Կողմնային մեդուլյար համախտանիշ

**Կողային մեդուլյար համախտանիշ**, նյարդաբանական խանգարում, որն առաջացնում է մի շարք ախտանիշներ՝ կապված ուղեղի ցողունի  երկարավուն հատվածի կողային մասում առաջացած իշեմիայի պատճառով: Իշեմիան ամենից հաճախ ողնաշարային զարկերակի կամ հետին ստորին ուղեղային զարկերակի խցանման հետևանք է։ Կողային մեդուլյար սինդրոմը կոչվում է նաև Վալլենբերգի համախտանիշ, հետին ստորին ուղեղային զարկերակի (PICA) և ողնաշարային զարկերակի համախտանիշ:

### Նշաններ և ախտանիշներ
Այս սինդրոմը բնութագրվում է զգայական անբավարարությամբ, որը ազդում է ուղեղի ցողունի և վերջույթների վրա հակառակ կողմում (վնասվածքին հակառակ), և դեմքի և գանգուղեղային նյարդերի զգացողության անկմամբ նույն կողմում (նույն կողմը, ինչ վնասվածքը): Մասնավորապես ցավի և ջերմաստիճանի զգայության կորուստ, եթե ներգրավված է կողային սպինոթալամիկ տրակտը: Խաչաձև մարմնի հայտնաբերումը խիստ հուշող ախտանիշ է, որից կարելի է դիտարկել ախտորոշումը (սակայն, սա ընդհանուր ախտանիշ է ուղեղի ցողունի բոլոր պաթոլոգիաների համար):

Հիվանդները հաճախ դժվարանում են քայլել կամ պահպանել հավասարակշռությունը (ատաքսիա) կամ զգալ առարկայի ջերմաստիճանի տարբերությունը՝ կախված մարմնի որ կողմին է դիպչում տարբեր ջերմաստիճանի առարկաները: Որոշ հիվանդներ կարող են քայլել թեքությամբ, կամ զգալ անհավասարակշռություն և իբրև սենյակի թեքության պատրանքներ: Նիստագմը սովորաբար կապված է գլխապտույտի հետ: Գլխապտույտի այս դրվագը կարող է հանգեցնել ուշագնացության, որը պայմանավորված է Դեյտերսի միջուկի շրջանի ներգրավմամբ:

Կողային մեդուլյար համախտանիշի հետ կապված ընդհանուր ախտանշանները կարող են ներառել կուլ տալու դժվարությունը կամ դիսֆագիան: Դա կարող է առաջանալ միջուկի երկկողմանի ներգրավմամբ, քանի որ այն նյարդավորում են թափառող և գլոսոֆարինգեալ նյարդերը: Տարածված են նաև խոսակցության խանգարումը (դիսարտրիա) և ձայնի որակի խանգարումը (դիսֆոնիա): Ուղեղիկի կամ ստորին գլխուղեղի պեդունկուլի վնասումը կարող է առաջացնել ատաքսիա: Հիպոթալամոսպինալ մանրաթելերի վնասումը խաթարում է սիմպաթիկ նյարդային համակարգի աշխատանքը և առաջացնում ախտանիշներ, որոնք նման են Հորների համախտանիշի ախտանիշներին, ինչպիսիք են միոզը, անհիդրոզը և մասնակի պտոզը:
մինի|Գլխուղեղի երեք գլխավոր զարկերակները․ հետին ստորին գանգուղեղակին զարկերակ
Պալատալ միոկլոնուսը, բերանի մկանների թրթռոցը, կարող է նկատվել կենտրոնական տեգմենտային տրակտի խանգարման պատճառով: Այլ  ախտանշաններն են՝ խռպոտություն, սրտխառնոց, փսխում, քրտնարտադրության նվազում, մարմնի ջերմաստիճանի զգացողության հետ կապված խնդիրներ, գլխապտույտ, քայլելու դժվարություն և հավասարակշռություն պահպանելու դժվարություն: Կողային մեդուլյար համախտանիշը կարող է նաև առաջացնել բրադիկարդիա, դանդաղ սրտի զարկերակ և հիվանդների միջին արյան ճնշման բարձրացում կամ նվազում։

### Պատճառ
Դա կլինիկական դրսևորում է, որը առաջանում է հետին ստորին ուղեղային զարկերակի (PICA) կամ նրա ճյուղերից մեկի կամ ողնաշարային զարկերակի խցանման հետևանքով, որի ժամանակ  երկարավուն ուղեղի երակային ինֆարկտ է առաջանում, ինչը հանգեցնում է տիպիկ նշանների առաջացմանը: Առավել հաճախ ախտահարված զարկերակը հետին ստորին ուղեղային զարկերակն է, մասնավորապես՝ կողային մեդուլյար հատվածը:

### Ախտորոշում
[մինի|[Երկարավուն ուղեղ ցուցադրվում է օլիվի կորիզի միջով անցնող լայնակի հատվածով․կողային մեդուլյար համախտանիշը կարող է ազդել վերին ձախ հատվածի կառուցվածքների վրա. *9.թափառող նյարդ 10.լսողական կորիզ 12.նազելի կորիզ 13.սեպաձև կորիզ 14.եռվորյակ նյարդի ստորին զգազող արմատ  19.լեզվակ*      ]]
Քանի որ կողային մեդուլյար համախտանիշը հաճախ առաջանում է ինսուլտի հետևանքով, ախտորոշումը կախված է ժամանակից: Ախտորոշումը սովորաբար կատարվում է վեստիբուլյար ապարատի հետ կապված ախտանիշների գնահատմամբ՝ որոշելու, թե մեդուլլայում որտեղ է տեղի ունեցել ինֆարկտը: Գլխի իմպուլսիվ նիստագմի թեքության թեստ (HINTS) հաճախ կատարվում է օկուլոմոտորային ֆունկցիայի հետազոտություն, ինչպես նաև համակարգչային տոմոգրաֆիա (CT) կամ մագնիսական ռեզոնանսային պատկերացում (MRI)՝ ինսուլտի հայտնաբերման համար: Ստանդարտ ինսուլտի գնահատումը պետք է արվի՝ բացառելու համար գլխուղեղի ցնցումը կամ գլխի այլ վնասվածք։

### Բուժում
Կողային մեդուլյար համախտանիշի բուժումը կախված է նրանից, թե որքան արագ է այն հայտնաբերվում։ Կողային մեդուլյար համախտանիշի բուժումը ներառում է կենտրոնանալ ախտանիշների թեթևացման և ակտիվ վերականգնման վրա՝ օգնելու հիվանդներին վերադառնալ իրենց ամենօրյա գործունեությանը: Շատ հիվանդներ անցնում են լոգոպեդիայի դասեր: Դեպրեսիվ տրամադրությունը և հասարակությունից հեռացումը կարող են նկատվել ախտանիշների սկզբնական ի հայտ գալուց հետո հիվանդների մոտ:

Ավելի ծանր դեպքերում կարող է անհրաժեշտ լինել սնուցող խողովակ մտցնել բերանով կամ գաստրոստոմիա, եթե կուլ տալը խանգարված է: Որոշ դեպքերում դեղորայքը կարող է օգտագործվել մնացորդային ցավը նվազեցնելու կամ վերացնելու համար: Որոշ ուսումնասիրություններ արձանագրել են հաջողության մասին սինդրոմի հետ կապված քրոնիկական նեյրոպաթիկ ցավը մեղմելու հակաէպիլեպտիկ դեղամիջոցներով, ինչպիսին է գաբապենտինը: Երկարատև բուժումը, ընդհանուր առմամբ, ներառում է հակաթրոմբոցիտների օգտագործումը, ինչպիսիք են ասպիրինը կամ կլոպիդոգրելը, և ստատինի ռեժիմը ողջ կյանքի ընթացքում, որպեսզի նվազագույնի հասցվի մեկ այլ ինսուլտի ռիսկը։ Վարֆարինը օգտագործվում է նախասրտերի ֆիբրիլյացիայի առկայության դեպքում: Այլ դեղամիջոցներ կարող են անհրաժեշտ լինել արյան բարձր ճնշումը և կաթվածների հետ կապված ռիսկի գործոնները ճնշելու համար: Հիվանդին կարող է նշանակվել արյունը նոսրացնող միջոց՝ ինֆարկտը կոտրելու և արյան հոսքը վերականգնելու և ապագա ինֆարկտները կանխելու նպատակով։

Վալլենբերգի համախտանիշի պատճառով առաջացող ամենաանսովոր և դժվար բուժվող ախտանիշներից մեկը անվերջ, կատաղի զկռտոցն է: Զկռտոցը կարող է այնքան ուժեղ լինել, որ հիվանդները հաճախ դժվարանում են ուտել, քնել և շարունակել խոսակցությունները: Կախված ինսուլտի հետևանքով առաջացած խցանման ծանրությունից՝ զկռտոցը կարող է տևել շաբաթներ: Ցավոք, շատ քիչ հաջողակ դեղամիջոցներ կան, որոնք կարող են նպաստել մշտական զկռտոցների անհարմարությանը:

Դիսֆագիայի ախտանիշների դեպքում կրկնվող տրանսգանգային մագնիսական խթանումը ցույց է տվել, որ օգնում է վերականգնմանը: Ընդհանուր առմամբ, ինսուլտի ավանդական գնահատումը և արդյունքները օգտագործվում են հիվանդների բուժման համար, քանի որ կողային մեդուլյար համախտանիշը հաճախ առաջանում է կողային մեդուլլայի ինսուլտի հետևանքով։
մինի|''Մարդու ուղեղի ցողունի արյան մատակարարման նկարագրությունը''.

### Կանխատեսում
Կողմնակի մեդուլյար համախտանիշ ունեցող անձի հետագա վիճակը կախված է ինսուլտի հետևանքով վնասված ուղեղի ցողունի տարածքի չափից և տեղակայությունից։ Որոշ անհատներ կարող են նկատել իրենց ախտանիշների նվազում շաբաթների կամ ամիսների ընթացքում: Մյուսները կարող են մնալ զգալի նյարդաբանական հաշմանդամությամբ՝ սկզբնական ախտանիշների ի հայտ գալուց հետո տարիներ շարունակ։ Այնուամենայնիվ, հիվանդների ավելի քան 85%-ը նվազագույն ախտանշաններ է տեսել սկզբնական ինսուլտի պահից վեց ամսվա ընթացքում և կարողացել է ինքնուրույն կատարել միջին օրական մեկ տարվա ընթացքում։

### Համաճարակաբանություն
Կողային մեդուլյար համախտանիշը հետին իշեմիկ ինսուլտի համախտանիշի ամենատարածված ձևն է: Ենթադրվում է, որ միայն Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում կա այս համախտանիշի շուրջ 600,000 նոր դեպք։ Կողմնային մեդուլյար համախտանիշի ընդհանուր ամենաբարձր ռիսկի խմբում գտնվող տղամարդիկ միջին տարիքում 55 տարեկան են: Հիպերտոնիայի, շաքարախտի և ծխելու պատմությունը մեծացնում է մեծ զարկերակների աթերոսկլերոզի վտանգը: Ենթադրվում է, որ խոշոր զարկերակների աթերոսկլերոզը հանդիսանում է կողային մեդուլյար համախտանիշի ամենամեծ ռիսկի գործոնը՝ խոլեստերինի, ճարպային նյութերի, բջջային թափոնների, կալցիումի և ֆիբրինի կուտակումների պատճառով: Հակառակ դեպքում հայտնի է որպես զարկերակներում սկավառակների կուտակում։

### Պատմություն
Կողային մեդուլյար համախտանիշի ամենավաղ նկարագրությունը առաջին անգամ գրվել է Գասպար Վիսոնի կողմից Լոնդոնի բժշկական և վիրաբուժական միությունում՝ նկարագրելով այդ ժամանակ նկատված ախտանիշները: Ադոլֆ Վալլենբերգն էլ ավելի ամրապնդեց այս նշանները 1895թ.-ին իր առաջին դեպքի մասին զեկույցն ավարտելուց հետո: Նա կարողացավ ճշգրիտ տեղայնացնել վնասվածքը և շուտով դա ապացուցեց հետմահու հետազոտությունից հետո: Վալլենբերգը հրապարակեց ևս երեք հոդված կողային մեդուլյար համախտանիշի մասին:

### Ադոլֆ Վալլենբերգ
Ադոլֆ Վալլենբերգը հայտնի նյարդաբան և նեյրոանատոմիստ էր, որն առավել հայտնի էր կողային մեդուլյար համախտանիշի իր կլինիկական նկարագրություններով: 1886 թվականին ավարտել է Լայպցիգի համալսարանի դոկտորի կոչումը: 1928 թվականին նա անցկացրել է 2 տարի (1886-1888) որպես ասիստենտ Դանցիգ քաղաքի հիվանդանոցում, 21 տարի (1907-1928) որպես ներքին և հոգեբուժական բաժանմունքների տնօրեն:1910-1928թթ․ հայտնի է եղել որպես տիտղոսավոր պրոֆեսոր։ 1929 թվականին Վալլենբերգը ստացել է  հուշամեդալ՝ նյարդային համակարգի անատոմիայի, ֆիզիոլոգիայի և պաթոլոգիայի բնագավառում կատարած աշխատանքների համար։

1885թ.-ին Վալլենբերգի առաջին հիվանդը 38-ամյա տղամարդ էր՝ գլխապտույտի, թմրածության, ցավի և ջերմաստիճանի զգայունության կորստի, բազմաթիվ տեղանքների կաթվածի, ատաքսիայի և այլնի ախտանիշներով: Նեյրոանատոմիայի հետ կապված նրա նախադրյալն օգնեց նրան ճիշտ տեղորոշել հիվանդի ախտահարումը դեպի կողային մեդուլլա և համեմատել այն նույն կողմի հետևի ստորին ուղեղային զարկերակի խցանման հետ: 1899 թվականին իր հիվանդի մահից հետո նա կարողացավ ապացուցել իր բացահայտումները հիվանդի հետմահու հետազոտությունից հետո: Նա շարունակեց իր աշխատանքը շատ հիվանդների հետ, և մինչև 1922 թվականը նա հայտնեց իր 15-րդ հիվանդի մասին՝ կլինիկոպաթոլոգիական հարաբերակցություններով: 1938 թվականին Ադոլֆ Վալլենբերգը գերմանական օկուպացիայի պատճառով ստիպված եղավ ավարտել իր բժշկի կարիերան։ Երբ նացիստները իշխանության եկան, նրան զրկեցին գիտահետազոտական լաբորատորիայից և ստիպեցին դադարեցնել աշխատանքը, քանի որ նա հրեա էր: 1938 թվականին գաղթել է Մեծ Բրիտանիա, ապա 1943 թվականին տեղափոխվել ԱՄՆ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անոթային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Համախտանիշներ
Կատեգորիա:Նյարդաբանություն
Կատեգորիա:Նյարդային համակարգի հիվանդություններ