Հայիթիի տնտեսություն

**Հայիթիի տնտեսություն**, ազատ շուկայական տնտեսություն է ցածր աշխատուժով։ Այն ֆրանսիական գաղութ էր նախքան ստրկացած ժողովրդի ապստամբության արդյունքում անկախություն ձեռք բերելը։ Անկախությունից հետո այն բախվեց էմբարգոյի և մեկուսացման, ինչպես նաև արտաքին միջամտություններով և ավերիչ բնական աղետներով ուղեկցվող քաղաքական ճգնաժամերի։ Հայիթիի մոտավոր բնակչությունը 2018 թվականին կազմել է 11 439 646։ *The Economist*-ը 2010 թվականին զեկուցել է, որ երկար ժամանակ որպես արևմտյան կիսագնդի ամենաաղքատ երկիր հայտնի Հայիթին մի ճգնաժամից մյուսն է անցել Դյուվալյեի (Ֆրանսուա Դյուվալիե) տարիներից ի վեր։

Հայիթին գյուղատնտեսական տնտեսություն ունի։ Աշխարհում վետիվերի յուղի կեսից ավելին (օգտագործվում է բարձրակարգ օծանելիքներում) գալիս է Հայիթիից։ Բանանը, կակաոն և մանգոն կարևոր արտահանվող մշակաբույսեր են։ Հայիթին նաև ընդլայնվել է դեպի բարձրակարգ արտադրություն՝ արտադրելով Android-ի վրա հիմնված պլանշետներ, սենսորներ և տրանսֆորմատորներ։ Նրա հիմնական առևտրային գործընկերը ԱՄՆ-ն է, որը երկրին ապահովում է արտոնյալ առևտրային մուտք դեպի ԱՄՆ շուկա Գործընկերության խրախուսման (*HOPE*) և Հաիթիի տնտեսական բարձրացման ծրագրի խրախուսման ակտերի (*HELP*) օրենսդրության միջոցով։

Բնական աղետների նկատմամբ խոցելիությունը, ինչպես նաև աղքատությունը և կրթության սահմանափակ հասանելիությունը Հայիթիի ամենալուրջ խնդիրներից են։ Հայիթիի բնակիչների երկու հինգերորդը կախված է գյուղատնտեսության սեկտորից, հիմնականում փոքրածավալ հողագործությունից, և մնում է խոցելի հաճախակի բնական աղետների հետևանքով առաջացած վնասներից, որոնք սրվում են երկրի համատարած անտառահատումների հետևանքով։ Հայիթին տուժում է առևտրի լուրջ դեֆիցիտից, որը աշխատում է լուծել՝ անցնելով դեպի բարձրորակ արտադրություն և ավելի բարձր արժեք ունեցող ապրանքներ գյուղատնտեսության ոլորտում։ Տրանսֆերտները արտարժույթի հիմնական աղբյուրն են, որը կազմում է ՀՆԱ-ի մոտ 20%-ը։ Հայիթիի տնտեսությունը լուրջ վնաս կրեց Հայիթիի երկրաշարժից, որը տեղի ունեցավ 2010 թվականի հունվարի 12-ին։

## Պատմություն
Մինչ Հայիթիի պլանտացիաներում աշխատող մարդկանց ապստամբությունը ֆրանսիական գաղութացման դեմ 1804 թվականին, Հայիթին դասվում էր որպես աշխարհի ամենահարուստ և ամենաարդյունավետ գաղութը։ Անկախության ձևավորման տարիներին Հայիթին տառապում էր մեկուսացումից միջազգային հարթակում, ինչի մասին վկայում է Եվրոպայի և ԱՄՆ կողմից նրան չճանաչելը մինչև 1862 թվականը։ Սա բացասաբար է ազդել Հայիթիում ներդրումների վրա։ Մեկ այլ տնտեսական խոչընդոտ Հայիթիի վաղաժամ անկախության համար 1825 թվականից սկսած Ֆրանսիային 150 միլիոն ֆրանկ վճարելն էր. այդպիսով երկիրը սպառեց իր կապիտալը։ Ֆրանսիան ստիպեց Հայիթիին վճարել իր անկախության և գաղութացումից ազատվելու համար։ Համաձայն 2014 թվականի ուսումնասիրության՝ Հայիթիի տնտեսությունը լճացել է թույլ պետական իշխանության և անբարենպաստ միջազգային հարաբերությունների համակցության պատճառով The authors write::

ԱՄՆ-ը ներխուժել և գրավել է Հայիթի 1915-1934 թվականներին։

1994 թվականին սահմանադրական կառավարման վերականգնումից հետո Հայիթիի պաշտոնյաները մատնանշել են իրենց հանձնառությունը տնտեսական բարեփոխումներին առողջ հարկաբյուջետային և դրամավարկային քաղաքականության իրականացման և պետական ձեռնարկությունների արդիականացման պարտադիր օրենսդրության ընդունման միջոցով։ Ստեղծվեց արդիականացման ծրագիրը (*CMEP*) առաջնորդող խորհուրդ և կազմվեց ինը հիմնական կառույցների արդիականացման ժամանակացույց։ Թեև պետական սեփականություն հանդիսացող ալրաղացի և ցեմենտի գործարանները փոխանցվել են մասնավոր սեփականատերերին, մյուս յոթ ձեռնարկությունների առաջընթացը կանգ է առել։ Հայիթիի պետական ձեռնարկությունների արդիականացումը շարունակում է մնալ վիճելի քաղաքական խնդիր։

Նախագահ Ռենե Պրևալի օրոք (1996–2001, 2006 – 2011 թվականի մայիսի 14) երկրի տնտեսական օրակարգը ներառում էր առևտրի և սակագների ազատականացում, պետական ծախսերի վերահսկման և հարկային եկամուտների ավելացման միջոցառումներ, քաղաքացիական ծառայությունների կրճատում, ֆինանսական հատվածի բարեփոխումներ, պետության սեփականաշնորհում, - սեփականություն հանդիսացող ձեռնարկություններին և մասնավոր հատվածի կառավարման պայմանագրերի կամ համատեղ պետական-մասնավոր ներդրումների ապահովում։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի, Համաշխարհային բանկի, Միջամերիկյան զարգացման բանկի և այլ միջազգային ֆինանսական հաստատությունների հետ կառուցվածքային ճշգրտման համաձայնագրերը, որոնք ուղղված են մասնավոր հատվածի աճի համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծմանը, միայն մասամբ են հաջողվել։

Սոցիալական և տնտեսական համեմատական ցուցանիշները ցույց են տալիս, որ Հայիթին 1980-ական թվականներից հետ է մնում ցածր եկամուտ ունեցող մյուս զարգացող երկրներից (հատկապես արևմտյան կիսագնդում)։ Հայիթիի տնտեսական լճացումը պայմանավորված էր ոչ պատշաճ տնտեսական քաղաքականության, քաղաքական անկայունության, լավ վարելահողերի պակասի, շրջակա միջավայրի վատթարացման, ավանդական տեխնոլոգիաների շարունակական օգտագործման, թերկապիտալացման և մարդկային ռեսուրսների մեջ պետական ներդրումների բացակայության, մեծ մասի արտագաղթի հետևանքով։

Հայիթին շարունակում էր կրել 1991 թվականի հեղաշրջման հետեւանքները։ Դե ֆակտո իշխանությունների անպատասխանատու տնտեսական և ֆինանսական քաղաքականությունը մեծապես արագացրեց Հայիթիի տնտեսական անկումը։ Հեղաշրջումից հետո ԱՄՆ-ն ընդունեց պարտադիր պատժամիջոցներ, իսկ *OAS*-ը կամավոր պատժամիջոցներ սահմանեց՝ նպատակ ունենալով վերականգնել սահմանադրական իշխանությունը։ Միջազգային պատժամիջոցներն իրենց գագաթնակետին հասան 1994 թվականի մայիսին ՄԱԿ-ի կողմից Հայիթի մուտք գործող բոլոր ապրանքների նկատմամբ, բացառությամբ մարդասիրական մատակարարումների, ինչպիսիք են սննդամթերքը և դեղորայքը։ Հավաքման ոլորտում, որը մեծապես կախված է ԱՄՆ շուկաներից իր արտադրանքի համար, 1980-ական թվականների կեսերին աշխատում էր մոտ 80,000 աշխատող։ Էմբարգոյի ընթացքում զբաղվածությունը 1991 թվականի 33000 աշխատողից նվազել է մինչև  400-ի 1995 թվականի հոկտեմբերին։ Մասնավոր, ներքին և օտարերկրյա ներդրումները դանդաղ են վերադառնում Հայիթի։ Սահմանադրական իշխանության վերադարձից հետո հավաքման ոլորտում զբաղվածությունը աստիճանաբար վերականգնվել է՝ ավելի քան 20,000 աշխատող, հետագա աճը կասեցվել է անվտանգության և մատակարարման հուսալիության վերաբերյալ ներդրողների մտահոգությունների պատճառով։

Արտերկրից ստացվող դրամական փոխանցումները Հայիթիի շատ տնային տնտեսությունների համար մշտապես ֆինանսական աջակցության զգալի աղբյուր են հանդիսացել։
Հաիթիի էկոնոմիկայի և ֆինանսների նախարարությունը մշակել է 1996 թվականի Հայիթիի տնտեսական բարեփոխումները՝ նախորդ տարիներին զգալի անկումներից հետո Հայիթիի տնտեսությունը վերակառուցելու համար։ Առաջնային բարեփոխումները կենտրոնացած էին Արտակարգ իրավիճակների տնտեսական վերականգնման ծրագրի (*EERP*) շուրջ, որոնց հաջորդեցին բյուջեի բարեփոխումները։

Հայիթիի իրական ՀՆԱ-ի աճը 6 տարվա աճից հետո 2001 թվականին բացասական դարձավ։ Իրական ՀՆԱ-ն նվազել է 1.1%-ով 2001 թվականին և 0.9%-ով 2002 թվականին։ Մակրոտնտեսական կայունության վրա բացասաբար են ազդել քաղաքական անորոշությունը, ոչ ֆորմալ բանկային կոոպերատիվների փլուզումը, բյուջեի բարձր դեֆիցիտը, ցածր ներդրումները և միջազգային կապիտալի հոսքերի կրճատումը, ներառյալ ՄՖՀ-ի վարկավորման կասեցումը, քանի որ Հայիթին պարտքերի ունի Միջամերիկյան զարգացման բանկին (IDB) և Համաշխարհային բանկին։

Հաիթիի տնտեսությունը կայունացավ 2003 թվականին։ Թեև 2003 թվականը սկսվեց գուրդի արագ անկմամբ՝ կապված ԱՄՆ դոլարի ավանդային հաշիվների ազգայնացման լուրերի հետ, և վառելիքի սուբսիդավորումը հանելու պատճառով, կառավարությունը հաջողությամբ կայունացրեց գուրդը՝ քաղաքականապես դժվար որոշումներ կայացնելիս։ Վառելիքի գներն ազատորեն տատանվում էին՝ համաձայն համաշխարհային շուկայի գների և բարձրացված տոկոսադրույքների։ Կառավարության համաձայնագիրը Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) հետ անձնակազմի մոնիտորինգի ծրագրի (*SMP*) վերաբերյալ, որին հաջորդեց հուլիսին *IDB*-ին 32 միլիոն դոլարի պարտքի վճարումը, ճանապարհ հարթեց IDB-ի նոր վարկավորման համար։ IDB-ն հուլիս ամսին հատկացրել է 35 միլիոն դոլար 50 միլիոն դոլարի քաղաքականության վրա հիմնված վարկից և սկսել է հատկացնել նախկինում հաստատված չորս նախագծային վարկեր՝ ընդհանուր 146 միլիոն դոլարի չափով։ IDB-ն, ԱՄՀ-ն և Համաշխարհային բանկը նույնպես քննարկել են նոր վարկավորման հարցը կառավարության հետ։ Դրա մեծ մասը կախված կլինի կառավարության կողմից հարկաբյուջետային և դրամավարկային նպատակներին և քաղաքականության բարեփոխումներին հետևելուն, որոնք սկսվել են *SMP*-ի շրջանակներում, և Հայիթիի կողմից Համաշխարհային բանկի պարտքերի վճարումից (30 միլիոն դոլար 9/30/03-ին)։

ԱՄՀ-ն գնահատեց, որ իրական ՀՆԱ-ն 2003 թվականին հաստատուն էր և կանխատեսում էր 1% իրական ՀՆԱ-ի աճ 2004 թվականի համար։ Այնուամենայնիվ, մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն, որը կկազմի $425 2002 թվականին, շարունակել է նվազել, քանի որ բնակչության աճը գնահատվում էր 1,3 %։ Թեև կառավարման բարեփոխումների իրականացումը և քաղաքական փակուղու խաղաղ լուծումը կարևոր էին երկարաժամկետ աճի համար, արտաքին աջակցությունը մնում էր կարևոր տնտեսական փլուզումից խուսափելու համար։ Հիմնական տարրը արտասահմանյան տրանսֆերտներն են, որոնք 2002 թվականին հաղորդվել են 931 միլիոն դոլարի չափով, հիմնականում ԱՄՆ արտաքին օգնությունից, մինչդեռ, 2002 թվականը կազմել է 130 միլիոն դոլար։ Ընդհանուր արտաքին օգնության մակարդակը նվազել է 1995 թվականի ֆինանսական տարվա համեմատ։ ՄԱԿ-ի մանդատը, երբ միջազգային հանրությունը տրամադրեց ավելի քան 600 միլիոն դոլարի օգնություն։

Օրական 36 գուրդ օրական նվազագույն աշխատավարձ (մոտ 1,80 ԱՄՆ դոլար) սահմանվել է 1995 թվականին և կիրառվում է ֆորմալ հատվածի աշխատողների մեծ մասի համար։ Հետագայում այն բարձրացվեց մինչև օրական 70 գուրդ։ Այս նվազագույնը օրական 200 գուրդ է (մոտ 4,80 ԱՄՆ դոլար)։

Հայիթիի տնտեսությունը լուրջ անկում ապրեց 2010 թվկանի հունվարին, երբ 7,0 մագնիտուդ ուժգնությամբ երկրաշարժը ավերեց մայրաքաղաք Պորտ-օ-Պրենսի մեծ մասը և հարակից շրջանները։ Արդեն Ամերիկա մայրցամաքի ամենաաղքատ երկիրը, որի բնակչության 80%-ը ապրում է աղքատության շեմի տակ և 54%-ը ծայրահեղ աղքատության մեջ, երկրաշարժը հասցրեց 7,8 մլրդ դոլարի վնաս և հանգեցրեց երկրի ՀՆԱ-ի 5,4%-ի նվազմանը 2010 թվականին։ Երկրաշարժից հետո Հայիթին ստացավ. 4,59 միլիարդ դոլար միջազգային խոստումներ՝ վերակառուցման համար, որը դանդաղ է ընթացել

ԱՄՆ-ի տնտեսական ներգրավվածությունը Հայիթիի կիսագնդի հնարավորությունների միջոցով Գործընկերության խրախուսման (ՀՈՒՊ) ակտի ներքո, որն ընդունվել է 2006 թվականի դեկտեմբերին, խթանել է հագուստի արտահանումը և ներդրումները՝ ապահովելով անմաքս մուտք դեպի ԱՄՆ։ Կոնգրեսը քվեարկել է 2010 թվականին օրենսդրությունը երկարաձգելու համար մինչև 2020 թվականը *HELP Act*-ի համաձայն։

Հագուստի ոլորտը կազմում է Հաիթիի արտահանման մոտ 90%-ը և ՀՆԱ-ի մոտ մեկ տասներորդը։ Տրանսֆերտները արտարժույթի առաջնային աղբյուրն են, որը կազմում է ՀՆԱ-ի մոտ 20%-ը և ավելի քան երկու անգամ ավելի, քան արտահանումից ստացվող եկամուտը։ Հայիթին տուժում է ներդրումների պակասից, մասամբ սահմանափակ ենթակառուցվածքների և անվտանգության բացակայության պատճառով։ 2005 թվականին Հայիթին վճարեց Համաշխարհային բանկին իր ապառքները՝ ճանապարհ հարթելով Բանկի հետ վերագործակցության համար։ Հայիթին 2009 թվականի կեսերին ստացել է ավելի քան 1 միլիարդ դոլարի պարտքի ներում՝ «Բարձր պարտք ունեցող աղքատ երկիր» նախաձեռնության միջոցով։ Նրա չմարված արտաքին պարտքի մնացորդը չեղարկվել է դոնոր երկրների կողմից 2010 թվականի երկրաշարժից հետո, սակայն դրանից հետո այն հասել է ավելի քան 600 միլիոն դոլարի։ Հարկաբյուջետային կայունության համար կառավարությունը հենվում է պաշտոնական միջազգային տնտեսական աջակցության վրա, որի տարեկան բյուջեի կեսից ավելին ստացվում է արտաքին աղբյուրներից։ Միշել Մարտելի վարչակազմը 2011 թվականին սկսեց արշավ, որի նպատակն էր օտարերկրյա ներդրումներ ներգրավել Հայիթի՝ որպես կայուն զարգացման միջոց։

ԱՄՆ-ի տնտեսական ներգրավվածությունը Հայիթիի կիսագնդի հնարավորությունների միջոցով Գործընկերության խրախուսման (*ՀՈՒՊ*) ակտի ներքո, որն ընդունվել է 2006 թվականի դեկտեմբերին, խթանել է հագուստի արտահանումը և ներդրումները՝ ապահովելով անմաքս մուտք դեպի ԱՄՆ։ Կոնգրեսը քվեարկել է 2010 թվականին օրենսդրությունը երկարաձգելու համար մինչև 2020 թվականը *HELP Act*-ի համաձայն։ Հագուստի ոլորտը կազմում է Հայիթիի արտահանման մոտ 90%-ը և ՀՆԱ-ի մոտ մեկ տասներորդը։ Տրանսֆերտները արտարժույթի առաջնային աղբյուրն են, որը կազմում է ՀՆԱ-ի մոտ 20%-ը և ավելի քան երկու անգամ ավելի, քան արտահանումից ստացվող եկամուտը։ Հայիթին տուժում է ներդրումների պակասից, մասամբ սահմանափակ ենթակառուցվածքների և անվտանգության բացակայության պատճառով։ 2005 թվականին Հայիթին վճարեց Համաշխարհային բանկին իր ապառքները՝ ճանապարհ հարթելով Բանկի հետ վերագործակցության համար։ Հայիթին 2009 թվականի կեսերին ստացել է ավելի քան 1 միլիարդ դոլարի պարտքի ներում՝ «Բարձր պարտք ունեցող աղքատ երկիր» նախաձեռնության միջոցով։ Նրա չմարված արտաքին պարտքի մնացորդը չեղարկվել է դոնոր երկրների կողմից 2010 թվականի երկրաշարժից հետո, սակայն դրանից հետո այն հասել է ավելի քան 600 միլիոն դոլարի։ Հարկաբյուջետային կայունության համար կառավարությունը հենվում է պաշտոնական միջազգային տնտեսական աջակցության վրա, որի տարեկան բյուջեի կեսից ավելին ստացվում է արտաքին աղբյուրներից։ Միշել Մարտելի վարչակազմը 2011 թվականին սկսեց արշավ, որի նպատակն էր օտարերկրյա ներդրումներ ներգրավել Հայիթի՝ որպես կայուն զարգացման միջոց։

## Պարտքի մարում
2005 թվականին Հայիթիի ընդհանուր արտաքին պարտքը հասել է մոտ 1,3 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի, որը համապատասխանում է 169 ԱՄՆ դոլարի մեկ շնչին բաժին ընկնող պարտքին, ի տարբերություն Միացյալ Նահանգների մեկ շնչին բաժին ընկնող պարտքի, որը կազմում է 102,000 ԱՄՆ դոլար։ 1990 թվականի դեկտեմբերին Արիստիդի դեմոկրատական ընտրություններից հետո շատ միջազգային վարկատուներ արձագանքեցին՝ չեղյալ համարելով Հայիթիի պարտքի զգալի չափերը՝ 1991 թվականին ընդհանուրը հասցնելով 777 միլիոն ԱՄՆ դոլարի։ Այնուամենայնիվ, 1990-ականներին նոր փոխառությունները հասցրեցին ավելի քան 1 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի։

Հայիթիի ընդհանուր արտաքին պարտքը գնահատվում էր 1,8 միլիարդ դոլար, ներառյալ կես միլիարդ դոլարը Միջամերիկյան զարգացման բանկին՝ Հայիթիի խոշորագույն վարկատուին։ 2009 թվականի սեպտեմբերին Հայիթին բավարարեց ԱՄՀ-ի և Համաշխարհային բանկի խիստ պարտքով աղքատ երկրների ծրագրով սահմանված պայմանները՝ որակավորելով նրան իր արտաքին պարտքի որոշ մասի չեղարկման համար։ Սա կազմել է 1,2 միլիարդ դոլարի չեղարկում։ Չնայած դրան, 2010 թվականի դրությամբ, նրա մնացած 1 միլիարդ դոլար պարտքը չեղարկելու կոչերը խիստ հնչում էին քաղաքացիական հասարակության խմբերի կողմից, ինչպիսին է «Հոբելյանական պարտքի արշավը»՝ ի պատասխան երկրին պատուհասած երկրաշարժի հետևանքների։

## Առաջնային արդյունաբերություն
### Գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն և ձկնորսություն
Չնայած Հայիթիի շատ բնակիչներ իրենց ապրուստն ապահովում են գյուղատնտեսությամբ, Հայիթին նաև ունի գյուղատնտեսական արտահանման ոլորտ։ Գյուղատնտեսությունը, անտառային տնտեսության և ձկնորսության հետ մեկտեղ, կազմում է Հայիթիի տարեկան համախառն ներքին արդյունքի մոտ մեկ քառորդը (2004 թվականին 28%) և աշխատում է աշխատուժի մոտ երկու երրորդը (2004 թվականին 66%)։ Այնուամենայնիվ, ընդլայնումը դժվար է եղել, քանի որ լեռները ծածկում են գյուղի մեծ մասը և սահմանափակում են մշակման համար մատչելի հողերը։ Ընդհանուր 550 հազար հեկտար վարելահողերից 125 հազար հեկտարը պիտանի է ոռոգման համար, իսկ դրանցից միայն 75 հազար հեկտարն է իրականում բարեկարգվել ոռոգման միջոցով։ Հայիթիի մշակաբույսերը ներառում են սուրճը, մանգոն և կակաոն։ Հայիթին նվազեցրել է շաքարեղեգի արտադրությունը, որն ավանդաբար կարևոր կանխիկ բերք է, գների անկման և միջազգային կատաղի մրցակցության պատճառով։ Քանի որ Հայիթիի անտառները կտրուկ նոսրացել են, փայտանյութի արտահանումը նվազել է։ Փայտի քանակը տարեկան կազմում է մոտ 1000 կիլոգրամ։ Հայիթին ունի նաև փոքր ձկնորսական արդյունաբերություն։ Տարեկան որսը վերջին տարիներին կազմել է մոտ 5000 տոննա։

### Հանքարդյունաբերություն և օգտակար հանածոներ
Հայիթին ունի հանքարդյունաբերություն, որտեղ 2013 թվականին արդյունահանվել են մոտավորապես 13 միլիոն ԱՄՆ դոլար արժողությամբ օգտակար հանածոներ։ Բոքսիտը, պղինձը, կալցիումի կարբոնատը, ոսկին և մարմարը Հայիթիում ամենաշատ արդյունահանվող օգտակար հանածոներն էին։ Արդյունահանվում են կրաքար և ագրեգատներ, ավելի քիչ՝ մարմար։ Ոսկին արդյունահանել են իսպանացիները վաղ գաղութատիրության ժամանակներում։ Բոքսիտը մի քանի տարիների ընթացքում արդյունահանվել է Հարավային թերակղզու Միրագոանեի մոտակայքում։ 1960-1972 թվականներին գործում էր *International Halliwell Mines, Ltd.* («*Halliwell*»), կանադական կորպորացիան՝ Հայիթիի դուստր ընկերության՝ *La Societe d'Exploitation et de Developpement Economique et Natural d'Haiti* («*Sedren*») միջոցով արդյունահանել է պղինձ Գոնաիվեսի մոտ։

Արտահանվել է 0,5 մլն տոննա հանքաքար։ Պղնձի հանքաքարը գնահատվել է մոտ 83,5 մլն դոլար։ Հայիթիի կառավարությունը ստացել է մոտ 3 միլիոն դոլար։ 2012 թվականի դրությամբ Հյուսիսային Հայիթիում ոսկու և պղնձի արդյունահանման մեծ ներուժ կար։

### Ոսկի
2012 թվականին զեկուցվել է, որ Հայիթիի կառավարության կողմից կնքվել են գաղտնի համաձայնագրեր և բանակցություններ՝ արտոնագրեր տրամադրելով ոսկու և հարակից մետաղների, օրինակ՝ պղնձի հետախուզման կամ արդյունահանման համար ավելի քան 1000 քառակուսի մղոն (2600 կմ2) հանքայնացված գոտում, որը ձգվում է արևելքից մինչև արևմուտք՝ հյուսիսային Հայիթիով մեկ։ Բաց հանքում արդյունահանվող ոսկու արժեքի գնահատականները հասնում են մինչև 20 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի։ *Eurasian Minerals*-ը և *Newmont Mining Corporation*-ը ներգրավված ընկերություններից երկուսն են։ Համաձայն աֆրոամերիկյան հետազոտությունների ամբիոնի վարիչ Ալեքս Դյուպուի և Ուեսլեյան համալսարանի սոցիոլոգիայի պրոֆեսոր Ջոն Էնդրյուսի՝ Լակվևը այն վայրերից մեկն է, որտեղ թունելներից փորված հողը լվանում են տեղի բնակիչները անվճար ոսկու կտորների համար։ Դոմինիկյան Հանրապետության նույն հանքայնացված գոտում *Barrick Gold*-ը և *Goldcorp*-ը ծրագրում են վերաբացել Պուեբլո Վիեխո հանքավայրը։

## Երկրորդային արդյունաբերություն
Հայիթիի առաջատար արդյունաբերությունները արտադրում են խմիչքներ, կարագ, ցեմենտ, լվացող միջոցներ, ուտելի յուղեր, ալյուր, զտված շաքար, օճառ և տեքստիլ։
Ընդհանուր առմամբ արդյունաբերության աճը դանդաղել է կապիտալ ներդրումների բացակայության պատճառով։ ԱՄՆ-ից և այլ երկրներից ստացված դրամաշնորհներն ուղղված են այս խնդրին, բայց առանց մեծ հաջողության։ Մասնավոր տների կառուցումը և շինարարությունը աճի դրական հեռանկարներ ունեցող ենթաոլորտ են։

2004 թվականին արդյունաբերությունը կազմում էր ՀՆԱ մոտ 20 տոկոսը, իսկ աշխատուժի 10 տոկոսից պակասն աշխատում էր արդյունաբերական արտադրության մեջ։ Որպես ՀՆԱ-ի մի մաս, արդյունաբերական ոլորտը կրճատվել է 1980-ական թվականներից։ 1994 թվականին ՄԱԿ-ի էմբարգոն գործազուրկ դարձրեց հավաքների հատվածի 80,000 աշխատողների մեծ մասին։ Բացի այդ, 1991 թվականին նախագահական հեղաշրջմանը հաջորդած ռազմական կառավարման տարիները հանգեցրին Հայիթիի օֆշորային հավաքման գործարանների մեծ մասի փակմանը Պորտ-օ-Պրենսի շրջակա ազատ գոտիներում։ Երբ Նախագահ Արիստիդը վերադարձավ Հայիթի, որոշ բարելավումներ տեղի ունեցան արտադրական ոլորտում։

Հայիթիի ավելի էժան աշխատուժը 1990-ական թվականների վերջին վերադարձրեց կղզի տեքստիլի և կարի որոշ աշխատանքներ։ Թեև այս ձեռքբերումները կրճատվեցին միջազգային մրցակցության պատճառով, հագուստի ոլորտը 2008 թվականին կազմում էր Հայիթիի տարեկան 490 միլիոն ԱՄՆ դոլար արտահանման երկու երրորդը of Haiti's annual 490 million US dollars exports.: ԱՄՆ-ի տնտեսական ներգրավվածությունը *HOPE Act*-ի համաձայն, 2006 թվականի դեկտեմբերից, ավելացրեց հագուստի արտահանումը և ներդրումները՝ ապահովելով առանց մաքսատուրքերի մուտք դեպի ԱՄՆ։ 2008 թվականի հոկտեմբերին HOPE II-ը ավելի բարելավեց իրավիճակը՝ նախապատվությունները երկարաձգելով մինչև 2018 թվականը։

### ԷլեկտրաԷներգիա

Հայիթին շատ քիչ էներգիա է օգտագործում, որը համարժեք է տարեկան մոտավորապես 250 կիլոգրամ նավթի մեկ անձի համար։ 2003 թվականին Հայիթին արտադրել է 546 միլիոն կվտ/ժամ էլեկտրաէներգիա՝ միաժամանակ սպառելով 508 միլիոն կվտ/ժամ։ 2013 թվականին այն 135-րդն էր 135 երկրների մեջ էլեկտրաէներգիայի զուտ ընդհանուր սպառման մեջ։

Երկրի էներգիայի մեծ մասը ստացվում է փայտի այրումից։ Հայիթին 2003 թվականի դրությամբ ներկրում է նավթ՝ օրական սպառելով մոտ 11800 բարել (1880 մ3/օր)։ Պելիգրե ամբարտակը էներգիա է ապահովում մայրաքաղաք Պորտ-օ-Պրենսին։ Ջերմային կայանները էլեկտրաէներգիա են տրամադրում երկրի մնացած մասերին։ Պետության կողմից սխալ կառավարումը փոխհատուցել է ավելի քան 100 միլիոն ԱՄՆ դոլար օտարերկրյա ներդրումներ, որոնք ուղղված են Հայիթիի էներգետիկ ենթակառուցվածքների բարելավմանը։ Բիզնեսները դիմել են պահեստային էներգիայի աղբյուրների ապահովմանը՝ կանոնավոր անջատումներին դիմակայելու համար։ Կառավարությունը վերահսկում է նավթի և գազի գները՝ որոշ չափով ապահովելով Հայիթիի բնակիչներին միջազգային գների տատանումներից։

## Երրորդային արդյունաբերություն
### Ծառայություններ
Հայիթիի ծառայությունների ոլորտը 2004 թվականին կազմում էր երկրի համախառն ներքին արդյունքի 52 տոկոսը և աշխատուժի 25 տոկոսը։ Համաշխարհային բանկի վիճակագրության համաձայն՝ ծառայությունների ոլորտը Հայիթիի տնտեսության այն սակավաթիվ ոլորտներից մեկն է, որը 1990-ական թվականներին պահպանել է կայուն, թեկուզ համեստ աճ։

### Բանկային գործ
Կայուն և վստահելի բանկային համակարգի բացակայությունը խոչընդոտել է Հայիթիի տնտեսական զարգացմանը։ Հայիթիում բանկերը պարբերաբար ձախողվում են։ Հայիթիի բնակիչների մեծամասնությունը որևէ տեսակի վարկերի հասանելիություն չունի։ 2000 թվականին վերընտրվելով՝ Նախագահ Արիստիդեն խոստացավ շտկել այս իրավիճակը, բայց փոխարենը ներկայացրեց «կոոպերատիվների» ոչ կայուն ծրագիր, որը ներդրողներին երաշխավորում էր 10 տոկոս եկամտաբերություն։ 2000 թվականին կոոպերատիվները փլուզվել էին, և հայիթիացիները միասին կորցրել էին ավելի քան 200 միլիոն ԱՄՆ դոլար խնայողություններ։

Հայիթիի կենտրոնական բանկը վերահսկում է երկրում գործող 10 առևտրային և երկու արտասահմանյան բանկ։ Բանկային գործի մեծ մասն իրականացվում է մայրաքաղաք Պորտ-օ-Պրենսում։ ՄԱԿ-ը և Արժույթի միջազգային հիմնադրամը ջանքեր են գործադրել ֆինանսական հատվածի դիվերսիֆիկացման և ընդլայնման ուղղությամբ՝ վարկերն ավելի մատչելի դարձնելով գյուղական բնակչության համար։ Հայիթիում ֆոնդային բորսա չկա։

### Զբոսաշրջություն
Հայիթիում զբոսաշրջությունը տուժել է երկրի քաղաքական ցնցումներից։ Անբավարար ենթակառուցվածքները նույնպես սահմանափակել են կղզի այցելուների հոսքը։ Այնուամենայնիվ, 1970-ական և 1980-ական թվականներին զբոսաշրջությունը կարևոր արդյունաբերություն էր՝ տարեկան միջինը 150,000 այցելու։ 1991 թվականի հեղաշրջումից հետո զբոսաշրջությունը դանդաղորեն վերականգնվել է։ Կարիբյան զբոսաշրջության կազմակերպությունը (*CTO*) միացել է Հայիթիի կառավարությանը՝ փորձելով վերականգնել կղզու՝ որպես զբոսաշրջային վայրի իմիջը։ 2001 թվականին Հայիթի է այցելել 141 000 օտարերկրացի։ Մեծ մասը եկել է ԱՄՆ-ից։ Հայիթիի համար զբոսաշրջությունը գլխավոր արդյունաբերական ոլորտ դարձնելու համար դեռևս անհրաժեշտ են հյուրանոցների, ռեստորանների և այլ ենթակառուցվածքների բարելավումներ։

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության վայրերը Հաիթիում․
*Ազգային պատմության պարկ, Միլոթ
**Citadelle Laferrière*, Միլոթ, կառուցվել է թագավոր Հենրի I-ի կողմից, *Citadelle Laferrière*-ը մեծ լեռնային ամրոց է Հյուսիսային Հայիթիում և ամենամեծ ամրոցն է Ամերիկայում։
**Sans-Souci Palace*, Միլոթ, ագավորի կառուցած ինը պալատներից ամենակարևորը, ինչպես նաև տասնհինգ դղյակները, բազմաթիվ ամրոցները և ամառանոցները նրա քսան պլանտացիաներում։
*Ռամիերսի շենքերը, Միլոթ, Հայիթիի հեղափոխությունից հետո կառուցված առաջին շենքերից մեկը։


File:Citadelle_Laferrière_Aerial_View.jpg|*Citadelle Laferrière*
File:Sans-Souci_Palace_back.jpg|*Sans-Souci Palace*
File:Les Ramier, citadelle du roi Henri Christophe.JPG|Ռամիերսի շենքեր


### Հեռուստատեսություն
Միջազգային հեռուստաընկերությունները տասնյակ հազարավոր բաժանորդների բազա են վաստակել, և Canal+-ը զգալի ներուժ է տեսնում վճարովի հեռուստատեսության արդյունաբերությունը Հայիթիում զարգացնելու համար՝ 2021 թվականի դրությամբ երկրում ունենալով ավելի քան 100,000 բաժանորդ։

## Մակրոտնտեսություն
Հետևյալ աղյուսակը ցույց է տալիս 1980–2017 թվականների հիմնական տնտեսական ցուցանիշները։

## Տես նաև
*Հայիթիի արտաքին պարտք

## Աղբյուրներ
Այս հոդվածի մեծ մասը հիմնված է ԱՄՆ կառավարության հանրային տիրույթում հասանելի նյութերի վրա։ Տե՛ս՝
US Dept of State

#CIA World Factbook: Haiti
#Haiti Agriculture
#Inter-American Bank Grant To Benefit Haitian Coffee Growers
#Haitian Free Trade Zone 
#IICA plants for Haiti's environment 
#Defending Labor Rights in Haiti
#CTH Secretary General Paul Chery interviewed on the 2004 coup and labor issues
#HAITI: Pain at the Pump Spurs Strike Actions
#HAITI: Workers Protest Privatisation Layoffs

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*'Haiti’s Grim History of Being "Open for Business"'
*"CHRONOLOGIE DU SECTEUR MINIER HAITIEN (de 1492 à 2000") 
*Google translation of "CHRONOLOGY OF MINING HAITIAN (From 1492 to 2000)"

Կատեգորիա:Հայիթի
Կատեգորիա:Տնտեսություններ