Բուդդայական լուսավորություն

**Բուդդայական լուսավորություն**, անգլիական «enlightenment» տերմինի տարբեր բուդդայական հասկացությունների արևմտյան թարգմանություն, մասնավորապես՝ բոդհի և վիմուտտի: Աբստրակտ գոյական **բոդհի** (/ˈboʊdi/,  սանսկրիտ՝ बोधि, պալի՝ bodhi) նշանակում է Բուդդայի գիտելիք, իմաստություն, կամ արթնացած մտավորություն: Բառային արմատ «budh»-ը նշանակում է «զարթոնք», և դրա բառային իմաստը ավելի մոտ է արթնացմանը: Թեև բուդդհի տերմինը նույնպես օգտագործվում է այլ հնդկական փիլիսոփայությունների և ավանդույթների մեջ, դրա ամենատարածված օգտագործումը բուդդայականության համատեքստում է: Վիմուտտին ազատությունն է կամ ազատագրումը կապանքներից և խոչընդոտներից:

«Լուսավորություն» տերմինը արևմտյան աշխարհում հայտնի դարձավ 19-րդ դարի բրիտանացի բանասիրագետ Մաքս Մյուլլերի թարգմանությունների միջոցով: Այն ունի ընդհանուր պատկերացման արևմտյան գաղափարախոսություն՝ տրանսցենդենտալ ճշմարտության կամ իրականության մեջ: Այս տերմինը նաև օգտագործվում է այլ բուդդայական հասկացությունների և գաղափարների թարգմանության համար, որոնք օգտագործվում են (նախնական) պատկերացման նշանակության համար (պրաջնյա՝ սանսկրիտ), վու (չինական), կենշո և սատորի (ճապոնական), գիտելիք (վիդյա), տհաճ զգացմունքների և ցանկությունների «դուրս մղում» (նիրվանա), և բարձրագույն բուդդայականության նվաճումը (սամյակ սամբոդհի), ինչպես օրինակ է բերում Գաուտամա Բուդդան:

Իրականում հայտնի չէ, թե ինչն է եղել Բուդդայի զարթոնքի պատճառը: Հնարավոր է, որ այն գիտակցելու արդյունք էր, որ ազատագրումը ձեռք է բերվում ուշադրության և դհյանայի (*dhyāna*) համադրությամբ, որը կիրառվում է ցանկության առաջացման և դադարեցման հասկացողության մեջ։  Դհյանայի և ենթագիտակցության միջև կապը բուդդիզմի ուսումնասիրության հիմնական խնդիրներից և բուդդայական պրակտիկայի հիմնարար սկզբունքներից մեկն է։

Թե ինչն էր կազմում Բուդդայի *զարթոնքը*, անհայտ է։ Հնարավոր է՝ այն ներառել է այն գիտելիքը,Դհյանայի և ներհայեցողության միջև կապը բուդդիզմի ուսումնասիրության հիմնական խնդիրներից է և բուդդայական պրակտիկայի հիմնարար սկզբունքներից մեկը։

## Ստուգաբանություն
Բոդհի (սանսկրիտ बोधि), «արթնացում», «կատարյալ գիտելիք», «կատարյալ գիտելիք կամ իմաստություն (որով մարդը դառնում է Բուդդա կամ «հաղթական», «հաղթող»), լուսավորված կամ լուսավորված մտավորություն (Բուդդայի)»:

Բոդհի բառը աբստրակտ գոյական է, որ կազմված է բառային արմատ «budh»-ից (սանսկրիտ बुध), «արթնանալ, իմանալ», «արթուն լինել», «գիտակցություն վերադարձնել (ցնցումից հետո)», «դիտարկել, ուշադրություն դարձնել»:

Այն համապատասխանում է «bujjhati» (պալի) և «bodhati» (बोदति), «դառնալ կամ գիտակցել, ընկալել, սովորել, իմանալ, հասկանալ, արթնանալ» կամ «budhyate» (սանսկրիտ) բայերին:

«Բուդհ» իգական սանսկրիտ գոյականը (बुद्धि), բուդդհի է, «կանխիմացություն, ինտուիցիա, ընկալում, տեսակետ»:

## Թարգմանություն
Ռոբերտ Կոհենը նշում է, որ բուդդիզմի մասին անգլերեն գրքերի մեծամասնությունը օգտագործում է «լուսավորություն» տերմինը բոդհի տերմինի թարգմանության համար: «Budh» արմատը, որից ստացվել են ինչպես բոդհին, այնպես էլ Բուդդան, նշանակում է «արթնանալ» կամ «գիտակցություն վերադարձնել»: Կոհենը նշում է, որ բոդհին լուսավորման արդյունք չէ, այլ գիտակցման ուղու, կամ ըմբռնման գալու: «Լուսավորություն» տերմինը իրադարձությամբ է սահմանվում, մինչդեռ «արթնացում» տերմինը գործընթացով: «Լուսավորել» տերմինի արևմտյան օգտագործումը քրիստոնեական արմատներ ունի, ինչպես Կալվինի՝ «Միայն Աստվածն է, ով լուսավորում է մեր միտքը՝ նրա ճշմարտությունները ընկալելու համար»: 

19-րդ դարի սկզբին բոդհին թարգմանվում էր որպես «խելք»: «Լուսավորել» տերմինը առաջին անգամ օգտագործվեց 1835 թվականին՝ ֆրանսիական հոդվածի անգլերեն թարգմանության մեջ, մինչդեռ «լուսավորություն» տերմինի առաջին գրանցված օգտագործումը (Օքսֆորդյան անգլերեն բառարան) վերագրվում է Բենգալի Ասիական ընկերության ամսագրին (փետրվար 1836): 1857 թվականին «The Times»-ն օգտագործել է «Լուսավորված» տերմինը Բուդդայի համար կարճ հոդվածում, որը հաջորդ տարի վերահրատարակել է Մաքս Մյուլլերը: Դրանից հետո տերմինի օգտագործումը պակասել է, բայց կրկին հայտնվել է Մաքս Մյուլլերի «Chips from a German Workshop» հրատարակությամբ, որը ներառում էր «Times»-ի հոդվածի վերահրատարակություն: Գիրքը թարգմանվել է 1969 թվականին գերմաներեն՝ օգտագործելով «der Erleuchtete» տերմինը: Մաքս Մյուլլերը էսենցիալիստ էր, ով հավատում էր բնական կրոնին և տեսնում էր կրոնը որպես մարդկանց բնածին կարողություն: «Լուսավորությունը» միջոց էր բնական կրոնական ճշմարտությունները գրավելու համար, որպես տարբերություն պարզ դիցաբանությունից: Այս հեռանկարը ազդված էր Կանտի մտածողությունից, մասնավորապես Կանտի Լուսավորության սահմանումից որպես ազատ, անարգել բանականության օգտագործում: Մյուլլերի թարգմանությունն արձագանքել է այս գաղափարը՝ պատկերացնելով բուդդիզմը որպես հիմնավորված և լուսավորված կրոն, որը համապատասխանում է մարդկանց բնածին բնական կրոնական ճշմարտություններին:

1870-ականների կեսերին Բուդդային «լուսավորված» անվանելը դարձել էր սովորական, և 1880-ականների վերջին «լուսավորված» և «լուսավորություն» տերմիններն արդեն գերակշռում էին անգլերեն գրականության մեջ:

## Հարակից տերմիններ
### Ինտուիցիա

#### Բոդհի
Թեև բուդդայական ավանդույթը բոդհին դիտարկում է որպես լրիվ և ամբողջական ազատագրման (սամյակսամբուդհ) նշանակություն ունեցող, այն նաև ունի ավելի համեստ իմաստ՝ գիտենալ, որ հետևվող ճանապարհը տանում է ցանկալի նպատակին: Ըստ Յոհանես Բրոնկհորստի, Տիլման Վետտերի և Կ.Ռ. Նորմանի՝ բոդհին սկզբում ճշգրիտ սահմանված չէր: Կ. Ռ. Նորմանը գրում է․Ըստ Նորմանի՝ բոդհին հիմնականում կարող էր նշանակել գիտելիքը, որ նիբբանայի (*nibbana*) հասնում են դհյանայի պրակտիկայի շնորհիվ: Սկզբնապես, հավանաբար, նշվել է միայն «պրաջնյան», և Տիլման Վետտերը նույնիսկ եզրակացնում է, որ դհյանան ի սկզբանե ինքնին համարվել է ազատագրող՝ չորրորդ ջհանայում հաճույքի կամ ցավի հանդարտեցմամբ, ոչ թե որևէ կատարյալ իմաստության կամ պատկերացման ստացումով: Գոմբրիչը նաև պնդում է, որ ներհայեցողության վրա շեշտադրումը ավելի ուշ է առաջացել:

Թերավադա բուդդիզմում բոդհին վերաբերում է լուսավորության չորս աստիճանների գիտակցմանը և Արահանտ դառնալուն: Թերավադա բուդդիզմում բոդհին հավասար է գերագույն պատկերացմանը և չորս ազնիվ ճշմարտությունների գիտակցմանը, որը տանում է ազատագրմանը:

Բոդհիի այս հավասարեցումը չորս ազնիվ ճշմարտությունների հետ ավելի ուշ զարգացում է՝ որպես պատասխան հնդկական կրոնական մտածողության զարգացումներին, որտեղ «ազատագրող պատկերացումը» կարևոր համարվում էր Ազատագրման համար: Բուդդայի ազատագրող պատկերացում հանդիսացող չորս ազնիվ ճշմարտությունները վերջապես փոխարինվեցին Պրատիտյասամուտպադայով՝ պատճառականության տասներկու օղակներով, և դեռ ավելի ուշ՝ անատտայով՝ ինքնության դատարկությամբ:

Մահայանա բուդդիզմում բոդհին հավասար է պրաջնյային՝ Բուդդա-բնույթի, շունյատայի և տատհատայի մեջ պատկերացմանը: Սա հավասար է բացարձակի և հարաբերականի ոչ-երկակիության գիտակցմանը:

#### Պրաջնա
Թերավադա բուդդիզմում պաննա (պալի) նշանակում է «հասկացողություն», «իմաստություն», «ներհայեցողություն»: «Ներհայեցողությունը» համարժեք է վիպասսանայի գոյության երեք նշաններին․ անիկկա, դուհքհա և անատտա: Մերհայեցումը տանում է  դեպի լուսավորության և Նիրվանայի չորս փուլերը:

Մահայանա բուդդիզմում Պրաջնա (սանսկրիտ) նշանակում է «պատկերացում» կամ «իմաստություն» և ներառում է շունյատայի մեջ պատկերացումը: Այս պատկերացման հասնելը հաճախ համարվում է «լուսավորության» հասնել:

#### Վու, կենշո և սատորի
Վուն չինական տերմինն է նախնական պատկերացման համար: Կենշոն և սատորին ճապոնական տերմիններ են, որոնք օգտագործվում են զեն ավանդույթներում: Կենշոն նշանակում է «տեսնել իր իսկական բնույթի մեջ»: Կենը նշանակում է «տեսնել», շոն նշանակում է «բնույթ», «էություն», այն է՝ Բուդդա-բնույթ: Սատորին (ճապոնական) հաճախ օգտագործվում է կենշոի հետ փոխարինաբար, բայց վերաբերում է կենշոի փորձառությանը: Րինզայի ավանդույթը կենշոն դիտարկում է որպես Բուդդայության հասնելու համար կարևոր, բայց հետագա պրակտիկան համարում է կարևոր Բուդդայություն հասնելու համար:

Արևելա-ասիական (չինական) բուդդիզմը շեշտադրում է Բուդդա-բնույթի մեջ պատկերացումը: Այս տերմինը ստացվել է հնդկական տաթագատա-գարբհա մտածողությունից՝ «այսպես-գնացողի արգանդը» (Բուդդան), յուրաքանչյուր զգացողական էակի բնածին ներուժը՝ Բուդդա դառնալու համար: Այս գաղափարը ինտեգրվել է Յոգաճարայի ալայա վիջնյանայի գաղափարի հետ և ավելի զարգացել է չինական բուդդիզմում, որը ինտեգրել է հնդկական բուդդիզմը բնիկ չինական մտածողության հետ: Բուդդա-բնույթը եկավ նշանակելու ինչպես արթնացման ներուժը, այնպես էլ ամբողջ իրականությունը՝ բացարձակի և հարաբերականի դինամիկ փոխթափանցում: Այս արթնացման մեջ գիտակցվում է, որ դիտողն ու դիտվողը առանձին էակներ չեն, այլ փոխադարձաբար փոխկախում:

### Գիտելիք
Վիդհյա տերմինը օգտագործվում է հակադրվելու ավիդհյայի հետ՝ անգիտությանը կամ գիտելիքի բացակայությանը, որը մեզ կապում է սամսարայի հետ: Մահասաճճակա սուտտան նկարագրում է երեք գիտելիքները, որոնց հասավ Բուդդան․
# Նրա անցյալ կյանքի մասին պատկերացում
# Կարմայի և ռեինկարնացիայի գործունեության մեջ պատկերացում
# Չորս ազնիվ ճշմարտությունների մեջ պատկերացում։

Ըստ Բրոնկհորստի՝ առաջին երկու գիտելիքները ավելի ուշ ավելացումներ են, մինչդեռ չորս ճշմարտությունների մեջ պատկերացումը ներկայացնում է ավելի ուշ զարգացում՝ որպես պատասխան համընթաց կրոնական ավանդույթների, որոնցում «ազատագրող պատկերացումը» եկավ շեշտվել դհյանայի պրակտիկայի վրա:

### Ազատություն
Վիմուկտհին, որը նաև կոչվում է մոկշա, նշանակում է «ազատություն», «ազատագրում», «փրկություն»: Երբեմն տարբերություն է կատարվում ցետո-վիմուկտհիի՝ «միտքի ազատագրման» և պանյա-վիմուկտհիի՝ «հասկանալով ազատագրման» միջև: Բուդդայական ավանդույթը ճանաչում է ցետո-վիմուկտհիի երկու տեսակ՝ մեկը ժամանակավոր և մեկը մշտական, վերջինը հավասար է պանյա-վիմուկտհիին:

Յոգաճարան օգտագործում է աշրայա պարավրիտտի տերմինը՝ «հիմքի հեղափոխություն»՝

### Նիրվանա
Նիրվանան անհանգստացնող հույզերի «փչումն» է, որը նույնն է, ինչ ազատագրումը: «Լուսավորություն» տերմինի օգտագործումը «նիրվանա»-ի թարգմանության համար հայտնի դարձավ 19-րդ դարում՝ մասամբ՝ Մաքս Մյուլլերի ջանքերի շնորհիվ, ով հետևողականորեն օգտագործում էր այս տերմինը իր թարգմանություններում:

## Բուդդայի արթնացում
### Բուդդայություն
Ճանաչված են Բուդդայի երեք տեսակներ՝
* Արհատ (պալի՝ արահանտ), նրանք, ովքեր հասնում են Նիրվանային՝ հետևելով Բուդդայի ուսմունքներին: Երբեմն Շրավակաբուդդա (պալի՝ սավակաբուդդա) տերմինը օգտագործվում է այս տեսակի արթնացած անձին նշանակելու համար;
* Պրատյեկաբուդդաներ (պալի՝ պաղճեկաբուդդա), նրանք, ովքեր հասնում են Նիրվանային ինքնագիտակցման միջոցով՝ առանց հոգևոր ուղեցույցների և ուսուցիչների օգնության, բայց չեն ուսուցանում Դհարման։
* Սամյակսամբուդդա (պալի՝ սամմա սամբուդդա), հաճախ պարզապես Բուդդա կոչվող մեկը, ով հասել է Նիրվանային իր սեփական ջանքերով և իմաստությամբ և հմտորեն ուսուցանում է այն ուրիշներին:

Սիդդհարթա Գաուտաման, հայտնի որպես Բուդդա, ասվում է, որ հասել է լրիվ արթնացման, որը հայտնի է որպես սամյակսամբոդհի (սանսկրիտ, պալի՝ սամմասամբոդհի), «կատարյալ Բուդդայություն», կամ անուտտարա-սամյակ-սամբոդհի, «գերագույն կատարյալ արթնացում»: Հատկապես, անուտտարա-սամյակ-սամբոդհի, որի բառային իմաստն է անզանցելի, ամբողջական և կատարյալ լուսավորություն, հաճախ օգտագործվում է Բուդդայի լուսավորությունը Արհատիցից տարբերելու համար:

Բուդդա տերմինը և Բուդդայության ճանապարհը մի փոքր տարբեր է ընկալվում տարբեր բուդդայական ավանդույթներում: Բուդդայի համարժեք տերմին է Տաթագատան՝ «այսպես-գնացողը»:

### Բուդդայի արթնացում
#### Կանոնական հաշվետվություններ
Սուտտապիտակայում՝ բուդդայական կանոնում, ինչպես պահպանված է Թերավադա ավանդույթում, կարելի է գտնել մի քանի տեքստ, որոնցում Բուդդայի ազատագրման հասնելը կազմում է պատմության մի մասը:

Արիյապարիյեսանա սուտտան (Մաջջհիմա Նիկայա 26) նկարագրում է, թե ինչպես Բուդդան դժգոհ Ալարա Կալամայի և Ուդդակա Րամապուտտայի ուսմունքներից, շրջում էր Մագադհան երկրով և հետո գտում «համապատասխան հողատարածք», որը ծառայում էր ձգտելու համար: Սուտտան դրանից հետո միայն ասում է, որ նա հասավ Նիբբանայի:

Վանապատտհա սուտտայում (Մաջջհիմա Նիկայա 17) Բուդդան նկարագրում է անտառում կյանքը և արթնացման հասնելը: Մահասաճճակա սուտտան (Մաջջհիմա Նիկայա 36) նկարագրում է նրա աշետական պրակտիկան, որը նա լքեց: Դրանից հետո նա հիշեց ջհանայի բնական վիճակը և ձեռնարկվեց ջհանա-պրակտիկայի: Երկու սուտտաներն էլ պատմում են, թե ինչպես միտքի խանգարումները ոչնչացնելուց և միտքի կենտրոնացում հասնելուց հետո նա հասավ երեք գիտելիքների (վիդհյա)․
# նրա անցյալ կյանքի մասին պատկերացում
# կարմայի և ռեինկարնացիայի գործունեության մեջ պատկերացում
# չորս ազնիվ ճշմարտությունների մեջ պատկերացում։

Չորս ազնիվ ճշմարտությունների մեջ պատկերացումը այստեղ կոչվում է արթնացում: Վանականը (*բհիկխու*) «... հասել է չհասած գերագույն անվտանգությանը կապանքներից»: Արթնացումն նաև նկարագրվում է որպես համանուն Նիրվանայի՝ կիրքերի ոչնչացման, որով ցավը վերջանում է և այլևս վերածնունդներ չեն տեղի ունենում: Ծագում է պատկերացումը, որ այս ազատագրումն անխուսափելի է. «Գիտելիք ծագեց ինձանում և պատկերացում՝ իմ ազատությունն անխուսափելի է, սա իմ վերջին ծնունդն է, այժմ վերածնունդ չկա»:

#### Քննադատական գնահատում
Շմիտհաուզենը նշում է, որ չորս ազնիվ ճշմարտությունների նշումը որպես «ազատագրող պատկերացում» կազմող, որը հասանելի է Ռուպա ջհանաները տիրապետելուց հետո, ավելի ուշ ավելացում է այնպիսի տեքստերին, ինչպիսին է Մաջջհիմա Նիկայա 36-ը: Բրոնկհորստը նկատում է, որ՝Այն կասկածի տակ է դնում այս հաշվետվությունների հուսալիությունը և դհյանայի և պատկերացման միջև կապը, որը վաղ բուդդիզմի ուսումնասիրության հիմնական խնդիրն է: Սկզբնապես պրաջնյա տերմինը կարող էր օգտագործվել, որը եկավ փոխարինվել չորս ճշմարտություններով այն տեքստերում, որտեղ «ազատագրող պատկերացումը» նախորդվում էր չորս ջհանաներով: Բրոնկհորստն էլ է նկատում, որ այն բանի հայեցակարգը, թե ինչ էր հենց այս «ազատագրող պատկերացումը», զարգացավ ժամանակի ընթացքում: Մինչդեռ սկզբնապես այն կարող էր չսահմանված լինել, ավելի ուշ չորս ճշմարտություններն ծառայեցին որպես այդպիսին՝ փոխարինվելու պրատիտյասամուտպադայով, և դեռ ավելի ուշ՝ Հինայանա դպրոցներում՝ էական ինքնի կամ անձի գոյության բացակայության վարդապետությամբ: Իսկ Շմիտհաուզենը նկատում է, որ այս «ազատագրող պատկերացման» դեռ այլ նկարագրություններ գոյություն ունեն բուդդայական կանոնում՝

Այս փոխարինման օրինակը և դրա հետևանքները Մաջջհիմա Նիկայա 36:42–43-ն է, որը տալիս է Բուդդայի արթնացման հաշվետվություն:

## Բոդհիի և Բուդդայականության հասկացումը
Բոդհի տերմինը բուդդիստական մտածելակերպի զարգացման ընթացքում տարբեր դպրոցներում ձեռք է բերել բազմազան իմաստներ և ասոցիացիաներ։

### Վաղ բուդդիզմ
Վաղ բուդդիզմում բոդհին համապատասխանում էր նիրավանա հասկացությանը, օգտագործելով մի քանի տարբեր մետաֆորներ, որպեսզի նկարագրի ըմբռնումը, որը ենթադրում էր լոբհայի (կոպտություն), դոսայի (ատելություն) և մոհայի (խաբեություն) վերացումը։

### Թերավադա
Թերավադա բուդդիզմում բոդհին և նիրավանան նույն նշանակությունն ունեն՝ ազատվելով կոպտությունից, ատելությունից և խաբեությունից։ Բոդհին, հատկապես, վերաբերում է լուսավորման չորս փուլերի իրականացմանը և Ահարանտ դառնալուն։ Այն հավասար է բարձրագույն ըմբռնմանը՝ չորս ազնվագույն ճշմարտությունների ըմբռնմանը, ինչը հանգեցնում է փրկությանը։ Լրիվ արթնացումը հավասար է Նիրավանա հասնելուն։ Նիրավանա հասնելը Թերավադայի և այլ շրավակա ավանդույթների վերջնական նպատակն է։ Դա ենթադրում է տասը կապանքների թողնում և դուկխայի կամ տառապանքի դադարեցում։ Լրիվ արթնությունը հասնում է չորս փուլում։ Նյանատիլոկայի համաձայն,

1980-ականներից սկսած՝ արևմտյան Թերավադայի ուսուցիչները սկսել են հարցադրումներ անել ըմբռնման առաջնայինության վերաբերյալ։ Թանիսարո Բիկխուն վստահ է, որ ջանա և վիպասանա (ըմբռնում) միասնական պրակտիկա են։ Պոլակն ու Արբելը, հետևելով նման ուսումնասիրողներին, պնդում են, որ ճիշտ ջանքերը (զգայական հսկողություն, անբարեխիղճ վիճակների առաջացումը կանխելու համար, և լավ վիճակների ստեղծում), հիշողությունը և դհիանան միասնական պրակտիկա են, որտեղ դհիանան իրականացնում է ըմբռնումը՝ հանգեցնելով արթնացած գիտակցությանը, որը «ոչ արձագանքող և պարզ» է։

### Մահայանա
Մահայանա մտածելակերպում բոդհին սամսարայի և նիրավանայի անբաժանելիության և առարկայի ու սուբյեկտի միության ըմբռնումն է։ Պրաջնայի նման՝ բոդհին իրականացնում է բուդդա-նատուրայի ըմբռնումը, որը ընդգրկում է շունյատան և նմանությունը։ Ժամանակի ընթացքում բուդդայի արթնացումը սկսեց հասկանալ որպես անմիջական լիարժեք արթնացում և ազատություն, այլ ոչ թե ուղի, թե ինչպես հասնել լուսավորության։ Սակայն որոշ սենցունիստական ավանդույթներում այդ կատարելությունը դարձավ հարաբերական՝ ըստ մի ժամանակակից սենցունիստ վարպետի՝ «Շակյամունի բուդդան և Բոդհիդարման դեռ պրակտիկա են անում»։

Մահայանայում երեք տեսակի արթնացած Wesenներ կան.
# ահարատ – ազատություն ինքնակամ
# բոդհիսատվա – ազատություն կենդանի Wesenների համար
# լրիվ Բուդդայականություն։

Մահայանա բուդդիզմում բոդհիսատվան համարվում է իդեալ։ Վերջնական նպատակը ոչ միայն սեփական ազատությունն է բուդդայականության մեջ, այլ նաև բոլոր Wesenների ազատությունը։ Մահայանա բուդդիզմի կոսմոլոգիան ընդգրկում է տարբեր բուդդաներ և բոդհիսատվաներ, որոնք օգնում են մարդկանց ազատություն ձեռք բերել։

Նիխիրեն բուդդիզմը՝ Մահայանա բուդդիզմի ճյուղը, բուդդայականությունը դիտարկում է որպես կատարելության վիճակ, որտեղ մարդը արթնանում է անպայման ճշմարտությանը, որը հանդիսանում է բոլոր բաների իրականությունը։ Այս գերագույն վիճակը նշանավորված է անսահման գիտությամբ և անհատական համազգացությամբ։ Լոտուսի Սուտրան բացահայտում է, որ բուդդայականությունը բոլոր Wesenների կյանքում հնարավորություն է։

#### Բուդդա-Նատուրա
Տաթագատագարբա և Բուդդա-Նատուրա դոկտրիններում բոդհին համարվում է գիտակցության համընդհանուր, բնական և մաքուր վիճակը։

Այս դոկտրինների համաձայն՝ բոդհին հավերժ գոյություն ունի մարդու մեջ, բայց պահանջում է հոգու մաքրման վերացում։ Այս տեսքը բացահայտվում է Շուրանգամա Սուտրայում և Ուտարատանտրայում։

Շինգոն բուդդիզմում ևս բոդհին դիտվում է որպես մտքի բնական վիճակ։ Բոդհին մտքի բնական և մաքուր վիճակ է, որտեղ չկա տարբերություն ընկալող սուբյեկտի և ընկալվող առարկաների միջև։ Սա նաև Բոդհիի ըմբռնումն է Յոգաչարան բուդդիզմում։

Այս ոչ-դյուալ տեսքը հասնելու համար անհրաժեշտ է ճանաչել սեփական միտքը՝

### Վաջրայանա
Մահայանա բուդդիզմի զարգացման ընթացքում բոդհիի շուրջ մտածողության տարբեր ուղղություններ անընդհատ հստակեցվում էին։ Փորձեր էին ձեռնարկվում համադրելու տարբեր տերմինները։

Վաջրայանա բուդդիզմի մեկնաբանիչ Բուդդագուհիան տարբեր տերմինները դիտարկում է որպես սինոնիմներ՝

## Բոդհիի օր
Շակյամունիի լուսավորությունը տոնվում է Բոդհի օրվա ընթացքում: Շրի Լանկայում և Ճապոնիայում այս տոնը նշվում է տարբեր օրերի: Թերավադա ավանդույթի համաձայն Շրի Լանկայում Շակյամունին Բուդդայականություն հասավ մայիս ամսվա լիալուսնի ընթացքում: Դա տոնվում է Վեսաքա Փույայում՝ մայիս ամսվա լիալուսնին, որը հայտնի է որպես Սամբուդդատվա Ջայանթի (կամ Սամբուդհա Ջայանթի):

## Տես նաև
* Բուդդայական փիլիսոփայություն

## Ծանորագրություններ
### Նշումներ

### Մեջբերումներ

### Մեջբերված աշխատանքներ

* 

* 
* 
* 

* 

* 
* 

* 
* 
* 

* 
* 

* 

* 
* 

* 

* 
* 
* 
* 

* 
* 

* 

* 
* 
* 
* 

* 

* 

### Վեբ ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* .

* .

* .

* .

* .

* .

Կատեգորիա:Բուդդայականության հասկացություններ
Կատեգորիա:Բուդդայականություն
Կատեգորիա:Հոգևորություն