Վարքագծային տնտեսագիտություն

thumb|right|200px|Վարքագծային տնտեսագիտության հայեցակարգը մարդկանց վարքագծի և արարքների «շրմփոցի» վերաբերյալ հաճախ պատկերված է այս միզակապով` էմալի մեջ դաջված տնային ճանճի պատկերով. պատկերը «ստիպում է» օգտվողներին բարելավել իրենց նպատակը, ինչը նվազեցնում է մաքրման ծախսերը:**Վարքագծային տնտեսագիտություն**, ուսումնասիրում է հոգեբանական, ճանաչողական, զգացմունքային, մշակութային և սոցիալական գործոնների ազդեցությունը անհատների և հաստատությունների որոշումների վրա, և թե ինչպես են այդ որոշումները տարբերվում դասական տնտեսական տեսության կողմից ենթադրվող որոշումներից։

Վարքագծային տնտեսագիտությունը հիմնականում վերաբերում է տնտեսական գործակալների ռացիոնալության սահմաններին։ Վարքագծային մոդելները սովորաբար ներառում են հոգեբանության, նյարդաբանության և միկրոտնտեսական տեսության պատկերացումները։ Վարքագծային տնտեսագիտության ուսումնասիրությունը ներառում է, թե ինչպես են ընդունվում շուկայական որոշումները և մեխանիզմները, որոնք խթանում են հանրային ընտրությունը։

## Պատմություն
thumb|140px|Ադամ Սմիթ, «Ազգերի հարստությունը» (1776 թ.) և «Բարոյական զգացմունքների տեսությունը» (1759 թ.) աշխատությունների հեղինակ։

Վարքագծային տնտեսագիտությունն ի սկզբանե առաջարկվել է Ջոն Մորիս Քլարկի կողմից՝ Չիկագոյի համալսարանի պրոֆեսորադասախոսական կազմի կողմից, 1918 թվականի հունվարին քաղաքական տնտեսության ամսագրի (JPE) համարում «Տնտեսություն և ժամանակակից հոգեբանություն 1» վերնագրով հոդվածում։ Նախնական առաջարկը, որը նա արեց՝ ծնելով վարքագծային տնտեսագիտությունը, այն էր, որ տնտեսագետը կարող է փորձել անտեսել հոգեբանությունը, բայց նրա համար բացարձակ անհնարին է անտեսել մարդկային էությունը։ Փաստաթուղթը ներկայացրեց հետագա գաղափարներ, ինչպիսիք են «ցանկությունը որպես արձագանք խթանմանը», առաջարկելով, որ մարդիկ պետք է տնօրինեն իրենց եկամուտը այնքան տնտեսապես, որքան իր միջավայրն է սարքավորում և հնարավորություն է տալիս կառավարել այն։

Տնտեսագիտության դասական ժամանակաշրջանում միկրոէկոնոմիկան սերտորեն կապված էր հոգեբանության հետ։ Օրինակ, Ադամ Սմիթը գրել է «Բարոյական զգացմունքների տեսությունը», որն առաջարկում է անհատական վարքի հոգեբանական բացատրություններ, ներառյալ արդարության և արդարության մասին մտահոգությունները։ Ջերեմի Բենթամը շատ է գրել օգտակարության հոգեբանական հիմքերի մասին։ Այնուհետև, նեոկլասիկական տնտեսագիտության զարգացման ընթացքում, տնտեսագետները ձգտում էին վերափոխել կարգապահությունը որպես բնական գիտություն՝ վարքագիծը բխելով տնտեսական գործակալների էության վերաբերյալ ենթադրություններից։ Նրանք մշակեցին homo Economicus-ի հայեցակարգը, որի վարքագիծը սկզբունքորեն ռացիոնալ էր։ Նեոդասական տնտեսագետներն իրոք ներառել են հոգեբանական բացատրություններ. սա ճիշտ է Ֆրենսիս Էջվորթին, Վիլֆրեդո Պարետոյին և Իրվինգ Ֆիշերին։ **Տնտեսական հոգեբանությունը** ի հայտ եկավ 20-րդ դարում՝ Գաբրիել Տարդեի, Ջորջ Կատոնայի և Լասլո Գարայի աշխատություններում։ Սպասվող օգտակարության վարկածը և զեղչված օգտակար մոդելները սկսեցին ընդունելություն ստանալ՝ ստեղծելով որոշումների կայացման վերաբերյալ ստուգելի վարկածներ՝ հաշվի առնելով համապատասխանաբար անորոշությունը և միջժամանակային սպառումը։ Դիտարկված և կրկնվող անոմալիաները, ի վերջո, վիճարկեցին այդ վարկածները, և Մորիս Ալլեսի կողմից ձեռնարկվեցին հետագա քայլեր, օրինակ՝ Ալլայի պարադոքսը շարադրելով, որոշման խնդիր, որը նա առաջին անգամ ներկայացրեց 1953 թվականին, որը հակասում է սպասվող օգտակարության վարկածին։

1960-ականներին կոգնիտիվ հոգեբանությունը սկսեց ավելի շատ լույս սփռել ուղեղի վրա՝ որպես տեղեկատվության մշակման սարք (ի տարբերություն վարքագծային մոդելների)։ Այս ոլորտի հոգեբանները, ինչպիսիք են Ուորդ Էդվարդսը, Ամոս Տվերսկին և Դանիել Կանեմանը, սկսեցին համեմատել ռիսկի և անորոշության պայմաններում որոշումների կայացման իրենց ճանաչողական մոդելները ռացիոնալ վարքի տնտեսական մոդելների հետ։

Մաթեմատիկական հոգեբանությունն արտացոլում է վաղեմի հետաքրքրությունը նախապատվության անցողականության և օգտակարության չափման նկատմամբ։

### Նոբելյան մրցանակակիրներ
1978 թվականին Հերբերտ Սայմոնը արժանացել է Տնտեսագիտության Նոբելյան մրցանակի «տնտեսական կազմակերպություններում որոշումների կայացման գործընթացում իր առաջնահերթ հետազոտության համար»։ 2002 թվականին հոգեբան Դանիել Կանեմանը և տնտեսագետ Վերնոն Լ. Սմիթը արժանացել են Տնտեսական գիտությունների Նոբելյան մրցանակի։ Կանեմանը մրցանակին արժանացավ «տնտեսական գիտության մեջ հոգեբանական հետազոտություններից ինտեգրված պատկերացումներ ունենալու համար, հատկապես մարդկային դատողության և որոշումների կայացման վերաբերյալ անորոշության պայմաններում», իսկ Սմիթին շնորհվեց մրցանակը «լաբորատոր փորձերը որպես էմպիրիկ տնտեսական վերլուծության գործիք, հատկապես. այլընտրանքային շուկայական մեխանիզմների ուսումնասիրության մեջ»։ 2013 թվականին տնտեսագետ Ռոբերտ Ջ. 2017 թվականին տնտեսագետ Ռիչարդ Թալերը արժանացել է Տնտեսական գիտությունների Նոբելյան մրցանակին՝ «վարքագծային տնտեսագիտության մեջ ներդրած ավանդի և իր առաջնահերթ աշխատանքի համար՝ պարզելու, որ մարդիկ կանխատեսելիորեն իռացիոնալ են այնպիսի ձևերով, որոնք հակասում են տնտեսական տեսությանը»։ Կանեմանը և Տվերսկին 1960-ականների վերջին հրատարակեցին մոտ 200 աշխատություններ, որոնց մեծ մասը վերաբերում է հոգեբանական հասկացություններին, որոնք ազդում են վարքագծային ֆինանսների վրա։

## Սահմանափակ ռացիոնալություն
thumb|left|140px|Հերբերտ Ա. Սայմոն, 1975 թվականի Թյուրինգ մրցանակի և 1978 թվականի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր տնտեսագիտության ոլորտում։
Սահմանափակ ռացիոնալությունը այն գաղափարն է, որ երբ անհատները որոշումներ են կայացնում, նրանց ռացիոնալությունը սահմանափակվում է որոշման խնդրի լուծման հնարավորությամբ, նրանց ճանաչողական սահմանափակումներով և հասանելի ժամանակով։ Որոշումներ կայացնողներն այս տեսակետում հանդես են գալիս որպես բավարարողներ՝ փնտրելով ոչ թե օպտիմալ, այլ բավարար լուծում։

Հերբերտ Ա. Սայմոնը առաջարկել է սահմանափակ ռացիոնալությունը որպես որոշումների կայացման մաթեմատիկական մոդելավորման այլընտրանքային հիմք։ Այն լրացնում է «ռացիոնալությունը որպես օպտիմալացում», որը որոշումների կայացումը դիտարկում է որպես օպտիմալ ընտրություն գտնելու լիովին ռացիոնալ գործընթաց՝ հաշվի առնելով առկա տեղեկատվությունը։ Սայմոնն օգտագործեց մի զույգ մկրատի անալոգիան, որտեղ մի շեղբը ներկայացնում է մարդու ճանաչողական սահմանափակումները, իսկ մյուսը` «շրջակա միջավայրի կառուցվածքը», ցույց տալով, թե ինչպես են մտքերը փոխհատուցում սահմանափակ ռեսուրսների համար՝ օգտագործելով շրջակա միջավայրի հայտնի կառուցվածքային օրինաչափությունը։ Սահմանափակ ռացիոնալությունը ենթադրում է այն գաղափարը, որ մարդիկ ընդունում են դյուրանցումներ, որոնք կարող են հանգեցնել ոչ օպտիմալ որոշումների կայացման։ Վարքագծային տնտեսագետները ներգրավվում են որոշումների դյուրանցումների քարտեզագրման մեջ, որոնք գործակալներն օգտագործում են՝ օգնելու բարձրացնել մարդկային որոշումների կայացման արդյունավետությունը։ Սահմանափակ ռացիոնալությունը գտնում է, որ դերակատարները պատշաճ կերպով չեն գնահատում առկա բոլոր տարբերակները, որպեսզի խնայեն որոնման և քննարկման ծախսերը։ Քանի որ նման որոշումները միշտ չէ, որ ընդունվում են մեծագույն ինքնապարգևատրման իմաստով, քանի որ հասանելի է սահմանափակ տեղեկատվություն։ Փոխարենը գործակալները պետք է ընտրեն ընդունելի լուծումը։ Այս գաղափարի բուժումներից մեկը գալիս է Կաս Սանսթայնի և Ռիչարդ Թալերի «Նաջ» աշխատությունից։ Սանշտեյնը և Թալերը խորհուրդ են տալիս, որ ընտրության ճարտարապետությունը փոփոխվի մարդկային գործակալների սահմանափակ ռացիոնալության լույսի ներքո։ Սանշտեյնի և Թալերի լայնորեն մեջբերված առաջարկը հորդորում է, որ ավելի առողջ սնունդը տեղադրվի տեսողության մակարդակում՝ մեծացնելու հավանականությունը, որ մարդը կընտրի այդ ընտրությունը ոչ թե ոչ առողջարար տարբերակի։ Nudge-ի որոշ քննադատներ հարձակվել են այն մասին, որ ընտրության ճարտարապետության փոփոխումը կհանգեցնի նրան, որ մարդիկ ավելի վատ որոշումներ կայացնողներ կդառնան։

## Հեռանկարների տեսություն
thumb|200px|Դանիել Կանեման, 2002 թվականի տնտեսագիտության Նոբելյան մրցանակակիր։
1979 թվականին Կանեմանը և Տվերսկին հրատարակեցին հեռանկարային տեսություն. Ռիսկի տակ գտնվող որոշման վերլուծություն, որն օգտագործեց ճանաչողական հոգեբանությունը՝ բացատրելու տնտեսական որոշումների կայացման տարբեր շեղումները նեոդասական տեսությունից։ Կանեմանը և Տվերսկին, օգտագործելով հեռանկարային տեսությունը, որոշեցին երեք ընդհանրացումներ. օգուտները տարբեր կերպ են վերաբերվում, քան կորուստները, որոշակիորեն ստացված արդյունքները գերակշռվում են անորոշ արդյունքների համեմատ, և խնդրի կառուցվածքը կարող է ազդել ընտրությունների վրա։ Այս փաստարկները մասամբ ապացուցվեցին հարցման հարցի փոփոխությամբ, այնպես որ դա այլևս ոչ թե օգուտներ ձեռք բերելու, այլ կորուստներ կանխելու դեպք էր, և հարցվածների մեծամասնությունը համապատասխանաբար փոխեց իրենց պատասխանները։ Ըստ էության ապացուցում է, որ զգացմունքները, ինչպիսիք են կորստի վախը կամ ագահությունը, կարող են փոխել որոշումները՝ ցույց տալով որոշումների կայացման իռացիոնալ գործընթացի առկայությունը։ Հեռանկարների տեսությունն ունի երկու փուլ՝ խմբագրման փուլ և գնահատման փուլ։ Խմբագրման փուլում ռիսկային իրավիճակները պարզեցվում են՝ օգտագործելով տարբեր էվրիստիկա։ Գնահատման փուլում ռիսկային այլընտրանքները գնահատվում են՝ օգտագործելով տարբեր հոգեբանական սկզբունքներ, որոնք ներառում են.

***Հղման կախվածություն.** արդյունքները գնահատելիս որոշում կայացնողը հաշվի է առնում «հղման մակարդակը»։ Արդյունքներն այնուհետև համեմատվում են հղման կետի հետ և դասակարգվում են որպես «շահույթ», եթե ավելի մեծ է, քան հղման կետը, և «կորուստ», եթե հենակետային կետից փոքր է։
* **Կորուստից խուսափում.** կորուստներից ավելի շատ են խուսափում, քան համարժեք օգուտներ են փնտրում։ 1992 թվականի իրենց աշխատության մեջ Կանեմանը և Տվերսկին գտան, որ կորստի հակակրանքի միջին գործակիցը մոտ 2,25 է, այսինքն՝ կորուստները վնասում են մոտ 2,25 անգամ ավելի, քան համարժեք շահույթի պարգևը։
* **Ոչ գծային հավանականության կշռում.** որոշում կայացնողները գերակշռում են փոքր հավանականությունները և թերակշռում են մեծ հավանականությունները. սա առաջացնում է հակադարձ S ձևի «հավանականության կշռման ֆունկցիա»։
* **Նվազող զգայունությունը օգուտների և կորուստների նկատմամբ.** քանի որ օգուտների և վնասների չափը հղման կետի նկատմամբ մեծանում է բացարձակ արժեքով, որոշում կայացնողի օգտակարության կամ բավարարվածության վրա սահմանային ազդեցությունը նվազում է։

Հեռանկարների տեսությունն ի վիճակի է բացատրել այն ամենը, ինչ կարող են բացատրել երկու հիմնական գոյություն ունեցող որոշումների տեսությունը՝ ակնկալվող օգտակարության տեսությունը և աստիճանից կախված օգտակարության տեսությունը։ Ավելին, հեռանկարների տեսությունն օգտագործվել է այնպիսի երևույթների բացատրության համար, որոնք գոյություն ունեցող որոշումների տեսությունները մեծ դժվարությամբ են բացատրում։ Դրանք ներառում են աշխատուժի առաջարկի հետընթաց կորերը, գների ասիմետրիկ առաձգականությունը, հարկերից խուսափելը և բաժնետոմսերի գների և սպառման համատեղ շարժումը։

1992 թվականին Ռիսկի և անորոշության ամսագրում Կանեմանը և Տվերսկին ներկայացրել են հեռանկարների տեսության վերանայված ակնարկ, որը նրանք անվանել են կուտակային հեռանկարների տեսություն։ Նոր տեսությունը վերացրեց հեռանկարների տեսության խմբագրման փուլը և կենտրոնացավ միայն գնահատման փուլի վրա։ Դրա հիմնական առանձնահատկությունն այն էր, որ այն թույլ էր տալիս ոչ գծային հավանականության կշռում կուտակային եղանակով, որն ի սկզբանե առաջարկվել էր Ջոն Քվիգինի վարկանիշից կախված օգտակար տեսության մեջ։ Հոգեբանական գծերը, ինչպիսիք են չափից ավելի ինքնավստահությունը, պրոյեկցիոն կողմնակալությունը և սահմանափակ ուշադրության հետևանքները, այժմ տեսության մի մասն են։ Այլ զարգացումները ներառում են Չիկագոյի համալսարանում անցկացվող կոնֆերանսը, տնտեսագիտության եռամսյակային հանդեսի վարքագծային տնտեսագիտության հատուկ հրատարակությունը («Ամոս Տվերսկու հիշատակին») և Կանեմանի 2002 թվականի Նոբելյան մրցանակը «տնտեսական գիտության մեջ հոգեբանական հետազոտություններից ինտեգրված պատկերացումներ ունենալու համար, հատկապես. մարդկային դատողության և անորոշության պայմաններում որոշումների կայացման վերաբերյալ»։

Վարքագծային տնտեսագիտության հետագա փաստարկը վերաբերում է այն ազդեցությանը, որ անհատների ճանաչողական սահմանափակումները հանդիսանում են մարդկանց որոշումների ռացիոնալությունը սահմանափակող գործոն։ Սլոանը առաջին անգամ փաստարկեց դա իր «Սահմանափակ ռացիոնալություն» աշխատության մեջ, որտեղ նա հայտարարեց, որ մեր ճանաչողական սահմանափակումները որոշակիորեն ապագան կանխատեսելու մեր սահմանափակ կարողության հետևանքն են, ինչը խոչընդոտում է որոշումների ռացիոնալությանը։ Դանիել Կանեմանը հետագայում ընդլայնեց ճանաչողական կարողությունների և գործընթացների ազդեցությունը որոշումների կայացման վրա իր «Մտածում, արագ և դանդաղ» գրքում Քանեմանը խորացավ մտածողության երկու ձևերի մեջ՝ արագ մտածողությունը, որը նա համարում էր, որ «գործում է ինքնաբերաբար և արագ, քիչ կամ առանց ջանք ու իմաստ։ կամավոր վերահսկողություն»։ Ընդհակառակը, դանդաղ մտածողությունը ճանաչողական կարողությունների, ընտրության և կենտրոնացման բաշխումն է։ Արագ մտածողությունը օգտագործում է էվրիստիկա, որը որոշումների կայացման գործընթաց է, որը ձեռնարկում է դյուրանցումներ և կանոններ՝ անհապաղ, բայց հաճախ իռացիոնալ և անկատար լուծում տալու համար։ Կանեմանն առաջարկեց, որ դյուրանցումների արդյունքը մի շարք կողմնակալության առաջացումն է, ինչպիսիք են հետին պլանային կողմնակալությունը, հաստատման կողմնակալությունը և արդյունքի կողմնակալությունը, ի թիվս այլոց։ Արագ մտածողության և դրա հետևանքով առաջացած իռացիոնալ որոշումների հիմնական օրինակն է 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամը։

## Վարքագծային տնտեսագիտության հայեցակարգեր
Ավանդական տնտեսագիտությունը ենթադրում է, որ բոլոր մարդիկ և՛ ռացիոնալ են, և՛ եսասեր։ Գործնականում դա հաճախ այդպես չէ, ինչը հանգեցնում է ավանդական մոդելների ձախողմանը։ Վարքագծային տնտեսագիտությունը ուսումնասիրում է կողմնակալությունները, միտումները և էվրիստիկաները, որոնք ազդում են մարդկանց որոշումների վրա՝ բարելավելու, ուղղելու կամ վերանայելու ավանդական տնտեսական տեսությունը։ Այն օգնում է որոշել, թե մարդիկ լավ կամ վատ ընտրություն են կատարում, և արդյոք նրանց կարելի է օգնել ավելի լավ ընտրություն կատարել։ Այն կարող է կիրառվել ինչպես որոշում կայացնելուց առաջ, այնպես էլ հետո։

### Որոնման էվրիստիկա
Որոշում կայացնելուց առաջ պետք է լինի առնվազն երկու տարբերակ. Վարքագծային տնտեսագիտությունը օգտագործում է որոնման էվրիստիկա՝ բացատրելու, թե ինչպես կարող է մարդը գնահատել իր տարբերակները։ Որոնման էվրիստիկա մտքի մի դպրոց է, որը ենթադրում է, որ ընտրություն կատարելիս ծախսատար է ընտրանքների մասին տեղեկատվություն ստանալը, և որ կան մեթոդներ՝ առավելագույնի հասցնելու օգտակարությունը, որը կարելի է ստանալ տեղեկատվության որոնումից։ Թեև յուրաքանչյուր էվրիստիկա ամբողջական չէ միայն որոնման գործընթացի բացատրության մեջ, այս էվրիստիկայի համակցությունը կարող է օգտագործվել որոշումների կայացման գործընթացում։ Գոյություն ունեն երեք հիմնական որոնման էվրիստիկա.

#### Գոհացնող
Գոհացուցիչ է այն գաղափարը, որ կա որոնումներից նվազագույն պահանջներ, և երբ դրանք բավարարվեն, դադարեցրեք որոնումը։ Հետևելով գոհացուցիչ էվրիստիկայի՝ մարդը չի կարող անպայման ձեռք բերել ամենաօպտիմալ արտադրանքը (այսինքն՝ այն, որը նրան առավելագույն օգտակարություն կտա), բայց կգտնի մեկը, որը «բավականին լավն է»։ Այս էվրիստիկը կարող է խնդրահարույց լինել, եթե ձգտման մակարդակը սահմանված է այնպիսի մակարդակի վրա, որ գոյություն չունենա ապրանքներ, որոնք կարող են համապատասխանել պահանջներին։

#### Ուղղորդված ճանաչողություն
Ուղղորդված ճանաչողությունը որոնողական էվրիստիկա է, որտեղ մարդը տեղեկատվություն հետազոտելու յուրաքանչյուր հնարավորություն համարում է վերջինը։ Կոնտինգենտի պլանի փոխարեն, որը ցույց է տալիս, թե ինչ է արվելու յուրաքանչյուր որոնման արդյունքների հիման վրա, ուղղորդված ճանաչողությունը հաշվի է առնում միայն այն դեպքում, եթե ևս մեկ որոնում պետք է իրականացվի և ինչ այլընտրանք պետք է ուսումնասիրվի։

#### Վերացում ըստ ասպեկտների
Մինչդեռ բավարարող և ուղղորդված ճանաչողությունը համեմատում է ընտրությունները, ըստ ասպեկտների վերացումը համեմատում է որոշակի որակներ։ Մարդը, որն օգտագործում է էվրիստիկական ասպեկտների վերացումը, նախ ընտրում է այն որակը, որն ամենաշատն է գնահատում այն, ինչ փնտրում է և սահմանում է ձգտումների մակարդակ։ Սա կարող է կրկնվել որոնումը կատարելագործելու համար։ այսինքն բացահայտել երկրորդ ամենաարժեքավոր որակը և սահմանել ձգտումների մակարդակ։ Օգտագործելով այս էվրիստիկա՝ տարբերակները կվերացվեն, քանի որ դրանք չեն բավարարում ընտրված որակների նվազագույն պահանջներին։

### Էվրիստիկա և ճանաչողական էֆեկտներ
Որոնումներից դուրս վարքագծային տնտեսագետներն ու հոգեբանները հայտնաբերել են մի շարք այլ էվրիստիկա և այլ ճանաչողական ազդեցություններ, որոնք ազդում են մարդկանց որոշումների կայացման վրա։ Դրանցից մի քանիսը ներառում են.

#### Մտավոր հաշվառում
Մտավոր հաշվառումը վերաբերում է որոշակի նպատակների համար ռեսուրսներ բաշխելու հակվածությանը։ Մտավոր հաշվառումը վարքագծային կողմնակալություն է, որը ստիպում է մարդուն առանձնացնել փողերը տարբեր կատեգորիաների, որոնք հայտնի են որպես մտավոր հաշիվներ՝ հիմնվելով փողի աղբյուրի կամ մտադրության վրա։

#### Անկորինգ
Անկորինգը նկարագրում է, երբ մարդիկ ունեն մտավոր հղման կետ, որի հետ նրանք համեմատում են արդյունքները։ Օրինակ, մարդը, ով ակնկալում է, որ որոշակի օր եղանակը անձրև է լինելու, բայց գտնում է, որ այն օրը, երբ իրականում պարզ կապույտ երկինք է, ավելի օգտակար կլինի հաճելի եղանակից, քանի որ նրանք ակնկալում էին, որ դա վատ կլինի։

#### Ամբոխի վարքագիծ
Սա համեմատաբար պարզ կողմնակալություն է, որն արտացոլում է մարդկանց հակվածությունը՝ ընդօրինակելու այն, ինչ անում են բոլորը և հետևում ընդհանուր համաձայնությանը։ Այն ներկայացնում է «ամբոխի իմաստություն» հասկացությունը։

#### Շրջանակային էֆեկտներ
Շրջանակային էֆեկտն այն է, երբ անհատներին ներկայացվում է ընտրության միևնույն շարքը, բայց ընտրությունները շրջանակված են այլ ձևով, և դա հանգեցնում է տարբեր ընտրությունների։ Այլ կերպ ասած, անհատները տարբեր կերպ են ընտրում՝ կախված նրանից, թե ինչպես են իրենց հարցերը ներկայացնում։ Մարդիկ հակված են քիչ վերահսկել շրջանակային էֆեկտի նկատմամբ իրենց զգայունությունը, քանի որ նրանց ընտրությունը կայացնելու գործընթացը հիմնված է ինտուիցիայի վրա։

## Վարքագծային ֆինանսներ
Վարքագծային ֆինանսը ներդրողների կամ ֆինանսական վերլուծաբանի վարքագծի վրա հոգեբանության ազդեցության ուսումնասիրությունն է։ Այն ենթադրում է, որ ներդրողները միշտ չէ, որ ռացիոնալ են, ունեն իրենց ինքնատիրապետման սահմանափակումներ և իրենց սեփական կողմնակալության ազդեցության տակ։ Օրինակ, վարքագծային իրավունքի և տնտեսագիտության գիտնականները, որոնք ուսումնասիրում են ֆինանսական ընկերությունների տեխնոլոգիական կարողությունների աճը, որոշումների գիտությունը վերագրում են սպառողների իռացիոնալ որոշումներին:Այն ներառում է նաև շուկաների վրա հետագա ազդեցությունները։ Վարքագծային Ֆինանսը փորձում է բացատրել ներդրողների տրամաբանական օրինաչափությունները և չափել այս օրինաչափությունների ազդեցիկ ուժը ներդրողի որոշումների կայացման վրա։ Վարքագծային ֆինանսների կենտրոնական խնդիրը բացատրելն է, թե ինչու են շուկայի մասնակիցները թույլ տալիս իռացիոնալ համակարգված սխալներ՝ հակառակ շուկայի ռացիոնալ մասնակիցների ենթադրություններին։ Նման սխալները ազդում են գների և եկամտաբերության վրա՝ առաջացնելով շուկայի անարդյունավետություն։

### Ավանդական ֆինանսներ
Ֆինանսների ընդունված տեսությունները կոչվում են ավանդական ֆինանսներ։ Ավանդական ֆինանսների հիմքը կապված է ժամանակակից պորտֆելի տեսության (MPT) և արդյունավետ շուկայական վարկածի (EMH) հետ։ Պորտֆելի ժամանակակից տեսությունը բաժնետոմսերի կամ պորտֆելի ակնկալվող եկամտաբերությունն է, ստանդարտ շեղումը և դրա հարաբերակցությունը պորտֆելի ներսում պահվող այլ բաժնետոմսերի կամ փոխադարձ հիմնադրամների հետ։ Այս երեք հայեցակարգերով արդյունավետ պորտֆոլիո կարող է ստեղծվել բաժնետոմսերի կամ պարտատոմսերի ցանկացած խմբի համար։ Արդյունավետ պորտֆելը բաժնետոմսերի խումբ է, որն ունի առավելագույն (ամենաբարձր) ակնկալվող եկամտաբերությունը՝ հաշվի առնելով ստանձնած ռիսկի չափը, պարունակում է ամենացածր հնարավոր ռիսկը տվյալ ակնկալվող եկամտաբերության համար։ Արդյունավետ շուկայի վարկածը նշում է, որ ամբողջ տեղեկատվությունը արդեն արտացոլվել է արժեթղթի գնի կամ շուկայական արժեքի մեջ, և որ բաժնետոմսի կամ պարտատոմսի ընթացիկ գինը միշտ վաճառվում է իր իրական արժեքով։ Ավանդական տեսությունների կողմնակիցները կարծում են, որ «ներդրողները պետք է պարզապես տիրապետեն ամբողջ շուկային, այլ ոչ թե փորձեն գերազանցել շուկան»։ Վարքագծային ֆինանսները առաջացել են որպես ավանդական ֆինանսների այս տեսությունների այլընտրանք, և հոգեբանության և սոցիոլոգիայի վարքային ասպեկտները հետազոտության այս ոլորտում անբաժանելի կատալիզատորներ են։

### Էվոլյուցիա
Վարքագծային ֆինանսների հիմքերը կարելի է գտնել ավելի քան 150 տարի առաջ։ 1800-ականներին և 1900-ականների սկզբին գրված մի քանի բնօրինակ գրքեր նշանավորեցին վարքագծային ֆինանսական դպրոցի սկիզբը։ Սկզբնապես հրատարակվել է 1841 թվականին, ՄակՔեյի «Արտասովոր ժողովրդական մոլորությունները և ամբոխների խելագարությունը» ներկայացնում է պատմության ընթացքում տարբեր խուճապների և սխեմաների ժամանակագրությունը։ Այս աշխատանքը ցույց է տալիս, թե ինչպես է խմբային վարքագիծը կիրառվում այսօրվա ֆինանսական շուկաներում։ Լը Բոնի կարևոր աշխատությունը՝ «Ամբոխ. ժողովրդական մտքի ուսումնասիրություն», քննարկում է «ամբոխի» դերը (հայտնի է նաև որպես ամբոխի հոգեբանություն) և խմբային վարքագիծը, քանի որ դրանք կիրառվում են վարքագծային ֆինանսների, սոցիալական հոգեբանության, սոցիոլոգիայի և պատմության ոլորտներում։ Սելդենի 1912 թվականին հրատարակված «Ֆոնդային շուկայի հոգեբանություն» գիրքն առաջիններից մեկն էր, ով կիրառեց հոգեբանության ոլորտը անմիջապես ֆոնդային շուկայում։ Այս դասականը քննարկում է ֆինանսական շուկաներում ներդրողների և թրեյդերների վրա գործող հուզական և հոգեբանական ուժերը։ Այս երեք աշխատությունները մի քանի այլ աշխատությունների հետ միասին կազմում են հոգեբանության և սոցիոլոգիայի կիրառման հիմքը ֆինանսների ոլորտում։ Վարքագծային ֆինանսների հիմքը ոլորտ է, որը հիմնված է միջառարկայական մոտեցման վրա, ներառյալ սոցիալական գիտությունների և բիզնես դպրոցների գիտնականները։ Լիբերալ արվեստի տեսանկյունից սա ներառում է հոգեբանության, սոցիոլոգիայի, մարդաբանության, տնտեսագիտության և վարքագծային տնտեսագիտության ոլորտները։ Բիզնեսի կառավարման կողմից սա ընդգրկում է այնպիսի ոլորտներ, ինչպիսիք են կառավարումը, մարքեթինգը, ֆինանսները, տեխնոլոգիաները և հաշվապահությունը։

Քննադատները պնդում են, որ վարքագծային ֆինանսներն ավելի շատ անոմալիաների հավաքածու է, քան ֆինանսական ճյուղ, և որ այդ անոմալիաները կա՛մ արագորեն դուրս են գալիս շուկայից, կա՛մ բացատրվում են շուկայի միկրոկառուցվածքի փաստարկներին դիմելով։ Այնուամենայնիվ, անհատական ճանաչողական կողմնակալությունները տարբերվում են սոցիալական կողմնակալությունից. առաջինը կարող է միջինացված լինել շուկայի կողմից, մինչդեռ մյուսը կարող է ստեղծել դրական հետադարձ կապեր, որոնք շուկան ավելի ու ավելի հեռու են մղում «արդար գնի» հավասարակշռությունից։ Նկատվում է, որ վարքագծային ֆինանսների ընդհանուր ոլորտի խնդիրն այն է, որ այն ծառայում է միայն որպես ընդհանուր տնտեսագիտության լրացում։ Նմանապես, որպեսզի անոմալիան խախտի շուկայի արդյունավետությունը, ներդրողը պետք է կարողանա առևտուր անել դրա դեմ և ստանալ աննորմալ շահույթ. սա շատ անոմալիաների դեպքում չէ։ Այս քննադատության կոնկրետ օրինակ է երևում սեփական կապիտալի պրեմիում գլուխկոտրուկի որոշ բացատրություններում։ Ենթադրվում է, որ պատճառը մուտքի խոչընդոտներն են (ինչպես գործնական, այնպես էլ հոգեբանական) և որ կապիտալի հավելավճարը պետք է նվազի, քանի որ էլեկտրոնային ռեսուրսները բացում են ֆոնդային շուկան ավելի շատ թրեյդերների համար։ Ի պատասխան՝ մյուսները պնդում են, որ անձնական ներդրումային հիմնադրամների մեծ մասը կառավարվում է կենսաթոշակային հիմնադրամների միջոցով՝ նվազագույնի հասցնելով մուտքի այս ենթադրյալ խոչընդոտների ազդեցությունը։ Բացի այդ, պրոֆեսիոնալ ներդրողները և ֆոնդերի կառավարիչները, թվում է, ավելի շատ պարտատոմսեր ունեն, քան կարելի է ակնկալել եկամտաբերության տարբերությունների դեպքում։

## Տնտեսական հիմնավորումը կենդանիների մեջ
Մի քանի համեմատական հոգեբաններ փորձել են ցույց տալ քվազի-տնտեսական հիմնավորումը ոչ մարդկային կենդանիների մոտ։ Այս ուղղություններով առաջին փորձերը կենտրոնանում են առնետների և աղավնիների վարքագծի վրա։ Այս ուսումնասիրությունները հիմնված են համեմատական հոգեբանության դրույթների վրա, որտեղ հիմնական նպատակն է հայտնաբերել մարդկային վարքագծի անալոգները փորձարարականորեն վարվող ոչ մարդկային կենդանիների մոտ։ Նրանք նաև մեթոդաբանորեն նման են Ֆերսթերի և Սքինների աշխատանքին։ Մեթոդաբանական նմանությունները մի կողմ թողած, ոչ-մարդկային տնտեսագիտության վաղ հետազոտողները իրենց տերմինաբանությամբ շեղվում են վարքագծայինից։ Թեև նման ուսումնասիրությունները հիմնականում ստեղծվել են օպերատիվ կոնդիցիոներների պալատում՝ օգտագործելով սննդի պարգևներ ծակծկման/ճողակ սեղմելու համար, հետազոտողները նկարագրում են ծակոտկենը և բարակ սեղմելը ոչ թե ամրապնդման և գրգռիչ-արձագանքման հարաբերությունների, այլ աշխատանքի, պահանջարկի առումով։ բյուջեն և աշխատուժը։ Վերջին ուսումնասիրությունները մի փոքր այլ մոտեցում են որդեգրել՝ ավելի էվոլյուցիոն տեսանկյունից՝ համեմատելով մարդկանց տնտեսական վարքագիծը ոչ մարդկային պրիմատի՝ կապուչին կապիկի տեսակի հետ։

### Կենդանիների ուսումնասիրություններ
Ոչ-մարդկային տնտեսական դատողությունների բազմաթիվ վաղ ուսումնասիրություններ իրականացվել են առնետների և աղավնիների վրա օպերատիվ կոնդիցիոներների պալատում։ Այս ուսումնասիրությունները դիտարկել են այնպիսի բաներ, ինչպիսիք են պեկության արագությունը (աղավնիների դեպքում) և բարակ սեղմելու արագությունը (առնետի դեպքում)՝ հաշվի առնելով պարգևատրման որոշակի պայմանները։ Վաղ հետազոտողները պնդում են, օրինակ, որ արձագանքման օրինաչափությունը (կտրելու/սեղմման արագությունը) համապատասխան անալոգիա է մարդկային աշխատուժի առաջարկին։ Այս ոլորտում հետազոտողները պաշտպանում են կենդանիների տնտեսական վարքագծի օգտագործման նպատակահարմարությունը՝ հասկանալու համար մարդու տնտեսական վարքագծի տարրական բաղադրիչները։

### Աշխատուժի մատակարարում
Տիպիկ լաբորատոր միջավայրը աղավնիների աշխատուժի առաջարկն ուսումնասիրելու համար ստեղծվել է հետևյալ կերպ. Աղավնիները նախ զրկվում են սննդից. Քանի որ կենդանիները քաղցած են դառնում, սնունդը դառնում է շատ ցանկալի։ Այնուհետև աղավնիները տեղադրվում են գործող օդափոխման խցիկում և խցիկի միջավայրը կողմնորոշվելու և ուսումնասիրելու միջոցով նրանք հայտնաբերում են, որ խցիկի մի կողմում գտնվող փոքրիկ սկավառակը ծակելով՝ սնունդ է մատակարարվում նրանց։ Փաստորեն, ծակելու պահվածքը ուժեղանում է, քանի որ այն կապված է սննդի հետ։ Շատ չանցած, աղավնին պարբերաբար թակում է սկավառակը (կամ խթանը)։

Այս պարագայում ասում են, որ աղավնին «աշխատում է» ուտելիքի համար՝ ծակելով։ Ուստի սնունդը համարվում է արժույթ։ Արժույթի արժեքը կարող է ճշգրտվել մի քանի եղանակով, ներառյալ՝ առաքվող սննդի քանակը, սննդի առաքման արագությունը և առաքվող սննդի տեսակը (որոշ մթերքներ ավելի ցանկալի են, քան մյուսները)։

Տնտեսական վարքագիծը, որը նման է մարդկանց, հայտնաբերվում է, երբ քաղցած աղավնիները դադարում են աշխատել/քիչ աշխատել, երբ պարգևատրումը կրճատվում է։ Հետազոտողները պնդում են, որ դա նման է մարդկանց աշխատուժի մատակարարման պահվածքին։ Այսինքն, ինչպես մարդիկ (որոնք, նույնիսկ կարիքի մեջ, կաշխատեն այդքան շատ միայն որոշակի աշխատավարձի դիմաց), աղավնիները ցույց են տալիս ծակելու (աշխատանքի) նվազում, երբ վարձատրությունը (արժեքը) նվազում է։

### Պահանջարկ
Մարդկային տնտեսագիտության մեջ պահանջարկի բնորոշ կորը բացասական թեքություն ունի։ Սա նշանակում է, որ որոշակի ապրանքի գնի աճի հետ նվազում է այն գումարը, որը սպառողները ցանկանում են և կարող են գնել։ Հետազոտողները, ովքեր ուսումնասիրում են ոչ մարդկային կենդանիների, օրինակ՝ առնետների պահանջարկի կորերը, նույնպես հայտնաբերում են վայրընթաց թեքություններ։

Հետազոտողները ուսումնասիրել են առնետների պահանջարկը աղավնիների աշխատուժի առաջարկի ուսումնասիրությունից տարբերվող ձևով։ Մասնավորապես, օպերատիվ կոնդիցիոներների խցիկում, որը պարունակում է առնետներ որպես փորձարարական առարկաներ, մենք պահանջում ենք, որ նրանք սեղմեն գծիկը՝ փոքր սկավառակը սեղմելու փոխարեն՝ պարգև ստանալու համար։ Պարգևը կարող է լինել սնունդ (պարգևատրման հատիկներ), ջուր կամ ապրանքային խմիչք, ինչպիսին է բալի կոլան։ Ի տարբերություն աղավնիների նախորդ ուսումնասիրությունների, որտեղ աշխատանքային անալոգը ծակում էր, իսկ դրամական անալոգը պարգևավճար էր, այս փորձի աշխատանքային անալոգը սեղմում է բարակ։ Այս հանգամանքներում հետազոտողները պնդում են, որ ապրանքային ապրանք ձեռք բերելու համար անհրաժեշտ ձուլակտորների քանակի փոփոխությունը նման է մարդկության տնտեսագիտության մեջ ապրանքի գնի փոփոխմանը։

Իրականում, ոչ մարդկային կենդանիների մոտ պահանջարկի ուսումնասիրությունների արդյունքները ցույց են տալիս, որ ձողերի սեղմման պահանջի (արժեքի) ավելացմանը զուգընթաց նվազում է այն դեպքերը, երբ կենդանին սեղմում է ձողիկը հավասար կամ ավելի, քան ձողերի սեղմման պահանջը (վճարը)։

## Կիրառական խնդիրներ
### Միջերկրային ընտրություն
thumb|left|140px|Դեյվիդ Լեյբսոն, Հարվարդի համալսարանի տնտեսագիտության պրոֆեսոր:
Վարքագծային տնտեսագիտությունը կիրառվել է միջժամանակային ընտրության համար, որը սահմանվում է որպես որոշում կայացնել և ունենալ այնպիսի որոշման հետևանքները, որոնք տեղի են ունենում տարբեր ժամանակներում։ Ընտրության միջժամանակային վարքագիծը հիմնականում անհամապատասխան է, ինչպես օրինակ է Ջորջ Էյնսլիի հիպերբոլիկ զեղչումը, որը հայտնի ուսումնասիրված դիտարկումներից մեկն է, և հետագայում մշակվել է Դեյվիդ Լեյբսոնի, Թեդ Օ'Դոնոգուի և Մեթյու Ռաբինի կողմից։ Հիպերբոլիկ զեղչումը նկարագրում է մոտ ապագայում արդյունքները զեղչելու ավելի շատ միտում, քան հեռավոր ապագայի արդյունքները։ Զեղչման այս օրինաչափությունը դինամիկորեն անհամապատասխան է (կամ ժամանակի հետ) և, հետևաբար, անհամատեղելի է ռացիոնալ ընտրության հիմնական մոդելներին, քանի որ t-ի և t+1 ժամանակի միջև զեղչի տոկոսադրույքը ցածր կլինի t-1 ժամանակ, երբ t-ը մոտ ապագայում է։ , բայց բարձր t ժամանակում, երբ t-ն ներկան է, իսկ t+1 ժամանակը մոտ ապագան է։

Այս օրինաչափությունը կարելի է բացատրել նաև ենթահավելումային զեղչման մոդելների միջոցով, որոնք տարբերակում են զեղչման ուշացումը և ընդմիջումը. մարդիկ ավելի քիչ համբերատար են (մեկ միավորի համար) ավելի կարճ ընդմիջումներով, անկախ այն բանից, թե երբ են դրանք տեղի ունենում։

### Վարքագծային խաղերի տեսություն
Վարքագծային խաղերի տեսությունը, որը հորինել է Քոլին Քեմերերը, վերլուծում է ինտերակտիվ ռազմավարական որոշումներն ու վարքագիծը՝ օգտագործելով խաղերի տեսության, փորձարարական տնտեսագիտության և փորձարարական հոգեբանության մեթոդները։ Փորձերը ներառում են տնտեսական տեսության բնորոշ պարզեցումներից շեղումների փորձարկում, ինչպիսիք են անկախության աքսիոմը և ալտրուիզմի, արդարության և շրջանակային էֆեկտների անտեսումը։ Դրական կողմն այն է, որ մեթոդը կիրառվել է ինտերակտիվ ուսուցման և սոցիալական նախասիրությունների նկատմամբ։ Որպես հետազոտական ծրագիր՝ թեման վերջին երեք տասնամյակների զարգացումն է։

### Արհեստական բանականություն
Որոշումների մեծ մասն ավելի ու ավելի շատ է կայացվում կամ մարդկանց կողմից՝ արհեստական խելացի մեքենաների օգնությամբ, կամ ամբողջությամբ կայացվում են այդ մեքենաների կողմից։ Tshilidzi Marwala-ն և Evan Hurwitz-ը իրենց գրքում ուսումնասիրել են վարքագծային տնտեսագիտության օգտակարությունը նման իրավիճակներում և եզրակացրել, որ այս խելացի մեքենաները նվազեցնում են սահմանափակ ռացիոնալ որոշումների կայացման ազդեցությունը։ Մասնավորապես, նրանք նկատել են, որ այս խելացի մեքենաները նվազեցնում են շուկայում տեղեկատվական անհամաչափության աստիճանը, բարելավում որոշումների կայացումը և այդպիսով շուկաները դարձնում ավելի ռացիոնալ։

AI մեքենաների օգտագործումը շուկայում այնպիսի ծրագրերում, ինչպիսիք են առցանց առևտուրը և որոշումների կայացումը, փոխել են հիմնական տնտեսական տեսությունները։ Այլ տեսություններ, որտեղ AI- ն ազդեցություն է ունեցել, ներառում են ռացիոնալ ընտրություն, ռացիոնալ ակնկալիքներ, խաղերի տեսություն, Լյուիսի շրջադարձային կետ, պորտֆելի օպտիմալացում և հակափաստարկ մտածողություն։

### Հետազոտության այլ ոլորտներ
Վարքագծային տնտեսագիտության մյուս ճյուղերը հարստացնում են օգտակար ֆունկցիայի մոդելը՝ չենթադրելով նախապատվությունների անհամապատասխանություն։ Էռնստ Ֆեհրը, Արմին Ֆոլկը և Ռաբինը ուսումնասիրեցին արդարությունը, անարդարության հանդեպ հակակրանքը և փոխադարձ ալտրուիզմը՝ թուլացնելով կատարյալ եսասիրության նեոկլասիկական ենթադրությունը։ Այս աշխատանքը հատկապես կիրառելի է աշխատավարձի սահմանման համար։ Ուրի Գնիզիի և Ալդո Ռուստիչինիի «ներքին մոտիվացիայի և Ջորջ Աքերլոֆի և Ռեյչել Կրանտոնի «ինքնության» մասին աշխատությունը ենթադրում է, որ գործակալները օգտակար են ստանում անձնական և սոցիալական նորմերի ընդունումից՝ ի լրումն պայմանական ակնկալվող օգտակարության։ Ըստ Ագարվալի, ի լրումն վարքագծային շեղումների։ ռացիոնալ հավասարակշռության պայմաններում, շուկաները նույնպես կարող են տուժել ուշացած պատասխաններից, որոնման ծախսերից, ընդհանուրների արտաքին ազդեցություններից և այլ բախումներից, ինչը դժվարացնում է շուկայական վարքագծի մեջ վարքագծային ազդեցությունների տարանջատումը։

### Բնական փորձեր
Կենսաբանական տեսանկյունից մարդկային վարքագիծը, ըստ էության, նույնն է ճգնաժամերի ժամանակ, որոնք ուղեկցվում են ֆոնդային շուկայի անկումներով և փուչիկների աճի ժամանակ, երբ բաժնետոմսերի գները գերազանցում են պատմական բարձր ցուցանիշները։ Այդ ժամանակահատվածներում շուկայի մասնակիցների մեծ մասը տեսնում է ինչ-որ նոր բան իրենց համար, և դա անխուսափելիորեն առաջացնում է սթրեսի արձագանք նրանց մոտ՝ ուղեկցող փոփոխություններով իրենց էնդոկրին պրոֆիլներում և դրդապատճառներում։ Արդյունքը վարքի քանակական և որակական փոփոխություններն են։ Սա մի օրինակ է, որտեղ տնտեսության և ֆինանսների վրա ազդող վարքագիծը կարելի է դիտարկել և փոփոխականորեն հակադրել՝ օգտագործելով վարքագծային տնտեսագիտությունը։

Վարքագծային տնտեսագիտության օգտակարությունը վերաբերում է ֆոնդային բորսաներին նման միջավայրերից դուրս։ Էգոիստական պատճառաբանությունը, «մեծահասակների վարքագիծը» և նմանատիպերը կարելի է բացահայտել հանցավոր քողարկման մեջ, և կարելի է դիտարկել և բացահայտել տարբեր տեսակի իրավական թերությունները և անտեսումը։ Անուղղակի հետևանքների (կամ բացակայության) գիտակցումը, գոնե տարբեր փորձարարական մոդելների և մեթոդների ներուժի դեպքում, կարող է օգտագործվել նաև. վարքագծային տնտեսագիտության պոտենցիալ օգտագործումը լայն է, բայց դրա հուսալիությունը մանրակրկիտ ուսումնասիրության կարիք ունի։ Նորույթի՝ որպես սթրեսային գործոնի դերի թերագնահատումը շուկայական հետազոտության ներկայիս մոտեցումների առաջնային թերությունն է։ Անհրաժեշտ է հաշվի առնել մարդու վարքագծի կենսաբանորեն որոշված դիֆազիզմները ամենօրյա ցածր սթրեսային պայմաններում և սթրեսային գործոններին ի պատասխան։ Փորձարարական մեթոդների սահմանափակումները (օրինակ՝ պատահականացված հսկողության փորձարկումները) և դրանց օգտագործումը տնտեսագիտության մեջ հանրահայտորեն վերլուծվել են Անգուս Դիթոնի կողմից։

## Հարակից ոլորտներ
### Փորձարարական տնտեսագիտություն
Փորձարարական տնտեսագիտությունը փորձարարական մեթոդների կիրառումն է, ներառյալ վիճակագրական, էկոնոմետրիկ և հաշվողական, տնտեսական հարցերն ուսումնասիրելու համար։ Փորձերում հավաքագրված տվյալները օգտագործվում են ազդեցության չափը գնահատելու, տնտեսական տեսությունների վավերականությունը ստուգելու և շուկայական մեխանիզմները լուսավորելու համար։ Տնտեսական փորձերը սովորաբար օգտագործում են կանխիկ գումար՝ առարկաներին մոտիվացնելու համար, որպեսզի ընդօրինակեն իրական աշխարհի խթանները։ Փորձերն օգտագործվում են հասկանալու համար, թե ինչպես և ինչու են շուկաները և այլ փոխանակման համակարգերը գործում այնպես, ինչպես իրենք են գործում։ Փորձարարական տնտեսագիտությունը նույնպես ընդլայնվել է՝ հասկանալու ինստիտուտները և օրենքը (փորձարարական իրավունք և տնտեսագիտություն)։

Առարկայի հիմնարար ասպեկտը փորձերի ձևավորումն է։ Փորձերը կարող են իրականացվել դաշտում կամ լաբորատոր պայմաններում՝ անկախ նրանից՝ անհատական կամ խմբային վարքագծից։

Նման ֆորմալ սահմաններից դուրս առարկայի տարբերակները ներառում են բնական և գրեթե բնական փորձեր։

### Նեյրոէկոնոմիկա
Նեյրոէկոնոմիկան միջդիսցիպլինար ոլորտ է, որը ձգտում է բացատրել մարդկային որոշումների կայացումը, բազմաթիվ այլընտրանքներ մշակելու և գործողությունների ընթացքին հետևելու կարողությունը։ Այն ուսումնասիրում է, թե ինչպես տնտեսական վարքագիծը կարող է ձևավորել ուղեղի մեր ըմբռնումը, և թե ինչպես նյարդաբանական հայտնագործությունները կարող են սահմանափակել և ուղղորդել տնտեսագիտության մոդելները։ Այն համատեղում է հետազոտության մեթոդները նյարդաբանությունից, փորձարարական և վարքային տնտեսագիտությունից, ճանաչողական և սոցիալական հոգեբանությունից։ Քանի որ որոշումների կայացման վարքագծի հետազոտությունը դառնում է ավելի ու ավելի հաշվողական, այն նաև ներառում է նոր մոտեցումներ տեսական կենսաբանությունից, համակարգչային գիտությունից և մաթեմատիկայից։

Նեյրոէկոնոմիկան ուսումնասիրում է որոշումների կայացումը՝ օգտագործելով այս ոլորտների գործիքների համակցությունը, որպեսզի խուսափեն միակողմանի մոտեցումից առաջացող թերություններից։ Հիմնական տնտեսագիտության մեջ ակնկալվող օգտակարությունը (ԵՄ) և ռացիոնալ գործակալների հայեցակարգը դեռ օգտագործվում են։ Տնտեսական շատ վարքագծեր ամբողջությամբ չեն բացատրվում այս մոդելներով, ինչպիսիք են էվրիստիկայի և շրջանակի ձևավորումը։ Վարքագծային տնտեսագիտությունը ի հայտ եկավ՝ հաշվի առնելով այս անոմալիաները՝ ինտեգրելով սոցիալական, ճանաչողական և էմոցիոնալ գործոնները տնտեսական որոշումները հասկանալու համար։ Նեյրոէկոնոմիկան ավելացնում է ևս մեկ շերտ՝ օգտագործելով նեյրոգիտական մեթոդներ՝ հասկանալու տնտեսական վարքագծի և նյարդային մեխանիզմների փոխազդեցությունը։ Օգտագործելով տարբեր ոլորտների գործիքներ՝ որոշ գիտնականներ պնդում են, որ նեյրոէկոնոմիկան առաջարկում է որոշումներ կայացնելը հասկանալու ավելի ինտեգրացիոն միջոց։

### Էվոլյուցիոն հոգեբանություն
Էվոլյուցիոն հոգեբանության տեսակետը նշում է, որ ռացիոնալ ընտրության ընկալվող սահմանափակումներից շատերը կարող են բացատրվել որպես ռացիոնալ՝ նախնիների միջավայրում կենսաբանական պիտանիության առավելագույնի հասցնելու համատեքստում, բայց ոչ պարտադիր՝ ներկայիս միջավայրում։ Այսպիսով, երբ ապրելով կենսապահովման մակարդակում, որտեղ ռեսուրսների կրճատումը կարող է հանգեցնել մահվան, հնարավոր է, որ ռացիոնալ կլիներ ավելի մեծ նշանակություն տալ կորուստների կանխարգելմանը, քան շահույթ ստանալուն։ Այն կարող է նաև բացատրել խմբերի միջև վարքագծային տարբերությունները, օրինակ՝ տղամարդիկ ավելի քիչ ռիսկային են, քան կանայք, քանի որ տղամարդիկ ավելի շատ փոփոխական վերարտադրողական հաջողություն ունեն, քան կանայք։ Թեև ռիսկի անհաջող փնտրտուքը կարող է սահմանափակել վերարտադրողական հաջողությունը երկու սեռերի համար, տղամարդիկ կարող են պոտենցիալ մեծացնել իրենց վերարտադրողական հաջողությունը հաջող ռիսկի որոնումից շատ ավելի շատ, քան կանայք։

## Ծանոթագրություններ
### Մեջբերումներ

### Աղբյուրներ

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Description 
* 
*  Chapter-preview links.
* 
* 
*  Description
* 
* 
* 
*
* 
* 
*The Behavioral Economics Guide
*Overview of Behavioral Finance
*The Institute of Behavioral Finance
*Stirling Behavioural Science Blog, of the Stirling Behavioural Science Centre at University of Stirling
*Society for the Advancement of Behavioural Economics
*Behavioral Economics: Past, Present, Future – Colin F. Camerer and George Loewenstein
*A History of Behavioural Finance / Economics in Published Research: 1944–1988 
*MSc Behavioural Economics, MSc in Behavioural Economics at the University of Essex
*Behavioral Economics of Shipping Business


Կատեգորիա:Behavioral finance
Կատեգորիա:Financial economics
Կատեգորիա:Market trends
Կատեգորիա:Prospect theory
Կատեգորիա:Միկրոտնտեսություն