Մակուլոդեգեներացիա

**Մակուլոդեգեներացիա** հայտնի է նաև **տարիքային մակուլոդեգեներացիա**, հիվանդություն, որը կարող է բերել պղտորված տեսողության կամ տեսադաշտի կենտրոնում տեսողության կորստի։ Սկզբնական շրջանում հիվանդությունն հաճախ ընթանում է անախտանիշ։ Սակայն ժամանակի ընթացքում հիվանդների շրջանում կարող է նկատվել տեսողության վատացում մեկ կամ երկու աչքում։ Մինչդեռ այն չի բերում լրիվ կուրության, կենտրոնական տեսողության կորուստը կարող է դժվարություն առաջացնել դեմքերի ճանաչման, մեքենա վարելու, կարդալու կամ այլ գործեր կատարելու ընթացքում։ Կարող են նաև դիտվել տեսողական հալյուցինացիաներ, բայց նրանք չեն հանդիսանում հոգեկան խանգարման դրսևորում։

Մակուլոդեգեներացիան հիմնականում հանդիպում է տարեց անձանց շրջանում։ Գենետիկական գործոնները և ծխելը նույնպես դեր ունեն հիվանդության առաջացման գործում։ Հիվանդությունը պայմանվորված է ցանցաթաղանթի դեղին բծի (մակուլա) վնասմամբ։ Ախտորոշվում է ընդհանուր աչքի հետազոտությամբ։ Ըստ ծանրության աստիճանի բաժանվում է վաղ, միջանկյալ և ուշացած տեսակների։ Ուշացած տեսակը իր հերթին բաժանվում է «չոր» և «թաց» ձևերի, ընդ որում դեպքերի 90% տոկոսը կազմում է չոր ձևը։

Կանխարգելիչ միջոցառումները ներառում են մարզումներ, լավ սնվել և չծխել։ Հակաօքսիդանտ վիտամինները և հանքանյութերը չեն հանդիսանում կանխարգելման միջոց։ Չկան ոչ մի բուժական միջոցներ, որոնք կվերադարձնեն կորցրած տեսողությունը։ Թաց ձևի ժամանակ հակա-ԱԷԱԳ դեղերի ներակնային ներարկումները, կամ ավելի քիչ հանդիպող լազերային կոագուլյացիան կամ ֆոտոդինամիկական թերապիան կարող են դանդաղեցնել հիվանդության վատթարացումը։ Հիվանդների շրջանում հավելումների օգտագործումը կարող է բերել հիվանդության առաջխաղացման դանդաղեցմանը։

2015 թվականին այն ամբողջ աշխարհում ախտահարել է 6.2 միլիոն մարդու։ 2013 թվականին այն չորրորդ ամենահաճախ հանդիպող կուրության պատճառն էր կատարակտից, վաղաժամ ծննդաբերությունից և գլաուկոմայից հետո։ Այն հիմնականում հանդիպում է 50 անց մարդկանց շրջանում և ԱՄՆ-ում ամենահաճախ հանդիպող կուրության պատճառն է այդ տարիքային խմբում։ 50-60 տարիքային խմբում մոտ 0.4%-ը հիվանդ է, մինչդեռ 60-70 տարիքային խմբում հիվանդությունը հանդիպում է 0.7%-ի մոտ, 2.3%-ի մոտ՝ 70-80, իսկ գրեթե 12%-ի մոտ՝ 80 անց տարիքային խմբում։

## Նշաններ և ախտանիշներ
right|thumb|Նորմալ տեսողություն
right|thumb|Նույն տեսարանը մակուլոդեգեներացիայով հիվանդի տեսողությամբ
Մակուլոդեգեներացիայի նշաններն ու ախտանշանները ներառում են։
;**Տեսողական ախտանիշներ**
*Աղավաղված տեսողություն մետամորֆոպսիայի ձևով, որտեղ ուղիղ վանդակները երևում են ալիքավոր և վանդակների որոշ հատվածներ դատարկ։ Վերջինս հիվանդները հիմնականում առաջինը նկատում են, երբ նայում են առարկաների ինչպես օրինակ շերտավարագույրերին տանը կամ հեռագրասյուներին վարելիս։ Կարող են նաև հանդիպել կենտրոնական սկոտոմաներ, ստվերներ կամ տեսղության բացակայություն տեսադաշտի որոշ հատվածներում։
* Վառ լույսի ազդեցությանը ենթարկելուց հետո տեսողության դանդաղ վերականգնում (ֆոտոսթրես թեստ)
* Տեսողության սրության կտրուկ անկում (երկու միավոր և ավել), օրինակ՝ 20/20 մինչև 20/80
* Պղտորված տեսողություն․ Ոչ էքսուդատիվ մակուլոդեգեներեցիայով հիվանդները կարող են լինել անախտանիշ կամ նկատեն կենտրոնական տեսողության աստիճանական կորուստ, մինչդեռ էքսուդատիվ մակուլոդեգեներացիայի ժամանակ հիմնականում նկատվում է տեսողության կտրուկ անկում (որի պատճառը հիմնականում ոչ նորմալ անոթներից արտահոսքն է կամ արյունահոսությունը)։
* Գույների տարբերելու դժվարություն, հատկապես մուգ գույները միմյանցից և բաց գույները միմյանցից
*Կոնտրաստ զգայունության (պայածառության հակադրության զգայունություն) նվազում
*Ձևավորված տեսողական հալյուցինացիաները և առկայծող լույսերը նույնպես կապված են տեսողական կորստի հետ և առավել բնորոշ թաց տարիքային մակուլոդեգեներացիային

Մակուլոդեգեներացիան ինքն իրենով չի բերի լրիվ կուրության։ Այդ պատճառով տեսողական խանգարումներ ունեցող մարդկանց միայն փոքր մասն է կույր։ Գրեթե բոլոր դեպքերում որոշակի տեսողություն պահպանված է, բայց հիմնականում կողմնային։ Այլ բարդացած վիճակներ կարող են բերել նման ծայրահեղ իրավիճակի (ծանր կաթված կամ վնասվածք, չբուժված գլաուկոմա), բայց լիարժեք կուրություն մակուլոդեգեներացիայով հիվանդների շրջանում հազվադեպ է հանդիպում։

Մակուլան ցանցաթաղանթի ընդամենը 2.1%-ն է ընդգրկում և մնացած 97.9% (կողմնային տեսողություն) մնում է չախտահարված։ Չնայած մակուլան տեսադաշտի շատ փոքր մասն է կազմում բայց կեղևի տեսողական անալիզատորի գրեթե կեսը վերլուծում է մակուլյար տեղեկությունը։

Կենտրոնական տեսողության կորուստը զգալիորեն ազդում է տեսնելուն։ Օրինակ կարդալը առանց կենտրոնական տեսողության շատ դժվար է։ Ստեղծվել են նկարներ, որոնք պատկերված են հատուկ մակուլոդեգեներացիայով հիվանդների համար ովքեր ունեն կենտրոնական տեսողության կորուստ և սև բիծ, չնայած վերջիններս չեն կարող լիարժեք լինել։ Պատկերները կարող են ներկայացված լինել թղթի վրա 15 սանտիմետր տառերով և այն դիտելու համար պետք է նայել ուղիղ և թուղթը պահել թեթևակի կողմնայնորեն։ Շատերը դժվարանում են այն կատարել։

Որպես հավելում, մարդիկ ովքեր ունեն չոր մակուլոդեգեներացիա հաճախ կարող են ախտանիշներ չունենալ, բայց ժամանակի ընթացքում կարող են դրսևորել պղտոր տեսողություն մեկ կամ երկու աչքում։ Թաց մակուլոդեգեներացիայով հիվանդների շրջանում կարող են դրսևորել տեսողական ախտանիշների սուր սկիզբ։

## Ռիսկի գործոններ
* **Տարիք**։ Մեծ տարիքը մակուլոդեգեներացիայի ամենահաստատուն կանխատեսողն է, մոտավոր 50 և բարձր։
* **Ընտանեկան պատմություն:**

### Միջավայր և կենսակերպ
* **Ծխել**։ Ծխախոտ ծխելը երկուսից երեք անգամով մեծացնում է մակուլոդեգեներացիայով հիվանդանալու հավանականությունը համեմատած նրանց ովքեր երբեք չեն ծխել և այն կարելի է համարել ամենակարևոր շտկվող գործոնը կանխարգելման գործում։ Վերջին հետազոտություններում նշվում է «հստակ կապը ներկայիս ծխելու և մակուլոդեգեներացիայի միջև։ ․․․ Ծխախտ ծխելը հնարավոր է ունենա թունավոր ազդեցություն ցանցաթաղանթի վրա։»
* **Հիպերտենզիա** (զարկերակային գերճնշում)։ 2013 թվականի ALIENOR ի հետազոտության մեջ ասվում է, որ վաղ և ուշ մակուլոդեգեներացիաները այդքան էլ կապված չեն սիստոլիկ կամ դիաստոլիկ զարկերակային ճնշման, զարկերակային գերճնշման կամ հակագերճնշումային դեղերի կիրառման հետ, բայց բարձրացած պուլսային ճնշումը (սիստոլիկ զարկերակային ճնշումից հանած դիաստոլիկ զարկերակային ճնշում) զգալիորեն կապված է մակուլոդեգեներացիայի բարձրացած ռիսկի հետ։
* **[[Աթերոսկլերոզ]]**
* **Բարձր խոլեստերոլ**։ Բարձրացած խոլեստերոլի մակարդակը կարող է մեծացնել մակուլոդեգեներացիայի հավանականությունը։
* **Ճարպակալում**։ Որովայնային ճարպակալումը ռիսկի գործոն է հատկապես տղամարդկանց շրջանում։
* **Ճարպի ընդունում**։ Մեծ քանակներով որոշակի ճարպերի ընդունումը ներառյալ հագեցած, տրանս ճարպերը և օմեգա-6 ճարպաթթուները նպաստում են մակուլոդեգեներացիային, մինչդեռ մոնոհագեցած ճարպաթթուները պաշտպանիչ դեր ունեն։ Իսկ ավելի կոնկրետ, օմեգա-3 ճարպաթթուները հնարավոր է նվազեցնեն մակուլոդեգեներացիայի հավանականությունը։
***Արևից ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումը կամ կապույտ լույսը արևից կամ LED-երից** կարող են թույլ առնչություն ունենալ մակուլոդեգեներացիայի զարգացման ռիսկի հետ։ Այս ռիսկի գործոնները վերջնականապես հաստատված չեն և ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումը կամ կապույտ լույսը կարող են փոքր-ինչ մեծացնել հիվանդության առաջացման հավանականությունը համեմատած խոշոր ռիսկի գործոնների հետ ինչպես օրինակ ծխելը և զարկերակային գերճնշումը։

### Ժառանգականություն
Ախտահարված անձանց ընտանիքի անդամների շրջանում հիվանդության հանդիպման հաճախականությունը համեմատած ընդհանուր պոպուլկացիայի երեքից վեց անգամ մեծ է։ Շղթայական ժառանգման հետազոտությունները ցույց են տվել տարբեր քրոմոսոմների (1, 6 և 10) երեք դիրքերում գենային տարբերակների 5 խումբ, որոնցով բացատրվում է հիվանդության զարգացման 50%-ը։ Այս գեները դեր ունեն իմուն պատասխանի, բորբոքման պրոցեսների և ցանցաթաղանթի հոմեոստազի կարգավորման մեջ։ Հետևյալ գեների տարբերակները բերել են վերը նշված գործընթացների տարբեր տեսակի դիսֆունկցիաների։ Ժամանակի ընթացքում, սա հանգեցրել է ներբջջային և արտաբջջային նյութափոխանակային արգասիքների կուտակման։ Սա կարող է հանգեցնել ցանցաթաղանթի սպիացման կամ անոթավորման կազմալուծման։

Վերը նշված որոշ գենային տարբերակների համար հասանելի են գենետիկական թեստեր։ Սակայն մակուլոդեգեներացիայի ախտածագումը գենետիկայի, միջավայրի և կենսակերպի համալիր փոխազդեցություն է և անցանկալի գենետիկական գործոնների առկայությունը չի կանխատեսում հիվանդության զարգացումը։ Երեք լոկուսներ, որտեղ հայտնաբերվել են գենային տարբերակները բնութագրվում են ինչպես
* Կեմպլեմենտի գործոն H (ԿԳH) 1-ին քրոմոսոմի 1q31.3 դիրքում
**HTRA* սերին պեպտիդազ 1/տարիքային մակուլոպաթիայի ընկալունակություն 2 (Age Related Maculopathy Susceptibility 2) (HTRA1/ARMS2) 10-րդ քրոմոսոմի 10q26 դիրքում
* Կոմպլեմենտի գործոն B/Կոմպլեմենտի Բաղադրիչ 2 (CFB/CC2) 6-րդ քրոմոսոմի 6p21.3 դիրքում

#### Սպեցիֆիկ գեներ
* **Կոմպլեմենտի համակարգի սպիտակուցների գեների պոլիմորֆիզմ**։ Կոմպլեմենտի համակարգի սպիտակուցների գործոն H-ի (ԿԳH), գործոն B-ի (ԿԳB) և գործոն 3-ի (Կ3) գեները խիստ կապված են հիվանդության զարգացման հավանականության հետ։ ԿԳH-ն ներառված է բորբոքային պատասխանի արգելակման գործում։ ԿԳH-ի մուտացիան (Y402H) բերում է ԿԳH-ի կողմից կոմպլեմենտի համակարգի ազդեցության կարգավորման նվազմանը կարևոր մակերեսների վրա, ինչպես օրինակ ցանցաթաղանթը և հանգեցնում է մակուլայում ուժեղացած բորբոքային պատասխանի։ Կոմպլեմենտի գործոն H-ի հետ կապված R3 և R1 գեների բացակայությունը պաշտպանում է մակուլոդեգեներացիայից։ 2007 թվականին երկու անկախ հետազոտություններ ցույց են տվել C3 գենի հաճախ հանդիպող մուտացիա *Arg80Gly*, որը կոմպլեմենտի համակարգի կենտրոնական սպիտակուց է, և խիստ առնչություն ունի մակուլոդեգեներացիայի դեպքերի հետ։ Երկու հոդվածների հեղինակները կարևոր են համարում ընգծել կոմպլեմենտի ուղու ազդեցությունը հիվանդության ախտածագման մեջ։
* 2006 թվականին երկու հետազոտություններ հայտնաբերել են մեկ այլ գեն՝ HTRA1-ը (որը կոդավորում է արտազատված սերինային պրոտեազը), որն առնչվում է հիվանդության հետ։
**[[ՍԵՐՊԻՆG1]]* (*Սերպին պեպտիդազի ինհիբիտոր, կլադ G (Կ1 ինհիբիտոր), անդամ 1*) (*SERPING1 (Serpin Peptidase Inhibitor, Clade G (C1 Inhibitor), Member 1)*) գենի մուտացիաները կապված են մակուլոդեգեներացիայի հետ։ Այս գենի մուտացիաները կարող են նաև առաջացնել ժառանգական անգիոնևրոտիկ այտուց։
* **[[Ֆիբուլին 5]]-ի մուտացիա**։ Հիվանդության հազվադեպ հանդիպող ձևերի պատճառ է հանդիսանում ֆիբուլին-5 ի գենետիկական դեֆեկտները, որը ժառանգվում է աուտոսոմ դոմինանտ ձևով։ 2004 թվականին, Stone *et al.-*ի 402 մակուլոդեգեներացիայով հիվանդների շրջանում կատարած հետազոտության մեջ հայտնաբերվել է, որ կա զգալի առնչություն ֆիբուլին 5-ի մուտացիայի և հիվանդության դեպքերի միջև։

#### [[Միտոքոնդրիումներ|Միտոքոնդրիալ]] [[գեների պոլիմորֆիզմ]]
ինչպես օրինակ MT-ND2 մոլեկուլի դեպքում, որը կանխատեսում է թաց մակուլոդեգեներացիա։

## Ախտաֆիզիոլոգիա
[right|thumb|[Մարդու աչքի լայնական կտրվածք]]
Տարիքային մակուլոդեգեներացիայի ախտածագումը լավ պարզաբանված չէ, չնայած առաջարկվել են որոշ տեսություններ, ներառյալ օքսիդատիվ սթրեսը, միտոքոնդրիալ դիսֆունկցիան և բորբոքային պրոցեսները։

Վնասված բջջային բաղադրիչների արտադրության և քայքայման միջև անհավասարակշռությունը բերում է վնասակար նյութերի կուտակման, օրինակ ներբջջային լիպոֆուսցինի և արտաբջջային դրուսենի։ Սկսվող ատրոֆիան սահմանազատվում է բարակած ցանցաթաղանթի պիգմենտային էպիթելի (ՑՊԷ) զոնաներով, կամ դեպիգմենտացիայով, որը մակուլոդեգեներացիայի նախնական էտապներում նախորդում է աշխարհագրական ատրոֆիային։ Մակուլոդեգեներացիայի ուշ փուլերում, ՑՊԷ-ի ատրոֆիան (աշխարհագրական ատրոֆիա) և/կամ նոր արյան անոթների գոյացումը (նեովասկուլյարիզացիա) հանգեցնում է լուսային ընկալիչների մահվան և կենտրոնական տեսողության կորստի։

Չոր (ոչ էքսուդատիվ) ձևի ժամանակ, նյութափոխանակային արգասիքները, որոնք կոչվում են դրուսեն կուտակվում է ցանցաթաղանթի և բուն անոթաթաղանթի միջև, առաջացնելով ցանցաթաղանթի ատրոֆիա և սպիացում։ Թաց (էքսուդատիվ) ձևի ժամանակ, որն ավելի ծանր է, ցանցաթաղանթի ետևում գտնվող բուն անոթաթաղանթից սկսում են զարգանալ արյան անոթներ (նեովասկուլյարիզացիա), որտեղից կարող է արտահոսել էքսուդատ և հեղուկ և բերել արյունահոսության։

Վաղ աշխատանքները ցույց են տվել բորբոքային միջնորդանյությերի ընտանիք, որոնք պարունակվում են մեծ քանակությամբ դրուսենում։ Կոմպլեմենտի գործոն H-ը (ԿԳH) բորբոքային կասկադի շատ կարևոր արգելակիչ է և հիվանդության հետ ասոցացված ԿԳH-ի պոլիմորֆիզմը խիստ կապված է մակուլոդեգեներացիայի հետ։ Այսպիսով կոմպլեմենտի քրոնիկական թեթև ակտիվացումը և մակուլայի բորբոքումը առաջ քաշվեց որպես մակուլոդեգեներացիայի ախտաֆիզիոլոգիական մոդել։ Վերջինիս վստահություն տալու պատճառը կայանում է գենետիկական պոլիմորֆիզմի հայտնաբերմամբ կոմպլեմենտի կասկադի այլ տարրերի վերաբերյալ, ներառյալ կոմպլեմենտի գործոն 3-ը (Կ3)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ակնաբուժություն
Կատեգորիա:Աչք
Կատեգորիա:Աչքի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Ծերացում
Կատեգորիա:Կուրություն
Կատեգորիա:Հիվանդություններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Տեսողական խանգարումներ և կուրություն