Սարգիս Ջալալյան

**Սարգիս Ջալալյան** (1810, գյուղ Եղինդ (Արտազ գավառ) - 1879, հոկտեմբերի 16, Թիֆլիս), հոգևոր առաջադիմական գործիչ։ Սերել է Հասան-Ջալալյան իշխանական տոհմից։

## Կենսագրություն
Սարգիս Ջալալայանցը սերվում է Արցախի Խաչեն գավառում իշխող նշանավոր Հասան-Ջալալյան տոհմից: Ըստ ավանդության Հասան-Ջալալյանները Հայկ նահապետի որդի Սիսակի թոռ Առանի ժառանգներն են: Այստեղից էլ միջնադարում առաջացել է Առանշահահիկների տոհմը, որը պայքար է մղել Արցախում և Աղվանքում իշխանություն հաստատելու համար: IX դարում Առանշահիկները հաստատում են իրենց իշխանությունն Արցախում.  հետագայում նրանց սերունդները տարածվում են Արևելյան Հայաստանում: Ջալալյան տոհմից Հովհաննեսը հաստատվել էր Վասպուրականի Արտազ գավառի Դեղին գետի ափին գտնվող Եղինդ գյուղում, որն իբրև բնակավայր հիշատակվում է Ե դարից որպես սպարապետ Վահան Մամիկոնյանի ռազմական ճամբար: Հովհաննեսն ամուսնացել էր Սյունյաց մելիքական տոհմից սերվող Հռիփսիմեի հետ:

Նախնական կրթությունը Սարգիսը ստանում է Ս. Թադեի վանքում: Հետագայում ընտանիքը տեղափոխվում է Լոռվա աշխարհի Պարնի գյուղ: Ուսումնասեր և ուսումնատենչ Սարգիսը ծնողների աջակցությամբ հինգ տարի սովորում է Կարապետ վարդապետ Տարոնեցու մոտ: 

17 տարեկանում Սարգիսը բացում է վարժարան,  որտեղ գրագրություն էին սովորում մոտ վաթսուն աշակերտ: Առաքել արքեպիսկոպոս Սանահինեցին, տեսնելով Սարգիսի ջանասիրությունն ու ուշիմությունը, նրան տալիս է դպրության աստիճան: 18  տարեկանում նրան կարգում են սարկավագ՝ հանձնելով Սանահինի վանքի ներքին և արտաքին կառավարությունը: Հետագայում Զաքարիա Սանահինեցին և Երկայնաբազուկ Արղության իշխանն առաջարկում են ձեռնադրել նրան կուսակրոն քահանա: 1830 թ. Հովհաննես Կարբեցի կաթողիկոսի (1830-1842 թթ.) կոնդակով և Գևորգ եպիսկոպոսի ձեռնադրությամբ Ս. Ջալալյանցը դառնում է վարդապետ: Նրա նախաձեռնությամբ շինարարական մեծ գործունեություն  է ծավալում վանքում, որն ավարտվում է 1837 թ.: Երբ Թիֆլիսի թեմական առաջնորդ է կարգվում Կարապետ արքեպիսկոպոս Բագրատունին, Սարգիսը հրավիրվում է Ներսիսյան դպրոց կրոն դասավանդելու:Իր կրթությունը կատարելագործելու նպատակով Ս. Ջալալյանցը մինչև 1841 թ. ուսանում էր փիլիսոփա Հովսեփ վարդապետի մոտ, ով Շուշիում և Գանձասարում ակտիվ հոգևոր և մանկավարժական գործունեություն էր ծավալում: Վերադառնալով Սանահին՝ Ս. Ջալալյանցը կարգվում է վանքի վանահայր և գրում է իր նշանավոր ճանապարհորդության առաջին հատորը: Իր նախաձեռնությամբ Սանահինում բացվում է ժառանգավորաց դպրոց:, որտեղ ուսանում էին 100-ավոր աշակերտներ, լավագույններին Ս. Ջալալյանցը ուղարկում էր ուսումը շարունակելու բարձրագույն դպրոցներում:  Ներսես Աշտարակեցին, գնահատելով նրա եռանդը,  նրան նշանակում է  Ռուսաստանի հոգևոր վիճակի վերահսկիչ: Նա շրջեց Ռուսաստանի հայաբնակ գյուղերում,բացեց  դպրոցներն ու եկեղեցիներ, հայաբնակ գյուղերից ուսումնասեր տղաներին ուղարկում էր Ներսիսյան դպրոց ուսանելու՝ հոգալով նրանց ուսման  և ճանապարհի ծախսը:

1855թ. Սարգիս Ջալալյանցը ձեռնադրվում է  եպիսկոպոս, դառնում է Սինոդի անդամ և Ներսես Աշտարակեցու աթոռակիցը: Որպես կաթողիկոսական պատվիրակ  1856 թ. նա մեկնում է Մոսկվա` մասնակցելու Ալեքսեյ Բ ցարի թագադրման արարողությանը: 

           1857 թ. Սարգիս Ջալալյանցին շնորհվում է արքության պատիվ և տիտղոս: Նրան է վստահվում եկեղեցա-վարչական և եկեղեցա-դատական իրավասություն ունեցող Կոնսիստորիայի նախագահությունը: 1857-1863 թթ.  լինելով Վրաստանի և Իմերեթիայի թեմական առաջնորդը՝ մեծ գործունեություն է ծավալում Վիրահայոց թեմում: Ընդունվում է Ներսիսյան դպրոցի նոր կանոնադրությունը, ըստ որի դպրոցի հոգաբարձու է նշանակվում Ս. Ջալալյանցը: Մեկ տարվա ընթացքում նա հավաքում է 37.000 ռուբլի դպրոցի վերանորոգման աշխատանքները սկսելու համար: Նրա աջակցությամբ և անդուլ աշխատասիրությամբ դպրոցներ են բացվում Թելավի, Գորի, Քութայիս, Գանձակ քաղաքներում, Սանահինում: 1861 թ. նա ավարտին է հասցնում Թիֆլիսի վիրահայոց առաջնորդարանի շենքի կառուցումը:  Ս. Ջալալյանցը  նորոգել է նաև առաջնորդարանի հարյուրամյա պարիսպը, կարգավորել է թեմի եկամուտները, դպրոցների ծախսերը, ավելացրեց Վիրահայոց թեմի եկամուտները: Կարևորելով եվրոպական կրթության դերը՝ մի քանի երիտասարդների ուսումը շարունակելու նպատակով նա ուղարկում է արտերկիր: Նա նպատակ ուներ նաև բացել Ժառանգավորաց դպրոց Թիֆլիսում, որի համար առանձնացրել էր 90.000 ռուբլի և անգամ գտել էր մանկավարժների աշխատավարձերի վճարման աղբյուրը: Սակայն 1861 թ. նա  հրաժարվում է թեմը պաշտոնավարելուց և  փակվում է Սանահինի վանքում, որտեղ նպատակ ուներ դպրոց և տպարան բացել: Վանահայր լինելու ժամանակահատվածում նա իրեն նվիրեց հայագիտությանը և սկսեց ուսումնասիրել է վանքի որմերին պահպանված վիմագրերը: 

Արդեն Գևորգ Դ կաթողիկոսի (1866-1882 թթ.) օրոք Ս. Ջալալյանցը վերադարձավ Մայր Աթոռ և շարունակեց իր հոգևոր գործունեությունը: 1865  թ. նա նշանակվում է Արցախի թեմի հոգևոր առաջնորդ, սակայն զուգահեռ նշանակվում է Կ.Պոլիսում կաթողիկոսական պատվիրակ, ապա նաև՝ կաթողիկոսական տեղապահ:  1869 թ. վերադառնում է Հսայաստան և շարունակում Արցախի թեմի պաշտոնավարումը, որտեղ  իր միջոցներով Շուշիում ընդարձակել է Բաղդասար Հասան Ջալալյանի կառուցած առաջնորդարանի շենքը, որտեղ տեղավորել է նաև ազգային դպրոցը, վիճակային կոնսիստորիան և տպարանը, ապա կառուցել ս. Հռիփսիմյան օրիորդաց հոգևոր դպրոցի երկհարկանի շենքը։ Տկարության պատճառով գնացել է Թիֆլիս, խնդրել, որ իրեն ազատեն առաջնորդության պաշտոնից։Մահացել է 1879 թ. Թիֆլիսում, ամփոփվել է Մեծ Վանքում, որը 1920-30-ական թթ. խորհրդային իշխանության կողմից քանդվել և ոչնչացվել է:

Ջալալյանը հեղինակել է «Ճանապարհորդութիւն ի Մեծն Հայաստան» (հ. 1, 2, 1842, 1858 թթ.) երկը, որը արժեքավոր նյութեր է պարունակում հայոց վանքերի, եկեղեցիների պատմության, դրանց տեղադրության, ինչպես նաև հայ ազգագրության վերաբերյալ։ «Նամակ Տ. Սարգսի արքեպիսկոպոսի Ջալալեանց գրեալ առյարգոյ ազգային ոմն ի Պոլիս» (1867 թ.) գործում թվարկել է իր ծառայությունները ազգին ու հայրենիքին, ջանացել հերքել իր նկատմամբ եղած՝ որոշդեպքերում անհարկի և շինծու մեղադրանքները։ «Պատմութիւն աշխարհին Աղուանից» վերտառությամբ անտիպ գրքույկում ներկայացրել է Ղարաբաղի մելիքների պատմությունը XVIII դ., իսկ «Ծագումն Ղարաբաղու մելիքների» (ձեռագիր) փոքրածավալ երկում՝ տվել նրանց ծագումնաբանությունը։ Յուրօրինակ և հետաքրքրական է Ջալալյանի կտակը։ Նա գանձարան է մուծել 25 հզ. ռուբլի՝ հինգ տոկոս տոկոսադրույքով, որը պետք է տնօրինվեր 125 տարի հետո, բաժանվեր 24 մասի, տրամադրվեր կտակում հիշատակված հաստատություններին՝ ազգի լուսավորության նպատակով։

Ս. Ջալալյանցը վարել է հայագիտական ակտիվ գործունեություն: Նա ճանապարհորդել է Արևելյան Հայաստանում, իր տպավորություններն ու հավաքած հայագիտական նյութերն ամփոփել է իր նշանավոր ուսումնասիրության մեջ, նաև ձեռագրերում: Իր թողած գործերում նա ներկայացնում է Ուտիքի և Արցախի աշխարհագրությունը, իշխանական, նախարարական, մելիքական  տոհմաբանությունն ու պատմությունը: Արցախի բնակավայրերից գրառել է նաև հայագիտական արժեքավոր նյութեր: Ս. Ջալալյանցին հաջողվել է  հավաքել և Էջմիածնի Մատենադարանին  փոխանցել 82 ձեռագիր:

Իր մահից հետո անհայտ հանգամանքներում Ս. Ջալալյանցի ձեռագրերը հայտնվել են Հովհաննես Թումանյանի մոտ: Միայն 1984 թ. այն Հայաստանի ազգային արխիվին է հանձնել ամենայն հայոց բանաստեղծի դուստրը՝ Թամարա Թումանյանը: 

----

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վիրահայոց թեմի առաջնորդներ