Northrop B-2 Spirit

**Northrop B-2 Spirit**  ամերիկյան քիչ տեսանելի ռազմավարական ռմբակոծիչ, մշակել է «Northrop Grumman» ընկերությունը։ B-2-ը համարվում է ժամանակակից առաջին սերիական ծանր ռմբակոծիչը՝ «թռչող թև» աերոդինամիկ սխեմայով, նախատեսված է խիտ հակաօդային պաշտպանության (ՀՕՊ) ճեղքման և սովորական կամ միջուկային զենք տեղափոխման համար:

Առաջին թռիչքն իրականացվել է 1989 թվականին, իսկ արտադրությունն ավարտվել է 2000 թվականին։ Ռմբակոծիչում լայնորեն կիրառվում են քիչ տեսանելի տեխնոլոգիաներ․ այն պատված է ռադիոձայն ընկալող նյութերով, կառուցված է «թռչող թև» սխեմայով, շարժիչների ռեակտիվ գազերը հատուկ կերպով արտաքին ազդեցությունից պաշտպանված են։ Ինքնաթիռի ճշգրիտ ռադիոլոկացիոն տեսանելիության մակերեսը չի հրապարակվում, սակայն ըստ տարբեր գնահատականների՝ այն տատանվում է 0.0001-ից մինչև 0.0014 քմ։

## Արտադրության պատմություն
### ATB նախագիծ
thumb|right|200px|Զորավարժությունների ժամանակ Mk 82 ռումբերը նետվում են Խաղաղ օվկիանոս, 1994 թվական
Ռմբակոծիչի ստեղծումը մեկնարկել է 1979 թվականին՝ «Advanced Technology Bomber» (ATB) («Առաջադեմ տեխնոլոգիաներով ռմբակոծիչ») ծրագրի շրջանակում։ Այդ ժամանակ ընթացքի մեջ է եղել Սառը պատերազմը, և 1979-1980 թվականների նախընտրական արշավի ընթացքում ԱՄՆ նախագահի թեկնածու Ռոնալդ Ռեյգանը խոստացել է վերականգնել երկրի զինված ուժերը։

1980 թվականի օգոստոսի 22-ին ԱՄՆ Պաշտպանության նախարարությունը պաշտոնապես հայտարարել է նոր սերնդի քիչ տեսանելի ինքնաթիռների մշակման և «ATB» ծրագիրերի մասին։ Ծրագրի գնահատումից հետո մրցույթում մնացել են երկու թիմ՝ «Northrop/Boeing», և «Lockheed/Rockwell» ընկերությունները, որոնք ստացել են պատվերներ հետագա ուսումնասիրությունների համար։ Ծրագիրը ֆինանսավորվել է «Aurora» գաղտնի կոդային անվան ներքո։ 1980 թվականի հոկտեմբերի 20-ին հայտարարվել է, որ «Northrop/Boeing» խումբը հաղթել է մրցույթում։ Northrop֊ի նախագիծը անվանվել B-2 Spirit։ Ռմբակոծիչի նախագիծը վերանայվել է 1980-ականների կեսերին, ինչի հետևանքով առաջին թռիչքը մեկ տարով հետաձգվել է, իսկ ծրագրի վրա լրացուցիչ ծախսվել է 1 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ Մինչև 1986 թվականը, ռմբակոծիչի մշակման վրա ծախսվել է ընդհանուր առմամբ 23 միլիարդ դոլար։ Առաջին անգամ B-2-ը ներկայացվել է հանրությանը 1988 թվականի նոյեմբերի 22-ին, ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի թիվ 42 գործարանում՝ Պալմդեյլ քաղաքում (Կալիֆոռնիա), որտեղ էլ այն հավաքվել է։

2008 թվականի դեկտեմբերի 29-ին ստորագրվել է պայմանագիր B-2-ի ռադիոլոկացիոն համակարգերի արդիականացման համար։ Այդ արդիականացման շրջանակում ռադիոլոկացիոն համակարգերը տեղափոխվել են նոր հաճախականային տիրույթ։ Պայմանագրի արժեքը կազմել է մոտավորապես 468 միլիոն ԱՄՆ դոլար։

### Արդիականացման փուլ
2008 թվականին ԱՄՆ Կոնգրեսը ֆինանսավորել է B-2 ռմբակոծիչի զինման կառավարման համակարգերի արդիականացման ծրագիրը՝ շարժվող ցամաքային թիրախներին խոցելու նպատակով։

2008 թվականի դեկտեմբերի 29-ին ստորագրվել է պայմանագիր B-2-ի ռադիոլոկացիոն համակարգերի արդիականացման համար։ Այդ արդիականացման շրջանակում ռադիոլոկացիոն համակարգերը տեղափոխվել են նոր հաճախականային տիրույթ։ Պայմանագրի արժեքը կազմել է մոտավորապես 468 միլիոն ԱՄՆ դոլար։

2009 թվականի ապրիլի 28-ին հայտնի է դարձել, որ արդիականացված B-2-ը յուրաքանչյուր ռումբային հատվածում կարող է տեղափոխել մինչև 13,500 կգ օգտակար բեռ։

2009 թվականի հունիսի 22-ին հայտարարվել է, որ բոլոր B-2 ռմբակոծիչները արդիականացվել են՝ հասնելով «երկրորդ տարբերակի» մակարդակի՝ բարելավվել է բորտային ռադիոլոկացիոն համակարգի գործունեությունը։

2010 թվականի սկզբին «Northrop» ընկերությունը հայտարարել է, որ ավարտել է հաշվարկները, որոնք կօգնեն վերացնել 20 տարի շարունակ կրկնվող մի տեխնիկական խնդիր․ շարժիչների միջև գտնվող մետաղական վահանակը ճաքում էր բարձր ջերմաստիճանի և շարժիչների աշխատանքից առաջացած թրթռումների հետևանքով։ Խնդիրը լուծվելու է նոր նյութերի կիրառմամբ, ինչպես նաև B-2-ի պոչամասի կառուցվածքի փոքր փոփոխություններով, որն արտառոց ծախսեր չէր պահանջելու։

2012 թվականի ապրիլի 4-ին ավարտվել է B-2-ի փորձարկումները՝ արդիականացված ծրագրային ապահովմամբ, նավիգացիոն և կապի համակարգերով, որոնք մշակվել են «Չափազանց բարձր հաճախականության» (EHF) «Increment 1» ծրագրի շրջանակներում։ Փորձարկումների ընթացքում B-2-ները կատարել են մի շարք թռիչքներ դեպի Հյուսիսային բևեռ և հետ գնացել: Թռիչքների նպատակն է եղել ստուգել արդիականացված ռմբակոծիչի կարողությունը բարձրությունների վրա և կոշտ կլիմայական պայմաններում: Հյուսիսային բևեռ կատարած առաքելության ընթացքում ռմբակոծիչը նետել է չորս BDU-38 ուսուցողական ռումբ: Զինամթերքի արձակումը և փորձարկումներն ընդհանուր առմամբ համարվել են հաջող։

2012 թվականի սեպտեմբերի 24-ին «Northrop Grumman» ընկերություն հայտարարել է B-2-ի արդիականացման ավարտի մասին․ ռմբակոծիչների վրա տեղադրվել են նոր AN/APQ-181 ակտիվ էլեկտրոնային սկանավորված ռադարներ։ Արդիականացման արժեքը, որը սկսվել է 2008 թվականին, կազմել է մոտ 468 միլիոն դոլար։ Բացի այդ, ռմբակոծիչները համալրվել են նոր բորտային սարքավորումներով և կապի համակարգերով։ Արդիականացման շնորհիվ ռմբակոծիչները հասանելիություն են ստացել Պենտագոնի միասնական մարտական տեղեկատվության և կառավարման համակարգին:

## Արժեք
B-2-ը համարվում է աշխարհի ամենաթանկ ինքնաթիռը (և հավանաբար՝ ավիացիայի պատմության մեջ ամենաթանկը)։ 1998 թվականի դրությամբ մեկ B-2-ի արժեքը, բացառությամբ հետազոտությունների և կատարելագործման ծախսերի, կազմել է 1.157 միլիարդ դոլար: 1997 թվականին B-2 ծրագրի ընդհանուր արժեքը գնահատվել է մոտ 45 միլիարդ դոլար, այսինքն՝ Գիտահետազոտական և փորձակոնստրուկտորական աշխատանքներներով հանդերձ մեկ ռմբակոծիչի արժեքը հասել է մինչև 2.1 միլիարդ դոլարի։

ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի և արտադրողների հավաստմամբ, այդքան բարձր գինը հիմնականում պայմանավորված է նրանով, որ B-2-ների գնման ծավալները կտրուկ կրճատվել են՝ Խորհրդային Միության փլուզման հետևանքով։ Նախնական շրջանում նախատեսված է եղել արտադրել 132 միավոր ռմբակոծիչ, սակայն արդյունքում արտադրվել և ընդամենը 20 ռմբակոծիչ։
### Գնումներ

### Արտադրություն
Ընդհանուր առմամբ արտադրվել է 21 B-2 Spirit ինքնաթիռ։ Գրեթե բոլորն անվանվել են ամերիկյան նահանգների անունով։

## B-2 Spirit-ի մարտական կիրառություն
Առաջին անգամ B-2-ը կիրառվել է 1999 թվականին՝ ՆԱՏՕ-ի կողմից իրականացված ռազմական գործողության ընթացքում՝ Հարավսլավիայի դեմ։ Այդ ժամանակ նետվել է 600-ից ավելի բարձր ճշգրտության JDAM ռումբ, որոնք նույնպես օգտագործվել էին առաջին անգամ։ B-2-ները թռել էին առանց վայրէջքի՝ Միսսուրի նահանգի Ուայթմենի ռազմաօդային բազայից մինչև Կոսովո և հետ վերադարձել, ընդհանուր՝ 30 ժամյա թռիչք։

Հետագա տարիներին B-2-ը օգտագործվել է Իրաքի և Աֆղանստանի պատերազմներում։ Մասնավորապես, իրականացվել է աշխարհի ամենաերկար ռազմական թռիչքներից մեկը՝ 44-ժամյա մարտական թռիչք՝ օդում լիցքավորումով, Ուայթմեն բազայից մինչև Աֆղանստան և հետ վերադարձով։

2003 թվականին Ներխուժում Իրաք մարտական գործողության ժամանակ B-2-ները մարտական թռիչքներ են իրականացրել Դիեգո-Գարսիա կղզուց և մի «X բազայից», որի անվանումը չի հրապարակվել։ Այդ երկու դիրքերից իրականացվել է 22 մարտական թռիչք, իսկ Ուայթմենից՝ 27 թռիչք։ Ընդհանուր առմամբ նետվել է 300 տոննա ռազմամթերք, թռիչքների տևողությունը՝ 30 ժամ և ավելի։ Մեկ դեպքով B-2-ը մնացել է օդում 50 ժամ՝ առանց վայրէջքի։

2011 թվականի մարտի 19-ին ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և դաշնակից երկրների կողմից ձեռնարկված «Լուսաբացի Ոդիսականը» ռազմական գործողության ժամանակ երեք B-2 կործանիչ Ուայթմեն բազայից ուղարկվել են Լիբիա, որտեղ երկու B-1 կարծանիչների հետ խոցել են 45 (B-2) և 105 (B-1B) թիրախ, այդ թվում՝ զենքի պահեստներ, ՀՕՊ կայաններ, հրամանատարական կենտրոններ և ավիատեխնիկայի օբյեկտներ։

2024 թվականի հոկտեմբերին, ԱՄՆ-ն Եմենում օգտագործել է B-2 ռմբակոծիչ՝ հութիների կողմից օգտագործվող զենքի ստորգետնյա պահեստների դեմ։ Ըստ պաշտպանության նախարար Լլոյդ Օսթինի՝ B-2-ները խոցել են 5 թիրախ, որտեղ պահվել են հրթիռներ ու զինամթերք։

2025 թվականի հունիսի 22-ին, Իրանա-իսրայելական պատերազմի ժամանակ ԱՄՆ-ը հարվածել է իրանական միջուկային օբյեկտներին՝ «Կեսգիշերային մուրճ» գործողության շրջանակում։ Գործողությանը ներգրավված է եղել 7 B-2 ռմբակոծիչ, որոնք նետել են 14 GBU-57 տեսակի բունկերային ռումբեր։ Մյուս խմբի B-2-ները կատարել են խաբեության առաքելություն։ Գործողությանը մասնակցել են բոլոր 20 B-2 ռմբակոծիչները, այսինքն՝ ամբողջ օդային կազմը։

## B-2 Spirit-ի վթարներ
### Գուամի վթար (2008)
*Փետրվարի 23, 2008 թվական֊B-2֊ը (բորտային համար՝ 89-0127, Spirit of Kansas) վթարի է ենթարկվում Գուամ կղզում գտնվող Անդերսենի ռազմաբազայում։ Դա եղել է առաջին B-2-ի կործանումը։ Երկու օդաչուները կատապուլտով հաջողությամբ դուրս են նետվել։ Վթարից հետո B-2-ների բոլոր թռիչքները ժամանակավորապես դադարեցվել են, իսկ ապրիլի վերջին վերսկսվել են։ Քննությունը պարզել է, որ վթարի պատճառը հանդիսացել է դիսպետչերական անձնակազմի բացթողումը՝ օդաճնշման սենսորի տաքացման չմիացումը։ Դրա հետևանքով սարքը հաղորդել է սխալ տվյալներ արագության մասին, ինչը հանգեցրել է անժամանակ վերելքի հրամանին։ Օդաչուների գործողությունները համարվել են ճիշտ։
### Հրդեհ Անդերսենում (2010)
Փետրվար, 2010֊B-2֊ը (բորտային համար՝ 88-0332, Spirit of Washington) լրջորեն վնասվել է շարժիչի խցիկում բռնկված հրդեհի հետևանքով, շարժիչների գործարկման ժամանակ։ Ինքնաթիռը վերանորոգման մեջ է եղել մոտ 4 տարի, նորից թռիչք է իրականացրել 2013 թվականի դեկտեմբերի 16-ին։
Վերականգնման արժեքը կազմել է ավելի քան 105 միլիոն ԱՄՆ դոլար։
### Վթար Ուայթմեն բազայում (2021)
2021 թվականի սեպտեմբերի 13-ի գիշերը B-2-ը վթարային վայրէջք է կատարել Ուայթմենում։ Ինքնաթիռը դուրս է եկել թռիչքուղուց և կանգ առնել խոտածածկ տարածքում։ Ավելի ուշ պարզվել է, որ պատճառը վայրէջքի մեխանիզմի անսարք զսպանակներն են ու ինքնաթիռի հիդրավլիկ միացումների միկրոճաքերը։ Վթարի վերանորոգումը արժեցել է առնվազն 10.1 միլիոն դոլար։

### 2022 թվականի վթար
2022 թվականի դեկտեմբերի 10-ին ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի 509-րդ ռմբակոծիչ թևին պատկանող B-2 ինքնաթիռը արտակարգ վայրէջք է կատարել Ուայթմենի ռազմաօդային բազայում: Ռմբակոծիչը թռիչքի ընթացքում խափանում է ունեցել։ Արտակարգ վայրէջքից հետո ինքնաթիռը բռնկվել է: Հրդեհը մարվել է, սակայն ինքնաթիռը վնասվել է:

## Տեխնիկական տվյալներ
*Անձնակազմ՝ 2
*Թևերի բացվածք՝ 52.42 մ
*Երկարություն՝ 21.03 մ
*Բարձրություն՝ 5.18 մ
*Թևերի մակերես՝ 460 մ²
*Զանգված՝ դատարկ՝ 72,575 կգ
*Առավելագույն թռիչքային զանգված․ 152,634 կգ
*Վառելիքի քաշ՝ 75,750 կգ
*Օգտակար բեռի քաշ՝ մինչև 22,730 կգ (մինչև 27,000 կգ արդիականացումից հետո)
*Շարժիչ՝ Տուրբոռեակտիվ շարժիչ
*Մոդել՝ F118-GE-100
*Քարշող ուժ՝յուրաքանչյուր շարժիչ 7847 կիլոգրամ-ուժ× 4
*Շարժիչի քաշ՝ 1452 կգ
*Առավելագույն արագություն՝ 1010 կմ/ժ
*Նորմալ արագություն՝ 900 կմ/ժ 
*Թռիչքի հեռավորություն՝ առավելագույն՝ 11,105 կմ
*Մարտական շառավիղ՝ 5300 կմ
*Բարձրություն 15,240 մ
*Ռադիոլոկացիոն նկատելիության մակերես՝ ըստ տարբեր աղբյուրների՝ ~0.0014-ից մինչև ~0.1 մ²
*Մարտական բեռ․ մինչև 18,144 կգ
*Միջուկային զենք՝ 16 × B61-11 կամ 16 × B83 ռումբ
*Սովորական ռումբեր՝ 80 × Mk.82, կամ 16 × Mk.84, կամ 36 × CBU-87 / CBU-89 GATOR կասետային ռումբեր
*Բարձր ճշգրտության զինատեսակներ՝ 8 × GBU-27, կամ AGM-154 JSOW, կամ 12 × JDAM
### B-2-ի համեմատությունը նրա մրցակից այլ ռազմավարական ռմբակոծիչների հետ

## Պատկերասրահ

B-2 Spirit 060725-F-2034C-015.jpg|Խաղաղ օվկիանոսի վրա B-2-ը ընթացքի ժամանակ լիցքավորվում է 
F118.jpg| General Electric F118-GE-100 շարժիչ նախատեսված B-2֊ի համար
Stealth-y patrol - 090421-F-0000B-301.jpg|B-2-ը ուղեկցվում է F-22 Raptor կործանիչներով, 2010 թվական
Crashed B-2.jpg|Գուամի վթար, 2008 թվական
An F-18 Hornet, B-2 Spirit, and two F-16 Fighting Falcons.jpg|B-2-ը (կենտրոնում) F/A-18 Hornet և F-16  բազմաֆունկցիոնալ կործանիչների հետ
B-2 Spirit takes off in Guam.jpg|B-2-ը Խաղաղ օվկիանոսի Գուամ կղզում տեղակայված ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի «Անդերսեն» ռազմակայանից թռիչքի պահին
EAB 2006 USAF B-2 Spirit.jpg|B-2 ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի Էդվարդս բազայում (Լանկաստեր, Կալիֆոռնիա)
B-2 first flight 071201-F-9999J-034.jpg|B-2-ի առաջին թռիչքը, 1989 թվական
Valiant Shield - B2 Stealth bomber from Missouri leads ariel formation.jpg|B-2֊ին թռիչքի պահին ուղեկցում են ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի ութ McDonnell Douglas F/A-18 Hornet կործանիչ
B-2 radar reflection.jpg|B-2-ի Սխեմա
2nd Air Refueling Squadron refuels B-2's 161110-F-GV347-141.jpg|Ամերիկյան KC-10 լիցքավորող ինքնաթիռ պատրաստվում է լիցքավորել B-2-ը
B-2 Spirit Dyess AFB Air Show 2018-18.tif|B-2 ավիաշոուուի ժամանակ
Super Bowl LV Flyover (782884).webm
B-2 Spirit.ogv
B-2 Spirit Super Bowl 55 teaser.webm
B2SpiritGuamCrash.webm|Գուամի վթար (2008)


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Northrop B-2 Spirit на сайте «Уголок Неба»
* «Дух Америки» в погоне за Ту-160 // "Свободная пресса"
* Авария бомбардировщика B-2 на о. Гуам (видео на YouTube)
* Заключение комиссии по расследованию аварии 23 февраля 2008 года 

Կատեգորիա:Boeing ընկերության ինքնաթիռներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ ռազմաօդային ուժեր
Կատեգորիա:Զենք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կործանիչներ
Կատեգորիա:Ռազմական ինքնաթիռներ
Կատեգորիա:Ռազմական տեխնոլոգիաներ
Կատեգորիա:Տեխնոլոգիա