Գրիգոր II (Հռոմի պապ)

**Հռոմի պապ Գրիգոր II** (; ), Հռոմի պապ 715 թվականի մայիսի 19-ից մինչև իր մահը: Նրա անհնազանդությունը Լևոն III Իսավրացուն՝ Արևելյան կայսրությունում պատկերախմբերի հակասությունների հետևանքով, հիմք դրեց ապստամբությունների և քաղաքացիական պատերազմների երկար շարքի, որոնք ի վերջո հանգեցրին պապերի աշխարհիկ իշխանության հաստատմանը։

## Վաղ կյանք
Ծնվել է ազնվական հռոմեական ընտանիքում 669 թվականին։ Նա Մարցելոսի և նրա կնոջ՝ Օնեստայի որդին էր։ Ըստ 15-րդ դարի մատենագրի՝ Գրիգոր II-ը ենթադրաբար եղել է հռոմեական Սավելլի ընտանիքի նախահայրը, սակայն այս տեղեկությունը հաստատված չէ ժամանակակից փաստաթղթերում և, ամենայն հավանականությամբ, անհուսալի է։ Նույնը ասվում էր յոթերորդ դարի Հռոմի Պապ Բենեդիկտոս II-ի մասին, սակայն նրանց երկուսի ազգակցական կապի մասին հստակ ոչինչ հայտնի չէ։

Պատանեկության տարիներին նշանակվել է պապական արքունիքում, իսկ Սերգիոս I-ի (687–701) հովվապետության օրոք դարձել է հռոմեական գահի ենթասարկավագ և սարկավագ։ Հետագայում նրան կարգեցին սարկավագ և նշանակեցին Վատիկանի գրադարանի պատասխանատու։ Կոնստանտինի հովվապետության օրոք Գրիգորը նշանակվեց պապական քարտուղար և 711 թվականին ուղեկցեց Պապին Կոստանդնուպոլիս՝ լուծելու այն հարցերը, որոնք առաջացել էին Հռոմի կողմից Տրուլլանի ժողովի կանոնների մերժման պատճառով։ Վիճելի հոդվածների վերաբերյալ փաստացի բանակցությունները վարում էր Գրիգորը, որի արդյունքում Հուստինիանոս II կայսրը համաձայնեց, որ պապությունը կարող է անտեսել խորհրդի ցանկացած որոշում իր հայեցողությամբ։

715 թվականի ապրիլի 9-ին Կոստանդինի մահից հետո Գրիգորն ընտրվել է Պապ և օծվել 715 թվականի մայիսի 19-ին։

## Առաջին տարիներ և ընդլայնվող միսիոներական գործունեություն
Գրեթե անմիջապես հետո Գրիգորն սկսեց վերակառուցել Ավրելիանոսի պատը՝ սկսած Տիբուրդյան դարպասից։ Այս առաջադրանքի վրա աշխատանքը հետաձգվեց 716 թվականի հոկտեմբերին, երբ Տիբեր գետը դուրս եկավ ափերից և հեղեղեց Հռոմը՝ պատճառելով հսկայական վնաս և նահանջեց միայն ութ օր հետո։ Գրիգորը հրամայեց ասել, որ մի շարք լիտանիաներ կասեցնեն ջրհեղեղները, որոնք տարածվեցին Մարսի դաշտի և այսպես կոչված Ներոնի հարթավայրերի վրա՝ հասնելով Կապիտոլիումի ստորոտին։ Նրա հովվապետության առաջին տարում նամակ է ուղարկվել Կոստանդնուպոլսի պատրիարք Հովհաննես VI-ից, ով փորձում էր արդարացնել իր աջակցությունը մոնոֆելիտությանը, միևնույն ժամանակ Հռոմի պապից կարեկցանք փնտրելով կայսրի նկատմամբ ունեցած դիրքի վերաբերյալ: Գրիգորը պատասխանեց՝ նամակ ուղարկելով, որտեղ ուրվագծվում էր հռոմեական ավանդական դիրքորոշումը մոնոֆելիտության դեմ:

Այնուհետև 716 թվականին Գրիգորը պաշտոնական այցով ընդունեց Բավարիայի դուքս Թեոդոսիոսին՝ քննարկելու իր հողերի քրիստոնեության շարունակական դարձի հարցը։ Այս հանդիպման արդյունքում Գրիգորը կոնկրետ հանձնարարականներ տվեց իր պատվիրակներին, որոնք պետք է մեկնեին Բավարիա, համակարգեին իրենց գործողությունները դքսի հետ և արքեպիսկոպոսի հսկողությամբ ստեղծեին տեղական եկեղեցական հիերարխիա։ Գրիգորը շարունակում էր հետաքրքրություն ցուցաբերել Բավարիայում։ 726 թվականին նա ստիպեց դժկամ Կորբինյանին, սինոդին դիմելով, հրաժարվել իր վանական կոչումից և դառնալ Վերին Բավարիայի Ֆրայզինգի եպիսկոպոս։

Այնուհետև Գրիգորի ուշադրության կենտրոնում հայտնվեց Գերմանիան։ 718 թվականին նրան դիմեց անգլո-սաքսոնական միսիոներ Վինֆրիդը, ով առաջարկեց միսիոներական աշխատանք կատարել Գերմանիայում։ Գրիգորը համաձայնեց և նրա անունը Բոնիֆացիոս փոխելուց հետո 719 թվականի մայիսին նրան հանձնարարեց քարոզել Գերմանիայում։ Տեղեկանալով կատարված աշխատանքի մասին՝ 722 թվականին Գրիգորը կրկին կանչեց Բոնիֆացիոսին Հռոմ՝ պատասխանելու Բոնիֆացիոսի վարդապետական ​​մաքրության մասին լուրերին։ Այս անձնական հանդիպման ժամանակ Բոնիֆացիոսը դժգոհեց, որ Գրիգորի լատիներենը դժվար է հասկանալ, ինչը հստակ ցույց է տալիս, որ գռեհիկ լատիներենն արդեն սկսել է թափանցել ռոմանական լեզուների մեջ։ Բոնիֆացիսի գրավոր հավատքի խոստովանությունն ուսումնասիրելուց հետո Գրիգորն այնքան գոհ էր, որ 722 թվականի նոյեմբերին նրան եպիսկոպոս նշանակեց և վերադարձրեց Գերմանիա՝ շարունակելու իր առաքելությունը։ Հետագա հաջողությունները ստիպեցին Գրիգորին շնորհավորական նամակ գրել Բոնիֆացիոսին 724 թվականի դեկտեմբերին, իսկ 726 թվականի նոյեմբերին պատասխանել Բոնիֆացիսի հարցերին, թե ինչպես պետք է կառուցվեն Գերմանիայում նոր ձևավորվող եկեղեցիները։

Գրիգորը նաև ամրապնդեց պապական իշխանությունը Բրիտանիայի և Իռլանդիայի եկեղեցիներում։ 726 թվականին Գրիգորն այցելեց Ինին, ով Ուեսեքսի նախկին թագավորն էր, ով հրաժարական էր տվել գահից՝ Հռոմ ուխտագնացություն կատարելու և իր կյանքի վերջը այնտեղ ավարտելու համար։

## Տեղական եկեղեցական գործունեություն
Գրիգորն զբաղվում էր նաև վանքերի հիմնմամբ կամ վերականգնմամբ։ Նա Հռոմում իր ընտանեկան առանձնատունը վերածեց վանքի՝ Սուբուրայի Սանտ Ագատայի վանքը՝ տրամադրելով  թանկարժեք անոթներ՝ զոհասեղանին օգտագործելու համար, ինչպես նաև հիմնեց նոր եկեղեցի՝ նվիրված Սանտ Էվստակիոյին։ 718-ին նա վերականգնեց Մոնտե Կասինոն, որը չէր վերականգնվել 584-ին Լանգոբարդների հարձակումից հետո և միջամտեց Վոլտուրնոյի վրա գտնվող Սուրբ Վինսենթ վանքում վեճին՝ վանահայրի պաշտոնանկության շուրջ։

721 թվականին Գրիգորը սինոդ է անցկացրել Հռոմում՝ անօրինական ամուսնությունների հետ կապված հարցերը լուծելու նպատակով։ Այնուհետև 723 թվականին կրկին բռնկվեց երկարամյա վեճը Ակվիլեայի և Գրադոյի պատրիարքների միջև։ Լոմբարդների թագավոր Լիութպրանդի խնդրանքով Գրիգորը պալիումը հանձնեց Սերենուս եպիսկոպոսին՝ նրան շնորհելով Ակվիլեայի պատրիարքությունը։ Այնուամենայնիվ, Գրիգորը շուտով նամակ ստացավ Գրադոյի պատրիարք Դոնատուսից, որտեղ բողոքում էր, որ Սերենուսը գերազանցել է իր լիազորությունները և միջամտել Գրադոյի եկեղեցական իրավասությանը։ Միևնույն ժամանակ, Գրիգորը նկատողություն արեց Դոնատուսին այն բանի համար, որ նա սկզբում դժգոհություն էր հայտնել Սերենուսին պալիումը շնորհելու Գրիգորի որոշման վերաբերյալ։ Այնուհետև, 725 թվականին, Դոնատուսի մահից հետո, Գրադոյի պատրիարքությունը յուրացրել է Պոլայի եպիսկոպոս Պետրոսը։ Գրիգորը պատասխանեց Պետրոսին՝ զրկելով երկու աթոռներից, ինչպես նաև գրեց թեմի անդամներին՝ հիշեցնելով եպիսկոպոսներ ընտրելու անհրաժեշտության մասին միայն եկեղեցական օրենքով, որից հետո Գրիգորի հավանությամբ նրանք ընտրեցին Անտոնինոսին։

Գրիգորը նաև մի շարք պարտադիր սովորություններ մտցրեց Եկեղեցում։ Նա կարգադրեց, որ Մեծ Պահքի ժամանակ մարդիկ պետք է պահք պահեն հինգշաբթի օրերին, ինչպես որ անում էին շաբաթվա մյուս օրերին։ Ըստ երևույթին, այս սովորությունը հավանության չի արժանացել անցյալ դարերի պապերի կողմից, քանի որ հեթանոսները հինգշաբթի ծոմ են պահել՝ երկրպագելով Յուպիտերին։ Նա նաև սահմանեց, որ Մեծ Պահքի օրերին հինգշաբթի օրերին ժամերգություններ կատարվեն, քանի որ նախկինում նախորդ կիրակի օրվա պատարագը մատուցվում էր այս հինգշաբթի օրերին։

## Լանգոբարդների հետ հարաբերությունները
Գրիգորը փորձում էր դիվանագիտական ​​լավ հարաբերություններ պահպանել լանգոբարդների, հատկապես նրանց թագավոր Լյուտպրանդի հետ։ 716 թվականի ապրիլին նրան հաջողվեց համոզել Լիուտպրանդին չվերադարձնել Կոտյան Ալպերը, որոնք նվիրաբերվել էին Հռոմեական եկեղեցուն Արիպերտ II-ի օրոք։ Այնուամենայնիվ, Բենևենտոյի կիսանկախ լանգոբարդական դքսությունը, էքսպանսիոնիստ դուքս Ռոմուալդ II-ի օրոք, վերսկսեց ռազմական գործողությունները՝ 717 թվականին գրավելով Կումեն՝ կտրելով Հռոմը Նեապոլից։ Ո՛չ աստվածային հատուցման սպառնալիքները, ո՛չ էլ ուղղակի կաշառքը չազդեցին Ռոմուալդի վրա, և այդ պատճառով Գրիգորը դիմեց Նեապոլի դուքս Հովհաննես I-ին՝ ֆինանսավորելով Կումային հաջողությամբ հետ վերցնելու նրա արշավը։

Նույն տարում լանգոբարդական դուքս Ֆարոալդ II-ը Սպոլետոյից գրավեց Ռավեննայի նավահանգիստը՝ Կլասիսը: Գրիգորը գործարք կնքեց Լյուտպրանդի հետ, ով ստիպեց Ֆարոալդին այն վերադարձնել Ռավեննայի էկզարխությանը։ Հասկանալով, որ լանգոբարդների սպառնալիքը կշարունակի աճել, և որ նրանք մաս-մաս կտիրեն Իտալիայի կայսերական տարածքներին, մոտ 721 թվականին Գրիգորը դիմեց ֆրանկներին՝ խնդրելով Կառլոս Մարտելին միջամտել և վտարել լանգոբարդներին: Սակայն Կառլոսը չի արձագանքել խնդրանքին։ 723 թվականին Լիուտպրանդի կողմից ընդունված օրենքը (Հմ. 33) արգելում է տղամարդուն ամուսնանալ իր մոր կամ հոր կողմից զարմիկի այրու հետ և հատկապես նշում է, որ Հռոմ քաղաքում գտնվող Պապը նրան նամակ է ուղարկել՝ հորդորելով ընդունել այս օրենսդրությունը, ինչը վկայում է նրանց միջև եղած ջերմ հարաբերությունների մասին: Իտալիայում իմպերական թուլությունը խրախուսեց լանգոբարդների հետագա արշավանքներին, և 725 թվականին նրանք գրավեցին Նառնի ամրոցը:

Այնուհետև 727 թվականին, երբ Ռավեննայի էկզարխությունը քաոսի մեջ էր Բյուզանդիայի կայսրի պատկերակահանության հրամանագրերի պատճառով, լանգոբարդները գրավեցին և ավերեցին Կլասիսը և գրավեցին Պենտապոլիսը։ Չնայած Կլասիսը վերագրավվեց 728 թվականին, բյուզանդական ուժերի և լանգոբորդների միջև կռիվները շարունակվեցին մինչև 729 թվականը, երբ Գրիգորը բանակցություններ սկսեց Լիուտպրանդի և բյուզանդական եքսարքոս Եվտիքիոսի միջև՝ հասնելով թշնամական գործողությունների ժամանակավոր դադարեցմանը, որը պահպանվեց մինչև Գրիգորի մահը։ 729 թվականին Գրիգորը և Լիուտպրանդը հանդիպեցին հին Սուտրի քաղաքում: Այստեղ նրանք ձեռք բերեցին համաձայնություն, որը հայտնի է որպես Սուտրիի նվիրատվություն, որով Սուտրին և Լատիումի որոշ լեռնային քաղաքներ (տես Վետրալլա) հանձնվեցին պապականությանը։ Նրանք նշանավորեցին պապական տարածքի առաջին ընդլայնումը Հռոմի դքսությունից դուրս։

## Հակամարտություն Լևոն III կայսեր հետ

Գրիգորի և կայսերական արքունիքի միջև լարվածությունը սկսվեց մոտ 722 թվականին, երբ Լևոն III կայսրը փորձեց բարձրացնել հարկերը Իտալիայում պապական պատկանելության վրա՝ սպառելով Պապության դրամական պահուստները: Լևոնը պահանջում էր այս եկամուտը վճարել շարունակվող արաբական պատերազմի համար, մինչդեռ Գրիգորն այն անհրաժեշտ էր Հռոմ քաղաքի համար տեղական սննդամթերք ապահովելու համար՝ դրանով իսկ ազատելով Հռոմին հացահատիկի երկարաժամկետ մատակարարումից։ Արդյունքն այն էր, որ, լրացուցիչ հարկերը վճարելուց հրաժարվելով, Գրիգորը խրախուսեց հռոմեական բնակչությանը դուրս մղել Հռոմի կայսերական կառավարչին քաղաքից, և Լևոնն ի վիճակի չեղավ իր կամքը պարտադրել Հռոմին, քանի որ Լանգոբարդական ճնշումը Ռավեննայի էկզարխին խանգարում էր բանակ հավաքել՝ պապին հնազանդեցնելու համար։

Սակայն 725 թվականին, հավանաբար կայսեր խնդրանքով, Մարինուսը, որը Կոստանդնուպոլսից ուղարկվել էր հռոմեական դքսությունը կառավարելու համար, կազմակերպեց դավադրություն՝ պապին սպանելու համար։ Դավադրությանը մասնակցել էին դուքս Բազիլը, Չարտուլարիոս Ջորդանեսը և ենթասարկավագ Լավրիոնը։ Մարինուսի հեռանալը դադարեցրեց դավադրությունը, բայց այն վերսկսվեց նոր էքսարխ Պողոսի ժամանումով։ Սակայն դավադրությունը բացահայտվեց, և դավադիրները մահապատժի ենթարկվեցին։

Այնուհետև 726 թվականին Լևոնը արձակեց սրբապատկերների դեմ հրամանագիր՝ դատապարտելով սրբերի ցանկացած սրբապատկերների պահպանումը։ Թեև Լևոնը ոչ մի քայլ չձեռնարկեց արևմուտքում այս հրամանագիրը կիրառելու համար, բացի այն Հռոմում և Ռավեննայում կարդալուց, Գրիգորն անմիջապես մերժեց այն։ Տեղեկանալով այդ մասին՝ Ռավեննայի էկզարխատը ապստամբեց կայսեր կողմից սրբապատկերակրության պարտադրման դեմ։ Ռավեննայի և Պենտապոլիսի դքսության բանակները ապստամբեցին՝ դատապարտելով և՛ էկզարխ Պողոսին, և՛ Լևոն III-ին և գահընկեց անելով այն սպաներին, ովքեր հավատարիմ մնացին։ Պողոսը համախմբեց հավատարիմ ուժերին և փորձեց վերականգնել կարգը, բայց սպանվեց: Բանակը քննարկում էր սեփական կայսր ընտրելու և Կոստանդնուպոլիս արշավելու հնարավորությունը, սակայն Գրիգոր պապը նրանց հետ պահեց Լևոնի դեմ գործողություններ ձեռնարկելուց։ Միաժամանակ Նեապոլում ապստամբեցին ինքնակոչ «հերցոգ» Էքսիլարատը և նրա որդի Ադրիանոսը, անցան կայսրի կողմը և շարժվեցին դեպի Հռոմ՝ սպանելու Գրիգորին, սակայն ժողովրդի կողմից գահընկեց արվեցին և սպանվեցին։

727 թվականին Գրիգորը սինոդ է հրավիրել՝ դատապարտելու պատկերապաշտությունը: Ըստ հունական աղբյուրների, հիմնականում Թեոֆանեսի, հենց այս պահին Գրիգորը վտարեց Լևոնին: Սակայն ոչ մի արևմտյան աղբյուր, մասնավորապես «Liber Pontificalis»-ը չի հաստատում Գրիգորի այս արարքը։ Այնուհետև նա երկու նամակ ուղարկեց Լևոնին՝ հերքելով կայսեր իրավունքը՝ միջամտելու վարդապետության հարցերին։ Նա գրել է:
- Դու ասում ես. "մենք երկրպագում ենք քարերին, պատերին և տախտակներին": Բայց դա այդպես չէ, ով կայսր, բայց նրանք ծառայում են մեզ որպես հիշողություն և քաջալերանք՝ բարձրացնելով մեր մռայլ ոգին՝ շնորհիվ նրանց, ում անունները կրում են այս պատկերները և ում պատկերներն են դրանք: Եվ մենք նրանց չենք երկրպագում որպես Աստված, ինչպես Դուք եք պնդում, Աստված մի արասցե:  ... Նույնիսկ փոքր երեխաները ծիծաղում են ձեզ վրա: Գնացեք նրանց դպրոցներից մեկը, ասեք, որ դուք պատկերների թշնամին եք, և նրանք անմիջապես ձեր գլխին են նետում իրենց փոքրիկ ցուցանակները, և այն, ինչ դուք չեք կարողացել սովորել իմաստուններից, կարող եք սովորել հիմարներից:  .. Առաքյալների իշխան Սուրբ Պետրոսի կողմից մեզ ուղարկված զորության շնորհիվ մենք կարող ենք պատիժ սահմանել ձեզ վրա, բայց քանի որ դուք նրան կանչել եք ձեզ վրա, ընդունեք նրան, դուք և Ձեր ընտրած խորհրդականները:  .. չնայած դուք ունեք այդպիսի գերազանց Քահանայապետ, Մեր եղբայր Հերման, ձեր խորհուրդների մեջ պետք է ընդունեիր որպես հայր և ուսուցիչ:  .. Եկեղեցու դոգմաները ոչ թե կայսեր, այլ եպիսկոպոսների գործն են"։ Գրիգորի նամակները Լևոնին մեղադրում են ապոկրիֆ լինելու մեջ և կարող են ճշգրիտ չարտացոլել Գրիգորի նամակագրության իրական բովանդակությունը Լևոնի հետ։

728 թվականին Լևոնը նոր էկզարխոսին՝ Եվտիքիոսին, ուղարկեց Իտալիա՝ փորձելով շտկել իրավիճակը։ Եվտիքիոսը բանագնաց ուղարկեց Հռոմ՝ Գրիգորին և քաղաքի առաջատար ազնվականներին սպանելու հրամանով, սակայն դավադրությունը բացահայտվեց և խափանվեց։ Այնուհետև նա փորձեց լանգոբարդների թագավորին և դքսերին հանել պապի դեմ, բայց նրանք պահպանեցին իրենց երկիմաստ դիրքորոշումը՝ առանց որևէ որոշում կայացնելու։ Նույն թվականին Գրիգորը գրեց Կոստանդնուպոլսի պատրիարք Հերման I-ին ՝ հայտնելով իր աջակցությունը նրան, և երբ Հերմանը հրաժարվեց գահից, Գրիգորը հրաժարվեց ճանաչել նոր պատրիարքին Անաստասին, ինչպես նաև Լևոնի կողմից հրավիրված տաճարի պատկերային որոշումներին։

729 թվականին Եվտիքոսին վերջապես հաջողվեց դաշինք կնքել լամբորգանդների թագավոր Լիուտպրանդի հետ, և երկուսն էլ համաձայնեցին օգնել միմյանց հնազանդեցնել իրենց ապստամբ հպատակներին։ Այն բանից հետո, երբ նրանք հնազանդեցրին սպոլետոյի և Բենևենտոյի դուքսերին՝ ենթարկելով նրանց Լիուտպրանդի իշխանությանը, նրանք դիմեցին Հռոմին՝ Գրիգորին հնազանդեցնելու մտադրությամբ։ Այնուամենայնիվ, Հռոմի սահմաններից դուրս Գրիգորը կարողացավ խզել իր դեմ ուղղված դաշինքը, և Լիուտպրանդը վերադարձավ Պավիա: Դրանից հետո Եվտիքոսը Գրիգորի հետ բարդ զինադադար կնքեց, իսկ Հռոմի Պապը ի պատասխան ժամանակավոր զինադադար կնքեց լամբոգարդների և բյուզանդացիների միջև։ Չնայած դրան, Գրիգորը շարունակում էր մնալ կայսրության նվիրված և եռանդուն պաշտպանը։ Դա դրսևորվեց 730 թվականին, երբ մեկ այլ յուրացնող՝ Տիբերիուս Պետասիուսը ապստամբություն բարձրացրեց Տոսկանայում։ Նա պարտություն կրեց էկզարխ Եվտիքիոսից, որը աջակցություն ստացավ Գրիգոր պապից։

Գրիգորը մահացավ 731 թվականի փետրվարի 11-ին և թաղվեց Սուրբ Պետրոսի տաճարում: Նրա գերեզմանի գտնվելու վայրն այդ ժամանակվանից անհայտ է։ Այնուհետև նա սրբադասվեց և հիշատակվում է որպես սուրբ հռոմեական օրացույցում մարտի 13-ին, թեև որոշ մարտիրոսություններում նրա հիշատակը նշվում է փետրվարի 11-ի տակ։

## Հրաշք Թուլուզի ճակատամարտում (721 թվական)
Գրիգոր II-ի հետ կապված հրաշքը կապված է 721 թվականին Թուլուզի ճակատամարտում մահմեդական զորքերի նկատմամբ տարած հաղթանակի հետ։ Ըստ «Liber Pontificalis»-ի, 720 թվականին Գրիգոր պապը Աքվիտանիայի դուքս Օդոյին ուղարկեց «երեք օրհնված զամբյուղով հաց»։ Դուքսը պահեց դրանք և անմիջապես Թուլուզի ճակատամարտից առաջ փոքր մասերով բաժանեց իր զինվորներին: Ճակատամարտից հետո հաղորդվեց, որ նրանք, ովքեր կերեն են զամբյուղներից չեն սպանվել կամ վիրավորվել։

## Գրականություն
* Ekonomou, Andrew J., *Byzantine Rome and the Greek Popes: Eastern Influences on Rome and the Papacy from Gregory the Great to Zacharias, A.D. 590–752* (2007)
* Levillain, Philippe, *The Papacy: Gaius-Proxies*, Routledge (2002)
* Treadgold, Warren, *A History of the Byzantine State and Society* (1997)
* Mann, Horace K., *The Lives of the Popes in the Early Middle Ages, Vol. I: The Popes Under the Lombard Rule, Part 2, 657–795* (1903)
* Bluhme, Friedrich, *Liutprandi Leges de Anno XI* In: *Edictus Langobardorum* (1868)
* Bury, John Bagnall, *A History of the Later Roman Empire From Arcadius to Irene*, Vol. II (1889)
* Annette Grabowsky: *Gregor II.* In: *Germanische Altertumskunde Online* (nur bei Verlag Walter de Gruyter Online verfügbarer Artikel mit umfassenden Quellen- und Literaturangaben) 2014.

## Ծանոթագրությոններ

Կատեգորիա:Հռոմի պապեր