրանցք**, ջրանցք ՀՀ Արագածոտնի մարզում։ Կառուցվել է մ.թ.ա. 7-րդ դարում, վերակառուցվել 8-րդ դարում։ (Այդ մասին պահպանվել է 1292 թվականի որմնագիր արձանագրություն Աշտարակի Սուրբ Մարիանե եկեղեցու պատին)։ Սկիզբ է առնում Քասաղ գետի աջ ափից, անցնում Կարբի գյուղի հարավով և Աշտարակ քաղաքի միջով։ Երկարությունը 9,4&nbsp;կմ է, ջրթողունակությունը՝ 1,4 մ³/վ։ Ջրանցքի վրա կան կամուրջ, 37 ջրատեխնիկական կառույցներ։ Ոռոգում է Աշտարակի մերձակա հողատարածքները։

## Ծանոթագրություններ

ջ
Սմոլենսկ (այլ կիրառումներ)

* Սմոլենսկի մարզ - մարզ Ռուսաստանի կազմում։
* Սմոլենսկ - Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի կենտրոն։
* (3213) Սմոլենսկ - աստերոիդ։
Սմոլենսկ

**Սմոլենսկ** (), քաղաք Ռուսաստանում, Սմոլենսկի մարզի վարչական, տրանսպորտային և մշակութային կենտրոն։ Ռուսաստանի ամենահին քաղաքներից մեկն է (հայտնի է IX դարի կեսերից), կրում է «Հերոս քաղաքի» կոչում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռուսաստանի ժամային գոտիները, worldtimezone.com կայքում 

Կատեգորիա:863 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Սմոլենսկի մարզ
Լիեժ

**Լիեժ** ( ,  ,  (Լիջ),  ,  (Լեոդի(կ) ում)), քաղաք Բելգիայի թագավորությունում։ Գտնվում է վալոնական տարածաշրջանի Լիեժ նահանգում։ Տեղակայված է Մաաս և Ուրտ գետերի միախառնման վայրում։ Լիեժ նահանգի վարչական կենտրոնն է։

## Անվանում
Քաղաքի ֆրանսերեն անվանումն է *Լիեժ*։ Ֆլամանդերեն կոչվում է Լյոյկ։ Հայտնի է 8-րդ դարից Leodicum անունով, որն առաջացել է Leudi անձնանունից՝ այն ֆեոդալի անունից, որին պատկանել է ամրությունը
։

## Հիմնական տվյալներ
* **Բնակչությունը**՝ 194 086&nbsp;մարդ (2006)
* **Տարածքը**՝ 69,39&nbsp;կմ²
* **Խտությունը**՝ 2696&nbsp;մարդ/կմ²

## Քույր քաղաքներ

635x635px|մինի|կենտրոն|Լիեժի համայնապատկերը

## Ծանոթագրություններ
Լաուրա

**Լաուրա**, հայկական կանացի տարածված անուն է։ Լատիներեն Laur բառից է, որ նշանակում է «դափնի» (սրանից էլ «լաուրեատ.՝ դափնեկիր); այս անունը հայերի մոտ տարածվել է 20-րդ դարի քսանական թվականներից՝ գեղարվեստական գրականության միջոցով։

## Հղումներ
Բոգ

**Բոգ** (), օձի դեղ, օձի սխտոր, ճնդիան, փինջան ծաղիկ, բոգազգիների ընտանիքի միամյա, երկամյա և բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 400, ՀՀ-ում՝ 11 տեսակ՝ , , ,  և այլն։
## Նկարագրություն
Ցողունը կանգուն է, բարձրությունը՝ 3-70 (100) սմ։ Տերևները երկարավուն-նշտարաձև են, հակադիր, նստադիր, ամբողջական։ Ծաղիկները մեկական են, խողովակազանգակաձև, երկնագույն, մանուշակագույն կամ կապույտ, հազվադեպ՝ դեղին։ Ծաղկում է մայիս-հուլիսին։ Պտուղը տուփիկ է։
## Կիրառական նշանակություն
Որոշ տեսակներ (արմատները) դեղատու են. պարունակում են գլիկոզիդներ, ալկալոիդներ, ճարպեր, շաքարներ, ֆերմենտներ, պեկտինային նյութեր։ Պատրաստուկները (լուծամզվածք, թուրմ, դեղափոշի) օգտագործում են մարսողության խանգարման ժամանակ և որպես լեղամուղ, միզամուղ, ճիճվամուղ, վերքերն ապաքինող միջոց։ Գեղազարդիչ է և մեղրատու։
## Տարածումը Հայաստանում
Տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում։ Աճում է ալպյան և ենթալպյան մարգագետիններում, թփուտներում, քարքարոտ լանջերին և այլն։

Կատեգորիա:Բոգազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Մեղրատու բույսեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Աչքաջուր (գետ)

**Աչքաջուր**, գետ Հայաստանի Լոռու մարզում, Տաշիրի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Ջավախքի լեռնաշղթայի արևելյան լանջերից՝ 2900&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը 23&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 48&nbsp;կմ²։ Վերին հոսանքի ավազանը մոտ 3&nbsp;կմ լայնությամբ, 400&nbsp;մ խորությամբ սառցադաշտային կրկես է, միջինում՝ 100-300&nbsp;մ խորությամբ սառցադաշտային հովիտ։ Լոռու դաշտում հովիտը լայնանում է՝ առաջացնելով արտաբերման կոն։ Սնումը խառն է, հիմնականում՝ ստորերկրյա։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր
Կատեգորիա:Տաշիր գետի վտակներ
Բոլի

**Բոլի** (), նեխուրազգիների (հովանոցավորներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 5, ՀՀ-ում՝ 1 տեսակ՝ ։

## Տարածումը Հայաստանում
Հանդիպում է Շիրակի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և այլ մարզերում, Երևանի շրջակայքում։ Աճում է չոր, քարքարոտ լանջերին։
## Նկարագրություն
Ցողունը կողավոր է, բարձրությունը՝ 10-60 սմ. Տերևները կրկնակի-եռակի փետրաբաժան են։ Ծաղկաբույլը բարդ հովանոց է, ծաղիկները՝ սպիտակ կամ բաց դեղնականաչավուն։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիսին։ Պտուղը հարթ է, սեղմված, թույլ խավոտ։ Պարունակում է կումարիններ։

Կատեգորիա:Հովանոցավորներ
Աստղաձոր (գետ)

**Աստղաձոր**, *Ալիկրըխ, Ափդոըխ, Խաշաձոր*, գետ Գեղարքունիքի մարզում՝ Սևանա լճի ավազանում։ Սկիզբ է առնում Աստղաձոր գյուղից հարավ ձգվող Վարդենիսի լեռնաշղթայի Բացսար լեռան արևմտյան լանջերից՝ 2599&nbsp;մ բարձրությունից։ Հոսելով նույնանուն գյուղի միջով՝ թափվում է Սևանա լիճ։ Սնվում է աղբյուրներից։ Հոսքը համեմատաբար կայուն է։ Արագահոս է և ունի սահանքներ։ Երկարությունը 16,7&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 43&nbsp;կմ²։ Գետահովիտը վերին հոսանքում V-աձև է, մնացած մասերում՝ տաշտակաձև։ Սնումը խառն է, տարեկան միջին ծախսը՝ 43 մ³/վ։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։ Երկարությունը՝ 22 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Սևանա լճի ավազանի գետեր
Կորեկ

**Կորեկ** (), դաշտավլուկազգիների (հացազգիներ) ընտանիքի միամյա կամ բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 500 (այլ տվյալներով՝ 442) տեսակ։ Տարածված են Ասիայի, Ամերիկայի և Աֆրիկայի արևադարձային, մերձարևադարձային և բարեխառն գոտիներում։

Հատիկ ստանալու համար մշակում են սովորական կորեկ (*Panicum miliaceum*)։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից
Գարնանացան բույս է, արմատները՝ փնջաձև, ցողունը՝ 45-150 սմ բարձրությամբ, տերևները՝ նշտարաձև։ Ծաղկաբույլը հուրան է, ինքնափոշոտվող։ Պտուղը հատիկ է, թեփուկավոր, 1000 հատիկը կշռում է 4-9 գ։ Չորադիմացկուն, ջերմասեր, վաղահաս բույս է։

## Հոմանիշներ
* 
* , nom. inval.
* 
* , nom. inval.
* 
* , nom. inval.
* 
* 
* , nom. inval.
* 
* 
* 

## Կիրառություն
մինի
Կորեկը պարունակում է 2-4 տոկոս ճարպ, 10-14 տոկոս սպիտակուց, 55-80 տոկոս օսլա, մոտ 8 տոկոս բջջանք։

Կորեկից ստանում են ձավար, ալյուր, խտացրած կեր, կանաչ զանգված և խոտ։ Մշակության մեջ հայտնի է հնագույն ժամանակներից։ Հատիկի բերքը հավաքում են մոմային հասունացման, իսկ խոտինը՝ հուրաններն արձակելու փուլերում։ 
Կորեկից ավելի շատ ճարպ է պարունակում միայն վարսակը, իսկ սպիտակուցներ` հնդկացորենը։ Կորեկը պարունակում է մարդու օրգանիզմում չսինթեզվող ամինաթթուներ` տրեոնին, վալին, լեյցին, լիզին, հիստիդին, և այլն։
Կորեկը հարուստ է ֆոսֆորով (1,5 անգամ ավելի է, քան տավարի մսում), մագնիում, կալիում (մի քանի անգամ շատ, քան բրնձում), պղինձ, մանգան, ցինկ, բրոմ, նիկել և այլն)։Կորեկից պատրադտում են օղի, հայերեն կոչվում է ՄԻՐԶ:
 
## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Рожевиц Р. Ю. Род 88. Просо — Panicum // Флора СССР. В 30 т. / Гл. ред. акад. В. Л. Комаров; Ред. тома Р. Ю. Рожевиц и Б. К. Шишкин. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1934. — Т. II. — С. 35—37. — 778 + XXXIII с. — 5175 экз.
* Просо — статья из Большой советской энциклопедии
* Просо // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Արտաքին հղումներ
*  Interactive Key to Panicum of North America 

Կատեգորիա:Հացազգիներ
Կատեգորիա:Հացահատիկային բույսեր
Արագետ

**Արագետ**, *Արայի գետ, Ղարաջորան, Չալիձոր*, գետ Արագածոտնի և Կոտայքի մարզերում, Հրազդանի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Ծաղկունյաց լեռնաշղթայի հարավային լանջերից՝ 2700&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը 17&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 64&nbsp;կմ²։ Գետահովիտը վերին հոսանքում V-աձև է, Բուժական գյուղի շրջակայքում ընդարձակվում է՝ վերածվելով կանիոնի։ Սնումը հիմնականում ձնաանձրևային (73%) է, վարարումը՝ ապրիլ-մայիսին։ Տարեկան միջին ծախսը 0,4 մ³/վ է։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։ Հրազդան գետի մեծ վտակներից՝ Մարմարիկ, Ծաղկաձոր, Դալար, Արագետ, Գետառ մեկն է

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Հրազդան գետի վտակներ
Բոխեսունկ

thumb|right|300px|Բոխեսունկ
**Բոխեսունկ** (), լեկցին մոխրագույն, լեկցին ցեղի գլխարկավոր սունկ։ ՀՀ-ում հազվադեպ հանդիպում է Լոռու և Տավուշի մարզերում (1100-1500 մ բարձրություններում)։ Աճում է հողի վրա, սաղարթավոր անտառներում, համակեցության մեջ մտնում բոխու հետ։

## Նկարագրություն
Գլխարկը (տրամագիծը՝ 6-12 սմ) մսոտ է, հարթ, ուռուցիկ, ձիթապտղագույն, գորշավուն, լորձնոտ։ Պտղամիսը սպիտակադեղնավուն է, կտրելիս դառնում է մոխրագույն, ապա սևանում։ Սպորակիր շերտը խողովակաձև է, սպիտակ, ավելի ուշ՝ ավազամոխրագույև։ Ոտիկը վերին մասում ձիթապտղամոխրագույն է, ստորինում՝ հաստացած, գորշագույն՝ պատված մուգ թեփուկներով։ Ուտելի է, օգտագործում են թարմ։

Կատեգորիա:Բոլետայիններ
Կատեգորիա:Ուտելի սնկեր
Կորթին

**Կորթին** (այլ անվանումներ՝ **ծոթրին**, **ծիթրոն**, **ծիտրոն**, **ծիթորի**) (), խուլեղինջածաղկավորների ընտանիքի բույսերի ցեղ։ Միամյա խոտեր, կիսաթփեր և թփեր են։ Կոթրինն մոտ 30 տեսակ։ Շատ տեսակներ պարունակում են եթերայուղեր։ Տարածված է գլխավորապես միջերկրածովյան երկրներում։

## Կենսաբանական նկարագիր

Ցողունը ճյուղավորվող է, բարձրությունը՝ 15–50 սմ։ Տերևները նշտարաձև են, հակադիր, սրածայր։ Ծաղիկները մանր են, կլորավուն, ձվաձև, բաց վարդամանուշակագույն, ծաղկաբույլում՝ 3–5 ծաղիկ։ Պտուղը քառաբաժան ընկուզիկ է։ Սերմերը մանր են, կլորավուն, ձվաձև։ Հոտավետ Կորթինի ցողունը ճյուղավորվող է, 20-30 սմ բարձրությամբ, տերևները՝ նշտարաձև, ծաղկաբույլում կա 3-5 ծաղիկ։ Սերմերը մանր են, կլորավուն, ձվաձև։ Սննդի մեջ, որպես համեմունք, օգտագործվում են թարմ և չորացրած տերևները։

## Նշանակություն և կիրառում
Դեղաբույս է. պատրաստուկներն օգտագործվում են որպես ցավամոքիչ, խորխաբեր միջոց, փորկապության և այլ դեպքերում։ Պարունակում է եթերայուղեր (օգտագործում են օծանելիքի, կոնյակի, լիկյորի արտադրության, սննդի արդյունաբերության մեջ)։
Թարմ և չորացրած տերևները լավորակ համեմունք են։ 
Ժողովրդական բժշկության մեջ կիրառվում է որպես ցավամոքիչ, նաև փորկապության դեմ։

## Դասակարգում
### Տեսակներ
Դասը ընդգրկում է 30-ից 52 տեսակ
}
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
|
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
|}

### Տաքսոնոմիա
Կորթին դասը մտնում է  ընտանիքի և  կարգի մեջ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Борисова А. Г. Род 1290. Чабер — Satureja // Флора СССР. В 30 т. / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Ред. тома Б. К. Шишкин. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1954. — Т. XXI. — С. 413—426. — 703 с. — 3000 экз.
* Siegmund Seybold (Hrsg.)։ Schmeil-Fitschen interaktiv. CD-ROM, Version 1.1, Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2002, ISBN 3-494-01327-6. 
* Avril Rodway։ *Kräuter und Gewürze. Die nützlichsten Pflanzen der Natur - Kultur und Verwendung.* Tessloff Verlag, Hamburg 1980, ISBN 3-7886-9910-8

Կատեգորիա:Միամյա բույսեր
Աշտարակի ջրանցք

**Աշտարակի ջրանցք**, ջրանցք ՀՀ Արագածոտնի մարզում։ Կառուցվել է 7-րդ դարում։ Սկիզբ է առնում Գեղարոտ գետից։ Երկարությունը 10&nbsp;կմ է, ջրթողունակությունը՝ 5 մ³/վ։ Ջրառը կատարվում է պատվարային եղանակով։ Ջրանցքի վրա կառուցված են 25 ջրատեխնիկական կառույցներ։ Ոռոգում է մարզի հողատարածքները։

## Ծանոթագրություններ

ջ
Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի ջրանցքներ
Լուսինե

**Լուսինե**, հայկական կանացի տարածված անուն է։ Հայերեն «լուսին» բառից կամ անձնանունից է, որը 15-18-րդ դարերից եղել է հայերի մոտ և նշանակել է «գեղեցկադեմ», «պայծառատես»։ Բառավերջին «ե» ձայնավորը բարեհնչության և իգականեցնելու համար է ավելացվել։

## Հայտնի կրողներ
* Լուսինե Զաքարյան
* Լուսինե Թովմասյան
* Լուսինե Աղաբեկյան

## Հղումներ
Նունե (անձնանուն)

**Նունե**, հայկական կանացի տարածված անուն է։ Ասորերեն Nunos անունից է։ Իբրև իգական անձնանուն հիշատակված է հնագույն պատմական աղբյուրներում։ Այժմ վերակենդանացել է և գործածական է։

## Հայտնի կրողներ
* Նունե Եսայան
* Նունե Մանուչարյան

## Հղումներ
Բոխի (ժախ)

**Բոխի մանրապտուղ** 
(),  նեխուրազգիների (հովանոցավորներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ (Cachrys): Հայտնի է մոտ 12, Հայաստանում՝ 1 տեսակ (Cachrys microcarpos կամ Bilacunaria microcarpa)
Տեսակի ժողովրդական անվանումներ՝ Բոխի, Պեխի, Ժախ։

## Տարածումը Հայաստանում
Տարածված է Շիրակի, Տավուշի, Արագածոտնի, Արարատի, Գեղարքունիքի, Սյունիքի և այլ մարզերում։ Աճում է չոր, քարքարոտ լանջերին։

## Նկարագրություն
Ցողունն անկյունակողավոր է, ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ մինչև 1 մ։ Տերևները գորշականաչավուն են՝ բազմակի փետրաձև կտրտված։ Ծաղկաբույլը հովանոց է, ծաղիկները՝ դեղին։ Ծաղկում է հուլիս-օգոստոսին։ Պտուղը ձվաձև է կամ գնդաձև։ Դեղաբույս է. պարունակում է եթերայուղեր, ալկալոիդներ։ Հաստ տերևակոթուններն օգտագործում են սննդի մեջ։

## Հավաքելու առանձնահատկություններ
Բույսն արտաքնապես շատ նման է նարդեսին։

Քանի որ բոխին բազմամյա, հազվադեպ հանդիպող բույս է, կարևոր է այն հավաքելիս ցուցաբերել զգուշություն, և՛ որպեսզի չվնասվի ընդհանուր բույսը, և՛ որպեսզի ձեռք բերվի փարթամ, ուտելի բնամթերք։ Այսպես. չի կարելի պռճոկել ու արմատախիլ անել բույսն ամբողջությամբ, կամ պոկել բոլոր տերևները։ Հարկավոր է զգուշությամբ պտտելով դուրս քաշել կենտրոնական ընձյուղը, որը ամենափարթամն է ու ուտելին, կամ, խոշոր բույսի դեպքում, դուրս քաշել կենտրոնականին հարակից փարթամ ընձյուղները։ Երբեք չի կարելի հավաքել ծաղկող կամ սերմնավորված ընձյուղները, քանի որ բոխին ծաղկում է շատ հազվադեպ, ու ծաղկում է հազարից մեկը։ Կենտրոնական ընձյուղները հավաքելու դեպքում կարող եք բերքահավաքը կրկնել ամեն շաբաթ, քանի որ բույսը, չփչանալով, նորից փթթում է ու նոր ընձյուղներ տալիս։

## Օգտագործում
Բոխու մատղաշ ընձյուղ-տերևները ուտելի են և օգտակար։ Դրանք կարելի է մարինացնել՝ որպես պահածո։ Կարելի է արագ թթու դնել ու օգտագործել անմիջապես։ Նաև կարելի է խառնել պանրի հետ՝ հորելու նպատակով։ Բավականին թանկարժեք, դժվարությամբ հավաքվող բանջար է՝ օժտված հաճելի դառնահամով, օգտակար հատկություններով։

Կատեգորիա:Հովանոցավորներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Նիժնի Նովգորոդի մարզ

**Նիժնի Նովգորոդի մարզ** (), մարզ Ռուսաստանի կազմում, Ռուսաստանի ֆեդերացիայի միավոր։ Մայրաքաղաքն է Նիժնի Նովգորոդ քաղաքը։

Սահմանակից է հյուսիս-արևմուտքում Կոստրոմայի, հյուսիս-արևելքում՝ Կիրովի մարզերի հետ, արևելքում՝ Մարի Էլ և Չուվաշիա հանրապետությունների հետ, հարավում Մորդովիա հանրապետության, հարավ-արևմուտքում Ռյազանի մարզի, իսկ արևմուտքում Վլադիմիրի և Իվանովոյի մարզերի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Նիժնի Նովգորոդի մարզի պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Նիժնի Նովգորոդի մարզ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի դաշնային բաժանում
Բոխնի

ԽՄԵՆԻ, Պկվախոտ(), հրեշտակաբույս, պկվախոտ, անգեղիկ, նեխուրազգիների (հովանոցավորներ) ընտանիքի երկամյա կամ բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Բոխնի անվանումը սխալ է, դա պեքին է, :Հայտնի է մոտ 50 (այլ տվյալներով՝ 80), Հայաստանում 1 տեսակ՝ բոխնի Տատյանայի (*A. tatianae*)։

## Նկարագրություն
Ցողունը սնամեջ է, հաստ, վերին մասում՝ ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ մինչև 4մ, ստորին տերևները կոթունավոր են՝ կրկնակի-եռակի փետրաձև կտըրտված, վերինները՝ փոքր, լայն տերևապատյանով։ Ծաղկաբույլը հովանոց է, ծաղիկը՝ սպիտակ, հազվադեպ՝ կանաչադեղնավուն։ Ծաղկում է հուլիս-օգոստոսիև։ Պտուղը ձվաձև է։ Դեղաբույս է. պտուղներն ու արմատները պարունակում են կումարիններ։

## Տարածումը Հայաստանում
Տարածված է Արագածոտնի, Տավուշի, Լոռու մարզերում։ Աճում է ենթալպյան գոտում, անտառների բացատներում և մարգագետիններում։

Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Հովանոցավորներ
Գյուստավ Կորիոլիս

**Գյուստավ Գասպար Կորիոլիս** (, ), ֆրանսիացի ճարտարագետ, մեխանիկ, Փարիզի ԳԱ ակադեմիկոս (1836)։

Ավարտել է Պոլիտեխնիկական դպրոցը (1812)։ 1816 թվականից նույն դպրոցում տեսական մեխանիկա է դասավանդել, իսկ 1838 թվականից եղել է դպրոցի դասընթացների ղեկավար։ Տվել է հարաբերական շարժման տեսության վերջնական ձևակերպումը՝ մտցնելով այսպես կոչված Կորիոլիսի ուժ և Կորիոլիսի արագացում հասկացությունները։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Кориолис // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Մոնպառնասի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի ֆրանսիացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտնականներ
Արազդայանի ջրանցք

**Արազդայանի ջրանցք** (Արաքսի ջրանցք), ջրանցք ՀՀ Արարատի մարզի հարավում։ Կառուցվել է մ.թ.ա. 9-րդ դարում, վերակառուցվել 1872-1874 թվականին և 1950 թվականին։ Սկիզբ է առնում Արաքսից։ Երկարությունը 27,9&nbsp;կմ է, ջրթողունակությունը՝ 11 մ³/վ։ Ոռոգում է Արարատի մարզի հողատարածքները։

Կատեգորիա:Արարատի մարզի ջրանցքներ
Շաքե

**Շաքե**, հայկական կանացի տարածված անուն է։ Անվան ծագման վերաբերեալ կան տարաձայնութիւններ ըստ "Հայոց լեզվի նոր բառարանի "անվան ծագումը յայտնի չէ անվան ծագում իսկ համաձայն "Է. Գ. Դուրգարյան, Անվանագրքի" Թուրքերեն saki բառից է, որ թարգմանաբար նշանակում է «տարաբախտ», «անբախտ», «ապերջանիկ»։ Հնում այս անունը չի եղել հայերի մեջ, միայն վերջերս է տարածվել սփյուռքահայերի միջոցով։

Այլ աղբյուրների համաձայն` անունը նշանակում է լույս տարածող գավաթ կրող, և նմանեցվում է օրինակ հնդկական ծագում ունեցող Շակտի անվան հետ, որն էլ իր հերթին նշանակում է տիեզերական էներգիա, նաև հոգևոր կին, կանացի պահապան հրեշտակ և այլն։ Այս անվանումն էլ իր հերթին հրեական-կաբալիստական ավանդությունում կոչվում է Շեքինա, որը համարվում է աստծո կանացի հոգի, առանց որի աստված լիարժեք չէ, քանի դեռ չի վերամիավորվել այդ հոգու հետ։ Կաբալիստական ավանդույթում կարևորվում է արական և իգական տիեզերական սկզբունքների միավորումը, ինչն էլ իր հերթին արտահայտվում է հեքսագրամում։

## Հայտնի կրողներ
* Շաքե Թուխմանյան

## Հղումներ
Շառլուա (այլ կիրառումներ)

* Օգյուստ Շառլուա - Ֆրանսիացի աստղագետ։
* (1510) Շառլուա - աստերոիդ։
Առլոն

**Առլոն** (, , , , ), քաղաք Բելգիայի թագավորության հարավ-արևելքում։ Մտնում է վալոնական տարածաշրջանի Լյուքսեմբուրգ նահանգի մեջ։ Վերջինիս վարչական կենտրոնն է։ Բնակչությունը՝ ։

## Հիմնական տվյալներ
* **Բնակչություն**՝ 28 339 մարդ․ հիմնականում ֆրանսախոսներ
* **Տարածք**՝ 118,64&nbsp;կմ²
* **Խտություն**՝ 227&nbsp;մարդ/կմ²

## Քույր քաղաքներ
*  Միկիրխ
*  Սեն Դյե դե Վոժ
*  Բիտբուրգ
*  Սուլֆուր
*  Այան
*  Մարկետ Դրայտոն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Առլոնի քաղաքապետարանի կայք
Բող

**Բող** (), ջամջամ, նեխուրազգիների (հովանոցավորներ) ընտանիքի միամյա կամ բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 4-5, ՀՀ-ում՝ 1 տեսակ՝ բող տափակապտուղ (*C. platycarpos*)։

## Նկարագրություն
Ցողունը ճյուղավորվող է, ակոսավոր, բարձրությունը՝ մինչև 35 սմ. Տերևները կրկնակի-եռակի փետրաբաժան են։ Ցողունը և տերևները ծածկված են կոշտ մազիկներով։ Ծաղիկները սպիտակ են կամ կարմրավուն։ Պտուղը մերկ է, ամուր, հիմքում՝ կարթաձև։ Պարունակում է ֆլավոնոիդ, եթերայուղ, ճարպ, պոլիացելինային միացություններ։ Երիտասարդ ընձյուղներն ուտելի են։

## Տարածումը Հայաստանում
Տարածված է Արագածոտնի, Շիրակի, Լոռու, Տավուշի, Գեղարքունիքի մարզերում, Երևանի շրջակայքում։ Աճում է քարքարոտ լանջերին, ճամփեզրերին, երբեմն աղբոտում ցանքերը։

Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Հովանոցավորներ
Բողկ

**Բողկ** (), բողկուկ, կաղամբազգիների (խաչածաղկավորներ) ընտանիքի միամյա և երկամյա արմատապտղավոր բանջարաբույսեր։ Հայտնի է 8 (10), Հայաստանում վայրի վիճակում՝ 1 տեսակ՝ բողկ դաշտային (*R. raphanistrum*)։
## Նկարագրություն
Ծաղկացողունը ճյուղավորվող է։ Վարդակի տերևները թավոտ են, տերևաթիթեղը՝ քնարաձև բլթակավոր, վերին բլթակը՝ խոշոր։ Ծաղկաբույլը ողկույզ է, ծաղիկները՝ սպիտակ, վարդագույն, մանուշակագույն։ Ծաղկում է մայիս-հունիսին։ Պտուղը չբացվող պատիճ է, արմատապտուղները՝ տարբեր ձևի (կլոր, կլոր-տափակավուն, կոնաձև, ձվաձև, գլանաձև և այլն), մեծության (տարեկանը՝ 0, 5-5 կգ, ամսաբողկը՝ 20-60 գ) և գույնի (սպիտակ, կարմիր, վարդագույն, մոխրագույն և այլն)։
## Քիմիական բաղադրություն
Պարունակում են վիտամիններ (C, B), կալիումի, կալցիումի, երկաթի և ֆոսֆորի աղեր (գերակշռում են հիմնային աղերը), գլիկոզիդներ, սպիտակուցներ, ֆերմենտներ և այլն։ Սննդի մեջ օգտագործում են միայն թարմ (բարելավում է նյութափոխանակությունը և մարսողությունը)։
### Կիրառությունը բժշկության մեջ
Բողկը ունի միզամուղ, լեղամուղ, խորխաբեր, ցավամոքիչ, հանգստացնող հատկություն։ Բարձրացնում է դիմադրողականությունը, կանխում ջղակծկումները, կանխարգելում ուռուցքների առաջացումը։ Կորեացիներն օգտագործում են սերմերը՝ ստամոքսաբորբի, վատ մարսողության, քրոնիկ բրոնխիտի, բրոնխների ասթմայի դեպքում, արմատապտուղը՝ այտուցի, ցիստիտի, շաքարային դիաբետի, եփուկը՝ քրոնիկ լուծի, հյութի ջրային լուծույթը՝ ստոմատիտի դեպքում, տրորած տերևը դնում են կապտուկներին։
### Հակացուցումներ
Չի կարելի օգտագործել սիրտ-անոթային հիվանդությունների, բարձր թթվայնությամբ ստամոքսաբորբի, կոլիտի, ստամոքսի, 12-մատնյա աղիի խոցի դեպքում։ Պետք է զգուշանալ պանկրեատիտի, լեղաքարային հիվանդության, հոդերում «աղերի կուտակման» դեպքում։

## Տարածումը Հայաստանում
Հանդիպում է Տավուշի, Գեղարքունիքի մարզերում (մինչև վերին լեռնային գոտի), Երևանի շրջակայքում։ Աճում է ցանքերում, բնակավայրերի մոտ և այլն։ Մշակության մեջ է Հայաստանի գրեթե բոլոր մարզերում տարածված է բողկ մշակովին կամ ընտանին (*R. sativus*), որն ունի 2 տարատեսակ՝ տարեկան բողկը և ամսաբողկը։  

Կատեգորիա:Խաչածաղկավորներ
Կատեգորիա:Մշակաբույսեր
Կատեգորիա:Բուսաբանություն
Չինար (անձնանուն)

**Չինար**, հայկական կանացի տարածված անուն է։ Պարսկերեն cinar բառից է, որից ունենք չինարի, սոսի ծառի անվանումը, որ այժմ գործածական է։ Ժողովուրդը կնոջ սլացիկ հասակը նմանեցրել է չինարի ծառին։ Oգտագործվում է նաև փաղաքշական Չինարիկ ձևով։

## Հղումներ

Կատեգորիա:Հայկական իգական անձնանուններ
Վոլֆ (այլ կիրառումներ)

*Անձինք`*
* Մաքս Վոլֆ - գերմանացի աստղագետ։

*Նաև`*
* Վոլֆ - հարվածային խառնարան Լուսնի տեսանելի մասում։
* (827) Վոլֆիանա - աստերոիդ։
Բորակաթուփ

**Բորակաթուփ** (), բորակաթուփազգիների ընտանիքի թփուտների ցեղ։ Հայտնի է 10, ՀՀ-ում՝ 1 տեսակ՝ բորակաթուփ Շոբերի (*N. schoberi*)։
## Նկարագրություն
Ցողունը փռված է, խիստ ճյուղավորվող, փշոտ, սպիտակակեղև, բարձրությունը՝ 30-200 սմ։ Տերևները փնջերով են, նստադիր, երկարավուն՝ բութ գագաթով, հիմքում՝ նեղ։ Ծաղկաբույլը խխունջաձև է, ծաղիկները՝ կանաչադեղնավուն։ Ծաղկում է հունիս-հուլիսին։ Պտուղը հատապտղանման, նարնջագույն կամ մուգ կարմիր, միասերմ կորիզապտուղ է։ Պարունակում է ալկալոիդևեր։ Ցողուններից կարելի է ստանալ սոդա։ Պտուղը քաղցր է և ուտելի։ Լավորակ կեր է նաև տարբեր կենդանիների, սողունների և թռչունների համար։
## Տարածումը Հայաստանում
Հանդիպում է Արմավիրի (Երասխավան, Արազափ գյուղերի շրջակայքում) և Սյունիքի (Արաքս գետի մերձափնյա որոշ հատվածներում) մարզերում։ Աճում է բլրակածածկ աղուտներում, գետերի և առվակների աղակալած ափերին, գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Կատեգորիա:Բորաթուփազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Արծվանիկի սելավ

**Արծվանիկի սելավ**, սելավ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Ողջիի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Բարգուշատի լեռնաշղթայի հարավային լանջերից, Կապանի մոտ թափվում Ողջի գետը։ Երկարությունը 13&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 44&nbsp;կմ²։ Սելավային հոսքի առաջացմանը մասնակցում են հիմնականում մայր ապարները՝ հեշտ քայքայվող կրաքարերը։ Ուժեղ սելավներ գրանցվել են 1947, 1959, 1960, 1972 թվականներին։ 1972 թվականի մայիսի 29-ի սելավի հոսքը կազմել է 161 մ³/վ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սելավներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի սելավներ
Բեթհովեն (այլ կիրառումներ)

*Անձինք՝*
* Բեթհովեն, Լյուդվիգ վան - գերմանացի կոմպոզիտոր, դաշնակահար, դիրիժոր։

*Նաև՝*
* Բեթհովեն - խառնարան Մերկուրի մոլորակի վրա։
* (1815) Բեթհովեն - աստերոիդ։
* Բեթհովեն- ամերիկյան անիմացիոն հեռուստասերիալ։
Բորբոսասնկեր

**Բորբոսասնկեր**, պատկանում են սնկերի տարբեր դասերի։ ՀՀ-ում տարածված են գեոտրիխում (Geotrichum), ասպերգիլ (Aspergillus), վրձնասունկ կամ պենիցիլիում (Penicillium), ֆուզարիում (Fusarium), բոտրիտիս (Botrytis), կլադոսպորիում (Cladosporium), մուկոր (Mucor) և այլ ցեղերի բազմաթիվ տեսակներ։

Բնակվում են հիմնականում հողում, քայքայում օրգանական մնացորդները, մասնակցում դրանց հանքայնացմանը։ Առաջացնում են տարբեր գույների և խտության **բորբոս**, որը կազմված է սպորատվության օրգաններից և թելանման կամ խմորասնկանման սնկամարմնից։ Հիմնականում սապրոտրոֆներ են։ Բարձր ֆերմենտային ակտիվության շնորհիվ զարգանում են տարբեր բնական և արհեստական  հիմնանյութերի վրա։ Հանդիպում են նաև ֆակուլտատիվ մակաբույծներ։ Վնասում են սննդամթերքը, արդյունաբերական հումքը, արտադրանքը, արվեստի գործերը և այլն։ Որոշ տեսակներ թունավոր են. արտադրում են մարդու, կենդանիների, բույսերի համար վնասակար սնկային թույներ։ Օգտագործվում են ֆերմենտներ, օրգանական թթուներ, հակաբիոտիկներ ստանալու համար։ Խմորասնկերը օգտագործվում են խմորեցման մեջ: Պենիցիլային սունկը օգտագործվել է առաջին հակաբիոտիկի մեջ:
Արթիկջուր

**Արթիկջուր**, գետ Արագածոտնի մարզում, Ախուրյանի ձախակողմյան վտակ Մանթաշի ձախ օժանդակը։

Սկիզբ է առնում Արագածի հյուսիսարևմտյան լանջից, անցնելով Արթիկ քաղաքի միջով, ձախից միախառնվելով Մանթաշ գետին, կազմավորում է Կարկաչա գետը։ Երկարությունը 26կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 77կմ²։ Սնումը հալոցքային է, վարարումը՝ գարնանը։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։

## Անվանումներ
Անվանումը ծագում է համանուն բնակավայրից՝ Արթիկջուր կամ Արթիկիջուր։ Հայտնի է նաև Գոմջաջուր, Ջամուշլի, Ջամուշջուր անուններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Մանթաշ գետի վտակներ
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գետեր
Դեբյուսի (այլ կիրառումներ)

*Անձինք՝*
* Դեբյուսի, Կլոդ - ֆրանսիացի նշանավոր երգահան, երաժշտական քննադատ։

*Նաև՝*
* Դեբյուսի - խառնարան Մերկուրի մոլորակի վրա։
* (4492) Դեբյուսի - աստերոիդ։
Բորբոսատեսուկ

**Բորբոսատեսուկ** (), թելուկազգիների ընտանիքի միամյա թփերի կամ կիսաթփերի ցեղ։ Հայտնի է 7, ՀՀ-ում՝ 1 տեսակ՝ բորբոսատեսուկ գորշ (*C. papposa*)։
## Նկարագրություն
Ցողունը (բարձրությունը՝ 40-100 սմ) պատված է գորշ-դեղնավուն, աստղաձև թավով։ Տերևները հերթադիր են, երկարավուն, էլիպսաձվաձևից մինչև գծանշտարաձև, ամբողջաեզր, եզրերը՝ թեթևակի շրջված։ Առէջքային ծաղիկները մանր են՝ կարճ հասկանման ծաղկաբույլերում, վարսանդայինները՝ տերևանյութերում։ Ծաղկում է հուլիս-սեպտեմբերին։
Հարուստ է վիտամիններով (տերևները)։ Գեղազարդիչ է։
## Տարածումը Հայաստանում
Տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում։ Աճում է չոր, քարքարոտ լանջերին։

Կատեգորիա:Թելուկազգիներ
Բոշխ

**Բոշխ** կամ **կնյուն** (), բոշխազգիների ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 2000, Հայաստանում՝ 65 տեսակ։

## Նկարագրություն
Ցողունը եռանիստ է, երբեմն՝ գլանաձև, առանց հանգույցների, բարձրությունը՝ 1080 սմ։ Տերևները նեղ են, գծաձև, կտրող, ծաղիկները՝ միասեռ, միատուն, հասկիկները՝ բազմածաղիկ։ Ծաղկում է մայիս-հուլիսին։ Պտուղը եռանիստ ընկուզիկ է։ Որոշ տեսակներ դեղաբույսեր են. պարունակում են ալկալոիդներ, ֆիզիոլոգիորեն ակտիվ նյութեր (օրինակ՝ բրևիկոլին, որն օգտագործում են որպես արյան ճնշումը կարգավորող միջոց)։ Որոշ տեսակների ծղոտից պատրաստում են ճիլոպ, խսիր, պարան, պարկացու գործվածք, հյուսում պայուսակներ և այլն։

## Տարածումը Հայաստանում
Տարածված է բոլոր մարզերում։ Ջրաճահճային միջավայրերում աճում են , , , մարգագետիններում՝ , , անտառներում՝ , , անապատներում՝ ,  և այլ տեսակներ։ Կոճղարմատները սողացող են, առաջացնում են գուղձեր, ճիմեր։

-ն հանդիպում է միայն Լոռու սարահարթում (1450&nbsp;մ բարձրություններում), ճահճուտներում, ՝ Վայքի լեռնաշղթայում (2600&nbsp;մ բարձրություններում), ենթալպյան գոտու ճահճուտներում և առվակների ափերին։ Այս տեսակները գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Կատեգորիա:Բոշխազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Հայդն (այլ կիրառումներ)

*Անձինք՝*
* Հայդն, Յոզեֆ - ավստրիացի կոմպոզիտոր։

*Նաև՝*
* Հայդն - խառնարան Մերկուրի մոլորակի վրա։
* (3941) Հայդն - աստերոիդ։
Թեփուկասնկեր

**Թեփուկասնկեր** (), ստրոֆարիայինների ընտանիքին պատկանող, բազիդիավոր սնկերի ցեղ։

Գլխարկը (տրամագիծը՝ 5-18 սմ) մսոտ է, զանգակակլորաձև, ոսկեգույն կամ ժանգադեղնավուն՝ կարմրավուն թեփուկներով, կպչուն, չորացած վիճակում՝ փայլուն։ Պտղամիսը սպիտակավուն է կամ բաց դեղին։ Թիթեղները լայն են, սկզբում՝ դեղնավուն, հասունանալուց հետո՝ գորշ շագանակագույն։ Ոտիկը օղակով է, դեղնագորշավուն՝ պատված շագանակագույն թեփուկներով։ Ուտելի է։

ՀՀ-ում տարածված է 16 տեսակ, առավել հաճախ հանդիպում է բոցասունկ ոսկեգույնը (*Ph. aurivella*)՝ Արագածոտնի, Շիրակի՝, Կոտայքի, Վայոց ձորի մարզերում, Երևանի շրջակայքում։ Աճում է ամռանը և աշնանը՝ սաղարթավոր անտառներում, այգիներում՝ կենդանի ու փտած ծառերի վրա (1200-1800 բարձրություններում)։

Կատեգորիա:Ստրոֆարիայիններ
Գալլե (այլ կիրառումներ)

*Անձինք՝*
* Գալլե, Յոհան - գերմանացի աստղագետ։

*Նաև՝*
* Գալլե - խառնարան Մարս մոլորակի վրա։
* Գալլե - խառնարան Լուսնի վրա։
* (2097) Գալլե - աստերոիդ։
Արճակ (այլ կիրառումներ)

**Արճակ** եզրը կարող է վերաբերել՝

* Արճակ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, այժմ՝ Թուրքիա
* Արճակ, լիճ Արևմտյան Հայաստանում, այժմ՝ Թուրքիա
Մոնս

**Մոնս** (, , ), քաղաք Բելգիայի թագավորությունում, Բրյուսելից 50&nbsp;կմ դեպի հարավ-արևելք հեռավորության վրա։ Մտնում է վալոնատկան տարածաշրջանի Էնո նահանգի մեջ։ Վերջինս նահանգի վարչական կենտրոնն է։ Տեղակայված է Սամբր-Շիլդա ջրանցքի վրա։

## Հիմնական տվյալներ
* **Բնակչություն**՝ 92 500&nbsp;մարդ (2011)
* **Տարածք**՝ 146,56&nbsp;կմ²։

## Քույր քաղաքներ

## Ծանոթագրություններ
Արճիշակ (գետ)

**Արճիշակ**, գետ Հայկական լեռնաշխարհում՝ Վանա լճի ավազանում։ Սկիզբ է առնում Վասպուրականի լեռնաշղթայի արևմտյան լանջերից, հոսում արևմուտք և Վան քաղաքից հյուսիս-արևելք թափվում Արճակ լիճը։ Երկարությունը 55&nbsp;կմ է։ Սնումը ձնաանձրևային է, վարարումը՝ ապրիլ հունիսին։ Արճիշակի ավազանում է պատմական Թոռնավան գավառի Սևան ամրոցը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վանա լճի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Դոստոևսկի (այլ կիրառումներ)

*Անձինք՝*
* Դոստոևսկի, Ֆեոդոր - ռուս մեծ գրող, գրականագետ, փիլիսոփա։

*Նաև՝*
*Դոստոևսկի - խառնարան Մերկուրի մոլորակի վրա։
* (3453) Դոստոևսկի - աստղակերպ։
Կոյպեր (այլ կիրառումներ)

*Անձինք՝*
* Կոյպեր, Ջերարդ - նիդերլանդական և ամերիկյան աստղագետ։

*Նաև՝*
* Կոյպեր - խառնարան Մերկուրի մոլորակի վրա։
* Կոյպերի գոտի - արեգակնային համակարգի շրջան։
* (1776) Կոյպեր - աստերոիդ։
Գարեգին (անձնանուն)

**Գարեգին** տարածված հայկական արական անուն է։ Հայերի մեջ տարածված է եղել տակավին 4-5-րդ դարերից, հետո առժամանակ մոռացվել է և միայն վերջին դարերում սկսվել է կրկին գործածվել։ Քանի որ այս անունը փոխառություն չէ, և ոչ մի ազգի մոտ գործածական չէ, ուստի ստուգաբանությունը պետք է փնտրել նախահայկական լեզուների մեջ։ Հայկազյան բառարանը այս անունը չի ստուգաբանում, իսկ Հրաչյա Աճառյանը համարում է անհայտ ծագման բառ։ Տարածված տարբերակ է նաև գարուց ալկոհոլային խմիչք ստացողներին անվանել են Գարե  գինեգործ- Գարեգին։ Կրճատ կան Գարեն, Գարիկ, Գարո ձևերը։ Սրանից կա նաև Գարեգինյան ազգանունը։ Որոշ բարբառներում կա Գարագին տարբերակը։

## Հայտնի կրողներ
* Գարեգին Ա
* Գարեգին Բ
* Գարեգին Բես
* Գարեգին Լևոնյան
* Գարեգին Նժդեհ
* Գարեգին Սրվանձտյան

## Հղումներ

Կատեգորիա:Հայկական արական անձնանուններ
Շեքսպիր (այլ կիրառումներ)

*Անձինք՝*
* Շեքսպիր, Ուիլյամ - նշանավոր անգլիացի բանաստեղծ և թատերագիր։

*Նաև՝*
* Շեքսպիր - խառնարան Մերկուրի մոլորակի վրա։
* (2985) Շեքսպիր - աստերոիդ։
Արտանիշի ծոց

**Արտանիշի ծոց** (Արտանիշի խորշ), ծոց Սևանա լճի արևելյան ափին։ Լճից անջատվում է համանուն թերակղզով։ Երկարությունը մոտ 3&nbsp;կմ է, լայնությունը՝ 2&nbsp;կմ, միջին խորությունը՝ 25 մ։ Հյուսիսային և հարավարևմտյան ափերը զառիթափ են, ժայռոտ, հյուսիս-արմտյանը՝ մեղմաթեք։ Ջրի տարեկան միջին ջերմաստիճանը 9, 1&nbsp;°C է, հունվարին՝ 1, 2&nbsp;°C, օգոստոսին՝ 18, 4&nbsp;°C։ Սառչում է հազվադեպ։ Արտանիշի ծոց է թափվում Արտունջ (Արտանիշ գետ) գետակը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սևանա լճի ծոցեր
Կրակմարիչ

200px|մինի|Կրակմարիչ
**Կրակմարիչ**, սկսվող հրդեհը հատուկ միջոցներով (քիմիական փրփուր, ածխաթթու, օդա-մեխանիկական փրփուրներ, փոշիներ, ջուր և այլն) կրակ կամ հրդեհ մարելու սարք։ Առավել տարածված են քիմական փրփրային կրակմարիչները։ Դրանք 1-100 դմ3 տարողությամբ գլանաձև անոթներ են՝ գործարկման հարմարանքով և անոթի ներսում գտնվող ապակե կոլբայով (երբեմն երկու)։

Անոթը պարունակում է լիցքի հիմնային (նատրիումի բիկարբոնատի լուծույթ), իսկ ապակե կոլբան՝ թթվային մաս։ Վերջինս ռեակցիայի մեջ է մտնում հիմնային մասի հետ՝ կրակմարիչը գործողության մեջ դնելիս։ Ռեակցիայի հետևանքով անջատվում է ածխաթթու գազ, և առաջանում է փրփուր, որն ածխաթթու գազի ճնշմամբ դուրս է մղվում գլխադիրի միջով։

Փրփրային կրակմարիչներով մարում են նավթամթերքների և պինդ նյութերի հրդեհները։ Դրանցով չի կարելի մարել հոսանքի տակ գտնվող էլեկտրասարքավորումների և որոշ քիմիական նյութերի (սպիրտներ, ալկալիական մետաղներ և այլն) հրդեհները։ Էլեկտրասարքավորումների և ներքին այրման շարժիչների հրդեհները մարելու համար օգտագործում են ածխաթթվային կրակմարիչներ, որոնց համար աշխատանքային ճնշումը նախատեսված է 15 Մն/մ2 (150 Կգ/սմ2)։ Մյուս բոլոր կրակմարիչներում ճնշումը չի գերազանցում 2 Մն/մ2 (20 Կգ/uմ2)։

Կատեգորիա:Անվտանգության սարքեր
Կատեգորիա:Հակահրդեհային միջոցներ
Կովկասյան հանքային ջրեր

**Կովկասյան հանքային ջրեր** (, *Կավկազսկիե միներալնիե վոդի, ԿՄՎ*), բալնեոլոգիական առողջարանների շրջան, գտնվում է Ստավրոպոլյան բարձրության և Մեծ Կովկասի հյուսիսային լանջերի միացման սահմաններում։ Հարուստ է բազմատեսակ և առատ հանքային աղբյուրներով։ Գլխավոր առողջարաններն են՝ Պյատիգորսկը, Կիսլովոդսկը, Եսենտուկին, Ժելեզնովոդսկը։ Կովկասյան հանքային ջրերի շրջանն ամբողջությամբ բնորոշվում է չափավոր լեռնատափաստանային կլիմայով, օդի միջին ջերմաստիճանը՝ 7, 8&nbsp;°C-ից մինչև 8, 6&nbsp;°C, տարեկան տեղումները՝ մոտ 600 մմ։ 

Կատեգորիա:Կովկաս
Արտաշատի ջրանցք

**Արտաշատի ջրանցք**, ջրանցք Հայաստանի Արարատի մարզում, Արարատյան դաշտում։ Սկիզբ է առնում Հրազդանի ձախ ափից (Երևանի ջրէկի մոտից), հոսում Հրազդանի կիրճով, ապա մարզի կենտրոնական մասով և թափվում Վեդի գետը։ Ջրանցքի մի մասը կառուցվել է 1932 թվականին, ավարտվել 1940 թվականին։ Երկարությունը 61&nbsp;կմ է (Երևանի տարածքում՝ 4&nbsp;կմ), ջրի ծախսը սկզբնամասում՝ 16մ³/վ։ Մինչև 1968 թվականը ջրանցքը սնվում էր Հրազդան, Ազատ, Վեդի գետերի ջրերից։ Մխչյանի ջրհան կայանի կառուցումից հետո լրացուցիչ սնվում է Մեծամոր գետի և Արարատյան դաշտի ստորերկրյա ջրերից։ Ոռոգում է Երևանի մերձքաղաքային, Արարատի մարզի հողատարածքները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արարատի մարզի ջրանցքներ
Կատեգորիա:Արտաշատի շենքեր և կառույցներ
に

thumb|right|Հիրագանա «に» կանայի գրելաձևը
thumb|right|Կատականա «ニ» կանայի գրելաձևը

Հիրագանայում՝ **に**, կատականայում՝ **ニ**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «նի» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /ni/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի な(նա) և ぬ(նու) կանաների միջև։ Իսկ կատականայում՝ ナ(նա) և ヌ(նու)կանաների միջև։

Կատեգորիա:Կանա
Սայաթ-Նովա (այլ կիրառումներ)

*Անձինք՝*
* Սայաթ-Նովա - նոր շրջանի հայ բանաստեղծ-աշուղ։

*Նաև՝*
* Սայաթ-Նովա - խառնարան Մերկուրի մոլորակի վրա։
* Սայաթ-Նովա - «Երևան» հեռուստատեսության կինոխմբագրությունում նկարահանված սև-սպիտակ ֆիլմ։
* Սայաթ-Նովայի հուշաղբյուր - հուշաղբյուր Երևանում։
* Սայաթ-Նովա (Արարատի մարզ) - գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզում Մասիսի տարածաշրջանում։
* Սայաթ-Նովա - ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ Էդուարդ Իսաբեկյանի 1964 թվականին ստեղծած կտավը։
ぬ

thumb|right|Հիրագանա «ぬ» կանայի գրելաձևը
thumb|right|Կատականա «ヌ» կանայի գրելաձևը

Հիրագանայում՝ **ぬ**, կատականայում՝ **ヌ**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «նու» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /nu/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի に(նի) և ね(նէ) կանաների միջև։ Իսկ կատականայում՝ ニ(նի) և ネ(նէ)կանաների միջև։

Կատեգորիա:Կանա
Բախտակ (գետ)

**Բախտակ**, գետ Գեղարքունիքի մարզում՝ Սևանա լճի ավազանում։ Սկիզբ է առնում Գեղամա լեռնավահանի արևելյան լանջերից, 3070&nbsp;մ բարձրությունից և թափվում Սևանա լիճ։ Երկարությունը 30,3&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 144&nbsp;կմ²։ Գետահովիտը վերին հոսանքում V-աձև է, միջինում և ստորինում՝ տաշտակաձև։ Սնումը հիմնականում ձնաանձրևային և ստորերկրյա է, վարարումը՝ ապրիլ մայիսին։ Տարեկան միջին ծախսը 0,8 մ³/վ է, հոսքը՝ 23,3մլն մ³։ Գետահովիտն ունի ռեկրեացիոն նշանակություն, կան հանքային աղբյուրների ելքեր։

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Սևանա լճի ավազանի գետեր
ね

thumb|right|Հիրագանա «ね» կանայի գրելաձևը
thumb|right|Կատականա «ネ» կանայի գրելաձևը

Հիրագանայում՝ **ね**, կատականայում՝ **ネ**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «նէ» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /ne/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի ぬ(նու) և の(նո) կանաների միջև։ Իսկ կատականայում՝ ヌ(նու) և ノ(նո)կանաների միջև։

Կատեգորիա:Կանա
Ռեմբրանդ (այլ կիրառումներ)

*Անձինք՝*
* Ռեմբրանդտ վան Ռեյն - հոլանդացի գեղանկարիչ, օֆորտիստ։

*Նաև՝*
* Ռեմբրանդտ - խառնարան Մերկուրի մոլորակի վրա։
* (4511) Ռեմբրանդտ - աստերոիդ։
Սարոյան

**Սարոյան**, հայկական ազգանուն։

## Ազգանունը կրողներ
* Արամ Վիլյամի Սարոյան (1943), բանաստեղծ, արձակագիր, հուշագիր և թատերագիր։
* Արշալույս Սարոյան (1923-1974), բանաստեղծ, թարգմանիչ, լրագրող։
* Գագիկ Ամատունու Սարոյան (ծնվ․ 1961), բանաստեղծ։
* Ժենյա Երեմի Սարոյան (1946), ազատամարտիկ։
* Լյուսի Վիլյամի Սարոյան (1946-2003), դերասանուհի, լուսանկարչուհի։
* Սեդրակ Ֆիրդուսի Սարոյան (1967), ռազմական և քաղաքական գործիչ։
* Սթրոբերի Արամի Սարոյան (1970), գրող, լրագրող։ 
* Վերոնիկա Յուրիի Սարոյան (1978), դերասանուհի։ 
* Վիլյամ Սարոյան (1908-1981), գրող։
* Վլադիմիր Հակոբի Սարոյան (1954), հայ լուսանկարիչ, սուսերամարտիկ, լեռնագնաց։

## Գրական կերպարներ
* **Վահան Սարոյան**, Վարդգես Պետրոսյանի «Վերջին ուսուցիչը» վիպակի հերոսներից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ
Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թուրքերեն հիմքով ազգանուններ
Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ
Կատեգորիա:Անձնանվանական հիմքով ազգանուններ
Ռամո (այլ կիրառումներ)

*Անձինք՝*
* Ռամո, Ժան Ֆիլիպ - բարոկկո դարաշրջանի նշանավոր ֆրանսիացի երգահան և երաժշտագետ։

*Նաև՝*
* Ռամո - խառնարան Մերկուրի մոլորակի վրա։
Բիթլիս (գետ)

**Բիթլիս**, *Բաղաղեշ, Բաղեշ*, գետ Թուրքիաում Հայկական լեռնաշխարհում, Արևելյան Տիգրիսի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Վանա լճի հարավ-արևմուտքից՝ Շատախի լեռնաշղթայի հարավային լանջից՝ մոտ 2400&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը 105 կմ է։ Սնումը ձնաանձրևային է, վարարումը՝ մայիսին։ Խոշոր վտակը Գյոզալդարան է։ Բիթլիսի ափին է գտնվում Բիթլիս քաղաքը։ Նշանակալի վտակներից են Գյոզալդարա, Բարխանդ, Ամպ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Տիգրիս գետի վտակներ
の

thumb|right|Հիրագանա «の» կանայի գրելաձևը
thumb|right|Կատականա «ノ» կանայի գրելաձևը

Հիրագանայում՝ **の**, կատականայում՝ **ノ**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «նօ» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /no/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի ね(նէ) կանայից հետո։ Իսկ կատականայում՝ ネ(նէ) կանայից հետո։

Կատեգորիա:Կանա
Կոֆեին

**Կոֆեին՝** կենտրոնական նյարդային համակարգի գործունեությունը խթանող դեղամիջոց է։ Տրիմեթիլքսանտին-ալկալոիդ է, պարունակվում է թեյի տերևներում, սուրճի սերմերում, կոլա ընկույզում։ Ստացվում է նաև սինթետիկ ճանապարհով։ Օգտագործվում է ներքին ընդունման համար, հաբերով՝ կենտրոնական նյարդային համակարգի ընկճվածության, սրտի գործունեության թուլության, թմրանյութերով թունավորման, հիպոտոնիայի, անգարի (միգրեն) և այլ դեպքերում։ Ենթամաշկային ճանապարհով ներարկում են կոֆեին նատրիումի բենզոատ լուծույթ (38% մաքուր կոֆեինի պարունակությամբ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նյութեր
Կատեգորիա:Թմրամիջոցներ
Լիպեցկի մարզ

**Լիպեցկի մարզ** (), մարզ Ռուսաստանի կազմում, Ռուսաստանի ֆեդերացիայի միավոր։ Մայրաքաղաքն է Լիպեցկ քաղաքը։

Սահմանակից է Ռուսաստանի Կուրսկի, Օրյոլի, Տուլայի, Ռյազանի, Տամբովի և Վորոնեժի մարզերի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Լիպեցկի մարզի պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Լիպեցկի մարզ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի դաշնային բաժանում
Գայլ գետ

**Գայլ գետ**, գետ Հայկական լեռնաշխարհում՝ Սև ծովի ավազանում, Իրիսի (Եշիլ Իրմակ) աջ վտակը։

## Անվանումներ
Տարբեր ժամանակներում գետը կոչվել է Գելգիդ, Գելգիտչայ, Թերմոդոն, Թերմոնդոնտ, Լիգոս, Լիկ, Լիկոս, Լյուկոս, Կելկիդ, Կելկիթ, Կելկիտ, Կելկիտչայ, Կերեմելի, Քելքիթ, Քելկիտ գետ անուններով։ Հունարեն «լիկոս» նշանակում է գայլ։

## Բնութագիր
Երկարությունը 330 կմ է։ Սկիզբ է առնում Արևելապոնտական լեռների Գյումուշխանեի լեռնաշղթայի արևելյան լանջերից՝ մոտ 1500 մ բարձրությունից և գրեթե շարունակ հոսում է արևմուտք։ Սնումը ձնաանձրևային է, վարարումը՝ մայիսին։ Խոշոր վտակը Կարահիսարն է։ Հոսում է պատմական Փոքր Հայքի տարածքով՝ ոռոգելով տարածքի զգալի մասը։ Գետի ափին է գտնվում Գարահիսար քաղաքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի գետեր
Քեշիշյան

**Քեշիշյան**, հայկական ազգանուն։

## Ազգանունը կրողներ
* Ալեք Գևորգի Քեշիշյան (ծնվ․ 1964), կինոռեժիսոր։
* Արամ Ա Քեշիշյան (ծնվ․ 1947), Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոս։
* Գրիգոր Սամվելի Քեշիշյան (*[[Աջապահյան]]*, 1921-1980), արձակագիր, թարգմանիչ։
* Զաքար Քեշիշյան (ծնվ․ 1968), երաժիշտ, շվիահար։
* Լիլիամ Քեշիշյան (ծնվ․ 1952), հասարակական, պետական և քաղաքական գործիչ։
* Խոսրով Համբարձումի Քեշիշյան (1879 կամ 1880-1915) դեղագործ, գրող, հասարակական և քաղաքական գործիչ։
* Խորեն Քեշիշյան (*[[Արամունի]]*, ծնվ․ 1948), արձակագիր։
* Հակոբ Նազարի Քեշիշյան (1911-1986), գորգանկարիչ։
* Հմայակ Խաչերի Քեշիշյան (1887-1915), բժիշկ։
* Հրանտ Մինասի Քեշիշյան (ծնվ․ 1947), գեղանկարիչ։
* Հրաչյա Հուսիկի Քեշիշյան (ծնվ․ 1970), ռեժիսոր, պրոդյուսեր։
* Միսաք Քեշիշյան (1881-1915), բժիշկ։
* Միքայել Քեշիշյան, բժիշկ։
* Ռոբեր Քեշիշյան (ծնվ․ 1946), ռեժիսոր, դերասան և սցենարիստ։
* Վարդան Խաչերի Քեշիշյան (1883-1920), դեղագործ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ
Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Անձնանվանական հիմքով ազգանուններ
Կատեգորիա:Մականվանական հիմքով ազգանուններ
Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ
Կատեգորիա:Թուրքերեն հիմքով ազգանուններ
は

thumb|right|Հիրագանա «は» կանայի գրելաձևը
thumb|right|Կատականա «ハ» կանայի գրելաձևը

Հիրագանայում՝ **は**, կատականայում՝ **ハ**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «հա» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /ha/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի ひ(հի) կանայից առաջ։ Իսկ կատականայում՝ ヒ(հի) կանայից առաջ։

Կատեգորիա:Կանա
ひ

thumb|right|Հիրագանա «ひ» կանայի գրելաձևը
thumb|right|Կատականա «ヒ» կանայի գրելաձևը

Հիրագանայում՝ **ひ**, կատականայում՝ **ヒ**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «հի» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /hi/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի は(հա) և ふ(ֆու) կանաների միջև։ Իսկ կատականայում՝ ハ(հա) և フ(ֆու) կանաների միջև։

Կատեգորիա:Կանա
Կրակովի ապստամբություն (1846)

[մինի|[Էդուար Դեմբովսկին առաջնորդում է ապստամբությունը]]
**Կրակովի ապստամբություն**, ավստրիական տիրապետության և ավատատիրական կարգերի դեմ ուղղված ապստամբություն 1846 թվականի փետրվարին։

Նախապատրաստել էին լեհ ազգային-ազատագրական կազմակերպությունները Լեհական դեմոկրատական ընկերության ղեկավարությամբ։ Կրակովի ապստամբությունը սկսվեց փետրվարի 20-ին, Կրակովյան հանրապետությունում։ Ապստամբները, փետրվարի 22-ին գրավելով Կրակովը, կազմեցին Լեհական հանրապետության Ազգային կառավարություն, որն իր հրապարակած մանիֆեստում ժողովրդին կոչ արեց պայքարել հանուն ազգային անկախության, հռչակեց դեմոկրատական իրավունքներ և ֆեոդալական պարհակների վերացում։ Է. Դեմբովսկու ազդեցությամբ հռչակվեց դասային տարբերությունների ու տիտղոսների վերացում, հողի հանձնում հողազուրկ գյուղացիներին, բանվորների վիճակի բարելավման համար ազգային արհեստանոցների ստեղծում։ Սակայն հիմնականում չափավոր շլյախտա բուրժ. տարրերից կազմված ազգային կառավարությունը չցանկացավ օգտագործել քաղաքային չքավորության և գյուղացիության հեղափոխական խանդավառությունը։ Կրակովի ապստամբությունյան համար ծանր կորուստ էր նաև Դեմբովսկու մահը (փետրվարի 27)։ Մարտի 3-ին ցարական Ռուսաստանի և Ավստրիայի միացյալ ուժերի հարվածների տակ հեղափոխական Կրակովն ընկավ։ 

Կատեգորիա:Ապստամբություններ Լեհաստանում
Կատեգորիա:Լեհաստանի պատմություն
み

thumb|right|Հիրագանա «み» կանայի գրելաձևը
thumb|right|Կատականա «ミ» կանայի գրելաձևը

Հիրագանայում՝ **み**, կատականայում՝ **ミ**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «մի» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /mi/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի ま(մա) և む(մու) կանաների միջև։ Իսկ կատականայում՝ マ(մա) և ム(մու) կանաների միջև։

Կատեգորիա:Կանա
ふ

thumb|right|Հիրագանա «ふ» կանայի գրելաձևը
thumb|right|Կատականա «フ» կանայի գրելաձևը

Հիրագանայում՝ **ふ**, կատականայում՝ **フ**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «ֆու» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /fu/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի ひ(հի) և へ(հէ) կանաների միջև։ Իսկ կատականայում՝ ヒ(հի) և ヘ(հէ)կանաների միջև։

Կատեգորիա:Կանա
む

thumb|right|Հիրագանա «む» կանայի գրելաձևը
thumb|right|Կատականա «ム» կանայի գրելաձևը

Հիրագանայում՝ **む**, կատականայում՝ **ム**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «մու» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /mu/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի み(մի) և め(մէ) կանաների միջև։ Իսկ կատականայում՝ ミ(մի) և メ(մէ)կանաների միջև։

Կատեգորիա:Կանա
ゆ

thumb|right|Հիրագանա «ゆ» կանայի գրելաձևը
thumb|right|Կատականա «ユ» կանայի գրելաձևը

Հիրագանայում՝ **ゆ**, կատականայում՝ **ユ**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «յու» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /yu/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի や(յա) և よ(յօ) կանաների միջև։ Իսկ կատականայում՝ ヤ(յա) և ヨ(յօ)կանաների միջև։

Կատեգորիա:Կանա
Ջակոմո Կվարենգի

**Կվարենգի** ( ) **Ջակոմո** (1744, ), ճարտարապետ, 18-րդ դարի վերջից մինչև 19-րդ դարի սկզբի ռուսական կլասիցիզմի ներկայացուցիչ։ Ազգությամբ՝ իտալացի։ 1780 թվականից ստեղծագործել Է Ռուսաստանում։ Պետերբուրգում կառուցել Է տարբեր բնույթի բազմաթիվ շենքեր՝ Գիտությունների ակադեմիան (1783-1789), Ասիգնացիոն բանկը (1783-1790), Էրմիտաժի թատրոնը (1783-1787), Եկատերինյան (1804-1807) և Սմոլնիի (1806-1808) ինստիտուտները և այլն։ Կառուցել է նաև Ցարսկոյե Սելոյում (Ալեքսանդրյան պալատը, 1792-1796, և այլն), Պետերգոֆում (Անգլիական պալատը, 1781-1794 թվականներ), Լյալիչիում (նախկին Չեռնիգովյան նահանգ)։ Կատարել է հին ռուսական ճարտարապետության բազմաթիվ գծանկարներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1744 ծնունդներ
Կատեգորիա:1817 մահեր
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Իտալացի ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Ճարտարապետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուս ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Իտալացի նկարիչներ
る

thumb|right|Հիրագանա «る» կանայի գրելաձևը
thumb|right|Կատականա «ル» կանայի գրելաձևը

Հիրագանայում՝ **る**, կատականայում՝ **ル**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «րու» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /ru/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի り(րի) և れ(րէ) կանաների միջև։ Իսկ կատականայում՝ リ(րի) և レ(րէ)կանաների միջև։

Կատեգորիա:Կանա
ま

thumb|right|Հիրագանա «ま» կանայի գրելաձևը
thumb|right|Կատականա «マ» կանայի գրելաձևը

Հիրագանայում՝ **ま**, կատականայում՝ **マ**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «մա» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /ma/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի み(մի) կանայից առաջ։ Իսկ կատականայում՝ ミ(մի) կանայից առաջ։

Կատեգորիա:Կանա
や

thumb|right|Հիրագանա «や» կանայի գրելաձևը
thumb|right|Կատականա «ヤ» կանայի գրելաձևը

Հիրագանայում՝ **や**, կատականայում՝ **ヤ**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «յա» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /ya/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի ゆ(յու) կանայից առաջ։ Իսկ կատականայում՝ ユ(յու) կանայից առաջ։

Կատեգորիա:Կանա
ら

thumb|right|Հիրագանա «ら» կանայի գրելաձևը
thumb|right|Կատականա «ラ» կանայի գրելաձևը

Հիրագանայում՝ **ら**, կատականայում՝ **ラ**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «րա» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /ra/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի り(րի) կանայից առաջ։ Իսկ կատականայում՝ リ(րի) կանայից առաջ։

Կատեգորիա:Կանա
わ

thumb|right|Հիրագանա «わ» կանայի գրելաձևը
thumb|right|Կատականա «ワ» կանայի գրելաձևը

Հիրագանայում՝ **わ**, կատականայում՝ **ワ**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «վա» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /va/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի を(վօ) կանայից առաջ։ Իսկ կատականայում՝ ヲ(վօ) կանայից առաջ։

Կատեգորիա:Կանա
ほ

thumb|right|Հիրագանա «ほ» կանայի գրելաձևը
thumb|right|Կատականա «ホ» կանայի գրելաձևը

Հիրագանայում՝ **ほ**, կատականայում՝ **ホ**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «հօ» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /ho/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի へ(հէ) կանայից հետո։ Իսկ կատականայում՝ ヘ(հէ) կանայից հետո։

Կատեգորիա:Կանա
も

thumb|right|Հիրագանա «も» կանայի գրելաձևը
thumb|right|Կատականա «モ» կանայի գրելաձևը

Հիրագանայում՝ **も**, կատականայում՝ **モ**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «մօ» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /mo/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի め(մէ) կանայից հետո։ Իսկ կատականայում՝ メ(մէ) կանայից հետո։

Կատեգորիա:Կանա
Լուարե (դեպարտամենտ)

**Լուարե** (ֆրանսերեն՝ *Loiret*), դեպարտամենտ Ֆրանսիայի կենտրոնական մասում։ 
* Լուարե դեպարտամենտի կարգային թիվն է՝ 45։

## Պատմություն
1790 թ. մարտի 4-ին Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ ստեղծված առաջին 83 դեպարտամենտներից մեկն է։ Կազմավորվել է նախկին Օռլեանե գավառի տարածքում։

Բնակչությունը 647.7 հազար մարդ է։

## Աշխարհագրական տվյալներ
մինի|ձախից|160px|Երկաթուղային կամուրջ Լուարե դեպարտամենտում
Սահմանակից է Էսոն, Սեն և Մարն, Յոն, Նյեվր, Շեր, Լուար և Շեր և Էր և Լուար դեպարտամենտներին։

Տարածքը 6 775 քառ.կմ է։

## Ժողովրդագրություն
Լուարեն ամենաշատ բնակեցված դեպարտամենտն է մարզում, որտեղ ապրում է մարզի բնակչության 25%-ը։ Ըստ Վիճակագրության և տնտեսական ուսումնասիրությունների ազգային ինստիտուտի տվյալների՝ 2004 թվականին Լուարան ուներ 634 000 բնակիչ, որը 15 874 բնակչով ավել էր, քան 1999 թվականին։

1801 թվականից բնակչության ժողովրդագրական աճը՝

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գավառներ
Կատեգորիա:1790 հիմնադրումներ Ֆրանսիայում