Լոնդոնյան ոսկու լողավազան

**Լոնդոնյան ոսկու լողավազան** () ոսկու պահուստների միավորում, որն իրականացվել էր Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների և յոթ եվրոպական երկրների ութ կենտրոնական բանկերի կողմից։ Նրանք համաձայնության եկան 1961թ. նոյեմբերի 1-ին՝ համագործակցելու Բրետոն-Վուդսյան համակարգի պահպանման նպատակով, որը հիմնված էր ֆիքսված փոխարժեքով փոխարկվող արժույթների վրա, ինչպես նաև՝ պաշտպանելու ոսկու արժեքը՝ մեկ տրոյական ունցիայի դիմաց $35-ի մակարդակում՝ Լոնդոնի ոսկու շուկա միջամտությունների միջոցով։

Կենտրոնական բանկերը համակարգված ձևով ոսկու վաճառքներ էին իրականացնում՝ շուկայում գնի կտրուկ աճերին հակազդելու նպատակով, ինչպես նաև գնումներ՝ գնի անկման ժամանակ։ ԱՄՆ-ը տրամադրում էր ընդհանուր անհրաժեշտ ոսկու մատակարարման 50%-ը։ Այս գնային վերահսկողությունը հաջողությամբ գործեց մոտ վեց տարի՝ մինչև համակարգը դարձավ անկայուն։ Ոսկու ֆիքսված գինը շատ ցածր էր, և ոսկու, բրիտանական ֆունտի և ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ սկսվեցին հարձակողական գնումներ։ Ֆրանսիան որոշեց դուրս գալ Լոնդոնյան ոսկու լողավազանից, ինչից հետո այն փլուզվեց 1968թ․ մարտին։

Լոնդոնյան ոսկու լողավազանից հետո փորձ արվեց ստեղծել ոսկու գնի երկու մակարդակով համակարգ՝ պաշտոնական փոխանակման և ազատ շուկայի գործարքների տարբերակմամբ, սակայն այս համակարգը ևս փլուզվեց 1971թ․՝ Նիքսոնյան ցնցման արդյունքում, ինչը մեկնարկեց ոսկու աճի շրջանը, որն ավարտվեց 1980թ․՝ ոսկու գինը $850 արժեքի հասցնելով։

## Ոսկու գնի կարգավորում
1944թ․ հուլիսին՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ, 44 դաշնակից երկրների պատվիրակները հավաքվեցին Բրետտոն Վուդսում (Նյու Հեմփշիր, ԱՄՆ)՝ վերստեղծելու և կարգավորելու միջազգային ֆինանսական համակարգերը։ Այդ հանդիպման արդյունքը եղավ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի () և Վերակառուցման և զարգացման միջազգային բանկի () ստեղծումը։ Հետագայում ձևավորվեցին նաև Գնումների և առևտրի վերաբերյալ ընդհանուր համաձայնագիրը ()։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը պատասխանատու էր արժութային փոխարժեքների համակարգի պահպանման համար, որն անվանվեց Բրետոն-Վուդսյան համակարգ։ Փոխարժեքները ֆիքսված էին, սակայն անհրաժեշտության դեպքում կարող էին ճշգրտվել։ Բոլոր արժույթները պետք է լինեին փոխարկելի՝ հիմնականում ոսկով կամ ոսկու նկատմամբ փոխարկելի արժույթով։ ԱՄՆ դոլարը դարձավ համաշխարհային պահուստային արժույթ և համակարգի հիմքը։ Ոսկու մեկ տրոյական ունցիան արժեր $35։ Բայց քանի որ ոսկու շուկայական գինը կարող էր տարբերվել ֆիքսված փոխարժեքից, առաջացավ «ոսկու պատուհան» երևույթը՝ երբ երկրներին գրավիչ էր դառնում գնման միջոցով օգուտ ստանալ։

1950-ականների ճգնաժամերը, ԱՄՆ վճարումների դեֆիցիտը և ոսկու համեմատ արժութային պահուստների աճը սկսեցին սպառնալ համակարգին։ 1960թ․՝ ԱՄՆ նախագահական ընտրությունների շրջանում, ոսկու գինը հասավ $40-ի, ինչը հանգեցրեց ԱՄՆ Դաշնային Պահուստի և Անգլիայի բանկի համագործակցությանը՝ գինը կայունացնելու նպատակով։

1961թ․ նոյեմբերին ութ երկրներ համաձայնվեցին միասին վերահսկել ոսկու գինը՝ պաշտպանելով $35-ի մակարդակը։ ԱՄՆ-ը տրամադրեց պահուստի կեսը։

Այս համաձայնագիրը չէր անդրադառնում անկախ գլոբալ կամ տարածաշրջանային շուկաներին, որոնցում ոսկին վաճառվում էր որպես թանկարժեք մետաղ։ Ոսկու շուկան մնում էր բաց։ Որպեսզի Բրետոն-Վուդսյան համակարգ շարունակի արդյունավետ գործել, դոլարի՝ ոսկուն կապակցված արժեքը պետք է լիներ կարգավորելի, կամ ազատ շուկայում ոսկու գինը պետք է պահպանվեր մոտ $35-ի։ Որքան մեծ էր այդ տարբերությունը՝ հայտնի որպես «ոսկու պատուհան», ազատ շուկայի գնի և պաշտոնական փոխարժեքի միջև, այնքան գայթակղիչ էր պետությունների համար իրենց ներքին տնտեսական ճգնաժամերը հաղթահարել՝ Բրետտոն Վուդսի գներով ոսկի գնելով և այն ազատ շուկաներում վաճառելով։

Բրետոն-Վուդսյան համակարգը բախվեց մի շարք ճգնաժամերի։ Հետպատերազմյան տնտեսական վերելքի ընթացքում միջազգային առևտուրը և արտարժույթային պահուստները աճեցին, մինչդեռ ոսկու առաջարկը շատ քիչ աճեց։ 1950-ականների ռեցեսիաների ընթացքում ԱՄՆ-ն ստիպված էր վփոխարկել մեծ քանակությամբ ոսկի, և Բրետոն-Վուդսյան համակարգում սկսվեցին աճող խափանումներ ԱՄՆ-ի վճարային խախտումների պատճառով։

Երբ նավթի ներմուծման քվոտաներն ու արտահոսքի սահմանափակումները բավարար չէին, 1960-ին սկսվեցին նպատակային քայլեր՝ Բրետոն-Վուդսյան համակարգը պահպանելու և ոսկու մեկ ունցիայի համար 35 դոլար արժեքը պահպանելու ուղղությամբ։ 1960 թվականի վերջին, ԱՄՆ նախագահական ընտրությունների բանավեճերի ընթացքում, ոսկու խուճապային գնումները դրա գինը հասցրին ավելի քան $40-ի՝ մեկ ունցիայի դիմաց։ Սա հանգեցրեց ԱՄՆ Դաշնային պահուստի և Անգլիայի բանկի միջև համաձայնության՝ ոսկու գինը կայունացնելու նպատակով վաճառքի դնել զգալի ոսկու պաշարներ, որոնք պահվում էին Անգլիայի բանկում։ ԱՄՆ-ն փորձում էր կանգնեցնել ոսկու պահուստների անընդհատ նվազումը։

1961 թվականի նոյեմբերին ութ պետություն համաձայնեցին ոսկու գնի կարգավորման համակարգի վրա և համախմբվեցին $35/ունցիա արժեքի պաշտպանության շուրջ՝ աշխարհի շուկաներում նպատակային գնման և վաճառքի միջոցով։ Այդ նպատակով, յուրաքանչյուր երկիր ներդրում կատարեց Լոնդոնի ոսկու ընդհանուր պահուստում, որի ղեկավարությունն ստանձնեց ԱՄՆ-ն՝ պարտավորվելով համամասնորեն համապատասխանեցնել մյուս երկրների ներդրումներին՝ տրամադրելով ընդհանուր պահուստի 50%-ը։

## Մասնակից երկրների ներդրումները
Լոնդոնյան ոսկու լողավազանի անդամներ

## Փլուզում
1965-ից սկսած՝ լողավազանը չէր կարողանում հավասարակշռել ոսկու դուրսբերումն ու ներգրավումը։ ԱՄՆ-ի ընդլայնողական դրամային քաղաքականությունը՝ մասնավորապես Վիետնամի պատերազմի պատճառով, հանգեցրեց նրան, որ ԱՄՆ-ն այլևս ի վիճակի չէր ոսկով փոխանակել պահուստներում պահվող դոլարները։ Ոսկու համաշխարհային պաշարներն աճում էին դանդաղ, իսկ ԱՄՆ-ի վճարային դեֆիցիտը հասել էր $3 միլիարդի։ Ֆրանսիան 1967թ․ հունիսին հայտարարեց դուրս գալու մասին և տեղափոխեց մեծ ոսկու քանակ Նյու Յորքից Փարիզ։ 1967 թվականի բրիտանական ֆունտի արժեզրկումը, որը հաջորդեց ոսկու նկատմամբ նոր պահանջարկի ալիքին և ֆունտ ստեռլինգի դեմ իրականացված հարձակմանը, դարձավ ոսկու համատեղ պահուստավորման համաձայնագրերի փլուզման վերջին ազդակներից մեկը։ 1968 թվականի գարնանը ․«միջազգային ֆինանսական համակարգը գնում էր դեպի մի ճգնաժամ, որը վտանգավոր էր՝ 1931-ից ի վեր եղած բոլոր ճգնաժամերից»: Չնայած ԱՄՆ-ի քաղաքական աջակցությանը և շուկայի միջամտություններին, 1967-ին բրիտանական ֆունտի վրա գործադրված ճնշումը և ոսկու նկատմամբ մեծ պահանջարկը ստիպեցին Մեծ Բրիտանիայի կառավարությանը 1967 թվականի նոյեմբերի 18-ին արժեզրկել ֆունտը՝ 14.3%-ով։ ԱՄՆ-ում ձեռնարկվեցին լրացուցիչ պաշտպանական միջոցառումներ՝ կանխելու ոսկու նկատմամբ պահանջարկի շարունակական աճն ու դոլարի վրա հարձակումները։ 1968 թվականի մարտի 14-ին, հինգշաբթի երեկոյան, ԱՄՆ-ն խնդրեց Մեծ Բրիտանիայի կառավարությանը փակել Լոնդոնի ոսկու շուկան հաջորդ օրը՝ ոսկու նկատմամբ մեծ պահանջարկին հակազդելու նպատակով։ 1968 թվականի մարտի 15-ին՝ ուրբաթ օրը, Անգլիայում թագուհին, ըստ Խորհրդարանի խնդրանքի, այդ օրը հայտարարեց բանկային ոչ աշխատանքային օր։ Նույն շաբաթավերջին Վաշինգտոնում նախատեսված խորհրդաժողովը նպատակ ուներ լուծումներ գտնել միջազգային դրամավարկային իրավիճակի համար և որոշում կայացնել ոսկու քաղաքականության հետագա քայլերի շուրջ։ Այդ իրադարձությունների արդյունքում՝ 1968 թվականի մարտի 18-ից սկսած՝ ԱՄՆ Կոնգրեսը վերացրեց օրենքը, որը պահանջում էր ԱՄՆ արժույթի համար ոսկու պահուստի ապահովում։ Լոնդոնի ոսկու շուկան փակ մնաց երկու շաբաթ, մինչդեռ մյուս երկրներում ոսկու առևտուրը շարունակվում էր՝ գների աճով։ Այս իրադարձություններն ավարտվեց Լոնդոնյան ոսկու լողավազանը։

Որպես արձագանք՝ Լոնդոնի ոսկու շուկայի ժամանակավոր փակմանը 1968 թվականի մարտին և դրանից բխած ոսկու շուկաների ու ընդհանուր միջազգային ֆինանսական համակարգի անկայունությանը, շվեյցարական բանկերը անհապաղ միջոցներ ձեռնարկեցին՝ նվազեցնելու Շվեյցարիայի բանկային համակարգի և ազգային արժույթի վրա հնարավոր բացասական ազդեցությունները՝ ստեղծելով ՝ Ցյուրիխի ոսկու միություն (), որն էլ նպաստեց Ցյուրիխի ձևավորմանը որպես ոսկու կարևոր միջազգային առևտրային կենտրոն։

## Ոսկու պատուհան
Ոսկու պահուստների համակարգի փլուզումը ստիպեց պաշտոնապես որդեգրել երկու մակարդակով շուկայի համակարգ՝ պահպանելով ոսկու ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ պաշտոնական փոխարժեքը՝ $35, միաժամանակ թույլ տալով մետաղի բաց շուկայում վաճառքը։ Չնայած ոսկու պահուստային երկրների անդամները հրաժարվեցին ոսկու առևտուր կատարել մասնավոր անձանց հետ, իսկ ԱՄՆ-ը խոստացավ դադարեցնել ոսկու վաճառքը այն կառավարություններին, որոնք գործարքներ էին կատարում մասնավոր շուկայում, այդ քայլը բացեց հնարավորություններ որոշ շուկայի մասնակիցների համար՝ շահարկել ոսկու պատուհանը՝ արժույթային պահուստները փոխակերպելով ոսկու և այն ավելի բարձր գնով բաց շուկայում վաճառելու միջոցով։
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gold_price.png|մինի|200x200փքս|Ոսկուբարձր գները և դրանց անկումը Լոնդոնի ոսկու պահուստային համակարգի փլուզումից հետո՝ 1968 թվականին (անվանական ԱՄՆ դոլարով և գնաճի նկատմամբ ճշգրտված ԱՄՆ դոլարով՝ մեկ ունցիայի դիմաց)
ԱՄՆ-ում աճող գնաճի պայմաններում այս անկայուն իրավիճակը փլուզվեց 1971 թվականի մայիսին, երբ առաջինը Արևմտյան Գերմանիան դադարեց աջակցել դոլարին և պաշտոնապես հրաժարվեց Բրետտոն-Վուդսյան համաձայնագրերից՝ այդպիսով արագացնելով դոլարի արժեզրկումը։ Արժույթային սպեկուլյացիաներից բխող ճնշման ներքո Շվեյցարիան օգոստոսին հայտարարեց դուրս գալու մասին՝ կատարելով $50 միլիոն ոսկու գնում, իսկ Ֆրանսիան հետևեց նրան՝ ձեռք բերելով $191 միլիոնի ոսկի։ Այս ամենը ԱՄՆ-ի ոսկու պաշարները հասցրեց նվազագույն մակարդակի՝ 1938 թվականից ի վեր։

ԱՄՆ-ը՝ նախագահ Ռիչարդ Նիքսոնի ղեկավարությամբ, արձագանքեց խիստ միջոցներով՝ կանխելու գնաճը, և միակողմանի կերպով՝ առանց միջազգային առաջնորդների հետ խորհրդակցության, դադարեցրեց ԱՄՆ դոլարի ուղղակի փոխարկումը ոսկու՝ մի շարք միջոցառումների շրջանակում, որոնք հայտնի դարձան որպես Նիքսոնի ցնցում։

1971 թվականի իրադարձությունները սկիզբ դրեցին ոսկու «bull market», որը գագաթնակետին հասավ 1980 թվականի հունվարին՝ հասնելով $850-ի մեկ ունցիայի դիմաց։

## See also
Միջազգային հաշվարկների բանկ

Փոխարժեք

Ոսկին որպես ներդրում

Ոսկու ստանդարտ

Բրետտոն Վուդսի համաժողով

## Գրականություն
* Bordo, M., Monnet, E., & Naef, A. (2019). . The Journal of Economic History, 79(4), 1027–1059.
* The Gold Battles Within the Cold War (PDF) by Francis J. Gavin (2002)

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ
* Federal Reserve System - Monetary Policy
* What is The Gold Standard? University of Iowa Center for International Finance and Development
* International Financial Stability (PDF) by Michael Dooley, PhD, David Folkerts-Landau and Peter Garber, Deutsche Bank (October 2005)
* HL Deb 21 November 1967 vol 286 cc904-1036, *Devaluation of the Sterling*, House of Commons Lords Sitti

Կատեգորիա:Արտարժույթի շուկա
Կատեգորիա:Ոսկի