Սոփերք Հայկականք

**Սոփերք հայկականք**, նոր շրջանի հայկական գիտական մատենաշար, որտեղ ընդգրկված են մատենագրական ոչ մեծ ծավալի և մինչ այդ անտիպ մնացած մի շարք ստեղծագործությունների բնագրեր: Գրաբարում «փոքր» մատյանի իմաստ ունեցող «սոփերք» բառի հետևողությամբ Ղևոնդ Ալիշանը «Սոփերք հայկականք» է անվանել 1853-1861 թվականներին (հ. 1–22) փոքրիկ գրքույկներով հրատարակած շարքը:

«Սոփերք հայկականք» մատենաշարիի հատորները հաջորդել են «Մատենագրութիւն նախնեաց» շարքով հայ դասական պատմագրության և ընդհանրապես մատենագրության մի նշանակալից մասի մխիթարյան հրատարակություններին: Ի տարբերություն վերջինիս, «Սոփերք հայկականք» մատենաշարում զետեղված բնագրերն ունեն անհամեմատ պարզ շարադրանք և փոքր ծավալ՝ միտված լինելով հայ մատենագրության այս երկերի և դրանց միջոցով հայոց պատմության, ազգային-հոգևոր նվիրական տարբեր դրվագների տարածմանը:

## Նկարագրություն
Թե՛ «Սոփերք հայկականք» մատենաշարի պարագայում և թե՛ ընդհանրապես, Ղևոնդ Ալիշանին բնորոշ է դասական մատենագրության որևէ գործի հրատարակությունը չսահմանափակել միայն տվյալ երկի բնագրագիտական քննությամբ, այլ այն բնորոշել ու արժեքավորել առաջաբանների էջերում, ծանոթագրությունների սեղմ տողերում: Որևէ բնագիր գիտական առումով գնահատելուց բացի, Ղևոնդ Ալիշանն այն դիտել է իր ապրած ժամանակի հայացքով և ներառել գրական-հասարակական գործընթացում «ի պետս ազգայնոց»: Հայ հին մատենագրության նման ստեղծագործությունները Ղևոնդ Ալիշանի համար եղել են ոչ միայն հետազոտության ենթակա գրական կարևոր հուշարձաններ, այլև՝ ազգային կյանքի կենդանի հիշատակարան:

«Սոփերք հայկականք» մատենաշարում զետեղված բնագրերը ոչ թե մեխանիկորեն իրար կցված ստեղծագործությունների շարք են, այլ թեմատիկ ներքին տրամաբանությամբ միմյանց հաջորդող երկերի ամբողջություն: Այն սկսվում է «Բան խրատուց նախնի իմաստասիրաց» բարոյախրատական գործով, որը, ըստ Ղևոնդ Ալիշանի, թարգմանվել է 5-րդ դարում՝ Թարգմանչաց շարժման ընդհանուր շրջագծում: Այն ժամանակագրորեն կանխում է շարքի մյուս ստեղծագործությունները, «Ճանաչել զիմաստութիւն և զխրատ...» խոսքերի ոգուն և էությանը համահունչ՝ դառնալով համանման յուրօրինակ մի սկիզբ և բնաբան մնացյալ հատորների համար: Սրբախոսական գրականության տարբեր ժանրեր՝ վարք, վկայաբանություն, ողբ, տեսիլ, ներբողյան ներկայացնող այս գործերը թեմատիկ առումով էլ բաժանվում են մի քանի խմբի՝ ունենալով, սակայն, նույն նպատակաուղղվածությունը և դառնալով 1850-ական թվարանների հայ ազգային-հասասարակական կյանքն ալեկոծող մի շարք հրատապ հարցերի նրբին արձագանքը:

## Թեմատիկ խմբեր
Առաջին թեմատիկ նման խումբը Թադեոս ու Բարդուղիմեոս առաքյալներին և ընդհանրապես առաքելական շրջանում հայոց քարոզությանը վերաբերող վկայաբանություններն են (Թադեոս առաքյալի և Սանդուխտ կույսի վկայաբանությունն ու նշխարների գյուտը՝ հ. 8, Բարդուղիմեոս առաքյալի, Ոսկյանց և Սուքիասյանց ու Ատոմյանց վկայաբանությունները՝ հ. 19):
[մինի|[Ղևոնդ Ալիշան]]
Երկրորդը Գրիգոր Ա Լուսավորչին ու նրա տոհմին նվիրված վարքերն ու ներբողյաններն են (Գրիգոր Ա Լուսավորչին նվիրված Հովհան Ոսկեբերանի ներբողը՝ հ. 4, Հովհաննես Սարկավագի, Վարդան Բարձրբերդցու և Հովհաննես Երզնկացու՝ հ. 5, Լուսավորչի տոհմի՝ հ. 10, Ներսես Ա Մեծի՝ հ. 6, 7): Այն ժամանակ, երբ փորձեր են արվել Հայ եկեղեցին ներկայացնել որպես մի հերձված, Ղևոնդ Ալիշանը հրատարակել է այս գործերը՝ ցույց տալու համար Հայ եկեղեցու առաքելականությունը, ուղղափառությունը և Գրիգոր Ա Լուսավորչի տոհմի նման երանաշնորհ հայրապետներ ունենալը:

Երբ հայ ժողովուրդը ջլատվում և իր մտավոր-կենսական ուժերն էր սպառում դավանական ներքին վիճաբանություններով, Ղևոնդ Ալիշանը հրատարակել է Ներսես Շնորհալու և Ներսես Լամբրոնացու անվան հետ կապված բնագրերը (հ. 14, 15), քանի որ այս «Ներսիսյանց» Մխիթարյանները ընդունել և ներկայացրել են որպես միության և եղբայրության ջատագովներ:

Հաջորդ խումբը կապվում է Մեսրոպ Մաշտոցի (հ. 11) և Սահակ Ա Պարթևի (հ. 2), Մծբնա Հակոբ հայրապետի (հ. 22), Եղիշեի (հ. 18), Սարկավագ Իմաստասերի (հ. 14) և ընդհանրապես հայ ոսկեդարի, ապա նաև դպրության ու հոգևոր մշակույթի մեծերի և քրիստոնեական բարոյախոսության վրա խարսխված նրանց պատվիրանների ու խրատների հետ (հ. 3, 21):

Վերջին ծավալուն խումբը վկայաբանություններն են այն սրբերի, ովքեր, լինելով քրիստոնյա նահատակներ, նաև հայրենիքի համար իրենց կյանքը զոհաբերած հերոսներ էին: Օսմանյան կայսրությունում հայության դեմ ուժեղացող հալածանքների պայմաններում «Սոփերք հայկականք» աշխատությունում զետեղված գործերի ընդհանուր քրիստոնեական և հայ նահատակների ու սրբերի՝ Քառասուն մանկանց (հ. 12), սուրբ Սարգսի (հ. 16), Արևելյան վկաների (հ. 20), Շուշանիկ Վարդենու (հ. 9) և Վահան Գողթնացու (հ. 13) օրինակով Ղևոնդ Ալիշանը հորդորում է հավատարիմ մնալ հայրենատուր ավանդներին և նահատակների արյամբ ոռոգված հողին:

Վենետիկի Մխիթարյանների կողմից «Սոփերք հայկականք» շարունակելու մի փորձ էր 1933 և 1934 թվականներին այս շարքով Մխիթար Գոշի «Խրատք ոգեշահք» և Եփրեմ Ասորու «Կցուրդք» գործերի բնագրերի հրատարակությունը, որոնցով էլ եզրափակվել է մատենաշարը:

Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայ գրականություն
Կատեգորիա:Մխիթարյան միաբանություն