Ջոն Լոյի բանկ

**Ջոն Լոյի բանկ** (), Ֆրանսիայի թագավորությունում կարճատև, սակայն մեծ հետևանքներ ունեցող ֆինանսական հաստատություն։ Այն հիմնադրել է Ջոն Լոն 1716 թվականի մայիսին՝ որպես մասնավոր հատվածի բաժնետիրական ընկերություն, ազգայնացրել է 1718 թվականի դեկտեմբերին և ձեռք բերվել նրա Հնդկաստանի ընկերության կողմից։ Այն Ֆրանսիայի առաջին էմիսիոն բանկն էր և անվանվել է նաև երկրի առաջին կենտրոնական բանկը։

## Անվանում
Բանկը պաշտոնապես հայտնի էր որպես **Banque générale** () իր հիմնադրման պահին՝ 1716 թվականին, իսկ 1718 թվականի վերջին ազգայնացվելուց հետո վերանվանվեց **Banque royale** ()։ Այն սովորաբար ասոցացվում էր իր հիմնադրի հետ և, հետևաբար, լայնորեն հիշատակվում էր որպես Ջոն Լոյի բանկ։

## Նախապատմություն
Վաղ նորագույն Ֆրանսիայում մշակվել էին կենտրոնական բանկերի նմանվող հաստատություններ ստեղծելու մի շարք նախագծեր, սակայն Լոյի ձեռնարկությունից առաջ դրանցից ոչ մեկը չիրականացավ։ Ամենահին փաստագրված փորձերը՝ չնայած թագավորական որոշակի աջակցությանը, ձախողվեցին 1548 և 1566 թվականներին։ Երրորդ փաստագրված նախագիծը, որը Հենրի IV-ի օրոք կոչվեց «Ֆրանսիայի բանկ», հաստատվեց Թագավորական խորհրդի կողմից 1608 թվականի դեկտեմբերի 20-ին, սակայն այդպես էլ չգործարկվեց։ 1644 թվականին առաջարկվեց պետական բանկ ստեղծել՝ ոգեշնչված վենետիկյան Banco del Giro-ից։ Այս գործընթացն արագացավ 1694 թվականին Անգլիայի բանկի հաջող մեկնարկից հետո։ Հաշվի առնելով Լուի XIV-ի գահակալության վերջին տարիներին ֆրանսիական ֆինանսների ծանր վիճակը՝ 1701 թվականից սկսած առաջ քաշվեցին մի քանի նոր նախագծեր։

Ջոն Լոն տարիներ շարունակ աշխատել էր ազգային բանկերի վերաբերյալ տարբեր հայեցակարգերի վրա՝ մասամբ ոգեշնչված Անգլիայի բանկից, և մոտ էր ֆրանսիական թագավորությանը համոզելուն՝ հավանություն տալու իր առաջարկներին, երբ 1715 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Լուի XIV-ը մահացավ։ Լուի XIV-ի երկարատև գահակալությունը և պատերազմները սնանկացրել էին ֆրանսիական միապետությունը։ Ժամանակավոր կառավարիչ Ֆիլիպ II Օռլեանցին սկզբում հրաժարվեց ընդունել Լոյի գաղափարները, որոնք աջակցություն չունեին Ֆրանսիայի կայացած ֆինանսիստների կողմից։ Փոխարենը, ժամանակավոր կառավարիչը Ադրիեն Մորիս դը Նոայլին՝ Նոայլի 3-րդ դուքսին, նշանակեց լուծելու թագավորության ֆինանսական ճգնաժամը։ Նոայլն դա արեց՝ համատեղելով պարտքի հարկադիր վերակառուցումը, հարկաբյուջետային խստությունը և ֆինանսիստների նկատմամբ ճնշումները։ Սակայն Նոայլի քաղաքականությունը չկարողացավ վերականգնել վստահությունն ու վարկունակությունը, և կառավարիչը ի վերջո նորից դիմեց Լոյին և նրա բանկային նախագծին։

## Գերագույն բանկ

1716 թվականի մայիսի 2-ին Ռեգենտական խորհուրդը հավանություն տվեց Նոայլի կողմից ներկայացված միջնորդությանը՝ «պարոն Լոյին բանկ հիմնելու լիազորություն տալու» վերաբերյալ։ Թեև սա ավելի քիչ հավակնոտ ծրագիր էր, քան Լոյի կողմից Լուի XIV-ի մահվան նախօրեին գլխավոր վերահսկիչ Նիկոլա Դեսմարեին առաջարկածը, նույն օրը թողարկվեցին արտոնագրեր, որոնք Լոյի Գերագույն բանկին տրամադրում էին 20 տարվա էմիսիոն արտոնություն՝ բանկային թղթադրամներ թողարկելու իրավունքով։ Դրանք անվանվելու էին «բանկային էքյու» ()՝ յուրաքանչյուր էքյուն սահմանված էր 5 ֆրանսիական լիվր։ 1715 թվականի մայիսի 20-ին թողարկվեցին լրացուցիչ արտոնագրեր, որոնք Լոյին թույլ տվեցին կապիտալացնել իր բանկը՝ թողարկելով 1,200 բաժնետոմս՝ 5,000 լիվր անվանական արժեքով։ Այսպիսով, «Բանկ Ժեներալը» մասնավոր բանկ էր՝ Ֆրանսիայի պարտքը ֆինանսավորելու կարողությամբ, բայց առանց երկրի հարկային եկամուտների հավաքագրման դերակատարման։ Մինչդեռ Դեսմարեին Լոյի արած առաջարկը նախատեսում էր հանրային բանկ՝ օժտված հարկ հավաքագրելու լիազորությամբ։

Բաժնետոմսերի ձեռքբերման պայմանները հնարավորություն էին տալիս վճարել հիմնականում պետական մուրհակներով, որոնք ընդունվում էին անվանական արժեքով։ Սա չափազանց ձեռնտու էր բաժնետերերի համար, քանի որ պետական պարտքի այս ձևերը այդ ժամանակ շուկայում վաճառվում էին 60 տոկոս զեղչով։ Լոն գնեց բաժնետոմսերի 25 տոկոսը, մինչդեռ որոշ տվյալներով թագավորը տիրապետում էր 380 բաժնետոմսի։

Բանկն ի սկզբանե հիմնվել էր Լոյի տանը՝ Լուի-լը-Գրան հրապարակում (այժմ՝ Վանդոմ հրապարակ 15, «Ռից հյուրանոցի» մաս)։ 1716 թվականի ամռանը այն տեղափոխվեց Սենտ-Ավուա փողոցի «Մեմի հյուրանոց» ()՝ ավելի մոտ այն վայրին, որն այն ժամանակ Փարիզի առևտրային և ֆինանսական կենտրոնն էր՝ Լե Ալի շրջակայքում։ 1717 թվականի ապրիլին Լոն գնեց մոտակա «Սուասոնի հյուրանոցը» () իր այն ժամանակվա սեփականատեր Կարինյանի արքայազնից՝ բանկը այնտեղ տեղափոխելու մտադրությամբ, սակայն այդ գործարքը ձգձգվեց Կարինյանի պարտատերերի պատճառով։

## Թագավորական բանկ

Բանկը ազգայնացնելու որոշումը, որին երկար ժամանակ կողմ էր Լոն, կայացվեց Սելամարի դավադրության բացահայտման և Քառակի դաշինքի պատերազմում դիվանագիտական սրացման համատեքստում, քանի որ կարծես թե Ֆրանսիան կարիք ուներ ավելացնելու իր ռազմական ծախսերը։ 1718 թվականի դեկտեմբերի 4-ի հրամանագրով հայտարարվեց Գերագույն բանկի՝ Թագավորակն բանկ վերածվելու մասին, որով բոլոր մասնավոր բաժնետերերը փոխհատուցվեցին անվանական արժեքով, այսինքն՝ 5,000 լիվր մեկ բաժնետոմսի դիմաց։ Հաշվի առնելով բաժանորդագրման պահի զեղչը՝ սա ներկայացնում էր տարեկան 64 տոկոսի եկամտաբերություն։ 1718 թվականի դեկտեմբերի 27-ի առանձին հրամանագիրը սահմանում էր, որ բոլոր խոշոր գործարքները պետք է վճարվեն բանկային թղթադրամներով՝ բանկի մասնաճյուղերում՝ Ամիենում, Լա Ռոշելում, Լիոնում, Օռլեանում և Տուրում։

Բանկի ազգայնացման պահին շրջանառության մեջ կար ընդհանուր առմամբ 39.5 միլիոն լիվրի բանկային թղթադրամ, որոնք վստահելի էին և շրջանառվում էին անվանական արժեքով։ Այդ շրջանառության ծավալը համեմատելի էր Անգլիայի բանկի նույն ժամանակահատվածի շրջանառության հետ։

Այդ ժամանակվանից բանկը մնաց Լոյի կառավարման ներքո՝ ի շահ թագավորի, և դրա բոլոր շահույթները փոխանցվեցին Թագավորական գանձարանին։ 1719 թվականի հունվարից բանկը սկսեց թողարկել թղթադրամներ, որոնք ապահովված չէին մետաղադրամի պահուստներով։ Որպես այդպիսին, Լոյի բանկը Եվրոպայի առաջին ֆինանսական հաստատություններից էր, որը զարգացրեց ֆիատ փողի օգտագործումը։ Դա հանգեցրեց շրջանառության մեջ գտնվող բանկային թղթադրամների քանակի զգալի ընդլայնմանը, որը գնահատվում է, որ հաջորդ տարի տասնապատկվել է։ 1720 թվականի սկզբին այն տեղափոխվեց «Նևերի հյուրանոց» ()՝ Փարիզի նախկին Մազարինի պալատի մի մասը։

## Միաձուլում Լոյի ընկերության հետ և դրան հաջորդած իրադարձություններ

1720 թվականի փետրվարին բանկը միացվել է Ջոն Լոյի ընկերությանը, որից հետո ընկերությունը դարձել է դրա սեփականատերը և կառավարել է նրա գործունեությունը։ Ավելի ուշ՝ նոր թղթային արժույթի արժեքը կիսով չափ նվազելուց հետո, սկսվել է բանկային խուճապ։ Հետագա վերակառուցման ընթացքում ֆրանսիական իշխանությունները որոշեցին ստանձնել սնանկացած բանկի պարտավորությունները՝ թողնելով (մայր) ընկերությունը իր գոյություն ունեցող բաժնետերերի սեփականության ներքո։ Բանկն ի վերջո լուծարվել է 1723 թվականի նոյեմբերին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանկեր