Ուղղաթիռային փող

**Ուղղաթիռային փող** (), առաջարկվող դրամավարկային քաղաքականություն է գնաճի նպատակադրման համար, որը երբեմն առաջարկվում է որպես քանակական մեղմացման (ՔՄ) այլընտրանք, երբ տնտեսությունը գտնվում է իրացվելիության ծուղակում (երբ տոկոսադրույքները մոտենում են զրոյին, իսկ տնտեսությունը մնում է անկման մեջ)։ Թեև ուղղաթիռային փողի առաջնային գաղափարը նկարագրում է կենտրոնական բանկերի կողմից անհատներին ուղղակի վճարումներ կատարելը, տնտեսագետները օգտագործել են «ուղղաթիռային փող» տերմինը՝ վկայակոչելու քաղաքականության գաղափարների լայն շրջանակ, ներառյալ բյուջետային դեֆիցիտների «մշտական» դրամավարկայնացումը՝ ապագա գնաճի կամ անվանական ՀՆԱ աճի մասին հավատալիքները սառցառելու լրացուցիչ տարրով՝ փոխելու սպասումները։ Քաղաքականության երկրորդ խումբը, որը ավելի մոտ է ուղղաթիռային փողի սկզբնական նկարագրությանը և ավելի նորարարական է դրամավարկային պատմության համատեքստում, ներառում է կենտրոնական բանկի կողմից մասնավոր հատվածին ուղղակի փոխանցումներ կատարելը՝ բազային գումարով ֆինանսավորված, առանց ֆիսկալ մարմինների ուղղակի մասնակցության։ Սա նաև անվանվել է քաղաքացիական բաժին կամ ապագա սենյորաժի բաշխում։

«ուղղաթիռային փող» անվանումը առաջին անգամ առաջ է բերել Միլթոն Ֆրիդմանը 1969 թվականին, երբ նա գրել է առակ ուղղաթիռից գումար գցելու մասին՝ նկարագրելու դրամավարկային ընդլայնման ազդեցությունները։ Գաղափարը վերականգնվել է տնտեսագետների կողմից որպես դրամավարկային քաղաքականության առաջարկ 2000-ական թվականների սկզբին՝ Ճապոնիայի Կոցրած տասնամյակից հետո։ 2002 թվականի նոյեմբերին Բեն Բերնանկեն, որը այն ժամանակ Դաշնային պահուստային համակարգի կառավարիչ էր, իսկ հետագայում նախագահ, առաջարկել է, որ ուղղաթիռային փողը միշտ կարող է օգտագործվել դեֆլյացիան կանխարգելելու համար։

ուղղաթիռային փող ներառող դրամավարկային քաղաքականությունը պահանջում է, որ կենտրոնական բանկերը գործեն բացասական կապիտալով։ Սա վերաբերում է տնտեսագիտության հին հարցին այն մասին, թե արդյոք գումարը միշտ պետք է լիովին ապահովված լինի բաժանված ակտիվներով (ոսկի, վարկեր), թե արդյոք ակտիվների ապահովության ցածր մակարդակները արդարացված են դեֆլյացիոն ճնշումներին հակադրելու համար։ Այս հարցը կրկին արդիական է դառնում ցածր տոկոսադրույքային քաղաքականությունների բացասական կողմնակի ազդեցությունների, ինչպես նաև կենտրոնական բանկի թվային արժույթի զարգացման պատճառով։

## Ծագում
Թեև շատ նմանատիպ գաղափարներ նախկինում պաշտպանվել են տարբեր անձանց կողմից, ներառյալ մայոր Դուգլասի և Սոցիալական վարկաին շարժման, Նոբելյան մրցանակակիր տնտեսագետ Միլթոն Ֆրիդմանը հայտնի է որպես «ուղղաթիռային փող» տերմինի հեղինակ հիմա արդեն հայտնի «Փողի օպտիմալ քանակություն » (1969) աշխատությունում, որտեղ նա ներառել է հետևյալ առակը.

«Եկեք ենթադրենք, որ մի օր ուղղաթիռը թռչում է այս համայնքի վրայով և երկնքից գցում է լրացուցիչ 1000 դոլար թղթադրամ, որոնք, իհարկե, շտապ հավաքվում են համայնքի անդամների կողմից։ Եկեք նաև ենթադրենք, որ բոլորը համոզված են, որ սա եզակի իրադարձություն է, որը երբեք չի կրկնվելու»։


Սկզբնապես Ֆրիդմանի կողմից օգտագործված՝ նկարագրելու դրամավարկային քաղաքականության ազդեցությունը գնաճի և գումար պահելու ծախսերի վրա, քան որպես իրական քաղաքականության առաջարկ, այս գաղափարը այդ ժամանակից ի վեր ավելի ու ավելի շատ է քննարկվում տնտեսագետների կողմից որպես լուրջ այլընտրանք դրամավարկային քաղաքականության գործիքներին, ինչպիսին է քանակական մեղմացումը։ Իր կողմնակիցների համաձայն՝ ուղղաթիռային փողը ավելի արդյունավետ ճանապարհ կլիներ համախառն պահանջարկը բարձրացնելու համար, հատկապես իրացվելիության ծուղակի իրավիճակում, երբ կենտրոնական բանկերը հասել են այսպես կոչված «զրոյական ստորին սահմանին»։

Ֆրիդմանն ինքը վկայակոչում է բազային գումարով փոխանցման վճարումների ֆինանսավորումը որպես ապացույց, որ դրամավարկային քաղաքականությունը դեռ ունի ուժ, երբ ավանդական քաղաքականությունները ձախողվել են, իր 1968 թվականի AER նախագահական ելույթում Պիգուի էֆեկտի քննարկության ժամանակ։ Մասնավորապես, Ֆրիդմանը պնդում է, որ «դրամավարկային քաղաքականության ազդեցության հանդեպ հավատի վերականգնումը... տնտեսագետների շրջանում ամուր կերպով խրախուսվել է Հաբերլերի կողմից սկսված, բայց Պիգուի անունով կոչված տեսական զարգացումների կողմից, որոնք մատնանշեցին ալիք՝ այսինքն՝ հարստության փոփոխությունները, որի միջոցով գումարի իրական քանակության փոփոխությունները կարող են ազդել համախառն պահանջարկի վրա, նույնիսկ եթե դրանք չեն փոխում տոկոսադրույքները»։ Ֆրիդմանը պարզ է, որ գումարը պետք է արտադրվի «այլ ճանապարհներով», քանց բաց շուկայական գործառնությունները, որոնք՝ ինչպես QE-ն՝ ներառում են «պարզապես գումարի փոխարինում այլ ակտիվներով՝ առանց ընդհանուր հարստությունը փոխելու»։ Ֆրիդմանը վկայակոչում է Գոտֆրիդ Հաբերլերի 1952 թվականին գրված աշխատությունը, որտեղ Հաբերլերը ասում է. «Ենթադրենք, որ գումարի քանակությունը ավելացվում է հարկային նվազեցումներով կամ կառավարական փոխանցման վճարումներով, իսկ ստացված դեֆիցիտը ֆինանսավորվում է կենտրոնական բանկից փոխառությամբ կամ պարզապես գումար տպելով»։

Արդի բանավեճերի լույսի ներքո դրամավարկային և ֆիսկալ քաղաքականության բաժանման մասին նշելի է, որ Ֆրիդմանը այս քաղաքականությունները դիտում էր որպես դրամավարկային քաղաքականության ազդեցության ապացույց։ Նույն AER ելույթում նա խիստ քննադատական է պահանջարկը կայունացնելու ֆիսկալ միջոցների ժամանակի և արդյունավետության հանդեպ։

### Վերածնունդը 2000-ականներին
Ուղղաթիռային գցումների գաղափարը վերականգնվել է որպես լուրջ քաղաքականության առաջարկ 2000-ական թվականների սկզբին տնտեսագետների կողմից, որոնք դիտարկում էին Ճապոնիայից քաղված դասերը։ Բեն Բերնանկեն հայտնի կերպով ելույթ է ունեցել դեֆլյացիան կանխարգելելու մասին 2002 թվականի նոյեմբերին՝ որպես Ֆեդերալ Պահեստային Համակարգի կառավարիչ, որտեղ նա ասել է, որ Կեյնսը «մի անգամ կիսա-լրջորեն առաջարկել է, որպես հակադեֆլյացիոն միջոց, որ կառավարությունը լցնի շշերը արժույթով և թաղի դրանք հանքային ծակերում, որպեսզի հանրությունը բացահանի դրանք»։ Այդ ելույթում Բերնանկեն ինքը ասում է. «գումարով ֆինանսավորված հարկային նվազեցումը ըստ էության համարժեք է Միլթոն Ֆրիդմանի հայտնի 'ուղղաթիռային գցմանը' գումարի»։ Այդ ելույթի ծանուցագրում Բերնանկեն նաև վկայակոչում է Գաուտի Էգերտսոնի կարևոր աշխատությունը, որը շեշտում է կենտրոնական բանկի կողմից պարտավորվածությունների կարևորությունը՝ ապագայում գումարային պաշարը ավելի բարձր մակարդակում պահելու համար։

Իռլանդացի տնտեսագետ Էրիկ Լոներգանը նույնպես պնդել է 2002 թվականին *Financial Times*-ում, որ կենտրոնական բանկերը դիտարկեն տնային տնտեսություններին դրամական փոխանցումները որպես տոկոսադրույքների հետագա նվազեցումների այլընտրանք՝ նաև ֆինանսական կայունության հիմքերով։ 2003 թվականին Վիլեմ Բյուիտերը, այն ժամանակ Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի գլխավոր տնտեսագետը, վերականգնել է ուղղաթիռային փողի գայափարը տեսական աշխատությունում՝ պնդելով, որ բազային գումարը պարտավորություն չէ, ինչը ավելի խիստ հիմնավորում է տալիս Ֆրիդմանի և Հաբերլերի Պիգուայական ինտուիցիաներին։

### 2008 թվականի համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամից հետո
2008 թվականի դեկտեմբերին Էրիկ Լոներգանը և Մարտին Վոլֆը առաջարկել են *Financial Times*-ում, որ կենտրոնական բանկերը կատարեն դրամական փոխանցումներ ուղղակիորեն տնային տնտեսություններին՝ բազային գումարով ֆինանսավորված՝ պայքարելու համար գլոբալ դեֆլյացիայի սպառնալիքի դեմ։ 2012 թվականից սկսած՝ մի քանի այլ տնտեսագետներ սկսել են պաշտպանել ուղղաթիռային գցումների տարբերակները, ներառյալ «քանակական մեղմացում ժողովրդի համար» և «պարքային ջուբիլեն»՝ ֆինանսավորված դրամավարկային բազայով։ Այս առաջարկությունները արտացոլում էին զգացումը, որ ավանդական քաղաքականությունները, ներառյալ QE-ն, ձախողվում են կամ ունենում են բազմաթիվ բացասական ազդեցություններ՝ կամ ֆինանսական կայունության, կամ հարստության և եկամուտների բաշխման վրա։

2013 թվականին Մեծ Բրիտանիայի Ֆինանսական Ծառայությունների Մարմնի (FSA) նախագահ Ադեյր Թերները, որը դիտվում էր որպես լուրջ թեկնածու Մերվին Կինգի փոխարեն Անգլիայի Բանկի կառավարիչ դառնալու համար, պնդել է մի ելույթում, որ դեֆիցիտի դրամավարկայնացումը ամենաարագ ճանապարհն է ֆինանսական ճգնաժամից վերականգնվելու համար։

## Իրականացում
Թեև ուղղաթիռային փողի սկզբնական սահմանումը նկարագրում է իրավիճակ, որտեղ կենտրոնական բանկերը բաշխում են կանխիկ ուղղակիորեն անհատներին, տերմինի ավելի ժամանակակից օգտագործումը վկայակոչում է այլ հնարավորություններ, ինչպիսին է բոլոր տնային տնտեսություններին ունիվերսալ հարկային վերադարձ տրամադրելը՝ կենտրոնական բանկի կողմից ֆինանսավորված։ Սա է, օրինակ, ինչ որ Միացյալ Նահանգները արել են 2008 թվականի Տնտեսական Խթանման Օրենքով։ Հարկային վերադարձների օգտագործումը բացատրում է, թե ինչու ոմանք դիտարկում են ուղղաթիռային փողը որպես ֆիսկալ խթանում՝ ի տարբերություն դրամավարկային քաղաքականության գործիքի։

ուղղաթիռային փողը, սակայն, նախատեսված չէ, որ մշտական լինի, և հետևաբար տարբեր քաղաքականության տարբերակ է, քան ունիվերսալ հիմնական եկամուտը։ Խիստ սահմանման ներքո, որտեղ ուղղաթիռային գցումները պարզապես փոխանցումներ են կենտրոնական բանկից մասնավոր հատված՝ բազային գումարով ֆինանսավորված, մի շարք տնտեսագետներ պնդել են, որ դրանք արդեն տեղի են ունենում։ 2016 թվականին Եվրոպական Կենտրոնական Բանկը (ECB) մեկնարկել է թիրախավորված երկարաժամկետ վերաֆինանսավորման գործառնությունների (TLTROs) ծրագիր՝ վարկ տալով բանկերին բացասական տոկոսադրույքներով, ինչը հավասարվում է բանկերին փոխանցման։ Նաև՝ ըստ մակարդակների բաժանված պահեստների վրա տարբերակված տոկոսադրույքների օգտագործումը՝ բացասական տոկոսադրույքների դեմ առևտրային բանկերի շահութաբերությունը պաշտպանելու համար, բացում է ուղղաթիռային գցման այլ աղբյուր՝ թեև բանկերի միջնորդությամբ։

Եվրոգոտու դեպքում TLTROs-ի օգտագործումը մի քանի տնտեսագետների կողմից համարվում է տնային տնտեսություններին փոխանցումներ ներդնելու իրավական և վարչական առումով կարելի միջոց։ Տնտեսագետ Էրիկ Լոներգանը 2016 թվականին պնդել է, որ իրավական ուղղաթիռային գցումները Եվրոգոտում կարող են կառուցվել զրոյական կուպոնով, մշտական վարկերի միջոցով, որոնք բոլոր եվրոպացի չափահաս քաղաքացիները իրավունք կունենան ստանալ։ Վարկերը կարող են վարվել յոգ բանկերի կողմից, և որոշակի պայմանների ներքո վարկերը կլինեն կենտրոնական բանկի համար զուտ տոկոսային եկամուտ դրական։ Այլ պաշտպաններ, ինչպիսիք են Positive Money մտահղացման կենտրոնը կամ BlackRock-ի Սթենլի Ֆիշեր և Ֆիլիպ Հիլդեբրանդը, առաջարկում են ներդնել ուղղաթիռային փողը ֆիսկալ մարմինների հետ համագործակցության փափուկ ձևերի միջոցով։

### Տարբերությունները քանակական մեղմացումից
Ինչպես բոլոր ընդլայնողական դրամավարկային քաղաքականությունները ընդհանրապես, քանակական մեղմացումը (ՔՄ) և ուղղաթիռային փողը ներառում են կենտրոնական բանկերի կողմից գումարի ստեղծումը՝ գումարային մատակարարումը ընդլայնելու համար։ Սակայն ուղղաթիռային փողի ազդեցությունը կենտրոնական բանկի հաշվեկշռի վրա տարբեր է ՔՄ-ից։ ՔՄ-ի ներքո կենտրոնական բանկերը ստեղծում են պահեստներ՝ գնելով պարտատոմսեր կամ այլ ֆինանսական ակտիվներ՝ իրականացնելով «ակտիվների փոխանակում»։ Փոխանակումը հակադարձելի է։ Ի տարբերություն՝ ուղղաթիռային փողի դեպքում կենտրոնական բանկերը բաժանում են ստեղծված գումարը՝ առանց իրենց հաշվեկշռում ակտիվները մեծացնելու։

Տնտեսագետները պնդում են, որ ազդեցությունը սպասումների վրա տարբեր է, քանի որ ստեղծված ուղղաթիռային փողը կընկալվի որպես «մշտական»՝ այսինքն՝ ավելի անհակադարձելի, քան ՔՄ-ն։

## Աջակիցներ
Ֆեդերալ Պահեստային համակարգի նախկին նախագահ Բեն Բերնանկեն հայտնի է եղել որպես ուղղաթիռային փողի կողմնակիցներից մեկը, երբ նա 2002 թվականի նոյեմբերին ելույթ է ունեցել՝ պնդելով Ճապոնիայի դեպքում, որ «գումարով ֆինանսավորված հարկային նվազեցումը ըստ էության համարժեք է Միլթոն Ֆրիդմանի հայտնի 'ուղղաթիռային գցմանը' գումարի»։ 2016 թվականի ապրիլին Բեն Բերնանկեն գրել է բլոգային գրառում՝ պնդելով, որ «այդպիսի ծրագրերը կարող են լինել հասանելի լավագույն այլընտրանքը։ Նախաժամկետ կլինի դրանք բացառելը»։ Դաշնային պահուստների համակարգի նախագահ Ջանեթ Ելենը նույնպես ընդունել է, որ ուղղաթիռային փողը կարող է տարբերակ լինել «ծայրահեղ իրավիճակներում»։

Citigroup-ի գլխավոր տնտեսագետ Վիլեմ Բյուիտերը նույնպես հայտնի է եղել որպես այս գայափարի նշանակալի պաշտպան։ Այլ կողմնակիցների մեջ են Financial Times-ի գլխավոր մեկնաբան Մարտին Վոլֆը, Օքսֆորդի տնտեսագետներ Ջոն Մյուլբաուերը և Սայմոն Ռեն-Լյուիսը, տնտեսագետ Սթիվ Քինը, Բրաունի համալսարանի քաղաքական տնտեսագետ Մարկ Բլայթը, Բերքլիի տնտեսագիտության պրոֆեսոր և Գանձարանի նախկին խորհրդական Բրեդ ԴեԼոնգը, UCLA-ի տնտեսագիտության պրոֆեսոր Ռոջեր Ֆարմերը, ամերիկացի մակրո հեջ ֆոնդի մենեջեր Ռեյ Դալթոն, իռլանդացի տնտեսագետ և ֆոնդի մենեջեր Էրիկ Լոներգանը, Անատոլ Կալետսկին, Ռոմեն Բեարիսվիլը, Մարտին Սանդբուն և Ժան Պիսանի-Ֆերին։

Գաղափարին աջակցել են նաև կենտրոնական բանկիրների շրջանում։ Օրինակ, Իռլանդիայի կենտրոնական բանկի նախկին կառավարիչ Պատրիկ Հոնոհանը ասել է, որ հավատում է, որ քաղաքականությունը կգործի, մինչդեռ ECB-ի գլխավոր տնտեսագետ Պետեր Պրաետը մի անգամ ասել է. «Բոլոր կենտրոնական բանկերը կարող են դա անել»։ Չեխիայի Կենտրոնական Բանկի փոխկառավարիչ Մոյմիր Համպլը հրատարակել է աշխատություն, որտեղ գրում է, որ «գաղափարը առաջարկում է բազմաթիվ առավելություններ և բարիքներ՝ համեմատած ոչավանդական դրամավարկային քաղաքականության այլ ձևերի հետ, հատկապես վերացնելով բարդ փոխանցման մեխանիզմի վրա ապավինելու անհրաժեշտությունը, թույլ տալով շատ ավելի հեշտ հաղորդակցություն հանրությանը և խթանելով սպառողների վստահությունը, երբ առավել անհրաժեշտ է»։

Janus Global Unconstrained Bond Fund-ի պորտֆելի մենեջեր Բիլ Գրոսը նույնպես պաշտպանում է բազային եկամտի ներդրումը՝ ուղղաթիռային գցումներով ֆինանսավորված։

### Եվրոգոտում

2016 թվականի մարտի 10-ին գաղափարը ավելի ու ավելի տարածված է դարձել Եվրոպայում, երբ Եվրոպական կենտրոնական բանկի նախագահ Մարիո Դրագին մամուլի ասուլիսում ասել է, որ գաղափարը գտնում է «շատ հետաքրքիր է»։ 

2015 թվականին մեկնարկել է եվրոպական «Քանակական մեղմացում մարդկանց համար» անունով արշավը, որը արդյունավետ կերպով առաջ է մղում ուղղաթիռային փողի գայափարը՝ մյուս առաջարկություններով մեկտեղ «Կանաչ ՔՄ» և «Ռազմավարական ՔՄ» համար, որոնք կենտրոնական բանկերի կողմից դրամավարկային ֆինանսավորման գործառնությունների այլ տեսակներ են՝ ներառելով հանրային ներդրումային ծրագրեր։ Արշավը աջակցել են Եվրոպայի 20 կազմակերպություններ և ավելի քան 116 տնտեսագետներ։

2016 թվականի հունիսի 17-ին Եվրոպական Խորհրդարանի 18 անդամներ (ներառյալ Ֆիլիպ Լամբերտսը, Պոլ Թանգը և Ֆաբիո Դե Մասին) ստորագրել են բաց նամակ՝ կոչ անելով Եվրոպական կենտրոնական բանկին «տրամադրել վկայություններին հիմնված վերլուծություն վերը նշված այլընտրանքային առաջարկությունների հնարավոր ազդեցությունների մասին և պարզաբանել, թե որ պայմանների ներքո դրանց ներդրումը իրավական կլինի»։ Եթե այն չդիտարկի ՔՄ-ի այլընտրանքները, Եվրոպական ժողովրդական կուսակցության անդամները վախենում են, որ Եվրոպական կենտրոնական բանկին իր «անպատրաստ կթողնի տնտեսական պայմանների վատթարացման համար»։

2016 թվականի հոկտեմբերին հարցումը ցույց է տվել, որ եվրոպացիների 54%-ը կարծում է, որ ուղղաթիռային փողը լավ գաղափար կլինի՝ միայն 14%-ը դեմ։

2020 թվականին քաղաքական գործիչները, քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունները և տնտեսագետները բանավիճել են ուղղաթիռային փող հրատարակելու մասին որպես կորոնավիրուսային համավարակի պատասխան Եվրոպայում։ Մինչդեռ Եվրոպական կենտրոնական բանկի նախագահ Քրիստին Լագարդը պնդում էր, որ Եվրոպական կենտրոնական բանկն չի դիտարկել ուղղաթիռային փողը, տարբեր խմբերի 8 Եվրոպական ժողովրդական կուսակցության անդամներ (ներառյալ Գայ Վերհոֆշտադտը) նամակում Եվրոպական կենտրոնական բանկի նախագահին ասել են, որ «բավականին զարմանալի էր կարդալ ձեր կատեգորիկ պատասխանը» և խնդրել են Եվրոպական կենտրոնական բանկին տրամադրել լրացուցիչ վերլուծություն այս հասկացության մասին։

2021 թվականին Ֆրանսիական *Conseil d'Analyse Économique* (տնտեսական խորհրդատվական խորհուրդ), վարչապետի գրասենյակին կից խորհրդատվական մարմինը, առաջարկել է ուղղաթիռային փողը ներառել Եվրոպական կենտրոնական բանկի գործիքային արկղում։

### ԱՄՆ-ում
2020 թվականին ԱՄՆ-ի Կոնգրեսը բանավիճել է երկու անգամ 1000 դոլարանոց չեկ տրամադրելու մասին յուրաքանչյուր իրավասու չափահաս քաղաքացուն՝ լրատվամիջոցների կողմից նկարագրված որպես «ուղղաթիռային փող»՝ որպես ԱՄՆ-ի կորոնավիրուսային համավարակի պատասխան։

### Ճապոնիայում
2016 թվականի հուլիսին Ճապոնիայի վարչապետ Շինզո Աբեի և Ճապոնիայի բանկի Հարուհիկո Կուրոդայի հետ հանդիպման ժամանակ լայնորեն զեկուցվում է, որ ԱՄՆ-ի կենտրոնական բանկի նախկին նախագահ Բեն Բերնանկեն խորհուրդ է տալիս մետալիզացնել ավելի շատ պետական պարտք, որը ստեղծվում է ենթակառուցվածքային ծրագրերի ֆինանսավորման համար՝ որպես Ճապոնիայի վրա «ուղղաթիռային փող» գցելու միջոց՝ տնտեսությունը խթանելու և Ճապոնիայում դեֆլյացիան կանգնեցնելու նպատակով։ Ֆինանսական շուկաներն սկսել են այս խթանիչ ջանքերին գերազանց արձագանքել մի քանի օր առաջ, քան այն հայտարարվել էր, երբ Բերնանկեի Ճապոնիա այցի մասին հաշվետվությունները առաջին անգամ են զեկուցվել։ 1999 թվականին Ճապոնիան արդեն տվել էր սպառման թույլտվություններ քաղաքացիներին։

Ավելի ուշ՝ նույն ամսվա ընթացքում, Ճապոնիայի բանկը՝ իր դրամավարկային խթանիչ ծրագրի շարունակական վերանայման շրջանակում զեկուցել է, որ քննարկվում է «ուղղաթիռային փողի» քաղաքականություններ, ինչպիսիք են 50-ամյա կամ մշտական պարտատոմսերի վաճառքը։ Այնուամենայնիվ, նույնիսկ եթե կենտրոնական բանկը պարտավորվում է այս 50-ամյա պետական պարտատոմսերը պահել շատ երկար ժամանակ, այն ուղղաթիռային փող չէ, քանի դեռ այս գումարը, որը ֆինանսավորվում է պետության կողմից (պարտք) և ոչ թե սեփականապես կենտրոնական բանկի գումարաթվի տպագրության միջոցով, ուղղակիորեն չի բաշխվում տնային տնտեսություններին։

### Շվեյցարիա
2020 թվականի հոկտեմբերին Շվեյցարիայում մեկնարկել է ժողովրդական նախաձեռնություն, որն ապահովելու է ազգային հանրաքվե հայտարարելու ճանապարհ՝ պարտադրելու Շվեյցարիայի ազգային բանկին բաշխել 7500 շվեյցարական ֆրանկ բոլոր շվեյցարական քաղաքացիներին։ Քաղաքացիները մինչև 2022 թվականի ապրիլը ժամանակ են ունեցել անհրաժեշտ 100,000 ստորագրությունը հավաքելու համար։

### Հանրահայտ մշակույթ
Կատակարկական խումբ «Nanowar of Steel»-ը հղում է կատարել ուղղաթիռային անկման դրամավարկային քաղաքականությանը իրենց «Tooth Fairy» երգում։

## Քննադատություն
### Հարկաբյուջետային քաղաքականության փոխարինում
Շատ տնտեսագետներ կպնդեն, որ ուղղաթիռային փողը՝ տնային տնտեսություններին դրամական փոխանցումների տեսքով, չպետք է դիտվի որպես ֆիսկալ քաղաքականության փոխարինիչ։ Հաշվի առնելով, որ կառավարության փոխառության ծախսերը չափազանց ցածր են՝ գրեթե զրո տոկոսադրույքներին, ավանդական ֆիսկալ խթանումը հարկային իջեցումների և ենթակառուցվածքային ծախսերի միջոցով պետք է արդյունավետ լինի։ Այս տեսանկյունից ուղղաթիռային փողը իրականում ապահովագրական քաղաքականություն է ֆիսկալ քաղաքականության ձախողման դեմ՝ քաղաքական, իրավական կամ ինստիտուցիոնալ պատճառներով։

ուղղաթիռային փողի կողմնակիցները պնդում են, որ կենտրոնական բանկի կողմից փոխանցումների ուղղակի վերահսկումը հավանաբար ավելի լավ կգործի որոշակի հանգամանքներում։ Օրինակ, տնտեսագետներ Խավիեր Ժարավելն ու Յոհաննես Բեհմը պնդում են, որ «դրամավարկային քաղաքականության մշակողները կարող են ավելի արագ գործել և ավելի քիչ հավանականություն ունեն չափը գերազանցելու՝ հաշվի առնելով իրենց գնաճի կառավարման հանձնարարությունը։ Մյուս կողմից, քաղաքական գործիչները կարող են գայթակղվել ագրեսիվ խթանող քաղաքականություն սկսելու հարցում, որը կարող է դժվար լինել հետ շրջել»։

### Ինֆլյացիոն ազդեցություն
Անցյալում այս գաղափարը մերժվում էր, քանի որ կարծում էին, որ այն անխուսափելիորեն կհանգեցնի հիպերինֆլյացիայի։

Հետևաբար, մի շարք մտահոգություններ ներառում են այն փաստը, որ ուղղաթիռային փողը կխորտակի արժույթի նկատմամբ վստահությունը (որը վերջապես կհանգեցնի հիպերինֆլյացիայի)։ Այս մտահոգությունը հատկապես արտահայտել է գերմանացի տնտեսագետ (և ԵԿԲ-ի նախկին գլխավոր տնտեսագետ) Օտմար Իսինգը 2014 թվականի գրած աշխատությունում։ Ավելի ուշ, 2016 թվականին, նա հարցազրույցում հայտարարել է. «Ես կարծում եմ, որ ուղղաթիռային փողի ամբողջ գաղափարը բոլորովին կործանարար է։ Քանի որ սա այդքան էլ ավել չէ, քան դրամավարկային քաղաքականության սնանկության հայտարարություն»։ Ռիչարդ Կուն նմանատիպ փաստարկ է բերել՝ ասելով. «եթե այդպիսի ծրարներ գալիս էին օր օրի, ամբողջ երկիրը արագ կընկնի խուճապի մեջ, քանի որ մարդիկ կկորցնեն իրենց արժույթի գնի մասին բոլոր պատկերացումները»։ 

Սա բախվում է այն փաստարկի հետ, որ մարդիկ չեն ծախսի իրենց ստացած գումարի մեծ մասը (և հետևաբար ուղղաթիռային փողը չի կարող գնաճային լինել)։

Ֆրանսիական տնտեսական խորհրդատվական խորհրդի կողմից հրապարակված ուսումնասիրությունը գնահատել է, որ Եվրագոտում ՀՆԱ-ի 1%-ին համարժեք ուղղաթիռային փողային փոխանցումները մեկ տարվա ընթացքում կառաջացնեն մոտ 0.5% գնաճ։ 

### Արդյոք ուղղաթիռի փողը կծախսվի՞։
Մի քանի հայտնի տնտեսագետներ, ինչպիսին է կենտրոնական բանկիր Ռագուրամ Ռաջանը, դեմ են եղել ուղղաթիռային փողին այն հիմքով, որ ուղղաթիռային փողը անարդյունավետ կլինի, քանի որ մարդիկ չեն ծախսի գումար։ Ի պատասխան, լորդ Ադեր Թերները պնդել է. «Գումարով ֆինանսավորվող դեֆիցիտները միշտ կխթանեն անվանական պահանջարկը։ Համեմատության մեջ պարտքով ֆինանսավորվող դեֆիցիտները կարող են դա անել, բայց կարող են չանել»։

Այս փաստարկին հակասելով՝ Եվրագոտում իրականացված մի քանի հետազոտություններ եկել են այն եզրակացության, որ բաշխվող գումարի 30-55%-ը ծախսվելու է տնային տնտեսությունների կողմից՝ գործնականում հանգեցնելով ՀՆԱ-ի մոտ 2%-ի աճի։ Այս թեմայով ամենավերջին հետազոտությունը իրականացվել է Ավստրիայի ազգային բանկի կողմից և եզրակացրել է, որ Եվրագոտում սպառման միջին սահմանային հակումը կազմում է մոտ 50%, ինչը բարձր է, քան նախկին հետազոտությունները են գտել։

### «Անվճար ճաշ չկա»
Քննադատների ևս մեկ խումբ ներառել է այն գաղափարը, որ չի կարող գոյություն ունենալ «անվճար գումար» կամ, ինչպես ասում են տնտեսագետները, «Անվճար նախաճաշեր չեն լինում»։ Այս քննարկումը հատկապես արտահայտել են Միջազգային բանկային հաշտարարների բանկի հետազոտողներ Կլաուդիո Բորիոն, Պիտի Դիսյայատը և Աննա Զաբային, ովքեր պնդել են, որ քաղաքացիներին ուղղաթիռային անկումները պարտադիր կներառեն կենտրոնական բանկի կողմից տրամադրվող լրացուցիչ պահուստների գծով տոկոսների վճարում։

Ի պատասխան, ԱՄՀ-ի նախկին տնտեսագետ Բիաջիո Բոսոնեն մարտահրավեր է նետել վերջին ենթադրությանը և պնդել, որ «ուղղաթիռային փողը «անվճար ճաշ» է այն պարզ իմաստով, որ եթե այն գործի և հաջողի փակել արտադրության խզումը, մարդիկ չեն ստիպված դա հետ վճարել ավելի բարձր հարկերի կամ անցանկալի (օպտիմումից բարձր) գնաճի միջոցով»։

### Օրինականություն
Այլ քննադատներ պնդել են, որ ուղղաթիռային փողը կենտրոնական բանկերի լիազորությունից դուրս կլինի, քանի որ այն «կխամրեցնի հարկաբյուջետային և դրամավարկային քաղաքականության միջև եղած սահմանները»՝ հիմնականում նրա համար, որ ուղղաթիռային փողը կներառի «ֆիսկալ ազդեցություններ», որոնց մասին որոշելը ավանդաբար կառավարությունների դերն է։ Այնուամենայնիվ, ուղղաթիռային փողի կողմնակիցները, ինչպիսիք են Էրիկ Լոներգանը և Սայմոն Վրեն-Լյուիսը, չեղարկել են այս փաստարկը՝ նշելով, որ դրամավարկային քաղաքականության ստանդարտ գործիքները նույնպես ունեն ֆիսկալ ազդեցություններ։

### Հաշվապահական հաշվառում և դրա հետևանքները կենտրոնական բանկերի հաշվեկշիռների համար
Կենտրոնական բանկից ուղղակիորեն մասնավոր հատված փոխանցումների հետ կապված հիմնական մտահոգություններից մեկն այն է, որ ի տարբերություն ավանդական Բաց շուկայական գործառնությունների՝ կենտրոնական բանկը չունի ստեղծված բազային գումարին համապատասխանող ակտիվ։ Սա ազդեցություններ է ունցել կենտրոնական բանկի չափված կապիտալի վրա, քանի որ բազային գումարը սովորաբար դիտվում է որպես պարտավորություն, բայց այն կարող է նաև սահմանափակել կենտրոնական բանկի ապագա տոկոսադրույքները սահմանելու կարողությունը։

Այս պատճառով Գերմանիայի դաշնային բանկի նախագահ Ենս Վայդման նույնպես բարձրաձայնմել է դեմ ուղղաթիռային փողին՝ պնդելով, որ այն կփակի կենտրոնական բանկերի հաշվեկշիռներում առկա բացերը։ Վերջին հաշվով, ծախսերը կրելը կլինի եվրոգոտու երկրների, և, հետևաբար, հարկ վճարողների վրա, քանի որ կենտրոնական բանկերը որոշ ժամանակ շահութաբեր չեն լինի»։ Բելգիայի ազգային բանկը նույնպես հրապարակել է աշխատություն՝ նմանատիպ փաստարկով։

Այնուամենայնիվ, ավելի ավանդական գործիքները, ինչպիսիք են TLTROs-ը և քանակական մեղմացումը, կարող են նույնպես հանգեցնել կենտրոնական բանկերի հաշվեկշիռների նշանակալի կորուստների։ 2022-2024 թվականների ընթացքում Եվրագոտիի կենտրոնական բանկերը կրեցին 160 միլիարդ եվրո կորուստ՝ որպես ԵԿԲ-ի տոկոսադրույքների բարձրացման հետևանք։

Կենտրոնական բանկերի հաշվեկշիռների հաշվապահական մոտեցումը վիճահարույցէ։ Տնտեսագետների մեծամասնությունն այժմ գիտակցում է կենտրոնական բանկի «կապիտալը» իրականում կարևոր չէ։ Կարևորը նա է, թե արդյոք բազային գումարի ընդլայնումը կարող է հակադարձվել ապագայում, կամ կան տոկոսադրույքները բարձրացնելու այլ միջոցներ։ Առաջարկվել են տարբեր տարբերակներ։ Օքսֆորդի պրոֆեսոր Սայմոն Վրեն-Լյուիսը առաջարկել է, որ կառավարությունը նախապես պարտավորվի ապահովել Անգլիայի բանկին պարտատոմսերով՝ անհրաժեշտության դեպքում։

Եվրոպական կենտրոնական բանկը, ըստ էության, կարող է պարտադրել իր կապիտալի ավելացում, իսկ աստիճանական պահուստների և պահուստների տոկոսների ներդրումը կենտրոնական բանկերին տալիս է գործիքների մի շարք՝ իրենց սեփական զուտ եկամուտը և պահուստների պահանջարկը պաշտպանելու համար։

### Սպառնալիք կենտրոնական բանկի անկախությանը
Bloomberg-ի Էնդրա Քարենը և Բեն Հոլանդը նշել են. «Այդ տեսակի խթանումը (ուղղաթիռային փողը) նախկինում տաբու էր, մասամբ այն պատճառով, որ այն վտանգում է խաթարել քաղաքականությունից անկախությունը, որը գնահատում են դրամավարկային քաղաքականության մշակողները [...] Պատմությունը լի է զգուշացնող պատմություններով, որոնցում կենտրոնական բանկի և գանձապետարանի միջև սահմանների մշուշոտումը հանգեցրել է աննախադեպ գնաճի»։

## Տես նաև
* Դրամավարկային քաղաքականություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* ["Helicopter money: A cure for what ails the euro area?"](http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2016/581970/EPRS_BRI(2016)581970_EN.pdf), European Parliamentary Research Service, April 2016
* "Helicopter Money: Why it works – Always", Willem Buiter, 2014
* "Helicopter Money reloaded", Bruegel, 2016
* "Recovery in the Eurozone: using money creation to Stimulate the economy", Frank van Lerven, 2015
* "What do people mean by helicopter money?", Simon Wren-Lewis, 2012
* "From Zirp, Nirp, QE, and helicopter money to a better monetary system", Thomas Mayer, 2016
* "Citizens' Monetary Dividend – Upgrading the ECB's Toolkit", Stan Jourdan and Eric Lonergan, 2016
* "Helicopter money: Views of leading economists". Centre for Economic Policy Research, April 2016

Կատեգորիա:Բանկային գործ
Կատեգորիա:Գնաճ
Կատեգորիա:Դրամավարկային քաղաքականություն
Կատեգորիա:Կենտրոնական բանկեր
Կատեգորիա:Մակրոտնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Տնտեսական քաղաքականություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Ֆինանսներ