Բարդի իմ, կարմիր գլխաշորով

**«Բարդի իմ, կարմիր գլխաշորով»** (), Չինգիզ Այթմատովի պատմվածքը, առաջին անգամ հրատարակվել է 1961 թվականին «Դրուժբա նարոդով» ամսագրում։

Պատմությունը մի քանի անգամ էկրանավորվել է, դրա հիման վրա բեմադրվել է բալետ և օպերետ, թատերական ներկայացումները հաջողությամբ ընթանում են ավելի քան 50 տարի։

## Սյուժե
Ստեղծագործությունը սիրո և ընկերության մեջ դրսևորվող հավատարմության մասին է, վարորդ Իլյասի և գեղեցկուհի Ասելի պատմությունը:

Իլյասը բեռնատարի վարորդ է Տյան Շանի բարձրլեռնային մայրուղու վրա։ Ճանապարհին պատահականության բերումով ստանձնելով բեռը կոլտնտեսություն տեղափոխելու գործը՝ նա այնտեղ ծանոթանում է մի երիտասարդ աղջկա՝ Ասելի հետ։  Այժմ ամեն անգամ ճանապարհին նա այցելում է այնտեղ՝ նրա հետ կարճատև հանդիպումների համար։  Իլյասը իմանում է, որ աղջկա ծնողները նրան նշանել են հեռավոր ազգականի հետ, որին նա նույնիսկ չի ճանաչում, բայց պետք է ամուսնանա նրա հետ։  Իլյասը խոստովանում է իր սերը, և Ասելը պատասխանում է փոխադարձությամբ։ Իլյասը նրան առաջարկում է փախչել իր հետ, և ծնողների կամքին հակառակ՝ Ասելը հեռանում է տնից։ 

Զույգը որոշ ժամանակ երջանիկ ապրում է, ծնվում է նրանց որդին, բայց երջանկությունը երկար չի տևում. Իլյասը, փորձելով վարորդներին և պետին ապացուցել, որ կարող են անցնել լեռնանցքով, երթերից մեկի ժամանակ վթարի է ենթարկվում և դրանից հետո սկսում է խմել: Իլյասի երկարատև երթերը, հարբեցողությունն ու փոխադարձ խանդը ոչնչացնում են նրանց հարաբերությունները, և Ասելը, իմանալով, որ Իլյասը սիրավեպ է սկսել դիսպետչեր Կադիչայի հետ, բաժանվում է նրանից, և Իլյասը Կադիչայի հետ մեկնում է այլ քաղաք։

Մի քանի տարի անց Իլյասը ցանկանում է վերադառնալ Ասելի և որդու մոտ։  Վերադարձի ճանապարհին նա վերցնում է մի ճանապարհորդի՝ ճանապարհային բանվոր Բայթեմիրին, որին ճանաչում էր նախկինում լեռնանցքում իր կատարած հանդուգն անցումներից։  Նրանից Իլյասն իմանում է, որ Բայթեմիրն այժմ Ասելի ամուսինն է։  Բայթեմիրի առաջին կինը և երկու դուստրերը մահացել էին ձնահյուսի ժամանակ, և նա, վերադառնալով Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմաճակատից, գտել է միայն դատարկ տունը: Այժմ Բայթեմիրը վախենում է կորցնել իր նոր ընտանիքը՝ Ասելին և նրա որդուն, բայց որոշում է չխոչընդոտել Ասելի՝ Իլյաս մոտ վերադառնալուն։  Իլյասը փորձում է համոզել Ասելին վերադառնալ իր մոտ և նորից սկսել ամեն ինչ, բայց Ասելը չի համաձայնում։  Մի քանի անգամ հանդիպելով որդուն՝ Իլյասը, հասկանալով, որ կորցրել է աղջկա սերը, վերջապես հրաժեշտ է տալիս Ասելին։ 

## Պատմություն
Վիպակն առաջին անգամ հրատարակվել է 1961 թվականին «Դրուժբա նարոդով» ամսագրում, վիպակի վերաբերյալ տպագրվել են  մի շարք գրախոսություններ, 1963 թվականին վիպակն ընդգրկվել է «Տափաստանների և լեռների հեքիաթները» ժողովածուում, որի համար գրողն արժանացել է Լենինյան մրցանակի, 1964 թվականին առանձին գրքով լույս է տեսել «Знание» հրատարակչության «Կարդա՛, ընկեր» () շարքում, ընդգրկվել է գրողի ստեղծագործությունների բազմաթիվ ժողովածուներում։

Չինգիզ Այմատովը վիպակը գրել է ռուսերեն, ղրղզերեն թարգմանության մեջ վերնագիրը հեղինակի դարձրել է «Դելբիրիմ», սակայն, ինչպես «Գրական Ղրղզստան» ամսագրում նշել է գրականագետ Աշիմ Ջակիպբեկովը, այդ տարբերակում կորել է վերնագրի պատկերավորությունն ու պոետականությունը, ինչն ազդում է պատմվածքի ընկալման վրա:

## Էկրանավորումներ
* 1961 - «Լեռնանցք», ԽՍՀՄ, Ֆրունզեի կինոստուդիա, ռեժ.՝  Ալեքսեյ Սախարով
* 1973 – «Ես Տյան Շանն եմ», ԽՍՀՄ, Մոսֆիլմ, ռեժ.` Իրինա Պոպլավսկայա
* 1977 – «Կարմիր գլխաշոր» (Selvi boylum, al yazmalim), Թուրքիա, ռեժ.` Աթըֆ Յըլմազ
* 2011 – «Կարմիր գլխաշոր» (Al Yazmalım), Թուրքիա, 37 սերիա, ռեժ.` Ալի Բիլգին
* 2018 – «Բարդին իմ, կարմիր գլխաշորով», Ուզբեկստան/Ղրղզստան, ռեժ.` Սարվար Քարիմով

## Բեմադրություններ
1966 թվականին Չինգիզ Այթմատովի վիպակի հիման վրա Մեծ թատրոնում բեմադրվել է «Ասել» բալետը (կոմպոզիտոր՝ Վլադիմիր Վլասով), որը դարձել է Չինգիզ Այթմատովի ստեղծագործությունների առաջին խորեոգրաֆիկ բեմադրությունը։

1969 թվականին ստեղծվել է երկու գործողությամբ օպերետ՝ «Կակաչների երկիրը» (, երաժշտությունը՝ Ալեքսանդր Ռուդյանսկու, լիբրետոն՝ Լիա Բերեժնիխի)։

1979 թվականին վիպակի հիման վրա ստեղծվել է «Բարդի իմ...» երաժշտական դրաման (կոմպոզիտոր՝ Մանաս Լևիև, բառերը՝ Համիդ Գուլյամի, ուզբեկերենից թարգմ.` Ռ. Ֆարհադիի):

### Թատերական ներկայացումներ
Թատրոններում վիպակը բազմիցս բեմադրվել է։ 

1964 թվականին բեմադրվել է «Գեղեցկուհի Ասելը» ներկայացումը ռեժիսոր Տաշխոջա Խոջաի կողմից, Լենինի շքանշանակիր Համզայի անվան ուզբեկական  պետական ակադեմիական թատրոնի  բեմում։ Մեկ տարի անց ռեժիսորն այն բեմադրել է Կազանի Գալիասկար Քամալի անվան թաթարական պետական ակադեմիական թատրոնի բեմում: Այդ բեմադրությունն արժանացել է Թաթարական ԽՍՀ Գաբդուլլա Տուկայի անվան մրցանակի (1967):

1966 թվականին թուրքմենական դրամատիկական թատրոնի բեմում վիպակի հիման վրա բեմադրված ներկայացումը բարձր է գնահատվել հենց Չինգիզ Այթմատովի կողմից, որը ներկա է եղել դահլիճում:

Չ. Այթմատովի անվան ռուսական դրամատիկական թատրոնը 1966 թվականի նոյեմբերին արժանացել է վիպակի հիման վրա բեմադրությամբ Կրեմլի թատրոնի բեմում հանդես գալու պատվին։

## Քննադատություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրախոսականներ
* *Берзер А.* — Победа и поражение Ильяса // Новый мир, № 4, 1961. — стр . 259—261
* *Потапова К.* — Герой обретает зрелость. (О рассказе Ч. Айтматова «Верблюжий глаз» и повести «Тополек мой в красной косынке»). // Литературная газета, 25 мая 1961
* *Матыев В.* — Повесть о любви // Ленинский путь (Кустанай), 30 апреля 1961
* *Трошкина К.* — В предгорьях Ала-Тоо // Огонёк, № 7, 1961. — стр. 14

## Գրականություն
* Чингиз Айтматов — Тополёк мой в красной косынке. Повесть. Дружба народов, 1961, № 1, с. 121—173.

Կատեգորիա:Չինգիզ Այթմատովի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Ռուսերեն գրքեր