Մթություն

thumb|400px|right|Լույսը լուսավորում է թփի մի մասը։ Այնեղ որտեղ լույսը չի արտացոլվում մթություն է։
**Մթություն (խավար),** ի տարբերություն պայծառության այն տեսանելի լույսի հարաբերական բացակայությունն է, պայծառության հակադիր հասկացությունը։ Մթության երևույթը հանգեցնում է գունային սպեկտրում սև գույնի առաջացմանը։ Երբ լույսը բացակայում է ցուպիկները և սրվակները աչքի ներոսում չեն խթանվում, արդյունքում լուսընկալիչ բջիջները ոչ մի արձագանք չեն ուղարկում ուղեղ, ինչպես օրինակ երբ գրգռվում են որոշակի հաճախաությամբ և ալիքի երկարությամբ լույսից։ Վատ լուսավորության ժամանակ աչքի ընկալութնակությունը դառնում է ախրոմատիկ, իսկ մթության դեպքում սև։ Մթության նկատմամբ ունեցած զգացմունքային ընկալումը շատ մշակույթներում կարևոր նշանակություն ունի։

## Գիտության մեջ

Մուգ (մութ) օբյեկտները կլանում են ֆոտոնները, այդ պատճառով էլ մյուս օբյեկտերի հետ համեմատած պայծառ չեն։ Օրինակ, փայլատ սև ներկը գրեթե չի անդրադարձնում տեսանելի լույսը և թվում է մուգ, իսկ սպիտակ գույնը անդրադարձնում է գրեթե ողջ երևացող լույսը, այդ պատճառով էլ թվում է պայծառ։

Սակայն գույնը չի կարող կլանվել անսահման։ Ցանկացած էներգիա, այդ թվում նաև տեսանելի լույսը, չի կարող ստեղծվել ոչնչից կամ ահետանալ, հնարավոր է միայն էներգիայի մի տեսակից մյուսի փոխակերպումը։ Տեսանելի լույսը կլանող օբեկտների մեծ մասը, էներգիան արձակում են ինֆրակարմիր ճառագայթների տեսքով։ Այսպիսով չնայած օբեկտի արտաքինից մուգ է, շատ հավանական է, որ այն պայծառ է այլ հաճախության վրա, որը մարդու համար տեսանելի չէ։

Տարածության մութ հատվածն ունի լույսի սահմանափակ աղբյուրներ, այդ պատճառով էլ առարկաները դառնում են դժվար տեսանելիː  Լույսի և խավարի հաջորդաբար փոխորինումը (գիշեր և ցերեկ) որոշ տեսակների մոտ առաջացրել է մթության հանդեպ Էվոլուցոն ադապտացիա։ Երբ ողնաշարավոր կենդանիները, այդ թվում նաև մարդը, հայտնվում են մութ տարածքում, նրանց աչքերի ծիածանաթաղանթը լայնանում է, ինչը նպաստում է աչքի կողմից լույսի ավելի մեծ քանակի ընկալմանը և բարելավում է գիշերային տեսողությունը։ Բացի դրանից մթության ադապտացիայի ժամանակ, մարդկային աչքի լույսի դետեկտորները (ցուպիկները և սրվակները) սկսում են գեներացնել ավելի քիչ սպիտակ ռոդոպսին։

Մթության գիտական չափ է Բորթլի երկնքի մթության սանդղակը, ըստ որի չափում են գիշերային երկնքի և երկնակամարի որոշակի տարածքում առանձին աստղերի պայծառությունը և ըստ որի կարելի է համեմատել երկնային օբյեկտների դիտողականությունը այդ տարածքներում։

## Մշակույթի մեջ
[thumb|[Միքելանջելո, «Լույսի և խավարի բաժանումըː  Սիքստինյան կապելլայի  առաստաղ]]

### Պոեզիայում և կրոնում
Արևմտյան աշխարհում մթությունը որպես պոետիկ տերմին կարող է նշանակել վհատություն, չարություն կամ այլ բան։ Կրոնական տեքստերում մթությունը հաճախ օգտագործվում է, պատմվածքի կարևորությունը ընդգծելու համար։ Աստվածաշնչում մթությունը տաս երկնային աղետներից նախավերջինն է։

Չինական փիլիսոփայության մեջ ինը ծառայում է կանացի տայ-ցզի մաքրության արտացոլման համար և ներկայացնում է նրա մութ հատվածը։

Մթության օգտագործումը որպես արտահայտչական մեթոդ ունի հնագույն մնայուն սովորությներ։ Շեքսպիրը ստեղծագործելով 16-ից 17-րդ դարերում, իր կերպարներից մեկին անվանել է «մթության իշխան» (Արքա Լի)), ինչպես նաև գրել է մութ ծնոթների մասին, որոնք խժռում են սերը (Միջամառային գիշերվա երազ)։

Հին անգլերենում կար երեք բառ, որ մթություն էր նշանակում ՝ heolstor, genip և sceadu։ Heolstor նաև նշանակում էր «թաքստոց», հետագայում դարձել է holster («կոբուր»)։ Genip նշանակում էր «մշուշ», այն այլևս չի կիրառվում։ Հոլանդերենում դեռևս գործվում է in het geniep, ինչը թարգմանվում է որպես «գաղտնիք»։ Sceadu-ն դարձել է «shadow» (ստվեր) և դեռևս օգտագործվում է։ Dark (մթություն) բառը առաջացել է deorc բառից։

### Կերպարվեստ

[thumb|left|[Կարավաջոն «Մատթեոս առաքյալի կոչումը» պատկերելիս մթությունն օգտագործում է  լուսաստվեր ստանալու համար]]
Մթությունը օգտագործվում է նաև կերպարվեստում, լույսի ընդգծման կամ ցայտերանգման համար։

Մթություն ստանալու համար խառնում են տարբեր գունավոր ներկեր, քանի որ յուրաքանչյուր գույն կլանում է լույսի որոշակի հաճախություն։ Տեսականորեն երեք հիմնական կամ երկրորդական գույների խառնուրդը կլանում է տեսալնելի ամբողջ լույսը և ստեղծում է սև գույնը։ Սակայն գործնականում դժվար է խուսափել այդ խառնուրդի շագանակագույն ստացվելուց։

Բացի այս ամենից մթությունը կարող է օգտագործվել նաև նկարչության մեջ առաջատար գծեր ստեղծելու կամ դատարկություն ստանալու համար։ Ստվերների օգտագործումը մեծացնում է նկարի հեռանկարները։

## Տես նաև
* Ստվեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տեսողություն
Կատեգորիա:Խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Հասկացություններ
Կատեգորիա:Մթություն