Ահնիձոր (Հրանտ Մաթևոսյան)

**«Ահնիձոր»**, հայ արձակագիր Հրանտ Մաթևոսյանի ակնարկը։ Հրատարակվել է 1961 թվականին։

## Գնահատական
Հրանտ Մաթևոսյանը իր հայրենի գյուղի տարեգիրն է: Նրա գրած էջերը նման են օրերի՝օրերի պես լեցուն կյանքով ու վաղվա օրվա ծիլերով: Նա իսկական տարեգրի նման չի ընդունում պայմանական միջավայր, պայմանական ժամանակ, պայմանական հերոսներ: Նրա ժամանակը հայոց թվարկության այսինչ թվականի այսինչ օրն է, միջավայրը հայոց Անտառամեջ գյուղն է, հերոսներն էլ նույն գյուղի բնակիչներն են: Ճշգրտությունը, ստուգությունը, փաստին, կատարվածին հավատարիմ մնալը գրողի համար ոչ թե մեթոդ է, եղանակ, այլ էություն: Նրա գրականության բուն միջուկը: Այստեղից էլ հասկանալի է մաթևոսյանական տարեգրության առանձնահատկությունը՝ գյուղական կյանք, գյուղական միջավայր: Ահնիձորը Հրանտ Մաթեւոսյանի ծննդավայրն է։ Այստեղ են անցել նրա մանկությունն ու պատանեկությունը: Հայրենի գյուղի մասին Մաթեւոսյանը գրել է. «Օհանես պապը մի հարյուր տարի առաջ թողնում-փախչում է Հաղպատի հողատեր Զառ-բարաթով-Աբդուլաշվիլուց։ Նրա ետևից գալիս են ուրիշներ՝ փախած սույն կամ ուրիշ իշխանիկից։ Գալիս մի տեղ տեսնում են՝ մի գետակ թափով կտրում է պղտոր գետը, բռնում են այդ գետակի հունը և բարձրանում։ Խեղճ մարդիկ էին՝ ունեցածը մի իշի վրա, և հիմնում են ընդամենը Ահնիձոր՝ աշխարհի ծայրին»։ Մի հարցազրույցում Մաթևոսյանն ասել է․ «Քիչ եմ գրել և դրանում մեղքի իմ բաժինն այնքան էլ մեծ չէ: «Ահնիձորի» չափազանցված արձագանքը, «Մենք ենք, մեր սարերը» վիպակի և ապա կինոսցենարի վիճարկումը ինչքա՜ն ուժ խլեցին ինձանից, որ կարող էր դառնալ գրական վաստակ, գեղարվեստական արժեք:«Ահնիձոր» ակնարկը գրել եմ վաթսուն թվականին, «Տերը» կինովիպակը՝ ութսունին: Երկուսն էլ նույն բանն են ասում: Կարծում եմ, դեռ ուսանող՝ ասելիքս գտած եմ եղել, և նյութը այս քսան տարում չի փոխվել, գնալով բացահայտվել ու մեծացել է: «Մենք ենք, մեր սարերը» վիպակը փաստորեն կրկնել է «Ահնիձոր» ակնարկի ասելիքը: Այնտեղ «Արջը» վերնագրով մի հատված կա տեղի բնակչի և անտառի «եղբայրության» մասին, տեղի բնակիչն իրեն երկրի տեր է զգում, հետո բացահայտում է, որ իր անտառի, իր արջի, իր գյուղի առջև իր վիճակն այլ է, խորթության ու թշնամանքի երանգ է մտնում նրա և բնության միջև: Նյութս և ասելիքս, ոչ, չեն փոխվել, ծավալվել ու խորացել են և այդ ընթացքում հաճախ, ինչպես, օրինակ, «Տաշքենդ» («Անձրևած ամպեր») վիպակում, այրական դաժանություն է պահանջվել մարդու և մարդկանց, մարդու և բնաշխարհի միջև կատարվող կործանարար փոփոխություններին նայելու համար»:: Մաթևոսյանի այդ ակնարկը հետպատերազմյան շրջանի հայ գյուղի դժվարությունների մասին պատմող վավերագիր էր, որտեղ գյուղական կյանքի կնճիռները վերաճում էին ուժեղ թանձրացումների: Ակնարկի կենսանյութը քաղված էր հայրենի գյուղից, սակայն ոչ թե գյուղ էր, այլ մի պայմանական տարածություն, մի սովորական հողակտոր: Ակնարկի հրապարակումից հետո տպագրվեց Ս. Աղաբաբյանի և Լ. Հախվերդյանի «Թարմաշունչ խոսք» հանձնարարականը, որով Մաթևոսյանին մաղթվում էր կանաչ ճանապարհ: Հիշենք, որ ակնարկի համար շարժառիթ է եղել «Բաց նամակ»-ը:

## Ստեղծման պատմություն
1961-ին տպագրվում է Մաթևոսյանի «Ահնիձոր» ակնարկը, որ իր բացառիկ գեղարվեստական ընդհանրացումներով վերածվում էր խորհրդային երկրի տնտեսավարման սկզբունքների լուրջ քննադատության:	Կերպարներն առանձնացնում էր հեռահար հարցադրումներով ու մարդկային ներաշխարհը թափանցելու համարձակությամբ: Ակնարկն իր գաղափարական ուղղվածությամբ հակադրվում էր համայնավարման, տնտեսավարման աղաղակող բացթողումներին: Այն սովորական ակնարկ չէ, այլ խիստ կարևոր հանգամանք, քանի որ հողն ու երկիրը երբեք չեն չափվում հնգամյակներով, խոսքը հարյուրամյակների մասին է: Ակնարկում բարձրացված հարցերն այնքան հիմնավոր էին, որ նախանշեցին գրողի անցնելիք ճանապարհը: Մաթևոսյանի հայրը ստիպված վաճառել էր իրենց ձին, և վշտացած հորը սփոփելու համար նա ասում է. «Ես կգրեմ, և թույլ կտան դարձյալ ձի պահել»: Նկարագրում է հոր արձագանքը. «Էսպես, կասկածով նայեց, թե` էդ դու էդ ո՞վ ես, որ կանոնադրությունը փոխես, կոլխոզի օրինակելի կանոնադրությունը փոխես և ինձ ձի տաս...»: Ապա ամփոփում է. Իսկապես, ամենաագրեսիվ ցանկությունս, ամենասիրված ցանկությունս, ինչքան որ գրել եմ, էդ է եղել` որ հորս ձին վերադարձնեն: Դա դարձավ, իմ կարծիքով սովորական, մի ակնարկի հենք ու հիմք, և ինձանից ավելի վախկոտները ակնարկը նշանավոր դարձրին... Դա եղավ նշանավոր «Ահնիձոր» ակնարկը»: Իհարկե, «Ահնիձոր»ը ակնարկ է, որն ունի ակնհայտ հրապարակախոսական շեշտադրություններ, բայց կարո՞ղ ենք այն համարել հրապարակախոսություն: Մի կողմից` ձին վերադարձնելը իսկապես խիստ համեստ նպատակ է աշխարհը փոխելու ուրիշ գրողների ցանկության համեմատությամբ, բայց մյուս կողմից՝ այն նաև անհամեմատելի է խորհրդային հրապարակախոսության մասշտաբային խնդիրների հետ, թեև չպետք է մոռանալ նաև այն, որ ԽՄ-ի փլուզումից հետո մի հարցազրույցում, ափսոսալով կայսրության կործանման համար, Մաթևոսյանը նկատում է, որ իրենց նպատակն էր «կայսրության սրբագրումը»: Հոր ձին վերադարձնելը և կայսրությունը սրբագրելը, համաձայնեք, որ միմյանցից միանգամայն տարբեր, իրարից շատ հեռու գտնվող հավակնություններ են։

## Կառուցվածք
Հրանտ Մաթևոսյանի «Ահնիձոր» ակնարկը բաղկացած է մի քանի մասերից, որոնցից յուրանքանչյուրն ունի իր վերնագիրն ու պատմությունը: Նախ այն սկսվում է «Հողը և գյուղը» վերնագրով հատվածով, որին շարունակում են «Ամենամարտական դեպքը մոտավոր անցյալից», «Արջը», «Հետո անտառն սկսեցին կտրել», «Եվ Ճրագաթաթն սկսեցին այրել», «Ճանապարհը:Պատում», «Կապույտ աստղերով սպիտակ ձին», «Խոտհունձ», «Բաց նամակ», «Բացի հունձը» մասերը, իսկ եզրափակիչ խոսքի համար Մաթևոսյանն ընտրել էր «Ընդհանուր ակնարկ» վերնագրով հատվածը:

## Սյուժե
«Ահնիձոր» ակնարկում Մաթևոսյանը ներկայացնում է գյուղական կյանքը՝  իր դժվարություններով ու երջանիկ պահերով։ Գյուղացիները տարբեր վայրերից գալիս էին և հիմնում Ահնիձոր, այն էլ աշխարհի ծայրին։ Նրանք խեղճ մարդիկ էին։ Ճիշտ է, ազդագիր Լալայանցը Ահնիձորը գյուղ էր համարել, բայց ըստ Մաթևոսյանի այն գյուղ չէր։ Հողը նույն կենսագրությունն ուներ, ինչ հայոց մոխրացած ու կանաչապատում հողը. այդ ձորը եղել էր մարդաշատ։ Կյանքը այդ ձորերում տրոփել էր առողջ զարկերակով, երբ եղել են ցորեն ու ձեթ։ Ակնարկում Մաթևոսյանը հիշատակում է Օհանես պապի գերդաստանին, ովքեր բնակվում էին Ահնիձորում(Ծմակուտ)։ Գյուղական կյանքի մեջ հավասարություն էր գործում. սարվորը հնձվորին մածուն էր տանում, հնձվորը սարվորին՝ կարտոֆիլ։ Մաթևոսյանը չի շրջանցում նաև գյուղի մարդկանց ալարկոտության թեման, քանի որ ամբողջ գյուղում մի խանութի աշխատող չէին կարողանում գտնել։ Գյուղացիները հնարել էին, թե Ահնիձորում շուտով առողջարան է բացվելու. նրանք ալարում էին ու սպասում։ Ակնարկում գրողը հիշատակում է արջին սպանել ցանկանալու պատմությունը, որն այդպես էլ չի իրականանում, իսկ ծերունի Գիրիշը մի հրացան ուներ, այն էլ իսկական, բայց արջ չէր սպանում, քանի որ տուգանք էին նշանակել։ Որոշում են վերջ տալ անտառների կյանքին, իսկ դա սկսվում է նրանից, որովհետև Ճրագաթաթն անտառ էր։ Մաթևոսյանը պատմում է Հրաչիկ Մաթևոսյանի մասին, ով ալարկոտ ահնիձորցի էր, բայց մեծ նպատակ ուներ Ահնիձորը քաղաքին կապելու։ Ահնիձորում տեղադրվում է նաև ճոպանուղի, ինչի շնորհիվ Ահնիձորում աշխատանքի արտադրողականությունը ավելանում է 65-70%։ Ճոպանուղիները գցվում էին, որ արագ ցանցառանա Ճրագաթաթ ծմակը, արդյունքում րոպեն մեկ շառաչյունով ընկնում էր մի հաճարենի, և այդքան սուրբ ծառերը դառնում էին միլիարդներ։ Բացի վառելանյութ լինելը, Ահնիձորի այդ ծմակը նաև հպարտություն էր գյուղացիների համար։ Սովխոզի տնօրենի հրամանով Իգնատը զրկվում է ձիուց, քանի որ տնօրենի կարծիքով ձին գյուղացուն պետք չէ։ Իգնատը փորձում էր էշով բավարարվել, բայց չէր ստացվում և ամեն տխուր հառաչանքի համար ծեծ էր ուտում խեղճ էշը, որովհետև նա տիրոջ ձին չէր։ Շուտով մտածում է, որ էշն էլ լավ կենդանի է, արժի սարից խոտը բարձել և տանել տուն։ Արգելվում են սարվորի և հնձվորի միջև բնամթերային ապրանքափոխանակությունը։ Ըստ տրամաբանության, մենակության մեջ մնացած մարդու համար պետք է առաջին ուրախությունը մի ուրիշ մարդու հանդիպելը պետք է լիներ, մինչդեռ Արտուշ պապին միայն «տախտակ չկա» -էր ասում, ի՞նչ էր դա նշանակում, նրա համար միևնույնն էր, որ մարդ էր մահացել, օգոստոսը հարմար ամիս չէր մեռնելու համար։ Ահնիձորում հրաշալի տեսարան էր խոտհունձ անելը, երբ գերանդին զնգում է խոտհարքի մեջ, արևը շողեր է նետում։ Շատ դժվար էր խոտհունձ անելը, որովհետև ջարդում էր բոլոր մկանները։ «Բաց նամակ» հատվածում Մաթևոսյանը խոսում է գյուղացիների դիմում-կոչի մասին, որով նրանք խնդրում էին, որ իրենց թողնեն հանգիստ ապրել, հող մշակել, ունենալ կենդանիներ, հունձ անեն, գոնե աշխատավարձը բարձրացնեն։ Տնօրինությունը ոչնչով չէր օգնում ահնիձորցիներին, գոնե չխանգարեին։ Մաթևոսյանն ասում է, որ Ահնիձորի բնությունն այնքան գեղեցիկ է, որ թույլ չի տալիս հիանալ գրքով, բայց ոչ էլ իր անսահման հմայքն է մատուցում դեն նետված գրքին, որովհետև ամռանը այդ գյուղում գիրք կարդալ չէր ստացվում։ Բնությունն այնքան հավաք չէր, որ հաճույքով թերթես, ոչ էլ այնքան թույլ, որ թողնի գիրք կարդալ։ Մաթևոսյանի հերոսները կապված էին իրենց Ծմակուտին. դա երևում է ակնարկի վերջին էջերում, երբ հեղինակը ներկայացնում է Վալոդին, ով կարող էր քաղաքում լավ կրթություն ստանալ և ապրել, բայց գյուղի կարոտը նրան չի թողնում հեռու մնալ, պատճառաբանում է, թե հայրը արդեն մեծ է, չի կարող մենակ թողնել, բայց հոգու խորքում նա չէր կարողանում ապրել առանց իր Ահնիձորի։ Նա տեսնում էր գյուղացու աշխատանքի դժվարությունը և միշտ ասում էր, որ շատ է ուզում մի բան մտածել ու թեթևացնել նրանց աշխատանքը, բայց դա անհնար էր։ Իսկ Գիրիշ քեռին իմաստ չէր տեսնում իր համար լույս վառել գիշերները, որովհետև տանը մենակ էր ապրում, և շուտով տղաները գալու էին իրեն տանելու քաղաք։ Ահնիձորին սիրահարված Գիրիշ քեռին կովը սարերով կամաց քշում էր դեպի Դիլիջան։ Ակնարկի վերջում Մաթևոսյանը պատմում է սովխոզի հովիվ Զավեն Թաթոյանի մասին, ով ըմբոստանում էր, որովհետև երեք շնից ավել չէին թողում պահել, բայց ու՞մ գործն էր, թե նա քանի շուն կունենար։ Դժվար էր երկար ճանապարհ կտրելը, մոռ քաղելն ու վաճառելը, բայց գյուղացին ամեն ինչ էլ անում է։ Մաթևոսյանի կարծիքով, երբ աշխատանքը թեթևանա, հունձն ընկնի մեքենայի վրա, մարդիկ Շոպեն են լսելու և իմանալու են, որ Թումանյանի բացի «Գիքոր» պատմվածքից, ուրիշ գործեր էլ ունի գրած:

## Կերպարներ
* Զառ-Բարաթով-Աբդուլաշվիլի
* Մուխտիլ պապ
* Ուհանես Թումանյան
* Մուկուչանց Արշակ
* Ավետիք 
* պահակ Ադամ քեռի 
* Մուկուչանց Արշակ 
* Անուշավան Մարուքյան 
* Գևորգ Աբովյան 
* որսորդ Գիրիշ 
* Հրաչիկ Մաթևոսյան
* Պավլե Աբովյան
* Իգնատ Թոմոյան 
* Ընկեր Եղիկյան 
* Վալոդ

## Տես նաև
* Մենք ենք մեր սարերը
* Գոմեշը
* Ալխո (վիպակ)
* Արջը (Հրանտ Մաթևոսյան)
* Ծառերը

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հրանտ Մաթևոսյան, «Ահնիձոր»

Կատեգորիա:1961 գրքեր
Կատեգորիա:Հրանտ Մաթևոսյանի ստեղծագործություններ