Զինված հարձակումներ դպրոցներում

**Զինված հարձակումներ դպրոցներում** կամ **սքուլշութինգ** ( - «դպրոցական կրակոց»), զինված բռնության կիրառում ուսումնական հաստատությունների տարածքում (հիմնականում սովորողների նկատմամբ), որը շատ հաճախ վերաճում է զանգվածային սպանությունների։

Հրազենն ավելի հաճախ օգտագործվում է հարձակումների ժամանակ այն երկրներում, որտեղ զենքի թույլտվությունն ավելի քիչ սահմանափակված է օրենքով, օրինակ՝ Միացյալ Նահանգներում (Զանգվածային սպանություններ Կոլումբայնի ավագ դպրոցում)։ Հրազեն պահելու ավելի խիստ իրավական սահմանափակումներ ունեցող երկրներում, ինչպիսին է Ճապոնիան («Իկեդա» դպրոց, 2001)՝ հարձակումներ իրականացնելու համար ամենից հաճախ օգտագործվում են սառը զենքեր, բայց ոչ պակաս մարդիկ են մահանում, քանի որ հարձակման հանկարծակի պատճառով մարդիկ վախից անշարժանում են։ Նույն նպատակների համար կարող են օգտագործվել նաև ինքնաստեղծ ռումբ  (Պատերազմ Բատա դպրոցում, Գիսկա թիվ 20 դպրոցում, Մոլդովական ԽՍՀ), հրանետ և այլ տեսակի զենքեր։

Ի տարբերություն քիչ թե շատ փակ խմբերի նմանատիպ հարձակումների (օրինակ՝ գործընկերների կրակոցների դեպքում)՝ ուսումնական հաստատությունների վրա հարձակվելիս հարձակվողների նպատակները հաճախ չեն նշվում, ինչի արդյունքում կրակոցն ան է ստացվում։ Քննարկվող երևույթը պետք է տարբերվի տարբեր տեսակի զենքերի կիրառմամբ ահաբեկչական հարձակումներից (օրինակ՝ Բեսլանի ահաբեկչական հարձակում)։

## Աշխարհագրություն
### Աշխարհում
ԱՄՆ-ն աշխարհում առաջին տեղն է զբաղեցնում կրթական հաստատություններում կատարված զանգվածային սպանություններով։ Ամենատխրահռչակներից մեկը Կոլորադոյի Լիթլթոն քաղաքի մոտ գտնվող Կոլումբայն ավագ դպրոցում տեղի ունեցած միջադեպն է եղել։ 1999 թվականի ապրիլի 20-ին՝ երեքշաբթի օրը, այդ դպրոցի աշակերտներ Էրիկ Հարիսը և Դիլան Քլեբոլդը դպրոցի տարածքում գնդակահարել և սպանել են 13 մարդու և երկուսն էլ ինքնասպան եղել՝ այդպիսով զոհերի թիվը հասցնելով 15-ի։ Այս իրադարձությունների հիման վրա նկարահանվել է «Փիղ» գեղարվեստական ֆիլմը, որն արժանացել է Կաննի կինոփառատոնի բարձրագույն մրցանակին։

Ուսումնական հաստատություններում հայտնի են հետևյալ զանգվածային սպանությունները Կանադա (Բրամփթոնի Սենթենիել դպրոցում՝ 1975, Մոնրեալի պոլիտեխնիկական դպրոցում՝ 1989, Մոնրեալի Կոնկորդիա համալսարանում՝ 1992, Լա Լոշ դպրոցում՝ 2016), Ֆինլանդիա (Յոկելա՝ 2007, Կաուհայոկի՝ 2008), Գերմանիա (Էրֆուրտի Գուտենբերգ գիմնազիա՝, 2002, Վիննենդենի Ալբերտվիլ-Ռեալշուլ ուսումնարան՝ 2009 թվական), Ադրբեջան (Բաքու՝ 2009), Սերբիա (Բելգրադի Վլադիսլավ Ռիբնիկարի անվան դպրոց՝ 2023), Չեխիա (Հրաձգություն Կարլի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետ՝ 2023) և աշխարհի շատ այլ երկրներում։ Ճապոնիայում հրազենի տիրապետումը օրենսդրորեն խիստ սահմանափակ է, այդ պատճառով զանգվածային սպանություններ կատարելու համար, այդ թվում ՝ ուսումնական հաստատություններում, դրա փոխարեն օգտագործվում են սառը զենքեր, առավել հաճախ ՝ սովորական դանակներ (օրինակ, զանգվածային սպանություն Օսակայում, 2001)։

## Քրեաբանական ասպեկտներ
Միացյալ Նահանգներում ոչ զանգվածային բռնության ակտերը (առանց հրազենի, դանակների կիրառման, ինչպես նաև կապված կազմակերպված հանցավոր խմբերի գործողությունների հետ կապված) համեմատաբար ավելի տարածված են մի շարք խիտ բնակեցված տարածքներում։ Քաղաքային դպրոցները, հատկապես աղքատ թաղամասերում գտնվող դպրոցները, զգալիորեն ավելի հավանական է, որ լինեն բռնի հանցագործությունների վայր։ 1997 թվականի ընթացքում առնվազն մեկ բռնի հանցագործություն է կատարվել միջքաղաքային դպրոցների 17%-ում, սակայն քաղաքային դպրոցների 11%-ում, գյուղական դպրոցների 10%-ում և ծայրամասային դպրոցների միայն 5%-ում։ Այնուամենայնիվ Միացյալ Նահանգներից դուրս դպրոցականների սպանությունները կարող են ունենալ իրենց ազգային կամ կրոնական առանձնահատկությունները, ինչպես դա եղել է Եշիվեի «Մերքազ Հա-րավում» քաղաքում։

Կանանց/աղջիկների կողմից բազմաթիվ զոհեր ունեցող հարձակումներն ավելի հազվադեպ են, քան տղամարդկանց/տղաների հարձակումները։ Մասնավորապես կանայք սպանելու համար հազվադեպ են հրազեն ընտրում (կանանց թունավորումներն ավելի հաճախ են հանդիպում)։ Կանանց/աղջիկների կողմից կատարված հարձակումները ներառում են, օրինակ, սպանությունները Քլիվլենդի տարրական դպրոցում, Ալաբամայի համալսարանում, Վիննետկի տարրական դպրոցում և Բրյանսկի թիվ 5 գիմնազիայի վրա հարձակումը։

ԱՄՆ-ում դպրոցներում կրակոցները համարվում են հանրային լուրջ խնդիր։ ԱՄՆ Գաղտնի ծառայության  կատարած համապարփակ ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ անհնար է ճշգրիտ բացահայտել այս տեսակի հանցագործության հակված դպրոցականների որոշակի տեսակը։ Պոտենցիալ զանգվածային մարդասպանի պրոֆիլը, եթե դա հնարավոր լիներ` պետք է նկարագրեր չափազանց շատ տարբեր մարդկանց և որ ամենավատն է, անհնար կլիներ բացահայտել պոտենցիալ մարդասպանին։ Նրանցից ոմանք, որոնք հետագայում իրականացրել են իրենց գործընկեր պրակտիկանտների զանգվածային սպանությունները, երկու ծնողների հետ ապրել են գործնականում «իդեալական ամերիկյան ընտանիքներում»։ Ոմանք որդեգրված երեխաներ են եղել կամ ամուսնալուծված ծնողների երեխաներ։ Այս երեխաների մեծ մասը մտերիմ ընկերներ ունեցել են, թեև հանցագործներից ոմանք միայնակ են եղել։ Մի շարք փորձագետներ, ինչպիսին է Ալան Լիփմանը, զգուշացնում են պոտենցիալ զանգվածային մարդասպանների բացահայտման մեթոդի լուրջ թերությունների մասին, որը հիմնված է երեխայի անհատականության գծերի վերլուծության վրա։

Թեև աշակերտի հոգեբանական նկարագիրը կազմելը կարող է պարզեցում լինել, ուսումնասիրությունը մեջբերել է դպրոցներում հրաձգություններ իրականացրած դպրոցականներին բնորոշ որոշ ընդհանուր հատկանիշներ։ «Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ նման մարդասպանները ժամանակ են պահանջում։ Նրանք պլանավորում են, թե ինչ է սպասվում։ Զենք են ձեռք բերում։ Այս երեխաները բռնություն գործադրելու երկար և կանխամտածված ճանապարհ են բռնում և նրանց այս ճանապարհը կարելի է դիտարկել»։ Փրինսթոնի համալսարանից Քեթրին Նյումանը նշում է, որ նման մարդասպանները հեռու են միայնակ լինելուց նրանք ցանկանում են հաղորդակցվել, բայց չեն կարող մտնել խմբի մեջ, բացի այդ նրանք կարող են խոսել իրենց բռնի պլանների մասին, որոշ դեպքերում հաճախակի և երկար ժամանակ։

Այդպիսի մարդասպաններից շատերը հետագայում Գաղտնի ծառայության քննիչներին ասել են, որ իրենք դիմել են բռնության՝ համակուրսեցիների կողմից հետապնդումների և համայնքից օտարված լինելու պատճառով։ ԱՄՆ Գաղտնի ծառայությունը մեծահասակներին հորդորում է չփնտրել երեխայի մեջ որևէ հատկանշական գիծ, այլ նայել նրա վարքագծին՝ լրագրող Բիլլ Դեդմանի կարծիքով՝ անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել հետևյալին։

# ինչ է ասում երեխան,
# արդյո՞ք նա դժգոհություններ է ունենում, դժգոհությո՞ւն է ապրում,
# ինչ գիտեն նրա ընկերները,
# արդյո՞ք նրան հասանելի են զենքերը,
# Նա դեպրեսիայում է, ճնշվա՞ծ է։

## Ազդեցություն հասարակության վրա
Դպրոցական կրակոցները հազվադեպ են, բայց գրավում են լրատվամիջոցների մեծ ուշադրություն։ Այնուամենայնիվ կան բացառություններ, օրինակ՝ 2018 թվականի հունվարին ռուսական դաշնային հեռուստատեսության վերջին լրատվական թողարկումներում ամբողջովին անտեսվել են Պերմի և Ուլան-Ուդեի դպրոցականների հարձակումները։ Որոշ դեպքերում դրանք հանգեցնում են կրթական քաղաքականության փոփոխության ողջ երկրում, այդ փոփոխությունները վերաբերում են դպրոցներում կարգապահությանը և անվտանգությանը։ Որոշ հետազոտողներ դպրոցներում սպանությունների վախը դասում են որպես զանգվածային վախերի դրսևորումներ։

Նման դեպքերը կարող են նաև հանգեցնել ազգային քննարկումների հրազենի մասին օրենքներում հնարավոր փոփոխությունների վերաբերյալ։

### Ազդեցություն կառավարության վրա
Քաղաքական գործիչները ակտիվորեն արձագանքում են դպրոցական կրակոցներին, որոշ դեպքերում դա ստիպել է կառավարությանը խստացնել հրազենի մասին օրենքը։ Սակայն ԱՄՆ Ազգային հրաձգային ասոցիացիան դեմ է դրան։ Մի շարք խմբեր ջատագովում են թուլացնել կառավարական վերահսկողությունը հրազենի նկատմամբ՝ նշելով դեպքերի օրինակներ, երբ մարդասպանը դադարել է կրակել և ինքնասպանություն չի գործել և պնդելով, որ դպրոցներում հրազենի արգելումը մարդկանց համար անհնարին կդարձնի դիմակայել հանցագործին։ Վերջին հայտարարության օրինակը կարելի է տեսնել Մերքազ Հարավ յեշիվայում տեղի ունեցած ահաբեկչության մեջ, որտեղ հանցագործին կանգնեցրել է ոչ թե ոստիկանությունը, այլ ուսանողներից մեկը՝ Յիցչակ Դադոնը, որը կրակել է հարձակվողին սեփական զենքից։ Այս ուսանողը զենքը թաքուն կրել է իր անձի վրա՝ չխախտելով օրենքը։ Ապալաչյան իրավաբանական դպրոցում հրաձգության ժամանակ երկու ուսանող իրենց մեքենայից զենք են հանել և առանց կրակոց արձակելու կանգնեցրել են զինված անձին։ Սակայն այլ դեպքերում կրակոցը չի կանխել կամ դադարեցրել անգամ զինված ոստիկանների ներկայությունը։

Մեծ Բրիտանիայում դպրոցականների դեմ Դանբլեյնի հրաձգությունից հետո օրենք է ընդունվել, որն արգելում է բնակչությանը կարճփողանի հրազեն ունենալ։

### Զենքեր հարձակումներից պաշտպանվելու համար
Երկար տարիներ ԱՄՆ-ի որոշ շրջաններ թույլ են տվել հրազեն պահել դպրոցի տարածքում՝ հնարավոր հարձակումները կանխելու կամ հանցագործին դիմակայելու համար։ 2008 թվականին Տեխասի Հարոլդ Անկախ դպրոցական շրջանը դարձել է Միացյալ Նահանգների առաջին դպրոցական շրջանը, որը ուսուցիչներին թույլ է տվել հրազեն կրել իրենց դասարաններում։ Ուսուցիչներից պահանջվում էր նաև հատուկ լրացուցիչ վերապատրաստում անցնել զենքի կիրառման վերաբերյալ, ինչպես նաև օգտագործել միայն հատուկ պարկուճներ՝ ռիկոշետավորման ունակության նվազմամբ փամփուշտներով։ 2006 թվականին Յուտայի Գերագույն դատարանի որոշումը թույլ տվեց Յուտայի համալսարանի ուսանողներին գաղտնի ատրճանակ կրել այնքան ժամանակ, քանի դեռ նրանք ունեցել են վավեր պետական լիցենզիա։

Պահպանողական ուղղվածություն ունեցող «National Review Online-ը» պնդում է, որ թեև կրթական ոլորտում զենք կրելու իրավունքը նորություն է Միացյալ Նահանգների համար, այն տարիներ շարունակ հաջողություն է ունեցել Իսրայելում և Թաիլանդում և կարող է օգնել կանխել հարձակումները դպրոցների վրա։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Muschert, Glen – Sumiala, Johanna (eds.): *School Shootings: Mediatized Violence in a Global Age*. Studies in Media and Communications, 7. Bingley: Emerald, 2012.  
* 

Կատեգորիա:Ահաբեկչական գործողություններ
Կատեգորիա:Ահաբեկչություն
Կատեգորիա:Բռնություն
Կատեգորիա:Դպրոցներ
Կատեգորիա:Զանգվածային հրաձգություններ
Կատեգորիա:Կրթական հաստատություններ
Կատեգորիա:Կրթություն
Կատեգորիա:Հանցագործություններ