Բենզոդիազեպինային զրկանքի համախտանիշ

**Բենզոդիազեպինային զրկանքի համախտանիշ**, ախտանիշների և համախտանիշների ամբողջություն, որ կարող են առաջանալ, երբ բենզոդիազեպիններ ընդունող մարդը՝ նույնիսկ բժշկի ցուցումով, ժամանակի ընթացքում ֆիզիկական կախվածություն է զարգացնում այդ դեղամիջոցներից, և այնուհետև սկսում է կրճատել դոզան կամ ամբողջությամբ դադարեցնում է դրանց ընդունումը առանց անվտանգ աստիճանական նվազեցման ծրագրի:

Բենզոդիազեպինային զրկանքի դեպքում ամենահաճախ հանդիպող ախտանիշներն են՝ քնի խանգարումները, գրգռվածությունը, լարվածության և անհանգստության աճը, դեպրեսիան, խուճապային գրոհը, ձեռքերի դողը, տրեմորը, ուժեղացված քրտնարտադրությունը, կենտրոնանալու դժվարությունը, շփոթվածությունը, ճանաչողական գործառույթների խանգարումը, հիշողության խնդիրները, քսերոստոմիան, սրտխառնոցը և փսխումները, փորլուծությունը, ախորժակի և քաշի կորուստը, այրոցային զգացողությունները, ողնաշարի վերին հատվածի ցավը, սրտխփոցները, գլխացավը, մղձավանջները, աղմուկը ականջներում, մկանացավը, կարկամությունը, ինչպես նաև ընկալման տարբեր խանգարումները: Ավելի ծանր ախտանիշներ նույնպես կարող են ի հայտ գալ, օրինակ՝ ապաանձնավորում, անհանգիստ ոտքերի համախտանիշ, ցնցումներ և սուիցիդալ մտքեր:

Բենզոդիազեպինային զրկանքը կարող է հանգեցնել նաև հոգեկան գործունեության խանգարումների, որոնք կարող են տևել մի քանի ամիս կամ նույնիսկ տարի՝ ախտանիշների ի հայտ գալուց հետո։ Այս վիճակն անվանում են հետզրկանքային երկարաժամկետ համախտանիշ։

Զրկանքի ախտանիշները կարելի է կառավարել՝ ունենալով դրանց մասին իրազեկվածություն, կիրառելով անհատականացված աստիճանական նվազեցման մոտեցում՝ կախված ախտանիշների ծանրությունից, ինչպես նաև կիրառելով այլ լրացուցիչ մեթոդներ, օրինակ՝ աջակցող խմբերի ներգրավում, որոնք մասնագիտացած են բենզոդիազեպիններից դուրս գալու գործընթացում:

## Ախտանիշներ
Զրկանքի ախտանիշները կարող են ի հայտ գալ դեղամիջոցի դոզան նվազեցնելիս և ներառել հետևյալը՝ անքննություն, անհանգստություն, հուզական տագնապ, քաշի կորուստ, գլխապտույտ, գիշերային քրտնարտադրություն, դող, մկանների ակամա կծկումներ, աֆազիա, տագնապային գրոհ, ընկճվածություն, թմրածություն կամ զգայազրկում, դիսսոցիացիա, պարանոյա, մարսողության խանգարումներ, լուծ և լուսավախություն։ Զրկանքային համախտանիշի զարգացմանը զուգահեռ հիվանդները հաճախ նկատում են իրենց ֆիզիկական և հոգեկան վիճակի բարելավում՝ տրամադրության բարձրացմամբ և մտավոր կարողությունների վերականգնմամբ։

**Նկարագրված հնարավոր ախտանիշների առավել ամբողջական ցանկը ներառում է՝**

**Արագ դադարեցումը կարող է հանգեցնել ավելի լուրջ համախտանիշի՝ ներառյալ հետևյալները**

## Մեխանիզմ

Նյարդահարմարողական գործընթացները, որոնք կապված են տոլերանտության, կախվածության և դուրսբերման մեխանիզմների հետ, ընդգրկում են թե ԳԱԿԹ-երգիկ, և թե գլուտամատերգիկ համակարգերը: Գամմա-ամինոկարագաթթուն (ԳԱԿԹ) կենտրոնական նյարդային համակարգի հիմնական արգելակիչ միջնորդանյութն է. ԿՆՀ-ի մոտավորապես քառորդից մեկ երրորդ սինապսները օգտագործում են ԳԱԿԹ: ԳԱԿԹ-ը միջնորդում է քլոր իոնների ներհոսքը լիգանդ-կախյալ քլորային անցուղիներով, որոնք կոչվում են ԳԱԿԹA ընկալիչներ: Երբ քլորիդը ներթափանցում է նյարդային բջիջ, թաղանթային պոտենցիալը դառնում է ավելի բացասական՝ առաջացնելով գերբևեռացում, ինչի արդյունքում կանխվում է նյարդաբջջի գրգռումը կամ նվազում է հետսինապսային նեյրոնի արձագանքման հաճախականությունը: Բենզոդիազեպինները ուժեղացնում են ԳԱԿԹ-ի ազդեցությունը կապվելով ընկալիչի α և γ ենթամասերի միջև գտնվող հատուկ հատվածին և մեծացնում ԳԱԿԹ-կախյալ քլորային անցուղիների թափանցելիությունը:

Բենզոդիազեպինների երկարաժամկետ ընդունման դեպքում տեղի են ունենում նյարդահարմարողական փոփոխություններ, ինչի հետևանքով ԳԱԿԹ-երգիկ պատասխաններն ավելի թույլ են դառնում: Փաստ է, որ ԳԱԿԹA ընկալիչների մակերեսային սպիտակուցային մակարդակներն ու ընկալիչների թարմացման արագությունը փոփոխվում են բենզոդիազեպինների ազդեցությունից հետո: Չնայած ԳԱԿԹ-երգիկ արձագանքի նվազման կոնկրետ պատճառը լիովին բացահայտված չէ, ընկալիչների թվի նվազեցում արձանագրվում է միայն որոշ տեղամասերում՝ մասնավորապես սև նյութի ռետիկուլյար մասում (*pars reticulata, substantia nigra*); Այլ տեղamasերում ընկալիչների թուլացումը կամ թվաքանակի նվազեցումը հիմնական մեխանիզմը կարծես թե չէ: Գոյություն ունեն նաև այլ վարկածներ, որոնք ներառում են ընկալիչներիի կառուցվածքային փոփոխություններ, թարմացման, վերամշակման կամ արտադրության տեմպերի փոփոխություններ, ֆոսֆորիլացման աստիճանի ու գենի էքսպրեսիայի փոփոխություններ, ենթամիավորների կազմի փոփոխություններ, ԳԱԿԹ-ի և բենզոդիազեպինային հատվածների միջև կապող մեխանիզմների խաթարումներ, ԳԱԿԹ-ի արտադրության նվազում և փոխհատուցող գլուտամատերգիկ ակտիվության աճ: Միավորված մոդելային վարկածը ենթադրում է, որ ընկալիչների էնդոցիտոզը հաջորդվում է որոշ ենթամիավորների առաջնահերթ քայքայմամբ, ինչը կորիզում առաջացնում է ընկալիչի գենի արտահայտության փոփոխություններ:

Կարծիք կա, որ երբ բենզոդիազեպինները դուրս են բերվում գլխուղեղից, այդ նյարդահարմարողական փոփոխությունները «բացահայտվում» են, և նեյրոնների գրգռելիությունը մնում է առանց հակակշռման: Գլուտամատը ողնաշարավոր կենդանիների նյարդային համակարգի ամենահանդիպող գրգռիչ նեյրոմիջնորդանյութն է: Զրկանքի ժամանակ գլուտամատային գրգռման ակտիվության աճը կարող է հանգեցնել կենտրոնական նյարդային համակարգի գերզգայունության կամ «գրգռման» ազդեցության՝ վատթարացնելով ճանաչողական ունակությունները և կլինիկական ախտանիշները, իսկ յուրաքանչյուր հաջորդ զրկանք կարող է ավելի ծանր ընթանալ: Այն անձինք, ովքեր նախկինում արդեն դադարեցրել են բենզոդիազեպինների ընդունումը, հետագա փորձերի ժամանակ ավելի քիչ հավանական է, որ հաջողության կհասնեն:

## Ախտորոշում
Ծանր դեպքերում զրկանքային ռեակցիան կամ երկարաձգված զրկանքի վիճակը կարող է սրացնել կամ նմանվել ծանր հոգեբուժական և բժշկական վիճակների, ինչպես օրինակ մանիակային համախտանիշ, շիզոֆրենիա, դիսֆորիկ մանիա, խուճապային խանգարում, ընդհանրացված տագնապային խանգարում, բարդ մասնակի ցնցումներ, ինչպես նաև՝ հատկապես բարձր դեղաչափերի դեպքում, ցնցումային խանգարումներ: Զրկանքի ախտանիշները չճանաչելը կարող է հանգեցնել սխալ համոզմունքի, թե բենզոդիազեպինների օգտագործումը շարունակում է անհրաժեշտ լինել, ինչը իր հերթին բերում է դեղամիջոցի ընդունման վերսկսման, հաճախ՝ ավելի բարձր դեղաչափերով: Նախապես առկա խանգարումները կամ ախտանիշները սովորաբար չեն բարելավվում, մինչդեռ երկարաձգված զրկանքի ախտանիշները աստիճանաբար թուլանում են և բարելավվում հաջորդող ամիսների ընթացքում:

Ախտանիշները կարող են չունենալ հոգեբանական պատճառ և տատանվել ուժգնությամբ՝ մինչև լիարժեք վերականգնումը:

## Կանխարգելում
Ըստ Մեծ Բրիտանիայի դեղաբանական ձեռնարկի՝ բենզոդիազեպիններից դանդաղ դուրսբերումը ավելի նպատակահարմար է, քան արագ դադարեցումը: Դեղաչափի նվազեցման արագությունը պետք է կազմակերպվի այնպես, որ հնարավորինս նվազեցվի ախտանիշների ուժգնությունն ու լրջությունը: Փորձի վրա հիմնված տեղեկություններով՝ դանդաղ դուրսբերումն ավելի քիչ հավանական է դարձնում երկարատև ծանր ախտանիշների զարգացումը:

Նախընտրելի է օգտագործել երկար կիսակյանքի տևողությամբ բենզոդիազեպիններ, ինչպես դիազեպամը կամ քլորդիազեպօքսիդը քանի որ դրանք օգնում են նվազեցնել հետադարձ ազդեցությունները և հասանելի են նաև փոքր դեղաչափերով: Որոշ մարդիկ հնարավոր է չկարողանան ամբողջովին կայունանալ դեղաչափի նվազեցումների միջև՝ նույնիսկ դանդաղ ռիթմով։ Նման դեպքերում երբեմն պարզապես անհրաժեշտ է սպասել, քանի որ մարդիկ հնարավոր է միայն զգան բարելավում որոշ ժամանակ անց՝ ամբողջական դուրսբերումից հետո:

## Կառավարում

Բենզոդիազեպինային կախվածության կառավարումը պահանջում է հաշվի առնել մարդու տարիքը, ուղեկցող հիվանդությունները և բենզոդիազեպինների դեղաբանական ուղիները: Հոգեբանական միջամտությունները կարող են տալ փոքր, բայց նշանակալի լրացուցիչ օգուտ՝ դեղաչափի աստիճանական նվազեցման հետ համեմատ, ինչպես անմիջապես դադարեցումից հետո, այնպես էլ հետագա հսկման ժամանակ: Ուսումնասիրված հոգեբանական միջամտությունները ներառում ենն՝ հանգստացնող թրեյնինգներ, անքնության դեպքում կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիա, ինքնահսկում, նպատակների սահմանում, դուրսբերման կառավարում և վախի ու անհանգստության հետ գործ ունենալու մեթոդներ:

Բենզոդիազեպինային զրկանքի դեպքում ընդունված ստանդարտ մոտեցում չկա: Բավարար մոտիվացիայի և ճիշտ մոտեցման դեպքում գրեթե յուրաքանչյուր մարդ կարող է հաջողությամբ դադարեցնել բենզոդիազեպինների ընդունումը: Այնուամենայնիվ, երկարատև և ծանր զրկանքի համախտանիշը կարող է բերել հաշմանդամության, ինչը կարող է հանգեցնել հարաբերությունների խզման, աշխատանքի կորստի, ֆինանսական խնդիրների, ինչպես նաև ավելի լուրջ հետևանքների՝ ինչպիսիք են հոսպիտալացումն ու ինքնասպանությունը: Այդ պատճառով երկարատև օգտագործողներին չպետք է հարկադրեն դադարեցնել դեղերը իրենց կամքին հակառակ:

Չափազանց արագ դուրսբերումը, բացատրության բացակայությունը և այն բացը, երբ մարդուն չեն հավաստիացնում, որ իրեն մոտ ընկալվող ախտանիշները ժամանակավոր են, կարող են հանգեցնել տագնապի ուժեղացման և մտավախությունների, որ իրենք խելագարվում են: Որոշ մարդիկ այդ պատճառով կարող են զարգացնել վիճակ, որը նման է հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարմանը: Դանդաղ դուրսբերման ռեժիմը՝ ընտանիքի, ընկերների և համախոհների կողմից տրված վստահեցումների հետ համատեղ, բարելավում է արդյունքները: Կոգնիտիվ-վարքային թերապիան համատեղված դեղաչափի աստիճանական նվազման հետ, արդյունավետ է կարճաժամկետ դադարեցման համար, սակայն վեց ամիս անց արդյունքի պահպանման վերաբերյալ չունի ապացուցողական էֆեկտիվություն:

### Դեղորայք
Չնայած որոշ փոխարինող դեղաբանական թերապիաներ կարող են խոստումնալից լինել, ներկայումս առկա տվյալները բավարար չեն դրանց կիրառումը հիմնավորելու համար: Որոշ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ փոխարինող դեղամիջոցների հանկարծակի կիրառումը նույնիսկ ավելի քիչ արդյունավետ է, քան դեղաչափի աստիճանաբար նվազեցումը. միայն երեք ուսումնասիրություններ են արձանագրել դրական ազդեցություններ՝ երբ մելատոնին, պարոքսետին, տրազոդոն կամ վալպրոատ են ներառել աստիճանաբար նվազող դեղաչափին:

*Հոգեմետ դեղերը ընդհանուր առմամբ անարդյունավետ են բենզոդիազեպինների օգտագործման դադարեցման հետևանքով առաջացած փսիխոզի դեպքում: Հոգեմետ դեղերից պետք է խուսափել բենզոդիազեպինային զրկանքի ժամանակ, քանի որ դրանք հակված են խորացնելու ախտանիշները, ներառյալ կծկումները: Որոշ հակափսիխոտիկներ կարող են ավելի վտանգավոր լինել զրկանքի ընթացքում, հատկապես կլոզապինը, օլանզապինը կամ ցածր ակտիվություն ունեցող ֆենոթիազինները (օրինակ՝ ամինազին), քանի որ դրանք նվազեցնում են գերբորբոքման շեմը և կարող են խորացնել զրկանքի հետևանքները։ Եթե այդ դեղերը կիրառվում են, անհրաժեշտ է առավելագույն զգուշություն:
*Բարբիտուրատները խաչաձև հանդուրժողականություն ունեն բենզոդիազեպինների հետ և պետք է հիմնականում խուսափել դրանցից. այնուամենայնիվ, ֆենոբարբիտալը կարող է օգտագործվել, քանի որ համեմատաբար անվտանգ է (տես ներքևում)։
*Բենզոդիազեպինների կամ խաչաձև հանդուրժողականություն ունեցող այլ դեղամիջոցների նույնիսկ պատահական օգտագործումից պետք է խուսափել: Դրանք ներառում են ոչ բենզոդիազեպինային Z-դեղերը, որոնք ունեն նմանատիպ ազդեցության մեխանիզմ: Սա պայմանավորված է նրանով, որ բենզոդիազեպինների հանդեպ հանդուրժողականությունը կարող է պահպանվել նույնիսկ դադարեցումից չորս ամսից մինչև երկու տարի հետո՝ կախված մարդու կենսաքիմիական առանձնահատկություններից: Բենզոդիազեպինների կրկնակի օգտագործումը սովորաբար վերաակտիվացնում է հանդուրժողականությունը և զրկանքի համախտանիշը:
*Բուպրոպիոնը, որը հիմնականում օգտագործվում է որպես հակադեպրեսանտ և ծխելը թողնելու օժանդակ միջոց, հակացուցված է այն մարդկանց համար, ովքեր կտրուկ դադարեցնում են բենզոդիազեպինների կամ այլ սեդատիվ և քնաբեր դեղամիջոցների (օրինակ՝ ալկոհոլի) օգտագործումը, քանի որ առկա է էպիլեպսիայի զարգացման վտանգ:
*Բուսպիրոնի հավելումը դուրսբերման հաջողությունը չի ավելացնում:
*Կոֆեինը կարող է վատթարացնել զրկանքի ախտանիշները՝ իր խթանող հատկությունների պատճառով: Կենդանիների վրա կատարված առնվազն մեկ ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ սուրճը կարող է որոշակի ձևով ազդել բենզոդիազեպինային ընկալիչների վրա, ինչը բերում է գերբորբոքման շեմի իջեցման:
*Կարբամազեպինը, որպես հակացնցումային դեղամիջոց, որոշ օգտակար ազդեցություն է ցույց տվել բենզոդիազեպինների զրկանքի բուժման և կառավարման գործում. Սակայն այս ուղղությամբ հետազոտությունները սահմանափակ են, և ներկայում մասնագետները չեն կարող հստակ խորհուրդներ տալ դրա օգտագործման վերաբերյալ:
*Էթանոլը՝ ալկոհոլային խմիչքներում պարունակվող հիմնական սպիրտը, նույնիսկ թեթև կամ միջին չափով օգտագործման դեպքում, հանդիսանում է դուրսբերման ձախողման զգալի ցուցիչ։ Սա, ամենայն հավանականությամբ, պայմանավորված է բենզոդիազեպինների հետ խաչաձև հանդուրժողականությամբ:
*Ֆլումազենիլը նպաստում է բենզոդիազեպինների հանդեպ ձևավորված հանդուրժողականության շրջմանը և ռեցեպտորների գործունեության նորմալիզացիային: Այնուամենայնիվ, անհրաժեշտ են հետագա հետազոտություններ՝ ռանդոմիզացված կլինիկական փորձարկումների ձևով՝ դրա դերը բենզոդիազեպինների դուրսբերման բուժման մեջ լիարժեք հաստատելու համար: Ֆլումազենիլը խթանում է բենզոդիազեպինային ընկալիչների վերակառուցումը և կասեցնում դրանց անջատումը GABAA ընկալիչից, այդպիսով վերականգնելով նորմալ զգայունությունը, նվազեցնելով հանդուրժողականությունը, զրկանքի ախտանիշները և ռեցիդիվի դեպքերը: Քանի որ այս մեթոդի կիրառման վերաբերյալ առկա է սահմանափակ փորձ և գիտական ապացույց, ֆլումազենիլի միջոցով դետոքսիկացիան համարվում է վիճահարույց և պետք է իրականացվի միայն հիվանդանոցային պայմաններում բժշկական հսկողության ներքո։

:Ֆլումազենիլը հայտնաբերվել է ավելի արդյունավետ, քան պլացեբոն՝ իջեցնելու թշնամական և ագրեսիվ զգացումները այն հիվանդների մոտ, ովքեր բենզոդիազեպին չեն օգտագործել 4-ից 266 շաբաթ: Սա կարող է հուշել, որ ֆլումազենիլն ունի որոշ դեր բենզոդիազեպինների երկարատև զրկանքի ախտանիշների բուժման մեջ։

Լեյդերի և Մորթոնի կողմից կատարվել է հետազոտություն, որի նպատակն էր ուսումնասիրել բենզոդիազեպինային ընկալիչների անտագոնիստ ֆլումազենիլի ազդեցությունը բենզոդիազեպինների օգտագործման դադարեցումից հետո պահպանվող զրկանքի ախտանիշների վրա: Հետազոտությանը մասնակցած անձինք բենզոդիազեպիններից զերծ են եղել առնվազն մեկ ամսից մինչև հինգ տարի, սակայն բոլորն էլ նշել են տարբեր աստիճանի պահպանվող զրկանքի ախտանիշներ։ Դրանք ներառում էին՝ մտքի մշուշոտություն, հոգնածություն, մկանային խնդիրներ՝ օրինակ պարանոցի լարվածություն, ապաանձնավորում, մկանային ջղաձգումներ ու դող, ինչպես նաև բենզոդիազեպինների համար բնորոշ զգայական խանգարումներ՝ ասեղներով ծակծկոցի զգացում, մաշկի այրոց, ցավ, և մարմնի խեղաթյուրման սուբյեկտիվ զգացողություններ։ Ֆլումազենիլի (0.2–2 մգ) ներերակային կիրառումը դրական ազդեցություն է ունեցել այս ախտանիշների վրա՝ ըստ պլացեբո-կառավարվող ուսումնասիրության: Սա հետաքրքրություն է առաջացնում, քանի որ բենզոդիազեպինային ընկալիչների անտագոնիստները նեյտրալ են և սովորաբար չունեն կլինիկական ազդեցություն։ Հետազոտության հեղինակները ենթադրում են, որ բենզոդիազեպինների նախկին օգտագործման և դրան հաջորդած տոլերանտության պատճառով ԳԱԿԹ-ԲԶԴ ընկալչային համալիրի կոնֆորմացիան ֆիքսվել է անտագոնիստ վիճակում, իսկ ֆլումազենիլը օգնում է վերականգնել այդ ռեցեպտորների նախնական զգայունությունը: Այս ուսումնասիրության համաձայն՝ ֆլումազենիլը արդյունավետ է երկարատև բենզոդիազեպինային զրկանքի համախտանիշի բուժման գործում, սակայն պահանջվում են հետագա հետազոտություններ: Նմանատիպ արդյունքներ արձանագրել է նաև Շվեդիայում պրոֆեսոր Բորգի անցկացրած մեկ այլ ուսումնասիրություն՝ երկարատև զրկանքի փուլում գտնվող հիվանդների մոտ: 2007 թվականին ֆլումազենիլի արտադրող ընկերությունը՝ Հոֆման-Լա Ռոշը, ճանաչել է երկարատև բենզոդիազեպինային հետ քաշման համախտանիշների գոյությունը, սակայն չի առաջարկել ֆլումազենիլը որպես բուժում:
*Ֆտորքինոլոնային հակաբիոտիկներ կիրառելիս ԿՆՀ-ի վրա թունավոր ազդեցությունը 1%-ից (ընդհանուր բնակչության շրջանում) բարձրացել է մինչև 4% (բենզոդիազեպիններից կախվածություն ունեցող կամ դրանցից դուրս եկող անձանց շրջանում): Այս երևույթը հավանաբար պայմանավորված է տվյալ հակաբիոտիկների ԳԱԿԹ-երգիկ համակարգի նկատմամբ անտագոնիստ ազդեցությամբ, քանի որ դրանք կարող են մրցակցային կերպով դուրս մղել բենզոդիազեպինները դրանց ընկալիչների կապման ենթամիավորներից: Նման անտագոնիստական ակտիվությունը կարող է բերել սուր զրկանքի ախտանիշների զարգացման, որոնք կարող են պահպանվել շաբաթներ և ամիսներ՝ նախքան մեղմանելը: Այդ ախտանիշների շարքին են դասվում դեպրեսիան, տագնապը, փսիխոզը, պարանոյան, արտահայտված անքնությունը, պարեսթեզիան, ականջներում աղմուկը, լույսի հանդեպ գերզգայունությունը (լուսավախություն), հիպերակուզիան, դողը, էպիլեպտիկ ստատուսը, սուիցիդալ մտքերը կամ փորձերը: Այս պատճառով ֆտորքինոլոնային հակաբիոտիկները հակացուցված են բենզոդիազեպիններից կախվածություն ունեցող կամ դրանց դադարեցման փուլում գտնվող հիվանդների մոտ:
*Ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցները նույնպես ցուցաբերում են թույլ արտահայտված ԳԱԿԹ-անտագոնիստական ազդեցություն, իսկ կենդանիների վրա իրականացված փորձերը վկայում են, որ որոշ ՈՍՀԲԴ-ներ կարող են դուրս մղել բենզոդիազեպինները կապման վայերից: Սակայն, ֆտորքինոլոնների հետ համակցման դեպքում նկատվում է ԳԱԿԹ-անտագոնիստական, տոքսիկ, ցնցումային և այլ ծանր կողմնակի ազդեցությունների նշանակալի ուժեղացում:
*Իմիդազենիլը ուսումնասիրվել է որպես բենզոդիազեպինների զրկանքի հնարավոր բուժման միջոց, սակայն ներկայումս այն այդ նպատակով չի կիրառվում:
*Իմիպրամինը վիճակագրորեն մեծացնում է դեղամիջոցների հաջող դադարեցման ցուցանիշը:
*Մելատոնինի հավելումն արդյունավետ է անքնությամբ տառապող հիվանդների շրջանում բենզոդիազեպինների դադարեցման հաջողության ցուցանիշի բարձրացման գործում:
*Ֆենոբարբիտալը, որպես բարբիտուրատ, կիրառվում է արագ զրկանքի կամ «սառը դադարեցման» (cold turkey) ժամանակ՝ ցնցումներից խուսափելու նպատակով դետոքսիկացիոն կամ ստացիոնար միջավայրում: Այնուհետև կիրառվում է 1-2 շաբաթ տևողությամբ դոզայի դանդաղ նվազեցում, թեև նախընտրելի է դեղի ավելի դանդաղ հարթ կրճատումը: Համեմատական ուսումնասիրության համաձայն՝ բենզոդիազեպինների կիրառմամբ իրականացված արագ դադարեցումը արդյունավետությամբ գերազանցել է ֆենոբարբիտալով կատարված արագ դադարեցմանը:
*Պրեգաբալինը կարող է մեղմել բենզոդիազեպինների զրկանքի ախտանիշների արտահայտվածությունը և նվազեցնել ռեցիդիվի ռիսկը:
*Պրոպրանոլոլը չի նպաստում դեղամիջոցի հաջող դադարեցման ցուցանիշի բարձրացմանը
*Սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչների խմբին դասվող հակադեպրեսանտները քիչ արդյունք ունեն բենզոդիազեպինների դադարեցման գործընթացում:
*Տրազոդոնը նույնպես չի բարելավել դադարեցման հաջողության ցուցանիշը:

### Ստացիոնար բուժում
Դետոքսիկացիայի կամ ռեաբիլիտացիայի ստացիոնար կենտրոնները կարող են ոչ նպատակահարմար լինել այն անհատների համար, որոնք բենզոդիազեպինների հանդեպ տոլերանտություն կամ կախվածություն են զարգացրել դեղամիջոցը բժշկական ցուցումով և սահմանված չափաքանակներով օգտագործելու ընթացքում, ի տարբերություն ռեկրեացիոն օգտագործման: Նման հիվանդների համար ստացիոնար հաստատությունը կարող է հոգեբանական առումով տրավմատիկ լինել:

## Ելք
2006 թվականի մետաանալիզը ապացույցներ հայտնաբերեց փուլային խնամքի արդյունավետության վերաբերյալ. այս մոտեցման դեպքում նախ կիրառվում է նվազագույն միջամտություն (օրինակ՝ ուղարկել տեղեկատվական նամակ կամ հանդիպել մեծ թվով հիվանդների՝ դեղամիջոցը դադարեցնելու խորհուրդ տալու նպատակով), իսկ եթե առաջին փորձը արդյունք չի տալիս, ապա հաջորդ քայլով իրականացվում է համակարգված, աստիճանաբար նվազեցվող դադարեցում՝ առանց լրացուցիչ միջամտությունների: Հայտնի է, որ կոգնիտիվ-վարքային թերապիան բարելավում է դադարեցման հաջողության ցուցանիշները տագնապային խանգարման դեպքում, մելատոնինը օգտակար է անքնության համար, իսկ ֆլումազենիլը կամ նատրիումի վալպրոատը՝ երկարաժամկետ օգտագործվող բենզոդիազեպինների դադարեցման դեպքում: Տասը տարվա ընթացքում անցկացված հետագա ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ երկարաժամկետ բենզոդիազեպինային օգտագործումը հաջողությամբ դադարեցրած անձանց ավելի քան կեսը երկու տարի անց շարունակում էին մնալ առանց դեղամիջոցի, իսկ եթե նրանք կարողանում էին պահպանել այդ վիճակը երկու տարի, ապա մեծ հավանականությամբ պահպանում էին այն նաև տասը տարվա ընթացքում: Մեկ այլ ուսումնասիրության արդյունքներով՝ բենզոդիազեպիններից մեկ տարի զերծ մնալուց հետո, նախկինում դիտվող ճանաչողական, նյարդաբանական և ինտելեկտուալ խանգարումները վերականգնվել էին մինչև նորմալ մակարդակ:

Նրանց մոտ, ովքեր նախկինում հոգեկան խանգարման ախտորոշում ունեին, աստիճանաբար երկու տարվա ընթացքում ունենում էին նմանատիպ արդյունքներ: Բենզոդիազեպինների դադարեցումը չի հանգեցնում հակադեպրեսանտների օգտագործման աճի:

### Զրկանքի գործընթաց
Դժվար կարող է լինել կարճ կամ միջին ազդեցությամբ բենզոդիազեպիններից հրաժարվելը, քանի որ այդ դեղամիջոցների դադարեցման միջև ընկած ժամանակահատվածում հաճախ զգացվում են ուժեղ վերադարձող (ռեակտիվ) ախտանիշներ: Բացի այդ, կարճ ազդման բենզոդիազեպինները հակված են առաջացնելու ավելի ինտենսիվ և ծանր զրկանքի համախտանիշ: Այդ պատճառով երբեմն դադարեցման գործընթացը սկսվում է՝ նախ կարճ ազդեցության բենզոդիազեպինը փոխարինելով երկարի համարժեք դեղաչափով, օրինակ՝ դիազեպամով կամ քլորդիազեպօքսիդով: Եթե համարժեք չափաքանակը սխալ ընտրվի, դա կարող է առաջացնել կտրուկ և վտանգավոր զրկանքային ռեակցիա: Բենզոդիազեպինները, որոնք ունեն ավելի քան 24 ժամ կիսակյանք (երկար ազդեցության) ներառում են հետևյալները՝ քլորդիազեպօքսիդ, դիազեպամ, քլոբազամ, կլոնազեպամ, քլորազեպինաթթու, կետազոլամ, մեդազեպամ, նորդազեպամ և պրազեպամ: Իսկ այն բենզոդիազեպինները, որոնք ունեն մինչև 24 ժամ կիսակյանք, ներառում են ալպրազոլամ, բրոմազեպամ, բրոտիզոլամ, ֆլունիտրազեպամ, լոպրազոլամ, լորազեպամ, լորմետազեպամ, միդազոլամ, նիտրազեպամ, օքսազեպամ և տեմազեպամ: Երկար ազդեցության դեղամիջոցի համապատասխան չափաքանակով փոխարինումից հետո, այդ դեղաչափը սկսում են աստիճանաբար նվազեցնել:

Դեղաչափը պետք է նվազեցնել աստիճանաբար՝ մի քանի շաբաթվա ընթացքում, օրինակ՝ եթե դիազեպամի օրական դեղաչափը գերազանցում է 30 մգ-ը, նվազեցումը պետք է իրականացվի առնվազն 4 շաբաթում: Նվազեցման արագությունը կախված է անձի կողմից ախտանիշների տանելիությունից: Առաջարկվող նվազեցման տեմպերը տատանվում են՝ սկսած յուրաքանչյուր շաբաթ դեղաչափի 50%-ի կրճատումից մինչև յուրաքանչյուր 2 շաբաթը մեկ օրական դեղաչափի 10–25%-ով նվազեցում: Ըստ Հիդեր Էշթոնի ուղեցույցի՝ առաջարկվում է մնացած դեղաչափի 10%-ի հեռացում յուրաքանչյուր 2-ից 4 շաբաթը մեկ՝ կախված ախտանիշների ծանրությունից և արձագանքից, մինչև հասնեն վերջնական դեղաչափի՝ 0.5 մգ դիազեպամ կամ 2.5 մգ քլորդիազեպօքսիդ: Մարդկանց մեծամասնության համար համապատասխան է դադարեցման 4–6 կամ 4–8 շաբաթ տևողությամբ գործընթացը: Խորհուրդ չի տրվում դադարեցման ժամանակահատվածը ձգել 6 ամսից ավելի, որպեսզի այդ գործընթացը անձի համար չդառնա խիստ հոգեբանական կենտրոնացման պատճառ և չվերածվի ընկալվող «հիվանդագին կենտրոնացման»:

### Տևողություն
Բենզոդիազեպինների վերջին դեղաչափի ընդունումից հետո, դադարեցման սուր (ակտիվ) փուլը սովորաբար տևում է մոտ երկու ամիս, սակայն նույնիսկ ցածր դեղաչափերի օգտագործումից հետո կարող են պահպանվել զրկանքի ախտանիշները վեցից տասներկու ամսվա ընթացքում՝ այդ ժամանակահատվածում աստիճանաբար թուլանալով: Այնուամենայնիվ, կլինիկորեն նշանակալի ախտանիշները որոշ դեպքերում կարող են պահպանվել տարիներ շարունակ՝ թեև ժամանակի ընթացքում նվազելով:

Կլինիկական փորձարկումը ցույց է տվել, որ բենզոդիազեպինային դեղամիջոց ալպրազոլամը օգտագործած հիվանդների մոտ առաջացել էր հիշողության երկարատև խնդիրներ, որոնք պահպանվել էին ալպրազոլամը դադարեցնելուց հետո առնվազն ութ շաբաթ:

### Երկարատև զրկանքի համախտանիշ
Երկարատև զրկանքի համախտանիշը վերաբերում է այն ախտանիշներին, որոնք պահպանվում են ամիսներ և տարիներ: Բենզոդիազեպիններից հրաժարվող մարդկանց զգալի փոքրամասնության մոտ այս համախտանիշը կարող է ի հայտ գալ և արտահայտվել բավականին ծանր ձևով: Հնարավոր ախտանիշները ներառում են՝ աղմուկ ականջներում, փսիխոզ, ճանաչողական խանգարումներ, աղեստամոքսային տրակտի խանգարումներ, անքնություն, պարէսթեզիա (ծակծկոցներ կամ թմրածություն), ցավ (հիմնականում վերջույթներում), միալգիա, թուլություն, լարվածություն, ցավոտ դող, ցնցումային նոպաներ, ակամա շարժումներ, գլխապտույտ և բլեֆարոսպազմ: Այս ախտանիշները կարող են ի հայտ գալ նույնիսկ այն մարդկանց մոտ, ովքեր նախկինում նման խնդիրներ չեն ունեցել: Տինիտուսը, որը զարգանում է բենզոդիազեպինների դեղաչափի նվազեցման կամ դադարեցման ընթացքում, հաճախ թեթևանում է, երբ դեղամիջոցի ընդունումը կրկին սկսվում է: Գլխապտույտը հաճախ նկարագրվում է որպես ամենաերկար պահպանվող զրկանքային ախտանիշ։

Նյարդահոգեբանական գործոնները ուսումնասիրող մեկ հետազոտություն ցույց է տվել, որ այս համախտանիշով տառապող անձանց մոտ ֆիզիոլոգիական ցուցանիշները տարբերվում են սովորական նորմայից: Հետազոտողները եզրակացրել են, որ երկարատև զրկանքի համախտանիշը իրական, դեղամիջոցի օգտագործմամբ պայմանավորված վիճակ է՝ այսինքն՝ յաթրոգեն (բուժման հետևանքով առաջացած): Երկարատև ախտանիշների պատճառները կարող են լինել դեղամիջոցի ազդեցությամբ առաջացած ընկալիչային փոփոխությունները, հոգեբանական գործոնները, որոնք կարող են լինել թե՛ դեղամիջոցով պայմանավորված, թե՛ անկախ դրանից և որոշ դեպքերում (հատկապես մեծ դեղաչափեր օգտագործած անձանց մոտ)՝ գլխուղեղի կառուցվածքային վնասվածքները կամ նյարդային բջիջների վնասումը: Չնայած ախտանիշները կարող են պահպանվել երկար ժամանակ, հաճախ ժամանակի ընթացքում դրանք նվազում են, և մարդիկ աստիճանաբար վերադառնում են բնականոն կյանքի, նույնիսկ եթե տարիներ շարունակ եղել են անգործունակ:

Դանդաղ և աստիճանաբար դադարեցումը զգալիորեն նվազեցնում է երկարատև կամ ծանր դադարեցման համախտանիշի առաջացման ռիսկը: Երկարատև զրկանքի ընթացքում ախտանիշներն ունեն տատանվող բնույթ՝ լինում են ինչպես լավ, այնպես էլ վատ օրեր։ Երբեմն ախտանիշների ուժեղացումներ են լինում, որոնք ուղեկցվում են ֆիզիոլոգիական փոփոխություններով, ինչպես օրինակ՝ բբերի լայնացում, արյան ճնշման բարձրացում և տախիկարդիա: Այդ փոփոխությունները պայմանավորված են ԳԱԿԹ ընկալիչների զգայունության փոփոխությամբ, երբ օրգանիզմը փորձում է հաղթահարել տոլերանտությունը և վերականգնել նորմալ զգայունությունը դեղամիջոցի հանդեպ: Մետաանալիզը ցույց է տվել, որ բենզոդիազեպինների օգտագործման պատճառով առաջացած ճանաչողական խանգարումները որոշ ոլորտներում բարելավվում են դադարեցումից վեց ամիս անց, սակայն այլ ոլորտներում խանգարումները կարող են մնալ մշտական կամ պահանջել ավելի երկար ժամանակ՝ վերականգնման համար:

Երկարատև ախտանիշները կարող են շարունակաբար թուլանալ ամիսների կամ նույնիսկ տարիների ընթացքում: Այժմ չկա հայտնի բուժում այս համախտանիշի համար՝ բացի ժամանակից: Այնուամենայնիվ, ֆլումազենիլը ավելի արդյունավետ է եղել, քան պլացեբոն՝ թուլացնելու ագրեսիան այն հիվանդների մոտ, ովքեր բենզոդիազեպիններից զերծ են եղել 4-ից 266 շաբաթ: Սա հուշում է, որ ֆլումազենիլը կարող է որոշ դեր ունենալ երկարատև զրկանքի ախտանիշների բուժման գործում։

## Էպիդեմիոլոգիա
Համախտանիշի ծանրությունն ու տևողությունը, ամենայն հավանականությամբ, կախված են տարբեր գործոններից, օրինակ՝ դեղաչափի նվազեցման արագություն, բենզոդիազեպինների օգտագործման տևողությունը, օգտագործված դեղաչափի չափը, ինչպես նաև հնարավոր գենետիկ գործոններ: Նրանք, ովքեր նախկինում արդեն անցել են բենզոդիազեպինների դադարեցման գործընթացը, կարող են ունենալ նյարդային համակարգի սենսիտիզացված կամ գերզգայուն վիճակ, ինչը կարող է հանգեցնել ճանաչողական ֆունկցիաների վատացման և ախտանիշների սրացման։ Յուրաքանչյուր հաջորդ դադարեցման փորձ կարող է լինել ավելի ծանր, քան նախորդը:

## Հատուկ խմբեր
### Մանկաբուժություն
Նորածնային զրկանքի համախտանիշը, որը երբեմն կարող է լինել ծանր, կարող է զարգանալ այն դեպքերում, երբ մայրը հղիության ընթացքում, հատկապես երրորդ եռամսյակում, ընդունել է բենզոդիազեպիններ: Ախտանիշներից են հիպոտոնիան, շնչառության կանգը, ցիանոզը, ցրտի նկատմամբ նյութափոխանակային պատասխանի խանգարումները, ցնցումները: Նորածնային զրկանքի համախտանիշը կարող է պահպանվել ծնունդից հետո մի քանի ժամից մինչև մի քանի ամիս:

Բենզոդիազեպինների կամ օպիատների ինֆուզիաներից հետո ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքներում գտնվող նորածինների մոտավորապես 20%-ի մոտ նույնպես դիտվում է զրկանքի համախտանիշ: Այս համախտանիշի առաջացման հավանականությունը կապված է ինֆուզիայի տևողության և դոզայի հետ, թեև առավել կարևոր գործոն է տևողությունը: Եթե ինֆուզիան տևել է մեկ շաբաթից ավել, ապա զրկանքից դուրս բերելու բուժումն իրականացվում է աստիճանաբար՝ 3-ից 21 օրվա ընթացքում: Ախտանիշների թվում են դողը, անքնությունը, անդադար լացը, լուծը և քրտնարտադրությունը: Ընդհանուր առմամբ, կան նորածնային զրկանքի ավելի քան 50 տեսակներ: Բժշկական միջամտությունները՝ ուղղված ծանր զրկանքի համախտանիշ ունեցող նորածինների ախտանիշների մեղմելուն, նշանակալի արդյունք չեն տվել, սակայն հանգիստ և խաղաղ քնի միջավայրի ապահովումը որոշ չափով օգնել է թեթև դեպքերում:

### Հղիություն
Բենզոդիազեպինները կամ հակադեպրեսանտները հանկարծակի դադարեցնելը՝ դեղերի հնարավոր տերատոգեն ազդեցությունների մասին մտահոգություններից ելնելով, կարող է բերել լուրջ բարդությունների, ուստի նման մոտեցումը խորհուրդ չի տրվում: Օրինակ՝ բենզոդիազեպինների կամ հակադեպրեսանտների կտրուկ դադարեցումը կարող է առաջացնել շատ ծանր զրկանքային ախտանիշներ, այդ թվում՝ ինքնասպանության մտքեր և հիվանդության (եթե առկա է) ռեցիդիվ: Սա կարող է հանգեցնել ստացիոնար բուժման անհրաժեշտության, իսկ ծայրահեղ դեպքերում՝ նույնիսկ ինքնասպանության: Ըստ հետազոտության տվյալների՝ դեղերի դոզան կտրուկ նվազեցրած/դադարեցրած կանանց մեկ երրորդի մոտ զարգացել են սուր սուիցիդալ մտքեր՝ «անհանդուրժելի ախտանիշների» պատճառով։ Նշվել է մեկ դեպք, երբ կինը դիմել է հղիության արհեստական ընդհատման, քանի որ այլևս չի կարողացել հոգեպես դիմանալ վիճակին, իսկ մեկ այլ կին սկսել է օգտագործել ալկոհոլ՝ փորձելով մեղմել բենզոդիազեպինային զրկանքի ախտանիշները: Բենզոդիազեպինների կտրուկ դադարեցումը կարող է նաև հանգեցնել ինքնաբուխ վիժման: Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ շատ բժիշկներ լավ չեն գիտակցում հոգեմետ դեղերի, ինչպիսիք են բենզոդիազեպիններն ու հակադեպրեսանտները, հանկարծակի դադարեցման լուրջ հետևանքները:

### Տարեցներ
Ուսումնասիրություն է կատարվել բենզոդիազեպիններից կախվածություն ունեցող տարեց մարդկանց շրջանում և ցույց տվել, որ դեղամիջոցը դադարեցնելը հնարավոր է իրականացնել նվազագույն բարդություններով, և այն կարող է բերել դրական արդյունքների, մասնավորապես՝ քնի և ճանաչողական կարողությունների բարելավման: Հաջող դադարեցումից 52 շաբաթ անց արձանագրվել է ճանաչողական ֆունկցիաների 22% բարելավում, ինչպես նաև սոցիալական գործառույթների բարելավում: Նրանք, ովքեր շարունակել են օգտագործել բենզոդիազեպիններ, ունեցել են մոտ 5% անկում ճանաչողական ունակություններում, ինչը դիտվել է որպես արագացված անկում՝ համեմատած սովորական ծերացման գործընթացի հետ։ Սա հուշում է, որ բենզոդիազեպինների օգտագործման տևողության երկարացումը կարող է վատացնել ճանաչողական ֆունկցիաները: Դեղամիջոցից հրաժարման առաջին մի քանի ամիսներին որոշ ախտանիշների վատթարացում է նկատվել, սակայն 24 շաբաթ անց կատարված վերահսկողական հետազոտության ընթացքում պարզվել է, որ բենզոդիազեպիններից հրաժարված տարեց անձինք զգալիորեն բարելավվել են համեմատած նրանց հետ, ովքեր շարունակում էին օգտագործումը: Քնի բարելավում նկատվել է ինչպես 24, այնպես էլ 52 շաբաթ անց կատարած գնահատականներում: Հեղինակները եզրակացրել են, որ բենզոդիազեպինները երկարաժամկետ արդյունավետություն չունեն քնի խանգարումների դեպքում՝ բացառությամբ զրկանքի արդյունքում առաջացած վերադարձող անքնության ճնշման: Դադարեցումից հետո՝ 24-ից 52 շաբաթվա ընթացքում, բազմաթիվ գործոնների բարելավում է գրանցվել, այդ թվում՝ քնի, ճանաչողական և գործառույթային ունակությունների: Սակայն որոշ ճանաչողական կարողություններ, որոնք հատկապես զգայուն են թե՛ բենզոդիազեպինների, թե՛ տարիքային փոփոխությունների նկատմամբ, օրինակ՝ էպիզոդիկ հիշողությունը, չեն բարելավվել: Հեղինակներն անդրադարձել են նաև մեկ այլ ուսումնասիրության, որը կատարվել է երիտասարդների շրջանում, և որի 3.5 տարվա վերահսկման արդյունքում հիշողության խանգարումներ չեն հայտնաբերվել։ Նրանք ենթադրել են, որ որոշ հիշողության գործառույթներ ավելի երկար ժամանակ են պահանջում՝ բենզոդիազեպինների երկարատև օգտագործումից հետո վերականգնվելու համար, և հնարավոր է, որ տարեցների մոտ ճանաչողական բարելավումներ տեղի ունենան նաև 52 շաբաթից հետո։ Պատճառը, թե ինչու են բարելավումները սկսվում միայն բենզոդիազեպիններից հրաժարումից 24 շաբաթ անց, այն է, որ ուղեղը ժամանակ է պահանջում հարմարվելու բենզոդիազեպիններից ազատ միջավայրին:

24 շաբաթ անց կատարված հետազոտության արդյունքները ցույց են տվել զգալի բարելավումներ, այդ թվում՝ տեղեկատվության մշակման ճշգրտության աճ: Մինչդեռ նրանց մոտ, ովքեր շարունակել են օգտագործել բենզոդիազեպիններ, նկատվել է անկում: 52 շաբաթվա վերահսկողական գնահատման ժամանակ արձանագրվել են հետագա բարելավումներ, ինչը վկայում է, որ բենզոդիազեպիններից հրաժարվելը շարունակական դրական ազդեցություն է թողնում: Բենզոդիազեպիններ օգտագործող երիտասարդների մոտ նույնպես կարող է նկատվել ճանաչողական վատթարացում, հատկապես վիզուալ-տարածական հիշողության ոլորտում, սակայն նրանք նույնքան խոցելի չեն, որքան տարեցները: 52 շաբաթ անց տարեց անձանց մոտ, ովքեր դադարեցրել էին բենզոդիազեպինների օգտագործումը, արձանագրվել էր արձագանքի ժամանակի բարելավում: Սա շատ կարևոր գործառույթ է հատկապես այն տարեցների համար, որոնք վարում են ավտոմեքենա, քանի որ բենզոդիազեպին օգտագործողների շրջանում ճանապարհատրանսպորտային պատահարների վտանգն ավելի բարձր է: 24 շաբաթվա գնահատման ժամանակ պարզվել էր, որ բենզոդիազեպիններից հաջողությամբ հրաժարվել է մասնակիցների 80%-ը: Այս հաջողությանը մասամբ նպաստել էր պլացեբոյի կիրառումը՝ որպես փորձի մի մաս։ Երբ տարեց մասնակիցները գիտակցել էին, որ արդեն մի քանի շաբաթ է օգտագործում են միայն պլացեբո դեղահաբեր և իրականում ավարտել են աստիճանական կրճատման գործընթացը, նրանք վստահություն էին ձեռք բերել, որ կարող են քնել առանց դեղամիջոցի։ Սա օգնել էր հաղթահարել բենզոդիազեպինների նկատմամբ հոգեբանական կախվածությունը:

Հեղինակները նաև զգուշացրել են նոր սերնդի ոչ-բենզոդիազեպինային Z խմբի դեղերի մասին, որոնք ունեն նման դեղաբանական հատկություններ և ազդման մեխանիզմ:

Բացի այդ, նշվում է, որ դիազեպամի և քլորդիազեպօքսիդի, ինչպես նաև երկար կիսակյանք ունեցող այլ բենզոդիազեպինների կիսակյանքը տարեցների մոտ երկու անգամ ավելի երկար է, քան երիտասարդների մոտ։ Սակայն շատ բժիշկներ չեն հարմարեցնում դեղաչափը տարիքին համապատասխան՝ տարեց պացիենտների դեպքում, ինչը կարող է մեծացնել դեղի կուտակման և կողմնակի ազդեցությունների վտանգը:

## Տես նաև

*Հոգեբուժություն
*Ալկոհոլային զրկանքի համախտանիշ
*Բենզոդիազեպիններ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ախտանիշներ
Կատեգորիա:Դեղագիտություն
Կատեգորիա:Թմրամոլություն
Կատեգորիա:Կախվածություններ
Կատեգորիա:Կենտրոնական նյարդային համակարգի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Համախտանիշներ
Կատեգորիա:Հոգեբուժություն
Կատեգորիա:Հոգեկան հիվանդություններ ախտանիշներ և նշաններ
Կատեգորիա:Մահվան պատճառներ