Ռիչարդ Մերվին Հեյր

**Ռիչարդ Մերվին Հեյր** (**', ), սովորաբար մեջբերվում է որպես **Ռ. Մ. Հեյր''', էթիկայի բրիտանացի փիլիսոփա, որը 1966-1983 թվականներին Օքսֆորդի համալսարանում զբաղեցրել է Ուայթի անվան բարոյական փիլիսոփայության պրոֆեսորի պաշտոնը։ Հետագայում նա մի քանի տարի դասավանդել է Ֆլորիդայի համալսարանում։ Նրա մետա-էթիկական տեսությունները ազդեցիկ էին քսաներորդ դարի երկրորդ կեսին։

Հեյրն առավել հայտնի է պրեսկրիպտիվիզմի՝ որպես մետաէթիկական տեսության մշակման համար, որը, նրա պնդմամբ, հիմնավորվում է բարոյական դիսկուրսի ֆորմալ առանձնահատկությունների վերլուծությամբ, ինչպես նաև իր պրեսկրիպտիվիզմի վրա հիմնված նախընտրելիության ուտիլիտարիզմի պաշտպանության համար։

Հեյրի որոշ դասախոսներ, ինչպիսիք են Բրայան ՄաքԳինեսը, Ջոն Լուկասը և Բեռնարդ Ուիլյամսը, հետագայում դարձան հայտնի փիլիսոփաներ: Հեյրի որդին՝ Ջոն Հեյրը, նույնպես դարձավ փիլիսոփա: Փիթեր Սինգերը, որը հայտնի է կենդանիների ազատագրման շարժմանը իր մասնակցությամբ (որն ուսումնասիրել է Հեյրի աշխատանքը՝ որպես Մելբուռնի համալսարանի գերազանցիկ ուսանող և անձամբ ճանաչել է Հեյրին, երբ նա Օքսֆորդի BPhil-ի ասպիրանտ էր), բացահայտորեն ընդունել է Հեյրի մտքի որոշ տարրեր, չնայած ոչ նրա համընդհանուր պրեսկրիպտիվիզմի վարդապետությունը:

## Կյանք և գործունեություն
Ռիչարդ Հեյրը ծնվել է 1919 թվականի մարտի 21-ին, Բեքվել քաղաքում, Սոմերսեթ կոմսությունում։ Նա սովորել է Ռագբիի դպրոցում (Վորյիքշիր), իսկ 1937 թվականին ընդունվել է Օքսֆորդի համալսարանի Բալլիոլ քոլեջ, որտեղ ուսումնասիրել է հին դասական լեզուներ և գրականություն։ Ռագբիում ուսանելու տարիներին նա անդամագրվել էր սպայական պատրաստման կորպուսին, և երբ սկսվեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, կամավորագրվեց ծառայելու Թագավորական հրետանային զորքերում։

1942 թվականին Սինգապուրի անկումից հետո Հեյրը գերի է ընկել ճապոնացիներին և մնացել է ռազմագերի մինչև պատերազմի ավարտը։ Պատերազմական փորձառությունը խոր ազդեցություն է թողել նրա փիլիսոփայական հայացքների վրա, հատկապես այն համոզման վրա, որ բարոյական փիլիսոփայությունը պարտավոր է օգնել մարդկանց ապրել որպես բարոյական էակներ։ Նրա փիլիսոփայական առաջին աշխատությունը, որը երբեք չի հրատարակվել, ստեղծվել է հենց այդ շրջանում։ Այդ աշխատանքում, ինչպես նշել է փիլիսոփա Քլերենս Չարլզ Վորթ Թեյլորը, Հեյրը փորձել է մշակել մի համակարգ, որը կարող էր «ծառայել որպես կյանքի ուղեցույց՝ անգամ ամենադժվար պայմաններում»։

Պատերազմից հետո Հեյրը վերադարձել է Օքսֆորդ և 1947 թվականին ամուսնացել է Քեթրին Վեռնիի հետ։ Ունեցել է մեկ որդի և երեք դուստր (նրա որդին՝ Ջոն Էդվարդ Հեյրը, նույնպես փիլիսոփա է)։ 1947-1966 թվականերին Հեյրը եղել է Բալլիոլ քոլեջի փիլիսոփայության դասախոս և գիտաշխատող, իսկ 1974-2002 թվականերին՝ պատվավոր գիտաշխատող։ 1963-1966 թվականներին զբաղեցրել է Բնական կրոնագիտության Ուայլդի դասախոսի պաշտոնը, իսկ 1966-1983 թվականներին՝ էթիկայի փիլիսոփայության Ուայթի պրոֆեսորի պաշտոնը, ինչի արդյունքում տեղափոխվել է Կորպուս Քրիստի քոլեջ։ 1972-1973 թվականներին նա եղել է Արիստոտելյան ընկերության նախագահ։ 1983 թվականին Հեյրը լքել է Օքսֆորդը և դարձել է փիլիսոփայության ասպիրանտական հետազոտությունների պրոֆեսոր Ֆլորիդայի համալսարանում, որտեղ աշխատել է մինչև 1994 թվականը։

Մի շարք կաթվածներից հետո Հեյրը մահացել է 2002 թվականի հունվարի 29-ին, Օքսֆորդշիրի Էվելմ քաղաքում։

Նրա հիշատակի արարողությունը կայացել է նույն տարվա մայիսին Օքսֆորդի Սուրբ Մարիամ եկեղեցում, որտեղ փիլիսոփա Փիթեր Սինգերը հանդես է եկել «Հեյրի ձեռքբերումները էթիկայի փիլիսոփայության մեջ» թեմայով դասախոսությամբ՝ ինչպես ինքն էր կարծում, Հեյրի ցանկության համաձայն։ Նա իր խոսքը եզրափակել է երեք «հիմնական և տևական» ձեռքբերումների թվարկմամբ՝ «բարոյական քննարկումներում բանականությունը վերականգնելը, բարոյական մտածողության ինտուիտիվ և քննադատական մակարդակների տարբերակումը և կիրառական էթիկայի զարգացման մեջ լինելը»։

## Ազդեցություններ
Հեյրը զգալի ազդեցություն է կրել Ալֆրեն Ջուլս Էյերի և Չարլզ Սթիվենսոնի էմոտիվիզմից, Ջ. Օսթինի առօրյա լեզվի փիլիսոփայությունից, Լյուդվիգ Վիտգենշթայնի ուշ շրջանի փիլիսոփայության որոշ մեկնությունից, ուտիլիտարիզմից և Իմանուիլ Կանտից։

Հեյրը կրոնի վերաբերյալ ուներ մի տեսակետ, որը համահունչ էր Ռ. Բրեյթվեյթի «Փորձառական տեսանկյունից կրոնական հավատքի բնույթի մասին» աշխատությանը, որը նա մեջբերում էր որպես «այս թեմայի շուրջ երբևէ լսած կամ կարդացած ամենալավ բանը»:

Հեյրը պնդում էր, որ բարոյական կանոնները չպետք է հիմնվեն օգտակարության սկզբունքի վրա, թեև նա հաշվի էր առնում ուտիլիտարիզմ դիտարկումները։ Նրա խառը մոտեցումը մետա-էթիկայում նրան տարբերում էր դասական ուտիլիտարիստներից, ինչպիսիք են Ջերեմի Բենթամը։ Նրա «Էթիկայի կարգավորումը» գրքից կարելի է եզրակացնել, որ Հեյրը այնքան Կանտյան էր, որքան ուտիլիտարիստ, սակայն այլ աղբյուրներ չեն համաձայնվում այս գնահատականի հետ։ Թեև Հեյրը լայնորեն օգտվել է Կանտից վերցված գաղափարներից, հատկապես՝ համընդհանուրացման գաղափարից, նա իր նորմատիվ բարոյագիտական հայացքներում մնում էր հետևանքապաշտ, այլ ոչ թե դենտոլոգիստ։ Հեյրը նույնիսկ անդրադարձել է այն հնարավորությանը, որ Կանտը կարող էր ուտիլիտարիստ լինել իր նման՝ «Կանտը կարո՞ղ էր օգտապաշտ լինել» աշխատության մեջ։

## Համընդհանուր պատվիրողականություն
Գրքերի մի շարքում, հատկապես «Բարոյական լեզուն» (1952), «Ազատություն և բանականություն» (1963) և «Բարոյական մտածողություն» (1981) աշխատություններում, Հեյրը ձևավորեց մի տեսություն, որին նա տվեց «համընդհանուր պատվիրողականություն» անվանումը։ Ըստ այս տեսության՝ «լավ», «պետք է» և «ճիշտ» բարոյական տերմինները ունեն երկու տրամաբանական կամ սեմանտիկ հատկություն՝ ունիվերսալություն և պատվիրողականություն։ Առաջինի դեպքում նա նկատի ուներ, որ բարոյական դատողությունները պետք է նկարագրեն իրենց նկարագրած իրավիճակը՝ օգտվելով համընդհանուր տերմինների վերջավոր հավաքածուից, բացառելով անձնական անունները, բայց ոչ հստակ բնութագրումները։ Երկրորդի դեպքում նա նկատի ուներ, որ բարոյական գործիչները պետք է կատարեն այն գործողությունները, որոնք իրենք համարում են պարտադիր, երբ ֆիզիկապես և հոգեբանորեն ունակ են դա անել։ Այլ կերպ ասած՝ նա պնդում էր, որ իմաստ չունի, եթե ինչ-որ մեկը անկեղծորեն ասում է՝ «Ես պետք է անեմ X», և այնուհետև չի անում X-ը։ Սա Ֆրանկենայի, Նոբիսի և այլոց կողմից դիտարկվել է որպես Հեյրի համակարգի հիմնական թերություն, քանի որ այն կարծես հաշվի չէր առնում կամքի թուլությունը (ակրասիա)։

Հեյրը պնդում էր, որ ունիվերսալության և պատվիրողականության համադրությունը հանգեցնում է հետևանքապաշտության մի տեսակին, որը նա անվանում էր նախապատվության ուտիլիտարիզմ։ Կարճ ասած, սա նշանակում է, որ մենք պետք է գործենք այնպես, որ մեծացնենք մարդկանց նախապատվությունների բավարարվածությունը։

## Հստակության կարևորությունը
Հեյրը շեղվում է Կանտի այն տեսակետից, որ կատեգորիկ իմպերատիվը կիրառելիս պետք է օգտագործել միայն վարքագծի ամենաընդհանուր կանոնները (օրինակ՝ «մի՛ գողացիր»), բայց հետևանքները անտեսել։ Հետևանքները անտեսելը հանգեցնում է աբսուրդի. օրինակ՝ որ սխալ կլինի գողանալ ահաբեկչի միջուկային օբյեկտը պայթեցնելու ծրագրերը։ Պետք է հաշվի առնել հանգամանքների բոլոր կոնկրետ փաստերը, որոնք ներառում են հավանական հետևանքները։ Դրանք ներառում են նաև փաստերի համապատասխան, համընդհանուր հատկությունները. օրինակ՝ ներգրավված անձանց հոգեբանական վիճակները։

## Կիրառական էթիկա և քաղաքական փիլիսոփայություն
Թեև Հեյրը հիմնականում հետաքրքրված էր մետա-էթիկայով, նա նաև կարևոր ներդրում ունեցավ քաղաքական փիլիսոփայության և կիրառական էթիկայի ոլորտներում: Այս ոլորտներում նրա էսսեների շարքում ամենամեծ ուշադրությանն են արժանացել ստրկության բարոյականության, աբորտի և «Ոսկե կանոնի», ինչպես նաև դեմիվեգիտերիանիզմի վերաբերյալ էսսեները: Քաղաքական փիլիսոփայության և կիրառական էթիկայի ոլորտում Հեյրի ամենակարևոր աշխատանքները ամփոփված են «Էսսեներ քաղաքական բարոյականության մասին» (1989) և «Էսսեներ կենսաէթիկայի մասին» (1993) երկու հատորներում, որոնք երկուսն էլ հրատարակել է Օքսֆորդի համալսարանի հրատարակչությունը:

## Աշխատանքներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Հրապարակումների ամբողջական ցանկի համար տե՛ս Քեյթ Բուրգես-Ջեքսոնի ծանոթագրված մատենագրությունը։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* R.&nbsp;M. Hare – resources page containing Hare's writings, secondary literature, reviews, obituaries and a bibliography [Archived by Wayback Machine]
R.&nbsp;M. Hare in Conversation (on his 80th birthday) [Archived by Wayback Machine]
 
Կատեգորիա:20-րդ դարի բրիտանացիներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Անգլիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ