Նատալյա Մալախովսկայա

**Նատալյա Լվովնա Մալախովսկայան**  (, ), Լենինգրադի ֆեմինիստական շարժման ակտիվիստ, գրող։

Վտարվելուց հետո նա ապրում և աշխատում է Ավստրիայում։ 1979 թվականին Տատյանա Մամոնովայի և Տատյանա Գորիչևայի հետ եղել է «Կինը և Ռուսաստանը» ալմանախի, «Մարիա» ամսագրի  հիմնադիրներից մեկը (եղել է այս հրատարակությունների նախաձեռնողներից, հրատարակիչներից և գրական խմբագիրներից մեկը, 1980-1982 թվականներին թարգմանվել է համաշխարհային շատ լեզուներով)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Լենինգրադում՝ գիտնականների ընտանիքում։ Մայրը՝ Դեբորա Բորիսովնա Խոտինան (1921-2003), ողջ է մնացել Լենինգրադի շրջափակումից հետո, հայրը՝ Լև Վլադիմիրովիչ Մալախովսկին, կռվել է ֆիննական ճակատում (1939-1940), Հայրենական մեծ պատերազմում (1941-1945) խորհրդային բանակի շարքերում և որպես թարգմանիչ ծառայել Ալյասկայում։ Պոեզիա սկսել է գրել վաղ մանկությունից, երազել է կոմպոզիտոր դառնալ։ Դեռևս մանկության տարիներին կյանքի բոլոր մակարդակներում բախվելով խոչնդոտների և արգելքների հետ Նատալյա Լվովնան զարգացրել է դիմակայելու իր հատուկ ձևը, որն առաջին հայացքից անհույս է թվացել՝ ընտանիքում և պետության մեջ անհատին ճնշելու իրավիճակ։ Պայքարի մեթոդն առաջարկել է Նատալյա Գրիգորևնա Դոլինինան, ով 1963 թվականին իր ուսանողներին բացատրել է, որ «Ռուսաստանում չկար և չկա քաղաքական պայքարի կամ փիլիսոփայական վեճերի ավանդույթ, և մարդիկ, ովքեր ունեն թանկարժեք շնորհ՝ գրողի տաղանդ, փոխել կամ ձգտել են փոխելու հասարակական գիտակցությունը» («Մագի» պատմվածքից)։ Բայց «հալեցումը», որի շնորհիվ Դոլինինան դասավանդելու հնարավորություն է ունեցել, ավարտվել է 1965 թվականին, և թիվ 319 դպրոցը, որտեղ նա դասավանդել է և որտեղ սովորել է Մալախովսկայան, «լուծարվել է»։ Դպրոցը թողնելուց հետո ընդունվել է Լենինգրադի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, որն ավարտել է 1973 թվականին։

## Ստեղծագործական գործունեության սկիզբ
1964 թվականին Մալախովսկայան գրել է «Զնդան առանց կապանքների» պատմվածքը, որտեղ նա վերլուծում է թաքնված մեխանիզմները, որոնք հանգեցնում են անհատի ինքնաոչնչացման։ Մալախովսկայան այս պատժիչ մեխանիզմի գործարկումն է համարում 30-40-ականների խորհրդային երգերում մարմնավորված ոգու և հասարակության մեջ 60-ականների կեսերից տարածված ինքնագիտակցության միջև եղած բացը։ Այդ անհամապատասխանությունը սուր և ցավագին ընկալվեց այդ տարիներին մտավորականության մի ստվար զանգվածի կողմից, ուստի «Զնդան առանց կապանքների» պատմվածքը բուռն արձագանք առաջացրեց «37» սամիզդատ ամսագրի ընթերցողների շրջանում, որում այն տպագրվել էր 1978 թվականին։ Ընթերցողների խնդրանքով Մալախովսկայան մի քանի հոդված է գրել խորհրդային երգերի պաշտամունքային նշանակության մասին։

Բայց սամիզդատում աշխատանքը բացահայտեց ճնշումների մեկ այլ մակարդակ, որը մինչ այդ անտեսանելի էր Նատալիայի համար։ Եթե խորհրդային պաշտոնական ամսագրերում նրան «մեղադրում էին» գրական բարդության մեջ, ապա «37» ամսագրի խմբագրությունում, որում նա աշխատում էր 1975 թվականից, նա ստիպված էր լսել «պրոֆեսիոնալիզմի» բացակայության մեղադրանքներ, քանի որ գրել էր. «կանացի էմոցիոնալ» կենցաղային ոճով՝ օգտագործելով «ցածր» մանրամասներ։ Այսպիսով, Մալախովսկայան առաջին անգամ լսեց կանացի գրչության «ցածր» բնույթի, մաքուր տղամարդկային մտածողության արտոնության մասին։ Պարզվեց, որ խորհրդային անազատության պայմաններում մեծացած իրավահավասար մարդիկ «կենսաբանական» սկզբունքով ճնշումների իրենց ձևերն են արտադրում։

## Ֆեմինիստական դիրքորոշման ձևավորում
Սամիզդատի այս հակամարտությունն այն խթանն էր, որը ստիպեց Մալախովսկայաին կասկածի տակ դնել Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միությունում գոյություն ունեցող կանանց իրավահավասարության պաշտոնական դոկտրինան։ Եվ երբ 1979-ի հուլիսին նա հնարավորություն ունեցավ կարդալու Տատյանա Մամոնովայի «Մարդկային ցեղը» հոդվածը, նրա համար պարզ դարձավ, որ մինչ այդ այն տարիներ շարունակ մնացել էր չիրացված և մխրճված ենթագիտակցության մեջ։ Սամիզդատական միջավայրում կանացի արհամարհանքին զուգահեռ՝ ԽՍՀՄ-ում տարածվում է գործնական կյանքի բոլոր ոլորտներում։ Ուստի Մամոնովայի «Կինը և Ռուսաստանը» ալմանախ ստեղծելու առաջարկը Նատալյա Մալախովսկայան ողջունեց ոգևորությամբ (տես՝ հարցազրույց Solanus ամսագրում) և հոդված է գրել «Մայրական ընտանիք» ալմանախի համար։ Այս հոդվածում  Նատալյա Մալախովսկայան, թվարկելով ԽՍՀՄ-ում կնոջ վրա կուտակված ճնշող պարտականությունները, իր հոդվածի վերջում գրում է. «Կինը պետք է դառնա ամեն ինչ - բայց ինքը ամեն ինչ դառնում է։ Նրա ամենադժվար պարտականությունները բուն կյանքի ընթացքում վերածվում են իրավունքների, և որքան ավելի ցավոտ են պարտականությունները  այնքան ավելի լիարժեք, անբաժան իրավունքները»:

Երբ 1979 թվականի աշնանը իշխանությունների կողմից իրականացվող հալածանքների հետ կապված, գաղտնիության նպատակով որոշվեց վերանվանել ալմանախը և այն դարձնել սովորական ամսագիր, այլ ոչ թե առանձին տեքստերի ժողովածու, Նատալյա Մալախովսկայան առաջարկեց այս ամսագիրն անվանել կանացի անուններից մեկով («Մարիա»), ի նկատի ունենալով, որ, ինչպես նա գրել է առաջին համարի նախաբանում, «Ռուսաստանում կան շատ կանացի անուններ, և Ռուսաստանում կան ավելի շատ կանայք, քան պետական անվտանգության կոմիտեի աշխատողները»։

## Հարկադրված արտագաղթ
1980 թվականի հուլիսին կրճատումներից, հսկումներից, իշխանությունների սպառնալիքներից հետո Մալախովսկայան, Տ. Մամոնովան և Տ. Գորիչևան վտարվել են երկրից Մոսկվայի Օլիմպիական խաղերից մի քանի օր առաջ։

Այդ ժամանակվանից նա ապրում է Ավստրիայում։ Մինչև 1982 թվականի ամառը նա շարունակեց աշխատել «Մարիա» ամսագրի հրատարակման վրա։ Նույն թվականին նրան հաջողվում է կապ հաստատել ավստրիացի ֆեմինիստների հետ, որոնք նրան ծանոթացրել են մատրիարխիայի գիտնական Հայդե Գյոթներ Աբենդրոտի և Ժոզեֆին Շրայերի գրքերի հետ։ Այս ուսումնասիրությունները հանգեցրին Նատալյա Մալախովսկայի գիտակցության, որ զսպանակ փնտրելով, որը սկիզբ կդնի ճնշումների մեխանիզմին և միևնույն ժամանակ կարող է դուրս բերել անելանելի վիճակից, պետք է անցնել կեղեքման պատմական արմատների որոնմանը։

## Հետազոտություն Բաբա Յագայի վերաբերյալ
Նա սկսեց ուսումնասիրել հեքիաթները և Բաբա Յագայի կերպարի նշանակությունը։ Ոչ այնքան պարզ Վլ. Պրոպպի համար այն էր, թե ինչպես կարող են մեկ էության մեջ գոյակցել Բաբա Յագայի «երեք ձևերը», որոնք անհամատեղելի են նրա տեսանկյունից։ Նա այդ «ձևերը» անվանում է "դարիտելնիցա" (ռուս՝ дарительница, նվիրող), մարտիկ և գողացող։ Բաբա Յագայի երեք տեսակները երևում են Բաբա Յագայի և աստվածամոր համեմատության մեջ, գրառված գերմանացի գիտնականների (Մատրիարխիայի աստվածուհի), միավորված երեք դեմքով՝ «առաջին եռամիասնությունով», ինչպես նրան անվանում է Հ. Գ. Աբենդրոտը։ Նատալյա Մալախովսկային նույնացնում է Բաբա Յագայի երեք «ձևերը», որոնք մատնանշում է Պրոպպը այս Աստվածուհու երեք հիպոստազների հետ և ապացուցում, որ Բաբա Յագան միավորված աստվածություն է և իրոք միավոչված երեք դեմքով՝ խնդիրներ առաջացնող ճակատամարտիկ՝ երկրային հիպոստասից, և մահվան, իմաստության և բոլոր արվեստների աստվածուհին՝ ստորգետնյա (ստորջրյա) հիպոստասից։ Նատալյա Մալախովսկայան ապացուցում է այս հայտնագործությունը՝ վերլուծելով ժամանակակից մարդու ուշադրությունից դուրս մնացած խորհրդանշական մանրամասները, որոնք խոսում են անցյալում կերպարի գերիշխող գործառույթների մասին։ Հեքիաթային կերպարի գենդերային հնաբանությունն օգնում է տեսնել, թե ինչպես կարող են իրենց ձևավորման պատմության մեջ անսասան թվացող կամ «բնական» արխետիպային պատկերները տարբեր գենդերային երանգավորում ստանալ։ Նատալյա Մալախովսկայայի ուսումնասիրությունները բարձրացնում են այն խնդիրը, թե ինչպես և ինչու է պատմության մեջ գենդերային պատկերի փոփոխություն իգականից արական՝ պահպանելով գերիշխող գործառույթները (Զևսը ծնում է Աթենասին գլխից)։ Այս թեմայով առաջին ուսումնասիրությունը՝ «Բաբա Յագայի ներողությունը» շարադրությունը, Նատալյա Մալախովսկայան ավարտվել է 1986 թվականին։ 1994 թվականին այն տպագրվել է մոսկովյան «Պրեոբռոժենիյե» ֆեմինիստական ամսագրում, իսկ 1995 թվականին ստացել է այս ամսագրի առաջին մրցանակը՝ «ֆեմինիստական գաղափարների լավագույն արտահայտման համար»։ Նույն թվականին նա պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն Զալցբուրգի համալսարանում՝ «Բաբա Յագայի ժառանգությունը. կրոնական գաղափարներն արտացոլված հեքիաթում և դրանց հետքերը 19-20-րդ դարերի ռուս գրականության մեջ» վերնագրով աշխատանքով։ 1993 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում լույս է տեսել նրա «Վերադարձ դեպի Բաբա Յագա» վեպի առաջին հրատարակությունը։ Ատենախոսության թեմայով դասընթաց է վարել Զալցբուրգի համալսարանում (1992-1995, 2006-2007), զեկուցումներ և դասախոսություններ կարդաց Սանկտ Պետերբուրգում, Մոսկվայում, ինչպես նաև եվրոպական շատ քաղաքներում։ «Վերադարձ դեպի Բաբա Յագային» վեպի ընթերցումներ են անցկացվել Սանկտ Պետերբուրգում, Մոսկվայում, Զալցբուրգում, Վիեննայում, Էրֆուրտում։ Որպես նկարչուհի ցուցադրել է Զալցբուրգի, Սանկտ Պետերբուրգի, Վիեննայի և այլնի թանգարաններում և պատկերասրահներում։

2004 թվականին Սանկտ Պետերբուրգի Ախմատովայի թանգարանում տեղի ունեցավ «Վերադարձ դեպի Բաբա Յագա» վեպի երկրորդ հրատարակության շնորհանդեսը, վեպի գլուխների թաթերական ներկայացմամբ, որը և ներկայացրել էին Սանկտ Պետերբուրգի թատրոնների արվեստագետները։ Ատենախոսության հիման վրա գրված «Բաբա Յագայի ժառանգությունը» գիրքը հրատարակվել է 2006 թվականին «Ալեթեյա» հրատարակչության կողմից, նույն հրատարակչությունը հրատարակել է «Օրփեոս» բանաստեղծությունների գիրքը, որի շնորհանդեսը բեմադրությամբ տեղի է ունեցել 2007 թվականի հունվարին Սանկտ Պետերբուրգի Դոստոևսկու թանգարանում։2006-2007 ուսումնական տարում անցկացրել է սեմինարներ լ Զալցբուրգի համալսարանում «Գենդերային հիմնախնդիրները ռուսական հեքիաթներում և ռուս գրականության մեջ» թեմայով։ Խոսել է հյուսիսային Գերմանիայի քաղաքներում առաջին ֆեմինիստական ամսագրերի ստեղծման մասին (1979-1982 թվականներին)։ 2008 թվականի գարնանը Սանկտ Պետերբուրգի փողոցային համալսարանում և Դոստոևսկու թանգարանում դասախոսել է «Բռնել ձեռքերը. նեոլիբերալիզմի արժեքային համակարգը հեքիաթների ուսումնասիրության տեսանկյունից» թեմայով, 2008 թվականից ամենամյա հեքիաթային սեմինարներ է անցկացրել փիլիսոփայական սրճարանում Սանկտ Պետերբուրգում։ Այս աշխատանքի նյութերի հիման վրա նա գրել է «Apology on the Edge. Applied Mythology» գիրքը։

## Մատենագիտություն
Գրական կեղծանուն՝ Աննա Նատալյա Մալախովսկայա։

### Գրքեր
* «Բաբա Յագայի ժառանգությունը», մենագրություն (1995) 2006, 2018 - «Ալեթեիա» հրատարակչությունում Սանկտ Պետերբուրգում. Պետերբուրգ։
* «Վերադարձ Բաբա Յագա», վեպի առաջին հրատարակություն, Ֆարն հրատարակչություն, 1993, վեպի երկրորդ հրատարակություն՝ «Ալետեյյա» հրատարակչություն, Սանկտ Պետերբուրգ, 2004։
* «Օրփեոս». Բանաստեղծությունների ժողովածու (1954-2006), «Ալետեյյա» հրատարակչություն, Սանկտ Պետերբուրգ, 2007։
* «Կանչել ժամանակի մշուշում», պատմվածքների ժողովածու Ելիզավետա Խոտինայի հետ համահեղինակությամբ (2004-2009), «Ալետեյյա» հրատարակչություն, Սանկտ Պետերբուրգ, 2009։
* «Apology on the Edge. Applied Mythology». - Սանկտ Պետերբուրգ, Սեփական հրատարակչություն, 2012։
* «Որտեղի՞ց եկավ խավարը»։ - Սանկտ Պետերբուրգ, «Նեստոր-Պատմություն» հրատարակչություն, 2016։
* «Քո սիրով է գիշերը լուսավորված / C'est ton amour qui eclaire la nuit»: Հրատարակության երկլեզու ներկայացնող Ելենա Ջուսոևան և Իվ Ավրիլը։ Traduction du russe par Yves Avril et Romain Vaissermann. Passerelles en Poesie. հրատարակություններ Paradigme, 2017:
* «Այցելություն Բաբա Յագա. Մաս 1. Որտե՞ղ վազել դժվարության մեջ։ - Սանկտ Պետերբուրգ, «Նեստոր-Պատմություն» հրատարակչություն, 2018։
* «Այցելություն Բաբա Յագա». - Սանկտ Պետերբուրգ, «Juolukka» հրատարակչություն 2020։

### Ամսագրային հրապարակումներ
#### Սամիզդատ

* «Զնդան առանց կապանքների», պատմվածք (1964-1974 թթ.). 1977 - Լենինգրադի «37» սամիզդատ ամսագրում;
* «Երեք երգ», հոդված (1978)։ 1978թ.՝ սամիզդատ «37» թիվ 16 ամսագրում և «Սումմա» ամսագրում, Լենինգրադում։
* «Մայրական ընտանիք», հոդված (1979).1979թ.՝ «Կինը և Ռուսաստանը» սամիզդատ ալմանախում։
* «Ողջ թաղված», զեկույց (1980) 1981 թ., «Մարիա» թիվ 1 սամիզդատ ամսագրում։
* «Մարդ-Հույս», ակնարկ (1980), 1982, «Մարիա» թիվ 3 սամիզդատ ամսագրում։

### Այլ հրապարակումներ
* «Խավարը չգրկեց նրան», փիլիսոփայական ակնարկ (1978) 1981 թ.՝ «ԽՍՀՄ կրոնական կյանքի ակնարկ» Մյունխենում։
* «Terra incognita», փիլիսոփայական ակնարկ (1981 թ.) 1982 թ.՝ ԱՄՆ-ի «Trivia» թիվ 1 ամսագրում, էջ 27-36։
* «Բաբա Յագայի ներողությունը», փիլիսոփայական էսսե (1986), 1994 - Մոսկվայի «Կերպարանափոխություն» թիվ 2 ամսագրում։
* «Խորհրդային երգերի պաշտամունքային նշանակության մասին» - 2004 թվականի մայիսի «Սթար» ամսագրում
* «Ժամանակակից ռուսական կանանց գրականության դիցաբանական ասպեկտները» (2005), 2007 - Labyrint zenskeho literarniho sveta, Literarni akademie, Praha 2007:
* Ժաննա դ'Արկ և «Վիերժ պարտիեր» dans les contes et la գրականություն ռուսերեն. Le Porche, «Actes du Colloque d'Orléans, 6-9 May 2009, vol. I», N° 31, Դեկտեմբեր 2009, էջ. 41-47 թթ.
* «Գենդերային քաղաքականություն և հեքիաթներ », «Գենդերային ուսումնասիրություններ» ամսագրում 20/21, 2010, Խարկովի գենդերային հետազոտությունների կենտրոն»։ էջ.206-227.
* «Որտեղի՞ց է առաջացել խավարը», պատմվածքը՝ «Հյուրասենյակ» ամսագրում, հ. 57, Մարտ 2014։

### Գրախոսություններ և հոդվածներ Ն. Մալախովսկայա
* Габриэлян Нина, «Ева — это значит жизнь», Вопросы литературы, № 7-8, 1996 (литературный анализ первой редакции романа «Возвращение к Бабе-Яге»).
* Иткин Владимир, «Патология сказки» (недоступная ссылка), Рецензия на книгу "«Возвращение к Бабе-Яге» (на вторую редакцию романа), 23 апреля 2004.
* Бугаева Л. Д. «Литература и rite de passage». СПб.: ИД «Петрополис», 2010. 408 с., илл.
* Малаховская Анна Наталия: сс.198, 206, 208—209, 286—290,293. На цветной вклейке: илл.11 «Следы на воде», илл.12 «Тоска по родине». (Литературоведческий анализ второй редакции романа «Возвращение к Бабе-Яге» и искусствоведческий анализ картин Н.Малаховской).
* Parnell Christina, Das Rätsel der Baba-Jaga — Über die Schriftstellerin A.N.Malachowskaja. In VIA REGIA; Erfurt, Mai/Juni 1996, s.52.
* Waters Elizabeth, Appendix: Backround and postcript, The second culture and the «Maternal Family», in: SOLANUS, International Journal for russian & East European Bibliografic, Library & Publishing Studies, Vol.14, P. 85- 89. 2000, London.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային այլախոհներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Կանանց իրավունքների իրավապաշտպաններ
Կատեգորիա:Ռուս ֆեմինիստներ