Լևոն Մինասյան (պատմագիր)

**Լևոն Գալուստի Մինասյան** (), իրանահայ բանասեր, գրող, ուսուցիչ, պատմագիր, հասարակական գործիչ, մտավորական, գիտաշխատող, և Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի թանգարան-տպարանի տնօրենն է եղել և ծառայել նրա մատենադարանին։ Նա հեղինակել է ավելի քան 80 գիրք հայերեն և պարսկերեն լեզուներով, որից 35-ը նվիրված է Նոր Ջուղային։

## Կենսագրություն
Լևոն Մինասյանը ծնվել է 1920 թվականի հունիսի 8-ին, Իրանի Փերիա գավառի Վերին Խոյգան գյուղում, որը գավառի ամենամեծ գյուղերից էր, և բնակիչները գաղթել էին Խոյից և մեծացել համեստ ընտանիքում։ Հայրը՝ Գալուստը, հողագործ էր և եկեղեցասեր։ Մինչ 13 տարեկան, Լևոնը սովորում է Ս․ Հովհաննես եկեղեցու թաղական դպրոցում, որից հետո մեկնում է Նոր Ջուղա՝ սովորելու այնտեղի հայոց ազգային երկսեռ դպրոցում և ապա կրթությունը շարունակում Սպահանի անգլիական դպրոցում։

Դեռահաս տարիքից սկսում է բանաստեղծություններ գրել, հետազոտել և գրել։ Առաջին բանաստեղծությունն լույս է տեսել 1938 թվականին՝ դեռահասների համար նախատեսված ամսագրում։ 1940 թվականից իր անվամբ և «Նժդեհ» ու «Մասիս» կեղծանուններով սկսել է հոդվածներ հրատարակել հայալեզու թերթերում՝ բանաստեղծություններ, և գրաքննադատական, հետազոտական ու լրատվական հոդվածներ։ Ալիք օրաթերթում հրատարակել է ավելի քան 900 հոդված։

21 տարեկանից միանում է [ՀՅԴ]Հայ հեղափոխական դաշնակցության](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%80%D5%85%D4%B4%5D%D5%80%D5%A1%D5%B5_%D5%B0%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D6%83%D5%B8%D5%AD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%A4%D5%A1%D5%B7%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6), որին և անդամակցում է մինչ կյանքի վերջ։ Մեկ տարի հետո վերադառնում է Վերին Խոյգան, ամուսնանում, և մինչ 10 տարի որպես ուսուցիչ աշխատում Փերիայի տարբեր շրջաններում՝ դասավանդելով հայոց լեզու և պատմություն։ Ապա որպես ուսուցիչ և վերահսկիչ աշխատում Ջուղայի ազգային դպրոցներում։ Մի քանի համախոհ երիտասարդի հետ գյուղում հիմնում են գրադարան Խաչատուր Աբովյանի անվամբ, որը 22 տարի աշխատում է գյուղում նրա տանը։ Նա նաև քաջալերում է նմանատիպ գրադարանների կառուցումը Փերիայի մյուս գյուղերում։

1957 թվականին Նոր Ջուղայի Ս․ Ամենափրիչ վանքն է վարել։ 1960 թվականին, երբ Սպահանի համալսարանում սկիզբ է առնում Հայոց լեզվի և գրականության մասնագիտությունը, որոշում է 3 տարի որպես ազատ ունկընդիր մասնակցել բոլոր դասընթացներին։

1967 թվականից ստանձնում է Ս․ Ամենափրկիչ վանքի թանգարանի տնօրինությունը, իսկ դրանից հինգ տարի հետո վանքի տպարանի վերահսկողության աշխատանքների տնօրեն է նշանակվում, իսկ 1972 թվականից՝ վանքի տպարանի վերահսկողության աշխատանքների տնօրեն։

30 տարի որպես ուսուցիչ ծառայելուց հետո, 1981 թվականին հանգստի է կոչվում և ապա ստանձնում Նոր Ջուղայի գրադարան-մատենադարանի պատասխանատվությունը։

Նրա ամենակարևոր գործերից է «Պատմութիւն Նոր Ջուղայի եւ Փերիա գաւառի» գիրքը, որը Մինասյանի 10 տարի հետազոտական ջանքի արդյունքն է կազմում։ Այս գրքի շնորհիվ է վաստակել Լիբանանի «Գևորգ Մելիտինեցի» գրական մրցանակը, և նույն կազմակերպության կողմից լույս տեսավ գիրքը։ Նաև մեծ կարևորություն ունի «Սպահանի Ջուղայի պատմութիւնը» գրքի պարսկերեն թարգմանությունը Մոհամմադ Ալի Մուսաւի-Ֆերէյդանիի հետ միասին, որն առաջին անգամ լույս էր տեսել հեղինակ Հարություն Տեր-Հովհանյանի մահից 9 տարի հետո, և Սպահանի հայերի պատմության հեղինակավոր աղբյուրներից է համարվում և Սաֆավի ու Ղաջար ժամանակների պատմությունից արժեքավոր նյութեր է կրում։

Առաջին անգամ ՀՍԽՀ է այցելել 1972 թվականին, իսկ ապա Հայաստան այցելել ևս հինգ անգամ։ ԱՄՆ այցելելուց հետո «Ալիք» օրաթերթին զրույցում հայտնել է․

Նույն զրույցում Նյու Յորքի հայկական դպրոցների մասին նաև ասել է․

Նամակագրվել է ու մտերիմ է եղել Շիրազի հետ առանց հանդիպելու, և օգնել է, որ արտասահմանում տպագրվի երբ Խորհրդային Հայաստանում չէր թույլատրվում տպագրվել։

Ունեցել է 8 երեխա։

## Պատվոգրեր և շքանշաններ
1997 թվականին Քէմբրիջի Միջազգային կենսագրական կենտրոնի կողմից արժանացել է 1996-1997 թվականների «Տարւայ մարդ» կոչումին։

2000 թվականին Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա կաթողիկոսի կողմից պարգևատրվել է Կիլիկյան ասպետ շքանշանով։ Հայաստանի Ազգային գրադարանի տնօրեն Դավիթ Սարգսյանը 2001 թվականի սեպտեմբերին նրանց շնորհել է Հակոբ Մեղապարտի անվան շքանշան։ Ապա 2012 թվականին ՀՀ Սփիւռքի նախարարութեան կողմից շնորհվել է Վիլիամ Սարոյանի անվան մեդալ։

Նա նաև պարգևատրվել է «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանով և Նոր Ջուղայի բարեգործական ընկերակցության մեդալով, ինչպես նաև տասնյակ պատվոգրերով։

## Հետմահու
2014 թվականի մայիսին Իրան-Հայաստան բարեկամության պալատի նախաձեռնությամբ կազմակերպվել է Լևոն Մինասյանի մեծարանքի երեկո Թեհրանի գրքի միջազգային 27-րդ ցուցահանդեսի շրջագծում։

Մահից հետո, ըստ պատմագրի ցանկության, դուստրը նրա ողջ արխիվը, ներառյալ ավելի քան 3000 գիրք պարունակող անձնական գրադարանը նվիրել է Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանին։ Նվիրատվության մաս են կազմել նաև թանկարժեք գեղանկարներ, բնանկարներ, արժեքավոր իրեր, և լուսանկարներ։

## Ստեղծագործություններ
* Պատմություն Նոր Ջուղայի և Փերիա գավառի
* Պատմագիր Ստեփաննոս Երէց․ Սեղմ տողեր նրա կեանքի ու գրականութեան մասին (1956)
* Փերիայի հայ աշուղները․ Իրենց համառօտ կենսագրական եւ ստեղծագործական նմոյշներով (1964)
* Նոր-Ջուղա․ Ուղեցոյց գրքոյկ (1965)
* Երգասաց Տէր Կարապետ․ Կեանքն ու հայերէն երգերը (1967)
* Նոր-Ջուղայի Ս. Ամեինափրկիչ վանքի թանգարանը․ (Համառօտ ակնարկ) (1968)
* Սպահանի համալսարանի գրական բաժանմունքի հայերէնի ճիւղը․ Հաստատման 10-ամեակի առթիւ 1961-1971 (1971)
* Պատմութիւն Փերիայի հայերի - 1606-1956 (1971)
* Իրանի հայկական վանքերը․ Ս. Թադէոս, Ս. Ստեփանոս եւ Ս. Ամենափրկիչ (1971)
* Ցուցակ ձեռագրաց Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկչեան վանաց թանգարանի (գերմաներէն՝ *Katalog der armenischen Handschriften in der Bibliothek des Klosters in Neu-Djoulfa*) (1972)
* Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց (գերմաներէն՝ *Majr c̣ouc̣ak hajerēn dzeṙagrac̣ = Haupt-Catalog der armenischen Handschriften*)
* Նոր Ջուղայի տպարանն ու իր տպագրած գրքերը - 1636-1972 (1972)* Աշուղ Մարգար (Օհան Օղլի)․ Կեանքն ու գուսանական երգերը (1972)
* Երգերի մի նոր փունջ․ Փերիայի երգասացներից (1973)
* Հայերէն երկու գրչագիր Նիւ Եորքի «Հանրային գրադարան»-ում (1973)
* Նամակագրութեան կանոններ․ Դպրոցականների եւ մեծերի համար (1973)
* Համառօտ ակնարկ Նոր Ջուղայի Ամենափրկիչ վանքի շրջափակում գտնուող տապանաքարերի վրայ (1974)
* Պատմութիւն Փերիոյ հայոց հիւանդանոցի 30-ամեայ գոյութեան - 1942-1972 (1975)
* Գրաբարի գործնական դասընթաց (1976)
* Նոր Ջուղայի ուղեցոյց (1976)
* Անմեղ զոհ (1976)
* Ինչպէս տեսայ Ամերիկան (1976)
* Դիւան Ն. Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի 1600-1900․ Ուղեցոյց գրքոյկ (1976)
* Մտորումներ․ Յոյզեր․ Ապրումներ ։ [Բանաստեղծություն] (1977)
* Յուշամատեան Փերիոյ կրթասիրաց միութեան 50-ամեակի հանդիսի (1978)
* Համառօտ պատմութիւն Փերիոյ Կրթասիրաց Միութեան յիսնամեայ գործունէութեան - 1928-1978 (1978)
* Պայքարի ոգին (1980)
* Ծանօթագրութիւններ Նոր Ջուղայի պատմութեան (1980)
* Երազ երկիրը՝ Հայաստան (1980)
* «Ալիք»-ն ու իր տպագրած գրքերը․ (Հիմնման 50-ամեակի առթիւ) 1931-1981 (1981)
* Մի քանի նոր գրչագրեր (1981)
* Պատմութիւն Նոր Ջուղայի հայ մշակութային միութեան 20-ամեայ գոյութեան - 1962-1982 (1982)
* Հայերէն ինքնուսույց (1982)
* Մի քանի գրաւոր փաստաթղթեր ԺԷ. դարի նկարիչ Մինասից (1982)
* Ոսկերչութիւնը Նոր Ջուղայում (1983)
* Դիւան Ս. Ամենափրկիչ վանքի 1606-1960․ Արխիւի ուղեցոյց գրքոյկ (1983)
* Իրանի հայկական եկեղեցիները․ Ընդհանուր ակնարկ (1983)
* Հայկական անուններ (1979, 1983)
* «Մոդերն» տպարանը եւ իր տպագրած գրքերը 1922-1982 (Հիմնման 60-ամեակի առթիւ) (1984)
* Պատմութիւն Նոր Ջուղայի հայոց ազգային երկսեռ դպրոցների 1880-1985 (Հիմնման 105 ամեայ յոբելեանի առթիւ) (1985)
* Նոր Ջուղայի գերեզմանատունը (1985)
* Նամակագրութեան կանոններ (1979, 1985)
* Մի պտոյտ Եւրոպայում․ Ճամբորդական տպաւորութիւններ (1986)
* Օրացոյց 1987 ։ [Յաւելւած] (1986)
* Նոր-Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի թանգարանը (1988)
* Նոր-Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքը (1988)
* Հայկական անուններ (1988)
* Հայ ազգային տօները (1988)
* Յուշամատեան Ն. Ջուղայում հիմնւած տպարանի և առաջին գրքի տպագրութեան 350-ամեակի յոբելենական հանդէսի (1989)
* Մէկ շաբաթ Հնդկաստանում (1990)
* Գրչութեան արւեստը Նոր Ջուղայում (1991)
* Հայերը Իրանում (անգլերեն՝ *Armenian in Iran*) (1991)
* Նոր-Ջուղայի հայուհեաց բարեգործական ընկերութիւնը․ Պատմական համառօտ ակնարկ՝ 100-ամեակի առթիւ 1892-1992 (1992)
* Նոր Ջուղայի եկեղեցիները (1992)
* Ցուցակ Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի նոր ստացուած գրչագրերի (1994)
* Իրանահայ պարբերական մամուլը․ Հայ առաջին մամուլի «Ազդարար»-ի 200 (1794-1994) և Իրանահայ առաջին մամուլի «Շավիղ»-ի 100 ամեակի (1894-1994) առթիւ (1994)
* Նոր Ջուղայի Վանքի օրացոյցի տպագրութեան 120-ամեակը
* Նոր Ջուղայի թատրոնը (Հարյուրամյակի առթիւ) 1886-1986 (1995)
* Սպահանի հայոց թեմի առաջնորդները 1606-1996 (1996)
* Բարեգործ ու մեկենաս Ջուղայեցիներ (1997)
* Մատենագիտական ցանկ․ Հայ գրականութիինից պարսկերէն լեզւով կատարւած թարգմաննութիւնների եւ ինքնուրոյն գրւածքների (1997)
* Հայաստանեայց եկեղեցին եւ հայ հաւատացեալը (1997)
* Գիւղական բառ ու բան (Փերիա գաւառ) (1998)
* Նոր Ջուղան ավելի քան մէկ և քառորդ դարում 1856-1996 ։ (Նոր Ջուղայի պատմութիւն Գ. հատոր) (1999)
* Իրանի առաջին տպարանը և Սպահանի տպարանների ցանկը (պարսկերեն) (2000)
* Պատմութիւն Փերիայի հայերի - 1606-1956 (2001)
* Հայ տպագիր գիրքը Իրանում 1638-2000 (2001)
* Նոր աշխարհ կերտենք (2002)
* Յոյզեր-ապրումներ․ Բանաստեղծութիւնների ժողովածու (2002)
* Թատերգների ժողովածու (2002)
* Ժողովածու ճամբորդական տպաւորութիւնների (2003)
* Իրանի հայկական վանքերը (2003)
* Ազգային եւ մշակութային գործիչներ (2004)
* Բանաստեղծութիւնների ժողովածու նւիրւած Լեւոն Մինասեանին (2006)
* Թոռնիկ ու պապիկ․ Չնաշխարհիկ թոռնիկս Քաջայր Մինասեան (2006)
* Նոր Ջուղայի խօջաները, վաճառականների հաշւեմատեանները եւ անւանացանկ ազգային ու մշակութային գործիչների (2006)
* Նոր Ջուղայի նկարիչները (2006)
* Հայերն Իրանի Խուզստան եւ Ֆարս նահանգներում․ Սպահանի թեմի մասնակցությիւնը Իրան-Իրաք պատերազմին (2006)
* Հայոց մեծ բանաստեղծ Յովհաննէս Շիրազ (2007)
* Մատենագիտական ցանկ Սպահանի հայոց թեմին վերաբերող հայերէն, պարսկերէն եւ անգլերէն գրքերի ու յօդւածների (2007)
* Յուշեր և պատմվածքներ (2007)
* Նոր Ջուղան եւ իր հիմնման 400-ամեակը - 1606-2006 (2008)
* Նոր Ջուղան իր ամբողջութեան մեջ․ Եկեղեցիներ, դպրոցներ, ազգային հաստատութիւններ եւ մշակութային ու բարեսիրական միութիւններ (2008)
* Անւանացանկ Փերիա գաւառում պաշտոնաւարած հայ ուսուցիչ-ուհիների (2008)
* Հայաստանի Հանրապետութեան ոսկու ֆոնդը Նոր Ջուղայում եւ հայերի գորգագործութիւնը Իրանում (2008)
* Հայ տպագիր գիրքը 1512-1920․ Գրախոսականներ (2010)
* Յոբելեան նւիրւած Նոր Ջուղայի հայ կանանց գթութեան միութեան 85-ամեակին -1915-2000 (2010)
وصف بناهاى مشهور اصفهان* ‏ 
‏تاريخ جلفاى اصفهان * ‏
‏اولين چاپخانه ايران و فهرست چاپخانه‌هاى اصفهان* ‏

## Թարգմանություններ
* Սպահանի Ջուղայի պատմութիւնը (հեղինակ՝ Յարութիւն Տէր-Յովհանեան, թարգ․ Մուսաւի-Ֆերէյդանիի հետ միասին) (հայերէնից պարսկերէն՝ تاریخ جلفای اصفهان)

### Իր մասին
* Յոբելեան նւիրւած վաստակաւոր ուսուցիչ եւ ազգային գործիչ Լեւոն Մինասեանի ծննդեան 70 եւ գրական գործունէութեան 50-ամեակին (1990)
* Յուշամատեան Լեւոն Մինասեանի ծննդեան 70 եւ գրական գործունեութեան 50-ամեայ յոբելեանի (1990)
* Մարքիզի «Ով ով է աշխարհում» (1997)
* Ժողուածու Լեւոն Մինասեանին նւիրւած կենսագրական յօդւածների (2005)
* Ընդհանուր ցանկ Լեւոն Մինասեանի տպագրած գրքերի (2006)
* Նկարչական ալբոմ Լեւոն Մինասեանի (2006)

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Իրանահայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Իրանահայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Իրանահայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Իրանահայ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Հայ երկարակյացներ