Պարսկական գեղագրություն

**Պարսկական գեղագրություն** (), վայելչագրություն, որը կիրառվում է պարսկերենի այբուբենում, Իրանի պատմության մեջ արվեստի առավել հարգված տեսակներից մեկը։

## Պատմություն
VII դարում Պարսկաստան արաբական արշավանքներից հետո իսլամական մշակույթի  և նվաճողների լեզվի՝ արաբերենի ազդեցությամբ պարսիկները արաբերեն տառերին ավելացնում են չորս տառ (հնչյունների նշանակման համար), որոնք բացակայում էին արաբական այբուբենում՝ փե (پ), չե (چ), ժե (ژ) և գաֆ (گ)՝ հարմարեցնելով այն պարսկերենին և իրենց այբուբենի տառերի քանակը հասցնելով 32-ի։

Պարսիկների՝ արաբական վայելչագրության հետ ծանոթացումը սկսվել է նրա 3 գլխավոր ձեռագրերից՝ քուֆի, նասխ և սուլյուս։ Դրանցից ամենավաղը համարվում է քուֆին, որին բնորոշ էր հակումը ուղիղ գծերին և հստակ երկրաչափական ձևերին․ այն գերիշխող էր մինչև VII դարը։ Ներկայումս այն կանոնակարգվում է որպես գիր, որով գրում են Ղուրանի անվանումը։ Նասխ գիրը («ընդօրինակում») խիստ հորիզոնական գիր է, կիրառվել է, ինչպես անվանումից է հետևում, հիմնականում Ղուրանի և Հադիսի տեքստերի ընդօրինակման համար։ Սուլյուս («մեկ երրորդ») գրին բնորոշ է կորոգիծ և ուղղագիծ էլեմենտների առկայությունը, որոնք հանդես են գալիս 1/3 հարաբերությամբ։ Պարսկաստանում առանձնահատուկ տարածում են ստացել «նասխա» և «սուլյուս» դպրոցները, քանի որ դրանք լայնորեն կիրառվում էին ճարտարապետության մեջ մզկիթների և մուսուլմանների համար այլ սրբազան շինություններ զարդարման համար։

Մեծ քանակությամբ պաշտոնական փաստաթղթերը արագ և պատշաճ ձևովով կազմելու անհրաժեշտությունը հանգեցնում է Պարսկաստանում նոր գրի՝ թալիքի («արագագիր» կամ «կատարման մեջ արագ») մշակմանը։ «Թալիքին» բնորոշ էր մեծ քանակությամբ կլորոցված, բնական գծերի առկայությունը՝ ի տարբերություն քուֆիի կտրուկ և երկրաչափական ձևերի։

Թիմուրիդների կառավարման տարիներին պարսկական վայելչագրության զարգացմանը նպաստում էր Լենկթեմուրի թոռը՝ Բայսոնկուրը։ Լինելով արվեսների հովանավոր և փորձառու գեղագիր, որը տիրապետում է արաբական վայելչագրության 6 ձևերին (Գոհարշադ մզկիթում՝ Մեշխեդեում պահպանվել է նրա կողմից արված գեղագրությունը), Թավրիզի նվաճումից հետո 1420 թվականին դուրս է բերել այնտեղից մի քանի գեղագրության վարպետների, մասնավորապես ճանաչված գեղագիր Միլ Ալի Թաբրիզին, որը գլխավորում էր Բայսոնկուրի գրադարանը։ Թաբրիզին առաջարկել է արագագիր գրության նոր տարբերակ՝ «նասթալիքը» (, *nastaʿlīq* ՝ «նասխ» և «թալիք» բառերից)։

Նասթալիքի ուրվագծմանը բնորոշ էր կարճ ուղղահայաց, առանց նշահատման և երկար հորիզոնական գիծը։ Գեղագիտական գրությունները արվում էին «քալյամով», որն իրենից ներկայացնում էր եղեգի մի կտոր՝ 5-10 մմ տրամագծով և թեք, սրացված ծայրով, որը թաթախվում էր թանաքի մեջ։ Քալյամի ծայրը, որպես կանոն, մեջտեղից հատված էր՝ թանաքի ներծծումը հեշտացնելու համար։

thumb|left|250px|Նասթալիք գրի նմուշ
«Նասթալիք» գիրը արագ ձեռք է բերում ճանաչում պարսկական հասարակությունում և ստանում է ոչ պաշտոնական «իսլամական գրերի հարսնացու» անվանումը։ Այն գործածում էին գրքեր և բանաստեղծական հավաքածուներ, սիրային նամակներ, վարչական փաստաթղթեր գրելիս։ Մինչ այժմ Իրանում Հաֆեզի, Սաադիի, Ռումիի և այլ պոետների ստեղծագործությունները հրատարակում են հենց «նասթալիքի» գործածությամբ։ Բացի Պարսկաստանից, նասթալիքը տարածում է գտել նաև Միջին Ասիայում, Պակիստանում և Հնդկաստանում։

Շահ Աբասի կառավարման տարիներին ( XVII դարի սկզբին) նաստալիքը գեղագիր Միր Էմադ Հասանի կողմից ենթարկվում է լուրջ փոփոխությունների։ Հասանի կողմից մշակված «նաստալիքը» մինչ այժմ գործածվում է Իրանում։

Պետությունում փաստաթղթաշրջանառության աճը հանգեցնում է գրերի նոր տարբերակների որոնման, որոնք թույլ կտային բարձրացնել փաստաթղթերի գրառման արագությունը։ XVII  դարի վերջում Հերաթի (որը այդ ժամանակ մտնում էր Սեֆյան Պարսկաստանի կազմի մեջ) կառավարիչը՝ Գոլի խան Շամլու Մորտեզան հորինում է նոր գիր՝ շեքասթե նասթալիքը (перс. شکسته‌ نستعلیق Šekaste *nasta’liq* или *Šekasta nasta’liq* — «կոտրված նասթալիք»)՝ արաբական նամակներում օգտագործվող գեղագրության ավանդական տեսակներից մեկը։ Այն սովորական նասթալիքից տարբերվում էր նրանով, որ ուներ ավելի «ճյուղավորված» ավելի ու ավելի երկար տառերի գծեր։

thumb|left|250px|Նմուշ շեքասթե նասթալիք գրից
Պարսկաստանում գրատպության ներթափանցմանը զուգընթաց գեղագրությունը դառնում է ավելի պարզ՝ կորցնելով իր գեղագիտական գրավչության մի մասը։ XIX դարում Միրզա Մահմադ Ռեզա Կալհորը  Նասր ալ-Դինի ճամփորդական գրառումներով հատորների կազմողը, «նասթալիքի» մեջ մտցնում է հերթական փոփոխությունը։ Բացի այդ, մշակվում է նաև «սայխ-մախշ» տեխնիկան․ բառերը և տառերը կրկնվում էին մի քանի անգամ, այնպես որ գեղագիտական նկարի ֆոնը դառնում էր սև։

## Գեղագրությունը ժամանակակից Իրանում
1950-ական թվականներին Իրանում ստեղծվում է Իրանական գեղագիրների միությունը, որի կազմակերպիչների թվում էին հայտնի գեղագիրներ Հուսեյն Միրհանին, Ալի Ակբար Կավեխը, Իբրահիմ Բուզարին, Հասան Միրհանին և Մեհդի Բայան։

Գեղագրության զարգացմանը նոր խթան է տալիս 1960-1970-ական թվականներին գովազդի զարգացումը Իրանում։ Այդ ժամանակ զուգահեռ զարգանում էին «նասթալիքի» երկու դպրոցներ՝ ավանդական և նոր, հայտնվել էր նաև այսօր պարսկական գեղագրությունում հայտնի ավելի նոր գիր՝ «մոալան»։

Իրանում մեծ ճանաչում ունեն գեղագրության այնպիսի վարպետներ, ինչպիսիք են Յատոլա Գաբոլին, Մահմադ Էխսան, Նասրոլա Ավջենֆերեյդուն Օմիդին և ուրիշներ։ Զանդեխ Ռոուդին, Ջալիլ Ռասուլին, Փարվիզ Թանավոլին գեղագրության տարրերը Ռումիի բանաստեղծությունների զուգակցմամբ օգտագործել են հագուստի ոճավորման մեջ։

Գեղագրությունը ներկայացված է երկրի մի շատ թանգարաններում, մասնավորապես Ղազվինի գեղագիտական թանգարանում, Իրանում պարբերաբար անցկացվում են գեղագրության ցուցահանդեսներ և մրցույթներ;

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* Իրանական գեղագրության միության պաշտոնական կայք 
* Brief history of Persian Calligraphy  
* About history of Persian Calligraphy and its different styles  
*Ḡolām-Ḥosayn Yūsofī, Calligraphy, *Encyclopaedia Iranica*, at http://www.iranicaonline.org/articles/calligraphy

Կատեգորիա:Իրանական մշակույթ
Կատեգորիա:Վայելչագրություն