Հոգեմետ դեղերի կիրառումը որպես հանգստացնող միջոցներ

[մինի|[Ադրիան Բրաուվեր՝ Ծխողները]]
[մինի|[Էդգար Դեգա՝ Աբսենթ (1876)]]
**Հանգստացնող դեղամիջոցները** կիրառվում են մեկ կամ մի քանի հոգեմետ դեղերի օգտագործմամբ՝ գիտակցությունը փոփոխելու, հաճույքի կամ այլ նպատակների ու ժամանցի համար, որը փոփոխում է օգտագործողի հույզերն ու ընկալումները։ Երբ հոգեմետ դեղերը մտնում են մարդու օրգանիզմ, այն առաջացնում է արբեցնող ազդեցություն։ Ընդհանուր առմամբ, հանգստացնող դեղամիջոցները բաժանվում են երեք կատեգորիայի՝ դեպրեսանտներ (առաջացնում են հանգստության զգացում), գրավչանյութեր (առաջացնում են էներգիայի և զգոնության զգացում) և հալյուցինոգեններ (առաջացնում են ընկալման աղավաղումներ, ինչպիսիք են հալյուցինացիան)։

Հայտնի պրակտիկայում հոգեմետ դեղերի օգտագործումը հասարակության համար նորմալ է և չի ընկալվում որպես ինքնաբուժման բժշկական պայման։ Այնուամենայնիվ, որոշ դեղերի առատ օգտագործումը բերում է հասարակության ընդհանուր հանդիմանությանը։ Շատ մարդիկ օգտագործում են նշանակված և վերահսկվող դեպրեսանտներ, ինչպիսիք են օփիոիդները, օպիատները և բենզոդիազեպինները։

Հանգստացնող ամենատարածված դեղամիջոցը կոֆեինն է, որը սովորաբար հանդիպում է սուրճի, թեյի, զովացուցիչ ըմպելիքների և շոկոլադի մեջ։ Ինչպես նաև ալկոհոլը՝ հանդիպում է գարեջրի, գինու և թորած սպիրտներում, նիկոտին՝ հանդիպում է ծխախոտի մեջ, մարիխուանա և հաշիշ (կախված օրինական է տվյալ երկրի ներսում, թե ոչ), և վերահսկվող թմրադեղեր, որոնք նշված են թմրամիջոցների մասին միասնական համաձայնագրում (1961թ.) և հոգեմետ նյութերի մասին կոնվենցիայում (1971թ.) Միավորված ազգերի կազմակերպության կողմից։ Վերահսկվող թմրադեղերը սովորաբար անօրինական են համարվում կախված երկրից, բայց սովորաբար ներառում են մարիխուանա, կոկաին, օփիոիդներ, մեթիլենդիօքսիմետամֆետամին, ամֆետամին, մեթամֆետամին, փսիխոդելիկներ, բենզոդիազեպիններ և բարբիտուրատներ։ 2015 թվականի դրությամբ հաշվարկվում է, որ աշխարհում 15-ից 65 տարեկան մարդկանց մոտ 5%-ը (158 միլիոնից մինչև 351 միլիոն) առնվազն մեկ անգամ օգտագործել է թմրանյութեր։

## Օգտագործման պատճառները
Շատ հետազոտողներ ուսումնասիրել են թմրանյութերի օգտագործման պատճառները։ Ամենատարածված պատճառներից են՝ գետետիկորեն կախվածությունը, անհատականությունը, հոգեբանական խնդիրները, ինքնաբուժումը, սեռը, տարիքը, դեպրեսիան, հետաքրքրությունները, ձանձրանալը, հակառակվելը, ինչ-որ խմբին պատկանելու զգացումը, ընտանեկան խնդիրները, տրվմաները, դպրոցում կամ աշխատավայրում ձախողվելը, սոցիալ-տնտեսական սթրեսային գործոնները, հասակակիցների ճնշումը, անչափահասների իրավախախտումը, հասանելիությունը, պատմական գործոնները կամ սոցիալ-մշակութային ազդեցությունները։ Այստեղ համաձայնությունը չի եղել մի պատճառի շուրջ։ Փոխարենը փորձագետները հակված են կիրառել կենսահոգեբանական սոցիալական մոդելը։ Ցանկացած մի շարք գործոններ կարող են ազդել անհատի կողմից թմրամիջոցների օգտագործման վրա, քանի որ դրանք միմյանց չեն բացառում։ Անկախ գենետիկայից, հոգեկան առողջությունից կամ տրավմաներից, սոցիալական գործոնները մեծ դեր են խաղում թմրամիջոցների և օգտագործման ձևերի ազդեցության և առկայության հարցում։
[մինի|250x250փքս|Մարիխուանա ծխող մարդը [Կալկաթայում, Հնդկաստան]]
Ըստ կախվածությունը հետազոտող Մարտին Պլանտի, որոշ մարդիկ անցնում են ինքնավերափոխման շրջան՝ նախքան հանգստի նպատակով թմրամիջոցներ օգտագործելը։ Նրանք հակված են թմրանյութերի օգտագործումը դիտարկել որպես ապրելակերպի մի մաս, այն ներառում է ենթամշակութային պատկանելիություն, որը նրանք կապում են բարձր կարգավիճակի և սոցիալական մարտահրավերների հետ։ Պլանտը նշում է․ «Օգտագործողների տեսանկյունից կան բազմաթիվ դրական պատճառներ՝ դառնալու թմրամիջոցներ ընդունող միջավայրի մի մաս։ Թմրանյուերի օգտագործման պատճառները կապված են ինչքան ընկերության, հաճույքի և կարգավիճակի, այնքան էլ դժբախտության կամ ախքատության հետ։ Դառնալ թմրամոլ շատերի համար ավելի դրական է, քան բացասական փորձ»։

## Առողջական ռիսկերը
աջից|մինի|20 տարածված թմրանյութերի ռադարային սյուժեն ըստ կախվածության հավանականության, ֆիզիկական և սոցիալական վնասների։
Հոգեմետ դեղերի օգտագործման հետ կապված ազդեցության ծանրությունն ու ռիսկերի տեսակը մեծապես տարբերվում են՝ կախված տվյալ դեղամիջոցից և օգտագործվող քանակից։ Կան բազմաթիվ գործոններ շրջակա միջավայրում և օգտագործողի ներսում, որոնք փոխազդում են յուրաքանչյուր դեղի հետ տարբեր կերպ։ Ալկոհոլը երբեմն համարվում է ամենավտանգավոր հոգեմետ դեղերից մեկը։ Ալկոհոլային խմիչքները, ծխախոտը և նիկոտինի վրա հիմնված այլ արտադրանքները (օրինակ՝ էլեկտրոնային ծխախոտը) և մարիխուանան տարբեր բժիշկների կողմից համարվում են ամենատարածված թեորիան սկսնակ թմրամոլների։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, Ավստրալիայում և Նոր Զելանդիայում ալկոհոլ խմելու, ծխելու և բազմաթիվ թմրամիջոցների օգտագործման ընդհանուր սկիզբն առավել հաճախ հանդիպում է դեռահասության տարիքում` միջին և միջնակարգ դպրոցներում։

21-րդ դարասկզբի որոշ գիտական ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ ալկոհոլի ծգտագործման ցածր և միջին մակարդակդը, հատկապես կարմիր գինու, կարող է առողջության համար օգտակար լինել, ինչպիսիք են սիրտ-անոթային հիվանդությունները, ինսուլտը և դեմենցիան։ Այս պնդումը վիճարկվել է, մասնավորապես, հետազոտող Դեյվիդ Նաթի կողմից, ով ասել է, որ ուսումնասիրությունները, որոնք ցույց են տալիս ալկոհոլի օգուտները չափավոր ընդունման դեպքում, անկայուն են այն ամենի նկատմամբ, ինչ մարդիկ խմում են նախօրոք։ Միացյալ Թագավորության փորձագետները առաջարկել են որոշ հոգեմետ դեղեր, որոնք կարող են ավելի քիչ վնաս պատճառել քիչ օգտագործողներին։ Դրանք են մարիխուաննան, ցնորածին սնկերը, լիզերգիկ թթու դիէթիլամիդն ու մեթիլենդիօքսիմետամֆետամին։ Այնուամենայնիվ, այս դեղամիջոցներն ունեն իրենց ռիսկերն ու կողմնակի ազդեցությունները։
alt=|մինի|Թմրամիջոցներից կախվածության ներուժի ու օգտագործման և մահացու դոզայի միջև կապի աղյուսակ։

### Վնասակար հատկություններ
Թմրամիջոցների վնասակարությունը սահմանվում է այն փուլերով, որով հոգեմետ դեղամիջոցն ունի օգտագործողին վնաս պատճառելու ներուժ և չափվում է մի քանի եղանակներով, ինչպես օրինակ կախվածությունը կամ ֆիզիկական վնասվածքը։ Վնասակար թմրադեղերը կարող են լինել՝ ուժեղ և թույլ թմրադեղ։ «Թույլ թմրամիջոցներ» տերմինը համարվում է վիճահարույց քննադատների կողմից, քանի որ այն կարող է ենթադրել, որ թույլ թմրանյութերը չեն պատճառում կամ աննշան վնաս են պատճառում։ Մյուս կողմից, թունդ թմրանյութերը չեն երաշխավորում կախվածություն կամ վնաս, բայց վնասի շատ ավելի մեծ ներուժ ունեն։

### Գիտակից օգտագործում
alt=A chart showing relative drug harm of.|մինի|Որոշ հոգեմետ դեղերի հարաբերական վնասակարության աղյուսակ
«Գիտակից թմրամիջոցների օգտագործում» հասկացությունն այն է, որ անձը կարող է թմրամիջոցներ օգտագործել ռեկրեացիոն կամ այլ եղանակներով՝ իր կյանքի կամ այլ մարդկանց կյանքի տեսակետների վրա բացասաբար ազդելու ռիսկի նվազեցմամբ կամ վերացմամբ։ Այս փիլիսոփայության ջատագովները մատնանշում են արվեստագետներին և մտավորականներին, ովքեր օգտագործել են թմրանյութեր՝ փորձարկման կամ այլ կերպ ասած՝ իրենց կյանքի վրա քիչ վնասակար ազդեցություն ունենալով։ Թմրամիջոցների պատասխանատու օգտագործումը խնդիր է դառնում միայն այն դեպքում, երբ նյութի օգտագործումը զգալիորեն խանգարում է օգտագործողի առօրյա կյանքին։

Թմրամիջոցների վնասի նվազեցման մեջ կարևոր պայման է, որ օգտագործողները չպետք է թմրանյութ ընդունեն միաժամանակ այնպիսի գործողությունների հետ, ինչպիսիք են մեքենա վարելը, լողալը կամ այլ գործողություններ, որոնք անվտանգ չեն առանց սթափ վիճակի։ Թմրամիջոցների վնասի նվազեցման քաղաքականության մեջ կարևորվում է թմրամիջոցների գիտակցված օգտագործումը որպես կանխարգելման առաջնային տեխնիկա։

## Կանխարգելում
Հանգստի նպատակով թմրամիջոցների օգտագործումը սահմանափակելու նպատակով աշխարհի կառավարությունները մի քանի օրենքներ են ներկայացրել, որոնք արգելում են 20-րդ դարի ընթացքում հանգստի համար նախատեսված թմրամիջոցների գրեթե բոլոր տեսակների տիրապետումը։ Արևմուտքի «Թմրամիջոցների դեմ պատերազմը», սակայն, այժմ բախվում է քննադատության։ Ապացույցները բավարար չեն պարզելու համար, թե արդյոք միջամտությունները օգնում են կանխել երեխաների մոտ թմրամիջոցների հանգիստ օգտագործումը։

Յուրաքանչյուր չորրորդ դեռահասներից մեկը օգտագործել է անօրինական թմրանյութ, իսկ այդ դեռահասներից յուրաքանչյուր տասներորդը, ովքեր կախվածությունից բուժման կարիք ունեն, ստանում են որոշակի խնամք։ Դպրոցական ծրագրերը թմրամիջոցների օգտագործման ուսուցման ամենատարածված մեթոդն են, այնուամենայնիվ այս ծրագրերի հաջողության մակարդակը մեծապես կախված է մասնակիցների պարտավորվածությունից։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել նաև, որ տան անդամների միջամտությունն արդյունավետ է նաև դեղերի գրավչությունը նվազեցնելու համար։

## Ժողովրդագրություն
### Ավստրալիա

Ալկոհոլը Ավստրալիայում ամենաշատ օգտագործվող թմրանյութն է։ 12 տարեկան և ավելի բարձր տարիքի ավստրալացիների 86,2%-ը կյանքում առնվազն մեկ անգամ ալկոհոլ է օգտագործել՝ 12 և ավելի բարձր տարիքի ավստրալացիների 34,8%-ի համեմատ, ովքեր կյանքում առնվազն մեկ անգամ մարիխուանա են օգտագործել։

### Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
մինի|300x300փքս|Մեկ շնչի հաշվով ալկոհոլի ընդհանուր գրանցված սպառումը (15+)
19-րդ դարի կեսերից մինչև 1930-ական թվականները ամերիկացի բժիշկները դեղատոմսով նշանակել են մշակովի կանեփ որպես հանգստացնող թմրամիջոց տարբեր բժշկական պայմանների համար։ 1960-ականներին հակամշակութային շարժումը ներմուծեց հոգեմետ թմրամիջոցների, այդ թվում կանեփի օգտագործումը։ Երիտասարդներն ու քոլեջի ուսանողները հաղորդել են, որ կանեփի տարածվածությունը, ի թիվս այլ թմրամիջոցների, կազմում է 20-25%, մինչդեռ օգտագործման մշակութային մտածելակերպը հետաքրքիր էր։ Չնայած այն համոզմանը, որ 1960-ականների վերջին թմրանյութերի օգտագործումը մեծապես աճում էր Ամերիկայի երիտասարդության շրջանում, հարցումները ցույց են տվել, որ մինչև 1969 թվականը Ամերիկայի բնակչության միայն 4%-ն է երբևէ ծխել մարիխուանա։ Մինչև 1972 թվականն այդ թիվն այնուամենայնիվ աճել է 12%-ով։ Այդ թիվը կրկնապատկվել է մինչև 1977 թվականը։

1970թ.-ի Վերահսկվող նյութերի մասին օրենքը դասակարգեց մարիխուանան, հերոինը և լիզերգիկ թթու դիէթիլամիդը որպես առաջնային թմրամիջոց, այսինքն՝ ունի համեմատաբար ամենաբարձր չարաշահման պոտենցիալը և ընդունված բժշկական օգտագործում չկա։ Մարիխուանայի մեծ մասն այն ժամանակ գալիս էր Մեքսիկայից, սակայն 1975 թվականին Մեքսիկայի կառավարությունը համաձայնեց արմատախիլ անել բերքը՝ այն ցողելով թունաքիմիկատ պարակվատով, ինչը մտավախություն առաջացրեց թունավոր կողմնակի ազդեցությունների մասին։ Կոլումբիան այնուհետև դարձավ հիմնական մատակարարը։ Ռեյգանի և Բուշի վարչակազմերի (1981–93) «զրոյական հանդուրժողականության» մթնոլորտը հանգեցրեց խիստ օրենքների և մարիխուանա պահելու համար պարտադիր պատիժների ընդունմանը։ Այսպիսով, «Թմրամիջոցների դեմ պատերազմը» իր հետ բերեց ներմուծվող պաշարներից կախվածություն դեպի ներքին մշակույթ (հատկապես Հավայան կղզիներում և Կալիֆոռնիայում)։ 1982 թվականից սկսած թմրամիջոցների դեմ պայքարի վարչությունը մեծ ուշադրություն դարձրեց ԱՄՆ-ում մարիխուանայի ֆերմաների վրա, և տեղի ունեցավ տեղաշարժ դեպի փակ բույսերի աճեցում, որոնք հատուկ մշակված էին փոքր չափերի և բարձր բերքատվության համար։ Ավելի քան մեկ տասնամյակ օգտագործմումը նվազեց, սակայն հետո մարիխուանա ծխելը ևս մեկ անգամ սկսեց աճել 1990-ականների սկզբին, հատկապես դեռահասների շրջանում, բայց տասնամյակի վերջում այս աճը շատ ցածր էր օգտագործման նախկին գագաթնակետից։

## Հասարակություն և մշակույթ
աջից|մինի|Կոֆեին պարունակող ալկոհոլային խմիչքները, ինչպիսին Vodka Red Bull-ն է, բազմաթիվ դեղերի ընդունման լայն տարածում ունեցող և օրինական ուղիներ են:
Շատ շարժումներ և կազմակերպություններ հանդես են գալիս հանուն կամ դեմ հանգստի համար նախատեսված թմրամիջոցների օգտագործման ազատ իրացմանը, հատկապես՝ կապված բժշկական կամ ռեկրեացիոն օգտագործման համար մարիխուանայի և կանաբինոիդների օրինականացման հետ։ Հոգեմետ դեղեր օգտագործողների շրջանում առաջացել են ենթամշակույթներ, ինչպես նաև այլընտրանքային կենսակերպ և սոցիալական շարժումներ նրանց մոտ, ովքեր ձեռնպահ են մնում դրանցից, ինչպիսիք են տետոտալիզմը և «սթրեյթ էդջը»։

Սկսած 2000-ականների սկզբից, բժիշկները խոստովանել և անդրադարձել են ալկոհոլային խմիչքների և ակումբային թմրանյութերի (օրինակ՝ Մեթիլենդիօքսիմետամֆետամին, կոկաին, ռոհիպնոլ, գամմա-հիդրօքսիբուտիրաթթու, կետամին, ֆենցիկլիդին, լիզերգիկ թթու դիէթիլամիդ և մետամֆետամին) աճող սպառման խնդրին, որը կապված է դեռահասների շրջանում մոլեգնած մշակույթի հետ։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ավելի հաճախ դեռահասները, քան երիտասարդ չափահասներն են օգտագործում բազմաթիվ թմրանյութեր, և ակումբային թմրամիջոցների օգտագործումը մեծապես կապված է հանցավոր վարքագծի և վերջին շրջանում ալկոհոլի չարաշահման կամ կախվածության հետ։

Հանգստի թմրամիջոցների տարածվածությունը մարդկային հասարակություններում լայնորեն արտացոլված է գեղարվեստական գրականության, զվարճանքի և արվեստների մեջ՝ ենթարկվելով գերիշխող օրենքներին և սոցիալական կոնվենցիաներին։ Օրինակ երաժշտության մեջ՝ հիփ հոփ, հարդքոր ռեփ և թրեպ ժանրերը, իրենց ենթաժանրերի և ենթամշակույթների հետ համատեղ, առավել հայտնի են ապօրինի թմրավաճառության, գանգստերական ապրելակերպի, թմրանյութերի և ալկոհոլի օգտագործման շարունակական քարոզչությունը Միացյալ Նահանգներում սկսած 1980-ականների վերջից մինչև 1990-ականների սկզբին։

## Հոգեմետ բույսերի, սնկերի և կենդանիների ցանկ
Նվազագույն հոգեմետ բույսեր, որոնք հիմնականում պարունակում են կոֆեին և թեոբրոմին.
* Սուրճ
* Թեյ (թեյի մեջ պարունակվող կոֆեինը երբեմն կոչվում է թեին) – պարունակում է նաև թեանին
* Կակաո

Ամենահայտնի հոգեմետ բույսերը.
* Կանեփ, Կաննաբինոիդներ
* Նիկոտին
* Քնաբեր խաշխաշ, Մորֆին, Կոդեին և այլ օպիատներ

Սնկերը․
* Ցնորածին սնկեր
* Ճանճասպան
* Ճանճասպան կարմիր

Կենդանիները․
* Հալյուցինոգեն ձկներ
* Կոլորադոյի դոդոշ

## Տես նաև
* Ալկոհոլ
* Էթիլ սպիրտ
* Թմրամիջոց
* Կանեփ
* Կանեփի իրավական կարգավիճակ
* Կոֆեին
* Հոգեմետ դեղեր
* Մարիխուանա
* Սոցիալական շարժում
* Օփիոդներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ
Կատեգորիա:Դեղեր
Կատեգորիա:Հոգեակտիվ դեղեր
Կատեգորիա:Նարկոլոգիա