Ռիգայի սև բալզամ

**Ռիգայի սև բալզամ** (**', **', **'), [[լիկյոր]], մուգ [[թրմօղի]], 45 ծավալային % թնդությամբ դառը-քաղցրա[[համ]] բալզամ` արտադրված [[Լատվիա]]յում։ Որպես [[Ալկոհոլային խմիչքներ|ալկոհոլային խմիչք՝]] **Ռիգայի բալզամը*' դասակարգվում է որպես դառը բալզամ։

«Ռիգայի սև բալզամը» աշխարհի հնագույն ամենահայտնի ապրանքանիշերից մեկն է, որն արտադրվում է հենց Լատվիայում։ Հեղինակը համարվում է դեղագետ Աբրահամ Կունցեն Ռիգայից։ Բալզամի բաղադրության մասին առաջին անգամ գրավոր հիշատակվել է 1752 թվականին։

Բալզամը պարունակում է 24 բաղադրիչ` տարբեր հատապտուղների, ծաղիկների և արմատների բնական էքստրակտներով։ Ռիգայի բալզամը արտադրվում է [[կերամիկա]]կան շշերի մեջ, որոնք պաշտպանում են պարունակությունն արևի լույսից և ջերմաստիճանի հանկարծակի փոփոխություններից։

Բալզամը կարելի է օգտագործել ինչպես ինքնին` որպես բալզամ, այնպես էլ [[թեյ]]ի, [[սուրճ]]ի, [[պաղպաղակ]]ի, սառույցի կամ [[կոկտեյլ]]ների հետ միասին։ Բալզամն օգտագործվում է նաև իր սկզբնական նպատակի համար՝ որպես դեղամիջոց։

== Բաղադրիչներ ==
[[Պատկեր:Rīgas_Melnā_balzama_sastāvdaļas.jpg|մինի|250x250փքս|Ռիգայի սև բալզամի բաղադրիչները]]

Բալզամը պարունակում է 24 բաղադրիչ՝ հատուկ պատրաստված ջուր,  [[Էթիլ սպիրտ|էթիլային սպիրտ]] բարձր մաքրության հացահատիկից, [[բրենդի]], պերուական բալզամ, շաքար, բնական [[մեղր]]ային բուրավետիչ, բուսական բաղադրիչներ և համեմունքներ, այդ թվում՝ [[Մոռենի սովորական|ազնվամորու]] հյութ, [[հապալասի մրտենական]]ի օշարակ, [[Հապալասենի սովորական|հապալասի սովորական]], [[կոճապղպեղ]], [[Բոգ|գենտինայի]] արմատ, [[սրոհունդ]], [[Լորենի|լորենու ծաղիկ]], [[Կեչի|կեչու]] [[բողբոջ]]ներ, [[անանուխ]], կաղնու կեղև, դառը նարնջի () կեղև։

Բալզամի սև գույնը տրվում է տեղում արտադրվող [[Օշարակ|այրված շաքարի]] օգնությամբ։ Բալզամի համար նախատեսված 16 բաղադրիչներից և համեմունքներից բաղկացած բուսական թուրմը 30 օր պահվում է հատուկ կաղնե տակառներում։ Մնացած բաղադրիչներն այնուհետև ավելացվում են հնեցված և ֆիլտրացված [https://ru.wikisource.org/wiki/МСЭ2/Экстракты մզվածքին]։

Արտադրության առանձնահատկությունն այն է, որ բաղադրիչների տարբեր խմբերը մեկ ամիս առանձին թրմում են կաղնե տակառներում, ապա լցնում կավե շշերի մեջ, որտեղ թրմում են ևս վեց ամիս։ Հաստ պատերով անթափանց տարան ավելի երկար է պահպանում ըմպելիքի օգտակար հատկությունները արևի ազդեցությունից և ջերմաստիճանի փոփոխություններից։

== Պատմություն ==
Բալզամի գոյությունը հաստատող և դրա բաղադրատոմսը բացահայտող ամենահին փաստաթղթերը թվագրվում են 1752 թվականին։ Այս հիման վրա «Ռիգայի բալզամը» կարելի է համարել Բալթյան երկրներում գոյություն ունեցող ամենահին ալկոհոլային խմիչքը և Եվրոպայի ամենահին դառը խմիչքներից մեկը։

Ըստ լեգենդի, բալզամը բարձր գնահատականի է արժանացրել կայսրուհի [[Եկատերինա II|Եկատերինա II-]] ը, երբ Ռիգայում եղած ժամանակ դրա բուժիչ ազդեցությունն անձամբ զգացել է։ Դրա հեղինակը 18-րդ դարի կեսերի դեղագործ Աբրահամ Կունցեն է, որը Ռիգայում արտադրել է այդ «հրաշք բալասանը»։  Այդ ժամանակներում դեղագործն ավելի լայն մասնագետ էր, քան այսօր։ Գալով դեղատուն՝ յուրաքանչյուր մարդ կարող էր սափրվել, բուժօգնություն ստանալ, առողջարար բալասան խմել և դեղ գնել։

Ռիգայի բալզամը, որը նման է ժամանակակիցին, հայտնի է 1847 թվականից։ Ռիգայի արդյունաբերող Ալբերտ Վոլֆշմիտը, ով սկսել է դրա արտադրությունը, իր բալզամը գովազդել է ոչ միայն որպես դեղամիջոց, այլև որպես «զվարճացնող ըմպելիք»։

Բալզամի բաղադրատոմսը կորել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ և վերակառուցվել 1950-ականներին գոյություն ունեցող արտադրանքից։ Դրա արտադրությունը սկսվել է Ռիգայի թորման գործարանում (այժմ՝ Լատվիական բալզամներ, Latvijas balzamā):

=== Աբրահամ Կունցե ===
Ըստ լեգենդի` [[18-րդ դար]]ի կեսերին Գերմանիայից Ռիգա եկած [[դեղագետ]] Աբրահամ Կունցեն, հիմնվելով 17-րդ դարին թվագրվող բուժիչ դեղաբույսերի օղու թուրմերի հնագույն բաղադրատոմսի վրա, արտադրել է «հրաշք բալասան»՝ «Կունցեի բալզամ»-ը։ 1764 թվականին Ռուսաստանի կայսրուհի [[Եկատերինա II|Եկատերինա II-ն]] այցելել է Ռիգա։ Նա տառապում էր [[Խիթ|կոլիկով]], և նրան օգնել է Կունցեի բալզամը։ Գնահատելով բալասանի բուժիչ հատկությունները՝ Եկատերինա II-ը որոշ ժամանակ անց Կունցեին  տվել է այն պատրաստելու արտոնություն։ Լեգենդի տարբեր տարբերակներում նշվում են Կունցեի տարբեր մասնագիտությունները (դարբին, վաճառական, [[դեղագետ]]) և կայսրուհուն պատուհասած տարբեր հիվանդությունները (միգրեն, մրսածություն)։

18-րդ դարում Կունցե բալզամն ավելի շատ ընկալվել է որպես դեղամիջոց, քան ալկոհոլային խմիչք։ Նրա թնդությունը  ընդամենը 16 % էր, իսկ գույնն ամենայն հավանականությամբ դեղին (բաղադրության մեջ ներառված [[Զաֆրան (համեմունք)|զաֆրանի]] շնորհիվ)։ Կունցեի բալզամի բաղադրության մասին 19-րդ դարի հրապարակումներում ըմպելիքը կոչվել է «սպիտակ»։ Կունցեի բալզամի արտադրությունը, որը լայնորեն զարգացել է 18-րդ դարի վերջին Ռիգայի Լելյուխին գործարանում, փակվել է 19-րդ դարի սկզբին՝ իշխանությունների ցանկությամբ, որոնք արգելել են բալզամի օգտագործումը որպես ալկոհոլային խմիչք։

Կունցեի բալզամի բաղադրության կազմն էր` անուշաբույր ջուր (75%), թրմօղի (22,5%)  և զաֆրանի թուրմ (2,5%)։ Անուշաբույր ջուր ստանալու համար [[նարդոս]]ի ծաղիկներից, [[անանուխ]]ի, [[հազրեվարդ]]ի և [[եղեսպակ]]ի տերևներից, [[սամիթ]]ի սերմերից, [[դարչին]]ի կեղևից կազմված խառնուրդի վրա լցվել է 87% սպիրտի (70 մլ) և ջրի (300 մլ) խառնուրդ և թրմվել 24 ժամ, այնուհետև թորվել է և այդ անուշաբույր ջրից վերցվել է 200 մլ։

=== Սեմյոն Լելյուխին ===
1770 թվականին անհայտ պատճառներով արգելվել է Աբրահամ Կունցեի բալզամի վաճառքը։ Ռիգայի վաճառական, ծագումով Վյատկայից Սեմյոն Լելյուխինը մինչև 1789 թվականը կարողացել է ստանալ Սանկտ Պետերբուրգի բժշկական կոլեգիայի համաձայնությունը, իսկ ավելի ուշ՝ Ռուսական կայսրության իշխանության` Սենատի հաստատումը` բացառիկ արտոնության համար բալասան արտադրել Կունցեի բաղադրատոմսով և վաճառել այն Ռուսական կայսրությունում, ինչպես նաև արտահանել արտասահման։ (Մեկ այլ վարկածի համաձայն` արտոնությունն ի սկզբանե տրվել է հենց Կունցեին, իսկ Լելյուխինը Կունցեի մահից հետո բացել է իր գործարանը)։ Արտոնությունը նաև պատիժ է նախատեսել բալասանը կեղծելու համար։

==== Կերամիկական շշալցում ====
[[Պատկեր:Riga_Black_Balsam.jpg|մինի|245x245փքս|Ռիգայի սև բալզամ ավանդական  կերամիկական *քարե*  շշով]]
Կլիվերի մեծ կղզում գտնվող Ռիգայի Լելյուխինի գործարանում (Լիելա Կլիվերսալա, Կլիվերհոլմ) տարեկան արտադրվել է մինչև 15 հազար կերամիկական շշով բալասան. ապակե շշերի փոխարեն բարձր ջերմաստիճանում  (1100-1400&nbsp;°C) թրծված կիսաթափանցիկ կերամիկական շշերի օգտագործումը թելադրված էր դրանց ցածր գնով։ Մատակարարումներ են կազմակերպվել Սանկտ Պետերբուրգ, Մոսկվա, Պսկով և Յարոսլավլ։ 1792 թվականին Սեմյոն Լելյուխինի մահից հետո գործարանն անցել է նրա որդուն՝ Գեորգին։

==== Արտադրության կրճատում ====
1796 թվականին Սենատը արգելք է դրել բալզամի՝ որպես ալկոհոլային խմիչքի արտադրության և վաճառքի վրա։ Այսուհետ թույլատրվել է բալզամն արտադրել միայն բուժական նպատակներով և վաճառել միայն դեղատներում։ Ըստ երևույթին, արգելքը պայմանավորված էր Ռիգայի դեղագործների բողոքներով, որոնք չէին կարող մրցակցել բալզամի գործարանի արտադրության և պանդոկներում և գինետներում դրա վաճառքի հետ։ Գեորգի Լելյուխինը կարողացել է թույլտվություն ստանալ իր գործարանում բալասանի արտադրությունը շարունակելու համար՝ պայմանով, որ վաճառվի միայն կայսրությունից դուրս։ Առևտրի կրճատման հետևանքով մինչև 1808 թվականը գործարանը փակվել է։ [[Լիվոնիա|Լիվլանդիայում]] մնացել են բալզամ վաճառելու իրավունք ունեցող ութ քաղաքային դեղատուն։ Ընդ որում շշերը պետք է կնքվեին անձնական կնիքներով՝ կեղծիքներից խուսափելու համար։

=== Ալբերտ Վոլֆշմիդտ ===
1845 թվականի փետրվարի 1-ին (14) Ավստրիայի քաղաքացի Ալբերտ Վոլֆշմիդտը, ով հաստատվել էր [[Լիվոնիա]]յում, Ռիգայում Մարստալու (Մարշալյան) փողոցի 23 հասցեում, Դանենշտերնի տան բակում բացել է օղու թորման գործարան։

Երկու տարի անց Վոլֆշմիդտը նոր գործարան է կառուցել քաղաքից դուրս` Գանիբու դամբիս, 25 փողոցում։ Օղու գործարանին կցվել է թորման, խմորիչի և սպիրտի մաքրման արտադրամասեր։ Վոլշմիդտի մահից հետո՝ 1898 թվականին, նրա որդին՝ Էռնեստ Ալբերտը, ընկերությունը վերակազմավորել է բաժնետիրական ընկերության՝ «Խմորիչ-թորման, ալկոհոլի վերամշակման և օղու գործարանների Ա. Վոլֆշմիդտ բաժնետիրական ընկերություն Ռիգայում»։ 1900 թվականին «Ա. Վոլֆշմիդտի բաժնետիրական ընկերության» շրջանառությունը հասել է 5 500 000 ռուբլու, գործարանում աշխատել է 300 մարդ, արտադրությունը համալրված էր այն ժամանակվա ամենաարդիական թորման ապարատով, սպիրտի վերաթորման սարքավորումներով, թորիչներով, մաքրող սյուներով, սառնարանային խցիկներով, գոլորշու շարժիչներով և այլ տեխնիկական նորամուծություններով։ Ընկերության խանութներ կային Ռիգայում, [[Սանկտ Պետերբուրգ]]ում, [[Մոսկվա]]յում և նույնիսկ [[Համբուրգ]]ում։ Ընկերության արտադրանքի տեսականին բարձր որակի էր, և նրա արտադրանքներից շատերը բարձր են գնահատվել ցուցահանդեսներում։

Ապրանքների ցանկը ներառում էր օղի, կոնյակ, ռոմ, արաք և բազմաթիվ լիկյորներ, թուրմեր և մրգօղի։  Ապրանքների ցանկում ամենապատվավոր տեղը զբաղեցրել է «Ռիգայի Կունցեյի իրական բուսական բալզամ»-ը։ Արտադրված բալզամի բաղադրատոմսը, որը մեծ մասամբ բարդացված էր, գաղտնի է պահվել, իսկ ըմպելիքի ուժգնությունը հասել է 45 աստիճանի։ Հարուստ խոտաբույսերի օրերում, [[Լիգո|Յանի օրերի]] շրջանում, շուկաներից տոննաներով դեղաբույսեր և բուժիչ բույսեր էին գնում դրա արտադրության համար։ Բալզամը լավ վաճառք է ունեցել Եվրոպայում՝ Գերմանիա, Անգլիա, Ֆրանսիա, Իսպանիա, Իտալիա, Պորտուգալիա, Ավստրիա։ Առաքվել են նաև Ամերիկա, Հնդկաստան և Եգիպտոս։

[[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ Վոլֆշմիդտը լքել է Ռիգան, իսկ Լատվիայի Առաջին Հանրապետությունում բալզամը արտադրվել է «Ա. Վոլֆշմիդտի գործարան։ Ռիգա, Լատվիա» ապրանքապիտակով։ Բալզամի բաղադրատոմսը պահպանվել է Շրեյդերների ընտանիքում՝ լիկյորի վարպետների դինաստիայում։ Բալթյան գերմանացիների հայրենադարձության ժամանակ, 1939 թվականին Շրեյդերները մեկնել են Գերմանիա՝ գաղտնիքը չվաճառելով անգամ ձեռնարկության այն ժամանակվա սեփականատիրոջը։

1940 թվականին գործարանը ազգայնացվել և ստացել է «Ռիգայի խմորիչի և լիկյորի գործարան։ Նախկին «Վոլֆշմիդտը»» անվանումը։

=== Յոհան Իոն ===
1863 թվականին ծագումով գերմանացի Յոհան Հայնրիխ Իոնը, որը  Ռիգայից էր, գրանցել է Ռիգայի լիկյորի և օղու գործարանի «Ion and Co» գործընկերությունը։ Իոն գործարանը գտնվել է Սանկտ Պետերբուրգում և արտադրել է, բացի օղիներից, լիկյորներից և թրմօղիներից, նաև  Ռիգայի սև բալզամ։ Տարբեր տարողությամբ կնքված տարաներով վաճառված բալզամը մեծ պահանջարկ է ունեցել։ Վաճառքի մեկնարկից ընդամենը երկու տարի անց՝ 1865 թվականին, Իոն ընկերության «Ռիգայի սև բալզամը» Մոսկվայի Համառուսաստանյան արդյունաբերական (արտադրական) ցուցահանդեսում արժանացել է Մեծ արծաթե մեդալի։ 1867 թվականին Իոնի բալզամը, ի թիվս գործարանի այլ արտադրանքների, ներկայացրել է ռուսական թորման արդյունաբերությունը Փարիզում կայացած համաշխարհային տոնավաճառ-ցուցահանդեսում։ 1871 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում և 1882 թվականին Մոսկվայում կայացած Համառուսական արվեստի և արդյունաբերական ցուցահանդեսներում պատվոգրերի և գովասանքի արժանի գրախոսականների ստացումից հետո սև «Ռիգայի բալզամը» 1884-1885 թվականներին Նոր Օռլեանի միջազգային ցուցահանդեսում արժանացել է պատվոգրի և երկու ոսկե մեդալի։ Ռիգայի ալկոհոլային խմիչքների և օղու գործարանի «Իոն և К°» միությունը գոյություն է ունեցել մինչև [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի սկզբում *չոր օրենք* ալկոհոլային խմիչքների արգելքի ներդրումը։

== Տարատեսակներ ==
Բացի դասական Riga Black Balsam-ից, նրա արտադրող Լատվիական բալզամներ (Latvijas Balzams) արտադրում է Riga Black Balsam-ի չորս տեսակ՝ տարբեր հավելումներով.

* Ռիգայի սև բալզամ «Էլեմենտ» (Riga Black Balsam Element), թնդությունը 40%, [[ռոմ]]ի հավելումով
* Ռիգայի սև բալզամ «Հաղարջ» (Riga Black Balsam Black Currant), թնդությունը - 30%։ [[Սև հաղարջենի|սև հաղարջի]] հյութ և [[Կոճապղպեղ (համեմունք)|կոճապղպեղի]] էքստրակտ հավելումով
* Ռիգայի սև բալզամ «Բալի» (Riga Black Balsam Cherry), թնդությունը - 30%, [[Բալենի|բալի]] հյութ և [[Կոճապղպեղ (համեմունք)|կոճապղպեղի]] էքստրակտ հավելումով
* Ռիգայի սև բալզամ «Էսպրեսսո» (Riga Black Balsam Espresso), թնդությունը - 40%, [[Սուրճ Արաբիկա|արաբիկա սուրճի]] հատիկի և [[դարչին]]ի էքստրակտ հավելումով։
* Ռիգայի սև բալզամ «Կրեմ» (Riga Black Balsam Cream), կաթնային համով լիկյոր օրիգինալ բալզամի հավելումով, բույրը պարունակում է վանիլի և կարամելի նոտաներ, թնդությունը` 17%։
* Ռիգայի սև բալզամ XO (Riga Black Balsam XO), բալզամի այս տեսակը համարվում է շարքում ամենահեղինակավորը, քանի որ այն համակցում է դառը լիկյորի օրիգինալ բաղադրատոմսը և 8-ամյա ֆրանսիական կոնյակը։ Այս սիմբիոզը խմիչքին հաղորդում է բարդ համ՝ հասած մրգի և փայտի նոտաներով։ Ըմպելիքի թնդությունը 40% է։

== Օգտագործման մշակույթ ==
[[Պատկեր:Riga_Black_Balsam_ice_cream.jpg|մինի|Riga Black Balsam վանիլային պաղպաղակի վրա]]
Բալասանի բուժիչ հատկությունները հաստատել են մարդկանց բազմաթիվ սերունդներ։ Բուն Լատվիայում այս բալասանն անգամ ներառված է դեղամիջոցների պաշտոնական ցանկում։ Նրա առաջարկվող դեղաչափը օրական 30 մլ է։ Երկար ճանապարհ անցնելով ունիվերսալ դեղամիջոցից մինչև հանրաճանաչ ալկոհոլ՝ Ռիգայի բալզամը վերադարձել է իր սկզբնական նպատակին՝ որպես դեղամիջոց և վերականգնող էլիքսիր։

Ռիգայի բալզամը սպառվում է ինչպես մաքուր ձևով, այնպես էլ որպես տարբեր կոկտեյլների մաս կամ թեյի կամ սուրճի հետ միասին։ Ռիգայում նույնիսկ «Black Magic» բալզամ բար կա։ Ամեն տարի Լատվիայում անցկացվում է բարմենների մրցույթ «Ռիգայի սև բալզամ Համաշխարհային կոկտեյլ մարտահրավեր» (Riga Black Balsam Global Coctail Challenge), որտեղ նրանք մրցում են դրա հիման վրա տարբեր կոկտեյլներ կազմելու և պատրաստելու արվեստում։

== Գովազդ ==
1762 թվականին Կունցեն Ռիգայի իր բալզամի մասին այսպես է գրել Ռիգայի քաղաքային թերթում.



Ա. Վոլֆշմիդտը ակտիվորեն օգտագործել է գովազդը՝ իր արտադրանքը գովազդելու համար։ 1892 թվականի հուլիսին Վոլֆշմիդտի օղու գործարանի կողմից արտադրված «Հակախոլերային օղու» վաճառքն  արգելվել է։ Կորցրածը փոխհատուցելու համար նա որոշել է վաճառքի հանել Ռիգայի բալզամը` յուրաքանչյուր շիշի վրա հետևյալ բովանդակությամբ գովազդով.



== Մրցանակներ և պարգևներ ==
1865-1935 թվականների ընթացքում կայացած Միջազգային ցուցահանդեսներում Riga Balsam-ը ստացել է 33 ոսկե և արծաթե մեդալ, մասնավորապես Ռիգայում (1865), Վիեննայում (1873), Փարիզում (1876 և 1878), Լոնդոնում (1884)։

Իր գերազանց որակի և օղեգործության արդյունաբերության ոլորտում ամուր հաջողության հասնելու համար Ա [[Համառուսական արդյունաբերական ցուցահանդես|.]] Վոլֆշմիդտի ընկերությունը երկու անգամ արժանացել է կայսրության բարձրագույն առևտրային մրցանակի`  Պետական զինանշան, 1882 թվականին Մոսկվայում կայացած Համառուսական արդյունաբերական ցուցահանդեսում  և  1896 թվականին  Նիժնի Նովգորոդում կայացած Համառուսական ցուցահանդեսում։

1900 թվականին Փարիզում կայացած [[Համաշխարհային ցուցահանդես (1900)|Համաշխարհային արդյունաբերական ցուցահանդեսում]] Լատվիական բալզամն արժանացել է գլխավոր` Գրան պրի մրցանակի։

Մոսկվայի «Պրոդեքսպո-2006» ցուցահանդեսում արժանացել է Գրան պրիի։

== Կեղծումներ ==
Կերամիկական շշերը չեն պաշտպանում բալզամը կեղծելուց։ 1997 թվականին հայտնաբերվել է Ռիգայի սև բալզամը՝ պլաստիկ խցանով փակված կեղծ բալզամ, 50,4% թնդության` պահանջվող 45% թնդության փոխարեն և շշի պարունակությունը ամենևին չի համապատասխանել լատվիական ըմպելիքին։

== Ծանոթագրություններ ==
<references />

== Արտաքին հղումներ ==
* [https://rigablack.com/ru/ Ռիգյի սև բալզամի պաշտոնական կայք] Riga Black Balsam
* [https://amberlb.lv/en/production/riga-black-balsam/ Riga Black Balsam] — արտադրողի կայքում *Amber Latvijas balzams''
* Ինչպե՞ս ճիշտ խմել Ռիգա բալզամը «Энциклопедия ликеров» կայքում

Կատեգորիա:1752 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Ապրանքանիշներ
Կատեգորիա:Բուսական լիկյորներ
Կատեգորիա:Դեղագիտություն
Կատեգորիա:Թունդ ալկոհոլային խմիչքներ
Կատեգորիա:Լատվիական խոհանոց
Կատեգորիա:Լատվիայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Ռիգա
Կատեգորիա:Բիթերներ