Անամպ երկինք

«**Անամպ երկինք**», Սերո Խանզադյանի պատմվածքներից։ Զետեղված է 1983 թվականին հրատարակված երկերի 6-հատորյակի 6-րդ հատորում՝ «Կարմիր շուշաններ» շարքում։ Գրվել է 1946 թվականին։

## Գնահատական
Սերո Խանզադյանի գրական հարուստ ժառանգության մեջ մեծ տեղ են գրավում պատերազմի և հետպատերազմյան գյուղի թեմաներով գրված պատմվածքները, որոնք մի դեպքում արտացոլում են ռազմաճակատային կյանքը, թիկունքի ծանր, հոգսաշատ առօրյան, մյուս դեպքում` պատերազմից հաղթանակով ու ապագայի վառ հույսերով վերադարձած, բայց հետագայում խոր հիասթափություն ապրած, թերարժեքության բարդույթով համակված զինվորի հոգեկան ծանր ապրումներն ու դրաման:

## Սյուժե
Պատմվածքը գլխավոր հերոսի փորձությունների, կյանքի դժվարությունների և նվիրվածության մասին է։ Սյուժեն սկսվում է պատերազմի ավարտով։ Մեկի մի թևքն է դատարկ, մյուսի շալվարի փողքը՝ տեղը հենակ, երրորդից դեռ հիվանդանոցի հոտ է գալիս։ Պատմվածքի գլխավոր և միակ հերոսը տավարածն է, ում համար բարևի պատասխանը արևածագն է տալիս, մեկ էլ ցուլը՝ իր բառաչով։ Երբ փողոցում կամ տների արանքում էր լինում, տավարածը իրեն «դեն գցած կոշիկ էր զգում», իսկ երբ տավարի հետ հեռանում էր, ինքն իրեն մարդ էր զգում։ Նրա Միակ հարստությունն ու ունեցվածքը իր ցուլն էր, միակ մտերիմը աշխարհում։ Պատերազմի առաջին տարին էր, երբ իրեն ազատեցին արգելավայրից, «–Կարող ես գնալ ձեր տուն»։ 

Երբ վերադարձավ, իր ծանոթներից երկուսն էին ողջ։ Ճանաչեցին նրան և գյուղի նախիրը վստահեցին իրեն։ Կովերի նախիրը ցուլ չուներ։ Նա մի բանջարանոց ուներ, այդ վաճառելով ցուլ է գնում նախրի համար։ Մարդիկ հառաչելով ասացին,« –Այ մարդ, դու խանձված հոգի ես։ Ինչո՞ւ քեզ զոհելով մեզ մեղքի տակ ես գցում»։

Ցուլն էլ իր նման մենակ էր՝ ողջ նախրի հոգսը վրան։ Գնալով ցուլը ծերանում էր։ Ինքը ծոցատետրում նշում էր օրվա կարևոր դեպքերը․ «Այսօր իմ հարևան Սաթենի երինջը բղով եկավ Խմհատի արոտում»։ Պատմվածքից պարզ է դառնում, որ հերոսը գիտեր և՛ ռուսերեն, և՛ անգլերեն։ Մի օր ինքը մտավ զրահավոր ավտոներով իրենց լեռները ներխուժած բրիտանական կայսրության գեներալի «ռեզիդենցիան»։ Տավարածը ասում է․ «–Դուք, միստր գեներալ, զավթող եք ու խաբեբա»։

Գեներալը շշմում է, որ այդ «թմրած լեռներում» մի «բարբարոս» խոսում է անգլերեն,  ապա այլայլվում է, փորձում գազազել, սակայն ընկրկում է՝ իր վրա ուղղված ատրճանակի ահից։ Լեռները քրքջացին փախչող գեներալի ետևից։ Սա Խմհատի լանջն է։ Չորային է, խոտը՝ կոշտ, ջուրն՝ անմահ։ Բայց Խմհատի լանջն իր մեջ հին հուշեր է արթնացնում՝ մի անամպ երկինք, վրան՝ այն աղջկա պատկերը․․․ Այստեղ մոռանում է, որ ինքը լքված ու մենակ է, որ իր ցուլը ծերանում է։ Իր հարևան Սաթենն ասում էր, որ իր համար մի կին գտնի, մենակ չմնա։ Բայց նրա համար ապրելու իմաստը իր ցուլն ու կովերն էին։ Մի օր նա պառկել էր տաք խոտի վրա, նայում էր անամպ երկնքին, սիրտը մղկտում էր, մարում, կարծես գնում, կարմիր բիծ էր դառնում անբիծ երկնքում։ Կովերը ջուր էին խմել առվակից, պառկած հանգստանում էին, իսկ իր ցուլն անգամ մի շարժում չէր անում։ Նայում էր ցուլին, ու խղճում ինքն իրեն։ Մի կով, որ հպարտացած էր իր ծանր լինելով, թրքում է ցուլի գլխին։ Կովի վրա չբարկացավ, միայն տեսավ, որ իր և ցուլի ճակատագիրը նույնն է։ Նրան թվաց, թե ցուլը սատկում է։ Նա խնդրում է ցուլին, որ չմեռնի, բա կովերը ինչո՞վ են հպարտանալու։ Ասում է, մի նեղանա, որ քո վրա թրքեցին, նստածի վրա միշտ էլ կանգնածը թրքում է։ Ողջ գյուղի միակ հույսը ցուլն էր։ Տեղը փոխեց, գնաց նստեց ցուլի դիմաց։ Ցուլը ասում է,–«Ուզում եմ մեռնել։ Հոգնել եմ խոտից էլ, ջրից էլ, կով ու աշխարհից էլ»։ 

Ցուլի խամրած աչքերում արցունքներ երևացին։ Զգում էր, որ իր վերջն է։ Կովերը մեկ–մեկ վեր կացան, սկսեցին ախորժակով արածել։ Ցուլը չփորձեց էլ ոտքի կանգնել։ Սաթենի երինջը տրորեց նրա ոտքերն ու անցավ։ Ցուլի պղտոր աչքերը թեքվեցին դեպի նա ու փակվեցին։ Տավարածը վազում էր դեպի գյուղը, վազում էր օգնություն կանչելու, վազում էր ՝ աշխարհն ու իրեն մոռացած։ Վազում էր, սակայն զգում էր, որ ինքը չկա, վաղուց չկա, երկնքում մարում է հեռավոր օրերի լուսեղեն պատկերը․․․ Կովերը հանդարտ արածում էին մեռած ցուլի մոտ։

## Կերպարներ
* Տավարած
* Նրա հարևան Սաթեն
* Ցուլ
* Բրիտանական կայսրության գեներալ

## Տես նաև
* Կարմիր շուշաններ
* Դաղձի բույրը
* Լալ Համազը
* Ճանապարհ (պատմվածք)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերո Խանզադյանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1946 գրքեր