Կիևի հարձակողական գործողություն

**Կիևի հարձակողական գործողություն**, Կարմիր բանակի և նրա Չեխոսլովակիայի ստորաբաժանումների հարձակողական գործողություն, որի նպատակն էր ազատագրել Կիևը նացիստական ​​Գերմանիայի զորքերից Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ։ Այն իրականացվել է 1943 թվականի նոյեմբերի 3-13-ը Ուկրաինական 1-ին ռազմաճակատի ուժերի կողմից՝ բանակի գեներալ Ն.Ֆ.Վատուտինի հրամանատարությամբ։ Գործողության արդյունքներն էին Կիևի, Ժիտոմիրի, ինչպես նաև Կիևի և Ժիտոմիրի շրջանների աջափնյա շրջանների ազատագրումը։ Ստեղծվեց կամուրջ, որը հետագայում մեծ նշանակություն ունեցավ Աջափնյա Ուկրաինայի ազատագրման համար։

## Նախապատրաստում
Սեպտեմբերի վերջին Վորոնեժի ռազմաճակատի (հոկտեմբերի վերջին վերանվանվեց 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատ) զորքերը գրավեցին Դնեպրի աջ ափի կամուրջները Կիևից հյուսիս և հարավ և երկու անգամ փորձեցին ազատագրել քաղաքը: Հիմնական հարձակումն իրականացվել է Բուկրինի կամրջից, իսկ օժանդակ հարձակումը՝ Լյուտեժի կամրջից։

Հոկտեմբերի 24-ին Գերագույն հրամանատարության շտաբի հրամանով ռազմաճակատի հիմնական ջանքերը տեղափոխվեցին Լյուտեժի կամրջի գլխամաս, որտեղ Բուկրինի կամրջից գաղտնի տեղափոխվեցին 3-րդ գվարդիական տանկային բանակը, 23-րդ հրաձգային կորպուսը, 7-րդ հրետանային կորպուսը և այլ կազմավորումներ ու ստորաբաժանումներ։ Զորավարժությունների գաղտնիության շնորհիվ հակառակորդը չբացահայտեց խորհրդային զորքերի վերախմբավորումը։

Խորհրդային զորքերի առաջխաղացման գոտում 4-րդ տանկային բանակն ուներ մոտ 11 վատ խոցված հետևակային դիվիզիա՝ պահեստային 2 տանկային դիվիզիաներով։ Կիևը, պաշտպանում էին Վերմախտի 7-րդ բանակային կորպուսի ստորաբաժանումները։ Կիևը հյուսիսից ծածկելու համար թշնամին կառուցեց երեք ամրացված պաշտպանական գիծ՝ ինժեներական ամրությունների մշակված համակարգով։ Մյուս կողմից, խորհրդային հրամանատարությունը մարտի մեջ մտցրեց առաջին էշելոնում 17-20 հրաձգային դիվիզիաներ, 3-4 տանկային կորպուս և 1 հեծելազոր։

## Ընթացք
Նոյեմբերի 1-ին Բուկրինի կամրջից սկսվեց հարձակումը, որի հիմնական նպատակը թշնամու ուժերին ճնշելն էր։ Նոյեմբերի 3-ի առավոտյան ռազմաճակատի հիմնական խումբը անցավ գրոհի։ 40 րոպե տևած հրետանային հրետակոծությունից հետո խորհրդային ​​զորքերը անարգել առաջ շարժվեցին 1–2 կմ։ Օրվա վերջում 38-րդ բանակի զորքերը 5-րդ պահակային տանկային կորպուսի և 60-րդ բանակի ստորաբաժանումների հետ միասին առաջ են անցել 5-12 կմ։ 60-րդ բանակը առաջ է շարժվել Կոզարովիչի-Գլեբովկա-Յասնոգորոդկա գյուղերի մոտ գտնվող կամրջից, որը գրավել է 75-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիան, և Լյուտեժ գյուղի մոտ գտնվող կամրջից, որը գրավել է 240-րդ հրաձգային դիվիզիան, ընդգրկելով աջ, բաց թևը հյուսիսից հյուսիս-արևմուտք:

Գործողության առաջին օրվա վերջում 240-րդ հրաձգային դիվիզիան, որն ուղղակիորեն հարձակվել էր Կիևի վրա և աջակցում էր 7-րդ հրետանային կորպուսի ստորաբաժանումները, արդեն գտնվում էր Կիևի Պուշչա-Վոդիցա արվարձանում։ Միաժամանակ հետ են մղվել գերմանական մի շարք հակագրոհներ, որոնց մասնակցել են 20-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները։ Նոյեմբերի 4-ի երեկոյան 38-րդ բանակի ստորաբաժանումները (51-րդ հրաձգային կորպուս), չնայած 5-րդ գվարդիական տանկային կորպուսի և 3-րդ գվարդիական տանկային բանակի աջակցությանը, կարողացան հյուսիսից միայն 5-6 կմ առաջ շարժվել դեպի Կիև՝ հասնելով Պրիորկա արվարձան և քաղաքի հյուսիսային սահման: Նոյեմբերի 4-5-ը մարտի մեջ մտան 1-ին գվարդիական հեծելազորային կորպուսը և 3-րդ գվարդիական տանկային բանակը՝ Կիևի արևմտյան ծայրամասում կտրելով Կիև-Ժիտոմիր մայրուղին։ Ուկրաինայի մայրաքաղաքի ազատագրմանը նպաստել է նաև նոյեմբերի 4-ին 237-րդ հրաձգային դիվիզիայի ուժերը Կոզաչի կղզու տարածքում՝ Կիևից 15 կմ հարավ գտնվող Վիտա-Լիտովսկայա և Պիրոգովո գյուղերի դիմաց Դնեպրի հատմամբ: Վիտա-Լիտովսկում խորհրդային ստորաբաժանումները կարողացան վերահսկողության տակ վերցնել Դնեպրի ափերով Կիև տանող մայրուղին: Այսպիսով, գերմանացիները չկարողացան Բուկրինի կամրջի գլխամասից Կիև տեղափոխել ուժեղացում։ Նոյեմբերի 5-ի առավոտյան թշնամին սկսեց նահանջել քաղաքից Վասիլկով տանող մայրուղու երկայնքով։

Նոյեմբերի 6-ի առավոտյան Կիևն ազատագրվեց։

Նոյեմբերի 7-ին խորհրդային զորքերը (91-րդ առանձին բրիգադ, 6-րդ պահակային տանկային կորպուս, 51-րդ առանձին գունդ) ազատագրեցին Ֆաստովը, իսկ նոյեմբերի 13-ին՝ Ժիտոմիրը։ Գերմանական 7-րդ բանակային կորպուսի ստորաբաժանումները դադարեցրել են իրենց նահանջը Կիևից միայն 50 կմ հարավ։ 60-րդ և 13-րդ բանակները, որոնք շարունակեցին հարձակումը, մինչև ամսվա վերջ հասան Նարովլյայից, Ելսկից, Օվրուչից հյուսիս և Կորոստենից արևելք գտնվող գիծ։ Նոյեմբերի սկզբին բանակային խմբի հարավային հրամանատարությունը չկարողացավ օգտագործել իր սահմանափակ շարժական ռեզերվները Կիևի մոտ տանկի (ներառյալ 25-րդ TD և 509-րդ ՏԲ) և մոտոհրաձգային դիվիզիաների տեսքով, քանի որ այդ ժամանակ նախատեսվում էր հակահարձակում Դնեպրի ստորին հոսանքներում Կրիվոյ Ռոգի, Ապոստոլովոյի և Նիկոպոլի մոտ: Սա դարձավ այն կարևոր գործոններից մեկը, որ Կիևի ազատագրման համար մղվող մարտերը գերմանական կողմի համար վերածվեցին պասիվ նահանջի և մարտերի անցկացման շարքի։ Բայց տանկային ստորաբաժանումների ժամանումով նոյեմբերի 10–11-ին Ֆաստովի և Ֆաստովեցի մոտ սկսվեցին գերմանական առաջին լուրջ հակագրոհները։

## Արդյունքներ
Կիևի ազատագրման գործողությունը բնութագրվում է կարևոր ռազմավարական և քաղաքական արդյունքներով (Կիևի ազատագրում) և Կիևը շրջանցող գրոհների միանգամայն տրամաբանորեն ընտրված ուղղություններով (քաղաքից հարավ և արևմուտք տանող երկու մայրուղիների կտրում), որոնց իրականացման համար հատկացվել են անհրաժեշտ թվով ուժեր։ Սակայն մարտավարական մակարդակում խորհրդային կողմը չափին չէր։ Կորուստների հարաբերակցությունը վկայում է այն մասին, որ գերմանացիները կազմակերպված նահանջել են և արդյունավետ մարտեր վարել։

Հակառակորդի կրած վնասների մասին խոսելիս հարկ է նշել խորհրդային արխիվային աղբյուրները։ Օրինակ, 7-րդ պահակային տանկային կորպուսի մարտական ​​մատյանում ասվում է, որ միայն նոյեմբերի 4-ի լույս 5-ի գիշերը Սվյատոշինոյի վրա հարձակման ժամանակ ոչնչացվել և այրվել են 16 տանկ, 6 ինքնագնաց կայանք, 12 զրահափոխադրիչ, մինչև 200 մեքենա, 110 սայլ զինտեխնիկայով, իսկ 83 զինվոր սպանվել։ Կորպուսը կորցրել է 3 տանկ, 2 հակատանկային հրացան և 30 անձնակազմ։ Ընդհանուր առմամբ, գործողության ընթացքում կորպուսը ոչնչացրել է հակառակորդի 14955 զինվոր և սպա և գերեվարել 1023 մարդ։
[մինի|[Ուկրաինայի փոստային նամականիշ, 1993]]
Մյուս կողմից, 3-րդ գվարդիական տանկային բանակի շտաբը կազմել է հաշվետվություն 1943 թվականի նոյեմբերի 3-10-ը ընկած ժամանակահատվածում թշնամու ոչնչացված կենդանի ուժի և տեխնիկայի մասին: Փաստաթղթում նշվում է, որ ոչնչացվել են 229 տանկ և ինքնագնաց հրետանային կայանք, 130 զրահափոխադրիչներ և զրահամեքենաներ, 315 ականանետեր և այլն: Բացի այդ, ոչնչացվել են 12201 գերմանացի զինվորներ և սպա, որոնցից միայն 3052-ը եղել են 7-րդ գվարդիական տանկային կորպուսից։

Ի լրումն այս ամենի, զեկույց է կազմվել նաև 1943 թվականի նոյեմբերի 3-10-ը 3-րդ գվարդիական տանկային բանակի ստորաբաժանումների կողմից գերեվարվաածներիմասին: Նրանց ընդհանուր թիվը հասնում էր 2546 մարդու, որից 221-ը պատկանում էր 7-րդ պահակային տանկային կորպուսին։ Նույն փաստաթղթում նշվում է միայն 8 գրավված ինքնագնաց հրետանային կայանք և 8 զրահամեքենաներ և զրահափոխադրիչներ, ինչը խիստ անհամաչափ է հետևյալ երեք գործոնների հետ կապված.

# հայտարարված ոչնչացված թշնամու տանկերին և ինքնագնաց հրետանային կայանքների
# Կիևից գերմանական հապճեպ նահանջի փաստին. որքան արագ է նահանջը, այնքան մեծ է լքված տեխնիկայի և զենքի անդառնալի կորուստների տոկոսը
# այս տարածքում գործող գերմանական տանկային դիվիզիաների թվին (7-րդ տանկային դիվիզիա, 8-րդ տանկային դիվիզիա և 20-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիա՝ ընդհանուր առմամբ ոչ ավելի, քան 200 տանկ): 1944 թվականի կազմակերպչական աղյուսակի համաձայն՝ գերմանական տանկային դիվիզիան ուներ մոտ 220 տանկ և 2000 տարբեր մեքենաներ։
Ուստի կարելի է կասկածի տակ առնել նաեւ ոչնչացված գերմանական տեխնիկայի վերաբերյալ տվյալների օբյեկտիվությունը։

7-րդ գվարդիական տանկային կորպուսի դեմ մարտերում գերմանական վերջնական կորուստների թիվը (համարժեք է մեկ ամբողջական դիվիզիայի կորստի) կարող է գերագնահատվել, քանի որ նման կորուստները չեն նշվում գերմանական աղբյուրներում: Չնայած, համեմատության համար, նույնիսկ հետպատերազմյան գերմանական հուշագրության գրականության մեջ նշվում է նոյեմբերյան այդ օրերին Ֆաստովի մոտ 25-րդ տանկային դիվիզիայի պարտությունը, որը չկորցրեց իր ողջ անձնակազմը, բայց կորցրեց գրեթե ամբողջ տեխնիկան:

## Գրականություն
* ВОВ. Энциклопедия, 424, Лютежский плацдарм
* 

## Տեսանյութ
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Ուկրաինայում
Կատեգորիա:Ուկրաինայի պատմություն