Կարմիր Վարդանի ապստամբություն

**[[Կարմիր Վարդան]]ի ապստամբություն, 571-572** թվականներին տեղի ունեցած համաժողովրդական ընդվզում Մարզպանական Հայաստանում։ Ուղղված էր Սասանյան արքունիքի դեմ, որի նպատակն էր քրիստոնեադավան հայերի շրջանում տարածել զրադաշտականությունը, կտրել հայերին Բյուզանդիայից և աստիճանաբար ձուլել պարսիկներին։

Պայքարը գլխավորում են ժամանակի հայկական նախարարական տները՝ Մամիկոնյանների գլխավորությամբ։ Նրանց կողքին է կանգնում Հայ Առաքելական եկեղեցին։ Գլխավոր ճակատամարտը տեղի է ունենում 572 թվականի փետրվարի 2-ին՝ Դվինում։

## Նախապատրաստական շրջան
Ապստամբությունը կազմակերպում և գլխավորում են Հովհաննես Բ Գաբեղենացի կաթողիկոսը (557-574) և սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանը։ Նախքան զենքի դիմելն արյունահեղությունից խուսափելու համար նրանք փորձում են սաստկացած ճնշումները վերացնել խաղաղ ճանապարհով։ Կաթողիկոսը նախարարների հետ միասին  մարզպանին՝ Սուրեն Ճիհովր-Վշնասպին, հավաստիացնում է, որ իրենք ընդունում են պարսից արքայի իշխանությունը, բայց կրոնի հարցում միանգամայն ազատ են և հավատափոխ չեն լինի։ Նրանք մարզպանին ցույց են տալիս Շապուհ թագավորի հետ կնված պայմանագիրը, ըստ որի՝ հայերին կրոնական ազատությունը երաշխավորվում էր։ Կաթողիկոսը և նախարարները պահանջում են անհապաղ դադարեցնել ատրուշանների կառուցումը Դվինում, հայտնում, որ իրենք գերադասում են մեռնել, քան կրոնափոխ լինել։ Սակայն մարզպանը, սպառնալով խիստ պատժով, շարունակում է ատրուշանների կառուցումը։

Կաթողիկոսի կոչով երկրի բոլոր կողմերից հավաքվում է մեծաքանակ բազմություն, ստեղծվում է տասը հազարանոց զորք։ Մարզպանը շտապ մեկնում է Տիզբոն՝ Հայաստանում ստեղծված լարված կացության մասին պարսկական արքունիքին զեկուցելու և համապատասխան հրահանգ ստանալու։ Հայերը գիտեին, որ պարսից բռնակալ արքան ոչ մի դեպքում չի ներելու իրենց ըմբոստությունը, ուստի շարունակում էին նախապատրաստվել ապստամբության։ Հակապարսկական նախորդ ելույթները ցույց էին տվել, որ սոսկ սեփական ուժերով Սասանյան տերության դեմ պայքարելն անհնար է։ Ուստի նրանք պատգամավորություն են ուղարկում և օգնություն խնդրում հարևան Վիրքից և Աղվանքից, որոնք ևս, այդ ժամանակ ենթարկվելով օարսից իշխանությունների ճնշումներին, նախապատրաստվում էին ապստամբության։ Դաշն կապվեց վրացիների ու  աղվանների հետ, որոնց հրամանատարներն էին Գուրգենն ու Շիրոն։ Բանագնացներ ուղարկվեցին և հոների մոտ՝ նրանց աջակցությունն էլ ապահովելու համար։

Հայերը դիմում են նաև Պարսկաստանի դարավոր թշնամի Բյուզանդիայի օգնությանը։ Նրանց համագործակցությանը տրվում էր գաղափարական հիմնավորում․ պարսիկների բռնադատությանը ենթարկված հայերն օգնություն են խնդրում քրիստոնյա կայսրությունից, իսկ Բյուզանդիան պաշտպանում է «իր կրոնակիցներին»։ Իրականում Բյուզանդական կայսրությունը գործում էր՝ իր շահերից ելնելով։ Պահը նպաստավոր համարելով կայսրը Կ․ Պոլիս ժամանած հայերից պահանջում է ընդունել քաղքեդոնականություն։ Այսպիսով դեռ չձերբազատված պարսիկներից, հիմա էլ բյուզանդացիների կողմից են հայերը կրոնաական ճնշման ենթարկվում։ Կաթողիկոսը, որ չնայած մինչ այդ եռանդուն պայքար էր մղել քաղքեդոնականության դեմ, հայ հոգևորականության և ազնվականության հետ մեկտեղ ստիպված տեղի է տալիս ու հաղորդվում պատրիարքի հետ, որպեսզի երկիրը կայսրության զինական օգնությունից չզրկվի։ Հուստինիանոսը հայ-բյուզանդական եկեղեցական միաբանությանը պաշտոնական բնույթ տալու նպատակով Կ․ Պոլսում շուտով գումարում է եկեղեցական ժողով, որտեղ հայերը պաշտոնապես ընդունում են քաղքեդոնականությունը։ Շուտով սրվում են պարսկա-բյուզանդական հարաբերությունները, քանի որ Բյուզանդիան որոշում է այլևս չվճարել 562 թվականի պայմանագրով նախատեսված ամենամյա 500 լիտր ոսկին։ Սակայն Պարսկաստանի դեմ ապստամբելու և Բյուզանդիայի հետ դաշինք կնքելու հարցերում հայ նախարարների շրջանում համերաշխություն չկար։ Այդ հանգամանքը զգալիորեն թուլացնում է ապստամբական ներուժը․ հանգեցնում ներհակությունների՝ ծանր հարված հասցնելով ազատագրական շարժմանը։

Ապստամբության նախօրյակին հայերը ապահովության նպատակով Թեոդոսուպոլիս են տեղափոխում Դվինում գտնվող կաթողիկոսական աթոռի գանձերը, դիվանը և կաթողիկոսարանի թանկարժեք սպասքը։ Այնուհետև բանակցում են կայսեր հետ։ Կ․ Պոլսում բանակցություններն ավարտվում են 570 թվականի աշնանը հայ-բյուզանդական դաշինքի կնքմամբ, որի համաձայն՝ մարզպանական Հայաստանն ապստամբության հաղթանակից հետո դուրս է գալու Պարսկաստանի տիրապետությունից և ընդունելու էր Բյուզանդիայի գերիշխանությունը։ Հայերն ազատորեն կատարելու էին իրենց եկեղեցական ծեսերը, կայսրությունը երեք տարով Հայաստանն ազատելու էր ամեն տեսակ հարկերից։ Բյուզանդիայի հետ դաշնակցությունը և օգնության ու պաշտպանության վերաբերյալ կայսեր շռայլ խոստումները հայերին խրախուսում էին ավելի համարձակ ձեռնամուխ  լինելու ապստամբությանը։

## Ապստամբություն
Հայերի ընդվզումից և կայսրության հետ համագործակցելուց զայրացած Խոսրով I-ը մարզպանին տալիս է 15 000-անոց նոր զորք և հրամայում Դվինում ատրուշան կառուցել, իսկ դիմադրողներին անխնա ոչնչացնել։ Ապստամբությունը դառնում է անխուսափելի և շուտով ընդունում համաժողովրդական բնույթ։

Հայկական ապստամբական հեծյալ ու հետևակ զորքը, որը հասել էր 20 000-ի, սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի հրամանատարությամբ 572 թվականի փետրվարի 2-ին, օրը երեքշաբթի,  հարձակվում է Դվինում գտնվող պարսից զորախմբի վրա և ջախջախում, իսկ մնացորդներին հալածում երկրի սահմաններից դուրս։ Ապստամբները կոտորում են մեծ բազմության, Սուրեն մարզպանին սպանում է Զավրակ Կամսարականը, իսկ նրա գլուխն ուղարկում Թեոդոսուպոլիս՝ կայսրության արևելյան բանակի զորահրամանատար պատրիկ Հուստինոսին։ Պարսկաստանի դեմ ապստամբական դրոշ պարզելով՝ հայերին են միանում նաև վրացիներն ու աղվանները։

Խոսրով Անուշիրվանի բանիմաց պաշտոնյաներից մեկը՝ Սեբոխտը  այս պարտությունից հետո խորհուրդ է տալիս լեզու գտնել հայերի հետ, և ինքն էլ հանձն է առնում այդ պատասխանատու գործը։ Սակայն երբ նա այդ առաքելությամբ գնաց Հայոց երկիրը, Վարդան Մամիկոնյանը նույնիսկ թույլ չտվեց, որ նա մտնի Դվին։ Սեբոխտը ետ գնաց, բայց արդեն իբրև հայերի անողոք և կատաղի թշնամի, որ այնուհետև կարող էր միմիայն գրգռել Խոսրովի բարկությունը հայության դեմ։ Մարզպանի սպանությունն ազդարարում էր ապստամբության սկիզբը և կայսրությանը պարտավորեցնում գործադրել հայերի հետ կնքած պայմանագիրը։ Դվինի գրավմանը մասնակցում էր բյուզանդական օժանդակ զորքը, սակայն կայսրությունն ամենևին նախապատրաստված չէր պատերազմի, և բնականաբար, չէր կարող անհրաժեշտ քանակությամբ զորք տրամադրել ապստամբներին։ Սեբուխտի անհաջող այցից հետո Հայաստան է արշավում պարսկական մի նոր այժմ 20 000-անոց բանակ, Միհրան Միհրևանդակի հրամանատարությամբ։ Սակայն Վարդան սպարապետը չարաչար ջարդում է և այս բանակին Խաղամախյա դաշտում։

Շուտով հայերի ապստամբությունը դառնում է պարսկա-բյուզանդական պատերազմի վերսկսման առիթ,որը կարճատև ընդհատումներով շարունակվում է 20 տարի։ Ռազմական գործողությունների գլխավոր թատերաբեմ են դառնում Հայաստանն ու Միջագետքը։ Հայաստանը պարբերաբար անխնա ասպատակում են թե՛ բյուզանդացիները, թե՛ պարսիկները։ Բայց պարսիկների առաջին արշավանքները ընդհանուր առմամբ հաջողություն չէին ունենում։

### Ապստամբության վերաճումը պարսկա-բյուզանդական պատերազմի
Թեոփանես Բյուզանդացու հաղորդմամբ՝ 573 թվականին կայսեր հրամանով պարսիկների դեմ է արշավում նրա զարմիկ Մարկիանոսը։ Մծբինի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտին հայկական զորագնդով մասնակցում էր նաև Հայաստանի արևմտյան մասի զորավար Հովհանը։ Պարսիկները պարտվում են, տալով զգալի կորուստներ։ Բյուզանդական արքունիքը հարկ եղած դեպքում պարբերաբար հայկական զորամիավուրումները տեղափոխում էր մի վայրից մյուսը։ Հայակական զորքի ընդհանուր հրամանատարը Վարդան Մամիկոնյանն էր, որի ենթակայության տակ էին նաև Հայաստանում գտնվող բյուզանդական զորամիավուրումները։

Պատերազմական գործողություններն այնուհետև ընթանում են փոփոխակի հաջողություններով, սակայն Բյուզանդիայի վիճակը ծանրանում է բոլոր ճակատներում։ Հիվանդ Հուստիանոս կայսեր փոխարեն կայսրությունը կառավարող Տիբերիոս II-ը Խոսրով I-ի վճարելով 45 000 ոսկի, կնքում է միամյա, ապա եռամյա զինադադար, որը սակայն չէր տարածվում Հայաստանի վրա, և այնտեղ շարունակվում են ռազմական գործողույունները։ Հայերի վիճակն էլ ավելի է ծանրանում, երբ 576 թվականի վաղ գարնանը պարսից զորքերն արքայի հրամանատարությամբ ներխուժում են Հայաստան։ Սեբեոսի վկայությամբ՝ այս արշավանքն ուղղված էր Վարդան Մամիկոնյանի դեմ։

Խոսրով I-Ն Արտազ ու Բագրևավանդ գավառների վրայով ներխուժում է Հայաստանի արևմտյան հատված։ Չկարողանալով գրավել Թեոդուսուպոլիսը՝ նա շարժվում է դեպի Փոքր Հայք, որտեղ պարսկական բանակը չի հանդիպում տեղի բնակչության դիմադրությանը։ Խոսրովն այնուհետև շարժվում է դեպի Կապադովկիական Կեսարիա։ Սակայն այստեղ անհաջողության մատնվելուց հետո, գնում է Սեբաստիա ու Մելիտինե՝ անցնելով Եփրատ գետը։ Վարդան Մամիկոնյանն իր զորքով նույնպես անցնում է Եփրատ գետը՝ բյուզանդական զորքին միանալու համար։ Բյուզանդացիները 2 ճակատամարտերում էլ հասնում են հաղթանակի։ Հայ-բյուզանդական միացյալ զորքը առաջ է շարժվում դեպի Սյունիք, Աղվանք և Ատրպատական։ Ամբողջ Հայաստանն անցնում է կայսրության տիրապետության տակ։ Բյուզանդական զորքը Հայաստանի արևելյան մասում բռնություններ ու հալածանքներ է գործում։ Սակայն հետագայում առավելությունը կրկին անցնում է պարսիկների կողմը։

Չնայած հայոց հակապարսկական ապստամբությունը դադարեց, բայց մեծ դեր խաղաց երկրի հետագա կյանքում։ Հայերի ընդվզումը ոչ միայն նոր, ուժգին հարված հասցրեց պարսիկ նվաճողների ոտնձգություններին, այլև պահպանեց ու ամրապնդեց ազատագրական նախորդ շարժումների ձեռբերումները։

## Տես նաև
* Վարդանանց պատերազմ
* Վահանանց պատերազմ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կարմիր Վարդանի ապստամբություն