Դոմենի անվան գրանցող

**դոմեն անունների գրանցողը** ընկերություն, անձ կամ գրասենյակ է, որը կառավարում է ինտերնետ տիրույթի անունների ամրագրումը:

Դոմենի անվան գրանցողը պետք է հավատարմագրված լինի ընդհանուր վերին մակարդակի տիրույթի  ռեեստրի կամ երկրի կոդի վերին մակարդակի տիրույթի ռեեստրի կողմից: Գրանցողը գործում է դոմենային անունների նշանակված ռեգիստրների ուղեցույցներին համապատասխան:

## Պատմություն
[մինի|[Էլիզաբեթ Ջ․ Ֆեյնլեր|Էլիզաբեթ Ֆեյնլեր, վերին մակարդակի տիրույթների առաջին գրանցող]]

### Ստեղծագործություն
Դոմենների անունները նշանակելու կամ կառավարելու կենտրոնական իշխանության անհրաժեշտությունը առաջացավ համակարգչային ցանցի առաջամարտիկների համագործակցությունից, երբ նրանք ստեղծեցին Դոմենների Անունների Համակարգը 1980-ականներին: 1982 թվականին Մեկնաբանության հարցման (RFC) նախագծի մեջ խմբագիր Ջոնաթան Պոստելը առաջարկեց «տիրույթների ցար»: Նախագծի իր վերանայման ժամանակ Էլիզաբեթ Ֆեյնլերը հատեց «ցարը» և ներմուծեց «գրանցող» տերմինը: Նա նշանակեց DOD ցանցի տեղեկատվական կենտրոնը, որի ղեկավարն էր, որպես վերին մակարդակի տիրույթների գրանցող:

Այս նախագիծը հրապարակվել է որպես RFC 819: RFC-ն ստանդարտացրել է ինտերնետում համակարգիչների անվանման համակարգը՝ ստեղծելով տիրույթի անուններ: Այն սահմանում է, որ «յուրաքանչյուր տիրույթի հետ կապված կա մեկ անձ (կամ գրասենյակ), որը կոչվում է գրանցող»:

Դոմենի ամենավաղ անունները եղել են կազմակերպությունների անուններ, ինչպիսին է .arpa-ն Ընդլայնված հետազոտական նախագծերի գործակալության համար: Ֆեյնլերն անցավ ընդհանուր կատեգորիաների անվանման համակարգի՝ ստեղծելով .mil, .gov, .org, .edu և .com որպես ընդհանուր վերին մակարդակի տիրույթ: Սա գոյություն ուներ Postel-ի կողմից կառավարվող երկրի ծածկագրի վերին մակարդակի տիրույթների համակարգի կողքին: Ի վերջո, յուրաքանչյուր TLD-ի համար գրանցողի դերը պատվիրակվեց տարբեր համալսարանների ( Դորտմունդի համալսարան .de-ի համար, Քուվեյթի համալսարան .kw- ի համար և այլն) և ԱՄՆ կառավարության պայմանագրերի միջոցով մասնավոր ընկերություններին:

### Կոմերցիոնացում
Քանի որ 1990-ականների սկզբին ինտերնետն ընդլայնվեց՝ դառնալով ավելի առևտրային և միջազգային, ԱՄՆ կառավարությունը որոշեց, որ այլևս չի կարող անվճար տրամադրել տիրույթի անունների կառավարում:

1991-ից մինչև 1999 թվականը Network Solutions Inc.-ը (NSI) վարում էր .com, .net և .org վերին մակարդակի տիրույթների (TLD) գրանցամատյանները: Ի լրումն տիրույթի անունների ռեգիստրի օպերատորի գործառույթի, այն նաև եղել է այս տիրույթների միակ ռեգիստրատորը: Այնուամենայնիվ, մի քանի ընկերություններ մշակել էին անկախ գրանցման ծառայություններ: 1996 թվականին նման ընկերություններից մեկը՝ Իվան Փոփի ընկերությունը՝ NetNames-ը, մշակեց տիրույթի անունների գրանցման առանձին առևտրային ծառայության հայեցակարգը, որը կվաճառի տիրույթի գրանցումը և հարակից այլ ծառայություններ հանրությանը, արդյունավետորեն ստեղծելով արդյունաբերության մանրածախ ոլորտը ռեգիստրների հետ լինելով մեծածախ վաճառողներ:NSl այս մոդելը, որն ի վերջո հանգեցրել է ռեեստրի և ռեգիստրի գործառույթների տարանջատմանը:

1997թ.-ին PGMedia-ն հակամենաշնորհային հայց ներկայացրեց NSI-ի դեմ՝ նշելով DNS-ի արմատային գոտին որպես հիմնական միջոց, և ԱՄՆ Ազգային գիտական հիմնադրամը  միացավ որպես մեղադրյալ այս հայցում: Ի վերջո, NSI-ին տրվեց անձեռնմխելիություն հակամենաշնորհային դատավարությունից, բայց դատավարությունը բավական ճնշում ստեղծեց դոմենային անունների շուկան վերակառուցելու համար:

1998 թվականի հոկտեմբերին, դոմեն անունների գրանցման աճող բիզնեսի և այլ շահագրգիռ կողմերի ճնշումից հետո, NSI-ի համաձայնագիրը Միացյալ Նահանգների Առևտրի նախարարության հետ փոփոխվեց: Այս փոփոխությունը պահանջում էր համատեղ գրանցման համակարգի ստեղծում, որն աջակցում էր բազմաթիվ գրանցողներին: Այս համակարգը պաշտոնապես սկսել է ծառայությունը 1999 թվականի նոյեմբերի 30-ին, նշանակված անունների և թվերի համար ինտերնետ կորպորացիայի հսկողության ներքո, թեև 1999 թվականի մարտի 11-ից ի վեր եղել են մի քանի փորձնական գրանցողներ: Այդ ժամանակից ի վեր ավելի քան 900 գրանցողներ մուտք են գործել դոմենային անունների գրանցման ծառայությունների շուկա:

Սկզբում շուկա մուտք գործած գրանցողներից շատերը շարունակել են աճել և գերազանցել մրցակիցներին: GoDaddy-ն ամենամեծ գրանցողն է: Այլ լայնորեն օգտագործվող գրանցողներն են Enom-ը, Tucows-ը և Webcentral-ը: Գրանցողներ, որոնք սկզբում ղեկավարում էին շուկան, սակայն հետագայում նրանց մրցակիցները գերազանցում էին Network Solutions-ը և Dotster-ը:

ICANN-ի կողմից հավատարմագրված յուրաքանչյուր գրանցող պետք է վճարի 4000 ԱՄՆ դոլար ֆիքսված վճար՝ գումարած փոփոխական վճար: Փոփոխական գրանցման վճարների գումարը նախատեսվում է կազմել 3,8 միլիոն ԱՄՆ դոլար:Համատեղ գրանցման համակարգի կողմից ստեղծված մրցակցությունը վերջնական օգտագործողներին հնարավորություն է տալիս ընտրել բազմաթիվ գրանցողներից, որոնք առաջարկում են մի շարք հարակից ծառայություններ տարբեր գներով:

## Նշանակված գրանցող
Դոմենի գրանցման տեղեկատվությունը պահպանվում է դոմենային անունների ռեգիստրների կողմից, որոնք պայմանագրեր են կնքում տիրույթի գրանցողների հետ՝ հանրությանը գրանցման ծառայություններ մատուցելու համար: Վերջնական օգտագործողը ընտրում է գրանցողին, որը տրամադրում է գրանցման ծառայությունը, և այդ ռեգիստրը դառնում է օգտագործողի կողմից ընտրված տիրույթի *նշանակված գրանցող:*

Միայն նշանակված ռեգիստրը կարող է փոփոխել կամ ջնջել դոմենների անունների մասին տեղեկությունները կենտրոնական ռեեստրի տվյալների բազայում: Վերջնական օգտագործողի համար արտասովոր չէ փոխել գրանցամատյանները՝ ներգրավելով գրանցողների միջև տիրույթի փոխանցման գործընթաց, որը կարգավորվում է տիրույթի անունների փոխանցման հատուկ քաղաքականությամբ:

Երբ գրանցողը գրանցում է .com տիրույթի անուն վերջնական օգտագործողի համար, նա պետք է վճարի 9,59 ԱՄՆ դոլար առավելագույն տարեկան վճար, իսկ .net-ի համար մեկ տարվա առավելագույն գինը սահմանվում է 9,92 ԱՄՆ դոլար ՝ VeriSign ՝ com ռեեստրի օպերատորի համար, և 0,18 ԱՄՆ դոլար տարեկան կառավարման վճար ICANN-ին:

Շատ գրանցողներ նաև առաջարկում են գրանցում վերավաճառողի մասնաճյուղերի միջոցով: Վերջնական օգտագործողը կա՛մ ուղղակիորեն գրանցվում է գրանցամատյանում, կա՛մ անուղղակիորեն՝ վերավաճառողների մեկ կամ մի քանի շերտերի միջոցով: 2023 թվականի դրությամբ մանրածախ արժեքը սովորաբար տատանվում է տարեկան մոտ 9,70 դոլարից մինչև տարեկան մոտ 35 դոլար պարզ com տիրույթի գրանցման համար, չնայած գրանցողները հաճախ զեղչում են գրանցման գինը, երբ պատվիրվում են այլ ապրանքներով, ինչպիսիք են վեբ հոստինգի ծառայությունները: Այլ gTLD գրանցումների կամ նորացումների գինը կարող է տարբեր լինել:

gTLD տիրույթի անվան գրանցման առավելագույն ժամկետը 10 տարի է: Որոշ գրանցողներ առաջարկում են ավելի երկար ժամկետներ՝ մինչև 100 տարի, սակայն նման առաջարկները ներառում են ռեգիստրատորի կողմից իրենց հաճախորդի գրանցումը 10 տարին մեկ թարմացնելը ինքնուրույն: Եթե ռեգիստրատորը ապահավատարմագրված է կամ դուրս է գալիս բիզնեսից, դոմենի անունը կփոխանցվի մեկ այլ հավատարմագրված ռեգիստրի: Նման փոխանցված տիրույթի 100 տարվա ամբողջական գրանցումը կարող է չկիրառվել, քանի որ ICANN-ը գրանցման համար ունի առավելագույնը տասը տարի:

## DNS հոստինգ
Դոմենի անվան գրանցումը սահմանում է անունների սերվերի գրառումների մի շարք մայր տիրույթի DNS սերվերներում՝ նշելով տիրույթի համար հեղինակավոր DNS սերվերների IP հասցեները Սա հղում է տալիս տիրույթի տվյալների ուղղակի հարցումներին:

Դոմենի գրանցումը ավտոմատ կերպով չի ենթադրում գրանցված տիրույթի համար DNS ծառայությունների տրամադրում։ Գրանցողներից շատերը առաջարկում են DNS հոստինգ ՝ որպես կամընտիր անվճար ծառայություն իրենց միջոցով գրանցված տիրույթների համար: Եթե DNS ծառայություններ չեն առաջարկվում, կամ վերջնական օգտատերը հրաժարվում է, վերջնական օգտագործողը պատասխանատու է DNS ծառայությունների ձեռքբերման կամ ինքնուրույն հոսթինգի համար: Գրանցողները պահանջում են սովորաբար առնվազն երկու անունների սերվերի ճշգրտում:

## DNSSEC աջակցություն
Դոմենների անվան համակարգի անվտանգության ընդլայնումներ-ը Ինտերնետ ինժեներական աշխատանքային խմբի բնութագրերի փաթեթ է՝ տիրույթի անունների համակարգի կողմից տրամադրվող որոշակի տեսակի տեղեկատվության ապահովման համար: Սա ներառում է ռեգիստրատորը, որը մշակում է հանրային բանալիների տվյալները և ստեղծում DS գրառումներ՝ մայր գոտի ավելացնելու համար: Բոլոր նոր GTLD ռեգիստրները և գրանցողները պետք է աջակցեն DNSSEC-ին:

## Դոմենի անվան փոխանցում
Դոմենի անվան փոխանցումը տիրույթի անվան նշանակված ռեգիստրատորի փոփոխման գործընթացն է: ICANN-ը սահմանել է *Գրանցողների միջև գրանցումների փոխանցման քաղաքականություն*: Դոմենի անվան փոխանցման սովորական գործընթացը հետևյալն է`

# Վերջնական օգտվողը ստուգում է, որ whois-ի (WHOIS-ը հարցումների և պատասխանների արձանագրություն է, որն օգտագործվում է տվյալների բազաների հարցումների համար, որոնք պահում են ինտերնետ ռեսուրսի գրանցված օգտվողներին կամ հանձնարարվածներին: Այս ռեսուրսները ներառում են տիրույթի անուններ, IP հասցեների բլոկներ և ինքնավար համակարգեր, բայց այն նաև օգտագործվում է այլ տեղեկատվության ավելի լայն շրջանակի համար)ադմինիստրատորի կոնտակտային տվյալները ճիշտ են, մասնավորապես էլփոստի հասցեն, ստանում է նույնականացման կոդը ( EPP կամ UDAI փոխանցման կոդը) հին գրանցողից և հեռացնում է գրանցման վրա տեղադրված ցանկացած տիրույթի կողպեք: Եթե whois-ի տեղեկատվությունը հնացել է և այժմ թարմացվել է, ապա վերջնական օգտագործողը պետք է սպասի 12–24 ժամ առաջ շարունակելու համար, որպեսզի ժամանակ տրամադրի թարմացված տվյալների տարածման համար:
# Վերջնական օգտվողը կապվում է նոր ռեգիստրի հետ՝ ցանկանալով փոխանցել տիրույթի անունը իրենց ծառայությանը և տրամադրում է նույնականացման կոդը:
# Ձեռք բերող Գրանցողը պետք է ստանա հստակ թույլտվություն կամ գրանցված անվանատիրոջից կամ վարչական կապից: Փոխանցումը կարող է իրականացվել միայն այն դեպքում, եթե փոխանցման հաստատումը ստացվի ձեռք բերող Գրանցողը այս կոնտակտներից մեկից: Թույլտվությունը պետք է կատարվի վավերական ստանդարտացված Լիազորման ձևի միջոցով, որը կարող է ուղարկվել, օրինակ, էլեկտրոնային փոստով WHOIS-ում նշված էլ. փոստի հասցեներին: Գրանցված անվանատերը կամ վարչական կապը պետք է հաստատի փոխանցումը: Նոր ռեգիստրատորը սկսում է էլեկտրոնային եղանակով տիրույթի փոխանցումը վավերացման կոդի (auth code) օգնությամբ։
# Հին ռեգիստրը կապ կհաստատի վերջնական օգտագործողի հետ՝ հաստատելու այս հարցման իսկությունը: Վերջնական օգտագործողը կարող է ստիպված լինել հետագա գործողություններ ձեռնարկել հին գրանցողի հետ, օրինակ՝ վերադառնալ առցանց կառավարման գործիքներին, որպեսզի նորից կրկնի շարունակելու իր ցանկությունը, որպեսզի արագացվի փոխանցումը:
# Հին գրանցողը լիազորությունները կհանձնի նոր գրանցողին:
# Նոր գրանցողը կտեղեկացնի վերջնական օգտագործողին փոխանցման ավարտի մասին: Նոր ռեգիստրը կարող է ավտոմատ կերպով պատճենել տիրույթի սերվերի տեղեկատվությունը, և կայքում ամեն ինչ կշարունակի աշխատել նախկինի պես: Հակառակ դեպքում, դոմենի սերվերի տեղեկատվությունը պետք է թարմացվի նոր գրանցողի հետ:

Այս գործընթացից հետո նոր գրանցողը դոմենի անվան նշանակված գրանցողն է: Գործընթացը կարող է տևել մոտ հինգ օր: Որոշ դեպքերում հին ռեգիստրը կարող է միտումնավոր հետաձգել փոխանցումը այնքան ժամանակ, որքան դա թույլատրելի է: Փոխանցումից հետո տիրույթը չի կարող կրկին փոխանցվել 60 օր, բացառությամբ նախորդ ռեգիստրի հետ:

Խելամիտ չէ փորձել տիրույթը փոխանցել դրա ժամկետի ավարտից անմիջապես առաջ: Որոշ դեպքերում փոխանցումը կարող է տևել մինչև 14 օր, ինչը նշանակում է, որ փոխանցումը կարող է չավարտվել մինչև գրանցման ժամկետի ավարտը: Դա կարող է հանգեցնել դոմենի անվան գրանցման կորստի և փոխանցման ձախողմանը: Սրանից խուսափելու համար վերջնական օգտվողները պետք է կամ փոխանցեն ժամկետի ավարտից շատ շուտ, կամ թարմացնեն գրանցումը մինչ փոխանցումը փորձելը:

Եթե տիրույթի գրանցման ժամկետը լրանում է, անկախ պատճառից, սկզբնական սեփականատիրոջ համար այն վերադարձնելը կարող է դժվար, թանկ կամ անհնար լինել: Ժամկետի ավարտից հետո տիրույթի կարգավիճակը հաճախ անցնում է կառավարման մի քանի փուլերով, հաճախ՝ ամիսներով. սովորաբար այն պարզապես չի դառնում ընդհանուր հասանելի:

### Տրանսֆերային խարդախություննե
Համատեղ գրանցման համակարգի ներդրումը բացեց տիրույթի գրանցման նախկին մենաշնորհը նոր կազմակերպությունների համար, որոնք հայտնի են որպես գրանցողներ, որոնք ICANN-ի կողմից որակավորված էին բիզնես անելու համար: Շատ գրանցողներ ստիպված էին մրցակցել միմյանց հետ, և թեև որոշ ընկերություններ առաջարկում էին ավելացված արժեքի ծառայություններ կամ օգտագործում էին վիրուսային մարքեթինգ, մյուսները, ինչպիսիք են VeriSign-ը և Domain Registry of America-ն, փորձում էին խաբել հաճախորդներին, որպեսզի անցնեն իրենց ներկայիս գրանցողից՝ օգտագործելով պրակտիկա, որը հայտնի է որպես տիրույթի հարված:

Այս փոխանցման խարդախություններից շատերը ներառում են փոստով, ֆաքսով կամ էլ. փոստով ուղարկված ծանուցում: Որոշ խաբեբաներ հեռախոսով կապվում են վերջնական օգտատերերի հետ (քանի որ կոնտակտային տվյալները հասանելի են WHOIS-ի միջոցով)՝ լրացուցիչ տեղեկություններ ստանալու համար: Այս ծանուցումները կներառեն հանրությանը հասանելի տեղեկատվություն WHOIS տվյալների բազայից՝ իսկականության տեսքը ավելացնելու համար: Տեքստը կներառի օրինական միջոցներ ՝ վերջնական օգտագործողին շփոթեցնելու համար՝ մտածելով, որ դա պաշտոնական պարտադիր ծանուցում է: Խարդախության գրանցողները գնում են դոմենների անունների հետևից, որոնք շուտով սպառվում են կամ վերջերս ժամկետանց են: Դոմենի անվան ժամկետի ավարտի ժամկետները հասանելի են WHOIS-ի միջոցով:

## Կաթիլ բռնող
*Կաթիլ բռնող-* ը դոմենի անվան գրանցող է, որն առաջարկում է հաճախորդի համար տվյալ տիրույթի անուն արագ գրանցելու փորձեր, եթե այդ անունը հասանելի դառնա, այսինքն՝ «բռնել» «թողված» անունը, երբ տիրույթի անվան գրանցման ժամկետը լրանա և այնուհետև ջնջվում է, քանի որ գրանցողը լքում է տիրույթը, կամ այն պատճառով, որ գրանցողը չի երկարացրել գրանցումը մինչև ջնջումը:

## Գրանցողների վարկանիշները
Մի քանի կազմակերպություններ հրապարակում են դոմենային անունների գրանցողների և յուրաքանչյուրում գրանցված տիրույթների թվերի ցուցակները՝ ըստ շուկայական բաժնետոմսերի: Հրապարակված ցուցակները տարբերվում են, թե որ վերին մակարդակի տիրույթներում են նրանք օգտագործում թարմացումների հաճախականության մեջ, և արդյոք դրանց հիմնական տվյալները ռեեստրների կողմից տրամադրված բացարձակ թվերն են, թե՞ Zone ֆայլերից ստացված ամենօրյա փոփոխությունները:

Ցանկերը, ըստ երևույթին, օգտագործում են առավելագույնը 16 հանրամատչելի ընդհանուր TLD, որոնք գոյություն են ունեցել 2009 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ, գումարած .us: 2010 թվականի փետրվարի ICANN *գոտու ֆայլերի հասանելիության հայեցակարգը* բացատրում է, որ երկրի կոդերի TLD ռեգիստրների մեծ մասը դադարեցրել է գոտիների ֆայլերի տրամադրումը 2003 թվականին՝ պատճառաբանելով չարաշահումները:

Հրապարակված վարկանիշները և հաշվետվությունները ներառում են.

* Ամեն ամիս (բայց մոտավորապես երեք ամիս ուշացումով) ICANN-ը տեղադրում է ռեեստրի հաշվետվություններ, որոնք ստեղծված են բոլոր gTLD-ների գրանցամատյանների կողմից: Այս հաշվետվությունները թվարկում են ICANN-ի կողմից հավատարմագրված յուրաքանչյուր գրանցողում գրանցված տիրույթների բացարձակ թվեր:
* Տարեկան (բայց ընդգրկելով միայն 2002-ից մինչև 2007 թվականն ընկած ժամանակահատվածը), DomainTools.com-ը, որը ղեկավարվում է Name Intelligence, Inc.-ի կողմից, հրապարակում էր գրանցման վիճակագրությունը: Ընդհանուր գումարները ներառում են .com, .net, .org, .info, .biz և .us: Այն որպես տարեկան ագրեգատների հիմք նշել է «ամենօրյա փոփոխությունները» (ենթադրաբար՝ ամենօրյա գոտու ֆայլերից):

## ICANN գրանցողի հավատարմագրում
ICANN-ի ռեգիստրատորի հավատարմագրումը գործընթաց է, որը հաստատվել է Ինտերնետային կորպորացիայի կողմից նշանակված անունների և համարների համար (ICANN)՝ երաշխավորելու, որ gTLD տիրույթի գրանցողները բավարարում են հատուկ չափանիշներին և պահանջներին gTLD տիրույթի գրանցման ծառայություններ մատուցելիս: Երկրի կոդերի ccTLD-ները սովորաբար ունեն իրենց սեփական ռեգիստրի հավատարմագրման գործընթացները:

ICANN-ի կողմից հավատարմագրված տիրույթի գրանցող դառնալու համար, ընկերությունները պետք է անցնեն հայտի համապարփակ և խիստ գործընթաց։

ICANN-ի հավատարմագրման համար հայտի վճարը 2021 թվականի ապրիլի 12-ի դրությամբ կազմում է $3,500 որը չի վերադարձվում: Բացի այդ, գրանցողներից պահանջվում է ներկայացնել փաստաթղթեր, որոնք հաստատում են, որ դիմումի պահին նրանք ունեն մուտք դեպի $70,000 նվազագույն շրջանառու կապիտալ:

## References


Կատեգորիա:Ինտերնետ պրովայդերներ
Կատեգորիա:Համացանց
Կատեգորիա:Համացանցային ընկերություններ