Դուգալդ Ստյուարտ

**Դուգալդ  Ստյուարտ** (, ), շոտլանդացի փիլիսոփա, «Առողջ  դատողություն» դպրոցի ներկայացուցիչ։

Նրա դաստիարուկությամբ զբաղվում  էր հայրը, Էդինբուրգ համալսարանի մաթեմատիկայի պրոֆեսոր,որը վաղ մանկությունից նրա մեջ հետաքրքրություն առաջացրեց մաթեմատիկա սովորելու նկատմամբ։ Տանը նա ստացել է նաև հումանիտար գիտությունների  նախապատրաստում։ Էդինբուրգ  համալսարան  նա ընդունվեց շատ վաղ հասակում և անմիջապես ուշադրության արժանացավ  տրամաբանության պրոֆեսոր  Ստեվենսոնի  և  բարոյական փիլիսոփայության  պրոֆեսոր Ադամ Ֆերգյուսոնի մոտ։

1771թվականին  նա տեղափոխվեց Գլազգո և այնտեղ ծանոթացավ  «Առողջ  դատողություն» դպրոցի  հիմնադիր Ռիդի փիլիսոփայության հետ։ Հոր մահվանից հետո ստանձնեց  Էդինբուրգ  համալսարանի  մաթեմատիկայի  ամբիոնի ղեկավարությունը։ 1978թվականին զբաղվեց  բարոյական փիլիսոփայության ամբիոնով։ Բացի դրանից նա կարդում էր տարբեր առարկաներից՝ աստղագիտության, ֆիզիկայի, մաթեմատիկայի, հուներեն լեզվի,հռետոբանության, քաղաքական տնտեսագիտության  մասին   դասախոսություններ։ Սանկտ Պետերբուրգի պատվավոր անդամ։ Ան կ 29.10.1795.

1810թվականին փիլիսոփայության դասախոսությունները ստանձնեց  իր աշակերտ  Թոմաս Բրաունին։

Չունենալով  ոչ բնօրինակ փիլիսոփայական  միտք, Ստյուարտը գլխավոր կերպով տարբերվում էր, որպես տաղանդավոր հռետոր և  Ռիդի ուսմունքների հանրահռչակող։ Որպեսզի հասկանալ նրա գործնեության նշանակությունը, պետք է ուշադրության ընդունել  նաև այն պայմանները, որ կատարվում էր փիլիսոփայական խնդիրների մշակուման ժամանակ  XVIII դարի վերջում Անգլիայում:Այդ ժամանակը համընկնում էր ֆրանսիական հեղափոխության  դարաշրջանի հետ։ Անգլիական հասարակությունում  սկվում էր հետադիմություն «french principles»ֆրանսիական սկզբունքների դեմ, գրաքննության պատիժները, լրտեսությունը և ձերբակալությունները ծաղկում էին։

Ազատ փիլիսոփայական գաղափարը  լրիվ ճնշված էր։ Դրան նպաստեց այն, որ իննսունական թվականներից  սկսած, բրիտանացիների  անջատումը  մայրցամաքի հետ  բերեց նրան, որի  հետևանքով   մտավոր անգլիացիների համար փիլիսոփայական հեղաշրջումը  երկար ժամանակ, «Մաքուր գաղափարների քննադատությունը» ստեղծված 1781թվականից, մնաց անհայտ։ Ստյուարտը հավատում էր, որ մենք չենք կարող ինքնուրույն ճանաչել ոչ նյութը, ոչ էլ հոգին, բայց մենք պետք է հավատքով ընդունենք միմյանցից անկախ գոյությունը։ Այսպիսով, նրան կարելի է անվանել

Մեր ճանաչողության հիմքում ընկած են որոշ դրույթներ, որոնք անապացուցելի են, բայց պետք է ընդունվեն հավատքով.դրանք համապատասխանում են այն ամենին, ինչ Ռիդը անվանում էր բնական առաջարկներ։ Ստյուարտը դրանք անվանում է հավատքի հիմնական օրենքներ (հավատքի հիմնարար օրենքներ):Նրանց են վերաբերվում

* մաթեմատիկական աքսիոմներ;հիպոթետիկ դուալիստ։
* ճշմարտություններ ՝ մետաֆիզիկական կամ տրանսցենդենտալ, որոնք կապված են գիտակցության, ընկալման, հիշողության և մտածողության հետ.Այդպիսին են անհատի ինքնությունը, բնության օրենքների կայունությունը, արտաքին աշխարհի իրականությունը։

Ստյուարտը որոշ չափով կրճատեց Ռիդի ակնհայտ ճշմարտությունների երկար ցուցակը, բայց չբացատրեց այդ ցուցակի թերի լինելը։ Ընդհանրապես, նա զգում էր գիտելիքի տեսության հարցերի նոր ձևակերպման անհրաժեշտությունը, որը հնարավորություն կտար հաղթահարել Հյումի թերահավատությունը.բայց նա ի վիճակի չէ լուծել իր համար ճնշող խնդիրը ։

Կանտի կողմից բարձրացված հարցը, թե ինչպես են հնարավոր սինթետիկ դատողությունները մաթեմատիկայում, գրավեց նաև Ստյուարտին։ Մաթեմատիկական գիտելիքների սինթետիկության փաստից նա, սակայն, ի վիճակի չէր արդյունահանել այն բեղմնավոր եզրակացությունները, որոնք Կանտին հանգեցրեց գիտելիքների ամբողջ տեսության վերակազմավորմանը։ Ստյուարտը դատապարտեց իր դարաշրջանի քննադատական ոգին՝ դրանում տեսնելով գիտելիքների հիմքերի վերաբերյալ գիտական վեճերի արձագանքները։ Այս հիմքերը, նրա կարծիքով, ինքնին ակնհայտ են և ստուգման կարիք չունեն։

Ստյուարտի գլխավոր ստեղծագործությունը՝ "Մարդու մտքի Փիլիսոփայության տարրերը" (1-ին հատոր — 1792, 2-րդ հատոր — 1814, 3-րդ հատոր — 1827), չներկայացնելով մտածված և օրիգինալ փիլիսոփայական համակարգ, լի է առանձին հետաքրքիր հոգեբանական դիտողություններով։  Նա ակտիվորեն հետաքրքրված էր էմպիրիկ հոգեբանությամբ,  նրա գրություններում կարելի է գտնել բազմաթիվ հետաքրքիր հոգեբանական դիտարկումներ։ "Outlines of moral philosophy" (1795) և "Philosophical Essays" (1810)։

## Գրականություն
* Ստյուարտ, Դեգալ տ / / Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան։ 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ, 1890-1907 — Սանկտ Պետերբուրգ:, 1890—1907.
* Դուգալդ Ստյուարտի պրոֆիլը Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի պաշտոնական կայքում // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Ծանոթագրություններ

 
Կատեգորիա:18-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Լուսավորության դարաշրջան
Կատեգորիա:Շոտլանդիայի մասոններ
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի գրողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Անգլիացի պատմաբաններ