Սարդարապատի հերոսամարտի հուշահամալիր

**Սարդարապատի հերոսամարտի հուշահամալիր**, Սարդարապատի ճակատամարտի վայրում կանգնեցված ճարտարապետական-քանդակագործական համալիր, հայոց ազգագրության և ազատագրական պայքարի պատմության ազգային թանգարան, որը նվիրված է 1918 թվականին թուրքական կանոնավոր  բանակի նկատմամբ հայ ժողովրդի տարած հաղթանակին։ Գտնվում է Հայաստանի Արմավիրի մարզի Արաքս գյուղի մոտ՝ Հայաստանի պատմական մայրաքաղաք Արմավիրից 10 կմ հեռավորության վրա։ 1918 թվականին Արմավիր քաղաքի անունը Սարդարապատ էր, որի հետ էլ կապված է հուշահամալիրի անվանումը։ Համալիրի հանդիսավոր բացումը կատարվել է Սարդարապատի ճակատամարտում հայ ժողովրդի հաղթանակի 50-ամյակի կապակցությամբ՝ 1968 թվականի մայիսին։

Սարդարապատի հուշահամալիրի հեղինակներն են Հայաստանի արվեստի և մշակույթի գործիչներից ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանը, քանդակագործներ Արշամ Շահինյանը, Սամվել Մանասյանը և Արա Հարությունյանը։

## Պատմություն
### Տեղակայում
Հուշահամալիրը կառուցվել է անմիջապես ճակատամարտի տեղում՝ Արաքս գյուղի մոտակայքում, Երևանից 55 կմ (Հայաստանի հին մայրաքաղաք Արմավիր՝ Հոկտեմբերյան քաղաքից 10 կմ) հեռավորության վրա, այն բարձունքում, որտեղ թաղվել են ճակատամարտի մասնակից հերոսները։

Արմավիրի մարզը, որի տարածքում է գտնվում հուշահամալիրը, Հայաստանի պատմական վայրերից մեկն է. Արմավիրը (մինչև 1932 թվականը Սարդարապատ, 1932 թվականից՝ Հոկտեմբերյան) Հայաստանի հին մայրաքաղաքներից մեկն է։ Հնագույն Արմավիրը, ըստ 20-րդ դարում կատարված հնագիտական պեղումների, գտնվում է մ.թ.ա. մոտ IV դարում գոյություն ունեցած ուրարտական Արգիշտիխինիլի քաղաքի տարածքում։

Հուշահամալիրը գտնվում է բարձունքի վրա, որից բացվում է Արաքս գետի և Արարատյան դաշտի տեսարանը՝ Արարատի գագաթներից մինչև Արագած, մինչև Գեղամա լեռնաշղթայի նախալեռներ։ Հնարավոր է տեսնել Սարդարապատի ճակատամարտի ռազմադաշտը, զորքերի տեղակայման և մարտական գործողությունների վարման տարածքը։

### Հիմնադրում
Հայոց ցեղասպանության (1915) և Սարդարապատի ճակատամարտի (1918) պատմական իրադարձությունների նախաշեմին՝ դեռևս 1962 թվականից, նախապատրաստվում էին փաստաթղթերը և հիմնավորումները, որոնցով հնարավոր կլիներ տոնակատարություններ անցկացնելու և հուշարձան կանգնեցնելու թույլատվություն ստանալ, որը նախապես ներկայացվում էր որպես «Առաջին համաշխարհային պատերազմում զոհված հայերի հիշատակին նվիրված հուշահամալիր»։

Նախաձեռնության հեղինակն էր Հայաստանի ԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Յակով Զարոբյանը, որը մասնավորապես մատնանշում էր պատմական իրադարձությունների հիշատակն անմահացնելու հայկական սփյուռքի հետաքրքրվածությունը, այն սփյուռքը, որն առաջացել էր 1915 թվականի ցեղասպանությունից հետո։ Երկու տարի անց՝ 1964 թվականին Զարոբյանի հաշվետվությունը ներկայացվեց ԽՄԿԿ Կենտկոմին և թույլտվությունը Մոսկվայից ստացվեց։

Այդ փաստաթղթերի և հիմնավորումների ընթացքում առաջացավ Սարդարապատի ճակատամարտի հուշարձան կառուցելու և այն կյանքի կոչելու գաղափարը, որի նախաձեռնողի դերում հանդես եկավ Հոկտեմբերյանի շրջկոմի կուսակցության առաջին քարտուղար Վլադիմիր Սարգսի Դարբինյանը։ Հնարավոր ամեն բան արվեց, ներառյալ ֆինանսական միջոցներ հայթայթելը, որպեսզի 1965 թվականին նախագծի աշխատանքների սկիզբը դրվեր։ 1966 թվականին Հայաստանի ղեկավարությունը փոխվեց. Զարոբյանին փոխարինեց Անտոն Քոչինյանը, որի օրոք Վլադիմիր Դարբինյանի ղեկավարությամբ հուշահամալիրի շինարարությունն իրականացվեց։

Հուշահամալիրի կառուցման մեջ ներգրավվեցին քանդակագործներ Սամվել Մանասյանը և Արշամ Շահինյանը, ովքեր հայտնի էին իրենց մոնումենտալ և հաստոցային քանդակագործության ստեղծագործություններով։ Նախագծի ճարտարապետ նշանակվեց Ռաֆայել Իսրայելյանը, ով էլ իր հերթին հրավիրեց Արա Հարությունյանին։ Փոխաբերական մտահղացումները և նվիրական սիմվոլիզմը, որոնք հենց սկզբից դրված էին նախագծի հիմքում, հուշահամալիրում իրագործվեցին։

Հուշահամալիրը կառուցվեց 1968 թվականի մայիսին՝ Սարդարապատի ճակատամարտում հայ ժողովրդի հաղթանակի 50-ամյակին։ Տեղի ունեցավ «Սարդարապատ» հուշահամալիրի հանդիսավոր բացումը։ Հեղինակները կարողացան միավորել պատմությունը, ճարտարապետությունը և բազմադարյա ազգային մշակույթը, այդպիսով հուշահամալիրին ոչ միայն պատմական, այլև մշակութային նշանակություն հաղորդելով։ Այդպիսով պահպանվեց և հետագա սերունդներին փոխանցվեց հայրենիքի փրկության գործում Սարդարապատի հերոսամարտի պատմական նշանակությունը և Հայոց հնագույն մշակույթը։

1969 թվականին «Սարդարապատ» հուշահամալիրն առաջադրվեց ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի։

Հայաստանի նախարարների խորհրդի 1978 թվականի փետրվարի 16-ի թիվ 82 որոշմամբ ստեղծվեց Հայաստանի ազգագրության և ազգային-ազատագրական պայքարի պետական թանգարան (ՀԱԱՊՊԹ) և այցելուների առաջ իր դռները բացեց 1978 թվականի սեպտեմբերի 13-ին։

## Ճարտարապետություն
Հուշահամալիրի ճարտարապետն է Ռաֆայել Իսրայելյանը, քանդակագործները՝ Արշամ Շահինյան, Սամվել Մանասյան, Արա Հարությունյան։ Կառուցման վայրն ընտրվել է մեծանուն ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանի կողմից։

Հուշահամալիրը բաղկացած է ինքնուրույն ճարտարապետական և քանդակագործական կոմպոզիցիաներից, որոնք միասնաբար փոխանցում են հայ ժողովրդի պատմական արժեքները, Սարդարապատի ճակատամարտում տարած հաղթանակի դերի ու նշանակության մասին.

* սանդուղքներ, որոնք տանում են վերև՝ ավտոկանգառից դեպի համալիրի հիմնական գոտի և մուտք՝ երկու կողմերում թևավոր ցուլերի հզոր արձաններով
* հրապարակներ՝ թևավոր ցուլերի, զանգակատան, Սարդարապատի ճակատամարտի և ղարաբաղյան պատերազմի հերոսների գերեզմաններ
* արծիվ-հերոսների ծառուղի
* կենտրոնական մաս՝ հուշահամալիրի Հաղթանակի պատի տեսքով խորաքանդակ քանդակագործական կոմպոզիցիա
* ծառուղիներ, որոնք տանում են թանգարան և հենց թանգարանը
* լճակներ, զբոսայգիներ, գրասենյակների և սննդի կետեր։
Անկրկնելի են թևավոր ցուլերը և վեհասքանչ հաղթական զանգերը։ «Զանգակատունը» (35 մ բարձրությամբ) հանդիսանում է համալիրի հորինվածքի դոմինանտը։ Այն կատարված է նրբին արտիստականությամբ։ Ստեղծագործաբար իմաստավորված է ամեն մի գծիկը, որմնաքանդակների ամեն մի մանրամասը։

մինի|Սարդարապատ հուշահամալիրի թևավոր ցուլերով հրապարակ, կարմիր տուֆ, բարձրությունը 8 մ

Հուշարձանի նախագիծը հիմնված է մի սկզբունքի վրա, որը հաստատվել է դեռևս Հայաստանում քրիստոնեության ընդունման ժամանակ. «Միայն Աստծուն է եռաչափ պատկերներ ստեղծում, իսկ մարդը պարտավոր է դա հարթության վրա անել»։ Այս տեսլականը կարմիր թելով անցնում է հայկական ճարտարապետության և քանդակագործության ողջ քրիստոնեական պատմության միջոցով՝ արտացոլվելով արվեստի և ճարտարապետության, խաչքարերի և եկեղեցիների վրա։ Հեղինակներն օգտագործել են ինչպես հին, այնպես էլ ժամանակակից Հայաստանի խորհրդանիշներ, սուրբ և դիցաբանական պատկերներ։ Համալիրը հիմնականում Արմավիրի կարմիր տուֆով է կառուցված։

### Սանդուղքներ և մուտք
մինի|Տոնական լուսավորումը Առաջին հանրապետության անկախության օրվա առթիվ, 2020 թ․
Սանդուղքները տանում են վերև՝ դեպի 8 մ բարձրությամբ թևավոր ցուլերի կարմիր տուֆից պատրաստված քանդակները։ Ըստ հին հայկական դիցաբանության կանոնների, դեմ դիմաց կանգնած ցուլերը խորհրդանշում են հայ ժողովրդի հավատարմությունը, հզորությունը և ոգու անկոտրունությունը։ Արգիշտիխինիլի, Արարատի և Վանի թագավորությունների ժամանակաշրջաններից ժառանգված լավագույն ավանդույթներով հանդերձ, նրանք, ասես «հաղթանակի հավերժ պահապաններ են, որոնք կոչված են պաշտպանել և նախազգուշացնել չար ուժերի ներխուժումը», պահպանել զոհվածների անդորրը և հիշատակը, նրանց անմահ հերոսությունը, խորհրդանշելով հաղթանակը և մահվան գնով ձեռք բերած հավերժ կյանքը
Հուշահամալիր՝ Սարդարապատի ճակատամարտի հերոսների, ArmAg, 2015-9 (11).JPG
Հուշահամալիր՝ Սարդարապատի ճակատամարտի հերոսների, ArmAg, 2015-9 (13).JPG
Հուշահամալիր՝ Սարդարապատի ճակատամարտի հերոսների, 2015, ArmAg (42).JPG
Հուշահամալիր՝ Սարդարապատի ճակատամարտի հերոսների, 2015, ArmAg (10).JPG
Հուշահամալիր՝ Սարդարապատի ճակատամարտի հերոսների, ArmAg, 2015-9 (2).JPG
Հուշահամալիր՝ Սարդարապատի ճակատամարտի հերոսների, 2015, ArmAg (62).JPG
Հուշահամալիր՝ Սարդարապատի ճակատամարտի հերոսների, 2015, ArmAg (54).JPG


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Peter Balakian*. «The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America's Response.» — New York: HarperCollins, 2003. — P. 321. — 528 p. — ISBN 0-0605-5870-9
* *[[Մովսես Խորենացի]]*. Պատմութիւն Հայոց
* *Walker Christopher J.* «Armenia. The Survival of a Nation.» — New York: St. Martin's Press, 1990. — P. 254–255. — ISBN 9780312042301.
* *Похлебкин В. В.* Словарь международной символики и эмблематики.. — Москва: Междунар. отношения, 3-е изд., 2001. — 560 с. — ISBN 5-7133-0869-3

## Արտաքին հղումներ
* Ռաֆայել Իսրայելյան համացանցային կայք 
* Սարդարապատի հուշահամալիր 

Կատեգորիա:1968 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Հայաստանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Հայոց պատմության թանգարաններ
Կատեգորիա:Հուշահամալիրներ
Կատեգորիա:Հուշարձաններ այբբենական կարգով