Կարջալիի ճակատամարտ

**Կրջաալիի ճակատամարտը**  կամ Կ**արջալիի ճակատամարտը** Բուլղարիայի և Օսմանյան կայսրության բանակների միջև ճակատամարտ էր, որը եղել է Առաջին Բալկանյան պատերազմի ընթացքում։ Այն տեղի է ունեցել 1912 թվականի հոկտեմբերի 21-ին, երբ բուլղարական Հասկովոյի ջոկատը ջախջախեց Յավեր փաշայի օսմանյան Կրջաալի ջոկատը և վերջնականապես միացրեց Կարջալին և Արևելյան Ռոդոպները Բուլղարիային։ Այդ իրադարձությունը նշվում է ամեն տարվա հոկտեմբերի 21-ին՝ որպես այդ քաղաքի տոն։

## Դիրքեր, ուժեր և պլաններ
Բուլղարիայի և Օսմանյան կայսրության միջև պատերազմից կարճ ժամանակ առաջ 2-րդ Թրակիայի հետևակային դիվիզիայի 2-րդ բրիգադը (28-րդ և 40-րդ հետևակային գնդերը, 3-րդ հրետանային օժանդակ գնդերով) տեղակայված էր Հասկովոյի շրջակայքում: 1886 թվականին Բուլղարիայի միավորումից հետո բուլղար-օսմանյան սահմանի փոփոխությունից հետո թուրքերը վերահսկում էին Կարդջալին և շրջակա լեռնաշղթաները: Տարածաշրջանում նրանց բանակը վտանգավոր կերպով մոտ էր Պլովդիվի և Հարմանլիի միջև երկաթգծին և բուլղարական բանակների բազային, որոն  ք պետք է առաջ շարժվեին դեպի Արևելյան Թրակիա: 2-րդ բանակի հրամանատար գեներալ Նիկոլա Իվանովը հրամայեց Դելովին օսմանցիներին մղել Արդա գետի հարավ։

Բուլղարական Հասկովոյի ջոկատը կազմում էր 8700 զինվոր՝ 42 հրացաններով։ և հակադրվել է Օսմանյան Կրջաալիի պահեստային դիվիզիային, իսկ արևմուտքում բուլղարական Ռոդոպո ջոկատի ձախ խումբը հակադրվել է Օսմանյան Կրջաալիի ներքին պահակային դիվիզիային, որոնք համարվում էին Կրջաալիի ստորաբաժանման մասերը Յավեր փաշայի հրամանատարության տակ, որը շատ ավելի մեծ էր (24 000), բայց ցրված էր և ավելի քիչ հրետանիով։

## Հասկովոյի ջոկատի առաջխաղացում
Պատերազմի առաջին օրը՝ 1912 թվականի հոկտեմբերի 18-ին, Դելովի ջոկատը չորս շարասյուններով առաջ է շարժվել սահմանից հարավ։ Հաջորդ օրը նրանք ջախջախեցին օսմանյան զորքերին Կովանջլար և Գյոքլեմեզլեր գյուղերում, այնուհետև շարժվեցին դեպի Քարջալի։ Յավեր փաշայի ջոկատը լքեց քաղաքը և թողեց այն շատ վատ վիճակում։ Դեպի Գումուլջինա առաջխաղացմամբ Հասկովոյի ջոկատը սպառնում էր խզել օսմանյան բանակների հաղորդակցությանը Թրակիայում և Մակեդոնիայում : Այդ իսկ պատճառով օսմանցիները Յավեր փաշային հրամայեցին հակահարձակման անցնել, քանի դեռ բուլղարները կհասնեին կարդջալի, բայց նրան օժանդակ ուժեր չուղարկեցին։ Այս հրամանին հետևելու համար նա իր ենթակայության տակ ուներ 9 գումարտակ և 8 հրանոթ։

Սակայն բուլղարները չգիտեին թշնամու ուժի մասին, և հոկտեմբերի 19-ին Բուլղարիայի բարձրագույն հրամանատարությունը (Գեներալ Իվան Ֆիչևի գլխավորությամբ) գեներալ Իվանովին հրամայեց դադարեցնել Հասկովոյի ջոկատի առաջխաղացումը, քանի որ այն համարվում էր ռիսկային: 2-րդ բանակի հրամանատարը, սակայն, հետ չկանչեց իր հրամանները և Դելովին տվեց գործողությունների ազատություն։ Հոկտեմբերի 20-ին ջոկատը շարունակեց առաջխաղացումը։ Երթը դանդաղեցվեց տեղատարափ անձրևների և հրետանու դանդաղ շարժման պատճառով, սակայն բուլղարները հասան Կարջալիի հյուսիսում գտնվող բարձունքներին, նախքան թուրքերը կվերակազմավորվեին:

Հոկտեմբերի 21-ի վաղ առավոտյան Յավեր փաշան քաղաքի ծայրամասում տեսավ բուլղարական զորքերը։ Իրենց գերազանց հրետանու և *սվիններով* հարձակվելու շնորհիվ Հասկովոյի ջոկատը հաղթահարեց օսմանյան պաշտպանությունը և կանխեցին նրանց արևմուտքից շրջանցելու փորձերը: Թուրքերը իրենց հերթին խոցելի էին նույն ուղղությունից դուրս գալու համար և ստիպված եղան երկրորդ անգամ նահանջել Արդա գետի հարավ՝ թողնելով մեծ քանակությամբ զինամթերք և տեխնիկա: Ժամը 16:00-ին բուլղարները մտան Կարդջալի։

## Հետևանք
Կարջալիի Ճակատամարտում բուլղարացիների նվաճած հաղթանակի մեջ մեծ ներդրում ուներ նշանավոր հայազգի զորահրամանատար Գարեգին Նժդեհը։

Պարտված թուրքերը նահանջեցին դեպի Մեստանլի, մինչդեռ Հասկովոյի ջոկատը պաշտպանություն էր նախապատրաստում Արդայի երկայնքով։ Այսպիսով, ապահովվեցին դեպի Ադրիանուպոլիս և Կոստանդնուպոլիս առաջացող բուլղարական զորքերի թիկունքը։ Մտահոգվելով, որ Կարդջալիի անկումից հետո բուլղարները կկտրեն Սալոնիկ - Դեդեագաչ երկաթուղին, օսմանյան բարձր հրամանատարությունը որոշեց շեղել բուլղարների ուշադրությունը: Արևելյան բանակի հակահարձակումը հանգեցրեց թուրքերի ջախջախիչ պարտությանը Քըրք Քիլիսի ճակատամարտում :  Բուլղարական հրամանատարությունը չշարունակեց առաջխաղացումը Կարջալիի անկումից հետո։ Գումուլջինան գրավելու փոխարեն հոկտեմբերի 23-ին Հասկովոյի զորախմբի հիմնական ուժերին հրամայվեց գնալ արևելք և մասնակցել Ադրիանապոլսի պաշարմանը։ Կարջալիում թողվեց փոքրաթիվ ջոկատ։

## Հղումներ


## Աղբյուրներ
* *Балканската война 1912–1913 թթ* . Държавно военно издателство, София 1961 թ
* *Войната между България и Турция*, Том V: Операциите около Одринската крепост, Книга I, Министерство на войната, София 1930 թ.
* Иванов, Ն. *Балканската война* 1912–1913 год. Действията на II армия. Обсада и атака на Одринската крепост. София 1924 թ

Կատեգորիա:1912 հակամարտություններ
Կատեգորիա:Առաջին Բալկանյան պատերազմի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Բուլղարիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության ճակատամարտեր