Սահմանազատման խնդիր

**Սահմանազատման խնդիր** () գիտությունը ոչ-գիտությունից սահմանելու և տարբերելու հարց՝ գիտության փիլիսոփայության և իմացաբանության ոլորտում։ Այս հարցադրումը նաև անդրադառնում է գիտության, կեղծգիտության () և մարդկային գործունեության այլ դրսևորումների՝ ինչպես օրինակ արվեստի, գրականության և հավատալիքների միջև եղած սահմաններին: Արդեն ավելի քան երկու հազարամյակ է, ինչ այս խնդրի շուրջ ընթանում է քննարկում՝ ներգրավելով տարբեր ոլորտների գիտնականների և գիտության փիլիսոփաներին։ Քննարկումն ունի կարևոր հետևանքներ այն հարցում, թե ինչն է համարվում «գիտական» կրթության, պետական քաղաքականություն և նմանատիպ բնագավառներում։

## Հին ժամանակների մտածողներ
Դեմարկացիայի վաղօրինակ փորձ կարելի է նկատել հին հույն բնափիլիսոփաների և բժշկության գործիչների ջանքերում՝ իրենց մեթոդներն ու բնության մասին պատկերացումներն առանձնացնելու առասպելական կամ միստիկական նկարագրություններից, որոնք բնորոշ էին նրանց նախորդներին և ժամանակակիցներին:Ջեոֆրի Լլոյդը նկատել է, որ բնության տարբեր ձևերով ուսումնասիրությամբ զբաղվող խմբերն ունեն միտում «օրինականացնելու իրենց դիրքերը»՝ հանդես գալով որպես նոր տեսակի իմաստության կրողներ, որն իբր խոստանում էր ավելի բարձր լուսավորվածություն, իսկ երբեմն՝ նույնիսկ ավելի արդյունավետ գործնական կիրառություն: Հիպոկրատյան ավանդույթը շարունակող բժշկական գրողները պնդում էին, որ իրենց վերլուծությունները հիմնված էին տրամաբանական անհրաժեշտության ցուցադրման վրա․ մի գաղափար, որն ավելի համակարգված զարգացրեց Արիստոտելը իր «Հետհայեցողական վերլուծություններում»()։ Գիտության օգտին հանդես եկող այս պոլեմիկայի մի կարևոր տարր էր փաստարկների հստակ և միանշանակ ներկայացման պահանջը՝ մերժելով հնագույն իմաստության պատկերավոր լեզուն, փոխաբերություններն ու առասպելները։

Այնուամենայնիվ, նրանց կողմից ներկայացված որոշ «բնականական» բացատրություններ հետագայում համարվել են չափազանց երևակայական՝ իրական դիտարկումներից փոքր-ինչ անջատ։

Ցիցերոնի «De Divinatione» («Մարգարեության մասին») երկում անուղղակիորեն կիրառվում են գիտության բնորոշման հինգ չափանիշներ, որոնք օգտագործվում են նաև ժամանակակից գիտության փիլիսոփաների կողմից:

## Տրամաբանական պոզիտիվիզմ
**[[Տրամաբանական պոզիտիվիզմ]]**, որը ձևավորվել է 1920-ական թվականներին, այն գաղափարն է, որ միայն փաստերի վերաբերյալ պնդումները կամ հասկացությունների միջև տրամաբանական կապերը ներկայացնող արտահայտություններն են իմաստալից։ Մնացած բոլոր արտահայտությունները զրկված են իմաստից և դասվում են որպես «մետաֆիզիկա» (տես նաև իմաստի հաստատելիության տեսություն, որը հայտնի է նաև որպես վերիֆիկացիոնիզմ)։

Ըստ Ալֆրեդ Ջուլս Էյերի՝ մետաֆիզիկոսները հանդես են գալիս այնպիսի հայտարարություններով, որոնք պնդում են, թե իրենց տրամադրության տակ կա «գիտելիք մի իրականության մասին, որը «գերազանցում է» երևութային աշխարհը»: Էյերը, ով Վիեննայի շրջանի անդամ էր և ճանաչված անգլիացի լոգիկական պոզիտիվիստ, պնդում էր, որ հնարավոր չէ որևէ հայտարարություն անել աշխարհի վերաբերյալ, որը դուրս է անմիջական զգայական ընկալման սահմաններից: Սա պայմանավորված է նրանով, որ նույնիսկ մետաֆիզիկոսների նախնական ենթադրությունները անխուսափելիորեն սկսվում են զգայական ընկալման միջոցով արված դիտարկումներից:

Էյերը ենթադրում էր, որ սահմանազատումը տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ հայտարարությունները դառնում են «փաստացի նշանակալի»: «Փաստացի նշանակալի» լինելու համար հայտարարությունը պետք է կարողանա հաստատվել: Հաստատելի լինելու համար հայտարարությունը պետք է հնարավոր լինի հաստատել դիտելի աշխարհի շրջանակներում կամ այն փաստերի միջոցով, որոնք կարելի է դուրս բերել «միջոցով ստացված փորձառությունից»: Սա հայտնի է որպես «հաստատելիության» չափանիշ:

Գիտության՝ Վիեննայի շրջանի անդամների կարծիքով փորձառականորեն հաստատելի հայտարարություններ պարունակող, և «մետաֆիզիկայի», որին նրանք նվաստացուցիչ ձևով վերագրում էին այդպիսի հայտարարությունների բացակայություն, միջև եղած այս տարբերակումը կարելի է դիտարկել որպես բնորոշման խնդրի մեկ այլ դրսևորում: Լոգիկական պոզիտիվիզմը հաճախ քննարկվում է գիտության և ոչ-գիտության կամ կեղծգիտության միջև եղած սահմանազատման համատեքստում։ Սակայն՝ «վերիֆիկացիոնիստական առաջարկությունների նպատակն էր լուծել մի հստակ այլ բնորոշման խնդիր՝ գիտության և մետաֆիզիկայի միջև եղած սահմանը»:

## Հերքելիություն
Կարլ Փոփերը բնորոշման խնդիրը համարում էր գիտության փիլիսոփայության գլխավոր խնդիրներից մեկը։ Նա բնորոշման խնդիրը ձևակերպել է այսպես՝Փոփերի առաջարկած բնորոշման չափանիշը հակադիր է վերիֆիկացիոնիզմին՝ հերքելիությանը։ Ըստ նրա՝ «հայտարարություններն կամ հայտարարությունների համակարգերը, որպեսզի դասվեն գիտականների շարքին, պետք է կարողանան հակասել հնարավոր կամ պատկերացվող դիտարկումներին»:

### Հակադրություններ հաստատելիության գաղափարին
Փոփերը մերժել է բնորոշման խնդրի լուծումները, որոնք հիմնված են ինդուկտիվ մտահանգումների վրա, և հետևաբար մերժել է լոգիկական պոզիտիվիստների մոտեցումները՝ բնորոշման հարցում։ Նա ընդգծել է, որ լոգիկական պոզիտիվիստները ցանկանում են առանձնացնել մետաֆիզիկայի և փորձարարականության միջև սահմանը՝ վստահ լինելով, որ փորձարարական պնդումները իմաստալից են, իսկ մետաֆիզիկականները՝ ոչ։ Վիեննայի շրջանի անդամներից տարբեր՝ Փոփերը նշել է, որ իր առաջարկը «իմաստալիցության» չափանիշ չէ։Փոփերը պնդել է, որ Յումի ինդուկցիայի խնդիրն ցույց է տալիս, որ հնարավոր չէ որևէ թիվ փորձարարական դիտարկումների հիման վրա իրական իմաստով համընդհանուր հայտարարություններ անել։ Ուստի, փորձարարական հայտարարությունները ոչ ավելի հաստատելի չեն, քան մետաֆիզիկական հայտարարությունները։

Սա խնդիր է ստեղծում այն բնորոշման համար, որին պոզիտիվիստները ձգտում էին՝ առանձնացնել փորձարարականը մետաֆիզիկականից։ Փոփերի խոսքով՝ հենց իրենց «հաստատելիության չափանիշի» պատճառով փորձարարականը ընդգրկվում է մետաֆիզիկայի մեջ, ու դրանց միջև սահմանը դարձվում է անտեսանելի։

### Հերքելիության լուծում
Փոփերի ուշագրավ աշխատություններում նա նշել է, որ բացառելիությունը հանդիսանում է բնորոշման և՛ անհրաժեշտ, և՛ բավարար չափանիշ։ Նա բացառելիությունը նկարագրել է որպես «հայտարարությունների և հայտարարությունների դասերի տրամաբանական կառուցվածքի հատկություն», որի շնորհիվ հայտարարության գիտական կամ ոչ գիտական կարգավիճակը ժամանակի ընթացքում չի փոխվում։ Այս մոտեցումը կարելի է ամփոփել այսպես՝ հայտարարությունը բացառելի է՝ «**և միայն այն դեպքում»** () տրամաբանական հակասության մեջ է ընկնում ինչ-որ (փորձարարական) հայտարարության հետ, որը նկարագրում է տրամաբանական հնարավոր մի իրադարձություն, որն հնարավոր է դիտարկել։.

## Կունյան հետպոզիտիվիզմ
Թոմաս Կունը, ամերիկացի պատմաբան և գիտության փիլիսոփա, հաճախ ասոցացվում է այնպիսի ուղղությունների հետ, ինչպիսիք են հետպոզիտիվիզմը() կամ հետփորձարարականությունը ()։ Նրա 1962 թվականի «Գիտական հեղափոխությունների կառուցվածքը» () գրքում Կունը գիտական գործընթացը բաժանել է երկու տարբեր կատեգորիայի՝ որին նա տվել է «սովորական գիտություն» և «սովորականից դուրս գիտություն» (երբեմն կոչվում է նաև «հեղափոխական գիտություն») անվանումները։ Վերջինս ներկայացնում է նոր «պարադիգմ», որը լուծում է նոր խնդիրներ՝ շարունակելով նաև լուծել նախորդ պարադիգմի լուծած խնդիրները։Փոփերը քննադատել է Կունի բնորոշման չափանիշը՝ նշելով, որ աստղագուշակները զբաղված են որպես խնդիրների լուծողներ, ուստի Քունի չափանիշը աստղագուշակությունը ճանաչում է որպես գիտություն։ Նշել է, որ Քունի չափանիշը հանգեցնում է «մեծ աղետին՝ գիտության ռացիոնալ չափանիշի փոխարինմանը սոցիոլոգիական չափանիշով»:

## Ֆեյերաբենդ և Լակատոս
Կունի աշխատանքը մեծ չափով կասկածի տակ դրեց Փոփերի սահմանազատումը և շեշտեց գիտական փոփոխությունների մարդկային, սուբյեկտիվ բնույթը։ Պոլ Ֆայերաբենդը մտահոգված էր, որ բնորոշման հարցը ինքնին կեղծավոր է․ գիտությունը չունի բնորոշման չափանիշի կարիք, այլ որոշ փիլիսոփաներ փորձում են արդարացնել մի հատուկ հեղինակության դիրք, որի միջոցով գիտությունը կարող է գերիշխել հանրային խոսակցությունում։ Ֆեյերաբենդը պնդում էր, որ գիտությունը իր տրամաբանությամբ կամ մեթոդով ոչ մի կերպ առանձնահատուկ չէ, և գիտնականների կողմից առաջ քաշված որևէ հատուկ լիազորության պահանջում հնարավոր չէ հիմնավորել։ Փաստարկել է, որ գիտական պրակտիկայի պատմության մեջ չկա որևէ կանոն կամ մեթոդ, որը երբևէ չի խախտվել կամ շրջանցվել գիտելիքի առաջխաղացման համար։ Իմրե Լակատոսն ու Ֆեյերաբենդը երկուսն էլ ընդգծում են, որ գիտությունը ինքնուրույն բանականության ձև չէ, այլ անքակտելիորեն կապված է մարդու ավելի լայն մտքի և հետախուզման համակարգի հետ։

## Թագարդ
Պոլ Թագարդը առաջարկել է մյուս սկզբունքների հավաքածու՝ փորձելու համար հաղթահարել այս դժվարությունները և ընդգծել է, որ հասարակության համար կարևոր է գտնել այդպիսի լուծում։ Թագարդի մեթոդաբանության համաձայն՝ տեսությունը գիտական չէ, եթե բավարարում է երկու պայմանների:

# Տեսությունը երկար ժամանակահատվածում առաջընթաց չի ունեցել այլընտրանքային տեսությունների համեմատ, և ունի բազմաթիվ չլուծված խնդիրներ...
# Գիտական համայնքը քիչ ջանք է գործադրում տեսությունը զարգացնելու համար՝ խնդիրների լուծումների ուղղությամբ, չի հետաքրքրվում տեսության համեմատական գնահատմամբ և ընտրողական է հաստատող ու մերժող տվյալների քննարկման մեջ։

Թագարդը նշել է, որ որոշ տեսություններ որոշ ժամանակ կարող են մնալ պարզապես «անհույս» նախքան իսկապես արժանանալ կեղծգիտության անվանմանը։ Որպես օրինակ նշել է աստղագուշակությունը՝ նշելով, որ այն 17-րդ դարում ֆիզիկայի առաջընթացների համեմատապես ոչ առաջընթաց էր արձանագրում, և միայն 19-րդ դարում, երբ հոգեբանությունը ներկայացրել է այլ բացատրություններ, այն դարձել է «կեղծ գիտություն»։

Թագարդը նաև նշել է, որ իր չափանիշները չպետք է այնքան նեղ մեկնաբանվեն, որ թույլ տան դիտավորյալ անտեղյակություն այլընտրանքային բացատրությունների նկատմամբ, կամ այնքան լայն՝ որ դադարեցնեն մեր ժամանակակից գիտության համեմատությունը ապագա գիտության հետ։ Նրա սահմանումը պրակտիկ է և ընդհանուր առմամբ նպատակ ունի առանձնացնել կեղծ գիտությունը՝ որպես այն հետազոտական ոլորտները, որոնք կանգ են առած և զուրկ են ակտիվ գիտական հետազոտություններից;

## Որոշ պատմաբանների տեսանկյուններ
Գիտության բազմաթիվ պատմաբաններ հետաքրքրված են գիտության զարգացման պատմությամբ՝ նրա հնագույն արմատներից սկսած։ Այդ պատճառով նրանք գիտությունը սահմանում են բավականին լայն ձևակերպմամբ՝ ընդգրկելով վաղ շրջանի բնական գիտելիքների ձևերը։ «*Բրիտանական* *վիքիպեդիա*»-ի () 11-րդ թողարկման գիտության մասին հոդվածում գիտնական և պատմաբան Վիլյամ Սեսիլ Դեմպիեր Ուիթհեմը գիտությունը սահմանել է որպես «կարգավորված գիտելիք բնական երևույթների և դրանց միջև եղած կապերի վերաբերյալ»։

Մարշալ Կլագեթը, իր ուսումնասիրություններում հունական գիտության վերաբերյալ, գիտությունը սահմանել է այսպես՝ «առաջին հերթին՝ բնական երևույթների կարգավորված և համակարգված ընկալում, նկարագրություն և/կամ բացատրություն, և երկրորդ՝ անհրաժեշտ մաթեմատիկական և տրամաբանական գործիքներ այդ գործընթացը իրականացնելու համար»: Սակայն նման սահմանազատում ավելի վերջերս հայտնվել է Դեյվիդ Պինգրիի վաղ գիտության ուսումնասիրությունում՝

«Գիտությունը հանդիսանում է զգացված կամ երևակայական երևույթների համակարգված բացատրություն, կամ հիմնված է այդպիսի բացատրության վրա։ Մաթեմատիկան զբաղեցնում է տեղ միայն որպես սիմվոլիկ լեզուներից մեկը, որով կարող են արտահայտվել գիտական բացատրությունները։» Այս սահմանումները սովորաբար շեշտը դնում են գիտության թեմատիկ բանի վրա, այլ ոչ թե նրա մեթոդի վրա, և այս տեսանկյուններից գիտության և ոչ-գիտության միջև սահմանազատումը հաստատելու փիլիսոփայական փորձերը դառնում են «խնդրահարույց, եթե ոչ անհնարին»:

## Լաուդանի
Լարի Լաուդանը, ուսումնասիրելով պատմության տարբեր փորձերը բնորոշման չափանիշ սահմանելու համար, եզրակացրել է, որ «փիլիսոփայությունը չի կարողացել տիրապետել խնդրին»՝ գիտությունը տարբերելու ոչ-գիտությունից կամ կեղծ գիտությունից։ Նրա կարծիքով՝ անցյալի որևէ փորձ մեծամասնության կողմից չի ընդունվի, և չի էլ պետք է ընդունվի՝ ոչ փիլիսոփաների, ոչ էլ այլ մարդկանց կողմից։ Ընդգծել է, որ շատ հիմնավորված համոզմունքներ չեն համարվում գիտական, և հակառակը՝ բազմաթիվ գիտական ենթադրություններ չեն հիմնավորված։ Նա նաև նշել է, որ բնորոշման չափանիշները պատմության ընթացքում հաճախ օգտագործվել են որպես պոլեմիկ պատերազմի միջոց «գիտնականների» և «կեղծ գիտնականների» միջև։

Օրինակներ բերելով ֆուտբոլի, մոխրագործության, ինչպես նաև ոչ գիտական գիտականաշնչության՝ օրինակ՝ գրական քննադատության և փիլիսոփայության ոլորտներից՝ Լաուդանը համարել է, որ ավելի գործնական և փիլիսոփայական կարևորություն ունի այն հարցը՝ արդյո՞ք համոզմունքն հիմնավորված է, քան արդյո՞ք այն գիտական է։ Նրա գնահատմամբ՝ գիտության և ոչ-գիտության միջև սահմանազատումը «կեղծ խնդիր» է, որը ավելի լավ կլինի փոխարինել վստահելի և անավտորիտետ գիտելիքների տարբերակման ուսումնասիրությամբ՝ առանց անհանգստանալու՝ արդյոք այդ գիտելիքը գիտական է, թե ոչ։ Համարել է, որ «կեղծ գիտություն» կամ «ոչ գիտական» արտահայտությունները պետք է հանձնվեն քաղաքական գործիչների կամ սոցոլոգների ռետորիկային:

## Ըստ Լաուդանի
Ոմանք չեն համաձայնել Լաուդանի հետ։ Օրինակ՝ Սեբաստիան Լուցը պնդել է, որ սահմանազատումը պետք չէ լինել մեկ անհրաժեշտ և բավարար չափանիշ, ինչպես դա ենթադրել է Լաուդանը։ Իրականում՝ Լաուդանի տրամաբանությունը առավելագույնը հաստատում է, որ պետք է լինի մեկ անհրաժեշտ չափանիշ և մեկ, հնարավոր է, այլ բավարար չափանիշ:

Առաջարկվել են գիտությունների և ոչ-գիտությունների, ինչպես նաև վստահելի և մոլորեցնող գիտելիքների տարբեր տեսաբանություններ կամ դասակարգումներ։ Իան Հեքինգը, Մասսիմո Պիգլիուչին և այլք նշել են, որ գիտությունները ընդհանուր առմամբ համապատասխանում են Լյուդվիգ Վիտգենշթայն «տնջատական նմանությունների» հասկացությանը։

Այլ քննադատներ աջակցել են բազմակի բնորոշման չափանիշների գաղափարին, ոմանք առաջարկում են մեկ չափանիշների հավաքածու՝ բնական գիտությունների համար, այլ հավաքածու՝ սոցիալական գիտությունների համար, իսկ գեր բնական երևույթների մասին պնդումները կարող են ունենալ կեղծ գիտական չափանիշների մի հավաքածու։ Նյու Յորքի Ալբանիի համալսարանի (SUNY) մարդաբան Շոն Ռաֆերտին իր «Միզանտրոպոլոգիա՝ գիտություն, կեղծ գիտություն և մարդկության ուսումնասիրություն» () աշխատության մեջ այսպես է հակադրում իր ոլորտում գիտությունն ու կեղծ գիտությունը․Նույնիսկ այն ենթաճյուղերում, որտեղ մեկնաբանության գործոնը մեծ է, այդ մեկնաբանությունները հիմնվում և սահմանափակվում են նյութական ապացույցներով։ Մեկնաբանություններն էլ միշտ ժամանակավոր բնույթ ունեն՝ կախված հնարավոր հերքումից՝ հակասական ապացույցների ի հայտ գալու դեպքում։ Իսկ կեղծ գիտությունն ընդհակառակը՝ արհամարհում է ապացույցները։ Կեղծ գիտության կողմնակիցը նախապես գալիս է ցանկալի եզրակացության, ապա ընտրում է այն ապացույցները, հաճախ համատեքստից կտրված, որոնք, իբր, աջակցում են իր կարծիքին։ Շատ հաճախ այդ նախապես ընդունված եզրակացությունը ծառայում է որևէ արմատավորված ինքնության կամ գաղափարախոսության արդարացմանը։ Հակասական ապացույցները կամ անտեսվում են, կամ արհամարհվում, իսկ ծայրահեղ դեպքում պնդվում է, թե գոյություն ունի դավադրություն՝ կեղծ գիտական գաղափարները ճնշելու նպատակով։

## Կարևոր
Գիտության կրթության վերաբերյալ Մայքլ Գորդինը գրել է․Բնորոշման խնդրի քննարկումները անդրադառնում են հռետորական գիտության և խրախուսում են քննադատական մտածողությունը, որը կարևոր է ժողովրդավարության համար։ Օրինակ, Գորդինը նշել է․ «սահմանազատումը մնում է կարևոր՝ կլիմայի փոփոխության ժխտման և այլ հակակարգավորող ծայրահեղական գաղափարների քաղաքականապես հսկայական կարևորության պայմաններում»։ Փիլիսոփա Հերբերտ Քյութը նշել է՝Հոգածությունը մարդու ճիշտ սնուցման հարցերի վերաբերյալ հանգեցրել է հետևյալ նշմանը՝ 1942 թվականին.Բնորոշման խնդիրը համեմատվել է կեղծ լուրերի և իրական լուրերի տարբերակման խնդրի հետ, որը առավել աշխուժացել է 2016 թվականի ԱՄՆ նախագահի ընտրությունների ժամանակ։

## Տես նաև

* Իդեալիզմ
* Հարաբերականապաշտություն
* Սցիենտիզմ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գիտաբանություն
Կատեգորիա:Գիտական մեթոդ
Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Գիտություն
Կատեգորիա:Իմացաբանություն
Կատեգորիա:Կեղծ գիտություն
Կատեգորիա:Մեթոդաբանություն
Կատեգորիա:Տրամաբանություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական խնդիրներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն