Եվրոպական փոխարժեքի մեխանիզմ

մինի|Կապույտ - ԵվրոգոտիԿանաչ - ԵՄ անդամները ERM II-ի շրջանակներում, առանց մերժման իրավունքի Մանուշակագույն - Եվրամիության անդամ երկրներ, որոնք մասնակցում են ERM II համակարգին կամ ունեն հրաժարվելու իրավունք 

Դեղին - ԵՄ անդամները պարտավորվել են անցնել եվրոյի, երբ կոնվերգենցիայի չափանիշները բավարարվենԳազարագույն - ԵՄ անդամ չհանդիսացող երկրներ, որոնք օգտագործում են եվրոն արժութային համաձայնագրի շրջանակներում Կարմիր - ԵՄ անդամ չհանդիսացող երկրները եվրոն օգտագործում են միակողմանիորեն
**Եվրոպական փոխարժեքի մեխանիզմ** () համակարգ է, որը ներդրվել է Եվրոպական տնտեսական համայնքի կողմից 1999 թվականի հունվարի 1-ին՝ միասնական արժույթ՝ եվրո ներմուծելու հետ միաժամանակ (փոխարինելով ERM I-ին և եվրոյին նախորդող ԵԱՄ-ին)՝ Եվրոպական դրամավարկային համակարգի շրջանակում։ Այս համակարգի նպատակն է նվազեցնել փոխարժեքների տատանումները և ապահովել դրամավարկային կայունություն Եվրոպայում։

Եվրոյի ներդրումից հետո քաղաքականությունը փոխվեց՝ միտված լինելով եվրոգոտուց դուրս գտնվող ԵՄ երկրների արժույթները կապել եվրոյի հետ՝ ընդունելով ընդհանուր արժույթը որպես կենտրոնական կետ։ Նպատակը այս արժույթների կայունության բարելավումն էր, ինչպես նաև ապագա եվրոգոտու անդամների գնահատման մեխանիզմի ձևավորումը։ 2025 թվականի հունվարի դրությամբ ERM II-ում մասնակցում են երկու արժույթ՝ դանիական կրոնն ու բուլղարական լևը։

## Նպատակ և գործառույթ
Փոխարժեքային դրույքների եվրոպական (ՓԴԵ) մեխանիզմը հիմնված է ֆիքսված փոխարժեքային շեղումների սահմանների վրա, սակայն թույլատրվում է փոխարժեքի փոփոխություն այդ սահմանների ներսում։ Սա հայտնի է նաև որպես կիսափողկապ փոխարժեքային համակարգ։ Եվրոյի ներդրումից առաջ փոխարժեքները հիմնված էին Եվրոպական արժութային միավորի (ԵԱՄ) վրա՝ հաշվարկային եվրոպական միավոր, որի արժեքը որոշվում էր մասնակցող արժույթների միջինացված թվով։

Երկկողմ փոխարժեքների ցանց էր հաշվարկվում՝ հիմք ընդունելով այդ կենտրոնական փոխարժեքները՝ արտահայտված ԵԱՄ-ներով։ Արժույթների տատանումները պետք է պահպանվեին ±2.25% սահմաններում տվյալ փոխարժեքից՝ բացառությամբ իտալական լիրայի, իսպանական պեսետայի, պորտուգալական էսկուդոյի և բրիտանական ստերլինգի, որոնց թույլատրվում էր տատանում ±6%։

Տեղի ունեցած միջամտությունները և փոխառությունների համակարգը պաշտպանում էին մասնակցող արժույթներին փոխարժեքների ավելի մեծ տատանումներից։

Մեծ Բրիտանիայի ֆինանսների նախարար Դենիս Հիլին ենթադրաբար 1979-ին հրաժարվել է միանալ ՓԴԵ-ին, քանի որ մտահոգություն ուներ, որ համակարգը շահավետ կլինի Գերմանիայի տնտեսության համար՝ թույլ չտալով գերմանական մարկի արժևորման բնական ընթացքը՝ ի վնաս մյուս երկրների տնտեսությունների։ Այնուամենայնիվ, Միացյալ Թագավորությունը միացավ ՓԴԵ-ին 1990թ. հոկտեմբերին՝ ֆինանսների նախարար Ջոն Մեյջորի օրոք, և այդ քայլը լայնորեն աջակցվում էր բիզնեսի և մամուլի կողմից։ Սակայն երկու տարի անց, Սև չորեքշաբթի օրը, Միացյալ Թագավորությունը հարկադրված դուրս եկավ համակարգից։

## ԵՄ անդամ երկրների պատմական փոխարժեքային ռեժիմներ
Հետևյալ աղյուսակը ներկայացնում է ամբողջական ամփոփում Եվրամիության անդամ երկրների համար կիրառվող արժութային փոխարժեքի ռեժիմների վերաբերյալ, սկսած Եվրոպական արժութային համակարգի և դրա հետ կապված արժութային փոխարժեքի մեխանիզմի և նոր ընդհանուր արժույթի՝ ԵԱՄ-ի հաստատումից՝ 1979 թվականի մարտի 13-ից: 1999 թվականի հունվարի 1-ին, փոխարժեքի շուկաներում ԵԱՄ-ն փոխարինվեց եվրոյով 1:1 հարաբերակցությամբ: 1979-ից 1999 թվականների ընթացքում, Գերմանական Մարկը գործեց որպես փաստացի հենարան ԵԱՄ-ի համար, ինչը նշանակում է, որ արժույթի ԵԱՄ-ի դեմ կամ Գերմանական Մարկի դեմ կապելու միջև կային միայն փոքր տարբերություններ: Եվրագոտին ձևավորվեց իր առաջին 11 անդամ պետություններով 1999 թվականի հունվարի 1-ին: Եվրագոտու առաջին ընդլայնումը տեղի ունեցավ Հունաստանի հետ 2001 թվականի հունվարի 1-ին, մի տարի առաջ, մինչ եվրոն ֆիզիկապես շրջանառության մեջ մտավ: Հաջորդ ընդլայնումները տեղի ունեցան 2004-ին Եվրամիություն մտած պետությունների շրջանում, որոնք իրենց հերթին անդամագրվեցին եվրագոտում հունվարի 1-ին՝ հետևյալ տարիների ընթացքում՝ Սլովենիա (2007), Կիպրոս (2008), Մալթա (2008), Սլովակիա (2009), Էստոնիա (2011), Լատվիա (2014), Լիտվա (2015): Խորվաթիան, որը Եվրամիության անդամ դարձավ 2013 թվականին, ընդունեց եվրոն 2023 թվականին:
[մինի|870x870փքս|'''Sources:''' ''[https://ec.europa.eu/economy_finance/publications/european_economy/convergence_reports_en.htm EC convergence reports 1996-2014], [https://www.bancaditalia.it/pubblicazioni/quaderni-storia/2005-0010/Q10_Garofalo.pdf Italian lira], [http://www.hec.unil.ch/pbacchetta/Printed%20papers/WE97.pdf Spanish peseta], [http://www.hec.unil.ch/pbacchetta/Printed%20papers/WE97.pdf Portuguese escudo], [http://www2.wu-wien.ac.at/ecsa//emu/papgenberg.pdf Finnish markka], [https://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/wp9775.pdf Greek drachma], [https://libcom.org/article/1990-1992-britain-and-politics-european-exchange-rate-mechanism Sterling]''](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%93%D5%B8%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%AA%D5%A5%D6%84%D5%AB_%D5%BC%D5%A5%D5%AA%D5%AB%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80_%D4%B5%D5%84_%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D6%80.png)
1992 թվականին Մաստրիխտի պայմանագրի ստորագրումից հետո, բոլոր նոր անդամ երկրները պարտավոր են ընդունել եվրոն՝ համաձայն իրենց անդամակցության պայմանագրերի: Սակայն եվրո ընդունելու համար անհրաժեշտ հինգ տնտեսական համախմբման չափանիշներից վերջինը փոխարժեքի կայունության չափանիշն է, որը պահանջում է երկու տարի առնվազն լինել ERM համակարգի անդամ՝ առանց արժութային փոխարժեքի «ծանր լարվածությունների» առկայության:

### Իռլանդական ֆունտի և ստեռլինգի համարժեքության խախտում
Եվրոպական դրամական համակարգին մասնակցելու համար Իռլանդիան 1979 թվականին որոշեց խզել իր ֆունտի փոխարժեքային հավասարությունը ստերլինգի հետ, քանի որ Միացյալ Թագավորությունն արդեն որոշել էր չմասնակցել համակարգին։ (Իռլանդիայի Կենտրոնական բանկը պահպանում էր ստերլինգի հետ փոխարժեքային հավասարությունը երկրի հիմնադրման՝ 1922 թվականից սկսած։ «Միայն 1970-ականներին, երբ Միացյալ Թագավորությունում բարձր գնաճ էր սպառնում Իռլանդիայի գնային կայունությանը, իսկապես սկսեցին դիտարկել այլընտրանքներ»)։

### Ֆունտ ստեռլինգի հարկադիր դուրսբերում
Միացյալ Թագավորությունը միացավ ERM-ին 1990 թվականի հոկտեմբերին, բայց ստիպված եղավ դուրս գալ ծրագրից երկու տարվա ընթացքում, երբ ստերլինգը մեծ ճնշման տակ հայտնվեց արժութային սպեկուլյանտների կողմից։ 1992 թվականի սեպտեմբերի 16-ի հաջորդող արժութային անկումը հետագայում անվանվեց «Սև չորեքշաբթի»։ Տեղի ունեցած իրադարձության նկատմամբ վերաբերմունքը որոշ չափով փոխվեց՝ հաշվի առնելով Միացյալ Թագավորության ուժեղ տնտեսական ցուցանիշները 1992-ից հետո, և որոշ մեկնաբաններ այն անվանեցին «Սպիտակ չորեքշաբթի»։

Որոշ մեկնաբաններ՝ Նորման Տեբիթի հետևորդները, սկսեցին ERM-ին վերաբերվել որպես «Մշտական անկարգության մեխանիզմ»՝ հումորով, հաշվի առնելով, որ ՄԹ-ը 1990-ին ընկավ տնտեսական ճգնաժամի մեջ։ Միացյալ Թագավորությունը ծախսեց ավելի քան 6 միլիարդ ֆունտ՝ արժույթը պահելու համար սեղմ սահմաններում, և այդ ժամանակ լայնորեն նկատվեց, որ հակասական հունգարա-ամերիկյան ներդրող Ջորջ Սորոսի անհատական շահույթը՝ 1 միլիարդ ֆունտ, հավասար էր երկրի յուրաքանչյուր տղամարդու, կանանց ու երեխաների հաշվոց մոտ 12 ֆունտի, իսկ Սորոսին անվանեցին «Մարդը, ով կոտրեց Անգլիայի Բանկը»։

Միացյալ Թագավորության ERM անդամակցությունը մեղադրվեց նաև տնտեսական ճգնաժամի երկարացման մեջ, իսկ դուրս գալը՝ որպես տնտեսական անհաջողություն, որը զգալիորեն նպաստեց 1997 թվականի մայիսին տեղի ունեցած ընդհանուր ընտրություններում Ջոն Մեյջորի պահպանողական կառավարության պարտությանը՝ չնայած ուժեղ տնտեսական վերականգնմանը և գործազրկության զգալի նվազմանը, որը կառավարությունն ապահովեց Սև չորեքշաբթիից հետո։

### Մարժայի բարձրացում
1993 թվականի օգոստոսին շեղման սահմանը ընդարձակվեց մինչև 15%, որպեսզի հնարավոր լինի դիմակայել ֆրանսիական ֆրանկի և այլ արժույթների նկատմամբ սպեկուլյացիաներին։

## Պատմություն
1998 թվականի դեկտեմբերի 31-ին եվրոպական արժութային միավորի արժութային փոխարժեքները եվրագոտի երկրների համար սառեցվեցին, և այդպես սահմանվեց եվրոյի արժեքը, որը այն ժամանակ փոխարինեց ԵԱՄ-ն 1:1 հարաբերակցությամբ։

1999 թվականին ERM II-ն փոխարինեց օրինական ERM-ին։ Հունական և դանիական արժույթները մտան նոր համակարգ, բայց երբ Հունաստանը 2001 թվականին մտավ եվրագոտի, դանիական կրոնն այդ ժամանակ մնաց միակ մասնակից անդամը։ ERM II-ում արժույթին թույլատրվում է փոփոխվել ±15% միջակայքում՝ կենտրոնական փոխարժեքի՝ եվրոյի նկատմամբ։ Դանիական կրոնի դեպքում՝ Danmarks Nationalbank-ը պահպանում է փոխարժեքը ավելի սուղ՝ ±2.25% միջակայքում՝ կենտրոնական փոխարժեքի՝ 1 EUR = 7.46038 DKK-ի նկատմամբ։

Այլ ԵՄ երկրներ, որոնք դեռ չեն ընդունել եվրոն, ակնկալվում է,որ մասնակցեն ERM II-ին առնվազն երկու տարի՝ մինչև եվրագոտուն միանալը։

### Եմ Նոր անդամներ
2004 թվականի մայիսի 1-ին նոր անդամ երկրների տաս ազգային կենտրոնական բանկերը միացան ERM II կենտրոնական բանկերի համաձայնագրին։ Ազգային արժույթները պետք է մտնեին ERM II՝ համաձայնեցված ժամկետներում։

Էստոնական կրոնը, լիտվական լիտասը և սլովենական թոլառը ընդգրկվեցին ERM II-ում 2004 թվականի հունիսի 28-ին։ Կիպրական ֆունտը, լատվիական լատը և մալթական լիրան՝ 2005 թվականի մայիսի 2-ին, սլովակյան կրոնա՝ 2005 թվականի նոյեմբերի 28-ին։

2020 թվականի հուլիսի 10-ին հայտարարվեց, որ բուլղարական լևը (որը միացել էր ԵՄ-ին 2007 թվականի հունվարի 1-ին) և խորվաթական կունան (որը միացել էր ԵՄ-ին 2013 թվականի հուլիսի 1-ին) կմիանան ERM II-ին։

Այս պետությունները (բացառությամբ Բուլղարիայի) արդեն միացել են եվրագոտիյին և դուրս եկել ERM II-ից՝ Սլովենիա (2007 թվականի հունվարի 1), Կիպրոս (2008 թվականի հունվարի 1), Մալթա (2008 թվականի հունվարի 1), Սլովակիա (2009 թվականի հունվարի 1), Էստոնիա (2011 թվականի հունվարի 1), Լատվիա (2014 թվականի հունվարի 1), Լիտվա (2015 թվականի հունվարի 1) և Խորվաթիա (2023 թվականի հունվարի 1):

### Ներկա վիճակ
2025 թվականի հունվար ամսվա դրությամբ ERM II-ում մասնակցում են երկու արժույթ՝ Դանիական կրոն և Բուլղարական լևը։ Շվեդիայի արժույթը (շվեդական կրոն), 2004 թվականի մայիսի 1-ին Եվրոպական Միությանը միացած երեք խոշոր երկրների արժույթները՝ Լեհական զլոտի, Չեխական կրոնա և Հունգարիայի ֆորինը, ինչպես նաև 2007 թվականի հունվարի 1-ին միացած Ռումինիայի արժույթը՝ ռումինական լեյը, պարտավորվում են միանալ՝ իրենց անդամակցության համապատասխան պայմանագրերի համաձայն։

Շվեդիան հանրաքվեով որոշել է չմիանալ այս մեխանիզմին՝ չնայած ԵՄ կենտրոնական բանկի (ECB) սպասումներին, քանի որ Շվեդիային, ի տարբերություն Դանիայի, իրավունք չի տրվել դուրս մնալու։ Եվրոպական Միության անդամները պարտավոր են միանալ ERM-ին՝ Մաստրիխտյան կոնվերգենցիայի չափորոշիչների համաձայն։

### Փոխարժեքի միջակայքերը
Տեսականորեն, արժույթների մեծ մասը թույլատրվում է շեղվել իրենց նշանակված արժեքից մինչև 15%։ Սակայն, գործնականում՝ Դանիայի արժույթը շեղվում է շատ քիչ։

#### Պատմական անդրադարձ
ERM II-ի նախկին անդամներն են՝ հունական դրահմա, սլովենական թոլար, կիպրական ֆունտ, էստոնական կրոն, մալթական լիրա, սլովակյան կորունա, լատվիական լատ, լիտվական լիտաս և խորվաթական կունա։

## Տես նաև
* Դրամավարկային քաղաքականություն
* Արժույթ
* Փոխարժեք

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* The ERM on the UK Parliament website
* European Central Bank press releases
* Guardian Unlimited | Special reports | Pound drops out of ERM – 17 September 1992

Կատեգորիա:Արտարժույթի շուկա
Կատեգորիա:Դրամական միավորներ
Կատեգորիա:Դրամավարկային քաղաքականություն
Կատեգորիա:Եվրագոտի
Կատեգորիա:Եվրո
Կատեգորիա:Եվրոպական արժույթներ
Կատեգորիա:Եվրոպական միության քաղաքականություն
Կատեգորիա:Միջազգային առևտուր
Կատեգորիա:Միջազգային տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսական պատմություն
Կատեգորիա:Փող
Կատեգորիա:Ֆինանսական շուկաներ
Կատեգորիա:Ֆինանսներ