Ընդլայնված ընտանիք

**Ընդլայնված ընտանիք**  ընտանիք, որը դուրս է գալիս ծնողներից և նրանց երեխաներից կազմված միջուկային ընտանիքի սահմաններից՝ ներառելով մորաքույրերին, քեռիներին, տատիկներին, պապիկներին, զարմիկներին կամ այլ հարազատներին, որոնք ապրում են մոտակայքում կամ նույն տանը։ Դրա հատուկ ձևերից են **տոհմային** և **համատեղ** **ընտանիքները:**

## Նկարագրություն
Որոշ հանգամանքներում ընդլայնված ընտանիքը կարող է ապրել անմիջական ընտանիքի անդամի հետ կամ նրա փոխարեն։ Նման ընտանիքները ներառում են հարազատներին, որոնք ապրում են նույն տանը կամ մոտակայքում՝ անմիջական ընտանիքի անդամներից բացի:Օրինակ կարող է լինել տարեց ծնողը, որը ծերության պատճառով տեղափոխվում է իր երեխաների հետ ապրելու:Ժամանակակից արևմտյան մշակույթներում, որտեղ գերակշռում են անմիջական ընտանիքի կառուցվածքները, այս տերմինը ընդհանուր առմամբ օգտագործվում է տատիկների, պապիկների, մորեղբայրների, մորաքույրների և զարմիկների նկատմամբ, անկախ նրանից, նրանք ապրում են միասին, թե ոչ։ Սակայն այն կարող է նաև վերաբերել այնպիսի ընտանիքի միավորի, որտեղ միևնույն տնային տնտեսության մեջ ապրում են մի քանի սերունդ։ Որոշ մշակույթներում այս տերմինը օգտագործվում է որպես համարյա հոմանիշ արյունակցական ընտանիքի հասկացության հետ։

Տոհմային ընտանիքը ընդլայնված ընտանիքի տեսակ է, որը առաջինը քննարկել է Ֆրեդերիկ Լե Պլեն։ Այս ընտանիքում ծնողները ապրում են իրենց մեկ երեխայի և նրանց ամուսնու/կնոջ հետ, ինչպես նաև նրանց երեխաների հետ, մինչդեռ մյուս երեխաները կամ հեռանում են տնից, կամ մնում են այնտեղ՝ չամուսնացած։ Տոհմային ընտանիքը երբեմն ասոցացվում է անիրավական ժառանգության պրակտիկայի հետ, ինչպես Ճապոնիայում և Կորեայում, սակայն տերմինը որոշ համատեքստերում օգտագործվել է նաև ընտանիքի տիպը նկարագրելու համար, որտեղ ծնողներն ապրում են ամուսնացած երեխայի, նրա ամուսնու և երեխաների հետ, սակայն հողի և շարժական գույքի փոխանցումը քիչ թե շատ հավասարաչափ է, ինչպես ավանդական Ռումինիայում,Թաիլանդի հյուսիսարևելյան շրջաններում,կամ Մեզոամերիկայի բնիկ ժողովուրդների մոտ։ Այսպիսի ընտանիքներում ծնողների խնամքն իրականացնող երեխան սովորաբար ստանում է տունն իր ժառանգական բաժնի հետ միասին։

## Սոցիոլոգիա
Հաճախ ենթադրվում է, որ նույն տնային տնտեսությունը կիսող ընդլայնված ընտանիքները որոշակի առավելություններ ունեն, օրինակ՝ ավելի մեծ անվտանգության և պատկանելության զգացում։ Սա պայմանավորված է նրանով, որ ընտանիքի անդամների լայն շրջանակը կարող է ծառայել որպես ռեսուրս ճգնաժամային իրավիճակներում, ինչպես նաև ապահովել ավելի շատ օրինակներ ցանկալի վարքագիծն ու մշակութային արժեքները փոխանցելու համար։ Այնուամենայնիվ, նույնիսկ այն մշակույթներում, որտեղ մեծահասակները սպասում են ամուսնությունից հետո տեղափոխվել առանձին միջուկային ընտանիք ստեղծելու համար, ընդլայնված ընտանիքը հաճախ շարունակում է լինել կարևոր աջակցության ցանց՝ տրամադրելով նույնատիպ առավելություններ։ Մասնավորապես աշխատավոր դասի համայնքներում մեծացած երեխաները հակված են հիմնելու իրենց սեփական ընտանիքները իրենց ծնողների, մորաքույրների, մորեղբայրների և տատիկ-պապիկների բնակավայրի ընդհանուր տարածքում։ Այս ընդլայնված ընտանիքի անդամները սովորաբար հաճախ են հավաքվում ընտանեկան միջոցառումների համար և զգում են փոխադարձ աջակցության ու օգնության պատասխանատվություն՝ թե՛ հուզական, թե՛ ֆինանսական առումով։

Թեև ժամանակակից ընտանիքները կարող են ընդհանուր առմամբ ավելի շարժունակ համարվել, քան անցյալում, սոցիոլոգները գտնում են, որ դա անպայմանորեն չի հանգեցրել ընդլայնված ընտանիքի կապերի քայքայմանը։ Ընդհակառակը, տեխնոլոգիական միջոցները, ինչպիսիք են ինտերնետը և սոցիալական ցանցերը (օրինակ՝ Facebook-ը), այժմ լայնորեն օգտագործվում են ընտանիքի անդամների միջև կապը պահպանելու և ամրապնդելու համար։

Հատկապես միայնակ ծնող ունեցող ընտանիքների դեպքում օգտակար է, երբ ընդլայնված ընտանիքի անդամները կիսում են նույն տնային տնտեսությունը՝ ծախսերի բեռը համատեղ կրելու համար։ Մյուս կողմից, տնային տնտեսությունը կիսելը կարող է նաև դժվարություններ առաջացնել՝ կախված ընտանիքների քանակից և չափերից, հատկապես երբ ընտանիքի հիմնական կարիքների ծախսերը հոգալու պատասխանատվությունը ընկնում է ընդամենը մի քանի անդամի վրա։

Կանխատեսումների համաձայն՝ մոտ 49 միլիոն ամերիկացիներ (ընդհանուր բնակչության 16.1%-ը) ապրում են այնպիսի տներում, որտեղ բնակվում են երեք կամ ավելի սերունդներ, մինչդեռ 2000 թվականին այդ թիվը կազմում էր 42 միլիոն։ Նման իրավիճակ է նաև Արևմտյան Եվրոպայում։ Բացի այդ, բնակչության ևս 34%-ը բնակվում է իրենց երեխաներից ոչ ավելի, քան մեկ կիլոմետր հեռավորության վրա։

## Ամբողջ աշխարհում
Շատ մշակույթներում, ինչպիսիք են ասիացիների,Մերձավոր Արևելքի ժողովուրդների, աֆրիկացիների, բնիկ ժողովուրդների (օրինակ՝ հնդկացիներ և Խաղաղօվկիանոսյան կղզիների բնակիչներ), ինչպես նաև լատինաամերիկացիների և Կարիբյան տարածաշրջանի ժողովուրդների մշակույթները, ընդլայնված ընտանիքը համարվում է հիմնական ընտանեկան միավորը։ Նույնը վերաբերում է նաև Արևելյան և Հարավային Եվրոպայի ժողովուրդներին (ուղղափառ և կաթոլիկ երկրներին)։ Այսինքն՝ ժամանակակից արևմտյան միջուկային ընտանիքը համընդհանուր նորմ չէ։ Նույնիսկ Արևմտյան Եվրոպայում ընդլայնված ընտանիքները (հիմնականում տոհմային տեսակը) երբևէ լայն տարածում են ունեցել, և բացառիկ դեպքերից էր Անգլիան։ Բրիտանիայում և Միացյալ Նահանգներում, հատկապես արդյունաբերական հեղափոխության ժամանակ (մոտ 1750-1900 թթ.), ավելի շատ մարդիկ էին ապրում ընդլայնված ընտանիքներում, քան երբևէ՝ մինչ այդ կամ դրանից հետո։

Այսօր սովորական երևույթ է, որ միջուկային ընտանիքներում մեծացող երեխաները միայն քայլելու կամ մեքենա վարելու տարիքին հասնելուց հետո են հանդիպում իրենց ընդլայնված ընտանիքի անդամներին։ Միջին խավի ընտանիքների համար աշխարհագրական մեկուսացումը տարածված է, քանի որ նրանք հաճախ փոխում են իրենց բնակության վայրը՝ մասնագիտական հնարավորություններից ելնելով, մինչդեռ ընտանիքի ճյուղերը «պահպանում են իրենց հիմնական անկախությունը»։ Որոշ ընդլայնված ընտանիքներ կազմակերպում են ընտանիքի հանդիպումներ կամ հավաքներ, սովորաբար տոնական ժամանակահատվածներում, որպեսզի վերականգնեն և ամրապնդեն ընտանեկան կապերը։ Սա հնարավորություն է տալիս միջուկային ընտանիքներին կապ հաստատել իրենց ընդլայնված ընտանիքի անդամների հետ։

Այնտեղ, որտեղ ընտանիքները բաղկացած են միասին ապրող մի քանի սերունդներից, ընտանիքը սովորաբար գլխավորում են ավագները: Ավելի հաճախ, քան ոչ, այն բաղկացած է տատիկներից ու պապիկներից, նրանց որդիներից և որդիների ընտանիքներից նահապետական ​​և հատկապես նահապետական ​​հասարակություններում: Ընդլայնված ընտանիքները միասին քննարկում են տարբեր հարցեր և համատեղ լուծումներ գտնում խնդիրների համար։

### Հնդկական թերակղզի
Պատմականորեն, Հարավային Ասիայում սերունդների ընթացքում գերակշռել է *համատեղ ընտանիքի* կամ *անբաժան ընտանիքի համակարգը*։ Համատեղ ընտանիքի համակարգը ընդլայնված ընտանիքի կառուցվածք է, որը լայն տարածում ունի Հնդկական թերակղզում, հատկապես Հնդկաստանում, և ներառում է բազմաթիվ սերունդներ, որոնք ապրում են նույն տանը և կապված են ընդհանուր ազգակցական կապերով։ Հայրական համատեղ ընտանիքը բաղկացած է տարեց տղամարդուց ու նրա կնոջից, նրանց որդիներից և չամուսնացած դուստրերից, ինչպես նաև որդիների կանանցից ու երեխաներից։ Ընտանիքը գլխավորում է հայրական գիծը ներկայացնող ամենատարեց տղամարդը, ով ընտանիքի անունից որոշումներ է կայացնում տնտեսական և սոցիալական հարցերում։ Կինը սովորաբար վերահսկում է տնային գործերը, կրոնական փոքր արարողությունները և հաճախ մեծ ազդեցություն ունի ընտանեկան գործերում։ Ընտանիքի եկամուտը հավաքվում է ընդհանուր ֆոնդում, որից անհրաժեշտ ռեսուրսները բաշխվում են ընտանիքի բոլոր անդամների կարիքները բավարարելու համար՝ ընտանիքի ղեկավարների վերահսկողությամբ։

### Վերջին միտումները Միացյալ Նահանգներում
Քսաներորդ դարի սկզբին շատ հազվադեպ էր հանդիպել ընտանիքներ, որտեղ ընդլայնված հարազատներն ապրում էին նույն տան մեջ։ Սա մասամբ պայմանավորված էր այն գաղափարով, որ այդ ժամանակ երիտասարդները նախ սպասում էին ինքնուրույն կայանալուն և տուն ստեղծելուն, ապա միայն ամուսնանում էին ու ընտանիք կազմում։ Սակայն կյանքի տևողության երկարացմամբ և այնպիսի սոցիալական ծրագրերի ներդրմամբ, ինչպիսիք են Սոցիալական ապահովագրության նպաստները, տարեցները սկսեցին ավելի երկար ապրել, քան նախորդ սերունդները։ Սա կարող է հանգեցնել տարբեր սերունդների համատեղ բնակության՝ ընդլայնված ընտանիքի վերականգնմանը։։ 2010 թվականին Pew Research Center-ի ուսումնասիրության համաձայն՝ մոտ 50 միլիոն ամերիկացի (մոտավորապես յուրաքանչյուր վեցերորդը), այդ թվում՝ աճող թվով տարեցներ, ապրում էին տնային տնտեսություններում, որտեղ առնվազն երկու կամ հաճախ երեք չափահաս սերունդ էր բնակվում։ Վերջին տարիներին տարեցների համար ավելի տարածված է դարձել իրենց երեխաների հետ տեղափոխվելն ու համատեղ ապրելը, քանի որ նրանք կարող են աջակցություն ստանալ և օգնել առօրյա կենցաղում։ Այս փոփոխության հիմնական պատճառներից են գործազրկության աճը, անշարժ գույքի գների անկումը, ինչպես նաև Ասիական և Հարավամերիկյան երկրներից ներգաղթողների թվի ավելացումը։ ԱՄՆ Բնակչության հաշվառման բյուրոյի տվյալներով՝ 2009 թվականին 2.7 միլիոն տատիկ ու պապիկ մեծացրել են իրենց թոռներին։ Տատիկ-պապիկների ղեկավարությամբ ընտանիքների թվի կտրուկ աճը վերագրվում է տարբեր գործոնների, որոնցից մեկը ծնողների թմրամիջոցների չարաշահումն է։ 2003 թվականին ԱՄՆ-ում "ընտանեկան խմբերի" (որտեղ մեկ կամ մի քանի ենթաընտանիքներ բնակվում են միասին) թիվը կազմել է 79 միլիոն։ Օրինակ՝ եթե տանտիրոջ դուստրը երեխա ունի, ապա մայր-երեխա զույգը համարվում է ենթաընտանիք։ 2000 թվականին ԱՄՆ-ում 2.6 միլիոն բազմասերունդ ընտանիքներում ընտանիքի ղեկավարը եղել է տանտերը, ով ապրել է իր երեխաների և թոռների հետ։ Սա կազմում է ԱՄՆ բազմասերունդ ընտանիքների 65%-ը։ Այսպիսով, ավելի հաճախ հանդիպում է այն մոդելը, երբ տատիկ-պապիկները տնային տնտեսության ղեկավարն են, քան այն, երբ չափահաս երեխաները տեղափոխում են իրենց ծնողներին իրենց տուն։ Բազմասերունդ տնային տնտեսությունների թվի աճը բարդ իրավական խնդիրներ է առաջացրել, օրինակ, թե ով է տնային տնտեսությունում իրավասու համաձայնություն տալ ընտանեկան տանը կամ առանձնասենյակներում ոստիկանական խուզարկություններին։

Բացի բազմասերունդ ընտանիքներում առաջացող իրավական խնդիրներից, առկա են նաև դժվարություններ, երբ ընտանիքի ղեկավարման պատասխանատվությունը ամբողջությամբ ընկնում է տատիկ-պապիկների վրա։ Այս հարցերին արձագանքելու նպատակով 2018 թվականի հուլիսի 7-ին ԱՄՆ-ում օրենքի ուժ ստացավ **"**Տատիկ-Պապիկներին Օժանդակելու Օրենքը", որը միաձայն ընդունվել էր Ներկայացուցիչների պալատում և Սենատում։ Օրենքն առաջին անգամ ներկայացվել էր Սենատում 2017 թվականի մայիսի 10-ին՝ սենատորներ Սյուզան Քոլինսի (հանրապետական, Մեյն) և Բոբ Քեյսի կրտսերի (դեմոկրատ, Փենսիլվանիա) կողմից։ Այս նախաձեռնության շրջանակում ստեղծվեց Տատիկ-Պապիկներին Օժանդակող Խորհուրդը, որի նպատակն էր՝ բացահայտել, խթանել, համակարգել և տարածել հանրությանը հասանելի տեղեկատվություն, ռեսուրսներ և լավագույն փորձ՝ օգնելու տատիկներին ու պապիկներին ու այլ ավագ հարազատներին բավարարել իրենց խնամքի տակ գտնվող երեխաների կարիքները, պահպանել իրենց ֆիզիկական և մտավոր առողջությունը և հուզական բարեկեցությունը։

### Մեքսիկա
Մեքսիկական հասարակությունը հիմնականում բաղկացած է երեք սերունդից՝ տատիկ-պապիկներից, երեխաներից և թոռներից։ Բացի այդ, սերտ կապեր են պահպանվում ընտանիքի նախնիների հետ, որոնք համարվում են ազգականներ կամ "զարմիկներ"։ Երբ մեկը ծնվում է, նա անմիջապես դառնում է երկու ընդլայնված ընտանիքների անդամ, որոնք երբեմն կարող են ներառել մինչև 70 մարդ։ Խումբը ավանդաբար հանդես է գալիս որպես միասնական միավոր՝ միավորելով ռեսուրսներն ու ազդեցությունը: Ընդլայնված ընտանիքը ներառում է նաև ամուսիններին ու քույր-եղբայրներին։ Սա հակադրվում է ամերիկյան միջուկային ընտանիքի երկսերունդ մոդելին։

Որոշ հետազոտողներ մեքսիկական հասարակությունում տատիկ-պապիկների, երեխաների և թոռների սերտ կապը նկարագրելու համար օգտագործել են "մեծ ընտանիք" տերմինը։ Լարիսա Ա. Լոմնիցը և Մարիսոլ Պերես-Լիզաուրը, օրինակ, նկարագրում են մեծ ընտանիքը որպես «ընտանեկան համերաշխության հիմնական միավոր Մեքսիկայում», որտեղ տատիկի, պապիկի, երեխաների և թոռների միջև հիմնական ընտանեկան պարտավորությունները ներառում են «տնտեսական աջակցություն, մասնակցություն ընտանեկան ծեսերին և սոցիալական ճանաչում»։

### Տնտեսական հիմք
Ռասայական և էթնիկ փոքրամասնությունների համեմատական տնտեսական անապահովությունը հանգեցնում է ընդլայնված ընտանիքի ներգրավվածության ավելի բարձր մակարդակի։ Մասնավորապես, աֆրոամերիկացիները և լատինաամերիկացիները, որոնց ֆինանսական և կրթական հնարավորությունները հաճախ ավելի սահմանափակ են, ավելի մեծ հավանականությամբ են օգնություն տրամադրում և ստանում իրենց ընտանիքի անդամներից։ Այն, որ ընտանիքի վրա կարելի է հենվել տնտեսական դժվարությունների ժամանակ, հատկապես կարևոր է, երբ ընտանիքում երեխաներ կան։ Ընդլայնված ընտանիքի շրջանակում ապրելը ապահովում է երեխաների համար մշտական խնամք և աջակցություն ընտանիքի մյուս անդամների համար։ Ընտանիքների և տնային տնտեսությունների ազգային հետազոտության վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ կան տարբերություններ սպիտակամորթների և այլ էթնիկ խմբերի միջև ռասայական խմբերի միջև տնտեսական տարբերությունների պատճառով. սևամորթներն ու լատինաամերիկացիները հազվադեպ են ունենում տնտեսական ռեսուրսներ, որոնք թույլ են տալիս սեփականաշնորհման տեսակը, որը պահանջում է միջուկային ընտանիքը։ Ոչ միայն երկու ծնողների, այլև տատիկների ու պապիկների, մորաքույրների, հորեղբայրների, եղբայրների և քույրերի վրա հույս դնելը օգնում է ստեղծել աջակցության համակարգ, որն իր հերթին ավելի է մոտեցնում ընտանիքներին: Ընդլայնված ընտանիքում ապրելը շատ բաներ է տալիս, ինչը չի տալիս միջուկային ընտանիքը։

Բազմասերունդ տնային տնտեսությունների թիվը անշեղորեն աճում է այն տնտեսական դժվարությունների պատճառով, որոնք այսօր մարդիկ ապրում են: Ամերիկյան Թոշակառուների Ասոցիացիայի տվյալներով, բազմասերունդ ընտանիքների թիվը 2000 թվականին կազմել է 5 միլիոն, իսկ 2008 թվականին հասել է 6.2 միլիոնի։ «Անկասկած, որոշ էթնիկ խմբերի շրջանում, որոնք աճում են Ամերիկայում, բազմասերունդ ընտանիքներով ապրելը ավելի տարածված և ավանդական է։ Մենք կտեսնենք, որ դա ավելի ու ավելի կընդգրկվի նաև ընդհանուր բնակչության շրջանում», – նշում է AARP-ի ներկայացուցիչ Գինցլերը։ Չնայած այն հանգամանքին, որ բարձր գործազրկությունն ու տների բռնագրավումները տնտեսական անկման շրջանում կարևոր դեր են խաղացել այս միտման ձևավորման մեջ, Pew Research Center-ի գործադիր փոխնախագահ և բազմասերունդ ընտանիքների վերաբերյալ ուսումնասիրության համահեղինակ Փոլ Թեյլորը նշել է, որ այս գործընթացը զարգացել է վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում։ Ընդլայնված ընտանիքի կարևորությունն այն է, որը շատերը կարող են չգիտակցել, բայց աջակցության համակարգ ունենալը և բազմաթիվ եկամուտների ձևերը կարող են օգնել մարդկանց այսօր աշխատանք գտնելու և բավարար գումարներ բերելու դժվարությունների պատճառով

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ընտանիք
Կատեգորիա:Ընտանիքի պատմություն
Կատեգորիա:Ընտանիքներ
Կատեգորիա:Ծագումնաբանություն
Կատեգորիա:Կյանքի կազմակերպում
Կատեգորիա:Հասարակություն
Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն