Ֆրիզոյտի կործանում

**Ֆրիզոյտի կործանում,** 1945 թվական ապրիլի 14-ին՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջում, արևմտյան դաշնակիցների Գերմանիա ներխուժման ընթացքում, Գերմանիայի Նիդերլանդական Ստորին Սաքսոնիայում՝ Դյուսելդորֆի մոտակայքում գտնվող Ֆրիզոյտ քաղաքի ավերում։ Կանադական 4-րդ զրահակիր դիվիզիան հարձակվել է գերմանացիների վերահսկողության տակ գտնվող Ֆրիզոյտ քաղաքի վրա, և այդ դիվիզիայի կազմում գործող «Կանադայի Արգայլ և Սադերլենդի Հայլանդցիներ» գումարտակը գրավել է այն։

Մարտերի ընթացքում գումարտակի հրամանատարը սպանվել է գերմանացի զինվորի կողմից, սակայն սխալմամբ լուր է տարածվել, թե նրան սպանել է քաղաքացիական անձ։ Այս սխալ համոզմունքի հիման վրա դիվիզիայի հրամանատար, գեներալ-մայոր Քրիստոֆեր Վոուկսը հրամայել է վրեժխնդրության նպատակով այրել և ավերել քաղաքը։ Արդյունքում՝ քաղաքը զգալիորեն ոչնչացվել է։ Մարտերի և դրանց հետևանքների ընթացքում Ֆրիզոյտում և դրա շրջակայքում զոհվել է քսան գերմանացի քաղաքացիական անձ։ Նման դեպքեր, թեև սովորաբար ավելի մեղմ ձևով, տեղի են ունեցել նաև Գերմանիայի այլ վայրերում՝ դաշնակիցների առաջխաղացման վերջին շաբաթներին։

Քաղաքի ավերակները օգտագործվել են ճանապարհների փոսերն ու հարվածային խառնարանները լցնելու համար, որպեսզի դիվիզիայի տանկերն ու ծանր տեխնիկան կարողանային անցնել։ Մի քանի օր առաջ դիվիզիան նույն կերպ ավերել էր նաև Սյոգելի կենտրոնը և կրկին օգտագործել ավերակները ճանապարհներն անցանելի դարձնելու նպատակով։ Դեպքին պաշտոնական ուշադրություն գրեթե չի դարձվել, և կանադական բանակի պաշտոնական պատմության գրքում այն հիմնականում շրջանցվել է։ Այն, սակայն, հիշատակվել է մասնակից ստորաբաժանումների գնդային պատմություններում և մի շարք ռազմական հիշատակագրություններում։ Քառասուն տարի անց իր ինքնակենսագրականում Վոուկսը գրել է, որ «Ֆրիզոյտի կործանման համար մեծ ափսոսանք չի զգում»։

## Համատեքստ
### Դաշնակիցների մարտավարություն
Մինչև 1944 թվականի սեպտեմբերը Արևմտյան դաշնակցային ուժերը հասել էին Գերմանիայի արևմտյան սահմանին, իսկ հոկտեմբերի վերջին գրավել էին Աախենը՝ առաջին խոշոր գերմանական քաղաքը, որը ընկել էր նրանց ձեռքը: Հաջորդ վեց ամիսների ընթացքում նրանք գրավել էին Արևմտյան Գերմանիայի մեծ մասը: Նոյեմբերին դաշնակցական էքսպեդիցիոն ուժերի գլխավոր շտաբը հրապարակայնորեն հայտարարել է, որ Արևմտյան դաշնակիցների ուժերը խիստ կհետևեն միջազգային իրավունքին՝ քաղաքացիական բնակչության հետ վարվելու հարցում: Այնուամենայնիվ, շտաբի «Պարտիզանների դեմ պայքար» ձեռնարկը նշել է, որ կային հանգամանքներ, երբ հրամանատարները կարող էին «խիստ միջոցներ» ձեռնարկել քաղաքացիական բնակչության դեմ՝ որպես պարտիզանական հարձակումների արագ պատասխան, թեև դա հակասում էր Հաագայի կոնվենցիաներին:

Վրեժխնդիր գործողությունների հաճախականությունն ու բնույթը տարբերվել է Արևմտյան դաշնակից ուժերի ազգային հավաքակազմերի միջև: Դաշնակցական էքսպեդիցիոն ուժերի գլխավոր շտաբի քաղաքականությանը հետևելով՝ ԱՄՆ զինված ուժերը մի քանի դեպքերում ոչնչացրել են գերմանական շենքեր, երբեմն ամբողջ գյուղեր, և այլ միջոցներ ձեռնարկել են գերմանական քաղաքացիական բնակչության դեմ: Ֆրանսիական ուժերը ձեռնարկել էին ամերիկյանների նման, բայց ավելի խիստ մոտեցում: Բրիտանական ուժերի հրամանատարները հավանություն չէին տվել քաղաքացիական բնակչության դեմ վրեժխնդրությանը, և բրիտանական ուժերը քիչ վրեժխնդիր գործողություններ են իրականացրել։

Առաջին կանադական բանակը ծառայել է հիմնականում բրիտանական 21-րդ բանակային խմբում և ավելի հաճախ վրեժխնդիր է եղել գերմանական քաղաքացիական բնակչությունից, քան բրիտանացիները: 4-րդ կանադական (զրահապատ) դիվիզիայի հրամանատար գեներալ-մայոր Քրիստոֆեր Վոուկսը համարել է, որ գույքի ոչնչացումը եղել է գերմանական քաղաքացիական բնակչության դիմադրությանը պատասխանելու ամենահարմար ձևը: Այս դիվիզիան գերմանական գույքի դեմ գործողություններ է իրականացրել ավելի հաճախ, քան ցանկացած այլ կանադական ստորաբաժանում:

Խորհրդային ուժերը վրեժխնդիր գործողություններ են իրականացրել ավելի հաճախ, քան իրենց Արևմտյան դաշնակիցները: Խորհրդային Միության ղեկավարությունը մտահոգված էր գերմանական դիմադրական շարժման (կոչվել է Վերվոլֆ) սպառնալիքով, և խորհրդային ուժերը սպանել, բռնաբարել և բանտարկել են տեղական քաղաքացիական բնակչության մեծ թվին և պարտիզանական հարձակումներից հետո ոչնչացրել գույքը։

### Դաշնակցային հարաբերություններ
Դաշնակցական շարքերում հիասթափություն է եղել գերմանացիների շարունակական դիմադրության պատճառով՝ բացահայտ անհույս գործում, զայրույթ այն կորուստների համար, որ նրանք հասցրել են, երբ պատերազմը լայնորեն և ճիշտ ընկալվել է որպես գրեթե ավարտված, և ընդհանուր զգացողություն, որ գերմանական զինվորների և քաղաքացիական բնակչության խիստ, նույնիսկ անգութ վերաբերմունքը արդարացված էր: Ապրիլի 15-ին բրիտանացիները հասել են Բերգեն-Բելզեն կենտրոնացման ճամբարին, որտեղ բանտարկյալները հասել էին մարդակերության: Պատմաբան Ռիկ Ատկինսոնը գրել է, որ «ապրիլյան բացահայտումները առաջացրել են երկարատև զայրույթ»:

Ամերիկյան սպաներից մեկը գրել է. «Բարձր հրամանատարության վերաբերմունքը, կարծես, այն էր, որ այս մարդիկ… պետք է զգային պատերազմի ամբողջ նշանակությունը և այն, ինչ նրանց զորքերը արել էին այլ մարդկանց»: ԱՄՆ գեներալ Ջորջ Պատոնը իր օրագրում գրել է. «Հարյուրավոր գյուղերում… տների մեծ մասը քարի դույլեր են… Ես եմ արել դրա մեծ մասը»: Երբ դիպուկահարներից մեկը կրակել է Պատոնի սպաներից մեկի վրա, նա հրամայել է այրել մի քանի գերմանական տներ: Երբ մարտի 30-ին ԱՄՆ 3-րդ զրահապատ դիվիզիայի հրամանատար Մորիս Ռոուզը սպանվել է մարտում՝ Գերմանիայի խորքում, 240 կիլոմետր (150 մղոն) հեռավորության վրա, նրա զայրացած զինվորների կողմից մի քանի գյուղեր են ավերվել, տեղում կրակոցներով սպանել են գերված վիրավոր գերմանացիների, և առնվազն 45 գերմանացի գնդակահարվել է զիջելուց հետո: Ամերիկյան հրանոթային սպաներից մեկը ապրիլին տուն նամակ է գրել. «մենք պետք է մոտ հազար կրակոց արձակենք գերմանական ամեն քաղաքի վրա: Նրանց լավություն արեք»: Առնվազն մեկ բրիտանական գումարտակ հրաժարվել է «Վաֆեն-ԷՍ»-ի գերիներ վերցնելուց՝ կրակոցներով սպանելով նրանց, որոնք զիջել են. գումարտակի սպաներից մեկը դա մեղադրել է ԷՍ-ի «կատաղությունում», իսկ բրիտանական գումարտակիներից մեկի հրամանատարը ամփոփել է իր ստորաբաժանման ռիսկից խուսափող վերաբերմունքը. «Պատերազմի այս փուլում ոչ ոք չէր ցանկանում մեդալներ վաստակել»: Բրիտանական օդաչուներից մեկը գրել է. «Կարծես հիմար ժամանակ էր մահանալու համար»: Բրիտանական դեսպաներից մեկը խոսել է շատերի անունից, երբ գրել է. «Ինչո՞ւ են այս հիմար ապերանքները զիջում»: Որոշ դիվիզիաներ իրենց վերջին զոհն են ունեցել մինչև ապրիլի կեսը: Պատմաբան Մաքս Հեյստինգսը գրել է. «Վերջին անգլո-ամերիկյան արշավը Գերմանիայով առաջարկում էր շատ հիմար փոքր մարտեր, որոնք վատնում էին մարդկանց կյանքները»:

### Սեգելի ճակատամարտ
[մինի|աջից|Գեներալ-մայոր [Քրիստոֆեր Վոուկսը (աջից) և բրիգադային գեներալ Ռոբերտ Մոնսելը Սեգելում, 1945 թվականի ապրիլի 10-ին:]]
1945 թվականի մարտի կեսին՝ «Պլանդեր» գործողության ժամանակ, Արևմտյան դաշնակիցները պատրաստվել էին անցնել Հռենոս գետը: Կանադական պաշտոնական պատմությունը նկարագրել է հանգամանքները որպես բարձր տրամադրություն ունեցող, քանի որ ճանաչվել է, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը Եվրոպայում մոտ է: Ապրիլի սկզբին՝ «Պլանդեր» գործողության հաջողությունից հետո, 4-րդ կանադական (զրահապատ) դիվիզիան, որպես 2-րդ կանադական կորպուսի մաս, տեղափոխվել է Արևելյան Նիդերլանդներից դուրս: Գերմանական գերիները ներառել են մի քանի 17-ամյա երիտասարդների, որոնք ունեցել են ութ շաբաթից պակաս ռազմական փորձ: Կանադացիներին աջակցել են B և C էսկադրոնները՝ Պադի Մեյնի գլխավորությամբ «Հովարդ» գործողությամբ, որոնք գործում էին որպես հետախուզություն:

Դիվիզիան առաջ է գնացել ևս 25 կմ (16 մղոն) դեպի Զյոգել, որը Բարձր լճի գնդի (մոտորային) 1-ին գումարտակի 4-րդ կանադական զրահապատ բրիգադի մասն էր, որը նաև ներառել է 21-րդ, 22-րդ, 28-րդ զրահապատ գնդերը, գրավել է ապրիլի 9-ին: Հաջորդ օրը այն վանել է մի քանի գերմանական հակահարձակում՝ նախքան քաղաքը հայտարարվեր մաքրված։ Որոշ գերմանական քաղաքացիական բնակիչներ միացել են մարտերին և հավատացել, որ սպանել են մի քանի կանադական զինվորների: Վոուկսը, հավատալով, որ քաղաքացիական բնակչությանը պետք է դաս տալ, հրամայել է ոչնչացնել քաղաքի կենտրոնը: Դա իրականացվել է մի քանի բեռնատարով դինամիտով: Վոուկսը գիտակցել է, որ այս գործողությունները խախտում են Հաագայի կոնվենցիաները, և զգույշացել է գրավոր հրահանգներ տալուց: Դիվիզիայի զինվորները սկսել են Վոուկսին անվանել «Զյոգելի բռի»: Կանադական բանակի պաշտոնական պատմությունը նշել է.

## Ֆրիզոյտի ճակատամարտ
Կանադական հարձակումը շարունակվել է Վեստֆալյան հարթավայրի միջով՝ հասնելով Ֆրիզոյտի ծայրամասերին՝ ճանապարհների ռազմավարական խաչմերուկին։ Քանի որ վաղ գարուն էր, հողը թրջվել էր, և ծանր տրանսպորտային միջոցները չէին կարողանում շարժվել հիմնական ճանապարհներով։ Սա Ֆրիզոյտը, որը գտնվում է Օլդենբուրգից 32 կիլոմետր (20 մղոն) արևմուտք՝ Սոեստ գետի վրա, դարձրել է պոտենցիալ խոչընդոտ: Եթե գերմանացիները պահեին այն, կանադացիների մեծ մասը չէր կարողանա շարունակել հարձակումը: Ապրիլի 11-12-ին բնակչության մեծ մասը՝ մոտ 4000 մարդ, տարհանվել է գյուղերից։ Եթե 1945 թվականի ապրիլի 11-ին շրջանային դատարանը դադարեցրել է աշխատանքը, ապա քաղաքացիական բնակչության մեծ մասի տարհանումը, հավանաբար, տեղի է ունեցել ապրիլի 11-ից 12-ը ընկած ժամանակահատվածում: Դա ակնհայտորեն եղել է գերմանացիների նախաձեռնությունը։ Քաղաքը պաշտպանել են գերմանական 7-րդ պարաշյուտադեսանտային դիվիզիայի «Ռաաբե» գումարտակի մի քանի հարյուր պարաշյուտիստներ և հակատանկային զենքեր։ Դեսանտայինները հետ են մղել Լեյք Սուպերիոր գնդի հարձակումը, որը մի քանի զոհ և վիրավոր է ունեցել։ Գերմանացիների կորուստներն անհայտ էին։

Վոքսը հրամայել է վերսկսել հարձակումը Արգայլի և Սաթերլենդի լեռնաշխարհի 1-ին գումարտակի (արքայադուստր Լուիզայի ջոկատ) վրա՝ փոխգնդապետ Ֆրեդերիկ Ուիգլի հրամանատարությամբ։  Արգայլները գիշերային շրջայց կատարել են եզրից և սկսել հարձակումը ապրիլի 14-ի լուսաբացին: Հարձակումը հանդիպել է միայն անկազմակերպ կայազորի ցրված դիմադրությանը, և արգիլները մինչև ժամը 10:30-ը տիրել են քաղաքին: Անկանոն մարտերի ընթացքում մոտ 50 գերմանացի զինվորներ ժամը 08։ 30-ի սահմաններում անակնկալի են բերել Վիգլի մարտավարական շտաբին։ Սկսվել է փոխհրաձգություն, որի հետևանքով զոհվել են Վիգլը և մի քանի այլ զինվորներ։ Լուրեր են պտտվել, որ Վիգլին գնդակահարել է տեղի բնակիչը։

### Ֆրիզոյտի կործանում
Վոուկսը կատաղել էր, երբ իմացել էր Վիգլի մահվան մասին։ Իր ինքնակենսագրականում նա գրել է. «Իմ առաջին կարգի մի սպա, որի նկատմամբ առանձնահատուկ հարգանք ու համակրանք էի տածում և մասնագիտական մեծ հետաքրքրություն ունեի նրա հրամանատարական տաղանդի պատճառով, սպանվել է։ Ոչ թե պարզապես սպանվել, ինչպես ինձ տեղեկացրել են, այլ մեջքից՝ դիպուկահարի կրակոցով»։ Վոուկսը գրել է. «Ես կանչեցի իմ գլխավոր շտաբի պետին… «Մաք», – գոռացի նրա վրա, – «Ես էդ կեղտոտ քաղաքը հողին եմ հավասարեցնելու։ Ասա բոլորին, որ մենք գետնին ենք հարթեցնելու այդ տեղը։ Նախ մարդկանց քշեք տներից դուրս»»։ Վոուկսի ԳՇ պետը՝ փոխգնդապետ Մակենզի Ռոբինսոնը, ենթարկվել է այդ հրամանին, սակայն համոզել նրան այդ կարգադրությունը գրավոր չձևակերպել և տեղացի քաղաքացիական բնակչությանը պաշտոնապես չտեղեկացնել այդ մասին։ Պատմաբան Հեյստինգսն ընդգծել է, որ Սյոգելում ավելի վաղ տեղի ունեցած միջադեպը ևս նպաստել էր Վոուկսի զայրույթին։

«Արգայլների» զինվորները ինքնաբուխ սկսել են այրել Ֆրիզոյտն՝ որպես վրեժ իրենց հրամանատարի մահվան համար։ Վոուկսի հրամանից հետո քաղաքը համակարգված կերպով հրդեհվել է՝ օգտագործելով կրակամետներ, որոնք տեղադրված էին «Վասպ» կրող մեքենաների վրա։ Երկրորդական փողոցներում զինվորները շենքերի մեջ նետել են բենզինի տարաներ և դրանք պայթեցնում ֆոսֆորային նռնակներով։ Հարձակումը շարունակվել է ութ ժամից ավելի, և Ֆրիզոյտն գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվել է։ Ալգոնքինների 1-ին գումարտակի հրամանատարը հետագայում գրել է. «Բարկացած հայլանդցիները մաքրել են քաղաքի մնացած մասը այնպես, ինչպես դարեր շարունակ ոչ մի քաղաք չի մաքրվել՝ համարձակվում ենք ասել»։ Կանադական զրահակիր բրիգադի պատերազմի օրագրում նշվել է. «Երբ մթնշաղն իջավ, Ֆրիզոյտն Դանթեի «Դժոխքի» պատշաճ պատճենն էր»։

Կանադայի պաշտոնական ռազմական պատմության մեջ ասվել է, որ Ֆրիզոյտն «հրդեհվել է՝ սխալ վրեժխնդրության արդյունքում»։ Քաղաքի ավերակները օգտագործվել են տեղական ճանապարհներն ամրացնելու համար, որպեսզի դիվիզիայի տանկերն ու ծանր տեխնիկան կարողանային անցնել։ Քանի որ քաղաքի մոտակայքում գտնվող հիմնական ճանապարհները խորը փոսերով են եղել և փոքր ճանապարհները չեն դիմա ծանր տեխնիկայի քաշին, անհրաժեշտ էր դրանք հարթեցնել։

### Զոհեր և քաղաքացիական վնասներ
Ֆրիզոյտի շուրջ մարտերի և դրա հետևանքների ժամանակ քաղաքից տասը և շրջակա գյուղերից ևս տասը քաղաքացիական անձ սպանվել են: Հաղորդվել է, որ քաղաքացիական բնակիչներին բռնի ուժով քաշել են իրենց տներից՝ նախքան շենքերը ոչնչացնելը: Բացի այդ, հայտնի են դեպքեր, երբ քաղաքացիական անձինք մահացած ընկած էին փողոցներում: Մի գերմանական գնահատման համաձայն՝ քաղաքի 85-90 տոկոսը ոչնչացվել է վրեժխնդրության ժամանակ: Բրոկհաուս հանրագիտարանի գնահատմամբ՝ ոչնչացումը կազմել է մինչև 90 տոկոս: Քաղաքի կայքը գրանցել է, որ քաղաքի 381 տներից 231-ը ոչնչացվել է, իսկ ևս 30-ը ծանր վնասվել։ Մի քանի օր անց կանադացի բուժքույրը տուն ուղարկած նամակում նշել է, որ քաղաքի եզրին գտնվող վանքը միակ շենքն էր, որ մնացել էր կանգուն: Ալտենոյթե ծայրամասում 120 տուն և 110 այլ շենք ոչնչացվել են: 2010 թվականին հեղինակ Մարկ Ցուեհլկեն առաջարկել է, որ «Ֆրիզոյտն ամբողջությամբ չի այրվել, բայց դրա կենտրոնը ոչնչացվել է»:

## Հետևանքներ

«Արգայլների» գնդի ռազմական օրագրում նշված չի եղել կեսօրին կատարած նրանց գործողությունների մասին․ պարզապես նշվել է, որ «շատ կրակներ են մոլեգնել»։ Բաժնի, կորպուսի կամ բանակի մակարդակով չի պահպանվել որևէ գրառում այդ դիտավորյալ ավերման մասին։ Դիվիզիայի 8-րդ հակաօդային գնդի ռազմական օրագրում նշված էր․ «Արգայլներին նախորդ օրը այդ քաղաքին հարձակվել էին գերմանական ուժերը՝ քաղաքացիական անձանց աջակցությամբ, և այսօր ամբողջ քաղաքը համակարգված կերպով հողին է հավասարեցվում։ Խիստ հատուցում…»։ «Արգայլ և Սադերլենդ հայլանդցիների» 1-ին գումարտակը, ինչպես նաև Լեյք Սուպերիորի և Լինքոլն ու Վելլանդի 1-ին գումարտակները հետագայում արժանացել են «Ֆրիզոյտ» մարտական պարգևի։

Ապրիլի 16-ին Լինքոլն և Վելլանդ գումարտակը հարձակվել է Գարել գյուղի վրա՝ Ֆրիզոյտից հարավ-արևելք, 16 կմ (10 մղոն) հեռավորության վրա։ Գերմանացիների դավաճան քայլից հետո՝ քաղաքապետը հանձնեցլ է գյուղը, բայց առաջին մուտք գործող տանկը ոչնչացվել է «Պանցերֆաուստով»՝ հակատանկային զենքով։ Դրանից հետո գումարտակի հրամանատարը, որը Վիգլի քենակալն էր, հրաման է տվել․ «Յուրաքանչյուր շենք, որ սպիտակ դրոշ չէր պարզել, պետք է հրկիզվեր»։ Սակայն մինչ այդ հրամանի կատարումը այն չեղարկվել է, և գյուղը փրկվել է ավերման վտանգից։ Նույնպես կանադական մեկ այլ ստորաբաժանում թույլտվություն էր ստացել այրել Միտելշտեն Թյուլե գյուղը՝ այն բանից հետո, ինչ պատմաբան Փերի Բրիդիսկոմբը կոչում է «անանուն իրավախախտում»։

### Հետպատերազմական շրջան
1946 թվականի սկզբին Վոուկսը լսել է գերմանացի ռազմական հանցագործ Կուրտ Մեյերի մահապատժի վճռի դեմ ներկայացված բողոքը։ Այս կապակցությամբ Կանադայի՝ Լոնդոնում հավատարմատարին նա ասել է. «Ես պատմեցի նրանց Սյոգելի ու Ֆրիզոյտի մասին, ինչպես նաև գերիների ու քաղաքացիական անձանց մասին, որոնց իմ զորքերը սպանել էին Իտալիայում և Հյուսիսային Արևմտյան Եվրոպայում»։ Վոուկսը փոխել է մահապատիժը ցմահ ազատազրկման՝ ասելով. «Ես չեմ ճանաչում մի գեներալի կամ գնդապետի, դաշնակիցների շարքերում, որը չի ասել՝ «լավ, այս անգամ գերիներ չենք ուզում»։

Կանադական բանակի պաշտոնական պատմաբանը՝ գնդապետ Չարլզ Սթեյսին, այցելել է Ֆրիզոյտ։ Նա 1960 թվականին հրապարակված կանադական բանակի պաշտոնական պատմության մեջ գրել է, որ «չկա գրառում, թե ինչպես է տեղի ունեցել այս ավերումը»։ Պատմաբան Մարկ Ցյուլքեն, արձագանքելով դրան, նշել է, որ տարբեր ստորաբաժանումների ռազմական օրագրերում իրականում եղել են գրառումներ այդ իրադարձությունների մասին, սակայն ինքն անձամբ չի կարծել, որ Սթեյսիի անորոշությունը քողարկման փորձ էր։ Սթեյսին 1982 թվականի իր հուշերում՝ պաշտոնական պատմագրության սահմաններից դուրս, մեկնաբանել է, որ այն միակ դեպքը, երբ տեսել է, թե ինչպես են կանադացի զինվորները կատարել այն, ինչը կարելի է դիտարկել որպես պատերազմի հանցագործություն՝ եղել է Ֆրիզոյտում․

Իր ինքնակենսագրության մեջ, որը գրվել է այդ իրադարձությունից քառասուն տարի անց, Վոուկսը նշել է, որ «առանձնապես խղճի խայթ չի զգացել Ֆրիզոյտի վերացման կապակցությամբ։ Ինչ էլ որ լինի»: Նման դիրքորոշումը, հնարավոր է, թելադրված էր շարունակվող համոզմունքով, որ պատասխան գործողություններն արդարացված են եղել։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1945 Գերմանիայում
Կատեգորիա:Գերմանիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Իրադարձություններ Գերմանիայում
Կատեգորիա:Կոլեկտիվ պատիժ