Զաբուլստան

**Զաբուլստանը** (, *Zābulistān*, *Zābolistān*, *Zāwulistān* or simply  *Zābul*,  *Zābəl*), եղել է պատմական տարածաշրջան հարավային Աֆղանստանում, որը մոտավորապես համապատասխանում է ժամանակակից Զաբուլ և Ղազնի նահանգներին։ Ղազնավյան իշխանությունից (977-1186 թվականներ) հետո «Զաբուլ» անունը մեծապես դարձել է հոմանիշ իր մայրաքաղաքի և գլխավոր քաղաքի՝ Ղազնիի անվան հետ։

Տասներորդ դարում իսլամական աղբյուրները հիշատակում են Զաբուլստանը որպես Խորասանի սահմանային շրջանների մաս՝ Խորասանի և Հնդկաստանի միջև գտնվող սահմանային տարածք։ *Թարիխ-ի Սիստան*-ում, որն ավարտվել է մոտ 1062 թվականին, հեղինակը Զաբուլը համարում է Սիստանի հողերի մաս, որը տարածվում էր Համուն օազիսից մինչև Ինդոս գետը։

Այսօր ժամանակակից աֆղանական Զաբուլ նահանգը և իրանական Զաբոլ քաղաքը իրենց անունները ստացել են այս պատմական տարածաշրջանից։ Զաբուլստանը հայտնի է դարձել որպես Ֆիրդուսիի *Շահնամե* էպոսի հերոս Ռոստամի ծննդավայր, որտեղ «Զաբուլստան» բառն օգտագործվում է «Սիստան»-ի հետ փոխադարձաբար։ Սիստանը մեկ այլ պատմական տարածաշրջան է եղել, որը գտնվում էր ներկայիս արևելյան Իրանում (Սիստան և Բելուջիստան նահանգ) և հարավարևմտյան Աֆղանստանում (Նիմրուզ, Հելմանդ և Կանդահար)։

## Անվանումներ
Զաբուլստանը (زابلستان), որը տարածաշրջանի պարսկական անվանումն է եղել, բառացիորեն նշանակել է «Զաբուլի երկիր»։ Զաբուլ անվան ստուգաբանությունը եղել է շատ վիճելի։ Գերմանացի պատմաբան Մարկվարտն նշել է, որ այդ բառը, ներառյալ դրա ոչ սովորական միջնադարյան տարբերակը՝ Ջաուլիստանը (جابلستان), եղել է սանսկրիտական տերմինի տարբերակը։ Մյուսները ենթադրել են, որ *զաբուլ* բառը կարող է եղել լինել *զունբիլ* բառի կրճատումը, որը համարվել է տարածաշրջանի արքայական տիտղոս՝ հայտնի արաբական աղբյուրներից, որը նախկինում կարդացվել է որպես *ռութբիլ*, և այժմ օգտագործվել է Զամինդավարի տեղական հարստության՝ Զունբիլների անվանման համար։ Այնուամենայնիվ, այս գաղափարն այժմ հիմնված է եղել թույլ հիմքերի վրա, և Մինորսկին պնդել է, որ այս երկու բառերի բաղաձայնների նմանությունը թվացել է պատահական։

Ջագուդա (जागुड), որը նշանակել է *քրքում*, եղել է տարածաշրջանի սանսկրիտական անվանումը։ Համարվել է նաև, որ այս անունով է այն հիշատակվել 644 թվականին չինացի ճանապարհորդ վանական Սյուանցզանի կողմից՝ չինական տառադարձությամբ *Ցաու-կյու-տա*։

## Աշխարհագրություն
Զաբուլստանի ամենավաղ մանրամասն նկարագրությունը եկել է «Մեծ Թանի գրառումներ արևմտյան տարածաշրջանների մասին» աշխատությունից, որը գրվել է ճանապարհորդող վանական Սյուանցզանի կողմից յոթերորդ դարի սկզբին։ Նա տեղադրել է *Ցաու-կյու-տա* (Ջագուդա) երկիրը Մեծ Ձյունոտ լեռների (Հինդուկուշ) և Սև լեռնաշղթայի (հավանաբար Սուլեյման լեռները) միջև, որը սահմանակցել է հյուսիսում Վրջիստհանա երկրին, հյուսիս-արևելքում՝ Կապիշիին և արևելքում՝ Կայկանանին։ Մինչդեռ չինացի ուխտավորները երբեք չեն հետազոտել տարածաշրջանի հարավային կամ արևմտյան մասերը, ավելի ուշ արաբական աղբյուրներից հայտնի է դարձել, որ այդ ժամանակ Զաբուլստանը հարավում սահմանակցել է Տուրանին, իսկ արևմուտքում՝ Ռուխխուդհին։Ջագուդա երկիրն ունեցել է ավելի քան յոթ հազար *լի* շրջագիծ, և նրա մայրաքաղաքը՝ Հեքսինան (Ղազնի), ունեցել է ավելի քան երեսուն *լի* շրջագիծ։ Սակայն մայրաքաղաքը երբեմն տեղակայված է եղել Հեսալուո (Գուզար) քաղաքում, որն ունեցել է նույնպես ավելի քան երեսուն *լի* շրջագիծ։ Երկու քաղաքներն էլ ամուր ամրացված են եղել անառիկ դիրքերում։ Լեռներն ու հովիտները հարուստ են եղել բնական պաշարներով, իսկ մշակված դաշտերը, բաժանված լեռնաշղթաներով, եղել են բարձրադիր և չոր։ Մշակաբույսերը ցանվել են համապատասխան եղանակներին։ Ձմեռային ցորենն առատ է եղել, իսկ բուսականությունը՝ փարթամ՝ առատ ծաղիկներով և մրգերով։ Հողը պիտանի է եղել բուրավետ քրքումի աճեցման համար, և այն արտադրել է *հինգու* խոտաբույսը (*Ferula asafoetida*), որն աճել է Ռամա-Ինդու հովտում։ Հեսալուո քաղաքում եղել են բխող աղբյուրներ, որոնց ջրերը հոսել են բոլոր կողմեր, և մարդիկ օգտագործել են այն ոռոգման համար։ Կլիման եղել է խիստ ցուրտ՝ առատ եղյամով և ձյունով»։ - Սյուանցզան, 644 թվական։Միջնադարյան իսլամական ժամանակաշրջանում տարածաշրջանը շարունակաբար հիշատակվել է աշխարհագրական աշխատություններում, ինչպիսիք են Իստախրիի «Քիթաբ ալ-Մասալիկը» (930-933 թվականներ), «Հուդուդ ալ Ալամը» (982 թվական), Ղազվինիի «Նուզհաթ ալ-Ղուլուբը» և այլն։ Այն նկարագրվել է որպես չոր տարածաշրջան Խորասանի սահմաններում, որը հայտնի է եղել իր մրգերով, որսի լավ վայրերով և գեղեցիկ արոտավայրերով։ Տարածաշրջանը նմանապես նկարագրվել է Զահիր ուդ-Դին Բաբուրի կողմից տասնվեցերորդ դարի սկզբին իր հուշերում՝ «Բաբուրնամայում», որտեղ նա այն մոտավորապես համարժեք է համարել Թիմուրյան Ղազնի նահանգին։ Այդ ժամանակ Ղազնի տարածաշրջանը նկարագրվել է որպես հյուսիս-արևելքում Քաբուլին, արևելքում՝ Զուրմատին և հարավ-արևմուտքում՝ Կանդահարին սահմանակից։«Ղազնին, երրորդ կլիմայում, հայտնի է եղել նաև որպես Զաբուլ։ Զաբուլստանը բաղկացած է եղել այս նահանգից, և ոմանք համարել են, որ Կանդահարը գտնվել է Զաբուլստանում։ Ղազնին գտնվել է Քաբուլից տասնչորս լիգ հարավ-արևմուտք։ Նրանք, ովքեր ճանապարհ են ընկել, Ղազնիից դուրս են եկել արշալույսին և ժամանել են Քաբուլ կեսօրից հետո, մինչդեռ Քաբուլի և Ադինապուրի (ժամանակակից Ջալալաբադի մոտ) միջև տասներեք լիգ ճանապարհն այնքան վատն է եղել, որ ոչ ոք չի կարողացել այն անցնել մեկ օրում։ Դա եղել է թշվառ նահանգ։ Գետը եղել է չորս կամ հինգ ջրաղացի հզորության։ Ղազնի քաղաքը և ևս չորս կամ հինգ գյուղեր ոռոգվել են դրանով, մինչդեռ մյուս երեք կամ չորսը ոռոգվել են ստորգետնյա ջրանցքներով։ Ղազնիի խաղողն ու սեխերն ավելի լավն են եղել, քան Քաբուլինը։ Խնձորները նույնպես լավն են եղել և տարվել են Հնդստան։ Գյուղատնտեսությունը եղել է աշխատատար, քանի որ ամեն տարի նոր հող է բերվել ցանված հողատարածքների համար։ Սակայն բերքատվությունն ավելի լավն է եղել, քան Քաբուլինը։ Նրանք տնկել են տորոն, որը եղել է լավագույն մշակաբույսը, և ամբողջը տարվել է Հնդստան»։ - Զահիր ուդ-Դին Բաբուր, 1504-6 թվականներ

## Պատմություն
### Նախաիսլամական շրջան
Տարածաշրջանի առաջին հիշատակությունները համընկել են իրանական հոների կողմից դրա նվաճման հետ 4-րդ դարում։ Սկզբում այն նվաճվել է Ալխանների, այնուհետև 5-րդ դարում՝ Նեզակների կողմից։ 7-րդ դարում տարածաշրջանն անցել է Թուրք Շահիներին, այնուհետև մինչև 10-րդ դար գտնվել է Հինդու Շահիների թույլ սյուզերենների վերահսկողության տակ։ Ըստ Անդրե Վինկի.

Տարածաշրջանը վերջնականապես նվաճվել և իսլամացվել է Ղազնավիների կողմից 961 թվականից հետո։

#### Ալխաններ
Զաբուլ բառի առաջին հիշատակությունները եղել են այն դրամների վրա, որոնք հայտնի են որպես «վաղ անանուն ցեղային կառավարիչների» դրամներ։ Սրանք եղել են չորրորդ դարի վերջի ցեղային առաջնորդներ և հավանաբար Սասանիդների նախկին կառավարիչներ Հինդուկուշի հյուսիսից, ովքեր, հետևելով Կիդարիտների օրինակին, հայտարարել են անկախություն Սասանիդների գերիշխանությունից։ 384/5 թվականին նրանք վերահսկել են Կապիշին և Գանդհարան, և սկսել են հատել իրենց բնորոշ դրամները նախկին Սասանյան դրամահատարանում։ Այս անանուն դրամների մի խումբը, ներառյալ Խինգիլա Առաջին թագավորի՝ անունով հայտնի առաջին Ալխան թագավորի, որոշ դրամներ, կրել են *Շահ Զաուբուլ Ալխան* (բակտրերեն՝ ϸαυο ζαοβλ αλχανο) մակագրությունը, որը թարգմանվել է որպես «Զաբուլի Ալխան թագավոր»։ Սա վկայել է տարածաշրջանում Ալխանների գերիշխանության վաղ շրջանում Զաբուլստան տարածաշրջանի՝ ժամանակակից Քաբուլից հարավ-արևմուտք, նկատմամբ Ալխանների վերահսկողության մասին։ Ալխանների իշխանությունը, որը հիմնականում կենտրոնացած է եղել Կապիսա և Գանդհարա հովիտներում, հազվադեպ է կենտրոնացված եղել մեկ թագավորի ձեռքում, ինչպես ցույց են տվել կայսրության վերահսկողության տակ գտնվող տարբեր տարածաշրջաններում միաժամանակ հատված Ալխանների դրամների բազմազանությունը, որը 484 թվականին հասել է մինչև Կենտրոնական Հնդկաստանի Մաուլա։ Հասկացվել է, որ հյուսիսային Զաբուլստանը մնացել է Կապիշիի Ալխան կառավարիչների անվանական վերահսկողության տակ, մինչդեռ մնացած մասը մնացել է Սասանիդների անվանական իշխանության ներքո մինչև Պերոզ Առաջինի պարտությունը Հեփթաղների դեմ 484 թվականին, ինչը նպաստել է Զաբուլստանի նվաճմանը նոր անկախ կառավարիչ Նեզակ Շահի կողմից։

#### The Nezaks
484 թվականին Տոխարստանում Սասանիդների վերահսկողության անկումից հետո, և Ալխանների դրամների տարածման հետ դեպի Հնդկական թերակղզի, դրամագիտական վկայությունները հաշվի են առել Կապիսայում և Զաբուլում նոր հարստության ամրապնդումը։ Նեզակ Շահ հարստությունը, որը նույնականացվել է իրենց եզակի դրամների ձևավորման և նրանց դրամների վրա պահլավական Նեզակ Շահ դրոշմի միջոցով (որը նախկինում Գյոբլը մեկնաբանել է որպես Նապկի ՄԼԿ), ենթադրաբար բացել է դրամահատարան Ղազնիում (որի դրամները Գյոբլը նույնականացրել է որպես Նեզակ դրամների š-խումբ) 484 թվականից հետո։ Ավելի ուշ, նրանք կարողացել են նաև ամրապնդել իրենց իշխանությունը Կապիշիի նկատմամբ, որտեղ նրանք վերցրել են տեղական դրամահատարանը 6-րդ դարի առաջին քառորդի շրջանում (որի դրամները Գյոբլը նույնականացրել է որպես ā-խումբ)։ Ի տարբերություն ժամանակակից Հեփթաղների և Ալխանի, նրանք չեն օգտագործել տամղա, այլ փոխարենը կրել են ոսկե թևավոր ցլագլուխ թագ որպես իրենց հիմնական տարբերանշան։

532 թվականից որոշ ժամանակ անց, Մաուլայում Յաշոդհարմանի դեմ Միհրակուլայի կործանիչ պարտությունից հետո, հասկացվել է, որ Ալխանների իշխանությունը հետագայում վերադարձել է Գանդհարա և Կապիշի հովիտներ, այդպիսով ստիպված լինելով բախվել Նեզակների հետ։ Թե արդյոք այս հանդիպումը եղել է հիմնականում խաղաղ, թե թշնամական, ներկայումս անհայտ է, բայց մասամբ արձանագրվել է դրամագիտական վկայություններում՝ սկսած Գանդհարայում հատված Ալխանների դրամներից, որոնք կրել են բնորոշ Նեզակյան ցլագլուխ թագը՝ այլապես տիպիկ Ալխանյան ձևավորման վրա, մինչև 6-րդ դարի երկրորդ կեսում Ալխան կառավարիչ Տորամանա Երկրորդի կողմից Նեզակյան դրամների վերադրոշմումը։ Նույն ժամանակաշրջանում, Խոսրով Առաջինի (կառ. 531-579 թվականներ) օրոք Սասանիդները կարճ ժամանակով վերահաստատել են իրենց վերահսկողությունը Բալխի, և հավանաբար նաև Զաբուլստանի նկատմամբ, ինչը հաստատվել է այնտեղ գտնված նույն ժամանակաշրջանի Սասանյան վարչական կնիքով։ 6-րդ դարի վերջում Զաբուլստանում Սասանյան վերահսկողությանը հաջորդել է նոր խումբ դրամների հատումը š-դրամահատարանի (Զաբուլ) դրոշմով և թե՛ Ալխանյան, թե՛ Նեզակյան դրամների հիշեցնող ձևավորմամբ, թեև ի վերջո առանց Նեզակների ցլագլուխ թագի և հատված Ալխանյան տամղայով, մինչդեռ Նեզակյան ā-դրամները պահպանվել են Կապիշիում։ Այս նոր թողարկումը հայտնի է որպես Ալխան-Նեզակ Խաչաձևում, և այդ հարստությունը շարունակել է դրամներ հատել Ղազնիի դրամահատարանից մինչև 7-րդ դարի կեսերը։

#### Ռութբիլները և Քաբուլի Շահիները
Հարավային Աֆղանստանի տարածաշրջանը առաջին անգամ նվաճվել է մուսուլման արաբների կողմից Զարանջից, որը ներկայումս գտնվում է Նիմրուզ նահանգում։ Այնտեղից նրանք արշավել են դեպի Բոստ, Կանդահար, Զաբուլստան և հասել են Քաբուլ։ 683 թվականին Քաբուլը ապստամբել է և պարտության է մատնել մուսուլմանական բանակին։

Ըստ Անդրե Վինկի՝

Ըստ Ց. Ե. Բոսվորթի՝

Քաբուլի Շահերը սովորաբար բաժանվում են երկու ժամանակաշրջանի՝ բուդդայական Շահեր և հինդու Շահեր, որտեղ փոփոխությունը տեղի է ունեցել մոտավորապես 870 թվականին։ Թագավորությունը հայտնի է եղել որպես Քաբուլ Շահան կամ Ռատբելշահան 565 թվականից մինչև 670 թվականը, երբ մայրաքաղաքները գտնվել են Կապիսայում և Քաբուլում, իսկ հետագայում՝ Ուդաբհանդապուրայում, որը նաև հայտնի է եղել որպես Հունդ՝ իր նոր մայրաքաղաքի համար։

#### Սաֆարյանների արշավանքը և Ղազնավյանները

Ջայապալայի գլխավորությամբ հինդու Շահերը հայտնի են եղել Զաբուլստանի և շրջակա տարածքների վերահսկողության համար Ղազնավիդների դեմ իրենց պայքարով։ Ջայապալան վտանգ էր տեսել Ղազնավիդների ամրապնդման մեջ և ներխուժել էր նրանց մայրաքաղաք Ղազնի թե՛ Սեբուկտիգինի, թե՛ նրա որդի Մահմուդի կառավարման ժամանակ, ինչն էլ սկիզբ էր դրել մուսուլման Ղազնավիդների և հինդու Շահիների պայքարին։ Սեբուկ Տիգինը, այնուամենայնիվ, պարտության էր մատնել նրան, և նա ստիպված էր եղել փոխհատուցում վճարել։ Ջայապալան չէր կատարել վճարումը և կրկին վերադարձել էր ռազմադաշտ։

Ջայապալան, այնուամենայնիվ, կորցրել էր ամբողջ տարածաշրջանի վերահսկողությունը՝ Զաբուլստանից մինչև Քաբուլի հովիտի և Ինդոս գետի միջև ընկած հատվածը։ Ջայապալայի բանակն անօգնական էր եղել Ղազնավիդյան ուժերի դեմ մարտում, հատկապես երիտասարդ Մահմուդ Ղազնեցու դեմ։ 1001 թվականին, երբ սուլթան Մահմուդը նոր էր իշխանության եկել և զբաղված էր Հինդուկուշի հյուսիսում գտնվող Կարախանիդների հետ, Ջայապալան կրկին հարձակվել էր Ղազնիի վրա և կրել ևս մեկ պարտություն հզոր Ղազնավիդյան ուժերից՝ ներկայիս Պեշավարի մոտ։

## Կրոն
### Հինդուական և Բուդդայական ժամանակաշրջան
Հինդուական և բուդդայական ժամանակաշրջանում Զաբուլստանը հայտնի է եղել որպես տարբեր կրոնական պաշտամունքների և ծեսերի վայր, իսկ Ղազնին եղել է մետաքսի և համեմունքների առևտրի հին կանգառ, որը հոսել էր Թոխարստանի և Հնդկաստանի միջև։ Չինացի վանական Սյուանցզանը գրի էր առել բազմաթիվ բուդդայական ступа-ներ և վանքեր, որոնք ենթադրաբար կառուցվել էին Աշոկայի կողմից, և մի քանի տասնյակ հինդուական տաճարներ, որոնք ավերվել էին իսլամական նվաճողների կողմից մոտավորապես 653/54 թվականին։ Սյուանցզանը նաև նկարագրություն էր կատարել Զաբուլի մասին (որը նա կոչել էր իր սանսկրիտական անունով՝ Ջագուդա), որը նա նկարագրել էր որպես հիմնականում հինդուական, թեև նաև հարգանք էր տածել Մահայանա բուդդիզմի հանդեպ, որը թեև փոքրամասնություն էր կազմել, սակայն ունեցել էր թագավորական աջակցություն։ Ինչ վերաբերում է այլ պաշտամունքներին, Շունա աստվածը նկարագրվել է որպես երկրի գլխավոր աստվածություն։ «Թեև նրանք պաշտել են տարբեր աստվածների, նրանք հարգանք են տածել Եռակի Թանկարժեք Քարի հանդեպ։ Եղել են մի քանի հարյուր վանքեր՝ ավելի քան տասը հազար վանականներով, որոնք բոլորն ուսումնասիրել են Մահայանայի ուսմունքները։ Գահակալող թագավորը եղել է մաքուր հավատի տեր մարդ, ով ժառանգել է բազմաթիվ սերունդների միջով փոխանցված գահը։ Նա նվիրվել է բարեգործական արարքների կատարմանը և եղել է խելացի ու ուսումնասեր։ Եղել են ավելի քան տասը ступа-ներ, որոնք կառուցվել են Աշոկա թագավորի կողմից։ Դևա-տաճարները եղել են մի քանի տասնյակ, և հերետիկոսները, որոնք մեծամասնություն են կազմել, ապրել են միասին։ Նրանց հետևորդները եղել են չափազանց բազմաթիվ, և նրանք պաշտել են Շունա աստծուն»։- Սյուանցզան, Մեծ Թանի գրառումները Արևմտյան տարածաշրջանների մասին, 644 թվական

### Ժուն
Նա շարունակել է նկարագրել աստծուն, որը բնակվել է Զաբուլում գտնվող **Շունասիրա** կոչվող լեռան գագաթին, որտեղ մարդիկ եկել են «հեռվից և մոտիկից, բարձր և ցածր դասերից», նույնիսկ գրավելով թագավորների, նախարարների, պաշտոնյաների և տարբեր սովորույթներ ունեցող տարածաշրջանների հասարակ մարդկանց, հարգանք մատուցելու և նվիրատվություններ անելու համար։ «Նրանք կա՛մ առաջարկել են ոսկի, արծաթ և հազվագյուտ թանկարժեք քարեր, կա՛մ նվիրաբերել են ոչխարներ, ձիեր և այլ ընտանի կենդանիներ՝ աստծուն մրցակցելով միմյանց հետ իրենց բարեպաշտությունն ու անկեղծությունը ցույց տալու համար։ Հետևաբար, ոսկին և արծաթը ցրված են եղել ամբողջ գետնին, իսկ ոչխարներն ու ձիերը լցրել են հովիտը։ Ոչ ոք չի համարձակվել տենչալ դրանք, քանի որ բոլորը ձգտել են նվիրաբերումներ անել աստծուն։ Նրանց, ովքեր հարգել և ծառայել են հերետիկոսներին և ամբողջ սրտով զբաղվել են ճգնավորությամբ, աստվածը փոխանցել է մոգական երդումներ, որոնք հերետիկոսներն արդյունավետորեն օգտագործել են հիմնականում։ Հիվանդությունների բուժման համար դրանք եղել են բավականին արդյունավետ»։- Սյուանցզան, 644 թվականՇունա աստծո մասին կրկին հիշատակվում է իսլամական աղբյուրներում՝ Զաբուլստանի Սաֆարյան նվաճման պատմության մեջ, արաբական Զուն (արաբերեն՝ زون) անվանմամբ։ Այս աղբյուրները հիշատակում են երկու տաճար՝ մեկը Զամինդավարում և մեկը Սաքավանդում։ Սաքավանդի տաճարը թալանվել և ավերվել է 870 թվականին։

### Սաքավանդը՝ որպես ուխտագնացության կենտրոն
Սաքավանդը եղել է հինդուական ուխտագնացության խոշոր կենտրոն։

## Նշումներ
### Մեջբերումներ

## Մատենագրություն

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
** 
*
*
*
*
*
*
** 

## Արտաքին հղումներ
* The Countenance of the Other։ The Coins of the Huns and Western Turks in Central Asia and India 

Կատեգորիա:Աֆղանստանի պատմություն
Կատեգորիա:Իրանի պատմական տարածաշրջաններ
Կատեգորիա:Իրանի պատմություն
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի պատմություն
Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Կատեգորիա:Պարսկական դիցաբանություն