Ֆրեդերիկ Վիլլեմ դե Կլերկ

**Ֆրեդերիկ Վիլլեմ դե Կլերկ**  (), հարավաֆրիկյան քաղաքական գործիչ, որը զբաղեցրել է Հարավային Աֆրիկայի նահանգի նախագահի պաշտոնը 1989-1994 թվականներին և որպես փոխնախագահ 1994-ից 1996 թվականներին: Որպես Հարավային Աֆրիկայի վերջին պետության ղեկավար՝ սպիտակամորթ փոքրամասնությունների կառավարման դարաշրջանից, նա և իր կառավարությունը քանդեցին ապարտհեյդի համակարգը և ներմուծեցին համընդհանուր ընտրական իրավունքը: Նա ղեկավարել է Ազգային կուսակցությունը (ԱԿ) 1989-1997 թվականներին։

Ծնվել է Յոհանեսբուրգում՝ աֆրիկանների ազդեցիկ ընտանիքում: Դե Կլերկը սովորել է Պոտչեֆսթրումի համալսարանում՝ նախքան իրավաբանի կարիերան շարունակելը: Անդամակցելով ԱԿ-ին, որի հետ նա ընտանեկան կապեր ուներ, նա ընտրվեց խորհրդարանում որպես նախարար: Նա աջակցում և պարտադրում էր ապարտհեյդը (ռասայական սեգրեգացիայի համակարգ), որը արտոնություն էր տալիս սպիտակամորթ հարավաֆրիկացիներին: Այն բանից հետո, երբ Բոթան հրաժարական տվեց 1989 թվականին, դե Կլերկը փոխարինեց նրան, նախ որպես ԱԿ-ի ղեկավար, ապա՝ որպես նահանգի նախագահ: Չնայած դիտորդները ակնկալում էին, որ նա կշարունակի Բոթայի պաշտպանությունը ապարտեիդից, դե Կլերկը որոշեց դադարեցնել քաղաքականությունը: Նա տեղյակ էր, որ աճող էթնիկ թշնամանքն ու բռնությունը Հարավային Աֆրիկային ​​տանում է ռասայական քաղաքացիական պատերազմի: Այս բռնության պայմաններում նահանգային անվտանգության ուժերը թույլ տվեցին մարդու իրավունքների համատարած խախտումներ և խրախուսեցին բռնությունը Քոսա և Զուլու ժողովուրդների միջև, թեև դե Կլերկը հետագայում հերքեց նման գործողությունները: Նա թույլատրեց հակաապարտեիդային երթերի անցկացումը, օրինականացրեց նախկինում արգելված մի շարք քաղաքական կուսակցություններ և ազատ արձակեց բանտարկված հակաապարտեյդի ակտիվիստներին, ինչպիսին Նելսոն Մանդելան էր: Նա նաև ապամոնտաժեց Հարավային Աֆրիկայի միջուկային զենքի ծրագիրը:

Դե Կլերկը բանակցել է Մանդելայի հետ՝ ապարտեիդը ամբողջությամբ վերացնելու և համընդհանուր ընտրական իրավունքի անցում կատարելու համար։ 1993 թվականին նա հրապարակավ ներողություն խնդրեց ապարտեիդի վնասակար հետևանքների համար։ Դե Կլերկն այնուհետև դարձավ Մանդելայի գլխավորած ՀԱԿ կոալիցիայի՝ Ազգային միասնության կառավարության փոխնախագահը: 1996թ. մայիսին այն բանից հետո, երբ ԱԿ-ն առարկեց նոր սահմանադրությանը, դե Կլերկը դուրս բերեց այն կոալիցիոն կառավարությունից. հաջորդ տարի կուսակցությունը լուծարվեց և վերանվանվեց՝ Նոր Ազգային կուսակցություն։ 1997 թվականին նա հեռացավ ակտիվ քաղաքականությունից և այնուհետև դասախոսեց միջազգային մակարդակով:

Դե Կլերկը հակասական կերպար էր հարավաֆրիկյան հասարակության շատ շերտերի մեջ: Նա ստացել է բազմաթիվ մրցանակներ, այդ թվում՝ Խաղաղության Նոբելյան մրցանակ՝ ապարտեիդը վերացնելու և Հարավային Աֆրիկայում համընդհանուր ընտրական իրավունք բերելու համար: Նա դատապարտվել է ապարտեիդին կողմնակից աֆրիկանցիների կողմից, ովքեր պնդում էին, որ հրաժարվելով ապարտեիդից՝ նա դավաճանել է երկրի աֆրիկյան փոքրամասնության շահերը:

## Վաղ կյանքն և կրթությունը
### Մանկություն: 1936–1954
Դե Կլերկը ծնվել է 1936 թվականի մարտի 18-ին Յոհանեսբուրգի արվարձան Մեյֆեր քաղաքում։ Նրա ծնողներն էին՝ Յոհաննես «Յան» դե Կլերկը և Հենդրինա Կորնելիա Կոտցերը. «նրա նախահայրը Կուտցեր էր, ով ծագումով Ավստրիայից էր»: Նա իր ծնողների երկրորդ որդին էր, ուներ եղբայր՝ Վիլլեմ դե Կլերկը, ով իրենից ութ տարով մեծ էր։ Դե Կլերկի առաջին լեզուն աֆրիկանսն էր:

Դե Կլերկի ընտանիքը առաջատար դեր է խաղացել աֆրիկյան հասարակության մեջ. նրանք երկարամյա կապեր ունեին հարավաֆրիկյան ազգային կուսակցության հետ: Նրա հորական կողմից նախապապը՝ Յան վան Ռոյը, եղել է սենատոր, իսկ պապը՝ Վիլլեմը, եղել է հոգևորական, ով մասնակցել է Անգլո-բուրական պատերազմին. և երկու անգամ, անհաջող, հանդես է եկել որպես Ազգային կուսակցության թեկնածու։ Նրա հորաքրոջ ամուսինը նախկին վարչապետ Ջ. Գ. Ստրիջդոմն էր: Այս միջավայրում դե Կլերկը մանկուց ենթարկվել է քաղաքականությանը։ Նրա եղբայր՝ Վիլլեմը դարձավ քաղաքական վերլուծաբան և ավելի ուշ բաժանվեց Ազգային կուսակցությունից՝ հիմնելով լիբերալ Դեմոկրատական ​​կուսակցությունը:

Երբ դե Կլերկը տասներկու տարեկան էր, ապարտեիդի համակարգը պաշտոնապես հաստատվեց Հարավաֆրիկյան Հանրապետության կառավարության կողմից, նրա հայրը եղել է դրա հեղինակներից մեկը: Հետևաբար, նա, իր եղբոր խոսքով, «այն սերնդից էր, ով մեծացել է ապարտեիդի գաղափարով»:

Դե Կլերկի ընտանիքը տեղափոխվել է Հարավային Աֆրիկա իր մանկության տարիներին, և նա յոթ տարվա ընթացքում յոթ անգամ փոխել է դպրոցը: Նա, ի վերջո, դարձավ Կրուգերսդորպում գտնվող Hoërskool Monument (Monument High School) գիշերօթիկ դպրոցի պանսիոներ, որտեղ նա ավարտեց առաջին կարգի վկայականով 1953 թվականին։

### Համալսարան և իրավաբանական կարիերա
1954-1958 թվականներին դե Կլերկը սովորել է Պոտչեֆսթրի համալսարանում՝ ավարտելով և՛ արվեստի, և՛ իրավունքի բակալավրի աստիճանը: Այնտեղ սովորելու ընթացքում նա դարձավ ուսանողական թերթի խմբագիր, ուսանողական խորհրդի փոխնախագահ և Africae Studentebond-ի (Հարավաֆրիկյան մեծ երիտասարդական շարժում) ազգային գործադիր խորհրդի անդամ։ Համալսարանում նա ընդունվեց Բրոդերբոնդ, որը գաղտնի ընկերություն էր աֆրիկանների սոցիալական էլիտայի համար: Համալսարանում նա սիրային հարաբերություններ սկսեց Պրետորիայի համալսարանի պրոֆեսորի դստեր՝ Մարիկե Վիլեմսեի հետ: Զույգն ամուսնացել է 1959 թվականին, երբ դե Կլերկը 23 տարեկան էր, իսկ կինը՝ 22։

Համալսարանից հետո դե Կլերկը հետամուտ է եղել իրավաբանական կարիերային` դառնալով Կլերքսդորպում գտնվող Pelser ֆիրմայի հոդվածագիր: Տեղափոխվելով Պրետորիա՝ նա դարձավ մեկ այլ իրավաբանական ընկերության՝ Mac-Robert-ի հոդվածագիր:

1962-ին նա հիմնեց իր սեփական իրավաբանական ընկերությունը Տրանսվաալ նահանգի Վերենինգինգ քաղաքում, որը տասը տարվա ընթացքում վերածվեց հաջողակ բիզնեսի:

### Վաղ քաղաքական կարիերա
1972 թվականին նրա մայր բուհը նրան առաջարկեց ամբիոն իրավաբանական ֆակուլտետում, որը նա ընդունեց: Մի քանի օրվա ընթացքում նրան դիմեցին նաև Ազգային կուսակցության անդամները, ովքեր խնդրեցին, որ նա հանդես գա կուսակցության օգտին Վերենինգինգում: Դը Կլերկի թեկնածությունը հաջողությամբ պսակվեց, և նոյեմբերին նա ընտրվեց Համագումարի պալատում: Նա ստանձնել է մի շարք դերեր կուսակցությունում և կառավարությունում։ Նա դարձավ Տրանսվաալ ազգային կուսակցության տեղեկատվության պատասխանատուն, և օգնեց ստեղծել Ազգային կուսակցության երիտասարդական նոր շարժում։ 1976 թվականի վերջին  նա նկատեց, ինչ հետագայում նկարագրեց որպես ԱՄՆ հասարակության համատարած ռասիզմ, ավելի ուշ նշելով, որ «մեկ ամսվա ընթացքում այնտեղ ավելի շատ ռասայական միջադեպեր է տեսել, քան մեկ տարվա ընթացքում Հարավային Աֆրիկայում»:

1975 թվականին վարչապետ Բալթազար Ֆորսթերը կանխատեսեց, որ դե Կլերկը մի օր կդառնա Հարավային Աֆրիկայի առաջնորդ: Ֆորսթերը ծրագրում էր դը Կլերկին 1976 թվականի հունվարին տալ փոխնախարարի պաշտոնը, բայց փոխարենը այդ պաշտոնը անցավ Անդրիս Տրեյրնիխտին։ 1978 թվականի ապրիլին դե Կլերկը ստացավ սոցիալական ապահովության և կենսաթոշակների նախարարի պաշտոնը։

1981 թվականին դե Կլերկը Կառավարությունում կատարած աշխատանքի համար արժանացել է «Վաստակավոր ծառայության» շքանշանի։

Իր կարիերայի ընթացքում դե Կլերկը շատ պահպանողական համբավ ուներ, և համարվում էր մեկը, ով կխոչընդոտի  Հարավային Աֆրիկայի փոփոխություններին: Նա եղել է ապարտեիդի ռասայական տարանջատման համակարգի ակտիվ ջատագովը և ընկալվել է որպես սպիտակամորթ փոքրամասնության շահերի ջատագով։

## Նախագահություն
Պ. Վ. Բոթան ինսուլտից հետո հրաժարական տվեց Ազգային կուսակցության ղեկավարի պաշտոնից, և դե Կլերկը հաղթեց Բոթայի նախընտրած իրավահաջորդին՝ ֆինանսների նախարար Բարենդ դյու Պլեսիին, նրան հաջորդելու մրցավազքում: 1989 թվականի փետրվարի 2-ին նա ընտրվել է Ազգային կուսակցության ղեկավար: Նա ութ ձայների մեծամասնությամբ՝ 69–61, հաղթեց գլխավոր մրցակից Բարենդ դյու Պլեսիին։  Կուսակցության առաջնորդ դառնալուց հետո դե Կլերկն ընդլայնեց իր արտաքին կապերը։ Նա մեկնել է Լոնդոն, որտեղ հանդիպել է Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Մարգարեթ Թետչերի հետ։ Թեև վերջինս դեմ էր Հարավային Աֆրիկայի դեմ տնտեսական պատժամիջոցներ սահմանելու հակաապարտեիդի շարժման կոչերին, հանդիպման ժամանակ նա հորդորեց դե Կլերկին ազատ արձակել բանտարկված հակաապարտեիդի ակտիվիստ Նելսոն Մանդելային: Նա նաև ցանկություն է հայտնել հանդիպել ԱՄՆ կառավարության ներկայացուցիչների հետ Վաշինգտոնում, թեև ամերիկացի պետքարտուղար Ջեյմս Բեյքերը նրան տեղեկացրել է, որ ԱՄՆ կառավարությունն անպատեհ է համարում դե Կլերկի հանդիպումը նախագահ Ջորջ Բուշի հետ։

### Հարավային Աֆրիկայի նահանգի նախագահ
[մինի|դե Կլերկն ու [Նելսոն Մանդելան սեղմում են ձեռքերը Համաշխարհային տնտեսական ֆորումի ամենամյա հանդիպման ժամանակ, որը տեղի ունեցավ Դավոսում, 1992թ.]]
Բոթան հրաժարական տվեց 1989 թվականի օգոստոսի 14-ին, և դե Կլերկը նշանակվեց Հարավաֆրիկյան Հանրապետության նախագահի պաշտոնակատար մինչև սեպտեմբերի 20-ը, հետո նա ընտրվեց ամբողջ հինգ տարի ժամկետով որպես նահանգի նախագահ։ Նախագահի պաշտոնակատար դառնալուց հետո ՀԱԿ-ի առաջնորդները նրա դեմ արտահայտվեցին՝ հավատալով, որ նա ոչնչով չի տարբերվի իր նախորդներից:

1990 թվականի փետրվարի 2-ին երկրի խորհրդարանին ուղղված ուղերձում դե Կլերկը ներկայացրել է քաղաքական համակարգի լայնածավալ բարեփոխումների ծրագրերը: Մի շարք արգելված քաղաքական կուսակցություններ, ներառյալ ՀԱԿ-ը և Հարավային Աֆրիկայի կոմունիստական ​​կուսակցությունը, օրինականացվեցին: Բոլոր նրանք, ովքեր բանտարկվել են բացառապես արգելված կազմակերպությանը պատկանելու համար, ազատ արձակվեցին, այդ թվում՝ Նելսոն Մանդելան, վերջինս մեկ շաբաթ անց ազատ է արձակվել:

## Անհատականություն և անձնական կյանք
Վիլլեմը հայտարարել է, որ «նա զգայուն է ամենափոքր ցնցումների նկատմամբ», և որ հենց դա է նրան դարձնում «հոյակապ քաղաքական գործիչ»:

Նրա նախկին կինը՝ Մարիկեն, նկարագրել է դե Կլերկին որպես «չափազանց զգայուն գեղեցիկ բաների նկատմամբ»՝ ցուցադրելով գեղարվեստական ​​խառնվածքի նման մի բան։

Մարիկեից դե Կլերկն ուներ երեք երեխա՝ Սյուզանը, ով դարձավ ուսուցչուհի, Յանը, ով դարձավ ֆերմեր Արևմտյան Տրանսվաալում և Վիլլեմը, ով սկսեց զբաղվել հասարակական կապերով։ Վիլլեմը հայտարարել է, որ դե Կլերկը մտերիմ հարաբերություններ է ունեցել իր երեխաների հետ:

Դե Կլերկը մոլի ծխող էր, բայց 2005 թվականի վերջին թողեց ծխելը: Նա նաև սիրում էր վայելել մի բաժակ վիսկի կամ գինի հանգստանալիս։ Նա սիրում էր գոլֆ խաղալ և որսորդությամբ զբաղվել, ինչպես նաև արագ քայլել:

Դե Կլերկի Նոբելյան մրցանակի մեդալը գողացել էին նրա տնից 2022 թվականի նոյեմբերին։

## Ընդունելություն և ժառանգություն
Գլադը և Բլանթոնը հայտարարեցին, որ դե Կլերկը Մանդելայի հետ միասին «իրագործեց խաղաղ միջոցներով համակարգային հեղափոխություն իրականացնելու հազվագյուտ սխրանքը»: 1990 թվականի սեպտեմբերին Պոտչեֆսթրումի Քրիստոնեական բարձրագույն կրթության համալսարանը դը Կլերկին շնորհեց պատվավոր դոկտորի կոչում:

Հարավային Աֆրիկայի Պահպանողական կուսակցությունը նրան համարեց իր ամենաատելի հակառակորդը:

Դե Կլերկը Աֆրիկայի վերջին սպիտակ նախագահն էր, մինչև Գայ Սքոթը դարձավ Զամբիայի ժամանակավոր նախագահը 2014-ից 2015 թվականներին:

## Հղումներ

### Մատենագիտություն

* 
* 
* 
* 

## Լրացուցիչ ընթերցում
* "South Africa is one of the most unequal societies in the world", article by de Klerk in&nbsp;''Global Education Magazine'', in the special edition for the International Day for the Eradication of Poverty&nbsp;(17 October 2012)

## Արտաքին հղումներ

* Documentary on F. W. de Klerk
* The FW de Klerk Foundation
* Video of F. W. de Klerk's November 2005 visit to Richmond Hill High School on Google Video 
* Photos & Recordings of his visit to the College Historical Society in March 2008
* Ubben Lecture at DePauw University (includes video, audio and photos)
* Extensive Interview in the Huffington Post
* The Global Panel Foundation
*