Զրոյական թափոններ

alt=Décharge.|մինի|Զրոյական թափոնների շարժումը հակադրվում է աղտոտող թափոնների վերամշակման մեթոդներին և նրանց, որոնք անհարկի ոչնչացնում են ռեսուրսները:
մինի|Զրոյական թափոնների սկզբունքներից մեկը մեկանգամյա օգտագործման արտադրանքներից խուսափելն է՝ դրանք փոխարինելով բազմակի օգտագործման այլընտրանքներով:

**Զրոյական թափոններ** (), բնապահպանական շարժում, որը նպատակ ունի նվազեցնել ռեսուրսների վատնումը, արտանետվող թափոնների քանակը և դրանց թունավորությունը: Այն հակադրվում է մեկանգամյա օգտագործման ապրանքների արտադրությանը և որոշ թափոնների վերամշակման մեթոդներին (աղբավայր, այրում և այլն): Երբեմն այն անվանում են , քանի որ *waste* բառը անգլերենում նշանակում է ինչպես «վատնում», այնպես էլ «թափոն»:

«Զրոյական թափոններ» շարժումը կոչ է անում գործել և՛ անհատապես, և՛ հավաքական կերպով: Սա արտահայտվում է սպառման ընտրություններում՝ օգտագործելով կրկնակի օգտագործվող ապրանքներ (օրինակ՝ ջրի շշեր), նախընտրելով վերանորոգում և վերաօգտագործում, ինչպես նաև սննդամթերքի գնումներ կատարել առանց մեկանգամյա օգտագործման փաթեթավորման: Սա արտահայտվում է նաև կոլեկտիվ գործողություններում՝ կարգավորումները փոփոխելու և արդյունաբերական պրակտիկաները վերափոխելու ուղղությամբ՝ նվազեցնելով դրանց բնապահպանական ազդեցությունը:

Զրոյական թափոններ շարժումը համակարգային մոտեցում է, որն առաջարկում է գործել ապրանքների և ծառայությունների ստեղծման բոլոր փուլերում (դիզայն, արտադրություն, բաշխում)՝ նվազեցնելու վատնումը, վերջնական թափոնները և արտանետվող թունավոր նյութերը: Այն գտնվում է խնայողության կամ շրջանաձև տնտեսության տրամաբանության մեջ և հակադրվում է արտադրողականությանը և արդյունահանումին։

right|thumb|Զրոյական թափոնների սկզբունքներից մեկը հնացած փաթեթավորումը բազմակի օգտագործման փաթեթավորմամբ փոխարինելն է (օրինակ՝ այստեղ վերադարձվող և/կամ բազմակի օգտագործման շշեր):

## Համատեքստ
Բնությունից հավաքված ռեսուրսների 99%-ը 42 օրվա ընթացքում վերածվում են թափոնների՝ առաջացնելով մեծ էներգիայի և նյութերի վատնում: «Զրոյական թափոններ» հասկացության առաջին սահմանումը ձևավորվել է 2004 թվականի նոյեմբերին «Planning Group of the Zero Waste International Alliance» ծրագրի ժամանակ: Վերանայված տարբերակը ընդունվել է 2009 թվականին: Այրման արդյունաբերությունը խոստանում է կրճատել աղբավայրերի թիվը՝ միաժամանակ օգտագործելով թափոններում առկա էներգիան (այդ էներգիայի կեսը համարվում է վերականգնվող, իսկ մյուս կեսը՝ վերականգնող աղբյուր, ուստի այժմ խոսվում է վերականգնվող և վերականգնող էներգիայի մասին): Բայց պարզվել է, որ այրիչների ածխածնի հետքը շատ մեծ է: Ivry-sur-Seine-ում դիօքսինների աղտոտվածության մակարդակը շատ բարձր է:

Հատուկ ուշադրություն է պետք դարձնել BTP-ի թափոններին, որոնք կազմում են թափոնների 70%-ը՝ հատկապես հաշվի առնելով, որ ավազը սպառվում է:

### Պլաստմասսաներ
Շրջակա միջավայրում նոր գոյակների, մասնավորապես պլաստմասսաների ներմուծումը այժմ արդեն համարվում է համաշխարհային չափանիշների խախտում:

Reporterre-ի համաձայն՝ պլաստմասսաների վերամշակումը լուծում չէ: Պետք է նվազեցնել պլաստմասսայի օգտագործումը, հակառակ դեպքում միկրոմասնիկներն ու նանոմասնիկները կարող են լցվել շրջակա միջավայրը: Պլաստմասսաների քիմիական վերամշակումը սկսում է զարգանալ: Yale Environment 360-ի համաձայն՝ «մթնոլորտը լի է պլաստիկ մասնիկներով, սակայն գիտնականները չեն կարողանում հայտնաբերել դրանք»:

Անիվների, ինչպես նաև սինթետիկ մանրաթելերի մաշվածությունը համարվում է օվկիանոսներում հայտնաբերված միկրոպլաստիկների առաջին աղբյուրը: Գրենլանդիայում հայտնաբերված նանոպլաստիկների քառորդ մասը պայմանավորված է անիվների մաշվածությամբ: Միկրոպլաստիկներն ազդեցություն ունեն նաև միկրոօրգանիզմների էկոլոգիայի վրա:

Պլաստմասսաների արտադրության հետ կապված CO2 արտանետումների մակարդակը արագ աճում է:

Zero Waste France, Surfrider Foundation Europe և ClientEarth երեք հասարակական կազմակերպությունները 2022 թվականին պահանջել են, որ սննդամթերքի արտադրության ոլորտի ինը ընկերություն «հրաժարվեն պլաստիկից»: Reporterre-ի համաձայն՝ PET-ից բացի, պետք է խոսել ոչ թե պլաստիկի վերամշակման, այլ պլաստիկի նվազման () մասին:

### Էլեկտրոնիկա
Ծրագրավորված մաշվածությունը հատկապես վնասակար է էլեկտրոնիկայի դեպքում:

## Թափոնների հիերարխիա
«Զրոյական թափոններ» մոտեցումը առաջարկում է թափոնների այլընտրանքային կառավարում, որը շատ ավելի քիչ ռեսուրսներ է պահանջում, քան սովորական կառավարումը և որտեղ մշտապես նոր ռեսուրսներ են օգտագործվում՝ փոխարինելու թափոններով կամ այրումով կորցրած ռեսուրսներին: «Զրոյական թափոններ» մոտեցումը նպաստում է նաև այս գործընթացի արդյունքում առաջացած աղտոտվածության զգալի նվազեցմանը՝ նվազագույնի հասցնելով թափոնների դեն նետումն ու այրումը: Ավելին՝ այս մոտեցումը նպաստում է տեղական, կայուն և ոչ տեղափոխվող աշխատատեղերի ստեղծմանը՝ աջակցելով ավելի շրջանաձև տնտեսությանը:

Սխեմատիկորեն, սկսելով խնայողությունից, «զրոյական թափոններ» ռազմավարությունը կարելի է ամփոփել երեք կետերով.
# Արգելել թափոնների այրումը և հավաքման համակարգի կառուցվածքը վերակազմավորել՝
## ավելացնել վերականգնվող տարբերակված նյութերի քանակը (անհատների համար դա նշանակում է տարանջատել տարբեր տեսակի թափոններ և, մասնավորապես, օրգանական նյութեր կոմպոստի արտադրության համար, մանավանդ, որ ապացուցված է ֆոսֆորի պակասը),
## օպտիմիզացնել վերամշակվող նյութերի որակը, ինչը կհանգեցնի միաժամանակ արտադրվող թափոնների քանակի կրճատմանը.

# Խրախուսել վերամշակված նյութերի կրկնակի օգտագործումը արդյունաբերության կողմից, առարկաների վերանորոգումը անհատների կողմից, և խթանել այն կենսակերպերը, որոնք նվազեցնում են արտադրվող թափոնների քանակը (օրինակ՝ օգտագործել ծորակի ջուրը, հնարավոր է՝ ֆիլտրելով տանը, փոխարենը գնել շշալցված ջուր կամ գնել ապրանքներ մեծ քանակությամբ և այսպես նվազեցնել փաթեթավորման թափոնները, կամ պատրաստել սեփական մաքրող միջոցները):

# Աջակցել արդյունաբերության կողմից ամբողջովին վերամշակվող, վերաօգտագործվող և վերանորոգվող արտադրանքի նախագծմանը և արտադրությանը:

Նմանապես, կենսազանգվածի նյութական վերամշակումը պետք է առաջնահերթություն ունենա էներգետիկ վերամշակման նկատմամբ : The Shift Project-ը պաշտպանում է սննդանյութերի վերամշակումը մեծ մասշտաբով, լինի դա կենսաթափոնների, թե մարդկային արտաթորանքների դեպքում:

Zero Waste Europe-ը սահմանել է «զրոյական թափոններ» հիերարխիան։

## Կիրառման օրինակներ
Իտալական Rifiuti Zero շարժման կողմից ներկայացված դասական օրինակը կաթի ապակյա շշի կենսացիկլն է։ Սկզբնական ռեսուրսը սիլիցիումի երկօքսիդն է, որը բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում վերափոխվում է ապակյա խյուսի, ապա շշի: Շիշը լցվում է կաթով և բաշխվում սպառողներին:

Այս պահին թափոնների կառավարման սովորական մեթոդը ներառում է շիշը կամ աղբավայրում նետելը, կամ այրումը՝ այն վերածելով թունավոր թափոնների, կամ վերամշակելը, ինչը գրեթե նույնքան էներգիա է պահանջում, որքան դրա արտադրության ժամանակ: Սակայն «զրոյական թափոնների» մոտեցումը լրիվ այլ է: Շիշը կարելի է գնելու պահին հանձնել խանութի պահասենյակ, ապա օգտագործումից հետո վերադարձնել: Այնուհետև շիշը լվանում են, կրկին լցնում կաթով և վերավաճառում: Միակ օգտագործվող ռեսուրսը լվացման ջուրն է, և էներգիայի ծախսը նվազում է մինչև նվազագույն մակարդակի:

## Եվրոպայում
2010-ական թվականներին Եվրոպայում մեծ տարածում է ստացել մեծածախ վաճառքի ոլորտը: 2023 թվականին գնահատվում է, որ մեծածախ վաճառքի խանութներում 5500 տոննա փաթեթավորում չի օգտագործվել՝ շնորհիվ այս համակարգի։

### Zero Waste Europe
Եվրոպայում ավելի քան 400 քաղաք միացել է Zero Waste ցանցին և նախաձեռնել թափոնների կառավարման փոփոխություններ՝ հաշվի առնելով, որ թափոնները պետք է դիտվեն որպես ռեսուրս, այլ ոչ թե պարզապես աղբ:

Եվրոպական մակարդակում Zero Waste Europe ասոցիացիան միավորում է «զրոյական թափոններ» շարժման ներկայացուցիչներին՝ նրանց տրամադրելով հետազոտական գործիքներ, գիտելիքներ, ինչպես նաև ավելի կազմակերպված կառուցվածք, որը կարող է ներկայացված լինել միջազգային մակարդակով։

### Եվրամիություն
#### Իսպանիա
Իսպանիայի Բասկերի երկրում՝ Հերնանի քաղաքում, բնակիչները 2002 թվականից ի վեր պայքարել են այրիչի կառուցման դեմ՝ աղբավայրի մոտալուտ փակման մասին հայտարարությունից հետո: Որպես քաղաքացիական գործողություն, նրանք իրականացրել են ֆլեշմոբ՝ նկարահանելով տեսահոլովակ: Արդյունքում՝ 2010 թվականից, քաղաքում ներդրվել է թափոնների դռնից դուռ հավաքման համակարգ՝ կշռմամբ և տնային թափոնների տարանջատմամբ։ Համակարգը ներառում է նաև կոմպոստի արտադրություն:

Այս քաղաքը առաջինը չէ, որ կիրառել է այս համակարգը: Ուսուրբիլ քաղաքը դեռ 2008 թվականից փոխել է իր թափոնների կառավարումը և երկու տարվա ընթացքում կարողացել է տարանջատել մինչև 88% թափոններ՝ դռնից դուռ հավաքման համակարգի շնորհիվ:

2004 թվականին Կատալոնիայի Արխենտոնա քաղաքում ներդրվել է դռնից դուռ հավաքման համակարգը։

#### Ֆրանսիա
Ֆրանսիայում Cniid (Անկախ տեղեկությունների ազգային կենտրոն թափոնների վերաբերյալ) ասոցիացիան, որը ստեղծվել է 1997 թվականին և 2014 թվականին վերանվանվել Zero Waste France,  աջակցում է «զրոյական թափոններ» նախագծերին:

2014 թվականի սեպտեմբերին Էկոլոգիայի նախարարությունը հայտարարել է «Territoires Zéro Déchet Zéro Gaspillage» (TZDZG) ծրագրի մրցույթ: Առաջին մրցույթի արդյունքում 2014 թվականին ընտրվել է 58 տարածք, իսկ 2015 թվականին՝ 95 տարածք: Չնայած բազմաթիվ թափոնների միություններ ընտրվել են՝ առաջարկելով բավականին սովորական թափոնների նվազեցման մոտեցումներ, Ռուբե և Միրամաս քաղաքները նույնպես ընտրվել են՝ առաջարկելով նորարարական մոտեցումներ՝ հիմնված քաղաքացիների մասնակցության վրա: Smicval-ի միությունը Լիբուրնում, որը նույնպես TZDZG տարածք է, 2016 թվականին ստեղծել է շատ նորարարական աղբավայր-վերականգնման կենտրոն:

ADEME-ն, որը հետևել է «Territoires Zéro Déchet, Zéro Gaspillage» (TZDZG) ծրագրերի իրականացմանն ամբողջ 4 տարիների ընթացքում (2016-2018), 2020 թվականի հուլիսին ներկայացրել է ծրագրերի արդյունքների ամփոփագիրը:

#### Իտալիա
Իտալիայի առաջին քաղաքը, որը որդեգրել է «զրոյական թափոններ» ռազմավարությունը, Կապանորին էր (Տոսկանա): 2024 թվականի մարտի 28-ի դրությամբ 72 իտալական համայնքներ որդեգրել են «զրոյական թափոններ» ռազմավարությունը՝ ներկայացնելով ընդհանուր առմամբ 2 230 560 բնակիչ: Շարժման հիմնադիրը Իտալիայում Ռոսսանո Էրկոլինին է, որը մանկավարժ և ակտիվիստ է, 2013 թվականին ստացել է Goldman մրցանակը, որը հաճախ նկարագրվում է որպես շրջակա միջավայրի Նոբելյան մրցանակ: Նա այժմ Zero Waste Europe-ի նախագահն է:

Տրևիզոյի նահանգում բնակիչները հինգ տարվա ընթացքում իրենց թափոնների քանակը կրճատել են՝ 300 կգ ևավելիից հասնելով 50 կգ-ի՝ մեկ բնակչի համար:

### Շվեյցարիա
Շվեյցարիայում հավաքագրման մակարդակը 2019 թվականին կազմել է 53% (ներառյալ կոմպոստացումը): Սակայն քաղաքային թափոնների ընդհանուր քանակը շատ բարձր է՝ 2022 թվականին հասնելով 671 կգ-ի մեկ բնակչի համար (321 կգ այրվել է և 350 կգ)՝ կապված երկրի բարձր կենսամակարդակի հետ:

## Մնացած աշխարհում
Շատ երկրներում հաջողությամբ իրականացվել է նման ռազմավարություն:

### Սան Ֆրանցիսկոյի օրինակ
Սան Ֆրանցիսկոն (ԱՄՆ) աշխարհում առաջին քաղաքներից մեկն է, որը նպատակ ունի 100% վերամշակման կամ կոմպոստացման հասնել: 2002 թվականին քվեարկության արդյունքում որոշում է կայացվել այս նպատակի ուղղությամբ շարժվել: 2012 թվականին շեմը հասել է 80%-ի, իսկ 2030 թվականին քաղաքի նպատակն էր հասնել 90%-ի, իսկ հետո՝ 100%-ի: Համեմատության համար Միացյալ Նահանգների միջին ցուցանիշը կազմում է մոտ 34% վերամշակված կամ կոմպոստացված թափոններ:

Սա իրագործելու համար քաղաքը ներդրել է թափոնների հավաքման համակարգ՝ անմիջապես շենքերի ներքևում: Ամեն օր քաղաքի պաշտոնյաները ստուգում են աղբամանները՝ կանաչը՝ կոմպոստի համար, կապույտը՝ վերամշակելի թափոնների համար, և սևը՝ ոչ վերամշակվող թափոնների համար: Եթե թափոնները սխալ են տարանջատված, նրանք նամակ են փակցնում շենքի վարձակալներին կամ սեփականատերերին, որը կարող է հանգեցնել տուգանքի: Զրոյական թափոնների մեթոդի համար կարևոր է ճիշտ տարանջատումը:

Սև աղբամանների պարունակությունը (ոչ վերամշակվող) ուղարկվում է աղբավայր, կանաչ աղբամանների պարունակությունը կոմպոստացվում է Վակավիլում, իսկ կապույտ աղբամանների պարունակությունը՝ վերամշակման համար տեղափոխվում է Պիեռ 96 մեծ պահեստ: Վերամշակելի թափոնները (ալյումին, ստվարաթուղթ, թուղթ, ապակի, պլաստիկ և այլն) քաղաքի հանձնարարությամբ տարանջատվում են Recology կոոպերատիվի կողմից: Թափոնները բաժանվում են 14 տեսակի նյութերի, որոնց կեսը պլաստիկ է։

Նպատակն է թափոնների ամբողջական արժեքավորումը: Սակայն այս մեթոդը հնարավոր է իրականացնել շնորհիվ Չինաստանի և Վիետնամի հետ համագործակցության, որտեղ վերամշակվում են պլաստիկ թափոնները: Միացյալ Նահանգներում, չնայած CarbonLite-ի սուպեր ժամանակակից գործարանի առկայությանը, որը կարող է պլաստիկ թափոնները վերածել շշերի, պլաստիկ թափոնները բավարար չափով չեն վերամշակվում: Այս մեթոդը ունի իր սահմանափակումները՝ նախապատվություն տալով թափոնների վերամշակմանը, այլ ոչ թե նվազեցմանը: 2017 թվականի հուլիսին չինական իշխանությունները որոշել են դադարեցնել Արևմուտքից եկած թափոնների ընդունումը, ինչը որոշակի խնդիրներ է առաջացրել այս մեթոդի համար:

## Մտավոր քարտեզ
Ջերեմի Պիշոնի մտավոր քարտեզը ներառում է.
* գնումներ (զինվել կտորից պայուսակներով և տարաներով՝ հնարավորության դեպքում ապակե, գնել առանց փաթեթավորման և այլն);
* խոհանոց (սնունդ պատրաստել ինքնուրույն);
* հիգիենա (պատրաստել մաքրող միջոցները ինքնուրույն);
* կոսմետիկա (պատրաստել կոսմետիկ միջոցները ինքնուրույն);
* տոներ (մասնավորապես, թափոններից զերծ խնջույքներ);
* տուն (փոխանակել, քան ունենալ, նորոգել, քան գցել, գնել օգտագործված հագուստ և այլն):

## Տես նաև
* Արդյունաբերական էկոլոգիա
* Վերամշակում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* ''Zéro Déchet, 100 astuces pour alléger sa vie''  de Béa Johnson, aux éditions Les Arènes
* .
*Jérémie Pichon et Bénédicte Moret, *Les Zenfants presque zéro déchet : ze mission*, Thierry Souccar Éditions, 2016 .
*  France, *Le scénario Zero Waste 2.0. On passe à l'action !*, éd. Rue de l'échiquier, 2017
*Monica Da Silva, *Zéro Déchet Pas à Pas*, Editions Leduc.S, 2017
* Marie Lefèvre, Herveline Verbeken, *J'arrête de surconsommer ! - 21 jours pour sauver la planète et mon compte en banque !*, Préface de Cyril Dion, Illustration d'Astrid M, Eyrolles, 2017
* Documents en ligne : ''le zéro-déchet pour débutants''  par le blog Consommons Sainement
**Ma santé, Ma planète, Mon budget : Guide Pratique pour agir au quotidien*, de Clémence Pouclet (rédaction), Auxane Maurille-Biron (illustration), Evangéline Barbier (co-conception), 2017 
* *Le zéro déchet - guide pratique pour toute la maison*, de Sylvie Droulans, illustrations de Jean Bourguignon, Éditions Racine, 2019 
* 

### Ֆիլմագրություն
* *La course au zéro déchet*, documentaire de Christopher Beaver (2015)
* The Clean Bin project, documentaire de Jenny Rustemeyer & Grant Baldwin (2010)
* *Citoyen 2.0*, série télévisée de François-Xavier De Ruydts (2021)

## Արտաքին հղումներ
* Zero Waste France, association française de promotion du « zéro déchet »
*  Zero Waste Europe, association européenne de promotion du « zéro déchet »
*  Zero Waste Alliance, association nord-américaine de promotion du « zéro déchet »
* L'absurdité des bouteilles d'eau en une infographie, sur le site de France Nature Environnement
* 10 astuces simples pour franchir le pas du zéro déchet, définition, fonctionnement et premiers pas vers le zéro déchet.

Կատեգորիա:Աղբ
Կատեգորիա:Բնապահպանություն
Կատեգորիա:Էկոլոգիա
Կատեգորիա:Կայուն զարգացում
Կատեգորիա:Կայունություն