Տեսմոֆորիա

**Տեսմոֆորիա**, հին հունական կրոնական փառատոն, որն անցկացվել է Դեմետրա աստվածուհու և նրա դստեր՝ Պերսեֆոնեի պատվին։  Փառատոնն անցկացվում էր ամեն տարի, հիմնականում ուշ աշնանը բերքահավաքի ժամանակ։ Որոշ տեղերում Տեսմոֆորիա փառատոնը կապված էր բերքի հետ  խորհրդանշում էր մարդու և գյուղատնտեսության բերրիությունը։ Տեսմոֆորիա փառատոնը հունական աշխարհում ամենալայն նշվածներից մեկն էր։  Տեսմոֆորիա փառատոնին կարող էին մասնակցել միայն մեծահասակ կանայք, իսկ փառատոնի ընթացքում անցկացվող ծեսերը գաղտնի էին պահվում։ Փառատոնին նվիրված ամենատարածված աղբյուրներից կարելի է նշել Լուկիանոսի գիրքը, որում հեղինակը բացատրում է փառատոն խորհուրդը և Արիստոֆանեսի «Ֆեսմոֆորիազուս » պիեսը, որտեղ մեկնաբանվում փառատոնը։

## Փառատոն

Տեսմոֆորիան հին հունական ամենատարածված տոներից մեկն էր։ Այն փաստը, որ Տեսմոֆորիա փառատոնը նշվել է ամբողջ հունական աշխարհում, հուշում է, որ այն հայտնվել է նույնիսկ նախքան հույների Իոնիայում բնակություն հաստատելը,  մթա տասնմեկերորդ դարում։   Տեսմոֆորիա փառատոնի մասին լավագույն ապացույցները համարվում էր Աթենքում փառատոնի տարածվածությունը, բայց տեղեկություններ կան նաև հունական աշխարհի այլ վայրերից, ներառյալ Արկադիան,  Սիցիլիա և Էրեթրեան։

Տեսմոֆորիա փառատոնը նվիրված էր Դեմետրին եւ նրա դստերը՝ Պերսեֆոնեին,  և նշվում էր պտղաբերությունը խթանելու համար՝  ինչպես մարդկանց, այնպես էլ գյուղատնտեսական նշանակության համար։ Տեսմոֆորիա փառատոնը տոնում էին միայն կանայք, իսկ տղամարդկանց արգելված էր տեսնել կամ լսել այդ ծեսերի մասին։ Հայտնի չէ՝  բոլոր  կանայք կատարել են Տեսմոֆորիա, թե դա վերաբերում էր միայն ազնվական ընտանիքների կանանց,  ինչ էլ որ լիներ, ոչ քաղաքացիներն ու չամուսնացած կանայք, ըստ երևույթին, չէին նշում այս տոնը։  Փաստորեն Տեսմոֆորիա փառատոնին մասնակցում էին ամուսնացած կանայք և այն կարող էր վկայել որպես ամուսնության մի այլ տեսակի ապացույց։

Աթենքում Տեսմոֆորիա փառատոնը տեղի է ունեցել երեք օր, Պիանեպսիոնի տասնմեկերորդից օրվանից մինչև տասներեքերորդ օրը։ Փառատոնը համապատասխանում է Գրիգորյան օրացույցի հոկտեմբերի վերջին և հունական տարվա այն ժամանակն էր, երբ սերմեր էին ցանում։ Տեսմոֆորիա փառատոնը հնարավոր է, տեղի է ունեցել այս ամիս նաև այլ քաղաքներում,  չնայած որոշ վայրերում, օրինակ՝ Դելոսում և Թեբեում, տոնը, ըստ երևույթին, անցկացվում էր ամռանը և  բերքահավաքի հետ էր  կապված։   Այլ վայրերում փառատոնն ավելի երկար է տևել, օրինակ՝ Սիրակուզայում, Սիցիլիայում, Տեսմոֆորիան տևել է տասը օր։

Տեսմոֆորիա փառատոնի ծեսերի մասին հիմնական աղբյուրը Լուկիանոսի «Կուրտիզանուհիների երկխոսություններ» տրակտատն է։  Երկրորդ կարևոր աղբյուրը Արիստոֆանեսի «Տեսմոֆորիազուս» պիեսն է։  Այնուամենայնիվ, Արիստոֆանեսի կողմից տոնի նկարագրության մեջ Տեսմոֆորիա փառատոնի տարրերը հուսալիորեն զուգորդվում են հունական այլ կրոնական ծիսական տարրերի հետ, հատկապես Դիոնիսոսի պաշտամունքի հետ։

## Ծեսեր

Ըստ հույն գիտնական՝ Լուկիանոսի, Տեսմոֆորիա փառատոնի ժամանակ խոզեր էին զոհաբերում, իսկ զոհաբերությունների մնացորդները դնում էին մեգարա կոչվող փոսերի մեջ։ Դելոսի գրությունը ցույց է տալիս, որ Տեսմոֆորիայի ծիսական ծախսերի մեծ մասը ծախսվել է  մսագործի ծառայությունների համար, որը զոհաբերություններ է կատարել փառատոնի ժամանակ։  Այնուամենայնիվ, գրական աղբյուրները վկայում են այն մասին, որ այլ վայրերում զոհաբերությունները կատարվել էին կատարվել հենց կանանց կողմից։  Որոշ ժամանակ անց այդ զոհաբերությունների փտած մնացորդները դուրս բերվեցին փոսերից օգնող կանանց կողմից, ովքեր պետք է երեք օր անցկացնեին ծիսական մաքրության վիճակում՝  նախքան Մեգարա իջնելը։ Դրանք դրվում էին Պերսեփոնեի և Դեմետրի զոհասեղաններին՝ օձերի և մողեսների տեսքով թխված կարկանդակների հետ միասին։  Այնուհետև զոհաբերությունների փտած  մնացորդները ցրվում էին դաշտերում,  սերմերը ցանելիս՝ հավատալով, որ ավելի լավ բերք կստնան։ Ըստ Ուոլթեր Բուրկերտի, այս պրակտիկան հունական կրոնում ագրարային մոգության ամենավառ օրինակն էր։

Հայտնի չէ, թե որքան ժամանակ են Մեգարայում մնացել զոհաբերությունների խոզերի մնացորդները։  Այն փաստը, որ երբ զոհաբերությունների խոզերի մնացորդները հանվել են, նրանք հասցրել են քայքայվել, վկայում է այն մասին, որ դրանք երկար ժամանակ եղել են փոսերի մեջ։ Հնարավոր է, որ զոհաբերությունների  մնացորդները այնտեղ են նետվել մեկ փառատոնի ժամանակ և դուրս բերվել հաջորդ տարվա փառատոնի ժամանակ։ Այնուամենայնիվ, եթե զոհաբերությունների  մնացորդները դեն են նետվել Տեսմոֆորիայի ժամանակ և ժամանակին դուրս են բերվել  սերմեր ցանելու համար, ապա հնարավոր է, որ դրանք դրված են եղել ընդամենը մի քանի շաբաթ առաջ,և նորից դուրս են բերվել։

### Անոդոս
Աթենքում Տեսմոֆորիա փառատոնի առաջին օրը հայտնի էր որպես անոդոս։ Սովորաբար ենթադրվում է, որ դա պայմանավորված է նրանով, որ այս օրը տոնը նշող կանայք բարձրանում էին դեպի Տեսմոֆորիոն կոչվող սրբավայրը։ Անոդոս օրը նախապատրաստական աշխատանքներ են իրականացվել փառատոնի մնացած մասի համար, տոնակատարություններին հետևելու համար ընտրվել են երկու կին։  Այս օրը կանայք նույնպես վրաններն էին տեղադրում։ Կանայք պատրաստվում էին փառատոնի մնացած մասն անցկացնել  ոչ թե իրենց  տանը, այլ մնալ վրանում։

Մեթյու Դիլոնը պնդում է, որ Անոդոս անվանումը, ամենայն հավանականությամբ, կապված է Պերսեֆոնեի անդրաշխարհից բարձրանալու հետ, որը նշվել է փառատոնում։ Դիլոնը ենթադրում է, որ այս վերելքի պատվին զոհաբերությունը տեղի է ունեցել փառատոնի առաջին օրը։

### Պահք
Տեսմոֆորիա փառատոնի երկրորդ օրը կոչվում էր Նեստեա՝  պահքի օր, և խորհրդանշում էր մահացած դստեր համար Դեմետրի սուգը։ Այս օրը փառատոնի կանայք նստած էին գետնին՝ աֆրոդիզիակ համարվող բույսերից պատրաստված շղթաների վրա։   Անժելիկա Զենետուն նշել է, որ ծիսական անպարկեշտությունը փառատոնի երկրորդ օրվա առանձնահատկությունն է,  այնուամենայնիվ, Դիլոնը հուշել  է, որ ծիսական անպարկեշտությունը կարող էր տեղի ունենալ ցանկացած այլ օր, ոչ թե փառատոնի երկրորդ օրը,իսկ. Ռադեկ Խլուպը պնդում է, որ ծիսական անպարկեշտությունը տեղի է ունեցել փառատոնի երրորդ օրը։

### Գեղագիտություն
Տեսմոֆորիայի երրորդ օրը  «կալիգենիան» էր, կամ «գեղեցիկ ծնունդը»։  Այս օրը կանայք դիմում էին գեղագիտության աստվածուհուն և  աղոթելում իրենց սեփական պտղաբերության համար։ Պլուտարքոսը նշում է, որ էրիթրեայում Տեսմոֆորիա փառատոնի ժամանակ կանայք չեն դիմել գեղագիտության աստվածուհուն։

## Ծանոթագրություններ

## Հղումներ
* 
* 
* 
* 
* Herodotus, *Histories*, Book 2.
* 
*Pritchard, David M. “The Position of Attic Women in Democratic Athens.” *Greece and Rome*, vol. 61, no. 2, 2014, pp.&nbsp;174–193., .

## Հետագա ընթերցման համար
* 
* 
* Håland, Evy Johanne (2017). *Greek Festivals, Modern and Ancient: A Comparison of Female and Male Values*, 2 vols. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing (or. Norwegian 2007, translated by the author).

Կատեգորիա:Կրոնը Հին Հունաստանում
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն