Ադրբեջանի պետական սոցիալական պաշտպանության հիմնադրամ

**Ադրբեջանի պետական սոցիալական պաշտպանության հիմնադրամ** (), պատասխանատու է Ադրբեջանի Հանրապետության քաղաքացիների սոցիալական ապահովագրության և կենսաթոշակային ապահովման ոլորտում գործունեության կարգավորման համար։

## Պատմություն
Խորհրդային ժամանակաշրջանում Ադրբեջանում քաղաքացիների սոցիալական ապահովագրությունն ու կենսաթոշակային ապահովումը ապահովել է պետությունը: ԽՍՀՄ կենսաթոշակային համակարգը հիմնված է եղել աշխատող քաղաքացիների կողմից վճարումներ չպահանջելու սկզբունքի վրա, և կենսաթոշակները տրամադրել է պետությունը անմիջապես պետական բյուջեից կամ պետական կազմակերպությունների բյուջեներից։

1990 թվականին ստեղծվել է Խորհրդային սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամը, որը պարտավորեցրել է երկրի բոլոր ձեռնարկություններին, հաստատություններին, կազմակերպություններին, կոոպերատիվներին, պետական տնտեսություններին, կոլտնտեսություններին և այլ կազմակերպություններին մուծումներ կատարել հիմնադրամին: Հետագայում, Ադրբեջանական ԽՍՀ Նախարարների խորհրդի և Ադրբեջանական ԽՍՀ Արհմիությունների խորհրդի 1991 թվականի մայիսի 8-ի «Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում սոցիալական ապահովագրության և ֆինանսավորման ընթացակարգերի կառավարման բարելավման մասին» հրամանի համաձայն, ստեղծվել է Ադրբեջանական ԽՍՀ սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամը:

ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի 1991 թվականի օգոստոսի 15-ի «ԽՍՀՄ կենսաթոշակային հիմնադրամի ստեղծման մասին» հրամանագրի համաձայն՝ ստեղծվել են ԽՍՀՄ կենսաթոշակային հիմնադրամը և դրա մասնաճյուղերը Միութենական հանրապետություններում, այդ թվում՝ Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում: ԽՍՀՄ կենսաթոշակային հիմնադրամի «ԽՍՀՄ կենսաթոշակային հիմնադրամ ապահովագրական վճարների վճարման և հաշվառման և ԽՍՀՄ միջոցների ծախսման կարգի մասին» հրամանագրով կենսաթոշակային հիմնադրամին և ԽՍՀՄ սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամին հանձնարարվեց հավաքել ապահովագրական վճարները:

Ադրբեջանի նախագահի 1991 թվականի դեկտեմբերի 16-ի հրամանագրի համաձայն՝ ԽՍՀՄ կենսաթոշակային հիմնադրամի ադրբեջանական մասնաճյուղը վերանվանվել է Ադրբեջանի Հանրապետության կենսաթոշակային հիմնադրամ։

1992 թվականի հունիսի 1-ին Ադրբեջանի Ազգային ժողովն ընդունել է «Սոցիալական ապահովագրության և զբաղվածության հիմնադրամի համար կատարվող պահումների չափորոշիչի մասին» օրենքը, որի համաձայն սոցիալական ապահովագրության վճարները կազմել են աշխատավարձի ֆոնդի 40%-ը։ Կենսաթոշակային ֆոնդը պետք է ստանար այս գումարի 85 տոկոսը, իսկ մնացած 15%-ը կգնար Սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամին։ Երկրում սոցիալական ապահովագրության համակարգը բարելավելու և արդիականացնելու նպատակով 1992 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Կենսաթոշակային հիմնադրամը և Սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամը լուծարվեցին, և դրանց փոխարեն ստեղծվել է Պետական սոցիալական պաշտպանության հիմնադրամը։  Սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի հիմնական գործառույթը հանրապետությունում պետական կենսաթոշակների, նպաստների և վճարման ծախսերի ֆինանսավորումն էր։

«Սոցիալական ապահովագրության մասին» օրենքը և 1997 և 2001 թվականների կենսաթոշակային բարեփոխումները Ադրբեջանում սոցիալական պաշտպանության ոլորտը մոտեցրել են միջազգային չափանիշներին: 1997 թվականին ուժի մեջ մտավ «Սոցիալական ապահովագրության մասին» Ադրբեջանի օրենքը, որի համաձայն՝ պետական սոցիալական պաշտպանության հիմնադրամին տրվեց պարտադիր սոցիալական ապահովագրության ոլորտում պետական կառավարում իրականացնելու արտոնություն։ Ադրբեջանի նախագահի 2001 թվականի հուլիսի 17-ի հրամանագրով հաստատվել է Ադրբեջանի Հանրապետությունում կենսաթոշակային բարեփոխումների հայեցակարգը։

Համաձայն Ադրբեջանի 2001 թվականի նոյեմբերի 27-ի «Պետական սոցիալական ապահովագրության համակարգում անհատականացված հաշվապահության մասին» օրենքի՝ Պետական սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամը սկսել է անհատականացված հաշվապահություն վարել սոցիալական ապահովագրության համակարգում։

2003 թվականի օգոստոսի 4-ին Ադրբեջանի աշխատանքի և սոցիալական պաշտպանության նախարարության՝ կենսաթոշակների և լրացուցիչ նպաստների վճարման ապահովման, ֆինանսավորման և վերահսկողության գործառույթները փոխանցվել են Պետական սոցիալական պաշտպանության հիմնադրամին։

Մինչև 2006 թվականը երկրում տեղի ունեցած միասնական ապահովագրական կենսաթոշակային համակարգի բարեփոխումների շնորհիվ պարտադիր սոցիալական ապահովագրությունը տարածվել է Ադրբեջանի զինված ուժերի զինծառայողների և հատուկ կոչումներ ունեցող անձանց վրա։ 2006 թվականի դեկտեմբերի 22-ից Պետական սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամը սկսեց ներդնել պարտադիր սոցիալական ապահովագրություն և աշխատանքային կենսաթոշակներ նշանակել զինծառայողներին և հատուկ կոչումներ ունեցող անձանց:

2011 թվականին գործարկվել է Սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամի պաշտոնական կայքը։

2024 թվականին Ադրբեջանի պետական սոցիալական պաշտպանության հիմնադրամը արժանացել է միջազգային iESE կազմակերպության՝ Հանրային հատվածի վերափոխման գործընկերի մրցանակին՝ տեղական հանրային ծառայությունների վերափոխման գործում ունեցած գերազանց նվաճումների համար։

## Կառուցվածք
Հիմնադրամը գլխավորում են նախագահը և երկու փոխնախագահները: Հիմնադրամը բաղկացած է յոթ տնօրեններից բաղկացած տնօրենների խորհրդից, այդ թվում՝ նախագահը, երկու փոխնախագահները, Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության նախագահը, Հիմնադրամի կենտրոնական գրասենյակի ղեկավարը, Ֆինանսների և բյուջեի վարչության պետը և Հիմնադրամի զինվորական անձնակազմի և հատուկ կոչումներ ունեցող անձնակազմի հետ աշխատանքի վարչության տնօրենը:

Կենտրոնական գրասենյակի կառուցվածքը ներառում է 11 բաժին, 2 ոլորտ, այդ թվում՝

* Կենսաթոշակային և ապահովագրական քաղաքականության և ռազմավարական հետազոտությունների բաժին
* Աշխատանքի կենսաթոշակների դեպարտամենտ
* Ներքին աուդիտի բաժին
* Անհատականացված հաշվապահության կազմակերպման բաժին
* Բյուջեի կատարման հաշվապահական հաշվառման բաժին
* Կենսաթոշակային փաստաթղթերի և բողոքարկումների հետ աշխատանքի բաժին
* Միջազգային հարաբերությունների ոլորտ
* Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության վարչակազմը
* Խոշոր ապահովագրողների հետ աշխատանքի բաժին
* Բաքվի իրավաբանական անձանց հետ աշխատանքի վարչություն
* Զինվորական անձնակազմի և հատուկ կոչումներ ունեցող անձանց հետ աշխատանքի վարչություն
* 76 քաղաքային (շրջանային) մասնաճյուղեր

### Հիմնադրամի հիմնական նպատակներ
* սոցիալական ապահովագրության և աշխատանքային կենսաթոշակների վերաբերյալ պետական ​​քաղաքականության ուղղությունների վերաբերյալ առաջարկությունների պատրաստում և այդ քաղաքականության իրականացմանը մասնակցություն։
* հիմնադրամի բյուջեի նախագծի պատրաստում և հաստատված բյուջեի կատարման ապահովում։
* պարտադիր պետական ​​սոցիալական ապահովագրության ապահովագրավճարների գանձման կազմակերպում ձեռնարկություններից, հաստատություններից և կազմակերպություններից, դրանց մասնաճյուղերից և ներկայացուցչություններից, անկախ իրենց կազմակերպաիրավական ձևից և սեփականության ձևից, որոնք ունեն իրավաբանական անձի կարգավիճակ և ստեղծվել են Ադրբեջանի Հանրապետության կամ օտարերկրյա պետության օրենսդրությանը համապատասխան։ Անհատական ​​ձեռնարկատիրական գործունեությամբ զբաղվող անձանցից (ապահովագրողներ)։ Ինչպես նաև ապահովագրված անձանցից՝ օրենքով սահմանված չափով։
* իր լիազորությունների սահմաններում վերահսկում է պարտադիր պետական ​​սոցիալական ապահովագրության, աշխատանքային կենսաթոշակների ոլորտում օրենսդրական ակտերի պահանջների պահպանումը և այդ միջոցների նպատակային օգտագործումը։
* երկրում բոլոր աշխատանքային կենսաթոշակների ֆինանսավորումը պարտադիր պետական ​​սոցիալական ապահովագրության ֆոնդերից և պետական ​​բյուջեից։
* ապահովում է հետևյալ ծախսերի ֆինանսավորումը պարտադիր պետական ​​սոցիալական ապահովագրության ֆոնդերից՝ աշխատանքային կենսաթոշակներ՝ համաձայն «Աշխատանքային կենսաթոշակների մասին» Ադրբեջանի Հանրապետության օրենքի։ Պետական ​​կենսաթոշակների լրացումներ՝ հիմնված կամավոր (լրացուցիչ) սոցիալական ապահովագրության վրա։ ժամանակավոր անաշխատունակության նպաստներ (օրենսդրությամբ սահմանված ժամկետով). մայրության նպաստներ. ծննդաբերության միանվագ նպաստներ. երեխայի խնամքի նպաստներ մինչև օրենսդրությամբ սահմանված տարիքային սահմանը լրանալը.
* ապահովագրված անձանց առողջարանային բուժման լրիվ կամ մասնակի վճարում.
* զբաղվածության միջոցառումների իրականացում.
* հաշմանդամություն ունեցող անձանց սոցիալական պաշտպանության միջոցառումների իրականացում.
* հուղարկավորության նպաստներ.
* օրենսդրության շրջանակներում դրա համակարգված վճարունակությունն ապահովելու միջոցառումների իրականացում.
* սոցիալական ապահովագրության վճարումների ժամանակին հաշվարկման և վճարման ապահովում.
* պետական ​​սոցիալական ապահովագրության համակարգում անհատականացված հաշվապահության ներդրման կազմակերպում.
* գործատուի և ապահովագրված անձի կողմից անհատական ​​անձնական հաշիվներում տրամադրված տեղեկատվության ժամանակին և ճշգրիտ մուտքագրման, ինչպես նաև դրա անվտանգ պահպանման և անվտանգության ապահովում.
* ապահովագրված անձի պահանջով նրանց բացատրել նրանց անհատական ​​անձնական հաշվում պահվող տեղեկատվության տրամադրման կանոնները.
* ապահովագրված անձի կողմից կենսաթոշակ նշանակող մարմնին ուղղված դիմումի հիման վրա, կենսաթոշակի վերաբերյալ նրանց խնդրանքով, նրանց անհատական ​​անձնական հաշվից տեղեկատվության տրամադրում. * Պետական ​​սոցիալական ապահովագրության համակարգում անհատականացված հաշվապահության ներդրման և այդ վերաբերյալ կանոնակարգերի ընդունման վերաբերյալ պարզաբանումների տրամադրում՝ իրենց լիազորությունների շրջանակներում։
* Օրենքով սահմանված այլ պարտականությունների կատարում։

## Գործունեություն
2011 թվականի աշնանը Պետական սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի համակարգում ներդրվել է էլեկտրոնային թվային ստորագրությունը։ Ստեղծվել է էլեկտրոնային թվային ստորագրությունների տրամադրման կենտրոն։

2013 թվականի հուլիսի 11-ից Պետական սոցիալական պաշտպանության հիմնադրամը մեկնարկել է տարիքային կենսաթոշակները մեկ կենտրոնից նշանակելու ավտոմատ ընթացակարգ։

2014 թվականին ներդրվել է սոցիալական նպաստների հինգ տեսակ նշանակելու գործընթաց.

* աշխատելու ունակության կորստի պատճառով
* հղիության և ծննդաբերության համար
* երեխայի ծննդյան պահից
* 3 տարեկանից փոքր երեխաների խնամք
* թաղման համար

2015 թվականի գարնանը սոցիալական ապահովագրության համակարգում ավարտվել է PROST (կենսաթոշակային բարեփոխումների տարբերակների մոդելավորման գործիքակազմ) մոդելի ներդրումը։

2017 թվականի օգոստոսի 7-ին ընդունվել է «Պարտադիր գործազրկության ապահովագրության մասին» օրենքը, որի համաձայն՝ աշխատանքի կորստի դեպքում պարտադիր ապահովագրության վճարները պետք է փոխանցվեն Պետական սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամ։

2025 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Հիմնադրամում ապահովագրված անձանց թիվը կազմել է 5,163,590 մարդ։

## Պետական սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի եկամուտներ և ծախսեր
Հիմնադրամի ղեկավարության տվյալներով՝ 2010 թվականի առաջին կիսամյակում նրա եկամուտներն աճել են 8.7%-ով։ Անհատական ապահովագրված հաշիվների թիվը կազմում է 1,732,215։

2016 թվականին Պետական սոցիալական պաշտպանության հիմնադրամի ծախսերը կազմել են 3,078.6 միլիոն մանաթ, որից 1,100 միլիոն մանաթը փոխանցվել է պետական բյուջեից։ 2014 թվականին այս ցուցանիշները համապատասխանաբար կազմել են 2,928.5 միլիոն մանաթ և 1,142 մանաթ։

Պետական սոցիալական պաշտպանության հիմնադրամի 2017 թվականի ծախսերը և եկամուտները կազմել են 3.4 հազար մանաթ, որից 1,270,000 մանաթը կամ 37.4%-ը փոխանցվել է պետական բյուջեից։

2018 թվականին Պետական սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի եկամուտները աճել են 10.5%-ով (95.01 միլիոն մանաթով)։

### 2023 թվական
2023 թվականին հիմնադրամի եկամուտները կազմել են 6 միլիարդ 677 միլիոն մանաթ, որից 5 միլիարդ 197 միլիոն մանաթը ստացվել է պարտադիր պետական ապահովագրությունից: Պետական բյուջեից փոխանցումները կազմել են 1 միլիարդ 468 միլիոն մանաթ: Այլ վճարումները կազմել են 13 միլիոն մանաթ:

Հիմնադրամի ծախսերը կազմել են 6 միլիարդ 081 միլիոն մանաթ: Դրանից աշխատանքային կենսաթոշակները կազմել են 5 միլիարդ 726 միլիոն մանաթ, պարտադիր պետական ապահովագրության նպաստները՝ 162 միլիոն մանաթ, իսկ այլ վճարումները՝ 193 միլիոն մանաթ:

Ծախսերի 97 տոկոսը (5 միլիարդ 888 միլիոն մանաթ) կազմել են բնակչությանը կատարված վճարումները։

Անձնական օգտագործման համար գրանցված ապահովագրված անձանց թիվը կազմել է 5 միլիոն մարդ։

## Նախագահներ
* Սալիմ Մուսլիմով (2002 թվականի դեկտեմբերի 17 - 2013 թվականի հոկտեմբերի 22)
* Զաքիր Բաղիրով (2016 թվականի հուլիսի 13 - ?)
* Հիմալայա Մամիշև (2019 թվականի մարտի 1-ից)

## Միջազգային հարաբերություններ
Հիմնադրամը սերտորեն համագործակցում է այնպիսի կազմակերպությունների հետ, ինչպիսիք են Միավորված Ազգերի Զարգացման ծրագիրը, Համաշխարհային բանկը, Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկը, Ասիական զարգացման բանկը և Արժույթի միջազգային հիմնադրամը։

Իր 88-րդ նիստում (2004 թվականի մայիսի 6-7, Ժնև) Հիմնադրամը դարձել է Միջազգային սոցիալական ապահովագրության ասոցիացիայի լիիրավ անդամ: 

2006 թվականի նոյեմբերից ի վեր ՊՍՊՀ-ն դարձել է Սոցիալական և կենսաթոշակային ֆոնդերի միջազգային ասոցիացիայի պաշտոնական անդամ։

Սոցիալական ապահովության 1-ին համաշխարհային ֆորումում (2007 թվականի սեպտեմբերի 10-15, Մոսկվա) Սոցիալական ապահովության միջազգային ասոցիացիան ընտրվել է Միջազգային սոցիալական ապահովության ասոցիացիայի նորաստեղծ «Եվրոպական ցանցի» ղեկավար կոմիտեի անդամ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Законодательство о социальном обеспечении Азербайджанской Республики (Сборник нормативно-правовых актов) Баку, Издательство «Qanun», 2007г.
* Отчет Министерства Труда и Социальной Защиты Населения Азербайджанской Республики по итогам 2007 года
* Отчет о деятельности Министерства Труда и Социальной Защиты Населения Азербайджанской Республики по итогам 2008 года
* Статистические показатели Азербайджана 2008: Государственный Комитет Статистики Азербайджана Баку: Издательство «Сада», 2008
* А. Алиев, А. Кулиев Экономические и методологические основы социальной сферы Баку, Издательство «Адилоглы», 2005г.
* Мамедова М. Н. Адресная социальная помощь как одна из стратегий уменьшения бедности / Материалы научно-практической конференции по теме «Экономика Азербайджана на новом этапе развития: достижения, проблемы, предложения» Баку, Издательство «Эльм», 2006г.
* Исмаилова Н. Р. Эволюция социальной защиты и социального обеспечения в военной структуре Азербайджанской Республики // Актуальные вопросы общественных наук: социология, политология, философия, история: сб. ст. по матер. II междунар. науч.-практ. конф. — Новосибирск: СибАК, 2011

## Արտաքին հղումներ
* Աշխատանքի և սոցիալական պաշտպանության նախարարության պաշտոնական կայքէջ
* Սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամի պաշտոնական կայքէջը
* Ադրբեջանի Հանրապետության աշխատանքի և սոցիալական ապահովության նախարարության 2023 թվականի հաշվետվությունը

Կատեգորիա:1992 հիմնադրումներ Ադրբեջանում
Կատեգորիա:Ադրբեջանի կառավարություն
Կատեգորիա:Ադրբեջանի պետական ծառայություններ
Կատեգորիա:Ներդրումային ֆոնդեր