Շուկայի իրացվելիություն

**Շուկայի իրացվելիություն** (), բիզնեսում, տնտեսագիտության կամ ներդրումների ոլորտում շուկայի այն հատկանիշը, որի դեպքում անհատը կամ ընկերությունը կարող է արագ գնել կամ վաճառել ակտիվ՝ առանց այդ ակտիվի գնի կտրուկ փոփոխության: Իրացվելիությունը ենթադրում է փոխզիջում՝ ակտիվի վաճառքի գնի և դրա վաճառքի արագության միջև։ Բարձր իրացվելիությամբ շուկայում այդ փոխզիջումը մեղմ է. կարելի է արագ վաճառել առանց զգալի զեղչի։ Համեմատաբար ցածր իրացվելիությամբ շուկայում ակտիվը պետք է վաճառվի զեղչով, որպեսզի արագ իրացվի։ Իրացվելի ակտիվն այն ակտիվն է, որը կարող է կարճ ժամանակում վերածվել կանխիկի կամ հենց կանխիկն է, որը համարվում է ամենաիրացվելի ակտիվը, քանի որ կարելի է անմիջապես փոխանակել ապրանքների կամ ծառայությունների դիմաց՝ անվանական արժեքով։

## Համառոտ ակնարկ
thumb|231px|Անգլիայի Չեշիր քաղաքում վաճառքի հանված այս հին շենքը համեմատաբար ցածր իրացվելիություն ունի։ Այն կարող է վաճառվել մի քանի օրվա ընթացքում ցածր գնով, բայց կարող է մի քանի տարի պահանջվել՝ գտնելու այնպիսի գնորդ, որը պատրաստ կլինի վճարել ողջամիտ գին։
Իրացվելի ակտիվն ունի հետևյալ հատկանիշներից որոշները կամ բոլորը. այն կարող է արագ վաճառվել, շուկայական ժամերին վաճառքի պահին նվազագույն արժեքի կորուստ, և լինել հասանելի ցանկացած պահի։ Իրացվելի շուկայի հիմնական բնութագիրը այն է, որ միշտ կան պատրաստակամ գնորդներ և վաճառողներ։ Սա նման է, սակայն տարբեր է շուկայի խորությունից (market depth), որն ավելի շուտ վերաբերում է վաճառվող քանակի և գնի փոխազդեցությանը, քան արագության և գնի փոխազդեցությանը։ Շուկան կարող է համարվել ինչպես խորը, այնպես էլ իրացվելի, եթե կան մեծ քանակությամբ պատրաստակամ գնորդներ և վաճառողներ։

Ոչ իրացվելի ակտիվն այն ակտիվն է, որը դժվար է վաճառել (առանց գնի կտրուկ նվազման, իսկ երբեմն՝ առանց որևէ գնով վաճառելու հնարավորության)՝ պայմանավորված դրա արժեքի նկատմամբ անորոշությամբ կամ այն շուկայի բացակայությամբ, որտեղ այն պարբերաբար չի վաճառվում։ Հիփոթեքային ակտիվները, որոնք հանգեցրել էին ստորին մակարդակի հիփոթեքային ճգնաժամին, ոչ իրացվելի ակտիվների օրինակ են, քանի որ դրանց արժեքը դժվար էր գնահատել՝ չնայած, որ դրանք ապահովված էին անշարժ գույքով։ Մինչ ճգնաժամը դրանք ունեին չափավոր իրացվելիություն, քանի որ համարվում էր, որ դրանց արժեքը հայտնի է։

Սպեկուլյանտներն ու շուկայի ստեղծողները (market makers) շուկայի կամ ակտիվի իրացվելիության հիմնական գործոններից են։ Սպեկուլյանտներն այն անհատներն կամ հաստատություններն են, որոնք փորձում են շահույթ ստանալ սպասվող գնի փոփոխությունից։ Շուկայի ստեղծողները շահույթ են ստանում՝ տրամադրելով անմիջական գործարքի հնարավորություն․ նրանք վաստակում են կամ գնման/վաճառքի տարբերության հաշվին, կամ կատարումից ստացվող վճարներով։ Այսպիսով՝ նրանք տրամադրում են անհրաժեշտ կապիտալ՝ շուկայի իրացվելիությունն ապահովելու համար։

Ոչ իրացվելիության ռիսկը միայն առանձին ներդրումներին չի վերաբերում. ամբողջական պորտֆելները նույնպես ենթակա են շուկայական ռիսկի։ Ֆինանսական հաստատություններն ու ակտիվների կառավարիչները, որոնք վերահսկում են պորտֆելները, ենթարկվում են այսպես կոչված «կառուցվածքային» և «պայմանական» իրացվելիության ռիսկերին։ Կառուցվածքային իրացվելիության ռիսկը (նաև հայտնի որպես funding liquidity risk) կապված է պորտֆելները ֆինանսավորելու հետ՝ բիզնեսի բնականոն գործունեության ընթացքում։ Պայմանական իրացվելիության ռիսկը վերաբերում է այն ռիսկին, երբ անհրաժեշտ է լրացուցիչ միջոցներ գտնել կամ փոխարինել հասունացող պարտավորությունները՝ ապագայում հնարավոր ճնշող շուկայական պայմաններում։ Երբ կենտրոնական բանկը փորձում է ազդել փողի իրացվելիության (առաջարկի) վրա, այդ գործընթացն անվանում են բաց շուկայական գործառնություններ (open market operations)։

## Ազդեցություն ակտիվների արժեքների վրա
Ակտիվների շուկայական իրացվելիությունն ազդում է դրանց գների և ակնկալվող եկամտաբերության վրա։ Տեսությունը և փորձագիտական տվյալները ցույց են տալիս, որ ներդրողները պահանջում են ավելի բարձր եկամտաբերություն այն ակտիվների համար, որոնք ունեն ցածր շուկայական իրացվելիություն՝ փոխհատուցելու դրանց առևտրի հետ կապված բարձր ծախսերը։ Այսինքն՝ եթե որևէ ակտիվ ունի որոշակի կանխատեսվող դրամական հոսքեր, ապա որքան բարձր է դրա շուկայական իրացվելիությունը, այնքան բարձր է դրա գինը և ավելի ցածր՝ ակնկալվող եկամտաբերությունը։

Բացի այդ, ռիսկից խուսափող ներդրողները պահանջում են ավելի բարձր ակնկալվող եկամտաբերություն, երբ ակտիվն ունի բարձր շուկայական իրացվելիության ռիսկ։ Այս ռիսկը ներառում է ակտիվի եկամտաբերության զգայունությունը ընդհանուր շուկայի իրացվելիության փոփոխությունների նկատմամբ, ակտիվի սեփական իրացվելիության կախվածությունը շուկայի իրացվելիության ցնցումներից, ինչպես նաև շուկայական եկամտաբերության ազդեցությունը ակտիվի իրացվելիության վրա։ Այս պարագայում նույնպես, որքան բարձր է իրացվելիության ռիսկը, այնքան բարձր է պահանջվող եկամտաբերությունը կամ ցածր է ակտիվի գինը:

Սրա օրինակ է ակտիվների համեմատությունը՝ կախված նրանից՝ արդյոք դրանք ունեն իրացվելի երկրորդային շուկա։ Իրացվելիության զեղչը նշանակում է այն եկամտաբերության նվազեցում, որը խոստացված է կամ ակնկալվում է նման ակտիվներից։ Օրինակ՝ նոր թողարկված ԱՄՆ գանձապետական պարտատոմսերն ավելի բարձր գին ունեն (հետևաբար՝ ավելի ցածր եկամտաբերություն), քան նույն ժամկետով «շուկայից դուրս» պարտատոմսերը (off-the-run treasuries), քանի որ սկզբնական գնորդները գիտեն, որ մյուս ներդրողները ավելի քիչ են պատրաստակամ գնել երկրորդային շուկայում շրջանառվող պարտատոմսերը։

## Ֆյուչերսներ
Ֆյուչերսային շուկաներում չկա երաշխիք, որ շուկան մշտապես կլինի իրացվելի՝ պայմանագրերը հետադարձ (offset) վաճառելու համար։ Որոշ ֆյուչերսային պայմանագրեր և առաքման կոնկրետ ամիսներ ունեն ավելի շատ առևտրային ակտիվություն և ավելի բարձր իրացվելիություն՝ համեմատած մյուսների հետ։ Այս պայմանագրերի իրացվելիության ամենաէական ցուցանիշներն են առևտրի ծավալը և բաց հետաքրքրությունը (open interest)։

Գոյություն ունի նաև թաքնված իրացվելիություն (dark liquidity), որն արձանագրում է այն գործարքները, որոնք իրականացվում են բորսայից դուրս և ներդրողներին հասանելի չեն՝ մինչև գործարքի ավարտը։ Այդպիսի գործարքները չեն նպաստում հանրային գնի ձևավորմանը։

## Բանկային համակարգ
Բանկային ոլորտում իրացվելիությունը բանկի ունակությունն է՝ կատարել իր պարտավորությունները ժամկետի լրանալուն պես՝ առանց անընդունելի ֆինանսական կորուստների։ Իրացվելիության կառավարումը պահանջում է ամենօրյա մշտադիտարկում․ բանկիրները պետք է հետևեն կանխիկ հոսքերին և կատարեն կանխատեսումներ՝ ապահովելու բավարար իրացվելիություն։ Կարևոր է պահպանել հավասարակշռություն կարճաժամկետ ակտիվների և կարճաժամկետ պարտավորությունների միջև։

Մեկ առանձին բանկի համար հաճախորդների ավանդները հանդիսանում են բանկի հիմնական պարտավորությունները (քանի որ բանկը պարտավոր է վերադարձնել ավանդները ըստ պահանջի), մինչդեռ պահուստները և տրված վարկերը հանդիսանում են հիմնական ակտիվները (քանի որ վարկերն ու տոկոսները պետք է վերադարձվեն բանկին)։ Ներդրումային պորտֆելն ավելի փոքր մասն է ակտիվների, բայց այն ծառայում է որպես իրացվելիության հիմնական աղբյուր։ Ներդրումային արժեթղթերը կարող են վաճառվել՝ հաճախորդների միջոցների կանխիկացման կամ վարկային պահանջարկի ավելացման դեպքում։ Բանկերը կարող են նաև օգտագործել այլ միջոցներ իրացվելիություն ստանալու համար, օրինակ՝ վարկերի վաճառք, փոխառություն այլ բանկերից կամ կենտրոնական բանկից (օրինակ՝ ԱՄՆ Դաշնային պահուստային բանկից), ինչպես նաև լրացուցիչ կապիտալի ներգրավում։

Վատագույն սցենարի դեպքում, երբ ավանդատուները պահանջում են իրենց միջոցների անհապաղ վերադարձ, իսկ բանկը չի կարողանում այդ միջոցները գտնել առանց զգալի վնասների, կարող է առաջանալ «բանկի վրա հարձակում»՝ զանգվածային կանխիկացման պահանջների տեսքով։

Բանկերը սովորաբար կարող են պահել անհրաժեշտ իրացվելիության մակարդակը, քանի որ զարգացած երկրներում ավանդները ապահովագրված են պետության կողմից։ Իրացվելիության պակասը կարելի է մեղմել՝ բարձրացնելով ավանդների տոկոսադրույքը կամ արդյունավետ կերպով մարքեթինգային գործիքներով խթանելով ավանդային ծառայությունները։ Այնուամենայնիվ, բանկի արժեքի և հաջողության կարևոր չափանիշներից մեկն իրացվելիության ձեռքբերման արժեքն է։ Բանկը կարող է ներգրավել մեծածավալ իրացվելի միջոցներ, սակայն որքան ցածր է այդ միջոցների արժեքը, այնքան բարձր են շահույթը, կայունությունն ու վստահությունը ինչպես ավանդատուների, այնպես էլ ներդրողների և կարգավորող մարմինների շրջանում։

## Ֆոնդային շուկա
right|thumb|Ֆոնդային բորսաները խթանում են իրացվելիությունը՝ ընդունելով գնորդներից մրցակցային առաջարկներ (Տորոնտոյի ֆոնդային բորսա, 1910)|alt=Տորոնտոյի ֆոնդային բորսայի գնագոյացման տախտակ
Արժեթղթերի շուկայում բաժնետոմսի շուկայական իրացվելիությունը կախված է նրա ցուցակում ընդգրկված լինելուց և գնման նկատմամբ հետաքրքրության մակարդակից։ Իրացվելիության կարևոր ցուցիչներից մեկն է bid/ask տարբերությունը՝ գնման և վաճառքի գների տարբերությունը։ Իրացվելի բաժնետոմսերի դեպքում (օրինակ՝ Microsoft կամ General Electric) այդ տարբերությունը սովորաբար ընդամենը մի քանի սենթ է՝ գնի 1 տոկոսից էլ պակաս։ Իսկ ցածր իրացվելիությամբ բաժնետոմսերի դեպքում տարբերությունը կարող է կազմել մի քանի տոկոս՝ զգալիորեն ազդելով առևտրի պայմանների վրա։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Christoph G. Rösch: *Market Liquidity: An empirical analysis of the impact of the financial crisis, ownership structures and insider trading.* 1. Auflage. Shaker, .
* 

## Աղբյուրներ
* "Liquidity: Finance in motion or evaporation" , lecture by Michael Mainelli at Gresham College, 5 September 2007 (available for download as an audio or video file, as well as a text file)
* The role of time-critical liquidity in financial markets by David Marshall and Robert Steigerwald (Federal Reserve Bank of Chicago)
* Financial market utilities and the challenge of just-in-time liquidity by Richard Heckinger, David Marshall, and Robert Steigerwald (Federal Reserve Bank of Chicago)

Կատեգորիա:Ֆինանսական շուկաներ
Կատեգորիա:Ֆինանսներ