Բոլուան Ֆանճեն

մինի|Մշակութային հեղափոխության ավարտից հետո Դեն Սյաոպինը և մյուսները ղեկավարեցին Չինաստանի կոմունիստական կուսակցությունը քաոսի շտկման գործում՝ հիմք դնելով հետագա բարեփոխումների ուղղության հաստատման և բացման համար:
**Պոլուան Ֆանճեն** () վերաբերում է մի շարք վերականգնողական և սոցիալական բարեփոխումների, որոնք իրականացրել են մայրցամաքային Չինաստանում Մաո Ցզեդունի և մյուսների կողմից Չինաստանի մշակութային հեղափոխության ավարտից հետո(1966-1976)։ Դեն Սյաոպինը և նրա գործընկերները նպատակ ունեին ուղղել մշակութային հեղափոխության սխալները, վերացնել երկրում տիրող քաոսը և  կայունացնել ներքին իրավիճակը՝ նշանակալից շրջադարձային կետ հաղորդելով Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության պատմությանը:Այս փոխակերպման գործընթացը տեղի ունեցավ 1970-ականների վերջից մինչև 1980-ականների սկիզբը՝ ներառելով տարբեր ոլորտներ, ինչպիսիք են գաղափարախոսությունը, քաղաքականությունը, իրավունքը, գիտությունը, կրթությունը և մշակույթը, դրանով իսկ հիմք դնելով հետագա բարեփոխումների և բաց քաղաքականության համար։ Դեն Սյաոպինը առաջին անգամ հրապարակայնորեն առաջարկեց «շտկել քաոսը» 1977 թվականի սեպտեմբերին, նա նաև առանցքային գործիչն էր «քաոսը շտկելու» և բարեփոխումներ իրականացնելու գործում։

1976 թվականի սեպտեմբերի 9-ին Մաո Ցզեդունը մահացավ, հոկտեմբերի 6-ին լուծարվեց Քառյակ խմբավորումը  և ավարտվեց տասնամյա Մշակութային հեղափոխությունը:1976 թվականից մինչև 1978 թվականը Չինաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի նախագահ Հուա Գուոֆենը և այլք հետապնդեցին «Երկու բացարձակ» սկզբունքը և շարունակեցին Մաո Ցզեդունի դարաշրջանի քաղաքականությունը։ Սկսած 1978 թվականի մայիսից, Դեն Սյաոպինը, Հու Յաոբանը և մյուսները հասարակության մեջ սկսեցին ճշմարտության չափանիշների հասկացության վերաբերյալ լայնածավալ քննարկում, որը ներառում էր հասարակայնության բոլոր շերտերը և, որը հակադրվում է «Երկու բացարձակ» սկզբունքին։ Դեկտեմբերի 13-ին Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցության կենտրոնական աշխատանքային կոնֆերանսում Դենը հանդես եկավ «Ազատիր միտքդ և փնտրիր ճշմարտությունը փաստերում» ելույթով։ «Միացեք և նայեք առաջ» ելույթը, որը հակադրվում էր «կոշտ գաղափարներին և սնահավատության տարածմանը» և պաշտպանում էր «պրակտիկան ճշմարտությունը ստուգելու միակ չափանիշն է» գաղափարը։ Այդ ելույթները դարձել են Չինաստանի ժամանակակից պատմության մեջ գաղափարական ազատականացման կարևոր խորհրդանիշ:1978 թվականի դեկտեմբերին Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցության տասնմեկերորդ կենտրոնական կոմիտեի երրորդ լիագումար նիստում Դեն Սյաոպինը փոխարինեց Կենտրոնական կոմիտեի նախագահ և Պետական ​​խորհրդի վարչապետ Հուա Գուոֆենին՝ որպես Չինաստանի դե ֆակտո գերագույն ղեկավար։ Նա մերժեց «դասակարգային պայքարը որպես առանցքային օղակ ընդունելու» գիծը և առաջ քաշեց «Տնտեսական շինարարություն և արդիականացում» գաղափարը։

Բոլուան Ֆանճենի ժամանակաշրջանից ի վեր Դեն Սյաոպինը, Հու Յաոբանը և այլք վերականգնել են մեծ թվով անարդար, կեղծ և սխալ գործեր։ 1978-ից հետո ավելի քան երեք միլիոն գործ է վերականգնվել ամբողջ երկրում, հատկապես նրանց համար, ովքեր մահապատժի էին ենթարկվել մշակութային հեղափոխության ժամանակ, այդ թվում՝ Լյու Շաոկին, Պեն Դեհուայը, Տաո Չժուն և Չինաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի այլ անդամներ։ Առաջնորդները հոգեհանգստյան արարողություններ են անցկացնում՝ ամբողջությամբ արդարացնելու և իրենց հեղինակությունը վերահաստատելու համար։ 1981 թվականի հունիսին Չինաստանի Կոմկուսի տասնմեկերորդ կենտրոնական կոմիտեի վեցերորդ լիագումար նիստը միաձայն ընդունեց «Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հիմնադրումից ի վեր կուսակցության որոշ պատմական հարցերի վերաբերյալ բանաձևը»՝ համակողմանիորեն ժխտելով մշակութային հեղափոխությունը։ 1980-ականների սկզբին Դեն Սյաոպինը և մյուսները ղեկավարում էին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Սահմանադրության վերանայման գործընթացը և Ազգային Ժողովրդական Կոնգրեսի կողմից 1982 թվականին ընդունվեց պատմական «1982 թվականի Սահմանադրությունը», որն ընդգծեց սահմանադրականության ոգին ու միտքը:1977 թվականին Դեն Սյաոպինը որոշեց գիտության ու կրթության ոլորտում վերսկսել  ԲՈՒՀ-երի ընդունելության քննությունը, որը տասը տարի ընդհատված էր Մշակութային հեղափոխության պատճառով։ Այնուհետև նա ղեկավարեց այն հալածված մտավորականների անվան վերականգնումը, ովքեր բռնաճնշումների են ենթարկվել մշակութային հալածանքների ընթացքում։ Հեղափոխությունը քննադատվել է որպես ռեակցիոն, ակադեմիական հեղինակություններին՝ «գարշահոտ հին ինների» փոխարեն առաջարկելով «Մտավորականներն արդեն իսկ բանվոր դասակարգի մաս» են, «Հարգել գիտելիքն ու տաղանդները և ընդդիմանալ մտավորականներին չհարգող սխալ գաղափարներին» տեսլականը։ Նրանց թվում, Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեն հատուկ վերականգնեց Յաո Տոնբինին և Չժաո Ցզյուճանին՝ «երկու ռումբ և մեկ արբանյակի հերոս» հեղինակներին, որոնք հալածվել էին մինչև մահ Մշակութային հեղափոխության ժամանակ, և Յաո Տոնբինին համարվեց «նահատակ» զոհ, ով տվել է իր կյանքը հանուն երկրի։

Մյուս կողմից, քաոսը վերացնելու հարցում կային սահմանափակումներ և բազմաթիվ հակասություններ, օրինակ, «1982 թվականի Սահմանադրության» մեջ «Չորս հիմնական սկզբունքներում», որտեղ նշվում էր, որ պետք է շարունակել հավատարիմ մնալ սոցիալիզմին, Չինաստանի կոմունիստական ​​կուսակցության ղեկավարությանը, մարքսիզմին, Մաո Ցզեդունի մտքերին և որոշ քաղաքական շարժումների։ Ոչ բոլոր զոհերը վերականգնվեցին, իսկ Մշակութային հեղափոխության ընթացքում բազմաթիվ ջարդերի առաջնորդներն ու մասնակիցները չդատվեցին կամ արժանացան մեղմ պատիժների:Բացի այդ, Մաո Ցզեդունի արձանը դեռևս մնում է Տյանանմենի դարպասների աշտարակի վրա, իսկ Տյանանմեն հրապարակում նախագահ Մաոյի հուշահամալիրի կառուցումը նույնպես կոնֆլիկտային է եղել։ Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ Դեն Սյաոպինի անձնական սահմանափակումներն արտացոլվել են նաև Մաո Ցզեդունին գնահատականներում, ամբողջատիրության և ավտորիտարիզմի մասին մտորումներում, հատկապես «Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հիմնադրումից ի վեր կուսակցության որոշակի պատմական հարցերի վերաբերյալ» մոտեցումներում։ Նախագծի մշակման գործընթացի ժամանակ նա պնդեց գնահատել Մաոյին «ավելի, քան նրա թերությունները» և Մշակութային հեղափոխության պատասխանատվության մեծ մասը դրեց Քառյակ խմբավորման և Լին Բիաոյի վրա։ Բոլուան Ֆանճենի ժամանակաշրջանից ի վեր Մաո Ցզեդունի գնահատականը հսկայական հակասությունների աղբյուր է դարձել ամբողջ աշխարհում։

## Նախապատմություն
### Տերմինաբանություն

Բոլուան Ֆանճեն՝ «撥亂反正»-ն ի սկզբանե նշանակում է « սխալականի ուղղում և ճշմարիտի վերականգնում»։ Այս դարձվածքը գալիս է «Գոունյանի մեկնաբանությունից» «Գարնան և աշնան տարեգրություն» աշխատություններից։ Աշխարհի սխալականությունը ուղղելու և ճշմարիտին վերադառնալու համար ոչինչ ավելի մոտ չէ Գարնան և Աշնան Տարեգրությանը։ “Սա նշանակում է, որ Կոնֆուցիուսը գրել է Գարնան և Աշնան Տարեգրությունը՝ աշխարհի սխալները ուղղելու և հասարակությունն ու քաղաքականությունը ճիշտ ուղու վրա դնելու համար։ Ուստի այս տեսանկյունից ոչինչ ավելի տեղին չէ, քան Գարնան և Աշնան տարեգրությունը։

#### Ժամանակակից սահմանում
1977 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Կրթության նախարարության ղեկավարի հետ զրուցելիս Դեն Սյաոպինը առաջին անգամ հրապարակավ առաջարկեց «քաոսը վերացնելու» անհրաժեշտությունը՝ ընդգծելով. «Մի խոսքով, կրթության նախարարությունը պետք է ազատի միտքը և ձգտի նախաձեռնողականության։ Կրկնենք, եթե նախկինում սխալ է եղել, փոխե՛ք այն։ Քաոսը վերացնելու համար լեզուն պետք է պարզ լինի։ Անորոշ բառերը չեն աշխատի և չեն լուծի խնդիրը։ Գործերն արագ արեք և վաղվան մի՛ թողեք։

1980 թվականի հոկտեմբերի 25-ի ելույթում Դեն Սյաոպինը տվեց քաոսի վերացման սահմանումը՝ «մի կողմ թողնել Լին Բիաոյի և Քառյակի պատճառած քաոսը, քննադատել վերջին տարիներին ընկեր Մաո Ցզեդունի սխալները և վերադառնալ ճիշտ ուղղուն։ Հու Յաոբանգը մի անգամ մեկնաբանեց, որ Բոուլան Ֆանճեն «քաոսից կարգուկանոն հաստատելու ժամանակաշրջանն էր։

### Պատմական անդրադարձ
1966-ից 1976 թվականներին Մաո Ցզեդունի և մյուսների 法治կողմից  սկսված «Մշակութային հեղափոխությունը» խստորեն խարխլեց Չինաստանում օրենքի գերակայությունը՝ պատճառելով համակարգային լուրջ վնաս և դառնալով աննախադեպ սոցիալական աղետ։ Նախագահ Լյու Շաոցին ապօրինաբար պաշտոնանկ արվեց և հետապնդվեց։ Տասնյակ միլիոնավոր մարդիկ ենթարկվել են հալածանքների։ Տարբեր գնահատականներով՝ Մշակութային հեղափոխության ժամանակ ոչ սովորական մահերի թիվը տատանվում էր հարյուր հազարից մինչև 20 միլիոն։

1974-75 թվականներին, երբ վարչապետ Ճոու Էնլայի վիճակը վատացավ, Դեն Սյաոպինը, որպես Կենտրոնական կոմիտեի փոխնախագահ և Պետական ​​խորհրդի փոխվարչապետ, ղեկավարեց «1975 թվականի ուղղումը», ինչն էլ մասամբ կասեցրեց Մշակութային հեղափոխության պատճառով հասարակական կյանքում և տնտեսական գործունեության մեջ տիրող քաոսը։ Այնուամենայնիվ, որոշ միջոցառումներ արգելափակվեցին «Ընդդիմության ու քննադատների» և Քառյակ խմբավորման կողմից։ 1975-ի նոյեմբերին Մաո Ցզեդունը մտահոգված էր, որ դատավճիռը կարող է չեղարկվել Մշակութային հեղափոխությունից հետո և խնդրեց Դեն Սյաոպինին ընդունել Մշակութային հեղափոխությունը հաստատող բանաձև, բայց Դենը մերժեց։ Այնուհետև Մաո Ցզեդունը Քառյակ խմբավորման առաջնորդությամբ սկսեց քննադատել Դենին և պայքարել աջակողմյան շարժման դեմ՝ դատավճիռը չեղարկելու համար։ 1976 թվականի գարնանը Դեն Սյաոպինը երրորդ անգամ հրաժարական տվեց։

1976թ.-ի սեպտեմբերի 9-ին Մաո Ցզեդունը մահացավ։ Հոկտեմբերի 6-ին Հուա Գուոֆենը, Յե Ցզյանինը, Վան Դոնսինը և այլոք մեկ հարվածով ջախջախեցին Քառյակ խմբավորումը և վերջ դրեցին մշակութային հեղափոխությանը։ Հոկտեմբերի 7-ին Չինաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի առաջին փոխնախագահ և Պետխորհրդի վարչապետ Հուա Գուոֆենգը զբաղեցրել է Չինաստանի Կոմկուսի Կենտրոնական կոմիտեի նախագահի և Կոմկուսի Կենտրոնական ռազմական հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնը։ Սակայն այն չուղղեց Մշակութային հեղափոխության սխալները, փոխարենը առաջարկեց «Երկու բացարձակները»՝ շարունակելու Մաո Ցզեդունի քաղաքականությունը։

## Գաղափարախոսություն
մինի|Հու Յաոբանի նախկին նստավայր
1976 թվականի հոկտեմբերին Հուա Գուոֆենը ստանձնեց Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեի նախագահի պաշտոնը և դարձավ Չինաստանի գերագույն առաջնորդը։ Այնուամենայնիվ, նա չուղղեց մշակութային հեղափոխության սխալները, փոխարենը առաջարկեց շարունակել «Երկու բացարձակները»։

* Հանդիպումներ, որոնք ձգձգում և խոչընդոտում են վետերան կադրերի աշխատանքը և ուղղում պատմական անարդար, կեղծ և սխալ որոշված ​​գործերը
* Շարունակել պահպանել անձի հին պաշտամունքը, ինչպես նաև ստեղծել և ընդունել իր անձի պաշտամունքը
* Տնտեսական աշխատանքում չափազանց արագ հաջողություն փնտրելը և որոշ «ձախ» քաղաքականություն վարելը։

1977 թվականի հուլիսին Յե Ցզյանինի, Չեն Յունի և այլոց աջակցությամբ Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցության 10-րդ կենտրոնական կոմիտեի ժողովի ժամանակ Դեն Սյաոպինը վերընտրվեց և երրորդ անգամ վերադարձավ քաղաքականություն։ Նույն թվականի սեպտեմբերին Չեն Յունը «Մարդկային առօրյա» թերթում հրապարակեց «Հավատարիմ մնալ փաստերի վրա հիմնված ճշմարտության որոնման հեղափոխական ոճին»՝ շեշտելով՝ «փաստերի վրա հիմնված ճշմարտության որոնումը»։ Սկսած 1978 թվականի մայիսից, Դեն Սյաոպինը, Հու Յաոբանը և մյուսները ձեռնարկեցին լայնածավալ քննարկում ճշմարտության չափանիշների վերաբերյալ, որը ներառում էր հասարակայնության բոլոր շերտերը, քննադատեցին «Երկու բացարձակները» և աջակցեցին «պրակտիկան ճշմարտությունը ստուգելու միակ չափանիշն է» գաղափարախոսությանը։

1978 թվականի դեկտեմբերի 13-ին Դեն Սյաոպինը Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի փակման նիստում հանդես եկավ ելույթով՝ «Ազատիր միտքդ, ճշմարտություն փնտրիր փաստերից, միացեք և նայեք» վերնագրով, որտեղ շեշտեց, որ «կուսակցություն, երկիր, ազգ․ եթե ամեն ինչ գնա դեպի բնօրինակը, եթե ճամփա ընկնի, մտածողությունը կարծրանա, սնահավատությունը գերիշխի, ուրեմն չի կարող առաջ գնալ, նրա կենսունակությունը կդադարի, կուսակցությունն ու երկիրը կկործանվեն»։ Այս ելույթը շրջադարձային դարձավ Չինաստանի ժամանակակից պատմության գաղափարախոսական ազատականացման և գաղափարական փոփոխությունների մեջ։ Այնուհետև, 1978 թվականի դեկտեմբերին, Դեն Սյաոպինը հաստատեց իր ղեկավար պաշտոնը Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցության տասնմեկերորդ կենտրոնական կոմիտեի երրորդ լիագումար նիստում, փոխարինելով այն ժամանակվա կուսակցության նախագահ և վարչապետ Հուա Գուոֆենին և դառնալով Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության փաստացի գերագույն առաջնորդը։

### Մշակութային հեղափոխության համակողմանի մերժում
մինի|Ցզյան Ցին, Մաո Ցզեդունի կինը և Չորսի բանդայի անդամը
Մոտ 1978թ. Դեն Սյաոպինը և նրա կողմնակիցները աստիճանաբար մերժեցին «դասակարգային պայքարը որպես հիմնական օղակ ընդունելը»  և առաջարկեցին «տնտեսական շինարարության վրա կենտրոնանալու» գիծը։ Դրանից հետո նրանք նաև շեշտեցին «Չորս արդիականացումները։ 1980-1981 թվականներին Հուա Գուոֆենը հրաժարական է տվել Պետխորհրդի վարչապետի, Չինաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի նախագահի և Չինաստանի Կոմկուսի Կենտրոնական ռազմական հանձնաժողովի նախագահի պաշտոններից։1980 թվականի նոյեմբերին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Գերագույն ժողովրդական դատարանը ստեղծեց հատուկ դատարան՝ «Լին Բիաոյի և Ցզյան Ցզին հակահեղափոխական խմբի» գործը քննելու համար։ 1981 թվականի հունվարի 25-ին Գերագույն ժողովրդական դատարանում դատապարտվեցին 10 մեղադրյալներ, այդ թվում՝ «Քառյակ խմբավորման» անդամները, որոնցից Ցզյան Ցինն ու Ճան Չունցյաոն դատապարտվեցին մահապատժի երկու տարի հետաձգմամբ, իսկ մյուս գլխավոր հանցագործները դատապարտվել են ցմահ կամ հրատապ ազատազրկման։ 1981 թվականի մարտի 3-ին Հինգերորդ Ազգային Ժողովրդական Կոնգրեսի մշտական ​​կոմիտեի 17-րդ նիստում Գերագույն ժողովրդական դատարանի նախագահ և Հատուկ դատարանի ղեկավար Ցզյան Հուան համապատասխան զեկույց է ներկայացրել, որում ասել է՝Լին Բիաոյի և Ցզյան Ցինի գործը հատկապես լուրջ հակահեղափոխական քրեական գործ էր, որը տեղի ունեցավ «Մշակութային հեղափոխության» տասը տարվա գործունեության ընթացքում։ Լին Բյաոն և Ցզյան Ցինը գլխավորում էին հակահեղափոխական խմբավորումներին, որոնք դավադիր գործողություններ էին իրականացնում, նպատակ ունենալով տապալել ժողովրդավարական ​​բռնապետությունը, այսինքն՝ պրոլետարական դիկտատուրայի ռեժիմը։ Հակահեղափոխական այս երկու խմբավորումներն ունեցել են ընդհանուր հանցավոր շարժառիթներ ու նպատակներ, և հանցագործությունները կատարել են միասին՝ կազմելով հակահեղափոխական դաշինք։ Հենվելով այն ժամանակ ձեռք բերած կարգավիճակի ու իշխանության վրա՝ նրանք տասը տարի շարունակ հակահեղափոխական հանցավոր գործունեություն են ծավալել բացահայտ ու գաղտնի, նրանց գործերը քննվել են  քաղաքացիական ու ռազմական տարբեր ատյաններում։ Խնդիրը շատ բարդ է։1981 թվականի հունիսի 27-ին Չինաստանի Կոմկուսի տասնմեկերորդ կենտկոմի վեցերորդ լիագումար նիստը միաձայն ընդունեց «ՉԺՀ-ի հիմնադրումից ի վեր կուսակցության որոշ պատմական հարցերի վերաբերյալ բանաձևը՝ համակողմանիորեն մերժելով Մշակութային հեղափոխությունը և այն սահմանելով որպես «առաջնորդների գլխավորած հեղափոխություն» (Մաո Ցզեդուն), որը սխալ նախաձեռնեց քաղաքացիական բախումները և շահագործվեց հակահեղափոխական խմբերի կողմից (Լին Բիաո խումբ և Ցզյան Ցզին Խումբ) լուրջ աղետներ բերելու կուսակցությանը, երկրին և բոլոր էթնիկ խմբերի մարդկանց համար։ Չինացի պաշտոնյաները կարծում են, որ այս բանաձևի ընդունումը նշանավորում է ուղղորդող գաղափարախոսության քաոսի ուղղման հիմնական ավարտը, ինչպես նաև նշում է ճշմարտության չափանիշի քննարկման ավարտը։

## Քաղաքական և իրավական դաշտ
մինի|Լյու Շաոցիի քննադատությունը մշակութային հեղափոխության ժամանակ
Դեն Սյաոպինը հանդես է եկել մշակութային հեղափոխության ժամանակ թույլ տված սխալների, անարդար, կեղծ ու սխալ գործերի ուղղման, ինչպես նաև առաջարկել է «կոլեկտիվ առաջնորդության» մոդել։ 1978 թվականի նոյեմբերի 10-ից դեկտեմբերի 15-ը կայացած Կենտրոնական աշխատանքային կոնֆերանսի մեկնարկից հետո Չեն Յունը խմբային քննարկման ժամանակ արտահայտեց իր տեսակետները պատմական խնդիրները համակարգված լուծելու վերաբերյալ, որին արձագանքեցին մասնակիցները։ Մասնակիցների համառ խնդրանքով նոյեմբերի 25-ին ՀԿԿ Կենտկոմի քաղբյուրոն որոշեց արդարացնել այնպիսի խոշոր սխալ դատավճիռները, ինչպիսիք են «Տյանանմենի հրապարակի միջադեպը» և «Աջերի գործերը չեղյալ համարելու միտումը»։

Ըստ «人民日報»-ի 1989 թվականի հունիսի 1-ի հոդվածի՝ «Փոխել քաոսը և կառուցել հուշարձան»,1978 թվականից հետո ողջ երկրում մի քանի տարիների ընթացքում ռեաբիլիտացվել է ավելի քան երեք միլիոն հալածյալ։ Վերականգնված գործերը չեն սահմանափակվում միայն Մշակութային հեղափոխության ժամանակաշրջանով, այլ ներառում են նաև այլ քաղաքական շարժումների զոհեր, սակայն դեռ մնում էին հարյուրից ավելի մարդիկ, ովքեր չէին ռեաբիլիտացվել։ Բացի այդ, Դեն Սյաոպինը, Հու Յաոբանը և այլք ղեկավարեցին որոշ հիմնական քաղաքական գործերի արդարացումը և իրականացրին հիշատակին ուղղված արարողություններ, ամբողջական արդարացում և հեղինակության վերականգնում Չինաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի բազմաթիվ առաջնորդների համար, ովքեր հալածվել են Մշակութային հեղափոխության ժամանակ, այդ թվում՝

* Լիու Շաոկի. Երկրի նախկին նախագահ։ Մշակութային հեղափոխության ժամանակ նրան քննադատում էին որպես «կապիտալիստական ​​ճանապարհ բռնող իշխանություն» և անվանեցին «դավաճան, դավադիր և քոս»։ 1968 թվականին նա հեռացվեց կուսակցությունից և զրկվեց կուսակցության ներքին և արտաքին պաշտոններ զբաղեցնելու իրավունքից։ 1969 թվականին նա մահացավ հիվանդությունից Հենան նահանգի Կայֆենգում՝ աքսորված և կալանքի տակ գտնվելու ժամանակ։ 1980 թվականին Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցության տասնմեկերորդ կենտրոնական կոմիտեի հինգերորդ լիագումար նիստը լիովին վերականգնեց Լյու Շաոկին և վերականգնեց նրա բոլոր պաշտոնները, բարի համբավը՝ որպես կուսակցության և երկրի ղեկավար
* Պեն Դեհուայ՝ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության մարշալ։ Նա դաժան հալածանքների է ենթարկվել Մշակութային հեղափոխության ժամանակ։ Տառապել է հաստ աղիքի քաղցկեղից ու մահացել է 1974 թվականի նոյեմբերի 29-ին։ 1978 թվականի դեկտեմբերին Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեն վերականգնեց Պեն Դեհուային և նրան վերադարձրեց կուսակցության և երկրի ղեկավարի բոլոր պարտականությունները։
* Հե Լոն՝ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության մարշալ։ Մշակութային հեղափոխության ժամանակ Լին Բիաոն և Քան Շենը նրան մեղադրեցին «Փետրվարյան ապստամբությունը» (Հո Լոնի միջադեպ) քարոզելու մեջ։ Նա տանջամահ եղավ 1969 թվականի հունիսի 9-ին։ 1982 թվականի հոկտեմբերին Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեն ընդունեց  որոշում «Ընկեր Հե Լոնին ամբողջությամբ վերականգնվելու» մասին։
* Սի Չժոնգչունին՝ 1963 թվականին «Լյու Ճիդան գործ»-ում Լյու Ճիդանը բնութագրվում էր որպես «Գաո Գանի գործը տապալող» և «Սի Չժոնգչունին գովերգող»։ Հետևաբար, Սի Ճոնչունը, Ծյա Տուոֆուն և Լյու Ջինֆանը պիտակվեցին որպես « Սի Ցզյա Լյու» հակակուսակցական խումբ, և Մշակութային հեղափոխության ժամանակ Սի Չժոնգչունին դաժանորեն հալածվել և քննադատվել է։ 1980 թվականի փետրվարի 25-ին Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեն Սի Չժոնգչունին արդարացրեց կրած քաղաքական զրպարտություն համար։
* Բո Յիբո՝ Մշակութային հեղափոխության ժամանակ նա հետապնդվել և քննադատվել է «Վաթսունմեկ դավաճան խմբի գործի» համար։ Նրա կինը՝ Հու Մինգը, ինքնասպանության փորձ է արել՝ քնաբեր ընդունելով իր կալանավորման և դատավարության ժամանակ։ 1978 թվականի դեկտեմբերին այս գործը ուղղվեց Հու Յաոբանգի ղեկավարությամբ։
* Տաո Ճու՝ Նա հեռացվեց պաշտոնից և բանտարկվեց 1967 թվականին։ Նա մահացավ լեղապարկի քաղցկեղի պատճառով 1969 թվականին։ Նրա մահից առաջ և հետո նրա ընտանիքի անդամներին թույլ չտվեցին այցելել նրան։ 1978 թվականի դեկտեմբերին Տաո Չժուն վերականգնվել է Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության տասնմեկերորդ կենտրոնական կոմիտեի երրորդ լիագումար նիստի ժամանակ։

### Իրավաբանական մասնագիտություն
մինի|1970 թվականի դեկտեմբերին Մաո Ցզեդունը ամերիկացի լրագրող Էդգար Սնոուի հետ զրույցում նշել է. «Ես չեմ վախենում սխալ բան ասելուց։ Ես անօրեն եմ, ինչպես հովանոցը բռնած վանականը, անօրեն և առանց երկնքի, առանց մազեր և առանց դրախտ»:
1958 թվականի օգոստոսին Մաո Ցզեդունը Բեյդայհեի քաղբյուրոյի ընդլայնված նիստում ասաց. «Օրենքը վատը չէ, բայց մենք ունենք մեր ճանապարհը։ Մեծ թռիչքից ի վեր մենք զբաղվում ենք արտադրությամբ, և մենք ժամանակ չունենք օրենք խախտելու գոռգոռալով և ուժեղացնելով հաշվետվությունները»։ «...Մարդկանց մեծամասնությանը կառավարելու համար մենք չենք կարող հիմնվել օրենքների վրա, մարդկանց մեծամասնությունը պետք է ապավինի սովորությունների զարգացմանը։ Զինվորականները հենվում են զինվորական օրենքի վրա՝ մարդկանց կառավարելու համար, բայց դա չի օգնում։ Իրականում 1400 հոգանոց համագումարն է կառավարում մարդկանց, ո՞վ է հիշում քաղաքացիական և քրեական իրավունքի այսքան հոդվածներ։ Սահմանադրությունը ձևակերպվել է իմ մասնակցությամբ, բայց ես չեմ հիշում,... Մեր կանոնակարգերի և համակարգերի մեծ մասը, դրանց 90%-ով զբաղվում են նախարարություններն ու հանձնաժողովները, մենք հիմնականում դրանց վրա չենք հենվում։ Մենք դրանք իրականացնում ենք տարին չորս անգամ և կարգուկանոն պահպանելու համար չենք հիմնվում քաղաքացիական կամ քրեական իրավունքի վրա:Մաո Ցզեդունն այնուհետև կարծում էր, որ «մենք պետք է կառավարվենք մարդու կողմից, ոչ թե օրենքի գերակայության»։ «人民日报»-ի խմբագրված հոդվածում ասվում էր, որ եթե այն իրականացվում է ամբողջ երկրում, «ինչի՞ն են պետք օրենքները»։ Մշակութային հեղափոխության ժամանակ՝ 1967 թվականին, Սիե Ֆուծին և այլոք առաջ քաշեցին «Ջարդեք հանրային անվտանգության բյուրոն» կարգախոսը և դրանով շահեցին Մաո Ցզեդունի աջակցությունը։ 1975 թվականին Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեն ղեկավարում էր Սահմանադրության վերանայման գործընթացը, մշակելով Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության երկրորդ Սահմանադրությունը՝ «Յոթերորդ հնգամյա Սահմանադրությունը»։ Սահմանադրության տեքստում ներառելով Մաո Ցզեդունի «միտքը», Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության ընդարձակ ինստիտուտների ընդգրկումը՝ ազգային վարչական համակարգում, «նախագահի» և «փոխնախագահի» պաշտոնների վերացումը, ինպես նաև «Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության ղեկավարության» վրա հիմնական շեշտադրումը բնութագրվում են Մշակութային հեղափոխության ուժեղ ազդեցություններով, և դրանով իսկ՝ հակասում սահմանադրականությանը։

1976 թվականի սեպտեմբերին Մաո Ցզեդունը մահացավ։ 1978 թվականի մարտին Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեի նախագահ և Պետական խորհրդի վարչապետ Հուա Գուոֆենը և այլք ղեկավարում էին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության երրորդ Սահմանադրության՝ 78-րդ Սահմանադրության վերանայումը։ Թեև այս տարբերակում հանվել էր Մշակութային հեղափոխության հռետորաբանությունը և վերականգնել են մայիսի 4-ի Սահմանադրության քաղաքացիական իրավունքների որոշ դրույթներ, այն դեռ պահպանում էր Մշակութային հեղափոխության չորս հիմնական արտահայտությունները՝ «մեծ բանավեճեր և դժգոհությունների մեծ հեռարձակում»։ Բացի այդ, այն չի վերականգնել այնպիսի հիմնական սահմանադրական տարրեր, ինչպիսիք են «բոլոր քաղաքացիների իրավահավասարությունը օրենքի առաջ»։ Այս Սահմանադրության տեքստը պահպանում է «Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության ղեկավարության» հետ կապված դրույթները, որոնք դեռևս ներառում են Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության ինստիտուտները ազգային վարչական համակարգի գործունեության մեջ։ Այն շարունակում է դրսևորել զգալի սահմանափակումներ և կրում է Մշակութային հեղափոխության ակնհայտ հետքեր։

1980 թվականի օգոստոսի 18-ին Չինաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի փոխնախագահ Դեն Սյաոպինը ելույթ ունեցավ CPC Կենտկոմի քաղբյուրոյի ընդլայնված նիստում, որը վերնագրված էր «Կուսակցության և պետական ղեկավարության համակարգի բարեփոխում» (սովորաբար հայտնի է որպես «8.18 ելույթ»)։ Այս ելույթում նա մատնանշեց, որ իշխանության չափազանց մեծ կենտրոնացումը ժամանակակից Չինաստանում բյուրոկրատիայի «հիմնական պատճառն» էր։ Դեն Սյաոպինն առաջարկեց քաղաքական համակարգի բարեփոխումներ՝ առաջարկելով վերացնել կադրերի ղեկավար պաշտոնների համար ցմահ պաշտոնավարման համակարգը և պաշտպանել ժողովրդավարական ցենտրալիզմը։ Նա Ազգային Ժողովրդական Կոնգրեսին առաջարկեց սահմանադրական համապարփակ փոփոխություններ՝ ընդգծելով`

1․Սահմանադրությունը պետք է երաշխավորի, որ ժողովուրդը օգտվի քաղաքացիության լիարժեք իրավունքներից և իրապես տիրապետի պետության բոլոր մակարդակների կազմակերպություններին և տարբեր ձեռնարկություններին ու ձեռնարկումներին ղեկավարելու իրավասությանը։

2․ Տարբեր էթնիկ փոքրամասնություններով բնակեցված տարածքները պետք է ունենան տարածաշրջանային էթնիկ ինքնավարություն, և ժողովրդական համագումարների համակարգում պետք է կատարվեն բարեփոխումներ։

3․ Պետք է արտացոլվի իշխանության ավելորդ կենտրոնացում թույլ չտալու սկզբունքը։

4․ Պետք է հստակեցնել, որ հարցերը քննարկվեն ու որոշվեն կոլեկտիվ ձևով։ Որոշումներ կայացնելիս պետք է խստորեն պահպանել մեծամասնության կանոնը, մեկ անձ՝ մեկ ձայն, և յուրաքանչյուր քարտուղար ունի միայն մեկ ձայն։ Առաջին քարտուղարը չպետք է վերջին խոսքն ասի հարցերի վերաբերյալ։

1982 թվականի դեկտեմբերի 4-ին Հինգերորդ Ազգային Ժողովրդական Կոնգրեսի հինգերորդ նստաշրջանը հաստատեց «1982 թվականի Սահմանադրությունը»։ Այս սահմանադրությունը դարձավ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության չորրորդ Սահմանադրությունը՝ ընդգծելով ոգին, գաղափարախոսությունը և տեսակետները։ 1982 թվականի Սահմանադրությունը ներառում էր սահմանադրականության բազմաթիվ տարրեր և դրույթներ՝ հիմք դնելով բարեփոխումների և թափանցիկության համար։ Դրա որոշ բովանդակություն ներառում է՝

* Հեռացնել «Մշակութային հեղափոխություն» ձևակերպումը, միաժամանակ «շարունակել հեղափոխությունը պրոլետարիատի դիկտատուրայի ներքո；
* Որոշակի չափով այն հստակեցրեց կուսակցության և օրենքի հարաբերությունները, առանձնացրեց ՉԿԿ կուսակցական գործերի մարմինները ազգային ինստիտուցիոնալ գործող համակարգից և անվանականորեն հասավ կուսակցության և կառավարության տարանջատմանը։
* «Երկիրը ղեկավարում է Չինաստանի կոմունիստական ​​կուսակցությունը» կետը չեղարկվել է, իսկ «Չինաստանի կոմունիստական ​​կուսակցություն» բառերն ուղղակիորեն չեն հայտնվել իրավաբանորեն պարտադիր Սահմանադրության տեքստում (այս կետը վերականգնվել է Սի Ծինփինի օրոք 2018 թ)
* Այն սահմանում է, որ «ոչ մի կազմակերպություն կամ անհատ, ներառյալ Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցությունը, չպետք է ունենան արտոնություններ Սահմանադրության և օրենքի շրջանակներից դուրս»։
* Այն վերականգնեց Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության նախագահի և փոխնախագահի պաշտոնները, որոնք վերացվել էին 1975 թվականի Սահմանադրությամբ։ Պաշտոնավարման ժամկետը հինգ տարի է, և նրանք կարող են վերընտրվել միայն մեկ անգամ՝ առավելագույնը երկու անընդմեջ ժամկետով։ (Այս սահմանափակումը հանվել է 2018 թվականին Սի Ծինփինի պաշտոնավարման ժամանակ)։

## Գիտության և կրթության ոլորտ
### Ակադեմիական բարեփոխումներ
մինի|Մշակութային հեղափոխության ժամանակ Յաո Տոնգբինը` «Երկու ռումբի և մեկ արբանյակի հերոսը», ծեծի ենթարկվեց կարմիրների կողմից:
1966-1976 թվականներին Մշակութային հեղափոխության ընթացքում, որը նախաձեռնել էր Մաո Ցզեդունը և այլք, Չինաստանի գիտական հետազոտություններն ու զարգացումները զգալի հետընթաց ունեցան։ Միայն Ցինհայ նահանգի միջուկային օբյեկտներում մինչև 1971 թվականի սեպտեմբեր ավելի քան չորս հազար աշխատող ենթարկվել է հալածանքների և հետաքննության, ավելի քան 310-ը հաշմանդամ են եղել, ավելի քան 40-ը ինքնասպան են եղել, իսկ 5-ը մահապատժի են ենթարկվել հրազենով:Այս ժամանակաշրջանում մտավորականները համարվում էին հետադիմական, բուրժուական և ռեակցիոն ակադեմիական հեղինակություն։ Նրանք ենթարկվեցին լայնածավալ քննադատության ու հալածանքների, և նույնիսկ նվաստացուցիչ կերպով պիտակվեցին որպես «գարշահոտ իններորդներ։ 1968 թվականին «Երկու ռումբ, մեկ արբանյակ» հիմնադիր Յաո Տոնբինը ծեծի ենթարկվեց, իսկ «Երկու ռումբ, մեկ արբանյակ»-ի մյուս հիմնադիրը Ճաո Ցզյուժանն ինքնասպան եղավ։ Շատ գիտնականներ, այդ թվում՝ Դեն Ջիաքսյանը և «Ջրածնային ռումբի հայր» Յու Մինը, իրենց ընտանիքների հետ միասին ենթարկվել են քաղաքական հետապնդումների։ Որոշ հետազոտողներ, ովքեր սովորել են Մեծ Բրիտանիայում կամ ԱՄՆ-ում, զրպարտվել են որպես «լրտեսներ» կամ «գործակալներ»։ Միայն մի քանի անհատներ, ինչպիսին է Ցյան Սյուեսենը, պաշտպանված են եղել՝ 1966 թվականին Ճոու Էնլայի կողմից հատուկ նշանակված ցուցակում ընդգրկվելու պատճառով։

1968 թվականի վերջին Պեկինի Չինաստանի Գիտությունների ակադեմիայի 171 ավագ գիտաշխատողներից 131-ը հեռացվել էին իրենց պաշտոններից։ Երկրում ընդհանուր առմամբ 229 մարդ ենթարկվել է մահապատժի։ Մաթեմատիկոս Սյոն Ցինլայը մահապատժի է ենթարկվել 1969 թվականին։ Հուա Լուոգենգի տունը երեք անգամ գրոհել են, իսկ նրա հետազոտական ձեռագրերը անհետացել։ Չեն Ջինգրունը, չդիմանալով ապստամբների կողմից հնչող վիրավորանքներին, ինքնասպանության փորձ կատարեց՝ ցած նետվելով շենքից, բայց ողջ մնաց։ Հալածանքների պատճառով մահացել են նաև այլ հայտնի մտավորականներ, ինչպիսիք են Լաո Շեն, Ֆու Լեյը, Սյոն Շիլին, Թիան Հանը, Ջիան Բոզանը, Ու Հանը և այլն։

1977 թվականի օգոստոսի 8-ին, գիտական և կրթական աշխատանքին նվիրված սիմպոզիումի ժամանակ, Դեն Սյաոպինը առաջարկեց այնպիսի տեսակետներ, ինչպիսինն է մտավորականների պատիվը վերականգնելու անհրաժեշտությունը։ Այս դիրքորոշումը հակադրվում էր «Երկու բացարձակներ»-ին, որն առաջարկել էր 1971 թվականին Քառյակ խմբավորման կողմից։ 1978 թվականի մարտին տեղի ունեցավ Ազգային գիտական կոնֆերանսը, որի ընթացքում Դեն Սյաոպինն առաջարկեց, որ «մտավորականներն արդեն բանվոր դասակարգի մի մաս են» և «բարգավաճման բանալին գիտության և տեխնիկայի արդիականացումն է»։ Այնուհետև Դենն ընդգծեց «գիտելիքը և տաղանդը հարգելու և մտավորականներին չհարգող սխալ մտքերին հակադրվելու» անհրաժեշտությունը, ինչպես նաև «գիտությունն ու տեխնոլոգիան առաջնային արտադրող ուժերն են»։ Սա ճանապարհ հարթեց մշակութային հեղափոխության ժամանակ հալածված մտավորականների արդարացման և հեղինակության վերականգնման համար։

### Կրթություն
Մշակութային հեղափոխության ժամանակ Չինաստանի քոլեջի ընդունելության քննությունը դադարեցվեց։ Մաո Ցզեդունի կոչով տասնյակ միլիոնավոր չինացի մտավորականներ և երիտասարդ ուսանողներ (հայտնի որպես «Կրթված երիտասարդություն») լայնածավալ շարժում սկսեցին գյուղ գնալու համար՝ քաոս առաջացնելով չինական հասարակության և կրթական ոլորտում։ 1970-1976 թվականներին բանվոր, գյուղացի և զինվորական ուսանողները քոլեջ հաճախելու առաջարկությունների վրա էին հիմնվում:1977 թվականին Դեն Սյաոպինը, ով երրորդ անգամ վերադարձավ քաղաքական դաշտ, որոշեց վերականգնել քոլեջի ընդունելության քննությունը, որը տասը տարի ընդհատված էր Մշակութային հեղափոխության պատճառով, դրանով իսկ վերականգնելով կրթական  արդարությունը։ Սա դարձավ որոշիչ կետ ժամանակակից Չինաստանի պատմության մեջ, փոխելով շատ մարդկանց ճակատագիրը։ Այս ժամանակահատվածում չինական գրական ասպարեզը նաև ծնեց հարակից գրական դպրոցներ, ինչպիսիք են սպի գրականությունը, արտացոլող գրականությունը և բարեփոխական գրականությունը։

1978 թվականի հոկտեմբերին Դեն Սյաոպինը առաջ քաշեց այն գաղափարը, որ «կրթությունը ազգի հիմնարար խնդիրն է, հերքելով Քառյակ խմբավորման անդամ Ճան Չունցյաոյի այն հայտարարությունը, որ «եթե ամբողջ երկիրը դառնա անգրագետ, դա կլինի հաղթանակ»։ Ուղղման ու բարեփոխման շրջանում առաջ քաշվեց «իրականացնել պարտադիր կրթություն» կարգախոսը։ Դեն Սյաոպինի, Հու Յաոբանի, ճաո Զիյանի և այլոց ղեկավարությամբ 1982 թվականի վերանայված Սահմանադրությամբ ամրագրվեց «համընդհանուր տարրական պարտադիր կրթության» հոդվածը՝ վերականգնելով գիտելիքների և կրթության նկատմամբ հարգանքը։

1983 թվականի հոկտեմբերին Դեն Սյաոպինը Պեկինի Ջինգշան դպրոցի համար մակագրել է «Կրթությունը պետք է ուղղված լինի դեպի արդիականացում, գլոբալացում և ապագա» կարգախոսը։ 1984 թվականի նոյեմբերին Հու Յաոբանը, Ճաո Զիանը և այլոք ստեղծեցին «Գիտության և կրթական համակարգերի բարեփոխումների փաստաթղթերի մշակման առաջատար խումբ»՝ նախաձեռնելով գիտության և կրթական համակարգերի բարեփոխումների փաստաթղթերի մշակումը։ 1985 թվականին վարչապետ Ճաո Ցիյանի առաջարկով Ազգային Ժողովրդական Կոնգրեսը որոշում ընդունեց սեպտեմբերի 10-ը դարձնել Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունում Ուսուցչի օր։ 1986 թվականին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը ընդունեց «Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության պարտադիր կրթության մասին» օրենքը՝ դրանով  մայրցամաքային Չինաստանում պաշտոնապես մտցնելով իննամյա պարտադիր կրթությունը։ Բացի այդ, հայտնի չին-ամերիկացի մաթեմատիկոս Չեն Շենշենը մի անգամ Դեն Սյաոպինին առաջարկել է բարձրացնել դասախոսների աշխատավարձերը՝ առաջարկելով, որ յուրաքանչյուր պրոֆեսոր ամսական առնվազն 100 յուան ստանա։ Դեն Սյաոպինը հավանություն տվեց այս առաջարկին, և այն արագ իրականացվեց։ Այդ ժամանակից ի վեր ամբողջ երկրի դասախոսները ստանում են ամսական 100 յուանի լրացուցիչ սուբսիդիա։

## Սահմանափակումներ և հակասություններ
### Մեկնաբանություններ Մաո Ցզեդունի մասին
մինի|Մաո Ցզեդունի դիմանկարը Պեկինի Տյանանմեն դարպասի վրա:
Որոշ տեսակետների համաձայն Մշակութային հեղափոխությունից հետո Դեն Սյաոպինի և մյուսների կողմից ղեկավարվող ուղղման ջանքերը նույնպես ունեցել են սահմանափակումներ և հակասություններ։ Օրինակ, «Չորս հիմնական սկզբունքները» ներառվեցին «1982 թվականի Սահմանադրության մեջ», որը մերժում էր սոցիալիզմը, Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության ղեկավարությունը, մարքսիզմը և Մաո Ցզեդունի միտքը։ Բացի այդ, 1976 թվականից մինչև 1977 թվականը Հուա Գուոֆենի և այլոց ղեկավարությամբ նախաձեռնվեց Մաո Ցզեդունի դամբարանի շինարարությունը Պեկինի Տյանանմեն հրապարակում։ Այս գործողությունը խիստ հակասական էր։ Մաո Ցզեդունի մահից և Մշակութային հեղափոխության ավարտից հետո Մաոյի դիմանկարի առկայությունը Տյանանմեն դարպասի վրա նույնպես հակասական էր։

Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ Դեն Սյաոպինը քաոսի ուղղման ժամանակաշրջանում ցույց է տվել նաև իր անձնական սահմանափակումները, ինչը հատկապես արտացոլվել է Մաո Ցզեդունի, տոտալիտարիզմի, ավտորիտարիզմի և այլնի մասին նրա մտորումներում և գնահատականներում։ Այն առկա էր հատկապես 1981թ. «Բանաձև Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հիմնադրումից ի վեր մեր կուսակցության պատմության որոշ հարցերի վերաբերյալ» աշխատության մեջ, որտեղ շարունակվում էր գերակշռել Մաո Ցզեդունի վերաբերյալ այն գնահատականը, ըստ որի՝ «Մաոյի ներդրումները գերազանցում են նրա թերությունները» (73%), իսկ Մշակութային հեղափոխության պատասխանատվության մեծ մասը կրում են Քառյակ խմբավորումը և Լին Բիանը։ Ամբողջ աշխարհում Մաո Ցզեդունի գնահատականները միշտ հակասական են եղել։ 1979 թվականից սկսած այլախոհները Վեյ Ջինշենի գլխավորությամբ նախաձեռնեցին «Ժողովրդավարության պատ» շարժումը Պեկինի Սիդան քաղաքում։ Նրանք փակցրին կարգախոսներ և հսկա պատկերներով պաստառներ, որոնք քարոզում էին ժողովրդավարություն և ազատություն, միաժամանակ քննադատելով Մաո Ցզեդունին, Մաո Ցզեդունի գաղափարախոսությունը և Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության միահեծան իշխանությունը։ Այնուամենայնիվ, նրանք ենթարկվեցին Դեն Սյաոպինի և այլոց կողմից ճնշումների։

1980 թվականի օգոստոսին իտալացի հայտնի լրագրող Օրիանա Ֆալաչին Պեկինում հարցազրույց է վերցրել Դեն Սյաոպինից։ Հարցազրույցի ժամանակ Մաո Ցզեդունի դամբարանի ապամոնտաժման հնարավորության մասին հարցին Դեն Սյաոպինը պատասխանել է` «Քառյակ խմբավորման տապալումից և Մաո Ցզեդունի դամբարանի ստեղծումից հետո պետք է ասել, որ դա դեմ էր նախագահ Մաոյի սեփական ցանկությանը... Ես համաձայն չեմ այն փոխելու հետ։ Երբ ինչ-որ բան հաստատվել է, այն փոխելը կարող է տեղին չլինել, այն կառուցելն անտեղի էր, բայց եթե փոխեինք, մարդիկ դրա մասին անվերջ կխոսեին։ Հիմա աշխարհը ենթադրություններ է անում, որ մենք ուզում ենք քանդել դամբարանը, մենք նման մտադրություն չունենք”։ Ինչ վերաբերում է Մաո Ցզեդունի նույնքան վիճահարույց դիմանկարին Տյանանմեն դարպասի վրա, Դեն Սյաոպինը Ֆալաչիին ասել է. «Այն պետք է հավերժ պահպանվի»։ «Նախկինում նախագահ Մաոյի դիմանկարն ամենուր կախված էր, ինչը լուրջ բան չէր և պարտադիր չէր, որ արտահայտեր հարգանք նախագահ Մաոյի նկատմամբ»։ ...Թեև նախագահ Մաոն նախկինում սխալներ է թույլ տվել, նա, ի վերջո, Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության գլխավոր հիմնադիրներից մեկն է։ Երբ մենք համեմատում ենք նրա ունեցած ներդրումը ու կատարած սխալները, սխալներն ի վերջո երկրորդական են։

### Սահմանափակ ազատագրում և միակուսակցական կառավարում
Ուղղումների և բարեփոխումների ժամանակաշրջանում, մինչդեռ Դեն Սյաոպինը հանդես էր գալիս «մտքի ազատականացման» օգտին, նա 1980 թվականին նաև առաջարկեց քննադատել և ընդդիմանալ «դեպի բուրժուական ազատականացում» միտումը։ Ավելին, «Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հիմնադրումից ի վեր մեր կուսակցության պատմության որոշ հարցերի վերաբերյալ» բանաձևում, Դենն առաջարկեց, որ «այս ամփոփումը պետք է լինի ընդարձակ, այլ ոչ թե մանրամասն»։ Այնուամենայնիվ, հարյուրից ավելի անձինք, ովքեր հետապնդվել են «Աջերի դեմ շարժման» ժամանակ, դեռ պետք է վերականգնվեն։ Հետագայում, 1983 թվականին, մայրցամաքային Չինաստանը իրականացրեց «Հակահոգևոր աղտոտման արշավը», իսկ 1986 թվականի վերջից մինչև 1987 թվականի առաջին կեսը սկսվեց մեկ այլ շարժում՝ ընդդեմ «բուրժուական ազատականացման»։ Այս երկու շարժումները աստիճանաբար ավարտվեցին Կենտրոնական կոմիտեի այն ժամանակվա գլխավոր քարտուղար Հու Յաոբանի և այնուհետև Պետական խորհրդի վարչապետ Ճաո Զիյանի միջամտությամբ։

Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ այս շարժումները ձախ շարժումներ էին, որոնք կրկին տեղի ունեցան Մշակութային հեղափոխությունից հետո՝ ներկայացնելով Մշակութային հեղափոխության «վերածնունդը»։ Նրանք պնդում են, որ ուղղման ժամանակաշրջանում «մտքի ազատականացումը» նույնպես սահմանափակված է եղել իր շրջանակներով։ Բացի այդ, որոշ մարդիկ պնդում են, որ թեև «Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հիմնադրումից ի վեր մեր կուսակցության պատմության որոշ հարցերի վերաբերյալ» բանաձևում Դենն առաջարկեց, որ «այս ամփոփումը պետք է լինի ընդարձակ, այլ ոչ թե մանրամասն», այն ամբողջությամբ չանդրադարձավ Մշակութային հեղափոխության սխալներին և հանցագործություններին։ Հետագայում ՔԿԿ Կենտկոմը միայն կազմակերպեց երեք տեսակի մարդկանց արդարացում և նույնիսկ դրեց հետևյալ արգելքը՝ «ոչ մի անդրադարձ, ոչ մի քննարկում»։ Դրա հիմնական պատճառն այն է, որ Մշակութային հեղափոխության մանրակրկիտ հաշվարկը կազդի ՔԿԿ կառավարման օրինականության վրա, ուստի այն չի իրականացվել։ Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ թեև Դեն Սյաոպինը և մյուսները բարեփոխումներ են իրականացրել և ընդունել են, որ Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցությունը բազմաթիվ սխալներ է թույլ տվել և պարտք է ժողովրդին, նրանց գործողություններից և հայտարարություններից շատերը դեռևս միտված են պաշտպանելու ՔԿԿ-ի կուսակցական դիկտատուրան։

### Իրավական դատավարության վեճեր
մինի|Մաո Ցզեդունի արձանը
Մշակութային հեղափոխության ժամանակ մայրցամաքային Չինաստանի շատ շրջաններում տեղի ունեցան լայնածավալ ջարդեր։ Այնուամենայնիվ, այս իրադարձությունների անմիջական ղեկավարներից և հիմնական մեղավորների մի մասը չի ենթարկվել իրավական պատասխանատվության կամ ստացել են մեղմ պատիժներ, օրինակ՝ բանտարկություն կամ վտարում Չինաստանի կոմունիստական կուսակցությունից։ Նրանց պատասխանատվության ենթարկելու այս ձախողումը հանգեցրել է որոշ ոլորտներում դժգոհության՝ ստիպելով մեծ թվով մարդկանց մեկնել Պեկին՝ իշխանություններին միջնորդություն ներկայացնելու համար՝

* Գուանսիում մշակութային հեղափոխության ջարդերի ժամանակ, ըստ պաշտոնական վիճակագրության, զոհվել է 100,000-ից 150,000 մարդ, եղել են մարդակերության լայնածավալ դեպքեր։ Սակայն դրանից հետո մասնակիցներից միայն մի քանիսն են ստացել մեղմ պատիժներ, օրինակ՝ հեռացում Կոմունիստական կուսակցությունից կամ մինչև 14 տարվա ազատազրկում։
* Ներքին Մոնղոլիայի Ժողովրդական Կուսակցության կոտորածի ժամանակ տարբեր աղբյուրների գնահատմամբ՝ զոհվել է մոտ 20000-100000 մարդ։ Այնուամենայնիվ, այս միջոցառման ընդհանուր հրամանատար Թեն Հայկինը որևէ պատժի կամ քրեական մեղադրանքի չի ենթարկվել, քանի որ Կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեն հաշվի է առել նրա «անցյալի արժանիքները»։
* Հունան նահանգի Դաո գավառում տեղի ունեցած կոտորածի հետ կապված, որտեղ զոհվեց մոտ 10,000 մարդ, Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության Հունան նահանգային կոմիտեն առաջարկեց  հետևյալ սկզբունքով առաջնորդվել՝ լինել առատաձեռն, բայց ոչ խիստ, թեթև, բայց ոչ ծանր, և քիչ, բայց ոչ շատ։ Սա հանգեցրեց նրան, որ միայն մի փոքր թվով անձինք ենթարկվեցին իրավական պատասխանատվության։ Բուն Դաո կոմսությունում միայն 11 մարդ է դատապարտվել, որոնցից ամենաբարձր պատիժը 10 տարվա ազատազրկումն էր։

### Թանգարան
Մշակութային հեղափոխության ավարտից հետո՝ սկսած 1980-ականներից, Բա Ջինի նման հայտնի գիտնականները բացահայտորեն կոչ արեցին ստեղծել «Մշակութային հեղափոխության թանգարան», որպեսզի ապագա սերունդները հիշեն այս ժամանակաշրջանի դասերը և կանխեն դրա կրկնությունը։ Այս կոչը աջակցություն ստացավ հանրության բազմաթիվ անդամների կողմից։ Սակայն այն այդպես էլ պատասխան չստացավ ՔԿԿ Կենտկոմի կողմից։ Բա Ջինը և մյուսները քննադատության ենթարկվեցին 1980-ականներին ՔԿԿ-ի կողմից իրականացված «Հակահոգևոր աղտոտման» և «Բուրժուական ազատականացման դեմ» արշավների ժամանակ։ 1996 թվականին Գուանդուն նահանգի Շանթուի տեղական կառավարությունը նախաձեռնեց տեղական Մշակութային հեղափոխության թանգարանի կառուցումը, որը հայտնի է որպես Շանթու մշակութային հեղափոխության թանգարան։ Դա միակ տեղական Մշակութային հեղափոխության թանգարանն էր մայրցամաքային Չինաստանում։ Թանգարանը բացվել է հանրության համար 2005 թվականին, սակայն այն փակվել է և վերափոխվել 2016 թվականին։

## Նման աշխատանքներ
* Ֆիլմ՝ «Դեն Սյաոպին»
* Ֆիլմ՝ «Քոլեջի ընդունելության քննություններ 1977 թ.»
* Ֆիլմ՝ Դեն Սյաոպինը բարձրանում է Հուանգշան լեռը
* Գիրք՝ Դեն Սյաոպինի դարաշրջանը
* Հեռուստասերիալ «Դեն Սյաոպինը պատմության շրջադարձային կետում»

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*网络文革博物馆
* 中国文革受难者纪念园

Կատեգորիա:20-րդ դարը Չինաստանում
Կատեգորիա:Գաղափարախոսություններ
Կատեգորիա:Չինաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Չինաստանի տնտեսական պատմություն
Կատեգորիա:Չինաստանի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Քաղաքական բռնաճնշումներ