open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mercedes-Benz E-դաս

**Mercedes-Benz E-դաս**, կոմպակտ մեքենա։ Արտադրվում է Մերսեդես Բենցի կողմից 1967 թվականից սկսած։

## Դիզայն
E-դասն ավելի երիտասարդ է, էլեգանտ և տաքարյուն։

### էքստերիեր
Ավտոմեքենայի առաջնամասն աչքի է ընկնում սլացիկ ուրվագծերով՝ շարժիչի ծածկը սահուն կերպով անցնում է հովացուցիչի պաշտպանիչ ցանցին և ձուլվում է նոր դիզայնի հիմնական լուսավորության լուսարձակներին՝ կազմելով միասնական ամբողջականություն։ Մեկ պատյանում ներդաշնակորեն ներկառուցված՝ E-դասին բնորոշ կրկնակի լուսադիոդային լուսարձակները երաշխավորում են անվտանգ երթևեկություն և ավտոմեքենային պարգևում են անկրկնելի տեսք։

Ավտոմեքենային կողքից դիտելուց առաջին հայացքից աչքի են ընկնում դեպի վեր սլացող ուրվագծերը, որոնք ստեղծում են դինամիկ շարժման տպավորություն, նույնիսկ երբ ավտոմեքենան կանգնած է։

Հետևի լուսարձակների հորիզոնական ուրվագծերի և հետևի բամպերի սև ներդիրների շնորհիվ ընդգծվում է ավտոմեքենայի լայնքը։ Հետևի լուսադիոդային լուսարձակները կարող են փոխել լուսարձակման ինտենսիվությունը։

### Ինտերիեր
մինի|աջից|E 350 4Matic
E-դասի ինտերիերն ինքնին ոճային է և գրավիչ, իսկ անհատականացման բազմաթիվ տարբերակները երաշխավորում են հարմարավետությունը։

Ալյումինե դեկորատիվ տարրերը և կենտրոնական վահանակի անալոգային ժամացույցն ավտոմեքենային պարգևում են էլեգանտ տեսք։ Երեք անալոգային թվատախտակով տվիչ/ցուցիչ սարքերի վահանակը և մոնիտորը ֆունկցիոնալ են և նորարարական դիզայնի։

Ավտոմեքենայի ինտերիերի անհատականացման համար առաջարկվում է գունային լայն գամմա՝ բեժ, էսպրեսսո շագանակագույն, մոխրագույն, բաց շագանակագույն և մարմնագույն։ Կարելի է ընտրել միագույն ձևավորում կամ երկու գույների ներդաշնակ համադրությամբ։ Կախված ավտոմեքենայի կատարման ոճից նստելատեղերը կարող են երեսպատվել գործվածքով և ARTICO արհեստական կաշվով կամ կաշի/ nappa կաշի համադրությամբ։

ELEGANCE կատարման ոճն աչքի է ընկնում էլեգանտ և սահուն ուրվագծերով։ Մինչդեռ AVANTGARDE կատարման ոճն ավելի դինամիկ է և սպորտային։

## Բենզինային շարժիչ

E-դասի համար կիրառվող քառագլան բենզինային շարժիչների նախագծման ընթացքում ճարտարագետների հիմնական նպատակներից էր ապահովել վառելիքի խնայողությունը։ Նախորդ մոդելների համեմատ, նոր շարժիչների տեխնոլոգիան թույլ է տալիս նվազեցնել վառելիքի ծախսը գրեթե 20 տոկոսով։

## Պատկերասրահ







## Տես նաև
* А-դաս
* B-դաս
* C-դաս
* CL-դաս
* CLA-դաս
* CLC-դաս
* CLK-դաս
* CLS-դաս
* G-դաս
* GL-դաս
* GLA-դաս
* GLK-դաս
* M-դաս
* R-դաս
* S-դաս
* SL-դաս
* SLK-դաս
* SLR McLaren
* SLS AMG
* Viano
* Vito

## Աղբյուրներ
Mercedes-Benz E-Class 

Կատեգորիա:Գերմանական ավտոմեքենաներ
Լույս (ամսագիր)

**«Լույս»** կրոնաեկեղեցական բնույթի ամսագիր, առաջին անգամ լույս է տեսել 1955 թվականին, Սիդնեյում։ Պատասխանատուն է եղել Աղան արքեպիսկոպոս Պալիոզյանը։

Կատեգորիա:Ավստրալիայի հայկական ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական կրոնական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Սպարտակ Թևոսյան

**Սպարտակ Ապետնակի Թևոսյան** (դեկտեմբերի 18, 1949, գյուղ Խնուշինակ (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն, Մարտունիի շրջան)), հայ տնտեսագետ։ 1968-1970 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ Ավարտել է Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանը (1976)։

1979-1992 թվականներին փոստել է ԼՂԻՄ-ի ագրոարդյունաբերության համակարգում՝ «Ղարգինտրեստի» տնօրեն, ագրոարդյունաբերական համալիրի գլխավոր տնօրենի տեղակալ, «Աղասալի» նախագահի 1-ին տեղակալ «Ագրոարդբանկ» վարչության պետ, մարզգործկոմի ֆինբաժնի վարիչ։ 1992-1995 թվականներին եղել է ԼՂՀ ֆինանսների նախարար, 1995-1998 թվականներին՝ առաջին փոխվարչապետ-ֆինանսների և Էկոնոմիկայի նախարար, 1998-1999 թվականներին՝ «Հայագաբանկի» Ստեփանակերտի մասնաճյուղի կառավարիչ, 1999 թվականից՝ ֆինանսների և Էկոնոմիկայի նախարար։

Գործուն մասնակցություն է ունեցել Ղարաբաղյան շարժմանը. ԼՂՀ տնտեսության վերականգման, ֆինանսական միջոցների արդյունավետ օգտագործման, համակարգում բարեփոփումների ծրագրերի մշակման աշխատանքներին։

Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ
Լեոն Շիլլեր

**Լեոն Շիլլեր** ( (իսկական ազգանունը՝ դե Շիլդենֆելդ (de Schildenfeld, ), լեհ թատերական գործիչ, ռեժիսոր և մանկավարժ։ ԼՄԲԿ անդամ՝ 1948 թվականից։

## Կենսագրություն
1917-1920 թվականներին «Տեատր Պոլսկի», 1922-1924 թվականներին՝ «Ռեդուտա» թատրոնների ռեժիսոր, 1924-1926 թվականներին ղեկավարել է (Վ. Հոժիցայի և Ա. Զելվերովիչի հետ) Վ. Բոգուսլավսկու անվան թատրոնը (բոլորն էլ՝ Վարշավայում), 1930-ական թվականներին՝ Պոզնանի, Լոձի, Լվովի թատրոնները։ Շիլլերի բեմադրությունները տոգորված էին հեղափոխական ռոմանտիկայով, բուրժուական աշխարհի սոցիալական անարդարության դեմ բողոքով (Սլովացկու «Կորդիան», Կրասինսկու «Ոչ աստվածային կատակերգություն», Բրեխտի «Երեք գրոշանոց օպերա»)։ 1946-1949 թվականներին Լոձում ղեկավարել է Լեհական բանակի, 1949-1950 թվականներին Վարշավայում՝ «Տեատր Պոլսկի» թատրոնները։ Շիլլերի որոշիչ ազդեցություն է ունեցել 20-րդ դարի լեհական թատերարվեստի զարգացման վրա։ Նա լեհական բեմարվեստում ձևավորել է մոնումենտալ թատրոնի սկզբունքները, գեղագիտությունը և ոճը՝ հենվելով առավելապես ազգային ռոմանտիկական դրամայի վրա։ 1952 թվականին հիմնել է «Թատերական օրագիր» ամսագիրը։ 1933 թվականից զբաղվել է մանկավարժությամբ։ 1947-1952 թվականներին՝ Սեյմի դեպուտատ, 1950-1954 թվականներին՝ Լեհական թատրոնի և կինոյի արտիստների միության նախագահ։ ԼԺՀ պետական մրցանակ (1948)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեհ ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Լեհ թատերական գործիչներ
Կատեգորիա:Լեհ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Լեհ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Լեհաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Լեհ արվեստագետներ
Կատեգորիա:Թատերական ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Լեհ կինոռեժիսորներ
Արամյան դպրոց

** Արամյան դպրոց**, երկսեռ, ութամյա դպրոց։ Հիմնվել է 1851 թվականի փետրվարի 19-ին, Թավրիզի Ղալա թաղամասի եկեղեցու բակում՝ Սահակ եպսիսկոպոս Սաթունյանի նախաձեռնությամբ։ Մինչև 1875 թվականը կոչվել է Ներսիսյան (ի պատիվ Ներսես Շնորհալիի), հետագայում՝ իրանահայ բարերար Արամյանի անունով։

Սկզբում արական դպրոց էր, 1887 թվականին տեղափոխվելով Թումանյանցների միջոցներով կառուցված Աննայան դպրոցի շենքը և միանալով օրիորդաց դպրոցին՝ դարձել է երկսեռ և կոչվել Արամյան-Աննայան ազգային դպրոց։ 1852 թվականին ունեցել է 60 աշակերտ, հաջորդ տարի՝ 100։ Հետագայում աշակերտների թիվը հասել է 240-260-ի։

Դասավանդվել են հայերեն, ռուսերեն, ֆրանսերեն, պարսկերեն և այլ առարկաներ։ Ուսուցումը հայերեն էր։ Դպրոցի առաջին տեսուչը Տեր Հովսեփ քահանան էր։ Գործել է մինչև 1936 թվականը։ 1851-1875 թվականներին կոչվել է Ներսիսյան (**Ներսես Շնորհալու անունով**), այնուհետև՝ Արամյան դպրոց։

1909 թվականին, թեմական–կենտրոնական միջնակարգ դպրոցի հիմնադրումից հետո, Արամյան դպրոց դարձավ նրա նախապատրաստականներից մեկը։ Արամյան դպրոց մեծ գործ է կատարել պարսկահայերի լուսավորության ասպարեզում։ Սինչև 1936 վարժարանը տվել է շուրջ 1300 ընթացավարտ։ Ավարտողները հնարավորություն են ունեցել ուսումը շարունակել Թավրիզի թեմական–կենտրոնական միջնակարգ դպրոցում։ Արամյան դպրոցում դասավանդել են Րաֆֆին և Հրաչյա Աճառյանը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Մեծապատիվ խմբագիր։ «Մեղու Հայաստանի», 1874, № 8։
* Մեծապատիվ խմբագիր։ «Մեղու Հայաստանի», 1874, № 12։
* Դավրեժ։ «Մեղու Հայաստանի», 1875, № 35-36։
* Թավրիզի Արամյան դպրոցի...: «Մշակ», 1913, № 29։
* Արամյան դպրոցի 60-ամյակի առիթվ։ «Մշակ», 1913, № 43։
* Տեր-Վարդանյան Ա., Համառոտ պատմություն Թավրիզի Արամյան դպրոցի 60-ամյա գոյության, Թավիզ, 1913, 48 էջ։
* Գևորգյան Կ., Ամենուն տարեգիրքը, Բեյրութ, 1958, էջ 418-426։

## Արտաքին հղումներ
* Իրանի հայկական դպրոցները
* Թավրիզի թեմական դպրոց
* ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱՐԺԱՐԱՆ. ԶԱՐԳԱՆԱԼ ԵՎ ԾԱՌԱՅԵԼ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՌԱՔԵԼՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կատեգորիա:Իրանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:1851 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:1936 կազմալուծումներ
Կատեգորիա:Թավրիզի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Հայերը Թավրիզում
Հրանտ Գրիգորյան

**Հրանտ Արամի Գրիգորյան** (), խորհրդային ժամանակաշրջանի հայ կոմպոզիտոր։ ՌԽՖՍՀ (1958) և Յակուտական ԻԽՍՀ (1957) արվեստի վաստակավոր գործիչ։

## Կենսագրություն
1952 թվականին ավարտել է Մոսկվայի կոնսերվատորիան։ 1953 թվականին տեղափոխվել է Յակուտիա, զբաղվել յակուտական երաժշտական ֆոլկլորի հավաքմամբ, մանկավարժական և ստեղծագործական գործունեությամբ։ 1956 թվականին Գրիգորյանի նախաձեռնությամբ Յակուտսկի երաժշտական ուսումնարանում ստեղծվել է տեսական ստեղծագործական բաժանմունք։ Գրել է ջութակի կոնցերտ (1954), «Տոնական Յակուտիա» օրատորիան (1955), սիմֆոնիա (1955), «Լոոկուտ և Նյուրգուսուն» քնարական օպերան (1958), «Հյուսիսի ծաղիկը» օպերետը (1961), «Երջանկության քարը» բալետը (1961), յակուտական թեմաներով երգեր։

Գրիգորյանի խմբագրությամբ հրատարակվել է յակուտական ժողովրդական երգերի երկու ժողովածու։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կամո Հովհաննիսյան (ֆուտբոլիստ)

**Կամո Հովհաննիսյան** (), հայ ֆուտբոլիստ, ով խաղում է Երևանի Փյունիկի և Հայաստանի ազգային հավաքականի կազմում։

## Փյունիկ
Կամո Հովհաննիսյանը ծնվել է Արտաշես և Գայանե Հովհաննիսյանների ընտանիքում։ Սկսել է գնալ ֆուտբոլի 6 տարեկանում։ Իր կարիերան սկսել է Շենգավիթ ֆուտբոլային ակումբի ակադեմիայում։ Բարելավելով իր որակները Հովհաննիսյանը կանչվեց Փյունիկ ֆուտբոլային ակումբի կողմից։ 2008 թվականին, նա խաղաց Պատանի ակումբում։
Հաջորդ մրցաշրջան Կամոն վերադարձավ Փյունիկ և խաղաց Հայաստանի Պրեմիեր Լիգայում։ 2009 թվականին նա պայմանագիր կնքեց Փյունիկի հետ։ Իր դեբյուտը Փյունիկում նշեց 2009 թվականի ապրիլի 9-ին Հայաստանի գավաթի շրջանակներում, երբ թիմը մրցում էր Կիլիկիայի հետ։ Իսկ Հայաստանի առաջնությունում նրա առաջին խաղը կայացավ 4 օր հետո և կրկին Կիլիկիայի դեմ։ Երկու խաղում էլ Փյունիկը հաղթեց։ 2011 թվականի հուլիսին Հովհաննիսյանը Չեմպիոնների լիգայում խաղաց Վիկտորիա Պլզենի դեմ, որտեղ Փյունիկը պարտվեց 4-0 հաշվով։

## Միջազգային կարիերա
Կամո Հովհաննիսյանը իր առաջին խաղը Հայաստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքականում անցկացրել է 2012 թվականի փետրվարի 28-ին, երբ հավաքականը ընկերական խաղում մրցում էր Սերբիայի հավաքականի դեմ։

## Տիտղոսներ
 Փյունիկ

* Հայաստանի առաջնություն։ 2009, 2010
* Հայաստանի գավաթ։ 2009, 2010
* Հայաստանի սուպերգավաթ։ 2010
* Հայաստանի Սուպերգավաթի եզրափակչի մասնակից։ 2009

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պրոֆիլը ՀՖՖ կայքում
* Պրոֆիլը Soccerway-ում
* footballdatabase.eu

Կատեգորիա:Հայ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հայաստանի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Փյունիկի ֆուտբոլիստներ
Բորիս Գրեկով

**Բորիս Դմիտրիևիչ Գրեկով ** (), ռուս խորհրդային պատմաբան և հասարակական գործիչ։ ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս, ԽՍՀՄ ճարտարապետության ակադեմիայի իսկական անդամ։

## Կենսագրություն
1901 թվականին ընդունվել է Վարշավայի, 1905 թվականին տեղափոխվել Մոսկվայի համալսարանը և ավարտել 1907 թվականին։ Ուսումնասիրությունները վերաբերում են Նովգորոդի հասարակական-տնտեսական կարգերին, Կիևյան Ռուսիայի պատմությանը, մշակույթին, հարավային և արևմտյան սլավոնների իրավական օրենսգրքերին, ռուս գյուղացիության պատմությանը։

Գրեկովը ցույց է տվել, որ արևելյան սլավոնները նախնադարյան կարգերից անցել են ֆեոդալականին (ժխտել է նաև Հայաստանում ստրկատիրական հասարակարգի առկայությունըյ։ Հերքելով Մ․ Ս․ Գրուշևսկուն՝ ապացուցել է, որ Կիևյան Ռուսիան եղել է ռուս, ուկրաինացի և բելառուս ժողովուրդների օրրանը։ Նա խոշոր ավանդ ունի պատմագրության և աղբյուրագիտության զարգացման մեջ։ Գրեկովը մեծ նշանակություն է տվել մարքսիզմի կլասիկների աշխատությունների հետազոտմանը՝ ռուս, պատմությունը հասկանալու համար։ Եղել է ԽՍՀՄ 3-րդ գումարման Գերագույն սովետի դեպուտատ։ ԽՍՀՄ պետական մրցանակակիր է։ Գործուն մասնակցություն է ունեցել Արմֆանը ՀՍՍՀ ԳԱ վերակազմելու համար ԽՍՀՄ ԳԱ Նախագահության ստեղծած կազմկոմիտեի աշխատանքներին։

Սերտ կապերի մեջ է եղել ակադեմիկոս Տ․ Մանանդյանի հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուս պատմաբաններ
Կատեգորիա:Խորհրդային պատմաբաններ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Գրունտ

մինի|Գրունտային ճանապարհ

**Գրունտ**, **բնահող**, գետին, հողմնահարման գոտում տեղադրված ինժեներաշինարարական օբյեկտ—ապարի պայմանական կիրառական անվանումը։ Գրունտը կարող է ծառայել որպես շենքերի և տարբեր ինժեներական կառույցների հիմնարան, միջավայր (թունել, խողովակամուղ և այլն), շինանյութ (ճանապարհներ, ամբարտակ և այլն)։

## Տեսակներ
Գրունտները ստորաբաժանվում են ժայռային, փուխր և հատուկ կազմի խմբերի։ Ժայռայինին պատկանում են հրային, մետամորֆային և նստվածքային ապարները, որ տեղադրված են միաձույլ կամ ճեղքավոր զանգվածի ձևով։ Սրանք ինժեներաշինարարական տեսակետից հանդիսանում են առավել կատարյալ ապարներ (բարձր կայունություն, թույլ ձևափոխություն և ջրաթափանցություն)։ Այսպիսի Գրունտի տարածման վայրերը բարենպաստ են ցանկացած կառույցի համար։ Փուխր Գրունտների խմբի մեջ մտնում են կոպտաբեկոր, չկապակցված ապարները, որոնք պարունակում են 50% ֊ից ավելի, 2 մմ֊ից մեծ չափսի բեկորներ։ Այս խմբից են ավազները, գլաքարը, կավերը և լյոսային ապարները, որոնք աչքի են ընկնում ֆիզիկական վիճակի և հատկություննեբի մեծ փոփոխություններով, և նրանց վրա կատարվող շինարարությունը ուղեկցվում է մեծ սահմանափակումներով։ Հատուկ կազմի Գրունտների խմբին են պատկանում սառած ապարները, լողիկները (պլիվունները), կավային և ավազային տիղմերը, գիպսը, քարաղը, արհեստական Գրունտները։ Շինարարության համար այս խմբի Գրունտները անբարենպաստ են։ Գրունտները որոշակի բնապատմական գոյացումներ են, ժամանակի ընթացքում փոփոխվող բազմաբաղկացուցիչ համակարգեր։ Նրանց հատկությունները կախված են ծագումից, էպիգենետիզ պրոցեսներից և տեղադրման պայմաններից։ Գրունտների ուսումնասիրությամբ զբաղվում է գրունտագիտությունը։ Գրունտների հիմնական հատկություններն են՝ տեսակարար և ծավալային մասսան, ծակոտկենությունը, պլաստիկությունը, կծկումը, ջրաթափանցությունը, էլեկտրահաղորդականությունը, աղսորբցիայի հատկությունը և ձևափոխությունը։ Գործնականորեն առավել կարևոր են ձնափոխության և ամրության հատկությունները, որոնցով բնութագրում են Գրունտներիների վարքը արտաքին բեռնվածության առկայությամբ։ Շինարարության վայրում Գրունտ֊ի շերտերի տեղադրման բնույթը, գրունտային ջրերի մակարդակը հետազոտելու համար տրվում են հորատանցքեր, շուրֆեր, կատարվում է երկրաֆիզիկական ուսումնասիրություններ և զոնդավորում։ Գրունտների վիճակը լավացնում են ցեմենտացնող և կապակցող նյութերի ներարկման միջոցով, չորացման, սառեցման և այլ եղանակներով։

Կատեգորիա:Գրունտ
Կատեգորիա:Պետրոլոգիա
Սեմյոն Գուլակ-Արտեմովսկի

**Սեմյոն Ստեպանովիչ Գուլակ-Արտեմովսկի** (, ), ուկրաինացի կոմպոզիտոր և օպերային երգիչ (բարիտոն)։

## Կենսագրություն
Սովորել է Կիևի հոգևոր սեմինարիայում։ 1838 թվականին հանդիպելով Գլինկային, նրա ղեկավարությամբ Պետերբուրգում պատրաստվել է օպերային երգչի գործունեության համար, ապա սովորել Իտալիայում։ 1842—1864 թվականին երգել է Պետերբուրգի օպերային խմբում, 1864-1865 թվականին՝ Մոսկվայի Մեծ թատրոնում։

Դերերգերից են՝ Ռուսլան (Գլինկայի «Ռուսլան և Լյուդմիլա»), Մազետտո (Մոցարտի «Դոն Ժուան»)։

Գրել է «Զապորոժցին՝ Դանուբից այն կողմ» օպերան (բեմադրíել է 1863 թվականին Պետերբուրգի Մարիինյան թատրոնում) և «Գնչուների տափաստանային կյանքից»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բարիտոններ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի դերասաններ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի օպերային երգիչներ
Կատեգորիա:Ռուս կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Վագանկովյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ վարժարան

**Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ վարժարան**, ամենօրյա վարժարան։ Հիմնվել է 1985 թվականին, Սիդնեյում՝ Հայ կաթողիկե եկեղեցու հովանավորությամբ։ Ունի մանկապարտեզ, նախակրթարան, միջնակարգ բաժիններ։ Վարժարանում սովորում է 250 աշակերտ։ Ոաումն իրականացվում է պետական ծրագրով։ Դասավանդվում են նաև հայոց լեզու, պատմություն, երգ, պար։

Կատեգորիա:Ավստրալիայի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ
Միխայլո Հրուշևսկի

**Միխայիլ Սերգեևիչ Գրուշևսկի** (, ), ուկրաինացի պատմաբան, հասարակական և քաղաքական գործիչ, հեղափոխական։

## Կենսագրություն
1890 թվականին ավարտել է Կիևի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետը։ 1894-1897 թվականներին վարել է Լվովի համալսարանի ընդհանուր պատմության ամբիոնը։ 1890-ական թվականին եղել է Կիևյաև Գրոմադայի գործուն անդամներից, 1899 թվականին՝ Գալիցիայի ազգային դեմոկրատական կուսակցության կազմակերպիչներից։ Պրոգերմանական կողմնորոշում ունենալու համար 1914 թվականին ձերբակալվել է և աքսորվել Սիմբիրսկ։ 1917 թվականին մարտին հարել է ուկրաինական Էսէռներին և ղեկավարել ուկրաինական Կենտրոնական ռադան։ Գերմանական օկուպացիայի ձախողումից հետո Գրուսևսկին վտարանդվել է Ավստրիա (1919)։ 1924 թվականին նրան թույլատրվել է վերադառնալ արդեն Խորհրդային Ուկրաինա։ Այդ նույն թվին էլ ընտրվել է ՈւԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի անդամ, 1929 թվականին՝ ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս։ 1930 թվականին աշխատել է Մոսկվայում։ Գլխավոր աշխատություններն են «Ուկրաինա-Ռուսիայի պատմությունը» (հ.1 - 10, 13 գրքով, 1898-1936), «Ուկրաինական ժողովրդի պատմության ակնարկ» (1904), «Ուկրաինական գրականության պատմություն» (հ.1 - 5, 1923-1927)։ Դեմ է արտահայտվել մարքսիզմին։ Պատմության մեջ գլխավորը համարել է ազգային հարցը՝ գտնելով, որ ազգային շահերը բարձր են դասակարգային շահերից, իսկ դասակարգային պայքարը խանգարում է ազգային շահերի համար պայքարին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուկրաինացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Կիևի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի գրողներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Ուկրաինացի խմբագիրներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Լվովի համալսարանի շրջանավարտներ
Ջոն Ռիչարդ Գրին

**Ջոն Ռիչարդ Գրին** (Green)(), անգլիական պոզիտիվիստ-պատմաբան։

Գրինի «Անգլիական ժողովրդի պատմություն»-ը (և 1—4, 1877—1880 թվականներին) Անգլիայի սոցիալ-մշակութային զարգացման պատմության համադրական (սինթետիկ) լուսաբանման առաջին փորձն է՝ պատմական պրոցեսի լիբերալ-ազգայնական մեկնությամբ հանդերձ։

Գրված է հյութեղ, պատկերավոր լեզվով և պարունակում է փաստական հարուստ նյութ։ Անգլիայի պատմությունն ուսումնասիրելիս Կառլ Մարքսը օգտագործել է Գրինի աշխատությունները։ Վախճանվել՝ մարտի 7–ին 1883 թվականին, Մենթոնայում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:19-րդ դարի անգլիացի գրողներ
Գրիգոր Գրիգորյան (գեներալ-մայոր)

**Գրիգոր Արշակի Գրիգորյան** (, թաղված է Հունվարի 9-ի զոհերի գերեզմանատանը), խորհրդային բանակի գեներալ-մայոր (1943 թվականից)։

## Գործունեություն
1917 թվականի եղել է Կարմիր գվարդիայի շարքերում։ Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ ծառայել է Առաջին հեծյալ բանակում, մասնակցել Դենիկինի, Վրանգելի, պանական Լեհաստանի դեմ կռիվներին։ Հետագայում Հայկական լեռնահրաձգային դիվիզիայում եղել է առանձին հեծյալ էսկադրոնի հրամանատար։ 1928 թվականին ավարտել է Կիևի ռազմական, 1931 թվականին՝ Նովոչերկասկի բարձրագույն հեծելազորային դպրոցները, 1942 թվականին Մ․ Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիան։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին մասնակցել է Ուկրաինայի, Բելառուսիայի, ապա՝ Լեհաստանի ազատագրմանը։ Եղել է դիվիզիայի հրամանատար։

## Պարգևներ
* Լենինի շքանշան
* Կարմիր դրոշի 5 շքանշաններ
* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԶՈՒ հայ գեներալ-մայորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Փառքի շքանշանի հայ ասպետներ (ԽՍՀՄ)
Գրիգոր (մանրանկարիչ, 13-րդ դար)

**Գրիգոր** (), XIII դարի հայ մանրանկարիչ։ Կենսագրական տվյալներ չեն պահպանվել։ 1232 թվականին նկարազարդել է մի ձեռագիր (Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան № 2743), որ հայտնի է «Թարգմանչաց Ավետարան» անունով (Արցախի թարգմանչաց վանքում պահվելու պատճառով)։ Ձեռագիրն իր մանրանկարների գեղանկարչական արտակարգ արժանիքներով հանդիսանում է հայկական միջնադարյան մանրանկարչության գլուխգործոցներից մեկը։ Նկարչի վարպետությունը արտահայտվել է գունային անկրկնելի լուծումների մեջ։ Հագեցած և հարուստ ներկապնակի միջոցով, ինչպես և պատկերված անձանց հոգեկանը բացահայտելով՝ Գրիգորը ստեղծել է դրամատիկական լարվածությամբ օժտված հորինվածքներ, յուրովի արտացոլել ժամանակաշրջանին բնորոշ ընդհանուր տրամադրությունը, երբ երկրին սպառնում էր նոր զավթիչների՝ թաթարմոնղոլների արշավանքը։ Հատկանշական է, որ անգամ տոնական շարքի մեջ ամենաուրախ՝ «Ավետման» տեսարանը ևս լի է դրամատիզմով։ Հորինվածքների թե՛ գծային, թե՝ գունային լուծումները ենթարկված են երկիմասաային բացահայտման։ Առավել հաջողված են «Խորհրդավոր ընթրիք», «Դժոխքի ավերում» և «Ավետումն» տեսարանները։ Մեծ վարպետությամբ են կատարված նաև մատյանի զարդանկարները՝ խորաններ, անվանաթերթեր, լուսանցազարդեր, զարդագրեր։ Հայտնի զարդաձևերի հետ մեկտեղ նկարիչը ստեղծել է նոր տարբերակներ։ Խորաններից մեկի մեջ կարդացվում է ծաղկողի անունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Կատեգորիա:13-րդ դարի անձինք
Նոր լուր

**Նոր լուր**, գրական, քաղաքական օրաթերթ, ապա՝ եռօրյա (1945 թվականից)։ Լույս է տեսել 1924-1936, 1945-1954 թվականներին, Ստամբուլում։ Խմբագիր՝ Վահան Թոշիկյան։

## Ուղղվածությունը
Լուսաբանել է տեղի հայ համայնքի առօրյան, ծանոթացրել Հայաստանի տնտեսության ու մշակույթի նվաճումներին, սփյուռքի իրադարձություններին։ Ներկայացրել է միջազգային քաղաքական կացությունը, Եվրոպայի պետությունների հետպատերազմյան հարաբերությունները։ Տպագրել է հայ և օտար հեղինակների գրական ստեղծագործություններ, գրախոսականներ, թատերական մեկնաբանություններ, պատմագիտական և մանկավարժական հոդվածներ, կենցաղի ու առողջապահության վերաբերյալ խորհրդատվություններ, մարզական լուրեր։

Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական օրաթերթեր
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ազգային միացյալ վարժարան

**Ազգային միացյալ վարժարան**, հիմնվել է 1929 թվականին, Դամասկոսում։ Վարժարանի բացմանն օժանդակել են դոկտոր Լ. Փոթուքյանը և երեսփոխան Մովսես Տեր-Գալուստյանը։ 1937-1938 թթ. ուսումնական տարում վարժարանը հիմնել է մասնաճյուղ Բաբ Թումա թաղամասում՝ Ազգային Զավարյան վարժարան անունով (մանկապարտեզ և նախակրթարան)։ Այն գործել է մինչև 1945 թվականը։ Ազգային միացյալ վարժարանը 1929 թվականին ունեցել է շուրջ Դամասկոսի Կյուլլապի Կյուլպենկյան-Սահակյան վարժարանի սաները ՀԲԸՄ նախագահ Լուիզ Մանուկյան-Սիմոնի հետ, 1950-ական թթ.՝ 175-230, 1989 թվականին՝ 232, 1997 թվականին՝ 242 աշակերտ։

Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Դամասկոսի հայկական դպրոցներ
Նոր Ջուղայի ավետարան

thumb|Հակոբ Ջուղայեցու մանչանկարներից, 1610 թ․
 
** «Նոր Ջուղայի Ավետարան»**, 1610 թվականի հայկական ձեռագիր մատյան (Մատենադարան)։ Գրիչ և ծաղկող՝ Հակոբ Ջուղայեցի, պատվիրատու՝ Խոջա Ավետիք (նվիրել է Նորաշենի Տիրամայր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցուն)։

Ավետարանը (չափերը՝ 24,5x 18,5 սմ) ունի 302 թերթ, գրված է բոլորագրով, բացառիկ հարուստ է նկարազարդումներով։ Ձեռագրում նշվում է, որ 1605 թվականին Շահ Աբբասը Իրան է բռնագաղթեցրել Ջուղայի բնակիչներին, իսկ բուն ձեռագիրն անվանվում է «լուսազարդ և վարդափթիթ սուրբ աւետարանս...»։ Ձեռագիրը պարունակում է տերունական և վախճանաբանական թեմաներով 59 մանրանկար (որոնք զետեղված են ձեռագրի սկզբում), տասը խորան, ավետարանիչների չորս դիմանկար, զարդանկարված չորս անվանաթերթ, Քրիստոսի տոհմագրությունից 3 թերթ, տեքստում՝ մեկ մանրանկար և լուսանցազարդեր։ Ձեռագրի բուն տեքստը ներառված է շքազարդ, գմբեթավոր շրջանակների մեջ, ըստ որում չորս Ավետարաններից յուրաքանչյուրը տեքստի ուրույն երիզապատման ձև ունի։ Պատկերագրական տարրերի բազմազանությամբ և հարստությամբ հանդերձ նկարիչը պահպանել է կոմպոզիցիայի հստակությունը, հասել բարձր վարպետության։ Բազմազան է զարդապատկերը՝ գունահագեցած, զարդաձևերը՝ համաչափ, աշխույժ խաղով։ Ավետարանի կերպարները քիչ են հիշեցնում սրբերի, դրանք հասարակ մարդիկ են, նկարչի ժամանակակիցները։ «Նոր Ջուղայի Ավետարան» ձեռագիրն իր գեղարվեստական առանձնահատկություններով հայկական մանրանկարչության նվաճումներից է։

## Գրականություն
* Շահազիզ Երվանդ, Նոր Նախիջևանի Սուրբ Խաչ վանք, 1901։
* Բարխուդարյան Վլադիմիր, Նոր Նախիջևանի հայկական գաղութի պատմություն (1779–1861 թվականներ)։

Կատեգորիա:Հայկական ձեռագրեր
Կատեգորիա:Հայերը Նոր Ջուղայում
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու գրքեր
Նիկոլայ Գումիլյով

**Գումիլյով Նիկոլայ Ստեպանովիչ** (, ), ռուս բանաստեղծ։

## Գործունեություն, ստեղծագործություններ
Կազմակերպել է (1911 թվական) «Բանաստեղծների համքարություն» գրական խմբակը, դարձել ռուս, ակմեիզմի պարագլուխներից։ Չափածո առաջին գրքույկներն են «Կոնկիստադորների ճանապարհը» (1905 թվական) և «Ռոմանտիկական ծաղիկներ»֊ը (այդ թվում՝ «Ընձուղտը» բանաստեղծությունը 1908 թվական)։ Այնուհետև հրատարակել է «Մարգարիտներ» (1910 թվական), «Օտար երկինք» (1912 թվական), «Խարույկ» (1918 թվական) ժողովածուները։ Պայքարելով սիմվոլիստական «գեղեցկությունների» դեմ՝ բանաստեղծական լեզուն մոտեցրել է խոսակցականին։ Վերջին գրքույկում («Հրեղեն սյուն», 1921 թվական) ռոմանտիկական ձգտումների հետ առկա են հոռատեսությունն ու միստիկան։ Հանդես է եկել նաև որպես արձակագիր, թարգմանիչ, գրականության տեսաբան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Սպանված գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուս գրաքննադատներ
Կատեգորիա:Ռուս ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ
Կատեգորիա:Ռուս թարգմանիչներ
Պյոտր Գուլակ-Արտեմովսկի

**Պյոտր Պետրովիչ Գյուլակ-Արտեմովսկի** (, ), ուկրաինացի բանաստեղծ։

## Կենսագրություն
Պյոտր Գյուլակ-Արտեմովսկին ծնվել է Գորոդիշչե քաղաքում։ 1817 թ. ընդունվել է Խարկովի համալսարանը, որտեղ էլ սկսել է իր գրական-գիտական գործունեությունը։ 1841 թ. եղել է նույն համալսարանի ռեկտորը։ Գրել է երգիծական բանաստեղծություններ և առակներ («Պանը և շունը», 1818)։ 1818-1819 թվականներին «Ուկրաինսկի Վեստնիկ» ամսագրում տպագրվել են Գուլկա-Արտեմովսկու «Պանը և շունը», «Սոլոպիյը և Խիվրյան», «Տյուխտւյը և Չվանկոն» և այլ առակներ, որոնք մեծ համբավ են բերել հեղինակին։ Գրել է բալլադներ, երգեր, լիրիկական բանաստեղծություններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուկրաինացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խարկովի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի գրողներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության բանասերներ
Միքայել Տեր-Գրիգորյան

**Միքայել Տեր-Գրիգորյան** (), հայ դրամատուրգ, հասարակական գործիչ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ Վերադառնալով Թիֆլիս՝ զբաղվել է բժշկությամբ, եղել Կովկասյան բժշկության ընկերության իսկական անդամ, հիմնադրել է աղջիկների դպրոց, ընտրվել Ներսիսյան դպրոցի հոգաբարձու, մասնակցել հայ թատրոնի հիմնադրմանը։ Գրել է 10 պիես (մեծ մասամբ՝ անտիպ), նրանցում պատկերել է Թիֆլիսի հայկական միջավայրի ցածր խավերի կյանքն ու կենցաղը, բարոյական արժեքների վերացումը բուրժուական իրականության մեջ, քաղքենի ընտանիքների բարքերը, նրանց սնանկացումը։ Առաջին՝ «Դալալ Ղաղո» պիեսը բեմադրվել է 1863 թ., Գաբրիել Սունդուկյանի «Գիշերվա սաբրը խեր» է կատակերգության հետ միաժամանակ։ Միքայել Տեր-Գրիգորյանի բոլոր պիեսները («Պեպոյի տկճուրը», «Վույ քի իմ վեչիր», «Հարս ու կեսուր», «Ո՞վ է մեղավոր», «էշը կդատե, ձին կուտե», «Նինոյի նշնվիլը», «Խոտորնակին խոտորնակ») խաղացվել են հայաշատ վայրերում, իսկ երկուսը՝ նաև տպագրվել («էս էլ քի մոցիքլութին․․․», 1866 թ., «Պառվներուն խրատ», 1879 թ.)։ Ներկայացումներում հանդես են եկել նշանավոր դերասաններ Գևորգ Չմշկյանը, Միհրդատ Ամրիկյանը և այլք։ Միքայել Տեր-Գրիգորյանի ստեղծագործությունները նպաստել են հայ կենցաղային դրամայի ու կատակերգության զարգացմանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Համբարձում Գրիգորյան

**Համբարձում Գրիգորի Գրիգորյան** (), իրանահայ կոմպոզիտոր։

## Կենսագրություն
Համբարձում Գրիգորյանը ծնվել է Իրանի Թավրիզ քաղաքում։ 1913 թվականին ավարտել է Ատրպատականի թեմական-կենտրոնական դպրոցը, մինչև 1923 թվականը պաշտոնավարել Ղազվինի ազգային դպրոցում։ 1923-1927 թվականներին սովորել է Փարիզի Երգեցողության դպրոցում (Schola Cantorum)՝ աշակերտելով Վենսան դ’Էնդիին։ 1927 թվականին շարունակել է երաժշտական֊ մանկավարժական գործունեությունը Ռաշթում, ապա՝ Թեհրանում, ուր 1928 թվականին հիմնել է «Կոմիտաս» երգչախումբը (ղեկավարել է մինչն 1969 թվականը)։ Գրել է 200-ից ավելի հայկական երգ, խմբերգ, պարերգ, արևելյան-պարսկական էսքիզներ։

## Պարգևներ
* Իրանի թագավորի ոսկե մեդալ
* Կիլիկիայի թեմի առաջնորդի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան ոսկե մեդալ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Իրանահայ կոմպոզիտորներ
Բաշչելակ

**Բաշչելակ**, գետ Ռուսաստանում, հոսում է Չարիշսկի շրջանով, Ալթայի երկրամասով։ Գետաբերանը գտնվում է Չարիշ գետի գետաբերանի աջ ափից 408 *կմ* հեռավորության վրա։ Երկարությունը կազմում է 71 *կմ*, ջրահավաք ավազանի մակերեսը կազմում է 858 *կմ²*։

## Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցման պետական տվյալների համաձայն՝ գետը պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, Օբ գետի ջրօգտագործման մասն է Բիա և Կատուն գետերի՝ մինչև Բարնաուլ թափվելը։ Վերին Օբի գետային ենթաավազանն է մինչև Տոմի թափվելը։ Վերին Օբի գետային ավազանն է մինչև Իրտիշ թափվելը։

Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության՝

* Ջրային օբյեկտի կոդը հանրային գրանցմամբ - 13010200312115100009280
* Կոդը ըստ հիդրոլոգիական հետազոտության (ՌԴ) - 115100928
* Ավազանի կոդը - 13.01.02.003
* Ծավալի համարը ըստ ՌԴ-ի - 15
* Թողարկումը ըստ ՌԴ-ի - 1

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Գրոզնենյան ոչխարի ցեղ

**Գրոզնենյան ոչխարի ցեղ**, չորադիմացկուն ոչխարի ցեղ։ ստեղծվել է 1938—51 թվականներին՝ Խորհրդային Միության Դաղստանի ԻՍՍՀ-ում (այժմ՝ Դաղստանի Հանրապետություն)՝ տեղական մերինոսների և ավստրալիական ոչխարների տրամախաչմամբ, խառնածինների հետագա ընտրությամբ ու զույգընտրությամբ։

Ոչխարները հարմարված են տափաստանային չոր կլիմայական պայմաններին։ Խոյերի կենդանի քաշը՝ մինչն 70—90, մաքիներինը՝ 45—50 կգ, բրդատվությունը՝ համապատասխանաբար 10—15 ն 5,5—7,5 կգ (առավելագույնը մինչն 25 կգ) է։ Բուրդը երկար է, խիա, փափուկ, նուրբ, մետաքսափայլ։ Մաքուր բրդի ելքը 45—55% է։ Պտղատվությունը՝ 100 մաքուց 120—140 գառ։

Տարածված է Մերձկասպյան ցածրությունում, Կալմիկիայում, Աստրախանի մարզում։ 

Կատեգորիա:Ոչխարի ցեղեր
Կատեգորիա:Աոստրալիական ոչխարներ
Գրիգոր Ակոռեցի

**Գրիգոր Ակոռեցի** ծննդյան և մահվան թվականները անհետացել են, XI դարի հայ գրիչ և մանրանկարիչ։ Ծնվել է Ակոռի գյուղում։ 1021 թվականին, երբ Վասպուրականի Սենեքերիմ թագավորը գաղթել է Սեբաստիա, Գրիգորն իր հոր՝ Անանիա քահանայի հետ տեղափոխվել է այնտեղ։ Աշակերտել է տեր Փիլիպպոսին ն նրա որդիներին՝ Ստեփանոս Գրիգոր Ակոռեց ի․ Մարկոսի Ավետարանի անվանաթերթը, 1066, «Սեբաստիայի Ավետարան» (Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռագիր № 311) սին ու Սահակին, որոնցից էլ սովորել է գրչության և նկարելու արվեստը։ 1066 թվականին ընդօրինակել ու նկարազարդել է հանրահայտ «Սեբաստիայի Ավետարան»-ը (Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռագիր № 311)։ Գրության թվականից 100 տարի հետո այն պատկանել է Ներսես Շնորհալուն, որը նվիրել է իր եղբորորդի Գրիգոր Ապիրատին, սա էլ իր կարգին 1194 թվականին՝ Լամբրոնի և Պապեռոնի տեր Բակուրան մեծ իշխանին։ Ձեռագրում պահպանվել են Մարկոս ավետարանչի անվանաթերթը և երկու անվանաթերթ կիսախորաններ։ Ավետարանը պատկանում է XI դարի այն ձեռագրերի շարքին, որոնց բարձրարվեստ մանրանկարները սկզբնաղբյուր են հանդիսացել և խոշոր դեր կատարել կիլիկյան հայկական մանրանկարչության ձևավորման գործում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Կատեգորիա:11-րդ դարի անձինք
Փարոս (թերթ, Պլովդիվ)

**«Փարոս» շաբաթաթերթ**, ապա՝ եռօրյա։ ՌԱԿ-ի հրատարակություն։

Լույս է տեսել 1924–1941 թվականներին Սոֆիայում, ապա՝ Պլովդիվում։ Խմբագիրներ՝ Տիգրան Մարտիրոսյան, Բ. Մազլմյան, Մարտիրոս Գոչունյան, Հակոբ Մարթայան։

Լուսաբանել է տեղի հայկական գաղթավայրի հասարակական-քաղաքական կյանքը, ներկայացրել Խորհրդային Հայաստանի տնտեսական և մշակութային ձեռքբերումները։

1937 թվականներին թողարկել է «Փարոսի ծիծաղը» երգիծական հավելված-շաբաթաթերթը։

Կատեգորիա:Բուլղարիայի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայերը Պլովդիվում
Ուսումնագիր

**«Ուսումնագիր**, դպրոցական ամսագիր։ Լույս է տեսել 1932-1943 թվականներին, Պլովդիվում։ Տեղի Մխիթարյան վարժարանի հրատարակություն։ Պատասխանատու խմբագիրներ՝ Մ. Կարապետյան, Հ. Ոսկանյան։ Լուսաբանել է վարժարանի, գաղթավայրերի հայկական կրթական այլ հաստատությունների ուսումնադաստիարակչական առօրյան, հրատարակել հայագիտական, թարգմանական, կենցաղային–առողջապահական բնույթի հոդվածներ, հրատարակել հայագիտական, թարգմանական հոդվածներ, մանկական գեղարվեստական ստեղծագործություններ։ Տպագրել է նաև մանկական գեղարվեստական ստեղծագործություններ։ Հիմնականում աշխատակցել են Վիեննայի Մխիթարյանները։ Տարածվել է Բուլղարիայի և սփյուռքի այլ գաղթավայրերի հայաշատ կենտրոններում։

Կատեգորիա:Բուլղարիայի հայկական ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական մանկական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայերը Պլովդիվում
Արմենիո-Արգենտինա վարժարան

**Արմենիո-Արգենտինա վարժարան**, ամենօրյա վարժարան, հիմնվել է 1968 թվականին, Բուենոս Այրեսում՝ ազգային բարերար Պողոս Արզումանյանի նվիրատվությամբ՝ իբրև երախտագիտության տուրք Արգենտինա հյուրընկալ պետությանը։ Պատկանում է Բուենոս Այրեսի քաղաքապետարանին։ Ունի նախակրթարան (մինչև 12 տարեկան),գործում է պետական ծրագրով։ Տրվում են գիտելիքներ Հայաստանի մասին, ուսուցանվում երգեր ու պարեր։ 1995 թվականին ուներ 500 աշակերտ, բոլորն էլ՝ արգենտինացիներ։ Դպրոցում պարբերաբար անցկացվում են միջոցառումներ՝ նվիրված Հայաստանին ու հայությանը։ Դպրոցի հովանավորն է «Պողոս Արզումանյան» հիմնարկությունը։

Կատեգորիա:Արգենտինայի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Հայերը Բուենոս Այրեսում
Գրոհ (ամսագիր)

**«Գրոհ»**, խորհրդային շրջանի հասարակական, քաղաքական, գրական պատկերազարդ ամսագիր։ Վրաստանի կոմկուսի ԿԿ-ի, Թիֆլիսի կոմիտեի․ Կենտգործկոմի ու պրոֆխորհրդի օրգան։ Հրատարակվել է 1928—33 թվականներին, Թիֆլիսում (1928—31 թվականներին՝ «Պրոլետար»)։ Խմբագիրներ՝ Վ․ Գրիգորյան, Վ․ Ատրյան, Ս․ Վարդանյան։

Լուսաբանել է Հարավային Կովկասի քաղաքական, տնտեսական և մշակութայիև առօրյան։ Անդրադարձել է առաջին հնգամյակի խնդիրներին՝ էլեկտրիֆիկացման, գյուղատնտեսության արդյունավետության բարձրացման, ոռոգելի հողերի ավելացման, արդյունաբերական ձեռնարկությունները նորագույն սարքավորումներով համալրելու հարցերին, պրոպագանդել գիտատեխնիկական նվաճումները։

Լայն տեղ է հատկացրել գրականությանը ու արվեստին, տպագրել Վ․ Փափազյանին, Ա․ Ոսկանյանին, Վ․ Աճեմյանին և ուրիշևերին նվիրված հոդվածներ։ «Գրոհ» ամսագրին աշխատակցել են Դերենիկ Դեմիրճյանը, Եղիշե Չարենցը, Գուրգեն Մահարին, Վահրամ Ալազանը, Վաղարշակ Նորենցը, Մկրտիչ Արմենը և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Վրաստանի հայկական ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Գուգլակ (բերդ)

**Գուգլակ** (նաև՝ Բերդ Կապանին, Գյուլեկ, Գյուլեկ կալե, Գյուլեկ կալեսի, Գյուլեք թեփե, Գյուլլեկ գալա, Գոուլեկ, Գուգլագ, Գուլաղ, Գուկլակ, Կապանի բերդ, Կապան Կուկլակա, Կավլակ, Կյուլեք, Կյուլեք-թեփե, Կյուկլեք, Կոգուլատ, Կոգուլատիում, Կուբլեկ ալ-Կուպլեկ, Կուլեկ կալեսի, Կուկլակ, Կուկլակա բերդ, Կուկլըկա բերդ, Կուկլկա բերդ, Հայոց Կուկլակ, Հուդայի դուռ), բերդ Կիլիկիայի հայկական թագավորությունում, Կիդնոս գետի աջ կողմում, Տարսոն քաղաքից դեպի հյուսիս, Գուգլակի լեռնանցքի (Կիլիկյան լեռնանցք) մոտ, ոչ բարձր լեռան վրա։

## Այլ անվանումներ
Բերդի դիրքն անմատչելի էր, որի համար միջին դարերում խաչակիրների պատմությանը վերաբերվող աղբյուրներում անվանվել է *Հուդայի դուռ* ():

## Պատմություն
Կիլիկիայի հայկական թագավորության ժամանակաշրջանում (1199-1375) Գուգլակը եղել է նրա չորս խոշոր իշխանություններից մեկի՝ Գուգլակի իշխանության կենտրոնը։ Գուգլակը պաշտպանում էր Կիլիկյան լեռնանցքը, որը 11-14-րդ դարերին կոչվել է բերդի անունով՝ «Կապանն Կուկլակայ»։ Այստեղով էր անցնում Արևելքը Արևմուտքի հետ կապող առևտրական գլխավոր մայրուղիներից մեկը, ուստի, բերդում կար մաքսատուն։

## Ճարտարապետություն
Բացառությամբ արևմտյան կողմի, որը շրջապատված էր ամրակուռ պարսպով, մյուս կողմերից եզերված էր անդնդախոր ու անմատչելի կիրճերով։ Բերդի երկարությունը 300 քայլ էր, իսկ լայնությունը՝ 100, ուներ սրբատաշ քարով կառուցված բոլորաձև աշտարակներ, որոնցից ամենամեծը արևմտյան կողմինն էր։ Բերդի ներսում ևս եղել են աշտարականման ամրություններ։

## Շինություններ
Կիլիկայի հայկական թագավորության ժամանակներում Գուգլակում արդյունահանում էին ոսկի, արծաթ, պղինձ։ Բերդն ուներ նաև ձուլարան։

Բերդի տարածքում նշմարվում են գետնափոր կացարաններ, սյունազարդ գավիթի, վիմափոր ջրամբարների, մթերանոցների և այլ շինությունների հետքեր։ Քարաժայռից դեպի ցած է իջնում մոտ 60 աստիճան ունեցող վիմափոր հսկայական սանդուղքը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Gülek Kalesi03.jpg|Հարավային կողմի պարիսպը
Պատկեր:Gülek Kalesi04.jpg|Հարավային կողմի պարիսպը
Պատկեր:Gülek Kalesi05.jpg|Հարավային կողմի աշտարակները
Պատկեր:Gülek Castle from west.jpg|Արևմտյան կողմի պարիսպը
Պատկեր:View from Gülek Castle.jpg|Տեսարան բերդից՝ Գուգլակի լեռնանցքը


## Գրականություն
* «Սիսուան», Ղևոնդ Ալիշան, Վենետիկ, 1885։

## Տես նաև
* Գուգլակի իշխանություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր
Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)
Կատեգորիա:11-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:11-րդ դարի հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Գուգլակի իշխանություն
Հայ ավետարանական երկսեռ վարժարան

**Հայ ավետարանական երկսեռ վարժարան**, հիմնվել է 1848 թվականին, Քեսաբում։ 1959 թվականին դարձել է նախակրթարան և կոչվել Հայ ավետարանական նահաաակաց վարժարան։ 1981-1982 թվականներին ուսումնական տարում վարժարանին են միացել Քյորքյունեի, էքիզ-օլուքի և Կաթադուրանի դպրոցները, իսկ վարժարանը ստացել է Հայ ավետարանական նահատակաց միացյալ վարժարան անունը։ Աշակերտների թիվը 60 էր՝ 2001 թվականի տվյալներով։

## Արտաքին հղումներ
* Սփյուռքի մասին հայկական հանրագիտարանում 

Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Սիրիահայ ավետարանական դպրոցներ
Կատեգորիա:Հայերը Քեսաբում
Համազգային ամենօրյա վարժարան

**Համազգային ամենօրյա վարժարան**, լիցեյ։ Հիմնվել է 1980 թվականին, Մարսելում՝ Համազգային մշակութային միության նախաձեռնությամբ և նյութական օժանդակությամբ։ Նախապես գործել է որպես մանկապարտեզ։ Ունի 13 դասարան (մանկապարտեզ, նախակրթական, երկրորդական, լիցեյ)։ 1994 թվականին աշակերտների թիվը՝ 180։ Վարժարանին կից գործում է ծնողական միությունը։ Վարժարանում երեխաները ստանում են լիարժեք երկլեզվյան կրթություն՝ տարրականից մինչև ավարտական դասարան։

Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի հայկական դպրոցներ
Գրոդնո

**Գրոդնո**, քաղաք, Բելառուսի Գրոդնոյի մարզի վարչական կենտրոնը։ 356,557 բնակչություն (2014)։ Գտնվում է Նեման գետի ափերին։ Երկաթուղային և խճուղային հանգույց Է, նավահանգիստ։ Արդյունաբերակաև և մշակութային կենտրոն է։ Զարգացած է մեքենաշինությունը ն մետաղամշակումը, քիմիական, թեթև և շինանյութերի արտադրությունը։ Դաշավայից ստացվող (1963 թվականից) բնական գազն օգտագործվում է որպես հումք ազոտային պարարտանյութերի արտադրության համար և վառելանյութ։

## Պատմություն
Գրոնդոն առաջին անգամ հիշատակվում է 1183 թվականին։ 1920-1939 թվականին Գրոնդոն եղել է բուրժուական Լեհաստանի կազմում։ 1941 թվականի հուլիսին զավթել են գերմանական ֆաշիստները։ 1944 թվականի հուլիսի 16-ին ազատագրվել է խորհրդային բանակի կողմից։

## Բնակչություն

2016 թվականի տվյալներով՝ Գրոդնոյում գրանցվել է 8 % բնակչության աճ (2015 թվականին եղել է 3%), իսկ մահացությունը՝ 14,6 % (2015 թվականին եղել է 0.4 % ):

Բնակչության աճը կազմում է 2404 մարդ կամ 1000 բնակչի հաշվով` 6.6 % (2016):
500px|Բնակչության դինամիկ աճ
Քաղաքի բնակչության թիվն արագորեն աճեց Հայրենական մեծ պատերազմի ավարտից հետո և 2017-ի հուլիսի 1-ի դրությամբ հասավ 368 662 մարդու։ Քաղաքը բնակչության թվով հինգերորդն է Բելառուսում. շրջկենտրոններից գերազանցում է միայն Բրեստին, և փոքր-ինչ զիջում է Վիտեբսկի և Մոգիլյովի տարածաշրջանային կենտրոններին:Բնակչության խտությունը կազմում է 2594 մարդ/կմ²։

Ըստ 2009 թվականի մարդահամարի տվյալների, 327 540 մարդուց 111 953-ը որպես մայրենի լեզու նշել է բելառուսերենը, իսկ 194 798 մարդ՝ ռուսերենը, 23 082 մարդ տանը խոսում է բելառուսերեն, իսկ 287 267 մարդ՝ ռուսերեն։
Կանանց և տղամարդկանց թիվն անհավասար է. տղամարդիկ կազմում են բնակիչության 46,6% -ը, կանայք՝ 53,4%: Կյանքի միջին տևողությունը կազմում է մոտ 74,7 տարի։

### Սոցիալական վիճակ
Գրոդնո քաղաքում աշխատողների միջին աշխատավարձը 2017 թվականի հունիսի դրությամբ կազմել է 813,2 բելառուսական ռուբլի
Գրոդնոյում աշխատող քաղաքացիների թիվը 2017 թվականի օգոստոսի 1-ի դրությամբ կազմել է 169,7 հազար մարդ։
2017 թվականի օգոստոսի 1-ի դրությամբ Գրոդնո քաղաքի  աշխատանքի, զբաղվածության և սոցիալական հարցերի վարչությունում գրանցվել է 1363 գործազուրկ։ 
Ընդհանուր առմամբ, Գրոդնոյում հանցագործությունների մակարդակը ամենացածրերից մեկն է Բելառուսի խոշոր քաղաքների շրջանում, բայց վերջին տարիներին հանցագործությունների թվի մի փոքր աճ է գրանցվել (2014 թվականին՝ 2888, 2015 թվականին՝ 3075):

## Գրոդնոյի կենդանաբանական այգի

Գրոդնոյի կենդանաբանական այգին ժամանակակից Բելառուսի տարածքում առաջինն է իր զբաղեցրած տարածքով և  և գեղեցկությամբ։ Այն հիմնադրվել է 1927 թվականին Յան Կախանովսկու կողմից և եղել է միայն բուսանբանական այգի։
2002 թվականին Գրոդնոյի քաղաքային կոմիտեն որոշում է կայացրել Կենդանաբանական այգու լայնամասշտաբ շինարարության մասին, որն ընթացավ բազմապրոֆիլ շինարարական և կառուցողական փուլերով և ավարտին հասավ միայն 2012 թվականի հունվարին,: Այս լայնածավալ աշխատանքների համար գումարներ հատկացվեցին ինչպես քաղաքային, այնպես էլ մարզային բյուջեից։

1500px

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1128 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Բելառուսի քաղաքներ
Կատեգորիա:Գրոդնոյի մարզի շրջկենտրոններ
Կատեգորիա:Գրոդնոյի մարզի քաղաքներ
Ժան Գրյոզ

**Գրյոզ Ժան Բատիստ** (, ), ֆրանսիացի գեղանկարիչ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Լիոնում, ապա՝ Փարիզի Գեղանկարչության և քանդակագործության թագավորական ակադեմիայում։ Նրա առաջին աշխատանքը «Ընտանիքի հայրը, ով Աստվածաշունչ է բացատրում իր երեխաներին» նկարն է։ 1769 թվականին դառնալով ակադեմիկոս՝ որոշում է իրեն նվիրել պատմական գեղանկարչությանը՝ այդ նպատակով գնալով Հռոմ։

Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ Գրյոզը մեկուսացած է ապրում և չի միջամտում քաղաքականության հարցերին։ Իր կյանքի վերջում ուներ բավական մեծ կարողություն, սակայն այն կորցրել է ռիսկային նախաձեռնությունների ժամանակ։ 
Մահացել է աղքատության մեջ՝ մոռացված լինելով իր ժամանակակիցների կողմից։

## Ստեղծագործություններ
Գրյոզի ժանրային պատկերները («Գյուղական նշանադրություն», 1761 թ., Լուվր, Փարիզ, «Անդամալույծը կամ Լավ դաստիարակության պտուղները», 1763 թ., էրմիտաժ, Սանկտ-Պետերբուրգ) փառաբանել են Երրորդ դասի առաքինությունները։
Բնորդի իդեալականացումը Գրյոզի կերպարներին հաղորդել է քաղցրմեղցրություն (կանացի և մանկական դեմքեր)։ Առավել ռեալիստական են դիմանկարները («Փորագրիչ Ի․ Գ․ Վիլլը», 1763 թ., Ժակմար-Անդրե թանգարան, Փարիզ)։
Հայաստանի ազգային պատկերասրահում են Գրյոզի «Երիտասարդ աղջկա դիմանկար»,«Աղջկա գլխանկար», «Բնորդ», «Երիտասարդ կնոջ պրոֆիլ» գործերը։

## Պատկերասրահ

Jean-Baptiste Greuze. Portrait of a girl.jpg|Աղջկա դիմանկար, Հայաստանի ազգային պատկերասրահ
Jean-Baptiste Greuze, Gitarzysta.jpg|200 px|մինի|Կիթառահարը

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Маклин А. Грёз. - М., 1909.
* Грёз Ж.-Б. Рисунки из собрания Эрмитажа. Каталог выставки. - Л., 1977.

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դիմանկարիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արվեստագետներ
Մովսես Գրիգորյան

**Մովսես Մանուկի Գրիգորյան** (), հայ սովետական փիլիսոփա։ Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր (1955), պրոֆեսոր (1958)։

## Կենսագրություն
Մովսես Գրիգորյանը ծնվել է 1905 թվականի հունիսի (19) 3-ին Սասիկ (Բիթլիսի վիլայեթ) գյուղում։ Տասը տարեկան էր Մովսեսը, երբ բռնել է գաղթի ճանապարհը։ Միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո նախկին գրաշարին և Ալավերդու ԼԿԵՄ շրջկոմի քարտուղարին գործուղել են սովորելու Անդրկովկասի կոմունիստական համալսարանում։ 1926 թվականին ավարտել է Անդրկովկասի կոմունիստական համալսարանը, նույն թվականին ընդունվել ԽՄԿԿ շարքերը, ղեկավարել է ՀԼԿԵՄ Կենտկոմի ագիտբաժինը, եղել է ՀԿԿ Նոր Բայազետի գավկոմի քարտուղար։ 1930 թվականին ընդունվել է Մոսկվայի կարմիր պրոֆեսուրայի ինստիտուտը, որը հաջողությամբ ավարտելուց հետո 1934 թվականին ընդունվել է ասպիրանտուրան։ Աշխատել է ԽՍՀՄ ԳԱ փիլիսոփայության ինստիտուտում, որպես ավագ գիտական աշխատող։

Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին։ Բանակում խմբագրել է «Հայրենիքի փառքի համար», «Առաջ դեպի հաղթանակ», «Առաջ հանուն հայրենիքի» թերթերը։ Հյուսիսային Կովկասից մինչև Բեռլին է ձգվել ռազմի ճանապարհը։ Պարգևատրվել է Կարմիր աստղի և «Հայրենական մեծ պատերազմի» 2-րդ աստիճանի շքանշաններով, արժանացել է «Մարտական ծառայության համար», «Կովկասի պաշտպանության համար», Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար և բազմաթիվ այլ  մեդալների և շնորհակալագրերի։ (1949-1995) դասախոսել է ԽՄԿԿ ԿԿ-ին կից հասարակական գիտությունների ակադեմիայում։ ԽՍՀՄ պետական մրցանակի դափնեկիր (1944, «Փիլիսոփայության պատմության» I և II հատորներին աշխատակցելու համար)։ Աշխատությունները վերաբերում են արևմտաեվրոպական և ռուսական փիլիսոփայության պատմությանը։  ԽՄԿԿ անդամ՝ 1926 թվականից։

## Պարգևներ
* Կարմիր աստղի շքանշան
* Հայրենական մեծ պատերազմի 2-րդ աստիճանի շքանշան
* «Մարտական ծառայության համար» մեդալ
* «Կովկասի պաշտպանության համար» մեդալ
* Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար մեդալ
* ԽՍՀՄ պետական մրցանակի դափնեկիր

## Երկեր
* «17-րդ դարի անգլիական մատերիալիզմը»։ Հ. 2-րդ, 1941։
* «Լյուդվիգ Ֆոյերբախ»։ Հ. 3-րդ, Մոսկվա, 1943։
* Английский материализм XVII в․ 
* История философии, т․ 2, [М․], 1941; 
* Мировоззрение Н․ Г․ Чернышевского, в кн․ Чернышевский Н․ Г․, Избр․ философские соч․, т․ 1, [М․], 1950. 
* Чаадаев и его философская система, в сб․։ Из истории философии, в․ 2, М․, 1958. 
* Курс лекции по истории атеизма, 2 изд․, М․, 1974․

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Գյուլնարա Հայրապետյան

**Գյուլնարա Հայրապետյան**, (օգոստոսի 9, 1953, Մարտունի (Արցախի Հանրապետություն), ազատամարտիկ, բուժքույր։ Ավարտել է Հայաստանի Կապանի բժշկական ուսումնարանը (1971)։ 1971 թվականից աշխատել է Ստեփանկերտի մարզային հիվանդանոցում, մասնակի Ստեփանակերտի հիվանդանոցից ձերբակալվածները բերդաձորցի ազատամարտիկների փախուստի կազմակերպմանը։ 1990-1994 թվականներին՝ Արցախի Հանրապետության Հադրութի (Տող, Սարինշեն, Ծամձոր), Ասկերանի (Խոջալու), Մարտունիի (Մյուփշեն, Ավդոտ), Մարտակերտի, Շուշիի, Աղդամի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Կատեգորիա:Հայ բուժքույրեր
Կատեգորիա:1953 ծնունդներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 9 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Գույչժոու

**Գույչժոու** (), նահանգ հարավարևմտյան Չինաստանում։ Տարածությունը 170 հազար կմ2 Է, բնակչությունը՝ 38,5 միլիոն (2020), հիմնականում չինացիներ։ Վարչական կենտրոնը՝ Գույան։ Գտնվում է խոր գետահովիտներով մասնատված Օուննան-Գույչժոուի բարձրավանդակում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չինաստանի աշխարհագրություն
Տիմոֆեյ Գրունին

**Տիմոֆեյ Իվանովիչ Գրունին** (, ), խորհրդային արևելագետ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Մոսկվայի արևելագիտության ինստիտուտում։ 1938—1958 թվականներին եղել է Մոսկվայի Ֆրունզեի անվան ռազմատեխնիկական, ակադեմիայի դասախոս։

Գրունինը թուրքերենի ուսումնասիրության ձեռնարկների հեղինակ է։ 1930 թվականից Ագաթանգեղոս Կրիմսկու ղեկավարությամբ սկսել է ուսումնասիրել հայ-ղփչաղական լեզվական առնչությունները (Ուկրաինայի և Լեհաստանի հայ գաղթօջախներում 16-17 դարերում խոսել են հայերենի և ղփչաղերենի խառնուրդով)։ Գրունինի «16 դ․ փաստաթղթեր պոլովեցյան լեզվով (Կամենեց Պոդոլսկի հայ գաղութի դատական արձանագրությունները)» (Մոսկվա, 1967, ռուսերեն) աշխատությունը մեծ ներդրում է հայ-ղփչաղական լեզվական առնչությունների ուսումնասիրության և Ուկրաինայի ու Լեհաստանի միջնադարյան հայկական գաղութների աղբյուրագիտության մեջ։

Կատեգորիա:Խորհրդային արևելագետներ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Խորհրդային լեզվաբաններ
Գրիգորիսի դամբարան

250px|մինի|Գրիգորիսի դամբարանն Ամարասի վանքում
250px|մինի|Գրիգորիսի դամբարան
**Գրիգորիսի դամբարան**, հայկական ճարտարապետական հուշարձան։

Դամբարանը կառուցվել է 489 թվականին, Արցախի Մյուս Հաբանդ գավառի Ամարասի վանքում, ամփոփելով Գրիգոր Լուսավորչի թոռան՝ 338 թվականին նահատակված Գրիգորիսի գերեզմանը։ Կիսով ստորգետնյա, ուղղանկյուն, թաղածածկ կառույց Է, ընդերկայնական՝ հյուսիսային և հարավային պատերին մեկական մուտքով։ Շեշտված պայտաձև թաղածածկ նախամուտքերն ունեն երկրաչափական և բուսական թեմաներով արխաիկ զարդաքանդակներ։ Գրիգորիսի դամբարանյ հորինվածքով կրկնում է Հայաստանի 5-րդ դարի համանման կառույցներին։ Դամբարանն այժմ գտնվում է 1858 թվականին կառուցված եռանավ բազիլիկ եկեղեցու բեմի տակ։

Կատեգորիա:Դամբարաններ
Կրթասիրաց վարժարան

**Կրթասիրաց վարժարան**, հիմնվել է 1924 թվականին, Հալեպի Վեքիլիե թաղամասում՝ Այնթապի Կրթասիրաց միության հովանավորությամբ։ Դամասկոսի Ազգային միացյալ վարժարանի շենքը Սկզբնապես կոչվել է Այնթապի Կրթասիրաց երկսեռ վարժարան։ 1974 թվականին տեղափոխվել է Հալեպի Վիլլաներ թաղամասում կառուցված շենքը՝ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցուն կից։ Ունի մանկապարտեզ (Կրթասիրաց Հարությունյան մանկապարտեզ), նախակրթարան, Շրջանավարտից միություն։ Վարժարանին կից գործում է Այնթապի Կրթասիրաց միության Զոհրապ Գաբրիելյան հանդիսասրահը։ Աշակերտների թիվը՝ 225։ 1994 թվականին լույս է տեսել վարժարանի 65-ամյակին նվիրված «Հուշամատյան»։

Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Հալեպի հայկական դպրոցներ