Տերը

**«Տերը»**, Հրանտ Մաթևոսյանի վիպակներից, զետեղված է «Տերը» ժողովածուի մեջ, որը լույս է տեսել 1983 թվականին:

## Գնահատական
Հրանտ Մաթևոսյանն իր վիպակով արծարծեց տիրոջ գաղափարը, տեր, որը ոչ թե սեփականության, այլ իրավասության տեսակետից նորություն էր հայ գրականության մեջ։ Տիրոջ գաղափարի, տեր լինելու իրավունքի տեսակետից այս վիպակն արդիական է և կմնա արդիական այնքան, որքան աշխարհում կլինի իշխողի և ենթակայի փոխհարաբերություն։ Բայց Մաթևոսյանի «տերը» ոչ թե իշխող էր, այլ հովանավոր, պաշտպան և այս առումով լինելով գաղափարական շեշտադրման առանցքում։ «Տերը» վիպակում նկարագրվում է ժամանակի հայ գյուղը, գիտատեխնիկական հեղափոխության ազդեցությունը մարդկանց հոգեբանության ու մտածողության վրա: Հեղինակի խոստովանանքի համաձայն` «Գյուղում կատարվող ամեն բան ցավ էր, ամեն փոփոխություն ցավով էի տանում, և պիտի արձագանքվեր։

Վիպակում պատմությունն ընկալելով որպես քրոնոտոպային միասնություն՝ Հ. Մաթևոսյանը ազգային նկարագրի ու ճանապարհի ընդհանրական շարժման մեջ է տեսնում մարդու - կերպարի գեղարվեստական ամբողջացումը: Այս համատեքստում են բացվում ուժի և խեղճության, անելու և լինելու անհատական գծերը, որոնք հարաբերվում են քաղաքակրթությունների բնույթի, դրանց ռազմաքաղաքական և մշակութային էության, այդ ամենի մեջ հայի տեսակի ինքնահաստատման բարդությունների հետ։

## Դիպաշար
«Տերը» վիպակում խորքային և առանցքային թեման Տիրոջ գաղափարն է: Ով է Տերը: Մաթևոսյանը այս հարցին միանշանակ պատասխան չի տալիս, բայց պատումային և գաղափարական ընթացքը կասկած չի թողնում, որ Տերը Ռոստոմն է: Վերջինս վիպակի գլխավոր կերպարն է: «Տերը» վիպակի հերոսները իրենք են Ծմակուտը փոխում: Գյուղացին հեռացել է բնությունից, խորթացել է նրան, դարձել է  բնությունը հոշոտող, անհայրենիք, ընչաքաղց և ավերում, ոչնչացնում է այն երկիրը, որի տերն ինքն է: Վիպակի գլխավոր հերոսը` Ռոստոմ Մամիկոնյանը, պայքարում է օտարացած այս հերոսների դեմ, բայց նա արդեն մենակ է. նրա կողքին կանգնած յուրային չկա: Այդ միացումը նախկին և ներկա շատ գյուղացիների մոտ առաջացել է անհոգի վերաբերմունք քայքայվող գյուղի հանդեպ: Ոչ միայն տներն են լքվում, դռներն են փակվում, այլև հայրենի գյուղը շատերի համար դարձել է սոսկ փողի աղբյուր: Գյուղի օտարացածներն էլ, արյունակից կամ համագյուղացի, աստիճանաբար կյանքից դուրս են մղում երկրի տիրոջը, որովհետև իրենք գողանում էին, ոչնչացնում բնությունը, իսկ նա պաշտպանում էր, հսկում, բռնում գողացողի ձեռքը: Բայց, ցավոք, ժամանակը երկիրը քայքայողների համար էր աշխատում, իսկ Ռոստոմը մենակ էր. նա առաքինի էր, հպարտ, ինքնուրույն, չէր քծնում, չէր վախենում: Հենց այս որակներն իր մեջ կրող մարդու թշնամին էր ժամանակը, և Ռուստոմը զրկվում է իր պաշտոնից, դուրս է մնում կյանքից:

Վիպակը սկսվում է անտառատնտեսության ղեկավարի համար առանձնատուն կառուցելու խոսակցություններից: Եվ բոլորը գիտեն, որ այդ տան համար փայտանյութ պիտի դառնա «կենդանի կանգնած»  անտառը: Ռուստամի բնութագրմամբ ծառը կտրողը անհայրենիք, անսիրտ, անհոգի, վայրենի մարդ էր: Հովիտը դարձել է այդպիսի մարդկանց տունը: Վիպակի հերոսը ծառ կտրողի, անտառը ոչնչացնողի թշնամին է ու ուժերի լարումով պայքարում է դրանց դեմ: Ռոստոմը երկրի տերն է ու տիրոջ նման էլ մտածում է ու գործում: Քաղաքում ապրող իր համագյուղացիներին օտար է համարում, որովհետև նրանց համար գյուղը ընդամենը մառան է: Ռոստոմի արմատներն այս գյուղից չէին, բայց նա ամենաբնիկն էր: Գյուղում արդեն շատացել էին լքված տները, այգիները ավեր էին դարձել, գյուղամեջը ամայի էր, անտառում շատացել էին կտրված ծառերի բները, երիտասարդ ու հաստաբուն ծառերը գերաններ էին դառնում` այս կամ այն անարժանի տանիքը ծածկելու համար: Ահա Ռոստոմի ցավը, անհանգստությունը: Վիզ ծռող, սրա-նրա դռանը մի բաժակ օղի խմող անտառապահի կերպարը նա բարձրացրել, հասցրել էր բարձունքին: Նրան չէին կարող կաշառել, կեղծ խոսքերով գրավել, օղի հյուրասիրել ու դրա դիմաց գողանալ: Բայց ազնվության դիմաց նա միայն թշնամություն էր ձեռք բերել, մնացել մենակ: Անգամ նրա քրոջ զավակները նրա դեմ էին դուրս եկել: Ռոստոմի տեսակը գյուղին էլ պետք չէր. նա դարձել էր ծաղրի ու նախատինքի նշանակետ: Բայց Ռոստոմը նահանջողներից չէ. գիտի` ինչ է ուզում: Մաթևոսյանի վիպակում «քեռու և քվեր զավակի», «հացի ու պատվի» ժամանակներն անցել են, հիմա գիշատչի նման են իրար նայում քեռին ու քրոջ զավակը: Դաշտում խոտ հնձող, 500 ոչխար պահող հնձվորների ու հովիվների էլ չես հանդիպի: Հիմա գյուղի կենտրոնում իրենց օրը մաշող, օղի և գարեջուր խմող հարբած, թմրած, անմիտ գյուղացիներն են դարձել երկրի տերերը: Սա տագնապի ազդանշան է, որը հնչեցնում է գրողը: Գյուղը մեռնում է, գյուղացին սկսում է ատել իրեն սնող հողը: Բնություն, աշխատասիրություն, հարևանի մասին հոգ տանելու պահանջ ու ցանկություն այլևս չկա. Կա հարբեցող հացթուխ, թիթեղյա վառարանի մեջ իր կարիքները հոգացող ծույլ, գողացող գյուղացի, որն իրեն իրավունք է վերապահել ծաղրել, խանգարել, նախատել երկիր պահող վերջին մոհիկանին:

Գյուղ էր մտել «թշնամական» անհարազատությունը: Եղբայրներն ապրում էին կողք կողքի ու չէին խոսում իրար հետ: «Ով որ ընկերս է` ախպերս նա է»,- սա էր դրա պատասխանը: Ամբողջ վիպակում Ռոստոմն իր մասին հոգնակիով էր խոսում` մենք լսում ենք, ասում ենք: Արդյո՞ք նա իր մեջ կրում էր նախնիներին` Սումբաթ պապին, հին անտառապահ Տիգրան պապին, Սարգսյան ազգին` բոլորին:

Նա ուզում էր Անդրանիկ զորավար լինել. ժողովրդին իր ետևից տանել ու փրկել շուն թուրքից, այս դեպքում` «թուրք» հայից. «Մենք ենք ասում, ուզում ենք Անդրանիկ զորավոր լինել, բայց ոչ ետևներիցս եկող ժողովուրդ ունենք, ոչ էլ առաջներս`թուրքի թշնամի»։ Նա գտնում էր, որ պատերազմը դեռ շարունակվում է, բայց առանց թուրութվանքի: Մարդիկ իրար «ուտում» են, իրար ձեռից փախցնում, անտառից գողանում, պետության ու իր երկրի շահը արհամարհում:

Մաթևոսյանի նկարագրած գյուղը դարձել էր անցած-գնացած հիշողությունների սեփականությունը: Գյուղը լքած, գյուղին օտարացած քաղաքաբնակները կամ թոշակի գնալուց հետո էին վերադառնում կամ մեռած ժամանակ: Ծմակուտը կարմիր դրոշակակիր տնտեսությունից դարձել էր գերեզմանոց: Իսկ Ռոստոմը չէր ուզում այդ գերեզմանոցի տերը լինել, մեռածներին հսկել, ուզում էր. «Ծմակուտը Ծմակուտ մնա, ուզում էր օտար-անհայրենիք թզուկի առաջ Ծմակուտի կաղնին քսան մանեթով չծախվեր, ուզում էր Ծմակուտի սարերի արծաթե քուռակը հովտեցի լակողի ձեռը չընկներ, իրենց երեխեքի երկիրը չծախվեր, էգուցվա օրը իրենց ժառանգները հայրենիքից զուրկ չմնային»։ 
Ուզում էր, ու դրա համար էլ նրա թշնամին մեկը չէր, ամբողջ երկիրն էր: Ռոստոմը այս ամենը իր համար չէր ուզում. նա անժառանգ էր: Երկիրը զավակ ունեցողներինն էր, նրանց երեխաներինը: Ռոստոմի թիկունքը ժողովուրդն էր, բայց այդ ժողովուրդը նրանից թիկունք էր դարձրել, նա բռնել էր բնությունը, գյուղը, երկիրը եկամուտի աղբյուր, հին ջրաղացը առանձնատուն, դարավոր կաղնին շինանյութ դարձնելու ուղին: Ռոստոմը մենակ էր, անզոր էր այս ամենի առաջ: Նրա տեսակը անհետանում էր: Վիպակում նրա անժառանգությունը հենց այս իմաստն ունի: Եվ իր միջավայրից խորթացած Ռոստոմին ոչինչ չէր մնում, քան զայրացած կրկնել իր նախորդների խոսքը. «Աշխարհը շինել եք հաշվապահություն»:

## Արվեստում
«Տերը» վիպակի հիման վրա նկարահանվել է համանուն ֆիլմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1983 գրքեր
Կատեգորիա:Հրանտ Մաթևոսյանի ստեղծագործություններ