Էքստերնալ

**էքստերնալ,** շուկայի գործարքների ազդեցությունն է երրորդ կողմերի վրա, որը միջնորդավորված չէ շուկայի կողմից։ 
Այս տերմինը շրջանառության մեջ է մտցվել 1920 թվականին Արթուր Սեսիլ Պիգուի կողմից նրա «Բարեկեցության տեսություն» գրքում։
Արտաքին ազդեցության առկայության դեպքում շուկայի հավասարակշռությունը դադարում է արդյունավետ լինել՝ առաջանում է «մեռյալ բեռ» (eng. Deadweight Loss), խախտվում է Պարրետո արդյունավետությունը, այսինքն, առաջանում է շուկայի ձախողում։
thumb|Շարժիչային տրանսպորտային միջոցների կողմից օդի աղտոտվածության բացասական արտաքին ազդեցության օրինակ է: Հասարակության համար օդի աղտոտվածության ծախսերը չեն փոխհատուցվում ոչ շարժիչային տրանսպորտի արտադրողների, ոչ օգտագործողների կողմից:

Տնտեսագիտության մեջ արտաքին ազդեցությունը կամ արտաքին արժեքը անուղղակի ծախս կամ օգուտ է երրորդ կողմի համար, որն առաջանում է որպես մեկ այլ կողմի (կամ կողմերի) գործունեության հետևանք։ Արտաքին գործոնները կարող են դիտվել որպես անգնահատելի ապրանքներ, որոնք ներգրավված են ինչպես սպառողական, այնպես էլ արտադրողի շուկայական գործարքներում։ Մեքենաներից օդի աղտոտվածությունը օրինակներից մեկն է։ Հասարակության համար օդի աղտոտվածության ծախսերը չեն վճարում ոչ շարժիչային տրանսպորտի արտադրողները, ոչ օգտագործողները մնացած հասարակությանը։ Մեկ այլ օրինակ է ջրաղացներից և գործարաններից ջրի աղտոտվածությունը։ Բոլոր սպառողները բոլորն էլ վատթարացել են աղտոտվածության պատճառով, սակայն շուկայի կողմից չեն փոխհատուցվում այդ վնասի համար։ Դրական արտաքին ազդեցությունն այն է, երբ անհատի սպառումը շուկայում մեծացնում է ուրիշների բարեկեցությունը, բայց անհատը երրորդ կողմից օգուտ չի պահանջում։ Երրորդ կողմը, ըստ էության, ստանում է անվճար ապրանք։ Դրա օրինակը կարող է լինել հացաբուլկեղենի վերևում գտնվող բնակարանը, որը վայելում է ամեն առավոտ թարմ խմորեղենի բույրը։ Բնակարանում ապրողները հացի փուռին չեն փոխհատուցում այդ նպաստը։

Արտաքինության հայեցակարգն առաջին անգամ մշակվել է տնտեսագետ Արթուր Պիգուի կողմից 1920-ականներին։ Բացասական արտաքին ազդեցության նախատիպ օրինակը շրջակա միջավայրի աղտոտումն է։ Պիգուն պնդում էր, որ հարկը, որը հավասար է սահմանային վնասին կամ սահմանային արտաքին ծախսերին, (հետագայում կոչվում է «Պիգուվիական հարկ») բացասական արտաքին ազդեցությունների վրա, կարող է օգտագործվել դրանց դեպքերը արդյունավետ մակարդակի հասցնելու համար։ Հետագա մտածողները քննարկել են՝ արդյոք նախընտրելի է հարկել, թե կարգավորել բացասական արտաքին ազդեցությունները, Պիգուվյան հարկման օպտիմալ արդյունավետ մակարդակը, և որոնք են գործոնները առաջացնում կամ սաստկացնում բացասական արտաքին ազդեցությունները, օրինակ՝ կորպորացիաներում ներդրողներին կորպորացիայի կողմից հասցված վնասների համար սահմանափակ պատասխանատվություն տրամադրելը։

Արտաքին գործոնները հաճախ առաջանում են, երբ ապրանքի կամ ծառայության մասնավոր գնային հավասարակշռության արտադրությունը կամ սպառումը չի կարող արտացոլել այդ ապրանքի կամ ծառայության իրական ծախսերը կամ օգուտները ամբողջ հասարակության համար։ Սա հանգեցնում է նրան, որ արտաքին ազդեցության մրցակցային հավասարակշռությունը չի պահպանում Պարետոյի օպտիմալության պայմանը։ Այսպիսով, քանի որ ռեսուրսները կարող են ավելի լավ տեղաբաշխվել, արտաքին ազդեցությունները շուկայի ձախողման օրինակ են։

Արտաքին կողմերը կարող են լինել կամ դրական կամ բացասական։ Կառավարությունները և հաստատությունները հաճախ գործողություններ են ձեռնարկում արտաքին ազդեցությունները ներքինացնելու համար, հետևաբար շուկայական գնով գործարքները կարող են ներառել տնտեսական գործակալների միջև գործարքների հետ կապված բոլոր օգուտներն ու ծախսերը։ Ամենատարածված ձևը դա արվում է այս արտաքին ազդեցություն արտադրողների վրա հարկեր դնելն է։ Սա սովորաբար արվում է գնանշման նման, որտեղ հարկ չկա, և երբ արտաքին ազդեցությունը հասնում է որոշակի կետի, շատ բարձր հարկ է սահմանվում։ Այնուամենայնիվ, քանի որ կարգավորող մարմինները միշտ չէ, որ տիրապետում են արտաքին ազդեցության վերաբերյալ ամբողջ տեղեկատվությանը, կարող է դժվար լինել ճիշտ հարկ սահմանելը։ Երբ արտաքին ազդեցությունը ինտերնիզացվում է հարկերի սահմանման միջոցով, մրցակցային հավասարակշռությունն այժմ Պարետո օպտիմալ է։

Օրինակ՝ օդի աղտոտվածություն առաջացնող արտադրական գործունեությունը ողջ հասարակության վրա է պահանջում առողջության և մաքրման ծախսեր, մինչդեռ այն անհատների հարևանները, ովքեր ընտրում են իրենց տները հրդեհաշիջման համար, կարող են օգուտ քաղել սեփական տներում հրդեհի տարածման ռիսկի նվազեցումից։ Եթե առկա են արտաքին ծախսեր, ինչպիսին է աղտոտումը, արտադրողը կարող է ընտրել ավելի շատ արտադրանք արտադրել, քան կարտադրվեր, եթե արտադրողից պահանջվեր վճարել հարակից բնապահպանական ծախսերը։ Քանի որ պատասխանատվությունը կամ հետևանքը ինքնակառավարվող գործողության համար մասամբ գտնվում է «ես»-ից դուրս, ներգրավված է արտաքինացման տարրը։ Եթե կան արտաքին օգուտներ, ինչպիսին է հանրային անվտանգությունը, ապրանքից կարող է արտադրվել ավելի քիչ ապրանք, քան կլիներ, եթե արտադրողը վճարեր ստանար այլոց արտաքին օգուտների համար։

## Հայեցակարգի պատմություն
Երկու բրիտանացի տնտեսագետների են վերագրվում արտաքին ազդեցությունների կամ «տարածման էֆեկտների» պաշտոնական ուսումնասիրության նախաձեռնությունը. Հենրի Սիդգվիկին (1838–1900) վերագրվում է առաջին ձևակերպումը, իսկ Արթուր Ք. Պիգուն (1877–1959) վերագրվում է հայեցակարգի պաշտոնականացմանը արտաքին ազդեցությունները։

Արտաքին ազդեցություն բառն օգտագործվում է, քանի որ ուրիշների վրա արտադրվող ազդեցությունը, լինի դա շահույթի կամ ծախսերի տեսքով, արտաքին է շուկայից։

## Տնտեսագիտության տեսության հիմնական պարամետրեր
* Սպառման սահմանային մասնավոր օգուտ – պահանջարկ
* Սպառման սահմանային մասնավոր արժեք - առաջարկ
* Հասարակության սահմանային շահում - ապրանքների պահանջարկ՝ հաշվի առնելով էքստերնալները
* Հասարակության սահմանային ծախքեր - ապրանքների առաջարկ՝ հաշվի առնելով էքստերնալները։
Հասարակության սահմանային ծախքերը և օգուտները հանդիսանում են արտաքին և սովորաբար հաշվի չեն առնվում շուկայի կողմից։ Արտաքին ազդեցությունների բացակայության դեպքում, սահմանային ծախսերը\ օգուտը համարժեք է սահմանային մասնավոր ծախսերին\օգուտներին համապատասխանաբար։

## Էքստերնալների տեսակներ
Գոյություն ունի էքստերնալների երկու տեսակ՝ դրական, որոնց դեպքում գործակալների օգտակարությունը կամ նրանց շահույթը, որոնք ներգրավված չեն գործարքների մեջ, աճում են, և բացասական, որոնք հանգեցնում են երրորդ անձանց օգտակարության կամ շահույթի նվազեցման։ Էքստերնալները դիտարկվում են ինչպես արտադրողի, այնպես էլ սպառողի տեսանկյունից։
Արտաքին ազդեցությունների դրականի և բացասականի առանձնացումը հիմնարար է, քանի որ նկարագրում է սուբյեկտների վրա ազդեցության հետևանքները։ Բայց ժամանակակից տնտեսագիտական գրականության մեջ փորձեր են կատարվում պարզաբանել և մանրամասնել տվյալ մոտեցումը՝ առանձնացնելով արտաքին ազդեցության վերլուծության նոր չափանիշներ։
Ըստ սուբյեկտի վրա ազդեցության հետևանքների՝thumb|Լույսի աղտոտվածությունը արտաքին ազդեցության օրինակ է, քանի որ փողոցային լուսավորության սպառումն ազդում է անցորդների վրա, ինչը չի փոխհատուցվում լուսավորության սպառողների կողմից:

•	բացասական,

•	դրական։

Ըստ գործունեության ուղղությունների՝

•	արտադրական – ձեռնարկատերերի տնտեսական գործունեությունը ազդում է այլ ձեռնարկատերերի արտադրության մակարդակի վրա,

•	 սպառողական – սպառողի տնտեսական գործունեությունը ազդում է այլ սպառողների օգտակարության մակարդակի վրա,

•	խառը - (արտադրություն – սպառում – ձեռնարկատիրոջ տնտեսական գործունեությունը ազդում է տնային տնտեսության օգտակարության մակարդակի վրա, սպառում - արտադրություն – տնային տնտեսության տնտեսական գործունեությունը ազդում է ձեռնարկատիրոջ արտադրության մակարդակի վրա)։

Ըստ սուբյեկտի վրա ազդեցության բնույթի՝

•	տեխնոլոգիական – տնտեսական գործունեության հետևանքներ, որոնք չեն ներառվում շուկայական գործընթացներում,

•	փողային - արտադրողների (սպառողների) փոխադարձ կապերի արդյունք, որի դեպքում եկամուտները կախված են ոչ միայն նրա սեփական ծախսերից և թողարկումից, այլ նաև այլ սուբյեկտների ծախսերից և թողարկումից։

Ըստ սուբյեկտի վրա ազդեցության մակարդակի՝

•	սահմանային - էֆեկտներ, որոնք էֆեկտ ստեղծող սուբյեկտի գործունեության անգամ փոքր փոփոխության ընթացքում հանգեցնում են այլ սուբյեկտի արտադրողականության կամ օգտակարության էական փոփոխությունների,

•	 ինտրամարժինալ - ազդեցություններ, որոնք գրեթե չեն ազդում սուբյեկտների օգտագործման կամ արտադրողականության վրա։
Ըստ այլ անձանց բարեկեցության վրա ազդեցության՝ 
•	 պարետո-ոչ տարաձայնական – հանգեցնում է սուբյեկտի տնտեսական իրավիճակի առաջընթացի առանց մյուսի վատթարացման,

•	 պարետո-տարաձայնական – հանգեցնում է սուբյեկտի օգտակարության կամ արտադրական ֆուկցիայի իրական փոփոխությունների։

Ըստ արտաքին ազդեցությունների փոխակեպման եղանակների՝

•	չեզոքացվում են պետական կարգավորման հետևանքով,
 
•	բանակցությունների ճանապարհով։

### Դրական էքստերնալներ
thumb|Արտադրության դրական էքստերնալներԱրտադրողի կողմից դրական էքստերնալի դասական օրինակ է հանդիսանում հարակից փեթակի և խնձորի այգու փոխգործակցությունը՝ մեղուները նպաստում են խնձորենու բերքատվության բարձրացմանը, իսկ խնձորենիները մեղրի հավաքման մակարդակի բարձրացմանը, ընդ որում դրանց տերերը չեն մտնում շուկայական հարաբերությունների մեջ։ Այսպիսով, սահմանային մասնավոր ծախսերը, որոնք հավասար են հասարակության սահմանային ծախսերին, նվազում են, ինչը շուկայական արդյունավետության հասնելու համար, առաջացնում է գների մակարդակի նվազեցում, ինչպես նաև արտադրանքի թողարկման մակարդակի ավելացում՝ դրական էքստերնալների ազդեցության տակ։
Սպառողի կողմից դրական էքստերնալների ազդեցություն է հանդիսանում սպառողի սահմանային մասնավոր օգուտի աճը, որը նույնպես համարժեք է հասարակության սահմանային օգուտին։ Այս դեպքում, արդյունավետ կլինի ավելացնել տվյալ ապրանքի քանակը, բայց դարձնել այն վճարունակ սպառողների համար։ Նման էքստերնալը հաճախ ասոցացվում է ՙանտոմս ուղևորի էֆեկտի՚ հետ, այսինքն՝ երբ սպառողը չի վճարում ապրանքների կամ ծառայությունների օգտագործման համար, պայմանով, որ արտադրողը ներդրել է իրենց արտադրությունում։ Դրական էքստերնալ ստեղծող կարելի է համարել, օրինակ, մուտքում լուսավորություն անցկացրած բնակչին, որից միևնույն ժամանակ շահում են հարևանները։

### Բացասական էքստերնալներ
thumb|Արտադրության բացասական էքստերնալներ
Արտադրողի կողմից արտաքին բացասական էֆեկտը մեծացնում է հասարակության սահմանային ծախսերի մեծությունը։ Այսպիսի էքստերնալի օրինակ է արդյունաբերական ձեռնարկությունների կողմից շրջակա միջավայրի աղտոտումը, երբ արտադրության աճի արդյունքում մեծանում է նրա շահույթը, հանգեցնում է շրջակա միջավայրի նկատմամբ վնասի առաջացմանը, որից տուժում են և այլ ֆիրմաներ և հասարակությունը առհասարակ։ Նման օրինակ. ճանապարհների խցանումները, ընդ որում վարորդները իրենք են ստեղծում բացասական էքստերնալներ և դրա համար վճարում են սեփական ժամանակով։
Բացասական էքստերնալները հաճախ լուծվում են տնտեսության մեջ կառավարության միջամտությամբ։ Պետությունը կարող է ստեղծել տարբեր տեսակի հարկեր, տուրքեր ՙվնասարարների՚ համար։ Հարկերի բարձրացման հետևանքով ընկերությունը կրճատում է իր արտադրանքի առաջարկը՝ միաժամանակ բարձրացնելով միավորի գինը։ Խցանումների ժամանակ կառավարությունը տվյալ երթուղին կարող է վճարովի դարձնել։ Ժամանակ վատնելու հետևանքով հասարակական կորուստը փոխարինվում է հարկերի վճարման շնորհիվ, սակայն այս դեպքում հասարակության օգուտը աճում է հարկերի հավաքման հետևանքով պետության օգուտի չափով, ընդ որում տվյալ ճանապարհը ավենայն հավանականությամբ ավելի թեթևացված է դառնում։

## Սահմանումներ
Բացասական արտաքին ազդեցությունը ցանկացած տարբերություն է տնտեսական գործակալի համար գործողության կամ որոշման մասնավոր արժեքի և սոցիալական արժեքի միջև։ Պարզ ասած, բացասական արտաքին ազդեցությունը այն ամենն է, որն անուղղակի ծախս է առաջացնում անհատների համար։ Օրինակ՝ թունավոր գազերը, որոնք արտանետվում են արդյունաբերություններից կամ հանքերից, այդ գազերը վնաս են հասցնում շրջակա տարածքի անհատներին և պետք է ծախսեն (անուղղակի ծախսեր)՝ այդ վնասից ազատվելու համար։ Ընդհակառակը, դրական արտաքին ազդեցությունը ցանկացած տարբերություն է տնտեսական գործակալի համար գործողության կամ որոշման մասնավոր օգուտի և սոցիալական օգուտի միջև։ Դրական արտաքին ազդեցությունը այն ամենն է, որն անուղղակի օգուտ է բերում անհատներին։ Օրինակ՝ ծառատունկը դարձնում է անհատների սեփականությունն ավելի գեղեցիկ տեսք և մաքրում շրջակա տարածքները։

Միկրոտնտեսական տեսության մեջ արտաքին ազդեցությունները գործոնվում են մրցակցային հավասարակշռության վերլուծության մեջ՝ որպես սոցիալական էֆեկտ, ի տարբերություն մասնավոր շուկայի, որն ուղղակիորեն ազդում է տնտեսական հետևանքների վրա։ Տնտեսական գործունեության սոցիալական էֆեկտը անուղղակի (արտաքին ազդեցությունների) և ուղղակի գործոնների հանրագումարն է։ Պարետո օպտիմալը, հետևաբար, գտնվում է այն մակարդակներում, որտեղ սոցիալական սահմանային օգուտը հավասար է սոցիալական սահմանային ծախսերին։

## Հետևանքներ
Արտաքին ազդեցությունների հետևանքով առաջացած հետևանքները կարող են լինել ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական։ Եթե երկու առանձին ձեռնարկություններ համաձայնեն թույլ տալ, որ իրենց գործունեությունը ազդի միմյանց վրա, քան դա փոխշահավետ է, քանի որ նրանք ի սկզբանե չէին համաձայնի դրան, եթե դա վնասեր իրենց բիզնեսին։ Այնուամենայնիվ, այլ արտաքին կողմերը նույնպես կարող են ազդվել գործարքից՝ առանց իրենց կամ մյուս ձեռնարկությունների իմացության։ Ի տարբերություն սկզբնական գործարքի, քանի որ երրորդ կողմը համաձայն չէր, այն կարող է ապահովել ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական հետևանքներ:thumb|Արտադրության մեջ դրական էստերնալների գրաֆիկըԿամավոր փոխանակումը կարող է նվազեցնել հասարակության բարեկեցությունը, եթե առկա են արտաքին ծախսեր։ Այն անձը, ում վրա ազդում են օդի աղտոտվածության դեպքում բացասական արտաքին ազդեցությունները, դա կտեսնի որպես նվազեցված օգտակարություն. Արտաքին ազդեցությունը կարող է նույնիսկ դիտվել որպես նրանց թոքերի ոտնձգություն՝ ոտնահարելով նրանց սեփականության իրավունքները։ Այսպիսով, արտաքին արժեքը կարող է էթիկական կամ քաղաքական խնդիր առաջացնել։ Բացասական արտաքին ազդեցությունները Պարետոյի անարդյունավետ են, և քանի որ պարետոյի արդյունավետությունը հիմնված է մասնավոր սեփականության հիմնավորման հիմքում, դրանք խաթարում են շուկայական տնտեսության ողջ գաղափարը։ Այս պատճառներով բացասական արտաքին գործոններն ավելի խնդրահարույց են, քան դրական արտաքին գործոնները։

Թեև դրական արտաքին ազդեցությունները կարող են շահավետ թվալ, մինչդեռ Pareto-ն արդյունավետ է, դրանք դեռևս ներկայացնում են շուկայում ձախողում, քանի որ դա հանգեցնում է նրան, որ ապրանքի արտադրությունը ընկնում է շուկայի համար օպտիմալի տակ։ Արտադրողներին թույլ տալով ճանաչել և փորձել վերահսկել իրենց արտաքին ազդեցությունները, արտադրությունը կավելանա, քանի որ նրանք դա անելու մոտիվացիա կունենան։ Դրա հետ մեկտեղ գալիս է Free Rider-ի խնդիրը։ Free Rider-ի խնդիրն առաջանում է, երբ մարդիկ չարաշահում են համօգտագործվող ռեսուրսը` առանց իրենց մասը կատարելու դրա արտադրության կամ վճարելու համար։ Այն ներկայացնում է ձախողում շուկայում, որտեղ ապրանքներն ու ծառայությունները չեն կարող արդյունավետ բաշխվել, ինչը թույլ է տալիս մարդկանց վերցնել ավելին, քան արդար է։ Օրինակ, եթե ֆերմերը մեղրի մեղուներ ունի, այդ մեղուներին տիրապետելու դրական արտաքին ազդեցությունն այն է, որ նրանք նաև կփոշոտեն շրջակա բույսերը։ Այս ֆերմերը կողքի հարևան ունի, ով նույնպես օգուտ է քաղում այս արտաքինից, թեև ինքը մեղուներ չունի։ Հարևանի տեսանկյունից նա ինքն իրեն մեղուներ գնելու մղում չունի, քանի որ արդեն զրոյական գնով օգուտ է քաղում դրանցից։ Բայց ֆերմերի համար նա բաց է թողնում իր սեփական մեղուների ամբողջ օգուտը, որի համար վճարել է, քանի որ դրանք նույնպես օգտագործվում են իր հարևանի կողմից։

## Պատճառներ
Արտաքին գործոնները հաճախ բխում են վատ սահմանված սեփականության իրավունքներից։ Թեև որոշ բաների, օրինակ՝ առարկաների, հողի և փողի նկատմամբ սեփականության իրավունքները կարող են հեշտությամբ սահմանվել և պաշտպանվել, օդը, ջուրը և վայրի կենդանիները հաճախ ազատորեն հոսում են անձնական և քաղաքական սահմաններով, ինչը շատ ավելի դժվար է դարձնում սեփականության իրավունքը։ Սա խրախուսում է գործակալներին դրանք սպառել առանց ամբողջ ծախսերը վճարելու, ինչը հանգեցնում է բացասական արտաքին ազդեցության։ Դրական արտաքին ազդեցությունները նույնպես առաջանում են վատ սահմանված սեփականության իրավունքներից։ Օրինակ, գրիպի դեմ պատվաստում ստացած անձը չի կարող ունենալ հասարակությանը շնորհված հոտի իմունիտետի մի մասը, ուստի նա կարող է որոշել չպատվաստվել։

Արտաքին ազդեցությունների մեկ այլ ընդհանուր պատճառ է գործարքի ծախսերի առկայությունը։ Գործարքի ծախսերը տնտեսական առևտուր իրականացնելու արժեքն են։ Այս ծախսերը խանգարում են տնտեսական գործակալներին փոխանակումներ կատարել, որոնք նրանք պետք է կատարեին։ Գործարքի ծախսերը գերազանցում են գործակալի օգուտը։ Երբ շուկայում ոչ բոլոր փոխշահավետ փոխանակումները տեղի են ունենում, այդ շուկան անարդյունավետ է։ Առանց գործարքի ծախսերի, գործակալները կարող էին ազատորեն բանակցել և ներքինացնել բոլոր արտաքին գործոնները։

## Հնարավոր լուծումներ
### Լուծումներ ոչ շուկայական տնտեսություններում

* Պլանավորված տնտեսություններում արտադրությունը սովորաբար սահմանափակվում է միայն անհրաժեշտությամբ, ինչը կվերացնի գերարտադրության արդյունքում առաջացած արտաքին ազդեցությունները։
* Կենտրոնական պլանավորողը կարող է որոշել ստեղծել և տեղաբաշխել աշխատատեղեր այն ոլորտներում, որոնք աշխատում են արտաքին ազդեցությունները մեղմելու համար, այլ ոչ թե սպասել, որ շուկան կստեղծի այդ աշխատատեղերի պահանջարկը։

### Լուծումներ շուկայական տնտեսություններում
Գոյություն ունեն արտաքին ազդեցության խնդրի լուծման մի քանի ընդհանուր տեսակներ, ներառյալ ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր հատվածի լուծումները.
* Կորպորացիաները կամ գործընկերությունները թույլ կտան տեղեկատվության գաղտնի փոխանակում անդամների միջև՝ նվազեցնելով դրական արտաքին ազդեցությունները, որոնք տեղի կունենան, եթե տեղեկատվությունը տարածվեր միայն անհատներից բաղկացած տնտեսությունում։
* Պիգովյան հարկերը կամ սուբսիդիաները, որոնք նպատակ ունեն շտկելու տնտեսական անարդարությունները կամ անհավասարակշռությունը։
* Կանոնակարգ՝ սահմանափակելու գործունեությունը, որը կարող է առաջացնել բացասական արտաքին ազդեցություն
* Կառավարության կողմից դրական արտաքին ազդեցություններով ծառայությունների մատուցում
* Հայցեր՝ վնասված կողմերին փոխհատուցելու բացասական արտաքին ազդեցությունները
* Քվեարկություն, որի նպատակն է մասնակիցներին ներքաշել արտաքին ազդեցությունները, որոնք ենթակա են արդյունավետ ընտրողների կանոնների։
* Միջնորդություն կամ բանակցություններ արտաքին ազդեցություններից տուժածների և դրանք առաջացնողների միջև

Պիգովյան հարկը (նաև կոչվում է Պիգուվիական հարկ, տնտեսագետ Արթուր Կ. Պիգուի անունով) պարտադրված հարկ է, որն արժեքով հավասար է բացասական արտաքին ազդեցությանը։ Բացասական արտաքին ազդեցությունն ամբողջությամբ շտկելու համար մեկ միավորի հարկը պետք է հավասար լինի սահմանային արտաքին ծախսերին։ Արդյունքն այն է, որ շուկայական արդյունքը կկրճատվի արդյունավետ չափով։ Կողմնակի ազդեցությունն այն է, որ եկամուտները ավելանում են կառավարության համար՝ նվազեցնելով խեղաթյուրող հարկերի չափը, որը կառավարությունը պետք է սահմանի այլուր։ Կառավարությունները հիմնավորում են Պիգովյան հարկերի օգտագործումը՝ ասելով, որ այդ հարկերն օգնում են շուկային հասնել արդյունավետ արդյունքի, քանի որ այս հարկը կամրջում է սահմանային սոցիալական ծախսերի և սահմանային մասնավոր ծախսերի միջև եղած բացը։

Պիգովյան հարկերի դեմ որոշ փաստարկներ ասում են, որ հարկը չի հաշվի առնում արտաքին գործոնների հետ կապված բոլոր փոխանցումներն ու կարգավորումները։ Այսինքն՝ հարկը հաշվի է առնում միայն արտադրված արտաքին ազդեցության չափը։ Հարկի դեմ մեկ այլ փաստարկ այն է, որ այն հաշվի չի առնում մասնավոր սեփականությունը։ Պիգովյան համակարգի համաձայն, մի ընկերությունն, օրինակ, կարող է ավելի շատ հարկվել, քան մյուսը, թեև մյուս ընկերությունն իրականում արտադրում է ավելի մեծ բացասական արտաքին ազդեցություն։

Պիգուի դեմ հետագա փաստարկները համաձայն չեն նրա այն ենթադրության հետ, որ յուրաքանչյուր արտաքին ազդեցություն ունի որևէ մեկը մեղավոր կամ պատասխանատու վնասների համար։ Քոուզը պնդում է, որ արտաքին ազդեցություններն իրենց բնույթով փոխադարձ են։ Երկու կողմերն էլ պետք է ներկա լինեն, որպեսզի արտաքին ազդեցություն լինի։ Նա օգտագործում է երկու հարեւանների օրինակը. Հարևաններից մեկը բուխարի ունի և հաճախ առանց խնդրի իր տանը կրակ է վառում։ Այնուհետև մի օր մյուս հարևանը պատ է կառուցում, որը թույլ չի տալիս ծուխը դուրս պրծնել և այն հետ է ուղարկում հրդեհաշիջող հարևանի տուն։ Սա ցույց է տալիս արտաքին ազդեցությունների փոխադարձ բնույթը։ Առանց պատի ծուխը խնդիր չէր լինի, բայց առանց կրակի ծուխը չէր լինի, որ առաջին հերթին խնդիրներ առաջացնի։ Քոուզը նաև վիճարկում է Պիգուի կողմից «բարերար դեսպոտ» կառավարության ենթադրությունը։ Պիգուն ենթադրում է, որ կառավարության դերը գործարքի արտաքին ծախսերը կամ օգուտները տեսնելն է և համապատասխան հարկ կամ սուբսիդավորում նշանակելը։ Քոուզը պնդում է, որ կառավարությունը բախվում է ծախսերի և օգուտների, ինչպես ցանկացած այլ տնտեսական գործակալ, ուստի այլ գործոններ ազդում են նրա որոշումների կայացման վրա։

Այնուամենայնիվ, լուծման ամենատարածված տեսակը լուռ համաձայնությունն է քաղաքական գործընթացի միջոցով։ Կառավարություններն ընտրվում են քաղաքացիներին ներկայացնելու և տարբեր շահերի միջև քաղաքական փոխզիջումների գնալու համար։ Սովորաբար կառավարությունները օրենքներ և կանոնակարգեր են ընդունում աղտոտվածության և շրջակա միջավայրի այլ տեսակի վնասների դեմ պայքարելու համար։ Այս օրենքներն ու կանոնակարգերը կարող են լինել «հրամանի և վերահսկման» կանոնակարգի (օրինակ՝ ստանդարտների, թիրախների կամ գործընթացի պահանջների սահմանում) կամ բնապահպանական գնագոյացման բարեփոխման ձև (օրինակ՝ էկոտահարկերը կամ Պիգովյան այլ հարկերը, առևտրի ենթակա աղտոտման թույլտվությունները կամ շուկաների ստեղծումը։ էկոլոգիական ծառայություններ)։ Բանաձևի երկրորդ տեսակը զուտ մասնավոր համաձայնություն է ներգրավված կողմերի միջև։

Կառավարության միջամտությունը միշտ չէ, որ անհրաժեշտ է։ Կյանքի ավանդական ձևերը կարող են ձևավորվել որպես արտաքին ծախսերի և օգուտների դեմ պայքարելու ուղիներ։ Որպես այլընտրանք, ժողովրդավարական ճանապարհով կառավարվող համայնքները կարող են համաձայնվել այդ ծախսերն ու օգուտները լուծել բարեկամաբար։ Արտաքին խնդիրները երբեմն կարող են լուծվել ներգրավված կողմերի համաձայնությամբ։ Այս բանաձեւը կարող է նույնիսկ առաջանալ կառավարության գործողությունների սպառնալիքի պատճառով։

Հարկերի և սուբսիդիաների օգտագործումը արտաքին ազդեցության խնդրի լուծման համար Ուղղիչ հարկը, համապատասխանաբար սուբսիդավորումը, ըստ էության նշանակում է ցանկացած մեխանիզմ, որը մեծացնում է, համապատասխանաբար, նվազեցնում է անհատի կամ ընկերության գործունեության հետ կապված ծախսերը (և հետևաբար՝ գինը)։

Մասնավոր հատվածը երբեմն կարող է հասարակությանը տանել դեպի սոցիալական օպտիմալ լուծում։ Ռոնալդ Քոուզը պնդում էր, որ արդյունավետ արդյունքի երբեմն կարելի է հասնել առանց կառավարության միջամտության։ Ոմանք այս փաստարկն ավելի հեռուն են տանում և ներկայացնում են քաղաքական փաստարկ, որ կառավարությունը պետք է սահմանափակի իր դերը ազդակիր խմբերի կամ անհատների միջև սակարկություններին նպաստելու և դրա արդյունքում ցանկացած պայմանագրերի կիրարկումով։

Այս արդյունքը, որը հաճախ հայտնի է որպես Քոուզի թեորեմ, պահանջում է, որ
* Սեփականության իրավունքները պետք է հստակ սահմանված լինեն
* Մարդիկ գործեն ռացիոնալ
* Գործարքի ծախսերը նվազագույն լինեն (անարժեք սակարկում)
* Ամբողջական տեղեկատվություն ապահովվի։
Եթե այս բոլոր պայմանները գործեն, մասնավոր կողմերը կարող են սակարկել արտաքին ազդեցության խնդիրը լուծելու համար։ Կոուզի թեորեմի երկրորդ մասը պնդում է, որ երբ այս պայմանները պահպանվեն, ով էլ որ տիրապետի սեփականության իրավունքին, Պարետոյի արդյունավետ արդյունքը ձեռք կբերվի սակարկությունների միջոցով։

Այս թեորեմը չի կիրառվի վերը քննարկված պողպատի արդյունաբերության դեպքում։ Օրինակ, պողպատի գործարանի դեպքում, որը ներխուժում է մեծ թվով մարդկանց թոքերը աղտոտվածությամբ, դժվար է, եթե ոչ անհնար, որ մեկ անձի համար բանակցություններ վարել արտադրողի հետ, և կան մեծ գործարքների ծախսեր։ Հետևաբար, ամենատարածված մոտեցումը կարող է լինել ընկերության կանոնակարգումը («ընդունելի» համարվող աղտոտվածության քանակի սահմանափակումներ սահմանելով)՝ կանոնակարգման և կիրարկման համար վճարելով հարկերով։ Պատվաստումների դեպքը նույնպես չէր բավարարի Քոուզի թեորեմի պահանջներին։ Քանի որ պատվաստումների պոտենցիալ արտաքին շահառուները հենց մարդիկ են, մարդիկ պետք է ինքնակազմակերպվեն, որպեսզի միմյանց վճարեն պատվաստվելու համար։ Բայց նման կազմակերպությունը, որը ներառում է ողջ բնակչությանը, չի տարբերվի կառավարության գործողություններից։

Որոշ դեպքերում, Coase թեորեմը տեղին է։ Օրինակ, եթե անտառահատը ծրագրում է անտառը հատել այնպես, որ բացասական ազդեցություն ունենա մոտակա հանգստավայրի վրա, ապա հանգստավայրի սեփականատերը և անտառահատը, տեսականորեն, կարող են հավաքվել՝ համաձայնության գալու գործարքի։ Օրինակ, հանգստավայրի սեփականատերը կարող է վճարել անտառահատին, որպեսզի չհատի, կամ կարող է գնել անտառը։ Ամենախնդրահարույց իրավիճակը, Քոուզի տեսանկյունից, տեղի է ունենում, երբ անտառը բառացիորեն չի պատկանում որևէ մեկին, կամ ցանկացած օրինակում, որտեղ չկան հստակ սահմանված և կիրառելի սեփականության իրավունքներ. Հարցը, թե «ում» է պատկանում անտառը, կարևոր չէ, քանի որ ցանկացած կոնկրետ սեփականատեր շահագրգռված կլինի համաձայնության գալ հանգստավայրի սեփականատիրոջ հետ (եթե նման պայմանագիրը փոխշահավետ է)։

Այնուամենայնիվ, Կոուզի թեորեմը դժվար է իրականացնել, քանի որ Քոուզը չի առաջարկում բանակցային մեթոդ։ Ավելին, կովասյան լուծումներ դժվար թե հնարավոր լինի ձեռք բերել հանձնարարության խնդրի, հետաձգման խնդրի, ազատ վարորդի խնդրի կամ գործարքի ծախսերի հնարավորության պատճառով։ Բացի այդ, ընկերությունները կարող են պոտենցիալ կաշառել միմյանց, քանի որ Քոուզի թեորեմի համաձայն կառավարության փոխազդեցությունը քիչ է կամ ընդհանրապես բացակայում է։ Օրինակ, եթե նավթային մի ընկերություն ունի աղտոտվածության բարձր մակարդակ, և նրա հարևան ընկերությունն անհանգստացած է աղտոտվածությունից, ապա վերջինս կարող է շարժվել՝ կախված խթաններից։ Այսպիսով, եթե նավթային ընկերությունը կաշառեր երկրորդ ընկերությանը, առաջին նավթային ընկերությունը ոչ մի բացասական հետևանք չի ունենա, քանի որ կառավարությունը չի իմանա կաշառքի մասին։

Դինամիկ դասավորության մեջ Ռոզենկրանցը և Շմիցը (2007) ցույց են տվել, որ վաղը Կոսովյան սակարկությունները բացառելու անհնարինությունը կարող է իրականում արդարացնել Պիգուվիանի միջամտությունն այսօր։ Սա տեսնելու համար նշեք, որ անզուսպ սակարկություններն ապագայում կարող են հանգեցնել թերներդրումների խնդրի (այսպես կոչված, պահման խնդիր)։ Մասնավորապես, երբ ներդրումները հատուկ են հարաբերություններին և ոչ պայմանագրային, ապա անբավարար ներդրումներ կկատարվեն, երբ ակնկալվում է, որ ներդրումների եկամտի մի մասը կփոխանցվի առևտրային գործընկերոջը ապագա բանակցություններում (տես Հարթ և Մուր, 1988)։ Հետևաբար, Պիգուվիայի հարկումը կարող է բարեկեցության բարելավում լինել հենց այն պատճառով, որ ապագայում տեղի կունենան կովկասյան սակարկություններ։ Antràs-ը և Staiger-ը (2012) նշում են համապատասխան կետ միջազգային առևտրի համատեքստում։

Քենեթ Էրոուն առաջարկում է արտաքին ազդեցության խնդրի ևս մեկ մասնավոր լուծում։ Նա կարծում է, որ արտաքին ազդեցության համար շուկա ստեղծելը պատասխանն է։ Օրինակ, ենթադրենք, որ ընկերությունը արտադրում է աղտոտվածություն, որը վնասում է մեկ այլ ընկերության։ Աղտոտելու իրավունքի մրցակցային շուկան կարող է թույլ տալ արդյունավետ արդյունք։ Ընկերությունները կարող են առաջարկել այն գինը, որը նրանք պատրաստ են վճարել այն քանակի համար, որը ցանկանում են աղտոտել, իսկ հետո իրավունք ունեն աղտոտել այդ գումարն առանց տույժի։ Սա թույլ կտա ընկերություններին աղտոտել այն չափով, որտեղ աղտոտման սահմանային արժեքը հավասար է աղտոտման մեկ այլ միավորի սահմանային օգուտին՝ այդպիսով հանգեցնելով արդյունավետության։

Ֆրենկ Նայթը նաև հակասում էր կառավարության միջամտությանը որպես արտաքին ազդեցությունների լուծման։ Նա առաջարկեց, որ արտաքին ազդեցությունները կարող են ներքինացվել համապատասխան շուկաների սեփականաշնորհմամբ։ Նա օգտագործում է ճանապարհների ծանրաբեռնվածության օրինակը՝ իր տեսակետն արտահայտելու համար. Խցանումները կարելի է լուծել հանրային ճանապարհների հարկման միջոցով. Նայթը ցույց է տալիս, որ կառավարության միջամտությունն ավելորդ է, եթե փոխարենը ճանապարհները մասնավոր սեփականություն ունենային։ Եթե ճանապարհները մասնավոր սեփականություն լինեին, ապա դրանց սեփականատերերը կարող էին վճարներ սահմանել, որոնք կնվազեցնեն երթևեկությունը և, հետևաբար, խցանումները արդյունավետ մակարդակի։ Այս փաստարկը կազմում է երթեւեկության հավասարակշռության հիմքը։ Այս փաստարկը ենթադրում է, որ երկու կետեր միացված են երկու տարբեր մայրուղիներով։ Մեկ մայրուղին վատ վիճակում է, բայց բավական լայն է՝ տեղավորելու բոլոր երթևեկությանը, որը ցանկանում է օգտվել դրանից։ Մյուսը շատ ավելի լավ ճանապարհ է, բայց ունի սահմանափակ թողունակություն։ Նայթը պնդում է, որ եթե մեծ թվով մեքենաներ գործեն երկու ուղղությունների միջև և ունենան երթուղիների միջև ընտրության ազատություն, նրանք կբաշխվեն այնպիսի համամասնություններով, որ փոխադրման մեկ միավորի արժեքը նույնը կլինի երկու մայրուղիների յուրաքանչյուր բեռնատարի համար։ Սա ճիշտ է, քանի որ քանի որ ավելի շատ բեռնատարներ են օգտվում նեղ ճանապարհից, խցանումներ են առաջանում, և երբ խցանումները մեծանում են, նույնքան շահավետ է դառնում ավելի աղքատ մայրուղուց օգտվելը։ Սա լուծում է արտաքին ազդեցության խնդիրը՝ չպահանջելով որևէ պետական հարկ կամ կանոնակարգում։

### Ջերմոցային գազերի արտանետումների արտաքին ազդեցությունների լուծումներ
Արտադրության մեջ արտադրվող ածխածնի արտանետումների և այլ ջերմոցային գազերի բացասական ազդեցությունը խորացնում է կլիմայի մարդածին փոփոխությունների բազմաթիվ բնապահպանական և մարդկային ազդեցությունները։ Այս բացասական ազդեցությունները չեն արտացոլվում ոչ արտադրության արժեքի, ոչ էլ վերջնական ապրանքների շուկայական գնի վրա։ Այս արտաքին ազդեցության դեմ պայքարելու համար առաջարկվում են բազմաթիվ հանրային և մասնավոր լուծումներ։

#### Արտանետումների վճար
Արտանետումների վճարը կամ ածխածնի հարկը հարկ է, որը գանձվում է ապրանքի կամ ծառայության արտադրության ընթացքում առաջացած աղտոտման յուրաքանչյուր միավորի վրա։ Հարկը խրախուսում էր արտադրողներին կամ նվազեցնել իրենց արտադրության մակարդակը կամ ձեռնարկել նվազեցման գործողություններ, որոնք նվազեցնում են արտանետումները՝ անցնելով ավելի մաքուր տեխնոլոգիաների կամ ներդրումների։

#### Cap-and-trade համակարգեր
«Cap-and-trade» համակարգը թույլ է տալիս հասնել աղտոտման արդյունավետ մակարդակին (կառավարության կողմից որոշված)՝ սահմանելով արտանետումների ընդհանուր քանակությունը և տրամադրելով առևտրի թույլտվություններ աղտոտող ընկերություններին՝ թույլ տալով նրանց աղտոտել թույլատրելի մակարդակի որոշակի մասը։ Թույլտվությունները կփոխանակվեն այն ընկերություններից, որոնք ունեն նվազեցման ցածր ծախսեր, այն ընկերություններին, որոնց նվազեցման ծախսերն ավելի բարձր են, և, հետևաբար, համակարգը և՛ ծախսարդյունավետ է, և՛ ծախսարդյունավետ։ Գլխարկի և առևտրի համակարգը որոշ գործնական առավելություններ ունի արտանետումների վճարի նկատմամբ, ինչպես օրինակ այն փաստը, որ. այն նվազեցնում է աղտոտվածության վերջնական մակարդակի վերաբերյալ անորոշությունը։ 2. Եթե ընկերությունները առավելագույնի են հասցնում շահույթը, ապա նրանք կօգտագործեն ծախսերը նվազագույնի հասցնելու տեխնոլոգիան՝ հասնելու այն ստանդարտին, որն արդյունավետ է առանձին ընկերությունների համար և խթաններ է տրամադրում հետազոտության և զարգացման շուկայի համար նորարարության։ 3. Աղտոտման իրավունքների շուկայական գինը կհամապատասխանի գների մակարդակին, մինչդեռ տնտեսությունը գնաճ է ապրում։

Արտանետումների վճարը, սահմանաչափը և առևտրի համակարգերը երկուսն էլ դրդապատճառների վրա հիմնված մոտեցումներ են բացասական արտաքին ազդեցության խնդրի լուծման համար։ Դրանք աղտոտողներին շուկայական խթաններ են տալիս՝ ավելացնելով աղտոտման հնարավոր ծախսերը, այդպիսով ստիպելով նրանց ներքինացնել արտաքին ազդեցությունը՝ ստիպելով նրանց հաշվի առնել իրենց արտադրության սահմանային արտաքին վնասները։

#### Հրամանատարության և կառավարման կանոնակարգեր
Հրամանատարության և կառավարման կանոնակարգերը հանդես են գալիս որպես խրախուսման վրա հիմնված մոտեցման այլընտրանք։ Դրանք պահանջում են աղտոտվածության նվազեցման որոշակի քանակություն և կարող են լինել կամ տեխնոլոգիական ստանդարտի կամ կատարողականի ստանդարտի ձև։ Տեխնոլոգիական ստանդարտը պահանջում է, որ աղտոտվածություն արտադրող ընկերությունները օգտագործեն որոշակի տեխնոլոգիա։ Թեև դա կարող է նվազեցնել աղտոտվածությունը, այն ծախսարդյունավետ չէ և խեղդում է նորարարությունը՝ խթանելով հետազոտությունն ու զարգացումը տեխնոլոգիաների համար, որոնք ավելի լավ կաշխատեն, քան պարտադիրը։ Կատարողական ստանդարտները սահմանում են արտանետումների նպատակներ յուրաքանչյուր աղտոտող ընկերության համար։ Ընկերության ազատ ընտրությունը՝ որոշելու, թե ինչպես հասնել արտանետումների ցանկալի մակարդակին, այս տարբերակը մի փոքր ավելի արդյունավետ է դարձնում, քան տեխնոլոգիական ստանդարտը, այնուամենայնիվ, այն այնքան էլ ծախսարդյունավետ չէ, որքան «ca-and-trade» համակարգը, քանի որ արտանետումների կրճատման բեռը չի կարող։ տեղափոխել ավելի ցածր նվազեցում ունեցող ընկերություններ։

#### Արտաքին ծախսերի գիտական հաշվարկ
[thumb|«[∆] հարաբերական տոկոսային գինը մեծանում է լայն կատեգորիաների համար [...], երբ ջերմոցային գազերի արտանետումները ներառված են արտադրողի գնի մեջ»:](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Visualization_of_percentage_price_increases_for_broad_food_categories.webp)
Սննդամթերքի արտաքին կլիմայական ծախսերի 2020 թվականի գիտական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ արտաքին ջերմոցային գազերի ծախսերը սովորաբար ամենաբարձրն են կենդանական ծագման արտադրանքի համար՝ սովորական և օրգանական մոտավորապես նույն չափով այդ էկոհամակարգի ենթատիրույթում, որին հաջորդում են սովորական կաթնամթերքը և ամենացածրը՝ օրգանական բույսերի համար։ հիմնված սննդի վրա և եզրակացնում է, որ ժամանակակից դրամական գնահատումները «անհամարժեք» են, և որ քաղաքականության մշակումը, որը հանգեցնում է այդ ծախսերի կրճատմանը, հնարավոր է, տեղին և հրատապ։

## Քննադատություն
Էկոլոգիական տնտեսագիտությունը քննադատում է էքստրինալության հայեցակարգը, քանի որ հայեցակարգում չկա բավարար համակարգային մտածողություն և տարբեր գիտությունների ինտեգրում։ Էկոլոգիական տնտեսագիտությունը հիմնված է այն տեսակետի վրա, որ նեոկլասիկական տնտեսագիտության (NCE) ենթադրությունը, որ բնապահպանական և համայնքային ծախսերն ու օգուտները փոխադարձաբար չեղյալ են համարում «արտաքին գործոնները», հիմնավորված չէ։ Ջոան Մարտինես Ալիերը, օրինակ, ցույց է տալիս, որ սպառողների մեծ մասն ավտոմատ կերպով բացառվում է ապրանքների գների վրա ազդեցություն ունենալուց, քանի որ այդ սպառողները ապագա սերունդներ են, որոնք դեռ չեն ծնվել։ Ապագա զեղչման հիմքում ընկած ենթադրությունները, որոնք ենթադրում են, որ ապագա ապրանքներն ավելի էժան կլինեն, քան ներկա ապրանքները, քննադատության են ենթարկվել Ֆրեդ Փիրսի և Stern Report-ի կողմից (չնայած Stern զեկույցը ինքնին զեղչում է և քննադատության է ենթարկվել այս և այլ պատճառներով բնապահպան տնտեսագետների կողմից։ ինչպիսին է Քլայվ Սփաշը)։

Ինչ վերաբերում է այս արտաքին գործոններին, ոմանք, ինչպես էկո-բիզնեսմեն Փոլ Հոքենը, պնդում են ուղղափառ տնտեսական գիծը, որ միակ պատճառը, թե ինչու են անկայուն կերպով արտադրված ապրանքները սովորաբար ավելի էժան են, քան կայուն կերպով արտադրված ապրանքները, դա թաքնված սուբսիդավորման պատճառով է, որը վճարվում է ոչ դրամայնացված մարդկային միջավայրի կողմից։ համայնք կամ ապագա սերունդներ։ Այս փաստարկները հետագայում մշակվել են Հոքենի, Ամորիի և Հանթեր Լովինսի կողմից՝ խթանելու իրենց տեսլականը բնապահպանական կապիտալիստական ուտոպիայի մասին բնական կապիտալիզմում. Ստեղծելով հաջորդ արդյունաբերական հեղափոխությունը։

Ի հակադրություն, բնապահպան տնտեսագետները, ինչպես Ջոան Մարտինես-Ալիերը, դիմում են այլ հիմնավորման։ Կապիտալիզմի (նոր) ձևը ենթադրելու փոխարեն, որ առաջընթացի լավագույն ուղին է, ավելի հին էկոլոգիական տնտեսական քննադատությունը կասկածի տակ է դնում արտաքին գործոնների ներքաշման գաղափարը՝ որպես ներկայիս համակարգի որոշ ուղղումներ։ Կարլ Ուիլյամ Կապպի աշխատությունը պնդում է, որ «արտաքինություն» հասկացությունը սխալ անվանում է։ Իրականում ժամանակակից բիզնես ձեռնարկությունը գործում է ծախսերը ուրիշների վրա տեղափոխելու հիման վրա, որպես շահույթ ստանալու սովորական պրակտիկա։ Չարլզ Էյզենշտեյնը պնդում է, որ շահույթը սեփականաշնորհելու այս մեթոդը, միաժամանակ ծախսերը սոցիալականացնելով արտաքին գործոնների միջոցով, ծախսերը փոխանցելով համայնքին, բնական միջավայրին կամ ապագա սերունդներին, ի սկզբանե կործանարար է։ Սոցիալ-էկոլոգ-տնտեսագետ Քլայվ Սփաշը պնդում է, որ արտաքին ազդեցության տեսությունը սխալմամբ ենթադրում է, որ բնապահպանական և սոցիալական խնդիրները փոքր շեղումներ են այլապես կատարյալ գործող արդյունավետ տնտեսական համակարգում։ Տարօրինակ արտաքին ազդեցության ներքաշումը ոչինչ չի օգնում լուծելու կառուցվածքային համակարգային խնդիրը և չի կարողանում ճանաչել այս ենթադրյալ «արտաքինությունների» համատարած բնույթը։ Հենց սա է պատճառը, որ հետերոդոքս տնտեսագետները պնդում են սոցիալական ծախսերի հետերոդոքս տեսությունը՝ նախազգուշական սկզբունքի միջոցով խնդիրը արդյունավետորեն կանխելու համար։

## Ծանոթագրություններ

## Հետագա ընթերցում

* Anderson, David A. (2019) *Environmental Economics and Natural Resource Management 5e*, https://www.routledge.com/Environmental-Economics-and-Natural-Resource-Management-5th-Edition/Anderson/p/book/9780815359036  New York: Routledge.
* Berger, Sebastian (2017) The Social Costs of Neoliberalism: Essays in the Economics of K. William Kapp. Nottingham: Spokesman.
* Berger, Sebastian (ed) (2015) The Heterodox Theory of Social Costs - by K. William Kapp. London: Routledge. 
* 
* Johnson, Paul M. Definition "A Glossary of Economic Terms"
* 
* 
* 
* 
*Jean-Jacques Laffont (2008) Externalities. In: Palgrave Macmillan (eds) The New Palgrave Dictionary of Economics. Palgrave Macmillan, London

## Արտաքին հղումներ
* ExternE – European Union project to evaluate external costs
* Econ 120 – Externalities

Կատեգորիա:Էկոլոգիա
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ