Ռժև-Սիչովսկի երկրորդ ռազմագործողություն

thumb|300px|«Մարս» և «Յուպիտեր» ռազմագործողությունների պլան
**Ռժև-Սիչովսկի երկրորդ ռազմագործողություն** (նոյեմբերի 25–դեկտեմբերի 20, 1942), հայտնի է նաև որպես **«Մարս» ռազմագործողություն**, ԽՍՀՄ Կալինինի (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Մաքսիմ Պուրկաև) և Արևմտյան (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Իվան Կոնև) ռազմաճակատների ռազմական գործողությունները՝ Ռժև-Վյազմայի ելուստը պաշտպանող «Կենտրոն» բանակային խմբի 9-րդ բանակի (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Վ. Մոդել) ջախջախման նպատակով։ Գործողությունը ղեկավարել է բանակի գեներալ Գեորոգի Ժուկովը։

Կարմիր բանակի համար գործողության անբարենպաստ արդյունքի պատճառով այն լռեցվեց խորհրդային ժամանակաշրջանում, իսկ հետխորհրդային ժամանակաշրջանում դրա գործնականում բոլոր կողմերը (կողմերի նպատակները, երկու կողմերի զորքերի քանակը և կորուստները, գործողության արդյունքի գնահատումը և դրա ազդեցությունը ռազմական գործողությունների հետագա ընթացքի վրա) դարձան քննարկումների և բուռն բանավեճերի առարկա։ Պատմական գիտության մեջ այս գործողության ուսումնասիրության խնդիրների վերաբերյալ էական կոնսենսուս չկա։ Չկա նույնիսկ մեկ տեսակետ այն մասին, թե արդյոք երկրորդ Ռժև-Վյազմայի ռազմագործողությունը ռազմավարական էր թե ֆրոնտային։

## Կողմերի ծրագրեր
1942 թվականի նոյեմբերին, խորհրդա-գերմանական ռազմաճակատի արևմտյան ուղղությամբ, Խոլմից մինչև Բոլխով ձգվող 1050 կմ լայնությամբ գոտում, գտնվում էր Կարմիր բանակի հրաձգային, հեծելազորային, տանկային և մեխանիզացված ստորաբաժանումների 30%-ը։ Թշնամու կողմից այստեղ տեղակայվել էր հետևակի ավելի քան 26%-ը և տանկային դիվիզիաների 42%-ը։ Հոկտեմբերի 14-ին Հիտլերի կողմից թիվ 1 օպերատիվ հրամանով մշակված առաջիկա արշավանքի պլանի համաձայն՝ գերմանական զորքերը պարտավոր էին «ամեն գնով պաշտպանել ձեռք բերված գծերը թշնամու կողմից դրանք ճեղքելու ցանկացած փորձից»։ Միևնույն ժամանակ, պաշտպանության հիմնական ջանքերը նախատեսվում էր կենտրոնացնել Բանակի խմբի կենտրոնի գոտում։ Վերմախտի ցամաքային զորքերի գլխավոր շտաբի տվյալներով՝ հենց դրա դեմ պետք էր սպասել Կարմիր բանակի գլխավոր հարձակումը։ Հետևաբար, Ռժև-Վյազմա ելուստի վրա նախապես պատրաստվել էին լավ մշակված ինժեներական գծեր, որոնց էշելոնային խորությունը հասնում էր 80-100 կմ-ի։

Ինչ վերաբերում է ԽՍՀՄ ղեկավարությանը, ապա այն առաջիկա արշավի ընդհանուր ռազմաքաղաքական նպատակը տեսնում էր զինված պայքարում ռազմավարական նախաձեռնությունը զավթելու և դրանով իսկ պատերազմում շրջադարձային կետի հասնելու մեջ։ Առաջին փուլում նախատեսվում էր հաղթել թշնամուն Ստալինգրադի շրջանում, որից հետո, հարվածելով Ռոստովին, հասնել նրա հյուսիսկովկասյան խմբավորման թիկունքին և կանխել նրա նահանջը դեպի Դոնբաս։ Միևնույն ժամանակ, նախատեսվում էր հարձակում սկսել Վերին Դոնի շրջանում՝ հետագա զարգացմամբ դեպի Կուրսկ, Բրյանսկ և Խարկով։ Արևմտյան ուղղությամբ, իր հերթին, անհրաժեշտ էր իրականացնել հարձակողական գործողություն, որը կրում էր «Մարս» կոդային անվանումը։

Խորհրդային «Մարս» գործողության գաղափարը ծագել է 1942 թվականի սեպտեմբերի վերջին՝ որպես առաջին Ռժև-Սիչովսկի ռազմագործողության (հուլիսի 30 - սեպտեմբերի 30) շարունակություն և բաղկացած էր Ռժևի, Սիչովկայի, Օլենինոյի, Բելիի շրջանում գերմանական 9-րդ բանակի ջախջախումից, որը կազմում էր «Կենտրոն» բանակային խմբավորման հիմքը։ Սա նախատեսվում էր իրականացնել ռազմաճակատի այն հատվածներում մի քանի միաժամանակյա ճեղքումների միջոցով, որտեղ նախկինում խոշոր հարձակողական գործողություններ չէին իրականացվել. Օսուգա և Գժատ գետերի միջև՝ 20-րդ բանակի ուժերի կողմից, Մոլոդոյ Տուդա շրջանում՝ 39-րդ բանակի ուժերի կողմից, Լուչոսա գետի հովտում՝ 22-րդ բանակի ուժերի կողմից, Բելի քաղաքից հարավ՝ 41-րդ բանակի ուժերի կողմից։ Վերջին երեք տարածքներում գերմանական պաշտպանության խտությունը կազմում էր 20-40 կմ մեկ հետևակային դիվիզիայի համար, ինչը բավականին հեշտացնում էր դրանց հաղթահարումը։ 20-րդ բանակի տարածքում պաշտպանությունը շատ ավելի խիտ էր՝ 2 դիվիզիա (ներառյալ 1 տանկ) 15 կմ երկարությամբ ճակատում։ Եթե ​​առաջին փուլը հաջող լիներ, 5-րդ և 33-րդ բանակները (նրանց դեմ էր դուրս գալիս գերմանական 3-րդ տանկային բանակը) պետք է միանային գործողությանը Գժացկի և Վյազմայի ուղղությամբ։

Հետագայում, առաջին փուլի ձախողումից հետո, Գերագույն հրամանատարական շտաբի 1942 թվականի դեկտեմբերի 8-ի թիվ 170700 հրահանգը Արևմտյան և Կալինինի ճակատների զորքերի հրամանատարներին սահմանեց հարձակման զարգացման հետևյալ խնդիրները․

Այսինքն՝ ենթադրվում էր, որ նրանք կհասնեն այն գծին, որտեղ 1941 թվականի սեպտեմբերին Արևմտյան ռազմաճակատի թիկունքում կանգնած էին պահեստային ճակատի բանակները։

Միաժամանակ Կալինինի ճակատի աջ թևում պատրաստվում էր մեկ այլ գործողություն՝ 3-րդ հարվածային բանակի հարձակումը Վելիկիե Լուկիի և Նևելի վրա՝ Նովոսոկոլնիկիի շրջանում Լենինգրադ-Վիտեբսկ երկաթուղին կտրելու նպատակով:

Պ. Սուդոպլատովի խոսքով՝ գործողության մասին տեղեկատվությունը մասամբ բացահայտվել է Վերմախտի ղեկավարությանը «Վանք» ռազմավարական գործողության շրջանակներում՝ Ստալինգրադից նշանակալի ուժեր շեղելու նպատակով, որտեղ միաժամանակ սկսվել էր գեներալ Ֆ. Պաուլուսի 6-րդ բանակի շրջափակման գործողությունը:

Ինչպես ցույց է տվել պատմաբան Վ. Մեյերը, գործակալ «Մաքսը» նախկին սպիտակ գվարդիայի անդամ Իրա Լոնգինն է։ Նրա զեկույցները Աբվերին հորինված էին և գրված էին բաց աղբյուրների (հիմնականում թերթերի) վրա հիմնված: Ռազմական պատմաբան Ալեքսեյ Իսաևը Սուդոպլատովի հայտարարությունը անվանում է «անլուրջ» և որևէ լուրջ հիմք չունեցող։ Նա նշում է, որ Սուդոպլատովը սխալմամբ հղում է կատարում «Մաքս» կեղծանունով կրկնակի գործակալի, ով իրականում ուներ «Ֆլամինգո» կեղծանունը, նրա 1942 թվականի նոյեմբերի զեկույցները պահպանվել են, և դրանց մեջ չկա որևէ զեկույց Ռժևի ելուստի տարածքում խորհրդային հարձակման ծրագրերի մասին:

## Խորհրդային «Յուպիտեր» պլան
«Մարս» ռազմագործողության շարունակությունը պետք է լիներ խորհրդային հրամանատարության կողմից ծրագրված հարձակողական «Յուպիտեր» գործողությունը, որի ընթացքում, «Մարս» ռազմագործողության նպատակներին հասնելուց հետո, նախատեսվում էր ջախջախել Վյազմա քաղաքի տարածքում գտնվող գերմանական «Կենտրոն» բանակային խմբի կենտրոնական մասը։

Գործողությունը չիրականացվեց, քանի որ «Մարս» ռազմագործողությունը, ձախողվելով, չհասավ իր նպատակներին, ուստի այն երբեք չհասավ «Յուպիտեր»-ին։

## Կողմերի ուժեր
300px|մինի|Իրավիճակը խորհրդա-գերմանական ճակատում 1942 թվականի նոյեմբերից մինչև 1943 թվականի փետրվար
### ԽՍՀՄ
1942 թվականի նոյեմբերին Կալինինի և Արևմտյան ռազմաճակատների, ինչպես նաև Մոսկվայի պաշտպանական գոտու ուժերը կազմում էին 156 հաշվարկային դիվիզիա՝ 1,89 միլիոն մարդ, 24,682 գնդացիր և ականանետ, 3,375 տանկ և ինքնագնաց հրանոթ, և 1,170 ինքնաթիռ:

Նրանց դեմ էին դուրս եկել «Կենտրոն» բանակային խմբի գրեթե բոլոր զորքերը (բացառությամբ նրա ծայրահեղ աջ թևում գտնվող հինգ դիվիզիաների) և «Հյուսիս» բանակային խմբի 2 դիվիզիաները (93-րդ և 218-րդ հետևակային դիվիզիաներ)՝ ընդհանուր առմամբ 72 դիվիզիա (բացառությամբ թիկունքում գտնվող 9 անվտանգության և դաշտային պատրաստության դիվիզիաների), որոնցից 10-ը՝ տանկային և 6-ը՝ մոտորավորված, որոնք հաշվում էին մոտ 600 մարտական ​​պատրաստության տանկ և 150-200 գրոհային հրանոթ։

Ընդհանուր առմամբ, հարձակման մեջ տեղակայեցին խորհրդային երկու ճակատներ, տասնյոթ բանակներից յոթը՝ 20-րդ, 22-րդ, 29-րդ, 30-րդ, 31-րդ, 39-րդ և 41-րդ։

Գործողության առաջին փուլում հիմնական հարձակումների ուղղություններով մասնակցել են 33,5 խորհրդային դիվիզիայի թվաքանակով հավասար ուժեր։ Առաջին գծում նրանց դեմ 7-8 գերմանացի կար։ Գործողության առաջին փուլին աջակցելու համար տեղակայվեցին չորս շարժական կորպուսներ՝ 1-ին և 3-րդ մեխանիզացված, 6-րդ տանկային և 2-րդ գվարդիական հեծելազորային։ 5-րդ տանկային կորպուսը (33-րդ բանակի մաս) պետք է միանար ավելի ուշ։

5-րդ և 33-րդ բանակները 1942 թվականի նոյեմբերի վերջին և դեկտեմբերին հարձակողական գործողություններ չեն իրականացրել, սակայն նոյեմբերի 19-ին Արևմտյան ռազմաճակատի շտաբից հրահանգ են ստացել ոչնչացնել թշնամու Գժացկի խմբավորումը։ Նոյեմբերի 25-ին 5-րդ և 33-րդ բանակներին նշանակվեց հարձակման անցնելու ամսաթիվ՝ դեկտեմբերի 1-ը։ Այս երկու բանակների նախատեսված հարձակումը չկայացավ միայն գործողության առաջին փուլի ձախողման պատճառով։

Միևնույն ժամանակ, հաշվարկներից բացառվեցին Կալինինի ռազմաճակատի աջ թևի զորքերը, որոնք մասնակցեցին Վելիկիե Լուկիի շրջապատմանը։ Դրանք կարելի է համարել որպես մասնավոր գործողություն Արևմտյան և Կալինինյան ռազմաճակատների ընդհանուր հարձակման շրջանակներում։

### Գերմանիա
Գեներալ-գնդապետ Վալտեր Մոդելի գերմանական 9-րդ բանակը (շտաբը Սիչևսկում), որը դեմ էր խորհրդային զորքերին, ներառում էր երեք բանակային և երկու տանկային կորպուս (ընդհանուր առմամբ 18 հետևակային, 1 օդանավակայան, 1 պարաշյուտային, 1 տանկային դիվիզիա և երկու գրոհային հրետանային գումարտակ): Բանակի պահեստազորը բաղկացած էր երկու տանկային դիվիզիայից, երկու մոտոհրաձգային դիվիզիայից, մեկ հեծելազորային դիվիզիայից և տանկային գումարտակից։ Բացի այդ, Ռժև-Վյազմայի ելուստի թիկունքում կենտրոնացված էին «Կենտրոն» բանակային խմբի պահեստազորի երեք տանկային դիվիզիաներ (12-րդ, 19-րդ և 20-րդ)

Գեներալ-գնդապետ Վ. Մոդելի 9-րդ բանակը, որը կրեց խորհրդային հարձակման հիմնական հարվածը, ներառում էր.

* 6-րդ բանակային կորպուս (2-րդ օդային դաշտ, 7-րդ պարաշյուտային և 197-րդ հետևակային դիվիզիա):
* 23-րդ բանակային կորպուս (246-րդ, 86-րդ, 110-րդ, 253-րդ և 206-րդ հետևակային դիվիզիաներ, 87-րդ հետևակային դիվիզիայի գունդ և 10-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի գունդ):
* 27-րդ բանակային կորպուս (95-րդ, 72-րդ, 256-րդ, 129-րդ, 6-րդ և 251-րդ հետևակային դիվիզիաներ, 87-րդ հետևակային դիվիզիայի երկու գնդ):
* 39-րդ տանկային կորպուս (337-րդ, 102-րդ և 78-րդ հետևակային գունդ, 5-րդ տանկային դիվիզիա):
* 41-րդ տանկային կորպուս (330-րդ և 205-րդ հետևակային դիվիզիաներ, 328-րդ հետևակային դիվիզիայի գունդ):

Բացի այդ, 9-րդ բանակի շտաբի հրամանատարության ներքո էին գտնվում երկու մոտոհրաձգային դիվիզիաներ (14-րդ և «Մեծ Գերմանիա»), 1-ին և 9-րդ տանկային դիվիզիաները, 11-րդ տանկային դիվիզիայի տանկային գումարտակը (37 տանկ) և 1-ին հեծելազորային դիվիզիան։

Առանցքային դիրքի բազայում տեղակայված էին «Կենտրոն» բանակային խմբի պահեստազորը՝ 12-րդ, 19-րդ և 20-րդ տանկային դիվիզիաները, որոնք կրիտիկական իրավիճակում կարող էին արագ տեղափոխվել սպառնացող ուղղությամբ։

Անմիջապես պարզելով Կալինինի և Արևմտյան ռազմաճակատների հարձակման նախապատրաստական ​​աշխատանքները, Վ. Մոդելը 1942 թվականի նոյեմբերի 16-ի հրամանով պահանջել է, բացի մշտական ​​մարտական ​​պատրաստվածությունը պահպանելուց, յուրաքանչյուր կորպուսում և հետևակային դիվիզիայում ստեղծել շարժական խմբեր, որոնք նախատեսված են սպառնալիքի տակ գտնվող տարածքներ տեղափոխվելու համար։ Բացի այդ, նրանց վրա բանակի շարժական պահեստազորի մանևրը նախապես պլանավորված էր։ Այս խնդիրը լուծելու համար, նոյեմբերի 20-ի դրությամբ, կար տարբեր մոդիֆիկացիաների 302 տանկ

## Գործողության ընթացք
### Խորհրդային հարձակում նոյեմբերի 25-28, 1942

Կալինինի ռազմաճակատի գոտում հիմնական հարձակումն իրականացրեց գեներալ-մայոր Գ. Ֆ. Տարասովի 41-րդ բանակը։ Այն ներառում էր հինգ հրաձգային դիվիզիա, գեներալ-մայոր Մ.Դ. Սոլոմատինի 1-ին մեխանիզացված կորպուսը, 47-րդ և 48-րդ մեխանիզացված բրիգադները և գեներալ-մայոր Ս.Ի. Պովետկինի 6-րդ Ստալինի կամավորական հրաձգային կորպուսը (մեկ հրաձգային դիվիզիա և չորս հրաձգային բրիգադ)՝ ընդհանուր առմամբ 116 հազար մարդ և 300 տանկ։ Նրան հրամայվեց ճեղքել թշնամու պաշտպանությունը Բելիյ քաղաքից հարավ, ընդլայնել առաջխաղացումը արևմտյան և հյուսիսային ուղղություններով և միանալ Արևմտյան ռազմաճակատի 20-րդ բանակին։ Գործողությունը պետք է տեղի ունենար անտառապատ տարածքում՝ սահմանափակ թվով ճանապարհներով։ Միաժամանակ անհրաժեշտ էր գետանցում Վիշենկա, Վենա և Նաչա գետերով։

Բանակի հարձակողական գոտում պաշտպանողական դիրք էին գրավել 246-րդ հետևակային դիվիզիայի և 2-րդ օդադաշնային դիվիզիայի ուժերի մի մասը, որոնց մարտական ​​ներուժն ու պատրաստվածության մակարդակը զգալիորեն զիջում էին մյուս ստորաբաժանումներին։ Հաշվի առնելով սա՝ թշնամու հրամանատարությունը Բելիյ քաղաքի տարածքում կենտրոնացրեց ուժեղ պահուստ՝ 1-ին տանկային դիվիզիան և մարտական ​​խումբը, որը բաղկացած էր «Մեծ Գերմանիա» մոտորային դիվիզիայի երկու մոտոհրաձգային գումարտակներից։

Արևմտյան և Կալինինյան ռազմաճակատների զորքերի գործողությունները սկսվեցին 1942 թվականի նոյեմբերի 25-ին միանգամից երեք ուղղություններով։

Նոյեմբերի 25-ի առավոտյան, երեք ժամ տևած հրետանային պատրաստությունից հետո, հրաձգային ստորաբաժանումները հարձակվեցին թշնամու առաջնային պաշտպանական գծի վրա, ճեղքեցին այն շարժման մեջ և ներխուժեցին Վիշենկա գետի հովիտ։ Սակայն այստեղ նրանք հանդիպեցին նրա արևմտյան զառիթափ ափին գտնվող ամրոցների հզոր դիմադրությանը, ինչպես նաև ենթարկվեցին դիվիզիոն պահեստազորների հակագրոհներին։ Սկսված հարձակման ձախողման սպառնալիքի պայմաններում գեներալ-մայոր Գ. Ֆ. Տարասովը հրամայեց մարտի մեջ մտցնել 1-ին մեխանիզացված կորպուսը (224 տանկ, այդ թվում՝ 10 *КВ *և 119 *Т-34*)։

## Տես նաև
*Ռժևի ճակատամարտ
*Ռժև-Սիչովսկի առաջին ռազմագործողություն

## Գրականություն
* 
* *Гуркин В. В.* «Марс» в орбите «Урана» и «Сатурна»: О второй Ржевско-Сычёвской наступательной операции 1942 года // Военно-исторический журнал. — 2000. — № 4. — С. 14—19.
* *Исаев А. В.* Когда внезапности уже не было: История ВОВ, которую мы не знали. — : Эксмо, 2005. — ISBN 5-699-11949-3.
* *Гареев М. А.* Операция «Марс» и современные «марсиане»: К 60-летию окончания сражений на ржевско-вяземской земле // Военно-исторический журнал. — 2003. — № 10. — С. 17—21.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Մարս» ռազմագործողություն  Ռուսաստանի ՊՆ կայքում
* «Մարս» ռազմագործողություն
* «Մարս» ռազմագործողություն  «*Искатель*» ռազմական հնագիտական ​​խմբի կայքում
* Ա.Պ. Ցարկով։ Ով անմահության մեջ ոտք դրեց և անհետացավ առանց հետքի...
* Ռ․ Չեռնև, «Մարս» գործողության խորհրդային պատմագրությունը

Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով