Ռեյմոնդ Չանդլեր

**Ռեյմոնդ Թարնթոն Չանդլեր** (, ), ամերիկացի գրող-ռեալիստ և քննադատ, դետեկտիվ վեպերի, վիպակների և պատմվածքների հեղինակ։ Դեշիլ Հեմմեթի և Ջեյմս Քեյնի հետ միասին եղել է «կտրուկ դետեկտիվ» ժանրի հիմնադիրներից մեկը։ Նրա սյուժեների հիման վրա և նրա սցենարով նկարահանվել են մի քանի նուար ոճի ֆիլմ («Խորը քուն», «Կրկնակի ապահովագրում»՝ Քեյնի վեպի հիման վրա)։ Չանդլերի վեպերի մեծ մասի հերոսն է կալիֆոռնիացի մասնավոր դետեկտիվ Ֆիլիպ Մարլոուն։

## Կենսագրություն
Չանդլերը ծնվել է 1888 թվականի հուլիսի 23-ին Չիկագոյում։ 1895 թվականին իռլանդուհի մոր հետ տեղափոխվել է Մեծ Բրիտանիա այն բանից հետո, երբ նա բաժանվել է ալկոհոլիկ ամուսնուց, ով որպես ինժեներ աշխատում էր ամերիկյան երկաթգծային կայանում։ Նրանց ընտանիքին սկսել է աջակցել Չանդլերի հաջողված իրավաբան հորեղբայրը։ 1900 թվականին Չանդլերը դասական կրթություն է ստացել Լոնդոնի Դալիչյան քոլեջում։ 1907 թվականին նա ընդունել է անգլիական հպատակություն պետական ծառայության անցնելու համար։ Շուտով նա աշխատանքի է ընդունվել Բրիտանական Ադմիրալությունում։ Սակայն նրան դուր չէր գալիս պետական ծառայողի աշխատանքը, Չանդլերն ազատվել է աշխատանքից և *«Daily Express»* ու *«Western Gazette»* թերթերում աշխատել որպես լրագրող։ Նա հատուկ հաջողության չի հասել ոչ որպես լրագրող ոչ որպես գրող (Չանդլերն այդ ժամանակ իր ուժերը փորձել է ռոմանտիկ պոեզիայում)։

1912 թվականին Չանդլերը վերադարձել է ԱՄՆ՝ Լոս Անջելես։ Նա չի կարողացել գտնել մշտական աշխատանք և բավարարվել է ժամանակավոր աշխատանքներով՝ հավաքել է մրգեր, պատրաստում թենիսի ձեռնաթիակներ և այլն։ Նա ստիպված է եղել տնտեսել ամեն ինչում և վարել է մեկուսացված կենսակերպ։ Ի վերջո նա ավարտել է հաշվապահի դասընթացները և գտել մշտական աշխատանք։ 1917 թվականին ԱՄՆ-ն միացել է Առաջին համաշխարհային պատերազմին, և Չանդլերը միացել է Կանադայի զինված ուժերին, մասնակցել է մարտերին Ֆրանսիայում։ Պատերազմի վերջում նրան տեղափոխել են Մեծ Բրիտանիայի թագավորական ռազմածովային ուժեր։

Պատերազմի ավրարտից հետո Չանդլերը վերադարձել է Լոս Անջելես, որտեղ սիրավեպ է սկսել Սիսի Պասկալի՝ ամուսնացած կնոջ հետ, ով նրանից 18 տարով մեծ էր։ Սիսին ամուսնուց բաժանվել է 1920 թվականին, բայց Չանդլերի մայրը հավանություն չէր տալիս այդ կապին և չի տվել ամուսնության թույլտվություն։ Սակայն 1923 թվականի սեպտեմբերի 26-ին նա մահացել է, իսկ 1924 թվականի փետրվարի 6-ին Չանդլերն ամուսնացել է Սիսիի հետ։ Նա աշխատել է *«Dabney Oil»* ընկերությունում որպես հաշվապահ և նույնիսկ 1932 թվականին դարձել է փոխնախագահ, բայց մեկ տարի անց նրան ազատել են աշխատանքից ալկոհոլիզմի, բացակայությունների և ինքնասպանության սպառնալիքների պատճառով։

Գոնե ինչ-որ կերպ գումար վաստակելու համար Չանդլերը ձեռքն է վերցրել փետուրը՝ սկսելով գրել դետեկտիվ պատմություններ էժանագին ամսագրերի համար։ Առաջին պատմվածքը՝ «Շանտաժիստները չեն կրակում», հրապարակվել է 1933 թվականին «Սև դիմակ» ամսագրում։ «Խորը քուն» առաջին վեպը լույս է տեսել 1939 թվականին։ Դրանից հետո լույս են տեսել «Հաջողություն, սիրելիս» (1940), «Բարձր լուսամուտ» (1942) և «Աղջիկը լճում» (1943) վեպերը։ Հաջողության ալիքի վրա գտնվող Չանդլերին հրավիրել են Հոլիվուդ որպես սցենարիստ, որտեղ նա Բիլի Ուայլդերի համահեղինակությամբ ստեղծել է «Կրկնակի ապահովագրում» (1944) ֆիլմի սցենարը։ Ավելի ուշ նա ինքնուրույն սցենար է գրել «Կապույտ գեորգին» (1946) ֆիլմի համար։ Չանդլերը նաև մասնակցել է Ալբերտ Հիչկոկի «Անծանոթը գնացքում» ֆիլմի սցենարի ստեղծմանը (1951)։ Այս ժամանակաշրջանում նա տեղափոխվել է Լա Հոյա թաղամաս։

1954 թվականին մահացել է Սիսի Չանդլերը։ Նրա մահին նախորդող հիվանդության ժամանակ Չանդլերը գրել է «Երկար հրաժեշտ» (1954) վեպը։ Կնոջ մահից հետո միայնակությունը բերել է նրան կլինիկական դեպրեսիայի, նա կրկին սկսել է խմել, ինչն ազդել է նրա ստեղծագործությունների որակի վրա։ 1955 թվականին նա ինքնասպանության փորձ է արել։ 1956 թվականին կրկին ընդունել է ԱՄՆ քաղաքացիություն, ինչից հետո ճանապարհորդության է մեկնել Եվրոպա։ Տուն վերադառնալով՝ Ռեյմոնդ Չանդլերը հիվանդացել է թոքաբորբով և մահացել հոսպիտալում։ Թաղվել է Սան Դիեգոյի *Mount Hope Cemetery* գերեզմանոցում։

## Մատենագիտություն
;Ֆիլիպ Մարլոու / Philip Marlowe
* 1939` Խորը քուն/ *The Big Sleep* (Այլ անուններ. Հավերժական քուն։ Մեծ քուն։ Մեծ ձմեռում) [վեպ]
* 1940`Ցտեսություն սիրելիս / *Farewell, My Lovely* (Այլ անուններ. Ցտեսություն, իմ գեղեցկուհի։ Ցտեսություն, իմ փոքրիկ։ Ցտեսություն, իմ հրաշք։ Ցտեսություն, գեղեցկուհի։ Ներիր) [վեպ]
* 1942` Բարձր պատուհանը / *The High Window* (Այլ անուններ. Պատուհան վերևում։ Պատուհան դեպի լույս։ Բրաշերի ոսկե դուբլոն։ Բրեշերի դուբլոնի պատմությունը) [վեպ]
* 1943` Լեդին լճում / *The Lady in the Lake* (Այլ անուններ. Աղջիկը լճում։ Շիկահերը լճում։ Տիկինը լճում։ Լեդին լճում։ Դիակը լճում) [վեպ]
* 1949` Փոքրիկ քույրը / *The Little Sister* (Այլ անուններ. Քույրը։ Քույրիկը։ Կրտսեր քույրը։ Ճակատագրական կին։ Դրամախաղ Բեյ Սիթիում) [վեպ]
* 1950` Վկա / *Finger Man* (Այլ անուններ. Նշանառու։ Մեղադրանքի վկան։ Հանցագործության վկան։ Անազնիվ խաղ) (պատմություն)
* 1950` Ոսկե ձուկ / *Goldfish* (Այլ անուններ. Ոսկե ձուկ։ Երկու մարգարիտ) (պատմություն)
* 1950` Տաք քամին / *Red Wind* (Այլ անուններ. Կարմիր քամին։ Կարմրավուն քամին։ Շոգ քամին։ Արյունոտ քամի) (պատմություն)
* 1950`Վտանգն իմ մասնագիտությունն է/ *Trouble Is My Business* (Այլ անուններ. Տհաճությունն իմ արհեստն է) (պատմություն)
* 1954` Երկար հրաժեշտ / *The Long Goodbye* (Այլ անուններ. Երկար «Հրաժեշտ») [վեպ]
* 1958` Հակառակ ընթացք / *Playback* (Այլ անուններ. Ես կանգնած եմ դրա վրա… Կրկնությունն անցավ։ Սովորական շրջան։ Անվերջ շրջադարձ։ Կրկնակի շանտաժ) վեպ
* 1959` Մարլոուն տեղյակ է Սինդիկատից/ *Marlowe Takes On the Syndicate* // Սխալ աղավնի / *Wrong Pigeon* (1960) // Մարլոուի վերջին գործը / *Philip Marlowe’s Last Case* (1962) // Մատիտ / *The Pencil* (1965, պատմություն, հրապարակվել է հետմահու)
* 1989` Պուդլ Սփրինգս / *Poodle Springs* (վեպ)

### Մեկնաբանություններ
# «Հավերժական երազանք» () վեպը հիմնված է հետևյալ ստեղծագործությունների վրա.
## «Սպանություն անձրևի ժամանակ» «Killer in the Rain» և
## «Անհետացում» The Curtain և
## «Վկա» ստեղծագործության տեսարանները «Finger Man»:
# «Ցտեսություն սիրելիս» () վեպը հիմնված է հետևյալ ստեղծագործությունների վրա.
## «Մարդ, ով սիրում է շներին» The Man Who Liked Dogs, «Գտնել աղջկան» «Try the Girl» և
## «Չինական ժադեիթ» «'Mandarin’s Jade»:
# «Բարձր պատուհանը» () վեպը հիմնված է հետևյալ ստեղծագործությունների վրա.
## «Բեյ Սիթի բլյուզ» / «Bay City Blues» 
## «Կինը լճում» / «The Lady in the Lake»:
# «Կինը լճում» () վեպը հիմնված է հետևյալ ստեղծագործությունների վրա.
## «Բեյ Սիթի բլյուզ» / «Bay City Blues»,
## «Կինը լճում» / «The Lady in the Lake» և
## «Լեռներում հանցագործություններ չեն լինում» / «No Crime in the Mountains»:
# «Փոքրիկ քույրը» () վեպը հիմնված է հետևյալ ստեղծագործությունների վրա.
## «Բեյ Սիթի բլյուզ» / «Bay City Blues» 
## «Վտանգն իմ մասնագիտությունն է» / «Trouble Is My Business»:
# «Վկա» (), «Ոսկե ձուկ» (), «Տաք քամի» ()» և «Վտանգն իմ մասնագիտությունն է»  պատմությունները սկզբնապես գրվել են այլ գլխավոր հերոսների հետ, սակայն «Սպանելու պարզ արվեստը» (1950) ժողովածուում գլխավոր հերոսը Մարլոուն է։
# «Երկար հրաժեշտ» () վեպում օգտագործվում են «Անհետացում» () ստեղծագործության տեսարանները։
# «Պուդլ Սփրինգս» () վեպը 1959 թվականին գրողի մահվան պատճառով չի ավարտվել և 1989 թվականին ավարտվել է Ռոբերտ Բ. Փարքերի կողմից*:*

;Ջոն Դալմաս / John Dalmas (պատմություններ)
* 1935՝ Սպանություն անձրևի ժամանակ / *Killer in the Rain* (այլ անվանումներ՝ Մարդասպանը գալիս է անձրևին, Սպանություն անձրևի տակ, Մարդասպանն անձրևին, Սպանություն անձրևին)
* 1937՝ Չինական ժադեիտ / *Mandarin’s Jade* (այլ անվանում՝ Չինական նեֆրիտ)
* 1938՝ Տաք քամի/ *Red Wind* (այլ անվանումներ՝ Կարմիր քամի, Շոգ քամի, Արյունոտ քամի)
* 1938՝ Բեյ-սիթի բլյուզ / *Bay City Blues* (այլ անվանում՝ Բլյուզները Բեյ-սիթիում)
* 1939՝ Կինը լճում / *The Lady in the Lake* (այլ անվանումներ՝ Աղջիկը լճում, Տիկինը լճում, Բլանդինկան լճում)
* 1939՝ Վտանգն իմ մասնագիտությունն է / «Trouble is My Business» (այլ անվանում՝ Տհաճությունն իմ արհեստն է)
* 1950՝ Խարդախ սպանություն / *Smart-Aleck Kill* (այլ անվանումներ՝ Մաքուրր աշխատանք, Հարված մեջքին, Խարդախ գործ, Մարդու սպանություն)
*Ծանոթագրություններ․* «Խարդախ սպանություն» պատմությունը սկզբնապես գրված է եղել Մելորիի գլխավոր հերոսի հետ, սակայն «Սպանելու պարզ արվեստը» (1950) ժողովածուում գլխավոր հերոսը Դալմասն է եղել

;Թեդ Քարմադի / Ted Carmady (պատմություններ)
* 1934՝ Վկա / *Finger Man* (այլ անվանումներ՝ Նշանառու, Մեղադրանքի վկան, Հանցագործության վկան, Անազնիվ խաղ)
* 1936՝ Մարդ, ով սիրում է շներին / *The Man Who Liked Dogs*
* 1936՝ Ոսկե ձկներ / *Goldfish* (այլ անվանումներ՝ Ոսկե ձկնիկը, Երկու մարգարիտ)
* 1936՝ Անհետացում/ *The Curtain* (այլ անվանումներ՝ Գլխարկի թիրախ, վարագույր, Վարագույր, Լռության գինը)
* 1937՝ Փնտրիր աղջկա / *Try the Girl* (այլ անվանումներ՝ Ստուգեք այս աղջկան, Դատեք աղջկան)
* 1950՝ Սիրանոյի թնդանոթը / *Guns at Cyrano’s* (այլ անվանումներ՝ Կրակոցներ «Սիրանոյի» մոտ», Կրակոցներ Սիրանո ռեստորանում, Կրակոցներ Սիրանոյի մոտ)
*Ծանոթագրություններ․* «Սիրանոյի թնդանոթը» պատմվածքը սկզբնապես գրվել է գլխավոր հերոս Մալվերնի հետ, սակայն «Սպանելու պարզ արվեստը» (1950) ժողովածուում գլխավոր հերոսը Կարմադին է եղել

;Մելորի/ Mallory (պատմություններ)
* 1933՝ Շանտաժիստները չեն կրակում / *Blackmailers Don’t Shoot*
* 1934՝ Խարդախ սպանություն / *Smart-Aleck Kill* (այլ անվանումներ՝ Մաքուր աշխատանք, Հարված մեջքին, Խարդախ գործ, Մարդու սպանություն)

;Ջոնի դե Ռոզե / Johnny DeRuse (պատմություններ)
* 1935՝ Գազ Նևադայից / *Nevada Gas* (այլ անվանում՝ Նևադյան գազ)

;Սեմ Դելագերա / Sam Delaguerra (պատմություններ)
* 1935՝ Իսպանական արյուն / *Spanish Blood*

;Թեդ Մալվերն / Ted Malvern (պատմություններ)
* 1936՝ Սիրանոյի թնդանոթը / *Guns at Cyrano’s* (այլ անվանումներ՝ Կրակոցներ «Սիրանոյի» մոտ», Կրակոցներ Սիրանո ռեստորանում, Կրակոցներ Սիրանոյի մոտ)

;Փիթ Էնգլիխ / Pete Anglich (պատմություններ)
* 1936՝ Նուն փողոցի վրեժխնդրությունը // Որոգայթ Նուն փողոցում (այլ անվանումներ՝ Որոգայթ Կեսօրյա փողոցում) / «Pick Up on Noon Street» (1944)

;Սթիվ Գրեյս / Steve Grayce (պատմություններ)
* 1938՝ Թագավորը դեղինի մեջ / «The King in Yellow» (այլ անվանումներ՝ Պատահար «Կարլտոն» հյուրանոցում, Պատահար «Կարլտոն»-ում)

;Ուոլթեր Գեյջ / Walter Gage (պատմություններ)
* 1939՝ Իրարանցում մարգարիտների հետ / «Pearls Are a Nuisance» (այլ անվանումներ՝ Խնդիրներ մարգարիտների հետ, Իրարանցում մարգարիտների շուրջ)

;Թոնի Ռեզեք / Tony Reseck (պատմություններ)
* 1939՝ Ես կսպասեմ / «I’ll Be Waiting» (այլ անվանումներ՝ Սպասում, Ես կսպասեմ, Երկար սպասում)

;Ջոն Էվանս / John Evans (պատմություններ)
* 1941՝ Լեռներում հանցագործություններ չեն լինում / «No Crime in the Mountains» (այլ անվանում՝ Լեռներում ժողովուրդը հանգիստ է)

;Էսե
* 1944՝ Սպանելու պարզ արվեստը

;Ոչ խտրական / ֆանտաստիկ պատմություններ
* 1939՝ Բրոնզե դուռ / «The Bronze Door»
* 1951՝ Պրոֆեսոր Վինգոյի փոշի / «Professor Bingo’s Snuff» (այլ անվանում՝ Պրոֆեսոր Բինգոյի դեղին ծխախոտը)
* 1976՝ Անգլիական ամառ / «English Summer» (հրապարակվել է հետմահու)

## Էկրանավորում
* 1942 թվական՝ Սպանելու ժամանակն է
* 1942 թվական՝ Արծիվ և մեծ աֆերա (բնօրինակ անվանում․ *)*
* 1944 թվական՝ Սպանություն, սիրելիս
* 1946 թվական՝ Խորը քուն
* 1946 թվական՝ Կապույտ գեորգին (բնօրինակ սցենար)
* 1947 թվական՝ Կանայք լճում 
* 1947 թվական՝ Արյունոտ փողեր (բնօրինակ անվանում․ *)*
* 1969 թվական՝ Մարլոու 
* 1973 թվական՝ Երկար հրաժեշտ
* 1975 թվական՝ Ներիր, գեղեցկուհիս
* 1978 թվական՝ Մեծ երազ
* 1983, 1986 թվականներ՝ Ֆիլիպ Մարլոու․ Մասնավոր դետեկտիվը (2 եթերաշրջան)
* 1993, 1995 թվականներ՝ Ընկած հրեշտակները (հեռուստասերիալ)։ 1-ին եթերաշրջան՝ «Ես կսպասեմ» էպիզոդ։ 2-րդ եթերաշրջան՝ «Կարմիր քամի» էպիզոդ։
* 1998 թվական՝ Մեծ Լեբովսկի (Մեծ երազ վեպի ազատ էկրանավորումը)
* 1998 թվական՝ Փուդլ Սփրինգս (Մարլոուի մասնավոր դետեկտիվը)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռեյմոնդ Չանդլերի ստեղծագործությունները

Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դետեկտիվ ժանրի գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Թոքաբորբից մահացածներ
Կատեգորիա:Անգլիացի դետեկտիվ ժանրի գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ վիպասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի անգլիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ անգլիական սերմամբ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմվածքագիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պատմվածքագիրներ