Վերին մակարդակի ազգային դոմեն

**Վերին մակարդակ երկրային դոմեն** (**երկրային ՎՄԴ**), համացանցի վերին մակարդակի դոմեն, որն առանձնացված է որևէ երկրի, ինքնիշխան պետության կամ երկրի կոդ ունեցող կախյալ տարածքի համար։ Բոլոր երկրային ՎՄԴ-ները երկու տառից են կազմված, իսկ երկու տառից կազմված վերին մակարդակի դոմենները երկրային ՎՄԴ-ներ են։

2018 թվականի Ինտերնետ հասցեների նշանակման մարմինը (IANA) սկսել է ներմուծել միջազգայնացված վերին մակարդակի երկրային դոմեններ, որոնք բաղկացած են մայրենի լեզվից անգլերեն անվան որոշակի տառերից։ Երկրային ՎՄԴ-ների ստեղծումը և պատվիրակումը նկարագրված են RFC 1591-ում, որը համապատասխանում է ISO 3166-1 ալֆա-2 երկրների կոդերին։ Մինչ ընդհանուր ՎՄԴ-ները ենթակա են միջազգային կարգավորումներին, երկրային ՎՄԴ-ները ենթարկվում են յուրաքանչյուր երկրի դոմենային անվան հետ առնչվող կարգավորումներին։ 2022 թվականի դրությամբ գրանցված ավելի քան 150 միլիոն դոմենային անուններից երկրային ՎՄԴ-ները կազմում են ընդամենը 40%-ը։

Երկրների համար կոդի կիրառումը սկսել է 1985 թվականից։ Այդ տարի գրանցված կոդերը եղել են .us-ը (ԱՄՆ), .uk-ը (Միացյալ Թագավորություն) և .il-ը (Իսրայել)։ 1986 թվականին գրանցվածները ներառել են .au-ը (Ավստրալիա), .de-ը (Գերմանիա), .fi-ը (Ֆինլանդիա), .fr-ը (Ֆրանսիա), .is-ը (Իսլանդիա), .jp-ը (Ճապոնիա), .kr-ը (Հարավային Կորեա), .nl-ը (Նիդերլանդներ) և .se-ը (Շվեդիա)։ 1987 թվականին ավելացել են .nz-ը (Նոր Զելանդիա), .ch-ը (Շվեյցարիան) և .ca-ը (Կանադան), իսկ 1988 թվականին՝ .ie-ը (Իռլանդիա) .it-ը (Իտալիա), .es-ը (Իսպանիա) և .pt-ը (Պորտուգալիա), 1989 թվականին՝ .in-ը (Հնդկաստան) և .yu (Հարավսլավիա), 1999 թվականին՝ .cn (Չինաստան) և .ru (Ռուսաստան)։

Գոյություն ունի 308 հատ պատվիրակված ազգային ՎՄԴ։ Ամենաշատ թվով դոմենները պարունակում են .cn, .tk, .de, .uk, .nl և .ru ազգային ՎՄԴ-ները։

## Պատվիրակում և կառավարում
Ինտերնետ հասցեների նշանակման մարմինը (IANA) պատասխանատու է յուրաքանչյուր ազգային ՎՄԴ-ի համար համապատասխան վստահելի կառույց որոշելու համար։ Կառավարումն ու վերահսկողությունն այնուհետև փոխանցվում են տվյալ վստահված կառույցին, որը պատասպանատու է դոմենի կանոնակարգերի և շահագործման համար։ Ներկայումս պատվիրակումը կարող է որոշվել ազգային ՎՄԴ-ների IANA-ի ցանկից։ Առանձին ազգային ՎՄԴ-ները կարող են ունենալ տարբեր պահանջներ և վճարներ ենթադոմենների գրանցման համար: Կարող է լինել տեղում ներկայության պահանջ (օրինակ՝ քաղաքացիություն կամ ազգային ՎՄԴ-ի հետ այլ կապ), օրինակ՝ ամերիկյանը (us), ճապոնականը (jp), կանադականը (ca), ֆրանսիականը (fr) և գերմանական (de), կամ կարող է գրանցումը լինել բաց բոլորի համար։

## Ցանկեր
2017 թվականի մայիսի 20-ի տվյալներով գոյություն ունեն 255 երկրների կոդերով վերին մակարդակի դոմեններ՝ ամբողջովին լատինական այբուբենով և երկու տառով։ 2020 թվականի հունիսի դրությամբ միջազգայնացված դոմենների ավելացման արդյունքում այդ թիվը հասել է 316-ի։

### Լատինատառ վերին մակարդակի ազգային դոմեններ

### Միջազգայնացված վերին մակարդակի ազգային դոմեններ (ազգային ՎՄԴ)

**Հապավումներ**

***ազգային ՎՄԴ*** - վերին մակարդակի ազգային դոմեն

***ԴԱՀ*** - դոմենների անվան համակարգի

### Առաջարկված միջազգայնացված ազգային ՎՄԴ-ներ
Միջազգայնացված դոմենային անուններ են առաջարկվել Ճապոնիայի և Լիբիայի համար։

## Կապը ISO 3166-1-ի հետ

### Չօգտագործված ISO 3166-1 կոդեր
Ներկայիս ISO 3166-1-ի գրեթե բոլոր կոդերը հատկացված են և գոյություն ունեն DNS-ում։ Սակայն սրանցից որոշները օգտագործված չեն։ Մասնավորապես Նորվեգիայից կախում ունեցող Բուվե կղզու (`[[.bv|bv]]`)  և Շպիցբերգեն և Յան Մայենի (`[[.sj|sj]]`) ազգային ՎՄԴ-ները գոյություն ունեն DNS-ում, սակայն ենթադոմեններ հատկացված չեն, և Նորիդի (ազգային ՎՄԴ-ի նորվեգական գրանցամատյան) քաղաքականությունն է, որ ներկայումս չպետք է հատկացվեն։ Ֆրանսիական երկու տարածքներ՝ Սուրբ Բարդուղիմեոսի կղզին `[[.bl|bl]]` և Սենթ Մարտենը `[[.mf|mf]]`, դեռևս սպասում են ֆրանսիական կառավարության կողմից հատկացմանը։ `[[.eh|eh]]` կոդը չնայած հասանելի է որպես Արևմտյան Սահարայի ազգային ՎՄԴ, երբեք չի հատկացվել և գոյություն չունի DNS-ում։ Միայն մեկ ենթադոմեն է գրանցված `[[.gb|gb]]`-ով (ISO 3166-1ը Միացյալ Թագավորության համար), նոր գրանցումներ չեն ընդունվում, ՄԲ-ի համար գործում է `[[.uk|uk]]` ազգային ՎՄԴ-ը։

ԱՄՆ արտաքին փոքր կղզիների համար նախատեսված .um ազգային ՎՄԴ-ն հեռացվել է 2008 թվականի ապրիլին։ Համաձայն RFC 1591 կանոնակարգի՝ .um-ը հասանելի է որպես ազգային ՎՄԴ, որը կարող է ձեռք բերվել համապատասխան պետական գործակալության կամ տեղական ինտերնետ օգտագործողների համայնքի պահանջով։

### ISO 3166-1-ի մեջ չներառված ASCII ազգային ՎՄԴ-ներ
Որոշ ASCII ազգային ՎՄԴ-ներ ISO 3166-1-ի երկու տառով կոդերից չեն։ Այս կոդերից մի քանիսը նշված են ISO ցուցակի ավելի հին տարբերակներում:
* `[[.uk|uk]]` (Միացյալ Թագավորություն) - Միացյալ Թագավորության ISO 3166-1 կոդը GB է։ Սակայն JANET ցանցը արդեն իսկ ընտրել էր `uk`-ը՝ որպես վերին մակարդակի նույնացուցիչ Անվան գրանցման իր սխեմայի համար, և այն ընդգրկվել էր DNS-ի մեջ։ `[[.gb|gb]]`-ը հատկացվել է անցումային շրջանի համար, սակայն այն երբեք տեղի չի ունեցել, և `uk`-ի օգտագործումը արմատացել է։
* `[[.su|su]]` - Այս հին ISO&nbsp;3166 կոդը ծառայել է Խորհրդային Միությանը դրա գոյության շրջանում, ավելին՝ նոր գրանցումներ ևս թույլատրված են։
* `[[.ac|ac]]` (Համբարձման կղզի) - Այս կոդը IANA-ի 1996 թվականի որոշման մնացորդն է, ըստ որի թույլատրվել է Համաշխարհային փոստային միությանը թույլատրվել է օգտագործել ISO 3166-1 alpha-2-ի պահեստային ցանկի կոդերը։ Ավելի ուշ որոշում չեղյալ է հայտարարվել, և Համբարձման կղզին միակն է։ (Երեք այլ ազգային ՎՄԴ-ներ՝ `[[.gg|gg]]` (Գերնսի), `[[.im|im]]` (Մեն կղզի) և `[[.je|je]]` (Ջերսի) ևս այս կատեգորիայի տակ են եղել 1996 թվականից մինչև 2006 թվականի մարտ ամիս, երբ ստացել են համապատասխան  ISO 3166 կոդեր)։
* `[[.eu|eu]]` (Եվրամիություն) - 2000 թվականի սեպտեմբերի 25-ին ICANN-ը որոշել է թույլատրել ISO 3166-1-ի պահեստային ցուցակում եղած երկու տառից կազմված և բոլոր տեսակի նպատակների համար նախատեսված ցանկացած կոդ։ Ներկայումս միայն ԵՄ-ը է համապատասխանում այս չափանիշին։ ԵՄ-ի Հեռահաղորդակցության նախարարների խորհրդի 2002 թվականի մարտի որոշումից հետո գործընթացը դանդաղ է եղել, սակայն Եվրոպական հանձնաժողովը ընտրել է գրանցման կենտրոն (EURid), և սահմանվել են հատկացման չափանիշները․ ICANN-ը հաստատել է `[[.eu|eu]]`՝ որպես ազգային ՎՄԴ, և այն բացվել է գրանցումների համար 2005 թվականի դեկտեմբերի 7-ին։ 2006 թվականի ապրիլի 7-ից ի վեր գրանցումը բաց է Եվրոպական տնտեսական տարածքի գրանցումների համար։

### Պատմական ազգային ՎՄԴ-ներ
ՎՄԴ-ը հեռացվում է, երբ երկիրը դադարում է գոյություն ունենալ։ Եղել են երեք ազգային ՎՄԴ-ներ, որոնք ջնջվել են այն բանից հետո, երբ ISO 3166-1-ից հանվել է երկու տառից կազմված կոդը․ այդ երեք դեպքերն են՝ `[[.cs|cs]]` (Չեխոսլովակիա), `[[.zr|zr]]` (Զաիր) և `[[.tp|tp]]` (Արևելյան Թիմոր)։ Կարող է  ISO 3166-1-ից հանելու և DNS-ից ջնջելու գործընթացների միջև ժամանակային առումով մեծ տարբերություն լինի, օրինակ՝ zr-ը 1997 թվականից ISO 3166-կոդ չէ, սակայն `zr`  ազգային ՎՄԴ-ը վերացվել է միայն 2001 թվականին։ ISO 3166-1-ի հնացած կոդերին համապատասխանող մյուս ազգային ՎՄԴ-ները դեռևս չեն ջնջվել: Որոշ դեպքերում դրանք կարող է նույնիսկ չջնջվեն՝ պայմանավորված խափանումների քանակով, որոնք կարող են առաջացնել շատ օգտագործվող ազգային ՎՄԴ-ների համար: Մասնավորապես Խորհրդային Միության `[[.su|su]]` ազգային ՎՄԴ-ն շարունակում է օգտագործել ավելի քան 20 տարի այն բանից հետո, երբ SU-ն հեռացվել է ISO 3166-1-ից:

Պատմական կոդեր `[[.dd|dd]]`-ը Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետության և `yd`-ը Հարավային Եմենի համար հասանելի են եղել որպես ազգային ՎՄԴ-ներ, չնայած չեն հատկացվել:

`cs` ազգային կոդի ժամանակավոր հատկացումը, մինչև դրանք բաժանվել են `[[.rs|rs]]`-ի և `[[.me|me]]`-ի (համապատասխանաբար Սերբիա և Մոնտենեգրո), հանգեցրել է որոշ հակասությունների՝ կապված ISO 3166-1-ի ազգային կոդերի կայունության հետ: Արդյունքում 2007 թվականին ստեղծվել է ISO&nbsp;3166-1-ի երկրորդ խմբագրությունը՝ այն երաշխիքով, որ հեռացված կոդերը առնվազն 50 տարի չեն վերահատկացվելու, իսկ 2006 թվականին լեզուների պիտակներում օգտագործվող ազգային կոդերի համար RFC&nbsp;3066-ը փոխարինվել է RFC&nbsp;4646-ով:

Նախորդ ISO&nbsp;3166-1-ով Հարավսլավիայի համար նախատեսված YU կոդը հեռացվել է ISO-ի կողմից 2003 թվականի հուլիսի 23-ին, սակայն `[[.yu|yu]]` ազգային ՎՄԴ-ն շարունակել է օգտագործվել: Ի վերջո երկու տարի տևած անցումային շրջանից հետո, երբ ստեղծվել են սերբական `[[.rs|rs]]` և մոնտենեգրյան `[[.me|me]]` կոդերը, .yu-ն կիրառությունից դուրս է եկել 2010 թվականի մարտին:

Ավստրալիային ի սկզբանե հատկացվել է `[[.au#Historic second-level domains|oz]]` ազգային կոդը, սակայն ավելի ուշ այն փոխարինվել է `[[.au|au]]`-ով, իսկ `.oz` դոմենները տեղափոխվել են `.oz.au`:

## Ընդհանուր ազգային ՎՄԴ-ներ
**Ընդհանուր վերին մակարդակի ազգային դոմենը** կամ **ընդհանուր ազգային ՎՄԴ-ը** վերաբերում է այն ՎՄԴ-ներին, որոնք տեխնիկապես «սահմանափակված ազգային ՎՄԴ-ներ» չեն, բայց օգտագործվում են որպես ավանդական ընդհանուր ՎՄԴ-ներ։ Ընդհանուր ազգային ՎՄԴ-ների մեծ մասը առաջին հերթին օգտագործվում է որպես համանուն դոմեն։

## Ծանոթագրություններ

### Նշումներ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:DNS
Կատեգորիա:Համացանց
Կատեգորիա:Վերին մակարդակի ազգային դոմեններ