Միուսի ռազմաճակատ

[մինի|270x270փքս|«Միուսի ռազմաճակատի գիծ» ճանապարհային ցուցանակը տեղադրված է ճանապարհի ողջ երկարությամբ՝ Դոնբասից մինչև [Ազովի ծով ։]]
«**Միուսի** **ռազմաճակատ**», այսպես կոչված «**Միուս-ֆրոնտ**», Վերմախտի ամրացված պաշտպանական բնագիծ  Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Միուս գետի արևմտյան ափին։ Ստեղծվել է 1941 թվականի դեկտեմբերին։

Խորհրդային զորքերը երկու անգամ փորձել են ճեղքել Միուսի ռազմաճակատի գիծը՝ 1941 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1942 թվականի հուլիսը և 1943 թվականի փետրվարից մինչև օգոստոսը։ Նրանց դա հաջողվել է միայն 1943 թվականի օգոստոսին՝ Դոնբասի հարձակողական գործողության ժամանակ, երբ  Հարավային ռազմաճակատի Կարմիր բանակի զորքերի հաջողվել է ճեղքել գերմանական պաշտպանական գիծը Կույբիշևո գյուղի տարածքումː Որոշ տվյալներով՝ միայն 1942 թվականին Միուսի ռազմաճակատում Կարմիր բանակի ընդհանուր կորուստները (սպանվածներ, վիրավորներ, գերի վերցվածներ և անհետ կորածներ) կազմել են մոտ 150 հազար մարդː

Միուս-ֆրոնտը զգալիորեն հետաձգել է Կարմիր բանակի առաջխաղացումը հարավային ուղղությամբ, որի պատճառով էլ Դոնի Ռոստովը ազատագրվել է 1943 թվականի փետրվարին, իսկ Տագանրոգը միայն 1943 թվականի օգոստոսին։

## Ամրությունների նկարագրություն
Պաշտպանության գլխավոր` առաջին գիծը սկսվւմ էր Ազովի ծովի ափից` Տագանրոգից արևելք, այնուհետև ձգվում էր Միուս գետի երկայնքով, որով էլ պայմանավորված է ամբողջ ռազմաճակատի գծի անվանումըː

Գծի ամրաշինությունների խորությունը որոշ տեղերում հասնում էր 11 կիլոմետրի։ Միուս գետի երկայնքով գիծը ձգվում էր գետի աջ կողմով` բարձր ափով։ Օգտագործվել են նաև Դոնեցկի լեռնաշղթայի այս հատվածին բնորոշ հաճախակ հանդիպող զառիթափերը, բարձունքները, կիրճերը և ժայռերը։ Պաշտպանական համակարգի մեջ էր մտնում նաև Սաուր-Մոգիլա բլուրը, որը Սաուրովկա գյուղի մոտակայքում գտնվող գերիշխող բարձունք էր  Դոնեցկի մարզի Շախտյորսկի շրջանում:

Ընդհանուր առմամբ, պաշտպանությանը մասնակցել են  լայնությամբ գոտում գտնվող մոտ 800 բնակավայրեր։ Պաշտպանության երկրորդ գիծն անցնում էր Կրինկա և Մոկրի Յելանչիկ գետերի աջ ափերով և անցնում Կրասնի Կուտ, Մանուիլովկա և Անդրեևկա բնակավայրերով։ Պաշտպանության երրորդ գիծը ձգվում էր Կալմիուս գետի աջ ափով՝ Ստալինոյից, Մակեևկայից և Գոռլովկայից արևելք։ Սակայն այս ամրությունները չեն օգտագործվել մարտերում։

Ամրացումները կառուցելու համար օգտագործվել են հանքի պահեստներից վերցված ռելսեր և փայտանյութ, նաև` քանդվել են բնակիչների տները։ Պաշտպանական գծի կառուցմանը մասնակցել է քաղաքացիական բնակչությունը, այդ թվում՝ կանայք, երեխաներ և տարեցներ:

Կառուցվել են ամրակառույց և փայտահողաշեն կրակակետեր, բունկերների շղթաներ, գնդացիրների բներ և հրետանային դիրքեր։ Դաշտերը ականապատվել են, խրամատներ և հակատանկային խանդակներ են փորվել, փշալարերով ցանկապատեր կանգնեցվելː Ականապատ դաշտերի լայնությունը առնվազն 200 մետր էր, իսկ ամրակառույց բունկերների և փայտահողաշեն կրակակետերի խտությունը հասնում էր 20-30-ի մեկ քառակուսի կիլոմետրի վրա։

### Գերմանական զորքերի պաշտպանական դիրքերի նկարագրությունը Անաստասիևկայի շրջանում
Անաստասիևկա-Միխայլովկա գծի վրա (Մոկրի Յելանչիկ գետի արևմտյան ափով) թշնամին ստեղծել էր մակերեսային պաշտպանություն, որը բաղկացած էր բաց կրակակետերից և խանդակների զարգացած ցանցից: Անաստասևկա-Մալոկիրսանովկա գիծը հագեցած էր ձեռքի գնդացիրների և հակատանկային թնդանոթների համար նախատեսված բաց տարածքներով և կապի խրամատներով: Եզրակացությունն այն էր, որ թշնամու պաշտպանությունը Մոկրի Յելանչիկ գետի արևմտյան ափին Անաստասիևկա-Միխայլովկա պարզունակ կերպով էր կահավորված, անավարտ էր և որևէ լուրջ նշանակություն չէր ներկայացնում…ː

## 1941 աշուն-1942 գարուն
աջից|մինի|270x270փքս|1941 թվականի օգոստոս-դեկտեմբեր

Միուս գետի սահմանի վրա գերմանական բանակը (Կլեյստի 1-ին տանկային խումբը) հասել է 1941 թվականի հոկտեմբերի կեսերին, իսկ հոկտեմբերի 17-ին Տագանրոգն անձնատուր է եղել։ Աշնանային ձնհալի սկիզբը և վառելիքի պաշարների սպառման հետևանքով թշնամին ստիված էր հետաձգել իր առաջխաղացումը: Վերմախտի «Հարավ» խմբի հրամանատար, ֆելդմարշալ Գերդ ֆոն Ռունդշտեդտի կարծիքով նպատակահարմար չէր հարձակումը ձմռանը շարունակելը։ Հետևաբար, Միուս գետի վրա սկսվել են ամրաշինությունների շարքի կառուցումըː Սակայն Հիտլերի պնդմամբ հարձակումը շարունակվել է, և նոյեմբերի 17-ին Կլեյստի տանկերը շարժվել են դեպի Դոնի Ռոստով։ Մեկ շաբաթ տևած համառ մարտերից հետո Կարմիր բանակի պաշտպանությունը ջախջախվել է, և նոյեմբերի 20- ի գիշերը գերմանական զորքերը մտել են քաղաք։

Ռունդշտեդտի կանխատեսումը լիովին համապատասխանում էր իրականությանը. քաղաքը պահելու համար ուժերը բավարար չէին, և արդեն նոյեմբերի 28-ին Սեմյոն Տիմոշենկոյի հրամանատարությամբ խորհրդային զորքերը համառ և արյունալի մարտից հետո, կրկին գրավել են Դոնի Ռոստովը։ Ռունդշտեդտը Հիտլերից թույլտվություն է խնդրել զորքերը դուրս բերել Միուս գետի վրա պատրաստված պաշտպանական գիծ, բայց թույլտվություն չի ստացել։ Այնուամենայնիվ, նահանջի հրաման է տրվել, որի համար Ռունդշտեդտը նույն օրը հեռացվել է հրամանատարությունից։ Հարավ խմբի նոր հրամանատար Վալտեր ֆոն Ռայխենաուն ժամանել է դեպքի վայր և հաստատել նահանջի հրամանը։ Միուսի գիծը գերմանական 17-րդ դաշտային բանակի ստորաբաժանումները պահել են հաջորդ տարվա՝ 1942 թվականի գարնան ընթացքում, մինչև Կովկասի հարձակման սկիզբըː

[մինի|270x270փքս|Պավել Տագանրոգցու եկեղեցի-հուշարձան [Մատվեև Կուրգան|Մատվեև Կուրգանում]]

## 1942-1943 թվակաների ձմեռ

աջից|մինի|270x270փքս|Ռազմական գործողությունները 1942-1943 թվականների ձմռանը Ռուսաստանի հարավումմինի|Կարմիր բանակում կարգապահությունն ու կարգուկանոնը ամրապնդելու և մարտական ​​դիրքերից չարտոնված դուրս գալն արգելելու միջոցառումների մասին ''№ 227 հրամանին'' նվիրված` «Ոչ մի քայլ ետ!» 1945 թվականի նամականիշՎերմախտի պաշտպանությունը Միուսի ճակատում շարունակվել է մինչև 1942 թվականի հուլիսը, երբ Խարկովի մոտ Կարմիր բանակի հարձակման ձախողումից հետո գերմանական հրամանատարությունը սկսել է հարձակումը Կուբանի և Կովկասի վրա։ Հուլիսի 24-ին գերմանական 17-րդ բանակի ստորաբաժանումները կրկին մտել են Դոնի Ռոստով։ Այս անգամ խորհրդային զորքերը չեն կարողացել պահել քաղաքը, ինչը նշված է հայտնի ԽՍՀՄ Պաշտպանության Ժողկոմի 1942 թվականի հուլիս 28-ի № 227 հրամանի տեքստում, որը հայտնի է  «Ոչ մի քայլ հետ» անվամբ։

1942 թվականի դեկտեմբերին Ստալինգրադի մոտ Պաուլուսի 6-րդ բանակի շրջապատումից հետո Կուբանում և Հյուսիսային Կովկասում գտնվող Վերմախտի խմբավորումը (A բանակային խումբ) կանգնել է շրջապատման վտանգի առաջ, քանի որ Ստալինգրադի շրջանում տեղակայված Կարմիր բանակի ստորաբաժանումները շատ ավելի մոտ էին Ռոստովին, որի միջով անցնում էր խմբի կապը Արևելյան ռազմաճակատի մնացած մասի հետ։

Կովկասից նահանջելու հրաման Հիտլերը տրվել է 1942 թվականի դեկտեմբերի 27-ին, երբ Կարմիր բանակի ուժերն արդեն վտանգավոր կերպով մոտ էին Ռոստովին։ Քաղաքի մատույցներում կատաղի մարտերը շարունակվել են 1943 թվականի հունվարի ընթացքում։ Վերմախտին, այնուամենայնիվ, հաջողվել է դիմակայել Կարմիր բանակի հարձակմանը. Վերմախտի 1-ին տանկային բանակը հատել է Դոնը և խուսափել շրջապատումից։ Դրանից հետո գերմանական զորքերը լքել են Դոնի Ռոստովը (ազատագրվել է 1943 թվականի փետրվարի 14-ին) և կրկին նահանջել են դեպի Միուսի ռազմաճակատի գիծ, որտեղ նրանք ամրապնդել են իրենց դիրքերը մինչև 1943 թվականի ամառը:

## Միուսի ճակատի ճեղքում
Միուսի ճակատի ճեղքման նախապատրաստական աշխատանքները սկսվել են 1943 թվականի մայիսին։ Հարձակմանը մասնակցել են հարավային ռազմաճակատի ստորաբաժանումները։

### Հուլիսի 17 – օգոստոսի 2
Հուլիսի 17-ին խորհրդային զորքերը, երեք գվարդիական մեխանիզացված կորպուսների (հյուսիսից հարավ՝ 1-ին, 4-րդ և 2-րդ գվարդիական մեխանիզացված կորպուսներ) անակնկալ գրոհով, 31-րդ գվարդիական հետևակային կորպուսի աջակցությամբ, ճեղքել են Վերմախտի 6-րդ բանակի ճակատը մինչև 10 կմ խորություն և գրավել են Միուսի արևմտյան ափին՝ Ստեպանովկա և Մարինովկա գյուղերի տարածքում գտնվող պլացդարմը։ Սպառնալիքը վերացնելու համար գերմանական հրամանատարությունը սկսել է շտապ տեղափոխել իր տանկային ստորաբաժանումները հարավային ուղղության այլ տարածքներից։ ՍՍ-ի «Ռեյխ» և «Տոտենկոպֆ» տանկային դիվիզիաները Խարկովից տեղափոխվել են, չնայած այն հանգամանքին, որ Խարկովի համար մարտերը (Իզյում-Բարվենկովո հարձակողական գործողություն) դեռևս շարունակվում էին: Վերմախտի վերջերս բարեփոխված 23-րդ տանկային դիվիզիան նույնպես դուրս է բերվել 6-րդ բանակի պահեստազորից և ուղարկվե Միուսի ճակատ: Հարավային թևը պաշտպանում էր Վերմախտի 294-րդ հետևակային դիվիզիան։

Երկու կողմերից էլ խոշոր տանկային և մոտորային ուժերի մասնակցությամբ համառ մարտերի արդյունքում, օգոստոսի 2- ին գերմանական ուժերին հաջողվել է վերացնել առաջխաղացումը և կրկին հասնել Միուս գետի գծին Կույբիշևո - Դմիտրովկա գյուղերի տարածքում։ Հուլիսի վերջին Միուսի ճակատում գործողությունների դադար է գրանցվել:

Կարմիր բանակի 2-րդ գվարդիական բանակի ստորաբաժանումներում կրած ծանր կորուստների պատճառով, 2-րդ գվարդիական բանակի հրամանատարը 1943 թվականի հուլիսի 20-ին հրապարակել է № ОУ/01660 հրամանը՝ ազատագրված բնակավայրերում տեղի բնակչության զորահավաքի մասինː  Համաձայն որի` զորահավաքի  ենթակա էին 1893-1926 թվականներին ծնված տղամարդիկ և նույն տարիքի կանայք, ովքեր ունեին պաշտպանական մասնագիտություններ կամ նախկինում գրանցված էին շրջանային զինկոմիսարիատներում, կամ ծառայել էին Կարմիր բանակում մինչև օկուպացիան։ Նշված անձինք պետք է ուղարկվեին 2-րդ գվարդիական բանակի 9-րդ բանակային պահեստային գունդ՝ բնակավայրի ազատագրումից ոչ ուշ, քան 24 ժամ անց։

«...ա) բնակեցված տարածքը մաքրելուց անմիջապես հետո զորահավաքի ենթակա բոլոր անձանց զգուշացնել, որ ներկայանան նշանակված վայր՝ 5-7 օրվա սնունդով, պիտանի հագուստով և անձնական իրերով։ Բոլոր ներկայացողներին անմիջապես տանել ստորաբաժանման թիկունք՝ ստորաբաժանման շտաբի կողմից նշանակված կետ, որտեղ նրանց հանձնել զորահավաքի հանձնակատարներին։ Հատկացնել ուղեկցորդ պահակ, որին տալ հանձնված մոբիլիզացված անձանց թվի կտրոնː Անվանական ցուցակները կազմելու և կանչվածների հետագա մշակման համար պատասխանատու է զորահավաքագրող խումբըː

բ) մանրակրկիտ հետախուզել բոլոր կիրճերը, պուրակները և պաշտպանված տարածքները՝ զորահավաքի ենթակա անձանց հայտնաբերելու համար. …

4) Այն դեպքերում, երբ հրամանատարության հրամանով այս կամ այն բնակավայրը կրկին ենթակա է ժամանակավոր տարհանման, ապա 1927 թվականին ծնված տղամարդիկ ենթակա են անհապաղ զորահավաքագրման և տեղափոխման 9-րդ բանակի պահեստազորի հրաձգային գունդ»ː

### Օգոստոսի 18-31
աջից|մինի|270x270փքս|Խորհրդային բանակի հարձակումը 1943 թվականի հուլիս-դեկտեմբեր ամիսներին
Օգոստոսի 18-ին սկսվել է Հարավային ռազմաճակատի զորքերի հարձակումը։ Նախնական 70 րոպեանոց հրետանային նախապատրաստական գործողությանը (նախքան զորքերի հարձակման անցնելը հրետանիով թշնամու դաշտի ճնշում), որին մասնակցել են 1500 հրետանի և ականանետ, հաջորդել են 5-րդ հարվածային բանակի ստորաբաժանումները. հարձակվել են տանկերը, նրանց առջևից գնում էին սակրավորները, ովքեր ցույց էին տալիս  ականապատ դաշտերում անցումները (քանի որ փոշին ու ծուխը դժվարացնում էին տեսանելիությունը, և տանկիստները չէին կարող տեսնել սակրավորների տեղադրած նշիչները), իսկ տանկերի հետևից շարժվում էին հետևակային ստորաբաժանումներըː Գրոհին օդից աջակցությունն իրականացնում էր 7-րդ գրոհային ավիացիոն կորպուսի՝ Իլ-2 գրոհիչ ինքնաթիռները։ Այսպես Կարմիր բանակը Միուսի ճակատում մինչև 8-9 կիլոմետր խորությամբ կարողանում է խորանալ։

Վերմախտի 6-րդ բանակի 549-րդ կապի գնդի 11-րդ հետախուզական վաշտից փախած և խորհրդային բանակին գերի ընկած, վերծանման ծառայության թարգմանիչ (փախած) Ֆրիդրիխ Դյուվալի վկայության համաձայն՝ 6-րդ բանակի հրամանատարությունը Կարմիր բանակի առաջիկա հարձակման մասին արժեքավոր տեղեկություններ էր ստացել գերմանական ռադիոհետախուզությունից, որոնք ստանում էր 2-րդ գվարդիական բանակից և 5-րդ հարվածային բանակից գրաված հեռագրերի գաղտնագրումից, որոնք վերծանելը մեծ դժվարություն չէր ներկայացնումː Գերին ցույց էր տվել, որ նրանք հեշտությամբ վերծանում էին զորամասերի հրամանատարության հաղորդագրությունները:

Օգոստոսի 19-ին, Կույբիշևո գյուղի մոտակայքում, Կարմիր բանակի գեներալ-լեյտենանտ Տրոֆիմ Ի. Տանաշիշինի հրամանատարությամբ 4-րդ գվարդիական մեխանիզացված կորպուսը 20 կիլոմետրով ճեղքել է առաջնագիծը։ Խորհրդային տանկերը մոտեցել են Ամվրոսիևկային՝ այդպիսով մոտենալով պաշտպանության երկրորդ գծին։

Օգոստոսի 20-ին և 21-ին գերմանական հակագրոհների արդյունքում խորհրդային զորքերը նահանջել են։ Օգոստոսի 22-26-ին գերմանական հրամանատարությունը Ղրիմից տեղափոխել է 13-րդ տանկային դիվիզիան: Հարևան ճակատի հատվածներից ստորաբաժանումները հավաքելով՝ գերմանացիները փորձել են շրջապատել հարձակվողներին թևային հարձակումներով։

Օգոստոսի 24-ի գիշերը խորհրդային զորքերն անցել են հարձակման և գրավել Արտեմովկա, Կրինիչկի գյուղերը և Սեմյոնովսկի խուտորը։

1943 թվականի օգոստոսի 25-ի լույս 26-ի գիշերը Մոկրոելանչիկ բնակավայրից հարավ-արևելք կենտրոնացել են Վերմախտի 4-րդ տանկային գնդի հրամանատար, գնդապետ Ֆրիդրիխ Էդմոնդ ֆոն Հակկեի (14.08.1898 - 22.03.1982) հրամանատարությամբ Վերմախտի 13-րդ տանկային դիվիզիայի մարտական խումբը, որը բաղկացած էր 4-րդ տանկային գնդից,  66-րդ տանկային նռնադիրական գնդի 1-ին գումարտակից` մայոր Վալդեմար ֆոն Հացենի (06.12.1917 - 13.01.2014) հրամանատարությամբ, 9-րդ և 10-րդ վաշտերից, 93-րդ տանկային նռնադիրական գնդի 1-ին գումարտակից` Ալտմանի հրամանատարությամբ, 13-րդ հակատանկային հրանոթային գումարտակից, 271-րդ հակաօդային գումարտակի 1-ին թեթև հակաօդային մարտկոցից և 13-րդ հրետանային գնդի 2-րդ գումարտակից։ 

Շևալերիի մարտական խումբը, որը գտնվում էր 93-րդ տանկային նռնակադիր գնդի հրամանատարի հրամանատարության ներքո (բաղկացած էր 93-րդ տանկային նռնակադիր գնդի մեկ վաշտից, 4-րդ ինժեներական գումարտակից, 13-րդ հետախուզական գումարտակից և 1-ին ծանր հակաօդային մարտկոցից), տեղակայված էր  Բոկաշովկայի հյուսիսային գծում և պահպանում էր Վերմախտի 111-րդ հետևակային դիվիզիայի ձախ Լիսիչի թևի մուտքերը։ Շևալերիի մարտական խմբի հրամանատարական կետը գտնվում էր Կոշարնոե բնակավայրից հարավ։ Դիվիզիայի վիրակապական կետը Նովոիվանովկա գյուղում էր։ Դիվիզիայի ստորաբաժանումներին հրամայված էր մինչև 1943 թվականի օգոստոսի 26-ը, ժամը 04:00-ը հասնել Վասիլևկայի (Ամվրոսիևկայի շրջան) հյուսիսային ծայրամաս` միանալու ֆոն Հեյքի խմբին:

Կարմիր բանակի 2-րդ գվարդիական գիշերային ռմբակոծիչ ավիացիոն դիվիզիայի մարտական հրամանով 25-րդ ГАП, 60-րդ ГАП, 61-րդ ГАП հաուբից հրետանայի զորագնդերի և պատժական ավիաէսկադրիլիայի առաջ խնդիր էր դրվել ապահովել Մոկրոելանչիկի, Վասիլևկայի և Մարֆինկայի (Ռոստովի մարզ) բնակավայրերի հեռահար ավիացիոն ռմբակոծությունը և ժամը 21:30-ին հրկիզել բնակավայրերը, որի համար նրանք պետք է օգտագործեին ԿՍ (հեղուկ վառելանյութ)-100-П զինամթերք։ Օգոստոսի 25-ի լույս 26-ի գիշերը ДД օդային գնդի 21-րդ գվարդիայի 11 անձնակազմերն իրականացրել են Մոկրոելանչիկ բնակավայրի ռմբակոծությունը։ Մարֆինկայի ռմբակոծությունն իրականացրել են 61-րդ գվարդիական ավիացիոն գնդի անձնակազմերը, որոնք իրականացրել են 84 մարտական թռիչք ՝ թշնամուն ոչնչացնելու նպատակով, և պատժական ավիաէսկադրիլիան, որն իրականացրել է 14 մարտական թռիչք, որից հետո՝ ժամը 22:00-ին Մարֆինկայի (Ռոստովի մարզ) ռմբակոծությունն իրականացրել են 4-րդ գվարդիայի հեռահար ավիացիոն գնդի անձնակազմերը։

Օգոստոսի 27-ին ազատագրվել են Ամվրոսիևկան և Բոլշոե Մեշկովո ու Բլագովատնոե գյուղերը (Ամվրոսիևսկի շրջան): 

Օգոստոսի 28-ին 70-րդ գվարդիայի հրաձգային գունդը 1-ին հրաձգային կորպուսի 24-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի գվարդիայի մայոր Անատոլի Դրիգինի հրամանատարությամբ, որին կից էր 535-րդ հակատանկային հրետանային գունդը, ժամը 16:00-ին ազատագրել են Մարֆինկան։ 

Օգոստոսի 29-ին, 72-րդ գվարդիական հրաձգային գունդը՝ 1-ին գվարդիական հրաձգային կորպուսի 24-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի փոխգնդապետ Պետր Սերգեևիչ Կլաբուկովի հրամանատարության ներքո մտել է Անաստասևկա ժամը 04:00-ին (գերմանացիները դիրքերը զիջել են այն առանց կռվի):

Խորհրդային զորքերի կողմից Սաուր-Մոգիլայի վրա հարձակումը սկսվել է 1943 թվականի օգոստոսի 28-ին։ Գրոհին մասնակցել են 96-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները, որոնց հրամանատարն էր գվարդիական գնդապետ Սեմյոն Ս. Լևինը։ Օգոստոսի 29-ին, հրետանային հարձակումից հետո, խորհրդային զորքերը գրեթե գրավել են գագաթը, սակայն գերմանական հակագրոհը Սաուրմոգիլսկի ֆերմայի (այժմ՝ Սաուրովկա գյուղ) ուղղությամբ հետ է շպրտել հարձակվողներին։ Բարձրությունը գրանցվել է օգոստոսի 31-ի առավոտյան։ Բարձրունքները գրավելուց հետո խորհրդային զորքերը անմիջապես շարունակել են հետապնդել Սնեժնոյեի և Չիստյակովոյի (ներկայիս Տորեզ) ուղղությամբ նահանջող գերմանական զորքերին։

## Նշանակություն
Միուսի ճակատը երկար ժամանակով հետաձգել է Կարմիր բանակի առաջխաղացումը հարավային ուղղությամբ։ Եթե Դոնի Ռոստովը ազատագրվել է 1943 թվականի փետրվարին, ապա Տագանրոգըազատագրվել է միայն նույն թվականի օգոստոսի 30-ին։ Միևնույն ժամանակ, Միուսի ճակատը շեղել է Վերմախտի ուժերի որոշակի մասը՝ իր ներդրումն ունենալով Կարմիր բանակի ընդհանուր հաջողություններն այլ ուղղություններում։

Հարավային ռազմաճակատի հուլիսյան հարձակումը Գերմանիային ստիպել է Կուրսկի ուղղությունից Միուսի ճակատ տեղափոխել երեք տանկային դիվիզիա, ինչը չէր կարող չազդել Կուրսկի ճակատամարտի արդյունքների վրա։ Ավելին, 1943 թվականի հուլիսի 30-31-ին, Կարմիր բանակի ստորաբաժանումների կողմից Միուսի ճակատի ճեղքումը հետ մղելու փորձերի ժամանակ, ՍՍ-ի էլիտար տանկային կորպուսը Պրոխորովկայի մոտակայքում կորցրել է ավելի շատ մարդիկ և տեխնիկա, քան երկու շաբաթ առաջ։ Ավելին, Միուսի ճակատում կորուստներն այնքան մեծ էին, որ յուրաքանչյուր մեկ զոհված գերմանացի զինվորի դիմաց կար յոթ կամ ութ Կարմիր բանակի զինվոր։

Միուսի ճակատի նշանակությունը և այստեղ կռված զինվորների սխրանքը, իրենց իսկ խոստովանությամբ՝ «փոքրիկ Ստալինգրադ» (Ստալինգրադի ճակատամարտ) է եղել, մինչ օրս թերագնահատված են մնացել։

## Հիշողություն
մինի|Դոնբասի որոնողական ասոցիացիան պեղումներ է անցկացնում իրադարձությունների վայրում

* Սնեժնոյե քաղաքի մոտակայքում գտնվում է «Սաուր-Մոգիլա» հուշահամալիրը՝ բարձունք, որի համար Հարավային ռազմաճակատի 5-րդ հարվածային բանակի ստորաբաժանումները 1943 թվականի օգոստոսին դաժան մարտեր են մղել նացիստական զորքերի դեմ։ 1967-1975 թվականներին Սաուր-Մոգիլայում կառուցվել է հուշահամալիր՝ ի հիշատակ բարձունքների վրա հարձակման և Միուս գետի վրա գերմանական պաշտպանական գծի ճեղքման ժամանակ զոհված խորհրդային զինվորների հերոսության։
* «Միուս-Ֆրոնտ» հուշահամալիրը կառուցվել է Կրասնի Լուչում։
* 1980 թվականի մայիսի 7-ին Ռոստովի մարզի Նեկլինովսկի շրջանում, Սամբեկ գյուղից ոչ հեռու, ի պատիվ «Տագանրոգ» պատվավոր կոչմանը արժանացած 130-րդ և 416-րդ հրաձգային դիվիզիաների զինվորների, կանգնեցվել է «Ռազմական փառքի հուշարձան», որը պաշտոնապես անվանվել  է«Փառքի հուշարձան Սամբեկի բարձունքներում»։ Հուշարձանը կանգնեցվել է գյուղի ծայրամասում գտնվող փլուզվող խրամատների մոտ գտնվող ամենաբարձր կետում, ոչնչացվել են գնդացիրների բները և բլինդաժները։ Հուշարձանային համալիրի մուտքի մոտ գտնվող մեծ քարի վրա փորագրված է հետևյալ արձանագրությունը.

:Համալիրի հեղինակը Բաքվի քանդակագործ Է. Շամիլովը և Ռոստովի ճարտարապետներ Վ. Ի. և Ի. Վ. Գրիգորներն են եղել: Հուշարձանը բաղկացած է երկու բետոնե պատերից՝ երկու հրաձգային դիվիզիաներից, որոնք ազատագրել են այս վայրերը, և Ռոստովի մարզի ամենամեծ հուշարձանն է։ Հուշարձանի բացմանը ներկա է եղել ադրբեջանական պատվիրակությունը` Ադրբեջանի ԽՍՀ Կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեի առաջին քարտուղար Հեյդար Ալիևի գլխավորությամբː
* «Խարիսխ» հուշարձանը գտնվում է Մատվեև Կուրգան գյուղից 5 կմ հեռավորության վրա, Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Մատվեևո-Կուրգանսկի շրջանի Վոլկովա լեռան վրա։ Հուշարձանի բարձրությունը 27 մետր է, բացվել է 1973 թվականին` ի պատիվ 3-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի նավաստիների, որոնց բրիգադները ձևավորվել են Սևաստոպոլի և Բաքվի ռազմածովային ուսումնարանների կուրսանտներից։ 1942 թվականի մարտին այստեղ հարձակողական մարտեր էին ընթանում Տագանրոգի ազատագրման համար, որտեղ առանցքային հանգույցը Վոլկովա Գորան էր, որին պաշտպանում էր ՍՍ-ի «Վիկինգ» տանկային դիվիզիան. «Քաջություն և հերոսություն ցուցաբերելով՝ նավաստիները գրավեցին ֆաշիստների այս հենակետային հանգույցը»: «Խարիսխ» հուշահամալիրը տեսանելի է Մատվեևո-Կուրգանսկի շրջանի բոլոր կողմերից։  Ներկայումս  «Խարիսխը» տարածքի տեսարժան վայրն ու խորհրդանիշն է, ինչպես նաև այդ բարձրության վրա զոհվածների հիշատակը: Այստեղ անցկացվում են հանդիսավոր միջոցառումներ, Այստեղ են գալիս դպրոցականներն ու երիտասարդները։ 
* Հուշարձան «Միուս-ճակատի ճեղքում». բացվել է 1983 թվականին, գտնվում է Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Մատվեևո-Կուրգանսկի շրջանի Ստեպանովո խուտորում՝  Ռոստով — Դոնեցկ մայրուղու վրա, հեղինակն (ճարտարապետ) է Վ. Ի. Պերֆիլովըː  2008 թվականին, Ի պատիվ Միուս ճակատի ճեղքման 65-ամյակի, տեղի է ունեցել 1943 թվականի օգոստոսի այստեղ կատարված իրադարձությունների ռազմական պատմական վերակառուցումː
* Հուշարձան «Թնդանոթ»,  տեղադրվել է 248 հրաձգային դիվիզիայի 905-րդ գնդի սովետական զինվորների կողմից, ովքեր գրոհել են Միուս ճակատը 1943 թվականի օգոստոսին: Չոռնի Վոռոն լեռը Պոդգորնի խուտորում և  Պետրոպոլիե գյուղի մոտ հարթ տափաստանի մեջտեղում բարձրացող ռազմավարական կարևոր բարձունքներից մեկն է եղել: Լեռան վրա հարձակման ժամանակ ավագ սերժանտ Պավել Պուդովկինը կրկնել է Ալեքսանդրա Մատրոսովի սխրանքը, փակելով իր մարմնով դօտ-ի հրակնատը, ինչը թույլ է տվել գնդի մարտիկներին շարունակել հարձակումը, գրոհով վերցնել լեռը և ճեղքել Միուսի ճակատը այդ հատվածում: Ավագ սերժանտ Պավել Պուդովկինին հետմահու շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում։
* Սուրբ Երանելի Պավել Տագանրոգցու տաճար-հուշարձան  Մատվեև Կուրգան գյուղումː Տաճար-հուշարձանը նվիրված է բոլոր սովետական զինվորների ռազմական սխրանքին, ովքեր մասնակցել են Միուսի հողի ազատագրման մարտերին: Կառուցվել է տեղի բնակիչների նախաձեռնությամբ ժողովրդական փողերով և նվիրատվություններովː Տաճարի պատերին ապագայում նախատեսվում է ոսկե տառերով մարմարի մեջ հավերժացնել Կարմիր բանակի բոլոր զորամասերի և կազմավորումների անունները, որոնք պաշտպանում էին Պրիմիուսը և գրոհում էին Միուսի ճակատըː

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Mius-Front.jpg|link=Файл:Mius-Front.jpg|alt=Мемориальный комплекс «Миус-Фронт» в Красном Луче, 2007 год|«Միուսի ռզմաճակատ» հուշահամալիր Կրասնի Լուչում (2007)
Պատկեր:Мемориал «Самбекские высоты».jpg|alt=«Мемориал Славы на Самбекских высотах» в Неклиновском районе Ростовской области недалеко от посёлка Самбек|«Փառքի հուշարձան Սամբեկի բարձունքներում» Ռոստովի մարզի Նեկլինովսկի շրջանում՝ Սամբեկ գյուղի մոտ
Պատկեր:Памятник_"Якорь",_Волкова_гора.JPG|link=Файл:Памятник_"Якорь",_Волкова_гора.JPG|alt=Памятник «Якорь», Волкова гора, Матвеево-Курганский район|«Խարիսխ» հուշարձան, Վոլկովա լեռ, Մատվեևո-Կուրգան շրջան
Պատկեր:Памятник_"Прорыв_Миус-фронта".JPG|link=Файл:Памятник_"Прорыв_Миус-фронта".JPG|alt=Памятник «Прорыв Миус-фронта», х. Степанов, Матвеево-Курганский район|«Միուսի ճակատի ճեղքում» հուշարձան, Ստեփանով գյուղ, Մատվեևո-Կուրգան շրջան
Պատկեր:Памятник_советским_воинам,_штурмовавшим_Миус-фронт_на_горе_Черный_Ворон.jpg|link=Файл:Памятник_советским_воинам,_штурмовавшим_Миус-фронт_на_горе_Черный_Ворон.jpg|alt=Памятник советским воинам, штурмовавшим Миус-фронт, г. Чёрный Ворон, близ х. Подгорный, Матвеево-Курганский район|Միուսի ճակատը գրոհած խորհրդային զինվորների հուշարձան, Չոռնի Վորոն քաղաք,  Պոդգորնի գյուղի մոտ, Մատվեևո-Կուրգան շրջան


## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ


## Գրակաություն
* 
* 
* 
* Миус-фронт в ВОВ, 1941—1942 годы, 1943 год. — Ростов-на-Дону: Южный научный центр РАН, 2010.
* *Чаленко С.* Миус-фронт ждёт правды // Таганрогская правда. — 2010. — 28 дек.
* 
* 
* 
* *Багаутдинов Айрат Маратович, Багаутдинов Руслан Айратович*. Дебальцевский рейд 7-го гвардейского кавалерийского корпуса. Хроника боев в документах вермахта. Монография. — Уфа. РИЦ БашГУ. 2020. — 172 с. ISBN 978-5-7477-5170-5
* *Багаутдинов А. М., Багаутдинов Р. А.* Последний бой гвардии генерал-майора М.М. Шаймуратова. — Сборник немецких документов. — Уфа: БашГУ, 2020. — С. 278 с.  ISBN 978-5-7477-5075-3.

## Արտաքին հղումներ
* Միուսի ռազմաճակատ-մեր ժամանակներ
* Տագանրոգի 1942 թվականի գործողության համառոտ նկարագրությունը և եզրակացությունները
* Տագանրոգի գործողության վերլուծության նյութ 1942
* Տեղեկանք 1943 թվականի պաշտպանական դիրքերի մասին
* Տագանրոգի մերձակայքում Վերմախտի 298-րդ հետևակային դիվիզիայի գործողությունները 23.06.1942
* Վերմախտի 298-րդ հետևակային դիվիզիայի գործողությունը 1942 թվականի հուլիսին Ռոստովի վրա հարձակման ժամանակ
* Վերմախտի 13-րդ տանկային դիվիզիայի գործողությունները Տագանրոգի արվարձանները պաշտպանելիս (ձմեռ 1942)
* Վերմախտի 13-րդ տանկային դիվիզիայի ռազմագերու հարցման արձանագրությունը դրանում 13-րդ ТД-ի բնութագրումն է 1942 թվականի հունվարի համար
* 1943 օգոստոսի 25-ի գիշերը Մոկրի Յելանչիկ, Վասիլևկա, Մարֆինկա բնակավյրերի ռմբակոծությունը
* Մոկրի Յելանչիկ բնակավայրի ռմբակոծությունը 1943 թվականի օգոստոսի 23-ի գիշերը
* Վերմախտի 13-րդ տանկային դիվիզիայի մարտական հրամանը 08/26/1943-ին
* Սաուր-Մոգիլա-հիշատակի կայք
* 
* Սա իմ պատերազմն է
* Որոնման ջոկատ
* Ռոստովի մարզում սկսվել է Միուս-ճակատի թանգարանի շինարարությունը 
* *Պոլյակով Յու.* 1941-ի հոկտեմբեր-1943-ի օգոստոս // Դոնի ժամանակավոր / Դոնի պետական հանրային գրադարան. Դոնի Ռոստով, 1993-2014
* *Վենկով Ա. Վ.* "Միուս-fռազմաճակատը Հայրենական մեծ պատերազմում. 1941/1942 թթ. // Դոնի պետական հանրային գրադարան. Դոնի Ռոստով, 1993-2014
*  7-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուսի ռեյդը Դեբալցևսկում. մարտերի Տարեգրություն Վերմախտի փաստաթղթերում. մենագրություն
* Գեներալ-մայոր Մ. Մ. Շայմուրատովի գվարդիայի վերջին ճակատամարտը. գերմանական փաստաթղթերի ժողովածու ː

Կատեգորիա:1941 հիմնադրումներ Ուկրաինայում
Կատեգորիա:Գերմանիայի ռազմական պատմություն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ռազմական պատմություն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Ուկրաինայում
Կատեգորիա:Ուկրաինայի ռազմական պատմություն