Ֆրանսուա դը Գիզ

**Ֆրանսուա դը Լոթարինգիա, Գիզի 2-րդ դուքս, Ժուանվիլի 1-ին արքայազն և Օմալի 1-ին դուքս (****)** (), ֆրանսիացի զորավար և պետական ​​գործիչ, 1551-1559 թվականների իտալական պատերազմի և ֆրանսիական կրոնական պատերազմների ժամանակ ականավոր առաջնորդ լինելով՝ նա սպանվել է 1563 թվականին Օռլեանի պաշարման ժամանակ։

## Կենսագրություն
Ծնված Բար-լե-Դյուկում (Լոթարինգիա), Ֆրանսուան Կլոդ դը Լոթարինգիայի (1527 թվականին նշանակված Գիզի դուքս) և նրա կնոջ՝ Անտուանետ դը Բուրբոնի որդին էր։ Նրա քույրը՝ Մարի դը Գիզը, Շոտլանդիայի Ջեյմս V-ի կինն էր և Շոտլանդիայի թագուհի Մարիի մայրը։ Նրա կրտսեր եղբայրը Լոթարինգի կարդինալ Չարլզն էր։ Նա Ֆրանսիայի Հենրի II-ի երիտասարդ զարմիկն էր, որի հետ նա մեծացել էր, և ծնունդով Ֆրանսիայում նշանավոր անձնավորություն էր, չնայած նրա քննադատները շեշտում էին նրա «օտարերկրյա» ծագումը (նա օտարական արքայազն էր), մասնավորապես՝ Լոթարինգի դքսությունը։

1545 թվականին Գիզը (նա այսուհետ անվանվում է իր տիտղոսով) ծանր վիրավորվեց Բուլոնի երկրորդ պաշարման ժամանակ, բայց ապաքինվեց։ Նրան նիզակը հարվածեց սաղավարտի ձողերի միջով։ Պողպատե սաղավարտը խոցեց երկու այտերը, և հարվածի ուժգնությունից 15 սանտիմետրանոց ցիցը կոտրվեց։ Նա ամուր նստեց իր թամբին և առանց օգնության վերադարձավ իր վրան։ Եվ երբ վիրաբույժը կարծեց, որ նա կմահանա ցավից, երբ երկաթը հանվում էր, «նա այն կրեց այնքան հեշտությամբ, կարծես դա պարզապես մազ պոկվեր իր գլխից»։ Սպիի պատճառով նա ստացավ «Լե Բալաֆրե» («Սպիով լի») մականունը։

1548 թվականին նա ամուսնացավ Աննա դ'Էստեի հետ՝ շքեղ հարսանիքով: Նա Ֆերրարայի դուքս Էրկոլե II դ'Էստեի և արքայադուստր Ռենե դը Ֆրանսի դուստրն էր, որը Լյուդովիկոս XII-ի դուստրն էր::

## Ռազմական գործունեություն

1551 թվականին նա նշանակվեց Ֆրանսիայի Մեծ պալատական։ Նա ձեռք բերեց միջազգային ճանաչում 1552 թվականին, երբ հաջողությամբ պաշտպանեց Մեց քաղաքը Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր Կառլոս V-ի զորքերից և կրկին հաղթեց կայսերական զորքերին Ռենտիի ճակատամարտում 1554 թվականին, սակայն Վոսելի զինադադարը ժամանակավորապես դադարեցրեց նրա ռազմական գործունեությունը։

Նա 1557 թվականին բանակ տարավ Իտալիա՝ օգնելու Հռոմի պապ Պողոս IV-ին, Բրիսակի հետ համատեղ գործելով Վալենցան գրավելու համար: Այնտեղ նրանց ճանապարհները բաժանվեցին: Գիզը շարունակեց իր արշավը դեպի արևելք՝ Պադանի հարթավայրով, 16,000 զինվորով։ Պարման գրավելու հրամանով նա դա գնահատեց անիրագործելի և փոխարենը առաջարկեց հարձակվել Ֆլորենցիայի վրա՝ հարավային սահմանները ապահովելու համար: Տոսկանայի դուքսը, վախենալով նման հնարավորությունից, դիվանագիտորեն կապ հաստատեց Հենրի II-ի հետ, և Գիզը տեղեկացվեց բանակցությունների մասին։ Ապրիլին Նեապոլում առաջխաղացում ունենալով՝ նրա զորքերը սկսեցին անհանգիստ լինել աշխատավարձի պակասից: Լսելով, որ Ալբան 18,000 զինվորից բաղկացած բանակով շարժվում է Ադրիատիկ ծովի ափով, Գիզը փորձեց պայքար մղել, բայց Ալբան խուսափեց: Հենրի թագավորը Գիզին հանձնարարեց դադարեցնել Նեապոլի արշավանքը և վերադառնալ Լոմբարդիայի արշավանքին: Այս հրամանը, իր հերթին, փոխարինվեց Մոնմորանսիի աղետալի պարտությամբ Սուրբ Քվենտինի ճակատամարտում։ 

Գիզը հետ կանչվեց Ֆրանսիա և շտապ նշանակվեց գեներալ-լեյտենանտ։ Մարտական ​​գործողությունների դուրս գալով՝ նա 1558 թվականի հունվարի 7-ինանգլիացիներից գրավեց Կալեն՝ Ֆրանսիայի համար հսկայական քարոզչական հաղթանակ, ապա նույն ամռանը՝ Տիոնվիլը և Առլոնը, և պատրաստվում էր առաջխաղացում կատարել Լյուքսեմբուրգում, երբ ստորագրվեց Կատո-Կամբրեզիի հաշտությունը։ Հենրի II-ի գահակալության ողջ ընթացքում Գիզը Ֆրանսիայի առաջատար ռազմական գործիչներից մեկն էր՝ քաղաքավարի, բարյացակամ և անկեղծ, և մեծ մասամբ ժողովրդականություն վայելող, «Գիզեի մեծ դուքս», ինչպես նրան անվանում էր նրա ժամանակակից Բրանտոմը։

Ֆրանսիայի Ֆրանցիսկ II-ի գահակալումը (1559 թվականի հուլիսի 10), Գիզի զարմուհու՝ Շոտլանդիայի թագուհի Մարիի ամուսինը, հաղթանակ էր Գիզի ընտանիքի համար։ Մոնմորենսին, գիտակցելով, որ նոր կարգում իր համար տեղ չկա, հեռացավ արքունիքից։ Գիզի դուքսը և նրա եղբայրը՝ Լոթարինգիայի կարդինալ Չարլզը, թագավորական խորհրդում գերագույն պաշտոններ էին զբաղեցնում։ Երբեմն նա հրապարակային ակտեր էր ստորագրում թագավորական ձևով՝ միայն իր մկրտության անունով։

## Կրոնական պատերազմներ

Ի պատասխան արմատական-կաթոլիկ Գիզերի արքունիքում գերիշխող իշխանության՝ Պերիգորի բողոքական առաջնորդ Լա Ռենոդին, հնարավոր է՝ Կոնդեի արքայազն Լուի Բուրբոնի անուղղակի խրախուսանքով, կազմակերպեց պալատական ​​հեղաշրջում՝ Ամբուազի դավադրությունը՝ դուքս Գիզի և նրա եղբայր՝ Լոթարինգիայի կարդինալ Չարլզին առևանգելու համար։ Երբ անհաջող դավադրությունը հետաձգվեց վեց օրով, այն արքունիքի կողմից բացահայտվեց ժամանակից շուտ։ 1560 թվականի մարտի 12-ին հուգենոտները գրոհեցին Ամբուազ դղյակը, որտեղ Գիզերը տեղափոխել էին երիտասարդ թագավորին և թագուհուն՝ անվտանգության համար։ Ապստամբությունը բռնի կերպով ճնշվեց, 1200 մարդ մահապատժի ենթարկվեց, որոնցից շատերը գտնվում էին ամրոցի տեսադաշտում։ Անմիջապես հետո Կոնդեն ստիպված եղավ փախչել արքունիքից, և Գիզերի իշխանությունը գերիշխող էր։ Ֆոնտենբլոյի նշանավորների ժողովում (1560 թվականի օգոստոս) հուգենոտների առաջնորդ Կոլինյիի կողմից Գիզերի դեմ արտասանած ելույթը բացարձակապես ազդեցություն չի ունեցել Ֆրանցիսկոս II թագավորի վրա, այլ հանգեցրել է Կոնդեի բանտարկությանը՝ Չարլզի հրամանով։

Սակայն, 1560 թվականի դեկտեմբերի 5-ին թագավորը մահացավ, ինչի հետևանքով Շոտլանդիայի թագուհի Մերին այրիացավ և քաղաքական առումով քիչ նշանակություն ունեցավ։ Գիզերը կորցրեցին իրենց կարգավիճակը նրա կողքին, այդպիսով տարին լիքը աղետներով լի դարձավ Գիզերի համար թե՛ Շոտլանդիայում, թե՛ Ֆրանսիայում։ Մեկուկես տարվա ընթացքում նրանց ազդեցությունը մեծացավ, ապա նվազեց։ Շառլ IX-ի գահակալումից հետո Գիզերի դուքսը գործերից մի կողմ քաշվեց իր կալվածքներում։ 

Ռեգենտուհի Եկատերինա Մեդիչին սկզբում հակված էր բարեհաճ լինել բողոքականների նկատմամբ։ Կաթոլիկական գործը պաշտպանելու համար դուքս դը Գիզը, իր հին թշնամու՝ Մոնմորանսի կոնստաբլի և Սեն-Անդրեի մարեշալների հետ միասին, կազմեց այսպես կոչված եռապետությունը՝ դեմ լինելով Եկատերինա Մեդիչիի կողմից բողոքականների օգտին ձեռնարկվող զիջումների քաղաքականությանը։ Նրա նախկին ռազմական հերոսի հասարակական կերպարը փոխվում էր. «Նա չէր կարող երկար ծառայել որպես այս ծայրահեղ քաղաքական, արմատաալեռնային, իսպանամետ խունտայի ռազմական գործադիր տնօրեն՝ առանց իր բաժին ատելությանը արժանանալու», - նշել է Ն. Մ. Սազերլենդը՝ նկարագրելով իր սպանությանը նախորդող իրադարձությունները։

Եռյակի ծրագիրն էր բանակցել Հաբսբուրգյան Իսպանիայի և Սուրբ Աթոռի հետ, ինչպես նաև համաձայնության գալ Գերմանիայի լյութերական իշխանների հետ՝ նրանց համոզելու հրաժարվել ֆրանսիացի բողոքականներին գաղտնի աջակցելու գաղափարից: Մոտավորապես 1561 թվականի հուլիսին Գիզը այս մասին նամակ է գրել Վյուրտեմբերգի դուքսին: Երկու դավանանքների աստվածաբանների միջև Պուասիում կայացած խորհրդակցությունը (սեպտեմբեր և հոկտեմբեր 1561) անարդյունք էր, և Եկատերինա Մեդիչիի հաշտեցման քաղաքականությունը ձախողվել էր: 1562 թվականի փետրվարի 15-ից 18-ը Գիզը այցելել է Վյուրտեմբերգի դուքսին Սավերնում և համոզել նրան, որ եթե Պուասիում կայացած խորհրդակցությունը ձախողվել է, ապա մեղքը կալվինիստներինն է:

Երբ Գիզը անցնում էր Վասի-սյուր-Բլեյով դեպի Փարիզ (1562 թվականի մարտի 1), տեղի ունեցավ բողոքականների կոտորած։ Հայտնի չէ, թե որքանով էր նա պատասխանատու դրա համար, բայց Վասիի կոտորածը բաց ռազմական բախում առաջացրեց ֆրանսիական կրոնական պատերազմներում։ Բուրժի պաշարումը սեպտեմբերին բաց դրվագ էր, ապա Ռուանը մեկամսյա պաշարումից հետո (հոկտեմբեր) Գիզը հետ գրավեց բողոքականներից Դրոյի ճակատամարտը (դեկտեմբերի 19), որի ժամանակ Մոնմորանսին գերի ընկավ, իսկ Սեն-Անդրեին սպանեցին, ի վերջո Գիզը այն դարձրեց կաթոլիկ գործի օգտին, իսկ հուգենոտների առաջնորդ Կոնդեն գերի ընկավ։

## Սպանություն
Չորրորդ բախման ժամանակ Գիզը պատրաստվում էր գրավել Օռլեանը Կոնդեի հուգենոտ կողմնակիցներից, երբ 1563 թվականի փետրվարի 18-ին վիրավորվեց հուգենոտ մարդասպան Ժան դը Պոլտրոտ դը Մերեի կողմից և մահացավ վեց օր անց՝ վիրաբույժների կողմից արյունահոսությունից մահանալով Կորնիի ամրոցում։

Սա նրա կյանքի դեմ ուղղված առաջին դավադրությունը չէր։ Ինչպես սըր Նիկոլաս Թրոքմորտոնը տեղեկացրել էր Անգլիայի թագուհի Եղիսաբեթ I-ին 1560 թվականի մայիսին, որսորդական պատահար էր պլանավորվել (Գիզը նշանակվել էր Ֆրանսիայի մեծ վենյոր 1556 թվականին), սակայն դավադրությունը բացահայտվել է դավադիրներից մեկի կողմից, ով կորցրել է համարձակությունը, և նրա հինգ համախոհները փախել են։

Գիզի անսպասելի մահը ժամանակավորապես ընդհատեց բացահայտ թշնամանքը։ Իր ցուցմունքում Պոլտրոտը մեղադրեց Կոլինիին և բողոքական քահանա Թեոդոր դը Բեզին։ Չնայած մարդասպանը հետագայում հետ վերցրեց իր ցուցմունքը, իսկ Կոլինին հերքեց Գիզի մահվան համար իր մեղքը, Գիզի որդու՝ Հենրիի և Կոլինիի միջև դաժան թշնամություն առաջացավ, որը գագաթնակետին հասավ Սուրբ Բարթողոմեոսի օրվա կոտորածով։

## Ընտանիք
Գիզը ամուսնացել է Աննա դ'Էստեի՝ Ֆերարայի դուքս Էրկոլ II դ'Էստեի և Ֆրանսիայի Ռենեի դստեր հետ, Սեն-Ժերմեն-ան-Լեում 1548 թվականի ապրիլի 29-ին։ Նրանք ունեցել են յոթ երեխա՝

[3]
# Հենրին (1550–1588), որը նրան հաջորդեց որպես Գիզի դուքս։
# Կատրինան (1551 թվականի հուլիսի 18, Ժուանվիլ – 1596 թվականի մայիսի 6, Փարիզ), ամուսնացել է 1570 թվականի փետրվարի 4-ին Լուի, Մոնպենսիեի դուքսի հետ։
# Շառլ, Մայենի դուքս (1554–1611)
# Լուի II, Գիզի կարդինալ (1555–1588), Ռեյմի արքեպիսկոպոս
# Անտուանը (1557 թվականի ապրիլի 25 – 1560 թվականի հունվարի 16) մահացել է վաղ մանկության տարիներին։
# Ֆրանսուան (1559 թվականի դեկտեմբերի 31, Բլուա – 1573 թվականի հոկտեմբերի 24, Ռեյմս) մահացել է երիտասարդ տարիքում՝ առանց ժառանգների։
# Մաքսիմիլիանը (1562 թվականի հոկտեմբերի 25) մահացել է ծննդյան պահին։

File:Anne d'Este - Limosin - Musée Condé.jpg|Աննա դ'Էստե
File:Guise.jpg|Գիզի դուքս Հենրի I
File:Mayenne-charles.jpg|Մայենի դուքս Չարլզ
File:Guise-Louis-cardinal.jpg|Կարդինալ Լուի դե Գիզ


## Ծանոթագրություններ

*
* online.
* Presentation online. Review in Cahiers de Recherches Médiévales et Humanistes.  Review in Revue d’histoire moderne & contemporaine.
*
* 
*
*
*
*

* Adolphe Chéruel, « Siège de Rouen en 1562 », *Revue de Rouen*, 1850, .
* Émile Le Parquier, *Le Siège de Rouen en 1562*, Sotteville-lès-Rouen, 1907.
* *Bulletin des Amis des monuments rouennais*, Rouen, 2008.

Կատեգորիա:1520 ծնունդներ
Կատեգորիա:16-րդ դարի անձինք
Կատեգորիա:Հայտնի սպանվածներ
Կատեգորիա:Սպանված միապետներ
Կատեգորիա:Սպանվածներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 18 մահեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի ազնվականություն
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայում հրազենից մահացածներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գեներալներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի զորավարներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացիներ