Խուն Սա

**Խուն Սա** (), էթնիկ հան չինացի նարկոբարոն և հրամանատար: Ծնվել է Բրիտանական Բիրմայի Հյուսիսային Շան նահանգի Մոնգյայի Լոյ Մո շրջանի Հպա Հպեունգ գյուղում։ Նախքան 1976 թվականին Շան «Խուն Սա» անունը ընդունելը, նա հիմնականում հայտնի էր իր չինական **Ճան Ծիֆու** անունով: ().

Երիտասարդ տարիքում Խուն Սան ռազմական տեխնիկա և ուսուցում ստացավ ինչպես Գոմինդանից, այնպես էլ բիրմայական բանակից՝ նախքան Շան նահանգի անկախության համար իր պայքարը հայտարարելը և սեփական անկախ տարածք ստեղծելը: Մյանմայում նա ստացել է «Ափիոնի արքա» մականունը Ոսկե եռանկյունում ափիոնի մաքսանենգության իր մեծածավալ գործողությունների պատճառով, որտեղ նա եղել է ափիոնի գերիշխող ռազմավարը մոտավորապես 1976-1996 թվականներին: Չնայած Թաիլանդում Ամերիկայի դեսպանը նրան անվանել է «աշխարհի ամենավատ թշնամին», նա տարբեր ժամանակներում հաջողությամբ ստացել է ինչպես Թաիլանդի, այնպես էլ Բիրմայի կառավարությունների աջակցությունը: Այն բանից հետո, երբ ԱՄՆ թմրամիջոցների դեմ պայքարի վարչությունը բացահայտեց և խզեց կապը Խուն Սայի և նրա օտարերկրյա միջնորդների միջև, նա «հանձնվեց» Բիրմայի կառավարությանը 1996 թվականին՝ լուծարելով բանակն ու իր հարստությամբ և սիրուհիներով տեղափոխվելով Յանգոն: Պաշտոնաթողությունից հետո նրա զորքերի մի մասը հրաժարվեց հանձնվել և շարունակեց պայքարը կառավարության դեմ, բայց նա սկսեց զբաղվել «օրինական» բիզնես նախագծերով, հատկապես հանքարդյունաբերությամբ և շինարարությամբ: Նա մահացել է 2007 թվականին 73 տարեկան հասակում։ Այսօր նրա երեխաները Մյանմայում հայտնի գործարարներ են։

## Կենսագրություն
### Երիտասարդություն
Նա հիմնականում հայտնի էր իր Հան չինական անունով՝ Ճան Ծիֆու (Zhang Qifu): Երբ նա երեք տարեկան էր, հայրը մահացավ։ Մայրն ամուսնացավ տեղի հարկային տեսուչի հետ, բայց երկու տարի անց նա նույնպես մահացավ։ Նրան հիմնականում մեծացրել է իր Հան պապը, որը Լոյ Մաու գյուղի ղեկավարն էր, որտեղ նա ծնվել է։ Նրա ընտանիքի Հան կողմը 18-րդ դարից ապրում էր Շան նահանգում։

Նա պաշտոնական կրթություն չի ստացել, բայց ռազմական պատրաստություն Է անցել որպես չինական ազգայնական ուժերի զինվոր, որոնք 1949 թվականին Մաոյի կոմունիստների հաղթանակից հետո փախել էին Բիրմա:

Չնայած նրա խորթ եղբայրներին ուղարկում էին միսիոներական դպրոցներ, Խուն Սայի ստացած միակ պաշտոնական կրթությունը եղել է մանկության տարիներին, երբ նա մի քանի տարի անցկացրեց որպես բուդդայական վանական, և նա մնաց ֆունկցիոնալ անգրագետ մինչև իր կյանքի վերջը: 1950-ականների սկզբին նա որոշ հիմնական ռազմական պատրաստություն է ստացել Գոմինդանից, որը փախել էր Բիրմայի սահմանամերձ շրջաններ Յուննանից 1949 թվականին Չինաստանի քաղաքացիական պատերազմում պարտությունից հետո: Տասնվեց տարեկան հասակում նա ստեղծեց երիտասարդների իր առաջին անկախ խումբը, և երբ տասնվեց տարեկան էր, և երբ նրա կազմակերպությունն աճեց մինչև մի քանի հարյուր անդամ, նա անկախացավ Գոմինդան։ Անկախությունից հետո նա հաճախ էր փոխում կողմերը, երբեմն՝ կառավարությանը, երբեմն՝ տարբեր ապստամբ բանակներին՝ կախված իրավիճակից։

### Աշխարհազորի հրամանատար և ափիոնի առևտուր
1963 թվականին նա վերակազմավորեց իր բանակը տեղական ստորաբաժանման՝ «Աշխարհազոր» (''Ka Kwe Ye''), որը գտնվում էր բիրմայական բանակի հյուսիսարևելյան հրամանատարության վերահսկողության տակ, որը տեղակայված էր հարևան Լաշիոյում։ Տեղի Շանի ապստամբների դեմ կռվելու դիմաց կառավարությունը թույլ տվեց նրան օգտագործել իրենց հողերն ու ճանապարհները՝ ափիոն ու հերոին աճեցնելու և առևտուր անելու համար։ Թույլ տալով նրանց ֆինանսավորել ափիոնի արտադրությամբ՝ Բիրմայի կառավարությունը հույս ուներ, որ այս տեղական աշխարհազորները կարող են դառնալ ինքնաբավ։ Կառավարության կողմից աջակցվող շատ հրամանատարներ, ներառյալ Խուն Սան, օգտագործեցին իրենց ափիոնի շահույթը Լաոսի և Թաիլանդի սև շուկաներից մեծ քանակությամբ ռազմական տեխնիկա գնելու համար և շուտով ավելի լավ էին զինված, քան բիրմայական բանակը:

1960-ականների վերջին Խուն Սան Շան նահանգի ամենակարևոր և ազդեցիկ աշխարհազորի հրամանատարներից մեկն էր: Նա կարևոր անցում կատարեց դեպի Լոյ Մաու՝ սահմանափակելով տեղական կոմունիստ ապստամբների շարժումները։ Այն ժամանակահատվածում, երբ նա անվանապես աջակցում էր Բիրմայի կառավարությանը, կապ էր պահպանում Գոմինդանի հետախուզության գործակալների հետ։

1960-ականներին Խուն Սան դարձավ Բիրմայի տխրահռչակ թմրավաճառներից մեկը։ Նա մարտահրավեր նետեց Շան նահանգում Գոմինդանի մնացորդների տեղական գերիշխանությանը, սակայն 1967 թվականին նա հիմնովին պարտվեց Թաիլանդի, Բիրմայի և Լաոսի սահմանին գտնվող թե՛ Գոմինդանի և թե՛ Լաոսի բանակի մասնակցությամբ ճակատամարտում։ Այդ ճակատամարտում նա 500 մարդուց և 300 ջորիներից բաղկացած շարասյունը առաջնորդեց Լաոս, բայց ճանապարհին շարասյունը դարանակալվեց Գոմինդանի ուժերի կողմից։ Մինչ մարտն ընթանում էր, Լաոսի բանակը (որը նաև զբաղվում էր ափիոնի/հերոինի առևտրով) ռմբակոծում էր մարտի դաշտը և գողանում ափիոնը։ Այս պարտությունը բարոյալքեց նրան ու իր ուժերին Լաոսի բանակը շարունակեց դարանակալել նրա ջորի քարավանները հաջորդ մի քանի տարիների ընթացքում, և նրա ռազմական ուժը անկում ապրեց։

### Կալանավորում
1969 թվականին տեղական էթնիկ ապստամբների խմբի պատվիրակները՝ Շան նահանգի բանակ, սկսեցին գաղտնի բանակցություններ վարել Խուն Սայի հետ՝ փորձելով համոզել նրան փոխել կողմը և միանալ նրանց: Նա հետաքրքրություն է հայտնել, սակայն հանդիպման մանրամասները բիրմայական բանակը բացահայտել է, և նա ձերբակալվել է 1969 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Թաունջիի Հեհո օդանավակայանում, երբ վերադառնում էր Թաիլանդի սահմանի մոտ գտնվող Տաչիլեկից գործուղումից։ Ձերբակալվելուց հետո նրան մեղադրեցին պետական ​​դավաճանության մեջ՝ ապստամբների հետ շփումների համար (բայց ոչ թմրանյութերի ապօրինի շրջանառության համար, ինչի համար նա ուներ կառավարության թույլտվությունը), և նա բանտարկվեց Մանդալայում։ Բանտում Խուն Սան կարդաց Սուն Ցզիի Պատերազմի արվեստը և Լո Գուանչժունի Եռաթագավորություն, որից հետո մշակեց քաղաքական փիլիսոփայություն, որին հավատարիմ մնաց իր հետագա կյանքում… Դրանք փոխվում են ՝ կախված ձեռքբերումներից և կորուստներից: Լավ ղեկավարը պետք է կարողանա օգուտ քաղել յուրաքանչյուր փոփոխությունից և օգտագործել այն»։

Խուն Սայի ձերբակալությունից հետո նրա աշխարհազորը ցրվեց, բայց նրա ամենահավատարիմ հետևորդները անցան ընդհատակ և 1973-ին առևանգեցին երկու խորհրդային բժիշկների Թաունջիի հիվանդանոցից, որտեղ նրանք աշխատում էին: Բիրմայական բանակի զինվորների մի դիվիզիայի հանձնարարել են փրկել բժիշկներին, սակայն նրանց չի հաջողվել: Բժիշկները փրկագին են ստացել Խուն Սայի ազատության համար, և հետագայում՝ 1974 թվականին, նա ազատ է արձակվել։ Խուն Սայի ազատ արձակումը գաղտնի իրականացվել է Թայլանդի գեներալ Կրիանգսակ Չամանանի միջնորդությամբ։ Ազատ արձակվելուց հետո Խուն Սան լավ հարաբերություններ պահպանեց Չամանանի հետ և 1981 թվականին գաղտնի նվիրաբերեց 50,000 ԱՄՆ դոլար՝ աջակցելու Թաիլանդի իր նախընտրական քարոզարշավին։

### Թաիլանդում
մինի|Խուն Սան 1974 թվականին
Հաջորդ երկու տասնամյակների ընթացքում՝ 1974-1994 թվականներին, Խուն Սան դարձավ Ոսկե եռանկյունու ափիոնի գլխավոր հրամանատարը: Այս ժամանակահատվածում Նյու Յորքում Ոսկե եռանկյունուց վաճառվող հերոինի մասնաբաժինը 5%-ից աճել է մինչև 80%, իսկ Խուն Սան պատասխանատու է այս առևտրի 45%-ի համար։ Թմրամիջոցների դեմ պայքարի վարչության գնահատմամբ Խուն Սայի հերոինը 90% մաքուր է, «լավագույնը իր գործում»։ 1980-ականներին իր հզորության գագաթնակետին Խուն Սան վերահսկում էր Բիրմայի ափիոնի արտադրության 70%-ը և կառուցեց հերոինի վերամշակման հսկայական ենթակառուցվածք՝ թմրանյութի շուկայում գերիշխելու համար։ Ժամանակին այն կարող էր մատակարարել համաշխարհային հերոինի մեկ քառորդը։ Նրա հրամանատարության տակ էր գտնվում 20000 մարդ, և նրա անձնական բանակն ավելի լավ էր զինված, քան Բիրմայի զինված ուժերը: Նրա համբավը ստիպեց ամերիկյան կառավարությանը նրան 2 միլիոն դոլար պարգևատրել: Թաիլանդում ամերիկացի դիվանագետը նրան անվանել է «աշխարհի ամենավատ թշնամին»։

Ազատ արձակվելուց հետո Խուն Սա ընդհատակ է անցել, իսկ 1976 թվականին վերամիավորվել և բարեփոխել է իր ուժերը Բան Հին Տակում, Թաիլանդի հյուսիսում, Բիրմայի հետ սահմանի մոտ։ Շուտով այն բանից հետո, երբ նա սկսեց բարեփոխել իր ուժերը, նա առաջին անգամ ընդունեց Շան անունը` «Խուն Սա» (բառացիորեն «Բարգավաճ իշխան»)։ Նա իր խումբը վերանվանեց Շանի Միացյալ բանակ, սկսեց պնդել, որ պայքարում է Շանի ինքնավարության համար ընդդեմ Բիրմայի կառավարության, և միջազգային լրագրողներին ասաց, որ իր մարդիկ թմրանյութեր են աճեցնում միայն հագուստի և սննդի համար վճարելու համար: 1977 թվականին նա առաջարկեց իր տարածքի ամբողջ ափիոնի բերքը հանել սև շուկայից՝ վաճառելով այն ամերիկյան կառավարությանը, սակայն նրա առաջարկը մերժվեց։

Չնայած Խուն Սան տեղական թմրանյութերի առևտրի ղեկավարը չէր, սակայն նա էր վերահսկում թմրանյութերի աճեցման և մշակման տարածքները: Տեղական հերոինի գործարանների սեփականատերերը Բանգկոկից, Հոնկոնգից և Թայվանից էին և վճարում էին Խուն Սային՝ նրա բանակի պաշտպանության դիմաց։ Ամերիկացի պետական պաշտոնյաները, ովքեր 1977 թվականին այցելել էին Խուն Սայի նստավայր ՝ նրա հետ բանակցելու համար, կարծում էին, որ Թաիլանդի կառավարությունը հանդուրժող է եղել նրա ներկայությունը Թաիլանդի հյուսիս-արևմտյան սահմանին, որպեսզի նրա բանակը ծառայեր որպես բուֆեր նրանց և այդ ժամանակ Լաոսում և Բիրմայում գործող ավելի արմատական հեղափոխական խմբերի միջև։

### Վերադարձ Բիրմա
Այն բանից հետո, երբ 1981 թվականին Թաիլանդի զինված ուժերը և Թաիլանդում մնացած Գոմինդանը ջախջախեցին արմատացած կոմունիստ ապստամբներին Հյուսիսարևմտյան Թաիլանդում, ամերիկացի պաշտոնյաները սկսեցին ճնշում գործադրել Թաիլանդի կառավարության վրա՝ Խուն Սային վտարելու համար: 1981 թվականի հուլիսին Թաիլանդի իշխանությունները նրա գլխի համար հայտարարեցին 50000 բատ (2000 ԱՄՆ դոլար) պարգև: Օգոստոսին այն ավելացվել է մինչև 500,000 բատ, «գործում է մինչև 1982 թվականի սեպտեմբերի 30-ը»։ 1981 թվականի հոկտեմբերին Թաիլանդի հեծյալ ոստիկանների 39 հոգանոց ստորաբաժանումը և տեղի ապստամբ պարտիզանները մահափորձ կատարեցին Խուն Սայի դեմ՝ ԱՄՆ թմրամիջոցների դեմ պայքարի վարչության պահանջով: Փորձը ձախողվեց, և գրեթե ամբողջ ստորաբաժանումը ոչնչացվեց։ 1982 թվականի հունվարին նրա բազայի սահմաններում հայտնվեց Թաիլանդի բանակի 1000 հոգանոց ջոկատ։ Թաիլանդի զորքերը բաղկացած էին Պակ Տոնգ Չայից թայլանդական հեծյալ ոստիկաններից, Տակից տեղական պարագլուխ սահմանային ոստիկանությունից և մի քանի ինքնաթիռներից ու ուղղաթիռներից։ Ճակատամարտը տևեց չորս օր, երկու կողմերն էլ մեծ կորուստներ կրեցին։ Ճակատամարտի վերջում Խուն Սան ստիպված եղավ հետ նահանջել Բիրմա։

Թաիլանդում իր բազան կորցնելուց հետո մեկ տարվա ընթացքում Խուն Սան վերականգնեց իր բանակը, ջախջախեց տեղական բիրմայական ապստամբական խմբավորումը Շան նահանգի և հյուսիս-արևմտյան Թաիլանդի միջև բիրմայական սահմանի երկայնքով և վերահսկողություն հաստատեց տարածաշրջանի վրա։ Նա իր գործառնական բազան տեղափոխեց սահմանամերձ Հոմեյն քաղաք, հիմնեց տեղական հերոինի վերամշակման արդյունաբերությունը և վերսկսեց աշխատանքային հարաբերությունները բիրմայական ռազմական և հետախուզական ծառայությունների հետ, որոնք կրկին հանդուրժեցին նրա ներկայությունը՝ այլ էթնիկ և կոմունիստական ապստամբների դեմ պայքարելու դիմաց։  Նա բարեկամական հարաբերություններ էր պահպանում տարածաշրջանի ամենաբարձրաստիճան բիրմայական գեներալ Մաունգ Այեի հետ և կապեր հաստատեց բազմաթիվ օտարերկրյա հասարակական գործիչների և գործարարների հետ, ներառյալ Լեդի և Լորդ Բրոքեթները և Ջեյմս «Բո» Գրիցը: 1984 թվականին նրա ուժերը ռմբակոծեցին իր մրցակից Լի Վենհուանի ամրացված նստավայրը Չիանգմայում։ Նրա կազմակերպությունը պահպանեց առևտրային ներկայացուցչությունը կառավարության վերահսկողության տակ գտնվող Թաունջի քաղաքում և վերականգնեց ջերմ հարաբերությունները Թաիլանդի հետախուզական ծառայության հետ Բիրմա տեղափոխվելուց հետո։

### Մոնգ Թայի բանակի հրամանատար
1985 թվականին Խուն Սան իր Շանի բանակը միավորեց մեկ այլ ապստամբ խմբի՝ «Մո Հենգի Թայ հեղափոխական խորհրդի» հետ, որը Շանի Միացյալ հեղափոխական բանակի (SURA) խմբակցությունն էր՝ ստեղծելով Մոնգ Թայի բանակը (MTA): Այս դաշինքի միջոցով նա վերահսկողություն ձեռք բերեց Թաիլանդ-Բիրմայի սահմանին գտնվող 150 մղոնանոց գոտու վրա՝ Հո Մոնգի իր բազայից՝ Մեհոնգսոնի մոտ գտնվող գյուղից մինչև Մեսայ։

Երբ 1987 թվականին ամերիկացիները մի քանի միլիոն դոլար նվիրաբերեցին Բիրմայի կառավարությանը «թմրանյութերի դեմ պայքարի» համար, բիրմայական զինվորականները շինծու զեկույցներ էին տարածել թայլանդական մամուլում, որ նրանք հարձակվել և հաղթել են Խուն Սաին հազարավոր բիրմայական և թայլանդական զորքերի և մի քանի F-5E ինքնաթիռների մասնակցությամբ: Սակայն այդ հաղորդումները լիովին սուտ էին, և նրա դեմ որևէ քայլ չի ձեռնարկվել։ Իրականում, Բիրմայի և Թաիլանդի կառավարությունները համագործակցեցին նրա հետ՝ իր վերահսկողության տակ գտնվող տարածաշրջանում մայրուղի կառուցելու համար։ Բիրմայական բանակը թմրանյութերի դեմ պայքարի գործողություններ է իրականացրել Բիրմայի շատ այլ շրջաններում, սակայն Խուն Սայի կողմից վերահսկվող տարածքը այն սակավաթիվ տարածքներից էր, որը ընդգրկված չէր։

1988 թվականին Խուն Սան հարցազրույց է տվել ավստրալացի լրագրող Սթիվեն Ռայսին, ով ապօրինի հատել էր սահմանը Թաիլանդից Բիրմա։ Խուն Սան առաջարկեց վաճառել իր ամբողջ հերոինի բերքը Ավստրալիայի կառավարությանը տարեկան 50 միլիոն ավստրալիական դոլարով (վճարվում է կանխիկ կամ գյուղատնտեսական օգնության տեսքով) հաջորդ ութ տարիների ընթացքում, ինչը անմիջապես կվերացնի հերոինի համաշխարհային պաշարի կեսը: Ավստրալիայի կառավարությունը մերժել է առաջարկը, սենատոր Գարեթ Էվանսն ասել է. «Ավստրալիայի կառավարությունը պարզապես չի զբաղվում հանցագործներին հանցավոր գործունեությունից զերծ մնալու համար վճարելու բիզնեսով»։ Երբ 1989 թվականի սեպտեմբերին ամերիկացի ֆոտոլրագրող Կարեն Պետերսենը հարցազրույց է վերցրել գեներալից People ամսագրի համար իր ճամբարում, որը գտնվում է Շան նահանգի Ներ Մոնում, նա պնդում է, որ իր բանակը ընդհանուր առմամբ կազմում է 12,000 մարդ։ Դրանից անմիջապես հետո՝ 1990 թվականի հունվարին, Խուն Սան հեռակա կարգով մեղադրվում է ԱՄՆ դաշնային մեծ ատենակալների կողմից թմրանյութերի ապօրինի շրջանառության մեղադրանքով։

Մեղադրական եզրակացությունից հետո նա իր աշխատասենյակում հարցազրույց է տվել կանադացի լրագրող Պատրիսիա Էլիոթին՝ ֆոտոլրագրող Սուբին Խյունկաուի ուղեկցությամբ Bangkok Post-ի համար։ Այդ ժամանակ նա Շան ապստամբ ուժերի կոալիցիայի ղեկավարի պաշտոնակատարն էր՝ Մոնգ Թայի բանակը (MTA), մի ուժ, որն այն ժամանակ պնդում էր, որ բաղկացած էր 18000 զինվորից, 5000 պահեստազորից և 8000 տեղական աշխարհազորից։ Այս ժամանակ նա ափիոնի ոչնչացման համար իր գինը սահմանեց 210 միլիոն ԱՄՆ դոլար՝ որպես ՄԱԿ-ի օգնություն, 265 միլիոն ԱՄՆ դոլար՝ օտարերկրյա ներդրումներ և 89,5 միլիոն ԱՄՆ դոլար՝ մասնավոր օգնություն՝ մշակաբույսերի փոխարինման, կրթական և առողջապահական ծրագրերի համար: Առաջարկը մերժվել է որպես շանտաժ ԱՄՆ իշխանությունների կողմից և, փոխանակ ընդունելու նրա առաջարկը, ամերիկյան կառավարությունը նրան 2 միլիոն դոլար պարգևավճար է սահմանել։ Նա 40% հարկ է սահմանել ափիոնի մշակման, վերամշակման և ապօրինի շրջանառության բոլոր տեսակների վրա՝ այլ ռազմավարներից և Մյանմայի կառավարությունից պաշտպանվելու դիմաց, սակայն հրաժարվեց քննարկել իր ընդհանուր ափիոնի եկամուտը միջազգային լրագրողների հետ: Օդային հարձակումներից պաշտպանվելու համար նա կուտակել է տեղական արտադրության հրթիռներ և Լաոսից գնված «օդ-մակերևույթ» հրթիռներ։

### Հանձնվելը և պաշտոնաթողությունը
մինի|Խուն Սայի բանակը Ներ Մոնեում, Շան պետություն, 1990 թվական։
1990-ականներին Խուն Սայի ազդեցությունն ու իշխանությունը տարածաշրջանում անկում ապրեցին: Սա մասամբ պայմանավորված էր Յուննանից դեպի հարավ-արևելյան Չինաստանի նավահանգիստներ հերոինի առևտրային նոր ուղիների բացմամբ, ինչը նվազեցրեց Թաիլանդի սահմանի երկայնքով թմրանյութերի միջնորդի դերը: Թմրամիջոցների ապօրինի շրջանառության այլ ուղիներ բացվեցին դեպի Հնդկաստան, Լաոս և Կամբոջա, որոնք Խուն Սան չէր վերահսկում։ 1990-ականների սկզբին նրա կազմակերպությունը սկսեց դիմակայել ռազմական մարտահրավերին հյուսիսային Մյանմայի մեկ այլ անվանապես անկախ էթնիկ ապստամբների կազմակերպության՝ Միացյալ Վա նահանգի բանակի կողմից: Այս հակամարտությունը ճնշում գործադրեց նրա ղեկավարության վրա։

Խուն Սայի հանձնվելը Բիրմայի կառավարությանը համընկավ և կարող էր պայմանավորված լինել Շանի այլ ղեկավարների աջակցության կորստով: 1991 թվականին, երբ Մոնգ Թայի բանակի պետը, նրա երկարամյա ենթական՝ նախագահ Մոհ Հենգը, քաղցկեղից մահացավ, նրա վերահսկողությունը կազմակերպության վրա սկսեց թուլանալ։ Մոհ Հենգի մահից հետո նա հրավիրեց Շանի «խորհրդարան»՝ ներգրավելով հարյուրավոր ներկայացուցիչներ ամբողջ տարածաշրջանից։ Այդ հանդիպման ժամանակ նա հայտարարեց Շան անկախ պետության ստեղծման մասին, որի նախագահն ինքն էր։ Մոնգ Թայի բանակի նրա մրցակիցներից շատերը հրաժարվեցին ընդունել նրա ղեկավարությունը՝ պնդելով, որ նա օգտագործում էր անկախության շարժումը հիմնականում որպես թմրամիջոցների ապօրինի շրջանառության իր գործողությունների քողարկում, և ստեղծեց մրցակից Շան կազմակերպություն՝ «Շան նահանգի ազգային բանակը»։

Խուն Սան իր հերոինը արտահանել է Թաիլանդում, Յուննանում, Մակաոյում, Հոնկոնգում և Սինգապուրում տեղակայված հանցավոր աշխարհի և միջնորդներ օգնությամբ: Վաճառելով ապրանքներն այս առևտրականերին՝ նա չէր վերահսկում, թե որտեղ են դրանք տեղափոխվում: Նրա բիզնես գործընկերներից ոմանք կարծում էին, որ նա պարզապես չինացի թմրանյութերի առևտրով զբաղվողների առաջատարն էր, և շատերը սարսափում էին նրանից: Մինչև 1995 թվականը թմրամիջոցների դեմ պայքարի վարչությունը կարողացավ բացահայտել և խզել կապը Խուն Սայի և նրա արտասահմանյան միջնորդների միջև: Հետո Խուն Սայի եկամուտը սկսեց նվազել, և նա սկսեց մտածել պաշտոնաթողության մասին։

Բիրմայի զինվորականները հրապարակավ հայտարարել են, որ ցանկանում են կախել Խուն Սային: Նրա դեմ փոքր հարձակումներ են իրականացրել, «հերոինի» (հիմնականում քարերից և խոտերից) հանրային խարույկներ են կազմակերպել։ Չնայած Բիրմայի ղեկավարության հանրային արհամարհանքին Խուն Սայի նկատմամբ, նրանք հասկացան, որ նա երկար ժամանակ վերահսկում էր Բիրմայի ամենաեկամտաբեր արտահանման բերքը (1997թվականին տարեկան 600 միլիոն ԱՄՆ դոլար արժողությամբ), և 1990-ականներին նա իր կողմն էր գրավել երկրի ամենաբարձրաստիճան զինվորականներից շատերին: 1996 թվականին նրանք գաղտնի համաձայնություն էին ձեռք բերել, որ Խուն Սան կհանձնվի Բիրմայի կառավարությանը, պայմանով, որ նա ստանա պետական ​​պաշտպանություն և չարտահանձնվի։

Խուն Սա հանձնվել է Բիրմայի կառավարությանը 1996 թվականի հունվարի 5-ին, հրաժարվել է իր բանակի հրամանատարությունից և տեղափոխվել Յանգոն՝ մեծ հարստությամբ և չորս երիտասարդ Շան սիրուհիներով։ Խուն Սայի հանձնվելուց հետո ափիոնի արտադրությունը Ոսկե եռանկյունում սկսեց նվազել (այս փոփոխությունը համընկավ Աֆղանստանում ափիոնի արտադրության կտրուկ աճի հետ)։ Իր պաշտոնաթողության ժամանակ նա դարձել է տեղի նշանավոր գործարար՝ ներդրումներ կատարելով Յանգոնում, Մանդալայում և Թաունջիում։ Պաշտոնաթողությունից հետո նա իրեն նկարագրեց որպես "առևտրային անշարժ գույքի գործակալ, որը փորձ ունի շինարարության ոլորտում": Նա ղեկավարում էր ռուբինի մեծ հանքավայրը և ներդրումներ էր կատարում Յանգոնը Մանդալային միացնող նոր մայրուղու կառուցման մեջ։ Ապրելով Յանգունում ՝ Խուն Սան ստվերում էր: Նրա տեղաշարժերն ու կապերը արտաքին աշխարհի հետ սահմանափակված էին Բիրմայի կառավարության կողմից, իսկ նրա գործունեությանը հետևում էր բիրմայական հետախուզությունը։

Խուն Սայի հրաժարականից և նրա մասնավոր բանակի կամավոր լուծարումից հետո նրա հետևորդներից շատերը միացան տեղական աշխարհազորներից, որոնք վերահսկվում էին բիրմայական բանակի կողմից։ Մյուսները, ովքեր նրան համարում էին Շանի հայրենասեր, ճնշվեցին և հրաժարվեցին ընդունել հրադադարի պայմանագիրը: Նրանք անցան ընդհատակ և շարունակեցին կռվել բիրմայական բանակի դեմ՝ «Շանի պետական ​​բանակ - հարավ» անվան տակ։ Բիրմայի բանակը որոշ չափով խաթարեց ափիոնի տեղական առևտուրը, և Միացյալ Վա նահանգի բանակը դարձավ Ոսկե եռանկյունու ամենամեծ ափիոն արտադրողը:

## Մահ
Խուն Սան մահացել է 2007 թվականի հոկտեմբերի 26-ին Յանգոնում ՝ 73 տարեկան հասակում։ Մահվան պատճառն անհայտ է, թեև նա տառապում էր շաքարային դիաբետով, բարձր արյան ճնշմամբ և սրտի հիվանդությամբ։ Նրան դիակիզել են մահից չորս օր անց։ Նրա աճյունը դիակիզվել և թաղվել է Յայուեյ գերեզմանատանը, Մյանմայի Յանգոն քաղաքի Հյուսիսային Օկալապա քաղաքում։ Մահից առաջ նա որոշել էր` չթաղվել Շան նահանգում՝ վախենալով, որ իր գերեզմանը կպղծեն կամ կկործանեն։

Նրա մահից անմիջապես հետո՝ 2007թ. նոյեմբերին, Խուն Սայի հոգեհանգստի արարողությունը տեղի ունեցավ Թաիլանդում նրա նախկին հենակետում՝ Թոեդ Թայում՝ Մյանմայի հետ սահմանի մոտ։ Այն հարցին, թե ինչու են նրանք հարգում Խուն Սային, տեղացիները պատասխանել են, որ նա օգնել է քաղաքին զարգանալ. նա կառուցել է տարածքում առաջին ասֆալտապատ ճանապարհները, առաջին դպրոցը և լավ սարքավորված 60 մահճակալ ունեցող հիվանդանոցը, որտեղ աշխատում են չինացի բժիշկները։ Նա հիդրոէլեկտրակայան էր կառուցում, սակայն նրա հեռանալուց հետո այս նախագծի շինարարությունը դադարեցվեց։ Նա նաև կառուցեց 18 անցքերով գոլֆի դաշտ օտարերկրյա հյուրերի համար և ֆունկցիոնալ ջրային և էլեկտրական ենթակառուցվածք: Թաիլանդի տեղական իշխանությունները հավաստիացրել են, որ արարողությունը համեմատաբար պարզ է։

## Ընտանիք
Խուն Սան ամուսնացած էր Նան Քայոնի հետ (մահացել է 1993 թվականին), որից ուներ ութ երեխա՝ հինգ որդի և երեք դուստր։ Նրա զավակներն են՝ թվարկված իրենց ծննդյան հաջորդականությամբ, Նան Լոնգը, Զարմ Մերնգը, Զարմ Հերնգը, Նանգ Կանը, Զարմ Զեյունը, Զարմ Մյաթը, Նան Լեկը և Զարմ Միան։

Խուն Սայի բոլոր երեխաները կրթություն են ստացել արտերկրում։ Պաշտոնաթողության և Յանգոն տեղափոխվելու համար նրա երեխաներին թույլատրվեց բիզնես վարել Մյանմայում: 2007 թվականին իր մահվան պահին նրա սիրելի որդին հյուրանոց և խաղատուն էր ղեկավարում սահմանամերձ Տաչիլեկ քաղաքում, մինչդեռ նրա դուստրերից մեկը Մանդալեյում կայացած գործարար կին էր։

1989 թվականին Խուն Սան People ամսագրի թղթակից Կարեն Պետերսենին ասաց, որ նա նաև երկրորդ կին ունի Բանգկոկում։ Երբ նա տեղափոխվեց Յանգոն, իր հետ բերեց չորս երիտասարդ սիրուհիների։ Բոլոր չորսն էլ դեռահասներ էին Քենթունգից, արևելյան Շան նահանգում։

## Մշակույթում
Խուն Սան հիշատակվում է ճապոնական մանգա և անիմե Black Lagoon-ում Հարավարևելյան Ասիայում թմրանյութերի առևտրի ոլորտում իր դերի համար, ինչպես նաև նրա ենթականերից մեկը, որը թիրախավորվել է Ազգային անվտանգության գործակալության կողմից:

Խուն Սան նկարահանվել է The Cook Report-ի 1990 թվականի համարում «Հերոինի մայրուղի» վերնագրով։

Խուն Սային, 2007 թվականին նկարահանված American Gangster (Ամերիկյան Գանգստեր) ֆիլմում մարմնավորել է Ռիկ Յանգը։

Խուն Սան հիշատակվում է Հոնկոնգյան «To Be Number One» ֆիլմում, որտեղ իրական կյանքի եռյակի ղեկավար Նգ Սիկ Հոն կապվում է նրա հետ մոտ 1973 թվականին, որպեսզի մատակարարի Հոնկոնգի ներքին մատակարարումը և արտահանումը: Ֆիլմը պարունակում է Խուն Սայի կադրերը:

Խուն Սան հիշատակվում է Յու Նեսբյոյի Cockroaches վեպում՝ Harry Hole (Հարրի Հոլ) շարքի երկրորդ վեպում։

## Ծանոթագրություն

## Գրականություն
* "Notorious Asian Drug Lord is Dead". *BBC*. October 30, 2007. Retrieved January 30, 2018.
* Boyle, Joe. "Burma's uncrowned opium king". *BBC*. October 30, 2007. Retrieved February 25, 2018.
* "Khun Sa – Opium Warlord". *Doi Mae Salong*. August 27, 2011. Retrieved January 30, 2018.
* "Khun Sa". *The Economist*. November 8, 2007. Retrieved January 13, 2018.
* Elliott, P.W. "How 'Prince of Death' Sees Bright Future for Shan". *Bangkok Post*. July 19, 1990, p.&nbsp;8.
* Elliott, P.W. "A Man Who Only Wants the Right to 'Enjoy His Own Garden'...at a Price". *Bangkok Post*. July 19, 1990, p.&nbsp;9.
* Elliott, P.W. "Peaceful Village Home to Liberation Struggle". *Bangkok Post*. July 29, 1990, p.&nbsp;8.
* Fuller, Thomas. "Khun Sa, Golden Triangle Drug King, Dies at 73". *New York Times*. November 5, 2007. Retrieved January, 2018.
* Hail, John. "Long and Hazardous Hunt for the Opium Warlord". *Bangkok Post*. January 11, 1982, p.&nbsp;9.
* Lintner, Bertil. *Burma in Revolt: Opium and Insurgency Since 1948*. Silkworm Books. 1999.
* Lintner, Bertil. "Death of a Drug Lord". *Asia Times Online*. November 1, 2007. Retrieved January 14, 2018.
* Petersen, Karen. "For a Heroin King in the Golden Triangle, Death and Taxes Rule". *[[People Magazine]]*. June 25, 1990. Retrieved July 6, 2019.
* "Questions Without Notice. Khun Sa: Heroin Supply". *Parliament of Australia*. April 26, 1988. Retrieved January 30, 2018.
* Smith, Martin. "Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity". Zed Books. 1991.
* Sumondis, Pummarai, Veera Prateepchaikul, and Supradit Kanwanich. "The Battle Against the Opium Warlord". *Bangkok Post*. January 31, 1982, pp.&nbsp;20–21.
* Unkovich, David and David Early. "'Prince of Death' Road Trip-Khun Sa Memorial". *GT-Rider.com*. November 7, 2007. Retrieved January 13, 2008.

## Արտաքին հղումներ
* Obituary in ''The Times'', 5 November 2007 
* ''Who Is The Drug King of the Golden Triangle?''. Journeyman Pictures. 1994. 

Կատեգորիա:20-րդ դարի հանցագործներ
Կատեգորիա:Բիրմացիներ
Կատեգորիա:Թմրավաճառներ
Կատեգորիա:Հակակոմունիստներ
Կատեգորիա:Մյանմայի քաղաքական գործիչներ