Բջջի մահ

**Բջջի մահ,** կենսաբանական բջջի իր գործառույթները կատարելու դադարի դեպք: Կարող է լինել հին բջիջների մահվան և նորերով փոխարինման բնական գործընթացի արդյունք, ինչպես ծրագրավորված բջջի մահվան դեպքում, կամ կարող է առաջանալ այնպիսի գործոններից, ինչպիսիք են հիվանդությունները, տեղայնացված վնասվածքը կամ այն օրգանիզմի մահը, որի մաս են կազմում բջիջները: Ապոպտոզը կամ I տիպի բջջի մահը, և աուտոֆագիան կամ II տիպի բջջի մահը ծրագրավորված բջջի մահվան ձևեր են, մինչդեռ նեկրոզը ոչ ֆիզիոլոգիական գործընթաց է, որը տեղի է ունենում վարակի կամ վնասվածքի հետևանքով:

«Բջջի նեկրոկենսաբանություն» տերմինն օգտագործվել է բջջի մահվանը նախատրամադրող, նախորդող և ուղեկցող մորֆոլոգիական, կենսաքիմիական և մոլեկուլային փոփոխությունների հետ կապված կենսական գործընթացները նկարագրելու համար, ինչպես նաև բջջի մահվան հետևանքներն ու հյուսվածքային արձագանքը: Բառը ծագում է հունարեն νεκρό՝ «մահ», βίο՝ «կյանք» և λόγος՝ «ուսումնասիրություն» բառերից։ Սկզբնապես այս տերմինը մշակվել է բջջի մահվան հետ կապված փոփոխությունների հետազոտությունները լայնորեն սահմանելու համար, որոնք հայտնաբերվում և չափվում են բազմապարամետրային հոսքային և լազերային սկանավորման ցիտոմետրիայով: Այն օգտագործվել է բջջի մահվան ընթացքում իրական ժամանակում տեղի ունեցող փոփոխությունները նկարագրելու համար, որոնք հայտնաբերվում են հոսքային ցիտոմետրիայի միջոցով:

## Տեսակներ
### Ծրագրավորված բջջի մահ
Ծրագրավորված բջջի մահը (ՊԲՄ) բջջի մահ է, որը միջնորդվում է բջջի ներսում գործող ծրագրի միջոցով։ ՊԿԴ-ն իրականացվում է կարգավորվող գործընթացով, որը սովորաբար առավելություն է տալիս օրգանիզմի կյանքի ցիկլի ընթացքում: Օրինակ՝ զարգացող մարդու սաղմի մոտ մատների և ոտքերի մատների դիֆերենցիացիան տեղի է ունենում, քանի որ մատների միջև գտնվող բջիջները ապոպտոզ են անում. արդյունքում մատները բաժանվում են: ՊԿԴ-ն հիմնական գործառույթներ է կատարում ինչպես բույսերի, այնպես էլ մետազոաների (բազմաբջիջ կենդանիներ) հյուսվածքների զարգացման ընթացքում:

#### Ապոպտոզ

Ապոպտոզը ծրագրավորված բջջի մահվան (ՊԲՄ) պրոցեսոր է, որը կարող է տեղի ունենալ բազմաբջիջ օրգանիզմներում։ Կենսաքիմիական իրադարձությունները հանգեցնում են բնորոշ բջջի փոփոխությունների (մորֆոլոգիայի) և մահվան: Այս փոփոխությունները ներառում են բշտիկների առաջացում, բջջի կծկում, միջուկի մասնատում, քրոմատինի խտացում և քրոմոսոմային ԴՆԹ-ի մասնատում: Այժմ կարծիք կա, որ զարգացման համատեքստում բջիջները դրդվում են ինքնասպանության դրականորեն՝ հոմեոստատիկ համատեքստում գտնվելիս. որոշակի գոյատևման գործոնների բացակայությունը կարող է ինքնասպանության խթան հանդիսանալ: Թվում է, թե կան որոշակի տարբերություններ այս ինքնասպանության ուղիների ձևաբանության և կենսաքիմիայի մեջ. որոշները քայլում են «ապոպտոզի» ճանապարհով, մյուսները՝ ավելի ընդհանրացված ուղով դեպի ջնջում, բայց երկուսն էլ սովորաբար գենետիկորեն և սինթետիկորեն մոտիվացված են: Կան որոշ ապացույցներ, որ «ապոպտոզի» որոշակի ախտանիշներ, ինչպիսիք են էնդոնուկլեազների ակտիվացումը, կարող են կեղծորեն առաջանալ առանց գենետիկական կասկադի ներգրավման, սակայն, ենթադրաբար, իրական ապոպտոզը և ծրագրավորված բջջի մահը պետք է գենետիկորեն միջնորդված լինեն: Նաև պարզ է դառնում, որ միտոզը և ապոպտոզը որոշակիորեն փոխկապակցված կամ փոխկապակցված են, և որ ձեռք բերված հավասարակշռությունը կախված է համապատասխան աճի կամ գոյատևման գործոններից ստացված ազդանշաններից։

ԴՆԹ-ի վնասի վերականգնման մեջ հիմնականում օգտագործվող որոշակի հիմնական սպիտակուցներ կարող են նաև առաջացնել ապոպտոզ, երբ ԴՆԹ-ի վնասը գերազանցում է բջջի վերականգնման կարողությունը։ Այս կրկնակի դերային սպիտակուցները պաշտպանում են անկայուն վնասված բջիջների բազմացումից, որը կարող է հանգեցնել քաղցկեղի։

#### Աուտոֆագիա
Աուտոֆագիան ցիտոպլազմային է, բնութագրվում է խոշոր վակուոլների առաջացմամբ, որոնք որոշակի հաջորդականությամբ կլանում են օրգանոիդները՝ նախքան կորիզի քայքայումը։ Մակրոավտոֆագիան, որը հաճախ անվանում են աուտոֆագիա, կատաբոլիկ գործընթաց է, որը հանգեցնում է ցիտոպլազմային պարունակության աուտոֆագոսոմային-լիզոսոմային քայքայման, աննորմալ սպիտակուցային ագրեգատների և ավելցուկային կամ վնասված օրգանոիդների: Աուտոֆագիան սովորաբար ակտիվանում է սննդանյութերի պակասի պայմաններում, բայց կապված է նաև ֆիզիոլոգիական, ինչպես նաև պաթոլոգիական գործընթացների հետ, ինչպիսիք են զարգացումը, դիֆերենցիացիան, նեյրոդեգեներատիվ հիվանդությունները, սթրեսը, վարակը և քաղցկեղը:

#### ՊԿԴ-ի այլ տարբերակներ
Հայտնաբերվել են ծրագրավորված բջջի մահվան այլ ուղիներ։ Այս այլընտրանքային ուղիները, որոնք կոչվում են «ոչ ապոպտոտիկ ծրագրավորված բջջի մահ» (կամ «կասպազից անկախ ծրագրավորված բջջի մահ»), մահվան նույնքան արդյունավետ են, որքան ապոպտոզը և կարող են գործել որպես պահեստային մեխանիզմներ կամ որպես ՊԿԴ-ի հիմնական տեսակ։

Ծրագրավորված բջջի մահվան որոշ նման ձևեր են անոյկիսը, որը գրեթե նույնական է ապոպտոզին, բացառությամբ դրա ինդուկցիայի. եղջերաթաղանթի ձևավորում, որը բջջի մահվան մի ձև է, որը բնորոշ է միայն աչքերին. էքսիտոտոքսիկություն. ֆերոպտոզ, բջջի մահվան երկաթից կախված ձև և Վալերիական դեգեներացիա։

Բույսերի բջիջները ենթարկվում են ՊԿԴ-ի որոշակի գործընթացների, որոնք նման են աուտոֆագիկ բջջի մահվան: Այնուամենայնիվ, ՊԿԴ-ի որոշ ընդհանուր առանձնահատկություններ բարձր պահպանված են և՛ բույսերում, և՛ մետազոաներում:

Ակտիվացմամբ պայմանավորված բջջի մահը (AICD) ծրագրավորված բջջի մահ է, որն առաջանում է Fas ընկալիչի (Fas, CD95) և Fas լիգանդի (FasL, CD95 լիգանդ) փոխազդեցության արդյունքում։ Այն առաջանում է T-բջջի հատուկ ընկալիչների (TCR) կրկնակի խթանման արդյունքում և օգնում է պահպանել ծայրամասային իմունային տոլերանտությունը։ Հետևաբար, գործընթացի փոփոխությունը կարող է հանգեցնել աուտոիմունային հիվանդությունների։ Այլ կերպ ասած՝ AICD-ն ակտիվացված T-լիմֆոցիտների բացասական կարգավորիչն է։

Իշեմիկ բջջի մահը կամ օնկոզը պատահական կամ պասիվ բջջի մահվան մի ձև է, որը հաճախ համարվում է մահացու վնասվածք: Գործընթացը բնութագրվում է միտոքոնդրիալ այտուցով, ցիտոպլազմայի վակուոլիզացիայով և կորիզի ու ցիտոպլազմայի այտուցով։

Միտոտիկ աղետը ուռուցքաճնշող մեխանիզմ է, որը կարող է հանգեցնել բջջի մահվան, որը պայմանավորված է բջիջների վաղաժամ կամ անպատշաճ միտոզի մեջ մտնելով: Սա բջջի մահվան ամենատարածված եղանակն է իոնացնող ճառագայթման և շատ այլ հակաքաղցկեղային բուժումների ենթարկված քաղցկեղային բջիջներում։

Իմունոգեն բջջի մահը կամ իմունոգեն ապոպտոզը բջջի մահվան մի ձև է, որն առաջանում է որոշ ցիտոստատիկ նյութերից, ինչպիսիք են անտրացիկլինները, օքսալիպլատինը և բորտեզոմիբը, կամ ճառագայթային թերապիայից և ֆոտոդինամիկ թերապիայից (ՖԴԹ)։

Պիրոպտոզը ծրագրավորված բջջի մահվան խիստ բորբոքային ձև է, որն առավել հաճախ տեղի է ունենում ներբջջի հարուցիչներով վարակման ժամանակ և, հավանաբար, կազմում է միելոիդ բջիջների հակամանրէային պատասխանի մի մասը։

PANoptosis-ը բնածին իմունային, լիտիկ բջջի մահվան ուղի է, որը սկսվում է բնածին իմունային սենսորների կողմից և ղեկավարվում կասպազների և RIP կինազների կողմից՝ PANoptosomes համալիրների միջոցով: Մինչ օրս բնութագրվել են մի քանի PANoptosomes համալիրներ, այդ թվում՝ ZBP1-, AIM2-, RIPK1-, NLRC5-/NLRP12- և NLRP3-PAN-ոպտոսոմները: PANoptosis-ը կարևոր դեր է խաղում բնածին իմունային պատասխաններում՝ տիրոջ պաշտպանության համար, բայց այն նաև ներգրավված է եղել բորբոքման և ախտաբանության մեջ բորբոքային հիվանդությունների, վարակների և քաղցկեղի դեպքում։

Ֆագոպտոզը բջջի մահ է, որը տեղի է ունենում մեկ այլ բջջի (սովորաբար ֆագոցիտի) կողմից կենդանի բջջի ֆագոցիտոզի (այսինքն՝ կլանման) հետևանքով, ինչը հանգեցնում է կլանված բջջի մահվան և մարսողության: Ֆագոպտոզը կարող է առաջանալ այն բջիջներում, որոնք պաթոգեն են, քաղցկեղային, ծերացած, վնասված կամ պահանջմունքները գերազանցող։

### Նեկրոտիկ բջջի մահ
Նեկրոզը բջջի մահ է, որի դեպքում բջիջը լրջորեն վնասվել է արտաքին ուժերի, ինչպիսիք են վնասվածքը կամ վարակը, և տեղի է ունենում մի քանի տարբեր ձևերով։ Այն բջիջների մահից հետո տեղի ունեցողի ամբողջությունն է։ Նեկրոզի դեպքում բջիջը ենթարկվում է այտուցի, որին հաջորդում է բջջի թաղանթի անվերահսկելի պատռվածքը, որի արդյունքում բջջի պարունակությունը դուրս է մղվում։ Այս բջջի պարունակությունը հաճախ բորբոքում է առաջացնում մոտակա բջիջներում։ Ծրագրավորված նեկրոզի մի ձև, որը կոչվում է նեկրոպտոզ, ճանաչվել է որպես ծրագրավորված բջջի մահվան այլընտրանքային ձև: Ենթադրվում է, որ նեկրոպտոզը կարող է ծառայել որպես բջջի մահվան պահուստային միջոց ապոպտոզի համար, երբ ապոպտոզի ազդանշանային ուղին արգելափակվում է էնդոգեն կամ էկզոգեն գործոններով, ինչպիսիք են վիրուսները կամ մուտացիաները: Նեկրոպտոզի ուղիները կապված են մահվան ընկալիչների հետ, ինչպիսին է ուռուցքի նեկրոզի գործոնի ընկալիչ 1-ը։ Բջջի մահվան նույնականացումը նախկինում դասակարգվում էր ձևաբանության հիման վրա, սակայն վերջին տարիներին այն անցել է մոլեկուլային և գենետիկական պայմաններին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բջիջներ
Կատեգորիա:Բջջաբանություն
Կատեգորիա:Բջջային գործընթացներ
Կատեգորիա:Մահ
Կատեգորիա:Ֆիզիոլոգիա