Թափոնների հիերարխիա

**Թափոնների կառավարման հիերարխիա**, **թափոնների հիերարխիա** կամ «թափոնների կառավարման տարբերակների հիերարխիան», գործիք, որն օգտագործվում է շրջակա միջավայրը պաշտպանող գործընթացների գնահատման մեջ՝ ռեսուրսների և էներգիայի սպառման հետ մեկտեղ՝ ամենանպաստավորից մինչև ամենաքիչ նպաստավոր գործողությունների հաջորդականությամբ։ Հիերարխիան սահմանում է կայունության վրա հիմնված նախընտրելի ծրագրային առաջնահերթությունները։ Կայուն լինելու համար թափոնների կառավարումը չի կարող լուծվել միայն տեխնիկական լուծումներով, և անհրաժեշտ է ինտեգրված մոտեցում։

Հիերարխիան ցույց է տալիս թափոնների կրճատմանն ու կառավարմանն ուղղված գործողությունների նախապատվության կարգը և սովորաբար ներկայացվում է սխեմատիկորեն՝ բուրգի տեսքով։ Հիերարխիան արտացոլում է նյութի կամ արտադրանքի անցումը թափոնների կառավարման հաջորդական փուլերով և ներկայացնում է յուրաքանչյուր արտադրանքի կենսապտույտի վերջին փուլը։

Թափոնների հիերարխիայի նպատակն է արտադրանքից ստանալ առավելագույն գործնական օգուտներ և առաջացնել թափոնների նվազագույն քանակություն: Թափոնների հիերարխիայի ճիշտ կիրառումը կարող է ունենալ մի շարք առավելություններ: Այն կարող է օգնել կանխել ջերմոցային գազերի արտանետումները, նվազեցնել աղտոտիչները, խնայել էներգիան, պահպանել ռեսուրսները, ստեղծել աշխատատեղեր և խթանել կանաչ տեխնոլոգիաների զարգացումը։

## Կենսապտույտի վրա հիմնված մտածողություն
Բոլոր ապրանքներն ու ծառայությունները ազդեցություն ունեն շրջակա միջավայրի վրա՝ սկսած արտադրության համար հումքի արդյունահանումից մինչև արտադրություն, բաշխում, օգտագործում և հեռացում: Թափոնների հիերարխիային հետևելը, որպես կանոն, կհանգեցնի ամենաարդյունավետ և շրջակա միջավայրի համար անվտանգ ընտրության, սակայն որոշ դեպքերում հիերարխիայի շրջանակներում որոշումների հստակեցումը կամ դրանից շեղվելը կարող է հանգեցնել ավելի լավ բնապահպանական արդյունքների։

Կենսապտույտի վրա հիմնված մտածողությունը և գնահատումը կարող են օգտագործվել թափոնների կառավարման ոլորտում որոշումների կայացմանը աջակցելու և լավագույն բնապահպանական տարբերակները բացահայտելու համար: Այն կարող է օգնել քաղաքականություն մշակողներին հասկանալ այն օգուտներն ու փոխզիջումները, որոնց նրանք բախվում են թափոնների կառավարման ռազմավարությունների վերաբերյալ որոշումներ կայացնելիս: Կենսապտույտի գնահատումը ապահովում է մի մոտեցում, որը երաշխավորում է շրջակա միջավայրի համար լավագույն արդյունքի բացահայտումն ու ներդրումը։ Այն ներառում է արտադրանքի կյանքի բոլոր փուլերի դիտարկումը՝ պարզելու համար, թե որտեղ կարելի է բարելավումներ կատարել՝ շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունը նվազեցնելու և ռեսուրսների օգտագործումը կամ վերօգտագործումը բարելավելու համար։ Հիմնական նպատակն է խուսափել այնպիսի գործողություններից, որոնք բացասական ազդեցությունը մի փուլից տեղափոխում են մեկ այլ փուլ: Կենսապտույտի վրա հիմնված մտածողությունը կարող է կիրառվել թափոնների կառավարման հիերարխիայի բոլոր հինգ փուլերում:

Օրինակ՝ կենսապտույտի վերլուծությունը ցույց է տվել, որ շրջակա միջավայրի համար հաճախ ավելի լավ է փոխարինել հին լվացքի մեքենան (չնայած առաջացած թափոններին), քան շարունակել օգտագործել ավելի հին մեքենա, որը պակաս էներգաարդյունավետ է: Դա պայմանավորված է նրանով, որ լվացքի մեքենայի ամենամեծ բնապահպանական ազդեցությունը տեղի է ունենում դրա օգտագործման փուլում: Էներգախնայող մեքենա գնելը և ցածր ջերմաստիճանի լվացող միջոցներ օգտագործելը նվազեցնում են շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունը։

Եվրոպական միության Թափոնների մասին շրջանակային դիրեկտիվը ներդրել է կենսապտույտի վրա հիմնված մտածողության հայեցակարգը թափոնների քաղաքականության մեջ։ Այս երկակի մոտեցումը ավելի լայն պատկերացում է տալիս բոլոր բնապահպանական ասպեկտների մասին և ապահովում է, որ ցանկացած գործողություն ընդհանուր օգուտ ունենա այլ տարբերակների համեմատ: Հիերարխիայի երկայնքով թափոնների հետ կապված գործողությունները պետք է համատեղելի լինեն այլ բնապահպանական նախաձեռնությունների հետ:

## Եվրոպական Միություն
Եվրոպական թափոնների հիերարխիան վերաբերում է թափոնների մասին շրջանակային դիրեկտիվի 4-րդ հոդվածում ներառված հինգ քայլերին՝

# Կանխարգելում թափոնների առաջացման կանխարգելում և նվազեցում։
# Վերօգտագործում և վերօգտագործման նախապատրաստում Ապրանքներին երկրորդ կյանք տալը նախքան դրանց թափոն դառնալը: Սա կարող է ներառել ապրանքի վերաօգտագործումը նույնությամբ կամ փոփոխություններով, օրինակ՝ վերանորոգումը և վերաարտադրումը:
# Վերամշակում Ցանկացած վերականգնման գործողություն, որի միջոցով թափոնները վերամշակվում են արտադրանքի կամ նյութերի՝ անկախ նրանից, թե դրանք օգտագործվում են սկզբնական, թե այլ նպատակներով։ Այն ներառում է կոմպոստացումը և չի ներառում այրումը։
# Վերականգնում որոշ թափոնների այրման մեթոդներ, որոնք արդիականացնում են պակաս անարդյունավետ այրման կայանները։
# Հեռացում թափոնների հեռացման գործընթացներ՝ լինի դա աղբավայրում տեղադրում, այրում, պիրոլիզ, գազաֆիկացում և այլ վերջնական լուծումներ։

Համաձայն Թափոնների մասին շրջանակային դիրեկտիվի՝ Եվրոպական թափոնների հիերարխիան իրավաբանորեն պարտադիր է, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ թափոնների որոշակի հոսքեր կարող են պահանջել շեղում հիերարխիայից: Սա պետք է հիմնավորված լինի կենսապտույտի վրա հիմնված մտածողության հիման վրա:

## Պատմություն
Թափոնների հիերարխիան բնապահպանական գրականության և որոշ ԵՄ անդամ պետությունների բնապահպանական օրենսդրության հասկացություն է, սակայն մինչև 2008 թվականի [թափոնների մասին շրջանակային հրահանգը] այն եվրոպական օրենսդրության մաս չի կազմել: 1975 թվականի թափոնների մասին շրջանակային հրահանգը որևէ հղում չուներ թափոնների հիերարխիային։ 

1975 թվականին Եվրոպական Միության թափոնների մասին շրջանակային դիրեկտիվը (1975/442/ԵՏՀ) առաջին անգամ եվրոպական թափոնների քաղաքականության մեջ ներմուծել է թափոնների հիերարխիայի հայեցակարգի տարրերը։ Այն ընդգծել է թափոնների նվազագույնի հասցնելու և շրջակա միջավայրի ու մարդու առողջության պաշտպանության կարևորությունը որպես առաջնահերթություն։ 1975 թվականի դիրեկտիվից հետո Եվրոպական Միության քաղաքականությունն ու օրենսդրությունը հարմարվել են թափոնների հիերարխիայի սկզբունքներին։

Թափոնների հիերարխիայի հայեցակարգի հիմքում ընկած է «Լանսինկի սանդուղքը» որն անվանվել է Նիդերլանդների խորհրդարանի անդամ Ադ Լանսինկի պատվին։ Վերջինս առաջարկել է այն 1979 թվականին, իսկ 1993 թվականին այն ներառվել է Նիդերլանդների պետական քաղաքականության մեջ։

1989 թվականին այն ձևակերպվել է որպես կառավարման տարբերակների հիերարխիա Եվրոպական հանձնաժողովի՝ Թափոնների կառավարման համայնքային ռազմավարության մեջ, իսկ 1996 թվակնին այս թափոնների ռազմավարությունը հետագայում հաստատվեց Հանձնաժողովի վերանայման ժամանակ։

2006 թվականի առաջին օրենսդրական առաջարկներում Եվրոպական հանձնաժողովը առաջարկել է 3-աստիճանային հիերարխիա՝ բաղկացած 1-ից՝ կանխարգելում և վերօգտագործում, 2-ից՝ վերամշակում և վերականգնում (այրմամբ) և 3-ից՝ հեռացում: Սա խիստ քննադատության է արժանացել, քանի որ վերամշակումը դնում էր այրման հետ նույն մակարդակի վրա, ինչը համահունչ էր Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից այրման ավանդական կողմնակից դիրքորոշմանը: ՀԿ-ների և անդամ պետությունների ճնշման շնորհիվ սկզբնական ոչ պարտադիր 3-աստիճանային հիերարխիան վերածվեց կիսապարտադիր 5-աստիճանային հիերարխիայի:

2008 թվականին Եվրոպական Միությունը իր թափոնների մասին օրենսդրության մեջ ներմուծել է *թափոնների վերաբերյալ նոր հնգաստիճան հիերարխիա*՝ 2008/98/EC հրահանգը, որը անդամ պետությունները պետք է ներառեն թափոնների կառավարման ազգային օրենքներում։ Հրահանգի 4-րդ հոդվածը սահմանում է թափոնների կառավարման տարբերակների հնգաստիճան հիերարխիա, որը անդամ պետությունները պետք է կիրառեն այս առաջնահերթության կարգով։ Թափոնների կանխարգելումը, որպես նախընտրելի տարբերակ, հաջորդում են վերօգտագործումը, վերամշակումը, վերականգնումը, ներառյալ էներգիայի վերականգնումը, և որպես վերջին տարբերակ՝ անվտանգ հեռացումը: Ինժեներների շրջանում թափոնների կառավարման նմանատիպ հիերարխիա հայտնի է որպես ԽՆՎՎ ռազմավարություն՝ խուսափել, նվազեցնել, վերամշակել և վերացնել։

## Մարտահրավերներ տեղական և տարածքային իշխանությունների համար
Երկրում թափոնների կառավարման պրակտիկայում թափոնների հիերարխիայի ներդրման խնդիրը կարող է հանձնարարվել կառավարման տարբեր մակարդակներին (ազգային, տարածաշրջանային, տեղական) և այլ հնարավոր սուբյեկտների, այդ թվում՝ արդյունաբերությանը, մասնավոր ընկերություններին և տնային տնտեսություններին: Տեղական և տարածաշրջանային իշխանությունները կարող են հատկապես դժվարությունների հանդիպել հետևյալ խնդիրների պատճառով՝ թափոնների հիերարխիայի մոտեցումը կիրառելիս՝

* Պետք է մշակվի թափոնների կառավարման համակարգված ռազմավարություն
* Անհրաժեշտ է ստեղծել տարբեր թափոնների հոսքերի համար առանձին հավաքման և տեսակավորման համակարգեր։
* Պետք է ստեղծվեն համապատասխան մշակման և հեռացման կայաններ։
* Անհրաժեշտ է հաստատել տեղական իշխանությունների և համայնքների միջև արդյունավետ հորիզոնական համագործակցություն և կառավարման տարբեր մակարդակների միջև ուղղահայաց համագործակցություն՝ տեղականից մինչև տարածաշրջանային, իսկ օգտակարության դեպքում՝ նաև ազգային մակարդակով։
* Ֆինանսավորում գտնել թանկարժեք կայուն թափոնների կառավարման ենթակառուցվածքների ստեղծման կամ արդիականացման համար՝ թափոնների կառավարման կարիքները բավարարելու համար։
* Անհրաժեշտ է հաղթահարել թափոնների կառավարման ռազմավարությունների վերաբերյալ տվյալների պակասը և բավարարել մոնիթորինգի պահանջները՝ թափոնների ծրագրերը իրականացնելու համար։
* Բիզնես պլանների և գործելակերպի կիրառումն ու վերահսկողությունը պետք է մշակվի և կիրառվի՝ շրջակա միջավայրի և մարդու առողջության համար օգուտները մեծացնելու համար։
* Տարածաշրջանային և տեղական մակարդակներում վարչական կարողությունների պակաս։ Ֆինանսների, տեղեկատվության և տեխնիկական փորձագիտության պակասը պետք է հաղթահարվի թափոնների կառավարման քաղաքականության արդյունավետ իրականացման և հաջողության համար։

## Աղբյուրի կրճատում
Աղբյուրի կրճատումը ներառում է ջանքեր՝ ուղղված վտանգավոր թափոնների և այլ նյութերի նվազեցմանը՝ արդյունաբերական արտադրության փոփոխման միջոցով։ Աղբյուրի կրճատման մեթոդները ներառում են փոփոխություններ արտադրական տեխնոլոգիաների, հումքի ներդրման և արտադրանքի բանաձևման (կազմի) մեջ։ Երբեմն «աղտոտման կանխարգելում» տերմինը կարող է վերաբերել հենց աղբյուրի կրճատմանը։

Աղբյուրի կրճատման մեկ այլ մեթոդ վերամշակման խթանների ավելացումն է: Միացյալ Նահանգների շատ համայնքներ թափոնների հեռացման համար կիրառում են փոփոխական դրույքաչափով գնագոյացում (հայտնի է նաև որպես «Վճարիր ինչպես նետում ես» - PAYT), որը արդյունավետ է եղել քաղաքային թափոնների հոսքի չափը նվազեցնելու համար։

Աղբյուրի կրճատումը սովորաբար չափվում է թափոնների արդյունավետության բարձրացմամբ և ծավալների կրճատմամբ։ Թունավոր նյութերի օգտագործման կրճատումը աղբյուրի կրճատման ավելի հակասական մոտեցում է, որը թիրախավորում և չափում է թունավոր նյութերի օգտագործման նվազեցումը հենց սկզբնական փուլերում: Թունավոր նյութերի օգտագործման կրճատումը շեշտում է աղբյուրի կրճատման ավելի կանխարգելիչ կողմերը, սակայն, քանի որ այն կենտրոնանում է թունավոր քիմիական հումքի վրա, արժանացել է քիմիական արտադրողների ավելի կոշտ դիմադրությանը։ Թունավոր նյութերի օգտագործման կրճատման ծրագրերն օրենսդրորեն հաստատվել են ԱՄՆ մի շարք նահանգներում, օրինակ՝ Մասաչուսեթսում, Նյու Ջերսիում և Օրեգոնում։ 3 R-երը (Reduce, Reuse, Recycle) ներկայացնում են «թափոնների հիերարխիան», որը թվարկում է թափոնների կառավարման լավագույն ուղիները՝ առավել նախընտրելիից մինչև նվազ նախընտրելին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Շրջակա միջավայրի գլխավոր տնօրինության թափոնների բաժին
* Թափոնների մասին 2008/98/EC հրահանգ (Թափոնների մասին շրջանակային հրահանգ)
* Շրջակա միջավայրի գլխավոր վարչություն
* Letsrecycle, Letsrecycle.com-ի հոդվածը թափոնների հիերարխիայի վերաբերյալ եվրոպական բանավեճի մասին
* Հասնելով զրոյական թափոնների

Կատեգորիա:Աղբ
Կատեգորիա:Հիերարխիա
Կատեգորիա:Թափոնների կառավարում