Ուղեղների լվացում

**Բրեյնվոշինգը (ուղեղների լվացումը)** (նաև հայտնի է որպես **մտքի վերահսկում**, **մենթիցիդ**, **հարկադրական համոզում**, **մտքի վերափոխում** և **ստիպողաբար վերադաստիարակում**) այն հասկացությունն է, որ մարդու միտքը կարող է փոփոխվել կամ վերահսկվել որոշակի հոգեբանական տեխնիկայի միջոցով։ Ասում են, որ ուղեղի լվացումը նվազեցնում է առարկայի քննադատական կամ անկախ մտածելու ունակությունը, թույլ է տալիս նոր, անցանկալի մտքեր և գաղափարներ առաջացնել նրանց ուղեղում, ինչպես նաև փոխել նրանց վերաբերմունքը, արժեքները և համոզմունքները։

«Բրեյնվոշինգ» տերմինը անգլերենում առաջին անգամ օգտագործվել է Էդվարդ Հանթերի կողմից 1950 թվականին՝ նկարագրելու, թե ինչպես Չինաստանի կառավարությունը կարծես ստիպեց մարդկանց համագործակցել իրենց հետ Կորեական պատերազմի ժամանակ։ Հայեցակարգի ուսումնասիրությունը նաև ուսումնասիրել է նացիստական Գերմանիան, ԱՄՆ-ում որոշ քրեական գործեր և մարդկանց առևտրով զբաղվողների գործողությունները։ 1960-ականների վերջին և 1970-ականներին ԿՀՎ-ի ՄԿ-Ուլտրա նախագծի փորձերը ձախողվեցին՝ առանց առարկաների գործառնական օգտագործման։ Հետևեցին գիտական և իրավական բանավեճերը, ինչպես նաև լրատվամիջոցների ուշադրությունը այն մասին, որ բրեյնվոշինգը կարող է լինել գործոն, երբ օգտագործվում էր լիզերգիկ թթու դիէթիլամիդը (LSD), կամ մարդկանց փոխակերպումը խմբերի, որոնք համարվում են պաշտամունք։

Բրեյնվոշինգը սովորական թեմա է դարձել ժողովրդական մշակույթի, հատկապես գիտաֆանտաստիկ գրականության մեջ։  Սովորական խոսքում «brainwashing» և դրա բայական ձևը՝ «brainwash», օգտագործվում են փոխաբերական իմաստով ՝ նկարագրելու հանրային կարծիքը համոզելը պրոպագանդայի միջոցով։

## Չինաստանի և Կորեայի պատերազմը
Չինական *xǐnǎo* տերմինը (洗腦, «լվանալ ուղեղը») ի սկզբանե օգտագործվել է Չինաստանի մաոիստական կառավարության օրոք օգտագործված հարկադրական համոզումը, որը նպատակ ուներ «ռեակցիոն» մարդկանց վերափոխել չինական նոր սոցիալական համակարգի «ճիշտ մտածող» անդամների։ Տերմինը առաջացել է «Սրտի կամ մտքի մաքրում, լվացում» ( *xǐxīn*, 洗心) դաոսական սովորույթից նախքան արարողություններ անցկացնելը կամ սուրբ վայրեր մտնելը։ 

Ըստ Օքսֆորդի անգլերեն բառարանի «Բրեյնվոշինգ» բառը անգլերեն ամենավաղը օգտագործվել է լրագրող Էդվարդ Հանթերի հոդվածում, որը հրապարակվել է *Miami News-* ում 1950 թվականի սեպտեմբերի 24-ին։ Հանթերը բացահայտ հակակոմունիստ էր և ենթադրվում էր, որ նա ԿՀՎ գաղտնի գործակալ էր որպես լրագրող։ Հանթերը և մյուսները օգտագործեցին չինական տերմինը՝ բացատրելու, թե ինչու Կորեական պատերազմի ժամանակ (1950–1953) որոշ ամերիկացի ռազմագերիներ (գերիներ) համագործակցեցին իրենց չինացի գերիների հետ և նույնիսկ մի քանի դեպքերում անցան իրենց կողմը։ Բրիտանացի ռադիոօպերատոր Ռոբերտ Վ. Ֆորդը և բրիտանական բանակի գնդապետ Ջեյմս Քարնը նույնպես պնդում էին, որ չինացիները բանտարկության ընթացքում իրենց բրեյնվոշինգի են ենթարկել։

ԱՄՆ զինվորականները և կառավարությունը մեղադրանքներ են առաջադրել ուղեղի լվացման մեջ՝ փորձելով խաթարել ռազմագերիների կողմից ռազմական հանցագործությունների, այդ թվում՝ կենսաբանական պատերազմի մասին խոստովանությունները։ Այն բանից հետո, երբ չինական ռադիոհաղորդումները պնդում էին, որ մեջբերում են Առաջին ծովային օդային թևի շտաբի պետ Ֆրենկ Շվաբելին որը խոստովանել է, որ մասնակցել է մանրէների պատերազմին, ՄԱԿ-ի հրամանատար գեներալ Մարկ Վ. Քլարկը պնդում է. «Թե այս հայտարարությունները հնչել են այս դժբախտ մարդկանց շուրթերից թե ոչ, կասկածելի է։ Եթե հնչել են, չափազանց ծանոթ են այս կոմունիստների միտքը ոչնչացնող մեթոդները շորթելու իրենց ուզած խոսքերը։ Մարդիկ իրենք մեղավոր չեն, և նրանք իմ խորին կարեկցանքն ունեն, որ իրենց այսպիսի նողկալի ձևով օգտագործել են»։

1953 թվականից սկսած Ռոբերտ Ջեյ Լիֆթոնը հարցազրույց է վերցրել ամերիկացի զինծառայողների հետ, ովքեր եղել են գերիներ Կորեական պատերազմի ժամանակ, ինչպես նաև քահանաների, ուսանողների և ուսուցիչների հետ, ովքեր բանտում են եղել Չինաստանում 1951 թվականից հետո։ Բացի 25 ամերիկացիների և եվրոպացիների հետ հարցազրույցներից, Լիֆթոնը հարցազրույց է վերցրել Չինաստանի 15 քաղաքացիների հետ, ովքեր փախել էին չինական համալսարաններում ինդոկտրինացիայի ենթարկվելուց հետո։ (Լիֆթոնի 1961 թվականի *[[Thought Reform and the Psychology of Totalism|«Մտքի բարեփոխում և տոտալիզմի հոգեբանություն. Չինաստանում «Բրեյնվոշինգի» ուսումնասիրությունը]]* գիրքը հիմնված է այս հետազոտության վրա)։ Լիֆթոնը պարզեց, որ երբ ռազմագերիները վերադարձան Միացյալ Նահանգներ, նրանց մտածողությունը դարձավ նորից նորմալ՝ հակառակ «Բրեյնվոշինգի» պատկերին։

1956 թվականին, Կորեական պատերազմին հաջորդած ուղեղի լվացման հայեցակարգը վերանայելուց հետո, ԱՄՆ բանակը հրապարակեց զեկույց՝ *Կոմունիստական հարցաքննությունը, ինդոկտրինացումը և ռազմագերիների շահագործումը* վերնագրով, որն անվանեց բրեյնվոշինգը «տարածված թյուրըմբռնում»։ Զեկույցը եզրակացնում է, որ «մի քանի պետական գերատեսչությունների սպառիչ հետազոտությունը չի կարողացել բացահայտել Կորեայում ամերիկացի ռազմագերիների «բրեյնվոշինգի» նույնիսկ մեկ վերջնական փաստագրված դեպք»։

## Իրավական գործեր և «Բրեյնվոշինգի արդարացում».
[alt=|մինի|200x200փքս| Բանկի կողոպուտ [Պատրիսիա Հերսթ|Փեթի Հերսթի և Սիմբիոնյան ազատագրական բանակի անդամների կողմից]]
Ի պաշտպանություն քրեական մեղադրանքների, բարձրացվել է բրեյնվոշինգի հայեցակարգը. 1969-1971 թվականներին Չարլզ Մենսոնի գործը, ով ասում էին, որ իր հետևորդների բրեյնվոշինգի է ենթարկել սպանություններ և այլ հանցագործություններ կատարելու համար, բերեց այս հարցը հանրության ուշադրությանը։

1974 թվականին Փեթի Հերսթը՝ հարուստ Հերսթ ընտանիքի անդամը, առևանգվել է Սիմբիոնյան ազատագրական բանակի՝ ձախ թևի զինյալ կազմակերպության կողմից։ Մի քանի շաբաթ գերությունից հետո նա համաձայնել է միանալ խմբին և մասնակցել նրանց գործունեությանը։ 1975 թվականին նա ձերբակալվել է և մեղադրվել բանկի կողոպուտի և ատրճանակ օգտագործելու մեջ   հանցագործություն կատարելիս։ Նրա փաստաբանը՝ Ֆ. Լի Բեյլին, իր դատավարության ընթացքում պնդում էր, որ նա չպետք է պատասխանատվություն կրի իր արարքների համար, քանի որ նրան առևանգողների կողմից նրա վերաբերմունքը հավասարազոր էր Կորեայի պատերազմի ռազմագերիների ենթադրյալ բրեյնվոշինգին (տես նաև Նվազեցված պատասխանատվությունը)։ Բեյլին իր գործը զարգացրեց հոգեբույժ Լուի Ջոլյոն Ուեսթի և հոգեբան Մարգարեթ Սինգերի հետ համատեղ։ Նրանք երկուսն էլ ուսումնասիրել էին Կորեայի պատերազմի ռազմագերիների փորձը։ (1996թ.-ին Սինգերը հրապարակեց իր տեսությունները իր բեսթսելլեր Cults in Our Midst) գրքում։ Չնայած այս պաշտպանությանը՝ Հերստը մեղավոր ճանաչվեց։

1990 թվականին Սթիվեն Ֆիշմենը, ով Սայենթոլոգիայի եկեղեցու անդամ էր, մեղադրվեց փոստային խարդախության մեջ՝ խոշոր կորպորացիաներին դատի տալու ծրագիրը կազմակերպելու համար՝ բաժնետերերի փոքրամասնության հետ բաժնեմասերի համար պատասխանատու մարդկանց դատական հայցերում։ Այնուհետև նա ստորագրում էր այն համաձայնագրերը, որոնք դատարկաձեռն էին թողնում այդ բաժնետերերին։ Ֆիշմանի փաստաբանները դատարանին ծանուցել են, որ մտադիր են հիմնվել անմեղսունակության վրա՝ օգտագործելով բրեյնվոշինգի տեսությունները և Սինգերի և Ռիչարդ Օֆշեի փորձագետ վկաները՝ պնդելու, որ Սայենթոլոգիայի եկեղեցին նրա վրա բրեյնվոշինգ է իրականացրել, ինչը նրան անկարող է դարձրել անկախ որոշումներ կայացնելու համար։ Դատարանը որոշել է, որ բրեյնվոշինգի տեսությունների կիրառումն անթույլատրելի է փորձագետ վկաների մոտ՝ վկայակոչելով Frye ստանդարտը, որն ասում է, որ փորձագետների կողմից օգտագործվող գիտական տեսությունները պետք է ընդհանուր առմամբ ընդունվեն իրենց համապատասխան ոլորտներում։ Այդ ժամանակից ի վեր Միացյալ Նահանգների դատարանները հետևողականորեն մերժում են մտքի վերահսկման կամ բրեյնվոշինգի մասին ցուցմունքները՝ պատճառաբանելով, որ այս տեսությունները Frye ստանդարտի համաձայն ընդունված գիտության մաս չեն։

2003 թվականին բրեյնվոշինգի պաշտպանությունը չհաջողվեց ի օգուտ Լի Բոյդ Մալվոյի, ով մեղադրվում էր սպանության մեջ՝ Բելթվեյի դիպուկահարների հարձակումներում իր մասնակցության համար։

Թոմաս Էնդրյու Գրինը իր 2014 թվականի «*Ազատությունը և քրեական պատասխանատվությունը ամերիկյան իրավական մտքում*» գրքում պնդում է, որ բրեյնվոշինգի պաշտպանությունը խաթարում է կամքի ազատության օրենքի հիմնարար նախադրյալը։ 2003 թվականին դատահոգեբան Դիկ Էնթոնին ասաց, որ «ոչ մի ողջամիտ մարդ չի կասկածի, որ կան իրավիճակներ, երբ մարդկանց վրա կարող են ազդել իրենց լավագույն շահերի դեմ, բայց այդ փաստարկները գնահատվում են փաստերի հիման վրա, այլ ոչ թե կեղծ փորձագիտական ցուցմունքների»։

Երեխայի խնամակալության գործերով հայցվորների կողմից բարձրացվել են նաև բրեյնվոշինգի մեղադրանքներ։

## Հակապաշտամունքային շարժում

[մինի| [Ֆիլիպ Զիմբարդո]]
1970-ական և 1980-ական թվականներին հակապաշտամունքային շարժումը կիրառեց բրեյնվոշինգի հայեցակարգը՝ բացատրելու անսպասելի և զգալի կրոնափոխությունների դեպքերը տարբեր նոր կրոնական շարժումներին (NRMs) և այլ խմբերին, որոնք նրանք համարում էին պաշտամունք։ Մամուլը հակված էր ընդունելու նրանց տեսակետը, իսկ հակապաշտամունքային շարժմանը համակրող հասարակագետները, որոնք սովորաբար հոգեբաններ էին, բացահայտեցին մտքի վերահսկման նոր ձևեր։ Թեև որոշ հոգեբաններ ընկալում էին հայեցակարգը, սոցիոլոգները, մեծ մասամբ, թերահավատորեն էին վերաբերվում NRM-ներին փոխակերպումը բացատրելու դրա ունակությանը։

Ֆիլիպ Զիմբարդոն սահմանեց մտքի վերահսկումը որպես «գործընթաց, որով արտաքին գործոնները ազդում են մարդու ընտրության և գործողությունների անհատական կամ կոլեկտիվ ազատության վրա, որոնք փոփոխում կամ խեղաթյուրում են ընկալումը, մոտիվացիան, ազդեցությունը, ճանաչողությունը կամ դրա հետևանքները մարդու վարքի վրա», և նա ենթադրեց, որ ցանկացած մարդ ենթակա է նման մանիպուլյացիայի։

Բենջամին Զաբլոկին ասել է, որ բրեյնվոշինգը «ուղղակիորեն դիտարկելի գործընթաց չէ», սխալ է ընկալվում, և որ «իրական սոցիոլոգիական խնդիրն այն է, թե արդյոք բրեյնվոշինգը բավական հաճախ է տեղի ունենում, որպեսզի համարվի կարևոր սոցիալական խնդիր»։ Նա ասել է, որ այն մարդկանց թիվը, ովքեր վկայում են հարցազրույցների ժամանակ բրեյնվոշինգի մասին (կատարվում է Հոգեկան առողջության ազգային ինստիտուտի և Ազգային գիտական հիմնադրամի ուղեցույցների համաձայն) չափազանց մեծ է, որևէ այլ բանի հետևանք լինի քան իսկական երևույթը։ Նա ասել է, որ կրոնի սոցիոլոգիային նվիրված երկու ամենահեղինակավոր ամսագրերում չեն եղել «բրեյնվոշինգի հեռանկարին օժանդակող» հոդվածներ, մինչդեռ հարյուրից ավելի նման հոդվածներ տպագրվել են այն ամսագրերում, որոնք կենտրոնացած չեն այդ ոլորտում։ Նա եզրակացրեց, որ բրեյնվոշինգի հայեցակարգը ներառվել է բլեքլիսթում։

Էյլին Բարքերը քննադատեց մտքի վերահսկման հայեցակարգը, քանի որ այն գործում էր արդարացնելու ծախսատար միջամտությունները, ինչպիսիք են ապակոմնորոշումը կամ բրեյնվոշինգից վերականգնման խորհրդատվությունը։ Նա նաև քննադատել է հոգեկան առողջության որոշ մասնագետների, այդ թվում՝ Սինգերին, այն բանի համար, որ նրանք ընդունել են փորձագետ վկաների աշխատանք NRM-ների հետ կապված դատական գործերում։ Նրա 1984 թվականի «*[[The Making of a Moonie|Մունիի ստեղծումը. ընտրություն, թե՞ բրեյնվոշինգ]]*» գիրքը նկարագրում է կրոնական դարձի գործընթացը դեպի Միասնական եկեղեցի (որի անդամներին երբեմն ոչ պաշտոնական անվանում են Մունիներ), որը եղել է ամենահայտնի խմբերից մեկը, որն ասում էին, որ կիրառում էր բրեյնվոշինգ։ Բարքերն անցկացրել է մոտ յոթ տարի՝ ուսումնասիրելով Միասնական Եկեղեցու անդամներին և գրել, որ ինքը մերժում է «բրեյնվոշինգի» տեսությունը, քանի որ այն չի բացատրում ոչ շատ մարդկանց, ովքեր մասնակցել են հավաքագրման ժողովին և չեն դարձել անդամներ, ինչպես նաև ինչու են այդքան շատ անդամներ կամավոր դուրս գալիս խմբերից։ Մորմոնիզմի քննադատները մեղադրել են նրան իր հետևորդներին բրեյնվոշինգ անելու մեջ։

Ջեյմս Ռիչարդսոնն ասաց, որ եթե նոր կրոնական շարժումներին հասանելի լինեն բրեյնվոշինգի հզոր մեթոդները, ապա կարելի է ակնկալել, որ նրանք կունենան աճի բարձր տեմպեր, սակայն իրականում մեծամասնությունը նկատելի հաջողություն չի ունեցել անդամների հավաքագրման կամ պահպանման հարցում։ Այս և այլ պատճառներով կրոնի հասարակագետները, ներառյալ Դեյվիդ Բրոմլեն և Էնսոն Շուպը, համարում են այն գաղափարը, որ «պաշտամունքները» բրեյնվոշինգ են անում ամերիկացի երիտասարդներին, «անհավանական» է։ Թոմաս Ռոբինսը, Մասիմո Ինտրովինը, Լորն Դոուսոնը, Գորդոն Մելթոնը, Մարկ Գալանթերը և Սաուլ Լևինը, ի թիվս այլ գիտնականների, ովքեր հետազոտում են NRM-ները, վիճել և հաստատել են դատարանների, համապատասխան մասնագիտական ասոցիացիաների և գիտական համայնքների բավարարման համար, որ գոյություն չունի ընդհանուր ընդունված գիտական տեսություն՝ հիմնված մեթոդաբանորեն հիմնավոր հետազոտության վրա, որն աջակցում է բրեյնվոշինգի հայեցակարգին։

1999թ.-ին դատաբժշկական հոգեբան Դիկ Անտոնին քննադատեց այս տեսակետի մեկ այլ կողմնակից Ժան-Մարի Աբգրալին, իբր կեղծ գիտական մոտեցում կիրառելու և որևէ ապացույցի բացակայության համար, որ որևէ մեկի աշխարհայացքը էապես փոխվել է այս հարկադրական մեթոդներով։ Նա պնդում էր, որ հայեցակարգը և դրա շուրջ վախը օգտագործվել է որպես հակապաշտամունքային շարժման գործիք՝ փոքրամասնությունների կրոնական խմբերի հալածանքը ռացիոնալացնելու համար։ Բացի այդ, Դիկ Էնթոնին իր «*Թյուրըմբռնելով պաշտամունքները*» գրքում պնդում է, որ «բրեյնվոշինգ» տերմինն ունի այնպիսի սենսացիոնալիստական կոննոտացիաներ, որ դրա օգտագործումը վնասակար է ցանկացած հետագա գիտական հետազոտության համար։

2016 թվականին կրոնի իսրայելցի մարդաբան և Վան Լիր Երուսաղեմի ինստիտուտի աշխատակից Ադամ Կլին-Օրոնն այն ժամանակ առաջարկված «հակապաշտամունքային» օրենսդրության մասին ասաց.1980-ականներին «բրեյվոշինգի» պնդումների ալիք բարձրացավ, և այնուհետև ամբողջ աշխարհի խորհրդարանները և դատարանները քննեցին հարցը, և եկան հստակ վճռի. չկա պաշտամունք երևույթ և այն մարդիկ ովքեր այս պնդումներն են անում հաճախ հարցի մասնագետ չեն։ Եվ ի վերջո դատարանները, այդ թվում Իսրայելում, մերժեցին փորձագետ վկաներին, ովքեր պնդում էին, որ «բրեյնվոշինգ» կա։

## Գիտական հետազոտություն
[մինի| 1977 Միացյալ Նահանգների Սենատի զեկույցը [ՄԿ-Ուլտրա նախագիծ|Project MKUltra, Կենտրոնական հետախուզական գործակալության ուղեղի լվացման հետազոտական ծրագրի վերաբերյալ]]

### ԱՄՆ կառավարության կողմից կատարված հետազոտություն
20 տարի շարունակ՝ սկսած 1950-ականների սկզբից, Կենտրոնական հետախուզական վարչություն (ԿՀՎ) և Միացյալ Նահանգների պաշտպանության նախարարությունը գաղտնի հետազոտություններ էին անցկացնում, ներառյալ ՄԿ-Ուլտրա նախագիծը՝ փորձելով զարգացնել բրեյնվոշինգի գործնական տեխնիկան. Այս փորձերը տատանվում էին «էլեկտրաշոկից մինչև LSD-ի բարձր չափաբաժիններ»։ Արդյունքների ամբողջական չափն անհայտ է։ Տնօրեն Սիդնի Գոթլիբը և նրա թիմը, ըստ երևույթին, կարողացել են «պայթեցնել մարդու գոյություն ունեցող միտքը»՝ օգտագործելով խոշտանգումների տեխնիկան. սակայն, վերածրագրավորումը «առաջացած դատարկության մեջ նոր միտք մտցնելու միջոց» գտնելու առումով այնքան էլ հաջող չէր։

Հակասական հոգեբույժ Քոլին Ա. Ռոսը պնդում է, որ ԿՀՎ-ն նույնիսկ այն ժամանակ հաջողակ էր ստեղծել ծրագրավորվող, այսպես կոչված, «մանջուրական թեկնածուներ»։ ԿՀՎ-ի փորձերը՝ օգտագործելով տարբեր հոգեմետ դեղամիջոցներ, ինչպիսիք են LSD-ն և Mescaline-ը, վերցվել են նացիստական մարդկանց նախորդ փորձերից։

1979 թվականին Ջոն Դ. Մարքսն իր «*Մանչուրյան թեկնածուի որոնումը*» գրքում գրել է, որ մինչև MKUltra ծրագիրը արդյունավետորեն դադարեցվել է 1963 թվականին, գործակալության հետազոտողները չեն գտել որևէ հուսալի միջոց մեկ այլ մարդու բրեյնվոշինգ անելու համար, քանի որ բոլոր փորձերը ինչ-որ փուլում միշտ ավարտվել են դրանով։ կամ առարկայի խցանում, ամնեզիա կամ կատատոնիա՝ անհնարին դարձնելով ցանկացած գործառնական օգտագործում։

Սենատի Զինված ծառայությունների հանձնաժողովի երկկուսակցական զեկույցը, որը մասամբ հրապարակվել է 2008 թվականի դեկտեմբերին և ամբողջությամբ՝ 2009 թվականի ապրիլին, հաղորդում է, որ ամերիկացի զինվորական մարզիչները, ովքեր 2002 թվականի դեկտեմբերին եկել էին Գուանտանամո ծովածոց, հարցաքննության դասը հիմնել էին 1957 թվականի ռազմաօդային ուժերի ուսումնասիրությունից պատճենված աղյուսակի վրա։ «Չինական կոմունիստ» ուղեղի լվացման տեխնիկա. Զեկույցը ցույց է տվել, թե ինչպես 2002 թվականին պաշտպանության նախարարի կողմից Գուանտանամոյի ագրեսիվ տեխնիկայի թույլտվությունը հանգեցրեց դրանց կիրառմանը Աֆղանստանում և Իրաքում, ներառյալ Աբու Գրեյբում։

### Ամերիկյան հոգեբանական ասոցիացիայի աշխատանքային խումբ
1983 թվականին Ամերիկյան հոգեբանական ասոցիացիան (APA) Սինգերին խնդրեց նախագահել աշխատանքային խումբ, որը կոչվում է «APA Աշխատանքային խումբը համոզմունքի և վերահսկման խաբուսիկ և անուղղակի տեխնիկայի վերաբերյալ» (APA Task Force on Deceptive and Indirect Techniques of Persuasion and Control) (DIMPAC)՝ հետաքննելու, թե արդյոք ուղեղի լվացումը կամ հարկադրաբար համոզելը իրոք դեր են խաղացել NRM-ների կողմից հավաքագրման մեջ։ . Աշխատանքային խումբը եզրակացրեց, որ

Պաշտամուքները և մեծ խմբերի իրազեկման դասընթացները զգալի հակասություններ են առաջացրել՝ համոզելու և վերահսկելու խաբուսիկ և անուղղակի մեթոդների լայն կիրառման պատճառով։ Այս տեխնիկան կարող է վտանգել անհատի ազատությունը, և դրանց օգտագործումը լուրջ վնաս է հասցրել հազարավոր անհատների և ընտանիքների։ Այս զեկույցը վերանայում է այս թեմայի վերաբերյալ գրականությունը, առաջարկում է ազդեցության տեխնիկայի հայեցակարգավորման նոր եղանակ, ուսումնասիրում է համոզելու և վերահսկելու խաբուսիկ և անուղղակի մեթոդների էթիկական հետևանքները և առաջարկություններ է անում զեկույցում նկարագրված խնդիրների վերաբերյալ։

1987 թվականի մայիսի 11-ին APA-ի հոգեբանության սոցիալական և էթիկական պատասխանատվության խորհուրդը (BSERP) մերժեց DIMPAC-ի զեկույցը, քանի որ զեկույցը «զուրկ է գիտական խստությունից և համարժեք քննադատական մոտեցումից, որն անհրաժեշտ է APA-ի համար» և եզրակացրեց, որ «շատ քննարկումից հետո BSERP-ը չի հավատում, որ մենք ունենք բավարար տեղեկատվություն, որը կօգնի մեզ այս հարցում դիրքորոշում ընդունելու հարցում»։

## Այլ ոլորտներ և ուսումնասիրություններ
[աջից|մինի|187x187փքս| [Joost Meerloo|Յոստ Մեերլո]]
Հոլանդացի հոգեբույժ Յոստ Մեերլոն բրեյնվոշինգի գաղափարի վաղ կողմնակիցն էր։ «Մենթիցիդը» նորաբանություն է, որը նա ստեղծել է, որը նշանակում է «մտքի սպանություն»։ Մեերլոի տեսակետի վրա ազդել են նրա փորձառությունները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում իր երկրի գերմանական օկուպացիայի ժամանակ և նրա աշխատանքը Նիդեռլանդների կառավարության և ամերիկյան զինվորականների հետ՝ մեղադրյալ նացիստական ռազմական հանցագործների հարցաքննության ժամանակ։ Հետագայում նա արտագաղթել է ԱՄՆ և դասավանդել Կոլումբիայի համալսարանում։Նրա 1956 թվականի ամենավաճառվող «*Մտքի բռնաբարությունը*» գիրքը եզրափակում է ասելով.
«Բրեյնվեշինգի և մենթիցիդների ժամանակակից մեթոդները, հոգեբանության այդ այլասերվածությունները, կարող են ճնշել գրեթե բոլորին և ստիպել նրան հանձնվել։ Մտքի վերահսկման, բրեյնվոշինգից և մենթիցիդիայից տուժածներից շատերը, որոնց մասին մենք խոսեցինք, ուժեղ մարդիկ էին, որոնց միտքն ու կամքը կոտրված էին։ Բայց չնայած ամբողջատերերն օգտագործում են իրենց մտքի գիտելիքները արատավոր և անբարեխիղճ նպատակների համար, մեր ժողովրդավարական հասարակությունը կարող է և պետք է օգտագործի իր գիտելիքները՝ օգնելու մարդուն աճել, պաշտպանել իր ազատությունը և հասկանալ ինքն իրեն»։

Ռուս պատմաբան Դանիել Ռոմանովսկին, ով 1970-ականներին հարցազրույց է վերցրել վերապրածների և ականատեսների հետ, զեկուցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ օկուպացիոն գերմանացիների կողմից Բելառուսի ժողովրդի «նացիստական բրեյնվոշինգի» մասին, որը տեղի է ունեցել ինչպես զանգվածային քարոզչության, այնպես էլ ինտենսիվ վերակրթության միջոցով։ հատկապես դպրոցներում։ Ռոմանովսկին նշեց, որ շատ շուտով մարդկանց մեծամասնությունը որդեգրեց նացիստական տեսակետը, որ հրեաները ստորադաս ռասա են և սերտորեն կապված են խորհրդային կառավարության հետ, տեսակետներ, որոնք ընդհանրապես տարածված չէին գերմանական օկուպացիայից առաջ։

Իտալիան հակասություններ է ունեցել պլագիոյի հայեցակարգի շուրջ՝ հանցագործություն, որը բաղկացած է մարդու բացարձակ հոգեբանական և, ի վերջո, ֆիզիկական գերակայությունից։ Ասվում է, որ էֆեկտը սուբյեկտի ազատության և ինքնորոշման ոչնչացումն է և, հետևաբար, նրա անձի ժխտումը։ Պլագիոյի հանցագործությունը հազվադեպ է քրեական հետապնդման ենթարկվել Իտալիայում, և միայն մեկ մարդ է երբևէ դատապարտվել։ 1981թ.-ին իտալական դատարանը պարզեց, որ հայեցակարգը անհստակ է, զուրկ է համախմբվածությունից և ենթակա է կամայական կիրառման։

Հոգեկան խանգարման «Անհատականության դիսոցիատիվ խանգարում» (DID) ոլորտում վերջին գիտական գրքերի հրապարակումներում նշվում է խոշտանգումների վրա հիմնված բրեյնվոշինգը հանցավոր ցանցերի և չարակամ դերասանների կողմից որպես կանխամտածված միջոց՝ մարդու մեջ ստեղծելու բազմաթիվ «ծրագրավորվող» անձնավորություններ՝ այս անհատին սեռական շահագործման համար և ֆինանսական պատճառներով։ 1980-ականներին և 1990-ականներին պաշտամունքներում խոշտանգումների վրա հիմնված ծիսական չարաշահումների մասին ավելի վաղ գիտական բանավեճերը հայտնի էին որպես «սատանայական ծիսական բռնություն», որը հիմնականում դիտվում էր որպես «բարոյական խուճապ»։

Քեթլին Բարրին, ՄԱԿ-ի ՀԿ-ի համահիմնադիր, Կանանց թրաֆիքինգի դեմ կոալիցիա (CATW), 1979 թ. իր «*Կանանց սեռական ստրկություն*» գրքում առաջ բերեց մարդկանց սեռական թրաֆիքինգի մասին միջազգային իրազեկումը։ Իր 1986 թ. «*Կանանց բռնություն. առասպելներին փոխարինող փաստեր*» գրքում Լյուիս Օքունը հայտնում է, որ «Կանանց սեռական ստրկության մեջ Քեթլին Բարրին ցույց է տալիս, որ կանանց բռնի մարմնավաճառությունը ներառում է հարկադիր վերահսկողության պրակտիկաներ, որոնք շատ նման են մտքի բարեփոխմանը»։ 1996 թ. իրենց «*Քարերի ձուլում. մարմնավաճառություն և ազատագրում Ասիայում և Միացյալ Նահանգներում*» գրքում Ռիտա Նակաշիմա Բրոքը և Սյուզան Բրուքս Թիսթլեթվեյթը հայտնում են, որ կավատների կողմից իրենց զոհերին վերահսկելու համար սովորաբար կիրառվող մեթոդները «շատ նման են ահաբեկիչների և պարանոիդ պաշտամունքների բրեյնվոշինգի մեթոդներին»։

Իր 2000 թվականին «Ո*չնչացնելով աշխարհը փրկելու համար. Աում Շինրիկյո, ապոկալիպտիկ բռնություն և նոր գլոբալ ահաբեկչություն*» գրքում Ռոբերտ Լիֆթոնը մտքի բարեփոխման մասին իր սկզբնական գաղափարները կիրառեց Աում Շինրիկոյին և ահաբեկչության դեմ պատերազմին՝ եզրակացնելով, որ այս համատեքստում մտքի բարեփոխումը հնարավոր եղավ առանց բռնության կամ ֆիզիկական հարկադրանքի։ Նա նաև մատնանշեց, որ ահաբեկչության դեմ իրենց ջանքերում արևմտյան կառավարությունները օգտագործում են նաև մտքի վերահսկողության որոշ ենթադրյալ մեթոդներ։

Իր 2004 թվականի գիտահանրամատչելի գրքում՝ «*[[Brainwashing: The Science of Thought Control|Բրեյնվոշինգ. մտքի վերահսկման գիտություն]]*», նյարդաբան և ֆիզիոլոգ Քեթլին Թեյլորը վերանայեց մտքի կառավարման տեսությունների պատմությունը, ինչպես նաև ուշագրավ միջադեպերը։ Դրանում նա տեսություն դրեց, որ բրեյնվոշինգի ազդեցության տակ գտնվող մարդիկ կարող են ունենալ ավելի կոշտ նյարդաբանական ուղիներ, և դա կարող է ավելի դժվարացնել իրավիճակների վերաիմաստավորումը կամ հետագայում վերակազմավորել այդ ուղիները։

## Հանրային մշակույթում
[մինի| Լոուրենս Հարվին և [Ֆրենկ Սինատրա|Ֆրենկ Սինատրան *«Մանջուրի թեկնածուն»* ֆիլմում]]
Ջորջ Օրուելի 1949 թվականի «1984» հակաուտոպիա վեպում գլխավոր հերոսը ենթարկվում է բանտարկության, մեկուսացման և խոշտանգումների՝ իր մտքերն ու զգացմունքները գրքի հորինված ապագա ամբողջատիրական հասարակության կառավարիչների ցանկություններին համապատասխանեցնելու համար։ Իշխանությունները ներկայացնող խոշտանգողը այդ կերպարին ասում է՝ «Մենք ուղեղը փչելուց առաջ կատարյալ ենք դարձնում... Բոլորը մաքրված են»։ Օրուելի տեսլականը ազդեց Հանթերի վրա և մինչ օրս արտացոլվում է բրեյնվոշինգի հանրաճանաչ հայեցակարգում։

1950-ականներին որոշ ամերիկյան ֆիլմեր նկարահանվեցին, որոնք ներկայացնում էին ռազմագերիների բրեյնվոշինգ, այդ թվում՝ «Խոստովանությունների խոշտանգումները», «Բամբուկե բանտը», «Դեպի անհայտը» և «Վախեցնողները»։ Արգելված Տարածքը պատմել է խորհրդային գաղտնի գործակալների պատմությունը, որոնց բրեյնվոշինգ են արել պայմանական ռեֆլեքսների միջոցով իրենց իսկ կառավարության կողմից, որպեսզի նրանք չբացահայտեն իրենց ինքնությունը։ 1962 թվականին Մանչուրյան թեկնածուն (հիմնված Ռիչարդ Կոնդոնի 1959 թվականի վեպի վրա) «բրեյնվոշինգը առաջնային և կենտրոնում դրեց»՝ ներկայացնելով խորհրդային կառավարության սյուժեն՝ տիրելու Միացյալ Նահանգներին՝ օգտագործելով բրեյնվոշինգ արած քնած գործակալի քաղաքական սպանության համար։ Բրեյնվոշինգի գաղափարը լայնորեն կապված է ռուս հոգեբան Իվան Պավլովի հետազոտության հետ, որտեղ հիմնականում շները ներգրավված էին որպես առարկաներ։ «Մանչուրյան թեկնածուն» գրքում բրեյնվոշինգ անող ղեկավարը «Դոկտոր Յեն Լոն է, Պավլովի ինստիտուտից»։

Քորդուեյներ Սմիթի գիտաֆանտաստիկ պատմությունները (գրական անունը Փոլ Մայրոն Էնթոնի Լայնբարգեր (1913–1966), ԱՄՆ բանակի սպա, ով մասնագիտացած էր ռազմական հետախուզության և հոգեբանական պատերազմի մեջ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի և Կորեական պատերազմի ժամանակ) պատկերում է բրեյվոշինգը՝ հեռացնելու տրավմատիկ իրադարձությունների հիշողությունները որպես ապագա բժշկական պրակտիկայի նորմալ և բարենպաստ մաս։ 

Մտքի վերահսկողությունը մնում է գիտաֆանտաստիկ գրականության կարևոր թեմա։ Ենթաժանրը *կորպորատիվ մտքի վերահսկումն* է, որտեղ ապագա հասարակությունը ղեկավարվում է մեկ կամ մի քանի բիզնես կորպորացիաների կողմից, որոնք գերիշխում են հասարակության մեջ՝ օգտվելով գովազդից և զանգվածային լրատվամիջոցները ՝ վերահսկելու բնակչության մտքերն ու զգացմունքները։ Թերրի Օ'Բրայենը մեկնաբանել է. «Մտքի կառավարումն այնքան հզոր պատկեր է, որ եթե հիպնոսը գոյություն չունենար, ապա նման բան պետք է հորինվեր. Սյուժեն առաջ տանելու գործիքը չափազանց օգտակար, որ ցանկացած գրողի անտեսելի։ Մտքի վերահսկման վախը նույնքան հզոր է որքան դրա գաղափարը»։

## Գրականություն
* ; Reprinted, with a new preface: University of North Carolina Press, 1989 ( at Internet Archive).
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամբոխի հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հանրամատչելի հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հասարակական կարծիք
Կատեգորիա:Հոգեբանական բռնություն
Կատեգորիա:Հոգեբանական մանիպուլյացիա
Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Քարոզչության տեխնիկաներ