Ժնևի կոնվենցիաներ

**Ժնևի կոնվենցիաներ** ()**,** չորս պայմանագրերից և երեք լրացուցիչ արձանագրություններից բաղկացած և պատերազմի ժամանակ մարդասիրական վերաբերմունքի միջազգային իրավական չափանիշները սահմանանող միջազգային մարդասիրական իրավական ակտեր։

«Ժնևյան կոնվենցիա» եզրույթը սովորաբար օգտագործվում է 1949 թվականի համաձայնագրերը նշելու համար, որոնք ստորագրվել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից (1939–1945) հետո՝ արդիականացնելու 1929 թվականի երկու պայմանագրերը և ավելացնելու ևս երկու նոր կոնվենցիա։

Ժնևի կոնվենցիաները մանրամասն սահմանում են պատերազմի ժամանակ գերեվարված անձանց, քաղաքացիական բնակչության և զինվորականների հիմնարար իրավունքները, հաստատում են վիրավորների ու հիվանդների պաշտպանության սկզբունքները, ինչպես նաև ապահովում են քաղաքացիական անձանց պաշտպանությունը պատերազմի գոտում և դրա շրջակայքում։

Ժնևի կոնվենցիաները սահմանում են ոչ կոմբատանտների իրավունքներն ու պաշտպանությունները, որոնք համարվում են նաև «պաշտպանված անձինք»։ 1949 թվականի պայմանագրերը վավերացվել են ամբողջությամբ կամ որոշ վերապահումներով՝ 196 երկրների կողմից։ Ժնևի կոնվենցիաները վերաբերում են բացառապես պատերազմի ժամանակ պաշտպանված ոչ մարտական անձանց։ Պատերազմական սովորական զենքերի կիրառումը կարգավորվում է 1899 և 1907 թվականների Հաագայի կոնվենցիաներով և 1980 թվականի Սովորական որոշ զենքերի մասին կոնվենցիայով, մինչդեռ կենսաբանական և քիմիական զենքերի կիրառումը հակամարտություններում կարգավորվում է 1925 թվականի Ժնևյան արձանագրությամբ։

## Պատմություն
 

Շվեյցարացի գործարար Անրի Դյունանը, 1859 թվականին Սոլֆերինոյի ճակատամարտից հետո, գնացել էր այցելելու վիրավորված զինվորներին։ Նա ցնցվել էր՝ տեսնելով, թե որքան վատ էին պայմանները, ինչքան քիչ էին անհրաժեշտ անձնակազմն ու բժշկական օգնությունը՝ վիրավորներին օգնելու համար։ Այս փորձառություններից ազդված՝ նա 1862 թվականին հրապարակել է իր գիրքը՝ «Սոլֆերինոյի հուշերը», որում նկարագրել է պատերազմի սարսափները։

Դյունանի այս պատերազմական փորձը նրան մղել է երկու առաջարկի․

* Ստեղծել մշտական կազմակերպություն, որը կտրամադրի հումանիտար օգնություն պատերազմի ժամանակ։
* Կառավարությունների միջև կնքել պայմանագիր, որը կճանաչեր այդ կազմակերպության չեզոքությունը և թույլ կտար նրան օգնություն ցուցաբերել մարտադաշտում։

Առաջին առաջարկը հանգեցրել է Ժնևում Կարմիր խաչի ստեղծմանը։ Երկրորդ առաջարկը հանգեցրել է 1864 թվականի Ժնևի կոնվենցիային, որը դարձել է առաջին միջազգային պայմանագիրը, որն օրենքով ամրագրել է մարտադաշտում վիրավորված զինվորների իրավունքները։ 1864 թվականի օգոստոսի 22-ին Շվեյցարիայի կառավարությունը հրավիրել է Եվրոպական բոլոր պետությունների կառավարություններին, ինչպես նաև ԱՄՆ-ին, Բրազիլիային և Մեքսիկային՝ մասնակցելու պաշտոնական դիվանագիտական համաժողովի։ Տասնվեց երկիր ուղարկել են 26 պատվիրակ Ժնև։ 1864 թվականի օգոստոսի 22-ին համաժողովն ընդունել է առաջին Ժնևի կոնվենցիան՝ «Մարտադաշտում վիրավորված զինվորների վիճակի բարելավման համար»։ Պայմանագրին ստորագրել են 12 պետությունների և թագավորությունների ներկայացուցիչներ։

* Շվեյցարիա
* Բադենի Մեծ Դքսություն
* Բելգիա
* Դանիական թագավորություն
* Իսպանիա
* Ֆրանսիական երկրորդ կայսրություն
* Հեսսեի Մեծ Դքսություն
* Իտալիայի թագավորություն
* Նիդերլանդների Թագավորություն
* Պորտուգալիայի թագավորություն
* Պրուսիայի թագավորություն
* Վյուրտեմբերգի թագավորություն

Հենրի Դյունանը երկու ձեռքբերումների համար միասին արժանացավ առաջին Խաղաղության Նոբելյան մրցանակին 1901 թվականին։

1868 թ. հոկտեմբերի 20-ին կատարվել է 1864 թ. պայմանագրի ընդլայնման առաջին՝ անհաջող փորձը։ «Լրացուցիչ հոդվածները՝ պատերազմի ժամանակ վիրավորների վիճակի վերաբերյալ» փաստաթղթով փորձ է արվել հստակեցնել 1864 թ. կոնվենցիայի որոշ կանոններ և տարածել դրանք ծովային պատերազմներին։ Հոդվածները ստորագրվել են, սակայն դրանք վավերալ են միայն Նիդերլանդները և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները։ Հետագայում Նիդերլանդները չեղարկվել է իրենց վավերացումը։ Ծովային պատերազմի զոհերի պաշտպանության հարցը հետագայում լուծվել է 1899 թ․ Հաագայի երրորդ կոնվենցիայով և 1907 թ․ Հաագայի տասներորդ կոնվենցիայով։

1906 թ. Շվեյցարիայի կառավարության նախաձեռնությամբ կայացած համաժողովին մասնակցել են 35 պետություն։ 1906 թ․ հուլիսի 6-ին ընդունվել է «Կոնվենցիա՝ դաշտային բանակներում վիրավորների և հիվանդների վիճակի բարելավման մասին» հոդվածը, որը, առաջին անգամ, բարելավել և լրացրել է 1864 թ. կոնվենցիան։ Այն ուժի մեջ է մնացել մինչև 1970 թվականը, երբ Կոստա Ռիկան միացել է 1949 թ. Ժնևյան կոնվենցիաներին։

1929 թ. համաժողովն ընդունել է երկու կոնվենցիա, որոնք ստորագրվել են1929 թ․ հուլիսի 27-ին։ Դրանցից մեկը՝ «Դաշտային բանակներում վիրավորների և հիվանդների վիճակի բարելավման մասին կոնվենցիան», երրորդ անգամ փոխարինում էր 1864 թ. բնօրինակ կոնվենցիային։ Մյուս կոնվենցիան մշակվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի փորձից ելնելով՝ ընդգծելով, որ 1899 և 1907 թթ. Հաագայի կոնվենցիաները բավարար պաշտպանություն չէին ապահովում ռազմագերիների համար։ «Ռազմագերիների հետ վարվելակերպի վերաբերյալ կոնվենցիան» նախատեսված չէր փոխարինելու այդ նախորդ փաստաթղթերին, այլ պետք է լրացներ դրանք։

Մեծ քննարկումներ են եղել այն հարցի շուրջ, թե արդյոք Ժնևյան կոնվենցիան պետք է արգելեր չտարբերակվող պատերազմական մեթոդները՝ ինչպես օդային ռմբակոծությունները, միջուկային հարվածները և սովի պատճառումը, սակայն այս ձևերի բռնության վերաբերյալ համաձայնություն չի եղել։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո առաջացած հումանիտար և խաղաղասիրական ալիքից, ինչպես նաև Նյուրնբերգի և Տոկիոյի դատավարություններով բացահայտված պատերազմական հանցագործություններից զայրույթից դրդված, 1949 թ. տեղի է ունեցել մի շարք համաժողովներ, որոնց ընթացքում վերահաստատվել ընդլայնվել և թարմացվել են Ժնևյան և Հաագայի նախորդ կոնվենցիաները։ Դրանց արդյունքում ընդունվել են չորս առանձին կոնվենցիաներ՝

* **Առաջին Ժնևյան կոնվենցիան**՝ «Դաշտային զինված ուժերում վիրավորների և հիվանդների վիճակի բարելավման մասին», 1864 թ․ կոնվենցիայի չորրորդ արդիականացումն էր և փոխարինել է 1929 թ․ նույնանման կոնվենցիային։
* **Երկրորդ Ժնևյան կոնվենցիան՝** «Ծովում վիրավորված, հիվանդ և նավաբեկ զինված անձանց վիճակի բարելավման մասին», փոխարինել է 1907 թ․ Հաագայի (X) կոնվենցիային։ Դա Ժնևյան առաջին կոնվենցիան էր՝ նվիրված ծովային պատերազմի զոհերի պաշտպանությանը և կառուցվածքով ու դրույթներով նման էր Առաջին կոնվենցիային։
* **Երրորդ Ժնևյան կոնվենցիան**՝ «Ռազմագերիների հետ վարվելակերպի մասին», փոխարինել է 1929 թ․ այդ թեմայով Ժնևյան կոնվենցիային։

* Բացի այդ երեք կոնվենցիաներից, համաժողովը նաև ընդունել է **Ժնևյան Չորրորդ կոնվենցիան**՝ «Քաղաքացիական անձանց պաշտպանության մասին պատերազմի ժամանակ»։ Սա առաջին Ժնևյան կոնվենցիան էր, որը չպարունակում էր ռազմական անձանց վերաբերյալ դրույթներ։ 1899 և 1907 թթ. Հաագայի կոնվենցիաները արդեն իսկ պարունակում էին որոշ դրույթներ քաղաքացիական բնակչության և օկուպացված տարածքների պաշտպանության վերաբերյալ։ Մասնավորապես, 154-րդ հոդվածը հստակեցնում է, որ Չորրորդ Ժնևյան կոնվենցիան լրացնում է Հաագայի այդ դրույթները։

Թեև այս փաստաթղթերը ծավալուն էին, ժամանակի ընթացքում պարզ դարձավ, որ դրանք ամբողջական չէին։ Սառը պատերազմի սկզբով փոխվել է ռազմական հակամարտությունների բնույթը, և շատերը սկսել են կարծել, որ 1949 թ. կոնվենցիաները վերաբերում էին արդեն գոյություն չունեցող իրականությանը։ Մի կողմից՝ պատերազմների մեծ մասը դարձել են ներքին կամ քաղաքացիական, իսկ մյուս կողմից՝ հակամարտությունները գնալով ավելի ասիմետրիկ բնույթ են ստացել։ Ժամանակակից զինված հակամարտությունները ավելի մեծ վնաս էին հասցնում քաղաքացիական բնակչությանը, ինչն էլ առաջացրել է քաղաքացիական անձանց և օբյեկտների պաշտպանության հստակ մեխանիզմների անհրաժեշտություն՝ թարմացնելու 1899 և 1907 թթ․ Հաագայի կոնվենցիաները։

Այս զարգացումների լույսի ներքո, 1977 թ․ ընդունվել են երկու լրացուցիչ արձանագրություններ, որոնք ընդլայնում էին 1949 թ․ կոնվենցիաները՝ նոր պաշտպանության միջոցներով։ 2005 թ․ ընդունվել է երրորդ կարճ արձանագրությունը, որով սահմանվել է բժշկական ծառայությունների համար ավելացված պաշտպանիչ նշան՝ Կարմիր բյուրեղը՝ որպես այլընտրանք Կարմիր խաչի և Կարմիր մահիկի համար այն երկրների դեպքում, որոնց համար վերջիններս անընդունելի են։

### Մեկնաբանություններ
«1949 թվականի օգոստոսի 12-ի Ժնևի կոնվենցիաները․ մեկնաբանությունները» չորս հատորից բաղկացած գրքերի շարք է, որը հրատարակվել է 1952-1958 թվականների միջակայքում և պարունակում է Ժնևի չորս կոնվենցիաներից յուրաքանչյուրի մեկնաբանությունները։ Շարքը խմբագրել է Ժան Պիկտեն, որը Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի փոխնախագահն էր։ Մեկնաբանությունները հաճախ օգտագործվում են հոդվածների հեղինակավոր մեկնաբանություն տրամադրելու համար։

## Կոնտեքստ

Ժնևի կոնվենցիաները կանոններ են, որոնք կիրառվում են միայն զինված հակամարտության ժամանակ և ձգտում են պաշտպանել այն մարդկանց, ովքեր չեն մասնակցում կամ այլևս չեն մասնակցում ռազմական գործողություններին։ 

Առաջին կոնվենցիան վերաբերում էր դաշտում վիրավոր և հիվանդ զինված ուժերի հետ վարվելակերպին։ Երկրորդ կոնվենցիան վերաբերում էր ծովում զինված ուժերի հիվանդ, վիրավոր և նավաբեկության ենթարկված անդամներին։ Երրորդ կոնվենցիան վերաբերում էր հակամարտության ժամանակ ռազմագերիների հետ վարվելակերպին։ Չորրորդ կոնվենցիան վերաբերում էր քաղաքացիական անձանց հետ վարվելակերպին և նրանց պաշտպանությանը պատերազմի ժամանակ։

Միջազգային զինված հակամարտություններում պաշտպանված անձանց չափանիշներին համապատասխանող անձինք պաշտպանված են 1949 թվականի կոնվենցիաներով։ Նման հակամարտություններում պաշտպանված անձանց ցուցակում չընդգրկված անձինք, փոխարենը պաշտպանված են միջազգային մարդու իրավունքների իրավունքով և պատերազմող երկրներում օտարերկրացիների իրավական կարգավիճակի վերաբերյալ ընդհանուր պայմանագրերով։

### Կոնվենցիաներ
Միջազգային իրավունքում և դիվանագիտության մեջ կոնվենցիա տերմինը վերաբերում է միջազգային համաձայնագրին կամ պայմանագրին։

* Ժնևի Առաջին կոնվենցիան՝ «Դաշտային գործողությունների մեջ գտնվող զինված ուժերում վիրավորների և հիվանդների վիճակի բարելավման մասին» (առաջին անգամ ընդունվել է 1864 թվականին, վերանայվել է 1906 թվականին, 1929 թվականին և վերջապես՝ 1949 թվականին).
* Ժնևի Երկրորդ կոնվենցիան՝ «Ծովում գտնվող զինված ուժերի վիրավորների, հիվանդների և նավաբեկյալների վիճակի բարելավման մասին» (առաջին անգամ ընդունվել է 1949 թվականին, 1907 թվականի Հաագայի կոնվենցիայի (X) իրավահաջորդը).
* Ժնևի Երրորդ կոնվենցիան՝ «Ռազմագերիների հետ վարվելակերպի մասին» (առաջին անգամ ընդունվել է 1929 թվականին, վերջին անգամ վերանայվել է 1949 թվականին).
* Ժնևի Չորրորդ կոնվենցիան՝ «Պատերազմի ժամանակ քաղաքացիական անձանց պաշտպանության մասին» (առաջին անգամ ընդունվել է 1949 թվականին՝ 1899 թվականի Հաագայի կոնվենցիայի (II) և 1907 թվականի Հաագայի կոնվենցիայի (IV) մասերի հիման վրա):

1949 թվականին վերանայված և ընդունված երկու Ժնևի կոնվենցիաների և երկուսի ավելացման պատճառով, դրանք ամբողջությամբ կոչվում են «1949 թվականի Ժնևի կոնվենցիաներ» կամ պարզապես «Ժնևի կոնվենցիաներ»։ Սովորաբար միայն 1949 թվականի Ժնևի կոնվենցիաներն են անվանվում Առաջին, Երկրորդ, Երրորդ կամ Չորրորդ Ժնևի կոնվենցիաներ։ 1949 թվականի պայմանագրերը վավերացվել են՝ ամբողջությամբ կամ վերապահումներով, 196 երկրների կողմից։

### Արձանագրություններ
1949 թվականի կոնվենցիաները փոփոխվել են երեք արձանագրություններով՝

* Միջազգային զինված հակամարտությունների զոհերի պաշտպանության մասին I (1977թ.) արձանագրություն,
* Ոչ միջազգային զինված հակամարտությունների զոհերի պաշտպանության մասին II (1977թ.) արձանագրություն,
* Լրացուցիչ տարբերակիչ խորհրդանիշի ընդունման մասին III (2005թ.) արձանագրություն։

## Դիմում
Ժնևի կոնվենցիաները պատերազմի և զինված հակամարտության ժամանակ կիրառվում են այն կառավարությունների նկատմամբ, որոնք վավերացրել են դրանց պայմանները: Կիրառելիության մանրամասները նշված են Ընդհանուր հոդվածների 2-րդ և 3-րդ կետերում:

### Միջազգային զինված հակամարտությանը վերաբերող ընդհանուր հոդված 2
Այս հոդվածը նշում է, որ Ժնևի կոնվենցիաները վերաբերում են միջազգային զինված հակամարտության բոլոր դեպքերին, երբ պատերազմող պետություններից առնվազն մեկը վավերացրել է կոնվենցիաները։ Հիմնականում՝

* Կոնվենցիաները վերաբերում են ստորագրող պետությունների միջև հայտարարված պատերազմի բոլոր դեպքերին։ Սա կիրառելիության սկզբնական իմաստն է, որը նախորդում է 1949 թվականի տարբերակին։
* Կոնվենցիաները վերաբերում են երկու կամ ավելի ստորագրող պետությունների միջև զինված հակամարտության բոլոր դեպքերին։ Այս ձևակերպումը ավելացվել է 1949 թվականին՝ հաշվի առնելու համար այն իրավիճակները, որոնք ունեն պատերազմի բոլոր բնութագրերը՝ առանց պատերազմի պաշտոնական հայտարարության գոյության, ինչպիսիք են ոստիկանական գործողությունները։
* Կոնվենցիաները վերաբերում են ստորագրող պետությանը, նույնիսկ եթե հակառակորդ պետությունը ստորագրող պետություն չէ, բայց միայն այն դեպքում, եթե հակառակորդ պետությունը «ընդունում և կիրառում է կոնվենցիաների դրույթները»։

Առաջին արձանագրության 1-ին հոդվածը լրացուցիչ պարզաբանում է, որ գաղութային տիրապետության և օտարերկրյա օկուպացիայի դեմ զինված հակամարտությունը նույնպես համարվում է միջազգային հակամարտություն։

Երբ միջազգային զինված հակամարտության չափանիշները բավարարված են, կոնվենցիաների լիարժեք պաշտպանությունը համարվում է կիրառելի։
### Ոչ միջազգային զինված հակամարտության վերաբերյալ 3-րդ ընդհանուր հոդվածը
Այս հոդվածում նշվում է, որ պատերազմի որոշ նվազագույն կանոններ տարածվում են «ոչ միջազգային բնույթի» զինված հակամարտությունների վրա։ Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեն բացատրել է, որ այս ձևակերպումը վերաբերում է ոչ միջազգային զինված հակամարտություններին, երբ առնվազն կողմերից մեկը պետություն չէ։ Օրինակ՝ դա կիրառելի կլինի այն հակամարտությունների դեպքում, երբ պետության զինված ուժերը պայքարում են ոչ պետական միավորների դեմ, կամ երբ երկու ոչ պետական միավորներ պայքարում են միմյանց դեմ, ինչպես նաև այն այլ հակամարտությունների դեպքում, որոնք ունեն պատերազմի բոլոր բնութագրերը՝ անկախ նրանից՝ կատարվում են մեկ երկրի սահմաններում, թե ոչ։

Ոչ միջազգային զինված հակամարտությունները տարբերակելու համար առկա են երկու չափանիշ՝ թույլ բռնությունների ձևերից.

* Առաջինը՝ բռնության մակարդակը պետք է որոշակի ինտենսիվություն ունենա, օրինակ՝ երբ պետությունը այլևս ի վիճակի չէ իրավիճակը վերահսկել սովորական ոստիկանական ուժերով։
* Երկրորդը՝ ներգրավված ոչ պետական խմբերը պետք է ունենան որոշակի կազմակերպվածության մակարդակ, ինչպես օրինակ՝ ռազմական հրամանատարական կառուցվածք։

Մյուս Ժնևյան կոնվենցիաները այս իրավիճակում կիրառելի չեն, բացառությամբ հոդված 3-ում ներառված դրույթների, ինչպես նաև Լրացուցիչ արձանագրություն II-ի դրույթների։

Այս սահմանափակման հիմքը այն է, որ խուսափեն ի սկզբանե համաձայնագրի մաս չկազմած ինքնիշխան պետությունների իրավունքների հետ բախումից։

Երբ այս հոդվածի դրույթները կիրառելի են, այն սահմանում է, որ․

Ժնևի կոնվենցիաների բանակցությունների ընթացքում Ֆրանսիան և Մեծ Բրիտանիան սկզբում կտրականապես դեմ էին Ընդհանուր հոդված 3-ին: Սակայն, բանակցությունների ընթացքում իրենց դեմքը փրկելու և ռազմավարական զիջումներ անելու համար, Ֆրանսիան և Մեծ Բրիտանիան միտումնավոր ընդհանուր հոդված 3-ի տեքստում ավելացրել են երկիմաստ ձևակերպումներ, որոնք պետությունների համար հեշտացնում էին պարտավորություններից խուսափելը: Արդյունքում, Ընդհանուր հոդված 3-ը վերաբերում է միայն մարդկային վերաբերմունքին և չի վերաբերում ռազմական գործողությունների մեթոդներին և միջոցներին, ինչպիսիք են Ալժիրի պատերազմի և խնդիրների ժամանակ քաղաքացիական թիրախների դեմ ոչ պետական զինված խմբավորումների կամ պետական ուժերի կողմից իրականացված ռմբակոծությունները:

2002 թվականի փետրվարի 7-ին նախագահ Բուշը որոշել է, որ 3-րդ ընդհանուր հոդվածը չի պաշտպանում Ալ Կաիդայի բանտարկյալներին, քանի որ Միացյալ Նահանգների և Ալ Կաիդայի միջև հակամարտությունը «միջազգային բնույթ չի կրում»։ Միացյալ Նահանգների Գերագույն դատարանը չեղյալ է հայտարարել Բուշի վարչակազմի 3-րդ ընդհանուր հոդվածի վերաբերյալ տեսակետը՝ Համդանն ընդդեմ Ռամսֆելդի գործով՝ որոշելով, որ Ժնևի կոնվենցիաների 3-րդ ընդհանուր հոդվածը վերաբերում է «Ահաբեկչության դեմ պատերազմի» շրջանակներում կալանավորվածներին, և որ այս կասկածյալներին դատելու համար օգտագործված Գուանտանամոյի ռազմական հանձնաժողովի գործընթացը խախտում էր ԱՄՆ և միջազգային իրավունքը։ Համդանին ի պատասխան՝ Կոնգրեսն ընդունել է 2006 թվականի «Ռազմական հանձնաժողովների մասին» օրենքը, որը նախագահ Բուշը ստորագրել է 2006 թվականի հոկտեմբերի 17-ին։ Ինչպես 2006 թվականի «Ռազմական հանձնաժողովների մասին» օրենքը, դրա իրավահաջորդը՝ 2009 թվականի «Ռազմական հանձնաժողովների մասին» օրենքը, հստակորեն արգելում է Ժնևի կոնվենցիաների կիրառումը «որպես մասնավոր հայցի իրավունքի հիմք»։

### Միջազգային զինված հակամարտության կամ ոչ միջազգային զինված հակամարտության դասակարգում
Միջազգային զինված հակամարտություն է, թե ոչ միջազգային զինված հակամարտություն, թե՞ երկուսն էլ, կախված է իրավիճակի բնույթից և հանգամանքներից: Քանի որ Պետությունների միջև ուժի կիրառման ընդհանուր արգելք կա (ինչպես արտացոլված է Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Կանոնադրության 2(4) հոդվածում)՝ Ընդհանուր հոդված 2-ի վերաբերյալ, ընդհանուր առմամբ ենթադրվում է, որ նման ռազմական ուժի ցանկացած կիրառում, որը կարգավորվում է միջազգային մարդասիրական իրավունքով, պայմանավորված է միտումնավոր ռազմատենչ մտադրությամբ։

Ընդհանուր հոդված 3-ի վերաբերյալ Կարմիր Խաչի Միջազգային Կոմիտեն իր 2016 թվականի մեկնաբանության մեջ նշել է, որ դրույթը ներառում է ոչ միայն տարածքային կառավարական ուժերի և ոչ պետական ​​գործիչների կամ ոչ պետական ​​գործիչների միջև հակամարտությունը, այլև ոչ պետական ​​գործիչների դեմ օտարերկրյա ռազմական միջամտությունը միայն այն դեպքում, եթե տարածքային պետությունը համաձայն է իր տարածքում նման միջամտությանը: Եթե ​​միջամտող երկիրը դա անում է առանց տարածքային պետության համաձայնության կամ այդ պետության դեմ ոչ պետական ​​գործիչների աջակցության, ապա կիրառվում է Ընդհանուր հոդված 2-ը:

Օրինակ՝ Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմին ԱՄՆ-ի գլխավորած միջամտությունը դարձել է և՛ միջազգային զինված հակամարտություն Սիրիայի հետ, և՛ ոչ միջազգային զինված հակամարտություն Իսլամական պետության հետ, քանի որ ԱՄՆ-ն միջամտել է Սիրիայի տարածքում առանց ԱՄՆ-ի համաձայնության։ Մյուս կողմից, Ռուսաստանը միջամտել է Սիրիայի տարածքում Ազատ Սիրիայի բանակի դեմ՝ Սիրիայի հրավերով, ինչը Ռուսաստանի մասնակցությունը դարձրել է միայն 3-րդ ընդհանուր հոդվածի և, հետևաբար, II արձանագրության ենթակա (որը Ռուսաստանը վավերացրել է 1989 թվականի սեպտեմբերի 29-ին)։

ԱՄՆ-ի գլխավորած ՆԱՏՕ-ի ներխուժումը Աֆղանստան 2001 թվականի հոկտեմբերի 7-ից դեկտեմբերի 17-ը սկզբում միջազգային զինված հակամարտություն էր, քանի որ այն պատերազմ էր մղում Աֆղանստանի Իսլամական Էմիրության դեմ՝ Թալիբանի կառավարման ներքո։ Քարզայի նոր վարչակազմի հաստատումից և միջազգային ճանաչումից հետո հակամարտությունը միջազգային զինված հակամարտությունից վերածվել է ոչ միջազգային զինված հակամարտության, որտեղ ՆԱՏՕ-ի զորքերը Միջազգային անվտանգության աջակցության ուժերի և «Վճռական աջակցության առաքելության» հովանու ներքո օգնում էին Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետությանը՝ նրա համաձայնությամբ, պայքարելով Թալիբան ապստամբների դեմ։ Ի տարբերություն դրա, խորհրդա-աֆղանական պատերազմը միջազգային զինված հակամարտություն էր, քանի որ Խորհրդային Միությունը ներխուժել է Աֆղանստանի Դեմոկրատական Հանրապետություն՝ գերի վերցնելու աֆղան կոմունիստ առաջնորդ Հաֆիզուլլահ Ամինին, ապա նշանակված խամաճիկ առաջնորդ Բաբրակ Քարմալին, որը «հրավիրել» ՝ խորհրդային զորքերին՝ աֆղան մոջահեդների դեմ։

Չնայած ոչ պետական զինված խմբավորումները ավտոմատ կերպով ենթադրվում է, որ մասնակցում են ոչ միջազգային զինված հակամարտությունների, դրանք կարող են նաև անցնել միջազգային զինված հակամարտության շեմին։ Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի 2020 թվականի մեկնաբանությունը Ժնևի երրորդ կոնվենցիայի վերաբերյալ պահանջում է երկու տարր այս դասակարգման համար. «խումբը պետք է իրականում կռվի այդ կողմի անունից» և «այդ կողմը պետք է ընդունի ինչպես խմբի մարտական դերը, այնպես էլ այն փաստը, որ մարտերը մղվում են իր անունից»։ Այն նաև նշում է, որ «[երբ] հակամարտության կողմը ընդհանուր վերահսկողություն ունի աշխարհազորի, կամավորական կորպուսի կամ կազմակերպված դիմադրության շարժման նկատմամբ, որը մարտական գործառույթ ունի և կռվում է պետության անունից, ապա գոյություն ունի պատկանելության հարաբերություն՝ 4A(2) հոդվածի նպատակների համար»: Օրինակ՝ Վիետնամի պատերազմի ժամանակ Վիետնամի Կոնգը գտնվում էր Հյուսիսային Վիետնամի արդյունավետ վերահսկողության և ղեկավարության ներքո, հետևաբար, Ընդհանուր 2 հոդվածը կիրառվում էր միայն հակամարտության նկատմամբ:

## Հարկադիր կատարում
### Պաշտպանող ուժեր
Այս կոնվենցիաներում «պաշտպանող ուժ» տերմինն ունի որոշակի իմաստ։ Պաշտպանող ուժն այն պետությունն է, որը չի մասնակցում զինված հակամարտությանը, բայց համաձայնել է հոգ տանել հակամարտության կողմ հանդիսացող պետության շահերը։ Պաշտպանող ուժը միջնորդ է, որը հնարավորություն է տալիս հակամարտության կողմերի միջև հաղորդակցության հոսքին։ Այն նաև վերահսկում է այս կոնվենցիաների իրականացումը, օրինակ՝ այցելելով հակամարտության գոտի և ռազմագերիներ։ Պաշտպանող ուժը պետք է հանդես գա որպես գերիների, վիրավորների և քաղաքացիական անձանց պաշտպան։

### Լուրջ խախտումներ

Պայմանագրի բոլոր խախտումները հավասարապես չեն դիտարկվում։ Առավել լուրջ հանցագործությունները կոչվում են լուրջ խախտումներ և տալիս են պատերազմական հանցագործության իրավական սահմանում։ Ժնևի Երրորդ և Չորրորդ կոնվենցիաների լուրջ խախտումները ներառում են հետևյալ գործողությունները, եթե դրանք կատարվել են կոնվենցիաներով հատուկ պաշտպանված անձի դեմ՝

* դիտավորյալ սպանություն, խոշտանգումներ կամ անմարդկային վերաբերմունք, ներառյալ կենսաբանական փորձեր,
* դիտավորյալ մեծ տառապանք կամ մարմնի կամ առողջության լուրջ վնասվածք պատճառելը,
* պաշտպանված անձին թշնամական ուժի զինված ուժերում ծառայելու հարկադրելը,
* պաշտպանված անձին պատերազմական հանցագործության մեջ մեղադրվող արդար դատավարության իրավունքից դիտավորյալ զրկելը։

Ժնևի Չորրորդ կոնվենցիայի լուրջ խախտումներ են համարվում նաև հետևյալը՝

* պատանդներ վերցնելը,
* ռազմական անհրաժեշտությամբ չհիմնավորված և անօրինական և անհիմն կերպով կատարված գույքի լայնածավալ ոչնչացումը և յուրացումը,
* անօրինական արտաքսումը, տեղափոխումը կամ կալանավորումը։

Այս պայմանագրերի կողմ հանդիսացող պետությունները պետք է ընդունեն և կիրառեն օրենսդրություն, որը պատժում է այս հանցագործություններից որևէ մեկը։ Ազգերը պարտավոր են նաև որոնել այդ հանցագործությունները կատարելու մեջ մեղադրվող անձանց կամ դրանց կատարման հրաման տված անձանց և դատի տալ նրանց՝ անկախ նրանց քաղաքացիությունից և հանցագործությունների կատարման վայրից։

Համընդհանուր իրավասության սկզբունքը վերաբերում է նաև լուրջ խախտումների կիրառմանը, երբ Միավորված Ազգերի Անվտանգության խորհուրդը հաստատում է իր լիազորություններն ու իրավասությունը ՄԱԿ-ի կանոնադրությունից՝ համընդհանուր իրավասություն կիրառելու համար։ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը դա արել է, երբ ստեղծել է Ռուանդայի միջազգային քրեական դատարանը և Նախկին Հարավսլավիայի միջազգային քրեական դատարանը՝ ենթադրյալ խախտումները հետաքննելու և/կամ հետապնդելու համար։

### Արդար դատաքննության իրավունք, երբ հանցագործություն չի ենթադրվում
Զինվորները, որպես ռազմագերիներ, չեն դատվի, եթե ռազմական հանցագործության մեղադրանք չի առաջադրվել: 1949 թվականի կոնվենցիաների 43-րդ հոդվածի համաձայն՝ զինվորները վարձվում են պատերազմում ծառայելու նպատակով. զինված հակամարտությանը մասնակցելը օրինական է և չի կազմում լուրջ խախտում: Եթե զինվորը ձերբակալվում է հակամարտող ուժերի կողմից, նա պետք է համարվի «օրինական մարտիկ» և մինչև հակամարտության դադարեցումը նրան տրվի ռազմագերու պրոտեկտորատի կարգավիճակ: Մարդու իրավունքների իրավունքը կիրառվում է ցանկացած բանտարկյալի նկատմամբ, ներառյալ արդար դատավարության իրավունքը:

Թշնամու ռազմագերու դեմ մեղադրանքները կարող են առաջադրվել միայն արդար դատավարությունից հետո, բայց սկզբնական մեղադրանքի առարկա հանցագործությունը պետք է լինի համաձայնագրերի ակնհայտ խախտում, ավելի ծանր, քան պարզապես մարտում գերեվարողի դեմ կռվելը: Հակառակ դեպքում գերի վերցված զինվորի նկատմամբ դատավարություն չի ապահովվի, ինչպես դա նախատեսված է մարդու իրավունքների իրավունքով: Կոնվենցիայի այս տարրը շփոթվել է Հյուսիսային Վիետնամի կողմից ԱՄՆ զինվորների ձերբակալման անցյալի դեպքերի ժամանակ, երբ ռեժիմը փորձել է բոլոր բանտարկված զինվորներին դատել լուրջ խախտումներ կատարելու համար՝ սխալ ենթադրությամբ, որ նրանց միայն որպես պետության թշնամիների գոյությունը խախտում է միջազգային իրավունքը։

## Ժառանգություն
Չնայած պատերազմ վարելու ձևերը կտրուկ փոխվել են 1949 թվականի Ժնևի կոնվենցիաներից ի վեր, դրանք դեռևս համարվում են ժամանակակից միջազգային մարդասիրական իրավունքի անկյունաքարը։ Դրանք պաշտպանում են կռվող կողմերին, որոնք հայտնվում են մարտական գործողություններից դուրս, և պաշտպանում են պատերազմի գոտում հայտնված քաղաքացիական անձանց։ Այս պայմանագրերը ուժի մեջ են մտել վերջին ժամանակների բոլոր ոչ միջազգային զինված հակամարտությունների համար, այդ թվում՝ Աֆղանստանի պատերազմի, Իրաքի պատերազմի, Չեչնիայի ներխուժման (1994–2017) և ռուս-վրացական պատերազմի ժամանակ։ Ժնևի կոնվենցիաները նաև պաշտպանում են ոչ միջազգային զինված հակամարտություններից, ինչպիսին է Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմը, տուժածներին։

Մարտնչողների և քաղաքացիական անձանց միջև սահմանները մշուշոտվել են, երբ գործող անձինք բացառապես Բարձր պայմանավորվող կողմեր չեն։ Խորհրդային Միության փլուզումից ի վեր Բարձր պայմանավորվող կողմերը հաճախ բախվում է ոչ պետական գործող անձի հետ, ինչպես պնդել է գեներալ Ուեսլի Քլարկը 2007 թվականին։ Նման հակամարտության օրինակներից են Շրի Լանկայի քաղաքացիական պատերազմը, Սուդանի քաղաքացիական պատերազմը և Կոլումբիայի զինված հակամարտությունը, ինչպես նաև ԱՄՆ-ի ռազմական ներգրավվածության մեծ մասը 2000 թվականից ի վեր։

Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ այս իրավիճակներին վերաբերում է 3-րդ ընդհանուր հոդվածը, որը լրացվել է II արձանագրությամբ (1977): Դրանք սահմանում են ներքին հակամարտությունների համար անհրաժեշտ նվազագույն իրավական չափանիշները: Միջազգային դատարանները, մասնավորապես՝ Նախկին Հարավսլավիայի հարցերով միջազգային քրեական տրիբունալը, պարզաբանել են միջազգային իրավունքը այս ոլորտում: 1999 թվականի «Դատախազն ընդդեմ Դուշկո Տադիչի» գործով տրիբունալը որոշել է, որ լուրջ խախտումները վերաբերում են ոչ միայն միջազգային հակամարտություններին, այլև ներքին զինված հակամարտություններին: Ավելին, այդ դրույթները համարվում են միջազգային սովորութային իրավունք:

Հակասություններ են առաջացել ԱՄՆ-ի կողմից անկանոն հակառակորդներին որպես «անօրինական թշնամու մարտիկներ» որակելու շուրջ, հատկապես ԱՄՆ Գերագույն դատարանի՝ Գուանտանամոյի ծոցի կալանավայրի բրիգադային հաստատության՝ Համդի ընդդեմ Ռամսֆելդի, Համդան ընդդեմ Ռամսֆելդի և Ռասուլ ընդդեմ Բուշի գործով և ավելի ուշ՝ «Բումեդիեն ընդդեմ Բուշի» գործով որոշումներում: Նախագահ Ջորջ Բուշը՝ գլխավոր դատախազներ Ջոն Աշքրոֆթի, Ալբերտո Գոնսալեսի և գեներալ Քեյթ Բ. Ալեքսանդրի օգնությամբ, հայտարարել է, որ գերին զինվորը զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար է, որպեսզի որոշվի, որ ցանկացած անձ, այդ թվում՝ ամերիկացի քաղաքացի, որը կասկածվում է Ալ Կաիդայի, Թալիբանի կամ հնարավոր է որևէ այլ ահաբեկչական կազմակերպության անդամ, գործակալ կամ գործընկեր լինելու մեջ, «թշնամու մարտիկ» է, որը կարող է պահվել ԱՄՆ ռազմական կալանքի տակ մինչև ռազմական գործողությունների ավարտը՝ համաձայն պատերազմի միջազգային իրավունքի։

Ժնևի կոնվենցիաների կիրառումը ռուս-ուկրաինական պատերազմում (2014-ից մինչ օրս) խնդրահարույց է եղել, քանի որ ուկրաինացիների դեմ մարտնչող որոշ անձնակազմեր չէին նույնականացվում տարբերանշաններով, չնայած նրանք կրում էին ռազմական ոճի համազգեստ։ Jus in bello դոկտրինի համաձայն՝ դավաճանության գործողություններ որակվող վարքագծի տեսակները թվարկված են Ժնևի կոնվենցիայի 37-39 հոդվածներում։ Կեղծ տարբերանշանների արգելքը նշված է 39.2 հոդվածում, սակայն օրենքը լռում է տարբերանշանների լիակատար բացակայության մասին: Այս պարագայում գերի վերցված ռազմագերիների կարգավիճակը մնում է հարցականի տակ։

Կրթական հաստատություններն ու կազմակերպությունները, այդ թվում՝ Հարվարդի համալսարանը, Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեն և Ռորի հրեական ուսումնական ինստիտուտը, Ժնևի կոնվենցիան օգտագործում են որպես խոշտանգումների և պատերազմական գործողությունների հետաքննության հիմնական տեքստ:

## Նոր մարտահրավերներ
Արհեստական բանականությունը և ինքնավար զենքի համակարգերը, ինչպիսիք են ռազմական ռոբոտները և կիբեռզենքերը, մարտահրավերներ են ստեղծում զինված հակամարտության օրենքների ստեղծման, մեկնաբանման և կիրառման գործում: Այս նոր մարտահրավերների բարդությունը, ինչպես նաև դրանց մշակման արագությունը, բարդացնում են կոնվենցիաների կիրառումը, որոնք երկար ժամանակ չեն թարմացվել: Այս մարտահրավերին գումարվում է պատերազմի նոր ձևերի հետ կապված նոր պայմանագրերի մշակման և գոյություն ունեցողների համաձայնեցված մեկնաբանությունների որոշման ընթացակարգի շատ դանդաղ տեմպը, ինչը նշանակում է, որ մինչև որոշում կայացնելը, զինված հակամարտությունը կարող է արդեն այնպես զարգացած լինել, որ փոփոխությունները հնացած են դարձնում: 

Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի իրավական հարցերի և թվային տեխնոլոգիաների խորհրդատուներ Թիլման Ռոդենհոյզերը և Մաուրո Վինյատին 2023 թվականից ի վեր առաջարկել են քաղաքացիական հաքերների համար ներգրավման կանոններ։ Կանոնները նպատակ ունեն մեղմել կամ կանխել քաղաքացիական օբյեկտների, ենթակառուցվածքների և կարևոր ծառայությունների վրա ցանկացած կիբերհարձակում, միաժամանակ խրախուսելով պետություններին կիրառել «քաղաքացիական հաքերությունը կարգավորող ազգային օրենքներ»։

## Տես նաև
* Կանանց և երեխաների պաշտպանության վերաբերյալ արտակարգ իրավիճակներում և զինված հակամարտությունների պայմաններում հռչակագիր
* Ժնևի միջազգային մարդասիրական իրավունքի և մարդու իրավունքների ակադեմիա
* Մարդու իրավունքներ
* Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտե
* Միջազգային մարդասիրական իրավունք
* Պատերազմի օրենքներ և սովորույթներ
* Նյուրնբերգյան սկզբունքներ
* Օրենքի գերակայությունը զինված հակամարտություններում նախագիծ
* Նպատակային սպանություններ

## Ծանոթագրություններ

## Ընթերցանության նյութեր
* Matthew Evangelista and Nina Tannenwald (eds.). 2017. *[https://global.oup.com/academic/product/do-the-geneva-conventions-matter-9780199379781?cc=us&lang=en&# Do the Geneva Conventions Matter?]* Oxford University Press.
* Giovanni Mantilla, "," European Journal of International Law, Volume 28, Issue 2, May 2017, Pages 483–511.
* Helen Kinsella, "The image before the weapon : a critical history of the distinction between combatant and civilian" Cornell University Press.
* Boyd van Dijk (2022). *[https://global.oup.com/academic/product/preparing-for-war-9780198868071 Preparing for War: The Making of the Geneva Conventions]*. Oxford University Press.

## Արտաքին հղումներ

*
* Texts and commentaries of 1949 Conventions & Additional Protocols
* The Geneva Conventions: the core of international humanitarian law, International Committee of the Red Cross
* Rules of war (in a nutshell)—video
* Commentaries:
** GCI: Commentary (PDF)
** GCII: Commentary (PDF)
** GCIII: Commentary (PDF)
** GCIV: Commentary (PDF)

Կատեգորիա:19-րդ դարի պայմանագրեր
Կատեգորիա:1949 Շվեյցարիայում
Կատեգորիա:1949 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:1949 քաղաքականությունում
Կատեգորիա:20-րդ դարի պայմանագրեր
Կատեգորիա:Բժշկական էթիկա
Կատեգորիա:Ժնև
Կատեգորիա:Ժնևյան կոնվենցիաներ
Կատեգորիա:Իրավունք
Կատեգորիա:Խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Կարմիր խաչ
Կատեգորիա:Համաձայնագրեր
Կատեգորիա:Համաշխարհային կառավարություն
Կատեգորիա:Հերալդիկա
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի պայմանագրեր
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների գործիքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների պատմություն
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Կատեգորիա:Միջազգային կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Միջազգային կոնվենցիաներ
Կատեգորիա:Միջազգային կոնֆերանսներ
Կատեգորիա:Միջազգային հարաբերություններ
Կատեգորիա:Միջազգային մարդասիրական իրավական պայմանագրեր
Կատեգորիա:Միջազգային մարդասիրական իրավունք
Կատեգորիա:Միջազգային քրեական իրավունք
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի պատմություն
Կատեգորիա:Պայմանագրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Պատերազմ
Կատեգորիա:Պատերազմի պայմանագրեր
Կատեգորիա:Պատերազմի օրենքներ
Կատեգորիա:Ռազմագերիներ
Կատեգորիա:Ռազմական իրավունք