Կրոնի հիվանդություն

**Կրոնի հիվանդություն** (, կոչվում է նաև գրանուլեմատոզ էնտերիտ (աղեբորբ), տրանսմուրալ էնտերիտ, տեղային (ռեգիոնար) էնտերիտ, ծանր քրոնիկ գրանուլեմատոզ բորբոքում), աղիների քրոնիկ բորբոքային հիվանդություն, որը կարող է ախտահարել աղեստամոքսային տրակտի ցանկացած հատված՝ բերանի խոոռոչից մինչև հետանցք։ Ախտանիշները ներառում են որովայնի ցավ, փորլուծություն (որը կարող է լինել արյունային, եթե բորբոքումը ծանր է ընթանում), տենդ և քաշի կորուստ։ Արտաաղիքային բարդությունները ներառում են սակավարյունություն, մաշկի ցան, հոդաբորբ, աչքի բորբոքում և թուլություն։ Մաշկի ցանը կարող է պայմանավորված լինել այնպիսի վարակային գործընթացով ինչպիսիք են գանգրենոզ պիոդերմիան կամ հանգուցավոր էրիթեման։ Աղիքային անանցանելիությունը կարող է լինել քրոնիկ բորբոքման բարդություն և հանդիսանալ ռիսկի գործոն աղիների քաղցկեղի համար։ Չնայած Կրոնի հիվանդության պատճառագիտությունը հայտնի չէ, սակայն համարվում է, որ գենետիկորեն նախատրամադրված անձանց մոտ այն պայմանավորված է շրջակա միջավայրի, իմուն և մանրէային գործոնների ազդեցությամբ։ Որպես արդյունք առաջանում է քրոնիկ բորբոքային գործընթաց, երբ օրգանիզմի իմուն համակարգը՝ հավանաբար ուղղվելով մանրէային հակածնի դեմ, գրոհում է աղեստամոքսային տրակտը։

Չնայած Կրոնի հիվանդությունը իմուն միջնորդված հիվանդություն է, սակայն չի հանդիսանում աուտոիմուն հիվանդություն, քանի որ իմուն համակարգը չի դրդվում անմիջապես օրգանիզմի կողմից։ Հստակ պատճառը հայտնի չէ, սակայն հնարավոր է պատճառը լինի իմունային անբավարարությունը։ Ռիսկի գործոնների կեսից ավելին կապված է ավելի քանի 70 գեների հետ։ Ծխողները երկու անգամ ավելի հակված են ունենալու Կրոնի հիվանդություն չծխողների համեմատ։ Հաճախ հիվանդությունը սկսում է գաստրոէնտերիտից հետո։ Ախտորոշումը հիմնված է բիոպսիայի, աղիքի պատի վիճակի, բժշկական պատկերի և հիվանդության նկարագրության վրա։ Նմանատիպ ախտանիշներով այլ վիճակների շարքին են պատկանում գրգռված աղու համախտանիշը և Բեխչետի հիվանդությունը։

Դեռևս չկան դեղորայքային կամ վիրահատական միջոցներ, որոնք կարող են բուժել Կրոնի հիվանդությունը։ Բուժական միջոցառումները ուղղված են ախտանիշների բարելավմանը, ախտադադարի պահպանմանն ու սրացման կանխարգելմանը։ Նոր ախտորոշված անհատների մոտ սրացումը կանխարգելելու համարկորտիկոստերոիդները կարող են օգտագործվել կարճատև կուրսով զուգորդելով այն մետոտրեքսատի կամ թիոպուրինի հետ։ Կրոնի հիվանդությամբ անհատներին խորհուրդ է տրվում դադարեցնել ծխելը։ Այս հիվանդությունն ունեցող յուրաքանչյուր հինգերորդ անհատ ամեն տարի ընդունվում է հիվանդանոց և տասը տարվա կտրվածքով նրանցից կեսին անհրաժեշտ է լինում վիրահատական միջամտություն։ Չնայած վիրահատական միջամտությունները պետք է կատարել հնարավորինս հազվադեպ, սակայն թարախակույտի, աղիքային անանցանելիության և քաղցկեղի դեպքում դրանք անհրաժեշտություն են։ Հիվանդության սկզբից ութ տարի անց խորհուրդ է տրվում մի քանի տարի պարբերությամբ կատարել կոլոնոսկոպիա աղիների քաղցկեղի վաղ հայտնաբերման համար։

Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում Կրոնի հիվանդությունը ախտահարում է մոտ 3.2 հոգու 1000 մարդու հաշվարկով։ Ասիայում և Աֆրիկայում այն ավելի քիչ է տարածված։ Պատմականորեն այս հիվադությունն ավելի տարածված էր զարգացած երկրներում, սակայն հիվանդության տեմպերը աճում են հատկապես զարգացող երկրներում սկսած 1970-ականներից։ 2015 թվականին աղիների բորբոքային հիվանդություններից մահացել է 47,400 մարդ, ընդ որում Կրոնի հիվանդությամբ տառապողների կյանքի սպասվող միջին տևողությունը որոշակիորեն նվազել է։ Հիվանդությունը կարող է ի հայտ գալ ցանկացած տարիքում, սակայն ավելի հակված է սկսել կյանքի երկրորդ և երրորդ տասնամյակում։ Հիվանդությունը հավասարապես է ախտահարում տղամարդկանց և կանանց։ Հիվանդությունը անվանվել է գաստրոէնտերոլոգ Բյուրիլ Բերնարդ Կրոնի պատվին, ով 1932 թվականին Նյու-Յորքի Մաունթ Սայնա հոսպիտալում իր երկու կոլեգաների հետ համատեղ նկարագրեց բարակ աղու և զստաղու վերջնահատվածի բորբոքմամբ մի շարք հիվանդների։

## Նշաններ և ախտանիշներ
### Աղեստամոքսային համակարգ

Բազմաթիվ հիվանդներ ունենում են ախտանիշներ հիվանդության ախտորոշումից տարիներ առաջ։ Սովորաբար սկիզբը 15-30 տարեկանում է, սակայն կարող է լինել ցանկացած տարիքում։ Հիվանդության սկզբնական ախտանիշները ավելի մեղմ են արտահայտված քան խոցային կոլիտի դեպքում, որը պայմանավորված է նրա կտրտված տեղակայմամբ և հյուսվածքների ախտահարման խորությամբ։ Կրոնի հիվանդություն ունեցողների մոտ ի հայտ են գալիս հիվանդության ախտադադարի և սրացման քրոնիկ կրկնվող շրջաններ։
[մինի|[Աֆթաներ|Աֆտոզ խոցերի առկայություն բերանի խոռոչում Կրոնի հիվանդության դեպքում։]]
Սովորաբար որովայնի աջ ստորին հատվածում տեղակայված ցավը լինում է հիվանդության առաջին նշանը։ Այն սովորաբար զուգակցվում է արյունային կամ ոչ արյունային փորլուծության հետ, հատկապես այն անձանց մոտ ովքեր վիրահատվել են այս հիվանդության կապակցությամբ։ Փորլուծության բնույթը պայմանավորված է ախտահարված օջախի տեղակայումից՝ հաստ կամ բարակ աղի։ Զստաղիքի (բարակ աղիքի վերջնահատված) բորբոքմանը բնորոշ է մեծ ծավալի ջրային կղանքի առաջացում։ Հաստ աղու բորբոքմանը ավելի բնորոշ է փոքր քանակության հաճախակի կղազատում։

Կղանքային զանգվածները կարող են լինել ջրայինից մինչև պինդ կոնսիստենցիայի։ Ծանր դեպքերում կարող են լինել օրական 20-ից ավելի անգամ կղազատման ակտեր այդ թվում նաև գիշերային ժամերին։ Կղանքում արյան առկայությունն ավելի բնորոշ է խոցային կոլիտին, սակայն կարող է դիտվել նաև Կրոնի հիվանդության հաստաղիքային ձևի դեպքում։ Այս պարագայում եթե կա արյուն կղանքում, ապա այն կարող է լինել ալ կարմիրից մինչև մուգ կարմիր։ Ծանր դեպքերում կարող է դիտվել առատ արյունահոսություն։ Լրացուցիչ անհանգստության պատճառ կարող են դառնալ մետեորիզմն ու վքնածությունը։ Որովայնային ցավն ավելի արտահայտված է աղիքային ստենոզի հատվածներում։ Մշտական փսխումն ու սրտխառնոցը խոսում են բարակ աղիքի խցանման կամ ստամոքսի, պիլորուսի, դուոդենումի հետ կապված խնդրի մասին։ Կրոնի հիվանդությունը երբեմն կարող է զուգակցվել առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտի հետ, որը լեղուղիների բորբոքային հիվանդություն է, չնայած խոցային կոլիտին այն ավելի բնորոշ է։

Հարհետանցքային դիսկոմֆորտը կարող է արտահայտված լինել Կրոնի հիվանդության դեպքում։ Քորի ու ցավի առկայությունը հետանցքի շրջանում կարող է վկայել բորբոքման, խուղակի, թարախակույտի կամ էլ հետանցքի ճաքի առկայության մասին։ Հարհետանցքային մաշկային բարորակ գոյացությունների առկայությունը ևս բնորոշ է Կրոնի հիվանդությանը և կարող է վկայել կոլոռեկտալ պոլիպների մասին։ Կրոնի հիվանդության հարհետանցքային արտահայտությունները կարող են ուղեկցվել նաև անկղապահությամբ։ Բերանի խոռոչում կարող են դիտվել կրկնվող խոցեր (աֆտոզ բերանաբորբ)։ Կերակափողն ու ստամոքսն ավելի հազվադեպ են ախտահարվում և ուղեկցվում են դժվարացած կլման ակտով՝ դիսֆագիայով, փսխումով, որովայնի վերին հատվածների ցավով։

### Համակարգային
Կրոնի հիվանդությունը լինելով քրոնիկ բորբոքային հիվանդություն առաջացնում է բազմաթիվ համակարգային ախտանիշներ։ Երեխաների շրջանում տարածված է աճի կանգը։ Բազմաթիվ երեխաների մոտ առաջին անգամ ախտորոշվում է Կրոնի հիվանդությունը հիմնվելով աճի կանգի վրա։ Քանի որ այս հիվանդությունը հաճախ արտահայտվում է սեռական հասունացման ընթացքում հետևաբար երեխաների ավելի քանի 30%-ի մոտ կարող է դիտվել աճի հապաղում։ Տենդը ևս կարող է լինել համակարգային ախտանիշ, չնայած 38.5&nbsp;°C-ից բարձր ջերմաստիճան հազվադեպ է հանդիպում, բացառությամբ թարախակույտի առկայության դեպքում։ Ավելի մեծ տարիքային խմբում, Կրոնի հիվանդությունն արտահայտվում է քաշի անկումով, որը սովորաբար պայմանավորված է սննդից հրաժարվելով, ախորժակի բացակայությամբ, քանի որ աղիքային ախտանիշների առկայության դեպքում սննդի ընդունման հետ կապված հիվանդների ինքնազգացողությունը վատթարանում է։ Հիվանդների քաշի անկումը կարող է նաև լինել բարակ աղիքի լայնածավալ ախտահարման պատճառով առաջացած ածխաջրերի և ճարպերի մալաբսորբցիայով (ներծծման խանգարում)։

### Արտաաղիքային
մինի|Ոտքի գանգրենոզ պիոդերմիա Կրոնի հիվանդության դեպքում
Բացի տեղային և համակարգային ախտանիշներից Կրոնի հիվանդությունը կարող է ախտահարել նաև այլ օրգան-համակարգեր։ Դրանցից աչքի առաջային մասի բորբոքման՝ ուվեիտի դեպքում առաջանում է մշուշոտ տեսողություն, աչքի ցավ, հատկապես լույսի ազդեցության դեպքում (ֆոտոֆոբիա)։ Բորբոքումը կարող է ընդգրկել նաև աչքի սպիտակ հատվածը (սկլերա, սպիտապատյան), որը կոչվում է էպիսկլերիտ։ Ինչպես էպիսկլերիտը, այնպես էլ ուվեիտը բուժման բացակայության դեպքում բերում են կուրության։

Զստաղու ախտահարման դեպքում լեղաթթուների հետներծծումը բարակ աղիքից տուժում է և լեղին արտազատվում է կղանքի հետ, արդյունքում խոլեստերոլ/լեղի հարաբերությունը լեղապարկում աճում է բարձրացնելով լեղաքարերի առաջացման ռիսկը։

Կրոնի հիվանդությունը ասոցացված է ռևմատոլոգիական հիվանդություններից շճաբացասական սպոնդիլոարթրոպաթիայի հետ։ Հիվանդությունների այս խումբը բնորոշվում է մեկ կամ մեկից ավելի հոդերի բորբոքմամբ(հոդաբորբ), էնթեզիտով՝ մկանի ոսկրին ամրացման հատվածի բորբոքմամբ։ Կրոնի հիվանդության դեպքում հոդաբորբը բաժանվում է երկու տեսակի։ Առաջինի դեպքում ախտահարվում են խոշոր հոդերը՝ ծնկան (առավել հաճախ), կոնքազդրային, ուսային, արմնկային։ Երկրորդ դեպքում ախտահարվում են ձեռքի և ոտնաթաթի սիմետրիկ տեղակայված հինգ և ավել մանր հոդեր։ Եթե հոդաբորոբի դեպքում ախտահարվի ամբողջ ողնաշարը կառաջանա անկիլոզացնող (անշարժացնող) սպոնդիլիտ, իսկ սրբոսկրազստային հոդի ախտահարման դեպքում՝ սակրոիլեիտ։ Հոդաբորբի ախտանիշները ներառում են ցավոտ, այտուցված, տաք, սահմանափակված շարժունակությամբ և ֆունկցիայով հոդեր։

Կրոնի հիվանդությունը կարող է ընդգրկել նաև մաշկը, արյան և էնդոկրին համակարգերը։ Մաշկային առավել տարածված ախտահարումներից է հանգուցավոր էրիթեման, այն ենթամաշկային բջջանքի բորբոքային գործընթաց է, դրսևորվում է խտրոցային պանիկուլիտով (ենթամաշկային ճարպաբջջանքի բորբոքում) և արտահայտվում է սրունքների վրա մաշկից բարձր, ցավոտ կարմիր հանգույցիկների առկայությամբ։ Մեկ այլ մաշկային ախտահարում է գանգրենոզ պիոդերմիան, որն իրենից ներկայացնում է ցավոտ խոցոտվող հանգույցիկ է։ Կրոնի հիվանդությունը բարձրացնում է թրոմբների առաջացման ռիսկը, ստորին վերջույթի ցավոտ այտուցվածությունը կարող է լինել խորանիստ երակների թրոմբոզի նշան, իսկ դժվարացած շնչառությունը թոքային էմբոլիզմի նշան։ Կրոնի հիվանդության հաճախակի արտահայտություններից է նաև աուտոիմուն հեմոլիտիկ անեմիան, որի դեպքում իմուն համակարգը գրոհում է էրիթրոցիտների վրա։ Այն արտահայտվում է հոգնածության զգացումով, գունատությամբ և սակավարյունությանը բնորոշ այլ նշաններով։ Կրոնի հիվանդության դեպքում կարող են նաև լինել թմբկափայտի մատներ՝ մատների ծայրերի դեֆորմացիա։ Կրոնի հիվանդությունը հանդիսանում է ռիսկի գործոն օստեոպորոզի՝ ոսկրերի փխրունության զարգացման համար, որը բարձրացնում է ոսկրերի կոտրվածքների զարգացման հավանականությունը։

Կրոնի հիվանդության դեպքում կարող է զարգանալ վիտամին B12 պակասորդային, ֆոլաթթու պակասորդային, երկաթ պակասորդային սակավարյունություններ կամ քրոնիկ հիվանդության սակավարյունություն։ Ամենահաճախը հանդիպում է երկաթ պակասորդային սակավարյունությունը, որի պատճառներն են քրոնիկ արյան կորուստը, սննդի նվազ ընդունումը, կայուն բորբոքումը (բարձրացնում է հեփսիդինի մակարդակը) և տասներկու մատնյա աղում երկաթի ներծծման ընկճումը։ Քանի որ Կրոնի հիվանդությունը առավելապես ախտահարում է զստաղիքի վերջնահատվածը, որտեղ կատարվում է վիտամին B12/ կաստլի ներքին գործոն կոմպլեքսի ներծծումը, ապա կարող ենք տեսնել B12 պակասորդային սակավարյունություն։ Սա ավելի շատ հանդիպում է զստաղիքի մասնահատումից (ռեզեկցիա) հետո։ Աղիճ աղիքի և տասներկու մատնյա աղիքի ընդգրկման պարագայում խանգարվում են մի շարք այլ սննդանյութերի ներծծումը, այդ թվում ֆոլաթթվի։ Ստամոքսի ախտահարման դեպքում ընկճվում է Կաստլի ներքին գործոնի սինթեզը։

Կրոնի հիվանդությունը կարող է առաջացնել նյարդաբանական բարդություններ (ըստ տեղեկությունների 15%-ից ավելի)։ Առավել հաճախ դիտվում է էպիլեպտիկ նոպա, կաթված, միոպաթիա, ծայրամասային նեյրոպաթիա, գլխացավ, և դեպրեսիա։

Կրոնով հիվանդները ունենում են նաև բարակ աղիքի մանրէներեի հավելյալ աճի համախտանիշ, որն ունի նմանատիպ ախտանիշներ։

Բերանի խոռոչում գրանուլեմատոզ շրթնաբորբը և այլ տեսակների դիմածնոտային գրանուլեմատոզները, թարախային բերանաբորբը, կրկնվող աֆտոզ բերանաբորբը, աշխարհագրական լեզուն և միգրացվող բերանաբորբը ավելի շատ տարածված են Կրոնի հիվանդություն ունեցողների մոտ քան ընդհանուր պոպուլյացիայում։

## Պատճառագիտություն

Չնայած հստակ պատճառն անհայտ է, բայց համարվում է որ այն պայմանավորված է շրջակա միջավայրի գործոններով և գենետիկ նախատրամադրվածությամբ։ Կրոնի հիվանդությունը առաջիններից է, որի համար գենետիկ ռիսկի գործոնների և իմուն համակարգի կապը մանրամասնորեն ուսումնասիրվել է։ Յուրաքանչյուր ռիսկային մուտացիա ունի իր ներդրումը Կրոնի զարգացման հարցում (մոտավորապես 1:200)։ Գենետիկ տվյալները և իմուն համակարգի վիճակը ցույց են տալիս բնածին իմուն համակարգի անբավարարությունը։ Այս տեսանկյունից քրոնիկ բորոբոքումը առաջանում է երբ ադապտիվ իմուն համակարգը փորձում է կոմպենսացնել բնածին իմուն համակարգի թերգործունեությունը։

### Գենետիկա
մինի|NOD2 գենի մոդելը սխեմատիկ դիագրամում։ Երկու N-ծայրային  CARD դոմենները (կարմիր) կապված են կենտրոնական  NBD դոմենի հետ(կանաչ) պարուրաձև կապող հատվածով (կապույտ)։ C-ծայրային մասում LRR դոմենն է գտնվում (երկնագույն)։ Բացի այդ որոշ մուտացիաներ, որոնք ասոցացված են կոնկրետ հիվանդությունների հետ նշված են կարմիր գույնով։
Կրոնի հիվանդությունն ունի գենետիկ բաղադրիչ։ Այս պատճառով հիվանդների հարազատ քույրերի և եղբայրների մոտ 30 անգամ ավելի հաճախ է դեիտվում այս հիվանդությունը քան ընդհանուր պոպուլացիայում։

Առաջին հայտնաբերված մուտացիան, որը կապված է Կրոնի հիվանդության հետ NOD2 գենի հաշվառման շրջանակի շեղման տիպի մուտացիան է (նաև հայտնի է որպես CARD15 գեն), որից հետո հայտնաբերվեցին կետային մուտացիաները։ Ավելի քանի 30 գեներ ասոցացված են Կրոնի հիվանդության հետ, որոնցից մեծ մասի գործառույթը հայտնի է։ Օրինակ XBP1 գենի մուտացիան, որը ներառված է էնդոպլազմային ցանցի չֆոլդավորված սպիտակուցային պատասխանի ուղու մեջ։ NOD2/CARD15 գենի տարբերակների դեպքում ընդգրկվում է բարակ աղին։ Կրոնի հիվանդության հետ կապված այլ լավ ուսումնասիրված գեներից են ATG16L1, IL23R, IRGM, SLC11A1։ Միկոբակտերիալ հիվանդությունների ու աղիների քրոնիկ բորբոքային հիվանդությունների համար պատասխանատու լոկուսների միջև կա նշանակալի կապ։ Գենոմի հետ կապված հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Կրոնի հիվանդությունը գենետիկորեն կապված է ցելիակայի հետ։

LRRK2 գենի մի տարբերակի հետ կապված լինելու դեպքում բարձրացնում է Կրոնի առաջացման ռիսկը 70%-ով, մինչդեռ մեկ այլ տարբերակ նվազեցնում է այն 25%-ով։ Այս գենը ապահովում է բջջի նյութափոխանակության վատ արգասիքների հավաքագրման ու ոչնչացման համար պատասխանատու սպիտակուցի սինթեզը, ինչպես նաև ասոցացված է Պարկինսոնի հիվանդության հետ։

### Իմունային համակարգ
Կար հիպոթեզ, որ Կրոնի հիվանդությունը առաջնային T բջջային աուտոոիմուն հիվանդություն է, չնայած ներկայիս վարկածի համաձայն այն առաջանում է բնածին իմունիտետի անբավարարության պատճառով։ Ավելի ուշ նկարագրվեցին մակրոֆագերի կողմից ցիտոկինների արտադրման խանգարումները, որոնք նպաստում են բնածին իմուն անբավարարությանը և հանգեցնում աղիներում մանրէ-ասոցացված բորբոքային պատասխանին, որտեղ բակտերիային ծանրաբեռնվածությունը բարձր է։ Մեկ այլ թեորիա վկայում է, որ բորբոքումը պայմանավորված է գերակտիվ Th1 և Th17 ցիտոկինային պատասխանով։

2007 թվականին հայտնաբերվեց, որ Կրոնի հիվանդության հետ կապված ATG16L1 գենը կարող է խթանել աուտոֆագիան և խանգարել օրգանիզմի ունակությունը գրոհելու ինվազիվ բակտերիայի վրա։ Մեկ այլ հետազոտության համաձայն մարդու իմուն համակարգը զարգանում է օրգանիզմում մակաբույծների առկայության դեպքում, իսկ ներկայիս հիգիենիկ բարձր ստանդարտների պատճառով թուլացրել է իմուն համակարգը։ Հետազոտվողներին նորից վարակել են անվնաս մակաբույծներով և ստացել են դրական արդյունք։

### Մանրէներ
Կա վարկած, որ կոմենսալ միկրոօրգանիզմների աճի կարգավորումը աղեստամոքսային համակարգում խանգարվում է ինչպես իմուն կարգավորման խանգարման պատճառով այնպես էլ դրա արդյունքում։

Բազմաթիվ հետազոտություններ որպես պատճառային գործոն առաջարկում են միկոբակտերիում ավիումի ենթատեսակ պարատուբերկուլոզիսը (*Mycobacterium avium subspecies* *paratuberculosis, MAP),* որը առաջացնում է նմանատիպ հիվանդություն՝ Ջոնսի հիվանդություն խոշոր եղջերավոր անասունների մոտ։

NOD2 գենը Կրոնի հիվանդությանը նախատրամադրող գեներից է։ Այն ասոցացված է մակրոֆագերի՝ MAP ֆագոցիտելու նվազած ակտիվության հետ։ Այս նույն գենը աղեստամոքսային համակարգում կարող է ընկճել բնածին և ձեռքբերովի իմունային համակարգերը և ընկճել MAP բակտերիայի հարուցած ինֆեկցիային դիմակայելու ունակությունը։ MAP-ին ֆագոցիտող մակրոֆագերը արտազատում են TNF-α-ի մեծ քանակություն։

Այլ հետազոտություններ կապված են էնտերոադհեզիվ Е.coli-ի կոնկրետ շտամերի հետ։ Ադհեզիվ-ինվազիվ աղիքային ցուպիկը (Adherent-invasive Escherichia coli, AIEC), ավելի հաճախ է հանդիպում Կրոնի հիվանդության դեպքում և ունի կենսաթաղանթ սինթեզելու ուժեղ հատկություն ի համեմատ ոչ-AIEC շտամերի, որոնք կորելացվում են նեյտրոֆիլների բարձր ադհեզիայի ու ինվազիայի և աուտոֆագիան (բջջի ինքնամարսում) աուտոլիզոսոմալ փուլում ճնշելու ունակության հետ, ինչն էլ հնարավորություն է տալիս բակտերիային գոյատևել բջջի ներսում և հարուցել բորբոքային գործընթաց։ Բորբոքումը խթանում է AIEC-ի բազմացմանը և զստաղու դիսբիոզին անկախ գենոտիպից։ AIEC-ի շտամերը ռեպլիկացվում են առավելապես մակրոֆագերի ներսում խթանելով մեծ քանակության TNF-α-ի արտադրություն։

Մկների վրա կատարված հետազատությունները ցույց են տալիս, որ Կրոնի հիվանդության, խոցային կոլիտի և գրգռված աղու համախտանիշի հիմքում ընկած է միևնույն պատճառը։ Հետազոտության տվյալներով բոլոր երեք խմբերի պացիենտների հաստ աղու բիոպսիոն նմուշներն արտադրում էին մեծ քանակությամբ սերինային պրոտեազ։ Սերինային պրոտեազի փորձարարական ներարկումը մկների մոտ առաջացրեց տարածուն ցավեր կապված գրգռված աղու համախտանիշի և կոլիտի (հաստ աղու բորբոքում) զարգացման հետ, որը դիտվում է բոլոր երեք հիվանդությունների ժամանակ։ Այս հիվանդությունների տեղային և ժամանակային տարբերությունները կապված են նախակենդանի Բլաստոցիստի հետ։

"Սառը շղթայի" վարկածի համաձայն փսիխոֆիլ բակտերիաները (փսիխոֆիլ են այն բակտերիաներն են, որոնք աճում և բազմանում են ցածր ջերմաստիճանում) ինչպիսիք են Յերսինիան և Լիստերիան նպաստում են հիվանդության առաջացմանը։ Ստատիստիկ կորելացիա է հայտնաբերվել ԱՄՆ-ում և Եվրոպայում սառնարանային տեխնիկայի օգտագործման և հիվանդության աճի միջև։

Միկոբակտերիայի, այլ պաթոգեն բակտերիաների, Կրոնի հիվանդության և գենետիկ մարկերների միջև կա ակնհայտ կապ։ Բազմաթիվ մարդկանց մոտ գենետիկ գործոնները նախատրամադրում են MAP-ով հարուցված վարակի առաջացմանը։ Այս բակտերիան սինթեզում է մանին, որը պաշտպանում է ֆագոցիտոզից և՛ իրեն, և՛ այլ բակտերիաներին, արդյունքում առաջնում են շատ երկրորդային վարակներ։

Դեռևս հստակ պարզ չէ յուրահատուկ բակտերիաների և Կրոնի հիվանդության միջև կապը։

Կա նախնական ասոցիացիաներ Կանդիդայով կոլոնիզացիայի և Կրոնի հիվանդության միջև։

### Շրջակա միջավայրի գործոններ
Կրոնի հիվանդության տեմպերի աճը ինդրուստրացվող աշխարհում ցույց է տալիս շրջակա միջավայրի դերը հիվանդության զարգացման գործում։ Կրոնի հիվանդությունը կապված է կենդանական ու կաթի սպիտակուցների բարձր օգտագործման և օմեգա-6 / օմեգա 3 պոլիչհագեցած ճարպաթթուների հարաբերության բարձրացման հետ։ Բանջարեղենի օգտագործումը սննդում կապված է հիվանդության զարգացման ավելի ցածր ռիսկի հետ։ Ձկնեղենի օգտագործման և հիվանդության միջև կապ չկա։ Ծխելը բարձրացնում է հիվանդության սրացման հավանականությունը։ ԱՄՆ-ում 1960-ականներին հորմանալ հակաբեղմնավորիչների ներմուծումը բերեց հիվանդություն դրամատիկ աճի և առաջ քաշվեց այն վարկածը, որ հորմոնալ հակաբեղմնավորիչները ազդում են մարսողական համակարգի վրա այնպես ինչպես ծխելը։ Իզոտրետինոնինը ասոցացված է Կրոնի հիվանդության հետ։ Չնայած համարվում է, որ սթրեսը խորացնում է հիվանդության ընթացքը, սակայն այն հաստատող փաստեր չկան։ Ուսումնասիրվել են նաև սննդային միկրոմասնիկները, ինչպիսիք օրինակ կան ատամի մածուկում, քանի որ դրանք ազդում են իմուն համակարգի վրա, սակայն հետազոտությունը բավարար քանակի պացիենտների մոտ չի կատարվել։

## Ախտաֆիզիոլոգիա

Կոլոնոսկոպիայի ընթացքում ստացված բիոպսիոն նմուշները անհրաժեշտ են հիվանդության հաստատման նպատակով։ Որոշ բնորոշ նշաններ վկայում են Կրոնի հիվանդության մասին և ցույց են տալիս բորբոքման տրանսմուրալ՝ աղիքի պատի ամբողջ հաստությունն ընդգրկող տիպը։ Խոցոտումը հատկապես լավ է երևում հիվանդության ակտիվ փուլի ընթացքում, ընդ որում խոցոտված և առողջ հյուսվածքի միջև կտրուկ անցումը բնորոշ է հիվանդությանը և հայտնի է որպես ցատկող,թռիչքաձև, ընդհատվող ախտահարում։ Հաստ աղիքի ախտահարված հյուսվածքը մանրադիտակով դիտելիս երևում է լորձաթաղանթի բորբոքում, նեյտրոֆիլների կուտակում էպիթելի մեջ։ Սա սովորաբար լինում է ավշային կուտակումներն ընդգրկող հատվածներում։ Նեյտրոֆիլները, մոնոնուկլեար բջիջները կարող են ինֆիլտրացնել կրիպտաները առաջացնելով կրիպտիտ կամ աբսցես՝ կրիպտաբսցես։

Գրանուլոմաները՝ մակրոֆագերի ածանցյալների ագրեգատները, որ հայտնի են որպես հսկա բջիջներ, հայտնաբերվում են 50% դեպքերում և շատ բնորոշ են Կրոնի հիվանդությանը։ Կրոնի հիվանդության դեպքում գրանուլոմաներին բնորոշ չի կազեոզ նեկրոզը (պանրանման տեսքով ախտահարում, որը բնորոշ է տուբերկուլոզին)։ Բիոպսիոն նմուշները կարող են ցույց տալ լորձաթաղանթի քրոնիկ վնասում, որն արտահայտվում է կրիպտաների հարթեցմամբ, ոչ բնորոշ ճյուղավորումներով և հյուսվածքի տիպի փոփոխմամբ (մետապլազիա)։ Նմանատիպ մետապլազիայի տեսակ է Պանետի բջիջների (տեղակայված են բարակ աղիքում և աղիքային բակտերիալ ֆլորայի կարգավորիչ են) մետապլազիան աղեստամոքսային համակարգի այլ հատվածներում։

## Ախտորոշում
Կրոնի հիվանդության ախտորոշումը երբեմն բավականին բարդ է և բազմաթիվ հետազոտություններ են անհրաժեշտ լինում ախտորոշման հաստատման համար։ Նույնիսկ հետազոտությունների ամբողջ փաթեթի կատարման դեպքում հնարավոր է հստակ ախտորոշումը դնելն անհնար լինի։ Կոլոնոսկոպիան մոտ 70% դեպքերում արդյունավետ է, մնացած հետազոտությունները պակաս արդյունավետ են։ Բարակ աղիքի ախտահարումն ավելի դժվար է հայտնաբերելը, քանի որ դասական կոլոնոսկոպիայի համար հասանելի է հաստ աղին ու բարակ աղիքի ծայրային հատվածները։ Այս դեպքում պատիճային էնդոսոկոպիան օգնում է ախտորոշման հարցում։ Հսկա բազմակորիզ բջիջները Կրոնի հիվանդության դեպքում հաճախ հանդիպող նշան են, իսկ գունափոփոխ որքինի դեպքում ավելի քիչ է դիտվում։  
Պատկեր:CD colitis.jpg|Կրոնի հիվանդության ժամանակ դիտվող հաստ աղիքի խորը խոցային ախտահարումների էնդոսկոպիկ պատկեր:
Պատկեր:CT scan gastric CD.jpg|Կրոնի հիվանդության ժամանակ ստամոքսի հատակի պատկերավորում համակարգչային շերտագրության միջոցով:
Պատկեր:CD colitis 2.jpg|Էնդոսկոպիկ բիոպսիա, որը ցույց է տալիս հաստ աղու գրանուլեմատոզ բորբոքումը Կրոնի հիվանդության ժամանակ։
Պատկեր:Crohn's transmural path.jpg|Կոլեկտոմիայից ստացված հյուսվածքաբանական պրեպարատ, որի վրա երևում է տրանսմուրալ բորբոքումը։
Պատկեր:ResectedIleum.jpg|Մասնահատված զստաղի Կրոնի հիվանդության դեպքում։


### Դասակարգում
մինի|Distribution of gastrointestinal Crohn's disease.
Կրոնի հիվանդությունը աղիների քրոնիկ բորբոքային հիվանդությունների տեսակ է և որպես կանոն ախտահարում է աղեստամոքսային համակարգը և դասակարգվում է ախտահարված հատվածների հիման վրա։ Տարբերում են իլեիտ, կոլիտ, իլեոկոլիտ, գաստրոդուոդենալ տարբերակ, յեյունոիլեիտ։ 50% դեպքերում դիտվում է իլեոկոլիտ, երբ ընդգրկվում են հաստ աղին և զստաղին (բարակ աղիքի ծայրային հատվածը, որը միացնում է բարակ և հաստ աղիները) միաժամանակ։ 30% դեպքերում դիտվում է իլեիտ՝ ախտահարվում է միայն զստաղին։ 20% դեպքերում լինում է կոլիտ, որն ախտահարում է հաստ աղին և դժվար է այն տարբերակել խոցային կոլիտից։

Ստամոքս-կերակրափողային տարբերակի դեպքում բորոբոքային գործընթացը տեղակայվում է ստամոքսում և բարակ աղու սկզբնական հատվածում՝ 12-մատնյա աղում։ Յեյունոիլեիտի դեպքում առաջանում են բորբոքային բծեր բարակ աղիքի միջնահատվածում՝ աղիճ աղիքում։ Հիվանդությունը կարող է ընդգրկել աղեստամոքսային համակարգի ցանկացած հատված՝ բերանից մինչև հետանցք։ Այնուամենայնիվ ախտահարված օջախները կարող են լինել այս դասակարգումից դուրս, տեղակայվելով այլ հատվածներում։

Կրոնի հիվանդությունը կարող է նաև դասակարգվել ըստ հիվանդության առաջընթացի։ Այս դասակարգումը հաստատվել է Վիենական հիվանդությունների դասկարգման խորհդրում։ Կրոնի հիվանդության արտահայտման երեք տեսակներ կան՝ նեղացնող, թափանցող(պենետրացվող) և բորբոքային։ Նեղացնող տարբերակի դեպքում առաջանում է աղիների նեղացում, որը կարող է հանգեցնել կղանքային զանգվածների հաստության փոփոխության, աղիների խցանման։ Պենետրացվող տարբերակի դեպքում առաջանում են խուղակներ աղիների և այլ կառուցվածքների միջև, օրինակ՝ մաշկի։ Բորբոքային տարբերակի դեպքում (չպենետրացվող, չնեղացնող) առաջանում է բորոբոքում առանց նեղացման և խուղակների։

### Էնդոսկոպիա
Կոլոնոսկոպիան հանդիսանում է Կրոնի հիվանդության ախտորոշման լավագույն մեթոդ, քանի որ հնարավորություն է տալիս ուղղակիորեն տեսանելի դարձնել հաստ աղին և զստաղիքի վերջնահատվածը ու ստանալ հիվանդության ընդգրկումը փաստող նմուշ։ Որոշ դեպքերում հիվանդությունը կարող է շրջանցել զստաղիքի վերջնահատվածը, բայց այն փոփոխական է տարբեր մարդկանց մոտ։ Էնդոսկոպիկ միջամտության ընթացքում գաստրոէնտերոլոգը կարող է կատարել բիոպսիա, վերցնել աղիքային հյուսվածքի փոքր նմուշներ և ուղարկել լաբարատոր ախտորոշման հիվանդության ախտորոշումը հաստատելու համար։ Քանի որ Կրոնի հիվանդության 30% դեպքերում ընդգրկվում է միայն զստաղին հետևաբար զստաղիքի վերջնահատվածի կաթետերիզացիան անհրաժեշտ է հիվանդության հաստատման համար։ Էնդոսկոպիայի ժամանակ Կրոնի հիվանդությանը բնորոշ նշան է հաստ աղիքում կամ զստաղիքում բծավոր գծերի առկայությունը առանց ուղիղ աղիքի ընդգրկման։ Պատիճային էնդոսկոպիայի օգտագործման արդյունավետությունը այս պարագայում դեռևս հստակ չէ։ 40% դեպքերում կոլոնոսկոպիայի ժամանակ հայտնաբերվում է «սալաքարային ճանապարհի» պատկեր պայմանավորված առողջ և խոցոտված հատվածների կողք կողքի գտնվելով։

### Ռադիոլոգիական հետազոտություն
Բարակ աղիքի ռենտգեն-կոնտրաստային հետազոտությունը կարող է լինել օգտակար եթե հիվանդությունն ընդգրկում է միայն բարակ աղին։ Քանի որ կոլոնոսկոպիան և գաստրոսկոպիան թույլ են տալիս ուղղակիորեն տեսանելի դարձնել զստաղու վերջնահատվածը և տասներկու մատնյա աղու սկզբնական հատվածը, դրանք չեն կարող օգտակար լինել բարակ աղու հետազոտման համար։ Ռենտգեն-կոնտրաստային հետազոտության դեպքում բարիումի սուլֆատի սուսպենզիան խմելուց հետո որոշ ժամանակ անց կատարվում է ռենտգենոգրաֆիա բարակ աղիքի բորոբոքման և նեղացումների հայտնաբերման նպատակով։ Բարիումային հոգնաների դեպքում բարիումը ներմուծվում է ուղիղ աղի հետագա ռադիոլոգիական հետազոտությունների համար, սակայն ներկայումս կոլոնոսկոպիայի առկայության հետ կապված ավելի հազվադեպ են կատարում։ Այն օգտագործվում է, երբ հաստ աղիքի նեղացման աստիճանը թույլ չի տալիս մուտք ապահովել կոլոնոսկոպի համար, կամ առկա են հաստ աղիքային խուղակներ (այս դեպքում օգտագործվում է յոդային կոնտրաստ)։

ՀՇ և ՄՌՏ-ն օգտակար են բարակ աղիքի հետազոտման համար եթե ըստ ուղեցույցի կատարվում է էնտերոկլիզ (բարիումով կոնտրաստային հետազոտության տեսակ)։ Այս հետազոտությունները նաև կատարվում են ներորովայնային բարդությունների՝ թարախակույտերի, բարակ աղիքի խցանումների, խուղակների կասկածի դեպքում։ ՄՌՏ-ն ավելի թանկարժեք և ոչ միշտ հասանելի տարբերակ է, սակայն նրա որոշ տեսակներ ավելի զգայուն են խոցոտումների ու բորբոքման հանդեպ քանի ՀՇ-ն։

### Արյան հետազոտություն
Արյան ընդհանուր անալիզով կարող ենք տեսնել սակավարյունություն, որը սովորաբար պայմանավորված է երկաթի պակասորդ առաջացնող արյան քրոնիկ կորստով կամ զստաղու ախտահարման պատճառով վիտամին B12-ի ներծծման ընկճումով։ Հազվադեպ կարող է դիտվել աուտոիմուն հեմոլիզ։ Երկաթ պակասորդային սակավարյունության ախտորոշմանն օգնում է ֆերիտինի քանակի որոշումը։ Բորբոքման աստիճանի որոշման համար ստուգվում են էրիթրոցիտների նստեցման արագության (ԷՆԱ) և C-ռեակտիվ սպիտակուցի մակարդակները։ Սա կարևոր է, քանի որ ֆերիտինի մակարդակը կարող է բարձրանալ նաև բորբոքման դեպքում։ Շիճուկային երկաթի, ընդհանուր երկաթ կապելու տարողության և տրանսֆերինի հագեցվածության որոշումը կարող է ավելի կարևոր լինել բորբոքման որոշման համար։ Նորմոցիտեմիկ սակավարյունությունը քրոնիկ հիվանդության սակավարյունության արդյունք է։

Սակավարյունության այլ պատճառները ներառում են աղիների քրոնիկ բորբոքային հիվնադությունների դեպքում այնպիսի դեղորայքի օգտագործումը, որոնք առաջացնում են ցիտոպենիա (օրինակ՝ ազաթիոպրինը), ֆոլաթթվի պակասորդը, (օրինակ՝ սուլֆասալազինը)։ *Saccharomyces cerevisiae-*ի (խմորասնկի տեսակ) հանդեպ հակամարմինների (ASCA) և հականեյտրոֆիլային հակամարմինների (antineutrophil cytoplasmic antibodies (ANCA)) հայտնաբերումը որոշվում է աղիների բորբոքային հիվանդություներն ախտորոշելու համար և Կրոնի հիվանդությունը խոցային կոլիտից տարբերակելու համար։ Բացի այդ շճաբանական հակամարմինների քանակի բարձրացումը ինչպիսիք են ASCA, անտիլամինարիոբիոզիդ [Glc(β1,3)Glb(β); ALCA], անտիխիտոբիոզիդ [GlcNAc(β1,4)GlcNAc(β); ACCA], անտիմաննոբիոզիդ [Man(α1,3)Man(α)AMCA], անտիլամինարին [(Glc(β1,3))3n(Glc(β1,6))n; anti-L] անտիխիտին [GlcNAc(β1,4)n; anti-C] ասոցացված են հիվանդության տիպի և վիրահատության հետ և կարող են օգնել Կրոնի հիվանդության կանխատեսմանը։

Վիտամին D-ի ցածր մակարդակները կապված են Կրոնի հիվանդության հետ։ Ներկայումս կատարվում են հետազոտություններ ավելի մանրամասն հետազոտելու այդ կապը։

### Խոցային կոլիտի հետ համեմատություն
Եվ՛ Կրոնի հիվանդությունը, և՛ խոցային կոլիտը աղիների քրոնիկ բորբոքային հիվանդություններ են և կլինիկական նշանները հաճախ շատ նման են միմյանց։ Շատ կարևոր է այս հիվանդությունները միմյանցից տարբերակել, քանի որ հիվանդության ընթացքն ու բուժումը տարբերվում են։ Այնուամենայնիվ որոշ դեպքերում անհնար է լինում դրանք տարբերակել և ախտորոշումը դրվում է որպես միջանկյալ կոլիտ։

### Տարբերակիչ ախտորոշում
Նմանատիպ ախտանիշներով այլ հիվանդություններ են տուբերկուլոզը, Բեխչետի հիվանդությունը, խոցային կոլիտը, ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղորայք ասոցացված էնտերոպաթիան, գրգռված աղու համախտանիշը և ցելիական։ Գրգռված աղու համախտանիշը բացառվում է, եթե առկա են բորբոքման նշաններ։ Ցելիական չենք կարող բացառել, ոչ յուրահատուկ հակամարմինների բացասական լինելու (հակատրանսգլուտամինազային հակամարմիններ) ոչ էլ աղիքային թավիկների ատրոֆիայի բացակայության դեպքում։

## Հիվանդության վարում

Կրոնի հիվանդության բուժում գոյություն չունի և սրացման դեպքում այն կարող է երկարաձգվել, իսկ ախտադադարի հասնելը կարող է անհնար լինել։ Այն դեպքերում երբ ախտադադարը հնարավոր է, ռեցիդիվը կարող ենք կանխարգելել ախտանիշները վերահսկելով դեղորայքային միջոցներով, սննդակարգի և ապրելակերպի, ուտելու սովորությունների փոփոխմամբ (ուտել հաճախակի և փոքր չափաբաժիններով), սթրեսի կանխարգելմամբ և միջին ծանրաբեռնվածության ֆիզիկական աշխատանքով։ Ընդհանուր առմամբ վիրահատությունները հակացուցված են և չեն նպաստում ախտադադարի պահպանմանը։ Հիվանդության պատշաճ վերահսկման դեպքում Կրոնի հիվանդությունը էականորեն չի սահմանափակում առօրյա կյանքը։ Կրոնի հիվանդության ակտիվ բուժում կատարվում է միայն ախտանիշների սրացման և հիվանդության ակտիվ դրսևորման ժամանակ։ Առաջին հերթին բարելավում են սուր վիճակը, այնուհետև պահպանում են ախտադադարը։

### Ապրելակերպի փոփոխություններ
Ապրելակերպի որոշակի փոփոխություններ կարող են նվազեցնել ախտանիշները, ներառյալ սննդակարգի կարգավորումը, տարրական դիետան, պատշաճ հիդրացիան (օրական ջրի ադեկվատ չափաբաժինների ընդունում) և ծխելուց հրաժարվելը։ Սննդաթելերով և մրգերով հարուստ սննդակարգը նվազեցնում է ռիսկը, իսկ ընդհանուր ճարպերը, պոլիչհագեցած ճարպաթթուները, միսը և օմեգա-6 ճարպաթթուները բարձրացնում են հիվանդության ռիսկը։ Ծխախոտը կարող է բարձրացնել Կրոնի հիվանդության ռիսկը։ Փոքր քանակությամբ սննդի հաճախակի ընդունումը նպաստում է ախորժակի ընկճմանը։ Հիվանդության վերահսկման համար անհրաժեշտ է բալանսավորված սննդակարգ սննդի չափաբաժնի հստակ վերահսկմամբ։ Թուլությունն ու հոգնածությունը կարելի է կարգավորել կանոնավոր ֆիզիկական ակտիվության, առողջարար սննդի և բավարար քնի միջոցով։ Սննդային օրագիրը (գրառվում է ընդունված սնունդը) կարող է օգտակար լինել ախտանիշների սրացմանը նպաստող սննդի հայտնաբերման համար։ Որոշ մարդիկ պետք է բջջանյութի ցածր քանակությամբ սննդակարգի հետևեն, որպեսզի հսկեն սուր ախտանիշները հատկապես եթե տվյալ մարդու մոտ բջջանյութը նպաստում է ախտանիշների սրացմանը։ Որոշ հետազոտություններ առաջարկում են սննդակարգից լիովին հանել կաթի կազեին սպիտակուցը և գլուտենը։ Նրանք կարող են ունենալ յուրահատուկ սննդային անտանելիություն, որը ալերգիա չէ։
### Դեղամիջոցներ
Սուր բուժման համար օգտագործում են վարակների դեմ ուղղված դեղորայք (հակաբիոտիկներ), և բորբոքումը նվազեցնող դեղամիջոցներ (ամինոսալիցիլատներ, հակաբորբոքային դեղամիջոցներ և կորտիկոստերոիդներ)։ Ախտադադարի փուլում պետք է պահպանել կայուն վիճակը և խուսափել սրացումից։ Կորտիկոստերոիդները օգտագործվում են կարճատև ժամկետով, քանի որ երկարատև օգտագործումն առաջացնում է կողմնակի ազդեցություններ։ Այլընտրանքային տարբերակ է միայն ամինոսալիցիլատների օգտագործումը, սակայն շատ դեպքերում այն արդյունավետ չէ և անհրաժեշտ է լինում կիրառել իմունոսուպրեսիվ դեղորայք։ Հակաբիոտիկները փոփոխում են աղիների միկրոֆլորան և դրանց շարունակական կիրառումը կարող է նախապայմաններ առաջացնել որոշ պաթոգենների, *օրինակ՝ Clostridium difficile* տեսակի բակտերիայի բազմացման համար։

Կրոնի հիվանդության դեպքում կիրառելի դեղամիջոցներից են 5-ամինոսալիցիլաթթու (5-aminosalicylic acid, 5-ASA), պրեդնիզոն, իմունոմոսուպրեսիվ դեղորայք՝ ազաթիոպրին, մետոտրեքսատ, ինֆլիքսիմաբ, ադալիմումաբ, ցերտոլիզումաբ, վերդոլիզումաբ, նատալիզումաբ։ Հիդրոկորտիզոնը օգտագործում են սուր գրոհների ժամանակ։ Կենսաբանական թերապիան օգտագործվում է ստերոիդների երկարատև օգտագործումից խուսափելու, բորբոքման նվազեցման, և թարախակույտեր ու խուղակներ ունեցող անձանց բուժման համար։ Մոնոկլոնալ հակամարմին ուստեկինումաբը հանդիսանում է բուժման անվտանգ տարբերակ և օգնում է հիվանդության թեթև ու միջին աստիճանի ծանրության դեպքերում։ Հակամարմինների երկարատև ազդեցության անվտանգությունն ու արդյունավետությունը հայտնի չեն։ Մոնոկլոնալ հակամարմին բրիակինումաբը արդյունավետ չէ հիվանդության ծանր դեպքերում։

Արյան աստիճանական կորուստը աղեստամոքսային համակարգից և քրոնիկ բորբոքումը հաճախ հանգեցնում են սակավարյունության, այդ իսկ պատճառով մասնագիտական ուղեցույցները խորհուրդ են տալիս ռուտին կերպով հետազոտվել։ Հիվանդության ադեկվատ հսկումը սովորաբար կարգավորում է քրոնիկ հիվանդության սակավարյունությունը, բայց երկաթի պակասորդը պետք է լրացնել երկաթի հավելումների ընդունմամբ։ Երկաթի ներմուծման եղանակը տարբերվում է ուղեցույցներում։ Բացի դրանցից, հնարավոր խնդիրներ են նաև ներծծման սահմանափակումը և աղիքային բակտերիաների աճը։ Ոմանք խորհուրդ են տալիս երկաթի պարէնտերալ (ներարկման ճանապարհով) ներմուծումը, քանի որ այս դեպքում շրջանցվում են աղեստամոքսային համակարգում առաջացող կողմնակի ազդեցությունները և աղիներում քրոնիկ բորբոքային գործընթացը չի ազդում ներծծման վրա։

Այլ ուղեցույցներ խորհուրդ են տալիս երկաթի ներքին ընդունման տարբերակը որպես առաջին գծի միջոց, քանի որ սա ավելի մատչելի տարբերակ է, իսկ պարէնտերալ ներմուծումը խորհուրդ են տալիս կիրառել եթե ներքին ընդունման դեպում պատշաճ պատասխան չի լինում։ Արյան փոխներարկման եղանակի ցածր անվտանգության, բուժման երկարաժամկետ ազդեցության բացակության և բարձր գնի պատճառով այն ցուցված է սրտանոթային անկայունություն ունեցող անձանց։ Ծանր սակավարյունության դեպքում (հեմոգլոբինը ցածր է 10գ/դլ) ցուցված է երկաթի պարէնտերալ ներմուծումը։

### Վիրահատական միջամտություն
Չնայած աղիների մասնակի կամ լրիվ խցանման դեպքում (աղիքային անանցանելիություն) կիրառվում է վիրահատական եղանակը, սակայն Կրոնի հիվանդությունը վիրահատական ճանապարհով չի բուժվում, քանի որ վերջնական արդյունքում միևնույնն է հիվանդությունը ռեցիդիվում է։ Վիրահատական միջամտությունները անհաժշտ է կատարել բարդությունների՝ թարախակույտերի, խուղակների, խցանումների դեպքում կամ երբ հիվանդությունը չի պատասխանում դեղորայքին։ Առաջին վիրահատությունից հետո, ախտահարումները սովորաբար կրկնվում են այն հատվածներում, որտեղ հեռացվել է աղիքի ախտահարված հատվածը և աղիների առողջ ծայրերը միացվել են միմյանց, սակայն հնարավոր է նաև այլ հատվածներում տեղակայվեն։ Աղիների մասնահատումից հետո ձևավորվում է սպիական հյուսվածք և ստրիկտուրաներ (աղիքի լուսանցքի նեղացում և կղանքային զանգվածների հեռացման դժվարացում), որոնք կարող են հանգեցնել անանցանելիության։ Առաջին մասնահատումից հետո հաջորդը կարող է անհաժեշտ լինել հինգ տարվա ընթացքում։ Ստրիկտուրայի պատճառով խցանում առաջանալու դեպքում վիրահատական եղանակներն են ստրիկտուրոպլաստիկան և տվյալ հատվածի մասնահատումը։ Տասներկու մատնյա աղու ախտահարման դեպքում միայն ստրիկտուրոպլաստիկայի և մասնահտման հետ զուգակցված ստրիկտուրոպլաստիկայի արդյունավետության միջև չկա հստակ տարբերություն։ Կրկնակի վիրահատություն պահանջվել է դեպքերի 31% և 27% դեպքերում համապատասխանաբար, այդ իսկ պատճառով ստիկտուրոպլաստիկան համարվում է արդյունավետ և անվտանգ բուժման եղանակ տասներկու մատնյա աղու ախտարման դեպքերում։

Կրոնի հիվանդության դեպքում հետվիրահատական կրկնությունները հարաբերականորեն հաճախ են։ Ախտահարված գոտիները գրեթե միշտ հայտնաբերվում են մասնահատված հատվածի շրջանում։ Վիրահատությունից հետո մասնահատված աղիքի ծայրերի միացման հատվածի (անաստոմոզ) վիճակը կարելի է ստուգել կոլոնոսկոպիայի ժամանակ երբ հիվանդության ակտիվությունը նվազած է։ «Ռութջերսի սանդղակ»-ը Կրոնի հիվանդության էնդոսկոպիկ գնահատման մեթոդ է։ Հետվիրահատական թեթև ախտադարձերը գնահատվում են որպես i1 և i2, միջինից ծանր վիճակները գնահատվում են որպես i3 և i4։ Հիմնվելով գնահատման արդյունքների վրա բուժման պլանը այնպես է ընտրվում, որ պացիենտի մոտ հնարավորինս նվազեցվի հիվանդության ախտադարձը։

Կարճ աղիքի համախտանիշը առաջանում է բարակ աղիքի մասնահատման հետևանքով։ Սովորաբար այն զարգանում է բարակ աղիքի կեսից ավելի մասնահատման դեպքում։ Գլխավոր ախտանիշը փորլուծությունն է, այլ նշաններից են քաշի կորուստը, աղեկծկանքը (սպազմ), վքնածությունը և այրոցը։ Կարճ աղիքի համախտանիշը բուժվում է սննդակարգի փոփոխման, ներերակային սնուցման, վիտամինային և հանքային նյութերի հավելումների և դեղորայքի միջոցով։ Կարճ աղիքի համախտանիշի որոշ դեպքերում կարող է անհրաժեշտ լինել աղիքային տրանսպլանտացիոն վիրահատություն, չնայած այս վիրահատությունն առաջարկող կենտրոնները բավականին քիչ են և այս վիրահատությունը կապված է նաև վարակի և տրանսպլանտատի մերժման բարձր ռիսկի հետ։

Լեղաթթվային փորլուծությունը մեկ այլ բարդություն է, որը կապված է զստաղու վերջնահատվածի հեռացման հետ։ Սա հանգեցնում է մեծ քանակությամբ ջրային փորլուծության։ Համարվում է որ զստաղիքի վերջնահատվածի մասնահատումից հետո լեղաթթուների ներծծումը ընկճվում է։ Սա լեղաթթուների ներծծման խանգարման (մալաբսորբցիայի) առաջին տիպն է։

### Հոգեկան առողջություն
Կրոնի հիվանդության պատճառով կարող են առաջանալ տագնապային վիճակներ, տրամադրության խանգարումներ, հատկապես այն անձանց մոտ, ովքեր ունեն աճի հապաղում կամ տառապում են անկղապահության պատճառով։ Հակադեպրեսանտների կամ տագնապմարիչների օգտագործումը կարող է որոշակիորեն բարելավել վիճակը։

2017 թվականից սկսած կան հետազոտություններ որոնք հիմնված են գիտակցվածության բարձրացման թերապիայի, հիպնոթերապիայի և կոգնիտիվ վարքային թերապիայի վրա։

### Այլընտրանքային բժշկություն
Կրոնի հիվանդությամբ տառապող մարդկանց մոտ շատ տարածված է այլընտրանքային բժշկությունը։ Սրանք ընդգրկում են դիետան, պրոբիոտիկները, ձկան յուղը և այլ բուսական ու սնուցողական հավելումները։

*Ակուպունկտուրան օգտագործվում է Չինաստանում աղիների բորբոքային հիվանդությունների բուժման համար և ավելի հաճախ օգտագործվում է արևմտյան հասարակությունում։ Դեռևս ակուպունկտուրայի արդյունավետությունը ապացուցված չէ, այդ իսկ պատճառով այն դեռևս խորհուրդ չի տրվում որպես բուժական մեթոդ։
* Գերմանիայում կատարված 2006 հարցումների արդյունքում պարզել են, որ աղիների բորբոքային հիվանդություն ունեցող անձանց կեսը օգտվում է ալտերնատիվ բժշկության որոշ մեթոդներից, առավելապես հոմեոպաթիայից։ Ֆրանսիայում նմանատիպ հետազոտության արդյունքների համաձայն մոտ 30%-ն օգտվում են ալտերնատիվ բժշկությունից։ Հոմեոպաթիկ դեղամիջոցների արդյունավետությունը հաստատված չէ, կատարված լայնամասշտաբ հետազոտությունները վկայում են, որ այն ավելի արդյունավետ չէ քան պլացեբոն։
* Աղիների բորբոքային հիվանդությունների վրա բժշկական կաննաբիսի ազդեցության վերաբերյալ հետազոտությունները հակասական են։

## Կանխատեսում
Կրոնի հիվանդությունը քրոնիկ հիվանդություն է, որի բուժումը դեռևս անհայտ է։ Այն բնութագրվում է բարելավման շրջաններով որին հաջորդում են ախտանիշների սրացման շրջանները։ Բուժման դեպքում քաշը նորմալանում է և մահացության մակարդակը հարաբերականորեն ցածր է լինում։ Այն կարող է տատանվել հիվանդություն թեթև ընթացքից մինչև ծանր և ախտանիշները համապատասխանաբար կարող են դրսևորվել մեկ էպիզոդով կամ լինել շարունակական։ Սովորաբար հիվանդությունը ռեցիդիվում է, չնայած շատ մարդկանց մոտ կարող է տարիներով ախտադադարը պահպանվել։ Մեծ մասամբ Կրոնի հիվանդության դեպքում կյանքի տևողությունը նորմալ է։ Այնուամենայնիվ Կրոնի հիվանդությունը մի փոքր բարձրացնում է բարակ աղիների և կոլոռեկտալ քաղցկեղի զարգացման ռիսկը։

### Բարդություններ
Կրոնի հիվանդությունը կարող է հանգեցնել աղեստամոքսային համակարգի ծանր մեխանիկական բարդությունների առաջացմանը՝ խցանում (օբստրուկցիա), խուղակ, թարախակույտ։ Օբստրուկցիան սովորաբար առաջանում է աղիքի լուսանցքը նեղացնող ստրիկտուրաներից կամ կպումներից, որոնք խանգարում են սննդային զանգվածի առաջ տեղաշարժը։ Խուղակը կարող է զարգանալ աղիների երկու գալարների միջև, աղիքի և այլ օրգանների միջև՝ միզապարկի, հեշտոցի, մաշկի։ Թարախակույտերը կարող են տեղակայվել որովայնում, հարհետանցքային շրջանում։ Կրոնի հիվանդությունը 10% դեպքերում միզապարկ-աղիքային խուղակների առաջացման պատճառ է և միզապարկ-զստաղիքային խուղակների հիմնական պատճառն է։
ձախից|մինի|Հաստ աղու քաղցկեղի կոլոնոսկոպիկ պատկեր տեղակայված սիգմայաձև աղում։
Կրոնի հիվանդությունը նաև բարձրացնում է բորբոքային օջախում քաղցկեղի զարգացման ռիսկը։ Օրինակ բարակ աղիքի ախտահարման դեպքում բարձր է բարակ աղիքի քաղցկեղի զարգացման հավանականությունը։ Համապատասխանաբար հաստ աղիքի ախտահարման դեպքում, հաստ աղիքի քաղցկեղի զարգացման հարաբերական ռիսկը 5.6 է։ Կոլոնոսպոիան խորհուրդ է տրվում նրանց, ուվքեր ութ տրվա կտրվածքով ունեն Կրոնի հիվանդություն Որոշ հետազոտություններ ենթադրում են, որ քեմոպրոտեկցիան ունի մեծ դեր կոլոռեկտալ քաղցկեղի կանխարգելման համար։ Այդ նպատակով առաջարկված են ֆոլաթթուն և մեզալամինը։ Իմունոսուպրեսանտները և կենսաբանական ագենտները,որոնք օգտագործվում են հիվանդության բուժման համար կարող են նպաստել արտաաղիքային քաղցկեղի զարգացմանը։

Կրոնի հիվանդությամբ անհատները թերսնուցման բարձր ռիսկ ունեն պայմանավորված ներծծման խանգարմամբ և սննդի ընդունման նվազմամբ։

Ռիսկը բարձրանում է բարակ աղու մասնահատումից հետո։ Նմանատիպ մարդիկ սննդային հավելումների կարիք ունեն, որպեսզի ապահովեն ընդունած սննդի կալորիականությունը, կամ ծանր դեպքերում՝ ընդհանուր պարէնտերալ սնուցում պետք է տալ։ Կրոնի հիվանդությանն միջին կամ ծանր դեպքերում մեծամասնությունը դիմում է դիետոլոգի սննդակարգի կարգավորման համար։ Կրոնի հիվանդության կարևորագույն բարդություններն են աղիքային անանցանելիությունը, թարախակույտերը, աղիքի թափածակումը դեպի ազատ որովայնի խոռոչ և արյունահոսությունը, որը ծանր դեպքերում կարող է մահացու լինել։

Կրոնի հիվանդությունը կարող է առաջացնել խնդիրներ հղիության ընթացքում և որոշ դեղամիջոցներ կարող են պտղի կամ մոր համար ունենալ անբարենպաստ ազդեցություն։ Անհարժեշտ է խորհրդակցել գաստրոէնտերոլոգի և գինեկոլոգի հետ։ Որոշ դեպքերում հիվանդության ընթացքում կարող է ախտադադար լինել։ Որոշ դեղամիջոցներ կարող են նվազեցնել սերմնահեղուկի քանակությունը կամ այլ կերպ ազդեն տղամարդկանց պտղաբերության վրա։

## Համաճարակաբանություն
Կրոնի հիվանդություն ունեցող մարդկանց քանակը ԱՄՆ-ում և Նորվեգիայում կազմում է 6-ից 7.1:100,000։ Ամերիկյան Կրոնի հիվանդության և Կոլիտի հիմնադրամը մեջբերում է այս թիվը մոտավորապես 149:100,000, Առողջության ազգային ինստիտուտը(National Institute of Health) ցիտում է որպես 28-ից 199 100,000 հոգու հաշվով։ Կրոնի հիվանդությունը ավելի տարածված է հյուսիսային երկրներում և ավելի բարձր է այդ երկրների հյուսիսային հատվածներում։ Նմանատիպ պատկեր է Եվրոպայում, իսկ Ասիայում և Աֆրիկայում այն ավելի քիչ է տարածված։ Բացի այդ այն տարածված է Աշքենազի հրեաների և ծխողների մոտ։

Կրոնի հիվանդությունը հիմնականում սկսվում է կյանքի երկրորդ և երրորդ տասնամյակում ինչպես նաև 50-ից 70 տարեկաններում։ Այն հազվադեպ է ախտորոշվում վաղ մանկական հասակում։ Սովորաբար աղջիկների մոտ ավելի ծանր է ընդանում քան տղաների մոտ իսկ կանանց մոտ այն թեթևակիորեն ավելի բարձր է քան տղամարդկանց մոտ։ Կրոնի հիվանդություն ունեցող անձանց ծնողների, քույր եղբայրների կամ երեխաների մոտ 3-20 անգամ ավելի հավանական է հիվանդության զարգացումը։ Երկվորյակների հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ երկվորյակներից մեկի հիվանդացության դեպքում 55% հավանականությամբ հիվանդ կլինի նաև մյուսը։

Կրոնի հիվանդության տարածվածությունը աճում է Եվրոպայում, նոր ինդուստրացված երկրներում։ Օրինակ Բրազիլիայում ակսած 1990 թվականից հիվանդացության տարեկան 11% աճ է գրանցվել։

## Պատմություն
Աղիների բորբոքային հիվանդությունները նկարագրվել են Ջովաննի Բատտիստա Մորգանիի(1682–1771) և շոտլանդացի բժիշկ Քեննեդի Դալզիլի կողմից 1913 թվականին։

Զստաղիքի վերջնահատվածի բորբոքումը առաջին անգամ նկարագրվել է լեհ վիրաբույժ Անտոնի Լեսնիովսկիի կողմից 1904 թվականին, չնայած այն վերջնականորեն չէր տարբերակվել աղիքային տուբերկուլոզից։ Լեհաստանում այն կոչվում է Լեսնիովսկի-Կրոնի հիվանդություն։ Ամերիկացի գաստրոէնտերոլոգ Բյուրիլ Բերնարդ Կրոնը 1932 թվականի Նյու-Յորքի Մաութ Սինա հոսպիտալում նկարագրել է հիվանդության 14 դեպք և ներկայացրել է այն Ամերիկյան բժշկական ասոցիացիայում "Տերմինալ իլեիտ, նոր կլինիկական օբյեկտ"։ Ավելի ուշ այդ տարում, նա իր կոլեգաներ Լեոն Գինզբուրգի և Գորդոն Օպենհեմերի հետ նա տպագրեց "Ռեգիոնալ իլեիտ, պաթոլոգիական և կլինիկան օբյեկտ" հոդվածը։

## Հետազոտություններ
Որոշ տվյալներ փաստում են, որ Միկոբակտերիում ավիումը Կրոնի հիվանդության պատճառն է։ Որպես բուժման հիմք հետազոտողները դիտարկում են Միկոբակտերիում ավիումի էռադիկացիան։ Հակաբիոտիկների միջոցով Միկոբակտերիում ավիումի բուժման արդյունքներն անհստակ են, սակայն օգտակար են։ Միկոբակտերիում ավիումի դեմ վակցինացիան ևս հետազոտվել է, այն արդյունավետ է և չունի կողմնակի ազդեցություններ մկների և խոշոր եղջերավոր անասունների մոտ։ Մարդկանց վրա հետազոտությունները ապասվում են առաջիկայում։

Կրոնի հիվանդությունը տարածված է մակաբուծային ցածր կոլոնիզացիայով տեղանքներում և գրեթե չկա այն տեղանքներում որտեղ մարդկանց մեծամասնությունը ունի մակաբուծային հիվանդություն։ Հելմինթային վարակները փոփոխում են աուտոիմուն պատասխանը, ինչը հիվանդության զարգացման պատճառ է։ Trichuris suis որդից ստացված էքստրակտի արդյունքները հուսադրող են աղիների բորբոքային հիվանդություն ունեցող անձանց համար։ Այնուամենայնիվ այս հետազոտությունները ձախողվել են կլինիկական փորձարկումների երկրորդ փուլում և չեն շարունակվել Հյուսիսային Ամերիկայում ու Եվրոպայում։

Բազմաթիվ նախակլինիկական հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ CB1 և CB2 կաննաբիոիդային ընկալիչներն ունեն կենսաբանական ազդեցություն աղեստամոքսային համաարգի վրա։CB1 և CB2 ընկալիչների ակտիվացումը կենդանիների մոտ առաջացրել է ուժեղ հակաբորբոքային ազդեցություն։ Կաննաբիոիդային համակարգի ակտիվացումը նոր թերապևտիկ միջոց է բազմաթիվ աղեստամոքսային հիվանդությունների համար ներառյալ աղիների բորբոքային հիվանդությունները։ Որոշ հետազոտություններում դիտարկվել է բժշկական կաննաբիսի հնարավոր օգտագործում, սական անհրաժեշտ են ավելի շատ հետազոտություններ դրա արդյունավետության հաստատման համար։

Չկան հավաստի տվյալներ թալիդոմիդի կամ լենալոմիդը օգտակար են ռեմիսիայի հասնեու համար։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Կրոնի հիվանդություն - մեդեքս
*  

Կատեգորիա:Աղեստամոքսային տրակտի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Բորբոքումներ
Կատեգորիա:Քրոնիկ բորբոքային հիվանդություններ