open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Փյունիկեցիներ

thumb|right

**Փյունիկեցիներ** (), հնագույն սեմական ցեղեր, պատկանել են արևմտասեմական ցեղերի քանանական ճյուղին։ Բնակվել են Փյունիկիայում՝ ներկայիս Լիբանանի տարածքում Ք.ա.1200-146 թվականներին։ Եղել են արհեստավորներ, առևտրականներ և ծովագնացներ, ստեղծել են առաջին հնչյունային այբուբենը։ Հիմնել են մի շարք գաղութներ, որոնցից հայտնի է հատկապես Կարթագենը։ Խոսել են փյունիկերենով։ Նրանց մշակույթը ոչնչացավ, երբ Ալեքսանդր Մեծը գրավեց այդ տարածքը։

## Անվան ծագումնաբանություն
Փյունիկեցիների անվանումը ծագել է հունական «ֆոինոս» բառից, որը թարգմանաբար «կարմիր» է նշանակում։ Նրանց այդպես էին կոչում, որովհետև նրանք մյուրեքս կոչվող ծովային խխունջներից պատրաստում էին վառ ծիրանագույն ներկ։ Այդ ներկով ներկված կտորեղենը շատ թանկ էր, այդ պատճառով էլ Հռոմեական կայսրության ժամանակաշրջանում միայն կայսրերն էին հագնում մյուրեքսից պատրաստված հագուստներ։

## Զբաղմունք
right|thumb
Փյունիկեցիները առաջինն էին, որ մեծ քանակով թափանցիկ ապակեղեն արտադրեցին։ Նաև կարողանում էին «ապակի փչել» և ստանալ հրաշալի ապակեղեն։ Փյունիկեցի արհեստավորները վաճառքի համար պատրաստում էին կավե,  փղոսկրե և մետաղե իրեր, կտորեղեն, ինչպես նաև մայրի ծառի փայտը։ Նրանք նաև հմուտ նավաստիներ են եղել և ունեցել են լավ կառուցված նավեր,  որով նավարկել են դեպի  Բրիտանիա, ապրանքներ փոխանակել անագով և արծաթով։ Ք.ա. 600 թվականին Արևմտյան Աֆրիկայի հետազոտության ժամանակ փյունիկեցիները օգնել են եգիպտացիներին։ Նրանք կառուցել են նաև աստվածներին նվիրված բազմաթիվ տաճարներ և սրբավայրեր։ Ռազմիկ աստված Բաալն նրանց գերագույն աստվածն էր։ Քրմերն ու քրմուհիները անհաջողությունների ժամանակ աստվածներին երեխաներ էին զոհաբերում։

## Կարթագեն
**Կարթագենը** փյունիկեցիների  ամենամեծ քաղաքն էր։

Լեգենդի համաձայն Կարթագենը հիմնել է փյունիկյան թագուհի Դիդոն։ Հյուսիսային Աֆրիկայի ափ իջնելով` Դիդոն քաղաք կառուցելու համար տարածք է խնդրում։ Կառավարողը թույլատրում է վերցնել այնքան տարածք, որքան հնարավոր կլինի շրջափակել ցուլի կաշվով։ Թագուհի Դիդոն կաշին շերտերի է բաժանում և այդպես նշում մի ընդարձակ տարածք։ Կարթագենը դառնում է տարածաշրջանի առևտրական ամենակարևոր քաղաքներից մեկը։

## Փյունիկեցիների գիր
**Փյունիկեցիները** առաջին ժողովուրդներից  էին, որոնք պատկերագրերի փոխարեն այբուբեն են օգտագործել, որը բաղկացած էր 30 բաղաձայնից, և չկային ձայնավորներ։ Այդ տառերը հիմք դարձան ժամանակակից այբուբենի համար։

## Փյունիկեցիների գաղութների աշխարհագրություն
Փյունիկեցիները ժամանակին սփռվել են Միջերկրական ծովի ափերով` գաղութ հիմնելով շատ օտար երկրներում`Կադիսում (Իսպանիա), Մարսելում (Ֆրանսիա), Մալթայում, Սիցիլիայում, Կիպրոսում և Հյուսիսային Աֆրիկայի Կարթագենում (այժմ` Թունիս)։ Կարթագենում նրանք առևտուր էին անում տեղացիների հետ` նրանցից գնելով մորթի և փայտ, թանկարժեք փղոսկրյա իրեր։

## Աղբյուրներ
*Տ. Հովսեփյան ՙՙ«1000 հարց և պատասխան» Երևան, «Տիգրան Մեծ» հրատարակչություն

Կատեգորիա:Ասիայի անհետացած ազգեր
Կատեգորիա:Էթնիկ խմբեր
Կատեգորիա:Հին Լևանտ
Կատեգորիա:Հին աշխարհ
Կատեգորիա:Հին կտակարանի ժողովուրդներ
Կատեգորիա:Հնագույն քաղաքակրթություններ
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի հին ազգեր
Կատեգորիա:Փյունիկեցիներ
Կատեգորիա:Փյունիկիա
Ասկուռաս

**Ասկուռաս**, ամրոց, Կիլիկիայի Հայկական Թագավորության իշխանանիստ բերդերից։ Մինչև 12-րդ դարի կեսը Ասկուռասին տիրում էին հայ իշխանները՝ Նաթանայելյանները, ապա՝ Օշինյանները։ 1165–1190 թվականներին Ասկուռասը շրջակա բերդերի հետ միացվեց Ռուբինյանների իշխանությանը և դարձավ արքունի տիրույթներից մեկը։ Ասկուռասի դիրքը վերջնականապես չի ճշտված։ Հավանաբար գտնվում Էր ներկայիս Մերսին քաղաքից հյուսիս, Տավրոս լեռան վրա, այժմյան Էսկիկալե բերդի մոտակայքում։ Մինչև 14-րդ դարի սկզբները Ասկուռասը հայաբնակ բերդավան էր։

## Գրականություն
* Սմբատ Սպարապետ, Տարեգիրք, Վնտ., 1956։ Ղևոնդ Ալիշան, Սիսուան, Վենետիկ, 1885։

Կատեգորիա:12-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր
Ֆրախտ

**Ֆրախտ** (, , ), տրանսպորտային միջոցի տիրոջը փոխադրումների համար տրվող վարձավճար։ Կիրառվում է գլխավորապես ծովային, ինչպես նաև գետային, օդային ու ավտոմոբիլային փոխադրումների ժամանակ։

Ֆրախտ եզրով երբեմն անվանում են նաև բեռի փոխադրումը, փոխադրման պայմանագիրը, տեղափոխողի պարտականությունները, պայմանագրի առաջկա հանդիսացող բեռը։

Ֆրախտի չափը կարող է որոշվել ինչպես կողմերի նախօրոք համաձայնությամբ, այնպես էլ ելնելով տվյալ պահին բեռնաթափման պայմաններով։
Փոքր նավերի վրա, ինչպիսիք են զբոսանավերը, առաջամասը կոչվում է նախասրահ և կարող է ծառայել կամ որպես պահարան, կամ դա կարող է լինել նավի ներսում առաջին մեծ սենյակի անունը։

Կատեգորիա:Տրանսպորտային միջոցների վարձավճար
Դոդի

**Դոդի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի համանուն գավառի Բասեն գավառակում։ Գտնվում էր Վերին Բասենում։

## Պատմություն
Բնակիչների մեծ մասը թուրքական սրից զոհվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Սակավաթիվ փրկվածներն ապաստանել են Արևելյան Հայաստանում։

## Բնակչություն
Եղել է հայաբնակ գյուղ։ XIX դարի 70-ական թվականների վերջին ուներ 42 տուն` 450 հայ բնակչով, 1909 թվականին՝ 57 տուն, իսկ Մեծ Եղեռնի նախօրեին՝ մոտ 500 հայ բնակիչ (57 տուն)։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին հիմնականում հացահատիկի մշակությամբ և անասնապահությամբ։ Մասամբ զբաղվում էին նաև արհեստներով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Դոդին ուներ Ս. Մայր Աստվածածին անունով եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր Արշակունյան անունով փոքրիկ վարժարանը, որը 1878 թվականին ուներ 40 աշակերտ։

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Խորասանի շրջանի համայնքներ
Թում

**Թում**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մշո գավառում, Մշո դաշտի արևմտյան մասում, Մուշից հյուսիս-արևմուտք, արգավանդ հարթավայրում։ Գտնվում է Մուշ քաղաքից 14 կմ հյուսիս-արևմուտք՝ Արածանիի աջ կողմում՝ Խազխան գետի ստորին հոսանքում։

Հայկական հնագույն գյուղերից է (հավանաբար համապատասխանում է Հովհաննես Մամիկոնյանի հիշատակած Տոմբ գյուղին)։ 1913 թվականին ունեցել է 400 հայ բնակիչ 40 տնով։ Գյուղում կար եկեղեցի, XIX դարի վերջից գործող վարժարան։

1915 թվականին, Մեծ Եղեռնի ժամանակ գյուղն ավերվել է, իսկ բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են։

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն 

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Տոմ (այլ կիրառումներ)

**Տոմ** անվանումը կարող է վերաբերել

* Տոմ (Զեյայի վտակ), գետ ՌԴ-ում, Զեյաի վտակ։
* Տոմ (Օբի վտակ), գետ ՌԴ-ում, Օբի վտակ։
Տոմ (Օբի վտակ)

**Տոմ** գետ Ռուսաստանի Կրասնոյարսկի երկրամասում, Խակասիա Հանրապետությունում, Կեմերովոյի և Տոմսկի մարզերում։ Արևմտյան Սիբիրում, Օբի աջ վտակը։

Երկարությունը 827 կմ է, ավազանը՝ 62000 կմ²։ Սկիզբ է առնում Աբականի լեռնաշղթայի արևմտյան լանջից։ Սնումը խառն է։ Ջրի միջին ծախսը գետաբերանի մոտ՝ 1110 մ³/վրկ։ Կան ծանծաղուտներ։ Նավարկելի է Մրաս-Սու վտակի խառնատեղից սկսած (643 կմ)։ Ափին են  Նովոկուզնեցկ, Կեմերովո, Տոմսկ քաղաքները։ Տոմի ավազանում է Կուզնեցկի ածխային ավազանը։

## Ստուգաբանություն
Անվանման (ռուս.՝ Томь ) ստուգաբանությունը պարզված չէ։ 18-րդ դարի գիտնականները գտնում էին, որ անվանումն առաջացել է այդ տարածաշրջանի բնակիչների՝ կետերի լեզվով Томь , Том-«գետ» բառից։ Ժամանակակից հեղինակները գտնում են, որ անվանմանհիմքում Тума -կետերեն «մուգ, սև» կամ էլ թուրք-մոնղոլերեն «մեծ, գլխավոր» բառն է։  

## Քաղաքներ Տոմի ափին
Ափին են  Նովոկուզնեցկ, Կեմերովո, Տոմսկ, Միսկ, Նովոկուզնեցկ, Կեմերոո, Յուրգա, Սևերսք  քաղաքները։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Կատեգորիա:Օբ գետի վտակներ
Դանիերեն Վիքիպեդիա

**Դանիերեն Վիքիպեդիա** (), Վիքիպեդիա բազմալեզու և ազատ հանրագիտարանի դանիերեն տարբերակն է։

Ինչպես և բոլոր Վիքիմեդիա-նախագծերը, Դանիերեն Վիքիպեդիայի բովանդակությունը գտնվում է ազատ արտոնագրի ներքո և յուրաքանչյուր ոք կարող է օգտագործել, խմբագրել ու տարածել այդ բովանդակությունը, քանի դեռ հետագա տարբերակները տարածվում են նույն սկզբունքներով և նշվում են հեղինակները։

## Արտաքին հղումներ
* Դանիերեն Վիքիպեդիա 

Դանիերեն
Նա ինատ

**«Նա ինատ»** (բուլղարերեն` *На инат*), բուլղարացի երգչուհի Պոլի Գենովայի երգն է, որով ներկայացրել է Բուլղարիան Եվրատեսիլ 2011 երգի մրցույթում։ Երգի խոսքերի և երաժշտության հեղինակներն են` Պոլի Գենովան, Սեբաստիան Արմանը, Բորիս Միլանովը և Դևիդ Բրոնները։

Երգը Եվրատեսիլի կիսաեզրափակիչ փուլում զբաղեցրել է 12-րդ հորիզոնականը՝ ինչը թույլ չի տվել որպեսզի Պոլի Գենովան հանդես գա նաև եզրափակիչ փուլում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Երգի տեսահոլովակը Յութուբում

Կատեգորիա:2011 երգեր
Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 2011 երգի մրցույթ
Քրիս Անդերսեն

**Քրիստոֆեր Կլաուս Անդերսեն** (անգլ.՝ *Christopher Claus Andersen*, ), հայտնի նաև որպես **«Մարդ-թռչուն»** (*Birdman*), ամերիկացի նախկին բասկետբոլիստ։ Խաղացել է կենտրոնականի և ծանր հարձակվողի դիրքերում։

«Մայամի Հիթ» ակումբի կազմում 2013 թվականին դարձել է NBA-ի չեմպիոն։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կալիֆոռնիա նահանգի Լոնգ Բիչ ավանում, մեծացել Այոլայում (Տեխաս նահանգ)։ Ուսանողական առաջնության ժամանակ մեկ մրցաշրջան անցկացրել է Բլիննի քոլեջի ակումբում, որից հետո պրոֆեսիոնալ կարիերան սկսել չինական «Ցզանսու Նանյան» ակումբում։ Անդերսենը 2000-2001 թվականների ընթացքում հանդես է գալիս ամերիկյան մի շարք կրտսեր լիգաների ակումբներում։ 2001 թվականին, ի վերջո, Անդերսենը պայմանագիր է կնքում NBA-ի «Դենվեր Նագեթսի» հետ, իսկ 2004 թվականին դառնում «Նյու Օռլեանս Հորնեթսի» բասկետբոլիստ։ Թմրադեղեր օգտագործելու պատճառով Անդերսենը 2006 թվականին երկու տարով որակազրկվում է NBA-ում հանդես գալուց։ Պատժաժամկետի ավարտվելուց մեկ&nbsp;օր անց «Հորնեթսը» նոր պայմանագիր է կնքում Անդերսենի հետ։ Նույն թվականի վերջում Անդերսենը վերադառնում է «Դենվեր»։ 2013 թվականի հունվարին Անդերսենի ծառայություններով հետաքրքվում է «Մայամի Հիթը» և նոր պայմանագիր կնքում նրա հետ։ Նույն տարի «Հիթի» կազմում Անդերսենը նվաճում է NBA-ի գավաթը։

## Հետաքրքիր փաստեր
* Անդերսենի ողջ մարմինը ծածկված է բազմաթիվ դաջվածքներով։ «Մարդ-թռչուն» այցեքարտային մականունը ստացել է համալսարանային թիմակիցներից մեկի կողմից, ով նկատել էր նրա բազուկներին պատկերված թևերը։

## Արտաքին հղումներ
* Էջը NBA.com կայքում
* Էջը բասկետբոլ-ռեֆերենսում 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1978 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Դենվեր Նագեթսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Կլիվլենդ Կավալիերսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 7 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայամի Հիթի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Մեմֆիս Գրիզլիսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Նյու Օռլեանս Պելիկանսի բասկետբոլիստներ
Բոկռագ

**Բոկռագ**, հայկական դէթ-մետալ խումբ, կազմավորվել է 2010 թվականին Երևանում, երաժիշտ Վահե Սողոմոնյանի կողմից։ Խումբը ունի չորս մասնակից՝ կիթառահար Վահե Սողոմոնյանը (հայտնի է որպես Սադաել, Sworn խմբի նախկին անդամ), բաս կիթառահար և վոկալիստ Ալեքս Ամիրյանը (Sworn և Sacrond խմբերի նախկին մասնակից), կիթառահար Ռուբեր Արևշատյանը (Flegethon, Blood Inheritance և Daeron խմբերի նախկին մասնակից) և թմբկահար Դանիել Մովսիսյանը։ 2011 թվականին թողարկվեց խմբի առաջին ձայներիզը՝ «Mental Sickness»:

## Կազմը
* *[[Վահե Սողոմոնյան]]*, կիթառ, բեք-վոկալ
* *[[Ալեքս Ամիրյան]]*, բաս կիթառ, վոկալ
* *[[Ռուբեն Արևշատյան]]*, կիթառ
* *[[Դանիել Մովսիսյան]]*, հարվածային

## Սկավառակագրություն
* 2011 «Mental Sickness»
## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* Խումբը Reverbnation կայքում

Կատեգորիա:Հայկական դեթ մետալ խմբեր
Mental Sickness

**Mental Sickness**, հայկական Բոկռագ դէթ-մետալ խմբի առաջին ստուդիական ալբոմ։ Թողարկվել է 2011 թվականի հուլիսի 29-ին «Vomit In Silence» ձայնագրման լեյբլի կողմից։ Բաղկացած է 7 կատարումից, տևողությունը՝ 30 րոպե 34 վայրկյան։ Երգերի տեքստերի բովանդակությունը տխրության մասին են։

## Երգացանկ

## Ձայնագրել են
* Վահե Սողոմոնյան - կիթառ, բեք-վոկալ
* Ալեքս Ամիրյան - բաս կիթառ, վոկալ
* Ռուբեն Արևշատյան - կիթառ
* Դանիել Մովսիսյան - հարվածային

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2011 ալբոմներ
Կատեգորիա:Հայկական ռոք ալբոմներ
Մուղնիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արագածոտնի մարզ)

Այս հոդվածը ներկայացնում է Արագածոտնի մարզի Մուղնի գյուղի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը, որը 2002 թ․ հաստատվել է Հայաստանի կառավարության կողմից։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 74 հուշարձան (9 միավոր)։

 |}

## Տես նաև
* Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի հուշարձանների ցանկեր
Խիվրտիվկ

**Խիվրտիվկ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին-Գարահիսար գավառում։ 1914 թվականին ուներ 70 (16 ընտանիք) հայ բնակիչ, զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է տարագրության ճանապարհին։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Նիկոլայ Խիտարով

**Նիկոլայ Իվանի Խիտարով** (սեպտեմբերի 16 (հոկտեմբերի 3), 1903, Պյատիգորսկ - փետրվարի 5, 1985, Մոսկվա), խորհրդային երկրաքիմիկոս։ ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անղամ (1964)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Լենինգրադի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը (1930)։ 1929-1953 թվականներին աշխատել է Համամիութենական երկրաբանական ԳՀԻ-ում։ 1941-1945 թվականներին ղեկավարել է միներալային հումքի պաշարների գծով Համամիութենական հանձնաժողովի մետաղների բաժինը։

1953 թվականից աշխատում է ԽՍՀՄ ԳԱ Վերնադսկու անվան երկրաքիմիայի և անալիտիկ քիմիայի ինստիտուտում՝ որպես մագմատոգեն գործընթացների լաբորատորիայի վարիչ։ Աշխատությունները նվիրված են երկրակեղևի և վերին մանթիայի երկրաքիմիական փոխազդեցության խնդիրներին։ Խիտարովը ԽՍՀՄ-ում խորքային գործընթացների փորձարարական հետազոտությունների զարգացման նախաձեռնողներից է (1931)։ Մասնակցել է ստորերկրյա ջրերի բաղադրության փոփոխությունների որոշմանը՝ կապված երկրաշարժերի հետ։

## Պարգևներ
Արժանացել է Վերնադսկու և Ֆերսմանի անվան մրցանակների (1960, 1970)։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երկրաբանա-հանքաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Կատեգորիա:Խորհրդային երկրաքիմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ քիմիկոսներ
Րաֆֆի Խիտարով

**Րաֆֆի Մովսեսի Խիտարով** (, ), խորհրդային կոմերիտական գործիչ։

Հեղափոխական գործունեությունը սկսել է 1916 թվականից՝ աշակերտական ընդհատակյա խմբակում։ 1920 թվականին երկու անգամ ձերբակալվել և աքսորվել է Վրաստանից։ 1920 թվականի դեկտեմբերին մեկնել է Գերմանիա, որտեղ մասնակցել է տեղի հեղափոխական շարժումներին։ Եղել է Ռուսաստանի կոմունիստական երիտասարդական միության I համագումարի պատգամավոր (1921)։ 1921 թվականի նոյեմբերից մինչև 1925 թ.-ը՝ Ռուրի երիտասարդական մարզային կոմիտեի քարտուղար և Գերմանիայի կոմունիստական երիտասարդական միության Կենտկոմի բաժնի վարիչ։ 1925-1927 թվականներին Խիտարովը ՀամԼԿԵՄ ներկայացուցիչն էր Կոմինտերնի երիտասարդության Գործադիր կոմիտեում։ 1927 թվականի ապրիլին ԿԻԵԳԿ-ի կողմից ուղարկվել է Չինաստան։ Խիտարովը ագիտացիոն գործունեություն է ծավալել նաև Ֆրանսիայում և Սկանդինավյան երկրների երիտասարդության շրջանում։ 1928-1931 թվականներին եղել է ՀամԼԿԵՄ պատվիրակության նախագահը և ԿԻԵԳԿ գլխավոր քարտուղարը։ 1931-1937 թվականներին կուսակցական ղեկավար աշխատանք է տարել Ստալինսկում (այժմ՝ Կուզնեցկ), Մագնիտոգորսկում և Չելյաբինսկում։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով (1934)։

Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված քաղաքական գործիչներ
Խիտարովներ

**Խիտարովներ**, **Խիտարյաններ**, հայ պղնձագործ դրվագողների տոհմ։ Հաղպատում, 10-11 դարերում։ Վրաց թագավոր Դավիթ Շինարարը Խիտարովների մի մասին տեղափոխել է Կախեթիա, տրամադրել հող և երկրագործությամբ զբաղվելու իրավունք ընձեռել։ Սակայն շուտով Խիտարովները տեղափոխվել են Թիֆլիս։ 1795 թվականին, երբ Աղա Մահմեդ խանը ասպատակեց Թիֆլիսը, Խիտարովները տեղափոխվեցին Թելավ, իսկ այնտեղից էլ՝ Թիանեթ գյուղը և շարունակեցին զբաղվել իրենց արհեստով։ Այս տոհմից են սերում Րաֆֆի Խիտարովը և Նիկոլայ Խիտարովը։

Կատեգորիա:Հայ ընտանիքներ
Խիտին

մինի|աջից|250px|Խիտինի մոլեկուլային կառուցվածքը
**Խիտին** (, (C_8H_{13}NO_5)_n), ածխաջրերի խմբի օրգանական նյութ։ Ազոտ պարունակող միակ բնական բարդ բազմաշաքարն է։ Խիտին տերմինն առաջարկել է ֆրանսիացի Ա. Օդյեն՝ միջատների արտաքին, ամուր ծածկույթն ուսումնասիրելիս։ Խիտինը պարունակվում է հոդվածոտանիների արտաքին կմախքի (ծածկույթի) բաղադրության մեջ, ինչպես նաև որոշ ջրիմուռների ու բակտերիաների բջջաթաղանթում։ Խիտինը չի լուծվում ջրում և օրգանական լուծիչներում, կայուն է քիմիական ազդեցությունների նկատմամբ։

Կատեգորիա:Բազմաշաքարներ
Խլադնիի պատկերներ

մինի|աջից|250px|Խլադնիի պատկերներ
**Խլադնիի պատկերներ**, տատանվող առաձգական թիթեղի մակերևույթի վրա հանգուցային գծերի շուրջը չոր ավազահատիկների կուտակմամբ առաջացող պատկերներ։ 1787 թվականին հայտնաբերել է գերմանացի գիտնական Էրնստ Խլադնին (, 1756-1827)։ Փոփոխելով ամրացման կետերը և գրգռման տեղերը՝ կարելի է ստանալ թիթեղի տարբեր սեփական տատանումների համապատասխանող պատկերներ։ Դրանք տալիս են տատանվող թիթեղի հանգուցային գծերի բաշխման ակնառու պատկերը։ Կլոր թիթեղի դեպքում հանգուցային գծերը լինում են շրջանաձև կամ շառավղային, իսկ ուղղանկյուն կամ եռանկյուն թիթեղի դեպքում ունենում են կողմերին կամ անկյունագծերին զուգահեռ ուղղություն։ Խլադնիի պատկերներն օգտագործվում են հեռախոսների, միկրոֆոնների, բարձրախոսների մեմբրանների տատանումների սեփական հաճախականության հետազոտման համար։

Կատեգորիա:Ալիքային տեսություն
Խլախտ

**Խլախտ** (), մարդու և կենդանիների (առավելապես միասմբակավորների) վարակիչ, մեծ մասամբ քրոնիկ հիվանդություն։ Բնորոշվում է լորձաթաղանթների, մաշկի վրա, թոքերում յուրահատուկ հանգույցների առաջացմամբ։ Խլախտով (շատ հազվադեպ) հիվանդանում են նաև ուղտերը, կատուների ընտանիքի գիշատիչ կենդանիները։ Հիվանդությունն առաջինը նկարագրել է Արիստոտելը, հարուցիչը հայտնաբերել է Լյոֆլերը (1882 թ.)։

Հարուցիչը B. Mallei ոչ սպորավոր ցուպիկն է։ Ինֆեկցիայի աղբյուրը հիվանդ կենդանիներն են։

## Հիվանդության զարգացում
Խլախտը զարգանում է թոքերում, քթի խոռոչում և մաշկի վրա։ Քթային խլախտի դեպքում նկատվում են լորձաթաղանթի հիպերեմիա, հանգույցներ, որոնք, հետագայում քայքայվելով, վերածվում են խոցերի, ավշային հանգույցների մեծացում, մաշկայինի դեպքում՝ հանգույցներ, խոցեր։ Թոքային խլախտը թաքնված բնույթի է։

## Ախտորոշում
Խլախտն ախտորոշում են կլինիկական, բակտերիալոգիական, ախտանատոմիական և ալերգիական հետազոտություններով։ Հիմնական մեթոդը ալերգիականն է. կատարվում է ակնային, երբեմն՝ ենթամաշկային եղանակով և հայտնի է մալեինացում անունով։ Ակնային մալեինացում կատարվում է երկու անգամ՝ 5-6 օր ընդմիջումով։

## Բուժում
Բուժումը չի մշակված։ Կանխարգելումը, անապահով տնտեսություններում հայտարարվում է կարանտին, պայմանական առողջ կենդանիներին պարբերաբար ստուգում են կրկնակի մալեինացմամբ (կլինիկական հիվանդ, կասկածելի և դրական ռեակցիայով կենդանիներին այրում են)։ Կանխարգելման նպատակով ապահով տնտեսություններում ամեն տարի ալերգիական եղանակով ստուգում են կենդանիներին։ Կարանտինը հանվում է վերջին հիվանդի հայտնաբերումից 45 օր հետո։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կենդանիների հիվանդություններ
Կատեգորիա:Վարակիչ հիվանդություններ
Կատեգորիա:Բակտերիալ հիվանդություններ
Խլածաղկազգիներ

մինի
**Խլածաղկազգիներ** (), երկշաքիլավոր բույսերի ընտանիք։ Հիմնականում բազմամյա խոտաբույսեր են, կիսաթփեր, հազվադեպ՝ թփեր։ Տերևները պարզ են, ամբողջական կամ փետրաձև, հերթադիր կամ հանդիպակաց։ Ծաղիկները երկսեռ են, անկանոն, երբեմն համարյա կանոնավոր։ Առէջքները 4-ն են կամ 2-ը, հազվադեպ՝ 5-ը։ Վարսանդը երկբուն է, վերնադիր։ Պտուղը տուփիկ է կամ հատապտուղ։ Հայտնի է մոտ 3 000 տեսակ՝ տարածված ամբողջ երկրագնդում։ Հայաստանում աճում են հիմնականում նախալեռնային, լեռնային և անտառային գոտիներում։ Կան կիսամակաբույծ տեսակներ, որոնք աճելով մարգագետիններում, իջեցնում են կերաբույսերի արժեքը։ Խլածաղկազգիների որոշ տեսակներ պարունակում են բարդ գլյուկոզիդներ, որոշները թունավոր են։ Մատնոցուկը () արժեքավոր դեղաբույս է և լայնորեն կիրառվում է դեղագործության մեջ։ Առանձին տեսակներ դեկորատիվ են։

Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բույսերի ընտանիքներ
Խլահավ

**Խլահավ** (), հավազգիների կարգի մայրահավերի ընտանիքի թռչուն։

## Արտաքին տեսք
Արուները խոշոր են, մարմնի երկարությունը՝ 80-110 սմ, քաշը՝ 3, 5 կգ։ Արուների գլխի վերին մասը, պարանոցը և մեջքը մոխրագույն են, թևերը՝ դարչնագույն։ Նստակյաց թռչուն է, երբեմն չվում է։ Բնադրում է գետնին, դնում է 5-16 ձու։ Թխսում է էգը։ Սնվում է ընձյուղներով, ծաղիկներով, բողբոջներով, հատապտուղներով։

Խլահավը ձայներ է հանում իր կեռ ու սուր կտուցով։ Նա միակ թռչունն է, որ լեզու չունի (այստեղից էլ գալիս է անունը), բայց դրա փոխարեն բերանի մեծ խոռոչը հիանալի և անկրկնելի ռեզոնատոր է։ Երգելիս խլահավը վերին կտուցը հարվածում է ներքևինին։ Նրա երգը տևում է մոտ չորս վայրկյան և այդ վայրկյաններին ոչինչ չի տեսնում և լսում, որովհետև ամուր փակում է աչքերը, իսկ ականջները հերմետիկ փակվում են ծնոտոսկրի ելուններով։ Փորձառու որսորդներն օգտագործում են այդ պահը։

Պոչը սև է՝ սպիտակ պուտիկներով։ Աչքի շրջանի մերկ մաշկը վառ կարմիր է, կտուցը՝ սպիտակ-վարդագույն։ Էգը ավելի փոքր է և ունի ժանգադեղնավուն, ժանգակարմրավուն և սպիտակ գունավորում։ Կոկորդը, թևերի ծալքն ու կրծքի վերին հատվածը ժանգակարմրավուն է։ Նման գունավորումը էգին հարկավոր է թխսելու ժամանակ քողարկման համար։

## Կենսակերպ
Խլահավը ապրում է հիմնականում համատարած բարձրաբուն փշատերևներում և խառը անտառներում, հազվադեպ՝ սաղարթավոր անտառներում։ Շատ է սիրում անտառային մամռոտ ճահիճները՝ հատապտուղներով հարուստ։ Հիմնականում վարում է նստակյաց կյանք, սակայն երբեմն քոչում է սարերից դեպի հովիտներ և հետ, երբեմն սեզոնային քոչ է անում։ Թռչում է ծանր, մեծ աղմուկով՝ հաճախ թևերը թափահարելով։ Օրը սովորաբար անցկացնում է գետնին, գիշերում է ծառերի վրա։ Շատ զգուշավոր է, ունի հիանալի լսողություն և տեսողություն, այդ պատճառով նրան շատ դժվար է որսալ։

Գարնանը և ամռանը սնունդը կազմված է ընձյուղներից, ծաղիկներից, տերևներից, խոտաբույսերից, անտառային հատապտուղներից, սերմերից և միջատներից։ Աշնանը սնվում են խեժափիճի փշատերևներով, ձմռանը՝ սոճու և եղևնու փշատերևներով։ Ձագերը ուտում են միջատներ և սարդեր։

## Բազմացում
Պոլիգամիա է։ Զուգավորման շրջանում (մարտ-մայիս) կտղուցականչում են՝ տեղավորվելով գետնին կամ ծառերին։ Երբեմն կտղուցականչում են ամռանը, աշնանը և անգամ ձմռանը։ Վաղ գարնանը մինչ այդ մենակյաց կյանք վարող խլահավերը հավաքվում են անտառի հայտնի մասերում․ ընդ որում ամեն տարի նույն վայրում։ Այստեղ վաղ առավոտյան արուները սկսում են կտղուցականչել, այսինքն՝ ինքնատիպ՝ շառաչի նմանվող ձայներ հանել, որոնք ուղեկցվում են մարմնի հատուկ շարժումներով։

Մարդու ականջի համար լսելի ամուսնական երգի մի մասը տարածվում է 500 մետրի, իսկ ինֆրաձայնայինը՝ մեկ կիլոմետրի վրա։

Այսպես շարունակվում է մինչև արևածագը։ Ապա արուն իջնում է գետինին էգերի մոտ և նրանց հետ զուգավորվում։ Էգերին տիրելու համար արուների միջև կռիվներ են լինում, որն երբեմն ավարտվում է կռվողներից մեկի մահով։ Այս ամենի ավարտից հետո (տևում է 3-4 շաբաթ), արուները տեղ են ընտրում բնի համար, որն իրենից ներկայացնում է հողում փոսիկ՝ երբեմն ճյուղերով պատված։ Կախված արուի տարիքից կարող է դնել 6-8, հազվադեպ՝ 12-16 ձու։ Թխսմամբ, որը տևում է 25-28 օր, զբաղվում է միայն էգը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մայրահավեր
Կաքավաձորի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արագածոտնի մարզ)

Այս հոդվածը ներկայացնում է Արագածոտնի մարզի Կաքավաձոր գյուղի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը, որը 2002 թ. հաստատվել է ՀՀ կառավարության կողմից։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 10 հուշարձան (9 միավոր)։

 |}

## Տես նաև
* Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի հուշարձանների ցանկեր
Մայք Միլլեր

**Մայքլ Լլոյդ Միլլեր** (անգլ.՝ *Michael Lloyd Miller*, ), ամերիկացի բասկետբոլային մարզիչ, նախկին բասկետբոլիստ։ 2000-2017 թվականներին հանդես է եկել Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայում (NBA)։

1998–2000 թվականներին ուսանողական առաջնությունում ներկայացրել է Ֆլորիդայի համալսարանը։ 2000 թվականի NBA դրաֆթի 5-րդ ընտրությամբ Միլլերն անցնում է «Օռլանդո Մեջիք»։ 2001 թվականին ճանաչվել է *տարվա նորեկ*, իսկ 2006 թվականին՝ *տարվա պահեստային*։ Հանդես է եկել նաև «Մայամի Հիթի», «Մինեսոտա Թիմբերվուլվզ», «Վաշինգթոն Վիզարդս» ակումբներում։

«Մայամիի» կազմում Միլլերը երկու անգամ անընդմեջ՝ 2012 և 2013 թվականներին դարձել է NBA-ի չեմպիոն։

## Արտաքին հղումներ
* NBA.com էջը

Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Օռլանդո Մեջիքի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Մեմֆիս Գրիզլիսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Մինեսոտա Թիմբերվուլվզի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Վաշինգտոն Վիզարդսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Մայամի Հիթի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Կլիվլենդ Կավալիերսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Դենվեր Նագեթսի բասկետբոլիստներ
Սլովեներեն Վիքիպեդիա

**Սլովեներեն Վիքիպեդիա** (), Վիքիպեդիա բազմալեզու և ազատ հանրագիտարանի սլովեներեն տարբերակն է։

Ինչպես և բոլոր Վիքիմեդիա-նախագծերը, Սլովեներեն Վիքիպեդիայի բովանդակությունը գտնվում է ազատ արտոնագրի ներքո և յուրաքանչյուր ոք կարող է օգտագործել, խմբագրել ու տարածել այդ բովանդակությունը, քանի դեռ հետագա տարբերակները տարածվում են նույն սկզբունքներով և նշվում են հեղինակները։

## Արտաքին հղումներ
* Սլովեներեն Վիքիպեդիա 

Սլովեներեն
Ֆրանկո Տանկրեդի

**Ֆրանկո Տանկրեդի** (, ), իտալացի նախկին ֆուտբոլիստ, ով հանդես է եկել իտալական Ռոմայում և Իտալիայի ազգային հավաքականում։

## Կարիերա
Տանկրեդին 1979 թվականից 1990 թվականներին հանդես է եկել Ռոմայում, որտեղ անցկացրել է 282 հանդիպում։ Դարպասապահի համար ցածր հասակ ունենալով հանդերձ, նա ուներ բարձր արագություն և 11&nbsp;մ հարվածներ որսալու մեծ մասնագետ էր։ Ֆրանկոն 1986 թվականի Աշխարհի Առաջնության ժամանակ Իտալիայի ազգային հավաքականի երկրորդ դարպասապահն էր Ջովաննի Գալլիից հետո։ Հավաքականում անցկացրել է 12 հանդիպում։

1987 թվականին Սան Սիրոյում կայացած Միլանի դեմ հանդիպան ժամանակ, Միլանի երկրպագուի մարզադաշտ նետած ճայթուկը դիպչում է Տանկրեդիի գլխին, կարճ ժամանակ դարպասապահը չի կարողանում շնչել, սակայն բժիշկներին հաջողվում է փրկել նրա կյանքը։

Պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստի կարիերան ավարտելուց հետո, Տանկրեդին սկսում է աշխատել Ռոմայում, որպես դարպասապահների մարզիչ մինչև 2004 թվականը, հետո Կապելլոյի հետ միասին տեղափոխվում է Թուրինի Յուվենտուս։ 2006-07 մրցաշրջանը նույն մարզչի գլխավորությամբ նա աշխատում է արդեն Մադրիդի Ռեալում։

2007 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Տանկրեդին ներկայացվում է որպես Անգլիա ազգային հավաքականի նոր դարպասապահների մարզիչ, նույնպես Ֆաբիո Կապելլոյի գլխավորությամբ։ 2011 թվականին նա վերադառնում է Ռոմայում և Լուիս Էնրիկեի գլխավորությամբ ստանձնում է արդեն հարազատ դարձած պաշտոնը։
2012 թվականի հունիսի 13-ին նա անձնական պատճառներով լքեց Ռոման։

Ֆրանկո Տանկրեդկին համարվում է Ռոմայի Փառքի Սրահի 11 ֆուտբոլիստներից մեկը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռոմայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Տորինոյի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռեալ Մադրիդ ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Փառքի սրահների անդամներ
Լատվիան Եվրատեսիլ երգի մրցույթում

**Լատվիան Եվրատեսիլ երգի մրցույթին** մասնակցում է սկսած 2000 թվականի մրցույթից։ Դեբյուտից 2 տարի անց Լատվիան հաղթել է Եվրատեսիլ 2002 երգի մրցույթը և հաջորդ տարվա մրցույթը հյուրընկալելու հնարավորությունը տրվել է իրեն։

2009, 2010 և 2013 թվականների մրցույթում Լատվիան զբաղեցրել է կիսաեզրափակչի վերջին հորիզոնականը։

## Մասնակիցներ
Իսպանիան Եվրատեսիլ երգի մրցույթում

**Իսպանիա Եվրատեսիլ երգի մրցույթին** մասնակցում է սկսած 1961 թվականի մրցույթից։ Իսպանիան 1968 և 1969 թվականներին ճանաչվել է հաղթող մրցույթում, իսկ 1962, 1965, 1983, 1999 և 2017 թվականներին զբաղեցրել է վերջին հորիզոնականը։

Իսպանիան համարվում է «Մեծ հնգյակի» անդամ և ամեն տարի ավտոմատ անցնում է եզրափակիչ փուլ։

## Արտաքին հղումներ
* Իսպանիայի էջը Eurovision.tv կայքում
Խլություն

**Խլություն**, լսողության լրիվ բացակայություն կամ այն աստիճանի թուլություն, որի դեպքում խոսքի ընտրողական ընկալումը դառնում է անհնար։

Լրիվ խլությունը լինում է հազվադեպ։ Խուլերի մեծամասնության մոտ պահպանվում են լսողության հետքերը, որի շնորհիվ կարողանում են լսել շատ բարձր ձայներ, իսկ երբեմն որոշ ծանոթ բառեր։ Հիմնական պատճառները ներքին ականջի և լսողական նյարդի ախտաբանական պրոցեսներն են, որոնք հետևանք են վարակիչ մի շարք հիվանդությունների (ցերեբրոսպինալ մենինգիտ, գրիպ, խոզուկ, կարմրուկ, քութեշ)։ Որոշ դեպքերում խլությունը կարող է հանգեցնել լսողության զարգացող անկման (օտոսկլերոզի դեպքում)։ Երբեմն առաջանում է ուժեղ աղմուկի և ցնցումների երկարատև ազդեցությունից, որոշ նյութերով (մկնդեղ, սնդիկ, կապար) թունավորվելիս։ Խլությունը կարող է լինել նաև բնածին, որն առաջանում է ժառանգական գործոնների կամ զարգացող պտղի վրա վարակի ազդեցությունից և մոր օրգանիզմի թունավորումից։

Բնածին և վաղ մանկական տարիքում ձեռք բերած խլությունը երեխային զրկում է խոսքին ինքնուրույն տիրապետելու հնարավորությունից (խուլհամրություն)։ Ավելի ուշ տարիքում առաջացած խլության դեպքում փոխվում են ձայնի ելևէջները (մոդուլացիա), առաջանում են արտասանության արատներ, սակայն ամբողջական խոսքը չի տուժում։ Շրջապատի մարդկանց հետ խոսքային հաղորդակցությունը որոշ չափով թեթևանում է խոսքի տեսողական ընկալման հմտության տիրապետման (շրթունքների շարժումները, կարդալը), իսկ լսողության հետքերի առկայության դեպքում՝ ձայնաուժեղացուցիչ հատուկ սարքերի օգտագործման շնորհիվ։

Բուժումը քիչ արդյունավետ է։ Բորբոքային պրոցեսների և օտոսկլերոզի դեպքում լսողության լավացումը երբեմն հնարավոր է վիրաբուժական միջամտությամբ։ Կանխարգելում՝ լսողության կայուն խանգարումներ առաջացնող հիվանդությունների ժամանակին բուժում։

## Գրականություն
* *Александр Мещеряков* Познание мира без слуха и зрения

## Արտաքին հղումներ
* «Глухих.нет» — Информационно-развлекательный портал для людей с проблемами слуха.
* http://www.deafworld.ru/
* Сайт межрегиональной молодёжной общественной организации «Мир слабослышащих» 
* «Наша жизнь» — еженедельник для неслышащих людей 
* https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20739944
* Нарушения слуха у детей и взрослых

* 
* National Institute for the Prevention of Deafness and other Communication Disorders
* World Health Organization Global Costs of unaddressed hearing loss and cost-effectiveness of interventions, 2017    http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/254659/1/9789241512046-eng.pdf?ua=1
* 
* Occupational Noise and Hearing Loss Prevention (NIOSH)
* OSHA-NIOSH&nbsp; 2018.&nbsp;  Occupational Safety and Health Administration and the National Institute for Occupational Safety and Health.&nbsp; SHIB 03-08-2018. DHHS (NIOSH) Publication No. 2018-124. 
* Centers for Disease Control and Prevention Vital Signs- Hearing Loss https://www.cdc.gov/vitalsigns/hearingloss/index.html

Կատեգորիա:Խլություն
Խլուրդներ

Խլուրդներ (), միջատակերների կարգի կաթնասուն կենդանիների ընտանիք։ Հիմնականում հարմարվել են ստորգետնյա կյանքին։ Մարմինը գլանաձև է, երկարությունը՝ 9-23 սմ, դունչը երկար է, կնճիթանման։ Ականջի արտաքին խեցին բացակայում է, առջևի վերջավորությունները կարճ են, լավ զարգացած։ Մազածածկը թավշանման է, առանց խավի։ Տեսողությունը թույլ է, որոշ տեսակների աչքերը ծածկված են մաշկային բարակ թաղանթով։ Հոտառության և շոշափելիքի օրգանները լավ զարգացած են։

Հայտնի է 4 ենթաընտանիք, 17 ցեղ և մոտ 40 տեսակ, որից սևծովյան խլուրդները () տարածված են նաև Հայաստանի Տաշիրի, Ստեփանավանի, Վանաձորի, Դիլիջանի, Շամշադինի, Ալավերդու և Սևանի շրջաններում։ Ապրում են խառը և սաղարթախիտ անտառներում, մարգագետիններում, երբեմն այգիներում ու բանջարանոցներում։ Փորում են խորը, բարդ անցուղիներով բներ։ Սնվում են անձրևորդերով, միջատներով ու թրթուրներով։ Բազմանում են տարեկան մեկ անգամ, ունենում 4-5 ձագ։ Մորթին բավականին արժեքավոր է։

Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Միջատակերներ
Կատեգորիա:Կաթնասունների ընտանիքներ
Ջիմ Վառնի

**Ջեյմս Ալբերտ (Ջիմ) Վառնի կրտսեր** (անգլ.՝ *James Albert "Jim" Varney, Jr.*, ), ամերիկացի դերասան, կատակերգու, երաժիշտ, գրող և հնչյունավորող։

Վառնին առավել հայտնի է իր Էռնեստ Փ. Ուորրել կերպարի շնորհիվ։ Վառնին որպես Էռնեստ հանդես է եկել բազմաթիվ ֆիլմերում, հարյուրավոր հեռուստատեսային գովազդներում և գովազդաշարերում, ինչպես նաև «Հե՛յ Վեռն, սա Էռնեստն է» հեռուստասերիալում։

## Կենսագրություն
Վառնին ծնվել է 1949 թվականին հունիսի 15-ին՝ Կենտուկի նահանգի վարչական կենտրոն Լեքսինգտոնում՝ Լուիզ Վառնիի և Ջեյմս Վառնի ավագի ընտանիքում։ Եղել է թվով չորրորդ երեխան և միակ արու զավակը։

Վաղ մանկությունից Վառնին հեշտությամբ կարողանում էր մտապահել կարդացած երկար պոեմները և գրքերը, որոնք նա օգտագործում էր ընտանիքի անդամներին և ընկերներին զվարճացնելու համար։ Տեսնելով, որ Ջիմը արագորեն կարողանում էր դիտած մուլտֆիլմների նմանակումները կատարել, մայրը որոշում է նրան ընդունել տալ մանկական թատրոն։ Այդ պահին Վառնին դեռ նոր բոլորել էր 8 տարեկանը։ Վառնին շարունակում է հետաքրքրություն ցուցաբերել դերասանական արվեստի նկատմամբ։ Ավագ դպրոցում ուսանելու տարիներին բազմաթիվ անգամներ Վառնին հաղթում է նահանգային մրցնակներ՝ աշակերտական մրցույթների շրջանակներում։

Մահացել է 2000 թվականին՝ թոքերի քաղցկեղից։

## Ֆիլմագրություն
### Ֆիլմեր

### Հեռուստատեսություն

### Համակարգչային խաղեր

## Արտաքին հղումներ
* Ջիմ Վառնի - IMDb էջ
* Ջիմ Վառնիի շիրիմը *Find A Grave* կայքում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1949 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:2000 մահեր
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կատակերգուներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հնչյունավորողներ
Կատեգորիա:Թոքի քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Աուդիոգիրք կարդացողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կատակերգուներ
Խլեբորոբ (Սոչիի քաղաքային օկրուգ)

**Խլեբորոբ** (), հայաբնակ գյուղ Ռուսաստանի Դաշնության Կրասնոդարի երկրամասի Մեծ Սոչիի Ադլերի շրջանում։ Գտնվում է Ադլեր շրջկենտրոնից 18 կմ արևելք, իսկ Սոչիի կենտրոնից 25 կմ հյուսիս, ծովի մակարդակից 205 մ բարձրության վրա։

## Բնակչությունը
Համաձայն 2010 թվականի տվյալների, գյուղն ուներ 584 բնակիչ, ովքեր զբաղվում են թեյի, ծխախոտի և եգիպտացորենի մշակությամբ, ինչպես նաև բանջարաբուծությամբ և այգեգործությամբ։ Խորհրդային տարիներին գյուղն ուներ տարրական դպրոց և ակումբ։

## Պատմությունը
Գյուղը հիմնադրել են Տրապիզոնից և Սամսունից եկած հայերը` 1910 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռուսաստանի ժամային գոտիները, worldtimezone.com կայքում 

Կատեգորիա:Կրասնոդարի երկրամասի Սոչիի քաղաքային օկրուգի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Կրասնոդարի երկրամասի գյուղական բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի հայաբնակ գյուղեր
Քլոդվիգ I

**Քլոդվիգ I** (Chlodwig, Chlodowig, ) (466-511), ֆրանկների թագավոր (481 թվականից), Մերովինգների դինաստիայից։ 486 թվականին (Սուասոնի ճակատամարտում) նվաճեց վերջին հռոմեական տիրույթը Գալիայում, որով սկզբնավորվեց ֆրանկական պետության կազմավորումը։Հաղթանակ տանելով Սուասոնի ճակատամարտում`ֆրանկները,ի թիվս այլ ավարի,վերցրին զարմանալի գեղեցկության մի մեծ գավաթ։Քլոդվիգը խնդրեց այդ գավաթը տալ իրեն` իր մասնաբաժնից դուրս։Զինվորները պատասխանեցին. «Արա' ինչ ուզում ես,քանզի ոչ ոք չի կարող հակառակվել քո իշխանությանը»:Բայց մի զինվոր բարձրացրեց մարտական կացինը և կոտրեց գավաթը` ասելով.«Դու ոչինչ չես ստանա,բացի քո հասանելիքից»։Բոլորը զարմացել էին այդ արարքից,բայց արքան թաքցրեց իր վիրավորանքը։

Մեկ տարի անց նա հրամայեց իր զորքին հավաքվել զորատեսի։Անցնելով շարքերի առջևով` նա մոտեցավ այդ նույն զինվորին և ասաց նրան.«Ոչ ոք այդպես չի պահում իր զենքը»,—և խլելով նրանից կացինը` նետեց գետին։Իսկ երբ զինվորը կռացավ,որ վերցնի կացինը,արքան կտրեց նրա գլուխը։«Այսպես,—ասաց նա,—դու վիրավորեցիր գավաթի հետ Սուասոնում»։

Քլոդվիգը դրանով իր անձի հանդեպ մեծ սարսափ առաջացրեց զինվորների շրջանում։

Քլոդվիգը նվաճեց նաև ալեմանների հողերի մեծ մասը (496), Հարավային Գալիայից քշեց վեստգոթերին (507)։ 496 թվականին Քլոդվիգ I-ն ընդունեց քրիստոնեություն ուղղափառ ձևով, որը նպաստեց նրա իշխանության ամրապնդմանը և ապահովեց հոգևորականության ու գալլա-հռոմեական բնակչության բարյացակամ վերաբերմունքը։ Նստավայրը դարձրեց Փարիզը։ Քլոդվիգ I-ը ամրապնդեց թագավորական իշխանությունը և այն դարձրեց ժառանգական։

Քլոդվիգը կարգադրեց գրի առնել սալիական ֆրանկների սովորույթային իրավանորմերը, որի արդյունքում կազմվեց Սալիական դատաստանագիրքը։ Դրանով բնակչությունը բաժանվում էր ֆրանկների և տեղաբնիկների։ Տեղական բնակչությանն էլ բաժանում էր երեք խավի՝ խոշոր հողատերեր, մանր հողատերեր և հողազուրկ մարդիկ։

## Քլոդվիգն արվեստում
Քլոդվիգի մկրտության արարողությունը բազմիցս ոգեշնչել է ինչպես միջնադարի, այնպես էլ ավելի ուշ շրջանի նկարիչներին և քանդակագործներին։



Պատկեր:Bapteme_de_clovis.jpg‎|14-րդ դարի մանրանկար «Մեծ Ֆրանսիական քրոնիկներ»-ից
Պատկեր:Bapteme_de_clovis_france.jpg|Միջնադարյան տաճարի վիտրաժ
Պատկեր:NeuvyLeRoiBaptemeClovis.jpg|Ֆրանսիայի Սուրբ Վինսենտի եկեղեցու վիտրաժը
Պատկեր:Chlodwigs taufe.jpg|Անանուն նկարչի նկար (մոտ 1500 թ)




Պատկեր:Relief_bapteme_of_clovis.jpg‎|9-րդ դարի ռելիեֆ, փղոսկր, Ֆրանսիա
Պատկեր:Clovis.jpg|Յակոբ վան Մաերլանտի «Պատմության հայելին» ձեռագիրը, Արևմտյան Ֆլանդրիա, մոտ 1335 - 1355




**Քլոդվիգ I-ի նախնիները**





## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մերովինգյան թագավորներ
Կատեգորիա:Հռոմեական կայսրության կոնսուլներ
Կատեգորիա:Կաթոլիկ միապետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի թագավորներ
Վահագն (խումբ)

**Վահագն**, Ռուդոլֆ Գալստյանի կողմից 2007 թվականին հիմնած երաժշտական նախագիծ, հանդես է գալիս հեթանոսական մետալ, ինչպես և Բլեք-մետալ և ֆոլկ մետալ ոճերով։ Բոլոր երաժշտական գործիքների վրա նվագում է Ռուդոլֆ Գալստյանը։ Երգերի տեքստերը նվիրված են հայ հեթանոսությանը, հին աստվածներին։

## Սկավառակագրություն
*2007 թ. «Արևի, կրակի և կայծի աստված»
*2011 թ. «Աստվածների պանթեոնը»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական բլեք-մետալ խմբեր
Սադաել

**Սադաել**, մետալ-երաժիշտ Վահե Սողոմոնյանի կողմից 2004 թ. հիմնած երաժշտական նախագիծ, հանդես է գալիս դեթ մետալ,բլեքենեդ դեթ մետալ,դում մետալ, ֆյունեռալ դում-մետալ,նեո-կլասսիկալ և էմբիենթ ոճերով։

## Պատմություն
Վահե Սողոմանյանը որոշել էր դէթ-մետալ խումբ հիմնել, բայց քանի որ այն տարիներին մետալը տարածված չէր, նա չկարողացավ գտնել երաժիշտներ, որոշեց ստեղծել սեփական նախագիծ Սադաել անվանումով, նվագելով Dark Ambient և Atmospheric Black Metal ոճերով, ժամանակի ընթացքում փոփոխելով ուղղվածությունը Funeral Doom Metal ոճի։ Այդ փոփոխությունը երաժշտին թույլ տվեց ավելի հայտնի դառնալ նեղ շրջանակներում։ 2007 թ. հունվարին ձայնագրվեց առաջին դեմոն՝ «Despair», իսկ 2008 թ.-ին թողարկվեց առաջին ալբոմը՝ «Major Carnage»։ 2009 թ. մայիսին ամերիկյան Vox Clamantis խմբի հետ թողարկվեց «Desolation» ալբոմը։ Ալբոմը Հայաստանում թողարկվեց սահմանափակ քանակությամբ՝ ընդամենը 150 օրինակով։ Հունիսի կեսերին թողարկվեց ևս մի մինիալբոմ՝ «Ritual Flame / Sadael / Desolation»։ 2008-2009 թթ. Վահե Սողոմանյանը հանդես է եկել Sworn բլեք-մետալ խմբի կազմում՝ որպես կիթառահար։ Խումբը լքելուց հետո շարունակեց աշխատել իր նախագծի շուրջ։ 2009 թ. դեկտեմբերին ձայնագրվեց համերգային ալբոմը։ 2010 թ. հուլիսին Սադաելը պայմանագիր է կնքում Silent Time Noise լեյբլի հետ, որի կողմից էլ թողարկվում է երկրորդ ալբոմը՝ «Diary of Loss»։ Քիչ անց, թողարկվում է հաջորդ ալբոմը՝ «Essence», Solitude Productions լեյբլից։ 2010 թ. օգոստոսին լույս է տեսնում առաջին սինգլը՝ «Ով սիրուն, սիրուն», հայտնի ժողովրդական երգի հիմքում։ 2010 թ. օգոստոսին Le Crépuscule Du Soir լեյբլը թողարկում է Սադաելի երրորդ ալբոմը՝ «Secret Doctrine», պատրաստված էմբիենթի լավագույն ավանդույթներով։ Դրանից հետո Վահեն հիմնում է Բոկռագ դէթ-մետալ խումբը, որի կազմ մտան Ալեքս Ամիրյանը, Դանիել Մովսիսյանը և Ռուբեն Արևշատյանը։ Վահեն վերսկսեց աշխատել Sadael նախագծում 2012 թվականին, ձայնագրելով նոր «Dreams» ալբոմը։ 2013 թ. թողարկվեց «Starlight» մինիալբոմը։

## Սկավառակագրություն
### Ստուդիական ալբոմներ
* 2004 «This is the truth»
* 2007 «My Last Breathe»
* 2007 «Despair»
* 2007 «You Are There»
* 2007 «Being»
* 2007 «The ghost»
* 2007 «Contemplation»
* 2008 «Major Carnage»
* 2008 «Void and sorrow»
* 2010 «Diary of Loss»	 	
* 2010 «Essence»	 	
* 2010 «Secret Doctrine»	 	
* 2012 «Dreams»
* 2016 «DNA»
* 2017 «The game»
* 2018 «Deep sleepers»
* 2019 «Weirdest projection»
* 2022 «Barasparut»
* 2023 «Ending days»
* 2023 «Biomass optimisation»

### Մինիալբոմներ
* 2009 «Desolation» 	 	
* 2009 «Ritual Flame - Desolation»	 	 	
* 2010 «Anlipnes - Sadael»	 	
* 2013 «Starlight»
*

### Սինգլներ
* 2010 «Ով սիրուն, սիրուն»
* 2021 «Astray moths»
* 2022 «Nothing Is Perfect»

### Համերգային ալբոմներ
* 2009 «Sadael Live»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի ռոք երաժիշտներ
Կատեգորիա:Հայկական մետալ խմբեր
AC/DC

մինի|աջից|AC/DC խումբ
մինի|աջից|Խմբի լոգոն

**ԷյՍիԴիՍի** (օրիգինալ անվանումը՝ AC/DC), ավստրալիական ռոք խումբ ստեղծված 1973 թ․-ի նոյեմբերին Անգուս և Մալքոլմ Յանգ եղբայրների կողմից, ովքեր մնացել են որպես հաստատուն անդամներ։ Հայտնի որպես հարդ ռոք կամ բլյուզ-ռոք խումբ, այն համարվում է հեվի մետալի պիոներները և սովորաբար որակավորվում է այդպես, չնայած նրանք միշտ որակավորել են իրենց երաժշտությունը պարզապես ռոքնռոլ։

ԷյՍիԴիՍին ունեցել է մի քանի փոփոխություններ մինչ իր առաջին ալբոմը՝ High Voltage-ը թողարկելը 1975 թ․-ի փետրվարի 17-ին։ Մինչ 1977 թ․-ին Powerage ալբոմի համար բասսիստ Մարկ Էվանսի փոխարինումը Քլիֆ Վիլյամսով, խմբի կազմը ստաբիլ էր։ Highway to Hell ալբոմը ձայնագրելու ամիսների ընթացքում գլխավոր վոկալիստ և երգերի համահեղինակ Բոն Սքոթը մահացավ ալկոհոլի շատ օգտագործումից հետո՝ 1980 թ․-ի փետրվարի 19-ին։ Խումբը ցանկանում էր կազմալուծվել, բայց ոգեշնչվելով Սքոթի ծնողների կողմից, նրանք որոշեցին շարունակել և փնտրել նոր վոկալիստ։ Բրայան Ջոնսոնը փոխարինեց Բոն Սքոթին։ Ավելի ուշ այդ տարում նրանք թողարկեցին իրենց նոր՝ Back in Black ալբոմը, որը Բոն Սքոթի հիշատակին էր։ Ալբոմը նրանց հաջողություններ բերեց և դարձավ նրանց բոլոր ժամանակների բեսթ-սելլեր ալբոմը։

Խմբի հաջորդ ալբոմը՝ For Those About to Rock We Salute You, նրանց առաջին ալբոմն էր, որը հասավ համար առաջինին ԱՄՆ-ում։ ԷյՍիԴիՍի կրճատեց իր հաջողությունը այն բանից հետո, երբ նրանց թմբկահար Ֆիլ Ռադը հեռացվեց խմբից 1983 թ․-ին և փոխարինվեց Սայմոն Րայթով։

1990 թ․-ի սեպտեմբերի 24-ին խումբը թողարկեց իր The Razors Edge ալբոմը։ 1994 թ․-ին վերադարձավ Ֆիլ Ռադը Քրիս Սլեյդից հետո, ով խմբի հետ էր 1989-1994 թվականներին։ Դրանից հետո խումբը չունեցավ փոփոխություններ կազմի մեջ։ Stiff Upper Lip ալբոմը թողարկվեց 2000 թ․-ին և լավ ընդունվեց քննադատների կողմից և խմբի վերջին ալբոմը` Black Ice-ը թողարկվեց 2008 թ․-ի հոկտեմբերի 20-ին։

2010 թ․-ի տվյալներով ԷյՍիԴիՍին վաճառել է ավելի քան 200 միլիոն, միայն ԱՄՆ-ում վաճառելով 71 միլիոն ալբոմ։

## Անվանում
AC/DC հապավում է «փոփոխական հոսանք / հաստատուն հոսանք» ()։ 
Մելկոլնի և Անգուսա Յանովի ավագ քույր՝ Մարգարիտան առաջարկեց անվանումը խմբի համար անվանում դնել նրանից հետո երբ ավտոմեքենայի ետևի մասում նկատեց «AC/DC» մակադրությունը (ի դեպ հենց Մարգարիտն է առաջարկել Անգուսին բարձրանալ բեմ դպրոցական շորերով)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1973 հիմնադրված երաժշտական խմբեր
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ավստրալիական ռոք խմբեր
Կատեգորիա:1973 հիմնադրումներ Ավստրալիայում
Except A Few

**Except A Few**, հայկական ռոք-խումբ, կազմավորվել է 2001 թվականին Երևանի Սլավոնական համալսարանի ուսանողների կողմից։ Խումբը թողարկել է երեք ալոմ՝ «Except a Few» (2004 թ. մարտի 5), «Above» (2004 թ. հոկտեմբերի 10), «**The World Goes Insane**» (2004 թ. դեկտեմբերի 10)։ Խմբի չորրորդ, և առաջին հայալեզու ալբոմը՝ «Հայրենիք», թողարկվելու է 2013 թվականի ամռանը։ Իր գործունեության շուրջ 12 տարվա ընթացքում խումբը ունեցել է շատ մասնակիցներ։ Խմբի հիմնումից մինչ այսօր անփոփոխ մասնակիցներն են կիթառահար Արտյոմ Հարոտենյանը և թմբկահար Դավիթ Օլիզարենկոն։

## Կազմ
### Ներկայիս կազմը
* Արտյոմ Հարությունյան, *կիթառ*
* Դավիթ Օլիզարենկո, *հարվածային*
* Ռուբեն Առաքելյան, *կիթառ, վոկալ*
* Վահե Սիմոնյան, բաս

### Նախկին մասնակիցներ
* Գրիգոր Ավագյան, *կիթառ, ստեղնաշար*
* Դավիթ Մինասյան, *բաս*
* Դավիթ Սահակյան, *կիթառ*
* Արման Ավետիսյան, *կիթառ, բաս*
* Լուսինե Երիցյան, *վոկալ*
* Էդգար Դանիելյան, *բաս*
* Կսենիյա Տարասովա, *ջութակ*
* Կարինե Խալանթարյան, *ջութակ* 
* Իրինա Զվանցևա, *ջութակ*
* Կսենիյա Ռումյանովա, *ջութակ*
* Արմինե Խոջոյան, *ջութակ*
* Սարգիս Միքայելյան, *հարվածային*
* Ալեքսանդր Բալյան, *ֆլեյտա*
* Նադեժդա Իվանովա, *թավջութակ*

## Սկավառակագրություն
* 2004 «**Except a Few**» (դեմո) 
# ... the University Stuff
# Freedom

* 2004 «**Above**» 10 October 2004
# The Time
# Blindman's Song
# Be the Emperor
# To My Friends
# An Old Thought of Your Own
# The Unnamed

* 2004 «**The World Goes Insane**»10 December 2004
# The World Goes Insane
# I Was Born
# Except a Few
# Don't Leave Me Now
# Rising Hate
# Looking at Life
# For Sale
# Now
# The World Goes Insane (Acoustic)

* 2013 «**Հայրենիք**»
# Intro
# Առավոտ
# Պատուհան
# Անձնագիր
# Բլբուլ
# Քայլեր
# Անձրև
# Հայրենիք
# Ճրագ
# Ճամփեն
# Երևան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ռոք խմբեր
Կատեգորիա:2001 հիմնադրված երաժշտական խմբեր
Ջակոմո Լոզի

**Ջակոմո Լոզի** (, ), իտալացի նախկին ֆուտբոլիստ, ով հանդես է եկել իտալական Ռոմայում և Իտալիայի ազգային հավաքականում։

Ջակոմոն ծնունդով Հռոմից չէր, սակայն 15 մրցաշրջան Ռոմայում անցկացնելուց հետո, նրան տրվեց "Core de Roma" (Ռոմայի սիրտ) մականունը։ Նա Ռոմայի կազմում ացկացրել է 450 հանդիպում, որը ռեկորդային եղավ, Ջակոմոյի ռեկորդը անհաղթահարելի մնաց 38 տարի, մինչև 2007 թվականի հունվարի 31-ը, երբ Ֆրանչեսկո Տոտտին անցկացրեց իր 451-րդ հանդիպումը։

## Կարիերա
Լոզին իր ֆուտբոլային կարիերան սկսել է հարազատ քաղաքի համանուն թիմում՝ Սոնչինոյում։ 1951 թվականին տեղափոխվել է Կրեմոնեզե, այնուհետև 1955 թ.-ին մայրաքաղաքային Ռոմա, որտեղ իր առաջին հանդիպումը անցկացրեց նույն թվականի մարտի 20-ին ընդդեմ Միլանի Ինտերի։

Նա ստացավ իր "Core de Roma" մականունը, այն բանից հետո, երբ 1961 թվականի հունվարի 8-ին Սամպդորիայի հետ հանդիպման ժամանակ Լոզին վնասվածք ստացավ, հաշիվն էր 2։ 2, իսկ Ռոման արդեն սպառել էր փոփոխություն կատարելու բոլոր 3 հնարավորությունները, Ջակոմոն ոչ միայն մինչև վերջ մնաց խաղադաշտում, այլ նաև անկյունայինից կատարած փոխանցումից հետո գլխով դարձավ գոլի հեղինակ հաղթանակ պարգևելով հռոմեացիներին։

Ջակոմո Լոզին համարվում է Ռոմայի Փառքի Սրահի 11 ֆուտբոլիստներից մեկը։

## Նվաճումներ
* Ֆուտբոլի Իտալիայի գավաթ՝ 1968-69
* Ֆուտբոլի Իտալիայի գավաթ՝ 1963-64
* Տոնավաճառների գավաթ՝ 1960-61

## Արտաքին հղումներ
* Ռոմա ՖԱ երկրպագուների կայք նվիրված Ջակոմո Լոզիին

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռոմայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Կրեմոնեզեի ֆուտբոլիստներ
Ռաբանոկ

**Ռաբանոկ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բարվարի գավառակում։ Գտնվում էր Արևելյան Տիգրիսի վերին հոսանքի ճյուղավորումներից մեկի ափին, Սղերդ գյուղաքաղաքից 42 կմ հարավ-արևմուտք։

## Պատմություն
Բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թ.-ին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Մեծ մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։ Սակավաթիվ փրկվածներն ապաստանել են տարբեր երկրներում։

## Բնակչություն
1909 թվականին ուներ 20 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին այգեգործությամբ, անասնապահությամբ, մեղվաբուծությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ռաբանոկն ուներ **Ս. Սարգիս** անունով եկեղեցի։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ռահավա

**Ռահավա**, **Ռահվա**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Պարսկահայք նահանգի Ուրմիա գավառում (Իրան)։ XX դարի սկզբին ուներ 640 հայ բնակիչ (105 տուն)։ Զբաղվում էին հացահատիկի մշակությամբ, այգեգործությամբ, պարտիզպանությամբ, անասնապահությամբ, արհեստներով։ Գյուղում կար եկեղեցի և դպրոց։ Բնակիչները 1918 թվականի թուրքական ներխուժման ժամանակ հեռացել են Իրանի խորքերը, հետագայում ներգաղթել Սովետական Հայաստան։

Կատեգորիա:Իրանի հայաբնակ գյուղեր
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Աբաղա (այլ կիրառումներ)

**Աբաղա**, կարող է վերաբերել՝
* Աբաղային, մոնղոլ իշխան։
* Աբաղա, բերդաքաղաք Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Առբերանի գավառում, Վանա լճից հյուսիս-արևելք։
* Աբաղայի դաշտ, Հայկական լեռնաշխարհում՝ Վանա լճից հյուսիս-արևելք, Բերկրի գետի ավազանում։
* Աբաղա, լեռ Վանա լճի ավազանում, Ծաղկանց լեռնահամակարգում, Բերկրի գետի ձախափնյակում։
* Աբաղանց գոմեր, ձմեռանոց ՀՀ Լոռու մարզում։
Աբաղայի դաշտ

**Աբաղայի դաշտ**, Թուրքիայի Վանի նահանգում՝ Վանա լճից հյուսիս-արևելք, Բերկրի գետի ավազանում։ Եզրավորված է Ծաղկանց և Կոտուրի լեռնաշղթաներով։ Տարածքը մոտ 1800 կմ² է, բարձրությունը՝ 1800-2000 մ։ Հիմքում շրջակա լեռներից արտավիժած լավաներ են՝ ծածկված լճագետաբերուկային նստվածքներով։ Մակերևույթը հարթավայրային է՝ տեղ-տեղ մնացուկային բլուրներով։ Կան բազալտի, տուֆի, կրաքարի, տորֆի պաշարներ։

## Անվանում
Աբաղայի դաշտը XIII դարում մոնղոլ իլխան Աբաղայի բանակատեղին էր, ենթադրվում է, որ դաշտը կոչվել է նրա նունով։

## Աշխարհագրություն
Տարածքը 1800 կմ² է, բարձրությունը՝ 1800-2000 մ։ Հիմքում շրջակա լեռներից արտավիժած լավաներն են՝ ծածկված ալյուվիալ-մանրահողային բերուկներով։ Օգտակար հանածոներից են՝ բազալտը, տուֆը, կրաքարը, տորֆը։

## Բնակչություն
Մինչև XVII դարը այդտեղ եղել է հայկական խիտ բնակչություն (մոտ 300 գյուղ)։ Այժմ Աբաղայի դաշտում բնակվում են խաշնարած քրդեր։ Լանդշաֆտը մարգագետնա-տափաստանային է։ Հիմնականում անասնապահական շրջան է։ Մշակում են հացահատիկ։

## Կլիմա
Կլիման բարեխառն ցամաքային է, ձմեռը՝ խստաշունչ և երկարատև, ամառը՝ զով, հունվարի միջին ջերմաստիճանը՝ -12&nbsp;°C, հուլիսինը՝ 15&nbsp;°C, տարեկան տեղումները՝ 500-700 մմ։ Լանդշաֆտը լեռնամարգագետնատափաստանային է։ Հացահատիկային բույսերի մշակման և անասնապահական շրջան է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դաշտեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Վանի մարզի հարթավայրեր
Աբանա (Փոքր Հայք)

**Աբանա** կամ *Ապանա*, գյուղ Փոքր Հայքում, Սեբաստիայի նահանգի Շապին Գարահիսարի գավառում, Շապին-Գարահիսար քաղաքից 20 կմ հարավ-արևելք, լեռնային վայրում։ Գտնվում էր Երզնկա տանող ճանապարհին՝ բարձադիր վայրում։

Գյուղն ուներ Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցի և վարժարան։ Միջին դարերում եղել է ամրոց և ճանապարհային կայան։ Գյուղն ունեցել է ամրոց։ Աբանայով է անցել Սեբաստիա-Կարին առևտրական տարանցիկ ճանապարհը։

XIX դարի 70-ական թվականներին ուներ 500 բնակիչ, որից 300-ը հայ էին, իսկ մնացածը թուրք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Փոքր Հայքի բնակավայրեր