B-52

**Բոինգ B-52 «Ստրատոֆորտրես»** ( «ստրատոսֆերային կործանիչ»),  ամերիկյան Բոինգ ընկերության միջմայրցամաքային ռազմական ռմբակոծիչ, որը ծառայում է ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերին 1955 թվականից:

Ինքնաթիռը փոխարինել է *B-36* ռմբակոծիչին։ Այն ունակ է կրել մինչև 15 կիլոմետր բարձրության վրա գտնվող ենթաձայնային արագության տարբեր տեսակի զենքեր, այդ թվում՝ միջուկային։ Հիմնական խնդիրը, որի համար մշակվել է B-52-ը, ԽՍՀՄ ցանկացած երկու կետի բարձր հզորության ջերմամիջուկային զենքերին վնաս հասցնելն է եղել։

B-52-ի մոդիֆիկացիաներից մեկը՝ *B-52G*-ը, մարտական ինքնաթիռների հեռահարության բացարձակ ռեկորդակիրն է: Այն նաև սակավաթիվ ռազմական ինքնաթիռներից է, որը շարունակական ծառայության մեջ է ավելի քան կես դար: Չնայած այն հանգամանքին, որ B-52-ը շահագործման է հանձնվել 1940-ական թվականների վերջին և 1950-ական թվականների սկզբին, այն դեռևս մնում է ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի հիմնական հեռահար ռմբակոծիչը (*B-1b Lancer*-ի հետ միասին) և այդպիսին կմնա առնվազն մինչև 2030 թվականը: Նախատեսվում է ինքնաթիռների արդիականացման վրա ծախսել 11,9 մլրդ դոլար։

## Ստեղծման պատմություն
Ինքնաթիռը բոլոր ավիացիոն մարտական ​​մեքենաներից ունի ամենաերկար ծառայությունը: Այն ստեղծվել է 1946 թվականի հունվարին թվագրված ռազմական գերատեսչության տեխնիկական բնութագրերի համաձայն՝ 8000 կմ շառավղով հեռահարություն՝ 4500 կգ ռումբի բեռնվածությամբ 480 կմ/ժ միջին թռիչքի արագություն և մինչև 724 կմ/ժ արագություն զարգացնելու ունակություն՝ 10,7 կմ գործառնական բարձրության վրա։

Սկզբում նախատեսվել է ստեղծել տուրբոպտուտակային շարժիչով ինքնաթիռ, որը թույլ կտար ուղիղ թևով հասնել անհրաժեշտ թռիչքի միջակայքին (մոդել 462՝ վեց տուրբոպտուտակային շարժիչներով մեկ պտուտակով), այնուհետև 2 տարի շարունակ 30-ից ավելի տարբեր թևերով և շարժիչի կոնֆիգուրացիաների տարբերակներ ուսումնասիրելուց հետո, ընտրությունը կատարվել է հօգուտ նետաձև թևի (մոդել 464-35 չորս տուրբոպտուտակային շարժիչ): Հիմք ընդունելով գերմանացի ռազմական փորձագետներ Վ. Ֆոգտի և Բ. Գետերտի առաջարկությունները և *B-47*-ի հաջող դիզայնի մոդելավորման (չափավոր ճեղքված թևով և ներքևում գտնվող նավակներով) արդյունքները՝ ընկերությունը որոշել է օգտագործել այն նոր ռմբակոծիչի վրա՝ որոշ չափով զոհաբերելով թռիչքի հեռվությունը՝ ավելի բարձր արագության հասնելու համար:

1948 թվականի հոկտեմբերին Բոինգը ներկայացրել է ռմբակոծիչի նախնական նախագծման վերջնական տարբերակը (մոդել 464-49)` ութ *JT3* տուրբոռեակտիվ շարժիչներ (հետագայում նշանակվել է *J57*), 150 տոննա թռիչքի քաշ և 4,5 տոննա մարտական ​​բեռ, հեռահարությունը՝ 4930 կմ, առավելագույն արագությունը՝ 910 կմ/ժ: 1950 թվականի ամռանը` Կորեական պատերազմի բռնկումից հետո, ծրագրի վրա կատարվող աշխատանքները և ֆինանսավորման մակարդակն ավելացվել է: Մինչև 1951 թվականը, նախագծման գործընթացում, օդանավի թռիչքի հեռահարությունը մեծացնելու համար` քաշը հասցվել է մինչև 177 տոննա։

*XB-52* նախատիպի առաջին թռիչքը տեղի է ունեցել 1952 թվականի ապրիլի 15-ին: Անձնակազմի հրամանատարը Էլվին «Տեքս» Ջոնսթոնն է եղել։ Ինքնաթիռն ունեցել է չափազանց բարձր, բարակ թևերով դիզայն՝ ներքևից շարժիչներ, որոնք զույգերով միավորված են եղել շարժիչի վանդակների մեջ (օդաչուի նստատեղերի տանդեմ դասավորվածություն և ներքևի հենարաններով հեծանիվների շասսի): Ինքնաթիռի մշակման ընթացքում աերոդինամիկ խողովակի փորձարկման ծավալը կազմել է մոտ 6500 ժամ։ ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերը որոշելով ապահովագրել իրենց B-52 ծրագրի հետ կապված դժվարություններում՝ 1951 թվականի մարտին ներգրավել են *Convair* ընկերությանը՝ աշխատելու *YB-60* ռազմավարական ռմբակոծիչի վրա, որն իր ընդհանուր նախագծով (թևը շրջվել է ութ տուրբոռեակտիվ շարժիչներով՝ ստորև հենասյուներ) մոտ է եղել B-52-ին, սակայն պահպանել է *B-36* ինքնաթիռի ֆյուզելաժի կառուցվածքը և ունեցել ավելի հաստ թև: Փորձարարական *YB-60*-ի թռիչքային փորձարկումներն սկսվել են 1952 թվականի ապրիլին, սակայն B-52 ծրագրի հաջող առաջընթացը հնարավորություն է տվել հրաժարվել *YB-60*-ից:

thumb|B-52 և B-2
Ընդհանուր առմամբ կառուցվել է տարբեր մոդիֆիկացիաների 744 B-52 ինքնաթիռ, որոնցից 71 ինքնաթիռ թռիչքային վթարների հետևանքով կորել է։

Նախաարտադրական *B-52A*-ները (առաջին թռիչքը 1954 թվականի օգոստոսի 5-ին) օգտագործվել են փորձնական և հետազոտական զարգացման ծրագրերի համար։ ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերն սկսել են սերիական ռմբակոծիչներ ընդունել 1955 թվականի հունիսի 29-ին։ *B-52B*-ն՝ ի տարբերություն *B-52A*-ի, հագեցած է եղել նավիգացիոն և ռմբակոծման համակարգով։ Կառուցված հիսուն *B-52B* ինքնաթիռներից քսանյոթը վերածվել են *RB-52B* հետախուզական ինքնաթիռների:

Օդանավի *B-52C* տարբերակը զգալիորեն բարելավել է սարքավորումները և թռիչքի կատարումը. այն եղել է առաջին մոդելը, որի ստորին մակերեսը ներկված է եղել սպիտակ՝ միջուկային պայթյունի ժամանակ լույսից և ջերմային ճառագայթումից պաշտպանվելու համար: *B-52C*-ն իր առաջին թռիչքն իրականացրել է 1956 թվականի մարտի 9-ին, իսկ առաջին *B-52C*-ն մարտական ​​ծառայության է անցել 1956 թվականի հունիսին։ *B-52D*-ի հաջորդ տարբերակը (առաջին անգամ թռիչքն իրականացրել է 1956 թվականի հունիսի 4-ին) հագեցած է եղել 12,7 մմ պոչային չորս գնդացիրների համար կրակի կառավարման բարելավված համակարգով: *B-52E* տարբերակն (առաջին թռիչքը՝ 1957 թվականի հոկտեմբերի 3-ին) ստացել է ավելի առաջադեմ նավիգացիոն համակարգ և զենքի կառավարման համակարգ՝ արդիականացված գործիքների վահանակի վրա ցուցադրված տեղեկություններով: Թռիչքի քաշի ավելացումը պահանջել է ջրի ներարկման համակարգով շարժիչների տեղադրում՝ *B-52F*-ի նոր տարբերակի վրա թռիչքի ուժը մեծացնելու համար (առաջին թռիչքն իրականացվել է 1958 թվականի մայիսի 6-ին):

*B-52G* տարբերակը պարունակել է մեծ թվով տեխնիկական կատարելագործություններ և պարզվել է, որ ամենաարդիականացվածն է մեկ մոդելի շրջանակներում (առաջին թռիչք՝ 1958 թվականի հոկտեմբերի 26): Քաշը խնայելու և օդանավն ավելի անվտանգ դարձնելու համար այն ամբողջովին վերանախագծվել է, թևային կայսոն տանկերը զգալիորեն մեծացվել են, լողակը կրճատվել է, իսկ պոչի հրաձիգը տեղափոխվել է թռիչքի տախտակամած, ինչը թույլ է տվել քաշի զգալի խնայողություն: Տեղադրվել է *Quail* (quail՝ լոր) խայթոցների արձակման սարքավորում, որը նմանակել է B-52-ի նշանը ռադարների էկրաններին և *AGM-28 Hound Dog* օդ-երկիր հրթիռները, որոնք արձակվել են ՀՕՊ գոտուց դուրս՝ մինչև 1200 կմ հեռավորությունից: Մինչև 1960 թվականը կառուցվել է 193 *B-52G* ինքնաթիռ։

B-52-ից առաջին ջերմամիջուկային ռումբը նետվել է 1956 թվականի մայիսի 21-ին։ Հետագա տարիներին մի շարք ռեկորդային թռիչքներ ցույց են տվել ինքնաթիռի բարձր կատարողական բնութագրերը: Այսպիսով, 1956 թվականի նոյեմբերին առանց կանգառ թռիչքներ են իրականացվել Հյուսիսային Ամերիկա մայրցամաքի շուրջ և Հյուսիսային բևեռով 27000 կմ երկարությամբ։ 1957 թվականի հունվարի 18-ին երեք B-52 թռել են ամբողջ աշխարհով 45 ժամ 19 րոպեում՝ թռչելով 39750 կմ՝ 850 կմ/ժ միջին արագությամբ, իսկ 1962 թվականի հունվարի 11-ին ինքնաթիռը սահմանել է թռիչքի ռեկորդ՝ առանց լիցքավորման անցնելով 20168 կմ՝ 22 ժամ 9 րոպեում։ 1965 թվականից մինչև 1984 թվականը *B-52B*-ից մինչև *B-52F* տարբերակները հանվել են ծառայությունից: 1992 թվականի սկզբին ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերն ունեցել է 254 B-52 ինքնաթիռ (159 *B-52G* և 95 *B-52H*): 2015 թվականի դեկտեմբերին 58-ը մնացել է ակտիվ, իսկ 18-ը՝ պահեստային շահագործման։

## Կառուցվածք
**Շասսի**, հեծանիվի տիպ, թևի ծայրերում` չորս անիվների` երկու հիմնական և երկու օժանդակ հենարաններով: Մաքրելիս հիմնական հենարանների անիվները պտտվում են 90 աստիճանով: Աջ սյուները հետ են քաշվում, ձախ սյուները՝ առաջ։ Բոլոր դարակաշարերը հիդրավլիկ կառավարվում են: Վայրէջք կատարելիս բոլոր անիվները միաժամանակ հպվում են թռիչքուղուն: Վայրէջքի շասսի առանձնահատկությունն օդանավի երկայնական առանցքից մինչև 20° դեպի ձախ և աջ պտտվելու ունակությունն է, նախատեսված է հակառակ քամու՝ վայրէջքի անվտանգությունը բարձրացնելու համար:

## Խորհրդային նմանօրինակներ
Նմանատիպ ֆունկցիոնալությամբ առաջին խորհրդային ​​ինքնաթիռը՝ համաձայն ՆԱՏՕ-ի «Bear» կոդավորման, 
եղել է *Tu-95*-ը, որն իր առաջին թռիչքն իրականացրել է 1952 թվականի նոյեմբերին: Այս ռմբակոծիչը համալրված է տուրբոպրոպ շարժիչներով, որն առաջին հայացքից մեր օրերում անախրոնիզմ է թվում։ Այնուամենայնիվ, այն շահագործման է հանձնվել միայն մեկ տարի ուշ, քան B-52-ը (1956 թվական ապրիլ, 1955 թվական փետրվար՝ B-52-ի համար), և այժմ արդյունավետորեն կատարում է իր գործառույթները, ինչպես իր «անտիկ», բայց նույնքան ֆունկցիոնալ ամերիկյան «գործընկերը», և նրա տուրբոշարժիչները նրան նույնիսկ մի փոքր առավելություն են տալիս. վառելիքի ավելի ցածր սպառում և հետախուզական արբանյակների կողմից ավելի քիչ հայտնաբերում, որոնք ռեակտիվ ինքնաթիռը հայտնաբերում են մի քանի տասնյակ րոպե շուտ, քան պտուտակի շարժիչով ինքնաթիռը:

### Համեմատում այլ մոդելների հետ

## Շահագործում
[thumb|left|B-52F-ը [ռումբեր է նետում Վիետնամի վրա|alt=Against a blue sky with white clouds, a B-52F releases bombs over Vietnam.]]
* 1951 թվականի փետրվարի 14-ին Բոինգ ընկերության հետ կնքվել է 13 *B-52A* ռմբակոծիչների և 17 անջատվող հետախուզական կոնտեյների արտադրության առաջին պայմանագիրը։
* 1956 թվականի մարտի 12-ին առաջին ստորաբաժանումը, որը հագեցած է եղել *B-52B* ինքնաթիռներով՝ 93-րդ ռմբակոծման թևը (93-րդ *BW*) Կալիֆորնիայի *Castle AFB*-ում, հասել է գործառնական կարողությունների:
* 1956 թվականի մայիսի 21-ին Բիկինի Ատոլում *52-0013* սերիական համարով *B-52B* ռմբակոծիչից նետվել է ամերիկյան առաջին ջերմամիջուկային զենքը՝ *Mk.15*։
* 1956 թվականի նոյեմբերի 24-25-ին չորս *B-52B* 93-րդ ռմբակոծման թևից (93-րդ *BW*) և չորս *B-52C* 42-րդ ռմբակոծման թևից (42-րդ *BW*) առանց կանգառ թռիչք են կատարել Հյուսիսային Ամերիկայի շուրջ 27000 կմ հեռահարությամբ՝ Հյուսիսային բևեռի միջոցով:
* 1957 թվականի հունվարի 16-18-ին երեք *B-52B* ինքնաթիռներ թռիչք են կատարել աշխարհով մեկ՝ մի քանի  ինքնաթիռից օդային վառելիքով լիցքավորելով տանկեր ՝ 45 ժամ 19 րոպեում թռչելով 39165 կմ՝ մոտ 850 կմ/ժ միջին արագությամբ։
* 1962 թվականի հունվարի 10-11-ին *B-52H*-ը սահմանել է թռիչքի հեռահարության համաշխարհային ռեկորդ՝ առանց օդում լիցքավորման՝ Ճապոնիայի Օկինավա կղզու Կադենա ավիաբազայից Իսպանիայի *Torrejon* ավիաբազա, թռիչք կատարելով 22 ժամ 9 րոպեում՝ 20,177 կմ հեռահարությամբ
* 2006 թվականի դեկտեմբերի 15-ին *B-52N* *61-0034* սերիական համարով ինքնաթիռը սինթետիկ վառելիքով 7 ժամ տևողությամբ թռիչք է կատարել։

1963 թվականի դրությամբ ծառայության մեջ են եղել տարբեր մոդիֆիկացիաների 650 B-52 ինքնաթիռներ՝ տեղակայված 38 ավիաբազաներում։ B-52-ները ծառայել են ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի 42-րդ էսկադրիլիային: Մինչև 1978 թվականը ինքնաթիռների պարկը կրճատվել է մինչև 574 միավոր։ *B-52B/C/D/F* մոդիֆիկացիաների ինքնաթիռները դուրս են բերվել ծառայությունից 1965-1984 թվականներին: 1988 թվականի դրությամբ 71 ինքնաթիռ տարբեր թռիչքների վթարների հետևանքով կորել է։ 1980-ականների վերջին 69 *B-52G* ռմբակոծիչներ, որոնք արդիականացված չեն եղել *AGM-86B*-ներ կրելու համար, վերափոխվել են սովորական սպառազինություն մատակարարելու համար: 1991 թվականին Սառը պատերազմի ավարտի պատճառով B-52 ռազմավարական ռմբակոծիչը դադարեցրել է մշտական ​​մարտական ​​հերթապահությունը: 1992 թվականի սկզբին 159 *B-52G* և 95 *B-52H* մնացել են ծառայության մեջ ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերում՝ ընդհանուր առմամբ 254 ինքնաթիռ: 1994 թվականին, համաձայն ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի կողմից սպառազինությունների կրճատման պայմանագրերի, բոլոր *B-52G* ինքնաթիռները հանվել են ծառայությունից: 2008 թվականի հուլիսից սկսվել է *B-52H* ինքնաթիռների պարկի կրճատումը 18 միավորով։ 2012 թվականի դրությամբ ռազմավարական օդային հրամանատարությունն ունեցել է 85 *B-52H* ինքնաթիռ, 2013 թվականի հունվարին այս թիվը կրճատվել է մինչև 78 միավոր՝ նրանցից 44-ը նախատեսվում է մարտական ​​առաջադրանքներ կատարել տեղական հակամարտություններում, պահեստում՝ 9 ինքնաթիռ։

thumb|B-52-ի թռիչքը ''Tinker AFB''-ից
2012 թվականի հոկտեմբերի 26-ի դրությամբ ցանկացած B-52 ավելի քան կես դար է: Նախատեսվում է մինչև 2040  շահագործման մեջ ունենալ *B-52H* (83 տարի), քանի դեռ օդանավի շահագործման ժամկետն ամբողջությամբ չի սպառվել։

Փոշու մեկնարկիչների օգտագործումը *TF33-P/103* ռմբակոծիչի ութ տուրբոֆան շարժիչներից երկուսը գործարկելու ժամանակ (մնացած վեց շարժիչները գործարկվում են թռիչքից առաջ, երբ օդանավը հասնում է թռիչքուղու ավարտին) հնարավորություն է տվել նվազեցնել ինքնաթիռի գործարկման ժամանակը` մեկ ժամից մինչև տասը րոպե՝ վերացնելով վերգետնյա սարքավորումների օգտագործման անհրաժեշտությունը։

2023 թվականին *NASA Stennis* տիեզերական կենտրոնում սկսվել են 2 *Rolls-Royce F-130* զույգ շարժիչների գործարանային փորձարկումները, որոնք արտադրված են եղել շարժիչաշինական կոնցեռնի ամերիկյան մասնաճյուղի կողմից: Փորձարկումներն իրականացվել են *CERP*-ի (*Commercial Engine Replacement Program*) շրջանակներում, նախատեսվել են ռմբակոծիչները համալրել հուսալի շարժիչներով, որոնք արդեն իսկ ապացուցված են շահագործում, ինչը կերկարացնի B-52-ի ծառայության ժամկետը ևս 30 տարով: 

### Արդիականացում
* *Blue Band* (1957), *J57-P-43W* շարժիչի վառելիքի համակարգի արդիականացում
* *Hard Shell* (1958), *J57-P-43W* շարժիչի վառելիքի համակարգի արդիականացում
* *QuickClip* (1958) *J57-P-43W* շարժիչի վառելիքի համակարգի արդիականացում
* *Golly-Well* (1964), ավիոնիկայի արդիականացում. նոր *AN/ASQ-38* ռմբակոծման համակարգի տեղադրում
* *ECP 1050* (1965), թևերի ամրացում
* *MADREC (Malfunction Detection and Recording)* (1965), անսարքությունների մոնիտորինգի համակարգի տեղադրում.
* *ECP 1185* (1966), ֆյուզելաժի երեսապատում և լոնժերոնի փոխարինում
* *ECP 1195* (1967), թռիչքների կառավարման համակարգերի արդիականացում (Կայունության ավելացման և թռիչքների կառավարման ծրագիր)
* *Rivet Rambler* (1971), էլեկտրոնային պատերազմի համակարգերի արդիականացում
* *Rivet Ace* (1973), էլեկտրոնային պատերազմի համակարգերի արդիականացում
* *Pacer Plank* (1977), 99 *B-52G* և 96 *B-52H* ինքնաթիռների՝ *AGM-86B* թևավոր հրթիռների կրիչների վերազինում։ Արդիականացումն իրականացվել է 1984-1990 թվականներին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* B-52 Globalsecurity.org
*  
* B-52 Լուսանկարներ Airliners.net

Կատեգորիա:Boeing ընկերության ինքնաթիռներ
Կատեգորիա:Ռազմական ինքնաթիռներ