Տունը (Սերո Խանզադյան)

«**Տունը**», Սերո Խանզադյանի պատմվածքներից, զետեղված է «Յոթերորդ աղբյուրը» շարքում։ Գրվել է 1958 թվականին։

## Գնահատական
«Տունը» խորհրդանշական պատմվածքը պատմական անցքերի վերլուծությունն է` արտահայտված անհատի, հայրենիքի (տունը խորհրդանշում է հայրենիքը) ճակատագրի և կորստի, «վերադարձման տենչի» փոխաբերության միջոցով։ Ավետիսի և նրա ընտանիքի ճակատագիրը յուրատեսակ մարմնավորումն է ազգային կյանքի։ Նրա կորցրածը (Հայկավանի տունը, բերքաբեր այգին) ժողովրդի կենսական ակունքներից մեկի` Արևմտահայաստանի (Հայկավանի) կորուստն է խորհրդանշում։ Երկու` իրար հետ վիճող «ազգատոհմերը» խորհրդանշում են պատմվածքում մեր հզոր հարևաններին` Թուրքիային և Ռուսաստանին։ «Սրանք իրար հետ չդադարող վեճ ու կռիվ ունեին, իսկ կռվախնձորը ջրվոր Ավետիսենց հնադարյան բարեշեն տունն էր, այգին, կալն ու մարագը»։ Նրանք չէին էլ հարցնում տանտերերի կամքը և կռվում էին... Ավետիսի սերունդները կռվել էին, իսկ իրեն ճակատագիրը նետել է գետի մյուս ափը (Արևելահայաստան)։ Ավետիսի մնացյալ կյանքը հոգևոր մաքառում է` հոր պատգամը շարունակելու, հասնելու հայրենի եզերքին։ Կոմպոզիցիան, ֆաբուլան զարգանում է պատմվածքում «աստիճանական»։ Նորաշենում (Արևելահայաստանի խորհրդանիշը պատմվածքում) Ավետիսը չի կարողանում իր տեղը գտնել։ Հոգեբանական խոր ենթաշերտերում «մռնչում է» հայի տենչն ու վիրավորանքը։ Նոր տուն շինելու համար վեճն ընդգրկում է ժամանակաշրջանի ամենասուր պրոբլեմներից մեկը` ազգային եզերքի վերադարձի խնդիրը, որն ավարտվում է Ավետիսի պատգամով. «Ինձ կթաղեք գետափին երեսս դեպի մեր կորած Հայկավանը, որ այնտեղից տեսնեմ մեր տունը»։ Անցյալ կյանքը հոգևոր մաքառում է` հոր պատգամը շարունակելու, հասնելու հայրենի եզերքին։

## Սյուժե
Գետի երկու ափերին եղեգնուտներ են, որից այն կողմ դաշտեր են, այգիներ։ Գետի երկու ափերին գյուղեր են՝ բարդիներով, արագիլի բներով և հնադարյա եկեղեցիներով՝ մեկի վրա ծուռ մի խաչ, մյուսի խաչը պոկված։ Գետի աջ ափին գտնվող գյուղի անունը Հայկավան է, ձախ ափինը՝ Նորաշեն։ Երկու գյուղերում էլ տները ցրված են։ Նորաշենի ցեխածեփ տներից մեկում է ապրում ջրվոր Ավետիսը։ Ապրում էր, բայց տունը իրենը չէր։ Ինքն էլՆորաշենցի չէր։ Նա այդտեղ Հայկավանից էր եկել։ Շատ վաղ էր եկել, երբ երիտասարդ էր, երեսին հազիվ էր մազ բուսել, ջահել կին ուներ ու միայն մի տղա։ Նա իր կամքով չէր եկել Նորաշեն։ Նրան քշել էին Հայկավանից։ Ջրվոր Ավետիսը չէր մոռանում հայրենի գյուղը, Հայկավանի միակ քարաշեն իրենց տունը, թոնրատունը, բարդիներով պատված այգին, արտերն ու այգիները, նաև Մեծ լեռը։ Հին խաչքարեր կային Հայկավանում ու մի հին եկեղեցի, որի գրերը տանում էին դարերի խորքը։ Հայկավանի ամենահին տունը ջրվոր Ավետիսի պապենական տունն էր։ Հիմա էլ կար այդ հին տունը, բայց ջրվոր Ավետիսը ապրում էր օտար երկրում, օտար տան մեջ։ Երբ կատարվել էր աղետը, ողջ ջրվոր հայրը, քույրերն ու եղբայրները։ «Մեծ գետի մեծ հովտին տիրացան երկու հարուստ ու բազմամարդ ազգատոհմեր։ Սրանք իրար հետ չդադարող վեճ ու կռիվ ունեին, իսկ կռվախնձորը ջրվոր Ավետիսենց հնադարյա քարաշեն տունն էր, մեծ այգին, կալն ու մարագը։ Մեծատան ազգատոհմերից մեկը պնդում էր, թե ջրվոր Ավետիսենց տունը պետք է իրենը լինի, մյուսն՝ ընդհակառակը»։ Տարվա մեջ մի քանի անգամ Հայկավանի ամենամեծ տան ու այգու համար մեծ կռիվներ էին լինում։ Երկու կողմերն էլ բազմաթիվ կռվողներ էին հավաքվում, կռվում էին իրար դեմ, ոտնակոխ անում ջրվոր Ավետիսի այգին, խոտի դեզն ու վառում մարագը, թալանում տունը։ Արյուն էր լինում, երեխաներ էին զոհվում, ջրվոր Ավետիսի եղբայրներն ու նրանց զավակները։ Եվ Հայկավանի ամենալավ տունն ու այգին մերթ մի մեծատոհմին էր բաժին դառնում, մերթ՝ մյուսին։ Իսկ օրերից մի օր էլ մեծատոհմերից մեկը իր ողջ զայրույթը թափեց ջրվոր Ավետիսենց տան վրա։ Շատերը կոտորվեցին։ Կոտորվեցին Ավետիսի եղբայրները, նրանց որդիները։ Փրկվում է միայն Ավետիսը, նրա կինը, որդին և վիրավոր հայրը։ Սրանք գետն անցնում են ու ապաստանում Նորաշենում։ Նորաշենցիները հաց ու ջուր են տալիս նրանց, մի հին տուն ու հող են տալիս։ Ծանր վերքերից Ավետիսի հայրը մեռնում է և ասում, որ անիծված կլինի, եթե իր գերեզմանը թողնի այդ օտար հողում և տուն սարքի այդտեղ։ Պատգամում է, որ իր ոսկորները տանի և ամփոփի ծնողների գերեզմանի մոտ։ Ավետիսը թաղում է հորը, բայց գերեզմանին քար չի դնում՝ հույս ունենալով նրա աճյունը տանել Հայկավան։ Նորաշենում գրեթե բոլորը շքեղ քարե տներում էին սկսել ապրել։ Հողե տան մեջ ապրում էր միայն Ավետիսը, որը այն մի տղայից հետո ութ տղաներ և երկու աղջիկներ էր ունեցել, թոռներ ուներ և մեծ գերդաստան էր։ Երբ հորդորում էին նոր տուն սարքել, ասում էր, որ գնալու է Հայկավան։ Բազմիցս փորձել էր գնալ, բայց սպառնացել էին դաժան հաշվեհարդար տեսնել։ Ավետիսը չէր հասկանում, թե ինչպես կարող էր մոռանալ Մեծ լեռը, ապուպապերի տունը և մեծ այգին։ Մահից առաջ Ավետիսը տուն է կառուցում։ Նա զգում է մահվան մոտիկությունը և որդիներին ասում է, որ որդիները վարպետներ հրավիրեն նոր տուն կառուցելու համար։ Տան առաջին քարն էլ է ինքը դնում։ Նորաշենի բոլոր տները նայում էին դեպի արևելք, իսկ ինքը տունը կառուցում է դեպի արևմուտք՝ հայացքը Հայկավանին։ Բարձրադիր սարքեց իր տունը և պատշգամբից տեսնում է պապերի քանդվող տունը։ Այդ գիշեր էլ մեռնում է և իր պատգամաի համաձայն նրան թաղում են գետափին՝ գերեզմանատան բլրի վրա, երեսը դեպի Հայկավան։ Աշխարհով ցրված են Ավետիսի սերունդները, շատերը ապրում են Նորաշենում և ժամանակի ընթացքում մոռանում են նրանից լսած պատմությունները և Հայկավանը։

## Կերպարներ
* ջրվոր Ավետիս
* կինը
* որդին
* հայրը

## Արտաքին հղումներ
* Հայերեն ձայնային գրքեր (աուդիոգրքեր) համացանցում․ Սերո Խանզադյան
* Նա, ով հասկացավ քարերի լեզուն. Սերո Խանզադյան-100

## Տես նաև

* Աղբյուրի երգը չի մարել
* Զրույց երեկվա հետ
* Մենավոր ծառը

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերո Խանզադյանի ստեղծագործություններ