open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Նարվեր

**Նարվեր**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Ակնի գավառակում։ Գտնվում էր Ակն քաղաքից 8-10 կմ հյուսիս-արևմուտք, Եփրատի աջ կողմում, Հայեկ լեռան վրա։

## Անվան ստուգաբանություն
Նարվեր առաջացել է «նա վեր է» արտահայտությունից։ Գյուղը գտնվելով Եփրատի ափին ունեցել է նավակայան և այստեղից նավարկողները երբ հարցնում էին ուր է Իջևանը, տեղացիները պատասխանում էին. «նա վեր է»։

## Աշխարհագրություն
Գյուղի երկու կողմերում վեր են խոյանում Շրզու կամ Վանքի քար և Նարվերի քար հսկա ժայռերը։ Խաթունիկ և Շամամ ուխտատեղիների մոտ գտնվում էր Դրախտիկ սառնորակ աղբյուրը, որից հավասարապես օգտվում էին և՛ հայերը, և՛ թուրքերը։

## Պատմություն
Գյուղի մասին Նավրեր անունով 1640 թվականին հիշատակված է հայերեն ձեռագիր հիշատակարանում։ Գյուղը շատ է տուժել 1895 թվականի կոտորածների ժամանակ, իսկ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ ամբողջապես դատարկվեց հայերից։

## Բնակչություն
1900-ական թվականներին ուներ 50-60 տուն բնակիչ, որից 40 տուն՝ մոտ 200 բնակիչ՝ հայեր։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը այգեգործություն, առևտուր և արհեստներն էր։ Ոմանք էլ պանդխտում էին։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Նարվերն ուներ սրբատաշ քարերով կառուցված Ս. Մինաս անունով եկեղեցի։ Գյուղի շրջակայքում կային բազմաթիվ սրբավայրեր, մատուռներ և ավերված եկեղեցիներ։ Գյուղի մոտ գտնվում էին Ս. Աստվածածին, Խաչաղբյուր, Խնդրակատար ավերված եկեղեցիները, Եփրատի ափին՝ Ս. Թեոդորոս և Ս. Նիկողայոս (թուրքերն այն անվանում էին Զիարեթ թեփեսի) ուխտատեղիները, գյուղի այգիների մեջ՝ Ս. Խաթունիկը և Ս. Շամամը։

Նարվեր և Ապրանք գյուղերի միջև գտնվում էր Ս. Սարգի ավերված եկեղեցին։ Գյուղի մոտ էր նաև գտնվում Սենեկներ կոչվող ավերված եկեղեցին, որի կառուցումը վերագրվում էր Վասպուրականի թագավոր Սենեքերիմ Արծրունուն (X-XI դարեր)։ Գյուղից վերև՝ լեռան կատարին, գտնվում էր հին ավերակ բերդը, որի ստորոտում պահպանվում էին Ավերտունք անունով տների ավերակները։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր Սահակյան կամ Սմբատյան անունով վարժարան։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հայրապետական լճակներ

մինի
**Հայրապետական լճակներ** կամ **Պատրիարշիյե պրուդի** (), մինչև մեր օրերը Մոսկվայի կենտրոնում գտնվող բազմաթիվ լճակներից միակ պահպանված լճակի, դրա շրջապատող զբոսապուրակի և բնակելի թաղամասի ընդհանուր անվանումը։ Գտնվում է Մոսկվայի Կենտրոնական վարչական շրջանի Պրեսնենսկի շրջանում։

## Արտաքին հղումներ
* Հայրապետական լճակների գաղտնիքները

Կատեգորիա:Մոսկվայի լճակներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի տեսարժան վայրեր
Բենկա

**Բենկա**, գյուղ (գյուղաքաղաք) Արևմտյան Հայաստանում, պատմական Խարբերդի վիլայեթի Ակնի գավառակում։ Գտնվում էր Ակն քաղաքից 35 կմ հեռավորթյան, Եփրատի ափին, շրջապատված անմատչելի ժայռերով ու կիրճերով։

Այժմ կրում է Ադաթեփե անվանումը, վարչականորեն պատկանում է Թուրքիայի Սիվասի մարզի Դիվրիղիի շրջանին։

## Անվան ստուգաբանություն
Ըստ կիսաավանդական պատմության գյուղը հիմնադրվել կամ նորոգվել է Վասպուրականի վերջին թագավոր Սենեքերիմի Բենիկ իշխանը և նրա անունից էլ ծագել է գյուղի անվանումը։ Թուրքերը գյուղը կոչում են Բինկյան։

Հ. Մանանդյանը ելնելով բնակավայրի արևմտահայ գրության Պինգան տարբերակից, նրա մեջ տեսնում է խեթական և ասորեստանյան արձանագրություններում հիշատակված Պիգգայնարեշշա քաղաքի անունը։

## Աշխարհագրություն
Բնակավայրն ուներ ամուր դիրք։

## Պատմություն
Հիմնականում եղել է հայաբնակ բնակավայր և հանդիսացել է գավառի ամենանշանավոր գյուղերից մեկը։ Աչքի է ընկել 1895-1896 թվականների կոտորածների ժամանակ իր ինքնապաշտպանական մարտերով։ Գյուղն ավերվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը գյուղատնտեսությունն ու արհեստներն էր։ Մասամբ նաև զբաղվում էին առևտրով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Բենկան ուներ Ս. Աստվածածին, Ս. Հրեշտակապետ և Երեք Մանկունք անուններով եկեղեցիներ և 3 ուխտատեղիներ։ Գյուղի շրջակայքում կան մի քանի եկեղեցիների մնացորդներ։ Ըստ մասնագետների այստեղ է նաև գտնվում Քրվիկ բերդը։ Եփրատի վրա գցված փայտե կամրջով նա միացած էր դաշտի հետ։ Կամուրջն ամեն երեկո հատուկ դռներով փակվում էր։

## Կրթություն
Գյուղն ուներ Մեսրոպյան՝ արական, և Նունեյան՝ օրիորդաց վարժարաններ

## Անվանի մարդիկ
Բենկայում են ծնվել բանաստեղծ Միսաք Մեծարենցը և հեղափոխական Բաբկեն Սյունին։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ամբրկա

**Ամբրկա**, գյուղ Փոքր Հայքում, իսկ ապա գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Արաբկիրի գավառակում։ Գտնվում էր Արաբկիր քաղաքից մոտ 3 կմ հարավ-արևելք, Եփրատի աջ ափին, գահավեժ բարձրավանդակի վրա։

## Անվան ստուգաբանություն
Ամբրկան եղել է մերձակա դաշտերի բերքի ամբար, որից էլ առաջացել է նրա անունը։

## Պատմություն
1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ Ամբրկաի հայերը տեղահանվել են, զգալի մասը զոհվել է։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 709 հայ և մոտ նույնքան էլ թուրք բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակիչներն զբաղվում էին երկրագործությամբ և այգեգործությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ամբրկան ուներ Ս. Նշան անունով եկեղեցի։ Գյուղից արևելք գտնվում էր Ամատուն բնակավայրի ավերակները։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր վարժարան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Անջրդի (Ակնի գավառ)

**Անջրդի**, գյուղ Փոքր Հայքում, իսկ ապա գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Ակնի գավառակում։ Գտնվում էր Արաբկիր քաղաքից մոտ 15 կմ հյուսիս-արևելք, Եփրատի աջ ափին, Մնձուրի փեշերին տարածված ընդարձակ սարահարթի վրա, Եփրատի աջ ափին։

## Անվան ստուգաբանություն
Անունն ստացել է սակավաջուր լինելու համար։

## Պատմություն
Անջրդիի հայ բնակչությունը զոհ գնաց 1915 թվականի Մեծ եղեռնին։

## Բնակչություն
1915 թվականին ուներ 1000 հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակիչները զբաղվում էին հողագործությամբ, անասնապահությամբ և այգեգործությամբ։

Անջրդիում կային երկաթագործի, թիթեղագործի, կոշկակարի, ատաղձագործի արհեստանոցներ և նպարավաճառի խանութներ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Անջրդին ուներ Ս. Նշան անունով եկեղեցի։

## Կրթություն
Գործում էր Վարդանյան վարժարանը։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խոռոչ (Արաբկիրի գավառ)

**Խոռոչ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Արաբկիրի գավառակում։

## Անվան ստուգաբանություն
Գտնվում էր չորս լերկ լեռների ստորոտին, անտառապատ ձորակի մեջ։ Հավանաբար այս դիրքի պատճառով էլ կոչվել է Խոռոչ։

## Աշխարհագրություն
Գյուղի հարավ-արևմտյան մասում, լեռների ստորոտով հոսում է Եփրատի Ոսկեգետակ վտակը, որը ոռոգում է շրջակայքի հողերը։

## Պատմություն
Խոռոչի բնակչությունը կոտորվել է 1895 թվականի ջարդերի ժամանակ, իսկ ողջ մնացածները բռնի հավատափոխվել են։

## Բնակչություն
1895 թվականին ուներ 20 տուն հայ բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Խոռոչն ուներ եկեղեցի։

## Կրթություն
1895 թվականին գյուղում գործում էր հայկական դպրոց։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ծագ

**Ծագ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Ակնի գավառակում։ Գտնվում էր Ակն քաղաքից արևելք, Ոսկեբերանի ափին, Մնձուր լեռան ստորոտներում։

## Անվան ստուգաբանություն
Հայրեն իրենց արտադրանքով բավարարում էին շրջակա թուրքական գյուղերի կարիքները, որի համար էլ թուրքերը գյուղը կոչում էին Ծագ կամ Քյուչուկ Շեհիր, որը նշանակում է փոքրիկ քաղաք։

## Պատմություն
1895 թվականի ջարդերի ժամանակ հայերի մի մասը կոտորվեց, մնացած մասն էլ հավատափոխ եղավ։ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ գյուղն ամբողջովին ամայացավ։

## Բնակչություն
1900 թվականին ուներ ավելի քան 100 տուն՝ մոտ 450 հայ բնակչով։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, հողագործությունն ու արհեստներն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղն ուներ Ս. Նշան անունով հայկական եկեղեցի։ Ըստ որոշ աղբյուրների եկեղեցին կառուցվել է 1249 թվականին։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր հայկական վարժարան։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Աշոտկա

**Աշոտկա**, գյուղ Փոքր Հայքում, իսկ ապա գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Արաբկիրի գավառակում։ Գտնվում էր Մազման լեռան արևելյան զառիթափի վրա։

## Պատմություն
Գյուղի մասին հիշատակվում է XI դարից։ Գյուղն ուներ գեղեցիկ տներ։ Բնակիչները հայեր էին, որոնք նոր ժամանակներում բռնի թրքացվել էին։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կռանի

**Կռանի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Արաբկիրի գավառակում։ Գտնվում էր Արաբկիր քաղաքից 25 կմ արևելք, Եփրատի աջակողմյան վտակ Ոսկեգետակի ափին, ծառաստանների մեջ։ Մտնում էր Արղընի (Վաղավերի) գյուղախմբի մեջ։

## Պատմություն
1985 թվականին թուրքերն ավերել են գյուղը, կոտորել են հայ բնակիչներին, իսկ ողջ մնացածներին բռնի հավատափոխ են արել։

## Բնակչություն
XIX դարի վերջին ուներ 28 տուն՝ 150 հայ բնակչով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Կռանին ուներ փոքրիկ եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր վարժարան։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հացկնի

**Հացկնի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Արաբկիրի գավառակում։

## Պատմություն
1895-1896 թվականներին բնակչության մի մասը բռնի մուսուլմանացվել է։ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ գյուղը վերջնականապես ավերվել է, իսկ բնակչության մեծ մասը՝ զոհվել։

## Բնակչություն
1915 թվականին ուներ 22 տուն՝ 125 հայ բնակչով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Հացկնին ուներ 1 եկեղեցի և Ս. Գևորգ անունով վանք։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր հայկական դպրոց։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խոզաղբյուր

**Խոզաղբյուր** (), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Արաբկիրի գավառակում։ Գտնվում է Խարբերդ քաղաքից 90 կմ հեռավորության վրա։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Շեփիկ

**Շեփիկ** (, ), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Արաբկիրի գավառակում։ Գտնվում էր Արաբկիր քաղաքից 8 կմ հյուսիս-արևելք, Ակն տանող ճանապարհի ձախ կողմում։

## Աշխարհարգրություն
Գյուղի միջով հոսում է Ոսկեգետակը։

## Պատմություն
Ժամանակին այս վայրում գտնվել է Սաբուս ավանը։ Եղել է զուտ հայաբնակ գյուղ։ 1895-1896 թվականներին թուրքերն այստեղ այրել են 60 տուն, քանդել են գյուղի եկեղեցին և դպրոցը։ Գյուղն հիմնահատակ ավերվել, իսկ բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
1890-1895 թվականներին ուներ 80 տուն՝ 600 հայ բնակչով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Շեփիկն ուներ 1273 թվականին կառուցված եկեղեցի։ Գյուղի մոտ՝ մի բլրակի ստորտում գնտվում էր Ս. Փիլիպոս Առաքյալի վանքը։ Գյուղի մոտ էր գտնվում Շեփիկ ճանապարհային կայանը։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սաղմկա

**Սաղմկա**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Արաբկիրի գավառակում։ Գտնվում էր Եփրատի աջափնյա փոսորակում։

## Անվան ստուգաբանություն
Ըստ ավանդության Արաբկիրի գավառակի Ս. Սարգիս վանքի մոտ մի քաղաք է եղել, որի կործանումից հետո նրա ողջ մնացած բնակիչները բանկություն են հաստատել Սաղմկայի տեղում։ Բնակավայրի անվանումը ծագում է «սաղ մը կա՞» արտահայտությունից, որը նշանակում է՝ ողջ մարդ կա՞:

## Պատմություն
1895 թվականին գյուղը ենթարկվել է կոտորածի, իսկ կենդանի մնացածները բռնի մուսուլմանացվել են։

## Բնակչություն
XIX դարի վերջին ուներ 30-35 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու հացահատիկի մշակությունն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Սաղմկան ուներ նոր ժամանակներում կառուցած քարակերտ եկեղեցի։

## Կրթություն
Եկեղեցուն կից գործում էր վարժարան։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վաղշեն

**Վաղշեն**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Ակնի գավառակում։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում էր ջրառատ և այգեվետ վայրում։ Գյուղի մեջ կային 30 աղբյուրներ։

## Պատմություն
Գյուղն ավերվել, հայ բնակչություն կոտորվել կամ բռնությամբ մուսուլմանացվել է 1895 թվականի ջարդերի և 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 55 տուն՝ 250 հայ և թուրք բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Վաղշենն ուներ 1834 թվականին կառուցված հայկական եկեղեցի։ Գյուղի մոտակայքում կային մի քանի ավերված վանքեր, որից մեկը կոչվում էր Ս. Թորոս։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր հայկական վարժարան։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վանք (Արաբկիրի գավառ)

**Վանք**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Արաբկիրի գավառակում։ Գտնվում էր Արաբկիր քաղաքից 15 կմ հարավ-արևելք, Եփրատ գետի ձախ կողմում, գեղեցիկ և ջրառատ վայրում։

## Պատմություն
Գյուղը երեք կողմերից շրջապատված է ժայռերով, ուներ շրջապարիսպ և 2 դուռ։

Գյուղն ավերվել, հայ բնակչություն կոտորվել կամ բռնությամբ մուսուլմանացվել է 1895 թվականի ջարդերի և 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
1885 թվականին ուներ 180 հունադավան հայ և մի քանի թուրք բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, երկրագործությունն ու այգեգործությունն էր։ Շատերը պանդխտում էին Պոլսում։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Վանքն ուներ Ս. Գևորգ անունով եկեղեցի և Ս. Սարգիս անունով մատուռ։ Գյուղի դիմաց կար ավերակ բերդ, իսկ շրջակայքում՝ քարայրներ և ժայռափոր մատուռներ։ Քարայրներից մեկում պահպանվել էր հունարեն վիմագիր արձանգրություն։

## Կրթություն
Գյուղն ուներ վարժարան, որտեղ սովորում էին 20-35 տղաներ և աղջիկներ։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Գուշնա

**Գուշնա**, գյուղ պատմական Փոքր Հայքի Արաբկիրի շրջանում, իսկ ապա գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Արաբկիրի գավառակում։ Գտնվում էր Արաբկիր քաղաքից 24 կմ հարավ-արևելք։

## Անվան ստուգաբնություն
Բնակավայրի անվանումը կապվում էր գուշնա (քուշնա) բույսի հետ, որը աճում էր գյուղի հանդերում։

## Աշխարհագրություն
Գյուղի մոտ կաին 51 աղբյուրներ։

## Պատմություն
1895-1896 թվականների կոտորածների ժամանակ գյուղի հայ բնակիչների մեծ մասը բռնությամբ մուսուլմանացվել է։ Մյուս բնակիչները կոտորվել կամ բռնությամբ տեղահանվել են 1915-1918  թվականների Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
1915 թվականին ուներ 70 տուն՝ 500 հայ բնակչով։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գուշնան ուներ Ս. Աստվածածին կամ Ս. Աստվածամայր անունով եկեղեցի, որը երբեմն վանք էր համարվում։

## Կրթություն
Ս. Աստվածածին եկեղեցուն կից գործում էր վարժարան։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մաշկերտ

**Մաշկերտ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Ակնի գավառակում։ Գտնվում էր Ակն գյուղաքաղաքից 25-30 կմ հեռու, Արաբկիր քաղաքի մոտ, Եփրատի ափին։

## Պատմություն
Գյուղը թուրքերի կողմից ավերվել է 1895 թվականի ջարդերի ժամանակ։ Փրկված հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
XIX դարի վերջին ուներ 200 տուն, 1880-ական թվականներին՝ 60 տուն հայ և 10 տուն թուրք, 1895 թվականին՝ 110 տուն, 1914 թվականին՝ 532 հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործությունն ու անասնապահությունն է։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Մաշկերտն ուներ 1286 թվականին կառուցված Ս. Աստվածածին անունով եկեղեցի։ Գյուղի մոտ գտնվում էր Ս. Սարգիս քարաշեն եկեղեցին, որի դիմաց գնտվում էր հին Մաշկերտի գերեզմանոցը։ Մաշկերտի հարավային կողմում գտնվում էր Վարդապետի աղբյուրը։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր հայկական վարժարան։

## Անվանի մարդիկ
Մաշկերտում է ծնվել  մանկավարժ, հրապարակախոս, խմբագիր Դավիթ Խաչկոնցը (1886-1918)։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Աղվան (Շիրոյի գավառ)

**Աղվան**, գյուղակ պատմական Փոքր Հայքում, իսկ ապա գյուղակ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Շիրոյի գավառակում։ Գտնվում էր Մալաթիա քաղաքի մոտ։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 5 տուն հայ և 10 տուն ասորի բնակիչ։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բանհու

**Բանհու** (, ), չինական ազգային լարային երաժշտական գործիք, որը հիմնականում օգտագործվում է Չինաստանի հյուսային մասում։

Այն ունի երկու լար և նվագվում է աղեղի օգնությամբ։ Պատրաստվում է փայտից։ Չինաստանի հարավային մասում օգտագործվում է *եհու* գործիքը, որը քիչ է տարբերվում բանհուից։

Կատեգորիա:Լարային երաժշտական գործիքներ
Կատեգորիա:Չինական երաժշտական գործիքներ
Վահե Հակոբյան (տնտեսագետ)

**Վահե Մաքսիմի Հակոբյան** (), Հայաստանի պետական գործիչ՝ Սյունիքի նախկին մարզպետ։

## Կրթություն
* 1999 թ. ավարտել է Երևանի ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտը՝ տնտեսագետի որակավորմամբ։ 
* 1999 թ. ընդունվել է Հայաստանի ֆինանսների և էկոնոմիկայի նախարարության տնտեսագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի ասպիրանտուրան։ 
* 2003 թ. պաշտպանել է գիտական թեզ և ստացել տնտեսագիտական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան։

## Աշխատանքային գործունեությունը
* 1999 թ. - «ԱՎՍԱՓ» ՍՊԸ-ի խորհրդի նախագահ։ 
* 2000-2002 թթ. - Հայաստանի Հանրապետության պետական գույքի կառավարման նախարարության մոնիտորինգի և աուդիտի վարչության մոնիտորինգի բաժնի պետ։ 
* 2003-2004 թթ. - «Զանգեզուր Մայնինգ» ընկերության գործադիր տնօրեն։

## Քաղաքական գործունեությունը
* 2004-2007 թթ. - Ազգային ժողովի պատգամավոր (թիվ 52 ընտրատարածք)։ Ազգային ժողովի ֆինանսավարկային, բյուջետային և տնտեսական հարցերի մշտական հանձնաժողովի անդամ։ 
* 2007-2012 թթ.՝ Ազգային ժողովի պատգամավոր (թիվ 38 ընտրատարածք)։ 
* 2012 թ. մայիսի 6-ին Ազգային ժողովի պատգամավոր է ընտրվել թիվ 38 ընտրատարածքից։ 
* 2013 թ. հուլիսի 10-ին Հայաստանի Կառավարության որոշմամբ նշանակվել է Հայաստանի Սյունիքի մարզպետ։
* 2014 թ. սեպտեմբերի 4-ին Հայաստանի Կառավարության որոշմամբ ազատվել է Հայաստանի Սյունիքի մարզպետի պաշտոնից՝ իր դիմումի համաձայն։
* 2014 թ. սեպտեմբերի 9-ին Հայաստանի Վարչապետի որոշմամբ նշանակվել է Հայաստանի տարածքային կառավարման նախարարության ջրային տնտեսության պետական կոմիտեի նախագահ։
* 2014 թ. նոյեմբերի 21-ին Հայաստանի Վարչապետի որոշմամբ ազատվել է Հայաստանի տարածքային կառավարման նախարարության ջրային տնտեսության պետական կոմիտեի նախագահի պաշտոնից՝ իր դիմումի համաձայն։
Ամուսնացած է, ունի երկու երեխա։
Անկուսակցական է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1977 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 18 ծնունդներ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզպետներ
Կատեգորիա:Քաջարան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 5-րդ գումարման ընթացքում լիազորությունները դադարեցրած պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀՀԿ անդամներ
Կատեգորիա:ՀՊՏՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Էլեմիլ

**Էլեմիլ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։

## Պատմություն
Գյուղն ավերվեց և կողոպտվեց, իսկ բնակչության մեծ մասը զոհվեց 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
1872-1873 թվականներին ուներ 15, իսկ հետագայում՝ 30 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը հողագործությունն ու արհեստներն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Էլեմիլն ուներ Ս. Գեորգ անունով եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղն ուներ վարժարան, որտեղ սովորում էին 14 սաներ։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Այվոս

**Այվոս**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։ Գտնվում էր Խարբերդ քաղաքից ոչ հեռու։

## Պատմություն
Այվոսը թուրքական ջարդարարները ավերել են երկու անգամ՝ 1895 թվականին և Մեծ եղեռնի տարիներին։ Բնակիչների մի մասը զոհվել է, մյուս մասը տարագրվել։

## Բնակչություն
1900 թվականին ուներ մոտ 1200 հայ և 350 ասորի ու թուրք բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ ու անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Այվոսում կար Ս. Աստվածածին անունով հայկական եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղն ուներ ուսումնարան (շուրջ 200 աշակերտ)։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ախոռ (Խարբերդի գավառ)

**Ախոռ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում, Արածանիի ձախ ափին, Խարբերդից 22 կմ արևելք։

## Պատմություն
Ախոռի բնակիչները 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ տեղահանվեցին և քշվեցին Դեր Զորի անապատը, որտեղ մեծ մասը կոտորվեց, մի մասն էլ զոհ գնաց սովին։ Աղետից փրկվեցին ընդամենը 10 հոգի, որոնք բնակվեցին Հալեպում։

## Բնակչություն
1872-1873 թվականներին ուներ 71 տուն՝ 286 հայ բնակչով։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին ուներ 100 տուն՝ 800 հայ և 60 տուն՝ մոտ 300 քուրդ բնակչով։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործությունն ու անասնապահությունն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ախոռն ուներ **Ս. Գևորգ** անունով եկեղեցի։ Ըստ Էփրիկյանի եկեղեցին կոչվում էր **Ս. Աստվածածին**։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր վարժարան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Աղնձի (Խարբերդի գավառ)

**Աղնձի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում, Խարբերդից 20 կմ հարավ-արեելք։

XX դարի սկզբին ուներ մոտ 400 հայ բնակիչ։ Աղնձիի հայ բնակիչները տեղահանվել են Մեծ եղեռնի տարիներին։ Նրանց մեծ մասը զոհվել են։ Փրկվածները տարագրվել են ԱՄՆ ու այլ երկրներ։

Բնակիչները զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և արհեստներով։ Աղնձիում կար Ս. Աստվածածին անունով եկեղեցի։ Գյուղն ուներ  նախակրթական վարժարան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Արոսիկ

**Արոսիկ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում, Խարբերդ քաղաքից 30-31 կմ հեռավորության վրա։

## Պատմություն
Արոսիկն ավերվել է երկու անգամ՝ 1895 թվականին և 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրա հայ բնակիչների մի մասը զոհվել է, մյուսը տարագրվել։

## Բնակչություն
XX դարում սկզբին ուներ 50 տուն բնակիչ, որից 40 տունը՝ հայեր (330 մարդ)։

## Տնտեսություն
Բնակիչները զբաղվում էին երկրագործությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ և մեղվաբուծությամբ։

Տեղական ճանապարհով կապված էր Արածանիի առափնյա շրջանի և Խարբերդ քաղաքի հետ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Արոսիկն ուներ Ս․ Գևորգ անունով եկեղեցի։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Արփավուտ

**Արփավուտ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։ Գտնվում էր Խարբերդ-Մադեն ճանապարհի վրա, հարթավայրում։

## Պատմություն
1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ Արփավուտի հայերը տեղահանվել և աքսորվել են Դեր Էզ-Զոր, որտեղ մեծ մասը զոհվել է։

## Բնակչություն
XX դարի սկգբին ուներ 70 տուն (600 շունչ) հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին հողագործությամբ, այգեգործությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Արփավուտն ուներ Ս․ Գևորգ և Ս. Սարգիս անուններով եկեղեցիներ։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր վարժարան։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բազմաշեն (Խարբերդի գավառ)

**Բազմաշեն** (), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։ Գտնվում էր Խարբերդ քաղաքից 10-12 կմ հարավ-արևմուտք, Նոր Մալաթիա-Խարբերդ ճանապարհի ձախ կողմում։

## Պատմություն
Ըստ տեղեկությունների գյուղը հիմնադրվել է 1165 թվականին՝ յոթ հայ ընտանիք կողմից։

Գյուղը հնում կոչվել է **Բազման**, հետագայում վերանվանվել Բազմաշեն։ Հիշատակվում է XII դարում։ Այդ են վկայում հին եկեղեցու ներսի պատին և գյուղի մոտ եղած խաչքարի XIII–XIV դարերի արձանագրությունները։

XIV դարում գյուղը տուժել է Լենկթեմուրի արշավանքներից, իսկ հետագայում վերաշինվել է։

1888 թվականին Բազմաշենում հիմնվել է **Ուսումնասիրաց** ընկերություն, որն զբաղվել է երեխաների ուսումնա–կրթական գործերով։ 1887 թվականից սկսվել է Բազմաշենի հայերի գաղթը դեպի ԱՄՆ։ 1892 թվականին նրանք ԱՄՆ–ի Չելսի քաղաքում հիմնել են Բազմաշենի լուսավորչական ուսումնասիրաց ընկերությունը, որը զբաղվել է հայրենի գյուղի երիտասարդների ուսման հարցերով։ Ընկերությունը մեծ օգնություն է ցույց տվել 1895 թվականի համիդյան կոտորածներից տուժած հայրենակիցներին, կառուցել է դպրոցի նոր շենք 300 աշակերտի համար։

1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ Բազմաշենի հայերը տեղահանվել և զոհվել են։ Փրկվել են միայն 300 որբ և այրի, որոնք տարագրվել են օտար երկրներ (ԱՄՆ, Սիրիա, Ֆրանսիա)։ Ֆրանսիայում և Սիրիայում ապրող բազմաշենցիների մի մասը հայրենադարձվել և բնակություն է հաստատել Հայաստանում։

Ներկայումս Բազմաշենում ապրում են բռնի թուրքացված հայեր, որոնք դեռևս իրենց խոսվածքի մեջ պահպանում են հայերեն բառեր։

## Բնակչություն
1880-ական թվականներին ուներ 132 տուն, 1903 թվականին՝ 210 տուն՝ 1580 բնակչով, իսկ Մեծ եղեռնի նախօրեին ուներ 460–500 տուն՝ 3500 զուտ հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ, արհեստներով, առևտրով։ Բազմաշենի կոշկակարների, ատաղձագործների, շաքարագործների, կտավագործների արտադրանքը վաճառահանվում էր Թուրքիայի քաղաքներում։ Կար ձիթհանք, ճրագի յուղ պատրաստող, ծխախոտի գլանակի թղթեր կտրող և փաթաթող արհեստանոցներ։

## Պատմամշակույթային կառույցներ
Բազմաշենն ուներ երեք եկեղեցի, որոնցից մեկը կոչվում էր Ս. Աստվածածածին (կառուցված 1840-ական թվականներին)։

## Կրթություն
Գյուղն ուներ երեք երկսեռ դպրոց՝ բարեկարգ շենքերով։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բարջանճ

**Բարջանճ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։ Գտնվում էր Խարբերդի դաշտում։

## Անվանումներ
Գյուղն ունեցել է հետևյալ անվանումները. Բարբաչ, Բառջանճ, Բառջանջ, Բարեջան, Բարճանճ, Բարջանջ, Բեռչենջ, Բեռջենջ, Բերչենջ, Բերջենջ, Փարբունջ, Փարչանջ, Փարջանջ, Փարփանջ, Փարփին, Փերչենճ, Փերջենճ, Փերջենջ, Փերփեն։

## Պատմություն
Ըստ ավանդություն գյուղը հիմնադրվել է վաղ քրիստոնեության ժամանակաշրջանում։ Այն ունեցել է 18 դարի վաղեմություն ունեցող հնություն։

Գյուղն ավերվել է 1895 թվականի ջարդերի և 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Վերջինի ժամանակ այստեղի հայերը վերջնականապես տեղահանվել են։

## Բնակչություն
1915 թվականին ուներ 3500 բնակիչ, որից 2000-ը հայեր, իսկ մնացածը՝ թուրքեր։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, այգեգործություն, արհեստներն ու առևտուրն էր։

XX դարում գյուղն ուներ բաղնիք, փուռ, 5 ջրաղաց, 2 ձավարաղաց, շուկա, 4 կոշկակարանոց, 4 վարսավիրանոց և տարբերր տեսակի ավելի քան 10 արհեստանոցներ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Բարջանճն ուներ 2 եկեղեցի։ Մինը կառուցված էր 1840 թվականին, իսկ Ս. Փրկիչ եկեղեցին՝ XVI դարում։

## Կրթություն
Գյուղն ուներ երկսեռ վարժարան, որը բացվել էր 1840 թվականին։ Գյուղի կրթությունը հսկում էր ԱՄՆ գաղթած բարջանճցի երիտասարդների 1891 թվականին հիմնած ուսումնասիրաց ընկերությունը, որը գործում է մինչև այժմ։

## Վարչական բաժանում
Գյուղը բաժանված է եղել մի քանի թաղերի։ Տների մեծ մասը երկհարկանի էր։

## Անվանի մարդիկ
Բարջանճում է ծնվել գրող Համաստեղը։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Գայլի

**Գայլի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։

## Պատմություն
Գյուղն ավերվել է, իսկ բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 30 տուն՝ 188 հայ բնակչով։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գայլին ուներ Ս. Կիրակոս (կամ Ս. Սարգիս) անունով եկեղեցի։

## Կրթություն
Եկեղեցուն կից գործում էր վարժարան, որն ուներ 25 աշակերտ։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Գոմք (Խարբերդի գավառ)

**Գոմք**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։ Գտնվում էր Խարբերդ քաղաքից 16 կմ հարավ։

## Պատմություն
1896 թվականի կոտորածի ժամանակ գյուղի դպրոցն ու եկեղեցին հրդեհվեցին, բնակչության մեծ մասը կոտորվեց։ 1915 թվականի հունիսին գյուղի բնակիչները քշվեցին Դիարբեքիրի կողմերը և զանգվածաբար ոչնչացվեցին։ Հրաշքով փրկված 80 երեխաներ հետագայում ապաստան են գտել Արևելյան Հայաստանում։

## Բնակչություն
1872-1873 թվականներին ուներ 130, իսկ XX դարի սկզբին ավելի քան 200 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործություն, արհեստներն ու շերամապահությունն էր։ Հայտնի էր գյուղի գինին։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գոմքն ուներ Ս. Կարապետ անունով եկեղեցի։ Այն հրդեհվել է 1896 թվականին։ 1897 թվականին կառուցվեց Ս. Նշան եկեղեցին։ Գյուղի մոտակայքում կան հին բերդի ավերակներ։

## Կրթություն
1870-ական թվականներից մինչև 1915 թվականը գյուղում գործում էր հայկական վարժարան։ 1897 թվականին կառուցվեց նոր վարժարան։ 1910 թվականին այդ վարժարանն ուենր 150 աշակերտ, որից 25-ը՝ աղջիկ։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Եղեգի

**Եղեգի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։ Գտնվում էր Խարբերդ քաղաքից 3 կմ հարավ։ Գյուղը երբեմն համարել են Խարբերդի նահանգի կենտրոն Մեզիրե գյուղաքաղաքի ավան։

## Պատմություն
Եղել է բազմամարդ գյուղ։ Գյուղի բնակչության մի մասը զոհվեց 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ, իսկ մյուսը մի կերպ կարողացավ գաղթել զանազան երկրներ։

## Բնակչություն
1872-1873 թվականներին ուներ 128 տուն՝ 1135 հայ բնակչով, իսկ 1915 թվականին ուներ 180 տուն՝ 1800 բնակչով։ Գյուղում ապրում էին նաև այլազգիներ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը հողագործությունն ու արհեստներն էր՝ երկաթագործություն, կոշկակարություն, դերձակություն, հյուսնություն։ Գյուղը ջրառատ էր և ուներ մի քանի ջրաղացներ, որոնցից նաև օգտվում էին հարևան գյուղերի բնակիչները։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Եղեգին ուներ Ս. Նշան անունով եկեղեցի և մի մզկիթ։ Գյուղի մոտ էր գտնվում Ս. Հովհաննես եկեղեցին։

## Կրթություն
XIX դարի 60-ական թվականներին գյուղում գործում էր հայկական դպրոց, որն ուներ մի քանի տասնյակ աշակերտ։ 1892 թվականին Եղեգիում հիմնադրվել էր Ուսումնասիրաց ընկերությունը, որը նպաստում էր գյուղի կրթական և լուսավորչական գործին։

## Անվանի մարդիկ
Եղեգիում են ծնվել Կիլիկիայի աթոռի կաթողիկոս Սահակ Բ Խապայան Եղեգեցին (XX դարի սկզիբ) և բանասեր, կրթական գործիչ Սահակ Խապալյանը (1849-1939)։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Թլանցիկ

**Թլանցիկ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։ Գտնվում էր Ծովք լճակի հյուսիսային կողմում։

## Պատմություն
Գյուղի բնակիչները կոտորվել կամ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ ավելի քան 100 հայ բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Թլանցիկն ուներ Ս. Սարգիս անունով եկեղեցի։ Գյուղում գտնվել է Մեծ Հայքի Չորրորդ Հայք աշխարհի Անձիտ գավառի Անձիտ բերդը, որի ավերակների մնացորդները պահպանվել էին մինչև Մեծ եղեռնը։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն 

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խոխ Վերին

**Խոխ Վերին**, գյուղ (թաղ) Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում, համանուն քաղաքից 18 կմ հարավ-արևմուտք։  Հանդիսանում էր Խոխ գյուղի հիմնական թաղը։

## Պատմություն
Բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 155 տուն հայ բնակիչ։ Բնակվում էին նաև թուրքեր։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և այգեգործությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում կար Ս. Աստվածածին անունով եկեղեցի։

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խուլագյուղ

**Խուլագյուղ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում, Խարբերդից 8 կմ հեռավորության վրա։

## Պատմություն
Խուլագյուղն ավերվել, իսկ հայերը բռնությամբ տեղահանվել 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մի մասը զոհվել է։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 1200 (250 ընտանիք) հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին անասնապահությամբ, այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ և արհեստներով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Խուլագյուղն ուներ Ս. Գերոգ անունով վանք (գյուղից արևելք) և Ս. Աստվածածին անունով բողոքական եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղի լուսավորչական և բողոքական հայերն ունեին առանձին դպրոցներ։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կարմրի (Խարբերդի գավառ)

**Կարմրի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։ Գտնվում էր Խարբերդ քաղաքից 10-12 կմ հարավ։

## Պատմություն
Գյուղն ավերվել, իսկ բնակիչները կոտորվել կամ բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
1915 թվականին ուներ մոտ 100 տուն բնակիչ։

## Տնտեսություն
Հիմնականում զբաղվում էին երկրագործությամբ, մասամբ՝ արհեստագործությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Կարմրին ուներ Ս. Թորոս անունով եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղն ուներ նախակրթական վարժարան։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հաբուսի

**Հաբուսի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։ Գտնվում էր Խարբերդ քաղաքից 21 կմ արևելք, Արածանիի ձախ կողմում, այգեվետ վայրում։

## Պատմություն
1895 թվալանին գյուղում ոչնչացվել են մեծ թվով հայեր։ Հայերից մոտ 2800 հոգի զոհվել են 1915 թվականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ, Դեյր Էզ-Զոր անապատում։ Փրկվածները բնակություն են հաստատել տարբեր երկրներում։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 190 տուն հայ բնակիչ։ 1914 թվականին ուներ մոտ 3000 հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Հայ բնակչությունը զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և արհեստներով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Հաբուսին ուներ Ս. Աստվածածին անունով եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղն ուներ 2 հայկական դպրոց։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հնձոր

**Հնձոր**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։ Գտնվում էր Խարբերդի դաշտում։

## Պատմություն
Բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին և Սիրիայի անապատներում։ Փրկվել են միայն 20 հոգի, որոնք ապաստան են գտել տարբեր երկրներում։

## Բնակչություն
1913 թվականին ուներ 150 հայ բնակիչ։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մուռի

**Մուռի** (, ), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։ Գտնվում է Խարբերդ քաղաքից 14կմ հեռավորության վրա, Խարբերդ-Ճապաղջուր ավտոմայրուղու մոտ։

## Բնակչություն
1872-1873 թվականներին ուներ 34 տուն՝ 250 հայ բնակչով։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործություն անասնապահությունն ու առևտուրն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Մուռին ուներ Ս. Կարապետ և Ս. Աստվածածին անուններով եկեղեցիներ։ Գյուղում պահպանվել են հայկական եկեղեցիների և հնադարյան ամրոցի փլատակներ։

## Կրթություն
Գյուղն ուներ վարժարան, որտեղ սովորում էին 30 աշակերտներ։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն
Շամուշի

**Շամուշի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։ Գտնվում էր Արածանի գետի ձախ կողմում, Խարբերդի դաշտի հարավ-արևելյան մասում, Գոմք գյուղի հյուսիսային կողմում։

## Պատմություն
Ըստ Ն. Ադոնցի Շամուշին հնարավոր է լինի Արշամաշատ քաղաքը, կամ էլ այն հիմնել են Արշամաշատի ավերումից հետո վերջինիս բնակիչների կողմից։

## Բնակչություն
1872-1873 թվականներին ուենր 45 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը արհեստներն ու հողագործությունն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Շամուշին ուներ Ս. Սարգիս անունով եկեղեցի։

## Կրթություն
Եկեղեցուն կից գործում էր վարժարան, որն ուներ 20 աշակերտ։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սարա

**Սարա**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։

## Պատմություն
Գյուղն ավերվել, իսկ բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Մեծ մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։ Սակավաթիվ փրկվածներն ապաստանել են տարբեր երկրներում։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ մոտ 20 տուն՝ 150 հայ բնակչով։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին հացահատիկի տարբեր տեսակների մշակությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ, արհեստներով։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սարիղամիշ (Խարբերդի գավառ)

**Սարիղամիշ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում  կամ Արղանամադենի Բալուի գավառակում։

## Պատմություն
Գյուղն ավերվել ու կողոպտվել է 1895 թվականին։ Հայերը կոտորվել կամ բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
1872-1873 թվականներին ուներ 80 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործություն, անասնապահությունն ու արհեստներն էր։

## Օգտակար հանածոներ
Գյուղում կային հանքային աղբյուրներ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Սարիղամիշն ուներ Ս. Սարգիս (կամ Ս. Աստվածածին) անունով եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր հայկական վարժարան, որն ուներ 35 աշակերտ։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Քեորբե

**Քեորբե**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։ Գտնվում էր Խարբերդ քաղաքի մոտ, Խարբերդի դաշտում։

## Անվան ստուգաբանություն
Գյուղի անվանումը Քեվորբե անվան աղավաղված ձևն էր։

## Բնակչություն
Մինչև 1915 թվականն ուներ 175-200 տուն հայ բնակիչ։

## Օգտակար հանածոներ
Գյուղից արևմուտք գտնվում էր Պալլըքայա կոչվող սպիտակ քարի հանքը։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Քեորբեն ուներ Ս. Գևորգ անունով եկեղեցի։ Եկեղեցում պահպանվել է VIII-X դարերի օրինակված եկեղեցում։ Գյուղի մոտ գտնվում էր Բերդոց լեռը, որն այդպես էր կոչվում իր վրա գտնվող ավերակ բերդի պատճառով։ Բերդից անցուղի կար մինչև Քեորբե տանող ստորգետնյա անցուղի։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սուրֆազ

**Սուրֆազ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Բեհեսնիի գավառակում։ Գտնվում էր Բեհեսնի գյուղաքաղաքից 10 կմ արևելք, Բեհսեն-Ադյաման ճանապարհի վրա, բլրապատ սարալանջին։

## Աշխարհագրություն
Գյուղով հոսում է Սուրֆազ գետը։

## Բնակչություն
XIX դարի վերջին ուներ 300 տուն հայ և այլազգի բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Սուրֆազն ուներ հայկական մեծ ու գեղեցիկ եկեղեցի։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն 
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Կատեգորիա:Ադըյամանի մարզի բնակավայրեր
Կեյսուն

**Կեյսուն**, բերդաքաղաք (բերդ, ամրոց, քաղաք) Հայոց միջագետքում, իսկ ապա Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Բեհեսնիի գավառակում։ Գտնվում է Բեհեսնի քաղաքից հարավ, Եփրատի աջակողմյան վտակ Քեսուն գետի վերին հոսանքի տարածքում։

## Անվանումներ
Բնակավայրն ունեցել է հետևյալ անվանումները՝ Կայղում, Կայշում, Կայսոն, Կայսոս, Կայսոուն, Կայսում, Կայսուն, Կասամա, Կասաման, Կատասամա, Կատասամաս, Կեսսոն, Կեսսոունիոն, Կեսսոունիա, Կեսում, Կեսուն, Կեսունիա, Կիսոն, Կրեյսում, Կրեսսում, Կրեսսուն, Կրեսում, Նիսուս, Չակիրհյույուկ, Քասուն, Քասունիք, Քեսոն, Քեսուն, Քիշում։

## Պատմություն
Հիմնադրվել է վաղ ժամանակներում։ Եղել է Փոքր Հայքի Երկրորդ Հայք պրովինցիայի և Քեսունի իշխանության (XI դար) կենտրոն։ Բնակավայրն ունեցել է 5 շարք պարիսպներ։

Մինչև 1116 թվականը պատկանում էր հայազգի Կուրտիկ իշխանին։ Բնակավայրը խիստ ավերվել է 1114 թվականի նոյեմբերին տեղի ունեցած երկրաշարժից։ Տուժել են Ս. Հովհաննես և Քառասուն մարտիրոսների եկեղեցիները, սակայն շուտով վերականգնվել են։ 1116 թվականին ամրոցն անցնում է ֆրանկների ձեռքը և կազմում է Եդեսիայի իշխանության մաս։

XIII դարից Կեյսունն աստիճանաբար կորցրել է իր նշանակալիությունը։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Կեյսունն ուներ Ս. Հովհաննես և Քառասուն մարտիրոսների եկեղեցիներ։ Ամրոցի մոտ գտնվել է Կարմիր վանքը։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն 
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Կատեգորիա:Ադըյամանի մարզի բնակավայրեր
Թիլ (Մալաթիայի գավառ, այլ գյուղ)

**Թիլ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Մալաթիայի գավառում։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։Խարբերդ նահանգի Թիլ գյուղի մազապուրծ փրկվածներից մեկի` Ստեփան Զաքարի Ստեփանյանի պատմելով, տարին երկու անգամ բերք էին հավաքում. պատմում էր, որ  նրանց մեծ մասը դաժանաբար սպանվել է հենց գյուղում, մի մասն էլ, աքսորի ճանապարհին։ Ստեփան Ստեփանյանը, հոր Զաքար քեյայյի հետ, և մի քանի հարազատներվ, փախչել են, հասել Գավառ և հաստատվել այնտեղ. Ապա 1969 թ. հիմենել են Նոր  Խարբերդ ավանը, որն գտնվում է Մասիսի շջանում։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն 

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կարկառ

**Կարկառ**, քաղաք (ամրոց, բերդ, գյուղ, գյուղաքաղաք, ավան) Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Կարկառի գավառակում։ Հանդիսանում էր համանուն գավառակի կենտրոն։ Գտնվում էր Մալաթիա քաղաքից հարավ-արևելք, Եփրատ գետի աջ կողմում։

## Անվանումներ
Բնակավայրն ունեցել է հետևյալ անվանումները. Գախթա, Գախտա, Գարգառ, Գարգար, Գեռգեռ, Գերգեր, Գերգեր գալեսի, Գյառգյառ, Կախթա, Կախտա, Կահտա, Կահտայն, Կառկառ, Կառկառ Նոր, Կարկար, Կեռկեռ, Կերկեռ քալեսի, Կերկեր, Կյախտա, Քարզալա, Քարքար, Քիխթա, Քյախթա, Քյախթե, Քյախտա, Քյուրքյուր։

## Պատմություն
Բնակավայրի տեղում ժամանակին գտնվել է Կոմագենեի Արսամեա քաղաքը։ 1283 թվականին բնակավայրը Մարաշի հետ միասին գրավվել է եգիպտական սուլթանի կողմից։

Հայ բնակչության մի մասը բնաջնջվեց, իսկ մնացածը բռնի մուսուլմանացվեցին 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
20-րդ դարի սկզբին ուներ 100 հայ տուն բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Կարկառն ուներ հայկական եկեղեցի և բերդ։ Բերդը կառուցված էր սև քարից՝ բարձր լեռան վրա։ Բերդի մասին տեսեկություններ են պահպանվել Մատթեոս Ուռհայեցու և Միխայիլ Ասորու մոտ։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Արտաքին հղումներ
* «Ձմեռը հայ են, ամառը՝ տաճիկ» կամ Կոմմագենեի արեւորդիները՝ Նեմրութի ստորոտին

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Կարկառի շրջանի համայնքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ադըյամանի մարզի բնակավայրեր