Ինքնաեռ

**Ինքնաեռ** (), դա մետաղյա տարա է, որն ավանդաբար օգտագործվում է ջուրը տաքացնելու և եռացնելու համար։ Չնայած ծագել է Ռուսաստանում, ինքնաեռը լավ հայտնի է Ռուսաստանի սահմաններից դուրս և ռուսական մշակույթի միջոցով տարածվել է Արևելյան Եվրոպայի այլ մասերում, ինչպես նաև Արևմտյան, Կենտրոնական և Հարավային Ասիայում։ Քանի որ տաքացած ջուրը սովորաբար օգտագործվում է թեյ պատրաստելու համար, շատ ինքնաեռներ ծխնելույզի շուրջ ունեն օղակաձև կցորդ (ռուս.՝ конфорка, konforka)՝ թեյի խտանյութով լցված թեյնիկը պահելու և տաքացնելու համար. ։ Թեև ավանդաբար ջեռուցվում են ածուխով կամ կպչանով, շատ ավելի նոր ինքնաեռներ էլեկտրականություն են օգտագործում ջուրը տաքացնելու համար՝ էլեկտրական ջրի կաթսայի եղանակով։ Հնաոճ ինքնաեռները հաճախ գնահատվում են իրենց գեղեցիկ աշխատանքի համար։

## Նկարագրություն
Ինքնաեռները սովորաբար պատրաստվում են պարզ երկաթից, պղնձից, փայլեցված արույրից, բրոնզից, արծաթից, ոսկուց, անագից կամ նիկելից։ Տիպիկ ինքնաեռը բաղկացած է հիմնական մասից, հիմքից, կափարիչից և գոլորշու օդանցքից, բռնակներից, ծորակից, օղակից, գոլորշու օդանցքի երկարացումից և գլխամասից, կաթիլային ամանից և թեյնիկից։ Մարմնի ձևը կարող է լինել կարասի, խառնարանի, տակառի, գլանի կամ գնդի տեսքով։ Չափերն ու ձևավորումները տարբեր են՝ մեծ, « (Սննդի համար նախատեսված չափերի ինքնաեռները հաճախ իսկապես շատ մեծ էին), մինչև ընտանեկան չափերի փոքրերը՝ 4 լիտր  պարունակող, փոքր  1 լիտրի չափով։

Ավանդական ինքնաեռը բաղկացած է մի մեծ մետաղական կոնտեյներից, որի ծորակը ներքևի հատվածում է, և մետաղյա խողովակը, որը ուղղահայաց անցնում է մեջտեղով։ Խողովակը լցված է պինդ վառելիքով, որը բռնկվում է շրջակա կոնտեյների ջուրը տաքացնելու համար։ Փոքր (6-ից 8 դյույմ/15-ից 20 սմ) ծխախոտ է դրվում վերևում, որպեսզի ապահովվի հոսքը։ Ջուրը եռալուց և կրակը մարելուց հետո ծխի կույտը կարելի է հեռացնել և թեյնիկ դնել վերևում, որպեսզի տաքացվի բարձրացող տաք օդի միջոցով։ Թեյամանն օգտագործվում է թեյի ուժեղ խտանյութ պատրաստելու համար, որը հայտնի է որպես զավարկա (заварка): Թեյը մատուցվում է՝ նոսրացնելով այս խտանյութը հիմնական տարայի եռացրած ջրով, սովորաբար ջուր-թեյ 10-1 հարաբերակցությամբ , թեև համերը տարբեր են։

## Պատմություն

Ինքնաեռի ծագումն ու պատմությունը մինչև 18-րդ դարը հայտնի չէ։ Նմանեցումներ կան դասական հին հունական նմանատիպ ջրատաքացուցիչի՝ օտեփսայի հետ․ ծաղկաման ածխի կենտրոնական խողովակով։ Ռուսական ավանդույթը հավանաբար կրել է բյուզանդական և միջինասիական մշակույթների ազդեցությունը. ։ Ընդհակառակը, ռուսական մշակույթն ազդել է նաև ասիական, արևմտյան Եվրոպայի և բյուզանդական մշակույթների վրա։ 1989 թվականին Ադրբեջանի Շաքի քաղաքում հայտնաբերված «Ինքնաեռի նման» խեցեղենը գնահատվել է առնվազն 3600 տարեկան։ Չնայած այն տարբերվում էր ժամանակակից ինքնաեռներից շատ առումներով, այն պարունակում էր ներքին գլանաձև խողովակի տարբերակիչ ֆունկցիոնալ առանձնահատկությունը, որը մեծացնում էր ջրի տաքացման համար հասանելի տարածքը։ Ի տարբերություն ժամանակակից ինքնաեռների, խողովակը ներքևից փակված չէր, և այդ պատճառով սարքը վառելիքն ու կրակը ներս տանելու փոխարեն հիմնվում էր արտաքին կրակի վրա (այսինքն՝ այն բոցի վերևում դնելով)։

Պատմականորեն գրանցված առաջին ինքնաեռ պատրաստողները եղել են ռուս Լիսիցին եղբայրները՝ Իվան Ֆյոդորովիչը և Նազար Ֆյոդորովիչը։ Մանկությունից նրանք մետաղագործությամբ են զբաղվել հոր՝ Ֆյոդոր Իվանովիչ Լիսիցինի փողային գործարանում։ 1778 թվականին նրանք պատրաստեցին ինքնաեռ, իսկ նույն թվականին Նազար Լիսիցինը գրանցեց Ռուսաստանում ինքնաեռ պատրաստելու առաջին գործարանը։ Նրանք, հնարավոր է, չեն եղել ինքնաեռի գյուտարարները, բայց նրանք եղել են առաջին փաստագրված ինքնաեռ պատրաստողները, և նրանց բազմազան ու գեղեցիկ ինքնաեռների նմուշները շատ ազդեցիկ են դարձել ինքնաեռների պատրաստման հետագա պատմության ընթացքում։ Այս և այլ վաղ արտադրողներ ապրում էին Տուլայում, մի քաղաքում, որը հայտնի էր իր մետաղագործներով և զենք արտադրողներով։ 18-րդ դարից ի վեր Տուլան եղել է նաև ռուսական ինքնաեռների արտադրության հիմնական կենտրոնը, որի բրենդային նշանն է Տուլսկի ինքնաեռը։ Ռուսական ասացվածքը, որը համարժեք է «Նյուքասլ ածուխ տանելուն»՝ «Սեփական ինքնաեռով Տուլա մեկնելն է»։ Չնայած Կենտրոնական Ռուսաստանը և Ուրալի շրջանը Ինքնաեռի առաջին արտադրողներից էին, ժամանակի ընթացքում ամբողջ Ռուսաստանում հայտնվեցին մի քանի ինքնաեռ արտադրողներ, որոնք ինքնաեռին տվեցին իր տարբեր տեղական բնութագրերը : 19-րդ դարում ինքնաեռներն արդեն ռուսական թեյի մշակույթի ընդհանուր հատկանիշն էին։ Դրանք արտադրվել են մեծ քանակությամբ և արտահանվել Կենտրոնական Ասիա և այլ շրջաններ։

Ինքնաեռը ռուսական տնային տնտեսությունների և պանդոկների կարևոր հատկանիշն էր թեյ խմելու համար։ Այն օգտագործում էին բոլոր խավերը՝ սկսած ամենաաղքատ գյուղացիներից մինչև ամենահարուստ մարդիկ։ Ռուսերեն «նստել ինքնաեռի մոտ» արտահայտությունը նշանակում է հանգիստ զրուցել ինքնաեռից թեյ խմելիս։ Կենցաղային օգտագործման մեջ ինքնաեռները հին ժամանակներում տաք ջրի  մշտական աղբյուր էին։ Վառելիքի համար կարող էին օգտագործվել դանդաղ այրվող տարբեր իրեր, ինչպիսիք են փայտածուխը կամ չոր սոճիները։ Երբ չէին օգտագործվում, ինքնաեռի խողովակի կրակը թուլանում էր և մարում։ Անհրաժեշտության դեպքում այն կարող էր արագ բորբոքվել փուքսի օգնությամբ։ Չնայած ռուսական ջեքբութ сапог (sapog) կարող էր օգտագործվել այդ նպատակով, փուքսերը արտադրվել էին հատուկ ինքնաեռների վրա օգտագործելու համար : Այսօր ինքնաեռները Ռուսաստանում զբոսաշրջիկների շրջանում հայտնի հուշանվերներ են։


File:1989 CPA 6043.jpg|Բարոկկո ինքնաեռ, 18-րդ դարի ինքնաեռներ, 1989 թվականի ԽՍՀՄ փոստային նամականիշների շարքից
File:1989 CPA 6044.jpg|Տակառային ինքնաեռ, 1800-ականների սկիզբ, 1989 թվականի ԽՍՀՄ փոստային նամականիշների շարքից
File:1989 CPA 6045.jpg|"Դդմիկ» տեսակի ինքնաեռ, մոտ 1830, 1989 թվականի ԽՍՀՄ փոստային նամականիշերի շարքից
File:1989 CPA 6046.jpg|Ինքնաեռը դասական ծաղկամանի տեսքով, ք. 1840, 1989 թվականի ԽՍՀՄ փոստային նամականիշների շարքից
File:Golsen samovar with cup.jpg|Ռուսական արծաթյա և էմալապատ ինքնաեռ բաժակով և սկուտեղով, 19-րդ դարի վերջ
File:Samovar by Georg Stephan Dorffer, Wurzburg, between 1771-1824 - Mainfränkisches Museum - Würzburg, Germany - DSC04536.jpg|Ինքնաեռ Գեորգ Ստեֆան Դորֆերի կողմից, գերմանական թանգարան
File:Samovar with teapot.jpg|Թեյնիկով ինքնաեռՌիգայում, Լատվիա։ Լատվիան ենթարկվել է ռուսական մշակույթի ազդեցությանը, և դեռ կա ռուսախոս համայնք
File:Keramický samovar, Gželjský keramický závod, Rusko 02.JPG|Ինքնաեռ՝ պատրաստված կերամիկայից
File:Samovar01.jpg|Հին արտադրության ինքնաեռ
File:Samovar shar.jpg|Ինքնաեռը Տոմսկի թանգարանում
File:Doma. Samovar na stole.jpg|Ինքնաեռ սեղանի վրա. Ռուս նկարիչ Սերգեյ Սմիրնովի արվեստը՝ 1981 թվականին


## Ռուսաստանից դուրս
Ռուսերեն բառն ընդունվել է որպես  *samovar*, and .

### Իրան

Ինքնաեռի մշակույթն իր անալոգն ունի Իրանում և պահպանվում է աշխարհասփյուռ արտագաղթողների կողմից։ Իրանում ինքնաեռները օգտագործվել են առնվազն երկու դար (մոտավորապես Ռուսաստանի և Իրանի միջև սերտ քաղաքական և էթնիկ շփման դարաշրջանից ի վեր), և էլեկտրական, նավթ այրող կամ բնական գազ սպառող ինքնաեռները դեռևս տարածված են։ Ինքնաեռը պարսկերեն samăvar է։ Իրանցի արհեստավորներն իրենց ինքնաեռների արտադրության մեջ օգտագործում էին պարսկական արվեստի մոտիվներ։ Իրանի Բորուջերդ քաղաքը եղել է ինքնաեռների արտադրության հիմնական կենտրոնը, և մի քանի արհեստանոցներ դեռ արտադրում են ձեռագործ ինքնաեռներ։ Բորուջերդի ինքնաեռները հաճախ պատրաստվում են գերմանական արծաթից՝ համահունչ Վարշո-Սազիի հայտնի գեղարվեստական ոճին։ Բորուջերդի գեղարվեստական ինքնաեռները հաճախ ցուցադրվում են Իրանի արևմտյան հատվածի թանգարաններում՝ որպես իրանական արվեստի և ձեռարվեստի նկարազարդումներ.:

### Քաշմիր
Քաշմիրյան ինքնաեռները պատրաստված են պղնձից՝ փորագրված կամ դաջված գեղագրական մոտիվներով։ Իրականում Քաշմիրում ինքնաեռի երկու տարբերակ կար. Պղնձե ինքնաեռն օգտագործում էին մուսուլմանները, իսկ արույրից՝ տեղացի հինդուները, որոնք կոչվում էին Քաշմիրի Պանդիտ։ Արույրե ինքնաեռները ներսից նիկելապատ էին ։ Ինքնաեռի ներսում կա կրակ-տարա, որի մեջ դրված են փայտածուխ և ածուխ։ Հրդեհամանի շուրջը բաց է ջրի եռման համար։ Կանաչ թեյի տերևները, աղը, հիլը և դարչինը լցնում են ջրի մեջ։

### Թուրքիա

Թուրքական ինքնաեռները հայտնի հուշանվերներ են զբոսաշրջիկների շրջանում, իսկ ածուխով այրվող ինքնաեռները դեռ հայտնի են դաշտերում։ Սակայն ժամանակակից տներում դրանք փոխարինվել են çaydanlık (լատ. «թեյնիկ») մետաղյա թեյնիկով, որի վրա ավելի փոքր թեյնիկ է, որը զբաղեցնում է ստորինի վերևի հատվածի չափով տեղ։ Թուրքական թեյ պատրաստելու համար ներքևի մասը օգտագործում են ջուրը եռացնելու համար, իսկ վերին մասը՝ դեմլիկ կոչվողը՝ խտացված թեյի համար։ Թեյը նախ լցնում են դեմլիկից, այնուհետև նոսրացնում են մինչև ցանկալի մակարդակը՝ թեյի ստորին թեյնիկից պարզ եռացող ջրով։ Մարմինը ավանդաբար պատրաստված է արույրից կամ պղնձից, երբեմն նաև արծաթից կամ ոսկուց, սակայն çaydanlık-ն այժմ նաև պատրաստված է չժանգոտվող պողպատից, ալյումինից կամ կերամիկայից՝ պլաստիկե, պողպատե կամ ալյումինե բռնակներով։

## Լուսանկարներ

File:Samovar 2.jpg
File:Samovar 3.jpg
File:Samovar 4.jpg
File:Turkish samovar 2-1.jpg
File:Turkish samovar 2-2.jpg
File:Turkish samovar 2-3.jpg
File:Turkish samovar 3-1.jpg
File:Turkish samovar 3-2.jpg
File:Turkish samovar 3-3.jpg
File:Semaver.JPG
File:Samovaro2.JPG

*

## Ծանոթագրություններ

*

Կատեգորիա:Թեյ
Կատեգորիա:Թուրքիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Իրանական խոհանոց
Կատեգորիա:Իրանական մշակույթ
Կատեգորիա:Խոհանոցային գործիքներ
Կատեգորիա:Կենցաղային իրեր
Կատեգորիա:Ռուսական խոհանոց
Կատեգորիա:Ռուսական հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակույթ