«Լուկավաց 93» գործողություն

**Գործողություն «Լուկավաց 93»** (, , 2 հուլիս, 1993 — 19 օգոստոս, 1993), 1993 թվականի ամռանը Բոսնիական պատերազմի ժամանակ Տրնովոյի շրջանում Սերբական Հանրապետության բանակի ռազմական գործողություն։ Սերբական զորքերի հաղթանակի արդյունքում ամբողջությամբ շրջափակվել է Սարաևո քաղաքը, գրավվել է Տրնովոն, և որոշ ժամանակով սերբերի վերահսկողության տակ են անցել Բելաշնիցա և Իգման լեռները։

## Նախապատմություն
left|thumb|Բոսնիա և Հերցեգովինայի էթնիկական քարտեզն ըստ 1991 թվականի մարդահամարի
Բոսնիա և Հերցեգովինայի բնակչության վերջին նախապատերազմական մարդահամարի համաձայն՝ մուսուլմանները կազմել են 1 905 829 մարդ (43,7%), սերբերը՝ 1 369 258 մարդ (31,4%), խորվաթները՝ 755 892 մարդ (17,3%)։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի 106 համայնքներից մուսուլմանները մեծամասնություն են կազմել 35 համայնքում, հիմնականում Բոսնիայի կենտրոնական մասում, իսկ սերբերը՝ հանրապետության 32 արևմտյան և արևելյան համայնքում։ Խորվաթները մեծամասնություն են կազմել Բոսնիա և Հերցեգովինայի հարավում և որոշ կենտրոնական համայնքներում։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի մոտ 240 հազար բնակիչ իրենց նույնականացրել են որպես «հարավսլավացիներ»։ Նրանց մեծ մասը եղել են սերբեր կամ խառը ամուսնություններից ծնված երեխաներ։ 1991 թվականին կնքված ամուսնությունների 27%-ը եղել են խառը։ Գրաված տարածքի մակերեսով սերբերը գերազանցել են բոսնիական մյուս ժողովուրդներին։ Նրանք կազմել են Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքի 53,3%-ի բնակչության բացարձակ մեծամասնությունը։

1990 թվականի նոյեմբերի 18-ին Բոսնիա և Հերցեգովինայի Սոցիալիստական Հանրապետությունում անցկացվել են առաջին բազմակուսակցական ընտրությունները։ Սկուպշչինայում տեղերի մեծամասնությունը (86) ստացել է մուսուլմանական Ժողովրդավարական գործողությունների կուսակցությունը (ԺԳԿ), այնուհետև՝ Սերբական դեմոկրատական կուսակցությունը (72) և տեղական Խորվաթական դեմոկրատական համագործակցությունը (44)։ Ընտրությունների արդյունքները մարտական գործողությունների մեկնարկից շատ առաջ ցույց են տվել հստակ բաժանում ըստ ազգային պատկանելության։

Ընտրություններից հետո ձևավորվել է կոալիցիոն ղեկավարություն, որը ներկայացրել է բոլոր երեք ազգային կուսակցությունները։ ԺԳԿ առաջնորդ Ալիյա Իզետբեգովիչը դարձել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի Սովետական Հանրապետության նախագահ։ Վարչապետ է դարձել խորվաթ Յուրե Պելիվանը։ Սկուպշչինայի խոսնակ է դարձել սերբ Մոմչիլո Կրաիշնիկը։ Այնուամենայնիվ, կուսակցությունների համագործակցությանը կառավարությունում և խորհրդարանում հնարավոր չի եղել հասնել։ Արդեն Սկուպշչինայի առաջին նիստում ակնհայտ է դարձել պատգամավորների բաժանումը ըստ ազգային պատկանելության, իսկ հետո սկսել է ձևավորվել մուսուլմանա-խորվաթական կոալիցիա։ Այն քննարկման է դրել հանրապետության անկախության մասին հռչակագիրը, իսկ Սերբական դեմոկրատական կուսակցությունը ի պատասխան սկսել է միավորել սերբ բնակչության մեծամասնություն ունեցող համայնքները։

1991 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Բոսնիա և Հերցեգովինայի խորհրդարանը սերբ պատգամավորների գիտության բացակայության դեպքում ձայների պարզ մեծամասնությամբ ընդունել է «Բոսնիա և Հերցեգովինայի ինքնիշխանության մասին հուշագիրը»։ Բոսնիա և Հերցեգովինայում սերբերն ու խորվաթները սահմանվել են որպես ազգային փոքրամասնություններ՝ խթան հանդիսանալով սերբական շրջանների ինքնավարության համար։ Այնուհետև գումարվել է բոսնիական սերբերի Սկուպշչինան և անցկացվել է հանրաքվե, որի ժամանակ նոյեմբերի 9-ին սերբերը կողմ են քվեարկել Սերբական Կրաինայի, Սերբիայի և Չեռնոգորիայի միավորվելուն, այսինքն՝ թարմացված հարավսլավական պետության ստեղծմանը։ Բոսնիայի ղեկավարությունը սերբական հանրաքվեն անվանել է անօրինական և պնդել է անկախ և ունիտար երկրի ստեղծումը։ Սակայն այդ ժամանակ էլ բոսնիական խորվաթները հայտարարել են իրենց պետական կազմավորման՝ Հերցեգ-Բոսնայի ստեղծման մասին, ինչն էլ ավելի է խորացրել հանրապետությունում տարածքային բաժանման գործընթացը։

1992 թվականի հունվարի 9-ին Բոսնիական սերբերի Սկուպշչինան հռչակել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի Սերբական Հանրապետության ստեղծումը որպես Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետության դաշնային միավոր։ Մարտի 24-ին սերբերը ձևավորել են կառավարություն, խորհրդարան և նախագահություն։ Մարտի 27-ին ընդունվել է Սերբական Հանրապետության Սահմանադրությունը։ Այդ ժամանակ էլ նրանք առաջարկել են Բոսնիա և Հերցեգովինան վերափոխել երեք հավասար իրավունքներ ունեցող ժողովուրդների համադաշնային հանրապետության։

1992 թվականի հունվարի 25-ին Բոսնիա և Հերցեգովինայի Սոցիալիստական Հանրապետության Սկուպշչինան որոշում է կայացրել հանրապետության ինքնիշխանության և անկախության հանրաքվե անցկացնելու մասին։ Սկուպշչինայում սերբական խմբակցությունը, ի նշան բողոքի, լքել է նիստերի դահլիճը։ Հանրաքվեն տեղի է ունեցել 1992 թվականի մարտի 1-ին, դրան մասնակցել է ընտրողների 63,4%-ը (2 073 932 մարդ), որոնցից 62,68%-ը կողմ է քվեարկել անկախությանը։ Նույն օրը Բոսնիա և Հերցեգովինաի իշխանությունները հռչակել են ինքնիշխանություն,ինչպես նաև Եվրոպական միություն է ուղարկվել Բոսնիա և Հերցեգովինա անկախ հանրապետության ճանաչման խնդրանք։

1992 թվականի գարնանը Բոսնիա և Հերցեգովինայում լայնածավալ մարտական գործողություններ են սկսվել, որոնք ընդգրկել են գրեթե ամբողջ հանրապետությունը։ Արևելյան Բոսնիայում բոսնիական սերբերի ուժերին հաջողվել է շրջափակել Սարաևոն և գրեթե ամբողջությամբ վերահսկել Պոդրինյեն։ Սակայն բոսնիական մուսուլմանների մոտ դիրքերը մնացել են Գորաժդեում և Տրնովոյում։ Այս տարածքում մարտերը ակտիվացե են 1993 թվականի հունիսին, երբ բոսնիական մուսուլմանների 6-րդ կորպուսի ստորաբաժանումները հարձակվել են Սերբական Հանրապետության բանակի (ՍՀԶՈՒ) Հերցեգովինյան կորպուսի դիրքերի վրա՝ Գորաժդեից արևմուտք։ Մուսուլմանական հրամանատարության նպատակն է եղել ընդլայնել Գորաժդե-Յաբուկա-Տրնովո միջանցքը, որը կոչվում էր «Ալլահի ճանապարհ»։ Հունիսի 9-ին «Իգման» օպերատիվ խմբի կազմում գտնվող մուսուլմանների 81-րդ լեռնային բրիգադը ՍՀԶՈՒ-ի 18-րդ թեթև հետևակային բրիգադից գրավել է Ռոգոյ լեռնանցքից հարավ գտնվող Դոբրո-Պոլե գյուղը։ Սերբերին չի աջողվել հետ գրավել գյուղը, և մարտերը տեղափոխվել են ավելի արևելք՝ Յաբուկա գյուղի շրջան։ Սակայն այստեղ ռազմաճակատի գիծը փոփոխության չի ենթարկվել։ Գորաժդեի ուղղությամբ միջանցքը ընդլայնելու մուսուլմանների փորձերը սերբերին ստիպել են հարձակում գործել Տրնովոյի վրա։

## Կողմերի ուժեր
### Սերբեր

thumb|ՍՀԶՈՒ մարտիկի հանդերձանքի հավաքածու
Բոսնիական սերբերի ջոկատները սկզբում կառուցվել են հանրապետական Տարածքային պաշտպանության ստորաբաժանումների հիման վրա։ Բնակավայրերում, որտեղ մեծամասնությունը կազմել են սերբերը, Սերբական դեմոկրատական կուսակցությունը վերահսկողություն է սահմանել տարածքային պաշտպանության նկատմամբ՝ ստեղծելով այսպես կոչված «Ճգնաժամային շտաբներ»։ Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակի (ՀԺԲ) դուրսբերումից հետո Բոսնիայից դրա սպառազինության մի մասը փոխանցվել է Սերբական Հանրապետությանը։ Այդ ժամանակ ստեղծված Սերբական Հանրապետության բանակի շարքերում շարունակել են ծառայել ՀԺԲ այն զինվորները, որոնք զորակոչվել են Բոսնիա և Հերցեգովինայից և ազգությամբ եղել են սերբ։

Սերբական Հանրապետության բանակի գլխավոր շտաբի կողմից մշակված հարձակողական գործողությունը կոչվել է *«Լուկավաց 93»*: Ըստ պլանի, այն Սարաևո-Ռոմանիայի և Հերցեգովինայի կորպուսներից պետք է ներառեր մի շարք ստորաբաժանումներ՝ 1-ին Սարաևոյի մեքենայացված, 2-րդ Սարաևոյի թեթև հետևակային, 1-ին Իլիջանսկի հետևակային, 1-ին Իգմանսկի հետևակային, 11-րդ և 18-րդ Հերցեգովինյան թեթև հետևակային բրիգադները։ Գործողության ընթացքում ներգրավվել են նաև 65-րդ պահնորդական մոտոհրաձգային գունդը և 1-ին գվարդիական մոտոհրաձգային բրիգադը։ Գործողությանը ներգրավված սերբական զորքերի ընդհանուր թիվը կազմել է 10 000 զինվոր։

Հաագայի նախկին Հարավսլավիայի հարցերով միջազգային քրեական տրիբունալի դատախազի հայտարարության համաձայն, որն արվել է գեներալ Ռատկո Մլադիչի դատավարության ժամանակ, «Լուկավաց 93» գործողության իրական նպատակը եղել է Սարաևոյի լիակատար շրջափակումը։

### Բոսնիացի մուսուլմաններ
Մարտական գործողությունների սկսվելուն պես բոսնիական մուսուլմանների ուժերը ստեղծվել են «Հայրենասիրական լիգայի» ջոկատների հիման վրա, որոնք վերահսկվում էին Տարածքային պաշտպանության կազմավորումների և հանրապետական ՆԳՆ-ի այն ուժերի կողմից, որոնք բաղկացած են եղել մուսուլմաններից և խորվաթներից։ 1992 թվականի ամռանը դրանք վերափոխվել են կորպուսների, դիվիզիոնների և բրիգադների։ Գորաժդեի միջանցքը, Տրնովոյի մոտ գտնվող դիրքերը և Իգման լեռը պաշտպանում էին «Իգման» օպերատիվ խմբի ստորաբաժանումները՝ 4-րդ մոտոհրաձգային, 8-րդ, 9-րդ, 81-րդ և 82-րդ լեռնային բրիգադները։ Դրանց ընդհանուր թիվը կազմել է 8500 մարտիկ։ Նաև մոտ 1500 մուսուլման զինվորներ 43-րդ և 49-րդ լեռնային բրիգադներից Կալինովիկից արևմուտք դիրքեր էին պահում։ Բոլորը մտել են 6-րդ կորպուսի կազմի մեջ։

## Գործողության ընթացք
Գործողություն «Լուկավաց 93»-ը սկսվել է 1993 թվականի հուլիսի 2-ին, երբ սերբական տակտային գեներատոր «Կալինովիկ»-ի ստորաբաժանումները, որոնք բաղկացած են եղել Հերցեգովինայի կորպուսի և 1-ին գվարդիական մոտոհրաձգային բրիգադի մարտիկներից, սկսել են հարձակումը Ռոգոյի լեռնանցքի վրա։ Հարձակվողների ձախ թևում տեղակայված է եղել 18-րդ Հերցեգովինյան թեթև հետևակային բրիգադը, աջում՝ գնդապետ Մարկո Կովաչի գլխավորությամբ «Ֆոչա» տակտային գենարատորի ստորաբաժանումները։ Միաժամանակ, հյուսիսային ուղղությամբ հարձակումներ են սկսել Սերբական Հանրապետության բանակի Սարաևո-Ռումինական կորպուսի ստորաբաժանումները։ Գործողության ընթացքին հետևում էր գեներալ Ռատկո Մլադիչը, ով պարբերաբար «Գազել» ուղղաթիռով թռչում էր մարտական գործողությունների շրջանում։

Սերբական հարձակումը հանդիպել է մուսուլմանական կազմավորումների կատաղի դիմադրությանը։ Ութ օր տևած մարտերից հետո 1-ին գվարդիական մոտոհրաձգային բրիգադի մարտիկներին հաջողվել է գրավել Ռոգոյի լեռնանցքը և Տրնովոն՝ ծանր կորուստներ պատճառելով մուսուլմանների 81-րդ լեռնային բրիգադին։ Այսպիսով, սերբերը ամուր կապ են հաստատել Հերցեգովինայում և Պոդրինյեում գտնվող իրենց տարածքների միջև։ Այնուհետև նրանք հարձակում են սկսել դեպի արևմուտք։ Նմանատիպ մանևր են իրականացրել հյուսիսից հարձակվող 65-րդ պահպանական մոտոհրաձգային գնդի գումարտակը և 2-րդ Սարաևոյի թեթև հետևակային բրիգադի ստորաբաժանումները, որոնց ճնշման տակ սկսել է նահանջել մուսուլմանների 8-րդ լեռնային բրիգադը։ Միաժամանակ, սերբական 1-ին Իգմանյան հետևակային բրիգադի մարտիկները մի շարք օժանդակ հարձակումներ են իրականացրել Իգման լեռան հյուսիս-արևմտյան լանջին։

Մինչև հուլիսի 20-ը սերբերին հաջողվել է ևս 10 կիլոմետր առաջ շարժվել թշնամու տարածքի խորքը՝ մոտենալով անմիջապես Իգման և Բելաշնիցա լեռներին։ Դրանից հետո սերբական հրամանատարությունը որոշել է հանգիստ տալ իր ստորաբաժանումներին։

Զուգահեռաբար, միևնույն ժամանակ, միջանցքի արևելյան հատվածում՝ Գորաժդեում, Տրնովոյի գրավումից երկու օր անց, 65-րդ պահակային գնդի գումարտակը և 11-րդ Հերցեգովինյան բրիգադը հյուսիսից և հարավից սկսել են հարձակումը Յաբուկայի վրա։ Կարճատև մարտից հետո այդ գյուղը գրավվել է սերբերի կողմից, և նրանք հարձակում են սկսել դեպի արևելք՝ այդպիսով մեկուսացնելով մուսուլմանական զորամասերը Գորաժդեում։ Արդյունքում, նոր ռազմաճակատի գիծը ձգվել է Օշանիցա գետի երկայնքով։ Այս ամենի արդյունքում սերբերը հասան գործողության հիմնական նպատակներին։

Գորաժդեի միջանցքը վերացնելով՝ սերբական ուժերը մոտեցել են Իգման և Բելաշնիցա լեռներին։ Բոսնիական սերբերի ռազմական հրամանատարությունը որոշում է կայացրել վերահսկել լեռները։ Հուլիսի 31-ին 65-րդ պահակային գնդի և 1-ին գվարդիական մոտոհրաձգային բրիգադի ստորաբաժանումները անսպասելիորեն հարձակում են սկսել Իգմանում և Բելաշնիցայում Բոսնիա և Հերցեգովինայի հանրապետության բանակի 81-րդ և 82-րդ լեռնային բրիգադների դիրքերի վրա։ Հարձակմանն աջակցում էին «Գազել» ուղղաթիռները։ Մարտի արդյունքում Բելաշնիցա լեռան գագաթն անցել է սերբերի վերահսկողության տակ։ Զուգահեռաբար, հանդիպակաց շարժում է սկսել Սերբական Հանրապետության բանակի 1-ին Իգմանյան բրիգադը, որը հարձակվել է Իգմանում գտնվող հակառակորդի դիրքերի վրա։ Չորս օր տևած մարտերի ընթացքում Սերբական Հանրապետության բանակը գրավել է Վելիկո-Պոլե և Մալո-Պոլե շրջանները, ինչպես նաև սպորտային ցատկահարթակների համալիրը, որի շնորհիվ Սարաևոն հայտնվել է սերբական զորքերի լիակատար շրջափակման մեջ։

Քաղաքի լիակատար շրջափակումը վերացնելու համար Բոսնիա և Հերցեգովինայի հանրապետության բանակի 1-ին կորպուսը հատկացրել է համահավաք բրիգադ, որն անցել է Սարաևոյի օդանավակայանի տակ գտնվող թունելով դեպի Իգմանի արևելյան լանջը։ Բոսնիական մուսուլմանների բանակի 3-րդ կորպուսը լեռան արևմտյան լանջին հատկացրել է 7-րդ Մուսուլմանական և 17-րդ Կրաինական լեռնային բրիգադները։ Այդ ժամանակ Ժնևում բանակցություններ վարող Սերբական Հանրապետության նախագահ Ռադովան Կարաջիչից մի շարք արևմտյան դիվանագետներ սկսել են պահանջել սերբական զորքերի դուրսբերումը Իգմանից։ Մերժման դեպքում հայտարարվում էր ՆԱՏՕ-ի կողմից ռմբակոծությունների հնարավորության մասին։ Օգոստոսի 5-ին Կարաջիչը համաձայնել է զորքերի դուրսբերմանը, սերբ զինվորներին փոխարինել են ֆրանսիացի խաղաղապահները։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի պատմություն
Կատեգորիա:Բոսնիական պատերազմ