Էմիլիա Դեմանթ Հաթ

**Էմիլիա Դեմանտ Հաթ** (, ), դանիացի նկարչուհի, գրող, ազգագրագետ և բանահավաք: Նրա հետաքրքրությունների և հետազոտությունների ոլորտը սաամներ ժողովրդի մշակույթն ու ապրելակերպն էր։

## Վաղ կենսագրություն
Էմիլի Դեմանտ Հանսենը ծնվել է 1873 թվականին Դանիայի Հյուսիսային Յուտլանդիայի Լիմ ֆյորդի ափին գտնվող Սելդե բնակավայրում՝ վաճառականի ընտանիքում։ 14-17 տարեկան հասակում նա ռոմանտիկ հարաբերություններ է ունեցել կոմպոզիտոր Կառլ Նիլսենի հետ, որի հետ ծանոթացել է 1887 թվականին Սելդեում։ Նշանադրությանը սպասելիս Նիլսենը հոգեբանական ճգնաժամի մեջ է հայտնվել իրենց հարաբերություններում։ Այդ ժամանակ նա ապրում էր Կոպենհագենում հորեղբոր և մորաքույր Էմիլիայի մոտ, որը նրանց բաժանումից հետո շարունակում էր իր մոտ պահել Նիլսենի մի քանի օրիգինալ վաղ երաժշտական ձեռագրեր։

1898-1906 թվականներին Կոպենհագենի գեղանկարչություն և գծանկարչություն է սովորել Դանիայի գեղարվեստի թագավորական ակադեմիայի Էմիլիա Մունտի և Մարիա Լուպլաուի գեղարվեստի դպրոցում։

Արվեստի ֆակուլտետի ուսանող եղած ժամանակ նա փոխել է իր ազգանունը՝ դառնալով Դեմանտ։ 1904 թվականին նա քրոջ հետ գնացքով ուղևորվել է Հյուսիսային Սկանդինավիա։ Այնտեղ, շվեդական Լապլանդիայում երկաթի հանքաքար տեղափոխող գնացքներից մեկում, նրանք հանդիպել են սաամական գայլերի որսորդ Յուհան Տուրիին (1854-1936)։ Այս հանդիպումը անջնջելի տպավորություն է թողել Դեմանտի վրա, որը շատ հետաքրքրված էր սաամների մշակույթով և նրանց ապրելակերպով: Թարգմանչի միջոցով Թուրին պատմել է Դեմանտին, որ ցանկանում է գիրք գրել լապլանդացիների մասին, իսկ Դեմանտը պատասխանել է նրան, որ միշտ ցանկացել է քոչվոր լինել։ Հաջորդ մի քանի տարիները Դեմանտն անցկացրել է Կոպենհագենի համալսարանում հյուսիս-սաամերեն սովորելով լեզվաբան Վիլհելմ Թոմսենի ղեկավարությամբ՝ շարունակելով ուսումնասիրել նկարչությունը։

## Ստեղծագործական կարիերա
1907 թվականին Էմիլիան վերադարձել է Հյուսիսային Սկանդինավիա և այնտեղ ապրել սաամյան սիիդում՝ Կիրունայից դուրս գտնվող շվեդական լեռներում, Սարիի և Ասլակ Տուրիի՝ Յուհան Տուրիի եղբոր հետ։ Նա նրանց և այլ սաամների հետ գաղթել է 1907 և 1908 թվականների ձմռանը և գարնանը Յուկասյարվի և Կարեսուանդոյից Տրոմսդալեն, որտեղ անցկացրել է 1908 թվականի ամառը։ Թեև որպես ազգագրագետ պատրաստված չէր, բայց օրագիր էր պահում, լուսանկարում, նկարում իր տեսածը: Չնայած տղամարդ մարդաբանները նախկինում եղել են այստեղ, Դեմանտը առաջին կինն էր, ով այդքան մոտ էր ապրում սաամների հետ: Դեմանտը նաև առաջին հետազոտողն էր, ով հայտնաբերեց, որ սաամի մայրերը արհեստականորեն դեֆորմացնում են իրենց նորածինների գլուխները։

1908 թվականի աշնանը Դեմանտը 6-8 շաբաթ անցկացրեց Յուհան Տուրիի հետ Լեռնային խրճիթում, որտեղ նա օգնեց նրան իր «լապլանդացիների գրքում» (Muitalus sámiid birra)։ Նոթատետրերը, որոնցում տուրին գրել է իր գիրքը սաամերեն լեզվով, նա իր հետ տարել է Դանիա։ Այնուհետև նա վերաշարադրեց տեքստը, թարգմանեց այն Դանիերեն և կարգի բերեց: Նրան այս հարցում օգնել են Անդերս Պեդերսենը և Վիլհելմ Թոմսենը։ Գիրքը ֆինանսավորվել է շվեդ հանքի սեփականատեր Յալմար Լունդբոմի կողմից։  «Յուհան Տուրիի գիրքը Լապլանդիայի մասին» (Bogen om lapperne) հրատարակվել է 1910 թվականին սաամերեն-Դանիական երկլեզու հրատարակությունում, իսկ 1931 թվականին՝ անգլերեն հրատարակությունում։ Դեմանտը մեկ այլ ազգագրական ուղևորություն կատարեց Շվեդիա 1910 թվականին, որտեղ նա ապրում էր կավի մեջ՝ Հարավային-սաամական զույգ Մարթա և Նիլս Նիլսոնների հետ միասին: 1913 թվականին նա հրատարակել է «լապլանդացիների հետ բարձր լեռներում» գիրքը (*Med lapperne i højfjeldet*), որտեղ պատմել է սաամական սովորույթների մասին։ Այն հիմնված էր 1907-1908 թվականներին նրա մեկամյա քոչվոր ճանապարհորդությունների փորձի վրա։

Դեմանտ Հաթը նկարել է իր ամբողջ կյանքը և ցուցադրել իր աշխատանքները արվեստի ցուցահանդեսներում:  Նա ևս մի քանի աշխատանք է գրել Սամի մասին և թողարկել է լապլանդիային նվիրված նկարների շարք։ Նրա ստեղծագործությունների հավաքածուն պահվում է Ստոկհոլմի հյուսիսային երկրների թանգարանում։ Դեմանտի մյուս նկարները գտնվում են Սկիվե արվեստի թանգարանում։ Դանիայի ազգային թանգարանի ազգագրության բաժնի սաամական հագուստի հավաքածուի զգալի մասը հավաքել է նա 1915-1924 թվականներին։

1915 թվականին նա արժանացել է Բարնարդի մեդալի, իսկ 1940 թվականին Ստոկհոլմում արժանացել է Արթուր Հազելիուսի մեդալի՝ իր Սամի ուսումնասիրությունների համար։ Դեմանտը նաև Ֆինլանդիայի աշխարհագրական ընկերության անդամ էր։

## Անձնական կյանք
Դեմանտը մտերիմ հարաբերություններ և բարեկամություն ուներ շվեդ երկրաբան և քիմիկոս Յալմար Լունդբոմի հետ, որի հետ նա հանդիպել էր Յուկկասյարվիում 1907 թվականին։ Նրա նկարիչ ընկերներն էին Քրիստինա Չիտչիկը և Օլգա Լաուն, որոնց հետ նա սովորել է արվեստի թագավորական ակադեմիայում:

1911 թվականի սեպտեմբերին նա ամուսնացել է Կոպենհագենի համալսարանի մշակութային աշխարհագրության պրոֆեսոր Օգե Գուդմունդ Հաթի հետ։

Էմիլի Դեմանտ Հաթը գրել է իր ինքնակենսագրությունը՝ «Գարնանային հոսքեր» (*Med lapperne i højfjeldet*) 1949 թվականին։ Նրա մահից հետո՝ 1958 թվականին, ձեռագիրը հանձնվել է թագավորական մանկական գրադարանին։ Այն մոռացվել է մինչև 2002 թվականը, երբ Յուհան Ֆելոուն այն հայտնաբերել է արխիվներում: Նույն թվականին հրատարակվել է ինքնակենսագրություն։

## Որոշ աշխատանքներ
* (1913), *Med Lapperne i høfjeldet*
* (1918), *Die lappländischen Nomaden in Skandinavien*
* (1920), *Lappish Texts written by Johan Turi and Per Turi. With the cooperation of K. D. Wiklund, edited by Emilie Demant-Hatt*
* (1922), *Ved Ilden: eventyr og historier fra Lapland*

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դանիացի արվեստագետներ
Կատեգորիա:Դանիացի գրողներ
Կատեգորիա:Դանիացի նկարչուհիներ
Կատեգորիա:Կին ազգագրագետներ
Կատեգորիա:Կին ինքնակենսագիրներ
Կատեգորիա:Կին մարդաբաններ