Սուլթան Քլըչ Գիրեյ

**Սուլթան Քլըչ Գիրեյ** (, (, ног. *Солтан Кылыш-Гирей*. ռուսական կայսերական բանակում ծառայելիս գրագրություններում հիշատակվել է որպես **Քելեչ Շահանովիչ Սուլթան-Գիրեյ**. ), Չերքեզական հեծյալ գնդի գնդապետ, Սպիտակ շարժման մասնակից, «Հյուսիսկովկասյան ազգային կոմիտեի» (ՀԿԱԿ) կենտրոնական կոմիտեի անդամ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին համագործակցել է Երրորդ ռայխի՝ ֆաշիստական Գերմանիայի հետ, գերի է ընկել բրիտանացի զինվորներին, ովքեր նրան հանձնել են խորհրդային հրամանատարությանը: Դատապարտվել և կախաղանի միջոցով մահապատժի է ենթարկվել Մոսկվայում:

## Կենսագրություն
### Կյանքի վաղ շրջան
Ծնվել է Ռուսական կայսրության Կուբանի մարզի Ուլյապի աուլում (ներկայիս Ադըղեայի Հանրապետության Մայկոպի շրջանում): Սերում էր Ղրիմի թաթարների *Գիրեյ* խանական տոհմի կովկասյան ճյուղից, որը համարվում է մոնղոլական Չինգիզյանների նշանավոր տոհմի ճյուղավորումներից մեկը: Չորս տարի սովորել է Սանկտ Պետերբուրգի Լարինյան գիմնազիայում, ապա Ելիսավետգրադի հեծելազորային կադետական ​​դպրոցում, որն ավարտել է 1901 թվականին: Ծառայել է Սևերսկի 18-րդ, այնուհետև՝ Բելգորոդի 12-րդ հեծյալ գնդում: Պորուչիկի կոչումով մասնակցել է 1905 թվականի ռուսական հեղափոխության ճնշմանը: Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբում ծառայել է կովկասյան բնիկ հեծելազորային դիվիզիայում: Զալեշչիկիի գրավման ժամանակ արկի պայթյունից ցնցում է ստացել, բայց չի ազատվել ծառայությունից: 1916 թվականին նրան շնորհվել է գնդապետի կոչում:

### Քաղաքացիական պատերազմի տարիներ
Երբ, ստորագրելով Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը՝ Ռուսաստանը դուրս եկավ Առաջին համաշխարհային պատերազմից, Քլըչ-Գիրեյը վերադարձավ Կովկաս: Մասնակցեց Մայկոպյան բաժնի պաշտպանությանը Կարմիր բանակի գրոհող զորախմբերից, այնուհետև միացավ Սպիտակ շարժմանը:[3] 1918 թվականի մարտի 25-ին նա ստացավ գեներալ-մայորի կոչում, նշանակվեց չերքեզական հեծելազորային գնդի հրամանատար (չնայած գնդի իրական ղեկավարը, թերևս, այդ զորամասում ծառայող գնդապետ Սուլթան Ադիլ-Գիրեյն էր):

Ղրիմից սպիտակգվարդիական զորքերի տարհանումից հետո Պյոտր Վրանգելը Քլըչ-Գիրեյին հանձնարարեց մեկնել Կարաչայ և խորհրդային իշխանության դեմ «սպիտակ-կանաչ» դիմադրություն կազմակերպել: Քլըչ-Գիրեյը ձեռնամուխ եղավ տարածաշրջանում դիմադրության շարժում կազմակերպելուն, բայց պարտություն կրեց Կարմիր բանակից և ստիպված եղավ փախչել Վրաստանի Դեմոկրատական ​​Հանրապետություն:

### Վտարանդիություն: Երկրորդ աշխարհամարտ
Կարմիր բանակի՝ Վրաստան ներխուժելուց հետո Քլըչ-Գիրեյը Կովկասից փախավ  արտասահման: Վտարանդիության մեջ նա դարձավ համակովկասականության կողմնակից և ակտիվորեն մասնակցեց սպիտակ վտարանդիների շարժմանը: Նա հյուսիսկովկասյան լեռնցիների ժողովրդական կուսակցության առաջնորդն էր, որը աջակցում էր Հյուսիսային Կովկասում անկախ համակովկասյան պետության ստեղծմանը, և Կովկասյան ազգային կոմիտեի [ru] առաջնորդը, որը համակովկասյան պետության ստեղծման իր առաջարկներում ներառում էր նաև Վրաստանը, Հայաստանը և Ադրբեջանը:

Երբ 1941 թվականին սկսվեց «Բարբարոսա» գործողությունը, Քլըչ-Գիրեյը սկսեց համագործակցել նացիստական ​​Գերմանիայի կառավարության հետ՝ հյուսիսկովկասցի ռազմագերիներին Վերմախտի կազմում ռազմական ստորաբաժանումներում ընդգրկելու համար: Սկզբնական շրջանում մասնակցեց օկուպացված Հարավսլավիայում հակապարտիզանական հաշվեհարդարներին, իսկ 1942 թվականին՝ գերմանական զորքերի Հյուսիսային Կովկաս մուտք գործելուց հետո իր ուշադրությունը կենտրոնացրեց այդ տարածաշրջանի վրա: Քլըչ-Գիրեյը քարոզչական աշխատանքներ տարավ օկուպացիայի տակ գտնվող չերքեզական լսարանի հետ՝ կոչ անելով աջակցել այն բանին, ինչը նա անվանում էր «ազատագրական պատերազմ»: Հյուսիսկովկասցիներից ու Կովկասի այլ լեռնցիներց Քլըչ-Գիրեյի կազմավորած լեգեոնները ենթարկվում էին Դոնի կազակների ատաման Պյոտր Կրասնովի «Կոզակենլագերին» [ru]:[2] 1947 թվականին Իոսիֆ Ստալինին Խորհրդային Միության ՄԳԲ-ի տնօրեն Վիկտոր Աբակումովի  ուղղած զեկույցի համաձայն՝ Քլըչ-Գիրեյը մասնակցել է նաև Գերմանիայի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում պարտիզանների և  կոմունիստական ​​կուսակցության անդամների նկատմամբ իրականացված հաշվեհարդարներին:

1943 թվականին՝ Հյուսիսային Կովկասում գերմանական ուժերի պարտությունից հետո, Քլըչ-Գիրեյի զորաջոկատները տեղափոխվեցին Իտալիա: Նա շարունակեց կռվել այնտեղ, ապա՝ Ավստրիայում, մինչև որ պատերազմի ավարտին գերի ընկավ բրիտանացիներին:

1945 թվականի մայիսի 29-ին, կովկասցի կոլաբորացիոնիստ 125 այլ ​​զինվորականների հետ նա տեղափոխվեց Յուդենբուրգ և հանձնվեց խորհրդային հրամանատարությանը։ Խորհրդային Միությունում Կլիչ-Գիրեյը դատվեց գեներալ   Կրասնովի հետ համագործակցած այլ զինվորականների հետ, դատավարության ընթացքում  մեղավոր ճանաչվեց դավաճանության, հակահեղափոխական գործունեության ու ահաբեկչության մեջ և 1947 թվականի հունվարի 17-ին մահապատժի ենթարկվեց (կախաղան հանվեց)ref>«Правда», 1947, 17 января.։

## Պարգևներ
* Սուրբ Ստանիսլավի 3-րդ աստիճանի շքանշան
* Սուրբ Վլադիմիրի 4-րդ աստիճանի շքանշան՝ սրերով և ժապավենով (ВП 9.01.1915)
* Սուրբ Աննայի 3-րդ աստիճանի շքանշան՝ սրերով և ժապավենով (ВП 21.11.1915)
* Սուրբ Ստանիսլավի 3-րդ աստիճանի շքանշանին հարակից սրեր և ժապավեն (ВП 12.5.1916)
* Սուրբ Աննայի 4-րդ աստիճանի շքանշան՝ «Խիզախության համար» մակագրությամբ (ВП 7.08.1916)
* Սուրբ Աննայի 2-րդ աստիճանի շքանշան՝ սրերով (ВП 5.10.1916)
* Սուրբ Վլադիմիրի 3-րդ աստիճանի շքանշան՝ սրերով (ПАФ 23.10.1917)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Клыч Султан-Гирей. // Проект «Русская армия в Великой войне».
* Историческая справка составленная А. Дерябиным; Казаки // Шпион, 1994, № 1.
* «Генеалогия Северного Кавказа» Историко-генеалогический научно-реферативный независимый журнал
* *Казаков А. В.* Адыги (черкесы) на российской военной службе. Воеводы и офицеры. — 2010.
* Неотвратимое возмездие: По материалам судебных процессов над изменниками Родины, фашистскими палачами и агентами империалистических разведок. — : Воениздат, 1979.

Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Հակակոմունիստներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի շքանշանի ասպետներ