ԴՆԹ կոմետի մեթոդ

**ԴՆԹ կոմետի մեթոդ**, ԴՆԹ-ի վնասը գրանցելու և մեկ բջջի մակարդակում վերականգնումն ուսումնասիրելու մեթոդ։ Մեթոդն ի վիճակի է հայտնաբերել ԴՆԹ-ի շղթայի ճեղքերը առանձին բջիջներում։ Համարվում է արագ և շատ զգայուն։

## Պատմություն
Առանձին բջիջներում ԴՆԹ-ի վնասների ուսումնասիրման գործում Ռիդբերգի և Յոհանսոնի աշխատանքը համարվում է առաջին հաջողված փորձը (1978թ.): Հետագայում մեթոդը բազմիցս փոփոխվել և կատարելագործվել է՝ այն պարզեցնելու և բջջային ԴՆԹ-ի վնասը հայտնաբերելու զգայունությունը բարձրացնելու նպատակով։

## Կիրառելիություն
**ԴՆԹ կոմետի** մեթոդը կիրառելի է *in vivo* և *in vitro* համակարգերում։ Ներկայումս մեթոդը լայնորեն օգտագործվում է իոնացնող ճառագայթման գենոտոքսիկության, դեղագործական և արդյունաբերական քիմիական նյութերի, ԴՆԹ-ի վերականգնման, ապոպտոզի, նախածննդյան ախտորոշման, քաղցկեղի հակվածության, քաղցկեղի բուժման և կատարակտի կլինիկական հետազոտություններում։ Այս մեթոդը աստիճանաբար դառնում է բիոմոնիտորինգի ծրագրերի անբաժանելի մասը.
* ԴՆԹ-ի վնասների կուտակման և վերականգման վրա սննդակարգի, շրջակա միջավայրի գործոնների, նյութափոխանակության և ֆիզիոլոգիական վիճակի փոփոխությունների, մարմնի ծերացման ազդեցության գնահատում,
* ռադիոպաշտպանիչ ազդեցության մեխանիզմների, ռադիոադապտիվ արձագանքի ձևավորման գնահատում,
* Էկոլոգիական ուսումնասիրությունների կատարում,
Մեթոդի օգտագործումը հնարավորություն է տալիս հաշվի առնել բարդ պոպուլյացիաների տարասեռությունը և ուսումնասիրել ԴՆԹ-ի վնասման և վերականգնման արդյունքը գրեթե ցանկացած էուկարիոտ բջիջներում։ Այս դեպքում փորձանմուշի միայն մի քանի հազար բջիջ է պահանջվում վերլուծության համար։

## Մեթոդի կառավարում
Ուսումնասիրվող գործոնի ազդեցության տակ գտնվող բջիջների անշարժացումն իրականացվում է ցածր հալեցման ագարոզայի մեջ, որը մանրադիտակի համար քսվում է ծածկապակու վրա։ Աղի բարձր պարունակությամբ բուֆերում նմուշների մշակումը հանգեցնում է բջջային թաղանթների լիզիսի և սպիտակուցների դենատուրացիայի։ ԴՆԹ-ի մոլեկուլները բաժանվում են էլեկտրոֆորեզի միջոցով, ԴՆԹ-ի հետքերը պատկերացվում են ֆլուորեսցենտ ներկով ներկելու միջոցով, և նմուշներն այնուհետև հետազոտվում են մանրադիտակով։ ԴՆԹ-ի վնասվածքների առկայության դեպքում քրոմատինի կառուցվածքային ամբողջությունը խաթարվում է, և ԴՆԹ-ի վերասպիրալավորումը կորչում է, ինչը հանգեցնում է այս կենսամակրոմոլեկուլի թուլացմանը, և ձևավորվում են ԴՆԹ-ի բեկորներ, որոնք կապված չեն բջջի հետ։ Էլեկտրական դաշտում թուլացած օղակները և ԴՆԹ-ի բեկորները ձգվում են դեպի անոդ, ինչը դիտվող առարկաներին տալիս է «գիսաստղերի» տեսք (այստեղից էլ սովորաբար օգտագործվում է «comet assay» անվանումը)։ ԴՆԹ-ի քանակը, որը գաղթել է դեպի անոդ և որոշվում է միկրոֆոտոմետրով, կարող է օգտագործվել որպես հետազոտվող բջիջներում ԴՆԹ-ի վնասման մակարդակը բնութագրող ցուցանիշ։ «Կոմետները» վերլուծվում են կամ տեսողական դիտարկմամբ և «կոմետների» տարբերակմամբ՝ ըստ ԴՆԹ-ի վնասվածության աստիճանի, կամ համակարգչային պատկերների մշակման ծրագրերի միջոցով։ վերլուծության վերջին մեթոդը հատկապես անհրաժեշտ է վնասող նյութի փոքր կոնցենտրացիայի ազդեցության օբյեկտիվ գնահատման կամ բջիջների ենթապոպուլյացիաների միջև նուրբ տարբերությունները պարզելու համար։

### Մեթոդի հաստատում
Ներկայումս հետազոտության մեջ այս մեթոդաբանական մոտեցումն իրականացրած լաբորատորիաների մեծ մասը մշակել են արձանագրության բազմաթիվ տարբերակներ, մասնավորապես բջիջների լիզիսի, դենատուրացիայի, էլեկտրոֆորեզի և ԴՆԹ-ի ներկման տևողությունը և պայմանները։ Մեկ ծածկապակու վրա կրկնօրինակով հաշվվում է 25-500 բջիջ։ Փորձի արդյունքները համարվում են հավաստի, երբ կրկնվում են առնվազն 6 անգամ։ ԴՆԹ կոմետի վերլուծությունը կարող է իրականացվել տեսողական կամ ապարատային և ծրագրային համալիրի միջոցով։ Տեսողական վերլուծության ժամանակ ԴՆԹ-ի կոմետները դասակարգվում են հինգ պայմանական տիպերի՝ 0-ից 4-ի համապատասխան թվային արժեքով։

### Ինդեքսների հաշվարկ

### Պատկերների և վերլուծությունների հետ աշխատելու ծրագրեր
* CometScore — անվճար ծրագիր ԴՆԹ կոմետի ցուցիչների կիսաավտոմատ հաշվարկների համար՝ համատեղելի է Windows 5-ի և 6-ի հետ։
* CaspLab — GPL software.
* Կոմերցիոն ծրագիր  — *listed by Comet Assay Interest Group*

## Գրականություն
* Բնապահպանական անբարենպաստ գործոնների երկարատև ազդեցությունը ուղեկցվում է ԴՆԹ-ի վնասների կուտակումով և վերականգնող համակարգի գործունեության փոփոխություններով, ինչը կարող է հանգեցնել մուտացիաների և բջջի չարորակ վերափոխման։ Վերջին տարիներին բազմաթիվ մեթոդներ են մշակվել ԴՆԹ-ի վնասը գրանցելու և նաև վերականգնման գործընթացները ուսումնասիրելու համար։ Այնուամենայնիվ, դրանցից ոչ բոլորն ունեն բավարար զգայունություն և յուրահատկություն՝ վերահսկելու շրջակա միջավայրի գործոնների հետևանքով առաջացած ԴՆԹ-ի վնասների լայն շրջանակը։ Վերանայման նպատակն է գնահատել լուծված միայնակ բջիջների գելային էլեկտրոֆորեզի մեթոդի արդյունավետությունը (ԴՆԹ կոմետի մեթոդ)՝ շրջակա միջավայրի տարբեր գործոններից առաջացած ԴՆԹ-ի վնասը հայտնաբերելու համար։ Մեթոդն ունի զգայունություն, որն անհրաժեշտ է ԴՆԹ-ի վնասը հայտնաբերելու և առանձին բջջի մակարդակում վերականգնելու համար և կարող է օգտագործվել գենոմի ամբողջականությունը գնահատելու համար։
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գենետիկա
Կատեգորիա:Բժշկական գենետիկա
Կատեգորիա:Կենսաբանական հետազոտությունների մեթոդներ