Սիրիայի առաջին հանրապետություն

**Սիրիայի առաջին հանրապետություն** (՝ *ալ-ջումհուրիյա աս-սուրիա ալ-ուլա*), պաշտոնապես՝ **Սիրիական հանրապետություն** (՝ *ալ-ջումհուրիյա աս-սուրիա*), կազմավորվել է 1930 թվականին՝ որպես Սիրիայի և Լիբանանի մանդատի բաղկացուցիչ մաս՝ հաջորդելով Սիրիայի Պետությանը։ Անկախության պայմանագիր կնքվեց 1936 թվականին՝ Սիրիային անկախություն շնորհելու և ֆրանսիական պաշտոնական տիրապետությանը վերջ տալու համար, սակայն Ֆրանսիայի խորհրդարանը հրաժարվեց ընդունել պայմանագիրը։ 1940-1941 թվականներին Սիրիայի Հանրապետությունը գտնվում էր Վիշի վերահսկողության տակ, իսկ 1941 թվականին դաշնակիցների ներխուժումից հետո աստիճանաբար գնաց անկախության ճանապարհով: Անկախության հռչակումը տեղի ունեցավ 1944 թվականին, սակայն միայն երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ 1945 թվականի հոկտեմբերին դե յուրե ճանաչվեց Սիրիայի Հանրապետությունը ՄԱԿ-ի կողմից; այն դարձավ փաստացի ինքնիշխան պետություն 1946 թվականի ապրիլի 17-ին՝ ֆրանսիական զորքերի դուրսբերմամբ։ Նրան հաջորդեց Սիրիայի երկրորդ հանրապետությունը 1950 թվականի սեպտեմբերի 5-ին նոր սահմանադրության ընդունմամբ:

## Պատմություն
1925 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Անրի դը Ժուվենելը նշանակվեց Սիրիայի հարցով Ֆրանսիայի Գերագույն հանձնակատար, իսկ 1926 թվականի ապրիլի 28-ին Ահմադ Նամիին նշանակեց վարչապետ և պետության ղեկավար, որը ձևավորեց կառավարություն։ Այն բաղկացած էր վեց նախարարներից, որոնցից երեքը՝ ազգայնականներին, և Ֆրանսիայի Գերագույն հանձնակատարի հետ համաձայնեցվել է կառավարության աշխատանքային օրակարգի վերաբերյալ տասը կետերը, որոնցից կարևորագույն կետերն էին.

* հիմնադիր ժողովի ընտրություն.
* Մանդատի փոխարինում Սիրիայի և Ֆրանսիայի միջև երեսուն տարի ժամկետով պայմանագրով, որը կպաշտպանի երկու կողմերի իրավունքները, պարտականությունները և շահերը նույն կերպ, ինչ Իրաքի և Մեծ Բրիտանիայի միջև համաձայնագիրը:
* Սիրիայի միասնության ավարտը.
* Ազգային բանակի ստեղծում, որպեսզի ֆրանսիական զորքերը աստիճանաբար դուրս բերվեն Սիրիայի տարածքից.
* Ֆրանսիայի օգնությունը Սիրիային Ազգերի լիգայում ընդունելու հարցում.
* Համընդհանուր համաներում բոլոր քաղաքական հանցագործությունների, հատկապես մեծ հեղափոխության հետ կապված հանցագործությունների համար։

Երեք կառավարությունները, որոնք ձևավորվել էին Ահմադ Նամիի կողմից 1926 թվականի մայիսից մինչև 1928 թվականի փետրվարը, չկարողացան կատարել իրենց օրակարգը: Գերագույն հանձնակատար Անրի դը Ժուվենելի փոխարինումը Անրի Պոնսոյով 1926 թվականի սեպտեմբերին՝ փոխելով սիրիական հարցում ուղղությունը և հակառակ ընդհանուր համաներմանը, ֆրանսիացիները 1926 թվականի սեպտեմբերին ձերբակալեցին ազգային կառավարության երեք նախարարներին և աքսորեցին Լիբանան։

Ֆրանսիայի Գերագույն հանձնակատարը Բեյրութում սկսել է մի շարք քննարկումներ Սիրիայի գլխավոր ազգային առաջնորդներ Հաշիմ ալ-Աթասիի և Իբրահիմ Հանանուի հետ ապագա սահմանադրության շուրջ, որոնք չեն կարողացել որևէ համաձայնության գալ: 1928 թվականի փետրվարի 15-ին Ահմադ Նամին հրաժարական տվեց, և գերագույն հանձնակատարը նշանակեց Շեյխ Թաջ ալ-Դին ալ-Հասանիին որպես պետության նոր ժամանակավոր ղեկավար:

Գերագույն հանձնակատարը որոշում է կայացրել համաներում հայտարարել ընտրություններից առաջ՝ այն անվանելով համընդհանուր համաներում, սակայն բացառելով մեծ հեղափոխության և սիրիական-լիբանանյան հիմնական ազգայնական առաջնորդների հետ կապված մեղադրանքները, ինչպիսիք են Շուքրի ալ-Կուաթլին, Աբդ ալ-Ռահման Շահբանդարը, Ֆաուզի ալ-Կաուկջին, Իհսան Ջաբրին (Սիրիա), Ամին Ռուհայահան և Մուհամմադ Շուրեյկին (Ալավիական), Սուլթան ալ-Ատրաշը (Ջաբալ ալ-Դրուզ), ինչպես նաև Շաքիբ Արսլանը և Շաիբ Վհաբը (Լիբանան): Այդ պատճառով Սիրիայի զինված դիմադրության առաջնորդները չկարողացան մասնակցել ընտրություններին։

Ընտրություններին նախապատրաստվելիս ազգայնականները ձևավորեցին նոր քաղաքական խմբավորում, որը ներառում էր նախկին Ազգային կուսակցությունը, ՀԺԿ-ի որոշ անդամներ և անկախ գործիչներ, որոնց մեծ մասը տեղական են և իրենց անվանեցին Ազգային դաշինք, և ընտրվեց Հաշիմ ալ-Աթասին: որպես նրա նախագահ։ 1928 թվականի ապրիլին տեղի ունեցան ընտրություններ, և ընտրվեցին 70 անդամներ, և արդյունքները որոշվեցին ոչ թե քաղաքային ազգայնականների և գյուղական չափավորների օգտին։

Նոր սահմանադրության նախագիծը քննարկվել է 1928 թվականի ապրիլին ընտրված Սահմանադիր ժողովի կողմից, սակայն քանի որ անկախության կողմնակից Ազգային դաշինքը մեծամասնություն էր ստացել և պնդել է մի քանի հոդվածների ներդրումը, «որոնք չեն պահպանում պարտադիր իշխանության լիազորությունները»։

Հիմնադիր ժողովը գումարվեց 1928 թվականի մայիսի 9-ին Կառավարության շենքում և միաձայն ընտրեց պարոն Հաշեմ ալ-Աթասիին որպես իր նախագահ, իսկ Անրի Պոնսոտի՝ գերագույն հանձնակատարի և Թաջ ալ-Դին ալ-Հասանիի վարչապետի ժամանումից հետո։ Նախարարն ու իր նախարարները. Հիմնադիր ժողովը սկսեց արտասանել Սահմանադրության հոդվածները, այնուհետև նիստը դադարեցվեց մինչև 1928 թվականի օգոստոսի 11-ը, երբ նստաշրջանը կրկին բացվեց Գերագույն հանձնակատարի, վարչապետի և նրա նախարարների, ապա մնացածների ներկայությամբ։ Սահմանադրության հոդվածներն ընթերցվեցին, և այն ամբողջությամբ քվեարկելուց հետո հաստատվեց Հիմնադիր խորհրդարանի կողմից իր բոլոր 115 հոդվածներով, ներառյալ վեց հոդվածները (2. 72, 73, 75, 110, 112 և շատերը վերաբերում են նախագահի և բանակի լիազորություններին), որը մանդատի այրերն ակնկալում են սահմանադրությունից դրա վերացում, մանդատային համակարգին անհամապատասխանություն։

Գերագույն հանձնակատարը բարկացած և վարչապետի և նախարարների հետևից դուրս եկավ նիստից և որոշում կայացրեց Հիմնադիր խորհրդարանի գումարումը երեք ամսով հետաձգելու մասին՝ հուսալով, որ համաձայնություն ձեռք կբերվի վեց հոդվածների շուրջ։ Սահմանադրությունը, որը հակասում է մանդատային քաղաքականությանը, և բանակցությունների հետաձգումն անարդյունք է կրկնվել։ Այնուհետև, երբ Հիմնադիր ժողովը բացեց իր նիստը 1929 թվականի փետրվարի 5-ին, Գերագույն հանձնաժողովի քաղաքական բաժնի ղեկավարը զարմացրեց նրանց և պատգամավորներին ընթերցեց Գերագույն հանձնակատարի հուշագիրը, որը պարունակում էր վերացնել վեց հոդվածները, որոնք հակադրվում էին մանդատի քաղաքականությանը և հայտարարում էր մանդատի դադարեցման մասին ։

## Գործունեություն
### Մանդատային Սիրիայի Հանրապետություն (1930-1946)
#### Սիրիայի առաջին սահմանադրություն

1930 թվականի մայիսի 14-ին ֆրանսիացի գերագույն հանձնակատարը հրապարակեց Սիրիական պետության սահմանադրությունը: 1930 թվականի մայիսի 22-ին Սիրիական պետությունը հռչակվեց Սիրիայի Հանրապետություն, և Ֆրանսիայի Գերագույն հանձնակատարի կողմից հաստատվեց Սիրիայի նոր Սահմանադրությունը, միևնույն ժամանակ, ինչ Լիբանանի Սահմանադրությունը, Ալեքսանդրետի սանջակի ռեգլամենտը, Ալավիների և Ջաբալ ալ-Դրուզի պետության կանոնադրությունները: Այս սահմանադրության մեջ նշվել է նաև նոր դրոշը և օրհներգը։

Սիրիայի դրոշը կազմված է հետևյալ կերպ, երկարությունը պետք է լինի կրկնակի բարձրությունից. Այն պետք է պարունակի հավասար չափերի երեք գոտի, վերին գոտին կանաչ է, միջինը՝ սպիտակ, իսկ ստորինը՝ սև։ Սպիտակ հատվածը պետք է գծի երեք կարմիր աստղ՝ յուրաքանչյուրը հինգ կետով։

1931 թվականի դեկտեմբերի 20-ին և 1932 թվականի հունվարի 4-ին տեղի ունեցան առաջին ընտրությունները նոր սահմանադրությամբ՝ համաձայն ընտրական օրենքի, որը նախատեսում էր «կրոնական փոքրամասնությունների ներկայացվածությունը», ինչպես սահմանված էր սահմանադրության 37-րդ հոդվածով։ Ազգային դաշինքը փոքրամասնություն էր կազմում նոր պատգամավորների պալատում՝ 70 պատգամավորներից ընդամենը 16-ով, Ֆրանսիայի իշխանությունների կողմից ինտենսիվ ընտրակեղծիքների պատճառով: Պատգամավորների թվում էին նաև սիրիացի քրդական ազգայնական Խոյբուն կուսակցության երեք անդամներ՝ Խալիլ բեյ Իբն Իբրահիմ Փաշան (Ալ-Ջազիրա նահանգ), Մուստաֆա բեյ Իբն Շահինը (Ջարաբուլուս) և Հասան Աունին (Քուրդ դաղ)։ Ավելի ուշ՝ մարտի 30-ից ապրիլի 6-ը, տեղի ունեցան «լրացուցիչ ընտրություններ»։ 1932 թվականի հունիսի 11-ին Սիրիայի Պատգամավորների պալատը նախագահ ընտրեց Մուհամմադ Ալի Բայ ալ-Աբիդին, իսկ 1932 թվականի հուլիսին սիրիական պետությունը վերանվանվեց Սիրիայի Հանրապետություն:

1933 թվականին Ֆրանսիան փորձեց անկախության պայմանագիր պարտադրել, որը մեծապես նախապաշարում էր Ֆրանսիայի օգտին: Այն խոստանում էր աստիճանական անկախություն, սակայն սիրիական լեռները պահում էր Ֆրանսիայի վերահսկողության տակ: Այդ ժամանակ Սիրիայի պետության ղեկավարը ֆրանսիացի խամաճիկ Մուհամմադ Ալի Բայ ալ-Աբիդն էր: Այս պայմանագրին կատաղի ընդդիմությունը գլխավորեց ավագ ազգայնական և խորհրդարանական Հաշիմ ալ-Աթասին, որը 60-օրյա գործադուլի կոչ արեց՝ ի նշան բողոքի: Աթասիի քաղաքական կոալիցիան՝ Ազգային դաշինքը, մոբիլիզացրեց ժողովրդական զանգվածային աջակցություն նրա կոչին: Խռովություններ ու ցույցեր մոլեգնեցին, իսկ տնտեսությունը կանգ առավ։

#### Ֆրանս-սիրիական անկախության պայմանագիր և Ալեքսանդրետի Սանջակ

Սիրիայում Ֆրանսիայի գերագույն հանձնակատար Դամիեն դե Մարտելի հետ մարտին բանակցություններից հետո Հաշիմ ալ-Աթասին մեկնեց Փարիզ՝ գլխավորելով Ազգային դաշինքի բարձրաստիճան պատվիրակությունը: Ժողովրդական ճակատի գլխավորած նոր ֆրանսիական կառավարությունը, որը ձևավորվել է 1936 թվականի համասիրիական ընդվզման արդյունքում՝ հունիսին ապրիլ-մայիս ընտրություններից հետո, համաձայնել է ճանաչել Ազգային դաշինքը որպես սիրիական ժողովրդի միակ օրինական ներկայացուցիչ և Ալ-Աթասիին հրավիրել է անկախության բանակցությունների։ Ստացված պայմանագիրը կոչ էր անում անհապաղ ճանաչել Սիրիայի անկախությունը որպես ինքնիշխան հանրապետություն՝ 25 տարվա ընթացքում աստիճանաբար շնորհելով լիակատար ազատագրում:

1936 թվականին ստորագրվեց ֆրանս-սիրիական անկախության պայմանագիրը, պայմանագիր, որը չէր վավերացվի Ֆրանսիայի օրենսդիր մարմնի կողմից։ Այնուամենայնիվ, պայմանագիրը թույլ տվեց Ջաբալ ալ-Դրուզին, ալավիական շրջանը (այժմ կոչվում է Լաթակիայի մարզ) և Ալեքսանդրետը հաջորդ երկու տարվա ընթացքում ընդգրկվել Սիրիայի Հանրապետության կազմում: Մեծ Լիբանանը (այժմ՝ Լիբանանի Հանրապետությունը) միակ պետությունն էր, որը չմիացավ Սիրիայի Հանրապետությանը։ Հաշիմ ալ-Աթասին, որը վարչապետ էր Ֆեյսալ թագավորի կարճատև կառավարման տարիներին (1918–1920), առաջին նախագահն էր, ով ընտրվեց անկախության պայմանագրից հետո ընդունված նոր սահմանադրությամբ։

Պայմանագիրը երաշխավորում էր նախկինում ինքնավար դրուզների և ալավիական շրջանների ընդգրկումը Մեծ Սիրիայում, բայց ոչ Լիբանանը, որի հետ Ֆրանսիան նոյեմբերին ստորագրեց նմանատիպ պայմանագիր: Պայմանագիրը նաև խոստանում էր կրճատել Ֆրանսիայի միջամտությունը Սիրիայի ներքին գործերին, ինչպես նաև կրճատել Սիրիայում ֆրանսիական զորքերի, անձնակազմի և ռազմակայանների թիվը: Դրա դիմաց Սիրիան պարտավորվել է աջակցել Ֆրանսիային պատերազմի ժամանակ, այդ թվում՝ օգտագործելու իր օդային տարածքը, և թույլատրել Ֆրանսիային երկու ռազմաբազաներ պահել սիրիական տարածքում։ Ներառված էին այլ քաղաքական, տնտեսական և մշակութային դրույթներ։

Աթասին հաղթականորեն վերադարձավ Սիրիա 1936 թվականի սեպտեմբերի 27-ին և նոյեմբերին ընտրվեց Հանրապետության նախագահ։

1938 թվականի սեպտեմբերին Ֆրանսիան առանձնացրեց Ալեքսանդրետայի սիրիական սանջակը, չնայած նրա տարածքը երաշխավորված էր որպես Սիրիայի մաս պայմանագրով, և այն վերածեց Հաթայի մարզի, որը միացավ Թուրքիային 1939 թվականի հունիսին: Սիրիան չճանաչեց Հաթայի միացումը Թուրքիային և հարցը մինչ այժմ վիճարկվում է։

Նացիստական Գերմանիայի առաջացող վտանգը մտավախություն առաջացրեց, որ իրենից դուրս կգա, եթե Ֆրանսիան հրաժարվի Մերձավոր Արևելքում իր գաղութներից: Դա, զուգորդված ֆրանսիական կառավարության որոշ մակարդակներում շարունակվող իմպերիալիստական ​​հակումների հետ, Ֆրանսիան հանգեցրեց վերանայման.կատարել իր խոստումները և հրաժարվել պայմանագիրը վավերացնելուց: Կրկին անկարգություններ սկսվեցին, Աթասին հրաժարական տվեց, իսկ Սիրիայի անկախությունը հետաձգվեց մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը։

#### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ և անկախություն
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ 1940 թվականին Ֆրանսիայի անկումից հետո Սիրիան անցավ Վիշիի կառավարության վերահսկողության տակ, մինչև որ բրիտանացիները և ազատ ֆրանսիացիները ներխուժեցին և գրավեցին երկիրը 1941 թվականի հուլիսին: Սիրիան կրկին հռչակեց իր անկախությունը 1941 թվականին, բայց դա տեղի ունեցավ միայն հունվարի 1-ին: 1944թ., որ ճանաչվեց որպես անկախ հանրապետություն։

1940-ականներին Բրիտանիան գաղտնի հանդես էր գալիս Մեծ Սիրիական պետության ստեղծման օգտին, որը կապահովի Բրիտանիայի արտոնյալ կարգավիճակը ռազմական, տնտեսական և մշակութային հարցերում՝ ի պատասխան Պաղեստինում հրեական հավակնությունների ամբողջական դադարեցման: Ֆրանսիան և Միացյալ Նահանգները դեմ էին տարածաշրջանում բրիտանական հեգեմոնիային, որն ի վերջո հանգեցրեց Իսրայելի ստեղծմանը:

1941 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Ազատ Ֆրանսիան, մանդատի ուժով և դրա շրջանակներում, հռչակեց Սիրիական պետության անկախությունն ու ինքնիշխանությունը։ Հռչակագրում ասվում է, որ «Սիրիայի և Լիբանանի անկախությունն ու ինքնիշխանությունը չեն ազդի իրավական իրավիճակի վրա, քանի որ դա բխում է Մանդատային ակտից։ Իրոք, այս իրավիճակը կարող է փոխվել միայն Ազգերի լիգայի խորհրդի համաձայնությամբ՝ համաձայնությամբ։ Միացյալ Նահանգների կառավարությունը, որը ստորագրել է 1924 թվականի ապրիլի 4-ի ֆրանկո-ամերիկյան կոնվենցիան և միայն այն բանից հետո, երբ Ֆրանսիայի կառավարության և սիրիական ու լիբանանցիների միջև կնքվել է եզրակացություն. Պայմանագրերի կառավարությունները, որոնք պատշաճ կերպով վավերացվել են Ֆրանսիայի Հանրապետության օրենքներին համապատասխան:

Բենքթ Բրոմսն ասաց, որ կարևոր է նշել, որ ՄԱԿ-ի մի քանի հիմնադիր անդամներ կային, որոնց պետականությունը կասկածելի էր Սան Ֆրանցիսկոյի համաժողովի ժամանակ, և որ Ֆրանսիայի կառավարությունը դեռ Սիրիան և Լիբանանը համարում էր մանդատներ:

Դունկան Հոլն ասել է. «Այսպիսով, կարելի է ասել, որ Սիրիայի մանդատը դադարեցվել է առանց Լիգայի կամ նրա իրավահաջորդի կողմից որևէ պաշտոնական գործողությունների: Մանդատը դադարեցվել է պարտադիր իշխանության և հենց նոր պետությունների՝ նրանց անկախությունը, որին հաջորդում է այլ տերությունների կողմից մաս-մաս անվերապահ ճանաչման գործընթացը, որն ավարտվում է Միավորված ազգերի կազմակերպության կանոնադրության 78-րդ հոդվածի պաշտոնական ընդունմամբ դադարեցրեց խնամակալության կարգավիճակը որևէ անդամ պետության համար. «Խնամակալության համակարգը չի կիրառվում այն ​​տարածքների նկատմամբ, որոնք դարձել են Միավորված ազգերի կազմակերպության անդամներ, որոնց միջև հարաբերությունները պետք է հիմնված լինեն ինքնիշխան իրավահավասարության սկզբունքի հարգման վրա»: ՄԱԿ-ը պաշտոնապես ստեղծվել է 1945 թվականի հոկտեմբերի 24-ին՝ հինգ մշտական ​​անդամների կողմից ՄԱԿ-ի Կանոնադրության վավերացումից հետո, քանի որ և՛ Սիրիան, և՛ Լիբանանը հիմնադիր անդամ երկրներն են՝ Ֆրանսիայի մանդատը, քանի որ երկուսն էլ օրինականորեն դադարեցվել են այդ օրը և ձեռք են բերել լիարժեք անկախություն:

1945 թվականի մայիսի 29-ին Ֆրանսիան ռմբակոծեց Դամասկոսը և փորձեց ձերբակալել նրա դեմոկրատական ​​ճանապարհով ընտրված առաջնորդներին: Մինչ ֆրանսիական ինքնաթիռները ռմբակոծում էին Դամասկոսը, վարչապետ Ֆարիս ալ-Խուրին Սան Ֆրանցիսկոյում ՄԱԿ-ի հիմնադիր համաժողովին էր՝ ներկայացնելով Սիրիայի անկախության պահանջը ֆրանսիական մանդատից:

Սիրիայի անկախությունը դե յուրե ձեռք բերվեց 1945 թվականի հոկտեմբերի 24-ին: Սիրիական ազգայնական խմբերի շարունակական ճնշումը և բրիտանական ճնշումը ստիպեցին ֆրանսիացիներին տարհանել իրենց վերջին զորքերը 1946 թվականի ապրիլի 17-ին:

### Անկախ Սիրիայի Առաջին Հանրապետություն (1946-1950)
#### Սահմանադրական փոփոխություններ
1930 թվականի սահմանադրությունը փոփոխվել է 1947 թվականին։

1947 թվականին Սիրիան միացավ Արժույթի միջազգային հիմնադրամին (ԱՄՀ) և իր արժույթը կապեց ԱՄՆ դոլարի հետ՝ 2,19148 ֆունտ = 1 դոլար, փոխարժեք, որը պահպանվեց մինչև 1961 թվականը: Լիբանանի և սիրիական արժույթները բաժանվեցին 1948 թվականին:

#### 1948 արաբա-իսրայելական պատերազմ և հետևանքներ
Արաբական լիգան ձախողվեց 1948 թվականի արաբա-իսրայելական պատերազմում։

Հուսնի ալ-Զաիմը իշխանությունը վերցրեց 1949 թվականին, բայց մահացավ նույն տարում: Նրան հաջորդեց Աթասին։

1950 թվականին մշակվեց և ընդունվեց նոր սահմանադրություն՝ նշանավորելով Սիրիայի երկրորդ հանրապետության սկիզբը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1930 հիմնադրումներ Ասիայում
Կատեգորիա:1930 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:1950 կազմալուծումներ Ասիայում
Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի նախկին պետություններ
Կատեգորիա:Միջպատերազմական ժամանակաշրջան
Կատեգորիա:Նախկին հանրապետություններ
Կատեգորիա:Պետություններ Պատմական Սիրիայի տարածքում
Կատեգորիա:Սիրիայի և Լիբանանի ֆրանսիական մանդատ