open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մաթեմատիկական սխալ

**Սխալ մաթեմատիկայում**, մաթեմատիկայում սխալները լինում են 3 տեսակի՝ բացարձակ, հարաբերական և միջին։

## Բացարձակ սխալ
Բացարձակ սխալ, եթե a թիվը x թվի մոտավոր արժեքն է, ապա h=a-x տարբերությունը, որը կարող է լինել ^{>}_{, կոչվում է a մոտավոր արժեքի սխալ (կամ շեղում x-ի ճշգրիտ արժեքից), իսկ |h|=|a-x|-ը բացարձակ սխալ։ Եթե x-ի ճշգրիտ արժեքը հայտնի չէ, սակայն հայտնի է, որ բացարձակ սխալը չի կարող \varepsilon-ից մեծ լինել՝ |a-x| \leqslant \varepsilon (ա), ապա ասում են, որ a-ն x-ի մոտավորությունն է \varepsilon-ի ճշգրտությամբ, կամ x-ը հավասար է a-ին՝ \varepsilon-ի ճշգրտությամբ, և կարճ գրում են՝ x=a \pm \varepsilon կամ x \approx a(\pm \varepsilon)։ \varepsilon թիվն անվանում են առավելագույն բացարձակ սխալ կամ սխալի սահման։ |ա|-ն համարժեք է a- \varepsilon \leqslant x \leqslant a+ \varepsilon կրկնակի անհավասարությանը, որը տալիս է x-ի արժեքի գնահատականը ներքևից և վերևից, a- \varepsilon և a+ \varepsilon թվերը x-ի հնարավոր արժեքների մեջ նվազագույն և առավելագույն արժեքներն են։

## Հարաբերական սխալ
Հարաբերական սխալ կոչվում է բացարձակ սխալի հարաբերությունը մոտավոր արժեքին՝ \frac{a}, որը, սովորաբար արտահայտում են տոկոսներով՝ \frac{a} \cdot 100%, իսկ առավելագույն հարաբերական սխալը կլինի՝ \frac{\varepsilon}{a}100%=p%։ Այդ դեպքում ասում են, որ a-ն x-ի արժեքն է p%-ի ճշգրտությամբ, և գրում են՝ x=a+p% կամ x \approx a(\pm p%), որ նշանակում է՝ a-0,01pa \leqslant x \leqslant a+0,01pa։ 

## Միջին սխալ
Միջին սխալ կոչվում է x թվի համար ստացված x_1, x_2,...., x_n մոտավոր արժեքների սխալների որևէ միջինը։

## Տես նաև
* Միջիններ
* Սխալների տեսություն
* Փոքրագույն քառակուսիների մեթոդ

Կատեգորիա:Մաթեմատիկա
Կատեգորիա:Սխալներ
Սոլիդոլ

մինի|Սոլիդոլ
**Սոլիդոլ**, **սոլիդօլ**, **տավոտ**, **տաուտ** (լատիներեն (solid)us — խիտ, պինդ և (ol)eum— յուղ), միջին մածուցիկության քսայուղ, ստացվում է կալցիումական օճառներով սինթետիկ կամ բուսական ճարպաթթուների թանձրացմամբ։ Օգտագործվում է որպես շփումը փոքրացնող քսայուղ։ Ի տարբերություն լիթոլի դիմանում է ավելի ցածր՝ մինչեւ 70&nbsp;°C ջերմաստիճանի, սակայն ավելի լավ է դիմանում բարձր խոնավության պայմաններին, ինչի համար էլ ավելի տարածված է մերձջրյա եւ գյուղատնտեսական ոլորտներում։ Խորհրդային Միությունում երկար ժամանակ օգտագործվում էր *տավոտ* անվանումը։ Եվրոպական մի քանի լեզուներում օգտագործվում է *տովոտ* տարբերակը։ Երկու տարբերակներն էլ ծագում են գերմանացի ճարտարագետ Ֆրիդրիխ Տովոտի անունից, ով ստեղծել է խիտ քսայուղերի յուղամանը։ Անվանման այդ տարբերակներն օգտագործվում են ոչ միայն սոլիդօլը, այլ նաև` բոլոր տեսակի խիտ քսայուղերն անվանելու համար։ Ժամանակակից խոսակցական հայերենում կիրառվում են *տավոտ*, *տաուտ* ձևերը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նյութեր
Մագմատիզմը և մետամորֆիզմը Հայաստանում

Մշակվել են Հայաստանի տարածքի մագմայական և մետամորֆային (փոխակերպային) առաջացումների հասակային, ֆորմացիոն և երկրաքիմիական տիպայնացման սխեմաները, որոշվել է դրանց նյութական կազմը, առաջարկվել են գլխավոր մագմայական կազմավորումների առաջացման ապարաբանական մոդելներ, առանձնացվել են հանքաբեր կազմավորումները (Գ. Բաղդասարյան, Ս. Բալասանյան, Թ. Թադևոսյան, Հ. Ադամյան, Բ. Մելիքսեթյան, Ռ. Մելքոնյան, Ռ. Ջրբաշյան, Ս. Աբովյան, Հ. Ղազարյան, Է. Մալխասյան, Ա. Մնացականյան և ուրիշներ), մշակվել է Փոքր Կովկասի օֆիոլիտների ձևավորման քարագիտական (պետրոլոգիական) ու երկրադինամիկ. նոր մոդել (Ղ. Գալոյան, Ռ. Մելքոնյան և ուրիշներ)։ Տարածաշրջանի փոխակերպությունների առաջացումերի համալիր հետազոտությունների արդյունքում բյուրեղային հիմքի կտրվածքում անջատվել է 2 սերիա, որոնք տարբերվում են փոխակերպվածության աստիճանով և միաբերման (կոնսոլիդացում) հասակով (~680 միլիոն տարի և 300 միլիոն տարի), որոշվել է դրանց նախնական կազմը (Վ. Աղամալյան)։ Կազմվել է ՀԽՍՀ մագմայական և փոխակերպությունների կազմավորումների 1։200000 մասշտաբի քարտեզ։

Կատեգորիա:Աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Տեկտոնիկան և սեյմոստեկտոնիկան Հայաստանում

150px|մինի|Արագած լեռը
150px|մինի|Արարատ լեռը
**Հայկական լեռնաշխարհում տեկտոնիկայի ուսումնասիրությամբ** զբաղվել են դեռևս 19-րդ դարի 2-րդ կեսին։ Ա. Ղուկասովը «Հայկական լեռնաշխարհի կառուցվածքի հիմնական գծերը» (ռուսական, 1901) աշխատության մեջ կարևորել է լեռնաշխարհի կառուցվածքային առանձնահատկությունները։ Ֆ. Օսվալդը «Հայկական լեռնաշխարհի տեկտոնական զարգացման շուրջ» (ռուսական, 1916) աշխատության մեջ բացահայտել է Հայկական լեռնաշխարհի խզումներով տարանջատված տարաչափ բեկորների խճանկարային կառուցվածքը և տեղադիրքը խոշոր (Մասիս, Արագած) հակակովկասյան տարածման խզումային խախտումների վրա։

### Կովկասի տեկտոնական քարտեզի մշակում
Վ. Ռենգարտենը «ԽՍՀՄ երկրաբանությունը» (ռուսական, 1941, հ. 10) աշխատության մեջ Կովկասի հարավային մասում առանձնացնում է Հայկական ծալքավոր զոնան՝ կազմված Արաքսի և Սևան-Ղարաբաղի ենթազոնաներից։ Կ. Պաֆենհոլցը «Հայաստանի և Փոքր Կովկասի հարակից մասերի սեյսմոտեկտոնիկան» (ռուսումնական, 1946) և այլ աշխատություններում առանձնացրել է Վիրահայոց-Գանձակի, ՀՀ ծալքավոր ու Նախիջևանի զոնաները՝ անջատված տարածաշրջանային խզումային խախտումներով։

### Տեկտոնական շրջանցման քարտեզներ
Մշակվել են Փոքր Կովկասի տեկտոնական շրջանացման սխեմաներ (Վ. Ռենգարտեն, Կ. Պաֆենհոլց, Լ. Վարդանյանց, Ա. Ասլանյան, Ա. Գաբրիելյան, Ե. Միլանովսկի), առանձնացվել են կառուցվածքաֆորմացիոն համալիրներ, հարկեր, կազմվել են ՀԽՍՀ տեկտոնական քարտեզներ (1։500000 և 1։600000 մասշտաբների), ակնարկային և միջին մասշտաբի հնէատեկտոնական, նորագույն տեկտոնիկայի, սեյսմոտեկտոնիկայի, սեյսմաշրջանացման քարտեզներ։ Հանրապետության երկրաբանները (Ա. Ասլանյան, Ա. Գաբրիելյան, Հ. Սարգսյան, Գ. Սիմոնյան) մասնակցել են Կովկասի տեկտոնական քարտեզի, Եվրասիայի միջազգային տեկտոնական քարտեզի (Ա. Ասլանյան, Ա. Գաբրիելյան), ԽՍՀՄ հարավի նավթագազաբեր մարզերի տեկտոնական քարտեզի (Ա. Գաբրիելյան, Հ. Սարգսյան), ԽՍՀՄ նորագույն տեկտոնիկայի քարտեզի (Ա. Գաբրիելյան) կազմման աշխատանքներին։

## Տեսական տեկտոնիկա
Տեսական տեկտոնիկայի բնագավառում Ա. Ասլանյանն առաջարկել է երկրագնդի բևեռների ազատ նուտացիոն տատանումների և դրա մագնիս, դաշտի ծագման վարկած, ստացվել են Երկրի շառավղի նվազման ապացույցներ, մշակվել է երկրագնդի կազմի ու ներքին կառուցվածքի քվանտային մոդելը։ Հայաստանի և շրջակա տարածքների համար կազմվել են ակտիվ խզվածքների և երկրաբանական վտանգավոր երևույթների (սողանքներ, փլուզումներ և այլն) նոր քարտեզներ, մի շարք բնակավայրերի, այդ թվում՝ Երևանի ագլոմերացիայի համար՝ խոշոր մասշտաբների սեյսմաշրջանացման քարտեզներ (Ա. Կարախանյան, Ա. Ավագյան, Ա. Առաքելյան, Հ. Բաղդասարյան և ուրիշներ)։ Մշակվել են ՀՀ սեյսմակայուն շինարարության առաջին ազգային նորմերը, որոնք ընդգրկված են ՀՀ սեյսմիկ գոտիականության նոր քարտեզում (Ա. Կարապետյան, Էդուարդ Խաչիյան, Բ. Կարապետյան, Գ. Սիմոնյան)։

Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Կատեգորիա:Սեյսմոլոգիա
Լատվիական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն

**Լատվիական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն** (**Լատվիական ԽՍՀ, Լատվիայի ԽՍՀ, ԼԽՍՀ** , ), Խորհրդային Միության վարչատարածքային միավոր եվրոպական մասի հյուսիսարևմուտքում։ 1984 թվականի մարդահամարի տվյալներով բնակչությունը կազմել է 2 589 000։ Ազգության կազմը (1979-ին, հազար մարդ) ունեցել է հետևյալ պատկերը․ լատիշներ՝ 1 344, ռուսներ՝ 821, բելառուսներ՝ 112, ուկրաինացիներ՝ 67, լեհեր 63 և այլք։ Միջին խտությունը՝ 1 կմ քառակուսու վրա 40,3 մարդ (1983)։ Մայրաքաղաքը՝ Ռիգա (875 հազար բնակիչ՝ 1984)։ Խոշոր քաղաքներն են եղել Դաուգավպիլսը (122), Լիեպայան (109)։

Հանրապետությունը պարգևատրվել է Լենինի (1965), ժողովուրդների բարեկամության (1972) և հոկտեմբերյան հեղափոխության (1980) շքանշաններով։

1939 թվականի օգոստոսի 23-ի Խորհրդա-Գերմանական («Մոլոտով–Ռիբենտրոպ») պայմանագրի գաղտնի արձանագրությունների պայմաններին համապատասխան, 1940 թվականին Խորհրդային Կարմիր բանակն օկուպացրել է Բալթյան երեք հանրապետությունները։ Լատվիական ԽՍՀ կազմավորվել է 1940 թվականի հուլիսի 21-ին, որպես մարիոնետային պետություն Խորհրդային Միության կազմում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի (1941-1944) ժամանակ Լատվիական ԽՍՀ տարածքն օկուպացվել է Նացիստական Գերմանիայի կողմից, իսկ 1944 թվականից մինչև 1945 թվականի մայիսը վերագրավվել Կարմիր բանակի կողմից։

ԽՍՀՄ ժողովրդական տնտեսության մեջ առաջին հերթին առանձնացել է մեքենաշինությամբ, թեթև և սննդի արդյունաբերությամբ։ Արդյունաբերության գլխավոր ճյուղերն են համարվել մեքենաշինությունը և մետաղամշակությունը (սարքերի, տրանսպորտային և էներգատար մեքենաների, անասնապահական և կերարտադրության մեքենաների, կապի միջոցների, էլեկտրատեխնիկայի և ռադիոէլեկտրոնիկայի արտադրություն)։

Քիմիական արդյունաբերությունն արտադրել է մանրաթելեր ու թելեր, ապակեթելեր, խողովակներ, խողովակատարերի դետալներ են (Դաուգավպիլս, Օլայնե)։ Անտառաարդյունաբերության մեջ առանձնացել է կահույքի և լուցկու արտադրությունը։ Գյուղատնտեսությունն ունեցել է հիմնականում անասնապահական ուղղվածություն։

ԽՍՀՄ գոյության վերջին տարիներին Լատվիայի ԽՍՀ-ում առաջին ժողովրդավարական եղանակով ընտրված խորհրդարանը 1990 թվականի մայիսի 4-ին ընդունեց «Լատվիայի Հանրապետության անկախության վերականգնման մասին» հռչակագիրը՝ 50 տարվա պետականության կորստից հետո վերանվանվելով **[[Լատվիա|Լատվիայի Հանրապետության]]**։

## Պատկերասրահ
մինի|աջխից|ՌԱՖ (Ռիգայի ավտոֆաբրիկա)




Կատեգորիա:Լատվիայի պատմություն
Կատեգորիա:Լատվիական ԽՍՀ
Դիֆերենցիալ և ինտեգրալ հավասարումները Հայաստանում

**Դիֆերենցիալ և ինտեգրալ հավասարումներ**, այս ասպարեզում 1930-ական թվականներին ստացվել են որոշ արդյունքներ պարաբոլական հավասարումների վերաբերյալ։ Համակարգված հետազոտություններ սկսվել են 1948 թվականից՝ Ռ. Ալեքսանդրյանի աշխատանքներով, հիմնական ուղղություններն էին՝ էլիպսային, հիպոէլիպսային, հիպերբոլական ու թույլ հիպերբոլական և ինտեգրալ (այդ թվում՝ սինգուլյար ինտեգրալ) հավասարումները։ Հետազոտվել են նոր բնույթի եզրային խնդիրներ՝ որոշ ոչ դասական դիֆերենցիալ հավասարումների համակարգերի համար, Դիրիխլեի խնդիրը՝ լարի տատանման հավասարման համար, ներմուծվել է ընդհանրացված սեփական ֆունկցիայի հասկացությունը։ Մ. Ջրբաշյանը և Հանրի Ներսիսյանն առաջինն են դիտարկել նոր բնույթի եզրային խնդիրներ և սպեկտրային վերլուծություններ՝ կոտորակային կարգի դիֆերենցիալ օպերատորներին առնչվող։ Ուսումնասիրվել են Շտուրմի-Լիուվիլի խնդրի սպեկտրային վերլուծությունները, և ստացված արդյունքները տարածվել են Դիրակի միաչափ համակարգերի վրա (Իշխան Սարգսյան)։ Արդյունքները շարադրված են Բորիս Լևիտանի և Ի. Սարգսյանի «Սպեկտրային տեսության ներածություն։ Ինքնահամալուծ սովորական դիֆերենցիալ օպերատորներ» (ռուսերեն, 1970) մենագրությունում։ Ուսումնասիրվել են Շտուրմի-Լիուվիլի հակադարձ խնդիրը, ինչպես նաև բարձր կարգի հավասարումների դեպքում ցրման տեսության հակադարձ խնդիրը։ Հ. Ներսիսյանն ուշացող արգումենտով հավասարման եզրային խնդրի համար ստացել է, ըստ սեփական ֆունկցիաների վերլուծության, թեորեմներ, մշակել է թույլ (ոչ խիստ) հիպերբոլական հավասարումների համար որոշ խնդիրների ուսումնասիրության եղանակ, ներմուծել և օգտագործել է Վոլտերայի ինտեգրալ հավասարման ընդհանուր հասկացությունը, ինչպես նաև առաջարկել ինտեգրալ օպերատորների շրջման մի եղանակ, երբ կորիզը բավարարում է մասնակի ածանցյալներով դիֆերենցիալ հավասարմանը։

Ուսումնասիրվել են որոշ ոչ ինքնահամալուծ դիֆերենցիալ օպերատորների սպեկտրի վարքը և գրգռումները։ Նազարեթ Թովմասյանը և ուրիշներ հետագոտել են Դիրիխլեի և Նեյմանի խնդիրները խզվող եզրային տվյալների դեպքում, ստացել մի շարք արդյունքներ ընդհանուր էլիպսային համակարգերի վերաբերյալ։ Հետազոտվել են նաև սովորական դիֆերենցիալ հավասարումներ՝ ընդհանրացված ֆունկցիաների դասում, ստացվել մի շարք արդյունքներ սինգուլյար ինտեգրալ հավասարումների վերաբերյալ (Ն. Թովմասյան)։ Ուսումնասիրվել են Վիների-Հոպֆի ինտեգրալ հավասարումները եզակի դեպքում (Ն. Թովմասյան, Նորայր Ենգիբարյան)։ Հետազոտվել են նաև ճառագայթման տեղափոխության տեսության ինտեգրալ և ինտեգրադիֆերենցիալ հավասարումները (Ն. ենգիբարյան)։ Հայկ Ղագարյանն ուսումնասիրել է ընդհանուր դիֆերենցիալ օպերատորներին համապատասխանող բազմանդամների վարքը և դրանով իսկ բացահայտել հիպոէլիպսականության պայմանը ոչ ռեգուլյար օպերատորների որոշ դասի համար, ինչպես նաև ստացել լուծումների որոշ գնահատականներ։

Կատեգորիա:Դիֆերենցիալ հավասարումներ
Կատեգորիա:Ինտեգրալ հավասարումներ
Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Սկիպիոններ

**Սկիպիոններ**, (Scipiones), Հին Հռոմում Կոռնելիոսների պատրիկական տոհմի ճյուղերից մեկը, որին պատկանել են՝
* Պուբլիոս Կոռնելիոս Սկիպիոն Աֆրիկացի ավագը (Publius Cornelius Scipio Africanus Major) (մ․թ․ա․ մոտ 235-183), Պունիկյան II պատերազմի հռոմեական զորավարներից։ Մ.թ.ա. 216 թվականին, իբև զինվորական տրիբուն, մասնակցել է Կաննեի ճակատամարտին, Մ.թ.ա. 207 թվականին Իսպանիայում հաղթել Հասդրուբալի զորքին։ Մ.թ.ա. 205 թվականի կոնսուլ։ Մ.թ.ա. 202 թվականին Զամայի ճակատամարտում պարտության է մատնել Հաննիբալին։ Մ.թ.ա. 199 թվականից ցենզոր և ծերակույտի պրինցեպս, Մ.թ.ա. 194 թվականի կոնսուլ։ 
* Լուկիոս Կոռնելիոս Սկիպիոն Ասիացին (Ltcius Cornelius Scipio Asiaticus), Սկիպիոն Ավագի եղբայրը։ Մ.թ.ա. 190 թվականի կոնսուլ։ Մագնեսիայի ճակատամարտում (Մ.թ.ա. 190) պարտության է մատնել Սելևկյան թագավոր Ատիոքոս III-ին։ 
* Պուբլիոս Կոռնելիոս Սկիպիոն Էմիլիանոս Աֆրիկացի Կրտսերը (Publius Cornelius Scipio Aemilianus Africanus Junior) (մ․թ․ա․ մոտ 185-129), զորավար և քաղաքական գործիչ։ Սկիպիոն Ավագի թոռը։ Մ.թ.ա. 146 թվականին, լինելով կոնսուլ, գրավել և ավերել է Կարթագենը, որով ավարտվել է Պունիկյան III պատերազմը։ Մ.թ.ա. 133 թվականի կոնսուլ։ Թշնամաբար է վերաբերվել Գրակքոս եղբայրների բարեփոխումներին։ Հունական մշակույթի ջատագով Էր։

Կատեգորիա:Հին հռոմեացիներ
Ֆրանսուա Մաժանդի

**Ֆրանսուա Մաժանդի** (, ), ֆրանսիացի ֆիզիոլոգ։ Փարիզի ԳԱ անդամ (1821), փոխպրեզիդենտ (1836), բժշկական ակադեմիայի անդամ (1819)։

Առաջիններից մեկն է կիրառել փորձառական մեթոդը կենդանիների ֆիզիոլոգիայում։ 1822 թվականին փորձով հաստատել է Չ. Բելի սահմանած դրույթը, ըստ որի ողնուղեղի ետին նյարդարմատները զգացող են, իսկ առջևինը՝ շարժիչ։ Մաժանդին փորձով հիմնավորել է նյարդային համակարգի սնուցող ազդեցությունը, ուսումնասիրել մարսողությունը, մշակել կենդանահատման տեխնիկան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆիզիոլոգներ
Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Փարիզի ԳԱ անդամներ
Սոսկածանցներ

**Սոսկածանցներ**, հայերենի բայական համակարգում գործառվող և բայակազմական քերականական արժեք ունեցող ան, են, ն, չ ածանցների պայմանական անվանումը։ Բայակազմական արժեքն այն է, որ այդ ածանցներով բաղադրված բայերը հիմնականում չունեն իրենց ածանցազուրկ տարբերակները (առանց սոսկածանցների գոյություն չունեն)։ Քերականական արժեքն այն է, որ կատարում են ներկայի հիմքակազմիչ դեր (երևան են գալիս միայն ներկայի հիմքով կազմված բայաձևերում) և որոշում են բայերի խոնարհման ձևը, իսկ առանձին դեպքերում նրանց հաղորդում են նաև շարունակական կապերի թույլ արտահայտված իմաստ (ունեմ-ունենում եմ)։ ժամանակակից հայերենում սոսկածանցներից կենսունակ է միայն ան-ը, որը ալ մասնիկի հետ ակտիվորեն մասնակցում է այլ խոսքի մասերից վերածության, փոխակերպման իմաստով բայերի կերտմանը (սևանալ, խելոքանալ, եղբայրանալ, փոշիանալ)։ Են, ն, չ ածանցներն ավանդաբար պահպանվել են միայն սահմանափակ թվով բայերի կազմության մեջ (մոտենալ, փախչել, ընկնել), նրանցով նոր բայեր այլևս չեն կազմվում։ Նկատի ունենալով բայական համակարգում սոսկածանցների կատարած դերը՝ դրանք այժմ կոչվում են նաև բաղադրության քերականական ածանցներ։

Կատեգորիա:Քերականություն
Սկերցո

**Սկերցո** (իտալերեն՝ scherzo, բառացի՝ կատակ), XVI — XVII դարերում Իտալիայում կատակային, կայտառ բնույթի տեքստով միաձայն և բազմաձայն վոկալ պիեսների տարածված անվանում։ XVII դարի սկզբից կապրիչչոյին մոտիկ գործիքային պիես։ Հաճախ՝ գործիքային սյուիտի, իսկ XVIII դարի․ վերջից սոնատասիմֆոնիկ ցիկլի (սիմֆոնիայի, սոնատի, կվարտետի, երբեմն՝ կոնցերտի) մասերից մեկը՝ որպես կանոն՝ 3-րդը (փոխարինել է նախկին մենուետին)։ Սկերցոյին բնորոշ են՝ եռամաս չափ, արագ տեմպ, երաժշտ․ մտքերի ազատ հաջորդում։ Հաճախ կապված է հումորի (կատակից մինչև գրոտեսկ) արտահայտման հետ։ Սկերցոն գրվում է ռեպրիզային եռամաս ձևով, ավելի հանդարտ բնույթի միջին մասով՝ տրիոյով։ Սկերցոյի դասական տեսակը հաստատվել է Լ․ Բեթհովենի ստեղծագործության մեջ, իրենց սոնատասիմֆոնիկ ցիկլերում լայնորեն կիրառել են Ֆ․ Շուբերտը, Ֆ․ Մենդելսոնը, Ա․ Բրուքները, Պ․ Չայկովսկին, Ն․ Մյասկովսկին, Ս․ Պրոկոֆևը, Դ․ Շոստակովիչը։ Ռոմանտիզմի դարաշրջանի երաժշտության մեջ Սկերցո․ վերստացել է ինքնուրույն երաժշտության․ պիեսի նշանակություն (Ռ․ Շուման, Ֆ․ Շոպեն, Յ․ Բրամս և ուրիշներ)։ Նվագախմբի համար Սկերցոներ են գրել Ֆ․ Մենդելսոնը, Պ․ Դյուկան, Մ․ Մուսորգսկին և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Երաժշտական ձևեր
Կատեգորիա:Երաժշտական ոճեր
Սննդականոն

մինի|Սնունդ
մինի|Սնունդ
**Սննդականոն**, սննդի ռեժիմ, սննդի օրաբաժնի բաշխումը օրվա ընթացքում։ Կախված է անհատի տարիքից, օրվա ռեժիմից, աշխատանքի բնույթից ու ծանրաբեռնվածությունից, ինչպես նաև սննդի ծավալից, կալորիականությունից, որակական կազմից և այլն։ Սննդականոնը ճիշտ կարևոր սկզբունքներն են․ սննդի ընդունումը որոշակի, կայուն ժամերին, որի դեպքում ստեղծվում է մարսողական համակարգի գործունեության որոշակի ռիթմ և մարսողության պրոցեսների բնականոն ընթացքի համար առավել նպաստավոր պայմաններ։ Կարևոր է նաև միանվագ, մեծ քանակով սնունդ չընդունելը, սնվելու ընդմիջումները 4—5 ժամից չգերազանցելը, որով ապահովվում է մարսողական համակարգի հավասարաչափ ծանրաբեռնվածությունը, մարսողության պրոցեսների բնականոն ընթացքը։ Առավել նպատակահարմար է սնունդն ընդունել օրական 4 անգամ, որի ժամանակ սննդի օրաբաժինն ըստ կալորիականության բաշխվում է հետևյալ ձևով՝ նախաճաշ՝ 25%, ճաշ՝ 35%, ետճաշիկ՝ 15%, ընթրիք՝ 25%։ Մարսողական համակարգը կարիք ունի օրական 8—10 ժամյա հանգստի, ուստի պետք է ընթրել քնելուց 3 ժամ առաջ (ուշ ընթրիքը հյութազատիչ ապարատին զրկում է հանգստից, հանգեցնում մարսողական գեղձերի գերլարվածության և հյուծման)։ Կարևոր է նաև օրվա ընթացքում առանձին սննդամթերքների ճիշտ բաշխումը։ Մպիտակուցներով հարուստ սննդամթերքները (միս, ձուկ և այլն), որոնք գրգռում են նյարդային համակարգ, ակտիվացնում նյութափոխանակությունը, երկար են մնում ստամոքսում ու մեծ չափով դրդում հյութազատությունը, անհրաժեշտ է ընդունել օրվա առաշին կեսին։ Ընթրիքին պետք է օգտագործել առավելապես կաթնա-բանջարեղենային թեթև սնունդ, որը հեշտությամբ է յուրացվում։ ճիշտ Սննդականոնը նպաստում է մարսողական համակարգի բնականոն գործունեությանը և սննդի առավել արդյունավետ յուրացմանը, օրգանիզմի կենսական պրոցեսների ռիթմին համապատասխան անհրաժեշտ սննդանյութերով ապահովմանը, հետևապես առողջության պահպանմանն ու աշխատունակության բարձրացմանը։ Սննդականոնի խախտումները բացասաբար են անդրադառնում օրգանիզմի ընդհանուր վիճակի վրա, նպաստում ստամոքսաբորբերի, ստամոքսի և տասներկումատնյա աղիքի խոցային հիվանդության, հաստ աղիքի քրոնիկական բորբոքումների և այլ հիվանդությունների զարգացմանը։

Կատեգորիա:Սնունդ
Կատեգորիա:Մարսողություն
Վլադիմիր Սկուլաչով

**Վլադիմիր Պետրովիչ Սկուլաչով** (, ), խորհրդային և ռուս կենսաքիմիկոս։ ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ (1974)։

1957 թվականին ավարտել է Մոսկվայի համալսարանը, որտեղ նա աշխատում է 1960 թվականից։ 1965-1973 թվականներին եղել է կենսաօրգանական քիմիայի միջֆակուլտետային լաբորատորիայի կենսաէներգետիկայի բաժնի վարիչ, 1973 թվականից՝ նույն լաբորատորիայի վարիչ։

Գիտական աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են բջջային կենսաէներգետիկայի հարցերին, ուսումնասիրել է կենսաբանական օքսիդացման մեխանիզմները, օքսիդացնող, ֆոսֆորիլացման պրոցեսները, թաղանթային պոտենցիալների՝ որպես բջիջում էներգիայի կուտակումն ու անջատումը կապակցող գործոնի դերն են։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս կենսաքիմիկոսներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կենսաքիմիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի պրոֆեսորներ‎
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Եվրոպական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանակիրներ
Կատեգորիա:Նոր Դոնսկի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Արաքս երգչախումբ (Արգենտինա)

**«Արաքս» երգչախումբ**, ստեղծվել է 1957 թվականին, Բուենոս Այրեսում՝ Հայ երաժշտության բարեկամների ընկերակցության հովանավորությամբ։ Խմբավար Ժան Ալմուխյանն արժանացել է ՀՀ կոմպոզիտորների միության Կոմիաասի անվան մրցանակին։

Երգացանկն ընդգրկում է հայկական ժողովրդական, դասական ստեղծագործություններ։

Թողարկվել են ձայնապնակներ, ձայներիզներ՝ երգչախմբի կատարմամբ։ Ելույթներ է ունեցել Արարսում և Ուրուգվայում։

Ունի բարձր կատարողական մակարդակ, սփյուռքահայ լավագույն երգչախմբերից է։

Կատեգորիա:Արգենտինահայ երաժշտություն
Կատեգորիա:Արգենտինահայ մշակութային կազմակերպություններ
Սոլիկամսկ

մինի|Սուրբ Պողոս և Պետրոս առաքյալների մատուռ (18-րդ դար)
**Սոլիկամսկ** (), քաղաք, Ռուսաստանի Դաշնության Պերմի երկրամասի Սոլիկամսկի շրջանի կենտրոնը։ Նավահանգիստ է Կամայի ձախ ափին։ Կա երկաթուղային կայարան։ Բնակչությունը կազմում է ։ Հիմնադրվել է XV դարի երկրորդ քառորդում և կոչվել *Սոլ-Կամսկայա*, ապա՝ *Ուսոլիե-Կամսկոյե*։ 1472 թվականին Մեծ Պերմի հետ միացել է Մոսկովյան պետությանը։ XVI — XVIII դարերին եղել է Ռուսաստանի աղագործական խոշոր շրջան, XVII դար՝ առևտրական խոշոր կենտրոն, 1613 թվականից՝ վոյեվոդության նստավայր, 1719 թվականից՝ պրովինցիայի կենտրոն, 1796 թվականից՝ գավառական քաղաք։

1925 թվականին հայտնաբերվել է Վերին Կամայի կալիումական աղերի խոշոր հանքավայրը։ Կան կալիումական աղերի, թաղանթանյութի-թղթի կոմբինատներ, մագնեզիումի գործարան։ Ունի թաղանթանյութի-թղթի երեկոյան, ավտոճանապարհային տեխնիկումներ, բժշկական և մանկավարժական ուսումնարաններ, հայրենագիտական թանգարան։ Պահպանվել են XVII — XVIII դարերում ճարտարապետական հուշարձաններ։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ
Թադեոս Սոգինյան

**Թադեոս Անդրեասի Սոգինյան**, Տեր-Թադեոս Տեր-Անդրեասյան Սոգինյանց  (ծննդյան թվականն անհայտ, Նոր Ջուղա - մահվան թվականն անհայտ, Մադրաս), XVIII դարի վերջին քառորդի և XIX դարի առաջին տասնամյակի հնդկահայ լուսավորական շարժման գործիչ, բանաստեղծ։

## Գործունեություն
Մադրասում եղել է քահանա։ Տ․ Շմավոնյանի (որի օգնականն ու մտերիմն էր) տպարանում է տպագրվել Սոգինյանի «Տետրակ, որ կոչի ողբ Հայաստանեաց» (1791) պոեմը՝ նվիրված հայ ժողովրդի և երկրի առկա վիճակի ու ապագայի քննությանը։ Գրքում բարձրացված կենսական հարցերի լուծման ուղիները կապվում են հնդկահայ քաղաքացիական հրապարակախոսության ազատասիրական ավանդույթների հետ։ Պոեմը հետապնդել է հայ երիտասարդ սերնդին անհոգությունից սթափեցնելու նպատակ։ Բանաստեղծը կոչ է արել լուսավորվել, ուսումնասիրել եվրոպական ժողովուրդների փորձը և ջանալ ազատագրել սեփական հայրենիքը օտար տիրապետությունից։ Իբրև ուսանելի օրինակ՝ Սոգինյանը պոեմին կցել է Վալտերի գրչին պատկանող Պետրոս Մեծի կենսագրության մի հատվածի թարգմանությունը, ինչպես նաև իր գրած ներբողը՝ «Գովեստ կայսերն Պետրոսի»։ Սոգինյանն «Ազդարարում» հանդես է եկել ծրագրային բանսստեղծություններով (որոնք ստորագրել է նաև «Ուրախակից բարեկամ» ծածկանունով)։ Եղել է հնդկահայ գաղութի կողմից ռուսաց թագավորներին հղված նամակները կազմողներից, օժանդակել է Նոր Նախիջևան և Գրիգորուպոլիս նոր հիմնադրված քաղաքների հայության օգտին հանգանակություն կազմակերպելու գործին։

Կատեգորիա:Իրանահայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Իրանահայ գրողներ
Ֆունկցիոնալ անալիզը Հայաստանում

**Հայաստանում ֆունկցիոնալ անալիզի** հետազոտություններն սկսվել են 1950-ական թվականներին ԵՊՀ-ում և ՀԽՍՀ ԳԱ մաթեմատիկայի և մեխանիկայի սեկտորում, ուսումնասիրվել են նոր տիպի եզրային խնդիրները հիլբերտյան տարածության մեջ Կոշիի օպերատորային խնդրին հանգեցնելու հարցերը (Ռաֆայել Ալեքսանդրյան)։ Պտտվող հեղուկի որակական տեսության մաթեմատիկական հետազոտություններին նվիրված աշխատանքների շարքի համար Ռաֆայել Ալեքսանդրյանը 1986 թվականին արժանացել է ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի։ Հետագայում մի շարք մաթեմատիկոսների աշխատանքներով էապես ընդլայնվել է հետազոտությունների թեմատիկան ինչպես ֆունկցիոնալ անալիզի, այնպես էլ դիֆերենցիալ և ինտեգրալ հավասարումների բնագավառներում։ Հետազոտությունների հիմնական ուղղություններն են օպերատորների տեսությունը, օպերատորային հավասարումները, ինքնահամալուծ օպերատորային հավասարումները և դրանց սպեկտրային տեսությունը։ Կամայական ինքնահամալուծ օպերատորի ռեզոլվենտի տերմիններով ներմուծվել է սպեկտրի կորիզի գաղափարը, մշակվել է սեփական ֆունկցիոնալների լրիվ համակարգի կառուցման ունիվերսալ եղանակ, և ըստ այդ ֆունկցիոնալների՝ սպեկտրային վերլուծության վերաբերյալ թեորեմներ։ Ապացուցվել են նոր տիպի առնչություններ, որոնցից բխում են սպեկտրի որակական բնույթը բնորոշող հայտանիշներ (Ռաֆայել Ալեքսանդրյան, Ռ. Մկրտչյան)։ Բանախյան հանրահաշիվների տեսության մեջ ապացուցվել են թեորեմներ, որոնք զարգացնում են Հոֆմանի արդյունքները Ստոունի-Վայերշտրասի տիպի թեորեմների ընդհանրացման ուղղությամբ, ինչպես նաև Վեռների թեորեմների դիսկ–հանրահաշիվների մաքսիմալության և ընդհանրացրած անալիտիկ ֆունկցիաների հանրահաշիվների վերաբերյալ։ Հետազոտվել են որոշ դասերի բագմանդամային օպերատորային փնջի սպեկտրային հատկությունները, առաջարկվել է նրանց սեփական ֆունկցիոնալների կառուցման եղանակ։ Բացահայտվել են Շրեդինգերի հավասարումն ընդգրկող որոշ դասերի ոչ ստացիոնար օպերատորային հավասարումների լուծումների ասիմպտոտիկ համարյա պարբերականության պայմանները։

Կատեգորիա:Ֆունկցիոնալ անալիզ
Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Բույսերի ֆիզիոլոգիան և կենսաքիմիան Հայաստանում

**Բույսերի ֆիզիոլոգիան և կենսաքիմիան։** Բույսերի ֆիզիոլոգիայի զարգացմանը Հայրենական Մեծ պատերազմի (1941-1945 թվականներին) տարիներին հանրապետությունում զգալիորեն նպաստել է Ս. Չայլախյանի գործունեությունը։ Հետազոտություններ են կատարվել ԵՊՀ-ում, գյուղատնտեսական, բուսաբանության, հետագայում նաև խաղողագործության, գինեգործության և պտղաբուծության, երկրագործության ԳՀՀ-ներում։ Աոռաջին խոշոր աշխատությունը նվիրված է միամյա բույսերի ծերացման ֆիզիոլոգիական բնույթի պարզաբանմանը։ Նոր պատկերացումների հետագա զարգացման հիման վրա Վ. Ղազարյանը մշակել է բարձրակարգ բույսերի ծերացման ընդհանուր տեսություն, բացահայտել, որ ծառերից դեպի խոտերը էվոլյուցիան ընթացել է արմատատերևային տարածության կրճատման և կենսընթացների ակտիվացման ուղղությամբ։ **Էկոֆիգիոլոգիական** բնույթի աշխատություններում պարզաբանվել են հանրապետության տարբեր անտառաբուսական շրջաններում վայրի պտղատու, ինչպես նաև ինտրոդուկցված ծառատեսակների կենսընթացների ակտիվությունը և հարմարվողականությունը (Վ. Ղագարյան)։ Բուսաբանության ինստիտուտում մշակվել են «Հայաստանի անտառապատման և կանաչապատման գիտական հիմունքները» (1974 թվական)։ Ուշագրավ հետազոտություններ են ծավալվել նաև երկրաբուսաբանության և էկոլոգիայի ոլորտներում։ Հ. Մաղաքյանը, Շ. Աղաբաբյանը, Ե. Ղագարյանն ուսումնասիրել են հանրապետության գլխավոր մարգագետնարոտավայրային զանգվածների բուսականությունը, Գ. Յարոշենկոն, Լ. Մախատաձեն՝ հաճարենու և կաղնու անտառները, Ա. Թախտաջյանը՝ չորասեր բուսականությունը և բուսականության հիմնական տիպերը, Ա. Բարսեղյանը՝ ջրաճահճային, Ա. Ֆեոդորովը, Ս. Նարինյանը, Վ. Ոսկանյանը, Ս. Բալոյանը, Ա. Զիրոյանը՝ ալպիական, Գ. Ֆայվուշը՝ տափաստանային բուսականությունը։ Կազմվել են Հայաստանի բուսական ծածկոցի, կերային հանդակների և անտառային բուսականության քարտեզները։ Վերջին տարիներին կարևոր աշխատանքներ են կատարվում հազվագյուտ բուսական համակեցությունների ուսումնասիրության, ինչպես նաև էկոհամակարգերի վրա կլիմայի գլոբալ փոփոխության ներգործման ու ինվազիվ բույսերի տեսակների տարածման ուղղությամբ (Գ. Ֆայվուշ)։ Հայաստանը հարուստ է նաև երկրաբանական տարբեր դարաշրջանների բուսատեսակներով, որոնք ներկայացված են բույսերի տարբեր օրգանների դրոշմներով, մնացորդներով կամ քարացուկներով։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու ՀՀ տարածքի հնագույն ֆլորայի պատկերը։ Հնէաբանության բնագավառում առաջին աշխատանքները կատարել են Ի. Պալիբինը, Ա. Կրիշտոֆովիչը, Ա. Թախտաջյանը, հետագայում՝ Մ. Հարությունյանը, Ն. Գոխթունին, Լ. Մանուկյանը, Հ. Գաբրիելյանը։ Հայտնաբերվել են 350-ից ավելի բրածո բուսատեսակներ, նկարագրված են գիտության համար նոր՝ մոտ 30 բրածո տեսակներ։

Կատեգորիա:Ֆիզիոլոգիա
Կատեգորիա:Կենսաքիմիա
Կատեգորիա:Բուսաբանություն
Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Ֆրեդերիկ Սոդդի

**Ֆրեդերիկ Սոդդի** (Frederick Soddy, ), անգլիացի ռադիոքիմիկոս։ Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ (1910), ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան թղթակից անդամ (1924)։

## Կենսագրություն
1896 թվականին ավարտել է Օքսֆորդի համալսարանը։ 1900-1902 թվականներին Էռնեստ Ռեզերֆորդի ղեկավարությամբ աշխատել է Մոնրեալի, 1903-1904 թվականներին՝ Ուիլյամ Ռամզայի ղեկավարությամբ՝ Լոնդոնի համալսարաններում։ 1904-1914 թվականներին դասավանդել է Գլազգոյի, 1914-1919 թվականներին՝ Աբերդինի, 1919 - 1936 թվականներին՝ Օքսֆորդի համալսարաններում։

Հիմնական աշխատանքները նվիրված են ռադիոակտիվությանը։ Մշակել է ռադիոակտիվ տրոհման տեսությունը (1903-1905 թվականներին՝ Ռեզերֆորդի հետ համատեղ), տվել իզոտոպների մասին հասկացությունը, ուսումնասիրել դրանց բնույթը և ծագումը։ Ռեզերֆորդի հետ հայտնագործել է թորիում -x (ռադիում -224) ռադիոտարրը և ապացուցել ռադիոն -200 և ռադիոն -222 քիմիական չեզոքությունը։ Ռեզերֆորդի հետ 1903 թվականին հստակ ձևակերպել է ռադիոակտիվ փոխակերպումների օրենքը, արտահայտելով այն մաթեմատիկորեն և մուծել է «կիսատրոհմանպարբերականություն» տերմինը։ Ուիլյամ Ռամզայի հետ 1903 թվականին ապացուցել է, որ ռադոնի և ռադիումի ռադիոակտիվ տրոհման արդյունքումստացվում է հելիում։ 1913 թվականին մուծել է «իզոտոպ» հասկացությունը։ 1913 թվականին ձևակերպել է տեղաշարժի կանոնը α տրոհման ժամանակ, երբ ռադիոտարրը տեղափոխվում է Մենդելևի համակարգում երկու տեղով դեպի ձախ, իսկ β տրոհման դեպքում մի տեղով դեպի աջ։

Փորձնական ճանապարհով ապացուցել է (1915) ռադիումի առաջացումն ուրանից։ Սոդդիի անունով է կոչվում ուրանի սիլիկատը՝ սոդդիտ միներալը։ 1912 թվականին դարձել է Նոբելյան մրցանակակիր։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Պավել Ծատուրյան, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ, 1901-2000, Գիրք Ա, Երևան-2007։

Կատեգորիա:Անգլիացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Անգլիացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ
Սկլերենքիմ

**Սկլերենքիմ** (հունարեն․ σκληρός - այստեղ՝ չոր, պինդ և ἐνχυμα - լցված, այստեղ՝ հյուսվածք), բույսերի (հիմնականում ցողունի և տերևների) մեխանիկական հյուսվածք, բաղկացած է հաստապատ, սովորաբար փայտացած, երկու տիպի բջիջներից՝ թելիկներից և սկլերեիդներից։ Թելիկները մի քանի տասնորդական մմ-ից մինչև 4 սմ երկարությամբ, խիստ ձգված, սրածայր, շերտավոր, ծակոտկեն պատերով բջիջներ են։ Թաղանթանյութե պատերով չփայտացած թելիկները (վուշ) տեքստիլ արդյունաբերության արժեքավոր հումք են (ամրությամբ չեն զիջում պողպատին, առաձգականությամբ և էլաստիկությամբ՝ կաուչուկին)։ Բույսի օրգանների ամրությունը կախված է թելիկների խտությունից և դասավորությունից։ Առավել լայն կիրառում ունեն վուշի, կանեփի, ջուտի, ռամիի, տղտորիկի սկլերենքիմային թելիկները։

*Սկլերեիդներն* առաջանում են պարենքիմային (երբեմն պրոզենքիմիայի) բջիջների սկլերիֆիկացման (բջջապատերի փայտացման) հետևանքով։ Լինում են կլորավուն (քարային բջիջներ կամ բրախիսկլերեիդներ) կամ երկարավուն, ճյուղավորված (աստրոսկլելեիդներ)։ Սկլերեիդները թելիկների նման կարող են ցրված լինել այլ հյուսվածքներում կամ խմբեր կազմել (ընկույզի կճեպում, սալորի և բալի կորիզապտղում և այլն)։

Կատեգորիա:Բուսական հյուսվածքներ
Կատեգորիա:Փայտ
Սկրապ-գործընթաց

**Ակրապ-գործընթաց** (անգլ․ scrap — մետաղի ջարդոն), մարտենյան արտադրության տարատեսակ, երբ բովախառնուրդը հիմնականում բաղկացած է սկրապից (մետալուրգիական արտադրության թափոններ, որոնք օգտագործվում են մետալուրգիական վառարաններում վերահալման համար)։ Սկրապ գործընթացի դեպքում թուջի ծախսը կախված է եռման ընթացքն ապահովելու համար անհրաժեշտ՝ հալված մետաղում ածխածնի պարունակությունից 20—45%։

Սկրապի գործընթացը սովորաբար, կիրառում են դոմնային վառարաններ չունեցող գործարաններում, ինչպես նաև մեքենաշինական գործարանների մարտենյան արտադրամասերում։

Կատեգորիա:Մետաղամշակում
Կատեգորիա:Պողպատի արտադրություն
Սոլմիզացիա

մինի|Գվիդո դ'Արեցցոյի ձեռքը
**Սոլմիզացիա** (սոլ և մի հնչյունների անվանումից), մասնավոր առումով՝ երգեցողություն ուսուցանելու մեթոդ, որ XI դարում առաջարկել է Գվիդո դ’Արեցցոն՝ հնչյունաշարի աստիճանների միջև ինտերվալային հարաբերությունների իմաստավորման և, հատկապես, մեծ ու փոքր սեկունդաների միջև լսողական տարբերության պարզաբանման համար։ Գվիդո դ’Արեցցոն վեցահնչյուն հաջորդականության (հեքսախորդի) աստիճաններին վանկային անուններ տվեց, վերցնելով դրանք Հովհաննուն նվիրված մի հիմնից, որի խոսքերի յուրաքանչյուր տողը սկսվում էր հնչյունաշարի մի նոր, հաջորդական աստիճանից և երգվում մի նոր վանկով։

Այդ վանկերն էին՝ սէ, ռե, մի, ֆա, սոլ, լյա։ Մի—ֆա հաջորդականությունը դարձավ կիսատոնի (փոքր սեկունդայի), իսկ մյուս հաջորդականությունները դարձան ամբողջ տոնի (մեծ սեկունդայի) արտահայտիչ, խոսքային անվանումների և լսողական պատկերացումների ասոցիացիայի միջոցով հեշտացավ հնչյունաշարի աստիճանների ինտերվալային հարաբերությունների յուրացումը։ Հետագայում յոթերորդ աստիճանի համար ավելացվեց սի վանկը, սէ-ը փոխարինվեց ավելի բարեհնչյուն դո-ով։ Ավելի ուշ վանկային անունների ողջ շարքը, որ նախապես բացարձակ բարձրություն չէր արտահայտում, ամրացվեց հնչյունաշարի որոշակի աստիճանների և բացարձակ բարձրության արժեք ստացավ։ Լայն առումով սոլմիզացիա է կոչվում ընդհանրապես նոտաները անվանելով երգելը, որ կազմում է սոլֆեջոյի մի բաժինը։

Կատեգորիա:Երաժշտության տեսություն
Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Կատեգորիա:Կրթական տեխնոլոգիաներ
Կատեգորիա:Երաժշտություն կրթություն
Սողդեր

մինի|Սողդ կնոջ ավանդական հագուստ
**Սողդեր**, սողդացիներ, արևելաիրանական հին ժողովուրդ։ Մ․թ․ա․ 1-ին հազարամյակում բնակվել են Սողդիանաում (այժմյան Ղազախստանի և Միջին Ասիայի տարածքում)։ Սողդերի հիմքը կազմել են սակերի վաչկատուն և նստակյաց ցեղերը։ Սողդեր այժմյան տաջիկների նախնիներից են։

Կատեգորիա:Սողդիանա
Կատեգորիա:Իրանական ազգեր
Կատեգորիա:Տաջիկստանի պատմություն
Կատեգորիա:Ուզբեկստանի պատմություն
Սոպկա

**Սոպկա** (ռուս, сопка),

1․ կլորավուն գագաթով բլուրների կամ մեկուսացած լեռների ընդհանուր անվանումը Ղազախստանում, Անդրբայկալում և ԽՍՀՄ Հեռավոր Արևելքում։ Կամչատկաում և Կուրիլյան կզիներում սոպկա անվանում են հրաբուխներին (Կլյուչևսկայա սոպկա, Ավաչինյան սոպկա են), Ղրիմում և Կովկասում՝ ցեխահրաբուխներին։

2․ Հնագիտության մեջ սոպա անվանում են դամբանաթմբերին (4 մ և ավելի բարձրությամբ)։

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Օտո Սկուլմե

**Օտո Եկաբովիչ Սկուլմե** (, Օտտո Յակովլևիչ,), լատվիացի խորհրդային նկարիչ։ Լատվիայի ԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ (1959), ԽՍՀՄ Գեղարվեստի ակադեմիայի թղթակից անդամ (1954)։

## Կենսագրություն
Սովորել է Ռիգայում՝ Յա․ Ռոզենթալի (1906-1907), Մոսկվայում՝ Ս․ Ժուկովսկու և Կ․ Ֆ․ Յուոնի (1907-1908) ստուդիաներում, Պետերբուրգում՝ Շտիգլիցի ուսումնարանում (1909-1914)։ 1944-1961 թվականներին եղել է Լատվիայի ԽՍՀ գեղարվեստի ակադեմիայի ռեկտորը, 1952-1953 թվականներին՝ Լատվիայի ԽՍՀ նկարիչների միության վարչության նախագահը։ Սկուլմեի հաստոցային մի շարք նկարներ լատվիական արվեստում պատմահեղափոխական ժանրի առաջին օրինակներն են («Կաուգուրցիների ապստամբությունը», 1945, Լատվիայի ԽՍՀ գեղարվեստական թանգարան, Ռիգա)։ Լատվիայի բեմանկարչության առաջատար վարպետներից էր․ Ռիգայի՝ Ռայնիսի անվան գեղարվեստական թատրոնում ձևավորել է 250-ից ավելի ներկայացում (Ռայնիսի «Կրակ և գիշեր», 1947, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1947)։ Պարգևատրվել է 3 շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լատիշ նկարիչներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային նկարիչներ
Կատեգորիա:Լատիշ արվեստագետներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Գրաֆիկական դիզայներներ
Սկեպտիցիզմ

**Սկեպտիցիզմ**, սկեպտիկականություն (, - հետազոտող), փիլիսոփայական դիրքորոշում, որն ընդգծում է գիտելիքի հարաբերական բնույթը և մերժում ճշմարտության որևէ հավաստի չափանիշի գոյությունը։

## Սկեպտիցիզմի զարգացման փուլերը
Ձևավորվել է հին հունական փիլիսոփայության մեջ և անցել զարգացման երեք փուլ, վաղ սկեպտիցիզմ (հիմնադիրն է Պիհռոնը), Պլատոնյան ակադեմիայում զարգացվող սկեպտիցիզմ (երբ այն ղեկավարում էին Արկեսիլայոսն ու Կառնեադեսը) և ուշ սկեպտիցիզմ (էնեսիդեմոս, Սեքստոս Էմպիրիկ)։

## Սկեպտիցիզմի տեսությունը
Ըստ սկեպտիցիզմի՝ ցանկացած դրույթի կարելի է հակադրել մեկ այլ դրույթ, որը ճշմարտության նկատմամբ իր հարաբերությամբ հավասարազոր է առաջինին, և դրանցից մեկին նախապատվություն տալու ոչ մի հիմք չկա։ Ուստի անհրաժեշտ է «ապրել ըստ փորձի» և չզբաղվել կենսական պահանջներից զատ տեսական ու փիլիսոփայական խնդիրներով։ Սկեպտիկների համոզմամբ այս ճանապարհով կարելի է հասնել հոգու անխռով վիճակի (ատարաքսիա), որը համարվում էր ամեն մի սկեպտիկական հետազոտության նպատակը։ Ըստ սկեպտիցիզմի՝ իմացության ձևերը, մասնավորապես տրամաբանական և զգայական միջոցները, իրականության ճանաչման հուսալի եղանակներ չեն և չեն կարող արտացոլել իրերի բուն էությունը։ Հակադրվելով թե՛ ռացիոնալիստական, թե՛ էմպիրիկական կողմնորոշումներին, սկեպտիկները այնուամենայնիվ գերադասում են առաջնորդվել զգայականության սկզբունքով, հարելով էմպիրիզմին։ Հանդես գալով իշխող մետաֆիզիկական դոգմատիկական ուսմունքների դեմ, սկեպտիկները բացահայտել են ճանաչողության դիալեկտիկայի որոշ տարրեր, որի պատճառով Վլադիմիր Իլյիչ Լենինը սկեպտիկական փաստարկներում տեսնում էր դիալեկտիկայի սաղմեր։ Փիլիսոփայական մտքի պատմության ընթացքում առանձնանում է Վերածննդի դարաշրջանի սկեպտիցիզմ, ինչպես նաև 16-17-րդ դարերի սկեպտիցիզմ, որը միջնադարյան սխոլաստիկայի դեմ պայքարի և մատերիալիստական ու աթեիստական աշխարհայեցողության սկզբունքները հիմնավորելու հզոր զենք էր։
մինի|Դավիթ Անհաղթ

## Սկեպտիցիզմը հայ իրականության մեջ
Հայ փիլիսոփայության մեջ սկեպտիցիզմի խոր քննադատությամբ հանդես է եկել Դավիթ Անհաղթը, որը հանգամանորեն վերլուծել է իմացաբանության և տրամաբանության դեմ սկեպտիկների առաջադրած փաստարկները, բացահայտել դրանց արատները, մշակել հակափաստարկներ, որոնք հետագայում հայ փիլիսոփաները օգտագործել են ագնոստիկական տարբեր հոսանքների դեմ և դրանով արտահայտել հայ փիլիսոփայական մտածողության հակասկեպտիկական ուղղվածությունը։

Կատեգորիա:Թերահավատություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական ուղղություններ և դպրոցներ
Կատեգորիա:Իմացաբանական տեսություններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տեսություններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական շարժումներ
Դեղագործությունը Հայաստանում

մինի|Դեղեր
**Դեղագործություն** 1927 թվականին Ա. Սնջոյանի նախաձեռնությամբ ստեղծվել է դեղագործություն, 1947 թվականին՝ դեղագործ, քիմիայի լաբորատորիա, որոնց հիման վրա 1955 թվականին՝ ՀհԱՀ ԳԱ ՆՕՔՀ-ն։ Վերջինիս տեխնոլոգիական բաժնում արտադրվել են տարբեր դեղանյութեր (անգլերոն, քվատերոն, արփենալ, դիթիլին և այլն)։ 1972 թվականին ԵԲՀ-ում բացվել է դեղագիտության ֆակուլտետ, 1977 թվականին՝ դեղերի տեխնոլոգիայի և դեղագործ, քիմիայի ամբիոններ։ ԵՊԲՀ-ում 2008 թվականին հիմնադրվել է դեղագործության ամբիոն, որտեղ կատարվում են դեղաբանության, դեղագիտական և թունաբան, քիմիաների, կլինիկ, դեղաբանության և կլինիկական դեղագիտության համալիր ուսումնասիրություններ։ Ամբիոնում դեղագետները մասնագիտանում են դեղագիտական վերլուծության, կլինիկ, դեղաբանության և կլինիկ, դեղագործության բնագավառներում։ Կատարվում են ուղեղային արյան շրջանառության խանգարումների դեղաբան, շտկման հետազոտություններ։ Փորձարկվել են ԳԱԿԹ-համակարգի միացությունները և ԳԱԿԹ-ի ածանցյալները (Մ. Բալասանյան, Ն. Միրզոյան), նուկլեոզիդները, պեպտիդային միացությունները (Մ. Խաչատրյան, Շ. Աֆրիկյան)։ Միացությունների կառույց-ակտիվություն կապի ուսումնասիրման հիման վրա նախագծվում և սինթեզվում են նոր կենսաբանական ակտիվ կառուցվածքներ։ ՌԴ դեղաբանության ինստիտուտի (Մոսկվա) հետ համատեղ հետազոտում են (Մ. Բալասանյան, Ն. Միրզոյան, Ք. Աշրաֆյան, Լ. Դհերյան) կաթվածի բուժման համար նոր նյարդապաշտպան միացություններ։ Ամբիոնի կարևոր գիտական ուղղություններից են Հայաստանի ֆլորայի բույսերում նոր կենսաբանական ակտիվ միացությունների հայտնաբերման և նրանց դեղաբան, ակտիվության բացահայտման (Ա. ժամհարյան, Ա. Մանջիկյան, Լ. Սմոյան) ուսումնասիրությունները։

Կատեգորիա:Դեղագործություն
Կատեգորիա:Հայաստանի տնտեսություն
Կատեգորիա:Հայաստանի առողջապահություն
Սոսնձաներկեր

մինի|Սոսնձաներկով կատարված աշխատանք
**Սոսնձաներկեր**, անօրգանական և օրգանական պիգմենտների կախույթներ թաղանթ առաջացնող՝ սոսնձող նյութերի (թաղանթանյութերի էթերներ և էսթերներ, պոլիվինիլսպիրտ, օսլա, կազեին, կենդանական սոսինձներ) ջրային լուծույթներում։ Պարունակում են նաև լցոններ՝ կավիճ, կաոլին, գիպս։

Օգտագործվում են բետոնե, աղյուսե, փայտե և սվաղապատ մակերևույթները ներկելու (վրձնով, ներկագլանով, փոշեցրմամբ) համար։ Սոսնձաներկեր առաջացնում են ծակոտկեն և ջրաթափանց գեղատես (մետաքսափայլ կամ փայլատ) ծածկույթներ, որոնք չեն խանգարում ներկված առարկայի (օրինակ՝ թաց սվաղի) չորացմանը։ Քաղաքացիական և արդյունաբերական շինարարության մեջ սոսնձաներկեր օգտագործում են հիմնականում շինությունների ներսում, ավելի կայուն (կազեինային սոսնձաներկեր)՝ շենքերի ճակատները ներկելու և զարդարելու համար։

Կատեգորիա:Գեղանկարչական տեխնիկաներ
Կատեգորիա:Շինարարական նյութեր
Ռուս-մյանմայական հարաբերություններ

**Ռուս-մյանմայական հարաբերություններ** (), դիվանագիտական հարաբերությունները Ռուսաստանի Դաշնության և Մյանմայի Միության միջև։
 
## Պատմություն

Խորհրդա-բիրմայական դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1948 թվականին։ Կնքվեց առևտրական պայմանագիր (1955), տնտեսական համաձայնագիր (1957), որը նախատեսում Էր, որպես նվիրատվություն, կառուցել տեխնոլոգիական ինստիտուտ, հիվանդանոց, թատրոն, մշակույթամարզական համալիր, մասնագետներ և ուսուցիչներ ուղարկել Բիրմա, ապահովել բիրմայական ազգի կադրերի պատրաստում ԽՍՀՄ-ում (1961 թվականին ստորագրվեց օբյեկտների հանձնման ակտը)։ Ստորագրվել են նաև օդային (1970), Բիրմային մեքենաներ և սարքավորում, ԽՍՀՄ-ին բրինձ մատակարարելու համաձայնագրեր (1981), առևտրական պայմանագիր (1972)։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի արտաքին հարաբերություններ
Կատեգորիա:Մյանմայի պատմություն
Էկոֆիզիոլոգիան Հայաստանում

մինի|Կաղնի
մինի|Հաճարենի
**Էկոֆիգիոլոգիական** բնույթի աշխատություններում պարզաբանվել են հանրապետության տարբեր անտառաբուսաբանական շրջաններում վայրի պտղատու, ինչպես նաև ինտրոդուկցված ծառատեսակների կենսընթացների ակտիվությունը և հարմարվողականությունը (Վ. Ղազարյան)։ Բուսաբանության ինստիտուտում մշակվել են «Հայաստանի անտառապատման և կանաչապատման գիտական հիմունքները» (1974)։

## Երկրաբուսաբանություն և էկոլոգիա
Ուշագրավ հետազոտություններ են ծավալվել նաև երկրաբուսաբանության և էկոլոգիայի ոլորտներում։ Հ. Մաղաքյանը, Շ. Աղաբաբյանը, Ե. Ղազարյանն ուսումնասիրել են հանրապետության գլխավոր մարգագետնաարոտավայրային զանգվածների բուսականությունը, Գ. Յարոշենկոն, Լ. Մախատաձեն՝ հաճարենու և կաղնու անտառները, Ա. Թախտաջյանը՝ չորասեր բուսականությունը և բուսականության հիմնական տիպերը, Ա. Բարսեղյանը՝ ջրաճահճային, Ա. Ֆեոդորովը, Ս. Նարինյանը, Վ. Ոսկանյանը, Ս. Բալոյանը, Ա. Զիրոյանը՝ ալպիական, Գ. Ֆայվուշը՝ տափաստանային բուսականությունը։ Կազմվել են Հայաստանի բուսական ծածկոցի, կերային հանդակների և անտառային բուսականության քարտեզները։ Վերջին տարիներին կարևոր աշխատանքներ են կատարվում հազվագյուտ բուսականության համակեցությունների ուսումնասիրության, ինչպես նաև էկոհամակարգերի վրա կլիմայի գլոբալ փոփոխության ներգործման ու ինվազիվ բույսերի տեսակների տարածման ուղղությամբ (Գ. Ֆայվուշ)։ Հայաստանը հարուստ է նաև երկրաբանական տարբեր դարաշրջանների բուսատեսակներով, որոնք ներկայացված են բույսերի տարբեր օրգանների դրոշմներով, մնացորդներով կամ քարացուկներով։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու Հայաստանի տարածքի հնագույն ֆլորայի պատկերը։

Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Կատեգորիա:Էկոլոգիա
Հայաստանի բարձրագույն որակավորման կոմիտե

**Հայաստանի Հանրապետության բարձրագույն որակավորման կոմիտե, ՀՀ ԲՈԿ**, ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության կազմում գործող պետական կառավարման մարմին, որը հաստատում և վկայագրով ամրագրում է մասնագիտական խորհրդի կողմից՝ գիտական աստիճանի, և գիտական խորհրդի կողմից՝ գիտական կոչման շնորհումը, համակարգում է բուհերում և գիտական կազմակերպություններում գործող ատենախոսության պաշտպանության շուրջ 60 մասնագիտական խորհուրդների գործունեությունը։

## Գործառույթներ
ՀՀ ԲՈԿ-ի հիմնական գործառույթներն են մասնագիտական խորհուրդների ստեղծումը, գիտական աստիճանաշնորհման անվանացանկի պարբերական մշակումը, որակավորման քննությունների և ստուգարքի անցկացումը, գիտական աշխատանքների որակի համապատասխանության ստուգումը պետական չափանիշների պահպանման նախապայմանով, փորձաքննության կազմակերպումը, ատենախոսությունների արդյունքների և դրույթների հրատարակման համար գիտական հրատարակությունների ցանկի կազմումը, գիտական աստիճանների և կոչումների պետական նմուշի վկայագրերի հանձնումը, արտերկրում ստացած գիտական աստիճանների կամ կոչումների փաստաթղթերի համապատասխանեցումը, ինչպես նաև որակավորման գործերի արխիվացումը, ատենախոսությունների հանձնումը ազգային գրադարան, տեղեկատվական բազայի ստեղծումն ու շահագործումը, միջազգային կապերի ապահովումը և այլն։

## Պատմություն
Ստեղծվել է ՀՀ Կառավարության 1993-ի մայիսի 17-ի որոշմամբ։ ՀՀ ԲՈԿ-ի գործառույթները սահմանվել են «Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության մասին» ՀՀ օրենքով (2000), ըստ որի՝ Հայաստանում շնորհվում են գիտական թեկնածուի և գիտական դոկտորի գիտական աստիճաններ, ինչպես նաև դոցենտի և պրոֆեսորի գիտական կոչումներ։ Հայաստանում տրվում է գիտական աստիճանի եռալեզու (հայերեն, ռուսերեն և անգլերեն) վկայագիր՝ հիմք ընդունելով գիտական աստիճանի վկայագրերի համադրելիության անհրաժեշտությունը։

2002-ից ԲՈԿ-ը ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության կազմում է։

## Վիճակագրություն
Հայաստանի Հանրապետության անկախացումից հետո հաստատվել են գիտական դոկտորի՝ 864, թեկնածուի՝ 5967, պրոֆեսորի՝ 752, դոցենտի 2480 որակավորման գործեր։ Միայն 2011-ին հաստատվել են գիտական դոկտորի՝ 46, թեկնածուի՝ 446, պրոֆեսորի՝ 70, դոցենտի 217 որակավորման գործեր, ինչպես նաև դոկտորի՝ 1, թեկնածուի 32 գիտական աստիճանի վկայագրեր են ստացել օտարերկրյա քաղաքացիներ, համապատասխանեցվել են արտերկրում պաշտպանած դոկտորի՝ 2, թեկնածուի 16 գիտական աստիճանի վկայագրեր։

## Հանձնաժողովի նախագահներ
ՀՀ ԲՈԿ-ի նախագահներ են եղել.
* 1993-1998, Արեգ Գրիգորյան, 
* 1998-2002, Գևորգ Բաղդասարյան, 
* 2002-2010, Արմեն Թռչունյան, 
* 2010-2013, Արտուշ Ղուկասյան,
* 2013-2018, Լիլիթ Արզումանյան,
* 2018 թվականից Սմբատ Գոգյան։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

Կատեգորիա:Կրթությունը Հայաստանում
Կատեգորիա:ՀՀ բարձրագույն որակավորման հանձնաժողով
Սովետ Էրմենիստանի

**«Սովետ Էրմենիստանի»** (, , «Սովետական Հայաստան»), խորհրդային շրջանի երկօրյա ադրբեջաներեն թերթ, ՀԿԿ Կենտկոմի, ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի և Մինիստրների խորհրդի օրգան։ Առաջին անգամ Լույս է տեսել 1921 թվականին, Երևանում։ Խմբագիրներ՝ էֆենդին, Հուսեյնով, Ռզաև, Ալլահվերդիև, Վելիբեկով, Հասանով, Բայրամով, Ալիև (1981 թվականից)։

Համարվել է Կուսակցական առաջին ադրբեջանական պարբերականը Հայաստանում։ Տարբեր տարիների անվանվել է․ «Ռանչպար» (1922–1923), «Զանգի» (1924–1929), «Գըզըլ շաֆագ» (1929–1937), «Կոմունիստ» (1937–1939), «Սովետ էրմենիստանի»` 1939 թվականից։ Տպագրել է Ալեքսանդր Մյասնիկյանի, Նարիման Նարիմանովի, Սարգիս Լուկաշինի, Աղասի Խանջյանի, Արտաշես Կարինյանի և խորհրդային այլ կուսակցական գործիչների ելույթներն ու հոդվածները։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի (*«[[Հայրենական մեծ պատերազմ (տերմին)|Հայրենական մեծ պատերազմ]]»*, 1941–1945) տարիներին լուսաբանել է հայ և ադրբեջանցի զինվորականների գործունեությունն ինչպես առաջնագծում, այնպես էլ՝ թիկունքում։ Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով (1971)։

Արցախյան հակամարտության ընթացքում թերթի հրատարակումը դադարեցվել է։

Կատեգորիա:Ադրբեջաներեն թերթեր
Կատեգորիա:1939 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ օրաթերթեր
Իվան Սկվորցով-Ստեպանով

**Իվան Սկվորցով-Ստեպանով Իվանովիչ** (, իսկական ազգանունը՝ **Սկվորցով**, գրական կեղծանունը՝ **Իվան Ստեպանով**, փետրվարի 24, 1870, Բոգորոդսկ, այժմ Նոգինսկ, Մոսկվայի մարզում — հոկտեմբեր 10, 1928, Սոչի), ռուս բոլշևիկ հեղափոխական, խորհրդային քաղաքական գործիչ, պատմաբան, տնտեսագետ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է գործարանային ծառայողի ընտանիքում։ 1890 թվականին ավարտել է Մոսկվայի ուսուցչական ինստիտուտը և աշխատել ուսուցիչ Մոսկվայում։ Հեղափոխական շարժմանը մասնակցել է 1892 թվականից, ինչի համար բազմիցս ձերբակալվել և աքսորվել է։ 1905 թվականին եղել է ՌՍԴԲԿ Մոսկվայի կոմիտեի գրական-դասախոսական խմբի անդամ։ Եղել է ՌՍԴԲԿ 4-րդ համագումարի (1906) պատգամավոր։ 1907 թվականին և 1911 թվականին բոլշևիկների կողմից առաջադրվել է թեկնածու Պետական դումայի ընտրություններին։

1914-1917 թվականներին աշխատանքներ է կատարել Մոսկվայում։ Փետրվարյան հեղափոխությունից (1917) հետո նշանակվել է Մոսկվայի սովետի «Իզվեստիա» («Известия») թերթի խմբագիր, «Սոցիալ-դեմոկրատ» («Социал-демократ») թերթի խմբագրական անձնակազմի, ՌՍԴԲ(բ)կ Մոսկվայի կոմիտեի անդամ, Մոսկվայի քաղաքային դումայի բոլշևիկյան ֆրակցիայի նախագահ։

1917 թվականի հոկտեմբերին դարձել է Մոսկվայի ՌՀԿ-ի անդամ, խորհրդային կառավարության առաջին կազմում եղել է ֆինանսների ժողկոմ։ 1925-1927 թվականներին՝ «Իզվեստիա   ՑԻԿ ՍՍՍՌ ի ՎՑԻԿ» («Известия ЦИК СССР и ВЦИК») թերթի պատասխանատու խմբագիր, 1927 թվականից՝ «Պրավդա» թերթի պատասխանատու խմբագրի տեղակալ, միաժամանակ՝ 1926 թվականից, ՀամԿ(բ) կ Կոմունիստական կուսակցության կից Լենինի ինստիտուտի տնօրեն։

1926-1928 թվականներին եղել է «Լենինգրադսկայա պրավդա» (*Ленинградская правда*) թերթի պատասխանատու խմբագիր։ Եղել է Կոմունիստական ակադեմիայի նախագահության, Սովետական մեծ հանրագիտարանի առաջին հրատարակության գլխավոր խմբագրության անդամ, կուսակցության 10-15 համագումարների պատգամավոր։ 10—13-րդ համագումարներում ընտրվել է ՌԿ(բ) կ ԿՎՀ-ի, 14-15-րդում՝ ՀամԿ(բ) կ ԿԿ անդամ։ Ընտրվել է Համառուսաստանյան ԿԴԿ և ԽՍՀՄ ԿԳԿ անդամ։ Սկվորցով-Ստեպանովը հեղափոխական շարժումներին, քաղաքատնտեսությանը, գիտական աթեիզմի տեսությանը և այլ հարցերին նվիրված աշխատությունների հեղինակ է, Կառլ Մարքսի «Կապիտալի» ռուսական հրատարակության (1-3 հատորներ, 1920) թարգմանիչն ու խմբագիրը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Мих. Горев*. Безбожник-большевик (из воспоминаний об И.И.Скворцове-Степанове) // Новый мир, №11, 1928 г.

Կատեգորիա:Ռուս պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 24 ծնունդներ
Կատեգորիա:1870 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 10 մահեր
Կատեգորիա:1920 մահեր
Կատեգորիա:Սոչի քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ռուս պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս տնտեսագետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Կեղծանուններ
Կատեգորիա:Տիֆից մահացածներ