Ջեդբուրգ

**Ջեդբուրգ** շոտլանդական քաղաք է և նախկինում հանդիսացել է թագավորական բուրգ Շոտլանդիայի սահմանային շրջաններում, ինչպես նաև պատմական Ռոքսբուրգշիր կոմսության ավանդական վարչական կենտրոնը։

## Պատմություն
Ջեդբուրգն սկզբում հայտնի էր որպես *Ջեդվորդ* (Jedworð), ինչը նշանակում էր «վորթ» կամ փակ բնակավայր Ջեդ գետի վրա։ Ավելի ուշ «բուրգ» (burgh) բառը փոխարինեց այս անվանը, սակայն սկզբնական անվանումը պահպանվել է Ջեդդարտ (Jeddart)/Ջեթհարտ (Jethart) ձևերով։

Լինդիսֆարնի Եկգրեդ եպիսկոպոսը 9-րդ դարում եկեղեցի հիմնեց Ջեդբուրգյում, իսկ Շոտլանդիայի թագավոր Դավիթ I-ը այն վերածեց պրիորիայի 1118-1138 թվականների ընթացքում՝ այնտեղ տեղավորելով Օգոստինյան մոնախներին Ֆրանսիայի Բովե քաղաքից։ Աբբայությունն հիմնադրվել է 1147 թվականին, սակայն 16-րդ դարում Անգլիայի հետ սահմանային պատերազմների արդյունքում վերածվել է ավերակի։

Շոտլանդիայի խորապես կրոնասեր թագավոր Մալքոլմ IV-ը մահացել է Ջեդբուրգյում 1165 թվականին՝ 24 տարեկան հասակում։ Կարծիք կա, որ նրա մահվան պատճառը եղել է Փաջետի ոսկրային հիվանդությունը։

Դավիթ I-ը Ջեդբուրգյի ամրոց է կառուցել Ջեդբուրգյում, որը 1174 թվականին հինգ ամրոցներից մեկը դարձավ, որ հանձնվեց Անգլիային։ Այն ժամանակ առ ժամանակ օգտագործվել է որպես շոտլանդական թագավորական նստավայր, սակայն 1409 թվականին այն քանդվել է։

1258 թվականին Ջեդբուրգն դարձավ թագավորական ուշադրության կենտրոն, երբ Շոտլանդիայի Ալեքսանդր III-ի և Անգլիայի Հենրի III-ի միջև բանակցություններ տեղի ունեցան Շոտլանդիայի գահի ժառանգության հարցով, ինչը թողեց Քոմինների ազդեցությունը գերիշխող։ Ալեքսանդր III-ը 1285 թվականին աբբայությունում ամուսնացավ Յոլանդի հետ։

1307 թվականին Ջեյմս Դուգլասը, կռվելով թագավոր Ռոբերտ Բրյուսի համար, քիչ ջանքերով Ջեդբուրգն գրավեց անգլիացիներից։

Դրա մոտիկությունը Անգլիային ենթարկում էր քաղաքը շոտլանդական և անգլիական ուժերի կողմից հարձակումների և բախումների, սակայն նրա ռազմավարական դիրքը նաև ապահովում էր արժեքավոր առևտուր։ Տարբեր ժամանակներում և տարբեր վայրերում քաղաքն ունեցել է ձիերի, խոշոր եղջերավոր անասունների, հացահատիկի և մսագործների շուկաներ։ Գյուղատնտեսական աշխատողները և սպասավորները նույնպես մասնակցել են աշխատանքի տոնավաճառներին՝ աշխատանքի որոնման նպատակով։

1523 թվականի սեպտեմբերին Ջեդբուրգն այրվեց անգլիական ուժերի կողմից, որոնք հրամանատարում էին Վիլյամ Բալմերը և Թոմաս Թեմփեստը։ Նորֆոլքի դուքսը հայտնել է, որ քաղաքն ավելի շատ տներ ուներ, քան Բերվիք-ափոն-Թվիդը, ինչպես նաև՝ վեց ամուր աշտարակներ։ Անգլիացիների ճամբարից ձիերը խուճապահար փախան, մի մասը՝ դեպի այրվող քաղաք։ Այդ խուճապի մեջ Դաքրի մարդիկ ասում էին, որ Սատանան հայտնվել է իրենց մեջ։

Անգլիայի հետ պատերազմի ընթացքում, որը հայտնի է որպես «Կոպիտ փեսացուություն» (Rough Wooing), շոտլանդացիները և նրանց ֆրանսիացի դաշնակիցները 1549 թվականին ծրագրեցին ամրացնել Ջեդբուրգն՝ իտալացի ռազմական ինժեներ Կամիլո Մարինիի խորհրդով։

1745 թվականի նոյեմբերի 6-ին Յակոբիտ բանակը, որը գլխավորում էր Արքայազն Չարլզ Էդուարդ Ստյուարտը, անցավ քաղաքի միջով՝ Անգլիա գնալիս։

Ջեդբուրգյի ամրոցի բանտը բացվեց 1823 թվականին։

1787 թվականին երկրաբանը Ջեյմս Հաթոնը նշանավորեց այն, ինչ այժմ հայտնի է որպես Հաթոնի անկանոն անջատում (Unconformity), որը գտնվում է Ինչբոնի շրջանում, Ջեդբուրգյի մոտ։

Այստեղ նկատվում է գրեթե ուղղահայաց թեքված նստվածքային ապարների շերտեր, որոնք ծածկված են ավելի նոր հորիզոնական կարմիր ավազաքարի շերտերով։

Այս հայտնագործությունը նրան մղեց զարգացնելու իր երկրաբանական ժամանակի սանդղակի հայեցակարգը՝ հայտարարելով. «ոչ մի հետք չկա սկիզբի, ոչ մի հեռանկար՝ ավարտի»։

Քաղաքի շոտլանդական անվանումը կապված է «Ջեդդարտյան արդարադատություն» կամ «Ջեթհարտյան արդարադատություն» արտահայտության հետ, որն ակնարկում է այն դեպքերը, երբ մարդուն նախ կախում էին, ապա միայն դատում։

1460 թվականին Անգլո-շոտլանդական պատերազմների ժամանակ Ռոքսբուրգի ամրոցի կործանումից հետո Ռոքսբուրգի նախկին կոմսության կենտրոնը լքվեց, և Ջեդբուրգն դարձավ Ռոքսբուրգշիրի կոմսության վարչական կենտրոնը։ 1812 թվականին Ջեդբուրգյի Շերիֆի դատարան (Jedburgh Sheriff Court)ի շենքը կառուցվեց շուկայի հրապարակում՝ Կաստլգեյթ փողոցի խաչմերուկում, որը ծառայում էր որպես շերիֆի դատարան և մատակարարման հանձնաժողովի հանդիպումների վայր։

1890 թվականին ստեղծվեց Ռոքսբուրգշիրի կոմսության խորհուրդը, որը հանդիպումները շարունակում էր անցկացնել կոմսության շենքերում մինչև 1930 թվականը, երբ այն տեղափոխվեց Նյութաուն Սենտ Բոսուելսի կոմսության գրասենյակ։

Քաղաքի անվանումն օգտագործվել է Օպերացիա Ջեդբուրգի համար, որը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում դաշնակից զինվորների գաղտնի գործողություն էր օկուպացված Եվրոպայում։

## Աշխարհագրություն

Ջեդբուրգն գտնվում է Ջեդ գետակի ափին, որը Թևիոտ գետի վտակն է։ Այն գտնվում է Անգլիայի հետ սահմանից մոտ  հեռավորության վրա և հիմնականում հայտնի է Ջեդբուրգյի աբբայությունի մեծածավալ ավերակներով։

Քաղաքի մյուս կարևոր շինություններից են Թագուհի Մարիամի տունը, Ջեդբուրգյի ամրոցի բանտը (ներկայումս թանգարան) և Ջեդբուրգյի գրադարանը։

Ջեդբուրգյի շրջակայքում գտնվում են այլ բնակավայրեր, այդ թվում՝ Անկրոմ, Բերնքին, Բոնջեդուարդ, Քեմփթաուն, Քրեյլինգ, Էջերսթոն, Ֆերնիհերստ ամրոց, Նիսբեթ և Օքսնամ։

## Նշանավոր մարդիկ

Մի քանի նշանավոր մարդիկ ծնվել են այս քաղաքում, այդ թվում՝ հոգևորական Դոկտոր Թոմաս Սոմերվիլիի զարմուհին, Մերի Սոմերվիլ, 1780 թվականին (հայտնի գիտնական և գրող, ում անունով է կոչվել Somerville College, Oxford-ը և ում պատկերը 2017 թվականից պատկերված էր Royal Bank of Scotland-ի 10 ֆունտանոց թղթադրամի վրա):

Ջեյմս Թոմսոն (1700–1748), ով գրել է "Rule Britannia" բանաստեղծությունը, ծնվել է Էդնամ գյուղում, որը գտնվում է Ջեդբուրգից ընդամենը տասներկու մղոն հեռավորության վրա, բայց կրթությունը ստացել է Ջեդբուրգում:

David Brewster, ֆիզիկոս, մաթեմատիկոս, գիտնական, գրող և կալեյդոսկոպի գյուտարար, ծնվել է Ջեդբուրգում 1781 թվականին:

Հանրաճանաչ քարոզիչ Ռև. Ռոբերտ Էյթքեն (1800–1873) ծնվել է Կրեյլինգում, Ջեդբուրգի մոտ:

Գեներալ Սըր Բինդոն Բլադ ծնվել է մոտակայքում 1842 թվականին:

Ալեքսանդր Ջեֆրի (F.S.A. Scot.) եղել է քաղաքի փաստաբան և նաև գավառի պատմաբան․ նա ապրել է Ջեդբուրգում մինչև իր մահը 1874 թվականին:

Գրող և հաղորդավար Lavinia Derwent ծնվել է ֆերմայում, որը գտնվում էր Ջեդբուրգից մի քանի մղոն հեռավորության վրա, 1909 թվականին:

Tinline եղբայրները Ջեդբուրգից արտագաղթել են 1830-ական թվականների վերջին։ George Tinline Ավստրալիայում հաջող կարիերա է ստեղծել բանկային ոլորտում:

John Tinline տեղափոխվել է Նոր Զելանդիա և հարստություն ձեռք բերել գյուղատնտեսության մեջ։ Ավելի ուշ Ջոն վերադարձել է Ջեդբուրգ և իր հայրենի քաղաքին նվիրել Allerley Well Park-ը:

Քաղաքի հայտնի ռեգբի խաղացողներն են սկրում-հաֆերը՝ Roy Laidlaw, նրա եղբորորդին, Շոտլանդիայի ռեգբիի հավաքականի ավագ Greig Laidlaw և Գարի Արմսթրոնգը։

Դուգլաս Յանգը մասնակցել է ծանր քաշային կարգում 1984 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերում։

Էմմի մրցանակակիր լրագրող Նիք Ուոթը Ջեդբուրգից է և վարել է կարճամետրաժ ֆիլմ քաղաքի մասին՝ Travel Channel-ի համար։

## Քաղաքը այսօր

Աբբայությունը գտնվում է Historic Environment Scotland կազմակերպության պահպանության ներքո և բաց է այցելուների համար (մուտքը վճարովի է): Հնագիտական պեղումներից հայտնաբերված գտածոները ցուցադրվում են աբբայության ավերակներին կից այցելուների կենտրոնում: Չնայած ժամանակի ընթացքում կրած մեծ վնասներին՝ աբբայության կեղևը դեռևս մեծամասամբ պահպանված է։

Ավանդական փառատոններն ու երաժշտական խմբերը ներառում են ամենամյա Callant's փառատոնը, ինչպես նաև Jedburgh Pipe Band-ը և Jedforest Instrumental Band-ը։

Տեղական խոհանոցի առանձնահատկությունները ներառում են Jethart Snails-ը (խխունջի ձև ունեցող խաշած քաղցրավենիք, որի բաղադրատոմսը, ըստ ավանդության, տեղացի հացթուխին տվել է ֆրանսիացի ռազմագերի՝ Նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակ) և Jethart տանձերը։ Ջեդբուրգի բերրի հողը նպաստավոր է տանձենիների աճեցման համար, իսկ տանձի առևտուրը դարեր շարունակ եղել է բարգավաճող արդյունաբերություն քաղաքի համար։

Քաղաքում ամեն տարի անցկացվում է *Jethart Hand Ba* խաղը։

Canongate Brig կամուրջը կառուցվել է 16-րդ դարում։ Մոտակայքում գտնվող Capon Oak Tree-ն համարվում է ազգային նշանակության ծառ, իսկ 19-րդ դարի Ջեդբուրգի ամրոցի բանտը և Newgate շենքը, իր սրածայր աշտարակով, քաղաքում հայտնի կառույցներից են։

Կրթությունը ներկայումս իրականացվում է Jedburgh Intergenerational Community Campus-ում, որը բացվել է 2020 թվականի սկզբին։

## Տրանսպորտ
Չնայած Ջեդբուրգն այլևս երկաթուղային կապ չունի, այն լավ տեղակայված է ճանապարհային ցանցում։ A68-ը ուղղակի մուտք է ապահովում դեպի Էդինբուրգ և Նյուքասլ-ափոն-Թայն։ Կարլայլը գտնվում է 57 մղոն հեռավորության վրա, իսկ Հաուիք, Քելսո, Սելքիրք և Գալաշիլս քաղաքները՝ 20 մղոն շրջանակում։

Ջեդբուրգը հայտնի է Էդինբուրգից և Նյուքասլ-ափոն-Թայնից ճանապարհորդող վարորդների համար, քանի որ այն նշված է որպես հիմնական ուղղություն A68-ի վրա։

Ջեդբուրգի ավտոբուսային ծառայությունները մատուցվում են Borders Buses ընկերության կողմից։ Մինչև 2013 թվականի հուլիսը, դրանք հիմնականում իրականացվում էին տեղի Munro's of Jedburgh օպերատորի կողմից։

## Սպորտ
Քաղաքում գործում է ռեգբիի ակումբ՝ Jed-Forest, որը հիմնադրվել է 1885 թվականին։ Մինչև 18 տարեկանների «Կիսա-կրտսեր» ռեգբին խաղում է Jed Thistle ակումբը Լոթիան Պարկում։

Ֆուտբոլը ներկայացված է Jed Legion FC ակումբով, որը ներկայումս մասնակցում է Border Amateur League-ի «A» լիգային։ Ancrum AFC-ն խաղում է Ancrum գյուղում՝ Բրիջենդ Պարկում, և հանդես է գալիս Border Amateur «B» լիգայում։ 1930-ական թվականների ակումբ Jed Arts-ը, որը խաղում էր բառախաղային անվամբ, հաղթել է East of Scotland League-ը և Border Cup-ը 1936–37 մրցաշրջանում։
Ջեդբուրգն ունի գոլֆի ակումբ, որը հիմնադրվել է 1892 թվականին․ դաշտը բաղկացած է 18 փոսից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով