open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Արագաչափ

210px|մինի|աջից|«Aston Martin» մակնիշի մեքենաների արագաչափի անիմացիա
**Սպիդոմետր, արագաչափ** (՝ արագություն և մետր), տրանսպորտային մեքենաների շարժման արագությունը և անցած ճանապարհը որոշելու սարք։ Սպիդոմետրում օգտագործում են շարժման արագության՝ մագնիսական տիպի ցուցիչ և անցած ճանապարհի՝ հոլովակային տիպի հաշվիչ։ Սեխանիկական հաղորդակի դեպքում սպիդոմետրի ցուցիչը և հաշվիչը ճկուն լիսեռով միացնում են ռեդուկտորին, որի ատամնանիվներից մեկը պտույտը ստանում է փոխանցումների տուփի տարվող լիսեռից։ Էլեկտրական հաղորդակի դեպքում փոխանցումների տուփի լիսեռի հետ միացված է տվիչը՝ կոնտակտային ընդհատիչը, որը հաստատուն հոսանքը վախակերպում է եռաֆազ փոփոխական հոսանքի։ Վերջինիս հաճախականության փոփոխությունը համեմատական է փոխանցումների տուփի տարվող լիսեռի պտտման հաճախականությանը։ Փոփոխական հոսանքը մատուցվում է էլեկտրաշարժիչին, որի ռոտորը պտտվում է այն նույն հաճախականությամբ, ինչ և տվիչը։ Լինում են նաև կենտրոնախույս սպիդոմետրեր։

Արագաչափը հորինել է մինչև 1888 թվականը Յոսիպ Բելուչիչը։ Նա արտոնագրեց իր գյուտը 1888 թվականին Վիեննայում և այն ներկայացրեց 1889 թվականին Փարիզի Exhibition Universelle ցուցահանդեսում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավտոմեքենաներ
Կատեգորիա:Չափիչ սարքեր
Կատեգորիա:Սարքեր
Հայկական ուսումնասիրությունների ընկերակցություն

**Հայկական ուսումնասիրությունների ընկերակցություն** (Society for Armenian Studies, SAS), հիմնվել է 1974 թվականին՝ Կալիֆոռնիայի, Կոլումբիաթվականյի, Հարվարդի համալսարանների մի խումբ գիտնականների կողմից՝ պրոֆեսոր Ռ. Հովհաննիսյանի նախաձեռնությամբ։ Ներկայումս Դիրբոռթվականնի Միչիգանի համալսարանից տեղափոխվել է Ֆրեզնոյի Կւպիֆոռթվականնիայի համալսարան։ Նախագահ՝ դոկտոր Բ. ՏերթվականՄկրտչյան։ Ընկերակցությանն անդամակցում են 221 գիտնականներ և ուսանողներ։ Նպատակն է խթանելհայոց պատմության, մշակույթի, գրականության, ընկերային, քաղաքական հարցերի տարածմանը։ Հովանավորում է հայկական ուսումնասիրությունների վերաբերյալ սիմպոզիումներ, գիտաժողովներ։ Հրատարակում է “SAS Newsletter” (տարին 2 անգամ՝ ընկերակցության գործունեության մասին), “Annual Bibliography of Articles in Armenian Studies” (1979 թվականից, տպագրել է տարբեր լեզուներով նյութեր), “Occasional Papers” (1981 թվականից, տպագրում է հոդվածներ, դասախոսութվականթյուններ), “Journal of the Society for Armenian Studies” (1984 թվականից, տպագրում է գիտական հալվածներ, գրախոսականներ), “Reprint Series” (1986 թվականից, վերատպում է գիտական կարևոր հալվածներ, փաստաթղթեր), “Roster of Membership” (տպագրում է տեղեկություններ իր անդամների գիտական կենսագրություններից)։

Կատեգորիա:Հայագիտություն
Կատեգորիա:Գիտությունն ԱՄՆ-ում
Սպանդ

**Սպանդ, հարմալ, վայրի սատապ** (), զուգատերևազգիների (Zygophyllaceae) ընտանիքի բույսերի ցեղ։ Հայտնի է 6 տեսակ՝ Եվրոպայի հարավում, Ասիայում և Ամերիկայում (Մեքսիկայում)։

Հայաստանում լայնորեն տարածված է սպանդ սովորականը (*P․ harmalo*), որը խոտանման բազմամյա բույս է և տարածված է Արագածոտնի, Շիրակի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում, Երևանի շրջակայքում։ Աճում է ճամփեզրերին, չոր լանջերին, գերեզմանոցներում։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից
Արմատն առանցքային է։ Տերևները կտրտված են նշտարաձև։ Ծաղկապատյանը հնգամաս է, պսակաթերթիկները սպիտակ են կամ բաց դեղին։ Պտուղը բազմասերմ, եռաբուն տուփիկ է։ Ծաղիկները մեկական են, ճյուղերի ծայրերին, սպիտակ կամ դեղնավուն։ Ծաղկում է մայիս-հուլիսին։

## Տարածում
Աճում է տափաստաններում, կիսաանապատներում և անասյատներում, երբեմն՝ որպես մոլախոտ բնակավայրերի մոտ, ճանապարհների եզրերին։

## Կիրառություն
Անասունները չեն ուտում, թունավոր է, ունի սուր, անդուր հոտ և դառը համ։ Պարունակում է հարմին, հարմալին ևն ալկալոիդներ։ Սերմերից ստանում են ներկ (վառ կարմիր, վարդագույն) բրդե և մետաքսե գործվածքներ ներկելու համար։ Սպանդի սերմերից և վերգետնյա մասից ստանում են հարմին, որը կիրառվում է նյարդային համակարգի մի քանի հիվանդությունների բուժման համար։ Օգտագործում են էպիլեպսիայի, նյարդարմատաբորբի ժամանակ։ Թունավոր է և միջատասպան։

Օգտագործվում է նաև ժողովրդական բժշկության մեջ։

## Տեսակներ
Դասում հաշվում են մոտ տ տեսակ։ Նրանցից մի քանիսը.
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Гармала или бибика // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Род 837. Гармала — Peganum L. // Флора СССР. В 30 т. / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Ред. тома Б. К. Шишкин и Е. Г. Бобров. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — Т. XIV. — С. 147—149. — 790 с. — 4000 экз.

Կատեգորիա:Զուգատերևազգիներ
Հայերը Սիդնեյում

**Սիդնեյի հայ համայնքը** կազմավորվել է 1950-ական թվականների վերջին։ 1983 թվականին այստեղ բնակվել է 10 հազար, 2003 թվականին՝ 25 հազար հայ։

## Եկեղեցիներ և վարժարաններ
Գործում են հայ առաքելական Սուրբ Հարություն, Սիդնեյի հայ ավետարանական եկեղեցին կաթոլիկ և ավետարանական եկեղեցիներ։ Սիդնեյում առաջին հայկական դպրոցը հիմնել է Արամայիս քահանա Միրզայանը՝ 1960 թվականին։ Ներկայումս գործում են Համազգայինի Արշակ և Սոֆի Գոլստըն, ՀԲԸՄ Ալեքսանդր, հայ կաթոլիկների Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ ամենօրյա և Ալեք Մանուկյան, Թարգմանչաց, Փափազյան, Թումանյան մեկօրյա վարժարանները։

## Մշակութային միություններ
Աշխույժ գործունեություն են ծավալում հայ ազգային կուսակցությունների տեղական կազմակերպությունները և նրանց հովանավորությամբ գործող մշակութային միությունները, ՀԲԸՄ, ՀՕՄ, ՀՄԸՄ, ՀՄՄ Սիդնեյի մասնաճյուղերը, եկեղեցասեր տիկնանց, երիտասարդական, պատանեկան մարզական կազմակերպությունները, «Հայ հանգստյան տուն» միությունը, Ավստրալահայ միացյալ ընկերակցությունը և այլն։ Գործում են «Լուսավորիչ», «Կոմիտաս» երգչախմբերը, պարային և թատերական խմբեր, ինչպես նաև «Էրեբունի», «Նոր սերունդի ձայն» ռադիոժամերը։ Սիդնեյում լույս են տեսնում «Լույս», «Արմենիա», «Միություն», «Գարուն», «Զանգ» պարբերականները։ Նյու Սաութ Ուելս նահանգի (կենտրոնը՝ Սիդնեյ) փոքրամասնությունների գործերի պետական հանձնաժողովի ատենապետն է Ստեփան Գրգեշարյանը։

Կատեգորիա:Հայերը Սիդնեյում
Հարվարդի համալսարանի հայագիտական ծրագրեր

մինի|Հարվարդի համալսարանը
**Հարվարդի համալսարանի հայագիտական ծրագրեր**, հիմնվել է 1960 թվականին՝ Հարվարդի համալսարանի (Քեմբրիջ) արևելյան լեզուների բաժնում։ Ծրագիրն ընդգրկում է հայոց լեզվի, գրականության և պատմության դասընթացներ։ Ծրագրի ղեկավարներ են եղել հայագետներ Ռոբերտ Թոմսոնը և Ջեյմս Ռասսելը։

## Տես նաև
*Հարվարդի համալսարան

Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարան
Կատեգորիա:Հայագիտություն
Ֆերահյան ազգային վարժարան

**Սրբոց նահատակաց Ֆերահյան ազգային վարժարան**, ԱՄՆ-ում առաջին ամենօրյա դպրոցը։ Հիմնվել է 1964 թվականին, Էնսինոյում՝ Մ. Ֆերահյանի կտակով, Գ. Ինջեջիկյանի նախաձեռնությամբ և Սրբոց նահատակաց եկեղեցու հոգաբարձության հովանավորությամբ։ 1965 թվականից՝ Սրբոց նահատակաց Ֆերահյան ազգային երկրորդական վարժարան։ Ունի մանկապարտեզ (Սրբոց նահատակաց), ՀՕՄ-ի մանկամսուր, նախակրթարան, տարրական, միջին և միջնակարգ բաժիններ, ինչպես նաև երգչախումբ, բասկետբոլի և վոլեյբոլի խմբեր։ Դասավանդվում են հայոց լեզու, պատմություն, գրականություն, Հայ դատ, կրոն, երգ, պար։ Աշակերտների թիվը՝ 620։ Հրատարակում է տարեգիրք։ Վարժարանին հատկացված են մնայուն հիմնադրամներ, որոնց հասույթով նվեր-մրցանակներ են շնորհվում ավարտական դասարանների աշակերտներին։

## Տես նաև
* Հայերը Լոս Անջելեսում

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ
Նոր Խարբերդ (հանդես)

**Նոր Խարբերդ**, համախար-բերդցիական միության կենտրոնական գործադիր մարմնի տարեկան հանդես։ Լույս է տեսել 1936 թվականին, 1954 թվականին, 1956 թվականին, Բոստոնում։ Նպատակն էր համախմբել սփյուռքի խարբերդցիներին։ Ծանոթացրել է միության մասնաճյուղերի գործունեությանը, տպագրել վիճակագրական տվյալներ, ծանուցումներ, հայտարարություններ։

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական հանդեսներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Հայ ընտանեկան միություն

**Հայ ընտանեկան միություն**, հիմնվել է 1979-ին, Գլենդելում։ Հիմնադիրներ՝ Խ. Ջանոյան, Հ. Զաքարյան, Ժ. Հակոբյան և ուրիշներ։ Կազմակերպում է հոբելյանական տոնակատարություններ, ազգային տոներին նվիրված հանդիսություններ։ Գործում է միության շաբաթօրյա դպրոցը։ Ունի 72 անդամ։

Կատեգորիա:Ամերիկահայ մշակութային կազմակերպություններ
Հայերը Շամախիում

**Հայերը Շամախիում** բնակություն են հաստատել առնվազն 15-րդ դարից։ 1471-1478 թվականներին այս շրջաններով անցել է իտալացի ճանապարհորդ Ջ. Բարբարոն, նա Շամախին տեղադրում է "Մեծ Հայաստանում"` նշելով, որ "լավ քաղաք է, ունի 4000-5000 տուն, պատրաստում է մետաքս, կտավ և ուրիշ բաներ իրենց եղանակով... և բնակիչների մեծ մասը հայ է"։ Հայ փիլիսոփա, մանկավարժ Գրիգոր Տաթևացու (1346-1409) ՛աշակերտներից մեկը եղել է Շամախուց ("Հունան ի Շամախու")։

Շամախին եղել է համանուն թեմի կենտրոնը։ 16-րդ դարի Շամախու թեմի առաջնորդի նստավայրն էր Սաղիան (Սաղյան) գյուղի (Շամախուց 20 կմ հեռավորության վրա) Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա վանքը։ Տարածաշրջանի բոլոր հայկական եկեղեցիները ենթարկվել են Շամախու թեմին։ Ռուսական տիրապետության հաստատումից (19-րդ դարի սկիզբ) հետո Շամախու թեմը պահպանել է իր գոյությունն ու անվանումը մինչև 1920 թվականը, սակայն նրա ենթակայությունից դուրս են մնացել Շաքիի (Նուխի) և Արեշի եկեղեցիները։

1846 թվականին ստեղծվել է Շամախու նահանգը (Ռուսաստանի տիրապետության տակ անցած Շիրվանի և Շաքիի խանություններից), որը 1859 թվականին վերանվանվել է Բաքվի նահանգ՝ Բաքու կենտրոնով։ Նահանգային կենտրոն Շամախին կորցրել է իր նշանակությունը. պարբերաբար կրկնվող երկրաշարժերը (1668, 1806, 1828, 1859, 1902) նվազեցրել են բնակչության, մասնավորապես՝ հայերի թիվը։ Հայերի մեծ մասը տեղափոխվել է Բաքու, որը դարձել էր երկրամասի հայության տնտեսական, հասարակական ու հոգևոր մշակույթի կենտրոն։ Ըստ՝ 1818 թվականի վիճակագրական մի ցուցակի՝ հայեր ապրել են Շամախու մերձակա 38 գյուղերում, ինչպես նաև Նուխի քաղաքում և մերձակա 47 գյուղերում։

1916 թվականին Շամախիում ապրել է ավելի քան 4,5 հազար հայ։ Քաղաքում գործել են տղաների և օրիորդաց (Ս. Սանդուխտյան) ծխական դպրոցները, Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Մեծաթիվ հայ բնակչություն է եղել նաև Շամախու գավառում։

1916 թվականին Շամախու և հարևան Գյոքչայի գավառներում (վարչականորեն՝ Բաքվի նահանգի կազմում) գոյություն ունեին 45 հայաբնակ գյուղեր և ավաններ՝ ավելի քան 35 հազար հայ բնակչությամբ։ Աչքի ընկնող բնակավայրերից էին 

1918-1920 թվականին Անդրկովկաս ներխուժած թուրքական զորքերի կազմակերպած սպանդի և մուսաֆաթական Ադրբեջանի հայահալած քաղաքականության հետևանքով նշված գավառներում հայերի թիվը խիստ կրճատվել է (1921 ովականին՝ 10,6 հազար)։ Շամախի քաղաքը գրեթե հայաթափվել է (հայերի զգալի մասը տեղափոխվել է Բաքու, ինչպես նաև մոտակա Գյոքչա գյուղաքաղաք)։

1844 թվականին հիմնվել է Շամախու հոգևոր սեմինարիան, 1869 թվականին՝ Սանդուխտյան օրիորդաց դպրոցը, 1864 թվականին՝ Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա վանքին կից վանական դպրոցը, 1870 թվականին՝ Մադրասա գյուղի ծխական մեկդասյա դպրոցը, 1872 թվականին՝ Օրիորդաց ծխական դպրոցը։ 1916 թվականին Շամախիում գործել է 14 եկեղեցի, 1914-1915 ուսումնական տարում՝ 23 ծխական դպրոց։

Շամախիում են ծնվել Ալեքսանդր Շիրվանզադեն, Կոստան Զարյանը, Հովհաննես Աբելյանը և ուրիշներ։

Շամախիում հայ կյանքը վերջնականապես դադարել է 1988-1990 թվականին հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների սրման պատճառով հայերը լքել են քաղաքը։

## Տես նաև
* Հայերը Շաքիում

շ
Կատեգորիա:Շամախի
ԽՍՀՄ-Արևմտյան Գերմանիա հարաբերություններ

**ԽՍՀՄ-Արևմտյան Գերմանիա հարաբերություններ**, դիվանագիտական հարաբերությունները Խորհրդային Միության և Արևելյան Գերմանիայի (ԳՖՀ) միջև։

## Պատմություն
Դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1955 թվականի սեպտեմբերին։ Կնքվել են հյուպատոսական պայմանագիր և համաձայնագրեր առևտրի ու ծովագնացության ընդհանուր հարցերի վերաբերյալ (1958)։ 1970 թվականի օգոստոսի պայմանագրով ԽՍՀՄ-ն ու ԳՖՀ-ը պարտավորվեցին նպաստել Եվրոպայի իրադրության բարելավմանը, վիճելի հարցերը լուծել բացառապես խաղաղ միջոցներով, ձեռնպահ մնալ ուժով սպառնալուց կամ ուժ գործադրելուց, հայտարարեցին, որ տարածքային պահանջ չունեն որևէ մեկից և այդպիսիք չեն լինի ապագայում և այլն։ Հաստատվեց եվրոպական բոլոր պետությունների ներկա սահմանների անխախտելիության սկզբունքը։ 1973 թվականի մայիսին բարձր մակարդակի հանդիպման ժամանակ համաձայնագրեր կնքվեցին տնտեսական, արդյունաբերական և տեխնիկական համագործակցության, մշակութային փոխանակման և այլնի մասին։

Գործարար կապերի ամրապնդման հետևանքը եղավ տնտեսական, արդյունաբերական, տեխնիկական համագործակցության զարգացման երկարաժամկետ համաձայնագրերի ստորագրումը (1974)։ 1978 թվականի մայիսին բարձր մակարդակի հանդիպման ժամանակ Արևմտյան Գերմանիան ստորագրեց համատեղ հայտարարություն, որով կողմերը հաստատեցին իրենց նվիրվածությունը Հելսինկիի եզրափակիչ ակտի սկզբունքներին, լարվածության թուլացմանը։ Կնքվեց նաև տնտեսական և արդյունաբերական համագործակցության երկարաժամկետ (25 տարով) նոր համաձայնագիր։ 1980 թվականի հունիս-հուլիսին ֆեդերալ կանցլեր Շմիդտի Մոսկվա կատարած այցելության ժամանակ կնքվեց ԽՍՀՄ-ԳՖՀ երկարաժամկետ տնտեսական և արդյունաբերական համագործակցության հիմնական ուղղությունների ծրագիր։ 1981 թվականի նոյեմբերին բարձր մակարդակի հանդիպման (ԳՖՀ) ժամանակ քննարկվեցին խաղաղության ապահովման, ինչպես նաև տնտեսական համագործակցության հարցեր։ Այցելության նախօրեին ստորագրվեցին համաձայնագրեր՝ ԳՖՀ-ին խորհրդային բնական գազ և ԽՍՀՄ-ին խողովակներ ու գազամուղի համար սարքավորում մատակարարելու («գազ-խողովակներ») վերաբերյալ։ 1983 թվականի հուլիսին բարձր մակարդակի հանդիպման ժամանակ (Մոսկվա) կողմերը հավաստեցին, որ կողմնակից են ԽՍՀՄ-ի և ԳՖՀ-ի հարաբերությունների զարգացմանը 1970 թվականի պայմանագրի և խորհրդա-արևմտագերմանական հետագա համաձայնագրերի հիման վրա, քննարկվեցին Եվրոպայի անվտանգության հետ կապված մի շարք հարցեր։

Կատեգորիա:Գերմանիայի արտաքին հարաբերություններ
Վահան և Անուշ Շամլյան վարժարան

**Վահան և Անուշ Շամլյան վարժարանը**, ամենօրյա վարժարան է։ Հիմնվել է 1976 թվականին, Գլենդելում՝ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու հոգաբարձության մի խումբ համայնքային գործիչների նախաձեռնությամբ։ 1981 թվականին Շամլյան ամուսինների նվիրատվությամբ և գաղութում կատարված հանգանակությամ վարժարանը ձեռք է բերել նոր շենք։

Ունի Ռիչարդ Թուֆենկյանի անվան մանկապարտեզ, տարրական և միջին բաժիններ, երգչախումբ, մարզական խմբեր(բասկետբոլի, վոլեյբոլի, սեղանի թենիս։ Անգլերենով դասավանդվող պետական ծրագրին զուգահեռ ուսուցանվում են հայոց լեզու, հայ ժողովրդի պատմություն, կրոն, երգ։ Ուսուցումն իրականացվում է և՝ արևմտահայերեն, և՝ արևելահայերեն։ Աշակերտների թիվը՝ 429: Հրատարակում է տարեգիրք («Կամք»), պարբերաթերթեր («Մեր ձայնը», «Լրատու»)։ Վարժարանին հատկացված են մնայուն հիմնադրամներ, որոնց հասույթով նվերմրցանակներ են շնորհվում ավարատական դասարանների աշակերտներին։

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ
Հյուսիսային Ամերիկայի արևելյան թեմ

[մինի|[Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ տաճար (Նյու Յորք)|սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ տաճար, Նյու Յորք]]

**Հյուսիսային Ամերիկայի արևելյան թեմ**, Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու՝ Հյուսիսային Ամերիկայի տարածքում գտնվող, Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսությանը պատկանող թեմերից մեկը, որը ներկայացնում է ԱՄՆ-ի արևելյան նահանգներում բնակվող առաքելական հայության մի մասի հոգևոր կյանքը։ Մյուս մասը ներկայացնում է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնին պատկանող ԱՄՆ-ի հայոց արևելյան թեմը։ Առաջնորդանիստը Նյու Յորքի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ տաճարն է։

## Պատմություն
Կազմավորվել է 1957 թվականին, երբ ԱՄՆ-ի մի շարք եկեղեցիներ, որոնք պատկանել են Մայր աթոռ Սուրբ էջմիածնի իրավասության տակ գտնվող ԱՄՆ-ի հայոց արևելյան թեմին, անցել են Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսության հովանավորության տակ։ Ի սկզբանե ընդգրկում էր ամբողջ ԱՄՆ-ի և Կանադայի տարածքը և կոչվում էր «Հյուսիսային Ամերիկայի թեմ», սակայն 1972 թվականին առանձնացել է Հյուսիսային Ամերիկայի արևմտյան թեմը։ Բաժանումից հետո թեմը կոչվում էր «Հյուսիսային Ամերիկայի արևելյան նահանգների և Կանադայի թեմ», որն ընդգրկում էր ԱՄՆ-ի և Կանադայի 17 նահանգների 30 ծխական համայնքներ, սակայն 21-րդ դարում Կանադայի թեմն առանձնացել էր։

## Եկեղեցիներ

[մինի|[Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (Դետրոյթ)|սուրբ Սարգիս եկեղեցի, Դետրոյթ]]
1957 թվականի հոկտեմբերին առաջնորդական տեղապահ է ընտրվել Հրանա արքա Խաչատուրյանը և 1961 թվականի նոյեմբերից պաշտոնավարել իբրև թեմի առաջնորդ։ Նրա օրոք կառուցվել և օծվել են Դետրոյթի Սուրբ Սարգիս, Ֆիլադելֆիայի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ, Էնսինոյի Սրբոց Նահատակաց, Վաշինգտոնի Սուրբ Խաչ, Թրոյի Սուրբ Խաչ, Բեյսայդի Սուրբ Սարգիս, Սփրինգֆիլդի Սուրբ Գրիգոր, Կոլումբուսի Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի, Սան Ֆրանցիսկոյի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցիները։

1973-1977 թվականին թեմի առաջնորդն էր Գարեգին արքա Սարգիսյանը, 1977-1998 թվականին՝ Մեսրոպ արքա Աշճյանը։ 1978 թվականի մայիսից լույս է ընծայվել “Outreach” ամսագիրը, կազմավորվել են կրոնական և հայեցի դաստիարակության գրասենյակներ։ Նորոգվել է 1973 թվականին գնված առաջնորդարանի շենքը, բացվել է Սուրբ Ներսես Շնորհալի գրադարանը և այլն։ Օծվել են Չիկագոյի Ամենայն Սրբոց, Ուսթըրի Սուրբ Երրորդություն, Քեմբրիջի Սուրբ Նշան, Սենթ Լուիսի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ, Օռլանդոյի Սուրբ Կարապետ եկեղեցիները, բարգավաճել են Նյու Յորքի առաջնորդանիստ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ և Բոստոնի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցիներին կից գործող վարժարանները։ Բացվել են ամենօրյա, շաբաօրյա և կիրակնօրյա դպրոցներ, որտեղ ներկայումս (2003) սովորում են շուրջ 2 հզ. հայ աշակերտներ։

Հյուսիսային Ամերիկայի արևելյան թեմի առաջնորդն է Օշական արքա Չոլոյանը (1998 թվականից)։

## Տես նաև
* Հյուսիսային Ամերիկայի արևմտյան թեմ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հյուսիսային Ամերիկայի արևելյան թեմ
Ամերիկահայ ուսանողների միություն

**Ամերիկահայ ուսանողների միություն**, կրթական և բարեսիրական կազմակերպություն։ Հիմնվել է 1910-ին, Նյու Յորքում։ Նպատակն է համախմբել ԱՄՆ-ի հայ մտավորականությանը, դասախոսներին, ուսանողներին, նպաստել օտար ափերում կրթական գործի զարգացմանը։ Միությունը զգալի դեր է կատարում ամերիկահայ երիտասարդությանը կրթելու, նրանց մասնագիտական կարողությունները համապատասխան ասպարեզներում ծառայեցնելու գործում, կրթաթոշակներ է հատկացնում կարիքավոր ուսանողներին։ Ունի մասնաճյուղեր Բոստոնում, Փրովիդենսում, Նյու Ջերսիում։

Կատեգորիա:Ամերիկահայ բարեգործական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ գիտական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ հասարակական կազմակերպություններ
Հայերն Անկարայում

**Հայերն Անկարայում**, 20-րդ դարի սկզբին այնտեղ ապրել է 13 հազար հայ։ Համանուն վիլայեթի կենտրոնն էր։ Կար հայկական երկու եպիսկոպոսություն (առաքելական և կաթոլիկ)։ Գործել են առաքելական Սուրբ Գրիգոր, Սուրբ Նշան, Սուրբ Կարապետ, Սուրբ Սարգիս և կաթոլիկ Սուրբ Կղեմես, Սուրբ Պողոս-Պետրոս, Սուրբ Փրկիչ, Կաթողիկե հայկական եկեղեցիները, դպրոցներ։ Անկարայի շրջակայքում էր գտնվում հայկական հինավուրց Սուրբ Աստվածածին կամ Կարմիր վանքը։ Քաղաքի արհեստագործությունը և առևտուրը գերազանցապես հայերի ձեռքին էր։ 1915 թվականին հայերը բռնությամբ տեղահանվել են։ Ոչնչացվել է Անկարայի հայկական ձեռագրերի (ավելի քան 300) հավաքածուն (պահպանվել է միայն ձեռագրացուցակը)։ 1920-ական թվականներին սկզբին քաղաքում մնացել էր 1,5 հզ. հայ։ 2003 թվականին Անկարայում ապրում է շուրջ 2,5 հազար հայ։ 2000 թվականից Անկարայի համալսարանի լեզվապատմաաշխարհագրական ֆակուլտետում դասավանդվում են հայոց լեզու և գրականություն։

ա
Կատեգորիա:Անկարա
Նոր Արաբկիր (թերթ)

**«Նոր Արաբկիր»**, տեղեկատու, ամերիկաբնակ արաբկիրցիների միության կենտրոնական վարչության, ապա՝ «Արաբկիր» միության կիսամսյա պաշտոնաթերթ։ Լույս է տեսել 1925-1974 թվականներին, միության նստավայրերում՝ Նյու Յորքում, Ֆիլադելֆիայում, Ուոթերթաունում, Բոստոնում։ Խմբագիր՝ Գ. Գալստյան։ Հրատարակել է միության տեղեկագրեր, պատգամավորական ժողովների արձանագրություններ, որոշումներ, բանաձևեր, Հայաստան այցելած սփյուռքահայ գործիչների տպավորություններ։

Ծանոթացրել է Արաբկիրի պատմական անցյալին, արաբկիրցիների կենցաղին ու ավանդույթներին։ Գրական բաժնում տպագրել է սփյուռքահայ գրողների և պատմաբանների գործեր։

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հայագիտական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Լաձարո Սպալանցանի

**Լաձարո Սպալանցանի** (, ), իտալացի բնագետ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Բոլոնիայի համալսարանը, եղել Ռեջոնել Էմիլիայի (1755 թվականից), Սոդենայի (1763 թվականից), Պավիայի համալսարանների պրոֆեսոր (1769 թվականից)։ Հատկապես հայտնի են նրա փորձարարական կենսաբանական ուսումնասիրությունները։ Սպալանցին առաջինն է փորձով ապացուցել միկրոօրգանիզմների ինքնածնության անհնարինությունը և իրականացրել երկկենցաղների ու կաթնասունների արհեստական բեղմնավորումը։ Օգտագործել է հետազոտությունների մանրադիտակային մեթոդներ։ Ուսումնասիրել է նաև արյան շրջանառությունը, շնչառությունը, նյութափոխանակությունը, զգայարանները, երկկենցաղների ռեգեներացումը և այլն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Իտալացի բնագետներ
Կատեգորիա:Իտալացի կենսաբաններ
Կատեգորիա:Կենդանաբաններ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆիզիոլոգներ
Կատեգորիա:Իտալացի կենդանաբաններ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Լեոպոլդինայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Իտալացի հոգեբաններ
Կատեգորիա:Իտալացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Իտալացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Իտալացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Հայերը Շտուտգարտում

**Հայերը Շտուտգարտում**,
Շտուտգարտում հայերը հաստատվել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, ներգաղթել են հիմնականում Թուրքիայից (Կ. Պոլսից), հետագա տասնամյակներին (1960-1980-ական թվականներին)՝ նաև Լիբանանից, Իրանից, Հունաստանից։ Զբաղված են արդյունաբերության և առևտրի ոլորտներում։ Գործում է համայնքի Հայ տունը, որտեղ տեղի են ունենում հավաքներ, նշվում հայ ազգային սաները, կազմակերպվում ցուցահանդեսներ, դասախոսություններ և այլ միջոցառումներ։ Հայ տանը կից կազմակերպում են հայերենի շաբաթօրյա դասընթացներ։ Շտուտգարտում Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակը հավերժացնող հուշարձան-կոթող Շտուտգարտի գերեզմանատանը գործում է Բադեն-Վյուրտեմբերգի հայ մշակութային ընկերությունը։ 1987 թվականին Շտուտգարտի հայ համայնքի ճանաչված գործիչ Գրիգոր Մինասյանի նախաձեռնությամբ քաղաքի գերեզմանատունը կանգնեցվել է հուշարձան՝ ի հիշատակ Հայոց ցեղասպանության զոհերի։ Գրիգոր Մինասյանի նախաձեռնությամբ 1992 թվականին ստեղծվել է նաև Հայկական ցուցահանդեսների կազմակերպությունը, որի նպատակն է «ծանոթացնել հայ մշակույթը, ազգը և Հայաստանը գերմանացի բարեկամներին»։

Շտուտգարտում գործել է նաև Հայ եկեղեցական համայնք, որը միանալով Գյոփինգենի եկեղեցական միությանը վերանվանվել է Բադեն-Վյուրթեմբերգի Հայ Համայնքի։ 2011 թ․-ից Շտուտգարտի Լութեր Եկեղեցում մատուցվում է Սուրբ Պատարագ։ Համայնքում գործում է «Սուրբ ՄԵսրոպ Մաշտոց» շաբաթօրյա դպրոցը։ Կազմակերպվում են Հայ Մշակույթի Օրեր Շտուտգարտում ինչպես նաև այլ միջոցառումներ ու ձեռնարկներ հոգևոր, կրթական, մշակութային և սոիալական ոլորտներում։ 2008թ-ից Համայնքի հոգևոր հովիվն է աստվածաբանության դր․, Արժանապատիվ Տեր Տիրատուր քհն․ Սարդարյանը։

շ
Կատեգորիա:Շտուտգարտ
Սպիտապատյանի բորբոքում

**Սպիտապատյանի բորբոքում**, սկլերիտ ( — կարծր), աչքի սպիտապատյանի հիվանդություն։ Հիմնական պատճառներն են՝ ռևմատիզմը, տուբերկուլոզը, բրուցելոզը, պոդագրան, վիրուսային և այլ վարակիչ հիվանդությունները։ Ուղեկցվում է աչքի սուր գրգռվածությամբ, ցավերով և սպիտապատյանում ինֆիլտրատի առաջացմամբ։ Հաճախ բարդանում է աչքի եղջերաթաղանթի (կերատիտ) և թարթչամարմնի բորբոքմամբ։ Սպիտապատյանի մակերեսային շերտի բորբոքման (էպիսկլերիտ) դեպքում գրգռվածությունը թույլ է արտահայտվում և տեսողության սրությունը սովորաբար չի տուժում։ 

Բուժումը․ անտիբիոտիկներ, հորմոնային պատրաստուկներ, տեղային՝ տաք և ֆիզիոթերապևտիկ պրոցեդուրներ, կորտիկոստերոիդներ։

Կատեգորիա:Աչքի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Բորբոքումներ
Ռուսաստանի պետական գրադարան

**Ռուսաստանի պետական գրադարան** (), պետական գրադարան Մոսկվայում։ Համարվում է Եվրոպայի և աշխարհի խոշորագույն գրադարաններից, գրադարանագիտության, գրքի պատմության, մատենագիտության բնագավառների ԳՀ առաջատար հիմնարկ։ Հիմնվել է 1862 թվականի հուլիսի 1-ին, ընդգրկված է Ռումյանցևյան հանրային թանգարանի կազմում։ Կազմավորման սկզբից ստանում է հայրենական հրատարակությունների պարտադիր օրինակներ (մինչև 1922 թվականը՝ 1, 1922-1944 թվականներին՝ 2, 1945 թվականից՝ 3 օրինակ)։ 1925 թվականից կոչվել է Վ. Ի. Լենինի անվան ԽՍՀՄ գրադարան, 1992 թվականից՝ Ռուսաստանի պետական գրադարան։

Գրադարանի ընթերցողներից են եղել Լև Տոլստոյը, Ֆեոդոր Դոստոևսկին, Դմիտրի Մենդելեևը, Կոնստանտին Ցիոլկովսկին, Կլիմենտ Տիմիրյազևը, Անտոն Չեխովը, Վալերի Բրյուսովը և ուրիշներ։ 1893 թվականին և 1897 թվականին գրադարանի ընթերցասրահում աշխատել է Վ․ Ի․ Լենինը, 1919-1921 թվականներին եղել է բաժանորդ։ 1924 թվականին Ռումյանցևյան գրադարանը վերանվանվել է Վ․ Ի․ Լենինի անվան ռուսական, 1925 թվականի փետրվարի 6-ին՝ Վ․ ի․ Լենինի անվան ԽՍՀՍ պետական գրադարան։ 1945 թվականին պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։ Լենինի պետական գրադարանի ֆոնդերում 1982 թվականին եղել է 11,7 միլիոն գիրք, 10,1 միլիոն ամսագիր, աշխարհի 200 (ԽՍՀՍ ժողովուրդների 89) լեզուներով 397 հազար թերթերի տարեկան հավաքածու, 330 հազար միավոր ձեռագիր, 1,3 միլիոն միավոր քարտեզ, 405 հազար միկրոժապավեն։

Գրադարանն ունի 22 ընթերցասրահ։ Լայն կապերի մեջ է արտասահմանյան գրապահոցների և գրքի գործերով զբաղվող կազմակերպությունների հետ։ Գրադարանի հին շենքում (նախկինում՝ Պաշկովի տուն, կլասիցիզմ, 1784-1786, ճարտարապետ Վասիլիյ Բաժենով) տեղավորված են ընդհանուր և պատանիների ընթերցասրահները։ 6 նոր մասնաշենքերը (այդ թվում 9 հարկանի գրապահոցը) կառուցվել են 1928-1958-ին (ճարտարապետներ՝ Վլադիմիր Գելֆրեյխ, Վ․ Ա․ Շչուկո և ուրիշներ) և գլխավոր մուտքի կողմից միավորված են բարձր մույթավոր պորտիկով։

Գրադարանի ճակատները հարդարված են քանդակներով (գրողների և գիտնականների կիսանդրիներ (քանդակագործներ՝ Ն․ Վ․ Կրանդիևսկայա, Ս․ Ա․ Եվսեև), բանվորի, կոլտնտեսականի, գիտնականի և այլ ֆիգուրներ (քանդակագործներ՝ Վ․ Ի․ Սուխինա, Ս․ Գ․Սանիզեր, Վ․ Վ․ Լիշև, Ե․ Ա․ Ցանսոն-Սանիզեր և այլք)։

## Տես նաև
* Ռուսաստանի ազգային գրադարան
* Հայաստանի Ազգային գրադարան
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ազգային գրադարաններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գրադարաններ
Կատեգորիա:1862 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:1862 հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Մոսկվայի թանգարաններ
Կատեգորիա:Մոսկվայի մշակույթ
Կատեգորիա:Գինեսի գրքի ռեկորդակիրներ
Սոցիալականացում

**Սոցիալականացում**, անհատի վրա սոցիալական միջավայրի ներգործության գործընթաց, որի ընթացքում մշակվում են սոցիալական գործողության սուբյեկտ լինելու որակներ։ Լայն իմաստով սոցիալականացումն ըմբռնվում է որպես սոցիալական ներգործության բոլոր կողմերի և սոցիալական բոլոր որակների ձևավորման արդյունք, նեղ իմաստով՝ այն ամենը, ինչ կապված է անհատի հիմնական որակների ձեռքբերման և անձնավորության վերածվելու հետ։ Ըստ մի այլ տեսակետի, սոցիալականացումը սոցիալական նպատակների յուրացման պրոցեսն է, իսկ այդ նպատակներին հետևելու աստիճանը որոշում է սոցիալականացվածության մակարդակը։ Սոցիալականացումը դիտվում է ֆիլոգենետիկական տեսանկյունով՝ որպես մարդու սեռային հատկանիշների ձևավորում, որը համընկնում է համաշխարհային-պատմական պրոցեսի հետ, և օնտոգենետիկական տեսանկյունով՝ որպես կոնկրետ տիպի անձնավորության ձևավորում։ Որոշ հեղինակներ գտնում են, որ սոցիալականացումը կատարվում է ողջ կյանքի ընթացքում՝ փուլ առ փուլ, մյուսները՝ միայն սոցիալապես անհրաժեշտի ներանձնացման շրջանում, երբ սոցիալականը վերնաշենք է դառնում վարքի ժառանգական մեխանիզմների վրա և վերափոխում դրանք, իսկ անհատը հետագայում, որպես անձնավորություն, սկսում է սոցիալական հարմարման ընթացքը։

Կատեգորիա:Հասարակություն
Կատեգորիա:Սոցիալական փիլիսոփայության հասկացություններ
Կատեգորիա:Ֆեմինիստական տերմիններ
Կատեգորիա:Կոնֆորմիզմ
Հայկական արվեստի ընկերակցություն

**Հայկական արվեստի ընկերակցություն**, հիմնվել է 1934 թվականին Լոս Անջելեսում։ Նպատակը հայ արվեստագետներին հովանավորելն է, նրանց առաջադիմությանն օժանդակելը։ Կազմակերպում է տարեկան մրցույթներ, մրցանակներ շնորհում արվեստի տարբեր բնագավառներում աչքի ընկածներին, օգնում կարիքավոր ուսանողներին։

Կատեգորիա:Ամերիկահայ արվեստ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ մշակութային կազմակերպություններ
Մենք հայ երիտասարդական միություն

**Մենք հայ երիտասարդական միություն**, հիմնվել է 1994 թվականին, էնսինոյում: Հիմնադիր՝ Վ. Բալուլյան։ Նպատակն է համախմբել ամերիկահայ մասնագետներին և ուսանողներին, աջակցել բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում սովորող հայ երիտասարդներին, համագործակցել նմանատիպ ուրիշ միությունների հետ։ Հրատարակում է «Մենք» պարբերականը։

Կատեգորիա:Ամերիկահայ բարեգործական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ գիտական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ հասարակական կազմակերպություններ
Արշակ Տիգրանյան վարժարան

**Արշակ Տիգրանյան վարժարան**, ամենօրյա վարժարան։ Հիմնվել է 1981 թվականին, Հոլիվուդում՝ Թեքեյան մշակութային միության նախաձեռնությամբ և Արշակ Տիգրանյանի նվիրատվությամբ։ Ունի մանկապարտեզ, տարրական և միջնակարգ բաժիններ (1-12-րդ դասարաններ)։ Անգլերենով դասավանդվող պետական ծրագրին զուգահեռ ուսուցանվում են հայոց լեզու, գրականություն, պատմություն, կրոն, ազգային երգ, պար։ Աշակերտների թիվը՝ 276: Հրատարակում է տարեգիրք և պարբերաթերթ։ Դպրոցում գործում են Հակոբ Պարոնյան թատերախումբը, երգչախումբ, պարախումբ, մարզական խմբեր (թեթև աթլետիկայի, բասկետբոլի, կարատեի)

Արշակ Տիգրանյան վարժարանը դադարեցրել է իր գործունեությունը և փակվել 2015 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ
Մեսրոպյան ազգային վարժարան

**Մեսրոպյան ազգային վարժարան**, ամենօրյա վարժարան։ Հիմնվել է 1965 թվականին, Մոնթեբելլոյում՝ Սուրբ Խաչ եկեղեցու, Հայ կրթական հիմնարկության, Մոնթեբելոյի հայ կենտրոնի (ՀՀԴ կոմիտեի կենտրոն) նախաձեռնությամբ։ 1983 թվականից վարժարանը տեղափոխվել է Պիկո Ռիվերա։ Ունի Ռոն և Գոհարիկ Գաբրիելի անվան մանկապարաեզ, տարրական և միջնակարգ բաժիններ։ Դասավանդվում են հայոց լեզու, գրականություն, պատմություն, կրոն, Հայ դատ, երգ-երաժշտություն, գեղանկարչություն, տրամաբանություն։ Աշակերտների թիվը՝ 354: Հրատարակում է տարեգիրք, պարբերաթերթ («Մեսրոպյան տեղեկատու»)։ Ունի նաև պարախումբ, երգչախումբ, թատերախումբ, մարզական խմբեր (բասկետբոլի, վոլեյբոլի, բեյպայի, սոֆթբոլի, ֆուտբոլի)։ Վարժարանին հատկացված են մնայուն հիմնադրամներ, որոնց հասույթով նվեր-մրցանակներ են շնորհվում ավարտական դասարանների աշակերտներին։

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ
Կալիֆոռնիա Կուրիեր

**«Կալիֆոռնիա Կուրիեր»** (), անկախ շաբաթաթերթ։ Լույս է տեսնում 1958 թվականից, Ֆրեզնոյում (հրատարակիչ և խմբագիր՝ Ջորջ Մեյսըն), ապա՝ Գլենդելում՝ անգլերեն (հրատարակիչ և խմբագիր՝ Հարութ Սասունյան)։ Խմբագիր՝ Սերժ Սամոնյանց։ Պարունակում է տեղեկատվություն, քաղաքական, մշակութային, ընկերային ու տնտեսական հարցեր շոշափող հոդվածներ, լուսաբանում է ամերիկահայ համայնքի կյանքը, Հայաստանում և Արցախում տեղի ունեցող իրադարձությունները։

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական շաբաթաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հայագիտական պարբերականներ
Կայծ երիտասարդական միություն

**Կայծ երիտասարդական միություն**, 1910 թվականին Կ. Պոլսում հիմնված ՍԴՀԿ նույնանուն կազմակերպության մասնաճյուղը Փասադենայում։ Հիմնադիրներ՝ Վանիկ և Արսեն Կիտուրներ։ Միությունը ծավալում է հասարակական-ընկերային գործունեություն, կազմակերպում հավաքույթներ, միջոցառումներ։ Ունի մասնաճյուղեր Լոս Անջելեսում, Գլենդելում, Սան Ֆեռնանդո հովտում։

Կատեգորիա:Թուրքահայ հասարակական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Սոցիալ-դեմոկրատ Հնչակյան կուսակցություն
Սպինտարիսկոպ

240px|frameless|աջից
**Սպինտարիսկոպ** կամ **սպինթարիսկոպ** (հունարենից  - կայծ և  - նայում եմ, հետևում եմ), ալֆա-մասնիկների անմիջական դիտման ու հաշվման ցուցադրական սարք։ Բաղկացած է առկայծող նյութով պատված էկրանից, որը տեղադրվում է անլուսաթափանց խողովակի հատակին, և մասնիկների աղբյուրից, որը տեղադրվում է անմիջապես էկրանի առջև։ էկրանին ընկնող յուրաքանչյուր ալֆա-մասնիկ առաջ է բերում լույսի թույլ բռնկում՝ սցինտիլյացիա, որը դիտվում է խոշորացույցով։

Միավոր ժամանակում սցինտիլյացիաների թվով կարելի է հաշվել հետազոտվող փորձանմուշի ակտիվությունը։ Գիտական հետազոտություններում կիրառվում է ավելի կատարելագործված սարք՝ սցինտիլյացիոն հաշվիչ։

Կատեգորիա:Ֆիզիկա
Հայերը Տորոնտոյում

[մինի|Սուրբ Մարիամ եկեղեցի, [Տորոնտո]]
մինի|Տորոնտոյի Հայ Երիտասարդների կենտրոն
**Հայերը Տորոնտոյում**, Տորոնտոյում հայերը բնակություն են հաստատել 19-րդ դարի վերջից։ Սակայն համայնքը սկսել է կազմավորվել 1920-ական թվականներին։ 1916 թվականին Լեոն Պապայանի նախաձեռնությամբ հիմնադրվել է Հայերի օգնության միությունը, 1923 թվականին՝ ՀԲԸՄ Տորոնաոյի մասնաճյուղը։ 1953 թվականին կառուցվել է Սուրբ Երրորդություն հայկական եկեղեցին, գործում են նաև Սուրբ Խաչ, Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցիները, որոնց կից՝ մեկօրյա դպրոցներ։ Համայնքում կա երեք ամենօրյա վարժարան։ Ազգային կուսակցությունները ներկա են համայնքում իրենց կոմիտեներով, ակումբներով, մասնաճյուղերով։ Գործում են ՀՀԳ «Սողոմոն Թեհլերյան» կոմիտեն (1956 թվականից) և ՀՀԳ երիտասարդական միության «Սիմոն Զավարյան» մասնաճյուղը, ՌԱԿ «Եսայի Ցաղուբյան» ակումբը (1967 թվական), ՍԳՀԿ Մոնրեալի Թեքեյան մշակութային միության «Նայիրի» պարախուբը «Փարամազ» մասնաճյուղը (1983 թվականից), ՀՕՄ-ի «Ռուբինա» (1964 թվականից), Թեքեյան (1967 թվականից), Համազգային (1969 թվականից, ունի «ժորժ Սարգիսյան» թատերախումբ, «Գուսան» երգչախումբ, «Երերունի» պարախումբ), Նոր սերունդ (1978 թվականից) Տորոնտոյի Սուրբ Խաչ ազգային վարժարանի աշակերտները մշակութային միությունների, Պոլսահայ մշակութային համահայկական հիմնադրամի միության (1988 թվականից), «Հայաստան» (1993 թվականից), Հայկական ժամանակակից հետազոտությունների և փաստագրության Զորյան ինստիտուտի (1985 թվականից) մասնաճյուղերը, Պապայան հիմնարկը, Հայ դատի հանձնախումբը, Տարեց քաղաքացիների ընկերությունը, «Կոմիտաս» երաժշտական միությունը։ Լույս են տեսնում «Նոր սերունդ» ամսագիրը, ՀԲԸՄ «Խոսնակ Տորոնտոյի», «[ուսաբաց» պարբերականները։ Գործում է «Հայ հորիզոն» հեռուստակայանը։ Տեղի հայերի գլխավոր հավա քատեղին Հայ կենտրոնն է։ Տորոնտոն կանաղահայության երկրորդ խոշոր կենտրոնն է Մոնրեալից հետո։ Ներկայումս (2003 թվական) այստեղ բնակվում է շուրջ 27 հազար հայ։

տ
Կատեգորիա:Տորոնտո
Թաշճյան վարժարան

**Թաշճյան վարժարան**, ամենօրյա վարժարան։ Հիմնվել է 1917 թվականին, Կահիրեում՝ Թաշճյան քույրերի բարերարությամբ։ Ունեցելէ եռամյա մանկապարտեզի և վեցամյա նախակրթարանի երկսեռ բաժիններ, ինչպես նաև վերին երկու դասարաններ, որտեղ սովորել են միայն աղջիկներ։ Ունեցել է նաև գիշերօթիկ և ցերեկային բաժիններ։ Սովորողների թիվը սկզբում եղել է 120, հետագայում հասել է մինչև 160 աշակերտի, ապա դարձել 85։ Գործել է մինչև 1937 թվականը։

Կատեգորիա:Եգիպտոսի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ
Սպառողական արժեք

**Սպառողական արժեք** (), դասական քաղաքատնտեսության և մարքսյան տնտեսագիտության մեջ օգտագործվող հասկացություն՝ մարդու անձնական կամ արտադրական պահանջմունքը բավարարելու իրի օգտակար հատկությունը։ Իրի օգտակարությունը հաղորդում է սպառողական արժեք կամ այն վերածում բարիքի, որն էլ իրացվում է միայն սպառման պրոցեսում։

Սպառողական արժեքները կազմում են հարստության իրային բովանդակությունը՝ ինչ հասարակական ձև էլ ունենա այդ հարստությունը։ Դրանք հասարակության գոյության և առաջընթացի նախադրյալներն են, աճում ու բազմապատկվում են արտադրության զարգացմանը զուգընթաց։ Սպառողական արժեքների գերակշռող մասն աշխատանքի արդյունք է, սակայն դրանց որոշ տեսակներ (օդ, ջուր, վայրի բույսեր, պտուղներ են) պատրաստի ձևով ստացվում են բնությունից։ Սպառողական արժեքն ապրանք է դառնում, երբ արտադրվում է ուրիշի համար, իրացվում շուկայի միջոցով և փոխանակվում այլ Սպառողական արժեքի հետ։ Որպես արժեքի կրող Սպառողական արժեք պատմական կատեգորիա է, նրա կառուցվածքը համապատասխանում է այս կամ այն հասարակական ֆորմացիայի առանձնահատկություններին։ Սոցիալիզմի պայմաններում Սպառողական արժեքը ձեռք է բերում անմիջական հասարակական բնույթ, պլանաչափորեն ապահովվում է հասարակայնորեն օգտակար իրերի արտադրությունն անհրաժեշտ և հաշվեկշռված չափով, գիտատեխնիկական առաջընթացի հիման վրա պայմաններ են ստեղծվում ապրանքների որակն անընդհատ բարձրացնելու և տեսականին ընդլայնելու համար։ Սոցիալիզմը նպաստում է հասարակության անդամների բանական պահանջմունքների ձևավորմանը և ստեղծում դրանց բավարարման նյութական նախադրյալներ։

Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Մարքսիզմ
Չեզարե Սպելլանցոն

**Չեզարե Սպելլանցոն** (, ), իտալացի պատմաբան, լրագրող։ Հիմնական աշխատություններն են «Կառլ Ալբերտի իրական գաղտնիքը» (1953 թ.) ու «Ռիսորջիմենտոյի և Իտալիայի միավորման պատմությունը» (հ. 1—5, 1933-1950 թթ.)։ Երկրորդ աշխատության մեջ Սպելլանցոն, դեմոկրատական դիրքերից, փաստական հարուստ նյութի հիման վրա, հանգամանորեն շարադրել է Ռիսորջիմենտոյի պատմությունը՝ սկզբնավորումից (XVIII-րդ դար) մինչև 1848 թվականի հեղափոխության իրադարձությունները։ Այս երկը Ռիսորջիմենտոյի պատմության վերաբերյալ առավել ընդհանրացնող և հիմնավոր աշխատություններից է։

Իտալիայում ֆաշիստական վարչակարգի տապալումից հետո Սպելլանցոնը վերսկսել է լրագրողի իր գործունեությունը, աշխատակցել է «Կոռյերե դելլա սեռա» («Corriere della Sera») և այլ թերթերի հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Իտալացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Իտալացի գիտնականներ
Ստոծանի

մինի|Ստոծանի
մինի
**Ստոծանի**, կրծքա-որովայնային միջնորմ, մարդու և կաթնասուն կենդանիների կրծքի խոռոչը որովայնի խոռոչից սահմանազատող մկանաջլային միջնորմ, որը կպած է կրծքավանդակի ստորին բացվածքի շրջեզրերին։ Ստոծանին ապահովում է որովայնային (Ստոծանական) շնչառությունը, ճնշման հավասարեցումը կրծքի և որովայնի խոռոչներում, կարգավորում է երակային արյան հոսքը դեպի աջ նախասիրտ, գազերի տեղաբաշխումը ստամոքսի մուտքային հատվածում ու աղիքներում և այլն։

Մարդու ստոծանի ներհրվելով դեպի կրծքի խոռոչ, առաջացնում է ջլային 2 գմբեթ, որոնց վրա նստում են թոքերը, իսկ դրանց միջև գոյացած ջլային կենտրոնի վրա՝ սիրտը։ Աջ գմբեթը ձախից բարձր է, նրա տակ գտնվում է լյարդը, իսկ ձախ գմբեթի տակ գտնվում են ստամոքսը և փայծաղը։ Ստոծանու դիրքը շատ փոփոխական է՝ կախված շնչառության փուլից, տարիքից, սեռից և մարդու կոնստիտուցիայից։ Խորը շնչառման ժամանակ ստոծանու գմբեթներն իջնում են 3—4 սմ վար և մեծացնում կրծքավանդակի տարողությունը։ Ըստ կպումների ստոծանին բաժանում են 3 մասի՝ կրծոսկրային, կողային և գոտկային, ընդ որում ամենահաստ և ուժեղ մասը գոտկայինն է։ Վերջինս աջ ու ձախ կողմերում երկուական կոթոնների միջոցով միանում է գոտկային ողերին և 12-րդ կողոսկրերին։ Միջային կոթոնները միանալով իրար, սահմանում են միջլարային բացվածք, որի միջով անցնում են աորտան և կրծքային ավշածորանը։

Այդ բացվածքից մի փոքր վեր (կրծքային 9-րդ ողնի բարձրության վրա) գտնվում է կերակրափողային բացվածքը։ Ստոծանու կողային և գոտկային մասերի միջև կա եռանկյունաձև շրջան, ուր մկանաթելերի բացակայության պատճառով ստոծանին շատ բարակ է և ստոծանիական ճողվածքների պատճառ կարող է դառնալ, այսինքն՝ աղիքները, երբեմն նաև ստամոքսի որոշ մասը, կարող են ներհրվել կրծքի խոռոչի մեջ։ Ավելի սակավ հանդիպում են նաև բնածին արատներ կամ բացվածքների անկանոնություններ, որոնք նույնպես պատճառ են դառնում բնածին ճողվածքների։

Կատեգորիա:Մարդու անատոմիա
Միացյալ հայկական ֆոնդ

**Միացյալ հայկական ֆոնդը** (ՄՀՖ, անգլերեն՝ United Armenian Fund) բարեգործական կազմակերպություն է։ Հիմնադրվել է 1989 թ. նոյեմբերի 7-ին, Լոս Անջելեսում՝ ամերիկահայ հասարակական գործիչ Հարութ Սասանյանի նախաձեռնությամբ և ԱՄՆ-ում գործող յոթ խոշոր հայկական կազմակերպությունների՝ Ամերիկայի հայկական համագումարի, Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության, Հայ օգնության միության, Հայ առաքելական եկեղեցու ԱՄՆ-ի էջմիածնական և անթիլիասական թեմերի առաջնորդարանների, Ամերիկայի Հայ ավետարանչական ընկերակցության և Քըրք Քըրքորյանի «Լինսի հիմնարկի» միացյալ ջանքերով։ Նպատակն էր համակարգել և ավելի արդյունավետ դարձնել սփյուռքի օգնությունը 1988 թ. Սպիտակի երկրաշարժից տուժած Հայաստանին, հաղթահարել շրջափակման արգելքները՝ օդանավային կանոնավոր առաքումներ կազմակերպելու միջոցով։

## Առաջին օգնություն
[մինի|[1988 թվականի երկրաշարժից հետո]]
Ֆոնդի առաջին բեռնատար օդանավը Հայաստան է ուղարկվել 1989 թ.՝ աղետի գոտու բնակչությանը հասցնելով շուրջ 30 տ մարդասիրական օգնություն։ Գործունեության առաջին տարվա ընթացքում ֆոնդը Հայաստան է առաքել 15 օդանավ՝ 12 միլիոն դոլար արժոդությամբ 500 տ բեռ (ձմեռային հագուստ, սնունդ, սարքավորումներ են)։

## Գործունեություն
1992-1993 թթ. ձմռանը ֆոնդը, ՀՀ կառավարության առաջարկությամբ, 400 հազար դոլար գումարով 12 հազար նավթավառ, մեծ քանակությամբ կաթի փոշի է առաքել Հայաստան, оդանավերով Եվրոպայից և ԱՄՆ-ից Հայաստան է հասցրել ամիսը միջին հաշվով 40 տ օգնություն։ 1989 թվականից ի վեր ֆոնդը ավելի քան 120 օդային և մոտ 600 ծովային առաքումներով Հայաստան և Արցախ է հասցրել շուրջ 350 միլիոն դոլարի մարդասիրական օգնություն։

Սկզբում կազմակերպությունն առանձնակի կարեորություն է տվել դեղորայքի և բժշկական սարքերի մատակարարմանը։ Սակայն ժամանակի ընթացքում, ելնելով Հայաստանի և Արցախի տնտեսական կացության թելադրանքից, ընդլայնել է գործունեության ասպարեզը։

1993 թ., երբ Հայաստանը հայտնվել էր էներգետիկ ճգնաժամի մեջ, ֆոնդը, ՀՀ կառավարության «Ձմեռ 94» ծրագրի շրջանակներում, կազմակերպել է հանգանակություն, որի արդյունքում Հայաստանին հատկացվել է 21 միլիոն դոլարի վառելանյութ (7 միլիոն հավաքել էին սփյուռքահայ տարբեր համայնքներ, 14 միլիոն նվիրաբերել էր Ք.Քըրքորյանի «Լինսի հիմնարկը»)։

Ներկայումս (2003 թ.) ֆոնդի օգնությունը ներառում է գլխավորապես դեղորայք և բժշկական սարքավորումներ, ինչպես նաև համակարգիչներ, կապի միջոցներ, գյուղատնտեսական և կրթական պիտույքներ հայաստանյան և արցախյան հաստատությունների համար։ Ֆոնդը ֆինանսավորել է մի շարք առաողջապահական ծրագրեր, այդ թվում՝ Հայաստանի մանկական սրտաբանական կենտրոնը։ Ֆոնդն ունի առողջապահական, շինարարական և տնտեսական բնագավառների մասնագետներից բաղկացած հանձնախմբեր։ Վարչական կարիքների համար հիմնադրամը ծախսում է իր եկամտի 1%-ից էլ քիչ։

## Ֆոնդի տնօրեն
Հիմնադրման օրվանից Միացյալ հայկական ֆոնդի վարիչ-տնօրենն է Հարութ Սասանյանը («California Courier» շաբաթաթերթի հրատարակիչ ու խմբագիր)։

Կատեգորիա:Ամերիկահայ բարեգործական կազմակերպություններ
Ստրուկների մեծ լիճ

**Ստրուկների մեծ լիճ**, Մեծ ստրկական լիճ (), լիճ Կանադայի հյուսիս-արևմուտքում։ Մակերեսը 28,6 հզ․ կմ² է, խորությունը՝ մինչ 150 մ։ Ունի սառցադաշտային-տեկտոնական ծագում։ Արևմտյան ափերը ցածրադիր են՝ ծածկված փշատերև անտառներով, արևելյան ու հյուսիսային ափերը՝ բլրավոր, գերազանցապես մերկացած։ Արևելյան մասում շատ կան կղզիներ։ Լիճն են թափվում Ստրկական, Հեյ և այլ գետեր, արտահոսում է Մակենզի գետը։ Սառցակալում է հոկտեմբերին, սառցազերծվում՝ հունիսին։ Լճում կա նավագնացություն, ձկնորսություն։ Հյուսիսային ափին կան ոսկու հանքեր։

Կատեգորիա:Լճեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կանադայի լճեր
Կատեգորիա:Հյուսիսային Ամերիկայի լճեր
Արմինիըն Ֆորում

«Արմինիըն Ֆորում» (“Armenian Forum”, «Հայկական ֆորում»), լույս է տեսնում 1998 թվականից, սկզբում՝ Թրենթոնում, այժմ՝ Փրինսթոնում՝ անգլերեն։ Հրատարակիչ՝ Կոմիտաս ինստիտուտ։ Խմբագիրներ՝ Վ. Լիմա, Ա․ Սարաֆյան։ Տպագրում է գիտական հոդվածներ Հայաստանի, Արցախի, սփյուռքի արդի խնդիրների վերաբերյալ, ընդգրկում է արծարծվող հարցերի լայն շրջանակ՝ քաղաքական, տնտեսական, իրավագիտական թեմաներով։

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական գիտական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Սպասարկու բառեր

**Սպասարկու բառեր**, նյութական (առարկայի, հատկանիշի) իմաստ չունեցող բառեր, որոնք արտահայտում են քերականական (առավելապես շարահյուսական) հարաբերություններ։ Սպասարկու բառերն առաջանում են նյութական իմաստ ունեցող բառերից, երբ սրանք աստիճանաբար կորցնում են նյութական իմաստը, և հարաբերության իմաստը դառնում է առաջնային, հաճախ՝ միակը։ Իրենց իմաստային ու կիրառական յուրահատկության պատճառով սպարարկու բառերը նախադասության անդամ չեն լինում։ Սպասարկու բառեր են կապերը, շաղկապները, բառ-մասնիկները, օժանդակ բայերը, անկախ գործածություն ունեցող հոդերը։ Սպասարկու բառերի առանձին տեսակներ ունեն նաև իմաստաքերականական յուրահատկություններ։ Կապերն արտահայտում են բառերի ստորադասական հարաբերություններ (պայքարել հանուն առաջադիմության), շաղկապները՝ բառերի, բարդ նախադասության բաղադրիչների, ինչպես և ինքնուրույն նախադասությունների հարաբերություններ։ Սպասարկու բառերի կա՛մ նյութական իմաստ ունեցող բառի հետ միասին հանդես են գալիս որպես քերականական վերլուծական միավորի բաղադրիչ (կապ, օժանդակ բայ, հոդ), կա՛մ առհասարակ չեն մտնում նախադասության անդամի կազմի մեջ (շաղկապ)։ Սպասարկու բառերը գերազանցապես ունեն գործածության մեծ հաճախականություն և խոշոր դեր են կատարում նախադասության կառուցվածքի մեջ։ Նախադասության ձևավորման գործում առանձնապես մեծ է օժանդակ բայերի դերը [եմ, ես, է, դառնալ (վարպետ դառնալ՝ վարպետանալ), տալ (վազել տալ՝ վազեցնել)]։ Բայական համակարգում սպասարկու բառերը կարելի է համարել անջատ հանդես եկող եղանակիչները (պիտի, որը բարբառներում ունի իր տարբերակները՝ տի, պտի և այլն)։ Սպասարկու բառեր առանձնապես մեծ դեր ունեն վերլուծական կառուցվածքի լեզուներում և համեմատաբար փոքր դեր՝ թեքական լեզուներում։

Կատեգորիա:Բառագիտություն
Սպիտակեցում

**Սպիտակեցում**,
# Սննդի արդյունաբերության մեջ, մրգի և բանջարեղենի մշակում տաք ջրով։ Սպիտակեցրած միրգը և բանջարեղենը պահպանում է մգանալուց, մրգի բուսական բջիջները շաքարի մոլեկուլների համար դարձնում թափանցելի, որը հեշտացնում է մուրաբայի եփելը։ Սպիտակեցումը կիրառվում է նաև չամիչի պատրաստման ժամանակ, աղանդերային և օրդինար գինիների արտադրությունում՝ խաղողը թառամեցնելու (1—3 րոպե սպիտակեցման ենթարկվելուց հետո դրա տևողությունը կրճատվում է 2—3 անգամ) համար։
# Կաշվի արտադրության մեջ, կաշվի ներսի կողմից (մորթափառից) ենթամաշկային ցանցաշերտի հեռացում։ Սպիտակեցման ենթարկելուց հետո մորթափառի մակերեսը դառնում է շատ հարթ, իսկ ապրետավորումից և ողորկումից հետո՝ փայլուն։ Կաշին սպիտակեցնում են նաև հաստությունը ըստ մակերեսի հավասարեցնելու համար, ինչպես նաև երեսի կողմից ծածկապատելու դեպքում, երբ հղկումով արատները չեն վերացվում։

Կատեգորիա:Քիմիական տեխնոլոգիա
Սպիլիտ

մինի|Սպիլիտ

**Սպիլիտ** (՝ բիծ), հնատիպ բազալտային ապար, որի մեջ դաշտային սպաթը ներկայացված է երկրորդային ալբիտով։ Առաջացել է ստորջրյա ժայթքումների հետեանքով։ Սպիլիտի ստրուկտուրան միկրոլիտային է, հազվադեպ դիաբազային, կազմված պլագիոկլազի նեղ երկար միկրոլիտներից, որոնց արանքները լցված են քլորիտով և հանքային միներալով։ Սպիլիտի կերատոֆիրների հետ մտնում են երկրակեղևի շարժուն գոտիների զարգացման գեոսինկլինալային փուլի սպիլիտ-կերատոֆիրային ֆորմացիայի կազմի մեջ։

 

Կատեգորիա:Հրաբխային ապարներ
Կատեգորիա:Բազալտ
Աղջկանց համազգային վարժարան

**Աղջկանց համազգային վարժարան**, ամենօրյա վարժարան։ Հիմնվել է 1905 թվականին, Կահիրեում՝ Մ. և Զ. Մանիապյան քույրերի ջանքերով։ Ունեցել է երեք բաժին՝ մանկապարտեզ, նախակրթարան և ուսումնարան։ Առաջին երկու բաժիններ ընդունվել են 5-12 տարեկան երկսեռ երեխաներ, երրորդը՝ միայն աղջիկներ։ Աշակերտների ընդհանուր թիվը տատանվել է 150-170։ Դասավանդվել են հայոց լեզու (գրաբար և աշխարհաբար), մատենագիտություն, գեղագրություն, արաբերեն, ֆրանսերեն, անգլերեն, նաև ձեռագործ, կար, դաշնամուր, նկարչություն։ Փակվել է 1946 թվականին՝ հիմնադիր- տնօրինուհու՝ Սոֆի Մանիտպյանի մահից հետո։

Կատեգորիա:Եգիպտոսի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Հայկական օրիորդաց դպրոցներ
Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ
Շառլոտ և Էլիզ Մերտինյան հայ ավետարանական վարժարան

**Շառլոթ և էլիզ Մերտինյան հայ ավետարանական վարժարան**, Շառլոթ և էլիզ Մերտինյան հայ ավետարանական վարժարանը Լոս Անջելեսում նօրյա վարժարան է։ Հիմնվել է 1982 թվականին, Շերման Օքսում՝ Ամերիկայի հայ ավետարանչական ընկերակցության, Հյուսիսային Ամերիկայի հայ ավետարանական եկեղեցիների միության նախաձեոնությամբ և հովանավորությամբ։ Ունի մանկապարտեզ, տարրական և միջին բաժիններ, երգչախումբ, մարզական խմբեր։ Ուսուցանվում են հայոց լեզու, պատմություն, կրոն, երաժշտություն, արվեստ։ Աշակերտների թիվը՝ 255: Հրատարակում է տարեգիրք («Շողեր և հեռանկարներ»)։

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ
Սպիրիտիզմ

**Սպիրիտիզմ**, **ոգետեսություն** ( - *հոգի, [[ոգի]]*), միստիկական հոսանք, որի հիմքում ընկած է հավատը հանդերձյալ աշխարհում մեռյալների հոգիների գոյության և դրանց հետ հաղորդակցվելու հնարավորության նկատմամբ։ Ոգետեսության կողմնակիցները «մշակել» են հաղորդակցվելու ձևեր, այսպես կոչված, մեդիումիզմի հնարներ։

Ծագել է 19-րդ դարի կեսին, ԱՄՆ-ում, հետագայում տարածվել է Արևմտյան Եվրոպայի և Ամերիկայի բազմաթիվ երկրներում։

Գրականության մեջ օգտագործվում են նաև *ոգեկոչություն, ոգեհարցություն, մեռելահարցություն* տերմինները։

Կատեգորիա:Օկուլտականություն
Կատեգորիա:Ռեինկարնացիա
Հայաստան Մարզական Միություն

մինի|Վազքի պարապմունք «Սպարտակ» մարզադաշտում
**Հայաստան Մարզական Միություն** (նախկինում՝ *Սպարտակ Մարզական Միություն*), սպորտային կազմակերպություն Երևան քաղաքում։ Հիմնադրվել է 1987 թվականին, իր մեջ  միավորելով  խորհրդային  Հայաստանի չորս մարզական  ընկերություններ։

«Սպարտակ» կազմակերպությունը տեծղվել է 1935 թվականին, որպես համանուն համամիութենական կամավոր մարզական ընկերության (ԿՄԸ) ճյուղ Խորհրդային Հայաստանում՝ «Սպարտակ» մարզադաշտի հարևանությամբ (ամենահին կառուցված մարզադաշտը Երևանում և երկրորդ ամենահինը Հայաստանում՝ Գյումրիի քաղաքային մարզադաշտից հետո)։

Խորհրդային շրջանում «Սպարտակ» համամիութենական կազմակերպությունը կազմակերպել է 11 ճյուղային արհմիությունների՝ զանգվածային ֆիզդաստիարակումը և մարզական աշխատանքները։ 1960 թվականից դարձել է արհմիությունների անդամ։

«Սպարտակի» շնորհիվ 1930–1950-ական թվականներին խորհրդային սպորտում նշանակալի ճանաչման են հասել մազիկներ Յան Սպարրեն և Սերգո Համբարձումյանը (ծանրամարտ), Ն․ Կորոլյովը և Ն․ Շտեյնը (բռնցքամարտ), Սերաֆիմ և Գեորգի Զնամենսկի եղբայրները (թեթև աթլետիկա), Ստարոստին եղբայրները (ֆուտբոլ) և ուրիշներ։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից 19 սպարտակցիներ արժանացել են Խորհրդային Միության հերոսի կոչման։ Սպարտակցիները նշանակալի ավանդ ունեն 1950–1970-ական թվականներին խորհրդային սպորտի ձեռք բերած նվաճումներում։ Այդ տարիներին անցկացված օլիմպիական խաղերում, Եվրոպայի և աշխարհի առաջնություններում չեմպիոններ և մրցանակակիրներ են դարձել Պյոտր Բոլոտնիկովը, Վլադիմիր Գոլուբնիչին, Նադեժդա Չիժովան (թեթև աթլետիկա), Ալբերտ Ազարյանը, Հրանտ Շահինյանը (սպորտային մարմնամարզություն), Տիգրան Պետրոսյանը (շախմատ), Բորիս Լագուտինը (բռնցքամարտ), Նիկիտա Սիմոնյանը, Իգոր Նետտոն, Սերգեյ Սալնիկովը (ֆուտբոլ), Բորիս Մայորովը, Վյաչեսլավ Ստարշինովը, Ալեքսանդր Յակուշևը (հոկեյ), Ալեքսանդր Բելովը (բասկետբոլ) և այլք։ 73 սպարտակցիներ ԽՍՀՄ հավաքականի կազմում 1980 թվականի Մոսկվայի ամառային օլիմպիական խաղերում նվաճել են 31 ոսկե, 11 արծաթե և 26 բրոնզե մեդալ։

1980 թվականին «Սպարտակ» միավորել է ավելի քան 28 հազար ֆիզկուլտուրային կոլեկտիվ (շուրջ 12 միլիոն անդամ)։ Սպարտակի համակարգում գործել է 250 ստադիոն, 94 լողավազան, 1900 մարզադահլիճ, 1370 ֆուտբոլի դաշտ, 420 մանկապատանեկան մարզադպրոց, 385 մարզական ճամբար։

Խորհրդային Հայաստանի Սպարտակի մարզիկներից ընկերության անդամ են եղել Գուրգեն Բաղդասարյանը, Ա․ Հայրապետյանը (ըմբշամարտ), Գ․ Վարդանյանը, Ֆ․ Փիլոյանը, Ա․ Զաքարյանը (սեղանի թենիս), Օգսեն Սիրգոյանը (ծանրամարտ), Ռաֆայել Վահանյանը (շախմատ)։

1982 թվականին ընկերության անդամ էին 113 հազար մարդ, 8 հայ սպարտակցիներ արժանացել են ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետի, 6-ը՝ ԽՍՀՄ և ՀԽՍՀ վաստակավոր մարզչի կոչման։ Գործել է Սպարտակի 463 ֆիզկուլտուրային կոլեկտիվ, 6 մարզադպրոց։ Սպարտակի հավաքականը բազմիցս հաղթել է հանրապետական սպարտակիադաներում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Մարզական ընկերություն