Ստորին Սիլեզիայի հարձակողական գործողություն

**Ստորին Սիլեզիայի** **հարձակողական գործողություն,** Կարմիր բանակի հարձակողական գործողություն գերմանական զորքերի դեմ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ։ Այն իրականացվել է 1945 թվականի փետրվարի 8- ից փետրվարի 24-ը, 1-ին ուկրաինական ռազմաճակատի ուժերով։ Սկզբում գործողության պլանը նախատեսում էր ռազմաճակատի հարվածային խմբի հարձակում Բեռլինի ուղղությամբ։ Այնուամենայնիվ, գերմանական զորքերի ուժեղ դիմադրությունը թույլ տվեց այս ծրագիրը իրականացնել միայն մասամբ:

## Ընդհանուր իրավիճակ
1945 թվականի հունվարին և փետրվարի սկզբին «Վիստուլա-Օդեր» գործողության ժամանակ 1-ին ուկրաինական ճակատի զորքերը լայն ճակատով հասան Օդեր գետ և գրավեցին նրա ձախ ափի մի քանի կամուրջներ:

Չնայած պարտությանը, գերմանական հրամանատարությանը հաջողվեց ամենակարճ ժամանակում ստեղծել նոր պաշտպանական գիծ, որի հիմքում ընկան Բրեսլաու, Գլոգաու, Լիեգնից և Լաուբան բերդաքաղաքները:

## Գործողության պլան
1-ին ուկրաինական ճակատի հարձակողական գործողությունը պլանավորվել էր Գերագույն հրամանատարության շտաբի և ռազմաճակատի հրամանատարության կողմից 1945 թվականի հունվարի վերջին և պետք է դառնար «Վիստուլա-Օդեր» գործողության տրամաբանական շարունակությունը և Կարմիր բանակի հետագա ընդհանուր ռազմավարական հարձակման անբաժանելի մասը:

Մարշալ Ի.Ս. Կոնևը հիշեց․Հիմնական հարձակումը նախատեսվում էր իրականացնել Օդերի երկու խոշոր կամուրջներից՝ Բրեսլաուից հյուսիս և հարավ: Արդյունքում, այս խիստ ամրացված քաղաքը պետք է շրջապատվեր, և այնուհետև, վերցնելով այն կամ թողնելով այն թիկունքում, մենք մտադիր էինք հարձակում սկսել հիմնական խմբի հետ անմիջապես Բեռլինի  վրա:Սկզբում գործողության պլանը նախատեսում էր հիմնական գրոհը հասցնել Օդերի կամուրջներից, ճեղքել թշնամու պաշտպանությունը և ռազմաճակատի հարվածային խմբի հետագա առաջխաղացումը Բեռլինի ուղղությամբ: 1-ին ուկրաինական ճակատի հրամանատար, մարշալ Ի. Ամենահզոր խումբը, ներառյալ չորս համակցված զինատեսակներ ( 3-րդ գվարդիա, 6-րդ, 13-րդ, 52-րդ ) և երկու տանկային բանակ ( 3-րդ գվարդիա և 4-րդ ), կենտրոնացած էր Բրեսլաուից հյուսիս գտնվող կամրջի վրա: Բրեսլաուից հարավ կենտրոնացած էին 5-րդ գվարդիականները և 21-րդ բանակները՝ ուժեղացված երկու տանկային կորպուսով: Ճակատի ձախ թևում պետք է գրոհեին 59-րդ և 60-րդ բանակները։

## Կուսակցությունների կազմն ու ուժերը

### ԽՍՀՄ
1-ին ուկրաինական ճակատ (հրամանատար մարշալ Ի.Ս. Կոնև, բանակի շտաբի պետ գեներալ Վ.Դ. Սոկոլովսկի ), որը բաղկացած է.

* 3-րդ գվարդիական բանակ (գեներալ գնդապետ Վ.Ն. Գորդով)
* 13-րդ բանակ (գեներալ գնդապետ Ն.Պ. Պուխով)
* 52-րդ բանակ (գնդապետ գեներալ Կորոտեև Կ. Ա.)
* 6-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Վ.Ա. Գլուզդովսկի)
* 3-րդ գվարդիական տանկային բանակ (գնդապետ գեներալ Ռիբալկո Պ.Ս.)
* 4-րդ տանկային բանակ (գեներալ գնդապետ Դ. Դ. Լելյուշենկո)
* 25-րդ տանկային կորպուս (Տանկային զորքերի գեներալ-մայոր Ֆոմինիխ Է.Ի.)
* 7-րդ գվարդիական մեքենայացված կորպուս (Տանկային զորքերի գեներալ-լեյտենանտ Ի.Պ. Կորչագին)
* 5-րդ գվարդիական բանակ (գեներալ գնդապետ Ա.Ս. Ժադով)
* 21-րդ բանակ (գեներալ գնդապետ Գուսև Դ.Ն.)
* 31-րդ տանկային կորպուս (Տանկային զորքերի գեներալ-մայոր Կուզնեցով Գ.Գ.)
* 4-րդ գվարդիական տանկային կորպուս (Տանկային զորքերի գեներալ-լեյտենանտ Պոլուբոյարով Պ.Պ.)
* 59-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Ի. Տ. Կորովնիկով)
* 60-րդ բանակ (գեներալ գնդապետ Պ. Ա. Կուրոչկին)
* 1-ին գվարդիական հեծելազորային կորպուս (գեներալ-լեյտենանտ Վ.Կ. Բարանով)
* 2-րդ օդային բանակ (ավիացիայի գնդապետ գեներալ Կրասովսկի Ս.Ա.)

Ընդհանուր՝ 980800 մարդ, 1289 տանկ, 2380 ինքնաթիռ։

### Գերմանիա
Ֆելդմարշալ Ֆ. Շյորների հրամանատարությամբ բանակային խմբակային կենտրոն ՝ կազմված էր.

* 4-րդ Պանզերային բանակ (Պանզերի զորքերի գեներալ Ֆ. Գրեսեր),
* 17-րդ բանակ,
* «Հայնրիչի» բանակային խումբ։

Ցամաքային զորքերին օդային աջակցություն է ցուցաբերել 4-րդ օդային նավատորմը։

Ընդհանուր առմամբ գործողության մեկնարկին` 16 հետևակ, 2 թեթև հետևակ, 4 տանկ, 2 մոտոհրաձգային, 1 դահուկային դիվիզիոն, 7 մարտական խումբ, 1 տանկային բրիգադ, կորպուսի «Բրեսլաու» խումբ։

Ճակատամարտի ընթացքում գերմանական հրամանատարությունը գործի դրեց ևս մի քանի տանկային, մոտոհրաձգային և հետևակային դիվիզիաներ՝ հարձակվողներին դիմակայելու համար։

## Ռազմական գործողությունների ընդհանուր ընթացքը

### Փետրվարի 8-15
1-ին ուկրաինական ռազմաճակատի գրոհը սկսվել է փետրվարի 8-ի առավոտյան՝ 50 րոպե տևած հրետանային հրետակոծությունից հետո։ Ռազմաճակատի ողջ երկարությամբ կատաղի մարտեր են սկսվել։ Գործողության առաջին երկու օրերի ընթացքում ռազմաճակատի աջ թևի բանակները հասել են ամենամեծ հաջողություններին։ Փետրվարի 10-ի վերջին նրանք ճեղքեցին հակառակորդի պաշտպանությունը և 60 կմ առաջ շարժվեցին նրա տարածք։ Կենտրոնական հատվածում՝ Բրեսլաու ամրոցի տարածքում, առաջացող զորքերը բախվեցին ուժեղ դիմադրության և մեծ դժվարությամբ առաջ շարժվեցին։ Ճակատի ձախ եզրում 59-րդ և 60-րդ բանակները, որոնք թվային գերազանցություն չունեին թշնամու նկատմամբ, չկարողացան ճեղքել գերմանական պաշտպանությունը և, Ի. Ս. Կոնևի հրամանով, փետրվարի 10-ին անցան պաշտպանության:

Գործողության առաջին փուլում անբարենպաստ եղանակային պայմանները և ճակատի անմիջական հետևի մասում բոլոր եղանակային բետոնե օդանավերի բացակայությունը խոչընդոտել են ավիացիոն գործողությունները: Միջին հաշվով, 2-րդ օդային բանակի օդաչուները օրական ընդամենը 546 թռիչք են իրականացրել։

Հարձակումն իրականացվել է գարնանային հալոցքի պայմաններում, ինչը զգալիորեն նվազեցրել է տանկային ուժերի մանևրելիությունը։ Այնուամենայնիվ, գեներալների տանկային բանակները Պ.Ս. Ռիբալկոն և Դ.Դ. Լելյուշենկոն, որը առաջ էր ընկել, սկսեց պայքարել Բոբր և Կվեյս գետերի երկայնքով շահավետ գծերը գրավելու և պահելու համար: Մինչև փետրվարի 11-ը Պ.Ս. Ռիբալկոյի բանակին հաջողվեց հասնել Բոբր գետը և ուժերով որոշ ուժեր անցնել այն: 4-րդ տանկային բանակը, շարժվելով դեպի հյուսիս, անմիջապես հաղթահարեց երկու ջրային պատնեշները և շտապեց դեպի Նեյսե։

Ամենադժվար իրավիճակը ստեղծվել է ճակատի կենտրոնական հատվածում։ Այստեղ առաջխաղացող 21-րդ, 5-րդ գվարդիաները և 6-րդ բանակները Բրեսլաու ամրոցի տարածքում հանդիպեցին համառ դիմադրության: Գերմանական հրամանատարությունը, զգալով քաղաքի շրջապատման վտանգը, սկսեց լրացուցիչ ուժեր տեղափոխել այստեղ։ Գնահատելով ներկա իրավիճակը՝ փետրվարի 12-ին ռազմաճակատի հրամանատարը որոշեց շրջել 3-րդ գվարդիական տանկային բանակի երեք կորպուսներից երկուսը, որոնք այդ ժամանակ առաջ էին գնացել շատ առաջ՝ 180°: Տանկային անձնակազմին հանձնարարվել էր հարվածել Բրեսլաուի խմբի թիկունքին և դրանով իսկ օգնել 6-րդ և 5-րդ գվարդիական բանակներին շրջապատել Բրեսլաուն:

13-ին, Բրեսլաուից արևմուտք, հանդիպեցին 7-րդ գվարդիական մեքենայացված կորպուսի և 31-րդ տանկային կորպուսի ստորաբաժանումները՝ ավարտին հասցնելով ամրոցի շրջափակումը։ 5-րդ գվարդիայի և 6-րդ բանակների ստորաբաժանումները, առաջանալով տանկիստների հետևում, սկսեցին ստեղծել ներքին և արտաքին շրջապատման ճակատ։ Մինչ այդ ժամանած 3-րդ գվարդիական տանկային բանակի տանկային կորպուսը հարձակվել է գերմանական 19-րդ տանկային դիվիզիայի թևի վրա, որը փորձում էր ճեղքել նոր ձևավորված շրջապատման օղակը։

Փետրվարի 14-ի վերջին 4-րդ Պանզերի բանակը մոտեցավ Նեյսե գետին և հաջորդ օրը գրավեց կամուրջը նրա արևմտյան ափին   քաղաքի տարածքում: Իր հերթին, գերմանական հրամանատարությունն օգտվեց Լելյուշենկոյի բանակի հետևում առաջխաղացող 13-րդ բանակի անբավարար արագ առաջխաղացումից և հզոր եզրային հարձակումների օգնությամբ ևս մեկ անգամ փակեց տանկերների հետևի ճակատը՝ մեկուսացնելով նրանց ճակատի հիմնական ուժերից: Ճակատային հրամանատարությունը ստիպված է եղել տեղակայել 4-րդ տանկային բանակի ուժերի մի մասը՝ 13-րդ բանակի ստորաբաժանումների հետ համատեղ ընդհատված հաղորդակցությունները վերականգնելու համար։

Բրեսլաուի շրջափակման ավարտից հետո միայն գեներալ Վ.Ա. Գլուզդովսկուն հատկացվել է ամրոցի կայազորը արգելափակելու համար, և ազատված զորքերը կարող էին օգտագործվել հարձակման հետագա զարգացման համար:

Վերլուծելով իրավիճակը՝ ռազմաճակատի հրամանատարությունը եկել է այն եզրակացության, որ գործողության սկզբում դրված նպատակները չեն իրականացվի, և Բեռլինի վրա հարձակումը դեռևս հնարավոր չէ։ Դրա հետ կապված մինչև փետրվարի 16-ը պատրաստվել և Մոսկվա է ուղարկվել նորացված հարձակողական պլան։ Նրա նշած հիմնական նպատակներն էին.

* ճակատի աջ թևի բանակների ելքը դեպի Նեյսե և նրա արևմտյան ափի կամուրջների գրավումը,
* Բրեսլաու ամրոցի գրավումը 6-րդ բանակի ուժերի կողմից,
* ձախ թևի ելքը սուդետների հյուսիսային նախալեռներ։

Ներկայացված պլանը հաստատվել է շտաբի կողմից և ճակատը սկսել է այն իրականացնել։

### Փետրվարի 16-24
Փետրվարի 16-ին 3-րդ գվարդիական բանակը գեներալ Վ.Ն. Գորդովը գրավեց Գրոսսենի տարածքում Բոբեր գետի վրայով անցումը և շուտով շարունակեց իր հարձակումը Գուբեն քաղաքի ուղղությամբ: Մինչ 3-րդ գվարդիայի և 52-րդ բանակների ստորաբաժանումները հասնում էին Նեյսե, գեներալ Դ.Լելյուշենկոյի 4-րդ տանկային բանակի զորքերը արդեն մի քանի օր ծանր մարտեր էին մղում գետի արևմտյան ափին կամուրջներ պահելու համար։ Այնուամենայնիվ, 1-ին ուկրաինական ռազմաճակատը չուներ բավարար ուժեր, որպեսզի ամուր համախմբեր գրավված կամուրջները, ուստի դրանք շուտով լքվեցին հրամանատար Ի. Ս. Կոնևի հրամանով:

Փորձելով շրջել ճակատամարտի ալիքը՝ գերմանական հրամանատարությունը ռեզերվներ բերեց մարտական տարածք ( 8-րդ տանկ, 408-րդ հետևակ և 10-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիա ) և հարվածեց Ռիբալկոյի տանկային բանակի եզրին՝ սպառնալով հասնել հաջողությամբ առաջ ընթացող 4-րդ տանկի և 13-րդ բանակների թիկունքին: Ճգնաժամը վերացնելու համար ռազմաճակատի հրամանատարությունը ստիպված էր եռանդուն միջոցներ ձեռնարկել։ Մասնավորապես, 52-րդ բանակի ստորաբաժանումներ են բերվել առաջխաղացող խմբի ձախ թևն ուժեղացնելու համար։ Ռազմաճակատի այս հատվածում մի քանի օր շարունակվում էին կատաղի մարտերը։ Անհատական բարձունքներն ու բնակավայրերը մի քանի անգամ ձեռքից ձեռք են փոխվել։ Փետրվարի 22-ին 3-րդ պահակային տանկի և 52-րդ բանակների համատեղ ջանքերով հակառակորդը ջախջախվեց և հետ շպրտվեց դեպի հարավ։

Չնայած նացիստների համառ դիմադրությանը, փետրվարի 24- ին 1-ին ուկրաինական ճակատի զորքերը հասան Նեյսե Պենցիգի տարածքում՝ Նեյսեի բերանը՝ իրենց թիկունքում թողնելով Գլոգաու և Բրեսլաու քաղաքների շրջապատված կայազորները։ Միևնույն ժամանակ, ռազմաճակատի հարավային թևը սպառնալիորեն հայտնվեց գերմանական զորքերի Վերին Սիլեզիայի խմբի վրա, և ճակատային հրամանատարությունը սկսեց մշակել Վերին Սիլեզիայի գործողության ծրագիր:

## Կողմերի կորուստները

### ԽՍՀՄ
Գործողության ընթացքում Կարմիր բանակը կորցրեց 99386 մարդ, որոնցից 23577-ը անդառնալիորեն կորցրեցին։

### Գերմանիա
Գերմանական զորքերի կրած կորուստներն անհայտ են։

## Գործողության արդյունքները
Ստորին Սիլեզիայի գործողության արդյունքում 1-ին ուկրաինական ճակատի զորքերը 150 կմ առաջ շարժվեցին դեպի գերմանական տարածք և լայն տարածությամբ հասան Նեյսե գետ: Այսպիսով, ռազմաճակատի զորքերի առջև ի սկզբանե դրված խնդիրը միայն մասամբ ավարտվեց։ Այնուամենայնիվ, 1-ին ուկրաինական ճակատի աջ թևի առաջխաղացումը մինչև 1-ին բելառուսական ճակատի մակարդակ ուներ կարևոր օպերատիվ և ռազմավարական նշանակություն։ Նախ, վերացվել է 1-ին բելառուսական ճակատի ձախ եզրին սպառնացող վտանգը, և երկրորդ՝ ճակատը շահեկան դիրք է գրավել Բեռլինի վրա հետագա հարձակման համար։

Գերմանիայի համար Սիլեզիայի արդյունաբերական շրջանի մի մասի կորուստը շատ զգայուն էր և զգալիորեն խաթարեց նրա տնտեսական հզորությունը: Ի թիվս այլ բաների, կորել են մի շարք խոշոր ռազմական գործարաններ, որոնք տեղակայված են Գուբեն, Սագան, Սորաու և Քրիստիանշտադտ քաղաքների տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև

* Սիլեզիա

## Գրականություն

* *Пухов Н. П.* Годы испытаний — М.: Воениздат, 1959
* *Лелюшенко Д. Д.* Москва — Сталинград — Берлин — Прага. Записки командарма — М.: Наука, 1987
* Коллектив авторов. История Второй мировой войны. 1939—1945. Том 10. — М.: Воениздат, 1979
* *Шеин Д. В.* Танки ведёт Рыбалко. Боевой путь 3-й Гвардейской танковой армии. — М.: Яуза, Эксмо. ISBN 978-5-699-20010-8
* *Крайнюков К. В.* Оружие особого рода — М.: Мысль, 1984

## Հղումներ

* Нижне-Силезская наступательная операция 8 – 24 февраля 1945 г. на сайте Минобороны России
* Карта Нижне-Силезской наступательной операции
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:1945 Գերմանիայում
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Գերմանիայում
Կատեգորիա:1945 ԽՍՀՄ-ում
Կատեգորիա:1945
Կատեգորիա:1944 հակամարտություններ
Կատեգորիա:Լեհաստանը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Լեհաստանում
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ճակատամարտեր
Կատեգորիա:1945 Լեհաստանում
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելաեվրոպական թատերաբեմ
Կատեգորիա:Գերմանիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում