Կայաանի

**Կայաանի**, նաև **Կայանի**,Ֆինլանդիայի ռուսալեզու հրատարակություններում՝ **Կայաանի** (, ), ֆիննական քաղաք Լիանի Օուլուում՝ Օուլուարվի լճից հարավ-արևելք։ Ֆինլանդիայի 31-րդ քաղաքը ըստ բնակչության։ 2021 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ քաղաքի բնակչությունը կազմում է 36 498 մարդ։

## Պատմություն
Կայաանին քաղաքներից մեկն էր, որը հիմնադրվել է 1651 թվականին Ֆինլանդիայի շվեդ գեներալ-նահանգապետ Պեր Բրահեի կողմից։ Քաղաքն անվանվել է Կայաանի գետի վրա։ Այդ ժամանակ Կայնուուի շրջանը կարևոր էր սոճից ստացված խեժի արտադրության համար, և խեժի առևտուրը նրա հիմնական արդյունաբերությունն էր։ 1653-1654 թվականներին Կայաանիի և Սոթքամոյի շրջանային դատարանների որոշմամբ սկսվեց Սարայիսնիեմիի և Ռաախեի միջև ճանապարհի կառուցումը, ինչը զգալիորեն բարելավեց հաղորդակցությունը տարածաշրջանում։

Հյուսիսային պատերազմի ժամանակ Կայաանի ամրոցը ստիպված էր հանձնվել ռուսական զորքերին։ Ամրոցը պայթեցվել է 1716 թվականի մարտին, և այդ ժամանակից ի վեր այն ավերվել է։ 1808 թվականի հոկտեմբերի 17-ին գեներալ Յուհան Ավգուստ Սանդելսը Իդենսալմիի ճակատամարտի ժամանակ առանցքային հաղթանակ տարավ Յիսալմիի մոտ գտնվող Կայաանիից հարավ, երբ նրա ընդամենը 1800 հոգանոց բանակը հաղթեց 6000-րդ ռուսական բանակին։ Գետի արևելյան կողմում հուշարձան է կանգնեցվել՝ ի պատիվ այս իրադարձության։

Կայաանին մեծապես տուժեց 1867-1868 թվականների սովից, որը ավերեց Ֆինլանդիայի մեծ մասը, բայց քաղաքն աստիճանաբար վերականգնվեց և դարի վերջին հասավ ավելի քան 1200 բնակչի։ Կայաանի քաղաքապետարանը կառուցվել է 1831 թվականին, նախկին քաղաքային գրադարանը՝ 1852 թվականին, Կայնուուի առաջին տարրական դպրոցը՝ 1883 թվականին, իսկ Կայաանի եկեղեցին՝ 1896 թվականին։

left|thumb|200px|Կայաանի պարտիզանական գունդ
1917 թվականի աշնանից Կայաանում սրվեց հակամարտությունը սոցիալիստական կարմիր գվարդիայի և պահպանողական-ազգայնական պաշտպանական կորպուսի (Շուցկոր) միջև: 1918 թվականի հունվարի վերջին ակնհայտ դարձավ Հելսինկիում իշխանության հասունացող զավթումը պրոբոլշևիկյան կառավարության կողմից։ Կայաանիում պահպանողական ակտիվիստները որոշել են գործել կանխամտածված։ 1918 թվականի հունվարի 24-ին տեղի ունեցավ Շուցկորի մարտիկների ժողովը։ Որոշվեց ձևավորել Սպիտակ պարտիզանական գունդ՝ կարմիրների դեմ զինված պայքարի համար։ Շտաբի պետ է դարձել փոստատար Թեոդոր Ստրեմբերգը։

Մարտի 21-ին (այլ տվյալներով՝ ապրիլին) Կայաանի պարտիզանական գունդը վերակազմավորվել է Հյուսիսային Սավոյի գնդի 1-ին գումարտակի և ընդգրկված է սպիտակ Սավոյի զորախմբում։ Հրամանատարությունը հանձնարարվել է լեյտենանտ Է․Ռիխտնիեմիին ()։ Կազմավորման ընդհանուր թիվը հասել է 582-ի։ Ջոկատը մասնակցել է քաղաքացիական պատերազմի խոշոր մարտերին՝ Կուոպիոյի, Իիսալմիի, Վիբորգի գրավմանը։

Քաղաքի բնակչությունը 1960-ականներին աճել է՝ հասնելով 14 հազար բնակչի։ 1970-ականների արդյունաբերական զարգացումը և Կայաանի առանձին գյուղական քաղաքապետարանի, Կայաանին-Մաալայսկունտայի և քաղաքի միաձուլումը 1977 թվականին հանգեցրել են բնակչության աճի մինչև 34,574 մինչև 1980 թվականը։ Վուոլիյոկին միավորվել է Կայաանիի հետ 2007 թվականի սկզբին։

2012 թվականին Կայաանիում նավթի արտահոսք տեղի ունեցավ։ 110 տոննա յուղոտ ջուր արտահոսել է գետը և, ի վերջո, հայտնվել Օուլույարվի լճում.

### Հայտնի բնակիչներ
Այս քաղաքում է ծնվել ֆիննական նշանավոր զորահրամանատար Դիդրիկ ֆոն Էսսենը․ որպես շրջանային բժիշկ ծառայել է ֆիննական մշակույթի նշանավոր դեմքերից մեկը՝ Էլիաս Լենրոթը։ 1918 թվականի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ Կայաանում ստեղծվեց Սպիտակ պարտիզանական ջոկատ, որի մարտիկներից մեկը Ուրհո Կեկկոնենն էր։

## Բնակչություն

31.12.2021 թվականի դրությամբ Կայաանում բնակվում էր մոտ 36493 մարդ։ Նրանց թվում ֆինալեզու էր մոտ 34841 մարդ, կամ բնակչության 95,5%-ը։ Շվեդախո՝ 39 մարդ կամ բնակչության 0,1% - ը։ Սամի լեզվով խոսում էին ընդամենը 2 հոգի։

Այլ լեզուներով խոսել է 1611 մարդ կամ բնակչության 4,4% - ը։ Այս լեզուներն են՝ ռուսերեն (622 խոսող), արաբերեն (186 խոսող), քրդերեն (68 խոսող), Սոմալի (67 խոսող), անգլերեն (53 խոսող), թայերեն (48 խոսող), էստոներեն (40 խոսող), պարսկերեն (34 խոսող), տիգրինյա (33 խոսող), իսպաներեն (28 խոսող), չինարեն (26 խոսող), լեհերեն (25 խոսող), ուկրաիներեն (22 խոսող), Սուահիլի (21 խոսող), պորտուգալերեն (19 խոսող), վիետնամերեն (19 խոսող), ամհարերեն (18 խոսող), Ռուանդա (18 խոսող), թուրքերեն (18 խոսող), տագալերեն (17 խոսող), թուրքմեներեն (17 խոսող), գերմաներեն (14 խոսող) և ալբաներեն (10 խոսող) լեզուները

2021 թվականին բնակչության 71%-ը պատկանում էր Ֆինլանդիայի Ավետարանական-Լյութերական եկեղեցուն, իսկ 2,9% - ը պատկանում էր այլ կրոնների։ 26.1% - ը չի պատկանել որևէ կրոնի։

## Կլիմա

## Տնտեսություն
UPM անտառարդյունաբերական կոնցեռնի փայտամշակման գործարանը 2012 թվականի հունիսին վաճառվել է մեկ այլ սեփականատիրոջ, ինչի պատճառով խուսափել է փակվելուց և լուծարումից։

2013 թվականի սեպտեմբերից Կոդինտուկու մեծածախ խանութը Կայաանիում սկսել է վճարման ընդունել, բացի եվրոյից, նաեւ ռուսական ռուբլին։

Բացի այդ, քաղաքում գործում են մի քանի հիդրոէլեկտրակայաններ։ Դրանցից ամենահինն են Ամմակոսկին (1917) և Կոյվուկոսկին (1943)։

### Տպագիր հրատարակություններ
Kotiseutuplus թերթը, որը Կայանում լույս է տեսնում ինչպես ֆիններենով, այնպես էլ ռուսերենով, 2012 թվականին ստացել է հատուկ թույլտվություն՝ իր արտադրանքը Ռուսաստանում՝ Կոստոմուկշա քաղաքում տարածելու համար (նախկինում արգելված էր տպագիր արտադրանքի ներմուծումը Mapp Vartius-ի միջոցով Ֆինլանդիայից Ռուսաստան)։ Ներկայումս թերթի 10 հազար օրինակ անվճար տարածվում է Ռուսաստանում.

## Գիտություն
2022 թվականի հունիսի դրությամբ Կայաանիում է գտնվում ֆիննական ՏՏ գիտական կենտրոններից մեկը, այնտեղ տեղադրված է ԵՄ գերհամակարգիչներից մեկը, Եվրոհպկ Ջու նախագիծը, «ԼՈՒՄԻ» գերհամակարգիչը։ 2022 թվականի հունիսին «ԼՈՒՄԻ» - ն դարձել է ամենաարագ գերհամակարգիչը Եվրոպայում և ԵՄ-ում, իսկ երրորդը՝ աշխարհում Top500 վարկանիշում։ 2022 թվականի նոյեմբերի դրությամբ «Լումի» - ն աշխարհում զբաղեցնում է երրորդ տեղը Top500 վարկանիշում և ունի 309,10 պետաֆլոպս, իսկ գագաթնակետը՝ 428,70 պետաֆլոպս՝ 6 ՄՎտ միջին էներգիայի սպառման դեպքում։

## Մշակույթ
### Տեսարժան վայրեր
thumb|Կայաանի ամրոցի ավերակները
1604 թվականին Շվեդիայի թագավոր Չարլզ IX - ը հրամայեց Կայաանի քաղաքում ամրոց կառուցել։ Կայանեբորգը Շվեդիային անհրաժեշտ էր Կայնուուի շրջանում իր իշխանությունն ամրապնդելու համար, որը 1595 թվականին Տյավզինի խաղաղության պայմանագրով անցավ շվեդական թագի տիրապետության տակ։ 1700 թվականին սկսվեց Հյուսիսային մեծ պատերազմը, և 1712 թվականին այրվեցին Կայաանին և շրջակա գյուղերը։ 1715 թվականին ռուսական զորքերը շրջապատեցին ամրոցը և պահանջեցին հանձնել այն, բայց ստիպված եղան նահանջել։ Կես տարի անց գեներալ Ֆ. Գ. Չեկինը վերադարձավ 4000 զինվորով և կրկին շրջապատեց ամրոցը, որը պաշարման մեջ մնաց հինգ շաբաթ, մինչև Յոհան Գենդրիկ Ֆիանդտը ստիպված եղավ հանձնվել 1716 թվականի փետրվարի 24-ին։ 1716 թվականի մարտին գեներալ Չեկինը պայթեցրել է ամրոցը։

1831 թվականին կառուցվել է քաղաքի քաղաքապետարանը։ Այն քաղաքի կենտրոնում գտնվող ամենահին շենքն է։ Քաղաքապետարանի վերականգնումից հետո այն տեղակայեց գրասենյակներ և տուրիստական տեղեկատվական գործակալություն։

1835 թվականին ավարտվել է Կարոլինեբուրգ նահանգի միակ կալվածքի շինարարությունը։ Այն կառուցվել է Ֆրեդրիկ Կալամնիուսի կողմից, որն այն ժամանակ դատավոր Կայամին էր։ Կալվածքն իր անունը ստացել է 1987 թվականին՝ շենքի նոր սեփականատիրոջ անունով։ Ներկայումս այն օգտագործվում է որպես հյուրանոց և ռեստորան։ Գլխավոր շենքը վերակառուցվել է 2014 թվականին, կից մասնաշենքերի վերակառուցումը շարունակվում է։

### Թանգարաններ
thumb|Գյուղացիական թանգարան
Քաղաքը խոշոր մշակութային կենտրոն է։ 1930 թվականին քաղաքում բացվել է Կայնուուի տարածաշրջանային թանգարանը։ Այն ներկայացնում է Կայնուու նահանգի պատմությունն ու մշակույթը և Կայաանի քաղաքի պատմությունը։ Ցուցահանդեսում ներկայացված են փայտի օգտագործումը, խեժի արտադրությունն ու փոխադրումը, Էլիաս Լենրոթի կյանքը, շրջանի ռազմական պատմությունը և Կայաանի հին քաղաքի կյանքը։ Կայնուուի թանգարանում կա նաև 306,000 լուսանկարների հավաքածու, տարբեր արխիվային նյութեր և տեղեկատուներ։

Գյուղացիական թանգարանը բացվել է 1991 թվականին և փոքրիկ գյուղ է, որը ստեղծվել է նահանգի տարբեր մասերից այստեղ տեղափոխված փայտե կառույցներից։ Թանգարանային գոտու ավելի քան 30 շենքեր և շինություններ պատկերում են 19-րդ և 20-րդ դարերի սահմանագծին գտնվող բնակավայրերն ու բակերը։ Թանգարանն ունի մոտ 4000 առարկա։ Թանգարանը բաց է ամռան ամիսներին։

1993 թվականին քաղաքի ոստիկանական բաժանմունքի հին շենքում բացվեց արվեստի թանգարան։ Թանգարանի հավաքածուն հիմնականում 1980-ականների և 1990-ականների ֆիննական արվեստ է։ Այն ներկայացված է քաղաքի մի քանի հանրային տարածքներում։

### Կրոն
thumb|Կայաանի Սուրբ Պայծառակերպություն եկեղեցի
Կայաանի առաջին եկեղեցին կառուցվել է 1656 թվականին և գոյատևել է 60 տարի։ Երկրորդ եկեղեցին կառուցվել է 1735 թվականին և ծառայել է 160 տարի։ Ներկայիս շենքը կառուցվել է 1897 թվականին և ներկայացնում է նեոգոթիկ ոճի փայտե ճարտարապետության նմուշ։

Քաղաքի ամենահին պահպանված կրոնական շենքը Պալտանիեմի եկեղեցին է, Պալտանիեմի գյուղում, որն այժմ մտնում է քաղաքային ագլոմերացիայի մեջ։ Առաջին շենքը կառուցվել է 1556 թվականին, իսկ ներկայիս տաճարը կառուցվել է 1726 թվականին։

Քաղաքի կազմի մեջ մտնող Վուոլիյոկի գյուղի տարածքում է գտնվում Կայնուու նահանգի միակ քարե եկեղեցին՝ Վուոլիյոկի եկեղեցին։ Այն կառուցվել է 1906 թվականին։ Ներկայումս տաճարը տեղավորում է 420 հավատացյալի։

Ուղղափառ համայնքը կերակրելու համար քաղաքում է գտնվում Տիրոջ Պայծառակերպության եկեղեցին, որը կառուցվել է 1959 թվականին ճարտարապետ Իլմարի Ախոնենի նախագծով։ Եկեղեցու ներքին հարդարանքը բյուզանդական տաճարային ավանդույթի ոճով է, որմնանկարները ծածկում են պատերը հատակից մինչև գմբեթ։ եկեղեցու նկարչության վրա ավելի քան 17 տարի աշխատել են Ֆինլանդիայում ամենահայտնի պատկերանկարիչ Պետրոս Սասակին և կիպրացի Ալկիբիադ Կեպոլիսը։ Այս եկեղեցին երբեմն կոչվում է «Բյուզանդական մարգարիտ» և համարվում է Ֆինլանդիայի ամենագեղեցիկներից մեկը։

## Սպորտ
thumb|Կայաանի սառցե արենա
Քաղաքում է գտնվում ցատկահարթակից ցատկելու ամենահին կենտրոններից մեկը՝ Վիմպելինվարան։ Այն կառուցվել է համանուն բլրի վրա 1934 թվականին։ Երկու անգամ ընդունել է դահուկավազքի Ֆինլանդիայի առաջնություն՝ 1959 և 1970 թվականներին։ 2017 թվականին քանդվեց K-60-ի ամենամեծ ցատկահարթակը: Փոքր ցատկահարթակները կվերակառուցվեն հետագա օգտագործման համար։

1989 թվականին քաղաքում բացվել է Կայաանի սառցե պալատը։ Այն տնային մարզադաշտ է հանդիսանում Կայաանի Հոկկիի հոկեյի թիմի համար (գոյություն ունի 1968 թվականից), որը հանդես է գալիս Ֆինլանդիայի 3-րդ դիվիզիոնում։ Արենայի տարողությունը կազմում է 2 372 հանդիսատես։ Սահադաշտը օգտագործվում է հոկեյի, գեղասահքի, գնդակով հոկեյի, ինչպես նաև զանգվածային սահադաշտի մարզումներ և մրցումներ անցկացնելու համար։

2001 թվականին բացվեց Կայաանի սպորտային այգին, այնուհետև կառուցվեց ավազե բեյսբոլի դաշտ, որը դարձավ տնային Կայաանի Պալոկերոյի կանանց թիմի համար։ 2006 թվականին ՈՒԵՖԱ-ի HatTrick ծրագրով ստեղծվել է ֆուտբոլի դաշտ՝ 800 հանդիսական ընդհանուր տարողությամբ տրիբունաներով։ Այն դարձել է տնային միանգամից երեք ֆուտբոլային թիմերի համար։

## Տրանսպորտ
thumb|Կայաանի Սմոլյանոյ ջրանցքը
Քաղաքում տրանսպորտի առաջին տեսակներից մեկը ջրային տրանսպորտն էր։ Այսպիսով, 1836-1845 թվականներին կառուցվել է Սմոլյանոյ ջրանցքը։ Այն անհրաժեշտ էր Հյուսիսային Ֆինլանդիայից խեժի փոխադրումն ապահովելու համար։ Ջրանցքը գործել է մինչև 1915 թվականը, որից հետո վերականգնվել է միայն 1984 թվականին։ Ներկայումս այն աշխարհում խեժի տեղափոխման միակ գործող ալիքն է։

1905 թվականին անց է կացվել 83 կմ երկարությամբ երկաթուղային գիծ Իյսալմի քաղաքից։ Կայարանի շենքը նախագծել է Գուստավ Նյուստրոմը։ Ժամանակակից ոճով այս շենքը հաճախ համարվում է Ֆինլանդիայի ամենագեղեցիկ երկաթուղային կայարանը։ 2005 թվականին ուղիները էլեկտրաֆիկացվել են։ Տոմսերի վաճառքը կայարանում դադարեցվել է 2014 թվականի օգոստոսի 2-ին, բայց կայարանում կա տոմսարկղ։

1957 թվականին քաղաքի կենտրոնից 7 կմ հեռավորության վրա բացվեց Կայաանի օդանավակայանը։ Այն ունի 2,5 կմ երկարությամբ թռիչքուղի՝ ասֆալտապատ ծածկույթով։ Ուղևորահոսքը 2011 թվականին կազմել է 78 հազար մարդ։

## Քույր քաղաքներ
*  Դոնի Ռոստով, Ռուսաստան (քաղաքում կա Կայանի անունով փողոց)
*  Սեգեժա, Ռուսաստան
*  Մարկետ, ԱՄՆ
*  Նյիրեդհազա, Հունգարիա
*  Շվալմ-Էդեր, Գերմանիա
*  Էստերսունդ, Շվեդիա
*  Ցզյուցզյան, Չինաստան

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:1651 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի քաղաքներ