Եկատերինբուրգ

**Եկատերինբուրգ** (, 1924-1991 թվականներին անվանվել է *Սվերդլովսկ* (), ի պատիվ բոլշևիկյան կուսակցության ղեկավարներից մեկի՝ Յակով Սվերդլովի), խոշոր քաղաք Ռուսաստանի կենտրոնական մասում, Ուրալյան լեռնաշղթայի Միջին Ուրալ կոչվող հատվածի արևելյան կողմում, Իսետ գետի ափին։ Ուրալյան դաշնային շրջանի և Սվերդլովսկի մարզի վարչական, արդյունաբերական, գիտա-կրթական ու մշակութային կենտրոնն է։ Ունի քաղաքային շրջանի կարգավիճակ։ 2002 թվականի մարդահամարի տվյալներով բնակչության թվաքանակը եղել է 1.293.537, 2020 թվականի օգոստոսի տվյալներով՝ շուրջ մեկուկես միլիոն. այդ ցուցանիշով Ռուսաստանի մեծությամբ չորրորդ քաղաքն է (Մոսկվայից, Սանկտ Պետերբուրգից և Նովոսիբիրսկից հետո)։

Եկատերինբուրգը հաճախ անվանվում է «Ուրալի մայրաքաղաք», «Ռուսաստանի երրորդ մայրաքաղաք». նկատի է առնվում, որ իր տնտեսությամբ, մշակույթով, տրանսպորտային, զբոսաշրջային դերով ու նշանակությամբ երրորդ տեղն է զբաղեցնում այդ երկրում։

Քաղաքը տրանսպորտային կարևորագույն հանգույց է. ունի միջազգային օդանավակայան, նրա միջով են անցնում անդրսիբիրյան երկաթուղին և վեց դաշնային նշանակության ավտոմայրուղիներ։ Արդյունաբերական կարևորագույն կենտրոն է նաև՝ օպտիկա-մեխանիկական, մեքենաշինական, սարքաշինական, մետաղաձուլական ու մետաղագործական, ռազմա-արդյունաբերական համալիրի, պոլիգրաֆիական, սննդի ու թեթև արդյունաբերության հզոր ձեռնարկություններով։

Եկատերինբուրգը վարչական կարևոր կենտրոն է. այստեղ են գտնվում Ռուսաստանի կենտրոնական ռազմական օկրուգի շտաբը, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ուրալյան բաժանմունքի նախագահությունը, ՌԴ նախագահի ներկայացուցչությունը, դաշնային իշխանության 35 տարածքային մարմիններ։

## Պատմություն
Հիմնադրվել է 1723 թվականի նոյեմբերի 7-ին (հին տոմարով)՝ որպես երկաթաշինական գործարան (железоделательный завод): Բնակավայրին տրվել է Եկատերինա Առաջին կայսրուհու անունը։ 1781 թվականին Եկատերինա II-ը նրան շնորհել է Պերմի նահանգի գավառային քաղաքի կարգավիճակ։

19-րդ դարի վերջին 10-րդ դարի սկզբին քաղաքը դարձել է հեղափոխական պայքարի խոշոր կենտրոններից մեկը։ Խորհրդային իշխանության տարիներին վերածվել է արդյունաբերական, վարչական, մշակութային, գիտա-կրթական հզոր կենտրոնի։ Հսկայական ավանդ է ներդրել Հայրենական մեծ պատերազմում Խորհրդային Միության հաղթանակը կռելու գործում. նրա տարածքում գործող ծանր մեքենաշինության ուրալյան գործարանը պատերազմի տարիներին եղել է զրահատեխնիկա արտադրող խորհրդային խոշորագույն ձեռնարկություններից մեկը։ Հետպատերազմյան շրջանում համբավվել է ինքնատիպ կոնստրուկտիվիստական ճարտարապետությամբ, համբավվել որպես «սթրիթ-արտ-ի ռուսական մայրաքաղաք»։

Ռուսաստանի մի շարք այլ քաղաքների հետ Եկատերինբուրգը դարձել է ֆուտբոլի աշխարհի 2018 թվականի առաջնության եզրափակիչ հանդիպումների անցկացման մրցավայր։

Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի 2020 թվականի հուլիսի 2-ի հրամանագրով Եկատերինաբուրգին շնորհվել է «*Աշխատանքային արիության քաղաք*» («*Город трудовой доблести*“») կոչումը։

## Նվաճումներ
* 1806 թվականին Եկատերինբուրգն ստացել է «լեռնահանքագործական քաղաքի» կարգավիճակ, փաստացի այլևս չի ենթարկվել Պերմի նահանգի իշխանություններին և գտնվել է ֆինանսների նախարարի ու կայսեր անմիջական կառավարման ներքո։
* 1973 թվականին քաղաքը պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով.
* 1979 թվականին ներառվել է Ռուսաստանի պատմական քաղաքների ցանկում։
* 2002 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հանձնաժողովը Եկատերինբուրգն ընդգրկել է աշխարհի 12 իդեալական քաղաքների ցանկում։
* 2006 թվականին Եկատերինբուրգում բացվել է արդարադատության ամենամեծ պալատը Ռուսաստանում (ընդհանուր մակերեսը՝ 30 հազար քառակուսի մետր)։
* 2008 թվականին Եկատերինբուրգը 2-րդ տեղն է գրավել ՌԲԿ-ի կազմած «Բիզնեսի համար ամենագրավիչ քաղաքները Ռուսաստանում» վարկանիշային ցանկում։
* 2009 թվականին Եկատերինբուրգը 4-րդ տեղն է գրավել Ֆորբս ամսագրի ռուսերեն տարբերակի խմբագրության կազմած «Բիզնեսի համար ամենագրավիչ քաղաքները Ռուսաստանում» վարկանիշային ցանկում։
* 2009 թվականին Եկատերինբուրգը 1-ին տեղն է գրավել «Ռուսաստանի առավել հեռանկարային միլիոնանոց քաղաքների» ցանկում։
* 2009 թվականին Եկատերինբուրգը 1-ին տեղն է գրավել ՌԲԿ-ի կազմած «Բիզնեսի համար ամենագրավիչ քաղաքները Ռուսաստանում» վարկանիշային ցանկում։
* 2011 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Վլադիմիր Պուտինը հաստատել է Եկատերինբուրգի՝ որպես ռուսաստանյան թեկնածուի առաջադրումը  «Էքսպո-2020» համաշխարհային ցուցահանդեսի անցկացման իրավունք նվաճելու համար։
* 2011 թվականի նոյեմբերի 8ին  միջազգային ցուցահանդեսների փարիզյան բյուրոն 5 քաղաքների շարքում հաստատել է Եկատերինբուրգի մասնակցությունը «Էքսպո-2020» համաշխարհային ցուցահանդեսի անցկացման իրավունք նվաճելու համար պայքարին։
* 2011 թվականին Եկատերինբուրգը 1-ին տեղն է գրավել ՌԲԿ-ի կազմած «Բիզնեսի համար ամենագրավիչ քաղաքները Ռուսաստանում» վարկանիշային ցանկում։
* 2012 թվականին Եկատերինբուրգը 4-րդ տեղն է գրավել քաղաքային միջավայրի որակի վարկանիշային ցանկում։
* 2013 թվականին Եկատերինբուրգը 2-րդ տեղն է գրավել «Секрет фирмы» ամսագրի խմբագրության կազմած «Ռուսաստանի լավագույն քաղաքներ» ցանկում.
* 2014 թվականի հունիսի 22-ից 26-ը Եկատերինբուրգում անց է կացվել մարզական ծրագրավորման աշխարհի 38-րդ ուսանողական առաջնության (ICPC-ի) եզրափակիչը։
* 2017 թվականի մայիսի 22ին  ՌԴ վարչապետը հաստատել է  Եկատերինբուրգի՝ որպես ռուսաստանյան թեկնածուի առաջադրումը  «Էքսպո-2025» համաշխարհային ցուցահանդեսի անցկացման իրավունք նվաճելու համար։

### Կլիմա
Եկատերինբուրգին բնորոշ է մայրցամաքային խոնավ կլիման, որը *Köppen climate classification*-ի դասակարգմամբ կրում է *Dfb* նիշը.

## Միջազգային հարաբերություններ
### Հյուպատոսարաններ
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները, Մեծ Բրիտանիայի և Հյուսիսային Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորությունը, Գերմանիան, Ֆրանսիան, Չինաստանը և մի շարք այլ երկրներ իրենց հյուպատոսարանն ունեն Եկատերինբուրգում։

### Քույր քաղաքներ
Եկատերինբուրգը բարեկամական սերտ հարաբերություններ ունի հետևյալ քաղաքների հետ.

* Աննաբա, Ալժիր
* Ֆերենտինո, Իտալիա (1997)
* Գուանչժոու, Չինաստան (2002)
* Ինչոն, Հարավային Կորեա (2009)
* Մանագուա, Նիկարագուա (2013)
* Պլովդիվ, Բուլղարիա
* Սան Խոսե, ԱՄՆ (1992)

## Պատկերասրահ

E-burg asv2019-05 img46 view from VysotSky.jpg|
Администрация Екатеринбурга.jpg|Քաղաքային վարչակազմի շենքը
U Yeltsin-Tsentra.jpg|Ելցինի անվան կենտրոնը
Екатеринбург 0002 Храм-На-Крови 2.jpg|Ամենայն սրբոց տաճարը
North side of Devil's Settlement.JPG|Չերտովո Գորոդիշչեի (Սատանայի բնակավայր) հյուսիսային հատվածը
Iset Tower.jpg|«Իսետ» աշտարակը
President building 3.JPG|Բիզնես կենտրոնը
E-burg asv2019-05 img52 Botanicheskaya metro station.jpg|Մետրոյի Բուսաբանական կայարանը
Терминалы A и B аэропорта Кольцово.jpg|«Կոլցոո» միջազգային օդանավակայանը
Армянская церковь Екатеринбурга.jpg|Սուրբ Կարապետ հայկական եկեղեցին
Синагога Екатеринбург.jpg|Սինագոգը
E-burg asv2019-05 img22 Central Stadium.jpg|Կենտրոնական մարզադաշտը
Uralets Ice Palace.jpg|«Սառցե պալատը»
DIVS 2009.jpg|


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* Дмитріев-Мамонов А. И., Здзярский А. Ф. *[[:commons:File:Путеводитель по Великой Сибирской железной дороге, 1900.djvu|Путеводитель по Великой Сибирской желѣзной дорогѣ]]. Изданіе [[Министерство путей сообщения Российской империи|Министерства путей сообщенія]]* (с 2 фототипіями, 360 фототипогравюрами, 4 картами Сибири, 3 планами городовѣ) // СПб: Товарищество художественной печати. — 1900. — 600 с. (С. 127—131).
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Եկատերինբուրգի վարչակազմի պաշտոնական կայքէջը 
* 
* Свердловск — 1930-е гг. Автор снимков фотограф Robert Byron
* Եկատերինբուրգ քաղաքի պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:1723 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:1723 հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ