Ին և յան

thumb|250px|Տիեզերքի ներկայացման պատկերազարդումը չինական փիլիսոփայության մեջ: Դատարկ շրջան` ու-ցզի, ալիքաձև գծով շրջան` տայցզի, երկու ստորակետ առանց կետերի` լյան-ի, որոնք ձևավորում են Ին Յանը, չորս դիգրամ` սի-սյան, մինչերկնային տրիգրամներ և հետերկնային տրիգրամներ` բա-գուա:

**Ին և յան** (; ճապոներեն *ին-յո*), հին չինական բնափիլիսոփայության հիմնական հայեցակարգերից։

## Ծագում
Ռուս արևելագետ, պատմական գիտությունների դոկտոր Ալեքսեյ Մասլովի խոսքերով՝ հնարավոր է, որ ին-յանի սիմվոլիզմը դաոսականները փոխառել են բուդդիստներից 1-3-րդ դարերում. 

## Փիլիսոփայական հայեցակարգ
### Պատմական ակնարկ
«Փոփոխությունների գրքում» («Ի ցզին») *յանը* և *ինը* օգտագործվում էին լույսը և խավարը, ամուրը և փափուկը արտահայտելու համար։ Չինական փիլիսոփայության զարգացմանը զուգընթաց *յանը* և *ինը* ավելի շատ սկսեցին խորհրդանշել ծայրահեղ հակադրությունների փոխազդեցությունը՝ լույսի և խավարի, գիշերվա և ցերեկվա, արևի և լուսնի, երկնքի և երկրի, ցրտի և տաքության, դրականի և բացասականի, զույգի և կենտի և այլն։ Չինական փիլիսոփաների դիալեկտիկական սխեմաների մեծամասնության բովանդակության հիմքում ընկած է *ին-յան* բևեռային ուժերի փոխազդեցության հայեցակարգը, որտեղ դրանք դիտարկվում են որպես տիեզերական հիմնական շարժման ուժեր, բնության մշտական փոփոխականության սկզբնական պատճառներ։ Դուալիզմի մասին ուսմունքում *ին-յան* ուժը չինական փիլիսոփայության դիալեկտիկական համակարգերի անհրաժեշտ բաղադրիչ է։ Մ.թ.ա. 5-3-րդ դարերում Հին Չինաստանում կար փիլիսոփայական դպրոց՝ ին յան ցզյա։ *Ին-յանի* մասին պատկերացումները տարբեր կիրառություններ են գտել նաև չինական բժշկության, քիմիայի, երաժշտության և այլ ոլորտների տեսական հիմքերը մշակելիս։

Հազարամյակներ առաջ Չինաստանում ստեղծված այս սկզբունքը ի սկզբանե հիմնվում էր ֆիզիկական մտածողության վրա։ Զարգացման ընթացքում այն ավելի շատ դարձավ մետաֆիզիկական հասկացություն։ Ճապոնական փիլիսոփայության մեջ պահպանվել է ֆիզիկական մոտեցումը, այդ պատճառով օբյեկտների տարանջատումն ըստ ինի և յանի ճապոնացիների և չինացիների մոտ տարբերվում է։

Սկզբնական տայցզի մատերիան առաջացնում է երկու հակադիր սուբստանց` *յան* և *ին*, որոնք միասնական են և անբաժան։ Ի սկզբանե «ին» նշանակում էր «հյուսիսային, ստվերային», իսկ «յան»` «հարավային, լեռան արևային լանջ»։ Ավելի ուշ *ին*-ը սկսեց ընկալվել որպես բացասական, սառը, մութ և կանացի, իսկ *յան*-ը՝ որպես դրական, պայծառ, տաք և տղամարդկային սկիզբ։

«Նեյ-ցզին» տրակտատում այդ առումով ասվում է. 

Մաքուր *յան* սուբստանցը վերափոխվում է երկնքում, իսկ խավար *ին* սուբստանցը` երկրի վրա... Երկինքը յան սուբստանցն է, երկիրը` ին-ը, Արևը` յան-ը, իսկ Լուսինը` ին-ը... Ին սուբստանցը հանգստությունն է, իսկ յան-ը` շարժունությունը, յան-ը ստեղծում է, իսկ ին-ը` սնուցում։ Յան սուբստանցը փոխակերպում է ցի-շնչառությունը, իսկ ին սուբստանցը ձևավորում է մարմնական ձևը։


### Հայեցակարգի իմաստ
Հանդիսանալով գոյություն ունեցող ամեն ինչի հիմնական (հիմնաքարային) մոդելը՝ ին-յան հայեցակարգը առաջ է քաշում երկու թեզիս, որոնք բացահայտում են Դաոյի էությունը։ Նախ՝ **ամեն ինչ գտնվում է մշտական շարժման մեջ**, երկրորդ՝ **հակադրությունները փոխլրացնում են միմյանց** (չկա սև առանց սպիտակի, և հակառակը)։ Այդ կերպ, մարդկային գոյության նպատակը համարվում է հակադրությունների հավասարակշռությունը և ներդաշնակությունը։ Չի կարող գոյություն ունենալ «վերջնական հաղթանակ», քանի որ չկա վերջնական ոչինչ, և վերջ՝ որպես այդպիսին, նույնպես չկա։

## Հինգ տարերքները` որպես Ինի և Յանի ծագում
thumb|Հինգ տարերք և երեք շրջան. ''կանաչ'' սլաքներով նշված է ծագման շրջանը, ''կարմիրով''` հաղթահարման, ''կապույտով''` վերահսկման (մարման)
Այս նախահիմքերի փոխգործակցությունը և պայքարը պայմանավորում են հինգ տարերքները (սկզբնատարրեր)` *ու-սին*` ջուրը, կրակը, փայտը, մետաղը և հողը, որոնցից առաջանում է նյութական աշխարհի ամբողջ բազմազանությունը՝ ներառյալ մարդը։ Այդ տարերքները գտնվում են մշտական շարժման և ներդաշնակության մեջ, փոխստեղծում (ջուրը ստեղծում է փայտ, փայտը՝ կրակ, կրակը՝ հող, հողը՝ մետաղ, մետաղը՝ ջուր) և հաղթահարում են միմյանց (ջուրը հանգցնում է կրակը, կրակը հալեցնում է մետաղը, մետաղը քայքայում է փայտը, փայտը՝ հողը, իսկ հողը լցվում է ջրի մեջ)։

## Ինը և Յանը չինական ավանդական բժշկության մեջ
*Ին*-ի և *յան*-ի մասին ուսմունքը կազմում է չինական ավանդական բժշկության տեսական հիմքերից մեկը։ Շրջապատող աշխարհի բոլոր երևույթները, այդ թվում՝ մարդը և բնությունը, չինական բժշկության տեսանկյունից մեկնաբանվում են որպես ին-ի և յան-ի փոխազդեցություն, որոնք հանդիսանում են միասնական իրականության տարբեր կողմերը։

Չինական բժշկության մեջ այս հայեցակարգի կիրառման օրինակ է հանդիսանում *ցյոյուէցզին*` սահմանափակումների համակարգը, որը կիրառվում է նոր ծննդաբերած կնոջ նկատմամբ։

## Նմանատիպ հասկացություններ այլ ուսմունքներում
* Պուրուշա և Պրակրիտի` հինդուիզմի հիմնական հասկացություններ, տղամարդկային և կանացի սկիզբ։ 
* Անիմա և անիմուս` հասկացություններ, որոնք հոգեբանության մեջ առաջ է քաշել Կարլ Գուստավ Յունգը, տղամարդկային և կանացի սկիզբ։ 
* Օր և կլի (լույս և անոթ) Կաբբալայում` միևնույն գործողության երկու կողմերը։ 
* Ալգիզ և Իր (Ակտորի որդի)` ռուների Կրտսեր Ֆուտարկում խորհրդանշում է պաշտպանությունը և մահը, տղամարդկայինը և կանացին, վերին և ստորին աշխարհները։

## Տես նաև
* Հարավային Կորեա

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Мартыненко Н. П. Предпосылки возникновения концепции «инь-ян» в китайской культуре // Arbor mundi. Мировое дерево. Международный журнал по теории и истории мировой культуры. М., 2006. Вып. 12. С. 46—69.
* Марков Л. Система дуальных противоположностей Инь — Ян в сравнительном освещении. // Восток. М., 2003. № 5. С. 17—31.
* Дёмин Р. Н. Школа инь ян // Культуры в диалоге. Вып. 1. — Екатеринбург, 1992. С. 209—221. ISBN 5-7525-0162-8
* Зинин С. А. Пять элементов и концепция инь ян // Количественные методы в изучении истории стран Востока. М., 1986. С. 12-17.

Կատեգորիա:Դաոսականություն
Կատեգորիա:Դուալիզմ
Կատեգորիա:Խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Չինական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Չինաստանի մշակույթ
Կատեգորիա:Սիմվոլիզմ