Գոնսալո Կորդովացի

**Գոնսալո Ֆեռնանդես դե Կորդովա** (, ), իսպանացի գեներալ և պետական գործիչ։ Նա ղեկավարել է ռազմական արշավներ Գրանադայի նվաճման և իտալական պատերազմների ընթացքում, որոնցից հետո ծառայել է որպես Նեապոլի փոխարքա։ Իր լայնածավալ քաղաքական և ռազմական հաջողությունների համար նրան շնորհվել են Սանտանջելոյի (1497), Տերրանովայի (1502), Անդրիայի, Մոնտալտոյի և Սեսայի (1507) դքսի տիտղոսները, ինչպես նաև նա ստացել է «**Էլ Գրան Կապիտան**» («Մեծ Կապիտան») մականունը։

Պատմության ամենահեղինակավոր զորահրամանատարներից մեկը համարվող Կորդովան առաջին եվրոպացին է, որը հրազեն է կիրառել  մարտադաշտում, և առաջիններից է, որը վերակազմակերպել է հետևակազորը զինելով նիզակներով և հրազենով՝ արդյունավետ պաշտպանական և հարձակողական կազմավորումների մեջ։ Նա դրանք զարգացրել է որպես համակցված զինատեսակների դոկտրինի մաս, որը ներառում էր տարբեր ոլորտներ՝ հեծելազոր, հրետանի, ֆորտիֆիկացիա, գերինիլիա, պաշարումների արվեստ և դիվանագիտություն։ Ֆեռնանդես դե Կորդովայի իրականացրած բարեփոխումները, որոնք հանգեցրել են մահապարտների ձևավորմանը, վճռական դերակատարում են ունեցել իսպանական բանակն ավելի քան մեկուկես դար Եվրոպայի գերիշխող ցամաքային ուժ դարձնելու գործում։ Նրան է վերագրվում միջնադարյան և նոր ժամանակների պատերազմների միջև անցման սահմանագծի ձևավորումը։

Կորդովան միջազգային համբավի է հասել իր կարիերայի ընթացքում՝ պահպանելով ակտիվ հարաբերություններ ոչ միայն Կաստիլիայի և Արագոնի թագավորությունների, այլև Ֆրանսիայի, Պապական պետությունների, իտալական քաղաք-պետությունների և Սրբազան Հռոմեական կայսրության հետ, որոնք բոլորը ձգտում էին օգտվել նրա ծառայություններից։ Կենսագիր և ժամանակագիր Խերոնիմո Սուրիտան նրա մասին ասել է. «…այս ժամանակների ամենահարգված անձն էր, քանզի նման առաջնորդներին կամ ցանկանում էին ունենալ որպես բարեկամ, կամ զգուշանում էին, որ նա կարող է դառնալ իրենց թշնամին»։

## Վաղ տարիներ
Գոնսալո Ֆեռնանդես դե Կորդովան ծնվել է 1453 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Մոնտիլյայում՝ Կորդովա նահանգում: Նա Պեդրո Ֆեռնանդես դե Կորդովայի՝ Ագիլարի կոմսի (որն էլ եղել է Պեդրո Ֆեռնանդես դե Կորդովայի (1390-1424 թվականներ) և Լեոնոր դե Արեյանոյի որդին) և Էլվիրա դե Հերրերայի (Պեդրո Նունյես դե Հերրերա Գուսմանի դուստրը, (1430 թվական), և Բլանկա Էնրիկես դե Մենդոսայի) կրտսեր որդին էր: 1455 թվականին, երբ Գոնսալոն երկու տարեկան էր, մահացավ նրա հայրը: Նրա ավագ եղբայրը՝ Ալոնսոն, ժառանգեց հոր բոլոր կալվածքները՝ Գոնսալոյին թողնելով ճակատագրի փորձություններին: 1467 թվականին Գոնսալոն առաջին անգամ կցվեց Աստուրիասի իշխան Ալֆոնսոյի տնային գործերին, որը Կաստիլիայի թագավոր Հենրի IV-ի խորթ եղբայրն էր: Նա գնահատեց նրա ծառայությունը։ Պատերազմի ավարտից հետո Իզաբելլան և նրա ամուսինը՝ Ֆերդինանդը, դարձան Կաստիլիայի և Արագոնի միապետներ։ 1468 թվականին Ալֆոնսոյի մահից հետո Գոնսալոն Ալֆոնսոյի քրոջ՝ Իզաբելլա Կաստիլացու մոտ ծառայության անցավ։ 

1474 թվականին Հենրի IV թագավորի մահից հետո Իզաբելլան իրեն հռչակեց գահաժառանգ թագուհի՝ վիճարկելով թագավորի 13-ամյա դստեր և իր զարմուհի Խուանա լա Բելտրանեխայի գահակալման իրավունքը։ Իզաբելլայի և Խուանայի կողմնակիցների միջև ծագած քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում հակամարտություն եղավ նաև Պորտուգալիայի հետ, քանի որ Պորտուգալիայի թագավոր Աֆոնսու V-ը սատարում էր իր զարմուհի Խուանային։ Գոնսալոն ծառայության անցավ Իզաբելլայի կողմնակից Սանտյագոյի օրդենի մեծ մագիստրոս Ալոնսո դե Կարդենասի հրամանատարության տակ։ 1479 թվականին նա մասնակցեց պորտուգալացիների դեմ վերջին ճակատամարտին՝ ղեկավարելով 120 նետաձիգների։ Կարդենասը բարձր գնահատեց նրա ծառայությունը։ Պատերազմի ավարտից հետո Իզաբելլան և նրա ամուսինը՝ Ֆերդինանդը, դարձան Կաստիլիայի և Արագոնի միապետներ։

## Գրանադայի նվաճում

Երբ կաթոլիկ միապետները հաստատեցին իրենց իշխանությունը, 1481 թվականին նրանք սկսեցին տասնամյա արշավ՝ Գրանադան նվաճելու նպատակով, որը Իբերիայի թերակղզում մնացած վերջին մուսուլմանական հենակետն էր։ Ֆեռնանդես դե Կորդովան ակտիվորեն մասնակցեց մարտական գործողություններին և աչքի ընկավ որպես քաջ և ունակ զինվորական առաջնորդ։ Նա լավ համբավ ձեռք բերեց մի շարք լավ ամրացված քաղաքների պաշարումների ժամանակ, այդ թվում՝ Լոխա, Տախարա, Իլյորա և Մոնտեֆր։ Վերջինիս դեպքում հաղորդվում է, որ նա եղել է առաջին հարձակվողը, որը բարձրացել է պարսպի վրա։ 1492 թվականին Ֆեռնանդես դե Կորդովան գրավեց Գրանադա քաղաքը, ինչը վերջ դրեց պատերազմին։ Զինվորական ինժեների և գերինիլիա մարտիկի հմտությունները նույնքան օգտակար էին հաղթանակի գործում։ Արաբերենի իմացության և Բոաբդիլի հետ ծանոթության շնորհիվ Գոնսալոն դարձավ այն սպաներից մեկը, որոնք պետք է կազմակերպեին քաղաքի հանձնման պայմանները։

Իր ծառայության համար նա պարգևատրվեց Սանտյագոյի օրդենով, մեկ «ենկոմիենդայով» (ենկոմիենդայի ղեկավարի պաշտոնով), Գրանադայում Օրգիվա կոչվող կալվածքով, ինչպես նաև նրան շնորհվեց տարածաշրջանում մետաքսի արտադրությամբ զբաղվելու իրավունք։

## Իտալական արշավանքներ
Գոնսալո Ֆեռնանդես դե Կորդովան կարևոր դեր է խաղացել Իտալական պատերազմների ժամանակ։ Նա երկու անգամ ղեկավարել է զորքը և ստացել «Մեծ Կապիտան» մականունը։

### Առաջին իտալական պատերազմ

Իտալական պատերազմները սկսվեցին 1494 թվականին, երբ Ֆրանսիայի թագավոր Կառլ VIII-ը իր հետ շուրջ 25․000 զինվորով ներխուժեց Իտալիա՝ ձգտելով գրավել Նեապոլի թագավորությունը, որը կառավարում էր Ֆերդինանդ II Արագոնցին, Ֆերդինանդի խորթ եղբայր։ Ֆրանսիացիները արագ ճեղքեցին Նեապոլի պաշտպանությունը, և 1495 թվականի մայիսի 12-ին Կառլը թագադրվեց որպես Նեապոլի թագավոր։ Կաթոլիկ միապետները ցանկանում էին հետ բերել ֆրանսիական հաջողությունը Նեապոլում և նշանակեցին Ֆեռնանդես դե Կորդովային, որպեսզի նա գլխավորեր ռազմարշավը Կառլի դեմ։ Ֆեռնանդես դե Կորդովան Նեապոլ ժամանեց մոտ 5․000 ցամաքային զորքով և 600 թեթև հեծելազորով։ Վախենալով Իտալիայում պարտությունից, Կառլը Նեապոլի վերակացու նշանակեց Գիլբեր դե Բուրբոնին և վերադարձավ Ֆրանսիա՝ իր հետ վերցնելով իր զինուժի կեսը։

Սկզբում Ֆեռնանդես դե Կորդովայի ղեկավարած թեթև հետևակն ու հեծելազորը ծանր մարտերում հաջողություններ գրանցեցին լավ զինված ֆրանսիացիների հանդեպ։ Բացակայում էր միասնություն, իսպանացի և իտալացի զինվորների միջև հաղորդակցություն չկար։ 1495 թվականի հունիսի 28-ին Սեմինարայի ճակատամարտում Ֆեռնանդես դե Կորդովան պարտվեց ֆրանսիական ուժերին՝ որոնք ղեկավարում էր Բերնարդ Ստյուարտ դ’Օբինը։ Փախուստից հետո նա սկսեց վերադասավորել իր բանակը։ Իսպանացիները կիրառում էին արդյունավետ գուերիլյան մարտավարություն՝ արագ հարվածներ հասցնելով ֆրանսիական ապահովման գծերին և խուսափելով լայնածավալ ճակատամարտերից։

Ֆեռնանդես դե Կորդովան դանդաղորեն ամրապնդեց իր դիրքերը և սկսեց գրոհել ֆրանսիական բռնազավթված իտալական քաղաքները։ Տարին լրանալուց առաջ նա վճռորոշ հաղթանակ տարավ Ատելլայի ճակատամարտում, գերեվարեց ֆրանսիական փոխարքային և դուրս մղեց ֆրանսիական զորքերը Նեապոլից։ Նա վերականգնեց նաև Օստիայի հռոմեական նավահանգիստը և 1498 թվականին վերադարձրեց գրավված տարածքները իտալացիներին։ 

### Ռազմական վերակազմավորում
Ֆեռնանդես դե Կորդովան, երբ վերադարձավ Իսպանիա, իր իտալական արշավանքի փորձն օգտագործեց իսպանական զորքերի և ռազմավարության վերակազմավորման համար։ Բաց դաշտում իսպանական հետևակի դասավորությունը չէր կարողանում դիմադրել ծանր հեծելազորի և ծանր զինված հետևակի հարձակմանը։ Այս թույլ կողմը հաղթահարելու համար Ֆեռնանդես դե Կորդովան ներդրեց նոր հետևակի դասավորում, որը զինված էր սուրերով և պատրույգավոր հրացանով (արկեբուզ)։ Տակտիկական ճկունությունը մեծացնելու նպատակով նա զորքերին տվեց հատուկ դերեր։ Այս նոր ստորաբաժանումները կարող էին ավելի անկախ շարժվել և ավելի ճկուն գործել։

### Երկրորդ իտալական պատերազմ

1498 թվականին, երբ Լյուդովիկոս XII-ը ժառանգեց Ֆրանսիայի թագը Կառլ VIII-ից, նա շուտով հայտարարեց Իտալիա նորից ներխուժելու և կրկին Նեապոլը գրավելու իր մտադրության մասին։ Ժամանակ շահելու նպատակով՝ Իսպանիան 1500 թվականին կնքեց Գրանադայի պայմանագիրը Ֆրանսիայի հետ, համաձայնելով Նեապոլը երկու երկրների միջև բաժանել։ Ֆեռնանդես դե Կորդովան վերադարձավ Իտալիա՝ գլխավորելով մեծ զորք, որին որպես պատրվակ ծառայեց Ֆրանսիայի և Վենետիկի հետ միանալը՝ Օսմանյան կայսրության դեմ Յոնական ծովում հարձակվելու նպատակով։ Մի ժամանակ Ֆեռնանդես դե Կորդովան պայքարեց թուրքերի դեմ և 1500 թվականի դեկտեմբերին երկու ամիս տևած պաշարումից հետո գրավեց հզոր հենակետ հանդիսացող Կեֆալոնիա կղզին։

Ֆեռնանդես դե Կորդովան վերադարձավ Նեապոլ, և երբ Ֆրեդերիկ IV-ը հրաժարական տվեց, ֆրանսիացիներն ու իսպանացիները սկսեցին պարտիզանական պատերազմ, միևնույն ժամանակ բանակցելով թագավորության բաժանման շուրջ։ Իսպանացիների զորքերը փոքրաթիվ էին Բարլետայում։ Գոնսալոն հրաժարվեց լայնածավալ ճակատամարտից մինչև հարմար ուժեր չստացավ։Երբ բանակը համալրվեց, Ֆեռնանդես դե Կորդովան 1503 թվականի ապրիլի 28-ին մասնակցեց Սերինոլայի ճակատամարտին, որտեղ 6,000 իսպանացի զինվորը պայքարի մեջ մտան 10․000 ֆրանսիացի զինվորի հետ։ Գոնսալոն կազմավորեց հետևակին՝ կոչված կորոնելիաներ, կենտրոնում սուրերով զինված զինվորներով, իսկ կողմերում՝ հրացանաձիգներով զինվածներին։ Ֆրանսիացիները անհաջող հարձակվեցին ճակատի ուղղությամբ և հայտնվեցին կողմերից գնդակոծության տակ։ Ֆրանսիական հրամանատար Լուի դ'Արմանյակը՝ Նեմուրի դուքսը, մահացավ ճակատամարտի սկզբում։ Երկու ֆրանսիական հարձակում դիմագրավելուց հետո՝ «Մեծ Կապիտան» Ֆեռնանդես դե Կորդովան անցավ հարձակման և դուրս քշեց ֆրանսիացիներին։ Սա պատմության մեջ առաջին դեպքն էր, երբ ճակատամարտում մեծ դեր խաղաց հրազենը։

Ֆեռնանդես դե Կորդովան գրավեց Նեապոլ քաղաքը և հետ մղեց ֆրանսիական ուժերին Գարիգլիանո գետի մատույցներից։ Գետը բաժանում էր կողմերին, և առաջընթաց չեղավ։ Սակայն Ֆեռնանդես դե Կորդովան գետի վրա կառուցեց փայտաշեն կամրջակ և 1503 թվականի դեկտեմբերի 29-ի գիշերը գաղտնի անցավ գետի մյուս կողմը։ Ֆրանսիացիները՝ Լուդովիկո II Սալուզոյի հրամանատարությամբ, կարծում էին, որ գետն անցնելն անհնար է և լիովին շփոթվեցին։ Ֆեռնանդես դե Կորդովան իր հետևակով և հրացանաձիգներով կազմավորված ուժերով վճռական հաղթանակ տարավ ֆրանսիացիների նկատմամբ։

Նա շարունակեց հետապնդել ֆրանսիացիներին և 1504 թվականի հունվարին գրավեց իտալական Գաետա քաղաքը։ Դիտելով այս պարտությունները՝ ֆրանսիացիները չկարողացան կազմակերպել պաշտպանություն և ստիպված էին լքել Իտալիան նավերով։ 1505 թվականին նրանք ստորագրեցին Բլուայի պայմանագիրը՝ հանձնելով Նեապոլի վերահսկողությունը։

## Նեապոլի փոխարքա

Ֆրանսիացիների Նեապոլից դուրս մղվելուց հետո 1504 թվականին Ֆեռնանդես դե Կորդովային շնորհվեց Տեռավանո դյուքսի տիտղոսը և նշանակվեց Նեապոլի փոխարքա։ Այդ նույն տարվա ընթացքում Կաստիլիայի թագուհի Իզաբել I-ը մահացավ, ինչը զրկեց նրան ամենահզոր աջակցից։ Իզաբելի մահը միաժամանակ ժամանակավորապես դուրս մղեց նրա ամուսնուն՝ Արագոնի Ֆերդինանդ II-ին Կաստիլիայի իշխանությունից և ստիպեց նրան պաշտպանել իր շահերը Արագոնում։ Նեապոլը Արագոնի թագավորության մասն էր, սակայն Գոնսալոն կաստիլացի էր և լայն ժողավրդականություն էր վայելում։ Այդ պատճառով Ֆերդինանդը կասկածեց նրա հավատարմությանը և նաև զգաց, որ Գոնսալոն չափից դուրս ազատ կերպով է օգտագործում գանձարանը։ 1507 թվականին Ֆերդինանդը ճանապարհորդեց Նեապոլ, ազատեց Գոնսալոյին պաշտոնից և հրամայեց վերադառնալ Իսպանիա՝ խոստումով, որ նրան կշնորհեն Սանտյագոյի կառավարչի պաշտոնում, որը ուժեղ և հեղինակավոր դիրք էր։

Չնայած Ֆեռնանդես դե Կորդովային շնորհվեց լրացուցիչ՝ Սեսսայի դուքսի տիտղոսը, նա երբեք չստացավ խոստացված Սանտյագո ռազմական կարգի ղեկավարի պաշտոնը։ Ֆերդինանդը շարունակեց նրան գովաբանել, սակայն այլ պարտականություններ չներկայացրեց։ Վերջապես Գոնսալոն հեռացավ իր գյուղատնտեսական ագարակ՝ տիրույթներից մեկում։ Ֆեռնանդես դե Կորդովան մահացավ մալարիայից 1515 թվականի դեկտեմբերի 2-ին՝ իր տանը՝ Գրանադայի մոտ, 62 տարեկան հասակում։

## Ամուսնություն և ընտանիք
Ֆեռնանդես դե Կորդովան առաջին անգամ ամուսնացել է 1474 թվականին իր զարմուհի Մարիա դե Սոտոմայոր հետ, որը մոտ մեկ տարի անց մահացավ՝ ծննդաբերելով մահացած երեխա։ 1489 թվականի փետրվարի 14-ին նա ամուսնացավ Մարիա Մանրիկե դե Լարա ի Ֆիգերոայի հետ (այսպես կոչված՝ Մարիա Մանրիկե դե Լարա ի Էսպինոսա, մահացել է 1527 թվականին), որը հարուստ ու ազդեցիկ ազնվական ընտանիքից էր։ Նրա միակ առողջ դուստրը՝ Էլվիրա Ֆեռնանդես դե Կորդովա ի Մանրիկեն էր, որը ժառանգեց նրա բոլոր տիտղոսները 1515 թվականին նրա մահվանից կարճ ժամանակ անց։

## Ժառանգություն

«Մեծ Կապիտանը» ժամանակակից պատերազմական արվեստի նորարարներից էր։ Նա հեղափոխություն մտցրեց 16-րդ դարի պատերազմական ռազմավարության մեջ՝ իսպանական հետևակին տալով հրացաններ և ղեկավարեց առաջին պատմական մարտը, որը հաղթվեց հրացանների գործածմամբ (այս դեպքում՝ հռոմեական հրացաններով)՝ 1503 թվականի Սերինյոլայի ճակատամարտում։ Նա նպաստեց առաջին ժամանակակից մշտական բանակի հիմնմանը (անպարտելի իսպանական հետևակ, որը տիրապետում էր Եվրոպական դաշտային մարտերին 16-րդ և 17-րդ դարերի սկզբին)։

Նա որդիներ չուներ, և նրա դքսության ժառանգորդը դարձավ դուստրը՝ Էլվիրա Ֆեռնանդես դե Կորդովա ի Մանրիկեն։ Կա պնդում, որ Մարիա Սերեսոն, որն ամուսնացած էր Ամերիգո Վեսպուչիի հետ, նույնպես Ֆեռնանդես դե Կորդովայի ապօրինի դուստրն է եղել։

Նրա գերեզմանը գտնվում է Գրանադայի Սան Խերոնիմո վանքում, որը կառուցված է վերածննդի ոճով։ Նրա աճյունը տեղափոխվել է այնտեղ 1552 թվականին՝ շուրջ 700 պատերազմներից բերված դրոշներով։ Նրա դուստրը՝ Էլվիրան, և կինը՝ Մարիան, նույնպես թաղված են այնտեղ՝ ընտանիքի մի շարք այլ անդամների հետ։ Էլվիրան մահացել է 1524 թվականին, Մարիան՝ 1527 թվականին։

Դամբարանն ավերվել է Նապոլեոնյան զորքերի կողմից՝ կորսիկյան գեներալ Սեբաստիանի հրամանատարությամբ, թերակղզում տեղի ունեցած պատերազմի ժամանակ, 1810-1811 թվականներին։ Ֆեռնանդես դե Կորդովայի աճյունը հանվել է և պղծվել, իսկ 700 դրոշներն այրվել են նեապոլյան զորքերի կողմից։ Նրա տան քարերն օգտագործվել են Խենիլ գետի վրա գտնվող Պուենտե Վերդե կամրջի կառուցման համար։ Վանքն ամբողջովին վերականգնվել է 19-րդ դարի վերջին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*
*
*
*
*
*
*
*
* Prescott, William, and Albert D. McJoynt. The Art of War in Spain. London: Greenhill Books, 1995.
* 

**Իսպաներեն**
* Rafael Arce Jiménez y Lourdes Belmonte Sánchez: *El Gran Capitán: repertorio bibliográfico*, Biblioteca Manuel Ruiz Luque, 2000, 
* José Enrique Ruiz-Domènec: *El Gran Capitán. Retrato de una época*, 2002, 
* Duro, Cesáreo Fernández. Armada Española, desde la unión de los reinos de Castilla y Aragón. Madrid: Museo Naval, 1972
* Martín Gómez, Antonio L. El Gran Capitán: Las Campañas del Duque de Terranova y Santángelo. Madrid, Spain: Almena, 2000.
* Ruiz Domènec, José Enrique. El Gran Capitán, Retrato de una época. Madrid, Spain: Ediciones Peninsula, 2002.

|-

|-

|-

|-

Կատեգորիա:Զինվորականներ
Կատեգորիա:Իսպանական ազնվականություն
Կատեգորիա:Իսպանացի գեներալներ
Կատեգորիա:Իսպանացիներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բանակի սպաներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի զինվորական անձնակազմ
Կատեգորիա:Իսպանիայի ռազմական պատմություն
Կատեգորիա:Նեապոլի թագավորություն
Կատեգորիա:Ռեկոնկիստա