Ոռնոց

[մինի|Ոռնացող [գայլ]]
մինի|Ոռնացող գայլեր
**Ոռնոց**՝ շնազգիների ընտանիքին պատկանող գիշատիչ  կաթնասունների ձայնային հաղորդակցման ձև, որը դրսևորվում է երկարատև, ձգձգվող, բարձր ու արտահայտիչ հնչյուններով՝ հաճախ ուղեկցվող ձայնի բարձրության տատանումներով։ Ոռնոցը հատուկ է շնազգիների մեծ մասին. այն առավել բնորոշ է գայլերին, շնագայլերին, կոյոտներին և ընտանի շներին, իսկ ավելի հազվադեպ՝ նաև աղվեսներին։ Բնության մեջ գայլերն ու շնագայլերը առավել հաճախ ոռնում են ձմռան վերջին ու վաղ գարնանը՝ զուգավորման շրջանում, ինչպես նաև ամառվա վերջին, երբ մեծացող ձագերը սկսում են յուրացնել իրենց տարածքը։ Այս ակտիվությունը հիմնականում դրսևորվում է գիշերային ժամերին։ Ոռնոցը կարող է լինել ինչպես առանձին կենդանու, այնպես էլ ամբողջ խմբի ձայնային դրսևորում։ Մեկ կենդանու ոռնոցը արագորեն տարածվում է ոհմակի մյուս անդամների կողմից։ Հաճախ գայլերի, շնագայլերի կամ կոյոտների խումբը ոռնում է գրեթե միևնույն բարձրության տոնայնությամբ՝ սինխրոն սկսելով և ավարտելով յուրաքանչյուր նոր «երգը»։
Խմբակային ոռնոցը նպաստում է կենդանիների միավորմանը ոհմակի մեջ, օգնում է նրանց գտնել միմյանց և, հավանաբար, ծառայում է որպես ընտանեկան տարածքի ձայնային նշագրման միջոց։ Սովորաբար ոռնոցի համար կենդանիները հավաքվում են ցերեկային հանգստի վայրերում կամ ոհմակի անդամների կանոնավոր հանդիպումների վայրերում։

## Բնութագիր
մինի|Գայլի ոռնոց
մինի|Ոհմակը հավաքող գայլերի ոռնոց
[մինի|[Կոյոտների ոհմակի գիշերային ոռնոց]]
Գայլերի և կոյոտների բարձրաձայն ու մեծ հեռավորություններից լսելի ոռնոցը շնազգիների հաղորդակցման կարևորագույն միջոցներից է։ Ընդհանրապես, շնազգիների համար բնորոշ է մեծ հեռավորությունների վրա կոնտակտային ձայների արձակումը, որը հիմնականում դրսևորվում է կամ հաչոցի (այսպես կոչված «իմպուլսային հաջորդականություններ»), կամ ոռնոցի (այսպես կոչված «երկարատև ակուստիկ հոսքեր») ձևով։

Գայլերը ոռնում են՝ ոհմակը հավաքելու (սովորաբար որսից առաջ և հետո), վտանգի մասին ազդանշան տալու (հատկապես որջի մոտ), միմյանց գտնելու համար դժվարին եղանակային պայմաններում կամ անծանոթ տարածքներում, ինչպես նաև մեծ հեռավորությունների վրա հաղորդակցվելու համար։ Որոշակի պայմաններում գայլի ոռնոցը կարող է լսվել մինչև 130 կմ² տարածքում։

Գայլի ոռնոցը դժվարությամբ է տարբերվում խոշոր ցեղատեսակի շների ոռնոցից։ Արուների ձայնը տատանվում է մեկ օկտավայի սահմաններում՝ անցնելով խորը բասային տոնայնության և շեշտը դնելով «օ» տառի հնչյունի վրա, մինչդեռ էգերի ձայնը հանդիսանում է մոդուլացված քթային բարիտոն՝ հիմնական շեշտը դնելով «ու» հնչյունի վրա։ Ձագերը համարյա թե երբեք ոռնոց չեն արձակում, իսկ միամյա գայլերի ոռնոցը հաճախ ավարտվում է շան հաչոցի նմանվող հնչերանգով։

Ոռնոցի ակուստիկ կառուցվածքը բաղկացած է հիմնական հաճախականությունից, որը կարող է տատանվել 150-ից մինչև 780 Հց միջակայքում և ներառել մինչև 12 հարմոնիկորեն կապված հնչերանգներ։ Հնչյունի բարձրությունը, որպես կանոն, կա՛մ մնում է կայուն, կա՛մ հարթորեն փոփոխվում, որի ընթացքում դրա ուղղությունը կարող է փոխվել մինչև չորս-հինգ անգամ։ Ոհմակի անդամներին կանչելու համար օգտագործվող ոռնոցը երկար, հարթ հնչյուն է, որը նման է վիրջինյան բվեճի ճիչի սկզբին։ Որսին հետապնդելիս գայլերը արձակում են ավելի բարձր, երկու նոտայով թրթռացող ոռնոց։ Որսին մոտենալիս նրանք արձակում են կարճ հաչոցի և ոռնոցի համադրություն։ Միասին ոռնալիս գայլերը հնչում են ոչ թե մեկ նոտայով, այլ համանվագով, ինչը ստեղծում է այդտեղ ավելի շատ գայլերի ներկայության պատրանք։ Միայնակ գայլերը սովորաբար խուսափում են ոռնալ այլ ոհմակների տարածքներում։ Տարբեր աշխարհագրական շրջաններում ապրող գայլերը կարող են տարբեր կերպ ոռնալ․ եվրոպական գայլերի ոռնոցը սովորաբար ավելի երկարատև և մելոդիկ է, իսկ հյուսիսամերիկյան գայլերինը՝ ավելի բարձր ու ընդգծված առաջին վանկով։

Գոյություն ունի ոռնոցի մի տեսակ, որն ուղեկցվում է սուր վնգստոցով և, որպես կանոն, նախորդում է որսի վրա հարձակմանը։

Գայլերի և կոյոտների ոռնոցը հաճախ նման է, ինչի պատճառով Ամերիկա ժամանած եվրոպացի առաջին հետազոտողները երբեմն շփոթել են այս կենդանիներին։ 1750 թվականին Կասկասկիայից (Իլինոյս նահանգ) պահպանված մի գրառման մեջ տեղի քահանան նշել է, որ այնտեղ հանդիպող «գայլերը» եվրոպական գայլերից ավելի փոքր էին և պակաս խիզախ։ Իսկ 1800-ականների սկզբի մեկ այլ հաղորդագրությունում, Էդվարդս շրջանից, հիշատակվում է գիշերները ոռնացող «գայլ», թեև, ամենայն հավանականությամբ, խոսքը կոյոտների մասին էր։

Կոյոտների մոտ «հաչող ոռնոցը» կարող է ծառայել թե՛ հեռավոր սպառնալիքի ազդանշան, թե՛ տագնապի նշան։ «Վաու-ու-վաու» հնչյունը նկարագրվում է որպես «ողջույնի երգ»։ Գործածվում է նաև խմբային, կարճատև հաչոցով ուղեկցվող ոռնոցը, որը լսվում է, երբ ոհմակի երկու կամ ավելի անդամներ վերամիավորվում են․ այն հաճախ ավարտում է բարդ ողջույնի արարողությունը։ Կոնտակտային ճիչերը ներառում են՝ առանձին անհատի ոռնոցը, խմբային ոռնոցը, ինչպես նաև վերը նշված խմբային «հաչող ոռնոցը»։ Առանձին անհատի ոռնոցը կոյոտի ամենաբնորոշ հնչյուններից է․ այն կարող է ծառայել մեկուսացած անհատի ներկայությունն ազդարարելու համար, երբ վերջինս խումբը լքած է։ Խմբային ոռնոցը կիրառվում է թե՛ խմբային «հաչող ոռնոցի» փոխարեն, թե՛ ի պատասխան անհատի, խմբային կամ «հաչող» խմբային ոռնոցի։

Շների հաղորդակցական համակարգը նույնպես ներառում է ձայներ, որոնք կարող են նմանվել ոռնոցին։ Դրանցից են՝
* Կաղկանձով ուղեկցվող ոռնոց՝ որն արտահայտում է մենակության զգացում կամ ընկաերակցության կարիք
* Ոռնոց՝ շան ներկայության կամ իր տարածքի սահմանների ընդգծում,
* Հաչացող ոռնոց՝ (2–3 հաչոց, ապա «թախծոտ» ոռնոց), նշանակում է, որ շունը մեկուսացված է, փակված է առանց ընկերակցի և կանչում է կամ սպասում է այլ շան արձագանքին
* Հաչոց՝ հնչում է հետքերի հետապնդման ժամանակ՝ այլ շներին որսին միավորելու նպատակով։

Աղվեսների ձայնային համակարգը, թեև բավականին բազմազան է, ձևերի սահմանափակ քանակ է ներառում։ Մոտ մեկ ամսական աղվեսի ձագերը կարող են արձակել բարձր, կտրուկ ոռնոց, որը ծառայում է որպես վախեցնող ազդակ՝ ներխուժողներին կամ այլ ձագերին վանելու համար։

## Մշակույթում
[մինի|Ոռնացող վոլկոլակ։
Քանդակ «Ուկրաինական ավան» ցուցադրության մեջ, «Նոր Սոֆիևկա» զբոսայգում, [Ուման քաղաքում, Ուկրաինա։]]
Լուսնի փուլերը չեն ազդում գայլերի ձայնային արտահայտությունների վրա, և, ի հակադրություն տարածված կարծիքի, գայլերը չեն ոռնում Լուսնի վրա։ Գայլերի՝ լուսնի վրա ոռնալու հակումը գեղարվեստական հորինվածք է։

Մարդիկ երբեմն «ընդօրինակում» են այս վարքագիծը, և այն տարբեր նշանակություններ ունի մարդկության մշակույթի մեջ։

Մարդկային պատկերացումներում գայլերի վարքը հաճախ ներկայացվում է հենց ոռնոցի միջոցով, և այդ երևույթը արտացոլվել է բազմաթիվ հորինված և առասպելական կերպարներում, օրինակ՝ դարձվորի (մարդագայլի) կերպարում։ Վերգիլիոսը իր «Էկլոգներում» պատմում է Մյորիս անունով մարդու մասին, որը, ըստ պատմության, Պոնտոսում հավաքած դեղաբույսերի և թույների օգնությամբ կարողանում էր մարդագայլ դառնալ։ Վերգիլիոսի գործերի մեկնաբանությունները նշում են, որ «գայլի ոռնոցը համարվում էր նախանշան․ այն հիշատակվում է որպես չարաբաստիկ նախանշանակ՝ կապված Հուլիոս Կեսարի սպանության և նոր քաղաքացիական պատերազմի մեկնարկի հետ»։ Պետրոնիուսի՝ մոտ 60 թվականի գրված «Սատիրիկոն» վեպում, հերոսներից մեկը՝ Նիկերոտը, պատմում է մի դիվային դեպք այն մասին, թե ինչպես իր ընկերը գայլ է դարձել (գլ. 61–62)։ Նա նկարագրում է այդ պահը հետևյալ կերպ.
«Հետո նայեցի ուղեկցիս․ նա հանեց հագուստը և դրեց ճանապարհի եզրին։ Ես քարացա՝ կարծես ոչ կենդանի էի, ոչ մեռած։ Իսկ նա շրջագծեց հագուստը իր միզով, և միաժամանակ փոխակերպվեց՝ դարձավ գայլ։  Այո, նա դարձավ գայլ, ոռնաց և շտապեց դեպի անտառ»։

Գայլի ոռնոցը նկարագրվում է որպես «հնարավոր է՝ ամենահարուստ ասոցիացիաներով ձայնը վայրի որևէ կենդանու մոտ», որը միաժամանակ գեղեցիկ է և ճնշող, ինչի պատճառով դրա ձայնագրությունները երբեմն ներառվում են երաժշտական ստեղծագործություններում։

Ժողովրդական պատկերացումներում գայլի ոռնոցը հաճախ կապվել է վոլկոլակի կերպարի հետ։ Համարվում էր, որ վոլկոլակ դարձած մարդը, հազվագյուտ դեպքերից բացի, այլևս ի վիճակի չէր խոսել մարդկային լեզվով և արտահայտվում էր միայն ոռնոցի միջոցով։ Օրինակ՝ Վոլինում Խնձորի Սպասի օրերին,  երբ մարդիկ եկեղեցի էին գնում և ճանապարհին լսում գայլի ոռնոց, այն ընկալվում էր որպես նշան, որ ոռնում է վոլկոլակը։

## Ծանոթագրություններ