Զամբիայի տնտեսություն

Զամբիան զարգացող երկիր է և 2011 թվականին ստացել է միջին եկամուտ ստացող երկրի կարգավիճակ։ 21-րդ դարի առաջին տասնամյակի ընթացքում **Զամբիայի տնտեսությունը** Աֆրիկայի ամենաարագ զարգացող տնտեսություններից մեկն է եղել, իսկ նրա մայրաքաղաք Լուսական՝ Հարավային Աֆրիկայի զարգացման համայնքի (SADC) ամենաարագ զարգացող քաղաքը։ Զամբիայի տնտեսական ցուցանիշները վերջին տարիներին կանգ են առել պղնձի գների նվազման, զգալի հարկաբյուջետային դեֆիցիտների և էներգետիկայի պակասի պատճառով։

Ներկայումս Զամբիան զբաղեցնում է 8-րդ տեղը Աֆրիկայում, 5-րդը՝ Հարավային Աֆրիկայի Զարգացման Համայնքում (SADC) և 4-րդը՝ Արևելյան և Հարավային Աֆրիկայի ընդհանուր շուկայում (COMESA)՝ բիզնես վարելու դյուրինությամբ։ Զամբիան Աֆրիկայի 8-րդ ամենամրցունակ երկիրն է համաշխարհային մրցունակության ինդեքսով։ Վերջերս Զամբիան *[[Ֆորբս]]* ամսագրի կողմից զբաղեցրել է 7-րդ տեղը՝ որպես բիզնես վարելու լավագույն երկիր աֆրիկյան 54 երկրների շարքում։

Կառավարությանը հաջողվել է նվազեցնել բիզնեսով զբաղվելու ծախսերը, սակայն բիզնես միջավայրի այլ կարևոր ցուցանիշները, ինչպիսիք են առևտրի և կառավարության ու դատական ազնվության սահմանափակումները՝ վատթարացել են դրանից։

Զամբիան ինքնին Ենթասահարայի ամենաուրբանիզացված երկրներից մեկն է։ Երկրի 16 միլիոն բնակչության մոտ կեսը կենտրոնացած է մի քանի քաղաքային գոտիներում, որոնք ձգված են հիմնական տրանսպորտային միջանցքների երկայնքով, մինչդեռ գյուղական շրջանները թերբնակեցված են։ Գործազրկությունն ու թերզբաղվածությունը լուրջ խնդիրներ են։ Ազգային ՀՆԱ-ն իրականում կրկնապատկվել է անկախությունից ի վեր, սակայն հիմնականում մեկ շնչին ընկնող ծնելիության բարձր մակարդակի պատճառով տարեկան եկամուտները ներկայումս կազմում են անկախության ժամանակ իրենց մակարդակի մոտ երկու երրորդը։ 2019 թվականի դրությամբ Զամբիայի մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն (ընթացիկ միջազգային դոլար) կազմում է 1,305.00 դոլար։

Առևտրի ոլորտում Զամբիան 2014 թվականին գրանցել է 300,6 միլիոն ԱՄՆ դոլարի դրական առևտրային հաշվեկշիռ, ինչպես նաև տարիների ընթացքում ոչ ավանդական արտահանման (NTEs) աճ՝ 2010 թվականի 1,381,8 միլիոն ԱՄՆ դոլարից մինչև 3,550,3 միլիոն ԱՄՆ դոլար՝ 2013 թվականին։ Պղինձը և կոբալտը Զամբիայի հիմնական արտահանումներից են, մինչդեռ ոչ ավանդական արտահանումը ներառում է բամբակ, սուրճ, թարմ ծաղիկներ, բուրլի ծխախոտ, թանկարժեք քարեր և եգիպտացորեն (եգիպտացորեն)։ Զամբիան նաև իրավասու է արտահանել անմաքս ապրանքներ Միացյալ Նահանգներ՝ համաձայն Աֆրիկայի աճի և հնարավորությունների մասին օրենքի։ Ակտը թույլ է տալիս Ենթասահարյան Աֆրիկայի իրավասու երկրներին ավելի քան 6400 ապրանք արտահանել Միացյալ Նահանգներ։

1989 թվականից ի վեր առաջին անգամ 2007 թվականին Զամբիայի տնտեսական աճը հասել է 6%-7% նշագծին, որն անհրաժեշտ է աղքատությունը զգալիորեն նվազեցնելու համար։ Պղնձի արդյունահանումը 2004 թվականից ի վեր կայուն աճ է գրանցել՝ պայմանավորված պղնձի գների բարձրացմամբ և նոր հանքավայրերի բացմամբ։ Եգիպտացորենի բերքը կրկին լավ է եղել 2005 թվականին, ինչը նպաստել է ՀՆԱ-ի և գյուղատնտեսության արտահանման խթանմանը։ Միջազգային մարմինների հետ շարունակվում է համագործակցությունը աղքատության նվազեցման ծրագրերի շուրջ, ներառյալ ԱՄՀ-ի հետ վարկավորման նոր համաձայնագիրը 2004 թվականի երկրորդ եռամսյակում։ Ավելի խիստ դրամավարկային քաղաքականությունը օգնել  է նվազեցնել գնաճը, սակայն Զամբիան դեռևս լուրջ խնդիր ունի բարձր պետական պարտքի հետ։

2021 թվականի հոկտեմբերին տնտեսական զարգացումը խթանելու համար՝ Զամբիան միջոցներ է ձեռմարկել տեղական զարգացումը խթանելու համար՝ 2022 թվականի իր հավակնոտ ազգային բյուջեում։ Կառավարությունը հայտարարել էընտրատարածքների զարգացման հիմնադրամի (CDF) աննախադեպ աճի մասին՝ 1,6 միլիոն կվաչայից (U$91,000) մինչև 25,7 միլիոն կվաչա (U$1,5 միլիոն) յուրաքանչյուր ընտրատարածքի համար՝ հաշվի առնելով զարգացման ընդհանուր հիմնադրամի ներարկումը տեղական համայնքներին 250 միլիոնից (U $14 միլիոնից)) մինչև 4 միլիարդ (228,4 միլիոն ԱՄՆ դոլար)։ 2021 թվականի դեկտեմբերի սկզբին ԱՄՀ-ի աշխատակազմի մակարդակով կարևոր գործարքը շահելուց հետո Զամբիան շարունակել էկրճատել վառելիքի սուբսիդիաները այդ ամսվա վերջին՝ որպես ԱՄՀ-ից 1,4 միլիարդ ԱՄՆ դոլար փնտրելու հիմնական քայլ։

2022 թվականի հուլիսի վերջին Պաշտոնական վարկատուների կոմիտեն՝ Չինաստանի և Ֆրանսիայի համանախագահությամբ և Հարավային Աֆրիկայի փոխնախագահով համաձայնել են տրամադրել ֆինանսավորման երաշխիքներ G20-ի ընդհանուր շրջանակի ներքո՝ պարտքի մարման համար, որին Զամբիան սպասել է վերջնական հաստատում ստանալու համար։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը 1,4 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի օգնություն տրամադրելու «Երկարաձգված վարկի» շրջանակներում։ 2022 թվականի օգոստոսի սկզբին միջնամյա բյուջեի և տնտեսական կատարողականի և 2023-2025 թվականների միջնաժամկետ բյուջեի պլանի վերաբերյալ սիմպոզիումի ժամանակ Զամբիայի ֆինանսների և ազգային պլանավորման նախարար դոկտոր Սիտումբեկո Մուսոկոտվանեն ասել է, որ ԱՄՀ-ի խորհրդի նիստը սպասվում է 2022 թվականի օգոստոսի վերջին՝ վարկային ծրագիրը հաստատելու համար։

2022 թվականի օգոստոսի 31-ին Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) խորհուրդը հավանություն է տվել 1,3 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի երկարաձգված վարկի տրամադրմանը, որը կօգնի Զամբիային վերականգնել հարկաբյուջետային կայունությունը։

2023 թվականի հունիսին Զամբիան սկզբունքային համաձայնություն է ձեռք բերել երկկողմ վարկատուների հետ 6,3 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի պարտքի վերակառուցման վերաբերյալ։ 2023 թվականի հոկտեմբերին Զամբիան փոխըմբռնման հուշագիր է ստորագրել իր երկկողմ պարտատերերի հետ՝ շուրջ 6,3 միլիարդ դոլար պարտքի վերակառուցման վերաբերյալ։ Փոխըմբռնման հուշագրի ստորագրումից հետո պայմանները կիրականացվեն OCC-ի (Պաշտոնական վարկատուների կոմիտեի) յուրաքանչյուր անդամի հետ երկկողմ համաձայնագրերի միջոցով։

2024 թվականի մարտին Զամբիան 76,5 միլիարդ կվաչայի (3,0 միլիարդ ԱՄՆ դոլար) վերակազմավորման գործարք է կնքել պարտատոմսերի սեփականատերերի հետ։ Համաձայնագիրը ներառում էր կարևոր զիջումներ Պարտատոմսերի սեփականատերերի կողմից՝ միաժամանակ տրամադրելով կառավարությանը պահանջվող պարտքի մարումը։ Համաձայնագրի համաձայն՝ պարտատոմսերի սեփականատերերը կհրաժարվեն մոտ 21,4 միլիարդ կվաչայից (840 միլիոն ԱՄՆ դոլար) իրենց պահանջներից և կտրամադրեն դրամական միջոցների հոսքի նվազեցում մոտ 63,8 միլիարդ կվաչայի (2,5 միլիարդ ԱՄՆ դոլար) ԱՄՀ ծրագրի ժամանակաշրջանում։

## Պատմություն
### Անկախությունից անմիջապես հետո տնտեսական քաղաքականությունը (1964–1967)

Բրիտանական Հարավաֆրիկյան ընկերությունը (BSAC, ի սկզբանե ստեղծված բրիտանական իմպերիալիստ Սեսիլ Ռոդսի կողմից) պահպանել է առևտրային ակտիվները և հանքային իրավունքները, որոնք նա ձեռք էր բերել 1892 թվականին Բարոցելանդի Լիթունգայի հետ կնքված կոնցեսիայից (Լոխների կոնցեսիոն)։ Միայն BSAC-ի օտարման սպառնալիքով անկախության նախօրեին՝ Զամբիայի գալիք կառավարությանը հաջողվել էհասնել նրան, որ BSAC-ը հրաժարվի հանքային իրավունքներից։ Ֆեդերացիայի կառավարությունը դերեր է հատկացրել երեք տարածքներից յուրաքանչյուրին՝ Հարավային Ռոդեզիային վերապահվել է կառավարչական և վարչական հմտություններ տրամադրելու պարտականությունը, Հյուսիսային Ռոդեզիան ապահովում էր պղնձի եկամուտները և Նյասալանդը, որը տրամադրում էր սև աշխատուժ։

Անկախությունից հետո Զամբիան մշակեցլ է ազգային զարգացման ծրագրեր՝ Զարգացման պլանավորման ազգային հանձնաժողովի ղեկավարությամբ։ Անցումային զարգացման պլանին (1964–66) հաջորդել էԱռաջին ազգային զարգացման ծրագիրը (1966–71): Այս երկու ծրագրերը, որոնք նախատեսում էին խոշոր ներդրումներ ենթակառուցվածքների և արտադրության ոլորտում, հիմնականում իրականացվեցին և ընդհանուր առմամբ հաջողվեցին։ Սա ճիշտ չէր հետագա պլանների համար։

### Մուլունգուշիի տնտեսական բարեփոխումները (1968)
Զամբիայի տնտեսության կառուցվածքում լուրջ փոփոխություն տեղի ունեցավ 1968 թվականի ապրիլի Մուլունգուշիի բարեփոխումներով՝ կառավարությունը հայտարարել էիր մտադրության մասին՝ ձեռք բերել բաժնետոմսեր (սովորաբար 51% կամ ավելի) մի շարք հիմնական օտարերկրյա սեփականություն հանդիսացող ընկերություններում, որոնք պետք է վերահսկվեն պետության կողմից, իսկ Կոնգլոմերատը անվանվել է Արդյունաբերական զարգացման կորպորացիա (INDECO): 1970 թվականի հունվարին Զամբիան ձեռք էր բերել մեծամասնություն Զամբիայի գործառնություններում երկու խոշոր արտասահմանյան հանքարդյունաբերական կորպորացիաների՝ Anglo American Corporation-ի և Rhodesia Selection Trust-ի (RST), երկուսը համապատասխանաբար դարձան Nchanga Consolidated Copper Mines (NCCM) և Roan Consolidated Mines (RCM): Այնուհետև Զամբիայի կառավարությունը ստեղծել էնոր պարպետական մարմին՝ Հանքարդյունաբերության զարգացման կորպորացիան (MINDECO): Ֆինանսների և զարգացման կորպորացիան (FINDECO) թույլ է տվել Զամբիայի կառավարությանը վերահսկողություն հաստատել ապահովագրական ընկերությունների և շինարարական ընկերությունների վրա։ Այնուամենայնիվ օտարերկրյա սեփականություն հանդիսացող բանկերը (օրինակ՝ Barclays, Standard Chartered և Grindlays) հաջողությամբ դիմադրել են գրավմանը։ 1971 թվականին INDECO-ն, MINDECO-ն և FINDECO-ն միավորվեցին omnibus parastatal-ի՝ Զամբիայի արդյունաբերական և հանքարդյունաբերական կորպորացիայի (ZIMCO) ներքո՝ ստեղծելու Սահարայում Աֆրիկայի ամենամեծ ընկերություններից մեկը, որի նախագահն էր երկրի նախագահ Քենեթ Կաունդան։ Կառավարման պայմանագրերը, որոնց համաձայն հանքերի առօրյա շահագործումն իրականացվում էր Anglo American-ի և RST-ի կողմից, ավարտվեցին 1973 թվականին։ 1982 թվականին NCCM-ը և RCM-ը միավորվել են հսկա Zambia Consolidated Copper Mines Ltdում (ZCCM):

1973 թվականին նավթի գնի զանգվածային աճին հաջորդել է1975 թվականին պղնձի գների անկումը, ինչը հանգեցրել էարտահանման եկամուտների կրճատմանը։ 1973 թվականին պղնձի գինը կազմում էր արտահանման բոլոր եկամուտների 95%-ը։ 1975 թվականին համաշխարհային շուկայում դրա արժեքը կրկնակի կրճատվեց։ 1976 թվականին Զամբիան ուներ վճարային հաշվեկշռի ճգնաժամ և մեծապես պարտք էր Արժույթի միջազգային հիմնադրամին (ԱՄՀ)։ Երրորդ ազգային զարգացման պլանը (1978–83) պետք է հրաժարվեր, քանի որ ճգնաժամային կառավարումը փոխարինել էերկարաժամկետ պլանավորմանը։

1980-ականների կեսերին Զամբիան իր համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) համեմատությամբ աշխարհի ամենապարտական երկրներից մեկն էր։ ԱՄՀ-ն պնդում էր, որ Զամբիայի կառավարությունը պետք է ծրագրեր ներդնի տնտեսության կայունացմանն ու վերակազմավորմանը՝ պղնձից կախվածությունը նվազեցնելու համար։ Առաջարկվող միջոցառումները ներառում էին գների վերահսկողության դադարեցում. կվաչայի (Զամբիայի արժույթի) արժեզրկում; պետական ծախսերի կրճատում, սննդամթերքի և պարարտանյութերի սուբսիդիաների չեղարկում և գյուղատնտեսական մթերքների գների բարձրացում։ Կաունդայի կողմից պարենային սուբսիդիաների վերացումը առաջացրել է հիմնական պարենային ապրանքների գների զանգվածային բարձրացում՝ երկրի ուրբանիզացված բնակչությունը ի նշան բողոքի ընդվզել է։ Հուսահատության մեջ գտնվող Կաունդան խզվել էԱՄՀ-ի հետ 1987 թվականի մայիսին և 1988 թվականին ներկայացրել էՏնտեսության վերականգնման նոր ծրագիր։ Այնուամենայնիվ դա նրան չի օգնել և նա ի վերջո շարժվել էդեպի ԱՄՀ-ի հետ նոր փոխըմբռնման 1989 թվականին։ 1990 թվականին Կաունդան ստիպված եղավ կատարել քաղաքական մեծ վտանգ, նա հայտարարել էպարպետականներին մասնակի սեփականաշնորհելու մտադրության մասին։ Ժամանակը սակայն նրա համար սպառվում էր։ Աֆրիկայի անկախության շատ առաջնորդների պես Կաունդան փորձել էմնալ իշխանությունում, բայց ի տարբերություն շատերի՝ նա հրավիրել է բազմակուսակցական ընտրություններ և պարտվել դրանք Բազմակուսակցական ժողովրդավարության շարժմանը (MMD) և ենթարկվել արդյունքներին։ Կաունդան լքել էպաշտոնը MMD-ի առաջնորդ Ֆրեդերիկ Չիլուբայի նախագահի պաշտոնում երդմնակալությամբ 1991 թվականի նոյեմբերի 2-ին։

### Չիլուբայի տնտեսական բարեփոխումները (1991–2000)
Զամբիայի տնտեսական կառավարման համակարգը ունիտար է, քանի որ Ֆրեդերիկ Չիլուբայի կառավարությունը (1991–2001), որը իշխանության եկավ 1991 թվականի նոյեմբերին կայացած ժողովրդավարական բազմակուսակցական ընտրություններից հետո, հավատարիմ էր լայնածավալ տնտեսական բարեփոխումներին։

Զամբիայի տնտեսական վերափոխումը ազատ շուկայական համակարգում սկսվել է1991 թվականի վերջին՝ իշխանափոխությունից հետո։ Լուրջ տնտեսական ճգնաժամը հաղթահարելու համար կառավարությունը համաձայնել էէական տնտեսական բարեփոխումներ իրականացնել Համաշխարհային բանկից և ԱՄՀ-ից այդքան անհրաժեշտ վարկեր ապահովելու համար։

Ամենամեծ մարտահրավերներից մեկը երկրի պղնձի հանքերի սեփականաշնորհումն էր, որը Զամբիայի արտահանման հիմնական աղբյուրն է։ Կառավարությունը սեփականաշնորհեց բազմաթիվ պետական արդյունաբերություններ և պահպանել էդրական իրական տոկոսադրույքներ։ Փոխանակման վերահսկողությունը վերացվել է և ազատ շուկայի սկզբունքները հաստատվել են։ Մնում է տեսնել, թե արդյոք Մվանավասայի կառավարությունը կհետևի տնտեսական բարեփոխումների իրականացման և հետագա սեփականաշնորհման նմանատիպ ճանապարհով։ Զամբիան դեռ պետք է լուծի այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են պետական հատվածի չափի կրճատումը, որը դեռ ներկայացնում է ընդհանուր պաշտոնական զբաղվածության 44%-ը և Զամբիայի սոցիալական հատվածի առաքման համակարգերի բարելավումը։

Այն բանից հետո, երբ կառավարությունը սեփականաշնորհել էZambian Consolidated Copper Mines (ZCCM) հսկա պարպետական հանքարդյունաբերական ընկերությունը, դոնորները վերսկսեցին վճարային հաշվեկշռի աջակցությունը։ ZCCM-ի ակտիվների վերջնական փոխանցումը տեղի է ունեցել 2000 թվականի մարտի 31-ին։ Թեև վճարային հաշվեկշռի վճարումները Զամբիայի երկարաժամկետ պարտքի խնդիրների պատասխանը չեն եղել, այն կարճաժամկետ հեռանկարում կառավարությանը հնարավորություն կտա հետագա տնտեսական բարեփոխումներ իրականացնելու համար։ Կառավարությունը սակայն ծախսել է իր արժութային պահուստների մեծ մասը՝ փոխարժեքի մեխանիզմին միջամտելու համար։ Այդպես շարունակելը վտանգի տակ է դրել Զամբիայի պարտքերի ազատումը։ Զամբիան որակավորվել է HIPC-ի պարտքի նվազեցման համար 2000 թվականին՝ պայմանավորված երկրի կատարողականի որոշակի չափանիշների բավարարմամբ և դա պետք է երկարաժամկետ լուծում առաջարկի Զամբիայի պարտքային իրավիճակին։

### 2001–2010
2002 թվականի հունվարի 2-ին MMD-ի անդամ Լևի Մվանավասան հաղթել էնախագահական ընտրություններում, ընդ որում շատ դիտորդներ պնդել են, որ իրականում հաղթել է ընդդիմությունը։ 2003 թվականի հունվարին Զամբիայի կառավարությունը տեղեկացրել էԱրժույթի միջազգային հիմնադրամին և Համաշխարհային բանկին, որ ցանկանում է վերանայել որոշ համաձայնեցված կատարողական չափանիշներ, որոնք պահանջում են սեփականաշնորհել Զամբիայի ազգային առևտրային բանկի և ազգային հեռախոսային և էլեկտրաէներգիայի ծառայությունները։

Օտարերկրյա ներդրողներին դուր է եկել Մվանավասան՝ մասամբ պայմանավորված նրա հակակոռուպցիոն մղումով։ Նրա նախագահության տարիներին Զամբիան օտարերկրյա ներդրումներ է ստացել։ Տնտեսական աճի հիմնական շարժիչ ուժը օգտակար հանածոներն էին։ Մվանավասայի քաղաքականությունն օգնել է2006 թվականին գնաճը իջեցնել միանիշ թվի՝ ռեկորդ, որը երկիրը չէր տեսել ավելի քան 25 տարի և որոշ օգուտներ տարածել աղքատներին։ Զբոսաշրջիկները և սպիտակամորթ ֆերմերները շեղվեցին Զիմբաբվեից և օգնեցին Զամբիայի տնտեսությանը։  Քաղաքականությունը՝ Զամբիայի Լիվինգսթոն քաղաքը, որը գտնվում է Վիկտորիա ջրվեժի մոտ վերածել էզբոսաշրջության կենտրոնի։ Ազատականացման և Մվանավասայի ջանքերի շնորհիվ Զամբիան ստացել է համեմատաբար մեծ քանակությամբ օգնություն և պարտքերի մեղմացում։ Ընդհանուր առմամբ տնտեսական աճն հասել է մինչև տարեկան մոտ 6%։

Այն բանից հետո, երբ 2008 թվականի հունիսի 29-ին Եգիպտոսում Աֆրիկյան միության գագաթնաժողովին մասնակցելու ժամանակ Մվանավասան կաթված է ստացել՝ Ռուպիա Բանդան դարձել է նախագահի ժամանակավոր պաշտոնակատար և այնուհետև նախագահ։ MMD-ի ներսում պառակտումներով Բանդան խոստացավ «միավորել կուսակցությունը և ողջ ազգը» և «շարունակել իր նախորդի ծրագրերի իրականացումը»։ Թեև պաշտոնը ստանձնելուց հետո Բանդան վերացրել էիր նախորդի՝ Մվանավասայի կողմից գործադրված հակակոռուպցիոն ջանքերի մեծ մասը:2007-2008 թվականների համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի հետևանքների հետ այս ամենը հանգեցրել էգնաճի կայուն ժամանակաշրջանի։

### 2011–2020
2011 թվականի սեպտեմբերին սոցիալ-դեմոկրատ Մայքլ Սաթան առաջնորդել էՀայրենասիրական ճակատը (PF) դեպի հաղթանակ՝ խոստանալով բարելավել պայմանները Զամբիայի աշխատակիցների համար։ Թեև հայտնի էր, որ նախկինում դեմ էր չինական ներդրումներին՝ նա հայտարարել էիր հեռանկարի փոփոխության մասին ընտրություններում հաղթանակից առաջ։ Սատան մահացավ 2014 թվականի հոկտեմբերի 28-ին, նրան հաջորդել էԷդգար Լունգուն։ Այդ ժամանակաշրջանում ենթակառուցվածքային աճ է նկատվել Կաֆու կիրճի ստորին էլեկտրակայանի, երկու բազմաֆունկցիոնալ մարզադաշտերի, Լևի Մվանավասա մարզադաշտի և Ազգային հերոսների մարզադաշտի, Քենեթ Կաունդայի միջազգային օդանավակայանի, Հարի Մվանգա Նկումբուլա միջազգային օդանավակայանի և Սիմոն Մվանսայի ընդլայնմամբ։ Kapwepwe International Airport-ը և Pave Zambia 2000 նախագիծը նախատեսված է եղել ստեղծել և վերանորոգել քաղաքային հիմնական ճանապարհները երկրի ամբողջ տարածքում։

Ցավոք սրտի դա հանգեցրել էհսկայական պարտքի գնին, որը դանդաղեցրել էտնտեսությունը և զուգորդվել կոռուպցիայի և COVID-19 համաճարակի հետևանքով՝ 2019 և 2020 թվականներին համապատասխանաբար ՀՆԱ-ի թույլ աճի և անկման։ Զամբիայի ՀՆԱ-ն 29 միլիարդ դոլարից կրճատվել է մինչև 19 միլիարդ դոլար, իսկ պարտքը 2010-ից մինչև 2020 թվականը աճել է ՀՆԱ-ի 16%-ից մինչև 140%-ով։ 2020 թվականի նոյեմբերին Զամբիան դարձավ Աֆրիկայի առաջին դեֆոլտը կորոնավիրուսային դարաշրջանի ժամանակ, երբ որոշել էհրաժարվել 42,5 միլիոն ԱՄՆ դոլարի եվրոբոնդի մարումից։

### 2021 թվականից սկսած
2021 թվականի օգոստոսին Զամբիայի բնակչությունը ստեղծել էնոր կառավարություն՝ աշխատատեղերի աճի խոստումով։ Հակաինդե Հիչիլեմայի Ազգային զարգացման միացյալ կուսակցության (UPND) կառավարությունը հավակնոտ բյուջե է ներկայացրել, որը ներառում է Ընտրատարածքների զարգացման հիմնադրամի (CDF) աճ՝ 1.6 զամբիական դրամից (91 հազար ԱՄՆ դոլար) մինչև 25,7 միլիոն (1,5 միլիոն ԱՄՆ դոլար) յուրաքանչյուր 156 ընտրատարածքների և դրա ապակենտրոնացման համար։ Ակնկալվում է, որ դա հանգեցնելու է աշխատատեղերի աճ՝ ի հավելումն կառավարության կողմից 30,000 նոր ուսուցիչների և 11,200 բուժաշխատողների նպատակային աշխատանքի։ 2022 թվականի հուլիսի կեսերին կառավարությունը հավաքագրել է 30,496 ուսուցիչների։ 2022 թվականի հուլիսի վերջին կառավարության կողմից հավաքագրվել է 11276 բուժաշխատող՝ լինելով բժիշկներ, բուժքույրեր և օժանդակ անձնակազմ, օրինակ՝ վարորդներ։

Առաջիկա 10 տարվա ընթացքում Զամբիայի համար 3 միլիոն տոննա պղինձ արտադրելու համար կառավարությունը նորից ներառել է կորպորատիվ եկամտահարկի գնահատման համար օգտակար հանածոների ռոյալթի նվազեցման հնարավորությունը։ Այս քաղաքականության փոփոխությունների արդյունքները դեռևս պետք է երևան։

2022 թվականի ԱՄՀ-Համաշխարհային բանկի գարնանային ժողովներում Համաշխարհային բանկը հայտարարեց, որ 2022 թվականին Զամբիայում 560 միլիոն ԱՄՆ դոլար արժողությամբ ծրագրեր է ֆինանսավորելու։

2022 թվականի հուլիսին՝ իր պարտքային մարտահրավերները լուծելու համար, Զամբիայի կառավարությունը ներգրավել էչհատուցված վարկերի պարտատերերին՝ հեշտացնելու մոտ 2,0 միլիարդ ԱՄՆ դոլար գնահատված վարկերի պաշտոնական չեղարկումը։ Այն ծրագրերը, որոնք արդեն ընթացքի մեջ էին, այժմ ֆինանսավորվել են կառավարության եկամուտների հաշվին։

2022 թվականի օգոստոսի սկզբին Զամբիայի զարգացման գործակալությունը՝ Վաճառքի, առևտրի և արդյունաբերության նախարարությանն առընթեր գրեթե կառավարական հաստատություն է և հայտնել է, որ առաջին կիսամյակում մինչև 2022 թվականը գրանցել է 3,8 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի բազմաթիվ ներդրումային խոստումներ՝ ուղղված գյուղատնտեսության, զբոսաշրջության, շինարարության և հանքարդյունաբերության ոլորտներին 19000 տեղով աշխատաշուկայի զարգացման պոտենցիալով։

#### Հանրային-մասնավոր երկխոսության ֆորում (PPDF)
2022 թվականի ապրիլին Զամբիան գործարկել էմեխանիզմ, որն ուղղված է մասնավոր հատվածի ներուժի բացմանը որպես տնտեսական զարգացման և աշխատատեղերի ստեղծման շարժիչ ուժ։ Հանրային-մասնավոր երկխոսության ֆորումը (PPDF) կոչված է գործելու որպես պետական և մասնավոր հատվածի միջև փոխգործակցության կառուցվածքային մեխանիզմ՝ մասնավոր հատվածի աճին խոչընդոտող խոչընդոտները հաղթահարելու համար։

#### Եվրոպական միություն (ԵՄ)-Զամբիա տնտեսական ֆորում
2022 թվականի մայիսին Լուսակայում մեկնարկել էԵվրամիություն (ԵՄ) - Զամբիա տնտեսական ֆորումը նախագահ Հակաինդե Հիչիլեմայի կողմից՝ «Տնտեսական վերափոխում կանաչ աճի միջոցով» թեմայով։ Դա բարձր մակարդակի միջոցառում է եղել, որը համախմբել էձեռներեցներին, փորձագետներին, ֆինանսական հաստատություններին, նորարարներին և քաղաքական որոշումներ կայացնողներին Զամբիայից, ԵՄ-ից և նրա 27 անդամ երկրների ներկայացուցիչներին։ Լրացուցիչ հատուկ հյուրերի թվում են եղել ԵՄ գյուղատնտեսության հանձնակատար Յանուշ Վոյցեխովսկին և Աֆրիկյան միության հանձնաժողովի Առևտրի և արդյունաբերության հարցերով հանձնակատար Ալբերտ Մուչանգան՝ Ֆորումը գործարկվել է որպես հարթակ՝ նպատակ ունենալով խթանել զբաղվածությունը, արժեքի ավելացումը և առևտուրը մեծացնել բիզնես-բիզնես (B2B) և բիզնես-կառավարություն (B2G) համագործակցության և տնտեսական սիներգիայի միջոցով ԵՄ և Զամբիայի բիզնեսների համար։

#### Մեծ Բրիտանիա-Զամբիա Կանաչ աճի պայմանագիր
2021 թվականի նոյեմբերին Զամբիայի և Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունները ստորագրել են Մեծ Բրիտանիա-Զամբիա Կանաչ աճի պայմանագիրը, որով նախատեսվում է ավելացնել Մեծ Բրիտանիայի ներդրումները Զամբիայում 1,0 միլիարդ **[[£|ֆունտ]]** ստեռլինգով (1,26 միլիարդ ԱՄՆ դոլար)՝ կենտրոնանալով աշխատատեղերի ստեղծման և կանաչ էներգիայի արտադրության վրա։ 2022 թվականի մայիսին Զամբիայում բրիտանական գերագույն հանձնակատար Նիկոլաս Վուլլին նշեց, որ բրիտանական կառավարությունը մի կողմ է հատկացրել 1,0 միլիարդ ֆունտ ստերլինգը, որը պետք է ծախսվի հաջորդ 5 տարիների ընթացքում՝ 100,0 միլիոն ֆունտով (126,0 միլիոն ԱՄՆ դոլար), որը նախատեսված է փոքր միջին ձեռնարկատերերի (ՓՄՁ) ֆինանսավորման համար։ ) և 5 00,0 մլն ֆունտ (629,9 մլն ԱՄՆ դոլար)՝ վերականգնվող էներգիայի ոլորտում ներդրումների համար։

#### Համաշխարհային բանկի աջակցություն
2022 թվականի հուլիսին Համաշխարհային բանկը հավանություն է տվել 155,0 միլիոն ԱՄՆ դոլարի Միջազգային զարգացման աջակցությանը սոցիալական դրամական փոխանցումների համար՝ Զամբիայում ապրուստի բարձր ծախսերը մեղմելու համար և 27,0 միլիոն ԱՄՆ դոլարի լրացուցիչ վարկ՝ կառավարության զարգացման ծրագրերին աջակցելու համար։

2022 թվականի հուլիսին Համաշխարհային բանկը հաստատել էևս 665,0 միլիոն ԱՄՆ դոլար՝ Զամբիայում նախագծերը ֆինանսավորելու համար՝ խթանելու տնտեսական վերականգնումն ու աճը, ինչպես նաև թեթևացնել պարտքի բեռը։ Մինչև 2032 թվականը Համաշխարհային բանկը նախատեսում է աջակցել Զամբիային՝ ավելի քան 2,0 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի նոր ֆինանսավորմամբ՝ արտոնյալ վարկերի տեսքով։

2022 թվականի հոկտեմբերի վերջին Համաշխարհային բանկը հաստատել է 275,0 միլիոն ԱՄՆ դոլար արտոնյալ վարկ՝ ուղղված հարկաբյուջետային կայունացմանը և արագացված տնտեսական ծրագրերին։ Ֆինանսավորումը տրամադրել է Համաշխարհային բանկի Միջազգային զարգացման ասոցիացիան (ՄԶԱ)։

#### Աֆրիկյան արտահանման-ներմուծման բանկի (Afreximbank) աջակցություն
2022 թվականի հուլիսին African Export–Import Bank-ի նախագահ Բենեդիկտ Օրաման՝ գտնվելով Զամբիայի Լուսակա քաղաքում հայտարարել է, որ բանկը մոտ 250 միլիոն ԱՄՆ դոլար է պատրաստվում ներդնել Զամբիայում էլեկտրական մարտկոցային մեքենաների առաջին գործարանի կառուցման համար։

#### EAC-SADC-COMESA ազատ առևտրի գոտի
2022 թվականի հուլիսին Աֆրիկյան միության, Տարածաշրջանային տնտեսական համայնքների և տարածաշրջանային մեխանիզմների 4-րդ միջնամյա համակարգման հանդիպման ժամանակ Լուսակա քաղաքում՝ երեք տարածաշրջանային բլոկներ Արևելյան Աֆրիկյան համայնք (EAC), Հարավային Աֆրիկայի Զարգացման Համայնք (SADC) և Ընդհանուր Արևելյան և Հարավային Աֆրիկայի շուկան (COMESA) համաձայնել է կազմակերպել նախարարների եռակողմ գագաթնաժողով՝ արագացնելու համար մինչև 2022 թվականի վերջ սահմանային հսկողության ազատ ճանապարհորդության և ապրանքների և ծառայությունների ազատ տեղաշարժի տարածքի վերջնականացումը։

#### Զամբիա-Չինաստան առևտրի և ներդրումային ֆորում
2022 թվականի սեպտեմբերին Զամբիան և Չինաստանը մեկնարկել են առևտրի և ներդրումային անդրանիկ ֆորումը, որի նպատակն է բացել առևտրի և ներդրումային ներուժը երկու երկրների միջև։ Միջոցառմանը նաև ստորագրել են Զամբիայի ապրանքների համար մաքսատուրքերի ազատ վերաբերմունքի փոխանակման նամակ, որը համապատասխանում է սակագների 98 տոկոսին Ֆինանսների նախարար Սիտումբեկո Մուսոկոտվանեի և Զամբիայում Չինաստանի դեսպան Դու Սյաոյի կողմից։

#### Զամբիա-Չինաստան երկկողմ առևտրի աճ
2023 թվականի սեպտեմբերի կեսերին նախագահ Հակաինդե Հիչիլեման Պեկինում հանդիպել էՉինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Նախագահ Սի Ցզինպինի հետ, որտեղ նրանք ականատես եղան ավելի քան 15 փոխըմբռնման հուշագրերի ստորագրմանը, որոնք կազմում են մոտ 62,3 միլիարդ ղամբիական դրամի չափով (3,0 միլիարդ ԱՄՆ դոլար) պոտենցիալ ներդրում։ Չինաստանի և Զամբիայի առաջնորդները նաև պայմանավորվել են ավելացնել տեղական արժույթների օգտագործումը երկու երկրների միջև առևտրում։ Փոխըմբռնման հուշագրերից մեկը, որը ստորագրվել է պարոն Հիչիլեմայի Չինաստան կատարած այցի ժամանակ՝ հեռահաղորդակցությունների միջազգային արտադրող ZTE-ի հետ Զամբիայում սմարթֆոնների արտադրության գործարան կառուցելու և բացելու նպատակով է եղել։ 2023 թվականի սեպտեմբերի վերջին Չինաստանի գունավոր մետաղների արդյունահանման խումբը (CNMC) ներկայացրել է 2023-2028 թվականը Զամբիա լրացուցիչ ZMW 27,0 միլիարդ կվաչա (1,3 միլիարդ ԱՄՆ դոլար) արտահանելու պլաններ՝ ընդգրկելով հանքարդյունաբերության, էներգետիկայի, կրթության և տեխնոլոգիական տնտեսական ոլորտները։

#### ԱՄՆ-Զամբիա գործարար գագաթնաժողով
2022 թվականի հոկտեմբերին ԱՄՆիի և Զամբիայի գործարար շրջանակների և կառավարությունների ավելի քան 50 ղեկավարներ հավաքվել էին Լուսակայում՝ InterContinental հյուրանոցում կայանալիք Ամերիկա-Զամբիական առաջին երկօրյա գործարարBEV գագաթնաժողովին։ Գագաթնաժողովին ներկա են եղել նաև ԱՄՆ Առևտրի և զարգացման գործակալության, ԱՄՆ Միջազգային զարգացման ֆինանսական կորպորացիայի ներկայացուցիչներ։ Գագաթնաժողովը կենտրոնացած է եղե; Զամբիայի՝ որպես աֆրիկյան մայրցամաքում ներդրումների համար առավել գրավիչ բիզնես միջավայրերից մեկի առաջխաղացման վրա։

## Ոլորտներ
### Հանքարդյունաբերություն
2019 թվականին երկիրը աշխարհում պղնձի 7-րդ խոշորագույն արտադրողն է եղել։

Զամբիայի տնտեսությունը պատմականորեն հիմնված է եղել պղնձի արդյունահանման արդյունաբերության վրա։ Պղնձի արդյունաբերության արդյունաբերականացումը մասամբ պարտական է Ֆրեդերիկ Ռասել Բերնհեմին, հայտնի ամերիկացի հետախույզին, ով աշխատել է Սեսիլ Ռոդսի համար։ Մինչև 1998 թվականը պղնձի արդյունահանումը նվազել է մինչև 228,000 տոննա, շարունակելով 30 տարվա անկումը ներդրումների բացակայության պատճառով և մինչև վերջերս պղնձի ցածր գները և սեփականաշնորհման անորոշությունը։ 2001 թվականին սեփականաշնորհված արդյունաբերության առաջին ամբողջական տարում Զամբիան գրանցել էարտադրողականության բարձրացման առաջին տարին 1973 թվականից ի վեր։ Զամբիայի պղնձի արդյունաբերության ապագան կասկածի տակ դրվել է2002 թվականի հունվարին, երբ Զամբիայի խոշորագույն պղնձի հանքավայրի ներդրողները հայտարարել են իրենց ներդրումները հետ կանչելու մտադրության մասին։ Այնուամենայնիվ 2004 թվականից մինչ օրս պղնձի գների աճը արագորեն բորբոքել էմիջազգային հետաքրքրությունը Զամբիայի պղնձի հատվածի նկատմամբ, երբ նոր գնորդ է հայտնվե; KCCM-ի համար և սկսվել են հսկայական ներդրումներ հզորությունների ընդլայնման համար։ Չինաստանը դարձել է Զամբիայի պղնձի արդյունաբերության խոշոր ներդրողը և 2007 թվականի փետրվարին երկու երկրները հայտարարել են Չամբիշիի պղնձի հանքավայրի շուրջ չին-զամբիական տնտեսական գործընկերության գոտու ստեղծման մասին։

Այսօր պղնձի արդյունահանումը կենտրոնական է Զամբիայի տնտեսական հեռանկարների համար և ծածկում է երկրի ողջ արտահանման 85%-ը, սակայն մտահոգությունները մնում են այն մասին, որ տնտեսությունը բավականաչափ դիվերսիֆիկացված չէ պղնձի միջազգային գների անկումը հաղթահարելու համար։

2013 թվականիի հունվարին Զամբիայի շրջակա միջավայրի պահպանության գործակալությունը (ZEMA) 27 հանքարդյունաբերության և արտահանման լիցենզիա է տրամադրել։

Զամբիան աշխարհում երկրորդ խոշորագույն զմրուխտ արտադրողն է, իր Կաֆուբու գետի հանքավայրերով ( Կագեմի հանքեր ) մոտ 45 Կիտվեից հարավ-արևմուտք, որը պատասխանատու է 2004 թվականին թանկարժեք քարերի համաշխարհային արտադրության 20%-ի համար։ 2011 թվականի առաջին կիսամյակում Kagem Mines-ում արտադրվել է 3,74 տոննա զմրուխտ։ 2022 թվականի ապրիլին Gemfields-ը՝ հանքավայրի մեծամասնության սեփականատերը, գրանցել է ռեկորդային 42,3 միլիոն ԱՄՆ դոլար վաճառք մարտ/ապրիլ աճուրդում, իսկ 2009 թվականից ի վեր Kagem-ից ստացված թանկարժեք քարերը (զմրուխտ և բերիլ) կազմել են Gemfields-ի եկամուտը, որը կազմում է 792 միլիոն ԱՄՆ դոլար, իսկ հասույթն ամբողջությամբ վերադարձվում է Զամբիայի Կագեմ քաղաքին, ընդ որում Զամբիայի կառավարությանը հասանելիք բոլոր հոնորարները վճարվում են աճուրդներում ձեռք բերված վաճառքի ողջ գներով։

Զամբիայի որոշ շրջաններում ուրանի հարուստ հանքավայրեր են հայտնաբերվել։ 2007թ թվականին Զամբիայի կառավարությունը Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալությունից (ՄԱԳԱՏԷ) խնդրել էվերահսկողություն և ուղղորդում երկրում ուրանի արդյունահանումը ստանալու և իր մշակած ուղեցույցները կարգավորելու համար։ 2008 թվականին հանքավայրեր են հայտնաբերվել Հյուսիսային նահանգի Կապուտա շրջանում։ Albidon Zambia Limited-ը նաև հաստատել է ուրանի բարձր աստիճանի հանքայնացման առկայությունը Չիրունդուի մոտ գտնվող Njame արևելյան նախագծում։ Հարավային նահանգում 31&nbsp;կմ հյուսիս Սիավոնգա և Կարիբա լճից հյուսիս կան ուրանի 5 հիմնական հանքավայրեր՝ Մութանգա, Դիբվե, Դիբվե Արևելք, Նջամե և Գվաբե, որոնք ուսումնասիրվել են ուրանի նախագծի շրջանակներում։ Կանադական Տորոնտոյի ֆոնդային բորսան (TSX) ցուցակված GoviEx Uranium Inc-ը ձեռք է բերել Mutanga Project-ի 100%-ը, որը նաև հայտնի է որպես Kariba Uranium Project 2016 թվականին։ 2022 թվականի մարտին GoviEx-ը հայտարարեց, որ նախագիծը նախատեսում է սկսել արտադրությունը 2027 թվականին և կարող է լինել Աֆրիկայում կապիտալ ինտենսիվ ուրանի նախագիծը։

Lumwana Mining Company Limited (LMC)-ն, որը 2007 թվականին ձեռնամուխ է եղել ուրանի հետախուզմանը Սոլվեզի թաղամասում` ներկայումս կուտակում է ուրանի պաշար, որը ընկերությունը ստանում է որպես պղնձի կողմնակի արտադրանք իր գործառնություններից, քանի որ նրանք դեռևս ուրանի լիցենզիա չեն ստացել։ Զամբիայում ուրանի արդյունահանումը վերահսկվում է Զամբիայի շրջակա միջավայրի կառավարման գործակալության (ZEMA) կողմից։

* Munali Nickel Mine-ի շահագործման գնահատված արժեքը 180 միլիոն ԱՄՆ դոլար 2007 թվականին
* Enterprise Nickel Project-ի զարգացման գնահատված արժեքը 275 միլիոն ԱՄՆ դոլար

### Գյուղատնտեսություն
Գյուղատնտեսության ոլորտը 2019 թվականին կազմել է ՀՆԱ-ի 2,7%-ը, 2000 թվականին գյուղատնտեսությանը բաժին է ընկել ընդհանուր զբաղվածության 85%-ը (ֆորմալ և ոչ ֆորմալ)։ Եգիպտացորենը հիմնական կանխիկ բերքն է, ինչպես նաև հիմնական սնունդը։ Մյուս կարևոր մշակաբույսերը ներառում են սոյան, բամբակը, շաքարավազը, արևածաղկի սերմերը, ցորենը, սորգոն, մարգարիտ կորեկը, կասավան, ծխախոտը և տարբեր բանջարեղեն և մրգային կուլտուրաներ։ Ծաղկաբուծությունը աճող ոլորտ է և գյուղատնտեսական ոչ ավանդական արտահանումն այժմ մրցակցում է հանքարդյունաբերության հետ արտարժույթի եկամուտներով։ Զամբիան իր գյուղատնտեսական արտադրանքը զգալիորեն մեծացնելու ներուժ ունի, ներկայումս մշակվում է նրա վարելահողերի 20%-ից պակասը։ Նախկինում գյուղատնտեսության ոլորտը տուժել է արտադրողների ցածր գներից, վարկերի և ներդրումների առկայության և բաշխման դժվարություններից և արտարժույթի պակասից։

2019 թվականին Զամբիան արտադրել է

* 4,7 մլն տոննա շաքարեղեգ
* 4 միլիոն տոննա կասավա (աշխարհում 18-րդ ամենամեծ արտադրողը)
* 2 միլիոն տոննա եգիպտացորեն
* 281 հազար տոննա սոյա
* 153 հազար տոննա ծխախոտ (աշխարհում 6-րդ ամենամեծ արտադրողը)
* 151 հազար տոննա ցորեն
* 130 հազար տոննա գետնանուշ
* 109 հազար տոննա քաղցր կարտոֆիլ
* 72 հազար տոննա բամբակ
* 6900 տոննա սուրճ

Գյուղատնտեսական այլ մթերքների այլ արտադրություններից բացի

Հարևան Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում ալյուրի մեծ պահանջարկի պատճառով Զամբիան ավելացրել էցորենի արտադրությունը 2020 թվականին 205,000 տոննայից մինչև 400,000 տոննա` 2021 թվականին

2022 թվականի հուլիսին Զամբիան և Չինաստանը փոխըմբռնման հուշագիր են կնքել Զամբիայից Չինաստան սոյայի ալյուրի և ստևիայի արտահանման վերաբերյալ։

### Ձկնաբուծություն և անասնաբուծություն
Զամբիայի ձկնաբուծության և անասնաբուծության ենթաոլորտը նպաստում է աշխատատեղերի ստեղծմանը, սննդի և սննդի անվտանգությանը և տնտեսական աճին։

Անասնաբուծության մեջ Զամբիան 2019 թվականին արտադրել է 191 հազար տոննա տավարի միս՝ 50 հազար տոննա հավի միս, 34 հազար տոննա խոզի միս, 453 միլիոն լիտր կովի կաթ և այլն։

### Էներգետիկա
Զամբիայում էներգետիկան էներգիայի և էլեկտրաէներգիայի արտադրությունն է՝ սպառման կամ արտահանման համար։ Էներգետիկայի կարգավորման խորհուրդը (ERB) իրավասու է հավասարակշռել և պաշտպանել էներգետիկայի բոլոր շահագրգիռ կողմերի շահերը։ Էներգետիկ քաղաքականությունը առաջնորդվում է 2019 թվականի Էներգետիկայի կարգավորման թիվ 12 ակտով, 2019 թվականի Էլեկտրաէներգիայի թիվ 11 ակտով և 2003 թվականի «Գյուղական էլեկտրիֆիկացման մասին» ակտով։

#### Էլեկտրականություն

2019 թվականին Զամբիան արտադրել է ընդհանուր առմամբ 15,013 ԳՎտժ էներգիա։ 12427 ԳՎտ/ժ-ը վերականգնվող է, իսկ 2586 ԳՎտ/ժ-ը՝ չվերականգնվող։ Վերականգնվող էներգիայի բաղադրիչի ավելի քան 99%-ը հիդրոէլեկտրական է։

Էլեկտրաէներգիայի արտադրության պրոֆիլը դիվերսիֆիկացնելու նպատակով Զամբիան 2019 թվականին ավելացրել է իր արևային էներգիայի արտադրության հզորությունը։

2019 թվականի մարտին շահագործման է հանձնվել 54 ՄՎտ հզորությամբ Bangweulu արևային էլեկտրակայանը։

2019 թվականի մայիսին շահագործման է հանձնվել 34 ՄՎտ հզորությամբ Նգոնիե արևային էլեկտրակայանը։

2022 թվականի հուլիսին տեղական ազգային կոմունալ ZESCO-ն հայտարարեց, որ ձեռք է բերել էլեկտրաէներգիայի արտադրության շուրջ 1156 ՄՎտ ավելցուկ։ Զամբիայի ազգային արտադրական հզորությունը կազմում է 3456,8 ՄՎտ՝ 2300 ՄՎտ ազգային պահանջարկի գագաթնակետին դիմաց։ Ավելցուկային էներգիան պետք է ուղղվի 180 ՄՎտ էլեկտրաէներգիայի մատակարարման պայմանագրերի սպասարկմանը Նամիբիա և 100 ՄՎտ Զիմբաբվե արտահանման համար։ 100 ՄՎտ էլեկտրաէներգիայի արտահանումը Զիմբաբվե, որը նախատեսվում է սկսել 2022 թվականի օգոստոսին, կնքվում է հինգ տարվա պայմանագրով, նախադեպային պայմանով, որ ZESCO-ն ամսական 6,3 միլիոն ԱՄՆ դոլար եկամուտ է ստանում՝ նախքան Զիմբաբվե արտահանելը։

2022 թվականի փակումը որոշ լուրջ մարտահրավերներ է բերել Զամբիայի տնտեսությանը, երբ Կարիբա ամբարտակում ջրի ցածր մակարդակը զգալիորեն ազդել է1080 ՄՎտ հզորությամբ Կարիբա հիդրոէլեկտրակայանի ելքային հզորության վրա և հանգեցրել էձեռնարկությունների և բնակիչների բեռի կրճատմանը ողջ երկրում։ Դրան գումարվել էտեխնիկական սպասարկումը, որն իրականացվում էր 300 ՄՎտ հզորությամբ Maamba Coilleries ածխով աշխատող էլեկտրակայանում։

2023 թվականի հունվարին Զամբիան Արաբական Միացյալ Էմիրությունների հետ ստորագրել է2 միլիարդ դոլար արժողությամբ հուշագիր և Համատեղ զարգացման համաձայնագիր (JDA)՝ 2000 ՄՎտ արևային էներգիայի նախագծերի մշակման համար։

2023 թվականի ապրիլին Զամբիան իր պետական ZESCO Limited կոմունալ ընկերության միջոցով ստորագրել է67 միլիարդ կվատայի չափով(3,4 միլիարդ ԱՄՆ դոլար) էներգիայի գնման պայմանագիր Չինաստանի «Integrated Clean Energy Power» ընկերության հետ՝ 2400 մեգավատտ վերականգնվող էներգիա արտադրելու համար։ Ծրագրի իրականացումն ակնկալվում է փուլային տարբերակով, որի առաջին փուլը կարտադրի 600 ՄՎտ արևային էներգիա, որը կբաշխվի որպես մեկ 300 ՄՎտ հզորությամբ էլեկտրակայան Կենտրոնական նահանգում և ևս 300 ՄՎտ հզորությամբ էլեկտրակայան Հարավային նահանգում։ Ակնկալվում է, որ առաջին փուլի երկու 300 ՄՎտ հզորությամբ արևային էլեկտրակայանները կմիացվեն Ազգային ցանցին մինչև 2024 թվականի վերջը։

#### Նավթ
Զամբիան նավթի զուտ ներմուծող է, և 2019 թվականին Oil & Mineral Fuels-ը երկրի առևտրային ներմուծման մեջ առաջին տեղն է զբաղեցրել 1,26 միլիարդ ԱՄՆ դոլար արժողությամբ։

2022 թվականի հունվարին ERB-ն անցավ Եռամսյակային գնագոյացման ցիկլից դեպի ամսական գնագոյացման ցիկլ, որպեսզի վառելիքի տեղական գինն ավելի շատ արձագանքի շուկայական հիմունքներին, մասնավորապես՝ նավթի միջազգային գներին և Կվաչա/ԱՄՆ դոլար փոխարժեքին, որը գերակշռում էր նախորդ ամսվա ընթացքում։ գնագոյացման որոշումը։ Ավելին, հետևելով UPND-ի կառավարությունների քաղաքականությանը՝ INDENI նավթավերամշակման գործարանը խնամքի և սպասարկման վրա դնելու մասին, ազգը տեղափոխվել էշուկայում վաճառվող դիզելային վառելիքի մեկ տեսակ և դա ներմուծվող ցածր ծծմբի բենզին/դիզելն է։

 Եռամսյակային գների ցիկլի վերջնական տոկոսադրույքը

 Ակցիզային տուրքը և ԱԱՀ-ն վերականգնված է։

Զամբիայում զանգվածային վառելիքի պահեստները թվարկված են ստորև.

2023 թվականի հունվարին Զամբիան հայտարարել էիր հարևան Անգոլայի Lobito նավթավերամշակման գործարանում բաժնետոմս ձեռք բերելու պլանների մասին, որը գտնվում է Բենգուելա նահանգում՝ Ատլանտյան ափի երկայնքով։ Լոբիտո նավթավերամշակման գործարանը, որը նախատեսվում է ավարտել 2026 թվականին, կունենա օրական 200 հազար բարել նավթ արդյունահանելու հնարավորություն։ Ներկայիս առաջարկի համաձայն՝ մասնավոր ներդրողները, այդ թվում՝ Զամբիան, կունենան նավթավերամշակման գործարանի 70%-ի բաժնետոմսերը, մինչդեռ Անգոլայի պետական նավթային ընկերությունը՝ Sonangol Group-ը կունենա 30%-ի սեփականատեր։

2023 թվականի սեպտեմբերին TAZAMA-ն սկսել է3 կմ երկարությամբ խողովակաշարի կառուցումը, որը կապում է Tazama Pipeline-ը 6,5 միլիոն լիտրանոց Mpika վառելիքի պահեստի հետ՝ 31,26 միլիոն կվաչա (1,5 միլիոն ԱՄՆ դոլար) արժողությամբ։ Երբ խողովակաշարը գործարկվի` նախատեսվում է խողովակաշարի միջոցով ներկրվող ցածր ծծմբի դիզելային վառելիքի մի մասը տեղափոխել պահեստ՝ Զամբիայի հյուսիսային շրջանը սպասարկելու համար՝ տարածաշրջանում վառելիքի ավելի ցածր ծախսերի երկարաժամկետ օգուտներով։ Այս կապող խողովակաշարը առաջինն է ծրագրված բաշխիչ խողովակաշարերի ցանցից դեպի Զամբիայի մյուս վառելիքի պահեստարանները։

### Զբոսաշրջություն
Զամբիայի զբոսաշրջությունից եկամուտը հիմնականում գոյացել է տեղացի և միջազգային զբոսաշրջիկներից, ովքեր այցելել են Վիկտորիա ջրվեժը Լիվինգստոնում և դրա հետ կապված տեսարժան վայրերը, ինչպիսիք են Լիվինգսթոնի թանգարանը և Մոսի-օա-Թունյա ազգային պարկը։ 2020 թվականի հուլիսին «Լիվինգսթոն» զբոսաշրջության ասոցիացիան զեկուցեց, որ «Հերոսների և միասնության» տոների ժամանակ հանգստի վայրը ռեկորդային թվով այցելուներ է ունեցել։ Հայտնի մարդիկ՝ ինչպիսիք են Ուիլ Սմիթը և որոշ ձեռնարկատեր  այցելել են զբոսաշրջային վայր, վերջինս նշել է իր 3 միլիոն ֆունտ արժողությամբ հարսանիքը՝ Զամբեզի գետի ափին գտնվող The Royal Livingstone հյուրանոցում գեղատեսիլ արարողության ժամանակ։

Տնային զբոսաշրջությունը զարգացնելու համար 2021 թվականի մարտին African Eagle Hotels բազմազգ ընկերությունը հայտարարեց, որ 2 աստղանի և 5 աստղանի հյուրանոցները, որոնցից յուրաքանչյուրը կարժենա 20 միլիոն ԱՄՆ դոլար և 30 միլիոն ԱՄՆ դոլար, կկառուցվի և կբացվի Kasaba Bay Resort-ում, որը գտնվում է Նսումբու ազգային պարկում և կբացվի մինչև 2023 թվականը։ 2021 թվականի հոկտեմբերին՝ իր ազգային բյուջեի միջոցով, կառավարությունը նաև հատկացրել է150 միլիոն կվաչա (8,6 միլիոն ԱՄՆ դոլար)՝ Կասաբա ծովածոցի զարգացմանն աջակցելու համար՝ զբոսաշրջությունը Զամբիայի հյուսիսային շրջանում խթանելու համար։

### Արտադրություն

Ստորև բերված է Զամբիայում գնումների մենեջերների կոմպոզիտային ինդեքսի (PMI) արտադրական զարկերակի աղյուսակը։ 50-ը սահմանում է չափանիշը, ընդարձակման համար ->50 և ընդլայնման համար -<50:

### Կրթություն
2022 թվականի դրությամբ Զամբիան վարում է անվճար կրթական քաղաքականություն պետական տարրական և միջնակարգ դպրոցներում։

### Ֆինանսական և բանկային ծառայություններ

BOZ-ը ոսկի է գնում տեղում Kansanshi Copper Mine-ից և Zambia Gold Company-ից իր պաշարների համար։

## Ենթակառուցվածք
Զամբիայում տրանսպորտի բազմաթիվ ձևեր կան։ Զամբիան մեծապես կախված է ավտոմոբիլային տրանսպորտից։

## Աճ
Այնուամենայնիվ կան դրական մակրոտնտեսական նշաններ, որոնք արմատավորված են 1990-ականների սկզբին և կեսերին իրականացված բարեփոխումներով։ Զամբիայի լողացող փոխարժեքը և կապիտալի բաց շուկաները օգտակար կարգապահություն են ապահովել կառավարության համար՝ միևնույն ժամանակ թույլ տալով Զամբիայի արտահանման ոլորտի շարունակական դիվերսիֆիկացումը, զբոսաշրջության արդյունաբերության աճը և աճող բիզնեսի համար ներդրումների ձեռքբերումը։ Քոփերբելթի որոշ շրջաններում զգալի աշխուժացում է նկատվում, քանի որ զգացվում են կապիտալի լայնածավալ վերաներդրումների կողմնակի ազդեցություններ։

### Արտահանման դիվերսիֆիկացում
Մինչ Զամբիան շարունակում էր պղնձի կախվածությունից դիվերսիֆիկացնելու իր ճանապարհը՝ շեշտը դնելով գյուղատնտեսության աճի վրա, 2022 թվականի ապրիլին երկրի գյուղատնտեսության նախարարությունը բույսերի կարանտինային և բուսասանիտարական ծառայության միջոցով (PQPS) հաստատել էԶամբիայի ավելի քան 37 մետրային տոննա առաջին խմբաքանակը։ աճեցված ավոկադո՝ Եվրամիության երկրներ արտահանման համար։

### The Multi-Facility Economic Zones
2005 թվականին Ճապոնիայի կառավարությունը Ճապոնիայի միջազգային կորպորացիայի գործակալության (JICA) միջոցով օգնել էԶամբիայի կառավարությանը ներդնել բազմաֆունկցիոնալ տնտեսական գոտի (MFEZ) ծրագիրը։ Նպատակն է ստեղծել հարթակ Զամբիայի համար՝ հասնելու տնտեսական զարգացման՝ ուժեղացված քաղաքականության և օրենսդրական միջավայրի միջոցով ներգրավելով զգալի ներքին և օտարերկրյա ուղղակի ներդրումներ (ՕՈՒՆ)։ MFEZ-ը հատուկ արդյունաբերական գոտիներ են ինչպես արտահանման, այնպես էլ ներքին ուղղվածություն ունեցող արդյունաբերության համար։ Ակնկալվում է, որ գոտիները կունենան լավ պատրաստված ենթակառուցվածք, որպեսզի ներգրավեն և դյուրացնեն գոտու (եր)ում համաշխարհային մակարդակի ձեռնարկությունների ստեղծումը։

MFEZ-ի ներդրումային խթանների թվում, որոնք առաջարկվում են MFEZ-ում գերակա հատվածի ներքո գործող ընկերություններ, ներառում են՝

Ներկայումս Զամբիայում կան բազմաթիվ MFEZ-ներ։

#### Լուսակայի հարավային բազմաֆունկցիոնալ տնտեսական գոտի (LS-MFEZ)
Հիմնադրվելով 2012 թվականի հունիսին, գոտին առաջնահերթություն է տալիս ագրոբիզնեսին, փաթեթավորման և տպագրության, արմավենու յուղի վերամշակման, ցելյուլոզայի և փաթեթավորման տախտակների, դեղագործության, էլեկտրական և էլեկտրոնային սարքերի, ՏՀՏ-ի, կրթության և հմտությունների ուսուցման, հետազոտության և զարգացման, մասնագիտական, բժշկական, գիտական և չափիչ ծառայություններին։

2020 թվականին LS-MFEZ-ն իրականացրել է 100,6 միլիոն ԱՄՆ դոլարի ներդրումներ՝ կուտակված ներդրումները հասցնելով մոտ 567,6 միլիոն ԱՄՆ դոլարի և ստեղծելով մոտ 7100 աշխատատեղ 2012 թվականի գործունեության մեկնարկից ի վեր։

2021 թվականին LS-MFEZ-ն իրականացրել է 309,4 միլիոն ԱՄՆ դոլարի ռեկորդային ներդրումներ՝ կուտակված ներդրումները հասցնելով մոտ 877,4 միլիոն ԱՄՆ դոլարի, մշտական աշխատատեղերով՝ մոտ 9,360, իսկ ընդհանուր աշխատատեղերը՝ ներառյալ շինարարական աշխատողները՝ 11,560:

#### Լուսակայի արևելյան բազմաֆունկցիոնալ տնտեսական գոտի
Այս գոտին հայտնի է նաև որպես Զամբիա-Չինաստան տնտեսական և առևտրային համագործակցության գոտի (ZCCZ):

Գոտիում առաջնահերթ է գյուղատնտեսությունը (շրջանաձև և զբոսաշրջային գյուղատնտեսություն), ագրովերամշակումը, գարեջրագործությունը, դեղագործությունը, շինանյութերը, լոգիստիկան (պահեստավորումը) և միջազգային առևտուրը։

#### Հռոմի արդյունաբերական և առևտրային պարկ
Գործարկվելով 2011 թվականին՝ ակնկալվում է, որ լիարժեք զարգացումից հետո կստեղծի ավելի քան 4000 մշտական աշխատատեղ և կենտրոնացած է անշարժ գույքի և բնակելի տարածքների զարգացման վրա։

#### Ճամբիշիի բազմաֆունկցիոնալ տնտեսական գոտի (CMFEZ)
Բացվել է 2007 թվականին և առաջնահերթություն է տալիս հանքարդյունաբերության, ինժեներական սարքավորումների հավաքման, շինանյութերի, պարարտանյութերի, գյուղատնտեսության և սպասարկման ոլորտներին՝ ինչպիսիք են բանկային և հիվանդանոցային ոլորտները։

Մինչև 2016 թվականը CMFEZ-ն արդեն ստացել էր մոտ 800 միլիոն ԱՄՆ դոլարի ներդրում 14 ձեռնարկություններից։

#### Չեմբեի բազմաֆունկցիոնալ տնտեսական գոտի
2016 թվականին կառավարությունը մեկնարկել է Չեմբե բազմաֆունկցիոնալ տնտեսական գոտու զարգացումը Լուապուլա նահանգի Չեմբե քաղաքում։

#### Չիբոմոյի բազմաֆունկցիոնալ տնտեսական գոտի
Գտնվելով Զամբիայի Կենտրոնական նահանգի Չիբոմբո շրջանում, այս գոտու զարգացումը տեղի է ունեցել 2018 թվականի նոյեմբերին և հայտնի է նաև որպես Ցզյանսի բազմաֆունկցիոնալ տնտեսական գոտի։

#### Լումվանայի բազմաֆունկցիոնալ տնտեսական գոտի
2009 թվականի նոյեմբերին Զամբիայի կառավարությունը հայտարարել է1,2 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի ներդրման ծրագրի մասին Լումվանայի բազմաֆունկցիոնալ տնտեսական գոտում։

#### Ենթասահարյան թանկարժեք քարերի փոխանակման արդյունաբերական պարկ
Այս բազմաֆունկցիոնալ տնտեսական գոտին (MFEZ) գտնվում է Քոփերբելթ նահանգի Նդոլա քաղաքում։

Մինչև 2011 թվականի հոկտեմբեր ավելի քան 10 միլիոն ԱՄՆ դոլար ներդրվել է MFEZ-ի ենթակառուցվածքներում։

#### Կալումբիլայի բազմաֆունկցիոնալ տնտեսական գոտի (MFEZ)
Հյուսիսարևմտյան նահանգում գտնվող այս MFEZ-ը ստացել է առևտրի, վաչառքի և արդյունաբերության նախարարության կողմից հաստատում 2022 թվականի սեպտեմբերին։

Ակնկալվող նախնական ներդրումը կազմել է մոտ 100 մլն ԱՄՆ դոլար։

Հաստատությունը նախատեսել է տեղական վաճառողներին առաջարկել արդյունաբերական բազա՝ Կալումբիլայի պղնձի հանքավայրում տեղական մատակարարման աճող շղթա ստեղծելու մասին՝ Enterprise նիկելի հանքավայրի և First Quantum Minerals (FQM) տեղամասերի շուրջ գտնվող այլ բիզնեսների համար։

#### Իրականացված ներդրումներ

### Fintech
Զամբիան համեմատաբար հանգիստ ստարտափ և վենչուրային կապիտալ ունի։ Այնուամենայնիվ միտումը կարծես փոխվում է, քանի որ 2021 թվականի օգոստոսին Union54 Fintech ընկերությունը առաջնորդել էճանապարհը՝ հանդիսանալով առաջին զամբիական ստարտափը, որը ընդունվել էY Combinator-ի YC 2021-ի ամառային փաթեթում։ 2021 թվականի հոկտեմբերին ամերիկյան Tiger Global ներդրումային ընկերությունը ղեկավարել է 3 միլիոն ԱՄՆ դոլարի նախնական փուլը Union54-ում։ Իսկ 2022 թվականի ապրիլին զամբիական ընկերությունը լրացուցիչ 12 միլիոն ԱՄՆ դոլար է հավաքել սերմերի ընդլայնման փուլում, որը նույնպես գլխավորում էր Tiger Global-ը։

### Salaula
Ստանդարտ տնտեսական տեսությունը և էմպիրիկ տվյալները ցույց են տալիս, որ օգտագործված հագուստի ներմուծումը կարող է դրական ազդեցություն ունենալ այնպիսի երկրում, ինչպիսին Զամբիան է (աշխարհի ամենաքիչ զարգացած երկրներից մեկը)։ Սալաուլայի շուկան նվազեցնում է եկամտի մասնաբաժինը, որը ընտանիքը պետք է ծախսի հագուստի վրա։ Այն նաև օգնում է պահպանել աշխատատեղերը, ինչպիսիք են վերանորոգումները և փոփոխությունները բիզնեսում և ստիպում է դերձակներին շարունակել ոճային հագուստի ավելի մասնագիտացված արտադրությունը։

Այնուամենայնիվ նման ներմուծման բացասական կողմ կա։ Զարգացած աշխարհից օգտագործված հագուստի զանգվածային ներմուծումը հանգեցրել է Զամբիայի բնիկ տեքստիլ արդյունաբերության գրեթե ամբողջական փլուզմանը։ Օգտագործված էժան հագուստի դեպքում դերձակների մասնագիտացված արտադրությունը կարող է անտեղի լինել. հաճախորդները կգնեն մատչելի ամենաէժան հագուստը՝ անկախ ոճից։ Նրանք, ովքեր այլ կերպ կարող էին աշխատել տեքստիլ գործարաններում կամ հագուստի գործարաններում, մնում են գործազուրկ, այլապես զգալիորեն ավելի քիչ գումար են վաստակում սալուլայի վերավաճառքի բիզնեսում։

### Էլեկտրական մարտկոցի արժեքի շղթա
Զամբիան և Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունը (ԿՀԴ) երկու երկրներ են, որոնք ունեն կոբալտի համաշխարհային պաշարների ավելի քան 70%-ը և պղնձի, նիկելի և մանգանի առատությունը, որոշել են ստեղծել Զամբիա-ԿԺԴ-Մարտկոցների գործադիր խորհուրդ՝ վերահսկելու համար։ էլեկտրական մեքենաների մարտկոցների արժեքային շղթայի համար համագործակցության պայմանագրի իրականացում։ Գործադիր խորհրդի գործադիր կոմիտեն կազմված կլինի նախագահ Հակաինդե Հիչիլեմայից, ԿԺԴՀ-ի նրա գործընկեր Ֆելիքս Ցիսեկեդից, ՄԱԿ-ի Աֆրիկյան տնտեսական համայնքի գլխավոր քարտուղարի տեղակալից, ինչպես նաև AFREXIM բանկի նախագահից՝ որպես ֆինանսական գործընկեր։ Նաև հրապարակվել է երկու պետությունների ղեկավարների կոմյունիկեն, որում նշվում է, որ երկու երկրները նույնպես ներդաշնակեցնելու են նախաձեռնության քաղաքականությունը։ Զամբիան և ԿԺԴՀ-ն ստորագրել են պայմանագիր Լուսակայում 2022 թվականի ապրիլի 29-ին։

2022 թվականի հուլիսին Աֆրիկյան արտահանման-ներմուծման բանկի նախագահ Բենեդիկտ Օրամահը, գտնվելով Լուսակայում հայտարարեց, որ ներդրողների մի խումբ նախատեսել է ավելի քան 500.0 միլիոն ԱՄՆ դոլար՝ արդյունաբերական պարկի ստեղծման համար՝ պղնձի, կոբալտի արժեքն ավելացնելու նպատակով։ և Զամբիայում արդյունահանվող մանգան։ Ներդրողները կստեղծեն գործարաններ՝ կոբալտի, պղնձի և լիթիումի մշակման համար, որոնք գտնվում են Զամբիայում և հարևան երկրներում և կհիմնեն 250 միլիոն ԱՄՆ դոլար արժողությամբ մարտկոցների էլեկտրական մեքենաների (BEV) արտադրական գործարան։

2022 թվականի հուլիսին Լուսակայում 94-րդ գյուղատնտեսական և առևտրային ցուցահանդեսում Ազգային կոմունալ ընկերության ZESCO-ի գործադիր տնօրեն Վիկտոր Մապանին հայտարարել է, որ ընկերությունը նախատեսում է տեղակայել Electric Vehicle EV լիցքավորման կայաններ ողջ երկրում՝ փորձելով արագացնել և խթանել անցումը դեպի EV-ները և ուժեղացնում են ածխածնի արտանետումների կրճատումը։

2022 թվականի դեկտեմբերին Վաշինգտոնում շարունակվող ԱՄՆ-Աֆրիկյան գագաթնաժողովի շրջանակում Զամբիան, Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունը (ԿԴՀ) և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները ստորագրեցին փոխհամաձայնագիր ՝ ուղղված էլեկտրական մեքենաների մարտկոցների արժեքային շղթայի իրագործմանը։ ԱՄՆ-ի տարբեր հաստատություններ և գործակալություններ, ինչպիսիք են USAID-ը, ԱՄՆ Առևտրի նախարարությունը, Առևտրի և զարգացման գործակալությունը, ուսումնասիրում են տեխնիկական աջակցություն Զամբիա-DRC EV մատակարարման շղթայի համար։ Բացի այդ, Միացյալ Նահանգների Արտահանման-Ներմուծման Բանկը ՝ Զարգացման Ֆինանսական Կորպորացիան, կուսումնասիրի աֆրիկյան էլեկտրական մեքենաների արժեշղթաներում ներդրումների ֆինանսավորման և աջակցության մեխանիզմները։

2023 թվականի ապրիլին Աֆրիկյան արտահանման-ներմուծման բանկը (Afreximbank) և ՄԱԿ-ի Աֆրիկայի տնտեսական հանձնաժողովը (ECA) Զամբիայի և Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության հետ ստորագրեցին շրջանակային համաձայնագիր էլեկտրական մեքենաների արտադրության համար հատուկ տնտեսական գոտիների ստեղծման համար։ Afreximbank-ը և ECA-ն կառաջնորդեն գործառնական ընկերության ստեղծումը կոնսորցիումում պետական և մասնավոր ներդրողների և Afreximbank-ի ազդեցության հիմնադրամի դուստր ձեռնարկության՝ Աֆրիկայում արտահանման զարգացման հիմնադրամի հետ համատեղ։ Նոր ընկերությունը կմշակի հատուկ տնտեսական գոտիներ (SEZ)՝ նվիրված մարտկոցների պրեկուրսորների, մարտկոցների և էլեկտրական մեքենաների արտադրությանը երկու երկրներում։

2023 թվականի հոկտեմբերին չինական Better Technology Group ընկերությունը հայտարարեց, որ էլեկտրական մեքենաների մարտկոցի, էներգիայի պահեստավորման մարտկոցի և անխափան մատակարարման մարտկոցների արտադրության սարքավորումների գնումներն ընթացքի մեջ են և կմատակարարվեն Զամբիայում մինչև 2023 թվականի դեկտեմբերը։ Այս սարքավորումը կդառնա EV մարտկոցների արտադրության օբյեկտի մի մասը, որը կստեղծվի Զամբիայի Չիբոմբա-Ցզյանսի բազմաֆունկցիոնալ տնտեսական գոտում Կենտրոնական նահանգում, որի շինարարությունը կավարտվի մինչև 2024 թվականի մարտը։ Խմբի նախագահը նաև հայտարարեց, որ ընկերությունը նախատեսել է 2,18 միլիարդ կվաչա (100 միլիոն ԱՄՆ դոլար) ներդրում կատարել Վենչուրում մինչև 2026 թվականը։

### Հեռահաղորդակցություն
Երկրի ողջ տարածքում բազմաթիվ հաջող փորձնական նախագծերի ավարտից հետո՝ 2023 թվականի հունիսին Զամբիայի կառավարությունը էլեկտրոնային կառավարության Smart Zambia ստորաբաժանման միջոցով Իլոն Մասկի Starlink ընկերությանը տվել է Զամբիայում ինտերնետային ծառայություններ մատուցելու լիցենզիա։

## Գնաճ

Վճարային հաշվեկշռի աջակցության բացակայությունը նշանակում է, որ Զամբիայի կառավարությունը ռեսուրսներ չունի կապիտալ ներդրումների համար և պարբերաբար ստիպված էր թողարկել պարտատոմսեր կամ այլ կերպ ընդլայնել փողի զանգվածը՝ փորձելով բավարարել իր ծախսերը և պարտքային պարտավորությունները։ Կառավարությունը շարունակել է այդ գործունեությունը նույնիսկ այն բանից հետո, երբ վերսկսվել է վճարային հաշվեկշռի աջակցությունը։ Սա տոկոսադրույքները պահել է տեղական բիզնեսի համար չափազանց բարձր մակարդակներում, խթանել է գնաճը, ծանրաբեռնել բյուջեն ներքին պարտքի վճարումներով, մինչդեռ դեռևս չի բավարարում պետական աշխատավարձի և այլ կարիքները, ինչպիսիք են ենթակառուցվածքների վերականգնումը։ Կառավարությունը ստիպված եղավ կտրուկ նվազեցնել արտարժույթի պահուստները 1998 թվականին՝ արտաքին պարտքի պարտավորությունները կատարելու համար՝ հետագա ճնշում գործադրելով կվաչայի և գնաճի վրա։ 2000 թվականին գնաճը պահպանվել է 32% մակարդակում. հետևաբար, նույն ժամանակահատվածում կվաչան կորցրել է նույն արժեքը դոլարի նկատմամբ։ 2001 թվականի կեսերից մինչև վերջ Զամբիայի հարկաբյուջետային կառավարումը դարձավ ավելի պահպանողական։ Արդյունքում, 2001թ. տարեվերջյան գնաճը 20%-ից ցածր էր, դրա լավագույն արդյունքը վերջին տասնամյակների ընթացքում։ 2002 թվականին գնաճը հասել է 26,7 տոկոսի։ Այնուամենայնիվ, 2007 թվականին գնաճը հասել է 8%-ի, 30 տարվա մեջ առաջին անգամ, երբ Զամբիայում գրանցվել է միանիշ գնաճ։

2011 թվականի հունվարի 27-ին Կենտրոնական վիճակագրական վարչությունը հայտնել է, որ գնաճը 2012 թվականին հասել է 9 տոկոսի։

2019 թվականի ապրիլից 2020 թվականի ապրիլ ընկած ժամանակահատվածում Զամբիայի տարեկան գնաճի մակարդակը 2020 թվականի մարտի 14 տոկոսից հասել է 15,7 տոկոսի։ Պարենային և այլ ոչ պարենային ապրանքների գների աճը հանգեցրել էտարեկան գնաճին։

Այնուամենայնիվ հատկանշական է, որ գնաճը հաճախ հասնում է գագաթնակետին ընտրական տարիներին՝ հասնելով վերջին ամենաբարձր մակարդակին՝ 2016 թվականին՝ 17,9%: Սա խոսում է այն մասին, որ 2021 թվականի համընդհանուր ընտրությունների ժամանակ, հավանաբար, մոտենում է հետագա գագաթնակետին։ Դոլարի նկատմամբ կվաչայի արժեքը համեմատաբար համահունչ է եղել վերջին երկու տարիների ընթացքում և դեռ չի վերադարձել 2013 թվականին մեկ դոլարի դիմաց գրեթե 0,2 կվաչայի ամենաբարձր մակարդակին։ Այնուամենայնիվ, կվաչայի իրական արդյունավետ փոխարժեքը արտարժույթի միջին կշռված նկատմամբ բարելավվել է՝ 2016 թվականի 88,5-ից 2017 թվականին հասնելով 96,4-ի։ Կվաչան կորցրել է արժեքը դոլարի նկատմամբ 2018 թվականի սեպտեմբերին, բայց բավականին հետևողական է մնացել նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին 0,08 դոլարի դիմաց, թեև հետագա անկայունությունը մնում է հավանական՝ պայմանավորված ինչպես քաղաքական, այնպես էլ տնտեսական անորոշությամբ։

## Տնտեսական վիճակագրություն

## Առևտուր

 
Զամբիայի պատմության մեջ իրականացված առևտրի ընդլայնման հիմնական ծրագրերը՝

* TAZARA Railway-ը շահագործման է հանձնվել 1975 թվականին՝ 406 միլիոն ԱՄՆ դոլար արժողությամբ (2022 թվականի դոլարի փոխարժեքով 3.19 միլիարդ ԱՄՆ դոլարին համարժեք կվաչա)
* Կազունգուլա կամուրջը շահագործման է հանձնվել 2021 թվականի մայիսին՝ 259,3 միլիոն ԱՄՆ դոլար արժողությամբ
* Լևի Մվանավասա (Չեմբե) կամուրջը շահագործման է հանձնվել 2008 թվականի հոկտեմբերին 1,5 միլիոն ԱՄՆ դոլար արժողությամբ
* Չինսալի - Նակոնդե ճանապարհը կառուցվում է Աֆրիկյան զարգացման բանկի դրամաշնորհային միջոցներով։ 210 կմ երկարությամբ հատվածը գնահատվում է 6,3 միլիարդ կվաչա (255,76 միլիոն ԱՄՆ դոլար)։ Ճանապարհը, որը կառուցվում է երկու կողմից Չինաստանի պետական ճարտարագիտական կորպորացիայի և Չինաստանի երկաթուղի 7 խմբի կողմից՝ նախատեսվում է ավարտել 2026 թվականի դեկտեմբերին։

## Խոշոր ցուցահանդեսներ
* Զամբիայի միջազգային առևտրի տոնավաճառը անցկացվում է ամեն տարի Նդոլա քաղաքում հուլիսի սկզբին։
* Օգոստոսի սկզբին ամեն տարի Լուսակա քաղաքում անցկացվում է գյուղատնտեսական և առևտրային ցուցահանդես։
* Կենտրոնական գավառային գյուղատնտեսական ցուցահանդես, որն անցկացվել է Մկուշիում։

## Հանրային-մասնավոր գործընկերություն)
2021 թվականի դեկտեմբերին Զամբիայի կառավարությունը ստեղծել էՀանրային-մասնավոր գործընկերության նախարարների խորհուրդը՝ կազմված ֆինանսների և ազգային պլանավորման նախարար դոկտոր Սիտումբեկո Մուսոկոտվանից՝ որպես նախագահ և ենթակառուցվածքների նախարարներ Չարլզ Միլուպի, առևտրի, վաչառքի և արդյունաբերության նախարարներ՝ Չիպոկա Մուլենգայից, Տրանսպորտի և լոգիստիկայի նախարար Ֆրենկ Թայալիից և Տեխնոլոգիայի և կրթության նախարար Ֆելիքս Մութատից։ Խորհրդի ուշադրության կենտրոնում է այն, որ պետական-մասնավոր գործընկերությունները պետք է դառնան ենթակառուցվածքների զարգացման առաջնային ճանապարհը՝ ի տարբերություն բացառապես կառավարության կողմից ֆինանսավորվող ճանապարհի

## Ընտրատարածքների զարգացման հիմնադրամների կատարողականը
Ապակենտրոնացված հիմնադրամները, որոնք նախատեսված են հանրային ծառայությունների մատուցման բարելավման համար և ուղղված են տեղական համայնքներին, խթանում են թաղամասերի և ընտրատարածքների մակարդակում տնտեսական զարգացումը

## Մասնավոր հարստություն
2021 թվականին Զամբիայում մասնավոր հարստության ընդհանուր գնահատված արժեքը կազմել է 14 միլիարդ ԱՄՆ դոլար (238 միլիարդ կվաչա)։

## Տես նաև
* Աֆրիկայի տնտեսություն
* Զամբիա

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Զամբիայի առևտրի վերջին տվյալները ITC առևտրային քարտեզի վրա
* CIA World Factbook Զամբիա
* MBendi Zambia overview
* UNDP in Zambia Զամբիայում ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի պաշտոնական կայքը
* Համաշխարհային բանկի ամփոփ Առևտրի վիճակագրություն՝ Զամբիա

Կատեգորիա:Աֆրիկայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Զամբիա