Օպտիմալ արժութային տարածք

**Օպտիմալ արժութային տարածք** () կամ օպտիմալ արժութային շրջան (), տնտեսագիտության մեջ աշխարհագրական տարածաշրջանն է, որտեղ առավելագույնի կհասցվն տնտեսական արդյունավետությունը, եթե ամբողջ տարածաշրջանը կիսի միասնական արժույթը։ Դրա հիմքում ընկած տեսությունը նկարագրում է արժույթների միաձուլման կամ նոր արժույթի ստեղծման օպտիմալ բնութագրերը։ Տեսությունը հաճախ օգտագործվում է քննարկելու համար, թե արդյոք որոշակի տարածաշրջան պատրաստ է դառնալ արժութային միություն, ինչը տնտեսական ինտեգրման վերջնական փուլերից մեկն է։

Օպտիմալ արժութային գոտին հաճախ ավելի մեծ է, քան պետությունը։ Օրինակ, եվրոյի ստեղծման պատճառներից մեկն այն է, որ ոչ թե Եվրոպայի առանձին երկրներից յուրաքանչյուրը ձևավորում է օպտիմալ արժութային գոտի, այլ Եվրոպան որպես ամբողջություն։ Եվրոյի ստեղծումը հաճախ նշվում է, քանի որ այն ապահովում է արժութային օպտիմալ տարածքը բացահայտելու ամենաժամանակակից և ամենամեծ մասշտաբային դեպքի ուսումնասիրությունը, և ապահովում է համեմատական «նախքան և հետո» մոդելը, որով ստուգելու են տեսության սկզբունքները։

Տեսականորեն, օպտիմալ արժութային տարածքը նույնպես կարող է ավելի փոքր լինել, քան երկիրը։ Որոշ տնտեսագետներ պնդում են, որ ԱՄՆ-ն, օրինակ, ունի որոշ տարածաշրջաններ, որոնք չեն տեղավորվում երկրի մնացած տարածքների հետ օպտիմալ արժութային գոտում։

Օպտիմալ արժութային տարածքի տեսությունը առաջ է քաշվել 1960-ականներին տնտեսագետ Ռոբերտ Մանդելի կողմից։ Հաճախ գնահատանքը հասնում է Մունդելին՝ որպես գաղափարի հեղինակ, բայց մյուսները նշում են ավելի վաղ Աբբա Լերների կողմից այդ ոլորտում կատարված աշխատանքը։ Քենենը (1969թ.) և ՄաքՔինոնը (1963թ.) այս գաղափարի հետագա մշակողներն են եղել։

## Մոդելներ
### Օպտիմալ արժութային տարածք ստացիոնար ակնկալիքներով
Մանդելի կողմից 1961 թվականին հրապարակված այս մոդելը տնտեսագետների կողմից ամենաշատ մեջբերվողն է։ Այստեղ ասիմետրիկ ցնցումները համարվում են իրական տնտեսությունը խարխլող, ուստի, եթե դրանք չափազանց կարևոր են և չեն կարող վերահսկվել, ապա լողացող փոխարժեքներով ռեժիմը համարվում է ավելի լավը, քանի որ համաշխարհային դրամավարկային քաղաքականությունը (տոկոսադրույքները) հարմարեցված չի լինի յուրաքանչյուր բաղկացուցիչ շրջանի կոնկրետ իրավիճակին։

Հաջողակ արժութային միության համար հաճախ նշված չորս չափանիշներն են․

* Աշխատուժի շարժունակությունը տարածաշրջանում․ Եթե փոխարենը ենթադրենք, որ ներքին և արտասահմանյան երկրներն ունեն ինտեգրված աշխատաշուկա, որպեսզի աշխատուժը ազատ տեղաշարժվի նրանց միջև, ի՞նչ ազդեցություն կունենա դա արժութային օպտիմալ տարածք ձևավորելու որոշման վրա։ Սա ներառում է ճամփորդելու ֆիզիկական կարողություն (վիզաներ, աշխատողների իրավունքներ և այլն), ազատ տեղաշարժի համար մշակութային խոչընդոտների բացակայությունը (օրինակ՝ տարբեր լեզուներ) և ինստիտուցիոնալ պայմանավորվածությունները (օրինակ՝ կենսաթոշակները ամբողջ տարածաշրջանում փոխանցելու հնարավորությունը)։ Օրինակ, ենթադրենք, որ «տունն և արտասահմանն» ի սկզբանե ունեն հավասար արդյունք և գործազրկություն։ Հետագայում ենթադրենք, որ բացասական շոկ է հարվածում «տանը», բայց ոչ «արտասահմանին»։ Եթե ​​արտադրությունը նվազի, և գործազրկությունն աճի տանը, ապա աշխատուժը կսկսի գաղթել «արտասահման», որտեղ գործազրկությունն ավելի ցածր է։ Եթե ​​այս միգրացիան հեշտությամբ տեղի ունենա, բացասական ցնցումների ազդեցությունը «տան» վրա ավելի քիչ ցավոտ կլինի։ Ավելին, կայունացման նպատակով «տան» կողմից դրամավարկային քաղաքականության անկախ արձագանքը իրականացնելու ավելի քիչ կարիք կլինի։ Մի տարածաշրջանում աշխատուժի ավելցուկային առաջարկի դեպքում ճշգրտումը կարող է տեղի ունենալ միգրացիայի միջոցով։
* Բացություն կապիտալի շարժունակությամբ և գների ու աշխատավարձերի ճկունությամբ ողջ տարածաշրջանում․ Սա միտված է նրան, որ առաջարկի և պահանջարկի շուկայական ուժերը ավտոմատ կերպով բաշխեն փողն ու ապրանքները այնտեղ, որտեղ դրանք անհրաժեշտ են։ Գործնականում դա կատարյալ չի աշխատում, քանի որ չկա իրական աշխատավարձի ճկունություն։ եվրագոտու անդամները մեծ առևտուր են անում միմյանց հետ (ներեվրոպական առևտուրն ավելի մեծ է, քան միջազգային առևտուրը), և «եվրո էֆեկտի» վաղ (2006 թ.) էմպիրիկ վերլուծությունները ցույց են տվել, որ միասնական արժույթն արդեն իսկ ավելացրել է առևտուրը եվրոյով 5-ից 15 տոկոսովհամեմատած ոչ եվրագոտու երկրների միջև առևտրի հետ։
* Ռիսկերի բաշխման համակարգ, ինչպիսին է հարկաբյուջետային փոխանցման ավտոմատ մեխանիզմը, որը փողը վերաբաշխում է այն ոլորտներին, որոնց վրա բացասաբար են ազդել առաջին երկու բնութագրերը։ Սա սովորաբար տեղի է ունենում երկրի/տարածաշրջանի ավելի քիչ զարգացած տարածքների վրա հարկերի վերաբաշխման ձևով։ Այս քաղաքականությունը, թեև տեսականորեն ընդունված է, քաղաքականապես դժվար է իրականացնել, քանի որ ավելի լավ վիճակում գտնվող շրջանները հազվադեպ են հեշտությամբ հրաժարվում իրենց եկամուտներից։ Տեսականորեն, Եվրոպան Կայունության և Աճի պակտում ունի առանց օգնության կետ, ինչը նշանակում է, որ հարկաբյուջետային փոխանցումներն անթույլատրելի են։ 2010թ. եվրագոտու ճգնաժամի ժամանակ (կապված պետական ​​պարտքի հետ), 2010 թվականի ապրիլին դե ֆակտո չեղյալ է հայտարարվել ոչ օգնության դրույթը։ Հետագա տեսական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ դա անիրատեսական ակնկալիք էր։ Ֆեդերացիաները և ապակենտրոնացված երկրները սովորաբար սուբսիդիաներ են տրամադրում ավելի աղքատ տարածաշրջանային կառավարություններին (օրինակ՝ Կանադայում հավասարեցված վճարումները)։
* Մասնակից երկրներն ունեն նմանատիպ բիզնես ցիկլեր․ Երբ մի երկիր բում կամ անկում է ապրում, միության մյուս երկրները հավանաբար կհետևեն դրան։ Սա ընդհանուր կենտրոնական բանկին թույլ է տալիս խթանել աճը անկումների ժամանակ և զսպել գնաճը բումերում։ Եթե ​​արժութային միության երկրներն ունենան յուրահատուկ բիզնես ցիկլեր, ապա օպտիմալ դրամավարկային քաղաքականությունը կարող է տարբերվել, և միության մասնակիցները կարող են վատթարանալ միասնական կենտրոնական բանկի պայմաններում։

Առաջարկվող լրացուցիչ չափանիշներն են․
* Արտադրության դիվերսիֆիկացում (Փիթեր Քենեն)
* Միատարր նախասիրություններ
* Ճակատագրի ընդհանրություն («Համերաշխություն»)

### Օպտիմալ արժութային տարածք միջազգային ռիսկերի բաշխմամբ
Այստեղ Մունդելը փորձում է մոդելավորել, թե փոխարժեքի անորոշությունը ինչպես կխանգարի տնտեսությանը։ Այս մոդելը ավելի քիչ է նշվում։

Ենթադրենք, որ արժույթը ճիշտ է կառավարվում, որքան մեծ է տարածքը, այնքան լավ։ Ի տարբերություն նախորդ մոդելի, ասիմետրիկ ցնցումները չեն համարվում ընդհանուր արժույթի խաթարում` ընդհանուր արժույթի առկայության պատճառով։ Սա տարածում է ցնցումները տարածաշրջանում, քանի որ բոլոր տարածաշրջանները միմյանց նկատմամբ պահանջները կիսում են նույն արժույթով և կարող են դրանք օգտագործել ցնցումը մեղմելու համար, մինչդեռ փոխարժեքի ճկուն ռեժիմում ծախսերը կենտրոնանալու են առանձին շրջանների վրա, քանի որ արժեզրկումը կնվազեցնի իր գնողունակությունը. Այսպիսով, չնայած ոչ այնքան լավ մշակված դրամավարկային քաղաքականությանը, իրական տնտեսությունը պետք է ավելի լավ աշխատի:

Մանդելի աշխատանքը կարելի է մեջբերել եվրոյի մասին բանավեճի երկու կողմերում։ Այնուամենայնիվ, 1973 թվականին Մանդելն ինքն է կառուցել փաստարկ երկրորդ մոդելի հիման վրա, որն ավելի բարենպաստ էր (այն ժամանակ հիպոթետիկ) ընդհանուր եվրոպական արժույթի հայեցակարգին։

## Կիրառում
### Կանադա
1999 թվականին Կանադայի բանկի համար հրապարակված գրականության ակնարկը մեջբերել է ՕԱՏ տեսության տարբեր ասպեկտների վերաբերյալ տասնյակ ուսումնասիրություններ՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով, թե արդյոք Կանադան և Միացյալ Նահանգները կարող են ձևավորել այդպիսի տարածք։ Թեմայի վերաբերյալ եզրակացություն չի արվել։ Նմանապես, 1999 թվականին Խորհրդարանական հետազոտությունների մասնաճյուղի զեկույցում քննարկվել են Կանադայի կողմից ամերիկյան դոլարի ընդունման դրական և բացասական կողմերը։ Թեև Կանադայի և Միացյալ Նահանգների միջև արժութային միության երկարաժամկետ քաղաքական նպատակահարմարության վերաբերյալ որևէ դատողություն չկար, այ հստակ հայտարարել է, որ այդ ժամանակ Կանադան և Միացյալ Նահանգները չէին կիսում աշխատուժի և կապիտալի ազատ տեղաշարժը, ոչ էլ ընդհանուր բիզնես ցիկլը (Կանադան կապված է ռեսուրսների գների հետ) և այդպիսով չի բավարարվել ՕԱՏ տեսությունը։

2016-ի մի փաստաթուղթ պնդում էր, որ Կանադան ինքնին լավ է աշխատել որպես արժութային տարածք բոլոր նահանգների համար, բացի Ալբերտայից, որը կարող է օգուտ քաղել առանձին արժույթ ունենալուց։

### Եվրոպական միություն
ՕԱՏ տեսությունը ամենից հաճախ կիրառվել է եվրոյի և Եվրամիության քննարկումներում։ Շատերը պնդում են, որ ԵՄ-ն իրականում չի բավարարել ՕԱՏ-ի չափանիշները եվրոյի ընդունման ժամանակ, և եվրագոտու տնտեսական դժվարությունները մասամբ բացատրում են դա անելու շարունակական ձախողմամբ։ Եվրոպան իսկապես լավ գնահատականներ է ստանում ՕԱՏ-ին բնորոշող որոշ միջոցառումներում (օրինակ՝ ցնցումների համաչափությունը)։ Պոլոզը եզրակացրել է, որ Եվրոպական արժութային միությունը պետք է կենսունակ լինի, քանի որ Եվրոպայում իրական փոխարժեքների փոփոխականությունը նման է կանադական տարածաշրջանների միջև։ Այս աշխատանքը վկայակոչվել է հենց Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից 1990 թվականի «Մեկ շուկա, մեկ փող» զեկույցում։ Դիտելով տարածաշրջանի ՀՆԱ-ի աճի տեմպի հարաբերակցությունը ողջ գոտու հետ՝ եվրագոտու երկրները ցույց են տալիս մի փոքր ավելի մեծ հարաբերակցություն՝ համեմատած ԱՄՆ նահանգների։ Այնուամենայնիվ, այն ունի ավելի ցածր աշխատուժի շարժունակություն, քան Միացյալ Նահանգները, հնարավոր է լեզվական և մշակութային տարբերությունների պատճառով։ Օ'Ռուրկի աշխատության մեջ ԱՄՆ-ի բնակիչների ավելի քան 40%-ը ծնվել է այն նահանգից դուրս, որտեղ նրանք ապրում են։ Եվրագոտում մարդկանց միայն 14%-ն է ծնվել այլ երկրում, որտեղ ապրում է։ Փաստորեն, ԱՄՆ-ի տնտեսությունը մոտենում էր մեկ աշխատաշուկային տասնիններորդ դարում։ Այնուամենայնիվ, եվրագոտու մեծ մասի համար աշխատուժի շարժունակության և աշխատաշուկայի ինտեգրման նման մակարդակները մնում են հեռավոր հեռանկար։ Ավելին, ԱՄՆ-ի տնտեսությունը, որն ունի կենտրոնական դաշնային հարկաբյուջետային իշխանություն, ունի կայունացման փոխանցումներ։ Երբ ԱՄՆ-ում նահանգը գտնվում է ռեցեսիայի մեջ, այդ նահանգի ՀՆԱ-ի յուրաքանչյուր 1 դոլարի անկումը կունենա 28 ցենտի փոխհատուցում։ Նման կայունացնող տրանսֆերտներ չկան և՛ Եվրագոտում, և՛ ԵՄ-ում. Այսպիսով, նրանք չեն կարող ապավինել հարկաբյուջետային ֆեդերալիզմին տարածաշրջանային տնտեսական խանգարումները հարթելու համար։ Եվրոպական ճգնաժամը, այնուամենայնիվ, կարող է ԵՄ-ին մղել դեպի ավելի դաշնային լիազորություններ հարկաբյուջետային քաղաքականության մեջ։

### Միացյալ Նահանգներ
Մայքլ Կուպարիցասը (Չիկագոյի Դաշնային պահուստային բանկ) համարում էր, որ Միացյալ Նահանգները բաժանված է Տնտեսական վերլուծության բյուրոյի ութ շրջանների (Հեռավոր Արևմուտք, Ռոքի լեռ, հարթավայրեր, Մեծ լճեր, Մերձավոր Արևելք, Նոր Անգլիա, Հարավարևմտյան և Հարավ-Արևելք)։ Վիճակագրական մոդել մշակելով՝ նա պարզել է, որ երկրի ութ շրջաններից հինգը բավարարել են Մանդելի չափանիշները՝ մեկ օպտիմալ արժութային տարածք ձևավորելու համար։ Այնուամենայնիվ, նա կասկածելի է համարել հարավ-արևելքի և հարավ-արևմուտքի համապատասխանությունը։ Նա նաև պարզել է, որ հարթավայրերը չեն տեղավորվի արժութային օպտիմալ տարածքի մեջ։

## Քննադատություն
### Քեյնսյան տեսություն

Քեյնսյան և հետքեյնսյան տնտեսագետները քննադատում էին արժույթի հասկացությունը, որը չի համապատասխանում պետությանը, մասնավորապես պետությունից ավելի մեծ պետությանը ՝ պաշտոնապես Արժույթի միջազգային մարմնին ՝ առանց համապատասխան ֆինանսական մարմնի, և շեշտում էին կառավարության (ֆորմալ ֆինանսական մարմնի) դերը բյուջեի դեֆիցիտը ծախսելու գործում տնտեսության կառավարման մեջ և առանց հարկաբյուջետային լիազորությունների միջազգային արժույթի օգտագործումը համարելով որպես «դրամական ինքնիշխանության» կորուստ։

Մասնավորապես, քեյնսյան տնտեսագետները պնդում են, որ բյուջեի խթանումը դեֆիցիտի ծախսերի տեսքով իրացվելիության ճգնաժամի ընթացքում գործազրկության դեմ պայքարի ամենաարդյունավետ մեթոդն է։ Նման խթանումը կարող է անհնար լինել, եթե արժութային միության անդամ պետություններին թույլ չտրվի պահպանել բյուջեի բավարար դեֆիցիտը։

Նեոխարտալիզմի հետքեյնսյան տեսությունը պնդում է, որ պետական դեֆիցիտի ծախսերը փող են ստեղծում, որ փող տպելու ունակությունը հիմնարար է պետության ռեսուրսները տնօրինելու ունակության համար, և որ «փողը և դրամավարկային քաղաքականությունը անքակտելիորեն կապված են քաղաքական ինքնիշխանության և հարկաբյուջետային լիազորությունների հետ»։ Այս երկու քննադատներն էլ ընդհանուր արժույթի գործարքային առավելությունները համարում են աննշան ՝ համեմատած այդ թերությունների հետ և, ընդհանուր առմամբ, ավելի քիչ ուշադրություն են դարձնում փողի գործարքային գործառույթին (փոխանակման միջոց) և ավելի շատ ուշադրություն են դարձնում դրանց օգտագործմանը որպես հաշվարկային միավոր։

### Ինքնաբավարար փաստարկ
Մանդելի առաջին մոդելում երկրները բոլոր պայմանները համարում են տրված և, ենթադրելով, որ նրանք ունեն համապատասխան տեղեկատվություն, այնուհետև կարող են գնահատել, թե արդյոք արժութային միության ձևավորման ծախսերը գերազանցում են օգուտները։ Այնուամենայնիվ, մեկ այլ տեսակետի համաձայն, ՕԱՏ-ի որոշ չափանիշներ տրված կամ ամրագրված չեն, այլ ավելի շուտ տնտեսական արդյունքներ են (այսինքն ՝ էնդոգեն), որոնք որոշվում են հենց արժութային միության ստեղծմամբ։

Դիտարկենք ապրանքների շուկայի փոխազդեցությունը որպես օրինակ. եթե ՕԱՏ չափանիշները կիրառվեին արժութային միության ձևավորումից առաջ, ապա շատ երկրներ կարող են դրսևորել ցածր առևտրի ծավալներ և ցածր շուկայական ինտեգրում, ինչը նշանակում է, որ ՕԱՏ չափանիշները չեն պահպանվում։ Այսպիսով, արժութային միությունը կարող է չձևավորվել՝ ելնելով ներկա բնութագրերից։ Սակայն, եթե արժութային միությունը, այնուամենայնիվ, ստեղծվեր, նրա անդամ երկրներն այնքան ավելի առևտուր կանեին, որ, ի վերջո, կբավարարվեին ՕԱՏ-ի չափանիշները։ Այս տրամաբանությունը հուշում է, որ ՕԱՏ չափորոշիչները կարող են լինել ինքնուրույն։ Ավելին, ՕԱՏ ծրագրի շրջանակներում ավելի մեծ ինտեգրումը կարող է նաև բարելավել ՕԱՏ-ի այլ չափանիշները։ Օրինակ, եթե ապրանքների շուկաները ավելի լավ փոխկապակցված լինեն, ցնցումները ավելի արագ կփոխանցվեն ՕԱՏ-ի ներսում և կզգացվեն ավելի սիմետրիկ։

Այնուամենայնիվ, պետք է զգույշ լինել ինքնաիրացման փաստարկը վերլուծելիս։ Նախ, ինքնաիրացման ազդեցության ազդեցությունը կարող է աննշան լինել։ Համաձայն Ժնևի միջազգային հետազոտությունների բարձրագույն ինստիտուտի առևտրի տնտեսագետ Ռիչարդ Բոլդուինի վերջին հետազոտության ՝ միասնական արժույթի շնորհիվ եվրագոտու ներսում առևտրի աճը շատ ավելի քիչ է՝ 5%-ից մինչև 15%, լավագույն միջինը՝ 9%։

Երկրորդ հակափաստարկն այն է, որ ապրանքների շուկայի հետագա ինտեգրումը կարող է նաև հանգեցնել արտադրության ավելի մասնագիտացման։ Երբ առանձին ընկերությունները կարողանան հեշտությամբ սպասարկել ՕԱՏ-ի ամբողջ շուկան, և ոչ միայն իրենց ազգային շուկան, նրանք կշահագործեն մասշտաբի տնտեսությունները և կկենտրոնացնեն արտադրությունը։ ՕԱՏ-ի որոշ հատվածներ կարող են կենտրոնանալ մի քանի վայրերում։ Միացյալ Նահանգները լավ օրինակ է. ֆինանսական ծառայությունները կենտրոնացած են Նյու Յորքում, զվարճանքները՝ Լոս Անջելեսում, իսկ տեխնոլոգիաները՝ Սիլիկոնային հովտում։ Եթե ​​մասնագիտացումը մեծանա, ապա յուրաքանչյուր երկիր ավելի քիչ դիվերսիֆիկացված կլինի և ավելի շատ ասիմետրիկ ցնցումներ կունենա՝ թուլացնելով ինքնաիրականացվող ՕԱՏ փաստարկի գործը։

## Տես նաև
*Մանդել-Ֆլեմինգի մոդել
*2007-2008 թվականների ֆինանսական ճգնաժամ

## Ծանոթագրություններ