Շնաձկան ատամ

[մինի|[Վագրային շնաձուկ|Վագրային շնաձկների ատամներ (*Galeocerdo cuvier*)]]
մինի|Տեսանյութ, որը ցույց է տալիս շնաձկան բերանում ատամների դասավորությունը
**Շնաձկան ատամ**, շնաձկների վերին և ստորին ծնոտի աճառային ելունի վրա դասավորված կոնաձև ատամներ։ Ատամները պարբերաբար փոխարինվում են։ Իրենց կառուցվածքով և ծագմամբ դրանք մոդիֆիկացված թեփուկներ են։ Կախված սննդակարգից և ապրելակերպից, ատամները և ծնոտները մեծապես տարբերվում են շնաձկների տեսակների միջև։ Հատակի շնաձկները, որոնց կերակուրը սովորաբար պաշտպանված է կոշտ պատյանով, ունեն ջարդող ատամներ՝ հարթ շերտավոր մակերեսով։ Գիշատիչ շատ տեսակներ ունեն երկար, սուր ատամներ, որոնք նախատեսված են որսի մարմինը հեշտությամբ թափանցելու համար (օրինակ՝ ավազի շնաձկները): Վագրային շնաձկները ունեն լայն և քառթավոր ատամներ, որոնք նախատեսված են ավելի մեծ որս կատարելու համար։ Պլանկտոնով սնվող շնաձկներն ունեն փոքր ատամներ։

Շնաձկները մշտապես կորցնում են ատամները, Օրինակ՝ «Carcharhiniformes» տեսակին պատկանող շնաձկները իրենց կյանքի ընթացքում կորցնում են մոտ 35000 ատամ, որոնք անընդհատ փոխարինում են նորերով։ Շնաձկների ատամների վեց հիմնական տեսակ կա՝ խիտ, հարթեցված, ասեղաձև, ստորին սրածայր, վերին եռանկյունաձև և ոչ ֆունկցիոնալ։ Շնաձկան ատամների տեսակը կախված է նրա սննդակարգից և կենսակերպից։

Շնաձկները հետազոտության համար հիանալի օրինակելի օրգանիզմ են, քանի որ նրանք անընդհատ բարձր հանքայնացված հյուսվածքներ են արտադրում։ Շնաձկներն անընդհատ կորցնում կամ վնասում են ատամները և դրանք փոխարինում ատամների փոխարինման համակարգի միջոցով։ Երիտասարդ շնաձկների ատամների փոխարինումը լինում է շաբաթը մեկ անգամ, իսկ ավելի մեծ տարիքային շնաձկների մոտ փոխարինվում են հիմնականում կոտրված ատամները։ Չնայած շնաձկները անընդհատ կորցնում են ատամները, դրանց փոխարինման արագությունը կախված է ջրի ջերմաստիճանից․ բարձր ջերմաստիճանը խթանում է փոխարինումը, իսկ ցածրը՝ ընկճում։ Շնաձկների սեռը նույնպես դեր է խաղում ատամների զարգացման մեջ, և սեռի պատճառով տեսակների միջև ատամների տարբերությունը կոչվում է սեռական հետերոդոնտիա: Էգերը սովորաբար ավելի մեծ ատամներ ունեն, քանի որ դրանք միջինում ավելի մեծ են, քան արուները։ Բացի այդ, ատամների ձևը կարող է փոխվել տարիքի հետ՝ երիտասարդների մոտ ատամներն ի սկզբանե ավելի նեղ և ամուր են, մինչդեռ մեծահասակների մոտ ատամներն ավելի լայն և բարակ են։

Շնաձկան ատամը պարունակում է կայուն կալցիումի ֆոսֆատի հիմքով նյութեր։

Շնաձկների ամենահին տեսակը հայտնվել է 450 միլիոն տարի առաջ, հայտնի է քարացած և մաշկային ատամներով։ Այնուամենայնիվ, ամենից հաճախ հայտնաբերված բրածո շնաձկան ատամները վերաբերում են Կենոզոյան դարաշրջանին (վերջին 66 միլիոն տարի):

## Տեսակներ և գործառույթներ
Թեպետ շնաձկները հաճախ «նեղմասնագիտացված» են, նրանց հարմարվողականությունը մեծապես տարբերվում է: Սա արտացոլվում է նրանց ատամների վրա, որոնք տարբերվում են իրենց ձևով և գործառույթներով:

Շնաձկների ատամների մի քանի սովորական տեսակներ կան, որոնք տարբերվում են՝ կախված շնաձկան սննդակարգից. խիտ, հարթեցված ատամներ՝ տրորելու համար, երկար, ասեղանման ատամներ բռնելու համար, սրածայր ստորին ատամները բռնելու համար՝ համակցված ատամնավոր, եռանկյունաձև վերին ատամների հետ, և փոքր, զգալիորեն կրճատված և ոչ ֆունկցիոնալ ատամներ։

### Խիտ հարթեցված ատամներ
Խիտ, հարթեցված ատամները օգտագործվում են որսը տրորելու համար, ինչպիսիք են երկփեղկանները և խեցգետնակերպերը: Այսպիսի ատամներ ունեն «բժիշկ» և «հրեշտակ» շնաձկները: Սովորաբար դրանք կարելի է գտնել օվկիանոսի հատակին։

### Ասեղանման ատամներ
Ասեղանման ատամներ ունեցող շնաձկները սովորաբար սնվում են փոքր և միջին չափի ձկներով, երբեմն նաև փոքր շնաձկներով, ինչպիսիք են կաղամարները, շնաձկները և նույնիսկ մուրճաձև շնաձկները: Այս ատամները հատկապես արդյունավետ են նման որսի համար, քանի որ հեշտությամբ որսում են նրանց սայթաքուն ու նեղ մարմինը։ Ժամանակակից շնաձկներից այսպիսի ատամներ ունեն «կապույտ» և «ցուլ» շնաձկները:։

### Ստորին սուր և վերին եռանկյունաձև ատամներ
Ստորին սրածայր ատամների և եռանկյունաձև վերին ատամների այս համադրությունը հատկապես արդյունավետ է խոշոր կաթնասուններ և ձկներ որսալու ժամանակ։ Այս համադրության շնորհիվ սնունդը հեշտությամբ բաժանվում է կտորների, և հեշտացնում է կլլման պրոցեսը։ Նման ատամներով ամենահայտնի շնաձուկը մեծ սպիտակ շնաձուկն է, որը սնվում է այնպիսի կենդանիներով, ինչպիսիք են ծովառյուծները, դելֆինները, այլ շնաձկները և նույնիսկ փոքր կետերը։

### Կրճատված ատամներ
Այսպիսի ատամներ ունեն լայնաբերան և կետանման շնաձկները և պլանկտոններով սնվող շնաձկները։ Նրանց ատամները չափերով փոքր են, և ունեն ոչ մեծ ֆունկցիոնալ նշանակություն։ Նրանք իրենց որսը կատարում են առանց ատամների օգնության․ բացում են բերանը և ներծծում մանր օրգանիզմներին ջրի հետ միասին։ Նրանց փոքր ատամներն օգտագործվում են ոչ թե կծելու, այլ որսը բերանում «պահելու» համար։ Մեծ շնաձկները գնում են որսին ընդառաջ և բաց բեևանով կլանում նրան։ Այս գործընթացի միջոցով շնաձուկը կարող է ամեն օր հաջողությամբ սպառել հարյուրավոր կիլոգրամ պլանկտոններ և այլ միկրոօրգանիզմներ։[մինի|[Մեգալոդոնի ատամներ (*Otodus megalodon*), հայտնաբերվել է օվիկանոսի հատակում]]

## Մեգալոդոնի ատամներ
Մեգալոդոնի (*Otodus megalodon*) ատամները շնաձկների բոլոր ատամներից ամենամեծն են և ամենապահանջվածներից աշխարհում։

Մեգալոդոն շնաձուկը ապրել է ուշ օլիգոցենի և նեոգենի ժամանակաշրջանում, մոտավորապես 28-ից 1․5 միլիոն տարի առաջ, նրա առավելագույն երկարությունը եղել է մինչև 18 մետր։ Հայտնաբերված ամենափոքր ատամներն ունեն ընդամենը 1․2 սմ բարձրություն, իսկ ամենամեծ ատամները՝ ավելի քան 17․7 սմ։ Այս ատամները մեծ պահանջարկ ունեն կոլեկցիոներների շրջանում, դրանց գները կարող են տարբեր լինել՝ կախված դրանց չափից և պահպանման աստիճանից։ Ամենամեծ ատամները կարող են արժենալ մինչև 3000 ԱՄՆ դոլար։

## Շնաձկների բրածո ատամներ
մինի|Շնաձկների բրածո ատամներ
Շնաձկան ատամները հնարավոր չէ գտնել ոչ մի տեսակի քարի մեջ: Ցանկացած բրածո, այդ թվում՝ շնաձկների բրածո ատամները, բերանից ընկնելուց հետո պահպանվում են միայն նստվածքային ապարներում։ Նստվածքային ապարը, որի մեջ հայտնաբերվել են շնաձկների ատամները, օգտագործվում է նրանց տարիքը որոշելու համար։ Միայն մոտ 10000 տարի հետո է շնաձկան ատամը քարանում։ Հաճախ հանդիպող ատամները սպիտակ չեն, քանի որ բրածոացման արդյունքում ծածկվել են նստվածքով։ Նստվածքը կանխում է թթվածնի և բակտերիաների ներթափանցումը և կարիեսի առաջացումը։
մինի|Շնաձկների քարացած ատամներ
Շնաձկների բրածո ատամները հաճախ կարելի է գտնել գետերի ափերին, ավազի քարհանքերում և լողափերին կամ մոտակայքում: Այս ատամները սովորաբար վնասվում են, քանի որ դրանք հաճախակի տեղափոխվել և տեղադրվել են տարբեր տարածքներում մինչև հայտնաբերման վայր հասնելը: Այնուամենայնիվ, որոշ տեղերում հնարավոր է գտնել հիանալի պահպանված ատամներ, քանի որ դրանք գրեթե անփոփոխ են մնում դարեր շարունակ: Այս ատամները հիմնականում փխրուն են, և դրանք հանելիս պետք է շատ զգույշ լինել: Ֆոսֆատային փոսերը, որոնք հիմնականում պարունակում են քարացած ոսկորներ և ատամներ, կամ կաոլինի փոսերը իդեալական վայրեր են շնաձկան քարացած ատամներ փնտրելու համար: Ամենահայտնի ֆոսֆատի հանքերից մեկը գտնվում է Կենտրոնական Ֆլորիդայում՝ Փոլկ կոմսությունում և հայտնի է որպես «Ոսկորների հովիտ»։ Այստեղ հայտնաբերված ատամների մեծ մասը 3-ից 10 միլիոն տարեկան են: Նոր Կալեդոնիայի մոտակայքում, մինչև արգելումը, ձկնորսներն ու առևտրային նավագնացները փորել են ծովի հատակը մեգալոդոնի ատամների համար: Ջորջիա նահանգում շնաձկների ատամները այնքան հաճախ են հայտնաբերվում, որ 1976 թվականին որոշել են դրանք դարձնել պետական ​​պաշտոնական բրածո։
մինի|Մեգալոդոնի ստորին ծնոտը՝ 4 շարք ատամներով և 4 շարքի ատամների նշագրմամբ: Պարունակում է ֆունկցիոնալ ատամներ ծնոտի առջևի մասում

## Տաքսոնոմիա
Տաքսոնոմիայում շնաձկների ատամները հաշվում հետևյալ ձևով․ Մեկ ատամնաշարը ներառում է մեկ կամ մի քանի ֆունկցիոնալ ատամներ ծնոտի առջևի մասում և մի քանի փոխարինող ատամներ՝ հետևում։ Օրինակ, ցլանման շնաձկների ծնոտները կարող են ունենալ մինչև 50 շարքով դասավորված ատամներ, ընդ որում ամենաարտաքին շարքը ֆունկցիոնալ է, բայց շնաձկների մեծ մասն ունի հինգ շարքով դասավորված ատամներ, ընդ որում միջին չափի շնաձկներն ունիեն մոտ 15 շարք ատամներ յուրաքանչյուր ծնոտի վրա։ Հայտնի է նաև, որ շնաձկները շաբաթական առնվազն մեկ ատամ են կորցնում: Այնուամենայնիվ, շարքերի հատուկ դասավորության շնորհիվ կորցրած ատամները կարող են փոխարինվել մեկ օրվա ընթացքում։

## Հետազոտություն և նույնականացում
Շնաձկների մեծ մասը նույնականացվում է նրանց ատամների քանակի և ձևի համադրությամբ: Ատամները նույնիսկ կարող են օգնել բացահայտել շնաձկների տեսակները։ Բրածո ատամները օգնում են լուսաբանել էվոլյուցիոն պատմությունը, իսկ առանձին ատամները օգտագործվում են տեսակների գծային չափերը ուսումնասիրելու և վերլուծելու համար։ Ատամները նույնականացնելու և ատամների մասին կոնկրետ տեղեկություններ ստանալու համար կատարում են շնաձկան ատամի հետազոտություն։ Այս հետազոտությունը կարող է բացահայտել բուն ատամի և շնաձկան տեսակների շատ տարբեր ասպեկտներ: Այնուամենայնիվ, պարզվում է, որ դա դժվար է այն պատճառով, որ բրածո ատամների մեծ մասը խառնված են և ցրված։ Շնաձկների ատամների բաշխումը գնահատելու համար օգտագործում են մոլեկուլային տեխնոլոգիան։ Հետագա ուսումնասիորությունների նպատակով mtDNA-ի հավաքածուները հանվում են շնաձկների ծնոտներից և ատամներից։ Շնաձկների մոտ ատամների կարիեսի առաջացման նվազեցման ազդեցությունն ուսումնասիրելու համար հետազոտություններ են կատարվում ֆտորի ատոմների վրա, որոնք կովալենտորեն կապված են ատամների կալցիումի ատոմների հետ: Յուրաքանչյուր ատամ ունի բարդ ֆտորապատիտային էմալային կառուցվածք։ Հետազոտության ժամանակ բավական է փորձարկումը կատարել էմալի շերտի վրա։ Շնաձկների ատամների ուսումնասիրությունը օգնում է բարելավել պատկերացումները շնաձկների կենսակերպի, վարքագծի, էվոլյուցիոն փոփոխությունների և մեխանիզմների մասին։

## Հայտնաբերման պատմություն
[մինի|Կարմիր Մարջանի ճյուղ՝ պատրաստված շնաձկան ատամներով «օձի լեզուներով», որն օգտագործվել է թույնի առկայությունը ստուգելու համար, XV-XVI դարեր, կայսերական գանձարան, [Վիեննա]]
Շնաձկների բրածո ատամների մասին հայտնի ամենահին գրառումները եկել են Պլինիոս Ավագից, ով կարծել է, որ այս եռանկյունաձև առարկաներն ընկել են երկնքից լուսնի խավարումների ժամանակ։

Համաձայն դարաշրջանի հաշվետվությունների, մեծ եռանկյունաձև բրածո ատամները, որոնք հաճախ հայտնաբերվում են ժայռերի ձևավորումներում, համարվել են վիշապների և օձերի քարացած լեզուներ և այդ պատճառով կոչվել են «լեզու քարեր» կամ «գլոսոպետրաներ»: Ենթադրվել է, որ «գլոսոպետրաներ»-ը հանդիսացել են միջոց տարբեր թույների և տոքսինների դեմ, հակաթույն․ դրանք օգտագործվել են օձի խայթոցների բուժման համար: Այս արմատացած համոզմունքի պատճառով շատ ազնվականներ և թագավորական ներկայացուցիչներ կրել են այս «լեզվի քարերը» որպես կախազարդ կամ պահել գրպաններում՝ որպես հաջողության խորհրանիշ։

Այս համոզմունքը հերքել է 1611 թվականին իտալացի բնագետ Ֆաբիո Կոլոննան, ով կարծել է, որ դրանք հնագույն շնաձկների ատամներն են, իսկ 1667 թվականին դանիացի բնագետ Նիկոլաուս Ստենոն, ով ուսումնասիրել է նրանց կազմը։ Նա նկարագրել է իր բացահայտումները «The Head of a Shark Dissected» գրքում։

## Օգտագործումը զենքերի ստեղծման մեջ
Օվկիանիայում և Ամերիկայում շնաձկների ատամները սովորաբար օգտագործվել են որպես գործիքներ, հատկապես զենքեր ստեղծելու համար, ինչպիսիք են մահակները և դաշույնները, նաև օգտագործել են փայտի փորագրման և խոհարարական գործիքների շեղբեր պատրաստելու համար, ինչպիսիք են մսագործական դանակները։ Որոշ տեսակներ օգտագործվել են միայն թագավորակա ընտանիքի անդամների կողմից: Բրազիլիայի ափամերձ շրջաններում բնակվող հնդկացիներն օգտագործել են շնաձկան ատամները որպես նետերի ծայրեր: Շնաձկների ատամների եզրերով զենքի մնացորդներ, ինչպես նաև շնաձկան ատամների կայծքարային կրկնօրինակներ, հայտնաբերվել են Միսիսիպի գետի վերին հովտում գտնվող Կահոկիա գերեզմանաբլուրներում, օվկիանոսից ավելի քան 1000 կմ հեռավորության վրա։


A Gilbertese shark tooth weapon (FMNH 99071) - journal.pone.0059855.g001 b.png|Մուգ շնաձկան ատամներից պատրաստված եռաժան, Կիրիբատիի Գիլբերտի կղզիների բնակիչների ավանդական զենք
Carcharhinus obscurus tooth on Gilbertese weapon (FMNH 99071) - journal.pone.0059855.g002.png|Շնաձկան ատամը թելավոր պարանով ամրացված եռաժանի փայտե հիմքին
Trä med två rader av hajtänder, fastbundna med snören - Skoklosters slott - 95003.tif|Շնաձկան ատամներից պատրաստված սուր 
Tabiteuean warriors of the Gilberts Islands, about 1840.png|Գիլբերտի կղզիների մարտիկները՝ շնաձկան ատամներից պատրաստված սրերով
Tiger shark teeth art item.jpg|Հավայան կղզիների ավանդական ծիսական մարտական մահակ, որը պատված է վագրային շնաձկան ատամներով
Hand Weapon (palau papanihomano) LACMA M.2008.66.16.jpg|Հավայան կղզիների ավանդական ծիսական մարտական մահակ, որը պատված է վագրային շնաձկան ատամներով, հավաքվել է Հավայան կղզիներում մոտ 1778 թվականին
Leiomano.jpg|XIX դարում Հավայան կղզիներում պատրաստված ավանդական զենք 
Hand Weapon LACMA M.2008.66.27.jpg|Վագրային շնաձկան ատամներից պատրաստված կաստետ, որը պատրաստվել է Հավայան կղզիներում մոտ 1778 թվականին
H000111- Shark's tooth knife.jpg|Շնաձկան ատամներից պատրաստված դանակ փայտե բռնակով և մանրաթելային լարով: Հավաքվել է Հավայան կղզիներում 1778 թվականին Խաղաղ օվկիանոսով Կուկի երրորդ ճանապարհորդության ժամանակ
The uncivilized races of men in all countries of the world; being a comprehensive account of their manners and customs, and of their physical, social, mental, moral and religious characteristics. By (14581444087).jpg|Շնաձկների ատամներից պատրաստված ավանդական պոլինեզիական զենքեր
Handbook_to_the_ethnographical_collections_(1910)_(14803221233).jpg|Ավանդական դանակ
Shark teeth for sale.jpg|Շնաձկան ատամների վաճառք


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ատամներ
Կատեգորիա:Հնէաբանություն
Կատեգորիա:Ձկնաբանություն
Կատեգորիա:Ձկներ
Կատեգորիա:Շնաձկներ