Աղտոտողը վճարում է

Բնապահպանական իրավունքում **«աղտոտողը վճարում է» սկզբունքը** սահմանվել է՝ աղտոտող կողմին պատասխանատվության ենթարկելու և շրջակա միջավայրին վնաս հասցնելու համար վճարելու նպատակով: Այս սկզբունքը նաև օգտագործվել է աղտոտման կանխարգելման ծախսերը աղտոտողի վրա դնելու համար։ Այն համարվում է տարածաշրջանային սովորույթ՝ Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության (OECD) և Եվրոպական միության երկրների մեծ մասում ստացած մեծ աջակցության շնորհիվ, և տնտեսագիտության մեջ ունի ամուր գիտական հիմք։ Այն համարվում է Այն ԱՄՆ բնապահպանական իրավունքում հիմնարար սկզբունք է։

## Պատմական հիմք
Ըստ բնապահպանության ֆրանսիացի պատմաբան Ժան Բատիտս Ֆրեսսոյի՝ ֆինանսական փոխհատուցումը (այդ ժամանակ սկզբունքը չի կոչվել «աղտոտողը վճարում է»)  արդեն իսկ 19-րդ դարի արդյունաբերողների համար աղտոտման կարգավորման նախընտրելի սկզբունք է եղել։ Նա գրել է․ «Այս սկզբունքը, որն այժմ առաջարկվում է որպես նոր լուծում, իրականում ուղեկցել է արդյունաբերականացման գործընթացին, և հենց արտադրողների կողմից էլ նախատեսված է եղել»։

Ժամանակակից ժամանակներում «աղտոտողը վճարում է» սկզբունքի շարունակական հավատարմությունը գիտականորեն հիմնավորվում է տնտեսագիտությամբ։ Պարետո արդյունավետությունը բարձրացնելու համար անհրաժեշտ պայմաններից մեկը, որը պետք է բավարարվի, որոշման բոլոր ծախսերը, օրինակ՝ աղտոտման որոշումից առաջացող վնասը, որոշում կայացնողին վերագրելն է՝ արդյունավետորեն վերացնելով բոլոր արտաքին ազդեցությունները։

## Կիրառությունը բնապահպանական իրավունքում

«Աղտոտողը վճարում է» սկզբունքի հիմքում ընկած է բնապահպանական այնպիսի քաղաքականության, ինչպիսին է էկոհարկը, որը, եթե ընդունվում է կառավարության կողմից, ապա կանխում և էապես նվազեցնում է ջերմոցային գազերի արտանետումները։ Սկզբունքը հիմնված է այն փաստարկի վրա, որ որքան էլ աղտոտումն անխուսափելի է, մարդը կամ արդյունաբերական ընկերությունը, որը պատասխանատու է աղտոտման համար, պետք է որոշակի գումար վճարի՝ աղտոտված միջավայրի վերականգնման համար։

### Ավստրալիա
Ավստրալիայի Նոր Հարավային Ուելս նահանգը Շրջակա միջավայրի պաշտպանության մարմնի նպատակների մեջ էկոլոգիապես կայուն զարգացման մյուս սկզբունքների հետ միասին ներառել է նաև «աղտոտողը վճարում է» սկզբունքը։

### Կանադա
Կանադայի էներգետիկ կարգավորող մարմինը պարտադրում է, որ նավթային ընկերությունը վճարեն նավթի արտահոսքից առաջացած բնապահպանական վնասի համար։ Ըստ այդմ նավթային ընկերությունները պարտավորվում են վճարել վնասների համար անկախ նրանից, թե արտահոսքի իրենց մեղավորությամբ է եղել, թե ոչ։ 

### Եվրոպական միություն
«Աղտոտողը վճարում է» սկզբունքը ամրագրված է Եվրամիության գործունեության մասին դաշնագրում, և շրջակա միջավայրին հասցվող վնասի կանխարգելման և վերականգնման վերաբերյալ բնապահպանական պատասխանատվության մասին Եվրոպական խորհրդարանի և Եվրոպական խորհրդի 2004 թվականի ապրիլի 21-ի 2004/35/EC հրահանգը հիմնված է այս սկզբունքի վրա։ Հրահանգը ուժի մեջ է մտել 2004 թվականի ապրիլի 30-ին։ Եվրամիության անդամ երկրներին թույլատրվել է երեք տարվա ընթացքում մոտարկել իրենց ազգային օրենքները սույն հրահանգին, և մինչև 2010 թվականի հուլիս բոլոր անդամ երկրներն մոտարկման գործընթացն ավարտել են։

### Ֆրանսիա
Ֆրանսիայում Շրջակա միջավայրի մասին խարտիան պարունակում է «աղտոտողը վճարում է» սկզբունքի ձևակերպում․ 

### Գանա
Գանան ընդունել է «աղտոտողը վճարում է» սկզբունքը 2011 թվականին։

### Շվեդիա
«Աղտոտողը վճարում է» սկզբունքը հայտնի է նաև որպես արտադրողի ընդլայնված պատասխանատվություն։ Սա հայեցակարգ է, որը հավանաբար առաջին անգամ Թոմաս Լինդկվիստը ներկայացրել է Շվեդիայի կառավարությանը 1990 թվականին։ Այս հայեցակարգի նպատակն է աղտոտման համար պատասխանատվությունը կառավարություններից (այդպիսով նաև հարկատուներից և հասարակությունից) փոխանցել աղտոտող կառույցներին։ Արդյունքում թափոնների ոչնչացման արժեքը ներառվել է արտադրանքի արժեքի մեջ՝ տեսականորեն նշանակելով, որ արտադրողները փորձելու են բարելավել իրենց արտադրանքներից առաջացող թափոնների պրոֆիլը՝ այսպիսով նվազեցնելով թափոնները և բարձրացնելով վերօգտագործման և վերամշակման հնարավորությունները։

Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությունը սահմանել է արտադրողի ընդլայնված պատասխանատվությունը որպես․
հայեցակարգ, ըստ որի արտադրողները և ներկրողները զգալի պատասխանատվություն են կրում արտադրանքի ամբողջ կենսափուլի ընթացքում առաջացող բնապահպանական ազդեցության համար, այդ թվում արտադրանքի նյութերի ընտրությունից բխող ազդեցությունների, արտադրության ընթացքում առաջացող ազդեցությունների և ի վերջո օգտագործումից ու ոչնչացումից առացաջող ազդեցությունների համար։ Արտադրողները ստանձնում են իրենց պատասխանատվությունը արտադրանքների նախագծման ժամանակ՝ նվազեցնելու դրանց կենսափուլի ընթացքում առաջացող բնապահպանական ազդեցությունները, ինչպես նաև ստանձնում են իրավական, ֆիզիկական և սոցիալ-տնտեսական պատասխանատվություն այն բնապահպանական ազդեցությունների համար, որոնք հնարավոր չէ բացառել արտադրանքը նախագծելիս։


### Միացյալ Թագավորություն
1990 թվականի Շրջակա միջավայրի պաշտպանության օրենքի IIA մասը գործողության մեջ է դրել «աղտոտողը վճարում է» սկզբունքը։ Այն հետագայում զարգացվել է 2009 թվականի Շրջակա միջավայրին հասցված վնասի (կանխարգելում և վերականգնում) կանոնակարգերի (Անգլիայի համար) և 2009 թվականի Շրջակա միջավայրին հասցված վնասի (կանխարգելում և վերականգնում) կանոնակարգերի (Ուելսի համար) միջոցով։

### ԱՄՆ
ԱՄՆ-ում այս սկզբունքը ամրագրված է աղտոտվածությունը կարգավորող բոլոր հիմնական օրենքներում՝ Մաքուր օդի մասին օրենք, Մաքուր ջրի մասին օրենք, Ռեսուրսների պահպանման և վերականգնման մասին օրենք (պինդ և վտանգավոր թափոնների կառավարում) և Սուպերֆոնդ (լքված աղբավայրերի մաքրում)։

«Աղտոտողը վճարում է» սկզբունքի մեջ ներառված բնապահպանական վճարներից են՝

* Ավտոմեքենաների համար բենզինի սպառման հարկ,
* Վառելիքի կորպորատիվ միջին սպառում (CAFE)՝ «աղտոտողը վճարում է» տուգնաք, 
* Սուպերֆոնդի օրենքը պարտադրում է աղտոտողներին վճարել վտանգավոր թափոնների վայրերի մաքրման համար, եթե հնարավոր է հաստատել աղտոտողի ինքնությունը։

#### Կլիմայական սուպերֆոնդ
Կլիմայի սուպերֆոնդը ծրագիր է, որը ներդրվել է 2024 թվականին Նյու Յորք նահանգում և Վերմոնտում, որը հետևում է «աղտոտողը վճարում է» սկզբունքին։

##### Մարտահրավերներ
2025 թվականին ԱՄՆ 22 նահանգ հայց է ներկայացրել՝ արգելափակելու Նյու Յորքում կլիմայական սուպերֆոնդի ծրագիրը: 

2025 թվականի մայիսին որպես Թրափի երկրորդ կառավարության քաղաքականության մի մաս Արդարադատության նախարարությունը դատական հայց է ներկայացրել Նյու Յորքի և Վերմոնտի դեմ՝ մարտաhրավեր նետելով Նյու Յորքում և Վերմոնտում կլիմայի սուպերֆոնդի ծրագրերին։

#### «Աղտոտողը վճարում է» սկզբունքի սահմանափակումներ
ԱՄՆ Բնապահպանության պաշտպանության գործակալության ուսումնասիրության համաձայն «աղտոտողը վճարում է» սկզբունքը լիովին ներդրված չէ ԱՄՆ օրենքներում և ծրագրերում։ Օրինակ՝ խմելու ջրի և կեղտաջրերի մաքրման ծառայությունները սուբսիդավորվում են, և գոյություն ունեն սահմանափակ մեխանիզմներ՝ լիարժեք գնահատելու աղտոտող նյութերի մաքրման ծախսերը։

### Զիմբաբվե
Զիմբաբվեի Շրջակա միջավայրի կառավարման մասին 2002 թվականի օրենքը արգելում է աղտոտող նյութերի արտանետումը բնության մեջ։ Հետևելով «աղտոտողը վճարում է» սկզբունքին՝ օրենքը պահանջում է, որ աղտոտողը ստանձնի շրջակա միջավայրի աղտոտման վերացման ծախսերը։

## Արտանետումների առևտրի սխեմայում
Արտանետումների եվրոպական առևտրի սխեման սահմանափակում է որոշակի աղտոտիչների արտանետումները որոշակի տարածքում և ստիպում աղտոտողների վճարել աղտոտման համար՝ պահանջելով, որ նրանք ԵՄ-ից կամ այլ ընկերություններից գնեն արտանետելու թույլտվություններ՝ իրենց արտանետումները ծածկելու։ Արտանետումների առևտրի սխեման ծածկում է Եվրամիության ջերմոցային գազերի արտանետումների շուրջ 40%-ը։

## Միջազգային բնապահպանական իրավունքում
Չնայած այն միջազգային բնապահպանական իրավունքի բոլոր ոլորտների համար պարտադիր սկզբունք չէ՝ այն նշված է 1992 թվականի Ռիո դե Ժանեյրոյի շրջակա միջավայրի և զարգացման վերաբերյալ հռչակագրի 16-րդ սկզբունքում։

## Բացառություններ արդարացված անտեղյակության համար
«Աղտոտողը վճարում է» սկզբունքը կասկածի տակ է դրվել այն դեպքերում, երբ ոչ ոք չի հասկացել, որ ինչ-որ տեսակի աղտոտիչը վտանգավոր է, մինչև աղտոտումը տեղի չի ունեցել։ Կլիմայի փոփոխության գիտության պատմության մեջ հանդիպում է մի օրինակ, որը ցույց է տալիս, որ արդյունաբերական երկրները մթնոլորտ են արտանետել զգալի քանակությամբ ածխաթթու գազ, նախքան գիտականորեն կընդունվեր կամ կոնսենսուս կձևավորվեր այն մասին, որ դա կարող է վտանգավոր լինել։

## Տես նաև
* Բնապահպանական վճար
* Էքստերնալ
* Հասարակական բարիք

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*International Law and Naval War: The Effect of Marine Safety and Pollution Conventions during International Armed Conflict, by Dr. Sonja Ann Jozef Boelaert-Suominen (December 2000). 
*Doswald-Beck, ICRC Review (1997), No. 316, 35–55; Greenwood, ibid., 65–75.

Կատեգորիա:Աղտոտում
Կատեգորիա:Բնապահպանական քաղաքականություն
Կատեգորիա:Իրավական դոկտրիններ և սկզբունքներ