Մակրոտնտեսական անհավասարակշռության ընթացակարգ

**Մակրոտնտեսական անհավասարակշռության ընթացակարգ** (**ՄԱԸ**), Եվրոպական Միության կանոնակարգերի ամբողջություն, որը մշակված է ԵՄ անդամ պետություններում ռիսկային մակրոտնտեսական զարգացումները, ինչպիսիք են բարձր ընթացիկ հաշվի դեֆիցիտը, անկայուն արտաքին պարտքը և բնակարանային փղջակ, կանխելու և շտկելու համար։ Այն ԵՄ-ի կողմից ներդրվել է 2011 թվականի աշնանը՝ տնտեսական և ֆինանսական ճգնաժամի պայմաններում, և ուժի մեջ է մտել 2011 թվականի դեկտեմբերի 13-ին։ Տնտեսական զարգացման ծրագիրը ԵՄ «Վեցփաթեթ» օրենսդրության մաս է կազմում, որի նպատակն է ամրապնդել ԵՄ-ում և եվրագոտում մակրոտնտեսական քաղաքականության մոնիթորինգը և հսկողությունը։

## Ընթացակարգ
ՄԱԸ-ի յուրաքանչյուր տարեկան փուլի առաջին քայլը Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից պատրաստված **ահազանգման մեխանիզմի զեկույցն** է։ Հիմնվելով մեխանիկորեն չմեկնաբանվող ցուցանիշների գնահատման աղյուսակի վրա, Հանձնաժողովը որոշում է այն երկրները և խնդիրները, որոնք պահանջում են **խորը վերանայումներ**՝ հետագա տնտեսական վերլուծության համար։ Խորը ուսումնասիրությունների համար երկրներ ընտրելիս Հանձնաժողովը նաև հաշվի է առնում գնահատման աղյուսակի շրջանակներից դուրս գտնվող համապատասխան տվյալները։ Այս խորը ուսումնասիրությունների հիման վրա Հանձնաժողովը որոշում է, թե արդյոք անհավասարակշռություններ գոյություն ունեն, ինչպիսին է անհավասարակշռությունների բնույթը և դատում է՝ արդյոք դրանք շարունակական են, սրացնող, թե՞ մեղմացող։ Կախված անհավասարակշռությունների լրջությունից՝ հանձնաժողովը առաջարկում է քաղաքականության առաջարկություն՝ ՄԱԸ-ի կա՛մ «կանխարգելիչ թևի», կա՛մ «ուղղիչ թևի» շրջանակներում։

Այն երկրների դեպքում, որտեղ անհավասարակշռություն կա, բայց այն չափազանց մեծ չէ, խորը վերանայման հետագա քայլերը կիրականացվեն ՄԱԸ-ի **կանխարգելիչ թևի** շրջանակներում։ Այն ներառված է Եվրոպական կիսամյակում (ԵՄ տնտեսական քաղաքականության համակարգման տարեկան ցիկլ): Սա նշանակում է, որ ՄԱԸ-ին վերաբերող առաջարկությունը կներառվի երկրին հատուկ առաջարկությունների առաջարկների փաթեթում, որոնք նպատակ ունեն ուղեցույց տրամադրել ազգային քաղաքականության մշակման համար։

Եթե Հանձնաժողովն իր խորը վերանայման ընթացքում հայտնաբերի չափազանց անհավասարակշռության առկայություն, դա հետագայում կարող է հանգեցնել **չափազանց անհավասարակշռության ընթացակարգի** (ՉԱԸ)՝ ՄԱԸ **ուղղիչ թևի** ներքո։ Հանձնաժողովի որոշումը կկայացվի ապրիլին ներկայացված «Ազգային բարեփոխումների ծրագրի» և «Կայունության/Մերձեցման ծրագրի» լրացուցիչ վերլուծության համատեքստում։ Եթե Հանձնաժողովը այս հիմքով պարզի, որ չափազանց անհավասարակշռությունը շուտով կմեղմացվի արդյունավետ հակազդեցության միջոցառումների իրականացմամբ, նրանք կխուսափեն ՄԱԸ-ի բացումից, սակայն պետությունը դեռևս կենթարկվի «քաղաքականության իրականացման հատուկ և ուշադիր մոնիթորինգի»՝ կես տարի անց հրապարակվող առանձին զեկույցի միջոցով, որը կկատարի իրականացված գործողությունների իրական ժամանակի գնահատում և կհաստատի գործընկերների ճնշումը՝ ապահովելու համար, որ խոստացված բարեփոխումների գործողությունները ձեռնարկվեն տվյալ անդամ պետության կողմից։ Մյուս կողմից, եթե Եվրոպական կիսամյակի ավարտին դեռևս հայտնաբերվի չափազանց անհավասարակշռություն, որը վտանգում է Տնտեսական և դրամավարկային միության պատշաճ գործունեությունը և պատշաճ կերպով չի շտկվել ներկայացված ծրագրերով, Հանձնաժողովը (երկրի համար հատուկ առաջարկությունների հրապարակման հետ միաժամանակ) Խորհրդին կուղարկի հատուկ ընթացակարգային առաջարկություն՝ Տնտեսական և դրամավարկային միության պատշաճ գործունեությունը վտանգող։ Եթե Խորհուրդը իր հաջորդ նիստում որոշի հետևել Հանձնաժողովի՝ EIP բացելու առաջարկությանը, ապա համապատասխան անդամ պետությունը պետք է կարճ ժամկետում Խորհրդին և Հանձնաժողովին ներկայացնի «ուղղիչ գործողությունների ծրագիր», որը կներառի բոլոր կոնկրետ քաղաքականության գործողությունների մանրամասն ճանապարհային քարտեզ՝ ստացված Խորհրդի առաջարկությունը բավարարող համարժեք միջոցառումներ իրականացնելու կոնկրետ ժամկետներով։ Հետագայում վերահսկողությունը կուժեղացվի Հանձնաժողովի կողմից՝ համապատասխան անդամ պետության կողմից կազմվող պարբերաբար առաջընթացի մասին զեկույցների միջոցով։ Ավելորդ անհավասարակշռության ընթացակարգի կիրառումը հենվում է եվրոգոտու անդամ պետությունների համար պատժամիջոցների վրա (մինչև ՀՆԱ-ի 0.1%-ը), եթե նրանք բազմիցս չեն կարողանում համաձայնեցված գործողություններ ձեռնարկել կամ բավարար «ուղղիչ գործողությունների ծրագիր» չեն ներկայացնում։

2011 թվականի դեկտեմբերի 13-ին ՄԱԸ կանոնակարգի ուժի մեջ մտնելուց ի վեր, սակայն, Խորհուրդը երբեք չի նախաձեռնել որևէ չափազանց անհավասարակշռության ընթացակարգ։ Էլեկտրաէներգիայի ներդրման ծրագրեր (EIP) չմեկնարկելու երկու հիմնական պատճառ կա։ Առաջին պատճառն այն էր, որ 2013–15 թվականներին չափազանց անհավասարակշռություն ունեցող յոթ նահանգներից բոլորին հաջողվել է ներկայացնել բավարար հակազդեցության միջոցներ՝ հաջորդ տարվա բարեփոխումների ծրագիրը ներկայացնելիս։ Երկրորդ պատճառն այն էր, որ ամենաանկայուն և անհավասարակշիռ «ծրագրային երկրները» իրենց անհավասարակշռությունների գագաթնակետին մակրոտնտեսական ֆինանսական աջակցություն էին ստանում EFSM/EFSF/ESM/IMF-ից կամ ԵՄ վճարային հաշվեկշռի ծրագրից, ուստի ընդհանրապես չէին ընդգրկվում մակրոտնտեսական անհավասարակշռության և չափազանց անհավասարակշռության ընթացակարգերով (փոխարենը խստորեն վերահսկվում էին իրենց մակրոտնտեսական ֆինանսական օգնության ծրագրով): 2013 թվականին «Ծրագրի երկրների» ցանկում ընդգրկված էին Կիպրոսը, Հունաստանը, Իռլանդիան, Պորտուգալիան և Ռումինիան։ Համեմատության համար, Իսպանիան 2013 թվականին չէր համարվում «Ծրագրային երկիր», քանի որ ֆինանսական օգնություն էր ստանում միայն բանկերի վերակապիտալիզացիայի համար և ոչ թե որևէ մակրոտնտեսական ֆինանսական օգնություն։

## Իրականացում
Մակրոտնտեսական անհավասարակշռության ընթացակարգն առաջին անգամ գործարկվել է 2012 թվականի փետրվարին «Զգուշացման մեխանիզմի զեկույցի» հրապարակմամբ։ Հաշվետվության մեջ ներկայացված վերլուծության հիման վրա Եվրոպական հանձնաժողովը խորը ուսումնասիրություններ է անցկացրել ԵՄ տասներկու անդամ պետությունների համար։ Ներառված երկրներն էին՝ Բելգիան, Բուլղարիան, Կիպրոսը, Դանիան, Ֆինլանդիան, Ֆրանսիան, Իտալիան, Հունգարիան, Սլովենիան, Իսպանիան, Շվեդիան և Միացյալ Թագավորությունը։ Վերլուծությունը հաստատել է, որ այս ԵՄ անդամ պետությունները բախվել են տարբեր բնույթի մակրոտնտեսական անհավասարակշռությունների։ Սակայն դրանցից ոչ մեկը չափազանցված չհամարվեց, հետևաբար, չափազանց անհավասարակշռության ընթացակարգ չմեկնարկեց։ Այնուամենայնիվ, ակտիվացվել է ՄԱԸ-ի «կանխարգելիչ թևը», որի շրջանակներում անհավասարակշռություններին ուղղված առաջարկվող քաղաքականության արձագանքները ներառվեցին Եվրոպական կիսամյակի շրջանակներում անդամ պետություններին ուղղված երկրին հատուկ առաջարկությունների փաթեթում։ Այս առաջարկությունները հաստատվել են Եվրոպական խորհրդի կողմից հունիսին, իսկ հետագայում՝ Նախարարների խորհրդի կողմից 2012 թվականի հուլիսին։

2012 թվականի նոյեմբերի 28-ին հրապարակվել է տագնապի մեխանիզմի երկրորդ զեկույցը։ Հաշվետվության հիման վրա Հանձնաժողովը որոշել է վերանայել 2012 թվականին սկզբնապես վերանայված տասներկու անդամ պետությունների առաջընթացը։ Հետևաբար, նրանք բոլորը կրկին ընտրվել են խորը վերանայման համար։ Բացի այդ, Հանձնաժողովը նաև սկսել է խորը ուսումնասիրություններ Մալթայի և Նիդեռլանդների համար։ 2013 թվականի ապրիլի 10-ին Հանձնաժողովը հրապարակեց խորը ուսումնասիրությունները և եզրակացրեց, որ Իսպանիայում և Սլովենիայում գոյություն ունեն չափազանց անհավասարակշռություններ։ Սակայն 2013 թվականի մայիսի 14-ի իր նիստում Եվրոպական Միության Խորհուրդը հայտարարել է, որ Եվրոպական հանձնաժողովը նախ պետք է վերանայի այս երկրների ազգային բարեփոխումների ծրագրերը, և դրա հիման վրա կգնահատվի, թե արդյոք անհրաժեշտ են լրացուցիչ քաղաքականության միջոցառումներ։ Սլովենիայի վարչապետը մայիսի 23-ին հայտարարել է.2013 թվականի մայիսի 29-ին, Իսպանիայի և Սլովենիայի ազգային բարեփոխումների ծրագրերի վերանայումից հետո, Հանձնաժողովը այդ ծրագրերը բավարար է համարել և, հետևաբար, ձեռնպահ մնաց Իսպանիայի և Սլովենիայի նկատմամբ չափազանց անհավասարակշռության ընթացակարգ սկսելուց:

2013 թվականի նոյեմբերին հրապարակված տագնապի մեխանիզմի երրորդ զեկույցում Հանձնաժողովը հայտարարել է արդեն իսկ ուսումնասիրության տակ գտնվող երկրների խորը վերանայումների նոր փուլի մասին, սակայն ընդլայնել է այդ վերանայումները՝ ներառելով Գերմանիան, Խորվաթիան և Լյուքսեմբուրգը, ինչպես նաև Իռլանդիան՝ իր օգնության ծրագրից դուրս գալուց անմիջապես հետո։ 2014 թվականի մարտին հանձնաժողովը եզրակացրել է, որ Դանիայում, Մալթայում և Լյուքսեմբուրգում անհավասարակշռություններ չեն հայտնաբերվել, մինչդեռ մնացած երկրներում անհավասարակշռություններ կան։ Իսպանիայում անհավասարակշռությունները այլևս չափազանց չէին համարվում։ Սակայն Իտալիայում, Խորվաթիայում և Սլովենիայում անհավասարակշռությունները գնահատվեցին որպես չափազանց մեծ, և 2014 թվականի հունիսին որոշումներ պետք է կայացվեին հետագա քայլերի վերաբերյալ՝ ՄԻՊ-ի շրջանակներում, ինչը նշանակում է, որ այդ երեք երկրները ռիսկի են ենթարկվում բախվել ՄԱԸ-ների բացմանը։ Եվրոպական ինտեգրացիոն նախագծերի բացման կամ չբացման վերաբերյալ Հանձնաժողովի և Խորհրդի համատեղ որոշումը կկայացվի Եվրոպական կիսամյակի համատեքստում երկրին հատուկ առաջարկությունների հրապարակման հետ մեկտեղ։ 2014 թվականի հունիսի 2-ին Հանձնաժողովը հայտարարեց չափազանց անհավասարակշռություն ունեցող երեք երկրների համար. «Մենք պարզել ենք, որ նրանց ազգային բարեփոխումների ծրագրերը համապատասխանաբար լուծում են մարտ ամսին մեր կողմից նշված հիմնական մարտահրավերները: Ահա թե ինչու չի առաջարկվում այս երեք անդամ պետությունների համար սկսել չափազանց անհավասարակշռության ընթացակարգը: Այնուամենայնիվ, մենք շատ ուշադիր կհետևենք այսօրվա մանրամասն «Երկրի համար հատուկ առաջարկությունների» իրականացմանը, որպեսզի նույն աջակցությունը տրամադրենք այս երկրներում բարեփոխումների գործընթացին, ինչպես անցյալ տարվա ընթացքում արել ենք Իսպանիայի և Սլովենիայի համար, որտեղ առաջընթացը շատ խրախուսական է եղել»:

### Չափազանց անհավասարակշռության հսկողության զեկույցների ցանկ
Ստորև թվարկված այս հսկողության զեկույցները, որոնք պարբերաբար հրապարակվում են Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից՝ *չափազանց անհավասարակշռության* մեջ գտնվող պետությունների համար, մշակվել են մեղմացնող բարեփոխումների իրականացման երկրին բնորոշ առաջընթացը ստուգելու համար (ինչպես նշված է նրանց տարեկան *Ազգային բարեփոխումների ծրագրի* զեկույցում): Յուրաքանչյուր նահանգ նշում է ընդլայնված հսկողության ժամանակահատված, որը տևում է այն պահից, երբ Հանձնաժողովը տեղեկացել է *չափազանց անհավասարակշռության* գոյության մասին, մինչև այն պահը, երբ նրանց *խորը վերանայման* զեկույցը (հրապարակվում է ամեն տարի փետրվար/մարտ ամիսներին) պարզում է, որ *չափազանց անհավասարակշռությունը* այլևս գոյություն չունի։

* Իսպանիա (2013 թվականի ապրիլ – 2014 թվականի մարտ):
* Սլովենիա (2013 թվականի ապրիլ – 2015 թվականի փետրվար):
* Խորվաթիա (2014 թվականի մարտ – շարունակական):
* Իտալիա (2014 թվականի մարտ – շարունակական):
* Ֆրանսիա (դեկտեմբեր 2014 – շարունակական):
* Բուլղարիա (փետրվար 2015 – շարունակական)
* Պորտուգալիա (փետրվար 2015 – շարունակական)

## Հաշվարկային աղյուսակ
Զգուշացման մեխանիզմի զեկույցի ցուցատախտակը ներկայումս կազմված է տասնմեկ ցուցանիշներից, որոնք վերահսկում են արտաքին անհավասարակշռությունները և մրցունակությունը, ինչպես նաև ներքին անհավասարակշռությունները։ Հաշվետվության աղյուսակում ներկայացված ցուցանիշները ապահովում են կարճաժամկետ հեռանկարում ի հայտ եկող անհավասարակշռությունների վաղ հայտնաբերումը՝ բացի կառուցվածքային և երկարաժամկետ միտումներից առաջացող անհավասարակշռություններից։ 2015 թվականից ի վեր, գնահատման աղյուսակը ներառում է 14 գլխավոր ցուցանիշներ, որոնց համար սահմանվել են ինդիկատիվ շեմեր։ Բացի այդ, գնահատման աղյուսակը ներառում է 28 օժանդակ ցուցանիշներ՝ առանց շեմերի, որոնք օգնում են որակել դրա տնտեսական ընթերցումը։

Վարկանիշային աղյուսակի տեսքը հետևյալն է.

**Արտաքին անհավասարակշռություններ և մրցունակություն**

* Ընթացիկ հաշվի մնացորդի 3 տարվա միջին ցուցանիշը ՀՆԱ-ի նկատմամբ՝ +6% և -4% ինդիկատիվ շեմով։
* Զուտ միջազգային ներդրումային դիրքը (ԶՄՆ) ՀՆԱ-ի տոկոսային հարաբերությամբ՝ -35% ինդիկատիվ շեմով։ ԶՄՆ-ը ցույց է տալիս երկրի արտաքին ֆինանսական ակտիվների և արտաքին ֆինանսական պարտավորությունների միջև եղած տարբերությունը։
* Արտահանման շուկայի մասնաբաժինների 5 տարվա տոկոսային փոփոխությունը՝ չափված արժեքներով, -6% ինդիկատիվ շեմով։
* Միավորի աշխատանքի անվանական արժեքի 3 տարվա տոկոսային փոփոխությունը՝ +9% ինդիկատիվ շեմերով եվրոգոտու երկրների համար և +12%՝ ոչ եվրոգոտու երկրների համար։
* Իրական արդյունավետ փոխարժեքների (ԻԱՓ) 3 տարվա տոկոսային փոփոխությունը՝ հիմնված ՀՍԳԻ դեֆլյատորների վրա, 41 այլ արդյունաբերական երկրների համեմատ, եվրոգոտու երկրների համար -/+5% և եվրոգոտու անդամ չհանդիսացող երկրների համար -/+11% ինդիկատիվ շեմերով։ ՄԱԱԱ-ը ցույց է տալիս գնային մրցունակությունը հիմնական առևտրային գործընկերների համեմատ։

**Ներքին անհավասարակշռություններ**

* մասնավոր հատվածի պարտքը (համախմբված) որպես ՀՆԱ-ի տոկոս, 133% ինդիկատիվ շեմով։
* մասնավոր հատվածի վարկային հոսքը (համախմբված) որպես ՀՆԱ-ի տոկոս, 15% ինդիկատիվ շեմով։
* դեֆլյացված բնակարանների գների տարեկան տոկոսային փոփոխությունը՝ 6% ինդիկատիվ շեմով։
* պետական հատվածի պարտքը որպես ՀՆԱ տոկոս, 60% ինդիկատիվ շեմով։
* ֆինանսական հատվածի ընդհանուր ֆինանսական պարտավորությունների տարեկան տոկոսային փոփոխությունը՝ 16.5% ինդիկատիվ շեմով։

**Սոցիալական ցուցանիշներ**

* Գործազրկության մակարդակի 3-ամյա միջին ցուցանիշը՝ 10% ինդիկատիվ շեմով։
* Ակտիվության մակարդակի 3-ամյա փոփոխությունը՝ -0.2 տոկոսային կետի ինդիկատիվ շեմով։
* Երկարաժամկետ գործազրկության մակարդակի 3-ամյա փոփոխությունը՝ 0.5 տոկոսային կետի ինդիկատիվ շեմով։
* Երիտասարդների գործազրկության մակարդակի 3-ամյա փոփոխությունը՝ 2 տոկոսային կետի ինդիկատիվ շեմով։

## Իրավական հիմք
Մակրոտնտեսական անհավասարակշռության ընթացակարգը հիմնված է երկու կանոնակարգերի վրա, որոնք ԵՄ-ում տնտեսական կառավարումը բարելավելու «վեցփաթեթի» մաս են կազմում։ Առաջինը 1176/2011 կանոնակարգն է, որը սահմանում է հսկողության ընթացակարգի մանրամասները և ընդգրկում է ԵՄ բոլոր անդամ պետությունները։ Երկրորդը 1174/2011 կանոնակարգն է, որը կենտրոնանում է կիրառման վրա, ներառյալ պատժամիջոցների հնարավորությունը, և վերաբերում է միայն եվրոգոտու անդամ պետություններին։

## ՄԱԸ-ի հիմքում ընկած վիճակագրության որակ
Եվրոպական Միության  խորհուրդը ԵՄ վիճակագրության վերաբերյալ իր 2015 թվականի եզրակացություններում հիշեցրել է, որ մակրոտնտեսական անհավասարակշռությունների ընթացակարգը պետք է հիմնված լինի հիմնավոր և ներդաշնակեցված պաշտոնական վիճակագրության վրա։ Խորհուրդը ողջունել է ԵՏՄ-ի և Կենտրոնական բանկերի եվրոպական համակարգի սերտ համագործակցությունը՝ օգտագործելով առկա ֆորումները, մակրոտնտեսական անհավասարակշռությունների ընթացակարգի (ՄԱԱ) հիմքում ընկած վիճակագրության հուսալիությունն ու դրանց համեմատելիությունն ապահովելու գործում, ողջունեց ՄԱԱ վիճակագրության վերաբերյալ ԵՏՄ-ԵՏՍԿԲ առաջին որակի զեկույցի կազմումը և խրախուսեց երկու վիճակագրական համակարգերին բարձր առաջնահերթություն տալ այս ծրագրի առաջխաղացմանը։

Եվրոպական վիճակագրությունը մշակվում, արտադրվում և տարածվում է իրենց համապատասխան իրավասության շրջանակներում՝

* Եվրոպական վիճակագրական համակարգ (ԵՎՀ)՝ սահմանված Եվրոպական խորհրդարանի և Խորհրդի 2009/223 կանոնակարգի 4-րդ հոդվածով
* Կենտրոնական բանկերի եվրոպական համակարգը (ԵԿԲ)՝ կատարելով իրենց վիճակագրական գործառույթը Կենտրոնական բանկերի եվրոպական համակարգի և Եվրոպական կենտրոնական բանկի կանոնադրության 5-րդ հոդվածի հիման վրա։

Համաձայն Եվրոպական վիճակագրական կոմիտեի և Եվրոպական կենտրոնական բանկի միջև կնքված փոխըմբռնման հուշագրի եվրոպական վիճակագրություն արտադրող երկու համակարգերը համագործակցում են ռազմավարական մակարդակով Եվրոպական վիճակագրական ֆորումում (ԵՎՖ), իսկ գործառնական հարթակը Դրամավարկային, ֆինանսական և վճարային հաշվեկշռի վիճակագրության կոմիտեն է:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Եվրոպական հանձնաժողով. ՄԱԸ խորը ուսումնասիրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպական միության իրավունք
Կատեգորիա:Եվրոպական միության քաղաքականություն