Ռիչարդ Դոլ

**Ուիլիամ Ռիչարդ Շըբոու Դոլ** (, ), բրիտանացի բժիշկ համաճարակաբան, որն իր մասնագիտական գործունեությունը սկսել է 20-րդ դարի կեսերին և կարևոր ներդրումներ ունեցել այդ ոլորտում։ Նա առաջիններից էր, որի պնդմամբ ծխելը մի շարք առողջական խնդիրներ է առաջացնում։ Էրնսթ Ուինդերի, Բրեդֆորդ Հիլի և Էվարթս Գրահամի հետ մեկտեղ նա առաջին անգամ ապացուցել է, որ ծխելը բարձրացնում է թոքերի քաղցկեղի և սիրտանոթային հիվանդությունների ռիսկը։ (Գերմանիայում 1920-ական թվականներին անցկացված հետազոտությունների համաձայն՝ ծխելը մի շարք վտանգներ էր պատճառում առողջությանը, սակայն այդ հետազոտություններն ուշադրության չեն արժանանում ու մոռացվում են մինչև 1990-ական թվականները։)

Ռիչարդ Դոլը նաև առաջիններից էր, ով աշխատանքներ է տարել ճառագայթման և լեյկեմիայի, ասբեստի և թոքերի քաղցկեղի, ալկոհոլի և կրծքի քաղցկեղի միջև կապերի ուղղությամբ։ Այնուամենայնիվ, տարիներ շարունակ նա դեմ է արտահայտվել Էլիս Սթյուարտի կատարած «վիճելի» հետազոտությանը, որում նա պնդում է, որ հղի կանանց ճառագայթման արդյունքում պտղի մոտ լեյկեմիա է զարգանում: 2012 թվականի հունիսի 28-ին՝ Էլիզաբեթ II թագուհու կառավարման ադամանդե տարելիցի ժամանակ, Ռիչարդ Դոլի պատվին հեռարձակվել է «Նոր Էլիզաբեթականները» սերիալի սերաներից մեկը «BBC Radio Four»-ով։ Սերիալում մասնակցել են Էլիզաբեթի թագավորության շրջանի 60 հանրահայտ դեմքեր:

## Կենսագրություն
Դոլը ծնվել է Հեմփթոնում՝ Միդլսեկսում (այժմյան Լոնդոնի հարավարևմտյան շրջան), հարուստ ընտանիքում։ Նրա հայրը մահացել է ցրված սկլերոզի պատճառով։ Սկզբնական կրթությունը ստացել է Ուեսթմիսթըր դպրոցում։ Դոլը ի սկզբանե ձգտում էր մաթեմատիկայի ուղղությամբ կրթությունը շարունակել Քեմբրիջի Թրինիթի քոլեջում (ծնողները ցանկանում էին, որ շարունակի հոր՝ բժշկի ճանապարհը)։ Հետագայում Դոլը հիշատակում է, որ քոլեջի կրթաթոշակի համար անցկացվող քննություններից վերջինը ձախողել է քննության նախորդ գիշերը խմելով քոլեջում պատրաստած ավելի քան 1,5 լիտր գարեջուր, որն իր մեջ 8% ալկոհոլ էր պարունակում։ Նրան կրթաթոշակի փոխարեն այլ անվանական դրամական աջակցություն են առաջարկում, սակայն հրաժարվում է։

Այնուամենայնիվ, Դոլը որոշեց հետևել ծնողների երազանքին և բժկություն սովորել Սբ․ Թոմասի հիվանդանոցային համալսարանում (այդ ժամանակաշրջանում համալսարանը միացված էր Լոնդոնի թագավորական քոլեջին), որը նա ավարտեց 1937 թվականին։ Դոլը սոցիալիստ էր և Սոցիալիստների բժշկական ասոցիացիայի նշանավոր դեմքերից մեկը, որոնց քարոզարշավի միջոցով ստեղծվեց Բրիտանիայի հետպատերազմական շրջանի ազգային առողջապահական ծառայությունը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի բռնկումից հետո նա միացել է Բժշկական թագավորական քոլեջին և պատերազմի ընթացքում բավական երկար ժամանակ բժշկական նավի վրա ծառայել թագավորական բանակի բժշկական զորքերի շարքում։

Պատերազմից հետո Դոլը վերադառնում է Սբ․ Թոմասի համալսարան՝ ասթմայի վերաբերյալ հետազոտություն իրականացնելու։ 1948 թվականին միանում է Միդլսեկսի կենտրոնական հիվանդանցում բժշկական հետազոտությունների խորհրդի և բժիշկ Ֆրենսիս Էյվերի Ջոնսի հովանու ներքո իրականացվող վիճակագրության հետազոտական թիմին։ Թիմում ավելի քան 21 տարի աշխատելուց հետո Դոլը դառնում է տնօրեն։ Այդտեղ նրա հետազոտությունները սկզբնական շրջանում կենտրոնացած էին պեպտիկ խոցի առաջացման աշխատանքային պայմաններից կախված գործոններով։1950 թվականին Դոլը և Օսթին Բրեդֆորդ Հիլը համատեղ իրականացրին թոքերի քաղցկեղի հետազոտություն Լոնդոնի 20 հիվանդանոցների բուժառուների մասնակցությամբ։ Հետազոտության սկզբում նրանք համոզված էին, որ քաղցկեղն առաջացել է նոր նյութից՝ ասֆալտբետոնից, կամ շարժիչով մեքենաների արտանետած ծխից, սակայն նրանք հետագայում բացահայտեցին, որ ծխախոտի օգտագործումը միակ գործոնն էր, որն ընդհանուր էր բուժառուների մոտ։ Դոլն ինքը թողել է ծխելը կատարված բացահայտումների արդյունքում, որոնք հրապարակվել են Բրիտանական բժշկական թերթում 1950 թվականին։ Այդտեղ նշված է՝

4 տարի անց՝ 1954 թվականին, Բրիտանացի բժիշկների հետազոտական թիմը 20 տարի և ավելի փորձառությամբ շուրջ 40000 բժիշկների նախաձեռնությամբ ընդունեց առաջարկը, որի հիման վրա կառավարությունը ծանուցում թողարկեց։ Ըստ այդ ծանուցման՝ ծխելու և թոքերի քաղցկեղի քանակները փոխկապակցված են։ 1955 թվականին Դոլը ներկայացրեց հիվանդ և նրանց համապատասխան տվյալներով առողջ մարդկանց ուսումնասիրություն, որում նա հավաստում է ասբեստի և թոքերի քաղցկեղի միջև կապը։

1966 թվականին Դոլն ընտրվեց Լոնդոնի թագավորական ընկերության կողմից։ Վկայակոչման մեջ գրված էր․1969 թվականին Դոլը տեղափոխվում է Օքսֆորդի համալսարան և ստանում բժշկության թագավորական պրոֆեսորի պաշտոնը՝ հաջորդելով Սըր Ջորջ Փիքըրինգին։ Սկզբնական շրջանում համաճարակաբանությունը համապատասխան ուշադրության չէր արժանանում, սակայն երբ Դոլն Օքսֆորդում էր, վերականգնեց համաճարակաբանության հանդեպ արժանահավատությունը։ Նա 1979 թվականին ստեղծված Կանաչ քոլեջի գլխավոր հիմնադիրներից է եղել։ Ընտրվել է որպես Կանաչ քոլեջի առաջին տնօրեն, այնուհետև 1983 թվականին թոշակի անցել։ Կանաչ քոլեջը 2008 թվականին միացվել է Թեմփըլթոն քոլեջին՝ անվանակոչվելով Կանաչ Թեմփըլթոն քոլեջ, որի տարածքը համապատասխանում է հենց Կանաչ քոլեջի տարածքին։

Դոլի աջակցությամբ է նաև հիմնադրվել Արյունաբանության ազգային ընկերությունը։ Նա եղել է այն մարդկանցից, որ դեմ է եղել դոնորների կողմից գումարների վճարմսնը արյուն հանձնելու համար, ինչպես օրենքի համաձայն ընդունվել էր Միացյալ Նահանգներում։ Նա շարունակել է աշխատանքը քաղցկեղածին նյութերի ուսումնասիրության մեջ Օքսֆորդի Ջոն Ռեդքլիֆ հիվանդանոցում՝ որպես կլինիկական փորձարկման ծառայության բաժնի մի մաս, ամենայն պատվարժանությամբ ներառելով նաև Ռիչարդ Փիթոյի հետ կատարած հետազոտությունը, որում նշվում էր, որ ծխախոտի օգտագործումը ինֆեկցիաների և սխալ սննդակարգի հետ մեկտեղ նպաստում է քաղցկեղի բոլոր տեսակների երեք քառորդ մասի առաջացմանը, որը առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության բոլոր հայտարարությունների հիմքն է եղել միջավայրի աղտոտվածության և քաղցկեղի վերաբերյալ։

1966 թվականին Դոլը դարձավ Թագավորական միավորման հոգաբարձուների խորհրդի անդամ և իր կոչումը ստացավ 1971 թվականին, իսկ Թագավորական բժշկական միավորման կողմից 1981 թվականին պարգևատրվեց Էդվարդ Ջենների մեդալով։ 1981 թվականին Դոլը նաև դարձավ Մշակույթի համաշխարհային խորհրդի հիմնադիր անդամը։ 1976 թվականից սկսած դարձավ Նորվեգիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամ։

1996 թվականին Ռիչարդ Դոլը դարձել է Պատվո օրդենի ասպետի կարգի անդամ (ՊՕ) կատարած «ազգային արժեք ներկայացնող» գործերի համար։ Համաշխարհային կոչումները ներառում էին Նյու Յորքի գիտությունների ակադեմիայի նախագահական պարգևատրումը, ինչպես նաև Միացյալ Ազգերի պարգևատրումը՝ քաղցկեղի վերաբերյալ հետազոտություններ կատարելու համար։ 2005 թվականի ապրիլին նրան շնորհեցին Սաուդյան Արաբիայի Ֆեյսալ իբն Աբդուլ-Ազիզի համաշխարհային մրցանակ, ծխելու հետևանքով առաջացած հիվանդությունների վերաբերյալ Փիթոյի հետ կատարած համատեղ աշխատանքի համար։ 2004 թվականին նա ստացավ Շոույի մրցանակ բնական գիտությունների և բժշկության ոլորտում ժամանակակից քաղցկեղի համաճարակաբանության մեջ ունեցած ներդրման համար։ 13 այլ համալսարանների կողմից նա ևս ստացել է տարբեր պատվավոր աստիճաններ։

Դոլը լիբերալ դեմոկրատականների աջակիցներից էր 2005 թվականի հիմնական ընտրություններում։

## Մահ
Ռիչարդ Դոլը մահացել է 2005 թվականի հուլիսի 24-ին՝ չդիամակայելով հիվանդությանը հենց սկզբնական շրջանում, Օքսֆորդի Ջոն Ռեդքլիֆ հիվանդանոցում։

2015 թվականի հունիսի 7-ին նրա տանը՝ Ռոուիլսոն 12 փողոցում, հանդիսավոր կերպով բացեցին կապույտ հուշատախտակ։

Դոլը աթեիստ էր։

## Կառույց
Օքսֆորդի արևելյան շրջանում՝ Հեդինգթոնում, «Նիկոլաս Հեյր ճարտարապետներ» ընկերության կողմից կառուցված շենքը 2006 թվականին  անվանակոչվել է Դոլի անունով և բացվել մահից կարճ ժամանակահատված առաջ։ Կառույցի մեջ են մտնում կլինիկական փորձարկման ծառայության, քաղցկեղի համաճարակաբանության և մերձծննդյան ազգային համաճարակաբանության մասնաշենքը։ Կառույցն արժանացել է ՌԻԲԱ կոչման 2007 թվականին։ Կառույցում գտնվող հուշատախտակի վրա Դոլի խոսքերից գրված է հետևյալը․Լոնդոնի Սաթըն շրջանի քաղցկեղի հետազոտության ինստիտուտի մասնաշենքերից մեկը անվանակոչվել է Սըր Ռիչարդ Դոլի պատվին։

## Հետազոտական ժառանգությունը
Ռիչարդ Դոլի մահվանից հետո որոշ հակասական խոսակցություններ բարձրացան իր հետազոտական աշխատանքների վերաբերյալ, երբ Ուելքըմ գրադարանում նրա հրատարակած հոդվածները ցույց տվեցին, որ երկար տարիներ նա քիմիական նյութեր արտադրող ընկերությունններից ստացել է դրամական փոխհատուցումներ, որպեսզի դատարանում հավաստի այդ կազմակերպությունների արտադրանքի օգտակարությունը։

Խոսակցություններ էին շրջանառվում օրական 1500 ԱՄՆ դոլարի չափով գումար ստանալու վերաբերյալ, որ Մոնսանտո ընկերությունն էր տրամադրել Դոլին՝ իր ծառայությունների դիմաց։ Այսպես նրանք գործարքների մեջ են եղել 1976-ից 2002 թվականը։ Այս ընթացքում Դոլը գրում է Ավստրալիայի Թագավորական խորհրդին՝ պարզելով, որ Մոնսանտո ընկերության կողմից արտադրված Էյջընթ օրինջ անունով մոլախոտասպան թունաքիմիկատը, որն օգտագործվել էր Վիետնամական պատերազմի ժամանակ, չի պարունակում քաղցկեղածին նյութեր, և չկա որևէ ապացույց, որ այն քաղցկեղ է հարուցում։

Դոլը նաև 15000 ֆունտ ստերլինգ է ստացել Քիմիական արտադրողների ասոցիացիայից, «Դոու թունաքիմիկատներ»-ից և «ICI»-ից 1988 թվականին հրապարակված հոդվածի համար, ըստ որի՝ աշխատավայրում վինիլքլորիդի ազդեցությունը չի ավելացնում քաղցկեղի զարգացման հավանականությունը։ Բացառություն է լյարդի անգիոսարկոմայի առաջացումը, որը հակասում է առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության՝ քաղցկեղի ուսումնասիրության համաշխարհային ընկերության հրապարակած նախորդ 2 հոդվածներին։

Բարեգործությունից ստացված որոշ գումարներ, այդ թվում նաև «Թըրներ և Նիուել» ասբեստ արտադրող ընկերության կողմից ստացված 50000 ֆունտ ստերլինգը Դոլը ստացել է Օքսֆորդի Կանաչ քոլեջում կազմակերպված հանդիսության արարողության ժամանակ։ Սակայն մինչ Դոլի մահը շատ գումարներ և պարգևատրումներ անհայտ են մնացել հանրության, Օքսֆորդի համալսարանի և նրա գործընկերների համար։ Դոլի պաշտպանյալներն ընդգծում են, որ արդյունաբերության ոլորտի հետ նրա կապերը բավական հայտնի էին ոլորտի մասնակիցների շրջանում։ Նա իր աշխատանքը կատարել է նախքան առևտրական տոկոսադրույքների պաշտոնական բացահայտման այդքան տարածված լինելը։ Երբեմն նա գալիս էր այն եզրահանգման, որ իր գործունեությունը դուր չէր գալիս իրեն դիմած կազմակերպություններին։ Ռիչարդ Փիթոն հիմնավորում էր այն պնդումները, որոնք նապատակադրված էին վարկաբեկել Դոլի համբավը։ Ինչպես նշում է Ռիչարդ Փիթոն, Դոլի սեփական կարծիքով՝ անհրաժեշտ էր համագործակցել կազմակերպությունների հետ տվյալներին հասանելիություն ունենալու համար, որը կապացուցեր, որ իրենց ապրանքները վտանգավոր են։ Փիթոն նաև նշում է, որ Դոլը Օքսֆորդի Կանաչ քոլեջին իր բոլոր վճարումները կատարել է սեփական աշխատանքից։

Որոշ հակասություններ առաջացան նաև այն փաստի շուրջ, որ 1955 թվականին Դոլը չի հրապարակել «ջերմամիջուկային փորձնական պայթյունների լեյկեմոգեն ազդեցության մոտավոր չափի» վերաբերյալ հոդվածը *Ճառագայթման դեմ պաշտպանության ամսագրում*, որում նա պնդում էր, որ «չկա (ճառագայթման) սահման, որից ներքև ազդեցությունը զրոյանում է» մարդկանց վրա։ Նա առաջ է քաշել այս գաղափարը Սըր Հերոլդ Հիմսվորթի խորհրդով։ Հերոլդ Հիմսվորթը ԲՀԽ-ի (Բժշկական հետազոտությունների խորհուրդ) քարտուղարն էր, որին միջուկային էներգիայի կենտրոնից խորհուրդ էին տվել չհրապարակել հոդվածը, քանի որ այն կարող էր հակասել իրենց հետաքրքրություններին։ Հոդվածը հրապարակվեց 1996 թվականին միայն, երբ այսպիսի հայացքներն ավելի ընդունելի դարձան միջուկային արդյունաբերության մեջ։

## Տե՛ս նաև
* Ծխախոտի ազդեցությունն առողջության վրա

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Richard Doll, An Epidemiologist Gone Awry
* ''Richard Doll Building by Nicholas Hare Architects LLP''
* *BBC News* obituary Sir Richard Doll: A life's research
* BBC Experts Examined – Sir Richard Doll
* ''The Times'' obituary
* ''Associated Press'' obituary
* ''The Independent'' obituary
* Godfather of Anti-smoking Movement Dies At 92
* Interview with Richard Doll 
* Richard Horton in The New York Review of Books http://www.nybooks.com/articles/article-preview?article_id=21056
* *The Guardian* (Sarah Boseley) Company paid for published review
* *The Guardian* (Sarah Boseley) Intervention in Vietnam inquiry
* An Epidemiologist at Work: The Personal Papers of Sir Richard Doll
* Royal Society nomination

Կատեգորիա:20-րդ դարի բրիտանացիներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի աթեիստներ
Կատեգորիա:Անգլիացի հումանիստներ
Կատեգորիա:Անգլիացի սոցիալիստներ
Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի համալսարանի շրջանավարտներ