Համակարգային գործաբանական լեզվաբանություն

մինի|Մայքլ Հալիդեյը՝ իր 90-ամյակին նվիրված սիմպոզիումի ժամանակ, 2015 թ., փետրվարի 17
**Համակարգային գործաբանական լեզվաբանություն (ՀԳԼ)** (), լեզվաբանական ուղղություն, որը պատկանում է գործաբանական լեզվաբանությանը, և դիտարկում է լեզուն որպես սոցիալական նշանային համակարգ։

Այն մշակվել է Մայքլ Հալիդեյի կողմից, որը «համակարգ» հասկացությունը փոխառել է իր ուսուցչից՝ Ջ. Ռ. Ֆըրֆից (Halliday, 1961): Ըստ Ֆըրֆի՝ համակարգերը վերաբերում են կառուցվածքով պայմանավորված լեզվական միջոցների ընտրություններին։ Հալիդեյը «ազատագրել է» ընտրության գաղափարը կառուցվածքից և այն դարձրել համակարգային գործաբանական լեզվաբանության հիմնական կազմակերպիչ սկզբունքը։ Ավելին, մինչ լեզվի նկարագրության բազմաթիվ մոտեցումներ առաջնային են համարում կառուցվածքն ու սինտագմատիկ առանցքը (այսինքն՝ լեզվական միավորների հաջորդական դասավորությունը), Հալիդեյի մոտեցումը՝ ՀԳԼ-ն, սկսում է իր վերլուծությունը պարադիգմատիկ առանցքից, այսինքն՝ ընտրության հնարավորություններից։ Համակարգային լեզվաբանությունը շեշտադրում է Սոսյուրի «պարադիգմատիկ առանցքը»՝ հասկանալու համար, թե ինչպես է գործում լեզուն։ Հալիդեյի համար տեսական հիմնական դրույթն այն է, որ հաղորդակցության յուրաքանչյուր ակտ ենթադրում է ընտրություն։ Լեզուն, նախ և առաջ, համակարգ է, և ՀԳԼ-ն քարտեզագրում է տվյալ լեզվում հասանելի ընտրությունները՝ օգտագործելով «համակարգային ցանց» կոչվող գործիքը։

«Գործաբանական» հասկացությունը ցույց է տալիս, որ լեզուն ձևավորվել է այն գործառույթների հիման վրա, որոնք պետք է կատարի լեզվական համակարգը։ Այդ գործառույթներն իրենց ազդեցությունն են թողել լեզվի կառուցվածքի և կազմակերպման վրա բոլոր մակարդակներում՝ մետագործառույթների միջոցով։ ՀԳԼ-ում *մետագործառույթը* սահմանվում է որպես «գործառութային շրջանակի կազմակերպում՝ հիմնված համակարգերի (ընտրությունների) վրա»։ Սա էական տարբերություն է ՀԳԼ-ի և այլ «գործաբանական» մոտեցումների միջև, ինչպիսիք են Դիկի գործաբանական քերականությունը (Functional Grammar – FG, կոչվում է նաև գործաբանական խոսույթային քերականություն) և դերերի ու հղումների քերականությունը։ Շփոթությունից խուսափելու համար սովորաբար օգտագործվում է ամբողջական անվանումը՝ համակարգային գործաբանական լեզվաբանություն, այլ ոչ թե պարզապես *գործաբանական քերականություն* կամ *գործաբանական լեզվաբանություն*։

Ըստ Հալիդեյի՝ բոլոր լեզուներում առկա են երեք միաժամանակ կիրառվող *մետագործառույթներ*. մեկը մեկնաբանում է մեր արտաքին և ներքին իրականության փորձը, ինչպես նաև երևույթների միջև տրամաբանական կապերը (*գաղափարային մետագործառույթ*), մյուսը իրականացնում է սոցիալական հարաբերությունները (*միջանձնային մետագործառույթ*), իսկ երրորդը միահյուսում է առաջին երկու գործառույթները՝ ստեղծելով տեքստ (*տեքստային մետագործառույթ*՝ խոսքի ձևավորումը)։

## Բազմաչափ նշանային համակարգ
Հալիդեյի լեզվաբանական աշխատանքի ելակետը մի պարզ հարց է եղել՝ «Ինչպե՞ս է գործում լեզուն»։ Իր կարիերայի ընթացքում նա խորությամբ ուսումնասիրել է լեզվի բնույթը՝ որպես սոցիալական նշանային համակարգ, այսինքն՝ որպես նշանակության ստեղծման միջոց՝ մարդկային փոխհարաբերությունների բազմազան և շարունակաբար փոփոխվող համատեքստերում։ 2003 թվականին նա հրապարակել է մի աշխատանք, որտեղ ամփոփել է իր տեսության հիմնական սկզբունքները, որոնք ձևավորվել էին տարբեր լեզվաբանական խնդիրների հետ առնչվելիս, ինչպիսիք էին, օրինակ, գրականության վերլուծությունը և մեքենայական թարգմանությունը։ Հալիդեյը ձգտել է մշակել այնպիսի լեզվաբանական տեսություն և նկարագրություն, որը կարող է կիրառելի լինել մարդկային լեզվի ցանկացած համատեքստում։ Նրա տեսությունը և նկարագրությունները հիմնված են այդ սկզբունքների վրա՝ ելնելով այն փաստից, որ միայն դրանց միջոցով կարելի է բացատրել մարդկային լեզվի բարդությունը։ Սկզբունքները հինգն են.

* **Պարադիգմատիկ հարթություն։** Իմաստը պայմանավորված է ընտրությամբ, այսինքն՝ լեզվակիրները ընտրություն են կատարում այն «հնարավորություններից, որոնք առաջանում են այլ ընտրությունների միջավայրում», և «լեզվի ուժը կայանում է նրա կառուցվածքի մեջ որպես փոխկապակցված ընտրությունների հսկայական ցանց»։

* **Շերտավորման հարթություն։** Լեզվի՝ նախնականից մինչև ավելի բարդ նշանային համակարգի զարգացումով «ստեղծվել է տարածք, որտեղ իմաստները կարող են կազմակերպվել իրենց ներքին տրամաբանությամբ՝ որպես վերացական փոխհարաբերությունների ցանց»։ Պարզ նշանային համակարգերում «ձևի և բովանդակության համակցման» միջև առաջացել է կազմակերպչական մի տարածք, որը Հալիդեյն անվանում է «բառաքերականություն»։ Այս զարգացումը լեզվին հնարավորություն է տվել վերածվելու անսահման իմաստաստեղծ համակարգի։

* **Մետագործառութային հարթություն։** Լեզուն միաժամանակ կատարում է փոխլրացնող տարբեր գործառույթներ։ Այլ կերպ ասած՝ այն զարգացել է մարդու՝ ներքին և արտաքին աշխարհի վերաբերյալ իմաստ արտահայտելու կարիքի ներքո, միաժամանակ լինելով հարաբերություններ կառուցելու և պահպանելու միջոց։ Այս երկու հիմնական դրդապատճառները ներկայացնում են խոսույթում իմաստների երկու ձև, որոնք Հալիդեյն անվանում է՝ «գաղափարային» (ideational) և «միջանձնային» (interpersonal) մետագործառույթներ։ Դրանք համակարգվում են երրորդ՝ «տեքստային» մետագործառույթի միջոցով, որը գործում է նախորդ երկուսի հիման վրա՝ ապահովելով տեքստի համահունչ ու կազմակերպված հոսքը։

* **Սինտագմատիկ հարթություն։** Լեզուն իրականանում է սինտագմատիկ կերպով՝ որպես կառուցվածք, որը դասավորվում է ժամանակի (խոսքի դեպքում) կամ տարածության մեջ (գրության դեպքում)։ Այս կառուցվածքը լեզվի յուրաքանչյուր շերտում ներառում է տարբեր աստիճաններ։ Օրինակ՝ բառաքերականության ներսում ամենամեծ միավորը նախադասությունն է, իսկ ամենափոքրը՝ ձևույթը, որոնց միջև գտնվում են բառակապակցությունը և բառը։

* **Դիպվածային հարթություն։** Լեզվական այս բոլոր ռեսուրսները գործում են մի հիմնարար սկզբունքի վրա, որը Հալիդեյը նկարագրում է որպես «դիպվածային վեկտոր»։ Սա նշանակում է՝ առանձին արտահայտության (կամ օգտագործման դեպքի) և այդ արտահայտության հիմքում եղած ամբողջական լեզվական համակարգի միջև գոյություն ունեցող կապ։ Այս տեսանկյունից՝դիպվածայնությունը համարվում է հնարավորի (այսինքն՝ համակարգում առկա բոլոր տարբերակների) և կոնկրետ կիրառվածի (այսինքն՝ տվյալ դեպքում ընտրված արտահայտության) միջև ձևական հարաբերություն։ Համակարգային գործաբանական լեզվաբանության տեսությունը ենթադրում է, որ այս կապը շատ սերտ է․ լեզվական համակարգը ոչ միայն սահմանում է, թե ինչ կարելի է ասել, այլ նաև կարող է փոփոխվել՝ կախված այն բանից, թե ինչպես և ինչով է այն իրականում օգտագործվում

## ''Համակարգ'' հասկացությունը լեզվաբանության մեջ
Ինչպես հուշում է անվանումը, համակարգային գործաբանական լեզվաբանության հիմնական բնութագրիչներից է **համակարգ** հասկացությունը։ Լեզվաբանության մեջ «համակարգ» տերմինը դեռ Ֆերդինանդ դը Սոսյուրն է նկարագրել, վերջինս նկատել էր, որ լեզվական արտահայտչական ձևերը (օրինակ՝ բառաձևերը) և դրանց նշանակությունները որոշակի համարժեքություն ունեն միմյանց միջև՝ կազմելով այսպես կոչված պարադիգմներ։ Սոսյուրը հիմք է դրել կազմակերպման պարադիգմատիկ սկզբունքին՝ ներկայացնելով, որ նշանները (signs) համակարգի տարրեր են, իսկ դրանց արժեքը (ֆրանս. *valeur*) կախված է մյուս նշանների հետ ունեցած հարաբերություններից։ Այս տեսանկյունից՝ պարադիգմատիկ կազմակերպումն իմաստի ամենավերացական շերտն է։

Սակայն Հալիդեյը նշում է, որ իր և իր ուսուցիչ Ջ. Ռ. Ֆըրֆի կողմից օգտագործված «համակարգ» հասկացությունը տարբերվում է Սոսյուրի մեկնաբանությունից։ Իրենց համար համակարգը պարզապես արտահայտչական ձևերի և նշանակությունների համընկնող ցանկ չէր։ Փոխարենը Ֆըրֆը և Հալիդեյը համակարգերը նկարագրում էին որպես *հակադրությամբ ձևավորվող ընտրությունների շարք*, որտեղ տարբեր ձևերի և իմաստների միջև ընտրությունը կատարվում է ոչ թե ամբողջական միավորների, այլ դրանց որոշ հատկանիշների մակարդակում։ Այս իմաստով՝ լեզվաբանական համակարգերն այն հիմքն են, որի վրա կառուցվում են լեզվական ձևերն ու կառուցվածքները։ Այս համատեքստում, ամենաընդհանրական լեզվաբանական համակարգը հենց մարդկային լեզուն է։ Լեզուն այն ընտրությունների համակարգն է, որի միջոցով մարդը որոշում է՝ խոսել անգլերեն, չինարեն, իսպաներեն կամ որևէ այլ լեզվով։ Այսպիսով, լեզուն ոչ միայն «լեզվի համակարգ» է, այլ նաև ընտրությունների բաց համակարգ( Լուի Եմսլև)։ Այս իմաստով՝ լեզուն կարելի է դիտել որպես բաց, փոփոխվող, դինամիկ համակարգ, ինչպես այն նկարագրում է Ջեյ Լեմքը՝ նշելով, որ լեզուն զարգանում է մարդու էվոլուցիային զուգընթաց։

«Համակարգ» հասկացության այս մոտեցմամբ՝ լեզվի քերականական կամ այլ հատկանիշները լավագույնս հասկացվում են ընտրությունների համակարգերի տեսանկյունից։ Ըստ Հալիդեյի՝ «քերականական նկարագրության ամենավերացական կատեգորիաները հենց համակարգերն են՝ իրենց համապատասխան ընտրություններով (այսպես կոչված համակարգային հատկանիշներով)»։ Համակարգային քերականությունը տարբերվում է այլ գործաբանական քերականություններից և առհասարակ բոլոր ձևաբանական (ֆորմալ) քերականություններից նրանով, որ այն պարադիգմատիկ է։ Այսինքն՝ համակարգը այլընտրանքային տարբերակների մի խումբ է, որոնցից որևէ մեկը պետք է ընտրվի, երբ ի հայտ է գալիս համապատասխան պայման։

Համակարգ հասկացությունը ձևավորել է Հալիդեյի լեզվի տեսության առանցքային մասը։ Նա այն դիտարկում էր քերականության չորս հիմնական կատեգորիաներից մեկը՝ «միավոր»(unit), «կառուցվածք»(structure) և «դաս» (class) հասկացությունների հետ։ Համակարգը կիրառվում էր՝ բացատրելու համար, թե ինչու է մի երևույթ տեղի ունենում ՝ այլընտրանքային մի շարք իրադարձություններից որևէ մեկի փոխարեն։ Այդ ժամանակ Հալիդեյը քերականությունը սահմանում էր որպես այն լեզվական կառուցվածքի մակարդակը, որտեղ գործում են փակ համակարգեր։

Լեզուն համակարգի միջոցով դիտարկելով՝ համակարգային գործաբանական լեզվաբանությունը դարձել է 20-րդ և 21-րդ դարերում գիտության այն ընդհանուր միտման մաս, որն ընդդիմանում է «ատոմիստական» մոտեցումներին, այսինքն՝ այն մոտեցումներին, որոնք փորձում են երևույթի էությունը բացահայտել՝ այն  ավելի ու ավելի մանր բաղադրիչների բաժանելով։ Համակարգային մտածողության համաձայն՝ ցանկացած ուսումնասիրության առարկա պետք է դիտարկվի իր՝ այլ միավորների հետ կապերի համատեքստում, որոնք նախապես ենթադրում է տվյալ տեսությունը։ Համակարգային գործաբանական լեզվաբանության մեջ այս մոտեցումը հայտնի է որպես «եռադիտակային մոտեցում»։

Այսպիսով, ցանկացած նկարագրական կատեգորիա պետք է ուսումնասիրվի երեք տեսանկյունից․

* Վերևից․ «Ի՞նչ իմաստ է կառուցում այս տարրը», «Ի՞նչ ազդեցություն է ունենում այն իր օգտագործման համատեքստում»։
* Ներքևից․ «Ինչպե՞ս է իրագործվում այս գործառույթը լեզվական կառուցվածքի մեջ»։
* Կողքերից․ «Ի՞նչ այլ տարրեր կան դրա շուրջը», «Ի՞նչ այլ միավորների հետ է այն փոխազդում»։

Այս բազմակողմանի մոտեցումը համակարգային գործաբանական լեզվաբանությանը մոտեցնում է բարդ համակարգերի ուսումնասիրությանը։

## Համակարգային ցանցը համակարգային լեզվաբանության մեջ
«Համակարգային» բառն այստեղ կապված է լեզվի նկարագրության մեջ օգտագործվող «համակարգային ցանցերի» գաղափարի հետ։ Այս ցանցերը ցույց են տալիս լեզվական համակարգի յուրաքանչյուր շերտում առկա ընտրության հնարավորությունները։ Բառաքերականության (բառային-ձևաբանական և շարահյուսական) շերտում գտնվող այս համակարգերը միասին կազմում են համակարգային գործաբանական քերականությունը։ Համակարգային ցանցը տեսական գործիք է, որը նկարագրում է լեզվական տարբերակներում առկա ընտրությունների ամբողջությունը։ Այն ներկայացնում է վերացական ընտրություն, առանց մարդու իրական (գիտակցված) ընտրության կամ հոգեբանական գործընթացի մասին խոսելու։ Տեսականորեն համակարգային ցանցերը համապատասխանում են մաթեմատիկական ցանցերի տեսության մեջ առկա տիպային ցանցերին, թեև երբեմն դրանք սխալմամբ համարում են հոսքագծեր կամ որոշումների ծառեր։ Այսպիսի ուղղվածությունը պարզապես որոշակի գործնական իրականացման հատկանիշ է և կարող է կիրառվել, օրինակ, համակարգչային մոդելավորման մեջ՝ արդյունավետության նկատառումներով։ Համակարգային ցանցերը սովորաբար ներառում են բազմակի ժառանգում (multiple inheritance) և «միաժամանակյա» համակարգեր կամ ընտրություններ, որոնք միասին ստեղծում են շատ մեծ և բարդ նկարագրական դաշտեր։

## Տես նաև

* Համակարգային գործաբանական քերականություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեզվաբանություն