Ի սկզբանե

«**Ի սկզբանե**», հայ գրող, հրապարակախոս, Հայաստանի գրողների միության անդամ Սերո Խանզադյանի պատմվածքներից, որը զետեղված է «Կորած արահետներ» շարքում։ Գրվել է 1976 թվականին։

## Գնահատական
«Կորած արահետներում» Խանզադյանը ի հայտ բերեց իր հարուստ կենսագիտությունն ու ժողովրդագիտությունը, պատկերավոր ու կենդանի խոսքի շռայլությունը, բանահյուսական ակունքների նախասիրությունը։ Նաև բարոյախոսության ուրույն հայեցակետը։  Գյուղաշխարհի սովորական մարդիկ են «Կարմիր շուշաններ», «Յոթերորդ աղբյուրը», «Կորած արահետներ» պատմվածաշարերի հերոսները՝ ավանդապաշտ, իրենց հող ու ջրին արմատներով կապված, հեռավոր գյուղերում բնավորված, իրենց պատմությամբ հպարտացող մարդիկ։ Այդ շարքերի պատմվածքներում անցած օրերի կարոտն ու ապագայի անորոշ ապրումները, հոգսն ու ուրախությունը, տառապանքն ու ցավը, մահն ու ծնունդը ապրում են կողք կողքի։ Բարոյական ստույգ արժեքների կրողներ են նրանք, և գրողի գեղարվեստական ծրագիրը հանգում է ժամանակի բարդ ու հակասական խմորումները նրանց տեսանկյունով ներկայացնելու, նրանց կենսափիլիսոփայությամբ իմաստավորելու գաղափարին, ինչը երկրորդական պլան է մղում արտաքուստ չերևացող հեղինակի կերպարը։

## Սյուժե
Հեղինակը պատմվածքը սկսում է քաղաքի  փոքրիկ բնութագրությամբ։ Քաղաքը փոքր էր, իսկ ձորը՝ մեծ։ Ձորի լանջին պատառ-պատառ արտեր են, մյուսին՝ ժայռեր։ Այնտեղ, ուր ավարտվում է քաղաքը արդեն ծերացած, ծերը մաշված Աքոր տունն է։ Այդ տունն ասես խռոված նստել էր ահռելի ժայռի տակ։ Աքերը հիշում էր, որ իրենց տունը այն հեռավոր օրերին եղել է գեղեցիկ ու շեն է եղել, այն հեռավոր օրերին, երբ Աքերը հարս եկավ այդ տուն։ Այն ժամանակ տան պատերը ծռված չէին, ինքը կորացած չէր։ Հիմա իրենց տունը կիսավեր է, իր սիրտն էլ սառած է իրենց քարե օջախի նման։ Մի ժամանակ իրենց տունը ծուռումուռ չէր, ինչպես աշխարհն է ծռվել։ Աքերը մտածում էր, որ երևի այդպես սահմանված է եղել ի սկզբանե, ու սա էլ օրինաչափ երևույթ էր։ «Երևի այդպես է սահմանված ի սկզբանե, քանի որ ի սկզբանե էր բանն և բանն էր առ Աստված»։ Աքերը մենակ է ապրում կիսաքանդ տանը, դիմացին արտեր են՝ սև, կանաչ, ոսկեգույն։ Իր կյանքն էլ գույներ է ունեցել։ Բայց հիմա իր կյանքի գույնն էլ, համն էլ սև է, մուգ սև, որ ոչնչով չես կարող կանաչ կամ կարմիր դարձնել։ Մեն մենակ է ապրում Աքերը, ինչպես գիշերահավք բվեճը, որ իրենց տան կտուրին է բույն դրել։ Տարիներ առաջ իրենց տունն այդպես ծռված չի եղել, ինքն էլ մենակ չի եղել, բայց աշխարհում ամեն ինչ հնարավոր է, խավարին հաջորդում է լույսը, լույսին՝ խավարը։ Առավոտ կանուխ Աքերը դուրս է գալիս տնից, ուսին խուրջինը, որով իր հոր տանից իր համար օժիտ էին բերել, որով օժիտ էր տվել Աքարը իր աղջկան, ով ամուսնացել էր քաղաքի վերին թաղում։ Աղջիկը չկա, չկա նաև նրա ամուսինը, մեղք է էլի ասելը, որ չկա ո՞նց ասի։ Աքերը մեղավոր ման չի գալիս, ոչ ոք մեղավոր չէ,քանի որ ամեն ինչ ի սկզբանե է, և ինքը անզոր է որևէ բան անել։ Էլ ուրիշ աղծ ու պիղծ բան չի մտածում, հո սրբապիղծ չէ։ Դարպասի փեղկերը չկային։ Անցյալ ձմեռ  մի կերպ քանդեց, տախտակները ջարդեց, տարավ աղջկա որբերին տաքացնելու համար։ Կրակ արեց նրանց տանը, թոռները տաքացան։ Ձմեռ էր, փայտ չկար, տախտակները դժվար էին վառվում, բայց երեք շաբաթ թոռնիկներին տաք պահեցին։ Աղջիկ թոռն խնդրում էր տատին, որ տատը իրենց հետ մնա կամ տանի իր հետ թոռներին։ Բայց խորագետ տատը չի ուզում խավարի աղջկա տունը։ Չի ուզում լքի իր տունը, իր միակ տղայի տունը։ Իր տղան «Ֆրոնտում» է, նրանից նամակ է գալիս։ Ինչ կլիներ, երբ որդին վերադառնար ու իրեն չտեսներ տանը, իր թոռները պիտի մնային իրենց հոր տանը, իսկ ինքը՝ իրենց կիսավեր տանը։ Ամեն առավոտ ու երեկո գնում է թոռներին տեսնելու։ Առավոտ էր, գարուն։ Խուրջինն ուսին էր, բայց դատարկ, դատարկ էր գրպանը, ձեռքը, հույսը։ Անցնում էր գետի մոտով։ Սկսեց քայլել գետափով։ Աչքերը երկնքին խաչ արեց։ Չէ, ամեն բան չէ, որ ծուռ է այս աշխարհում։ Իմ հույս ավելուկ, իմ ապավեն եղինջ, քաղցրիկնե՜րս, իմացեք, շիտակ բաներ էլ կան աշխարհում։ Աքերը սկսեց քաղել հողից նոր ելած բույսերը։ Եղինջը դարսեց խուրջինի մի աչքում, ավելուկը՝ մյուս։ Աքոր չորուցամաք կրծքի տակ ասես սիրտ հայտնվեց։ Ուսի վրա չի զգում բեռան ծանրությունը․ գնում է փողոցն ի վեր։ Կարծես խուրջինը զրուցում է իր հետ։ Խուրջինը ձեռքին գնում է թոռների մոտ, դիմավորում են թոռները, տատը հանում է եղինջը, ապա հանում է տասը կապով կապած աղը, աղջիկ թոռան հետ եղինջը մաքրում են, աղով շաղում ու տալիս թոռներին։ Ուտում են ձեռքերը մեկնում նրան, տատն ասում է, որ սպասեն, արտը հասնի, քեռին գա կռվից, հաց ու կոնֆետ բերի։ Աշնանը ավելի հեշտ է ապրելը։ Աշնանը տատը երեխաների հետ գնում է հանդերը․ ձմեռվա պաշար հավաքում։ Գալու էր ձմեռը։ Աչքը ճանապարհին էր, իսկ դատարկ խուրջինն՝ ուսին։ Ծեղ ու չոփ հավաքեց, մտավ քաղաքի փողոցը ու լցվեց հույսով․ տաշեղ էր թափված։ Մեկը էշով տաշեղ էր տարել, Աստված ողորմած է, թափվել է տաշեղը։ Խուրջինի մի աչքը լցվեց, ծանրացավ։ Էլ տաշեղ չկա։ Աքերը սկսեց մանր-մունր չոփեր հավաքել։ Թոռները կտաքանան։ Վառարանը վառվում է։ Խրճիթի պատերը սկսեցին տաքանալ։ Վառարանը վառվում էր։ Վառարանի վրա տաքանում էր ավելուկը, մի բուռ ոսպի հետ։ Կարծես գարունն էր մտել այդ սառը խրճիթը։ Այսպես Աքերն ու այս աշխարհը իրար հետ պայքարում էին։ Երբ գիշերով պառկում էր թախտին, կարպետի մի կտորը տակն էր գցում, իսկ մյուս կեսը իր վրա։ Մտքում մեռնելու միտք էր ծագում, որ ամեն ինչ ավարտվեր․․․ Գիշերվա խավարը թանձրանում էր։ Մտածում էր, որ եթե ինքը մեռնի, երեխաները կմրսեին, խուրջինը դատարկ կմնար, միշտ դատարկ ու աշխարհը կծաղրի ու կանարգի իրեն։ Մարմինը ձգտում է հանգչելու, իսկ հոգին մաքառում էր անողոք ճակատագրի դեմ։ Դարպասի մոտ ձյունը խոր էր։ Անխի՛ղճ ձյունը ինչո՞ւ է այդքան առատ, եթե ոչ մի բանի պետք չէ։ Չի կարողանում ճեղքել ձյունը, խրվել էր, հեռու էր թվում, ու  կարծում էր, որ չի հասնի միայն խուրջինը կար, որի մեջ երկու բուռ ոսպ կար, որը ուզում էր տանել ու ավելուկով եփել որբերի համար։ Խուրջինը հեռու էր իրենից, բվեճ հավքը կտցով ուտում էր ոսպը, որ պիտի տաներ թոռներին, ու փրկեր սովից։ Ամեն մարդ արարած ուզում էր ապրել, մտածում էր նա։ Ապրել էր ուզում նույնիսկ առնետը, բայց նա ոչ ոքի պետք չէր։ Նա էլ իրավունք ուներ։ Բայց ինքը չէր որոշել մեռնել ու չէր մեռնում, ինքը դեռ անելիքներ ու սպասելիքներ ուներ։ Հավքն ասում էր, որ հենց շունչը գնա, ինքը վրա կհասնի կպատռի Աքոր կուրծքը, որ անգղերի բաժին չդառնար, քանի որ Աքերը իր ավարն էր։ Ձյունը փափուկ էր, Աքերը զգաց, որ ինքը մեռնում է։ Զարմացավ՝ ինչու է մեռնում, ինքն իրենից նեղացավ, թե ինչու է մեռնում։ Որբերն անտեր են մնում, տղան էլ շուտով կգար։ Ինքը չուներ մեռնելու իրավունքը։ Տաք բլբուլե անկողնու վրա էր զգում իրեն, ինչպիսինն ունեցել է, կամաց սպիտակեց ամեն ինչ, ոչինչ չկար, չկային ոսպի հատիկները, ինչ ուզում էր, մտածեր բվեճ հավքը։ Աքոր վերջին զգացածն էլ այդ էր, որ այլևս ոչինչ չկար․․․

## Կերպարներ
* Աքեր
* Աքոր դուստրը
* Աքոր որդին
* որբ թոռներ

## Տես նաև
* Աշխարհը նոր է ստեղծվում
* Ջրաղացը ձայն չունի
* Ինչ է հիշում մոխրատանձին

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Նա, ով հասկացավ քարերի լեզուն. Սերո Խանզադյան-100

Կատեգորիա:Սերո Խանզադյանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1983 գրքեր