Սուպերմարկետ

**Սուպերմարկետ** (), ինքնասպասարկման մեծ խանութ՝ սննդամթերքի, ըմպելիքների և կենցաղային ապրանքների բաժիններով։

Սուպերմարկետն ավելի մեծ է և ունի ավելի լայն ընտրանի, քան նախկին մթերային խանութները, բայց ավելի փոքր է և ավելի սահմանափակ ապրանքների տեսականի է առաջարկում, քան հիպերմարկետը: Սուպերմարկետների առևտրի ձևաչափն առաջին անգամ հայտնվել է 1930 թվականին Միացյալ Նահանգներում՝ որպես մանրածախ առևտրի գրեթե երկու տասնամյակի նորարարությունների գագաթնակետ, և սկսել է տարածվել այլ երկրներում՝ 1956 թվականից:

Սուպերմարկետը սովորաբար ունի թարմ մսի, մթերքների, կաթնամթերքի, համեղ ուտեստների, թխած ապրանքների և այն տիպի սննամթերքների համար նախատեսված բաժիններ: Դարակների տարածքը նաև նախատեսված է պահածոյացված և փաթեթավորված ապրանքների և տարբեր ոչ պարենային ապրանքների համար, ինչպիսիք են խոհանոցային սպասք, կենցաղային մաքրման միջոցներ, կենդանիների համար նախատեսված պարագաներ: Որոշ սուպերմարկետներ վաճառում են նաև այլ ապրանքներ, որոնք կանոնավոր սպառվում են, ինչպիսիք են ալկոհոլը (որտեղ թույլատրվում է), դեղորայք և հագուստ, իսկ որոշ սուպերմարկետներ վաճառում են ոչ պարենային ապրանքների ավելի լայն տեսականի՝ DVD-ներ, սպորտային սարքավորումներ, սեղանի խաղեր և թեմատիկ իրեր (օրինակ՝ Սուրբ Ծննդյան փաթեթավորման թուղթ, Զատկի ձու, դպրոցական համազգեստ, Վալենտինի օրվա թեմայով նվերներ, Մայրության օրվա նվերներ և այլն):

Ավելի մեծ սուպերմարկետը, որը համակցված է հանրախանութի հետ, երբեմն հայտնի է որպես հիպերմարկետ: Այլ ծառայությունները կարող են ներառել բանկերի, սրճարանների, երեխաների խնամքի կենտրոնների/մանկապարտեզների, ապահովագրության (և ֆինանսական այլ ծառայությունների), բջջային հեռախոսների վաճառքի, լուսանկարների մշակման, տեսանյութերի վարձույթի, դեղատների և բենզալցակայանների հասանելիությունը:

Ավանդական սուպերմարկետը զբաղեցնում է մեծ տարածք, սովորաբար լինում է մեկ հարկանի: Այն գտնվում է բնակելի թաղամասներին մոտ՝ սպառողներին մոտ լինելու համար: Հիմնական գրավչությունը մեկ տանիքի տակ ապրանքների լայն ընտրանիի առկայությունն է՝ համեմատաբար ցածր գներով: Մյուս առավելությունները ներառում են կայանման հեշտությունը և առևտրի ժամերի հարմարավետությունը՝ մինչև երեկոյան կամ նույնիսկ շուրջօրյա ռեժիմով։ Սուպերմարկետները սովորաբար մեծ բյուջեներ են հատկացնում գովազդին, սովորաբար թերթերի, ինտերնետի կամ հեռուստատեսության միջոցով:

Սուպերմարկետները սովորաբար ցանցային խանութներ են, ուր վաճառվելիք ապրանքները մատակարարվում են իրենց մայր ընկերությունների բաշխիչ կենտրոնների միջոցով՝ դրանով իսկ մեծացնելով մասշտաբից տնտեսման հնարավորությունները: Սուպերմարկետները սովորաբար վաճառում են համեմատաբար ցածր գներով՝ օգտագործելով իրենց գնողունակությունը՝ արտադրողներից ավելի ցածր գներով ապրանքներ գնելու համար, քան կարող են փոքր խանութները: Նրանք նաև նվազագույնի են հասցնում ֆինանսավորման ծախսերը՝ վճարելով ապրանքների ստացումից հետո առնվազն 30 օր հետո, իսկ որոշ վաճառողների հետ 90 օր կամ ավելի վարկային պայմաններ են սահմանում: Սուպերմարկետներն իրենց ցածր մարժաները լրացնում են վաճառքի մեծ ծավալով և հաճախորդների կողմից գնված ավելի բարձր մարժա ապրանքներով:

## Պատմություն

### Սննդի մանրածախ վաճառքի վաղ պատմություն
Պատմականորեն, ամենավաղ մանրածախ առևտուրի օրինակներն առևտրականներն էին, որոնք իրենց ապրանքները վաճառում էին փողոցներում, բայց 1920-ականներին Միացյալ Նահանգներում սննդի մանրածախ վաճառքը հիմնականում տեղափոխվել էր փոքր անկյունային մթերային խանութներ: Այդ դարաշրջանում մանրածախ առևտրի ստանդարտ բիզնես մոդելն այն էր, որ գործավարը ապրանքներ վերցներ վաճառականի վաճառասեղանի հետին դարակներից, մինչդեռ հաճախորդները սպասում էին վաճառասեղանի առջև՝ նշելով իրենց ուզած իրերը: Հաճախորդները պետք է հարցնեին ապրանքի առկայության մասին, քանի որ «խանութների մեծ մասում սահմանված էր հաճախորդներին (և նրանց երեխաներին) սննդից հեռու պահելու կանոնը»: Սննդամթերքի և ապրանքների մեծ մասը փաթեթավորված չի տրվել, ուստի գործավարը պետք է չափեր և փաթեթավորեր ցանկալի ճշգրիտ քանակությունը: Առևտրականները չէին փակցնում գները, ինչը ստիպում էր հաճախորդներին սակարկելգործավարների հետ՝ իրենց գնումների համար արդար գների հասնելու համար: Սակարկություններն ավելի բարդացան այլ գործոնների պատճառով, ինչպիսիք են գործավարի տեղեկացվածությունը հաճախորդի սոցիալական կարգավիճակի և վճարելու կարողության մասին: Այս բիզնես մոդելն արդեն հաստատվել էր Եվրոպայում հազարամյակների ընթացքում՝ պարզունակ մանրածախ խանութների օրինակներով:

Վաղ մթերային խանութները ժամանակակից չափանիշներով փոքր էին՝ ընդամենը 450 ապրանքով: Մթերքների գնումները հաճախ ներառում էին բազմաթիվ մասնագիտացված խանութներ, օրինակ՝ կանաչեղեն, մսագործ, հացաբուլկեղեն, ձկնաբուծական և չոր ապրանքների խանութ, ի լրումն ընդհանուր խանութի: 1920-ականների ընթացքում ամերիկյան սննդի բաշխման համակարգի խիստ անարդյունավետ բնույթը նշանակում էր, որ «միջին քաղաքային ընտանիքը ծախսում էր իր բյուջեի մեկ երրորդը սննդի վրա»:

Ժամանակակից սուպերմարկետի կարևորագույն որոշիչ հատկանիշներից է էժան սնունդը: Էժան, օգտակար սննդամթերքի հսկայական առատությունը, որը ժամանակակից սպառողներն այսօր համարում են սովորական, ուղղակի աներևակայելի էր մինչև 20-րդ դարի կեսերը, այն աստիճան, որ 1930-ականներին սուպերմարկետների առաջին ամերիկյան հաճախորդները հուզվել են՝ տեսնելով այդքան էժան սննդամթերքը:

Մինչև 20-րդ դարը սնունդը ոչ էժան էր, ոչ օգտակար, ոչ էլ առատ։ Օրինակ, 1812 թվականին ամերիկացիների գրեթե 90 տոկոսն աշխատում էր սննդի արտադրության մեջ, և նրանք պայքարում էին ողջ մնալու համար սննդի վրա, որը հաճախ սակավ էր, անորակ և լի էր հիվանդություններով, որոնք կարող էին և հաճախ սպանում էին նրանց։

### Խոշոր խանութների և ցանցային խանութների ստեղծման վաղ փորձեր
Էժան սննդամթերքի շուկայի հայեցակարգը, որը հիմնված է մասշտաբից տնտեսման վրա, մշակել է Վինսենթ Աստորը, բայց նա իր ժամանակից առաջ էր: Նա 1915 թվականին հիմնադրել է Astor Market-ը՝ ներդնելով իր 750,000 ԱՄՆ դոլար կարողությունը 95-րդ և Բրոդվեյի փողոցների անկյունում 165 x 125 դյույմ (50×38 մետր) մակերեսով՝ ստեղծելով, ըստ էության, բացօթյա մինի առևտրի կենտրոն, որը վաճառում էր միս, միրգ և ծաղիկներ։

### Ինքնասպասարկմամբ մթերային խանութներ
Ինքնասպասարկվող մթերային խանութի հայեցակարգը նախորդել է սուպերմարկետին. այն մշակել է ձեռնարկատեր Կլարենս Սաունդերսը և ներդրել իր Piggly Wiggly խանութներում, որոնցից առաջինը բացվել է 1916 թվականին: Սաունդերսը արժանացել է մի քանի արտոնագրերի իր խանութներում ներառած մի շարք գաղափարների համար։ Խանութները ֆինանսական հաջողություն են ունեցել, և Սաունդերսը սկսել է զբաղվել ֆրանչայզինգով:

### Սուպերմարկետների ձևավորում
Պատմականորեն շատ բանավեճեր են եղել սուպերմարկետի ծագման մասին: Օրինակ, Հարավային Կալիֆորնիայի մթերային խանութների ցանցերը՝ Alpha Beta-ն և Ralphs-ը ունեցել են առաջին սուպերմարկետը լինելու ուժեղ հավակնություններ: 1930 թվականին երկու ցանցերն էլ արդեն գործում էին 12000 քառակուսի ոտնաչափ (1100 մ2) ինքնասպասարկման մթերային խանութներում։ Այնուամենայնիվ, 1930 թվականի դրությամբ երկու ցանցերն էլ ժամանակակից իմաստով դեռ իսկական սուպերմարկետներ չէին, քանի որ դրանց գները մնացին բավականին բարձր. դրանց վաճառքի հիմնական կետը անվճար կայանատեղի էր։

Վաղ սուպերմարկետները, ինչպիսին է King Kullen-ը, այդ ժամանակ ոլորտի փորձագետների կողմից կոչվում էին «էժան շուկաներ», քանի որ դրանք բառացիորեն այնքան էժան էին՝ շնորհիվ իրենց ցածր գների. սա շուտով փոխարինվեց «սուպեր շուկա» ավելի դրական արտահայտությամբ, իսկ ապագայում ընտրվել է  «սուպերմարկետ» ժամանակակից տերմինը:

## Տեսակներ
### ԱՄՆ դասակարգում
ԱՄՆ սննդի արդյունաբերության ասոցիացիան, հիմնվելով Ուիլարդ Բիշոփի հետազոտությունների վրա, սահմանում է հետևյալ խանութների տեսակները․

### Օրգանական ապրանքներ վաճառող սուպերմարկետներ
Որոշ սուպերմարկետներ կենտրոնացած են ավելի շատ (կամ բացառապես) օրգանական հավաստագրված արտադրանք վաճառելու վրա։ Մյուսները փորձում են տարբերվել՝ վաճառելով ավելի քիչ արմավենու յուղ պարունակող ապրանքներ: Ի պատասխան սննդամթերքի փաթեթավորման համար նավթի վրա հիմնված պլաստմասսաների առատ օգտագործման մասին մտահոգության, աճում են այսպես կոչված «զրոյական թափոններ» և «առանց պլաստիկե սուպերմարկետներն ու մթերային ապրանքները»:

## Տիպիկ սուպերմարկետների ապրանքներ
Հյուսիսային Ամերիկայի և Եվրոպայի ավելի մեծ սուպերմարկետները սովորաբար վաճառում են բազմաթիվ ապրանքանիշերի, չափերի և սորտերի ապրանքներ: Supermarket News-ը թվարկում է հետևյալ կատեգորիաները․

* Հացաբուլկեղեն (փաթեթավորված և երբեմն տեղում հացի փռի առկայությամբ),
* Խմիչքներ (ոչ ալկոհոլային, երբեմն նաև ալկոհոլային, եթե օրենքը թույլ է տալիս),
* Ոչ պարենային և դեղագործական նյութեր (օրինակ՝ ծխախոտ, վիճակախաղի տոմսեր և առանց դեղատոմսի դեղամիջոցներ (ինչպես օրենքը թույլ է տալիս), DVD վարձույթ, գրքեր և ամսագրեր, ներառյալ սուպերմարկետների տաբլոիդներ, շնորհավորական բացիկներ, խաղալիքներ, տնային ապրանքների փոքր տեսականի,
* Անձնական խնամքի միջոցներ,
* Թարմ մրգեր և բանջարեղեն,
* Ծաղիկներ և բույսեր,
* Կտրատած միս, ծովամթերք, կաթնամթերք և այլն։

## Դասավորության ռազմավարություններ

Ապրանքների մեծ մասն արդեն փաթեթավորված է սուպերմարկետ հասնելիս: Փաթեթները տեղադրվում են դարակների վրա՝ ըստ ապրանքի տեսակի: Այն ապրանքները, որոնց համար անհրաժեշտ է սառը միջավայր, պահվում են ջերմաստիճանի կառավարման ցուցափեղկերում:

Թեև բրենդինգը և խանութի գովազդը տարբեր են լինելու ընկերություններից ընկերություն, սուպերմարկետի դասավորությունը գրեթե անփոփոխ է մնում: Թեև խոշոր ընկերությունները ժամանակ են ծախսում սպառողներին հաճելի գնումներ ապահովելու համար, սուպերմարկետի ձևավորումն ուղղակիորեն կապված է խանութի մարքեթինգի հետ, որը սուպերմարկետները պետք է իրականացնեն, որպեսզի գնորդները ավելի շատ գումար ծախսեն այնտեղ գտնվելու ժամանակ:

Խանութի յուրաքանչյուր կողմը առանձնահատուկ է և ուշադրություն է դարձվում գույնին, ձևակերպմանը և մակերեսին: Սուպերմարկետները կարող են բարելավել խանութի մթնոլորտը տեսողական հաղորդակցության (նշաններ և գրաֆիկա), լուսավորության, գույների և բույրերի միջոցով։ Օրինակ, սուպերմարկետի ապրանքների առողջ լինելու զգացումը տալու համար թարմ արտադրանքը դիտավորյալ տեղադրվում է խանութի դիմաց: Ինչ վերաբերում է հացաբուլկեղենի ապրանքներին, սուպերմարկետները սովորաբար հացի միջանցքին հատկացնում են 30-ից 40 ոտնաչափ տարածք:

Սուպերմարկետները նախատեսված են «յուրաքանչյուր ապրանքի բաժնին անհատական ​​տարբերության զգացողություն հաղորդելու համար, և դա ակնհայտ է բաժանմունքների նախագծման մեջ՝ թարմ մթերքներ, կաթնամթերք, դելիկատեսներ, միս և հացաբուլկեղեն»: Յուրաքանչյուր հատված ունի տարբեր հատակի յուրահատուկ ծածկույթ, ոճ, լուսավորություն։

Մարքեթոլոգներն օգտագործում են լավ ուսումնասիրված մեթոդներ՝ փորձելով վերահսկել գնորդների վարքագիծն ըստ սուպերմարկետում բաժինների դասավորության: Սուպերմարկետի դասավորությունը որոշ մասնագետների կարծիքով բաղկացած է դասավորության երեք սկզբունքներից:

# Դասավորության առաջին սկզբունքը շրջանառությունն է։ Շրջանառությունը ստեղծվում է ապրանքը դասավորելու միջոցով, որպեսզի սուպերմարկետը կարողանա վերահսկել սպառողի երթևեկության հոսքը: Այս ուղու հետ մեկտեղ կան բարձր քաշով և իմպուլսային ապրանքներ, որոնք կազդեն սպառողի վրա՝ անելու այնպիսի գնումներ, որոնք նա ի սկզբանե չէր մտադրվել: Խանութի ետնամասում տեղադրվում են այնպիսի առաջին անհրաժեշտության ապրանքներ, ինչպիսիք են հացն ու կաթը՝ շրջանառությունը մեծացնելու համար: Սուպերմարկետների մեծ մասում մուտքը աջ կողմից է, քանի որ որոշ հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ սպառողները, որոնք քայլում են ժամացույցի սլաքի հակառակ ուղղությամբ, ավելի շատ են ծախսում: Այնուամենայնիվ, այլ հետազոտողներ պնդում են, որ սպառողները, որոնք շարժվում են ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ, կարող են ձևավորել խանութի ավելի լավ «քարտեզներ», որոնք իրենց հերթին բերում են ավելի մեծ վաճառքի:
# Դասավորության երկրորդ սկզբունքը համակարգումն է: Համակարգումը արտադրանքի կազմակերպված դասավորությունն է, որը խթանում է վաճառքը: Կան արագ վաճառքի և դանդաղ վաճառքի հատվածներ, որտեղ ապրանքները տեղադրվում են՝ ի նպաստ ընդհանուր վաճառքի պլանի: Կառավարիչները երբեմն տարբեր ապրանքներ են տեղադրում արագ վաճառվող վայրերում՝ շրջանառությունը մեծացնելու կամ նոր գիծ խթանելու համար:
# Երրորդ սկզբունքը սպառողի հարմարավետությունն է: Սուպերմարկետի դասավորությունը նախագծված է սպառողի համար հարմարավետության բարձր աստիճան ստեղծելու համար՝ գնումների փորձը հաճելի դարձնելու և հաճախորդների ծախսերը մեծացնելու համար: Դա արվում է մերչենդայզինգի միջոցով: Կան դասավորության մասին տարբեր գաղափարներ և տեսություններ, և թե ինչպես է արտադրանքի դասավորությունը կարող ազդել կատարված գնումների վրա: Մի տեսություն ենթադրում է, որ որոշակի ապրանքներ տեղադրվում են միասին կամ միմյանց մոտ, որոնք ունեն նմանատիպ կամ փոխլրացնող բնույթ՝ հաճախորդների միջին ծախսերը մեծացնելու համար: Այս ռազմավարությունն օգտագործվում է վաճառքի խաչաձեւ կատեգորիաների նմանություն ստեղծելու համար: Այլ կերպ ասած, ատամի մածուկը գտնվում է ատամի խոզանակների կողքին կամ կից, իսկ թեյն ու սուրճը նույն հատվածում են, ինչ քաղցր թխվածքաբլիթները: Այս ապրանքները լրացնում են մեկը մյուսին, և դրանք մոտ դնելը միակողմանի է շուկայավարները փորձում են մեծացնել գնումները։ Ուղղահայաց տեղադրման համար էժան ապրանքանիշերը սովորաբար գտնվում են ամենացածր դարակներում, երեխաներին գրավիչ ապրանքները տեղադրվում են ազդրի միջին մակարդակում, իսկ ամենաեկամտաբեր ապրանքանիշերը՝ աչքի մակարդակում:

## Քննադատություն
Սուպերմարկետների մեծ մասշտաբը, չնայած հաճախ բարելավում է գնորդների ծախսերը և արդյունավետությունը, կարող է զգալի տնտեսական ճնշում գործադրել մատակարարների և փոքր խանութպանների վրա: Սուպերմարկետները հաճախ առաջացնում են սննդի զգալի թափոններ, չնայած ժամանակակից տեխնոլոգիաները, ինչպիսիք են կենսամեթանացման սարքերը, կարող են ի վիճակի լինել վերամշակել թափոնները էներգիայի տնտեսական աղբյուրի: Բացի այդ, գնումների դասավորումը կարող է օգնել, որպեսզի սուպերմարկետներն ավելի լավ չափավորե փչացող ապրանքների պաշարները ՝ նվազեցնելով սննդային թափոններ:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*
* Longstreth, R. W. (1999). *The Drive-In, the Supermarket, and the Transformation of Commercial Space in Los Angeles, 1914-1941*. The MIT Press.
* Lorr, B. (2020). *The Secret Life of Groceries: The Dark Miracle of the American Supermarket*. Avery.
* Newman, K. (2012). *The Secret Financial Life of Food: From Commodities Markets to Supermarkets* (Illustrated edition). Columbia University Press.
* Petroski, Henry (November–December 2005). "Shopping by Design". *American Scientist* **93** (6): 491.
* Sowell, Thomas. *Basic Economics* (Third Edition, 2007 Basic Books). Pages 92–94 describe the competition between the dominant grocery chains in the United States through the 20th century and beyond.
* Yee, A. (2003). *Shopping at Giant Foods: Chinese American Supermarkets in Northern California* (Illustrated edition). University of Washington Press.

## Արտաքին հղումներ

* Food Stories  – Explore a century of revolutionary change in UK food culture on the British Library's Food Stories website
* Groceteria – supermarket history and architecture from the 1920s to the 1970s
* Scrambling for customers, 4 August 2005, *San Francisco Chronicle*

Կատեգորիա:Առևտուր
Կատեգորիա:Առևտրի կենտրոններ
Կատեգորիա:Առևտրի ձեռնարկություններ
Կատեգորիա:Արդյունաբերություն
Կատեգորիա:Բիզնես
Կատեգորիա:Դիստրիբուցիա (բիզնես)
Կատեգորիա:Ընկերություններ ըստ տեսակի
Կատեգորիա:Ինքնասպասարկման խանութներ
Կատեգորիա:Կոմերցիոն անշարժ գույք
Կատեգորիա:Կոմերցիոն շենքեր
Կատեգորիա:Մանրածախ առևտուր
Կատեգորիա:Մարքեթինգ
Կատեգորիա:Շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Շուկաներ
Կատեգորիա:Ուտեստ և ըմպելիք
Կատեգորիա:Սննդի արդյունաբերություն
Կատեգորիա:Վաճառք
Կատեգորիա:Վայրեր
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն