Այգեստան (Ասկերանի շրջան)

300px|մինի|աջից|Արցախի Հանրապետության քարտեզը, որտեղ մուգ շագանակագույնով պատկերված են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները, իսկ մարմնագույնով՝ Արցախի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ
**Այգեստան**, համայնքը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանում։

Համայնքում գործում էր գյուղապետարան, մշակույթի տուն, բուժկետ, միջնակարգ դպրոց, որտեղ հաճախում էին 210 երեխաներ (2015 թվականի տվյալներով)։ Հեռուստատեսությունը և ռադիոն համայնքում հասանելի են։ Գյուղի հայաթափումից հետա, գյուցը վերանվանվել է Բալլըջա և այժմ գյուղում վերաբնակեցվում են ադրբեջանցիներ, 2025 թ․ արդեն 660 մարդ բնակեցվել է գյուղի հայկական տներում։ Գյուղի գերեզմանոցը, եկեղեցին և այլ հուշարձանները ոչնչացման վտանգի տակ են։

## Անվան ծագում
Այգեստան է վերանվանվել գյուղն անկախության շրջանում։ Արցախի յուրաքանչյուր գյուղ այգեստան է, և այս անվանումը դիպվածային է ու սոսկ ընդհանրական-նկարագրական արժեք ունի։ Ասկերանի շրջանում Այգեստան է վերանվանվել Բալլուջա գյուղը։ Տարբեր են այդ բնականվան ծագման մեկնությունները։ Նախ` մեկնաբանվում էր *բալ* և *չայ* բաղադրիչների բարդությամբ կազմված, որը բառացի նշանակում է Մեղրագետ։ Պատմական անունը` Մեղրագետ է նշվում եկեղեցական կալվածագրերի ցուցակում. համանուն գետի անունից։ Հիշատակվում է Հայաստանի պատմության պետական արխիվում պահպանվող եկեղեցական կալվածագրերի ցուցակում։ Ս.Սարգսյանը վկայում է, որ գյուղը կոչվել է Մեծ Խմհատ։ Նա Մեղրագետ ստուգաբանությունը «Բալուջա»-ի անհեթեթ թարգմանությունն է համարում ու հավելում, որ գյուղի նախնական անվանումը եղել է հայկական հնագույն Բագլուջա-ն։ Այն կապում է *բագ*` աստված նշանակությամբ անվան հետ։ Իսկ *լու*-ն` լսելի լինել իմաստով է մեկնաբանում։ Նա նշում է, որ պատմական Բագլու տեղանունը, ձևափոխվելով, դարձել է Բալու, որը սովորաբար վերաբերում է լեռնային բարձունքների, հետագայում ստացել է *ջա* հավելյալ մասնիկը ու դարձել Բալուջա` լեռնագետ, որը վերաբերում է գյուղի արևմտյան մասով հոսող գետակին։ Դա, ըստ Ս.Սարգսյանի, եղել էր մինչև 17-րդ դարը։

## Աշխարհագրություն
Բնակավայրը տեղաբաշխված է հանրապետության կենտրոնական հատվածում։ Ասկերան շրջկենտրոնից գտնվում է 17 կմ հեռավորության վրա, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից` 10 կմ։

Համայնքը լեռնային է, ունի 228346 հա տարածք, որից 974.91 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 446.54 հա անտառային հողեր։ Այգեստան համայնքի սահմանային գոտով հոսում են Կարկառ գետի Մեղրագետ և Բալլուջա վտակները։ Վերջինիս ափին գտնվում է նաև Բերքաձոր գյուղը։ Տարածքում կա նաև Բալլուջա անունով լեռ։

## Բնակչություն
Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Պատմություն
Այժմյան գյուղի պատմությունը սկսվում է 17-րդ դարից։ Ս.Սարգսյանը հակափաստարկում է Մակար Բարխուդարեանցին, ով գյուղի բնակչությունը եկվոր է համարում Սյունիքի Ջրաբերդից.*«120 ընտանիք քաջեր 1770 թվականին [[Ջրաբերդի մելիքություն|Ջրաբերդից]] տեղափոխվում են [[Խաչեն]], և հիմնականում... Պալուճա գյուղը, որի մեջ բնակվում է 70 ընտանիք»*, այնուհետև *«բայց որովհետև զարդմանի Պալուճայից ևս լինում են քաջերի մեջ, Պալուճա են անվանում իրենց գյուղը»*։  Ս.Սարգսյանը նշում է, որ դեռևս 1660-ական թվականներին գյուղն ու գետն այն անվամբ կային։ Եվ երկբայելի է, որը եկվորները գետն անվանանադրեն և ապա` գյուղը։ Հատկանշական է այն իրողությունը, որ եթե նույն ժամանակաշրջանում վկայված են նույնանուն գետն ու շրջակա գյուղը, ապա ենթադրելի է, որ սկզբնապես գետանունն էր, որից անվանակոչվել է գյուղը և ոչ հակառակը։

## Տնտեսություն
մինի|Աղբյուր Շրշռան|315x315փքս
Այգեստան համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 1084 մարդ, բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ` անասնապահությամբ և հողագործությամբ։ Կան նաև պետական տարբեր համակարգերի աշխատողներ։ Ջրամատակարարումն իրականացվում է համայնքի կողմից` ինքնահոս եղանակով, ջրամատակարարման համակարգը սնվում է 3 ակունքներից։ Համայնքի տարածքում առկա են թվով 10 աղբյուրներ` Քխծրաբեն, Մոշ, Շքյուրեն բաղեն, Զղարանց բաղեն, Դերունց բաղեն, Փթարխլու, Ցրցակետ, Բաբեն, Պտրուսանց և Շռշռան։ Համայնքն ապահովված է էլեկտրաէներգիայով, առկա է նաև գազամատակարարման համակարգ։ Համայնքում գործում են առևտրի 8 օբյեկտներ։

## Տրանսպորտ
մինի|ձախից|Գյուղի կանգառ|275x275px
Համայնքային ենթակայության ճանապարհներն ասֆալտապատ են, խճից և կոպճից, չմշակված կապակցող նյութերից։ Տրասնպորտային կապը կարգավորված է. ուղևորափոխադրումներն իրականցվում են *Այգեստան-Ստեփանակերտ-Այգեստան* միջշրջանային թիվ 121 կանոնավոր ավտոբուսային երթուղով։

## Այգեստանցիներն Արցախյան պատերազմում
1988-1989 թվականներին Այգեստանում կազմավորվել է կամավորական երկու ջոկատ։ 1992 թվականին ջոկատների հիմքի վրա ստեղծվել է հրետանային վաշտ։ 1988-94 թվականին ջոկատները առանձին կամ Ասկերանի պաշտպանական շրջանի կազմում մասնակցել են Ջամիլլու, Մալիբեյլի, Ղուշչիլար, Խոջալու, Ջանհասան, Քյոսալար, Նախիջևանիկ, Փրջամալ, Գյուլափլու, Քարագլուխ և այլ գյուղերի, Ֆիզուլիի, Ջաբրայիլի, Կուբաթլուի, Զանգելանի շրջանների պաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Այգեստանից հրամանատարներ են եղել Գ. Դադայանը, Ս. Հակոբյանը, Կ. Բարսեղյանը, Է. Խաչատրյանը, Ա. Գաբրիելյանը։ Ջոկատներից զոհվել է 27 ազատամարտիկ։

### Արցախյան ազատամարտում զոհված այգեստանիցիներ.
* Վազգեն Սարգսյան
* Վասակ Բարսեղյան
* Արմեն Պետրոսյան
* Սեյրան Ավագիմյան
* Սամվել Բարսեղյան
* Ռազմիկ Ալեքսանյան
* Սուրեն Ալուխանյան
* Ռուդիկ Պետրոսյան
* Աշոտ Բարսեղյան
* Մհեր Գրիգորյան
* Վազգեն Բեգիյան
* Սեյրան Ավագիմյան
* Ռուբեն Պետրոսյան
* Դավիթ Պետրոսյան
* Սերգեյ Գրիգորյան
* Սամվել Ղուլյան
* Էռնեստ Պետրոսյան
* Վաչագան Դանիելյան
* Գարիկ Հակոբյան
* Արարատ Ամիրխանյան
* Ռաֆել Դադայան
* Վարդան Պետրոսյան
* Մհեր Գրիգորյան
* Սամվել Դադայան
* Հրանտ Աբրահամյան
* Գառնիկ Առուշանյան
* Վազգեն Խաչատրյան
* Սերժիկ Դադայան
* Հրանտ Գրիգորյան
* Կարո Մախմուրյան
* Գառնիկ Ավթանդիլյան

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
Այգեստանի պատմամշակութային հուշարձաններից են` Սբ Աստվածածին եկեղեցին (1850 թվական), գերեզմանոցը (17-19-րդ դարեր), խաչքար (18-րդ դար), Փռշնի նահատակ սրբատեղին (12-13-րդ դարեր), Թամցի եկեղեցին (12-13-րդ դարեր), գյուղատեղին (12-13-րդ դարեր), դամբարանները (մ.թ.ա 2-1-ին դարեր), հաշվառված են 10 հուշարձան։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:
Պատկեր:Այգեստանի գյուղապետարանը.jpg|Այգեստան գյուղի գյուղապետարան
Պատկեր:Այգեստան գյուղի դպրոցը.jpg|Այգեստան գյուղի դպրոցը
Պատկեր:Գյուղի մանկապարտեզը.jpg|Գյուղի մանկապարտեզը
Պատկեր:Այգեստանի եկեղեցին.jpg|Այգեստանի եկեղեցին
Պատկեր:Գյուղի տեսարաններից, Այգեստան.jpg|Գյուղի տեսարաններից, Այգեստան
Պատկեր:Այգեստանի թոնիրը.jpg|Այգեստանի թոնիրը
Պատկեր:Թոնրի հաց.jpg|Թոնրի հաց
Պատկեր:Այգեստան գյուղ.jpg|Այգետսան գյուղ
Պատկեր:Քանդված կառույց, Այգեստան.jpg|Քանդված կառույց, Այգեստան
Պատկեր:Գյուղի տեսարաններից.jpg|Գյուղի տեսարաններից
Պատկեր:Աղբյուր, Այգեստան.jpg|Աղբյուր, Այգեստան
Պատկեր:Հուշարձան, Այգեստան.jpg|Հուշարձան, Այգեստան
Պատկեր:Տեսարան, Այգեստան.jpg|Տեսարան, Այգեստան
Պատկեր:Հայրենական Մեծ պատերազմի զոհերին նվիրված հուշակոթող.jpg|Հայրենական Մեծ պատերազմի զոհերին նվիրված հուշակոթող
Պատկեր:Հայրենական Մեծ պատերազմին նվիրված հուշակոթող.jpg|Հայրենական Մեծ պատերազմին նվիրված հուշակոթող
Պատկեր:Թանգարան Հայրենական Մեծ պատերազմի զոհերի հիշատակին.jpg|Թանգարան Հայրենական Մեծ պատերազմի զոհերի հիշատակին

## Աղբյուրներ
* Հ. Ղահրամանյանը Տեղեկատու Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի Երևան Ճարտարագետ 2015 էջ 31-32
* ՀՊՊԿԱ, ֆ.57, ց.1, գ.3, թ.97
* Դավիթ Միքաելյան Այգեստանի արծիվները Ստեփանակերտ 2011

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասկերանի շրջանի բնակավայրեր