Պարսկական գմբեթների պատմություն

thumb|Սպահանի Շահի մզկիթի գմբեթը (17-րդ դար)
**Պարսկական գմբեթները** կամ **իրանական գմբեթներն** ունեն հին ծագում և պատմություն, որը հասնում է մինչև ժամանակակից դարաշրջան։ Հին Միջագետքում գմբեթների օգտագործումը շարունակվել է Մեծ Իրանի տարածաշրջանի կայսրությունների հաջորդականության միջոցով։

Երկինքը ներկայացնող արքայական լսարանային վրանների հին ավանդույթը վերածվել է մոնումենտալ քարե և աղյուսե գմբեթների՝ շնորհիվ սքուինչի գյուտի՝ ծանր գմբեթի շրջանաձև հիմքը քառակուսի սենյակի պատերի վրա հենելու հուսալի մեթոդի։ Գմբեթները կառուցվել են որպես արքայական պալատների, ամրոցների, քարվանսարաների և տաճարների մաս, ի թիվս այլ կառույցների։

7-րդ դարում իսլամի ներմուծմամբ, մզկիթների և դամբարանների ճարտարապետությունը նույնպես որդեգրեց և զարգացրեց այս ձևերը։ Կառուցվածքային նորարարությունները ներառում էին սրածայր գմբեթներ, թմբուկներ, կոնաձև տանիքներ, կրկնակի և եռակի թաղանթներ, և մուղարնասների ու սոխանման ձևերի օգտագործում։ Դեկորատիվ աղյուսե նախշեր, միահյուսված կողեր, ներկված սվաղ և գունավոր սալիկավոր խճանկարներ օգտագործվել են ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին մակերեսները զարդարելու համար։

## Բնութագրեր
Պարսկական ճարտարապետությունը հավանաբար ժառանգել է գմբեթաշինության ճարտարապետական ավանդույթ, որը հասնում է մինչև ամենավաղ միջագետքյան գմբեթները։ Կենտրոնական Ասիայում հում աղյուսից գմբեթները փաստագրված են դեռևս մ.թ.ա. երրորդ հազարամյակի վերջից։ Չթրծված աղյուսներից պատրաստված գմբեթներով շենքեր են հայտնաբերվել մ.թ.ա. չորրորդ դարի Խորեզմի Բալանդի 2 և Կոջ Կրիլգան կալա վայրերում։ Իրանական սարահարթի շատ շրջաններում փայտի սակավության պատճառով գմբեթները պարսկական պատմության ողջ ընթացքում ժողովրդական ճարտարապետության կարևոր մաս են եղել։

Մզկիթներում պարսկական գմբեթավոր սրահները ծագել են սասանյան կրակի տաճարների *չահար տաղ* գմբեթավոր սրահներից և բաղկացած էին երեք մասից՝ բեռնակիր համակարգ, անցումային հարկ և բուն գմբեթ։ Կրկնակի և եռակի թաղանթով գմբեթներն ունեին զգալի տարածություն թաղանթների միջև կամ կարող էին միացված լինել, և արտաքին թաղանթը կարող էր լինել կոնաձև, սոխաձև կամ գնդաձև, ընդ որում գնդաձև գմբեթները վերջին և ամենաազդեցիկ զարգացումն էին։ Անցումային հարկերում օգտագործվում էին սքուինչներ կամ առագաստներ, և սկսած Թեմուրյան ժամանակաշրջանից կորագիծ մակերեսը բաժանվում էր հատվող գմբեթներինախշով, որը կոչվում էր «կամարային ցանց» կամ *ռասմի սազի*, որն իր գագաթնակետին հասավ Սեֆյան ժամանակաշրջանում։

Տարբեր պատմական դարաշրջանների պարսկական գմբեթները կարելի է տարբերել ըստ իրենց անցումային հարկերի՝ սքուինչների, սեգմենտների կամ հենարանների, որոնք անցում են կատարում հենող կառուցվածքներից դեպի գմբեթի շրջանաձև հիմքը։ Թմբուկները, Իլխանական դարաշրջանից հետո, միտում ունեն շատ նման լինելու և ունեն միջինում 30-35 մետր բարձրություն գետնից։ Դրանք այն տեղերն են, որտեղ տեղակայված են պատուհանները։ Ներքին թաղանթները սովորաբար կիսաշրջանաձև են, կիսաէլիպսաձև, սրածայր կամ ափսեաձև։ Պարսկական գմբեթի արտաքին թաղանթը նվազում է հաստությամբ յուրաքանչյուր 25 կամ 30 աստիճանով հիմքից։ Արտաքին թաղանթները կարող են լինել կիսաշրջանաձև, կիսաէլիպսաձև, սրածայր, կոնաձև կամ գնդաձև, և այս արտաքին ձևն օգտագործվում է դրանք դասակարգելու համար։ Սրածայր գմբեթները կարող են ենթադասակարգվել որպես ծանծաղ, միջին և սուր պրոֆիլներ ունեցող, իսկ գնդաձև գմբեթները՝ որպես ծանծաղ կամ սուր։ Կրկնակի գմբեթներն օգտագործում են ներքին ամրացուցիչներ՝ փայտե հենարաններով թաղանթների միջև, բացառությամբ կոնաձև արտաքին թաղանթ ունեցողների։

## Աքեմենյան կայսրություն
Չնայած նրանք ունեին աղյուսե և քարե պալատներ, Աքեմենյան Պարսկաստանի թագավորները լսարաններ և փառատոներ էին անցկացնում գմբեթաձև վրաններում, որոնք ծագել էին Կենտրոնական Ասիայի քոչվորական ավանդույթներից։ Դրանք հավանաբար նման էին մոնղոլական խաների ավելի ուշ շրջանի վրաններին։ Կոչվելով «Երկինքներ», այս վրանները շեշտում էին աստվածային կառավարչի տիեզերական նշանակությունը։ Դրանք որդեգրվեցին Ալեքսանդր Մեծի կողմից կայսրությունը նվաճելուց հետո, և հռոմեական ու բյուզանդական պրակտիկայի գմբեթավոր բալդախինը ենթադրաբար ոգեշնչված էր այս կապով։

## Պարթևական կայսրությւն
Պարթևական մայրաքաղաք Նիսայում հայտնաբերված մեծ գմբեթավոր շրջանաձև դահլիճի մնացորդները, որոնք ունեն 17 մետր տրամագիծ, թվագրվում են հավանաբար մ.թ. առաջին դարով։ Այն «ցույց է տալիս Կենտրոնական Ասիայում մոնումենտալ գմբեթային ավանդույթի գոյությունը, որը մինչ այդ անհայտ էր և որը, կարծես թե, նախորդել է հռոմեական կայսրության հուշարձաններին կամ առնվազն զարգացել է դրանցից անկախ»։ Այն հավանաբար ունեցել է փայտե գմբեթ։ Սենյակը «պարունակել է Միհրդատ II-ի դիմանկարը և, կայքի այլ կառույցների հետ միասին, հյուրընկալել է որոշակի պաշտամունքային գործողություններ՝ կապված թագավորների թագավորի հիշատակի հետ»։

Հատրայի Արևի տաճարը, կարծես թե, ցույց է տալիս անցում սյունազարդ դահլիճներից՝ հեծանային ծածկով, դեպի կամարակապ և գմբեթավոր կառուցվածք մ.թ. առաջին դարում, առնվազն Միջագետքում։ Տաճարի գմբեթավոր սրբավայրի դահլիճին նախորդում էր տակառաձև կամարակապ իվանը՝ համադրություն, որը կօգտագործվեր հետագա պարսկական Սասանյան կայսրության կողմից։

Գնդաձև պարթևական գմբեթ կարելի է տեսնել Հռոմում Սեպտիմիուս Սևերոսի կամարի ռելիեֆային քանդակում, որի ձևը ակնհայտորեն պայմանավորված է թեթև վրանանման կարկասի օգտագործմամբ։

Պարթևական գմբեթավոր պալատական դահլիճի նկարագրություն մ.թ. մոտ 100 թվականից Բաբելոն քաղաքում կարելի է գտնել Փիլոստրատոսի «Տյանացի Ապոլոնիոսի կյանքը» գրքում։ Դահլիճն օգտագործվում էր թագավորի կողմից դատավճիռներ արձակելու համար և զարդարված էր կապույտ քարի խճանկարով՝ երկինքը հիշեցնելու համար, ոսկեզօծ աստվածների պատկերներով։ Այն կարող էր լինել լսարանային վրան. Փիլոստրատոսը նկարագրել է առաստաղը որպես «կառուցված գմբեթի ձևով՝ երկնքի նման»։

## Սասանյան Կասյրություն
[thumb|200px|Սարվեստանի պալատի ավերակներ [Իրանի Սարվեստան քաղաքում]]

Քարավանատները օգտագործում էին գմբեթավոր սրահները Սասանյան ժամանակաշրջանից մինչև Ղաջարների դինաստիա։ Պարսիկների հայտնագործած սքուինչը՝ կոնցենտրիկ կամարների շարք, որը կիսակոն է կազմում սենյակի անկյան վրա, հնարավորություն տվեց քառակուսի սենյակի պատերից անցում կատարել գմբեթի ութանկյուն հիմքին։ Նախկինում գոյություն ունեցող անցումները գմբեթից դեպի քառակուսի սենյակ որակով ժամանակավոր էին և փորձարկվում էին միայն փոքր մասշտաբով՝ չլինելով բավականաչափ հուսալի մեծ կառույցների համար։ Սքուինչը հնարավորություն տվեց գմբեթները լայնորեն օգտագործել, և դրանք դարձան պարսկական ճարտարապետության առաջատար տարրերից մեկը։

Արտաշիր պալատի և Ղալեհ Դոխթարի ավերակները Ֆարս նահանգում (Իրան), որոնք կառուցվել են Սասանյան կայսրության Արտաշիր Առաջինի (224-240 թվական) կողմից, ունեն սքուինչների հայտնի առաջին օրինակները։ Արտաշիր պալատի երեք գմբեթները 45 ոտնաչափ տրամագծով են և ուղղահայաց էլիպսաձև, յուրաքանչյուրը՝ կենտրոնական բացվածքով կամ օկուլուսով՝ լույս ներթողնելու համար։ Դրանք կառուցվել են տեղական քարից ու շաղախից և ներսից պատված են եղել սվաղով։ Բազմաթիվ գրավոր աղբյուրներ՝ արաբական, բյուզանդական և արևմտյան միջնադարյան, նկարագրում են Խոսրովի գահի վրա գմբեթավոր կառույց՝ զարդարված կապույտով և ոսկով։ Գմբեթը զարդարված էր արևի, լուսնի, աստղերի, մոլորակների, կենդանակերպի նշանների, կայծակների և թագավորների, այդ թվում՝ հենց Խոսրովի պատկերներով։ Ըստ Ադոյի և այլոց, գմբեթը կարող էր անձրև առաջացնել և կարող էր պտտվել՝ առաջացնելով որոտի նման ձայն՝ նկուղում ձիերի կողմից քաշվող պարանների միջոցով։

Չահար-տաղին, կամ «չորս կամար», ավելի փոքր զրադաշտական կրակի տաճարներ էին՝ չորս հենարաններով՝ դասավորված քառակուսու տեսքով, միացված չորս կամարներով և ծածկված կենտրոնական ձվաձև գմբեթներով։ Կաշանի Նիասար զրադաշտական տաճարը և Դարրեհ Շահրի չահար-տաղին դրա օրինակներ են։ Դրանք բազմաթիվ են Պարս նահանգում, հավանաբար սկսած վաղ Սասանյան կայսրությունից, և հայտնի է, որ եղել են Արտաշիր Առաջինի պալատական ճարտարապետության մաս։ Նման տաճարները՝ քառակուսի գմբեթավոր շենքերը մուտքերով առանցքների վրա, ոգեշնչել են վաղ մզկիթների ձևերը կայսրության՝ 7-րդ դարում իսլամական նվաճումից հետո։

Թեև սասանյանները մոնումենտալ դամբարաններ չեն ստեղծել, գմբեթավոր չահար-տաղին կարող էր ծառայել որպես հուշարձան։ Պանջակենտում հայտնաբերված սողդիանական նկարչության մի հատված 8-րդ դարի սկզբից, կարծես պատկերում է թաղման գմբեթ (հավանաբար վրան), և սա, ոսկրատուփերի հետ միասին, ցույց է տալիս կենտրոնական Ասիայում հնարավոր ավանդույթ՝ գմբեթավոր ձևի թաղման հետ կապված։ Հյուսիս-արևելյան Իրանի տարածքը, Եգիպտոսի հետ միասին, երկու տարածքներից մեկն էր, որը նշանավոր էր իսլամական գմբեթավոր դամբարանների վաղ զարգացումներով, որոնք հայտնվում են տասներորդ դարում։
Պատկեր:Atashkadeh (fireplace).jpg|Իրանի Ամոլ քաղաքի զրադաշտական ​​կրակի տաճարի ավերակներ
Պատկեր:چهارتاقی نیاسر.jpg|Զրադաշտական ​​տաճարի ավերակներ Նեյասարում, Իրան
Պատկեր:Baze Hoor fire temple.jpg|Բազե Հոր զրադաշտական ​​տաճարի ավերակներ, Իրան
Պատկեր:آتشكده درمعرض تخريب - panoramio.jpg|Զրադաշտական ​​տաճար Իրանի Տաշվիր քաղաքում
Պատկեր:ChaharTaqi-KheirAbad-3.JPG|Չահար-թաքիի ավերակները Նեյասարում, Իրան


## Վաղ իսլամական շրջան
[thumb|200px|Սամանիդների դամբարան [Բուխարա, Ուզբեկստան։]]

Պարսկաստանում հայտնի ամենավաղ իսլամական գմբեթները, ինչպիսիք են Քոմի Մեծ մզկիթը (878 թվական) և Մուհամմեդ բ. Մուսան (976 թվական), կարծես շարունակել է կլորացված սասանյան ձևը։

Գմբեթավոր մահարձանները զգալի ներդրում են ունեցել գմբեթի զարգացման և տարածման մեջ Պարսկաստանում՝ իսլամական շրջանի վաղ փուլում։ 10-րդ դարում գմբեթավոր գերեզմաններ էին կառուցվել Աբասյան խալիֆների և շիա մարտիրոսների համար։ Այս վայրերին ուխտագնացությունը կարող էր նպաստել ձևի տարածմանը։ Իսլամական ճարտարապետության ամենավաղ պահպանված օրինակը Qubbat-al Sulaibiya-ն (ar) ութանկյուն կառուցվածք էր՝ կենտրոնական գմբեթով բարձրացված թմբի վրա, կառուցված մոտ 892 թվականին Սամարայում՝ Տիգրիսի ափին։ Նաջաֆում Ալիի մահարձանը, որը կառուցվել է Մոսուլի Համդանյան կառավարչի կողմից մինչև 930 թվականը, ուներ բարձր գմբեթ, որը հենված էր սյուների վրա և մուտքեր՝ բոլոր կողմերից։ Հաղորդվում է, որ Բուիդյան դինաստիայի արքաները բարձր գմբեթներ էին կառուցում իրենց և ավելի փոքր իշխանների գերեզմանների վրա։

Անկախ կանգնած գմբեթավոր տաղավարները հայտնի են Շիրազից և Բուխարայից 10-րդ դարում։ 999 թվականին Բուիդյան դինաստիայի կողմից կառուցված ութանկյուն գմբեթավոր տաղավարը հետագայում ներկառուցվել է Նաթանզի Ջամեհ մզկիթի մեջ։ Առաջնային անկախ կառույցը կենտրոնական գմբեթ է եղել ութ հենարանների վրա, շրջապատված կամարակապ շրջանցիկ անցուղիով՝ ութ արտաքին կլոր սյուներով, բաց բոլոր կողմերից։ Տասնվեց կողմանի անցման գոտի է օգտագործվել գմբեթի տակ։ Գմբեթի հարավային կեսը քարից էր, ինչը ցույց է տալիս վերանորոգումներ՝ մասնակի փլուզումից հետո։ Սկզբնական կառուցման ամսաթիվը ներառված է եղել աղյուսակապ մակագրության մեջ՝ գմբեթի տակ, ինչը դարձրել է այն կենտրոնական Իրանի ամենավաղ թվագրված գմբեթը։ Շրջանցիկ անցուղին կարող էր լինել շրջանագծով շրջելու համար, ինչը ենթադրում է, որ կառույցը մահարձան էր Մարգարեի ժառանգին կամ Իմամզադեին։

10-րդ դարում գմբեթավոր մահարձանների քառակուսի տիպը լայն տարածում է ստացել Տրանսոքսիանա տարածաշրջանում։ Բուխարայի Իսմայիլ Սամանյան մահարձանը նախագծվել է ըստ մաթեմատիկոսներ ալ-Խորեզմիի, ալ-Ֆարգանիի և Իբն-Սինոյի երկրաչափական սկզբունքների։ Այն թվագրվում է ոչ ուշ, քան 943 թվականը, և առաջինն է, որ օգտագործում է սկվոնչները՝ ստեղծելով կանոնավոր ութանկյուն հիմք գմբեթի համար, որը հետագայում դարձավ ստանդարտ պրակտիկա։ Տրանսոքսիանայում գտնվող Արաբ-Աթա մահարձանը, որը թվագրվում է 977–78 թվականների, օգտագործում է մուղարնաս՝ սկվոնչների միջև՝ ավելի միասնական անցում ապահովելով դեպի գմբեթ։

Գլանաձև կամ բազմանկյուն պլանով աշտարակաձև գերեզմաններ գմբեթների կոնաձև տանիքներով նույնպես գոյություն ունեն՝ սկսած 11-րդ դարից։ Ամենավաղ օրինակը Գոնբադ-ե Գաբուս աշտարակաձև գերեզմանն է, որը բարձր է 57 մետր և տարածվում է 9.7 մետր, կառուցված 1007 թվականին։ Չնայած որևէ թաղում չի հայտնաբերվել տեղում, Զիյարիդ կառավարչի մասին 16-րդ դարի արաբ պատմիչը պնդում էր, որ նա էր ապակյա դագաղում, կախված շղթաներով առաստաղից, ինչը համապատասխանում է 14-րդ դարում նկարագրված Բուիդյան թաղման սովորույթներին։

## Սելջուկյան կայսրություն
[thumb|Ահմեդ Սանջարի գերեզմանը [Մերվում, Թուրքմենստան։|326x326փքս]]

Սելջուկ թուրքերը կառուցել են աշտարակաձև գերեզմաններ, որոնք կոչվում էին «Թուրքական եռանկյուններ», ինչպես նաև խորանարդ մահարձաններ՝ ծածկված գմբեթների տարբեր ձևերով։ Սելջուկյան գմբեթները ներառում էին կոնաձև, կիսաաղեղնաձև և սուր ձևեր՝ մեկ կամ երկու շերտերով։ Մակերեսային կիսաաղեղնաձև գմբեթները հիմնականում հայտնի են սելջուկյան դարաշրջանից։ Երկշերտ գմբեթները կարող էին լինել անընդհատ կամ ընդհատ։ Անընդհատ երկշերտ գմբեթները միմյանցից անջատվում էին 22.5 աստիճանի անկյան տակ՝ ինչպես Արդեստանի Ուրբաթ օրվա մզկիթի գմբեթը, իսկ ընդհատ գմբեթները մնում էին լրիվ անջատ՝ ինչպիսիք են Խարրաղանի աշտարակաձև գերեզմանների գմբեթները։ 11-րդ դարի Իրանի Խարրաղանի աղյուսե աշտարակաձև այս զույգ գմբեթները հայտնի են որպես ամենավաղ երկշերտ քարե գմբեթներ։ Գմբեթները կարող էին մոդելավորված լինել ավելի վաղ փայտե երկշերտ գմբեթներից, ինչպիսին է Ժայռի գմբեթը։ Հնարավոր է նաև, քանի որ արտաքին շերտերի վերին մասերը բացակայում են, որ գմբեթների արտաքին մասում փայտ է օգտագործվել։ Այս աղյուսե մահարձանների գմբեթները կառուցվել են առանց հենման, տեխնիկա, որը մշակվել է Պարսկաստանում։

Սելջուկ թուրքերը կառուցել են աշտարակաձև գերեզմաններ, որոնք կոչվում էին «Թուրքական եռանկյուններ», ինչպես նաև խորանարդ մահարձաններ՝ ծածկված գմբեթների տարբեր ձևերով։ Սելջուկյան գմբեթները ներառում էին կոնաձև, կիսաաղեղնաձև և սուր ձևեր՝ մեկ կամ երկու շերտերով։ Մակերեսային կիսաաղեղնաձև գմբեթները հիմնականում հայտնի են սելջուկյան դարաշրջանից։ Երկշերտ գմբեթները կարող էին լինել անընդհատ կամ ընդհատ։ Անընդհատ երկշերտ գմբեթները միմյանցից անջատվում էին 22.5 աստիճանի անկյան տակ՝ ինչպես Արդեստանի Ուրբաթ օրվա մզկիթի գմբեթը, իսկ ընդհատ գմբեթները մնում էին լրիվ անջատ՝ ինչպիսիք են Խարրաղանի աշտարակաձև գերեզմանների գմբեթները։ 11-րդ դարի Իրանի Խարրաղանի աղյուսե աշտարակաձև այս զույգ գմբեթները հայտնի են որպես ամենավաղ երկշերտ քարե գմբեթներ։ Գմբեթները կարող էին մոդելավորված լինել ավելի վաղ փայտե երկշերտ գմբեթներից, ինչպիսին է Ժայռի գմբեթը։ Հնարավոր է նաև, քանի որ արտաքին շերտերի վերին մասերը բացակայում են, որ գմբեթների արտաքին մասում փայտ է օգտագործվել։ Այս աղյուսե մահարձանների գմբեթները կառուցվել են առանց հենման, տեխնիկա, որը մշակվել է Պարսկաստանում։

Սանգբաստի մահարձանի գմբեթը թվագրվում է 11-րդ կամ 12-րդ դարով և օգտագործում է աղյուսներ՝ տեղադրված ձկնոսկրի պես։

Սելջուկյան կայսրությունը ներկայացրել է գմբեթավոր տարածք մզկիթի միհրաբի առջև, որը հետագայում ընդհանուր է դարձել պարսկական ժողովրդական մզկիթներում, չնայած գմբեթավոր սենյակներ կարող էին օգտագործվել նաև ավելի վաղ՝ փոքր թաղային մզկիթներում։ Սպահանի Ջամեհ մզկիթի գմբեթը, կառուցված 1086-7 թվականին Նիզամ ալ-Մուլքի կողմից, եղել է ամենամեծ քարե գմբեթը իսլամական աշխարհում այդ ժամանակ, ուներ ութ կողեր և ներկայացրել է անկյան նոր ձև՝ երկու քառորդ գմբեթներ՝ կարճ կամարաձև գմբեթով։ 1088 թվականին Թաջ-ալ-Մոլքը, Նիզամ ալ-Մուլքի մրցակիցը, կառուցել է մեկ այլ գմբեթ նույն մզկիթի հակառակ ծայրում՝ փոխկապակցված կողերով՝ ձևավորելով հնգանկյուն աստղեր և հնգանկյուններ։ Այս համարվում է սելջուկյան գմբեթների նշանակալի օրինակ և կարող էր ներշնչել հետագա ձևավորումները և Իլ-Խանատի ժամանակաշրջանի գմբեթները։ Այս դիզայնի հնգաթև երկրաչափությունը, գնդային դոդեկաեդրը, հանգեցրել է ենթադրությունների, որ մաթեմատիկոս Օմար Խայյամը կարող էր ներգրավված լինել դիզայնում։[thumb|305x305px|Ջամեհ մզկիթը [Սպահանում, Իրան։|ձախից]]Զավարեհի Ջամեհ մզկիթը (1135-1136 թվականներ) առաջին առկա օրինակն է իրանական ստանդարտ մզկիթի տեսակի, որտեղ չորս իվանները տեղադրված են բակի շուրջ՝ գմբեթով քիբլայի իվանի հետևում։ Այս կառուցվածքը հանդիպում է տարածաշրջանի մզկիթների խմբում՝ կենտրոնում Սպահանով։

Սելջուկների ժամանակաշրջանում ավելացավ սալիկների և տափակ կամ ներկված կավճի օգտագործումը գմբեթների ներսում՝ աղյուսի փոխարեն։ Ջաբալ-ի Սանգը կառուցվել է որպես ութանկյուն գմբեթավոր մահարձան՝ նորարարական ներքին կառուցվածքով։ Սելջուկների ամենամեծ գմբեթներից մեկը, որը կառուցվել է Սասանյան հրի տաճարի տեղում, եղել է Կազվինի Ջամեհ մզկիթի գմբեթը՝ 15.2 մետր տարածությամբ։ 1155 թվականից, գմբեթի ներսը զարդարված է փոքր ուրուաս սալիկներով՝ փորագրված սովորական աղյուսների մեջ։ Մարաղեի Գունբադ-ի Սուրխը մահարձան էր քառակուսի հիմքով՝ ծածկված երկու շերտերով։ Մեծ Խորասանի տարածաշրջանի գմբեթավոր մահարձանները օգտագործում էին երկհարկանի խորանարդ կառույց՝ ծածկված գմբեթներով երկու տարբեր շերտերով, ինչը հանգեցրել է կառուցվածքային գիտելիքների պակասի՝ վնասելով արտաքին սուր գմբեթի շերտերը։ Անանուն մահարձանը և Սուլթան Սանջարի մահարձանը օրինակներ են՝ մինչև պահպանման աշխատանքները։ Ամենամեծ սելջուկյան գմբեթավոր սենյակը Ահմեդ Սանջարի գերեզմանն էր, որն ուներ մեծ երկշերտ գմբեթ, խաչվող կողեր՝ պարզ սկվոնչների վրա, և արտաքին կողմից մանրակրկիտ զարդարված անցման գոտում՝ կամարներով և գիպսապատ աշխատանքով։ Սուլթան Սանջարի գերեզմանը, ով կառավարել է 1117-ից մինչև 1157 թվականը, վնասվել է Մերվի կողոպուտի ժամանակ 1221 թվականին՝ Տոլուի խանի կողմից։ Յուսիֆ իբն Քուսեիրի գերեզմանը կառուցվել է 1162 թվականին։

### Զենգիդյան կայսրություն
[thumb|200px|Նուր ալ-Դինի դամբարանը [Դամասկոսում.]]

Մուղարնաս գմբեթների մեծ մասը գտնվում է Իրաքում և Ջազիրայում՝ թվագրված 12-րդ դարի կեսից մինչև մոնղոլական արշավանքը։ Գիպսի օգտագործումը մուղարնաս պատկերի ձևավորման համար, կախված փայտե կառուցվածքից արտաքին կամարի վրա, ամենահազվադեպն էր Իրաքում, չնայած շատ տարածված էր Հյուսիսային Աֆրիկայում և Իսպանիայում։ Քանի որ օգտագործվում էին երկու շերտեր, պատուհանները սահմանափակվում էին գմբեթների հիմքերով։ Դրանք հաճախ էին օգտագործվում այս տեսակի կառույցներում։ Իրաքում ամենատարածված ձևը աղյուսների մեկ շերտն էր, որտեղ ներքին պատկերի հակառակ կողմը տեսանելի էր արտաքին մասում։ Դամասկոսի Նուր ալ-Դինի մահարձանը (1172 թվական) և Բաղդադի Զումուրուդ Խաթունի մահարձանը օրինակներ են։ Նուր ալ-Դինի գմբեթը սկզբնապես կիսագնդաձև էր և նման Արտուկյան մզկիթների գմբեթներին, բայց փոխարինվել է տեղական մահարձանների գմբեթների ոճով։ Երրորդ տեսակը հանդիպում է միայն Մոսուլում 13-րդ դարի սկզբից։ Այն ունի աղյուսե բուրգաձև տանիք, սովորաբար ծածկված կանաչ փայլեցված սալիկներով։ Պահպանված հինգ օրինակներից լավագույնը Աուն ալ-Դինի մահարձանն է, որը օգտագործում է փոքրիկ գունավոր սալիկներ՝ մուղարնաս բջիջները ծածկելու համար և պարունակում է փոքր մուղարնաս գմբեթներ՝ կենտրոնում ութանկյուն աստղը աջակցող մուղարնաս շերտերում։ Այս դիզայնը հանգեցրեց հետագա զարգացման Նաթանզի Շեյխ Աբդ ալ-Սամադի մահարձանում, Իրան։

Սիրիայի և Ջազիրայի ճարտարապետությունը ներառում է միջնադարյան իսլամական աշխարհի ամենատարբեր ձևերը՝ ազդված ուշ անտիկ ժամանակաշրջանի, ժամանակակից քրիստոնեական շինությունների և արևելյան իսլամական ճարտարապետությունից։ Կան որոշ իրաքյան տեսակի մուղարնաս գմբեթներ, բայց մեծ մասը փոքր-ինչ սուր կիսագնդեր են՝ մուղարնաս կամարակալներով կամ սկվոնչների կրկնակի գոտիներով և պատրաստված են քարից, ոչ թե աղյուսից և գիպսից։ Գմբեթները ծածկում են մեկ բաժնի կառույցներ կամ միայն մաս են կազմում ավելի մեծ կառույցների։ Սիրիական մահարձանները բաղկացած են քառակուսի քարե սենյակից՝ մեկ մուտքով և միհրաբով, և աղյուսե բլիթաձև գմբեթով՝ սկվոնչների երկու շարքով։ Սիլվանի մզկիթի գմբեթը, 13.5 մետր լայնությամբ և կառուցված 1152-1157 թվականներին, ունի անսովոր դիզայն՝ նման Իսֆահանի Ուրբաթ օրվա մզկիթին 1086-1087 թվականներ։ Մի ժամանակ եռանկյունաձև ոչ ծածկված անցուղիներով շրջապատված, այն կարող էր նախատեսված լինել որպես անկախ կառույց։ Կըզըլտեպեի ժողովրդական մզկիթը՝ իր լավ ինտեգրված մոտ 10 մետր գմբեթով, Արտուկյան ճարտարապետության գլուխգործոցն է։

## Խորեզմյան կայսրություն
Կոնյա-Ուրգենչի Ֆախրեդին Ռազիի մահարձանը, Թուրքմենստան, կառուցվել է երկշերտ գմբեթով՝ արտաքին կոնաձև շերտով։

## Մոնղոլական կայսրություն
### Իլ-խանատ
Մոնղոլական արշավանքների խանգարող ազդեցությունից հետո, պարսկական ճարտարապետությունը նորից ծաղկեց Իլ-խանատի և Թեմուրյանների ժամանակաշրջաններում։ Այս գմբեթների բնորոշ առանձնահատկությունները բարձր թմբերն են և երկշերտ գմբեթների տարբեր տեսակները, իսկ եռաշերտ գմբեթների և ներքին ամրացուցիչների զարգացումը տեղի ունեցավ այս ժամանակաշրջանում։ Իլ-խանատի սկզբից, պարսկական գմբեթները հասան իրենց վերջնական կազմաձևին՝ կառուցվածքային աջակցություն, անցման գոտի, թմբեր և շերտեր, և հետագա զարգացումը սահմանափակվեց ձևի և շերտի երկրաչափության փոփոխություններով։ Աշտարակաձև գերեզմանների կառուցումը նվազեց։

Ալա ալ-Դինի գերեզմանը կառուցվել է 1289 թվականին։ Շեյխ Աբդ ալ-Սամադի մահարձանային համալիրը կառուցվել է 1000-ից մինչև 1325 թվականը։

Իլ-խանատի ժամանակաշրջանի երկու հիմնական գմբեթները այլևս գոյություն չունեցող Ղազանի մահարձանն է Թավրիզում և Օլջեյթուի մահարձանը Սոլթանիեում, վերջինը կառուցվել է՝ մրցելու նախորդի հետ։ Օլջեյթուն Պարսկաստանի առաջին ինքնիշխան էր, որը հայտարարեց իրեն իսլամի շիա ուղղության, և կառուցեց մահարձան՝ Պարսկաստանի ամենամեծ գմբեթով՝ Ալիի և Հուսեյնի մարմինները տեղավորելու և ուխտագնացության վայր դարձնելու համար։ Սա չիրականացավ, և այն դարձավ նրա սեփական մահարձանը։ Գմբեթը չափերն են՝ 50 մետր բարձրությամբ և գրեթե 25 մետր տրամագծով, և ունի այս ժամանակաշրջանի լավագույն պահպանված սալիկների և գիպսի աշխատանքը։ Բարակ, երկշերտ գմբեթը ամրացված էր կամարներով՝ շերտերի միջև։ Առաջարկվել է, որ գմբեթը ազդեցություն է ունեցել Ֆլորենցիայի տաճարի դիզայնի վրա, որը կառուցվել է մեկ դար անց։ Մահարձանը միակ կարևոր շինությունն է, որ պահպանվել է Օլջեյթուի մայրաքաղաքից։

Այս ժամանակաշրջանի աշտարակաձև գերեզմանները, ինչպիսիք են Նաթանզի Աբդաս-Սամադ Էսֆահանիի գերեզմանը, երբեմն ունեն մուղարնաս գմբեթներ, թեև սովորաբար դրանք գիպսե շերտեր են, որոնք թաքցնում են հիմքի կառուցվածքները։ Վարամինի Ջամեհ մզկիթի բարձր համամասնությունները հիմնականում պայմանավորված էին անցման գոտու բարձրացված չափերով՝ մուղարնաս սկվոնչների հիմնական գոտուն վերևում ավելացնելով տասնվեց կողմանի հատված։ Համդ-Ալլահ Մուստավֆիի գերեզմանը կառուցվել է մոտ 1340 թվականին։ Սոլթան Բախտ Աղա մահարձանի 7.5 մետր լայնությամբ երկշերտ գմբեթը (1351–1352 թվականներ) առաջին հայտնի օրինակն է, որում գմбեթի երկու շերտերն ունեն զգալիորեն տարբեր պրոֆիլներ, որոնք արագ տարածվեցին տարածաշրջանով։ Դեկորատիվ սալիկներով գրեթե լրիվ ծածկված գմբեթավոր սենյակի վաղ օրինակ է Յազդի Ջամեհ մզկիթը (1364 թվական), ինչպես նաև Սամարղանդի Շահ-ի-Զինդայի մի քանի մահարձաններ։ Ավելի բարձր թմբերի զարգացումը շարունակվեց նաև Թեմուրյան ժամանակաշրջանում։


Պատկեր:Solt dome 1.JPG|Իրանի Սոլթանիե քաղաքում Օլջայտուի դամբարանի գմբեթը
Պատկեր:Dome interior of Jameh Mosque in Varamin.JPG|Իրանի Վարամինի Ջամեհ մզկիթի գմբեթը
Պատկեր:20110103 Jame-e Kabir and Roknedin Mauseleum Yazd Iran.jpg|Իրանի Յազդ քաղաքի Ջամեհ մզկիթի գմբեթը


## Թեմուրյանների կայսրություն
Մոնղոլական և Թեմուրյան զորքերի զանգվածային սպանությունները խոչընդոտել են երկրաչափության զարգացմանը 1000-1400 թվականներ։ Մաթեմատիկոս ալ-Կաշին (1390-1450 թվականներ) լրացրեց Բուզջանիի մեթոդը կրկնակի կոնֆիգուրացիաների և գմբեթների ստեղծման համար՝ օգտագործելով գործնական երկրաչափություն։ Նրա «Թվաբանության բանալի» գիրքը ներառում էր կամարի պրոֆիլի հինգ մեթոդ, և նա ստեղծեց մեթոդներ գմբեթների մակերևույթների և ծավալների հաշվարկման համար։ Դրանք հաճախ օգտագործվում էին գմբեթի դիզայնում։ Թեմուրյան ժամանակաշրջանում կառուցվել են ավելի բարձր գմբեթներ՝ հաճախ որպես կրկնակի թաղ, և մեղոնաձև գմբեթներ՝ Սամարկանդում, Հերաթում, Բալխում և Քիրմանում։ Մուղարնաս տարրերը, որոնք ամրացված էին «փայտե սահքերով և տեղանքով՝ շաղախով», օգտագործվում էին ներքին մասում՝ թաքցնելու համար ալարանծորանային կամարները և վահանակները, որոնք իրականում աջակցում էին գմբեթներին։ Արտաքին անցման գոտին դեպի գմբեթ կրճատվել կամ հեռացվել էր, ինչպիսիք են աստիճանավորված տարրերը, բազմանկյուն թմբուկները և պատշգամբները։

Ջահանգիրի մավզոլեյը Ուզբեկստանում կառուցվել է 1400 թվականին։

Սամարկանդի Թեմուրյան մայրաքաղաքում 14-րդ և 15-րդ դարերում ազնվականներն ու իշխանները սկսեցին կառուցել դամբարաններ՝ կրկնակի թաղի գմբեթներով՝ պարունակելով գլանաձև քարե թմբուկներ թաղերի միջև։ Գուր-է Այմրում, որը կառուցվել է Թեմուրի կողմից մոտավորապես 1404 թվականին, ներքին գմբեթի փայտե շրջանակը աջակցում է արտաքին՝ կլոր գմբեթին։ Ռադիալ կապող փայտանյութը կլոր գմբեթի հիմքում տրամադրում է լրացուցիչ կառուցվածքային աջակցություն։

Սամարկանդի Բիբի-Խանիմ մզկիթի մեծ գմբեթը վնասվել է երկրաշարժի հետևանքով Թեմուրի կենդանության ժամանակ։ Այն կառուցվել է 1398-1405 թվականներին։

Դեսպան Ռուի Գոնզալես դե Կլավիխոյի հաշվետվությունը նկարագրում է հսկա Թեմուրյան քառակուսի վրան՝ գմբեթով՝ վերևում, որը հեռվից նմանվում էր ամրոցի իր չափերով։ Այն չափվել է հարյուր քայլ կողմով և կազմվել էր բարձր փայտե կանգնակներից՝ կապված պարաններով, շիլկե վարագույրներով նրանց միջև։ Վրանն ուներ չորս գմբեթ և շրջապատված էր ավելի ցածր կցված պատշգամբով կամ պատահարով բոլոր չորս կողմերով։

Սամարկանդում նկարված մանրանկարը ցույց է տալիս, որ կլոր գմբեթները օգտագործվել են փոքր փայտե տաղավարները ծածկելու համար Պարսկաստանում 15-րդ դարի սկզբին։ Դրանք աստիճանաբար ավելի հայտնի դարձան։ Մեծ, կլոր, ակոսված գմբեթները բարձր թմբուկներով, որոնք բնորոշ են 15-րդ դարի Թեմուրյան ճարտարապետությանը, կուլմինացիա էին Կենտրոնական Ասիայի և Իրանի բարձր գմբեթների ավանդույթի՝ ծածկված կապույտ և այլ գունավորումներով։ Խոջա Ահմեդ Յասավիի մավզոլեյը, որը գտնվում է Հարավային Ղազախստանում, երբեք չի ավարտվել, բայց ունի ամենամեծ գոյություն ունեցող աղյուսե գմբեթը Կենտրոնական Ասիայում՝ 18,2 մ տրամագծով։ Գմբեթի արտաքին մասը ծածկված է վեցանկյունի կանաչ փայլեցված կղմինդրներով՝ ոսկե նկարներով։

thumb|200px|Խոջա Ահմեդ Յասավիի դամբարանը Թուրքստանում, Ղազախստան։
Աֆղանստանում Թեմուրյան ակոսված գմբեթները փայլեցված կղմինդրներով սկսեցին կառուցվել 1420-ական թվականներին։

Բուստի Ղիյաս ալ-Դին Նաքաշի դամբարանը ունի գմբեթ, որն օգտագործում է բացահայտ աղյուսներ՝ հորիզոնական և ուղղահայաց կողմնորոշումներով՝ դեկորատիվ էֆեկտով։

14-րդ դարից հետո դամբարանները հազվադեպ էին կառուցվում որպես անկախ շինություններ, այլ հաճախ կցվում էին մեդրեսեներին զույգերով։ Գավհար Շադի (1417–1433 թվականներ) և Խարգերդի (1436–1443 թվականներ) մեդրեսեների գմբեթները ուներին նորարարական ներքին մաս՝ օգտագործելով խաչվող կամարներ ավելի նեղ ներքին գմբեթի աջակցման համար։ Գավհար Շադի մեդրեսեն առաջինն էր եռաշերտ գմբեթով, որի միջին գմբեթը կարող էր ավելացվել որպես ամրացում։ Եռաշերտ գմբեթները հազվադեպ էին Թեմուրյան դարաշրջանից դուրս։ Էմիր Չախմաղի մզկիթի գմբեթը (1437 թվական) ունի կիսաշրջանաձև ներքին թաղ և առաջադեմ կարգավորիչների ու փայտե հենարանների համակարգ՝ աջակցելով ծեփված արտաքին թաղին։ Գմբեթն ունի երկու մակարդակ ունեցող շրջանաձև թմբուկ։ Բայազիդ Բաստամիի տաճարի վաղ Սելջուկյան ժամանակաշրջանի կրկնակի թաղի գմբեթին 1300 թվականին Թեմուրյան ժամանակահատվածում ավելացվել է երրորդ կոնաձև թաղ։

## Սեֆյան Իրան
Սեֆյան դինաստիայի (1501–1732 թվականներ) գմբեթները բնորոշվում են ուռուցիկ պրոֆիլով և համարվում են պարսկական վերջին սերնդի գմբեթներ։ Նրանք սովորաբար ավելի բարակ են նախորդ գմբեթներից և զարդարված են գունավոր ապակեպատ սալիկներով ու բարդ բուսական պատկերներով։ Սեֆյան ճարտարապետության հաճելի առանձնահատկությունը բանալի տարրերի համաչափ զույգերի ներառումն էր, այդ թվում՝ կամարասրահներ։ Այս ժամանակաշրջանում օգտագործվել են ընդարձակ և գունավոր սալիկներ, ներառյալ ծաղկային և արաբեսկ պատկերներ գմբեթների արտաքին մասում, որը հնարավոր էր դարձել ավելի էժան մեծ քառակուսի ստորգույնավորված սալիկների շնորհիվ։ Փոքր գմբեթներ ներառվել են պալատական ճարտարապետությունում, օգտակար կառույցներում և կարավանսարաներում։

Թավրիզի Կապույտ Մզկիթի գմբեթի ներքին մասը ծածկված էր «մուգ-կապույտ վեցանկյուն սալիկներով՝ ստենցիլացված ոսկեզօծումով»։ Ալի Քաութ պալատը ներառում է փոքր գմբեթով սենյակներ, զարդարված արհեստական բուսականությամբ։

Շահ Աբասի կողմից հազարավոր հայ քրիստոնյաների տեղափոխումը Նոր Ջուղա քաղաքի նախաքաղաք՝ հանգեցրել է «սեֆյան ոճի կամարների՝ խաչով պսակված» անսովոր տեսարանի այդ քաղաքում։
Պատկեր:آرامگاه خواجه ربیع (2).jpg|Խաջե Ռաբիեի գերեզմանը Մաշհադում, Իրան
Պատկեր:Sheikh Lotf Allah Mosque interior ceiling dome Esfahan.jpg|Շեյխ Լոթֆոլլահի մզկիթը Սպահանում, Իրան
Պատկեր:Naghshe Jahan Square Isfahan-iran.jpg|Շահի մզկիթի գմբեթ (Սպահան), Իրան
Պատկեր:IrIsfahanChaharbaghMadrasa2.jpg|Մադար-է Շահ մեդրեսե Սպահանում, Իրան
Պատկեր:بقعه شیخ امین الدین جبرائیل 05.jpg|Ամին Էդին Ջաբրայիլի դամբարանը Իրանի Կալխուրան Շեյխում


Իսֆահանի Շեյխ Լոթֆոլլա մզկիթի գմբեթը (1603–1618 թվականներ), հավանաբար «պարսկական կամարասրահների էությունը», միաձուլում է քառակուսի սենյակը անցման գոտիների հետ և օգտագործում է հարթ սկավառակներ՝ նման նախկին Սելջուկյան շրջանի պատկերներին։ Արտաքուստ, գունազարդ արաբեսկ մակարդակների բազմությունը խառնվում է չգունազարդ աղյուսների հետ։ Շահ Մզկիթի (հետագայում վերանվանված Իմամի Մզկիթ) և Մադար-ե Շահ մեդրեսեի (1706-1714 թվականներ) գմբեթները նմանատիպ արտաքին պատկեր ունեն՝ ներքնաշերտ լուսակապույտ սալիկների ֆոնի դեմ։ Շահ Մզկիթի ուռուցիկ գմբեթը կառուցվել է 1611-1638 թվականներին և երկշերտ անընդհատ կամար է՝ 33 մետր լայնությամբ և 52 մետր բարձրությամբ։ Խաջա Ռաբիի ութանկյուն մահարձանը (1617–1622 թվականներ) օգտագործում է սեֆյան սոխուկաձև գմբեթների հնագույն տարբերակը։ Ամին-էդին Ջաբրայիլի գերեզմանը, սկսված 1380 թվականին, ավարտվել է մոտ 1700 թվականին։

## Ղաջարական Իրան
Ֆաթհ-Ալի Շահ Կաջարը կառուցել է «Մասջիդ-ի Շահ» անվանումով մզկիթների շարք Ղազվինում (1808 թվական), Զանջանում, Սեմնանում (1827 թվական), Թեհրանում (1840 թվական) և Բորուջերդում։ Դրանք ներառում են փոքր գմբեթների և պատուհանների ցանց՝ ներքին տարածքը լուսավորելու համար։ Պալատական այգիներում կային բաց պլանով կամարային տաղավարներ։ Սեֆյան օրինակները ընդլայնվել կամ կրկնվել են, ինչպես Ղոմի, Ռեյի և Մաշհադի ոսկեգույն կամարներում։

Ճարտարապետության արդիականացումը նշանակում էր գմբեթների կառուցման նորարարությունների նվազում։ Գմբեթներ են կառուցվել մեդրեսեների վրա, ինչպես 1848 թվականին Քաշանի Իմամ մեդրեսեում կամ Սուլթանական դպրոցում, սակայն դրանք ունեն համեմատաբար պարզ տեսք և չեն օգտագործում մոզաիկ սալիկներ։

Ղոմի և Քաշանի փակ շուկաները կամ բազարները (*տիմչաս*) ունեն կենտրոնական գմբեթ՝ կողքերին փոքր գմբեթներով և բարդ կառուցված մուղարնաս։ Կաջարյան շրջանում առաջին անգամ հայտնվել է կարճ թմբուկի վրա սոխուկաձև չափազանցված կամարը, ինչպիսին կարելի է տեսնել Շահ Չերաղում (1852–1853 թվականներ)։ Գմբեթները շարունակել են կարևոր մնալ ժամանակակից մահարձաններում, ինչպիսիք են 20-րդ դարում Հաֆեզի, Սաադիի, Ռեզա Շահի և Ռուհոլլահ Խոմեյնիի գերեզմանները։ Գմբեթավոր ջրամբարներն ու սառցետները շարունակում են տարածված լինել գյուղական վայրերում։
Պատկեր:Jameh Mosque of Zanjan - 18 February 2018 04.jpg|Մասջիդ-ի Շահ Զանջանում
Պատկեր:RezaShrine.jpg|Իմամ Ռեզայի սրբավայրի գմբեթը
Պատկեր:Timche-ye-Qom4.JPG|Գմբեթներ Իրանի Կոմ քաղաքի բազարում
Պատկեր:Shiraz07.jpg|Շահ Չերաղի գմբեթը Շիրազում, Իրան


## Influence
Թուրքիայում Մելիկ Գազիի մահարձանը կառուցվել է 1200 թվական։

Ռում սուլթանության մզկիթները և կրթական հաստատությունները մեծապես զարդարում էին իրենց գմբեթները պարսկական ավանդույթով՝ օգտագործելով փոխկապակցված աղյուսների շաբլոններ։ Շաբլոնները ներառում էին պտտված աղյուսներ կամ պտվող վարդակներ, որոնք կարող էին պարունակել սև կամ փայլուն աղյուսներ։ Մալաթիայի Ուլու մզկիթը (1247 թվական) օգտագործել է փայտակապույտ փայլուն աղյուսներ, որոնք տեղադրված են սովորական աղյուսների միջև՝ ստեղծելով պարուրաձև շաբլոն գնդաձև մակերևույթի վրա։ Այս շաբլոնը հետևել է 41 ռումբի գծերի կամ լոքսոդրոմների, որոնք վերջնական մասում փոխվել են այլ հերթագրման շաբլոնով։ Կարատայ մեդրեսեի (1251-1253 թվականներ) գնդաձև գմբեթը զարդարված է եղել փայլուն կրաքարերի մոզաիկով՝ բարդ երկրաչափական նախշով, որը կարող էր կիրառվել հատվածաբար՝ բազմանիստ պանելներով։ Այլ նախշեր, ինչպիսիք են կենտրոնական 10 աստղանի, ստեղծվել են հորիզոնական դիրքում տեղադրված սովորական աղյուսների և 90 աստիճանով պտտված փայլուն աղյուսների այլագրմամբ։ Տարբեր մզկիթների և մեդրեսեների գմբեթներ օգտագործել են ադամանդաձև և աստղանման նախշեր, փոքր պարուրաձև հատվածներ և այլ բարդ զարդարանքներ։ Դյոներ Կյումբեթը եղել է գլանաձև դամբարան՝ երկու կեղևներով՝ գմբեթով և կոնաձև տանիքով։

Տուրաբեկ Խանումի դամբարանը (1369 թվական) օգտագործել է կրկնակի թաղակապ գմբեթ։

Թեմուրյան ժամանակաշրջանից հետո, գմբեթի ճարտարապետությունը զարգացել է Կենտրոնական Ասիայի Շայբանիդների և Հնդկաստանի Մուղալների տեղական ոճերով։ Շայբանիդական Տիլյա Կորի մեդրեսեն կառուցվել է 1646-1660 թվականներին։ Կալան մեչետը (մոտ 1514 թվական) և Միր-ի Արաբ մեդրեսեն (1535-1536 թվականներ) այլ շայբանիդական օրինակներ են։ Տրանսոքսիանայի շրջանի ուզբեկական ճարտարապետությունը պահպանել է Թեմուրյան գմբեթաշինության ոճը։ Որտեղ գմբեթի սենյակները շրջապատված էին առանցքային իվաններով և անկյունային սենյակներով ութանկյուն հատակագծով, ինչպես Խաջա Աբու Նասր Պարսա սրբավայրում (մոտ 1598 թվական), նրանք մոդել են ծառայել հնդկական մավզոլեումների համար՝ ինչպիսին են Հումայունի դամբարանը Դելիում կամ Թաջ Մահալը։ Վաղագույն պահպանված գմբեթավոր շուկաները, որոնք կոչվում են *տիմկաս*, կարող են գտնվել Շայբանիդների դարաշրջանի Բուխարայում։ Սեֆյան գմբեթները նաև ազդեցություն ունեին այլ իսլամական ոճերի վրա, ինչպիսին է Հնդկաստանի մուղալական ճարտարապետությունը։ Պարսկական ճարտարապետության ազդեցությունը Հնդկաստանում, մասնավորապես մեչեթներում, աճել է Դելիի սուլթանության ժամանակաշրջանում և հասել գագաթնակետին Մուղալ կայսրության ժամանակ։ Պարսկական գմբեթի սենյակները և կրկնակի թաղակապ գմբեթների օգտագործումը զգալի ազդեցություն են ունեցել։

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագրություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Գմբեթներ
Կատեգորիա:Իրանական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Իրանական մշակույթ
Կատեգորիա:Իրանի պատմություն