Վահրամ Ալազան

**Վահրամ Ալազան** (*Վահրամ Մարտիրոսի Գաբուզյան*, նաև՝ *Գարբուզյան*, ), հայ բանաստեղծ-արձակագիր, գրական-հասարակական գործիչ է, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

## Կենսագրություն
Վահրամ Ալազանը (Գաբուզյան) ծնվել է 1903 թվականին Վասպուրական աշխարհի Վան քաղաքում։ Սկզբնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրի Արարք թաղամասի ծխական դպրոցում։

Ալազանն անձամբ է տեսել ու ապրել հայոց ցեղասպանության ողբերգությունը, և ընտանիքի հետ ապաստան գտել Երևանում, որտեղ ուսմանը զուգընթաց, մասնագիտացել է գրաշարության մեջ։

1918 թվականին Վահրամը «Ուրարտու» տպարանում աշխատում է որպես գրաշար-բանվոր, 1921 թվականին «Խորհրդային Հայաստան» օրաթերթում՝ գրաշար։ Վ. Գաբուզյան ստորագրությամբ տպագրվում է նրա առաջին բանաստեղծությունը՝ «Կարմիր հաղթանակը»։ Այնուհետև մամուլում՝ լույս են տեսնում նրա բանաստեղծությունները, պոեմները, պատմվածքներն ու ակնարկները, այս անգամ արդեն «Ալազան» ստորագրությամբ։ 1922 թվականին հրատարակվում է գրողի անդրանիկ գիրքը՝ «Տարիների խաղը» պոեմը։ Այս տարիներին Ալազանն ակտիվորեն մասնակցում է գրական ու քաղաքական կյանքին։ Եղել է «Ավանգարդ» թերթի հիմնադիրներից մեկը (1922), «Տպագրական բանվոր» բազմատիրաժ լրագրի խմբագիրը (1922-1930), Հայաստանի պրոլետգրողների ասոցիացիայի նախագահ (1923-1932), Հայաստանի և Անդրֆեդերացիայի կենտգործկոմների անդամ (1923-1936), Հայաստանի գրողների միության վարչության առաջին քարտուղարը (1933-1936), «Գրական թերթի» խմբագիրը (1932-1936)։ Վահրամ Ալազանին բախտ է վիճակվել մասնակցելու 1935 թվականին Փարիզում տեղի ունեցած մշակույթի պաշտպանության միջազգային առաջին կոնգրեսին։ 1936 թ. *տրոցկիստ, նացիոնալիստ, հակահեղափոխական, [[Լավրենտի Բերիա|Բերիայի]] դեմ մահափորձ կազմակերպող խմբի անդամ* և նմանատիպ այլ անհիմն մեղադրանքների հիման վրա դատապարտվում է 10 տարվա ազատազրկման։ 1946 թվականին պատժաչափը Սովետական Միության մոտ տասնյակ բանտերում կրելուց հետո վերադառնում է հայրենիք։ Սակայն որպես նախկին քաղաքական բանտարկյալ, նրան թույլ չեն տալիս ապրել Երևանում և աքսորում են Աշտարակ։ Այստեղ Ալազանը, անկախ իր կարգավիճակի ու անտանելի պայմաններից, կարողանում է հիմնել Պերճ Պռոշյանի տուն-թանգարանը։ 1949 թվականին վերոնշյալ անհիմն մեղադրանքներով, այս անգամ արդեն ցմահ, աքսորում են Սիբիր։ 1954 թվականին՝ լիովին արդարացվելուց հետո, վերադարձել է հայրենիք, սակայն բանտերում և աքսորներում կրած տառապանքներն անհետևանք չեն մնում։ Տաս տարի (1956-1966) մինչև մահ կաթվածահար գամված է եղել անկողնուն։ Ծանր հիվանդության տարիներին նա իր մեջ կարողացել է ուժ գտնել և իր կյանքի տառապալից ուղին թելադրել թղթին ու հանձնել պատմությանը։ Հետմահու՝ 1990 թվականին, տպագրվել է «Տառապանքի ուղիներում» գիրքը, որտեղ հեղինակը ներկայացրել է ստալինյան բռնաճնշումների ժամանակաշրջանի դաժան մթնոլորտը։ Գիրքը հարուստ է 1930-1940-ական թվականներին բանտային ռեժիմի մասին եղած փաստագրական նյութով։

Վահրամ Ալազանը մահացել է 1966 թվականի մայիսի 17-ին, թաղված է քաղաքային պանթեոնում։

Ռուսերեն լույս են տեսել նրա «Բանաստեղծի սիրտը» և «Հյուսիսային աստղ» գրքերը։

## Ստեղծագործական աշխատանք
մինի|Վահրամ Ալազանի հուշատախտակը Երևանում
Ալազանը հետևելով Եղիշե Չարենցի հայտնի պատգամին՝ «թե ուզում ես երգըդ լսեն, ժամանակի շունչը դարձիր», արձագանքում է ժամանակի ոգուն, ժողովրդի կյանքին, օրվա հուզող ու հրատապ հարցերին։ Տարբեր տարիների իր բազմաժանր ստեղծագործություններում Ալազանն անդրադարձել է ժամանակի ամենահիմնական երևույթներին՝ սկսած ազատության համար պայքարի հերոսական դրվագներից, նոր մշակույթ ստեղծելու ծրագրային խնդիրներից մինչև Հայրենական մեծ պատերազմը և ետպատերազմյան խաղաղ շինարարությունը։

Ալազանի «Մաքառումներ» (1933), «Բանաստեղծի սիրտը» (1954), «Հորիզոններ» (1957) գրքերում ամփոփված ստեղծագործությունները լավագույն նմուշներ են հայ չափածոյի մեջ։

1934 թվականին հրատարակվում է Ալազանի «Վաթսուներորդ հորիզոնում» վեպը, որը հայ արձակի լավագույն նմուշներից է։

«Հյուսիսային աստղ» ստեղծագործությունը պատկերում է հյուսիսում գտնվող ապակու գործարանի բանվորության հերոսական աշխատանքը։ «Հյուսիսային աստղ» վեպն անթերի գործ է և թարգմանվել է ռուսերեն։

Վ. Ալազանը հեղինակ է նաև բազմաթիվ քաղաքական-հրապարակախոսական, գրաքննադատական արժեքավոր հոդվածների։ Նա Վ. Նորենցի հետ կազմել, խմբագրել, հրատարակել է Մ. Մեծարենցի երկերի լիակատար ժողովածուն, «Արևմտահայ բանաստեղծներ» հատընտիրը, Պետրոս Դուրյանի «Տաղերը»։

## Գրական անունը
Գրական գործունեության առաջին տարիներին ստորագրել է *Հորձանք* և *Վ. Անողոք* ծածկանուններով։ Հետո հարմար գրական անուն որոնելիս՝ մտաբերել է տարիներ առաջ ընթերցած Գևորգ Բաշինջաղյանի «Ալազանի դաշտավայրում» խորագրով հոդվածը։ Նրան դուր է եկել Ալազան անունը, որը դարձել է նրա գրական անունը։

### Ծածկանուններ
Բացի իր Վահրամ Ալազան գրական անունից՝ օգտագործել է հետևյալ ծածկանունները՝ Ա., Ա. Ն., Ա. Նակ., Վ. Ան., Արտ., Վ. Արտ., Ալազան, Ալ-Զար, Վ. Անողոք, Ա. Բանվոր, Բանվոր Վ. Ա., Բանվոր Վ. Ան., Վ. Անողոք Բանվոր, «Գրական դիրքերում»-ի խմբագրություն, Գրաշար Ալազան, Գրաշար Վ., Գրաշար Վ. Անողոք, Լ. Տ., Մ. Մ., Ս., Ս. Ս., Ավ. Սարգսյան, Վ. Ա., Վահրամ-Անողոք, S., Алазан, Alazan:

## Մեջբերումներ Ալազանի մասին

## Երկերի մատենագիտություն
* Տարիների խաղը, Երևան, 1922, 16 էջ։
* Հրաբխապոեզիա. Ժայթքում առաջին, Երևան, 1923, 31 էջ։
* Աշխատանքային, Երևան, 1924, 85 էջ։
* Գյուղի գիշերը, Երևան, 1925, 22 էջ։
* Օրիորդ Օլգա, Երևան, 1925, 16 էջ։
* Պոեմ գյուղի մասին, Թիֆլիս, 1926, 35 էջ։
* Դասալիքը (պատմվածք), Երևան, 1927, 120 էջ։
* Քսանվեցը, Երևան, Պետհրատ, 1928, 63 էջ։
* Ճանապարհին (վեպ), Երևան, Պետհրատ, 1929, 114 էջ։
* Պատմվածքներ, Վաղարշապատ, 1929, 54 էջ։
*Երգեր կառուցման և հաղթանակի, Երևան, Պետհրատ, 1930։
* Պոեմ պատերազմի, խաղաղության և հնգամյա պլանի մասին, Երևան, Պետհրատ, 1931, 40 էջ։
* Եռագույնի ու մահի երկրում, Երևան, Պետհրատ, 1931, 74 էջ։
* Հայ ֆաշիստները գրական անդաստանում (հոդվածներ), Երևան, Պետհրատ, 1932, 87 էջ։
* Խորհուրդների համար (ըստ Օսիպ Կոլչիկի), Երևան, Պետհրատ, 1932, 21 էջ։
* Թղթի և արճիճի հերոսները, Երևան, Պետհրատ, 1933, 13 էջ։
* Մաքառումներ (բանաստեղծություններ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 236 էջ։
* Տասներկու տարի (Սովետական Հայաստանի 1920-1932 թվականների մշակութային կյանքի նոթագրություն, հեղինակակից` Վաղարշակ Նորենց), Երևան, Պետորատ, 1933, 198 էջ։
* Վաթսուներորդ հորիզոնում (վեպ), Երևան, Պետհրատ, 1934, 568 էջ։
* Դասալիքը, Երևան, Պետրատ, 1934, 96 էջ։
* Կուլտուրայի պաշտպանության միջազգային կոնգրեսի արդյունքներ, Երևան, Պետհրատ, 1935, 64 էջ։
* Դարը, դարի դեմ, Երևան, Պետհրատ, 1936, 12 էջ։
* Բանաստեղծի սիրտը, Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 335 էջ։
* Ժողովրդի կամքը (փոքրիկ պոեմ մեծ աղջկա մասին), Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 15 էջ։
* Հյուսիսային աստղ (վեպ), Երևան, Հայպետհրատ, 1956, 486 էջ։
* Հորիզոններ։ Չափածո.- Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 387 էջ։
* Հյուսիսային աստղ (վեպ), 2-րդ հրատ., Երևան, Հայպետհրատ, 1958, 503 էջ։
* Հուշեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 270 էջ։
* Լուսեղենն ու կարոտը (հեքիաթ պոեմ), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 47 էջ։
* Հուշեր, 2-րդ լր. հրատ., Երևան, Հայաստան, 1967, 374 էջ։
* Անտիպ երգեր, Երևան, Հայաստան, 1972.- 85 էջ։
* Տառապանքի ուղիներով (հուշեր), Երևան, Խորհրդային գրող, 1990, 238 էջ։
* Դիրքերում, Երևան, ա. թ., 8 էջ։
* Տառապանքի ուղիներում, 2-րդ հրատ., Երևան, Անտարես, 2023, 440 էջ։
* Մանկության պատուհանից, Երևան, 2024, 80 էջ։

## Թարգմանությունները (ռուսերենից)

* Պիեսների ժողովածու (մի մասը թարգմանել է Վ. Ալազանը), Երևան, 1952, 154 էջ։
* Իոսեբ Գրիշաշվիլի, Բանաստեղծություններ (ժողովածուի մի մասը թարգմանել է Վ. Ալազանը), Երևան, Հայպետհրատ, 1956, 112 էջ։
* Յան Ռայնիս, Ընտիր երկեր (մի մասը թարգմանել է Վ. Ալազանը), Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 672 էջ։
* Վրաց գրականության ընտիր էջեր (մի մասը թարգմանել է Վ. Ալազանը), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 648 էջ։

## Գրականություն Ալազանի մասին
* Աղավնի, Մեծ հոգով այս մարդը (Ծննդյան 70-ամյակը), Գրական թերթ, 18 մայիսի, 1973։
* Ափինյան Ա., Անկախության Գինը («Եռագույնի ու մահի երկրում» գրքի մասին). Հայաստանի Հանրապետություն, 30 հունիսի, 1991։
* Կապուտիկյան Ստեփան, Մարդ, որն ապրում է մեր մեջ (Ծննդյան 70-ամյակի առթիվ), Գրական թերթ, 1973, 18 մայիսի։
* Մանուկյան Ս., Վահրամ Ալազան (Ծննդյան 80-ամյակի առթիվ), Գրական թերթ, 1983, 10 հունիսի։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վահրամ Ալազանը «Նոյյան տապանի» հիշարժան տարեթվերում

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ գրողներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդահայեր
Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Հայաստանի գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրությունում օսմանյան ներգաղթյալներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ