Օդի Մերֆի

**Օդի Մերֆի** (, ), ամերիկացի զինվորական, կինոդերասան, գրող, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից, ով իր սխրանքների համար արժանացել է առավելագույն քանակությամբ պարգևների։ Մարտերում դրսևորած խիզախության համար պարգևատրվել է ԱՄՆ-ի բազմաթիվ մարտական շքանշաններով ու մեդալներով, ներառյալ խիզախության համար տրվող բարձրագույն պարգևը՝ *Պատվո մեդալ*ը։ Բացի այդ, նրան շնորհվել են արտասահմանյան մի շարք երկրների մարտական պարգևներ, այդ թվում՝  Ֆրանսիայի Հանրապետության Պատվո լեգեոնի շքանշան։ Պատերազմից հետո անցել է գրական ու դերասանական աշխատանքների, երկու տասնամյակի ընթացքում նկարահանվել 44 ֆիլմերում (մեծ մասամբ՝ վեստերններում)։ Ինքն իրեն մարմնավորել է իր ինքնակենսագրական «Դեպի դժոխք և ետ» («*To Hell and Back*») վեպի հիման վրա նկարահանված նույնանուն ֆիլմում։

## Կենսագրություն
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մեջ ԱՄՆ-ի մտնելուց հետո Օդրին, իր իրական տարիքն ավելացնելով մեկ տարով, փորձել է կամավոր անդամագրվել ծովային հետևակին, բայց քանի որ պահանջվող չափով բարձրահասակ չէր, մերժվել է։ 1942 թվականի հունիսի 18-ից ծառայության է անցել ամերիկյան բանակում, դրանից մեկ տարի անց՝ 1943 թվականի հունիսին առաջին անգամ մասնակցել մարտական գործողության (իտալական Սալեռնո քաղաքի ծովափին՝ Սիցիլիական գործողության ժամանակ)։ Մարտում ցուցաբերած խիզախության համար նրան շնորհվել է սերժանտի կոչում։ Հետագա ամիսներին Իտալիայում մասնակցել է մի քանի մարտի ևս, դարձյալ աչքի ընկել քաջությամբ և դարձյալ արժանացել մարտական պարգևների։

1944 թվականի օգոստոսին դաշնակից բանակների հարավֆրանսիական գործողության ընթացքում ափ դուրս գալուց հետո իր ստորաբաժանման կազմում կռվի է բռնվել գերմանացիների դեմ, մարտի ժամանակ դրսևորելով անօրինակ խիզախություն՝ տիրացել հակառակորդի գնդացրային բնին և ռազմավարային այդ գնդացրով ոչնչացրել թշնամու մի քանի կրակակետ։ Այդ սխրանքի համար Օդին պարգևատրվել է *Distinguished Service Cross* մարտական խաչով, որն իր բարձր արժանավորությամբ երկրորդն է ԱՄՆ-ի մարտական պարգևների շարքում։ Հաջորդ երկու շաբաթների ընթացքում նա, դարձյալ՝ խիզախության համար, կրկնակի պարգևատրվել է «*Արծաթե աստղ*» մեդալով, 1944 թվականի հոկտեմբերի 14-ին էլ ստացել սպայական կոչում (լեյտենանտ) և դասակի հրամանատարի պաշտոն։ 1945 թվականի հունվարի 25-ին նշանակվել է վաշտի հրամանատար, այդ նույն օրը վիրավորվել է արկի բեկորից, բայց մնացել է մարտական շարքում։

Հաջորդ օրը նրա վաշտին մարտական առաջադրանք է տրվել՝ գրավել Հոլցվիր քաղաքը։ Կատաղի մարտի ընթացքում վաշտը ծանր կորուստներ է կրել. 128 մարտիկներից շարքում մնացել են ընդամենը 19-ը։ Մերֆին զինվորներին հրամայել է կռվով նահանջելով հասնել մերձակա անտառն ու դիրքավորվել այնտեղ, իսկ ինքը մնացել է վաշտի հրամանատարական կետում, շարունակել է կրակ վարել թշնամու ուղղությամբ, միաժամանակ հեռախոսով ցուցումներ տվել հրետանու նշանակետային կրակն ապահովելու համար։ Երբ փամփուշտներն սպառվել են, վաշտի հրամանատարը, դաշտային հեռախոսը ձեռքին, մի կերպ հասել է ոչ շատ հեռու գտնվող, արկից խոցված ինքնագնաց հրետասայլը և շարունակել է կրակ վարել դրա աշտարակին տեղադրված գնդացրից։ Վիրավորվել է ոտքից, բայց շարունակել է կրակել և մարտական դիրքը լքել է միայն այն ժամանակ, երբ գերմանական արկի բեկորը կտրել է հեռախոսալարը։ Դրանից հետո հավաքել է իր վաշտի ողջ մնացած մարտիկներին, հակագրոհ կազմակերպել և կարողացել է գերմանացիներին քշել քաղաքից։ Այդ մարտի ընթացքում Մերֆին անձամբ ոչնչացրել է թշնամու շուրջ հինգ տասնյակ զինվոր։ Ցուցաբերած հերոսության համար նրան շնորհվել է ԱՄՆ-ի զինվորական բարձրագույն պարգևը՝ *Պատվո մեդալ*։

## Կինոյում
1945 թվականին անվանի դերասան Ջեյմս Քեգնին, «Life» ամսագրում տեսնելով Օդի Մերֆիի լուսանկարը, նրան խորհուրդ է տվել իր ուժերը փորձելու կինոյում, և այդ նույն տարվա սեպտեմբերին վերջինս եկել է Հոլիվուդ։ Այստեղ նրա գործերն սկզբում այնքան էլ հարթ չեն ընթացել. պատերազմի հերոսը, որը թատերական կրթություն չուներ, առաջին երեք տարում ստացել է ընդամենը մի քանի դրվագային դեր։ Վերջապես 1948 թվականին «Վատ տղան» («Bad Boy») ֆիլմում հանդես է եկել գլխավոր հերոսի մարմնավորմամբ։ Մերֆիի դերասանական խաղը արժանացել է քննադատների դրվատանքին, և նրան հաջողվել է յոթ տարվա պայմանագիր կնքել Universal Studios-ի հետ։ Այստեղ նրա գլխավոր դերչակատարմամբ նկարահանված առաջին իսկ ֆիլմը՝ «*Տեխասցի Քիդը*» («*The Kid from Texas*») վեստերնը հաջողություն է արձանագրել (նաև՝ վարձույթում), և հետագայում Մերֆին դերակատարումներով հանդես է եկել հիմնականում վեստերններում։

1949 թվականին լույս է տեսել նրա ինքնակենսագրական գիրքը՝ «*Դեպի դժոխք և ետ*» () խորագրով. նյութը գրական մշակման ենթարկելու գործում Մերֆիին օգնել էր ընկերը՝ պրոֆեսիոնալ գրող Դեյվիդ ՄաքՔլյուրը։ Գիրքը դարձել է բեսթսելլեր, 1955 թվականին էլ էկրանավորվել այդ նույն խորագրով. ընդ որում՝ Օդին կատարել է գլխավոր դերը, այսինքն՝ ինքն իրեն է մարմնավորել։ Ֆիլմը մեծ հաջողություն է ունեցել, և Մերֆիին այդուհետ հրավիրել են նկարահանվելու Հոլիվուդի աստղերի ընկերակցությամբ, դուրս գալով վեստերնի շրջանակներից՝ հանդես գալու նաև դրամատիկական, կատակերգական ֆիլմերում («*Խաղաղ ամերիկացին*», «*Չներվածը*» և այլն)։

Գրական և դերասանական աշխատանքներին զուգընթաց՝ Մերֆին քանթրի ոճով երաժշտություն է գրել. հորինել է 17 երգ, մեծ մասամբ՝ Սքոթ Թրնըրի հեղինակակցությամբ։

## Մահը
Օդի Մերֆին 1971 թվականի մայիսի 28-ին ավիաաղետի զոհ է դարձել. նրան տանող ուղևորատար մասնավոր ինքնաթիռը Վիրջինիա նահանգի Ռոանոկ քաղաքի մերձակայքում զրոյական տեսանելիության պայմաններում բախվել է սարի։ Պատերազմի հերոսին զինվորական պատիվներով թաղել են Արլինգտոնի ազգային գերեզմանատանը՝ ԱՄՆ նախագահ Ջոն Քենեդու շիրմի հարևանությամբ։

## Հիշատակը
Շվեդական Sabaton երաժշտախմբի «Heroes» ալբոմում ներառված To Hell and Back երգը նվիրված է Օդի Մերֆիին։

## Պարգևներ
250px|մինի|Պատվո լեգեոնի շքանշանի վկայագիրը՝ Ֆրանսիայի ազատագրման գործին մատուցած բացառիկ ծառայությունների համար
* *Medal of Honor* (տրվել է 1945 թ. սեպտեմբերի 8-ի հրամանագրով)
* *Distinguished Service Cross*
* *Արծաթե աստղ*
* *Legioen van Verdienste*
* Բրոնզե աստղ
* *Purple Heart*
* *Department of the Army Outstanding Civilian Service Award*
* *Good Conduct Medal*
* *Presidential Unit Citation*
* *American Campaign Medal*
* *European-African-Middle Eastern Campaign Medal*
* *World War II Victory Medal*
* *Army of Occupation Medal*
* *Armed Forces Reserve Medal*
* Ridder in het Legioen van Eer (տրվել է 1948 թ. հուլիսի 19-ի հրամանագրով)
* *Croix de Guerre* (ֆրանսիական Մարտական խաչ՝ «Արծաթե աստղ» շքանշանի հետ)
* *Croix de Guerre 1939-1945* (տրվել է 1945 թ. ապրիլի 16-ի հրամանագրով)
* *French Liberation Medal*
* Մարտական խաչ (Բելգիա)
* *Combat Infantryman Badge*
* *Marksmanship Badge*
* *Expert Badge*

## Ֆիլմագրություն
250px|մինի|Կադր ,,Դեպի դժոխք և ետ,, կինոնկարից
250px|մինի|Օդի Մերֆիի շիրմաքարը Արլինգտոնի ազգային գերեզմանատանը
250px|մինի|Հուշաքար՝ տեղադրված ավիաաղետի վայրում, ի հիշատակ Օդի Մերֆիի
**Texas, Brooklyn and Heaven* (1948)
**Beyond Glory* (1948)
**Bad Boy* (1949)
**The Kid from Texas* (1950)
**Sierra* (1950)
**Kansas Raiders* (1950)
* *The Red Badge of Courage* (1951)
* *The Cimarron Kid* (1952)
**The Duel at Silver Creek* (1952)
* *Gunsmoke* (1953)
**Column South* (1953)
**Tumbleweed* (1953)
**Ride Clear of Diablo* (1954)
**Drums Across the River* (1954)
**Destry* (1954)
* *To Hell and Back* (1955)
* *World in My Corner* (1956)
**Walk the Proud Land* (1956)
**The Guns of Fort Petticoat* (1957)
**Joe Butterfly* (1957)
**Night Passage* (1957)
**Suspicion* (հեռուստասերիալ) - «Թռիչքը» դրվագում (1957)
**The Quiet American* (1958)
**General Electric Theater* (հեռուստասերիալ) - «Դիպված» դրվագում (1958)
**Ride a Crooked Trail]* (1958)
**The Gun Runners* (1958)
**No Name on the Bullet* (1959)
**The Wild and the Innocent* (1959)
**Cast a Long Shadow* (1959)
**Startime* (հեռուստասերիալ) - «Մարդը» դրվագում (1960)
**Hell Bent for Leather* (1960)
**The Unforgiven* (1960)
**Seven Ways from Sundown* (1960)
**Posse from Hell* (1961)
**Whispering Smith* (1961) հեռուստասերիալ - 26-րդ սերիայում 
**Battle at Bloody Beach* (1961)
**Six Black Horses* (1962)
**Showdown* (1963)
**War is Hell* (1963) - narrator
**Gunfight at Comanche Creek* (1963)
**The Quick Gun* (1964)
**Bullet for a Badman* (1964)
* *Apache Rifles* (1964)
**Arizona Raiders* (1965)
**Gunpoint* (1966)
**Trunk to Cairo* (1966)
**The Texican* (1966)
**40 Guns to Apache Pass* (1967)
**A Time for Dying* (1969)

## Մեծարանք
* Հոլիվուդի Փառքի ճեմուղում բացվել է Օդի Մերֆիի աստղը։

## Գրականություն
* The Badass of the Week • Audie Murphy 
* „Los Angeles Times” – Hollywood Star Walk • Audie Murphy 
* Champagne, Daniel R (2008). Dogface Soldiers: The Story of B Company, 15th Regiment, 3rd Infantry Division: from Fedala to Salzburg, Audie Murphy and His Brothers in Arms. Merriam Press. ISBN 978-1-4357-5767-7.
* Gossett, Sue (1996). The Films and Career of Audie Murphy. Empire Publishing. ISBN 978-0-944019-22-1.
* Nott, Robert (2005). Last of the Cowboy Heroes: The Westerns of Randolph Scott, Joel McCrea, and Audie Murphy. McFarland & Company, Inc. ISBN 978-0-7864-2261-6.
* Smith, David A. (2015). The Price of Valor: The Life of Audie Murphy, America's Most Decorated Hero of World War II. Regnery History. ISBN 978-1-62157-317-3.
* Audie Murphy. *To Hell and Back*. H. Holt, New York 1949 (auch: Owl Books, New York 2002, ISBN 0-8050-7086-9, 'An Owl book').
* Sue Gossett: *Audie Murphy. Now Showing*. Empire Publishing, Madison NC 2002, ISBN 0-944019-38-2 ('Western movie books').
* Don Graham: *No Name on the Bullet. A Biography of Audie Murphy*. Viking Press und andere, New York 1989, ISBN 0-670-81511-X.
* Maria Hilz: *Audie Murphy. Eine Bio- und Filmografie*. Reinhard Weber, Landshut 1994, ISBN 3-9802987-2-8.
* Peter Kranzpiller: *Audie Murphy*. Verlag für Filmliteratur Kranzpiller, Vogt 1996, ISBN 3-89089-673-1 ('Stars der Kinoszene', 3).
* Bob Larkins, Boyd Magers: *The Films of Audie Murphy*. McFarland & Company, Jefferson NC 2004, ISBN 0-7864-1761-7.
* Robert Nott: *Last of the Cowboy Heroes. The Westerns of Randolph Scott, Joel McCrea, and Audie Murphy*. McFarland, Jefferson NC und andere 2000, ISBN 0-7864-0762-X.
* Harold B. Simpson: *Audie Murphy, American Soldier*. Bi-centennial Edition. Hill Jr. College Press, Hillsboro TX 1975, ISBN 0-912172-20-7.
* Charles Whiting: *Hero. The Life and Death of Audie Murphy*. Scarborough House, Chelsea MI 1990, ISBN 0-8128-3135-7.
* Gregor Hauser: *Mündungsfeuer: Die 50 besten B-Western der 50er Jahre und ihre Stars*. Verlag Reinhard Marheinecke, 2015, ISBN 978-3-932053-85-6.
* Peter Schrijvers: *The Crash of Ruin: American Combat Soldiers in Europe During World War II*. University Press, New York 2001.
* Adrian R. Lewis: *The American Culture of War: A History of US Military Force from World War II to Operation Iraqi Freedom*. 2006.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Audie Murphy

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երգահաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ոչ գեղարվեստական գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ
Կատեգորիա:Ավիավթարից զոհվածներ
Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Կատեգորիա:Բրոնզե աստղի մեդալակիրներ (ԱՄՆ)
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի