Մտքի ազատություն

[մինի|«Առանց մտքի ազատության չի կարող լինել իմաստություն այնպես, ինչպես չի կարող լինել ժողովրդի ազատություն առանց խոսքի ազատության» <br>
''[Բենջամին Ֆրանկլին, 1722*]]

*'Մտքի ազատություն**, **խղճի ազատություն** կամ **գաղափարների ազատություն*', [[ազատություն|ազատության]] հիմնարար սկզբունքներից մեկը, [[ժողովրդավարություն|ժողովրդավարությանը]] բնորոշ [[հասկացություն]], ուրիշների կարծիքներից անկախ անձնական տեսակետ, կարծիք կամ [[մտածողություն|մտքեր]] ունենալու [[անձ]]ի [[քաղաքական ազատություն]]։ Հասկացությունն առաջացել է 18-րդ դարի վերջում, [[Ֆրանսիական մեծ հեղափոխություն|Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ]] ըստ [[1789]] թվականի [[օգոստոսի 26]]-ին [[Ֆրանսիական մեծ հեղափոխություն#Մարդու և քաղաքացու իրավունքների դեկլարացիա|Մարդու և քաղաքացու իրավունքների հռչակագրի]], ինչպես նաև Միացյալ Նահանգների անկախության հռչակագրի արդյունքում, որն առաջարկվել է [[1789]] թվականի [[սեպտեմբերի 25]]-ին և վավերացվել [[1791]] թվականի [[դեկտեմբերի 15]]-ին. մասնավորապես, [[ԱՄՆ Սահմանադրություն|ԱՄՆ Սահմանադրության]] առաջին փոփոխության մեջ նշվում է *խղճի ազատություն*, որը սովորաբար համընկնում է *մտքի ազատության* հետ։

Մտքի ազատությունն ամրագրված է [[Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր|Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի]] *հոդված 19*-ում, որն ընդունվել է [[1948]] թվականին, [[Փարիզ]]ում։

Մտքի ազատությունը պետք չէ շփոթել *խոսքի ազատության* հետ։

== Ակնարկ ==
Մտքի ազատությունը ընկած է մյուս ազատությունների հիմքում, ներառյալ [[Հավատքի ազատություն|հավատքի ազատության]], խոսքի ազատության և ազատ արտահայտվելու իրավունքի, ինչպես նաև [[հանդուրժողականություն|հանդուրժողականության]] հիմքում։ Թեև մտքի ազատությունը [[աքսիոմա]] է բազմաթիվ այլ ազատությունների համար, սակայն ամենևին պարտադիր պայման չէ աշխատելու և գոյատևելու համար։ Ազատության կամ [[իրավունք]]ի [[հայեցակարգ]]ը չի ապահովում օրինականություն։ Դա շատ կարևոր հասկացություն է արևմտյան աշխարհում, և գրեթե բոլոր ժողովրդավարական սահմանադրությունները մտքի ազատությունը պաշտպանում են։ Օրինակ, [[Բիլլ իրավունքների մասին (ԱՄՆ)|Իրավունքների մասին ԱՄՆ օրինագիծ]]ը (բիլլ), պարունակում է հայտնի առաջին ուղղումը, որը երաշխավորում է [[խիղճ|խղճի]] և [[դավանանք]]ի ազատություն։

Այդպիսի գաղափարները [[մարդու իրավունքների միջազգային օրենք]]ի կարևոր մաս են նաև։ [[Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր|Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրում]] (UDHR), որը [[Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների միջազգային դաշնագիր|Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային պակտի]] (ICCPR) անդամ պետությունների համար իրավաբանորեն պարտադիր է համարվում, ասված է.

[[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|Միավորված Ազգերի Կազմակերպության]] [[մարդու իրավունքների կոմիտե]]ն հայտարարում է, որ «տարբերում է մտքի, խղճի, կրոնի կամ համոզմունքների ազատությունը դավանանք կամ համոզմունքներ ունենալու ազատությունից։ Նա թույլ չի տալիս որևէ սահմանափակումներ մտքի և խղճի կամ կրոնը կամ համոզմունքները ընտրելու ազատության։ Այդ ազատությունները պաշտպանված են անվերապահորեն»։ Բացի այդ, 19-րդ հոդվածը վստահեցնում է, որ «յուրաքանչյուր ոք ունի համոզմունքների և դրանք ազատ արտահայտելու ազատություն։ Այս իրավունքը պաշտպանված է անվերապահորեն»։

== Զարգացման պատմություն և ճնշումներ ==
Անհնար է վստահաբար ասել, թե ինչ է մտածում մարդը, որ ճնշելով բարդություններ է պատճառում։ Մտքի ազատության հայեցակարգն իր ուրույն տեղն ունի Աստվածաշնչում, [[Պողոս առաքյալ]]ի առավել լիարժեք գրվածքներում.

[[Պատկեր:GiordanoBrunoCampodeiFiori_cropped.jpg|մինի|[[Ջորդանո Բրունո]]յի բրոնզե արձանը [[Կամպո դե Ֆիորի]]ում, [[Հռոմ]]]]
Թեև հույն փիլիսոփաներ [[Պլատոն]]ը և [[Սոկրատես]]ը մտքի ազատությանը քիչ են անդրադարձել, սակայն [[Աշոկա Մեծ]] ([[մ.թ.ա. 3]]-րդ դար) արքայի հրովարտակներում առաջին անգամ խոսվել է մտքի ազատության մասին։ 313 թվականին [[Միլան]]ում [[Կոստանդիանոս Ա Մեծ]]ի կրոնական հանդուրժողականության մասին հրամանագրից բացի, մտքի ազատության կողմնակիցներ են եղել փիլիսոփաներ [[Թեմիստիուս]]ը, [[Միշել դը Մոնտեն]]ը, [[Բենեդիկտ Սպինոզա|Բ. Սպինոզա]]ն, [[Ջոն Լոք]]ը, [[Վոլտեր]]ը, [[Ալեքսանդր Վինեթ]]ը, և [[Ջոն Ստյուարտ Միլ]]ը։

Ըստ Դեկարտի, դատողության հավաստիության հիմքը մտածող սուբյեկտի գոյությունն է։ Հենց այստեղից էլ առաջացել է նրա հայտնի ասույթը. 

16-րդ դարի վերջում [[Եղիսաբեթ I]]-ը չեղյալ է հայտարարել գրաքննության մասին օրենքը, քանի որ, ըստ սըր [[Ֆրենսիս Բեկոն]]ի, նա չէր ցանկանում մտնել մարդկանց հոգիների և գաղտնի մտքերի մեջ։ Նրա կառավարության օրոք [[փիլիսոփա]], [[մաթեմատիկոս]], [[աստղագիտություն|աստղագետ]] և [[աստղագուշակություն|աստղագուշակ]] [[Ջորդանո Բրունո]]ն թաքնվել է Անգլիայում՝ խուսափելով [[իտալական ինկվիզիցիա]]յից, որտեղ նա հրատարակել է մի շարք գրքեր Տիեզերքի անսահմանության մասին և այլ թեմաներով, որոնք արգելված էին [[կաթոլիկ եկեղեցի|կաթոլիկ եկեղեցու]] կողմից։ Անվտանգ Անգլիայից հեռանալուց հետո Բրունոյին [[խարույկի վրա այրել|խարույկի վրա այրեցին]] որպես [[հերետիկոսություն|հերետիկոս]]. Հռոմում նա հրաժարվել էր ուրանալ իր գաղափարները։ Այդ պատճառով նա համարվում է ազատ մտքի նահատակ։
[[Պատկեր:Lysenko with Stalin.gif|thumb|[[Տրոֆիմ Լիսենկո|Լիսենկո]]յի ելույթը [[Կրեմլ]]ում. ձախից աջ՝ Լիսենկո, [[Ստանիսլավ Կոսիոր]], [[Անաստաս Միկոյան]], [[Անդրեյ Անդրեև]], [[Իոսիֆ Ստալին]], [[1935]] թ.]]
Խոսքի ազատությունը կարող է սահմանափակվել նաև [[գրաքննադատություն|գրաքննության]], [[ձերբակալություն]]ների, [[գրքերի այրում|գրքերը այրելու]], կամ [[Քարոզչություն|քարոզչության]] միջոցով, և դա, որպես կանոն ճնշում է մտքի ազատությունը։ Կարծիքների արտահայտման ազատության դեմ օրինակներից են [[Գենետիկական ճարտարագիտություն|գենետիկայի ուսումնասիրության տեսական հետազոտությունների]] ճնշելը ԽՍՀՄ-ում՝ [[Լիսենկոյականություն]], գիրքեր այրման արշավները [[Նացիստական Գերմանիա]]յում, [[Պոլ Պոտ]]ի իշխանության օրոք [[արմատականություն|արմատական]] [[Հակաինտելեկտուալականություն|հակաինտելեկտուալիզմը]] [[Կամբոջա]]յում, Չինաստանի և Կուբայի կոմունիստական կառավարության կողմից [[խոսքի ազատություն|խոսքի ազատության]] խիստ սահմանափակումները կամ աջ ավտորիտար դիկտատուրաները, ինչպիսիք են [[Աուգուստո Պինոչետ]]ը [[Չիլի]]ում և [[Ֆրանցիսկո Ֆրանկո]]ն [[Իսպանիա]]յում։

Խոսքի ազատության ճնշման բնորոշ օրինակ է [[1904]] թվականին [[բոլշևիկ]]յան [[Մեծամասնության կոմիտեների բյուրո]] կուսակցական կենտրոնի ստեղծումը։ Խոսքի ազատությունը կարող է խեղդվել նաև առանց [[Ինստիտուցիոնալիզմ|կազմակերպչական (ինստիտուցիոնալ)]] միջամտության, երբ մեծամասնության հայացքներն այնքան լայն ճանաչում են վայելում, որ ամբողջ մշակույթը ճնշում է հակառակ տեսակետները։ Այդ պատճառով ոմանք դատապարտում են [[Քաղաքական կոռեկտություն|պոլիտկոռեկտությունը]] որպես մտքի ազատության սահմանափակում։ Իրականում, պոլիտկոռեկտությունը կոչված է փոքրամասնություններին արտահայտվելու հնարավորություն տալուն, [[հանդուրժողականություն|հանդուրժողականության]], քանի որ մեծամասնության կարծիքը ինքնըստինքյան կարող է քաղաքականապես կոռեկտ լինել։

[[Լեզվական հարաբերականություն|Սափիր Վորֆի վարկածը]], որն ասում է, որ [[մտածողություն|միտքն]], ըստ էության, արտահայտվում է [[լեզու|լեզվով]], հետևաբար կարելի է պնդել, որ բառերի քանակով լեզուն կարող է սահմանափակել մտքի ազատությունը։ Սա հանգամանալից քննարկել է [[Ջորջ Օրուել]]ը «*1984*» վեպում [[նորալեզու]] գաղափարով, [[անգլերեն]]ի կրճատ ձևով, որը զուրկ է փոխաբերություններից և սահմանափակում է յուրահատուկ գաղափարներ արտահայտելը։

== Սահմանափակումներ ==
Մտքի ազատության իրավունքը բացարձակ իրավունք չէ և կախված իրավիճակից կարող է սահմանափակվել՝ ի շահ պետական անվտանգության, տարածքային ամբողջականության կամ հասարակության անվտանգության, անկարգությունները կամ հանցագործությունները կանխելու, առողջությունը կամ բարոյականությունը, ինչպես և այլ անձանց հեղինակությունը կամ իրավունքները պաշտպանելու, խորհրդապահական պայմաններով ստացված տեղեկատվության բացահայտումը կանխելու կամ արդարադատության հեղինակությունն ու անաչառությունը պահպանելու նպատակով։ ՀՀ օրենքով նախատեսված են խոսքի ազատության սահմանափակումներ. 


== Տես նաև ==

* [[Գրաքննադատություն]]
* [[Կոգնիտիվ ազատություն]]
* [[Չորս ազատություններ]] ( [[Ֆրանկլին Ռուզվելտ]])
* [[Խոսքի ազատության գոտիներ]]
* [[Կամքի ազատություն]]
* [[Ազատամտականություն]]
* [[Ոսկե վահան (նախագիծ)]] (ինտերնետային գրաքննություն Չինաստանում)
* [[Հանցագործություն ատելության հողի վրա]]
* [[Ատելության խոսք]]
* [[Ինտելեկտի ազատություն]]
* [[Ինտերնետային գրաքննություն (Մեծ Բրիտանիա)]]
* [[Ինտերնետային գրաքննություն (ԱՄՆ)]]
* [[Նեյրոէթիկա]]
* [[Հասարակական կարծիք]]
* [[Քաղաքական բանտարկյալ]]
* [[Բիլլ իրավունքների մասին (1689)]]


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
* D.V. Coornhert, [https://books.google.am/books?id=Jh7S9kTlq0AC&printsec=frontcover&dq=%22synod+on+the+freedom+of+conscience%22&hl=en&redir_esc=y#v=onepage&q=%22synod%20on%20the%20freedom%20of%20conscience%22&f=false Synod on the Freedom of Conscience: A Thorough Examination during the Gathering Held in the Year 1582 in the City of Freetown] 
* Richard Joseph Cooke, Freedom of thought in religious teaching (1913)
* Eugene J. Cooper, "Man's Basic Freedom and Freedom of Conscience in the Bible : Reflections on 1 Corinthians 8-10", Irish Theological Quarterly Dec 1975
* George Botterill and Peter Carruthers, 'The Philosophy of Psychology', Cambridge University Press (1999), p3
* The Hon. Sir John Laws, 'The Limitations of Human Rights', [1998] P. L. Summer, Sweet & Maxwell and Contributors, p260
* [[Վոլտեր]] (1954). "Liberté de penser". Dictionnaire philosophique. Classiques Garnier (in French). Paris: Éditions Garnier. pp.&nbsp;277–281.
* *Ջիմ Մըրդոկ'' ՄՏՔԻ, ԽՂՃԻ ԵՎ ԿՐՈՆԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆ ԸՍՏ ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ, Եվրոպայի խորհրդի մարդու իրավունքների ձեռնարկներ, Եվրոպայի խորհուրդ, Ստրասբուրգ 2012 թ.

## Արտաքին հղումներ
* A History of Freedom of Thought by J. B. Bury
* Dictionary of the History of Ideas: Academic Freedom
* The Center for Cognitive Liberty & Ethics - a network of scholars elaborating the law, policy and ethics of freedom of thought

Կատեգորիա:Բարոյագիտություն
Կատեգորիա:Գրաքննություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ խնդրի
Կատեգորիա:Միտք
Կատեգորիա:Քաղաքական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Քաղաքացիական իրավունքներ և ազատություններ