Ռոբերտ Գրաբս

**Ռոբերտ Հովարդ Գրաբս** () ամերիկացի քիմիկոս և Վիկտոր և Էլիզաբեթ Աթկինսների քիմիայի պրոֆեսոր էր Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտում Փասադենա (Կալիֆոռնիա)։ Նա 2005 թվականի Քիմիայի Նոբելյան մրցանակի համահեղինակ էր օլեֆինի մետաթեզի վերաբերյալ իր աշխատանքի համար։

Գրաբսը 2015 թվականին ընտրվել է Ճարտարագիտության ազգային ակադեմիայի անդամ՝ կատալիզատորների մշակումների համար, որոնք առևտրային արտադրանք մշակելու հնարավորություն են տվել։

Նա Materia-ի համահիմնադիրն էր՝ կատալիզատորներ արտադրող համալսարանական ստարտափ։

## Վաղ տարիք և կրթություն
Գրաբսը ծնվել է 1942 թվականի փետրվարի 27-ին, Կենտուկի նահանգի Մարշալ շրջանի ֆերմայում։ Նրա ծնողներն էին Հովարդ և Ֆեյ (Էթվուդ) Գրաբսերը։ Ֆեյը դպրոցի ուսուցչուհի էր։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում ծառայելուց հետո ընտանիքը տեղափոխվեց Պադուկա, Կենտուկի, որտեղ Հովարդը վերապատրաստվեց որպես դիզելային մեխանիկ, իսկ Ռոբերտը սովորեց Պադուկա Թիլղման ավագ դպրոցում։

Ֆլորիդայի համալսարանում Գրաբսը սկզբում մտադիր էր ուսումնասիրել գյուղատնտեսության քիմիա։ Այնուամենայնիվ, պրոֆեսոր Մերլ  Բատիստը նրան համոզեց անցնել օրգանական քիմիայի։ 1963 թվականին նա ստացել է իր բակալավրի, իսկ՝ 1965 թվականին մագիստրոսի կոչումը, Ֆլորիդայի համալսարանից։

Այնուհետև Գրաբսը հաճախել է Կոլումբիայի համալսարան, որտեղ աշխատել է Ռոնալդ Բրեսլոուի հետ օրգանոմետաղական միացությունների վրա, որոնք պարունակում են ածխածին-մետաղ կապեր։ 1968 թվականին Գրաբսը պաշտպանել է դոկտորական թեզը։

## Կարիերա
1968-1969 թվականներին, Գրաբսը Ջեյմս Քոլմանի հետ աշխատել է Սթենֆորդի համալսարանում՝ որպես Առողջապահության ազգային ինստիտուտի աշխատակից։ Քոլմանի հետ նա սկսեց համակարգված ուսումնասիրել կատալիտիկ պրոցեսները օրգանոմետաղական քիմիայում, որն այն ժամանակ հետազոտությունների համեմատաբար նոր ոլորտ էր։

1969 թվականին Գրաբսը ընդունվեց Միչիգանի պետական ​​համալսարան, որտեղ նա սկսեց աշխատել օլեֆինի մետաթեզի վրա։ Հարոլդ Հարթը, Գերասիմոս Կարաբացոսը, Ջին Լեգոֆը, Դոն Ֆարնումը, Բիլ Ռոյշը և Փիթ Վագները նրա առաջին մենթորներն էին համալսարանում։ 1969-1973 թվականներին Գրաբսը եղել է պրոֆեսորի օգնական, իսկ 1973-1978 թվականներին՝ դոցենտ։ 1975 թվականին Գրաբսը գնացել է Մաքս Պլանկի ածխի հետազոտությունների ինստիտուտ Մյուլհայմում, Գերմանիա՝ Ալեքսանդր ֆոն Հումբոլդի հիմնադրամի կրթաթոշակով։

1978 թվականին Գրաբսը տեղափոխվեց Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտ՝ որպես քիմիայի պրոֆեսոր։ 1990 թվականի դրությամբ նա դարձավ Վիկտոր և Էլիզաբեթ Աթկինս քիմիայի պրոֆեսոր։
### Կոմերցիոն գործունեություն
Գրաբսի և՛ առաջին, և՛ երկրորդ սերնդի կատալիզատորները կոմերցիոն հասանելի էին Materia ստարտափ ընկերությունից, որը 1998 թվականին Գրաբսը Մայք Ջարդելլոյի հետ հիմնադրել է Փասադենայում, Կալիֆորնիա։ Materia-ն բացառիկ իրավունքներ է ձեռք բերել՝ արտադրելու հայտնի օլեֆինի կատալիզատորներից շատերը։ Ջարդելլոյի օրոք Materia-ն, Sigma-Aldrich-ի քիմիական նյութերի կատալոգի միջոցով, կարողացավ վաճառել իրենց կատալիզատորները։ Sigma-Oldrich-ը դարձավ դրանց բացառիկ մատակարարն ամբողջ աշխարհում։ 2008 թվականին Materia-ն համագործակցեց Cargill-ի հետ՝ ձևավորելով Elevance Renewable Sciences-ը՝ վերականգնվող յուղերից հատուկ քիմիական նյութեր արտադրելու համար, ներառյալ կենսավառելիքը։ 2017 թվականին Materia-ն իր կատալիզատորների բիզնեսը վաճառեց Umicore-ին։ 2021 թվականին Materia-ն ձեռք բերվեց ExxonMobil-ի կողմից։

Գրաբսը եղել է Reliance ինովացիոն խորհրդի անդամ, որը ձևավորվել է Հնդկաստանի Reliance Industries Limited-ի կողմից։

Գրաբսը ԱՄՆ գիտության և ճարտարագիտության փառատոնի խորհրդատվական խորհրդի անդամ էր։

## Հետազոտություն
Գրաբսի հիմնական գիտահետազոտական ​​հետաքրքրությունները վերաբերում էին օրգանամետաղական քիմիայի և սինթետիկ քիմիայի, մասնավորապես, օլեֆինի մետաթեզի նոր կատալիզատորների մշակմանը։ Օլեֆինի մետաթեզում կատալիզատորն օգտագործվում է ածխածնի մոլեկուլների կապերը կոտրելու համար, որոնք այնուհետև կարող են նորից վերաձևավորվել՝ նոր քիմիական կապեր ստեղծելով, եզակի հատկություններով նոր միացություններ դուրս բերել։ Բազային տեխնիկան կարող է օգտագործվել պոլիմերների, դեղագործական և նավթաքիմիական նյութերի ստեղծման համար և  լայն կիրառություն ունի այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են դեղագործությունը, կենսատեխնոլոգիան, գյուղատնտեսությունը և պլաստմասսան։

Գրաբսը մեծ դեր ունեցավ ռութենիումի կատալիզատորների ընտանիքի ստեղծման գործում, այդ թվում՝ օլեֆինի մետաթեզի համար Grubbs կատալիզատորը։

## Անձնական կյանք
Կոլումբիայի համալսարանում սովորելու ընթացքում Գրաբսը հանդիպեց նաև իր ապագա կնոջը՝ Հելեն Օ'Քեյնին, հատուկ կրթության ուսուցչուհի, ում հետ նա ունեցավ երեք երեխա։

Գրաբսը մահացավ սրտի կաթվածից Դուարտեում, Կալիֆորնիա նահանգի Հույսի քաղաքային Բժշկական կենտրոնում, 2021 թվականի դեկտեմբերի 19-ին, 79 տարեկան հասակում։ Մահվան պահին նա բուժվում էր լիմֆոմայից։

## Ծանոթագրություններ