Չրխկաններ

**Չրխկաններ** (), բզեզների կարգին պատկանող միջատների ընտանիք։ Ներկայումս նկարագրված են ավելի քան 400 ցեղերի բաժանված մոտ 10 000 տեսակ։

## Ստուգաբանություն
Տեսակին «չրխկան» անվանումը տրվել է միջատներին հատուկ ցատկելու եզակի ընդունակության շնորհիվ, որի ժամանակ, երբ միջատն ուզում է շրջվել նորմալ դիրքի, թռչելու ապարատն առաջացնում է չրխկոց։ Գիտական «*Elateridae*» անվանումը առաջացել է  բառից, որը նշանակում է «հետապնդող» կամ «նետող»։ Այս անունը ստացել են ցատկել կարողանալու շնորհիվ։

Այս բզեզների թրթուրները տարբեր լեզուներում տարբեր անվանումներ ունեն՝ , ,  և այլն։

## Տարածվածություն
Հանդիպում են ամենուրեք (բացի Անտարկտիդայից), բոլոր բարձր գոտիներում՝ մինչև մշտական ձյան և սառցադաշտերի սահմանը։ Որոշ բզեզներ հավաքվել են ծովի մակարդակից 5 000 մ և նույնիսկ ավելի բարձրությունների վրա։ Չրխկանների ավելի շատ տեսակներ հանդիպում են հասարակածային և մերձհասարակածային շրջաններում։ Տեսակի ներկայացուցիչների մեծամասնությունը սահմանափակվում է մեկ կենդանաաշխարհագրական մարզով կամ տարածաշրջանով, սակայն համաշխարհային կամ համաշխարհայինին մոտ արեալները բնորոշ են չրխկանների առանձին տեսակների համար, այդ թվում՝ Իսկական չրխկաններ, *Melanotus*, *Agrypnus*, *Compsolacon*, *Alaus*, *Elater* և այլն։

## Նկարագրություն
Մանր, միջին կամ խոշոր չափերի, 1-60 մմ երկարությամբ բզեզներ են, որոնք ունեն երկարավուն և հարթեցված մարմին։ Շատ տեսակներ ունեն սև կամ շագանակագույն գունավորում՝ մետաղական փայլով, հաճախ՝ արծաթագույն կամ մոխրագույն մազիկներով։ Արևադարձային տեսակները կարմրի, դեղինի, նարնջագույնի, կանաչի, կապույտի և այլ գույների տարբեր երանգներով գունավորմամբ են։ Հաճախ բզեզները վերնաթևերին ու պրոնոտումի վրա ունեն բազմազան նախշեր՝ կազմված սովորաբար տարբեր չափսերի գծերից և բծերից, հազվադեպ՝ բարդ նախշերից։

Միջատին բնորոշ է առաջնակրծքային և միջկրծքային թռչողական ապարատի առկայությունը։ Բզեզը ապարատը գործի է դնում, երբ մեջքով հայտնվում է ցանկացած մակերևույթի վրա և շրջվելու համար առաջնակուրծքը այնպես է ճկում մեջքի կողմը, որ մարմինը հենվի պրոնոտումի և վերնաթևի հետին կեսի վրա։ Միևնույն ժամանակ առաջնակրծքային ելուստը դուրս է գալիս միջնակրծքի փոսիկից և հենվում է մեսոստերնիտի առջևի եզրին։ Այսպես նախապատրաստվում է ցատկին։

Ապարատը կարող է գործածվել երեք դեպքում․

* վտանգից խուսափելու համար
* հետ շրջված դիրքից նորմալ դիրք ընդունելու համար
* հարսնյակից դուրս գալուց իրեն շրջապատող պինդ զանգվածը հետ մղելու համար։

Բեղիկների հիմքը գտնվում է աչքերի առաջ։ Բեղիկները կազմված են 11 հատվածներից, թելանման են, սղոցանման կամ սանրանման։ Շատ տեսակների մոտ վերնաթևերը ուրվագծված ակոսիկներով են։ Փորիկը կազմված է 5, երբեմն՝ 6 փորային ստերնիտներից։ Բոլոր ոտքերի թաթերը կազմված են 5 հատվածներից։

Թրթուրների մարմինը երկարավուն է։ Մարմնի ծածկույթները թույլ խիտինապատ են՝ սպիտակ, բաց դարչնագույն և վառ դեղին

## Բիոլյումինեսցենցիտիվ լուսավորություն
Կենտրոնական Ամերիկայի երկրներում գոյություն ունեն չրխկանների տեսակներ, որոնք կիրառում են բիոլյումինեսցենցիտիվ լուսավորությունը։ Բզեզներն ունեն երկու լուսավորող օրգան, որոնք գտնվում են պրոնոտումի հետին անկյունների մոտ և մեկ լրացուցիչ, որը գտնվում է որովայնի առաջին ստերնիտի կենտրոնում և երևում է թռիչքի ժամանակ։ Արուները բիոլյումինեսցենցիան օգտագործում են զուգընկերոջը գրավելու համար։

Բիոլյումինեսցենցիայով օժտված են ոչ միայն հասուն բզեզները, այլև թրթուրները, որոնք այն գործածում են զոհին գրավելու նպատակով։

## Էկոլոգիա
Հասուն միջատները՝ իմագոները կամ բզեզները, մեծմասամբ ազատ կենսակերպ ունեն, ժամանակն անցկացնում են խոտաբույսերի և անտառային բուսականության մեջ, նրանց տերևներում և ծաղիկներում, թաքնվում են տարբեր տեսակի թաքստոցներում, օրինակ՝ արմատի ճեղքում, արմատի տակ, քարերի տակ, ափամերձ ողողատներում և այլն։ Թրթուրները զարգանում են հողում, փտած փայտում կամ անտառային փռոցաշերտում։

Որոշ տեսակների իմագոն չի սնվում ողջ կյանքի ընթացքում, մյուս տեսակները ստանում են լրացուցիչ սնունդ․ նրանք սովորաբար սնվում են բույսերի հյուսվածքներով, օրինակ՝ տերևների ։

## Ֆիլոգենիա
Ընտանիքը ենթաբաժանվում է 13 ենթաընտանիքի, որոնցից 9-ը իրենց հերթին՝ 40 ցեղի և 5 ցեղ՝ 20 ենթացեղի։

* ենթաընտանիք 
** ցեղ 
** ցեղ 
* ենթաընտանիք  
** ցեղ 
** ցեղ 
** ցեղ 
* ենթաընտանիք 
** ցեղ 
** ցեղ 
*** ենթացեղ 
*** ենթացեղ 
*** ենթացեղ 
** ցեղ 
*** ենթացեղ 
*** ենթացեղ 
** ցեղ 
** ցեղ 
** ցեղ 
** ցեղ 
*** ենթացեղ 
*** ենթացեղ 
*** ենթացեղ 
*** ենթացեղ 
** ցեղ 
*** ենթացեղ 
*** ենթացեղ 
*** ենթացեղ 
** ցեղ 
** ցեղ 
* ենթաընտանիք։ 
* ենթաընտանիք։ 
** ցեղ 
** ցեղ 
* ենթաընտանիք։ 
** ցեղ 
** ցեղ 
*** ենթացեղ 
*** ենթացեղ 
*** ենթացեղ 
*** ենթացեղ 
*** ենթացեղ 
*** ենթացեղ 
*** ենթացեղ 
*** ենթացեղ 
** ցեղ 
* ենթաընտանիք։ 
** ցեղ 
** ցեղ 
** ցեղ 
** ցեղ 
** ցեղ 
** ցեղ 
** ցեղ 
** ցեղ 
** ցեղ 
* ենթաընտանիք։ 
** ցեղ 
** ցեղ 
* ենթաընտանիք։ 
** ցեղ 
** ցեղ 
** ցեղ 
* ենթաընտանիք 
* ենթաընտանիք 
* ենթաընտանիք 
** ցեղ 
** ցեղ 
* ենթաընտանիք 
** ցեղ 
** ցեղ 
** ցեղ 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Гурьева Е. Л. *Жуки-щелкуны (Elateridae).  ենթաընտանիք Elaterinae* // Фауна СССР. 12, 4. Л., 1979. 451 с.
* Гурьева Е. Л. *Жуки-щелкуны (Elateridae).  ենթաընտանիք Athoinae. Триба Ctenicerini* // Фауна СССР. 12, 3. Л., 1989. 256 с.
* Долин В. Г. *Личинки жуков-щелкунов (проволочники) европейской части СССР.* Киев, 1964. 206 с.
* Долин В. Г. *Определитель личинок жуков-щелкунов фауны СССР.* Киев, 1978. 126 с.
* Долин В. Г. *Жуки-ковалики. Agrypnini, Negastriini, Dimini, Athoini, Estodini* // Фауна Украины. 19, 3. Киев, 1982. 280 с.
* Долин В. Г. *Жуки-щелкуны. Cardiophorini и Elaterini* // Фауна Украины. Киев, 1988. 19, 4. 202 с.
* Долин В. Г., Атамурадов Х. И. *Жуки-щелкуны Туркменистана.* Киев, 1994. 177 с.
* 
* Черепанов А. И. *Жуки-щелкуны Западной Сибири.* Новосибирск, 1957. 380 с.
* Черепанов А. И. *Проволочники Западной Сибири.* М., 1965. 190 с.
* Stibick, J.N.F. 1979: *Classification of the Elateridae (Coleoptera). Relationships and classification of the subfamilies and tribes.* Pacific insects, 20: 145—186. http://hbs.bishopmuseum.org/pi/pdf/20(2)-145.pdf
* Tarnawski D. *Sprezykowate (Coleoptera, Elateridae). 1. Agrypninae, Negastriinae, Dimiinae i Athoinae* // Fauna Polski. 21. Warszawa, 2000. 401 p.

## Արտաքին հղումներ
* Щелкуны Палеарктики
* Атлас щелкунов (Elateridae) России (с иллюстрированным указателем подсемейств и триб)
* В. Г. Долин. Определитель личинок жуков-щелкунов фауны СССР (PDF)

Կատեգորիա:Անողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Բզեզներ
Կատեգորիա:Հոդվածոտանիներ
Կատեգորիա:Միջատներ