Տուապսեի պաշտպանության թանգարան

**Տուապսեի պաշտպանության պատմության և տեղական պատմության թանգարան,** թանգարան, որը նվիրված է 1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Տուապսե քաղաքի պաշտպանությանը։

Թանգարանը, որը հիմնադրել է Էդուարդ Իոսիֆովիչ Պյատիգորսկին, բացվել է 1999 թվականի հունիսի 14-ին։

Թանգարանի տնօրենը Միխայիլ Միխայլովիչ Բալամատովն է։

## Ցուցադրություն
Ցուցահանդեսը զբաղեցնում է երկու սրահ: Այն կազմելու համար օգտագործվել է ավելի քան 1500 ցուցանմուշ։ Թանգարանի ցուցադրության նմուշները հավաքվել են երկար տարիների ընթացքում դաշտային որոնողական արշավների շրջանակներում Սեմաշխո լեռան, Գունայ, Ինդյուկ, Դվա Բրատա, Սարայ-Գորա, Կրուգլայա, Կամենիստայա և այլն մարտական վայրերում, Տուապսեի, Գորյաչե-Կլյուչի և Խադիժենսկի ուղղություններից՝ «Հայրենիքի պաշտպանների հիշատակի պաշտպանություն», «Սահման», «Օբելիսկ», «Հիշողություն» և այլն որոնողական կազմակերպությունների օգնությամբ։ Ցուցահանդեսի հիմնական բովանդակությունը հաստատվում է Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարության և Գերմանիայի արխիվային նյութերով:

### Թիվ 1 սրահ
Դահլիճը նվիրված է Տուապսեի պաշտպանական գործողությանը։ Դրա բաղկացուցիչ մասը Կովկասի Սևծովյան ափի եզակի եռաչափ հիպսոմետրիկ քարտեզն է Ջուբգայից մինչև Սոչի, Կուբան-Ազովի հարթավայրից մինչև Կրասնոդար՝ Տուապսեի ուղղությամբ ռազմական գործողությունների պատկերով (քարտեզը ձեռքով պատրաստվել է թանգարանի աշխատակիցների և կամավորների կողմից 2 ամսվա ընթացքում. սխեմաների և մակետների օգնությամբ կտրել են լեռների ձևերը և սոսնձել իրար հետ): 

Ստենդները և ցուցափեղկերը ցուցադրում են զինվորների առօրյա կյանքի և Կարմիր բանակի զորքերի զենքերը (զինվորական բաժակներ, կաթսաներ, Տոկարևի ինքնաձիգ հրացաններ, Մաքսիմի գնդացիրներ և Դեգտյարյովի գնդացիրներ, Շպագինի գնդացիր-ատրճանակներ, Մոսինի դիպուկահար հրացաններ, կործանիչ ինքնաթիռների բեկորներ և այլն), ինչպես նաև տարբեր զենքեր և Վերմախտի զինվորների առօրյա իրեր։ Բացի այդ, կան Տուապսեի հերոս պաշտպանների լուսանկարներ, նրանց անձնական իրեր, ինչպես նաև քարտեզներ՝ ռազմական գործողությունների մանրամասն նկարագրությամբ։

### Թիվ 2 սրահ
Տուապսեի պաշտպանների հիշատակի սրահ: Դրա կարևորագույն մասն է նկարիչ Օ. Վ. Սիդորովի դիարաման` «Տուապսե քաղաքի տեսարանը ավերված Պուշկինի գրադարանի պատուհանից, որը գտնվում է Եկեղեցու բլրի վրա (Հերոսների բլուր) (1942)»: 

Դիարաման պատկերում է գերմանական զորքերի օդային հարձակման ժամանակ պատուհանից երևացող խորհրդանշական տեսարանը: Այդ տեսարանն այն պահն է, երբ 73-րդ Կարմիր դրոշակակիր հակաօդային հրետանային գնդի 53-րդ դիվիզիոնի` 11-րդ հականավային զենիթային հրետանային BK-11 մարտկոցի զինվորները պաշտպանական կրակ են վարում վերասարքավորված զենիթային կայանքից: 

Սրահը պատմում է նաև պատերազմի տարիներին քաղաքի կյանքի մասին. կան նրա բնակիչների լուսանկարները՝ ռազմաճակատի թիկունքի մարդկանց, նրանց անձնական իրերը, պարգևներ, նամակներ, ավերված շենքերի լուսանկարներ։

## Թանգարանային մրցանակներ
* 2013 թվականին «Հաղթանակի դրոշի» շքանշան
* 2014 թվականին «Տուապսե անցակետի 90 տարին» հոբելյանական շքանշան 
* 2017 թվականին «Պատմական հիշողության պահպանման համար» մեդալ
* 2017 թվականին «Ակտիվ ռազմահայրենասիրական աշխատանքի համար» մեդալ
* Բազմաթիվ վկայագրեր և շնորհակալագրեր:

## Այլ գործունեություն
* 2007 և 2008 թվականներին թանգարանի հիմնադիր է. Ի. Պյատիգորսկին ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Տուապսե քաղաքին «Ռազմական փառքի քաղաք» կոչում շնորհելու փաստաթղթերի փաթեթի նախապատրաստմանը: Նրա «Տուապսեի դերը 1941-1945 թթ. Հայրենական Մեծ պատերազմում» գրքույկը դարձել է քաղաքին այդ կոչումը շնորհելու հիմնավորումը:
* 2008 թվականին Պյատիգորսկին ուղղակիորեն մասնակցել է Կրիմսկ քաղաքի փաստաթղթերի հավաքագրմանը և քաղաքին «Ռազմական փառքի քաղաք» կոչում շնորհելու դիմումի նախապատրաստմանը:
* Որոնման գործունեություն: ուղևորություններ «Հիշողության Ժամացույցի» (հայրենիքի զոհված պաշտպանների որոնում և վերահուղարկավորում) համար:
* Քաղաքի սահմաններում գտնվող հուշարձանների տարածքների, ինչպես նաև լեռնային անտառապատ տարածքի բարեկարգում, զոհված զինվորների հուշարձանների վերատեղակայման մասնակցություն, հուշարձանների վերանորոգում և խնամք:
* Մասնակցություն ռազմական փառքի քաղաքների և Հերոս Քաղաքների որոնողների հավաքներին:
* Հանդիպումներ Հայրենական մեծ պատերազմի վետերանների հետ:
* Հայրենական Մեծ պատերազմի իրադարձությունների հիշողության պահպանում, Ռուսաստանի ռազմական պատմության իրադարձությունների և նրանց հերոսների մասսայականացում:
* Արխիվային գործունեություն, փաստերի համակարգում, որոնք հիմք են հանդիսանում այս թեմայի շրջանակներում ցուցահանդեսային և հետազոտական աշխատանքների համար:
* «Կուբանի երեխաներ», «Ավագ սերունդ», «Հաշմանդամների վերականգնում» և այլ նպատակային ծրագրերի իրականացում:
* Թանգարանը նպաստում է մատաղ սերնդի և երիտասարդների որոնողական և հետազոտական հմտությունների զարգացմանը:
* Տարածաշրջանային և քաղաքային մակարդակի սեմինարների և գիտաժողովների մասնակցություն:
* «Դա պետք է ողջ մնացածներին» վավերագրական ֆիլմի պատրաստում Տուապսեի պաշտպանական գործողության մասին՝ «Կուբան 24» լրատվական ալիքի հետ համատեղ:

## Հիմնադիր և առաջին տնօրեն
Թանգարանի հիմնադիր Էդուարդ Իոսիֆովիչ Պյատիգորսկին (1936-2009), սկսել է իր թանգարանային գործունեությունը որպես Տուապսե քաղաքի «Ն. Գ. Պոլետաևի անվան պատմաերկրագիտական ​​թանգարանի» ավագ գիտաշխատող: Այստեղ նա դարձել է «Տուապսեի հերոսական պաշտպանությունը» և «Տուապսին ռազմածովային բազա» ցուցահանդեսների նախագծերի հեղինակը։ Նա մասնակցել է նաև մի շարք թանգարանային ցուցահանդեսների կառուցմանը` «Սոչի առողջարանային քաղաքի պատմության թանգարան», «Տուապսե ծովային առևտրային նավահանգստի պատմության թանգարան», Շահումյան գյուղում «Շահումյանի ժողովրդական թանգարանի» և այլն։

Էդուարդ Իոսիֆովիչը գրել է գիրք-ձեռնարկ «Պատմությունն այն է, ինչ … 1942 թվականին էր: Տուապսեի պաշտպանական օպերացիա: Տարեգրություն: Փաստեր: Տեղական պատմաբանի մտորումներ, մեկնաբանություններ և տեսակետներ», որը բացահայտում է Կովկասի ճակատամարտի անհայտ փաստերն ու իրադարձությունները: Ընթերցանության հարմարավետության համար գիրքը համալրված է առանձին հրատարակված հավելվածով՝ «Տուապսեի պաշտպանական գործողության ատլաս: 1942 թվականի օգոստոսից դեկտեմբեր»:

Բացի այդ, Պյատիգորսկու ղեկավարությամբ հրատարակվել են 4 դասագիրք և մոտ մեկ տասնյակ գրքեր, այդ թվում՝ «Կարատայի լեռնաշղթան: Տուապսեի պաշտպանական գործողության հատված» և «Պատերազմի սվինների վրա: Կուբան, 1942 օգոստոս»: Պյատիգորսկը ամսագրերի և թերթերի բազմաթիվ հոդվածների հեղինակ է, ինչպես նաև մի շարք գրքերի համահեղինակ։

## Հիշատակ
2012 թվականին Տուապսեում նշվել է Տուապսեի պաշտպանական գործողության 70-ամյակը։ Այդ միջոցառման կապակցությամբ տեղի է ունեցել թանգարանի ճակատին Է. Ի.Պյատիգորսկիին նվիրված հուշատախտակի հանդիսավոր բացումը:

2017 թվականին Պյատիգորսկուն հետմահու շնորհվել է «Տուապսե շրջանի հոգևոր անուն» կոչումը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* Պաշտպանության թանգարանը կարևոր պատմական և տեղական պատմության ցուցահանդես է Տուապսեում
* Ռուսաստանի թանգարաններ. Տուապսեի պաշտպանության պատմական և տեղական պատմության թանգարան
* «ВГТРК «Кубань». 15 տարի առաջ Տուապսեում բացվեց Ռազմական փառքի թանգարանը.
* Տուապսեի պաշտպանության թանգարան. Մեկ ցուցանմուշի պատմություն
* Տուապսեի նորություններ. Տուապսեի պաշտպանության գովերգող Էդուարդ Պյատիգորսկի. Պատմությունն այն է, ինչ եղել է
* Տուապսե շրջանի մունիցիպալ կազմավորման վարչակազմ. Տուապսեում բացվել է քաղաքի պաշտպանության թանգարանի հիմնադիր Էդուարդ Պյատիգորսկու հուշատախտակը
* Տուսապսեի նորություններ. Հպարտության և փառքի անուններ
* Պյատիգորսկին Տուապսե է:
* Հարցազրույց Տուապսեի տեղական պատմաբան Պյատիգորսկու հետ (մաս 1)
* Հարցազրույց Տուապսեի տեղական պատմաբան Պյատիգորսկու հետ (Մաս 2)
* «Սա անհրաժեշտ է ողջերին» ֆիլմ Տուապսեի պաշտպանական գործողության մասին
* *Ս. Ա. Մոզգովոյ* Տուապսեի պաշտպանության թանգարան // Ծովային հավաքածու. - 2020 թ. — 12. P. 89-91. Տես՝ https://morskoysbornik.ric.mil.ru/Stati/item/285005/ 

Կատեգորիա:1999 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:Կրասնոդարի երկրամասի թանգարաններ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի թանգարաններ