open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հռիփսիմե Արապյան

**Հռիփսիմե Արապյան** ( - 1938-ից հետո), հայ հրապարակախոս։

Ծնվել է Պոլսում, սովորել է Սկյութարի Ս. Խաչ վարժարանում, աշակերտելով Խաչատուր Միսաքյանին։ Մանկավարժական և կրթական հարցերի մասին բազմաթիվ հոդվածներ է տպագրել «Սուրհանդակ», «Բյուզանդիոն» թերթերում։ Ունեցել է իր մանկապարտեզը, որտեղ գործնականորեն փորձել է կիրառել Ֆրոբելի, Պեստալոցցիի մանկավարժական սկզբունքները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ստամբուլ քաղաքում ծնվածներ
Ճապոնիայի սահմանադրություն

Ճապոնիայի հիմնական օրենքը՝ Սահմանադրությունը, ընդունվել է 1946 թվականի նոյեմբերի 3-ին և ուժի մեջ մտել 1947 թվականի մայիսի 3-ից։ Որպես այդպիսին այն հանդիսանում է Մեյձիի Սահմանադրության լրացված, բարեփոխված տարբերակը, սակայն ավանդաբար այն համարում են առանձին Սահմանադրություն։ 1947 թվականի մայիսի 3-ից ի վեր Ճապոնիայի Սահմանադրության մեջ ոչ մի փոփոխություն չի կատարվել։

Սահմադրությունը սահմանում է պետական կառավարման պառլամենտական ձևի սկզբունքները, քաղաքացիների հիմնական երաշխիքներն ու իրավունքները։ Սահմանադրության համաձայն՝ Ճապոնիայի կայսրը «պետության և ազգի միասնության խորհրդանիշն է» և իրականացնում է զուտ խորհրդանշական գործառույթ, որը չի ենթադրում իրական իշխանություն. նրա կողմից վավերացված բոլոր պետական ակտերը անցնում են Կաբինետի հաստատումը, նույնիսկ տարածված է այն կարծիքը, որը կայսրն ընդհանրապես պետության գլուխ չի հանդիսանում։

Ճապոնիայի սահմանադրությունը անվանում են նաև «Պացիֆիստական սահմանադրություն», քանի որ 9-րդ հոդվածն ամրագրում է պատերազմ չսկսելու և ռազմական բախում չնախաձեռնելու դրույթը։ Այն նաև նշում է, որ Ճապոնիան չի կարող ունենալ անկախ բանակ, նավատորմ և ներքին զինվորական ուժեր։ Չնայած նրան, որ հոդվածը ենթադրում է պետության կողմից պատերազմ հրահրելու և ամբողջական բանակ ունենալու սահմանափակումը, ներկայումս Ճապոնիան պաշտպանական ուժեր անվան տակ ունի լիարժեք բանակ։

2004 թվականի հուլիսին Ճապոնիայի մշակույթի նշանակալի դեմքերը սկսել են «Միավորված Հոդված 9» շարժումը, որպեսզի թույլ չտան 9-րդ հոդվածի վերանայումը և Ճապոնիայի մինչպատերազմական միլիտարիզմին վերադառնալը։

Կատեգորիա:Ճապոնիայի կառավարություն
Կատեգորիա:1947 քաղաքականությունում
Դիոսկորիդես

**Պեդանիոս Դիոսկորիդես** (, հունարեն՝ ) (ծնվել է մոտ մ.թ. 40 թվականին, Անարզաբայում (Կիլիկիա), վախճանվել է 90 թվականին), Հին հռոմեական դեղաբան, բժիշկ և բուսաբան, ծագումով՝ հույն։

Դիոսկորիդեսի հիմնական աշխատությունը՝ «De materia medica»-ն ժամանակակից բուսաբանական տերմինաբանության ամենահայտնի դասական աղբյուրն էր, որը 16 դարերի ընթացքում պահպանվեց որպես առաջատար դեղաբանական ձեռնարկ։ Հռոմի կայսր Ներոնի բանակում ծառայել է որպես բանակային վիրաբույժ, և բազմաթիվ արշավանքներում մասնակցելը առիթ է ընծայել Դիոսկորիդեսին՝ անձամբ և մոտից ծանոթանալ մի շարք երկրների բուսական աշխարհի հետ, ուսումնասիրել զանազան բույսերի առանձնահատկությունները, աշխարհագրական տարածումը, բուժական հատկանիշները։ «De materia medica»-ն պարունակում է մոտ 600 բույսերի բարձրորակ նկարագրություն, այդ թվում՝ կանեփի, մոլախինդի և անանուխի։ Աշխատությունը գրված էր մոտ 77 թվականին, հինգ գրքերով, և ներառում է մոտավորապես հազար դեղամիջոցների անուններ։

## Աղբյուրներ
* Encyclopaedia Britannica, *Micropaedia*, 15-th edition, Vol. III, Page 563

Կատեգորիա:Հին հույներ
Կատեգորիա:Հույն գիտնականներ
Կատեգորիա:Հույն բժիշկներ
Կատեգորիա:Բուսաբաններ
Կատեգորիա:Դեղագործներ
Կատեգորիա:Հույն գրողներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի գիտնականներ
Կատեգորիա:Հույն փիլիսոփաներ
Մոնդիալիզմ

**Մոնդիալիզմ**, քաղաքական, քաղաքական-փիլիսոփայական տեսություն, որն ի հայտ է եկել 20-րդ դարում։ Այն ստեղծել են անգլո-ամերիկյան քաղաքական դպրոցի ներկայացուցիչները։

## Մոնդիալիզմի բուն իմաստը
Մոնդիալիզմը քաղաքական տերմին է՝ ստեղծված անգլո-ամերիկյան քաղաքագիտական դպրոցի կողմից։ Մոնդիալիզմ նշանակում է, որ աշխարհը պետք է լինի միաբևեռ և ԱՄՆ-ին է վիճակված լինելու այն միակ գերտերությունը, որը պետք է ղեկավարի աշխարհը։

Կատեգորիա:Աշխարհառազմավարություն
Կատեգորիա:Գլոբալացում
Կատեգորիա:Կոսմոպոլիտիզմ
Կատեգորիա:Միջազգային հարաբերություններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Գաղափարախոսություններ
Կատեգորիա:Համաշխարհային կառավարություն
Ռիտա Սարգսյան

**Ռիտա Ալեքսանդրի Սարգսյան** (օրիորդական ազգանունը՝ *Դադայան*, ), Հայաստանի 3-րդ նախագահ Սերժ Սարգսյանի կինը։

## Պատանեկություն
Ծնվել է 1962 թվականի մարտի 6-ին, Ստեփանակերտում։

## Կրթություն
Ավարտել է Ստեփանակերտի Ալեքսանդր Գրիբոյեդովի անվան 3-րդ միջնակարգ դպրոցը՝ ստանալով երաժշտական կրթություն։

## Աշխատանքային գործունեություն
Որոշ ժամանակ աշխատել է մանկապարտեզում որպես երաժշտության ուսուցչուհի։ Ստեփանակերտից Երևան տեղափոխվելուց հետո չի աշխատել։
## Հասարակական գործունեությունը
Ռիտա Սարգսյանը 2010 թվականից «Նվիրիր կյանք» արյան քաղցկեղ և այլ ծանր հիվանդություններ ունեցող երեխաների բարեգործական հիմնադրամի հոգաբարձուների խորհրդի պատվավոր նախագահն էր։ Հիմնադրամը ստեղծվել է 2009 թվականին և 2017 թվականի դրությամբ աջակցում է 495 երեխայի։ Հիմնադրամի և Առաջին տիկնոջ ջանքերով լիովին վերակառուցվել և վերազինվել է ՀՀ ԱՆ «Պրոֆ. Ռ.Յոլյանի անվան արյունաբանական կենտրոնը», որտեղ գործում է տարածաշրջանային նշանակության ոսկրածուծի փոխպատվաստման բաժանմունք և ցողունային բջիջների լաբորատորիա։

Ծրագրի շահառուներից է նաև Պրոֆ. Ռ.Յոլյանի անվան արյունաբանական կենտրոնի ամենածանր հիվանդը, ում, Ռիտա Սարգսյանի խնդրանքով ՌԴ առողջապահության նախարարը հրավիրեց Մոսկվա և հաջողվեց փրկել 10 ամյա երեխայի կյանքը։

2011 թվականին Ռիտա Սարգսյանը ստեղծել է «Արագիլ» հիմնադրամը, որի հոգաբարձուների խորհրդի պատվավոր նախագահն էր։ Հիմնադրամի նպատակն է աջակցել սոցիալապես անապահով զույգերին՝ արհեստական բեղմնավորման միջոցով երեխա ունենալ։ 2018թ. դրությամբ «Արագիլ» հիմնադրամի օգնությամբ աշխարհ է եկել 500 երեխա։

Ռիտա Սարգսյանի ջանքերով 2012 թվականի ապրիլի 2-ին ստեղծվել է «Աուտիզմ» ազգային հիմնադրամը։ Առաջին տիկինը հիմնադրամի հոգաբարձուների խորհրդի պատվավոր նախագահն էր։ «Աուտիզմ» հիմնադրամի միջոցներով կառուցվել է դպրոց, որտեղ հաճախում է աուտիզմ ախտորոշում ունեցող 200 երեխա։

Առաջին տիկնոջ հովանու ներքո անցկացվել են Արամ Խաչատրյանի անվան միջազգային մրցույթները, «Վերադարձ» միջազգային մրցույթ-փառատոնը, «Վերածնունդ» դասական երաժշտության փառատոնը, Հայաստանի պետական ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի Երևանյան միջազգային փառատոնը, «Նոր անուններ» մանկական միջազգային մրցույթ-փառատոնը, «ԱրմՄոնո» թատերական միջազգային փառատոնը, «Թումանյանական հեքիաթի օր» տիկնիկային միջազգային փառատոնը և բազմաթիվ այլ միջոցառումներ։

## Ընտանիք
Ռիտա Սարգսյանը ամուսնացած էր Սերժ Սարգսյանի հետ և ուներ երկու դուստր և 5 թոռ։

## Մահ
2020 թվականի նոյեմբերի 16-ին Ռիտա Սարգսյանը ծայրահեղ ծանր վիճակում տեղափոխվել էր «Նաիրի» բժշկական կենտրոն։ Նրա մոտ ախտորոշվել էր COVID-19։ Նոյեմբերի 20-ին երրորդ նախագահի գրասենյակը տեղեկացրեց, որ Ռիտա Սարգսյանը մահացել է։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Լույս ես, ի սրտե». ֆիլմ` նվիրված Ռիտա Սարգսյանի հիշատակին։

Կատեգորիա:1962 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայաստանի առաջին տիկնայք
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:COVID-19-ից մահացածներ
Բլեք Սաբաթ

**Բլեք Սաբաթ** (անգլերեն՝ *Black Sabbath*), բրիտանական ռոք խումբ։ Մեծ ներգործություն է ունեցել ռոքի՝ հատկապես հևի մետալի և դում մետալի վրա։ Ձևավորվել է 1969 թվականին Անգլիայի Բիրմինգհեմ քաղաքում՝ Օզզի Օզբոռնի (վոկալ), Թոնի Այոմմիի (կիթառ), Գիզեր Բատլերի (բաս կիթառ) և Բիլ Ուարդի (հարվածային) մասնակցությամբ։

## Պատմություն
1970 թ. փետրվարին Vertigo Records-ը թողարկում է Black Sabbath խմբի առաջին՝ համանուն ալբոմը, որը ձայնագրվել էր տասներկու ժամվա ընթացքում։ Այդ ալբոմը ընդունված է համարել առաջին հևի մետալ ալբոմներից։ Այն կրում էր ծանր ռոքի և բլյուզ-ռոքի ազդեցությունը, բայց և ցուցադրում էր խմբի՝ հետագայում ճանաչելի ոճը և Այոմմիի սարսափազդու կիթառային ռիֆֆերը։ Շուտով ալբոմը թողարկվում է ԱՄՆ-ում (Warner Bros. Records) և վաճառվում միլիոնավոր օրինակներով։

1970 թ. Սեպտեմբերի 18-ին թողարկվում է երկրորդ ալբոմը՝ «Paranoid», որը Բրիտանիայում գրավում է առաջին հորիզոնականը։ Հետագա ալբոմները ևս մեծ հաջողություն ունեցան։ 1977 թ. նոյեմբերին Օզզի Օսբորնը լքեց խումբը, սակայն 1978 թվականին մեկ տարով վերադարձավ և մասնակցեց «Never Say Die» ալբոմի ձայնագրությանը։ 1979 թ. մայիսին Այոմմին խմբից հեռացրեց Օսբորնին. նրան տարբեր տարիների փոխարինեցին Ռոնի Ջեյմս Դիո, Յան Գիլլանը, Գլեն Հյուզը և Թոնի Մարթինը։

## Սկավառակագրություն
* *Black Sabbath* (1970)
* *Paranoid* (1970)
* *Master of Reality* (1971)
* *Black Sabbath Vol. 4* (1972)
* *Sabbath Bloody Sabbath* (1973)
* *Sabotage* (1975)
* *Technical Ecstasy* (1976)
* *Never Say Die!* (1978)
* *Heaven and Hell* (1980)
* *Mob Rules* (1981)
* *Born Again* (1983)
* *Seventh Star* (1986)
* *The Eternal Idol* (1987)
* *Headless Cross* (1989)
* *Tyr* (1990)
* *Dehumanizer* (1992)
* *Cross Purposes* (1994)
* *Forbidden* (1995)
* *13* (2013)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* Բլեք Սաբաթը imusic.am֊ում

Կատեգորիա:1968 հիմնադրված երաժշտական խմբեր
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Բրիտանական հևի մետալ խմբեր
Հերման Վան Ռոմպեյ

**Հերման Վան Ռոմպեյ** (, ), բելգիացի քաղաքական գործիչ, Բելգիայի նախկին վարչապետը, Եվրոպական խորհրդի առաջին նախագահը։

Բելգիայի Քրիստոնեական դեմոկրատներ և ֆլամանդցիներ կուսակցությունը ներկայացնող վան Ռոմպեյը 2008 թվականի դեկտեմբերի 30-ից եղել է Բելգիայի 66-րդ վարչապետը մինչև Իվ Լետերմը (ով նաև նախորդում էր վան Ռոմպեյին) հաջորդեց նրան 2009 թվականի նոյեմբերի 25-ին։ Եվրամիության կառույցներից մեկը հանդիսացող Եվրոպական խորհրդի անդամները 2009 թվականի նոյեմբերի 19-ին Վան Ռոմպեյին ընտրեցին Եվրոպական խորհրդի նախագահ։ Նա պաշտոնավարեց 2009 թվականի դեկտեմբերի 1-ից 2012 թվականի մայիսի 31-ը, թեև պաշտոնապես նախագահի պարտականությունները ստանձնեց 2010 թվականի հունվարի 1-ին։ 2012 թվականի մարտի 1-ին նա վերընտրվեց երկրորդ ժամկետով՝ պաշտոնապես՝ 2012 թվականի հունիսի 1-ից 2014 թվականի նոյեմբերի 30-ը։

## Վաղ տարիներ, կարիերա և ընտանիք
### Վաղ տարիներ
Հերման Վան Ռոմպեյը ծնվել է Բրյուսելի Էտերբեեկ համայնքում՝ դոկտոր (ավելի ուշ՝ պրոֆեսոր) Վիկ վան Ռոմպեյի և Ջերմեյն Խեենսի ընտանիքում։ Մինչև 1965 թվականը հաճախել է Բրյուսելի Սինտ Յան Բերխմանսկոլեխե քոլեջը, որտեղ լավ ուսումնասիրել է հին հունարեն և լատիներեն։ Դեռահաս տարիքում ռոք'ն'ռոլլի՝ հատկապես Էլվիս Փրեսլիի երկրպագու էր։ Այնուհետև սովորում է Լյովենի կաթոլիկ համալսարանում և ստանում փիլիսոփայության բակալավրի աստիճան (1968) և մագիստրոսի աստիճան՝ կիրառական տնտեսագիտության բնագավառում (1971)։ 1972-1975 թվականներին աշխատել է Բելգիայի Կենտրոնական բանկում։

1980-1987 թվականին դասավանդել է Անտվերպենի Հանդելսհոխեսխուլ համալսարանական քոլեջում, 1982 թվականից նաև Բրյուսելի Հոխեսխուլ համալսարանում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հերման Վան Ռոմպեյի անձնական կայքը  
* Նախագահի էջը Եվրոպական խորհրդի կայքում 

Կատեգորիա:1947 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ապրող անձինք
Կատեգորիա:Բելգիացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Բելգիացի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահներ
Կատեգորիա:Եվրոպական միության քաղաքական պաշտոնյաներ
Կատեգորիա:Ֆլամանդացիներ
Live aus Berlin

**Live aus Berlin** (), գերմանական Ռամշթայն ինդաստրիալ մետալ խմբի կենդանի ձայնագրումն է իրենց 1998 թվականի համերգից։ Ալբոմը թողարկվել է 1999 թվականի օգոստոսի 31-ին։

## Տարբերակներ
* Live aus Berlin (CD)
* Live aus Berlin - 2CD Limited Edition (CD)
* Live aus Berlin - Censored (VHS)
* Live aus Berlin - Uncensored (VHS)
* Live aus Berlin (DVD)

## Երգացանկ

## Ցուցանիշներ

## Ձայնագրել են
* Թիլլ Լինդեման (Till Lindemann) - վոկալ
* Ռիխարդ Քրուսպե (Richard Zwen Kruspe) - սոլո-կիթառ
* Պաուլ Լանդերս (Paul Landers) - ռիթմ-կիթառ
* Քրիստիան «Ֆլակե» Լորենց (Christian "Flake" Lorenz) - ստեղնաշար
* Քրիստոֆ «Դում» Շնայդեր (Christoph "Doom" Schneider) - հարվածային
* Օլիվեր Ռիդել (Oliver Riedel) - բաս կիթառ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1999 ալբոմներ
Կատեգորիա:Գերմանալեզու ալբոմներ
Կատեգորիա:Համերգային ալբոմներ
Կատեգորիա:Ռամշտայնի ալբոմներ
Ռոն Ուիզլի

**Ռոնալդ Բիլիուս Ուիզլին** (*, ծն. [[1980]] [[մարտի 1]]*) Հարրի Փոթեր վեպերի սերիայի կերպար է։ Հարրի Փոթերի և Հերմիոնա Գրեյնջերի ամենալավ ընկերը, վեպի գլխավոր հերոսներից մեկը։ Ուիզլիների մեծ ընտանիքի անդամ։ Ռոնը սովորում է Հոգվարթս դպրոցի Գրիֆինդոր ֆակուլտետում։ Առաջին անգամ հայտնվում է վեպի առաջին մասում, որը կոչվում է «Հարրի Փոթերը և Փիլիսոփայական քարը»։

## Տեսքը և բնավորությունը
Ռոնի մայրը հաճախ է մեծ երեխաներին օրինակ բերում փոքրերի մոտ, և Ռոնը բացառություն չէ։

Ռոնը ամենաշատը վախենում է սարդերից։ Երբ Ռոնը փոքր էր, եղբայրբերից մեկը Ռոնի փափուկ խաղալիքը վերածում է սարդի, և այդ օրվանից Ռոնը վախենում է նաև ընտանի անվտանգ սարդերից։

Ինչպես բոլոր Ուիզլիների, այնպես էլ Ռոնի մազերը շիկակարմիր են։ Ռոնի աչքերը երկնագույն են, իսկ քիթը՝ երկար։ Ունի մեծ ձեռքեր, իսկ դեմքը պատված է պեպեններով։

Ռոնի թերություններից կարելի է նշել ավելորդ զգացմունքայնությունն ու ինքնավստահությունը։Ռոնը շատ ամաչկոտ է, որ իր ծնողները հարուստ չեն, և թիկնոցը, և դասագրքերը, և նույնիսկ կենդանիները նրան հասնում են եղբայրներից։ Ընդ որում, Ռոնը խիստ կապված է իր ընտանիքի հետ ։  Հարրի Փոթերը հաճախ բարի նախանձում է նրան, քանի որ նա չունի ոչ համբավ, ոչ էլ բանկի կլորիկ գումար, բայց կա մի բան, որը դուք չեք կարող գնել որեւէ գումար, անկեղծ եւ սիրող ընտանիք։

## Կախարդական փայտիկ
Առաջին փայտիկ (1991-1993)։ Ռոնի առաջին փայտիկը մնացել էր «ժառանգություն» իր եղբայր Չարլի Ուիզլիից։ Տղան պետք է գնար Հոգվարթս, իսկ Ռոնի ծնողները գումար չունեին։ Հայտնի է, որ փայտիկը հացենու փայտից է, իսկ միջուկը՝ միաեղջյուրի մազից։

Մեկ տարի անց փայտիկը կոտրվեց, սակայն Ռոնը օգտվեց դրանից ևս մեկ տարի՝ նորոգելով այն կախարդական ժապավենով։ Համենայն դեպս փայտիկը չէր կարողանում կատարել ամենապարզ կախարդանքները։ Օրինակ, երբ Դրակո Մալֆոյը Հերմիոնա Գրեյնջերին անվանեց «պղտորարյուն», Ռոնը փորձեց պատժել նրան խխունջներ ուտեցնելով, իսկ արդյունքում ստիպված էր երկու օր հանդուրժել բերանում հայտնված խխունջներին։ 
Փայտիկի ապագան հայտնի չէ։ Ենթադրվում է, որ այն վերացրել են։

Երկրորդ փայտիկ (սկսած 1993 թ.)։ Այն մասին, որ փայտիկը կոտրվել է, Ռոնը ծնողներին չասաց, քանի որ փայտիկը կոտրվել էր այն պատճառով, որ Ռոնը և Հարրին առան թույլտվություն վերցնելու վերցրել էին Ռոնի հայրիկի թռչող մեքենան։ Բայց Գաղտնի սենյակի հետ կապված իրադարձություններից հետո դա անհնար եղավ թաքցնել։

Ռոնի երկրորդ փայտիկը գնել են Անգլիայի ամենալավ վարպետի՝ Օլլիվանդերի մոտ։ Ուիզլիներին հաջողվեց գնել դա ի շնորհիվ մի ամսագրի մրցույթի, որում նրանք շահեցին 700 գալլեոն։ Երկրորդ փայտիկի երկարությունն է 14 դյույմ, ստեղծված է ուռենու փայտից, իսկ միջուկը միաեղջյուրի մազից է։

Փիթթեր Պետիգրյուի փայտիկը։ 1998 թվականի սկզբին Հերմիոնա Գրեյնջերը, Ռոնը և Հարրի Փոթերը ընկնում են Մալֆոյների մոտ։ Այնտեղ նրանց փայտիկները խլում են։ Այդ ընթացքում Ռոնին հաջողվում է խլել Փիթթեր Պետիգրյուի փայտիկը։ Սակայն Երկրորդ կախարդական պատերազմից հետո Ռոնը նոր փայտիկ է վերցնում։

Կատեգորիա:Գրիֆինդոր
Կատեգորիա:Ֆիլմերի հերոսներ
Կատեգորիա:Հարրի Փոթերի կերպարներ
Կատեգորիա:Մանկական գրականության կերպարներ
Կատեգորիա:Կերպարներ այբբենական կարգով
Էյ, Իրա՛ն

**Էյ, Իրա՛ն** ( *Էյ, Իրա՛ն*), հանրաճանաչ պարսկական (իրանական) հայրենասիրական երգ, ընդունված 1979 թ։ Որպես օրհներգ շատ կարճ ժամանակ է ծառայել՝ Իրանի հեղափոխությունից հետո մինչ Իրանի Իսլամական Հանրապետության պաշտոնական օրհներգի ընդունումը, սակայն լայն տարածում ունի և պարսկական սփյուռքի ներկա ռեժիմի հակառակորդների կողմից օգտագործվում է որպես օրհներգ, որը տարբեր է Իրանի ներկա պետական օրհներգից։ Երգի բառերը գրվել են 1946 թ. Հոսեյն Գոլ-Գոլաբի կողմից, իսկ երաժշտության հեղինակը Ռուհոլլահ Խալեղին է, և առաջին անգամ կատարվել է Հոսեյն Բաննանի կողմից։ Օրհներգը անցումային էր, այն հաստատվեց հենց Փահլավիների տոհմի անկումից հետո, մինչև չգրվեց նորը։

## Տեքստ
### Բնօրինակ տեքստը



### Թարգմանությունը
Է՜յ, Իրան, է՜յ, գոհարներով լի մարզ,
Է՜յ, հողդ՝ արվեստի աղբյուր,
Թող քեզնից հեռու մնա չարերի միտքը,
Մնայուն մնաս դու ու հավիտյան,
Է՜յ, թշնամի՝ թե դու քար ես՝ ես երկաթ եմ,
Կյանքս զոհ լինի հայրենիքիս մաքուր հողին։

**Կրկներգ՝**
Երբ քո սերն իմ առաքելությունս դարձավ,
Միտքս երբևէ քեզնից հեռու չէ,
Քո ճանապարհին՝ ե՞րբ արժեք ունի մեր այս կյանքը
Մնայուն մնա մեր Իրանի հողը։

Սարիդ քարը գանձ է ու գոհար,
Դաշտիդ հողն՝ ավելի լավն է քան ոսկին,
Ե՞րբ սերդ սրտիցս կհանեմ,
Ասա՛՝ առանց սիրուդ ի՞նչ կանեի,
Մինչ երկրի պտույտն ու երկնի շրջանը կա,
Աստվածային լույսը միշտ մեր ուղեցույցն է։

**Կրկներգ**

Իրա՛ն, է՜յ իմ կանաչ եդեմ,
Քեզնից՝ լուսավոր իմ ճակատագիրը,
Թեկուզ կրակ մաղի մարմինս՝
Քո սիրուց բացի սրտումս այլ ինչ չեմ փայփայի,
Ջրիցդ ու հողիցդ ու սիրուցդ հունցվեց կավս,
Թե սերը ելնի՝ կպղտորվի սիրտս։

**Կրկներգ**

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ''Ey Iran''
* YouTube

Կատեգորիա:Երգեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Իրանական հայրենասիրական երգեր
Կատեգորիա:Նախկին օրհներգեր
Ալեքսանդր Թալալյան

**Ալեքսանդր Անդրանիկի Թալալյան** (), հայ մաթեմատիկոս, ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր (1962), պրոֆեսոր (1965), ՀՀ Գիտությունների Ազգային Ակադեմիայի ակադեմիկոս (1994, թղթակից անդամ՝ 1965)։ Հիմնական հետազոտությունների բնագավառներն են հարմոնիկ անալիզ, օրթոգոնալ և եռանկյունաչափական շարքեր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Շիրակի շրջանի Գետք գյուղում (Հայկական ԽՍՀ)։ 1946-1951 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանի ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի ֆակուլտետում։ 1952 թվականին, որպես ասպիրանտ ընդունվել է Վ. Ստեկլովի անվան մաթեմատիկական ինստիտուտ։ 1956 թվականին հայտնի ռուս մաթեմատիկոս Դ. Մենշովի ղեկավարությամբ պաշտպանել է թեկնածուական թեզը, որը վերաբերում էր օրթոգոնալ շարքերի զուգամիտությանը։ 1956 թվականից աշխատել է Հայաստանի Հանրապետության Գիտությունների Ազգային Ակադեմիայի մաթեմատիկայի ինստիտուտում։ 1991-1997 թթ. զբաղեցրել է ինստիտուտի տնօրենի պաշտոնը, 1971 թվականից ղեկավարել է Մաթեմատիկայի ինստիտուտի Իրական անալիզի բաժանմունքը։ 1966-1968, 1970-1973 և 1988-1991 թվականներին եղել է ԵՊՀ մաթեմատիկայի և մեխանիկայի ֆակուլտետի դեկան։

## Պարգևներ
Անանիա Շիրակացու մեդալ, 2003

## Երկեր
* Представление измеримых функций рядами, 1960.
* О системах, ряды по которым представляют функции классов, 1969.
* Об аппроксимационных свойствах некоторых неполных систем, 1981.
* О связи свойств полноты и безусловной сходимости для ортогональных систем, 1982.
* О единственности кратных тригонометрических рядов, 1987.
* О некоторых свойствах единственности кратных тригонометрических рядов и гармонических функций, 1988.
* Некоторые вопросы единственности кратных рядов по системе Хаара и тригонометрической системе, 1989.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ալեքսանդր Թալայանը մաթեմատիկական տոհմածառ նախագծում
* Ալեքսանդր Թալայանի անձնական էջ

Կատեգորիա:Խորհրդային մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Բոլիվիա

thumb|Ույունի չորացած աղի լիճը
**Բոլիվիա**, պետություն Հարավային Ամերիկայի կենտրոնական մասում։
Մակերևույթը լեռնային է։ Տարածքը զբաղեցնում են Կենտրոնական Անդերի լեռնաճյուղերը (Արևմտյան Կորդիլիերա, Ռիալ Կորդիլիերա, Կենտրոնական Կորդիլիերա) և դրանց միջև գտնվող Պունա սարահարթը։ Հարթավայրերը գտնվում են հյուսիս-արևելքում և աստիճանաբար իջնում են դեպի Ամազոնի դաշտավայր։

## Բնական պաշարներ
Կան անագի, նավթի, գազի, պղնձի, ցինկի, կապարի, արծաթի հանքավայրեր։

## Կլիմա
Կլիման մերձհասարակածային և արևադարձային է, լեռներում՝ խիստ արտահայտված վերընթաց գոտիականությամբ։ Գետերը՝ Բենին, Մամորեն և Գուապորեն, արագահոս են, ջրառատ և միախառնվելով առաջացնում են Մադեյրա գետը (Ամազոնի վտակ)։ Խոշոր լճերն են Պոոպոն և Տիտիկակայի արևելյան մասը։

## Բնակչություն
Բոլիվիայի տարածքում հնագույն ժամանակներից բնակվել են հնդկացիական ցեղեր։ Գրեթե 300 տարի երկիրը Իսպանիայի գաղութն էր՝ Վերին Պերու անունով։ Ամերիկայի իսպանական գաղութների անկախության պատերազմի ընթացքում Սիմոն Բոլիվարի զորքերն ազատագրեցին երկիրը (1825 թվականին) և, ի պատիվ նրա, անվանեցին Բոլիվիայի Հանրապետություն։
Բնակչության 60 %-ը հնդկացիներ են՝ կեչուաներ, այմարաներ և այլք։

## Տնտեսություն
Տնտեսության հիմքը հանքարդյունաբերությունն է, գլխավորապես՝ անագի, նավթի, ծարիրի, կապարի և ցինկի արդյունահանումը։ Կան սննդի և տեքստիլ արդյունաբերության ձեռնարկություններ։

### Գյուղատնտեսություն
Գյուղատնտեսական գլխավոր մշակաբույսերն են սուրճը, եգիպտացորենը, շաքարի ճակնդեղը, ծխախոտը, կակաոն և այլն։ Զբաղվում են նաև անասնապահությամբ։

## Մշակույթ
Երկրում պահպանվել են հնդկացիների մշակույթի որոշ ավանդույթներ։ Ազգային մշակույթի ամենաբնորոշ երևույթը դիմակահանդեսներն են, որ փետըրվար-մարտ ամիսներին կազմակերպվում են խոշոր քաղաքներում։ Դիմակահանդեսների օրերին խաղացվում են ներկայացումներ (դիաբլադոս), որոնց հիմքում բարու և չարի պայքարն է։

## Վարչական բաժանում

## Տես նաև
* Հարավային Ամերիկայի երկրների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Հայկական Հանրագիտարան

Կատեգորիա:Բոլիվիա
Կատեգորիա:Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ
Կատեգորիա:Հանրապետություններ
Կատեգորիա:Հարավային Ամերիկայի երկրներ
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ
Տաջիկստանի քաղաքացիական պատերազմ

**Քաղաքացիական պատերազմ Տաջիկստանում** (), էթնիկ հակամարտություն Տաջիկստանում (1992 - 1997) թթ.. բռնկվել է անմիջապես ԽՍՀՄ փլուզմանը հաջորդած Տաջիկստանի անկախության հռչակումից հետո։ Առավել կատաղի պայքարը տեղի է ունեցել հիմնականում 1992 թ. օգոստոսի վերջերից մինչև 1993 թ. հուլիսը, երբ երկիր փաստորեն բաժանված էր երկու մասի։ 1993 թվականի ամռանից հակամարտությունը աստիճանաբար հանդարտվել է, մինչև 1997 թ. հունիսի 27-ի, երբ կողմերը հաշտության եկան, շարունակել են տեղի ունենալ զինված բախումներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տաջիկստանի պատմություն
Կատեգորիա:Զինված հակամարտություններ հետխորհրդային տարածքում
Տաջիկստան
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատերազմներ
Կատեգորիա:1992 հակամարտություններ
Մանուել Ռիվերա-Օրտիս

**Մանուել Ռիվերա-Օրտիս** (իսպաներեն՝ **Manuel Rivera-Ortiz**, ), ամերիկացի անվանի լուսանկարիչ։ Հռչակ է ձեռք բերել ցածր զարգացած երկրներում մարդկանց ապրուստի պայմանները նկարագրող իր վավերագրական լուսանկարներով։ Նրա աշխատանքները ցուցադրվել են մի շարք թանգարանների հավաքածուներում, այդ թվում՝ լուսանկարչության Ջորջ Իսթմենի անվան միջազգային թանգարանում, Բեռնի գեղարվեստի թանգարանում։ 2004 թվականին Մանուել Ռիվերա-Օրտիսն արժանացել է En Foco մրցանակի, իսկ 2007 թվականին նրան շնորհվել է Մեծ Ռոչեսթերի արվեստների ու մշակույթի խորհրդի ամենամյա մրցանակը։

Մանուել Ռիվերա-Օրտիսը հիմնել է իր անունը կրող հիմնադրամ ():

## Պատկերասրահ

Պատկեր:MRO Cuba Harvest 01.jpg|*Tobacco Harvesting*, Վինյալես, Կուբա (2002)
Պատկեր:Bolivia_Altiplano_2004.jpg|*Widow Of The Mines*, Potosí, Բոլիվիա (2004)
Պատկեր:MRO_Yamuna_River_Delhi_2005.jpg‎|*City Dump, Yamuna River Slum*, Delhi, Հնդկաստան (2005)


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Rivera-Ortiz.com  անգլ – պաշտոնական կայքը։

Կատեգորիա:Ամերիկացի լուսանկարիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ
Զարեհ Արշակ

**Զարեհ Արշակ** (), հայ դերասան, գրող։

Ծնվել է Կոստանդնուպոլիսի Ֆերիգյուղ թաղամասում։ Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրի Մերամեթյան վարժարանում, ապա սովորել Էսայան վարժարանում։ Դպրոցն ավարտելուց հետո զբաղվել է գրաշարությամբ և նվիրվել բեմին։ Խաղացել է տարբեր թատերախմբերում։ 1920-ականների վերջերից, երբ արգելվել են հայերեն ներկայացումները, մասնակցել է թուրքերեն բեմադրություններին։ 1946-1947 թթ. թատերաշրջանից խաղացել է Ա. Մատաթյանի ստուդիայում, Օ. Շահինյանի «Մնակյան», «Երիտասարդաց» և այլ խմբերում, հանդես գալով կատակերգակ և դրամատիկ դերերում, որոնցից հիշատակության արժանի են *Սաղաթել* (Ա.Շիրվանզադեի «Պատվի համար»), *Հայրապետ* (Ա. Շիրվանզադեի «Նամուս»), *Թոմաս* (Գ. Գեի «Տրիլբի»), *Սուլթան բեկ* (Ու.Հաջիբեկովի «Արշին մալ ալան»), *Ոսկան* (Ա. Շիրվանզադեի «Չար ոգի»)։ Գրել է փոքրիկ վոդևիլներ՝ «Դդումի վաճառականը», «Գործարանին երկրաչափը» և այլն։ Երգիծական ստեղծագործություններով աշխատակցել է «Պատկեր», «Անուշապուր», «Ժամանակ», «Կավռոշ», «Քուլիս» և այլ պարբերականների։ 1931-1932 թթ. հրատարակել է «Խրախճանքի տարեգիրքը», որի էջերում ունի երգիծական նյութեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ
Արսեն Դպիր

**Արսեն Դպիր** (18-րդ դար), հայ մշակութային գործիչ։

Ծնվել է Կ. Պոլսում, որտեղ ստացել է կրթությունը, ընդունել հոգևորական կոչում, վարել քարոզչական պաշտոններ։ Ունեցել է նաև կրթական, բանասիրական գործունեություն։ 1749-ին Կ. Պոլսում լույս է ընծայել «Գիրք սահմանաց յոգնադիմի իրողութեանց» աշխատությունը, որը յուրօրինակ հանրագիտական բառարան է։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայ մշակութային գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ
Հակոբ Արշակ

**Հակոբ Արշակ** (), հայ մշակութային գործիչ։

Ծնվել է Կ. Պոլսում, որտեղ ստացել է կրթությունը։ Հիմնադրել է Կ. Պոլսի Ղալաթիա թաղամասի Ազգային Մատենադարանը, խմբագրել «Տնտես» հանդեսը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ մշակութային գործիչներ
Հերանուշ Արշակյան

**Հերանուշ (Նարգիզ) Արշակյան** (), հայ բանաստեղծուհի։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կ. Պոլսում։ Սովորել է Մաքրիգյուղի ֆրանսիական իգական դպրոցում, ապա ծննդավայրի Մաքրուհյաց հայկական դպրոցում։

Քնարաշունչ բանաստեղծություններում արտահայտել է հասարակական թախծոտ տրամադրություններ («Լրում», «Երկու ճամփաները», «Հույս», «Ղարիպը», «Լացին գիշերը», «Մահվան մոտ» և այլն), որոնք հեղինակի մահից հետո լույս են տեսել «Ծաղիկ» պարբերականում, ապա 1909 թվականին հրատարակվել առանձին գրքով։ Գրել է նաև մի շարք պատմվածքներ, նովելներ։ Նրա բանաստեղծությունները տեղ են գտել բազմաթիվ դասագրքերում և ժողովածուներում։ Նրա բանաստեղծությունները լույս են ընծայվել նաև Հայպետհրատի կողմից 1956 թվականին։

Մահացել է Կոստանդնուպոլսում, թոքախտից։

## Երկեր
* Հոգիներուն արցունքը, Երևան, 1956, 48 էջ։
* Լուսնյակ (բանաստեղծություններ, արձակ), Երևան, 1992, 65 էջ։
* Լուսնյակ (բանաստեղծություններ, արձակ էջեր, նամակներ), Երևան, 2002, 64 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:19-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի հայ գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ կին գրողներ
Կատեգորիա:Արևմտահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծուհիներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Տիգրան Արփիարյան

**Տիգրան Փիլիպպոսի Արփիարյան** (), հայ հրապարակախոս։

Արփիար Արփիարյանի փոքր եղբայրը։

Ծնվել է Օրթագյուղում։ Նախնական կրթությունն ստացել է տեղի Թարգմանչաց վարժարանում, ապա միաժամանակ պատրիարքարանում պաշտոնավարելուց հետո, նվիրվել է խմբագրական աշխատանքի։ 1885-1886 թվականներից աշխատակցել է «Արևելքին», «Մասիսին», ստորագրելով հրապարակախոսական հոդվածներ և մի շարք նովելներ։ Խմբագրել է «Մասիս» և «Արևելք» պարբերականները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Ֆիլիպ Արփիարյան

**Ֆիլիպ Արփիարյան** (), հայ ծաղրանկարիչ, ճարտարապետ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կ. Պոլսում։ Մասնագիտական կրթությունն ստացել է Վենետիկի գեղարվեստների վարժարանում, ավարտել 1907 թվականին, ապա մեկնել է Կահիրե, աշխատել ճարտարապետ Կարո Պալյանի մոտ։ 1909 թվականին վերադարձել է Պոլիս, ծաղրանկարներով աշխատակցել մի շարք թերթերի, մասնավորապես «Շանթ» երկշաբաթաթերթին։

Նրա նախագծով կառուցվել են տասնյակ շենքեր, ինչպես Ալ-Քալեմաթ ընկերության հիվանդանոցը Եգիպտոսում, Ադանայի, Հալեպի հայ կաթոլիկների եկեղեցիները, հիվանդանոցներ, մասնավոր տներ և այլն։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:1885 ծնունդներ
Կատեգորիա:1956 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ծաղրանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Նկարիչներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ստամբուլ քաղաքում ծնվածներ
Ստեփան Բաբելյան

**Ստեփան Բաբելյան** (), հայ կոմպոզիտոր, դաշնակահար։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կոստանդնուպոլսի Սկյուտար թաղամասում, սովորել Պերպերյան վարժարանում, ինքնաշխատությամբ հետևել երաժշտության։ Սկսած 1906 թվականից մինչև կյանքի վերջին օրերը, ավելի քան 35 տարի, զբաղվել է մանկավարժական աշխատանքով, որպես դաշնամուրի ուսուցիչ պատրաստելով մի քանի տասնայակ շնորհալի դաշնակահարներ։ Հորինել է նաև երգեր։ Գրել է մի վիպակ «Իտեալին հասած» վերնագրով, որը նախ լույս է տեսել «Հանրագիտակ» պարբերականում, ապա առանձին գրքով 1900 թվականին։ Աշխատակցել է պոլսահայ մամուլին։ 1959 թվականին Պոլսում նշվել է նրա երաժշտական գործունեության 60-ամյակը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Մարտիկ Բագրատունի

**Մարտիկ Բագրատունի (Սվաճյան)** (), հայ դերասան։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կոստանդնուպոլիսում։ Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում, ապա սովորել է Վենետիկի Մխիթարյանների մոտ։ Պատերազմից հետո մեկնել է Փարիզ, ուսումը շարունակել Փարիզի կոնսերվատորիայում, որն ավարտելուց հետո խաղացել է Սառա Բեռնարի և «Կոմեդի Ֆրանսեզի» խմբերում։ Մասնակցել է համր և խոսուն ֆրանսիական մի շարք ֆիլմերի, որոնցից հիշատակության արժանի է հատկապես «Ջալմա-լա դուպլ» ֆիլմը, որտեղ հանդես է եկել *[[Աբդուլ Համիդ]]ի* դերում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1890 ծնունդներ
Կատեգորիա:1961 մահեր
Կատեգորիա:Բագրատունի ազգանունով անձինք
Կատեգորիա:Թուրքահայ դերասաններ
Կատեգորիա:Ստամբուլ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ֆրանսահայ դերասաններ
Աբդուլ Համիդ (այլ կիրառումներ)

**Աբդուլ Համիդ** կարող է վերաբերել՝

* Աբդուլ Համիդ I - Օսմանյան կայսրության սուլթան 1725 - 1789 թթ.։
* Աբդուլ Համիդ II - Օսմանյան կայսրության սուլթան 1876 - 1909 թթ.։
Միհրան Բաղդասարյան

**Միհրան Բաղդասարյան** (), հայ կրթական, մշակութային գործիչ։

Ծնվել է Կ. Պոլսում, որտեղ ստացել է նախնական կրթությունը, իսկ Շվեյցարիայում՝ բարձրագույնը։ 1887 թվականին վերադարձել է Պոլիս և նույն թվականին էլ հրատարակել «Առաջնորդ անգլերեն լեզվի» ձեռնարկը։ Ապա պաշտոնավարել է Կարինում, որտեղ բաց է արել Մասյաց վարժարանը։ Թուրքական կառավարության հալածանքների հետևանքով հարկադրված է եղել տեղափոխվել Թիֆլիս։ Հետագայում նորից մեկնել է Պոլիս, ապա՝ Բրուսա, Դամասկոս, իսկ 1891 թվականին ԱՄՆ։ Ամերիկյան թերթերի մեջ հոդվածներ է տպագրել հայկական դատի մասին։ Գրել է «Հայաստան կամ Արարատի երկիրը, նրա անցյալը, ներկան և ապագան» անգլերեն աշխատությունը, որը լույս է տեսել 1892 թվականին և հետագայում վերահրատարակվել է։ 1894 թվականին եկել է Էջմիածին, այնտեղից մեկնել Ուրմի, որտեղ պաշտոնավարել է հայոց դպրոցում։ Աշխատակցել է «Մուրճ» ամսագրին։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Թուրքահայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ հասարակական գործիչներ
Գևորգ Բամպուքճյան

**Գևորգ Միքայելի Բամպուքճյան** (), հայ բանասեր, պատմաբան։ Թուրքիայի հայոց պատրիարքարանի դիվանի վարիչ (1967-1977), ավագ քարտուղար (1977-1982), միաժամանակ՝ «Շողակաթ» պարբերականի խմբագիր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կ. Պոլսում։ Կրթությունն ստացել է Կադը գյուղ թաղամասի ֆրերների վարժարանում։ Պոլսահայ մամուլում և տարեցույցներում, ինչպես և թուրքական հրատարակություններում ունի բազմաթիվ հոդվածներ։ Թուրքերեն «Իստանբուլ անսիկլոպեդիսի» բազմահատոր հանրագիտարանի հայկական բաժնի հիմնական հեղինակն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքահայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Էդուարդո դա Սիլվա

**Էդուարդո Ալվեշ դա Սիլվա** (, ), բրազիլական ծագումով խորվաթ ֆուտբոլիստ, հայտնի է պարզապես որպես *Էդուարդո*։ Հանդես է եկել Զագրեբի «Դինամո», Լոնդոնի «Արսենալ», Դոնեցկի «Շախտյոր», Վարշավայի «Լեգիա», բրազիլական Կուրիտիբա քաղաքի «Ատլետիկո Պարանաենսե» թիմերում, Խորվաթիայի ազգային հավաքականում։ Հիմնականում խաղում է հարձակման ձախ եզրում։

## Նվաճումներ
### Թիմային
* Խորվաթիայի չեմպիոն (2). 2005/06, 2006/07
* Ուկրաինայի չեմպիոն (4). 2010/11, 2011/12, 2012/13, 2013/14
* Լեհաստանի չեմպիոն (1). 2017/18
* Լեհաստանի գավաթակիր (1). 2017/18
* Ուկրաինայի գավաթակիր (4). 2010/11, 2011/12, 2012/13, 2015/16
* Ուկրաինայի գավաթի խաղարկության եզրափակիչ հանդիպման մասնակից (1). 2013/14
* Ուկրաինայի սուպերգավաթակիր (1). 2012 թ.
* Խորվաթիայի գավաթակիր (2). 2003/04, 2006/07
* Խորվաթիայի սուպերգավաթակիր (3). 2003, 2004, 2006

### Անհատական
* Խորվաթիայի «Տարվա ֆուտբոլիստ» (2) 2006, 2007
* Խորվաթիայի առաջնության լավագույն ռմբարկու - 2006/07
* Մեկ տարեշրջանում խփած գոլերի քանակով Խորվաթիայի առաջնության ռեկորդակիր - 34 գոլ
* Ռմբարկուների ակումբի անդամ - 57 գոլ

## Վիճակագրություն
*2014 թվականի մայիսի 11-ի տվյալներով.*

* **Այլ** = ազգային սուպերգավաթ և լիգայի գավաթ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Профиль на официальном сайте «Легии»
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1983 ծնունդներ
Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Արսենալի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բրազիլացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Խորվաթ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Խորվաթիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Շախտյոր Դոնեցկի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 25 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ֆլամենգոյի ֆուտբոլիստներ
Գառնիկ Բարիլուսյան

**Գառնիկ Բարիլուսյան** ( - ), հայ դերասան, թատերական գործիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կոստանդնուպոլիսւմ։ Բեմական ասպարեզ է մտել 1915 թ., մասնակցելով Մարտիրոս Մնանկյանի և Հասանի թատերախմբերի ներկայացումներին։ Զինադադարից հետո դերասան Հայկազնի հետ Կում-Կափու թաղամասում կազմակերպել է Արևելյան թատրոնը, Մ.Մնակյանի խաղացանկով տվել ներկայացումներ (Ֆ.Շիլլերի «Ավազակներ», «Արշակ Բ», «Վարդանանց պատերազմը», «Օթելլո» և այլն)։

1923 թ. մեկնել է Ֆրանսիա։ 1924 թ. իր շուրջը համախմբելով մի քանի սիրող դերասանների, կազմակերպում է «Կովկասահայ թատերախումբը», բեմադրելով Շիրվանզադեի «Պատվի համար», «Նամուս» պիեսները, «Վարդանանց պատերազմը», «Օթելլո» և այլն։ 1930 թ. դերասան Պզտիկյանի հետ կազմակերպել է «Պանդուխտ» թատերախումբը, որը մոտ տասը տարի, մինչև 1939 թ., գործել է Ֆրանսիայում, բեմադրելով մի շարք պիեսներ։ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թատերական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Ստամբուլ քաղաքում ծնվածներ
Դեկրետային ժամանակ

**Դեկրետային ժամանակը** ժամանակի հաշվարկման մի համակարգ է, որում ժամանակը գոտայինից առաջ է 1 ժամով։ Դեկրետային ժամանակը ընդունվել է ԽՍՀՄ-ում 1930 թվականի հունիսի 16-ին։
1981 թվականի ապրիլի 1-ից ԽՍՀՄ տարածքում մտցնում են նաև ամառային ժամանակը, որը գերազանցում է գոտայինը 2 ժամով (այսինքն ևս 1 ժամ համեմատելով դեկրետայինի հետ)։

1982 թ.-ից մինչև 1986 թվականները ԽՍՀՄ կառավարության որոշմամբ դեկրետային ժամանակն այլևս չի օգտագործվել Միության 30 շրջաններում, Բալթյան երկրներում և Ռուսաստանի ինքնավար հանրապետություններում։ 1990 թվականին տեղի իշխանությունների որոշմամբ դեկրետային ժամանակը չէր օգտագործվում Ուկրաինայում, Բելառուսում, Մոլդովայում, Վրաստանում և Ադրբեջանում։ ԽՍՀՄ ամբողջ տարածքում դեկրետային ժամանակ այլևս չէր օգտագործվում 1991 թվականի մարտի 31-ից։ (Ընդ որում ամառային ժամանակի վրա անցումը պահպանվում է)։

1991 թվականի հոկտեմբերի 23-ին ՌԽԴՍՀ Գերագույն Խորհուրդը Ռուսաստանի տարածքում դեկրետային ժամանակին վերադառնալու որոշում էր կայացրել։
Վերադարձումը կատարված էր եղել 1992 թվականի հունվարի 19-ին, բայց հետևյալ բացառություններով՝

* թույլատրվում է մոսկովյան ժամանակի մինուս մեկ ժամ նույն մոսկովյան ժամանակից օգտագործումը Կալինինգրադի մարզի ամբողջ տարածքում
* թույլատրվում է Սամարայի ժամանակի փոխարեն Մոսկվայի ժամանակի օգտագործումը Ռուսաստանի դաշնության երրորդ ժամային գոտու բոլոր սուբյեկտների տարածքում (Ադըղեա, Դաղստան, Ինգուշիա, Կաբարդա-Բալկարիա, Կալմիկիա, Կարաչայ-Չերքեզիա, Մարիյ Էլ, Մորդովիա, Հյուսիսային Օսիա, Թաթարստան, Ուդմուրտիա, Չեչնիա և Չուվաշիա, Կրասնոդարի և Ստավրոպոլի երկրամասեր, Արխանգելսկի մարզի հիմնական մասում, Աստրախանի, Վլադիմիրի, Վոլգոգրադի, Վոլոգդայի, Վորոնեժի, Իվանովոյի, Կիրովի, Կոստրոմայի, Լիպեցկի, Նիժնի Նովգորոդի, Պենզայի, Ռոստովի, Ռյազանի, Սամարայի, Սարատովի, Տամբովի, Ուլյանովի և Յարոսլավլի մարզ)
* թույլատրվում է Մոսկվայի ժամանակի օգտագործումն Արխանգելսկի մարզի ամբողջ տարածքում, ինչպես նաև Կոմի Հանրապետության ամբողջ տարածքում (Եկատերինբուրգի ժամանակի փոխարեն)։
* թույլատրվում է Օմսկի ժամանակի փոխարեն Եկատերինբուրգի ժամանակի օգտագործումը Տյումենի մարզի ամբողջ տարածքում։
* թույլատրվում է Կրասնոյարսկի ժամանակի օգտագործումը Կրասնոյարսկի մարզի ամբողջ տարածքում (մարզի արևելյան մասում օգտագործվող Իրկուտսկի ժամանակի փոխարեն)։

## Ծանոթագրություներ

Կատեգորիա:Ժամանակ
Կատեգորիա:Ժամային գոտիներ
Հայաստանի հանրապետական կուսակցություն

**«Հայաստանի հանրապետական կուսակցություն»** (հապավմամբ՝ **ՀՀԿ**), գործող ազգային պահպանողական ընդդիմադիր կուսակցություն Հայաստանում։ Հիմնադրվել է 1990 թվականին։ Այն իրեն համարում է Ազգային միացյալ կուսակցության գաղափարական-քաղաքական ժառանգորդը։

Ներկայում ՀՀԿ-ն ընդդիմադիր, աջ-կենտրոնամետ կուսակցություն է

## Պատմություն

### Կուսակցության համագումարները
* ՀՀԿ 17-րդ հերթական համագումար - 18 դեկտեմբերի 2021 թ.
* ՀՀԿ 16-րդ հերթական համագումար - 26 նոյեմբերի 2016 թ.
* ՀՀԿ 15-րդ հերթական համագումար - 24 մայիսի 2014 թ.
* ՀՀԿ 14-րդ արտահերթ համագումար - 15 դեկտեմբերի 2012 թ.
* ՀՀԿ 13-րդ հերթական համագումար - 10 մարտի 2012 թ.
* ՀՀԿ 12-րդ հերթական համագումար - 28 նոյեմբեր
* ՀՀԿ 10-րդ արտահերթ համագումար - 22 հուլիսի 2006 թ.
* ՀՀԿ 9-րդ հերթական համագումար - 17 դեկտեմբերի 2005 թ.
* ՀՀԿ 8-րդ հերթական համագումար - 12 հուլիսի 2003 թ.
* ՀՀԿ 7-րդ արտահերթ համագումար - 30 նոյեմբերի 2002 թ.
* ՀՀԿ 6-րդ հերթական համագումար - 09 հունիսի 2001 թ.
* ՀՀԿ 5-րդ հերթական համագումար - 29 հունվարի 1999 թ.
* ՀՀԿ 4-րդ հերթական համագումար - 20 դեկտեմբերի 1997 թ.
* ՀՀԿ 3-րդ արտահերթ համագումար - 22 հունիսի 1996 թ.
* ՀՀԿ 2-րդ հերթական համագումար - 02 դեկտեմբերի 1995 թ.
* ՀՀԿ 2-րդ համաժողով - 14 ապրիլի 1995 թ.
* ՀՀԿ 1-ին համագումար - 22 մարտի 1992 թ.
* ՀՀԿ 1-ին համաժողով - մարտ 1991 թ.

## Մասնակցությունը խորհրդարանական ընտրություններին
### 2018
Հանրապետական կուսակցությունը մասնակցում է Հայաստանի 2018 թվականի խորհրդարանական ընտրություններին։ Կուսակցության համապետական ցուցակը գլխավորում է Հայաստանի պաշտպանության նախկին նախարար Վիգեն Սարգսյանը։ Կուսակցության կարգախոսն է «Եթե մտահոգ ես, ընտրի՛ր Հանրապետականին»։ Կուսակցությունից և ընտրապայքարից անսպասելի դուրս է գալիս Հերմինե Նաղդալյանը։ ՀՀԿ-ից անսպասելի դուրս է գալիս նախկին վարչապետ Կարեն Կարապետյանը։ ՀՀԿ- ից դուրս է գալիս գործարար Սամվել Կարապետյանի եղբայր Կարեն Կարապետյանը, Տաճատ Վարդապետյանը։
Այս ընտրություններում ՀՀԿ-ն առաջին անգամ պատմության մեջ չհայտնվեց ԱԺ-ում՝ չհավաքելով անցողիկ շեմը։

### 2021 թվականի հունիսի 20-ի արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ
Հայաստանի հանրապետական կուսակցությունը 2021 թվականի հունիսի 20-ի արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններին կմասնակցի «Հայրենիք» կուսակցության հետ համատեղ քաղաքական «Պատիվ ունեմ» դաշինքով։

Դաշինքի առաջին համարը առաջիկա ընտրություններում կլինի ԱԱԾ նախկին տնօրեն, «Հայրենիք» կուսակցության ղեկավար Արթուր Վանեցյանը։ Հայաստանի երրորդ նախագահ, Հայաստանի hանրապետական կուսակցության ղեկավար Սերժ Սարգսյանը ցուցակում չի լինելու։

Դաշինքի կարգախոսն է՝ «Ուղղի՛ր մեջքդ։ Կպնե՛նք գործին։ Որ ապրե՛նք։»։

## ՀՀԿ նախագահներ
Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության նախագահներ։

1 Աշոտ Նավասարդյան 1990-1997

2 Անդրանիկ Մարգարյան 1997-2007

3 Սերժ Սարգսյան 2007-մինչ օրս

ՀՀԿ փոխնախագահներն են Արմեն Աշոտյան֊ը և Էդուարդ Շարմազանով֊ը

ՀՀԿ երիտասարդական միության գլխավոր քարտուղարն է Հայկ Մամիջանյան֊

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1990 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայաստանի Հանրապետական կուսակցություն
Կատեգորիա:Հայաստանի խորհրդարանական ընտրություններ 2017
Կատեգորիա:Հայաստանի կուսակցություններ
Բարունակ Բարսեղյան

**Բարունակ Բարսեղյան**, հայ բանաստեղծ։

Ծնվել և սովորել է Կ. Պոլսում։ 1890-ականներին գրել է բանաստեղծություններ, որոնք 1897 թվականին լույս են տեսել «Սրտի ձայներ» վերնագրով։ 1898 թվականին տպագրել է «Դիցաբանություն կամ դիցակրոն հավատացյալ» գիրքը։ Հրատարակել է դասագրքեր, ինչպես՝ «Առաջին ընթերցարան»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքահայ բանաստեղծներ
Հայկական Պար

**Հայկական Պար** լեռնաշղթան գտնվում է Հայկական հրաբխային բարձրավանդակի կենտրոնում՝ Բյուրակն ու Մասիս լեռնազանգվածների միջև։ Ունի աղեղնաձև կառուցվածք, ուռուցիկ մասով՝ դեպի հյուսիս։ Երկարությունը մոտ 250 կմ է, լայնությունը՝ 30-35 կմ։ Առավելագույն բարձրությանը հասնում է Սուկավետ գագաթում՝ 3445 մ։ Ջրբաժան է Սև, Կասպից ծովերի ու Պարսից ծոցի ավազանների միջև։

## Երկրաբանություն
Կազմված է վերին կավճի ու պալեոգենի նստվածքային ծալքավորված ապարներից ու գերհիմնային ներժայթուքներից՝ ծածկված անդեզիտային ու բազալտային լավաներով։ Նեոգեն-անթրոպոգենի լեռնակազմական շարժընթացների հետևանքով ճեղքատվել ու ենթարկվել է տեկտոնական բարձրացումների։

## Ռելիեֆ
Լանջերը ժայռոտ ու զառիթափ են՝ կտրտված բազմաթիվ կիրճերով։ Արևմուտքից արևելք լեռնաշղթան ցածրանում է։ Մասիսից բաժանվում է Խարաբաբազարի լեռնանցքով։ Լեռնաշղթայի առանձին գագաթներն են Ալադաղը, որի վրա է գտնվում Բայազետ քաղաքի բերդը, Փոքր Ալադաղ, Աղթափա, Ախտի, Գուրղան, Գրեսոր (2286 մետր,) և այլ լեռները։

## Կառուցվածք
Հայկական Պարի Արևմտյան մասում Սարիկամ բարձրադիր լեռնավահանն է, կենտրոնում ծալքաբեկորավոր լեռնազանգված, որի վրա է Սուկավետ լեռը։ Արևելյան մասը միջին մասնատվածության հրաբխային կոներով լեռնային շրջան է, որի հարավային ճյուղավորությունների մեջ է Գայլատու լիճը, Այրըխգյոլը և այլն։ Լանջերից սկիզբ են առնում Արաքսի և Արածանիի մի շարք վտակներ։ Կան հրաբխային շինանյութերի, քարաղի խոշոր պաշարներ։

## Լանդշաֆտ
Լանդշաֆտը լեռնատափաստանային է, բարձրադիր գոտում՝ լեռնամարգագետնային։ Տեղ-տեղ կան կաղնու և գիհու նոսր անտառներ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Հայաստանի բնաշխարհ, Հայկ. հանրագիտ. հրատ., 2006
* Հ.Կ. Գաբրիելյան, Հայկական լեռնաշխարհ, Եր. 2000

Կատեգորիա:Հայկական Պար
Ռամայանա

մինի|250px|Ռամայի և Ռավանայի մենամարտը։

**Ռամայանա** (սանսկրիտ՝ Rāmāyaṇa, թարգմ․ «Ռամայի ճանապարհորդությունը»), հին հնդկական պոեմ-էպոս։ Այն հին հնդկական գրականության երկու մեծ պոեմներից մեկն է։ Մյուս մեծ պոեմը «Մահաբհարաթան» է։ «Ռամայանան» պատմում է արքայորդի Ռամայի անհաջողությունների և հերոսությունների մասին։ Պոեմում հավաքաված և մշակված են հնադարյան ասքերը, որոնցում ժողովուրդն արտահայտել է իր պատկերացումները մարդու լավագույն հատկությունների մասին։

«Ռամայանան» բաղկացած է 24 000 բանաստեղծություններից (480 002 բառ - այսինքն «Մահաբհարաթայի» մոտ մեկ քառորդ մասը, որը չորս անգամ ավելի մեծ է, քան Հոմերոսի «Իլիականը»)։

մինի|250px|աջից|19-րդ դարի նկար, որը պատկերում է Ռամայի Ռավանայի դեմ կռվի գնալու պատրաստությունները։

## «Ռամայական» պոեմի բովանդակությունը
Ռամա արքայորդու թշնամիները կարողանում են նրան 14 տարով արտաքսել մայրաքաղաքից։ Նրա հետ միասին կամավոր տարագրվում են նրա կինը՝ գեղեցկուհի Սիտան և եղբայրը։ Նրանք բնակություն են հաստատում անտառում, իրենց ձեռքով կառուցած խրճիթում։ Իրենց ու Սիտային պաշտպանելու համար եղբայրները ստիպված են լինում մարտնչել անտառում ապրող չար դևերի ու հսկաների դեմ։

Մի օր, երբ տղամարդիկ տանը չէին, խրճիթ է մտնում դևերի կատաղի թագավոր Ռավանան, որն ուներ 20 հզոր բազուկ և 10 խորամանկ գլուխ։ Տեսնելով, որ չի ստացվում Սիտային համոզել գալ իր թագավորությունը, նա բռնությամբ իր ոսկե կառքով առևանգում է Սիտային։ Լսելով Սիտայի ճիչը, հզոր շահենը անհավասար մարտի է բռնվում, ջարդում է կառքը, բայց ինքն էլ ընկնում է մարտում։ Թագավորը Սիտային տանում է իր թագավորությունը՝ Լանկա կղզին։

մինի|Դևերի թագավոր Ռավանայի պատկերումը թատրոնում

Ռաման ընկնում է հուսահատության մեջ։ Մեռնող շահենից իմանալով Սիտայի տեղը, եղբայրները որոշում են նրան ազատել։ Նրանց օգնության են գալիս կապիկների ու արջերի խմբերը՝ գիտակցելով, որ Ռաման պայքարում է արդար գործի համար։ Մի քանի օրվա ընթացքում կապիկները ծառերի բներից ու ժայռաբեկորներից կառուցում են վիթխարի կամուրջ և մտնում Լանկա կղզին։ Զորքերի առջևից գնում էին Ռաման ու նրա եղբայրը։ Բռնկվում է երկարատև ու արյունահեղ կռիվ դևերի հետ։
 
Պոեմը վառ կերպով նկարագրում է Ռամայի և մարտակառքով կռվող դևերի թագավորի միջև տեղի ունեցած մենամարտը։ Կրակի աստվածը Ռամային է ուղարկում իր փայլատակող մարտակառքը, որ նա էլ կռվի մարտակառքով։ Մարտնչող զինվորները դադարեցնում են կռիվը ու դիտում առաջնորդների մենամարտը։ Թագավորը Ռամայի վրա է տեղում կախարդական նետեր, որոնք վեր են ածվում թունավոր օձերի։ Բայց Ռաման դրանց դիմավորում է իր նետերով, որոնք վեր էին ածվում ոսկե թռչունների, որոնք օդում ոչնչացնում էին օձերին։ Ռաման իր դիպուկ նետերով կտրում էր թագավորի գլուխները, բայց դրանք անմիջապես աճում էին նորից։ Այդ ժամանակ Ռաման հարվածում է բոցարձակող նետով, որ ստացել էր աստվածներից, և դրանով խոցում թշնամու սիրտը։ Այդպես է ազատագրվում Սիտան, որ արցունքն աչքերին սպասում էր ամուսնուն։

## Ծանոթագրություններ և աղբյուրներ

## Տես նաև
* Մահաբհարաթա

Կատեգորիա:Էպոսներ
Կատեգորիա:Հին Հնդկաստան
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Գրքեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սանսկրիտ գրականություն
Հայկ Բեյլերյան

**Հայկ Հովհաննեսի Բեյլերյան** (), հայ դերասան, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, պետական մրցանակի դափնեկիր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կոստանդնուպոլիսում, որտեղ ստացել է նախնական կրթությունը։ 1915 թվականին մեկնել է Բուլղարիա, 1919 թվականին վերադարձել է Պոլիս, մի քանի ամիս աշխատել Օվի Սևումյանի դրամատիկական խմբում։ Սևումյանի մահից հետո մեկնել է Ռուսաստան։ 1922-1923 թվականներին ներկայացումներ է կազմակերպել Գրոզնիում, Ղզլարում և այլ վայրերում։ Այնուհետև եկել է Հայաստան, վերջնականապես բնակություն հաստատել Լենինականում, աշխատել քաղսովետին կից Արմեն Արմենյանի ղեկավարությամբ գործող թատրոնում, ապա՝ Մռավյանի անվան պետական թատրոնում։

Գրել է մի շարք պիեսներ, որոնցից «Հայրենիքի համար» մանկա-պատանեկան պիեսը հայրենական պատերազմի տարիներին բեմադրվել է Երևանի պատանի հանդիսատեսի թատրոնում, իսկ «Պիոներ Նաբը» և «Հազարան բլբուլը» բեմադրվել են թե՛ Երևանում և թե՛ Լենինականում։

Նրա պիեսներից «Հայրենիքի համարը» լույս է տեսել առանձին գրքով, իսկ «Շունն ու կատուն» թարգմանվել է ռուսերեն, հրատարակվել Մոսկվայում։

## Դերերը թատրոնում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1897 ծնունդներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Ստամբուլ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Բալթիկ-սլավոնական լեզուներ

մինի|200px|<small>Պետություններ, իրտեղ պատեկան լեզուներ են՝</small>
**Բալթիկ-սլավոնական լեզուներ**, երբեմն այսպես են կոչվում բալթիական և սլավոնական լեզուները միասին, իբրև հնդեվրոպական ընտանիքի մի ճյուղը՝ ելնելով այդ լեզուների ընդհանուր գծերից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հնդեվրոպական լեզուներ
Կատեգորիա:Սլավոնական լեզվախումբ
Կատեգորիա:Նախալեզուներ
Գերմանական լեզուներ

thumb|270px|
**Գերմանական լեզուները** հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ճյուղ է, որի լեզուները տարածված են Եվրոպայի որոշ երկրներում (Մեծ Բրիտանիա, Գերմանիա, Ավստրիա, Նիդեռլանդներ, Բելգիա, Շվեյցարիա, Լյուքսեմբուրգ, Շվեդիա, Դանիա, Նորվեգիա, Իսլանդիա), Հյուսիսային Ամերիկայում (ԱՄՆ, Կանադա), Աֆրիկայի հարավում (ՀԱՀ, Նամիբիա), Ասիայում (Հնդկաստան), Ավստրալիայում և Նոր Զելանդիայում։ Կրողների ընդհանուր թիվը հասնում է 500 միլիոն մարդի։

Գերմանական լեզուները բաժանված են 3 խմբերի `հյուսիսային, արևմտյան և արևելյան։
Թորթում (գետ)

**Թորթումը** գետ է թուրքական լեռնաշխարհում, Օլթիի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Կոպա լեռնաշղթայի արևելյան լանջերից։ Նրա երկարությունը մոտավորապես 112 կմ է, իսկ ավազանի մակերեսը՝ 2100 կմ²։ Հոսում է հարավ արևմուտքից հյուսիս արևելք, ընդունում է բազմաթիվ վտակներ, անցնում խոր կիրճով, ապա Թորթում լճով։ Այն դուրս է գալիս լճից և կազմում եռաստիճան ջրվեժ, որն ունի 45 մ լայնություն և մոտավորապես 48 մ բարձրություն։ Ապրիլ-մայիսին հիմնականում անձրեւոտ է եւ հեղեղված։ Թորթումի ավազանը թուրքական բարձրավանդակի ամենագեղեցիկ վայրերից է։ Այն ծածկված է անտառներով, կան բազմաթիվ զառիթափ հովիտներ։ Ջուրն օգտագործվում է ոռոգման նպատակով։

## Գրականություն
* Դերգիպարկ Տարեթիվ 2015, Ծավալ՝ 20 Թողարկում՝ 33, 63 - 90, 26.01.2015թ.
* Türkiye Tourism Encyclopedia 2024

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի գետեր
Կատեգորիա:Օլթի գետի վտակներ
Աբաս եպիսկոպոսապետ

**Աբաս** (), Պարտավի եպիսկոպոսը, Աղվանքի կաթողիկոս 552-596 թվականներին։ Կրել է «Կաթողիկոս Աղվանից, Լփնաց և Չողայ» տիտղոսը։ Պարսից Սասանյան արքունիքի հովանավորությամբ առանձնացել է Հայոց մայր եկեղեցուց և աթոռանիստը Չողայից տեղափոխել և հիմնվել է Պարտավ քաղաքում։ X դարի վրացի մատենագիր Արսեն Սափառելին Աբասին հիշատակում է իբրև «Կաթողիկոս Հերեթի» (Աղվանքի)։ Նրան են ենթարկվել ութ եպիսկոպոսական թեմեր։ Սակայն Աբասն ընդունել է հայ եկեղեցու առաջնությունը (Աղվանքի կաթողիկոսներին ձեռնադրում էին Հայոց կաթողիկոսները), պայքարել Բյուզանդիայից պարտադրվող քաղկեդոնականության (երկաբնակության) դեմ՝ վայելելով Բյուզանդիայի հակառակորդ Սասանյան արքունիքի հովանավորությունը։ Աբասին է ուղղված Երուսաղեմի Հովհաննես եպիսկոպոսի թուղթը, որով հրավիրում է նրան քաղկեդոնական դավանանքին։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, 1942 թ., Հատոր 1, Ցուցակ 1, Էջ 2

Կատեգորիա:Գանձասարի կաթողիկոսներ
Կատեգորիա:6-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Նորայր Բյուզանդացի

**Նորայր Բյուզանդացի** (), հայ հայագետ-բանասեր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կ. Պոլսում, բուն անունը եղել է **Ստեփան Գազեզյան**։ Կրթությունն ստացել է Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության վանքում, աշակերտել է Ղևոնդ Ալիշանին։ Վանքում նրան կոչել են **Հարություն Թերզոնց**։ 1866 թվականին ավարտել է ուսման ընթացքը, որպես ուսուցիչ պաշտոնավարելՄուրատ-Ռաֆայելյան վարժարանում։ Հաջորդ տարի դարձել է «Բազմավեպի» տեսուչ, ապա՝ Մխիթարյան միաբանության մատենադարանապետ։ 1870-ականների սկզբներից հրաժարվել է հոգևորական կոչումից, մեկնել նախ Փարիզ, ապա՝ Կ. Պոլիս։ Հետագայում ամուսնանալով մի շվեդուհու հետ, բնակություն է հաստատել Ստոկհոլմում։ «Բազմավեպում» տպագրել է բանասիրական հոդվածներ։ Մխիթարյանների վանքից դուրս գալուց հետո ամբողջովին նվիրվել է Ֆրանս-հայ բառագրքի ստեղծմանը, ավարտել և լույս ընծայել Կ. Պոլսում, 1884 թվականին «Բառագիրք ի գաղղիերէն լեզուի ի հայերէն, հետեւողությամբ բառարանացն Էմիլ Լիթրէի և գաղղիական ակադեմիայի» վերնագրով։ Նույն այդ տարիներին Կ. Պոլսում հրատարակել է «Հայկական բառաքննութիւնք ուղղութիւնք ընթերցուածոց մատենագրութեանց նախնեաց եւ նշանակութեան բառից» գիրքը։ Ստոկհոլմում ապրելու տարիներին 1887 թվականից փորձել է լույս ընծայել բանասիրական վիմատիպ մի հանդես «Քննասէր» վերնագրով, սակայն հաջողություն չի ունեցել։ Շարունակել է աշխատակցել «Հանդէս ամսօրեայ», «Մշակ» և այլ պարբերականներին, դառնալով հեղինակավոր դեմքերից մեկը հայագիտության մեջ։ Նրա գլուխգործոց երկասիրությունը պետք է համարել Կորյունի ստեղծագործություններին նվիրված հմտալից հետազոտությունը, որը լույս է տեսել Թիֆլիսում 1900 թվականին, հետևյալ վերնագրով՝ «Կորիւն վարդապետ եւ նորին թարգմանութիւնք»։ 1900-1910-ականներին շարունակել է հայագիտական հանդեսներում տպագրել բանասիրական հոդվածներ, սակայն առողջական վիճակի վատթարացման հետևանքով հնարավորություն չի ունեցել լույս ընծայել այն մի քանի արժեքավոր երկերը, որոնց ձեռագրերը պահվել են Ստոկհոլմի համալսարանում։ Դրանցից ուշագրավ են հին հայերենի և միջին հայերենի բառարանները, որոնց վրա հեղինակը աշխատել է ավելի քան կես դար։ Նույնքան արժեքավոր է նրա մի այլ աշխատությունը՝ «Տեսութիւն քննական քերականութեան Հ. Արսենի Այտնեան» գիրքը, բաղկացած երեք հարյուր էջից։ Կյանքի վերջին տարիներին աշխատել է Նահապետ Քուչակի տաղերի գիտական հրատարակության վրա։

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ
* Բառագիրք ի գաղղիերէն լեզուէ ի հայերէն, Նորայր Ն. Բիւզանդացի։ Տպարան Ա. Յ. Պօյաճեան, Կոստանդնուպոլիս, 1884։

Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայագետներ