Օդակաթիլային ուղի

**Օդակաթիլային ուղի**, կամ վարակի տարածման աերոզոլային ուղի, որի ժամանակ վարակման պրոցեսը տեղի է ունենում շնչառական համակարգում: Վարակիչ հիվանդությունների շարքին են պատկանում` գրիպ, սուր շնչառական հիվանդություն, դիֆթերիա, տուբերկուլյոզ, այսպես կոչված «մանկական» վարակները (կարմրուկ,կարմրախտ, ջրծաղիկ, քութեշ, կապույտ հազ, համաճարակային պարօտիտ) և այլն: Վարակի աղբյուր կարող են լինել` վիրուսներ, բակտերիաներ կամ սնկեր, և որոնք կարող են տարածվել` շնչառության, խոսելու, հազի, փռշտոցի, փոշու, ֆիզիոլոգիական հեղուկների, զուգարաններ լվանալու կամ աերոզոլային մասնիկների առաջացնող ցանկացած գործողությունների միջոցով:

## Վարակիչ հիվանդություններ ([[տերմինաբանություն]])

Կարծիք կա, որ վարակի տարածման աերոզոլային ուղին տարբերվում է վարակի օդակաթիլային փոխանցումից, սակայն այս տարբերակումն այլևս չի կիրառվում: Քթի հարակից խոռոչներում արտադրվում են աերոզոլներ կամ տարբեր չափերի և կոնցենտրացիաների կաթիլներ, և արտադրվող քանակությունը մեծապես տարբերվում է՝ կախված անհատի տարիքից, սեռից, ֆիզիկական նաև ֆիզիոլոգիական գործունեությունից: 100 մկմ-ից ավելի մեծ կաթիլները սովորաբար տեղակայվում են միչև 2 մ հեռավորության վրա: Ավելի փոքր մասնիկները կարող են երկար ժամանակ կրել օդային պաթոգեններ: Թեև օդակաթիլային պաթոգենները կենտրոնացած են 2 մ-ի սահմաններում, նրանք կարող են անցնել ավելի երկար տարածություններ և կենտրոնանալ փակ տարածքում:

Մինչև 5 մկմ չափի օդակաթիլների և շնչառական կաթիլների միջև տարածություն է, քանի որ արտաշնչված մասնիկները կազմում են արտանետման խումբ, որոնց ճակատագիրը կախված է շրջակա միջավայրի պայմաններից՝ ի լրումն իրենց սկզբնական չափսերի: Մարդու շնչառական համակարգի արտազատումների փոխադրման տվյալները ցույց են տալիս, որ 20 մկմ չափի կաթիլները/աերոզոլները սկզբնապես տեղափոխվում են օդային հոսքով հազի ժամանակ, որպես աերոզոլներ, բայց գրավիտացիոն ճանապարհով ընկնում են ավելի մեծ հեռավորության վրա՝ որպես «ռեակտիվ բջիջ»: Քանի որ այս չափսերի միջակայքն առավել արդյունավետ կերպով արտադրվում է քթի խոռոչի լորձաթաղանթում, COVID-19 վարակի առաջնային տեղամասում, այս չափերի միջակայքի աերոզոլները/կաթիլները կարող են նպաստել COVID-19 համաճարակի առաջացմանը:

## Ընդհանուր ակնարկ

Օդակաթիլային ճանապահով տարածվող հիվանդությունները կարող են փոխանցվել մեկ մարդուց մյուսին` օդի միջոցով: Պաթոգենները կարող են լինել ցանկացած տեսակի մանրէ, և դրանք կարող են տարածվել աերոզոլների, փոշու կամ կաթիլների միջոցով: Աերոզոլները կարող են ձևավորվել վարակի աղբյուրներից, ինչպիսիք են` վարակված անձի մարմնի արտադրություն կամ կենսաբանական արտաթորանք: Վարակակիր աերոզոլները կարող են մնալ օդային հոսանքների մեջ այնքան երկար, որ կարող են զգալի տարածություններ անցնել: Օրինակ՝ փռշտոցը կարող է հեշտությամբ վարակիչ կաթիլներ տարածել տասնյակ ոտնաչափ (տասը կամ ավելի մետր) հեռավորության վրա:

Օդակաթիլային պաթոգենները կամ ալերգենները սովորաբար մարդու օրգանիզմ են ներթափանցում շնչառական ուղիների միջոցով` քթի խոռոչ, կոկորդ, սինուսներ և թոքեր: Այս պաթոգենների ներշնչումը ազդում է շնչառական համակարգի վրա և այնուհետև կարող է տարածվել մարմնի մնացած մասում: Սինուսների կամ քթի հարակից խոռոչների ծանրաբեռնվածությունը, հազը և կոկորդի ցավը վերին շնչուղիների բորբոքման ախտանիշներն են: Օդի աղտոտվածությունը կարևոր դեր է կատարում օդակաթիլային հիվանդությունների դեպքում։ Պաթոգենները կարող են ազդել շնչառական համակարգի աշխատանքի վրա՝ մեծացնելով շնչուղիների բորբոքումը:

Այն վարակները, որոնք տարածվում են օդակաթիլային ճանապարհով, ներառում են «SARS-CoV-2» կարմրուկ (մորբիլիվիրուս), ջրծաղիկ, տուբերկուլյոզ, գրիպ (օրթոմիքսովիրուս), էնտերովիրուս, նորովիրուսային վարակ (ստամոքսի գրիպ), COVID-19, ադենովիրուս և հնարավոր է, մարդու սինցիտիալ վիրուս: Որոշ պաթոգեններ, որոնք ունեն փոխանցման մեկից ավելի ուղիներ, նույնպես անիզոտրոպ են, ինչը նշանակում է, որ դրանց փոխանցման տարբեր ուղիները կարող են առաջացնել տարբեր տեսակի հիվանդություններ՝ տարբեր աստիճանի ծանրության: Երկու օրինակ են բակտերիաները «Yersinia pestis» (որը առաջացնում է ժանտախտ) և «Francisella tularensis» (որը առաջացնում է տուլարեմիա), որոնք երկուսն էլ կարող են առաջացնել ծանր թոքաբորբ, եթե փոխանցվում են օդակաթիլային ճանապարհով՝ ներշնչում:

Անբավարար օդափոխությունը մեծացնում է վարակի տարածման հավանականությունը, ինչը թույլ է տալիս աերոզոլներին անարգելք տարածվել ամբողջ սենյակում: Մարդաշատ վայրերում ավելի հավանական է, որևէ հիվանդությամբ վարակված մարդ լինի: Որքան երկար է ենթակա անձը մնում նման սենյակում, այնքան մեծ է վարակի փոխանցման հավանականությունը: Օդակաթիլային ճանապարհով վարակների փոխանցումը բարդ գործընթաց է և դժվար է միանշանակ ցույց տալ, սակայն Ուելս-Ռայլի մոդելը կարող է օգտագործվել վարակի հավանականության պարզ գնահատականներ տրամադրելու համար:

Որոշ օդակաթիլային հիվանդություններ կարող են ազդել ոչ միայն մարդկանց վրա: Օրինակ՝ Նյուքասլի հիվանդությունը թռչնամսի հիվանդություն է, որն ազդում է թռչնամսի շատ տեսակների վրա ամբողջ աշխարհում և փոխանցվում է օդի միջոցով: Ընտանի կենդանիները հաճախ վարակը տարածում են նաև օդակաթիլների միջոցով:

Կա կարծիք, որ օդակաթիլային փոխանցման ուղին պետք է դասակարգվի որպես պարտադիր, արտոնյալ կամ պատեհապաշտ ուղի, թեև կան սահմանափակ հետազոտություններ, որոնք ցույց են տալիս այս կատեգորիաներից յուրաքանչյուրի կարևորությունը: Օդակաթիլային վարակները տարածվում են միայն աերոզոլների միջոցով: Այս կատեգորիայի ամենատարածված օրինակը` տուբերկուլյոզ: Հիմնականում օդակաթիլային վարակները, ինչպիսիք են` ջրծաղիկ, կարող են փոխանցվել տարբեր ուղիներով, սակայն հիմնականում աերոզոլների միջոցով: Պատեհապաշտ ​​օդակաթիլային վարակները, ինչպիսիք են` գրիպ, սովորաբար փոխանցվում են այլ ուղիներով, սակայն  բարենպաստ պայմաններում, այն տարածվում է նաև օդակաթիլային ուղիով:

## Տարածման արդյունավետություն
Բնապահպանական գործոնները ազդում են օդակաթիլային հիվանդությունների փոխանցման արդյունավետության վրա, քանի որ շրջակա միջավայրի առավել նշանակալի պայմաններն են` ջերմաստիճանը և հարաբերական խոնավություն: Օդակաթիլային հիվանդությունների փոխանցման վրա ազդում են բոլոր այն գործոնները, որոնք ազդում են ջերմաստիճանի և խոնավության վրա, ինչպես օդերևութաբանական (արտաքին), այնպես էլ մարդու (ներքին) միջավայրում: Վարակիչ մասնիկներ պարունակող կաթիլների տարածման վրա ազդող հանգամանքները կարող են ներառել`pH, աղիություն, քամի, օդի աղտոտում և արևային ճառագայթում, ինչպես նաև մարդու ապրելակերպ:
Վիրուսային նստվածք կենցաղային առարկաների վրա|աջից|frameless|379x379փքս

Օդակաթիլային վարակները սովորաբար հայտնվում են մարդու շնչառական համակարգում՝ հարուցիչը առկա է աերոզոլներում (վարակիչ մասնիկներ՝ <5 մկմ տրամագծով): Դրանք ներառում են «չոր»մասնիկներ, հաճախ գոլորշիացված խոնավ մասնիկների մնացորդներ, որոնք կոչվում են խոնավ մասնիկներ: 
* Օդի հարաբերական խոնավությունը (RH) կարևոր դեր է խաղում գոլորշիացման և վիրուսային մասնիկների տարածման հեռավորության վրա: 30 միկրոն (մկմ)  չափով կաթիլները գոլորշիանում են վայրկյանների ընթացքում: (CDC)-ն խորհուրդ է տալիս պահպանել սենյակի հարաբերական խոնավությունը առնվազն 40%, աերոզոլացված վիրուսի վարակելիությունը զգալիորեն նվազեցնելու համար: Սենյակային ջերմաստիճանում շնչառական վիրուսի աերոզոլային փոխանցումը կանխելու համար իդեալական խոնավությունը 40% -ից 60% RH է: Եթե ​​հարաբերական խոնավությունը իջնում ​​է 35%-ից ցածր RH-ից, ապա վարակիչ վիրուսն ավելի երկար է մնում օդում։
* Անձրևոտ օրերի քանակը (ավելի կարևոր, քան ընդհանուր տեղումներ) օրական արևային ժամերի միջին քանակը,  լայնությունը և բարձրությունը, կարևոր են օդակաթիլային հիվանդությունների տարածման հավանականությունը գնահատելու համար։ Որոշ եզակի կամ բացառիկ իրադարձություններ ազդում են օդակաթիլային հիվանդությունների տարածման վրա, ներառյալ արևադարձային փոթորիկները, փոթորիկները, թայֆունները կամ մուսոնները:
* Կլիման ազդում է ջերմաստիճանի, քամու և հարաբերական խոնավության վրա, այն հիմնական գործոններն են, որոնք ազդում են վարակիչ մասնիկներ պարունակող կաթիլների տարածման, տևողության և վիրուլենտության վրա: Գրիպի վիրուսը հեշտությամբ տարածվում է հյուսիսում` ձմռանը, սառը կլիմայական պայմանների պատճառով, որոնք վիրուսն ավելի վարակիչ են դարձնում:
* Որոշ եղանակային իրադարձություններ նվազեցնում են սնկային սպորների կոնցենտրացիան օդում: Մի քանի օր անց սպորների թիվը էքսպոնենցիալ աճում է:
* Սոցիալ-տնտեսական գործոնները աննշան դեր են խաղում օդակաթիլային հիվանդությունների տարածման գործում: Մեծ քաղաքներում օդակաթիլային հիվանդություններն ավելի արագ են տարածվում, քան գյուղերում և քաղաքների ծայրամասերում։ Փոքր մարդաբնակ վայրերում, ընդհանուր առմամբ, ավելի բարձր է օդակաթիլային սնկային հիվանդությունների դեպքերը:
* Մեծ ջրային տարածքներին մոտ լինելը, ինչպիսիք են` գետ, լիճ, կարող են նպաստել օդակաթիլային հիվանդությունների տարածմանը:
* Անբավարար օդափոխության, ինչպես նաև COVID-19-ի հիվանդության տարածման միջև ուղղակի կապ է նկատվել։ Մինչ COVID-19-ը, օդափոխության համակարգերի ստանդարտներն ավելի շատ կենտրոնացած էին սենյակին բավարար թթվածին մատակարարելու վրա, այլ ոչ թե օդի որակի հիվանդությունների հետ կապված ասպեկտների վրա:
* Ուղղակի կապ է նկատվել անբավարար օդափոխության և COVID-19-ի տարածման ավելացման միջև։ Մինչ COVID-19-ը, օդափոխության համակարգի ստանդարտներն ավելի շատ կենտրոնացած էին տարածություն համապատասխան թթվածին մատակարարելու վրա, այլ ոչ թե հիվանդության հետ կապված օդի որակի ասպեկտների վրա:
* Օդորակման համակարգերի վատ սպասարկումը հանգեցրել է «Legionella pneumophila» բռնկման:
* Ներհիվանդանոցային օդակաթիլային վարակների տարածումը կապված է առողջապահական համակարգերի վատ ֆինանսավորման և պահպանման հետ:
* Օդափոխությունը կարող է նվազեցնել վարակի տարածմանը՝ դուրս հանելով աղտոտված օդը, բայց կարող է նաև նպաստել շնչառական արտազատուկների տարածմանը սենյակի ներսում:
* Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ օդի հոսքի օրինաչափությունների ըմբռնումը նույնիսկ ավելի կարևոր է, քան մեկ ժամում օդափոխության արդյունավետությունը: COVID-19 համաճարակի ժամանակ ընդհանուր խորհուրդն է եղել հնարավորինս բարելավել օդափոխությունը, բայց դա միշտ չէ, որ ամենաարդյունավետ մոտեցումն է։ Սենյակը կարող է լավ պատրաստված լինել՝ կանխելու վարակիչ հիվանդությունների տարածումը նույնիսկ ցածր ACH-ի դեպքում: Այս ըմբռնումը կարող է հանգեցնել ավելի անվտանգ շենքերի նախագծերի և էներգիայի զգալի խնայողության ապագա համաճարակների ժամանակ:

## Կանխարգելում
Վարակիչ հիվանդության տարածումը դանդաղեցնելու ռիսկերի կառավարման բազմաշերտ մոտեցումը փորձում է նվազագույնի հասցնել ռիսկը տարբեր միջամտությունների միջոցով: Յուրաքանչյուր միջամտություն ունի ռիսկը նվազեցնելու ներուժ: Բազմաստիճան կանխարգելիչ մոտեցումը կարող է ներառել անհատական միջոցներ (օրինակ՝ դիմակ կրելը, ձեռքերի հիգիենա), հաստատություններ (օրինակ՝ մակերեսի ախտահանում, օդափոխություն և օդը ախտահանող միջոցներ՝ փակ տարածքների վերահսկման համար), բժշկական պրոֆիլակտիկա (օրինակ՝ պատվաստում) և հանրային առողջություն, բնակչության մակարդակ (օրինակ՝ թեստավորում, կարանտին և շփման հետագծում):
[մինի|[COVID-19|Covid-19 համավարակի տարածում]]

Կանխարգելիչ մեթոդները կարող են ներառել հիվանդության դեմ հատուկ իմունիզացիա, ինչպես նաև ոչ դեղորայքային միջամտություններ, ինչպիսիք են` թթվածին արտադրող սարք կրելը և վարակված անհատների ներկայությամբ անցկացրած ժամանակի սահմանափակում: Դիմակ կրելը կարող է նվազեցնել օդակաթիլային ճանապարհով վարակիչ հիվանդությունների փոխանցման վտանգը այնքանով, որքանով այն սահմանափակում է օդակաթիլային մասնիկների փոխանցումը մարդկանց միջև: Դիմակ կրելը, որն արդյունավետ է օդակաթիլային վարակների դեմ, կախված է մասնիկների չափերից: Թեև բժշկական դիմակները կանխում են մեծ կաթիլների ներշնչումը, ավելի փոքր մասնիկները, որոնք ձևավորում են աերոզոլներ, պահանջում են ավելի բարձր մակարդակի պաշտպանություն պահանջվող կանխարգելիչ դիմակներ, որոնք դասակարգվում են որպես N95 (ԱՄՆ) կամ FFP3 (ԵՄ): COVID-19 հիվանդներին խնամող անձնակազմի կողմից (FFP3) դիմակների օգտագործումը նվազեցնում է աշխատակազմի կողմից COVID-19-ի վարակման ռիսկը:

Սուր վարակիչ հիվանդություններից խուսափելու, կամ դրանց ազդեցությունը վերահսկելու կամ չեզոքացնելու համար, ավելի բարձր են հսկողության հիերարխիայում, քան անձնական պաշտպանիչ միջոցները կամ սարքավորումները (PPE): Ֆիզիկական գործոնների վրա հիմնված ինժեներական միջամտությունների մակարդակում արդյունավետ օդափոխությունը և բարձր հաճախականությամբ օդափոխությունը կամ օդի ֆիլտրումը նվազեցնում են վիրուսի և այլ բիոաերոզոլների հայտնաբերվող մակարդակները՝ բարելավելով տարածքի բոլոր պայմանները: Դյուրին օդը մաքրող/խոնավեցնող սարքեր կամ օդափոխման համակարգ, ինչպիսիք են «Conway Morris» սարք, անբավարար օդափոխության դեմ ժամանակակից միջոց է, օրինակ՝ վերափոխված COVID-19 հիվանդանոցային հաստատություններում:
[մինի|[Վարակիչ հիվանդություններ|Վարակիչ հիվանդությունների տարածում փռշտոցի միջոցով]]

ԱՄՆ-ի Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնը (CDC) խորհուրդ է տալիս հանրությանը պատվաստվել և պահպանել բավարար հիգիենա և սանիտարական պայմաններ՝ կանխելու օդակաթիլային հիվանդությունները: Հանրային առողջապահության շատ փորձագետներ խորհուրդ են տալիս պահպանել ֆիզիկական հեռավորություն (նաև հայտնի է որպես սոցիալական հեռավորություն)՝ վարակների տարածումը նվազեցնելու համար:

2011 թվականին կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ վուվուզելա (օրինակ՝ ֆուտբոլային խաղերի երկրպագուների շրջանում տարածված օդային շչակի տեսակ) ներկայացնում է օդակաթիլային վարակների փոխանցման բարձր ռիսկ, քանի որ շատ ավելի շատ աերոզոլային մասնիկներ են տարածվում, քան, օրինակ, բղավելիս կամ բարձր խոսելիս:

Աերոզոլների առաջացումը, օդի միջոցով աերոզոլների համարժեք փոխադրումը, ընկալունակ օրգանիզմի կողմից ներշնչումը և շնչառական ուղիներում դրա տարածումը կարևոր գործոններ են, որոնք նպաստում են վարակման պրոցեսի ընդհանուր ռիսկին: Ավելին, վիրուսային մասնիկի վիրուլենտությունը (վարակիչ կարողություն) պետք է պահպանվի այս բոլոր փուլերում: Բացի այդ, վարակի վտանգը կախված է նաև թիրախային օրգանիզմի իմունային համակարգից և ներշնչած վարակիչ մասնիկների քանակից: Հակաբիոտիկները կարող են կիրառվել, որպես առաջնային բուժման մեթոդ օդակաթիլային բակտերիալ վարակների բուժման համար, օրինակ` թոքաբորբ:

## Տես նաև
* Սուր շնչառական վիրուսային ինֆեկցիա
* Միազմ
* Հիվանդություն փոխանցողներ
* Վարակիչ հիվանդություններ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մանրէաբաններ ըստ ազգության
Կատեգորիա:Մանրէաբանություն
Կատեգորիա:Շնչառական համակարգ
Կատեգորիա:Շնչառական համակարգի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Վարակաբաններ
Կատեգորիա:Վարակազերծիչ նյութեր
Կատեգորիա:Վարակիչ հիվանդությունից մահացածներ
Կատեգորիա:Վարակիչ հիվանդություններ
Կատեգորիա:Վիրուսաբանություն
Կատեգորիա:Վիրուսային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Վիրուսային վարակներ