Թուրքական սփյուռք

**Թուրքական սփյուռք** ( կամ Türk gurbetçiler) վերաբերում է ազգությամբ թուրքերին, ովքեր գաղթել են Թուրքիայից, Հյուսիսային Կիպրոսից, օսմանահպատակ երկրներից կամ այլ ժամանակակից ազգային պետություններից, կամ հանդիսանում են գաղթականների ժառանգներ։ Հետևաբար, թուրքական սփյուռքը ձևավորվում է ոչ միայն մայրցամաքային Անատոլիայից և Արևելյան Թրակիայից (այսինքն՝ ժամանակակից թուրքական սահմաններից) արմատներով մարդկանց կողմից, այլ ձևավորվում է նաև թուրքական համայնքներից, որոնք նույնպես լքել են Բալկաններում թուրքական բնակավայրերի ավանդական տարածքները (օրինակ՝ Բուլղարիա, Հունաստան, Հյուսիսային Մակեդոնիա, Ռումինիա և այլն), Կիպրոս կղզին, Վրաստանի Մեսխեթի շրջանը և արաբական աշխարհը (ինչպիսիք են Ալժիրը, Իրաքը, Լիբանանը)։ Ընդհանուր թվաքանակը, ըստ Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարության, կազմում է ավելի քան 6 միլիոն մարդ։

Թուրքական միգրացիայի մեծ մասը եղել է դեպի Արևմտյան և Հյուսիսային Եվրոպա։ Մինչդեռ, նախկին օսմանահպատակ տարածքներում թուրքական գրեթե բոլոր փոքրամասնությունները մեծ սփյուռք ունեն Թուրքիայում, որոնցից շատերը գաղթել են որպես փախստականներ։ Ավելին, Կրետեի թուրքերը տեղաշարժվել են Լևանտով մեկ, Կիպրոսի թուրքերը զգալի սփյուռք ունեն անգլախոս երկրներում (հատկապես Մեծ Բրիտանիայում և Ավստրալիայում), Մեսխեթի թուրքերը մեծ սփյուռք ունեն Կենտրոնական Ասիայում. իսկ Ալժիրի թուրքերն ու Թունիսի թուրքերը հիմնականում բնակություն են հաստատել Ֆրանսիայում։ Այն բանից հետո, երբ 2007 թվականին Բուլղարիայի թուրքերն ու Ռումինիայի թուրքերը ստացան ԵՄ քաղաքացիություն, նրանց սփյուռքը Արևմտյան Եվրոպայում զգալիորեն ավելացավ, երբ 2012 թվականին տեղաշարժի սահմանափակումները դադարեցվեցին։

## Եվրոպա
Դեռևս 1997 թվականին պրոֆեսոր Սերվետ Բայրամը և պրոֆեսոր Բարբարա Զելսն ասացին, որ Արևմտյան Եվրոպայում և Բալկաններում (այսինքն՝ չհաշված Կիպրոսը և Թուրքիան) ապրում է 10 միլիոն թուրք։ Ազգային և քաղաքագիտական հետազոտությունների կենտրոնի ներկայացուցիչ Բորիս Խարկովսկին հայտնել էր, մինչև 2010 թվականը Եվրամիությունում ապրում է մինչև 15 միլիոն թուրք։ Ըստ Արաքս Փաշայանի՝ 2012 թվականի դրությամբ միայն 10 միլիոն «եվրոպացի թուրքեր» ապրում էին Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Նիդերլանդներում և Բելգիայում։ Ավելին, զգալի թուրքական համայնքներ կան Ավստրիայում, Մեծ Բրիտանիայում, Շվեյցարիայում, Իտալիայում, Լիխտենշտայնում և սկանդինավյան երկրներում։ Մինչդեռ մոտ 400,000 մեսխեթցի թուրքեր ապրում են հետխորհրդային երկրների եվրոպական շրջաններում (Ադրբեջան, Վրաստան, Ղազախստան, Ռուսաստան և Ուկրաինա)։

### Գերմանիա և Ավստրիա
[մինի|[Ենիցե ծխախոտի մզկիթանման գործարանը Դրեզդենում]]

Գերմանաբնակ թուրքերը թուրքական սփյուռքի ամենամեծ թուրքական համայնքն են, ինչպես նաև Գերմանիայի ամենամեծ ազգային փոքրամասնությունը։ Ըստ մարդահամարի՝ Գերմանիայում բնակվում է մոտ երեք միլիոն թուրք՝ ոչ միայն Թուրքիայում ծնվածներ, այլ նաև ժառանգներ։ Գերմանիայում ապրող թուրքերի մեծամասնությունը կա՛մ ժամանել է Թուրքիայից, կա՛մ ծագում է այդ երկրից։ Այնուամենայնիվ, կան նաև նշանակալից ազգային համայնքներ, որոնք եկել են (կամ սերում են) այլ հետօսմանյան ազգային պետություններից՝ Բալկաններից (հատկապես Բուլղարիայից և Հունաստանից), ինչպես նաև Կիպրոս կղզուց և Լիբանանից։ Բոլորովին վերջերս, եվրոպական միգրանտների ճգնաժամից հետո (2014-2019), զգալի աճ է գրանցվել նաև Սիրիայից, Իրաքից և Կոսովոյից Գերմանիա ժամանած թուրքերի թվի մեջ։

Թուրքական համայնքը, ներառյալ ներգաղթյալների ժառանգները, կազմում են Ավստրիայի ամենամեծ ազգային փոքրամասնությունը։ 2011 թվականին Initiative Minderheiten-ի զեկույցում ասվում էր, որ Ավստրիայում ապրում է 360,000 թուրքական ծագում ունեցող մարդ։ Այս ցուցանիշը կրկնել է նաև Ավստրիայի նախկին արտգործնախարար և Ավստրիայի կանցլեր Սեբաստիան Կուրցը։ Այնուամենայնիվ, ավստրիացի նախկին պատգամավոր Անդրեաս Մյոլցերը պնդում է, որ երկրում 500,000 թուրք կա։

### Ֆրանսիա և Շվեյցարիա
Ֆրանսաբնակ թուրքերը Արևմտյան Եվրոպայի խոշորագույն թուրքական համայնքներից մեկը։ Այստեղ Թուրքիայի Հանրապետությունից տեղափոխված թուրքերից բացի որոշ թիվ են կազմում Հյուսիսային Աֆրիկայից (հատկապես Ալժիրից և Թունիսից), Բալկաններից (օրինակ՝ Բուլղարիա, Հունաստան, Կոսովո, Հյուսիսային Մակեդոնիա և Ռումինիա), Կիպրոս կղզուց, իսկ վերջերս՝ Իրաքից, Լիբանանից և Սիրիայից։ 2014 թվականին պրոֆեսոր Պիեռ Վերմերենը L'Express-ում հայտնել է, որ թուրք բնակչությունը կազմում է մոտ 800,000։ Այնուամենայնիվ, 2010 թվականին դոկտոր Ժան-Գուստավ Հենցի և դոկտոր Միշել Հասելմանի ավելի վաղ ակադեմիական հրապարակումը ասում էր, որ Ֆրանսիայում արդեն ապրում է 1 միլիոն թուրք։ Պրոֆեսոր Իզզեթ Էրը, ինչպես նաև ֆրանսահայ քաղաքական գործիչ Գարո Յալիչը նույնպես հայտնել են, որ Ֆրանսիայում 2011 և 2012 թվականներին համապատասխանաբար 1,000,000 թուրք է եղել։ Վերջերս թուրք-ֆրանսիական բնակչությունը գնահատվում է ավելի քան մեկ միլիոն՝ համաձայն Le Petit Journal (2019) ֆրանսերեն հրապարակված հոդվածների և Marianne ամսագրի (2020)։

2017 թվականին Շվեյցարիայում ապրում էր ավելի քան 120 000 թուրք։ Նրանք հիմնականում բնակվում են գերմանախոս շրջաններում, հատկապես Ցյուրիխի, Արգաու և Բազել կանտոններում։ Թուրքիայից հպատակագրվելու և միգրացիայի վերաբերյալ թվերը նվազում են, սակայն թուրքական ծագում ունեցող Շվեյցարիայի բնակչությունը շարունակում է աճել։

### Նիդերլանդներ և Բելգիա

մինի|«Արևմտյան մզկիթ»՝ Վեստերմոսկ կամ «սուրբ Սոֆիա մզկիթ» Ամստերդամում
Նիդերլանդաբնակ թուրքական համայնքը մեծամասամբ սերում է Թուրքիայի Հանրապետությունից, ինչպես նաև մասամբ Բալկաններից (օրինակ՝ հատկապես Բուլղարիայից, Հունաստանից և Հյուսիսային Մակեդոնիայից), Կիպրոս կղզուց, և վերջերս՝ Սիրիայից, Իրաքից և Կոսովոյից եվրոպական միգրանտների ճգնաժամի ժամանակ։ Բացի այդ, թուրքական սփյուռքից գաղթ է եղել այստեղ. բազմաթիվ բելգիաբնակ ու գերմանաբնակ թուրքեր տեղափոխվել են Նիդերլանդներ։ Նիդերլանդների պաշտոնական մարդահամարը հավաքում է տվյալներ միայն ծննդյան երկրի մասին, այլ ոչ ազգային։ Հետևաբար, թուրք միգրանտների ընդհանուր թիվը (անկախ ծննդավայրից) և համայնքի երրորդ, չորրորդ կամ հինգերորդ սերունդը միասին հաշվարկվել են։ Սյուզան Ալբերսը, Ադ Բաքուսը և Պիտեր Մայսկենը հայտնել են, որ «տարիների ընթացքում» հոլանդա-թուրքական համայնքը «պետք է կազմեր կես միլիոն»։ Դեռևս 2003 թվականին, համաձայն քաղաքագետ և միջազգային հարաբերությունների փորձագետ դոկտոր Նատալի Տոչիի, որ Նիդերլանդներում բնակվում է արդեն երկու միլիոն թուրք։ Նույնը հաստատել է Ռիտա վան Վինը, և այլ հեղինակներ ու աղբյուրներ։ ՊաշՆիդեռլանդներում 2022 թվականին Թուրքիայում ծնված առնվազն մեկ տատիկ ու պապիկ ունեցող մարդկանց ընդհանուր թիվը կազմել է առնվազն 466.200:

2012 թվականին պրոֆեսոր Ռայմոնդ Տարասն ասաց, որ բելգիաբնակ թուրքական համայնքը գերազանցում է 200,000-ը։ Վերջերս, 2019 թվականին բժիշկ Ալթայ Մանչոն և բժիշկ Էրթուղրուլ Թաշն ասացին, որ թուրքական ծագումով բելգիացիները 250,000 են։

### Մեծ Բրիտանիա և Իռլանդիա
[մինի|[Ազիզիե մզկիթ (Լոնդոն)|Ազիզիե մզկիթը Լոնդոնում]]
Մեծ Բրիտանիայում թուրքերը սկսել են հաստատվել ուշ միջնադարից, բնակվել են խոշոր քաղաքներում, մասնավորապես՝ մայրաքաղաք Լոնդոնում։ 2011 թվականին ներքին գործերի կոմիտեն հայտարարեց, որ երկրում 500,000 բրիտանացի թուրքեր են, որոնք բաղկացած են 300,000 թուրք կիպրացիներից, 150,000 թուրք քաղաքացիներից (այսինքն՝ Թուրքիայից եկած անձինք) և բուլղարաբնակ թուրքերի և ռումինաբնակ թուրքերի ավելի փոքր խմբեր։

Չնայած իրենց ավանդական հայրենիքներից ներգաղթած թուրքերի հավաքական թվի վերաբերյալ վիճակագրության բացակայությանը, հայտնի է, որ Գերմանիան, Ավստրիան, Նիդեռլանդները և Ֆրանսիան բոլորն ունեն ավելի մեծ թուրքական սփյուռքի համայնքներ, քան Մեծ Բրիտանիան։

### Սկանդինավյան երկրներ

Սկանդինավյան երկրներում, ի տարբերություն Կենտրոնական Եվրոպայի, բնակվում է անհամեմատ սակավաթիվ թուրք բնակչություն։ 2013 թվականի դրությամբ Նորվեգիայում ապրում էր թուրքական ծագումով մոտ 16500 նորվեգացի։ 2009 թվականին Շվեդիայի արտաքին գործերի նախարարությունը հայտարարեց, որ Շվեդիայում ապրում է թուրքական ծագում ունեցող գրեթե 100,000 մարդ։ 2018 թվականին Շվեդիայի գլխավոր հյուպատոս Թերեզ Հայդենի տեղեկությամբ բնակչությունը կազմում է մոտ 150,000։ 2010 թվականին պրոֆեսոր Զեքի Քյութուքն ասաց, որ Ֆինլանդիայում ապրում է մոտ 10,000 թուրքական ծագում ունեցող մարդ։

Այլ է պատկերը Գերմանիային սահմանամերձ Դանիայում. թուրքական համայնքը կազմում է երկրի ամենամեծ ազգային փոքրամասնությունը։ 2008 թվականին թուրքական ծագում ունեցող դանիացիների թիվը գնահատվում էր 70000-ի։

### Այլ երկրներ
[մինի|Բանյա Բաշի մզկիթը [Սոֆիայում]]
Շուրջ հիսուն հազարանոց թուրքական համայնք է բնակվում Իտալիայում, ինչը բացատրվում է Մոենա պատմական համայնքի գոյությամբ, որտեղ թուրքերը բնակվում են դեռ 17-րդ դարից։ Այդուհանդերձ, 2008-2020 թվականներին Իտալիայի քաղաքացիության համար դիմել է ավելի քան 5000 թուրք։ Իսպանիայի թուրք բնակչությունը չի գերազանցում տասը հազարը, ավելի փոքր են Լեհաստանի, Չեխիայի, Պորտուգալիայի, ինչպես նաև Լիխտենշտայնի, Լյուքսեմբուրգի և այլ երկրների համայնքները։

Առանձնանում է նաև Բալկանյան թերակղզին՝ խոշոր թուրքական բնակչությամբ, ինչը ևս բացատրվում է պատմականորեն գոյություն ունեցող օսմանյան թուրքերի համայնքերում։ Այսպես, Բուլղարիայում 2021 թվականին բնակվում էր ավելի քան 500 հազար, Հյուսիսային Մակեդոնիայում՝ շուրջ 200.000, Հունաստանում՝ ավելի քան 100.000, Ռումինիայում՝ շուրջ 30.000, Կոսովոյում՝ 20.000, անհամեմատ ավելի փոքր են Խորվաթիայի, Սերբիայի, Բոսնիայի և Հերցեգովինայի, Մոնտենեգրոյի, Ալբանիայի համայնքները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքական սփյուռք
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքականություն