Տիգրան Մեծ (պատմական դրամա)

«**Տիգրան Մեծ**», Խաչիկ Դաշտենցի դրաման, որ լույս է տեսել 1947 թվականին։ Հինգ արարից բաղկացած այս դրամայում Դաշտենցը իր հերոսների միջոցով  նկարագրել է պատմական անցյալի բազմաթիվ հերոսական ու ողբերգական դրվագներ։

## Գնահատական
Օգտվելով մեր լեզվի պերճության ու ճոխության անսպառ պաշարներից` Խ.Դաշտենցը այս ստեղծագործության պատկերները ոճավորել է թեմային համապատասխան պատշաճ գույներով։ Ռազմի խրոխտ տեսարանները լրացնում են էպիկական ավանդազրույցներն ու առասպելները, հեթանոսական տոների ու ծիսակատարությունների պատկերավոր և հայկական ու հունական դիցարաններին առնչվող ճշմարիտ նկարագրությունները։ Տիգրան Մեծի գահակալության տարիներին Հայաստանում ծաղկում էին հելլենիստական մշակույթն ու քաղաքակրթությունը, և Խ. Դաշտենցը հարազատ է մնացել նկարագրվող դարաշրջանի ոգուն։

## Սյուժե
## Արարված առաջին

Դրաման սկսվում է Մամիկի և Արևշատ Աշտիշատեցու երկխոսությամբ։ Այս շինականները խոսում էին հայոց թագաժառանգի` Տիզբոնից վերադառնալու մասին և փառք տալիս Արամազդին։ Արքայորդի Տիգրանին փրկելու համար հայերը տվել էին յոթանասուն հովիտ.չէ՞ որ նա Արտաշեսյան մեծանուն տոհմի վերջին ճրագն էր։ Ապա նրանք վերհիշում են իրենց երդումը, որ տվել էին  Սալնո ձորի աղբյուրի մոտ, ըստ որի` զավակներ կունենան և կամուսնացնեն միմյանց հետ։ Մամիկի կինը չբեր էր, և Արևշատը նրան խորհուրդ է տալիս դիմել Աստղիկ դիցուհու զորությանը։ Արևշատը պաշտում էր Աստղիկին.«Իսկ Աշտիշատում, Նավասարդ ամսին գիտե՜ս թե ինչքան վարդ եմ շաղ տվել Աստղիկի կուռքին, որքա՜ն սպիտակ աղավնիներ եմ թռցրել դեպի պաշտելի Աստղիկ, որքա՜ն ջուր ցանել...» **։** Այսպիսով` հայ հեթանոսական դիցարանի սիրո աստվածուհու`Աստղիկի մասին հանրահայտ զրույցը նույնպես վարպետորեն է օգտագործել հեղինակը։

Տիգրանի դաշնակիցներից էր Միհրդատ Պոնտացին, ում ավագ որդի Մախարը ձգտում էր տիրանալ հոր գահին։ Իր այդ նպատակը  իրագործելու համար Մախարը դաշնակցում էր Հռոմի դեսպան Կլավդիոսի, Ծոփաց տեր Արտանեսի հետ։ Կլավդիոսը Պոնտոսի գահը խոստացել էր Մախարին, Մեծ Հայքի գահը` Արտանեսին։ Արտանեսն էլ իր հերթին որոշել էր Հայաստանի թագավոր դառնալուց հետո  իշխան կարգել իր սպասավորներին`Շամեսին ու Արշամեսին.«Սրան խոստացել եմ Տարոնի գահը, իսկ նրան` Ծոփաց։ Երկուսն էլ այնքան են հափշտակված իրենց թագերով, որ հանդիպելիս իրար կոչում են Ծոփաց թագավոր և Տարոնի տեր»**։** Երկրում տիրող այս իրավիճակը դիպուկ բնութագրել է Շամես սպասավորը.«Բոլորը թագի համար են կռվում. Մեծը`մեծ թագի, փոքրը` փոքրավոր» **։** Արտանեսը Տիգրանի դեմ դավեր էր նյութում.«Թող նստի գահին։ Կձերբակալեմ ես նրան շուտով Արտաշատի մեջ և կկալանեմ արքունի բերդում։ Չի փրկի նրան ոչ մի շինական և ոչ մի պսակ։ Ես եմ բազմելու Արտաշատի մեջ։ Արդեն բազմած եմ...»

Հայ արքունիքում Զարեհի օրից Արտանեսի գահը դրվել էր բոլոր գահերից հեռու և դիրքով բարձր։ Բայց Տիգրանի օրոք Ծոփաց գահը նշանակվում է թվով երրորդը, ինչին և ընդդիմանում է Արտանեսը և ապստամբում։

Հռոմեացի զորավար Սուլլան ներխուժում է Պոնտոս։ Վերջինիս օգնական զորք էր ուղարկել նաև Ծոփաց տերը։ Միհրդատ Եվպատորը` Պոնտոսի թագավորը, օգնություն է խնդրում Տիգրանից, և վերջինս շտապում է կռվի դաշտ։

## Արարված երկրորդ
Սուլլան պարտվում է և գլխիկոր փախչում Պոնտոսից։ Տիգրանը Աղձնիքում իր անունով բերդ է կառուցում, հռոմեացիներին վանում իր երկրի սահմաններից, պարտության մատնում Պարսից արքա Արտավանին, Մարաստանի թագավոր Միհրդատ Մարին, վերադարձնում յոթանասուն Մեծ Հովիտները, գրավում Միջագետքը, Օսրոյենը և ավելացնում դաշնակիցների թիվը։

Շինական Մամիկը մի արծվաբուն է տեսնում, մեջը`մի աղջիկ։ Անունը դնում է Աստղիկ, քանի որ համանուն դիցուհու պես գեղեցիկ էր նա։
## 

## 
Արարված երրորդ ==

Ծոփաց իշխանը հինգ հարյուր հայ աղջկա, այդ թվում` տասնվեցամյա Աստղիկին, վաճառում է Հռոմին։ Աստղիկը փախչում Է Իսպանիա և ապստամբների հետ շարժվում Հռոմ` ազատության համար զենքով կռվելու, սակայն պարտված ու շղթայակապ բերվում է Հռոմ։ Որոշվում է, որ առյուծը պետք է պատառոտի նրան կրկեսի ժամանակ։ Այնտեղ էր նաև Արտավազդը, ում բանաստեղծ Մեկենասն էր կանչել։ Կրկեսում նա շանթում է առյուծին և մահից փրկում գերի Աստղիկին։

Տիգրանի ավագ որդի Արտավազդը բանաստեղծ էր ու գրում էր ողբերգություններ։ Նրա եղբայր Զարեհին գողացել և Հռոմ էր տարել Մախարը։ Վերջինս հավատացնում էր Զարեհին, թե նստեցնելու է նրան Տիգրանակերտի գահին։

Մեծ Հայքի, Անտիոքի, Բաբելոնի արքա Տիգրանը Ծոփը միացնում է Մեծ Հայքին, ապա գահից զրկում է Կապադովկիայի արքա Արիոբարզանեսին և թագավոր կարգում Միհրդատ Պոնտացու Արիարաթ որդուն։ Պարտված Արիոբարզանեսը և Ծոփաց իշխանը գալիս են Հռոմ` հովանավորություն խնդրելու։

Հռոմեացի զորավար Լուկուլլոսը արշավում է Մեծ Հայք։ Նա ցանկանում էր քարուքանդ անել Տիգրանակերտը և գերեվարել Տիգրան Մեծին։ Նրան անվտանգ ճանապարհներով ուղեկցում էր դավաճան Արտանեսը։ Գոռոզ Լուկուլլոսը երդվում է .«Ուխտում եմ` Սենատի դրոշը շուտով բարձր ծածանել Տիգրանակերտի պատերի վրա, իսկ սեպտեմբերին`Արաքսի նախշուն ափերին նստած Արարատի դեմ, ըմպել Արտաշատ քաղաքի գինին ի փառս Հռոմի»։

## Արարված չորրորդ
Տիգրանակերտի պարիսպների մոտ Տիգրանը գլխատում է Արտանեսին։ Թշնամին գրավում է Տիգրանակերտը։  Հայերի և հռոմեացիների այս ահեղ կռվի մասին ականատեսի աչքերով գրում էր հույն փիլիսոփա  Մետրոդորոսը։

## Արարված հինգերորդ
Տիգրան Կրտսերը առաջնորդում է պարթև այրուձին Տիզբոնից դեպի Արտաշատ։ Եկբատանի մոտ Տիզբոնի տերը երդվել էր սուր չբարձրացնել Հայաստանի դեմ, բայց ուխտը դրժելով` փորձում է օգտվել հարմար առիթից և գրավել Արտաշատը։ Պարթևները ջարդվում են։ Ահեղ կռիվներում զոհվում են Տիգրանին համախոհ Մար թագավորը, քրմապետ Մաժանը, շինական Արևշատը։ Բոլորն էլ ընկել էին հավասար մահով, քանի որ զոհվել էին հայրենիքի փրկության համար։ Տիգրանն ու իր դաշնակիցները Հայոց սահմաններից հեռացնում են հռոմեացիներին։ Ձերբակալում են այն հույն զորավարին, որը բացել էր Տիգրանակերտի միջնադուռը հռոմեական զորքերի առաջ։ Նա Զարեհն էր` Տիգրանի և Կլեոպատրայի որդին։

Միհրդատ Պոնտացին ձերբակալում է իր հռոմեասեր դավաճան որդուն և ուղարկում Տիգրանին, որ վերջինս պատժի նրան։ Մախարը խոստովանում է, որ ինքն է գողացել Զարեհին և տարել Հռոմ, ուր էլ նա մեծացել է իբրև մի հույն զորավար։ Մախարը նաև պատմում է, որ արքայադստերը դրել է մի արծվաբնում։ Զրույցին ներկա Մամիկն էլ արքային հայտնում է, թե ինչպես է գտել այդ աղջկան և պահել իր ընտանիքում։ Տիգրան Կրտսերը ևս Տիգրան Մեծի որդին էր։ Նրան Մախարը վաճառել էր պարթևներին։ Այսպիսով` բավականին խճճված էր Տիգրան Մեծի և նրա զավակների կյանքի պատմությունը։ Եվ Մախարն էր այն սարդը, որ հյուսել էր այդ սոսկալի ցանցը։ Մախարին դնում են վանդակի մեջ և նետում Տոսպական ծովը։ Աստղիկին ամուսնացնում են Արևշատի որդի խիզախ Մամագոնի հետ։ Այդպիսով` Մամիկի և Արևշատի ուխտը կատարվում է.չէ՞ որ Աստղիկին Մամիկն էր մեծացրել և սիրել հարազատի պես։ Դրամայի վերջում Տիգրան Մեծը իր հայրենակիցներին խորհուրդ է տալիս սիրել հայրենիքը և լինել միասնական.«Հռոմն է եղել իմ մեծ թշնամին, և բազում անգամ ես ստիպեցի այդ ամբարտավան աշխարհին դողալ, նա այժմ պարտվեց մեր միասնական և եղբայրական հզոր հարվածից։ Այդպես կպարտվի ամեն թշնամի, թե համախմբվենք վտանգի ժամին»։

## Կերպարներ
Տիգրան Մեծ, Միհրդատ Պոնտացի, Արտավազդ, Զարեհ, Տիգրան Կրտսեր, Աստղիկ, Կլեոպատրա, Մախար, Արտավան, Միհրդատ Մար, Արիոբարզանես, Լուկուլլոս, Կլավդիոս, Մաժան, Գուրաս, Սլաք Սլկունի, Բագուր, Մետրոդորոս, Մամիկ, Արևշատ Աշտիշատեցի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1947 գրքեր
Կատեգորիա:Խաչիկ Դաշտենցի ստեղծագործություններ