Խոտադիր

**Խոտադիր** կամ **ծվծվաններ** () լեռներում բնակվող փոքր կաթնասուն, որը տարածված է Ասիայում և Հյուսիսային Ամերիկայում։ Այն ունի կարճ վերջույթներ, կլոր մարմին, և չունի արտաքին պոչ, այն հիշեցնում է իր ազգակից ճագարին, բայց կարճ կլոր ականջներով։ Դրանք կաթնասունների դասի, ծվծվանների ընտանիքին և նապաստակակերպերի կարգին պատկանող կենդանի է։ Սա ընտանիքի միակ ներկայիս ցեղն է, որը ներառում է 31 տեսակ։ Ծվծվանների համակարգումն առայժմ կայուն չէ, և դրա մշակումը դեռ ավարտված չէ։ Կենդանիներն իրենց անվանումը ստացել են տարբեր ձայնային ազդանշաններ արձակելու շնորհիվ, որոնց միջոցով իրար հետ կապ են հաստատում կամ միմյանց զգուշացնում վտանգի մասին։ Նրանց մեծ մասն ապրում է Ասիայում, երկու տեսակը՝ Հյուսիսային Ամերիկայում, իսկ մեկ տեսակը մտնում է նաև Եվրոպա։

Խոտադիրները գերադասում են ժայռոտ լանջեր և սնվում  են բազմազան բույսերով՝ հիմնականում խոտաբույսերով, ծաղիկներով և երիտասարդ ցողուններով։ Աշնանը, ձմռանն ուտելու համար, նրանք իրենց որջերում պահեստավորում են ծղոտ, փափուկ ճյուղեր և այլ տեսակի սնունդ։ Կենդանիների  ականջները կարճ են, իսկ առջևի և հետևի վերջույթները մոտավորապես հավասար երկարություն ունեն։ Շատ տեսակների խոտ կուտակելու ունակության պատճառով սրանց երբեմն նաև անվանում են խոտ ամբարողներ՝ (խոտի պաշար կուտակողներ)։

## Դասակարգում
Խոտադիրը`(***Ochotona***) դա միակ ցեղն է **խոտադիրների** (**Ochotonidae**) ընտանիքում, Նապաստականմանների կարգի մեջ։ Հայտնի է խոտադիրների 30 տեսակ։

## Տարածում
Հայտնի է խոտադիրների 30 տեսակ, որոնցից 2-ը տարածված են Հյուսիսային Ամերիկայում, իսկ 28-ը՝ Ասիայում։ Մայան Չինաստանում հանդիպում է 24 տեսակ։

Հայաստանում տարածված է խոտադիրի մեկ տեսակ՝ Շեկլիկ խոտադիրը (*Ochotona rufescens* )։ Թեև Բնության պահպանության միջազգային միության կայքում չի նշվում, որ այս տեսակը հանդիպում է նաև Հայաստանում, մի քանի հեղինակավոր աղբյուրներ նշում են, որ Շիկակարմրավուն խոտադիրը տարածված է նաև Հայաստանում։

## Նկարագրություն
Ծվծվանները փոքրիկ կենդանիներ են, որոնք արտաքինից հիշեցնում են համստերների, սակայն իրականում մոտ ազգակիցներ են նապաստակներին։ Դրանք ունեն կարճ վերջույթներ, կլորավուն ականջներ և գրեթե անտեսանելի պոչ, որն արտաքինից չի երևում։  Ականջների երկարությունը մեծ մասամբ չի գերազանցում գլխի երկարության կեսը։
Մարմնի երկարությունը մոտավորապես 18–20 սմ է։ Պոչը՝ 2 սմ-ից կարճ և անտեսանելի։ Բեղիկները՝ (այսպես կոչված «մորուքը») շատ երկար են, որոշ տեսակների մոտ դրանք նույնիսկ գերազանցում են գլխի երկարությունը։ 
Մատների բարձիկները մերկ են կամ ծածկված մազերով խոզանակներով։ Մորթին համաչափ գույն ունի՝ ամռանը՝ դարչնագույն, ավազագույն կամ կարմրավուն, իսկ ձմռանը՝ հիմնականում մոխրագույն։ Չափահաս կենդանիների քաշը՝ կախված տեսակից, տատանվում է 75-ից մինչև 290 գրամ։

Ատամների բանաձևն է:
I{2 \over 1} C{0 \over 0} P{3 \over 2} M{2 \over 3} = 26

Կենդանիները սնվում են խոտաբույսերով, թփերի տերևներով, մամուռներով և քարաքոսերով։

## Կենսառիթմ
Ծվծվանները ակտիվ են ցերեկային և մթնշաղի ժամերին։ Եթե զգուշություն պահպանվի, կարելի է նրանց տեսնել նստած քարերի, կոճղերի կամ տապալված ծառերի բներին։
Տարածքը զննելիս՝ նրանք կանգնում են՝ առաջային թաթերը հենելով ինչ-որ իրի վրա, բայց երբեք ամբողջությամբ ուղղաձիգ դիրք չեն ընդունում՝ ինչպես անում են նապաստակները, որոշ կրծողները կամ գիշատիչները։
Նրանք բավականին զգայուն են եղանակի փոփոխությունների հանդեպ. երկարատև անձրևներից առաջ իրենց ակտիվությունն կտրուկ նվազեցնում են և դադարում են կեր հավաքել՝ անբարենպաստ եղանակից 1-2 օր առաջ։
Այս կենդանիները ձմեռային քնի մեջ չեն ընկնում, այդ պատճառով էլ ձմռանը սնվում են նախապես պատրաստած խոտով։ Նրանք հավաքում են թարմ խոտը, դարսում կույտերով՝ մինչև չորանա։ Երբեմն խոտը ծածկում են քարերով, որպեսզի քամին չցրի։ Արդեն չորացած խոտը տեղափոխում են իրենց բույնը՝ պահպանելու համար։

Որոշ շրջաններում ապրող Ալպիական ծվծվանը չի չորացնում խոտը, այլ այն պահում է թարմ վիճակում։
Պատահում է, որ կենդանիները  հաճախ միմյանցից խոտ են գողանում։ Դաուրյան ծվծվանները երբեմն գետնի մակերևույթի վրա խոտի «շերեփներ» են կառուցում, իսկ լեռնային տեսակները խոտի պաշարները պահում են կախված քարափների տակ կամ քարերի արանքում։
ձախից|մինի|Կենդանին բույսեր հավաքելիս

## Բազմացում
Եվրասիական ծվծվանների մեծ մասը ապրում է ընտանեկան խմբերով, կերի հավաքման և վտանգի դիտարկման պարտականությունները բաժանված են։ Որոշ տեսակներ  (), Հյուսիսային Ամերիկայից) ունեն տարածքային վարքագիծ և ամուսնական սեզոնի ավարտից հետո ապրում են մենակ։ Հյուսիսում ապրող  ծվծվաննները բազմանում են տարին մեկ անգամ։ 
Հարավային շրջաններում ապրող կենդանիները կարող են տալ 2–3 սերունդ՝ յուրաքանչյուրում 2–6 ձագով։ 
Հղիությունը տևում է 25–30 օր։ Ի տարբերություն նապաստակների՝ այս կենդանիները մոնոգամ են։
Ծվծվանների մաշկը բարակ է, մորթին՝ փխրուն և մուշտակի արդյունաբերության մեջ օգտագործման համար ոչ պիտանի։ Որևէ տնտեսական նշանակություն չունեն։

## Տարածվածություն
Ծվծվանները առանձնացել են նապաստակակերպերի մյուս ներկայացուցիչներից օլիգոցեն ժամանակաշրջանում։
Նրանց բրածո մնացորդները հայտնաբերվել են Հյուսիսային Աֆրիկայում (միոցեն), Հարավարևելյան Եվրոպայում՝ Հունգարիայում, Մոլդովայում, Օդեսայի Սևծովյան շրջաններում և Ուկրաինայի հարավի այլ տարածքներում (միոցեն–պլիոցեն)։ Նրանք բնակվել են նաև Արևմտյան Եվրոպայում։ 

Հյուսիսային Ամերիկա կենդանիները ներթափանցել են Սիբիրից՝ ցամաքով, որն անցյալում զբաղեցրել է ներկայիս Բերինգի նեղուցի տեղը։

Ներկայումս սրանց մեծ մասը բնակվում է Ասիայում՝ Զավոլժիեի, Հարավային Ուրալի, Հյուսիսային Ղազախստանի տափաստաններում, Կենտրոնական և Միջին Ասիայի լեռներում, Չինաստանում, Իրանի հյուսիսում, Աֆղանստանում, Հնդկաստանում, Բիրմայում, ինչպես նաև Սիբիրի և Հեռավոր Արևելքի լեռնային շրջաններում, Կորեայի հյուսիսում և Հոկայդո կղզում։
Երկու տեսակ բնակվում է Հյուսիսային Ամերիկայում, իսկ մեկ տեսակ հանդիպում է Եվրոպայի արևելյան ծայրամասերում։
մինի|250փքս|Բրածո մնացորդներ
Ծվծվանների շատ տեսակներ բնակվում են բաց, լեռնային տափաստաններում։ Մոտավորապես կեսը նախընտրում է քարքարոտ կենսամիջավայրեր՝ քարաթափումներ ենթադրող վայրեր, ժայռոտ հատվածների, լեռնային ժայռաբեկորների տարածքներ։ Քչաթիվ տեսակներ բնակվում են տայգայում։

Ռուսաստանի կենդանական աշխարհում գրանցված է ծվծվանների 7 տեսակ՝

* **Փոքր** (տափաստանային) ծվծվանը բնակեցնում է Օրենբուրգի և Ղազախստանի տափաստանները

* **Դաուրյան** ծվծվանը՝ Տիվայի և Հարավային Զաբայկալիեի տափաստանները

* **Ալթայան** և հյուսիսային ծվծվանները ապրում են Սիբիրի ամբողջ տարածքում՝ լեռներում և անտառներում, ուր կան քարային շերտեր

* **Մոնղոլական** ծվծվանը հանդիպում է ոչ միայն Մոնղոլիայում, այլ նաև Տիվայի հարավի քարքարոտ լեռնատափաստաններում

* **Խենթեյան** ծվծվանը Ռուսաստանում տարածված է միայն Զաբայկալյան երկրամասի փոքրիկ Էրմանի լեռնաշղթայում

* **Մանչժուրական** ծվծվանը՝ բնակվում է Շիլկայի և Արգունի գետերի միջև ընկած քարքարոտ տարածքներում։

## Բնակության միջավայր
Կենդանիները նախընտրում են ապրել սառը կլիմայով վայրերում։ Որոշ տեսակներ բնակվում են ժայռոտ լեռնալանջերին՝ քարաթափվող մասերում, որտեղ շատ ճեղքեր ու անցքեր կան՝ թաքնվելու համար գիշատիչներից։ Մյուսները փորում են բներ։ Մի  քանի տեսակներ բնակվում են տափաստաններում։ Նրանց բները երբեմն կարող են լինել բավական բարդ՝ նման լաբիրինթոսի, ունենալով մի քանի խցիկ տարբեր նպատակներով՝ բուծման, պահեստավորման և այլն։

Լեռնային այն տեսակները, որոնք լավագույնս հարմարված են քարքարոտ կենսամիջավայրերին (օրինակ՝ մեծականջ և կարմիր ծվծվանները), բնակվում են խոշոր քարերի թափվածքների մեջ և բներ չեն փորում, այլ իրենց բները տեղադրում են միայն քարերի արանքներում ու փլվող ժայռերի ճեղքերում։

Ալթայան ծվծվանները կարող են բնակվել նույնիսկ քարաթափում տարածքներից դուրս՝ ծառերի արմատների հիմքին մոտ, փայտերի կույտերի մեջ։ Այդ վայրերում նրանք ընդլայնում և մաքրում են իրենց թաքստոցների անցումները։

Բներ փորելու վարքագիծն առավել բնորոշ է տափաստանային տեսակներին՝ սևշուրթ, դաուրյան, մոնղոլական և տափաստանային ծվծվաններին։
Բոլոր տեսակներն էլ որոշ չափով գաղութային են։ Նրանց տարածք կարող են ապրել տասնյակ, հարյուրավոր, երբեմն նույնիսկ հազարավոր կենդանիներ։ Բնակավայրերը միմյանցից հեռու են մի քանի հարյուր մետր, երբեմն՝ նույնիսկ կիլոմետրերով։ Վտանգի դեպքում նրանք արձակում են ձայնային ազդանշաններ՝ տարբեր տեսակների մոտ դրանք կարող են լինել բարձր սուլոցներ կամ ճռվող ձայներ։
մինի|250փքս|Ծվծվան կաթնասունը քարաթափ տարածքում

**Դասակարգում**

* **Ցեղ ծվծվաններ** ()

* **Ենթախումբ հյուսիսային ծվծվանների** ()

* **Ալթայի** կամ ալպյան ծվծվան, (), կամ  Ալպյան ծվծվան

* **Ալաշանի** կամ արծաթափայլ ծվծվան ()

* **Վզկապավոր** ծվծվան (), կամ  Ալյասկայի ծվծվան

* **Խենտիի** ծվծվան ()

* **Հյուսիսային** ծվծվան()

* **Մանջուրական** ծվծվան ()

* **Մոնղոլական** ծվծվան (), կամ  Պալլասի ծվծվան

* **Ամերիկյան** ծվծվան (), կամ Ծվծվան

* **Տուրուխանի** ծվծվան ()

* **Ենթատեսակ թփային տափաստանների ծվծվաանների ()**

* **Գանսուի** ծվծվան ()}

* **Սևաշուրթ** ծվծվան ()

* **Դաուրյան** ծվծվան ()

* **Ցինլինյան** ծվծվան ()

* **Նուբրյան** ծվծվան ()

* **Տափաստանային** ծվծվան (), կամ ծլվլան

* **Շեկլիկ** ծվծվան ()

* **Տիբեթյան** ծվծվան ()

* **Թոմասի** ծվծվան ()

* **Ենթախումբ լեռնային ծվծվաններ ()**

* **Չինական** ծվծվան ()

* **Ֆորեստի** ծվծվան ()

* **Յուննանի** ծվծվան ()

* **Կամյան** ծվծվան ()

* **Հիմալայան** ծվծվան (a)

* **Իլիական** ծվծվան ()

* **Կոզլովի** ծվծվան ()

* **Լադակյան** ծվծվան ()

* **Մեծականջ** ծվծվան ()

* **Մուլիյան** ծվծվան ()

* **()**

* **Հնդկական** ծվծվան (), կամ Վոյլի ծվծվան 

* **Կարմիր** ծվծվան ()

* **()**  — 10.3—4.9 մլն տարի առաջ, ԱՄՆ

* **()**  — 1.81—0.011 մլն տարի առաջ, Ֆրանսիաя

* **()**  — 1.81—0.011 մլն տարի առաջ Ալյասկա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կաթնասուններ
Կատեգորիա:Կաթնասուններ ըստ մայրցամաքի
Կատեգորիա:Նապաստականմաններ