Հադի Տակտաշ

**Հադի Տակտաշ** (, իսկական անունը՝  **Մահամմետհադի Խայրուլա ուլի Տակտաշև** , ), թաթար խորհրդային բանաստեղծ, թաթարական խորհրդային պոեզիայի հիմնադիրներից մեկը, մանկավարժ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1901 թվականի հունվարի 1-ին, Տամբովի նահանգի Սպասսկի գավառի Սիրկիդի (Սուրգոդ) գյուղում (ներկայումս՝ Մորդովիայի Տորբեևսկի շրջան), գյուղացիական բազմանդամ ընտանիքում։ Սկզբնական կրթությունն ստացել է հայրենի գյուղի, ապա՝ հարևան Թաթարական Պիշլյայի մեդրեսեում։ Սովորելու տարիներին բանաստեղծական իր առաջին փորձերն է կատարել՝ կրելով Գաբդուլլա Տուկայի ստեղծագործությունների ուժեղ ազդեցությունը։

1915 թվականին մեկնել է Բուխարա, աշխատել մի բարեկամ առևտրականի տանը, ապա՝ որպես կառավարչի օգնական։

1918 թվականին «*Олуг Төркстан*» («*Մեծ Թուրքեստան*») թերթում լույս է ընծայել «*Төркстан сахраларинда*» («*Թուրքեստանի անապատներում*») բանաստեղծությունը, որը նրա առաջին հրատարակված ստեղծագործությունն է։ Այդ նույն տարվա աշնանը վերադարձել է հայրենի բնօրրան, ընդունվել մանկավարժական դասընթացներ և ավարտելուց հետո աշխատանքի անցել որպես թաթարերենի ուսուցիչ։

1919&nbsp;— 1920 թվականներին ապրել է Օրենբուրգում, գրող Աֆզալ Թաղիրովի հետ խմբագրել թաթարական «*Չքավորության ձայնը*» թերթը, որտեղ տպագրել է նաև իր թաթարերեն գրած բանաստեղծությունները։

1921—1922 թվականներին ապրել է Տաշքենդում, իր մայրենի լեզուն՝ թաթարերենը դասավանդել թուրքեստանյան բանվորա-դեհկանական կոմունիստական համալսարանում, միաժամանակ բեղուն կերպով ստեղծագործել է (ուսումնասիրողները նրա ստեղծագործական այդ շրջանը բնորոշում են որպես ռոմանտիկական, իսկ ինքը՝ Տակտաշը՝ հիսյանիստական (արաբերեն «ընդվզում, խռովություն» բառից)։

1922 թվականի ամռանը մեկնել է Մոսկվա, ընդունվել Արևելքի աշխատավորների կոմունիստական համալսարանը, հաճախել Մայակովսկու, Եսենինի և անվանի այլ բանաստեղծների մասնակցությամբ միջոցառումներին։ 1927 թվականին լույս է տեսել Տակտաշի առաջին բանաստեղծական ժողովածուն՝ «*Երկրի զավակները*» խորագրով: Եվ դրանից հետո գրեթե յուրաքանչյուր տարի հրատարակել է մի նոր գիրք, բացի այդ՝ թատերգություններ է գրել թաթարական դրամատիկական թատրոնի համար։

Մահացել է 1931 թվականի դեկտեմբերի 8ին, Կազանում, տիֆից։

## Երկեր
### Բանաստեղծական ժողովածուներ
* *Газраилләр* (*Ազրաելներ*, 1916)
* *Үтерелгән пәйгамбәр* (*Սպանված մարգարեն*, 1918)
### Պոեմներ
* *Гасырлар һәм минутлар* (*Դարեր ու րոպեներ*, 1924)
* *Мәхәббәт тәүбәсе* (*Սիրո երդում*, 1927), 
* *Алсу* (1929), 
* *Киләчәккә хатлар* (*Նամակներ գալիքին*, 1931 (անավարտ)
* «Սիրկիդի գյուղը» (1924),
* «Փոթորկից հետո» (1924),
* *Күмелгән кораллар* («Թաքցված զենքեր» (1927),
* «Мукамай» (1929),
* Сайланма әсәрләр, Казан, 1940;
* Әсәрләр, Казан, 1942;
* Әсәрләр, т. 1, Казан, 1950;
* Пьесалар. Хикәяләр, Мәкаләләр, Казан, 1953;
* Сайланма әсәрләр, Казан, 1963; в рус. пер.— Стихи, М., 1948;
* Стихотворения и поэмы. [Предисл. X. Хайри], М., 1955.
* *Әсәрләр* (1-3 հատոր, 1980-1983)
* *Истәлекләр, шигерләр* (2001)
### Թատերգություններ
* *Җир уллары* («Երկրի զավակները» (1921) չափածո ողբերգություն
* *Югалган матурлык* («Կորսված գեղեցկություն», (1928), դրամա 
* «Каміль» (1930), դրամա
* **Հրապարակագրություն**

Հադի Տակտաշի նորարարական ստեղծագործությունները և հատկապես այդ առումով աչքի ընկնող *Мокамай* (1929) պոեմն ու *Урман кызы* (*Անտառի աղջիկը*, 1922) բանաստեղծությունը թաթարական պոեզիան հարստացրել են տաղաչափական նոր հնարքներով ու նոր ռիթմերով։

## Հիշատակը
Հադի Տակտաշի պատվին փողոցներ են անվանակոչվել Կազանում ու Թաթարստանի մի շարք այլ բնակավայրերում, Նաբերեժնիե Չելնիում, Սարանսկում, Տորբաևոյում...

2015 թ. Ռուսաստանի Դաշնության Ուլյանովսկի մարզի Ալագուլովո գյուղում կանգնեցվել է Տակտաշի կիսանդրին։

2017 թ. օգոստոսի 30-ին Կազանում կանգնեցվել է բանաստեղծի հուշարձանը (քանդակագործներ՝ Անդրեյ Բալաշով և Ասյա Մինուլինա, ճարտարապետ՝ Գերման Բակուլին)։

Գրողի հայրենի Սուրգադ գյուղում 2004 թվականին բացվել է Հադի Տակտաշի թանգարանը, այդ գյուղի կոլտնտեսությունը կրում էր գրողի անունը։

## Գրականություն
* Хайри X., Хади Такташ, в кн.: История татарской советской лит-ры, М., 1965; шуныкы ук, Һади Такташ. (Иҗаты һәм тормыш юлы), Казан, 1949;
* Мөхәммәтша Мамин|Мамин М., Һади Такташ поэзиясе, Казан, 1941;
* Хатыйп Госман|Госман X., Такташ поэзиясе, Казан, 1953;
* Халит Г., Шагыйрь. Чор. Герой, Казан, 1971.
* Краткая литературная энциклопедия. Т.7.- М.: Изд-во «Советская энциклопедия»,1972 
* Һади Такташ. Биобиблиографик белешмәлек: тәрҗемәи хәле, истәлекләр 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Хаді Такташов&nbsp;— Вірші російською мовою 
* Хаді Такташов.  Біобібліографічний довідник  на сайті Національної бібліотеки РТ

Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թաթար բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Թաթար գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մանկավարժներ