Սկիզբը (վիպակ)

«**Սկիզբը**», հայ արձակագիր Հրանտ Մաթևոսյանի վիպակը։ Զետեղված է 1978 թվականին հրատարակված «Ծառերը» ժողովածուում։

## Գնահատական
Մաթևոսյանի հերոսների հիշողության մեջ (մասնավորապես «Սկիզբը» երկի հերոսի) առկա է ոչ թե կյանքի անցողիկության, այլ հիշողության ընդհանուր շղթայից, ժամանակի համընդհանուր կապից դուրս մնալու տագնապը։ «Սկիզբը» պատմվածքի մասին հեղինակը մի առիթով ասել է. «Ուզում էի գրել պատանեկության տարիքի ավարտի մասին։ Ուզում էի տեսնել մեր ժամանակների հերոսի
սկիզբը, այդ «ֆանտոմի» ոչ ներկա, դրական, այլ հին լերմոնտովյան ընկալումով»։

## Մուտք
1967 թվականի «Օգոստոս» ժողովածուի «Բեռնաձիեր» շարքի առաջին երեք պատմվածքը՝ «Օգոստոս», «Ալխո», «Կայարան», և տասնմեկ տարի հետո լույս տեսած «Ծառերը» ժողովածուի վիպակներից մեկը՝ «Սկիզբը», ունեն ընդհանուր սյուժետային զարգացում։ Պահպանելով ինքնուրույնությունը որպես առանձին ստեղծագործություններ, նրանք մի ամբողջություն են կազմում գործողության զարգացման, գործող անձանց, սյուժեի ընդհանրությամբ։ Կարծես դեպի Ծմակուտ աշխարհը բացվող խառնիխուռն պատուհաններից հանկարծ աչքի են զարնում չորսը, երեքը՝ փոքր, մեկը՝ մեծ, որոնք անսպասելիորեն իրար կողք են դասավորված։ Երկու խոսքով դրանց բովանդակությունը հետևյալն է. Քառանց Եղըշի եղբայր Անդրոն իր ձին տալիս է աղվես Գիքորին՝ քաղաք գնալու համար։ Գիքորն Ալխո ձիուն բեռնում է, գնում են քաղաք, ետ են գալիս։ Պառավ ձին այնքան է հոգնած, որ Անդրոն դժկամությամբ է համաձայնում այն տալ Եղըշին, որ գնան կայարան, որտեղ Եղըշի ավագ որդի Հրանտն արդեն երկու օր է նստած է ու չի կարողանում գյուղ գալ, որովհետև բեռները ծանր են։ Ի վերջո ձին ուղարկում են կայարան Արայիկ Քառյանի, «Սկիզբը» վիպակի գլխավոր հերոսի հետ։
«Սկիզբը» վերջին, եզրափակիչ մասն է։ Այստեղ չորս գործերի գաղափարական բովանդակությունն ընդհանուր հայտարարի է բերվում։ Բոլոր կերպարների երազանքները կոնկրետ, շոշափելի են, երազանք չեն, ցանկություն են, որ այ, լավ կլիներ էսպես ապրեինք... Այդ են զգացնել տալիս և՛ Անդրոն ու անտառի բացատում հանկարծ քնած ու չարթնացող Աշխենը, և՛ հանկարծ՝ Մարիամը, և՛ հետո՝ աղվես Գիքորի անակնկալ այցը, և՛ Գիքորն ու հովտի քաղաքի անբան լիությունն ու իր ու Ալխոյի տատասկոտ ճամփան, և՛ Ալխոն ու նարինջ հովատակն ու տաք զամբիկները հեռվում, և՛ Հրանտ Քառյանն ու Քոլագերան կայարանի ասպիրանտուրան, որ հիշեցնել է տալիս, թե ինչպես էին խփել աչքին, և որ ոչ թե երեքով էին, այլ մեկն էր միայն, այն էլ իր պես բռնցքամարտիկ չէր, բայց խփել էր ու բեռնաթափով քշել֊հեռացել... Եվ ահա գալիս է Արայիկ Քառյանն ու համոզում, որ ամենագեղեցիկը մարդու սեփական կյանքն է, ամենալավը, երջանիկը, ճիշտը, իսկ թե սխալ է՝ գուցե ուշ չէ ուղղել։ Եվ Անդրոն մնում է անսարք սայլի առջև, Գիքորը հանգստանում է ճանապարհից, նարնջագույն երամակն արածում է կապույտ սարերի ֆոնին հին երկնքի տակ, իսկ երեխան ձին է տանում եղբոր համար կայարան։ Երբ նայում ես ներսից՝ ոչ մի երազանք երբևէ չի իրականանալու, դրսից գեղեցիկը փուչ է, գեղեցիկ է այն՝ ինչ տրված է, ու սուրբ պարտքը՝ դրան համապատասխանե լ։

## Սյուժե
Վիպակը սկսվում է Արայիկի՝ այգում նստած և մտորելու տեսարանով։ Նա իր տարիքակիցներից տարբերվում է․վչափից շատ նրբանկատ,վհետաքրքրասեր պատանի է։
Վիպակի գլխավոր հերոսը Եղիշե Քառյանի մինուճար՝ Արայիկ Քառյանն է։ Նրա մտքում անընդհատ հարցեր են․ «Ինչո՞ւ են կանգնած ծառերը», «Ինչո՞ւ են երեկոները տխուր», «Ի՞նչ է մտածում ձին՝ երբ չի արածում և չի շարժվում», «Որտե՞ղ է վերջանում աշխարհը», «Ի՞նչ է ուզում մեր սիրտը» և ալյն։ Հետո հեղինակը մեզ ծանոթացնում է ընկեր Գրիգորյանի միակ որդու՝ Աշոտի մտատանջությունների և դառը ճակատագրի հետ, որին հայրը արգելել էր շփվել ընկերնեի հետ։ Հայրը գյուղի հարուստներից էր, և իր աշխատողներին չէր վճարում կատարած աշխատանքի համար։ Մեռնում է այդ մեծահարուստի որդին։ Եվ մենք տեսնում ենք այդ ագահ մարդուն, ով չի կարողանում նույնիսկ սեփական դժբախտությամբ տառապել։ Աշոտը ողջ կյանքում մենակ էր այդ տան մեջ, ինչպես որ մենակ է գերեզմանում։ Ագահությունը պղտորել էր հոր և որդու միջև եղած կապը։
Այնուհետև մենք տեսնում ենք Արայիկին, աղջիկներին նայելիս։ Նա հմայված էր գեղեցկությամբ, մաքրությամբ և կարծես թե անզոր էր նույնիսկ շարժվել։ Մոտենում է նրանց մորաքւյրը։ Հրեշալի էր մորաքրոջ արտաքին տեսքը, խոսելու ձևը։ Այդ ամենի միջոցով մենք տեսնում ենք նրա հոգու չարությունը։ Այդ կինը կարծես թե իր կյանքի տեսած ողջ դժբախտությունների, վիրավորանքների համար վրեժխնդիր է լինում տղայից։ Կինը սկսում է տհաճ հարցեր տալ տղային․ «Դու ճիճո՞ւ ունես», «Դու լեզո՞ւ ունես» և այլն։ Հետո քանի դեռ ընկերները նայում էին ձորում պառկած կանանց, Արայիկի ուշադրությունը գրավում է հեռվում երևացող մայրը՝ ձիու թամբը շալակին։ Տեսնում ենք մոր և այդ կանանց հակադրությունը․ մոր դառը ճակատագիրը, չարչարանքները։ Զայրույթ է ապրում տղան և մտքրից նրան կտրում է մայրը, ասելով որ ավագ որդին՝ Հրանտը, Երևանից գալիս է։ Մայրը մի զույգ կոշիկ ունի պահած, որ ձմռանը հագնի։ Տան երեխաներ կարծես թե զգում են, որ մեծը ավելի շատ իրավունքներ ունի։ Դա լավ գիտի նաև մայրը։ Մայր և որդի դուրս են գալին և հանդիպում են Մարիամին ու Արմենուհուն։ Տան ողջ հոգսը նրանց ուսերին էր և նրանք տաշտը բռնած տանում էին Շամամ մորքուրի տուն՝ հաց թխելու։ Մայրը սկսում է հպարտանալ Մարիամի մոտ, որը դուր չի գալիս Արայիկին։ Մեղք էր Մարիամը և մեղք էր Արմենուհին։ Այնուհետև հանդիպում ենք Մեսրոպին, ծանոփանում նրա ճակատագրի հետ։ Մեսրոպի վիրահատման համար բժիշկը նրանից եղնիկ է պահանջում և Մեսրոպը համաձայնվում է։ Այդ կերպ հեղինակը մեզ ցույց է տալիս բարության նահանջը։ Մեսպոպին և տղային հեգնողները ցույց են տալիս կյանքի ողջ չարությունը։ Դա հատկապես երևում է  Եզեկի Շամուտի ջրով կառուցած  այբյուր-հուշարձանը Լեռնոյի համար, որը իրականում ցուցամոլություն էր։ Եզեկը հաճախ կրկնում էր, որ մեծ գումարներ է ծախսել հուշարձանի կառուցման համար։ Վիրավորում է տղային, հեռվում կանգնած կնոջը։ Հ որ պես լկտի է Լեռնոն, ով ծեծում է Արայիկին։ Արայիկը նույնիսկ պաշտպանվելու փորձեր չի անում, ավելին դատապարտում է ինքն իրեն։ Ինքն է մեղավոր, որ հանդիպեց Մեսրոպին։ Լեռնիկի գնալուց հետս Արայիկը չի կարողանում զսպել արցունքները։ Դատապարտում է աշխարհը, մարդկանց։ Տեսնում ենք Լեռնիկի և Արայիկի հակադրությունը, նրանց մեջ ոչ մի ընդհանուր բան չկա։ Արայիկը բարության, հանդուրժողականության տիպար է, նա այնպիսին է ինչպիսին կա և հենց դա նրա հաղթանակն է։ Նա բնության զավակն է և այդ բնությունը մշտապես իր կողքին է, թեթևացնում է նրա հոգսը։

## Կերպարներ

* Արայիկ Քառյան
* Արայիկի մայրիկը
* Արայիկի տատիկը
* Անդրանիկ Քառյան
* Եղիշե Քառյան
* ընկեր Գրիգորյան
* Աշոտ Գրիգորյան
* Մեսրոպ քեռի
* Մարիամ
* Արմենուհի
* Հրանտ (Արայիկի մեծ եղբայրը)
* Լեռնիկ
* Ալխո ձին

## Տես նաև

* Օգոստոս (վիպակ)
* Կայարան (վիպակ)
* Ծառերը
* Նժույգս, նժույգս
* Նարինջ Զամբիկը

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հրանտ Մաթևոսյան
* Հրանտ Մաթևոսյան․ Սկիզբը

Կատեգորիա:Հրանտ Մաթևոսյանի ստեղծագործություններ