Սլավայի դուստրը (պոեմ)

***Սլավայի դուստրը*** (, ), Յան Կոլլարի լայնածավալ քնարական - էպիկական բանաստեղծական ստեղծագործություն, որը Աստվածաշնչի չեխերենով արված առաջին լրիվ թարգմանությունն է գրված հումանիստական լեզվով () և զարգացնում է պանսլավիզմի գաղափարը։ Առաջին հրատարակության մեջ (1824), բացի հայտնի *նախերգանքից*, որը (որպես բանաստեղծության միակ մասը) գրված է ժամանակաչափածո, այն պարունակում էր երեք բանաստեղծություն 151 սոնետ, 2-րդ հրատարակությունում (1832 թ.) արդեն հինգ բանաստեղծություն 615 սոնետ։ Հետագայում սոնետների ավելանալը դադարել է, բացառությամբ 1852 թվականի, երբ 4-րդ հրատարակության վերջին հասել է 645 սոնետի։ Ստեղծագործությունը ստեղծելիս Կոլարը ոգեշնչվել է Դանթեի «Աստվածային կատակերգությունից»։

«Սլավայի դուստրը» (*Սլավա* այստեղ նշանակում է սլավոնականությունը մարմնավորող աստվածուհի) պարունակում է հսկայական թվով մշակութային և պատմական ակնարկներ։ Հետևաբար, ինքը՝ Կոլարը, լրացրել է 1832 թվականի հրատարակությունը *Výklad վերնագրով բացատրական նշումներով*, այսինքն՝ Սլավայի դուստրը պոեմի մեկնաբանություններով և բացատրական նշումներով (մոտ 500 էջ)։ Սակայն շարադրանքը շարունակում է դժվար հասկանալի լինել ժամանակակից ընթերցողի համար։

## Կոմպոզիցիայի ստեղծում
մինի|''Սլավայի դուստրը'' (1852)

Առաջին 86 սիրային սոնետները, որոնք ուղղված են Մինա աղջկան (սլավոնական աղջկա իդեալը, որը ստեղծվել է բանաստեղծի սիրելիի` գերմանացի Ֆրեդերիկա Վիլհեմինա Շմիդտովայի կերպարով), որոնք հետագայում դարձել են «Սլավայի դուստրը» պոեմի առաջին հրատարակության առանցքը (նշվում է որպես երկրորդ), հայտնվել է 1821 թվականին Յոզեֆ Յունգմանի հրատարակված «Յան Կոլարի բանաստեղծություններում» (այսպես, որ դա ավելի ուշ առաջին հրատարակության սոնետների երկու երրորդն էր)։

Կոլարը դրանց ավելացրել է, այնպես, որ 1824 թվականի առաջին հրատարակությունը (հրատարակվել է Բուդայում՝  ավստրիական գրաքննության հետ կապված դժվարությունների պատճառով) արդեն պարունակում էր 151 սոնետ, իսկ սիրային բանաստեղծություններին ավելացվել է հայրենասիրական պոեզիա։ Մինան միաձուլվում է աստվածուհի Սլավայի առասպելական դստեր կերպարի հետ և այդպիսով դառնում սլավոնների խորհրդանիշը։

Կոլարը կոմպոզիցիան բաժանել է 3 բանաստեղծություններով  50 սոնետների։ Առանձին բանաստեղծությունները կոչվում են ի սկզբանե սլավոնական տարածքներով հոսող գետերի անուններով ( Զ''ալե'', *[[Էլբա]]* և *[[Դանուբ]]* ),  որոնք բանաստեղծն աստիճանաբար այցելում է։ Բացի բանաստեղծություններից, կոմպոզիցիան պարունակում է ժամանակավոր չափածո գրված *նախերգանք* և ավարտական, չհամարակալված սոնետ, որը բանաստեղծական ողջույն է « *տատրերին* » (սլովակներին) և չեխերին։ Ըստ ժամանակակից քննադատների՝ այս 151 սոնետներն ամբողջ ստեղծագործության լավագույն մասն են։

1832 թվականի երկրորդ հրատարակությունում տեքստն  ընդլայնված է։ Առաջին երեք բանաստեղծություններն արդեն պարունակում էին 388 սոնետներ, երկրորդը երկարաձգվել (Էլբա, *Ռենա*, այսինքն՝ Հռենոս, *[[Վլտավա]]* ) և ավելացվել են ևս երկու բանաստեղծություն՝ «*[[Լեթա|Լեթա»]]* (Léthé, այսինքն՝ սլավոնական դրախտ) և «Աքերոն» (սլավոնական դժոխք)՝ ընդհանուր 227 սոնետներ (այսինքն՝ ընդհանուր առմամբ 615 սոնետներ), ուստի միանգամայն իրական երկրային ուխտագնացությունը վերածվում է միստիկական ուխտագնացության՝ ըստ Դանթեի մոդելի։ Պատմական համատեքստը և այլաբանական արտահայտությունները բացատրելու համար Կոլարը մի շարք մեկնաբանություններ է ավելացրել շարադրանքին։ Կոմպոզիցիայի այս ընդլայնումը որոշ քննադատությամբ է ընդունվել (հիմնականում Ֆրանտիշեկ Լադիսլավ Չելակովսկիի և Յոզեֆ Կրասոսլավ Չմելենսկիի կողմից), որ բնօրինակ գեղեցիկ բանաստեղծությունները, ըստ էության, «խեղդվեցին» ընդարձակ նոր տարբերակում, բայց քննադատությունն ընդհանուր առմամբ կտրականապես մերժվել է։

1845 թվականի երրորդ հրատարակության մեջ ավելացվել է ընդամենը 7 սոնետ, իսկ 1852 թվականի չորրորդ հրատարակության մեջ ևս 23-ը։ Հետևաբար, այս վերջին տարբերակը պարունակում է 645 սոնետներ։

## Բովանդակություն
Վերջնական տարբերակում «Սլավայի դուստրը» պոեմը բաղկացած է *Նախերգանքից* և հինգ բանաստեղծություններից հայտնի գետերի անուններով.

# *Sála  ([[Զալե (գետ)|Զալե)]]* 
# *Labe*, *Rén*, *Vltava ([[Էլբա]], [[Հռենոս]], [[Վլտավա]])*
# *Dunaj ([[Դանուբ|Դանուբ)]]*
# *Lethe ([[Լեթա|Լեթա)]]* 
# *Acheron (*Աքերոն)։

### Նախերգանք
*Նախերգանքը* հզոր էլեգիա է սլավոնների պապենական արևմտյան բնակավայրերին։ Նա անդրադառնում է այս ցեղերի ողբերգական ճակատագրին և պաթետիկ ոճով հերթագայում է տխրության երանգները կրքոտ մեղադրանքով, անցյալի ձախողումները՝ նոր ապագայի հույսով։ Նա խորհուրդ է տալիս թեքվել դեպի մեծ դուբիսկը ( dubisku), որով Ռուսաստանը համարում է սլավոնական շահերի ուժեղ պաշտպան և պանսլավոնիզմ է քարոզում։

Նա դիմում է նախանձ Տևտոնիայի և այդ ազգի ծնած զավակներին։ Նա դատապարտում է կեղեքումն ու անարդարությունները, որոնք նախկինում կատարվել են սլավոնների նկատմամբ, բայց նա որպես ազգ չի դատապարտում գերմանացիներին, այլ միայն դաժան բռնակալ ստրկացնողներին։ Նա խոսում է ոչ միայն սլավոնների, այլև մարդկության ընդհանուր սկզբունքների անունից, որոնք կիրառելի են բոլոր ազգերի համար։

: *Նա, ով արժանի է միայն ազատության, գիտի ինչպես գնահատել յուրաքանչյուր ազատություն,*
: *նա, ով կապում է ստրուկներին, ինքն էլ ստրուկ է:*

### Զալե
Աստվածների խորհրդում Սլավա աստվածուհին բողոքում է այն անարդարություններից և տառապանքներից, որոնք սլավոնները ստիպված են եղել դիմանալ անցյալում։ Աստվածները որոշում են ստեղծել Սլավայի դուստր, որը կհատուցի սլավոններին իրենց տառապանքների համար։ Սիրո աստված Միլեկը (Ամոր) ծաղկած լորենու ծառից ստեղծում է քնկոտ Մինային, որը ենթադրաբար պետք է լինի սլավոնների պաշտպանը։ Փառքի այս դուստրը հայտնվում է բանաստեղծին, ով սիրահարվում է նրան իր մտավոր և ֆիզիկական հմայքի համար։ Մինան ուղեկցում է նրան Զալե գետի շուրջը, որը նշվում է որպես հնագույն ժամանակների հուշարձան, երբ սկզբում այստեղ բնակվում էին սլավոնները։ Վերջում բանաստեղծը հրաժեշտ է տալիս Մինային՝ ասելով, որ պետք է վերադառնա երկիր, բայց դեռ շատ է սիրում նրան։ Վերջում ցավալի հրաժեշտ է տալիս նաև Զալեի շրջակա բնությանը։

### Էլբա'','' Հռենոս'','' Վլտավա
Մեկ այլ ճանապարհորդության ժամանակ բանաստեղծին, ով դժգոհ էր իր սիրուց, ուղեկցում է Միլեկ աստվածը։ Երկուսն էլ անցնում են *Պոլաբիի* (ցածրադիր շրջանի ավանդական և ոչ պաշտոնական անվանումն է, որը գտնվում է հիմնականում Միջինչեխական երկրամասի տարածքում) այն վայրերով, որոնք սրբագործվել են սլավոնական պատմության ճանապարհին։ Բանաստեղծը սլավոններին բնութագրում է որպես ոչ մարտունակ ազգ, որին միշտ ինչ-որ մեկը շահագործում է նրանց ստրկացնելու համար։ Էլբա գետը լաց է լինում նրա վրա։

*Վա՜յ, Էլբա, ինչո՞ւ ցեխոտ արցունքով ոսկե ալիքներդ ցեխի ես վերածում։*

Նրանք շարժվում են դեպի Հռենոս և նրա մոտ՝ Նաարդենում, հարգանքի տուրք են մատուցում Յան Ամոս Կոմենիուսի հուշարձանին։ Հռենոսով նրանք հասնում են Կոնստանցա լճի ափին, որտեղ Կոնստանցում այրել են վարպետ Յան Հուսին։ Այնտեղից նրանք գնում են Բոհեմիա` Վլտավա։ Մինայի մասին մշտական հիշողություններով բանաստեղծը նայում է Բոհեմիայի տեսարանին (Říp, Budeč, Mělník, Stadice), այցելում է Պրահա, հիշում Բիլա Հորայի ողբերգական ճակատամարտը, հանդիպում չեխ հայրենասերներին և վերջապես այցելում է Մորավիա և Ռադհոշը, նկարագրում է իր շրջապատն ու նշանավոր վայրերը, լուսաբանում այնտեղ տեղի է ունեցած իրադարձությունները. այնուհետև բանաստեղծը Միլկայով ուղղվում է դեպի Դանուբ։

### Դանուբ
Բանաստեղծության առաջին տեղերում բանաստեղծն արտահայտում է իր վիշտը կորցրած սիրո համար. Նրանք գնում են բնության գիրկ՝ իրենց հոգսերը հանգստացնելու համար։

: *Այստեղ ես ուզում եմ, թաքնված պուրակում և սողացող որթատունկում,*
: *հանգստանալ քո մաքուր կրծքերի վրա,*
: *բնություն, առաքինի մայր:*

Բանաստեղծը դեռ հիշում է նաև Մինային.

*Ես պարզապես մտածում եմ նրա մասին իմ ամբողջ հոգու ուժով:*

Միլեկի հետ նա այցելում է Սլովակիայի Բրետիսլավ ( Բրատիսլավա ) և Դևին ամրոց, ինչպես նաև Նիտրա և Մոշովցե բնակավայրերը, իսկ Հունգարիայում՝ Յոզեֆ Դոբրովսկի, Բալաշադյարմատ, Բուդայի և Էստերգոմի ծննդավայրը։ Պեշտում նա եռանդուն հայրենասիրական գործունեությամբ է զբաղվում, հատկապես երբ իմանում է, որ Մինան մահացել է, բայց լուրը սխալ էր։ Բանաստեղծն իր ջանքերի համար ըմբռնում չի գտնում անտեսված սլովակ ժողովրդի մեջ և նույնիսկ մտածում է մահվան մասին, որը կազատի նրան կյանքի դժվարություններից։

### Լեթա
Այս և հաջորդ երգում Մինան բանաստեղծին ուղղված իր նամակներում նկարագրում է սլավոնական դրախտն ու դժոխքը, քանի որ բանաստեղծն ինքը չի կարող գնալ այնտեղ։ Ըստ Մինայի՝ դրախտը գտնվում է Տիեզերքի կենտրոնում և շրջապատված է մոռացության Լեթա գետով ( Léthé): Մայր Սլավան ողջունում է Մինային և իր շուրջը տեսնում է սլավոնական սրբերին, բանաստեղծներին, մարտիկներին և կարևոր կանանց, օրինակ՝ Նեստորին, Սուրբ Վլադիմիրին, Սուրբ Բորիսին և Գլեբին, Սուրբ Վենցլասին, Ղազարին, Սուրբ Ադալբերտին, սուրբ Կիրիլին և Մեթոդիոսին, Ալեքսանդր Նևսկուն, վարպետ Յան Հուսին, Արքայադուստր Լիբուշեին, Սուրբ Լյուդմիլային, Սուրբ Իվանին և ուրիշների։ Նա նաև այցելում է Կումայի Սիբիլլային, որը պնդում է, որ հին իտալական ժողովուրդները սլավոնական ծագում ունեն։

### Աքերոն
Դրախտից Մինան գնում է անդրաշխարհ (քավարան), որտեղ սլավոնների նախահայրերն ու թշնամիներն են, և վերջապես դժոխք, որտեղ գտնվում են նրանք, ովքեր ամենաշատը վնասել են սլավոններին։ Դժոխքը շրջապատված է Աքերոնով, ողբի գետով։ Աքերոնը հոսում է մահվան սարսափելի գետ Ստիքս՝ անանցանելի աշխարհի անանցանելի սահմանը, կրակոտ Ֆլեգեթոն գետի և վշտի Կոկիտոս գետի հետ միասին։ Մինայի համար ուղեկից նշանակվում է դժոխքի պահապան Միլոտա Դեդիցեցին, որը համարվում է, որ դավաճանել է Պրեմիսլ Օտակար II-ին Մորավյայի ճակատամարտում, որը նրան տանում է դեպի դժոխքի դարպասները։

Բանաստեղծը դժոխքում է տեսնում, օրինակ, Կեղծ Դմիտրիի *եղջերենու ծառը (*Դմիտրին ճիզվիտ էր՝ չեխական գրքերն այրող), Նապոլեոնին ՝ Ռուսաստան ներխուժելու համար, Արքայադուստր Դրագոմիրա Ստոդորացուն՝ Սուրբ Լյուդմիլայի սպանության համար կամ Էլիզաբեթ Բաթորին՝ երեք հարյուր նահատակ սլովակ աղջիկների համար և այլն։ Բանաստեղծը նկարագրում է նրանց սարսափելի տանջանքները.

Բանաստեղծն ավարտում է ամբողջ բանաստեղծությունը՝ կոչ անելով սլավոններին սիրել իրենց ազգը և կատարել իրենց հայրենասիրական պարտականությունները։

*«Դժոխք դավաճաններին, դրախտ Սլավային հավատացյալներին»:*

## Թարգմանություններ
«Սլավայի դուստրը» պոեմը թարգմանվել է, օրինակ, անգլերեն, գերմաներեն, լեհերեն և այլ լեզուներով։ Սլովակերեն թարգմանությունը կատարել է Լուբոմիր Ֆելդեկը։ «Սլավայի դուստրը» վերնագրով (հրատարակվել է սլովակ գրողի կողմից, Բրատիսլավա 1979 թ.): Իր թարգմանության վերջում Ֆելդեկը պնդում է, որ սլովակներին դժվար է իսկապես հասկանալ և խորապես ընկալել Կոլարի հնացած չեխերենի բոլոր նրբությունները, և որ նա թարգմանել է հիմնականում «*որպեսզի այն դառնա ընթերցված բանաստեղծություն... և այնպես, որ այն դադարի լինել օրիգինալով չընթերցված* »։

2014 թվականին չեխ գրականագետ Մարտին Ք. Պուտնան *«Սլավայի դուստրը. քնարական-էպիկական պոեմ հինգ տառերով» գիրքը:* *Դստեր փառքի թարգմանությունը և մեկնաբանությունը համասլավոնական առասպելից մինչև մշակութային պատմություն*։ «Սլավայի դուստրը» պոեմն այստեղ տպագրված է մեկնաբանությամբ, որն առաջարկում է յուրաքանչյուր սոնետի «թարգմանություն» և «մեկնաբանություն». թարգմանությունը հնարավորություն է տալիս ավելի լավ հասկանալ սոնետը, մեկնաբանությունը ներառում է անունների և գրական ակնարկների բացատրությունը և Կոլարի սխալների կամ հորինվածքների ուղղումները։

## Երաժշտական ադապտացիա
«Սլավայի դուստրը» ստեղծագործության *Նախերգանքը* ստեղծվել և լույս է տեսել 1995 թվականին Էբեն եղբայրների *Tichá doměstánost* ալբոմում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Սլավայի դուստրը» թվայնացված v Kramerio (Պրահա։ ILKober, 1897)
* «Սլավայի դուստրը» ամբողջական տեքստը Google Books-ում (Տեքստ հինգ կանտոներով, Կոբեր 1862)
* «Սլավայի դուստրը» պոեմի մասին գրառումը ''բանաստեղծական գրքերի բառարանում'' (Պրահա՝ ČS, 1990, սկաներ)
* *Չեխական գրականության պատմություն 2* . Պրահա։ Ակադեմիա, 1960 թ. էջ 255–281։ Հասանելի է առցանց։ (սկանավորում)
* ''«Սլավայի դուստր» պոեմի մեկնաբանություն, այսինքն՝ նշումներ և բացատրություններ'' («բացատրություններ», Պրահա 1862, ներբեռնելի pdf)*«Սլավայի դուստր» պոեմի*
* ''«Սլավայի դուստր» պոեմի, մեկնաբանություն, այսինքն՝ նշումներ և բացատրություններ'' (Pest 1832 հրատարակություն)։

Կատեգորիա:1824 գրքեր
Կատեգորիա:Չեխական գրականություն
Կատեգորիա:Չեխոսլովակիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Պաննացիոնալիզմ
Կատեգորիա:Ռուսական ազգայնականություն
Կատեգորիա:Սլովակերեն