Կուրու (հիվանդություն)

**Կուրու** (), հազվադեպ հանդիպող, անբուժելի և մահացու նեյրոդեգեներատիվ խանգարում, որը նախկինում տարածված է եղել Պապուա Նոր Գվինեայի ֆորե ժողովրդի շրջանում։ Այն պրիոնային հիվանդություն է, որը նեյրոդեգեներացիայի հետևանքով առաջացնում է դող և կոորդինացիայի կորուստ։ «Կուրու» տերմինը նշանակում է «դողացող» և առաջացել է ֆորե լեզվի *kuria* կամ *guria* («ցնցվել») բառից: Այն հայտնի է նաև որպես «ծիծաղող հիվանդություն»՝ հիվանդությանն ուղեկցող ծիծաղի անսովոր պոռթկումների պատճառով։

Այն տարածվել է Ֆորե ժողովրդի շրջանում հուղարկավորության ժամանակ մարդակերության միջոցով։ Մահացած ընտանիքի անդամներին ավանդաբար եփում և ուտում են, ինչը կարծում են, որ օգնում է ազատել մահացածի հոգուն: Կանայք և երեխաները սովորաբար կերել են ուղեղը, որտեղ վարակիչ պրիոններն ամենախիտն են կենտրոնացված, ուստի նրանք ավելի հաճախ են վարակվել։

Համաճարակը հավանաբար սկսվել է այն բանից հետո, երբ գյուղացիներից մեկի մոտ զարգացել է սպորադիկ Կրեյտցֆելդտ-Յակոբի հիվանդությունը և նա մահացել է։ Երբ համագյուղացիները կերել են նրա ուղեղը, նրանք վարակվել են և հիվանդությունը փոխանցել այլոց, ովքեր հետագայում կերել են նրանց վարակված ուղեղը:

Տարիներ առաջ՝ մոտ 1960 թվականին, Պապուա Նոր Գվինեայի ավստրալական վարչակազմի կողմից սահմանված արգելքի պատճառով՝ ֆորե ժողովուրդը հիմնականում դադարեցրել է մարդակերությունը՝ մարդակերության և կուրուի կապի վերաբերյալ լուրջ կասկածների հայտնաբերումից տարիներ առաջ: Այնուամենայնիվ, սա անմիջապես չի կանխել նոր դեպքերի ի հայտ գալը՝ հիվանդության երկար ինկուբացիոն շրջանի պատճառով, որը կարող է ավելի քան 50 տարի տևել: Բռնկման գագաթնակետին՝ մոտ 1957 թվականին, հիվանդությունից տարեկան մահացել է շուրջ 200 մարդ։ Ավելի քան կես դար անց համաճարակն ավարտվել է, մահվան վերջին երկու հայտնի դեպքերը գրանցվել են 2005 և 2009 թվականներին:

## Ախտանիշներ
Կուրուն փոխանցվող սպունգանման էնցեֆալոպաթիա է՝ նյարդային համակարգի հիվանդություն, որը հանգեցնում է ֆիզիոլոգիական և նյարդաբանական խանգարումների, որոնք էլ ի վերջո բերում են մահվան։ Այն բնութագրվում է հարաճուն ուղեղիկային ատաքսիայով կամ մկանային շարժումների կոորդինացիայի և վերահսկողության կորստով:

Նախակլինիկական կամ ասիմպտոմատիկ փուլը, որը կոչվում է նաև ինկուբացիոն շրջան, միջինում տևում է 10-13 տարի, բայց կարող է տևել ընդամենը հինգ տարի և սկզբնական շփումից հետո տևել մինչև 50 տարի կամ ավել:

Կլինիկական փուլը, որը սկսվում է առաջին ախտանիշների ի հայտ գալուց հետո, տևում է միջինում 12 ամիս: Կուրուի կլինիկական ընթացքը բաժանված է երեք փուլերի՝ շարժողական, նստակյաց և վերջնական: Չնայած այս փուլերը որոշակի տարբերություններ ունեն ամեն անհատի համար, դրանց ընդհանուր հատկանիշները խիստ պահպանված են տուժած բնակչության շրջանում: Կլինիկական ախտանիշների ի հայտ գալուց առաջ անհատը կարող է նաև ունենալ նախանշանային ախտանիշներ, ինչպիսիք են գլխացավը և ստորին վերջույթների հոդերի ցավը:

### Շարժումների պահպանման փուլ
Ամբուլատոր փուլում վարակված անհատի մոտ կարող է նկատվել անկայուն կեցվածք և քայլվածք, ատաքսիա, բառերի արտասանության դժվարություն (դիզարթրիա) և դող (տիտուբացիա)։ Այս փուլը կոչվում է «ամբուլատոր», քանի որ, չնայած առկա ախտանիշներին, անհատը դեռևս ի վիճակի է ինքնուրույն տեղաշարժվել:

### Նստակյաց փուլ
Նստակյաց փուլում վարակված անհատն այլևս ի վիճակի չէ քայլել առանց օգնության կամ աջակցության։ Նրա մոտ նկատվում է ատաքսիա՝ շարժումների կոորդինացիայի խանգարում և ուժգին դող։ Բացի այդ, հիվանդի մոտ ի հայտ են գալիս հուզական անկայունության և դեպրեսիայի նշաններ, որոնք զուգորդվում են անվերահսկելի և անսպասելի ծիծաղի պոռթկումներով։ Չնայած առկա այլ նյարդաբանական ախտանիշներին՝ հիվանդության այս փուլում ջլային ռեֆլեքսները դեռևս պահպանված են լինում:

### Տերմինալ փուլ
Տերմինալ փուլում վարակված անհատի առկա ախտանիշները, ինչպիսին է ատաքսիան, զարգանում են այնքան, որ այլևս հնարավոր չէ նույնիսկ նստել առանց օգնության։ Ի հայտ են գալիս նաև նոր ախտանիշներ: Հիվանդի մոտ զարգանում է դիսֆագիա (կլման դժվարացում), ինչը կարող է հանգեցնել ծայրահեղ հյուծվածության (թերսնուցման)։ Նաև կարող է առաջանալ անմիզապահություն, խոսելու ունակության, կամքի կորուստ և շրջակա միջավայրի նկատմամբ անտարբերություն, սակայն գիտակցությունը պահպանվում է: Տերմինալ փուլի վերջին շրջանում վարակվածների մոտ հաճախ առաջանում են քրոնիկ պառկելախոցեր, որոնք հեշտությամբ վարակվում են։ Վարակված անձը սովորաբար մահանում է տերմինալ փուլի առաջին ախտանիշների ի հայտ գալուց հետո՝ երեք ամսից մինչև երկու տարվա ընթացքում՝ հաճախ ասպիրացիոն թոքաբորբի կամ այլ երկրորդային վարակների պատճառով:

### Նյարդաախտաբանություն
Կուրուով վարակված հիվանդների շրջանում կատարված հետազոտությունների ընթացքում նկարագրվել են այն պատճառները, թե ինչպես է հիվանդությունն ազդում ուղեղի վրա։ Հիվանդության վաղ փուլերում վարակվածների մոտ կարող է նկատվել ինքնամփոփություն, կոորդինացիայի կորուստ, դող, ինչպես նաև ոտքերի և մատների ծռում: Հավասարակշռության և կոորդինացիայի խանգարումների պատճառները հասկանալու համար վարակված անձանց ուղեղը ենթարկվել է մանրակրկիտ հետազոտությունների։ Կլատցոյի և նրա գործընկերների կողմից իրականացված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ կուրուով վարակված ուղեղի նեյրոնները անսովոր չափով փոքր են և ունեն ավելի բաց երանգ՝ առողջ նեյրոնների համեմատ: Ախտահարված նեյրոններն իրենց բնորոշ դեֆորմացիաների պատճառով ունենում են «ցեցի կերածի նման» տեսք։ Կուրուով վարակված ուղեղի նեյրոնների այս շեղումները նման են Կրեյտցֆելդտ-Յակոբի հիվանդության (CJD) ժամանակ նկատվող փոփոխություններին։:

## Պատճառներ

### Տարածվածություն և ծիսակարգային բնույթ
Կուրուն հիմնականում տեղայնացված է եղել ֆորե ժողովրդի և նրանց հետ ամուսնական կապեր ունեցող մարդկանց շրջանում: Ֆորե ժողովուրդը ծիսականորեն եփել և կերել է իրենց ընտանիքի անդամների մարմնի մասերը նրանց մահից հետո, որպեսզի «մահացածի մարմինը ներառվեր ողջ մնացած հարազատների մարմինների մեջ՝ դրանով իսկ օգնելով ազատել մահացածի հոգին»: Քանի որ վարակիչ պրիոնները հատկապես կենտրոնացված են ուղեղում, կանայք և երեխաները, ոչրոնք ուղեղային հյուսվածքի հիմնական սպառողներն են, վարակվելու շատ ավելի մեծ հավանականություն են ունեցել, քան այն տղամարդիկ, ովքեր սովորաբար սպառում են միայն մկանային հյուսվածքը:

### Պրիոն

Վարակիչ գործոնը տիրոջ օրգանիզմի կողմից կոդավորվող պրիոն (PrP) կոչվող սպիտակուցի ֆոլդինգի սխալն է։ Պրիոնային սպիտակուցները կոդավորվում են պրիոնային սպիտակուցի գենով (PRNP): Պրիոնի երկու ձևերը նշանակվում են որպես PrPC, որը նորմալ ծալված սպիտակուց է և PrPSc, որը սխալ ծալված ձևն է և հանգեցնում է հիվանդության առաջացմանը: Այս երկու ձևերը չեն տարբերվում իրենց ամինաթթվային հաջորդականությամբ: Սակայն ախտածին PrPSc իզոֆորմը տարբերվում է նորմալ PrPC ձևից իր երկրորդային և երրորդային կառուցվածքով: PrPSc իզոֆորմն ավելի հարուստ է բետա-շերտերով, մինչդեռ նորմալ PrPC ձևը հարուստ է ալֆա-պարույրներով: Կառուցվածքային տարբերությունները թույլ են տալիս PrPSc-ին կուտակվել և չափազանց կայուն լինել ֆերմենտների կամ այլ քիմիական ու ֆիզիկական միջոցների կողմից սպիտակուցների քայքայման նկատմամբ: Մյուս կողմից, նորմալ ձևը հակված է ամբողջական պրոթեոլիզի և լուծելի է ոչ դենատուրացնող լվացող միջոցներում՝ դետերգենտներում:

Ենթադրվում է, որ նախկինում գոյություն ունեցող կամ ձեռքբերովի PrPSc-ը կարող է խթանել PrPC-ի փոխակերպումը PrPSc-ի, որն այնուհետև շարունակում է փոխակերպել այլ PrPC մոլեկուլներին: Սա սկիզբ է դնում շղթայական ռեակցիայի ձևավորման, ինչը թույլ է տալիս դրա արագ տարածմանը՝ հանգեցնելով պրիոնային հիվանդությունների ախտածնությունը:

### Փոխանցում
1961 թվականին ավստրալացի բժիշկ-հետազոտող Մայքլ Ալփերսը և մարդաբան Շիրլի Լինդենբաումը, Ֆորե ժողովրդի շրջանում իրականացրել է ոլորտի լայնածավալ հետազոտություններ: Նրանց պատմական ուսումնասիրությունները ենթադրում են, որ համաճարակը կարող է սկիզբ առնել 1900-ականների սկզբին ապրող մի անհատից, որն ապրել է Ֆորեի տարածքում և ում մոտ կարծում են, ինքնաբերաբար զարգացել է Կրեյտցֆելդտ-Յակոբի հիվանդության ձևերից որևէ մեկը: Ալփերսի և Լինդենբաումի հետազոտությունները վերջնականապես ապացուցել են, որ կուրուն հեշտությամբ և արագորեն տարածվել է Ֆորե ժողովրդի մեջ նրանց հուղարկավորման ընթացկում տեղի ունեցող ներխմբային մարդակերության սովորույթների պատճառով: Այդ ծիսակարգի ժամանակ հարազատները կերել են մահացածների մարմինները՝ հանգուցյալի «կենսական ուժը» բնիկներին վերադարձնելու համար:

Վարակը ավելի տարածված է եղել կանանց և երեխաների շրջանում, քան տղամարդկանց շրջանում, քանի որ Ֆորե տղամարդիկ կարծել են, թե մարդու միս ուտելը կթուլացնի իրենց պատերազմների ժամանակ: Ուստի հանգուցյալի մարմինը կերել են կանայք և երեխաները: Կերել են նաև ուղեղը, որտեղ պրիոնային մասնիկները հատկապես խիտ են տեղակայված եղել: Բացի դրանից, մեծ է հավանականությունը, որ հիվանդությունը կանանց և երեխաներին ավելի հեշտ է փոխանցվել, քանի որ նրանք էին մահից հետո հարազատներին մաքրում և պատրաստում, ուստի կարող էին ձեռքերի վրա ունենալ բաց վերքեր ու կտրվածքներ:

Չնայած պրիոնային մասնիկների կլանումը հանգեցնում է վարակման, վարակման աստիճանը բարձրանում էր, երբ պրիոնային մասնիկները հասնում էին ենթամաշկային հյուսվածքին: Ավստրալիական գաղութային օրենքների կիրառման և տեղի քրիստոնյա ավետարանիչների ջանքերի շնորհիվ, մարդակերության վերացմանը նվիրված Ալփերսի հետազոտությունը ցույց տվեց, որ 1960-ականների կեսերին կուրուն Ֆորեների շրջանում արդեն նահանջում էր: Այնուամենայնիվ, հիվանդության միջին ինկուբացիոն՝ գաղտնի շրջանը 14 տարի է և 40 տարի կամ ավելի լատենտայնությամբ՝ թաքնված ընթացքով յոթ դեպք է գրանցվել այն անձանց մոտ, որոնք գենետիկորեն առավել դիմացկուն են եղել: Հիվանդությունը շարունակել է ի հայտ գալ ևս մի քանի տասնամյակ: Կուրուով վարակված վերջին մարդը մահացել է 2009 թվականին:

## Ախտորոշում
Կուրուն ախտորոշվում է՝ ուսումնասիրելով անհատի մոտ առկա ուղեղիկային նշանների և ախտանիշների անամնեզը, կատարելով նյարդաբանական հետազոտությունները և բացառելով այլ նյարդաբանական հիվանդությունները: Սովորաբար գնահատվող ախտանիշներն են կոորդինացիայի խնդիրները և մկանների անկառավարելի շարժումները, սակայն այս ցուցանիշները կարող են շփոթվել նյարդային և մկանային համակարգի վրա ազդող այլ հիվանդությունների հետ։ Կուրուն այլ խանգարումներից տարբերելու համար հաճախ պահանջվում է ֆիզիկական զննում: Կուրուի առկայությունը որոշելու համար որևէ լաբորատոր ախտորոշիչ թեստ չկա, բացառությամբ կենտրոնական նյարդային համակարգի (ԿՆՀ) հյուսվածքների հետմահու հետազոտության, ուստի ախտորոշումն իրականացվում է այլ հնարավոր հիվանդությունների բացառման միջոցով։

Էլեկտրաուղեղագրությունը (ԷՈւԳ) օգտագործվում է կուրուն Կրեյտցֆելդտ-Յակոբի հիվանդությունից տարբերակելու համար: Վերջինս նմանատիպ էնցեֆալոպաթիա է: ԷՈւԳ-ի միջոցով հետազոտվում է մարդու ուղեղի էլեկտրական ակտիվությունը և չափվում է յուրաքանչյուր ալիքի հաճախականությունը՝ որոշելու համար ուղեղի գործունեության մեջ խնդրի առկայությունը: Պարբերաբար կրկնվող սուր ալիքային համալիրները հաճախ են գրանցվում որոշ հիվանդությունների ժամանակ, սակայն դրանք բացակայում են կուրուի դեպքում: Հետազոտությունները և թեստերը, ինչպիսիք են ԷՈւԳ-ն, մագնիսառեզոնանսային շերտագրությունը (ՄՌՇ), արյան հետազոտությունները և սկանավորումները, կարող են օգտագործվել որոշելու համար՝ արդյոք վարակված անձը տառապում է կուրուով, թե մեկ այլ էնցեֆալոպաթիայով։ Այնուամենայնիվ, բավականին երկար ժամանակ այս թեստերի իրականացումը կարող է դժվար լինել։

## Դիմադրություն

2009 թվականին Բժշկական հետազոտությունների խորհրդի հետազոտողները Պապուա Նոր Գվինեայի բնակչության շրջանում հայտնաբերել են պրիոնային սպիտակուցի (PrP) բնական տարբերակը, որն ուժեղ դիմադրողականություն է ապահովում կուրուի նկատմամբ։ Ուսումնասիրության ընթացքում, որը սկսվել էր 1996 թվականին,  հետազոտողները ուսումնասիրել են ավելի քան 3000 մարդու, ովքեր ապրել են արևելյան բարձրավանդակում և հարակից շրջաններում: Նրանց մոտ հայտնաբերել են G127V պրիոնային սպիտակուցի փոփոխությունը, այն գտնվում է 127-րդ դիրքում և գլիցինը փոխարինում է վալինով: G127V պոլիմորֆիզմը «միսենս» մուտացիայի արդյունք է և աշխարհագրորեն խիստ սահմանափակված է այն շրջաններով, որտեղ կուրուի համաճարակն ամենատարածվածն է։ Հետազոտողները կարծում են, որ PrP-ի այս տարբերակն առաջացել է վերջերս՝ հաշվարկելով, որ վերջին ընդհանուր նախնին ապրել է ընդամենը 10 սերունդ առաջ:

Այս հետազոտության արդյունքները կարող են օգնել գիտնականներին ավելի լավ հասկանալ և մշակել այլ պրիոնային հիվանդությունների բուժման համար բուժման մեթոդները, ինչպիսիք են Կրեյտցֆելդտ-Յակոբի հիվանդությունը և այլ նեյրոդեգեներատիվ հիվանդություններ, օրինակ՝ Ալցհայմերի հիվանդությունը:

## Պատմություն
Կուրուն առաջին անգամ նկարագրվել է 1950-ականների սկզբին ավստրալացի զինվորականների կողմից ներկայացված պաշտոնական զեկույցներում, ովքեր հսկել են Պապուա Նոր Գվինեայի արևելյան բարձրավանդակը: Ըստ որոշ ոչ պաշտոնական տվյալների՝ հիվանդությունը տարածաշրջանում առկա է եղել դեռևս 1910 թվականից: 1951 թվականին Արթուր Քերին առաջինն է եղել, որն օգտագործել է «կուրու» տերմինը իր զեկույցում, նկարագրելով մի նոր հիվանդություն, որը հարվածում է Պապուա Նոր Գվինեայի Ֆորե ցեղերի բնակիչներին։ Իր զեկույցում Քերին նշել է, որ կուրուն հիմնականում ախտահարում է Ֆորեի կանանց՝ ի վերջո հանգեցնելով նրանց մահվան։ 1952–1953 թվականներին մարդաբաններ Ռոնալդ և Քեթրին Բերնդտների կողմից կուրուն արձանագրվել է Ֆորե, Յատե և Ուսուրուֆա ժողովուրդների մոտ: 1953 թվականին կուրուն դիտարկվել է պարեկային սպա Ջոն ՄաքԱրթուրի կողմից, որն իր զեկույցում մանրամասն նկարագրել է հիվանդությունը։ ՄաքԱրթուրը կարծում է, որ կուրուն պարզապես հոգեմարմնական  դրսևորում է, որն առաջացել է տարածաշրջանի ցեղային ժողովուրդների մոգական պրակտիկայի հետևանքով: Երբ հիվանդությունը վերածվել է ավելի մեծ համաճարակի, ցեղի անդամները խնդրել են լյութերական բժշկական սպա Չարլզ Պֆարին գալ տարածք՝ հիվանդության մասին ավստրալական իշխանություններին զեկուցելու համար:

Ի սկզբանե Ֆորե ժողովուրդը կարծում էր, որ կուրուի պատճառը կախարդությունը կամ վհուկությունն է: Նրանք նաև հավատացել են, որ կուրու առաջացնող մոգությունը վարակիչ է։ Հիվանդությունն անվանել են նաև «նեգի-նագի», ինչը նշանակում է հիմար մարդ, քանի որ զոհերը պարբերաբար և ինքնաբերաբար սկսել են ծիծաղել: Ֆորե ժողովուրդը հավատացել է, որ այս հիվանդությունն առաջանում է ուրվականների պատճառով՝ հիվանդությանը բնորոշ դողի և տարօրինակ վարքագծի պատճառով։ Փորձելով բուժել հիվանդությունը՝ նրանք հիվանդներին կերակրել են ձիագի կեղև:

Երբ կուրուն վերածվել է համաճարակի, վիրուսաբան Դանիել Կարլտոն Գայդուսեկը և բժիշկ Վինսենթ Զիգասը սկսել են հետազոտոել հիվանդությունը: 1957 թվականին նրանք Ավստրալիայի բժշկական ամսագրում հրապարակել են զեկույց, որը ենթադրում է, որ կուրուն ունի գենետիկական ծագում և որ «կուրուի ախտածնության մեջ գործող էթնիկ-բնապահպանական փոփոխականները դեռևս չեն որոշվել»:

Մարդակերությունը որպես հնարավոր պատճառ կասկածվել է հենց սկզբից, սակայն որպես պաշտոնական հիպոթեզ առաջ է քաշվել միայն 1967 թվականին՝ Գլասի կողմից, իսկ ավելի պաշտոնական ձևակերպում է ստացել 1968 թվականին՝ Մեթյուսի, Գլասի և Լինդենբաումի կողմից:

Նախքան մարդակերության և կուրուի կապի հաստատումը, կանիբալիզմն արգելվել է Պապուա Նոր Գվինեայի ավստրալական վարչակազմի կողմից և մինչև 1960 թվականը այդ պրակտիկան գրեթե վերացվեկ է։ Կուրուի դեպքերի թվի նվազման հետ՝ բժշկական հետազոտողները վերջապես հնարավորություն են ստացել պատշաճ կերպով հետազոտել հիվանդությունը, ինչն ի վերջո հանգեցրել է դրա պատճառի հիմքում ընկած պրիոններին:

Կուրու հիվանդության ախտաբանությունը հասկանալու համար Գայդուշեկը ԱՄՆ Առողջապահության ազգային ինստիտուտներում կատարել է առաջին փորձարարական թեստերը՝ շիմպանզեների վրա: Ավստրալացի բժիշկ Մայքլ Ալփերսը համագործակցել է Գայդուշեկի հետ՝ տրամադրելով ուղեղի հյուսվածքների նմուշներ, որոնք նա վերցրել է կուրուից մահացած 11-ամյա ֆորե ցեղի մի աղջկանից: Ջո Գիբսը միացավ Գայդուշեկի հետազոտությանը, որպեսզի հետևի կապիկների վարքագծին, այն արձանագրի և դիահերձումներ կատարի։ Երկու տարվա ընթացքում շիմպանզեներից մեկի՝ Դեյզիի մոտ զարգացել է կուրու՝ ապացուցելով, որ անհայտ հիվանդության գործոնը փոխանցվում է վարակված կենսանյութի միջոցով և ընդունակ է հատել տեսակների միջև պատնեշը՝ անցնելով այլ պրիմատների։ Այն բանից հետո, երբ Էլիզաբեթ Բեկը հաստատել է, որ այս փորձը հանգեցրել է կուրուի առաջին փորձարարական փոխանցմանը, հայտնագործությունը չափազանց կարևոր է համարվել առաջընթաց բժշկության մեջ, ինչը 1976 թվականին Գայդուշեկին Նոբելյան մրցանակ է բերել ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության բնագավառում:

Հետագայում՝ 1960-ականների վերջին և 1970-ականների սկզբին, Է. Ջ. Ֆիլդը երկար ժամանակ է անցկացրել Նոր Գվինեայում, որպեսզի հետազոտի հիվանդությունը և համեմատելով այն ոչխարների քոսի և ցրված սկլերոզի հետ: Նա նշել է հիվանդության փոխազդեցությունը գլիալ բջիջների հետ, ներառյալ այն կարևոր դիտարկումը, որ վարակիչ գործընթացը կարող է կախված լինել տիրոջ մոլեկուլների կառուցվածքային վերադասավորումից:

## Ծանոթագրություններ

## Լրացուցիչ ընթերցանություն
* Sam Kean. *[[The Tale of the Dueling Neurosurgeons]]*, "Chapter 6: The Laughing Disease", 2014. (Detailed scientific and political history.)

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ
Կատեգորիա:Նյարդաբանություն
Կատեգորիա:Նյարդային համակարգի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Պապուա Նոր Գվինեա