Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը Մոլդովայում

**Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիությունը** և **[[Տեղեկատվության ազատություն|տեղեկատվության ազատությունը]] (ՏԱ)** վերաբերում են պետական մարմինների կողմից պահվող տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքին, որը հայտնի է նաև որպես «տեղեկանալու իրավունք»։ Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիությունը համարվում է հիմնարար նշանակություն ունեցող ժողովրդավարական համակարգերի արդյունավետ գործունեության համար, քանի որ այն բարձրացնում է կառավարությունների և պետական պաշտոնյաների հաշվետվողականությունը, խթանում մարդկանց մասնակցությունը և թույլ է տալիս նրանց տեղեկացված մասնակցությունը հասարակական կյանքին։ Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքի հիմնարար նախադրյալն այն է, որ պետական հաստատությունների կողմից պահվող տեղեկատվությունը սկզբունքորեն հանրային է և կարող է թաքցվել միայն օրինական պատճառներով, որոնք պետք է մանրամասն շարադրվեն օրենքում։

Տեղեկատվության հասանելիությունը, ինչպես նաև լրատվամիջոցների անկախությունն ու բազմակարծությունը, շարունակում են մնալ կարևորագույն խնդիրներ Մոլդովայի Հանրապետությունում։ Չնայած լրատվամիջոցների օրենսդրության բարեփոխման բազմաթիվ կոչերին, Մոլդովայի կառավարությունը էական քայլեր չի ձեռնարկել տեղեկատվության հասանելիությունը բարելավելու համար՝ համաձայն երկրի միջազգային պարտավորությունների, այդ թվում՝ Եվրոպայի խորհրդի հետ կնքված կոնվենցիայի։ Պետական պաշտոնյաները լայնորեն խոչընդոտում են հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը՝ մերժումների, ուշացումների կամ թերի պատասխանների միջոցով՝ առանց պատժամիջոցների։ 2014 թվականին Անկախ լրագրության կենտրոնը (IJC) խորհրդարանին ներկայացրել է փոփոխություններ՝ տեղեկատվության հասանելիության մասին օրենքը բարելավելու, լրագրողների համար լրացուցիչ երաշխիքներ տրամադրելու և պետական պաշտոնյաների կողմից հանրային տեղեկատվության հասանելիության անհիմն սահմանափակումները սահմանափակելու համար: Այնուամենայնիվ, օրենքի նախագիծը դեռևս չի ընդունվել։ Անկախ մամուլի ասոցիացիայի գործադիր տնօրեն Պետրու Մակովեյի խոսքով՝ տեղեկատվության հասանելիության մասին օրենքը, ընդհանուր առմամբ, լավն է, բայց այն խաթարված է պետական մարմինների չհամագործակցող վերաբերմունքով։

## Իրավական շրջանակ
Հանրային տեղեկատվությանը մուտք գործելու իրավունքը երաշխավորված է Մոլդովայի Սահմանադրության 34-րդ հոդվածով և կարգավորվում է 2000 թվականին ընդունված «Տեղեկատվության հասանելիության մասին» օրենքով։ Օրենքը սահմանում է, որ հանրային հետաքրքրություն ներկայացնող տեղեկատվությունը կարող է պահանջվել գրավոր կամ բանավոր։ Տեղեկատվությունը կարելի է ստանալ հաստատության տարածքում կամ էլեկտրոնային կրիչով կամ թղթային տարբերակով։ Հաստատության տարածքում փաստաթղթերի դիտումը անվճար է, մինչդեռ փաստաթղթերի պատճենահանման, տառադարձման, թարգմանության կամ առաքման ծախսերի համար կարող են գանձվել ողջամիտ վճարներ։ Օրենքի համաձայն՝ հանրային հետաքրքրություն ներկայացնող փաստաթղթերը պետք է տրամադրվեն 15 աշխատանքային օրվա ընթացքում, որը կարող է երկարաձգվել հինգ օրով՝ մեծ քանակությամբ փաստաթղթերի պահանջների դեպքում։ Եթե հարցումը մերժվում է, դիմորդը կարող է օգտվել իր իրավունքից՝ դիմելու համապատասխան դատարաններ, և եթե դատարանը որոշում է կայացնում դիմորդի անունից, օրենքը տուգանքների տեսքով տույժեր է սահմանում օրենքը խախտած պետական մարմնի նկատմամբ։ Բացառությունները, որոնք արդարացնում են բացահայտման ռեժիմի սահմանափակումը, նշված են օրենքով և ներառում են պետական գաղտնիքներ, ռազմական, հետախուզական, տնտեսական, արտաքին քաղաքականության կամ քրեական վարույթների վերաբերյալ տեղեկատվություն, ընթացիկ դատական գործընթացների վերաբերյալ տեղեկատվություն, անձնական տվյալներ, գաղտնի գործարար տվյալներ և գիտատեխնիկական հետազոտությունների նախնական արդյունքներ։

## Տեղեկատվության հասանելիությունը գործնականում
Գործնականում, «Տեղեկատվության հասանելիության մասին» օրենքի պահպանումը մնում է թույլ, ինչպես նաև դրա կիրառումը, որը չի ապահովվում դրա կիրառման համար պատասխանատու մարմինների լիակատար լիազորություններով: Մոլդովայի օմբուդսմենն ունի օրենքի կիրառումը վերահսկելու լիազորություններ, սակայն այս գրասենյակը չունի իր դերը կատարելու համար անհրաժեշտ կարողություններն ու ռեսուրսները։ Հետաքննող լրագրողներն ու քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունները բազմաթիվ դժվարությունների են բախվում հանրային տեղեկատվության հասանելիություն խնդրելիս, այդ թվում՝ պետական պաշտոնյաների կողմից խոչընդոտների, հարցումներին պատասխանելու մերժումների և ուշացումների, ինչպես նաև տեղեկատվության հարցումներին տրված թերի պատասխանների։ Իրենց մերժումները արդարացնելու համար պետական պաշտոնյաները հաճախ հղում են կատարում «Տեղեկատվության հասանելիության մասին» օրենքին հակասող օրենքներին, մասնավորապես՝ «Պետական գաղտնիքների մասին» և «Առևտրային գաղտնիքների մասին» օրենքներին։

Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքի իրականացման հետ կապված խնդիրներից մեկը անպատժելիությունն է, ինչը նշանակում է, որ օրենքը սահմանում է միայն աննշան տուգանքներ այն պետական պաշտոնյաների համար, որոնք չեն ապահովում տեղեկատվության պատշաճ հասանելիությունը: Բացի այդ, շատ դեպքերում պետական մարմինների կողմից տրամադրված տեղեկատվությունը ձևավորվում է պաշտոնյաների օգտին՝ ստեղծելով տպավորություն, որ իշխանությունները գործում են օրենքին համապատասխան, մինչդեռ իրականում զրկում են հարցնողին իրենց որոնած տեղեկատվությունից: Ավելին, շատ դեպքերում պաշտոնյաները չեն տրամադրում հանրային շահերի վերաբերյալ տեղեկատվություն առանց ղեկավարի հաստատման և հաճախ հրաժարվում են պատասխանել լրագրողների հեռախոսազանգերին, այդպիսով ավելացնելով անհրաժեշտ տեղեկատվությունը ստանալու ժամանակը։

Մեկ այլ խնդիր վերաբերում է հանրային տեղեկատվություն ստանալու ծախսերին և հարցնողից գանձվող վճարներին, չնայած վերջերս կատարված որոշ բարելավումների, ինչպիսին է 2014 թվականին էլեկտրոնային կառավարման ծառայության միջոցով հանրային գրանցամատյանի ներդրումը: Սա, մասնավորապես, ազդում է լրատվական խմբագրությունների և հետաքննող լրագրողների վրա, որոնք ստիպված են մեծ գումարներ վճարել իրենց հետաքննական աշխատանքի համար օգտակար տվյալներ ստանալու համար։

## Տես նաև
* Տեղեկատվության ազատություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խոսքի ազատություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Տեղեկատվական իրավունք