Մյադել (լիճ)

**Մյադել** (), լիճ Բելառուսի Մինսկի մարզի Մյադելի շրջանում։ Պատկանում է է լճից սկիզբ առնող Մյադելկա գետի ավազանին։ Այն գտնվում է Նարոչանյան ազգային պարկի տարածքում։ Լճերի Մյադելյան խմբի խոշորագույն ջրամբար է և Բելառուսի խոշորագույն լճերից մեկը։

## Անվանում
Աղբյուրներում հանդիպում են անվան երկու տարբերակներ՝ *Մյադել* և *Մյադելյան*։ Բելառուսական տարբերակը հանդիպում է նույնպես երկու տարբերակով , *Мя́дзель*.

Գոյություն ունեն լճի (ինչպես նաև նույնանուն քաղաքի և այլ օբյեկտների) անվան ծագման վարկածներ ինչպես բալթիկ-սլավոնական, այնպես էլ ուգրո-ֆիննական լեզուներից։

### Անվան ծագում
Տեղանվան բալթյան ծագման մասին տարբերակի մասին վարկածը գրել է ռուս գիտնական Ա.Ա. Կոչուբինսկին, որը 1897 թվականին ուսումնասիրել է նույնանուն լիտվական բնակավայրի անվանման հարցը։ Կոչուբինսկին դրա ստուգաբանությունը համարել է անհասկանալի, բայց սկզբում առաջ է քաշել լիտվական *medis* «ծառի» հետ կապված վարկածը։ Ավելի ուշ այս տարբերակի կողմնակիցներ են եղել Վ. Ն. Տոպորովը և Օ. Ն. Տրուբաչևը, իսկ արդեն բելառուսական քաղաքի հետ կապված՝ Վ. Ա. Ժուչկևիչը։

Լ. Բեդնարչուկի կարծիքով, Մյադել տեղանունը՝ **Mendelas* միջանկյալ բալթյան ձևով, սկիզբ է առել ուգրո-ֆիննական  *Mendes*  բառից, որը նա համեմատել է էստոնական mänd «սոճի»-ի հետ։ Սա հաստատվել է Մյադել լճի երկրորդ անունով՝ Սոսնովոյեով։ Ի. Մ. Պրոկոպովիչը ենթադրել է, որ Մյադել անունը ծագել է ուգրո-ֆիննական *մետս* (անտառ) և *ել* (անտառային առվակ, գետ) բառերից, այսինքն՝ այն պետք է նշանակի «անտառային գետ»։ Մեկ այլ տարբերակի համաձայն՝ *Մյաձել* ձևով տեղանունը կապված է ուգրո-ֆիննական *մոդզոլի*՝ «մամուռային հողով եղևնու անտառի» հետ։

*Մեդադելի* տարբերակը հանդիպել է 1800 թվականի քարտեզի վրա։ Հայտնի է նաև այս տարբերակի հետ կապված լեգենդը։ Այս լեգենդի համաձայն՝ լճի անունը տվել է առաջին գաղթականը, որը լճի ափին աճող ծառի մեջ մեղրով լի խոռոչ է հայտնաբերել։

## Աշխարհագրական դիրք
Լիճը գտնվում է Մյադել քաղաքից 4 կմ դեպի հյուսիս։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից՝ 159 մետր է։ Ջրամբարի մոտակայքում կան մի քանի փոքր լճեր, որոնք կազմում են Մյադելի լճերի խումբը։ Հարավում գտնվում են Նարոչանյան խմբի լճերը։ Ջրամբարին հարավ-արևելքից հարակից է անտառը։

Լճից ոչ հեռու գտնվում են Չուչելիցի, Ռիբկի, Ստրուգոլապի, Սկորի և այլ փոքր բնակավայրեր։

## Ձևաբանություն
Այն Մյադելի խմբի ամենամեծ լիճն է մակերեսով, Մինսկի մարզի և ընդհանուր առմամբ Բելառուսի ամենամեծ լճերից մեկն է։ Հայելու մակերեսը 16.2 կմ² է, բայց որոշ տարիների ընթացքում այն ​​կարող է նվազել մինչև 15.84 կմ²։ Լճի երկարությունը 6.3 կմ է, ամենամեծ լայնությունը՝ 4 կմ, միջին լայնությունը՝ 2.57 կմ։ Ափամերձ գծի երկարությունը 30,92 կմ է (որոշ տարիներին՝ 34,95 կմ): Առավելագույն խորությունը 24,6 մ է, միջինը՝ 6,3 մ: Լճի ջրի ծավալը 102 միլիոն մ³ է։ Ջրահավաք ավազանի մակերեսը 89,2 կմ² է։ Լճի վրա կա 8 ծովային կղզի՝ 0,24 կմ² մակերեսով։ Դրանցից ամենամեծերն են՝ Զամոկ, Բերյոզովի, Կուլչինո, Սելիշչե։

Հյուսիս-արևմուտքից հարավ-արևելք ձգվող լճափնյա տիպի գոգավորություն է։ Լանջերը 15-20 մ բարձրության են, զառիթափ (հյուսիսում և հարավում՝ տեղ-տեղ թեք), ավազակավային, վերևում հերկած են, ներքևում՝ ծածկված թփերով։ Առափնյա գիծը ոլորուն է, ձևավորում է մի քանի ծովածոցեր, թերակղզիներ և հրվանդաններ։ Առավել խոշոր թերակղզիները, որոնք ձևավորվել են օզային լեռնաշղթայով, առկա են լճի հարավային և հյուսիսային մասերում։ Հյուսիսային թերակղզին կոչվում է Դուբովի (Դուբովոյե)։

Ափերը ցածրադիր են (0,2-0,3 մ բարձրությամբ), ավազոտ, հարավ-արևմուտքում՝ ավազա-խճճային։ Հարավային և արևելյան հատվածները տեղ-տեղ ձուլվում են լանջերի հետ։ Ափերը ծածկված են թփերով և նոսրանտառներով։ Տարածքն ունի մինչև 250 մ լայնություն, ծոցերի մոտ այն ճահճոտ է։

Ծանծաղուտը թեք է, լայնությունը տատանվում է 10-ից 400 մ։ Առավել երկար ծանծաղուտային հատվածները առկա են հյուսիսում և արևմուտքում, ինչպես նաև ծովածոցերում։ Մինչև 4 մ խորությունները զբաղեցնում են լճի մակերեսի 31%-ը։ Հատակը բարդ ձև ունի։ Առավելագույն խորությունները նկատվում են ջրամբարի արևելյան մասում (Զամոկ կղզուց մոտավորապես 0,5 կմ դեպի հարավ-արևելք)։ Մինչև 2,5 մ խորությունը լճի գոգավորությունը պատված է ավազով, ավելի ներքև՝ ավազոտ նստվածքներով և սապրոպելով, հարավում՝ նաև կավային տիղմով։

Հարավի և հարավ-արևելքի ծովածոցերում ձևավորվում են կարբոնատային սապրոպելներ, որոնց ծավալը կազմում է 0,7 միլիոն մ³։ 6,7 միլիոն մ³ է կազմում սիլիցիումային սապրոպելների ծավալը, 15,3 միլիոն մ³՝ խառը սապրոպելներինը։ Մյադելյան սապրոպելների ընդհանուր պաշարները, որոնք ծածկում են հատակի մակերեսի 60%-ը, կազմում են 22,7 միլիոն մ³։ Նստվածքների միջին հզորությունը 2,2 մ է, առավելագույնը՝ 5,5 մ։ Սապրոպելների բնական խոնավությունը հասնում է 84%-ի, մոխրայնությունը՝ 56%-ի, ջրածնային ցուցանիշը՝ 7,6-ի։ Չոր մնացորդում պարունակվում է 1,8 % ազոտ, 0,8-3,9 % երկաթի օքսիդներ, 5 % ալյումին, 0,9-2,5 % մագնեզիում, 9,1-34,4 % կալցիում, 0,4-2 % կալիում, 0,2 % ֆոսֆոր։

## Ջրաբանություն
Լճին բնորոշ է ջրի ջերմաստիճանային շերտավորումը։ Հատակի շերտերի ջերմաստիճանը չի բարձրանում 9 °C-ից։ Մակերևույթին ջուրը լավ հագեցած է թթվածնով, հատակի մոտ՝ ընդամենը 6 %-ով։ Ջրի հանքայնացումը կազմում է 245 մգ/լ։ Հանքայմանցման տեսակը հիդրոկարբոնատային է, կալցիումական։ Ջրի թափանցիկությունը հասնում է 5 մ-ի։ Գունավորությունն աննշան է։ Ծովածոցերում նկատվում է ջրի անսովոր բարձր մաքրություն։
ձախից|մինի|Լճի նկարը NASA World Wind-ից
Ջրավազանը մեզոտրոֆ է,այսինքն՝ թույլ հոսող։ Լիճ են թափվում 6 փոքր առվակներ (դրանցից մեկը կոչվում է Զելենուխա), և լճից սկիզբ է առնում Մյադելկա գետը։ Առվակների միջոցով մուտք գործող ջրի ընդհանուր ծախսը հավասար է Մյադելկա գետի ջրի ծախսին և կազմում է 1,5 մ³/վ։ Սնուցման ռեժիմը ձևավորվում է հիմնականում աղբյուրների և տեղումների միջոցով։ Ջրի լրիվ փոխանակման ժամանակը կազմում է 5 տարի։ 

Մյադել և Կնյագինինսկոե լճերը միացված են նեղ նեղուցով։ Նախկինում նեղուց է եղել դեպի Ռուդակովո լիճը, որն այժմ ամբողջովին ծածկվել է բուսականությամբ և չորացել։

## Ֆլորա և ֆաունա
Բուսականության ծաղկումն ընդհանուր առմամբ չափավոր է, սակայն ծովածոցերը խիստ ծածկվում են շամբիով և եղեգով։ Վերջրյա բուսականությունը ձևավորում է մինչև 30 մ լայնությամբ շերտ, տեղ-տեղ ընդհատվող և տարածվող մինչև 1,5-2 մ խորությունը։ Բացի եղեգից և շամբիից, վերջրյա մակրոֆիտների մեջ տարածված են նաև բոշխը, խնկեղեգը, ձիաձետը։ Ծովածոցերում հանդիպում է նաև նունուֆար։ Ստորջրյա մակրոֆիտները ներկայացված են քարաքոսային ջրիմուռներով, շերեփուկախոտով, ջրաժանտախտով, եղջերատերևով։ Ստորջրյա բուսականությունը ձևավորում է մինչև 300 մ լայնությամբ շերտ, որն իջնում է մինչև 6 մ խորություն։ 

Ֆիտոպլանկտոնը ներառում է ստորին ջրիմուռների 31 տեսակ։ Տեսակների բազմազանությամբ և քանակով գերակշռում են դիատոմային ջրիմուռները։ Կենդանական պլանկտոնը ներկայացված է 15 տեսակով։ Ֆիտոպլանկտոնի ընդհանուր կենսազանգվածը կազմում է 1,825 գ/մ³, կենդանական պլանկտոնինը՝ 1,27 գ/մ³։ Բենթոսը հաշվարկում է 31 տեսակ։ Հատակային ֆաունայի մեջ առավել տարածված են զանգակաձև մոծակների թրթուրները։ Բենթոսի միջին կենսազանգվածը կազմում է 1,76 գ/մ²։

Լիճը հարուստ է ձկներով։ Առավել տարածված են գայլաձուկը, տինկան, բրամը, պտերը, շիղաձուկը, շերեփաձուկը, կարմրակնը, կարասը, աքերինը,  սովորական լոքոն։ Ավելի հազվադեպ են հանդիպում գետային օձաձուկը, գետածածանը, սիգը։

## Տնտեսական և վերականգնողական օգտագործում
Մյադել լիճը մտնում է Նարոչանսկի ազգային պարկի կազմի մեջ։ Ջրավազանի հիդրոլոգիական դիտարկումն իրականացվել է 1965 թվականից ի վեր։ Լիճը լցվել է պելյադով, սիգով, օձաձկնով, սազանով, արծաթե կարասով։ Իրականացվում է ձկան արհեստագործական որս։ Մյադելյան սապրոպելը կարող է օգտագործվել որպես բուժիչ ցեխ, սակայն որպես պարարտանյութ դրա արժեքը ցածր է։

Մյադել լիճը հանգստի հայտնի վայր է: Կղզու ափին կազմակերպված են զբոսաշրջային կայաններ և հանգստի բազաներ: Դուբովի թերակղզում կազմակերպված է դիտարկման հարթակ: Լճում գործում է վճարովի սիրողական ձկնորսություն: Ընդ որում, արգելված է շարժիչային նավակների օգտագործումը, իսկ ստորջրյա ձկնորսությունը կարելի է իրականացնել միայն ցերեկվա լուսավոր ժամերին և ափից ոչ հեռու, քան 1 կմ հեռավորության վրա։

## Լիճը պատմության մեջ
Զամոկ կղզում պահպանվել են XI-XIII դարերի կառույցների մնացորդներ։ Ենթադրվում է, որ կղզու ամրոցը վերջնականապես ավերվել է 1324 թվականին տևտոնների արշավանքի ժամանակ։ XI դարում կառուցված փայտե ամրոցը ափի հետ միացված է եղել երկար փայտե կամրջով։ 

Ըստ տեղական լեգենդի՝ կղզու ամրոցը պատկանել է Պոլոցկի իշխան Վսեսլավ Կախարդին։ Իշխանը կախարդելու շնորհ է ունեցել, կախարդել է կամուրջն այնպես, որ այն իրենից գցել է ցանկացած թշնամու, որը ոտք է դրել տախտակամածին։ Մի անգամ մեծ թշնամական բանակը կրկին մոտեցել է լճին՝ ստիպելով Վսեսլավին թաքնվել ամրոցում։ Բայց իշխանական ջոկատում ծառայել են երկու նորակոչիկ եղբայրներ, որոնք տեղյակ չեն եղել կամրջի կախարդական հատկությունների մասին։ Եվ նրանք, վախենալով թշնամու թվաքանակից, հրդեհել են տախտակամածը։ Հակառակորդին չի հաջողվել ներխուժել կղզի և  նրանք հեռացել են ոչնչով, բայց Վսեսլավը այդպես էլ չի կարողացել վերականգնել կախարդական կամուրջը։ Սրտի ցավով իշխան-կախարդը եղբայրներին քարի է վերածել և նետել է ջուրը՝ բացականչելով. «Եղեք կամրջի փոխարեն»։ Այսպես հայտնվել են երկու փոքրիկ կղզիներ՝ Բրատի, որոնք այժմ կոչվում են Գորոդոկ և Ուկլեևո։

1659 թվականի փետրվարի 8-ին լճի ափին տեղի է ունեցել ճակատամարտ Ռուսական թագավորության և Ռեչ Պոսպոլիտայի զորքերի միջև։ Ճակատամարտի ընթացքում Իվան Խովանսկու հրամանատարությամբ Նովգորոդի կարգային գունդը հաղթանակ է տարել Նիկոլայ Յուդիցկու և Վլադիսլավ Վոլովիչի ջոկատների նկատմամբ։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Մյադել լճի շրջանում մոլեգին մարտեր են ընթացել։ Այստեղ տեղի են ունեցել Նարոչի հարձակողական գործողության իրադարձությունները, որն իրականացվել է ռուսական զորքերի կողմից 1916 թվականի մարտին։ Ավելի ուշ նույն թվականին լճի վրա գործել են հատուկ նշանակության առանձին ծովային բրիգադի գետային նավատորմի նավերը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:Բելառուսի լճեր
Կատեգորիա:Լճեր այբբենական կարգով