Պատերազմ և ցեղասպանություն

**Պատերազմի և ցեղասպանության ուսումնասիրություններ**, միջառարկայական ոլորտներ, որի շնորհիվ բացահայտվում և վերլուծվում է պատերազմի և ցեղասպանության միջև եղած կապը, ինչպես նաև դրանց հետ կապված հակամարտությունների կառուցվածքային հիմքերը: Առնչվող ոլորտները կարող են ներառել քաղաքագիտություն, աշխարհագրություն, տնտեսագիտություն, սոցիոլոգիա, միջազգային հարաբերություններ և պատմություն:

Գիտնականների շրջանում կա ընդհանուր համաձայնություն՝ ըստ որի պատերազմի և ցեղասպանության խնդիրները սերտորեն կապված են, քանի որ երկուսն էլ հաճախ զուգորդվում են: Այնուամենայնիվ, թեմայի վերաբերյալ կան տարբեր մտքեր և տեսակետներ, քանի որ այն շարունակում է մնալ գիտական վերլուծության և բանավեճի առարկա։

## Նկարագրություն
Ցեղասպանությունը սահմանվում է որպես մարդկանց դիտավորյալ ոչնչացում, եզրույթ, որը 1944 թվականին առաջարկել է լեհ իրավաբան Ռաֆայել Լեմկինը՝ միացնելով հունարեն γένος (*գենոս*, «ռասա, ժողովուրդ») բառը և լատինական -caedo («սպանության ակտ») վերջածանցը։ ՄԱԿ-ը ցեղասպանությունը սահմանում է Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխելու և դրա համար պատժի մասին կոնվենցիայում որպես՝

*[[ազգ]]ային, էթնիկ, [[ռասա]]յական կամ [[կրոն]]ական խումբը որպես այդպիսին ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն ոչնչացնելու մտադրությամբ կատարված հետևյալ գործողություններից որևէ մեկը.*

Ցեղասպանության մասին կոնվենցիան սահմանում է հինգ արգելված գործողություններ, որոնք, երբ կատարվում են համապատասխան մտադրությամբ, համարվում են ցեղասպանություն: Ցեղասպանությունը սահմանվում է որպես լայնածավալ կոտորածի ոճով սպանություն, ինչը տեսանելի է և լավ փաստաթղթավորված: Միջազգային իրավունքը ճանաչում է բռնության լայն շրջանակ, որի դեպքում կարող է իրականացվել ցեղասպանական հանցագործությունը։

## Նախապատմություն
Նորման Նայմարկը գրում է.
«Ցեղասպանության դարաշրջան» համարվող 20-րդ դարի դեպքերի հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ երբ ցեղասպանություն է իրականացվել, այն տեղի է ունեցել զինված հակամարտության որևէ ձևի հետ մեկտեղ։ Ցեղասպանությունն Արևելյան Պակիստանում, հրեական Հոլոքոստը, հայերի, մայաների, քրդերի, թութսիների և բոսնիական ցեղասպանությունները համապատասխանաբար կապված են Առաջին, Երկրորդ համաշխարհային, Բանգլադեշի ազատագրական, Գվատեմալայի քաղաքացիական, Իրան-իրաքյա, Ռուանդայի քաղաքացիական և Բոսնիական պատերազմների հետ: Գիտնականները նաև դիտարկում են այս միտումը, որ Դարֆուրի և եզդիների ցեղասպանությունները նույնպես կապված են Արևմտյան Սուդանում և Իրաքում ընթացող համապատասխան հակամարտության հետ: Այս դիտարկումները շատերին հանգեցրել են այն եզրակացության, որ ցեղասպանությունները, որպես կանոն, տեղի են ունենում պատերազմի ժամանակ կամ որպես զինված հակամարտության արձագանք։

Գիտնականները նաև նշել են զանգվածային զորահավաքի, զանգվածային քաղաքական շարժումների, զանգվածային լրատվամիջոցների և զանգվածային կրթության նման հասկացությունների ներմուծումները՝ որպես 20-րդ դարի ցեղասպանության հայեցակարգի կարևոր նախադեպեր: Փոլ Բարտրոպը նշում է, որ 20-րդ դարի ցեղասպանության բոլոր դեպքերն ուղեկցվում են զոհերի խմբի ֆիզիկական, սոցիալական կամ մշակութային տարբերությունների նկատմամբ ագրեսորի երկարատև մոլուցքով՝ որպես այնքան մեծ սպառնալիք, որ ագրեսորը զանգվածային ոչնչացումը դիտարկում է որպես միակ լուծում։

### Մարդկային զոհեր
Միասին պատերազմն ու ցեղասպանությունը պատմականորեն հանգեցրել են ժողովուրդների լայնածավալ ոչնչացմանն ու ավերածություններին, քանի որ երկուսն էլ ներառում են բռնության կիրառում՝ սպանությունների և ֆիզիկական վնասվածքների միջոցով՝ թշնամու ուժը ոչնչացնելու համար, որը հաճախ ներառում է տնտեսական, քաղաքական և գաղափարախոսական հարկադրանք։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքով զոհվել է մոտ 20 միլիոն մարդ, ևս 20 միլիոնը՝ վիրավորվել։

Միայն հայերի ցեղասպանությունը հանգեցրել է 600,000-ից մինչև մեկ միլիոն հայերի մահվան, որոնք անմիջականորեն ենթարկվել են բռնության։ Մինչև 1918 թվականը Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության մոտ 90 տոկոսը կամ սպանվել է, կամ տեղահանվել: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում ընդհանուր առմամբ սպանվել է մոտ 66 միլիոն մարդ, և ավելի քան 6 միլիոն հրեաներ սպանվել են նպատակային բռնության հետևանքով։

## Տեսական հեռանկարներ
Ջեֆրի Ս. Բահմանը սահմանում է պատերազմի և ցեղասպանության միջև կապը դիտարկող ուղղությունները որպես երկու ծայրահեղություն՝ առանձնացնելով «պատերազմ կամ ցեղասպանություն» ուղղությունը, ըստ որի՝ պատերազմի և ցեղասպանության միջև ուղիղ կապ չկա, և «պատերազմը ցեղասպանություն է» ուղղությունը, ըստ որի՝ ցեղասպանությունն անբաժան է պատերազմից։ Գիտնականների մեծ մասն այս երկու դիրքորոշումների միջև է:

### «Պատերազմը ցեղասպանություն է» ուղղություն
«Պատերազմը ցեղասպանություն է» մոտեցումը խիստ ծայրահեղ տեսակետ է, որը, ինչպես ենթադրում է դրա համարժեքացնելը, պնդում է, որ պատերազմը և ցեղասպանությունը նույն բանն են։ Չկա որևէ գիտնական, որը կիսում է այս դիրքորոշումը․ այն զուտ տեսական բնույթ ունի և օգտագործվում է այլ տեսական ուղղությունների համատեքստում։ «Պատերազմը ցեղասպանություն է» բացառապես մոտեցումը քննադատելի է, քանի որ չի զատում պաշտպանական բռնությունը ագրեսիվ բռնությունից։

### «Պատերազմ կամ ցեղասպանություն» ուղղություն
«Պատերազմ կամ ցեղասպանություն» տեսությունը պնդում է, որ պատերազմը պետք է ամբողջությամբ դիտարկել ցեղասպանությունից առանձին: Հելեն Ֆեյնը պնդում է, որ զանգվածային սպանությունները ցեղասպանության հետ կապելը իրար է միացնում «պատերազմական հանցագործություններն ու ցեղասպանությունը՝ առանց ավերածությունների և զոհերի ընտրության օրինաչափությունները հաշվի առնելու»։

Իրվինգ Հորովիցը և Մարկ Լևենը զինված հակամարտությունների և ցեղասպանության միջև սահման են տեսնում այն պահից, երբ ագրեսորի նպատակը զինված քաղաքացիական հակամարտության մեջ թշնամուն պարտության մատնելուց վերածվում է նրան համակարգված ոչնչացնելու ձգտման։ Իրվինգ Հորովիցը նաև պատերազմն ու ցեղասպանությունը տարանջատում է՝ ելնելով այն բանից, թե ով է վարում պատերազմը. «դեմոկրատական և ազատական պետությունները պատերազմը վարում են որպես արտաքին քաղաքականության գործիք… մինչդեռ ցեղասպանությունն, ընդհակառակը, որոշակի սոցիալական՝ տոտալիտար համակարգի գործառնական գործիքն է»։

Նույն կերպ՝ միջուկային պատերազմի թեմայի հարցում Բարբարա Հարվը տարբերակում է կատարում՝ հիմնվելով մտադրության վրա. «միջուկային հարվածները ցեղասպան են, թե ոչ` կախված է դրանց պատվիրատու կողմի մտադրությունից։ Միջուկային զենքի սահմանափակ և պաշտպանական կիրառումն ինքնին ցեղասպանական չէ, նույնիսկ երբ հանգեցնում է քաղաքացիական անձանց զանգվածային զոհերի»։

«Պատերազմ կամ ցեղասպանություն» ուղղության գիտնականներն, ընդհանուր առմամբ, մերժում են այն գաղափարը, որ պատերազմում սպանվածները կարող են դիտարկվել որպես ցեղասպանության զոհեր։

### «Պատերազմ և ցեղասպանություն» ուղղություն
«Պատերազմ և ցեղասպանություն» տեսակետին կողմ են գիտնականների մեծամասնությունը: Այս ուղղությունը պնդում է, որ պատերազմում զոհվածները կարող են համարվել ցեղասպանության զոհեր: Այս տեսակետին համամիտ գիտնականները որպես ցեղասպանական բռնության դրսևորում նշում են պատերազմի այնպիսի միջոցների կիրառումը, ինչպիսիք են միջուկային զենքը, նշանակետային/ընտրանքային, կրակային կամ գորգային ռմբակոծությունները, ինչպես նաև ցանկացած այլ առանց ընտրանքի ռազմավարությունները, որոնք կիրառվում են ցեղասպան բռնություններում։

### «Պատերազմը որպես ցեղասպանություն» ուղղություն
Ավանդաբար ցեղասպանությունը բնութագրվել է իր զոհերի անմեղ, անպաշտպան կամ քաղաքացիական կարգավիճակով։ Մանուս Միդլարսկին ցեղասպանությունը սահմանել է որպես «անմեղ և անօգնական տղամարդկանց, կանանց և երեխաների՝ պետության կողմից հովանավորվող համակարգված զանգվածային սպանություն»: Նմանապես, Իրվինգ Հորովիցը ցեղասպանությունը սահմանել է որպես «պետական բյուրոկրատական ապարատի կողմից անմեղ մարդկանց կառուցվածքային և համակարգված ոչնչացում»: Կուրտ Ջոնասոնը և Ֆրենկ Չոլկը ցեղասպանությունը սահմանել են որպես «միակողմանի զանգվածային սպանության մի ձև»։

Սակայն «Պատերազմը որպես ցեղասպանություն» տեսությունը պնդում է, որ այլ խմբեր, ինչպիսիք են զինվորական անձնակազմը, նույնպես պետք է ճանաչվեն որպես ցեղասպանության զոհեր։ Իսրայել Չարնին կարծում է, որ «օրենքում և մասնագիտական սոցիալական գիտնականների կողմից ընդունված ցեղասպանության սահմանումը պետք է համապատասխանի կյանքի իրականությանը, որպեսզի չլինի այնպիսի իրավիճակ, երբ զանգվածային սպանությունների հազարավոր և նույնիսկ միլիոնավոր անպաշտպան զոհեր «չորակավորվեն» որպես ցեղասպանության զոհեր»։ Այս ուղղությունը ենթադրում է, որ ցեղասպանական բռնությունը ներառում է զինված զոհերի նկատմամբ ագրեսիվ բռնություն, երբ նպատակը մեծ թվով մարդկանց վնասելն ու սպանելն է։

«Պատերազմը որպես ցեղասպանություն» տեսությունը պարտադիր չէ, որ պատերազմը նույնացնի ցեղասպանության հետ, ինչպես «Պատերազմը ցեղասպանություն է» տեսությունում է, բայց այն ճանաչում է երկուսի միջև պատճառահետևանքային կապը և ընդունում է, որ ագրեսիվ բռնությունը կարող է ցեղասպանություն համարվել։ Այս ուղղությունը նաև կոչ է անում գիտնականներին վերանայել պատերազմի օգտագործումը միջազգային հարաբերություններում, ինչպես նաև ցեղասպանության հայեցակարգը՝ հիմնվելով հարձակման ենթարկվածների ենթադրյալ անմեղության վրա։ Այս ուղղության որոշ կողմնակիցներ պնդում են, որ քսաներորդ դարի պատերազմի որոշ օրինակներ բնույթով ցեղասպանական են՝ հաշվի առնելով մահերի հսկայական թիվը։

## Տես նաև
* Ռուս-ուկրաինական պատերազմում ուկրաինացիների ցեղասպանության մեղադրանքները
* Ցեղասպանության արդարացում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Պատերազմ
Կատեգորիա:Ցեղասպանություն