Եվրագոտու ճգնաժամի համար առաջարկվող երկարաժամկետ լուծումներ

alt=Convergence and spread of interest rates in Eurozone countries since 1993|մինի|Եվրագոտու երկրներում տոկոսադրույքների տարածումը։
**Եվրագոտու ճգնաժամի համար առաջարկվող երկարաժամկետ լուծումներ**, վերաբերում են 2009 թվականից մինչև 2010-ականների վերջը Եվրամիությունում տեղի ունեցած եվրոպական պարտքային ճգնաժամի հաղթահարման ուղիներին, ներառյալ Եվրագոտու երկրների կառավարությունների և եվրոյի համար ռիսկերը։

Լուծումները փորձում են լուծել այն դժվարությունը, որը ունեին եվրոգոտու որոշ երկրներ՝ փորձելով մարել կամ վերաֆինանսավորել իրենց պետական պարտքը՝ առանց երրորդ կողմերի օգնության։ Լուծումները տատանվում են ավելի խիստ ֆինանսական միությունից, Եվրագոտու պարտատոմսերի թողարկումից մինչև պարտքերի դուրսգրում, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի ինչպես ֆինանսական, այնպես էլ քաղաքական հետևանքներ, ինչը նշանակում է, որ ոչ մի լուծում չի արժանացել բոլոր ներգրավված կողմերի հավանությանը։

## Ճգնաժամի նախապատմություն
alt=Public Debt and Debt to GDP in 2010|մինի|Պետական պարտքը $ և %ՀՆԱ (2010) ընտրված եվրոպական երկրների համար
[alt=Government debt compared to Eurozone GDP|մինի|Եվրոգոտու, Գերմանիայի և ճգնաժամային երկրների [պետական պարտքը համեմատած Եվրոգոտու ՀՆԱ-ի հետ։]]
Եվրոպական պետական պարտքի ճգնաժամը առաջացել է բարդ գործոնների համադրությամբ, այդ թվում՝ ֆինանսների գլոբալիզացիայով, 2002-08 թվականների ընթացքում վարկային հեշտ պայմաններով, որոնք խրախուսում էին բարձր ռիսկային վարկավորման և փոխառության գործելակերպը, 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամով, միջազգային առևտրի անհավասարակշռություններով, հետագայում պայթած անշարժ գույքի «պղպջակ», Մեծ անկմամբ, կառավարության եկամուտների և ծախսերի հետ կապված հարկաբյուջետային քաղաքականության ընտրություններով, ինչպես նաև ազգերի կողմից խնդրահարույց բանկային ոլորտներին և մասնավոր պարտատոմսերի տերերին փրկելու համար օգտագործվող մոտեցումներով՝ ստանձնելով մասնավոր պարտքի բեռը կամ սոցիալականացնելով կորուստները։

Ճգնաժամի պատճառները նկարագրող պատմություններից մեկը սկսվում է 2000-2007 թվականներին ներդրումների համար հասանելի խնայողությունների զգալի աճով, երբ ֆիքսված եկամտով արժեթղթերի համաշխարհային պաշարը 2000 թվականի մոտավորապես 36 տրիլիոն դոլարից աճել է մինչև 70 տրիլիոն դոլար՝ 2007 թվականին։ Այս «Փողի հսկայական պաշարը» մեծացել է, քանի որ զարգացող երկրների բարձր աճ ունեցող խնայողությունները մուտք գործեցին համաշխարհային կապիտալի շուկաներ։ ԱՄՆ գանձապետական պարտատոմսերի առաջարկածից ավելի բարձր եկամտաբերություն փնտրող ներդրողները ամբողջ աշխարհում փնտրում էին այլընտրանքներ։

Այդպիսի հեշտությամբ հասանելի խնայողությունների գայթակղությունը ծանրաբեռնում էր քաղաքականության և կարգավորող վերահսկողության մեխանիզմները երկիր առ երկիր, քանի որ վարկատուներն ու վարկառուները օգտագործում էին այդ խնայողությունները՝ ամբողջ աշխարհում առաջացնելով «պղպջակ» առ «պղպջակ»։ Մինչ այս «պղպջակները» պայթել են, ինչի հետևանքով ակտիվների (օրինակ՝ բնակարանային և առևտրային անշարժ գույքի) գները նվազել են, համաշխարհային ներդրողների նկատմամբ պարտավորությունները մնում են իրենց ամբողջական գնով, ինչը հարցեր է առաջացնում կառավարությունների և նրանց բանկային համակարգերի վճարունակության վերաբերյալ։

Այս ճգնաժամին ներգրավված յուրաքանչյուր եվրոպական երկիր փոխառություններ և ներդրումներ կատարելու ձևը տարբեր է։ Օրինակ՝ Իռլանդիայի բանկերը գումարը տրամադրեցին անշարժ գույքի կառուցապատողներին՝ առաջացնելով հսկայական անշարժ գույքի «պղպջակ»։ Երբ «պղպջակը» պայթեց, Իռլանդիայի կառավարությունն ու հարկատուները ստանձնեցին մասնավոր պարտքերը։ Հունաստանում կառավարությունը մեծացրել է պետական աշխատողների նկատմամբ իր պարտավորությունները՝ չափազանց առատաձեռն աշխատավարձի և կենսաթոշակային նպաստների տեսքով, որոնցից առաջինը կրկնապատկվեց իրական առումով 10 տարվա ընթացքում։ Իսլանդիայի բանկային համակարգը հսկայական աճ է ապրել՝ համաշխարհային ներդրողներին պարտքեր (արտաքին պարտքեր) ստեղծելով, որոնք մի քանի անգամ գերազանցել են ՀՆԱ-ն։

Համաշխարհային ֆինանսական համակարգում փոխկապակցվածությունը նշանակում է, որ եթե մեկ երկիր չկատարի իր պետական պարտքը կամ մտնի անկման մեջ, ինչը վտանգի տակ կդնի արտաքին մասնավոր պարտքի մի մասը, վարկատու երկրների բանկային համակարգերը կկանգնեն կորուստների առջև։ Օրինակ՝ 2011 թվականի հոկտեմբերին իտալացի վարկառուները ֆրանսիական բանկերին պարտք էին 366 միլիարդ դոլար (զուտ)։ Եթե Իտալիան չկարողանա ֆինանսավորվել, Ֆրանսիայի բանկային համակարգը և տնտեսությունը կարող են զգալի ճնշման ենթարկվել, ինչն էլ իր հերթին կազդի Ֆրանսիայի վարկատուների վրա և այլն։ Սա կոչվում է ֆինանսական վարակ։ Փոխկապակցվածությանը նպաստող մեկ այլ գործոն է պարտքի պաշտպանության հայեցակարգը։ Հաստատությունները կնքել են վարկային դեֆոլտի սվոփեր(CDS) կոչվող պայմանագրեր, որոնք հանգեցնում են վճարման, եթե որոշակի պարտքային գործիքի (ներառյալ կառավարության կողմից թողարկված պարտատոմսերի) գծով տեղի ունենա դեֆոլտ։ Սակայն, քանի որ նույն արժեթղթով կարելի է ձեռք բերել մի քանի CDS-ներ, պարզ չէ, թե յուրաքանչյուր երկրի բանկային համակարգն ինչպիսի ազդեցություն ունի այժմ CDS-ների նկատմամբ։

Հունաստանը թաքցրել է իր աճող պարտքը և խաբել է ԵՄ պաշտոնյաներին՝ խոշոր բանկերի կողմից մշակված ածանցյալ գործիքների օգնությամբ։ Չնայած որոշ ֆինանսական հաստատություններ կարճաժամկետ հեռանկարում ակնհայտորեն շահույթ ստացան Հունաստանի կառավարության աճող պարտքից, ճգնաժամին նախորդել է երկար ժամանակ։

## Առաջարկներ
Եվրագոտու ճգնաժամերը հաղթահարելու համար տարբեր կողմերի կողմից ներկայացվել են մի շարք տարբեր երկարաժամկետ առաջարկներ, այդ թվում՝

### Եվրոպական հարկաբյուջետային միություն
Եվրոպական ինտեգրման ընդլայնումը, որը կենտրոնական մարմնին հնարավորություն կտա ավելի մեծ վերահսկողություն ունենալ անդամ պետությունների բյուջեների նկատմամբ, առաջարկվել է 2012 թվականի հունիսի 14-ին Գերմանական Բունդեսբանկի նախագահ Ենս Վայդմանի կողմից՝ ընդլայնելով Եվրոպական կենտրոնական բանկի նախկին նախագահ Ժան-Կլոդ Տրիշեի կողմից առաջին անգամ առաջարկված գաղափարները։ Վերահսկողությունը, ներառյալ հարկերի բարձրացման կամ բյուջեի կրճատման պահանջները, կիրականացվեր միայն այն դեպքում, երբ զարգանային ֆինանսական անհավասարակշռություններ։ Այս առաջարկը նման է Անգելա Մերկելի ժամանակակից կոչերին՝ ընդլայնել քաղաքական և ֆինանսական միությունը, որը «կթույլատրի Եվրոպային վերահսկողության հնարավորություններ»։

### Եվրոպական բանկերի վերականգնման և լուծման մարմին
Եվրոպական բանկերը, ըստ գնահատականների, 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամի հետևանքով կրել են մոտ 1 տրիլիոն եվրոյի վնասներ։ Եվրոպական հանձնաժողովը 2008 թվականի հոկտեմբերից մինչև 2011 թվականի հոկտեմբերը հաստատել է բանկերին տրամադրվող 4.5 տրիլիոն եվրոյի պետական օգնությունը, որը ներառում է հարկատուների կողմից ֆինանսավորվող վերակապիտալիզացիաների և բանկային պարտքերի վերաբերյալ պետական երաշխիքների արժեքը։ Սա որոշ տնտեսագետների, ինչպիսիք են Ջոզեֆ Ստիգլիցը և Փոլ Քրուգմանը, դրդել է նշել, որ Եվրոպան տառապում է ոչ թե պետական պարտքի ճգնաժամից, այլ բանկային ճգնաժամից։

2012 թվականի հունիսի 6-ին Եվրոպական հանձնաժողովն ընդունել է բանկերի վերականգնման և լուծման ներդաշնակ մեխանիզմի վերաբերյալ օրենսդրական առաջարկ։ Առաջարկվող շրջանակը սահմանում է անհրաժեշտ քայլերն ու լիազորությունները՝ ապահովելու համար, որ ԵՄ-ում բանկերի սնանկացումները կառավարվեն այնպես, որ խուսափեն ֆինանսական անկայունությունից։ Նոր օրենսդրությունը անդամ պետություններին կտա լիազորություն պարտադրել պարտատոմսերի տերերին բանկի սնանկացման հետևանքով առաջացած վնասները՝ հարկատուների համար ծախսերը նվազագույնի հասցնելու համար։ Առաջարկը նոր սխեմայի մի մասն է, որի համաձայն բանկերը ստիպված կլինեն «փրկել» իրենց վարկատուներին, երբ նրանք սնանկանան, հիմնական նպատակը ապագայում հարկատուների կողմից ֆինանսավորվող փրկարարական ծրագրերը կանխելն է։ Պետական մարմիններին նաև տրվելու են լիազորություններ՝ փոխարինելու բանկերի կառավարման թիմերին նույնիսկ մինչև վարկատուի սնանկացումը։ Յուրաքանչյուր հաստատություն պարտավոր կլինի նաև իր ազգային երաշխիքներով ծածկված ավանդների առնվազն մեկ տոկոսը հատկացնել հատուկ հիմնադրամին՝ 2018 թվականից սկսած բանկային ճգնաժամի լուծումը ֆինանսավորելու համար։

### Եվրոպարտատոմսեր
Աճող թվով ներդրողներ և տնտեսագետները նշել են, որ եվրապարտատոմսերը կլինեն պարտքային ճգնաժամը լուծելու լավագույն միջոցը, չնայած դրանց ներդրումը, զուգորդված ֆինանսական և բյուջետային խիստ համակարգմամբ, կարող է պահանջել փոփոխություններ ԵՄ պայմանագրերում։ 2011 թվականի նոյեմբերի 21-ին Եվրահանձնաժողովը առաջարկել է, որ եվրոգոտու 17 երկրների կողմից համատեղ թողարկված եվրապարտատոմսերը կլինեն 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամի հետևանքները մեղմելու արդյունավետ միջոց։ Օգտագործելով «կայունության պարտատոմսեր» տերմինը՝ Ժոզե Մանուել Բարոզոն պնդեց, որ նման ցանկացած ծրագիր պետք է համապատասխանի խիստ հարկաբյուջետային հսկողությանը և տնտեսական քաղաքականության համակարգմանը՝ որպես էական բաղադրիչ՝ բարոյական վտանգից խուսափելու և կայուն պետական ֆինանսներ ապահովելու համար։

Գերմանիան շարունակում է մեծ մասամբ դեմ լինել վերջին տարիներին չափազանց բյուջետային դեֆիցիտներ ունեցող և չափազանց շատ պարտքեր վերցված պետությունների պարտքի կոլեկտիվ ստանձնմանը՝ առնվազն կարճաժամկետ հեռանկարում, ասելով, որ դա կարող է զգալիորեն մեծացնել երկրի պարտավորությունները։

### Եվրոպական Արժույթի Հիմնադրամ
2011 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Ավստրիայի տնտեսական հետազոտությունների ինստիտուտը հրապարակել է մի հոդված, որում առաջարկվում է Եվրոպական Ֆինանսական կայունության հիմնադրամը (EFSF) վերափոխել Եվրոպական արժութային հիմնադրամի (EMF), որը կարող է կառավարություններին տրամադրել ֆիքսված տոկոսադրույքով եվրապարտատոմսեր՝ միջնաժամկետ տնտեսական աճից (նոմինալ արտահայտությամբ) մի փոքր ցածր տոկոսադրույքով։ Այս պարտատոմսերը չեն լինի առևտրային, բայց ներդրողները կարող են պահել դրանք ԱՄՀ-ում և իրացվել ցանկացած պահի։ Եվրագոտու բոլոր երկրների և ԵԿԲ-ի աջակցությունը ստանալով՝ «Եվրոպական միությունը կհասներ նմանապես ուժեղ դիրքի ֆինանսական ներդրողների նկատմամբ, ինչ ԱՄՆ-ն, որտեղ Դաշնային պահուստային համակարգը անսահմանափակ չափով աջակցում է պետական պարտատոմսերին»։ Շուկայական ճնշման բացակայության պայմաններում ֆինանսական կարգապահությունն ապահովելու համար, ԱՄՀ-ն կգործի խիստ կանոնների համաձայն՝ միջոցներ տրամադրելով միայն այն երկրներին, որոնք համապատասխանում են հարկաբյուջետային և մակրոտնտեսական չափանիշներին։ Հուսալի ֆինանսական քաղաքականություն չունեցող կառավարությունները ստիպված կլինեն ապավինել ավանդական (ազգային) պետական պարտատոմսերին՝ շուկայական ավելի քիչ բարենպաստ տոկոսադրույքներով։

Էկոնոմետրիկ վերլուծությունը ենթադրում է, որ «եթե եվրոգոտում կարճաժամկետ և երկարաժամկետ տոկոսադրույքները կայունանան համապատասխանաբար 1.5% և 3% մակարդակներում, եվրոգոտում համախառն արտադրանքի (ՀՆԱ) մակարդակը 2015 թվականին բազային մակարդակից 5 տոկոսային կետով բարձր կլինի»։ Միևնույն ժամանակ, պետական պարտքի մակարդակը զգալիորեն ցածր կլինի, օրինակ՝ Հունաստանի պարտքի մակարդակը կնվազի ՀՆԱ-ի 110%-ից ցածր, ինչը ավելի քան 40 տոկոսային կետով ցածր է շուկայական տոկոսադրույքների մակարդակով բազային սցենարից։ Ավելին, բանկերը այլևս չէին կարողանա անհիմն օգուտ քաղել միջնորդական շահույթից՝ ԵԿԲ-ից ցածր տոկոսադրույքներով վարկեր վերցնելով և բարձր տոկոսադրույքներով պետական պարտատոմսերում ներդրումներ կատարելով։

### Հարստության հարկի հաշվին ֆինանսավորվող պարտքերի կտրուկ մարում
alt=Overall debt levels in 2009 and write-offs necessary in the Eurozone, UK and USA|մինի|2009 թվականին պարտքի ընդհանուր մակարդակը և անհրաժեշտ դուրսգրումները Եվրոգոտում, Մեծ Բրիտանիայում և ԱՄՆ-ում՝ կայուն մակարդակի հասնելու համար։
Միջազգային հաշվարկների բանկի տվյալներով՝ 18 Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության (OECD) երկրների մասնավոր և պետական պարտքի համակցված ծավալը 1980-2010 թվականների միջև գրեթե քառապատկվել է և, հավանաբար, կշարունակի աճել՝ մինչև 2040 թվականը հասնելով 250%-ի (Իտալիայի համար) և մոտ 600%-ի (Ճապոնիայի համար)։ 2012 թվականի հունիսին հրապարակված BIS ուսումնասիրությունը զգուշացնում է, որ զարգացած տնտեսությունների մեծ մասի բյուջեները, բացառությամբ տոկոսավճարների, «կպահանջեն 20 անընդմեջ տարիներ, որոնց ընթացքում ՀՆԱ-ի 2 տոկոսը գերազանցող ավելցուկ կլինի՝ սկսած հիմա՝ միայն պարտքի և ՀՆԱ-ի հարաբերակցությունը ճգնաժամից առաջ եղած մակարդակին վերադարձնելու համար»։ Նույն հեղինակները նախորդ ուսումնասիրության մեջ պարզել են, որ ծերացող բնակչության և ցածր աճի հետևանքով առաջացած ֆինանսական բեռի աճը քիչ հավանական է դարձնում, որ պարտքային տնտեսությունները կարողանան դուրս գալ իրենց պարտքային խնդրից, եթե բավարարվի հետևյալ երեք պայմաններից միայն մեկը՝

* կառավարության պարտքը կազմում է ՀՆԱ-ի 80-100 տոկոսից ավելին
* ոչ ֆինանսական կորպորատիվ պարտքը գերազանցում է 90 տոկոսը
* մասնավոր տնային տնտեսությունների պարտքը կազմում է ՀՆԱ-ի ավելի քան 85 տոկոսը։

Առաջին պայմանը, որը առաջարկվել է Քենեթ Ռոգոֆի և Կարմեն Ռայնհարտի ազդեցիկ հոդվածում, վիճարկվել է հաշվարկային լուրջ սխալների պատճառով։ Փաստորեն, պետական պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցության 90 տոկոսից բարձր լինելու դեպքում ՀՆԱ միջին աճը կտրուկ չի տարբերվում պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցության ցածր լինելու դեպքում:

Բոստոնի խորհրդատվական խումբը (BCG) սկզբնական եզրակացությանը հավելեց, որ եթե ընդհանուր պարտքի բեռը շարունակի աճել տնտեսությունից ավելի արագ, ապա լայնածավալ պարտքի վերակառուցումը դառնում է անխուսափելի։ Պարտքի արատավոր վերելքը կանխելու համար հեղինակները կոչ են անում քաղաքականության մշակողներին «արագ և վճռականորեն գործել» և նպատակ ունենալ մասնավոր և պետական հատվածի համար ընդհանուր պարտքի մակարդակը զգալիորեն ցածր պահել 180 տոկոսից։ Այս թիվը հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ կառավարությունները, ոչ ֆինանսական կորպորացիաները և մասնավոր տնային տնտեսությունները կարող են յուրաքանչյուրը կրել ՀՆԱ-ի 60 տոկոսի չափով պարտք՝ 5 տոկոս տոկոսադրույքով և տարեկան 3 տոկոս անվանական տնտեսական աճի տեմպով։ Ավելի ցածր տոկոսադրույքները և/կամ ավելի բարձր աճը կնպաստեն պարտքի բեռի հետագա նվազեցմանը։

Կայուն մակարդակի հասնելու համար եվրոգոտին պետք է իր ընդհանուր պարտքի մակարդակը կրճատի 6.1 տրիլիոն եվրոյով։ Ըստ BCG-ի՝ սա կարող է ֆինանսավորվել 11-ից 30 տոկոս միանվագ հարստության հարկով երկրների մեծ մասի համար, բացառությամբ ճգնաժամային երկրների (մասնավորապես՝ Իռլանդիայի), որտեղ պարտքերի դուրսգրումը պետք է զգալիորեն ավելի բարձր լինի։ Հեղինակները խոստովանում են, որ նման ծրագրերը կլինեն «կտրուկ», «ոչ ժողովրդական» և «պահանջեն լայն քաղաքական համակարգում և առաջնորդություն», սակայն նրանք պնդում են, որ որքան երկար քաղաքական գործիչներն ու կենտրոնական բանկիրները սպասեն, այնքան ավելի անհրաժեշտ կլինի նման քայլը։

Միանվագ պարտքի դուրսգրման փոխարեն, գերմանացի տնտեսագետ Հարալդ Շպելը կոչ է արել մշակել պարտքի կրճատման 30-ամյա ծրագիր, նման այն ծրագրին, որը Գերմանիան օգտագործել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ վերակառուցման և զարգացման բեռը կիսելու համար։ Նմանատիպ կոչեր են արել նաև Գերմանիայի քաղաքական կուսակցությունները, այդ թվում՝ «Կանաչները» և «Ձախերը»։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ԵՄ ճգնաժամային գրպանի ուղեցույցը՝ կազմված Transnational Institute-ի կողմից, անգլերեն (2012), իտալերեն (2012), իսպաներեն (2011)։
* 2011 Դարենդորֆի սիմպոզիում Եվրոպայի վերաբերյալ բանավեճի փոփոխություն. ավանդական իմաստությունից այն կողմ անցնելը
* 2011 Dahrendorf սիմպոզիումի բլոգ
* Եվրոպական պարտքային ճգնաժամի թեմատիկ էջը *՝ New York Times-ը,* թարմացվում է ամեն օր։
* Բյուջեի դեֆիցիտը 2007-ից 2015 թվականներին։ *Economist Intelligence Unit*, 2011 թվականի մարտի 30
* Եվրոպական երկրների փոխկապակցված պարտքային դիրքերի դիագրամ, *Նյու Յորք Թայմս*, 1 մայիս
* Google – հանրային տվյալներ Կառավարության պարտքը Եվրոպայում
* Ստեֆան Քոլիգնոն. Եվրոպական տնտեսական կառավարության ժողովրդավարական պահանջները Ֆրիդրիխ Էբերտի հիմնադրամ, դեկտեմբեր 2010 (PDF 625 KB)
* Ռայներ Լենց.
* Ավելի շատ ցավ, ոչ մի օգուտ Հունաստանի համար. Արդյո՞ք եվրոն արժե պրոցիկլային հարկաբյուջետային քաղաքականության և ներքին արժեզրկման ծախսերին։ Տնտեսական և քաղաքականության հետազոտությունների կենտրոն, փետրվար
* Մայքլ Լյուիս - Ինչպես ֆինանսական ճգնաժամը ստեղծեց նոր երրորդ աշխարհ - հոկտեմբեր 2011, NPR, հոկտեմբեր 2011
* Այս ամերիկյան կյանքը՝ մայրցամաքային բաժանումը։ NPR, հունվար 2012
* «Եվրոյից դուրս գալը. Գործնական ուղեցույց»՝ Ռոջեր Բութլի, 2012 թվականի Վոլֆսոնի տնտեսագիտության մրցանակի դափնեկիր
* «Փակուղուց դուրս գալը. ճգնաժամից դուրս գալու ուղի»
* Եվրագոտու ճգնաժամը. կարո՞ղ է արդյոք խնայողության քաղաքականությունը խթանել աճը։ Համաշխարհային բանկի EMEA-ի գլխավոր տնտեսագետ Ինդերմիթ Գիլը հնարավոր հետևանքների մասին, CFO Insight ամսագիր, 2012 թվականի հուլիս