Բուլոնի պաշարումներ (1544–1546)

**Բուլոնի առաջին պաշարում**, պատերազմ, որ տեղի է ունեցել 1544 թվականի հուլիսի 19-ից սեպտեմբերի 14-ը, իսկ **երկրորդը**՝ 1544 թվականի հոկտեմբերին։

Բուլոնի ավելի վաղ պաշարումը տեղի էր ունեցել 1492 թվականին, երբ Թյուդորների արքայատոհմից անգլիացի թագավոր Հենրի VII-ը պաշարել էր Ֆրանսիայի Պա-դը-Կալեում գտնվող թույլ պաշտպանված Բուլոն քաղաքը։ Հիսուն տարի անց, որպես Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր Կառլոս V-ի դաշնակիցներ, ֆրանսիացիների դեմ պատերազմի ժամանակ, անգլիացիները վերադարձան Հենրի VII-ի որդու և ժառանգորդի՝ Հենրի VIII-ի գլխավորությամբ։ Բուլոնը ամրացվել և պաշտպանվել է որպես անգլիական կալվածք Ֆրանսիական հողում 1544 թվականի սեպտեմբերի 14-ից մինչև 1550 թվականի մարտը։

## Առաջին պաշարում
Բուլոնի առաջին պաշարումը տեղի է ունեցել 1544 թվականի հուլիսի 19-ից սեպտեմբերի 14-ը՝ Անգլիայի Հենրի VIII թագավորի կողմից Ֆրանսիայի երրորդ ներխուժման ժամանակ։ Հենրին Բուլոնը գրավելու մտադրությունը դրդել էր ֆրանսիացիների կողմից Շոտլանդիայում Անգլիայի թշնամիներին ցուցաբերվող օգնությունը։ 1543 թվականին նա նոր դաշինք կնքեց Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր Կառլոս V-ի և Իսպանիայի թագավորի հետ, որի կաթոլիկական հավատարմությունը որոշ ժամանակով խախտվեց Անգլիայի հետ Ֆրանսիայի դեմ դաշինքի քաղաքական առավելություններով։

1544 թվականի սկզբին անգլիական Կալեից մեծ անգլիական զորք դուրս եկավ։ Ավելի ուշ այն բաժանվեց երկու մասի, և դրանցից մեկը՝ Սաֆոլկի դքսի գլխավորությամբ, երթով շարժվեց դեպի Բուլոնի ափամերձ քաղաքը և հուլիսի 19-ին պաշարեց այն։ Մի քանի շաբաթ անց Հենրին ժամանեց՝ պաշարման հրամանատարությունն անձամբ ստանձնելու համար։ Քաղաքի թեթևակի ամրացված ստորին հատվածը արագ ընկավ ծանր ռմբակոծության տակ, որը շարունակվեց մինչև օգոստոս։ Սեպտեմբերին վերին քաղաքը խոցվեց և գրավվեց, բայց կենտրոնական ամրոցը դեռևս դիմադրում էր։ Ֆրանսիական կայազորի կրակային ուժը կանխում էր ցանկացած առաջխաղացում, ուստի անգլիացիները թունելներ փորեցին ամրոցի տակ, և ֆրանսիացիները հանձնվեցին սեպտեմբերի 13-ին։

Սակայն, կայսր Կառլոս V-ը առանձին հաշտություն կնքեց Ֆրանսիայի հետ, և ֆրանսիացիները հարձակվեցին Բուլոնի վրա Բուլոնի երկրորդ պաշարման ժամանակ։

Հաջորդ տարիների ընթացքում ո՛չ Անգլիան, ո՛չ էլ Ֆրանսիան ուժ չգտան միմյանց դեմ լայնածավալ պատերազմի մղելու համար։ Ֆրանսիացիների փորձերը Բուլոնը վերադարձնելու ձախողվեցին, մինչդեռ անգլիացիների փորձերը՝ ավելի շատ տարածքներ ձեռք բերելու Կալեի և Բուլոնի շրջակայքում, նույնպես ձախողվեցին։ Հենրին սպասում էր ֆրանսիական մեծ ներխուժման նավատորմի, որը երբեք չեկավ, և հետագայում իր և որդու գահակալության ընթացքում Անգլիայի ռազմական ռեսուրսների մեծ մասը ուղղվեց Շոտլանդիայում պատերազմին։

## Երկրորդ պաշարում
Բուլոնի երկրորդ պաշարումը 1542-1546 թվականների Իտալական պատերազմի վերջում տեղի ունեցած մարտական ​​գործողություն էր։ Դոֆինի բանակը ներխուժեց Մոնտրեյ՝ ստիպելով Նորֆոլկի դուքսին դադարեցնել պաշարումը։ Հենրի VIII-ը ինքը 1544 թվականի սեպտեմբերի վերջին մեկնեց Անգլիա՝ հրամայելով Նորֆոլկի և Սաֆոլկի դուքսերին պաշտպանել Բուլոնը։ Երկու դուքսերը արագորեն չենթարկվեցին այս հրամանին՝ թողնելով մոտ 4000 զինվոր գրավված քաղաքը պաշտպանելու համար, նրանք անգլիական բանակի մնացած մասը դուրս բերեցին Կալե։ Թվով ավելի փոքր անգլիական բանակը այժմ փակուղու մեջ էր Կալեում։ Դոֆինը՝ առանց դիմադրության, կենտրոնացրեց իր ջանքերը Բուլոնի գրավման վրա։ Հոկտեմբերի 9-ին ֆրանսիական հարձակումը գրեթե գրավեց քաղաքը, բայց հետ մղվեց, երբ զորքերը վաղաժամ անցան թալանին։

## Անգլիական զինանոցը և պաշարման ավարտը 1550 թվականին
### Ամրոցներ
Հենրի VIII-ի սեպտեմբերի 18-ին Բուլոն կատարած անձնական այցից հետո անգլիացիները սկսեցին ամրացնել իրենց դիրքերը։ Բուլոնն ուներ բարձր և ցածր քաղաքներ, իսկ Բուլոնի ամրոցը գտնվում էր ցածրադիր քաղաքում՝ Լիան գետի գետաբերանի մոտ, նավահանգստին հարող։ Հյուսիսում ամրացվել էր հռոմեական փարոս, որը հայտնի էր որպես Տուր դ'Օրդրե, և կոչվում էր «Ծերունի», իսկ 1545 թվականին Ծերունու և Բուլոնի միջև կառուցված նոր ամրոցը կոչվում էր «Երիտասարդ»։ 

Այս աշխատանքների գեոդեզիստը Ջոն Ռոջերսն էր, որը նախկինում վարպետ որմնադիր էր։ Ռազմական ինժեներ Ռիչարդ Լին և Գինի գանձապահ Թոմաս Պալմերը լրացուցիչ հրահանգներ բերեցին անմիջապես Հենրի VIII-ից։ 1546 թվականի մայիսից արևելքում գտնվող բլրի վրա կառուցվեց մեկ այլ ծայրամասային ամրոց։ Այժմ այն ​​կոչվում էր Մոն Լամբեր, իսկ ժամանակին կոչվում էր Բուլեմբերգ։ Սակայն Բուլոնի կապիտան Նիկոլա Արնոլդը բողոքեց դրա թերություններից. այն չուներ ո՛չ ջրհոր, ո՛չ էլ պահեստային տարածք։ Այն լքվեց 1549 թվականին ֆրանսիական բանակի մոտենալու պատճառով։ Ֆրանսիացիները ամրացան Լիանի հարավում՝ կառուցելով Շատիյոնի և Ուտրոյի ամրոցները։ Նոր ամրությունների կառուցումը ենթադրաբար դադարեցվել էր 1546 թվականի հունիսին կնքված Կամպի (կամ Արդրի պայմանագրի) պայմանագրով։ Պայմանագիրը նախատեսում էր, որ անգլիացիները 1554 թվականին կհեռացնեն Բուլոնից՝ 2,000,000 կրոնների դիմաց։ Բուլոնի անգլիական տիրապետությունը, ի վերջո, վտանգվեց քաղաքից հյուսիս գտնվող Մարկիզում ֆրանսիական ամրոցի կառուցմամբ, որը կարող էր խոչընդոտել մատակարարումներին։ Չնայած գրառումները թերի են, պարզ է, որ աշխատանքների ընթացքում մեծ թվով անգլիացի բանվորներ մահացել կամ հիվանդացել են: 1545 թվականի հունվարին ուղարկված 1200 տղամարդկանցից հունիսին միայն 300-ն էին դեռ աշխատում։

### Զինանոց
Բուլոնի թնդանոթները ներառված էին Հենրի VIII-ի մահից հետո՝ 1547 թվականի հունվարի 28-ին, վերցված անգլիական թագի ունեցվածքի գույքագրման մեջ։ Ասում են, որ դրանց անիվների և կոթերի մեծ մասը փտած և քայքայված էր։ Ընդհանուր թիվը հետևյալն էր՝ 4 թնդանոթ, 5 կիսաթնդանոթ, 10 կուլվերին, 14 կիսա-կուլվերին, 18 սակեր, 21 բազե, բազե և խցիկավոր բազե, 25 մեծ պղնձե ականանետ, 19 փոքր պղնձե ականանետ, 9 երկաթե ականանետ, 3 երկաթե ռումբարդ, 3 երկաթե թնդանոթ-պերիե, 16 պորտ-փիես, 24 թռչնամուր, 7 պարսատիկ, 12 կրկնակի հիմք, 54 ծովախեցգետնի հիմք, 114 գաղտնի հիմք, 2 ռոբինետ և 73 պղնձե հագբուտ։ Թնդանոթները գտնվում էին չորս դիրքերում՝ «Ծերունին», «Բարձր Բուլոն», «Բուլոնի բազան» և «Բուլեմբերգը» (Մոն Լամբեր)։ Երբ Բուլոնը 1550 թվականի մարտին վերադարձվեց Ֆրանսիա, Էդուարդ VI-ը նշեց, որ թնդանոթները նույնպես կհանձնվեն։ Դրանց թվում էին վերջերս գրավված ատրճանակներ և՝ 2 բազիլիկ, 2 կիսաթնդանոթ, 3 կուլվերին, 2 կիսակուլվերին, 3 սակեր, 16 բազե, 94 արկեբուս՝ փայտե պոչերով կոկորդիլոս (մուշկետներ՝ ֆիքսված դիրքերի համար) և 21 երկաթե թնդանոթ։

### Շարունակվող հակամարտություն
Բուլոնում ֆրանսիացիների և անգլիացիների միջև կնքվել էր զինադադար՝ համաձայն Անգլիայի Էդուարդ VI-ի և Ֆրանսիայի Ֆրանցիսկ I-ի միջև 1547 թվականի մարտին կնքված պայմանագրի։ 1547 թվականի հունիսին միջազգային վեճ ծագեց նավահանգստում անգլիացիների կողմից կառուցվող պատի շուրջ։ Ֆրանսիացիները պնդում էին, որ դա նոր ամրություն է՝ խախտելով Քեմփի պայմանագրի զինադադարը, մինչդեռ անգլիացիները պնդում էին, որ դա պարզապես ծովային պատ է՝ նավահանգիստը պաշտպանելու համար։ Դիվանագիտության մեջ այս վեճը կապված էր անգլիացիների և ֆրանսիական մտադրությունների և Շոտլանդիայի Սուրբ Անդրեասի ամրոցում միջամտության վերաբերյալ վեճերի հետ։ 1548 թվականի ամռանը ֆրանսիացիները նկատեցին, որ ծովապատնեշը հագեցած էր թնդանոթներով. անգլիացիները պնդում էին, որ դա պարզապես աշխատողներին պաշտպանելու համար էր։ Ֆրանսիական նավերը կրակ բացեցին դրա վրա, և անգլիացիները պատասխանեցին կրակին։ Սոմերսեթի 1-ին դուքս Էդվարդ Սեյմուրը 1548 թվականի սեպտեմբերին Ֆրանսուա վան դեր Դելֆտին ասաց, որ ֆրանսիացիները Բուլոնում ամրոցներ են կառուցում՝ խախտելով պայմանագիրը։ Դեկտեմբերին ֆրանսիացիներին հաջողվեց ոչնչացնել անգլիացիների կառուցած երկու նոր դիրքերը և Գինին ու Կալեին ավելի մոտ գտնվող մեկ այլ ամրոց՝ Ֆորտ Ֆայնսը։

Ֆրանսիացիների կողմից Բուլոնի վրա կատարված խոշոր փորձը հետ մղվեց 1549 թվականի մայիսին։ Կայսերական դեսպան Սիմոն Ռենարը հայտնեց Բուլեմբերգի կամ Լամբեր լեռան ամրոցի վրա անհաջող հարձակման մասին։ Ֆրանսիացի առաջնորդ Գասպար II դը Կոլինյին, Ֆրանսիայի կոնստաբլի եղբորորդին, ժամը 2:00-ին ամրոցի դեմ սանդուղքներ տեղադրեց, բայց տագնապը հնչեցվեց կայազորի անդամների կողմից, որոնց նա կարծում էր, որ հաջողությամբ կաշառել է։ 200 ֆրանսիացի զոհվեց։ Անգլիացիները կասկածեցին դավաճանության մեջ, քանի որ առաջին կրակոցից չորս թնդանոթ պայթեց, և մոտ յոթանասուն տղամարդ բացակայեց առանց թույլտվության։ Ասում են, որ ամրոցում գտնվող կանայք փրկեցին օրը։ Ոմանք ծիծաղեցին Շատիյոնի վրա՝ ասելով, որ նա իր սանդուղքները չափազանց կարճ էր դարձրել, չնայած գործողությունը լավ մտածված էր, քանի որ ամրոցը կարևոր էր քաղաքի պաշտպանության համար։ Ավելին, գործողությունը համարվում էր պայմանագրի խախտում։

Էդուարդ VI-ը իր տարեգրության մեջ գրել է այս գիշերային հարձակումը՝ նավահանգստում գտնվող նավերը այրելու անհաջող փորձով։ Ամռանը Կոլինյին 20,000 կրակոցից բաղկացած մարտկոցով ռմբակոծեց նավամատույցը և հրետանով շրջափակեց նավահանգստի մուտքը։ Անգլիացիները գրավեցին այս հրետանային դիրքը, իսկ ֆրանսիացիները տեղադրեցին մեկ այլ, որն ավելի քիչ հրամանատարական էր։ Նավահանգիստը քարերով լի կույտով աղտոտելու փորձը նույնպես անհարմարություն պատճառեց անգլիական կայազորին։

### Անգլիացիների հեռացում
Չնայած Քեմփի պայմանագրով անգլիացիները համաձայնել էին լքել Բուլոնը 1554 թվականին, քաղաքը վերադարձվեց Ֆրանսիային 1550 թվականին՝ Բուլոնի պայմանագրով, որը նաև ավարտեց Շոտլանդիայում Ռաֆ Վուինգի պատերազմը: Սիմոն Ռենարը հայտնել է, որ անգլիացի կապիտանը Գաղտնի խորհրդից իր հանձնվելու հրամանը ընդունել է հառաչանքով: Ֆրանսիայի Հենրի II-ը պաշտոնապես մտավ քաղաք 1550 թվականի մայիսի 16-ին: Նա մնաց երեք օր և այցելեց Բուլեմբերգի, Ամբլետյոզի, Արդրի աշտարակի, Մեծ ամրոցի և Շատիյոնի ամրոցները (որը կոչվում է նաև Շատիյոնի այգի): Նա տպավորված էր այս վերջին ամրաշինություններից մի քանիսով, ինչպես նաև քաղաք քաղցրահամ ջուր բերելու անգլիական ծրագրով: Հենրի II-ը որոշեց շարունակել Ամբլետյոզում անգլիական աստղային ամրոցի և Բլեքնեսում հարևան շինության կառուցումը: Ֆրանսիացիները նաև հիացան խլուրդով, որը նրանք անվանում էին «լա Դյունետ», և երբ այն ավարտվեց, Հենրի II-ը այն համեմատեց հռոմեական շինության հետ։ Բուլոնի Նոտր Դամ տաճարը, որը ավերվել կամ լուրջ վնասվել էր անգլիացիների կողմից, պետք է վերակառուցվեր, Հենրի II-ը եկեղեցուն նվիրեց Աստվածածնի արծաթե արձանը, իսկ այլ ազնվականներ գումար հատկացրեցին:

## Հանրաճանաչ մշակույթում
Հենրի VIII-ի կողմից Բուլոնի 1544 թվականի պաշարումը պատկերվել է «Թյուդորներ» հեռուստասերիալի 4-րդ եթերաշրջանում։

## Ծանոթագրությոններ

* Arnold, Thomas F. *The Renaissance at War*. Smithsonian History of Warfare, edited by John Keegan. New York: Smithsonian Books / Collins, 2006. .
*
* Elton, G. R. *England Under the Tudors*. A History of England, edited by Felipe Fernández-Armesto. London: The Folio Society, 1997.
* Phillips, Gervase. "Testing the 'Mystery of the English'". *MHQ: The Quarterly Journal of Military History* 19, no. 3 (Spring 2007): 44–54. .
* Scarisbrick, J. J. *Henry VIII*. London: The Folio Society, 2004.

Կատեգորիա:1544 Ֆրանսիայում
Կատեգորիա:16-րդ դարը Ֆրանսիայում
Կատեգորիա:16-րդ դարի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Անգլիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Անգլիայի պատերազմներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատերազմներ