Կակաոյի արտադրությունը Սան Տոմե և Պրինսիպիում

Աֆրիկյան Սան Տոմե և Պրինսիպի կղզիային երկրի հիմնական շահութաբեր մշակաբույսը կակաոն է, որը 2021 թվականին կազմել է երկրի արտահանման 54%-ը։ Կակաոյի ծառը (Theobroma cacao) կղզիներում ներմուծվել է 1819 թվականին, երբ դրանք պորտուգալական գաղութ էին, և առաջին ամբողջովին աճած ծառը հայտնվել է Պրինսիպի կղզում 1824 թվականին։ Սան Տոմե և Պրինսիպիի հասարակածային կլիման ապահովում է իդեալական պայմաններ կակաոյի աճեցման համար։
[thumb|[Սան Տոմե և Պրինսիպի|Սան Տոմե և Պրինսիպիի թարմ կակաո]]
Պատմականորեն, Սան Տոմեում արտադրվող կակաոյի ծավալը և, հետևաբար, երկրի տնտեսական առողջությունը կախված են եղել շոկոլադի համաշխարհային պահանջարկից։ Եվրոպայում շոկոլադի պահանջարկն աճել է 19-րդ դարում, երբ Արդյունաբերական հեղափոխությունը շոկոլադը վերածեց ոչ միայն թանկարժեք և դառը ըմպելիքի, այլ նաև մատչելի քաղցրավենիքի։ Միևնույն ժամանակ, Պորտուգալիան կորցրեց Բրազիլիան, որն ապահովում էր գյուղատնտեսական արտադրանքի, այդ թվում՝ կակաոյի, հիմնական մատակարարում, և արդյունքում պորտուգալացիները տեղափոխեցին իրենց կակաոյի արտադրությունը Սան Տոմե և Պրինսիպի։ 1905-1911 թվականներին Սան Տոմե և Պրինսիպին աշխարհում կակաոյի ամենախոշոր արտադրողն ու արտահանողն էր, որի պատճառով էլ այն ստացել էր «Շոկոլադի կղզիներ» մականունը։ Սակայն, երբ բրիտանացի լրագրողները բացահայտեցին կղզիներում տիրող ծանր աշխատանքային պայմանները, եվրոպական շոկոլադ արտադրող ընկերությունները, ներառյալ Cadbury-ն, սկսեցին բոյկոտել Սան Տոմեի կակաոն։ 20-րդ դարի ընթացքում վնասատուների առկայությունը և կառավարության՝ տնտեսությունը դիվերսիֆիկացնելու փորձերը նույնպես նվազեցրին կակաոյի արտադրությունը։

21-րդ դարում տարբեր նախաձեռնություններ են իրականացվել՝ Սան Տոմե և Պրինսիպիում կակաոյի արտադրությունը վերականգնելու համար։ Տեղացի արտադրողները աստիճանաբար կենտրոնանում են իրենց արտադրանքի որակի բարելավման և խթանման վրա։ Այժմ ավելի տարածված է դարձել օրգանական կամ արդար առևտրի սկզբունքներով արտադրված սերտիֆիկացված կակաոն։

## Պատմություն

### Կակաոյի և բումի տարիների ներդրում
Կակաոյի ծառը Սան Տոմե և Պրինսիպի է ներմուծվել պորտուգալացի գաղութային ադմինիստրատորների կողմից, որոնք փնտրում էին շահութաբեր դրամական մշակաբույս իրենց գաղութի համար։ Կղզիների անտառները առաջին անգամ մաքրվել են 16-րդ դարի սկզբին՝ շաքարեղեգի պլանտացիաների համար, և ստրկական աշխատանքով գաղութը դարձավ աշխարհի խոշորագույն շաքարի արտադրողը այդ ժամանակաշրջանում։ Սակայն, Բրազիլիայի՝ որպես այլ պորտուգալական գաղութի, մրցակցությունը նվազեցրեց շահույթը, և դարի վերջում Սան Տոմեի հիմնական նշանակությունը դարձավ Աֆրիկայից Ամերիկա տեղափոխվող ստրուկների ժամանակավոր կեցավայրը։ Փորձելով ավելացնել գաղութի եկամուտները՝ գաղութային ադմինիստրատորները 1780 թվականին կղզիներում ներմուծեցին սուրճի բույսը (Coffea), իսկ 1819 թվականին՝ կակաոյի ծառը։ Կակաոյի ծառի սերմերը Սան Տոմե և Պրինսիպի են բերվել Բրազիլիայից, ինչը նշանավորեց կակաոյի մուտքը Աֆրիկա։ Գաղութում առաջին ամբողջովին աճած կակաոյի ծառը հայտնվել է Պրինսիպի կղզում 1824 թվականին։
thumb|Կակաոյի պտուղը Սան Տոմեից
Կակաոն ապացուցեց իր շահութաբերությունը, քանի որ դրա գլոբալ պահանջարկը 19-րդ դարի ընթացքում աստիճանաբար աճեց։ Եվրոպայում Արդյունաբերական հեղափոխության արդյունքում 19-րդ դարի վերջին շոկոլադը վերածվեց ոչ միայն թանկարժեք և դառը ըմպելիքի, այլ նաև մատչելի քաղցրավենիքի։ Միևնույն ժամանակ, Պորտուգալիան աստիճանաբար կորցնում էր իր գաղութային վերահսկողությունը Բրազիլիայի վրա, քանի որ ամբողջ աշխարհում ձևավորվում էր ստրկական աշխատանքի ֆինանսական և բարոյական մերժման շարժումը։ Դրա հետևանքով Պորտուգալիան իր կակաոյի արտադրության ծրագրերը տեղափոխեց Արևմտյան Աֆրիկայի իր գաղութներ, այդ թվում՝ Սան Տոմե և Պրինսիպի։

1905 թվականի դրությամբ Սան Տոմե և Պրինսիպին դարձել էր աշխարհի ամենախոշոր կակաո արտադրողն ու արտահանողը՝ ձեռք բերելով «Շոկոլադի կղզիներ» անվանումը։ Այդ ժամանակ Մեծ Բրիտանիայի երեք խոշորագույն շոկոլադ արտադրող ընկերությունները՝ J. S. Fry & Sons, Rowntree's և Cadbury Brothers, իրենց կակաոյի հիմնական մատակարարումը ստանում էին հենց Սան Տոմեից և Պրինսիպիից։ Սակայն, 1911 թվականին կղզիների կակաոյի արտադրությունը զիջեց բրիտանական Ոսկե Ափ գաղութին (ներկայիս Գանա)։

### Գաղութային դարաշրջանի առևտրային պրակտիկա
Պորտուգալիան սկսեց մաքսատուրքեր սահմանել Սան Տոմե և Պրինսիպիի կակաոյի արտահանման վրա 19-րդ դարի վերջերին։ Պորտուգալիայի կառավարությունը նպատակ ուներ կարգավորել իր վատ ֆինանսական վիճակը, որը ներառում էր բյուջետային դեֆիցիտներ այլ գաղութներում, և այդ նպատակով օգտագործեց Սան Տոմե և Պրինսիպիի հարուստ վերնախավից ստացվող եկամուտները։

1882 թվականին Պորտուգալիան սահմանեց 14 ռեիս մաքսատուրք յուրաքանչյուր կիլոգրամ Սան Տոմեից արտահանվող կակաոյի համար։ 1892 թվականին այս մաքսատուրքը Սան Տոմեում նվազեցվեց՝ դառնալով 12 ռեիս մեկ կիլոգրամի դիմաց, ինչը համարժեք էր 8.5%-անոց ad valorem հարկի, մինչդեռ Պրինսիպի կղզին ստացավ տասնամյա արտոնություն՝ առանց մաքսատուրքի արտահանելու կակաոն։ Այս ժամանակաշրջանում Սան Տոմե և Պրինսիպիի կակաոն պարտադիր պետք է տեղափոխվեր պորտուգալական նավերով և մատակարարվեր Պորտուգալիայի նավահանգիստներ, հատկապես մայրաքաղաք Լիսաբոն, որտեղ մեծ մասը վերաարտահանվում էր հավելյալ հարկով։

Սան Տոմեից կակաո աճեցնողները դժգոհեցին, երբ 1894 թվականին մաքսատուրքը բարձրացվեց մինչև 18 ռեիս մեկ կիլոգրամի դիմաց։ Պորտուգալիայի կառավարությունը այդ քայլը ձեռնարկեց՝ փոխհատուցելու գյուղական հողի հարկի կորուստները, որոնք հազվադեպ էին գանձվում։ Տեղացի ֆերմերները բողոքում էին, որ փոխհատուցման դիմաց ստացված ենթակառուցվածքները՝ ընդամենը 14 կիլոմետր (8.7 մղոն) երկաթուղի, կարճ ճանապարհ և հիմնական երկաթյա նավամատույց, անբավարար էին իրենց համար։ 1912 թվականին Պորտուգալիայի կառավարությունը նախատեսում էր նվազեցնել մաքսատուրքը մինչև 13 ռեիս մեկ կիլոգրամի դիմաց, սակայն այդ կրճատումը փոխհատուցելու համար Լիսաբոնում նախատեսում էր ներդնել նոր հողի հարկ և կակաոյի վերաարտահանման 30 ռեիս մեկ կիլոգրամի հարկ։ Լիսաբոնի բնակիչները բուռն կերպով բողոքեցին այս առաջարկների դեմ՝ վրդովված այն մտքից, որ իրենց վրա կդրվեր աշխարհի ամենածանր հարկային բեռներից մեկը։

1900-ականներին Սան Տոմեի կակաոյի արդյունաբերությունում սկսեց ավելի մեծ կարևորություն ստանալ վերտիկալ ինտեգրացիան։ Մեծ հողատերերը պահպանում էին իրենց կակաոյի սեփականությունը մինչև այն վաճառվում էր Արևմուտքում, սովորաբար՝ բրոքերների օգնությամբ։ Կղզիների մի քանի խոշոր պլանտացիաներ արտահանում էին Սան Տոմե և Պրինսիպիի կակաոյի մեծ մասը, սակայն պորտուգալացի առևտրականները նաև գնում էին կակաո փոքր ֆերմերներից։ «Տեղացի բրոքերները» աշխատում էին միայն աֆրիկացի փոքր ֆերմերների հետ, սակայն հաճախ մեղադրվում էին պլանտացիաներից գողացված կակաո գնելու մեջ։

1898 թվականին Սան Տոմեի կակաոյի պլանտացիաների սեփականատերերը, որոնք բնակվում էին Լիսաբոնում, կատարեցին իրենց առաջին փորձը՝ արհեստականորեն բարձրացնելու գլոբալ կակաոյի գները։ Նրանք փորձեցին դա անել՝ արգելափակելով կակաոյի մատակարարումը, սակայն պլանը ձախողվեց, երբ իրենց բերքը մնաց Լիսաբոնի պահեստներում և փտեց։ 1901 թվականին, երբ կակաոյի գները նվազեցին, նրանք կրկին փորձեցին այս մեխանիզմը, և այս անգամ հաջողության հասան, ինչը նրանց դրդեց ավելի մեծ մասշտաբով նույն ծրագիրը գործարկել 1906 թվականին։
thumb|Սան Տոմեի և Պրինսիպի զինանշանը
Սան Տոմեի պլանտացիաների սեփականատերերը պորտուգալական բանկերից ստացան 600,000 բրիտանական ֆունտ, որպեսզի պահեստավորեն 50,000 պարկ կակաո Լիսաբոնում՝ նպատակ ունենալով պահպանել մեկ կիլոգրամ կակաոյի նվազագույն գինը մեկ գերմանական մարկի մակարդակում։ Սկզբնական հաջողությունը դրդեց սեփականատերերին ավելի մեծ ներդրումներ անել, սակայն բրազիլական, էկվադորյան և այլ արտասահմանյան կակաո արտադրողների մրցակցությունը 1908 թվականին հանգեցրեց Սան Տոմեի կակաոյի մոնոպոլիստական խմբավորման կործանմանը։

### Գաղութային ժամանակաշրջանի աշխատանքային պայմանները
Կակաոյի արդյունաբերության աճի և բարգավաճման ժամանակաշրջանում Սան Տոմե և Պրինսիպիում կակաոն արտադրվում էր ստրկական աշխատանքով և պայմանագրային ծառայությամբ։ Բացի կակաոյի ծառերից, պորտուգալական գաղութային իշխանությունները Բրազիլիայից Արևմտյան Աֆրիկա բերեցին նաև շահագործողական աշխատանքի մեթոդները, որոնք նրանք կիրառում էին իրենց պլանտացիաներում։ Պորտուգալիան պաշտոնապես վերացրեց ստրկությունը իր գաղութներում 1869 թվականին, երբ Միացյալ Թագավորությունն ու ԱՄՆ-ն ստորագրեցին պայմանագիր՝ համատեղ ստրկավաճառության դեմ պայքարելու համար։ Սակայն եվրոպացիները և մեծ մասամբ Ֆոռրոները (ազատագրված ստրուկներն ու նրանց ժառանգները) հրաժարվեցին աշխատել ֆիզիկապես ծանր պլանտացիաներում։ Այս հանգամանքը ստիպեց Պորտուգալիային աշխատուժի նոր աղբյուր որոնել Աֆրիկայի մայրցամաքում։ 1888-1908 թվականներին մոտավորապես 67,000 աֆրիկացիներ աշխատանքի ընդունվեցին Սան Տոմե և Պրինսիպիի կակաոյի պլանտացիաներում։ Ժամանակակից աղբյուրները արձանագրել են որոշ դեպքեր, երբ աշխատանքի հավաքագրումը կատարվել է բռնի մեթոդներով։ Աշխատողների գերակշիռ մասը գալիս էր Պորտուգալիայի երեք այլ աֆրիկյան գաղութներից՝ Անգոլայից, Մոզամբիկից և Կաբո Վերդեից։ Այս աշխատողները հայտնի դարձան որպես "serviçias", այսինքն՝ պայմանագրային աշխատողներ, որոնք ստանում էին ցածր աշխատավարձ և ունեին սահմանափակ իրավունքներ։
thumb|Սան Տոմե Մոնտեֆորտե Կակաոյի հատիկներ
Serviçias-ները աշխատում և ապրում էին ռոսաներում (պորտուգալերեն՝ *roças*), որոնք մեծամասշտաբ պլանտացիաներ էին և գործում էին որպես ինքնաբավ արդյունաբերական ավաններ։ Ռոսաները ներառում էին եկեղեցիներ, հիվանդանոցներ, դպրոցներ, խանութներ և աշխատողների համար նախատեսված բնակարաններ։ Այս կառույցները սովորաբար կառուցված էին հրապարակի շուրջ, որը ծառայում էր որպես աշխատողների հաշվառման և կակաոյի լոբիների չորացման վայր՝ ինչպես նաև այլ գործունեությունների համար։ 1900-ականների սկզբին արական serviçias-ները ամսական ստանում էին մոտ 2,500 ռեիս (մոտ 2.50 ԱՄՆ դոլար), մինչդեռ իգական serviçias-ները՝ ընդամենը 1,800 ռեիս։ Սակայն, քանի որ կղզիներում բոլոր խանութները պատկանում էին պլանտացիաների սեփականատերերին, serviçias-ների աշխատավարձի գրեթե ամբողջությունը կրկին վերադառնում էր պլանտացիաների սեփականատերերին։ Ռոսաներում տարածված էին ալկոհոլիզմը և արևադարձային հիվանդությունները, մասնավորապես մալարիան, ինչը ծանրացնում էր աշխատողների կենցաղային պայմանները։ 1906 թվականի օգոստոսին Արթուր Նայթինգեյլը, որը Մեծ Բրիտանիայի Արտաքին գործերի նախարարության հանձնարարությամբ ուսումնասիրում էր Սան Տոմե և Պրինսիպիի աշխատանքի պայմանները, իր զեկույցում եզրակացրեց, որ «ստրուկներին պարզապես նոր անուն էին տվել՝ serviçias»։ Սակայն Պորտուգալիայի կառավարությունը պնդում էր, որ կղզիներում ստրկության շարունակության վերաբերյալ որևէ ուղղակի ապացույց գոյություն չունի։

### Արտադրության անկում
1910-ականներին Սան Տոմե և Պրինսիպի կակաոյի արտադրությունը սկսեց կտրուկ անկում ապրել մի շարք պատճառներով, ներառյալ եվրոպական բոյկոտները, վնասատուների տարածումը և բույսերի հիվանդությունները։ Բրիտանացի ակտիվիստ-լրագրողներ, ինչպիսին էր Հենրի Նևինսոնը, ուսումնասիրեցին և բացահայտեցին ռոշաներում (մեծ կակաոյի պլանտացիաներում) աշխատող բանվորների ծանր պայմանները և սկսեցին քարոզել Սան Տոմեից ներմուծվող կակաոյի բոյկոտի օգտին։ Cadbury-ն սկզբում հրաժարվեց բոյկոտից, բայց երկարատև հանրային ճնշման արդյունքում 1909 թ. մարտի 9-ին սկսեց բոյկոտել Սան Տոմեի կակաոն։ Շուտով բոյկոտին միացան այլ բրիտանական շոկոլադ արտադրող ընկերություններ, ինչպես նաև գերմանական Stollwerck ընկերությունը։

Երբ ամբողջ աշխարհում բացահայտվեց ռոշաներում գործող աշխատանքի անմարդկային պայմանները, պլանտացիաների տերերը մեծ դժվարությունների հանդիպեցին՝ նոր աշխատողներ ներգրավելու և արտադրանքը վաճառելու հարցում։ 1910-ական և 1920-ական թվականներին կակաոյի դաշտերը մեծապես տուժեցին վնասատուների, սնկային հիվանդությունների և Swollen Shoot վիրուսի պատճառով, ինչը հանգեցրեց բերքի նվազման։ 1919 թվականին հատկապես մեծ վնաս հասցրեց թրիպսների (մի տեսակ փոքրիկ միջատների) համաճարակը, որը ավելի լուրջ հետևանքներ թողեց, քան եվրոպական բոյկոտը։ 1935 թվականին ռոշաների մեծ մասի շենքերն ու սարքավորումները կամ լքվել էին, կամ վերափոխվել՝ կղզու բնակչության համար այլ մշակաբույսեր աճեցնելու նպատակով։ 1940-ականների սկզբին կակաոյի արտադրողականությունը մեկ հեկտարի հաշվով զգալիորեն զիջում էր Արևմտյան Աֆրիկայի այլ երկրներին։ Սակայն, չնայած այդ դժվարություններին, Սան Տոմե և Պրինսիպին շարունակեց համեմատաբար փոքր քանակությամբ կակաո արտադրել մինչև 1975 թ. հուլիսի 12-ը, երբ երկիրը անկախացավ Պորտուգալիայից։

Անկախ Սան Տոմե և Պրինսիպիի նոր կառավարությունը ձգտում էր դիվերսիֆիկացնել տնտեսությունը՝ ազգայինացնելով ռոշաները (կակաոյի մեծ պլանտացիաները) և կենտրոնացված պլանավորմամբ վերահսկելով կակաոյի արտադրությունը։ Սակայն այս քայլն առաջացրեց փորձառու կառավարիչների զանգվածային արտագաղթ, որոնց փոխարինեցին ավելի քիչ փորձ ունեցող պետական աշխատողներ։ Արդյունքում, 1975-1987 թվականների ընթացքում կակաոյի արտադրությունը կտրուկ նվազեց՝ 10,000 տոննայից հասնելով ընդամենը 3,900 տոննայի տարեկան։ Շատ ռոշաներ վատթարացան կամ ամբողջությամբ լքվեցին։

Արդյունաբերության մեջ ներդրումների պակասը, ինչպես նաև երաշտները, հեղեղումները և սննդանյութերից զրկված հողերը, էլ ավելի խորացրին անկումը։ 1980-ականներին Համաշխարհային բանկի ֆինանսական օգնությունը և 1990-ին ազատ շուկայական տնտեսության անցումը չկարողացան վերականգնել կակաոյի արտադրությունը կղզիներում։ 1998 թվականին համաշխարհային շուկայում կակաոյի գների անկումը լրացուցիչ հարված հասցրեց արդյունաբերությանը։ 21-րդ դարի սկզբում կակաո աճեցնող ֆերմերների մեծ մասը զբաղվում էր արտադրությամբ միայն իրենց հողային իրավունքները պահպանելու համար։ Վերջապես, Սան Տոմե և Պրինսիպիի առաջնորդները հայտարարեցին, որ «կակաոյի դարաշրջանն ավարտվել է»։

### Վերակենդանացման փորձեր
21-րդ դարի Սան Տոմեից կակաո արտադրողները տեղափոխել են իրենց ուշադրությունը դեպի արտադրանքի որակի բարելավում: Որոշ ֆերմերներ սկսել են կենտրոնանալ էկոլոգիապես մաքուր կակաոյի արտադրության վրա, ինչը նշանակում է, որ այն աճեցվում է առանց պարարտանյութերի կամ հերբիցիդների օգտագործման։ Մյուսները արտադրում են արդար առևտրի (fair trade) կակաո, որն արտադրվում է շրջակա միջավայրի կայունության սկզբունքներով, և մատակարարում այն շոկոլադ արտադրող ընկերություններին, ինչպիսիք են Cadbury, Divine Chocolate և François Pralus։ Միջազգային շուկայում օրգանական շոկոլադի պահանջարկի աճը նաև հանգեցրել է Սան Տոմեի կակաոյի օրգանոլեպտիկ հատկությունների (համի, բույրի և հյուսվածքի) վրա կենտրոնացման։ 2021 թվականին Սան Տոմեի կակաոյի 30%-ը դասակարգվել է որպես "fine cocoa" (առանց թերությունների) կամ "flavour cocoa" (քիչ թերություններով բարձրորակ կակաո)։
thumb|Խորոված կակաոյի հատիկներ Սան Տոմեից և Պրինսիպից
2019 թվականին HBD Príncipe էկոտուրիզմի և ագրոֆորեստրիայի (անտառային տնտեսության) ընկերությունը կառուցեց շոկոլադի գործարան Roça Sundy-ի նախկին տարածքում։ Այս պլանտացիան ժամանակին Պրինսիպիի երկրորդ խոշորագույն ռոշան էր։ Պլանտացիայի նախկին տիրոջ առանձնատունն էլ վերափոխվեց հյուրանոցի։

## Աճող շրջաններ
Սան Տոմե և Պրինսիպիի հասարակածային կլիման ստեղծում է իդեալական պայմաններ կակաոյի աճեցման համար։ Կակաոյի ծառը առաջին անգամ հաջողությամբ աճեցվել է Պրինսիպի կղզում 1824 թվականին։ Պրինսիպին, որը ձևավորվել է հանգած հրաբխի վրա, հատկապես հարմար է կակաոյի աճեցման համար՝ շնորհիվ իր հրաբխային հողի, որը հարուստ է սննդանյութերով։ Կակաոյի պլանտացիաները զբաղեցնում են մոտ 25,000 հեկտար (62,000 ակր) տարածք Սան Տոմե կղզու վրա՝ հիմնականում դրա հյուսիսային և կենտրոնական հատվածներում։

## Արտադրություն և արտահանում
Կակաոն կարևորագույն դեր ունի Սան Տոմե և Պրինսիպիի տնտեսության մեջ՝ 2021 թվականին կազմելով երկրի արտահանման 54%-ը։ Երկրում գործում են կակաոյի արտադրության երկու հիմնական համակարգեր՝

# Սովորական կակաո, որը կախված է Նյու Յորքի ֆոնդային բորսայի սահմանած գներից։
# Սերտիֆիկացված կակաո, որը կամ օրգանական է, կամ արտադրվում է արդար առևտրի (fair trade) սկզբունքներով։

2017 թվականին երկրում արտադրված կակաոյի ծավալը հասել է 3,550 տոննայի, ինչը նույն թվականին համաշխարհային առաջարկի ընդամենը 0.1%-ն էր։ Այս արտադրությունը բերել է մոտավորապես 178 միլիոն դոբրա (այն ժամանակ՝ 7.2 միլիոն եվրո) համախառն ավելացված արժեք։ Երկրի խոշորագույն կակաո արտադրող ընկերությունը CECAB-ն է (Cooperativa de Produção e Exportação de Cacau Biológico), որը թարգմանվում է որպես «Օրգանական կակաոյի արտադրության և արտահանման կոոպերատիվ»։ CECAB-ն հիմնադրվել է 2004 թվականին և ներկայացնում է փոքր ֆերմերային ասոցիացիաների միավորում, որը օրգանական կակաո է մատակարարում Kaoka-ին՝ բարձրակարգ ֆրանսիական շոկոլադ արտադրող ընկերությանը։

Կակաոյի կարևորությունը Սան Տոմե և Պրինսիպիի համար արտացոլված է երկրի ազգային խորհրդանիշներում։ ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզության վարչության (CIA) World Factbook-ի համաձայն՝ Սան Տոմե և Պրինսիպիի ազգային դրոշի դեղին գույնը խորհրդանշում է կակաոն։ Միևնույն ժամանակ, երկրի պետական զինանշանի վրա պատկերված վահանը նախատեսված է կակաոյի պտուղի ձև հիշեցնելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սան Տոմե և Պրինսիպի