Սուն դինաստիայի ճարտարապետություն

**Սուն դինաստիայի ճարտարապետություն**, (960–1279) հայտնի էր իր բուդդայական բարձր տաճարներով, հսկայական քարե և փայտե կամուրջներով, շքեղ դամբարաններով և պալատներով։ Չնայած ճարտարապետության վերաբերյալ գրական ստեղծագործություններ գոյություն ունեին նախկինում, ճարտարապետական գրականությունը ծաղկում ապրեց Սուն դինաստիայի օրոք՝ դառնալով ավելի պրոֆեսիոնալ, որը նկարագրում էր չափերը և աշխատանքային նյութերը համառոտ և կազմակերպված ձևով։ Բացի դեռևս պահպանված օրինակներից, Սուն արվեստի գործերում ճարտարապետական ​​գծագրերը և հրատարակված գրքերում նկարազարդումները օգնում են ժամանակակից պատմաբաններին հասկանալ այդ ժամանակաշրջանի ճարտարապետությունը։

Ճարտարապետի, վարպետ-արհեստավորի, հյուսնի և ինժեների մասնագիտությունները դինաստիական դարաշրջանում չունեին կոնֆուցիական գիտնական-պաշտոնյաների բարձր կարգավիճակը։ Ճարտարապետական ​​գիտելիքները հազարավոր տարիներ շարունակ փոխանցվել են բանավոր, սովորաբար արհեստավոր հայրերից իրենց որդիներին։ Կային նաև պետական ​​հաստատություններ և դպրոցներ, որոնք մասնագիտացած էին  շինարարության և ճարտարագիտության մեջ: Սուն դինաստիայի շինարարական ձեռնարկները օգնում էին ոչ միայն տարբեր մասնավոր արհեստանոցներին, այլև կենտրոնական կառավարության կողմից վարձված արհեստավորներին։

## Քաղաք և պալատ

Հին չինական մայրաքաղաքների, ինչպիսին է Կայֆինը՝ Հյուսիսային Սունի մայրաքաղաքը, դասավորությունը հետևում էր Կաո Գուն Ցզիի ուղեցույցներին, որը նախատեսում էր քառակուսի քաղաքային պարիսպ՝ երկու կողմերում մի քանի դարպասներով և կայսեր համար անցուղիներով։ Հին Կայֆին արտաքին քաղաքը կառուցվել է Շենզուն կայսեր օրոք՝ ԳՐԵԹԵ ուղղանկյուն հատակագծով, մոտ 6 կմ (3.7 մղոն) հյուսիսից հարավ և 7 կմ (4.3 մղոն) արևմուտքից արևելք: Հարավային պատն ուներ երեք դարպաս՝ կենտրոնում Նանսուն դարպասը, արևելքում՝ Չժենչժոու դարպասը և արևմուտքում՝ Դայլոու դարպասը: Մյուս պատերն ունեին չորսական դարպաս. արևելյան պատում էին Դոնշույ դարպասը (հարավային ծայրում), Սինսոն դարպասը, Սինչաո դարպասը և հյուսիսարևելյան ջրային դարպասը. արևմտյան պատում՝ Սինչժենգ դարպասը, Արևմտյան ջրային դարպասը, Վանշենգ դարպասը և Գուզի դարպասը. իսկ հյուսիսային պատում՝ Չենչյաո դարպասը (արևելյան ծայրում), Ֆենցյու դարպասը, Նոր վայրի Ջուջուբեի դարպասը և Վեյչժոու դարպասը: Չորս կողմերից յուրաքանչյուրի կենտրոնում գտնվող դարպասները նախատեսված էին կայսեր համար։ Այս դարպասներն ունեին ուղիղ անցումներ և միայն երկու զույգ դռներ, մինչդեռ մյուս քաղաքային դարպասներն ունեին զիգզագաձև անցումներ և պաշտպանվում էին երեք զույգ դռներով։

Սունի արվեստագետ Չժան Ցզեդուանի «Գետի երկայնքով Ցինմին փառատոնի ժամանակ» նկարը մանրամասն պատկերում է Դոնշույ դարպասը. վերևի շենքն ուներ հինգ ակոսավոր տանիք՝ Սուն դինաստիայի ոճով, որը հստակորեն պահվում էր երկու զույգ ամրակման համակարգի (դուգոնգ) վրա։ Ստորին ամրակման համակարգ հենվում էր քաղաքային դարպասի վրա՝ փայտե հիմք կազմելու համար, մինչդեռ վերին համակարգը պահում էր տանիքը, նման Սուն շենքի՝ Թայյուանի աստվածուհու տաճարի դուգոնգին։ Վերին կառուցվածքը պահելու համար ամրակման համակարգերի օգտագործման այս մեթոդը նշված է 12-րդ դարի Ինցաո Ֆաշի շինարարական ձեռնարկում որպես պինգզուո (բառացիորեն «հարթ հիմք»)։

Քաղաքի պարիսպն ինքնին կառուցվել է խճապատ հողով, մի տեխնիկա, որը մանրամասն նկարագրված է նաև Ինձաո Ֆաշիի «Խրամի, ամրոցի և որմնադրության աշխատանքների չափանիշներ» գրքի III հատորում։
Յուրաքանչյուր քառակուսի *չի* [31սմ] չափի համար ավելացնել երկու *դան* հող. դրա վրա լցնել կոտրված աղյուսի, կղմինդրի և խճաքարի խառնուրդ, նույնպես երկու *դան*: Հողի յուրաքանչյուր հինգ սանտիմետր խորանարդ շերտի համար երկու տղամարդ, դեմ առ դեմ կանգնած, պետք է վեց անգամ խփեն մուրճով, յուրաքանչյուրը երեք անգամ հարվածելով փոսի վրա, ապա յուրաքանչյուր փոսի վրա չորս անգամ խփեն, այնուհետև յուրաքանչյուրը երկու անգամ հարվածելով նույն փոսի վրա, ապա ևս երկու անգամ խփեն, յուրաքանչյուրը մեկ անգամ հարվածելով: Դրանից հետո մակերեսը խփել մուրճերով  կամ հարվածել ոտքերով՝ մակերեսը հավասարեցնելու համար: Հողի յուրաքանչյուր հինգ  սանտիմետր խորանարդ շերտը պետք է սեղմել մինչև երեք խորանարդ սանտիմետր, աղյուսի և քարի յուրաքանչյուր երեք սանտիմետր խորանարդ շերտը՝ մինչև մեկուկես սանտիմետր խորանարդ։

Այս ժամանակաշրջանում պատի հաստությունը ամենամեծն է հիմքում և նվազում է բարձրության աճին զուգընթաց, այս ամենը մանրամասն նկարագրված է Լի Ջիեի գրքում։

Սուն դինաստիայի օրոք Կայֆին քաղաքն ուներ երեք պարիսպ՝ արտաքին քաղաքի պարիսպը, ներքին քաղաքի պարիսպը և կենտրոնում գտնվող պալատը: Քաղաքի ներքին մասը ուղղանկյուն էր՝ յուրաքանչյուր կողմում երեքական դռնով։ Պալատի պարիսպը նույնպես ուղղանկյուն էր՝ չորս անկյուններից յուրաքանչյուրում դիտաշտարակներով։ Այն ուներ չորս գլխավոր դարպաս՝ արևմուտքում՝ Շիհուա դարպասը, արևելքում՝ Դոնհուա դարպասը, հյուսիսում՝ Գոնգչեն դարպասը, իսկ հարավում՝ Շուանդե դարպասը, որը հայտնի է նաև որպես Դուան դարպաս կամ Շուանդելոու։ Շուանդե դարպասն ուներ հինգ վահանակով դռներ, որոնք ներկված էին կարմիր և ոսկեգույն զարդարված ամրակներով։ Դրա պատերը շքեղորեն զարդարված էին վիշապի, փյունիկի նախշերով, որոնք համապատասխանում էին փորագրված գերաններին, ներկված առաստաղներին և փայլեցված կղմինդրե տանիքին։ Կային նաև երկու փայլեցված վիշապներ, որոնցից յուրաքանչյուրը կծում էր տանիքի լեռնաշղթայի մի ծայրը, պոչը ուղղված էր դեպի երկինք։ Այս չի վեյ–երի խորհրդանշական գործառույթը բացատրվել է Ինցզաո Ֆաշիում.
Արևելյան ծովում կա մի վիշապ, որի պոչը (wei) նման է ճնճղուկի պոչին (chi)։ Այն ալիքներ է բարձրացնում և անձրև է առաջացնում, ուստի մարդիկ նրա պատկերը կախում են տանիքին՝ հրդեհը կանխելու համար։ Սակայն նրանք այն սխալմամբ անվանել են «ճնճղուկի պոչ» (chi wei)։

Քսուանդե (Xuande) դարպասից հարավ ձգվում էր Կայսերական բուլվարը՝ մոտ երկու հարյուր քայլ լայնությամբ, որի երկու կողմերում էլ գտնվում էին Կայսերական միջանցքները։ Առևտրականները միջանցքներում խանութներ էին բացում մինչև 1112 թվականը, երբ դրանք արգելվեցին։ Բուլվարի կենտրոնում տեղադրվել էին սև ցանկապատերի երկու շարք՝ որպես հետիոտների և կառքերի համար պատնեշ։ Ցանկապատերի ներքին կողմերում ձգվում էին աղյուսապատ Կայսերական ջրային ակոսներ՝ լցված լոտոսով։ Քսուանդե դարպասից մոտ 400 մ (1300 ոտնաչափ) հարավ, Բիան գետը հատում էր Կայսերական բուլվարը, որը հատում էր այն քարե Չժոու կամրջի վրայով, որը պատված էր ճաղաշարով և հարթ տանիքով։ Բուլվարի այս նախագիծը՝ գետի վրայով անցնող քարե կամրջով, հետագայում ընդօրինակվեց Արգելված քաղաքում։ Գարնանը և ամռանը Բիանի ափերը զարդարում էին դեղձենիների, սալորենու, տանձենիների և ծիրանի ծառերի խառնուրդը բազմազան ծաղիկներով։

## Բուդդայական տաճարներ

Հան դինաստիայի գահակալությունից հետո (մ․թ․ա 202–մ.թ. 220) բուդդայական ստուպայի գաղափարը մտավ չինական մշակույթ՝ որպես սուրբ սուտրաները պահելու և պաշտպանելու միջոց: Հարավային և Հյուսիսային դինաստիաների ժամանակաշրջանում մշակվեց չինական առանձնահատուկ պագոդան, որի նախորդները Հան դինաստիայի բարձր դիտաշտարակներն ու բարձր բնակելի բնակարաններն էին (ինչպես ենթադրվում է Հանի դարաշրջանի դամբարանների մոդելներից)։ Սուի (581–618) և Թանգի (618–907) ժամանակաշրջաններում չինական պագոդաները մշակվեցին բացառապես փայտե կառույցներից՝ օգտագործելով քար և աղյուս, որոնք ավելի հեշտությամբ կարող էին դիմակայել կայծակի կամ հրկիզման հետևանքով առաջացած հրդեհներին և ավելի քիչ ենթակա էին քայքայման: Ամենավաղ աղյուսե պագոդան, որը պահպանվել է, Սոնգյուե պագոդան է, որը կառուցվել է 523 թվականին, իսկ Թանգի դարաշրջանի քարե պագոդայի բնորոշ օրինակ է «Հսկա վայրի սագի պագոդաՆ» (Giant Wild Goose Pagoda), որը կառուցվել է 652 թվականին: Չնայած բուդդայական ազդեցությունը Չինաստանի վրա նվազեց Թանգի ժամանակաշրջանի վերջից հետո, Սուն դինաստիայի օրոք կառուցվեցին բազմաթիվ բուդդայական պագոդաներ: Բարձր չինական պագոդաները հաճախ կառուցվում էին գյուղական վայրերում, այլ ոչ թե քաղաքի պարիսպների ներսում, հիմնականում քաղաքների թմբուկների և դարպասների աշտարակներում մարմնավորված տիեզերական-կայսերական իշխանության հետ մրցակցությունից խուսափելու համար։ Չանանի հարավարևելյան քաղաքային թաղամասում կառուցված Հսկա վայրի սագի պագոդան բացառությունների շարքում է։

Կայֆինի Յուգուո տաճարի երկաթե տաճարը իր անունը ստացել է աշտարակը կազմող փայլեցված աղյուսների երկաթե մոխրագույն գույնից: Սկզբնապես կառուցված լինելով փայտից՝ ճարտարապետ Յու Հաոյի կողմից, այն կայծակի հարվածից հետո այրվել է 1044 թվականին՝ Հյուսիսային Սունի ժամանակաշրջանում: 1049 թվականին տաճարը վերակառուցվել է այսօրվա տեսքով՝ Սունի կայսր Ռենզոնգի հրամանով: Այս 13-հարկանի տաճարը, որը կառուցված է ութանկյուն հիմքի վրա, ունի 56.88 մետր բարձրություն։  Դրա աղյուսները պարունակում են պարող կերպարների, հանդիսավոր հոգևորականների և բուդդայական թեմաների փորագրված գեղարվեստական ​​աշխատանքներ։

Այդ ժամանակաշրջանում նաև առանձնանում էին իսկական թուջե պագոդաները, ինչպիսին է Յուհուան տաճարի (Ջեյդ Սփրինգս տաճար) երկաթե պագոդան, Դանգյանգ, Հուբեյ նահանգ: Կառուցված 1061 թվականին, այն ներառում է 53,848 կգ թուջե պագոդան և ունի 21.28 մ բարձրություն։ Ժամանակակից փայտե, քարե և աղյուսե պագոդաները ընդօրինակելով՝ պագոդան ունի թեք քիվեր և ութանկյուն հիմք։ Մեկ այլ երկաթե պագոդա կառուցվել է 1105 թվականին Շանդուն նահանգի Ցզինան քաղաքում և ձուլվել է շերտ առ շերտ ութանկյուն հատվածներով՝ ունենալով 78 ոտնաչափ բարձրություն։ Այսօր Չինաստանում գոյություն ունեն մի քանի նման թուջե պագոդաներ:

Լյուհե պագոդան կամ Վեց ներդաշնակությունների պագոդան Սուն դարաշրջանի ճարտարապետության մեկ այլ օրինակ է: Այն գտնվում է Հարավային Սունի մայրաքաղաք Հանճոուում, Չժեցզյան նահանգում, Յուելուն բլրի ստորոտում՝ Ցյանտանգ գետի ափին: Չնայած բնօրինակը ավերվել է 1121 թվականին, ներկայիս աշտարակը կառուցվել է 1156 թվականին և լիովին վերականգնվել է 1165 թվականին։ Այն ունի 59.89 մ բարձրություն և կառուցվել է կարմիր աղյուսե շրջանակից՝ 13 աստիճան փայտե քիվերով։ Իր չափսերի պատճառով, քիվը ծառայել է որպես մշտական փարոս՝ գիշերը նավաստիներին օգնելու համար (ինչպես նկարագրված է Հանճոու Ֆու Չժիում)։

Սիչուան նահանգի Պենքսյան շրջանում (Չենդուի մոտ) գտնվող Չժենջուե տաճարի քիվը աղյուսե քիվ է, որը, ըստ առաջին հարկի երկայնքով ձգվող արձանագրությունների, կառուցվել է 1023 և 1026 թվականների միջև։ Այն ունի քառակուսի հիմք սումերու պատվանդանի վրա, տասներեք հարկ՝ ընդհանուր 28 մ բարձրությամբ, և քիվերի բազմաթիվ շերտեր, որոնք ոճով նման են Չանանի վաղ շրջանի Թանգ քիվերին, Հսկա վայրի սագի քիվին և Փոքր վայրի սագի քիվին։

Կառուցվել են նաև փայտից և աղյուսից պատրաստված հիբրիդային պագոդաներ: 1045 թվականի ութանկյուն, 42 մ (138 ոտնաչափ) Լինգսյաո պագոդայի առաջին չորս հարկերը աղյուսից են (փայտե քիվերով), մինչդեռ հինգերորդ հարկից սկսած այն ամբողջությամբ պատրաստված է փայտից: Նույնիսկ քարից կամ աղյուսից պատրաստված պագոդաները առանձնանում էին չինական փայտե շենքերին բնորոշ ճարտարապետական տարրերով, օրինակ՝ 1056-1063 թվականներին կառուցված Պիժի պագոդան օգտագործում է փայտե ճարտարապետությանը բնորոշ դուգուն հենարաններ՝ փակ, կղմինդրապատ տանիքներն ու հարկերը պահելու համար: Այս երկու պագոդաներն էլ ունեն ներքին աստիճաններ, չնայած Լինգսյաո պագոդան հասնում է միայն չորրորդ հարկին, իսկ Պիժի պագոդան՝ հինգերորդին: Այնուամենայնիվ, Պիժի պագոդան ունի ոլորապտույտ արտաքին աստիճաններ, որոնք հնարավորություն են տալիս բարձրանալ իններորդ և ամենաբարձր հարկ: 

Հեբեյ նահանգի Դինգչժոու քաղաքում գտնվող Լինքսյաո պագոդան քարից և աղյուսից է, որը կառուցվել է 1055 թվականին և նախաժամանակակից չինական ամենաբարձր կառույցներից մեկն է: 84 մետր բարձրությամբ այն դինաստիական դարաշրջանում կառուցված ամենաբարձր չինական պագոդան է, որը մինչ օրս կանգուն է՝ գերազանցելով 69 մետր Ցյանսյուն պագոդան, որը պահպանվել է մինչ օրս՝ գերազանցելով 69 մետր  Qianxun պագոդան, որը պահպանել է ռեկորդը Դալիի Թագավորության կողմից 9-րդ դարում կառուցվելուց ի վեր: Լյաոդի պագոդան ունի ութանկյուն հիմք մեծ հարթակի վրա: Այն ծառայել է և՛ կրոնական նպատակի՝ որպես Կայյուան վանքի բուդդայական տեսարժան վայր, և՛ ռազմական նպատակի՝ որպես դիտաշտարակ, որն օգտագործվում էր Լյաո դինաստիայի թշնամու ուժերը դիտարկելու համար։ Բացի հսկողության մեջ իրենց օգտակարությունից, պագոդա աշտարակները կարող էին նաև ծառայել որպես աստղագիտական ​​աստղադիտարաններ, դրանցից մեկը Գաոչենգի ​​աստղադիտարանն է, որը կառուցվել է 1276 թվականին և մինչ օրս կանգուն է:


File:Zhengding Lingxiao Pagoda 1.jpg|alt=A wide, octagonal pagoda. It has four tall, functional floors made of brick, and an additional five, short, purely decorative floors made of wood. Each floor is separated by an eave, and the top five floor's eaves look as if they were simply stacked right on top of one another.|Հեբեյ նահանգի Չժենդինգ քաղաքում գտնվող Լինգսյաո պագոդան 42 մետր բարձրությամբ փայտից և աղյուսից պատրաստված հիբրիդային պագոդա: Կառուցվել է 1045 թվականին:
Image:Pagoda at Lingyan Si.jpg|alt=A thin, nine story tall octagonal pagoda. It is made of brown-orange brick and stone, and appears to lean slightly. Each floor is separated from the others by a double eave.|Շանդոնգի Լինգյան տաճարի Պիժի պագոդա, 54 մ բարձրությամբ, կառուցվել  է1063 թվականին:
Image:The Fugong Temple Wooden Pagoda.jpg|alt=A wide, wooden pagoda. Despite having nine stories on the inside, it appears to have five, exceptionally tall stories from the outside. The ground floor and the second floor are separated by a double eave, and the other external stories are separated by single eaves. The bottommost eave is much wider than the others.|Շանսիում գտնվող Ֆոգոնգ տաճարի փայտե դուգունից կառուցված պագոդան, 67 մ բարձրությամբ, կառուցվել է 1056 թվականին Լյաո դինաստիայի օրոք։
File:20090905 Suzhou North Temple Pagoda 4611.jpg|alt=A nine-story-tall octagonal pagoda made out of orange brick. Each floor is separated by an eave. The eaves of the pagoda each have eight upward curving corners.|Չնայած վերակառուցվել է Մին դինաստիայի օրոք, Բեյսի պագոդայի շրջանակը նախագծվել է 1131-1162 թվականներին՝ Սունի ժամանակաշրջանում։ Այն ունի 76 մ բարձրություն։
File:Wuhan Wuying Ta 2012.11.21 10-44-59.jpg|Ույին պագոդան Ուհանում, կառուցված 1270 թվականին Հարավային Սունի մոնղոլական ներխուժման ժամանակ։


## Տաճարներ

Հարուստ կամ ազդեցիկ ընտանիքների համար սովորական էր նպաստել մեծ տաճարային համալիրների կառուցմանը՝ սովորաբար իրենց ընտանեկան կալվածքի մի մասը նվիրաբերելով բուդդայական աղանդին։ Հաճախ հողատարածքում արդեն կային շենքեր, որոնք կարող էին վերաօգտագործվել կրոնական նպատակներով։ Շանհայից մի փոքր արևմուտք գտնվող Ցզինզե քաղաքի Ֆեյ (費) ընտանիքը իրենց տարածքում գտնվող առանձնատունը վերածեց բուդդայական ընթերցմասրահի, իսկ ավելի ուշ դահլիճի շուրջ կառուցեց մի քանի այլ կրոնական շենքեր։ Սա խթանեց տաճարների շինարարության աճը տարածքում, ինչի արդյունքում Ցզինզեն դարձավ բուդդիզմի Սպիտակ Լոտոսի աղանդի խոշոր կենտրոն, որն էլ իր հերթին խթանեց ավելի շատ տաճարների շինարարությունը և քաղաքը դարձրեց նշանակալի վայր Սուն դինաստիայում։ Մոտակա Նանսյան քաղաքը հռչակ ձեռք բերեց Սունի անկումից կարճ ժամանակ անց՝ մեծ մասամբ տաճարների և այլ կրոնական շենքերի կառուցման շնորհիվ, որոնք ընդգրկեցին ամբողջ Սուն կայսրությունը։

Քաղաքային տարածքների զարգացումը խթանելուց բացի, տաճարներն ու կրոնական շինությունները առանձնանում էին մի շարք յուրօրինակ գեղագիտական և կառուցվածքային առանձնահատկություններով: Սուրբ Մոր տաճարը (圣母殿) և Ցզին տաճարի զոհաբերության սրահը (晋祠), որոնք գտնվում են Շանսի նահանգի Թայյուան քաղաքի հարավարևելյան արվարձանում, վաղ Սուն ճարտարապետության պահպանված օրինակներ են։ Սուրբ Մայր տաճարը Ցզին տաճարի գլխավոր շենքն է, որն առաջին անգամ կառուցվել է 1023-1032 թվականների ընթացքում և վերանորոգվել 1102 թվականին: Այն ունի կրկնակի եզրերով տանիք՝ ինը ակոսներով, և երկու վիշապագլուխներ՝ լայն բացված ծնոտներով, որոնք կծում են գլխավոր ակոսի ծայրերը: Տանիքը պահվում է Յինձաո Ֆաշիի նկարներին համապատասխանող հսկայական հենարաններով: Սուրբ Մոր տաճարի ակոսները փոքր-ինչ վեր են կորանում յուրաքանչյուր ծայրից, ինչը Սուն ճարտարապետության բնորոշ հատկանիշ է։ Ճակատամասի սյուները, որոնք զարդարված են վիշապներով, որոնք պարուրվում են սյուների շուրջ, աստիճանաբար բարձրանում են  կենտրոնական զույգ սյուներից դեպի կողմերը հեռանալուն զուգընթաց։ Շենքն ունի պատշգամբ, որը նման կառույցի միակ օրինակն է, տարածքի մեկ այլ եզակի առանձնահատկությունը խաչաձև կամուրջն է, որը տանում է դեպի Աստվածուհու տաճար։

Սուչժոու քաղաքի սրտում գտնվող Սյուան Մյաո տաճարի Երրորդության դահլիճը (玄妙观) Սուն ճարտարապետության մեկ այլ օրինակ է։ 1982 թվականին այն Չինաստանի կառավարության կողմից ճանաչվել է որպես Ազգային ժառանգության վայր։

Ժանլին պալատը (景灵宫 Ժանլին Գոնգ)՝ լեգենդար «դեղին» կայսեր տաճարը, որը գտնվում է ժամանակակից Ցյուֆուի մոտ, կառուցվել է 11-րդ դարում։ Հետագայում այն ավերվել է Յուան դինաստիայի վերջում։ Այնուամենայնիվ, Շոու Ցյուում՝ այն համալիրում, որտեղ գտնվում էր Ժանլին պալատը, մի քանի այլ կառույցներ մնացել են անվնաս։ Պալատի մուտքի մոտ ժամանակին եղել է երկու հսկա կրիաների վրա դրված ստելաներ։ Երկու կոթողներից մեկը՝ «10,000-ի վշտի կոթողը», ունի 52 մետր բարձրություն, որը երկրի ամենաբարձր չնշված կոթողն է։ Շոու Ցյու համալիրից դուրս գտնվում է կլորացված քարե բլոկներից կառուցված մեծ բուրգը՝ Դեղին կայսեր որդու՝ Շաոհաոյի խորհրդանշական դամբարանը։ Նույն ժամանակաշրջանի մեկ այլ կարևոր մեծ կրիաների պատկերով կոթող է պահպանվել Թայշան լեռան վրա։

## Կամուրջներ

Ջրային ուղիների վրայով կամուրջները Չինաստանում հայտնի էին դեռևս հին Չժոու դինաստիայի ժամանակներից: Սուն դինաստիայի ժամանակ կառուցվել են մեծ կամուրջներ, ինչպիսին է Չժան Չժոնգյանի կողմից 1158 թվականին կառուցվածը։ Կային նաև մեծ կամուրջներ, որոնք ամբողջությամբ քարից էին պատրաստված, ինչպիսին է Շաոսինի Բազի կամուրջը, որը կառուցվել է 1256 թվականին և մինչ օրս կանգուն է։ Կենտրոնական հատվածները պսակող տաղավարներով կամուրջները հաճախ պատկերվել են այնպիսի նկարներում, ինչպիսիք են Սյա Գուիի (1195–1224) բնանկարները: Կառուցվել են նաև երկար, ծածկված միջանցքային կամուրջներ, ինչպիսին է 12-րդ դարի Ծիածան կամուրջը Վույուանում, Ցզյանսի նահանգ, որն ունի լայն քարե հիմքով հենարաններ և փայտե վերնաշենք:

Հանճոուի ադմինիստրատոր ծառայելիս բանաստեղծ Սու Շին (1037–1101) Արևմտյան լճի վրայով կառուցել է մեծ հետիոտնային ճանապարհ, որը մինչ օրս կրում է նրա անունը՝ Սուդի (蘇堤): 1221 թվականին դաոսական ճանապարհորդ Ցյու Չանչունը այցելել է Չինգիզ խանին Սամարղանդում՝ նկարագրելով Յինինից արևելք գտնվող Տյան Շան լեռներով տանող ճանապարհին հանդիպող տարբեր չինական կամուրջներ: Պատմաբան Ջոզեֆ Նիդհամը մեջբերում է Ցյուին.
«Ոչ պակաս, քան 48 փայտե կամուրջներ, որոնց լայնությունը այնպիսին էր, որ երկու սայլ կարող էր անցնել դրանց վրայով կողք կողքի»։ Այն կառուցվել էր Չանգ Ջունգի [Չժան Ռոնգի] և Չաղաթայի մյուս ինժեներների կողմից մի քանի տարի առաջ։ Չինական կամուրջների փայտե հենասյուները մ.թ.ա. 3-րդ դարից սկսած, անկասկած, նման էին նրանց, որոնք ենթադրաբար օգտագործվել են Հուլիոս Կեսարի կողմից Հռենոսի վրայով 55 թվականին կառուցված կամուրջում, գծվել են Լեոնարդոյի կողմից կամ օգտագործվել են Աֆրիկայում։ Բայց 13-րդ դարում Եվրոպայում որտե՞ղ կարող էր գտնվել Չանգ Ջունգի նման երկկողմանի մայրուղի։

Ֆուջիան նահանգում Սուն դինաստիայի օրոք կառուցվել են հսկայական ճառագայթային կամուրջներ։ Դրանցից մի քանիսը 1220 մ (4000 ոտնաչափ) երկարություն ունեին, իսկ առանձին տարածությունները՝ մինչև 22 մ երկարություն։ Դրանց կառուցումը պահանջում էր 203 տոննա քաշով հսկայական քարերի տեղափոխում։ Կամուրջների վրա գրված արձանագրություններում ինժեներների անուններ չեն նշվել և չկան, որոնցում նշված են միայն տեղական պաշտոնյաների անունները, ովքեր հովանավորել են դրանք և վերահսկել դրանց շինարարությունն ու վերանորոգումը։ Այնուամենայնիվ, հնարավոր է, որ Ֆուջիանում եղել է ինժեներական դպրոց, որը գլխավորել է Ցայ Սյան անունով հայտնի ինժեները (1012–1067), որը ստանձնել էր Ֆուջիանում կառավարության ղեկավարի պաշտոնը։ 1053-1059 թվականներին նա նախագծել և վերահսկել է Ցյուանչժոուի մոտ գտնվող (ներկայիս Լուոցզյան շրջանի և Հուայյան շրջանի սահմանին) Վանան կամրջի (ժամանակին կոչվում էր Լույանգ կամուրջ) կառուցումը։ Այս կամուրջը, որը Ֆուջիանում հայտնաբերված մի շարք այլ կամուրջների նման քարե կառույց է, դեռևս կանգուն է և ունի նավանման հենասյուներ, որոնք իրենց հիմքերին ամրացված են խեցգետիններից ստացված լորձի միջոցով որպես սոսնձիչ նյութ։ Այն ունի 731 մ երկարություն, 5 մ և 7 մ բարձրություն: Ցյուանչժոուի մոտ գտնվող մեկ այլ հայտնի կամուրջ՝ Անպին կամուրջը, կառուցվել է 1138-1151 թվականներին:

Սուն կամուրջների այլ օրինակներից են Գյուե կամուրջը՝ քարե կամարաձև կամուրջը Չժեցզյան նահանգի Իվո քաղաքում: Կամուրջը կառուցվել է 1213 թվականին՝ Հարավային Սուն դինաստիայի Ցզյադին դարաշրջանի վեցերորդ տարում։ Սուն դարաշրջանի պոնտոնային կամուրջներից են Դոնցզին կամուրջը, 400 մ (1⁄4 մղոն) երկարությամբ, որը կարելի է տեսնել մինչ օրս։

## Հյուսիսային Սուն կայսրերի դամբարաններ

Գտնվելով Հենան նահանգի Գոնգի քաղաքից հարավ արևմուտք, Հյուսիսային Սունի մեծ դամբարանների թիվը կազմում է մոտ հազար, այդ թվում՝ Սունի կայսրերի, կայսրուհիների, արքայազների, արքայադուստրերի, կանանց և ընդլայնված ընտանիքի անդամների առանձին դամբարաններ: Համալիրը ձգվում է արևելքից արևմուտք մոտավորապես 7 կմ (4.3 մղոն) և հյուսիսից հարավ՝ 8 կմ։ Համալիրի կառուցումը սկսվել է մ.թ. 963 թվականին՝ Սունի առաջին կառավարչի՝ Սունի կայսր Թայզուի գահակալության ժամանակ, որի հայրը նույնպես թաղված է այս վայրում։ Այնտեղ չթաղված միակ Հյուսիսային Սունի կայսրերն են Սունի կայսր Հուիզոնգը և Ցինզոնգը, որոնք մահացել են գերության մեջ 1127 թվականին Ցզին-Սուն պատերազմներից հետո: Դամբարանային համալիրի ճանապարհները շրջապատված են Սունի հարյուրավոր քանդակներով և արձաններով՝ վագրերի, խոյերի, առյուծների, ձիերի, եղջյուրավոր գազանների և առասպելական արարածների, պաշտոնյաների, զինվորական գեներալների, օտարերկրյա դեսպանների և այլոց, որոնք ներկայացված են Սունի դարաշրջանի արվեստի գործերի հսկայական ցուցադրության մեջ:

Սունի դամբարանների դասավորությունն ու ոճը նման են Արևմտյան Շիա դինաստիայի ժամանակակից Տանգուտ թագավորությունում հայտնաբերված դամբարաններին, որոնք նաև ունեցել են օժանդակ թաղման վայր, որը կապված է դամբարանի հետ։ Յուրաքանչյուր թաղման վայրի կենտրոնում գտնվում է բուրգաձև դամբարան, որոնցից յուրաքանչյուրը մի ժամանակ պահպանվել է չորս կենտրոնական դարպասներով, չորս անկյունային աշտարակներով և պարսպապատով։ Գոնսյանից մոտ 100 կմ հեռավորության վրա է գտնվում Բայշա դամբարանը, որը պարունակում է «չինական փայտե, աղյուսե կառուցվածքների մանրամասն պատճեններ՝ դռան շեմերից մինչև սյուներ, պատվանդաններից մինչև ամրակների հավաքածուներ, որոնք զարդարում են ներքին պատերը»։ Բայշա դամբարանն ունի երկու մեծ առանձին խցիկներ՝ կոնաձև գմբեթավոր առաստաղներով, մեծ աստիճանը տանում է դեպի ստորգետնյա դամբարանի մուտքի դռները։

## Գրականություն

Սուն դինաստիայի օրոք ճարտարապետության վերաբերյալ նախորդ աշխատանքները հասցվել են ավելի բարդ նկարագրության մակարդակի, ինչպես օրինակ՝ 1193 թվականին գրված «Իլի Շիգոնգ»-ում։ Այնուամենայնիվ, ամենաճշգրիտ աշխատանքներից մեկը ավելի վաղ շրջանի «Մու Ցզին»-ն էր («Փայտե աշխատանքների ձեռնարկ»), որը վերագրվում է Յու Հաոյին և գրվել է 965-995 թվականներին: Յու Հաոն պատասխանատու էր Կայֆենգում փայտե պագոդա աշտարակի կառուցման համար, որը ավերվել է կայծակից և շուտով փոխարինվել աղյուսե և երկաթե պագոդայով: Նրա ժամանակ ճարտարապետության վերաբերյալ գրքերը դեռևս համարվում էին ցածր գիտական նվաճում՝ արհեստի կարգավիճակի պատճառով, ուստի «Մու Ցզին»-ը նույնիսկ չի գրանցվել պաշտոնական պալատական մատենագրության մեջ։ Չնայած գիրքն ինքնին հայտնի չէ պատմության մեջ, գիտնական և պետական գործիչ Շեն Կուոն մանրամասնորեն գրել է Յուի աշխատանքի մասին իր 1088 թվականի «Երազանքի լողավազանի ակնարկներում»՝ գովաբանելով այն որպես ճարտարապետական հանճարեղության աշխատանք, ասելով, որ իր ժամանակներում ոչ ոք չէր կարող կատեարել նման աշխատանք։ Շեն Կուոն, այլ հատվածների շարքում, առանձնացրել է մի տեսարան, որտեղ Յու Հաոն խորհուրդ է տալիս մեկ այլ արհեստավոր-ճարտարապետի թեք հենարանների մասին՝ տաճարը քամուց պաշտպանելու համար, և մի հատված, որտեղ Յու Հաոն նկարագրում է շենքի երեք հատվածները՝ լայնակի հեծաններից վերև գտնվող տարածքը, գետնից վերև գտնվող տարածքը և հիմքը, ապա ներկայացնում է յուրաքանչյուր հատվածի համար համամասնական հարաբերակցություններ և շինարարական տեխնիկա։

Մի քանի տարի անց հրատարակվեց «Ինձաո Ֆաշին» («Ճարտարապետական մեթոդների մասին տրակտատ» կամ «Պետական շինարարության չափորոշիչներ»)։ Չնայած դրան նախորդել են նմանատիպ գրքեր, ինչպիսիք են «Ինշան Լինգը» («Ազգային շինարարական օրենք») վաղ Թանգ դինաստիայի (618–907) ժամանակաշրջանում,սա չինական ճարտարապետության ձեռնարկ է, որը ամբողջությամբ պահպանվել է։

### Յինգ Զաոֆան

Ինձաո Ֆաշին ճարտարապետության և արհեստագործության վերաբերյալ տեխնիկական տրակտատ է, որը գրվել է Շենքերի և շինարարության վարչությունում: Գիրքն ավարտվել է 1100 թվականին և ներկայացվել Սունի կայսր Ժեզոնգին նրա գահակալության վերջին տարում։ Նրա հաջորդը՝ Սունի կայսր Հուիզոնգը, տրակտատը պաշտոնապես հրատարակել է երեք տարի անց՝ 1103 թվականին, վարպետների, ճարտարապետների և գրագետ արհեստավորների համար։  Գիրքը նախատեսված էր ստանդարտ կանոնակարգեր տրամադրելու ոչ միայն կենտրոնական կառավարության ինժեներական գործակալություններին, այլև Չինաստանի բազմաթիվ արհեստանոցներին և արհեստավորական ընտանիքներին, որոնք կարող էին օգտվել շինարարական պրակտիկայի վերաբերյալ լավ գրված ձեռնարկից:

Ինձաո Ֆաշին ներառում էր շինարարական կանոնակարգեր, հաշվապահական տեղեկատվություն, շինարարական նյութերի նկարագրություններ և արհեստների դասակարգում։ Իր 34 գլուխներում գիրքը սահմանում էր չափման միավորները, և խրամատների, ամրությունների կառուցումը, քարաշեն և փայտաշեն որմնադրությունները։ Վերջինիս համար այն ներառում էր սյուների և գերանների համար միացումներով ամրակապման միավորներ պատրաստելու տեխնիկական բնութագրեր։ Այն նաև տրամադրում էր փայտի փորագրության, սղոցման, բամբուկե աշխատանքների, սալիկապատման, պատերի կառուցման և ձևավորման տեխնիկական բնութագրեր։ Գիրքը պարունակում էր դեկորատիվ ներկերի, փայլեցման և ծածկույթների բաղադրատոմսեր, նաև թվարկում էր որմնադրության, աղյուսագործության, և փայլեցման սալիկների արտադրության մեջ օգտագործվող շաղախի խառնման համամասնությունները, նկարազարդելով պրակտիկան և ստանդարտները։ Նրա գիրքը մանրամասն նկարագրում էր ատաղձագործությունը՝ տրամադրելով օգտագործվող բոլոր բաղադրիչների ստանդարտ չափսեր։ Այստեղ նա մշակեց փայտե տարրերի չափսերի չափման ութաստիճան ստանդարտ համակարգ, որը հայտնի է որպես միավորների կայ-ֆին համակարգ, որը կարող էր համընդհանուր կիրառվել շենքերում։ Գրքի մոտ 8%-ը վերցված էր ճարտարապետության վերաբերյալ նախկինում գոյություն ունեցող գրավոր նյութերից, մինչդեռ գրքի մեծ մասը փաստաթղթավորում էր արհեստավորների և ճարտարապետների ժառանգական ավանդույթները։ Ինձաո Ֆաշին տրամադրում էր տեխնիկական տերմինների ամբողջական բառարան, որը ներառում էր մաթեմատիկական բանաձևեր, շենքերի համամասնություններ և շինարարական տեխնիկա, և քննարկում էր տեղական տեղագրության ազդեցությունը որոշակի վայրում շինարարության վրա։ Նա նաև գնահատեց արհեստներից տարբեր հմտությունների մակարդակ ունեցող բանվորներ վարձելու դրամական ծախսերը՝ հիմնվելով մեկ օրվա աշխատանքի վրա, բացի նրանց անհրաժեշտ նյութերի գնի և աշխատանքի ընդունվելու եղանակի վրա։

## Ճարտարապետությունը Սունի արվեստում

File:Li Cheng Buddhist Temple in Moutain Detail.jpg|alt=A painting of a temple with wide eaves situated on top of a hill. The branches of trees obstruct the view of the temple.|Լեռնային տաճարի մանրամասնություն, ուղղահայաց գլանաձև բնանկարից (մոտ 919–967 թվականներ)
File:宋 金明池爭標圖.jpg|alt=A painting of people boating in a lake. There is a small island in the center of the lake, connected to the mainland by an arched bridge. The entire lake is surrounded by a low wall.|«Խաղեր Ցզինմինի լողավազանում», Չժան Ցզեդուանի նկարը, որը պատկերում է Կայֆինը՝ Հյուսիսային Սունի մայրաքաղաքը
File:Song-Palace1.jpg|alt=A painting depicting eighteen white cranes flying around the top of a curved roof. Two additional cranes are perched on the roof itself. The building that the roof is attached to is obscured by fog or haze.|Կայֆինի պալատի տանիք, որտեղ այցելում են կռունկները, Սունի կայսր Հյուիզոնգը (1100–1126 թվականներ)
File:Ma Lin Guests.jpg|alt=An oval shaped painting of a small building situated in a garden. The building appears six sided, and the roof of the building is almost cone shaped, with each of the six triangular sides curving up to meet at the top corner.|«Հյուրերին սպասելիս», Մա Լինի կողմից, մոտ 1250 թվական
File:Song Dynasty Hydraulic Mill for Grain.JPG|alt=A diagram of an elaborate building situated on a stream or river. It appears that people are bringing buckets of water from the river up a pair of ramps and pouring it into a turbine in order to make the turbine move, as opposed to the flow of the river moving the turbine.|Հյուսիսային Սունի դարաշրջանի ջրային հացահատիկի ջրաղաց
File:Clock Tower from Su Song's Book desmear.JPG|alt=A diagram of the interior of a clocktower. The clock mechanism has several large gears, however it is not apparent how they would receive stimulus to move.|Սու Սոնի ժամացույցի աշտարակի ինտերիերի դիզայնը, նրա 1092 թվականի գրքից
File:Qingming Festival Detail 15.jpg|alt=An expert from the painting "Along the River During Qingming Festival" depicting a simple building with a triangular roof. It appears that the teahouse is at the top floor of a multi-floor building, however the rest of the building is not shown.|Չժան Ցզեդուանի (1085–1145 թվականներ) «Գետի երկայնքով Ցինմինի փառատոնի ժամանակ» ֆիլմի թեյարանի մանրամասնությունը
File:Qingming Festival 5.jpg|alt=A large section of the painting "Along the River During Qingming Festival" depicting four large building complexes flanking a main city road, with two complexes on each side. At the end of the road is a city gate, nearly identical to the one described at the beginning of this article.|Չժան Ցզեդուանի նույն նկարից՝ քաղաքային շենքերի ավելի լայն տեսարան՝ աջ կողմում մեծ դարպասով 
File:五彩遍装斗拱.JPG|alt="Wucai Caihua"(Five Coloured Painting)-decorations as detailed on the Yingzao Fashi.|«Wucai Caihua» (հինգ կարմիր նկար) դեկորը մանրամասն նկարագրված է վաղ շրջանի նկարներում։
File:丹粉刷饰.jpg|«Դանֆեն Կայհուա» (կարմիր և սպիտակ) – զարդարանքներ, ինչպես մանրամասն նկարագրված է Ինձաո Ֆաշիի գրքում


## Տես նաև
* Մին դինաստիա
* Չինաստանի ճարտարապետություն

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ
* 
* 
*
*
*
* 

## Արտաքին հղումներ
*Information on Chinese pagodas

Կատեգորիա:Ճարտարապետության պատմություն
Կատեգորիա:Չինաստանի ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Չինաստանի մշակույթ
Կատեգորիա:Չինաստանի քաղաքներ