Գնահատման հիման վրա շուկայական հաշվառում

**Շուկայական** արժեքի հաշվառումը (**MTM** կամ **M2M**) կամ **արդար արժեքի հաշվառումն** ակտիվի կամ պարտավորության «արդար արժեքի» հաշվառումն է՝ հիմնվելով ընթացիկ շուկայական գնի կամ նմանատիպ ակտիվների և պարտավորությունների գնի վրա, կամ հիմնվելով մեկ այլ օբյեկտիվորեն գնահատված «արդար» արժեքի վրա։ Արդար արժեքի հաշվառումը Միացյալ Նահանգներում ընդհանուր առմամբ ընդունված հաշվապահական սկզբունքների (GAAP) մաս է կազմել 1990-ականների սկզբից ի վեր։ Դրա չօգտագործումը համարվում է Օրինջ շրջանի սնանկության պատճառ,չնայած դրա օգտագործումը համարվում է Էնրոնի սկանդալի և ընկերության վերջնական սնանկացման, ինչպես նաև Արթուր Անդերսեն հաշվապահական ընկերության փակման պատճառներից մեկը։

Շուկայական արժեքի հիման վրա հաշվարկը կարող է փոխել հաշվեկշռի արժեքները՝ շուկայի պայմանների փոփոխությանը զուգընթաց։ Ի հակադրություն, պատմական արժեքի հաշվառումը, որը հիմնված է անցյալի գործարքների վրա, ավելի պարզ է, ավելի կայուն և հեշտ է իրականացնել, բայց չի ներկայացնում ներկայիս շուկայական արժեքը։ Այն փոխարենը ամփոփում է անցյալի գործարքները։ Շուկայական գների հիման վրա հաշվարկը կարող է անկայուն դառնալ, եթե շուկայական գները մեծապես տատանվեն կամ փոխվեն անկանխատեսելիորեն։ Գնորդներն ու վաճառողները կարող են մի շարք կոնկրետ դեպքեր բերել, երբ դա տեղի է ունենում, այդ թվում՝ ապագա եկամուտներն ու ծախսերը ճշգրիտ և համատեղ գնահատելու անկարողությունը, որը հաճախ պայմանավորված է անհուսալի տեղեկատվությամբ, կամ դրամական հոսքերի և եկամուտների վերաբերյալ չափազանց լավատեսական կամ չափազանց հոռետեսական սպասումներով։

## Պատմություն և զարգացում

1800-ական թվականներին ԱՄՆ-ում շուկայական արժեքին համապատասխան գնահատական տալը հաշվապահների սովորական պրակտիկա էր։ Սա մեղադրվել է Մեծ ճգնաժամին նախորդող հաճախակի ռեցեսիաների և բանկերի փլուզման մեջ։ Արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողովը նախագահ Ֆրանկլին Ռուզվելտին ասաց, որ նա պետք է ազատվի դրանից, ինչը նա արեց 1938 թվականին։ Սակայն 1980-ականներին այս պրակտիկան տարածվեց խոշոր բանկերում և կորպորացիաներում, և 1990-ականներից սկսած՝ շուկայական հաշվառումը սկսեց հանգեցնել սկանդալների։

Սկզբնական պրակտիկան հասկանալու համար հաշվի առեք, որ ֆյուչերսային առևտրականը, հաշիվ (կամ «դիրք») բացելիս, բորսայում ավանդ է դնում գումար, որը կոչվում է «մարժա»։ Սա նախատեսված է փոխանակումը կորուստներից պաշտպանելու համար։ Յուրաքանչյուր առևտրային օրվա վերջում պայմանագիրը գնահատվում է իր ներկայիս շուկայական արժեքով։ Եթե առևտրականը գործարքի հաղթող կողմում է, ապա նրա պայմանագրի արժեքն այդ օրը աճել է, և բորսան այդ շահույթը վճարում է նրա հաշվին։ Ի հակադրություն, եթե նրա պայմանագրի շուկայական գինը նվազել է, բորսան գանձում է գումար նրա այն հաշվից, որը պահում է ավանդված մարժան։ Եթե այս հաշվի մնացորդը պակաս է հաշիվը պահպանելու համար անհրաժեշտ ավանդից, առևտրականը պետք է անմիջապես լրացուցիչ մարժա մուծի հաշվին՝ հաշիվը պահպանելու համար («մարժայի կանչ»): (Չիկագոյի ապրանքային բորսան, անելով ավելին, դիրքերը շուկա է ներկայացնում օրը *երկու անգամ* ՝ ժամը 10:00-ին և 14:00-ին)։

Ի տարբերություն դրա, արտաբորսայական (OTC) ածանցյալները գնորդների և վաճառողների միջև բանաձևերի վրա հիմնված ֆինանսական պայմանագրեր են և չեն առևտրվում բորսաներում, ուստի դրանց շուկայական գները չեն սահմանվում որևէ ակտիվ, կարգավորվող շուկայական առևտրի միջոցով։ Հետևաբար, շուկայական արժեքները օբյեկտիվորեն որոշված կամ հեշտությամբ հասանելի չեն (ածանցյալ պայմանագրերի գնորդներին սովորաբար տրամադրվում են համակարգչային ծրագրեր, որոնք հաշվարկում են շուկայական արժեքները՝ հիմնվելով ակտիվ շուկաներից մուտքագրված տվյալների և տրամադրված բանաձևերի վրա): Իրենց վաղ զարգացման ընթացքում արտաբորսայական ածանցյալները, ինչպիսիք են տոկոսադրույքների սվոփերը, հաճախ չէին շուկայական արժեքով գնահատվում։ Գործարքները վերահսկվում էին եռամսյակային կամ տարեկան հիմունքներով, երբ ճանաչվում էին շահույթները կամ վնասները, կամ փոխանակվում էին վճարումները։

Քանի որ շուկայական արժեքի գնահատման պրակտիկան ավելի ու ավելի շատ էր օգտագործվում կորպորացիաների և բանկերի կողմից, նրանցից ոմանք, կարծես, հասկացան, որ սա հաշվապահական խարդախություն կատարելու գայթակղիչ միջոց էր, հատկապես, երբ շուկայական գինը չէր կարող օբյեկտիվորեն որոշվել (քանի որ չկար իրական ամենօրյա շուկա, կամ ակտիվի արժեքը ստացվում էր այլ առևտրային ապրանքներից, ինչպիսիք են նավթի ֆյուչերսները), ուստի ակտիվները «գնահատվում էին մոդելավորման համար» հիպոթետիկ կամ սինթետիկ եղանակով՝ օգտագործելով ֆինանսական մոդելավորումից ստացված գնահատված գնահատականները, և երբեմն էլ մանիպուլյատիվ եղանակով՝ կեղծ գնահատականներ ստանալու համար։ Այս կերպ «mark-to-market» մեթոդի ամենաաղմկոտ կիրառումը Էնրոնի սկանդալն էր։

Էնրոնի սկանդալից հետո, 2002 թվականին ԱՄՆ-ում Սարբեյնս-Օքսլիի օրենքով փոփոխություններ կատարվեցին շուկայական արժեքի գնահատման մեթոդում։ Օրենքը ազդեց շուկայական արժեքի վրա՝ ստիպելով ընկերություններին ներդնել ավելի խիստ հաշվապահական չափորոշիչներ։ Ավելի խիստ չափանիշները ներառում էին ավելի հստակ ֆինանսական հաշվետվություններ, խարդախությունը կանխելու և հայտնաբերելու համար ավելի ուժեղ ներքին վերահսկողություն, ինչպես նաև աուդիտորի անկախություն։ Բացի այդ, Արժեթղթերի և Բորսաների Հանձնաժողովի (SEC) կողմից ստեղծվել է Հանրային Ընկերության Հաշվապահական Վերահսկողության Խորհուրդ (PCAOB)՝ աուդիտները վերահսկելու նպատակով։ Սարբեյնս-Օքսլիի օրենքը նաև սահմանեց ավելի խիստ պատժամիջոցներ խարդախության համար, ինչպիսիք են՝ խարդախություն կատարելու համար նախատեսված բանտարկության խստացված ժամկետները և տուգանքները։ Չնայած օրենքը ստեղծվել էր ներդրողների վստահությունը վերականգնելու համար, կանոնակարգերի ներդրման ծախսերը ստիպեցին շատ ընկերություններ խուսափել Միացյալ Նահանգների ֆոնդային բորսաներում գրանցվելուց։

Ներքին եկամուտների օրենսգրքի 475-րդ բաժինը պարունակում է հարկման համար շուկայական արժեքին համապատասխան հաշվապահական հաշվառման մեթոդի կանոնը: 475-րդ բաժինը սահմանում է, որ որակյալ արժեթղթերի դիլերները, որոնք ընտրում են շուկայական արժեքի գնահատման մոտեցումը, պետք է ճանաչեն շահույթը կամ վնասը այնպես, կարծես գույքը վաճառվել է իր արդար շուկայական արժեքով տարվա վերջին աշխատանքային օրը, և ցանկացած շահույթ կամ վնաս պետք է հաշվի առնվի այդ տարվա համար։ Բաժինը նաև նախատեսում է, որ ապրանքների դիլերները կարող են ընտրել շուկայական արժեքի հիման վրա գնահատման մոտեցում ցանկացած ապրանքի (կամ դրա ածանցյալների) համար, որը ակտիվորեն առևտրվում է (այսինքն՝ որի համար գոյություն ունի կայացած ֆինանսական շուկա, որը բավարար հիմք է ապահովում արդար շուկայական արժեքը որոշելու համար՝ տարածելով բրոքերների/դիլերների գնային գնանշումները կամ վերջին գործարքներից ստացված իրական գները):

## ՖԱՍ 115
Ֆինանսական հաշվապահական հաշվառման ստանդարտների թիվ 115 հաշվետվությունը *,* որը հայտնի է որպես «FAS 115», հաշվապահական հաշվառման ստանդարտ է, որը հրապարակվել է 1993 թվականի մայիսին Ֆինանսական հաշվապահական հաշվառման ստանդարտների խորհրդի (FASB) կողմից և ուժի մեջ է մտել 1993 թվականի դեկտեմբերի 15-ից հետո սկսվող ֆինանսական տարիներ ունեցող կազմակերպությունների համար։

FAS 115-ը վերաբերում է հեշտությամբ որոշելի արդար արժեք ունեցող բաժնետիրական արժեթղթերում ներդրումների և պարտքային արժեթղթերում բոլոր ներդրումների հաշվառմանը և հաշվետվություններին։ Այդ ներդրումները պետք է դասակարգվեն երեք կատեգորիայի և հաշվառվեն հետևյալ կերպ.

* Պարտքային արժեթղթերը, որոնք կազմակերպությունն ունի մինչև մարման ժամկետը պահելու դրական մտադրություն և կարողություն, դասակարգվում են որպես «մինչև մարման ժամկետը պահվող» արժեթղթեր և հաշվառվում են ամորտիզացված արժեքով՝ հանած արժեզրկումը։ (Ամորտիզացիան վերաբերում է վճարումների բաշխմանը մի քանի ժամանակահատվածների ընթացքում։)
* Պարտքային և բաժնետիրական արժեթղթերը, որոնք գնվում և պահվում են հիմնականում մոտ ապագայում վաճառելու նպատակով, դասակարգվում են որպես «առևտրային» արժեթղթեր և հաշվառվում են իրական արժեքով՝ եկամուտների մեջ ներառելով չիրացված շահույթն ու վնասը։
* Պարտքային և բաժնետիրական արժեթղթերը, որոնք չեն դասակարգվում որպես մինչև մարման ժամկետը պահվող արժեթղթեր կամ առևտրային արժեթղթեր, դասակարգվում են որպես «վաճառքի համար մատչելի» արժեթղթեր և ներկայացվում են իրական արժեքով, ընդ որում՝ չիրացված շահույթն ու վնասները բացառվում են եկամուտներից և ներկայացվում են բաժնետերերի սեփական կապիտալի առանձին բաղադրիչում (Այլ համապարփակ եկամուտ):

## ՖԱՍ 124
Ֆինանսական հաշվապահական հաշվառման ստանդարտների թիվ 124 հաշվետվությունը՝ *«Ոչ առևտրային կազմակերպությունների կողմից պահվող որոշակի ներդրումների հաշվառումը»*, որը հայտնի է որպես «FAS 124», հաշվապահական հաշվառման ստանդարտ է, որը հրապարակվել է FASB-ի կողմից 1995 թվականի նոյեմբերին և ուժի մեջ է մտել 1995 թվականի դեկտեմբերի 15-ից հետո սկսվող ֆինանսական տարիներ ունեցող կազմակերպությունների համար։

FAS 124-ը պահանջում է, որ հեշտությամբ որոշելի արդար արժեք ունեցող բաժնետիրական արժեթղթերում ներդրումների և պարտքային արժեթղթերում բոլոր ներդրումների համար ոչ առևտրային կազմակերպությունը պետք է դրանք ներկայացնի արդար արժեքով՝ շահույթն ու վնասը ներառելով գործունեության հաշվետվությունում։ Փոքր բացառություն է արվում՝ ոչ առևտրային կազմակերպության համար մինչև մարման ժամկետը պահվող սահմանափակ հաշվառումը թույլատրելու համար, եթե նույն ոլորտում գործունեություն են ծավալում համեմատելի բիզնես սուբյեկտներ։

## ՖԱՍ 157 / ԱՍՑ 820
Ֆինանսական հաշվապահական հաշվառման ստանդարտների թիվ 157 հաշվետվությունը՝ *«Արդար արժեքի չափումներ*», որը հայտնի է որպես «ՖԱՍ 157», հաշվապահական հաշվառման ստանդարտ էր, որը հրապարակվել է FASB-ի կողմից 2006 թվականի սեպտեմբերին և ուժի մեջ է մտել 2007 թվականի նոյեմբերի 15-ից հետո սկսվող ֆինանսական տարիներ ունեցող կազմակերպությունների համար։ Հաշվապահական ստանդարտների կոդավորման համաձայն՝ FASB-ի արդար արժեքի հաշվապահական ուղեցույցը վերակոդավորվել է որպես ASC թեմա 820։

ՖԱՍ 157 հայտարարությունն ընդգրկում է հետևյալը.

* Արդար արժեքի սահմանման պարզությունը։
* Արդար արժեքի չափումներում օգտագործվող տեղեկատվության աղբյուրը դասակարգելու համար օգտագործվող արդար արժեքի հիերարխիա (այսինքն՝ շուկայական կամ ոչ շուկայական):
* Արդար արժեքով չափվող ակտիվների և պարտավորությունների ընդլայնված բացահայտման պահանջները, և
* Երկարատև հաշվապահական ենթադրության փոփոխություն, որ ակտիվի կամ պարտավորության չափման ամսաթվին հատուկ *գործարքի գինը* հավասար է դրա նույն չափման ամսաթվին հատուկ *իրական արժեքին*։
* Պարզաբանում, որ գնահատման մեջ պետք է ներառվեն վարկային ռիսկի փոփոխությունները (թե՛ գործընկերոջ, թե՛ ընկերության սեփական վարկային վարկանիշի):

ՖԱՍ 157-ը սահմանում է «իրական արժեքը» որպես՝ «Գին, որը կստացվեր ակտիվը վաճառելու կամ պարտավորությունը փոխանցելու համար չափման ամսաթվին շուկայի մասնակիցների միջև կանոնավոր գործարքում»։

ՖԱՍ 157-ը կիրառվում է միայն այն դեպքում, երբ հաշվապահական հաշվառման մեկ այլ կանոն պահանջում կամ թույլ է տալիս այդ միավորի համար իրական արժեքի չափում։ Չնայած ՖԱՍ 157-ը չի ներմուծում որևէ նոր պահանջ, որը պարտադրում է արդար արժեքի օգտագործումը, այնուամենայնիվ, ներկայացված սահմանումը որոշակի կարևոր տարբերություններ է ներմուծում։

Նախ, այն հիմնված է ելքի գնի վրա (ակտիվի համար՝ այն գինը, որով այն կվաճառվի (առաջարկի գին)), այլ ոչ թե մուտքի գնի (ակտիվի համար՝ այն գինը, որով այն կգնվի (առաջարկի գին)), անկախ նրանից, թե կազմակերպությունը պլանավորում է պահել ակտիվը ներդրման համար, թե վերավաճառել այն հետագայում։

Երկրորդ, ՖԱՍ 157-ը ընդգծում է, որ իրական արժեքը հիմնված է շուկայի վրա, այլ ոչ թե կազմակերպությանը բնորոշ։ Այսպիսով, ակտիվների ձեռքբերողին հաճախ բնորոշ լավատեսությունը պետք է փոխարինվի այն սկեպտիցիզմով, որը սովորաբար բնութագրում է անտարբեր, ռիսկից խուսափող գնորդին։

ՖԱՍ 157-ի արդար արժեքի հիերարխիան հիմք է հանդիսանում ստանդարտի հասկացությունների համար։ Հիերարխիան դասակարգում է արդար արժեքները որոշելու համար օգտագործված տեղեկատվության որակը և հուսալիությունը, որտեղ 1-ին մակարդակի մուտքային տվյալները ամենահուսալիներն են, իսկ 3-րդ մակարդակի մուտքային տվյալները՝ ամենաքիչ հուսալիները։ Նույն ակտիվներն ու պարտավորությունները ներառող գործարքների (օրինակ՝ գնանշված գների) ուղղակի դիտարկումների, այլ ոչ թե ենթադրությունների վրա հիմնված տեղեկատվությունը ապահովում է ավելի բարձր հուսալիություն, մինչդեռ չդիտարկվող տվյալների կամ հաշվետու կազմակերպության սեփական ենթադրությունների վրա հիմնված մուտքային տվյալները, որոնք հիմնված են շուկայի մասնակիցների կողմից օգտագործվող ենթադրությունների վերաբերյալ, ամենաքիչ հուսալին են։ Վերջինիս բնորոշ օրինակ են մասնավոր ընկերության բաժնետոմսերը, որոնց արժեքը հիմնված է կանխատեսվող դրամական հոսքերի վրա։

Խնդիրներ կարող են առաջանալ, երբ շուկայական չափումը ճշգրիտ չի ներկայացնում հիմքում ընկած ակտիվի իրական արժեքը։ Սա կարող է տեղի ունենալ, երբ ընկերությունը ստիպված է լինում հաշվարկել այդ ակտիվների կամ պարտավորությունների վաճառքի գինը անբարենպաստ կամ անկայուն ժամանակներում, ինչպիսին է ֆինանսական ճգնաժամը ։ Օրինակ, եթե իրացվելիությունը ցածր է կամ ներդրողները վախենում են, բանկի ակտիվների ներկայիս վաճառքի գինը կարող է շատ ավելի ցածր լինել, քան սովորական իրացվելիության պայմաններում առկա արժեքը։ Արդյունքը կլինի բաժնետերերի կապիտալի նվազումը։ Այս դեպքը տեղի է ունեցել 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամի ժամանակ, երբ բանկերի հաշվեկշռում պահվող շատ արժեթղթեր չէին կարող արդյունավետորեն գնահատվել, քանի որ շուկաները անհետացել էին դրանցից։ Սակայն 2009 թվականի ապրիլին Ֆինանսական հաշվապահական հաշվառման ստանդարտների խորհուրդը (FASB) քվեարկեց և հաստատեց նոր ուղեցույցներ, որոնք թույլ կտան գնահատումը հիմնել կարգավորված շուկայում ստացված գնի վրա, այլ ոչ թե հարկադիր լիկվիդացիայի վրա՝ սկսած 2009 թվականի առաջին եռամսյակից։

Չնայած ՖԱՍ 157-ը չի պահանջում իրական արժեքի կիրառում ակտիվների որևէ նոր դասի համար, այն վերաբերում է այն ակտիվներին և պարտավորություններին, որոնք գրանցվում են իրական արժեքով՝ համաձայն այլ կիրառելի կանոնների: Հաշվապահական կանոնները, որոնց համաձայն ակտիվներն ու պարտավորությունները պահվում են իրական արժեքով, բարդ են։ Փոխադարձ ֆոնդերը և արժեթղթերի ընկերությունները տասնամյակներ շարունակ գրանցել են ակտիվները և որոշ պարտավորություններ իրական արժեքով՝ համաձայն արժեթղթերի կանոնակարգերի և այլ հաշվապահական ուղեցույցների։ Առևտրային բանկերի և ֆինանսական ծառայություններ մատուցող այլ տեսակի ընկերությունների համար որոշ ակտիվների դասեր, ինչպիսիք են ածանցյալ գործիքները և շուկայական բաժնետոմսերի արժեթղթերը, պարտադիր է գրանցել իրական արժեքով։ Այլ տեսակի ակտիվների համար, ինչպիսիք են վարկային դեբիտորական պարտքերը և պարտքային արժեթղթերը, դա կախված է նրանից, թե ակտիվները պահվում են առևտրի (ակտիվ գնում և վաճառք) կամ ներդրումների համար։ Բոլոր առևտրային ակտիվները գրանցվում են իրական արժեքով։ Ներդրման կամ մինչև մարման ժամկետը պահվող վարկերն ու պարտքային արժեթղթերը գրանցվում են ամորտիզացված արժեքով, եթե դրանք չեն համարվում արժեզրկված (այդ դեպքում ճանաչվում է վնաս): Սակայն, եթե դրանք մատչելի են վաճառքի համար կամ պահվում են վաճառքի համար, դրանք պետք է գրանցվեն իրական արժեքով կամ համապատասխանաբար ինքնարժեքից կամ իրական արժեքից ցածրով։ (ՖԱՍ 65-ը և ՖԱՍ 114-ը վերաբերում են վարկերի հաշվառմանը, իսկ ՖԱՍ 115-ը՝ արժեթղթերի հաշվառմանը): Վերոնշյալից անկախ, ընկերություններին թույլատրվում է գրեթե ցանկացած ֆինանսական գործիք հաշվառել իրական արժեքով, ինչը նրանք կարող են ընտրել պատմական արժեքի հաշվառման փոխարեն (տե՛ս ՖԱՍ 159, «Արդար արժեքի տարբերակ»):

Այսպիսով, ՖԱՍ 157-ը կիրառվում է վերը նշված դեպքերում, երբ ընկերությունը պարտավոր է կամ ընտրում է գրանցել ակտիվը կամ պարտավորությունը իրական արժեքով։

Կանոնը պահանջում է, որ նշանը լինի «շուկայի համար», այլ ոչ թե համակարգչի կողմից հաշվարկված որևէ տեսական գնով, մի համակարգ, որը հաճախ քննադատվում է որպես «նշան՝ երևակայության համար»։ (Երբեմն, որոշակի տեսակի ակտիվների համար կանոնը թույլ է տալիս օգտագործել մոդել):

Երբեմն ակտիվների շուկան թույլ է, որոնք համեմատաբար հազվադեպ են առևտուր անում՝ հաճախ տնտեսական ճգնաժամի ժամանակ։ Այս ժամանակահատվածներում նման ապրանքների գնորդներ քիչ են, եթե ընդհանրապես չկան։ Սա բարդացնում է նշագրման գործընթացը։ Շուկայական տեղեկատվության բացակայության դեպքում կազմակերպությանը թույլատրվում է օգտագործել իր սեփական ենթադրությունները, սակայն նպատակը մնում է նույնը՝ ինչպիսին կլինի վաճառքի ընթացիկ արժեքը պատրաստակամ գնորդի համար։ Սեփական ենթադրությունները մշակելիս կազմակերպությունը չի կարող անտեսել որևէ մատչելի շուկայական տվյալ, ինչպիսիք են տոկոսադրույքները, չկատարման տոկոսադրույքները, նախավճարի արագությունը և այլն։

ՖԱՍ 157-ը չի տարբերակում դրամ չստեղծող ակտիվները, այսինքն՝ անսարք սարքավորումները, որոնք տեսականորեն կարող են զրոյական արժեք ունենալ, եթե ոչ ոք դրանք չգնի շուկայում, և դրամ ստեղծող ակտիվները, ինչպիսիք են արժեթղթերը, որոնք դեռևս արժեք ունեն այնքան ժամանակ, քանի դեռ որոշակի եկամուտ են ստանում իրենց հիմքում ընկած ակտիվներից։ Վերջիններս չեն կարող անորոշ ժամանակով իջեցվել, կամ որոշակի պահի կարող են խթաններ ստեղծել ընկերության ներքին անձանց համար՝ դրանք ընկերությունից գնելու թերագնահատված գներով։ Ներքին անձինք լավագույն դիրքում են՝ նման արժեթղթերի վարկունակությունը ապագայում որոշելու համար։ Տեսականորեն, այս գնային ճնշումը պետք է հավասարակշռի շուկայական գները՝ որոշակի ակտիվի «արդար արժեքը» ճշգրիտ ներկայացնելու համար։ Խնդրահարույց ակտիվների գնորդները պետք է գնեն թերագնահատված արժեթղթեր, այդպիսով բարձրացնելով գները, ինչը թույլ կտա այլ ընկերություններին համապատասխանաբար բարձրացնել իրենց նմանատիպ ակտիվների արժեքը։

ՖԱՍ 157-ում նորություն է նաև չկատարման ռիսկի գաղափարը։ ՖԱՍ 157-ը պահանջում է, որ պարտավորությունը գնահատելիս կազմակերպությունը հաշվի առնի չկատարման ռիսկը։ Եթե ՖԱՍ 157-ը պարզապես պահանջեր, որ արդար արժեքը գրանցվի որպես ելքի գին, ապա չկատարման ռիսկը կվերանար ելքի պահին։ Այնուամենայնիվ, ՖԱՍ 157-ը սահմանում է իրական արժեքը որպես այն գինը, որով դուք կփոխանցեիք պարտավորությունը։ Այլ կերպ ասած, գնահատվող չկատարումը պետք է ներառի գործող պայմանագրի համար ճիշտ զեղչի դրույքաչափը։ Օրինակ՝ ապագա դրամական հոսքերի նկատմամբ ավելի բարձր զեղչի տոկոսադրույք կիրառելը՝ նշված տոկոսադրույքից բարձր վարկային ռիսկը հաշվի առնելու համար։ «Եզրակացությունների հիմք» բաժնում մանրամասն բացատրություն է տրվում այն մասին, թե ինչ էր նախատեսված սկզբնական հայտարարությամբ՝ չկատարման ռիսկի վերաբերյալ (պարբերություններ C40-C49):

2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամի արագ զարգացումներին ի պատասխան, FASB-ը արագացնում է առաջարկվող ՖԱՍ 157-d-ի թողարկումը՝ «Ֆինանսական ակտիվի արդար արժեքի որոշումը ոչ ակտիվ շուկայում»։

## ՄՀՀ 13
ՄՀՀՍ 13-ը ՝ *«Արդար արժեքի չափումը»*, ընդունվել է Միջազգային հաշվապահական ստանդարտների խորհրդի կողմից 2011 թվականի մայիսի 12-ին։  ՄՀՀ 13-ը ուղեցույց է տրամադրում, թե ինչպես իրականացնել իրական արժեքի չափումը՝ համաձայն միջազգային ֆինանսական հաշվետվությունների ստանդարտների, և ուժի մեջ է մտել 2013 թվականի հունվարի 1-ից։  Այն չի տրամադրում ուղեցույց այն մասին, թե երբ պետք է օգտագործվի արդար արժեքը։   Ուղեցույցը նման է ԱՄՆ GAAP ուղեցույցին։

## Ածանցյալ գործիքների դիրքի շուկայական գնահատում
Շուկայական արժեքի գնահատման դեպքում, նախապես որոշված պարբերական ընդմիջումներով, յուրաքանչյուր հակառակ կողմ իր հաշվի շուկայական արժեքի փոփոխությունը փոխանակում է կանխիկով։ Առանց բորսայի (OTC) ածանցյալների դեպքում, երբ մեկ կոնտրագենտը չի կատարում իր պարտավորությունները, հաջորդող իրադարձությունների հաջորդականությունը կարգավորվում է ISDA պայմանագրով։ Ընթացիկ ռիսկը հաշվարկելու համար մոդելներ օգտագործելիս, FAS 157-ը պահանջում է, որ կազմակերպությունը հաշվի առնի կոնտրագենտի չկատարման ռիսկը («չկատարման ռիսկ») և կատարի անհրաժեշտ ճշգրտում իր հաշվարկներում։

Բորսայում առևտրվող ածանցյալ գործիքների դեպքում, եթե կոնտրագենտներից մեկը չի կատարում իր պարտավորությունները այս պարբերական փոխանակման ժամանակ, այդ կոնտրագենտի հաշիվը անմիջապես փակվում է բորսայի կողմից, և այդ կոնտրագենտի հաշիվը փոխարինվում է հաշվարկային պալատով։ Շուկայական գնահատումը գործնականում վերացնում է վարկային ռիսկը, սակայն այն պահանջում է մոնիթորինգի համակարգերի օգտագործում, որոնք սովորաբար միայն խոշոր հաստատություններն են կարող իրենց թույլ տալ։

## Օգտագործում միջնորդների կողմից
Բորսային բրոքերները թույլ են տալիս իրենց հաճախորդներին մուտք գործել վարկ մարժային հաշիվների միջոցով: Այս հաշիվները թույլ են տալիս հաճախորդներին վարկ վերցնել արժեթղթեր գնելու համար։ Հետևաբար, առկա միջոցների քանակը գերազանցում է կանխիկի (կամ համարժեքի) արժեքը։ Վարկը տրամադրվում է որոշակի տոկոսադրույք գանձելով և որոշակի քանակությամբ գրավ պահանջելով, նման այն եղանակով, ինչպես բանկերը տրամադրում են վարկեր։ Չնայած արժեթղթերի (բաժնետոմսերի կամ այլ ֆինանսական գործիքների, ինչպիսիք են օպցիոնները) արժեքը շուկայում տատանվում է, հաշիվների արժեքը չի հաշվարկվում իրական ժամանակում։ Շուկայական արժեքի գնահատումը սովորաբար կատարվում է առևտրային օրվա վերջում, և եթե հաշվի արժեքը նվազում է տրված շեմից (սովորաբար միջնորդի կողմից նախապես սահմանված հարաբերակցություն), միջնորդը կատարում է մարժայի կանչ, որը պահանջում է հաճախորդից ավելի շատ միջոցներ ներդնել կամ հաշիվը լիկվիդացնել։

## Enron-ի կողմից շուկայական հաշվառման կիրառումը
Enron-ի բնական գազի բիզնեսում հաշվապահությունը բավականին պարզ էր. յուրաքանչյուր ժամանակահատվածում ընկերությունը թվարկել է գազի մատակարարման իրական ծախսերը և դրա վաճառքից ստացված իրական եկամուտները։ Սակայն, երբ Սքիլինգը միացավ ընկերությանը, նա պահանջեց, որ առևտրային բիզնեսը կիրառի շուկայական հաշվառման մեթոդը՝ պնդելով, որ դա կներկայացնի «իրական տնտեսական արժեք»։ Էնրոնը դարձավ առաջին ոչ ֆինանսական ընկերությունը, որն օգտագործեց այս մեթոդը՝ իր բարդ երկարաժամկետ պայմանագրերը հաշվառելու համար։ Շուկայական արժեքի հիման վրա հաշվարկը պահանջում է, որ երկարաժամկետ պայմանագիր կնքելուց հետո եկամուտը գնահատվի որպես ապագա զուտ դրամական հոսքի ներկա արժեք։ Հաճախ այս պայմանագրերի կենսունակությունը և դրանց հետ կապված ծախսերը դժվար էր գնահատել։ Հաշվետվությունների համաձայն՝ հայտարարագրված շահույթի և կանխիկի միջև մեծ անհամապատասխանությունների պատճառով ներդրողներին սովորաբար տրամադրվում էին կեղծ կամ մոլորեցնող հաշվետվություններ։ Այս մեթոդի համաձայն, նախագծերից ստացված եկամուտները, որոնք կհավաքագրվեին նախագծի ողջ կյանքի ընթացքում, կարող էին գրանցվել «հիմա», ընդ որում՝ այս եկամուտը անմիջապես կավելացներ գրքերում գրանցված ընթացիկ ֆինանսական եկամուտները։ Սակայն, քանի որ ապագա տարիներին այս գրանցված եկամուտները այլևս չէին կարող կրկին գրանցվել, ներդրողներին հանգստացնելու համար լրացուցիչ աճ զարգացնելու համար անհրաժեշտ էր ստանալ նոր և լրացուցիչ եկամուտներ ավելի շատ նախագծերից։ Ինչպես նշել է Enron-ի մրցակիցներից մեկը. «Եթե դուք արագացնում եք ձեր եկամուտը, ապա ստիպված եք շարունակել ավելի ու ավելի շատ գործարքներ կնքել՝ նույն կամ աճող եկամուտը ցույց տալու համար»։ Հնարավոր թակարդներից անկախ, ԱՄՆ Արժեթղթերի և Բորսաների Հանձնաժողովը (SEC) 1992 թվականի հունվարի 30-ին հաստատել է Enron-ի հաշվապահական մեթոդը բնական գազի ֆյուչերսային պայմանագրերի առևտրում։ Սակայն, ավելի ուշ, Enron-ը ընդլայնեց իր օգտագործումը ընկերության այլ ոլորտներում՝ Ուոլ Սթրիթի կանխատեսումներին հասնելուն օգնելու համար։

Մեկ պայմանագրի շրջանակներում, 2000 թվականի հուլիսին, Enron-ը և Blockbuster Video-ն ստորագրեցին 20-ամյա պայմանագիր՝ մինչև տարեվերջ ԱՄՆ տարբեր քաղաքներում պահանջարկի վրա հիմնված զվարճանքի ծրագրեր ներդնելու համար։ Մի քանի փորձնական նախագծերից հետո Enron-ը հայտարարեց գործարքից ստացված մոտ 110 միլիոն դոլարից ավելի շահույթի մասին, չնայած վերլուծաբանները կասկածի տակ էին դնում ծառայության տեխնիկական կենսունակությունը և շուկայական պահանջարկը։ Երբ ցանցը խափանվեց, Blockbuster-ը հրաժարվեց պայմանագրից։ Էնրոնը շարունակում էր պահանջել ապագա շահույթ, չնայած գործարքի արդյունքում կորուստներ եղան։

## Ազդեցությունը ենթապրայմ ճգնաժամի և 2008 թվականի արտակարգ տնտեսական կայունացման մասին օրենքի վրա
Դաշնային ավանդների ապահովագրության կորպորացիայի նախկին նախագահ Ուիլյամ Այզեքը ենթապրայմ հիփոթեքային ճգնաժամի համար մեծ մեղքը բարդեց Արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողովի և դրա արդար արժեքի հաշվապահական կանոնների վրա, մասնավորապես՝ բանկերի կողմից իրենց ակտիվները շուկայական արժեքին համապատասխան գնահատելու պահանջի վրա, մասնավորապես՝ հիփոթեքային արժեթղթերը (MBS)։ Վերանայումը քիչ ապացույցներ է հայտնաբերել, որ արդար արժեքի հաշվառումն է առաջացրել կամ սրել ճգնաժամը։

Բանավեճը տեղի է ունենում, քանի որ այս հաշվապահական կանոնը պահանջում է, որ ընկերությունները համապատասխանեցնեն շուկայական արժեթղթերի (օրինակ՝ MBS-ի) արժեքը դրանց շուկայական արժեքին։ Ստանդարտի նպատակն է օգնել ներդրողներին հասկանալ այդ ակտիվների արժեքը որոշակի ժամանակահատվածում, այլ ոչ թե պարզապես դրանց պատմական գնման գինը։ Քանի որ այս ակտիվների շուկան խնդրահարույց է, դժվար է վաճառել բազմաթիվ MBS-ներ այնպիսի գներով, որոնք կարող են (կամ չեն կարող) ներկայացնել շուկայական սթրեսները, և որոնք կարող են ցածր լինել MBS-ին առնչվող հիփոթեքային դրամական հոսքի արժեքից։ Ինչպես սկզբնապես մեկնաբանվել է ընկերությունների և նրանց աուդիտորների կողմից, որպես շուկայական արժեք օգտագործվել է սովորաբար ավելի ցածր վաճառքի արժեքը, այլ ոչ թե դրամական հոսքի արժեքը։ Շատ խոշոր ֆինանսական հաստատություններ 2007 և 2008 թվականներին զգալի վնասներ են կրել MBS ակտիվների գները շուկայական արժեքին համապատասխան իջեցնելու արդյունքում։

Որոշ հաստատությունների համար սա նաև մարժինային կանչի պատճառ դարձավ, այնպես որ վարկատուները, որոնք միջոցներ էին տրամադրել MBS-ը որպես գրավ օգտագործելով, պայմանագրային իրավունքներ ունեին իրենց գումարը հետ ստանալու համար։  Սա հանգեցրեց MBS-ի հետագա հարկադիր վաճառքի և մարժայի կանչը մարելու համար կանխիկ (լիկվիդություն) հայթայթելու արտակարգ ջանքերի։ Զեղչերը կարող են նաև նվազեցնել բանկի կարգավորող կապիտալի արժեքը, ինչը կպահանջի լրացուցիչ կապիտալի ներգրավում և կստեղծի անորոշություն բանկի առողջության վերաբերյալ։

Հենց ֆինանսական լծակի լայնածավալ օգտագործման (այսինքն՝ ներդրումների համար վարկ վերցնելը, անկման դեպքում սահմանափակ միջոցներ թողնելը), մարժային կոչերի և մեծածավալ գրանցված վնասների համադրությունն է, որը կարող էր սրել ճգնաժամը։ Եթե օգտագործվում է դրամական հոսքից ստացված արժեքը (վաճառքի արժեքի փոխարեն), որը բացառում է շուկայական դատողությունը չկատարման ռիսկի վերաբերյալ, բայց կարող է նաև ավելի ճշգրիտ ներկայացնել «իրական» արժեքը, եթե շուկան բավականաչափ խնդրահարույց է), հաշվապահական ստանդարտով պահանջվող շուկայական արժեքի ճշգրտումների չափը սովորաբար կնվազի։

2008 թվականի սեպտեմբերի 30-ին ԱՄՆ արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողովը (SEC) և ԱՄՆ արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողովը (FASB) համատեղ պարզաբանում հրապարակեցին արդար արժեքի հաշվառման կիրառման վերաբերյալ այն դեպքերում, երբ շուկան անկարգ է կամ անգործունեության մեջ է։ Այս ուղեցույցը պարզաբանեց, որ հարկադիր լիկվիդացիաները չեն ցույց տալիս իրական արժեքը, քանի որ սա «կարգի հետևանք» գործարք չէ։ Ավելին, այն պարզաբանում է, որ իրական արժեքի գնահատականները կարող են կատարվել նման գործիքներից սպասվող դրամական հոսքերի միջոցով, եթե գնահատականները ներկայացնում են այն ճշգրտումները, որոնք կկատարի պատրաստակամ գնորդը, ինչպիսիք են չվճարման և իրացվելիության ռիսկերի ճշգրտումները։

2008 թվականի «Արտակարգ տնտեսական կայունացման մասին» օրենքի 132-րդ բաժինը, որն ընդունվել է 2008 թվականի հոկտեմբերի 3-ին, վերահաստատել է ԱՄՆ արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողովի (SEC) լիազորությունը՝ կասեցնելու ՖԱՍ 157-ի կիրառումը, իսկ 133-րդ բաժինը պահանջում էր SEC-ի կողմից զեկույց, որը ներկայացվել էր 2008 թվականի դեկտեմբերի 30-ին։

2008 թվականի հոկտեմբերի 10-ին FASB-ը հրապարակեց լրացուցիչ ուղեցույց՝ ներկայացնելու համար, թե ինչպես գնահատել իրական արժեքը այն դեպքերում, երբ այդ ակտիվի շուկան ակտիվ չէ հաշվետու ամսաթվի դրությամբ;

2008 թվականի դեկտեմբերի 30-ին ԱՄՆ արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողովը (SEC) հրապարակեց իր զեկույցը՝ համաձայն 133-րդ հոդվածի և որոշեց չկասեցնել շուկայական հաշվառումը։

2009 թվականի մարտի 16-ին FASB-ը առաջարկեց թույլատրել ընկերություններին ավելի շատ ազատություն ունենալ իրենց ակտիվների գնահատման հարցում «շուկայական արժեքի հիման վրա» հաշվապահական հաշվառման միջոցով։ 2009 թվականի ապրիլի 2-ին, 15-օրյա հանրային մեկնաբանությունների ժամանակահատվածից և ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի ֆինանսական ծառայությունների ենթահանձնաժողովում վիճահարույց ցուցմունքից հետո, FASB-ը մեղմացրեց շուկայական գնահատման կանոնները՝ հրապարակելով FASB-ի աշխատակազմի երեք պաշտոններ (FSP)։ Կանոններով ֆինանսական հաստատությունները դեռևս պարտավոր են գործարքները գնահատել շուկայական գներով, սակայն ավելի շատ կայուն շուկայում և ավելի քիչ, երբ շուկան պասիվ է։ Կանոնների կողմնակիցների համար սա վերացնում է ավելորդ «դրական հետադարձ կապի օղակը», որը կարող է հանգեցնել տնտեսության թուլացման։

2009 թվականի ապրիլի 9-ին FASB-ը թողարկեց ՖԱՍ 157-ի պաշտոնական թարմացում որը մեղմացնում է շուկայական գնահատման կանոնները, երբ շուկան անկայուն է կամ պասիվ։ Վաղ ընդունողներին թույլատրվեց կիրառել որոշումը 2009 թվականի մարտի 15-ից, իսկ մնացածներին՝ 2009 թվականի հունիսի 15-ից։ Ակնկալվում էր, որ այս փոփոխությունները կարող են զգալիորեն բարձրացնել բանկերի եկամուտների հաշվետվությունները և թույլ տալ նրանց հետաձգել վնասների մասին հաշվետվությունները։ Սակայն փոփոխությունները ազդեցին հաշվապահական չափորոշիչների վրա, որոնք կիրառելի են ածանցյալ գործիքների լայն շրջանակի համար, այլ ոչ թե միայն հիփոթեքային արժեթղթեր պահող բանկերի վրա։

2010 թվականի հունվարին Մեծ Բրիտանիայի Ֆինանսական ծառայությունների վարչության նախագահ Ադեյր Թըրները հայտարարեց, որ շուկայական գնագոյացումը բանկիրների բոնուսների չափազանցված չափի պատճառ է եղել։ Սա պայմանավորված է նրանով, որ այն ստեղծում է ինքնաուժեղացող ցիկլ աճող շուկայի ընթացքում, որը ազդում է բանկերի շահույթի գնահատականների վրա։ Նմանատիպ փաստարկներ են առաջ քաշել նաև այլ գիտնականներ, ինչպիսիք են Ս.Պ. Կոթարին և Կարտիկ Ռամաննան։

## Տես նաև
* Պատմական արժեքի հաշվառում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանկային գործ
Կատեգորիա:Հաշվապահություն
Կատեգորիա:Ֆինանսական շուկաներ
Կատեգորիա:Ֆինանսական տերմիններ
Կատեգորիա:Ֆինանստնտեսական վերլուծություն