Դրամավարկային գերիշխանություն

[մինի|280x280փքս|Համաշխարհային [պահուստային արժույթների բաշխումը]]
**Դրամավարկային գերիշխանությունը** տնտեսական և քաղաքական հասկացություն է, որի դեպքում մեկ պետությունը վճռորոշ ազդեցություն ունի միջազգային դրամավարկային համակարգի գործառույթների վրա։ Դրամավարկային հեգեմոնին անհրաժեշտ կլինի.

* միջազգային վարկերի հասանելիություն,
* արտարժույթի շուկաներ,
* վճարային հաշվեկշռի խնդիրների կառավարում, որոնց դեպքում հեգեմոնը գործում է առանց վճարային հաշվեկշռի սահմանափակումների:
* ուղղակի (և բացարձակ) իրավունք՝ պարտադրելու այն հաշվարկային միավորը, որով տնտեսական հաշվարկները կատարվում են համաշխարհային տնտեսության մեջ։

«Դրամական գերիշխանություն» տերմինը հայտնվել է Մայքլ Հադսոնի *«Սուպերիմպերիալիզմ»* աշխատությունում, որը նկարագրում է ոչ միայն ԱՄՆ դոլարի և համաշխարհային տնտեսության միջև ասիմետրիկ կապը, այլև այս գերիշխող կառույցի կառուցվածքները, որոնք, ըստ Հադսոնի, աջակցում էին դրան, մասնավորապես՝ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը և Համաշխարհային բանկը։ ԱՄՆ դոլարը շարունակում է մնալ համաշխարհային տնտեսության հիմքը և հանդիսանում է միջազգային փոխանակման հիմնական միջոց, հաշվի միավոր (օրինակ՝ նավթի գնագոյացում) և պահեստավորման միավոր (օրինակ՝ գանձապետական պարտատոմսեր և պարտատոմսեր) և, չնայած հակառակ փաստարկներին, չի գտնվում գերիշխանության անկման վիճակում (հմմտ. Ֆիլդս և Վերնենգո, 2011, 2012):

Միջազգային դրամավարկային համակարգը վկայել է երկու դրամավարկային գերիշխանության մասին՝ Մեծ Բրիտանիան և Միացյալ Նահանգները։

## Բրիտանական դրամական գերիշխանություն
Մեծ Բրիտանիան դրամավարկային գերիշխանության կարգավիճակի հասավ 1871 թվականին՝ ոսկու ստանդարտի լայնորեն ընդունմամբ։ Տասնիններորդ դարի վերջի ոսկու ստանդարտի ընթացքում Մեծ Բրիտանիան դարձավ ֆինանսական կապիտալի ամենամեծ արտահանողը։ Նրա մայրաքաղաք Լոնդոնը դարձավ նաև աշխարհի ոսկու, փողի և ֆինանսական շուկաների կենտրոնը։ Սա պետությունների կողմից ոսկու ստանդարտի ընդունման հիմնական պատճառն էր։ Որպեսզի Փարիզը, Բեռլինը և այլ ֆինանսական կենտրոններ Լոնդոնից եկամտաբեր ֆինանսական բիզնես ներգրավեին, անհրաժեշտ էր ընդօրինակել Մեծ Բրիտանիայի ոսկու ստանդարտը, քանի որ այն նվազեցնում էր գործարքների ծախսերը, ներկայացնում էր վարկունակություն և կառավարության կողմից վարվող առողջ ֆինանսական քաղաքականություն (Շվարց, 1996): Լոնդոն քաղաքը կարճաժամկետ և երկարաժամկետ վարկերի առաջատար մատակարարն էր, որն ուղղորդվում էր արտասահման։ Դրա լայնածավալ ֆինանսական հնարավորությունները ապահովում էին էժան վարկեր, ինչը ամրապնդեց ֆունտի ամրապնդումը՝ միջազգային վճարումների համար դրա օգտագործումը խորացնելու միջոցով։ Ըստ Ուոլթերի (1991), 1870-1913 թվականների տասնամյակների ընթացքում «ստեռլինգային թղթադրամները և կարճաժամկետ վարկերը ֆինանսավորել են համաշխարհային առևտրի մոտ 60 տոկոսը» (1991 թ․) (էջ88):

Մեծ Բրիտանիայի օտարերկրյա ներդրումները զարգացրին օտարերկրյա տնտեսությունները՝ ֆունտ ստերլինգի օգտագործման համար։ 1850 թվականին Մեծ Բրիտանիայի արտասահմանյան զուտ ակտիվները ազգային զուտ հարստության 7 տոկոսից աճեցին մինչև 14 տոկոս 1870 թվականին, իսկ 1913 թվականին՝ մոտ 32 տոկոս (Էդելշտեյն, 1994): Աշխարհը երբեք չէր տեսել, որ որևէ ազգ իր ազգային եկամտի և խնայողությունների այդքան մեծ մասը ներդնի օտարերկրյա ներդրումների մեջ։ Մեծ Բրիտանիայի արտաքին վարկավորման գործելակերպն ուներ երկու տեխնիկական ասպեկտ, որոնք ավելի մեծ հավաստիություն էին հաղորդում ֆունտ ստերլինգի՝ որպես պահեստավորման և փոխանակման միջոցի կարևորությանը. առաջինը՝ բրիտանական վարկերը օտարերկրացիներին տրամադրվում էին ֆունտ ստերլինգով, ինչը թույլ էր տալիս վարկառու երկրին ավելի հարմար կերպով սպասարկել պարտքը իր ֆունտ ստերլինգի պահուստներով, և երկրորդ՝ Մեծ Բրիտանիայի կողմից միջազգային առևտուրը ֆինանսավորելու համար Լոնդոնում կատարվող վճարումների կամ հաշիվների փոխանակման գրավոր հրահանգների օգտագործումը։

Ավելի կարևորն այն է, որ Բրիտանիան, ունենալով անսահմանափակ կարողություն ընթացիկ հաշվի դեֆիցիտներ վարելու՝ իր անվիճելի արժույթի թողարկման և տոկոսադրույքի միջոցով, ունեցել է հատուկ արտոնություն։ Տոկոսադրույքը "վերահսկող ազդեցություն էր ունենում Բրիտանիայի վճարային հաշվեկշռի վրա՝ անկախ նրանից, թե ինչ էին անում այլ կենտրոնական բանկերը" (Cleveland, 1976, էջ 17)։ Երբ այլ կենտրոնական բանկեր պայքարում էին միջազգային կապիտալային հոսքերի համար, "Անգլիայի բանկն էր, որ ամենաուժեղ կերպով կարող էր քաշել այդ պարանն իր կողմ" (Eichengreen, 1985, էջ 6)։ Այս իմաստով, բրիտանական դրամավարկային գերիշխանությանը հազվադեպ էր սպառնում փոխարկելիության ճգնաժամ, քանի որ իր ոսկու պաշարները պաշտպանված էին տոկոսադրույքի միջոցով, իսկ բոլոր արտաքին տոկոսադրույքները հետևում էին բրիտանական դրույքին։ Լոնդոնի վարկային քաղաքականության ազդեցությունն այնքան մեծ էր, որ Քեյնսը (1930) գրել է՝ «Լոնդոնի ազդեցությունն աշխարհի վարկային պայմանների վրա այնքան գերակշռող էր, որ Անգլիայի բանկը կարող էր գրեթե պահանջել համարվելու միջազգային նվագախմբի դիրիժոր» (էջ 306–307)։ Կարլ Պոլանյին իր հայտնի «Մեծ վերափոխում» գրքում գրում է. «Pax Britannica-ն» երբեմն ամրապնդվում էր հսկա նավերի մետաղյա թնդանոթներով, բայց ավելի հաճախ հաղթում էր միջազգային դրամավարկային ցանցում ճիշտ պահին քաշված մի թելով (Polanyi, 1944, էջ 24)։

Մեծ Բրիտանիայի դիրքերը թուլացան միջպետական մրցակցության, ներքին ներդրումների անբավարարության և Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատճառով։ Չնայած տնտեսական թուլություններին, բրիտանական քաղաքական ազդեցությունը շարունակվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, ինչը հանգեցրեց 1922 թվականի Ջենովայի կոնֆերանսի ժամանակ ստեղծված ոսկու փոխանակման ստանդարտի։ Այս համակարգը, սակայն, ձախողվեց ոչ միայն Մեծ Բրիտանիայի անկարողության, այլև միջազգային դրամավարկային համակարգի աճող ապակենտրոնացման պատճառով՝ Նյու Յորքի և Փարիզի՝ որպես ֆինանսական կենտրոնների վերելքի հետ մեկտեղ, ինչը հանգեցրեց ոսկու փոխանակման ստանդարտի փլուզմանը 1931 թվականին։ Միջպատերազմյան շրջանի ոսկու բորսայի ստանդարտը, ինչպես համոզիչ կերպով նշեց Քինդլբերգերը, փլուզվեց, քանի որ «Մեծ Բրիտանիան չէր կարող, իսկ Ամերիկան՝ ոչ»։ Փաստորեն, Քինդլբերգերը ներկայացնում է դրամավարկային գերիշխանության մի փոքր այլ տարբերակ, որն ունի հինգ գործառույթ՝ այստեղ սահմանված երեքի փոխարեն։

## Ամերիկյան դրամական գերիշխանություն
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը ականատես եղավ դրամական իշխանության վերկենտրոնացմանը Միացյալ Նահանգների ձեռքում, որը մեծ մասամբ անվնաս էր մնացել պատերազմից։ Միացյալ Նահանգները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից դուրս էր եկել տնտեսական փոխկախվածության, հաշվետվողականության և անձնուրացության իդեալներով, որոնք արտահայտվել էին համընդհանուր բազմակողմանիության տեսլականում։ Ամենից առաջ, բազմակողմանիությունը պարզապես նշանակում էր խտրականության բացակայություն՝ առևտրի խոչընդոտների և արգելքների վերացման կամ նվազեցման միջոցով, բայց ավելի կարևոր էր այն խոչընդոտների պահպանումը, «որոնք դժվար էր կիրառել ոչ խտրական ձևով» (Ռագգի, 1982թ․, էջ 213): Ըստ էության, բազմակողմանիություն տերմինն այսօր տարբերվում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո դրա նշանակությունից։ ԱՄՆ շահերը բազմակողմանի, լիբերալ համաշխարհային տնտեսության մեջ չեն հիմնված լինի ամբողջությամբ իդեալիստական ինտերնացիոնալիզմի վրա։ Կար ԱՄՆ արտահանման ավելցուկ ստեղծելու սառը, հաշվարկված անհրաժեշտությունը։ Սա կխուսափեր կառավարության ծախսերից, կխթաներ ներքին տնտեսությունը, կփոխարիներ ներքին ներդրումները և կկանխեր տնտեսության որոշակի ոլորտների վերակազմակերպումը, որոնք գերզարգացած էին պատերազմական գործողությունների ընթացքում։ Այս պատճառներով «արտահանման ավելցուկի գաղափարը ստացավ հատուկ նշանակություն» (Բլոկ, 1977թ․, էջ 35) ԱՄՆ-ի համար։ Հետևաբար, արտահանման ավելցուկի արտադրությունը սերտորեն կապված էր կայսերական համակարգերից, ինչպես նաև երկկողմանի վճարային և առևտրային համակարգերից զերծ համաշխարհային տնտեսության ստեղծման հետ։ Հետևաբար, ԱՄՆ-ն կձգտեր բացել իր նախորդի կայսրությունը ամերիկյան առևտրի համար և ապահովել Մեծ Բրիտանիայի համաձայնությունը՝ պատերազմից հետո իր դրամավարկային համակարգը ստեղծելու համար ֆինանսական լծակների միջոցով, մասնավորապես՝ 1945 թվականի անգլո-ամերիկյան ֆինանսական համաձայնագրով։

Սակայն համընդհանուր բազմակողմանիության այս նոր տեսլականը կանխվեց պատերազմից քայքայված Եվրոպայի նոր տնտեսական իրողություններով, որոնք խորհրդանշվում էին Մեծ Բրիտանիայի ֆինանսական անկարողությամբ պահպանել ֆունտ ստերլինգի փոխարկելիությունը։ Այս նոր տնտեսական իրականության հետ մեկտեղ ի հայտ էր գալիս Խորհրդային Միության քաղաքական-ռազմական սպառնալիքը։ 1945 թվականի դեկտեմբերի 29-ին՝ Բրետոն Վուդսի պայմանագրի ժամկետի ավարտից ընդամենը երկու օր առաջ, Խորհրդային Միության արտաքին գործերի նախարար Վյաչեսլավ Մոլոտովը տեղեկացրեց Ջորջ Քենանին, որ «առաջարկվող գումարի դիմաց ԽՍՀՄ-ն չի միանա այդ հոդվածներին» (Ջեյմս և այլք, 1994թ․, էջ 617): Երկու ամիս անց՝ 1946 թվականի փետրվարին, Քենանը իր հայտնի հեռագիրն ուղարկեց Վաշինգտոն, որում հարցնում էր, թե ինչու Խորհրդային Միությունը չէր վավերացրել Բրետոն Վուդսի համաձայնագիրը։ Հեռագիրը հետագայում կհամարվի ԱՄՆ Սառը պատերազմի քաղաքականության սկիզբը (Ջեյմս և այլք, 1994):

Այսպիսով, ԱՄՆ-ն փոխեց իր տեսլականը՝ համընդհանուր բազմակողմանիությունից անցնելով տարածաշրջանային բազմակողմանիության, որը նա կխթանի Եվրոպայում Մարշալի պլանի, Եվրոպական վերականգնման ծրագրի (ERP) և Եվրոպական վճարային միության (EPU) միջոցով։ Եվրոպական Եվրասիական միության լուծարման հետ մեկտեղ ի հայտ եկավ իրական բազմակողմանի աշխարհի ստեղծման հեռանկարը, քանի որ 1958 թվականին ուժի մեջ մտավ Բրետոն Վուդսի դրամավարկային համակարգը։ Նույն տարին նշանավորվեց ԱՄՆ վճարային հաշվեկշռի մշտական պակասի սկիզբով։

1960-ականների ընթացքում Բրետոն Վուդսի համակարգը թույլ էր տվել ԱՄՆ-ին ֆինանսավորել իր վճարային հաշվեկշռի կուտակային պակասուրդի մոտ 70 տոկոսը՝ ոսկու դեմոնեստիզացիայի և պարտավորությունների ֆինանսավորման կրկնակի գործընթացների միջոցով։ Պարտավորությունների ֆինանսավորումը թույլ տվեց ԱՄՆ-ին ստանձնել մեծ ռազմական ծախսեր արտասահմանում և «արտաքին պարտավորություններ, ինչպես նաև պահպանել զգալի ճկունություն ներքին տնտեսական քաղաքականության մեջ» (Գովա, 1983թ․, էջ 63):

1970 թվականին ԱՄՆ-ն գտնվում էր միջազգային անկայունության կենտրոնում, որը նրա արագ դրամական աճի հետևանք էր (Ջեյմս, 1996): ԱՄՆ-ն, սակայն, դասեր էր քաղել իր նախորդի հիմնական արժույթի (այսինքն՝ ֆունտ ստերլինգի) ճակատագրից։ Մեծ Բրիտանիայի՝ որպես դրամավարկային գերիշխանության փորձը ԱՄՆ-ին ցույց տվեց այն խնդիրներին, որոնց բախվում էր պահուստային արժույթը, երբ օտարերկրյա դրամավարկային մարմինները, անհատները և ներդրողները որոշում էին փոխարկել իրենց պահուստները։ Պահուստներով սահմանված դրամական հզորության առումով, ԱՄՆ-ի բաժինը պահուստներում 1950 թվականի 50 տոկոսից նվազել էր մինչև 11 տոկոս 1971 թվականի օգոստոսին (Օդել, 1982թ․, էջ 218): Չնայած ԱՄՆ-ն զգալիորեն թուլացել էր փոխարկելիության պաշտպանության հարցում, նրա կանոններ սահմանելու ուժը անգերազանցելի էր։ Իր ստեղծած համակարգով սահմանափակվելու փոխարեն, ԱՄՆ-ն հանգեց այն եզրակացության, որ «ավելի լավ է հարձակվել համակարգի վրա, քան աշխատել դրա շրջանակներում» (Ջեյմս, 1996, էջ 203): Այս որոշումը հիմնված էր արտաքին քաղաքականության և դրամավարկային քաղաքականության անբաժանելիության ճանաչման վրա։ Բրետոն Վուդսի համակարգի վերացումը նշանակում էր դրամավարկային քաղաքականության ենթարկումը արտաքին քաղաքականությանը։ «Ոսկու պատուհանի» փակումը լուծում էր, որը նշանակվեց «ազատել… արտաքին քաղաքականությունը ֆինանսական համակարգի թույլ կողմերի կողմից պարտադրված սահմանափակումներից» (Գովա, 1983, էջ...69):

ԱՄՆ դրամավարկային գերիշխանությունը շարունակվում է, ինչպես նաև Բրետոն Վուդսի համակարգը, ինչպես պնդում են Դուլին, Ֆոլկերտս-Լանդաուն, Գարբերը (2003) իրենց *«Էսսե Բրետոն Վուդսի վերանայված համակարգի վերաբերյալ»* աշխատության մեջ։ Բրետոն Վուդսի համակարգի կանոնները մնացել են նույնը, բայց խաղացողները փոխվել են։ Հետբրետոնվուդյան համակարգը կամ Բրետոն Վուդս II-ը հանգեցրել է նոր ծայրամասային շրջանի ստեղծմանը, որի զարգացման ռազմավարությունը արտահանման վրա հիմնված աճն է, որը աջակցվում է թերագնահատված փոխարժեքներով, կապիտալի վերահսկմամբ և պաշտոնական կապիտալի արտահոսքով՝ կենտրոնական երկրի (այսինքն՝ ԱՄՆ-ի) վրա պահուստային ակտիվների պահանջների կուտակման տեսքով։ Այլ կերպ ասած, Ասիան փոխարինել է Եվրոպային ԱՄՆ վճարային հաշվեկշռի դեֆիցիտի ֆինանսավորման գործում։

= Լրացուցիչ ընթերցանություն =
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Արտարժույթի շուկա
Կատեգորիա:Դրամավարկային քաղաքականություն
Կատեգորիա:Միջազգային առևտուր
Կատեգորիա:Միջազգային հարաբերություններ
Կատեգորիա:Տնտեսություն