Ճշմարտության իրավունք

**Ճշմարտության իրավունքը** իրավունք է, որը վերաբերվում է մարդու իրավունքների ծանր խախտումների դեպքում զոհերին, նրանց ընտանիքներին կամ հասարակությանը՝ իմանալու այն, ինչ տեղի է ունեցել։ Ճշմարտության իրավունքը սերտորեն կապված է պետության պարտավորությունների հետ՝ քննել և հետապնդել մարդու իրավունքների ծանր խախտումները, բայց տարբերվում է դրանից։ Ճշմարտության իրավունքը զոհերի իրավունքների ձևերից մեկն է, որը հատկապես կարևոր է անցումային արդարադատության համար՝ անցյալում մարդու իրավունքների խախտումների հետ կապված։ 2006 թվականին, Յասմին Նաքվին եզրակացրեց, որ ճշմարտության իրավունքը գտնվում է իրավական նորմի և պատմողական գործիքի միջև ընկած սահմանին, ինչ-որ տեղ լավ փաստարկից բարձր և հստակ իրավական կանոնից ցածր։

## Ծագում
Իրավական իրավունքի՝ ճշմարտւթյան գաղափարը տարբերվում է նախկինում գոյություն հասկացությունից, որը վերաբերում է մարդու իրավունքների խախտման դեպքերում ճշմարտությունը հաստատելու կարևորությանը։ 1977 թվականին Ժնևի կոնվենցիաների առաջին արձանագրությունը ամրագրեց զինված հակամարտությունների ժամանակ զոհված մարդկանց ընտանիքների իրավունքը՝ պարզելու, թե ինչ է պատահել իրենց հարազատներին։ 1993 թվականին Միջազգային հարաբերությունների Կաթոլիկ ինստիտուտում կայացած կոնֆերանսում քննարկվել է ճշմարտության իրավունքը։ Ճշմարտության իրավունքը ճանաչվել է միջազգային փափուկ իրավունքի փաստաթղթերում, ինչպիսիք են Միավորված Ազգերի Կազմակերպության «Անպատժելիության դեմ պայքարի սկզբունքները» և ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեայի 60/147 բանաձևը, ինչպես նաև 2011 թվականի ՄԱԿ-ի ճշմարտության արդարադատության, վերականգնման և չկրկնվելու երաշխիքների խթանման հատուկ հաղորդագրողի նշանակմամբ։ 2006 թվականին, ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների հանձնաժողովը որոշել է, որ գոյություն ունի անօտարելի և ինքնավար իրավունք ճշմարտության համար։ Բոլոր անձանց բռնի անհետացումից պաշտպանության միջազգային կոնվենցիան նույնպես երաշխավորում է բռնի անհետացման զոհերին իրավունք՝ իմանալու անհետացման հանգամանքները, սակայն այն համընդհանուր վավերացված չէ։ 

Համաձայն Պատրիկա Նաֆթալի, ճշմարտության իրավունքը մնում է անուղղակի, քանի որ այն մի հասկացություն է, որն ունի տարբեր սահմանումներ (երբեմն նույնիսկ հակասական), և այն օգտագործվում է մարդու տարբեր իրավունքների պահանջներն աջակցելու համար։

## Դեպքեր

Միջազգային դատարաններում մարդու իրավունքների խախտումների համար պետություններին մեղավոր ճանաչելու արդյունքում պետությունները պարտավորվել են
#Իրականացնել արդյունավետ հետազոտություններ և դատական հետապնդում սկսել պատասխանատու անձանց համար
#Վերհանել անհայտ կորած անձանց վերաբերյալ տեղեկություններ
#Հանրային կերպով ներողություն խնդրել ճանաչել մարդու իրավունքների խախտումը
#Հրապարակել դատարանի որոշումը
#Փոխհատուցել զոհերին 
#Հատուցել հայցատուների դատական ծախսերը
#Բարելավել անվտանգությունը՝ տեղահանված անձանց վերադարձի համար պայմաններ ստեղծելու նպատակով
#Ձեռնարկել քայլեր՝ խախտման կրկնությունը կանխելու համար
#Փոխել ազգային օրենսդրությունը 
#Կիրառել միջոցներ՝ մարդու իրավունքների միջազգային միջազգային փաստաթղթերի հետ համապատասխանությունը բարելավելու համար
#Կառուցել հուշահամալիրներ՝ մարդու իրավունքների խախտումները հիշատակելու նպատակով

### Միացյալ Նահանգներ Մարդու Իրավունքների հանձնաժողով
Մարդու իրավունքների միջազգային դատավճռաբանության մեջ ճշմարտության իրավունքը ձևակերպած առաջին գործը հակադիր անհետացման դեպք էր՝ *[[Քինտերոսն ընդդեմ Ուրուգվայի]]* (1983); ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների կոմիտեն որոշեց, որ ըստ Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների միջազգային դաշնագրի, զոհի մայրը իրավունք ունի իմանալու, թե ինչ է պատահել իր դստերը։ Այս առումով, նա նույնպես համարվում է Դաշնագրի խախտումների զոհ, մասնավորապես դրա՝ 7-րդ հոդվածի։ *[[Սադունն ընդդեմ Ալժիրի]]* (2003) գործով, որը վերաբերում էր Ալժիրի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում հակադիր անհետացման ենթակարկված տղամարդու, ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների կոմիտեն որոշեց, որ հետաքննություն չանցկացնելը հանգեցրել է Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների միջազգային դաշնագրի նոր խախտման։ Այս գործի շրջանակներում, Ալժիրը համաներում էր հայտարարել ազգային ողբերգության ընթացքում կատարված հանցագործությունների համար։ 

### Մարդու իրավունքների Միջամերիկյան դատարան
Մարդու իրավունքների միջամերիկյան դատարանը նախադեպային իրավունքը հակված է ճշմարտության իրավունքի ձևավորմանը։ Ճշմարտության իրավունքի շնորհիվ ՄԻԱԴ-ը անվավեր է համարում այն համաձայնագրերը, որոնք համաներում են շնորհում մարդու իրավունքների խախտումներ կատարած անձանց, ինչպես դա տեղի ունեցավ ** (2001) գործով։ 1985 թվականին, վեց տարի առաջ Գվատեմալայի կողմից Մարդու իրավունքների ամերիկյան դատարանի իրավազորության ընդունումը, ամերիկացի լրագրող Նիկոլաս Բլեյքը անհետացավ *[[Բլեյքն ընդդեմ Գվատեմալայի]]* (1998) գործով, ՄԻԱԴ-ը որոշեց, որ Գվատեմալայի կողմից նրա ընտանիքի՝ ճշմարտությունը պարզելու ջանքերին խոչընդոտելը համարվել է անմարդկային վերաբերմունք, ինչը հակասում է Մարդու իրավունքների ամերիկյան կոնվենցիան։ 

Մարդու իրավունքների ամերիկյան դատարանը հաճախ է կրկնել իր կարծիքը․

### Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքը նույնպես վերաբերում է ճշմարտության իրավունքին։ In *[[Cyprus v. Turkey]]* (2001) գործով, ՄԻԵԴ-ը վճռեց Թուրքիայի դեմ՝ կապված այն հույն կիպրացիների հետ, ովքեր վերջին անգամ տեսել էին թուրքական զոհերի վերահսկողության տակ։ Փրկված հարազատների տառապանքը համարվել է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի շարունակական խախտում՝ հույն կիպրացի անհետ կորած անձանց հարազատների նկատմամբ։  *[[El-Masri v. Macedonia]]* (2012) գործով, Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիան՝ թույլատրելով Էլ-Մասրիին արտահանձնել ԱՄՆ-ի վերահսկողությանը արտակարգ արտահանձման շրջանակներում։ Դատարանը նշեց, որ մակեդոնական իշխանությունները զրկել էին դիմումատուին իմանալու, թե ինչ էր տեղի ունեցել, այդ թվում ստանալու իր կրած տառապանքների ճշգրիտ նկարագրությունը և այն անձանց դերը, ովքեր պատասխանատու էին նրա ենթադրյալ փորձությունների համար, ինչպես նաև թաքցրել էին այս տեղեկատվությունը հանրությունից։ Իրավաբանական գիտությունների պրոֆեսոր Արիաննա Վեդաշիի խոսքով, El-Masri գործով վճիռը ցույց տվեց նորարարական իրավական հիմնավորում և դատավորների ամբողջովին նոր մոտեցում՝ ճշմարտության իրավունքի ընդլայնված կիրառման նկատմամբ։  *[[Janowiec and Others v. Russia]]* (2013) գործով, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (ՄԻԵԴ) խախտում չհայտնաբերեց՝ կապված Ռուսաստանի կողմից 1940 թ․ Կատինի գնդակահարություններ հետաքննության հետ, սակայն այս դատավճիռը հիմնված էր հետադարձ ուժ չտալու սկզբունքի վրա, քանի որ կոտորածը տեղի էր ունեցել մինչև Մարդու իրավուքների եվրոպական կոնվենցիայի մշակումը։ 

Իրավաբան Ջեյմս Սուինին քննադատել է ՄԻԵԴ-ի մոտեցումը ճշմարտության իրավունքի գործերով․

### Ազգային օրենք
Արգենտինայի օրենսդրությունը ճանաչում է ճշմարտության իրավունքը՝ ունենալով յուրահատուկ դատավարական գործընթաց, որը կոչվում է ճշմարտության դատավարություն, որը մշակվել է Ազգային վերակազմավորման գործընթացից հետո։ 

### Հնարավոր ֆորումներ
Առաջարկվեց, որ զոհերը կարող են հիմնվել Աֆրիկյան խարտիայի մարդու և ժողովուրդների իրավունքների 5-րդ հոդվածի վրա՝ Աֆրիկյան դատարանում մարդու և ժողովուրդների իրավունքների վերաբերյալ ճշմարտության իրավունքին առնչվող գործերում։ Միջազգային քրեական դատարանի զոհակենտրոն մոտեցումը կարող է նպաստել ճշմարտության իրավունքին։

## Այլ օրինակներ

Իրավաբան Ագոստինա Լատինոյի համաձայն՝ Հայոց ցեղասպանությանը վերաբերող ճշմարտության իրավունքը տարածվում է ոչ միայն հայոց ցեղասապնությունը վերապրածների, այլև նրանց ժառանգների ու ամբողջ հայության վրա։ Լատինոն նշում է, որ որպես Հայոց ցեղասպանությունը կատարած Օսմանյան կառավարության իրավահաջորդ, Թուրքայի կառավարության շարունակական հայոց ցեղասպանության ժխտումը խախտում է նրանց ճշմարտության իրավունքը։ Օրինակ՝ կան հուշարձաններ և փողոցներ, որոնք անվանակոչված են հանցագործների անուններով, սակայն ոչ՝ զոհերի։ 

Ինտերամերիկյան դատարանը և որոշ տեսաբաններ առաջարկել են, որ ճշմարտության բացահայտումը կարող է հանդիսանալ մարդու իրավունքների խախտումների զոհերի համար մասնակի փոխհատուցման ձև։ Ճշմարտության իրավունքը կապված է անպատժելիության դեմ պայքարի հետ, քանի որ անցյալի իրադարձությունների բացահայտումը հանցագործներին պատասխանատվության ենթարկելու առաջին քայլն է։

## Ճշմարտության օրվա իրավունք
2010 թվականից ի վեր ՄԱԿ-ը նշում է խոշոր իրավունքների խախտումների վերաբերյալ ճշմարտության իրավունքի և զոհերի արժանապատվության միջազգային օրը, կամ Ճշմարտության իրավունքի օրը, նշվում է մարտի 24-ին՝ Սալվադորի արքեպիսկոպոս Օսկար Արանուլֆո Ռոմերոյի սպանության տարելիցին։

## Տես նաև
*Ճշմարտության հանձնաժողով

## Ծանոթարգություններ

## Գրականության ցանկ
*
*
*
*
*
*
* "What Is Truth? An Eternal Question and the Tai Ji Men Case" by Massimo Introvigne at *Bitter Winter* (March 2024)

| state =  }
| bodyclass = hlist
| navbar = }

| above = Թե ինչն է համարվում մարդու իրավունք, որոշ դեպքերում վիճահարույց է. նշված բոլոր թեմաները համընդհանուրորեն չեն ընդունվում որպես մարդու իրավունքներ։

| group1 = Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքներ
| list1 =
*Օրենքի առաջ հավասարություն
*Անձի անձեռմխելիություն
*Հավաքների ազատություն
*Միավորումների ազատություն
*Դաժան, անմարդկային կամ նվաստեցնող վերաբերմունք
*Խտրականությունցի զերծ մնալու իրավունք
*Տեղեկատվության ազատություն
*Շարժվելու ազատություն
*Հավատքի ազատություն
*Ստրկություն
*Խոսքի ազատություն
*Մտքի ազատություն
*Խոշտանգում
*LGBT իրավունք ըստ երկրի կամ տարածքի
*Ազատություն
*Ազգություն
*Անհատականության իրավունք
*Անմեղության կանխավարկած
*Արդարադատության հասանելիություն
*Ապաստանի իրավունք
*Մահվան իրավունք
*Դատական պաշտպանության իրավունք
*Փաստաբանի իրավունք
*Ընտանեկան իրավունք
*Զենք պահելու և կրելու իրավունք
*Կյանքի իրավունք
*Դիմում ներկայացնելու իրավունք
*Գաղտնիության իրավունք
*Բողոքելու իրավունք
*Պարտադիր բուժում
*Դիմադրության իրավունք
*Վերադարձի իրավունք
*Անհրաժեշտ պաշտպանություն
*Ճշմարտության իրավունք
*Անձնական անվտանգության իրավունք
*Արագ դատավարություն
*Ակտիվ ընտրական իրավունք
**Թեկնածության առադրման կանոններ
*Հայրենիք ունենալու իրավունք

| group2 = 
| list2 =
*Թվային իրավունքներ
*Հավասար աշխատանքի համար հավասար վարձատրություն
*Վերահաշվարկի իրավունք
*Աշխատանքային իրավունքներ
*Բավարար կենսամակարդակի իրավունք
*Հագուստի իրավունք
*Զարգացման իրավունք
*Կրթության իրավունք
*Սննդի հասանելիության իրավունք
*Առողջության իրավունք
*Առողջ շրջակա միջավայրի իրավունք
*Բնակարանային իրավունք
*Համացանցի հասանելիության իրավունք
*Սեփականության իրավունք
*Հանրային մասնակցություն
*Պատասխանի իրավունք
*Հանգստի և ազատ ժամանակի իրավունք
*Վերադարձի իրավունք
*Գիտության և մշակույթի իրավունք
*Բարեկեցության իրավունք
*Ջրի հասանելիության իրավունք
*Աշխատելու իրավունք

| group3 = Վերարտադրողական առողջություն և իրավունքներ
| list3 =
*Աբորտ
*Ընտանիքի պլանավորում
*Ընտանեկան կյանքի իրավունք
*Կանանց թլպատում
*Ինտերսեքս մարդկանց իրավունքներ
*LGBT իրավունքները ըստ երկրի կամ տարածքի
*Սեռական և վերարտադրողական առողջություն
*Սեքսուալության իրավունք

| group5 = Պատերազմ և հակամարտություն
| list5 =

}}

Կատեգորիա:Անցումային արդարադատություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ խնդրի
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ մայրցամաքի
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ պատմական երկրի
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ տարածաշրջանի