Էկոլոգիական ապրումակցում

**Էկոլոգիական ապրումակցում** կամ **էկո-ապրումակցում** (էկոլոգիական կարեկցանք)**,** բնական աշխարհի նկատմամբ ուղղված կարեկցանք: Այն ներառում է կենդանիների, բույսերի, էկոհամակարգերի և ամբողջ երկրի նկատմամբ ուղղված կարեկցանքը:

Կիմ-Պոնգ Թամը մշակել է անհատների Բնության նկատմամբ դիսպոզիցիոն կարեկցանքի (ԲՆԴԿ) չափման մեթոդը և ցույց է տվել դրա ամուր կապը պահպանման վարքագծի հետ։

Բազմաթիվ ռազմավարություններ կարող են կիրառվել էկոլոգիական կարեկցանքը զարգացնելու համար՝ թե՛ երեխաների, թե՛ մեծահասակների մոտ, ներառյալ շրջակա միջավայրի կրթությունը, Էկոլոգիական կրթությունը, արվեստը, գրականությունը, կինոն, ապագայի սցենարները, էկոլոգիական պատմությունները, բնիկ մոտեցումները և ծնողական պրակտիկաները։

Կենդանիների նկատմամբ կարեկցանքը էկո-կարեկցանքի կենտրոնական բաղադրիչ է, և մշակվել են արդյունավետ ծրագրեր՝ կենդանիների նկատմամբ կարեկցանքը խթանելու համար տանը, կենդանաբանական այգիներում և ակվարիումներում, ֆերմայում և վայրի բնության մեջ։

## Սահմանումներ
Ինչպես սահմանել են Վանգը և այլք՝ «Բնության հանդեպ կարեկցանքը նշանակում է կենդանիների, բնության ընդհանուր կարիքների և նրանց գոյատևման կարևորության ընդունում, ինչպես նաև նրանց բարեկեցության նկատմամբ հետաքրքրություն ցուցաբերել» (Վանգ և այլք, 2022, էջ 654): Էկոլոգիական կարեկցանքը համընկնում է բնության հետ կապվածության հետ և կարող է ընկալվել որպես բնության հետ կապվելու ունակություն՝ թե՛ ճանաչողական, թե՛ աֆեկտիվ առումով։

### Էկոլոգիական կարեկցանքի և այլ հասկացությունների միջև եղած տարբերություններ
Էկոլոգիական կարեկցանքը կապված է, բայց տարբերվում է կենսաֆիլիայի, էկոլոգիական վշտի և սոլաստալգիայի հասկացություններից։

Կենսաֆիլիայի վարկածը պնդում է, որ մարդիկ ունեն բնածին սեր բնության նկատմամբ և բնական աշխարհի հետ կապվելու ձգտում։ Կենսաֆիլիան վերաբերում է բնական աշխարհի նկատմամբ մեր կապվածությանը, մինչդեռ էկոլոգիական կարեկցանքը բնության նկատմամբ կարեկցանք զգալու մեր ունակությունն է: Երկուսն էլ խթանվում են բնության մեջ անցկացրած ժամանակի միջոցով։

Մինչդեռ էկոլոգիական կարեկցանքը բնության նկատմամբ կարեկցանքի փորձառություն է, էկոլոգիական վիշտը (կամ կլիմայական վիշտը) տխրությունն է, որն առաջանում է, երբ մարդ իմանում է շրջակա միջավայրի քայքայման և կլիմայի փոփոխության մասին: Էկոլոգիական վշտի հետ կապված է *սոլաստալգիան*՝ տերմին, որը հորինել է Գլեն Ալբրեխտը՝ նկարագրելու համար այն տառապանքը, որը առաջանում է մարդու շրջակա միջավայրի փոփոխություններից, երբ նա ապրում է այդ միջավայրում (ի տարբերություն կարոտախտի, որն առաջանում է, երբ մարդը բացակայում է տնից): Այն վերաբերում է ներկայիս կլիմայական իրադարձությունների փորձառությանը (ի տարբերություն էկո-անհանգստության, որը ներառում է ապագա կլիմայական իրադարձությունների վախը): Մինչդեռ էկոլոգիական վիշտը և սոլաստալգիան ներառում են միայն բնության հետ կապված բացասական հույզեր, էկոլոգիական կարեկցանքը վերաբերում է բնական աշխարհի հույզերը զգալուն՝ դրական կամ բացասական։

## Չափումներ
Էկոլոգիական կարեկցանքը կարող է գնահատվել տարբեր ձևերով, և ստեղծվել են մի քանի սանդղակներ՝ բնության հետ անհատների կապը և վերաբերմունքը գնահատելու համար։

### Բնության նկատմամբ դիսպոզիցիոն կարեկցանքի սանդղակ
Կիմ-Պոնգ Թամը մշակել է Բնության նկատմամբ դիսպոզիցիոն կարեկցանքի սանդղակը, որը վերցված է միջանձնային ռեակտիվության ինդեքսից (ՄՌԻ) (լայնորեն օգտագործվող էմպաթիայի սանդղակ, որը չափում է և՛ աֆեկտիվ, և՛ ճանաչողական էմպաթիան): ԲՆԴԿ սանդղակը մշակվելուց ի վեր օգտագործվել է հոգեբանների և մանկավարժների կողմից տարբեր համատեքստերում՝ ուսանողների և մեծահասակների մոտ բնության նկատմամբ կարեկցանքը չափելու համար, և թարգմանվել ու օգտագործվել է միջազգային մակարդակով։

*Բնության նկատմամբ դիսպոզիցիոն կարեկցանքի* սանդղակի (Թամ, 2013, էջ 96) նմուշային կետերն են՝
* *Պատկերացնում եմ, թե ինչպես կզգայի, եթե տառապող կենդանիների ու բույսերի տեղը լինեի։*
* *Ես փորձում եմ հասկանալ, թե ինչպես են զգում տառապող կենդանիներն ու բույսերը՝ պատկերացնելով, թե ինչ տեսք ունեն իրերը նրանց տեսանկյունից։*
* *Ես մտքումս հստակ և վառ պատկերացնում եմ, թե ինչպես են տառապող կենդանիներն ու բույսերը զգում իրենց։*
* *Ես նուրբ, հոգատար զգացմունքներ ունեմ տառապող կենդանիների և բույսերի նկատմամբ։*

### Բնության հանդեպ զգացմունքային կապվածության սանդղակ
Քալսը և նրա գործընկերները մշակել են *Բնության նկատմամբ զգացմունքային կապվածության* սանդղակը՝ չափելու անհատների բնական աշխարհի հետ կապվածությունը: Սանդղակը պարունակում է երեք կառուցվածք, որոնք համապատասխանաբար չափում են մասնակիցների վարքագիծը, բնության նկատմամբ զգացմունքները և բնության մեջ ունեցած փորձառությունները: Սանդղակն օգտագործվել է հոգեբանության և կրթության ոլորտներում՝ հիմնականում ուսանողների բնության նկատմամբ կապվածությունը գնահատելու համար, բայց օգտագործվել է նաև մեծահասակների համար: Յուրաքանչյուր կառուցվածքից նմուշային կետերը (Քալս և այլք, 1999, էջ 188) ներառում են՝
* [Վարքային չափանիշներ]. *Ես պատրաստ եմ քայլեր ձեռնարկել իմ սեփական տնային տնտեսությունում՝ բնական ռեսուրսների պաշտպանության համար (օրինակ՝ ջրի հոսքի կարգավորիչների, արևային վահանակների տեղադրում և այլն):*
* [Զգացմունքներ և հետաքրքրություններ]. *Եթե այսօր ժամանակ եմ անցկացնում բնության մեջ, խորը սեր եմ զգում բնության նկատմամբ:*
* [Բնության հետ փորձառություններ]. *Այսօր ես շատ ժամանակ եմ անցկացնում բնության մեջ:*

### Շրջակա միջավայրի վերաբերմունքի ինվենտար (ՇՄՎԻ)
Միլֆոնթը և Դաքիթը մշակել են *Շրջակա միջավայրի վերաբերմունքի ինվենտար* (ՇՄՎԻ)՝ մասնակիցների զգացմունքները, բնության հետ նրանց կապը և վերաբերմունքը չափելու համար։ Այս սանդղակը միջազգայնորեն օգտագործվում է ուսանողների վերաբերմունքը շրջակա միջավայրի նկատմամբ չափելու համար, ինչպես նաև հարմարվում և օպտիմիզացվում է տարբեր համատեքստերում։ Ինվենտարը ունի տասներկու սանդղակ, որոնցից յուրաքանչյուրը պարունակում է տասը հարցման կետ (Միլֆոնթ և Դաքիթ, 2010, էջ 91-92).

# Բնության վայելք
# Աջակցություն միջամտողական պահպանության քաղաքականությանը
# Բնապահպանական շարժման ակտիվիզմ
# Անթրոպոկենտրիկ մտահոգությամբ պայմանավորված պահպանություն
# Վստահություն գիտության և տեխնոլոգիայի նկատմամբ
# Բնապահպանական սպառնալիք
# Բնության փոփոխում
# Անձնական պահպանողական վարքագիծ
# Մարդու գերիշխանությունը բնության նկատմամբ (տարրերը հակադարձ կոդավորմամբ)
# Բնության մարդկային օգտագործումը (տարրերը հակադարձ կոդավորմամբ)
# Էկոկենտրոն մտահոգություն
# Բնակչության աճի քաղաքականության աջակցություն

### Բնության հետ կապվածության մասշտաբ
Մայերի և Ֆրանցի կողմից մշակված բնության հետ կապվածության սանդղակը անհատների բնության հետ կապվածության զգացումը չափելու սանդղակ է: Գործիքը հիմնականում օգտագործվել է հոգեբանների կողմից և թարգմանվել է այլ լեզուներով, այդ թվում՝ կանտոներեն և ֆրանսերեն՝ միջազգային համատեքստերում օգտագործելու համար: Օրինակելի կետերը (Մայեր և Ֆրանց, 2004, էջ 513) ներառում են.Մայերի և Ֆրանցի կողմից մշակված բնության հետ կապվածության սանդղակը[1] անհատների բնության հետ կապվածության զգացումը չափելու սանդղակ է: Գործիքը հիմնականում օգտագործվել է հոգեբանների կողմից և թարգմանվել է այլ լեզուներով, այդ թվում՝ կանտոներեն[2] և ֆրանսերեն[3]՝ միջազգային համատեքստերում օգտագործելու համար: Օրինակի կետերը (Մայեր և Ֆրանց, 2004, էջ 513) ներառում են.
* *Ես հաճախ եմ զգում միասնություն ինձ շրջապատող բնական աշխարհի հետ։*
* *Ես ճանաչում և գնահատում եմ այլ կենդանի օրգանիզմների ինտելեկտը*
* *Ես հաճախ եմ զգում կենդանիների և բույսերի հետ ազգակցական կապ։*
* *Ես հաճախ զգում եմ, որ ես ինձ շրջապատող բնական աշխարհի մի փոքր մասն եմ միայն, և որ ես ավելի կարևոր չեմ, քան գետնի վրա խոտը կամ ծառերի վրա թռչունները։*

## Կապը պահպանման վարքագծի հետ
Մի շարք ուսումնասիրություններում պարզվել է, որ էկոլոգիական կարեկցանքի ավելի բարձր մակարդակները կապված են պահպանման նկատմամբ վերաբերմունքի և վարքագծի աճի հետ։

Թամը պարզել է, որ բնության հետ կապված դիսպոզիցիոն կարեկցանքը հուսալիորեն կանխատեսում է ինչպես հանրային (օրինակ՝ բնապահպանական կազմակերպությանը աջակցելը), այնպես էլ մասնավոր (օրինակ՝ տնային տնտեսություններում վարքագիծ, ինչպիսին է վերամշակումը) պահպանության վարքագիծը։

Իեննան և նրա գործընկերները 878 մասնակիցների շրջանում անցկացված իրենց ուսումնասիրության ընթացքում պարզել են, որ և՛ կարեկցանքը, և՛ շրջակա միջավայրի խնդիրների իմացությունը կանխատեսում էին շրջակա միջավայրի պաշտպանությանը նպաստող վերաբերմունքն ու վարքագիծը, չնայած ստուգելի գիտելիքն ավելի ուժեղ կանխատեսող գործոն էր։ Հեղինակները նաև հայտնաբերել են դիսոցիացիա կոգնիտիվ և աֆեկտիվ կարեկցանքի միջև. մինչդեռ աֆեկտիվ կարեկցանքը կանխատեսում էր վերաբերմունքը, բայց ոչ վարքը, կոգնիտիվ կարեկցանքը կանխատեսում էր երկուսն էլ: Այս հայտնագործությունը համապատասխանում էր հեղինակների կանխատեսմանը, որ կոգնիտիվ կարեկցանքը կազդի վարքի վրա նույն կերպ, ինչպես գիտելիքը:

Վանը և նրա գործընկերները պարզել են, որ բնության նկատմամբ կարեկցանքի դրսևորումը (լուսանկարների և տեսանյութերի միջոցով) հանգեցնում է շրջակա միջավայրի պաշտպանության վարքագծի աճի։ Անկախ ինքնագիտակցություն ունեցող անհատների մոտ, սակայն, բնության նկատմամբ ավելի բարձր կարեկցանքը չի հանգեցրել նման վարքագծի։ Ուսումնասիրությունը պարզել է, որ բնության նկատմամբ կարեկցանքը մասնակիցներին դրդել է նվիրվածություն ստանձնել շրջակա միջավայրի նկատմամբ (միջնորդ գործոն), ինչն էլ իր հերթին հանգեցրել է շրջակա միջավայրի վարքագծի աճի։

Դանիել Բեթսոնի «Ալտրուիզմի մոդելի» հիման վրա Խայմե Բերենգուերը մշակել է մի ուսումնասիրություն՝ ստուգելու համար կարեկցանքի ազդեցությունը բարոյական դատողության վրա: Մասնակիցները, որոնց խրախուսվել էր կիրառել կարեկցանքը շրջակա միջավայրի դիլեմայի մասին հատված կարդալիս, կարողացել են զգալիորեն ավելի շատ բարոյական փաստարկներ կառուցել իրենց դիրքորոշումների համար, քան չեզոք վիճակում գտնվողները։

Էկոլոգիական կարեկցանքը գնահատվել է նաև կորպորատիվ միջավայրերում: Իսլամը և նրա գործընկերները պարզել են, որ բարձր մակարդակի կարեկցանք ունեցող աշխատակիցները ցուցաբերում են ավելի շատ շրջակա միջավայրի պաշտպանության և պահպանման վարքագիծ, ինչպես նաև ավելի բարձր մակարդակի նույնականացում իրենց աշխատավայրի հետ՝ կապված դրա շրջակա միջավայրի պաշտպանության քաղաքականության հետ։

Գարի Լինը և նրա գործընկերները պարզել են, որ «կարեկցելու խթանումը», երբ զուգորդվում է ֆինանսական խթանների հետ, կարող է հզոր ազդեցություն ունենալ ֆերմերների կայուն գյուղատնտեսության վերաբերյալ բիզնես որոշումների վրա: Սա հատկապես ճիշտ է նրանց համար, ովքեր սկզբնապես ցածր մակարդակի վրա են պահում բնապահպանության մեթոդները։

Այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են վայրը և ինքնությունը, միջնորդում են կարեկցանքի դերը պահպանման վարքագծերում։ Կարեկցանքը կանխատեսում է շրջակա միջավայրի գործողությունները միայն այնքանով, որքանով այն ի վիճակի է գերազանցել արտաքին խմբերի տարբերությունները (տարածության մեջ տեղաբնիկներն ընդդեմ նորեկների) և աշխարհագրական հեռավորությունը։

## Անհատական ​​տարբերություններ
Ինչպես ընդհանուր առմամբ կարեկցանքի դեպքում, անհատները տարբերվում են էկոլոգիական կարեկցանք դրսևորելու իրենց կարողությամբ և պատրաստակամությամբ։

Թամը սահմանել է Բնության նկատմամբ դիսպոզիցիոն կարեկցանքի (ԲՆԴԿ) կառուցվածքը՝ նկարագրելու «բնական աշխարհի հուզական փորձը հասկանալու և կիսվելու դիսպոզիցիոն միտումը» (Թամ, 2013, էջ 1): Թամը մշակել և վավերացրել է ԲՆԴԿ-ն գնահատելու գործիք և պարզել, որ ավելի քան ութ հարյուր մասնակիցների մասնակցությամբ հինգ ուսումնասիրությունների արդյունքում ԲՆԴԿ-ն կանխատեսել է պահպանման վարքագիծը;

Գրականության մեջ սեռը համարվում է կարեկցանքի միջնորդ գործոն, որտեղ աղջիկները ցուցաբերում են ավելի մեծ կարողություն և մոտիվացիա կարեկցանք դրսևորելու համար։

## Մշակման մեթոդներ
Կարեկցանքը ուսուցանելի է, որի համար մշակվել են բազմաթիվ կրթական ծրագրեր և միջամտություններ՝ էկոլոգիական կարեկցանքը խթանելու համար՝ թե՛ երիտասարդների, թե՛ մեծահասակների մոտ։

### Բնապահպանական կրթություն
Էկոլոգիական կրթությունը (ԷԿ) լայն, բազմամասնագիտական ​​ոլորտ է, որը նպաստում է ուսանողների բնության հետ շփմանը, էկոլոգիական համակարգերի ըմբռնմանը, բարդ բնապահպանական խնդիրների ուսումնասիրությանը և բնության պահպանությանը նպաստող սովորությունների, կենսակերպի և գործողությունների զարգացմանը։

Ըստ Շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործակալության (ՇՄՊԳ)՝ «Շրջակա միջավայրի կրթությունը գործընթաց է, որը թույլ է տալիս անհատներին ուսումնասիրել շրջակա միջավայրի հետ կապված խնդիրները, մասնակցել խնդիրների լուծմանը և միջոցներ ձեռնարկել շրջակա միջավայրը բարելավելու համար։ Արդյունքում, անհատները զարգացնում են շրջակա միջավայրի հետ կապված խնդիրների ավելի խորը ըմբռնում և ձեռք են բերում տեղեկացված և պատասխանատու որոշումներ կայացնելու հմտություններ»։

ՇՄՊԳ-ն սահմանում է բնապահպանական կրթության հետևյալ բաղադրիչները.
* Շրջակա միջավայրի և շրջակա միջավայրի մարտահրավերների նկատմամբ *իրազեկվածություն և զգայունություն*
* Շրջակա միջավայրի և շրջակա միջավայրի մարտահրավերների *իմացություն և հասկացողություն*
* Շրջակա միջավայրի նկատմամբ հոգատար *վերաբերմունք* և շրջակա միջավայրի որակը բարելավելու կամ պահպանելու մոտիվացիա
* *Հմտություններ*՝ շրջակա միջավայրի խնդիրները բացահայտելու և դրանց լուծմանը նպաստելու համար
* *Մասնակցություն* շրջակա միջավայրի հետ կապված խնդիրների լուծմանը նպաստող միջոցառումներին

Դեյվիդ Սոբելը պնդում է, որ շրջակա միջավայրի կրթությունը պետք է կենտրոնանա չորսից յոթ տարեկան հասակում, քանի որ այս տարիքային խմբի երեխաներն ավելի քիչ են տարբերակում «ինքներս» և «մյուսները» և ավելի հեշտությամբ կարող են կարեկցել ուրիշներին։

Սոբելը խրախուսում է մանկավարժներին և ծնողներին խթանել բնության սերը՝ թույլ տալով երեխաներին զբաղվել վայրի խաղերով՝ կեղտոտվելով, ծառեր բարձրանալով, ամրոցներ կառուցելով և ընկղմվելով բնական աշխարհի մեջ։ Նա քննադատում է շրջակա միջավայրի կրթությունը, որը չափազանց շատ է կենտրոնանում կանոնների և համակարգային գիտելիքների մշակման վրա, և պնդում է, որ «բնության ծրագրերը պետք է երեխաներին հրավիրեն ցեխոտ կարկանդակներ պատրաստել, ծառեր բարձրանալ, գորտեր որսալ, դեմքերը ներկել ածուխով, ձեռքերը կեղտոտել և ոտքերը թրջել։ Նրանց պետք է թույլատրվի դուրս գալ արահետից և զվարճանալ»։

Սոբելը կոչ է անում ծնողներին և մանկավարժներին նախևառաջ կենտրոնանալ բնության հետ կապի և սիրո խթանման վրա: «*Էկոֆոբիայից այն կողմ. բնության կրթության մեջ սրտի վերականգնում*» գրքում Սոբելը պնդում է. «Եթե մենք ուզում ենք, որ երեխաները ծաղկեն, իսկապես հզորանան, եկեք թույլ տանք նրանց սիրել երկիրը, նախքան նրանց խնդրելը փրկել այն»։

### Էկոմանկավարժություն
Էկոմանկավարժությունը, ի տարբերություն ավանդական բնապահպանական կրթության, հնարավորություն է տալիս ուսանողներին ուսումնասիրել սոցիալական և բնապահպանական բռնության միջև կապերը, հետազոտել շրջակա միջավայրի ոչնչացմանը նպաստող թաքնված քաղաքական կառուցվածքները և, ամենակարևորը՝ ներգրավվել փոխակերպող պրակտիկայում։

Էկոմանկավարժության ուսումնական ծրագրերը կարող են ուսանողներին հնարավորություն տալ ուսումնասիրելու իրենց սեփական հարաբերությունները բնական աշխարհի հետ, ենթակառուցվածքային արտոնությունները, որոնք նրանք կարող են ունենալ կամ չունենալ, և այն եղանակները, որոնցով իրենց շրջապատող ենթակառուցվածքները ձևավորվել են իշխանության համակարգերի կողմից։

### Արվեստ
Էկոլոգիական կարեկցանքը խթանելու համար օգտագործվել են թե՛ կերպարվեստի ստեղծումը, թե՛ դիտումը: Նշանավոր բնապահպան նկարիչների թվում են Էնդի Գոլդզուորթին, Քրիս Ջորդանը, Ագնես Դենեսը և Քլիֆորդ Ռոսը։

Երաժշտությունը, պարը, թատրոնը և պոեզիան նույնպես օգտագործվում են էկոլոգիական կարեկցանքը խթանելու համար։

### Գրականություն
Մանկական գրքերը կարող են օգտագործվել էկոլոգիական կարեկցանքը խթանելու համար, որոնց կենտրոնական հերոսները հաճախ կենդանիներն են։ Այդպիսի շարքերից մեկը «Դպրոցական շարքն» է՝ մանկական նկարազարդ գրքերի հավաքածու, որը մշակվել է Ազգային գիտական ​​հիմնադրամի երկարաժամկետ բնապահպանական հետազոտությունների (ԵԲՀ) ցանցի կողմից՝ գիտնականների կողմից վերանայված բովանդակությամբ և նկարազարդումներով, որոնք ներգրավում են ընթերցողներին և խթանում կարեկցական կապը։

Այլ հայտնի բնապահպանական մանկական գրքեր (ինչպես մեջբերել է Հոլմը) ներառում են «Լորաքս»-ը, «Washing the Willow Tree Loon»-ը, «Hoot», «Flush», «The Wheel on the School»-ը, «The Missing 'Gator of Gumbo Limbo», «The Empty Lot», «The Great Kapok Tree», «Just a Dream» և «The Forever Forest: Kids Save a Tropical Treasure»-ը։

Մեծահասակ ընթերցողների համար կլիմայական գեղարվեստական ​​գրականության ժանրը կարող է խթանել կարեկցանքը և խորհրդածությունը՝ ամրապնդելով ընթերցողների էկոլոգիական երևակայության հմտությունները։ Իր «Affective Ecologies» գրքում Ալեքսա Վեյկ ֆոն Մոսները պնդում է, որ շրջակա միջավայրի պատմությունների միջոցով առաջացած մարմնավորված ճանաչողությունը թույլ է տալիս ընթերցողներին խորը կերպով համակրել, հասկանալ և կապ հաստատել էկոլոգիական խնդիրների և մարդ-բնություն հարաբերությունների հետ։

### Ֆիլմ
Բազմաթիվ ֆիլմեր են ստեղծվել՝ ուշադրություն հրավիրելու ժամանակակից բնապահպանական խնդիրների վրա և լսարանի շրջանում էկոլոգիական կարեկցանքը խթանելու համար: Նշանակալի օրինակներ են՝ *«11-րդ ժամը», «Զայրացած ինուկ», «Անտրոպոցեն. Մարդկային դարաշրջան», «Սնունդ, Ինկ.», «Անհարմար ճշմարտություն», «Ծովախորշը», «Սեքվոյաները», «Աղբի պատմությունը» և «Իրական արժեքը»:*

### Ապագայի սցենարներ
Ապագայի սցենարները կարող են օգտագործվել շրջակա միջավայրի նկատմամբ կարեկցանք առաջացնելու համար և կարող են իրականացվել մի քանի եղանակներով: Ջեսիկա Բլայթը և նրա գործընկերները ուսումնասիրել են օվկիանոսի վերաբերյալ ապագայի սցենարների օգտագործումը (ներկայացված գրավոր կամ վիրտուալ իրականության ձևաչափով) և պարզել են, որ երկու պայմաններում էլ կարեկցանքի մակարդակները զգալիորեն բարձր են։

Հոռետեսական սցենարները հակված են ավելի շատ կարեկցանք առաջացնելու, չնայած լավատեսական սցենարները հակված են խթանել լիազորությունները։

Սցենարային արվեստը ներառում է ապագա սցենարների տեսողական ներկայացում՝ զուգորդված ռազմավարական հարցադրման գործընթացի հետ, որը նախատեսված է կարեկցանքը, ստեղծագործականությունը և կայուն որոշումների կայացումը խթանելու համար։

Ապագայի սցենարներ են օգտագործվել նաև թանգարաններում՝ այցելուներին օգնելու պատկերացնել տարբեր էկոլոգիական լուծումների ազդեցությունը ապագա կյանքի վրա։

### Էկոլոգիական սթորիթելինգ
Մասնակցային էկոլոգիական սթորիթելինգը խթանում են էկոլոգիական կարեկցանքը՝ մասնակիցներին հնարավորություն տալով համատեղ ստեղծել բնապահպանական պատմություններ՝ օգտագործելով ինչպես մարդկային, այնպես էլ կենդանական կերպարներ: Իրենց սեփական զգացմունքները իրենց կերպարների զգացմունքների հետ համատեղելով՝ պատմություններ պատմող մասնակիցները կարող են զարգացնել կարեկցանք շրջակա միջավայրի գործիչների և մոլորակի նկատմամբ: Իրենց պատմությունների միջոցով մասնակիցները մասնակցում են քննադատական ​​​​ինքնավերլուծության գործընթացի և պատկերացնում են կայուն ապագա կառուցելու հնարավորություններ: Այս գործիքը օգտագործվել է մասնակիցների լայն շրջանակի հետ, ներառյալ երիտասարդներ, պրոֆեսիոնալ դիզայներներ և բիզնես շահագրգիռ կողմեր։

### Բնիկ մոտեցումներ
Մանկավարժները կարող են նաև խթանել կարեկցանքը՝ ուսումնական ծրագրերում բնիկ ավանդույթները ներառելով: Գործունեությունը նախատեսված է երեխաներին օգնելու կապվել և հասկանալ իրենց, նախևառաջ՝ կապվելով ուրիշների հետ՝ ավելի լավ հասկանալու նրանց տեսակետները, և օգնելով աշակերտներին իմաստալից կապեր հաստատել իրենց սովորածի և իրենց սեփական կյանքի միջև: Բնիկների պատմությունները, դրսում միմյանց հետ ազատ խաղալու համար անցկացրած ժամանակը և հարաբերությունների կառուցումը հիմք են հանդիսանում կարեկցական ուսուցման համար:

Բնիկ ժողովուրդների ուսուցումը ոչ միայն ճանաչողական գործընթաց է, այլև սոցիալական և հուզական, քանի որ ուսուցման փոխանցումը հաճախ տեղի է ունենում սերունդների միջև հարաբերությունների միջոցով: Բազմաթիվ բնիկ մշակույթներում շրջակա միջավայրի վերաբերյալ գիտելիքները փոխանցվում են եղբայրների և քույրերի, հասակակիցների և ավագների միջոցով՝ պատմություններ պատմելու, հզոր ծեսերի և արարողությունների միջոցով (ի տարբերություն ժամանակակից դպրոցների ավանդական դասախոսությունների ձևաչափի):

Բնիկ ժողովուրդների պատմությունները կարող են հզոր դեր խաղալ էկոլոգիական կարեկցանքի զարգացման գործում: Սելիդվենը և Քելտները բացատրում են. «Բնիկ ժողովուրդները վերականգնում և վերահամատեքստավորում են պատմությունները շարունակական համատեղ ստեղծագործության և մասնակցության միջոցով, այդպիսով ամրապնդելով ինքնությունն ու նպատակը և վերականգնելով համայնքային կապերը: Այս պատմությունները, որոնք դեռևս ուղղված են բոլոր կենդանի ձևերի նկատմամբ հարգանքին, խրախուսում են կարեկցանքը և հեռանկարի ընկալումը՝ անհատներին բերելով դիմացկուն և հարմարվողական համայնքներ»:

### Ծնողական պրակտիկա
Ծնողները նույնպես կարող են հզոր դեր խաղալ իրենց երեխաների մոտ էկոլոգիական կարեկցանքի խթանման գործում: Ռեյչել Քարսոնի «The Sense of Wonder» գրքում նա գրում է իր արկածների մասին իր թոռնուհու հետ, ով իր զարմիկի զգացողության միջոցով օգնում է նրան նորից բացահայտել բնական աշխարհը: Քարսոնը խրախուսում է ծնողներին երեխաներին ընկերակցություն տրամադրել, երբ նրանք բացահայտում են բնության ուրախությունն ու գեղեցկությունը։

## Կենդանիների նկատմամբ կարեկցանք
Էկոլոգիական կարեկցանքի կենտրոնական բաղադրիչը ոչ մարդկային կենդանիների նկատմամբ զգացվող կարեկցանքն է։

Երեխաների մոտ կենդանիների նկատմամբ կարեկցանքի կարողությունը զարգացնելու հիմնական դրդապատճառներից մեկը հիմնված է փոխանցման հայեցակարգի վրա, որի միջոցով կենդանիների նկատմամբ նրանց զարգացած կարեկցանքի հմտությունները հանգեցնում են մարդկանց նկատմամբ կարեկցանքի կարողության աճի։

Իրոք, հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ կենդանիների նկատմամբ կարեկցանքի զարգացումը կարող է նպաստել այլ մարդկանց նկատմամբ կարեկցանքի զարգացմանը, և, մյուս կողմից, կենդանիների նկատմամբ դաժանության դրսևորումները կարող են կանխատեսել հակասոցիալական և բռնի վարքագիծ այլ մարդկանց նկատմամբ: 1988-2012 թվականներին դպրոցում հրաձիգ 23 անձանց վերաբերյալ իրենց ուսումնասիրության մեջ Արլուկը և Մադֆիսը պարզել են, որ նրանց 43%-ը նախկինում ունեցել է կենդանիների նկատմամբ բռնության դեպքեր։

Մարդասիրական կրթության և բնության կրթության ծրագրերը օգտագործվել են որպես կենդանիների նկատմամբ կարեկցանքը խթանելու արդյունավետ միջամտություն՝ կենդանաբանական այգում, տանը, ֆերմայում կամ վայրի բնության մեջ։

### Կենդանիներ կենդանաբանական այգիներում և ակվարիումներում
Ուորթոնը և այլք նշել են վեց գործելակերպ, որոնք մեծահասակները կարող են կիրառել երեխաների հետ՝ ծովային կյանքի նկատմամբ նրանց կարեկցանքը խթանելու համար.
* *Շրջանակում.* կենդանու անհատականությունը փոխանցող լեզվի (օրինակ՝ անունների և դերանունների) օգտագործումը
* *Մոդելավորում.* ցույց տալով երեխաներին, թե ինչպես կենդանիներին վերաբերվել կարեկցանքով և հոգատարությամբ
* *Գիտելիքների ավելացում*՝ օգնելով երեխաներին հասկանալ կենդանու յուրահատուկ կարիքներն ու փորձը
* *Պրակտիկա.* երեխաներին հնարավորություն տվեք մարզվելու կենդանու խնամքի և իրենց կարեկցանքի զգացմունքները դրսևորելու մեջ (դրական արձագանք տալով, երբ երեխաները պատշաճ կերպով շփվում են իրենց խնամքի տակ գտնվող կենդանու հետ):
* *Փորձառությունների ապահովում.* թույլ տվեք երեխաներին ժամանակ անցկացնել բնության մեջ և այնպիսի միջավայրերում, որտեղ նրանք կարող են շփվել կենդանիների հետ
* *Երևակայություն.* խրախուսեք աշակերտներին պատկերացնել, թե ինչպես է կենդանին զգում որոշակի պահին, կամ թող նրանք դերային խաղ կատարեն՝ ստանձնելով որոշակի կենդանու կերպարը։

Սառա Ուեբերը և նրա գործընկերները պարզել են, որ կենդանաբանական այգու այցելուները, որոնք դիտում էին օրանգուտանների փոխազդեցությունը թվային ինտերֆեյսի հետ (պրոյեկտված նրանց վանդակի հատակին), արձագանքում էին ճանաչողական, աֆեկտիվ և շարժողական կարեկցանքով օրանգուտանների նկատմամբ: Ինտերակտիվ պրոյեկցիան օրանգուտաններին հնարավորություն էր տալիս ստեղծել արվեստի գործեր, խաղալ ինտերակտիվ խաղեր, դիտել տեսանյութեր և ճանաչել իրենց լուսանկարներում: Ցուցահանդեսը նախատեսված էր կարեկցանք զարգացնելու համար՝ թույլ տալով այցելուներին մոտիկից դիտարկել կենդանիների վարքագիծը, ականատես լինել նրանց ճանաչողական կարողություններին գործողության մեջ և դիտարկել առանձին կենդանիների նախասիրությունների և վարքագծի տարբերությունները։

Կենդանաբանական այգում գործող բնության նախադպրոցական հաստատության իրենց փոքրածավալ գնահատման ժամանակ Էռնստը և Բուդնիկը պարզել են, որ երեխաների մոտ մարդկանց և կենդանիների նկատմամբ կարեկցանքի մակարդակը բարձրացել է ուսումնական տարվա ընթացքում: Վայրի կենդանիների դեպքում նրանք նկատել են էմոցիոնալ կիսվելու և կարեկցական մտահոգության զգալի աճ, բայց ոչ ճանաչողական (հեռանկարային դիտարկում) բաղադրիչի։

### Ընկերակից կենդանիներ
Խալիդն ու Նաքվին պարզել են, որ «ընտանի կենդանիների հետ ուժեղ կապվածություն» հայտնող անհատներն ավելի բարձր մակարդակի կարեկցանք ունեն։ Այս միտքը հաստատել են Դեյլին և Մորտոնը, որոնք պարզել են, որ իրենց ընկերակից կենդանիների հետ շատ կապված երեխաներն ավելի կարեկից էին, քան նրանք, ովքեր պակաս կապված էին։ Դեյլին և Մորտոնը նաև պարզել են, որ այն երեխաները, ովքեր նախընտրում էին և՛ կատուներին, և՛ շներին (ի տարբերություն մեկի կամ մյուսի), ինչպես նաև նրանք, ովքեր ունեին երկուսն էլ, ավելի կարեկից էին, քան նրանք, ովքեր նախընտրում էին կամ ունեին միայն մեկը։

Ռոբերտ Պորեսկին պարզել է, որ երեխաների մյուս երեխաների նկատմամբ կարեկցանքը կապված է կենդանիների նկատմամբ նրանց կարեկցանքի հետ։ Նա նաև պարզել է, որ կենդանիների հետ ավելի ամուր կապ ունեցող երեխաները ավելի բարձր միավորներ են հավաքում մյուս երեխաների նկատմամբ կարեկցանքի չափանիշով։

Ռոտգերբերը և Միկանը պարզել են, որ այն անհատները, ովքեր հայտնել են կենդանիների հետ մտերիմ հարաբերությունների մասին, հետագայում ավելի շատ էին խուսափում մսից, քան նրանք, ովքեր դա չէին անում, և օգտագործում են անուղղակի, ներողություն խնդրող արդարացումներ իրենց կերած մսի համար: Երկու ազդեցություններն էլ միջնորդվում էին կենդանիների նկատմամբ կարեկցանքով։

Աճող հետազոտությունների թիվը ցույց է տալիս, որ մարդասիրական կրթական ծրագրերը, մասնավորապես՝ մարդ-կենդանի փոխազդեցությունները ներառող ծրագրերը, նպաստում են երեխաների մոտ կարեկցանքի զարգացմանը։ Մարդասիրական կրթական ծրագրերը կարող են նաև օգտագործվել որպես դպրոցական բռնության դեմ պայքարի արդյունավետ ռազմավարություն՝ նվազեցնելով մարդկանց և կենդանիների նկատմամբ ագրեսիան։

### Ֆերմերային կենդանիներ
Հոգեբան Մելանի Ջոյը, ով հորինել է «կարնիզմ» տերմինը, ուսումնասիրում է միս ուտելու հոգեբանությունը և «մսի պարադոքսը», որը վերաբերում է այն փաստին, որ մարդկանց մեծ մասը միաժամանակ հոգ է տանում կենդանիների մասին և սպառում է դրանք: Աճող թվով հետազոտողներ են ուսումնասիրում այս երևույթը՝ փորձելով հասկանալ, թե ինչ գործոններ են դեր խաղում այս պարադոքսում: Պիացցան և նրա գործընկերները նույնականացրել են այն, ինչ նրանք անվանում են «4Ns», որոնք անհատները օգտագործում են մսի օգտագործումը արդարացնելու համար. Necessary, Natural, Normal, և Nice (անհրաժեշտ, բնական, նորմալ և հաճելի):

Լոֆնանի և նրա գործընկերների հետազոտությունը ցույց է տվել, որ մարդիկ, ովքեր գնահատում են տղամարդկությունը, ընդունելի են համարում գերիշխանությունն ու անհավասարությունը, կենդանիներին համարում են մարդկանցից խիստ տարբերվող կամ կարծում են, որ կենդանիները չեն կարող ցավ զգալ, ավելի հակված են միս ուտելուն։

Մեգան Էրլը և նրա գործընկերները պարզել են, որ մսի կենդանական ծագման մասին տեսողական հիշեցումների տրամադրումը (համեմատած միայն մսի լուսանկարների հետ) հանգեցնում է մսի սպառման նվազմանը, ինչը պայմանավորված է կենդանիների նկատմամբ կարեկցանքի աճով, մսի սպառման հետ կապված անհանգստությամբ և մսի նկատմամբ զզվանքով: Միջամտությունը նաև հանգեցրել է բուսակերների և վեգանների նկատմամբ բացասական վերաբերմունքի նվազմանը։

Մսի սպառման նվազեցմանն ուղղված միջամտությունները գնահատող 100 ուսումնասիրությունների մետաանալիզության մեջ Մաթուրը և նրա գործընկերները պարզել են, որ կենդանիների բարեկեցությանը ուղղված կոչերը մեծապես հաջողությամբ են իրականացվել մսի սպառման առնվազն կարճաժամկետ կրճատման հարցում՝ հիմնվելով ինքնագնահատականի վարքային արդյունքների և ապագա վարքագծի մտադրությունների վրա։

Մինչդեռ կարեկցանքի ինքնագնահատականի չափանիշները կարող են ենթակա լինել սոցիալական ցանկալիության կողմնակալության և այլ վավերականության խնդիրների, դեմքի արտահայտությունների վերլուծությունը կարող է ավելի օբյեկտիվ չափանիշ լինել: Լին և Ուիրին պարզել են, որ դեմքի արտահայտությունները կարող էին հուսալիորեն կանխատեսել կարեկցանքը գյուղատնտեսական կենդանիների նկատմամբ, երբ մասնակիցները դիտում էին կենդանիների տեսանյութեր, որոնք ենթարկվում էին արդյունաբերական գյուղատնտեսության հետ կապված ցավոտ ընթացակարգերի։

Կաթնամթերք արտադրող ֆերմերների շրջանում անցկացված ուսումնասիրության մեջ կենդանիների նկատմամբ կարեկցանքի բացակայությունը (ինչպես ցույց է տալիս «կենդանիները ֆիզիկական ցավ են զգում, ինչպես մարդիկ» պնդման հետ անհամաձայնությունը) կապված էր ֆերմերների կովերի մոտ մաշկային վնասվածքների ավելի մեծ թվի հետ։

Այնպիսի կազմակերպություններ, ինչպիսիք են «Նոր արմատների ինստիտուտը», «Մարդասիրական լիգան», «Միացյալ Նահանգների մարդասիրական ընկերությունը», «Ֆերմերային ապաստարանը», «Կենդանիների համար ողորմություն» կազմակերպությունը և այլք, կրթում են երիտասարդությանը և լայն հանրությանը գործարանային գյուղատնտեսության ազդեցության մասին՝ փորձելով խթանել կարեկցանքը ֆերմերային կենդանիների նկատմամբ։

### Վայրի կենդանիներ
Գլոբալացման և միջազգային առևտրի աճի հետ մեկտեղ, վայրի բնության ինչպես օրինական, այնպես էլ անօրինական առևտուրը տարածվել է։ Դեն Յուեն և նրա գործընկերները մշակել են կրթական նյութեր, որոնք ներառում էին կենդանիների որսագողությունը մարդակերպ ձևով պատկերող տեքստեր, օրինակ՝ մեկը, որը գրվել է վագրի ձագի տեսանկյունից, որի մորը սպանել են որսագողերը։ Այս մարդակերպ կրթական նյութերը խթանել են մասնակիցների կարեկցանքը վայրի բնության նկատմամբ և նրանց մտադրությունը՝ խուսափելու վայրի բնության արտադրանք, ինչպիսին է վագրի ոսկորներից պատրաստված գինին, օգտագործելուց։

Կանսկին և Մաասարանին պարզել են, որ ոչ բռնի հաղորդակցման (ՈԲՀ) սեմինարների իրականացումը հանգեցրել է Նամիբիայում ինչպես մարդկանց, այնպես էլ վայրի բնության նկատմամբ ավելի մեծ էմպաթիկ հոգատարության։

Էշլի Յանգը և նրա գործընկերները առաջարկում են լավագույն մեթոդները երեխաների մոտ կենդանիների նկատմամբ էմպաթիկ կապ զարգացնելու համար, ներառյալ՝ 
* Երեխաներին բավարար ժամանակ տրամադրել բնության հետ շփվելու համար
* Հարգել կենդանու սուբյեկտիվ գոյությունը, հույզերը և մտադրությունները (օրինակ՝ չվերցնել այն կենդանուն, որը դիմադրում է վերցվելուն կամ վախ է ցուցաբերում)
* Որպես օրինակ ծառայել երեխաների համար՝ ցույց տալով կենդանիների հետ շփվելու համապատասխան եղանակները և տալով հետադարձ կապ կենդանիների հետ նրանց փոխազդեցությունների վերաբերյալ
* Երեխաների երևակայության ակտիվացում դերային խաղերի, պատմություններ պատմելու և կենդանիների նմանակման միջոցով

## Տես նաև
* Բնության պահպանություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բնապահպանություն
Կատեգորիա:Էկոլոգիա
Կատեգորիա:Կրթություն