ԽՍՀՄ-ում 1961 թվականի արժութային ռեֆորմ

**ԽՍՀՄ-ում 1961 թվականի արժութային ռեֆորմ,**  1960-1961 թվականներին ԽՍՀՄ-ում իրականացված դրամավարկային ռեֆորմ էր՝  թաքնված արժեքների տեսքով։

1947 թվականի դրամավարկային ռեֆորմի ժամանակ ներմուծված թղթադրամները 1961 թվականի առաջին եռամսյակի ընթացքում փոխանակվեցին նոր թղթադրամների հետ՝ 10:1 հարաբերակցությամբ առանց սահմանափակումների։ Նույն հարաբերակցությունը կիրառվել է ապրանքների և աշխատանքների մեծածախ, հաշվարկային և մանրածախ գների վերահաշվարկի, ծառայությունների սակագների, գյուղմթերքի առքուվաճառքի և առաքման գների, ինչպես նաև ֆիքսված գումարներով սահմանված հավելավճարների, մակնշումների և զեղչերի, ԽՍՀՄ պետական ​​բանկի խնայողական բանկերում և հիմնարկներում բնակչության ավանդների համար, սակագների դրույքաչափերը, կտոր դրույքաչափերը, աշխատավարձի դրույքաչափերը, աշխատավարձի չափերը, դրամական նպաստի չափերը, վճարները, բոնուսները, ինչպես նաև բոլոր այլ տեսակի վարձատրության չափերը՝ արտահայտված ֆիքսված դրամական չափերով։

## Նախապատմությունը
1950-ականներին դրամաշրջանառության գնաճային բնույթն աճել էր, և դրամավարկային բարեփոխման հարցը նորից առաջացավ։ Գնաճը մեծապես պայմանավորված էր սպառողական ապրանքների դեֆիցիտի մշտական ​​աճով։ ԽՍՀՄ Ֆինանսների նախարարությունը 1959 թվականի հաշվետվության մեջ նշել է ԽՍՀՄ Պետական ​​բանկի դրամարկղեր դրամական միջոցների ներհոսքի պետական ​​պլանի չկատարումը՝ առևտրաշրջանառության պլանի խրոնիկական ձախողման պատճառով։ ԽՍՀՄ ֆինանսների նախարարության գաղտնի տվյալների համաձայն (բացատրական գրություն ԽՄԿԿ Կենտկոմի նախագահությանը, 1961 թ. մարտ) խորհրդային փողի փոխարժեքը 1955-1960 թվականներին արժեզրկվել է գրեթե մեկ քառորդով՝ գների աճի և աճող ներմուծման արժեքի պատճառով։

Հետագա ուսումնասիրություններում բարեփոխման հիմնական պատճառները նշվում են որպես տնտեսական դժվարություններ (սպառազինությունների մրցավազք, հավակնոտ տիեզերական ծրագրի իրականացում, բարեկամ երկրներին վատնվող օգնություն, առճակատում արևմտյան երկրների հետ), և այսպիսով խորհրդային նավթի արտահանումը սկսեց մեծ թափ հավաքել։

Հետազոտողները նշում են 1961 թվականի դրամավարկային բարեփոխման վերաբերյալ հրապարակումների հավաստի տեղեկատվության բացակայությունը՝ կապված ինչպես այս բարեփոխման, այնպես էլ, ընդհանրապես, 20-րդ դարի երկրորդ կեսին ԽՍՀՄ-ի դրամավարկային բարեփոխումների վերաբերյալ գաղտնի փաստաթղթերի բացակայության հետ։ Պաշտոնական վարկածի համաձայն, որը հնչեցվել է ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի 1960 թվականի մայիսի 5-ի հայտարարության մեջ, բարեփոխումն իրականացվել է «դրամական շրջանառությունը հեշտացնելու և խորհրդային փողերին ավելի մեծ արժեք տալու նպատակով»։ Այնուամենայնիվ, ռեֆորմը, որը ներկայացվում էր զանգվածներին որպես պարզ դավանանք (և որպես այդպիսին մնալով ժողովրդի հիշողության մեջ), իրականում խորհրդային փողի արժեզրկում էր կոշտ արժույթների նկատմամբ:

## Բարեփոխումների առաջընթաց
### 1960
Գալիք փողային փոխանակման մասին բնակչությունը նախապես տեղեկացվել է, ի տարբերություն նախորդ՝ 1947 թվականի բռնագրավման ռեֆորմի, բարեփոխման հիմնական դրույթները ձևակերպվել են ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի 1960 թվականի մայիսի 4-ի թիվ 470 որոշման մեջ։ Այս բանաձևի ստորագրումը կապված է 1960 թվականի մայիսի 16-ին այդ ժամանակահատվածի ֆինանսների նախարաար Ա․ Զվերևի պաշտոնից հեռանալու հետ։ Նա համաձայն չէր բարեփոխումների ծրագրի հետ և կարծում էր, որ նախ պետք է Նախ անհրաժեշտ է վերադարձնել ռուբլու գնողունակությունը, ապա աստիճանաբար բարձրացնել բնակչության գնողունակությունը ապրանքների ու ծառայությունների համար։ Զվերևը կարծում էր, որ  գների միաժամանակյա աճը կարող է կողմնորոշել խորհրդային տնտեսությունը և արտաքին առևտուրը հիմնականում դեպի հումքի արտահանում և աճող ապրանքների ներմուծման աճ: Նույն կարծիքին էին Վ.Մ.Մոլոտովը, Մ.Զ.Սաբուրովը և Դ.Տ.Շեպիլովը։

Առաջիկա դրամավարկային բարեփոխման մասին հայտարարությունը արվել է նաև ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի նախագահ Ն.Ս.Խրուշչովի 1960 թվականի մայիսի 5-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նիստի զեկույցում։  Մայիսի  5ին թիվ  470 հրապարակումկից հետո  կտրուկ աճեց  սպառողական ապրանքների գնումները,  բնակչության ավանդների ներհոսքը դեպի խնայբանկեր (սկզբում տեղի է ունեցել ավանդների արտահոսք, որը դադարեցվել է մինչև 1960թ)։ 1960 թվականի երկրորդ կեսին ոսկերչական խանութներից եկամուտը մի քանի անգամ աճեց, մորթյա արտադրանքները, բրդյա գործվածքների գլանափաթեթները, երկարաժամկետ պահեստավորման ապրանքները և այլ ապրանքներ արագ գնվեցին։ 1960 թվականի հոկտեմբերին սկսվեցին խնայբանկերում ավանդների վերահաշվարկի նախապատրաստությունը, ընդ որում բոլոր ավանդները վերահաշվարկվում էին մեկ մեթոդով՝ 10:1:

Բարեփոխումների հարցերը քննարկվել են նաև այլ կառավարությունների ներկայացուցիչների հետ։ Օրինակ, 1960 թվականի դեկտեմբերի 12-ին տեղի ունեցավ հանդիպում ԽՍՀՄ ֆինանսների նախարար Վ.Ֆ.Գարբուզովի և ԳԴՀ ֆինանսների նախարար Վ.Ռամպֆի միջև։ Զրույցի ընթացքում գերմանացի նախարարը կարծիք հայտնեց Խորհրդային Միության առաջարկի հետ հնարավոր համաձայնության մասին՝ առաջարկելով ռուբլու փոխարժեքը ԳԴՀ նիշի նկատմամբ 10 անգամ բարձրացնել, այսինքն՝ 1 ռուբլու դիմաց 0,56 մարկից մինչև 5,56 մարկ, մինչդեռ առաջարկեց ԳԴՀ մակնիշի փոխարժեքը ԳԴՀ մակնիշի նկատմամբ պահպանել նախկին 1։ 1 մակարդակում։

### 1961
1961 թվականի ապրիլի 1-ին շրջանառության մեջ են դրվել նոր թղթադրամներ՝ 1, 3, 5, 10, 25, 50 և 100 ռուբլի անվանական արժեքներով։ Հատվել են նոր մետաղադրամներ՝ 1, 2, 3, 5, 10, 15, 20, 50 կոպեկ և 1 ռուբլի անվանական արժեքներով։ 1947 թվականի մոդելի թղթադրամները և 1921 թվականից ԽՍՀՄ-ում թողարկված արծաթե, նիկելային, պղնձե և բրոնզե մետաղադրամները հանվել են շրջանառությունից և փոխանակվել նորերով՝ 10:1 հարաբերակցությամբ։ Պահպանվել է թղթադրամների ավանդական բաժանումը՝ կախված անվանական արժեքից, պետական ​​գանձապետական ​​թղթադրամների և ԽՍՀՄ պետական ​​բանկի թղթադրամների։ Նոր փողերը չափերով շատ ավելի փոքր էին, ինչը, անշուշտ, ավելի հարմար էր ամենօրյա հաշվարկների համար և ծառայեց որպես բարեփոխման հիմնավորումներից մեկը։ 1, 3, 5 և 10 ռուբլիանոց թղթադրամները պահպանեցին նախկին գույները՝ համապատասխանաբար դեղին, կանաչ, կապույտ և կարմիր, բայց նոր փողի վրա Վ.Ի.Լենինի դիմանկարի փոխարեն հայտնվեց նրա բարելիեֆ պրոֆիլը։ 1961 թվականի հունվարի 1-ին «Պրավդա» թերթը հրապարակեց հաղորդագրություն, որում նպատակահարմար էր ճանաչվել «1, 2 և 3 կոպեկանոց հին մետաղադրամները չփոխանակել նոր փողի հետ և այդ մետաղադրամը շրջանառության մեջ պահել իր անվանական արժեքով»։ Մինչև 1961 թվականը հատված մետաղադրամները՝ 1, 2 և 3 կոպեկ անվանական արժեքով, պետք է ընդունվեին բոլոր վճարումների համար նոր մետաղադրամների համեմատ նույն անվանական արժեքով։

Կանխիկի փոխանակումն իրականացվել է երեք ամսով 1961 թվականի հունվարի 2-ին բացված փոխանակման կետերում: 1961 թվականի հունվարի 11-ին Պետբանկը տեղեկացրեց ԽՄԿԿ Կենտկոմին, որ հունվարի առաջին տասնօրյակում փոխարինվել է շրջանառության մեջ գտնվող հին փողի ընդհանուր արժեքի մոտ կեսը։ Հիմա 1 կոպեկով կարելի էր գնել կամ մի բաժակ գազավորված ջուր (առանց օշարակի), կամ մի տուփ լուցկի, կամ «Պիոներսկայա պրավդա» թերթը։

Ֆինանսների նախարար Վ. Ֆ. Գարբուզովը և ԽՍՀՄ Պետական բանկի վարչության նախագահ Ա. Կ. Կորովուշկինը, ԽՄԿԿ Կենտկոմին զեկուցելով գների և փոխանակման թղթադրամների մասշտաբի փոփոխության ուղղությամբ ձեռնարկված միջոցառումների արդյունքների մասին, հայտարարեցին հատուկ բանաձև ընդունելու անհրաժեշտության մասին՝ այն մամուլում հրապարակելով, և առաջարկվեց ձեռնարկված միջոցառումները անվանել 1961 թվականի դրամավարկային բարեփոխում։ Սակայն այս առաջարկը մերժվեց ԽՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեի կողմից։

ԽՄԿԿ Կենտկոմի և ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի 1961 թվականի մայիսի «Նոր գնային սանդղակի անցման և հին փողը նորով փոխանակելու արդյունքների մասին» որոշման մեջ դրական գնահատական է տրվել կատարված աշխատանքին և նշվել. « *ինչպես հայտնի է, կապիտալիստական երկրներում բոլոր դրամավարկային բարեփոխումներն իրականացվում են շահագործող դասակարգերի շահերից ելնելով և, ի վերջո, ուղեկցվում են աշխատողների կենսամակարդակի անկմամբ։ Նոր գնային սանդղակի և փոխանակային փողի անցման միջոցառումները ԽՍՀՄ-ում իրականացվել են բնակչության և պետության շահերին համապատասխան. դրանց իրականացման արդյունքում բնակչությունը ստացել է մի շարք առավելություններ* »։

## Հետևանքներ
ԽՍՀՄ Ֆինանսների նախարարության և Պետական պլանավորման կոմիտեի կողմից 1961-1962 թվականներին անցկացված փորձագիտական գնահատականների համաձայն՝ նոր ռուբլին թերագնահատվել էր 2.25 անգամ, և համապատասխանաբար, ռուբլու գնողունակությունը ներմուծվող ապրանքների նկատմամբ, այդ թվում՝ սոցիալիստական ճամբարի երկրներից, նվազել էր նույնքանով։ Սակայն, պաշտոնական զեկույցներում բարեփոխման արդյունքը ներկայացվեց որպես *«ռուբլու ոսկու պարունակության և փոխարժեքի աճ»։* Սակայն երկուսն էլ ֆորմալ առումով համապատասխանում էին ստեղծված իրավիճակին։

ԱՄՆ դոլարի պաշտոնական փոխարժեքը (բարեփոխումից առաջ 4 ռուբլի 1 դոլարի դիմաց) չի փոխվել 10 անգամ, ինչպես աշխատավարձերը, կենսաթոշակները, բնակչության խնայողական բանկերում ավանդները և տնտեսության պետական հատվածում գների սանդղակը, այլ ընդամենը 4.44 անգամ և բարեփոխումից հետո կազմել է 90 կոպեկ 1 ԱՄՆ դոլարի դիմաց։  Նույն կերպ, ռուբլու ոսկու պարունակությունը փոխվել է 4.44 անգամ։ Եթե բարեփոխումից առաջ այն կազմում էր 0.222168 գ, ապա բարեփոխումից հետո այն կազմում էր 0.987412 գ ռուբլու համար, որը, ենթադրաբար, 10 անգամ թանկացել է։ ԽՍՀՄ բնակչության մեծ մասի համար, ովքեր կարիք (կամ հնարավորություն) չունեին ռուբլին արտարժույթի փոխանակելու, սա գործնականում աննկատ մնաց և ստվերվեց այդ ժամանակ տեղի ունեցող խոշոր իրադարձություններով ( տիեզերական ծրագրի իրականացում, առաջին օդաչուական թռիչքը դեպի տիեզերք, ԱՄՆ- ում նոր նախագահի ընտրություն, Կուբայի հրթիռային ճգնաժամի սկիզբ և այլն)։

Գնողունակության անկումը նկատվել է ոչ միայն ներմուծման, այլև զարդերի, կոլտնտեսությունից և այլ շուկաներից ապրանքների գնման մեջ։ Ժամանակակիցների վկայությամբ, գների տասնապատիկ փոփոխություն նույնպես տեղի չի ունեցել, որը չի կարգավորվել պետության կողմից (մասնավոր ֆերմերային տնտեսություններից արտադրանքի վաճառքի շուկաներում և այլն)՝ ակտիվ բնակչությունը չի թաքցրել ռուբլու պաշտոնական ոսկու պարունակության փոփոխությունը, և շուկայական գները հաճախ փոխվել են ոչ թե 10, այլ ընդամենը 4,5 անգամ, ինչը նշանակում է գների ավելի քան կրկնակի աճ։ Ցածր անվանական արժեք ունեցող որոշակի ապրանքների գների աճը կարող է հասնել տասնապատիկի։ Այսպիսով, եթե բարեփոխումից առաջ շուկայում կանաչեղենի մի փունջը (սոխ, սամիթ և այլն) արժեր մոտ 5 կոպեկ, բարեփոխումից հետո այն կարող է նույնքան արժենալ։ Շուկայական բարձր գները նշանակում էին, որ որակյալ ապրանքները այլևս չէին հասնում խանութում գնորդին և հայտնվում էին շուկայում։ Արտադրողներին հետաքրքրելու համար 1962 թվականի գարնանը անհրաժեշտ էր բարձրացնել գյուղատնտեսական արտադրանքի գնման և մանրածախ գները։

Արժեզրկման կողմնակի ազդեցությունները բնակչության մեծ մասի համար տևեցին տասնամյակներ՝ ցածր (նույնիսկ սոցիալիստական ճամբարի որոշ երկրների համեմատ) աշխատավարձեր և ներմուծվող ապրանքների չափազանց բարձր գներ, որոնք մինչև բարեփոխումը գրեթե բացակայում էին մանրածախ տեսականուց, բայց այժմ դարձել էին շքեղություն սովորական խորհրդային քաղաքացիների համար։

Բարեփոխման դրական գործոններից են թղթադրամների արտադրության արժեքի կրճատումը, քանի որ նոր թղթադրամները շատ ավելի փոքր ձևաչափի էին. դրանք սկսեցին անվանվել «Խրուշչովի փաթեթավորումներ» (1947 թվականի թղթադրամները կոչվում էին «Ստալինի ոտքի փաթաթաններ»): Առօրյա ապրանքների (հաց, կաթ, լուցկի, աղ, գազավորված ըմպելիքներ և այլն) ցածր անվանական գների պատճառով մետաղական փողը երկար ժամանակահատվածում զգալի դեր է խաղացել կանխիկ շրջանառության մեջ, ինչը, բացի թղթադրամների արտադրության վրա խնայողություններից, նպաստել է նաև վաճառքի և այլ ինքնավաճառվող սարքերի օգտագործմանը։ 90 կոպեկ 1 ԱՄՆ դոլարի դիմաց փոխարժեքը լիովին համապատասխանում էր այդ ժամանակ գործող Բրետոն Վուդսի արժութային համակարգին (չնայած այն հանգամանքին, որ Խորհրդային Միությունը պաշտոնապես չէր համարվում մասնակից):

Աշխատաշուկայի և այլ շուկայական ինստիտուտների բացակայության պայմաններում ԽՍՀՄ իշխանություններին հաջողվեց տասնամյակներ շարունակ ապահովել իրականացված արժեզրկման երկարաժամկետ ազդեցությունը, որն արտահայտվում էր կայուն էժան աշխատուժով և արտահանման արտադրանքի բարձր շահութաբերությամբ։

Բարեփոխման մասին նկարահանվել են «Մեր նոր ռուբլին» վավերագրական ֆիլմը, « Թանկարժեք մետաղադրամը »մուլտֆիլմը  և

«Փողի փոխանակիչներ » գեղարվեստական ֆիլմը։

## Ծանոթագրրություններ

## Հղումներ
* Деньги и денежные реформы в России (сайт istorya.ru)
* 

Կատեգորիա:1961 ԽՍՀՄ-ում
Կատեգորիա:Դրամական բարեփոխումներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տնտեսություն