Հարություն Թիրյաքյան

**Հարություն Բարսեղի Թիրյաքյան** (), հայ բժիշկ, բանասեր, թարգմանիչ, հայագետ, արևելագետ, մշակութային գործիչ։

Միհրդատ Թիրյաքյանի հայրը։

## Կենսագրություն
Հարություն Թիրյաքյան խանը ծնվել է 1845 թվականի դեկտեմբերի 25-ին, Անկարայի նահանգի Կեսարիայի գավառի Թա­լաս ավանում։ Սկզբնական կրթությունն ստացել է Թալասի Վարդ Պատրիկյան (Գյուլբենկյան) վարժարանում, որտեղ խորացել է հայերեն և թուրքերեն լեզուների մեջ։ 1870 թվականին միջնակարգ կրթությունն ստացել է Կ. Պոլսի Ֆրերների վարժարանում։ 1870-1872 թվականներին եղել է Տրապիզոնի Ազգային Լուսավորչյան վարժարանի տնօրենը և ուսուցիչը։ 1872 թվականին վերադարձել է Կ. Պոլիս։

1872-1878 թվականներին սովորել է Փարիզի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում։ Նյութական անբավարարության պատճառով, ուսմանը զուգահեռ զբաղվել է արևելյան լեզուներից թարգմանություններ կատարելով։ 1878 թվականի մայիսի 13-ին Փարիզում պաշտպանել է «Մոլեխինդ բույսի թույնի մասին» թեմայով ավարտաճառ, որում խոսել է համանուն բույսի թույնի գիտական անալիզի մասին և պատմել, թե ինչպես են դրանով աթենացիները թունավորել և սպանել Սոկրատեսին։ Բժշկության դոկտորի կոչման, Ֆրանսիական ակադեմիայի հատուկ մեդալի և դրամական պարգևի է արժանացել։ 1878 թվականին վերադարձել է Կ. Պոլիս և սուրբ Փրկիչ ազգային հիվանդանոցի բժշկապետ նշանակվել։ Միաժամանակ զբաղվել է հասարակական եռանդուն գործունեությամբ։ 1881-1890 թվականներին եղել է Ազգային կենտրոնական վարչության Քաղաքական ժողովի անդամ։ Եռանդուն մասնակցություն է ունեցել նաև Կ. Պոլսի կրթական ընկերությունների գործունեությանը, ընտրվել Քաղաքական ժողովի Ուսումնական խորհրդի ատենապետ։ 1890 թվականին Կ. Պոլսի Կումկափուի հեղափոխական հակակառավարական անդրանիկ ցույցը կազմակերպելու և դրան մասնակցելու մեղադրանքով Տատյանների, Արփիար Արփիարյանի, Հակոբ Շավարշի և ուրիշների հետ ձերբակալվել է և բանտարկվել։

1891 թվականին ազատվել է բանտից և հեռացել հասարակական կյանքից։ 1891-1896 թվականներին զբաղվել է բժշկությամբ և գրական գործունեությամբ։

1895-1896/1897 թվականներին եղել է Կ. Պոլսի սուրբ Փրկիչ ազգային հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկը։ 1896 թվականին եղել է սբ. Փրկիչ ազգային հիվանդանոցում բացված բուժքույրական դասընթացի առաջին դասատուն։ 1896/1897-1906 թվականներին ընտանիքով տեղափոխվել է Թեհրան, որտեղ Մոզաֆֆերէդդին շահի կանանոցի (հարեմի) բժշկապետ է աշխատել։

Երկարատև ու բարեխիղճ աշխատանքի համար շահից արժանացել է ժառանգաբար փոխանցվող «խան» տիտղոսին։

1899-ական թվականներին, համալսարանական չքավոր ուսանողներին օգնելու համար կազմակերպել է միություն, որը որոշ ժամանակ հաջողությամբ գործել է։ Պարսկաստանում գտնվելու 10 տարիների ընթացքում, բժշկությանը զուգահեռ, զբաղվել է պահլավերենի ուսումնասիրությամբ, թարգմանություններ կատարել այդ լեզվից։ 1906-1907 թվականներին տեղափոխվել է Շվեյցարիա, ապա՝ Փարիզ։

1907 թվականին տեղափոխվել է ԱՄՆ-ի Նյու Յորք քաղաքը և շարունակել զբաղվել հասարակական գործունեությամբ։

Տիրապետել է հայերեն, թուրքերեն, Ֆրանսերեն, անգլերեն, զենդերեն, պահլավերեն, արաբերեն, հին և նոր պարսկերեն լեզուներին։ Հեղինակ է լեզվաբանական, բանասիրական, թարգմանական, գիտական գրքերի և բազմաթիվ հոդվածների, որոնք տպագրվել են ժամանակի պարբերական մամուլում։

Մահացել է 1919 թվականի մարտի 1/2-ին, Նյու Յորքում՝ 74 տարեկանում։

Որդին՝ Միհրդատ Թիրյաքյանը, հոր մահից հետո հրատարակել է նրա որոշ աշխատությունները։

Նրա անձնական արխիվը պահվում է Հայաստանի ազգային արխիվում։

## Աշխատություններ
* Հայկական տաղաչափութիւն, 1906, 1918։
* Արտաշիր Պապականի Կարնամակը, դրվագ, թարգմանութիւն, Փարիզ, 1907։
* Ատրպատ Մարանպանդան, «Անդարձ», թարգմանութիւն, Նիւ Եորք, 1909։
* Ֆիրդուսի, «Շահնամակ», թարգմանութիւն, Նիւ Եորք, 1909։
* Արիահայ բառարան, Նիւ Եորք, 1914-1920։
* Հայերէնի զեղծումները, 1917։
* Պուալօ Ն., «Արուեստ քերթողական», թարգմանութիւն, Ծանօթագրութիւններով եւ առաջաբանով, Նիւ Եորք, 1919։
* Սաադի, «Գոլեստան», թարգմանութիւն, Նիւ Եորք, 1920։
* Հայ-իրանական ուսումնասիրութիւնք, Վիեննա, 1922։
* Տելեմաքը թարգմանել է գրաբարի, մրցելով Հայր Արսեն Բագրատունու հետ։

## Գրականություն
* Տօքթ. Յարութիւն Թիրեաքեան Խան, «Բժիշկ», Կ. Պոլիս, 1913 ։
* Ղազարեան Վահան, Բժշկական եւ առողջապահական տարեցոյց, Կ. Պօլիս, 1914։
* Էջ մը տոքթ. Յ. Թիրեաքեանի «Ինքնակենսագրութենէն», «Ամերիկահայ հանրագիտակ տարեգիրք, 1925», Պոսթըն, 1924։
* Ալպօյաճեան Արշակ, Պատմութիւն հայ Կեսարիոյ, հ. Բ, Գահիրէ, 1937։
* Ազգային հիւանդանոցի մէջ պաշտօնավարած բժիշկները. Ընդարձակ տարեգիրք Ազգային հիւանդանոցի, Իսթանպուլ, 1939։
* Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Իսթանպուլ, 1940։
* Դանիել Վարուժան, Նամականի, Երևան, 1965։
* Ստեփանյան Գառնիկ, Կենսագրական բառարան, հ. Ա, Երևան, 1973։
* Վահէ Հայկ, Լուսաւոր դէմքեր մեր օրերուն վրայ, Պէյրութ, 1973։
* Յուշամատեան 160-ամեայ սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի, աշխատասիրեց Վ. Քէօսէեան, Իսթանպուլ, 1975։
* Հայկական սովետական հանրագիտարան, հ. 4, Երևան, 1978։
* Յարման Արսեն, Հայերը օսմանյան առողջապահության ծառայության մեջ և պատմություն սուրբ Փրկիչ հայոց հիվանդանոցի (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2001։
* Փաշայան Ասատուր, Տիտղոսակիր հայեր, XV-XIX դարեր, Ե., 2001։
* Փամուքջյան Գևորգ, Հայերը իրենց կենսագրականներով (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2003։
* Հովակիմյան Բ. Հայոց ծածկանունների բառարան, Ե., 2005։
* ՀԱԱ, Հարություն Թիրյաքյանի ընտանեկան ֆոնդ, ֆոնդ 235, նայվել է 2007 թվականի փետրվարին։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*

Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ մշակութային գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Հայ հայագետներ
Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ