Իրանիկա հանրագիտարան

***«Իրանիկա հանրագիտարան»*** (), նախագիծ, որի նպատակն է ստեղծել համապարփակ և հեղինակավոր անգլերեն լեզվով հանրագիտարան՝ իրանի ժողովուրդների պատմության, մշակույթի և քաղաքակրթության մասին՝ նախապատմական ժամանակներից մինչև մեր օրերը։

## Ընդգրկում
*«Իրանական հանրագիտարանը»* նվիրված է իրանական քաղաքակրթության ուսումնասիրությանը Մերձավոր Արևելքում, Կովկասում, Հարավարևելյան Եվրոպայում, Կենտրոնական Ասիայում և Հնդկական ենթամայրցամաքում: Ակադեմիական տեղեկատու աշխատանքը, ի վերջո, կներառի իրանական պատմության և մշակույթի բոլոր ասպեկտները, ինչպես նաև իրանական բոլոր լեզուներն ու գրականությունները՝ նպաստելով իրանագիտության հետազոտությունների ամբողջ շրջանակին՝ հնագիտությունից մինչև քաղաքագիտություն: Սա Էհսան Յարշատերի 1973 թվականին հիմնադրած և ներկայումս իրականացվող նախագիծ է Կոլումբիայի համալսարանի Իրանական ուսումնասիրությունների կենտրոնում:   Այն համարվում է իրանագիտության ակադեմիական առարկայի ստանդարտ հանրագիտարան:

## Կազմակերպություն
### Անձնակազմ
1973 թվականից մինչև 2017 թվականը *Encyclopædia Iranica-*ի հիմնադիր խմբագիրը եղել է Էհսան Յարշատերը։ Ներկայիս գլխավոր խմբագիրը Էլթոն Դանիելն է։ Խմբագրական խորհրդի կազմում են Մոհսեն Աշտիանին, Մահնազ Մոազամին և իրանագիտության ոլորտում հետազոտություններ կատարող խոշոր միջազգային հաստատությունների ավելի քան 40 խորհրդատու խմբագիրներ։  Նախկինում երկարատև խմբագիրների թվում են եղել Ահմադ Աշրաֆը, Քրիստոֆեր Բրունները, Հաբիբ Բորջյանը, Քիումարս Ղերեգլուն, Մանուչեհր Քաշեֆը, Դագմար Ռիդելը և Հուրա Յավարին։ 2016 թվականին ախարհի ավելի քան 1300 գիտնականներ հոդվածներ է գրել *Encyclopædia Iranica-* ում։

### Իրանիկա հանրագիտարան հիմնադրամ
1990 թվականին Էհսան Յարշատերը հիմնադրել է «Իրանական հանրագիտարան» հիմնադրամը (EIF), որը ծառայում է *«Իրանական հանրագիտարանի»* գաղափարի տարածմանը և դրա շարունակականության ապահովմանը։ Տարիների ընթացքում Կոլումբիայի համալսարանի Իրանական ուսումնասիրությունների կենտրոնը (նույնպես հիմնադրվել է Յարշատերի կողմից) շարունակել է համակարգել և խմբագրել *Հանրագիտարանը*, մինչդեռ EIF-ը էականորեն հովանավորել է աշխատանքը։ 

### Իրավական վեճ
Յարշատերի՝ Իրանական ուսումնասիրությունների կենտրոնի տնօրենի պաշտոնից 2016 թվականին հեռանալուց հետո, Կոլումբիայի համալսարանի և EIF-ի միջև վեճ է սկսվել, քանի որ Կոլումբիան միակողմանիորեն որոշել է պայմանագիր կնքել Brill ակադեմիական հրատարակչի հետ, որը հետագայում 2018 և 2019 թվականներին հրատարակել է XVI հատորի 4-րդ և 5-րդ մասերը։ EIF-ը բողոքարկեց այդ քայլը։  2019 թվականին Կոլումբիայի համալսարանը դատի է տվել EIF-ին՝ պահանջելով, ի թիվս այլ բաների, պարզել, որ EIF-ը չունի ո՛չ հեղինակային իրավունք, ո՛չ էլ բացառիկ ապրանքային նշանի իրավունք հանրագիտարանում։ EIF-ը հակադարձ հայց է ներկայացրել՝ պնդելով, որ Կոլումբիան, ինչպես նաև Բրիլը և Էլթոն Դանիելը, խախտել են EIF-ի հեղինակային իրավունքը հանրագիտարանում, խախտել, նոսրացրել և կեղծել են դրա ապրանքային նշանները, փոխարկել են EIF-ի սեփականությունը և կատարել անարդար հարստացման և անարդար մրցակցության տարբեր գործողություններ։ 2020 թվականի հուլիսի 31-ին Նյու Յորքի Հարավային շրջանի ԱՄՆ շրջանային դատարանը ժամանակավոր արգելող որոշում է կայացրել Կոլումբիայի, Բրիլի և Դանիելի նկատմամբ՝ մինչև 2020 թվականի հոկտեմբերի 8-ը արգելելով նրանց հրապարակել լրացուցիչ բաժիններ։ EIF-ը նաև նախնական արգելող որոշում է կայացրել պատասխանողների դեմ, սակայն դատարանը նման որոշում չի կայացրել։ Կոլումբիան և Բրիլը հետագայում հրապարակեցին XVI/6 բաժինը 2020 թվականի հոկտեմբերի 19-ին։ 

Վեճի շրջանակներում այժմ կան հակասական կարծիքներ «Իրանական հանրագիտարանի» ներկայիս վիճակի վերաբերյալ։ Մինչդեռ Կոլումբիան հրատարակել է XVI/4-ից մինչև XVI/6 հատորները, որոնք ընդգրկում են «Քեշայի բարբառ»-ից մինչև «Խորասան XIV» թեմաները, EIF-ի XVI հատորը ներառում է միայն այբբենական կարգով KA-ի և KE-ի միջև ընկած թեմաները։ EIF-ը XVI/4-ից մինչև XVI/6 հատորները համարում է «կեղծ հատորներ»։  

2023 թվականի հունիսի 1-ին «Իրանական հանրագիտարան» հիմնադրամը և Կոլումբիայի համալսարանը համաձայնության են եկել իրենց դատական հայցի շուրջ՝ չբացահայտված պայմաններով։

## Քննադատություն
Երրորդ հատորի ակնարկում Ռիչարդ Վ. Բուլիեթը *Encyclopædia Iranica-ն* անվանել է «ոչ միայն անհրաժեշտություն իրանագետների համար, այլև անգնահատելի արժեք ներկայացնող Մերձավոր Արևելքի պատմության և մշակույթի հետ կապված բոլորի համար»։ Ալի Բանուազիզին նշել է, որ դրա ուշադրության կենտրոնում է Իրանը, «ինչպես այն ընկալվում, վերլուծվում և նկարագրվում է նրա ամենաակնառու, հիմնականում արևմտյան ուսանողների կողմից»։  1998 թվականին *«Իրանական ուսումնասիրություններ»* ամսագիրը երկու համար (հատոր 31, թիվ 3/4) նվիրել է հանրագիտարանի հոդվածներին, որը կազմում էր 700 էջ՝ 29 հեղինակների կողմից նույնքան թեմաներով։ Պրոֆեսոր Ա. Բանուազիզին ասել է, որ հանրագիտարանը «կդիտարկվի որպես մեր դարի ամենակարևոր ներդրումը իրանագիտության՝ որպես գիտական ձեռնարկության զարգացման գործում»։ 

*«Իրանական հանրագիտարան»-ին* աջակցել են բազմաթիվ հիմնադրամներ, կազմակերպություններ և անհատներ: Հանրագիտարանը 1979 թվականից ի վեր հովանավորվում է Հումանիտար գիտությունների ազգային հիմնադրամի, ինչպես նաև Ամերիկյան գիտական ընկերությունների խորհրդի, Միջազգային ակադեմիական միության, Իրանի ժառանգության հիմնադրամի և շատ այլ բարեգործական հիմնադրամների, բարեգործ ընտանիքների և անհատների կողմից: 

2007 թվականի մարտի 25-ին Associated Press-ը հրապարակել է լրատվական հաղորդագրություն *Encyclopædia Iranica-ի* մասին՝ պնդելով, որ այն «աջակցվում է ԱՄՆ-ի կողմից»։ *Encyclopædia Iranica-ն* հրապարակել է պաշտոնական պատասխան՝ նշելով, որ հաղորդագրությունն «անճշտ և զրպարտչական» է, որ չնայած Հումանիտար գիտությունների ազգային հիմնադրամը աջակցում է հանրագիտարանին, հիմնադրամը «անկախ դաշնային գործակալություն է, որի բազմաթիվ նախագծերը վերանայվում և որոշվում են գիտնականների անկախ խմբերի կողմից», այլ ոչ թե ԱՄՆ կառավարության, և որ հանրագիտարանի բյուջեի միայն մեկ երրորդն է տրամադրվում հիմնադրամի կողմից, այլ ոչ թե կեսը, ինչպես պնդում էր Associated Press-ը։

## Հատորներ
2015 թվականի հուլիսի դրությամբ, *«Իրանական հանրագիտարանի»* առցանց տարբերակն ունի գրեթե 7300 հոդված, որոնցից մոտ 1100-ը հասանելի են միայն ինտերնետում։ Ստորև ներկայացված է տպագիր հատորների ցանկը՝ 2020 թվականի դրությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:21-րդ դարի հանրագիտարաններ
Կատեգորիա:Անգլերեն հանրագիտարաններ
Կատեգորիա:Գրքեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Իրանագիտություն
Կատեգորիա:Իրանական մշակույթ
Կատեգորիա:Իրանի պատմություն
Կատեգորիա:Հանրագիտարաններ
Կատեգորիա:Հանրագիտարաններ ըստ թեմայի