Յան Ուիլս

**Յան Ուիլս** (, ), հոլանդացի ճարտարապետ, արվեստի մրցույթի օլիմպիական չեմպիոն։

## Կենսագրական փաստեր
Յան Ուիլսը, շինարարական ձեռնարկատեր Էվերտ Ուիլսի () և նրա կնոջ` Յանետ Բլանկմանի () ընտանիքի ավագ որդին է եղել։ 1903-ից 1907 թվականներին նա սովորել է Ալկմար քաղաքի գիշերօթիկ դպրոցում, որտեղ պատրաստել է իր ճարտարապետական ուսումնական հետազոտությունը մոդեռն թեմայով։ 1908 թվականին ստացել է Իրական ուսումնարանի ավարտական վկայական և կամավորություն անելու շնորհիվ սկսել փորձ ձեռք բերել։ Հայրն օժանդակել է նրա ճանաչողական ճանապարհորդություններին Նիդերլանդներում և Գերմանիայում, նրան ներգրավել է ամառանոցների շինարարական ծրագրերում, որպեսզի ամրապնդի պատանու հետաքրքրությունը դեպի ճարտարապետությունը։ 1910 թվականից Յան Ուիլսը ակտիվորեն մասնակցել է ընտանեկան բիզնեսին։ Ենթադրվում է, որ նա Դելֆտի տեխնիկական համալսարանում ճարտարագիտություն է ուսումնասիրել, սակայն այդ ժամանակաշրջանի ուսանողների ցուցակում նրա անունը բացակայում է։

1913 թվականին Ուիլսը հաագայան ճարտարապետական ընկերության կողմից աշխատանքի հրավեր է ստացել։ Մեկ տարի անց նա ամուսնացել է դեղագործի օգնական Գեպկա վան դեր Վենի հետ` Վինսոտեն քաղաքից, և երիտասարդ զույգը բնակություն է հաստատել Հաագայում։ Նրա կենսագրության կարևոր փաստերից է համարվում այն, որ Ուիլսը եղել է մասսոնական ժողովարանի անդամ։ 1916 թվականից սկսած` նա հետաքրքրություններ է ցուցաբերել դեպի տարբեր փիլիսոփայական ուղղություններ` հերմետիզմ, թեոսոֆիա, Բրաուերի ինտուիցիոնիզմ, հետաքրքրվել է նաև   թաքնված երկրաչափություն գտնելու փնտրտուքներով այնպիսի նկարիչների ստեղծագործություններում, ինչպիսիք են` Ռաֆայել Սանտին, Դյուրերը, Կրանախը, Ռեմբրանդը և Վերմերը։

Յան Ուիլսը հայտնի է որպես «Դե ստիլ» ավանգարդյան խմբի հիմնադիրներից մեկը։ Միայն թե նա մնացել է այս գեղագիտական ուղղության ավելի հայտնի ներկայացուցիչների` Վանտոնգերլո Ջորջի, Տեո վան Դուսբուրգի և Պիտ Մոնդրիանի ստվերում։ Ուիլսին հաճախ անվանել են «մինչպատերազմյան ճարտարապետ», չնայած այն բանին, որ նա շատ ակտիվ աշխատել է հետպատերազմյան տարիներին։

## Ճարտարապետական արվեստ

1912 թվականի հունիսին Ուիլսը մասնակցել է մի մրցույթի, որը տեղի էր ունենում աղյուսային ճարտարապետության ցուցահանդեսի ժամանակ, որտեղ զբաղեցրել է երկրորդ տեղը և ուշադություն գրավել։ Իր առաջին մեծ պատվերի` Ավտոմեքենաների արհեստանոցի ստեղծման ծրագրի վրա աշխատելիս, Ուիլսը համադրել է կլասիցիզմի ճարտարապետական տարրերը և երկաթբետոնի կոնստրուկցիան։

1913 թվականին Ուիլսը նիդերլանդական ճարտարապետների ասոցիացիայի () մրցույթում գրավել է երկրորդ տեղը, որտեղ նրա ունակությունները գնահատել է մրցույթի ժյուրիի ազդեցիկ անդամ հայտնի Հենդրիկ Բեռլագեն։ Ուիլսը մեկը մյուսի ետևից սկսեց ստանալ տաղավարների, կապելլաների և հյուրանոցների նախագծերի պատվերներ։ Այդ ընթացքում նրան ոգևորում էին հասարակության վերափոխման վերաբերյալ Հենդրիկ Բեռլագենի սոցիալիստական և կոմունիստական համոզմունքները։ Թեև 1919 թվականին Ուիլսը հրաժարվել է «Դե Ստիլ» խմբի անդամակցությունից, նա շարունակել է համագործակցել խմբի անդամների հետ, 1920 թվականին  Ոսկե հատում թեմայով հաագայան ցուցահանդեսի ժամանակ նվաճել է ոսկե մեդալ։

Որպես Ամստերդամյան դպրոցի և ճարտարապետական էքսպրեսիոնիզմի ներկայացուցիչ, Յան Ուիլսը համարվել է 20-ական թվականների առավել հայտնի հոլանդացի ճարտարապետներից մեկը։
.

Ուիլսն ուսումնասիրել և յուրացրել է արվեստի նոր ուղղություններ` պուրիզմ և ֆունկցիոնալիզմ (ճարտարապետական ուղղություն 20-րդ դարի սկզբներին), ինչպես նաև օրգանական ճարտարապետություն Ֆրենկ Լլոյդ Ռայթի աշխատանքների օրինակով, ով համարում էր, որ ուշադրության կենտրոնում է պետք է լինի մարդը 
:

Նա նաև եղել է Ինտերիերի դիզայներ։ 1921 թվականի նրա կարևոր նախագծերի շարքին է դասվում հոլանդացի լուսանկարիչ Հենրի Բերսենբրուգի () հյուրանոցի դիզայնը Հաագայում, որի էսքիզների վրա Ուիլսի հետ համատեղ աշխատել է հունգարացի գեղանկարիչ Վիլմոշ Հուսարը (), որպեսզի հաշվի առնելով մարդկանց մասնագիտությունները, գտնեն առավել նպատակահարմար որոշումը տարածքի վերաբերյալ, որտեղ նրանք աշխատելու են։ Պատերազմից հետո Յան Ուիլսը պատվերներ է ստացել ԱՄՆ-ից և Նիդերլանդական թագավորությունից, օրինակ Կյուրասաոից։ Նիդերլանդներում նա զբաղվել է բնակարանների շինարարությամբ։ Նրա գործունեության այդ շրջանը մնաց անգնահատելի։

## Տարբեր նշանակության շենքեր

* 1912 — Մեքնաների արհեստանոց Ալկմարում
* 1914 — Ամառային նստավայր Բերխենում 
* 1916 — Կալվածատուն Վինսհոթենում
* 1916—1920 — Մատուռ Նիու-Լեկերլանդում 
* 1918—1919 — Հյուրանոց-սրճարան Վուրդենում
* 1919 — Տաղավար Գրինոնգենում
* 1919—1922 — Ուսումնական համալիր Հաագայում
* 1920—1921 — Գործարանային կոմբինատ Զանստադում
* 1926—1928 — Օլիմպիական մարզադաշտ Ամստերդամում
* 1926 — Առևտրի կենտրոն Ամստերդամում  (չիրականացած նախագիծ)
* 1929—1931, 1959 — Citroën ԲԸ շենքը Օլիմպիական մարզադաշտի կողքին Ամստերդամում 
* 1930—1935 — Մի քանի վարչական նշանակության շենքեր Հաագայում
* 1935—1936 — Կինոթատրոն Ամստերդամում
* 1939 — Կառլի այգին Ամստելվեյնում 
* 1952, 1963—1969 — 2 հյուրանոց Զանդվորտում

## Ձեռքբերումներ ու մրցանակներ

Յան Ուիլսի կազմած նախագծերով աշխարհի տարբեր քաղաքներում ու երկրնորում կառուցվել է ամելի քան 200 կառույց, սակայն նրա գլխավոր ձեռքբերումը համարվում է Ամստերդամի Օլիմպիական մարզադաշտը, որը 1928 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերում «ճարտարապետություն» կատեգորիայում արժանացել է ոսկե մեդալի, որի նախագծի վրա Յան Ուիլսն աշխատել է 1926 թվականից։

Մարզադաշտի գլխավոր մուտքի մոտ վեր է խոյանում Մարաթոնյան աշտարակը Օլիմպիական կրակի համար նախատեսված գավաթով, որը հատուկ է կառուցված, որպեսզի վերականգնի հին հունական ավանդույթը։ Կրակը, որը հույներին հիշեցնում էր Պրոմեթևսի կատարած սխրանքը, անտիկ Օլիմպիական խաղերի վերածննդից հետո առաջին անգամ վառվել է ամստերդամյան մարզադաշտում 1928 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 

; Հրատարակություն (ընտրանի)
* *De architectuur van het gebouwtje [...]*, in: Architectura, 22. Jahrgang, Nr. 35, 29. August 1914, S. 269–270. 
* *Auto-garage in Alkmaar*, in: Bouwkundig Weekblad, 34. Jahrgang, Nr.&nbsp;11, 14.&nbsp;März 1915, S. 125–127. 
* *Club van Haagsche leden van het genootschap A. et A. Verslag over het Vereenigingsjaar 1915*, in: Architectura, 24.&nbsp;Jahrgang, Nr.&nbsp;13, 25.&nbsp;März 1916, S.&nbsp;99-100.
* *Voorlichting*, in: Architectura, 24.&nbsp;Jahrgang, Nr.&nbsp;17, 22.&nbsp;April 1916, S.&nbsp;133. 
* *Club van Haagsche leden gen. A. et A. Over beeldhouwwerk. Lezing Willem C. Brouwer*, in: Architectura, 24.&nbsp;Jahrgang, Nr.&nbsp;26, 24.&nbsp;Juni 1916, S.&nbsp;203-205. 
* *Excursie club van Haagsche leden A. et A.*, in: Architectura, 24.&nbsp;Jahrgang, Nr.&nbsp;29, 15.&nbsp;Juli 1916, S.&nbsp;230.  
* *De figuren van Brouwer aan het departement van landbouw, handel en nijverheid*, in: Architectura, 24.&nbsp;Jahrgang, Nr.&nbsp;52, 23.&nbsp;Dezember 1916, S.&nbsp;401. 
* *Club van Haagsche leden A. et A. Verslag over het Vereenigingsjaar 1916*, in: Architectura, 25.&nbsp;Jahrgang, Nr. 8, 24.&nbsp;Februar 1917, S.&nbsp;52-53. 
* *De nieuwe bouwkunst*, in: De Stijl, 1.&nbsp;Jahrgang, Nr.&nbsp;3, Januar 1918, S.&nbsp;31-33. 
* *Symmetrie en kultuur*, in: De Stijl, 1.&nbsp;Jahrgang, Nr.&nbsp;12, Oktober 1918, S.&nbsp;137-140.  
* *Jaarbeurs.-Vrede.-Woningnood*, in: Het Vaderland, 28.&nbsp;Februar 1920. 
* *Een paar gedachten over de woning van onzen tijd*, in: Het Vaderland, 6.&nbsp;März 1920, S.&nbsp;C. 
* *Het normalisatierapport*, in: Het Vaderland, 52.&nbsp;Jahrgang, Nr.&nbsp;86, 27.&nbsp;März 1920, S.&nbsp;C. 
* *De stad als kunstwerk*, in: Het Vaderland, 4.&nbsp;Mai 1920, avondblad, S.&nbsp;B2. 
* *Het Stadswoonhuis in Nederland gedurende de laatste 25 jaren, door J.W. Leijman, B.I. Martinus Nijhoff, 's-Gravenhage, 1920*, in: Het Vaderland, 28.&nbsp;Juli 1920, S.&nbsp;A. 
* *De nieuwe woonwijken*, in: Het Vaderland, 52.&nbsp;Jahrgang, Nr.&nbsp;23, 21.&nbsp;August 1920: avondblad, S.&nbsp;A1. 
* *Het gebouw der Handelmaatschappij*, in: Het Vaderland, 15. September 1920, avondblad, S.&nbsp;A2. 
* *Het gebouw der Nederlandsche Handel-Maatschappij*, in: Het Vaderland, 52. Jahrgang, Nr. 266, 25. September 1920, S.&nbsp;A. 
* *Socialisatie - Normalisatie*, in: Het Vaderland, 2.&nbsp;Oktober 1920, avondblad, S.&nbsp;2. 
* *Handel, verkeerswezen en bouwkunst*, in: Het Vaderland, 7.&nbsp;Oktober 1920, avondblad, S.&nbsp;B2. 
* *Het Woonhuis. Deel 1. – Zijn bouw.* Amsterdam: Elsevier, 1922.
* *Het Woonhuis. Deel 2. – Indeeling en inrichting.* Amsterdam: Elsevier, 1923. 
* *Prijsvraag sportpark*, in: Architectura, 27.&nbsp;Jahrgang, Nr.&nbsp;4, 27.&nbsp;Januar 1923, S.&nbsp;36. 
* *Steun aan Oostenrijksche architecten*, in: Architectura, 27.&nbsp;Jahrgang, Nr.&nbsp;17, 28.&nbsp;April 1923: S.&nbsp;91-92.  
* *Veranderde stadsbeelden in Den Haag*, in: Het Vaderland, 22.&nbsp;Oktober 1923, S.&nbsp;A1. 
* *De Jubileum-bouwkunsttentoonstelling te Amsterdam*, in: Het Vaderland, 15.&nbsp;September 1923, S.&nbsp;B2. 
* *Schoonheiscommissies III. Antwoord van Jan Wils*, in: Bouwkundig Weekblad, 45. Jahrgang, No. 5, 2.&nbsp;Februar 1924, S.&nbsp;63. 
* *Tentoonstelling Bouwkunst en Kunstnijverheid in den Haagschen Kunstkring*, in: Het Vaderland, 25.&nbsp;April 1924, S.&nbsp;A1. 
* *De Bescherming van Buitenmuren bij Platafdakking*, Het Bouwbedrijf, 1. Jahrgang, No.&nbsp;1, Juli 1924. 
* *Na het Stedebouwcongres. De noodzaak van gewestelijke uitbreidingsplannen*, in: Het Vaderland, 19.&nbsp;Juli 1924, S.&nbsp;A1. 
* *De verbreeding van de 1e van den Boschstraat. Geen verkeersbelang en architectonisch een misgreep*, in: Het Vaderland, 7.&nbsp;September 1924, S.&nbsp;A1. 
* *Zoomin van een huis een goed oordeel gevormd kan worden (...)*, in: Het Vaderland, 5.&nbsp;März 1925, S.&nbsp;A1. 
* *Het ambachts onderwijs. Naar aanleiding van de Tentoonstelling 2de Ambachtsschool-de la Reystraat*, Het Vaderland, 6.&nbsp;April 1925, S.&nbsp;A1. 
* *De Haagsche Havenplannen en Voorgurg's landelijke schoonheid*, in: Het Vaderland, 3.&nbsp;Dezember 1925, S.&nbsp;A1. 
* *Gebouwen en terreinen voor gymnastiek, spel en sport. Handleiding voor den bouw, den aanleg en de inrichting.* (Scharroo, P. W. en Jan Wils (1925)), Amsterdam: Ahrend. 
* *Dr. H.P. Berlage. 1856-21 Febr. 1926*, in: Het Vaderland, 20.&nbsp;Februar 1926, S.&nbsp;A1. 

## Արտաքին հղումներ
* Գրքերի կատալոգ Գերմանական ազգային գրադարանում 

Կատեգորիա:Հոլանդացի ճարտարապետներ