Վրացիները Լեհաստանում

**Վրացիները Լեհաստանում** (` *քարթվելեբի պոլոնեթշի*), վրացական սփյուռքի այն մասը, որը բնակվում է հիմնականում երկրի մայրաքաղաք Վարշավայում։

## Պատմություն
Վրաստանի և Լեհաստանի միջև փաստագրված կապերը հասնում են մինչև 15-րդ դարը, երբ վրացի Կոստանդին I-ը դիվանագիտական ​​առաքելություն ուղարկեց Լեհաստանի թագավոր Ալեքսանդր Յագելյոնին։ Ավելի ուշ Լեհաստանի թագավոր Յան III Սոբյեսկին փորձեց կապ հաստատել Վրաստանի հետ։ Շատ վրացիներ մասնակցել են 17-րդ դարում Լեհաստանի գլխավորած ռազմական արշավներին։ Վրացի Բոգդան Գուրձեցկին, ով լեհական թագավորի դիվանագիտական ​​ծառայության մեջ ամենամեծ հեղինակությունն էր, հաճախակի դիվանագիտական ​​ուղևորություններ էր անում Պարսկաստան, որտեղ, ի թիվս այլ բաների, միսիոներների համար ավելի վաղ արտոնություններ պահպանելու երաշխիքներ էր ստանում: Արդեն Յան Կազիմիր թագավորի օրոք նա առաքելություններ է ուղարկում Սպահան, և թագավոր Յան III Սոբյեսկին նույն կերպ օգտվում է Գուրձեցկու տաղանդներից (1668, 1671, 1676-1678, 1682-1684 և 1687 թվականներին)։ Գուրձեցկին մի քանի տարի մնաց շահի արքունիքում՝ որպես հատուկ բնակչի և լեհական թագավորի ներկայացուցչի։ Հենց նա էլ շահ Սուլեյմանին փոխանցեց Վիեննայում քրիստոնեական զորքերի հաղթանակի մասին լուրերը (1683):

18-րդ դարի վերջում Լեհաստանը կորցրեց իր անկախությունը Լեհաստանի բաժանման ընթացքում, և նրա տարածքը միացվեց Պրուսիային (հետագայում՝ Գերմանիայի), Ռուսաստանին և Ավստրիային, իսկ Վրաստանը միացվեց Ռուսաստանին 19-րդ դարում՝ նախքան ռուս-պարսկական պատերազմները (1804-1813, 1826-1828)։ 1832 թվականին ռուսները հայտնաբերեցին վրացական անկախության դավադրությունը և այնուհետև արտաքսեցին դրա մասնակիցներից մի քանիսին Լեհաստանի ռուսական բաժանում, այդ թվում՝ Գեորգի Էրիսթավին, վրացի բանաստեղծ և դրամատուրգ, ով լեհերեն սովորել էր իր աքսորի ժամանակ և հետագայում թարգմանել լեհ ազգային բանաստեղծ Ադամ Միցկևիչի բանաստեղծությունները վրացերեն: 1863 թվականին վրացի ապագա դասախոս և ակտիվիստ Պետրե Նակաշիձեն Լեհաստանի ռուսական բաժանման ժամանակ Լեհաստանի հունվարյան ապստամբության ականատեսն էր։ Նրա նյութերը սկսեցին տպագրվել վրացական մամուլում, սակայն առաջին մասի հրապարակումից հետո ռուսական գրաքննությունը միջամտեց և դադարեցրեց հետագա մասերի տպագրությունը։ Դեբլինի և Վարշավայի ամրոցների հրամանատարն էր Իվանե Կազբեգին, ով հետագայում հաստատվեց վերականգնված անկախ Լեհաստանում՝ միջբակում և միացավ լեհական բանակին: Վրացի երիտասարդները եկել էին Վարշավա սովորելու, որտեղ ոգեշնչում և օրինակներ էին փնտրում իրենց ազգային-ազատագրական գործունեության համար։ Վարշավայում վրացի ուսանողները հիմնեցին Վրաստանի ազատագրման լիգան, որը հայտնաբերվեց ռուսների կողմից և նրա անդամները ձերբակալվեցին, այդ թվում՝ ապագա գրող Շիո Արագվիսպիրելին: Անկախ Վրաստանի, ապա Վրաստանի վտարանդի կառավարության ապագա առաջնորդ Նոյ Ժորդանիան սովորել է Վարշավայի անասնաբուժական ինստիտուտում:

Վրացի մի քանի քաղաքական գործիչներ, մտավորականներ և զինվորականներ լքեցին Վրաստանը այն բանից հետո, երբ 1921 թվականի փետրվարին խորհրդային բանակները ներխուժեցին Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետություն՝ ստանձնելով կառավարությունը և նույն մարտին ստեղծեցին Վրացական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը: Լեհաստանի վրացական համայնքը թեև ոչ շատ մեծ թվով և մի քանի հարյուր անդամներից բաղկացած, քաղաքական և մշակութային առումով շատ ակտիվ էր: Ամենալավ հիշվածները, սակայն, վրացի զինվորականներն են, ովքեր ծառայել են լեհական շարքերում 1920-ականների սկզբից մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը:

## Վրացական պրոմեթեիզմ
Կարճատև Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետության և Լեհաստանի միջև ձևավորված ակտիվ դիվանագիտական ​​շփումները Յոզեֆ Պիլսուդսկու հայտնի քաղաքական հայեցակարգի մի մասն էին, որը հայտնի է որպես «Պրոմեթեիզմ»: Դրա նպատակն էր մեծապես նվազեցնել Ռուսական կայսրության և, հետևաբար, Խորհրդային Միության հզորությունը՝ աջակցելով Ռուսաստանի կամ Խորհրդային Միության սահմաններում ապրող հիմնական ոչ ռուս ժողովուրդների ազգայնական անկախության շարժումներին:

Շարժման մեջ ամենաակտիվներից էին վրացական պրոմեթեական խմբերը։ Սա անտեսվեց բոլշևիկների կողմից, ովքեր 1930 թվականին կազմակերպեցին վրացի ականավոր քաղաքական առաջնորդ և պրոմեթեիզմի գլխավոր քարոզիչ Նոյ Ռամիշվիլիի սպանությունը։

1932 թվականի լեհ-խորհրդային փոխադարձ չհարձակման պայմանագիրը արագացրեց Պրոմեթեական շարժման անկումը, չնայած վրացիները շարունակեցին իրենց գործունեությունը տարբեր մշակութային և հասարակական կազմակերպություններում: Ամենակարևորը Վրաստանի կոմիտեն էր, որը հիմնադրվել էր դեռևս 1921 թվականին մի քանի վրացի մտավորականների կողմից՝ Սերգո Քուրուլաշվիլիի գլխավորությամբ։ Նրանք սերտ շփումներ ունեին վրացական քաղաքական արտագաղթի կենտրոնների հետ Եվրոպայով մեկ, առաջին հերթին՝ Փարիզում։ Կոմիտեն կազմակերպում էր զանազան ժողովներ, հասարակական աշխատանքներ և նյութական աջակցություն ցուցաբերում վրացի գաղթականներին։ Հրատարակել է նաև իր հրատարակությունները՝ ProGeorgia (1922) և Propartia (1923): 1923-1924 թվականներին Քուրուլաշվիլին նաև ղեկավարել է Schlos Wschodu ամսագիրը, որը վերաբերում է վրացական խնդիրներին։ Վրացիները կազմակերպեցին նաև վրացի ուսանողների միությունը և Լեհ-վրացական ընկերությունը՝ իշխան Պավլե Թումանիշվիլիի գլխավորությամբ։ Այդ կազմակերպությունների գործունեությունը սահմանափակ էր, սակայն ֆինանսական դժվարությունների պատճառով։

## Վրացիները լեհական զինվորական ծառայության մեջ
Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետության անկումից անմիջապես հետո Վրաստանի վտարանդի կառավարության ղեկավար Նոյ Ժորդանիան դիմեց բարեկամ երկրներին, մասնավորապես Ֆրանսիային, Հունաստանին և Լեհաստանին, որպեսզի օգնեն պահպանել պրոֆեսիոնալ ռազմական կադրերը։ Լեհաստանի կառավարությունը օպերատիվ արձագանքեց, և 1922-1924 թվականներին Ժորդանիայի կառավարության կողմից առաջարկված հարյուրավոր վրացի զինվորներ և սպաներ ընդունվեցին լեհական ռազմական դպրոցներում: Նախկին Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետության մի քանի պրոֆեսիոնալ սպաներ մասնակցել են լեհական բանակի կենտրոններում ռազմական պատրաստության դասընթացների: Թեև պարտավորված չէին դա անել, սակայն գրեթե բոլորը հետագայում ընդունվեցին լեհական բանակ՝ որպես պայմանագրային սպաներ: Հետագա տասնամյակում վրացի զինվորականների ընդհանուր թիվը հասել է 1000-ի։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբում վրացի սպաների մեծ մասը մասնակցել է 1939 թվականի պաշտպանական պատերազմին, և նրանցից մի քանիսը ղեկավարել են լեհ զինվորներից կազմված իրենց գնդերը։ Առավել նշանավոր սպաներն էին.

* Զաքարիա Բաքրաձե, դիվիզիայի գեներալ, Լեհաստանի 15-րդ հետևակային դիվիզիայի հրամանատարի տեղակալ
* Ալեքսանդր Չխեիձե, բրիգադի գեներալ, Լեհաստանի 16-րդ հետևակային դիվիզիայի հրամանատարի տեղակալ
* Իվանե Կազբեգի, բրիգադի գեներալ
* Ալեքսանդր Կոնիաշվիլի, բրիգադի գեներալ
* Կիրիլ Քութաթելաձե, բրիգադի գեներալ
* Ալեքսանդր Զաքարիաձե, բրիգադի գեներալ
* Վիկտոր Լոմիձե, հրամանատար.
* Եժի Թումանիսվիլին՝ նավատորմի կապիտան, ով արժանացել է Վիրտուտի Միլիտարիի
* Վալերիան Թևզաձե, փոխգնդապետ, Լեհաստանի պաշտպանության հյուսիսային հատվածի հրամանատար Վարշավայի պաշարման ժամանակ
* Միխեիլ Կվալիաշվիլի, մայոր, 15-րդ գնդի հեծելազորային գումարտակի հրամանատար։

1939 թվականի արշավի ժամանակ մի քանի վրացի սպաներ գերի են ընկել խորհրդային զորքերի կողմից։ Գեներալ Չխեիձեն, մայոր Մամալաձեն, կապիտան Սխիրտլաձեն և կապիտան Ռուսիաշվիլին սպանվել են Կատինի տխրահռչակ կոտորածի ժամանակ՝ 1940-1941 թվականներին: Շատ ուրիշներ մի քանի տարի անցկացրել են գուլագների ճամբարներում:

Լեհաստանի օկուպացիայի ժամանակ գերմանացիները վերակազմավորեցին Վարշավայում տեղակայված Վրաստանի կոմիտեն և այն դրեցին իրենց խիստ վերահսկողության տակ։ Օկուպացիոն վարչակազմը խրախուսել է լեհական ծառայության վրացի զինվորներին միանալ Վերմախտի վրացական լեգեոնին։ Նրանցից ոմանք արձագանքեցին նացիստների խնդրանքին, բայց հետագայում միացան լեհական դիմադրության շարժմանը:

Վրացի ուղղափառ քահանան և Վարշավայի համալսարանի պրոֆեսոր Գրիգոլ Փերաձեն սպանվել է 1942 թվականի դեկտեմբերի 6-ին Օսվենցիմի նացիստական ​​համակենտրոնացման ճամբարում, երբ նա իր վրա վերցրեց գերմանացի սպայի սպանության մեղքը՝ խնայելով իր ծառայակիցներին, կամ, ըստ մեկ այլ հաղորդման, երբ նա մտավ գազախցիկ մի հրեա բանտարկյալի տեղում, որը մեծ ընտանիք ուներ։

Ամերիկացի Ջոն Մալքեյզ Դեյվիդ Շալիկաշվիլին՝ Միացյալ Նահանգների բանակի գեներալ, ով 1993-1997 թվականներին զբաղեցրել է Միացյալ շտաբի ղեկավարի պաշտոնը, ծնվել է Վարշավայում, որտեղ նրա հայրը՝ Դիմիտրի Շալիկաշվիլին նույնպես ծառայել է բանակում։

Պատերազմից հետո վրացիների մեծ մասը կա՛մ մեկնեց Արևմտյան Եվրոպա, կա՛մ արտաքսվեց խորհրդային ճամբարներ, թեև նրանցից ոմանք (օրինակ՝ գեներալ Վալերիան Թևզաձեն) մի քանի տասնամյակ մնացին լեհական հակակոմունիստական ​​ընդհատակում։

## Ժամանակակից սփյուռք
2011 թվականի լեհական մարդահամարի ժամանակ վրացական քաղաքացիություն է հայտարարել 536 մարդ, որից 470-ը բնակվում էր քաղաքներում և գյուղերում, և միայն 66-ը՝ գյուղական վայրերում։ 2017 թվականից առանց վիզայի ռեժիմի ներդրումից հետո Վրաստանից Լեհաստան արտագաղթի աճ է գրանցվել՝ հիմնականում աշխատանքի համար։ 2021 թվականին Լեհաստանում վավեր կացության թույլտվություն ունեցող Վրաստանի քաղաքացիների թիվը գերազանցել է 10000-ը։

## Նշանավոր անձինք

* Բոգդան Գուրձեցկի (մահ. 1700), վրացական ծագումով լեհ դիվանագետ
* Գեորգի Էրիսթավի (1813-1864), դրամատուրգ, բանաստեղծ, լրագրող, թարգմանիչ
* Իվանե Կազբեգի (1860-1943), զինվորական սպա
* Շիո Արագվիսպիրելի (1867-1926), գրող
* Նոյ Ժորդանիա (1868-1953), վրացի քաղաքական գործիչ; սովորել է Վարշավայում
* Զաքարիա Բաքրաձե (1868-1938), զինվորական սպա
* Ալեքսանդր Չխեիձե (1878-1940), զինվորական սպա, Խորհրդային Միության զոհ
* Վալերիան Թևզաձե (1894-1985), ռազմական սպա, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի լեհական դիմադրության շարժման անդամ
* Գրիգոլ Փերաձե (1899-1942), եկեղեցական գործիչ, բանասեր, աստվածաբան, պատմաբան, նացիստական ​​Գերմանիայի զոհ
* Վիկտոր Լոմիձե (1900-1956), զինվորական սպա
* Եժի Թումանիսվիլի (1916-2010), նավատորմի հրամանատար

## Տես նաև
* Հայերը Լեհաստանում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*

## Արտաքին հղումներ
* Wozniak A., Georgian Émigré Societies and Organizations in Poland 
* Karabin Robert, Prometheism. Caucasian Peoples in the Polish Struggle for Independence 1918-1921
* Karabin Robert, A History of Georgians in the Polish Military
* ''The Soldiers of Georgia in Polish Service (1923 - 1939)'' by Dmitri Shalikashvili (translated by Maria Shalikashvili)
*Documentary polish film about Georgian contract officers in Polish army

Կատեգորիա:Լեհաստանի ազգեր
Կատեգորիա:Վրաց-լեհական հարաբերություններ
Կատեգորիա:Վրացական սփյուռք