Նորոդոմ Սիհանուկ

**Նորոդոմ Սիհանուկ** (, ), կամբոջացի պետական ​​գործիչ, Նորոդոմների դինաստիայի ներկայացուցիչ։ Կամբոջայի թագավոր (1941-1955; 1993-2004)։ Կամբոջայի պետության ղեկավար (1960-1970)։ Կամբոջայի վարչապետ (1945, 1950, 1952-1953, 1954, 1955-1956, 1956, 1957, 1958-1960, 1961-1962)։ Դեմոկրատական ​​Կամպուչեայի պետական ​​խորհրդի նախագահ (1975-1976)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Պնոմպենում։ Թագավոր Նորոդոմ Սուրամարիտի և թագուհի Սիսովաթ Կոսամակի ավագ որդին, Նորոդոմ Սիհանուկը նախնական կրթությունն ստացել է Պնոմպենում՝ Ֆրանսուա Բոդուանի դպրոցում։ Այնուհետև սովորել է Սայգոնում և Ֆրանսիայի Սոմուրի ռազմական դպրոցում, որն այն ժամանակ Հնդկաչինի մետրոպոլիտենային շրջանն էր։ Ֆրանսիայում արքայազն Սիհանուկը ծանոթացել է լիբերալ և սոցիալիստական ​​ուսմունքներին։ 1941 թվականի ապրիլի 23-ին իր մորական պապի՝ Սիսովաթ Մոնիվոնգի մահից հետո, արքայազն Սիհանուկը, Վիշիի կառավարության հաստատմամբ, ընտրվել է Կամբոջայի թագավոր և թագադրվել է նույն թվականի սեպտեմբերին։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Սիհանուկը միացել է Հնդկաչինի ժողովուրդների ազգային-ազատագրական շարժմանը՝ ակտիվորեն ձգտելով Կամբոջայի Չորրորդ Հանրապետության ներկայացուցիչներից, ինչպես նաև այլ հնդկաչինական երկրներից, ճանաչվել որպես ինքնիշխան պետություններ։ 1953 թվականի մայիսին նա աքսորվել է Թաիլանդ՝ հայտարարելով, որ չի վերադառնա, մինչև իր երկիրը չվերականգնի իր անկախությունը։ Սիհանուկի արշավը հաջողվել է, և 1953 թվականի նոյեմբերի 9-ին Ֆրանսիան ճանաչել է Կամբոջայի անկախությունը։

### Որպես վարչապետ
1955 թվականի մարտի 2-ին Նորոդոմ Սիհանուկը անսպասելիորեն հրաժարվել է գահից՝ այն հանձնելով հորը, իսկ մի քանի ամիս անց դարձել է վարչապետ և արտաքին գործերի նախարար։

Համոզվելով պետական ​​կառավարման և տնտեսության մեջ արմատական ​​փոփոխությունների անհրաժեշտության մեջ՝ Նորոդոմ Սիհանուկը աննախադեպ քայլ է կատարել թագավորական ընտանիքի անդամի համար. նա ստեղծել է ձախակենտրոն սոցիալ-քաղաքական միավորում՝ Ժողովրդական սոցիալիստական ​​համայնքը (Սանգկում), որը միավորել է երկրի առաջատար քաղաքական ուժերի մեծամասնությանը (բացառությամբ Դեմոկրատական ​​կուսակցության և կոմունիստամետ Պրաչեչուն խմբի): Սանգկումը վճռականորեն հաղթել է առաջին ընդհանուր խորհրդարանական ընտրություններում և ձևավորել է նոր կառավարություն։ Միավորման ծրագրային սկզբունքները սահմանել է հենց Նորոդոմ Սիհանուկը և ներկայացնում էին էկլեկտիկ վարդապետություն, որը համատեղում էր ժողովրդավարական սոցիալիզմի, լիբերալ ժողովրդավարության, ազգայնականության և միապետության սկզբունքները՝ նպատակ ունենալով ժողովրդավարացնել կամբոջական միապետությունը և սոցիալիզացնել տնտեսությունը։ 1960 թվականին Սանգկումն արդեն միավորում էր երկրի մոտ մեկ միլիոն քաղաքացիների։

1956 թվականից նա եղել է Կամբոջայի մշտական ​​ներկայացուցիչը ՄԱԿ-ում։ 1959 թվականին ամերիկամետ ուժերը, որոնց աջակցում էին Միացյալ Նահանգները և Թաիլանդը, փորձել են տապալել Սիհանուկը, սակայն ապստամբությունը ճնշվել է վարչապետ Սիհանուկին հավատարիմ զորքերի կողմից։

### Պետության ղեկավար
[thumb|left|[Ջոն Ֆ. Քենեդի|Ջոն Քենեդին և Նորոդոմ Սիհանուկը 1961 թվականին]]
[thumb|[Մաո Ցզե Դունը, Նորոդոմ Սիհանուկը և Լյու Շաոկին 1966 թվականին]]
Հոր մահից հետո՝ 1960 թվականի ապրիլին, Ազգային ժողովը բարձր վստահություն վայելող Սիհանուկին հրավիրել է գահ բարձրանալու լայն լիազորություններով։ Սակայն նա հրաժարվել է և փոփոխություններ է մտցրել սահմանադրության մեջ՝ սահմանելով պետության ղեկավարի ուղղակի ընտրություններով ընտրության ընթացակարգ, ինչպես նաև փոխելով նրա կոչումն ու հատկանիշները։ 1960 թվականի հունիսին Նորոդոմ Սիհանուկը ձայների ճնշող մեծամասնությամբ ընտրվել է պետության ղեկավար։

Որպես պետության ղեկավար՝ Սիհանուկը իրականացրել է մի շարք խորը սոցիալ-տնտեսական բարեփոխումներ և փորձել է բարեկամական հարաբերություններ հաստատել ինչպես սոցիալիստական ​​երկրների, այնպես էլ Արևմտյան դաշինքի հետ՝ միաժամանակ պահպանելով չեզոքություն Սառը պատերազմի ժամանակ։ ԱՄՆ-ի Հնդկաչինի ներքին գործերին միջամտությունից վրդովված՝ Նորոդոմ Սիհանուկը 1963 թվականի նոյեմբերին հրաժարվել է ամերիկյան օգնությունից։ Միևնույն ժամանակ, նա ամրապնդել է բարեկամական հարաբերությունները ԽՍՀՄ-ի և ՉԺՀ-ի հետ (վերջինս, սակայն, վատթարացել է Մաո Ցզե Դունի կողմից սկսված «մշակութային հեղափոխությունից» հետո): 1965 թվականին կամբոջական առաջնորդը, Չինաստանի աջակցությամբ, խզել է դիվանագիտական ​​հարաբերությունները Միացյալ Նահանգների հետ։ Ավելին, նա նույնիսկ գաղտնի համաձայնագրեր է կնքել Հյուսիսային Վիետնամի և Չինաստանի պաշտոնյաների հետ՝ կամբոջական տարածքը տրամադրելու զորքերի և սարքավորումների տեղափոխման, ինչպես նաև Վիետնամի Դեմոկրատական ​​Հանրապետության և Ազգային ճակատի բազաների տեղակայման համար։

Սիհանուկի ռեժիմի դեմ զինված պայքարի անցնելուց հետո, որը նախաձեռնել էր Պոլ Պոտը, վերջինս ստիպված է եղել փոխզիջման գնալ պահպանողական բանակի ղեկավարների հետ, որոնք հիմնականում աջակողմյան և ամերիկամետ էին, և իրենց սան Լոն Նոլին նշանակել նոր վարչապետ։

### «Կարմիր քմերների» դաշնակից
[thumb|Նորոդոմ Սիհանուկը և [Նիկոլաե Չաուշեսկուն 1971 թվականին]]
Նորոդոմ Սիհանուկի բացակայության պայմաններում, 1970 թվականի մարտի 18-ին, աջակողմյան դավադիրները՝ Միացյալ Նահանգների աջակցությամբ, պետական ​​հեղաշրջում են իրականացրել, և երկրի ղեկավարությունը ստանձնել է գեներալ Լոն Նոլը։ Լոն Նոլը արգելել է Ազգային ազատագրական բանակի պարտիզաններին օգտագործել Սիհանուկվիլի նավահանգիստը զենք և պաշարներ տեղափոխելու համար և պահանջել է, որ Հյուսիսային Վիետնամի բանակը լքի երկիրը։ Ի պատասխան՝ Հյուսիսային Վիետնամը սկսել է խոշոր հարձակում կառավարական ուժերի դեմ։ Ապրիլի կեսերին կամբոջական բանակը ծանր վիճակում էր, և Լոն Նոլը օգնության համար դիմել է Հարավային Վիետնամի զորքերին և ԱՄՆ ուժերին։

Կամբոջայի ներխուժումն իրականացվել է ամերիկյան և հարավվիետնամական ուժերի կողմից և բաղկացած էր 13 առանձին գործողություններից, որոնց մասնակցում էին ընդհանուր առմամբ 80,000-ից 100,000 զորք։ Հարավային Վիետնամի բանակը մարտ և ապրիլ ամիսներին արդեն մի քանի հետախուզական թռիչքներ էր իրականացրել Կամբոջայի ուղղությամբ։ Ներխուժման հիմնական մասը սկսվել է ապրիլի 30-ին Սայգոնից արևմուտք գտնվող «Թութակի կտուց» տարածքում: Հաջորդ օրը ամերիկյան և հարավվիետնամական համատեղ ուժերը հարձակում են սկսել Ֆիշհուկի տարածքում։

Սիհանուկը մնացել է աքսորում՝ համակարգելով Չինաստանում գտնվող Կամբոջայի աքսորյալ կառավարության՝ Ազգային միասնության թագավորական կառավարության, ինչպես նաև Կամպուչեայի Ազգային Միացյալ Ճակատի գործողությունները, որը միավորում էր Սիհանուկի շրջապատի սոցիալիստներին և լիբերալներին և նրանց վերջին թշնամիներին՝ Կարմիր Քմերներին։ Չնայած Կամբոջայում իշխանափոխությանը, երկրների մեծ մասը շարունակում էր Սիհանուկին համարել Կամբոջայի միակ օրինական ներկայացուցիչը միջազգային կազմակերպություններում։

Լոն Նոլի կառավարման նկատմամբ ընդհանուր ժողովրդական դժգոհությունից օգտվելով՝ Հյուսիսային Վիետնամի ստորաբաժանումները, Ազգային ճակատի կիսառազմական ստորաբաժանումների քողի տակ, մտել են Կամբոջայի տարածք և երկրի արևելքում գտնվող զգալի տարածքներ հանձնել Կարմիր քմերների պարտիզաններին։ Երբ 1975 թվականի ապրիլի 17-ին կարմիր քմերները մտել էին Պնոմպեն, Նորոդոմ Սիհանուկին հնարավորություն է տրվել վերադառնալ հայրենիք և նույնիսկ նշանակվել է «պետության ղեկավար», սակայն կարմիր քմերների ծայրահեղական թևը գրեթե անմիջապես հեռացրել է իշխանությունից, որի մեջ էին մտնում նաև Պոլ Պոտի կողմնակիցները, և տնային կալանքի տակ է դրվել անվանական վարչապետ Փեն Նութի հետ միասին։ 1976 թվականի ապրիլին Սիհանուկը և Փեն Նատը ազատվել են իրենց պաշտոններից (նրանց տեղերը զբաղեցրել են Քիեու Սամֆանը և Պոլ Պոտը): Դեմոկրատական ​​Կամպուչիայում բացարձակ իշխանություն ձեռք բերելով՝ Կարմիր քմերները լայնածավալ ցեղասպանության արշավ են սկսել իրենց սեփական ժողովրդի դեմ, որի հետևանքով սպանվել է երկրի յոթ միլիոն քաղաքացիներից մինչև երեք միլիոնը, այդ թվում՝ Սիհանուկի հարազատների և մտերիմ ընկերների մեծ մասը, իսկ նախկին թագավորն ինքը՝ սպանության սպառնալիքի տակ էր։ Միայն 1979 թվականի հունվարի 7-ին ներխուժող վիետնամական զորքերի և ապստամբ կամպուչացի գեներալ Հենգ Սամրինի ուժերի կողմից Պնոմպենի գրավումից և հետագայում Կամպուչիայի Ժողովրդական Հանրապետության հռչակումից հետո Սիհանուկին թույլատրվել է մեկնել Չինաստան։

### Վիետնամի հակառակորդ
[thumb|[Ռոնալդ Ռեյգանը և Նորոդոմ Սիհանուկը 1988 թվականին]]
Քանի որ ՄԱԿ-ի անդամների մեծ մասը, այդ թվում՝ Միացյալ Նահանգները, շարունակում էին ճանաչել (և աջակցել) տապալված Պոլ Պոտի ռեժիմին, Նորոդոմ Սիհանուկը չի աջակցել Նոր ԿԺԴՀ-ի նոր կառավարությանը, այլ դարձել է աքսորյալ կոալիցիոն կառավարության պաշտոնական ղեկավարը, որի կազմում էին Դեմոկրատական ​​Կամպուչեայի կուսակցությունը (Կարմիր քմերները, որոնք վերջերս նրան տնային կալանքի տակ էին պահել), Քմեր ժողովրդի ազատագրման ազգային ճակատը (հանրապետականներ և Սոն Սանի ազգային լիբերալներ) և Սիհանուկի սեփական կուսակցությունը՝ FUNCINPEC-ը։ Կոալիցիոն կառավարությունը հենվում էր Կարմիր քմերների (Դեմոկրատական ​​Կամպուչեայի ազգային բանակ), Սոն Սանի կողմնակիցների Քմեր ժողովրդի ազգային ազատագրման շատ ավելի փոքր զինված ուժերի (ԱԱԶԶՈւ) և Սիհանուկի սեփական սիանուկցիների ռազմականապես ավելի թույլ Ազգային բանակի վրա: Այդ բոլոր ուժերը տեղակայված էին Թաիլանդում և արևմտյան Կամբոջայի հեռավոր շրջաններում:

1989 թվականին սկսվել է վիետնամական զորքերի դուրսբերումը։ Կորեայի Ժողովրդական Հանրապետությունը (ԿԺՀ) վերափոխվել է Կամբոջայի պետության։ 1991 թվականին ստորագրվել են Փարիզի խաղաղության համաձայնագրերը, որոնցով վերականգնվել է Կամբոջայի թագավորությունը, գահին վերադարձվել է Նորոդոմ Սիհանուկը և անցկացվել են ազատ ընտրություններ։

### Գահին և գահից հրաժարվելուց հետո
1991 թվականի նոյեմբերին Սիհանուկը ստանձնել է Գերագույն խորհրդի նախագահի պաշտոնը, և 1993 թվականի սեպտեմբերին միապետության վերականգնման կողմնակիցների իր կուսակցության հաղթանակից հետո, «ազգային միասնության անունից», նա հրաժարվել է 1955 թվականին տված հանդիսավոր խոստումից՝ չվերադառնալ գահին։ Նա վերադարձել է թագավորական գահ նոր սահմանադրության ընդունումից հետո, որը պաշտոնապես վերականգնել է ժողովրդավարությունը և սահմանադրական միապետությունը Կամբոջայի թագավորությունում: Նորոդոմի որդին՝ արքայազն Նորոդոմ Ռանարիդհը, նշանակվել է առաջին վարչապետ, իսկ ՉԺՀ վարչապետ Հուն Սենը՝ երկրորդը: Այդ համաձայնագրից կարճ ժամանակ անց Հուն Սենը հեռացրել է Ռանարիդհին իշխանությունից և դարձել է միանձնյա վարչապետ, պաշտոն, որը  զբաղեցրել է մինչև 2023 թվականի օգոստոսի 22-ը:

Սիհանուկը գահից հրաժարվել է 2004 թվականի հոկտեմբերի 7-ին՝ տարիքի և վատառողջության պատճառով, և ստացել է արքայազնի տիտղոսը։ Սիհանուկի գահից հրաժարումից մեկ շաբաթ անց գահ է բարձրացել նրա կրտսեր որդին՝ Նորոդոմ Սիհամոնին։ Հրաժարվելուց հետո նա ապրել է Հյուսիսային Կորեայի Փհենյան քաղաքում, ապա տեղափոխվել է Չինաստանի Պեկին։

Գահից հրաժարվելուց հետո Սիհանուկը խոսել է սոցիալ-քաղաքական հրատապ հարցերի մասին և վարել է անձնական բլոգ առցանց: Նրա 2004 թվականի հայտարարությունը, որ Կամբոջան պետք է թույլ տա իր քաղաքացիներին միասեռ ամուսնություններ կնքել, համաշխարհային հակասություններ է առաջացրել: Դա Սիհանուկին քննադատելու առիթ է դարձել. «Ես շնորհակալ եմ ձեզ բոլոր այն վիրավորանքների համար, որոնք դուք ինձ հասցրել եք: Իմ Կամբոջան, 1990-ական թվականների սկզբին, որոշել է լինել ժողովրդավարական և լիբերալ երկիր: Յուրաքանչյուր քաղաքացի, այդ թվում՝ թագավորը, կարող է ազատորեն արտահայտել իր կարծիքը»։

## Հիվանդություն և մահ
2012 թվականի հունվարից նա բուժում էր ստանում Պեկինի հիվանդանոցում: Սիհանուկը տառապում էր հաստ աղիքի քաղցկեղով, շաքարախտով և հիպերտոնիայով: Նա մահացել է սրտի կաթվածից Պեկինում 2012 թվականի հոկտեմբերի 15-ին։ Հոկտեմբերի 17-ին նրա մարմինը Air China-ի հատուկ չվերթով տեղափոխվել է Կամբոջա՝ բարձրաստիճան չինացի և կամբոջացի պաշտոնյաների ուղեկցությամբ։ Մարմինը Ֆնոմպենի փողոցներով տեղափոխվել է փյունիկի տեսքի կառքով։ Հարյուր հազարավոր կամբոջացիներ շարվել են փողոցներում, և շատերը ավելի ուշ են եկել Թագավորական պալատ՝ իրենց հարգանքի տուրքը մատուցելու։ Սիհանուկի հետմահու անունը Barom Ratanakaodh էր:

## Անձնական հետաքրքրություններ
Իր անմիջական քաղաքական պարտականություններից բացի, Սիհանուկը նաև ներդրում է ունեցել կամբոջական կինոյում: Թագավորը նկարահանել է մոտ 20 ֆիլմ՝ հիմնված իր սեփական սցենարների վրա, այդ թվում՝ «Ապսարա» (1966), «Իմ գյուղը մայրամուտին» (1992), «Տեսեք Անգկորը և... մեռեք» (1993) և «Գյուղացին և կինը դժվարության մեջ» (1998): Տեղական մամուլը երկիմաստ էր Սիհանուկի կինեմատոգրաֆիկ ջանքերի վերաբերյալ՝ կարծելով, որ պետության ղեկավարն ավելի կարևոր խնդիրներ և դրանց լուծման ավելի հարմար զբաղմունքներ ունի։

Կինոյից բացի, Սիհանուկը նաև տարված էր երաժշտությամբ։ Նա գեղեցիկ երգում էր և նվագում մի քանի գործիքներ, գրել էր մոտ հիսուն երգ ազգայնական և հայրենասիրական թեմաներով և ելույթ էր ունենում իր ազգականներից կազմված խմբի հետ։ Նրա սիրելի երաժշտական ​​ժանրերի մեջ էին լատինաամերիկյան երաժշտությունը, ջազը, փոփը, թեթև գործիքային երաժշտությունը և ռազմական երաժշտությունը: Արևելագերմանական Amiga լեյբլը թողարկել է մի քանի ձայնագրություններ, որոնցում ներառված է Սիհանուկի գործիքային երաժշտությունը, որը կատարվել է Լայպցիգի ռադիոյի պարային նվագախմբի կողմից՝ Վալտեր Այխենբերգի ղեկավարությամբ: Թագավորի ստեղծագործությունները հայտնի էին նաև Չինաստանում և Հյուսիսային Կորեայում, որտեղ դրանք թողարկվել են չլիցենզավորված ձայնագրություններով:

## Մրցանակներ
Կամբոջայի մրցանակներ

Մրցանակներ արտասահմանյան երկրներից

* Կիմ Իր Սենի անվան միջազգային մրցանակ (2012 թվականի մարտի 29)։
* Բելգրադի պատվավոր քաղաքացի (1959):

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* Shadow Over Angkor. Volume One: Memoirs of His Majesty King Norodom Sihanouk of Cambodia

## Արտաքին հղումներ
* Կամբոջայի թագավորները

Կատեգորիա:20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ