Հիմնական սնունդ

[link=Պատկեր:Various_types_of_potatoes_for_sale.jpg|մինի|215x215փքս|Տարբեր տեսակի [կարտոֆիլներ]]
[մինի|215x215փքս|Չմշակված [ցորենի սերմերը պատմականորեն կարևոր հիմնական սնունդ են եղել]]
[մինի|210x210փքս|[Պապուա Նոր Գվինեայում օսլայի արտադրության համար սագոյի միջուկի հավաքում]]
**Հիմնական [[սնունդ]]** (, նաև **հիմնական [[սննդամթերք]],** կամ պարզապես սնունդ)**,**  որը հաճախ օգտագործվում է այնքան մեծ քանակությամբ, որը կազմում է անհատի կամ բնակչության խմբի սննդակարգի գերակշռող մասը ՝ ապահովելով էներգիայի մեծ մասը, ընդհանուր առմամբ, կազմում է նաև այլ սննդանյութերի ընդունման զգալի մասը։ Որոշ հասարակություններում հիմնական սնունդը օգտագործվում է ամեն օր կամ յուրաքանչյուր կերակուրի ժամանակ, և մարդկանց  մեծամասնությունը դիետա է պահում, սնվում է ընդամենը մի քանի հիմնական սննդատեսակի վրա հիմնված սննդակարգով։  Հիմնական սննդատեսակները տարբեր երկրներում նույնը չեն, սակայն սովորաբար դրանք էժան կամ մատչելի սննդամթերքներ են, որոնք ապահովում են գոյատևման և առողջության համար անհրաժեշտ մեկ կամ մի քանի մակրոէլեմենտներ և միկրոէլեմենտներ՝ ածխաջրեր, սպիտակուցներ, ճարպեր, հանքանյութեր և վիտամիններ։  Այդպիսի օրինակներից են՝ հացահատիկները (ձավարեղեն և հատիկաընդեղեն), սերմեր, ընկույզներ և  արմատային բանջարեղեն (պալարներ և արմատներ)։  Դրանցից հատկապես հացահատիկները (բրինձ, ցորեն, վարսակ, եգիպտացորեն և այլն), հատիկաընդեղենը (ոսպ և լոբի) և պալարները  (օրինակ՝  կարտոֆիլ, տարո և յամ) կազմում են աշխարհում օգտագործվող սննդային կալորիաների մոտ 90% - ը։

Վաղ  գյուղատնտեսական քաղաքակրթությունները մեծ նշանակություն էին տալիս այն մշակաբույսերին, որոնք դառնում էին նրանց հիմնական սնունդը, քանի որ դրանք ոչ միայն ապահովում էին անհրաժեշտ սննդանյութերը, այլև հարմար են երկար ժամանակ առանց փչանալու պահել: Նման չփչացող սնունդը միակ հնարավոր մթերքն է քիչ պաշարների ժամանակաշրջանում, ինչպիսիք են երաշտը կամ ցուրտ ձմեռները բարեխառն կլիմայական պայմաններում, երբ բերքը պետք է պահեստավորվեր։ Իսկ բերքահավաքի ժամանակ ավելի լայն ընտրանիով սննդամթերք կարող է հասանելի լինել։

## Տեսակներ
Հիմնական մթերքները պատրաստվում են բուսական կամ կենդանական ծագման մթերքներից, որոնք հարմար են մարդկանց համար և կարող են մատակարարվել զգալի քանակությամբ։ Բույսերից ստացված հիմնական սնունդները ներառում են հացահատիկներ (օրինակ՝ բրինձ, ցորեն, եգիպտացորեն, կորեկ, գարի, վարսակ, աշորա, սպելտա, հաճար, տրիտիկալե և սորգո), օսլա պարունակող պալարներ (օրինակ՝ կարտոֆիլ,  բաթաթ, յամ և տարո) կամ արմատային բանջարեղեններ  (օրինակ՝ կասավա, ճակնդեղ, գազար, գոնգեղ), և  չորացրած հատիկաընդեղեն (ոսպ և լոբի)։ Կենդանիներից ստացված հիմնական մթերքները ներառում են տարբեր տեսակի միս   (հիմնականում գյուղատնտեսական կենդանիների և թռչնամսի), ձուկ, ձու, կաթ և կաթնամթերք  (օրինակ՝ պանիր)։  Այլ հիմնական մթերքներ են սագո (ստացվում է սագոյան արմավենու միջուկից), և մեծ մսոտ պտուղներ  (օրինակ՝ հացի ծառ, հացընկույզ, կոկոս և պլանտան)։ Հիմնական մթերքները կարող են ներառել նաև մշակված սննդամթերքներ (կախված տարածաշրջանից), ինչպիսիք են ձիթապտղի յուղը, կոկոսի յուղը և շաքարը։

Ընդհանուր առմամբ, հիմնական մթերքները մեծ քանակությամբ սպառվող սնունդ է, որը մարդուն էներգիա է ապահովում, հիմնականում շաքարների և ածխաջրերի տեսքով, և  դրանք մեծամասամբ  բուսական ծագում ունեն, քանի որ միսն ու ձուն հիմնականում պարունակում են սպիտակուցներ և ճարպեր, չնայած կաթնամթերքը պարունակում է այդ ամենը: Այնուամենայնիվ, ոչ բոլոր վայրերն են հարմար գյուղատնտեսության համար, և դրա փոխարեն կարելի է նախընտրել անասնապահությունը, քանի որ այն առավելություն ունի, որ կենդանիները կարող են ապրել գյուղատնտեսական մշակաբույսերի համար ոչ պիտանի հողերում և օգտագործել տեղական բուսական նյութը, որն այդ դեպքում ուտելի չէ մարդկանց համար և այն վերածել սննդի՝ միս, ենթամթերք, ճարպ, ձու և կաթ, որոնք մարդիկ կարող են ուտել: Կենդանիները նաև կարող են  ապահովել մարդու սննդակարգը ոչ հարմարավետ էկոհամակարգերում, ինչպիսիք են անապատները, տափաստանները, տայգան, տունդրան և լեռնային տեղանքները: Հատուկ  օրինակները ներառում են անասնապահություն այնպիսի  տարածաշրջաններում, ինչպիսիք են Մոնղոլիան, որտեղ ոչխարներ են արածեցնում,Պրերիաներում սիուները արածեցնում էին բիզոններին, և Արկտիկայի տարածքում, որտեղ սաամի ժողովուրդը հյուսիսային եղջերուներ է արածեցնում։

## Ժողովրդագրություն

Տարբեր տարածաշրջաններում հիմնական սննդամթերքները կախված են եղանակային պայմաններից, տեղանքի ռելիեֆից, գյուղատնտեսական սահմանափակումներից,  համից և էկոհամակարգերից: Օրինակ, Աֆրիկայի միջին սննդակարգում էներգիայի հիմնական աղբյուրը հացահատիկային մշակաբույսերն են  (46%), արմատապտուղներն ու պալարավորները (20%) և կենդանական ծագման մթերքները (7%): Արևմտյան Եվրոպայում միջին սննդակարգի հիմնական մթերքները կենդանական ծագման են (33%), հացահատիկները (26%), արմատապտուղներն ու պալարավորները (4%):

Մարդկության մեծ մասը ապրում է սննդակարգով, որը ներառում  է հետևյալ հիմնական բաղադրիչներից մեկը կամ մի քանիսը՝ հացահատիկներ (բրինձ, ցորեն, եգիպտցորեն, կորեկ և սորգո), արամատապտուղներ և պալարավորներ (կարտոֆիլ), կասավա, յամ և տարո), և կենդանական ծագման մթերքներ, ինչպիսիք են միսը, կաթը, ձուն, պանիրը և ձուկը։ Տսրածաշրրջանային հիմնական մթերքներից են նաև աշորան, սոյան, գարին, վարսակը և տեֆը։

Ընդհանուր առմամբ 15 բուսական մշակաբույսերը ապահովում են աշխարհում սպառված սննդի էներգիայի 90%–ը (առանց մսի), որոնցից բրինձը, եգիպտացորենն ու ցորենը կազմում են մարդու սննդի մոտ 2/3–ը։ Այս երեք մշակաբույսերը աշխարհի բնակչության մոտ 80%–ի հիմնական սնունդն է, իսկ բրնձով սնվում է մարդկության գրեթե կեսը։

Միևնույն ժամանակ, արմատապտուղներն ու պալարավորները հիմնական սնունդն են ավելի քան մեկ միլիարդ մարդու համար՝ կազմելով սննդի մոտ 40%–ը՝ հատկապես Սահարայից հարավ գտնվող Աֆրիկայի բնակչության կեսի համար։ Արմատապտուղները և պալարավորները հարուստ են ածխաջրերով, կալցիումով և վիտամին C–ով, բայց սպիտակուցներ քիչ են պարունակում։ Օրինակ, կասավայի արմատը զարգացող երկրների համար կարևոր սնդդամթերք է ՝ հանդիսանալով մոտ 500 միլիոն մարդու հիմնական սննդի աղբյուր։ Տնտեսական զարգացման և ազատ առևտրի շնորհիվ շատ երկրներ անցել են ցածր սննդարարությամբ հիմնական մթերքներից դեպի ավելի բարձր սննդարարությամբ մթերքների, ինչպես նաև ավելացրել են մսի օգտագործումը։

Որոշ մթերքներ, ինչպիսիք են սագախոտը, որը կեղծ հացահատիկ է, ծագումով՝ Անդերից, դարեր առաջ նույնպես եղել է հիմնական սննդամթերք։ Օկա պալարները, ուլլուկո պալարները և հավակատարը, որոնք հավանաբար պատմականորեն եղել են Անդերի տարածաշրջանի հիմնական սննդամթերքները։ Հյուսիսային Ամերիկայի հարթավայրերում հնդկացիների համար հիմնական կերակուրն է համարվում պեմմիկանը, որը պատրաստվում է չորացրած մսից և

ճարպից։

## Արտադրություն
Ներկայումս հիմնական սննդամթերքի մեծ մասը արտադրվում է ժամանակակից, ավանդական գյուղատնտեսական մեթոդներով։ Այնուամենայնիվ, հիմնական սննդամթերքի արտադրությունը օրգանական գյուղատնտեսության մեթոդներով աճում է։

## Մշակում
Բրինձը հիմնականում եփում և ուտում են որպես առանձին ամբողջական ձավարեղեն, բայց այլ հիմնական հացահատիկները աղում են ալյուրի կամ խոշոր աղացած հատիկավորի տեսքով, որն օգտագործում են հաց, արիշտա, մակարոնեղեն, շիլա և շիլայանման ուտեստներ, օրինակ՝ եգիպտացորենի շիլա  պատրաստելու համար (չնայած երկուսն էլ կարելի է ուտել թե՛ որպես հացահատիկ, թե՛  ալյուրի տեսքով ): Արմատային բանջարեղենը կարելի է տրորել և օգտագործել շիլայանման ուտեստներ պատրաստելու համար, ինչպիսիք են պոի և ֆուֆու: Լոբազգիները (օրինակ՝ սիսեռը, որից պատրաստվում է սիսեռի ալյուրը) և օսլա պարունակող արմատային բանջարեղենները (օրինակ՝ կաննայի կոճղարմատները) նույնպես կարելի է ալյուրի վերածել։

## Սննդային  արժեք
Առանձին օգտագործվող հիմնական մթերքները չեն ապահովում բոլոր անհրաժեշտ սննդային տարրերը: Սննդային անբավարարություն առաջացնող պելագրա հիվանդությունը կապված է հիմնականում եգիպտացորենի սննդակարգի հետ, մինչդեռ բերի–բերի հիվանդությունը կապված է մանրացված սպիտակ բրնձի օգտագործմամբ։ Լնդախտ հիվանդությունը կարող է առաջանալ վիտամին C–ի անբավարարությունից, որը հայտնի է նաև որպես ասկորբինաթթու: Մի գրող նշել է, որ ածխածնի երկօքսիդի բարձր մակարդակները, որը տեղի է ունենում կլիմայի փոփոխության արդյունքում, բացասաբար են ազդում  որոշ հիմնական սննդամթերքների սննդային արժեքի վրա։

### 10 հիմնական սննդամթերքների համեմատություն
Հետևյալ աղյուսակում նշված է 10 հիմնական բուսական մթերքների սննդանյութերի պարունակությունը հում վիճակում ՝ չոր քաշի հիման վրա, որպեսզի հաշվի առնվի դրանց  տարբեր ջրային  պարունակությունը։ Հում հացահատիկը հնարավոր չէ ուտել և չի կարող մարսվել, ուստի այն պետք է պատրաստվի, ծլեցվի կամ այլ կերպ մշակվի մարդկանց սպառման  համար։ Ծլեցված և եփված վիճակում այս հացահատիկների յուրաքանչյուրի հարաբերական սննդանյութերի և հակասննդարար բաղադրությունների պարունակությունը տարբերվում է դրանց հում ձևից, ինչպես ցույց է տրված։ Կարտոֆիլը  նույնպես պետք է խոհարարական նախապատրաստում անցնի, սակայն չպետք է ծլեցված լինի։ Նշված արժեքները ցույց են տալիս այս 10 հիմնական սննդանյութերում ամենաբարձր սննդարության խտությունը։ Մյուս սննդամթերքները, որոնք սպառվում են քիչ քանակություններով, կարող են ունենալ տարբեր սննդարարության խտություն։  

Եգիպտացորեն
 Սպիտակ երկարահատիկ բրինձ
 Կարմրահատ ցորեն
Կարտոֆիլ
 Կասավա
Կանաչապատիճ սոյա
 Բաթաթ
 Սորգո
 Յամ
Պլանտան
 unofficial

## Պատկերներ

Պատկեր:A_bowl_of_rice.jpg|Եփված սպիտակ բրինձ
Պատկեր:Weißbrot-1.jpg|Ցորենի ալյուրից պատրաստված հաց
Պատկեր:(Pasta)_by_David_Adam_Kess_(pic.2).jpg|Մակարոնեղեն
Պատկեր:COUSCOUS4.jpg|Կուսկուս
Պատկեր:YellowCorn.jpg|Եգիպտացորեն
Պատկեր:Edamame_-_boild_green_soybeans.jpg|   **[[Էդամամե]]**          (կանաչապատիճ սոյա)   
Պատկեր:Red_Rajma_BNC.jpg|Կարմիր լոբի
Պատկեր:Pop_sorghum_and_sorghum_seeds_2011.jpg|Սորգոյի սերմեր և «պայթեցված» սորգո
Պատկեր:Pearl_millet_after_combine_harvesting.jpg|Կորեկի հատիկ
Պատկեր:Amaranth_und_WW.jpg|Հավակատար (ձախը) և  սովորական ցորենի սերմեր
Պատկեր:Colored_quinoa_Genebank_INIA_Juliaca.JPG|Գունավոր սագախոտ (քինոա)
Պատկեր:YosriUbiKayu.jpg|Կասավայի արմատներ
Պատկեր:Yama_imo.JPG|Չինական յամ
Պատկեր:Sweet_potato_salad.jpg|Բաթաթով աղցան 
Պատկեր:Ulluco.jpg|Ուլլուկո
Պատկեր:Oca.jpg|Օկա 
Պատկեր:Taro_corms_2.jpg|Տարոյի արմատ
Պատկեր:Patates.jpg|Կարտոֆիլ
Պատկեր:Plantain_and_banana.jpg|Պլանտան և բանան


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*

Կատեգորիա:Սննդամթերք
Կատեգորիա:Սննդի և ըմպելիքի մշակույթ
Կատեգորիա:Սնունդ