Ալեքսանդր Գորբատով

**Ալեքսանդր Վասիլևիչ Գորբատով** (),  խորհրդային ռազմական առաջնորդ, բանակի գեներալ (1955 թվական), 3-րդ բանակի հրամանատար (1943–1945 թվականներ), Օդադեսանտային զորքերի հրամանատար (1950–1954 թվականներ): Խորհրդային Միության հերոս (10.04.1945):

## Կենսագրություն
### Ծագումը
Ալեքսանդր Գորբատովը ծնվել է նախկին սեփականատիրական գյուղացիների բազմազավակ ընտանիքում՝ Վլադիմիրի նահանգի Շույսկի գավառի Պախոտինո գյուղում (ներկայում՝ Իվանովոյի մարզի Պալեխի շրջան)։ Հայրը՝ Վասիլի Ալեքսեևիչ Գորբատովը (1855–1935), և մայրը՝ Քսենիա Ակակիևնան, ունեին 10 զավակ՝ հինգ դուստր՝ Տատյանա, Աննա, Մարիա, Կլավդիա, Եվդոկիա, և հինգ որդի՝ Նիկոլայ, Իվան, Ալեքսանդր, Գեորգի, Միխայիլ։ Ալեքսանդրը կրթություն է ստացել Խարիտոնովո գյուղի եռադասարան դպրոցում (1899 թվականի աշուն – 1902 թվականի գարուն)։ Նա լավ է սովորել, առանձնացել է մաթեմատիկական ունակություններով, խնդիրների արագ ու ճիշտ լուծումներով, ինչը հազվադեպ էր նույնիսկ մեծահասակների մոտ։ Պատանեկության տարիներին աշխատել է հայրական տնտեսությունում, ձմեռային սեզոնային աշխատանքներում, ինչպես նաև Շույայի կոշիկի գործարանում։

### Ռուսական կայսերական բանակում
Ռուսական բանակում Ալեքսանդր Գորբատովը ծառայության է անցել 1912 թվականի հոկտեմբերից՝ համալրելով 17-րդ հուսարական Չեռնիգովյան գունդը, որն կրում էր Նրա կայսերական մեծության Մեծն իշխանի Միխայիլ Ալեքսանդրովիչի անունը։ Նա մասնակցել է Առաջին համաշխարհային պատերազմին՝ մարտնչելով Լեհաստանում, Կարպատներում և Սթոխոդ գետի մոտ, վիրավորվել է մարտերում։ Զինվորական քաջության համար բարձրացվել է մինչև ավագ ենթասպա կոչմանը, պարգևատրվել է երկու Գեորգիևյան խաչերով (III և IV աստիճանի) և երկու Գեորգիևյան մեդալներով՝ «Քաջության համար» գրությամբ (III և IV աստիճանի)։

1917 թվականին եղել է գնդի և դիվիզիայի զինվորական կոմիտեների անդամ։ 1918 թվականի մարտին զորացրվել է և վերադարձել հայրենի գյուղ, դարձել գավառային գործկոմի և աղքատների կոմիտեի անդամ։

### Քաղաքացիական պատերազմ և միջպատերազմական  ժամանակաշրջան
1919 թվականի օգոստոսից սկսած՝ որպես կամավոր ծառայել է Կարմիր բանակում, նույն թվականին անդամագրվել է ՌԿԿ(բ)-ին։ Քաղաքացիական պատերազմի տարիներին եղել է կարմիրբանակային, վաշտի հրամանատար, ապա էսկադրոնի հրամանատար, իսկ 1920 թվականի ապրիլից՝ 58-րդ հեծյալ գնդի հրամանատար, իսկ օգոստոսից՝ Առանձին բաշկիրական հեծյալ բրիգադի հրամանատար։ Մարտեր է մղել գեներալ Ա. Ի. Դենիկինի բանակի դեմ, մասնակցել է խորհրդա-լեհական պատերազմին, 1920 թվականի վերջում՝ Ուկրաինայի Ժողովրդական Հանրապետության զորքերի դեմ Սիմոն Պետլյուրայի գլխավորությամբ։

Քաղաքացիական պատերազմից հետո՝ 1921 թվականից եղել է Ուկրաինայում տեղակայված 7-րդ Չերնիգովյան Կարմիր կազակների հեծյալ գնդի հրամանատար, 1928 թվականից՝ 3-րդ հեծյալ դիվիզիայի կազմում հեծյալ բրիգադի հրամանատար, իսկ 1933 թվականի հունվարի 11-ից մինչև 1936 թվականի մայիսը՝ Թուրքմենական ԽՍՀ Մարի քաղաքում տեղակայված 4-րդ Թուրքեստանյան լեռնահեծյալ դիվիզիայի հրամանատար։ Ավարտել է հրամանատարական հեծյալ դասընթացներ (1926) և Մոսկվայում բարձրագույն հրամանատարական կազմի կատարելագործման դասընթացներ (1930)։ Աշխատավորա-գյուղացիական Կարմիր բանակում անձնական զինվորական կոչումների համակարգի պաշտոնականացման ժամանակ՝ 1935 թվականի նոյեմբերի 26-ին նրան շնորհվել է կոմբրիգի (բրիգադի հրամանատար) զինվորական կոչում։ 1936 թվականի մայիսից՝ 2-րդ հեծյալ դիվիզիայի հրամանատար, որը մտնում էր 7-րդ հեծյալ կորպուսի կազմի մեջ և տեղակայված էր Կիևի ռազմական օկրուգում՝ Ուկրաինական ԽՍՀ Խմելնիցկու մարզի Ստարոկոնստանտինով քաղաքում։

### Ռեպրեսիաներ
1937 թ. սեպտեմբերին ազատվել է պաշտոնից «ժողովրդի թշնամիների հետ կապերի համար», ընդգրկվել է ԱԳԿԲ հրամանատարական և ղեկավար կազմի վարչության հսկողության տակ և հեռացվել է ՀԿԿ(բ)-ից։ 1938 թ. մարտին վերականգնվել է կուսակցությունում և նշանակվել 6-րդ հեծյալ կորպուսի հրամանատարի տեղակալ, սակայն նույն թվականի հոկտեմբերին ազատվել է զինվորական ծառայությունից և ձերբակալվել։ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի կողմից քննչական ընթացակարգերի ժամանակ ենթարկվել է կտտանքների, սակայն իրեն մեղավոր չի ճանաչել։ Իր հիշողություններում Գորբատովը գրել է․

Քննչական խիստ հարցաքննությունները հինգն էին՝ երկու-երեք օրվա ընդմիջումներով։ Երբեմն հետ էին բերում խուց պատգարակի վրա։ Հետո մոտ քսան օր հնարավորություն տվեցին շունչ քաշել… երբ սկսվեց հարցաքննությունների երրորդ շարքը՝ ո՜նց էի ուզում արագ մահանալ… 

1939 թվականի մայիսի 8-ին հակառևոլյուցիոն գործունեության համար նա դատապարտվել է 15 տարվա ազատազրկման և 5 տարվա իրավունքներից զրկման։ Պատիժը անցկացրել է ՆԳԺԿ-ի աշխատանքային ճամբարում Կոլիմայում, որտեղ տեղափոխվել է «Ջուրմա» նավով։ Այնտեղ հիվանդացել է լնդախտով։

1941 թվականի մարտի 5-ին նա ազատ է արձակվել՝  գործի վերանայումից հետո։ Բանակում վերականգնվելուց և առողջարաններում առողջությունը վերականգնելուց հետո, նույն տարվա ապրիլին, նա նշանակվեց 25-րդ հրաձգային կորպուսի հրամանատարի տեղակալ Ստալինոյում (այժմ՝ Դոնեցկ)։

### Հայրենական Մեծ Պատերազմ
Հայրենական մեծ պատերազմի սկզբնական շրջանում կորպուսը տեղաբաշխվեց 19-րդ բանակի կազմի մեջ՝ Արևմտյան ճակատում, և  1941 թվականի հուլիսի սկզբին սկսեց մարտեր Վիտեբսկի ճակատամարտում: Կորպուսից կտրված, Գորբատովը իր վրա վերցրեց անկանոն հետքաշվող զորքի վերահսկողությունը  և կարողացավ կազմակերպել պաշտպանություն՝ չորս օր պահելով Յարցևոն, որտեղ հուլիսի 22-ին վիրավորվեց, այնուհետև ուղարկվեց Մոսկվա՝ բուժման: Բուժվելուց հետո նրան գրանցեցին Բարձրագույն հրամանատարական կազմի դասընթացների, որպես ունկնդիր, սակայն ուսմանը այդպես էլ չանդրադարձավ, այլ վերադարձավ ճակատ։

1941 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Խարկովում նշանակվել է 226-րդ հրետանային դիվիզիայի հրամանատար՝ Հարավ-Արևմտյան ճակատում: Լավ ինքնադրսևորվել  էր Խարկովի պաշտպանական մարտերում, իսկ հետո՝ ձմեռային հարձակողական մարտերում, որտեղ բազմիցս համարձակ հարձակումներ էր կատարում թշնամու թիկունքներում՝ ջախջախելով նրա կայազորները: 1941 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Գորբատովին շնորհվել է գեներալ-մայորի կոչում (մինչ այդ՝ նա այդպես էլ մնացել էր միայն կոմբրիգի կոչմամբ): Պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի շքանշանով:

1942 թվականի հունիսի վերջում նա նշանակվեց Հարավ-Արևմտյան ճակատի հեծելազորի տեսուչ, իսկ օգոստոսին՝ նույն պաշտոնում Ստալինգրադի ճակատում։ Հոկտեմբերին նա նշանակվեց 24-րդ բանակի հրամանատարի տեղակալ Ստալինգրադի և Դոնի ճակատներում, Ստալինգրադի ճակատամարտին մասնակից։ 1943 թվականի ապրիլից՝  Գլխավոր հրամանատարության ռեզերվում գտնվող 4-րդ գվարդիական բանակի 20-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի հրամանատար։ 1943 թվականի ապրիլի 28-ին նրան շնորհվեց գեներալ-լեյտենանտի կոչում։

1943 թվականի հունիսից մինչև պատերազմի ավարտը Ալեքսանդր Վասիլևիչ Գորբատովը  3-րդ բանակի հրամանատրն էր։ 1944 թվականի հունիսի 29-ին նրան շնորհվեց գեներալ-գնդապետի կոչում։ Նա խիզախորեն և հմտորեն մասնակցել է Օրյոլի, Բրյանսկի, Չեռնիգովո-Պրիպյատի, Բելոռուսի, Լոմժա-Ռուժանի, Արևելյան Պրուսիայի և Բեռլինի ռազմական գործողություններին։ 3-րդ բանակի հմուտ ղեկավարման համար՝ Արևելյան Պրուսիայում թշնամու պաշտպանության գծերը  ճեղքելիս, 1945 թվականի ապրիլի 10-ին նրան շնորհվեց Խորհրդային Միության հերոսի կոչում։

Պատերազմի ընթացքում Գորբատովը 16 անգամ հիշատակվել է Գերագույն գլխավոր հրամանատարի շնորհակալական հրամաններում։

### Հետպատերազմանկան ժամանակաշրջան
1945 թվականի հունիսին, գեներալ-գնդապետ Ն. Է. Բերզարինի զոհվելուց հետո, նա նշանակվեց Բեռլինի կոմենդանտի պաշտոնում, ինչպես նաև փոխարինեց նրան Գերմանիայում ԽՍՀՄ օկուպացիոն ուժերի խմբի կազմում գտնվող 5-րդ հարվածային բանակի հրամանատարի պաշտոնում։ 1945 թվականի նոյեմբերին բանակի հրամանատար նշանակվելու հետ միաժամանակ դարձավ նաև Մեկլենբուրգում և Արևմտյան Պոմերանիայում Գերմանիայի խորհրդային ռազմական վարչակազմի ղեկավար։ 1946 թվականի նոյեմբերից նա ստանձնեց Բալթիական ռազմական օկրուգի 11-րդ գվարդիական բանակի հրամանատարի պաշտոնը, 1950 թվականի մարտից՝ Առանձին գվարդիական օդադեսանտային բանակի, 1953 թվականի մայիսից՝ օդադեսանտային զորքերի, իսկ 1954 թվականի մայիսից՝ Բալթիական ռազմական օկրուգի։ 1955 թվականի օգոստոսի 8-ից ստացել է բանակի գեներալի կոչում։ 1958 թվականի ապրիլից նշանակվել է ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարության Գլխավոր տեսուչների խմբի գլխավոր տեսուչ։

Եղել է ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի 2 - 5րդ գումարումների պատգամավոր (1946–1962 թվականներ)։ 1952–1961 թվականներին եղել է ԽՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեի անդամության թեկնածու։

## Հուշագրությունների հեղինակ
1960-ականների սկզբին Ա. Վ. Գորբատովը աշխատում էր իր հուշագրությունների վրա։ Ձեռագիրը մեծ դժվարությամբ անցավ Գլխավոր քաղաքական վարչության (ԳլավՊՈւՌ) հուշագրական խմբի զինվորական ցենզուրան, քանի որ այնտեղ ներկայացված փաստերն ու գնահատականները չէին համընկնում ընդունված կաղապարների կամ արդեն հրատարակված հուշագրությունների հետ։ Այնուամենայնիվ, 1964 թվականին «Новый мир» («Նոր աշխարհ») ամսագիրը հրապարակեց գեներալի հուշագրությունների հանդեսային տարբերակը, որը նրա գլխավոր խմբագիր Տվարդովսկին անվանեց «Տարիներ և պատերազմներ»։ Այսպիսով, գեներալ Գորբատովը մտավ պատմության մեջ որպես հուշագրությունների հեղինակ՝ «Տարիներ և պատերազմներ» գրքի ([militera.lib.ru/memo/russian/gorbatov]) շնորհիվ, որը 1965 թվականին հրատարակեց «Воениздат»-ը։ Գրքում նա, որպես ԽՍՀՄ պետական գործիչներից մեկը, առաջիններից էր, որ մանրամասնորեն ներկայացրեց «1930-ականների բռնաճնշման» մասին։ Հնարավոր է, որ հենց այդ պատճառով էլ այս հուշագրությունների երկրորդ հրատարակությունը լույս տեսավ միայն գրեթե քառորդ դար անց՝ 1989 թվականին։ Հետագայում այն բազմիցս վերահրատարակվել է՝ 1992, 2008 և այլ թվականներին, թարգմանվել է լեհերեն և հունգարերեն լեզուներով։

Գեներալ Գորբատովը ամբողջ կյանքում եղել է սթափ ապրելակերպի հետևորդ և չի ծխել։ Դեռ պատանեկության տարիներին՝ 1907 թվականին, նա երդում էր տվել իր ընկերոջը, որ երբեք չի խմելու, չի ծխելու և չի հայհոյելու։ Իր այս հանդիսավոր խոստման մասին, որպես ամենասրբազան գաղտնիք, նա պատմում է իր հուշագրություններում՝ ասելով.«Որքա՜ն մարդիկ էին հանդիպում, ովքեր ծաղրում էին իմ հրաժարումը օղուց և ծխախոտից։ Անվանում էին հիվանդ, հնադավ — բայց ծաղրանքները չէին ազդում։ Կային նաև ղեկավարներ, ովքեր հրամայում էին խմել, բայց ես այս դեպքում էլ մնում էի տոկուն։ Ավելին, որքան էլ ծանր ապրումներ եմ ունեցել կյանքում, երբեք չեմ ցանկացել մոռանալ ցավը օղու մեջ»։

## Նովոդևիչի գերեզմանատանը
Ա. Վ. Գորբատովը մահացավ 1973 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Մոսկվայում։ Նա հուղարկավորվեց զինվորական պատիվներով Նովոդևիչի գերեզմանատանը։

Նրա շիրմաքարը ստեղծվել է հայտնի խորհրդային քանդակագործ Գրիգորի Պոստնիկովի կողմից։

## Ծառայակիցների գրախոսականները
Խորհրդային Միության մարշալ Կ. Կ. Ռոկոսովսկի.Ալեքսանդր Վասիլևիչ Գորբատովը հետաքրքիր մարդ է։ Խիզախ, խորամիտ զինվորական հրամանատար, Սուվորովի կրքոտ հետևորդ, նա մարտական գործողություններում ամենից բարձր էր գնահատում հանկարծակիությունը, կայծակնային արագությունը, մեծ տարածությունների վրայով կատարած երթերը՝ թշնամու թիկունք և թևեր դուրս գալով։ Գորբատովը նաև առօրյա կյանքում իրեն պահում էր սուվորովյան ոճով՝ հրաժարվելով բոլոր հարմարություններից և սնվելով զինվորական կաթսայից։Խորհրդային Միության մարշալ Ա. Մ. Վասիլևսկի....սրահ միանգամից մուտք գործեց բարձրահասակ գեներալ ձիավորական համազգեստով։ Դեմքի կոկիկ գծերը, կապույտ աչքերի թափանցիկ հայացքը, անթերի կեցվածքը, և այն հստակությունը, որով նա զեկուցեց իր մասին,՝ այս ամենը անմիջապես համակրեց ինձ նորեկի հանդեպ։ Իսկ նրա պարզ, բայց չափազանց ուժեղ արտահայտված խնդրանքը, վերջնականապես գրավեց ինձ... Ալեքսանդր Վասիլևիչը խնդրում էր իրեն հանձնարարվել որևէ լուրջ մարտական առաջադրանք։ Նա չէր կարող հանգիստ նստել Վոլգայի ձախ ափին, երբ իրավիճակը սկսել էր վտանգավոր դառնալ։Խորհրդային Միության մարշալ Գ. Կ. Ժուկով.․Բրյանսկի ճակատի կազմում ամենաեռանդունը հարձակվում էր 3-րդ բանակը, որի հրամանատարն էր գեներալ Ալեքսանդր Վասիլևիչ Գորբատովը։ Նա ամբողջ պատերազմի ընթացքում գերազանց էր կատարում բանակի հրամանատարի իր դերը։ Եվ կարելի է ասել՝ նա լիովին կարող էր հաջողությամբ ղեկավարել նաև ճակատը։ Սակայն իր ուղղախոսության և կտրուկ  կարծիքների համար նա դուր չէր գալիս բարձրագույն ղեկավարությանը։ Մասնավորապես, Բերիան էր նրա դեմ, ով բացարձակ անարդար կերպով նրան մի քանի տարի պահեց բանտում։Ա. Վ. Գորբատովի ուղղախոսության և կոշտ բնավորության մասին լեգենդ է շրջում։ 1941 թվականի դեկտեմբերին նա իր անմիջական հրամանատար Կիրիլ Մոսկալենկոյին ասել է, որ անզգուշություն է մեր զորքերը ուղարկել լարված հարձակումների մեջ գերմանացիների դեմ, եթե դրա համար օբյեկտիվ անհրաժեշտություն չկա։ Վիրավորական խոսքերին ի պատասխան, նա հստակ ասաց, որ  թույլ չի տա իրեն վիրավորել։ Նույնպես տեղի էր ունեցել մի միջադեպ անտառահատման և փայտի մատակարարման հետ կապված։ «Մի գնդապետ, ծագումով Դոնբասից, ստացել էր հորից նամակ, որտեղ նա բողոքել էր որդուն, որ գերմանացիների կողմից ավերված հանքերի վերականգնման համար անհրաժեշտ է կառուցողական փայտ, բայց այն շատ քիչ է մատակարարվում։ Այս մասին իմանալուց հետո, հրամանատարը ասաց ենթակային՝ „Ահա՛, գրի քո հորը, թող ինքը գա կամ ուղարկի մեկին մեզ մոտ փայտի համար։ Տեսնո՞ւմ եք՝ այստեղ ինչքան շատ անտառ կա։ Կկտրենք, կբեռնենք մեզանից գնացող դատարկ վագոնները“»։

Նա ասաց դա, և բազմաթիվ գործերի մեջ մոռացավ այդ խոսակցության մասին։ Հիշեց միայն այն ժամանակ, երբ նրան զեկուցեցին, որ «Դոնբասից պատվիրակություն է ժամանել»։ Երեք հանքագործների հետ զրույցի համար Գորբատովը հրավիրեց բանակի ռազմական խորհրդի անդամ, գեներալ-մայոր Իվան Կոննովին։ «Ի՞նչ եք կարծում, Իվան Պրոկոֆիևիչ, կհաջողվի՞ օգնել հանքագործներին»,- հարցրեց Գորբատովը։ Եվ ստացավ անսպասելի պատասխան՝ «Այո, պետք է օգնել։ Բայց, ցավոք, փայտի արտահանումը խիստ արգելվում է»։ Գորբատովը ստիպված եղավ խոստովանել, որ նա այդ կառավարության որոշման մասին ոչինչ չգիտեր։ Այնուամենայնիվ, նա որոշեց կտրել փայտը և ուղարկել այն «պաշտպանական շփման գծերի կառուցման անհրաժեշտության անվան տակ»։ «Եթե ինչ-որ բան պատահի, ամբողջ մեղքը ես վերցնում եմ ինձ վրա»,- եզրափակեց նա։ Այս մասին իմացան և Մոսկվայից ուղարկեցին վերստուգիչ հանձնաժողով, որպեսզի հետաքննեն Գորբատովի գործունեությունը։ Հանձնաժողովի մեկնելուց հետո բանակում տարածվեցին լուրեր, որ բանակի հրամանատարի օրերը իր պաշտոնում հաշված են։ «Որոշման սպասումը երկար էր ու տանջալից, — հիշում է Գորբատով։ — Ես շատ բաների մասին վերանայեցի իմ մտքերը… Ի վերջո, ինչպես պայմանավորվել էինք, հանձնաժողովի նախագահը զանգահարեց ինձ փակ հեռախոսակապով՝ «Զեկուցել եմ Ստալինին, նա ուշադիր լսեց ։ Երբ հաղորդեցի, որ ձեզ զգուշացրել է գեներալ Կոննովը, նա հարցրեց՝ որտեղի՞ց ես իմացել։ Երբ ես ասացի՝ հենց Գորբատովից, Ստալինը զարմացած հարցրեց՝ «Հենց Գորբատովի՞ց»։ Եվ հետո ավելացրեց՝ «Այո, դա նրա նման է։ Գորբատովին միայն գերեզմանը կփոխի»։ Առաջնորդի վճիռը, հանձնաժողովի նախագահի խոսքերով, այսպիսին էր. «Հանցագործությունը ակնհայտ է, բայց քանի որ, ինչպես դուք ասում եք, նա անձնական շահ չի հետապնդել, գործը պետք է փակել»։

## Պարգևներ
### Ռուսաստանի կայսրություն

* Գեորգիևյան խաչ III աստիճան
* Գեորգիևյան խաչ IV աստիճան
* Գեորգիևյան մեդալ III աստիճան
* Գեորգիևյան մեդալ IV աստիճան

### Խորհրդային Միության շքանշաններ
* «Ոսկե Աստղ» մեդալը՝ Խորհրդային Միության հերոսի համար № 6459 (10.04.1945)
* Լենինի երեք շքանշան (03.06.1944, 21.02.1945, 10.04.1945)
* Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշան (25.03.1971)
* Կարմիր դրոշի չորս շքանշան (1921, 27.03.1942, 03.11.1944, 15.11.1950)
* Սուվորովի I աստիճանի երկու շքանշան (22.09.1943, 29.05.1945)
* Սուվորովի II աստիճանի շքանշան (27.08.1943)
* Կուտուզովի I աստիճանի շքանշան (23.07.1944)
* Կուտուզովի II աստիճանի շքանշան (08.02.1943)
* Կարմիր աստղի երկու շքանշան (16.08.1936, 21.03.1961)
* 11 մեդալ Խորհրդային Միությունից

### Արտասահմանյան պետությունների շքանշաններ
* «Պատվո լեգեոնի» շքանշան՝ Գլխավոր հրամանատարի աստիճան (ԱՄՆ, 1944)
* «Գրյունվալդի խաչ» II աստիճանի շքանշան (ԼԺՀ, 24.04.1946)
* «Վիրտուտի միլիտարի» ԼԺՀ շքանշան II դասի (19.12.1968) և IV դասի (6.10.1973)
* Կարմիր դրոշի շքանշան (ՄԺՀ, 6.07.1971)
* Լեհաստանի, Չեխոսլովակիայի, Մոնղոլիայի մեդալներ։

## Հիշատակումներ
* Գորբատովի անունով կոչվել են փողոցներ Բրյանսկում, Օրյոլում, Ուֆայում, Իվանովոյում, Շուայում, Մինսկում, Գոմելում, Մցենսկում, Վոլկովիսկում, Սվիսլոչում, Ռոգաչովում, Օստրոլենկայում, Օսիպովիչներում։
* 1965 — տեղադրվել է կիսանդրին Օրյոլի մարզի Նովոսիլ քաղաքում, որը ազատագրվել է գեներալ Ա. Վ. Գորբատովի զորքերի կողմից։
* 1983 — տեղադրվել է կիսանդրին իր անունը կրող հրապարակում՝ Հաղթանակի բուլվարին (Օրյոլում)՝ Հաղթանակի 40-ամյակի առթիվ։
* 2003 — բացվել է հիշատակի համալիր Վյաժի գյուղում՝ Օրյոլի մարզի Նովոսիլ շրջանում, որը ներառում է «Գորբատովի բլինդաժ»։ Այստեղից սկսվել է 1943 թվականի հուլիսի 12-ին Բրյանսկի ճակատային զորամիավորումների հարձակումը, որում մասնակցել էր գեներալ Գորբատովի 3-րդ բանակը։
* Հուշատախտակ՝ Ա.Վ.Գորբատովի պատվին Վոլկովիսկում (2019)։ Տեղադրված է նույնանուն փողոցում գտնվող շենքի վրա։
* Պատվավոր քաղաքացի կոչում է շնորհվել մի շարք քաղաքներում՝ Օրյոլում, Գոմելում (Գոմելի պատվավոր քաղաքացի, 1968), Նովոսիլում, Մցենսկում և Պալեխ ավանում։
*  № 200 դպրոց Ուլյանովսկում։
* Ա. Վ. Գորբատովին նվիրված նյութեր Բելառուսի Հայրենական մեծ պատերազմի պատմության պետական թանգարանում։ Թանգարանի ֆոնդերում պահվում են Ա. Վ. Գորբատովի լուսանկարները, Սուվորովի I աստիճանի շքանշանի պարգևատրման պատճեն, նրա հուշագրառումները 1965 թվականի մարտի 22-ից և անձնական իրեր։
* Մուրալ՝ Սովետական Միության Հերոս Ա. Վ. Գորբատովի հիշատակին Գոմելում (Ջելեզնոդորժնի շրջանի Կոսմոնավտների պողոտա, 32 հասցեում)։ Բացվել է 2024 թվականի նոյեմբերի 25-ին։

## Գեներալ Գորբատովի հիշատակումը արվեստում
* 1992 թվականին Ա. Վ. Գորբատովի մասին նկարահանվեց գեղարվեստական ֆիլմ «Գեներալը», որի գլխավոր դերակատարը՝ Վլադիմիր Գոստյուխին։

## Անձնական կյանք
* Հայր - Վասիլի Ալեքսեևիչ Գորբատով (1855-1935):
* Մայրը՝ Քսենիա Ակակիևնա Գորբատովա (մահացել է 1938 թվականին):
* Ընտանիքում կային 5 քույր՝ Տատյանա, Աննա, Մարիա, Կլավդիա (1898—1981), Եվդոկիա (ամենափոքրը). 5 եղբայր՝ Նիկոլայ, Իվան, Ալեքսանդր, Գեորգի, Միխայիլ։

Նա երկու անգամ ամուսնացած էր եղել։ Առաջին ամուսնությունը կարճատև էր։

* Երկրորդ կինը (1934 թվականի հունվարից)՝ Նինա Ալեքսանդրովնա Վեսելովա (1909—1995), նրանք հանդիպել են 1933 թվականի սեպտեմբերին և ամուսնացել 1934 թվականի հունվարին; թաղված է իր ամուսնու կողքին Նովոդևիչի գերեզմանատանը։

## Հեղինակական գործեր
* Գորբատով Ա. Վ. «Տարիներ և պատերազմներ». — Մոսկվա: «Վոենիզդատ», 1965. — 384 էջ + 1 հավելված։
* Գորբատով Ա. Վ. «3-րդ բանակի զորքերի հարձակումը Ռոգաչևի ուղղությամբ» // «Զինվորական-պատմական ամսագիր». — 1961. — Հ. 1. — Էջեր 18—30։
* Գորբատով Ա. Վ., Իվաշեչկին Մ. Վ. «3-րդ բանակի հարձակումը Գոմելի հյուսիսում» // «Զինվորական-պատմական ամսագիր». — 1962. — Հ. 8. — Էջեր 30—43։

## Նշումներ


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* *Коллектив авторов.* Великая Отечественная. Командармы. Военный биографический словарь / Под общей ред. М. Г. Вожакина. — М.; Жуковский: Кучково поле, 2005. — 408 с. — .
* Великая Отечественная. Комдивы : военный биографический словарь / [Д. А. Цапаев и др. ; под общ. ред. В. П. Горемыкина] ; М-во обороны Российской Федерации, Гл. упр. кадров, Гл. упр. по работе с личным составом, Ин-т военной истории Военной акад. Генерального штаба, Центральный архив. — М. : Кучково поле, 2014. — Т. III. Командиры стрелковых, горнострелковых дивизий, крымских, полярных, петрозаводских дивизий, дивизий ребольского направления, истребительных дивизий (Абакумов — Зюванов). — С. 647—649. — 1102 с. — 1000 экз. — .
* *Звягинцев В.* Трибунал для героев. — : ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2005. — 574 с. — ISBN 5-94849-643-0
* *Черушев Н. С.* Из ГУЛАГа — в бой. — М.: Вече, 2006. — С. 270—290. — 512 с. — (Военные тайны XX века). — 5000 экз. — .
* *Черушев Н. С.* Из эпохи Сталина: четыре тайны тридцатых годов. — : Кучково поле, 2016. — 349 с. — ISBN 978-5-9950-0729-6.
* *Дунаев П.* Горбатова только могила исправит // «Слово». — , 1999. — № 4. — С. 100—111.
* *Калашников К. А., Додонов И. Ю.* Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). — Т. 1. — Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С. 75—77.
* Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь в двух томах — : Воениздат, 1987.
* Великая Отечественная война, 1941—1945 : энциклопедия / под ред. М. М. Козлова. — М. : Советская энциклопедия, 1985. — 832 с. — 500 000 экз.
* Советская военная энциклопедия: В 8-ми томах / Коллектив авторов. Председатель Главной редакционной комиссии Гречко А. А. — : Военное издательство, 1976—1980.

## Արտաքի հղումներ
* Герои Советского Союза, Ивановская область
* Горбатов А. В. на сайте «Память народа 1941—1945»
* Горбатов Александр Васильевич. Гомельский областной музей военной славы.
 
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության հերոսներ
Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ռուս գեներալներ
Կատեգորիա:Ստալինգրադի ճակատամարտի մասնակիցներ