open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Արցախի «Երախտագիտություն» մեդալ

«Երախտագիտություն» մեդալ, Արցախի պետական պարգև, որով պարգևատրվում են այն անձինք, ովքեր ծանրակշիռ ավանդ են ներդրել Արցախի ժողովրդական տնտեսության, գիտության, մշակույթի, սոցիալական ոլորտի վերականգնման և զարգացման գործում, նպաստել Արցախի պաշտպանությանն ու միջազգային ճանաչմանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության պետական պարգևներ
Դրունքաքիթ

**Դրունքաքիթ**, լեռնագագաթ Հայաստանի Լոռու մարզում, Վիրահայոց լեռներում, Ճոճկան գյուղից 1 կմ հյուսիս։ Բարձրություն 1124 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի լեռներ
Եզնասար (լեռ)

**Եզնասար**,  *էքիզլեր, Օքյուզ, Օքյուզդաղ, Օքյուզլու*, լեռ Հայաստանի Շիրակի մարզի և Վրաստանի սահմանագլխին, Եղնախաղի լեռնաշղթայի հյուսիսարևելյան ճյուղավորություններում, Բավրա գյուղից 2 կմ հարավ-արևմուտք։ Բարձրություն 2442 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Վրաստանի լեռներ
Եզնարոտի լեռնանցք

**Եզնարոտի լեռնանցք**, լեռնանցք Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Եզնարոտի լեռներում, Աղվանի գյուղից 1,5 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Բարձրություն 1965 մ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռնանցքներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Զանգեզուրի լեռնաշղթա
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռնանցքներ
Եզնարոտի լեռնաշղթա

**Եզնարոտի լեռնաշղթա** կամ *Եզնարոտի լեռներ*, լեռնաշղթա Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Բարգուշատի լեռնահամակարգում, Աղվանի գյուղից 1 կմ հյուսիս։ Առավելագույն բարձրությունը՝ Չըռչըռ լեռ (2280 մ)։ Երկարությունը՝ 10 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բարգուշատի լեռնաշղթա
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռնաշղթաներ
Ելակ (լեռ)

**Ելակ**, *Էլյակ*, լեռնագագաթ Հայաստանի Տավուշի մարզում, Ոսկեպարի լեռներում, Ջուջևան գյուղից 1,5 կմ հյուսիս-արևելք։ Բարձրություն 1361 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի լեռներ
Ելակ (գետ)

**Ելակ**, գետ Տավուշի մարզում։ Սկիզբ է առնում Ոսկեպարի լեռների հյուսիսային լանջերից և Ադրբեջանի սահմանում աջից միախառնվում Կողբ գետին։ Երկարությունը՝ 10 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Կողբ գետի վտակներ
Ելասար

**Ելասար**, լեռ Հայաստանի Շիրակի մարզում։ Տեղակայված է Շիրակի սարահարթում, Անիպեմզա գյուղից 4 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Բարձրություն 1580 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի լեռներ
Ելտուն

**Ելտուն**, լեռնագագաթ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում, Վարդենիսի լեռներում, Մարտունի գետի ձախափնյակում, Գեղհովիտ գյուղից 8 կմ հարավ-արևելք։ Բարձրություն 2790 մ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի լեռներ
Եկեղեցյաց

**Եկեղեցյաց**, լեռնագագաթ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Զանգեզուրի լեռնաշղթայում, Պահակաձոր գետի աջափնյակում, Քաջարանից 6,5 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Բարձրություն 3621 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռներ
Եղանց

**Եղանց** (նախկինում՝ *Յաղանլու*), գետակ Հայաստանի Կոտայքի մարզում, սկիզբ է առնում Արայի լեռան հյուսիսարևմտյան լանջերից և Բուժական գյուղի հարավային մասում թափվում Արայի գետ։ Երկարությունը՝ 9,5 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Արայի գետի վտակներ
Եղանցուջուր (գետ)

**Եղանցուջուր**, գետ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում, Վանքիձոր գետի օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Վարդենիս լեռան հյուսիսարևմտյան լանջերից և Արծվանիստ գյուղից 5,5 կմ հարավ միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 10 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Վանքիձոր գետի վտակներ
Եղեգնաձոր (գետակ)

**Եղեգնաձոր**, գետակ Հայաստանի Շիրակի մարզում, Ջաջուռ գետի ձախ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Ջաջուռի լեռնանցքից և Ջաջուռ գյուղում միանում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 4,5 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Ջաջուռ գետի վտակներ
Կարճ աղբյուր

**Կարճ աղբյուր**, *Գյոդակթագարյ, Կարճաղբյուր, Կզյըլվանք, Ղզյըլվանք, Մաքենիս, Մաքենիսի գետ, Մաքենյաց գետ, Մաքենոցաց գետ, Յարփուգլու*, գետ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում՝ Սևանա լճի ավագանում։ Սկիզբ է առնում Վարդենիսի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերից՝ 3325&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը 26,3&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 123&nbsp;կմ2։ Գետահովիտը վերին և միջին հոսանքներում V-աձև է, ստորինում՝ լայնացած։ Սնումը հիմնականում ստորերկրյա (72%) է, վարարումը՝ ապրիլ-մայիսին։ Տարեկան միջին ծախսը 1,19 մ3/վ է։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով

Ղ. Ալիշանը գետի ակունք է համարում Վարդենիսի լեռնաշղթայի արևելյան կողմում գտնվող Ալլահգյոլ լճակները։և կոչում է վերին հոսքը *Ալլահգյոլչայ*, որը ճիշտ շէ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր
Կաքավաձորի ջրամբար

**Կաքավաձորի ջրամբար**, Հայաստանի Արագածոտնի մարզում՝ մոտ 2000&nbsp;մ բարձրության հեղեղատի վրա՝ Թալինից 15&nbsp;կմ արևելք։ Շահագործման է հանձնվել 1986 թվականին։ Սնվում է Թալիշ գետի կարգավորված ջրհոսքից։ Մակերեսը 0, 14&nbsp;կմ2 է, ջրատարողությունը՝ 1 միլիոն մ3, օգտակարը՝ 0, 95 միլիոն մ3։ Հոսքի կարգավորումը սեզոնային է։ Պատվարը քարալիցքային է՝ երկաթբետոնե երեսապատումով, երկարությունը՝ 130 մ, բարձրությունը՝ 35 մ։ Ջրամբարից ջուրը բաց է թողնվում աշտարակային ջրընդունիչի և խողովակաշարի միջոցով, ջրթողքը 0, 34 մ3/վ է։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի ջրամբարներ
Մուրադ Զաքարյան

**Զաքարյան Մուրադ Գրիշայի**, «Բուժականի Մուրադ» (սեպտեմբերի 5, 1971, գ. Բուժական (այժմ՝ Հայաստանի Կոտայքի մարզում)&nbsp;-&nbsp;մարտի 23, 1994, գ. Սեյիդահմեդլու (Ֆիզուլիի շրջան)), ազատամարտիկ։ Հայաստանի զինված ուժերի լեյտենանտ (1993)։ 1989-1991 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ում։ 1991-1994 թվականներին՝ Շուշիի առանձնակի գումարտակի վաշտի հրամանատարի տեղակալ։ Մասնակցել է Շահումյանի, Մարտակերտի, Հադրութի, Շուշիի շրջանների, Բերդաձորի ենթաշրջանի (Կիրով, Եղցահող և այլն) ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ 1993 թվականին վիրավորվել է, ապաքինվել և վերադարձել մարտադաշտ։ 

Պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Մուրադ Զաքարյանի մասին նկարահանվել է «Բուժականի Մուրադը» ֆիլմը (2001, «Խոնարհ հերոսներ» ֆիլմաշար, սցենարի հեղինակ և ռեժիսոր՝ Ս. Թադեոսյան)։ Թաղված է Բուժականում։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Բուժական գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:1971 ծնունդներ
Կատեգորիա:1994 մահեր
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 5 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մարտի 23 մահեր
Եղնիկներ պարտիզանական ջոկատ

**Եղնիկներ պարտիզանական ջոկատ**, կազմավորվել է 1992 թվականի հունիսի 25-ին՝ Շահումյանի անկումից հետո, Հաթերք գյուղում՝ շրջանի գյուղերի ինքնապաշտպանական ջոկատների հիմքի վրա։ Ունեցել է շտաբ, դրոշ և զինանշան, որը Գյուլիստանի մելիքների զինանշանն էր։ 1993 թվականի մարտից «Եղնիկների» հիմքի վրա ստեղծվել է Շահեն Մեղրյանի անվան հատուկ ջոկատը։

1992-1994 թվականներին ջոկատը տեղաբաշխվել է Արցախի Հանրապետության անտառներում և պարբերաբար հարվածներ հասցրել հակառակորդին Շահումյանի (Վերինշեն, Գյուլիստան, Շահումյան, Խարխափուտ) և Մարտակերտի (Դաստագիր, Մատաղիս, Տոնաշեն, Մաղավուզ, Ականաբերդ, Հաթերք) շրջանների տարածքում, մասնակցել Սարսանգի հիդրոհանգույցի ազատագրական մարտերին։ 1992 թվականի ամռանն իր գործողություններով կանխել է ադրբեջանական Գերանբոյի գնդի առաջխաղացումը Մարտակերտի շրջան։ Մարտերի ընթացքում հակառակորդին պատճառվել է ռազմական տեխնիկայի և կենդանի ուժի մեծ կորուստներ։

Հրամանատար՝ Շահեն Մեղրյան, շտաբի պետ՝ Սերգեյ Չալյան, Շ. Մեղրյանի զոհվելուց հետո (1993) մարտական գործողությունները ղեկավարել են Հ. Խդրյանը, Շահեն Հովասափյանը, Ա. Կուրեպինը և Պ. Մեղրյանը։ Ջոկատից զոհվել է 27 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Հալավարի ջրամբար

**Հալավարի ջրամբար**, Մելիք գյուղի ջրամբար, Հայաստանի Արագածոտնի մարզում՝ Հալավար գետի վրա՝ Ծաղկահովիտ գյուղից 8&nbsp;կմ արևելք՝ մոտ 2030&nbsp;մ բարձրության վրա։ Շահագործման է հանձնվել 1981 թ.-ին։ Մակերեսը 0,46&nbsp;կմ2 է, միջին խորությունը՝ 8&nbsp;մ ջրատարողությունը՝ 5,5 միլիոն մ3։ Հոսքի կարգավորումը սեզոնային է։ Պատվարը հողային է՝ ավագակավային միջուկով, երկարությունը՝ 255 մ, առավելագույն բարձրությունը՝ 32 մ։ Ջուրը բաց է թողնվում մետաղական խողովակաշարի միջոցով։ Ոռոգվող հողատարածություններն ավելի բարձր են, և պատվարի մոտ կառուցված է ջրհան կայան։ Ջրամբարի թասի երկրաբանական անբարենպաստ պայմանների պատճառով տեղի է ունենում ջրի զգալի կորուստ։

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի ջրամբարներ
Դիտաքար

**Դիտաքար**, լեռնագագաթ Հայաստան Լոռու մարզում, Բովաքարի լեռների հյուսիսարևմտյան ճյուղավորություններում, Սարիաղբյուր գետի վերնագավառում, Ահնիձոր գյուղից 5,5 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Բարձրություն 2190 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի լեռներ
Զորավար Անդրանիկ կամավորական ջոկատ (Մարմարաշեն)

**Զորավար Անդրանիկ կամավորական ջոկատ**, կազմավորվել է 1991 թվականին՝ Մարմարաշենի շտաբի նախաձեռնությամբ՝ 1989 թվականին ստեղծված Մասիսի շրջանի Մարմարաշեն, Այնթափ, Դարակերտ, Նոր Խարբերդ, Ջրահովիտ, Արևաբույր և այլ գյուղերի կամավորական ջոկատների միավորմամբ։ Ունեցել է շտաբ։ 1993 թվականին Մասիսի կամավորական ջոկատների հիմքի վրա կազմավորվել է մոտոհրաձգային գումարտակ (հրամանատար՝ Գնել Մանուկյան, շտաբի պետ՝ Հ. Թադևոսյան)։ 1989-1994 թվականներին մասնակցել է ՀՀ Արարատի (Երասխ), Տավուշի (Մովսեսգյուղ), Նոյեմբերյանի (Ոսկեպար), Մեղրիի և Արցախի Հանրապետության Հադրութի (Խծաբերդ, Պետրոսաշեն, Սպիտակաշեն, Արփագյադուկ), Շահումյանի (Բուզլուխ, Էրքեջ, Մանաշիդ), Ասկերանի (Խոջալու), Մարտունիի (Ճարտար), Մարտակերտի (Վանք, Վաղուհաս, Մատաղիս, Թալիշ), Քարվաճառի («Մարդասիրական միջանցք»), Կուբաթլուի, Ֆիզուլիի (Հորադիզ) շրջանների և Շուշիի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ջոկատի 82 ազատամարտիկներից կազմված մի խումբ (հրամանատար՝ Անդրանիկ Բարության) Արծիվ-մահապարտներ գումարտակի կազմում մասնակցել է Մարտակերտի շրջանի բնակավայրերի ազատագրմանը։ Ջոկատն ունեցել է նաև զինագործների և ականանետային դասակ (հրամանատար՝ Բ. Բաբախանյան), արտադրել է ականանետներ, ականներ, նռնակներ և այլն։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Գ. Մանուկյանը (ընդհանուր հրամանատար), Հ. Հայրապետյանը, Հ. Բաղդասարյանը, Հ. Թադևոսյանը, Ա. Բարությանը, Ռ. Մուսայելյանը, Մ. Սահակյանը, Հ. Մովսիսյանը, Ա. Փիլոյանը, Ս. Հայրապետյանը, շտաբի պետեր՝ Շ. Նազարյանը, Հ. Թադևոսյանը, Հ. Հայրապետյանը։ «Զորավար Անդրանիկի» 14 սպա ծառայությունը շարունակում է ՀՀ ԶՈՒ-ում։ Ջոկատից ՀՀ 2-րդ աստիճանի «Մարտական խաչ» շքանշանով պարգևատրվել է 7, Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանով՝ 3 ազատամարտիկ։ Զոհված ազատամարտիկների հիշատակը հավերժացնելու համար Մասիս քաղաքի հրապարակում կառուցվել է հուշակոթող, Մարմարաշենում՝ հուշահամալիր, մատուռ, Ջրահովիտում՝ հուշարձան, Նոր Խարբերդում՝ Անմահության հուշահամալիր, Արևաբույր, Մարմարաշեն, Ջրահովիտ, Սայաթ-Նովա, Հովտաշատ, Դաշտավան, Նորամարգ, Այնթապ գյուղերում տեղադրվել են խաչքարեր։ Ջոկատից զոհվել է 88 ազատամարտիկ։ Հրամանատար Անդրանիկ Բարությանը զոհվել է Հորադիզում։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Ալեբնցի

**Ալեբնցի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Դիարբեքիրի գավառում։ Գտնվում էր հարթավայրում։

Ալեբնցին հայաբնակ գյուղ էր։ 1895 թվականին թուրքերի կողմից ենթարկել է թալանի և ավերածությունների։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ալեքսանդր Աբրահամյան (հետախույզ)

**Ալեքսանդր Սողոմոնի Աբրահամյան** (օգոստոսի 11, 1963, Քարինտակ, Շուշիի շրջան), հայ ազատամարտիկ։ Ավարտել է Երևանի Ա. Թամանյանի անվան շինարարական տեխնիկումի Սիսիանի մասնաճյուղը (1986)։ 1982-1984 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։

1988-1994 թվականներին Քարինտակի կամավորական ջոկատի և Շուշիի ՊՇ ստորաբաժանումների (հետախույզ) կազմերում մասնակցել է Քարինտակի ինքնապաշտպանությանը և Շուշիի, Լաչինի, Քարվաճառի, Աղդամի, Ֆիզուլիի, Կուբաթլուի ազատագրական մարտերին։ Պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Ալեթլու

**Ալեթլու**, գյուղ կամ վայր Արևելյան Հայաստանում, Երևանի նահանգի Սուրմալուի գավառում` նրա արևելյան կողմում։

1829-1831 թթ.-ին ուներ 28, 1906 թ.-ին` 788 հայ բնակիչ։

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու գյուղատնտեսությունն էր։

1918-1920 թթ.-ին բնակչությունը տեղահանվեց։ Նրանք բնակություն հաստատեցին Արարատյան դաշտի գյուղերում։

## Տես նաև
* Երևանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Արմեն Աբրահամյան (գեներալ)

**Արմեն Անդրանիկի Աբրահամյան** (), հայ ազատամարտիկ, ռազմական գործիչ։ Գեներալ-մայոր (2006)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը (1984)։ 1984-1988 թվականներին աշխատել է Արմավիրում (Ռուսաստանի Կրասնոդարի երկրամաս)՝ շինարար։ 1988 թվականից մասնակցել է Հադրութի կամավորական ջոկատների ստեղծմանը, եղել գնդի շտաբի պետ, 1997 թվականից՝ ՊԲ սահմանապահ զորամասի հրամանատար։ 1988-1994 թվականներին մասնակցել է Արցախի Հանրապետության Հադրութի, Մարտակերտի, Ֆիզուլիի, Ջաբրայիլի, Քարվաճառի և այլ շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

2006 թ. ՀՀ Նախագահի հրամանագրով նշանակվել է ՀՀ ԱԱԾ Սահմանապահ զորքերի հրամանատար։

Պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով և Արցախի Հանրապետության «Արիության համար» մեդալով։

2013 թ. ապրիլի 12-ին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով պարգևատրվել է Մարտական ծառայության մեդալով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:ՀՀ զինված ուժերի գեներալ-մայորներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Մարտական ծառայության մեդալակիրներ
Ղազանի լիճ

**Ղազանի լիճ**, *Գազանա*, լիճ Հայաստանի Սյունիքի մարզում՝ Զանգեզուրի լեռնաշղթայի կատարային մասում՝ Գեղի գետի ակունքում՝ մոտ 3150&nbsp;մ բարձրության վրա։ Ունի սառցադաշտաարգելափակումային ծագում։ Տարածվում է սառցադաշտային կառային համակարգի առաջին աստիճանի վրա։ Երկարությունը՝ 180&nbsp;մ է, լայնությունը՝ 84 մ, մակերեսը՝ 0, 018&nbsp;կմ3, առավելագույն խորությունը՝ 10 մ, ջրհավաք ավազանը՝ 2&nbsp;կմ2, ջրի ծավալը՝ 47 հզ. մ3։ Սնումը հիմնականում ձնաանձրևային է։ Ամռանը ջրի ջերմաստիճանը 13&nbsp;°C է։

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լճեր
Գեղաշեն կամավորական ջոկատ

**Գեղաշեն կամավորական ջոկատ**, կազմավորվել է 1989 թվականին, Կոտայքի շրջանի Գեղաշեն գյուղում (այժմ՝ ՀՀ Կոտայքի մարզում)։ 1989-1994 թվականներին մասնակցել է ՀՀ Արարատի (Երասխ), Գորիսի (Տեղ, Կոռնիձոր), Վարդենիսի (Ազատլու) և Արցախի Հանրապետության Շահումյանի (Վերինշեն, Մանաշիդ, Բուզլուխ), Մարտակերտի (Հոռաթաղ) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Հրամանատար՝ Հ. Մարտիրոսյան։ Կամավորական ջոկատի անդամներից են Դավիթովի Հովիկը, Յուրա Սաղաթելյանը, Վալոդի Եղուշը,Թութկեցի Կամոն,Նորիկը։ Կամավորական ջոկատից դուրս կռիվներին մասնակցել են Պատոյի Վազգենը, Միսոյի Թաթուլը,Մերուժը,Ալիկը

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Մանթաշ (գետ)

ձախից|մինի|Մանթաշ գետը Սպանդարյանի տարածքում
**Մանթաշ** (ստորին հոսանքում՝ *Կարկաչուն*), գետ Հայաստանի Շիրակի մարզում, Կարկաչանի վերին հոսանքը։ Սկիզբ է առնում Արագած լեռնազանգվածի հյուսիսարևմտյան լանջից՝ 3480&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը 36&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 38, 5&nbsp;կմ2։ Հոսում է տաշտակաձև, ապա՝ V-աձև հովտով։ Սնումը խառն է, վարարումը՝ մայիս-հունիսին։ Տարեկան միջին ծախսը 0,42 մ3/վ (Մեծ Մանթաշ գյուղ) է։ Գետահովտում շատ են քաղցրահամ և հանք, աղբյուրները, գեղատեսիլ ջրվեժներն ու սահանքները։ Մանթաշի վերին հոսանքում է Մանթաշի ջրամբարը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Կարկաչան գետի վտակներ
Մանթաշի ջրամբար

**Մանթաշի ջրամբար**, *Մանթաշ*, ջրամբար Հայաստանի Շիրակի մարզում՝ Մանթաշ գետի վրա՝ Արագածի լանջին՝ 2550&nbsp;մ բարձրության վրա։ Շահագործման է հանձնվել 1967 թվականին, 1973 թվականին՝ վերակառուցվել։ Մակերեսը 0,79&nbsp;կմ2 է, առավելագույն խորությունը՝ 25 մ, ջրատարողությունը՝ 8,2 միլիոն մ3, օգտակարը՝ 7,9 միլիոն մ3։ Սնումը խառն է, հոսքի կարգավորումը՝ սեզոնային։ Պատվարը քարալիցքային է՝ երկաթբետոնե պաստառով, երկարությունը՝ 407 մ, առավելագույն բարձրությունը՝ 29 մ։ Ջուրը բաց է թողնվում աշտարակային տիպի ոռոգող ջրթողի միջոցով։ Ջրերն օգտագործվում են Արթիկի ու մերձակա գյուղերի հողատարածքների ոռոգման նպատակներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի ջրամբարներ
Կատեգորիա:Արթիկի շրջան
Էջմիածնի կամավորական ջոկատ

**Էջմիածնի կամավորական ջոկատ, կամավորական զորամիավորում**։ Կազմավորվել է 1990 թվականին Էջմիածին քաղաքում՝ Էջմիածնում և շրջանի գյուղերում 1988 թվականին ստեղծված ջոկատների միավորումով։ 1992 թվականին ջոկատի հիմքի վրա ստեղծվել է Էջմիածնի 5-րդ կամավորական գումարտակը։ 1993 թվականին գումարտակն ընդգրկվել է ՀՀ բանակի 5-րդ բրիգադի կազմում։ 1990 թվականի նոյեմբերին ջոկատի 13 մարտիկներ հրամանատար Մ. Գրիգորյանի հետ ձերբակալվել են խորհրդային բանակի կողմից, բայց որոշ ժամանակ անց գերությունից ազատվել։

1989-1994 թվականներին ջոկատները մասնակցել են Արցախի Հանրապետության Հադրութի (Մելիքաշեն, Հախլլու, Խրմնջուղ, Դուդուկչի, Էդիլլու, Աղբուլաղ, Տող, Հողեր), Մարտակերտի (Հաթերք), Ասկերանի (Խոջալու), Շուշիի (Քարինտակ, Շուշի), Քարվաճառի, Ֆիզուլիի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Մ. Գրիգորյանը (ընդհանուր հրամանատար), Հ. Նավասարդյանը, Ա. Հարությունյանը։ Շրջանի կամավորական ջոկատների կազմավորման գործում նշանակալից դեր է ունեցել ՀՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր Համլետ Նահատակյանը։ Ջոկատից Հայաստանի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով պարգևատրվել է 21, «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով՝ 24, «Արիության» մեդալով՝ 57 ազատամարտիկ։ Ջոկատի չորս անդամ (Մ. Գրիգորյան, Գ. Մելքոնյան, Ս. Սարոյան, Լ. Երանոսյան) ստացել են ՀՀ բանակի գեներալի կոչում։ Մ. Գրիգորյանին շնորհվել է «Արցախի հերոս» Արցախի Հանրապետության բարձրագույն կոչումը։ Ջոկատից զոհվել է 93 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Ազատաշեն

**Ազատաշեն**,
գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Մասիսի տարածաշրջանում, արգավանդ հարթավայրում՝ մարզկենտրոնից մոտ 22 կմ հյուսիս-արևելք։

Գյուղը հիմնադրվել է 1929 թվականին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Ազատաշենի մշտական բնակչությունը կազմել է 732, առկա բնակչությունը՝ 709 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է խաղողագործությամբ, այգեգործությամբ, բանջարաբուծությամբ և անասնապահությամբ։ ԽՍՀՄ ժամանակաշրջանում միավորված էր Գեղանիստի սովետական տնտեսության հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1929 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Ալեուսի գավառակ

**Ալեուս**, գավառակ Կիլիկիայում, Ադանայի նահանգի Ազիրի գավառում։ Գավառակի մասին հիշատակել է Ղևոնդ Ալիշանը։

## Տես նաև
* Կիլիկիայի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Կիլիկիայի գավառներ
Լուսառատ կամավորական ջոկատ

**«Լուսառատ» կամավորական ջոկատ**։ Կազմավորվել է 1988 թվականին Արարատի շրջանի Լուսառատ գյուղում (այժմ՝ ՀՀ Արարատի մարզում)։ 1989-1994 թվականներին ջոկատը կամ նրա առանձին խմբեր մասնակցել են ՀՀ Արարատի (Քյարքի (Տիգրանաշեն), Երասխի բարձունքներ) ինքնապաշտպանական և ԼՂՀ Ֆիզուլիի, Շուշիի ազատագրական մարտերին։ Ջոկատից Հայաստանի Հանրապետության Զինված Ուժերի «Մարշալ Բաղրամյան» մեդալով պարգևատրվել է 1, Արցախի Հանրապետության «Արիության համար» մեդալով՝ 1, Արցախի Հանրապետության «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալով՝ 3 ազատամարտիկ։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Ս. Արոյանը և Վ. Ալոյանը։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Ուստիմ Կարմալյուկ

**Ուստիմ Յակիմովիչ Կարմալյուկ** (Կարմելյուկ, , ), Աջափնյա Ուկրաինայի Պոդոլսկի նահանգի գյուղացիական շարժման ղեկավար։

1813 թվականին կալվածատերերի դեմ Կարմալյուկի սկսած պայքարը գագաթնակետին է հասել 1832-1835 թվականներին։ Շարժմանը մասնակցել են շուրջ 20 հազար ճորտ գյուղացիներ, ինչպես նաև քաղաքային չքավորներ և փախստական զինվորներ։ Կարմալյուկը բազմիցս ձերբակալվել է, աքսորվել Սիբիր, սակայն փախչելով՝ վերսկսել պայքարը, որն ընդգրկել է ընդարձակ տերիտորիա և մեծ դեր խաղացել ճորտատիրական կարգերը խարխլելու գործում։ Սպանվել է դավաճանությամբ։

Կատեգորիա:Ուկրաինացիներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի զինվորականներ
Կատեգորիա:Հրաձգային զենքից մահացածներ
Մարց (գետ)

**Մարց** կամ *Մարցիգետ (Մարցագետ)*, գետ Հայաստանի Լոռու մարզում, Դեբեդի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Գուգարաց լեռնաշղթայի Պաղակն լեռնագագաթի հարավային լանջերից՝ մոտ2000&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը 29&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանի մակերեսը՝ 252&nbsp;կմ2։ Անտառապատ ձորով հոսում է հարավ-արևմուտք, ապա՝ հյուսիս-արևմուտք, Թումանյան քաղաքի մոտ միախառնվում Դեբեդին։

Մարցի հիմնական վտակներն են Սարիաղբյուրը, Ահնիձորը և Աթանը։

Սնումը հիմնականում անձրևային (42&nbsp;%) և հալոցքային (32&nbsp;%) է, վարարումը՝ մարտ-հունիս ամիսներին, որի ընթացքում ձևավորվում է տարեկան հոսքի 68&nbsp;%-ը։

Տարեկան միջին ծախսը 2,47&nbsp;մ3/վ է, հոսքը՝ 77,5&nbsp;մլն&nbsp;մ3 (Թումանյան քաղաք)։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։ Ըստ ՀՀ Շրջակա միջավայրի մոնոթորինգի և թափոնների ուսումնասիրության մասին Տեղեկագրի գետի  ջրի  ջրի որակը գետաբերանի հատվածում գնահատվել է «լավ»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեբեդ գետի վտակներ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր
Մեծ Զավ

**Մեծ Զավ**, գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Տիգրիսի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Կորդվաց լեռների Աղբակ (Մենգենե) լեռնաշղթայի արևելյան լանջերից։ Երկարությունը 473&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 26, 2 հզ.&nbsp;կմ²։ Վերին հոսանքում (հայտնի է նաև Աղբակ անունով) անցնում է Աղբակի գոգհովտով, կտրում Կորդվաց լեռնաշղթան, առաջացնում խորը, անտեցեդենո հովիտ, ապա ճեղքում ավելի ցածր լեռնաշղթաներ և դուրս գալով Միջագետքի հարթավայր՝ միանում Տիգրիսին։ Սնումը ձնաանձրևային է, վարարումը՝ ապրիլ-մայիսին։ Տարեկան միջին ծախսը (գետաբերանի մոտ) 403 մ³/վ է։ Միջին հոսանքում կառուցված է ջրամբար։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։

Կատեգորիա:Ասիայի միջազգային գետեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Տիգրիս գետի վտակներ
Մեղրի (գետ)

**Մեղրի**, *Ղուլղուլի, Մեղրաձոր, Մեդրի, Մեղրի գետ, Մեղրիգետ, Մեղրիչայ, Մեղրվո գետ, Մեղրու գետ, Մեղրուտ*, գետ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Արաքսի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում համանուն լեռնաշղթայի հարավային լանջերից՝ մոտ 3300&nbsp;մ բարձրությունից։ Արաքս է թափվում ծովի մակարդակից 500&nbsp;մ բարձրության վրա։ Երկարությունը 36&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 336&nbsp;կմ²։ Վերին հոսանքում գետահովիտը V-աձև է, ստորինում՝ լայն։ Սնումը հիմնականում ձնաանձրևային (68%) է, վարարումը՝ գարնանը, որի ընթացքում ձևավորվում է տարեկան հոսքի 71%-ը։ Տարեկան միջին ծախսը 3,31 մ³/վ է, առավելագույնը՝ 87,5 մ³/վ (12.4.1956, Մեղրի), հոսքը՝ 104,5 միլիոն մ³։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։ Ունի ձնաանձրևային և ստորգետնյա սնում։ Վերին հոսանքը լեռնային է, արագահոս։ Վարարում Է գարնանը, սելավաբեր է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Ալմա-Աթա (ֆուտբոլային ակումբ)

**Ֆուտբոլային ակումբ «Ալմա-Աթա»**, ղազախական ֆուտբոլային ակումբ է Ալմա-Աթա քաղաքից, ստեղծվել է 2000 թ., գործունեություն ծավալել մինչև 2008 թ.։ 2004-2008 թթ. ակումբը հանդես է եկել Ղազախստանի ֆուտբոլի առաջնության բարձրագույն դիվիզիոնում։ 2006 թ. ակումբը կարողացավ նվաճել Ղազախստանի գավաթը։ Սակայն 2008 թ. ակումբը հայտնվեց ֆինանսական խնդիրների առաջ ու լուծարվեց։ Հետևանքը եղավ այն, որ թիմը միավորվեց «Մեգասպորտ» ակումբի հետ ու ստեղծվեց «Լոկոմոտիվ» անվանումով նոր ակումբ։

## Անվանումներ
• 2000 - 2003 - «Ցեսնա»

• 2004 - 2008 - «Ալմա-Աթա»

## Պատմություն
Ակումբը հիմնադրվել է 2000 թ. «Ցեսնա» անվանումով։ 2003 թ. սկսած մասնակցել է տարբեր մրցաշարերի, իսկ 2004 թ. փոխել է իր անվանումը, դարձնելով «Ալմա-Աթա»։ Ակումբն իր տնային հանդիպումներն անցկացնում էր Ալմա-Աթա քաղաքի Կենտրոնական մարզադաշտում։

2004 թ. սկսած ակումբն արդեն հանդես էր գալիս Ղազախստանի ֆուտբոլի առաջնության բարձրագույն դիվիզիոնում։ Լավագույն մրցաշրջան է եղել 2006 թ., երբ ակումբը առաջնությունն ավարտեց 5-րդ տեղով և կարողացավ նվաճել Ղազախստանի գավաթը։ Շնորհիվ այն բանի, որ թիմը նվաճեց երկրի գավաթը, իրավունք ստացավ մասնակցելու ՈՒԵՖԱ-ի 2007-2008 մրցաշրջանի որակավորման փուլի խաղերին։ Սակայն թիմը հրաժեշտ տվեց այդ առաջնությանը առաջին իսկ խաղում, երբ մրցում էր «ՎիՕն» ակումբի հետ. առաջին խաղում թիմը պարտվեց սլովակներին 1։3 հաշվով, իսկ երկրորդ խաղն ավարտվեց 1։1 հաշվով։

2008 թ. մրցաշրջանի ավարտից հետո թիմն իրավունք էր ստացել մասնակցելու ՈՒԵՖԱ-ի Գավաթին շնորհիվ երկրի գավաթի խաղարկության եզրափակիչ փուլ հասնելուն։ Սակայն 2008 թ. դեկտեմբերի 15-ին ղեկավարությունը որոշեց թիմը լուծարել։ Արդյունքում եղավ «Մեգասպորտ» ակումբի հետ միավորումը, և ստեղծվեց «Լոկոմոտիվ» ակումբը։

;Խոշոր հաշվով տարած հաղթանակներ

• 5։0 «Շախտյոր» (երիտասարդական թիմ) (Կարագանդա) (2006)

• 4։0 «Սպարտակ» (Սեմեյ) (2004)

• 4։0 «Թարազ» (Թարազ) (2007)

• 4։0 «Օկժետպես» (Կոկչետավ) (2007)

;Խոշոր հաշվով ունեցած պարտություններ

• 0։5 «Տոբոլ» (Կոստանայ) (2004)

• 0։5 «Տոբոլ» (Կոստանայ) (2005)

## Մրցելույթների վիճակագրություն
## Ղազախստանի առաջնություն, Գավաթի խաղարկություն

## Եվրոգավաթ

## Նվաճումներ
• Ղազախստանի գավաթակիր - 2006

• Ղազախստանի Գավաթի խաղարկության եզրափակչի մասնակից - 2008

## Մարզիչներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2000 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Ղազախական ֆուտբոլային ակումբներ
Մնձուր (այլ կիրառումներ)

**Մնձուր** անվանումը կարող է վերաբերել.

* Մնձուր - գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Արածանիի աջ վտակը։ 
* Մնձուր - գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Օվաջըկի գավառում։
* Մնձուր - լեռներ Հայկական լեռնաշխարհում՝ Ներքին Տավրոսի արևմտյան՝ առավել բարձր մասը։
* Մնձուր - գավառ Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգի կազմում
Ալեքսան Գոմ

**Ալեքսան Գոմ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բասենի գավառակում։ Գտնվում էր Մամախաթուն քաղաքից 13 կմ հարավ-արևմուտք՝ Արևմտյան Եփրատի աջ կողմում՝ նրա փոքրիկի վտակներից մեկի ափին։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
ՖԻԲԱ Եվրոպա

[200px|thumb|«ՖԻԲԱ Եվրոպայի» գլխամասը [Մյունխենում (Բավարիա, Գերմանիա)]]

**ՖԻԲԱ Եվրոպա** (անգլ.՝ *FIBA Europe*), Բասկետբոլի միջազգային ֆեդերացիայի (ՖԻԲԱ) տարածաշրջանային վերահսկող կազմակերպություն, որի կազմի մեջ է մտնում 51 ազգային ասոցիացիա։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:ՖԻԲԱ
Շամբի ջրամբար

**Շամբի ջրամբար**, *Շամբ, Շամբի լիճ*, ջրամբար (արհեստական լիճ) Հայաստանի Սյունիքի մարզում՝ Որոտան գետի վրա՝ Շամբ գյուղի մոտակայքում՝ մոտ 1350&nbsp;մ բարձրության վրա։ Շահագործման է հանձնվել 1970 թ.-ին։ Ընդունում է Շամբի ջրէկից դուրս եկած ջրերը և Որոտան գետի հոսքը, որով կարգավորվում են Տաթևի ջրէկ մտնող ջրի ելքերը, և կուտակված ջրի մի մասն օգտագործվում է ոռոգման նպատակով։ Մակերեսը 1,26&nbsp;կմ² է, ջրատարողությունը՝ 13,6 միլիոն մ³, օգտակարը՝ 11,8 միլիոն մ³։ Պատվարը քարակոպիճային է՝ ավազակավային միջուկով, երկարությունը 107&nbsp;մ է, առավելագույն բարձրությունը՝ 47 մ։ Ջուրը բաց է թողնվում ձախ ափում կառուցված աշտարակային ջրընդունիչի (ջրթողքը՝ 25 մ³/վ) և ոչ ճնշումային թունելի միջոցով։ Աղետային ջրերը հեռացվում են «Մարգարիտկա» տիպի հորանային ջրթողի (216 մ³/վ) և 6 թունելային անցքերի (100 մ³/վ) միջոցով։ Լճում բուծում են իշխան, կարմրախայտ և այլ ձկնատեսակներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի ջրամբարներ
Շաքի (գետ)

**Շաքի**, գետ *Յաղլըսյունեի, Յաղլիսյունեյ, Շաքե*, Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Որոտանի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Սյունիքի բարձրավանդակի Ծղուկ լեռնագագաթի հարավարևելյան լանջից՝ 2560&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը 17&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 16,4&nbsp;կմ2։ Գետահովիտը Ս-աձև է։ Սնումը հիմնականում ձնաանձրևային է (64%), վարարումը՝ ապրիլ-հունիսին։ Տարեկան միջին ծախսը 2 մ3/վ է։ Գետահովտում կան աղբյուրներ, գետի վրա՝ ջրվեժներ, որոնցից ամենաբարձրը Շաքիի ջրվեժն է (18 մ)։ Գետի վրա կառուցվել է Շաքիի ջրէկը (1936 թ.)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Որոտան գետի վտակներ
Շիրակի ջրանցք

**Շիրակի ջրանցք**, **Լենինի անվան Շիրակի ջրանցք**, **Շիրկանալ** կամ **Շիրջրանցք**,  ջրանցք Հայաստանի Շիրակի մարզում։ Սկիզբ է առնում Ախուրյան գետի ձախ ափից՝ Կապս գյուղի մոտ։ Հայաստանի առաջին ոռոգողական ջրանցքն է, կառուցվել է 1922– 1925 թվականներին։ Բացումը կատարվել է 1925 թվականի հունիսի 21-ին՝ մեծ հանդիսավորությամբ, որին մասնակցել է նաև հայ ժողովրդի մեծ բարեկամ Ֆ. Նանսենը, որն իր «Խաբված ժողովուրդ» գրքում գրել է նաև այդ մասին։

Ոռոգման համակարգի երկարությունը 46,3&nbsp;կմ է, մայր ջրանցքինը՝ 21,3&nbsp;կմ (2,6&nbsp;կմ թունել)։ Գլխամասում ջրթողունակությունը 6,6 մ3/վ է։ Ոռոգում է Շիրակի մարզի շուրջ 9,8 հզ հա (նախկինում 11 հազար հա) հողատարածք։ Ջրանցքի վրա կան մի շարք կառույցներ, իսկ թունելի վերջում գտնվում է Գյումրիի ՀԷԿ-ը։

## Շիրակի ջրանցքի բացումը 1925 թվականի հունիսի 21-ին
Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը (ԱՄԿ) և Ազգերի լիգայի խնդրանքով Ֆրիտյոֆ Նանսենը նշանակված փորձագետների կոմիտեի հետ միասին 1925 թվականի հունիսի 7-ից հուլիսի 2-ն ընկած ժամանակահատվածում եղել է Հայաստանում և ուսումնասիրել անապատի որոշ հատվածների արհեստական ոռոգման ծրագրերը՝ հայ փախստականներին այնտեղ տեղափոխելու նպատակով։

Ֆրիտյոֆ Նանսենը շրջագայության ընթացքում լուսանկարել է 1925 թվականի հունիսի 21-ին Շիրակի ջրանցքի բացումը, որտեղ ներկաների թվում էին Վիդկուն Աբրահամ Լաուրից Յոնսոն Քվիսլինգը, Արամայիս Եզնկյանը և Վրաստանի Հանրապետության նախագահը։ Նանսենի լուսանկարները պահպանվում են Նորվեգիայի ազգային գրադարանում։
File:No-nb bldsa 6d082.jpg
File:No-nb bldsa 6d080.jpg
File:No-nb bldsa 6d084.jpg
File:No-nb bldsa 6d085.jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի ջրանցքներ
Հայկազ Աբրահամյան

**Հայկազ Մաքսիմի Աբրահամյան** (), հրամանատար։ ՀՀ ներքին ծառայության փոխգնդապետ (2000)։

## Կենսագրություն
1980-1982 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժեր-ում։ Ավարտել է Երևանի էլեկտրամեխանիկական տեխնիկումը (1984) և ՊՆ բարձրագույն սպայական դասընթացները (1996)։ 1990-1893 թվականներին եղել է դասակի, 1993-2000 թվականներին՝ վաշտի, ապա գումարտակի հրամանատար, 2000-01 թվականներին՝ ՀՀ ոստիկանության ներքին զորքերի կենտրոնական ապարատի շտաբի ավագ սպա, 2001 թվականից՝ նյութատեխնիկական մատակարարման առանձին գումարտակի հրամանատար։

1990-94 թվականներին մասնակցել է ՀՀ Գորիսի, Նոյեմբերյանի, Արարատի (Երասխ), Արցախի Հանրապետության Շահումյանի, Մարտակերտի, Ասկերանի շրջանների, Գետաշենի ենթաշրջանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Պարգևատրվել է ՀՀ «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով, Արցախի Հանրապետության «Արիության համար» մեդալ, ՊՆ«Դրաստամատ Կանայան», «Մարշալ Բաղրամյան-100» մեդալներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ հրամանատարներ
Հարություն Աբրահամյան (ազատամարտիկ)

**Հարություն Վարանգյուլի Աբրահամյան** (), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
1992 թվականի հուլիս-օգոստոսին Վանաձորի մոտոհրաձգային գնդի կազմում մասնակցել է ՀՀ սահմանամերձ շրջանների պաշտպանական և Վահան-Արծվաշեն գյուղերի ուղղությամբ մղվող մարտերին։ Աչքի է ընկել Արծվաշենի պաշտպանության մարտում. Հարություն Աբրահամյանը և 11 ազատամարտիկներ, իրենց վրա վերցնելով հակառակորդի գրոհները, ապահովել են գյուղի 4500 բնակչի տարհանումն անվտանգ գոտի, իրենք զոհվել։

Հետմահու պարգևատրվել է ՀՀ «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Եռաբլուրում։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Մարտի 30 ծնունդներ
Կատեգորիա:1972 ծնունդներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 8 մահեր
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Եռաբլուր պանթեոնում թաղվածներ
Կատեգորիա:Փարաքար գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Արծվաշեն գյուղում մահացածներ
Լոռու ֆիզիկաաշխարհագրական շրջան

300px|մինի|Տեսարան գետի ստորին հոսանքի բարձրադիր ձախափնյակից, Արևածագ գյուղի մոտ
**Լոռու ֆիզիկաաշխարհագրական շրջան**, Հայաստանի հյուսիսում։ Ընդգրկում է Լոռու մարզը։ Հյուսիսում եզրավորված է Վիրահայոց, արևմուտքում՝ Ջավախքի, հարավում՝ Փամբակի, արևելքում՝ Գուգարաց լեռնաշղթաներով։ Բարձրությունը 380-ից (Դեբեդի հովիտ) մինչև 3196&nbsp;մ է (Աչքասար)։ Սահմանակից է Շիրակի, Տավուշի, Արարատյան ֆիզիկաաշխարհագրական շրջաններին, հյուսիսում՝ Վրաստանին։ Տարածքը մոտ 3789&nbsp;կմ² է։ Երկրաշարժամետ գոտի է (1988 թվականիի Սպիտակի երկրաշարժի ուժգնությունը հասել է 10 բալի)։

## Ռելիեֆ
Լեռնագրական խոշոր միավորներ են Լոռու դաշտը, Փամբակի գոգավորությունը և դրանք բաժանող Բազումի լեռնաշղթան, Լալվար (2544 մ), Լեջան (2527 մ) լեռնազանգվածները, Լոռու ձորը՝ Դեբեդի (խորություն՝ մինչև 300 մ) ու Գայլաձորի կիրճերով, և Ձորագետի կանիոնակերպ հովիտը։ Լեռնանցքները ավելի քան 2000&nbsp;մ բարձրության վրա են։ Սպիտակի լեռնանցքով (բարձրություն՝ 2378 մ) շրջանը կապվում է Արարատյան ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանին, Պուշկինի լեռնանցքով (բարձրություն՝ 2038 մ) Լոռու դաշտը՝ Փամբակի գոգավորությանը։

## Պաշարներ
Կան բազմամետաղների, պղնձի, կաոլինային ապարների, շինանյութերի, բարիտի, գիպսի, կրաքարի, հանքային և արտեզյան ջրերի (Լոռու արտեզյան ավազան) պաշարներ։ Շրջանին բնորոշ է վերընթաց գոտիականությունը։

## Կլիմա
Կլիման բարեխառն է, չափավոր խոնավ, արևափայլքի տարեկան միջին տևողությունը՝ ավելի քան 2000 ժ (Վանաձոր), անարև օրերի թիվը՝ 43։ Նախալեռնային գոտում ձմեռը կարճատև է, մեղմ, բարձրադիր գոտում՝ տևական ցուրտ եղանակների գերակշռությամբ, հաստատուն ձնածածկույթով։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը ցածրադիր վայրերում -6&nbsp;°C է, բարձրադիրում՝ -12&nbsp;°C (նվազագույնը՝ -42&nbsp;°C), հուլիսինը համապատասխանաբար՝ 23&nbsp;°C (առավելագույնը՝ 40&nbsp;°C) և 10&nbsp;°C։ Տարեկան տեղումները 400-800 մմ են, անսառնամանիք օրերի թիվը՝ 130-230։

## Ջրագրություն
Ջրագրական ցանցը խիտ է։ Տարածքում են Դեբեդը՝ Մարց, Շնող, Ախթալա, Փամբակը՝ Ջրաշեն, Չիչխան, Ձորագետը՝ Տաշիր, Լոռիգետ, Ուռուտ և այլ վտակներով։ Փամբակի լեռնաշղթայի Թեժլեռան հյուսիսայի լանջից սկիզբ է առնում Աղստևը։ Շրջանում հերթափոխվում են չոր տափաստանային, լեռնաանտառային, լեռնատափաստանային և լեռնամարգագետնային, մերձալպյան և ալպյան վերընթաց լանդշաֆտային գոտիները։

## Հողեր
Գերակշռում են անտառային գորշ և դարչնագույն հողերը, Լոռու դաշտում՝ սևահողերը, լեռնամարգագետնատափաստանային, տեղ-տեղ՝ գետահովտաճահճային հողատիպերը։

## Բուսականություն
Փամբակի հովտում տիրապետողն անտառն է՝ հաճարենու և կաղնու գերակշռությամբ (հանդիպում են վայրի տանձենի, խնձորենի, ընկուզենի, սալորենի), քարափներին մասրենու, ցաքու թփուտներ են, Լոռու դաշտում՝ հացազգի տարախոտային և մարգագետնատափաստանային խմբակցությունները, հյուսիս-արևելքում՝ գիհու նոսրանտառներ։ Լոռու դաշտում կան ճահճուտներ և տորֆ։ 
Լեռների բարձրադիր գոտում հերթափոխում են ենթալպյան և ալպյան մարգագետնային խմբակցությունները։ Շրջանն ունի ռեկրեացիոն մեծ հնարավորություններ։ 
Տարածքում են Գյուլագարակի, Մարգահովտի, Մրտավարդենու արգելավայրերը։ 

Կատեգորիա:Հայաստանի ֆիզիկաաշխարհագրական շրջաններ
Կարմիր լուրեր

**«Կարմիր լուրեր»**, խորհրդային շրջանի կոմունիստական ամսաթերթ, Բուլղարիայի կոմունիստական կուսակցության (ԲԿԿ) Հայկական խմբի օրգան։ Հրատարակվել է բուլղարահայ «Մամուլի կոմիտե» կազմակերպության կողմից։ Լույս է տեսել 1920-1921 թթ.-ին, Ֆիլիպեում (Պլովդիվ)։ Խմբագիր՝ Ս. Շահբազյան։ Եղել է հայալեզու առաջին կոմունիստական թերթը սփյուռքում։

Բուլղարահայ բնակչությանը փորձել է կողմնորոշել դեպի կոմունիստական կուսակցությունն ու Կոմինտերնը, սոցիալիզմի իրականացումը կապել է այսպես կոչվող՝ պրոլետարիատի դիկտատուրայի հաստատման հետ։ Ակտիվ գործունեություն ծավալել հանուն Խորհրդային Հայաստանում կոմունիստական վարչակարգի ամրապնդմանը։ Լուսաբանել է բուլղարահայ աշխատավորական շարժումներն ու ԲԿԿ-ի գործունեությունը, արձագանքել սովետական հանրապետություններին օգնող միջոցառումներին։

«Կարմիր լուրեր»-ին հաջորդել է «Նոր աշխարհ» (1922-1923) թերթը։ 

Կատեգորիա:Բուլղարիայի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայերը Պլովդիվում
Սամվել Աբրահամյան (զինվորական)

**Սամվել Սերգեյի Աբրահամյան** (հունիսի 28, 1970, Ստեփանակերտ), ՊԲ գնդապետ (2001)։

## Կենսագրություն
1996 թվականին ավարտել է Արցախի պետական համալսարանի տնտեսագիտության ֆակուլտետը և Սանկտ-Պետերբուրգի ռազմական հրետանային ակադեմիայի դասընթացները (2000)։

1988-1990 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ 1992-1993 թվականներին եղել է ՊԲ հրետանային մարտկոցի, 1994-1997 թվականներին՝ հրետանային հետախուզական ստորաբաժանման հրամանատար, 1997 թվականի ապրիլ-դեկտեմբերին՝ հրետանային բրիգադի օպերատիվ բաժնի պետ, շտաբի պետի տեղակալ, 1997-1998 թվականներին՝ հրետանային զորամիավորման հրամանատար, 1998-2001 թվականներին՝ հրետանային բրիգադի շտաբի պետ-հրամանատարի տեղակալ, 2001 թվականից՝ հրետանային գնդի հրամանատար։ Սամվել Աբրահամյանը կամավորական տարբեր ջոկատների և ՊԲ հրետանային ու հետախուզական զորամիավորումների կազմում մասնակցել է Արցախի Հանրապետության շրջանների բնակավայրերի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով և ՀՀ «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով, ՊՆ «Մարշալ Բաղրամյան-100» մեդալով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Արցախի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Սեյրան Ազիզյան

**Սեյրան Ալեքսանդրի Ազիզյան** (), հայ ազատամարտիկ, ճարտարագետ-սակրավոր։ ՊԲ ավագ լեյտենանտ։

## Կենսագրություն
1980-1982 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ 1982-1989 թվականներին աշխատել է Մարտունու ավտոձեռնարկությունում։

1988-1994 թվականներին կամավորական ջոկատի, Մարտունու պաշտպանական շրջանի ստորաբաժանումների (ճարտարագիտասակրավորական վաշտի հրամանատար) կազմերում մասնակցել է Մարտունու շրջանի գյուղերի ինքնապաշտպանական և Ամիրանլարի, Գյուլափլուի, Ֆիզուլիի, Աղդամի ազատագրական մարտերին։

Հետմահու պարգևատրվել է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Ամուսնացած էր, ունի չորս երեխա։ Թաղված է Մարտունի քաղաքի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Հայ սակրավորներ
Յուրի Աղաբեկյան

**Յուրի Աղաբեկյան** (2 սեպտեմբերի, 1957, Ստեփանակերտ - 13 սեպտեմբերի, հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։ 2006)

## Կենսագրություն
Յուրի Աղաբեկյանը ծնվել 1957 թ. սեպտեմբերի 2-ին Ստեփանակերտ քաղաքում։ Ավարտել է թիվ 7 միջնակարգ և հաշվապահական դպրոցները։ Ծառայել է Խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո աշխատել է առևտրի ոլորտում։ 1982-84 թթ. սովորել է Բաքվի ապրանքագիտական տեխնիկումում։ 1988 թ. թողել է ուսումն ու վերադարձել հայրենի քաղաք։ Այնուհետև կամավորական ջոկատների կազմում մասնակցել է Շուշիի, Մարտունու և Աղդամի շրջաններում տեղի ունեցած մի շարք մարտերի։ 1990-ից ծառայել է Արցախյան բանակում որպես պարենային ծառայության պետ, այնուհետև տեղափոխվել կապի ծառայություն։ 1994 թ. ապրիլի 14-ին վիրավորվել ու գլխի վնասվածքով տեղափոխվել է Երևան։ Ապաքինվելուց հետո շարունակել է ծառայությունը։ Մահացել է 2006 թ. սեպտեմբերի 13-ին՝ ծառայության ժամանակ։ Հետմահու պարգևատրվել է «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալով։ Ամուսնացած էր, ունի երեք զավակ։ Հանգչում է Հին Արմենավանի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Եղնաձոր (գետակ)

**Եղնաձոր**, գետակ Հայաստանի Կոտայքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Ծաղկունյաց լեռնաշղթայից և թափվում Հանքավան գետը։ Երկարությունը՝ 6 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Հանքավան գետի վտակներ
Եղնաջուր (գետ)

**Եղնաջուր**, գետ Հայաստանի Շիրակի մարզում։ Սկիզբ է առնում Եղնախաղի լեռնաշղթայի հյուսիսային մասի արևելյան լանջերից և թափվում Արփի լճի ջրամբարը։ Երկարությունը՝ 12 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գետեր
Համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպություն

**Համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպություն** (WMO), միջազգային կազմակերպություն։ Հիմնադրվել է 1950 թվականին։

Նպատակն է օդերևութաբանական դիտարկումների ոլորտում միջազգային համագործակցության համակարգումը, տեղեկատվության արագ փոխանակմանը նպաստելը և վիճակագրական տվյալների հրատարակումը։ Հիմնական գործողությունները իրականացվում են կլիմայի համաշխարհային ծրագրերի կատարման, մթնոլորտի, շրջակա միջավայրի, ջրային պաշարների ուսումնասիրությունների ոլորտներում։

Նախկինում այդ ֆունկցիաները կատարում էր 1871 թվականին հիմնադրված օդերևութաբանական միջազգային կազմակերպությունը։ Օդերևութաբանական համաշխարհային կազմակերպության բարձրագույն օրգանն օդերևութաբանական համաշխարհային կոնգրեսն է, որը գումարվում է 4 տարին մեկ անգամ (I-ը՝ 1951 թվականին, Փարիզում)։ Օդերևութաբանական համաշխարհային կազմակերպություն անդամ է ԽՍՀՄ։ Օդերևութաբանական համաշխարհային կազմակերպություն կազմում գործում են 6 ռեգիոնալ միություններ (Աֆրիկա, Ասիա, Հարավային Ամերիկա, Հյուսիսային և Կենտրոնական Ամերիկա, Խաղաղ օվկիանոսի հարավ-արևմուտք, Եվրոպա) և 8 տեխնիկական հանձնաժողով։

Օդերևութաբանական համաշխարհային կազմակերպության մշտապես գործող օրգանը՝ Քարտուղարությունը, գտնվում է Ժնևում։

Կատեգորիա:Միջազգային կազմակերպություններ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի համաձայնագրեր
Եղցուջուր (գետ)

**Եղցուջուր**, գետակ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում, Խաչիջուր գետի օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Արծվաշեն գյուղից 2,5 կմ հյուսիս և հոսելով գյուղի միջով հարավում միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 5 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Խաչիջուր գետի վտակներ
Ենգո (գետ)

**Ենգո**, գետ Հայաստանի Արագածոտնի մարզում։ Սկիզբ է առնում Արագած լեռան հարավարևելյան լանջերից և Ափնագյուղից 1,5 կմ հարավ-արևելքում աջից միախառնվում Քասախ գետին։ Երկարությունը՝ 20 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Քասաղ գետի վտակներ
Եռացող (աղբյուր)

**Եռացող**, աղբյուր Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում, Քարագետիկ  գետի ձախափնյակում, Աղբերք գյուղից 3,5 կմ հյուսիս-արևելք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղբյուրներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի աղբյուրներ
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի ջրագրություն
Միավորված ազգերի կազմակերպության զարգացման ծրագիր

**Միավորված ազգերի կազմակերպության զարգացման ծրագիր, ՄԱԶԾ** (, ), Միավորված ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ) համաշխարհային զարգացման միջազգային ցանց։ Հիմնադրվել է 1965 թվականին։ Խթանում է պետությունների միջև տեխնիկական և ներդրումային համագործակցությունը, սատարում տվյալ ոլորտում համաշխարհային փոփոխությունների իրականացմանը և փորձում նպաստել երկրների համար գիտելիքների, փորձի և ռեսուրսների համաօգտագործմանը՝ բնակչությանն օգնելու առավել լավ կենսամիջոցային պայմաններ ստեղծելու գործում։ Առավել շատ է շեշտը դնում զարգացող երկրների համար փորձագիտական խորհրդատվության, վերապատրաստման և դրամաշնորհների տրամադրման վրա։

Ամբողջությամբ ֆինանսավորվում է ՄԱԿ-ի անդամ երկրների կամավոր ներդրումներից։ Միջազգայինորեն գործում է 177 երկրում` նպաստելով ՄԱԿ-ի կողմից սահմանված կայուն զարգացման նպատակներին (ԿԶՆ) հասնելու համար։

Նստավայրը գտնվում է Նյու Յորք քաղաքում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Official Պաշտոնական կայք
* ՄԱԿ հայաստանյան գրասենյակի պաշտոնական կայք
* ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագիր (UNDP), ներկայացուցչություն հայաստանում (պաշտոնական կայք)

Կատեգորիա:ՄԱԿ
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի մասնագիտացված կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Միջազգային կազմակերպություններ
Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպություն

**ՄԱԿ-ի պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպություն** (**FAO**, անգլերեն՝ Food and Agriculture Organization, ֆրանսերեն՝ *Organisation des Nations unies pour l'alimentation et l'agriculture*, իտալերեն՝ *Organizzazione delle Nazioni Unite per l'Alimentazione e l'Agricoltura*), միջազգային կազմակերպություն, Միավորված Ազգերի Կազմակերպության (ՄԱԿ) մասնագիտացված գործակալություն։

Հիմնադրվել է 1945 թվականին։ Նպատակն է պարենի մատակարարման բարելավումը և բնակչության կենսամակարդակի ցուցանիշների, գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության արդյունավետության և գյուղ, բնակչության կենսապայմանների բարելավումը։ Հիմնական գործունեությունը ծավալում է սննդի որակի, գյուղատնտեսական, անտառտնտեսվարման, օվկիանոսի կենսաբանական պաշարների պահպանության և արդյունավետ օգտագործման, ինչպես նաև վիճակագրական ուսումնասիրությունների նախապատրաստման, տեխնիկական աջակցության, ներդրումային գործունեության տեղեկատըվության հավաքի, վերլուծության և տարածման ոլորտում։ Մեծ ուշադրություն է հատկացնում գյուղատնտեսական մթերքների մարկետինգին, կայուն զարգացմանը։ Նստավայրը Հռոմում է։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպություն, ՄԱԿ-ի հայաստանյան գրասենյակ 
* Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպություն, ՀՀ Արտաքին գործերի նախարարություն 

Կատեգորիա:Միջազգային կազմակերպություններ
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի կողմից հիմնված կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Ընկերություններ հիմնադրված 1945-ին
Կատեգորիա:Միջազգային տնտեսական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի համաձայնագրեր
Գլոբալ էկոլոգիական հիմնադրամ

**Գլոբալ էկոլոգիական հիմնադրամ** (GEF), միջազգային կազմակերպություն։ Հիմնադրվել է 1990 թ.։ Նպատակն է շրջակա միջավայրի ոլորտի ծրագրերին ֆինանսական աջակցություն ցուցաբերելը։ Հիմնական գործունեությունն է ջերմոցային գազերի արտանետումների կրճատման, կենսաբազմազանության պահպանության, միջազգային ջրերի և օզոնային շերտի պահպանության ծրագրերին ֆինանսական և տեխնիկական աջակցությունը, ինչպես նաև այդ ծրագրերի ընտրության չափանիշների հաստատումը։ Նստավայրը Վաշինգտոնում է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բնապահպանական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:ՄԱԿ
Կատեգորիա:Միջազգային կազմակերպություններ
Երեքնաջուր (գետ)

**Երեքնաջուր**, գետակ Հայաստանի Արարատի մարզում։ Սկիզբ է առնում Թառնիստ սարավանդի հյուսիսային մասից և թափվում Ոսկեջուր գետը։ Երկարությունը՝ 9 կմ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արարատի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Ոսկեջուր գետի վտակներ
ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի և զարգացման կոնֆերանս

[250px|մինի|[Միավորված Ազգերի Կազմակերպություն|ՄԱԿ-ի դրոշը]]

**ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի և զարգացման կոնֆերանս**  (UNCED),  միջազգային կոնֆերանս։ Հիմնադրվել է 1989 թվականին։ Նպատակն է մթնոլորտի, հողային և ջրային պաշարների պահպանության, կենսատեխնոլոգիաների նոր մեթոդների օգտագործման ն շրջակա միջավայրի վատթարացման կանխարգելման բնագավառներում նպաստել պետությունների փոխհարաբերությունների զարգացմանը նպաստելը։ Հիմնական գործունեությունն է ազգային հաշվետվությունների և աշխատանքային ծրագրերի պատրաստումը։ Նստավայրը Կոնչոսում է  (Մեքսիկա)։

Կատեգորիա:Միջազգային կոնֆերանսներ
Բնության համաշխարհային հիմնադրամ

**Բնության համաշխարհային հիմնադրամ** (անգլերեն՝ *World Wide Fund for Nature*, *WWF*), միջազգային կազմակերպություն։ Հիմնադրվել է 1961 թվականին։ Ունի մոտ 5 միլիոն մշտական հովանավոր և ազգային ընկերակցություններ։ Նպատակն է բնական միջավայրի վատթարացման կանխարգելումը, բնության պահպանության և բուսական ու կենդանական աշխարհի անհետացող տեսակների փրկության համար ֆինանսական միջոցների հայթայթումը։ Հիմնական գործունեությունն է գենետիկական, տեսակային և էկոհամակարգային բազմազանության պահպանումը, վերականգնվող բնական պաշարների օգտագործման կայուն ձևերի ապահովումը, աղտոտման նվազեցման և էներգիայի ու պաշարների արդյունավետ օգտագործման նպաստումը, բնապահպանական հիմևախնդիրների լուծման ռազմավարության մշակումը։ Նստավայրը Գլանդում է (Շվեյցարիա)։

## WWF-ը Հայաստանում
Բնության համաշխարհային  հիմնադրամը 2002 թվականից համագործակցում է Հայաստանի հետ։ WWF-ի հայաստանյան մասնաճյուղի պաշտոնական գրանցումը տեղի է ունեցել  2006 թվականի նոյեմբերին։

WWF-Հայաստանի գործունեության հիմնական ուղղություններն են.

* բնության հատուկ պահպանվող տարածքները՝ արգելոցները, ազգային պարկեր, արգելավայրերը
* վտանգված տեսակների պաշտպանություն
* Էկոհամակարգերի վերականգնում
* կլիմայական փոփոխությունների ազդեցությունը մեղմելուն ուղղված աշխատանքներ
* աշխատանք տեղական համայնքների հետ
* բնապահպանական իրազեկությանն ու կրթությանը աջակցություն

WWF-Հայաստանը զբաղվում է վտանգված տեսակների պահպանությամբ, ինչպիսիք են՝ կովկասյան ընձառյուծը, հայկական մուֆլոնը, բեզոարյան այծը, գորշ արջը և այլն։
## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Միջազգային կայք
* Կորպորատիվ կայք
* Բնության համաշխարհային հիմնադրամի հայաստանյան մասնաճյուղ

Կատեգորիա:1961 հիմնադրված ընկերություններ
Կատեգորիա:Բնապահպանական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Հիմնադրամներ
Կատեգորիա:Շրջակա միջավայրի պաշտպանություն
Երիցվանք (գետ)

**Երիցվանք**, գետ Հայաստանի Լոռու մարզում, Դեբեդ գետի ձախ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Արքայանիստ լեռան հյուսիսային լանջից և Փոքր Այրում գյուղից 1,5 կմ արևմուտք միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 14 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր
Կատեգորիա:Դեբեդ գետի վտակներ
Բնապահպանական վճար

**Բնապահպանական վճար**, բնապահպանական միջոցառումների իրականացման համար անհրաժեշտ դրամ, միջոցների գոյացման նպատակով պետական բյուջե վճարվող պարտադիր վճար։ «Բնապահպանական վճարների դրույքաչափերի մասին» ՀՀ օրենքն ընդունվել է 2000 թվականին։ Վճարվում է վնասակար նյութերը շրջակա միջավայր արտանետելու, արտադրական թափոնները շրջակա միջավայրում սահմանված կարգով տեղագրելու, շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ապրանքներ ներկրելու համար։

Վճարի չափը հաշվարկվում է՝ վնասակար նյութեր արտանետելու համար՝ ըստ նյութերի ծավալի, արտադրական և սպառման թափոնները շրջակա միջավայրում տեղագրելու համար՝ ըստ թափոնների ծավալների և վտանգավորության աստիճանի, ՀՀ ներմուծվող վնասակար ապրանքների համար՝ դրանց մաքսային արժեքի հիման վրա։

Կատեգորիա:Վճարներ
Բնապահպանական քաղաքականություն

[thumb|250px|right|[Բրինձ|Բրնձի դաշտեր Չինաստանում]]
**Բնապահպանական քաղաքականություն**, ծրագրված սոցիալական, վարչական ու հասարակական միջոցառումների համալիր, որոնք հիմնվում են հասարակության զարգացման էկոլոգիական և բնապաշարային սահմանափակումների հաշվառման վրա։ Բնապահպանական քաղաքականության մշակման համար կատարում են տարածքի շրջանացում, առանձնացնում են նպաստավոր, ոչ նպաստավոր և վտանգավոր էկոլոգիական իրավիճակներում գտնվող տարածքները և յուրաքանչյուրի համար որոշում միջոցառումների համալիր։ Բնապահպանական քաղաքականության նպատակն է տնտեսական զարգացմանն օժանդակելը, բնական միջավայրի պահպանության ու արդյունավետ օգտագործման ապահովումը։ Բնապահպանական քաղաքականության սկզբունքները հիմք են բնապահպանական օրենսդրության մշակման և ձևավորման համար։

Կատեգորիա:Բնապահպանություն
Կատեգորիա:Քաղաքական աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Մարդաբանություն