Շամպինյոն

**Շամպինյոն** (լատ. Agaricus), շամպինյոնազգիների (ագարիկազգիների) ընտանիքի շերտավոր սնկերի ցեղ (լատ. ՝ Agaricaceae). «շամպինյոն» ռուսերեն անունը գալիս է ֆր. champignon, որը նշանակում է պարզապես «սունկ»։ Ցեղը ներառում է ինչպես ուտելի, այնպես էլ ոչ ուտելի սնկեր։ Համարվում է մշակովի կուլտուրա։
* Պտղամարմինն ունի տարբեր չափեր՝ 3-5-ից 20-25 սմ (Agaricus arvensis):
* Գլխարկը մեծ է, խիտ, սկզբում կլորացած, տարիքի հետ դառնում է ավելի հարթ։ Մակերեսը հարթ է կամ ծածկված է մուգ թեփուկներով։ Գույնը սպիտակից մինչև շագանակագույն։
* Թիթեղները ազատ են, սկզբում սպիտակ, այնուհետև մգանում են՝ գույնը փոխելով վարդագույնից մինչև գրեթե սև, ինչը պայմանավորված է սպորների գույնի փոփոխությամբ։ Այս հիմքի վրա շամպինիոնները հեշտությամբ տարբերվում են amanita սեռի թունավոր սնկերից, որոնք շամպինյոնին  նման են, և որոնց պտղամարմնի թիթեղիկներում առաջացած  սպորները մնում են սպիտակ կամ դեղնավուն։
* Ոտիկը կենտրոնում է, հարթ, խիտ, երբեմն փխրուն, ներսում՝ խոռոչ։ Ունեն մասնակի ծածկոց, որը ոտիկի վրա թողնում է հստակ տեսանելի մեկ կամ երկշերտ օղակ։
* Պտղամիսն ունի սպիտակի  տարբեր երանգներ։ Օդի հետ շփվելով ձեռք է բերում դեղնավուն կամ կարմրավուն երանգ։ Հաճախ ունենում է արտահայտված սնկային կամ «անիսոնի» հոտ։

## Տարածումն ու էկոլոգիան
Բոլոր շամպինիոնները սապրոտրոֆներ են և աճում են հիմնականում չմշակված հողերում, օրգանական նյութերով հարուստ անտառային և մարգագետնային հումուսի վրա, հանդիպում են մեռած ծառերի կեղևի և մրջյունների վրա։ Ըստ սուբստրատի որոշակի տեսակների սահմանափակման, agaricus սեռի ներկայացուցիչները բաժանվում են 5 խմբի.
# աճում են միայն անտառներում (A. silvaticus, A. silvicola);
# բաց ոչ աճող տարածքների հողային սապրոտրոֆներ (A. bisporus, A. bitorquis, A. subperonatus);
# հերբոֆիլներ, որոնք աճում են միայն խոտերի մեջ (A. campester, A. augustus և այլն); 
# աճում են խոտերի և անտառների միջև բաց տարածություններում (A. bisporus, A. արվենզի, A. comtulus և այլն);
# անապատային տեսակներ, ներառյալ հալոֆիտները (A. bernardii, A. tabularis):

Շամպինիոնների տեսակների ամենամեծ բազմազանությունը նկատվում է Եվրասիայի տափաստաններում և անտառ-տափաստաններում, պրերիաներում, պամպասներում, խոտհարքներում և Ավստրալիայի և Աֆրիկայի բաց տարածքներում։

## Տնտեսական նշանակությունը
Agaricus ցեղը  տնտեսական մեծ նշանակություն ունի։ Քիչ թվով ներկայացուցիչներ են հանդիսանում թունավոր կամ անմարսելի, ինչպիսիք են դեղնամաշկ շամպինիոնը (Agaricus xanthodermus) կամ խայտաբղետ շամպինիոնը (Agaricus meleagris): Բոլոր մյուս տեսակները օգտագործվում են որպես սնունդ, իսկ երկսպորավոր շամպինիոնը (Agaricus bisporus) ունի արդյունաբերական նշանակությոն, շատ ավելի հազվադեպ է աճեցվում երկօղակ շամպինիոնը (Agaricus bitorquis):

Champignon-ը աշխարհում ամենատարածված մշակովի սունկն է։ Այն կազմում է ընդհանուր արտադրության 37,2% - ը։ Բացի այդ, այս սունկը ամենատարածվածն է Ռուսաստանում՝ 73%: Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում շամպինիոնների համախառն բերքը 2015 թվականին կազմել է մոտ 10,4 հազար տոննա։

Շամպինիոնները պարունակում են 20 ամինաթթուներ, այդ թվում մարդու համար բոլոր անհրաժեշտները՝ մեթիոնին, ցիստեին, ցիստին, տրիպտոֆան, թրեոնին, վալին, լիզին, ֆենիլալանին։ Որոշ շամպինյոնների պտղամարմնից ստանում են հակաբիոտիկներ։

## Տեսակները
Հայտնի են մոտ 200 տեսակ շամպինյոն ամբողջական ցուցակը․

## Սննդային արժեք
Որոշ տեսակներ, այդ թվում ուտելի, պարունակում են ագարիտին։

## Ծանոթագրություն

## Գրականություն
* 
* 
* *Громов Н. Г.* Шампиньоны. — 2-е изд. — , 1960.
* *Фёдоров А. А.* Мир растений: в 7 т. — Т. 2: Грибы. — : Просвещение, 1991. — ISBN 5-09-002841-9.
* Hunte W. *Champignonanbau im Haupt-und Nebenerwerb*, 7 Aufl., Hamb., 1973.

## Արտաքին հղումներ
* Mushroom Expert - The Genus Agaricus
* Varieties of California, USA on MYKOWEB .com
* ''Agaricus'' page at Index Fungorum 
* On-line nomenclature of Agaricus from Royal Botanic Garden, Madrid. CSIC 

Կատեգորիա:Ագարիկայիններ
Կատեգորիա:Բազիդիավոր սնկեր
Կատեգորիա:Շամպինյոն
Կատեգորիա:Շամպինյոնայիններ
Կատեգորիա:Ուտելի սնկեր
Կատեգորիա:Սնկաբանություն
Կատեգորիա:Սննդամթերք
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ՈՒՎ 2023-ի հոդվածներ