Գենետիկական տերմինների ցանկ

__NOTOC__

= Ա =
* **[[Գենի ալելներ|Ալել]]**- միևնույն գենի երկու կամ ավելի ձևերից մեկը, որոնցից յուրաքանչյուրը բնութագրվում է նուկլեոտիդների յուրահատուկ հաջորդականությամբ։
* **Վայրի տիպի ալել** (նորմալ) - գենի նորմալ աշխատանքն ապահովող նուկլեոտիդային հաջորդականություն։
* **Դոմինանտ ալել** - ալել, որը ֆենոտիպորեն արտահայտվում է։
* **Մուտանտ ալել** - մուտացիա, որը առաջանում է նորմալ ալելի հաջորդականության փոփոխությամբ։
* **Ռեցեցիվ ալել** - ալել, որը ֆենոտիպորեն արտահայտվում է միայն հոմոզիգոտ վիճակում և ճնշվում դոմինանտ ալելի կողմից։
* '''Քրոմոսոմային աբերացիա'''**(կամ քրոմոսոմային անոմալիա)** - Քրոմոսոմային բոլոր տիպի մուտացիաների՝ դելեցիաների, տրանսլոկացիաների, ինվերսիաների և դուպլիկացիաների ընդհանրացված անվանում։ Երբեմն նույն ձևով անվանում են գենոմային մուտացիաներին(անեուպլոիդիաներ, տրիսոմիաներ և այլն):
* **Ալելային շարքեր** - բազմագենային ժառանգական հիվանդություններ, որոնք պայմանավարված են միևնույն գենի տարբեր մուտացիաների ձևով, բայց դասակարգվում են տարբեր նոզոլագիական խմբերում կլինիկական տարբեր արտահայտումներ ունենալու պատճառով։
* **Ամպլիֆիկատոր ԴՆԹ (թերմոցիկլեր)** - Սարքավորում, որը անհրաժեշտ է պոլիմերեզային շղթայական ռեակցիայի իրականցաման համար։ Այն թուլ է տալիս նշել ցիկլերի անհրաժեշտ քանակը և ընտրել ժամանակային և ջերմաստիճանային օպտիմալ տարբերակներ ցիկլի ամեն փուլի համար։
* **[[Ամպլիֆիկացիա]]** - գեների կրկնօրինակների քանակի ավելացում (ԴՆԹ-ի քանակի)։
* **ԴՆԹ-ի ամպլիֆիկացում** - ԴՆԹ-ի որոշակի հատվածի ընտրողական կրկնապատկում։
* **[[Ամֆիդիպլոիդներ]]** - Էուկարիոտիկ բջիջներ, որոնք պարունակում են երկու քրոմոսոմների երկու զույգ՝ երկու գենոմների միացման հետևանքով։
* **[[Անեուպլոիդիա]]** - Քրոմոսոմների փոփոխված հավաքակազմ, որում մեկ կամ մի քանի քրոմոսոմներ նորմալ հավաքակազմի համեմատ բացակայում են կամ ներկայացված են լրացուցիչ պատճենների ձևով։
* **[[Աուտոսոմ]]** - ցանկացած ոչ սեռական քրոմոսոմ։ Մարդն ունի 22 զույգ աուտոսոմներ։
* **Աուտոսոմ-դոմինանտ ժառանգում** - ժառանգականության տիպ, որի ժամանակ աուտոսոմում տեղայնացված մի մուտանտ գենը հերիք է, որ հիվանդությունը կամ հատնակիշը արտահայտվի։
* **Աուտոսոմ-ռեցեսիվ ժառանգում** - հատկանիշի կամ հիվանդության ժառանգականության տիպ, որի ժամանակ մուտանտ ալելը, որը տեղայնացված է աուտոսոմում պետք է փոխանցվի երկու ծնողներից միաժամանակ։

= Բ =
* **Բջիջների շարք** - բույսերի կամ կենդանիների գենետիկորեն միանման բջիջներ, որոնք կարելի է աճեցնել in vitro, այսինքն անսահմանափակ երկար ժամանակ։
* **[[Բակտերիոֆագ]]** - բակտերիայի վիրուս, որը կազմված է սպիտակուցային թաղանթի մեջ պարփակված նուկլեինաթթվից (ԴՆԹ կամ ՌՆԹ)։
* '''Գեների բանկ (գրադարան)''' - տվյալ օրգանիզմի գեների լրիվ հավաքածու, որը ստացվել է ռեկոմբինանտ ԴՆԹ-ների կացմից։
* **Խորիոնի բիոպսիա** - բջիջների ստացման գործընթաց, որը իրականացվում է հղիության 7-ից 11-րդ շաբաթների ընթացքում պրենատալ հետազոտության համար։
* '''Սաուզերն-բլոտինգ''' - ԴՆԹ-ի հատվածների ճանաչման մեթոդ, որոնք պարունակում են հաջորդականության կոմպլեմենտար ԴՆԹ-զոնդ, էլեկտրոֆորետիկ առանձնացված ԴՆԹ-ների մեջ, որոնք ֆիքսված են ամուր մատրիցայի վրա (նիտրոցելյուլոզային կամ նեյլոնային ֆիլտրերի վրա)
* **Բլոտինգ** - ԴՆԹ-ի մոլեկուլների տեղափոխություն ֆիլտրի վրա (մեմբրանի), ՌՆԹ կամ գելային սպիտակուցներով, որտեղ ընթացել է էլեկտրոֆորեզ։

= Գ =
* **Գլիկոզիլիրացում** - ածխաջրային մնացորդի միացումը սպիտակուցին։
* **β-գալակտոզ** - ֆերմենտ, որը հիդրոլիզում է β-գալակտոզիդները, մասնավորապես՝ Լակտոզը, որի հետևանքով առաջանում է ազատ գալակտոզ։
* **Գամետ** - հասուն սեռական բջիջ։
* **[[Գեն]]** - ԴՆԹ-ի նուկլեոտիդների հաջորդականություն, որը կոդավորում է որոշակի ՌՆԹ։
* **[[Գեների դրեյֆ]]** - սերունդների շարքում գեների հաճախականությունների փոփոխությունը։
* **Տնային գեներ** (Housekeeping gene) - այն գեներն են, որոնք տրանսկրիբացվում են հարաբերական կայունությամբ և օգտագործվում են որպես նորմալիզատոր (ստանդարտ) PCR-ում (պոլիմերեզային շղթայական ռեակցիայում), քանի որ ենթադրվում է, որ նրանց էքսպրեսիայի վրա չեն ազդում փորձի պայմանները։
* **Գենետիկական քարտեզ** - գեների և կարգավորող էլեմենտների դիրքի սխեմա քրոմոսոմում։
* **[[Գենետիկական կոդ]]** - ԴՆԹ-ի (կամ ՌՆԹ-ի) տրիպլետների և ամինաթթուների միջև համապատասխանություն։
* **[[Գենետիկական ճարտարագիտություն]]** (գենային ինժեներիա) - ռեկոմբինանտ ԴՆԹ-ների և ՌՆԹ-ների, գեների օրգանիզմից (բջջից) առանձնացման և մանիպուլյացիաների ենթարկման, գեների այլ օրգանիզմների մեջ ներմուծման մեթոդների և տեխնոլոգիաների ամբողջություն։
* **[[Գենային թերապիա]]** - Գենետիկական նյութի ներմուծումը բջիջ (ԴՆԹ կամ ՌՆԹ) նրա նորմալ ֆունկցիաների վերականգնման համար։
* **[[Գենոմ]]** - ընդհանուր գենետիկական ինֆորմացիա, որը պարունակվում է օրգանիզմի գեներում կամ ուղղակի օրգամիզմի գեների կազմը։
* **[[Գենոտիպ]]** - 1) Օրգանիզմի ամբողջ գենետիկական ինֆորմացիան։ 2) Օրգանիզմի գենետիկական հատկություն՝ ըստ մեկ կամ մի քանի ուսումնասիրվող լոկուսների։
* **Կարգավորիչ գեն** - գեն, որը կոդավորում է կարգավորող սպիտակուց, և այն իր հերթին ակտիվացնում կամ ճնշում է այլ գեների Տրանսկրիպցիան։
* **Լրագրող-գեն** - գեն, որի արտադրանքը որոշվում է պարզ և զգայուն մեթոդների միջոցով և որի ակտիվությունը թեսթավորվող բջիջներում նորմայում բացակայում է։ Օգտագործվում է գենաիժեներային կոնստրուկցիաներում վեկտորի առկայությունը հաստատելու համար։
* **Ուժեղացնող գեն** (էնհանսեր) - **[[ԴՆԹ]]**-ի կարճ հատված, որը ազդում է որոշակի գենեի էքսպրեսիայի մակարդակի վրա, մեծացնելով տրանսկրիպցիայի հաճախականությունը։

= Դ =
* **Գենային դակտիլոսկոպիա** - վարիացիաների նույնականացում ԴՆԹ-ի տանդեմային պտույտների թվի և երկարության հիման վրա։
* **Դելեցիա** - քրոմոսոմային մուտացիայի ձև, որի ժամանակ քրոմոսոմի մի հատված կորսվում է, նաև գենային մուտացիայի ձև, որի ժամանակ ԴՆԹ-ի մի հատված ընկնում է։
* **Դենատուրացիա** - մոլեկուլի տարածական կառուցվածքի խախտում, որը առաջանում է ներ կամ միջմոլեկուլային ոչ կովալենտ կապերի քանդման պատճառով։
* **Դիհիբրիդային խաչասերում** - օրգանիզմների խաչասերում, որի ժամանակ խաչասերվող օրգանիզմները տարբերվում ալտերնատիվ հատկանիշների երկու զույգերով, օրինակ՝ գույնը(սպիտակ կամ գունավորված), սերմերի ձևը (հարթ կամ կնճռոտ)։
* **ԴՆԹ-պոլիմերազա - ֆերմենտ, որը իրականացնում է ԴՆԹ-ի մատրիցային սինթեզը։
* **Դոմինանտություն** - հետերոզիգոտ օրգանիզմում հատկանիշի զարգացման ընթացքում միայն մեկ հատկանիշի արտահայտումը։
* **Դուպլիկացիա** - քրոմոսոմային մուտացիայի տիպ, որի ժամանակ կրկնապատկվում է քրոմոսոնի որևէ հատված կամ գենային մուտացիաների տիպ, որի ժամանակ կրկնապատկվում է ԴՆԹ-ի որևէ հատված։

= Զ =
* **Գենետիկական զոնդ** - հայտնի կազմությամբ կամ ֆունկցիայով ԴՆԹ-ի կամ ՌՆԹ-ի կարճ հատված, որը նշված է ինչ որ ռադիոակտիվ կամ ֆլոուրեսցենտային միացությունով:

= Է =
* **Էկզոն** - սփլայսինգի ժամանակ պահպանվող ինտրոնիրացված գենի մաս։
* **Էկզոնուկլեազ** - ֆերմենտ, որը հիդրոլիզում է ԴՆԹ-ի ծայրերում գտնվող ֆոսֆոդիէֆիրային կապերը։
* **Էքսպլանտանտ** - օրգանիզմից առանձնացված ինչ որ մի հյուսվածքի նմուշ։
* **Գենի էքսպրեսիա** - գենում կոդավորված ինֆորմացիայի իրականացման պրոցես։ Իրականացվում է երկու փուլերով՝ [[տրանսկրիպցիա]]յով և [[տրանսլյացիա]]յով։
* **Էլեկտրոֆորեզ** - էլ. դաշտում լիցքավորված պոլիմերների առանձնացում։ Հիմանականում իրականացվում է գելերում (գելային էլեկտրոֆորեզ), որպեսզի առանձնացվող մոլեկուլների հատվածները չմաքրվեն ջեիմային շարժումով։
* **Էնդոնուկլեազ** - ֆերմենտ, որը հիդրոլիզում է ֆոսֆոդիէֆիրային կապերը ԴՆԹ-ի թելիկի ներսում։
* **Էնհանսեր** - ԴՆԹ-ի կարգավորիչ հատված, որը ուժեղացնում է տրանսկրիպցիան նրան ամենամոտ պրոմոտորի հետ։
* **Էպիստազ** - ոչ ալելային գեների փոխազդեցության տիպ, որի ժամանակ մի գենը ճնշում է մեկ այլ գենի (կամ գեների) արտահայտումը։
* **Էուկարիոտներ** - օրգանիզմներ, որոնց բջիջները պարունակում են կորիզներ։

= Ժ =
* **Ժառանգում** - գենետիկական ինֆորմացիայի փոխանցման պրոցեսը օրգանիզմների մի սերնդից մյուսին։
* **Ժառանգականություն** - կենդանի օրգանիզմների կողմից գենետիկական ինֆարմացիայի պահպանման և հաջորդ սերունդներին փոխանցման ունակությունը։
* **Ժառանգման մակարդակ** - պոպուլյացիայում ֆենոտիպիկ փոփոխականության բաժին, որը պայմանավորված է ժառանգական փոփոխականությամբ (սա վերաբերում է որոշակի քանակական կամ որակական հատկանիշի)։

= Ի =
* **Իմունիտետ** - օրգանիզմի պատասխան՝ պաշտպանական ռեակցիան ինֆեկցիոն հարուցիչների ([[բակտերիա]]ների և [[վիրուս]]ների) դեմ։
* **Իմունոտոքսին** - հակամարմնի և սպիտակուցային թույնի կատալիտիկ սումբիավորի միջև կոմպլեքս։ (դիֆտերիայի տոքսինի, ռիցինի, աբրինի և այլն)։
* **Իմունոֆլոուրեսցենտային զոնդեր** - տես՝ ԴՆԹ և ՌՆԹ զոնդեր։
* ** Ինդուկտոր** - ֆակտոր, որը խթանում է պասիվ վիճակում գտնվող գեների [[տրանսկրիպցիա]]ն։
* **Պրոֆագի ինդուկցիա** - լիզոգենային բջիջներում ֆագերի վեգետատիվ բազմացման խթանում։
* ** Ինտեգրազ** - ֆերմենտ, որը իրականացնում է ինչ որ գենետիկ էլեմենտի նեիմուծումը [[գենոմ]] սպեցիֆիկ կայքի միջոցով։
* **Ինտեգրոններ - գենետիկ էլեմենտներ, որոնք իրենց մեջ պարունակում են ինտեգրազի գենը, ցպեցիֆիկ կայք և նրա կողքին պրոմոտոր, որը նրանց հնարավորություն է տալիս իրենց մեջ ներմուծել մոբիլիզացված գենային կասսետներ և էքսպրեսիայի ենթարկել նրանց մեջ գոյություն ունեցող առանց պրոմոտորի գեները։
* **Ինտերֆերոններ** - սպիտակուցներ, որոնք արտադրվում են ողնաշարավորների բջիջների կողմից և ճնշում են վիրուսային վարակի աճը և զարգացումը։
* **Ինտրոն** - գենի մաս, որը սպիտակուց չի կոդավորում։ Այն տրանսկրիբացվում է և հետագայում անջատվում մատրիցային ՌՆԹ-ից սփլայսինգի ժամանակ։
* ** Ինտրոնացված գեն** - գեն, որը ինտրոններ է պարունակում։
* **Ինտերոններ** - ԴՆԹ-ում նուկլեոտիդային մնացորդների կրկնվող հաջորդականություններ։

= Լ =
* **Լեկտիններ** - սպիտակուցներ, որոնք միացնում են ածխաջրեր։
* **Լիգազ** - ֆերմետ, որը առաջացնում է ֆոսֆոդիէսթերային կապ երկու պոլինուկլեոտիդների մեջ։
* **Լիգանդ** - մոլեկուլ, որը ճանաչվում է հատուկ կառուցվածքի միջոցով, օրինակ՝ բջջային ռեցեպտորի միջոցով։
* **Լիդերային հաջորդկանաություն** - սեկրետացվող սպիտակուցների N-վերջավորությոմբ հաջորդականություն, որը ապահովվում է նրանց տրասնպորտացիան մեմբրանով։
* **Լիզիս** - բջջի կազմալուծում, որը առաջանում է նրա թաղանթի վնասումից։
* **Լիզոգենիա** - երևույթ, որի ժամանակ բակտեիրալ բջիջները կրում են ֆագին պրոֆագի ձևով։
* **Լինկեր** - կարճ սինթետիկ օլիգոնուկլեոտիդ, որը օգտագործվում է ԴՆԹ-ի in vitro հատվածների միացման համար։ Սովորաբար պարունակում է որոշակի հատված, որը յուրահատուկ ռեստրիկտազի համար ուղղորդող նշանակություն ունի։
* **Լիպոսոմներ** - հեղուկի կաթիլներ, շրջապատված արհեստական թաղանթով՝ արհեստական լիպիդային վեզիկուլներ։
* ** Ֆագի լիտիկ զարգացում** - ֆագի զարգացման ցիկլի փուլ, որը սկսվում է բջջի վարակումով և ավարտվում նրա լիզիսով։
* **Լոկուս** - Քրոմոսոմի հատված (ԴՆԹ-ի), որտեղ տեղավորված է որոշակի գենետիկական դետերմինանտ։

= Խ =
* **[[Խիմերներ]]** - լաբորատոր միջտեսակային հիբրիդներ (ռեկոմբինանտներ)։

= Կ =
* **Կալլուս** - չդիֆերենցված բջիջների քաշը, որը առաջանում է բույսի վնասման ժամանակ։ Կարող է առաջանալ առանձին բջիջներից՝ նրանց կուլտիվացման ժամանակ արհեստական միջավայրերում։
* **Կապսիդ** - վիրուսի սպիտակուցային թաղանթը։
* **Էքսպրեսիոն կասետ** - ԴՆԹ-ի ֆրագմենտ, որը պարունակում է բոլոր անհրաժեշտ գենետիկական էլեմենտները նրա մեջ տեղավորված գենի էքսպրեսիայի համար։
* **կԴՆԹ** - միաթել ԴՆԹ, որը սինթեզվում է in vivo ՌՆԹ-ի մատրիցայի վրա հակառակ տրանսկրիպտազի օգնությամբ։
* **Կլոն** - գենետիկորեն միանման բջիջների խումբ, որոնք առաջացել են անսեռ եղանակով ընդհանուր ծնողական բջջից։
* **ԴՆԹ-ի կլոնավորում** - ԴՆԹ-ի ռեկոմբինանտ մոլեկուլների ստացման պրոցես, որի ժամանակ օտարածին ԴՆԹ-ն ներմուծվում է վեկտորային մոլեկուլի մեջ և այնուհետև ստացված կոնստրուկցիան ներմուծում են ֆագի, բակտերիայի կամ տիրոջ էուկարիոտ բջջի մեջ։
* **Բջիջների կլոնավորում** - սննդային միջավայրում ցրման միջոցով նրանց առանձնացումը և գաղութի ստացումը, որը պարունակում է մեկուսացված բջջի սերունդին։
* **Կոդոն** - միմյանց հարևանությամբ դասավորված նուկլեոտիդային մնացորդների եռյակ ԴՆԹ-ում կամ ՌՆԹ-ում։ Այն կարող է կոդավորել որոշակի ամինաթթվու կամ տրանսյլացիայի ավարտ ազդարարել։
* **Կոմպարտմենտալիզացիա** - պրոցեսի սահմանափակում բջջի որոշակի հատվածի կողմից։
* **Կոմպետենտություն** - բջջի տրանսֆորմացվելու ունակությունը։
* **Կոմպլեմենտարություն (գենետիկայում)** - նուկլեինային թթուների շղթաների փոխազդեցության ժամանակ ջրածնային կապերի միջոցով ազոտային հիմքերի զույգ կոմպլեքսներ առաջացնելու ունակություն (ադենին-թիմին (կամ ուրացիլ) և գուանին-ցիտոզին)։
* **Կոնկատեմեր ԴՆԹ - գծային ԴՆԹ, որի մեջ որոշակի էլեմենտ մի քանի անգամ կրկնված է (օրինակ՝ ֆագի գենոմը)։
* **Կոնտիգ** - սեկվենավորման ժամանակ մի քանի հաջորդաբար միացված ԴՆԹ-ի հատվածների խումբ։
* **Կոնյուգատ** - մի քանի կովալենտ միացված մոլեկուլներից կազմված կոմպլեքս։
* **Կոնյուգացիա(բակտերիաների մոտ)** - բակտերիաների մոտ գենետիկական ինֆորմացիայի փոխանակման ձև, որի ժամանակ բջիջների մեջ ֆիզիկական կոնտակտի հետևանքով տեղի է ունենում բջջային, պլազմիդային և տրանսպոզոնային ԴՆԹ-ի տեղափոխում դոնոր բջջից ռեցիպիենտին։
* **Կոսմիդա** - վեկտոր, որը պարունակում է λ ֆագի ԴՆԹ-ի cos-կայք։
* **Կրոսինգովեր կամ տրամախաչում** - մեյոզի ընթացքում՝ կոնյուգացիայի ժամանակ հոմոլոգ քրոմոսոմների մասերի փոխանակման երևույթը։
* **Կպչուն վերջավորություններ** - կոմպլեմենտար միաշղթա ԴՆԹ-ի հատվածներ, որոնք տեղադրված են մոլեկուլի ծայրերին։

= Հ =
* **Հետերոզիգոտ** - բջիջ (կամ օրգանիզմ) որը պարունակում է երկու տարբեր ալելներ հոմոլոգ [[քրոմոսոմ]]ների միևնույն լոկուսում։
* **Հետերոզիգոտություն** - դիպլոիդ բջջում տարբեր ալելների առկայությունը։
* **Հետերոքրոմատին** - քրոմոսոմի հատված (հաճախ ամբողջ քրոմոսոմը), որը ինտերֆազում ունի կոմպակտ կառուցվածք [[տրանսկրիպցիա]]յի բացակայության պատճառով։
* **in situ հիբրիդացում** - բջիջների դենատուրացված ԴՆԹ-ների միջև հիբրիդացում առարկայական ապակու վրա՝ պիտակավորված ռադիոակտիվ իզոտոպներով կամ միաթղթա ՌՆԹ-Ի կամ ԴՆԹ-ի իմունոֆլյուորեսցենտային միացություններով։
* **ԴՆԹ-ի հիբրիդացում** - գոյացություն, որը առաջանում է երկշղթա ԴՆԹ-ի կամ ԴՆԹ։ ՌՆԹ դուպլեքսների մեջ գտնվող կոմպլեմենտար նուկլեոտիդների փոխազդեցությունից։
* **Հակակոդոն** - փոխադրող [[ՌՆԹ]]-ի կազմում գտնվող և երեք նուկլեոտիդներից կազմված հաջորդականություն, որը կոմպլեմենտար է մատրիցային ՌՆԹ-ի մոլեկուլում գտնվող կոդավորող տրիպլետին։
* **Հակամուտագենեզ** - պրոսեց, որը կանխարգելում է առաջացած [[մուտացիա]]յի ամրացումը [[գենոմ]]ում։ Այս պրոցեսի ժամանակ [[քրոմոսոմ]]ը կամ [[գեն]]ը բերվում է իր նախնական վիճակին։
* **Հապլոիդ** - բջիջ, որը պարունակում է քրոսմոսոմային զույգերից միայն մեկը։
* **Հեմիզիգոտություն** - օրգամիզմի վիճակ, որ ժամանակ ինչ որ մի գեն ներկայացված է մի քրոմոսոմով։
* **Սոմատիկ բջիջների հիբրիդացում** - ոչ սեռական բջիջների միաձուլում՝ սոմատիկ հիբրիդների ստացման մեթոդ։
* **Հիբրիդային սպիտակուց (պոլիպեպտիդ)** - միաձուլված սպիտակուց (պոլիպեպտիդ)։
* **Հիբրիդոմներ** - հիբրիդային լիմֆոիդային բջրջներ, որոնք ստացվել են մարդու կամ կենդանիների նորմալ լիմֆոիդային և ուռուցքային միելոմային բջիջների միաձուլումից։
* **Հոլանդրիկական ժառանգականություն - ժառանգականություն՝ շղթայակցված Y քրոմոսոմի հետ։
* **Հոմոզիգոտ** - բջիջ (կամ օրգանիզմ), որը պարունակում է երկու միևնույն ալելները հոմոլոգ քրոմոսոմների միևնույն լոկուսներում։
* **Հոմոզիգոտություն** - միևնույն ալելների առկայությունը դիպլոիդ բջջում։
* **Հոմոլոգ քրոմոսոմներ** - քրոմոսոմներ, որոնք պարունակում են միևնույն գեների հավաքակազմ։
* **Հատկանիշ** - կազմավորման ցանկացած մակարդակում կառուցվածքային առանձնահատկություն։

= Մ =
* **Մարկերային գեն** - ռեկոմբինանտ ԴՆԹ-ում գտնվող գեն, որը կոդավորում է ընտրված հատկանիշը։
* **Մայրական էֆեկտի գեներ** - գեներ որոնք արտահայտվում են ձվաբջջում և պայմանավորում են ֆենոտիպը անկախ հայրական գենոտիպից։
* **Միջտեսակային հիբրիդներ** - հիբրիդներ, որոնք ստացվում են տարբեր տեսակներին պատկանող բջիջների միաձուլումից։
* **Մետաբոլիզմ** - ֆերմենտատիվ պրոցեսների ամբողջություն, որոնք ապահովվում են բջջի կենսագործունեությունը և բազմացումը։
* **Մետաբոլիտ** - նյութ, որը առաջանում է բջջում տեղի ունեցող քիմիական ռեակցիաների հետևանքով։
* **Մեթիլազներ** - ֆերմենտներ, որոնք միացնում են մեթիլ խումբ ԴՆԹ-ի որոշակի ազոտային հիմքերին։
* **Միկրոսատելիտ** - միկրոսատելիտային լոկուս (STR - անգլերենից Short Tandem Repeats)).ԴՆԹ-ի հատված որոշակի գենոմային լոկալիզացիայով, որը պարունակում է կարճ տանդեմային պտույտներ։
* **Մինիբջիջներ** - **[[Մարկերային գեներ|Մարկերային գեն]]** - գեն ռեկոմբինանտ ԴՆԹ-ում, որը կոդավորում է ընտրովի հատկանիշ։
* **Գենոմի մոբիլային էլեմենտներ** - ԴՆԹ-ի հաջորդականություններ, որոնք ունակ են տեղափոխվել կենդանի օրգանիզմներ գենոմի մեջ պարբերաբար փոփոխելով իրենց դիրքը։
* **Մոնոհիբրիդ խաչասերում** - մեկ զույգ հատկանիշներով տարբերվող առանձնյակների խաչասերում։
* **Մոնոկլոնալ հակամարմիններ** - հակամարմիններ, որոնք մասնագիտացված են որոշակի հակածնի հետ ռեակցվելու համար և սինթեզվում են հիբրիդոմաների կողմից։
* **Մորֆոգենեզ** - օրգանիզմի զարգացման գենետիկական ծրագրի իրականացում։
* **Մուտագենեզ** - մուտացիայի ինդուկցման պրոցես։
* **Մուտագեն** - ֆիզիկական, քիմիական կամ կենսաբանական ագենտներ, որոնք մեծացնում են մուտացիայի առաջացման հաճախականությունը։
* **Մուտացիա** - գենետիկական նյութի փոփոխում, որը շատ հաճախ բերում է օրգանիզմի հատկանիշների փոփոխման։
* **Մուտոն** - մուտացիայի էլեմենտար միավոր կամ գենետիկական նյութի փոքրագույն միավոր, որի փոփոխությունը իրենից ներկայացնում է մուտացիա և բերում է գենի ֆունկցիայի խախտման։
* **Բիոպոլիմերի մոդիֆիկացիա** - նրա կառուցվածքի փոփոխություն։

= Ն =
* **Նիկ** - միաթելանի բացվածք ԴՆԹ-ի դուպլեքսում З ‘ОН- և 5 ‘р-վերջավորությունների առաջացումով։ Լիկվիդացվում է ԴՆԹ-լիգազի միջոցով։
* **Նիտրոգենազ** - ֆերմենտ, որը զբաղվում է մթնոլորտային ազոտի ֆիքսմամբ։
* **Նուկլեազներ** - ֆերմենտների ընդհանուր անվանում, որոնք ճեղքում են նուկլեինաթթուների մոլեկուլներ։

= Շ =
* **Շղթայակցման խումբ** - միևնույն քրոմոսոմում տեղայնացված գեները։
* **Շայն-Դալգանո հաջարդականություն** - պրոկարիոտիկ մատրիցային ՌՆԹ-ի հատված, որը անհրաժեշտ է նրա վրա ռիբոսոմների տեղակայման և նրա ճիշտ տրանսլացման համար։ Պարունակում է նուկլեոտիդային հաջորդականություն, որը կոմպլեմենտար է ռիբոսոմային ՌՆԹ-ի 16S ծայրին։
* **ԴՆԹ-ի շաֆլինգ** - երկու կամ ավելի սպիտակուցների հոմոլոգ մասերի ռեկոմբինացիա։ Եռափուլ պրոցես, որը ներառում է ծնողական ԴՆԹ-ների քանդում և ամպլիֆիկացիայի երկու փուլ (հատուկ ընտրված և առանց պրայմերների), որի նպատակն է երկարությամբ վերականգնված, բայց բաղադրությամբ փոփոխված ԴՆԹ-ի խիմերային մոլեկուլների ստացումը, որը և բերում է զգալի բարելավված կամ նոր հատկանիշներով սպիտակուցների սինթեզման։
* **Շտամ** - բակտերիաների կամ վիրուսների բջիջների շարքեր, որոնք սկիզբ են առնում մեկ սկզբնական բջջից կամ վիրուսից։

= Չ =
* **Չափավոր ֆագ** - բակտերիոֆագ, որը ունակ է լիզոգենացնել բջջին և պրոֆագի ձևով գտնվել բակտերիալ քրոմոսոմի ներսում կամ պլազմիդային վիճակում։

= Պ =
* **Պլազմիդ** - ԴՆԹ-ի օղակաձև կամ գծային մոլեկուլ, որը կրկնապատկվում է բջջային քրոմոսոմից անկախ։
* **Պոլիլինկեր** - սինթետիկ օլիգոնուկլեոտիդ, որը պարունակում է մի քանի ռեստրիկտազների ճանաչման հատվածներ։
* **Պոլիմերազներ** - ֆերմենտներ, որոնք իրականցնաում են նուկլեինաթթուների մատրիցային սինթեզ։
* **Պոլիպեպտիդ** - սպիտակուց (պոլիմեր), որը կազմված է ամինաթթվային մնացորդներից, որոնք միացած են պեպտիդային կապերով։
* **Պրայմեր** - կարճ օլիգո- կամ պոլինուկլեոտիդային հաջորդականություն ազատ З’ОН խմբով, որը կապված է միաշղթա ԴՆԹ-ի կամ ՌՆԹ-ի հետ։ Նրա З’ ծայրից ԴՆԹ-պոլիմերազան սկսում է սինթեզել պոլիդեզօքսիռիբոնուկլեոտիդային շղթա։
* **Պրոկարիոտներ** - օրգանիզմներ, որոնք չունեն բջջային կորիզ։
* **Պրոմոտոր** - գենի (օպերոնի) կարգավորիչ հատված, որին միանում է ՌՆԹ-պոլիմերազան տրանսկրիպցիան սկսելու նպատակով։
* **Պրոօնկոգեներ** - նորմալ քրոմոսոմային գեներ, որոնց մուտացիան կարող է բերել բջջի չարորակ վերափոխման և որպես հետևանք չարորակ ուռուցքների առաջացման։
* **Պրոտոպլաստ** - բուսական կամ բակտերիալ բջիջ, որը զրկված է բջջապատից։
* **Պրոֆագ** - ֆագի ներբջջային վիճակ, երբ նրա լիտիկ ֆունկցիաները ճնշված են։
* **Պրոցեսինգ** - մոդիֆիկացիայի տեղային ձև, երբ բիոպոլիմերում կրճատվում է մոմոներների թիվը։
* **Պոլիմերիա** - բազմաթիվ ոչ ալելեային գեների փոխազդեցություն, որոնք ուղղված են մի հատկանիշի զարգացման ուղղությոմբ և հատկանիշի արտահայտման մակարդակը կախված է գեների քանակից։ Պոլիմերային գեները նշանակվում են միանման տառերով, իսկ միևնույն լոկուսի ալելները ունեն միանման ստորին ինդեքս։
* **Պլեյոտրոպիա** - Գենի բազմակի ազդեցության երևույթ։ Արտահայտվում է մի գենի բազմաթիվ ֆենոտիպիկ հատկանիշների վրա ազդելու ունակությամբ։

= Ռ =
* **Ռեգուլոն** - գեների համակարգ, որոնք ցրված են ամբողջ գենոմում, բայց ենթարկվում են ընդհանուր ռեգուլյոտոր գենին։
* **Գեների էքսպրեսիայի կարգավորում** - բջջային կառուցվածքի և նրա ֆունկցիայի կառավարում, ինչպես նաև բջիջների դիֆերենցման, մորֆոգենեզի և ադապտացման հիմք։
* **ԴՆԹ-ի ռեկոմբինանտ մոլեկուլ (գենային ինժեներիայում)** - ստացվում է վեկտորի և օտար ԴՆԹ-ի ֆրագմենտի կովալենտ միացման հետևանքով։
* **Ռեկոմբինանտ պլազմիդ** - պլազմիդ, որը պարունակում է օտար ԴՆԹ-ի ֆրագմենտներ։
* **Ռեկոմբինանտ սպիտակուց** - սպիտակուց, որը ստացվել է ռեկոմբինանտ ԴՆԹ-ի մոլեկուլի էքսպրեսիայից և որը ստացվում է աղիքային ցուպիկից։
* **in vitro ռեկոմբինացում** - in vitro օպերացիաներ, որոնք բերում են ռեկոմբինանտ ԴՆԹ-ի մոլեկուլի ստացման։
* **Հոմոլոգ ռեկոմբինացում** - երկու համոլոգ ԴՆԹ-ի մոլեկուլների մեջ գենետկիկական նյութի փոխանակում։
* **Ռեկոմբինացիայի սպեցիֆիկ կայք** - բացման և ԴՆԹ-ի երկու մոլեկուլների կամ հատվածների միացման միջոցով միավորում։
* **Ռեկոն** - գենետիկական էլեմենտար միավոր, այն է գենետիկական նյութի մինիմալ հատված, որի սահմաններում հնարավոր է ռեկոմբինացիա։
* **Ռենատուրացիա** - մոլեկուլի ելակետային տարածական կառուցվածքի վերականգնում։
* **[[ԴՆԹ-ի ռեպարացիա]]** - ԴՆԹ-ի վնասված մոլեկուլի վերականգնում, որի ժամանակ վերականգնվում է նրա սկզբնական կաառուցվածքը։
* **Ռեպլիկատոր** - ԴՆԹ-ի հատված, որը պատասխանատու է ռեպլիկացիայի պրոցեսն սկսելու համար։
* **Ռեպլիկացիա** - նուկլեինային թթուների կրկնապատկման պրոցես։
* **Ռեպլիկոն** - ԴՆԹ-ի մոլեկուլ կամ նրա հատված, որը գտնվում է ռեպլիկատորի հսկողության տակ։
* **Ռեպրեսիա** - գեների ակտիվության ճնշում, շատ հաճախ տրանսկրիպցիայի արգելափակման ճանապարհով։
* **Ռեպրեսոր** - Սպիտակուց կամ հակաիմաստային ՌՆԹ, որը կանխում է գեների ակտիվությունը։
* **[[Ռեստրիկտազներ]]** - բակտերիաների կայք-սպեցիֆիկ էնդոնուկլեազների խումբ, որոնք ճանաչում են ԴՆԹ-ի որոշակի 4 կամ ավելի նուկլեոտիդային հատվածներ և ճեղքում են ճանաչման հատվածի ներսում կամ նրանից դուրս գտնվող շղթան՝ առաջացնելով կպչուն կամ բութ ծայրեր։
* **Ռեստրիկտներ** - ԴՆԹ-ի հատվածներ, որոնք առաջանում են ռեստրիկտազի կողմից մոլեկուլի հիդրոլիզից հետո։
* **Ռեստրիկտացիոն քարտեզ** - ԴՆԹ-ի մոլեկուլի սխեմա, որտեղ նշված են նրա կտրված հատվածները տարբեր ռեստրիկտազների կողմից։
* **Ռեստրիկտացիոն անալիզ** - ԴՆԹ ռեստրիկտազների կողմից կտրվող հատվածների տեղամասերի նշում։
* **[[Ռետրովիրուսներ]]** - ՌՆԹ պարունակող կենդանիների վիրուսներ, որոնք կոդավորում են հակառակ տրանսկրիպտազին և առաջացնում են քրոմոսոմային լոկալիզացիայով պրովիրուս։
* **Ռեցեսիվություն** - երևույթ, որի ժամանակ հետերոզիգոտ բջջում ռեցեսիվ ալելը չի մասկանցում հատկանիշի ձևավորման պրոցեսում։
* **[[Ռիբոկուկլեազներ]]** **(ՌՆԹազներ)**- ՌՆԹ-ն ճեղքող ֆերմենտներ։

= Ս =
* **Սպիտակուցային ճարտարագիտություն** - արհեստական սպիտակուցային մոլեկուլների ստացում (անհրաժեշտ հատկություններով) գեներում ուղղորդված փոփոխություններ առաջացնելու ճանապարհով կամ հետերոլոգ գեների լոկուսների փոխանակման միջոցով։
* **Սայթ** (կայք) - ԴՆԹ-ի, սպիտակուցի կամ այլ մոլեկուլի հատված։
* **[[Սեկվենավորում]]** - ԴՆԹ-ի կամ սպիտակուցների մոլեկուլներում նուկլեոտիդային կամ ամինաթթվային հաջորդականությունների պարզում։
* **Սելեկիվ միջավայրեր** - սննդային միջավայրեր, որոնց վրա կարող են աճել միայն որոշակի հատկանիշներով բջիջներ։
* **Սեպտում** - բակտերիալ բջջի կենտրոնում առաջացող կառուցվածքներ, որոնք առաջանում են բաժանման պրոցեսի վերջում և բջիջը կիսում են երկու դուստր մասերի։
* **Սկրինինգ** - ֆագերի կամ բջիջների այն խմբերի մաղումը, որոնք պարունակում են ԴՆԹ-ի ռեկոմբինանտ մոլեկուլներ։
* **Միաձուլված սպիտակուց (պոլիպեպտիդ)** - սպիտակուց, որը առաջացել է երկու տարբեր պոլիպեպտիդների միաձուլումից։
* **Սոմատիկ հիբրիդներ** - սոմատիկ բջիջների միաձուլումից ստացված բջիջ։
* **Սփեյսեր** - ԴՆԹ-ում կամ ՌՆԹ-ում գեների միջև չկոդավորող նուկլեոտիդային հաջորդականություն։ Սպիտակուցներում այն միացնում է հարևան գլոբուլյար դոմենները։
* **Սփլայսինգ** - մոլեկուլի ներքին մասերի հեռացման ճանապարհով ֆունկցիոնալ սպիտակուցի կամ մատրիցային ՌՆԹ-Ի առաջացման պրոցես (ՌՆԹ-ի մոտ ինտրոններ, իսկ սպիտակուցների մոտ՝ ինտեիններ)
* **Սուպերպրոդուցենտ** - բակտերիալ շտամ, որը նպատակաուղղված է որոշակի նյութի մեծ քանակներով սինթեզի համար։

= Վ =
* **[[Վակցինա]]** - թուլացված կամ սպանվաած ինֆեկցիոն ագենտի կամ նրա առանձին մասերի պրեպարատներ (վիրուսի կամ բակտերիայի), որոնք կրում են հակագենային դետերմինանտներ և որոնք իվիճակի են առաջացնել իմունիտետ տվյալ ինֆեկցիայի նկատմամբ մարդու կամ կենդանիների օրգանիզմներում։ Բացի դրանից վերջին ժամակահատվածում ստեղծվել են վակցինաներ գենային ինժեներիայի մեթոդներով (այդպիսի վակցինայի օրինակ կարող է հանդիսանալ հեպատիտ-B-ի դեմ վակցինան։
* **Վեկտոր** - ԴՆԹ-ի մոլեկուլ, որը ունակ է մտնել օտար ԴՆԹ և ավտոնոմ ձևով կրկնապատկվել։ Այն գործիք է հանդիսանում գենային ինժեներիայի համար։
* **Կլոնավորման համար վեկտոր** - ցանկացած ոչ մեծ պլազմիդ, ֆագ կամ, ԴՆԹ պարունակող կենդանական վիրուս, որի մեջ կարող է ներմուծվել օտարածին ԴՆԹ։
* **Վիրուսներ** - կյանքի ոչ բջջային ձևեր, որոնք ունակ են բջջի մետաբոլիկ պրոցեսները փոփոխել իրենց նպատակների համար և ստիպել բջջին սինթեզել վիրուսային մասնիկներ։ Վիրուսները կարող են ունենալ տարբել բնույթի կաղապարներ (ապիտակուցային, ճարպային և այլն) և որպես ժառանգական ինֆորմացիայի կրիչ՝ ԴՆԹ կամ ՌՆԹ։

= Տ =
* **Տրանսդուկցիա** - բակտերիոֆագի միջոցով ԴՆԹ-ի հատվածների տեղափոխում։
* **Տրանսկրիպցիա** - ՌՆԹ-ի սինթեզ ԴՆԹ մատրիցայի վրա, որը իրականացվում է ՌՆԹ-պոլիմերազայի կողմից։
* **Տրանսկրիպտ** - տրանսկրիպցիայի պրոդուկտ՝ ՌՆԹ, որը սինթեզվում է ԴՆԹ-ի տվյալ հատվածի վրա և կոմպլեմենտար է նրա թելիկներից մեկին։
* **Հակառակ տրանոկրիպտազ** - ֆերմենտ, որը սինթեզում է ՌՆԹ-ի վրա նրան կոմպլեմենտար միաշղթա ԴՆԹ։
* **Տրանսլյացիա** - սպիտակուցների պոլիպեպտիդային շղթաների սինթեզ, որը իրականացվում է ռիբոսոմներում։
* **Տրանսպոզոն** - գենետիկական էլեմենտ, որը ռեպլիկացվում է ռեպլիկոնի կազմության մեջ և ընդունակ է ինքնուրույն տեղափոխությունների (տրանսպոզիցիաների) և քրոմոսոմային և վերքրոմոսոմային ԴՆԹ-ների մեջ ինտեգրման։
* **Տրանսքեկցիա** - մեկուսացված ԴՆԹ-ի միջոցով բջիջների տրանսֆորմացիա։
* **Տրանսֆորմացիա** - բջջի ժառանգական հատկանիխների փոփոխում, որը առաջանում է կլանված ԴՆԹ-ի միջոցով։
* **Տրանսֆորմացիա** (մոլեկուլյար գենետիկայում) - գենետիկական ինֆորմացիայի տեղափոխում մեկուսացված ԴՆԹ-ի մոլեկուլի միջոցով։
* ** Տրանսֆորմացիա** (օնկոտրանսֆորմացիա) - բջիջների մասնակի կամ լրիվ դիֆերենցում, որը առաջանում է բջիջների աճի կարգավորման խախտումներով։
* **Ընդհանուր տրանսկրիպտազ** - ֆերմենտ, որը կատալիզում է ԴՆԹ-ի սինթեզ և որպես մատրիցա օգտագործվում է ՌՆԹ։

= Ց =
* **[[Ցենտրոմեր]]** - լոկուս քրոմոսոմում, որը ֆիզիկորեն անհրաժեշտ է բաժանման ժամանակ հոմոլոգ քրոմոսոմների ճիշտ բաշխման համար։

= Փ =
* **Փոփոխականություն** - էվոլյուցիոն զարգացման ընթացքում նոր հատկանիշների առաջացում և գոյություն ունեցող հատկանիշների կատարելագործում։

= Ք =
* **[[Քրոմատին]]** - դեզօքսիռիբոնուկլեոպրոտեիդի թելաձև կոմպլեքս մոլեկուլներ, որոնք կազմված են ԴՆԹ-ից և նրա հետ միացած հիստոններից։

= Օ =
* **Օլիգոնուկլեոտիդ** - ԴՆԹ-ի շղթա, որը կազմված է (2-ից - 20) մի քանի նուկլեոտիդային մնացորդներից։
* **Օնկոգեներ** - գեներ, որոնց արտադրանքները էուկարիոտ օրգանիզմներին տրանսֆորմացնում են այնպես, որ նրանք ընդունում են ուռուցքային բջիջների հատկություններ։
* **Օնկորնավիրուս** - ՌՆԹ պարունակող վիրուս, որը առաջացնում է նորմալ բջիջների վերափոխումը քաղցկեղայինների։ Իր կազմության մեջ պարունակում է հակառակ տրանսկրիպտազ։
* **Օպերատոր** - գենի (օպերոնի) ռեգուլյատոր հատված, որի հետ սպեցիֆիկ ձևով միանում է ռեպրեսորը և հետևաբար կանխարգելում տրանսկրիպցիայի սկիզբը։
* **Օպերոն** - միասին տրանսկրիբացվող գեների ամբողջություն, որոնք սովորոբար կոդավորում են իրենց մոտ բիոքիմիական պրոցեսներ։

= Ֆ =
* **Ֆենոտիպ** - օրգանիզմի հատկանիշների արտահայտում, որը կախված է ինչպես գենոտիպի, այնպես էլ արտաքին միջավայրի գործոններից։
* **Ֆակտոր F (ֆերտիլության ֆակտոր, սեռական ֆակտոր)** - կոնյուգատիվ F-պլազմիդ, որը հայտվաբերվել է E. coli-ի բջիջներում։

= Ծանոթագրություններ =

Կատեգորիա:Գենետիկա
Կատեգորիա:Գլոսարիումներ
Կատեգորիա:Ցանկեր:Կենդանաբանություն