Zavacephale

**Zavacephale** («սկզբնական գլուխ», զավացեֆալ), թռչնակոնքային դինոզավրերի ցեղ, որը պատկանում է պախիցեֆալոզավրերի (Pachycephalosauria) բազալ խմբին: Միակ տեսակը՝ **Zavacephale rinpoche**-ն, նկարագրված է Մոնղոլիայի Խուրեն Դուխի ֆորմացիայի (Khuren Dukh Formation) ստորին կավճի նստվածքների բրածո մնացորդներից: Հոլոտիպը ներկայացված է մասամբ պահպանված կմախքով, որը ներառում է գրեթե ամբողջական գանգ: Այն հայտնի ամենահին պախիցեֆալոզավրն է, ինչպես նաև խմբի ամբողջությամբ լավ պահպանված ներկայացուցիչը: Գանգն ունի լավ զարգացած գմբեթաձև կառուցվածք, ինչպես պախիցեֆալոզավրերի մեծ մասի մոտ:

## Հայտնաբերման պատմություն
Զաֆացեֆալի հոլոտիպը, որը նշվել է MPC-D 100/1209 համարով, հայտնաբերվել է 2019 թվականին Մոնղոլիայի Դունդգովի շրջանի Գոբի անապատում (Արևելյան Գոբի ավազան) Խուրեն-Դուխ ֆորմացիայի ելուստներում: Հետագայում բրածոն տեղափոխվել է Մոնղոլիայի գիտությունների ակադեմիայի պալեոնտոլոգիայի ինստիտուտ, որտեղ այն հաջորդ տարիների ընթացքում ենթարկվել է մշակման: Զաֆացեֆալի մասնակիորեն հոդակապավոր կմախքը 54%-ով ամբողջական է տարրերով հաշվելիս, ինչը այն դարձնում է երբևէ նկարագրված ամենաամբողջական պախիցեֆալոզավրի նմուշը: Այդ նմուշը ներառում է մարմնի այն հատվածները, որոնք նախկինում գիտականորեն չեն նկարագրվել որևէ այլ պախիցեֆալոզավրի մոտ, մասնավորապես դաստակի ոսկորները, գաստրոլիթի կույտը և ամբողջական պոչը՝ ծածկված ոսկրացած ջլերով։ Բացի այդ, կմախքի կազմում պահպանվել է ամբողջական գանգը՝ ստորին ծնոտով, թիակոսկրով, մեջքային ողերով, սրբոսկրով և կոնքի գոտու ու հետևի վերջույթների մեծ մասով։ Բրածո նյութի մասին տեղեկատվությունը սկզբնապես ներկայացվել է 2023 թվականի կոնֆերանսների թեզիսներում՝ դինոզավրի պաշտոնական գիտական նկարագրությունից առաջ։

2025 թվականի սեպտեմբերին Ցոգտբաատար Չինզորիգը և նրա գործընկերները նկարագրել են Zavacephale rinpoche-ն որպես պախիցեֆալոզավրի նոր ցեղ և տեսակ՝ հիմնվելով այդ բրածոների մնացորդների վրա։ Zavacephale ընդհանուր անվանումը ծագում է տիբեթերեն *zava* բառից, որը նշանակում է «արմատ» կամ «ծագում», և հին հունարեն «kephale» բառից, որը նշանակում է «գլուխ», որը վերաբերում է տաքսոնի բազային դիրքին պախիցեֆալոզավրերի մեջ: Rinpoche կոնկրետ անվանումը տիբեթերեն բառ է, որը նշանակում է «թանկարժեք»՝ այս այլաբանական հղումը նշանակում է, որ գմբեթաձև գանգը հայտնաբերվել է ժայռից դուրս ցցված, ինչը հետազոտողներին հիշեցնում է կաբոշոնով մշակված թանկարժեք քար։

## Նկարագրություն
մինի|Չափսերը մարդու համեմատ
Զավացեֆալուսի հոլոտիպը ներկայացնում է անհաս մարմին, որը մահվան պահին ակտիվորեն աճում է, ինչը նշանակում է, որ կենդանին դեռ չէր հասել իր վերջնական մարմնի չափսերին։ Այդ եզրակացությունը կատարվել է ողերի նեյրոկենտրոնական կարերի միաձուլման բացակայության և թիակի ու կորակոիդի միջև կապի բացակայության հիման վրա։ Այն նաև հաստատվում է ազդրոսկրի հատվածում արտաքին հիմնարար համակարգի (external fundamental system) բացակայությամբ, ինչը վկայում է կմախքային հասունության մասին և սրունքոսկրի սահմանափակ կեղևային վերակառուցմամբ։ Կմախքը մոտավորապես 1 մ երկարություն ունի, մինչդեռ կենդանու մոտավոր կենդանի քաշը կազմում է 5.85 կգ:
մինի|Ենթադրական կենդանի տեսքի վերականգնում

## Դասակարգում
Զավացեֆալի ազգակցական կապերը ուսումնասիրելու համար Չինզորիգը և մյուսները  (2025) կառուցել են նոր ֆիլոգենետիկ մատրիցա՝ հիմնվելով մի քանի նախորդ վերլուծությունների վրա: Նրանք Զավացեֆալը նույնականացրել էին որպես Pachycephalosauria-ի բազային ներկայացուցիչ, որը տարբերվում է Wannanosaurus-ից հետո տարածված տոհմից: Այսպիսով, այն համարվում է այն կլադի քույր տաքսոնը, որը պարունակում է մնացած բոլոր պախիցեֆալոզավրերը: Զավացեֆալի հայտնագործումը ցույց է տալիս, որ պախիցեֆալոզավրային  դինոզավրերի մոտ ճակատոսկրի գմբեթը ձևավորվել է էվոլյուցիայի վաղ շրջանում, մինչդեռ որոշ տեսակների մոտ տափակ գլուխը ձեռք է բերվել երկրորդային ճանապարհով։ Վերլուծության արդյունքները հաստատում են նաև պախիցեֆալոզավրերի և ցերատոպսների միջև եղած կապը, ինչը հանրաճանաչ չէր։ Զավացեֆալի վաղ կավճի նմուշը ունի ընդհանուր առանձնահատկություններ բազալ ցերատոպսիաների հետ և լրացնում է երկու կլադների միջև եղած բացը։ Այսպիսով, զավացեֆալի հայտնագործումը ոչ միայն նպաստել  է պախիցեֆալոզավրերի համակարգվածությանը, այլև տվել է հիմնական պատկերացումներ թռչնակոնքայիների ավելի լայն ֆիլոգենետիկ կապերի վերաբերյալ։

Հեղինակների վերլուծության արդյունքները ներկայացված են ստորև բերված կլադոգրամում։ Կլադների անունները տրված են Մադզիայի և մյուսների (2021) կողմից մշակված անվանակարգի համաձայն․

## Հնեաբանական կենսաբանություն
### Աճ և զարգացում
Չնայած կենդանու կմախքային անհասունությանը, զավացեֆալի գանգուղեղային գմբեթի միկրոանատոմիական հետազոտությունը ցույց է տվել,  որ այն արդեն լիովին ձևավորված էր: Գմբեթի մակերեսը հարթ է, իսկ ներքին ոսկրային հյուսվածքը՝ խիստ խիտ, ինչը հակադրվում է երիտասարդների բնորոշ կառուցվածքին, որը բնութագրվում է ազատ, անոթավորված ոսկրով և մակերեսին բազմաթիվ պալարներով: Դա ենթադրում է, որ պախիցեֆալոզավրերը սեռական հասունության են հասել սոմատիկ հասունացումից առաջ: 

Ենթադրվում է, որ պախիցեֆալոզավրերի գանգուղեղային գմբեթը ծառայել է որպես սոցիալ-սեռական կառուցվածք, պախիցեֆալոզավրերը, հավանաբար, սկսել են մասնակցել զուգավորման արարողություններին անչափահաս տարիքում։ Այդ օնտոգենետիկ ռազմավարությունը եզակի չէ դինոզավրերի շրջանում, սակայն այդ  հայտնագործությունը կասկածի տակ է դնում պախիցեֆալոզավրերի տարիքի գնահատման հուսալիությունը, որը հիմնված է միայն գանգուղեղային գմբեթի զարգացման վրա։ Հնարավոր է, որ նախկինում որպես չափահաս ճանաչված մի շարք պախիցեֆալոզավրեր իրականում եղել են երիտասարդներ, որոնց մոտ արդեն լիովին ձևավորված էր կենդանիների այդ հատկանիշը։

### Սննդակարգ
Զավացեֆալի գաստրոլիտների գնահատված  զանգվածը մոտավորապես 83 գրամ  է, որը համապատասխանում է դինոզավրի ենթադրյալ  զանգվածի 1.4%-ին, նման  համամասնություն նկատվում է ժամանակակից թռչունների մոտ: Քարերի վիճակը թույլ է տալիս մեզ ենթադրություններ անել այդ դինոզավրի սննդակարգի մասին: Դրանք պահպանում են սուր եզրեր և կոպիտ կառուցվածք, ինչը անսովոր է խիստ ֆիտոֆագերների համար, որոնց գաստրոլիտները սովորաբար հարթ են դառնում կոշտ բուսական նյութի անընդհատ մանրացումից: Դա կարող է վկայել, որ զավացեֆալը ամենակեր կենդանի է: Այնուամենայնիվ, անհայտ է, թե արդյոք պախիցեֆալոզավրերը մկանուտ ստամոքս ունեին, ինչպես ժամանակակից թռչունները և, եթե ոչ, որքանով են վավերական թռչունների գաստրոլիտների հետ համեմատությունների վրա հիմնված եզրակացությունները։

### Հնէաբանական էկոլոգիա
Զավացեֆալի բրածո մնացորդները առաջացել  են ստորին Խուրեն-Դուխ ֆորմացիայի վերին հորիզոններից, թվագրվում են Ապտ-Ալբյան անցումային շրջանին (մոտ 115-110 միլիոն տարի առաջ) կամ վերին Ալբյան շրջանին (մոտ 108 միլիոն տարի առաջ): Դա զավացեֆալին դարձնում է ավելի հին, քան մյուս հայտնի պախիցեֆալոզավրերը, որոնք ապրել են ուշ կավճի դարաշրջանում։ Այդ ֆորմացիայից նկարագրված այլ դինոզավրերի թվում են հադրոզավրոիդ օրնիտոպոդաները՝ ալտիրհինը (Altirhinus) և Choyrodon-ը, ինչպես նաև օրնիտոմիմոզավր թերոպոդը՝ հարպիմիմը (Harpymimus): Բացի այդ, ֆորացիայի նստվածքներից նկարագրվել են նաև խորիստոդերներ, կրիաներ և ձկներ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Chinzorig T., Takasaki R., Yoshida J., Tucker R. T., Buyantegsh B., Mainbayar B., Tsogtbaatar K., Zanno L. E. A domed pachycephalosaur from the early Cretaceous of Mongolia (англ.) // Nature : journal. — 2025. — Vol. 646. — P. 1138—1145. — ISSN 1476-4687. — doi:10.1038/s41586-025-09213-6. — PMID 40963012.

Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով