Չիկագոյի պլան

**Չիկագոյի պլան**, Միացյալ Նահանգներում դրամական և բանկային համակարգերը բարեփոխելու համապարփակ ծրագիր, որը 1933 թվականին ներկայացվեց Չիկագոյի համալսարանի տնտեսագետների կողմից։ Մեծ ճգնաժամը մասամբ առաջացել էր մասնավոր բանկերի կողմից չափազանց մեծ վարկավորման պատճառով, ուստի պլանն առաջարկում էր վերացնել մասնավոր բանկերի կողմից փողի ստեղծումը՝ մասնակի պահուստավորմամբ վարկավորման միջոցով։ Կենտրոնացված փողի ստեղծումը կկանխեր դրամական զանգվածի մեջ տեղի ունեցող տնտեսական վերելքներն ու անկումները ()։ Կոնգրեսում բազմաթիվ օրինագծեր կապված էին Չիկագոյի պլանի հետ։ Մեծ ճգնաժամից () հետո պլանը թարմացվեց Արժույթի միջազգային հիմնադրամի 2012 թվականի աշխատանքային փաստաթղթում։

## Նախապատմություն
### Շառաչուն քսանականներ
Միացյալ Նահանգներում տնտեսական աճի շրջանը՝ Շառաչուն քսանականները, նշանավորվեց սպեկուլյացիաներով և չափազանց մեծ վարկավորմամբ։ «Laissez-faire» տնտեսական քաղաքականության պայմաններում՝ ազատ վարկավորման պրակտիկաները նպաստեցին ֆինանսական պղպջակի () առաջացմանը։

Այս միջավայրում արժեթղթերի շուկայի սպեկուլյանտները լծակներ էին օգտագործում՝ մարժայի դիմաց բաժնետոմսեր գնելու համար։ Սպառողները հեշտությամբ ստանում էին վարկեր՝ ապառիկ պլանների և սպառողական վարկերի միջոցով, ինչը էլ ավելի էր խթանում սպառումն ու արտադրությունը։

Արագ տնտեսական ընդլայնումը հանգեցրեց ապրանքների և ծառայությունների գերառաջարկի։

### Մեծ ճգնաժամ
----1929 թվականի Ֆոնդային բորսայի վթարով սկսվեց Մեծ ճգնաժամը։ Դաշնային պահուստային համակարգի խորհրդի դրամավարկային վերահսկողությունն անուղղակի էր, քանի որ նրա կազմի մեջ մտնող տասներկու Դաշնային պահուստային բանկերից յուրաքանչյուրը կարող էր բաց շուկայական գործառնություններ իրականացնել առանց Խորհրդի համաձայնության։ Անբավարար կապիտալի պահուստներ ունեցող բանկերը չկարողացան կլանել վարկերի դեֆոլտներից կամ շուկայական տատանումներից բխող հնարավոր կորուստները։ Բանկերի նկատմամբ համատարած վազքը () հանգեցրեց ազգային բանկային արձակուրդի հայտարարմանը։

1933 թվականի մարտի 9-ի Արտակարգ բանկային ակտը սահմանեց բանկերի վերաբացման չափորոշիչները։ Աճեց նաև հանրային պահանջարկը ավանդների ապահովագրության նկատմամբ։

## Առաջարկ
### Չիկագոյի պլանի հիմնական դրույթներ
Պլանի հիմնական դրույթը պահանջում էր 100% պահուստավորում՝ չեկերով ստուգվող ավանդների համար, որպեսզի «մասնավոր վարկավորման գործառնությունների միջոցով արդյունավետ փողի ստեղծումն ու ոչնչացումն անհնար դառնար»։ Այլ կերպ ասած՝ պլանը նախատեսում էր առանձնացնել փողի թողարկումը դրա փոխտվությունից։

Սա, ըստ հեղինակների, թույլ կտար կանխել փողի զանգվածի ցիկլային տատանումները՝ պայմանավորված բանկային վարկերի ընդլայնմամբ կամ կրճատմամբ։ Բացի այդ, վճարային համակարգը կդառնար լիովին անվտանգ։ Այլևս չէր կարող տեղի ունենալ այնպիսի դրամական մեծ կրճատում, ինչպիսին էր 1929-1933 թվականներին։

### Հիմնական տարբերությունները լրիվ պահուստավորման այլ պլաններից
Լրիվ պահուստավորման այլ ջատագովներ, ինչպիսիք էին Քարին և Ֆիշերը, այնուամենայնիվ, թույլ կտային առևտրային բանկերին վարկեր տրամադրել խնայողական ավանդներից, պայմանով, որ այդ վարկերը չէին կարող փոխանցվել չեկի միջոցով։ Ինչպես Ֆիշերն էր ձևակերպել 1936 թվականին, բանկերն ազատ կլինեին փող տրամադրելու, «պայմանով, որ մենք այլևս թույլ չենք տա նրանց ստեղծել այն փողը, որը նրանք տրամադրում են»։

Թեև Չիկագոյի պլանը հաճախ նմանեցվում է լրիվ պահուստավորման այլ պլաններին (ինչպես, օրինակ, Ֆիշերի պլանին), դրանց միջև կային որոշ կարևոր տարբերություններ, օրինակ՝ բանկային միջնորդության առումով։ Չիկագոյի պլանը ոչ միայն պահանջում էր ընթացիկ հաշիվների ավանդների լրիվ պահուստավորում, այլև լրացուցիչ վերացնում էր մասնակի պահուստավորմամբ բանկային համակարգը որպես այդպիսին։ Սա նշանակում էր, որ բանկերն այլևս չէին կարողանա վարկեր տրամադրել խնայողական ավանդներից և իրենց վարկավորման գործառույթում կփոխարինվեին բաժնետիրական կապիտալով ֆինանսավորվող ներդրումային տրաստներով։
 	
Չիկագոյի պլանի կարևոր դրդապատճառներից մեկը բանկային հատվածի ազգայնացումը կանխելն էր, ինչը Մեծ ճգնաժամի համատեքստում ոմանց կողմից համարվում էր իրական հնարավորություն։ Այս մտահոգությունը կիսում էր նաև Ֆիշերը. «Մի խոսքով՝ ազգայնացրեք փողը, բայց մի ազգայնացրեք բանկային գործը»։

## Պատմություն
### Սկզբնաղբյուրներ (1933)
Ֆրեդերիկ Սոդդին իր 1926 թվականի գրքում առաջարկել էր 100% պահուստավորում՝ գործարքային ավանդների համար։ Ֆրանկ Նայթը՝ Չիկագոյի համալսարանի «Laissez-faire»-ի կողմնակից, իր գրախոսականում գրել է.
	

Չիկագոյի պլանն առաջարկվել է Չիկագոյի համալսարանի տնտեսագետների կողմից, որոնց թվում էին Հենրի Սայմոնսը, Գարֆիլդ Քոքսը, Աարոն Դիրեկտորը, Փոլ Դուգլասը, Ալբերտ Գ. Հարթը, Ֆրենկ Նայթը, Լլոյդ Մինթսը և Հենրի Շուլցը։

Բանկային բարեփոոխումների վերաբերյալ վեց էջանոց հուշագիրը սահմանափակ և գաղտնի տարածում է ստացել մոտ քառասուն անհատների շրջանում՝ 1933 թվականի մարտի 16-ին։ Պլանին աջակցել են այնպիսի նշանավոր տնտեսագետներ, ինչպիսիք են Ֆրենկ Հ. Նայթը, Փոլ Հ. Դուգլասը և Հենրի Ք. Սայմոնսը, ինչպես նաև Լլոյդ Մինթսը, Հենրի Շուլցը, Գարֆիլդ Վ. Քոքսը, Աարոն Դիրեկտորը և Ալբերտ Գ. Հարթը։ 

1933 թվականի մարտից նոյեմբեր ընկած ժամանակահատվածում Չիկագոյի տնտեսագետները մի շարք անհատներից մեկնաբանություններ են ստացել իրենց առաջարկի վերաբերյալ, և 1933 թվականի նոյեմբերին պատրաստվել է ևս մեկ հուշագիր։ Այս հուշագիրը ընդլայնվել է մինչև տասներեք էջ, եղել է «Դրամավարկային կառավարման երկարաժամկետ նպատակները» վերնագրով լրացուցիչ հուշագիր (յոթ էջ) և «Բանկային գործը և բիզնես ցիկլերը» վերնագրով հավելված (վեց էջ)։ 

Այս հուշագրերը մեծ հետաքրքրություն և քննարկումներ առաջացրին օրենսդիրների շրջանում։ Սակայն առաջարկված բարեփոխումները, ինչպիսիք էին պահանջարկի ավանդների վրա լրիվ պահուստների պարտադրումը, հետաձգվեցին և փոխարինվեցին ավելի քիչ արմատական միջոցներով։ 1935 թվականի բանկային ակտը ինստիտուցիոնալացրեց դաշնային ավանդների ապահովագրությունը և առևտրային ու ներդրումային բանկային գործունեության տարանջատումը։ Այն հաջողությամբ վերականգնեց հանրության վստահությունը բանկային համակարգի նկատմամբ և վերջ դրեց բանկային բարեփոխումների քննարկումներին։ 

### Ընդունելություն
Չիկագոյի պլանը նախագահ Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտին (ՖԴՌ) ներկայացվեց Հենրի Ա. Ուոլեսի կողմից՝ մեկ շաբաթվա ընթացքում։ Ֆրանկլին Ռուզվելտը Կոնգրեսից 1934 թվականին օրենսդրություն խնդրեց՝ հաստատելու հուսալի և համարժեք արժութային համակարգ։

Ընթացիկ ավանդների լրիվ պահուստավորման գաղափարը 1930-ական թվականներին պաշտպանվեց այլ տնտեսագետների կողմից, այդ թվում՝ Հարվարդի Լաուխլին Քարիի և Եյլի Իրվինգ Ֆիշերի։ Այս բարեփոխման գաղափարի ավելի ժամանակակից տարբերակը հանդիպում է «նեղ բանկինգի» () առաջարկում։

Ամերիկյան բանկիրների ասոցիացիան () զգուշացնում էր «բանկային գործի քաղաքական վերահսկողության» դեմ և մտավախություն ուներ ավելի արմատական փոփոխությունների վերաբերյալ։

## Օրենսդրական ջանքեր
Կոնգրեսը 1933 թվականի հունիսի 16-ին ընդունեց 1933 թվականի Բանկային ակտը, որով ստեղծվեց Ավանդների ապահովագրման դաշնային կորպորացիան () և Գլաս-Ստիգալի ակտի միջոցով տարանջատվեցին առևտրային և ներդրումային բանկային գործունեությունները։

### Այլընտրանքային առաջարկներ
1934 թվականին Թոմաս Ալան Գոլդսբորոն հովանավորեց HR 7157/8780 օրինագծերը՝ ստեղծելու Դաշնային դրամական մարմին, որը կունենար օրինական վճարամիջոց թողարկելու բացառիկ իրավունք։ Լաուխլին Քարին առաջարկեց մի պլան, որը գրեթե նույնական էր Չիկագոյի պլանին, բացառությամբ ճյուղային բանկային համակարգը () թույլատրելու կետի։ Այս պլանը ստացավ աջակցություն ինչպես Գանձապետարանի խորհրդականներից, այնպես էլ դրամական համակարգի զգալի փոփոխությունները պաշտպանող փորձագետներից։

### 1935 թվականի օրինագիծ
Սենատոր Բրոնսոն Մ. Քաթինգը հովանավորեց S 3744 օրինագիծը՝ հիմնված Չիկագոյի պլանի ուրվագծի վրա։ Ներկայացուցիչ Ռայթ Փաթմանը ներկայացրեց ուղեկցող օրինագիծ՝ H.R. 9855։ Ցավոք, Քաթինգը մահացավ 1935 թվականի մայիսի 6-ին։

1935 թվականի հուլիսին սենատոր Ջերալդ Նայը առաջարկեց փոխարինող օրինագիծ, որը ներառում էր Չիկագոյի պլանի տարրերը, ներառյալ 100% պահուստավորումը և կենտրոնական դրամավարկային մարմինը։

1935 թվականի Բանկային ակտը ընդունվեց 1935 թվականի օգոստոսի 19-ին։ Այն չէր ներառում 100% պահուստավորում։ Ջեյքոբ Վայները և այլ տնտեսագետներ ու քաղաքական գործիչներ կարծում էին, որ սա բարեփոխումների առաջին քայլն էր։

### Դրամավարկային բարեփոխումների ծրագիր (1939)
Երբ Ամերիկան մտավ 1937-1938 թվականների Ռեցեսիայի մեջ, սա նոր քննարկումներ առաջացրեց Չիկագոյի պլանի հիմնական տարրերի շուրջ, և 1939 թվականի հուլիսին մշակվեց նոր առաջարկ՝ վերնագրված «Դրամավարկային բարեփոխումների ծրագիր»։ Այս նախագիծը, իր շապիկի վրա, վեց ամերիկացի տնտեսագետների անուններ էր կրում՝ Փոլ Հ. Դուգլասին, Իրվինգ Ֆիշերին, Ֆրանկ Դ. Գրահամին, Էրլ Ջ. Համիլթոնին, Ուիլֆորդ Ի. Քինգին և Չարլզ Ռ. Ուիթլսիին։ Այն պնդում էր, որ 157 համալսարաններից և քոլեջներից 235 տնտեսագետներ հավանություն են տվել նախագծին, ևս 40-ը՝ «վերապահումներով», իսկ 43-ը՝ «արտահայտել են իրենց անհամաձայնությունը»։

Առաջարկը այդպես էլ չհրապարակվեց։ Թերթի մեկ օրինակ գտնվում է Եյլի համալսարանի գրադարանում։ Թերթի օրինակները, որոնց առաջին և վերջին էջերի ներքևի մասում դրված էր «ԳՐԱԴԱՐԱՆ – ԿՈԼՈՐԱԴՈՅԻ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԵՎ ՄԵՔԵՆԱՇԻՆԱԿԱՆ ՔՈԼԵՋ – ՖՈՐԹ ՔՈԼԼԻՆՍ ԿՈԼՈՐԱԴՈ» դրոշմակնիքը, շրջանառվել են Ամերիկյան դրամական ինստիտուտի 5-րդ ամենամյա դրամավարկային բարեփոխումների համաժողովում (2009 թ.), և դրանց պատկերները սկանավորվել են ինտերնետում ցուցադրելու համար։

Չիկագոյի պլանը ներկայացվեց կառավարությանը, սակայն օրենքի ուժ մեջ չմտավ****։

### 1945 թվականի Դրամավարկային կայունացման և պարտքի կրճատման ակտ
1937–1938 թվականների Ռեցեսիայից հետո Ջերի Վուրհիսը հիմնավորեց 100% պահուստավորման անհրաժեշտությունը։ 1941 թվականին ԱՄՆ տնտեսությունը աշխուժացավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետևանքով։ 1945 թվականին Վուրհիսը հովանավորեց HR 3648 օրինագիծը՝ Դրամական մարմին ստեղծելու համար։ Ջերի Վուրհիսը պարտություն կրեց 1946 թվականին՝ Ռիչարդ Նիքսոնից։

### Արժույթի միջազգային հիմնադրամի կողմից Չիկագոյի պլանի վերանայում (2012)
2012 թվականի օգոստոսին Չիկագոյի պլանին նոր ուշադրություն դարձվեց այն բանից հետո, երբ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ) հրապարակեց Ջարոմիր Բենեսի և Մայքլ Կումհոֆի աշխատանքային փաստաթուղթը։ Այդ աշխատանքում հեղինակները թարմացրել են Չիկագոյի պլանի սկզբնական առաջարկը՝ այն հարմարեցնելով այսօրվա տնտեսությանը։ 

Նրանք եզրակացնում են, որ նման համակարգի առավելությունները, ըստ հեղինակների, հետևյալն են.

* Ավելի հավասարակշռված տնտեսություն՝ առանց ներկայիս համակարգին բնորոշ տնտեսական վերելքների և անկումների:
* Բանկային վազքերի ամբողջական վերացում։
* Ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր պարտքի կտրուկ կրճատում։

Հեղինակները հենվում են տնտեսական տեսության և պատմական օրինակների վրա և նշում, որ ըստ իրենց հաշվարկների, գնաճը կլինի շատ ցածր։

## Քննադատություն
2019 թվականին, երբ հարցրին այդ աշխատանքային փաստաթղթի մասին, Քրիստին Լագարդը (ԱՄՀ-ի գործադիր տնօրենը, երբ հրապարակվեց այդ փաստաթուղթը) հայտարարեց, որ համոզված չէ, թե «մասնավոր բանկերի դերը՝ «լայն» փողի մատակարարման գործում, վերացնելը լավ գաղափար է»։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Douglas, Paul H.; Hamilton, Earl J.; Fisher, Irving; King, Willford I.; Graham, Frank D.; Whittlesey, Charles R. (July 1939), A Program for Monetary Reform (original scanned PDF), (transcript text here), archived from the original (PDF) on 26 July 2011

Կատեգորիա:Դրամական բարեփոխումներ
Կատեգորիա:Դրամավարկային քաղաքականություն