Քարոզչությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ

մինի|Բրիտանական պաստառ «...Եվ նրանք կասեն՝ «Սա մեր աստղային ժամն էր»:
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ զինված ուժերի և բնակչության մոբիլիզացման անհրաժեշտությունը, ինչպես նաև գերմանական բանակի և օկուպացված տարածքների բնակչության վրա ազդելու անհրաժեշտությունը հանգեցրել է պատերազմող երկրներում տարբեր քարոզչական տեխնոլոգիաների ծաղկմանը, որոնք դարձել են պատերազմի անբաժանելի մասը: Օգտագործվել են ոչ միայն պաստառներ և թռուցիկներ, այլև ձայնագրություններ, ռադիոհաղորդումներ, քարոզչական աուդիոհեռարձակումներ թշնամու խրամատների ուղղությամբ, ինչպես նաև կոլաբորացիոնիստական կազմակերպությունների ստեղծում:

Թիրախային խմբերի մշակման մակարդակը երբեմն շատ բարձր է եղել։ Օրինակ՝ ըստ ականատեսների Գերմանիայի բնակչության զգալի մասը նույնիսկ 1945 թվականի գարնան սկզբին դեռ վստահ է եղել գալիք հաղթանակին, մինչդեռ իրականում պատերազմի ելքը, կարծես թե արդեն կանխորոշված է եղել։

Հաշվի առնելով հատուկ պայմանները, որոնցում ստեղծվել են քարոզչական նյութերը՝ զարմանալի չէ, որ դրանցից շատերը չափազանց դաժան են թվում ժամանակակից մարդկանց, ոմանք չափազանց նատուրալիստական կամ, ընդհակառակը, ծաղրանկարային բնույթ են կրել:

## Նախապատմություն
1930-ական թվականներին քարոզչությունն օգտագործվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին միացած երկրների մեծ մասի կողմից։ Քարոզչությունը տարբեր հռետորաբանությամբ և մեթոդաբանությամբ է կատարվել՝ թշնամուն վիրավորելու և պատերազմում ներքին ջանքերը արդարացնելու և խրախուսելու համար: Ընդհանուր թեմա է եղել այն պատկերացումը, որ պատերազմը օտար ներխուժումից հայրենիքի պաշտպանության համար է։

Նացիստական ​​կուսակցության քարոզիչ Յոզեֆ Գեբելսը մի անգամ իր օրագրում գրել է՝

«Քարոզչության էությունը կայանում է նրանում, որ պետք է մարդկանց գրավել մի գաղափարի մեջ այնքան անկեղծ, այնքան կենսական, որ ի վերջո նրանք լիովին ենթարկվեն դրան և այլևս չկարողանան փախչել դրանից»:

## Խորհրդային քարոզչություն
1933-1941 թվականներին Նացիստական Գերմանիայի կերպարը մի քանի անգամ ենթարկվել է փոխակերպումների։ Օրինակ 1933 թվականից մինչև 1939 թվականի օգոստոսը Գերմանիայի պատկերը եղել է որպես թշնամի նացիստական պետության և գերմանական ժողովրդի բաժանմամբ (ոչ նույնականացված), 1939 թվականի օգոստոսից մինչև 1941 թվականի մայիս-հունիսը եղել է հականացիստական և հակաֆաշիստական շեշտադրումների վերացում, 1941 թվականի մայիսից մինչև 1941 թվականի հունիսի 22-ը նացիստական Գերմանիայի պատկերը եղել է որպես հիմնական թշնամական և պոտենցիալ հակառակորդ՝ նախապատերազմական պայմաններում:

Այդ գործունեությունն իրականացրել են Համամիութենական կոմկուսի (բոլշևիկներ) Կենտկոմի քարոզչության և ագիտացիայի տնօրինությունը և Կարմիր բանակի գլխավոր քաղաքական տնօրինության թշնամական զորքերի հետ աշխատանքի վարչությունը։

Պարբերական մամուլը խորհրդային քարոզչության առաջատար ձև է եղել, որն արտացոլել է ինչպես պաշտոնական իշխանությունների տեսակետները, այնպես էլ զանգվածային տրամադրությունները: Խորհրդային քարոզչության արդյունքում ձևավորված թշնամու կերպարը եղել է ի դեմս Գերմանիայի, նացիստական վերնախավի և նացիզմի, բայց ոչ գերմանական ժողովրդի, ինչը կարևոր գործոն է եղել ԽՍՀՄ-ի բարոյական և քաղաքական նախապատրաստման գործում: Խորհրդային քարոզչության էական բաղադրիչը ռասիզմի, նացիզմի, հակասեմականության և շովինիզմի կտրուկ մերժումն է եղել՝ որպես արժեքային շեշտադրումների համընդհանուր բաղադրիչի դրսևորում։

Պատերազմի տարիներին բազմաթիվ խորհրդային արվեստագետներ տարբեր հանրապետություններից զբաղվել են քարոզչական պաստառների ստեղծմամբ (Իրակլի Տոլիձե)։ Յուրաքանչյուր տարածաշրջանում հրապարակվել են քարոզչական նյութեր՝ հատուկ մտածելակերպի և առաջնագծի զինվորներին տրամադրվող օգնության տեսակի ճշգրտումներով («Ավելի շատ ձուկ ճակատի համար», Լև Գաբիշև, Յակուտսկ):

### Ուղղվածություն սեփական բնակչությանն ու բանակին
Քարոզչությունը պատերազմող պետության ուժային ազդեցության հակառակ կողմն է եղել, որը միաժամանակ զինված առճակատում է կատարել ճակատում և ապահովել է թիկունքի արդյունավետ գործունեությունը։ Պատերազմի բռնկումով դրան ներքաշված երկրների բնակիչները բախվել են իրենց առողջությունն ու կյանքը կորցնելու, սպառման մակարդակի կտրուկ անկման և իրենց ծանոթ սոցիալական միջավայրի ոչնչացման վտանգի առաջ: Քարոզչական աշխատանքը նպատակ է ունեցել նվազեցնել սոցիալական սթրեսի մակարդակը, նպաստել բանակում բարոյականության բարձրացմանը և թիկունքում արդյունավետության բարձրացմանը: Այս տեսակի գրեթե բոլոր նյութերը պայմանականորեն կարելի է բաժանել երկու կատեգորիայի՝ «մեր սեփականը» և թշնամիներին պատկերող։

«Մեր յուրայինները» քարոզչական նյութերում ներկայացված են որպես ուժեղ, ինքնավստահ մարդիկ։ Որպես կանոն լայնորեն օգտագործվում են պետական խորհրդանիշների, քաղաքական առաջնորդների, հայտնի պատմական դեմքերի (սովորաբար կապված ռազմական պատմության հետ) պատկերները։ Պատերազմն ինքնին նման նյութերում արդարացի է թվում՝ պայմանավորված ազգային կարևոր խնդիր լուծելու անհրաժեշտությամբ (օրինակ՝ «Եվրոպական քաղաքակրթությունը բոլշևիզմից փրկելը» կամ «սոցիալիստական հայրենիքը նացիստական զավթիչներից պաշտպանելը»)։ Ժողովուրդը հանդես է եկել որպես միասնական ու անպարտելի ուժ։ Քարոզչական նյութերում ռազմաճակատում լինելը կապված չէ վտանգի հետ։

Ռազմական հաջողությունները լայնորեն օգտագործվել են քարոզչական նպատակներով։ Սովինֆորմբյուրոյի ամենօրյա զեկույցներում մանրամասն նկարագրված են եղել խորհրդային ստորաբաժանումների հաջող գործողությունները՝ թվարկելով թշնամուց հետ գրավված գրեթե բոլոր բնակավայրերը։ Մեծ ուշադրություն է դարձվել հակառակորդի կորուստների նկարագրությանը, կիրառվել է հակառակորդի ցածր մարտական ոգու մասին գերի ընկած «ականատեսների» ցուցմունքները վերապատմելու պրակտիկան։

Լույս է տեսել «Կարմիր բանակի ագիտատորի բլոկնոտան»՝ Խորհրդային բանակի և նավատորմի գլխավոր քաղաքական տնօրինության զանգվածային արտադրության ամսագիր՝ բանակի և նավատորմի ագիտատորներին օգնելու համար: Հրապարակվել է նյութեր առջևում և թիկունքում խորհրդային մարդկանց սխրագործությունների մասին։ Լույս է տեսել 1942 թվականի օգոստոսից՝ ամիսը երկու անգամ։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին «Ագիտատորի նոթատետրը» լույս է տեսել ռուսերեն, ադրբեջաներեն, հայերեն, վրացերեն, ղազախերեն, ուզբեկերեն և թաթարերեն լեզուներով։ Հիմնական առաջադրանքները՝ բացատրել ԽՄԿԿ և խորհրդային կառավարության քաղաքականությունը զինված ուժերի կառուցման հարցերում, խթանել սովետական ժողովրդի և նրա զինված ուժերի հեղափոխական, մարտական և աշխատանքային ավանդույթները, բացատրել ռազմական երդման և կանոնակարգերի պահանջները, ընդհանրացնել բանակի և նավատորմի ագիտատորների փորձը:

ԽՍՀՄ-ում պատերազմի ժամանակ Ռուսական կայսրության պատմական ժառանգությունը, առաջին հերթին ռազմական է եղել, որը հետո սկսել է օգտագործվել քարոզչական նպատակներով: Բանակում վերստեղծվել է գվարդիան, Սուրբ Գեորգիի պարգևներն ու խորհրդանիշները, ինչպես նաև կադետական կորպուսը վերադարձել է փոփոխված ձևով: 1943 թվականից սկսած սովետական զինվորականները սկսել են կրել ուսադիրներ և նոր մրցանակներ են մտցվել ի պատիվ պատմական ռուս զինվորական և ռազմածովային հրամանատարների՝ Ալեքսանդր Նևսկու, Ալեքսանդր Սուվորովի, Միխայիլ Կուտուզովի, Ֆեոդոր Ուշակովի և Պավել Նախիմովի։ Ռուս ժողովրդի հերոսական անցյալի մասին բրոշյուրներ են սկսել տպագրվել մեծ քանակությամբ։ Միևնույն ժամանակ, քարոզչությունը շրջվել է նաև քաղաքացիական պատերազմի ժամանակներում՝ ընդգծելով Կարմիր բանակի զինվորների սխրանքները և զուգահեռներ անցկացնելով Քաղաքացիական պատերազմի և զավթիչների դեմ պատերազմի միջև։

Եկեղեցին քարոզչական նպատակներով օգտագործելու փորձեր է կատարել։ 1943 թվականին երկար ընդմիջումից հետո թույլատրվել է Մոսկվայի նոր պատրիարքի ընտրությունը։ Եկեղեցու հայրենասիրական դիրքորոշումը լայնորեն արձագանք է ստացել մամուլում: Մասնավորապես լայնորեն հայտնի է դարձել այն փաստը, որ «Դմիտրի Դոնսկոյ» տանկային շարասյունը ստեղծվել է հավատացյալների միջոցներով։

### Թշնամիները քարոզչական նյութերում
[մինի|260x260փքս|[Փոստային նամականիշ|Նամականիշ «Գերմանական զորքերի պարտությունը Մոսկվայի մոտ»: Գերմանացի դիակապուտ՝ փաթաթված կանացի հագուստով և շարֆով՝ ցրտից պաշտպանվելու համար]]
մինի|260x260փքս|
Քարոզչական նյութերում թշնամիներին երբեմն ներկայացվում են որպես ողորմելի ու անօգնական, երբեմն՝ որպես անմարդկային հրեշներ։ Որոշ դեպքերում քարոզչական նյութի կենտրոնական օղակը ոչ թե թշնամին է, այլ նրա գործողությունների անմարդկայնությունն ու ապակառուցողականությունը։ Դա պայմանավորված է զինվորների մեջ թշնամու վախը միաժամանակ ճնշելու, նրանց մեջ վճռականություն սերմանելու և թշնամու կերպարն ապաանձնավորելու անհրաժեշտությամբ՝ այնպես անել, որ նրանք չընկալվեն որպես մարդ և ավելի հեշտ լինի կրակել նրանց վրա։ Որպես կանոն նման նյութերը պարունակում են սեփական երկիրը, սեփական տունը պաշտպանելու, ինչպես նաև վրեժխնդրության դրդապատճառներ։

Թշնամական պետության քաղաքական առաջնորդների կերպարները հաճախ օգտագործվել են ոչ շողոքորթ կերպով։ Քարոզչական ֆիլմերում թշնամու զինվորների մարտական և անձնային որակներն ամենից հաճախ բնութագրվել են որպես շատ ցածր։ Հաճախ նրանք հայտնվում են լկտի ու հիմար կերպարով, բայց մարտերում վախկոտություն են ցուցաբերում։ Նման ֆիլմում թշնամուն շատ հեշտ է սպանել։ Օրինակ՝ խորհրդային «Երկու մարտիկ» (1943) ֆիլմի վերջին դրվագում երկու գլխավոր հերոսներն ազատորեն կրակում են գերմանացիների շարասյուների վրա։

### Հակաքարոզչություն
Այն ծառայել է հակառակորդի քարոզչական հարձակումները և գործողությունները ետ մղելուն, մերժում է թշնամու կողմից քարոզչական նպատակներով տարածվող լուրերն ու շահարկումները և պնդում թշնամու դիրքորոշման թուլությունը, կեղծիքը և սխալ լինելը:

### Քարոզչություն չեզոք երկրներում
Ստալինի հրամանով 1940 թվականի վերջին Կոմինտերնը և Բուլղարական կոմունիստական կուսակցությունը Բուլղարիայում սկսել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ամենամեծ և ամենահաջող քարոզչական արշավներից մեկը՝ Սոբոլևի գործողությունը ( ): Դրա նպատակն է եղել ճնշում գործադրել Բուլղարիայի վարչապետ Բոգդան Ֆիլովի և Բուլղարիայի ցար Բորիս III-ի կարծիքների վրա, որպեսզի նրանք ընդունեն Բուլղարիայի հետ փոխօգնության պայմանագիր կնքելու ԽՍՀՄ առաջարկը։ Սոբոլևի ակցիայի ժամանակ կուսակցության ակտիվիստները, «Զվենո» քաղաքական շրջանակի իրենց դաշնակիցների աջակցությամբ հասել են հարյուրավոր կոչերի, հեռագրերի և կոչերի ուղարկմանը: Դրանցում բուլղարական ողջ հասարակության ներկայացուցիչները՝ բանվորներ, գյուղացիներ, մտավորականներ, ավագ դպրոցի աշակերտներ, ուսանողներ և այլն կոչ են արել Ազգային ժողովին, Բուլղարիայի կառավարությանը և ցար Բորիս III-ին ընդունել ԽՍՀՄ առաջարկը։ Հավաքված ստորագրությունների թվի գնահատականները տատանվել  են 340,000-ից մինչև մեկուկես միլիոն:

### Քարոզչություն «թշնամու ճամբարում»
Հակառակորդի դեմ քարոզչական աշխատանքն ուղղված է եղել նրա մարտական ոգու թուլացմանը, ստիպելով նրան հրաժարվել զինված պայքարի շարունակությունից և հակված լինել հանձնվելու և թշնամուն բարոյալքելու գործընթացին։ Այդ նպատակով կուսակցությունները բարձրախոսներով հեռարձակել են քարոզչական հաղորդումներ առաջնագծում, երբեմն դրանք փոխարինելով երաժշտությամբ: Քարոզչական տպագիր նյութերը (թռուցիկներ, որոնք նաև գրավելու «անցում» էին) նետվել են հակառակորդի ստորաբաժանումների դիրքեր։ Ամենից հաճախ նման նյութերը պարունակել են դիմադրության վտանգի կամ անօգուտության գաղափարը: Քարոզիչները թշնամու զինվորներին հայտնել են, որ նրանք գտնվում են ծանր վիճակում, մահվան անմիջական վտանգի տակ են և որ թիկունքում ընտանիք ունեն, որոնք սպասում են իրենց ողջ և առողջ վերադարձին։

Հաճախ որպես դիմադրությունից հրաժարվելու դրդապատճառ առաջարկվել է զինվորի պաշտպանած երկրում քաղաքական ռեժիմի «ոչ կոռեկտության» մասին թեզը։ Հանձնվելու դեպքում հակառակորդը խոստացել է արժանապատիվ, եթե ոչ շքեղ պահման պայմաններ մինչև պատերազմի ավարտը։ Բազմաթիվ տպագիր քարոզչական նյութեր նախագծված են եղել որպես «գերության անցումներ», որոնց գաղափարն այն է եղել, որ հանձնվող զինվորը պետք է նման թռուցիկ նվիրեր թշնամու բանակի առաջին զինվորին, ում տեսել էր։ Հաճախ թշնամու համար քարոզչական նյութեր են ստեղծվել կոլաբորացիոնիստական կազմակերպությունների անունով, ինչպիսիք են «Ռուսական ազատագրական բանակը» կամ «Ազատ Գերմանիան»։

### Կոալիցիոն դաշնակիցներին նվիրված քարոզչություն
Ընդհանուր թշնամու հետ պատերազմի ժամանակ արևմտյան երկրների և Խորհրդային Միության միջև տարաձայնությունները մի կողմ են դրվել։ Դաշնակիցները, ինչպես իրենց իսկ մարտիկները՝ պատկերված են եղել ուժեղ, խիզախ և ինքնավստահ: Հաճախ առաջին պլան են մղվել հանուն խաղաղության և ազատության ընդհանուր պայքարի թեզերը՝ զինակից ժողովուրդների մասին։ «Կոմունիստական սպառնալիքի» և «համաշխարհային իմպերիալիզմի» մասին քարոզչական պիտակները, որոնք պատերազմի ժամանակ փոխարինվել են «բարեկամական» քարոզչությամբ, պատերազմից անմիջապես հետո դարձել են պահանջարկ, իսկ ռուս օդաչուն, որը ցույց է տվել, թե ինչպես է ռուս օդաչուն ձեռքը սեղմում բրիտանացի օդաչուի հետ Գերմանիայի երկնքում՝ դարձել է անախրոնիզմ և հետագայում դիտորդի կողմից կարող էր ընկալվել ավելի շուտ տարօրինակ կերպով:

### Հայտնի ստեղծագործություններ
* «Ջեյմս Քենեդի»՝ խորհրդային երգ բրիտանացի դաշնակիցների մասին
* Վասիլի Լեբեդև-Կումաչի «Священная война» երգը (հրապարակվել է 1941 թվականի հունիսի 24-ին «Իզվեստիա» թերթում)
* Կոնստանտին Սիմոնովի «Սպանի՛ր նրան» բանաստեղծությունը («Եթե քո տունը թանկ է քեզ համար...»)
* Գրքույկ «Մենք ատում ենք՝ Մենք վրեժ ենք լուծում», 1942 թվական

## Հակահիտլերյան կոալիցիայի երկրների քարոզչություն
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը քարոզչական արշավներում թշնամու կերպարի ներկայացման ամենավառ օրինակներից է։ Պետությունների և ժողովուրդների ճակատագիրը, ինչպես նաև ողջ մարդկության ապագան կախված է եղել նրանից, թե ինչպես քաղաքական գործիչները և նրանց քարոզիչները կարող էին ներկայացնել իրենց հիմնական ռազմական, քաղաքական և գաղափարական հակառակորդներին, միտումնավոր խեղաթյուրելով նրանց կերպարը, ընդգծելով այդ կերպարի բացասական հատկությունները, դրդելով մարդուն պաշտպանել ոչ միայն իր երկրի շահերը, այլև որոշակի գաղափարախոսություն: Այս առումով բացառություն չեն եղել հակահիտլերյան կոալիցիայի դաշնակիցների քարոզչական արշավները, որոնցում պաստառները ակտիվորեն օգտագործվել են որպես թշնամու կերպարը ներկայացնելու հիմնական գործիք:

Դաշնակիցների քարոզչության մեջ թշնամու կերպարի տեսողական ներկայացումը վերլուծելիս առանձնանում են հետևյալ հատկանիշները՝

* **Թշնամու, հատկապես նացիստների իշխող վերնախավի զոոմորֆ պատկերը**: Այս հատկանիշը բնորոշ է Մեծ Հայրենական պատերազմի ժամանակների խորհրդային պաստառների մեամասնությանը և ուղղված է ԽՍՀՄ քաղաքացու և Կարմիր բանակի զինվորի մոտ Հիտլերի և նացիստների նկատմամբ նողկանքի զգացում առաջացնելուն: Այն տեխնիկան նպատակ է ունեցել ներկայացնել օկուպանտներին որպես հրեշներ, որոնք չեն կարող ցուցաբերել մարդկային հատկություններ: Այդ կերպ արդարացվել է նրանց նկատմամբ ոչ մարդկային վերաբերմունքը և մերժվել է թշնամու նկատմամբ ցանկացած համակրանք։
* **Կադրում գտնվող օբյեկտի մասշտաբի փոփոխություն և որոշակի տարրերի չափազանցվածություն ու թերագնահատում։** Այս հատկանիշը բնորոշ է գրեթե ցանկացած տեսողական քարոզչության: Քարոզիչները հակամարտությունում այս կամ այն ​​կողմին ցույց են տալիս որպես չափազանց ուժեղ կամ չափազանց թույլ: Անհատականությունները (կզած և թզուկ Հիտլերի և նրա կողքին հսկայական մարտիկի կերպարը), առարկաները (սարքավորումներ, զենքեր) և աշխարհագրական չափսեր (երկրի չափը կարող էր փոփոխվել՝ զինվորի մեջ հաղթանակի մոտեցման զգացում ներշնչելու նպատակով)։
* **Հատուկ շեշտադրում թշնամու մեծ կորուստների վրա:** Քարոզչական պաստառների վրա թշնամին հաճախ պատկերվել է կամ արդեն պարտված, կամ պարտությանը մոտ վիճակում։
* **Գունային հակադրության օգտագործում:** Բացի մասշտաբից, թշնամու կերպարի տարրերի տեսողական ցուցադրման մեջ հաշվի է առնվել նաև գունային հակադրությունը։ Այսպիսով ի տարբերություն պայծառ (կարմիր, սպիտակ) դաշնակից զորքերի, թշնամու ուժերն ու անհատները ամենից հաճախ խավար են պատկերվել, կամ մռայլ գունային երանգներով։
* **Պատմական այլաբանությունների առկայություն և անցյալի պատմական փորձի անդրադարձ:** Հիմնական հակառակորդի կերպարը նվաստացնելու համար հակահիտլերյան կոալիցիայի քարոզիչների կողմից օգտագործվող հիմնական տեխնիկաներից մեկը եղել է նրան երկրի անցյալից արդեն պարտված թշնամիների հետ հավասարեցնելը։
* **ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի քարոզչության մեջ ակտիվորեն օգտագործվել է քրիստոնեության՝ որպես ֆաշիզմին հակադրվող կրոնի կերպարը:** Տվյալ դեպքում «բարիները», ի դեմս արևմտյան դաշնակիցների պաշտպանել են քրիստոնեական հումանիզմը «չարի ուժերի» (գերմանական նացիզմ) ոտնձգություններից։ Պաստառի այս թեմայի հիմքում ընկած է այն պնդումը, որ աշխարհի ժողովուրդների դեմ այդքան հանցագործություններ կատարած և ավելի մեծ վայրագություններ ծրագրած նացիստները ոչ մի կերպ չեն կարող քրիստոնյա ճանաչվել: Կարելի է տեսնել, որ քրիստոնեության մեջ բարու և չարի ճակատամարտի պատկերը փոխանցվում է արևմտյան դեմոկրատիաների և նացիզմի բախմանը։ Օրինակ՝ պատերազմի ժամանակ բրիտանական պաստառում պատկերված է քրիստոնեական խաչ, որը հակադրվում է նացիստական ​​սվաստիկային։ Միևնույն ժամանակ խաչը քողարկում է սվաստիկան (որը պատկերված է ավելի փոքր չափերով)՝ դիտողին փոխանցելով այն միտքը, որ քրիստոնեությունը անպայման հաղթելու է նացիզմի հետ գլոբալ այս դիմակայությունում։ Պաստառը նպատակ է ունեցել ազդել Աստծուն հավատացող զինվորների վրա՝ ցույց տալով նրանց, որ նացիզմը համարժեք է Նեռին, աշխարհին միայն չարիք է բերել և հետևաբար պետք է հաղթել՝ հանուն քրիստոնեական հավատքի: Թոմաս Հարթ Բենթոնի 1943 թվականի ամերիկյան պաստառը նույնպես կոչ է անում քրիստոնեության ճակատամարտին «համաշխարհային չարիքի» հետ: «Կրկին» պաստառում հեղինակը ցանկացել է ցույց տալ, որ քրիստոնեական կրոնի արժեքները վտանգված են «նացիստական ​​ժանտախտի» տարածման պատճառով։ Պաստառի վրա պատկերված են գերմանացի զինվորներ, որոնք նիզակով խոցում են խաչված Քրիստոսի մարմինը և գերմանական ռազմական ինքնաթիռը օդից կրակում է նրա վրա՝ անձնավորելով նացիստների կողմից բարոյական բոլոր չափանիշներն ու քրիստոնեական էթիկայի ոտնահարումը։ Նացիստական ​​Գերմանիան ամբողջ ազգեր ոչնչացնելու իր գործողություններով մարտահրավեր է նետում Քրիստոսին և քրիստոնեական կրոնին, ինչը պաստառի հեղինակի կարծիքով պետք է դադարեցվի։ Ինչպես բրիտանական պաստառը, այնպես էլ ամերիկյանը ուղղված է կրոնական զինվորներին, բայց ավելի վառ այլաբանություն է օգտագործում, քան սիմվոլների համադրումը։ Այս պաստառը շահագործում է մի ամբողջ աստվածաշնչյան պատմություն: Խորհրդային Միությունը գաղափարական նկատառումներից ելնելով՝ չէր կարող օգտագործել քրիստոնեության կերպարը որպես հումանիստական ​​կրոն, որը հակադրվել է նաև «նացիստական ​​բարբարոսությանը»։ Խորհրդային քարոզիչները հիմնականում դիմել են կոմունիստական ​​խորհրդանիշների և պատկերների օգտագործմանը, ինչպես նաև անդրադարձել են ռուսական պատմությանը՝ չշոշափելով ուղղափառ թեմաները։

Ամենահաջող քարոզչական արշավներից մեկը սկսել է BBC-ն 1941 թվականի հուլիսին։ Բելգիայի արդարադատության նախկին նախարար և BBC-  բելգիական հեռարձակման բաժնի ղեկավար Վիկտոր դե Լավելեն կոչ է արել օկուպացված Բելգիայի բնակիչներին օգտագործել V տառը որպես միավորող խորհրդանիշ, քանի որ այն սկսվում է ֆրանսերեն «victoire» (հաղթանակ) բառից, ֆլամանդերեն և հոլանդերեն «vrijhei»d (ազատություն) և իհարկե, նաև անգլերեն «victory» (հաղթանակ) բառից: Նացիստների կողմից օկուպացված ողջ Եվրոպայում մարդիկ նկարել են «V» տառը և այն կտկտացրել Մորզեի կոդով՝ օկուպանտների նկատմամբ հաղթանակի նկատմամբ իրենց հավատը ցույց տալու համար: 1941 թվականի հուլիսի 19-ին Ուինսթոն Չերչիլը իր ելույթում հավանություն է տվել այդ գաղափարին և այդ ժամանակվանից սկսել  իր մատներով V նշան ցուցադրելը: Երգիծանքը լայնորեն կիրառվել է նաև քարոզչության մեջ։ Օրինակ՝ 1941 թվականին կինոռեժիսոր Չարլզ Ռիդլին «Ես և իմ ընկերուհին» մյուզիքլից հայտնի պարային մոտիվը կցել է «Կամքի հաղթանակը» ֆիլմում նացիստների երթի կադրերի հետ: Օգտագործվել է նաև կադրի հաճախություն, որը նացիստներին ներկայացրել է որպես համր կինոյի լավագույն ավանդույթների կոմիկական կերպարներ։

1941 թվականի հունիսին Բրիտանիան պատերազմել է գրեթե միայնակ մեկ տարի և ունեցել է Միացյալ Նահանգների աջակցության խիստ կարիքը, որը չեզոք է մնացել տվյալ պահին: Ուստի ամերիկյան հասարակական կարծիքի վրա ազդելու համար բոլոր միջոցներն օգտագործվել են, այդ թվում՝ ապատեղեկատվությունը։ Օրինակ՝ բրիտանացի գործակալ Ուիլյամ Սթիվենսոնը, որը աշխատել է Միացյալ Նահանգներում՝ կեղծել է գերմանական քարտեզը, որտեղ երևացել է Հարավային Ամերիկան գրավելու Հիտլերի ծրագիրը: Ըստ այս քարտեզի՝ մայրցամաքում պետք է մնային հինգ խոշոր տարածքային միավորներ, որոնք լիովին ենթարկվել են Գերմանիային և նրա դաշնակիցներին: 1941 թվականի հոկտեմբերի 27-ին ԱՄՆ նախագահ Ֆրանկլին Ռուզվելտը նշել է այս քարտեզը մի ելույթում, որը համոզել է ամերիկացիներին, որ Հիտլերն անմիջական վտանգ է ներկայացնում նաև Միացյալ Նահանգների համար։ Արդյունքում, մինչև 1941 թվականի նոյեմբերը ամերիկացիների 68%-ը կարծել է, որ ավելի կարևոր է հաղթել Գերմանիային, քան չեզոք մնալ։

; Հայտնի գործեր

Պատկեր:Poster_russian.jpg|link=Файл:Poster_russian.jpg|alt=Плакат западных союзников «Русский — это твой друг. Он сражается за свободу»|Արևմտյան դաշնակիցների պաստառը՝ «Ռուսը քո ընկերն է, նա պայքարում է ազատության համար»
Պատկեր:Ww2_poster_oct0404.jpg|link=Файл:Ww2_poster_oct0404.jpg|alt=Плакат западных союзников с изображением А. Гитлера «Поймаем его со спущенными штанами» (использована игра слов pants-panzers)|Արևմտյան դաշնակիցների պաստառը, որտեղ պատկերված է Ադոլֆ Հիտլերը
Պատկեր:Victory^-And_Non-Stop_Work_Will_Speed_it^_-_NARA_-_534416.tif|link=Файл:Victory^-And_Non-Stop_Work_Will_Speed_it^_-_NARA_-_534416.tif|alt=«V за победу и безостановочная работа приблизит её», плакат США|«V for Victory and Non-stop Work Will Bring It Nearer» ԱՄՆ պաստառ
1942 թվականի փետրվարի 19-ին տեղի է ունեցել «Եթե օրը» միջոցառումը, որը նմանակել է Կանադայի Վինիպեգ քաղաքում և նրա հարակից տարածքներում նացիստական Գերմանիայի ներխուժումն ու օկուպացումը։ «Եթե օրը» ներառել է բեմադրված մարտ Կանադայի զորքերի և գերմանացի զինվորների հագուստով կամավորների միջև, «նացիստների կողմից» քաղաքային հայտնի քաղաքական գործիչների կալանքը, քաղաքում «նացիստական ռեժիմի» հաստատումը և ռազմական շքերթը: Միջոցառումը նվիրված է եղել պատերազմի համար դրամահավաքին։

Կապիտան Ամերիկան հայրենասիրական կերպար է, որը ստեղծվել է (կոմիքսներում) և հաճախ պատկերվել է որպես Հիտլերի և նրա դաշնակից ուժերի դեմ կռվող կերպար։

## Նացիստական քարոզչություն
աջից|մինի|281x281փքս|Գերմանական պաստառ ուկրաիներեն «Հիտլեր՝ փրկիչ»

### Ուղղվածություն սեփական բնակչությանն ու բանակին
Գեբելսի մշակած հայեցակարգի հիմքում ընկած է եղել ռադիոյի միջոցով տեղեկացնելն ու Ռայխի բնակչության վրա ազդելը, համապատասխանաբար գրեթե յուրաքանչյուր գերմանական ընտանիք ունեցել է ռադիոընդունիչ:

Պատերազմի տարիներին թողարկվել է 150-180 քարոզչական ֆիլմ (ընդհանուր մոտ 1300-ից)։ Կինոթատրոններում յուրաքանչյուր նիստից առաջ անցկացվել է «Die Deutsche Wochenschau» քարոզչական լրահոսի ցուցադրություն (պարտադիր, անհնար է բաց թողնել)՝ պատերազմի սկզբին այն տևել է 10-15 րոպե, վերջում՝ արդեն կես ժամ։

Ամերիկային պատերազմ հայտարարելու պատճառները բացատրող քարոզչական ֆիլմերում (և Հիտլերի ելույթներում) զուգահեռներ են անցկացնում նրա և Սովետների «հրեական» կառավարության միջև, նրա մայրաքաղաքի հրեական բնույթը, նրա քաղաքականության հուդա-բոլշևիկյան կողմնորոշումը (ուղղված երրորդ երկրներին կլանելուն), ինչպես նաև նախագահ Ռուզվելտին հրեա ցուցադրելու համար։ Միացյալ Նահանգները ներկայացվել է որպես ցածր բարոյականության երկիր, իսկ նրա քաղաքացիների հարստության հիմնական աղբյուրը բորսայում խաղալն է եղել:

1940-ականներին նացիստները նկարահանել են մի շարք կեղծ վավերագրական ֆիլմեր՝ փորձելով հրեաներին ներկայացնել բացասական լույսի ներքո և դրանով իսկ արդարացնել «Վերջնական լուծումը»: Մասնավորապես մեծ քանակությամբ բեմադրված ֆիլմերի կադրեր են նկարահանվել Վարշավայի գետտոյում (հետագայում այն հայտնաբերվել է արխիվներում, խմբագրվել և ուղեկցվել «Չավարտված ֆիլմ» ֆիլմում մեկնաբանությամբ): «Ֆյուրերը հրեաներին քաղաք է տալիս» ֆիլմը նկարահանվել է Թերեզինի գետտոյում և մի քանի անգամ ցուցադրվել Կարմիր Խաչի ներկայացուցիչներին (ֆիլմի ռեժիսոր Կուրտ Գերրոնը հետագայում մահացել է մահվան ճամբարում)։

;; Հայտնի ցուցահանդեսներ և իրադարձություններ

* «Խորհրդային դրախտ» ցուցահանդես (1942)

մինի|200x200փքս|Գերմանական հակախորհրդային թռուցիկ, որը պարունակում է կեղծ տեղեկություններ Ստալինի Կույբիշև (Սամարա) փախուստի մասին:
աջից|մինի|283x283փքս|Գերմանական քարոզչական թռուցիկի առջևի կողմը՝ «Ծեծեք հրեա քաղաքական սպային, նրա դեմքը աղյուս է խնդրում»։

### Ուղղվածություն թշնամու բանակին
Առաջնագծում լայնորեն օգտագործվել են բարձրախոսների շչակ սարքերը, իսկ թռուցիկներ բաժանելու համար օգտագործվել են քարոզչական ռումբեր, արկեր և հրթիռային ականներ: Երրորդ Ռեյխի՝ ԽՍՀՄ-ի համար նախատեսված թռուցիկները հիմնականում տարածվել են Լուֆթվաֆե ինքնաթիռներով։

Ակտիվորեն օգտագործվել են թշնամու նշանակալի գործիչների գերեվարման կամ մահվան փաստերը (գերմանական թռուցիկներ Յակով Ջուգաշվիլիի, Ստալինի որդու, Խրուշչովի որդի Լեոնիդի, խոշոր ռազմական ղեկավարների հետ), այդ թվում՝ նյութերի կեղծման տարրեր (լուսանկարներ, հայտարարություններ և այլն):

Չգրավված տարածքում լուրերի տարածում, թե «հրեաները չեն կռվում», որ նրանք ճակատում չեն, որ նրանք բոլորը տեղավորվել են թիկունքում, մատակարարման մեջ և այլն։

### Քարոզչություն օկուպացված տարածքներում
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ թշնամու տարածքի մեծ, բազմազան, խիտ բնակեցված տարածքների երկարաժամկետ օկուպացիան իրականացվել է միայն մեկ կողմից՝ Գերմանիայի և նրա դաշնակիցների: Այդ հարցում հենց Գերմանիայի փորձն է ամենաշատը հետաքրքրում: Քանի որ գերմանացիները տարբեր շահեր են ունեցել օկուպացված տարբեր տարածքներում, համապատասխանաբար տարբեր են եղել նաև ենթակա երկրների կառավարման մեթոդները և կիրառվող քարոզչական տեխնիկան։ Այսպիսով գրավված Սկանդինավիայի բնակիչները համարվել են «արիացիներ», Ռայխի լիիրավ քաղաքացիներ, որոնք պետք է ակտիվ մասնակցություն ունենան նրա գործերին:

Քաղաքականությունն արևելքում՝ Լեհաստանում և Խորհրդային Միության գրավված շրջաններում այլ է եղել։ Քանի որ սլավոնները համարվել են ստորադաս ռասա՝ երկարաժամկետ հեռանկարում նախատեսվել է նրանց ոչնչացումը կամ գերմանացումը։ Որպես առաջին քայլ այս ուղղությամբ աշխատանքներ են տարվել ազգային ամենաուժեղ մշակույթները ոչնչացնելու և մարդկանց միավորելու ուղղությամբ։ Քարոզչական տեսակետից դա նշանակել է սիրաշահել ազգային շարժումների հետ և քաղաքացիներին իրար դեմ հանել։ Այդ նպատակով ստեղծվել են ազգային նախակառավարական ինստիտուտներ (գրեթե ամբողջովին անզոր, օրինակ՝ Բելառուսի Կենտրոնական խորհուրդ, Ուկրաինայի ազգային խորհուրդ, Ուկրաինայի ԿԿ), ազգային ռազմական կազմավորումներ (Բելառուսի շրջանային պաշտպանություն, Կիևի Կուրեն և այլն), քարոզչական թանգարաններ (օրինակ՝ Անցումային շրջանի թանգարան-արխիվում տպագրվել է ազգային գրականություն և հակասեպտիկ գրականություն), թողարկել է «Հանուն հայրենիքի» թերթը (Ռիգա) կամ «Բիչ» ամսագիրը (Մինսկ)։ Ընդհանուր առմամբ ԽՍՀՄ օկուպացված տարածքում գերմանացիները բնակչության համար հրատարակել են գրեթե 300 թերթի վերնագիր, որոնցից շատերի տպաքանակը կազմել է հարյուր հազարավոր օրինակ։ Դրանք բոլորն էլ ակնհայտորեն քարոզչական բնույթ են կրել։

Միևնույն ժամանակ գերմանացիները փորձել են օկուպացված արևելյան տարածքներում ստեղծել այնպիսի զգացողություն, որ կյանքը շարունակվում է. կինոթատրոնները բաց են, թերթեր են տպագրվում, մշակութային միջոցառումներ են անցկացվում։ Բնակչությանը ասել են, որ բոլշևիկյան գիշատիչ ռեժիմը ընդմիշտ ավարտվել է, նրանց ցուցադրվել են ֆոտոմոնտաժներ, որոնցում գերմանացի զինվորները ենթադրաբար կեցվածք են ընդունել Մոսկվայում և Լենինգրադում: Լուրջ աշխատանք է տարվել Գերիլիայի աջակցությունը կանխելու ուղղությամբ։ Քարոզչական նյութերում պարտիզանները ներկայացվել են որպես գողեր և մարդասպաններ, իսկ նրանց հետ համագործակցությունը պատժվել է մահապատժով։ Առանձնահատուկ հիշատակման են արժանի քարոզչական արշավները, որոնք ապահովել են գրավյալ տարածքների բնակիչների վերաբնակեցումը Գերմանիայում։ Գերմանացիները ստեղծել և ցուցադրել են հատուկ ֆիլմեր, որոնցում առևանգվածներին խոստացել են դրախտային կյանք ռազմաճակատից հեռու։

Երբեմն մտավորականության աշխատանքն օգտագործվել է քարոզչական նպատակներով։ Օրինակ՝ հայտնի համագործակից Լիդիա Օսիպովան նկարագրել է մի դեպք, երբ գերմանացիները հանձնարարել են իր ամուսնուն հատուկ ուսումնասիրություն կատարել «բաղնիքի պատմության» վերաբերյալ՝

; Հայտնի ստեղծագործություններ

* Պատերազմի ժամանակ գերմանական ամենահայտնի թռուցիկներից է եղել «Ծեծե՛ք հրեա քաղաքական սպային, նրա դեմքը աղյուս է խնդրում»:

## Ծանոթագրություններ


## Տես նաև
* Մեր գործն արդար է
* Սպանի՛ր նրան
* Կուկրինիքսներ

## Գրականություն
* *Крысько В. Г.* — Секреты психологической войны (цели, задачи, методы, формы, опыт). Минск, 1999. Глава 10. Психологические операции в годы второй мировой войны
* *Фатеев А. В.* — Образ врага в советской пропаганде 1945—1954. — М.,1999
* *Григорьева О. И.* — Формирование образа Германии советской пропагандой в 1933—1941 гг.: Автореф. дис. канд. ист. наук. -М., 2008
* Директива СНК и ЦК ВКП(б) партийным и советским организациям прифронтовых областей и мобилизации всех средств на разгром фашистских захватчиков// КПСС в резолюциях и решениях съездов, конференций, пленумов ЦК. т. 7. 1938—1945. — М., 1985
* *Зульцман Р.* — Пропаганда как оружие в войне. В кн.: Итоги второй мировой войны. М.: Издательство иностранной литературы, 1957. Ст. 516—545
* *Полякова А. А. —* Пропаганда войны в кинематографе Третьего Рейха. — М., 2013, 2-е изд.

## Արտաքին հղումներ
* Հայրենական մեծ պատերազմի երրորդ ճակատի զենքերը
* Գերմանական քարոզչությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ. Հիմնական հատկանիշներ // 11/7/2018
* Ի՞նչ հանցագործությունների մեջ էր Գեբելսի քարոզչությունը մեղադրում Կարմիր բանակին: // 12.07.2020թ
* *Արուեվա Լ․Ն․* Ռուս ուղղափառ եկեղեցին Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ
* Կարմիր բանակը և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, թռուցիկներ (հոգեբանական պատերազմի ասպեկտ) // Բանակի անատոմիա
* «Դոկտոր Գեբելսի Հոլիվուդը» Էխո Մոսկվի հաղորդում «Հաղթանակի գինը» շարքից (3 սեպտեմբերի, 2011 թ.)
* Առասպել երկու. Գերմանական քարոզչությունն ավելի արդյունավետ էր, քան մերը «Յոթ առասպել Ստալինգրադի և գերմանական բանակի մասին» հոդվածից.
* Քարոզչական թռուցիկներ, Երրորդ Ռեյխի պաստառներ Ռուսաստանի և Ուկրաինայի տարածքում (նյութերի ընտրություն)
* Տարբեր շրջաններից հազվագյուտ խորհրդային ռազմական պաստառներ // Կոմերսանտ
* Ստալինի և դաշնակիցների գերմանական ծաղրանկարը

Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Քարոզչություն
Կատեգորիա:Քարոզչությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ