Բելառուսական տնտեսական հրաշք

**Բելառուսական տնտեսական հրաշք**, 20-րդ դարի վերջին և 21-րդ դարի սկզբին Բելառուսում նշանակալի տնտեսական աճի, քաղաքաշինության և սոցիալական փոփոխությունների ժամանակաշրջանը։ Կիրիլ Մազուրովի օրոք Բելառուսի տնտեսությունը սկսել է արդյունաբերականացման գործընթաց, որը մեծապես արագացել է Պյոտր Մաշերովի օրոք։ Այն շարունակվել է մինչև 2007–2008 թվականների ֆինանսական ճգնաժամը, քանի որ Բելառուսը դիմագրավել է Խորհրդային Միության փլուզումը և հետագա տնտեսական խնդիրները տարածաշրջանում՝ առանց լայնածավալ մասնավորեցման։ Այդ ժամանակահատվածում Բելառուսի տնտեսական մոդելը հետագայում անվանվել է **բելառուսական մոդել**, իսկ արևմտյան վերլուծաբանները այն վերագրում են Ալեքսանդր Լուկաշենկոյի կառավարությանը։

## Նախապատմություն
մինի|Մինչև 1950-ականների կեսերը Բելառուսի մեծ մասը բաղկացած էր փոքր գյուղերից։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից և գերմանական օկուպացիայից առաջ Բելառուսը տնտեսական առումով հետամնաց էր, որը մեծապես խուսափել էր այդ ժամանակ շրջակա տարածաշրջանում տեղի ունեցող արդյունաբերականացումից, քաղաքաշինությունից և տնտեսական զարգացումից։ 1940 թվականին երկրի բնակչության միայն 21.3%-ն էր ապրում քաղաքային վայրերում։ Երկիրը չի ունեցել հարավում գտնվող Ուկրաինայի գյուղատնտեսական հզորությունը և Ուրալի արդյունաբերական հնարավորությունները։ Ռուսական հեղափոխությունից հետո նոր խորհրդային կառավարությունը քիչ ջանք գործադրեց Բելառուսի արդյունաբերականացման համար՝ այն համարելով խոցելի ներխուժման համար։

Բելառուսի բնակչությունը և տնտեսությունը մեծապես տուժեցին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից և դրան հաջորդած գերմանական օկուպացիայից։ Երկրի բնակչության մեկ երրորդից մինչև քառասունհինգ տոկոսը սպանվեց, իսկ քաղաքների և գյուղերի ութսուն տոկոսը ավերվեց, որոնցից շատերը միտումնավոր կառուցվեցին *[[Օսթ (գլխավոր պլան)|«Օսթ»-ի]]* շրջանակներում։ Մայրաքաղաք Մինսկի ութսուն տոկոսը ավերվել է։ Պատերազմի ավարտից հետո Բելառուսի տնտեսական արդյունքը կազմել է նախապատերազմյան մակարդակի 20%-ը։

Բելառուսին տնտեսական անհրաժեշտ պարագաներով, ինչպիսիք են սնունդը և գյուղատնտեսական տեխնիկան, ապահովելու ջանքերը սկսվել են 1944 թվականին Բելառուսի ազատագրումից անմիջապես հետո։ Բելառուսի տնտեսությունը խթանվել է նաև Խորհրդային Միության մնացած մասից տնտեսական միգրանտների և Բելառուս տարհանված արդյունաբերության վերադարձի շնորհիվ։ 1950 թվականին Բելառուսի տնտեսական արդյունքը հավասար էր նախապատերազմյան մակարդակին։

Միևնույն ժամանակ, Բելառուսի քաղաքականության և տնտեսության մեջ գերիշխող դիրք գրավեցին բելառուսական պարտիզանների նախկին անդամները, այն բանից հետո, երբ պատերազմից առաջ Բելառուսի ղեկավարության մեծ մասը զոհվեց մարտերում։ Բելառուսի բոլոր վեց շրջանների ղեկավարները նախկին պարտիզանական հրամանատարներ էին, մինչդեռ Բելառուսի կոմունիստական կուսակցության առաջին քարտուղարի պաշտոնը զբաղեցնում էին էթնիկ ռուսներ։ Բելառուսի ազատագրումից մինչև Իոսիֆ Ստալինի մահը 1953 թվականին ընկած ժամանակահատվածը նշանավորվել է ինչպես Արևելյան Բելառուսի պարտիզանների, այնպես էլ Խորհրդային Միության այլ հանրապետություններից եկած կուսակցական կադրերի գերիշխանությամբ, մասնավորապես Արևմտյան Բելառուսում, որտեղ 1953 թվականին 1175 կուսակցական աշխատողներից միայն 121-ն էին բելառուսներ։ Այս քաղաքականությունը չեղարկվել է Լավրենտի Բերիայի կարճատև կառավարման ընթացքում և շարունակվել է Բերիայի մահապատժից հետո։ 

1950-ականների սկզբից մինչև կեսերը նշանավորվել են ԽԿԿ առաջին քարտուղար Նիկոլայ Պատոլիչևի և ԽԿԿ նախկին երկրորդ քարտուղար Միխայիլ Զիմյանինի միջև հակամարտությունով։ Զիմյանինը, նախկին պարտիզանական հրամանատար և Բերիայի կողմից ԿԿԲ առաջին քարտուղարի պաշտոնում ընտրվածը, պնդում էր Բելառուսում կոլտնտեսության ավելի մեծ պաշտպանության, աշխատավարձերի բարձրացման և բնակարանային պայմանների բարելավման անհրաժեշտությունը և մեղադրում էր Պատոլիչևին գյուղական բելառուսների պայմաններին անբավարար ուշադրություն դարձնելու մեջ։ Սակայն Բերիայի մահապատժի հետ մեկտեղ Զիմյանինի՝ Պատոլիչևին փոխարինելու և Բելառուսի տնտեսությունը բարեփոխելու ջանքերը, ի վերջո, ձախողվեցին։

## Պատմություն
### Մազուրովի ժամանակաշրջան (մինչև 1965 թվականը)
ձախից|մինի|Կիրիլ Մազուրովը, 1956-1965 թվականներին առաջին քարտուղարը, որը սկսել է տնտեսական բարեփոխումները։
Կիրիլ Մազուրովը Բելառուսի կոմունիստական կուսակցության առաջին քարտուղար է դարձել 1956 թվականին։ Նրա իշխանության գլուխ լինելը նշանավորել է տնտեսական հրաշքի սկիզբը և համընկավ համաշխարհային թվային հեղափոխության հետ։ Բելառուսի տնտեսության բազմազանությունը մեծացնելու նպատակով Մազուրովը ձգտում էր ընդլայնել տեխնոլոգիական արդյունաբերությունը։ Նա մեծ ներդրումներ է կատարել կրթության մեջ, և արդյունքում՝ 1961 թվականին Բելառուսն ուներ մեկ բնակչության թվի հաշվով ավելի շատ դպրոցներ և համալսարաններ, քան ավելի զարգացած երկրները, ինչպիսիք են Միացյալ Թագավորությունը, Ֆրանսիան, Ճապոնիան, Իտալիան և Արևմտյան Գերմանիան։ Մազուրովի կառավարման օրոք ստեղծվել է մոտ 450 պետական ձեռնարկություն, հիմնականում քիմիական, էլեկտրոնային, էներգետիկ և նավթային ոլորտներում։

Մազուրովը նաև կենտրոնացել է Բելառուսում ալկոհոլիզմի զսպման վրա՝ կապված Նիկիտա Խրուշչովի կողմից խորհրդային մասշտաբով ալկոհոլիզմի դեմ պայքարի արշավի հետ, որը հայտարարվել է 1958 թվականի հունվարի 22-ին Մինսկում կայացած հանդիպման ժամանակ։ Արշավի ընթացքում հանրապետությունում ոչնչացվե; է ավելի քան 12,000 ինքնաշեն թորիչ, և թափվել է մոտ 300,000 լիտր ինքնաշեն ալկոհոլ։ Բելոռուսական ԽՍՀ-ում այդ ժամանակահատվածում արձանագրված 38,178 ձերբակալություններից 8,347-ը եղել են հենց ինքնաշեն ալկոհոլի վաճառքի համար՝ գերազանցելով խուլիգանության, սպանության և գողության համար կատարված ձերբակալությունները։

Մազուրովի ղեկավարության օրոք հիմնադրված ամենահայտնի ընկերություններից էին ավտոմոբիլների արտադրությամբ զբաղվող BelAZ-ը, կալիումի արտադրությամբ զբաղվող Belaruskali-ն և Մոգիլյովի մետալուրգիական կոմբինատը։ Բելառուսում կառուցվել են նաև առաջին նավթամուղներն ու գազամուղները։ Սակայն, ինչպես նշում են պատմաբաններ Լ. Յու. Մալիչինը, Ս. Մ. Վասովիչը, Ն. Մ. Կավալյովան և Վ. Մ. Կուզմիչը, Մազուրովի օրոք Բելառուսի տնտեսական աճը խոչընդոտվել է պլանային տնտեսության պահպանման պատճառով։ Մազուրովը փորձել է հաղթահարել այդ խնդիրները՝ խրախուսելով կուսակցության լիբերալացումը (Սովետական Միությունում Դեստալինիզացիայի գործընթացի մաս), ընդլայնելով կենսաթոշակային համակարգը և նվազեցնելով հարկերը մասնավոր տնտեսությունների համար՝ փորձելով հավասարեցնել դրանք կոլտնտեսություններին։

### Մաշերովի ժամանակաշրջան և աճի արագացում (1965–1980 թվականներ)
[մինի|[Պյոտր Մաշերով, 1965-1980 թվականներին զբաղեցրել է առաջին քարտուղարի պաշտոնը, ամենաշատն է կապված տնտեսական հրաշքի հետ։]]
Երբ Մազուրովը դարձել է կենտրոնական կոմունիստական կուսակցության ապարատ, նա Պյոտր Մաշերովին առաջարկել է որպես իր իրավահաջորդ։ Մազուրովի նման կուսակցական առաջնորդ Մաշերովը նախկինում եղել է Նախարարների խորհրդի ղեկավարի տեղակալ, և նրանք երկուսն էլ ընդհանուր հետաքրքրություն ունեին հանրապետության տնտեսական զարգացման հարցում։ Նոր ղեկավարը որպես իր առաջին խնդիր նշել է բելառուսական տեխնոլոգիական ոլորտի ամրապնդումը։ Մաշերովի կառավարման տարիներին բելառուսական ակադեմիական աշխարհը զարգացավ այլ հանրապետությունների համեմատ աննախադեպ մասշտաբներով. ավելի քան տասը հազար մարդ ստացավ գիտությունների թեկնածուի աստիճան, նույնքանը՝ գիտությունների դոկտորի աստիճան, և տասնյակ հազարավոր ակադեմիական աշխատանքներ ներկայացվել են Բելառուսի գիտությունների ակադեմիա։ Բելառուսը դարձել է Խորհրդային Միության հիմնական արտահանող հանրապետություններից մեկը՝ ավելի քան հազար տարբեր ապրանքներով 100 երկրներում, այդ թվում՝ սոցիալիստական և կապիտալիստական պետություններում:

Բելառուսի արդյունաբերության զարգացումը արագաել է նաև Մաշերովի ղեկավարության օրոք։ Հիմնվել են մի շարք պետական ձեռնարկություններ, այդ թվում՝ Գոմելի քիմիական գործարանը, Պոլիմիրն ու Գրոդնո Ազոտը։ Զարգացան նաև բարձր տեխնոլոգիական ոլորտները՝ հիմնադրվել են հեռուստացույցների արտադրությամբ զբաղվող Հարյազոն գործարանը, ֆոտոխցիկներ արտադրող BelOMO-ն և կիսահաղորդիչների արտադրությամբ զբաղվող Ինտեգրալը, որը մինչև Մաշերովի 1980 թվականի մահը դարձել էր Արևելյան բլոկի ամենամեծ ընկերությունը։

Մաշերովի տնտեսական ջանքերի արդյունքում միայն 1966-1970 թվականներին Բելառուսական ԽՍՀ-ի համախառն ներքին արդյունքն աճել է ավելի քան կիսով չափ։ Մաշերովի օրոք հացահատիկի բերքը 2,3 միլիոնից հասել է 7 միլիոն տոննայի, իսկ Մինսկը ամբողջությամբ վերականգնվեց: Մաշերովի օրոք ձեռք բերված տնտեսական առաջընթացի արդյունքում Բելառուսը սովետական հասարակության շրջանում լայնորեն հայտնի էր որպես «միության հավաքման արտադրամաս»:

### Մաշերովից հետո շրջան, անկախություն և Լուկաշենկոյի կառավարում (1980–2008 թվականներ)
Մաշերովի մահը հանգեցրել է հանրապետությունում իշխանության արդյունավետ վակուումի, և նրա հաջորդը՝ Միկալայ Սլյոնկովը, ավելի քիչ բախտավոր էր տնտեսական հարցերի լուծման հարցում։ 1986 թվականի Չեռնոբիլի աղետը, որը գերիշխող դեր է խաղել Բելառուսի քաղաքականության մեջ 1980-ականներին, հանգեցրել է լայնածավալ քաղաքական և տնտեսական անկայունության։ Անկայունություն էր նաև անկախությունից հետո վաղ շրջանում, ինչը հանգեցրել է Ալեքսանդր Լուկաշենկոյի նախագահ ընտրվելուն 1994 թվականին։

Բելառուսի համեմատական բարգավաճումը հետխորհրդային այլ պետությունների համեմատ հանգեցրել է այն համոզմունքին, որ Լուկաշենկոն է պատասխանատու բելառուսական տնտեսական հրաշքի զարգացման համար։ Այս համոզմունքը հատկապես գերակշռում է քաղաքական ձախերի շրջանում, ովքեր դրականորեն են համեմատել Բելառուսը Կուբայի հետ՝ որպես կապիտալիզմից խուսափող երկրի օրինակ։ Սակայն պատմաբան Էնդրյու Ուիլսոնը մերժել է այս պնդումը՝ նշելով, որ 1992-1995 թվականների սեփականաշնորհման շրջանից հետո Լուկաշենկոն դիմել է Ռուսաստանի տնտեսական սուբսիդիաների և 1999 թվականին Միութենական պետության ստեղծումից հետո արտահանման սահմանափակումների մեղմացման վրա հիմնված տնտեսական քաղաքականության։

Ռուսական հում նավթի սուբսիդիաները, զուգորդված 1990-ականների վերջին և 2000-ականների սկզբին նավթի բարձր գների և Բելառուսի կառավարության կողմից փող ստանալու անօրինական մեթոդների կիրառման հետ, թույլ է տվել Լուկաշենկոյին սկզբնապես մշակել ձախակողմյան տնտեսական մոդել, որը հետագայում կապվել է նրա կառավարության հետ։ Սակայն, 2006 թվականին Լուկաշենկոյի վերընտրությունից հետո Ռուսաստանի աջակցության նվազումը նրան ստիպել է հետապնդել տնտեսական ազատականացման նոր քաղաքականություն՝ տնտեսությունը ջրի երեսին պահելու համար։ Այս բարեփոխումների իրականացման ժամանակը համընկել է 2007–2009 թվականների Մեծ ռեցեսիայի հետ, որը հատկապես ծանր հարված է հասցրել Բելառուսին։ Ռուսաստանի արտահանումը կտրուկ կրճատվել է, իսկ Բելառուսի սեփական արտահանման գների անկումը հանգեցրել է 6-7 &nbsp;միլիոն դոլարի տնտեսական դեֆիցիտի։ Մեծ անկման հետևանքով Բելառուսի ՀՆԱ-ն նվազել է 4.5%-ով։

Լուկաշենկոյի նախորդ տնտեսական ազատականացումը, զուգորդված Եվրամիության և Միացյալ Նահանգների հետ հարաբերությունների բարելավման հետ, թույլ տվեցին նրան մի շարք վարկեր ստանալ Արժույթի միջազգային հիմնադրամից։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի վարկերի խախտմամբ ձեռնարկվել են լրացուցիչ միջոցառումներ՝ պետության անմիջական մասնակցությամբ տնտեսությունը բարելավելու համար։ Դեռևս բավարար չլինելով՝ կառավարությունը վարել է Ռուսաստանից, Ադրբեջանից, Հնդկաստանից, Վենեսուելայից և մասնավորապես Չինաստանից մեծածավալ փոխառություններ վերցնելու քաղաքականություն, ինչը  2009 թվականի դեկտեմբերին 5,7 միլիարդ դոլարի վարկ է տրամադրել Բելառուսին։ Այս ժամանակահատվածում Լուկաշենկոյի տնտեսական քաղաքականության արդյունքում ՀՆԱ-ն աճել է 0.2%-ով։

Լուկաշենկոյի տնտեսական ազատականացման և Մեծ ռեցեսիայի արդյունքները հանգեցրին բելառուսական տնտեսական մոդելի ավարտին։ Դրա փոխարեն, Լուկաշենկոն հետագայում ձգտել է ավելի մեծ արտասահմանյան ներդրումների և սահմանափակ տնտեսական ազատականացման։

## Սոցիալական փոփոխություն
Բելառուսի արդյունաբերականացումը հանգեցրել է լայնածավալ սոցիալական փոփոխությունների։ Քաղաքական առումով սա հանգեցրե է Մինսկում բնակվող արդյունաբերողների՝ որպես երկրի ամենաազդեցիկ խմբի ի հայտ գալուն։ Արդյունաբերողները հետագայում 1980-ականներին իշխող Մաշերովի կուսակցական խմբակցության հետ կռվեցին իրավահաջորդության համար: Բելառուսական տնտեսական հրաշքի զարգացումը կարևոր նշանակություն է ունեցել նաև Բելառուսի պատմական հիշողության և բելառուսական ազգայնականության արևելյան տեսակների զարգացման համար։ 1990-ականների սկզբին Բելառուսի կառավարության և հասարակության միջև «սոցիալական պայմանագիրը» խափանելու արևմտյան ազգայնականների ջանքերը նպաստեցին Լուկաշենկոյի 1994 թվականի ընտրությանը։

Թերևս ամենակարևոր հետևանքն այն էր, որ այսպես կոչված բելառուսական տնտեսական հրաշքը նպաստեց ռուսերեն լեզվի և ռուսական մշակույթի տարածմանը Բելառուսում։ Տնտեսական վերելքի ընթացքում ավանդական գյուղատնտեսական բելառուսական կենսակերպը հիմնականում ոչնչացվեց, և բազմաթիվ բելառուսալեզու դպրոցներ փակվեցին։ Այս փոփոխությունները հաճախ վերագրվում են հենց Մաշերովին։ 2018 թվականին լրագրող Յուրի Դրակախրուստը նշել է․ «Բելառուսական գյուղի անհետացման դարաշրջանն այդ թվում նաև Մաշերովի դարաշրջանն է»։ Իսկ լրագրող Վիտալ Ցիխանկովը Մաշերովին անվանել է «առաջին տեղ», թեև նա նաև նկատել է, որ Մաշերովից հետո բելառուսալեզու դպրոցների քանակն աճել է մինչև Լուկաշենկոյի իշխանության գալը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարը Բելառուսում
Կատեգորիա:21-րդ դարը Բելառուսում
Կատեգորիա:Բելառուսի տնտեսություն