Երգ Ռոլանդի մասին

**Երգ Ռոլանդի մասին** (Chanson de Roland), ֆրանսիական միջնադարյան դյուցազներգություն (1100-1125 թթ.)։ Հիմքը կոմս Ռոլանդի անձնուրաց սխրագործությունն է։ Սա 778 թվականին մասնակցել է Կառլոս Մեծի Իսպանիա կատարած արշավանքին և լեռնցի բասկերի դեմ մղված ճակատամարտին։ Ռոլանդը զոհվել է ֆրանսիական զորքերի վերջապահ գունդը պաշտպանելիս։ Էպոսը համաշխարհային դյուցազներգական գրականության գլուխգործոցներից է, որտեղ հայրենիքի սերը, հավատարմության զգացումն ու խիզախության վեհությունն արտահայտված են զուսպ, քնարական շնչով և համապարփակ ընդհանրացումներով։ Այս թեման Վերածննդի դարաշրջանում օգտագործել են Մ․ Բոյարդոն («Սիրահարված Ռոլանդը», 1486 թ.) և Լ․ Արիոստոն («Մոլեգին Ռոլանդը», 1532 թ.)։ «Երգը» առաջին անգամ տպագրվել է Փարիզում, 1837 թվականին։

## Ֆրանկյան և արաբական պատմագրություն
Ֆրանկների թագավորության տարեգրությունները (*Annales regni Francorum*), որոնք ժամանակի քրոնիկոններ են, չեն նշում որևէ պարտություն, այլ միայն Իսպանիայում անցկացված հաղթական արշավանք։ Այս տարեգրությունների ավելի ուշ՝ մոտ քսան տարի անց կատարված երկրորդ խմբագրումը հավելում է, որ Իսպանիայից վերադառնալիս բազմաթիվ ֆրանկ առաջնորդներ սպանվեցին բասկերի կողմից կազմակերպված դարանակալման ժամանակ։ Վերջիններս թալանեցին ֆրանկների բեռները, ապա փախուստի դիմեցին, իսկ այդ հարձակման ընթացքում սպանվեցին նաև բարձր դիրք ունեցող անձինք։

Էգինհարդը ավելի մանրամասն է պատմում իր *Vita Karoli Magni* («Կառլ Մեծի կյանքը») գործում, որը գրել է մոտ 830 թվականին։ Նա նույնպես նշում է բասկերին և ավելի մանրակրկիտ նկարագրում է Պիրենեյները հատելու ժամանակ տեղի ունեցած իրադարձությունները. **«Այս մարտում սպանվեցին, շատ ուրիշների թվում, Էգգիհարդը՝ արքունի սեղանի պատասխանատուն, Աանսելմը՝ պալատի կոմսը, և Ռոլանդը՝ Բրետանի մարկի կառավարիչը»**։

## Ժամանակակից պատմագրություն
« 778 թվականի գարնանը ֆրանկ թագավորը զորք հավաքեց և շարժվեց դեպի Իսպանիա... Թագավորը հատեց Պիրենեյան լեռները և հասավ Պամպլոնա։ Հնազանդեցնելով  քաղաքի բնակիչներին՝ Կառլ Մեծը շարժվեց դեպի Սարագոսա... Երբ նա իմացավ, որ Սաքսոնները նորից ապստամբել են, նա որոշեց բարձրացնել պաշարը... Ֆրանկների հետախուզությունը, կապված գերիների և թալանի հետ, գրոհվեց, երբ հատում էին լեռները, սակայն այս մարտի վայրի մասին հստակ տեղեկություններ չեն ստացվել... Անշուշտ, այս գործողությունը ղեկավարել էին բասկերը, սակայն նրանց հետ միացան նաև իսլամադավաններ։ Դրա վկայությունը կիսում է Իբն ալ-Աթիրը, ով նշում է, որ Սուլեյման բ. ալ-Արաբիի որդիները՝ Այշունը և Մատրում՝ մասնակցեցին այս հարձակմանը»։

## Կոնտեքստ
Իբերիական թերակղզում ռեկոնկվիստայի և Արևելքում նվաճումների ամբողջ ընթացքում, կարծես, «Ռոլանդի երգը» կազմվել է որպես խաչակրաց արշավների և սուրբ պատերազմի հիշեցում և աջակցություն։

Ֆեոդալիզմը, որը սկսեց ձևավորվել Կառլովենցյան շրջանի վերջում (Լյուի Արդարադատուի տիրակալությունից հետո) և ավարտվեց «Ռոլանդի երգի» կազմման ժամանակ, շատ կարևոր տեղ ունի գրքում։ Օրինակ՝ «վասալ» բառի բազմաթիվ հիշատակություններով։ Այն ամբողջ ստեղծագործության ընթացքում միահյուսվում է կրոնական չափորոշիչներին։

### «Հատկանիշային» թեզ
Ջոզեֆ Բեդիեն առաջադրել է «հատկանիշային» ենթադրությունը, որը ենթադրում է, որ երգը եղել է մոնիկների և ժոնգլյորների համագործակցության արդյունք։ Նրանք Սուրբ Հակոբի ճանապարհի կանգառներում պարբերաբար արտասանում էին այս պոեմի հատվածներ։ Լիարժեք երկի ծնունդը հնարավոր դարձավ այն համադրության շնորհիվ, որն ստեղծվել էր նպաստավոր համատեքստում։ Սակայն այս գաղափարը վիճարկվել է Մարկ Բլոխի կողմից։

### «Ավանդական» թեզ
Գաստոն Պարիսը, Ջոզեֆ Բեդիեիից հիսուն տարի առաջ, առաջարկել է «ավանդական» տեսությունը, ըստ որի «Ռոլանդի երգը» ծագել է մարտից հետո կազմված երգերից (cantilènes), որոնց արդյունքում պոեմում մնացել են որոշ անախրոնիզմներ։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում և զարգացման գործընթացում այդ երգերը կայացել են որպես հայտնի երգի ձև։

### «Նեո-ավանդական» թեզ
Գաստոն Պարիսի գաղափարները, 1950-1960 թվականներին, զարգացրել է Ժան Ռիշներուն իր աշխատություններով՝ *La chanson de geste. Essai sur l'art épique des jongleurs* գրքում, ինչպես նաև Ռամոն Մենենդես Պիդալի «նեո-ավանդական» տեսությամբ։ Վերջինս, հիմնվելով Ֆերդինանդ Լոտի 1920-ական թվականներից սկսած ուսումնասիրությունների վրա, առաջարկում է, որ «Ռոլանդի երգը» հանդիսանում է երկարաշարքային ստեղծագործությունների արդյունք՝ լինի գրավոր տեքստեր, թե բերանով փոխանցված գործեր, որոնք հավանաբար ստեղծվել են մարտից հետո և անընդհատ փոխվել են, ի հակադրություն Ջոզեֆ Բեդիեի տեսության։ «Նեո-ավանդականիզմ» տերմինը լավ է ընդգծում այս ստեղծագործության հեռավոր ծագումը՝ ծագող շատ հին ավանդույթից։

### Ներկայիս համադրություն
Գաստոն Պարիսի ենթադրության և Ռամոն Մենենդես Պիդալի ներկայացրած ավելացումների (ինչպես նաև Ջոզեֆ Բեդիեի առաջարկների օգտագործումը) համախմբումն այժմ ձևավորում է ընդհանուր ընդունված կորպուս, որը ենթադրում է, որ Օքսֆորդի «Ռոլանդը» հանդիսանում է հին ավանդույթի արդյունք, հատկապես՝ բերանով փոխանցված ավանդույթի, բայց նաև այն, ինչ կոչվում է «նախա-տեքստեր», որոնք ոչ բոլորն էլ կապված են «Ռոլանդի երգի» հետ, բայց ցույց են տալիս գրավոր էպիկայի ձևավորման գործընթացը, օրինակ՝ *Վալթերի երգը* (X դարի կեսեր), *Լա Հայի fragment-ը* (XI դարի սկիզբ) կամ *Նոտա Էմիլիանենցը* (XI դարի վերջին քառորդը), որտեղ արդեն կան շատ կերպարներ և Ռոնսվալի մարտը։ Դուգլաս Օուենի համաձայն, «Ռոլանդի երգի» տարբերակը արդեն օգտագործվել էր 1067 թվականին, և Ամիենյան եպիսկոպոսը հնարավոր է, որ դրան դիմել է։ Գիլյոմ Մալմեսբուրյացու պնդումը, որ նա պատմում է (1125 թվականին գրած գրքում), որ Հաստինգսի մարտից առաջ (1066) երգել էին «Ռոլանդի երգը, որպեսզի վեհորդու օրինակով բոցավառեին բոլոր նրանց սրտերը, ովքեր պատրաստվում էին մարտի», այսպիսով այլևս չի թվանում անհիմն։

### Գրի առնելու ժամանակագրություն
Անդրե Բուրգերը կարծում է, որ այս ստեղծագործությունը գրի է առնվել 1087 և 1095 թվականների միջև (Առաջին խաչակրաց արշավանքի նախօրեին)։

Օքսֆորդի ձեռագրի գրության ժամանակն էլ հայտնի չէ, սակայն ընդհանուր համաձայնություն կա, որ այն վերաբերում է XII դարի առաջին կեսին, գնահատումները տատանվում են 1098-ից մինչև 1125-1150 թվականներ։ Գրված լինելով անգլո- նորմանդերեն, այն «Ռոլանդի երգի» ամենահին տեքստն է և համարվում է հեղինակավոր ձեռագիր։

Ունի այլ վեց ձեռագիր, կամ ինը՝ եթե հաշվի առնենք այն ձեռագրերը, որոնք միայն պոեմի որոշ հատվածներ են պարունակում։ Այս ձեռագրերի բովանդակությունը, պատմությունը բավական նման է, փոխվում է ձևում։ Վերջինը, որը ավելի երկար է՝ մոտ 9,000 դուռ, պատկանում է XIII դարի վերջին։ Էպոսը կրկնօրինակվում է մոտ 1140 թվականին մի կամ մի քանի մոնիկների կողմից, հավանաբար Սեն-Դենիից, այսպես կոչված Կոդեքս Կալիքստինուսի IV գրքում՝ *Historia Karoli Magni*, որը կոչվում է Պսևդո-Թյուրփին։

### «Ռոլանդի երգի» հայտնագործություն
1832 թվականին Անրի Մոնինը Թագավորի գրադարանից հայտնաբերել է «Ռոլանդի երգ» կոչվող պոեմը։ 1830-ական թվականների սկզբին միայն երկու հայտնի ձեռագիր կար՝ Պարիզի և Շատո Ռուի։ Ֆրանսիսկ Միշելը 1837 թվականին տպագրեց տեքստի առաջին հրատարակությունը, որը հիմնված էր Օքսֆորդի գրադարանում պահպանվող մեկ այլ ձեռագրի վրա, որն ինքը հայտնաբերել էր 1835-36 թվականին։ Այլ ձեռագրեր հետագայում հայտնաբերվեցին Վենետիկում, Վերսալում, Լիոնում և Քեմբրիջում։

### «Ռոլանդի երգի» չորս մասեր
Առաջին մասը ցույց է տալիս, թե ինչ իրավիճակում են գտնվում Շառլմանի և Ֆրանկների զորքերը յոթ տարվա պատերազմից հետո՝ նրանք նվաճել են ամբողջ Իսպանիան, բացառությամբ Սարագոսայի։

# Գանելոնի դավաճանությունը (2-ից 79) Սարագոսայի թագավոր Մարսիլը խաղաղության բանակցություններ է սկսում։ Շառլմանը որոշում է նրան ուղարկել Գանելոնին՝ իր քրոջ որդուն և Ռոլանդի հորըն, որը այս առաքելությունը համարում է մահացու վիրավորանք, և պատասխանատու համարում Ռոլանդին։ Պատշաճ դեսպան դառնալու փոխարեն՝ նա դավադրություն է սարքում Մարսիլի հետ՝ համոզվելու, որ Ռոլանդը մահանա։ Մարսիլը ձգտում է խաղաղության պայմաններին տեր կանգնել Շառլմանի հետ, իսկ նրա բանակը վերադառնում է Ֆրանսիա, երբ Ռոլանդը գլխավորում է հետախուզական զորքը։
# Ռոնսվալի մարտն ու Ռոլանդի մահը (80-ից 176) Մարսիլը հարձակվում է հետախուզական զորքի վրա՝ Ռոնսվալի լեռնանցքի մոտ։ Ռոլանդը, ինչպես նաև իր ընկեր Օլիվյեն, արքեպիսկոպոս Թյուրպինը և բոլոր մյուս զինվորները սպանվում են մարտում, որտեղ զոհվում են նաև հարձակվողների մեծ մասը։
# Շառլմանի վրեժը (177-ից 266) Երբ Շառլմանը լսում է Ռոլանդի օրհներգի սուր կանչերը և շտապում օգնել հետախուզական զորքին, նա ուշանում է։ Սակայն Աստծո օգնությամբ Շառլմանը վրեժ է լուծում իր հորեղբորից, հաղթելով Սառասիններին, չնայած մեծ օգնության ժամանելուն, որը ղեկավարում էր Բալիգանթը, Բաբելոնի թագավորը։ Սարագոսան գրավվում է, սինագոգներն ու «մահամերոները» ոչնչացվում են, իսկ բնակիչները մկրտվում կամ սպանվում (լեյս 266)։
# Հանդիպում Աքսում և Գանելոնի դատապարտումը ( 267-ից 291) Վերադառնալով Աքս, նա անցնում է Բորդո, ապա՝ Բլայե, որտեղ հուղարկավորում է Ռոլանդի, Օլիվյեի և Թյուրպինի մարմինները։ Աքսում Շառլմանը դատապարտում է Գանելոնին, որին քառատում են։

## Հակիրճ ներկայացում
Իրավիճակը պոեմի սկզբում

Շառլեման և նրա բանակը արդեն յոթ տարի զբաղված են Իսպանիան նվաճելով. միայն մեկ քաղաք է նրանց մնացել իր լեռնային մեկուսացման պատճառով՝ Սարագոսա (Սարագուսա), որտեղ իշխում է թագավոր Մարսիլը:

Առաջին մաս

Մարսիլը խորհրդակցություն է հրավիրում Սարագոսայում, որտեղ որոշվում է ուղարկել Բլանկանդրին, որին պատվիրվում է Խառլեմանին խաղաղություն առաջարկելու : Բլանկանդրին ներկայացվում է Շառլեմանին:

Շառլեմանը նույնպես խորհրդակցություն է անցկացնում՝ որոշելու՝ ի՞նչ պատասխան տալ: Պայմանավորվածություն է ձեռք բերվում բանակցելու, և Շառլեմանը սկսում է մտածել՝ ում ուղարկել Մարսիլին՝ վտանգավոր առաքելության, քանի որ նախորդ դեսպան Բասանը սպանվել էր: Որոշ ժամանակ անց, երբ Ռոլանդը և Գանելոնը բանավեճ են վարում, Շառլեմանը ընտրում է Գանելոնին, որը մեծ դժգոհությամբ է ընդունում առաքելությունը՝ ցույց տալով իր բարկությունը և ափսոսանքը Ռոլանդի նկատմամբ :

Արևմտյան ճանապարհով Սարագոսա գնալիս, Բլանկանդրին և Գանելոնը պլան են մշակել Ռոլանդին վերացնելու համար, քանի որ նա միակ խոչընդոտն է խաղաղության համար՝ ըստ Գանելոնի: Սարագոսայում պլանը ներկայացվում է Մարսիլին, որն ընդունում է այն՝ անտեսելով իր խորհրդականների կասկածները: Մարսիլը կվարվի այնպես, որ այն կարծիքը ստեղծվի, կարծես համաձայնեցրել է Շառլեմանի հետ խաղաղություն, և նա կհեռանա: Սարասինները կհարձակեն անսպասելիորեն հակառակորդի հետևորդները, որոնք ղեկավարելու է Ռոլանդը: Երբ Ռոլանդը՝ Շառլեմանի բազմաթիվ հերոսներից մեկը, սպանվի, Գանելոնը կարծում է, որ Շառլեմանի բանակը այլևս ոչինչ չպիտի լինի: Մարսիլը համաձայնում է պլանին:

Երկրորդ մաս

Գանելոնը վերադառնում է Շառլեմանի մոտ, և նա հետ է քաշում իր բանակը: Ռոլանդը, ինչպես կանխատեսված էր, գլխավորում է հետևորդների խումբը, իսկ Գանելոնը մնում է կայսրի կողքին: Բանակը շարժվում է Ռոնսևալյան լեռնանցքով:

Սարասինները հետապնդում են Ֆրանկներին և նրանց հասնում են, երբ հետևորդների խումբը գտնվում է սեղմ ամպերի մոտ, մինչ մնացած բանակը արդեն շատ ավելի ցածր է, Հերոս Օլիվյեն, Ռոլանդի ընկերն ու վստահված անձը, տեղեկացնում է Ռոլանդին Սարասինների գալուստի մասին և խնդրում նրան փող նվագել՝ Շառլեմանին զգուշացնելու համար: Բայց Ռոլանդը մերժում է. նա նախընտրում է մահանալ որպես մարտիկ, քան անպատիվ մնալ՝ օգնություն պահանջելով (նա ասում էր. «Հազար անգամ առաջ շարժվիր, երբեք հետ չգնաս»):

Մարտը սկսվում է: Ռոլանդի զինվորները մարտնչում են Մարսիլի ղեկավարած բանակի դեմ, որը քսան անգամ ավելի մեծ թվով է: Չնայած նրանց արիության, հետևորդների բանակը նահանջում է: Բայց միայն երբ մնացել էին վաթսուն մարտիկներ, և Օլիվյեն արդեն սպանված էր, Ռոլանդը նվագում է իր օլիֆանտը (փողը) այնքան ուժեղ, որ պայթեցնում է իր երակները: Շառլեմանը շարունակում է հեռանալ՝ հավատացած, որ Գանելոնը կասկածելի է, իսկ այդ զարհուրելի ձայնը օգնության կանչ չէ:

Շառլեմանը վերջապես սկսում է չարագուշակ կասկածներ ունենալ և շտապում է դեպի թակարդի վայրը: Այդ ընթացքում բոլոր զինվորները սպանվում են։ Ռոլանդն ու արքեպիսկոպոս Տյուրփինը՝ վնասվածքներ ստացած, փախչում են սարասինների բանակից՝ մինչև ի վերջո ընկնում են։

Իր վերջին պահերին Ռոլանդը դեռ փորձում է կոտրել իր Դյուրանդալ առասպելական սուրը մարմարյան քարով՝ խուսափելու համար, որ այն չհասնի թշնամուն, բայց դա չի հաջողվում։ Շեղբը փայլում է և լույս առկայծում, չվնասվելով։ Նա պառկում է, շրջված դեպի Իսպանիան՝ մահանալու համար։ Այդ ժամանակ սուրբ Միքայելը, Քերովբեն և սուրբ Գաբրիելը նրա հոգին բարձրացնում են դեպի դրախտ։

Երրորդ մաս

Երբ Շառլեմանի գլխավոր զորքը հասնում է առաջամարտիկներին, արդեն ուշ է լինում, Ռոլանդը մահացած է, իսկ ճակատամարտը՝ ավարտված։ Մարսիլի բանակը կրում է մեծ կորուստներ, սակայն այն լրացվում է մուսուլմանական ժողովուրդների խոշոր բանակով։ Այս բանակը դիմակայում է Շառլեմանի զորքին երկրորդ ճակատամարտում, որը պատմականորեն ավելի քիչ հայտնի է, և որի ընթացքում Շառլեմանի  զորքն ամբողջությամբ ջախջախվում է։

Չորրորդ մաս

Վերադառնալով Ֆրանսիա՝ Շառլեմանը վերադարձնում է Նարբոնը (Ներբոնե), ապա շարժվում դեպի Բորդո (Բուրդելես), որտեղ թողնում է Ռոլանդի օլիֆանտը Սեն-Սյուրեն եկեղեցում։ Այնուհետև նա գնում է Բլայե (Բլավե), որտեղ Ռոլանդի, Օլիվիեի և Տուրպինի մարմինները հուղարկավորվում են Սեն-Ռոմանի եկեղեցում։ Առաջանալով դեպի Էքս (Աիս), նա տեղեկացնում է իր սիրեցյալ Ռոլանդի և եղբոր Օլիվիեի մահվան մասին Աուդին, իսկ գեղեցիկ Աուդեն մահանում է տեղում։

Այդ պահին սկսվում է Գանելոնի դատավարությունը։ Շառլեմանի խորհուրդը նախ նրան ճանաչում է անմեղ, բայց վերջապես նրա ճակատագիրը հանձնվում է Աստծուն ՝ դատավորի հույսով։ Նրա մարտում հաղթած կողմը նրան համարում է մեղավոր, նրան քարշ են տալիս և նրա ընտանիքի անդամներին կախում են՝ նրա կողմնակից լինելու համար։

## Գործող անձինք
**Սուրբ Գաբրիելը** , սովորաբար կոչվում է «Սուրբ Գաբրիել», որը մի քանի հրաշքներ է կատարում ֆրանկների օգտին։

### Ֆրանկներ
* **Շարլմանը**, սովորաբար կոչվում է «Շառլ»՝ արքա և կայսր (Carles li reis, nostre emperere magnes), նա կանգնած է բանակի առջև, որը ժամանել է Սառասինների դեմ պատերազմելու Իսպանիայում։ (Պատմական անձ՝ որպես Շարլմանյ (մոտ 745-814 թթ․)՝ Պեպին Կարճահասակի (Ֆրանկների առաջին արքան, Կառոլինգյան դինաստիայից) որդի, դառնում է Ֆրանկների արքա 768թ.-ին և Լոմբարդների արքա 774թ.-ին; 800թ.-ին պապը նրան պսակում է որպես Արեւմտյան Հռոմի կայսեր)։

* **Ռոլանդը**, Շառլմանիի ազգականը, ֆրանկական բանակի հետնամարտի հրամանատարը, որը զոհվեց Ռոնսևոյի ճակատամարտում։ (Պատմական անձ՝ (հավանաբար մահացել է 778 թվականին). ոչ մի հայտնի ազգակցական կապ չուներ Շառլմանիի հետ։ Նա Նանտի և Ռենի կոմսն էր, ինչպես նաև Բրետանիի սահմանային տարածքի կառավարիչը։ Հավանաբար մահացել է Ռոնսևոյում՝ բասկերի դեմ մարտի ժամանակ)։
* **Օլիվիեն**, Ռոլանդի ընկերը, որը զոհվեց Ռոնսևոյի ճակատամարտում։
* **Աոդը**, Օլիվիեի քույրը և Ռոլանդի հարսնացուն։
* **Տյորպեն**՝ Ռեյմսի արքեպիսկոպոս (« արքեպիսկոպոս Տյորպեն », « արքեպիսկոպոս »), որը զոհվեց Ռոնսևոյի ճակատամարտում։ (Պատմական անձնավորություն՝ Տիլպեն (մահացել է մոտ 795 թ.), Ռեյմսի արքեպիսկոպոս 748 թվականից մինչև իր մահը)
* **Բերենժիե**՝ տասներկու պալատականներից մեկը, սպանվեց սարացիների կողմից (նա սպանեց Էստրամարինին, սակայն զոհվեց Գրանդուենի կողմից):

* **Բեսգեն**՝ Կառլոս Մեծի բանակի գլխավոր խոհարարը, որը պահում էր Գանելոնին նրա դավաճանությունը բացահայտելուց հետո։
* **Միլոն**՝ պահպանում էր ֆրանկների զոհված զինվորներին, մինչ Կառլոս Մեծը հետապնդում էր սարացիներին։
* **Օթոն**՝ պահպանում էր ֆրանկների զոհված զինվորներին, մինչ Կառլոս Մեծը հետապնդում էր սարացիներին։
* **Լորան**՝ Կառլոս Մեծի առաջին շարասյուններից մեկի հրամանատարը Բալիգանի դեմ; սպանվեց Բալիգանի կողմից։
* **Ժեբուան**՝ պահպանում էր զոհված ֆրանկներին; Կառլոս Մեծի երկրորդ շարասյան ղեկավարը։
* **Օժյե**, նաև կոչվում է **«Դանիացի Օժյե»** կամ **«Օժյե Դանիացի»**՝ Կառլոս Մեծի երրորդ շարասյան հրամանատարը Բալիգանի դեմ։
* **Համոն**՝ Կառլոս Մեծի ութերորդ շարասյան հրամանատարը։
* **Թիերի**՝ Կառլոս Մեծի չեմպիոնը դատական մենամարտում։
* **Գոդֆրուա**՝ Կառլոս Մեծի սափրիչը, Թիերիի եղբայրը։
* **Բազան և նրա եղբայր Բազիլը**՝ ֆրանկ բարոններ, որոնք սպանվել էին դեռևս պատմության սկսվելուց առաջ, երբ նրանք ուղարկվել էին Մարսիլի մոտ որպես դեսպաններ։

### Գանելոնը և իր մտերիմները
* **Գանելոն**՝ Կառլոս Մեծի քրոջ ամուսինը և Ռոլանդի խնամին, ով դավաճանում է ֆրանկներին՝ պայմանավորվելով Մարսիլի հետ։
* **Բրիու (Կուրտեշապելի մոնսինյոր)**՝ Գանելոնի օգնականը։
* **Պինաբել**՝ Գանելոնի ընկերն ու համախոհը («Պինաբել, իմ ընկեր և իմ հավասարը»), ով դատական մենամարտում պայքարում է նրա պաշտպանության համար։

### Սարասիններ
* **Բալիգան**՝ Բաբելոնի ամիրա։

* **Մարսիլ**՝ Սարագոսայի թագավոր, մուսուլման («Թագավոր Մարսիլն է նրան տիրում, ով չի սիրում Աստծուն։ Նա ծառայում է Մուհամեդին, աղոթում Ապոլլինին», տող 1)։ Ռոլանդի հասցրած վերքից մահանում է Սարագոսայում։
* **Բրամիմոնդ**՝ Մարսիլի կինը, Սարագոսայի թագուհի։ Քաղաքի գրավումից հետո գերի է վերցվում և Կառլոս Մեծի կողմից դարձի բերվում քրիստոնեության։
* **Բլանկանդրեն**՝ Վալ-Ֆոնդեի իշխանը, մուսուլման, բայց «իմաստուն» («Հեթանոսների մեջ Բլանկանդրեն իմաստուն էր. քաջությամբ՝ հիանալի ասպետ, խոհեմությամբ՝ իր տիրոջ լավ խորհրդատու», տող 3)։
* **Գրանդուան**՝ Կապուելի որդին, Կապադովկիայի թագավոր։ Ռոնսևոյի ճակատամարտում սպանում է Ժերինին, Ժերիերին, Բերենգիերին, Գի Սեն Անտուանին և դքսի Աստորգին, բայց սպանվում է Ռոլանդի կողմից։

## Միջնադարյան գրական ժառանգություն
**« Ռոլանդի երգը »** շատ վաղուց է ներշնչում բազմաթիվ բանաստեղծություններ Եվրոպայում։ Այն թարգմանվել է դեռ 1170 թվականին գերմաներեն՝ հայր Կոնրադի կողմից («Rolandslied»), ապա նաև ուելսերեն, հին նորվեգերեն («Karlamagnús saga»), միջին անգլերեն և նիդեռլանդերեն։

Անգլո-նորմանդ բանաստեղծ Ուասը (մոտ 1100 - մոտ 1180) գրում է «Brut»-ի վեպը, որը նույն ավարտն ունի, ինչ «Ռոլանդի երգի» Օքսֆորդյան ձեռագիրը. «Այստեղ ավարտվում է բրետոնների վեպը / Եվ բարոնների տոհմը, / Որն սերում է Բրուտի տոհմից»։

## Միջնադարյան պատերազմական երգ
Հասթինգսի ճակատամարտի (1066) ժամանակ ժոնգլյոր Թայլեֆերը, ըստ որոշ աղբյուրների, երգել է **«Ռոլանդի երգը»** կամ գոնե դրա ավելի հին տարբերակներից մեկը՝ Նորմանդիայի դքսության զորքին ոգեշնչելու համար, որոնք կռվում էին Վիլյամ Նվաճողի հրամանատարության ներքո։

Շատ պատմաբանների կարծիքով՝ ամբողջ XI-XII դարերի ընթացքում ֆրանսիական զորքերը հաճախ երգել են այս երգը՝ նախքան մարտի դուրս գալը։

Կա նաև մի ավանդություն, ըստ որի՝ Անգլիայի թագավոր և Ակվիտանիայի դուքս **Ջոն Անհողը** (1199-1216) մի անգամ իր զինվորներին հարցրել է.

**«Ինչո՞ւ եք երգում Ռոլանդի մասին, եթե Ռոլանդ այլևս չկա»**։

Նրան պատասխանել են.

**«Ռոլանդ դեռ կլիներ, եթե** **Շարլեմանյը լիներ»**։

## Տեղական լեգենդներ և տեղանուններ
Ռոլանդի կերպարը հատկապես Պիրենեյաներում է, որտեղ նրա շուրջ բազմաթիվ ժողովրդական լեգենդներ են ստեղծվել։

Կատալոնիայում նրա անունը հաճախ է հանդիպում տեղանուններում։ Այստեղ Ռոլանդը համարվում է լեգենդար հսկա, որի գերեզմանը գտնվում է Արլ-սյու-Տեկում (La Caixa de Rotllan) , որը մոտ է կլորախարերին՝ պալետ դե Ռոլանդ (Roland-ի պալետներ) կոչվող քարի խառնակությանը։ Այդ քարերը համարվում են նրան օգտագործված պալետներ, որոնցով նա ճզմել է Vallespir-ի ամրոցները։

Բասկերի երկրում, Իտքասուում, ինչպես նաև Հյուսիսային դեպարտամենտում կա երկու տեղ, որոնք կոչվում են «Ռոլանդի անցք»։ Բասկերի երկրում դա քարերից կազմված ձվածեղ է, որը, ըստ լեգենդայի, առաջացել է Ռոլանդի ձիու ապտակով, որ նա տվեց քարերին՝ որպեսզի փախչի Վասկոններից։ Հյուսիսում դա տեղ է, որը համարվում է Ռոլանդի ձիու զույգի մեծ ստամբուլի հետքը։

Ֆրանսիայի և Իսպանիայի սահմանին՝ Հյուսիսային Պիրենեյաներում՝ Գավարնիի ցիրկում, հետաքրքիր ժայռաբառարանը կոչվում է «Ռոլանդի ճեղք»։ Դա բնական անցք է՝ 70 մետր լայնությամբ և 40 մետր բարձրությամբ երկու ժայռերի միջև, որը, ըստ լեգենդայի, ձևավորվել է Ռոլանդի սուրը հարվածելու արդյունքում։

Օվերնյաներում էլ կա «Ռոլանդի ճեղք» անունով աշխարհագրական ձևավորում, որը 150 մետր երկարությամբ խզվածք է՝ 4 կմ երկարությամբ պատի վրա՝ կապված Պյու Մարիի և Պեյր-Արսի հետ։
----

### Հետագա գրական ու արվեստի ստեղծագործություններ Ռոլանդի թեմայով
Ռենեսանսի ժամանակաշրջանում իտալացի պոետ Մատեո Մարիա Բոյարդոն (1440-1494) ստեղծում է «Սիրահարված Ռոլանդ» անունով պոեմը, որին իր հերթին Լոըրենտիո արիստոն վերահրատարակեց (Orlando Furioso, «Խենթ Ռոլանդ»), որն առաջին անգամ տպագրվել է 1516թ.։ Այդ ստեղծագործությունը հետագայում ներշնչել է մի քանի օպերաների ստեղծում, որոնցից մեկը՝ Jean-Baptiste Lully-ի «Ռոլանդ» (1685)։

Մոտ ժամանակներում, 1946թ., իտալացի կոմպոզիտոր Լուիջի Դալապիկոլան գրում է «Ռենչեսվալս» (Rencesvals) ստեղծագործությունը՝ երգի և պիանոյի համար, որն ունի երեք կտորներ սկզբնական տեքստից։

«Մատանիների տերը» գրքում (J.R.R. Tolkien) Բորոմիրի մահը կարծես մոտենում է Ռոլանդի մահվանը՝ Բորոմիրը ողբերգական ձայներ է արձակում և հայտնվում է իր արյան մեջ՝ սուրից դիպած։
----

### Կինո
Ֆրանսիացի կինոռեժիսոր Ֆրանկ Կասենտին 1978թ. նկարահանել է «Ռոլանդի երգը» ֆիլմը՝ ազատորեն ներշնչված էպոսից։ Այս ֆիլմում ուխտավորները և դերասանները տեքստը արտասանում են տարբեր հանդիսատեսների առաջ իրենց ուղևորության ընթացքում դեպի Սան-Ժակ-դե-Կոմպոստելա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատմություն