Բադի ալ-Զաման ալ-Համադանի

**Բադի ալ-Զաման ալ-Համադանի** (‎; ‎; ) միջնադարյան բանաստեղծ և ուսյալ մարդ: Նա առավել հայտնի է իր «Մաքամաթ Բադի ազ-Զաման ալ-Համադանի» աշխատությամբ, որը Աբու ալ-Ֆաթհ ալ-Իսքանդարիի 52 դրվագային պատմություններից բաղկացած ժողովածու է, ինչպես պատմում է պատմիչը՝ «Իսա բ. Հիշամ. Նրա պարսկերեն անունը՝ Համադանի, թարգմանաբար նշանակում է «Համադան քաղաքից»։ Նրա արաբերեն անունը թարգմանվում է որպես «Դարի հրաշք»:

## Կենսագրություն
Ալ-Համադանիի վաղ կյանքի մասին շատ քիչ բան է հայտնի, և առաջնային աղբյուրները շատ սահմանափակ են: Հիմնական կենսագրական պատմությունը վերցված է Ալ-Սաալիբիից, և հետագա կենսագրականների մեծ մասը վերցված է դրանից։ Ալ-Համադանիի սեփական պատմության համաձայն՝ նա արաբական ծագում ուներ, և նրա ընտանիքը որոշակի կրթություն ուներ, սակայն գիտնականները վիճարկել են այս բացահայտ փաստերը։ Նա, հավանաբար, ծնվել և կրթություն է ստացել Իրանի Համադան քաղաքում։

Ավելին հայտնի է Ալ-Համադանիի չափահաս կյանքի մասին: 380/990 թվականներին 22 տարեկան ալ-Համադանին լքեց իր հայրենի քաղաքը և սկսեց ճանապարհորդել դեպի տարբեր ուսումնական կենտրոններ: Այդ ժամանակ գիտական ​​ճանապարհորդությունները ընդունված պրակտիկա էին երիտասարդ, կրթված արաբ տղամարդկանց համար: Նրա առաջին կանգառը Ռայիում էր, հնարավոր է՝ հանդիպելու իր նախկին ուսուցչի՝ Ահմադ իբն Ֆարիսի հետ (հղում՝ Պրենդերգաստը ուսուցիչի անունը նշում է որպես Աբդ ալ-Հուսեյն իբն Ֆարիս): Այնտեղ նա հայտնվեց Դիհխուդա Աբու Այդ Մուհամմադ իբն Մանսուր ալ-Իսմայի (մահ. 410/1019) հովանավորության ներքո։ Այնուհետև նա մեկնեց Ջուրջան, որտեղ սկսեց գրել մակամաթներ, և որտեղ նրա գրական տաղանդը գտավ ընդունող լսարան։

383/992 թվականներին նա մեկնեց Խորասան՝ Նիշապուր, որն այն ժամանակ Սամանիների տիրապետության տակ էր և համարվում էր գրականության հաստատված կենտրոն։ Նրա Խորասանի փորձը խառը էր։ Նա մի քանի անգամ թալանվել էր ավազակների կողմից՝ կորցնելով իր ողջ ունեցվածքը։ Սակայն նրա գրական աշխատանքն ավելի բեղուն դարձավ։ Նա մրցակցության մեջ էր Ալ-Խորեզմիի հետ և, ի վերջո, բաժանվեց նրանից։ Նիշապուրում նա մեծ հռչակի հասավ, և նրա հեղինակությունը տարածվեց ամբողջ տարածաշրջանում։

Նիշապուրը Ղազնևիների կողմից նվաճելուց հետո նա լքեց տարածաշրջանը և վերադարձավ իր ճանապարհորդություններին։ Ճանապարհին նա կանգ առավ Սարախսում, Թուսում և Մերվում։ Որոշ վաղ աղբյուրներ, ինչպիսին է պարսիկ գիտնական աթ-Թալիբին, ենթադրում են, որ Ալ-Համադանին այցելել է նաև Սիջիստան և Ղազնա։ Սակայն, նման ճանապարհորդությունների մասին շատ քիչ բան է հայտնի, և հուսալի ապացույցները քիչ են, ինչը գիտնականներին ստիպում է զգուշացնել, որ ալ-Համադանիի համբավի աճին զուգընթաց նման այցելությունները լեգենդի առարկա դարձան։

383/993 թվականներին նա կանգ առավ Զարանջում, որտեղ նրան ընդունեց Սաֆարիների կառավարիչ Աբու Ահմադ Խալաֆ իբն Ահմադի արքունիքում։ Ալ-Համադանիի մտադրությունն էր գովաբանել կառավարչին, որի համար նա լավ վարձատրվեց։

Զարանջում գտնվելուց հետո նրա տեղաշարժերը անհայտ են։ Նա ի վերջո հաստատվեց Հերաթի մոտ գտնվող Բուշանջում, որտեղ ամուսնացավ տեղի ազնվական ընտանիքի՝ Աբու-Ալի ալ-Հուսեյն իբն Մուհամմադ ալ-Խուշնամիի հետ և անցկացրեց իր կյանքի վերջին տարիները։ Նրա գրական գործունեությունը նվազեց Հերաթում բնակության ընթացքում։ Հերաթում հաստատվելուց հետո նա անցավ Աբու ալ-Հասան Իսֆարայնիի պաշտպանության տակ, որը Ղազնևիների դինաստիայի սուլթան Մահմուդ Ղազնևիի վեզիրն էր։ Նա մահացավ Հերաթում, քառասուն տարեկան հասակում։ Նա հայտնի էր իր ուշագրավ հիշողությամբ և խոսքի սահունությամբ, ինչպես նաև լեզվի մաքրությամբ։

Նրա նամակներն առաջին անգամ հրատարակվել են Կոստանդնուպոլսում (1881), իսկ մեկնաբանություններով՝ Բեյրութում (1890)։ Նրա մակամաները՝ Կոստանդնուպոլսում, իսկ մեկնաբանություններով՝ Բեյրութում (1889)։ Ընտրված նամակները հրատարակվել են աշխատություններում, ինչպիսիք են Սիլվեստր դը Սասիի վեց մակամաների հրատարակությունը՝ ֆրանսերեն թարգմանությամբ և նշումներով, նրա «Chrestomathie arabe» աշխատության մեջ, հատոր III (2-րդ հրատարակություն, Փարիզ, 1827)։ Թարգմանված նամակների նմուշ կարելի է գտնել գերմաներեն Culturgeschichte des Orients գրքում։

## Գրական աշխատանք
Ալ-Համադանին գրել է բանաստեղծություններ, և նրա նամակներից շատերը պահպանվել են։ Նա ընդհանուր առմամբ համարվում է «մակամա» (երգել) կամ «մակամաթ» (հոգնակի) ժանրի հիմնադիրը։ Ալ-Համադանիի մակաման օգտագործում էր 9-րդ դարում ավելի վաղ շրջանի գրողների, ինչպիսիք են ալ-Ջահիզը և ալ-Թանիխին, կողմից հավաքված պատմություններ, բայց ուներ պատմող, որը ներկայացնում էր այն։

Ալ-Համադանիի նորարարությունը սաջը (հանգավորված արձակի զարդարուն ձև) կիրառելն էր աշխարհիկ անեկդոտների վերապատմման համար։ Մինչ այդ ժամանակը սաջը սահմանափակվում էր կրոնական և քաղաքական ստեղծագործություններով։ Այս ձևը հետագայում ընդօրինակեցին այլ արաբ բանաստեղծներ և գրողներ։ Մեկ դար անց Բասրայի գրողներից Մուհամմադ ալ-Հարիրին մակամաթը բարձրացրեց գրական արվեստի հիմնական ձևի։

Ալ-Համադանիի մակամաներից ընդհանուր առմամբ 52-ը պահպանվել են ձեռագրերում։ Յուրաքանչյուր մակամա ամբողջական պատմություն է,, սակայն մակամաները հաճախ ներկայացվում են ընդհանուր թեմայով ժողովածուով։ Յուրաքանչյուր պատմություն ունի երկու գլխավոր հերոս՝ պատմողը (սովորաբար Իսա իբն Հիշամ) և գլխավոր հերոսը (սովորաբար Ալեքսանդրիացի Աբու Ի-Ֆաթհը, որը խաբեբա է)։ Մյուս կերպարները, հաճախ պատմական կերպարներ, ներկայացված են տարբեր պատմություններում։ Ալ-Համադանիի մակամաթի մեջ ներկայացված անեկդոտները նպաստել են արաբական ցածրաշխարհի, մասնավորապես՝ մուրացկանների, խաբեբաների և հանցագործների գործունեության նկատմամբ հետաքրքրության աճին։

Մակաման հետևում է յոթ մասից բաղկացած ազատ կառուցվածքի, մասնավորապես՝ (1) Իսնադ, (2) ընդհանուր ներածություն, (3) կապ, (4) դրվագ (պատմության միջուկը), (5) ճանաչման տեսարան, (6) ընթացք և (7) եզրափակիչ։

Ոճաբանորեն մակամաները օգտագործում են Սաջ՝ խիստ հղկված և մշակված արձակ։ Պատմության որոշ մասեր կարող են գրվել չափածո, մինչդեռ մյուս մասերը՝ անհանգ գրական արձակով։ Ալ-Համադհանիի կողմից օգտագործված տողերի մեծ մասը փոխառված է նշանավոր բանաստեղծներից։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*The Maqámát of Badí‘ al-Zamán al-Hamadhání.
*''BADĪʿ-AL-ZAMĀN HAMADĀNĪ'', Encyclopedia Iranica

## Արտաքին հղումներ

*The Maqámát of Badí‘ al-Zamán al-Hamadhání English translation at sacred-texts.com

Կատեգորիա:10-րդ դարի արաբներ
Կատեգորիա:Արաբ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Պարսիկ բանաստեղծներ