Լուսնային ուղեծիր

[thumb|[Օրիոն (տիեզերանավ)|Օրիոն տիեզերանավը Լուսնի վերևում 2022 թվականի դեկտեմբերին։]]
**Լուսնային ուղեծիր** (հայտնի է նաև որպես **սելենոկենտրոն ուղեծիր**) Երկրի Լուսնի շուրջ մարմնի ուղեծիր է։ Ընդհանուր առմամբ, այս ուղեծրերը շրջանաձև չեն։ 

Այս ուղեծրի Լուսնից ամենահեռու կետը (ապոապսիս) անվանում են **ապոլուն**, **ապոկինթիոն** կամ **ապոսելեն**, իսկ ամենամոտն կետը (պերիապսիս)՝ **պերիլուն**, **պերիկինթիոն** կամ **պերիսելեն**։ Այս անունները ծագում են տարբեր Լուսնի աստվածների ու աստվածուհիների անուններից կամ մակդիրներից։

**Լուսնային ուղեծրի ներարկում** ուղեծրային մանևր է, որն օգտագործվում է լուսնային ուղեծիր հասնելու համար:

**Ցածր լուսնային ուղեծիր** 100 կմ բարձրությունից ցածր ուղեծիր է։ Սրանք ունեն մոտ 2 ժամ պտտման պարբերություն: Հատկապես հետաքրքրություն են ներկայացնում Լուսնի հետազոտություննների համար, սակայն ենթակա են գրավիտացիոն խաթարումներից, որոնց արդյունքում այս ուղեծրերի մեծ մասը դառնում են անկայուն: Կան միայն որոշ *[[սառեցված ուղեծիր|սառեցված ուղեծրեր]]* և ուղեծրային հետագծեր, որոնք կայուն են մնում ժամանակի ընթացքում։ Սրանք օգտակար են ցածր լուսնային ուղեծրերում երկարատև մնալու համար:

## Խաթարումների էֆեկտներ և ցածր ուղեծրեր
[thumb|[Իգլ (լուսնային մոդուլ)|Լուսնային Մոդուլ ''Իգլը'' լուսնային ուղեծրում Ապոլոն 11-ի առաքելության ժամանակ, 1969 թվականի հուլիս]]
100 կմ-ից ցածր Լուսնի ցածր ուղեծրերի մեծ մասը անկայուն են։ Որոշ լուսնային ուղեծրերի փոքր-ինչ աղավաղող գրավիտացիոն անոմալիաները հանգեցրին լուսնային մակերևույթի տակ զանգվածային կոնցենտրացիաների (կոչվում են **մասկոններ**) հայտնաբերմանը, որոնք առաջացել են հեռավոր անցյալում տեղի ունեցած հարվածային երևույթների արդյունքում: Այս անոմալիաները բավականաչափ մեծ են, որպեսզի Լուսնի ուղեծիրը զգալիորեն փոխվի մի քանի օրվա ընթացքում։ Դրանք կարող են հանգեցնել նրան, որ ուղղիղ կախված բեռը շեղվի ուղղահայացից մոտ մեկ երրորդ աստիճանով, կամ ավելացնել ձգողականության ուժը կես տոկոսով: 

Ապոլոն 11 առաջին առաքելությունն էր, որի ժամանակ փորձ կատարվեց շտկել պերտուրբացիայի ազդեցությունները (սառեցված ուղեծրերը այդ ժամանակ հայտնի չէին)։ Կայանման ուղեծիրը «շրջանաձև» էր 122 × 100 կմ, որը, ինչպես նախատեսվում էր, կդառնար անվանական շրջանաձև 110 կմ բարձրությամբ, երբ իջեցվող մոդուլը վերադառնար և մոտենար ուղեծրային մոդուլի հետ։ Սակայն էֆեկտը գերագնահատվեց երկու անգամ. հանդիպման ժամանակ ուղեծիրը հաշվարկվեց որպես 117,0 × 105,2 կմ:

## Կայուն ցածր ուղեծրեր
Մասկոնների լուսնային տիեզերանավի վրա ազդեցության ուսումնասիրությունը հանգեցրեց 2001 թվականին սառեցված ուղեծրի հայտնաբերմանը, որոնք տեղի են ունենում չորս ուղեծրի թեքման դեպքում՝ 27°, 50°, 76° և 86°, որոնց դեպքում տիեզերանավը կարող է անորոշ ժամանակով մնալ ցածր ուղեծրում: Ապոլոն 15ից արձակված ենթաարբանյակ PFS-1-ը և Ապոլոն 16-ից արձակված՝ PFS-2-ը, որոնք արձակվել էին Ապոլոնի ուղեծրային մոդուլից, նպաստեցին այս հայտնագործությանը։ PFS-1-ը հայտնվեց երկարատև ուղեծրում՝ 28° թեքումում, և հաջողությամբ ավարտեց իր առաքելությունը մեկուկես տարի անց։ PFS-2-ը տեղադրված էր հատկապես անկայուն 11° ուղեծրային թեքման մեջ և Լուսնի մակերեսին բախվելուց առաջ ուղեծրում մնացել է ընդամենը 35 օր։
[thumb|Գրեթե ուղղանկյուն հալո ուղեծիր կիսալուսնային տարածությունում, ինչպես պատկերված է [արհեստական բանականություն|արհեստական բանականության կողմից։ Օգտագործելով FreeFlyer ծրագիրը։]]
thumb|Լուսնի շուրջ գրեթե ուղղանկյուն հալո ուղեծրերի ակնարկ

## Լուսնի բարձր ուղեծրեր
Լուսնի ուղեծրերի համար, որոնց բարձրությունները գտնվում են 500-ից 20000 կմ տիրույթում, Երկրի ձգողականությունը հանգեցնում է ուղեծրի խանգարումների: Այդ բարձրությունից բարձր բարձրություններում երկու մարմինների աստղադինամիկական մոդելները անբավարար են, և պահանջվում են երեք մարմնի մոդելներ:

Չնայած Լուսնի Հիլլի գունդը տարածվում է 60000 կմ շառավղով Երկրի ձգողականության ուժը բավականաչափ ազդում է, որպեսզի Լուսնի ուղեծրերը անկայուն դառնան 690 կմ հեռավորության վրա:

Երկիր-Լուսին համակարգի Լագրանժի կետերը կարող են ապահովել կայուն ուղեծրեր Լուսնի մոտակայքում, ինչպիսիք են՝ հալո ուղեծիրը և հեռավոր հակադարձ ուղեծիրը։

Որոշ հալո ուղեծրեր մնում են լուսնի մակերևույթի որոշակի շրջաններում։ Սրանք կարող են օգտագործվել լուսնային կապի ռելեային արբանյակների կողմից՝ Լուսնի հակառակ կողմում գտնվող մակերևութային կայանների հետ կապվելու համար։ Առաջինը, որը դա արեց, 2019 թվականի չինական Ցյուէցյաո արբանյակն էր։ Այն տեղադրվել է Երկիր-Լուսին L2-ի շուրջ՝ Լուսնից մոտավորապես 65000 կմ հեռավորության վրա:

2022 թվականից (CAPSTONE կայան) օգտագործվել է գրեթե ուղղանկյուն հալո ուղեծիր, որը օգտագործում է նաև Լագրանժի կետը, և նախատեսվում է, որ դրանք կօգտագործվեն Լուսնի կայանի կողմից։

## Ուղեծրային անցումներ
Երկրից լուսնային ուղեծիր հասնելու երեք հիմնական եղանակ կա՝ ուղիղ անցում, ցածր հրման ուժի կիրառմամբ ուղեծրային անցում և ցածր էներգիայով փոխանցում: Սրանք տևում են համապատասխանաբար 3-4 օր, մի քանի ամիս կամ 2,5-4 ամիս:

[thumb|աջ|Երկրի շուրջ [Լուսնային հետախուզական ուղեծրակայանի հետագծի անիմացիա։ Օգտագործելով ուղիղ անցում, այն Լուսնի վրա հասավ չորսուկես օրում  ]]

## Լուսնային ուղեծրում առաքելությունների պատմություն
### Առաջին ուղեծրային սարքեր
[thumb|thumb|Երկրի առաջին պատկերը՝ մեկ այլ [Աստղագիտական մարմին|աստղագիտական մարմնի (Լուսնի) մոտից, և Երկրի ու Լուսնի առաջին պատկերը՝ տիեզերքից, Լունար օրբիտեր 1-ի կողմից (չշփոթել ավելի ուշ արված Երկրի ծագելը լուսանկարի հետ):]]
Լուսնի (կամ որևէ այլ մոլորակային մարմնի) մոտ առաջին սարքը՝ Լունա 1 ուղարկել է Խորհրդային Միությունը 1959 թվականի հունվարի 4-ին: Այն անցավ է Լուսնի մակերևույթից 6000 կմ հեռավորության վրա, բայց չմտավ լուսնային ուղեծիր: 1959 թվականի հոկտեմբերի 4-ին արձակված Լունա 3-ը առաջին ռոբոտացված տիեզերանավն էր, որը ավարտեց Լուսնի շուրջը պտտվող հետագիծը, դեռևս ոչ թե լուսնային ուղեծիր, այլ 8-ի նմանվող հետագիծ, որը պտտվում էր Լուսնի հակառակ կողմի շուրջ և վերադառնում Երկիր։ Այս կայանը տրամադրեց Լուսնի մակերևույթի հակառակ կողմի առաջին լուսանկարները:

Լունա 10-ը դարձավ առաջին կայանը, որը իրականում պտտվեց Լուսնի և որևէ այլ մոլորակային մարմնի շուրջ 1966 թվականի ապրիլին: Այն ուսումնասիրել է միկրոմետեորոիդների հոսքերը և լուսնային միջավայրը մինչև 1966 թվականի մայիսի 30-ը: Հաջորդ առաքելությունը՝ Լունա 11-ը, արձակվել է 1966 թվականի օգոստոսի 24-ին և ուսումնասիրել է լուսնային գրավիտացիոն անոմալիաները, ճառագայթումը և արեգակնային քամու չափումները։

Առաջին ԱՄՆ կողմից արձակված կայանը, որը ուղեծիր է դուրս եկել Լուսնի շուրջ, եղել է Լունար օրբիտեր 1-ը 1966 թվականի օգոստոսի 14-ին: Առաջին ուղեծիրը էլիպտիկ ուղեծիր էր՝ ապոլունը = 1867 կմ և պերիլունը = 189,1 կմ: Այնուհետև ուղեծիրը շրջանաձևացվեց մոտ 310 կմ-ի վրա՝ համապատասխան որակի պատկերներ ստանալու համար։ Տասներեք ամսվա ընթացքում արձակվել են հինգ նման տիեզերանավ, որոնցից բոլորն էլ հաջողությամբ քարտեզագրել են Լուսինը, հիմնականում՝ Ապոլոն ծրագրի վայրէջքի համար հարմար վայրեր գտնելու նպատակով:

### Անձնակազմով և ավելի ուշ ուղեծրային տիեզերանավերը
Ապոլոն ծրագրի ուղեծրային մոդուլը մնում էր լուսնային կայանման ուղեծրում, մինչ Լուսնային մոդուլ ''Իգլները'' վայրէջք էին կատարոմ։ Այս երկու մոդուլների համակցված տարբերակը սկզբում մտնում էր էլիպտիկ ուղեծիր, անվանականորեն 310 × 110 կմ, որը այնուհետև փոխվում էր մոտ 110 կմ շրջանաձև կայանման ուղեծրի։

## Տես նաև
*Հեռավոր հակադարձ ուղեծիր
*Ուղեծիր
*Գրեթե ուղղանկյուն հալո ուղեծիր
*Աստղադինամիկա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աստղադինամիկա
Կատեգորիա:Ուղեծրեր