Նուրեդին Քիյանուրի

**Նուրեդին Քիյանուրին** (), իրանցի կոմունիստ քաղաքական գործիչ, Թուդեի կուսակցության առաջին քարտուղար 1979-1983 թվականներին։ Կառչել է ստալինյան գաղափարախոսական դիրքերից։ Ակտիվորեն մասնակցել է Շահ Փահլավիի դեմ մղվող պայքարին, աջակցել իսլամական հեղափոխությանը և Խոմենիի աստվածապետական վարչակարգին։ Չնայած դրան, ձերբակալվել է ԽՍՀՄ օգտին լրտեսելու և հեղաշրջում ծրագրելու մեղադրանքով։ Խոշտանգումների տակ ընդունել է իր մեղքը և հրապարակայնորեն զղջացել իր նախկին գործունեության համար։ Մի քանի տարի անցկացրել է բանտում, իսկ Խոմենիի մահից հետո գտնվել է տնային կալանքի տակ։ Հետ է վերցրել կատարված խոստովանությունները: Հայտնի է եղել նաև որպես ճարտարապետ։

## Ծագում և ճարտարապետություն
Եղել է քաղաքականապես ակտիվ շիա արիստոկրատիայի ընտանիքից։ Շեյխ Մեհդի Նուրին՝ Նուրեդդին Քիյանուրիի հայրը, մասնակցել է սահմանադրական հեղափոխությանը, սպանվել է անհասկանալի հանգամանքներում։ Ֆազլոլլահ Նուրին՝ Նուրեդին Քիյանուրիի պապը, սկզբում նույնպես նշանավոր գործիչ է եղել հեղափոխության մեջ, բայց հետագայում պահպանողական դիրքերից ընդդիմացել են նրան և մահապատժի է ենթարկվել սահմանադրականների կողմից։ Ժամանակակից Իրանում Ֆազլոլլա Նուրին համարվում է իսլամի համար պայքարի նահատակ, ընդդեմ արևմտյան ազդեցության։

Դպրոցն ավարտելուց հետո Նուրեդին Քիյանուրին ընդունվել է տեխնիկում։ Տիրապետելով ինժեների մասնագիտությանը, հետաքրքրվել է նաև սոցիալական խնդիրներով և հոգեբանությամբ, ուսումնասիրել է Ֆրոյդի աշխատանքները։ Բարձրագույն կրթությունը ստացել է Երրորդ Ռեյխում: 1939 թվականին ավարտել է Ախենի Հռենոս-վեստֆալյան տեխնիկական համալսարանի ճարտարապետական ֆակուլտետը դոկտորի կոչումով։ 1940 թվականին վերադառնալով Իրան՝ անցել է զինվորական ծառայության։

Բանակից հետո Քիյանուրին ճարտարապետություն է դասավանդել Թեհրանի համալսարանում։ 1945 թվականին Նուրեդդին Քիյանուրին դարձել է Իրանի ճարտարապետների ասոցիացիայի հիմնադիրներից մեկը։ Համարվել է իրանական ճարտարապետական ավանգարդի առաջնորդներից մեկը։ Մասնագիտացել է հիվանդանոցների շինարարության մեջ։ Ակտիվորեն մասնակցել է Ժամանակակից ճարտարապետության միջազգային կոնգրեսի աշխատանքներին և ներմուծել Իրանում այն ժամանակվա ժամանակակից շինարարական չափանիշները։ Հրատարակել է տասնյակ աշխատություններ ճարտարապետական թեմաներով։ Միևնույն ժամանակ Նուրեդին Քիյանուրին սոցիալական ճարտարապետության որոշակի տիպի կողմնակից էր՝ սոցիալիստական տիպի խոշոր բնակելի համալիրներ՝ շեշտը դնելով ԽՍՀՄ-ում բնակարանաշինության փորձի վրա։

1944 թվականին Նուրեդին Քիյանուրին ամուսնացԵԼ Է «կարմիր արքայադուստր» Մարիամ Ֆիրուզի հետ՝ վեզիր Աբդուլ-Հուսեյն Միրզա Ֆարմանֆարմայի դստեր հետ։

## Որպես կոմունիստ քաղաքական գործիչ
Իր պատանեկությունից Նուրեդին Քիյանուրին հավատարիմ է եղել մարքսիստական կոմունիստական հայացքներին և համակրել է Խորհրդային Միությանը և Իրանի կոմունիստական կուսակցությանը: 1941 թվականին անդամագրվել է նոր կոմունիստական «Թուդե» կուսակցությանը, իսկ 1945 թվականից եղել է՝ Կենտկոմի անդամ։ Ընկալվում է որպես Թուդեի գաղափարական ապարատի առանցքային դեմք։ Մարիամ Ֆիրուզը ղեկավարել է Իրանի կանանց դեմոկրատական կազմակերպությունը՝ Թուդեի կանանց կազմակերպությունը:

1949 թվականի փետրվարի 4-ին մահափորձ է կատարվել շահ Մոհամմադ Ռեզա Փահլավիի դեմ։ Իշխանությունները անհաջող ահաբեկչության պատասխանատվությունը բարդել են Թուդեի վրա: Նուրեդին Քիյանուրին ձերբակալվել է և դատապարտվել տասը տարվա ազատազրկման, Մարիամ Ֆիրուզը՝ մահվան։ Սակայն երկուսին էլ հաջողվել է փախչել Իրանից։

Քիյանուրին հաստատվել է Իտալիայում, որտեղ Իտալական կոմունիստական կուսակցության համախոհների օգնությամբ ստացել է փաստաթղթեր՝ ուղղված ճարտարապետության պրոֆեսոր Սիլվիո Մասետտիին: Մնացել է Թուդեի բարձրագույն ղեկավարներից մեկը և ստանձնել դոգմատիկ ստալինյան պաշտոններ։ 1951 թվականին Մուհամմեդ Մոսադեղի ձախ ազգայնական կառավարության օրոք Քիյանուրին կարողացել է վերադառնալ Իրան։ Մտերմացել է Մոսադեղի հետ (Մարիամ Ֆիրուզը վարչապետի ազգականն էր), նրան աջակցություն է ցուցաբերել Թուդեի կողմից։ Մասնակցել է հեղաշրջման առաջին փորձի կասեցմանը։ Միևնույն ժամանակ Քիյանուրին որոշակի տարաձայնություններ է ունեցել Մոսադեղի հետ՝ նա պնդում էր խորհրդամետ կուրսը և միապետության անհապաղ վերացումը։

1953 թվականին Մոսադեղի տապալումից հետո Թուդեն կրկին արգելվել է։ Ըստ որոշ ակնարկների՝ Քիյանուրին բանավոր հանդես է եկել հեղաշրջմանը զինված դիմադրության օգտին, սակայն իրականում կանխել է նման գործողությունները։ Ինքը հետագայում անդրադարձել է Մոսադեղի անվճռականությանը։

Քիյանուրին և Ֆիրուզը հեռակա կարգով դատապարտվել են ցմահ ազատազրկման։ Զույգը ապօրինի արտագաղթել է ԽՍՀՄ, ապա տեղափոխվել ԳԴՀ։ Քիյանուրին մշակել է սոցիալիստական ճարտարապետության և քաղաքաշինության տեսություններ։ Ընդգծել է կոլեկտիվ ապրելակերպը՝ անհատական հարմարությունների հաշվին։ Շարունակել է իր քաղաքական գործունեությունը, 1977 թվականից Քիյանուրին 1979 թվականի սկզբին եղել է Թուդեի փաստացի առաջնորդը, նա փոխարինել է Իրաջ Իսկանդերիին կուսակցության գլխավոր քարտուղարի պաշտոնում։

## Աջակցություն Խոմենիին
Նուրեդին Քիյանուրին վճռականորեն աջակցել է Իրանի իսլամական հեղափոխությանը։ 1979 թվականի մայիսին կնոջ հետ վերադարձել է Իրան։ Ակտիվորեն աջակցել է Իսլամական Հանրապետությանը և անձամբ Այաթոլլահ Խոմենիին։

Իրանցի կոմունիստների անունից Քիյանուրին կոչ է արել ստեղծել ձախ ուժերի միասնական ճակատ հեղափոխական իսլամական ֆունդամենտալիստների հետ: Սերտորեն համագործակցել է Իսլամական հեղափոխական տրիբունալի նախագահ, «կախված դատավոր» Սադեկ Խալխալիի հետ և առաջ է քաշել իր թեկնածությունը խորհրդարանական ընտրություններում։ Կոչ է արել կոշտ ճնշել լիբերալիզմը, արդարացրել իսլամիստական ռեպրեսիաները «իմպերիալիստամետ» ընդդիմության դեմ, ներառյալ մահապատիժները՝ հիմնված Խալխալիի դատավճիռների վրա: Տեղեկատվական օգնություն է ցուցաբերել կառավարական ուժերին Նոժեի հեղաշրջումը ճնշելու ժամանակ: Ոգևորությամբ աջակցել է Թեհրանում ամերիկյան դեսպանատան գրավմանը։

Միևնույն ժամանակ, Նուրեդդին Քիյանուրիի ղեկավարությամբ, Թուդեի կուսակցությունը հավատարիմ է մնացել ավելի սովետամետ կուրսին։ Քիյանուրին դեմ է եղել Իրան-իրաքյան պատերազմի ժամանակ իրանական զորքերի ներխուժմանը Իրաքի տարածք: Հակառակ Խոմենիստական իշխանությունների դիրքորոշման, արդարացրել է խորհրդային ներխուժումը Աֆղանստան։ Պահպանվել է Յուրի Անդրոպովի և Բորիս Պոնոմարևի կողմից ստորագրված 1980 թվականի փաստաթուղթը, որը վկայում է Քիանուրիի խնդրանքը՝ իրականացնելու Թուդեի ռազմական թևին զենքի անօրինական մատակարարումը։ Նման դիրքորոշումները մեծապես բարդացրել են կուսակցության հարաբերությունները Իսլամական Հանրապետության իշխանությունների հետ։

Խոմենիստների անվտանգության ՍԱՎԱՄԱ ծառայությունը հսկողություն է հաստատել Քիյանուրիի նկատմամբ։ Նա ինքը, ըստ հետագա ակնարկների, թերագնահատել է իրավիճակի լրջությունը։ Նա վստահ էր Թուդե-Խոմենի դաշինքի հզորության վրա։ Միևնույն ժամանակ, Քիյանուրին Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսում որևէ վտանգ չի տեսել, նա այս կազմակերպությունը համարել է «խաղ երիտասարդության համար»։ Թուդայի անհեռատեսության բացակայությունը թանկ է նստել նրա վրա:

## Ձերբակալություն, խոշտանգում, խոստովանություն
1982 թվականի սկզբին ՍԱՎԱՄԱ-ն բրիտանական MI6-ից ստացել է խորհրդային գործակալների ցուցակը, որը կազմվել է ԿԳԲ-ի դասալիք մայոր Կուզիչկինի կողմից: Սա պատրվակ է եղել Թուդեի դեմ զանգվածային ռեպրեսիաների համար, ձերբակալվել են ավելի քան 10 հազար իրանցի կոմունիստներ և նրանց համախոհները։ 1982 թվականի փետրվարի 6-ին Իսլամական հեղափոխության պահապանների կողմից ձերբակալվել են 67-ամյա Նուրեդդին Քիյանուրին և 68-ամյա Մարիամ Ֆիրուզը։

Քիյանուրին, ինչպես Թուդեի մյուս ակտիվիստները, մեղադրվել են ԽՍՀՄ-ի օգտին լրտեսելու և հեղաշրջում ծրագրելու մեջ։ Նախաքննության ընթացքում ենթարկվել է ֆիզիկական կոշտ ճնշման և ստիպել համագործակցել։ Քիյանուրին լիովին ընդունել է իր մեղքը և հրապարակայնորեն զղջացել։ 1983 թվականի մայիսին իրանական հեռուստատեսության հեռարձակման ժամանակ հրաժարվել է կոմունիստական հայացքներից, դատապարտել իր նախկին գործունեությունը, կոմունիզմը անվանել է դավաճանություն Իրանի ժողովրդի նկատմամբ և Թուդեին անվանել «լրտեսների և դավաճանների կուսակցություն, որը պատուհասված է կոռուպցիայի և ինտրիգների մեջ»: Քիյանուրին խոստովանել է  իր լրտեսությունը, ստանալով խորհրդային ֆինանսավորում, ապատեղեկացնելով պետական անվտանգության մարմիններին և Խոմենիին աջակցող իր ելույթները որակել որպես «երեսպաշտություն»: Թուդեի արտաքին գործերի քարտուղարությունը անվավեր է ճանաչել Քիյանուրիի խոշտանգումների տակ արված խոստովանությունները և չեղյալ համարել Իրանում տեղակայված կուսակցական մարմինների լիազորությունները։ (Միակ կուսակցականը, ումից քննիչները խոստովանական ցուցմունք չեն կորզել, եղել է Մարիամ Ֆիրուզը):

1985 թվականի հուլիսի 30-ին դատարանը Նուրեդին Քիյանուրիին դատապարտել է մահապատժի։ Ընդհանուր առմամբ, «Թուդեի գործով» դատավարություններում կայացվել է տասը մահվան դատավճիռ, յոթ ցմահ բանտարկության դատավճիռ, մի քանի տասնյակ մարդ դատապարտվել է երկարատև ազատազրկման: (Հետագայում Ալի Աքբար Հաշեմի Ռաֆսանջանին կարծիք հայտնեց, որ «Թուդեի դեմ ռեպրեսիվ արշավը չափազանց կոշտ էր և անհարկի հրապարակային. բավական էր զբաղվել կուսակցության հետ առանց լայն հրապարակայնության, որը վատթարացրեց հարաբերությունները ԽՍՀՄ-ի հետ: Ավելի լավ էր անել առանց դրա: Ես հիմք չգտա կարծելու, որ նրանք հեղաշրջում էին պատրաստում, չնայած նրանք իսկապես աշխատում էին Խորհրդային Միության համար»)։ Սակայն Քիյանուրիի նկատմամբ դատավճիռը, ի տարբերություն մյուսների, ի կատար չի ածվել։ Խոմենին կարգադրել է նրան պահել անազատության մեջ։ Քիյանուրիի պահվածքը թույլ է տվել նրան շարունակել օգտագործել քարոզչական նպատակներով։

Նուրեդին Քիյանուրին Էվինի բանտում անցկացրել է ավելի քան յոթ տարի։ 1989 թվականին՝ Խոմենիի մահից հետո, Ռահբար Հոսեյնի Խամենեիի և նախագահ Հաշեմի Ռաֆսանջանիի օրոք, նա տեղափոխվել է տնային կալանք (ինչպես մեկ տարի առաջ Մարիամ Ֆիրուզը): 1995 թվականին նրան թույլ են տվել հանդիպել ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաժողովի ներկայացուցիչների հետ: Քիյանուրին խոսել է խոշտանգումների մասին և հետ է ընդունել իր մեղքը: Ավելի վաղ, երբ դեռ բանտում է եղել, նամակ է հղել Հոսեյնի Խամենեիին, որտեղ մանրամասն նկարագրել է այն խոշտանգումները, որոնց ենթարկվել էին ինքը և իր կինը, և թվարկել է ընթացակարգային խախտումները իր ձերբակալության, հետաքննության և դատավարության ընթացքում (օրինակ՝ արժեքավոր իրերի առգրավում. ԳԴՀ-ում ստացված նվերներ)։

## Վերջին տարիներ
Նուրեդին Քիյանուրին իր կյանքի վերջին տասնամյակն անցկացրել է տնային կալանքի տակ և պետական անվտանգության վարչության կողմից խիստ հսկողության տակ։ Շարունակել է հերքել սեփական խոստովանությունները և անհիմն համարել մեղադրանքները։ 1991թվականին տված հարցազրույցում Կիյանուրին ընդգծել է իր կոմունիստական և ստալինյան հայացքների անփոփոխությունը, գովաբանել է Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը, ծիծաղել է նախկին կոմունիստների կրոնափոխության վրա և խստորեն դատապարտել է Պերեստրոյկային, Միխայիլ Գորբաչովին և Բորիս Ելցինին: Միևնույն ժամանակ, իր իսկ բանտարկությունից հետո, սկսել է քննադատել Ստալինին Կարմիր բանակի հրամանատարական կազմի դեմ բռնաճնշումների և Մեծ բռնաճնշման ժամանակ խոշտանգումների հետաքննության համար։

Նուրեդին Քիյանուրին մահացել է 1999 թվականի նոյեմբերի 5-ին 84 տարեկան հասակում։ Թաղվել է Բեհեշթ-Զահրա գերեզմանատանը։ Իր վերջին գրառումներում ներողություն է խնդրել իր կողմից բռնության ենթարկված Թուդեի անդամներից։ Մարիամ Ֆիրուզը մահացել է մեկ տասնակ հետո:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

 

Կատեգորիա:Թեհրան քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Իրանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Իրանցի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Իրանցի ճարտարագետներ