Մալաքիտ

**Մալաքիտ**, (հուն. Μολοχίτης λίθος *molochitis lithos*, մոլոշականաչ քար) կարբոնատների դասի միներալ։ Քիմիական կազմը՝ Cu2CO<sub>3</sub>(OH)2։ Գոյություն ունի մալաքիտի հայերեն **դահանակ** անվանումը, որն օգտագործվում է Աստվածաշնչում, Եդեմի նկարագրության ժամանակ (2:12)։ Բյուրեղագիտական համակարգը մոնոկլինային է։ Բյուրեղները հազվադեպ են, սովորաբար առաջացնում է երիկամաձև կեղևիկներ, ստալակտիտանման, թելավոր կառուցվածքով ագրեգատներ։ Գույնը՝ վառ կանաչ, փայլը՝ ապակու, ալմաստի, մետաքսի։ Կարծրությունը ըստ Մոոսի սանդղակի՝ 3,5-4, խտությունը՝ 4050 *կգ/մ³*։

## Ծագումնաբանություն և պատմություն
[thumb|left|Մուտք դեպի [Նոր քարի դարաշրջան,Մեծ Օրմի մալաքիտի հանքերի կոմպլեքս]]

[250px|մինի|ձախից|[Ազուրիտի ու մալաքիտի բյուրեղային ագրեգատ]]

Այս միներալն իր անունը ստացել է իր գույնը մոլոշ, կամ փիփերթ բույսի տերևների գույնի հետ նույնականացնելու շնորհիվ։

3800 տարի առաջ մալաքիտը լայնորեն արդյունահանվել է Բրիտանիայում, Մեծ Օրմի հանքերում քարե և ոսկրե գործիքների օգտագործմամբ։ Հնագիտական տվյալները վկայում են այն մասին, որ օգտակար հանածոների արդյունահանումն ավարտվել է մոտավորապես Ք.ա. 600 թվականին։ Արդյունահանած մալաքիտից ստացվել է մինչև 1760 տոննա պղինձ։

Հնագիտական տվյալները վկայում են, որ Իսրայելի Թիմնա հովտում ավելի քան 3000 տարի այս միներալը արդյունահանվում ու հալեցվում էր պղինձ ստանալու համար։ Այդ ժամանակվանից սկսած մալաքիտն օգտագործվում է և որպես դեկորատիվ և թանկարժեք քար։

Հին Եգիպտոսում կանաչ գույնը ասոցացվում էր մահվան ու հարության ուժի հետ, ինչպես նաև նոր կյանքի և պտղաբերության հետ։ Հին եգիպտացիները համարում էին, որ անդրշիրիմյան կյանքը հավերժ դրախտ է, իրենց կյանքը հիշեցնող, բայց առանց ցավերի ու տառապանքների, և այդ տեղն անվանում էին «Մալաքիտային դաշտ»։

## Կիրառում
[thumb|left|[Պալենկեի Կարմիր Թագուհու մահվան դիմակը, մալաքիտի խճանկար]]
[250px|մինի|Մալաքիտե սկահակ, [Էրմիտաժ (Սանկտ Պետերբուրգ)|Էրմիտաժ, Սանկտ Պետերբուրգ]]
[left|thumb|[Նիկոլայ II|Նիկոլայ II ցարի կողմից Ավգուստ Հեքշերին նվիրած մալաքիտը: 1972 թվականին Հելեն Ֆորսման Սպենսերը այն նվիրաբերել է Լինդա Հոլի գրադարանին]]
Անցյալում, մինչև 1800-ական  թվականները մալաքիտն օգտագործվում էր որպես հանքային գունանյութ կանաչ ներկերի մեջ։ Այն չափավոր լուսակայուն է, շատ զգայուն է թթուների նկատմամբ և փոփոխական է իր գույնի մեջ։ Կանաչ պիգմենտի այս բնական ձևը մի քանի սինթետիկ կանաչ գունանյութերի շարքից փոխարինվել է պղնձի (II) հիմնային կարբոնատով։

Մալաքիտն օգտագործվում է նաև դեկորատիվ նպատակներով, օրինակ՝ Էրմիտաժի Մալաքիտե սենյակը, որտեղ տեղադրված է մալաքիտե մեծ սկահակ, կամ՝ Մեխիկո քաղաքում Կաստիլիո դե Չապուլտեպեկ ամրոցի Մալաքիտե սենյակը։ Հյուսիսային Ամերիկայում մալաքիտի ամենամեծ կտորներից մեկը Նիկոլայ Երկրորդ ցարի նվերն է Ավգուստ Հեքշերին՝ մալաքիտե սկահակ, որն այսօր ցուցադրվում Լինդա Հոլի գրադարանի կենտրոնական մասում։

Մալաքիտն օգտագործվել է նաև Ֆուտբոլի Միջազգային ասոցիացիաների  Ֆեդերացիայի (FIFA) աշխարհի առաջնության գավաթի պատրաստման համար։

17-րդ դարի իսպանական սնահավատությունը նշում է, որ եթե երեխան քնի մալաքիտե հանդերձանքով, ապա նա կքնի հանգիստ ու չար ոգիներին կպահի վախի մեջ։

## Ծագում, հանքավայրեր
Մալաքիտը հաճախ առաջանում է պղնձի հանքերի հողմահարումից և հաճախ հանդիպում է ազուրիտի (Cu3(CO3)2(OH)2), գյոթիտի և կալցիտի հետ միասին։ Բացի նրա վառ կանաչ գույնը, մալաքիտի մնացած հատկությունները համընկնում են ազուրիտի հետ, այս երկու միներալների ագրեգատները հաճախ են հանդիպում։ Մալաքիտն ավելի հաճախ է հանդիպում, քան ազուրիտը, սովորաբար կրաքարի վրա՝ պղնձի նստվածքներով շրջապատված, իսկ կրաքարը հանդիսանում է կարբոնատի աղբյուր։

Հանդիպում է պղնձի հանքավայրերի օքսիդացման զոնայում։ ԽՍՀՄ-ում խոշոր կուտակումներ հայտնի էին Ուրալում։ Հայաստանում կա Ալավերդու, Շամլուղի, Կապանի և այլ պղնձի հանքավայրերում։ Խիտ մալաքիտն օգտագործվում է որպես դեկորատիվ քար և պղնձի հանքանյութ (պարունակում է մոտ 57% պղինձ), իսկ հողախառը՝ որպես ներկանյութ՝ «մալաքիտային կանաչ»։ Առաջանում է խորը, հողի ներքին շերտերում, ճեղքերում ու ազատ տարածքներում, որտեղ գրունտային ջրերը և հիդրոթերմալ հեղուկները հարմար պայմաններ են ստեղծում քիմիական նստեցման պրոցեսների համար։ Առանձին բյուրեղները հազվադեպ են հանդիպում և ունենում են բարակ ասեղանման պրիզմաների ձև։ Հանդիպում են նաև պսևդոմորֆ բյուրեղներ՝ ազուրիտի հետ համակցված։

Մեծ քանակակությամբ մալաքիտ է արդյունահանվել Ռուսաստանում, Ուրալյան մալաքիտը ներկայումս չի արդյունահանվում, բայց Գ.Ն. Վերտուշկովան հայտնում է Ուրալում մալաքիտի նոր հանքավայրերի հայտնաբերման հնարավորության մասին։ Մալաքիտը հանդիպում է ամբողջ աշխարհում, այդ թվում Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն, Գաբոն, Զամբիա, Ցումեբ, Նամիբիա, Մեքսիկա, Նոր Հարավային Ուելս Ավստրալիա (Բրոքեն Հիլ), Լիոն Ֆրանսիա, դաշտավայր Թիմնա Իսրայել և ԱՄՆ-ի հարավ-արևմուտք, հատկապես Արիզոնա։

## Պատկերասրահ

File:Malachite-41365.jpg|Մալաքիտի զույգ ստալակտիտների լայնակի կտրվածքը, 5.9 × 3.9 × 0.7սմ, Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն
File:Malachite Kolwezi Katanga Congo.jpg|Մալաքիտի փայլեցրած կտորներ, Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն
File:Malachite-unit-cell-3D-balls.png|Մալաքիտի բյուրեղային միավորի գնդաձողային մոդելը
File:Azurite-Malachite-163967.jpg|Մալաքիտ և ազուրիտ, ԱՄՆ, Արիզոնա
File:Malachite-153552.jpg|Մալաքիտի ստալակտիտներ, 21.6×16.0×11.9սմ, Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն
File:Malachite, da rep. dem. congo.JPG|Մալաքիտի նմուշ, Կալուկու Լուկու հանքավայր, Կոնգո
File:Malachite-Opal-oldeuro-75a.jpg|Մալաքիտի ու անգույն օպալի համակցված բյուրեղ
File:Ermitáž (32).jpg|Մալաքիտից սափոր, Էրմիտաժ, Սանկտ Պետերբուրգ
File:Austrian - Gothic-Style Bracelet - Walters 571999.jpg|Գոթական ոճի մալաքիտե թևնոց, 1870-ական թվականներ, ԱՄՆ, Մերիլենդ, Բալթիմոր, Ուոլթերի արվեստի թանգարան
File:Malachite-47496.jpg|Մալաքիտի ողկուզանման նմուշ
File:Barite-Malachite-denv08-37a.jpg|Մալաքիտի վրա սերտաճած բարիտի բյուրեղներ
 300px|մինի|Մալաքիտից հսկայական սյուներ, սուրբ Իսահակի տաճար, Սանկտ Պետերբուրգ

## Տես նաև
* Ավենտուրին
* Քրիզոկոլա

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Hurlbut, Cornelius S.; Klein, Cornelis, 1985, Manual of Mineralogy, 20th ed., John Wiley and Sons, New York .
* Virtual tour of the Malachite Room
* Malachite, Colourlex

Կատեգորիա:Թանկարժեք քարեր
Կատեգորիա:Միներալներ