Կարմիր քմերներ

**Կարմիր քմերներ** (քմեր. ខ្មែរក្រហម, Kmae Krɑhɑɑm, Khmer Kror-Horm), ազգայնական պրո-չինական ագրարային շարժման ոչ պաշտոնական անվանումն է։ Կամպուչիայի կոմունիստական ​​կուսակցություն և կոմունիստական ​​շարժում Կամբոջայում։ Կարմիր քմերների ճնշող մեծամասնությունը իսկապես էթնիկ էր քմերով. Նրանց գաղափարախոսությունը հիմնված էր Մաոիզմ, մերժում ամեն ինչ արևմտյան և ժամանակակից, վիետնամոֆոբիա և քմերական ծայրահեղ ազգայնականություն։

Հոսանքը հայտնվել է Կամպուչիայի կոմունիստական ​​կուսակցություն 1968 թվականին որպես չինամետ թեև՝ հակասովետամետ թևին և կողմերից մեկն էր քաղաքացիական պատերազմ Կամբոջայում, որին ակտիվորեն միջամտում էին Հյուսիսային Վիետնամ, Հարավային Վիետնամ և ԱՄՆ-ն։ Թիվը մոտ 30 հազար մարդ է։ Սկզբում այս շարժման անդամները արմատական ​​քմերներ էին, ովքեր սովորում էին Ֆրանսիայում և Կամբոջայում։ Շարժումը համալրված էր հիմնականում 12-15 տարեկան դեռահասներով, ովքեր կորցրել էին իրենց ծնողներին և ատում էին քաղաքաբնակներին՝ որպես «ամերիկացիների համագործակցողներ»։

## Իշխանության զավթում
1975 թվականի ապրիլի 17-ին (այսինքն՝ երկու շաբաթ առաջ Հյուսիսային Վիետնամի զորքերը մտնում են Սայգոն) կուսակցականներ գրավված երկրի մայրաքաղաք - Պնոմ Փեն։ Մինչ Կարմիր քմերները վերահսկում էին Պնոմպենը, նրանք մահապատժի էին ենթարկել գերի ընկած ընկերներին Լոն Նոլա և նրա եղբայրը՝ կրակելով նրանց Պնոմ Ֆեն մարզադաշտում։ Իշխող ռեժիմը (Քմերական Հանրապետություն) գահընկեց արվեց, իսկ ինքը՝ Լոն Նոլը, փախավ։ Տարվա ընթացքում պաշտոնապես պետության ղեկավար էր համարվում արքայազն Նորոդոմ Սիհանուկ, իսկ վարչապետ՝ Պենն Նուտը, սակայն երկուսն էլ տնային կալանքի տակ էին և քաղաքական դերակատարում չունեին։ Փաստորեն իշխանությունն անցավ կոմունիստ-մաոիստական ​​Կարմիր քմերներին։

1976 թվականի ապրիլի 14-ին, Ժողովրդական ներկայացուցիչների խորհրդի առաջին նստաշրջան Դեմոկրատական ​​Կամպուչիա ընտրվել է պետական ​​նախագահության նախագահ՝ երկրի նախագահ Խիու Սամֆան, վարչապետ՝ Պոլ Պոթը, նրան երեք տեղակալներ՝ Իենգ Սարին (նա նաև ղեկավարում էր արտաքին հարաբերությունները), Վան Վեթը (ժողտնտեսության պատասխանատու) և Երգ Սենը (ազգային պաշտպանության պատասխանատու), Ժողովրդական ներկայացուցիչների խորհրդի մշտական ​​հանձնաժողովի նախագահ է ընտրվել՝ Նուոն Չեան։

1978 թվականի դեկտեմբերի վերջին Կարմիր քմերները վերահսկում էին երկրի մոտ 99%-ը։ Ընդդիմությունը (Լոն Նոլ) ներս մղվեց դեպի հյուսիս ջունգլիներում, վիետնամետ ուժը փոքր էր ու ցրված։

Կամբոջա նահանգը վերանվանվեց Դեմոկրատական ​​Կամպուչիա։ Կարմիր քմերների իշխանության գալու տարին հայտարարվեց զրոյական:

## Սիմվոլիզմ
Կարմիր կխմերն օգտագործվում էր 1950-ական թվականներից, տարբեր տատանումներով, կարմիր դրոշով, որը կամ մուրճ ու մանգաղ (դրոշի կենտրոնում), կամ տաճարի ոսկեգույն ուրվագիծը Անգկոր Վաթ։ Շատ հրապարակումներում և նույնիսկ ֆիլմերում սխալը կրկնվում է, երբ շարժումը դրոշակում է MONATIO «Կարմիր քմերների» մուտքը Պնոմպեն հայտնի կադրերում նկարահանված, սխալմամբ Կարմիր քմերների սիմվոլիզմի հետ են:

Կամպուչիայի Ժողովրդական Հանրապետություն, որը հիմնադրվել է դասալիքների կողմից Վիետնամ նախկին Կարմիր քմերները, օգտագործել են իրենց դրոշը Angkor Wat-ի փոփոխված (երկրաչափորեն պարզեցված) ուրվանկարով:

## Սոցիալական կառուցվածքը
Կարմիր քմերների ներքին քաղաքականությունը փակվեց արտաքին աշխարհից, ռեժիմի ողջ էությունը պարզ դարձավ։ Ժողովրդավարական Կամպուչիայի պատմության հինգ տարիների ընթացքում մարդու իրավունքների և ազատությունների, այդ թվում՝ կյանքի իրավունքի խախտումները տուժել են բնակչության զգալի մասի վրա։

Կարմիր քմերները հիմնեցին քաղաքական բռնատիրություն։ Նրանք հայտարարեցին Կամբոջայում «100% կոմունիստական ​​հասարակություն» կառուցելու «հեղափոխական փորձի» սկիզբը։ Կամբոջայի պայմաններում ստեղծվել է հատուկ ձև «զորանոցային կոմունիզմ» և «ագրարային սոցիալիզմ», հիմնված Պոլ Պոտի գաղափարների վրա։

Գալով իշխանության՝ Պոլ Պոտի կառավարությունը երեք մարտավարական խնդիր դրեց, որոնք անհապաղ լուծումներ էին պահանջում.
* դադարեցնել կործանման քաղաքականությունը գյուղացիություն - վերջ տալ կամպուչյան հասարակության հիմքերին կոռուպցիա և վաշխառություն
* վերացնել Կամպուչիայի հավերժական կախվածությունը օտար երկրներից
* երկրում կարգուկանոն հաստատել, ինչի համար առաջին հերթին անհրաժեշտ է խիստ քաղաքական ռեժիմ

Ռազմավարական առումով, առաջին փուլում քաղաքի բնակիչների վտարումը տեղի ունեցավ գյուղական տարածքներ, լուծարում ապրանք-դրամ հարաբերությունները, բազմաթիվ պետական ​​հաստատություններ և ծառայություններ, սոցիալական ոլորտ և կենսապահովումը, բուդդիստների հալածանքը՝ վանականներ և ընդհանրապես ցանկացած կրոնի լիակատար արգելք, նախկին ռեժիմի բոլոր մակարդակների պաշտոնյաների և զինվորականների ֆիզիկական ոչնչացում, նախկին սեփականատերեր պլանտացիաներ և խոշոր տնտեսություններ:

Երկրի ողջ բնակչությունը բաժանված էր երեք հիմնական կատեգորիաների. Առաջինը՝ «հիմնական մարդկանց» կազմում էին մարզերի բնակիչները։ Երկրորդ մասը «նոր մարդիկ» կամ «մարդիկ ապրիլի 17»։ Սրանք քաղաքների և գյուղերի բնակիչներ են, որոնք երկար ժամանակ գտնվել են ամերիկացիների կողմից ժամանակավորապես օկուպացված կամ Լոն Նոլի խամաճիկ ուժերի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքում։ Բնակչության այս հատվածը ստիպված է եղել լուրջ վերադասավորում անցնել։ Իրականում բնակչության այս խումբը հայտնվել է դիրքերում ստրուկներ, հատկապես նրանք, ովքեր տեղահանվել են երկրի հյուսիսային և հյուսիս-արևմտյան շրջաններ։ 1975-ին սովից և հիվանդությունից մահացածների 99 տոկոսը եկել է քաղաքներից, այսինքն՝ նրանք պատկանում էին «նոր մարդկանց»։ Երրորդ մաս՝ մտավորականություն, ռեակցիոն հոգևորականներ, անձինք, ովքեր ծառայել են պետական ​​ապարատ նախկին ռեժիմները, Լոննոլովի բանակի սպաներն ու սերժանտները, ռևիզիոնիստները, որոնք վերապատրաստվել են Հանոյում։ Բնակչության այս կատեգորիան պետք է ենթարկվեր լայնածավալ զտումների, ըստ էության՝ տոտալ բնաջնջման։

Բոլոր քաղաքացիները պարտավոր էին աշխատել։ Ամբողջ երկիրը վերածվեց աշխատուժի գյուղատնտեսական կոմունաներ, որտեղ աշխատանքային օրը հաճախ հասնում էր 14 ժամի, երբ տեղի աղքատ ու միջին գյուղացիությունը և քաղաքներից դժվարին պայմաններում քշված մարդիկ զբաղված էին ցածր որակավորում ունեցող ֆիզիկական աշխատանքով՝ հիմնականում բրինձ տնկելով և ոռոգման ջրանցքներ անցկացնելով։ Համայնքներում բնակվում էին այն քաղաքացիները, որոնք քաղաքներից դուրս էին բերվել «ամերիկյան հարձակման սպառնալիքի պատճառով տարհանումների» ժամանակ։

Սոցիալականացված երեխաները մեկուսացվել են համակենտրոնացման ճամբարներ[*աղբյուրը նշված չէ 3311 օր*], որտեղ նրանք պետք է սեր սերմանեին ներկայիս ռեժիմի և Պոլ Պոտի նկատմամբ, ինչպես նաև ստիպեին նրանց ատել իրենց ծնողներին։ Դեռահասներին տարել են Կարմիր քմերների բանակ, նրանց զենք են տվել, և գրեթե ողջ տեղական իշխանությունը մնացել է նրանց մոտ: Նրանք հսկում էին փողոցները, հսկում էին պլանտացիաների աշխատանքները, դաժանորեն խոշտանգում և ոչնչացնում մարդկանց։

Համակարգերը «չեղյալ են հայտարարվել» (ամբողջությամբ ոչնչացվել) բժշկություն, կրթություն, գիտություն և մշակույթ, հիվանդանոցներ, դպրոցները, համալսարանները, գրադարաններ, փակվեցին մնացած բոլոր մշակութային և գիտական ​​հաստատությունները։ Արգելվում էր փողը, օտար լեզուները, օտար գրքերը։ Արգելվում էր որևէ բան գրել կամ կարդալ, բացի հրամանագրերից և հրամանատարության այլ փաստաթղթերից: Ակնոց կրելը համարվում էր անարժանահավատ և ծառայում էր որպես մեղադրանքներից մեկը, այդ թվում՝ մահապատիժը։

Գողերը մահապատժով էին պատժվում առանց դատավարության։ Մահապատիժ սպառնացել և իրականացվել է ամենափոքր վիրավորանքի համար (օրինակ՝ երեխայի ծնունդ առանց համայնքի ղեկավարության թույլտվության, նախահեղափոխական ժամանակների «նոստալգիայի» համար, ծառից պոկված միրգ, բերքահավաքից հետո արտից հավաքված բրինձ և այլն): Ցեղասպանություն ազգային և սոցիալական պարամետրերի համաձայն՝ էթնիկ խմբերը ֆիզիկապես ոչնչացվել են (ընտանիքի անդամների հետ, այդ թվում՝ երեխաների) չինական, վիետնամական, առանձին Չամ ժողովուրդներ իշխող դասակարգի նախկին ներկայացուցիչներ, Բուդդայական վանականներ և ուրիշներ քահանաներ, մեծ մասը բժիշկներ, ուսուցիչները, ուսանողներ և նույնիսկ պարզապես նրանք, ովքեր ունեն բարձրագույն կրթություն։

Դեմոկրատական ​​Կամպուչիայում Կարմիր կխմերները ներմուծեցին հատուկ բառապաշար, որը հիշեցնում էր բառապաշարը նորալեզու, գրական բառերը (նույնիսկ «մայր» կամ «հայր» բառերը) փոխարինվել են հեղափոխական ժարգոնային-դավադրական և բարբառային բառերով, վերացվել են ստանդարտ լեզուները։ Հարավարևելյան Ասիա քաղաքավարության ձևեր։

Երկրի ղեկավարների անուններն ու դիմանկարները (Պոլ Պոտ - պաշտոնապես եղբայր թիվ 1, Նուոն Չեա - Եղբայր թիվ 2, Իենգ Սարի - Եղբայր թիվ 3, Տա Մոկ — եղբայր Թիվ 4, Խիու Սամֆան - Եղբայր թիվ 5) գաղտնի էին պահվում բնակչությունից։

Ժողովրդավարական Կամպուչիան գրեթե ամբողջությամբ մեկուսացված էր արտաքին աշխարհից Չինաստան, Ալբանիա Եվ Հյուսիսային Կորեա, մասնակի -  Ռումինիայի և Ֆրանսիայի հետ։

## Ցեղասպանություն
Երկարաժամկետ քաղաքացիական պատերազմ Վիետնամի ներխուժում, ԱՄՆ-ի զանգվածային ռմբակոծում Կամբոջայի տարածքը, փախստականների և բռնի տեղահանվածների առատությունը և ականատեսների կողմնակալությունը դժվարացնում են Կարմիր քմերների ռեպրեսիվ գործողություններից քաղաքացիական կորուստների չափը գնահատելը։ Կան տարբեր գնահատականներ՝ տասնյակ հազարից մինչև մի քանի միլիոն:
մինի|Կամպուչիայի կոմունիստական ​​կուսակցության դրոշը, որն օգտագործվում էր շարժման կողմից 1950-ական թվականների իր պարտիզանական պայքարից ի վեր մինչև 1980-ականների սկիզբը։

Պոլ Պոտի գաղափարի համաձայն՝ «պայծառ ապագա» կառուցելու համար երկրին անհրաժեշտ էր «մեկ միլիոն նվիրյալ մարդ»։ Մնացած վեց և ավելի միլիոն բնակիչները ենթարկվել են խիստ սահմանափակումների՝ վերակրթությամբ կամ ֆիզիկական ոչնչացմամբ՝ որպես վերակրթվելու «անընդունակ»: Օրինակ՝ բանտերից մեկը ուղարկված տասնյակ հազարավոր մարդկանցից, Տուոլ Սլենգ (այժմ՝ ցեղասպանության թանգարան), հայտնի է, որ փրկվել են միայն տասներկուսը, երջանիկ պատահականությամբ նրանք պարզապես ժամանակին չեն բռնվել կրակել։ Այսօր բանտարկյալներից մեկը Պոլ Պոտի ռեժիմի դատավարության գլխավոր վկան է։

Բրիտանական իմպերիալիստները իրավունք չունեն խոսել մարդու իրավունքների մասին։ Նրանց բարբարոսական էությունը քաջ հայտնի է ողջ աշխարհին։ Բրիտանիայի առաջնորդները թաթախված են շքեղության մեջ, մինչդեռ պրոլետարիատը իրավունք ունի միայն գործազրկության, հիվանդության և մարմնավաճառության:
մինի|Դեմոկրատական ​​Կամպուչիայի դրոշը, ինչպես նաև Կամբոջայի պարտիզանների ոչ պաշտոնական դրոշը 1950-ականներից։ Դրոշի վրա պատկերված է Անգկոր Վաթը:
— Կամբոջայի կառավարության ներկայացուցիչը ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաժողովում.

* նրանք իրենց զոհերի գլխին խփում էին մարկեղներով, փայտե ու երկաթե ձողերով, դանակներով և շաքարի արմավենու սուր տերևներով, նրանք կտրում էին իրենց զոհերի կոկորդը, բացում նրանց ստամոքսը, հանում լյարդը, որը նրանք ուտում էին, և լեղապարկերը, որոնցից «դեղորայք» էին պատրաստում,
* օգտագործելով բուլդոզերներ, նրանք ջախջախում էին մարդկանց, ինչպես նաև օգտագործում էին պայթուցիկներ՝ միաժամանակ հնարավորինս շատերին սպանելու համար,
* նրանք ողջ-ողջ թաղում էին մարդկանց և այրում նրանց՝ ում կասկածում էին, որ նրանք ներգրավված են եղել ռեժիմի դեմ ընդդիմության մեջ, աստիճանաբար կտրում էին նրանց մաշկն ու միսը` դատապարտելով մարդկանց դանդաղ մահվան,
* երեխաներին օդ էին նետում, իսկ հետո սվիններով բռնում, պոկում էին նրանց վերջույթները, գլուխները խփում ծառերին,
* մարդկանց նետում էին լճակները, որտեղ կոկորդիլոսներ էին պահում, մարդկանց ձեռքերից կամ ոտքերից կախում էին ծառերից, որպեսզի նրանք ավելի երկար կախվեն օդում...

— Կամպուչիայի ժողովրդական հեղափոխական տրիբունալի մեղադրական եզրակացությունից «Պոլ Պոտ-Իենգ Սարիի հանցավոր կլիկի» գործով։
մինի|Կարմիր Քմերների համազգեստը
1160307 մարդ ապացույցներ է ներկայացրել Պոլ Պոտի հանցագործությունների մասին: 1975-1978 թվականներին զոհերի թիվը կազմել է 2746105, այդ թվում՝ 1927061 գյուղացիներ, 25168 վանականներ, 48359 ազգային փոքրամասնությունների անդամներ, 305417 աշխատողներ, գրասենյակային աշխատողներ և այլ մասնագիտությունների ներկայացուցիչներ, շուրջ 100 գրողներ և լրագրողներ, մի շարք օտարերկրյա քաղաքացիներ, ինչպես նաև ծերեր ու երեխաներ։ 568663 մարդ անհետ կորել է և կամ մահացել ջունգլիներում, կամ թաղվել են զանգվածային գերեզմաններում, որոնք հայտնաբերված են Կամպոնգ Չնանգ օդանավակայանի մոտ, Սիեմ Ռիափի մոտ և Դանգրեկ լեռնաշղթայի լանջերին:  3374768 մարդու սպանել են թմբիկներով, մահակներով, այրել, ողջ-ողջ թաղել, կտոր-կտոր արել, սպանել արմավենու սուր տերևներով, թունավորել, հոսանքահարել, խոշտանգել՝ հանած եղունգներով, տրակտորների թրթուրների տակ ջարդելլ, նետել են կոկորդիլոսներին՝ ուտելու, կտրել են նրանց լյարդերը, որը ուտելիք է դարձել դահիճների համար: Փոքր երեխաներին ողջ-ողջ մասերի էին բաժանում, նետում օդ ու ցցին սվիններով բռնում, խփում էին ծառերի կոճղերին, կանանց բռնաբարում էին և ցցին  դնում: Պոլ Պոտի վարչակարգը թողել է 141848 հաշմանդամ, ավելի քան 200 հազար որբեր և բազմաթիվ այրիների, որոնք չեն կարողացել գտնել իրենց ընտանիքները։ Փրկվածները զրկված էին ուժից, անկարող էին վերարտադրվել, աղքատության ու ֆիզիկական լրիվ հյուծվածության վիճակում էին։ Մեծ թվով երիտասարդներ կորցրեցին իրենց երջանկությունը Պոլ Պոտիտների կողմից զանգվածային մասշտաբով իրականացված բռնի ամուսնությունների արդյունքում։ Ավերվել է 634522 շինություն, որից 5857-ը՝ դպրոցներ, ինչպես նաև 796 հիվանդանոց, բուժկայան և լաբորատորիա, 1968 եկեղեցի ավերվել կամ վերածվել է պահեստների կամ բանտերի։ Ավերվել է նաև 108 մզկիթ։ Պոլպոթի զորքերը ոչնչացրել են անթիվ գյուղատնտեսական գործիքներ, ինչպես նաև 1507416 գլուխ խոշոր եղջերավոր անասուն։

— Արձանագրություն Պոլ Պոտի կլիկի հանցագործությունների վերաբերյալ - Իենգ Սարի - Քիեու Սամֆան Կամպուչյան ժողովրդի առնչությամբ 1975-1978 թթ։
մինի|«Սպանության դաշտերը» - Կամբոջայի ցեղասպանության հուշահամալիր
### Հալածանք կրոնական համոզմունքների համար
Դեմոկրատական ​​Կամպուչիայի սահմանադրության մեջ ասվում էր. «Ռեակցիոն կրոնները, որոնք վնասում են դեմոկրատական ​​Կամպուչեային և Կամպուչիայի ժողովրդին, խստիվ արգելված են»։ Սահմանադրության այս հոդվածի համաձայն՝ կրոնական հողի վրա իրականացվել են հալածանքներ և զանգվածային բնաջնջումներ։ Առաջիններից մեկը, ով սպանվեց 1975 թվականի ապրիլի 18-ին, Պրանգ Պագոդայում (Ուդոնգ շրջան, նահանգ) Կամպոնգսպա) բուդդայական կազմակերպության բարձրագույն ղեկավար մահաննիկ Հուոտ Թաթն էր։ 82 հազար բուդդայականներից միայն մի քանիսը բոնզ հաջողվել է փախչել։ Ոչնչացվել են Բուդդայի արձաններ և բուդդայական գրքեր, պագոդաները և տաճարները վերածվեցին պահեստների, ոչ մի գործող պագոդա չմնաց նախկին Կամբոջայում գոյություն ունեցող 2800-ից։

1975 թվականից մինչև 1979 թվականի հունվարը սպանվել են բոլոր 60 հազար կամբոջացի քրիստոնյաները՝ և՛ քահանաները, և՛ աշխարհականները: Բոլոր եկեղեցիները թալանվել են, իսկ մեծ մասը՝ պայթեցվել։ Մուսուլմանների առաջնորդը դաժանաբար սպանվել է խոշտանգումների ենթարկվելուց հետո Հարրի Ռոսլոս և նրա օգնականներ Հաջի Սուլեյմանը և Հաջի Մատ Սուլեյմանը։ Կամպոնգ Սիեմ շրջանում (նահանգ) բնակվող 20 հազար մուսուլմաններից Կամպոնգ Չամ), ոչ մի մարդ ողջ չի մնացել։ Նույն նահանգի Կամպոնգ Մեաս շրջանի 20 հազար մուսուլմաններից ողջ է մնացել միայն չորսը։ Բոլոր 114 մզկիթները ավերվել և թալանվել են, դրանցից մի քանիսը վերածվել են խոզանոցների, պայթեցվել են դինամիտով կամ բուլդոզերով։

### Ցեղասպանության գնահատականներ
Բռնաճնշումների հետևանքով, ըստ տարբեր գնահատականների, սպանվել է 1-ից մինչև 3 միլիոն մարդ, ճշգրիտ թիվը անհնար է տալ մարդահամարների բացակայության պատճառով։ Սպանվածների թվի և ընդհանուր բնակչության հարաբերակցության առումով Կարմիր քմերների ռեժիմը մարդկության պատմության ամենադաժան ռեժիմներից մեկն է։

Վերը նշվածը կառավարության և Ժողովրդական հեղափոխական տրիբունալի պաշտոնական գնահատականն է Կամպուչիայի Ժողովրդական Հանրապետություն պարունակում է 2,75 միլիոն մարդ, ովքեր մահացել են Կարմիր քմերների հանցագործություններից։

Կարմիր քմերների ռեժիմի ժամանակ շատ արևմտյան ազատական ​​մտավորականներ ժխտում էին ցեղասպանությունը կամ պնդում էին, որ զոհերի թիվը խիստ ուռճացված է: Վիետնամի ներխուժումից հետո, երբ Պոլ Պոտի հանցագործությունների փաստերը սկսեցին լայնորեն հրապարակվել արևմտյան մամուլում, նրանցից շատերը զղջացին և վերանայեցին իրենց տեսակետը, բայց շրջադարձ կատարվեց այլ ուղղությամբ։ Այս առումով Կարմիր քմերներն էին, որոնք շարունակեցին ներկայացնել Կամպուչիան ՄԱԿ-ում մինչև 1990-ականների սկիզբը (1982 թվականից այն ներկայացված էր ՄԱԿ-ում։ Ժողովրդավարական Կամպուչիայի կոալիցիոն կառավարություն աքսորում, որը, բացի Կարմիր քմերներից, ներառում էր Նորոդոմ Սիհանուկի և Սոն Սաննի կողմնակիցները):

Կարմիր քմերների քաղաքականության ժամանակակից և արտասահմանյան վերլուծությունը, որպես կանոն, նույնպես հանգում է քմերների ժողովրդի ցեղասպանության ծայրահեղ ձևի հայտարարությանը, թեև զոհերի թվի վերաբերյալ որոշ գնահատականներ են տրված: Համաշխարհային բանկ ցույց է տալիս 1975-1980 թվականների բնակչության կորուստների թիվը մոտ կես միլիոն մարդ։ Կան զոհերի նույնիսկ ավելի ցածր գնահատականներ. օրինակ՝ Միլթոն Լեյտենբերգը պնդում է, որ 80-100 հազար մարդ ուղղակիորեն զոհվել է։

Միևնույն ժամանակ, երկրի բնակչության մի մասը կարոտով է վերաբերվում Կարմիր քմերների ռեժիմի ժամանակներին։ Այսպիսով, ուսանողների մոտավորապես մեկ երրորդը Պոլ Պոտին անվանել է Կամբոջայի պատմության ամենաակնառու մարդ։ 
մինի|Կարմիր քմերների գործունեության քարտեզը 1989-1990 թթ.

Կամբոջայի արտակարգ տրիբունալը, որը հիմնադրվել է 2003 թվականին ՄԱԿ-ի աջակցությամբ, քրեական պատասխանատվության ենթարկեց Կարմիր քմերների ամենաբարձրաստիճան պաշտոնյաներից չորսին: Ինչ վերաբերում է դատապարտված Կանգ Կեկ Յուին, նա մեղադրվում է Տուոլ Սլենգ բանտում 12 հազար մարդու սպանության մեջ։ 4 մեղադրյալներից միայն մեկն է ընդունել իր մեղքը ճնշման տակ։

## Վիետնամի հետ պատերազմը և Կարմիր քմերների ռեժիմի տապալումը
Քաղաքացիական պատերազմի և Կարմիր քմերների վարչակարգի գործողությունների արդյունքում երկիրը քայքայվեց։ Շուտով այն բռնկվեց պատերազմ Վիետնամի հետ։ Արդեն 1975 թվականի մայիսին, Վիետնամում ռազմական գործողությունների ավարտից անմիջապես հետո, նրանք իրականացրեցին իրենց առաջին հարձակումը Վիետնամի տարածքի վրա (կղզի՝ Ֆուկոկ) և հետագայում պարբերաբար նման հարձակումներ է իրականացրել՝ սպանելով Վիետնամի քաղաքացիական բնակչությանը, օրինակ՝ Տո Չու կղզում նրանք սպանեցին 500 մարդու.

Վիետնամի սահմանակից շրջաններում («Արևելյան գոտի») Սան Ֆիմ գոտու ղեկավարը սահմանեց առանձնահատուկ դաժան ռեժիմ։ 1978 թվականի մայիս-հունիսին բարձրացած ապստամբության արդյունքում ինքնասպան է եղել, իսկ հարազատները սպանվել են։ Այնուամենայնիվ, ապստամբությունը դաժանորեն ճնշվեց, հաշվեհարդարների ժամանակ սպանվեց ավելի քան 100 հազար տեղացի բնակիչ (ներառյալ Սան Ֆիմա ամբողջ հայրենի գյուղը), իսկ ողջ մնացած մասնակիցները փախան Վիետնամ։

1978 թվականի դեկտեմբերի 25 (կամ նոյեմբեր) Վիետնամական զորքերը լայնածավալ ներխուժում կատարեցին Կամբոջա՝ տապալելու Պոլ Պոտի բռնակալությունը, և Կարմիր քմերների մեծ խմբերը անցան նրանց կողմը: Արդեն հունվարի 7-ին Պնոմպենը գրավվել է։ Նախկին բարձրաստիճան զինվորականներից մեկը՝ Հենգ Սամրին, գլխավորել է վիետնամամետ կառավարությունը հռչակել է Կամպուչիայի Ժողովրդական Հանրապետություն (PRK)։

Պոլ Պոտի ռեժիմի տապալումը սուր դժգոհություն առաջացրեց Չինաստանում։ Շաբաթներ շարունակ սահմանային փոխհրաձգություններից հետո չինական բանակը 1979 թվականի փետրվարի 17-ին ներխուժեց Վիետնամ: Ծանր կորուստներ կրելով՝ չինացիները առաջ շարժվեցին ընդամենը 50 կմ դեպի Վիետնամ։ Մեկ ամսից Չին-վիետնամական պատերազմ ավարտվեց։ Կողմերից ոչ մեկը չհասավ վճռական արդյունքների։

Վիետնամական զորքերի կողմից տապալումից հետո Կարմիր քմերները, դեռևս Չինաստանի աջակցությամբ, կռվեցին Հեն Սամրինի - Հուն Սենի վիետնամամետ-խորհրդային կառավարության դեմ։

1982-ին ձևավորվեց արտագաղթը Ժողովրդավարական Կամպուչիայի կոալիցիոն կառավարություն (*ԺԿԿԿ*), որը ներկայացնում էր Կամբոջան ՄԱԿ-ում և այլ միջազգային կազմակերպություններում՝ և՛ Կարմիր քմերների ռեժիմի, և՛ նրան փոխարինած Կամպուչիայի Ժողովրդական Հանրապետության փոխարեն։ ԺԿԿԿ-ն ներառում էր Պոլ Պոտի Դեմոկրատական ​​Կամպուչիա կուսակցություն, արևմտամետ Խմերների ժողովրդի ազատագրման ազգային ճակատ նախկին վարչապետ Սաննայի երազանքը և արքայազն Սիհանուկի կուսակցական կողմնակիցները FUNSINPEC-ից։ «Դեմոկրատական ​​Կամպուչիայի» ղեկավարը Սիհանուկն էր, վարչապետը՝ Սոն Սանը, սակայն Կարմիր քմերները մնացին կոալիցիայի ամենաբազմաթիվ և հիմնական մարտական ​​ուժը։ իրենց Ժողովրդավարական Կամպուչիայի ազգային բանակ զգալիորեն գերազանցում է Զինված ուժեր հանուն քմեր ժողովրդի ազգային ազատագրության և Սիհանուկ ազգային բանակ։

Այս տարիների ընթացքում արևմտյան իսթեբլիշմենթը վճռականորեն աջակցում էր Կարմիր քմերներին։ Այսպիսով, նեոպահպանողական Դուգլաս Պայքը, Հնդկաստանի հարցերով մասնագետ Պոլ Պոտին նկարագրեց որպես «արյունալի, բայց հաջողակ գյուղացիական հեղափոխության խարիզմատիկ առաջնորդ» և հերքեց Կարմիր քմերների հերթական գրավման վտանգը։

## Շարժման ներքին հակասություններն ու անկումը
Չնայած կոշտ հիերարխիային և ռեպրեսիաներին, Կարմիր քմերների ղեկավարության մեջ ի սկզբանե հակասություններ կային։

1971-1975 թվականներին Կամբոջայի հարավային և արևելյան շրջաններում պարտիզանական շարժումը գերակշռում էր ոչ թե Կարմիր քմերների, այլ նրանց դաշնակից, բայց իր հայացքներով զգալիորեն ավելի չափավոր շարժումների կողմից։ Խմեր Ռումդո, որն աջակցում էր արքայազն Սիհանուկին։ Նրանց համազգեստը (վիետնամական ոճ) տարբերվում էր կարմիր քմերների հագուստից (սև): 1975 թվականին Խմեր Ռումդո շարժումը պաշտոնապես ենթարկվեց Կարմիր քմերներին, որոնք շուտով սկսեցին ճնշել իրենց առաջնորդներին։ Առաջին զոհերից մեկը շատ սիրված էր շարքային համախոհների շրջանում՝ Հու Յուն, ով ակտիվորեն քննադատում էր չափից ավելի դաժանությունը. նա սպանվել է իշխանության զավթումից մի քանի ամիս անց։ 1976 թվականի սեպտեմբերին Պոլ Պոտը ստիպված եղավ հրաժարվել վարչապետի պաշտոնից, Նուոն Չեան, ով, սակայն, պարզվեց, որ նրա հավատարիմ դաշնակիցն էր, օգնեց նրան ճնշել հեղաշրջումը և մեկ ամիս անց կրկին զիջեց իր պաշտոնը։ 9 ամիս անց ղեկավարության ավագ անգամ Հու Նիմը մահապատժի ենթարկվեց։

Չնայած Խմեր Ռումդո ֆրակցիայի պարտությանը, միջին մակարդակի գործիչները շարունակեցին կռվել և դարձան վիետնամամետ պարտիզանական շարժման մաս, որի առաջնորդ Հեն Սամրինը վիետնամական զորքերի հաղթանակից հետո իշխանության եկավ Կամպուչիայում:

Տուոլ Սլեն բանտի զոհերի լուսանկարներում նրանցից շատերը կրում են Կարմիր քմերներին բնորոշ հագուստ և սանրվածք, ինչը խոսում է նաև ներկուսակցական ռեպրեսիայի մասին։

Երբեմն ռեժիմի կողմից միտումնավոր տարածվում էին ներքին հակասությունների մասին լուրեր։ Այսպիսով, չնայած իշխանության գալուց անմիջապես հետո ակտիվ հակավիետնամական քաղաքականությանը, Նուոն Չեային հաջողվեց հանդես գալ որպես վիետնամական շահերի լոբբիստ Կարմիր քմերների ղեկավարության մեջ և նույնիսկ ֆինանսական օգնություն ստանալ Վիետնամից:

Կարմիր քմերների վտարումը և Հուն Սենի կառավարության ձևավորումը հանգեցրին Կարմիր քմերների հռետորաբանության փոփոխությանը։ Որոշ նախկին զոհեր վերականգնվել են առանց մեծ հրապարակման, մասնավորապես Հու Յուն, որի անունը սկսեցին շոշափվել դրական էպիտետներով։

Կամպուչիայի առաջնորդ Հուն Սենի համաձայնությունը՝ ՄԱԿ-ի մասնակցությամբ կոալիցիոն կառավարություն ստեղծելու և վիետնամական զորքերի դուրսբերումը երկրից հանգեցրեց նրան, որ նրա կառավարության միջազգային ճանաչումը մեծացավ, և Կարմիր քմերների ազդեցությունը սկսեց նվազել: 1980-ականների վերջին և 1990-ականների սկզբին բանակցությունները շարունակվեցին Կարմիր քմերների, Կամպուչիա-Կամբոջայի կառավարության և այլ ընդդիմադիր ուժերի միջև, որի ընթացքում Կարմիր քմերները սկզբում անընդունելի պայմաններ էին դնում։ 1992 թվականին Խիու Սամֆանի պաշտոնական նախագահությամբ, Կամբոջայի ազգային միասնություն կուսակցություն, որը դարձավ Կարմիր քմերների քաղաքական ներկայացուցչությունը (հռչակվեց նոր կուսակցության պաշտոնական գաղափարախոսությունը լիբերալ ժողովրդավարություն) Կուսակցությունը պահպանեց զինված թևը և պարտիզանական պատերազմ սկսեց կառավարության դեմ։ Այն ժամանակ շարժումը կազմում էր 10-ից 20 հազար մարտիկ (որից 5 հազարը անհաշտ էին), իսկ 1993-ի կեսերին Կարմիր քմերները վերահսկում էին երկրի 15-20%-ը։ 1994 թվականի ամռանը Կարմիր քմերների բազաները ոչնչացվեցին երկրի հարավային մասում՝ Կամպոնգ Չամ և Կամպոտ նահանգներում։ 1994 թվականի նոյեմբերին Թաիլանդը հայտարարեց, որ կդադարի աջակցել Կարմիր քմերներին և նաև մերժում է նրանց ապաստան տրամադրել իր տարածքում: Չինաստանը նույնպես հայտարարեց Կարմիր քմերներին աջակցելուց հրաժարվելու մասին։

1990-ականների կեսերին Կարմիր քմերների շարժումը սկսեց անկում ապրել։ 1996 թվականին Կարմիր քմեր խմբավորումը կապիտուլյացիայի ենթարկեց երկրի կենտրոնական շրջաններում՝ Օրալ բարձրավանդակում՝ ընդհանուր թվով 740 մարտիկներով և 880 օժանդակ անձնակազմով՝ Կեո Պունգի հրամանատարությամբ։ 1996 թվականի օգոստոսին Իենգ Սարին (նախկին թիվ 2 եղբայրը) անհնազանդորեն խզվեց «Պոլ Պոտի ֆաշիստական ​​ռեժիմից» և հիմնեց «Ժողովրդավարական ազգային միություն շարժում» կուսակցությունը և փաստացի դաշինքի մեջ մտավ Հուն Սենի կառավարության հետ՝ ստանալով Փայլին կառավարելու մանդատ։ Նրա հետ միասին կառավարության կողմն անցան 9 դիվիզիա՝ 2,5 հազար զինվոր ընդհանուր թվով։ Սա նշանավորեց շարժման արագացված քայքայման սկիզբը։ 1995-1996 թվականներին Կարմիր քմերների շարքերը լքել են 18 հազար մարտիկ։

1997-ին ներքին պայքարը շարունակվեց ու սրվեց։ Նրա ազդեցիկ առաջնորդներից մեկը՝ Խիու Սամֆանը (նախկին թիվ 5 եղբայրը), առանձնացավ շարժումից և ստեղծեց իր սեփականը։ Քմերների ազգային համերաշխության կուսակցություն. Պոլ Փոթի նկատմամբ մեծացած կասկածանքը հանգեցրեց 1997 թվականի հունիսին Սոն Սունի դաժան մահապատժին իր ողջ ընտանիքի հետ միասին: Դրանից հետո Թա Մոքը ձերբակալեց Պոլ Պոտին և ցուցադրական դատավարություն անցկացրեց նրա նկատմամբ՝ միաժամանակ թույլ տալով օտարերկրյա լրագրողներին շփվել նրա հետ։

Կարմիր քմերների շարժման անհետացումը սկսվել է 1998թ 1998 թվականին՝ առաջնորդ Պոլ Պոտի մահից հետո, շարժումը շարունակեց գոյություն ունենալ։ Շարժման ֆորմալ առաջնորդ Խիու Սամֆանը փաստացի զրկված էր իշխանությունից և ապրում էր մեկուսացման մեջ: Կարմիր քմերների առաջնորդներից Իենգ Սարին զինադադար կնքեց Կամբոջայի կառավարության հետ, որը ճանաչեց նրա վերահսկողությունը երկրի արևմտյան տարածքների վրա։ Կարմիր քմերների զորքերի նախկին հրամանատար Սոն Սենը սպանվել էր թշնամու մոտ անցնելու փորձի ժամանակ։ Կարմիր քմերների վերջին արմատական ​​հրամանատարը՝ Թա Մոկը, ձերբակալվել էր 2000 թվականի մարտին։ 2005 թվականի դրությամբ Կարմիր քմերների փոքր ջոկատներ նկատվում էին միայն Ռատանակիրի և Ստինգտրաենգ նահանգներում.

2006 թվականի հուլիսի 21-ին մահացավ Կարմիր քմերների վերջին հրամանատար Թա Մոկը։ Շարժման նոր ղեկավարության մասին ոչինչ հայտնի չէ։

2007 թվականի սեպտեմբերի 19-ին 80-ամյա Նուոն Չեան՝ «Թիվ երկու եղբայր» մականունով, ձերբակալվեց և մեղադրվեց մարդկության դեմ հանցագործությունների մեջ։ 50-60-ական թվականներին Նուոն Չեան օգնեց բռնապետ Պոլ Պոտին գալ իշխանության, իսկ հետո դարձավ շարժման գլխավոր գաղափարախոսը։ Մի քանի շաբաթ անց, Կարմիր քմերների այլ կարևոր գործիչներ, ովքեր նախկինում հանձնվել էին Կամբոջայի կառավարությանը, ձերբակալվեցին (այդ թվում՝ Իենգ Սարին և Խիու Սամֆանը): Նրանց գործերը քննվել են Արտակարգ պալատներ Կամբոջայի դատարաններում։

2007 թվականի դրությամբ Կարմիր քմերների զորքերի մնացորդները շարունակում էին թաքնվել ջունգլիներում՝ զբաղվելով կողոպուտով և մաքսանենգությամբ։

2013 թվականի մարտի 14-ին Կամբոջայի մայրաքաղաքում մահացել է Կարմիր քմերների առաջնորդներից մեկը՝ Իեն Սարին։

## Տե՛ս նաև
* Liste d’ouvrages sur les Khmers rouges
* Отдел 870 — телеграфный адрес, использовавшийся руководством Красных Кхмеров для отправки приказов и инструкций.
* Отрицание геноцида в Камбодже

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
# Гурницкий В. *Песочные часы*. М.: Радуга, 1983.
# Самородний О. *Тайны дипломатии Пол Пота*. Таллинн, 2009. ISBN 978-9949-18-679-2.
# Самородний О. *Пол Пот: Камбоджа — империя на костях?*. Алгоритм, 2013. ISBN 978-5-4438-0502-3.
# Шубин В. В. *Кампучия: суд народа*. М., Юридическая литература, 1980.

## Արտաքին հղումներ
* Геноцид в Камбодже
* Фотоархив заключённых в кхмерской тюрьме «Tuol Sleng» S21
* Геноцид в Кампучии. Выдержки из кн.: 

Կատեգորիա:Ազգայնականություն
Կատեգորիա:Կամբոջայի պատմություն
Կատեգորիա:Կոմունիստական կուսակցություններ