Միքայել Հրեշտակապետ

**Միքայել Հրեշտակապետ** (, , եբրայերենից թարգմանվում է «*Ո՞վ է նման Աստծուն*»), աստվածաշնչյան կերպար, որը մի քանի անգամ հիշատակվում է Հին և Նոր Կտակարաններում։ Նրա մասին քիչ տեղեկություն է նշվում, ինչը երբեմն դժվարություններ է առաջացնում աստվածաբանների համար, որպեսզի վերջնականապես պարզեն նրա էությունը։ Համաձայն մի կարծիքի Միքայել հրեշտակապետը Աստծու կողմից արարված հրեշտակ է, համաձայն ուրիշ կարծիքի նա նույնականացվում է Հիսուս Քրիստոսի հետ։

Վերջին վարկածի կողմնակիցները դրանով չեն փորձում ցածրացնել Քրիստոսի դիրքը, դասել նրան արարված հրեշտակների դասին կամ մերժել Հիսուսի աստվածային և հավիտենական բնությունը (Սուրբ Երրորդություն), նշելով, որ Միքայելը պարզապես կարող է հանդես գալ որպես Քրիստոսի հինկտակարանյան անուն մինչև նրա մարմնացումը, որը նաև խոսում է իր աստվածային էության մասին։ Այնուամենայնիվ եկեղեցիների մեծամասնությունը (Կաթոլիկ, ուղղափառ, Հայ առաքելական, տարբեր բողոքական) հակված են դիտելու նրան որպես արարված հրեշտակ։

Կանոնական Աստվածաշնչում (բաղկացած 66 գրքից) հրեշտակապետ է անվանվում միայն Միքայելը, սակայն տարբեր կրոնական ուսմունքներում համարվում է, որ գույրություն ունեն մի քանի հրեշտակապետներ (օրինակ Գաբրիելը, Ռաֆայելը, Ուրիելը)։

## Հիշատակությունն Աստվածաշնչում
### Հին Կտակարան
Հին Կտակարանում Միքայել Հրեշտակապետը հիշատակվում է միայն Դանիելի մարգարեության գրքի հետևյալ հատվածներում.

### Նոր Կտակարան
Նոր Կտակարանում Միքայել Հրեշտակապետը հիշատակվում է երկու անգամ։ Հուդայի ընդհանրական թղթում պատմվում է Միքայել Հրեշտակապետի և Սատանայի վեճը Մովսեսի մարմնի վերաբերյալ.
Հովհաննես առաքյալի Հայտնության գրքում խորհրդաբանորեն ներկայացվում է Վերջին դատաստանի ժամանակ տեղի ունենալիք Միքայել հրեշտակապետի և այլ երկնային ուժերի պայքարն ու հաղթանակը Սատանայի և նրա աջակիցների դեմ.

## Քրիստոնեություն
### Վաղ քրիստոնեական հայացքներ
2-րդ դարից սկսած՝ կան ապացույցներ, որոնք վկայում են վաղ քրիստոնեական շրջանում Միքայելի և Քրիստոսի նույնականացման մասին, մասնավորպես՝ ոչ նախաուղղափառ խմբերի մասին կամ դրանց կողմից ստեղծված աշխատություններում, ինչպիսիք են Կեղծ-Կիպրիանոսի *«De Centesima»*-ն, Եպիփանիոսի Էբիոնիտների և Եղկասայիտների աղանդի նկարագրությունը, Տերտուղիանոսի հարձակումը Վալենտինյան քրիստոսաբանության վրա և որոշ կախարդական տեքստեր, մասնավորապես՝ Սողոմոնի Կտակարանը։ «Հերմասի հովիվը», հնարավոր է՝ Օքսիրինքոսի պապիրուս 1152-ը, Եբրայեցիների Ավետարանը, կեղծ-Կղեմեսի գրվածքները և Եպիփանիոսի *Պանարիոնը* , կարծես, կիսում են այս տեսակետը ։ 2-րդ և 3-րդ դարերի այլ տեքստեր ցույց են տալիս, որ Քրիստոսին հրեշտակի հետ նույնացնելը այդ ժամանակ հազվադեպ երևույթ չէր. դրանց թվում են Թովմասի Ավետարանը, Նիկոդեմոսի Ավետարանը, Դանի Կտակարանը և Դիոգնետոսի նամակը : Այս համոզմունքները, հավանաբար, ծագել են նախաքրիստոնեական հրեական նմանատիպ համոզմունքներից, ինչպիսիք են Հովսեփի աղոթքում և Մագարիտների համոզմունքներում հանդիպողները։

Եպիփան Սալամինացի (  ) իր կոպտո-արաբերեն *«Հեքսաեմերոն» աշխատության* մեջ Միքայելը լրացուցիչ հիշատակվում է որպես Սատանայի փոխարինող։ Հետևաբար, Սատանայի անկումից հետո, Միքայելը նշանակվեց այն գործառույթին, որը Սատանան կատարում էր, երբ նա դեռ ազնիվ հրեշտակներից մեկն էր։ 

Բյուզանդական ավանդույթը Կոստանդինին է վերագրում Բոսֆորի ափին գտնվող Միքայել հրեշտակապետի երկու սրբավայրերը։ Առաջինը Հեստիայում/Անապլուսում, հավանաբար ժամանակակից Արնավութքյոյի տարածքում, Կոստանդնուպոլիսից ծովով մոտ 35 և ցամաքով ավելի քան 70 մարզադաշտ հեռավորության վրա։ Երկրորդը՝ Սոսթենիոնում, որը սովորաբար նույնացվում է ժամանակակից Իստինյեի հետ։ Սոզոմենը Հեստիայի վայրի ամենավաղ վկան է, մինչդեռ Ջոն Մալալասը Սոստենիոնում տեղադրում է Միքայելիոն և այն ներկառուցում հիմնադրման լեգենդի մեջ, որը վերաօգտագործում է Արգոնավորդներին կապված նախկինում գոյություն ունեցող հեթանոսական սրբավայրը։ Հետագա աղբյուրները հաճախ օգտագործում են «Անապլուս» անվանումը Բոսֆորի արևմտյան ավելի լայն ափի համար, ինչը օգնում է բացատրել, թե ինչու են Հեստիա/Անապլուս և Սոսթենիոն անունները երբեմն շփոթվում գրականության մեջ։ Նա սինկրետիկսրեն նույնացվում էր Ֆրիգիայի Ատտիս աստծո հատկանիշների հետ և այդպիսով կապված էր Փռյուգիայի նախաքրիստոնեական բուժիչ աղբյուրների հետ, նրա հիմնական պաշտամունքի վայրը «Chonai|de» էր։

### Կաթոլիկություն
Կաթոլիկները հաճախ Միքայելին անվանում են «Սուրբ Միքայել, Հրեշտակապետ» կամ «Սուրբ Միքայել»։ Քրիստոնեական պատարագներում նրան սովորաբար անվանում են «Սուրբ Միքայել», ինչպես Սրբերի պատարագում ։ Զատկական հսկման ժամանակ ասված կրճատ տարբերակում հրեշտակներից և հրեշտակապետերից միայն նա է հիշատակվում անունով՝ բաց թողնելով սուրբ Գաբրիելին և Ռաֆայելին ։

Հռոմեական կաթոլիկ ուսմունքում Սուրբ Միքայելն ունի չորս հիմնական դեր կամ պաշտոն։ Նրա առաջին դերը Աստծո բանակի առաջնորդն է և երկնային ուժերի առաջնորդը՝ Դժոխքի ուժերի նկատմամբ հաղթանակ տանելու գործում։ Նա համարվում է «հոգևոր մարտիկի» առաքինությունների հրեշտակային մոդելը, իսկ չարիքի հետ նրա հակամարտությունը ընկալվում է որպես «ներքին պայքար»։ 

Իր երկրորդ դերում նա մահվան հրեշտակն է, որը քրիստոնյաների հոգիները տանում է դեպի երկինք։ Կաթոլիկ աղոթքները հաճախ անդրադառնում են Միքայելի այս դերին։ Իր երրորդ դերում նա հոգիները կշռում է իր կատարյալ հավասարակշռված կշեռքի վրա, ինչը նրա համար արվեստում տարածված նպատակ է  :

Իր չորրորդ դերում Սուրբ Միքայելը, Հին Կտակարանում Ընտրյալ ժողովրդի հատուկ հովանավորը, նաև Եկեղեցու Պահապանն է։ Միքայելը մեծարվում էր ասպետների ռազմական միաբանությունների կողմից միջնադարում։ Բիսկայական ծոցի շրջակա գյուղերի անունները արտացոլում են այդ պատմությունը։ Ավելին, անկասկած նույն դրդապատճառով նա համարվում էր մի շարք քաղաքների և երկրների հովանավոր սուրբ։  

Կաթոլիկ ավանդույթը ներառում է նաև այնպիսի տարրեր, ինչպիսին է *Սուրբ Միքայելին ուղղված աղոթքը*, որը հատուկ խնդրում է սրբին «պաշտպանել» հավատացյալներին չարից։ *Սուրբ Միքայելի մատուռը* բաղկացած է ինը ողջույնից՝ մեկը հրեշտակների յուրաքանչյուր երգչախմբի համար։  

### Ուղղափառություն
Արևելյան ուղղափառ եկեղեցին Միքայելին շնորհում է *Արքիստրատեգոս* կամ «Երկնային զորքերի գերագույն հրամանատար» տիտղոսը։ Արևելյան ուղղափառները աղոթում են իրենց պահապան հրեշտակներին և, ամենից առաջ, Միքայելին ու Գաբրիելին։

Արևելյան ուղղափառները միշտ մեծ նվիրվածություն են ունեցել հրեշտակներին։ Արևելյան ուղղափառները տարվա ընթացքում նշում են մի շարք տոներ, որոնք նվիրված են Հրեշտակապետ Միքայելին։

Հրեշտակապետ Միքայելը հիշատակվում է մի շարք արևելյան ուղղափառ հիմներում և աղոթքներում, և նրա սրբապատկերները լայնորեն օգտագործվում են արևելյան ուղղափառ եկեղեցիներում։ Արևելյան ուղղափառ եկեղեցու բազմաթիվ սրբապատկերներում Քրիստոսին ուղեկցում են մի շարք հրեշտակներ, որոնցից գերիշխող կերպարը Միքայելն է։

Ռուսաստանում շատ վանքեր, տաճարներ, արքունիքի և առևտրական եկեղեցիներ նվիրված են գլխավոր զորավար Միքայելին. Ռուսաստանի քաղաքների մեծ մասն ունի եկեղեցի կամ մատուռ, որը նվիրված է Միքայել հրեշտակապետին։

Ուկրաինայում Միքայել հրեշտակապետը մայրաքաղաք Կիևի հովանավոր սուրբն է։ Նա հայտնի դարձավ Կիևյան Ռուսիայի իշխան Վսևոլոդի ժամանակներից։

Մինչդեռ Սերբական Ուղղափառ Եկեղեցում Սուրբ Սավան ունի հատուկ դեր՝ որպես նրա ավտոկեֆալիայի հիմնադիր, և Բելգրադի ամենամեծ եկեղեցին նվիրված է նրան, մայրաքաղաք Բելգրադի ուղղափառ տաճարը ՝ պատրիարքի աթոռանիստ եկեղեցին, նվիրված է Հրեշտակապետ Միքայելին (սերբերեն՝ *Архангел Михаило* / *Arhanđel Mihailo* ):

Ալեքսանդրիայի Կոպտական Ուղղափառ Եկեղեցում Միքայելի տեղը սուրբ միջնորդի դերն է։ Նա է, որ արդարների աղոթքներն է Աստծուն ներկայացնում, մեռյալների հոգիներին ուղեկցում է դեպի երկինք, հաղթում է սատանային։ Նրա պատարագը նշվում է յուրաքանչյուր ղպտիական ամսվա 12-ին։ Ալեքսանդրիայում նրան եկեղեցի նվիրաբերվեց չորրորդ դարի սկզբին՝ Պաոնի ամսի 12-ին։ Հաթոր ամսվա 12-ը Միքայելի երկնքում նշանակման տոնակատարությունն է, որտեղ Միքայելը դարձավ հրեշտակների գլխավորը։

### Բողոքականություն

Բողոքականները Միքայելին ճանաչում են որպես հրեշտակապետ։ Անգլիկան և մեթոդիստական ավանդույթները ճանաչում են չորս հրեշտակապետեր՝ Միքայել, Ռաֆայել, Գաբրիել և Ուրիել ։ Անգլիկան եկեղեցու եպիսկոպոս Ռոբերտ Քլեյթոնը (մահացել է 1758 թվականին) վիճահարույց կարծիք է հայտնել, որ Միքայելը Լոգոսն է, իսկ Գաբրիելը՝ Սուրբ Հոգին : Քլեյթոնի հայացքների շուրջ վեճը կառավարությանը դրդեց նրան դատական հետապնդման ենթարկելու հրաման տալու, սակայն նա մահացավ նշանակված փորձաքննությունից առաջ։  

Համբուրգի Սուրբ Միքայել եկեղեցու և Հիլդեսհայմի Սուրբ Միքայել եկեղեցու լյութերական եկեղեցիները անվանակոչվել են Միքայելի անունով։ Բախի ժամանակներում Միքայելի և բոլոր հրեշտակների ամենամյա տոնը սեպտեմբերի 29-ին կանոնավորապես նշվում էր տոնական պատարագով լյութերական եկեղեցիներում, որի համար Բախը հորինեց մի քանի կանտատներ, օրինակ՝ երգչախմբային կանտատա «*Herr Gott, dich loben alle wir, BWV 130»* *1724* թ. և «*Man singet mit Freuden vom Sieg*, BWV 149», 1728 կամ 1729 թվականին։

Ինչպես վերոնշյալ վաղ քրիստոնեական խմբերը, շատ բողոքական աստվածաբաններ Միքայելի և Քրիստոսի միջև կապ են նկատում (օրինակ՝ տիպաբանական կամ նույնական) անվան որոշ  կամ բոլոր աստվածաշնչյան հիշատակումներում, ներառյալ՝

Մարտին Լյութեր Էռնստ Վիլհելմ Հենգստենբերգ, Էնդրյու Ուիլեթ Հերման Վիցիուս Վ.Լ. Ալեքսանդր, Յակոբուս Օդե, Կամպեգիուս Վիտրինգա, Ֆիլիպ Մելանխթոն, Հյու Բրոուտոն, Ֆրանցիսկուս Յունիուս, Հյավերնիկ Ամանդուս Պոլանուս, Յոհաննես Օեկոլամպադիուս, Սեմյուել Հորսլի, Ուիլյամ Քինքեյդ Ժան Կալվին Իսահակ Ուոթս, Ջոն Բրաուն, և Ջեյմս Վուդ։

Չարլզ Սփըրջինը մի անգամ նշել է, որ Հիսուսը «ճշմարիտ Միքայելն» է և «միակ Հրեշտակապետը»։

Ջոն Գիլը մեկնաբանում է Հուդա 9-ը. ««Սակայն Միքայել հրեշտակապետը ...» Որի տակ նկատի է առնվում ոչ թե ստեղծված հրեշտակ, այլ հավիտենական, Տեր Հիսուս Քրիստոսը ...»

### Վերականգնողականություն

#### Եհովայի վկաներ
Եհովայի վկաները կարծում են, որ Միքայելը Հիսուսի մեկ այլ անունն է երկնքում ՝ նրա նախամարդկային և հարությունից հետո գոյության ընթացքում։ Եհովայի վկաները նաև Միքայելին նույնացնում են  «Տիրոջ հրեշտակի» հետ, որը առաջնորդում և պաշտպանում էր իսրայելացիներին անապատում։

#### Հիսուս Քրիստոսի վերջին օրերի սրբերի եկեղեց
Հիսուս Քրիստոսի Վերջին Օրերի Սրբերի Եկեղեցու անդամները հավատում են, որ Միքայելը Ադամն է՝ Հինավուրցը (Դան. 7), իշխանը և մարդկային ընտանիքի հայրապետը։ Նրանք նաև պնդում են, որ Միքայելը օգնել է Եհովային ( Հիսուսի նախամահկանացու կերպարը) աշխարհի արարման գործում՝ Հոր՝ Աստծո ( Էլոհիմի ) ղեկավարությամբ. Հոր ղեկավարությամբ Միքայելը նաև Սատանային վտարեց երկնքից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Angels in Art by Clara Erskine Clement Waters
* Erich Weidinger: *Die Apokryphen. Verborgene Bücher der Bibel.* Augsburg, o.A., S. 311.
* Gerhard Bellinger: *Knaurs Lexikon der Mythologie.* Genehmigte Lizenzausgabe. Augsburg 2000, S. 11, 38, 157, 197, 207, 327, 346, 420, 465, 485–487.
* Heinrich Krauss: *Kleines Lexikon der Engel. Von Ariel bis Zebaoth.* Originalausgabe. München 2001, S. 73f., 119–121.
* Johann Siegen: *Der Erzengel Michael.* Christiana Verlag, 1996, ISBN 3-7171-0609-0.
* Manfred Müller: *„St. Michael – der Deutschen Schutzpatron?“ Zur Verehrung des Erzengels in Geschichte und Gegenwart.* 2. Auflage. Bernhardus-Verlag, Langwaden 2005, ISBN 3-934551-89-0.
* Peter Jezler (Hrsg.)։ *Himmel Hölle Fegefeuer. Das Jenseits im Mittelalter.* Ausstellungskatalog. Zürich 1994.
* Wilhelm Lueken: *Michael. Eine Darstellung und Vergleichung der jüdischen und der morgenländisch-christlichen Tradition vom Erzengel Michael.* Göttingen 1898.
* *Culte et pèlerinages à Saint-Michel en occident. Les trois monts dédiés à l'archange.* Sous la direction de Pierre Bouet (et al.). = Collection de l'École française de Rome, vol. 316. Rome: École française de Rome, 2003, ISBN 2-7283-0670-2.
* Michael Mach: Art. *Michael.* In: K. van der Toorn; B. Becking; Pieter W. van der Horst (Hrsg.)։ *Dictionary of Deities and Demons in the Bible.* Leiden, Boston, Köln, 21999, 569–572.
* Michael Wolffsohn: *Michael biographisch. Wurzel und Karriere eines Namens.* Aufsatz in der Zeitschrift der Akademie *zur Debatte*, Katholische Akademie in Bayern, 6/2007.
* Wolfgang Urban|Wolfgang Urban (Konservator)։ Der Erzengel Michael in Glaube und Geschichte. Sadifa-Media, Kehl am Rhein 2010, ISBN 978-3-88786-419-4.

Կատեգորիա:Հրեշտակապետեր