Արտաշես Մաթևոսյան (հայագետ)

**Արտաշես (Արտուշ) Սիմոնի Մաթևոսյան** (), հայագետ, պատմաբան, աղբյուրագետ, ձեռագրագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու։

## Կենսագրություն
Արուճում դպրոցն ավարտելուց հետո ուսանել է Վաղարշապատի մանկավարժական ուսումնարանում (1937-1940), ապա զորակոչվել բանակ, մասնակցել Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1947-1951 թթ. սովորել և ավարտել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետը, ապա ասպիրանտուրան։ 1959 թվականից աշխատանքի է ընդունվել Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում, ուր աշխատել է մինչև կյանքի վերջը։ Շուրջ 20 տարի աշխատելով ձեռագրատանը, վարել է Մատենադարանի գլխավոր ավանդապահի պաշտոնը և խորությամբ ուսումնասիրելով հայերեն ձեռագրերը, դարձել այդ ոլորտի առավել ճանաչված մասնագետներից մեկը։

## Գիտական աշխատանք
1970 թվականին պաշտպանել է դիսերտացիա *«Մեծոփավանքի գրչության կենտրոնը»* թեմայով և ստացել պատմական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան, այնուհետև ԽՍՀՄ ԲՈՀ-ից ստացել է ձեռագրագետի (կոդիկոլոգ) կոչում։ Կազմել է աշխարհի բոլոր հայերեն ձեռագրերի համահավաք քարտարան (ամփոփում է շուրջ 50 000 քարտ), դրա հիման վրա՝ հայ գրչության կենտրոնների քարտեզ (ցուցադրվում է Մատենադարանի գլխավոր ցուցասրահի մուտքի մոտ)։ Զբաղվել է հայ գրչության կենտրոնների (Մոկաց Սարի Ս. Գևորգ, Մեծոփավանք, Քաջբերունիք, Լիմ, Հաղբատ, Սանահին, Անի, Գլաձոր, Երևան և այլն), հնագույն և հայտնի մատյանների (Լազարյան Ավետարան, Էջմիածնի Ավետարան, Վեհամոր Ավետարան, Վեհափառի Ավետարան, Մողնու Ավետարան, Թարգմանչաց Ավետարան, Հեթումի Ճաշոց և այլն) ուսումնասիրությամբ։ Անդրադարձել է մաշտոցյան գրերի ստեղծման, գծագրական հորինվածքի, գրատեսակների խնդիրներին։ Հայագիտական բացառիկ նորություն էր Կորյունի «Մաշտոցի վարքում» երկու կից թղթերի տեղերի շփոթման հետևանքով առաջացած թյուրիմացության բացահայտումը։ Ա. Մաթևոսյանին հաջողվել է նախ վերականգնել Կորյունի մատյանի նախնական օրինակի մանրակերտը, ապա բացահայտել դեռևս V դարում մատյանի կազմման ժամանակ տեղի ունեցած երկու թղթի սխալ տեղադրումը, որը նաև իմաստային անհամապատասխանություն է առաջացրել։ Այս հայտնագործության շնորհիվ պարզ դարձավ, որ այսպես կոչված Դանիելյան գրերը ոչ մի դեր չեն կատարել հայոց գրի ստեղծման պատմության մեջ։ Գիտական նորություններ էին նաև Ա. Մաթևոսյանի ուսումնասիրություններն Անանիա Շիրակացու «Քննիկոնի» և Մովսես Խորենացու պատմության Չորրորդ գրքի վերաբերյալ։

Հրատարակել է *«Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ Ե - ԺԲ դդ »* ժողովածուների առաջին երկու հատորը՝ V-XII և XIII դարեր, հայերեն հնագույն թղթե ձեռագիրը (981 թ.) երկու ստվար հատորով և այլն։

## Դասախոսական աշխատանք
Սուրբ Էջմիածնի հոգևոր ճեմարանում դասավանդել է ձեռագրագիտություն, հնագրություն, հայ դպրոցների պատմություն։ Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը 1997 թ. նրան արժանացրել է Հայ Եկեղեցու «Ս. Սահակ և Ս. Մեսրոպ» շքանշանին։

## Աշխատություններ
# Գլաձորի համալսարանը միջնադարյան Հայաստանի լուսավորության կենտրոն (հեղինակակից՝ Ս. Արևշատյան), Երևան, 1984։
# Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, ԺԳ դար, կազմեց՝ Ա. Մաթևոսյան, Երևան, 1984։
# Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, Ե-ԺԲ դար, աշխատասիրությամբ Ա. Մաթևոսյանի, Երևան, 1988։
# Կորիւնի Մեսրոպ Մաշտոցի Պատմութեան ձեռագրի մի թղթի տեղափոխութիւն, Վենետիկ 1990։
# Կորյուն, Վարք Մեսրոպ Մաշտոցի, Երևան, 1994։
# Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» Չորրորդ գիրքը, Երևան, 1995։
# Մեծոփավանքի գրչության կենտրոնը, Ս. Էջմիածին, 1997։
# Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարանները միջնադարյան հայ մշակույթի ուսումնասիրության սկզբնաղբյուր, Երևան, 1998։
# Մատեան գիտութեան և հաւատոյ Դաւթի քահանայի (առաջաբան, նմանահանություն), Երևան 1995։
# Մատեան գիտութեան և հաւատոյ Դաւթի քահանայի (ուսումնասիրություն), Երևան, 1999։
# Գրիգոր Ծերենց Խլաթեցի (Հեղինակակից՝ Ս. Մարաբյան), Երևան, 2000։
# Վազգեն Վեհափառի Ավետարանը (հեղինակակից՝ Տ. Իզմայլովա), Երևան, 2000։
# Էջմիածնի Ավետարանը (հեղինակակից՝ Հայդե և Հելմուտ Բուշհաուզեններ), Վիեննա, 2001։
# Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, ԺԴ դար,  մասն Ա (1301-1325 թթ.), կազմողներ՝ Լ. Խաչիկյան, Ա. Մաթևոսյան, Ա. Ղազարոսյան, Երևան, 2018, 640 էջ։
# Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, ԺԴ դար, մասն Բ (1326-1350 թթ.), կազմողներ՝ Լ. Խաչիկյան, Ա. Մաթևոսյան, Ա. Ղազարոսյան, Երևան, 2020, 610 էջ։
# Աշխատություններ. պատմաբանասիրական և ձեռագրագիտական ուսումնասիրություններ, (կազմող և խմբագիր Կ. Մաթևոսյան), «Մատենադարան» հրատ., Երևան, 2022, 522 էջ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ե՞րբ և որտե՞ղ է գրվել Մշո Տօնական ճառընտիրը
* Գրիչ Հովհաննես Սանդղկավանեցի
* Հեթում Ա թագավորի ռոսլինյան ավետարանի նորահայտ մասունքները
* Նշմարներ Անի քաղաքի գրչության և մանրանկարչության
* Գրիգոր Մագիստրոսը և Անանիա Շիրակացու «Քրոնիկոնը»
* Լազարյան ճեմարանի հնագույն ձեռագիրը
* Նորից Շիրակացու «Քննիկոնի» մասին
* Նոր վկայություններ Գլաձորի համալսարանի մասին (Հիմնադրման 700-ամյակի առթիվ)
* Ստեփանոս Տարոնացի Ասողիկը և Անանիա Շիրակացու «Քննիկոնը»
* Մովսես Խորենացին և Աթանաս Տարոնացու ժամանակագրությունը
* Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» չորրորդ գրքի հարցը
* Եվկլիդեսի «Տարերքը» Անանիա Շիրակացու «Քննիկոնի» երկրաչափության մաս
* Անանիա Շիրակացու «Աշխարհագրութեան» հետ կապված մի քանի հարցեր

Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ աղբյուրագետներ
Կատեգորիա:Հայ հայագետներ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Հայ ձեռագրագետներ