open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հերցեգովինա-բոսնիական ապստամբություն

մինի|աջից|Բոսնիա և Հերցեգովինա (քարտեզ)
**Հերցեգովինա-բոսնիական ապստամբություն** (1875-1878), ժողովրդաազատագրական ապստամբություն Հերցեգովինայում և Բոսնիայում ընդդեմ թուրքական ֆեոդալական և ազգային հարստահարման։ Հիմնական շարժիչ ուժը գյուղացիներն էին, նրանց աջակցող քաղաքային արհեստավորները, առևտրական բուրժուազիան և մտավորականությունը։ Ապստամբները պայքարի միասնական ծրագիր չունեին։ Գյուղացիների շահերն արտահայտող հեղափոխական դեմոկրատները պահանջում էին ամբողջ հողը հանձնեն գյուղացիներին, դեմոկրատական պետություն, ինչպես նաև դեմոկրատական հիմունքներով Բոսնիայի և Հերցեգովինայի միավորումը Սերբիայի և Չեռնոգորիայի հետ։ Լիբերալ բուրժուաները պահանջում էին լոկ Բոսնիայի միավորումը Սերբիային, իսկ Հերցեգովինան՝ Չեռնոգորիային։ Ապստամբությունը սկսվեց 1875 թ. հուլիսի 5-ին, Նևեսինի մոտ (Հերցեգովինա), 1875 թ. օգոստոսին ապստամբություն բռնկվեց Բոսնիայում։ Ապստամբները հասան նկատելի հաջողությունների։ Նրանք շրջափակեցին մի շարք խոշոր քաղաքներ և թուրքական ամրոցներ։ Հերցեգովինա-բոսնիական ապստամբությունը վայելում էր հարավ-սլավոնական և այլ երկրների, Ռուսաստանի հասարակայնության համակրանքը, որն արտահայտվում էր նյութական օգնությամբ, կամավորներով և այլն։ Հերցեգովինա-բոսնիական ապստամբությունն արագացրեց, այսպես կոչված, 1875-78 բոսնիական ճգնաժամը (միջազգային կոնֆլիկտ Բալկաններում)։ 1876 թ.-ի հունիսին Սերբիան և Չեռնոգորիան պատերազմ հայտարարեցին Թուրքիային։ 1876-ի զինադադարի կնքումից հետո ապստամբությունը շարունակվեց՝ ավելի լայն թափ ստանալով Բոսնիայի հարավ-արևմուտքում։ 1877- 1878 թ. ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակաշրջանում ապստամբները, մի շարք հաջող ճակատամարտերից հետո, թուրք զորքերից ազատագրեցին Հերցեգովինայի և Բոսնիայի տերիտորիաների մի մասը։ 1878 թ. Բեռլինի կոնգրեսի որոշմամբ Բոսնիան և Հերցեգովինան, որոնք 1877-78 թ. ռուս-թուրքական պատերազմի հետևանքով ինքնավարություն էին ստացել, հանձնվեցին Ավստրո-Հունգարիային։ 1878 թ. հուլիս-հոկտեմբեր ամիսներին ավստրո-հունգարական զորքերը, հաղթահարելով ժողովրդի զինված դիմադրությունը, օկուպացրին նախկին թուրքական նահանգները։

Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի պատմություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պատմություն
Փեթ Ռայլի

**Պատրիկ Ջեյմս (Փեթ) Ռայլի** (), (), ամերիկացի նախկին բասկետբոլիստ, մարզիչ, «Մայամի Հիթ» ակումբի նախագահը 1995 թվականից։ Հայտնի է որպես NBA-ի պատմության ամենատաղանդավոր մարզիչներից մեկը։

Ռայլիի նախագահության տարիներին «Մայամի Հիթը» 2 անգամ դարձել է NBA չեմպիոն 2012 և 2013 թվականներին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը NBA.com կայքում (որպես մարզիչ)

Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Հյուստոն Ռոքեթսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Լոս Անջելես Լեյքերսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆինիքս Սանսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Բասկետբոլի փառքի սրահի անդամներ
Կատեգորիա:Լոս Անջելես Լեյքերսի մարզիչներ
Կատեգորիա:NBA մարզիչներ
Կատեգորիա:Նյու Յորք Նիքսի մարզիչներ
Կատեգորիա:Բասկետբոլային մարզիչներ
Հարալդ Հերդալ

**Հարալդ Հերդալ** (, , իրական ազգանունը՝ **Նիլսեն**), դանիացի գրող։

1929 թվականին հրատարակել է «Նոր ոգի», ապա՝ «Էրոսն ու մահը» (1931 թվականին), «Մերկ բանաստեղծություններ» (1933 թվականին) բանաստեղծությունների ժողովածուները։ Գրել է նաև «Այնուամենայնիվ արժե ապրել» (1934 թվականին), «Չհնազանդեցված մարդը» (1949 թվականին), «Ամառային մառախլապատ օրեր» (1952 թվականին) վեպերը, «Մանկություն» (1944 թվականին), «Պատանեկան տարիներ» (1945 թվականին), «Ուսման տարիներ» (1946 թվականին) ինքնակենսագրական գրքերը։

Հարալդի ստեղծագործության հիմքում ընկած են սոցիալական ու քաղաքական սուր հարցեր, պայքարի կոչ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դանիացի գրողներ
Կատեգորիա:Դանիացի ինքնակենսագիրներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Դանիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Կենսագիրներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Դանիացի վիպասաններ
Քաջահավ

**Քաջահավ** (), իբիսների ընտանիքին պատկանող բնադրող-չվող և քիչ տարածված թռչուն, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

thumb|''Plegadis falcinellus''

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 55-65 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 80-95 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 1-1, 5 կգ։ Ջրաճահճային թռչուն է։ Փետրածածկը մուգ շիկակարմիր-դարչնագույն է՝ կանաչ-մանուշակագույն մետաղական փայլով։ Կտուցը (աղեղնանման) և ոտքերը երկար են։ Երիտասարդը խամրած է, գլխին, պարանոցին կան բաց գույնի մանր պտեր։ Թռչում է վիզն առաջ ձգած, ոտքերը հետ տարածած, հաճախ՝ խմբերով, երամներով և առանձին զույգերով։ Կեր է որոնում տիղմում և ծանծաղուտում։ Բնակվում է արհեստական ու բնական լճերում, ջրավազաններում (եղեգնուտներով)։

## Սննդառություն
Սնվում է որդերով, միջատներով և խեցգետնակերպերով։

## Բույն
Բույնը գաղութային է՝ մի շարք տառեղների, փոքր ձկնկուլի, ճահճային մկնաճուռակի և տարգալակտուցի համակեցությամբ (թվաքանակով գերազանցում է նշված տեսակներին՝ բացառությամբ փոքր ձկնկուլի)։ Բույնը հարթակ է՝ եղեգնուտում կամ ծառերի վրա. կառուցում են էգը և արուն։ Առաջին ձվերը բներում հայտնվում են մայիսի առաջին կեսից հունիսի վերջը։

## Բազմացում և զարգացում
Դնում է 52 մմ տրամագծով մուգ կապտականաչավուն 4-5 ձու։ Թխսակալում է մայիսից՝ 21 օր։ Ձագերը բնից դուրս են գալիս 30 օրականում։

## Տարածվածությունը Հայաստանում
Քաջահավը տարածված էր և բնադրում էր Արարատյան դաշտի ձկնաբուծական տնտեսություններում, 2003-2004 թվականներին գաղութային բնադրման օջախներ են հայտնաբերվել նաև Արմաշի ձկնաբուծական տնտեսություններում։

## Տարածվածություն
Տարածված է Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայում, Աֆրիկայի հյուսիսային շրջաններում, Եվրոպայում և Կովկասում, Փոքր և Միջին Ասիայում, Հարավարևմտյան Ասիայի երկրներում և Ավստրալիայում։

## Պահպանություն
Անհետացող տեսակ է, որը քիչ մտահոգող կարգավիճակով ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Սպառնացող վտանգներից է Գիլլի լճի և Սևանա լիճը շրջապատող ջրաճահճային տեղամասերի չորացումը, բնադրավայրերում եղեգնուտների այրումը և որսագողությունը։

Պահպանվում է «Սևան» և «Արփի լիճ» ազգային պարկերում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իբիսներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Չվտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Հեռախոսային ցանց

**Հեռախոսային ցանց**, հեռախոսային կապի իրականացման համար նախատեսված տեխնիկական կառույցների և սարքավորումների համալիր։

Բաղկացած է կապի հեռախոսային հանգույցներից, հեռախոսային կայաններից, կապի գծերից, բաժանորդային տեղակայանքներից (հեռախոսային ապարատ)։ Ըստ ֆունկցիոնալ և կառուցվածքային առանձնահատկությունների՝ հեռախոսային ցանցերը լինում են տեղական (գյուղական և քաղաքային), ներգոտիական, գոտիական, միջքաղաքային, միջազգային։ Գյուղական հեռախոսային ցանց կառուցվում է շառավղա-հանգուցային սկզբունքով. վերջնակայանները միմյանց իմացվում են հանգուցային, իսկ հանգուցային կայանները՝ կենտրոնական կայանի միջոցով, որը ելք ունի դեպի միջքաղաքային ավտոմատ հեռախոսային կայան (ՄԱՀԿ)։ Քաղաքային հեռախոսային ցանցերը լինում են չշրջանացված (եթե քաղաքում մեկ հեռախոսային կայան կա) և շրջանացված (եթե մի քանիսն են)։ Ներգոտիական հեռախոսային ցանց կազմվում է երկրի տարածքը պայմանականորեն բաժանող գոտիներից յուրաքանչյուրի սահմաններում գործող մեկ կամ երկու ՄԱՀԿ-ից, դրանք միմյանց ու տվյալ գոտու տեղական ցանցերին միացնող կապի գծերից։ Գոտիական հեռախոսային ցանցը տեղական և ներգոտիական հեռախոսային ցանցերի համախումբն է։ Միջքաղաքային հեռախոսային ցանց, միավորում է բոլոր գոտիների ՄԱՀԿ-երը, կոմուտացման ավտոմատ հանգույցները և կապի գծերը։ Միջազգային հեռախոսային ցանց. միջազգային ՄԱՀԿ-երի, միջազգային (այդ թվում և միջմայրցամաքային) կապ ապահովող ավտոմատ արանզիտի հանգույցների և գծերի ամբողջությունն է։

Կատեգորիա:Հեռահաղորդակցություն
Արմենուհի Հովյան

**Արմենուհի Սմբատի Հովյան** (, Թիֆլիս), հայ խորհրդային հեղափոխական, ԽՄԿԿ անդամ (1911)։

Սովորել է Բաթումի գիմնազիայում, Օդեսայի ֆիզիկա-մաթեմատիկական ֆակուլտետում և Մոսկվայի էներգետիկայի ինստիտուտում։ Հեղափոխական գործունեությունն սկսել է 1905 թվականից՝ մասնակցելով գիմնազիայում ստեղծված սոցիալ-դեմոկրատական կազմակերպության աշխատանքներին։ Օդեսայում ուսանելու շրջանում կապեր է հաստատել տեղի սոցիալ-դեմոկրատական կազմակերպության հետ, մասնակցել դրա աշխատանքներին։ 1910 թվականին դասադուլին մասնակցելու համար ենթարկվել է հետապնդումների և հեռացել Օդեսայից։ 1910-1912 թվականներին Թիֆլիսում Ելենա Ստասովայի և Սուրեն Սպանդարյանի ցուցումներով շարունակել է հեղափոխական գործունեությունը։ 1912 թվականին ձերբակալվել և աքսորվել է Սիբիր (Կանսկի գավառի Ագինսկոյե գյուղ), որտեղ միացել է Սպանդարյանի գլխավորած «Պրավդիստների» խմբակին։ 1916 թվականին, հիվանդության պատճառով, տեղափոխվել է Մինուսինսկ, մասնակցել արհմիությունների և սովետների կազմակերպման աշխատանքներին։ Հոկտեմբերյան պետական հեղաշրջումից հետո Ղրիմում մասնակցել է (1918) սպիտակ-գվարդիականների դեմ մղվող մարտերին։ 1918 թվականի վերջին մեկնել է Մոսկվա, նշանակվել է Ղրիմի հեղկոմի լիազոր ներկայացուցիչ։ 1920-1922 թվականներին եղել է Ղրիմի մարզային կոմիտեի հայկական սեկցիայի քարտուղարը։ 1922-1928 թվականներին կուսակցական-խորհրդային աշխատանք է տարել Մոսկվայի և Ղրիմի մարզային կոմիտեներում։ 1931-1936 թվականներին սովորել է Մոսկվայի էներգետիկայի ինստիտուտում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կարեն Եպպե

**Կարեն Եպպե** (դան.՝ *Karen Jeppe*, ), դանիացի միսիոներ և սոցիալական աշխատող։ 1903 թվականից մինչև մահ՝ 1935 թվականը զբաղվել է Հայոց ցեղասպանությունից խույս տված հայ գաղթականներին օգնություն ցույց տալով։ Փրկված հայերից շատերին թաքցրել է իր տան նկուղում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո մեկնում է Հալեպ, իր հետ տանելով նաև ցեղասպանությունից խույս տված բազմաթիվ հայերի։ Սկսած 1921 թվականից զբաղվել է 20-ից 30 000 առևանգված հայ կանանց և երեխաներին ետ վերադարձնելու առաքելությամբ։ Եպպեին հաջողվել է մուսուլմանների հարեմներից ազատ արձակել մոտ 2000 հայ կնոջ։

Մահացել է Հալեպում՝ մալարիայից։ Աճյունը հանգչում է հենց Հալեպում։ Եպպեի հուղարկավորության ժամանակ հայոց արքեպիսկոպոսը նրան անվանում է «իր սիրելի քույր, ով իր սեփական անձը զոհեց հազարավոր մարդկանց համար»
:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Կարեն Յեպպեի կենսագրությունը (հայերեն)
* Հալեպի Կարեն Եպպեի անվան հայկական քոլեջի կայքը 

Կատեգորիա:Միսիոներներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ
Կատեգորիա:Հալեպ քաղաքում մահացածներ
Հեռագիր

մինի|ԽՍՀՄ տարիներին օգտագործված հեռագրի ձևաթուղթ

**Հեռագիր**, փաստագրական հաղորդագրություն, որ հաղորդվում է հեռագրական կապուղիներով։ Կապի ձեռնարկությունները հեռագիր ընդունում են բնակչությունից, հիմնարկներից, կազմակերպություններից։ Հեռագրերը լինում են ներքին (երկրի սահմաններում) և միջազգային, իսկ ըստ անցման փուլերի ելից, մտից և տրանզիտային։ Ներքին հեռագրերը կարող են լինել միջքաղաքային և տեղական (նույն բնակավայրի սահմաններում)։ Մշակման հրատապությունից կախված՝ հեռագրերը բաժանվում են մի քանի կատեգորիայի («սովորական», «շտապ», «կառավարական» և այլն)։

Կատեգորիա:Հեռագրակապ
Կատեգորիա:Փոստ
Աղին կայարանի գյուղ

**Աղին կայարանի գյուղ**, գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզում, Երևան-Գյումրի երկաթուղու վրա, Ախուրյանի ձախ ափին, Աղին գյուղից 1 կմ հարավ-արևմուտք։

## Բնակչություն
Աղինի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Գյուղի գլխավոր ձեռնարկությունն է պանրի գործարանը։ Բնակչությունը զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անիի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Հեղուկա-հրթիռային շարժիչ

մինի|Հեղուկա-հրթիռային շարժիչ
**Հեղուկա-հրթիռային շարժիչ**, հեղուկ հրթիռային վառելիքով աշխատող ռեակտիվ շարժիչ։ Սխեման մշակել է Կոնստանտին Ցիոլկովսկին (1903)։ Առաջին հեղուկա-հրթիռային շարժիչները ստեղծել և փորձարկել են ամերիկյան գիտնական Ռ. Գոդարտը (1923) և գերմանացի գիտնական Հ. Օբերտը (1929)։

Հեղուկա-հրթիռային շարժիչը հրթիռների հիմնական շարժիչն է։ Այն բաղկացած է ծայրափողակով այրման խցից, վառելիքի բաղադրիչները մատուցող համակարգից, կարգավորման և բռնկման օրգաններից և օժանդակ ագրեգատներից (ջերմափոխանակիչներից, խառնիչներից և այլն)։ Այն զարգացնում է Մն-ից մինչև մի քանի Մն քարշուժ, տեսակարար իմպուլսը երկբաղադրիչ վառելիքների համար հասնում է մինչև 4500 ն·վրկ/կգ, իսկ եռաբաղադրիչների համար՝ մինչև 5000·ն·վրկ/կգ։ Շարժիչի զանգվածի հարաբերությունը քարշուժի միավորին 0,7- 2 գ/ն է։ Ըստ նշանակման լինում են. 
* հիմնական, 
* ճշտող, 
* արգելակային, 
* ղեկային։

## Տես նաև
* Հրթիռային շարժիչ

Կատեգորիա:Հրթիռային շարժիչներ
Հեղույս

մինի
**Հեղույս**, ամրակման դետալ, սովորաբար գլխիկով և իր ողջ երկարությամբ կամ նրա մի մասով պարուրակված գլանաձև ձող։ Ծառայում է մեքենաների և կառույցների մասերի երկատվող միացումների համար։ Նրա վրա պտուտակելով հագցվում է ամրակման մանեկը։ Նրա կոնստրուկցիաները շատ տարբեր են՝ կախված հեղուսային միացման նշանակումից։ Ստանդարտ հեղույսները լինում են 6-48 մմ տրամագծով և 14-300 մմ երկարությամբ։ Պատրաստում են ածխածնային, ցածրածխածնային կամ հատուկ պողպատից, արույրից։

Կատեգորիա:Ավտոմեքենաների մասեր և մեխանիզմներ
Հեմ (հանդես)

**Հեմ**, գրական-հասարակական եռամսյա հանդես։ Պաղեստինի հայ երիտասարդների միության (ՀԵՄ) միջմասնաճյուղային մարմնի հրատարակություն։ Լույս է տեսել 1940-1945 թվականներին, Երուսաղեմում, խմբագիր՝ Ա. Սանճյան։

Արտացոլել է հայ մշակութային կյանքի իրադարձությունները, լուսաբանել տեղական ազգային կազմակերպությունների գործունեությունը և հայրենասիրական նախաձեռնությունները։ Լայն տեղ է հատկացրել Խորհրդային Հայաստանի տնտեսության ու մշակույթի զարգացմանը, մասնակցել «Հայրենական մեծ պատերազմի» տարիներին հօգուտ ԽՍՀՄ-ի կազմակերպված ձեռնարկումներին, հրապարակել ՀԽՍՀ կառավարության կոչերն ու ուղերձները՝ ուղղված սփյուռքահայությանը։ Տպագրել է համաշխարհային (Ֆրիդրիխ Շիլլեր, Գի դը Մոպասան, Մաքսիմ Գորկի) և հայ (Հովհաննես Թումանյան, Միսաք Մեծարենց, Վահան Թեքեյան և ուրիշներ) դասականների գործերից, նյութեր դաստիարակության, կենցաղավարության մասին, մարզական լուրեր, տեղեկություններ։

Շարունակում է լույս տեսնել 1977 թվականից, Երուսաղեմում։ Խմբագիրներ՝ Վարուժան Տիրատուրյան, Հակո Անդրեասյան, Վիգեն Լեփեճյան։ Տպագրում է գրական, քաղաքական բնույթի հոդվածներ, մշակութային և մարզական լուրեր։ Լուսաբանում է Երուսաղեմի հայ համայնքի կյանքը, Հայաստան-սփյուռք հարաբերությունները։

Կատեգորիա:Իսրայելի հայկական հանդեսներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Հեմ

մինի
**Հեմ** ( - արյուն), հեմոգլոբինի ոչ սպիտակուցային, գունավորող մասը։ Ըստ քիմիական բնույթի այն պրոտոպորֆիրինի և երկարժեք երկաթի միացություն է։ Ողնաշարավոր կենդանիների օրգանիզմում այն սինթեզվում է ավելի պարզ ազոտային միացություններից (գլիցին, սուկցինատ) և փայծաղում, լյարդում, ոսկրածուծում առկա երկաթ ու սպիտակուց պարունակող համալիրից՝ ֆերիտինից։ Տարբեր կենդանիների արյունից անջատված հեմն ունի նույն քիմիական կազմը։ Ազատ հեմը օդում հեշտությամբ օքսիդանում է և վերածվում հեմատինի, որտեղ երկաթը եռարժեք է։ Սինթեզվել է հեմին՝ աղաթթվային հեմատին (Գ. Ֆիշեր, 1929)։

Կատեգորիա:Կենսամոլեկուլներ
Կատեգորիա:Կոֆերմենտներ
Հեմատիտ

մինի
մինի
**Հեմատիտ** (հուն. αίμα, սեռական հոլովում αίματος - արյուն), երկաթի փայլ, կարմիր երկաթաքար, երկաթի լայնորեն տարածված միներալ։ Քիմիական կազմը՝ Fe_2O_3։ Պարունակում է մինչև 70% երկաթ։ Բյուրեղագիտական համակարգը տրիգոնային է։ Առաջացնում է թիթեղաձև, ռոմբոեդրիկ, սակավ՝ պրիզմաձև բյուրեղներ։ Գույնը՝ սև, փայլը՝ կիսամետաղական։ Կարծրությունը՝ 5-6, խտությունը՝ 5256 կգ/մ³։ Հանդիպում է մետամորֆոգեն, հիդրոթերմալ, սկառնային հանքավայրերում և երկաթով հարուստ տարբեր տիպի ապարներում։ Հեմատիտի երկաթը կարևոր հանքանյութ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հանքանյութեր
Կատեգորիա:Միներալներ
Հեղուկանավ

[մինի|300px|Նավթ տեղափոխող ''AbQaiq'' [գերտանկերը։]]
**Լցանավ**, ծովային կամ գետային բեռնատար նավ է, որը նախատեսված է լցնովի բեռերի տեղափոխման համար (նավթ, բենզին, հալած ասֆալտ, սպիրտ, ճարպ, կաթ, գինի, ձեթ, հեղուկ գազ և այլն)։ Լցանավի կորպուսի իրենից կոշտ մետաղե կարկաս է ներկայացնում, որին մետաղե երեսվածք է կպցրած։ Կորպուսը բաժանվում է տարբեր մեկուսամասերի, որտեղ լցնովի բեռ է գտնվում։ Մեկ մեկուսամասի ծավալը կարող է լինել 600-ից մինչև 10 000 մ³ և ավելին մեծատոննաժ լցանավերի համար։

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Լցանավեր
Հեմոգլոբինեմիա

մինի|Հեմոգլոբին
**Հեմոգլոբինեմիա** (< հեմոգլոբին և հունարեն αίμα - արյուն), հեմոգլոբինի առկայությունը արյան պլազմայում։ Առաջանում է էրիթրոցիտների ներանոթային զանգվածային քայքայման դեպքում։

Կատեգորիա:Արյուն
Մեհմեդ Ռեշիդ

**Մեհմեդ Ռեշիդ Շահինգիրայ** (թուրք.՝ *Mehmed Reşit Şahingiray*, փետրվարի 8, 1873&nbsp;-&nbsp;փետրվարի 6, 1919), թուրք քաղաքական գործիչ, Դիարբեքիրի նահանգապետ (վալի) 1915-1919 թվականներին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Դիարբեքիրի նահանգում կազմակերպել է հայերի, հույների և ասորիների զանգվածային կոտորածներ, ինչի համար ստացել է «Դիարբեքիրի մսագործ» մականունը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.

Կատեգորիա:1873 ծնունդներ
Կատեգորիա:1919 մահեր
Կատեգորիա:Փետրվարի 8 ծնունդներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 6 մահեր
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան ռազմական հանցագործներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչներ
Կատեգորիա:Հույների ցեղասպանություն
Կատեգորիա:Միություն և առաջադիմություն կուսակցության քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքական անձինք
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի օսմանյան մասնակիցներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքական գործիչներ
Հերմա

thumb|աջից|Դիոնիսոսի Հերման
**Հերմա** (), դիմաքանդակով ավարտվող քառանիստ սյուն։

Սկզբում Հերմես աստծուն (այստեղից էլ՝ անունը), հետագայում՝ այլ աստվածների, իսկ մ.թ.ա. V դարից՝ նաև պետական գործիչների, փիլիսոփաների և այլոց պատկեներով։ Ծառայել է որպես սահմանանիշ, ճանապարհների նշաձող և այլն։ XVI դարից այդօրինակ Հերմաները հիմնականում դարձել են դեկորատիվ և պարտեզային քանդակների տարածված տեսակ։

Կատեգորիա:Քանդակագործություն
Կատեգորիա:Հերմես
Կատեգորիա:Կրոնը Հին Հունաստանում
Կատեգորիա:Շինարարական տարրեր և կառուցվածքներ
Կարլ Հենրիկ Հերմանսոն

**Կարլ Հենրիկ Հերմանսոն** (, ), շվեդ կոմունիստ քաղաքական գործիչ, Շվեդիայի կոմունիստական կուսակցության (ՇԿԿ) ղեկավարը 1964-1975 թվականներին։ 1946-1957 թվականներին եղել է ՇԿԿ տեսական օրգան «Վոր տիդ» (անգլ.`«Vor tid») ամսագրի, 1959-1962 թվականներին՝ «Նյու դագ» (անգլ.`«Hy dag») թերթի գլխավոր խմբագիրը։ 1953-1961 թվականներին՝ ՇԿԿ ԿԿ քարտուղար։

Հեղինակ է տնտեսական և քաղաքական հարցերին նվիրված աշխատությունների։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Werner Schmidt։* C-H Hermansson. En politisk biografi*. Leopard Verlag, Stockholm 2005, ISBN 91-7343-097-8.
* Alexander Muschik։ *Die beiden deutschen Staaten und das neutrale Schweden*. LIT-Verlag, Münster 2004, ISBN 3-8258-9044-9.

Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 14 ծնունդներ
Կատեգորիա:1917 ծնունդներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի կոմունիստներ
Կատեգորիա:Շվեդ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Շվեդ տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրողներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Ֆուտբոլի ազգային լիգա (NFL)

**Ֆուտբոլի ազգային լիգա** (, կրճատ **NFL**), ամերիկյան ֆուտբոլի բարձրագույն առաջնություն, Հյուսիսային Ամերիկայի 4 խոշորագույն լիգաներից մեկը։ Բաղկացած է 32 ակումբներից, որոնք հանդես են գալիս երկու խոշոր ստորաբաժանումներում՝ Ֆուտբոլի ազգային կոնֆերենցիա (NFC) և Ամերիկյան ֆուտբոլի կոնֆերենցիա (AFC)։ Հանդիսանում է տվյալ սպորտաձևի խոշորագույն մասնագիտական լիգան աշխարհում։

Հեռուստատեսային դիտելիությամբ և այցելիությամբ համարվում է Միացյալ Նահանգների լավագույն պրոֆեսիոնալ լիգան. 2011 թվականի դրությամբ NFL-ի կոնավոր առաջնության հանդիպումը միջինում հավաքել է 67 000 հանդիսատես։

Մեծ ժողովրդայնություն ունի NFL-ի գերեզրափակիչ հանդիպումը՝ «Սուպերբոուլը» (Superbowl), որն հաղթանակած թիմը պարգևատրվում է Վինս Լոմբարդիի գավաթով։

## Ակումբներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆուտբոլ
Կատեգորիա:Սպորտային կազմակերպություններ
Լաբիդ

**Լաբիդ** (560 – 661) (ամբողջական անուն՝ , ), Նախաիսլամական Արաբիայի յոթ հայտնի բանաստեղծներից։

Ժամանակի առումով մուալլաքաների ամենաուշ հեղինակը «վերջին բեդվին պոետ» Լաբիդ իբն Ռաբիան է Բանու Ամիր ցեղից։ Չնայած ապրել և ստեղծագործել է Մուհամմադ մարգարեի կենդանության օրոք, այնուամենայնիվ նրա ստեղծագործությունները կրել են նախաիսլամական բնույթ։ Մեզ են հասել 50-ից ավել ոչ մեծ պոեմներ և բանաստեղծական հատվածներ։

Լաբիդի մուալլակաները հիմնականում նվիրված են իր ցեղին։ Մուալլականերում Լաբիդը օգտագործել է հետևյալ ժանրերն ու ձևերը.

* *Նկարագրություն* (, ուասֆ)։ Լաբիդը նկարագրում է միջցեղային կռիվները։ Հանդիպում են նաև լքված բնակավայրի, սիրած էակի, ուղտի և որսորդության նկարագրությունները։ Ինչպես նախաիսլամական այլ պոետները, Լաբիդը լայնորեն օգտագործում է համեմատությունները։
* *Եղերերգություն* (, ռիսա)։ Լաբիդի բանաստեղծություններում եղերերգություն կամ էլեգիա հանդիպում է կապած իր եղբոր՝ Արբադի մահվան հետ։ Այս ժանրի ստեղծագործություններում հարազատի համար լացը վերածվում է փիլիսոփական էլեգիայի, որտեղ վեր են բարձրանում կյանքի և մահվան իմաստները։ Դրանով ռիսա ժանրը ընդլայնվում է, սպառում իր ողբերգական բնույթը։
* *Փառաբանում* (, ֆախր)։ Մեծ տեղ է զբաղեցնում ֆախրը։ Նա գովաբանում է իր առատաձեռնությունը, հյուրասիրությունը, հպարտ բնավորությունը։ Այս արժեքները ներառված էին բեդուինների պատվո կոդեքսում, որը արաբներն անուն են ՝ մուռուվվա։

## Աղբյուրներ
* Фильштинский И.М. История арабской литературы. V - начало X века. (Истории литератур Востока), 1985

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Լաբիդի մուալլական

Կատեգորիա:Արաբ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:6-րդ դարի արաբներ
Կատեգորիա:7-րդ դարի արաբներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Ալ-Հարիս իբն Հիլլիզա

**Ալ-Հարիս իբն Հիլլիզա ալ-Յաշքուրի** () (ամբողջական անուն՝ , ), Նախաիսլամական Արաբիայի 7 հայտնի բանաստեղծներից։

Ալ-Հարիս իբն Հիլլիզայի մասին պատմական տեղեկություններ գրեթե չեն պահպանվել։

Ավանդության համաձայն, ալ-Հարիս իբն Հիլլիզան բորոտ էր։ Իր բանաստեղծությունները ներկայացնելիս դեմքը ծածկում էր ծածկոցով։

Ալ-Հարիս իբն Հիլլիզայի մուալլական ունի ավանդական կառուցվածք.

* *Ձոն* (արաբերեն՝ مدح, մադհ)։ Կասիդայի սկզբում՝ հենց լիրիկական մուտքի մոտ, պոետը թույլ է տալիս հմուտ հնարք։ Նա, գովելով իր սիրեցյալին, նրան Հինդ է անվանում՝ դատավորի մոր անունով, դրանով իսկ իր կողմը գրավելով նրան։
* *Փառաբանում* (արաբերեն՝ فخر, ֆախր)։ Այս ժանրը կարծես միահյուսված է մադհին, և անընդհատ հաջորդում է նրան։ Այսպես, կարճ նկարագրություններին հետևում են փառաբանումներն ու գովեստները՝ բանաստեղծը Ամիրին հայտարարում է արդարության և քաջության օրինակ։ Իր ցեղի պաշտպանությունը նա սկսում է հանգիստ և չափավոր։ Գովաբանելով իր ցեղը նա պատմում է թաղլիբների դեմ տարած հաղթանակի մասին։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Фильштинский И.М. История арабской литературы. V - начало X века. (Истории литератур Востока), 1985

## Արտաքին հղումներ
* ալ-Հարիս իբն Հիլիզայի մուալլական

Կատեգորիա:580 մահեր
Կատեգորիա:6-րդ դարի արաբներ
Կատեգորիա:Արաբ բանաստեղծներ
Ամր իբն Քուլսում

**Ամր իբն Քուլսում** () (ամբողջական անուն՝ , ), Նախաիսլամական Արաբիայի 7 հայտնի բանաստեղծներից։

Նա ծագումով քրիստոնեադավան բանու Թաղլիբ ցեղից էր։ Այս ցեղը Արաբական թերակղզու ամենաբազմամարդ ու հայտնի ցեղերից էր։ Բանաստեղծը ուներ ազնվական ծագում։ Պատմությունից հայտնի է, որ Թաղլիբ ցեղը չորս տասնամյակ պատերազմել է մեկ այլ հայտնի՝ Բաքր ցեղի հետ (Բասուսի պատերազմ)։ Լախմիների հյուսիսարաբական պետության միջամտությամբ նրանք հաշտվում են։ Մի անգամ Լախմի իշխան Ամր իբն Հինդը, ում նստավայրը Հիրան էր, իր պալատականներից հարցնում է, արդյոք կա մեկը, ով չուզենա իր մորը ծառայել։ Նրան պատասխանում են, որ այդպիսին միայն Ամր իբն Քուլսումն է, ում հայրը՝ ալ-Մուհալհիլ իբն Ռաբիան, ազդեցիկ մարդ է։ Իշխանը Ամրին և իր մորը հրավիրում է պալատ և վարկաբեկում նրանց։ Ամրը զայրանում է, մենամարտի բռնվում իշխանի հետ և սրախողխող անում։

Մուալլականերում Ամր իբն Քուլսումը հիմնականում օգտագործել է հետևյալ ժանրերն ու ձևերը՝

* *Նկարագրություն* (արաբերեն՝ وصف, ուասֆ)։ Կասիդան սկսվում է գինարբուքների և խնջույքների նկարագրությամբ։ Հետագայում այս ժանրը զարգացրել է միջնադարյան արաբ բանաստեղծ Աբու Նուվասը և հիմնել խամրիյաթը՝ գինու գովքը (արաբերեն՝ خَمْرِيَّةٌ)։
* *Ձոն* (արաբերեն՝ مدح, մադհ)։ Ամր իբն Քուլսումի ձոնն ուղղված է սիրած էակին։ Սիրային քնարերգության մասը հաջորդում է ուասֆին։ Այստեղ նա պատմում է իր սիրեցյալի հետ բաժանման մասին, գովերգում նրա գեղեցկությունը։ Սակայն նշանակալի տեղ չտալով քնարական մուտքին, բանաաստեղծը առաջ է անցնում։
* *Փառաբանում* (արաբերեն՝ فَخْرٌ, ֆախր)։ Թաղլիբցիների և բաքրիների պայքարը նկարագրված է գունեղ ու մաանրամասն մասին։ Ամրը գովերգում է թաղլիբ ցեղի առավելությունները, իր սեփական սխրագործությունները։ Մուալլակայի երկրորդ մասը ստեղծվել է պոետի կողմից Հիրայի իշխանին սպանելուց հետո։ Նրանում պոտը հերքում է նրանց իշխանների՝թաղլիբներին կառավարելու ձգտումը։ Մուալաքայի ֆախրում կան էպոսի տարրեր։ Սակայն ի տարբերություն էպոսի, աստեղ դեռևս հերոսը առանձնացված չէ, չի դարձել կենտրոնական դեմք՝մարմնավորելով ժողովրդի կամքը, իմաստությւոնը։

Ամր իբն Քուլսումի բանաստեղծական խոսքը համահունչ է, նա օգատգործել է փոխաբերություններ, գունագեղ մակդիրեր, հիպերբոլաներ։

## Աղբյուրներ
* Фильштинский И.М. История арабской литературы. V - начало X века. (Истории литератур Востока), 1985

## Արտաքին հղումներ
* Ամր իբն Քուլսումի մուալլական
* Մուալլականեր, արաբերեն 
* Ամր իբն Քուլսումի բանաստեղծությունների ցանկ, արաբերեն 

Կատեգորիա:6-րդ դարի արաբներ
Կատեգորիա:Արաբ բանաստեղծներ
Անտարա իբն Շադդադ

**Անթարա** () (ամբողջական անուն՝ , ), Նախաիսլամական Արաբիայի 7 հայտնի բանաստեղծներից։

Նախաիսլամական բեդվին պոետների շարքում հեղինակավոր տեղ է զբաղեցնում պոետ-ռազմիկ Անթարա իբն Շադդադը։ Նրա կենսագրության մեծ մասը առասպելական է և պահպանվել է ավանդություններում։ Անտարան աբս ցեղից ծագող ճանաչված ռազմիկի որդի էր։ Սակայն նա ցեղում համարվում էր ոչ լիիրավ անդամ, քանի որ նրա մայրը եթովպացի սևամորթ ստրկուհի էր։ Սակայն պատերազմի շրջանում նա քաջություն է դրսևորում և ազատվում՝ դառնալով լիիրավ անդամ։ Նա ճանաչվեց պատերազմի շրջանում մրցակցության շնորհիվ։ Նրա գլխավոր ստեղծագործությունը՝ մուալլական պատասխանն է պատերազմում մրցույթի ժամանակ իր ծագման վերաբերյալ աբսի զինվորի արած վիրավորանքի։ Մուալլականերում Անթարան հիմնականում օգտագործել է հետևյալ ժանրերն ու ձևերը՝

* *Նկարագրություն* (արաբերեն՝ وصف, ուասֆ)։ Մեծ տեղ են զբաղեցնում անձնական զգացմունքները և տանջանքները միակողմանի սիրո համար. նա սիրում էր իր քրոջը՝ գեղեցկուհի Աբլային, որը զզվանք էր զգում նրա նկատմամբ։ Լքված բնակավայրի նկարագրությունից հետո, որտեղ ապրել է Աբլան, երգում է նրա գեղեցկությունն ու սերը։ Հետո անցնում է Արաբիայի բնության և ավանդական ուղտի նկարագրությանը։ Մուալլական վերջացնում է բեդվինական արժանիքների գովաբանմամբ և իր քաջագործությունների նկարագրությամբ։ Նրա խոսքը արտահայտիչ է, նկարագրությունները միշտ ճիշտ ու հստակ։

## Աղբյուրներ
* Фильштинский И.М. История арабской литературы. V - начало X века. (Истории литератур Востока), 1985
* Жизнь и подвиги Антары / Пер. И. Фильштинского и Б. Шидфар. — М.։ Наука, Главная редакция восточной литературы, 1968.

## Արտաքին հղումներ
* Անտարայի մուալլական
* Անտարայի պոեմի անգլեերն թարգմանությունը
* Անտարայի կասիդան, արաբերեն
* Անտարայի կասիդան, արաբերեն 

Կատեգորիա:6-րդ դարի արաբներ
Կատեգորիա:7-րդ դարի արաբներ
Կատեգորիա:Արաբ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Արաբական մշակույթ
Կատեգորիա:Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով
Տարաֆա

**Տարաֆա իբն ալ-Աբդ** () (ամբողջական անուն՝ , ), Նախաիսլամական Արաբիայի յոթ հայտնի բանաստեղծներից։

Տարաֆա իբն ալ-Աբդը սերում էր բաքր ցեղից։ Պատմությունից հայտնի է, որ թաղլիբ ցեղը չորս տասնամյակ պատերազմել է մեկ այլ հայտնի՝ բաքր ցեղի դեմ (Բասուսի պատերազմ)։ Լախմիների հյուսիսարաբական պետության միջամտությամբ նրանք հաշտվել են։ Տարաֆա իբն ալ-Աբդը  կյանքի զգալի մասն անց է կացրել վտարանդիության մեջ։ Հոր մահից հետո նրա հորեղբայրները ժառանգությանը տիրանալու համար Տարաֆա իբն ալ-Աբդին վտարում են ցեղից։ Երկար թափառումներից հետո նա կրկին վերադառնում է ցեղ՝ դառնալով հովիվ։ Հետո լքում է ցեղը և տեղափոխվում է Հիրայի կառավարիչ Ամր իբն Հինդի պալատ։ Սակայն Տարաֆա իբն ալ-Աբդը չկարողացավ հարմարվել պալատական ձոներգուի դիրքին և վատաբանեց իշխանական ընտանիքը։ Ամր իբն Հինդը նրան ուղարկում է Բահրեյն՝ իր ենթակայի մոտ, որ վերջինս սպանի նրան։ Սակայն նա Տարաֆա իբն ալ-Աբդի ցեղակիցն էր և չի կատարում Ամր իբն Հինդի հրամանը։ Տարաֆա իբն ալ-Աբդին սպանում է մեկ այլ ենթակա։

Տարաֆա իբն ալ-Աբդի մուալլակայի ստեղծման համար առիթ են հանդիսացել այն բոլոր նեղությունները, որ նա կրել է իր ունեցվածքը բռնագրաված եղբոր՝ Մաբադի պատճառով։ Մուալլականերում Տարաֆան հիմնականում օգտագործել է հետևյալ ժանրերն ու ձևերը՝

* *Պարսավանք* (արաբերեն՝ هِجَاءٌ , հիջա)։ Բանաստեղծի առաջին հիջաները ուղղված են եղբոր դեմ։ Պարսավանքների են արժանանում նաև Հիրայի իշխանը և նրա մտերիմները։
* *Փառաբանում* (արաբերեն՝ فَخْرٌ , ֆախր)։ Տարաֆայի մուալլակայի կենտրոնական մասը՝ ֆախրը, կարելի է համարել բեդվինական ինքնագովերգման դասական օրինակ։ Տարաֆա իբն ալ-Աբդը իրեն է վերագրել բեդվինական բոլոր առաքինությունները։ Այդուհանդերձ՝ նրան մեղադրում էին, որ չի դադարում արբել և զվարճանալ, վաճառել և վատնել բարիքը, որ ինքն էր վաստակել։
* *Նկարագրություն* (արաբերեն՝ وصف, ուասֆ)։ Տարաֆան նկարագրում է արաբական անապատը, իր կյանքը։ Հանդիպում են նաև պաալատի նկարագրություններ։ Այսպիսով՝ նրա մուալլական ինքնատիպ քնարերգական մենախոսություն է, որտեղ բանաստեղծը ձևակերպում է իր կենսափիլիսոփայությունը։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Фильштинский И.М. История арабской литературы. V - начало X века. (Истории литератур Востока), 1985

## Արտաքին հղումներ
* Տարաֆայի մուալլական

Կատեգորիա:6-րդ դարի արաբներ
Կատեգորիա:Արաբ բանաստեղծներ
Օձիձոր

**Օձիձոր**, *Չիքդամալ*, գետ Հայաստանի Լոռու մարզում։ Սկիզբ է առնում Չքնաղի լեռների հարավային լանջերից և Սպիտակ քաղաքի տարածքում ձախից միախառնվում Փամբակ գետին։ Երկարությունը՝ 12 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Փամբակ գետի վտակներ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր
Զուհեյր իբն աբի Սուլմա

**Զուհեյր իբն աբի Սուլմա** (520 – 609) (ամբողջական անուն՝ , ), Նախաիսլամական Արաբիայի 7 հայտնի բանաստեղծներից։

Զուհեյրը արաբական Մուզայնա ցեղից էր։ Նրա պոեզիայի մեջ գլխավոր դերը պատկանում է կասիդաներին։ Բանաստեղծ էին Զուբեյդի հայրը, ինչպես նաև ավագ որդին։ Վերջինս, որ հայտնի է որպես Քաաբ իբն Զուհեյր, ստեղծագործում էր Մուհամմադ մարգարեի ժամանակաշրջանում։ Զուհեյրի բանաստեղծության երկրպագուներից էր արաբական արդարակյաց ուղղահավատ խալիֆ Օմար իբն Խատտաբը (634-644)։ Նախաիսլամական շրջանի մյուս 6 հայտնի բանաստեղծներից Զուհեյրը առանձնանում էր որպես պարզ բառերով ու արտահայտություններով բարդ գաղափարներ գրող պոետ։

Զուհեյրը իր բանաստեղծություններում գովերգում է ոչ այնքան ցեղերի առաջնորդներին և քաջարի զինվորներին, այլ իր այն զինակիցներին, որոնք խաղաղասեր էին և ձգտում էին հաշտեցել և լուսավորել ցեղը։ Նրա գլխավոր մուալլական նվիրված է 2 նշանավոր զուբյանցիների՝ *Հարիմին* և *Ալ-Հարիսին*։ Մուալլականերում Զուհեյրը հիմնականում օգտագործել է հետևյալ ժանրերն ու ձևերը՝

* *Ձոն* (, մադհ)։ Զուհեյրի մոտ քնարական մուտքը կարճ է, զուրկ անձնասիրական որևէ տարրից։ Բանաստեղծն անմիջապես անցնում է գլխավոր թեմային՝ Հարիմի և Ալ Հարիսի գովաբանմանը, թե ինչպես նրանք հասան պատերազմի դադարեցմանը։ Գովաբանելով նրանց՝ Զուհեյրը դատապարտում է պատերազմը և խաղաղության կոչ է անում։
* *Իմաստություններ* (, հիքմա)։ Նրա մուալլակաները ավարտվում են աֆորիզմներով և խրատական ասույթներով։ Դրանով Զուհեյրը փորձում է կասիդան դարձնել ավելի կոնկրետ, հստակ և ձևավորել ընդհանուր միտք, գաղափար։

## Աղբյուրներ
* Фильштинский И.М. История арабской литературы. V - начало X века. (Истории литератур Востока), 1985

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Զուհեյրի մուալլական

Կատեգորիա:6-րդ դարի արաբներ
Կատեգորիա:Արաբ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Արաբական մշակույթ
Հիբրիդ

frameless|աջից|Kultorios & Agulegias hybrid
frameless|աջից|Spiraeas & Rubellas hybrid

Հիբրիդ (լատ.` hibrida, hybrida` խառնածին), ժառանգականորեն տարբեր երկու օրգանիզմների խաչասերումից ստացված սեռական սերունդ։

Խաչասերվող օրգանիզմները կոչվում են ծնողական ձևեր և նշանակվում են լատիներեն այբուբենի՝ p տառով, մայրական ձևը կամ իգական անհատը՝ ♀ նշանով, հայրականը՝ ♂ խաչասերումը՝ x նշանով, հիբրիդային առաջին սերունդը՝ լատիներեն F տառով և 1 ինդեքսով՝ F_1, երկրորդ սերունդը՝ F_2 և այլն։

## Տես նաև
* Խաչասերում

Կատեգորիա:Հիբրիդներ‎
Կատեգորիա:Էվոլյուցիոն կենսաբանություն
Հեռակառավարում

**Հեռակառավարում**, տեխնիկական միջոցների կառավարումը փոքր հեռավորություններից (մինչև 1 կմ)։ Սովորաբար կիրառվում է հեռավերահսկման հետ համատեղ։ Ավելի մեծ հեռավորությունների և շատ թվով (մի քանի տասնյակից ավելի) օբյեկտների դեպքում օգտագործում են հեռուստակառավարման համակարգեր։ Հեռակառավարման համակարգը, որպես կանոն, կատարում է պարզագույն գործողություններ՝ օբյեկտի անջատել-միացնելը, փականի բացել-փակելը և այլն։ Հեռակառավարումը լայն կիրառություն է գտել արդյունաբերական ձեռնարկությունների, էլեկտրակայանների և ցանցերի, հիդրոտեխնիկական կառույցների, երկաթուղային հանգույցների և այլ օբյեկտների դիսպետչերական համակարգերում։ Հեռակառավարման համակարգն աչքի է ընկնում պարզ կառուցվածքով և հուսալիությամբ։

Արտաքին էլեկտրական և մագնիսական դաշտերի ազդեցությունը թուլացվում է կառավարման ազդանշանների հզորության մեծացմամբ և կապի բազմաջիղ մալուխային գծի էկրանացմամբ։

Կատեգորիա:Ռադիոտեխնիկա
Կատեգորիա:Ռոբոտագիտություն
Հեռախոսություն

250px|մինի|Ժամանակյակից IP հեռախոս
**Հեռախոսություն**, գիտության և տեխնիկայի բնագավառ, ընդգրկում է հեռախոսային կապի սկզբունքների ուսումնասիրումը և դրանց իրականացման համար անհրաժեշտ սարքավորման մշակումը։ Հեռախոսության խնդիրներն են ձայնական դաշտի հատկությունների և բնութագրերի ուսումնասիրումը, տրված պարամետրերով հեռախոսային ապարատների և փոխակերպիչների հաշվարկն ու նախագծումը, հեռախոսային բազմանցուղի կապի տեխնիկական միջոցների մշակումը, հեռախոսային ցանցերի, դրանց կոմուտացիոն ու կառավարող սարքավորման նախագծումը, կոմուտացիոն սարքավորման հուսալիության բարձրացման ու վերահսկման մեթոդների մշակումը։ Հեռախոսային տեխնիկայի կատարելագործումը կապված է բազմակապուղի համակարգերի մշակման, ինչպես նաև ավտոմատ հեռախոսակայանների (ԱՀԿ) համար կոմուտացիոն ու կառավարող արագագործ սարքավորման ներդրման հետ։ Էլեկտրոնիկայի և հաշվողական տեխնիկայի նվաճումների հիման վրա ստեղծվում են հեռախոսային կապի նոր, արդյունավետ տեխնիկական միջոցների համալիրներ՝ կոմուտացման քվազիէլեկտրոնային և էլեկտրոնային միջոցներ, այդ թվում նաև՝ կոմուտացման ծրագրային կառավարումով ԱՀԿ։ Տեխնիկական բազմազան պրոբլեմների լուծման համար կիրառվում են էլեկտրադինամիկական նմանակությունների տեսության մեթոդներն ու սկզբունքները, գծային և ոչգծային շղթաների տեսությունները, հավանականությունների տեսությունը, զանգվածային սպասարկման տեսությունը։

Կատեգորիա:Հեռախոսակապ
Կատեգորիա:Տեխնիկա
Եվրոպական ճնճղաճուռակ

**Եվրոպական ճնճղաճուռակ** (), ճուռակների ընտանիքին պատկանող բնադրող-չվող և քիչ տարածված թռչուն, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

thumb|''Accipiter brevipes''
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 32-38 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 65-75 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 100-200 գ։ Արուները վերևից բաց կապտավուն-մոխրագույն են, առաջնային փետուրները՝ մուգ, մարմինը՝ ներքևից սպիտակ, փորը և կուրծքը՝ նարնջագույն զոլերով։ Պոչի կենտրոնական փետուրները վերևից առանց զոլերի են։ Էգի մարմինը վերևից մոխրագույն-դարչնագույն է, ներքևից՝ սպիտակ, մինչև արտաքին թևը խիտ շիկակարմիր-դարչնագույն զոլերով։ Երիտասարդի մարմինը ներքևից սպիտակ է՝ ցայտուն, երկայնակի դարչնագույն պտերով, մոտիկից նկատելի է կզակի մուգ շերտը։ Արուի թևատակը սպիտակավուն է, էգինը՝ շիկակարմիր-դարչնագույն զոլերով։

## Կենսակերպ
Բնակվում է անտառներում, պտղատու այգիներում, գետաձորերում, պուրակներում և բաց տարածքներում։ Թռչում է ուղիղ գծով՝ թևերի հաճախակի թափահարումներով։ Որսի ընթացքում հաճախ սահասավառնում է, իսկ բաց տարածքներում զոհին բռնում գետնին։ Չվում է երամներով։

## Սննդառություն
Սնվում է միջատներով, մանր ողնաշարավորներով, մողեսներով, ուղղաթևավորներով և մանր թռչուններով։ Սնունդը հայթայթում է կիսաանապատներում և այգիներում։

## Բնադրում
Գարնանային ամենավաղ վերադարձը նկատվում է մայիս ամսին։ Բները հայտնվում են ապրիլ-մայիսին։ Բույնը գավաթաձև է (տրամագիծը 50-40 սմ)՝ ճյուղերի կտորտանքների կույտ։ Բնադրում է ծառերին (6-12 մ բարձր), սակայն օրվա մեծ մասն անցկացնում է բաց տարածություններում։

## Բազմացում և զարգացում
Դնում է 40 մմ տրամագծով, բաց կապտականաչ և կանաչավուն պտերով 3-5 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 33-35 օր։

## Տարածվածություն
Պոպուլյացիայի հիմնական մասը տեղադրվում է Հարավարևելյան Եվրոպայում, բնակվում է Կովկասում և Միջին Արևելքում, իսկ Հայաստանում՝ հարավային և հյուսիսարևելյան շրջաններում։

## Պահպանություն
Քիչ ուսումնասիրված, բնադրող չվող և քիչ տարածված տեսակ է։ Գրանցված էր նախկին ԽՍՀՄ-ի Կարմիր գրքում։ Քիչ մտահոգող կարգավիճակով ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Թվաքանակի գնահատման համար տվյալները անբավարար են։ Մեղրու շրջանում, համաձայն վերջին տվյալների, հաշվառվում են 20-25 բնադրող զույգ։

Տեսակի վրա բացասականորեն կարող են ազդել գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող թունաքիմիկատները և ապօրինի որսը։

Բնադրում է «Խոսրովի անտառ» և «Շիկահող» պետական արգելոցներում։ Գրանցված է CITES-ի Հավելված 2-ում և Բեռնի կոնվենցիայի Հավելված 2-ում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ճուռակներ
Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Երաշտահավեր

**Երաշտահավեր** (), ճնճղուկանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։

Հայտնի է 65, Հայաստանում՝ 5 տեսակ՝ մեծ երաշտահավ, միջերկրածովյան երաշտահավ, սև երաշտահավ, երկնագույն երաշտահավ, փուփուլավոր երաշտահավ։

## Ընդհանուր բնութագիրը
Փոքր չափերի (7-25 գ), միատարր գունավորմամբ, երբեմն դեղինի ու երկնագույնի համադրությամբ, չափազանց շարժունակ թռչուններ են։ Մեծամասնությունը փչակաբնակ է։ Միջատակերներ են և որպես կենսաբանական պայքարի միջոց՝ կարևոր դեր ունեն վնասատու միջատների ոչնչացման գործում։ Հաջողությամբ բազմանում են արհեստական թռչնաբներում։ Մեծաքանակ են։

Երաշտահավերը կազմում են ճնճղուկանմանների կարգի թռչունների ընտանիքը։ Հայտնի է 65, Հայաստանում՝ 5 տեսակ՝ սև, մեծ, փուփուլավոր, երկնագույն, միջերկրածովյան երաշտահավեր։ Երաշտահավերը փոքր չափերի (կենդանի զանգվածը՝ 7–23 գ) թռչուններ են։ Մարմնի երկարությունը 100–170 մմ է, կտուցը կարճ է՝ կոնաձև, ոտքերն ամուր են՝ հաստ, ուժեղ մատներով և կորացած մագիլներով, որոնք լավ հարմարված են ծառերի ճյուղերով մագլցելուն։ Էգը և արուն գրեթե միագույն են, երբեմն՝ դեղինի ու երկնագույնի համադրությամբ։ Բնակվում են սաղարթավոր անտառներում, պուրակներում, պտղատու այգիներում, ձմռանը՝ գետաձորերում, թփուտային կիսաանապատներում։ Երկնագույն, սև և մեծ երաշտահավերը նստակյաց, տարածված թռչուններ են։ Բնադրում են ծառերի փչակներում կամ փակ բներ են շինում։ Ունենում են մինչև 16 ձագ՝ սպիտակ կամ կարմրադարչնագույն։ Սնվում են միջատներով և դրանով զգալի օգուտ տալիս անտառտնտեսությանն ու այգեգործությանը։ Ձմռանը երաշտահավերը լուսամուտներին մոտ են թռչում, ասես կեր են խնդրում։ Նրանց կարելի է կերակրել արևածաղկի սերմերով, կանեփով, դդմի և ձմերուկի կորիզներով, նաև մսի մնացորդներով կամ անալի ճարպով (աղի ճարպից կարող են սատկել)։ Իսկ ամռանը նրանց գրեթե չես տեսնի. ողջ օրն զբաղված են ձագերի համար կեր հայթայթելով։ Երկնագույն և մեծ երաշտահավերը գեղեցիկ երգի և գունավառ փետրածածկի շնորհիվ որոշակի գեղագիտական արժեք են ներկայացնում։ Մեծ երաշտահավն աչքի է ընկնում նաև մեծ պտղաբերությամբ։ «Դիլիջան» ազգային պարկում գրանցվել է 95 % ձագերի թռիչքը բներից։ Փուփուլավոր երաշտահավը հազվագյուտ չվահյուր է. որպես հազվագյուտ տեսակ՝ Հայաստանի տարածքում գրանցվել է Ստեփանավանի դենդրոպարկում։ Միջերկրածովյան երաշտահավը քիչ տարածված է։ Հայաստանում առաջին անգամ հայտնաբերվել է 1960-ական թվականներին։ Որպես հազվագյուտ տեսակ՝ կարիք ունի հատուկ ուշադրության։ Արհեստական թռչնաբներ տեղադրելու միջոցով կարելի է նպաստել նրանց բազմացմանը։

Կատեգորիա:Ճնճղուկանմաններ
Կատեգորիա:Թռչուններ
Հռետորական դպրոց

**Հռետորական դպրոց**, Հին Հունաստանում և Հռոմում հումանիտար բարձրագույն դպրոցի առավել տարածված տեսակ (ավելի մասնագիտացված փիլիսոփայական և բժշկական դպրոցների կողքին), մ.թ.ա. III դարում Հունաստանում ձևավորված և մ.թ.ա. I դարում Հռոմ անցած ու մինչև անտիկ շրջանի վերջը պահպանված կրթության եռաստիճան համակարգի բարձրագույն օղակը։ Տարրական (գրելու, կարդալու և հաշվելու ուսուցում) և միջնակարգ՝ քերականական դպրոցներից հետո հռետորական դպրոցը հնարավորություն էր ընձեռում տիրապետելու գործնական բառարվեստին։ Հռետորական դպրոցում վարժությունների սկզբնական դասընթացը «պրոգիմնասներն» էին (առակների, պատմվածքների, ճառականոնների, խրատական ասացվածների և այլնի հորինում), հիմնական դասընթացը՝ «արտասանությունները», մտացածին թեմայով հորդորանքի կամ կեղծ դատական գործի վերաբերյալ ելույթի ձևով ճառերը։ Հռետորական դպրոցները սաներին պատրաստում էին առավելապես քաղաքական կարիերայի համար, բայց գնալով բառարվեստը հռետորական դպրոցում դառնում է ինքնանպատակ և սուր քննադատվում պրակտիկ հռետորների (Ցիցերոն, Քվինտիլիանոս, Տակիտոս) կողմից։ Հռետորական դպրոցը մեծ ազդեցություն է ունեցել ուշ շրջանի անտիկ գրականության վրա։

Կատեգորիա:Հռետորություն
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի փիլիսոփայություն
Հենրի III (Անգլիայի թագավոր)

**Հենրի III** (), թագավոր 1216 թվականից։ Պլանտագենետների դինաստիայից։

Հովհան Անհողի որդին։

Փորձել է երկիրը կառավարել օտարերկրյա ֆեոդալ-արկածախնդիրների և հռոմեական եկեղեցու հետ դաշնակցած, որով իր դեմ է հանել բարոններին ու սրանց աջակցող ասպետներին, քաղաքացիներին և ունևոր գյուղացիությանը։ 1258 թվականին ստիպված հրապարակել է օրենքներ, որոնց համաձայն երկրում հաստատվել է բարոնների տիրապետությունը։ Հրաժարումը 1258 թվականի «կանոններից» հանգեցրել է 1263-1267 թվականների քաղաքացիական պատերազմին, որի ժամանակ Սիմոն դը Մոնֆորը գերեվարել է Հենրի III -ին (1264 թվական)։ Սակայն թագավորի կողմնակիցներին հաջողվել է 1266 թվականին գահին վերահաստատել նրան, որը բարոնների, ասպետների ու քաղաքացիների ճնշմամբ համաձայնեց պառլամենտ հրավիրելուն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիայի միապետներ
Կատեգորիա:Պլանտագենետների հարստություն
Կատեգորիա:Կաթոլիկ միապետներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան երեխա կառավարիչներ
Երգող շահրիկ

thumb|''Cuculus canorus bangsi'' + ''Sylvia hortensis''
**Երգող շահրիկ** (), շահրիկների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 15 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 20-25 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 19-21 գ։ Խոշոր է, մոխրավուն փետրավորմամբ։ Պոչը երկար է, եզրային փետուրները՝ սպիտակ։ Հասունի աչքի ծիածանաթաղանթը բաց դեղին է, մեջքը՝ մոխրագույն, թևերը վերևից՝ մոխրագույն-դարչնագույն, գլխի սևավուն հատվածը՝ փոփոխական։ 
Մարմինը ներքևից սպիտակ է՝ վարդագույն և մոխրագույն փոփոխական երանգներով։ Էգն ավելի խամրած ու դարչնագույն է։ Հասունի աչքերը մուգ մոխրավուն-դարչնագույն են, գլխի և մեջքի ցայտերանգությունը՝ թույլ արտահայտված։

## Կենսակերպ
Երկչոտ թռչուն է։ Արուն երգում է սրնգային ձայնով՝ թփուտի ծայրին նստած կամ հարսանեկան թռիչքի ընթացքում։ Բնակվում է կիսաանապատներում, չոր լեռնատափաստաններում։

## Սննդառություն
Սնվում է անողնաշարավորներով, հատապտուղներով։

## Բնադրում
Գարնանային վերադարձը՝ ապրիլի 2-րդ տասնօրյակի ընթացքում։ Հարսանեկան զույգերը ձևավորվում են մայիսի սկզբից (Խոսրովի արգելոցում արուի ժրաջան երգը լսվում է մինչև հունիսի 2-րդ տասնօրյակը)։ Բույնը գավաթաձև է (տրամագիծը՝ 96-104 մմ)՝ չոր բույսերից, բուսաթելերից։ Բնադրում է ցածր թփուտներում։ Ավարտուն բներում ձվերը հայտնվում են մայիսի 1-ին օրերին, կրկնակի բնադրման դեպքում՝ հունիսի 1-ին կեսին։

## Բազմացում և զարգացում
Դնում է 20 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ դարչնագույն պտերով 3-5 ձու։ Թխսակալում են էգը և արուն։ Մայիսի վերջից հուլիսի 1-ին օրերին հայտնվում են բնից նոր հեռացած, ծնողների հետ ընտանեկան խումբ կազմած ձագեր։ Աշնանային չուն՝ հավանաբար օգոստոսից սեպտեմբերի առաջին կեսին։

Կատեգորիա:Շահրիկներ
Հենան

**Հենան** (), նահանգ Չինաստանի կենտրոնական մասի արևելյան հատվածում, Հուանհե և Հուայհե գետերի միջին և ստորին հոսանքների ավազանում։ Տարածքը 160 հզ. կմ քառակուսի է, բնակչությունը 1975 թվականի տվյալներով եղել է 50,3 միլիոն, 2020 թվականի տվյալներով՝ 99,365 միլիոն: Վարչական կենտրոնը և խոշորագույն բնակավայրը Չժենչժոու քաղաքն է: Արևելյան մասը գտնվում է Չինական մեծ հարթավայրում, նահանգի արևմտյան մասի մեջ են մտնում Ցինլին և Տայխանշան լեռների ճյուղավորումները։ Գետային ցանցը խիտ է։ Հենանը Չինաստանի կարևոր հողագործական շրջաններից է։ Հիմնական պարենային կուլտուրաներն են ցորենը, եգիպտացորենը, գաոլյանը, ընդեղենը, բրինձը, պալարապտուղները։ Երկու տարում հավաքում են դաշտային կուլտուրաների 3 բերք։ Մշակում են նաև բամբակ, գետնընկուզ, ծխախոտ, քնջութ, թեյ։ Զբաղվում են այգեգործությամբ։ Համեմատաբար զարգացած է թեթև և սննդի արդյունաբերությունը։ Ծանր արդյունաբերության հիմնական ճյուղը ածխի արդյունաբերությունն է։ Կա մետաղաձուլություն, մեքենաշինություն, քիմիական, ցեմենտի, թղթի արդյունաբերություն, արհեստագործական արտադրություն։ Հիմնական արդյունաբերական կենտրոններն են Չժենչժոուն, Լոյանը, Պինդինշանը, Սինսյանը, Անյանը և այլն։

## Անվանում
Անվանումը կազմված է չինարեն *հե* ― «գետ» և *նան* ― «հարավ» բառերից, այսինքն նշանակում է «գետից հարավ»․ նկատի է առնվում Հուանհե գետը, որի միջին և ստորին հոսանքի ավազանում գտնվում է նահանգը։

## Պատկերասրահ

The Songshan Buddhist Academy Lied in Mount Song.jpg|Բուդդիստական Սոնշան ակադեմիան Սոն սարի լանջին
Songshanfawangsi.JPG
龙门石窟主窟 - panoramio (1).jpg|
Kaifeng.jpg
Fawang Temple Pagoda, Dengfeng.jpg
Spring Temple Buddha picturing Vairocana, in Lushan County, Henan, China.png
Zhengdong CBD 01.jpg|Տեսարան Չժենչժոուից
Luo River Luoyang.jpg|Լոյանի առափնյան
开封府风光 - panoramio (6).jpg|Տեսարան Կայֆենից
Indian Temple in White Horse Temple.jpg|Հնդկական տաճար
City god temple in Anyang.JPG|Տաճար Անյանում
WhiteHorseTemple.jpg|Ճերմակ ձիու տաճարը


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*

## Արտաքին հղումներ
* Հենան  muhranoff.ru-ում
* 
* China Internet Information Center
* 大河网News Center
* 
* 
*  The communist city of Nanjiecun — webpresence, engl.

Կատեգորիա:1368 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Չինաստանի նահանգներ
Հողափոր մեքենաներ

մինի|Անվավոր բուլդոզեր

**Հողափոր մեքենաներ**, հողային աշխատանքների համար նախատեսված մեքենաներ. օգտագործվում են արդյունաբերական և քաղաքացիական շենքեր կառուցելու, ռելսային և անռելս ճանապարհներ կառուցելու և նորոգելու, ստորգետնյա հաղորդակցության գծեր անցկացնելու, օգտակար հանածոներ արդյունահանելու դեպքում։ Հողափոր մեքենաներով մշակում են բոլոր տեսակի գրունաները (սառցակալած, ժայռոտ, ճահճացած), ինչպես նաև օգտակար հանածոների հանքաշերտերը։ Հիմնական հողափոր մեքենաներն են հողափոր-տրանսպորտային մեքենաները (գրունտի մշակման և փոխադրման համար) և էքսկավատորները։ Հողափոր-տրանսպորտային մեքենաներից են՝ բուդովերները, կիսակցովի, կցովի և ինքնագնաց կեռաշերեփները, գրեի ղերները, ավտոգրեյդերները, գրեյդեր-էլեատորները։ Դրանք գրունտը կտրում են շերտերով և այն կարող են տեղափոխել մի քանի մետրից մինչև 5 կմ։ էքսկավատորները (միաշերեփ և բազմաշերեփ) առավել տարածված հողափոր մեքենաներն են։ Միաշերեփ էքսկավատորներն ունեն փոխովի սարքավորում, որի օգնությամբ գրունտը կարելի է մշակել մեքենայի մակարդակից բարձր կամ ցածր և բարձել տրանսպորտի միջոցներին կամ կուտակել։ Բազմաշերեփ էքսկավատորները՝ ռոտորային կամ շղթայական, հողային աշխատանքներ են կատարում հիմնականում թեթև և համեմատաբար համասեռ գրունտներում։

Կատեգորիա:Մեքենաներ
Կատեգորիա:Շինարարական տեխնիկա
Երևանյան հավերի ցեղ

230px|մինի|Հավերն ազատ զբոսանքի ժամանակ

**Երևանյան հավերի ցեղ**, հավերի մսաձվատու ցեղ։ Ստեղծվել է Հայաստանում՝ բարդ վերարտադրողական տրամախաչմամբ ընտրասերման միջոցով։ Բուծվում են Հայաստանի տնտեսություններում։ Ունեն ամուր մարմնակազմվածք և ոտքեր, խիտ, հիմնականում կարմրահարդագույն (երբեմն՝ սև) փետրածածկ, լայն, լավ զարգացած կուրծք, երկար ու լայն մեջք։

Աքաղաղների միջին կենդանի զանգվածը 3, 5 (4) կգ է, վառեկներինը՝ 2-2, 2 կգ, հավերինը՝ 2, 3 (2, 4-2, 5) կգ։ Տարեկան միջին ձվատվությունը 160-170 (200) հատ է։ Այս ցեղի հավերը պահանջկոտ չեն խնամքի և կերակրման նկատմամբ, ունեն բնական բարձր դիմադրողականություն մի շարք վարակների և ծայրահեղ պայմանների հանդեպ։

Կատեգորիա:Հավերի ցեղեր
Հետերոնոմ բարոյագիտություն

**Հետերոնոմ բարոյագիտություն** (հուն.՝ etepog - այլ, ուրիշ և voos օրենք), բարոյագիտական տեսություն։ Ի տարբերություն ավտոնոմ բարոյագիտության, 
որը ժխտում է բարոյականության արտաքին դետերմինացիան և այն անմիջականորեն բխեցնում սուբյեկտի անհատական որակներից, հետերոնոմ բարոյագիտության բարոյականությունը պայմանավորվում է արտաքին հանգամանքներով ու հասարակական կյանքի այլ բնագավառներից վերցված սկզբունքներով։ Մարքսիստական բարոյագիտությունը, որը բարոյականության սոցիալ-պատմական պայմանավորվածության ըմբռնման դիրքերից մերժում է ավտոնոմ բարոյագիտությունը, միևնույն ժամանակ մերժում է նաև hետերոնոմ բարոյագիտությունը, քանի որ վերջինս գռեհկացնում է բարոյականության բնույթը, այն հանգեցնում սոցիալական այլ երևույթների։

Կատեգորիա:Բարոյագիտություն
Հենապատ

thumb|360px|Հենապատ Վերին Անտառայինը Սարալանջի փողոցի հատման աջակողմյան հատվածում
**Հենապատ**, իր հետևում գտնվող գրունտի զանգվածը փլուզումից պահող կոնստրուկցիա։ Հենապատերը կիրառվում են հիդրոտեխնիկական, ճանապարհային, արդիական և քաղաքացիական շինարարությունում։ Հենապատներն առավել տարածված են հիդրոտեխնիկայում շինարարությունում (առափնյա փողոցներ, նավամատույցներ, ջրարգելակների խցեր, ջրանկումներ)։ Հենապատերի համար որպես շինանյութ օգտագործում են բնական քար, բետոն, երկաթբետոն, հազվադեպ՝ մետաղ և փայտ։ Հենապատի լայնական հատվածքի չափերը և պրոֆիլը որոշում են սահքի նկատմամբ հենապատի ամրության և կայունության հաշվարկի հիման վրա։ Հենապատը, որի կայունությունը ապահովվում է իր սեփական զանգվածով, կոչվում է զանգվածային։

Կատեգորիա:Շինարարություն
Կատեգորիա:Շինարարական տարրեր և կառուցվածքներ
Երկարաբեղիկներ

**Երկարաբեղիկներ**, փայտահատ բզեզներ (), բզեզների ընտանիք։ Հայաստանում հայտնի է 250 տեսակ։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինը սովորաբար նեղ ու երկար է (երկարությունը՝ 3-160 մմ), ուսերը՝ դուրս ցցված։ Վերնաթևերը զուգահեռ են կամ դեպի հետ նեղացող, հազվադեպ՝ մի փոքր օվալաձև, սկավառակը՝ միշտ առանց ակոսների, կետերի կամ հատիկաշարքերի։ Բեղիկները թելաձև են, արուինը՝ ավելի երկար (երբեմն՝ մարմնից մի փոքր ավելի), թաթերը՝ սովորաբար տեսանելի 4 հոդով։ 
 
## Բազմացում և զարգացում
Երկարաբեղիկների մեծ մասը զարգանում է կենդանի կամ փտած բնափայտում, որոշ տեսակներ ապրում են խոտաբույսերի ցողուններում, մյուսները հողում՝ սնվելով արմատներով։ Սերունդը միամյա կամ բազմամյա է։

Շատ տեսակներ գյուղատնտեսական և անտառային բույսերի վնասատուներ են։ Հիմնական վնասը հասցնում է թրթուրը, բայց լրացուցիչ սնման կարգով հասուն բզեզը նույնպես կարող է վնասել։ Մերկասերմ ծառերին վնասում են նոնոխամուսները, կաղնուն՝ կաղնու մեծ և փոքր երկարաբեղիկ, փայտե շինություններին, հեռագրասյուներին՝ տնային երկարաբեղիկը։ 

Կատեգորիա:Բզեզներ