Ատամնացավ

**Ատամնացավ**, ատամների կամ դրանց հետ առնչվող կառույցների ցավ, որն առաջանում է ատամնաբուժական հիվանդություններից կամ ոչ ատամնաբուժական հիվանդությունների հետևանքով ատամների ախտաբանական փոփոխություններից։ Ծանր ատամնացավը կարող է ազդել քնի, ուտելու և առօրյա այլ գործառույթների վրա:

Ատամնացավի առաջացման պատճառները ներառում են պուլպիտը (սովորաբար ի պատասխան ատամի քայքայման, ատամնաբուժական գործողության ընթացքում առաջացրած վնասվածքի կամ այլ գործոնների), դենտինի գերզգայունությունը, գագաթային պարոդոնտիտը (հարարմատային կապանի և ալվեոլային ելունի բորբոքում արմատի եզրային հատվածի շուրջ), ատամնածին թարախակույտերը (թարախի լոկալիզացված կուտակումեր), ալվեոլային օստեիտը (ատամի հեռացման հնարավոր բարդություն), սուր նեկրոզացնող խոցային գինգիվիտը (լնդերի վարակ), քունք–ստործնոտային հոդի ֆունկցիայի խանգարումը և այլն:

Պուլպիտի ընթացքը դարձելի է, եթե ցավը մեղմ և չափավոր է և տևում է որևէ գրգռիչի ազդեցությունից հետո կարճ ժամանակ (օրինակ՝ ցուրտ), կամ անդարձելի, եթե ցավն ուժեղ է, ինքնաբուխ և գրգռումից հետո երկար ժամանակ չի անցնում: Չբուժվելու դեպքում պուլպիտը կարող է անցնել պուլպաի նեկրոզի (պուլպայի մահ) և գագաթային պարոդոնտիտի: Թարախակույտերը սովորաբար առաջացնում են պուլսացնող ցավ։ Գագաթային թարախակույտը սովորաբար առաջանում է պուլպայի նեկրոզից հետո, իսկ հարպսակային թարախակույտը սովորաբար կապված է ստորին ծնոտի իմաստության ատամի սուր պերիկորոնիտի հետ, իսկ պարոդոնտալ թարախակույտերը սովորաբար իրենցից ներկայացնում են քրոնիկ պարոդոնտիտի (լնդերի հիվանդություն) բարդություն: Ավելի հազվադեպ ոչ ատամնաբուժական հիվանդությունները կարող են առաջացնել ատամի ցավ, օրինակ՝ հայմորիտը, որը կարող է ցավ առաջացնել հետին–վերին ատամներում կամ կրծքային հեղձուկը, որը կարող է առաջացնել ցավ ստորին ատամներում: Ճիշտ ախտորոշումը երբեմն կարող է դժվար լինել:

Բերանի խոռոչի պատշաճ հիգիենան օգնում է կանխել ատամնացավի առաջացումը՝ կանխելով ատամնաբուժական հիվանդությունների առաջացումը: Ատամնացավի բուժումը կախված է առաջացման պատճառի ճշգրիտ հայտնաբերումից և կարող է ներառել պլոմբավորումը, արմատախողովակի բուժումը, ատամի հեռացումը, թարախի արտահոսքի ապահովումը կամ այլ վերականգնողական գործողություններ: Ատամնացավից ազատվելը համարվում է ատամնաբույժի գլխավոր պարտականություններից մեկը։ Ատամնացավը բերանի խոռոչի կամ դեմքի ցավի ամենատարածված տեսակն է:  Այն շտապ ատամնաբուժական այցելությունների ամենատարածված պատճառներից մեկն է: 2013 թվականին մշտական ատամների կարիեսի հետևանքով գրանցվել է ատամի ցավի 223 միլիոն դեպք, որոնցից 53 միլիոն դեպքը գրանցվել է կաթնատամների վրա: Պատմականորեն ենթադրվում է, որ ատամնացավի բուժման պահանջարկը հանգեցրել է ատամնաբուժության՝ որպես բժշկության առաջին մասնագիտության առաջացմանը:

## Պատճառներ
Ատամնացավը կարող է առաջանալ *ատամնաբուժական* (*օդոնտոգեն*) կամ *ոչ ատամնաբուժական* (*ոչ օդոնտոգեն*) պատճառներից (օրինակ՝ հայմորիտ կամ կրծքահեղձուկ): Կան բազմաթիվ այլ հնարավոր ոչ ատամնաբուժական պատճառներ, սակայն ատամնացավի ճնշող մեծամասնության պատճառը գալիս է ատամներից:

Ե՛վ պուլպան, և՛ պարոդոնտալ կապանն ունեն նոցիցեպտորներ (ցավի ընկալիչներ), սակայն պուլպայում բացակայում են պրոպրիոընկալիչները (շարժման կամ դիրքի ընկալիչները) և մեխանիկական ընկալիչները (մեխանիկական ճնշման ընկալիչներ):  Հետևաբար, դենտին-պուլպա համալիրից առաջացող ցավը լավ տեղայնացված չէ, մինչդեռ պարոդոնտալ կապանից եկող ցավը սովորաբար լավ տեղայնացված է, չնայած՝ ոչ միշտ:

Օրինակ, պարոդոնտալ կապանի ընկալիչները ունակ են հայտնաբերել ճնշումը, որը գործադրվում է, երբ մարդը կծում է ավազահատիկից փոքր ինչ-որ բան (10–30 մկմ): Երբ ատամը միտումնավոր գրգռվում է, մարդկանց մոտ 33%-ը կարող է ճիշտ ճանաչել գրգռվող ատամը, իսկ մոտ 20%-ը ճանաչում է ցավը 3 ատամնեի սահմանում: Պուլպալ և պարոդոնտալ ցավի մեկ այլ բնորոշ տարբերությունն այն է, որ վերջինս սովորաբար չի վատանում ջերմային գրգռիչներից:

### Ատամնածին
#### Պուլպալ
աջից|մինի|Ատամների կարիեսի և դրանից բխող ատանացավի ու օդոնտոգեն վարակի առաջացման պատմություն:
Պուլպալ ատանացավի մեծ մասը բաժին է ընկնում վերոնշյալ տեսակներից մեկին, այնուամենայնիվ, այլ հազվագյուտ պատճառներից (որոնք միշտ չէ, որ կոկիկորեն տեղավորվում են այս կատեգորիաների մեջ) կարող են լինել գալվանական ցավը և բարոդոնտալգիան:

#### Պուլպիտ
Պուլպիտը (պուլպաի բորբոքում) կարող է առաջանալ տարբեր գրգռիչներից, ներառյալ մեխանիկական, ջերմային, քիմիական և բակտերիալ գրգռիչները, կամ հազվադեպ բարոմետրիկ փոփոխությունները և իոնացնող ճառագայթումը: Ընդհանուր պատճառները ներառում են կարիեսը, ատամնաբուժական վնասվածքները (օրինակ՝ ճաք կամ կոտրվածք) կամ անկատար պլամբավորումը:

Քանի որ պուլպան պատված է կոշտ արտաքին թաղանթով, բորբոքման հետևանքով առաջացած այտուցը հնարավորություն չունի տարածվելու: Հետևաբար, բորբոքումը մեծացնում է ճնշումը պուլպայի համակարգում՝ սեղմելով արյունատար անոթները, որոնք սնում են պուլպան: Սա կարող է հանգեցնել իշեմիայի (թթվածնի պակաս) և նեկրոզի (հյուսվածքի մահ): Պուլպիտը կոչվում է *դարձելի,* երբ բորբոքված պուլպան կարող է վերադառնալ առողջ վիճակի, և *անդարձելի,* երբ պուլպայի նեկրոզն անխուսափելի է:  

Դարձելի պուլպիտը բնութագրվում է կարճատև ցավով, որն առաջանում է ցրտից և երբեմն տաք ջերմաստիճանից: Դարձելի պուլպիտի ախտանշանները կարող են անհետանալ կա՛մ այն պատճառով, որ վնասակար գրգռիչը հեռացվել է, օրինակ, երբ հեռացվում է ատամների կարիեսը և կատարվում է պլոմբավորում, կա՛մ էլ, երբ դենտինի (երրորդական դենտին) նոր շերտեր են արտադրվել պուլպայի խցիկի ներսում, որոնք մեկուսացրել են գրգռիչը: Անդառնալի պուլպիտը ցրտին ի պատասխան ինքնաբուխ կամ երկարատև ցավ է առաջացնում:

#### Ատամի գերզգայունություն
Ատամի գերզգայունությունը սուր, կարճատև ատամնացավ է, որը դիտվում է բնակչության մոտ 15%-ի մոտ, առաջանում է ցրտից (օրինակ՝ հեղուկներից կամ օդից), քաղցր կամ կծու կերակուրներից և ըմպելիքներից: Ատամները սովորաբար որոշակի զգայունություն ունեն այս գրգռիչների նկատմամբ, սակայն այն, ինչ տարբերակում է գերզգայունությունը ատամների սովորական զգայունությունից, ցավի ուժգնությունն է: Գերզգայունությունն ամենից հաճախ առաջանում է բերանի խոռոչում գրգռիչի մեկուսացման բացակայության պատճառով՝ կապված լնդերի իջեցման հետ, ինչի հետևանքով մերկանում են ատամների արմատները, թեև այն կարող է առաջանալ թեփոտումից և արմատային շերտավորումից կամ ատամների սպիտակեցումից հետո կամ էրոզիայի հետևանքով։ Ատամի գերզգայունության դեպքում պուլպան մնում է նորմալ և առողջ:  

Կան ատամների գերզգայունության բազմաթիվ արդիական բուժման եղանակներ, ներառյալ ատամի մածուկները և պաշտպանիչ լաքերը, որոնք ծածկում են բաց դենտինի մակերեսը: Հիմնական պատճառի բուժումը շատ կարևոր է, քանի որ տեղային միջոցները սովորաբար կարճատև ազդեցություն ունեն: Ժամանակի ընթացքում պուլպան սովորաբար հարմարվում է՝ արտադրելով դենտինի նոր շերտեր երրորդական դենտին կոչվող միջուկի ներսում, ավելացնելով պուլպայի և բաց դենտինի մակերեսի միջև հաստությունը և նվազեցնելով գերզգայունությունը:

#### Պերիօդոնտալ
Ընդհանուր առմամբ, քրոնիկական պարօդոնտիկ հիվանդությունները ցավ չեն առաջացնում: Ցավ կարող է լինել պրոցեսի սրացման դեպքում:

##### Գագաթային պերիօդոնտիտ
մինի|Գագաթային թարախակույտ՝ ստորին մոլյարի արմատների տակ:
Ապիկալ պերիօդոնտիտը ատամի ծայրային հատվածի շուրջ սուր կամ քրոնիկ բորբոքում է, որն առաջանում է վարակված պուլպայի ներսում բակտերիաներին ուղղված իմունայինային համակարգի արձագանքի հետևանքով: Այն չի առաջանում պուլպայի նեկրոզի հետևանքով, ինչը նշանակում է, որ ատամը, որի պուլպան «կենդանի է» կարող է առաջացնել գագաթային պարոդոնտիտ, ոչ կենսական պուլպայի դեպքում գագաթային պարոդոնտիտ չի առաջանում: Բակտերիալ ցիտոտոքսինները հասնում են ատամի արմատների շուրջը գագաթային անցքերի և կողմնային խողովակների միջոցով՝ առաջացնելով անոթների լայնացում, նյարդերի զգայունությա բարձրացում, օստեոլիզ (ոսկրային ռեզորբցիա) և թարախակույտ կամ կիստա:  

Պարոդոնտալ կապանը բորբոքվում է և կարող է ցավ առաջացնել ատամին թակելիս: Ռենտգենի վրա ոսկրային ռեզորբցիան երևում է որպես ճառագայթային լուսավոր տարածք արմատի արմատի շուրջ, թեև դա անմիջապես չի դրսևորվում: Սուր գագաթային պարոդոնտիտը բնութագրվում է լավ տեղայնացված, ինքնաբուխ, մշտական, սովորականից ծանր ցավով:

##### Սննդի ազդեցություն
մինի|Մոտավորապես 1,5 մմ բաց կոնտակտ, որն առկա է երկու հետին ատամների միջև: Միսը, աջ կողմում, հայտնաբերվել է բաց շփումից ավելի քան 8 ժամ անց այն բանից հետո, երբ անձը վերջին անգամ միս է կերել, թեև այդ ժամանակվանից ի վեր նա երկու անգամ մաքրել է ատամները:
Սննդի ազդեցությունը տեղի է ունենում, երբ սննդի մնացորդները, հատկապես մանրաթելային սնունդը, օրինակ՝ միսը, հայտնվում են երկու ատամների միջև և ծամելու ընթացքում մխրճվում լնդերի մեջ: Սննդի մխրճման հիմնական պատճառը ատամների նորմալ ինտերպրոքսիմալ ուրվագծերի խախտումն է կամ ատամների թեքումը, որի հետևանքով առաջանում է բացվածք (բաց շփում): Կարիեսը կարող է հանգեցնել ատամի մի մասի քայքայման։ Առաջանում է գրգռվածություն, տեղայնացված անհանգստություն կամ մեղմ ցավ և երկու ատամների միջև ընկած ճնշման զգացում: Լնդային պտկիկը այտուցված է, զգայուն և հպվելիս արյունահոսում է: Ցավն առաջանում է ուտելու ընթացքում և դրանից հետո, և կարող է դանդաղորեն անհետանալ մինչև հաջորդ կերակուրի ժամանակ նորից գրգռվելը, կամ անմիջապես թեթևանալ՝ ատամնաթելի օգտագործումից հետո: Այս իրավիճակից կարող է զարգանալ լնդային կամ պարօդոնտալ թարախակույտ:  

##### Պարօդոնտալ թարախակույտ
ձախից|մինի|Կոտրվածքի հետևանքով (կանաչ սլաքներ) առաջացած կողային պարօդոնտալ թարախակույտ (կապույտ սլաքներ)
Պարոդոնտալ թարախակույտը (կողային թարախակույտ) թարախի կուտակում է, որը ձևավորվում է լնդային ճեղքերում, սովորաբար քրոնիկ պարոդոնտիտի հետևանքով, որտեղ գրպանիկները պաթոլոգիականորեն խորանում են 3 մմ-ից ավելի: Առողջ լնդային գրպանիկը պարունակում է բակտերիաներ և որոշ ատամնաքարային զանգվածներ, որոնք վերահսկվում են իմունային համակարգի կողմից: Երբ գրպանը խորանում է, հավասարակշռությունը խախտվում է, և առաջանում է սուր բորբոքային պատասխան՝ առաջացնելով թարախ: Այնուհետև բեկորները և այտուցը խախտում են հեղուկների բնականոն հոսքը դեպի գրպանիկ՝ արագացնելով բորբոքային ցիկլը: Ավելի մեծ գրպանիկներն ունեն նաև սննդի մնացորդներ հավաքելու ավելի մեծ հավանականություն՝ ստեղծելով վարակի լրացուցիչ աղբյուրներ:  

Պարոդոնտալ թարախակույտերն ավելի քիչ են տարածված, քան գագաթային թարախակույտերը, բայց, այնուամենայնիվ, հաճախակի են լինում: Այս երկուսի միջև հիմնական տարբերությունն այն է, որ ատամի միջուկը հակված է կենդանի մնալու և նորմալ արձագանքում է պուլպային թեստերին: Այնուամենայնիվ, չբուժված պարօդոնտիկ թարախակույտը կարող է առաջացնել պուլպայի մահ, եթե այն հասնի ատամի գագաթին պարօդոնտիկ-էնդոդոնտիկ վնասվածքի դեպքում: Պարոդոնտիկ թարախակույտը կարող է առաջանալ ատամի կոտրվածքի, պարոդոնտի գրպանիկում սննդի կուտակման, ատամնաքարերի կուտակման և տեղային իմունային ռեակցիաների նվազման հետևանքով (օրինակ՝ շաքարախտի դեպքում): Պարոդոնտային թարախակույտ կարող է առաջանալ նաև պարոդոնտալ քերծվածքից հետո, որի պատճառով լնդերը ձգվում են ատամների շուրջը և բեկորները փակում գրպանում: Պարոդոնտալ թարախակույտից առաջացած ատամի ցավն ընդհանուր առմամբ խորն է և բաբախող: Բերանի լորձաթաղանթը, որը ծածկում է վաղ պարոդոնտալ թարախակույտը, դառնում է կարմրավուն, այտուցված, փայլուն և ցավոտ՝ դիպչելիս:

Պարոդոնտալ թարախակույտի տարբերակ է լնդային թարախակույտը, որը սահմանափակվում է լնդային եզրով, ավելի արագ է առաջանում և սովորաբար առաջանում է այնպիսի իրերով տրավմայի արդյունքում, ինչպիսիք են ձկան ոսկորը, ատամների փայտիկները կամ ատամի խոզանակը, ի տարբերություն քրոնիկ պարոդոնտիտի: Պարոդոնտալ թարախակույտի բուժումը նման է ընդհանուր ատամնաբուժական թարախակույտերի բուժմանը: Այնուամենայնիվ, քանի որ պուլպան սովորաբար կենդանի է մնում, վարակի աղբյուրը կարող է հեշտությամբ մուտք գործել, և, հետևաբար, հակաբիոտիկները ավելի հաճախ օգտագործվում են ատամների խորը մաքրման հետ համատեղ: Պարոդոնտալ թարախակույտը համարվում է արագ զագացող ախտաբանական վիճակ, որը պահանջում է ճիշտ կառավարում` կրկնվող թարախակույտերը կանխելու համար, ներառյալ լնդերի ամենօրյա մաքրումը` ենթլնդային ատամնափառի և քարի կուտակումը կանխելու նպատակով:

##### Սուր նեկրոզացնող խոցային գինգիվիտ
աջից|մինի|ՍՆԽԳ-ի մեղմ դրսևորում ստորին առաջային ատամների լնդերի վրա
Եզրային գինգիվիտը, որն առաջանում է ի պատասխան ենթալնդային ափսեի, սովորաբար ընթանում է անցավ: Այնուամենայնիվ, գինգիվիտի/պերոդոնտիտի սուր ձևը, որը կոչվում է սուր նեկրոտիզացնող խոցային գինգիվիտ (ՍՆԽԳ), կարող է զարգանալ հաճախ հանկարծակի: Այն կապված է պարոդոնտի ուժեղ ցավի, լնդային արյունահոսության, միջատամնային պտկիկի կորստի և, հնարավոր է, նաև հալիտոզի (վատ բերանի) հետ: Նախատրամադրող գործոնները ներառում են բերանի խոռոչի վատ հիգիենան, ծխելը, թերսնուցումը, հոգեբանական սթրեսը և իմունոպրեսիան: Այս պայմանը վարակիչ չէ, սակայն մի քանի դեպքեր կարող են առաջանալ միաժամանակ այն պոպուլյացիաներում, որոնք ունեն նույն ռիսկի գործոնները (օրինակ՝ քննության ժամանակահատվածում հանրակացարանում ապրող ուսանողները):  ՍՆԽԳ–ն բուժվում է մի քանի այցերի ընթացքում, կատարվում է նախ՝ նեկրոտիկ լնդերի մաքրում, տնային խնամք՝ բերանի խոռոչի ջրածնի պերօքսիդով ողողումներ, ցավազրկողներ և, երբ ցավը բավականաչափ թուլանում է, լնդերի ստորին հատվածների եզրային մաքրում՝ ինչպես պրոֆեսիոնալ, այնպես էլ տնային պայմաններում: Հակաբիոտիկները ցուցված չեն ՍՆԽԳ-ի կառավարման մեջ, եթե չկա հիմնական համակարգային հիվանդություն:  

##### Պերիկորոնիտ
Պերիկորոնիտը մասնակի ծկթած ատամի պսակը շրջապատող փափուկ հյուսվածքների բորբոքումն է:  Ստորին իմաստության ատամը վերջին ատամն է, որը ծկթում է բերան, և, հետևաբար, ավելի հաճախ է հրվում մյուս ատամների վրա: Դա ստիպում է, որ ատամը մասամբ ծկթի դեպի բերանի խոռոչ, և հաճախ ատամը ծածկված է լինում լնդային փեղկով (օպերկուլում): Բակտերիաները և սննդի մնացորդները կուտակվում են օպերկուլումի տակ, որը դժվար է մաքուր պահել, քանի որ այն գտնվում է բերանի խոռոչի խորը հատվածներում։ Վերին իմաստության ատամը հակված է սուր եզրեր ունենալու և չափից դուրս ծկթելու, և, քանի որ այն չի ունենում հանդիպակաց ատամ, ավելի է տրավմատիզացնում օպերկուլումը: Պարոդոնտիտը և ատամի կարիեսը կարող են զարգանալ կա՛մ երրորդ, կա՛մ երկրորդ մոլյարների վրա, իսկ փափուկ հյուսվածքներում առաջացնել քրոնիկական բորբոքում։ Պերիկորոնալ թարախակույտի բնորոշ ախտանշանները ներառում են ծանր, բաբախող ցավը, որը կարող է տարածվել գլխի և պարանոցի հարակից հատվածներին, ատամին հարակից լնդի կարմրությունը, այտուցվածությունը և զգայունությունը: Կարող է առաջանալ տրիզմ (բերանի բացման դժվարություն), դեմքի այտուցվածություն և այտի կարմրություն, որը տարածվում է ստորին ծնոտի անկյանը հարող լորձաթաղանթին: Պերիկորոնիտ զարգանում է պատանեկության և կյանքի 2րդ տասնամյակում, քանի որ այս տարիքում են ծկթում իմաստության ատամները: Սուր վիճակների բուժումը ներառում է օպերկուլի տակ գտնվող տարածքի մաքրումը անտիսեպտիկ լուծույթով, ցավազրկողներով և հակաբիոտիկներով, եթե ցուցված է: Սուր վիճակի վերահսկումից հետո վերջնական բուժումը սովորաբար ավարտվում է ատամի հեռացումով կամ ավելի հազվադեպ՝ փափուկ հյուսվածքի հեռացմամբ (օպերկուլեկտոմիա): Եթե ատամը պահվում է, ապա պահանջվում է բերանի խոռոչի լավ հիգիենա՝ տարածքը բեկորներից զերծ պահելու համար, վարակի կրկնությունը կանխելու նպատակով:

##### Օկլյուզիոն տրավմա
Օկլյուզիոն վնասվածքը առաջանում է ատամների վրա գործադրվող չափից ավելի ուժերից՝ կծելու ժամանակ, որը ծանրաբեռնում է պարոդոնտալ կապանը՝ առաջացնելով պարոդոնտալ ցավ և ատամի շարժունակության դարձելի աճ։ Օկլյուզիոն տրավմա կարող է առաջանալ բրուքսիզմի, պարաֆունկցիոնալ (աննորմալ) ատամների կրճտացնելու հետևանքով: Ժամանակի ընթացքում կարող է առաջանալ մաշվածություն, որը կարող է նաև առաջացնել դենտինի գերզգայունություն և, հնարավոր է, պարոդոնտալ թարախակույտի ձևավորում, քանի որ օկլուզիոն տրավման ալվեոլային ելունում առաջացնմու է հարմարվողականության փոփոխություններ:  

Օկլուզիոն տրավմա հաճախ առաջանում է, երբ նոր տեղադրված պլամբան չափազանց «բարձր» է ներկառուցվում՝ կծման ուժերը կենտրոնացնելով մեկ ատամի վրա։ Մեկ միլիմետրից պակաս հասակի տարբերությունները կարող են ցավ պատճառել: Հետևաբար, ատամնաբույժները կանոնավոր կերպով ստուգում են, որպեսզի պլամբավորումը լինի բալանսավորված և կծելու ժամանակ ուժերը ճիշտ բաշխված լինեն բազմաթիվ ատամների վրա՝ օգտագործելով տպիչ թուղթ: Եթե տարբերությունն արագ վերացվում է, ցավն անհետանում է։ Բրեկետների չափից ավելի ձգումը կարող է առաջացնել պարոդոնտիտ և երբեմն պարոդոնտալ թարախակույտ:

##### Ալվեոլյար օստեիտ
Ալվեոլային օստեիտը ատամի հեռացման (հատկապես ստորին իմաստության ատամների) բարդություն է, որի դեպքում արյան թրոմբը չի ձևավորվում կամ կորչում է, բաց թողնելով վերքային մակերեսը՝ որեղ մերկ ոսկորը կապված է անմիջականորեն բերանի խոռոչի հետ:  Ցավը չափավորից ծանր է և բութ, ունի բաբախող բնույթ: Ցավը տեղայնացված է և կարող է ճառագայթել: Այն սովորաբար սկսվում է հեռացումից երկուսից չորս օրերի ընթացքում և կարող է տևել 10-40 օր: Ապաքինումը երկարում է, բուժումն իրականացվում է տեղային անզգայացնող վիրակապերով, որոնք սովորաբար դրվում են 5-7 օր: Որոշ ապացույցներ կան, որ քլորիհեքսիդինով բերանի ողողումը, որը կատարվում է մինչև հեռացումը, կանխում է ալվեոլային օստեիտը:

#### Համակցված պուլպիտ–պերիոդոնտիտ
##### Ատամների վնասվածք և ճաքած ատամի համախտանիշ
աջից|մինի|Պսակ-արմատային կոտրվածք՝ պուլպայի ախտահարմամբ (ձախից): Հեռացված ատամը (աջից):
Ճաքած ատամի համախտանիշը բնութագրվում է խիստ փոփոխական  ցավային և զգայունության ախտանիշներով, որոնք կարող են ուղեկցել ատամի կոտրվածքին, սովորաբար սպորադիկ, սուր ցավը, որն առաջանում է կծելու ժամանակ, թեթևանում է ատամի վրա ճնշման հանումից: Ատամի կոտրվածքը կարող է ընդգրկել էմալը, դենտինը և/կամ պուլպան և կարող է ուղղվել հորիզոնական կամ ուղղահայաց ուղղությամբ: Կոտրված կամ ճաքճքված ատամները կարող են ցավ առաջացնել մի քանի մեխանիզմների միջոցով, ներառյալ դենտինի գերզգայունությունը, պուլպիտը (դառնալի կամ անդառնալի) կամ պարոդոնտալ ցավը: Գոյություն չունի ախտանիշների համակցություն, որը ճշգրիտ ախտորոշում է կոտրվածքը կամ ճաքը, թեև երբ ցավը կատարվում է ատամի ծայրերի հեռացում՝ խթանելով ցավը, դա մեծապես հուշում է այս ախտաբանական վճակի մասին: Ուղղահայաց կոտրվածքները կարող են շատ դժվար հայտնաբերվել, քանի որ ճաքը հազվադեպ է հնարավոր լինում հետազոտել։ Հաճախ այն երևում է ռենտգեն նկարով։

Երբ ատամնացավն առաջանում է ատամների տրավմայից (անկախ պուլպալ կամ պարոդոնտալ ծագման վնասվածքից), բուժումը և կանխատեսումը կախված են ատամի վնասվածքի աստիճանից, ատամի զարգացման աստիճանից, տեղաշարժի աստիճանից կամ, եթե ատամը դուրս է թռել ատամնաբնից, հաշվի են առնում ժամանակը, որի ընթացքում ատամն ատամնաբնից բացակայել է։ Բուժման և կանխատեսման տարբերությունների պատճառով ատամնաբույժները հաճախ օգտագործում են տրավմատիկ ուղեցույցներ, որոնք օգնում են որոշել կանխատեսումը և ճշգրիտ ընդունել բուժման որոշումները:  

Ճեղքված ատամի կանխատեսումը կախված է կոտրվածքի չափից: Այն ճաքերը, որոնք գրգռում են պուլպան, բայց չեն տարածվում պալպայի խողովակի միջով, կարող են կայունացվել պսակըի կամ կոմպոզիտային խեժի միջոցով: Եթե կոտրվածքը տարածված է պուլպայի խողովակի միջով դեպի արմատը, կանխատեսումը վատն է։

##### Պարոդոնտիկ-էնդոդոնտիկ ախտահարում
Ապիկալ թարախակույտերը կարող են տարածվել՝ ընդգրկելով ատամի շուրջ գտնվող պարոդոնտալ գրպանիկները, իսկ պարոդոնտալ գրպանիկները հետագայում առաջացնում են պուլպայի նեկրոզ՝ հավելյալ խողովակների կամ ատամի ստորին մասում գտնվող գագաթային անցքերի միջոցով: Նման վնասվածքները կոչվում են պարոդոնտիկ-էնդոդոնտիկ ախտահարումներ և կարող են լինել սուր ցավոտ՝ ունենալով նույն ախտանիշները, ինչ պարոդոնտալ թարախակույտերը, կամ կարող են ուղեկցվել մեղմ ցավով, կամ ընդհանրապես չցավել, եթե դրանք քրոնիկ են և ազատ արտահոսող: Արմատային խողովակի հաջող թերապիան անհրաժեշտ է նախքան պարոդոնտալ բուժման փորձը: Ընդհանուր առմամբ, պերիո-էնդո ախտահարումների երկարաժամկետ կանխատեսումը վատն է:

### Ոչ ատամնածին
աջից|մինի|Կորոնար անոթների սպազմից առաջացող անհանգստությունը կարող է տարածվել դեպի պարանոց, ստորին ծնոտ և ատամներ։
Ատամնացավի ոչ ատամնաբուժական պատճառները շատ ավելի քիչ են տարածված, քան ատամնաբուժական պատճառները: Նյարդանոթային ծագման ատամի ցավի դեպքում ատամի ցավը նշվում է միգրենի հետ համատեղ: Տեղային և հեռավոր կառուցվածքների (օրինակ՝ ականջը, ուղեղը, քնային զարկերակը կամ սիրտը) ախտահարումները նույնպես կարող են առաջացնել ատամնացավ: Ատամնացավի այլ ոչ ատամնաբուժական պատճառներից են միոֆասիալ ցավը (մկանային ցավ) և անգինա պեկտորիսը (որը դասականորեն ուղեկցվում է ստորին ծնոտի ցավով): Շատ հազվադեպ, ատամի ցավը կարող է լինել պսիխոգեն ծագմսն:

Հայմորյան ծոցերի ախտաբանական վիճակները կարող են առաջացնել հետին վերին ատամների ցավ: Հետին, միջին և առաջային վերին ալվեոլային նյարդերը սերտորեն կապված են ծոցի լորձաթաղանթի հետ: Հայմորյան ծոցի հատակի և հետին վերին ատամների արմատների միջև ընկած ոսկորը շատ բարակ է, և հաճախ այդ ատամների ծայրերը խախտում են ծոցի հատակի ուրվագիծը: Հետևաբար, սուր կամ քրոնիկհայմորիտը կարող է ընկալվել որպես ատամնացավ։ Դասականորեն, սինուսիտի ցավը մեծանում է Վալսալվայի մանևրի կամ գլուխը առաջ թեքելու ժամանակ:

Ցավը, որը չի ծագում ատամներից կամ դրանց աջակից կառույցներից, կարող են ազդել լնդերի, բերանի լորձաթաղանթի վրա և անհատի կողմից մեկնաբանվել որպես ատամի ցավ: Օրինակները ներառում են լնդերի կամ ալվեոլային լորձաթաղանթի նորագոյացությունները (սովորաբար տափակ բջջային քաղցկեղ ), ախտաբանական վիճակները, որոնք առաջացնում են գինգիվոստոմատիտ և թեփուկավորվող գինգիվիտ: Տարբեր ախտաբանական վիճակներ կարող են ընդգրկել ալվեոլային ելունը և առաջացնել ոչ օդոնտոգեն ատամի ցավ, ինչպիսին է Բուրկիթի լիմֆոման, ծնոտի ինֆարկտը, որոնք առաջացել է մանգաղ բջջային հիվանդությունից, և օստեոմիելիտը։ Եռվորյակ նյարդի տարբեր ախտաբանություններ կարող են քողարկվել ատամնացավով, ներառյալ եռորյակի հերպես զոստերը, եռվորյակ նյարդի նեվրալգիան,  կլաստերային գլխացավերը,  և տրիգեմինալ բազմանյաարդաբորբերը։  Շատ հազվադեպ է, ուղեղի ուռուցքը կարող է արտահայտվել միայն ատամնացավով: Մեկ այլ քրոնիկ դեմքի ցավի համախտանիշ, որը կարող է քողարկվել ատամնացավով, քունք–ստործնոտային հոդի արթրիտն է(քունք–ստործնոտային հոդի դիսֆունկցիայի համախտանիշ), որը շատ տարածված է: Ատամնացավը, որը չունի հայտնաբերված ատամնաբուժական կամ բժշկական պատճառ, հաճախ անվանում են ատիպիկ օդոնտալգիա, որն իր հերթին սովորաբար համարվում է դեմքի ատիպիկ ցավի տեսակ (կամ մշտական իդիոպաթիկ դեմքի ցավ): Ատիպիկ օդոնտալգիան կարող է տալ շատ անսովոր ախտանիշներ, ինչպիսիք են ցավը, որը տեղափոխվում է մի ատամից մյուսը և անցնում է անատոմիական սահմանները (օրինակ՝ ձախ ատամներից դեպի աջ ատամներ):

## Ախտաֆիզիոլոգիա
Ատամը կազմված է կալցիֆիկացված կոշտ հյուսվածքների արտաքին թաղանթից (ամենակարծրից մինչև փափուկ՝ էմալ, դենտին և ցեմենտ), և փափուկ հյուսվածքի ներքին միջուկից (պուլպային համակարգ), որը պարունակում է նյարդեր և արյունատար անոթներ։ Ստամների տեսանելի հատվածները՝ պսակները (ծածկված էմալով), արմատներով խրվված են ոսկորի մեջ (ծածկված ցեմենտով): Ցեմենտի և էմալի շերտերի տակ դենտինը կազմում է ատամի հիմնական մասը և շրջապատում պուլպային համակարգը: Պարոդոնտալ կապանը արմատները կապում է ոսկրային ելունին: Լնդերը ծածկում են ալվեոլային ելունները, ծնոտների ատամնակիր կամարները։

Էմալը կենդանի հյուսվածք չէ, քանի որ այն չունի արյունատար անոթներ, նյարդեր և կենդանի բջիջներ։ Հետևաբար, միայն էմալի ընդգրկմամբ պաթոլոգիական պրոցեսները, ինչպիսիք են մակերեսային խոռոչները կամ ճաքերը, չեն ուղեկցվում ցավով։ Դենտինը պարունակում է բազմաթիվ միկրոսկոպիկ խողովակներ, որոնք պարունակում են հեղուկ և օդոնտոբլաստային բջիջների ելուններ, որոնք հաղորդակցվում են միջուկի հետ: Մեխանիկական, օսմոտիկ կամ այլ գրգռիչները առաջացնում են այս հեղուկի տեղաշարժ՝ գրգռելով պուլպայի նյարդերը (պուլպայի զգայունության «հիդրոդինամիկական տեսություն»)։ Դենտինի և պուլպայի միջև սերտ հարաբերությունների պատճառով դրանք հաճախ միասին համարվում են *դենտին-պուլպային համալիր*։

Ատամներն ու լնդերը առողջ ժամանակ բնականոն զգայական զգացողություններ են ցուցաբերում։ Նման զգացողությունները հիմնականում սուր են, տևում են այնքան, որքան ազդում է գրգռիչը։ Ցավը տհաճ զգացողություն է, որն առաջանում է ինտենսիվ կամ վնասակար գրգռիչներից: Ատամի ցավի ժամանակ նյարդերը խթանվում են կա՛մ էկզոգեն աղբյուրներից (օրինակ՝ բակտերիալ տոքսիններից, նյութափոխանակության կողմնակի արգասիքներից, քիմիական նյութերից կամ տրավմայից) կամ էնդոգեն գործոններից (օրինակ՝ բորբոքման միջնորդներ)։

Ցավի ուղին հիմնականում փոխանցվում է եռվորյակ նյարդի միելինացված Aδ (սուր ցավ) և չմիելինացված C նյարդաթելերի (դանդաղ, բութ, ցավող կամ այրող ցավ) միջոցով, որն ապահովում է ատամների և լնդերի զգացողությունը բազմաթիվ բաժանումների և ճյուղերի միջոցով: Սկզբում ցավը զգացվում է, երբ կիրառվում են վնասակար խթաններ (օրինակ՝ սառը օդ): Շարունակական ազդեցությունը նվազեցնում է նյարդերի գրգռման շեմերը՝ թույլ տալով, որ սովորաբար ոչ ցավոտ գրգռիչները առաջացնեն ցավ (ալոդինիա): Եթե վնասումը շարունակակա է լինում, վնասակար գրգռիչները նյարդի մեջ ավելի մեծ արտանետումների առաջացմանն են նպաստում, որոնք առաջացնում են ավելի ինտենսիվ ցավ: Ցավի ֆիզիկական բաղադրիչը մշակվում է ողնուղեղում և ընկալվում ճակատային կեղևում: Քանի որ ցավի ընկալումը ներառում է զգայական և հուզական համակարգերի համակցված աշխատանք, նույնական գրգռիչներին արձագանքները կարող են տարբեր անհատների մոտ տարբերվել։

## Ախտորոշում
Ատամնացավի ախտորոշումը կարող է դժվար լինել, քանի որ հնարավոր պատճառների ցանկն ընդարձակ է: Ատամնացավը կարող է նմանակել գրեթե ցանկացած դեմքի ցավի համախտանիշի:  Այնուամենայնիվ, ատամնացավերի ճնշող մեծամասնությունը կապված է ատամնածին պատճառներից: Ատամնացավի ախտորոշումը հիմնականում իրականացվում է հետևյալ հաջորդականությամբ՝ անմնեզի հավաքում, որին հաջորդում են օբյեկտիվ զննումը և որոշ նեղ հետազոտություններ: Այս ամբողջ տեղեկատվությունը այնուհետև հավաքվում և օգտագործվում է կլինիկական պատկեր ստեղծելու համար, որից հետո իրականացվում է տարբերակիչ ախտորոշում:

## Համաճարակաբանություն
Բերանի խոռոչի պատշաճ հիգիենան օգնում է կանխել ատամնացավի առաջացումը՝ կանխելով ատամնաբուժական հիվանդությունների առաջացումը: Ատամնացավի բուժումը կախված է առաջացման պատճառի ճշգրիտ հայտնաբերումից և կարող է ներառել պլոմբավորումը, արմատախողովակի բուժումը, ատամի հեռացումը, թարախի արտահոսքի ապահովումը կամ այլ վերականգնողական գործողություններ: Ատամնացավից ազատվելը համարվում է ատամնաբույժի գլխավոր պարտականություններից մեկը։ Ատամնացավը բերանի խոռոչի կամ դեմքի ցավի ամենատարածված տեսակն է:  Այն շտապ ատամնաբուժական այցելությունների ամենատարածված պատճառներից մեկն է: 2013 թվականին մշտական ատամների կարիեսի հետևանքով գրանցվել է ատամի ցավի 223 միլիոն դեպք, որոնցից 53 միլիոն դեպքը գրանցվել է կաթնատամների վրա: Պատմականորեն ենթադրվում է, որ ատամնացավի բուժման պահանջարկը հանգեցրել է ատամնաբուժության՝ որպես բժշկության առաջին մասնագիտության առաջացմանը:

## Կանխում
Քանի որ ատամնացավերի մեծ մասը կապված է ատամնափառի հետևանքով առաջացած ախտաբանական փոփոխությունների հետ, դեպքերի մեծ մասը կարող է կանխվել կարիոգեն դիետայից խուսափելու և բերանի խոռոչի պատշաճ հիգիենայի պահպանման միջոցով, այսինքն՝ ռաֆինացված շաքարների օրական քանակի կրճատում, ատամների օրը երկու անգամ ֆտոր պարունակող ատամի մածուկով մաքրում և միջատամնային տարածությունների մաքրում: Ատամնաբույժի կանոնավոր այցելությունները (6 ամիսը մեկ) ևս մեծացնում են խնդիրների վաղ հայտնաբերման և կանխման հավանականությունը: Ատամնաբուժական վնասվածքները կարող են նաև զգալիորեն կրճատվել կոնտակտային սպորտաձևերում բերանապահների կանոնավոր կիրառմամբ:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ախտանիշներ
Կատեգորիա:Անհետաձգելի բուժօգնություն
Կատեգորիա:Ատամնաբուժություն
Կատեգորիա:Ատամների հիվանդություններ
Կատեգորիա:Բերանի խոռոչի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Ցավ