Հայաստանից ադրբեջանցիների վերաբնակեցում

**Հայաստանից ադրբեջանցիների վերաբնակեցում**, 1947-1950 թվականներին Հայկական ԽՍՀ-ի ադրբեջանցի բնակչության վերաբնակեցումն էր Խորհրդային Միությունում, որն իրականացվել է ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի 1947 թվականի դեկտեմբերի 23-ի թիվ 4083 որոշման համաձայն։

## Պատմություն
### Հայրենական մեծ պատերազմ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախօրեին՝ ԽՍՀՄ 1939 թվականի մարդահամարի համաձայն, Ադրբեջանական ԽՍՀ բնակչությունը կազմել էր 3,205,150 մարդ, որից ադրբեջանցիները և հայերը՝ համապատասխանաբար 1,870,471 և 388,025 մարդ (58.4 % և 12.1 %), իսկ Հայկական ԽՍՀ բնակչությունը կազմել էր 1,282,338 մարդ, որից հայերը և ադրբեջանցիները՝ համապատասխանաբար 1,061,997 և 130,896 մարդ (82.8 % և 10.2 %)։ 1941 թվականին սկսած Հայրենական մեծ պատերազմում Հայկական ԽՍՀ-ից ռազմաճակատ է զորակոչվել շուրջ 250 հազար անձ, ևս 190 հազար հայ զորակոչվել է ԽՍՀՄ անդամ մյուս հանրապետություններից, մասնավորապես՝ Ռուսաստանից, Վրաստանից և Ադրբեջանից։ Տարբեր տվյալներով՝ շուրջ 100 հազար մարդ չի վերադարձել հայրենիք։

1945 թվականին ԽՍՀՄ-ն տարածքային պահանջներ ներկայացրեց Թուրքիային՝ Կարսի և Արդահանի նկատմամբ, որոնք զիջվել էին 1921 թվականի Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերով, ինչն էլ իր հերթին արձագանք էր 1920 թվականի թուրք-հայկական պատերազմի և Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի, որով Հայաստանը Թուրքիային զիջել էր ընդարձակ տարածքներ։ Ավելին, պահանջներ էին ներկայացվում Սևրի պայմանագրով Հայաստանին անցած տարածքների վերաբերյալ, որոնք ընդգրկում էին Վանի, Բիթլիսի, Աղրըի, Իգդիրի, Մուշի, Էրզրումի, Էրզինջանի, Բայբուրթի, Գյումյուշհանեի, Տրապիզոնի, Գիրեսունի, Օրդուի և Ռիզեի մարզերը՝ հօգուտ Խորհրդային Հայաստանի և Խորհրդային Վրաստանի։ Դրան վրադիր, տարածքային պահանջներ էին ներկայացվում նաև Իրանին՝ ի դեմս երկու խամաճիկ պետությունների՝ Ադրբեջանի ժողովրդական կառավարության և Մահաբադի քրդական հանրապետության։ Նպատակը առաջին համաշխարհային պատերազմում կորսված, կամ նվաճված ու հանձնված հողերի վերադարձն էր Ռուսական կայսրության իրավահաջորդ Խորհրդային Միությանը՝ ինչպես Եվրոպայում, այնպես էլ Կովկասում։ Երկրների միջև առճակատումը շարունակվեց մինչև Իոսիֆ Ստալինի մահը։

### Հայրենադարձություն

մինի
|
ԽՍՀՄ տարածքային պահանջները հիմնավորելու նախապատրաստական ​​աշխատանքները շարունակվեցին մինչև 1953 թվականը, և կարևոր քայլ էր Ստալինի որոշումը՝ հրավիրել արտասահմանում գտնվող հայերին տեղափոխվելու Խորհրդային Հայաստան։ 1946 թվականին սկսած հայրենադարձության առաջին ալիքով Հայաստան եկան շուրջ 50 հազար հայեր։ Թուրքիան ԽՍՀՄ ազդեցության ոլորտ ներգրավելու խորհրդային ծրագրերում Խորհրդային Հայաստանը զբաղեցրեց Թուրքիայի արևելյան սահմանի վրա ամենաշահավետ ռազմական և աշխարհագրական դիրքը։ Խորհրդային ղեկավարության կարծիքով՝ պոտենցիալ անհավատարիմ լինելով՝ ադրբեջանցիները կարող էին դառնալ «հինգերորդ շարասյուն» Թուրքիայի հետ սպասվող հակամարտության դեպքում։ Դա բացատրվում էր նաև 1932 թվականին կնքված գործարքի հանգամանքով․ Հայաստանն ուներ Իրանի հետ երկու ընդհանուր սահմանագիծ, իսկ Նախիջևանը Թուրքիայի հետ չուներ ընդհանուր սահման։ Այդ սահմանները հաստատվել էին 1921 թվականի Մոսկվայի պայմանագրով, երբ Ռուսաստանը Թուրքիայի ճնշման տակ «երրորդ պետությանն» էր զիջել Նախիջևանի տարածքը, որը Հայաստանը կորցրել էր 1920 թվականի պատերազմում՝ հօգուտ Թուրքիայի, սակայն Հայաստանի սահմանը տեղաշարժել էր դեպի հարավ՝ Թուրքիային Նախիջևանի հետ չկապելու համար։ Դրան նախորդել էր Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը, որով Հայաստանը հրաժարվել էր ոչ միայն Սևրի պայմանագրից, Կարսի մարզից ու Սուրմալուի գավառից, այլև ներկայիս Շիրակի մարզից ու Արարատի շրջանից։ 1932 թվականին Թուրքիան Իրանից գնում է միջանցք՝ իրանական տարածքով, որը կապում է երկիրը Նախիջևանի հետ։ Նոր պահանջներով Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև էին հայտնվում Խորհրդային Հայաստանը և Մահաբադի հանրապետությունը։

Պատմաբան Վլադիսլավ Զուբոկը կարծում էր, որ սա էր հիմնական պատճառը, որ Ստալինը որոշեց տեղահանել Հայկական ԽՍՀ-ի ադրբեջանական բնակչությանը, որն իրականացվեց 1947-1950 թվականներին՝ համաձայն ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի 1947 թվականի դեկտեմբերի 23-ի թիվ 4083 որոշման։ Այս որոշման կետերից մեկում ասվում էր.

ՀԽՍՀ Նախարարների խորհուրդը թույլատրում է օգտագործել ադրբեջանական բնակչության կողմից Ադրբեջանական ԽՍՀ Կուր-Արաքսյան դաշտավայր վերաբնակեցման կապակցությամբ լքված շենքերն ու բնակելի շենքերը՝ ՀԽՍՀ ժամանող օտարերկրյա հայերի վերաբնակեցման համար։

Վերաբնակեցման մանրամասները սահմանվել են նաև ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի 754-րդ որոշմամբ։ Այս որոշման համաձայն՝ վերաբնակիչներին պետք է հատկացվեր նրանց կոլտնտեսության շարժական գույքի մի մասը և այդ գույքի անվճար տեղափոխումը նրանց նոր բնակության վայր։ Հայաստանում թողնված շարժական գույքի արժեքը պետք է վճարվեր ադրբեջանցիների վերաբնակեցման նոր վայրում գտնվող կոլտնտեսություններին։ Վերաբնակիչներին տրամադրվում էին որոշակի արտոնություններ, ինչպես նաև չվերադարձվող դրամական նպաստներ՝ ընտանիքի յուրաքանչյուր գլխի համար 1000 ռուբլի և ընտանիքի յուրաքանչյուր անդամի համար 300 ռուբլի։ ՀԽՍՀ Նախարարների խորհուրդը պարտավորվում էր օգնել վերաբնակիչներին վաճառել իրենց տները իրենց նշանակման վայրերում։
մինի|աջից|1947 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Ստալինը հրամանագիր ստորագրեց Հայկական ԽՍՀ-ից տեղի ադրբեջանական բնակչության կամավոր վերաբնակեցման և նրանց հողերում ու տներում օտարերկրացի հայերի բնակեցման մասին
Պատմաբան Վլադիսլավ Զուբոկը կարծում է, որ Ստալինը հրամայել է Հայկական ԽՍՀ-ի ադրբեջանական բնակչության վերաբնակեցումը Ադրբեջան՝ հայ հայրենադարձների համար տեղ ազատելու համար, որոնց թիվը գնահատվում էր 400,000, և դա արել է Հայկական ԽՍՀ Կոմունիստական ​​կուսակցության Կենտկոմի առաջին քարտուղար Գրիգոր Հարությունյանի նախաձեռնությամբ, ով «կորցրել էր «նախնիների երկիր» վերադառնալու հույսը»։ Թուրքիայի կողմից հողային պահանջների ձախողումից և Լեռնային Ղարաբաղը միավորելու խնդրանքի մերժումից հետո, Գրիգոր Հարությունյանը դիմեց Ստալինին մեկ այլ հարցով։ Նա առաջարկեց ադրբեջանցիների վերաբնակեցումը Ադրբեջան՝ հայերի Հայաստան բերելուց հետո առաջացած հողի և գույքի պակասի պատճառով։ Խորհրդային կառավարությունը դա արդարացրեց այն պնդմամբ, որ Ադրբեջանն աշխատուժի կարիք ուներ Կուր-Արաքսի դաշտավայրում բամբակի արտադրությունը զարգացնելու համար։ Վլադիսլավ Զուբոկի խոսքով՝ Հայաստան է ժամանել 90,000 հայ, առավել ճշգրիտ՝ 86,000։ Նրանց մեծ մասը, որոնց իշխանությունները անվանում էին «հայրենադարձներ», Հայոց ցեղասպանությունից մազապուրծ եղածներ էին, որոնք կամ փրկվել էին, կամ տեղահանվել էին թուրքական կառավարության կողմից, և ովքեր չէին կարողացել վերադառնալ Արևմտյան Հայաստանի տարածք։

### Վերաբնակեցում
Ադրբեջանցիները ստիպված էին վերաբնակվել Ադրբեջանի Կուր-Արաքսյան դաշտավայրում, որտեղ բամբակի մշակումը արագ զարգանում էր։ Նրանց տեղերը, ինչպես նախատեսված էր, զբաղեցրել են նոր ժամանած հայերը։

Նախատեսվում էր երեք փուլով վերաբնակեցնել մոտ 100,000 մարդ Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի Կուր-Արաքսյան հարթավայր, այդ թվում՝ 10,000՝ 1948 թվականին, 40,000՝ 1949 թվականին և 50,000՝ 1950 թվականին: Սակայն այս ծրագրերը չէին կարող իրականացվել այդքան կարճ ժամանակահատվածում՝ Ադրբեջանական ԽՍՀ տարածքում շինարարական աշխատանքների համար անբավարար ֆինանսավորման պատճառով: Ադրբեջանական ԽՍՀ Նախարարների խորհրդի դիմումի հիման վրա վերաբնակեցման ծրագիրը ճշգրտվեց և երկարաձգվեց մինչև 1954 թվականը: Այդ ժամանակվա մի հաղորդագրության համաձայն՝ նախատեսված 100,000-ից միայն 53,000 մարդ է վերաբնակեցվել Կուր-Արաքսյան հարթավայր (այլ աղբյուրների համաձայն՝ 58,000): Նրանցից միայն հինգ հազարը վերադարձավ Հայաստան մինչև 1954 թվականը:

Որոշ ադրբեջանցի հեղինակներ վերաբնակեցումը կապում էին հայ հայրենադարձների վերադարձի հետ, մինչդեռ հայ հեղինակները, իրենց հերթին, այն վերագրում էին Ադրբեջանում նոր հողերի զարգացման անհրաժեշտությանը: Պատմաբան Վիկտոր Շնիրելմանը կարծում է, որ սա բռնաճնշումային միջոցառում չէր։ Խորհրդային ադրբեջանցի հեղինակներ Մ. Ալլահվերդիևի և Ա. Ալեսկերովի կարծիքով, վերաբնակեցումը պայմանավորված էր Կուր-Արաքսյան դաշտավայրում ոռոգվող հողերի զգալի ընդլայնմամբ և դրան առնչվող Անդրկովկասյան և Կենտրոնական Ասիայի հանրապետություններից, ինչպես նաև այլ շրջաններից ադրբեջանցիների հանրապետություն վերաբնակեցմամբ։ Այս իրադարձություններին նախորդել էր Մեսխեթցի թուրքերի աքսորը Խորհրդային Վրաստանի՝ Թուրքիայի հետ սահմանամերձ շրջաններից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* *Джамиль Гасанлы*: Послевоенные территориальные претензии СССР к Турции или «нереальные планы» г-на С.Саргсяна. ИА Regnum, 8 августа 2011
*  *Джамиль Гасанлы*: Территориальные претензии Армении к Азербайджану и Грузии. Депортация азербайджанцев из Армении. ИА Regnum, 10 августа 2011
*  

Կատեգորիա:1940-ականներ Ադրբեջանում
Կատեգորիա:1940-ականներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Ադրբեջանական ԽՍՀ պատմություն
Կատեգորիա:Ադրբեջանցիները Հայաստանում
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ազգային քաղաքականություն
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ պատմություն