Ութ եդեմական պարտեզներ (պոեմ)

**Ութ եդեմական պարտեզներ** (, *Hasht Bihisht*), պարսկերեն պոեմ-դաստան (1301), որի հեղինակն է պարսիկ բանաստեղծ Ամիր Խոսրով Դեհլևին (1253-1325), նրա «Խամսա» շարքի վերջին և ամենահայտնի մասը։ Ինչպես ամբողջ շարքը, այս պոեմն էլ պատասխան (նազիրե) է Նիզամիի ստեղծագործությանը՝ «Յոթ գեղեցկուհիներ» պոեմին։

## Դիպաշար
**Պատմության սկիզբը**։ Շահ Բահրամը հսկա երկրի տիրակալ է, որի առաջ դողում են թե՛ Արեւմուտքը, թե՛ Արեւելքը (նրա նախատիպը Շահ Բահրամ Գուրն է)։ Նա պետության ողջ իշխանությունը վստահել էր իմաստուններին, որպեսզի նրան ոչինչ չշեղի զվարճություններից, հյուրասիրություններից ու որսից։ Նրա կանանցից ամենագեղեցիկը Դելարամն է, որի անունը պարսկերեն նշանակում է «սրտեր մխիթարող»: Բախրամը որսորդներից ամենադիպուկն է։ Մի օր նա հոգնում է օնագր (ավանակների ցեղի կենդանի) սպանելուց, և այդուհետ դրանց հետապնդելով՝ միայն իր արքայական նշանն է թողնում կենդանու վրա։ Դրա համար նա ստացել է Գուրհան՝ «Օնագրների տիրակալ» մականունը:

**Բահրամն ու Դելարամը որս են անում**։ Շահը Դելարամին իր հետ տանում է որսի։ Համարձակ գեղեցկուհին, ցանկանալով ստուգել իր հնարամտությունը, խնդրում է նրան նետ ու աղեղի օգնությամբ արու վիթն էգ դարձնել, իսկ էգը՝ արու։ Նա կատարում է իր ցանկությունը՝ կրակելով արուի եղջյուրներին և երկու նետ խրում էգի գլխին։ «Բայց սա արվեստ է, որտե՞ղ են հրաշքները», - հարցնում է Դելարամը: Զայրացած Բահրամը կնոջը ցած է նետում ձիուց և հեռանում՝ թողնելով մենակ: Թափառելով անապատի միջով՝ նա գալիս է մի հեռավոր գյուղ և մնում մի իմաստուն ճգնավորի մոտ, որը նրան սովորեցնում է սազ նվագել։ Դելարամն այնքան լավ է սովորում իր դասերը, որ նրա երաժշտական ​​տաղանդի մասին լուրերը տարածվում են ամբողջ երկրում: Գեղեցիկ վիթերը քնում են նրա մեղեդիների հնչյունների ներքո: Նա հնարավորություն է ստանում  ելույթ ունենալ Բահրամի առջև, որն ասում է, թե այդ արվեստում առանձնահատուկ ոչինչ չկա։ Դելարամը հիշեցնում է նրան վիթերին եղջյուրներ դնելու ունակության մասին։ Բահրամը քաշում է քողը կնոջ դեմքից, ճանաչում է նրան և ամոթից կարմրում։ Նրանից ներողություն խնդրելով՝ կնոջը տանում է իր պալատ։

**Յոթ երկրների յոթ գեղեցկուհիների համար յոթ աշտարակով պալատի կառուցումը**։ Բահրամը, որսորդությամբ տարված, թողնում է բոլոր պետական ​​գործերը: Նրա իմաստուն վեզիր Նումանը հանդես է գալիս մի խելացի քայլով, որը պետք է ստիպեր Բահրամին վերադառնալ մայրաքաղաք: Նա նախատեսում էր տարբեր երկրներից յոթ արքայադստեր բերել Շահի մոտ և նոր կանանց համար յոթ գմբեթներով շքեղ պալատ կառուցել՝ երկնքում հայտնի մոլորակների քանակով: Ճարտարապետ Շիդեն գեղեցիկ պալատ է կառուցում, դեսպանները տարբեր երկրներից գեղեցիկ աղջիկների են բերում։ Հնդիկ, սիստանցի, սլավոն, թաթար, ռումի, իրաքցի և խորեզմցի արքայադուստրերը բնակություն են հաստատում շքեղ սենյակներում: Տեսնելով այս հրաշքը՝ Բահրամը մոռանում է որս անելու մասին, հանձնվում սիրուն և առատաձեռնորեն վարձատրում հավատարիմ վեզիրին։

**Բահրամի կեցությունը շաբաթ օրը Եդեմի երկրորդ պարտեզում՝ սև գմբեթի տակ և հնդիկ արքայադստեր պատմությունը**: Սև շորեր հագած Բահրամը գնում է պալատի սեւ հատված՝ հնդիկ արքայադստեր մոտ։ Սերը ճաշակելով և գինիխմելով՝ նա ընկավ մահճակալին։ Արքայադուստրը քնելուց առաջ պատմում է նրան մեծ թագավորի երեք որդիների հեքիաթը, որոնք որոշել էին գնալ երկարատեւ ճանապարհորդության։ Ճանապարհին հանդիպեցին մի մարդու, որը կորցրել էր ուղտը։ Հետքերից գուշակելով նշանները՝ նրանք ճշգրիտ նկարագրեցին կենդանու տեսքը տիրոջը։ Չհասկանալով, թե ինչ է կատարվում, սևամորթը նրանց ավազակ հայտարարեց և քարշ տվեց դատարան։ Այդ քաղաքի թագավորի հրամանով նրանց բանտ նետեցին, բայց երբ կենդանուն գտան, ազատ արձակեցին։ Թագավորը, ապշած օտար եղբայրների իմաստությամբ, նրանց հրավիրում է սեղանի մոտ և մենակ թողնում իրար հետ։ Եղբայրները խոսում են այն մասին, թե իրենց խմած գինին մարդու արյուն է, իրենց կերած գառը կերակրվել է շան կողմից, իսկ ինքը՝ սուլթանը, ծնվել է խոհարարից։ Սուլթանը լսում է այս ելույթները. զայրացած հարցաքննում է գինեգործին ու հովվին։ Առաջինը հաստատում է, որ խաղողը աճել է նախկին գերեզմանատանը, երկրորդը՝ ոչխարին հոշոտել է գայլը, իսկ նորածին գառանը ստիպված դրել են շան մոտ, որ կերակրվի։ Թագավորը մորից պարզում է, որ նա իսկապես հղիացել է պալատական ​​խոհարարից։ Ցնցված թագավորը պարգևատրում է իմաստուն եղբայրներին և նրանց տուն ուղարկում։

Բահրամի կեցությունը կիրակի օրը Եդեմի երրորդ այգում՝ քրքումե գմբեթի տակ և Սիստանի արքայադստեր պատմությունը: Զաֆրանի գույնի հագուստ հագած Բահրամը գնում է Սիստանի արքայադստեր մոտ, որը նրան պատմում է Խորասանցի ոսկերիչ Հասանի պատմությունը (շատ տարածված սյուժե Արևելքում. այն ճիշտ նույնությամբ կրկնվում է պարսկական նովելում, որն հայտնի է «Թութակի հեքիաթներ» անունով)։ Նրան պատվիրվել է հսկայական ոսկե փիղ, Հասանն իհարկե կատարում է թագավորի հրամանը, բայց թաքցնում է իրեն տրված ոսկու մեծ մասը, ներսից փիղն ընդամենը սովորական երկաթից է։ Նախանձ մարդկանցից մեկը համոզում է իր կնոջը հարցնել Հասանի կնոջը, թե ինչպես կշռել հսկայական ոսկե փիղը: Շատախոս կինը, սիրային բուռն գրկախառնությունից հետո, ամուսնուց պարզում է, թե ինչպես պետք է լուծել այդ դժվարին խնդիրը, և ամեն ինչ պատմում է նրա ուղարկած նախանձ կնոջը։ Գաղտնիքը սա էր. փիղը պետք է բեռնվեր նավի վրա, նշվեր նավի ընկղման խորությունը, իսկ հետո ընկղմման նույն մակարդակ գծանշել քարակույտի միջոցով, որը հեշտ էր կշռել մաս-մաս: Իմանալով խաբեության մասին՝ թագավորը ոսկերչին նետում է բանտի աշտարակը։ Կինը օգնում է Հասանին դուրս գալ գերությունից (ճոպանի օգնությամբ, որը խորամանկ Հասանը ձգում է դեպի պատուհանը մետաքսե թելով), սակայն պարանը կեռիկի վրա ամրացնելով և ցած իջնելով՝ ոսկերիչը պարանի մյուս ծայրից կառչած կնոջը քաշում նետում է բանտախուց՝ որպես պատիժ իր շատախոսության համար: Հասանի հնարամտությունից ապշած՝ թագավորը ներում է նրան և տանում իր պալատ ծառայության։

## Պոեմի այլ գլուխներ
*Բահրամի կեցությունը երկուշաբթի օրը Եդեմի չորրորդ պարտեզում՝ կանաչ գմբեթի տակ և սլավոն արքայադստեր պատմությունը
*Բահրամի կեցությունը երեքշաբթի օրը Եդեմի հինգերորդ պարտեզում՝ կարմիր գմբեթի տակ և թաթար արքայադստեր պատմությունը
*Բահրամի կեցությունը չորեքշաբթի օրը Եդեմի վեցերորդ պարտեզում՝ յասամանագույն գմբեթի տակ և ռումի արքայադստեր պատմությունը
*Բահրամի կեցությունը հինգշաբթի օրը Եդեմի յոթերորդ պարտեզում՝ սանդալե շագանակագույն գմբեթի տակ և իրաքցի արքայադստեր պատմությունը
*Բահրամի կեցությունը ուրբաթ օրը Եդեմի ութերորդ պարտեզում՝ սպիտակ գմբեթի տակ և Խորեզմի արքայադստեր պատմությունը
*Բահրամի անհետացումը անդրաշխարհում

## Արվեստի պատմության մեջ
Պոեմը երբեք ամբողջությամբ չի թարգմանվել որևէ լեզվով, բացի ռուսերենից և իտալերենից: Հրատարակվել են երկու պատմվածքները («Երեքշաբթի» և «Ուրբաթ»)՝ Սունիլ Շարմայի չափածո թարգմանությամբ։

Լալը և Պրասադան կատարել են շաբաթօրյա հեքիաթի մասնակի ուղիղ թարգմանությունը և մեկնաբանությունը անգլերեն, որը ներկայացվում է Սերենդիպի երեք արքայազնների մասին պատմությունը:

«Ութ եդեմական պարտեզներ» պոեմը ռուսերեն է թարգմանել Ա. Մ. Ռևիչը (հրատարակվել է երկու անգամ՝ 1975 և 2002 թվականներին)։

## Պատկերասրահ
W.624 ձեռագիրը Ուոլթերսի թանգարանից գրվել է 16-րդ դարում Լահորում Մոհամադ Հուսեյն ալ-Քաշմիրիի կողմից:

Պատկեր:Quintet yellow pavilion.jpg|Պատմություն Հասանի մասին
Պատկեր:Hasht-Bihisht Amir Khusro Met 1.jpg|Ռումի արքայադստեր պատմությունը, Մետրոպոլիտեն թանգարան.
Պատկեր:Quintet sandalwood pavilion.jpg|Բահրամը յոթերորդ եդեմական պարտեզում
Պատկեր:Quintet white pavilion.jpg|Խորեզմի արքայադստեր պատմությունը


## Գրականություն
* *Амир Хосров Дехлеви*. Восемь райских садов. М.: Художественная литература, 1975.
* *Амир Хосров Дехлеви*. Восемь райских садов. М.: РИПОЛ КЛАССИК, 2002.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
HAŠT BEHEŠT, Encyclopædia Iranica

Կատեգորիա:Իրանական գրականություն
Կատեգորիա:Հեքիաթներ
Կատեգորիա:Պոեմներ