Չինաստանի արտաքին քաղաքականություն

մինի|330x330փքս|Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության և այլ երկրների միջև դիվանագիտական հարաբերությունները։
Չինաստանի դիվանագիտությունը Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարության կողմից իրականացվող արտաքին քաղաքականության և նրա պատմության մասին է։ Չինաստանի կառավարության պաշտոնական հայտարարության համաձայն՝ Չինաստանը վարում է խաղաղության անկախ արտաքին քաղաքականություն, հակադրվում է իմպերիալիզմին, գաղութացմանը, հեգեմոնիզմին և ուժային քաղաքականությանը և պաշտպանում է երկրի անկախությունը, ինքնիշխանությունն ու արժանապատվությունը։ Ըստ Չինաստանի վարչապետ Ճոու Ընլայի առաջ քաշած խաղաղ համակեցության հինգ սկզբունքների՝ երկիրը մի կողմից կձգտի հաստատել և զարգացնել բարեկամական և համագործակցային հարաբերություններ ամբողջ աշխարհի երկրների հետ, մյուս կողմից՝ կնպաստի միջազգային նոր քաղաքական և տնտեսական կարգի հաստատմանը։

2023 թվականի մարտի 6-ի դրությամբ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը դիվանագիտական հարաբերություններ է հաստատել 182 երկրի, ընդհանուր առմամբ՝ ՄԱԿ-ի 179 անդամ և ՄԱԿ-ի ոչ անդամ 3 պետությունների՝ Պաղեստինի, Կուկի կղզիների և Նյուեյի հետ։ Ըստ «Մեկ Չինաստան» սկզբունքի՝ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը դիվանագիտական հարաբերություններ չի հաստատում Չինաստանի Հանրապետությունը (Թայվան) ճանաչող որևէ երկրի հետ։

## Պատմություն
### Մաո Ցզեդունի դարաշրջան

#### Վաղ շրջան
Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հիմնադրման առաջին օրերին Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցությունը և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունը՝ Մաո Ցզեդունի և այլոց գլխավորությամբ, որոշում կայացրին իրականացնել «միակողմանի» ռազմավարություն՝ միանալով սոցիալիստական երկրների ճամբարին՝ Խորհրդային Միության գլխավորությամբ և պայքարել Սառը պատերազմում ԱՄՆ-ի գլխավորած կապիտալիստական երկրների ճամբարի դեմ։ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հիմնադրման սկզբում երկրի կառավարության արտաքին քաղաքականությունը Խորհրդային Միության և սոցիալիստական ճամբարի այլ երկրների հետ միասնության պահպանումն էր և «միակողմանի» ռազմավարությունը։ Այս ռազմավարությամբ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը Խորհրդային Միությունից ձեռք բերեց մեծ քանակությամբ տարբեր միջոցներ և ինժեներական նախագծեր, ինչպես նաև գիտական և տեխնիկական աշխատակիցներ,և առաջին հնգամյա պլանի առաջադրանքները ժամանակից շուտ գերակատարվեցին։ Այդ շրջանում՝ 1953 թվականի մարտի 9-ին, խորհրդային առաջնորդ Ստալինի մահվան հիշատակի առթիվ, Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը Թիեն Ան Մեն քաղաքի աշտարակի վրա Մաո Ցզեդունի դիմանկարը մեկ օրով փոխարինեց Ստալինի դիմանկարով։

1950-ին Պեկինի կառավարությունը չինացի ժողովրդական կամավորների բանակին ուղարկեց Հյուսիսային Կորեա՝ տեղական անվտանգությունն ապահովելու նպատակով, որպեսզի աջակցեն Կորեայի ժողովրդական բանակին Կորեական պատերազմում (1950-1953)։ Կորեական պատերազմից հետո Չինաստանը փորձեց թուլացնել իր բավական սերտ հարաբերությունները Խորհրդային Միության հետ՝ բարեկամական հարաբերություններ հաստատելով Պակիստանի և Երրորդ աշխարհի այլ երկրների հետ։ Այս ամենը  լարվածություն առաջացրեց Չինաստանի և Հարավարևելյան Ասիայի ու Լատինական Ամերիկայի քաղաքական կապերի միջև։

#### Չին-խորհրդային պառակտում
alt=Չին-Խորհրդային Ճըն ՊաոՏաո կղզու պատերազմ|մինի|330x330փքս|Չին-խորհրդային պատերազմ Ճըն ՊաոՏաո կղզում
1960-ականներին Պեկինը սկսեց մեծ տարաձայնություններ ունենալ Խորհրդային Միության հետ կոմունիստական աշխարհում։ Ստալինի մահից հետո Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության գլխավոր քարտուղար Խրուշչովը լիովին հերքեց Ստալինին, և չին-խորհրդային հարաբերությունները սկսեցին փոխվել։ 1958 թվականին Խորհրդային միությունն առաջարկեց Չինաստանի նավատորմի հետ համատեղ նավատորմ ստեղծել։ Չինական կողմը կարծում էր, որ այդ քայլը կխախտի Չինաստանի ինքնիշխանությունը, և չին-խորհրդային հարաբերությունները սկսեցին վատթարանալ։ 1960-ին Չինաստանի և Խորհրդային Միության հարաբերությունները սկսեցին խզվել, և Չինաստանն աստիճանաբար բռնեց անկախ զարգացման ճանապարհը՝ իր երկրի սահմաններից ակտիվորեն դուրս հանելով հեղափոխություն և միևնույն ժամանակ բարեկամական հարաբերություններ հաստատելով Երրորդ աշխարհի երկրների հետ։ 1962 թվականին չին-հնդկական սահմանային պատերազմի ժամանակ Խորհրդային Միությունը որոշեց աջակցել Հնդկաստանին։ 1968 թվականին Խորհրդային Միության կողմից Չեխոսլովակիա ներխուժելուց և 1969 թվականին չին-խորհրդային սահմանային հակամարտությունից հետո Չինաստանը և Խորհրդային Միությունը ամբողջովին երես թեքեցին իրարից։ Խորհրդային Միության հետ թշնամանալուց հետո Մաո Ցզեդունը առաջ քաշեց «մեկ գիծ, մեկ ամբողջություն» արտաքին քաղաքականությունը և Խորհրդային Միությունը անվանեց «Խորհրդային սոցիալական իմպերիալիզմ»։ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը սկսեց շփում ունենալ Միացյալ Նահանգների և արևմտյան այլ երկրների հետ։

#### Հեղափոխության արտահանում
Չին-խորհրդային հակամարտությունից հետո Չինաստանի կոմունիստական կուսակցությունը և Չինաստանի կառավարությունը ավելի ու ավելի մեծ ուշադրություն դարձրեցին իրենց ռազմավարական դիրքին և սկսեցին ակտիվորեն աջակցել Կոմունիստական կուսակցությանը կամ Հարավարևելյան Ասիայի և Լատինական Ամերիկայի քաղաքական իշխանություններին։ 1960-ականներից ի վեր Չինաստանի կոմունիստական կուսակցությունն ակտիվորեն երկիր սահմաններից դուրս է հանել կոմունիստական հեղափոխական ծրագրեր՝ օգնելով կոմունիստական կազմակերպություններին և կուսակցություններին տարբեր երկրներում, այդ թվում՝ Ինդոնեզիայի կոմունիստական կուսակցությանը, Մալայզիայի Կոմունիստական կուսակցությանը, Վիետնամի Կոմունիստական կուսակցությանը, Լաոսի կոմունիստական կուսակցությունը, Թայլանդի կոմունիստական կուսակցությունը, Ֆիլիպինների կոմունիստական կուսակցությունը և Բիրմայի կոմունիստական կուսակցությունը։ Չինաստանի կոմունիստական կուսակցությունը իր ազդեցությունը աշխարհի պրոլետարիատի վրա հասցրեց գագաթնակետին, բայց դա նաև հանգեցրեց լուրջ հակաչինական տրամադրությունների որոշ շրջաններում՝ պատճառելով մեծ թվով մարդկային և առարկայական կորուստներ։ Դրանց թվում են 1960-ականներին Ինդոնեզիայում սեպտեմբերի 30-ի միջադեպը և 1970-ականներին Կամբոջայի ցեղասպանությունը։

Գիտական վիճակագրության համաձայն, Չինաստանի օգնությունը Կամբոջայի ցեղասպանության ժամանակ կազմում էր ընդհանուր արտաքին օգնության առնվազն 90%-ը։ Միայն 1975 թվականին Չինաստանը Կամբոջային տրամադրեց առնվազն 1 միլիարդ ԱՄՆ դոլար առանց տոկոսների տնտեսական և ռազմական օգնություն և 20 միլիոն ԱՄՆ դոլարի «նվերներ»։

Տըն Սյաոպինի իշխանության գալուց հետո Սինգապուրի այն ժամանակվա վարչապետ Լի Կուան Յուի առաջարկով Չինաստանի կառավարությունը դադարեցրեց հեղափոխությունների արտահանումը 1980 թվականին և դադարեցրեց օգնությունը Հարավարևելյան Ասիայի երկրների կոմունիստական կուսակցություններին։ Բիրմայի կոմունիստական կուսակցությունը և Թաիլանդի կոմունիստական կուսակցությունը, կորցնելով Չինաստանի օգնությունը, հաջորդաբար վայր դրեցին զենքերը և հանձնվեցին Հարավարևելյան Ասիայի երկրների կառավարություններին 1980-ականների վերջին և 1990-ականների սկզբին։ Ամբողջ աշխարհում մաոիստները հիմնականում կարծում են, որ Չինաստանը Հուայրընթանի հեղաշրջումից հետո ռեվիզիոնիստական երկիր էր, որը դավաճանեց Մաո Ցզեդունի մտքին։ Օրինակ, Ամերիկայի հեղափոխական կոմունիստական կուսակցությունը հայտարարեց. «1976 թվականից հետո Չինաստանի ռևիզիոնիստական ուժերը ոչ միայն շարունակեցին իրենց պիտակավորել որպես կոմունիստներ, այլ նաև ավելի կոնկրետ պնդում էին, որ իրենք են Մաո Ցզեդունի հեղափոխական մտքի և  ժառանգության կրողները»։
alt=|մինի|250x250փքս|Մաո Ցզեդունի արձանը, որը կառուցվել է Յուննան նահանգի Լիծյան քաղաքում մշակութային հեղափոխության ժամանակ։

#### Միավորված ազգերի կազմակերպություն և Արևմուտք
1970-ականներին Չինաստանի և Խորհրդային Միության միջև թշնամության պատճառով Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը սկսեց զարգացնել հարաբերությունները Միացյալ Նահանգների, Ճապոնիայի և արևմտյան կապիտալիստական այլ երկրների հետ և դարձրեց Չինաստանի Հանրապետությանը որպես ՄԱԿ-ի անվտանգության խորհրդի մշտական անդամ։ Իր հիմնադրումից ի վեր Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը քրտնաջան աշխատել է, որպեսզի միջազգային հանրությունը ճանաչի այն որպես Չինաստանը ներկայացնող միակ օրինական կառավարություն։ Մինչև 1970-ական թվականները Չինաստանի Հանրապետության կառավարությունը Թայպեյում լայնորեն ճանաչվում էր միջազգային հանրության և ՄԱԿ-ի կողմից որպես Չինաստանը ներկայացնող միակ օրինական կառավարություն։ 1971 թվականին, այն բանից հետո, երբ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունն ընդունեց «ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 2758 բանաձևը»՝ փոխարինելու Չինաստանի Հանրապետության կառավարությանը՝ որպես ՄԱԿ-ում Չինաստանի ներկայացուցիչ, Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կարգավիճակը դարձավ ավելի ու ավելի կարևոր միջազգային հարթակներում, և երկրների մեծամասնությունը խզեց Դիվանագիտական հարաբերությունները Թայպեյի հետ՝ միաժամանակ կապեր հաստատելով Պեկինի կառավարության հետ։ Ճապոնիան և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեցին 1972 թվականին։ Նույն թվականին ԱՄՆ նախագահ Նիքսոնը այցելեց Չինաստան՝ ի պատասխան Չինաստանի վարչապետ Ճոու Ընլայի։ Չինաստանի և ԱՄՆ-ի հարաբերությունները աստիճանաբար կարգավորվեցին։ Նույն թվականին Չինաստանը դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց նաև Միացյալ Թագավորության, Արևմտյան Գերմանիայի (Գերմանիա կոչվեց երկու Գերմանիաների վերամիավորումից հետո 1990 թվականին), Ավստրալիայի և Ֆրանսիայի (1964), Կանադայի (1970) և Իտալիայի (1970) հետ։

Միացյալ Նահանգների և Խորհրդային Միության միջև Սառը պատերազմի երկբևեռ կառուցվածքի ֆոնին 1974 թվականին Մաո Ցզեդունը հրապարակավ առաջ քաշեց այսպես կոչված «երեք աշխարհների» տեսությունը։ 1974 թվականի ապրիլին Տըն Սյաոպինը, Չինաստանի Պետական խորհրդի այն ժամանակվա փոխվարչապետը, մասնակցեց ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 29-րդ նստաշրջանին՝ որպես չինական պատվիրակության ղեկավար։ Ելույթներ ՄԱԿ-ի ԳԱ նիստերի ժամանակ։ Տըն Սյաոպինը ՄԱԿ-ի համաժողովում բացատրեց Մաո Ցզեդունի երեք աշխարհների տեսությունը և հայտարարեց.

«Չինաստանը սոցիալիստական, ինչպես նաև զարգացող երկիր է։ Չինաստանը պատկանում է երրորդ աշխարհին։ Չինաստանը գերտերություն չէ և չի լինելու։ Ի՞նչ է գերտերությունը։ Գերտերությունը այն իմպերիալիստական երկիրն է, որը ներխուժում է, միջամտում, վերահսկում, տապալում և թալանում է այլ երկրներ և ձգտում է համաշխարհային հեգեմոնիայի։ Եթե մի օր Չինաստանը փոխի իր կարգավիճակը և դառնա գերտերություն, ինչպես նաև տիրի աշխարհին, ահաբեկելով, ներխուժելով և շահագործելով ուրիշներին, ապա ողջ աշխարհը պետք է սոցիալական իմպերալիստի պիտակ տա Չինաստանին, բացահայտի նրա սև անկյունները, ընդդիմանա նրան, և աշխատի չինացիների հետ՝ երկիրը տապալելու համար։

### Տըն Սյաո Պինի դարաշրջան
#### Բաց դռների քաղաքականություն
1978 թվականի նոյեմբերին Չինաստանի փոխվարչապետ Տըն Սյաոպինը այցելեց Սինգապուր և բանակցություններ վարեց Սինգապուրի այն ժամանակվա վարչապետ Լի Կուան Յուի հետ։ Այս ժամանակահատվածում Տըն Սյաոպինը, Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության և Չինաստանի կառավարության անունից, ճանաչես երկրի երկու խնդիրները և խոստացավ բարելավել դրանք։ Միևնույն ժամանակ, բաց դռների քաղաքականությունից հետո մայրցամաքային Չինաստանը սկսեց ստանալ մեծ քանակությամբ օգնություններ տարբեր զարգացած երկրներից։ Հոնկոնգը, Մակաոն և Թայվանը նույնպես ցուցաբերեցին մեծ աջակցություն։

Բաց դռների քաղաքականությունից ի վեր, Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության տնտեսության արագ զարգացմամբ, համապարփակ ազգային հզորության ակնհայտ բարելավմամբ և աշխարհում բազմաբևեռացման զարգացման միտումով, Չինաստանի արտաքին քաղաքականությունը նույնպես հետևել է «Խաղաղ համակեցության հինգ սկզբունքներին»՝ «դրոշը չկրել, չառաջնորդել և չդաշնակցել» և առաջարկել այնպիսի քաղաքականություններ, ինչպիսիք են «աշխարհի ամենամեծ զարգացող երկիրը», «այլ երկրների ներքին գործերին չմիջամտելը», «խաղաղ վերելքը» և «ներդաշնակ աշխարհ»։

Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը միշտ արտահայտել է իր ընդդիմությունը «հեգեմոնիզմին»՝ սկզբնական շրջանում հիմնականում թիրախավոելով Միացյալ Նահանգներին, Խորհրդային Միությանը, Վիետնամին և Կուբային, բայց միևնույն ժամանակ, Պեկինի պաշտոնյաները նույնպես ընդգծել են, որ իրենց արտաքին քաղաքականությունը անկախ է ԱՄՆ-ից և Խորհրդային Միությունից։ Տըն Սյաոպինը բազմիցս առաջարկել է «Եռակողմ հարաբերություններ Չինաստանի, ԱՄՆ-ի և Խորհրդային Միության միջև»։ Արևմուտքի հետ հարաբերությունները բարելավելով հանդերձ՝ Պեկինը շարունակում էր խթանել Չմիավորման շարժումը Երրորդ աշխարհի երկրներում։

#### Չին-ամերիկյան հարաբերություններ
alt=|330x330փքս|մինի|1979 թվականի հունվարին Չինաստանի փոխվարչապետ Տըն Սյաոպինը պաշտոնական այցով մեկնեց ԱՄՆ և հանդիպեց նախագահ Ջիմի Քարթերի հետ։
1979 թվականի հունվարի 1-ին ԱՄՆ-ը և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը հաստատեցին պաշտոնական դիվանագիտական հարաբերություններ, բացի այդ, ԱՄՆ-ն ընդունեց նաև Թայվանի հարաբերությունների մասին օրենքը՝ հուսալով պահպանել ստատուս քվոն Թայվանի նեղուցում։ Հունվարի 28-ին Չինաստանի փոխվարչապետ Տըն Սյաոպինը պաշտոնական այցով մեկնել է ԱՄՆ և հանդիպել այն ժամանակվա նախագահ Ջիմի Քարթերի հետ։մինի|ԱՄՆ-ի և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության միջև պաշտոնական դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատում։|ձախից1989 թվականի հունիսի 4-ի միջադեպը որոշակի բացասական ազդեցություն ունեցավ չին-ամերիկյան հարաբերությունների վրա։ Միևնույն ժամանակ, Տըն Սյաոպինի ժամանակաշրջանից ի վեր, Միացյալ Նահանգները մեծ քանակությամբ օգնություն է տրամադրել մայրցամաքային Չինաստանին, 1998 թվականի ավարտի դրությամբ ԱՄՆ-ի՝ Չինաստանին ուղարկած օգնությունը հասել է 19,41 միլիոն ԱՄՆ դոլարի։

#### Չին-խորհրդային հարաբերություններ
1978 թվականի վերջին Պեկինի կառավարությունը նույնպես մտահոգվեց Հարավարևելյան Ասիայում իր ազդեցությունն ընդլայնելու Վիետնամի փորձերով։ Ի պատասխան Վիետնամի՝ Կամբոջա ներխուժմանը և Խորհրդային Միության կողմից աջակցվող Չինաստանի վրա անդրսահմանային հարձակումներին՝ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը 1979 թվականի փետրվարից մինչև մարտ ինքնապաշտպանական հակագրոհ էր իրականացնում Վիետնամի ուղղությամբ։ Չինաստանի կառավարությունը դեռ երկարաժամկետ ռազմական օգնություն էր ցուցաբերում Կամբոջայում գտնվող Կարմիր քմերներին։ Ավելի ուշ Չինաստանը և Խորհրդային Միությունը բախվեցին Աֆղանստան Խորհրդային Միության ներխուժման պատճառով։

Չին-խորհրդային հարաբերություններում երեք խոչընդոտ կար՝ Վիետնամի ագրեսիան Կամբոջայի դեմ, սովետական ագրեսիան Աֆղանստանի դեմ և խորհրդային զորքերի կայազորը չին-խորհրդային սահմանային տարածքում։ 1980-ականներին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության և արևմտյան երկրների միջև հարաբերություններն ավելի սերտացան, Չինաստանը հույս ուներ, որ արևմտյան երկրների հետ այս հարաբերությունների միջոցով կօգնի իր սեփական տնտեսական կառուցմանը և միևնույն ժամանակ կզսպի խորհրդային էքսպանսիոնիզմը։ Այդ ժամանակ Խորհրդային Միությունը Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կողմից համարվում էր առաջնային սպառնալիքը։

1989 թվականի մայիսին Խորհրդային Միության Կոմունիստական կուսակցության գլխավոր քարտուղար Գորբաչովը Չինաստանի նախագահ Յան Շանքունի հրավերով այցելեց Չինաստան և հանդիպեց Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական ռազմական հանձնաժողովի նախագահ Տըն Սյաոպինին և Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեի գլխավոր քարտուղար Ճաո Ծըյանին։ Առաջնորդների առաջին հանդիպումը հայտարարեց չին-խորհրդային հարաբերությունների վերջնական կարգավորման մասին։

#### Հունիսի չորսի միջադեպ
1989թ.-ի hունիսի 4-ի միջադեպը Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության դիվանագիտությունը ծանր դրության մեջ դրեց, և շատ երկրներ սահմանափակեցին դիվանագիտական կապերը Պեկինի պաշտոնյաների հետ։ Միացյալ Նահանգները և Եվրամիությունը միաժամանակ որդեգրեցին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության դեմ զենքի էմբարգոյի քաղաքականությունը, որը  շարունակվում է մինչ օրս։ Միևնույն ժամանակ, Պեկինի կառավարությունը նույնպես դատապարտվել կամ «ափսոսանքով» և «անհանգստությամբ» է արտահայտվել աշխարհի շատ երկրների պետական իշխանությունների կողմից, բացառությամբ որոշ սոցիալիստական երկրների։ Պեկինի պաշտոնական դիվանագիտությունը ժամանակավորապես մեկուսացված է եղել այլ երկրներից։ Այնուամենայնիվ, Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը շարունակեց քրտնաջան աշխատել այլ երկրների հետ իր հարաբերությունները բարելավելու համար, և 1990-ականների սկզբին հարաբերությունները շատ երկրների հետ վերականգնվեցին։

1990 թվականի դեկտեմբերին Տըն Սյաոպինը ելույթ ունեցավ Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեում.

Հունիսի 4-ի միջադեպից հետո Տըն Սյաոպինն առաջարկեց Չինաստանի դիվանագիտական ռազմավարություններ, ինչպիսիք են՝ «հանգիստ դիտել», «հանդարտությամբ հաղթահարել», «թաքցնել ուժեղ կողմերը և սպասել ժամանակին», «երբեք առաջնորդություն չվերցնել», «պաշտպանվելու գործում լավ լինել» և «տարբերություններ ստեղծել»։ Այս ռազմավարությունները հետագայում ամփոփվեցին որպես «սեփական ուժը թաքցնելու և ներուժը զարգացնելու» ռազմավարական քաղաքականություն։

#### Սառը պատերազմի ավարտ
1991 թվականի նոյեմբերին Չինաստանը միացավ Ասիական և խաղաղօվկանոսյան տնտեսական խորհրդին (ԱԽՏԽ)։ 1991 թվականի դեկտեմբերին Խորհրդային Միությունը կազմալուծվեց, և սառը պատերազմն ավարտվեց։ Չինաստանը դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց նախկին խորհրդային երկրների հետ։ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության դիվանագիտությունը Տըն Սյաոպինի առաջարկած «սեփական ուժը թաքցնելու և ներուժը զարգացնելու» ռազմավարական քաղաքականությամբ էր առաջնորդվում։ Չինաստանն արտաքին գործերում տնտեսական համագործակցությունը համարում էր առաջնահերթություն։

### Ծյանմընի շրջան
1996 թվականին Թայվանի նեղուցի երրորդ ճգնաժամը, 1999 թվականին ԱՄՆ-ի հարավսլավական դեսպանատան ռմբակոծումը և 2001 թվականին չին-ամերիկյան ինքնաթիռների բախումը ազդեցություն ունեցան չին-ամերիկյան հարաբերությունների վրա։ 2001 թվականի դեկտեմբերի 11-ին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը հաջողությամբ միացավ Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանը։ 1999 ֆինանսական տարվանից մինչև 2012 ֆինանսական տարին Չինաստանին ԱՄՆ-ի օգնության ընդհանուր գումարը կազմել է մոտ 536 միլիոն ԱՄՆ դոլար։

1997 թվականին Հոնկոնգի հանձնման արարողությունը, Ծյան Ծըմինը, Լի Պենը և այլ առաջնորդներ այցելեցին Հոնկոնգ՝ ականատես լինելու ինքնիշխանության հանձնմանը։ 1999 թվականին Մակաոյի հանձնման արարողության ժամանակ Ծյան Ծըմինը, Չժու Ռոնջին և այլ առաջնորդներ այցելեցին Մակաո՝ ականատես լինելու ինքնիշխանության հանձնմանը։

20-րդ դարի վերջից մինչև 21-րդ դարի սկիզբ Չինաստանը ակտիվորեն մասնակցել է տարբեր միջազգային կազմակերպություններին։ 1999 թվականին Չինաստանը դարձավ Մեծ քսանյակի հիմնադիր անդամներից մեկը։ 2001 թվականի հունիսին ստեղծվել է Շանհայի համագործակցության կազմակերպությունը։ 2001 թվականի դեկտեմբերի 11-ին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը պաշտոնապես միացավ Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանը։

### Հու Ծինթաոյի շրջան
մինի|400x400փքս|Երկրներ, որոնք դիվանագիտական հարաբերություններ են հաստատել Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հետ. 1949/1950-ականներ (մուգ կարմիր), 1960-ականներ (կարմիր), 1970-ականներ (նարնջագույն), 1980-ականներ (բեժ), 1990-2000-ականներ (դեղին), 2010-ականներ-այսօր (կանաչ): Մոխրագույնով ներկայացված են դիվանագիտական հարաբերություններ չունեցող և ոչ անկախ երկրները։
21-րդ դարի սկզբին Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի գլխավոր քարտուղար Հու Ծինթաոն առաջ քաշեց «խաղաղ վերելք» և «խաղաղ զարգացում» հասկացությունը։ 2004 թվականին լույս տեսավ «Տըն Սյաոպինի տարեգրությունը», և Կենտրոնական գրականության հրատարակչությունը հետագայում այն զարգացրեց հայտնի 20 նիշերից բաղկացած կարգախոսով՝ «Հանգիստ դիտիր, պահիր քո դիրքը, հանգիստ վարվիր դրա հետ, թաքցրու ուժդ և ժամանակդ սպասիր և արա։ Սա դարձել է Չինաստանի երկարաժամկետ դիվանագիտական դիրքորոշման ընդհանուր ուղղությունը։

2008 թվականին աշխարհում բռնկվեց ֆինանսական ցունամին։ Որպես աշխարհի միակ գերտերություն՝ Միացյալ Նահանգների համար ավելի ու ավելի դժվար էր դառնում պահպանել միաբևեռ առաջնորդությունն աշխարհում։ Չինաստանը կարևոր դեր խաղաց համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի վերականգնման գործընթացում։ Չինաստանի դիվանագիտությունը երկար ժամանակ հետապնդում է «Անկաշկանդ և ցածր վարկանիշ պահելու քաղաքականությունը նույնպես սկսել է աստիճանաբար փոխվել միջազգային գործերին ակտիվորեն մասնակցելու և կարևոր դեր խաղալու ուղղությամբ։

2009 թվականի հունիսին ԲՐԻԿՍ-ի երկրների ղեկավարներն իրենց առաջին հանդիպումն անցկացրին Եկատերինբուրգում (Ռուսաստան)։ 2010 թվականին Չինաստանի համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ) գերազանցեց Ճապոնիային և դարձավ աշխարհի երկրորդ խոշորագույն տնտեսությունը։ Չնայած դրան, որպես զարգացող երկիր, Չինաստանը դեռ ընդունում էր որոշ զարգացած երկրների օգնությունը. 2012 թվականի դրությամբ Չինաստանին ԱՄՆ օգնության ընդհանուր գումարը կազմում էր մոտ 556 միլիոն ԱՄՆ դոլար՝ ընդգրկելով ավելի քան 30 օգնության ծրագրեր, ինչպիսիք են տիբեթյան համայնքների մշակութային պահպանումը, ՁԻԱՀ-ի կանխարգելում և բուժում։

21-րդ դարի երկրորդ տասնամյակ մտնելուց հետո չինացի առաջնորդները հաճախակի այցելություններ կատարեցին արտասահման, և Չինաստանը նույնպես սկսեց ավելի մեծ և ակտիվ դեր խաղալ ՄԱԿ-ում և այլ բազմակողմ կազմակերպություններում։ Չինաստանը փորձում էր թուլացնել լարվածությունը ասիական տարածաշրջանում, որը նպաստել է Կորեական թերակղզու կայունությանը, ինչպես նաև ամրապնդել է հարաբերությունները Հարավարևելյան Ասիայի պետությունների ասոցիացիայի երկրների հետ՝ ակտիվորեն մասնակցելով այնպիսի միջոցառումներին, ինչպիսին է Ասիայի Պոաոյի ֆորումը։

### Սի Ծինպինի ժամանակաշրջան
մինի

#### «Մեծ ուժերի դիվանագիտություն»
2012 թվականի վերջին, այն բանից հետո, երբ Սի Ծինպինը դարձավ Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության գլխավոր քարտուղար, որոշ լրատվամիջոցներ վերլուծեցին, որ Չինաստանի դիվանագիտությունը աստիճանաբար հրաժարվել է «սեփական ուժը թաքցնելու և ներուժը զարգացնելու» ռազմավարական քաղաքականությունից և փոխարենը հանդես է գալիս «մեծ ուժերի դիվանագիտությանմբ», և ձեռք է բերում ավելի մեծ հնարավորություններ։ 2013-ի վերջին Չինաստանի կառավարությունն առաջարկեց «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» նախաձեռնությունը, որը մեծ առաջընթաց գրանցեց նախաձեռնությանը մասնակցող զարգացող և թերզարգացած երկրների տնտեսություններում, բայց նաև առաջացրեց միջազգային որոշակի վեճեր։ Չինաստանի ազդեցությունը վերացնելու և Չինաստանի «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» նախաձեռնության դեմ պայքարելու նպատակով ԵՄ-ն և Միացյալ Նահանգները սկսեցին գործարկել «Կառուցել ավելի լավ աշխարհ» (Build Back Better World, B3W） և «Գլոբալ կապված Եվրոպա»  (A Globally Connected Europe）ծրագրերի ամերիկյան և եվրոպական տարբերակները։

2016 թվականին Մեծ քսանյակի գագաթնաժողովը տեղի ունեցավ Չինաստանի Հանճոու քաղաքում, 2017 թվականին՝ ԲՐԻԿՍ-ի գագաթնաժողովը՝ Չինաստանի Սյամեն քաղաքում։

Սի Ծինպինի օրոք Չինաստանի և Վատիկանի հարաբերությունները բարելավվել են, 2018 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Սուրբ Աթոռը և Չինաստանը ստորագրել են եպիսկոպոսների նշանակման ժամանակավոր համաձայնագիր։ 2020 թվականին երկու երկրների միջև բանակցություններից հետո համաձայնագիրը երկարաձգվեց երկու տարով։

#### Սրված հակամարտություն
alt=中美第9轮贸易谈判在美国华盛顿举行（2019年4月）|մինի|320x320փքս|Չինաստան-ԱՄՆ առևտրային բանակցությունների 9-րդ փուլը (ապրիլ 2019 թվական Վաշինգտոն, ԱՄՆ)
2018 թվականին սկսված չին-ամերիկյան առևտրային պատերազմը առաջացրել է միջազգային լայն ուշադրություն և հակասություններ, և չին-ամերիկյան հարաբերությունները սկսել են վատթարանալ։ 2019 թվականի հունիսի դրությամբ, ըստ ԱՄՆ կառավարության տվյալների, 2018 թվականին ԱՄՆ-Չինաստան առևտրային դեֆիցիտը հասել է ավելի քան 410 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի, մինչդեռ Չինաստանի կառավարության տվյալները ցույց են տվել, որ այն կազմում է ավելի քան 150 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։

2019 թվականի հունիսին Հոնկոնգում հակաչինական շարժման ընթացքում, որը հարուցվել էր փախուստի մեջ գտնվող իրավախախտների հրամանագրով, Չինաստանի Կենտրոնական հեռուստատեսությունը պնդում էր, որ 1984 թվականին ստորագրված «չինական բրիտանական համատեղ հռչակագիրը» «հնացած և անվավեր է»։ Հետագայում Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության արտաքին գործերի նախարարությունը արտաքին կասկածների առաջ կանգնեց այն հայտարարությամբ, որ «Հոնկոնգի գործերը զուտ Չինաստանի ներքին գործերն են», ինչը հարուցեց արևմտյան հակասություններ։։2019 թվականից ի վեր Չինաստանը և արևմտյան երկրները բախվել են Սինծյանի և Հոնկոնգի խնդրի առնչությամբ ընդդիմության հետ՝ միմյանց նկատմամբ պատժամիջոցներ կիրառելով։ Չինաստանը և Հարավարևելյան Ասիայի երկրները ակտիվացրել են վեճերը Հարավչինական ծովի հարցի շուրջ, արյունալի հակամարտություններ են առաջացել Հնդկաստանի հետ սահմանային հարցի շուրջ, և Թայվանի նեղուցում իրավիճակը նույնպես գնալով սրվում է։

2020 թվականի մայիսի 20-ին Իտալիայում Չինաստանի դեսպան Լի Ջունհուան հարցազրույց է տվել Italian Evening Post-ին COVID-19-ի և այլ հարցերի շուրջ։ Ի պատասխան Չինաստանի դիվանագիտության մեջ հասարակական կարծիքի պատերազմը նկարագրելու համար «պատերազմական գայլ» բառի օգտագործմանը՝ դեսպան Լի Ջունհուան ասաց, որ ինքն անձամբ հավատում է, որ «պատերազմի գայլը» համապատասխան պիտակ է, և «կունգֆու պանդա» փոխաբերությունը կարող է. լինել ավելի համապատասխան. Նա մատնանշեց, որ որոշ երկրներում փոքրաթիվ քաղաքական գործիչներ և խմբեր ունեն նախապաշարմունքներ և թշնամանք Չինաստանի նկատմամբ, իսկ վերջերս նրանք դիմել են համաճարակի՝ բազմիցս լուրեր ստեղծելու և Չինաստանին արատավորելու համար՝ գործադրելով բոլոր ջանքերը՝ այն խարանելու համար։ Իհարկե, չինացի դիվանագետները պետք է հյուրընկալող երկրի ժողովրդին ու լրատվամիջոցներին ներկայացնեն ճշմարտությունը, վերականգնեն փաստերն ու պարզաբանեն իրականությունը։ Սա ոչ միայն պաշտպանում է արդարությունն ու արդարությունը Չինաստանի համար, այլ նաև պաշտպանում է միջազգային բարոյականությունը բոլոր կողմերի համար։ Ես հավատում եմ, որ ցանկացած երկրի դիվանագետներ նույն կերպ կարձագանքեն, երբ բախվեն նույն իրավիճակին։ Որոշ վերլուծաբաններ կարծում են, որ գայլի մարտիկի դիվանագիտությունը նման է Մաո Ցզեդունի ժամանակաշրջանի Մշակութային հեղափոխության ոճի դիվանագիտությանը, իսկ որոշ գիտնականներ կարծում են, որ դա կառուցողական չէ հենց Չինաստանի համար։

## Դիվանագիտական ծրագիր
Խաղաղ համակեցության հինգ սկզբունքները Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կողմից առաջարկված ազգային արտաքին քաղաքականության ծրագիր է։ Այն առաջադրվել է Ճոու Ընլայի կողմից 1953 թվականի վերջին հնդկական պատվիրակության հետ հանդիպման ժամանակ և դարձավ Չինաստան-Հնդկաստան և Չինաստան-Մյանմարի հարաբերությունները առաջնորդող հիմնական սկզբունքները 1954 թվականին։

Բովանդակությունը հետևյալն է.

* փոխադարձ հարգանք ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության նկատմամբ
* ոչ ագրեսիվություն
* միմյանց ներքին գործերին չմիջամտել
* հավասարություն և փոխադարձ շահ
* խաղաղ համակեցություն

1954 թվականի հունիսին Չինաստանի վարչապետ Ճոու Ընլայը գլխավորում էր չինական պատվիրակությունը, որը այցելում էր Հնդկաստան։ Հնդկաստանի այն ժամանակվա վարչապետ Ջավահարլալ Նեհրուն «անհանգստանում էր» Չինաստանի համար, քանի որ նա տեսնում էր Չինաստանի բարձր միջազգային հեղինակությունը «ԱՄՆ ագրեսիային դիմակայելու և Կորեային պատերազմում օգնելու» մեջ։ Պաշտոնական հայտարարության համաձայն՝ Ճոու Ընլայը «խաղաղ համակեցության հինգ սկզբունքների հիմնական միտքը բացատրել է հետևյալ կերպով․

### Միջազգային հարաբերություններ
2023 թվականի մարտի 6-ի դրությամբ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը դիվանագիտական հարաբերություններ ունի 182 երկրի հետ, մինչդեռ Չինաստանի Հանրապետությունը դիվանագիտական հարաբերություններ ունի 13-ի հետ (տե՛ս Թայվան)։ Ե՛վ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունը, և՛ Չինաստանի Հանրապետության կառավարությունը ենթադրում են, որ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատած երկիրը չպետք է ճանաչի մյուս երկրի կառավարությունը որպես դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու նախապայման։ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության գործերը Հաիթիից բացի այլ երկրների հետ, որոնք դիվանագիտական հարաբերություններ չեն հաստատել, գտնվում են դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատած հարևան երկրների դեսպանատների կամ հյուպատոսությունների միաժամանակյա իրավասության ներքո։ (Օրինակ, Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության գործերը Բութանի հետ կառավարվում է Հնդկաստանում դեսպանատան կողմից), Չինաստանի Հանրապետության հետ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատած 13 երկրները դեռևս պահպանում են տնտեսական և առևտրային հարաբերությունները մայրցամաքային Չինաստանի հետ։







### Խոշոր դիվանագիտական հարաբերություններ
Բարելավվել են նաև Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության և Ռուսաստանի հարաբերությունները։ Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության ղեկավար Ծյան Ծըմինը 2001 թվականի հուլիսին ստորագրել են բարեկամության և համագործակցության պայմանագիր։ 2001 թվականի հունիսին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության նախաձեռնությամբ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը, Ռուսաստանը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Տաջիկստանը և Ուզբեկստանը ստեղծեցին Շանհայի համագործակցության կազմակերպությունը։

2008-ին աշխարհում բռնկվեց ֆինանսական ճգնաժամ, և նախագահ Բուշ կրտսերի միակողմանիությունն ավարտվեց անհաջողությամբ։ Իրավահաջորդ նախագահ Բարաք Օբաման սկսեց ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել աշխարհը ղեկավարելուն աշխարհի այլ երկրների հետ համագործակցության միջոցով։ Միացյալ Նահանգների միաբևեռ առաջնորդությունը պահպանելը  ավելի ու ավելի դժվար էր դառնում։ Հենվելով բաց դռների քաղաքականությյունից հետո ձեռք բերված բեղմնավոր տնտեսական ձեռքբերումների վրա՝ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը անփոխարինելի և կարևոր դեր էր խաղում համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը փրկելու գործում։ Միջազգային տնտեսական դասակարգման մեծ քսանյակը Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության մասնակցությամբ ուներ որոշակի միջազգային կարգավիճակ։ Ճապոնիան Չինաստանի հետ հարաբերություններ էր վարում այն պայմանով, որ Շինզո Աբեի իշխանության գալուց հետո  Ճապոնիա-ԱՄՆ ռազմական դաշինքով որպես առանցք կծառայեր։ 2012 թվականին Չինաստանը և Ճապոնիան ապրեցին երկկողմ հարաբերությունների դժվարին շրջան՝ լի վեճերով և լարվածությամբ։ Նրանց հարաբերություններն աստիճանաբար բարելավվեցին 2014 թվականից հետո։

Միևնույն ժամանակ, Հյուսիսային Կորեայի միջուկային զենքի հաջող զարգացումը իրադարձությունների լայն շրջանակ է առաջացրել։ Մի կողմից՝ միջուկային զենքի սպառնալիքը հասել է զսպման և խաղաղության վիճակի։ Մյուս կողմից, ԱՄՆ-ն աստիճանաբար նվազեցրել է իր ռազմական գործողությունները թերակղզու դեմ։ Չին-ամերիկյան դիվանագիտական հարաբերությունները երկարաժամկետ հեռանկարում վատթարացան։ Միևնույն ժամանակ, նախագահ Թրամփի գլխավորությամբ ԱՄՆ-ը միջազգային տուրբուլենտության դեր է խաղացել տարբեր կողմերի հետ առևտրային բախումների մեջ։ Դրանից ազդված՝ Չինաստանի և Ճապոնիայի ու հարաբերությունները Եվրոպայի, Մերձավոր Արևելքի և Ռուսաստանի հետ սկսեցին թեժանալ։

### Տարածաշրջանային դիվանագիտություն
Չինաստանը ցամաքային և ծովային վեճեր ունի բազմաթիվ երկրների հետ, այդ թվում՝ Վիետնամի հետ Տոնկինի ծոցում, տարածքային և տարածքային վեճեր Հարավչինական ծովի բազմաթիվ երկրների հետ, և տարածքային վեճեր Հնդկաստանի և Ճապոնիայի հետ։ Պեկինի իշխանությունները լուծել են տարածքային վեճերի մի քանի հարցեր, այդ թվում՝ 1997 թվականի նոյեմբերին Ռուսաստանի հետ ստորագրված տարածքային վեճերի փաթեթային կարգավորումը և 2004 թվականի հոկտեմբերի 14-ին ստորագրված Չին-ռուսական սահմանի արևելյան հատվածի մասին լրացուցիչ համաձայնագիրը։ Ըստ պաշտոնական հայտարարությունների՝ Համաձայնագիրն ամբողջությամբ լուծեց Չինաստանի և Ռուսաստանի միջև 4300 կիլոմետրանոց սահմանի հարցը։ 2000 թվականին Վիետնամի հետ ստորագրված պայմանագիր՝ որոշ տարածքային վեճեր լուծելու համար։ Սակայն Հարավչինական ծովի որոշ կղզիների շուրջ միջազգային վեճերը մնում են չլուծված։

### Բազմակողմ դիվանագիտություն
աջից|մինի|220x220փքս|2009 թվականի Շանհայի համագործակցության կազմակերպության ղեկավարները Եկատերինբուրգում, Ռուսաստան։
1990-ականների վերջին և 2000-ականների սկզբին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության արտաքին քաղաքականության հիմնական առանցքը կարծես թե Ռուսաստանի և Եվրոպայի հետ դիվանագիտական հարաբերությունների ամրապնդումն էր՝ աշխարհում Միացյալ Նահանգների ազդեցությունը սահմանափակելու նպատակով։ Սակայն սեպտեմբերի 11-ից և իրաքյան պատերազմից հետո Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության արտաքին քաղաքականությունը փոխվել է։ Թեև ԱՄՆ-ի հարձակումները Աֆղանստանի և Իրաքի վրա կարող են հանգեցնել ամբողջ աշխարհում ամերիկյան հզորության շարունակական աճին և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության ավելի սերտ պաշարմանը, քանի որ ամերիկյան դիվանագիտության կենտրոնը տեղափոխվում է Մերձավոր Արևելք, Միացյալ Նահանգները հույս ունի օգտագործել Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը Արևելյան Ասիայում կայունություն պահպանելու համար, քանի որ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը դիվանագիտական մեծ ջանքեր է գործադրել Կորեայի հարցում։ 2003 թվականին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը շարունակեց ամրապնդել քաղաքական և տնտեսական համագործակցությունը Հարավարևելյան Ասիայի պետությունների ասոցիացիայի հետ, իսկ ավելի ուշ Սուդանի կառավարությանը հորդորեց ընդունել ՄԱԿ-ի խաղաղապահ ուժերի ներկայությունը Դարֆուրի խնդիրը լուծելու և արդյունքների հասնելու համար։

Այս շրջանում Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության դիվանագիտության մեջ  «սեփական ուժը թաքցնելու և ներուժը զարգացնելու» երկարամյա ռազմավարական քաղաքականությունը  սկսել է աստիճանաբար փոխվել միջազգային գործերին ակտիվորեն մասնակցելու և կարևոր դեր խաղալու ուղղությամբ։ Այնպիսի կազմակերպություններում, ինչպիսիք են «Տարածաշրջանային համապարփակ տնտեսական գործընկերություն»-ը, «Ասիայում փոխգործակցության և վստահության ամրապնդման միջոցառումների կոնֆերանսը», Շանհայի համագործակցության կազմակերպությունը, Զարգացման նոր բանկը և Ասիական ենթակառուցվածքի ներդրումային բանկը, Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը փաստացի առաջատար ուժն է, և նրա պոտենցիալ գլոբալ ազդեցությունը չի կարելի անտեսել։ Ավելին, ակտիվ թե պասիվ, Չինաստանի տնտեսության մեծ մասշտաբի պատճառով համաշխարհային տնտեսական քաղաքականությանը չի կարող բացակայել Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության մասնակցությունն ու համագործակցությունը։ «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» նախաձեռնության մեկնարկը բերել է բազմակողմ տնտեսական և դիվանագիտական ոլորտների խորը ալիք։

### Մակարդակների սահմանում
աջից|մինի|2011 թվականի Մեծ քսանյակի գագաթնաժողովը Կաննում, Ֆրանսիա
1990-ականներից ի վեր Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը իր դիվանագիտական հարաբերությունները բաժանել է տարբեր մակարդակների՝ ըստ այն երկրների միջև դիվանագիտական հարաբերությունների սերտության, որոնց հետ նա դիվանագիտական հարաբերություններ է հաստատել։

* «Գործընկերություն» - նշանակում է չհակադրվել միմյանց և հետևել ընդհանուր եզրեր փնտրելու սկզբունքին՝ պահպանելով տարբերությունները և չհարձակվելով որևէ երրորդ երկրի վրա։ Այն երկրները կամ կազմակերպությունները, որոնք գործընկերային հարաբերություններ ունեն Չինաստանի հետ, սովորաբար  Չինաստանի հարևան երկրներն են կամ ունեն որոշակի միջազգային ազդեցություն։ «Գործընկերություն» նշանակում է, որ Չինաստանը և որևէ երկիր հասել են վստահության որոշակի մակարդակի, և չկան հիմնարար տարբերություններ հիմնական հարցերի շուրջ (օրինակ՝ Տիբեթ, Սինծյան, Թայվան և այլն)։ Ներկայումս Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունն ունի 54 գործընկեր։
* «Ռազմավարական գործընկերություն» - նշանակում է համաշխարհային տնտեսական խնդիրների քննարկում և համագործակցություն ռազմական, ռազմավարական և միջազգային ասպարեզներում։
* «Ռազմավարական համագործակցության գործընկեր» - նշանակում է, որ բացի ռազմավարական համագործակցության բովանդակությունից, երկու կողմերը համագործակցում և աջակցում են միմյանց նաև ռազմական, ռազմավարական և տեխնիկական ասպարեզներում։
* «Բոլոր կողմերով գործընկերություն» - նշանակում է, որ գործընկերությունը ավելի սերտ, ավելի համապարփակ և ուժեղ է։
* «Համապարփակ ռազմավարական գործընկերություն» - նշանակում է համագործակցել ռազմավարության բոլոր ասպարեզներում։
* «Համագործակցություն» - նշանակում է հիմնականում տնտեսության որոշակի ասպեկտներում համագործակցել։
* «Համապարփակ համագործակցություն» - նշանակում է համագործակցել   տնտեսության բոլոր ոլորտներում.
* «Կառուցողական կամ ստեղծագործական գործընկերություն» - նշանակում է, որ երկու կողմերն ի սկզբանե թշնամություն են ունեցել, բայց հույս ունեն իրական գործընկերական հարաբերություններ հաստատել ՝ համագործակցության և հաղորդակցման միջոցով։

Թեև դիվանագիտական հարաբերությունների մակարդակը կարող է օգտագործվել որպես այլ երկրների հետ Չինաստանի դիվանագիտական հարաբերությունների սերտության չափանիշ, այն ճշգրիտ ցույց չի տալիս երկու երկրների իրական հարաբերությունները։

2015 թվականի մարտի 23-ին Չինաստանի զարգացման ֆորումի ճաշի ժամանակՉինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության արտաքին գործերի նախարար Վան Ին ելույթ ունեցավ՝ նշելով, որ «վերջին տարիներին Չինաստանը բարձր է պահել խաղաղության, զարգացման դրոշը, և հավատարիմ է եղել հավասարության, ներառականության և հաղթանակի հայեցակարգերին։ Ջանքեր են գործադրվել գլոբալ գործընկերության ցանց կառուցելու համար, և մինչ այժմ տարբեր մակարդակների սերտության գործընկերություններ են հաստատվել 75 երկրների և 5 տարածաշրջանների կամ տարածաշրջանային կազմակերպությունների հետ»։
մինի|220x220փքս|Չինական-Աֆրիկական բժշկական կենտրոն Փղոսկրի ափում (չինարեն՝ 象牙海岸)։

## Ճանապարհորդություն և մուտքի արտոնագիր
Henley&Partners խորհրդատվական ընկերության կողմից 2021 թվականի հուլիսի 6-ին անցկացված հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության սովորական անձնագիր ունեցողների Հայնցի անձնագրային ինդեքսը 78-րդն է՝ 72-րդ տեղում Նամիբիայի և Սուրինամի հետ նույն վարկանիշով 116 երկրների և տարածաշրջանների շարքում։ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության անձնագիրն ամենաբարձրն է դասակարգվում կոմունիստական երկրների շարքում։

Եթե Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության սովորական անձնագիր ունեցողն ունի նաև երրորդ երկրի վիզա կամ կացության թույլտվություն (օրինակ՝ Շենգենյան վիզա կամ ԱՄՆ մշտական բնակության քարտ), ուրեմն կարող է առանց վիզայի մեկնել ավելի շատ երկրներ։ Միևնույն ժամանակ, այն երկրներից, որոնք դիվանագիտական հարաբերություններ են հաստատել Չինաստանի Հանրապետության, բայց ոչ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության, Հայիթիի, Սենթ Քիթսի և Նևիսի և Սենտ Լուսիանի հետ, միակողմանիորեն հրաժարվում են Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության սովորական անձնագրերի մուտքի արտոնագրերից, մինչդեռ Պալաուն և Տուվալուն շարունակում են իրականացնել միակողմանի վայրէջքի մուտքի արտոնագրեր։

Աշխարհի երկրների մեծ մասի քաղաքացիները սովորական անձնագրերով մայրցամաքային Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն մուտք գործելու համար պետք է դիմեն մուտքի արտոնագրի համար։ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության մուտքի արտոնագրերը բաժանված են սովորական մուտքի արտոնագրերի, դիվանագիտական մուտքի արտոնագրերի, քաղաքավարության այցի մուտքի արտոնագրերի և պաշտոնական մուտքի արտոնագրերի։ Օտարերկրյա պաշտոնյաները, ովքեր ունեն Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության դիվանագիտական մուտքի արտոնագրերի կամ ունեն դիվանագիտական անձնագիր (միայն մուտքի արտոնագրից ազատված երկրների համար), օգտվում են դիվանագիտական անձեռնմխելիությունից՝ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության տարածքով անցնելիս կամ մայրցամաքային Չինաստանում գտնվելու ժամանակ։

2021 թվականի դրությամբ Համբարձման կղզին ներկայումս միակ տարածքն է, որը հրապարակայնորեն հայտարարել է, որ արգելելում է մուտքը Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության անձնագիր ունեցողներին։ Քանի որ կղզու մշտական բնակչությունը մոտ 1000 է ՝ ներառյալ արբանյակները, սուզանավային օպտիկական մալուխները, Միացյալ Նահանգների և Մեծ Բրիտանիայի ռազմաօդային ուժերի բազաները, դեռևս չկա զբոսաշրջության արդյունաբերություն։
կենտրոն|մինի|800x800փքս|Երկրներ, որոնք իրականացնում են արտոնյալ վիզային քաղաքականություն Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության սովորական անձնագիր ունեցողների համար։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 中华人民共和国条约数据库
* The Ministry of Foreign Affairs for the People's Republic of China - Official website
* Videos on Chinese Foreign Relations from the Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives
* India-China Relations
* Assertive Pragmatism: China's Economic Rise and Its Impact on Chinese Foreign Policy - analysis by Minxin Pei, IFRI Proliferation Papers n°15, 2006
* China, Taiwan, and the Battle for Latin America
* Why China Will Keep Investing Abroad *The New York Times*, July 20, 2009
* Korea Society Podcast: China's Rise and the Two Koreas: Politics, Economics and Security

Կատեգորիա:Չինաստանի արտաքին հարաբերություններ
Կատեգորիա:Չինաստան
Կատեգորիա:Չինաստանի երկկողմ հարաբերություններ
Կատեգորիա:Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն
Կատեգորիա:Միջազգային հարաբերություններ