ՄՀ հիմնական միավորներ

thumb|Յոթ հիմնական միավորները և նրանց փոխադարձ կապը

**Միջազգային համակարգի հիմնական միավորներ (ՄՀ),** միավորների միջազգային համակարգի յոթ հիմնական չափման միավորները (, , ISQ), որոնք չափերի գլխավոր կոնֆերանսում ընդունվել են որպես ՄՀ հիմնական միավոր։ ՄՀ հիմնական մեծություն են համարվում երկարությունը, զանգվածը, ժամանակը, հոսանքի ուժը, ջերմադինամիկական ջերմաստիճանը, նյութի քանակը և լույսի ուժը։ Դրանց համապատասխան չափման միավորներն են՝ մետր, կիլոգրամ, վայրկյան, ամպեր, կելվին, մոլ և կանդելա։

ՄՀ միավորները պաշտոնապես լրիվ նկարագրված են և մեկնաբանված ՄՀ Բրոշյուրա գործող խմբագրության մեջ (, ) և ի լրացում դրան՝ Չափ ու կշռի միջազգային բուրոյում (ՉԿՄԲ) հրապարակվածներն ու ՉԿՄԲ կայքում ներկայացվածները։

Մնացած բոլոր միավորները հանդիսանում են ածանցյալ միավորներ և առաջանում են հիմնական միավորներից, ֆիզիկական մեծությունները կապող հավասարումների միջոցով։

Հիմնական միավորը՝նույն չափայնոթյան դեպքում, կարող է նաև օգտագործվել ածանցյալ միավորում։ Օրինակ տեղումների քանակը որոշվում է ծավալի և մակերեսի հարաբերությամբ և ՄՀ-ում արտահայտվում է մետրերով։ Այդ դեպքում մետրն օգտագործվում է որպես միավորի կոհերենտ ածանցիալ։

Հիմնական միավորների անուններն ու նշանակումը կատարվում են փոքրատառերի միջոցով, բացառությամբ, գիտնականների անունը կրող միավորների։

## Հիմնական միավորներ
Աղյուսակում բերված են հիմնական միավորները, դրանց սահմանումները, պայմանական նշանները, ֆիզիկական մեծությունները, որոնց նրանք համապատասխանում են, և նրանց ծագման կարճ նկարագրությունը։

## Միավորների համակարգի կատարելագործում
Չափայնության համաձայնագրի 1875 թվականին ընդունումից հետո հիմնական միավորների սահմանումը մի քանի անգամ փոփոխվել է։ Մետրի սահմանումից հետո (1960 թվական) միայն կիլոգրամն էր, որ սահմանված չէր, որպես բնության հատկություն։ Քանի որ մոլը, ամպերը և կանդելան անմիջականորեն կապված են կիլոգրամի հետ, ապա նրանք նույնպես կապված են մարդու կողմից ստեղծված զանգվածի էտալոնին։ Երկար ժամանակ չափագրությունը փնտրում էր բնության հաստատունների միջոցով կիլոգրամի սահմանումը, ինչպես լույսի արագության միջոցով երկարության արտահայտումը։ Հիմնականում փորձերն ուղղված էին Ավոգադրոյի հաստատունի կամ Պլանկի հաստատունի միջոցով սահմանելուն։ 2005 թվականին Ավոգադրոյի հաստատունի միջոցով թույլատրվեց սահմանել մոլը։ 2007 թվականին որոշվեց ցանկացած փոփոխություն հետաձգել մինչև 2011 թվականը։

ՉԿՄ կոմիտեն խորհուրդ տվեց ընդունել հիմնարար *h*, *e*, *k*, и *N<sub>A</sub>*  հաստատունների միջոցով կիլոգրամի, ամպերի, կելվինի և մոլի սահմանումները։

## Կշռի ու չափի 16-րդ գլխավոր կոնֆերանս
2011 թվականի հոկտեմբերի 17—21-ին, 16-րդ ԿՉԳԿ-ում բանաձև ընդունվեց, ըստ որի հետագայում հիմնական միավորները կձևակերպվեն հիմնարար ֆիզիկական հաստատունների միջոցով, որոնց մեծությունները ճշգրիտ սահմանվում են։

### Կիլոգրամ, ամպեր, կելվին, մոլ
Բանաձևում ձևակերպվել են այս միավորներին վերաբերող հետևյալ դրույթները։

* Կիլոգրամը կմնա զանգվածի միավոր, բայց նրա մեծությունը կորոշվի Պլանկի հաստատունով, որը ճշգրիտ հավասար է 6,626 06X, եթե արտահայտված է ՄՀ մ²·կգ·վ-1 միավորով, որը համարժեք է Ջ․վ-ին։
* Ամպերը մնում է հոսանքի ուժի միավորը, բայց նրա մեծությունը որոշվում է տարրական լիցքի արժեքով, որը ճշգրիտ հավասար է 1,602 17X, երբ արտահայտված է ՄՀ վ․Ա միավորով, որը համարժեք է Կլ-ին։
* Կելվինը կմնա ջերմաստիճանի միավոր, բայց նրա մեծությունը որոշվում է Բոլցմանի հաստատունի արժեքով, որը ճշգրիտ հավասար է 1,380 6, երբ արտահայտված է ՄՀ մ−2·կգ·վ−2·Կ−1 միավորով, որը համարժեք է Ջ․Կ−1.
* Մոլը մնում է նյութի քանակի միավոր, բայց նրա մեծությունը որոշվում է Ավոգադրոյի հաստատունի թվային արժեքով, որը ճշգրիտ հավասար է 6,022 14X մոլ−1, երբ այն արտահայտված է ՄՀ մոլ−1միավորով։

### Մետր, վայրկյան, կանդելա
* Մետր, չափայնությունը մ, նրա մեծությունը որոշվում է վակուումում լույսի արագության թվային արժեքով, որը ճշգրտորեն հավասար է , երբ արտահայտվում է ՄՀ մ·վ−1միավորով։
* Վայրկյան, չափայնությունը վ, մեծությունը որոշվում է 0 Կ-ում ցեզիում-133-ի ատոմի գերբարակ տրոհման հաճախության թվային աժեքին, որը ճշգրիտ հավասար է , երբ արտահայտվում է ՄՀ  վ−1 միավորով, որ համարժեք է Հց -ին։
* Կանդելա, չափայնությունը կդ, հանդիսանում է լույսի ուժի միավորը տրված ուղղությամբ, մեծությունը որոշվում է 540·1012 Հց հաճախությամբ միագույն ճառագայթման լուսային արդյունավետության  թվային արժեքով, որը ճշտորեն հավասար է 683, երբ արտահայտված է ՄՀ  մ−2·կգ−1·վ3·կդ·սր կամ կդ·սր·Վտ−1, որ համարժեք է լմ·Վտ−1.

### ՄՀ նոր պատկերը
2019 թվականին ուժի մեջ կմտնի ՄՀ թողարկումը, հիմնված հիմնարար հաստատունների վրա, որտեղ․
* Ցեզիում-133-ի ատոմի հիմնական վիճակի գերբարակ տրոհման հաճախությունը ճշտորեն հավասար է  Հց․
*լույսի արագությունը վակուումում   ճշտորեն հավասար է   մ/վ․
*Պլանկի հաստատունը  ճշտորեն հավասար է 6,626 070 15 Ջ·վ․
*տարրական էլեկտրական լիցքը   ճշտորեն հավասար է 1,602 176 634 Կլ․
*Բոլցմանի հաստատունը   ճշտորեն հավասար է 1,380 649 Ջ/Կ․
*Ավոգադրոյի հաստատունը  ճշտորեն հավասար է 6,022 140 76 մոլ−1․
*   540 Հց հաճախության միագույն ճառագայթման լուսային արդյունավետությունը ճշտորեն հավասար է 683 լմ/Վտ․

## Տես նաև
* Հիմնարար ֆիզիկական մեծություններ
* Էլեկտրական հաստատուն
* Մագնիսական հաստատուն
* Լույսի արագություն

## Ծանոթագրություն

## Արտաքին հղումներ
* ՄՀ հիմնական միավորները ՉԿՄԲ կայքում
* ՄՀ միջազգային միավորների համակարգ (NIST)–ի կայքում

Կատեգորիա:Միավորների միջազգային համակարգ