Ֆաշիստ (վիրավորանք)

**Ֆաշիստ** (), վիրավորանք կամ նսեմացում։ Գործածվել է մարդկանց, քաղաքական շարժումների, կառավարությունների և հաստատությունների լայն շրջանակի հասցեին՝ 1920-ական թվականներին Եվրոպայում ֆաշիզմի ի հայտ գալուց ի վեր։ Սկսած Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին նախորդող ժամանակաշրջանից՝ ինչպես ձախ, այնպես էլ աջ քաղաքական մեկնաբաններն իրենց հակառակորդներին մեղադրել են ֆաշիզմի մեջ։ 1928 թվականին Կոմունիստական ինտերնացիոնալն իր սոցիալ-դեմոկրատական հակառակորդներին անվանել է սոցիալ-ֆաշիստներ,ինչպես նաև որոշ աջակողմյան քաղաքական կուսակցություններ, մեղադրել են կոմունիստներին Իոսիֆ Ստալինի ղեկավարությամբ ֆաշիստ դառնալու մեջ։ Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտի լույսի ներքո 1939 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Նյու Յորք Թայմս թերթը հայտարարել է, որ «հիտլերիզմը շագանակագույն կոմունիզմ է», «ստալինիզմը՝ կարմիր ֆաշիզմ»։ Ավելի ուշ՝ 1944 թվականին, հակաֆաշիստ և սոցիալիստ գրող Ջորջ Օրուելը «Tribune» -ում մեկնաբանել է, որ ֆաշիզմը գրեթե անիմաստ է դարձել այն պատճառով, որ այն տարբեր մարդկան հասցեին լայնորեն օգտագործվում է որպես վիրավորանք, և պնդել է, որ Անգլիայում «ֆաշիստ» բառը հոմանիշ է դարձել «բուլի» բառին:

Սառը պատերազմի տարիներին Խորհրդային Միությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախկին դաշնակիցների կողմից դասակարգվել է որպես տոտալիտար՝ ֆաշիստական նացիստական Գերմանիայի հետ մեկտեղ, որպեսզի նախապատերազմյան հակաֆաշիստական տրամադրությունները վերափոխվեն հետպատերազմյան հակակոմունիզմի, որի արդյունքում նացիզմի ու ստալինիզմի համեմատության շուրջ բանավեճերը սրվել են։ Սառը պատերազմի երկու կողմերն էլ միմյանց դեմ օգտագործել են «ֆաշիստ» և «ֆաշիզմ» վիրավորանքները։ Խորհրդային Միությունում դրանք օգտագործվել են հակասովետական ակտիվիզմը նկարագրելու համար, իսկ Արևելյան Գերմանիան պաշտոնապես Բեռլինի պատը անվանել է «հակաֆաշիստական պաշտպանության պատ»։ Ամբողջ Արևելյան բլոկում «հակաֆաշիստ» տերմինը դարձել է կոմունիստական պետության և կուսակցության գծի հոմանիշը և նշանակել է պայքար այլախոհների և, ընդհանրապես, ավելի լայն արևմտյան աշխարհի դեմ։ Միացյալ Նահանգներում ագրեսիվ արտաքին քաղաքականության և ներքին հակակոմունիստական միջոցառումների առաջին կողմնակիցները 1940-ական և 1950-ական թվականներին Խորհրդային Միությունը ֆաշիստական են անվանել և պնդել, որ այն ներկայացնում է նույն սպառնալիքը, ինչ Առանցքի ուժերը ներկայացրել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: Այն մեղադրանքները, որ թշնամին ֆաշիստ է, օգտագործվել են բանակցություններին և փոխզիջումներին հակազդելն արդարացնելու համար՝ պատճառաբանելով, որ թշնամին միշտ գործելու է այնպես, ինչպես Ադոլֆ Հիտլերը կամ նացիստական Գերմանիան 1930-ականներին։

## Արևելյան Եվրոպա
Բոլշևիկյան շարժումը, իսկ հետագայում նաև Խորհրդային Միությունը, հաճախ օգտագործել են «ֆաշիստ» վիրավորանքը՝ կապված վաղ գերմանական և իտալական ֆաշիստական շարժումների հետ ունեցած հակամարտության հետ։ Եզրույթը լայնորեն օգտագործվել է մամուլում և քաղաքական խոսքում՝ բոլշևիկների գաղափարական հակառակորդներին բնութագրելու համար, ինչպես, օրինակ, Սպիտակ շարժումը: Ավելի ուշ՝ 1928 թվականից մինչև 1930-ական թվականների կեսերը, այն կիրառվել է նույնիսկ սոցիալ-դեմոկրատիայի վրա, որը բնորոշվել է որպես «*սոցիալ-ֆաշիզմ*» և նույնիսկ որոշ ժամանակ կոմունիստական կուսակցությունների կողմից դիտվել է որպես ֆաշիզմի ամենավտանգավոր ձև։ Գերմանիայում 1928 թվականից սկսած Խորհրդային ղեկավարության նշանակալի վերահսկողության տակ հայտնված Գերմանիայի կոմունիստական կուսակցությունը «ֆաշիզմ» վիրավորական պիտակը կիրառել է թե՛ Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության (SPD), թե՛ Նացիստական կուսակցության (NSDAP) նկատմամբ։ Խորհրդային ժամանակաշրջանում բառապաշարում գերմանացի նացիստներին անվանել են ֆաշիստներ մինչև 1939 թվականը, երբ ստորագրվել է Մոլոտով-Ռիբենտրոպի պակտը. դրանից հետո Խորհրդային քարոզչությունն սկսել է դրական լույսի ներքո ներկայացնել խորհրդա-գերմանական հարաբերությունները։ Միևնույն ժամանակ, Ստալինի դարաշրջանի թե՛ ձախակողմյան, թե՛ աջակողմյան քննադատների կողմից խորհրդային ղեկավարության հասցեին հաճախ հնչել են մեղադրանքներ, որ նրանք գործել են որպես «կարմիր ֆաշիստներ»։

thumb|left|Արևելյան Գերմանիայի ռազմական շքերթը Արևելյան Բեռլինի Կառլ Մարքսի ծառուղում (1986 թվականի օգոստոս)` նվիրված  «Հակաֆաշիստական պաշտպանության պատի» 25-ամյակին, որը Բեռլինի պատի պաշտոնական անվանումն է։

1941 թվականին Խորհրդային Միության վրա Գերմանիայի հարձակման մեկնարկից հետո «ֆաշիստ» բնորոշումը ԽՍՀՄ-ում սկսել են գործածել գրեթե ցանկացած հակախորհրդային գործունեության կամ կարծիքի նկարագրության համար։ Համաձայն կոմունիստական շարժման «Երրորդ փուլի» () գաղափարախոսության՝ ֆաշիզմը համարվել է «բուրժուազիայի ճգնաժամի վերջին փուլը», որում վերջինս փորձել է փրկություն գտնել կապիտալիզմին բնորոշ «ներքին հակասություններից»։ Արևմտյան գրեթե բոլոր կապիտալիստական երկրները ներկայացվել են որպես ֆաշիստական, ընդ որում՝ Երրորդ ռայխը պարզապես համարվել է դրանցից «ամենահետադիմականը»։ Կատինի ոճրագործության միջազգային հետաքննությունը որակվել է որպես «ֆաշիստական զրպարտություն», իսկ Վարշավայի ապստամբությունը՝ «անօրինական և ֆաշիստների կողմից կազմակերպված»։ Լեհաստանի Ժողովրդական Հանրապետության գոյության ընթացքում Լեհաստանում կոմունիստական քարոզչությունը բանակն () անվանվել է ֆաշիստական կազմակերպություն։ Լեհաստանի կոմունիստական Անվտանգության ծառայությունը () նկարագրել է տրոցկիզմը, տիտոիզմը և իմպերիալիզմը որպես «ֆաշիզմի տարատեսակներ»։

Այս լեզվամտածողությունը շարունակվել է Սառը պատերազմի տարիներին և նույնիսկ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո։ 1956 թվականի հունգարական հեղափոխության վերաբերյալ խորհրդային պաշտոնական վարկածում այն ներկայացվել է որպես «ֆաշիստական, հիտլերյան, հետադիմական և հակահեղափոխական խուլիգանների գործողություն, որոնց ֆինանսավորել է իմպերիալիստական Արևմուտքը և [որոնք] օգտվել են անկարգություններից՝ հակահեղափոխություն կազմակերպելու նպատակով»։ Հաղորդվում է, որ Խորհրդային որոշ շարքային զինվորներ հավատացել են, որ իրենց ուղարկում են Արևելյան Բեռլին՝ գերմանացի ֆաշիստների դեմ պայքարելու համար: Խորհրդային Միության աջակցությամբ գործող Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետության կողմից Բեռլինի պատի պաշտոնական անվանումը եղել է «Հակաֆաշիստական պաշտպանական պատնեշ» ()։ 1968 թվականին՝ Վարշավայի պայմանագրի զորքերի Չեխոսլովակիա ներխուժումից հետո Չինաստանի վարչապետ Չժոու Էնլայը դատապարտել է Խորհրդային Միությանը՝ մեղադրելով «ֆաշիստական քաղաքականության, մեծապետական շովինիզմի, ազգային եսասիրության և սոցիալական իմպերիալիզմի» համար՝ համեմատելով այդ ներխուժումը Վիետնամի պատերազմի և Չեխոսլովակիայի գերմանական օկուպացիայի հետ։ 1991 թվականի հունվարին տեղի ունեցած «Բարիկադների» իրադարձությունների ընթացքում, որոնք հաջորդել են Լատվիայի Հանրապետության կողմից 1990 թվականի մայիսին ընդունված «Լատվիայի Հանրապետության անկախության վերականգնման մասին» հռչակագրին՝ Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցությունը հայտարարել է, որ «ֆաշիզմը Լատվիայում վերածնվել է»։

2006 թվականին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (ՄԻԵԴ) գտել է, որ լրագրողին տուգանելը՝ աջակողմյան մի լրագրողի «տեղացի նեոֆաշիստ» անվանելու համար, հակասում է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածին (արտահայտվելու ազատություն)՝ նշելով, որ այդ արտահայտությունն արժեքային դատողություն է և տվյալ իրավիճակում ընդունելի է։

### Ռուս-ուկրաինական պատերազմ

2014 թվականի հունվարին Եվրոմայդանի ցույցերի ժամանակ Ղրիմում Ռուսաստանի խորհրդարանի անդամ Ալեքսեյ Ժուրավլյովի և Ղրիմի Ռուսական միասնություն կուսակցության առաջնորդ ու Ղրիմի Հանրապետության ապագա ղեկավար Սերգեյ Ակսյոնովի կողմից ստեղծվել է Սլավոնական հակաֆաշիստական ճակատ՝ Ուկրաինայում «ֆաշիստական ապստամբությանը» հակազդելու համար։ 2014 թվականի Ուկրաինական փետրվարյան հեղափոխությունից, Ռուսաստանի Դաշնության կողմից Ղրիմի բռնակցումից և Դոնբասում պատերազմի բռնկումից հետո ռուս ազգայնականներն ու պետական լրատվամիջոցները օգտագործել են այդ տերմինը: Եվրամայդանից հետո նրանք հաճախ Ուկրաինայի կառավարությանն անվանել են ֆաշիստական կամ նացիստական, միաժամանակ օգտագործելով հակասեմական հերյուրանքներ, օրինակ՝ մեղադրելով «հրեական ազդեցության» մեջ, ինչպես նաև հայտարարելով, թե նա տարածում է «գեյ քարոզչություն», ինչը հակա-ԼԳԲՏ ակտիվության նշան է։

Փետրվարի 21-ի իր ելույթում, որը սկիզբ է դրել Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա ներխուժմանը հանգեցնող իրադարձություններին, Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը կեղծ մեղադրանքներ է ներկայացրել Ուկրաինային նեոնացիստների կողմից ղեկավարվելու մեջ, որոնք հետապնդում են էթնիկ ռուս փոքրամասնությանը և ռուսախոս ուկրաինացիներին։

## Տես նաև
* Գոդվինի օրենք

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Masso, Iivi (19 February 2009). "Fašism kui propaganda tööriist". (Fascism as a tool of propaganda). *Eesti Päevaleht*. Retrieved 16 August 2021.

Կատեգորիա:Հասարակագիտություն
Կատեգորիա:Մարդկանց նվաստացուցիչ անվանումներ
Կատեգորիա:Քաղաքական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Քարոզչություն
Կատեգորիա:Ֆաշիզմ