Մյանմայի տնտեսություն

**[[Մյանմա]]յի տնտեսությունը** յոթերորդն է Հարավարևելյան Ասիայում։ 2011 թվականին քաղաքացիական իշխանության վերադարձից հետո նոր կառավարությունը լայնածավալ բարեփոխումներ է սկսել՝ սկզբնապես կենտրոնանալով քաղաքական համակարգի վրա՝ խաղաղությունը վերականգնելու և ազգային միասնության հասնելու համար և արագ անցնելով տնտեսական և սոցիալական բարեփոխումների ծրագրին։ Ընթացիկ տնտեսական վիճակագրությունը զգալիորեն տարբերվում է 2020 ֆինանսական տարվա Մյանմայի տնտեսական վիճակագրությունից, որում Մյանմայի անվանական ՀՆԱ-ն կազմել է 81,26 միլիարդ դոլար, իսկ գնողունակության ճշգրտված ՀՆԱ-ն ՝ 279,14 միլիարդ դոլար։ Մյանման 2021 թվականի պետական հեղաշրջումից հետո կանգնած է տնտեսական ճգնաժամի առաջ։

## Պատմություն
### Դասական դարաշրջան
Մյանման եղել է հիմնական առևտրային ճանապարհը Չինաստանի և Հնդկաստանի միջև մ.թ.ա. 100 թվականից։ Ստորին Մյանմայի Մոն թագավորությունը ծառայել է որպես կարևոր առևտրային կենտրոն Բենգալյան ծոցում։ Բնակչության մեծ մասը զբաղվում էր բրնձի արտադրությամբ և գյուղատնտեսության այլ ձևերով։ Մյանման արծաթն օգտագործում էր որպես փոխանակման միջոց։ Ամբողջ հողատարածքը տեխնիկապես պատկանում էր Մյանմայի միապետին։ Արտահանումը, նավթահորերի հետ մեկտեղ, թանկարժեք քարերի արդյունահանումը և տեքի արտադրությունը վերահսկվում էին միապետի կողմից։ Մյանման կենսականորեն ներգրավված էր Հնդկական օվկիանոսի առևտրում։ Տեքը թանկարժեք արտահանվող միավոր էր, որն օգտագործվում էր եվրոպական նավաշինության մեջ իր երկարակեցության պատճառով և դարձել էր Մյանմայական արտահանման առանցքային կետը 1700-ականներից մինչև 1800-ական թվականները։

Միապետության օրոք Մյանմայի տնտեսությունը հիմնված էր վերաբաշխման վրա՝ հայեցակարգ, որը արմատավորված էր տեղական հասարակության, կրոնի և քաղաքականության մեջ։ Պետությունը սահմանել է կարևորագույն ապրանքների գները։ Ագրարային ինքնաբավությունը կենսական նշանակություն է ունեցել, մինչդեռ առևտուրը երկրորդական նշանակություն է ունեցել։

### Բրիտանական Մյանմա (1885–1948 թթ․)
Բրիտանական վարչակազմի օրոք Մյանմայի ժողովուրդը գտնվում էր սոցիալական հիերարխիայի ստորին մասում, վերևում՝ եվրոպացիները, մեջտեղում՝ հնդկացիները, չինացիները և քրիստոնեացված փոքրամասնությունները, իսկ ներքևում՝ բուդդայական մյանմացիները։ Համաշխարհային տնտեսության մեջ ուժով ինտեգրված՝ Մյանմայի տնտեսական աճը պայմանավորված էր արդյունահանող արդյունաբերությամբ և գյուղատնտեսությամբ, և երկիրն ուներ Հարավարևելյան Ասիայում մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի երկրորդ ամենաբարձր ցուցանիշը։ Այնուամենայնիվ, հարստության մեծ մասը կենտրոնացած էր եվրոպացիների ձեռքում։ Երկիրը դարձել էր բրնձի աշխարհի խոշորագույն արտահանողը, հիմնականում եվրոպական շուկաներ, մինչդեռ Հնդկաստանի նման այլ գաղութներ զանգվածային սովից տառապում էին։ Բրիտանացիները հետևել են սոցիալական դարվինիզմի և ազատ շուկայի գաղափարախոսություններին և երկիրը բացել են լայնածավալ ներգաղթի համար, երբ էլ Ռանգունը գերազանցել է Նյու Յորք քաղաքին որպես 1920-ական թվականներին աշխարհի ամենամեծ ներգաղթային նավահանգիստ։ Պատմաբան Թանթ Մայնթ-Յուն ասում է. «Սա ընդամենը 13 միլիոնանոց ընդհանուր բնակչությունից էր, այն համարժեք էր Միացյալ Թագավորությանն այսօր տարեկան 2 միլիոն մարդ վերցնելու համար»։ Մինչ այդ, Մյանմայի, Ռանգունի, Աքյաբի, Բասեյնի և Մուլմեյնի խոշորագույն քաղաքներից շատերում հնդիկ ներգաղթյալները կազմում էին բնակչության մեծամասնությունը։ Բրիտանական տիրապետության տակ գտնվող Մյանմացիներն իրենց անօգնական էին զգում և արձագանքել էին «ռասիզմով, որը միավորում էր գերազանցության և վախի զգացումները»։

Հում նավթի արդյունահանումը, Յենանգյաունգի բնիկ արդյունաբերությունը, վերցրել են բրիտանացիները և դրվել Մյանմայի նավթի մենաշնորհի տակ։ Բրիտանական Մյանման սկսել է հում նավթի արտահանումը 1853 թվականին։ Այն արտադրում էր աշխարհի տեքիի 75%-ը։ Սակայն հարստությունը հիմնականում կենտրոնացած էր եվրոպացիների ձեռքում։ 1930-ականներին գյուղատնտեսական արտադրությունը կտրուկ անկում է ապրել, քանի որ բրնձի միջազգային գներն անկում են ապրել և մի քանի տասնամյակ չեն վերականգնվել։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Մյանմա ճապոնական ներխուժման ժամանակ բրիտանացիները հետևել են այրված երկրի քաղաքականությանը։ Նրանք ավերել են կառավարական խոշոր շենքերը, նավթահորերը և վոլֆրամի, անագի, կապարի և արծաթի հանքերը՝ դրանք ճապոնացիներից զերծ պահելու համար։ Մյանման լայնորեն ռմբակոծվել է դաշնակիցների կողմից։ Անկախությունից հետո երկիրը ավերակների մեջ է եղել՝ հիմնովին ավերված իր հիմնական ենթակառուցվածքներով։ Հնդկաստանի կորստով Մյանման կորցրել է արդիականությունը և անկախություն է ձեռք բերել բրիտանացիներից:1948 թվականին խորհրդարանական կառավարություն ձևավորվելուց հետո վարչապետ Ու Նուն ձեռնամուխ է եղել ազգայնացման քաղաքականությանը և պետությունը հռչակվել է ամբողջ հողի սեփականատեր։ Կառավարությունը փորձել է իրականացնել ութամյա ծրագիր, որը մասամբ ֆինանսավորվում էր տնտեսություն փող ներարկելով, ինչը որոշակի գնաճ է առաջացրել։

### Անկախությունից հետո և Նե Վինի օրոք (1948–1988 թթ․)
1948-ին խորհրդարանական կառավարություն ձևավորվելուց հետո վարչապետ Ու Նուն ձեռնամուխ է եղել ազգայնացման քաղաքականությանը։ Նա փորձել է Մյանման դարձնել սոցիալական պետություն՝ ընդունելով կենտրոնական պլանավորման միջոցառումներ։ 1950-ականներին բրնձի արտահանումը նվազել է երկու երրորդով, իսկ հանքանյութերի արտահանումը ավելի քան 96%-ով։ Ծրագրեր են իրականացվել մասնավոր հատվածի կողմից թեթև սպառողական արդյունաբերության ստեղծման ուղղությամբ։ 1962-ի Մյանմայական պետական հեղաշրջմանը հաջորդել է տնտեսական սխեման, որը կոչվում էր «Մյանմայական ճանապարհ դեպի սոցիալիզմ», որը նախատեսում էր ազգայնացնել բոլոր արդյունաբերությունները, բացառությամբ գյուղատնտեսության։ Աղետալի ծրագիրը Մյանման դարձրել է աշխարհի ամենաաղքատ երկրներից մեկը։ 1987 թվականին ՄԱԿ-ի կողմից Մյանմայի դասակարգումը որպես ամենաքիչ զարգացած երկիր ընդգծել է նրա տնտեսական անկումը։

### Գեներալների ղեկավարում (1988–2011 թթ․)
1988 թվականից հետո ռեժիմը նահանջել է կառավարական տնտեսությունից։ Այն թույլ է տվել մասնավոր հատվածի համեստ ընդլայնումը, որոշակի օտարերկրյա ներդրումներ և ստացել է այդքան անհրաժեշտ արտարժույթը։ 2009 թվականին տնտեսությունը գնահատվել է որպես ամենաքիչ ազատը Ասիայում (կապված Հյուսիսային Կորեայի հետ)։ Բոլոր հիմնական շուկայական ինստիտուտները ճնշված են։ Մասնավոր ձեռնարկությունները հաճախ ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն պատկանում էին պետությանը։ Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ կազմակերպությունը 2007 թվականի սեպտեմբերի 26-ին հրապարակված Կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսում Մյանման դասակարգել է աշխարհի ամենակոռումպացված երկիրը՝ Սոմալիի հետ միասին։

Ազգային արժույթը կյատն է։ Մյանման ներկայումս ունի կրկնակի փոխարժեքի համակարգ, որը նման է Կուբային։ Շուկայական փոխարժեքը մոտ երկու հարյուր անգամ ցածր էր 2006 թվականին կառավարության կողմից սահմանված դրույքաչափից։ 2011 թվականին Մյանմայի կառավարությունը օգնություն է խնդրել Արժույթի միջազգային հիմնադրամից՝ գնահատելու փոխարժեքի ներկայիս համակարգը բարեփոխելու տարբերակները, կայունացնելու արտարժույթի ներքին առևտրային շուկան և նվազեցնելու տնտեսական աղավաղումները։ Կրկնակի փոխարժեքի համակարգը կառավարությանը և պետական ձեռնարկություններին թույլ է տալիս շեղել միջոցներն ու եկամուտները՝ միաժամանակ կառավարությանը ավելի մեծ վերահսկողություն տալ տեղական տնտեսության վրա և ժամանակավորապես զսպել գնաճը։

2005-2007 թվականներին գնաճը միջինը կազմել է 30,1%։ 2007 թվականի ապրիլին Ժողովրդավարության ազգային լիգան կազմակերպել է երկօրյա աշխատաժողով՝ նվիրված տնտեսությանը։ Աշխատաժողովը եզրակացրել է, որ կտրուկ աճող գնաճը խոչընդոտում է տնտեսական աճին։ «Հիմնական ապրանքների գներն աճել են 30%-ից մինչև 60% այն բանից հետո, երբ 2006 թվականի ապրիլին ռազմական ռեժիմը նպաստել է պետական աշխատողների աշխատավարձերի բարձրացմանը»,-ասում է աշխատաժողովի մոդերատոր Սո Ուինը։ NLD-ի խոսնակ Մայինթ Թեինը հավելել է, որ «Գնաճը նույնպես փոխկապակցված է կոռուպցիայի հետ։ Գնաճը ներկայիս տնտեսական ճգնաժամի կարևոր աղբյուրն է»։

Վերջին տարիներին Չինաստանը և Հնդկաստանը փորձել են ամրապնդել կապերը Մյանմայի հետ՝ փոխադարձ շահի համար։ Եվրամիությունը և որոշ երկրներ, ներառյալ Միացյալ Նահանգները և Կանադան, ներդրումային և առևտրային պատժամիջոցներ են կիրառել Մյանմայի նկատմամբ։ Միացյալ Նահանգներն արգելել է բոլոր ներմուծումները Մյանմայից, թեև այդ սահմանափակումն այդ ժամանակվանից հանվել է։ Օտարերկրյա ներդրումները հիմնականում գալիս են Չինաստանից, Սինգապուրից, Հարավային Կորեայից, Հնդկաստանից և Թաիլանդից։

### Տնտեսական ազատականացում (2011–2019 թթ․)
2011թ.-ին, երբ նոր նախագահ Թեին Սեյնի կառավարությունը եկել է իշխանության, Մյանման ձեռնամուխ է եղել բարեփոխումների հիմնական քաղաքականությանը՝ ներառյալ հակակոռուպցիոն, արժույթի փոխարժեքի կարգավորման, օտարերկրյա ներդրումների մասին օրենքները և հարկումը։ Օտարերկրյա ներդրումները 2009-2010 թվականներին 300 միլիոն ԱՄՆ դոլարից աճել են մինչև 20 միլիարդ ԱՄՆ դոլար 2010-11 թվականներին՝ աճելով մոտ 6567%-ով։ Կապիտալի մեծ ներհոսքը հանգեցնում է Մյանմայական արժույթի` կյատի ավելի ուժեղացմանը մոտ 25%-ով։ Ի պատասխան՝ կառավարությունը մեղմացրել է ներմուծման սահմանափակումները և վերացրել արտահանման հարկերը։ Չնայած արժութային ընթացիկ խնդիրներին, ակնկալվում է, որ 2011 թվականին Մյանմայի տնտեսությունը կաճի մոտ 8,8%-ով։ Ակնկալվում է, որ 58 միլիարդ դոլար արժողությամբ Դաուեյ նավահանգստի կառուցման ավարտից հետո Մյանման կլինի Հարավարևելյան Ասիան և Հարավ-չինական ծովը, Անդաման ծովի միջոցով Հնդկական օվկիանոսին կապող առևտրի կենտրոնը, որը ապրանքներ է ստանում Մերձավոր Արևելքի, Եվրոպայի և Աֆրիկայի երկրներից, ինչպես նաև կխթանի տնտեսական աճը ASEAN տարածաշրջանում։

2012 թվականին Ասիական զարգացման բանկը պաշտոնապես սկսել է վերագործարկել երկրի հետ համագործակցությունը՝ երկրում ենթակառուցվածքների և զարգացման ծրագրերի ֆինանսավորման նպատակով։ 512 միլիոն դոլար վարկը ԱԶԲ-ի կողմից Մյանմային տրված առաջին վարկն է վերջին 30 տարում և ուղղված կլինի բանկային ծառայություններին՝ ի վերջո հանգեցնելով այլ խոշոր ներդրումների ճանապարհների, էներգետիկայի, ոռոգման և կրթական ծրագրերում։

2012 թվականի մարտին ի հայտ է եկել օտարերկրյա ներդրումների մասին օրենքի նախագիծը, որն առաջինն էր վերջին ավելի քան 2 տասնամյակի ընթացքում։ Այս օրենքը վերահսկում է տնտեսության աննախադեպ ազատականացումը։ Այն, օրինակ, սահմանում է, որ օտարերկրացիներն այլևս պարտաոր չեն տեղական գործընկեր ունենալ՝ երկրում բիզնես սկսելու համար, և կարող են օրինական կերպով հողատարածք վարձակալել։ Օրենքի նախագիծը նաև նախատեսում է, որ Մյանմայի քաղաքացիները պետք է կազմեն ընկերության հմուտ աշխատուժի առնվազն 25%-ը, իսկ հետագա ուսուցմամբ՝ մինչև 50-75%-ը։

2013 թվականի հունվարի 28-ին Մյանմայի կառավարությունը հայտարարել է միջազգային վարկատուների հետ գործարքների մասին՝ չեղյալ համարելու կամ վերաֆինանսավորելու իր պարտքի գրեթե 6 միլիարդ դոլարը, որը կազմում է օտարերկրյա վարկատուներին պարտքի գրեթե 60 տոկոսը։ Ճապոնիան ներել է 3 միլիարդ դոլար, Փարիզի ակումբի խմբում ընդգրկված երկրները՝ 2,2 միլիարդ դոլար, իսկ Նորվեգիան՝ 534 միլիոն դոլար։

Մյանմայի ներգնա օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները անշեղորեն աճել են բարեփոխումներից հետո։ Երկիրը հաստատել է 4,4 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի ներդրումային ծրագրեր 2014 թվականի հունվար-նոյեմբեր ամիսներին։

Համաձայն McKinsey Global Institute-ի կողմից 2013թ. մայիսի 30-ին հրապարակված մեկ զեկույցի, Մյանմայի ապագան պայծառ է թվում, քանի որ մինչև 2030 թվականը նրա տնտեսությունը ակնկալվում է քառապատկել, եթե այն ներդրումներ կատարի ավելի բարձր տեխնոլոգիական ոլորտներում։ Սա, սակայն, ենթադրում է, որ այլ գործոններ (օրինակ՝ թմրանյութերի առևտուրը, կառավարության շարունակական պատերազմը կոնկրետ էթնիկ խմբերի հետ և այլն) չեն միջամտելու այս գործընթացին։

2017 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ Մյանմայի բնակչության 10%-ից քիչն է ունեցել բանկային հաշիվ։ 2016–17 թվականների դրությամբ բնակչության մոտավորապես 98 տոկոսն ունի սմարթֆոններ, և շարժական փողի սխեմաներն իրականացվում են առանց աֆրիկյան երկրների նման բանկերի օգտագործման։

### Տնտեսական ճգնաժամ (2020 թվականից հետո)
2021 թվականի ապրիլի 30-ին ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագիրը հրապարակել է զեկույց, որում նշվում էր, որ COVID-19 համաճարակը և 2021 թվականի Մյանմայի պետական հեղաշրջումը 2021 թվականի փետրվարին կարող են հակադարձել վերջին տասնվեց տարիների ընթացքում ձեռք բերված տնտեսական ձեռքբերումներին։ Մյանմայի տնտեսությունը տնտեսական ճգնաժամի մեջ է 2021 թվականի պետական հեղաշրջումից հետո։

Առնվազն 2022 թվականից ի վեր, Մյանման գտնվում է հիվանդ տնտեսության մեջ։ Իշխող ռազմական խունտան ծրագրում է աջակցել իր վճարային հաշվեկշռի վատթարացող վիճակին։ Երբ կյատն արժեզրկվել է հեղաշրջումից առաջ ունեցած արժեքի մեկ երրորդով, Կենտրոնական բանկը այնուհետև վաճառել է 600 միլիոն դոլար արժողությամբ արտաքին պահուստները (ամբողջ երկրի ընդհանուրի 10%-ը)՝ կյատին աջակցելու համար։ Մինչև 2022 թվականի ապրիլը պաշարները կրճատվել են, օտարերկրյա ներդրումները և տրանսֆերտները կտրուկ անկում են ապրել։ Սա ստիպել է խունտային սահմանել կապիտալի վերահսկողություն և ներմուծման սահմանափակումներ, ինչը հանգեցրել է շաքարախտի և քաղցկեղի դեմ դեղամիջոցների պակասի։

## Դեռևս չլուծված ներքին խնդիրներ
2013 թվականին Մյանմայի կառավարությունը երկրով մեկ կատարած առաջին ուսումնասիրության ժամանակ պարզել է, որ բնակչության 37 տոկոսը գործազուրկ է, իսկ 26 տոկոսն ապրում է աղքատության մեջ։

Մյանմայի տնտեսության ներկայիս վիճակը նույնպես զգալի ազդեցություն է ունեցել Մյանմայի ժողովրդի վրա, քանի որ տնտեսական դժվարությունները հանգեցնում են ամուսնության և ընտանիքի կառուցման ծայրահեղ ձգձգումների։ Ամուսնության միջին տարիքը Մյանմայում տղամարդկանց համար 27,5 է, կանանց համար՝ 26,4, ինչը գրեթե աննման է տարածաշրջանում, բացառությամբ Սինգապուրի նման զարգացած երկրների։

Մյանման ունի նաև ծնելիության ցածր մակարդակ՝ 2,07 երեխա մեկ կնոջ հաշվով (2010 թ.), հատկապես համեմատած Հարավարևելյան Ասիայի նմանատիպ տնտեսական դիրք ունեցող այլ երկրների հետ, ինչպիսիք են Կամբոջան (3,18) և Լաոսը (4,41), ինչը զգալի անկում է 1983 թվականի 4,7-ից, չնայած բնակչության ազգային քաղաքականության բացակայությունը։ Սա գոնե մասամբ վերագրվում է տնտեսական ծանրաբեռնվածությանը, որը լրացուցիչ երեխաներ են դնում ընտանիքի եկամուտների վրա, և հանգեցրել է երկրում ապօրինի աբորտների տարածմանը, ինչպես նաև ծնելիության վերահսկման այլ ձևերի կիրառմանը։

2012 թվականի օտարերկրյա ներդրումների մասին օրենքի նախագիծը ներառում էր Մյանմայի ներդրումային հանձնաժողովը կառավարության կողմից նշանակված մարմնից անկախ խորհրդի վերածելու առաջարկ։ Սա կարող է ավելի մեծ թափանցիկություն բերել ներդրումային լիցենզիաների տրամադրման գործընթացին՝ համաձայն փորձագետների և բարձրաստիճան պաշտոնյաների կողմից մշակված առաջարկվող բարեփոխումների։ Այնուամենայնիվ, նույնիսկ այս նախագծով, դեռևս հարց է մնալու, թե արդյոք կառավարությունում կոռուպցիան կարող է լուծվել (ցույց են տրվել կապեր կառավարության ներսում որոշ առանցքային անձանց և թմրամիջոցների առևտրի, ինչպես նաև հարկադիր աշխատանք կիրառող բազմաթիվ ոլորտների միջև, օրինակ՝ հանքարդյունաբերություն)։

Շատ շրջաններ (օրինակ՝ Ոսկե եռանկյունին) արգելված են օտարերկրացիների համար, և այդ շրջաններից որոշներում կառավարությունը պատերազմում է երկրի էթնիկ փոքրամասնությունների և ընդդիմության դեմ։

## Արդյունաբերություններ
Գյուղատնտեսական հիմնական արտադրանքը բրինձն է, որը զբաղեցնում է երկրի ընդհանուր մշակվող հողատարածքի մոտ 60%-ը։ Բրինձը կազմում է ընդհանուր պարենային հացահատիկի արտադրության 97%-ը՝ ըստ քաշի։ Բրինձի միջազգային հետազոտությունների ինստիտուտի հետ համագործակցության միջոցով 1966-1997 թվականներին երկրում թողարկվել են բրնձի 52 ժամանակակից սորտեր՝ օգնելով 1987 թվականին բրնձի ազգային արտադրությունը հասցնել 14 միլիոն տոննայի, իսկ 1996 թվականին՝ 19 միլիոն տոննայի։ Մինչև 1988 թվականը ժամանակակից սորտեր են տնկվել երկրի բրնձի դաշտերի կեսում, ներառյալ ոռոգելի տարածքների 98%-ը։ 2011 թվականին Մյանմայի աղացած բրնձի ընդհանուր արտադրությունը կազմել է 10,60 միլիոն տոննա՝ 2010 թվականի 1,8 տոկոսի համեմատությամբ։

Հյուսիսային Մյանմայում ափիոնի արգելքները վերջ են դրել կակաչի աճեցման դարավոր ավանդույթին։ 20000-ից 30000 նախկին կակաչի ֆերմերները լքել են Կոկանգի շրջանը 2002 թվականին արգելքի արդյունքում։

Մոնգ Մաոյի նման բարձրադիր վայրերում աճում են կաուչուկի տնկարկները։ Շաքարավազը աճեցվում է ցածրադիր վայրերում, ինչպիսին է Մոնգ Պաուկ շրջանը։

Ժամանակակից տեխնոլոգիաների ոլորտում հմուտ կրթված աշխատուժի բացակայությունը նպաստում է երկրի տնտեսական խնդիրներին։

Վերջին ժամանակներս Մյանման չունի համապատասխան ենթակառուցվածք։ Ապրանքները հիմնականում տեղափոխվում են Թաիլանդի և Չինաստանի սահմաններով և Յանգոնի գլխավոր նավահանգստով։

Երկաթուղիները հին են և խարխուլ, քիչ վերանորոգված են տասնիններորդ դարի վերջին բրիտանական տիրապետության ներքո դրանց կառուցումից ի վեր։ Ներկայումս Չինաստանը և Ճապոնիան օգնություն են տրամադրում երկաթուղային տրանսպորտի արդիականացման համար։ Մայրուղիները սովորաբար ասֆալտապատ են, բացառությամբ հեռավոր սահմանամերձ շրջանների։ Էներգիայի պակասը տարածված է ողջ երկրում, ներառյալ Յանգոնում։ Երկրի բնակչության մոտ 30 տոկոսը չունի էլեկտրաէներգիա, բնակչության 70 տոկոսը ապրում է գյուղական վայրերում։ Քաղաքացիական կառավարությունը նշել է, որ պահանջարկը բավարարելու համար էլեկտրաէներգիա է ներմուծվելու Լաոսից։

Արդյունաբերության այլ ոլորտները ներառում են գյուղատնտեսական ապրանքներ, տեքստիլ, փայտանյութ, շինանյութեր, գոհարներ, մետաղներ, նավթ և բնական գազ։

Մասնավոր հատվածը գերիշխում է գյուղատնտեսության, թեթև արդյունաբերության և տրանսպորտային գործունեության ոլորտներում, մինչդեռ կառավարությունը վերահսկում է էներգետիկան, ծանր արդյունաբերությունը և ռազմական արդյունաբերությունը։

### Կարի արտադրություն
Կարի արդյունաբերությունը Յանգոնի տարածքում աշխատատեղերի հիմնական ստեղծողն է, 2015-ի կեսերին ընդհանուր առմամբ մոտ 200,000 աշխատող է աշխատել։ Մյանմայի կառավարությունը 2018 թվականի մարտից ներմուծել է նվազագույն աշխատավարձ՝ 4800 կյատ (3,18 ԱՄՆ դոլար) օրական կարի աշխատողների համար։

Մյանմայի կարի հատվածը տեսել է օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների զգալի ներհոսք, եթե չափվում է մուտքերի քանակով, այլ ոչ թե դրանց արժեքով։ 2012 թվականի մարտին Թաիլանդի հագուստի խոշորագույն արտադրողներից վեցը հայտարարել են, որ արտադրությունը կտեղափոխեն Մյանմա, հիմնականում Յանգոնի շրջան՝ պատճառաբանելով աշխատուժի ցածր ծախսերը։ 2015 թվականի կեսերին Մյանմայում կարի ֆիրմաների մոտ 55%-ը ամբողջությամբ կամ մասամբ պատկանում էր օտարերկրյա սեփականությանը, ընդ որում օտարերկրյա ընկերությունների մոտ 25%-ը Չինաստանից և 17%-ը՝ Հոնկոնգից։ ԱԱրտասահմանյան ընկերությունների հետ կապված ընկերությունները մատակարարում են հագուստի գրեթե ամբողջ արտահանումը, և վերջին տարիներին այդ ծավալը արագորեն աճում էր, հատկապես 2012-ին ԵՄ պատժամիջոցների չեղարկումից հետո։ Մյանման 2016 թվականին արտահանել է 1,6 միլիարդ դոլարի հագուստ և տեքստիլ։

### Թմրամիջոցների ապօրինի առևտուր

Մյանման մետամֆետամինների ամենամեծ արտադրողն է աշխարհում։ Թաիլանդում հայտնաբերված ya ba–ի մեծ մասը, արտադրվել է Մյանմայում, մասնավորապես Ոսկե եռանկյունում և հյուսիսարևելյան Շան նահանգում, որը սահմանակից է Թաիլանդին, Լաոսին և Չինաստանին։ Մյանմայում արտադրված ya ba-ն սովորաբար տեղափոխվում է Թաիլանդ Լաոսով և տեղափոխվում Թաիլանդի հյուսիսարևելյան Իսան շրջան։

2010 թվականին Մյանման 1 միլիարդ դեղահաբ է վաճառել հարևան Թաիլանդին։ 2009 թվականին Չինաստանի իշխանությունները առգրավել են ավելի քան 40 միլիոն դեղահաբ, որոնք ապօրինի վաճառվել են Մյանմայից։ Էթնիկ աշխարհազորայինները և ապստամբ խմբերը (մասնավորապես Միացյալ Վա նահանգային բանակը) պատասխանատու են այս արտադրության մեծ մասի համար։ Այնուամենայնիվ, ենթադրվում է, որ Մյանմայական զորամասերը մեծապես ներգրավված են թմրամիջոցների ապօրինի շրջանառության մեջ։

Բիրման նաև ափիոնի մեծությամբ երկրորդ մատակարարն է աշխարհում (Աֆղանստանից հետո), որտեղ ափիոնի 95%-ն աճեցվում է Շան նահանգում։ Ապօրինի թմրամիջոցները տարեկան 1-ից 2 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի արտահանում են առաջացնում, ընդ որում, ըստ հաշվարկների, երկրի արտարժույթի 40%-ը ստացվում է թմրանյութերից։ Ափիոնի կակաչի մշակումն արմատախիլ անելու ջանքերը դրդել են բազմաթիվ էթնիկ ապստամբ խմբավորումների, այդ թվում ՝ վա նահանգի Միացյալ բանակին և Կոկանգին, դիվերսիֆիկացնել մետամֆետամինի արտադրությունը։

Մինչև 1980-ական թվականները հերոինը սովորաբար տեղափոխվում էր Բիրմայից Թաիլանդ, նախքան ծովով Հոնկոնգ հասնելը, որը եղել և մնում է հիմնական տարանցիկ կետը, որտեղ հերոինը մտնում է միջազգային շուկա։ Այժմ թմրամիջոցների ապօրինի շրջանառությունը տեղափոխվել է հարավային Չինաստան (Յուննանից, Գույչժոուից, Գուանսիից, Գուանդունից)՝ Չինաստանում թմրանյութերի աճող շուկայի պատճառով, մինչև Հոնկոնգ հասնելը։

Խոշոր թմրանյութերի առևտրով զբաղվողների հայտնիությունը նրանց թույլ է տվել ներթափանցել Մյանմայի տնտեսության այլ ոլորտներ, ներառյալ բանկային, ավիաընկերությունների, հյուրանոցների և ենթակառուցվածքների արդյունաբերությունը։ Ենթակառուցվածքներում նրանց ներդրումները թույլ են տվել ավելի շատ շահույթ ստանալ, նպաստել թմրամիջոցների ապօրինի շրջանառությանը և փողերի լվացմանը։ Մյանմայի ոչ ֆորմալ տնտեսության մասնաբաժինը աշխարհում ամենամեծերից մեկն է, որը սնուցում է անօրինական թմրամիջոցների առևտուրը։

### Նավթ և գազ
Myanma Oil and Gas Enterprise (MOGE) Մյանմայի նավթի և գազի ազգային ընկերությունն է։ Ընկերությունը հանդիսանում է նավթի և գազի որոնման և արդյունահանման, ինչպես նաև ներքին գազի տեղափոխման միակ օպերատորը՝ 1200 մղոն (1900 կմ) ցամաքային խողովակաշարի ցանցով։

Յադանա նախագիծը Անդամանյան ծովում գտնվող Յադանա գազի հանքավայրի շահագործման և Մյանմայով բնական գազ Թաիլանդ տեղափոխելու նախագիծ է։

Չին-Մյանմա խողովակաշարերը վերաբերում են նավթի և բնական գազի պլանավորված խողովակաշարերին, որոնք կապում են Մյանմայի խորջրյա Կյաուկֆյու նավահանգիստը Բենգալյան ծոցում, Չինաստանի Յունան նահանգի Կունմինի հետ։

Ջոն Ֆրեդրիքսենին պատկանող նորվեգական Seadrill ընկերությունը զբաղվում է ծովային նավթարդյունահանմամբ, որը ակնկալվում է, որ Մյանմայի կառավարությանը նավթի և նավթի արտահանման եկամուտներ կբերի։

Մյանման մինչև 2012 ֆինանսական տարում արտահանել է 3,5 միլիարդ դոլարի գազ, հիմնականում Թաիլանդ։

Մյանմայի ափամերձ նավթային բլոկներից 18-ի համար նավթի որոնման լիցենզիաների հայտի հայտը հրապարակվել է 2013 թվականի հունվարի 18-ին։

### Վերականգնվող էներգիա
Մյանմարն ունի հարուստ արևային էներգիա և հիդրոէներգետիկ ներուժ։ Երկրի արևային էներգիայի տեխնիկական ներուժը ամենամեծն է Մեծ Մեկոնգ ենթաշրջանի երկրներից։ Քամու էներգիան, կենսագազը և կենսազանգվածը սահմանափակ ներուժ ունեն և թույլ զարգացած են։

### Թանկարժեք քարեր
Մյանմայի միության տնտեսությունը մեծապես կախված է թանկարժեք քարերի վաճառքից, ինչպիսիք են շափյուղաները, մարգարիտները և նեֆրիտը։ Սուտակն է ամենամեծ եկամտի աղբյուրը։ Աշխարհի սուտակի 90%-ը գալիս է այս երկրից, որի կարմիր քարերը գնահատվում են իրենց մաքրության և երանգի համար։ Թաիլանդը գնում է երկրի գոհարների մեծ մասը։ Մյանմայի Բիրմայի «Ռուբինների հովիտը»՝ լեռնային Մոգոկ տարածքը, Մանդալայից 200 կմ (120 մղոն) հյուսիս, հայտնի է իր հազվագյուտ «աղավնիների արյուն» սուտակներով և կապույտ շափյուղաներով։

Մյանման հայտնի է Հարավային ծովի ոսկե մարգարիտների արտադրությամբ։ Վերջին տարիներին երկիրն իր արտադրանքը աճուրդի է հանել Հոնկոնգում, որն առաջին անգամ կազմակերպվել է Belpearl-ի կողմից 2013 թվականին և արժանացել է քննադատների հավանությանը և բարձր գներին ՝ Չինաստանում մեծ պահանջարկի շնորհիվ։ Նշանավոր մարգարիտներից են Մյանմայի Նոր արշալույսը, 19 մմ կլոր ոսկե մարգարիտը, որը վաճառվել է անանուն գնորդին չբացահայտված գնով։

2007 թվականին, Մյանմայում դեմոկրատական ցույցերի ճնշումից հետո, իրավապաշտպան կազմակերպությունները, թանկարժեք քարերի վաճառքով զբաղվող կազմակերպությունները և ԱՄՆ առաջին տիկին Լորա Բուշը կոչ են արել բոյկոտել Մյանմայի թանկարժեք քարերի աճուրդը, որն անցկացվում էր տարին երկու անգամ՝ պնդելով, որ քարերի վաճառքը օգուտ է բերում բռնապետական ռեժիմին այդ երկրում։ Մյանմայի այլընտրանքային ASEAN ցանցից Դեբի Սթոթարդը հայտարարել է, որ հանքարդյունաբերության օպերատորները թմրանյութեր են օգտագործել աշխատակիցների վրա՝ արտադրողականությունը բարելավելու համար, ասեղներ կիսելով՝ բարձրացնելով ՄԻԱՎ վարակի վտանգը. «Այս սուտակները կարմիր են երիտասարդների արյունով»։ Բրայան Լեբերը (41-ամյա ոսկերիչ, ով հիմնել է The Jewellers' Burma Relief Project–ը) հայտարարել է, որ «ներկայումս բիրմայական թանկարժեք քարերը չպետք է հպարտության առարկա լինեն։ Նրանք պետք է զզվանք առաջացնեն։ Սա միակ երկիրն է, որտեղ դուք կարող եք գտնել իսկապես բարձրորակ ռուբիններ, բայց ես դադարել եմ դրանք վաճառել։ Ես չեմ ուզում լինել ազգի տառապանքի մի մասը։ Հիմա, եթե ինչ-որ մեկը Ռուբին խնդրի, ես նրան ցույց կտամ գեղեցիկ վարդագույն շափյուղա։

Ռիչարդ Վ. Հյուզը, «Ռուբին և Սափիրը» գրքի հեղինակը, Բանգկոկում բնակվող գեմոլոգ է, ով բազմաթիվ ճանապարհորդություններ է կատարել Մյանմայում, նշում է, որ խունտայի միջոցով վաճառվող յուրաքանչյուր ռուբինի դիմաց մեկ այլ գոհար, որն աջակցում է կենսապահովման հանքարդյունաբերությանը, մաքսանենգ ճանապարհով տեղափոխվում է Թաիլանդի սահմանով։ Մյանմայի թանկարժեք քարերի արդյունաբերությունը Մյանմայի տնտեսության հիմնաքարն է, որի արտահանումը գերազանցում է 1 միլիարդ դոլարը։

Մոգոկե, Մինեշու և Նանյար նահանգներում նոր թանկարժեք հանքերի թույլտվությունները կտրամադրվեն նախարարության կողմից՝ համաձայն նախարարության փետրվարի 11-ին հրապարակված հայտարարության։ Թեև նախկին ռեժիմի դեմ սահմանված բազմաթիվ պատժամիջոցներ մեղմացվել կամ չեղարկվել են 2012 թվականին, ԱՄՆ-ն անփոփոխ է թողել Մյանմայից սուտակի և նեֆրիտի ներմուծման սահմանափակումները։ Համաձայն Մյանմայի օտարերկրյա ներդրումների մասին նոր օրենքի վերջին փոփոխությունների, ներդրումների համար այլևս չկա նվազագույն կապիտալի պահանջ, բացառությամբ հանքարդյունաբերական ձեռնարկությունների, որոնք պահանջում են կապիտալի էական ապացույցներ և պետք է փաստաթղթավորվեն տեղական բանկի միջոցով։ Ներդրումային օրենքում մեկ այլ կարևոր պարզաբանում է օտարերկրյա սեփականության սահմանափակումների վերացումը համատեղ ձեռնարկություններում, բացառությամբ սահմանափակ ոլորտների, ինչպիսին է հանքարդյունաբերությունը, որտեղ ՕՈՒՆ-ը կսահմանափակվի 80 տոկոսով։

### Զբոսաշրջություն
1992 թվականից կառավարությունը խրախուսում է զբոսաշրջությունը։ Մինչև 2008 թվականը տարեկան 750,000-ից քիչ զբոսաշրջիկ էր մտնում երկիր, սակայն վերջին տարիների ընթացքում զգալի աճ է գրանցվել։ 2012 թվականին երկիր է այցելել 1,06 միլիոն զբոսաշրջիկ, իսկ 2013 թվականի վերջին սպասվում է 1,8 միլիոն այցելություն։

Զբոսաշրջությունը Մյանմայի տնտեսության աճող ոլորտ է։ Մյանման ունի բազմազան զբոսաշրջային տեսարժան վայրեր և միջազգային մակարդակով սպասարկվում է բազմաթիվ ավիաընկերությունների կողմից ուղիղ չվերթների միջոցով։ Ներքին և արտասահմանյան ավիաընկերությունները նույնպես թռիչքներ են իրականացնում երկրի ներսում։ Զբոսաշրջային նավեր ևս գործում են Յանգոնում։ Սահմանային անցումով ցամաքային մուտքը թույլատրվում է մի քանի սահմանային անցակետերում։ Կառավարությունը բոլոր զբոսաշրջիկների և գործարար մարդկանց համար պահանջում է վավեր անձնագիր՝ մուտքի վիզայով։ Ե՛վ տուրիստական, և՛ բիզնես վիզան ուժի մեջ է 28 օրով, որը երկարաձգվում է լրացուցիչ 14 օրով զբոսաշրջության համար և երեք ամսով բիզնեսի համար։ Մյանմա տեսնելը անձնական էքսկուրսավարի միջոցով տարածված երևույթ է։ Ճանապարհորդները կարող են զբոսավարներ վարձել տուրիստական գործակալությունների միջոցով։

Աուն Սան Սու Չժին խնդրել է, որ միջազգային զբոսաշրջիկները չայցելեն Մյանմա։ Ավելին, խունտայի հարկադիր աշխատանքի ծրագրերը կենտրոնացած էին զբոսաշրջային ուղղությունների վրա։ Այդ ուղղությունները խիստ քննադատության էին ենթարկվում մարդու իրավունքների խախտումների համար։ Նույնիսկ անտեսելով ակնհայտ պետական վճարները ՝ Բիրմայի հյուրանոցների և զբոսաշրջության նախարար, գեներալ-մայոր Սոու Լվինը խոստովանել է, որ կառավարությունը եկամտի զգալի տոկոս է ստանում մասնավոր հատվածի տուրիստական ծառայություններից։ Բացի այդ, Բիրմայում աղքատ մարդկանց միայն փոքրամասնությունն է ստանում գումար, որը որևէ կապ ունի զբոսաշրջության հետ։

Մինչև 2012 թվականը երկրի մեծ մասն ամբողջությամբ արգելված էր զբոսաշրջիկների համար, և զինվորականները խստորեն վերահսկում էին օտարերկրացիների և Մյանմայի ժողովրդի փոխհարաբերությունները։ Տեղացիներին չի թույլատրվել քաղաքականություն քննարկել օտարերկրացիների հետ՝ բանտարկության պատժի տակ, և 2001 թվականին Մյանմայի զբոսաշրջության խթանման խորհուրդը կարգադրել է տեղական պաշտոնյաներին պաշտպանել զբոսաշրջիկներին և սահմանափակել օտարերկրացիների և սովորական Մյանմայցիների միջև «ավելորդ շփումը»։ 2012 թվականից ի վեր Մյանման բացվել է ավելի շատ զբոսաշրջության և օտարերկրյա կապիտալի համար, ինչը խորհրդանշում էր երկրի անցումը դեպի ժողովրդավարություն։

### Ենթակառուցվածք
Մյանմայի ենթակառուցվածքային գագաթնաժողովը 2018 թվականին նշել է, որ Մյանման հրատապ կարիք ունի «փակել իր ենթակառուցվածքային բացը»՝ մինչև 2030 թվականն ընկած ժամանակահատվածում 120 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի ակնկալվող ծախսերով։ Ավելի կոնկրետ, Մյանմայում ենթակառուցվածքային զարգացումը պետք է լուծի երեք հիմնական մարտահրավեր առաջիկա տարիներին.

# Ճանապարհների արդիականացում և ինտեգրում հարևան ճանապարհների և տրանսպորտային ցանցերի հետ.
# Տարածաշրջանային օդանավակայանների զարգացում և օդանավակայանի առկա թողունակության ընդլայնում,
# Քաղաքային տրանսպորտի ենթակառուցվածքի պահպանում և համախմբում` նորարարական տրանսպորտային միջոցների տեղադրման միջոցով, ներառյալ, բայց չսահմանափակվելով ջրային տաքսիներով և օդորակիչով ավտոբուսներով։

Մյանման պետք է ընդլայնի իր հնարավորություններով ապահովող ենթակառուցվածքները, ինչպիսիք են տրանսպորտը, էլեկտրամատակարարումը և կոմունալ ծառայությունները։

Չինաստանի «Գոտի և ճանապարհ» նախաձեռնության ենթակառուցվածքային նախագծերը կարող են ազդել Մյանմայի 24 միլիոն մարդկանց վրա, որոնք ապրում են այս նախագծի միջանցքներում՝ այդպիսով փոխելով տնտեսական օգուտների և վնասների բաշխումը երկրի տնտեսական դերակատարների միջև։

## Արտաքին առևտուր

## Մակրոտնտեսական միտումներ
Հետևյալ աղյուսակում ներկայացված են 2004–2017 թթ. տնտեսական հիմնական ցուցանիշները։

### Օտարերկրյա ներդրումներ
Թեև օտարերկրյա ներդրումները խրախուսվել են, այն մինչ այժմ միայն չափավոր հաջողության է հասել։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ օտարերկրյա ներդրողները բացասաբար են ազդվել խունտայի կառավարության քաղաքականությունից և խունտայի կառավարությանը բոյկոտելու միջազգային ճնշման պատճառով։ Միացյալ Նահանգները առևտրային պատժամիջոցներ է սահմանել Մյանմայի նկատմամբ։ Եվրամիությունը էմբարգո է սահմանել զենքի, ոչ մարդասիրական օգնության, ռազմական ռեժիմի ղեկավարների համար մուտքի արտոնագրերի և սահմանափակ ներդրումների վրա։ Ե՛վ Եվրամիությունը, և՛ ԱՄՆ-ը պատժամիջոցներ են սահմանել երկրում մարդու իրավունքների խախտման հիմքով։ Ասիայի շատ երկրներ, մասնավորապես Հնդկաստանը, Թաիլանդը և Չինաստանը ակտիվ առևտուր են իրականացնում Մյանմայի հետ։ Այնուամենայնիվ, 2013 թվականի ապրիլի 22-ին ԵՄ-ն դադարեցրել է տնտեսական և քաղաքական պատժամիջոցները Մյանմայի դեմ։

Հանրային հատվածի ձեռնարկությունները շարունակում են մնալ խիստ անարդյունավետ, կանգ են առել նաև մասնավորեցման ջանքերը։ Մյանմայի արտաքին առևտրի գնահատականները խիստ երկիմաստ են՝ շուկայի առևտրի մեծ ծավալի պատճառով։ Շարունակվող հիմնական խնդիրը դրամավարկային և հարկաբյուջետային կայունության ձախողումն է։ Կառավարության նախաձեռնություններից մեկը Մյանմայի բնական գազի խոշոր հանքավայրերի օգտագործումն էր։ Ներկայումս Մյանման ներդրումներ է ներգրավել թայլանդական, մալազիական, ֆիլիպինյան, ռուսական, ավստրալական, հնդկական և սինգապուրյան ընկերություններից։ 2013 թվականի փետրվարի դրությամբ ԱՄՆ-ի հետ առևտուրը կազմել է 243,56 միլիոն դոլար, ինչը տեղի է ունեցել 15 նախագծեր միջոցով, որը ընդհանուր առևտրի ընդամենը 0,58 տոկոսն է, համաձայն կառավարության վիճակագրության։

The Economist- ի հատուկ զեկույցը Մյանմայի վերաբերյալ մատնանշում է տնտեսական ակտիվության աճը, որը բխում է Մյանմայի քաղաքական վերափոխումից և ասիական հարևաններից օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների ներհոսքից։ Օրինակ, Մինգալադոնի արդյունաբերական պարկի մոտ ճապոնական գործարանները վեր են ածվել «բեկորների», որոնք առաջացել են «տասնամյակների պատժամիջոցների և տնտեսական վատ կառավարման պատճառով»։ Ճապոնիայի վարչապետ Շինգո Աբեն Մյանման ճանաչել է որպես տնտեսապես գրավիչ շուկա, որը կօգնի խթանել ճապոնական տնտեսությունը։ Իր տարբեր ձեռնարկությունների շարքում Ճապոնիան օգնում է կառուցել Թիլավա նավահանգիստը, որը հանդիսանում է Թիլավայի հատուկ տնտեսական գոտու մի մասը, և օգնում է կարգավորել էլեկտրաէներգիայի մատակարարումը Յանգոնում։

Ճապոնիան Մյանմայի ամենամեծ ներդրողը չէ։ Օրինակ, Թաիլանդը, Չինաստանից հետո երկրորդ խոշոր ներդրողը Մյանմայում, առաջ է գնում Թիլավայի ավելի մեծ տարբերակով՝ Դաուեյում, Մյանմայի Տենասերիմի ափին։ Թաիլանդի կառավարիչները դարեր շարունակ գործել ենKra Isthmus-ի վրայով ջրանցք կառուցելու գաղափարով, որը Թաիլանդի ծոցը կապում է անմիջապես Անդամանյան ծովի և Հնդկական օվկիանոսի հետ, որպեսզի խուսափեն Մալակկայի նեղուցով թերակղզու շրջանցումից։

Դաուեյն այդ կապը կտա Թաիլանդին։ Չինաստանը, որը Մյանմայում անհամեմատ ամենամեծ ներդրողն է, կենտրոնացել է նավթի և գազի խողովակաշարերի կառուցման վրա, որոնք «հատում են երկիրը՝ սկսած Կյաուկֆյուի նոր տերմինալից, Սիտվեից անմիջապես ներքև, մինչև Մանդալայ և մինչև չինական սահմանամերձ Ռուիլի քաղաքը, այնուհետև Կունմին, Յուննան նահանգի մայրաքաղաքը»։ Դա կօգնի Չինաստանին «ստիպված չլինել Աֆրիկայից և Մերձավոր Արևելքից նավթ արտահանել Սինգապուրի շուրջը գտնվող խցանման միջով»։

Ըստ CIA World Factbook-ի . 2009 թվականից սկսած տնտեսությունը գրանցել է ՀՆԱ-ի շարունակական աճ՝ առնվազն 5%-ով։

Մյանմայում երկրաջերմային նախագծերի ֆինանսավորմամբ, breakeven էլեկտրաէներգիայի գնահատված արժեքը կազմում է 5,3-8,6 ցենտ մեկ կՎտժ-ի համար, կամ 53-86 հազար կյատ մեկ կՎտժ-ի համար։ 2012 թվականի հունիսից մինչև 2015 թվականի հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում Մյանմայի կյատն արժեզրկվել է մոտավորապես 35%-ով՝ 850-ից մինչև 1300 ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ։ Արտասահմանից արտարժույթով վարկեր ստացած տեղական ձեռնարկությունները հանկարծ հասկացան, որ իրենց շտապ անհրաժեշտ է արժութային ռիսկերի նվազեցման ռազմավարություն։ Մյանմայում առկա արժութային հեջավորման լուծումների բացակայությունը իրական մարտահրավեր է Երկրաջերմային ծրագրի ֆինանսավորման համար։

### Օտարերկրյա օգնություն
Միջազգային օգնության մակարդակը Մյանմայում ամենացածրն է աշխարհում (և ամենացածրը Հարավարևելյան Ասիայի տարածաշրջանում)։ Մյանման մեկ շնչի համար ստանում է $4 զարգացման օժանդակություն՝ մեկ շնչին բաժին ընկնող միջին $42,30-ի համեմատ։

2007 թվականի ապրիլին ԱՄՆ կառավարության հաշվետվողականության գրասենյակը բացահայտել է ֆինանսական և այլ սահմանափակումներ, որոնք ռազմական կառավարությունը դնում է Հարավարևելյան Ասիայի երկրում միջազգային մարդասիրական օգնության համար։ ԿՀԳ-ի զեկույցը, որը վերնագրված է «Աջակցության ծրագրերը սահմանափակված են Մյանմայում», ուրվագծում է Մյանմայի կառավարության հատուկ ջանքերը՝ խոչընդոտելու միջազգային կազմակերպությունների մարդասիրական աշխատանքը, այդ թվում՝ սահմանափակելով միջազգային անձնակազմի ազատ տեղաշարժը երկրի ներսում։ Զեկույցում նշվում է, որ վարչակարգը խստացրել է իր վերահսկողությունը օգնության աշխատանքների նկատմամբ այն բանից հետո, երբ 2004 թվականի հոկտեմբերին հեռացվել է նախկին վարչապետ Խին Նյունտը։

Ավելին, զեկույցներում նշվում է, որ ռազմական կառավարությունը 2006 թվականի փետրվարին ընդունել է ուղեցույցներ, որոնք պաշտոնականացնում են Մյանմայի սահմանափակող քաղաքականությունը։ Ըստ զեկույցի, ուղեցույցները պահանջում են, որ մարդասիրական խմբերի կողմից իրականացվող ծրագրերը «բարձրացնեն և պաշտպանեն ազգային շահերը», իսկ միջազգային կազմակերպությունները համակարգեն պետական գործակալների հետ և ընտրեն իրենց Մյանմայական անձնակազմը կառավարության կողմից պատրաստված անձանց ցուցակներից։ ՄԱԿ-ի պաշտոնյաներն այս սահմանափակումներն անընդունելի են հայտարարել։ ԱՄՆ ներկայացուցիչ Թոմ Լանտոսն ասել է․ԱՄՆ ներկայացուցիչ Իլեանա Ռոս-Լեհտինենը ասել է, որ զեկույցը «ընդգծում է ժողովրդավարական փոփոխությունների անհրաժեշտությունը Մյանմայում, որի ռազմական վարչակարգը կամայականորեն ձերբակալում է, խոշտանգում, բռնաբարում և մահապատժի է ենթարկում սեփական ժողովրդին, անխղճորեն հալածում է էթնիկ փոքրամասնություններին և տարօրինակ կերպով կառուցում է ինքն իրեն նոր մայրաքաղաքը, միևնույն ժամանակ չկարողանալով լուծել փախստականների հոսքի, ապօրինի թմրամիջոցների և մարդկանց թրաֆիքինգի, ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի և այլ վարակիչ հիվանդությունների տարածման հրատապ մարտահրավերները»։

## Այլ վիճակագրություն
**Էլեկտրաէներգիա – արտադրություն՝** 17,866.99 ԳՎտժ (2016 թ.)

**Էլեկտրաէներգիա – սպառում՝** 7,572,60 ԳՎտժ բնակելի, 4,650,90 ԳՎտժ արդյունաբերական, 3,023,27 ԳՎտժ կոմերցիոն, 2,384,89 ԳՎտժ կորուստ (2016 թ.)

**Էլեկտրաէներգիա – արտահանում`** 2,381.34 կՎտժ (2016 թ.)

**Էլեկտրաէներգիա – ներմուծում`** 0 կՎտժ (2006 թ.)

**Գյուղատնտեսություն – ապրանքներ՝** բրինձ, ընդեղեն, լոբի, քունջութ, գետնանուշ, ձմերուկ, ավոկադո շաքարեղեգ; կարծր փայտանյութ; ձուկ և ձկնամթերք

**Արժույթը՝** 1 կյատ (K) = 100 պյա

**Փոխարժեքներ՝** կիաթ ԱՄՆ դոլարի դիմաց – 1,205 (2008 թ.), 1,296 (2007), 1,280 (2006), 5,82 (2005), 5,7459 (2004), 6,0764 (2003 թ.) նշում. /ԱՄՆ դոլարը կազմել է մոտ 970 կյա/ԱՄՆ դոլար, իսկ 2005թ. տարեվերջին ոչ պաշտոնական փոխարժեքը կազմել է 1075 կյա/ԱՄՆ դոլար; 2003–05թթ.-ի տվյալները ներկայացված են պաշտոնական փոխարժեքներով

**Օտարերկրյա ուղղակի ներդրումներ** Առաջին ութ ամիսների ընթացքում Մյանման ստացել է 5,7 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի ներդրում։ Սինգապուրը 2019-2020 ֆինանսական տարում մնացել է որպես Մյանմայում օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների գլխավոր աղբյուր՝ Սինգապուրում ցուցակված 20 ձեռնարկություններով, որոնք 2019-2020 ֆինանսական տարում Մյանմա են բերել 1,85 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ Հոնկոնգը երկրորդ խոշոր ներդրողն էր՝ 46 ձեռնարկություններից 1,42 միլիարդ ԱՄՆ դոլար գնահատված կապիտալով, որին հաջորդում է Ճապոնիան, որը 760 միլիոն դոլար է ներդրել Մյանմայում։

**Արտաքին առևտուր** Ընդհանուր արտաքին առևտուրը 2019-2020 ֆինանսական տարվա առաջին ութ ամիսներին հասել է ավելի քան 24,5 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Myanmar Business Today; Print Edition, 5 November 2015.  Geothermal Energy in Myanmar, Securing Electricity for Eastern Border Development, by David DuByne & Hishamuddin Koh
* Myanmar Business Today; Print Edition, 19 June 2014.  Myanmar's Institutional Infrastructure Constraints and How to Fill the Gaps, by David DuByne & Hishamuddin Koh
* Myanmar Business Today; Print Edition, 27 February 2014.  A Roadmap to Building Myanmar into the Food Basket of Asia, by David DuByne & Hishamuddin Koh
* Taipei American Chamber of Commerce; Topics Magazine, Analysis, November 2012.  Myanmar: Southeast Asia's Last Frontier for Investment, by David DuByne
* Taiwan ASEAN Studies Center; ASEAN Outlook Magazine, May 2013. Myanmar's Overlooked Industry Opportunities and Investment Climate, by David DuByne
* Myanmar Economic Monitor Report June 2023 (English); The World Bank, 28 June 2023. June 2023 Myanmar Economic Monitor : A Fragile Recovery - Special Focus on Employment, Incomes and Coping Mechanisms (English), by Edwards,Kim Alan, Mansaray,Kemoh Myint,Thi Da Hayati,Fayavar Maw,Aka Kyaw Min

## Արտաքին հղումներ
* Google Earth Map of oil and gas infrastructure in Myanmar
* Myanmar Ministry of Commerce (MMC) News, information, journals, magazines related to Burmese business and commerce
* Myanmar-US Chamber of Commerce
* Union of Myanmar Federation of Chambers of Commerce and Industry (UMFCCI)  http://www.umfcci.com.mm/
* World Bank Summary Trade Statistics Myanmar