Սամուդր մանթան

**Սամուդր** **մանթան** կամ **Սամուդրամանթան** ( կամ समुद्रमन्थन, բառացի` **օվկիանոսը [[Խնոցի|խնոցել]],** հարել, ծփել), հինդուիզմի կարևորագույն դրվագներից, որը մանրամասն նկարագրված է Վիշնու պուրանայում, որը հինդուիզմի կարևորագույն տեքստերից է: Սամուդրամանթանը բացատրում է հավերժական կյանքի էլիքսիրի՝ ամրիտայի ծագումը։

## Անվանումներ
**Սաագարամանթանա** (**') - ''Սագարա,'' մեկ այլ բառ Սամուդրայի համար. երկուսն էլ նշանակում են ծով կամ մեծ ջրային մարմին:

**Կշիրասագարամանթան** (**' ) - *Կշիրասաագարա* նշանակում է կաթից կամ կաթնային օվկիանոս: *Kshirasāgara* = *Kshira* (կաթ) + *Sagara* (օվկիանոս կամ ծով):

**Ամրիտա մանթանա** (**), *Ամրիտա* նշանակում է էլիքսիր. *«էլիքսիր ստանալու համար խնոցիահարում»:*

## Լեգենդ
[մինի|307x307px|Ցածրակարգ աստվածություններից սուրաները (ձախից) և դևաները (աջից) [Խնոցի|խնոցահարում են Կաթի օվկիանոսը]]
մինի|305x305px|Սամուդրամանթան շարքից տարբեր տեսարաններ
[մինի|333x333փքս|Սամուդրամանթանի մանրանքանդակ Մաջապահիթի դարաշրջանից (1293-1520) Թրովուլանի թանգարանում ([Ինդոնեզիա) ]]
Սվարգայի թագավոր Ինդրան նստած էր իր աստվածային փղի վրա, երբ հանդիպում է իմաստուն Դուրվասային, որը նրան առաջարկում է ապսարայի (ջրահարս աստվածություն) տված հատուկ ծաղկաշղթան: Աստվածությունն ընդունում է ծաղկաշղթան և դնում այն Աիրավատայի (Ինդրայի հեծնելու կենդանու) կնճիթի վրա (երբեմն՝ ժանիքների կամ որոշ սուրբ գրություններում փղի գլխի վրա)՝ որպես իր խոնարհության վկայություն։ Ծաղիկներն խիստ բուրավետ են լինում, որը գրավում է որոշ մեղուների։ Մեղուներից նյարդայնացած՝ փիղը ծաղկաշղթան նետում է գետնին։ Սա զայրացնում է իմաստունին, քանի որ ծաղկաշղթան *[[Լակշմի|Շրիի]]* (բախտի աստվածուհու) բնակավայրն էր և դրան պետք էր վերաբերվել որպես *պրասադա* (աստվածային պարգև) կամ կրոնական զոհաբերություն։ Աստվածուհի Լաքշմին անհետանում է օվկիանոսի ջրերում։ Դուրվասան անիծում է Ինդրային և բոլոր դևաներին՝ զրկելով նրանց ողջ ուժից, էներգիայից և բախտից:

Դեպքից հետո տեղի ունեցած մարտերում դևաները պարտվում են, և ասուրաները՝ Բալիի (կամ Մահաբալիի) գլխավորությամբ, վերահսկողություն են ձեռք բերում լոկաների` երեք աշխարհների (երկինք, երկիր և դժոխք) նկատմամբ։ Դևաները դիմում են Վիշնուի իմաստությանը, որը խորհուրդ է տալիս նրանց դիվանագիտորեն վարվել ասուրաների հետ։ Դևաները դաշինք են կնքում ասուրաների հետ, որ միասին խնոցահարեն օվկիանոսն *անմահության նեկտար* (ամրիտայի) ստանալու և այն միմյանց միջև կիսելու համար։ Սակայն Վիշնուն վստահեցնում է դևաներին, որ ինքը կկազմակերպի, որ նրանք միայնակ ստանան նեկտարը:
[մինի|Շիվան խմում է ''կալակուտա'' (կամ ''[հալահալա* [[թույն]], որը ստացվել էր օվկիանոսը խնոցահարելուց)]]
Կաթի օվկիանոսը հարելը լայնածավալ գործընթաց էր: Մանդարա լեռն արմատախիլ է արվում և օգտագործվում որպես հարելու ձող, իսկ Շիվայի պարանոցին բնակվող [[Վասուկի]] [[Նագա|նագան]] դառնում է խնոցելու համար պարան, այն բանից հետո, երբ խոստանում են, որ նա կստանա իր բաժինը: Հսկայական լեռը տանելիս մի քանի դևաներ և ասուրաներ մահանում են, իսկ ոմանք մահանում են խիստ հյուծվածության պատճառով: Վիշնուն իր [[Գարուդա|Գարուդային]] հեծնած թռչում և վերակենդանացնում է նրանց բոլորին, Մանդարային դնում է Գարուդայի վրա և նրան տանում դեպի իր նպատակակետը՝ օվկիանոսի կենտրոնը: Հասնելով իրենց նպատակակետին՝ Վասուկին փաթաթվում է Մանդարայի շուրջը: Վիշնուն դևաներին խորհուրդ է տալիս քաշել օձի գլխից, իսկ ասուրաներին` պոչից, բայց ասուրաները հրաժարվում են` դա չարագույժ համարելով: Բայց դևաները տեղի են տալիս և բռնում են պոչից, և հարելը սկսվում է: Սակայն Մանդարան չափազանց հսկայական էր և խորտակվում է օվկիանոսի հատակում: Վիշնուն՝ իր Կուրմա ավատարի (բառացիորեն՝ *կրիա*) տեսքով, հասնում է օգնության և լեռը պահում իր խեցե պատյանի վրա:

*Սամուդրամանթանի* հետևանքով Կաթի օվկիանոսը փոփոխություններ է կրում. արտադրվում և անջատվում են նյութերի մի ամբողջ շարք։ Դրանցից մեկը մահացու թույնն է, որը հայտնի է որպես *հալահալա։* Պատմության որոշ տարբերակներում թույնն արտանետվում է [[Vasuki|Վասուկիի]] բերանից, երբ ասուրաներն ու դևաները սկսում են հարելով ալեկոծել ծովը։ Սա սարսափեցնում է դևաներին և ասուրաներին, քանի որ թույնն այնքան սաստիկ էր, որ կարող էր ոչնչացնել ամբողջ արարչագործությունը։ Ասուրաները թունավորվում են Վասուկիի արտանետած գոլորշիներով։ Չնայած դրան, դևաներն ու ասուրաները հերթով հետ ու առաջ են քաշում օձի մարմինը՝ ստիպելով, որ լեռը պտտվի, որն էլ իր հերթին հարում էր օվկիանոսը։ Երեք աշխարհները պաշտպանելու համար` [[Շիվա|Շիվան]] խմում է օվկիանոսից անջատված թույնը, որից հետո կապույտ երանգ է ստանում նրա կոկորդը, ինչից հետո նա ստանում է *Նիլականթհա* մականունը (սանսկրիտով կապույտ կոկորդ ունեցող՝ «նիլա» = «կապույտ», «կանթհա» = «կոկորդ»):

=== Ռատնաներ ===
[[Պատկեր:Sagar_Manthan.jpg|մինի|Սամուդրամանթանի պատկերում]]
Օվկիանոս են նետվում տարատեսակ խոտաբույսեր, և դրանցից արտադրվում է տասնչորս  (ակնեղեն), որոնք բաշխվում են ասուրաների և դևաների միջև։ Չնայած ռատնաները սովորաբար թվարկվում են որպես 14, սուրբ գրություններում ցանկը տատանվում է 9-ից 14-ի սահմաններում։ Ստացված գանձերի որակից կախված՝ դրանք վերցնում են Շիվան, Վիշնուն, Մահարիշիները, դևաները և ասուրաները։ Օվկիանոսից դուրս են գալիս աստվածուհիների երեք կատեգորիաներ: Դրանցից են.

* [[Լակշմի|Լաքշմի]], բարգավաճման և հարստության աստվածուհի, որն ընտրում է Վիշնուին որպես իր հավերժական ամուսին:
* [[Ապսարա]], աստվածային աղջիկներ, ինչպիսիք են Ռամբան, Մենական, Փունջիսթալան և այլք, ովքեր ընտրում են գանդարհվա կիսաստվածներին որպես իրենց ամուսիններ:
* Վարունի, գինու (*սուրա*) աստվածուհի և [[Վարունա|Վարունայի]] կույս դուստրը, որին ընդունում են դևաները։ (Ըստ որոշ մեկնաբանությունների` նրա ընդունումը բացատրում է դևաների՝ որպես *սուրաներ*, իսկ դաիթյաների՝ որպես *ասուրաներ*, անվանման ստուգաբանությունը։):

Նմանապես, հայտնվում են գերբնական կենդանիների երեք տեսակ.

* Կամադհենու կամ Սուրաբհի, ցանկություններ կատարող կով, որին [[Բրահմա|Բրահման]] վերցնում և տալիս է իմաստուններին, որպեսզի նրա կաթից ստացված կարագը կարողանա օգտագործվել [[Յաջնա|յաջնաների]] և նմանատիպ ծեսերի համար։
* [[Այրավատա]] և մի քանի այլ փղեր, որոնց վերցնում է Ինդրան։
* Ուչհայշրավաս, աստվածային յոթգլխանի ձի, որը ստանում է Բալին։

Արտադրվում են նաև երեք արժեքավոր իրեր.

* Կաուստուբհա, տիեզերքի ամենաարժեքավոր ռատնա (աստվածային զարդ), որը պատկանում է Վիշնուին։
* Կալպավրիկշա, աստվածային ցանկություններ կատարող և ծաղկող ծառ՝ երբեք չթոշնող կամ չթառամող ծաղիկներով, որը դևաները տանում են Ինդրալոկա։

Բացի այդ, արտադրվում են.

* Չանդրա, կիսալուսին, որը Շիվանյի պահանջով է ստեղծվել։
* Դհանվանտարի` «դևաների վաիդյա», ամրիտայի՝ անմահության նեկտարի հետ միասին (երբեմն համարվում են երկու առանձին ):
* Հալահալա, Շիվայի կողմից կուլ տրված թույնը։

Այս ցանկը տարբեր է տարբեր [[Պուրաններ|պուրանաներում]] և փոքր-ինչ տարբերվում է նաև [[Ռամայանա|Ռամայանայի]] և [[Մահաբհարաթա|Մահաբհարատայի]] մեջ։ Ցանկերը լրացվում են հետևյալ ռատնաներով.

* Պանչաջանյա, Վիշնուի խխունջը
* Ջիեստհա (Ալակշմի), դժբախտության աստվածուհի
* [[Վարունա|Վարունայի]] վերցրած հովանոց
* Ադիթիի ականջօղերը, որը նրան նվիրում է որդին՝ Ինդրան 
* Նիդրադևի, քնի աստվածուհի:

=== Ամրիտա ===
Վերջապես, Այուրվեդայի աստված Դհանվանտարին դուրս է գալիս՝ ձեռքին մի կճուճ, որը լի էր ամրիտայով՝ անմահության երկնային նեկտարով։ Դևաների և ասուրաների միջև պայքար է սկսվում դրան տիրանալու համար։ Ասուրաները Դհանվանտարիից խլում են Ամրիտան և փախչում։

Դևաները դիմում են Վիշնուին, որը վերցրել էր Մոհինիի՝ գեղեցիկ և հմայիչ աղջկա կերպարանքը։ Նա հմայում է ասուրաներին՝ հնազանդեցնելով կատարել իր պայմանները։ Նա ստիպում է դևաներին և ասուրաներին նստել երկու առանձին շարքերով և նեկտարը բաժանում է դևաներին, որոնք խմում են այն։ Սվարբհանու անունով մի ասուրա քողարկվում է որպես դևա և մի քիչ նեկտար խմում։ Իրենց լուսավոր բնույթի շնորհիվ արևի և լուսնի աստվածությունները՝ Սուրյան և Չանդրան, նկատում են այս քողարկումը։ Նրանք հայտնում են Մոհինիին, որը կտրում է Սվարբհանուի գլուխն իր Սուդարշանա Չակրայով` հրե պտտվող սկավառակով։ Այդ օրվանից նրա գլուխը կոչվում է Ռահու, իսկ մարմինը՝ Կետու, ըստ խավարումների հինդուիստական առասպելի։ 

Երբ բոլոր դևաները ստանում են իրենց բաժին նեկտարը, Վիշնուն ընդունում է իր իրական կերպարանքը և նստելով Գարուդայի վրա` մեկնում իր բնակավայր։ Հասկանալով, որ խաբվել են, ասուրաները մարտի են բռնվում դևաների հետ, որոնք ոգեշնչվել էին ամրիտան ընդունելով։ Ինդրան կռվում է Բալիի, Կարտիկեյան կռվում է Տարակասուրայի, [[Վարունա|Վարունան]]` Հետիի, Յաման` Կալանաբհայի, Բրիհասպատին` Շուկրայի, Միտրան` Պրահետիի, Վիշվակարման` Մայասուրայի, Վրիշապատին` Ջամբհայի, Շանին` Նարակայի, [[Սարասվատի|Սավիտրին]]` Վիլոչանայի, Չանդրան ` Ռահուի, Վայուն` Պուլոմանի, իսկ Ապարաջիտան` Նամուչիի հետ։ 

Կան նաև նկարագրություններ էակների խմբերի միջև մենամարտերի մասին՝ Աշվինի երկվորյակներ և Վրիշապարվա, Սուրյա և Բալիի հարյուր որդիներ, Բրահմայի որդիներ՝ Իլվալա և Վատապի, Մարութներ և Նիվատակավաչա, Կալի՝ Շումբա և Նիշումբա, Ռուդրաներ և Կրոդավասաներ, և Վասուներ և Կալեյաներ։ Ամրիտայի միջոցով վերականգնված դևաները հաղթանակում են և ասուրաներին աքսորում Պատալա լոկա (այն աշխարհը, ինչը ոտքերի տակ է)՝ ետ վերադարձնելով Սվարգան (Ինդրայի երկինքը, կիսաստվածների և օրհնյալ մահկանացուների բնակավայրը):

==== Կումբհա մելա փառատոնի ծագում ====
Միջնադարյան [[Աստիկա և նաստիկա|հինդուիստական աստվածաբանությունն]] այս լեգենդը տարածում է՝ պնդելով, որ մինչ ասուրաները ամրիտան տանում էին դևաներից, նեկտարի մի քանի կաթիլներ ընկել են Երկրի չորս տարբեր վայրերում՝ [[Խարդվար (քաղաք)|Հարիդվար]], [[Իլահաբադ|Պրայագա]] (Պրայագրաջ), Տրիմբակ ([[Նասիկ]]) և Ուջջայն: Ըստ լեգենդի, այս վայրերը ձեռք են բերել որոշակի միստիկական ուժ և հոգևոր արժեք: Այս պատճառով այս չորս վայրերում նշվում է Կումբհա մելա (*կուժի տոն*) յուրաքանչյուր տասներկու տարին մեկ: Մարդիկ զանգվածային ուխտագնացության են գնում և հավատում են, որ Կումբհա մելայի ժամանակ այնտեղ լողանալուց հետո կարելի է հասնել [[Մոկշա|մոկշայի]]:

Մինչդեռ մի քանի հին տեքստեր, այդ թվում՝ տարբեր [[Պուրաններ|պուրանաներ]], հիշատակում են *Սամուդրամանթանի* լեգենդը, դրանցից ոչ մեկը չի հիշատակում չորս տեղերում ամրիտայի թափվելու մասին: Այս տեքստերում նաև չի հիշատակվում Կումբհա մելան։ Հետևաբար, բազմաթիվ գիտնականներ, այդ թվում՝ Ռ. Բ. Բհատտաչարյան, Դ. Պ. Դուբեյը և Կամա Մաքլինը, կարծում են, որ *Սամուդրամանթանի'' լեգենդը Կումբհա մելանի մասին կիրառվել է համեմատաբար վերջերս՝ մելայի սուրբգրային հեղինակությունը ցույց տալու համար:

#### Ասոցիացիա Մանդար Պարվատ լեռի հետ
Բիհարի Բանկա շրջանում գտնվող Մանդար Պարվատ լեռը տեղացիների կարծիքով Սամուդրամանթանի իրական տեղանքն է։ Տարածաշրջանային լեգենդների համաձայն՝ Մանդարա լեռն է օգտագործվել է օվկիանոսը հարելու համար: Մոտակա լճակը՝ Պաաֆարնին, կապված է ի հայտ եկած նեկտարի (ամրիտա) հետ։ Հավատացյալները կարծում են, որ բոլոր 14 աստվածային գանձերը (ռատնաները) առաջացել են հենց այստեղ:

## Համեմատական ուսումնասիրություն
Հավերժական կյանքի էլիքսիրի՝ ամրիտայի դրվագը համեմատական վերլուծության է ենթարկել Ժորժ Դյումեզիլը, որը կապել է այն տարբեր պատմական «հնդեվրոպական» փաստերի և նույնիսկ Սուրբ Գավաթի մասին եվրոպական միջնադարյան լեգենդի հետ՝ վերակառուցելով նախապատմություն («ամբրոսիայի ցիկլ» կամ «մեղրախմիչքի ցիկլ») մի տեսական խաբեբա աստվածության մասին, որը գողանում է մարդկության համար անմահության ըմպելիքը, բայց չի կարողանում մարդկանց ազատել մահից:

Դյումեզիլը հետագայում հրաժարվել է իր տեսությունից, բայց գաղափարի միջուկը ստանձնել է Յարիխ Օստենը, ով «նմանություններ» է ենթադրում սկանդինավյան «Ավագ Էդդա» էպոսի երգերից մեկի` Հիմիսկվիդայի հետ: Այս հին սկանդինավյան պոեմում Յոտունների ծովի աստված Ագիրը աստվածների համար գարեջուր է պատրաստում, այն բանից հետո, երբ Թորը և Տիրը վերցնում են Ագիրին անհրաժեշտ հսկայական կաթսան գարեջուր պատրաստելու համար: Օստենը պնդում է, որ Յորմունգանդր օձը զբաղեցնում է Վասուկիի տեղը, չնայած նրա դերը պատմության մեջ բոլորովին նման կամ համեմատելի չէ:

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Խնոցելու պատմությունը, ինչպես նկարագրված է Մահաբհարաթայում
* Խնոցելու պատմությունը, ինչպես նկարագրված է Վիշնու Պուրանայում
* Խնոցելու պատմությունը, ինչպես նկարագրված է Ռամայանայում

Կատեգորիա:Լեգենդներ
Կատեգորիա:Կոսմոգոնիա
Կատեգորիա:Հինդուիզմ
Կատեգորիա:Պուրաններ