Մարդու սնունդ

**Մարդու սնունդ,** պիտանի է մարդու կողմից օգտագործման համար և մարդիկ կամավոր կերպով ուտում են։ Սնունդը կյանքի հիմնական անհրաժեշտություններից մեկն է, և մարդիկ սովորաբար սնունդ են փնտրում որպես սովի բնազդային արձագանք․ սակայն ոչ բոլոր ուտելի նյութերն են համարվում մարդու սնունդ։

Մարդիկ օգտագործում են տարբեր նյութեր՝ էներգիա ստանալու, հաճույք զգալու և սննդային աջակցություն ստանալու համար։ Դրանք սովորաբար բուսական, կենդանական կամ սնկային ծագում ունեն և պարունակում են անհրաժեշտ սննդանյութեր, ինչպիսիք են ածխաջրերը, ճարպերը, սպիտակուցները, վիտամինները և հանքանյութերը։ Մարդիկ բարձր հարմարվողականությամբ ամենակերներ են և հարմարվել են սնունդ ձեռք բերելու տարբեր էկոհամակարգերում։ Պատմականորեն մարդիկ սնունդ են ապահովել երկու հիմնական եղանակով՝ որսորդությամբ և հավաքչությամբ, ինչպես նաև գյուղատնտեսությամբ։ Երբ գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաները զարգացան, մարդիկ հաստատվել են գյուղատնտեսական կենսակերպում՝ ձևավորելով սննդակարգեր, որոնք պայմանավորված էին իրենց տարածաշրջանի գյուղատնտեսական հնարավորություններով։ Աշխարհագրական և մշակութային տարբերությունները հանգեցրել են բազմաթիվ խոհանոցների և խոհարարական արվեստների ստեղծմանը՝ ներառելով բաղադրիչների, խոտաբույսերի, համեմունքների, տեխնիկաների և ուտեստների լայն տեսականի։ Մշակույթների խառնման արդյունքում՝ միջազգային առևտրի և գլոբալացման ազդեցությամբ, բաղադրիչները դարձել են ավելի հասանելի իրենց աշխարհագրական և մշակութային ծագման սահմաններից դուրս՝ ստեղծելով տարբեր սննդային ավանդույթների և փորձառությունների համաշխարհային փոխանակում։

Այսօր աշխարհի անընդհատ աճող բնակչության համար անհրաժեշտ սննդային էներգիայի մեծ մասը ապահովվում է արդյունաբերական սննդարդյունաբերության կողմից, որը արտադրում է սնունդ ինտենսիվ գյուղատնտեսության միջոցով և տարածում այն բարդ սննդամշակման և բաշխման համակարգերով։ Այս ավանդական գյուղատնտեսական համակարգը մեծապես կախված է հանածո վառելիքներից, ինչը նշանակում է, որ սննդի և գյուղատնտեսության համակարգը կլիմայի փոփոխության հիմնական նպաստողներից մեկն է՝ պատասխանատու լինելով ընդհանուր ջերմոցային գազերի արտանետումների մինչև 37 տոկոսի համար։ Սննդային համակարգի ածխածնային ինտենսիվության և սննդի թափոնների նվազեցումը կարևոր մեղմացման միջոցառումներ են կլիմայի փոփոխության դեմ գլոբալ պայքարում։

Սննդային համակարգը զգալի ազդեցություն ունի նաև այլ սոցիալական և քաղաքական խնդիրների լայն շրջանակի վրա, ներառյալ՝ կայունությունը, կենսաբազմազանությունը, տնտեսությունը, բնակչության աճը, ջրամատակարարումը և սննդի հասանելիությունը։ Սննդի իրավունքը «մարդու իրավունք» է, որը բխում է Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների միջազգային դաշնագրից (ՏՍՄԻՄԴ), ճանաչելով «բավարար կենսամակարդակի իրավունքը, ներառյալ՝ բավարար սնունդը», ինչպես նաև «սովից ազատ լինելու հիմնարար իրավունքը»։ Այս հիմնարար իրավունքների պատճառով սննդային անվտանգությունը հաճախ միջազգային քաղաքական առաջնահերթություն է․ օրինակ՝ Կայուն զարգացման նպատակ 2-ը («Զրո սով») նպատակ ունի վերացնել սովը մինչև 2030 թվականը։ Սննդի անվտանգությունն ու սննդային ապահովվածությունը վերահսկվում են միջազգային կազմակերպությունների կողմից, ինչպիսիք են Սննդի պաշտպանության միջազգային ասոցիացիան, Համաշխարհային ռեսուրսների ինստիտուտը, Պարենի համաշխարհային ծրագիրը, Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը և Սննդի տեղեկատվության միջազգային խորհուրդը, և հաճախ ենթարկվում են ազգային կարգավորման՝ օրինակ՝ ԱՄՆ-ում Սննդի և դեղերի վարչության կողմից։

## Սննդային աղբյուրներ
Մարդիկ ամենակեր են և իրենց սնունդը գտնում են բանջարեղենից, մրգերից, եփած մսից, կաթից, ձվից, սնկից և ջրիմուռներից: Հացահատիկային մշակաբույսերը հիմնական սնունդ են, որոնք աշխարհում ապահովում են ավելի շատ սննդային էներգիա, քան ցանկացած այլ մշակաբույս։ Եգիպտացորենը, ցորենը և բրինձը կազմում են աշխարհում արտադրվող հացահատիկի 87%-ը։ Աշխարհում աճեցվող մշակաբույսերի կեսից ավելին օգտագործվում է մարդկանց կերակրելու համար (55%), 36%-ը՝ կենդանիների կերի համար, իսկ 9%-ը՝ կենսավառելիքի արտադրության համար։ Սննդամթերքի խմորման (ֆերմենտացիայի) գործընթացում օգտագործվում են նաև սնկերը և բակտերիաները՝ հաց, գինի, պանիր և յոգուրտ պատրաստելու համար։
մինի|Մարդու համաշխարհային միջին սննդակարգը և սպիտակուցների կազմը ու մշակաբույսերի վրա հիմնված արտադրանքի օգտագործումը
Մարդիկ օգտագործում են հազարավոր բուսատեսակներ․ հնարավոր է, որ գոյություն ունենա մինչև 75,000 ուտելի ծաղկավոր բույսերի տեսակ, որոնցից մոտ 7,000-ը հաճախ են օգտագործվում։ Մարդկանց կողմից սպառվող բուսական կալորիաների մեծ մասը ստացվում է եգիպտացորենից, բրնձից և ցորենից։ Բույսերը կարող են մշակվել՝ ստանալով հաց, մակարոն, հացահատիկային նախաճաշեր, հյութեր և ջեմեր, կամ դրանցից կարելի է ստանալ հում բաղադրիչներ, օրինակ՝ շաքար, խոտաբույսեր, համեմունքներ և յուղեր։ Բուսայուղերը (յուղատու սերմերը) հաճախ սեղմվում են՝ հարուստ յուղեր ստանալու համար՝ արևածաղկի, կտավատի, սևուկի (ներառյալ կանոլայի յուղը) և քունջութի։

Կենդանիները կարող են օգտագործվել որպես սնունդ՝ ինչպես ուղղակի, այնպես էլ անուղղակի ձևով։ Դրանք ներառում են միս, ձու, խեցեմորթներ (խեցգետիններ) և կաթնամթերք, օրինակ՝ կաթ և պանիր։ Դրանք կարևոր սպիտակուցային աղբյուր են և համարվում են լիարժեք սպիտակուցներ մարդու համար, քանի որ (ի տարբերություն բուսական սպիտակուցների) պարունակում են մարդու օրգանիզմի համար անհրաժեշտ բոլոր ամինաթթուները։ Որոշ մշակույթներ և մարդիկ չեն օգտագործում միս կամ կենդանական ծագման սնունդ՝ մշակութային, սննդակարգային, առողջական, էթիկական կամ գաղափարական պատճառներով։ Բուսակերները տարբեր աստիճաններով հրաժարվում են կենդանական ծագման սննդից։ Վեգանները չեն օգտագործում որևէ սնունդ, որը պարունակում է կենդանական ծագման բաղադրիչներ։

Ձուկը և այլ ջրային կենդանիներ որսվում են լճերից, գետերից, ճահիճներից, ներքին ջրերից, ափերից, գետաբերաններից, մանգրովային տարածքներից, մերձափնյա գոտիներից, ինչպես նաև ծովերից և օվկիանոսներից։ Չնայած ջրային սննդամթերքը կարևոր դեր ունի աշխարհում միլիարդավոր մարդկանց առողջության համար, այն հաճախ թերագնահատվում է սննդային տեսանկյունից, հիմնականում այն պատճառով, որ դրանց բազմազանությունը ներկայացվում է ընդհանուր ձևով՝ որպես «ծովամթերք» կամ «ձուկ»։ Աշխարհում ջրային սնունդը հասանելի է տարվա բոլոր եղանակներին և արտադրվում է մեծ բազմազանությամբ։ Ավելի քան 2,370 տեսակ որսվում է բնական ձկնորսության միջոցով, իսկ մոտ 624 տեսակ աճեցվում է ջրաբուծության մեջ։ Ծովային սննդի բարձր սննդարար արժեքի պատճառով մշակվել են նաև ձկան փոշի՝ մանկական սննդի համար, ձկան վաֆլիներ՝ որպես խորտիկ, և ձկան չաթնի։

## Համի ընկալում
Որոշ կենդանիներ, մասնավորապես մարդիկ, ունեն հինգ տարբեր համի տեսակներ՝ քաղցր, թթու, աղի, դառը և ումամի։ Քանի որ նման կենդանիները էվոլյուցիայի ընթացքում զարգացել են, այն համերը, որոնք ապահովում են առավելագույն էներգիա (շաքարներ և ճարպեր), դարձել են ամենահաճելի ուտելու համար, մինչդեռ մյուսները, օրինակ՝ դառը համը, հաճելի չեն։ Ջուրը, թեև կարևոր է գոյատևման համար, համ չունի։ Իսկ ճարպերը, հատկապես հագեցած ճարպերը, ավելի խիտ և հարուստ են, ուստի համարվում են ավելի հաճելի օգտագործման համար։

### Քաղցր
աջից|մինի|Սախարոզի կառուցվածքը
Սովորաբար ամենահաճելի համը համարվում է քաղցրը, որը գրեթե միշտ ապահովվում է պարզ շաքարներով, օրինակ՝ գլյուկոզայով կամ ֆրուկտոզայով, կամ դիսախարիդներով, օրինակ՝ սախարոզայով, որը գլյուկոզայի և ֆրուկտոզայի միացություն է։ Բարդ ածխաջրերը երկար շղթաներ են և չունեն քաղցր համ։

Բնական միջավայրում, որտեղ զարգացել են մարդու նախնիները՝ պրիմատները, քաղցրության ուժգնությունը մատնանշում էր էներգիայի բարձր խտություն, իսկ դառնությունը հաճախ ցույց էր տալիս թունավորություն։ Քաղցրի բարձր զգայունության շեմը և դառնության ցածր շեմը նախահակում էին մեր նախնիներին փնտրել քաղցրահամ (և էներգիայով հարուստ) սնունդ և խուսափել դառը համ ունեցող մթերքներից։

Արհեստական քաղցրացուցիչները, օրինակ՝ սուկրալոզան, օգտագործվում են շաքարի մոլեկուլը նմանակելու համար՝ ստեղծելով քաղցրության զգացողություն առանց էներգիայի ապահովման։ Ստևիա բույսը պարունակում է ստևիոլ կոչվող միացություն, որը, քաղված վիճակում, մոտ 300 անգամ ավելի քաղցր է, քան շաքարը, և գրեթե չի ազդում արյան շաքարի մակարդակի վրա։

### Թթու
Թթու համը առաջանում է քիմիական թթուների համից, օրինակ՝ քացախից ալկոհոլային խմիչքներում։ Թթու մթերքներից են ցիտրուսայինները, մասնավորապես կիտրոնը, լայմը և որոշ չափով նաև նարինջը։ Թթու համը էվոլյուցիոն առումով կարևոր է, քանի որ այն կարող է ցույց տալ, որ սնունդը փչացել է բակտերիաների պատճառով։ Սակայն շատ մթերքներ թեթևակի թթվային են և օգնում են խթանել համային բողբոջները և ուժեղացնել համը։

### Աղի
[մինի|Աղի բլուրներ [Բոլիվիայում]]
Աղի համը պայմանավորված է ալկալիական մետաղների իոններով, օրինակ՝ նատրիումով և կալիումով։ Այն հանդիպում է գրեթե բոլոր մթերքներում՝ փոքրից միջին քանակությամբ՝ համն ուժեղացնելու համար, թեև մաքուր աղ օգտագործելը համարվում է շատ տհաճ։ Գոյություն ունեն աղի տարբեր տեսակներ՝ ծովի աղ, ֆլյոր դը սել, կոշեր աղ, հանքային աղ և մոխրագույն աղ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի աղիության տարբեր աստիճան։

Բացի համը ուժեղացնելուց, աղի մթերքները կարևոր են օրգանիզմի համար և օգնում են պահպանել նուրբ էլեկտրոլիտային հավասարակշռությունը, ինչը երիկամների գործառույթն է։ Աղը կարող է յոդացվել, այսինքն՝ դրան ավելացվում է յոդ։ Յոդը անհրաժեշտ սննդանյութ է վահանաձև գեղձի գործառույթի պահպանման համար, և 20-րդ դարի կեսերից սկսած աղին յոդ ավելացնելը դարձավ հանրային առողջապահական միջոց՝ յոդի պակասը և դրա հետ կապված հիվանդությունները, օրինակ՝ էնդեմիկ խպիպը, կանխելու համար։

Որոշ պահածոյացված մթերքներ, հատկապես ապուրները կամ փաթեթավորված արգանակները, հաճախ պարունակում են մեծ քանակությամբ աղ՝ սննդի պահպանման ժամկետը երկարացնելու նպատակով։ Պատմականորեն աղը լայնորեն օգտագործվել է որպես մսի պահպանման միջոց, քանի որ այն նպաստում է ջրի արտազատմանը։ Նմանապես, չորացված մթերքները նույնպես նպաստում են սննդի անվտանգությանը։

### Դառը
Դառնությունը զգացողություն է, որը հաճախ համարվում է տհաճ և բնութագրվում է սուր, կծու համով։ Չքաղցրացված մուգ շոկոլադը, կոֆեինը, կիտրոնի կեղևը և որոշ մրգեր հայտնի են իրենց դառը համով։

### Ումամի
Ումամին նկարագրվում է որպես հագեցած, «մսային» կամ արգանակային համ և բնորոշ է արգանակներին և եփած մսին։ Ումամիի ուժեղ համ ունեցող մթերքներից են միսը, խեցեմորթները, ձուկը (ներառյալ ձկան սոուսը և պահածոյացված ձուկը, օրինակ՝ սարդինան և անչոուսը), լոլիկը, սունկը, հիդրոլիզացված բուսական սպիտակուցը, մսային էքստրակտը, խմորիչի էքստրակտը, պանիրները և սոյայի սոուսը։

## Խոհանոց
աջից|մինի|Ինդոնեզիայի բնորոշ բալիական խոհանոց
Շատ գիտնականներ պնդում են, որ սննդի հռետորական գործառույթը երկրի մշակույթը ներկայացնելն է, և այն կարող է ծառայել որպես հաղորդակցության ձև։ Ըստ Գուդի, Քերթիսի և Թեոֆանոյի՝ սնունդը «էթնիկական մշակույթի վերջին տարրն է, որը կորչում է»։

Շատ մշակույթներ ունեն ճանաչելի խոհանոց՝ խոհարարական ավանդույթների հատուկ համակարգ, որտեղ օգտագործվում են տարբեր համեմունքներ կամ տվյալ մշակույթին բնորոշ համերի յուրահատուկ համադրություններ, որոնք ժամանակի ընթացքում զարգանում են։ Այլ տարբերություններ ներառում են նախընտրությունները (տաք կամ սառը, կծու և այլն) և սովորույթները, որոնց ուսումնասիրությունը կոչվում է գաստրոնոմիա։ Շատ մշակույթներ բազմազանեցրել են իրենց սնունդը՝ կիրառելով պատրաստման և մշակման տարբեր մեթոդներ։ Սա ներառում է նաև սննդի բարդ առևտրային համակարգ, որը մշակույթներին օգնում է տնտեսական առումով գոյատևել սննդի միջոցով՝ ոչ միայն սպառման, այլև արտադրության և առևտրի շնորհիվ։

Էթնիկական սննդի որոշ հայտնի տեսակներից են իտալական, ֆրանսիական, ճապոնական, չինական, ամերիկյան, կաջուն, թայական, աֆրիկյան, հնդկական և նեպալական խոհանոցները։ Աշխարհի տարբեր մշակույթներ ուսումնասիրում են սննդային սովորույթների դիետիկ վերլուծությունը։ Թեև էվոլյուցիոն առումով մարդիկ ամենակեր են, կրոնը և սոցիալական կառուցվածքները, օրինակ՝ բարոյականությունը, ակտիվիզմը կամ բնապահպանական գաղափարները, հաճախ ազդում են այն բանի վրա, թե մարդիկ ինչ սնունդ կընտրեն օգտագործել։ Սնունդը սովորաբար օգտագործվում և վայելվում է համի զգացողության միջոցով՝ ուտելու և խմելու ընթացքում համի ընկալման շնորհիվ։ Որոշ համեր էվոլյուցիոն պատճառներով ավելի հաճելի են, քան մյուսները։

### Ներկայացում
[մինի|Ֆրանսիական ռեհանով և սաղմոնով [տերին, աչքի ընկնող զարդարանքներով]]
Գեղագիտական առումով հաճելի և աչք գրավող սննդի ներկայացումը կարող է խրախուսել մարդկանց այն օգտագործել։ Կա տարածված արտահայտություն, որ մարդիկ «աչքերով են ուտում»։ Մաքուր և ախորժելի ձևով մատուցված սնունդը կարող է նպաստել համի դրական ընկալմանը, նույնիսկ եթե իրական համը լիովին բավարար չէ։

Հյուսվածքը (սննդի կառուցվածքը) կարևոր դեր է խաղում սնունդը վայելելու մեջ։ Հյուսվածքների հակադրությունը, օրինակ՝ փխրուն բաղադրիչը հիմնականում հարթ ուտեստում, կարող է բարձրացնել դրա գրավչությունը։ Տարածված օրինակներ են գրանոլա ավելացնելը յոգուրտին, կրուտոններ ավելացնելը աղցանին կամ ապուրին, ինչպես նաև հացը տապակելը՝ դրա փխրունությունը ուժեղացնելու համար, երբ այն օգտագործվում է հարթ միջուկի հետ, օրինակ՝ ջեմի կամ կարագի։

Սննդի հետ կապված մեկ այլ համընդհանուր երևույթ է համերի և ներկայացման հակադրության գրավչությունը։ Օրինակ՝ քաղցր և աղի հակադիր համերը հաճախ լավ համադրվում են, ինչպես քաղցր ադիբուդին և ընկույզները։

### Սննդի ներկայացում
Թեև շատ մթերքներ կարելի է օգտագործել հում վիճակում, դրանցից շատերը ենթարկվում են որոշակի պատրաստման գործընթացի՝ անվտանգության, համի, հյուսվածքի կամ բույրի բարելավման նպատակով։ Ամենապարզ մակարդակում սա կարող է ներառել լվանալը, կտրատելը, մաքրելը կամ այլ մթերքների և բաղադրիչների, օրինակ՝ համեմունքների ավելացումը։ Այն կարող է ներառել նաև խառնելը, տաքացնելը կամ սառեցնելը, ճնշմամբ եփելը, խմորումը (ֆերմենտացիան) կամ այլ մթերքների հետ համադրումը։ Տանը սննդի պատրաստման մեծ մասը կատարվում է խոհանոցում։ Որոշ պատրաստման եղանակներ ուղղված են համի կամ գեղագիտական տեսքի բարելավմանը, մյուսները՝ սննդի պահպանմանը, իսկ որոշները կապված են մշակութային ինքնության հետ։ Ուտեստը բաղկացած է այն սննդից, որը պատրաստվում է որոշակի ժամանակ և վայրում օգտագործելու համար։
մինի|Սառնարանը օգնում է պահպանել սննդի թարմությունը։

#### Կենդանական ծագման մթերքների պատրաստում
Կենդանական ծագման սննդի պատրաստումը սովորաբար ներառում է մորթ, ներքին օրգանների հեռացում (էվիսցերացիա), կախում, մասնատում և ճարպի հալեցում (ռենդերինգ)։ Զարգացած երկրներում այս գործընթացները հիմնականում կատարվում են տնից դուրս՝ սպանդանոցներում, որտեղ կենդանիները մշակվում են մեծ քանակությամբ մսի արտադրության նպատակով։ Շատ երկրներ օրենքով կարգավորում են սպանդանոցների գործունեությունը։ Օրինակ՝ ԱՄՆ-ում 1958 թվականին ընդունվել է «Մարդասիրական մորթի մասին» օրենքը, որը պահանջում է կենդանուն նախապես անգիտակից դարձնել մինչև սպանելը։ Սակայն այս օրենքը, ինչպես նաև բազմաթիվ այլ երկրների համապատասխան օրենքները, բացառություն է անում կրոնական կանոններով իրականացվող մորթի համար, օրինակ՝ Կաշրութ և հալալ դհաբիհա։ Կաշրութի խիստ մեկնաբանությունների համաձայն՝ կենդանին պետք է լիովին գիտակից լինի, երբ նրա քնային զարկերակը կտրվում է։

Տեղական մակարդակում մսավաճառը սովորաբար խոշոր կենդանու միսը բաժանում է ավելի փոքր և հարմար կտորների, փաթեթավորում դրանք առևտրային վաճառքի համար կամ հաճախորդի պատվերով փաթաթում մսավաճառի թղթով։ Բացի այդ, ձուկը և ծովամթերքը կարող են մշակվել և բաժանվել փոքր կտորների ձկնավաճառի կողմից։ Սակայն ձկան մասնատումը կարող է իրականացվել նաև ձկնորսական նավի վրա, և որակը պահպանելու համար այն արագ սառեցվում է։

#### Հում սննդի պատրաստում
[մինի|Ուտելու համար պատրաստ բազմաթիվ տեսակի [ձկներ, այդ թվում՝ սաղմոն և թունա։]]
Որոշ մշակույթներ առանձնահատուկ կարևորում են կենդանական և բուսական մթերքների օգտագործումը հում վիճակում։ Հում բանջարեղենից կամ մրգերից պատրաստված աղցանները տարածված են բազմաթիվ խոհանոցներում։ Ճապոնական խոհանոցում սաշիմին բաղկացած է հում, բարակ կտրատված ձկից կամ այլ մսից, իսկ սուշին հաճախ ներառում է հում ձուկ կամ ծովամթերք։ Սթեյք թարթարը և սաղմոն թարթարը պատրաստվում են մանր կտրատված կամ աղացած հում տավարի մսից կամ սաղմոնից, խառնվում տարբեր բաղադրիչների հետ և մատուցվում բագետի, բրիոշի կամ ֆրիի հետ։ Իտալիայում կառպաչչոն շատ բարակ կտրատված հում տավարի միս է, որի վրա լցվում է ձիթայուղից պատրաստված վինեգրետ։ Առողջ սննդի շարժումը, որը հայտնի է որպես հումակերություն, խրախուսում է հիմնականում վեգանական սննդակարգ՝ բաղկացած հում մրգերից, բանջարեղենից և հացահատիկներից, որոնք պատրաստվում են տարբեր եղանակներով՝ հյութահանում, սննդի ջրազրկում, ծլեցում և այլ մեթոդներ, որոնք չեն տաքացնում սնունդը 118&nbsp;°F (47.8&nbsp;°C)-ից բարձր։ Հում մսային ուտեստի օրինակ է սևիչեն՝ լատինաամերիկյան ուտեստ, որը պատրաստվում է հում մսից և «եփվում» է կիտրոնի և լայմի բարձր թթվայնությամբ հյութի միջոցով՝ համադրված սխտորի և այլ բուրավետ բաղադրիչների հետ։

#### Խոհարարություն
[մինի|Խոհարարություն [վոկով Չինաստանում]]
«Խոհարարություն» տերմինը ներառում է լայն շրջանակի մեթոդներ, գործիքներ և բաղադրիչների համադրություններ, որոնք ուղղված են սննդի համի կամ մարսելիության բարելավմանը։ Խոհարարական տեխնիկան, որը հայտնի է որպես խոհարարական արվեստ, սովորաբար պահանջում է բաղադրիչների ընտրություն, չափում և կարգավորված ընթացակարգով համադրում՝ ցանկալի արդյունքին հասնելու համար։ Հաջողության վրա կարող են ազդել բաղադրիչների տարբերակելիությունը, շրջակա միջավայրի պայմանները, օգտագործվող գործիքները և խոհարարի հմտությունը։ Աշխարհում խոհարարական բազմազանությունը արտացոլում է այն բազմաթիվ սննդային, գեղագիտական, գյուղատնտեսական, տնտեսական, մշակութային և կրոնական գործոնները, որոնք ազդում են դրա վրա։

Խոհարարությունը պահանջում է սննդին ջերմության կիրառություն, ինչը սովորաբար (թեև ոչ միշտ) քիմիականորեն փոխում է մոլեկուլները՝ փոխելով սննդի համը, հյուսվածքը, տեսքը և սննդարար հատկությունները։ Որոշ սպիտակուցների՝ օրինակ՝ ձվի սպիտակուցի, մսի և ձկան պատրաստումը հանգեցնում է սպիտակուցների դենատուրացիայի, ինչի արդյունքում դրանք պնդանում են։ Կան հնագիտական ապացույցներ, որ Homo erectus-ի բնակավայրերում տապակված սնունդ է օգտագործվել դեռևս 420,000 տարի առաջ։ Եփելը որպես պատրաստման միջոց պահանջում է տարա և կիրառվում է առնվազն մ.թ.ա. 10-րդ հազարամյակից՝ կավե ամանների ի հայտ գալուց հետո։

##### Խոհարարական գործիքներ
մինի|Չժանգոտվող պողպատից պատրաստված տապակ
մինի|Ավանդական ասադո (խորոված)
Գոյություն ունեն խոհարարության համար օգտագործվող սարքավորումների բազմաթիվ տեսակներ։

**[[Վառարան]]ները** հիմնականում խոռոչ սարքեր են, որոնք կարող են տաքանալ մինչև 500&nbsp;°F (260&nbsp;°C) և օգտագործվում են թխելու կամ ջեռոցում պատրաստելու համար՝ ապահովելով չոր ջերմությամբ պատրաստման մեթոդ։ Տարբեր խոհանոցներ օգտագործում են տարբեր տեսակի վառարաններ։ Օրինակ՝ հնդկական մշակույթում օգտագործվում է թոնիր վառարանը՝ գլանաձև կավե վառարան, որը գործում է մեկ բարձր ջերմաստիճանի ռեժիմով։ Արևմտյան խոհանոցներում տարածված են փոփոխական ջերմաստիճանով կոնվեկցիոն վառարանները, ավանդական վառարանները, տոստեր-վառարանները և ոչ ճառագայթային ջերմությամբ աշխատող վառարանները, օրինակ՝ միկրոալիքային վառարանը։ Դասական իտալական խոհանոցում կիրառվում է աղյուսե վառարան՝ փայտի այրմամբ։ Վառարանները կարող են աշխատել փայտով, ածուխով, գազով, էլեկտրականությամբ կամ նավթով։

Օգտագործվում են նաև տարբեր տեսակի խոհանոցային սալօջախներ։ Դրանք ունեն նույն վառելիքային տարբերակները, ինչ վառարանները։ Սալօջախները նախատեսված են ջերմության աղբյուրի վրա դրված տարաները տաքացնելու համար, օրինակ՝ տապակ, կաթսա, սոուսի կաթսա կամ ճնշման կաթսա։ Այս սարքավորումները կարող են կիրառել թե՛ խոնավ, թե՛ չոր պատրաստման մեթոդներ։ Խոնավ մեթոդներից են շոգեխաշելը, դանդաղ եփելը, եռացնելը և թույլ եփելը (poaching), իսկ չոր մեթոդներից՝ թեթև տապակելը (sauté), տապակելը թավայի մեջ և խորը ջերմային մշակման ենթարկելը։

Բացի այդ, շատ մշակույթներում օգտագործվում են գրիլներ։ Գրիլը աշխատում է ներքևից եկող ճառագայթային ջերմությամբ, սովորաբար մետաղական ցանցով ծածկված և երբեմն նաև կափարիչով։ Ամերիկայի հարավում բաց կրակի վրա պատրաստվող խորովածը դրա օրինակներից է, ինչպես նաև ամերիկյան ոճի բացօթյա գրիլը, որը կարող է աշխատել փայտով, հեղուկ պրոպանով կամ ածուխով՝ երբեմն ծխեցման համար ավելացված թրջված փայտի կտորներով։ Մեքսիկական խորովածի ձևերից մեկը կոչվում է բարբակոա, որը ներառում է ամբողջական ոչխարի կամ այլ մսի պատրաստում բաց կրակի վրա։ Արգենտինայում ասադոն (իսպաներեն՝ «խորոված») պատրաստվում է բաց փոսի կամ գետնի վրա վառված կրակի վրա տեղադրված գրիլի վրա, որտեղ խորովվում է ամբողջ կենդանի կամ դրա կտորները։

### Ռեստորաններ
աջից|մինի|Փարիզի «Café Procope»-ը հիմնադրվել է 1686 թվականին։
մինի|«Ալին Հաուս» ռեստորանի ճաշացանկը (5 մարտի, 1859թ.)
Ռեստորաններում խոհարարները պատրաստում են սնունդը, իսկ մատուցողները այն մատուցում են հաճախորդներին սեղանի մոտ։ «Ռեստորան» բառը ծագում է վերականգնող մսային արգանակ նշանակող հին տերմինից․ այդ արգանակը (բուլյոնը) մատուցվում էր Փարիզի էլեգանտ հաստատություններում 18-րդ դարի կեսերից։ Այս նրբաճաշակ «ռեստորանները» զգալիորեն տարբերվում էին սովորական պանդոկներից և գինետներից, և դրանցից որոշները ձևավորվել էին վաղ փարիզյան սրճարաններից, օրինակ՝ Café Procope-ից, որտեղ սկզբում մատուցվում էր բուլյոն, ապա ճաշացանկին ավելացվել էին այլ եփած ուտեստներ։

Առևտրային սննդի հաստատություններ գոյություն ունեին նաև հռոմեական ժամանակաշրջանում․ Պոմպեյում հայտնաբերվել է շուրջ 150 «թերմոպոլիա»՝ արագ սննդի ռեստորանի մի տեսակ։ Քաղաքային տարածքներում պատրաստի սննդի վաճառք կարող էր գոյություն ունենալ նաև Չինաստանում Սուն դինաստիայի ժամանակաշրջանում։

## Տնտեսություն
մինի|SeaWiFS պատկերը գլոբալ կենսոլորտի համար
մինի|1995 թվականին համաշխարհային միջին օրական կալորիականության սպառումը
աջից|մինի|Սննդամթերքի ներմուծումը 2005 թվականին
մինի|Բնակչության խտությունը ըստ երկրի
Սննդի համակարգերն ունեն բարդ տնտեսական և սոցիալական արժեքային շղթաներ, որոնք ազդում են համաշխարհային տնտեսության բազմաթիվ մասերի վրա։

### Արտադրություն
աջից|մինի|Տրակտորը քաշում է հետապնդող աղբամանը
Սննդի մեծ մասը պատմականորեն ստացվել է գյուղատնտեսության միջոցով։ Ժամանակակից արդյունաբերական գյուղատնտեսության մեթոդների և արտադրանքի նկատմամբ աճող մտահոգությունների պայմաններում ձևավորվել է կայուն գյուղատնտեսական գործելակերպերի աճող միտում։ Այս մոտեցումը, որը մասամբ խթանվում է սպառողների պահանջարկով, խրախուսում է կենսաբազմազանությունը, տեղական ինքնաբավությունը և օրգանական գյուղատնտեսական մեթոդները։ Սննդի արտադրության վրա մեծ ազդեցություն ունեն միջազգային կազմակերպությունները (օրինակ՝ Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությունը և Ընդհանուր գյուղատնտեսական քաղաքականությունը), ազգային կառավարության քաղաքականությունը (կամ օրենքները), ինչպես նաև պատերազմները։

Մի շարք կազմակերպություններ սկսել են կոչ անել գյուղատնտեսության նոր ձևի ստեղծման, որտեղ ագրոէկոհամակարգերը ոչ միայն ապահովում են սնունդ, այլև աջակցում են կենսական էկոհամակարգային ծառայություններին, որպեսզի հողի բերրիությունն ու կենսաբազմազանությունը պահպանվեն, այլ ոչ թե վնասվեն։ Միջազգային Ջրային Կառավարման Ինստիտուտի և ՄԱԿ-ի Շրջակա միջավայրի ծրագրի (UNEP) տվյալներով՝ լավ կառավարվող ագրոէկոհամակարգերը ոչ միայն ապահովում են սնունդ, մանրաթել և կենդանական արտադրանք, այլև մատուցում են այնպիսի ծառայություններ, ինչպիսիք են ջրհեղեղների մեղմացումը, ստորերկրյա ջրերի վերալիցքավորումը, հողի էրոզիայի վերահսկումը և բույսերի, թռչունների, ձկների ու այլ կենդանիների կենսամիջավայրերի ապահովումը։

### Սննդի արդյունաբերություն
Փաթեթավորված սննդամթերքը արտադրվում է տնից դուրս՝ վաճառքի նպատակով։ Սա կարող է լինել այնքան պարզ, որքան մսավաճառի կողմից մսի պատրաստումը, կամ այնքան բարդ, որքան ժամանակակից միջազգային սննդարդյունաբերությունը։ Վաղ շրջանի սննդի մշակման մեթոդները սահմանափակված էին պահպանման, փաթեթավորման և տեղափոխման հնարավորություններով։ Դրանք հիմնականում ներառում էին աղակալում, չորացում, թթվեցում, խմորում (ֆերմենտացիա) և ծխեցում։ Սննդի արտադրությունը զարգացավ 19-րդ դարի Արդյունաբերական հեղափոխության ընթացքում։ Այս զարգացումը օգտվեց նոր զանգվածային շուկաներից և զարգացող տեխնոլոգիաներից, օրինակ՝ աղացումից, պահպանման, փաթեթավորման և պիտակավորման մեթոդներից, ինչպես նաև փոխադրման միջոցներից։ Այն լայն հասարակությանը հասանելի դարձրեց նախապես պատրաստված, ժամանակ խնայող սնունդը, հատկապես այն մարդկանց համար, ովքեր չունեին տնային սպասավորներ։
մինի|Փաթեթավորված կենցաղային սննդամթերք
21-րդ դարի սկզբին ձևավորվեց երկաստիճան կառուցվածք․ մի քանի խոշոր միջազգային սննդամշակման ընկերություններ վերահսկում են լայնորեն ճանաչված բազմաթիվ ապրանքանիշեր։ Միաժամանակ գոյություն ունեն բազմաթիվ փոքր տեղական կամ ազգային սննդամշակման ընկերություններ։ Առաջադեմ տեխնոլոգիաները նույնպես փոխել են սննդի արտադրությունը։ Համակարգչային կառավարման համակարգերը, մշակման և փաթեթավորման բարդ մեթոդները, ինչպես նաև լոգիստիկայի և բաշխման զարգացումը նպաստում են արտադրանքի որակի բարձրացմանը, սննդի անվտանգության բարելավմանը և ծախսերի նվազեցմանը։

### Սննդի միջազգային ներմուծում և արտահանում
Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ 2005 թվականին սննդի ամենախոշոր ներմուծողը Եվրոպական միությունն էր, որին զգալի հեռավորությամբ հետևում էին ԱՄՆ-ը և Ճապոնիան։ Մեծ Բրիտանիայի սննդի կախվածությունը ներմուծումից հատկապես ակնհայտ դարձավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում։ Չնայած սննդի ռացիոնավորմանը, Մեծ Բրիտանիան շարունակում էր կախված մնալ ներմուծումներից, ինչի արդյունքում երկարատև ներգրավվեց Ատլանտյան օվկիանոսի ճակատամարտում։

Այսօր սնունդը վաճառվում և շուկայահանվում է համաշխարհային մասշտաբով։ Սննդի բազմազանությունն ու հասանելիությունն այլևս սահմանափակված չեն միայն տեղական արտադրությամբ կամ սեզոնային պայմաններով։ 1961-ից 1999 թվականներին համաշխարհային սննդի արտահանումը աճել է 400%-ով։ Որոշ երկրներ տնտեսապես կախված են սննդի արտահանումից, որը որոշ դեպքերում կազմում է ընդհանուր արտահանման ավելի քան 80%-ը։

1994 թվականին ավելի քան 100 երկիր միացավ Սակագների և առևտրի ընդհանուր համաձայնագրի Ուրուգվայի փուլին, ինչը մեծացրեց առևտրի ազատականացումը։ Սա ներառում էր ֆերմերներին տրամադրվող սուբսիդիաների կրճատման համաձայնագիր, որը վերահսկվում էր Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության կողմից՝ գյուղատնտեսական սուբսիդիաների, մաքսատուրքերի, ներմուծման քվոտաների և երկկողմանիորեն չլուծվող առևտրային վեճերի կարգավորման հարցերում։ Եթե առևտրային սահմանափակումները բարձրացվում են հանրային առողջության և անվտանգության վիճելի հիմքերով, ԱՀԿ-ն վեճը փոխանցում է Կոդեքս Ալիմենտարիուս հանձնաժողովին, որը հիմնադրվել է 1962 թվականին ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության և Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կողմից։ Առևտրի ազատականացումը զգալիորեն ազդել է համաշխարհային սննդի առևտրի վրա։

### Մարկետինգ և մանրածախ վաճառք
Սննդի մարքեթինգը միավորում է արտադրողին և սպառողին։ Նույնիսկ մեկ սննդամթերքի շուկայահանումը կարող է լինել բարդ գործընթաց՝ ներգրավելով բազմաթիվ արտադրողների և ընկերությունների։ Օրինակ՝ մեկ պահածոյացված հավով լապշայով ապուրի պատրաստմանը մասնակցում են 56 ընկերություններ։ Դրանց թվում են ոչ միայն հավի և բանջարեղենի մշակմամբ զբաղվողները, այլև բաղադրիչները տեղափոխող, պիտակներ տպող և պահածոյի տարաներ արտադրող ընկերությունները։ Սննդի մարքեթինգային համակարգը ԱՄՆ-ում ամենամեծ ուղղակի և անուղղակի ոչ կառավարական գործատուն է։
[մինի|Սուպերմարկետում փաթեթավորված սննդի միջանցքներ [Պորտլենդ (Օրեգոն)|Պորտլենդում, Օրեգոն, ԱՄՆ]]
Նախաարդյունաբերական ժամանակաշրջանում ավելցուկային սնունդը վաճառվում էր շաբաթը մեկ անգամ, երբ ֆերմերները շուկայի օրը իրենց ապրանքը բերում էին գյուղի տեղական շուկա։ Այստեղ սնունդը վաճառվում էր մանրավաճառներին, որոնք այնուհետև այն վաճառում էին իրենց խանութներում՝ տեղական սպառողներին։ Արդյունաբերականացման և սննդի վերամշակման զարգացման հետ հնարավոր դարձավ սննդի լայն տեսականի վաճառել և տարածել հեռավոր վայրերում։ Սկզբնական մթերային խանութները սովորաբար աշխատում էին վաճառասեղանային համակարգով, երբ գնորդը պատվիրում էր վաճառողին, և վերջինս բերում էր ապրանքը։

20-րդ դարում առաջացան սուպերմարկետները։ Դրանք ներդրեցին ինքնասպասարկման համակարգը՝ գնումների սայլակներով, և կարողացան առաջարկել որակյալ սնունդ ավելի ցածր գնով՝ մասշտաբի տնտեսության և աշխատակազմի ծախսերի կրճատման շնորհիվ։ Դարի վերջին այս ոլորտը ևս մեկ հեղափոխություն ապրեց՝ մեծ, պահեստային տիպի սուպերմարկետների ստեղծմամբ, որոնք վաճառում էին աշխարհի տարբեր երկրներից բերված սննդի լայն տեսականի։

Ի տարբերություն սննդի վերամշակման ոլորտի, մանրածախ վաճառքը երկաստիճան շուկա է, որտեղ մի քանի խոշոր ընկերություններ վերահսկում են սուպերմարկետների մեծ մասը։ Այս հսկա ընկերությունները մեծ գնման ուժ ունեն ֆերմերների և վերամշակողների նկատմամբ և զգալի ազդեցություն՝ սպառողների վրա։ Այնուամենայնիվ, սպառողների կողմից սննդի վրա ծախսվող գումարի 10%-ից պակասն է հասնում ֆերմերներին, իսկ ավելի մեծ մասն ուղղվում է գովազդին, փոխադրմանը և միջանկյալ ընկերություններին։

### Սննդի հասանելիություն
Սննդի հասանելիությունը թե՛ տնտեսական, թե՛ սոցիոլոգիական խնդիր է։ Սոցիալապես անապահով մարդիկ սովորաբար ավելի հեռու են ապրում առողջ սնունդ առաջարկող վայրերից, քան միջին խավի ներկայացուցիչները։ Մի ուսումնասիրության համաձայն՝ ամերիկացիները սնունդ գնելիս միջինում անցնում են մոտ 5.95 կմ (3.7 մղոն) ճանապարհ։

### Գներ
աջից|մինի|Որոշ անհրաժեշտ սննդամթերքներ, այդ թվում՝ հաց, բրինձ և մակարոնեղեն
**Սննդամթերքի գները** վերաբերում են տարբեր երկրների, տարածաշրջանների և համաշխարհային մակարդակով սննդի միջին գների մակարդակին։ Սննդի գները ազդում են ինչպես արտադրողների, այնպես էլ սպառողների վրա։ Գների մակարդակը կախված է սննդի արտադրության գործընթացից, ներառյալ սննդի մարքեթինգը և բաշխումը։ Գների տատանումները պայմանավորված են մի շարք փոխկապակցված գործոններով՝ աշխարհաքաղաքական իրադարձություններ, համաշխարհային պահանջարկ, փոխարժեքներ, պետական քաղաքականություն, հիվանդություններ և բերքատվություն, էներգիայի ծախսեր, գյուղատնտեսության համար բնական ռեսուրսների հասանելիություն, սննդի շուկայական սպեկուլյացիա, հողի օգտագործման փոփոխություններ և եղանակային երևույթներ։ Որոշ չափով անբարենպաստ գնային միտումները կարելի է մեղմել սննդային քաղաքականության միջոցով։
մինի|Սննդի և գյուղատնտեսության կազմակերպության (FAO) սննդամթերքի գների ինդեքսը 1961–2021 թվականներին՝ անվանական և իրական արժեքներով։ Իրական գների ինդեքսը անվանական գների ինդեքսն է՝ դեֆլյացված Համաշխարհային բանկի Արտադրական միավորի արժեքի ինդեքսով (MUV): 2014–2016 թվականները 100 են։
Սննդի գների տատանումների հետևանքները բազմազան են։ Գների բարձրացումը (ագրոֆլյացիա) վտանգում է պարենային անվտանգությունը, հատկապես զարգացող երկրներում, և կարող է առաջացնել սոցիալական անկարգություններ։ Սննդի գների աճը կապված է նաև սննդակարգի որակի և առողջության անհավասարությունների հետ, հատկապես խոցելի խմբերի՝ կանանց և երեխաների շրջանում։

Միջին հաշվով սննդի գները շարունակելու են աճել մի շարք պատճառներով։ Աշխարհի բնակչության աճը մեծացնում է պահանջարկն ու ճնշումը մատակարարման վրա։ Կլիմայի փոփոխությունը մեծացնում է ծայրահեղ եղանակային երևույթների հաճախականությունը՝ երաշտներ, փոթորիկներ, հորդառատ անձրևներ, իսկ ընդհանուր ջերմաստիճանի բարձրացումը նույնպես ազդում է սննդի արտադրության վրա։

Սննդի կորուստների կամ թափոնների նվազեցմանն ուղղված միջամտությունները, եթե բավարար չափով լայնամասշտաբ լինեն, կարող են ազդել գների վրա մատակարարման շղթայի տարբեր փուլերում՝ ինչպես վերին, այնպես էլ ստորին մակարդակներում՝ կախված միջամտության տեղից։ «Բոլոր սննդամթերքների սպառողական գների ինդեքսը (CPI) աճել է 0.8%-ով 2022 թվականի հուլիսից օգոստոս ընկած ժամանակահատվածում, իսկ 2022 թվականի օգոստոսին սննդի գները 11.4%-ով բարձր էին 2021 թվականի օգոստոսի համեմատ»։

### Որպես ներդրում
Սննդային սպեկուլյացիան նշանակում է ֆյուչերսային պայմանագրերի կամ այլ ապրանքային ածանցյալների առք ու վաճառք առևտրականների կողմից՝ սննդի գների փոփոխություններից շահույթ ստանալու նպատակով։ Սննդային սպեկուլյացիան կարող է ունենալ ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական ազդեցություն սննդի արտադրողների և գնորդների վրա։ Այն փաստորեն սննդի գների վրա «խաղադրույք» է ֆինանսական շուկաներում։

Համաշխարհային խոշոր խաղացողների՝ բանկերի, հեջ-ֆոնդերի կամ կենսաթոշակային հիմնադրամների կողմից իրականացվող սննդային սպեկուլյացիան հաճախ մեղադրվում է հիմնական պարենային մշակաբույսերի՝ ցորենի, եգիպտացորենի և սոյայի գների կտրուկ տատանումներ առաջացնելու մեջ։ Սակայն տեսականորեն իդեալական տնտեսության պայմաններում չափազանց մեծ գնային տատանումները պետք է բացառվեն։ Դեռևս 1776 թվականին Ադամ Սմիթը-ը նշել է, որ ապրանքների առևտրից շահույթ ստանալու միակ ճանապարհը էժան գնելն ու թանկ վաճառելն է, ինչը, ըստ նրա, նպաստում է գների տատանումների հարթեցմանը և պակասուրդների մեղմմանը։ Ֆինանսական դերակատարների համար թվացյալ պատահական գնային տատանումները հաճախ կանխատեսելի են, ինչը կարող է բերել մեծ շահույթների։ Սակայն աշխարհի աղքատ բնակչության համար սննդային սպեկուլյացիան և դրանից առաջացող գների կտրուկ բարձրացումները կարող են հանգեցնել աղքատության աճի կամ նույնիսկ սովի։

Ի տարբերություն սննդի կուտակման (պահեստավորման), սպեկուլյացիան չի նշանակում, որ իրական սննդի պակաս կամ սակավություն է ստեղծվում. գների փոփոխությունները պայմանավորված են բացառապես առևտրային գործունեությամբ։ Սննդային սպեկուլյացիան կարող է հանդիսանալ ագրոֆլյացիայի պատճառներից մեկը։ Ենթադրվում է, որ 2007–2008 թվականների համաշխարհային սննդային գների ճգնաժամը մասամբ պայմանավորված էր նման սպեկուլյացիայով։

## Խնդիրներ
մինի|MyPlate-ը փոխարինեց MyPyramid-ին՝ որպես USDA սննդային ուղեցույց։
Քանի որ սնունդը կենտրոնական դեր ունի մարդու կյանքում, դրա հասանելիության, որակի և արտադրության հետ կապված խնդիրները ազդում են մարդկային կյանքի բոլոր ոլորտների վրա։

### Սննդակարգային և սննդային խնդիրներ
Լավագույն առողջական վիճակի և սովից կամ թերսնուցումից մահվան միջև գոյություն ունի բազմաթիվ հիվանդությունների շարք, որոնք կարող են առաջանալ կամ մեղմվել սննդակարգի փոփոխությամբ։ Սննդակարգում պակասները, ավելցուկները և անհավասարակշռությունները կարող են բացասաբար ազդել առողջության վրա և հանգեցնել տարբեր խնդիրների, օրինակ՝ լնդախտի, ճարպակալման, օստեոպորոզի, շաքարախտի, սրտանոթային հիվանդությունների, ինչպես նաև հոգեբանական և վարքային խնդիրների։ Սննդագիտությունը փորձում է հասկանալ, թե ինչպես և ինչու են սննդակարգի որոշակի բաղադրիչները ազդում առողջության վրա։

Սննդանյութերը բաժանվում են մի քանի խմբերի։ Մակրոսննդանյութերն են ճարպերը, սպիտակուցները և ածխաջրերը։ Միկրոսննդանյութերն են հանքանյութերը և վիտամինները։ Բացի այդ, սնունդը պարունակում է ջուր և սննդային մանրաթել։

Ինչպես արդեն նշվել է, մարդու օրգանիզմը բնական ընտրության արդյունքում ձևավորվել է այնպես, որ նախընտրի քաղցր և ճարպային սնունդ, որը հարմար էր որսորդահավաքների սննդակարգի համար։ Բնության մեջ նման սնունդը սովորաբար հազվադեպ էր և շատ հաճելի՝ օգտագործելու համար։ Ժամանակակից աշխարհում այսպիսի սնունդը հեշտությամբ հասանելի է սպառողներին, ինչը նպաստում է մեծահասակների և երեխաների գիրության աճին։

### Սով և սովամահություն
Սննդից զրկվելը հանգեցնում է թերսնման և, ի վերջո, սովամահության։ Սա հաճախ կապված է սովի հետ, որը նշանակում է սննդի բացակայության ամբողջ համայնքներում։ Սա հաճախ կապված է սովի (զանգվածային սով) հետ, որը ենթադրում է սննդի բացակայություն ամբողջ համայնքներում։ Դա կարող է կործանարար և լայնածավալ ազդեցություն ունենալ մարդկանց առողջության վրա։ Սննդի պակասի ժամանակ երբեմն կիրառվում է քարտային համակարգ (ռացիոնավորում)՝ սնունդը բաշխելու համար, հատկապես պատերազմի ժամանակաշրջաններում։

Սովը լուրջ միջազգային խնդիր է։ Մոտավորապես 815 միլիոն մարդ թերսնված, և օրական ավելի քան 16,000 երեխա մահանում է սովի հետ կապված պատճառների։ Սննդի զրկվածությունը համարվում է պակասի կարիք Մասլոյի պահանջմունքների բուրգում և չափվում է սովի սանդղակներով։

### Սննդի թափոններ
մինի|Մրգեր և բանջարեղեն աղբամանի մեջ, չօգտագործված և դեն նետված
Սննդի կորուստն ու թափոնացումը այն սնունդն է, որը դեն է նետվում կամ այլ կերպ կորում է՝ չսպառված մնալով։ Սա տեղի է ունենում ամբողջ սննդային համակարգում՝ արտադրության, մշակման, բաշխման, մանրածախ վաճառքի և սննդի սպասարկման, ինչպես նաև սպառման փուլերում։ Ընդհանուր առմամբ, աշխարհում արտադրվող սննդի մոտ մեկ երրորդը դեն է նետվում, և սննդի արտադրության համար օգտագործված ռեսուրսների հսկայական մասը վատնվում է։ 2021 թվականին ՄԱԿ-ի Շրջակա միջավայրի ծրագրի մետավերլուծության համաձայն՝ համաշխարհային սննդի թափոնների ծավալը տարեկան կազմել է 931 միլիոն տոննա (մոտ 121 կգ յուրաքանչյուր մարդու հաշվով) երեք ոլորտներում՝ 61%-ը տնային տնտեսություններից, 26%-ը սննդի սպասարկման ոլորտից և 13%-ը մանրածախ առևտրից։

Սննդի թափոնների խնդիրը լուծվում է կանխարգելման (օրինակ՝ սննդի պահպանման միջոցով), կրկնակի օգտագործման (օրինակ՝ սննդի նվիրատվություն), կենդանիների կերի օգտագործման կամ վերամշակման միջոցով։ Սննդի թափոնների թաղումը աղբավայրերում պետք է խուսափել, քանի որ այն հանդիսանում է ջերմոցային գազ մեթանի հիմնական աղբյուրներից մեկը։ Սննդային համակարգի բոլոր հատվածներում սննդի թափոնների կրճատումը գյուղատնտեսության շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունը նվազեցնելու կարևոր միջոց է՝ նվազեցնելով ջրի, հողի և այլ ռեսուրսների ընդհանուր օգտագործումը։
մինի|Վիսկոնսին նահանգի Մեդիսոն քաղաքում, սննդամթերքի թափոնների քննադատ Ռոբին Գրինֆիլդի կողմից երկու օրում աղբամաններից հավաքված սնունդ։
Թափոնված սնունդը գյուղատնտեսության ազդեցության զգալի մասն է կազմում կլիմայի փոփոխության վրա (տարեկան կազմում է 3.3 միլիարդ տոննա ածխաթթու գազի համարժեք արտանետումներ) և այլ բնապահպանական խնդիրների վրա, ինչպիսիք են հողօգտագործումը, ջրօգտագործումը և կենսաբազմազանության կորուստը։ Այն նաև հակասում է աշխարհի որոշ տարածաշրջաններում առկա պարենային անապահովությանը։ ՄԱԿ-ի Կայուն զարգացման նպատակները ձգտում են «մինչև 2030 թվականը կիսով չափ կրճատել մեկ շնչի հաշվով սննդի համաշխարհային թափոնները մանրածախ և սպառողական մակարդակներում և նվազեցնել սննդի կորուստները արտադրության և մատակարարման շղթաներում, ներառյալ բերքահավաքից հետո առաջացող կորուստները»։ 2022 թվականի ՄԱԿ-ի Կենսաբազմազանության համաժողովում երկրները համաձայնեցին մինչև 2030 թվականը սննդի թափոնները կրճատել 50%-ով։

## Քաղաքականություն
Սննդային քաղաքականությունը հանրային քաղաքականության այն ոլորտն է, որը վերաբերում է այն հարցին, թե ինչպես է սնունդը արտադրվում, մշակվում, բաշխվում, գնվում կամ տրամադրվում։ Սննդային քաղաքականությունները մշակվում են՝ ազդելու սննդի և գյուղատնտեսական համակարգի գործունեության վրա՝ հավասարակշռելով այն մարդու առողջության կարիքների ապահովման հետ։ Սա հաճախ ներառում է որոշումների ընդունում արտադրության և մշակման տեխնոլոգիաների, շուկայավարման, հասանելիության, օգտագործման և սպառման վերաբերյալ՝ սոցիալական նպատակներին հասնելու կամ դրանք խթանելու շահերից ելնելով։ Սննդային քաղաքականությունը կարող է իրականացվել ցանկացած մակարդակում՝ տեղականից մինչև գլոբալ, և կարող է մշակվել պետական մարմնի, բիզնեսի կամ կազմակերպության կողմից։ Սննդային քաղաքականություն մշակողները զբաղվում են, օրինակ, սննդի հետ կապված արդյունաբերությունների կարգավորմամբ, աղքատների համար սննդային աջակցության ծրագրերի իրավասության չափանիշների սահմանմամբ, սննդամթերքի անվտանգության ապահովմամբ, սննդամթերքի պիտակավորմամբ, ինչպես նաև որոշմամբ, թե որ արտադրանքը կարող է համարվել օրգանական։

Սննդային քաղաքականության մեծ մասը նախաձեռնվում է ազգային մակարդակում՝ քաղաքացիների համար անվտանգ և բավարար սննդի մատակարարում ապահովելու նպատակով։ Զարգացող երկրներում սննդային քաղաքականության երեք հիմնական նպատակներն են՝ պաշտպանել աղքատներին ճգնաժամերից, զարգացնել երկարաժամկետ շուկաներ, որոնք կբարձրացնեն ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը, և մեծացնել սննդի արտադրությունը, ինչը իր հերթին կնպաստի եկամուտների աճին։

Սննդային քաղաքականությունը ներառում է այն մեխանիզմները, որոնց միջոցով սննդի հետ կապված հարցերը կարգավորվում կամ կառավարվում են կառավարությունների կողմից՝ ներառյալ միջազգային մարմինները կամ ցանցերը, ինչպես նաև պետական հաստատությունների կամ մասնավոր կազմակերպությունների կողմից։ Գյուղատնտեսական արտադրողները հաճախ կրում են այն բեռը, որը բխում է կառավարությունների ցանկությունից՝ պահել սննդամթերքի գները բավականաչափ ցածր՝ աճող քաղաքային բնակչության համար։ Սպառողների համար ցածր գները կարող են նվազեցնել գյուղատնտեսների մոտիվացիան՝ ավելի շատ սնունդ արտադրելու հարցում, ինչը հաճախ հանգեցնում է սովի, առևտրի վատ հեռանկարների և սննդի ներմուծման մեծացող անհրաժեշտության։

Ավելի զարգացած երկրում, ինչպիսին է Միացյալ Նահանգները, սննդի և սնուցման քաղաքականությունը պետք է դիտարկել տարածաշրջանային և ազգային տնտեսական խնդիրների, բնապահպանական ճնշումների, սոցիալական պաշտպանության համակարգի պահպանման, առողջապահության, մասնավոր ձեռնարկատիրության և նորարարության խրախուսման, ինչպես նաև գյուղատնտեսական լանդշաֆտի համատեքստում, որտեղ գերակշռում են ավելի քիչ թվով, բայց խոշոր և մեքենայացված ֆերմաները։ Արդյունաբերական երկրները ձգտում են ապահովել, որ ֆերմերները ստանան համեմատաբար կայուն եկամուտներ՝ չնայած գների և առաջարկի տատանումներին ու անբարենպաստ եղանակային պայմաններին։ Ֆերմերների եկամուտների սուբսիդավորման ծախսերը փոխանցվում են սպառողներին՝ սննդամթերքի ավելի բարձր գների տեսքով։

### Իրավական սահմանում
Որոշ երկրներ սննդի իրավական սահմանում են տալիս, հաճախ դրանք անվանելով «սննդամթերք» բառով։ Այս երկրներում սնունդը համարվում է ցանկացած ապրանք, որը նախատեսված է սպառման համար՝ վերամշակված, մասամբ վերամշակված կամ չվերամշակված։ Սննդի մեջ ընդգրկված ապրանքների ցանկը ներառում է ցանկացած նյութ, որը նախատեսված է կամ ըստ ակնկալիքների պետք է ընդունվի մարդու կողմից։ Այս սննդամթերքներից բացի՝ ըմպելիքը, մաստակը, ջուրը կամ այլ իրեր, որոնք վերամշակվել են նշված սննդային արտադրանքների, կազմում են սննդի իրավական սահմանման մասը։ Սննդի իրավական սահմանման մեջ չեն մտնում կենդանիների կերերը, ողջ կենդանիները (բացառությամբ՝ եթե դրանք նախապատրաստվում են շուկայում վաճառքի համար), բույսերը մինչև բերքահավաքը, դեղագործական արտադրանքները, կոսմետիկ միջոցները, ծխախոտը և ծխախոտային արտադրանքները, թմրանյութային կամ հոգեմետ նյութերը, ինչպես նաև մնացորդներն ու աղտոտիչները։

### Սննդի իրավունք
մինի|Right to food around the world, as of 2011–2012:
Սննդի իրավունքը և դրա տարբերակները մարդու իրավունք է, որը պաշտպանում է մարդկանց իրավունքը արժանապատիվ կերպով սնվելու, ինչը ենթադրում է, որ առկա է բավարար սնունդ, որ մարդիկ ունեն դրան հասանելիության միջոցներ, և որ այն բավարարում է անհատի սննդարար կարիքները։ Սննդի իրավունքը պաշտպանում է բոլոր մարդկանց իրավունքը ազատ լինել սովից, սննդի անապահովությունից և թերսնուցումից։

Այս իրավունքը բխում է Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների միջազգային դաշնագրից, որին 2020 թվականի ապրիլի դրությամբ անդամակցում են 170 պետություններ։ Դաշնագրին միացող պետությունները համաձայնում են ձեռնարկել իրենց առկա ռեսուրսների առավելագույնս օգտագործման միջոցառումներ՝ աստիճանաբար ապահովելու համար բավարար սննդի իրավունքի լիակատար իրականացումը թե՛ ազգային, թե՛ միջազգային մակարդակներում։ Ընդհանուր առմամբ 106 երկրներում սննդի իրավունքը կիրառելի է կամ սահմանադրական տարբեր կարգավորումների միջոցով, կամ ուղղակիորեն կիրառելի են այն միջազգային պայմանագրերը, որոնցով պաշտպանված է սննդի իրավունքը։

1996 թվականի Սննդի համաշխարհային գագաթնաժողովում կառավարությունները կրկին հաստատեցին սննդի իրավունքը և պարտավորվեցին մինչև 2015 թվականը սովածների և թերսնվողների թիվը 840 միլիոնից կրճատել մինչև 420 միլիոն։ Այնուամենայնիվ, վերջին տարիներին թիվը աճել է և 2009 թվականին հասել է աննախադեպ ռեկորդի՝ աշխարհում ավելի քան 1 միլիարդ թերսնվող մարդու։ Բացի այդ, թաքնված սովից տառապողների թիվը՝ միկրոտարրերի պակասը, որը կարող է առաջացնել երեխաների ֆիզիկական և մտավոր զարգացման խանգարումներ, ամբողջ աշխարհում կազմում է ավելի քան 2 միլիարդ մարդ։

Չնայած միջազգային իրավունքի համաձայն պետությունները պարտավոր են հարգել, պաշտպանել և իրականացնել սննդի իրավունքը, այս մարդու իրավունքի իրացման գործնական դժվարությունները ցույց են տալիս աշխարհում լայնորեն տարածված սննդային անապահովությունը և, օրինակ, Հնդկաստանի նման երկրներում ընթացող դատական գործընթացները։ Առավել մեծ սննդային խնդիրներ ունեցող մայրցամաքներում՝ Աֆրիկայում, Ասիայում և Հարավային Ամերիկայում, առկա է ոչ միայն սննդի պակաս և ենթակառուցվածքների բացակայություն, այլև սննդի անարդար բաշխում և դրան ոչ բավարար հասանելիություն։

Մարդու իրավունքների չափորոշչային նախաձեռնությունը չափում է սննդի իրավունքը աշխարհի երկրներում՝ հիմնվելով դրանց եկամտի մակարդակի վրա։

### Սննդային անվտանգություն
Սննդային անվտանգությունը այն վիճակն է, երբ մարդիկ ունեն հուսալի հասանելիություն բավարար քանակի, մատչելի և առողջ սննդի։ Սննդի հասանելիությունը՝ անկախ դասից, սեռից, սոցիալական կարգավիճակից, էթնիկական պատկանելությունից կամ կրոնից, նույնպես սննդային պաշտպանության կարևոր բաղադրիչ է։ Նմանապես, ընտանիքի սննդային անվտանգություն համարվում է այն դեպքում, երբ ընտանիքի բոլոր անդամները մշտապես ունեն բավարար սնունդ ակտիվ և առողջ կյանքի համար։ Սննդային ապահով մարդիկ չեն ապրում սովի կամ սովամահ լինելու վախի պայմաններում։ Սննդային անվտանգությունը ներառում է նաև ապագա հնարավոր խափանումների նկատմամբ դիմակայունություն։ Այդպիսի խափանումներ կարող են առաջանալ երաշտների, ջրհեղեղների, բեռնափոխադրումների խափանումների, վառելիքի պակասի, տնտեսական անկայունության և պատերազմների պատճառով։ Սննդային անապահովությունը սննդային անվտանգության հակառակ վիճակն է՝ երբ համապատասխան սննդի հասանելիությունը սահմանափակ կամ անորոշ է։

Սննդային անվտանգության հասկացությունը ժամանակի ընթացքում զարգացել է։ Այն հիմնվում է չորս հիմնական սյուների վրա՝ հասանելիություն, մատչելիություն, օգտագործում և կայունություն։ Բացի այդ, կարևոր են ևս երկու չափումներ՝ ինքնավարությունը և կայուն զարգացումը։ Այս վեց չափումները ամրագրված են նաև սննդի իրավունքի տեսական և իրավական մեկնաբանություններում։ 1996 թվականին անցկացված Համաշխարհային սննդի գագաթնաժողովում հայտարարվեց, որ «սնունդը չպետք է օգտագործվի որպես քաղաքական և տնտեսական ճնշման գործիք»։

Սննդային անապահովության պատճառները բազմաթիվ են։ Ամենակարևորներից են բարձր սննդի գները և համաշխարհային մատակարարումների խափանումները, օրինակ՝ պատերազմի հետևանքով։ Նաեւ ազդեցություն ունեն կլիմայի փոփոխությունը, ջրի պակասը, հողերի դեգրադացիան, գյուղատնտեսական հիվանդությունները, համավարակները և հիվանդությունների բռնկումները։ Բացի այդ, սննդային անապահովությունը հաճախ վերաբերում է ցածր սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակ ունեցող անձանց, ազդում է բնակչության առողջության վրա անհատական մակարդակում և կարող է խորացնել միջանձնային հարաբերությունների լարվածությունը։ Աշխատազրկության հետևանքով առաջացած սննդային անապահովությունը նպաստում է աղքատության աճին։

Սննդային անապահովության հետևանքները կարող են ներառել սով և նույնիսկ սովահարություններ։ Քրոնիկ սննդային անապահովությունը բարձրացնում է սովի և սովահարության նկատմամբ խոցելիությունը։ Մանկության շրջանում երկարատև սովն ու թերսնուցումը կարող են հանգեցնել երեխաների աճի դանդաղման։ Եթե աճի խանգարումը արդեն ձևավորվել է, ապա մոտ երկու տարեկանից հետո սննդակարգի բարելավումը սովորաբար չի կարող լիովին վերականգնել վնասը։ Վաղ մանկության ծանր թերսնուցումը հաճախ հանգեցնում է նաև մտավոր զարգացման խանգարումների։

### Միջազգային օգնություն
Հումանիտար օգնությունը կարող է օգնել այն մարդկանց, ովքեր տառապում են սննդի պակասից։ Այն կարող է կարճաժամկետ հեռանկարում բարելավել մարդկանց կյանքի պայմանները, որպեսզի հասարակությունը կարողանա աստիճանաբար բարձրացնել կենսամակարդակը մինչև այն աստիճան, երբ սննդային օգնությունն այլևս անհրաժեշտ չլինի։ Սակայն վատ կազմակերպված սննդային օգնությունը կարող է խնդիրներ առաջացնել՝ խաթարելով տեղական շուկաները, նվազեցնելով գյուղատնտեսական մթերքների գները և հուսահատեցնելով տեղական արտադրությունը։ Երբեմն կարող է ձևավորվել սննդային օգնությունից կախվածության շրջան։ Սննդային օգնության տրամադրումը կամ դրա դադարեցման սպառնալիքը երբեմն օգտագործվում է որպես քաղաքական գործիք՝ ընդունող երկրի քաղաքականության վրա ազդելու համար․ այս ռազմավարությունը հայտնի է որպես սննդային քաղաքականություն։ Որոշ դեպքերում սննդային օգնությունը պայմանավորված է նրանով, որ սնունդը պետք է գնվի որոշակի մատակարարներից, ինչի արդյունքում այն կարող է ծառայել նաև օգնություն տրամադրող երկրների շուկաների խթանմանը։ Ամենակարիքավոր երկրներին սննդի բաշխման միջազգային ջանքերը հաճախ համակարգվում են Պարենի Համաշխարհային ծրագրի կողմից։

## Սննդի անվտանգություն
[մինի|[Սալմոնելլա բակտերիան սննդային թունավորումների տարածված պատճառ է, մասնավորապես՝ թերեփված հավի և հավի ձվի դեպքում։]]
Սննդային ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունը, որը սովորաբար կոչվում է «սննդային թունավորում», առաջանում է բակտերիաների, տոքսինների, վիրուսների, մակաբույծների և պրիոնների պատճառով։ Մոտավորապես 7 միլիոն մարդ ամեն տարի մահանում է սննդային թունավորումից, և մոտ 10 անգամ ավելի շատ մարդիկ տառապում են ոչ մահացու ձևից։ Երկու ամենատարածված գործոնները, որոնք հանգեցնում են բակտերիալ սննդային հիվանդությունների դեպքերին, պատրաստի սննդի խաչաձև աղտոտումն է այլ հում մթերքներից և ջերմաստիճանի ոչ պատշաճ վերահսկումը։ Ավելի հազվադեպ, սուր բացասական ռեակցիաներ կարող են առաջանալ նաև սննդի քիմիական աղտոտման դեպքում, օրինակ՝ սխալ պահեստավորման կամ սննդի համար չնախատեսված օճառների և ախտահանիչների օգտագործման պատճառով։ Սնունդը կարող է նաև աղտոտվել տարբեր առարկաներով (կոչվում են «օտար մարմիններ») գյուղատնտեսության, արտադրության, պատրաստման, փաթեթավորման, բաշխման կամ վաճառքի ընթացքում։ Այս օտար մարմինները կարող են ներառել վնասատուներ կամ դրանց արտաթորանք, մազեր, ծխախոտի մնացորդներ, փայտի կտորներ և այլ աղտոտիչներ։ Որոշ տեսակի սնունդ կարող է աղտոտվել, եթե պահվում կամ մատուցվում է անապահով տարայի մեջ, օրինակ՝ կապար պարունակող ջնարակով կավե ամանում։

Սննդային թունավորումը որպես հիվանդություն ճանաչվել է դեռևս Հիպոկրատեսի ժամանակներից։ Փչացած, աղտոտված կամ կեղծված սննդի վաճառքը տարածված էր մինչև 19-րդ դարում հիգիենայի, սառեցման և վնասատուների վերահսկման ներդրումը։ Բակտերիաները ջերմության միջոցով ոչնչացնելու մեթոդների բացահայտումը և այլ մանրէաբանական ուսումնասիրությունները, որոնք իրականացրել է Լուի Պաստյորը, նպաստեցին ժամանակակից սանիտարական ստանդարտների ձևավորմանը, որոնք այսօր լայնորեն կիրառվում են զարգացած երկրներում։ Սա հետագայում ամրապնդվեց Յուստուս Լիբիխի աշխատանքներով, որոնք հիմք դրեցին ժամանակակից սննդի պահպանման և պահեստավորման մեթոդներին։ Վերջին տարիներին սննդային հիվանդությունների պատճառների ավելի խորը ըմբռնումը հանգեցրել է ավելի համակարգված մոտեցումների մշակմանը, օրինակ՝ Վտանգի վերլուծության կրիտիկական վերահսկման կետ (HACCP) համակարգին, որը կարող է հայտնաբերել և վերացնել բազմաթիվ ռիսկեր։

Սննդի անվտանգությունն ապահովելու համար առաջարկվող միջոցները ներառում են մաքուր պատրաստման տարածքի պահպանում՝ տարբեր տեսակի սնունդն առանձին պահելով, բավարար պատրաստման ջերմաստիճանի ապահովում և պատրաստումից հետո սննդի արագ սառեցում։

Արագ փչացող մթերքները, օրինակ՝ միսը, կաթնամթերքը և ծովամթերքը, պետք է պատրաստվեն հատուկ ձևով՝ աղտոտումը կանխելու համար։ Ընդհանուր կանոնն այն է, որ սառը մթերքները (օրինակ՝ կաթնամթերքը) պետք է պահվեն սառը տեղում, իսկ տաք մթերքները (օրինակ՝ ապուրը) պետք է պահվեն տաք մինչև պահեստավորումը։ Հում միսը, օրինակ՝ հավը, որը պետք է եփվի, չի կարելի հալեցնել սենյակային ջերմաստիճանում, քանի որ դա կարող է նպաստել վտանգավոր բակտերիաների, օրինակ՝ Սալմոնելլայի կամ Աղիքային ցուպիկի, աճին։

### Ալերգիաներ
Որոշ մարդիկ ունեն ալերգիա կամ զգայունություն այնպիսի մթերքների նկատմամբ, որոնք մեծամասնության համար խնդիր չեն առաջացնում։ Սա տեղի է ունենում, երբ մարդու իմունային համակարգը որոշակի սննդային սպիտակուցը շփոթում է վնասակար օտար նյութի հետ և սկսում է հարձակվել դրա վրա։ Մոտավորապես մեծահասակների 2%-ը և երեխաների 8%-ը ունեն սննդային ալերգիա։ Ալերգիկ ռեակցիա առաջացնելու համար որոշ մարդկանց դեպքում բավարար է շատ փոքր քանակությամբ սննդային նյութ։ Որոշ դեպքերում օդում առկա սննդի հետքերը, որոնք այնքան փոքր են, որ նույնիսկ հոտով չեն զգացվում, կարող են առաջացնել մահացու ռեակցիա չափազանց զգայուն մարդկանց մոտ։ Ամենատարածված սննդային ալերգեններն են գլյուտենը, եգիպտացորենը, խեցեմորթները (փափկամարմիններ), գետնանուշը և սոյան։ Ալերգենները հաճախ առաջացնում են ախտանշաններ, ինչպիսիք են փորլուծություն, ցան, փքվածություն, փսխում և սննդի հետադարձ հոսք։ Մարսողական գանգատները սովորաբար զարգանում են ալերգենի ընդունումից կես ժամվա ընթացքում։

Հազվադեպ դեպքերում սննդային ալերգիաները կարող են հանգեցնել բժշկական արտակարգ իրավիճակի, օրինակ՝ անաֆիլակտիկ շոկի, հիպոտենզիայի (ցածր արյան ճնշում) և գիտակցության կորստի։ Նման ռեակցիայի հետ հաճախ կապված ալերգեն է գետնանուշը, թեև լատեքսային արտադրանքները նույնպես կարող են առաջացնել նմանատիպ ռեակցիաներ։ Սկզբնական բուժումը կատարվում է էպինեֆրինով (ադրենալին), որը հայտնի հիվանդները հաճախ իրենց հետ ունենում են Էպինեֆրինի ինքնաներարկիչ կամ Թվինջեկտ սարքի տեսքով։

### Այլ առողջական խնդիրներ
1981 թվականին Ռիչարդ Դոլի և Ռիչարդ Պետոի կողմից իրականացված համաճարակաբանական վերլուծության համաձայն՝ մարդու սննդակարգը կարող է պատասխանատու լինել քաղցկեղների մոտավորապես 35%-ի համար։ Այս քաղցկեղները կարող են առաջանալ սննդում բնականորեն առկա կամ որպես աղտոտիչներ հայտնվող քաղցկեղածին նյութերից։ Սնկային աճով աղտոտված սնունդը կարող է պարունակել միկոտոքսիններ, օրինակ՝ աֆլատոքսիններ, որոնք հանդիպում են աղտոտված եգիպտացորենում և գետնանուշում։ Սննդում հայտնաբերված այլ քաղցկեղածին նյութերից են հետերոցիկլիկ ամինները, որոնք առաջանում են միսը բարձր ջերմաստիճանում պատրաստելիս, պոլիարոմատիկ ածխաջրածինները՝ այրված մսում և ապխտած ձկում, ինչպես նաև նիտրոզամինները, որոնք առաջանում են նիտրիտներից՝ օգտագործվող որպես պահածոյացնող նյութեր, օրինակ՝ բեկոնի նման մշակված մսում։

Հակաքաղցկեղային նյութեր, որոնք կարող են օգնել կանխարգելել քաղցկեղը, նույնպես հանդիպում են բազմաթիվ մթերքներում, հատկապես մրգերում և բանջարեղենում։ Հակաօքսիդանտները կարևոր միացություններ են, որոնք կարող են օգնել հեռացնել հնարավոր վնասակար քիմիական նյութերը։ Սակայն հաճախ դժվար է որոշել սննդակարգի կոնկրետ բաղադրիչները, որոնք բարձրացնում կամ նվազեցնում են քաղցկեղի ռիսկը, քանի որ շատ մթերքներ, օրինակ՝ տավարի սթեյքը և բրոկոլին, պարունակում են թե՛ քաղցկեղածին, թե՛ հակաքաղցկեղային նյութերի փոքր քանակներ։ Խոհարարության ոլորտում գոյություն ունեն բազմաթիվ միջազգային հավաստագրեր, օրինակ՝ Մոնդե ընտրությունը, Ա․Ա․ Հավաստագրում, iTQi, որոնք կիրառում են բարձրորակ գնահատման մեթոդներ՝ սնունդը դարձնելով ավելի անվտանգ։

## Սննդակարգ
մինի|Սննդամատակարարման փոփոխություններ (ըստ էներգիայի) Այլ տարածաշրջաններ (2010 թ.)

 * Ենթասահարական Աֆրիկա – 2170 կկալ/մարդ/օր * Հյուսիսարևելյան և Հյուսիսային Աֆրիկա – 3120 կկալ/մարդ/օր * Հարավային Ասիա – 2450 կկալ/մարդ/օր * Արևելյան Ասիա – 3040 կկալ/մարդ/օր *Լատինական Ամերիկա / Կարիբյան տարածաշրջան – 2950 կկալ/մարդ/օր * Զարգացած երկրներ – 3470 կկալ/մարդ/օր

### Մշակութային և կրոնական սննդակարգ
Շատ մշակույթներ ունեն որոշակի սննդային նախընտրություններ և արգելքներ։ Սննդակարգային ընտրությունները կարող են նաև ձևավորել մշակույթներ և դեր խաղալ կրոնում։ Օրինակ՝ հուդայականությունում թույլատրվում են միայն Կոշեր մթերքներ, իսլամում՝ հալալ մթերքներ, իսկ հինդուիզմում տավարի միսը սահմանափակված է։ Բացի այդ, տարբեր երկրների կամ տարածաշրջանների սննդակարգերը ունեն առանձնահատկություններ, որոնք սերտորեն կապված են տվյալ մշակույթի խոհանոցի հետ։

### Սննդակարգի թերություններ
Սննդային սովորությունները մեծ դեր են խաղում բոլոր մարդկանց առողջության և մահացության վրա։ Սպառված էներգիայի և ծախսված էներգիայի միջև անհավասարակշռությունը հանգեցնում է կամ սովամահության, կամ ճարպային հյուսվածքի չափազանց մեծ կուտակման, որը հայտնի է որպես մարմնի ճարպ։ Տարբեր վիտամինների և հանքանյութերի անբավարար ընդունումը կարող է առաջացնել հիվանդություններ, որոնք ունեն լայնածավալ ազդեցություն առողջության վրա։ Օրինակ՝ աշխարհի բնակչության մոտ 30%-ը ունի կամ գտնվում է յոդի պակասի զարգացման վտանգի տակ։ Կանխատեսվում է, որ առնվազն 3 միլիոն երեխա կույր է վիտամին A-ի պակասի պատճառով։ Վիտամին C-ի պակասը հանգեցնում է լնդախտի (սկորբուտ)։ Կալցիումը, վիտամին D-ն և ֆոսֆորը փոխկապակցված են․ յուրաքանչյուրի ընդունումը կարող է ազդել մյուսների ներծծման վրա։ Քվաշիորկորը և մարազմը մանկական խանգարումներ են, որոնք առաջանում են սննդային սպիտակուցի պակասից։

### Բարոյական, էթիկական և առողջությանը վերաբերող սննդակարգեր
Շատ մարդիկ սահմանափակում են իրենց սննդակարգը բարոյական կամ այլ համոզմունքների պատճառով։ Օրինակ՝ բուսակերները տարբեր աստիճաններով հրաժարվում են կենդանական ծագման մթերքներից՝ կենդանիների բարեկեցության վերաբերյալ մտահոգությունների և կենդանական գյուղատնտեսության շրջակա միջավայրի ազդեցության պատճառով։ Մյուսները ընտրում են ավելի առողջ սննդակարգ՝ խուսափելով շաքարներից կամ կենդանական ճարպերից և ավելացնելով սննդային մանրաթելերի և հակաօքսիդանտների (օրինակ՝ տարբեր պոլիֆենոլների) օգտագործումը։ Գիրությունը, որը լուրջ խնդիր է աշխարհում, մեծացնում է սրտային հիվանդությունների, շաքարային դիաբետի, քաղցկեղի և բազմաթիվ այլ հիվանդությունների զարգացման հավանականությունը։ Վերջին շրջանում սննդային սովորությունները ազդվում են նաև գենետիկորեն ձևափոխված մթերքների առողջական կամ շրջակա միջավայրային հնարավոր ազդեցությունների վերաբերյալ մտահոգություններից։ Արդյունաբերական գյուղատնտեսության ազդեցությունը կենդանիների բարեկեցության, մարդու առողջության և շրջակա միջավայրի վրա նույնպես ձևավորում է ժամանակակից սննդային սովորությունները։ Սա մասամբ հանգեցրել է օրգանական և տեղական սննդի նախընտրության շարժումների առաջացմանը։ Վերջին տարիներին աճում է հետաքրքրությունը և հետազոտությունները սննդակարգերի օպտիմալացման ուղղությամբ՝ կյանքի տևողությունը և առողջ կյանքի տարիները երկարացնելու նպատակով։

## Ծանոթագրություններ

### Աղբյուրներ

* Aguilera, Jose Miguel and David W. Stanley. *Microstructural Principles of Food Processing and Engineering*. Springer, 1999. .
* .
* Asado Argentina. *About Asado Argentina*. Retrieved from   on 2007-05-28.
* Campbell, Bernard Grant. *Human Evolution: An Introduction to Man's Adaptations*. Aldine Transaction: 1998. .
* Carpenter, Ruth Ann; Finley, Carrie E. *Healthy Eating Every Day*. Human Kinetics, 2005. .
* Davidson, Alan. *The Oxford Companion to Food*. 2nd ed. UK: Oxford University Press, 2006.
* Food and Agriculture Organization of the United Nations. *The State of Food Insecurity in the World 2005*. . Retrieved from The State of Food Insecurity in the World (SOFI) 2005  on 2006-09-29.
* Hannaford, Steve. *Oligopoly Watch: Top 20 world food companies*. Retrieved from Oligopoly Watch on 2006-09-23.
* Howe, P. and S. Devereux. *Famine Intensity and Magnitude Scales: A Proposal for an Instrumental Definition of Famine*. 2004.
* Humphery, Kim. *Shelf Life: Supermarkets and the Changing Cultures of Consumption*. Cambridge University Press, 1998. .
* .
* Jango-Cohen, Judith. *The History Of Food*. Twenty-First Century Books, 2005. .
* Jurgens, Marshall H. *Animal Feeding and Nutrition*. Kendall Hunt, 2001. .
* .
* Kripke, Gawain. *Food aid or hidden dumping?*. Oxfam International, March 2005. Retrieved from Oxfam International – Food aid or hidden dumping? on 2007-05-26.
* Lawrie, Stephen; R.A. Lawrie. Lawrie's Meat Science. Woodhead Publishing: 1998. .
* Magdoff, Fred; Foster, John Bellamy; and Buttel, Frederick H. *Hungry for Profit: The [[Agribusiness]] Threat to Farmers, Food, and the Environment*. September 2000. .
* Mason, John. *Sustainable Agriculture*. Landlinks Press: 2003. .
* Merson, Michael H.; Black, Robert E.; Mills, Anne J. *International Public Health: Disease, Programs, Systems, and Policies*. Jones and Bartlett Publishers, 2005.
* McGee, Harold. *On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen*. New York: Simon & Schuster, 2004. .
* Mead, Margaret.* The Changing Significance of Food*. In Carole Counihan and Penny Van Esterik (Ed.), Food and Culture: A Reader. UK: Routledge, 1997. .
* Messer, Ellen; Derose, Laurie Fields and Sara Millman. *Who's Hungry? and How Do We Know?: Food Shortage, Poverty, and Deprivation*. United Nations University Press, 1998. .
* National Institute of Health. *Food poisoning*. MedlinePlus Medical Encyclopedia F. 11 May 2006. Retrieved from Wayback Machine on 2006-09-29.
* Nicklas, Barbara J. *Endurance Exercise and Adipose Tissue*. CRC Press, 2002. .
* Parekh, Sarad R. *The Gmo Handbook: Genetically Modified Animals, Microbes, and Plants in Biotechnology*. Humana Press,2004. .
* Regmi, Anita (editor).*Changing Structure of Global Food Consumption and Trade*. Market and Trade Economics Division, Economic Research Service, USDA, 30 May 2001. stock #ERSWRS01-1.
* Schor, Juliet; Taylor, Betsy (editors). *Sustainable Planet: Roadmaps for the Twenty-First Century*. Beacon Press, 2003. .
* Shah, Anup. *Food Dumping (Aid) Maintains Poverty. Causes of Poverty*. Retrieved from Food Dumping &#91;Aid&#93; Maintains Poverty  on 2006-09-29.
* Simoons, Frederick J. *Eat Not This Flesh: Food Avoidances from Prehistory to the Present*. .
* Smith, Andrew (Editor). "Food Marketing," in Oxford Encyclopedia of American Food and Drink, New York: Oxford University Press, 2007.
* .
* The Economic Research Service of the USDA. *Global Food Markets: Briefing Rooms*. Retrieved from USDA ERS – Global Food Markets on 2006-09-29.
* United Kingdom Office of Public Sector Information. *Food Safety Act 1990 (c. 16)*. Retrieved from Food Safety Act 1990  on 2006-11-08.
* .
* .
* United States Department of Agriculture, USDA Economic Research Service: The Economics of Food, Farming, Natural Resources, and Rural America. *"Briefing Rooms, Food CPI, Prices and Expenditures: Food Expenditure Tables"*. Retrieved from Food Price Outlook | Economic Research Service  on 2007-06-06.
* Van den Bossche, Peter. *The Law and Policy of the bosanac Trade Organization: Text, Cases and Materials*. UK: Cambridge University Press, 2005. .
* World Food Programme. *Breaking out of the Poverty Trap: How We Use Food Aid*. Retrieved from WFP on 2006-09-29.
* World Health Organization. *WHO Global Database on Child Growth and Malnutrition*.  Retrieved from WHO | WHO Global Database on Child Growth and Malnutrition on 2006-09-29.
* World Trade Organization. *The Uruguay Round*.  Retrieved from Trade Resources > quotes > goods > textiles on 2006-09-29.
* .

## Լրացուցիչ աղբյուրներ
* Collingham, E.M. (2011).  *The Taste of War: World War Two and the Battle for Food*
* Katz, Solomon (2003). *The Encyclopedia of Food and Culture*, Scribner
* Nestle, Marion (2007). *Food Politics: How the Food Industry Influences Nutrition and Health*, University Presses of California, revised and expanded edition, 
* Mobbs, Michael (2012). *Sustainable Food* Sydney: NewSouth Publishing,  
* 
* The Future of Food (2015).  A panel discussion at the 2015  *[[Digital Life Design]] (DLD)* Annual Conference.

## Արտաքին հղումներ
* Food Timeline
* Wikibooks Cookbook
* Food, BBC Radio 4 discussion with Rebecca Spang, Ivan Day and Felipe Fernandez-Armesto (*In Our Time*, 27 December 2001)
* 

Կատեգորիա:Ուտեստ և ըմպելիք
Կատեգորիա:Սննդամթերք