Ենս Անդրեաս Ֆրիս

**Ենս Անդրեաս Ֆրիս** (, ), նորվեգացի գիտնական և բանաստեղծ։ Առաջին հերթին նա հայտնի է որպես գիտնական-լեզվաբան։ Ենս Անդրեաս Ֆրիսը մասնագիտացել է սաամ լեզուների ուսումնասիրությամբ և ժողովրդական բանայհուսության ուսումնասիրմամբ։ Ֆրիսը հեղինակել է մեծ թվով փաստագրական և գեղարվեստական ստեղծագործություններ, որոնցից ամենահայտնին «Լայլա» վիպակն է՝ սաամ թեմատիկայով գրված. այս ստեղծագործությունը թարգմանվել է աշխարհի շատ լեզուներով և նույնիսկ էկրաններ է բարձրացվել։

## Կենսագրություն և կարիերա
Ենս Անդրեաս Ֆրիսը ծնվել է 1821 թվականի մայիսի 2-ին Ստավանգերի Սոգնդալե քաղաքում (այժմ՝ Սոգն օգ Ֆյուրանե կոմսության կազմում)։

1840 թվականից նա սովորել է Քրիստիանիայի համալսարանում։ 1844 թվականին դարձել աստվածաբանության թեկնածու։ Ուսումնասիրել է սաամերեն և քվեներեն, որոնք ֆիններենի բարբառներն են համարվում։ 1863-ից մինչև 1866 թվականները աստվածաբանության ֆակուլտետից տեղափոխվում է սովորելու պատմալեզվաբանական ֆակուլտետը։ Այստեղ նա զբաղեցնում է դասախոսի պաշտոնը և դասավանդում վերոնշյալ լեզուների մասին։ 1866 թվականին Ենսը նշանակվում է որպես արտահաստիքային պրոֆեսոր իսկ 1874 թվականին սաամ և քվեներեն լեզուների արդինանտ-պրոֆեսոր է դառնում։ Այս պաշտոնին Անդրեասը մնում է մինչև իր մահը։

Ենս Անդրեաս Ֆրիսը ուսումնասիրել է սաամական բանահյուսությունը և հրատարակել է մի շարք աշխատանքներ այդ թեմատիկայով։ Մեծ հայտնիություն ձեռք բերեցին նրա նոթերը՝ գրված հընթացս  Ֆինմարկ (1871 թվականին) այցելության։ Նա Աստվածաշունչը, ինչպես նաև Տոնացույցը թարգմանեց հյուսիսսաամերեն։

Հսկայական է Ենս Անդրեաս Ֆրիսի ներդրումը ազգագրության մեջ։ Սկսած 1861 թվականիս նա ստեղծեց Հյուսիսային Նորվեգիայի քարտեզները։ Քարտեզներում Ենսը նշեց էթնիկ և լեզվական սահմանները, հատկապես սաամերեն, քվեներեն և նորվեգերեն խոսացող տարածաշրջաններում։ Այս միտումը բացառիկ էր, քանի որ միշտ լեզու և ազգ հասկացությունները նույնականացնում էին, մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը։

Ենս Անդրեաս Ֆրիսի մեծ հռչակ բերեց սաամական թեմատիկայով գրված «Լայլա» (*Lajla*) վիպակը։ Առաջին անգամ այն հրատարակվեց 1881 թվականին։ Շատ անգամներ այս գիրքը վերահրատարակվեց ու թարգմանվեց աշխարհի շատ ու շատ լեզուներով։ Հայտնի են այս վիպակի երեք էկրանավորումներ՝ 1929, 1937 և 1958  թվականներին։ Նուկյնիսկ 1908 թվականին այս սյուժեով գրվել է օպերա, որի երաժշտության և բառերի հեղինակը համարվում է Օլե Օլսենը։ «Լայլայի» նշանակությունը սաամ ժողովրդի համար կարելի է համեմատել «Քեռի Թոմասի խրճիթի» հետ, որը նույն նշանակությունն ունեցավ աֆրոամերիկացիների համար ԱՄՆ-ում։

Ենս Անդրեաս Ֆրիսն իր մահկանացուն կնքեց յոթանասունչորս տարեկան հասակում՝ Քրիստիանիայում (ներկայիս Օսլո) 1896 թվականի փետրվարի 16-ին։

## Ընտիր ստեղծագործություններ
* *Lappisk Grammatik*, 1856
* *Lappiske Sprogprøver. En Samling af Lappiske Eventyr, Ordsprog og Gaader med Ordbog*, 1856
* *Lappisk Mythologi, Eventyr og Folkesagn*, 1871
* *En Sommer i Finmarken, Russisk Lapland og Nordkarelen. Skildringer af Land og Folk*, 1871
* *Hans Majestæt Kong Oscar II’s Reise i Nordland og Finmarken Aar 1873*, 1874
* *Tilfjelds i Ferierne eller Jæger- og Fiskerliv i Høifjeldene*, 1876
* *Fra Finmarken. Skildringer*, 1881
* *Klosteret i Petschenga. Skildringer fra Russisk Lapland*, 1884
* *Ordbog over det Lappiske Sprog*, 1887
* *Skildringer fra Finmarken*, 1891

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Беспятых Ю. Н. Норвежский учёный на Севере России (1867 год): [О пребывании Й. А. Фриса в Северной Карелии и его путевых записках] // Исторические связи Русского Севера и Норвегии: Сб. статей — Архангельск, 1989. — С. 72—89.

* Hansen, Lars Ivar *Friis' etnografiske kart i Ottar Tidsskrift fra* // Troms. Mus. skrift. — Tromsø, 1998. — № 3
* Lindkjølen, Hans *J. A. Friis og samene* — Hønefoss: Tyri forlag, 1983. — ISBN 82-7122-000-4
* Sokneprest S.H. *Friis' opptegnelser og brev og professor J. A. Friis' dagbok*. — Oslo, 1943.

## Արտաքին հղումներ
* Йенс Андреас Фрис  // Сайт Информационного центра Finugor. — 1 августа 2011.
* Этнографические карты Северной Норвегии, составленные Фрисом
* Friis Ethographical maps of Northern Norway
* 
* Friis, J.A. 1861: Etnografisk kart over Finnmarken
* Friis, J.A. 1888: Etnografisk kart over Finnmarken

Կատեգորիա:Աստվածաշնչի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի ազգագրագետներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի բանասերներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի գրողներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Նորվեգացի մանկագիրներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Օսլոյի համալսարանի շրջանավարտներ