Օձի յուղ

**Օձի յուղ** (**')**,** տերմին, որն օգտագործվում է նկարագրելու կեղծ մարքեթինգը, [[Շառլատանություն|առողջապահական խաբեությունը]] կամ խարդախությունը։ Նմանապես, անգլերենում **օձի յուղ վաճառող** (**') են պիտակում այն մարդուն, ով վաճառում, գովազդում է որևէ անօգուտ կամ խարդախ բուժում, միջոց, կամ որևէ խարդախ բուժման, միջոցի կամ լուծման կողմնակից է։ 

Տերմինը գալիս է «օձի յուղից», որը նախկինում վաճառվել է որպես բուժիչ էլիքսիր բազմաթիվ տեսակի ֆիզիոլոգիական խնդիրների համար։

19-րդ դարի Միացյալ Նահանգների և 18-րդ դարի եվրոպացի շատ ձեռներեցներ գովազդել և վաճառել են հանքային յուղեր (հաճախ խառնված տարբեր ակտիվ և ոչ ակտիվ բաղադրիչներով խոտաբույսերի, համեմունքների, դեղերի և միացությունների հետ, բայց օձից ստացված որևէ նյութեր չպարունակող) «օձի յուղի քսուք» անվան տակ` պնդումներ անելով դրա արդյունավետության մասին՝ որպես համադարման։ Արտոնագրված դեղամիջոցները, որոնք համարվում էին համադարման միջոց, չափազանց տարածված են եղել 18-րդ դարից մինչև 20-րդ դարը, հատկապես այն վաճառողների շրջանում, որոնք քողարկում էին կախվածություն առաջացնող թմրանյութերը, ինչպիսիք են կոկաինը, ամֆետամինը, ալկոհոլը և ափիոնի վրա հիմնված եփուկները կամ էլիքսիրները, որոնք վաճառվում էին բժշկության ցուցահանդեսներում որպես դեղամիջոց կամ առողջությանը նպաստող ապրանքներ։

## Պատմություն
Չինական ջրային օձերից ստացված յուղը դարեր շարունակ օգտագործվել է չինական ավանդական բժշկության մեջ՝ հոդացավերի բուժման համար, ինչպիսիք են արթրիտը և բուրսիտը։ Ենթադրվում է, որ օձի յուղի օգտագործումը Միացյալ Նահանգներում կարող է կապված լինել 19-րդ դարի կեսերին երկաթուղու կառուցման մեջ աշխատող չինացիների հետ, ովքեր օրեր շարունակ ֆիզիկական աշխատանք էին անում։ Չինական օձի յուղը կարող է իրապես օգտակար լինել, քանի որ դրանում օմեգա-3 ճարպաթթվի էիկոզապենտաենաթթվի () կոնցենտրացիան ավելի բարձր է, քան սաղմոնինը: Հետագայում շառլատանների վաճառած չախչխիկ օձի յուղը շատ ավելի քիչ քանակությամբ օմեգա-3 է պարունակել։ 

Ժամանակակից ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ էրաբու ծովային օձի յուղը զգալիորեն բարելավում է լաբիրինթոսը յուրացնելու մկների ունակությունը և նրանց լողալու դիմացկունությունը` խոզի ճարպով սնված մկների համեմատությամբ:

Արտոնագրային դեղերը ծագել են Անգլիայում, որտեղ 1712 թվականին արտոնագիր է տրվել Ռիչարդ Ստութոնի պատրաստած էլիքսիրին։ Միացյալ Նահանգներում դեղերի անվտանգության և արդյունավետության վերաբերյալ դաշնային կանոնակարգեր չեն եղել մինչև 1906 թվականին «Մաքուր սննդի և դեղերի մասին» օրենքի ընդունումը։ Այսպիսով, գովազդվող արտոնագրային դեղամիջոցների լայն տարածումը՝ առանց հայտնի հատկությունների կամ ծագման, պահպանվել է ԱՄՆ-ում ավելի երկարատև, քան Եվրոպայում։

[մինի|1719/1751 թվականների օձի յուղի բաղադրատոմս, տպագրված Իսպանիայում. ''«Mesues իժի յուղ. Վերցնել 2 ֆունտ կենդանի օձ և 2 ֆունտ 3 ունցիա [քնջութի յուղ։ Դանդաղ եփել՝ ծածկված ջնարակապատ կաթսայի մեջ, մինչև միսը ոսկորից անջատվելը։ Քամել և պահել։ Օգտագործում. Մաքրում է մաշկը, հեռացնում պզուկները, իմպետիգո և այլ թերություններ»։*|209x209փքս]]

18-րդ դարի Եվրոպայում, հատկապես Մեծ Բրիտանիայում, [[Իժեր|իժի]] յուղը սովորաբար առաջարկվել է բազմաթիվ տառապանքների համար, ներառյալ այն հիվանդությունները, որոնց դեպքում [[Բոժոժավոր օձեր|բոժոժավոր օձի]] ([[շառաչող օձեր|շառաչող օձ]], որը ծագումով Ամերիկայի էնդեմիկ իժերից է) յուղը հետագայում առաջարկվել է [[ռևմատիզմ]]ի և [[մաշկային հիվանդություններ]]ի բուժման համար։ Թեև արևմտյան աշխարհում կան տարբեր իժերի ճարպից ստացված յուղի մասին տեղեկություններ, սակայն դրա արդյունավետության մասին պնդումները երբեք մանրակրկիտ չեն ուսումնասիրվել, և դրա արդյունավետությունն անհայտ է։ Հավանական է նաև, որ արևմտյան ձեռնարկատերերի վաճառած օձի յուղի մեծ մասը եղել է անօրինական և չի պարունակել որևէ տեսակի օձից ստացված բաղադրիչներ։ Մեծ Բրիտանիայում և ԱՄՆ-ում օձի յուղը հավանաբար փոփոխված [[Հանքային յուղեր|հանքային յուղ]] է պարունակել։ Ուիլյամ Ռոքֆելլեր ավագը` [[Ջոն Դևիսոն Ռոքֆելլեր|Ջոն Դ. Ռոքֆելլերի]] հայրը բառացիորեն օձի յուղ է վաճառել։

Արևմտյան ֆիլմերում օձի յուղի վաճառքը վստահության վրա է հենվել, ներկայացվել է որպես` վստահության հնարք (*confidence trick)*. շրջիկ վաճառողը պնդում էր, որ բժիշկ է (կեղծ հավատարմագրերով), վաճառում էր կեղծ դեղամիջոցներ` աղմկահարույց մարքեթինգային աժիոտաժով (հիպ-Hype) և հիմնավորելով պաշտպանված կեղծ գիտական ապացույցներով։ Վաճառքը մեծացնելու համար ամբոխի մեջ մեկը ( վաճառողի «խամաճիկը») հաճախ վկայում էր ապրանքի արժեվորությունը՝ փորձելով առաջացնել գնման խանդավառություն։ «Բժիշկը» մնում էր քաղաքում, քանի դեռ իր հաճախորդները չէին հասկանացել, որ խաբվել են։ 

Այս տրոփը կապվել է ամերիկյան [[Վայրի արևմուտք|Վայրի Արևմուտքի]] հետ։ Այնուամենայնիվ, հայտնի է, որ [[վճիռ]]ը, որը հարուցել է ամենաշատ հակասությունները, տեղի է ունեցել 1917 թվականին, երբ հայտնաբերվել է, որ Սթենլիի օձի յուղը իրական օձի յուղ չի պարունակում՝ ստեղծելով այն գաղափարը, որ օձի յուղի շշերը (և դրանց վաճառողները) ըստ էության խարդախություն են։ Այդ դեպքը տեղի է ունեցել [[Ռոդ Այլենդ]]ում և վերաբերում էր օձի յուղին, որն արտադրվում էր [[Մասաչուսեթս]]ում` շատ հետո և հեռու Հին Արևմուտքից։

== Բուժումից մինչև շառլատանություն ==
[[Պատկեր:SnakeOilDecision.jpg|մինի|222x222px|Քլարկ Սթենլիին 20 դոլարով տուգանելու 1917 թվականի  որոշումը իր «Clark Stanley Snake Oil Liniment» ապրանքանիշը «սխալ բրենդինգով» ներկայացնելու համար։]][[Պատկեր:Snake-oil_salesman_Professor_Thaddeus_Schmidlap_at_Enchanted_Springs_Ranch,_Boerne,_Texas,_USA_28650a.jpg|մինի|Պատմական ռեենատոր, որը ներկայացնում է օձի յուղի շրջիկ վաճառողին Միացյալ Նահանգներից, 2014 թ.|313x313փքս]]
Կլարկ Սթենլիի Օձի յուղի քսուկը փորձարկվել է Միացյալ Նահանգների կառավարության Քիմիայի բյուրոյի կողմից, որը Սննդի և դեղերի վարչության (FDA) նախորդն էր 1916 թվականին։ Պարզվել է, որ այն պարունակում է հանքային յուղ, 1% ճարպային յուղ (ենթադրվում է, որ դա ճրագու է), [[Կարմիր պղպեղ|չիլի պղպեղից]] ստացված կապսաիցին, տորպենտին (բևեկնախեժ/սկիպիդար) և [[կամֆորա]]։

1916 թվականին (1906 թվականին Մաքուր սննդի և դեղերի մասին օրենքի ընդունումից հետո) Սթենլիի քսուկը հետազոտվել է Քիմիայի բյուրոյի կողմից և պարզվել է, որ խիստ բարձր [[գին]] ունի և սահմանափակ օգտակարություն։ Արդյունքում, Սթենլին ենթարկվել է դաշնային քրեական հետապնդման՝ որպես օձի յուղի անվան տակ խարդախ ձևով հանքային յուղ վաճառելու համար։ 1916 թվականին ԱՄՆ Ռոդ Այլենդի շրջանային դատարանում դաշնային [[դատախազ]]ների հարուցած [[Քաղաքացիական իրավունք|քաղաքացիական դատավարության]] ժամանակ Սթենլին հայտարարել է, որ իրեն ներկայացված մեղադրանքները *nolo contendere* (առանց մրցակցության) են՝ չընդունելով [[Մեղք (իրավական)|մեղքը]]։ Ընդունվել է նրա ներման խնդրագիրը, և արդյունքում նա տուգանվել է $20 (որը 2022 թվականին կլիներ մոտ $538)։

*Օձի յուղ* տերմինն այդ ժամանակվանից հաստատվել է ժողովրդական մշակույթում՝ որպես դեղորայք վաճառվող ցանկացած անարժեք եփուկի հղում, և իմաստն ընդլայնվել է՝ խարդախ ապրանքների, ծառայությունների, գաղափարների և գործողությունները նկարագրելու համար, ինչպես օրինակ` անարժեք հռետորաբանությունը քաղաքականության մեջ։ Հետագայում *օձի յուղ վաճառողը* անգլերենում սովորաբար օգտագործվում է [[Շառլատանություն|քվակ]], հեքստեր կամ շառլատան իմաստներով։

== Ժամանակակից ազդեցություններ ==
Բժշկական փորձագետները «օձի յուղ» նկարագրված կեղծ առողջապահական արտադրանքներ շարունակում են վաճառվել 21-րդ դարում, այդ թվում՝ բուսական դեղամիջոցներ, սննդային հավելումներ, այնպիսի ապրանքներ, ինչպիսիք են տիբեթական երգող թասերը (երբ օգտագործվում են բուժման համար) և բուժումներ, ինչպիսին է հեշտոցային շոգեբաղնիքը։ [[Goop]] ընկերությունը մեղադրվել է իր որոշ առողջապահական արտադրանքներում և առաջարկություններում «օձի յուղ վաճառելու» մեջ։

[[COVID-19 համավարակ|COVID-19 համաճարակի]] ժամանակ չինական *Xinhua* լրատվական գործակալությունը պնդել է, որ *Shuanghuanglian'' բուսական արտադրանքը կարող է կանխարգելել կամ բուժել կորոնավիրուսների վարակները՝ խթանելով վաճառքը Միացյալ Նահանգներում, Ռուսաստանում և Չինաստանում։ Այնուամենայնիվ, այս պնդումները գիտական հիմնավորում չունեն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* Աշխարհի ծովային օձերի բոլոր տեսակների ցանկը  (նկարներ)

Կատեգորիա:Այլընտրանքային բժշկություն
Կատեգորիա:Բժշկության պատմություն
Կատեգորիա:Բուժում
Կատեգորիա:Խարդախություն
Կատեգորիա:Կեղծ գիտություն
Կատեգորիա:Յուղեր
Կատեգորիա:Օձեր