Ուրան ռազմագործողություն

**Ուրան ռազմագործողություն** (), Կարմիր բանակի հակահարձակումը Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ երեք ճակատով՝ Հարավ-արևմտյան (հրամանատար՝ գեներալ Նիկոլայ Վատուտին), Ստալինգրադի (հրամանատար՝ գեներալ Անդրեյ Երյոմենկո) և Դոնի (հրամանատար՝ գեներալ Կոնստանտին Ռոկոսովսկի), Ստալինգրադի առանցքի ուժերը շրջափակելու և ոչնչացնելու նպատակով: Երեք ռազմաճակատների գործողությունները համակարգում էր Գլխավոր շտաբի պետ Ալեքսանդր Վասիլևսկին։

## Ռազմական իրավիճակ գործողությունից առաջ
Ստալինգրադի ճակատամարտի պաշտպանական շրջանի ավարտին 62-րդ բանակը գրավեց տարածքը Տրակտորային գործարանից հյուսիս, Լյուդնիկով կղզու կամուրջը Բարիկադի գործարանից արևելք, Կրասնի Օկտյաբր գործարանի մի մասը և քաղաքի կենտրոնի հյուսիս-արևելյան թաղամասերը, 64-րդ բանակը պաշտպանեց ամբողջ քաղաքը մինչև Գորայա քաղաքի բարձունքները դեպի Լայա՝ հարավից և հարավ-արևմուտքից։ Գերմանական զորքերի ընդհանուր հարձակումը կասեցվեց։ 1942 թվականի նոյեմբերի 10-ին նրանք անցել են պաշտպանական դիրքի Խորհրդա-գերմանական ճակատի հարավային թևի ողջ երկայնքով, բացառությամբ Ստալինգրադի, Նալչիկի և Տուապսեի տարածքների։ Գերմանական զորքերի իրավիճակն ավելի բարդացավ։ Բանակային Ա և Բ խմբերի ճակատը ձգվել է 2300 կմ վրա, իսկ հարվածային խմբերի թեւերը պատշաճ կերպով ծածկված չեն եղել։ Գերմանական հրամանատարությունը կարծում էր, որ երկար ամիսներ տեւած ծանր մարտերից հետո Կարմիր բանակն ի վիճակի չէր խոշոր հարձակում իրականացնել։ 1942-1943 թվականների ձմռանը գերմանական հրամանատարությունը նախատեսում էր պահել օկուպացված գծերը մինչև 1943 թվականի գարուն, այնուհետև նորից անցնել հարձակման:

## Ուժերի հարաբերակցություն
### ԽՍՀՄ
**Հարավարևմտյան ռազմաճակատ** (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ, 1942 թվականի դեկտեմբերի 7-ից՝ գեներալ-գնդապետ, 1943 թվականի փետրվարի 13-ից՝ բանակի գեներալ Նիկոլայ Վատուտին)։ Այն ներառում էր հինգ բանակ.
* 21-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Ի. Մ. Չիստյակով)
* 5-րդ տանկային բանակ (գեներալ-մայոր Պ. Լ. Ռոմանենկո)
* 1-ին գվարդիական բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Դ. Դ. Լելյուշենկո)
* 17-րդ օդային բանակ (ավիացիայի գեներալ-մայոր, 1942 թվականի դեկտեմբերից - ավիացիայի գեներալ-լեյտենանտ Ս. Ա. Կրասովսկի)
* 2-րդ օդային բանակ (գնդապետ, 1942 թվականի հոկտեմբերից՝ ավիացիայի գեներալ-մայոր Կ. Ն. Սմիրնով)

**Դոնի ռազմաճակատ** (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ, 1943 թվականի հունվարից՝ գեներալ-գնդապետ Կոնստանտին Ռոկոսովսկի)։ Այն բաղկացած էր չորս բանակներից.
* 65-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Պ. Ի. Բատով)
* 24-րդ բանակ (գեներալ-մայոր, 1943 թվականի հունվարից - գեներալ-լեյտենանտ Ի. Վ. Գալանին)
* 66-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Ա.Ս. Ժադով)
* 16-րդ օդային բանակ (գեներալ-մայոր Ս. Ի. Ռուդենկո)

**Ստալինգրադի ռազմաճակատ** (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Անդրեյ Երյոմենկո): Այն ներառում էր հինգ բանակ.
* 62-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Վասիլի Չույկով)
* 64-րդ բանակ (գեներալ-մայոր, 1942 թվականի դեկտեմբերից - գեներալ-լեյտենանտ Մ.Ս. Շումիլով)
* 57-րդ բանակ (գեներալ-մայոր, 1943 թվականի հունվարի 19-ից՝ գեներալ-լեյտենանտ Ֆեոդոր Տոլբուխին)
* 51-րդ բանակ (գեներալ-մայոր Ն. Ի. Տրուֆանով)
* 8-րդ օդային բանակ (գեներալ-մայոր, 1943 թվականի մարտից՝ ավիացիայի գեներալ-լեյտենանտ Տ. Տ. Խրյուկին)

## Առանցքի ուժերի երկրներ
Բանակային խումբ Բ (հրամանատար՝ Մ. Վեյչս)։ Խումբը ներառում էր.
* 6-րդ բանակ - Պանզերի զորքերի հրամանատար, գեներալ Ֆրիդրիխ Պաուլյուս
* 2-րդ բանակ - Հետևակի գեներալ Հանս ֆոն Սալմուտ
* 4-րդ Պանցերի բանակ - հրամանատար գեներալ-գնդապետ Հերման Հոթ
* 8-րդ իտալական բանակ - բանակի գեներալ Իտալո Գարիբոլդի
* 2-րդ հունգարական բանակ - հրամանատար գեներալ-գնդապետ Գուստավ Յանի
* 3-րդ ռումինական բանակ - հրամանատար գեներալ-գնդապետ Պետրե Դումիտրեսկու
* 4-րդ ռումինական բանակ - հրամանատար գեներալ-գնդապետ Կոնստանտին Կոնստանտինեսկու
* 4-րդ օդային նավատորմ - հրամանատար գեներալ-գնդապետ Վոլֆրամ ֆոն Ռիխտհոֆեն
* բանակային խումբ Դոն (հրամանատար՝ Էրիխ ֆոն Մանշթայն)։ Այն ներառում էր 6-րդ բանակը, 3-րդ ռումինական բանակը, բանակային Գոթի խումբը և Հոլլիդտի աշխատանքային խումբը։

## Ուժերի հավասարակշռություն
Մինչ գործողության մեկնարկը, ռազմական գործողությունների թատերաբեմի այս տարածքում կենդանի ուժի, տանկերի, ավիացիայի և օժանդակ ուժերի հարաբերակցությունը հետևյալն էր.

## Նախապատրաստում
Հարձակողական գործողության նախապատրաստումը սկսելու հիմնարար որոշումը կայացվել է 1942 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Ի.Վ.Ստալինի, Գ.Կ.Ժուկովի և Ա.Մ.Վասիլևսկու ընդունելության ժամանակ: Գերագույն հրամանատարության շտաբը և գլխավոր շտաբը սկսեցին հակահարձակողական պլան մշակել 1942 թվականի սեպտեմբերին։ Գործողության իրականացման պլանի հեղինակը Գլխավոր շտաբի գլխավոր օպերատիվ տնօրինության գնդապետ Մ.Մ.Պոտապովն էր։ Նոյեմբերի 13-ին ռազմավարական հակահարձակման պլանը, որը կրում է «Ուրան» ծածկանունը, հաստատվել է Ի. Պլանը հետևյալն էր. Հարավարևմտյան ճակատը (հրամանատար՝ Ն. Ֆ. Վատուտին; 1-ին գվարդիա, 5-րդ տանկ, 21-րդ, 2-րդ օդային և 17-րդ օդային բանակներ) հանձնարարված էր խորը հարվածներ հասցնել Դոնի աջ ափին գտնվող կամուրջներից՝ Սերաֆիմովիչ և Կլետհի մոտ 20 կմ հարձակման տարածքից. Ստալինգրադի ռազմաճակատի հարվածային խումբը (64-րդ, 57-րդ, 51-րդ և 8-րդ օդային բանակները) Սարպինսկի լճերի շրջանից առաջ են շարժվել մինչև 100 կմ խորություն։ Երկու ռազմաճակատների հարվածային խմբերը պետք է հանդիպեին Կալաչ-Սովետսկի շրջանում և շրջափակեին Ստալինգրադի մոտ թշնամու հիմնական ուժերը։ Միաժամանակ, այս նույն ճակատների մի մասը նախատեսում էր արտաքին շրջապատման ճակատի ստեղծում։ Դոնի ռազմաճակատը, որը բաղկացած էր 65-րդ, 24-րդ, 66-րդ և 16-րդ օդային բանակներից, ձեռնարկեց երկու օժանդակ գրոհներ՝ մեկը Կլեցկայա շրջանից դեպի հարավ-արևելք, իսկ մյուսը՝ Կաչալինսկայա շրջանից՝ Դոնի ձախ ափի երկայնքով դեպի հարավ: Պլանը նախատեսում էր. հարվածային խմբեր՝ հարձակվողների համար ձեռնտու տեղանք օգտագործելու համար. բեկումնային տարածքներում ուժերի համեմատաբար հավասար հավասարակշռությամբ, թուլացնելով երկրորդական տարածքները, ստեղծում են ուժերի 2,8-3,2 անգամ գերազանցություն։ Պլանի մշակման խորը գաղտնիության և ուժերի կենտրոնացման գործում ձեռք բերված հսկայական գաղտնիության շնորհիվ ապահովվեց հարձակման ռազմավարական անակնկալը։

Խիստ գաղտնիության պայմաններում գործողության մեջ ընդգրկված ռազմաճակատներ ուղարկվեցին նոր ուժեր՝ 5-րդ տանկային բանակ, 10 հրաձգային դիվիզիա, 6 հրաձգային բրիգադ, 3 տանկային կորպուս, 1 մեքենայացված կորպուս, 2 հեծելազոր, 17 առանձին տանկային բրիգադ և գունդ, 75 հրետանային և ականանետային տեխնիկա, ինչպես նաև զգալի ականանետներ: Միաժամանակ իրականացվել են զորքերի լայնածավալ վերախմբավորումներ։

### Նամակ Վոլսկուց
Հարձակման կենտրոնական վայրերից մեկը հատկացվել է 4-րդ մեքենայացված կորպուսին։ Նոյեմբերի 17-ին՝ հարձակման մեկնարկից երկու օր առաջ, կորպուսի հրամանատար, գեներալ Վ.Տ. Վոլսկին, իր անմիջական հրամանատարության ղեկավարությամբ, նամակ է ուղարկել Ստալինին, որտեղ կասկած է հայտնել գործողության հաջողության վերաբերյալ և խորհուրդ տվել հետաձգել կամ նույնիսկ չեղարկել այն։ Սկանդալային արարքը Վոլսկու համար ոչ մի հետևանք չի ունեցել՝ նա մնացել է պաշտոնում և մասնակցել հակահարձակմանը։

## Գործողության ընթացք
200px|thumb|1942 թվականի հոկտեմբեր, մարտեր «Կարմիր հոկտեմբեր» գործարանի տարածքում
200px|thumb|Աշուն 1942, Փողոցային մարտեր
200px|thumb|1942/1943, Փողոցային մարտեր
200px|thumb|1943 հունվար, Փողոցային մարտեր

### Հարձակման սկիզբ
Դոնի ռազմաճակատի հարավ-արևմտյան և աջ թևի զորքերի գրոհը սկսվեց նոյեմբերի 19-ի առավոտյան՝ հզոր հրետանային հարձակման հետևանքով։ 21-րդ և 5-րդ տանկային բանակների զորքերը ճեղքեցին ռումինական 3-րդ բանակի պաշտպանությունը, մի քանի խմբերի բաժանեցին թշնամու ճակատը և շրջապատեցին նրանց։ Նոյեմբերի 23-ին և 24-ին երկու շրջափակված խմբեր գեներալներ Լասկարի (ավելի քան 8000 զինվոր և սպա) և Ստանեսկուի (ավելի քան 21000 զինվոր և սպա) գլխավորությամբ կապիտուլյացիայի ենթարկվեցին։ Մնացած ռումինական ստորաբաժանումները փախան, և այս տարածքում պաշտպանական ճակատը դադարեց գոյություն ունենալ: Ռումինական զորքերի հետևում տեղակայված գերմանական ստորաբաժանումները փորձեցին ուժեղ հակահարվածով կանգնեցնել խորհրդային զորքերը, բայց այդ փորձն անհաջող էր։ Այս կորպուսի առաջապահ ստորաբաժանումները մտան օպերատիվ խորություն՝ առաջ շարժվելով դեպի Կալաչի շրջան։

Նոյեմբերի 20-ին Ստալինգրադի ճակատի հարվածային խումբը անցավ հարձակման։ Այստեղ 4-րդ ռումինական բանակի ստորաբաժանումներին դիմակայել են Խորհրդային Ստալինգրադի ռազմաճակատի 51-րդ և 57-րդ բանակները։ 1942 թվականի նոյեմբերի 20-ի օրվա վերջում Ռումինիայի 6-րդ բանակային կորպուսի պաշտպանությունը ճեղքվեց։ Կորպուսի հրամանատարությունը չի գիտակցել սովետական ​​հարձակման մասշտաբները՝ համարելով, որ դա տեղական հակահարձակում է, և գիտակցել է աղետի մասշտաբները, երբ ընդհատվել են զորքերի կապը և հրամանատարությունն ու վերահսկումը, իսկ կորպուսի ստորաբաժանումների փոխգործակցությունը: Նոյեմբերի 22-ի երեկոյան կորպուսի զորքերը ջախջախվեցին, ավելի քան 10000 ռումինացի զինվորներ գերի ընկան, և կորպուսը կորցրեց գրեթե ողջ հրետանին, տանկերը և մեքենաների մեծ մասը։ Խորհրդային տանկային և հեծելազորային կորպուսը շտապեց դեպի բեկում։ Նոյեմբերի 23-ի առավոտյան 26-րդ տանկային կորպուսի առաջապահ ստորաբաժանումները գրավեցին Կալաչը։ Նոյեմբերի 23-ին Հարավարևմտյան ռազմաճակատի 4-րդ տանկային կորպուսի (Ա. Գ. Կրավչենկո) և Ստալինգրադի ճակատի 4-րդ մեխանիզացված կորպուսի (Վ. Տ. Վոլսկի) զորքերը հանդիպեցին Սովետսկի ֆերմայի տարածքում՝ փակելով Ստալինգրադի թշնամու խմբի շրջապատումը Վոլգայի և Դոնի գետերի միջև ընկած հատվածում։ Շրջափակման մեջ հայտնվեցին 4-րդ տանկային բանակի 6-րդ և հիմնական ուժերը՝ 22 դիվիզիա և 160 առանձին ստորաբաժանումներ՝ 330 հազար հոգի ընդհանուր հզորությամբ: Այդ ժամանակ արդեն ստեղծվել էր արտաքին շրջափակման ճակատի մեծ մասը, ներքին ճակատից հեռավորությունը 40-100 կմ էր։

Գերմանական 6-րդ բանակի ճակատի երկարությունը մինչև նոյեմբերի 25-ը կրճատվել է մինչև երկու հարյուր կմ: Միևնույն ժամանակ, 284 հազար մարդ արգելափակվել է «կաթսայում», այդ թվում՝ 6-րդ բանակի շտաբը. XIV Պանզեր և IV, VIII, XI, LI բանակային կորպուսներ (ինչպես նաև XLVIII և IV բանակային կորպուսներ, որոնք 4-րդ տանկային բանակի մաս էին կազմում և այժմ գտնվում էին Պաուլուսի հրամանատարության ներքո), 14-րդ, 16-րդ և 24-րդ տանկային դիվիզիաներ, 3-րդ, 29-րդ և 60-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիաներ, 44-րդ, 71-րդ, 76-րդ, 79-րդ, 94-րդ, 100-րդ, 113-րդ, 295-րդ, 297-րդ, 305-րդ, 371-րդ, 376-րդ, 384-րդ և 389-րդ հետևակային դիվիզիաները, 20-րդ ռումինական հետևակային և 1-ին ռումինական հեծելազորային դիվիզիաներ (12,6 հազար մարդ), 243-րդ և 245-րդ գրոհայինների գումարտակները, 2-րդ և 51-րդ հրթիռահրետանային գնդերը, ՀՕՊ 91-րդ գունդը և ավելի քան հարյուր հիսուն հրետանային միավոր, ինժեներական և շինարարական գումարտակներ, ռազմական ոստիկանության գումարտակներ և այլն։

Նոյեմբերի 24-ին Հարավարևմտյան ճակատի զորքերը, հաղթելով Ռասպոպինսկայայի շրջանում շրջապատված ռումինական զորքերին, վերցրին 30 հազար գերի և մեծ քանակությամբ տեխնիկա։ Նոյեմբերի 24-ից 30-ը Ստալինգրադի և Դոնի ռազմաճակատների զորքերը, կատաղի մարտեր մղելով շրջապատված թշնամու զորքերի հետ, կիսով չափ կրճատեցին իրենց զբաղեցրած տարածքը՝ սեղմելով դրանք արևմուտքից արևելք 70-80 կմ և հյուսիսից հարավ 30-40 կմ տարածք:

**Թշնամու արձագանք**

Նոյեմբերի 23-ի լույս 24-ի գիշերը բանակային B խմբի շտաբի պետ Գեորգ ֆոն Սոդենսթերնի և Գլխավոր շտաբի պետ Ցայտցլերի բանակցություններից հետո որոշվեց անհապաղ սկսել զորքերի դուրսբերումը Ստալինգրադից։ Հիտլերը համաձայնել է այս որոշմանը։ Սակայն նոյեմբերի 24-ի առավոտյան Պաուլուսը ռադիոգրաֆիա ստացավ Հիտլերից, որով նրան հրամայեցին մնալ Ստալինգրադում։ Այս փոփոխության վրա ազդեց Գերինգը, որը համոզեց Հիտլերին օդային ճանապարհով շրջապատված խմբին մատակարարելու Լյուֆթվաֆեի կարողության մեջ։

Նոյեմբերի վերջին, շրջապատման արտաքին ճակատի դեմ գործող գերմանական զորքերը միավորվեցին Դոնի բանակային խմբի մեջ (հրամանատար՝ ֆելդմարշալ Է. Մանշտեյն), որի մեջ մտնում էր շրջապատված խումբը։

### Զարգացումներ
Դեկտեմբերի առաջին կեսին շրջափակված խմբի վերացման գործողությունները դանդաղ զարգացան, քանի որ կաթսայում ճակատի կրճատման պատճառով հակառակորդը համախմբեց իր մարտական ​​կազմավորումները և կազմակերպեց պաշտպանություն 1942 թվականի ամռանը Կարմիր բանակի կողմից գրավված դիրքերում: Հարձակման դանդաղեցման գործում նշանակալի դեր խաղաց շրջապատված գերմանական զորքերի թվի հիմնական (ավելի քան երեք անգամ) թերագնահատումը: Կոտելնիկովսկու և Տորմոսինի շրջաններում Վերմախտը ստեղծեց երկու հարվածային խումբ։ Դեկտեմբերի 12-ին Գոթերի հարվածային խումբը, որը խորհրդային տվյալներով ուներ ինը հետևակ և չորս տանկային դիվիզիա, 125 հազար մարդ, 650 տանկ, ինչը, սակայն, չի հաստատվում գերմանական աղբյուրների կողմից, հարձակման անցավ Կոտելնիկովսկուց Ստալինգրադ երկաթուղու երկայնքով՝ չսպասելով Տորմոսինի խմբավորումների կենտրոնացմանը։ Գերմանական աղբյուրների կողմից չհաստատված սովետական ​​վարկածի համաձայն, 51-րդ բանակի նկատմամբ ուժերի զգալի առավելությունը օգտագործելով՝ թշնամին այն հետ է մղել գետից այն կողմ՝ Ակսայ, որտեղ դեկտեմբերի 15-ին կասեցվեց նրա առաջխաղացումը։ Դեկտեմբերի 19-ին հակառակորդը վերսկսել է հարձակումը, սակայն գետի վրա կասեցվել է 2-րդ գվարդիայի և 51-րդ բանակի զորքերի կողմից։

Դեկտեմբերի 16-ին Հարավարևմտյան ռազմաճակատը հարձակում սկսեց Մորոզովսկի և Կանտեմիրովկայի վրա՝ թշնամուն Միջին Դոնի շրջանում հաղթելու և Տորմոսին խմբի թիկունքին հասնելու նպատակով: Եռօրյա կատաղի մարտերի ընթացքում հակառակորդի պաշտպանությունը ճեղքվել է հինգ ուղղություններով. Դեկտեմբերի 31-ին Իտալիայի 8-րդ բանակը և գերմանական «Հոլիդտ» օպերատիվ խումբը լիովին ջախջախվեցին։ Դեկտեմբերի 24–31-ի հակահարձակման ժամանակ 2-րդ գվարդիական բանակը լիակատար պարտության է մատնել Գոտ խմբին, որը կրել է մեծ կորուստներ(ներառյալ 5200 գերի) և հետ է շպրտել այն դեպի Զիմովնիկի՝ հետ մղելով արտաքին ռազմաճակատը 200 քառակուսի կմ–ով։ Ստալինգրադի ռազմաճակատի 57-րդ, 64-րդ և 62-րդ բանակները տեղափոխվեցին Դոնի ռազմաճակատ՝ շրջափակված զորքերը վերացնելու համար։ 1943 թվականի հունվարի 1-ին Ստալինգրադի ռազմաճակատը վերանվանվեց Հարավային ճակատ և հանձնարարվեց առաջխաղացում ապահովել Ռոստովի ուղղությամբ։ Հունվարի սկզբին շրջափակված զորքերի վիճակը վատթարացավ։ Նրանց զբաղեցրած տարածքը գնդակոծվել է հրետանու կողմից, իսկ նյութական պաշարները սպառվել են։

### Շրջափակված զորքերի լիկվիդացում
1943 թվականի հունվարի 9-ին խորհրդային հրամանատարությունը շրջապատված գերմանական զորքերի հրամանատարությանը ներկայացրեց հանձնվելու վերջնագիր, սակայն Հիտլերի հրամանով այն մերժվեց: Հունվարի 10-ին սկսվեց «Ստալինգրադի կաթսա»-ի լիկվիդացումը Դոնի ռազմաճակատի ուժերի կողմից («Օղակ» օպերացիա)։ Այդ պահին շրջափակված զորքերի թիվը դեռ մոտ 250 հազար մարդ էր, Դոնի ռազմաճակատի զորքերի թիվը՝ 212 հազար մարդ։ Թշնամին համառորեն դիմադրեց, բայց խորհրդային զորքերը առաջ անցան և հունվարի 26-ին խումբը բաժանեցին երկու մասի՝ հարավային մասի, քաղաքի կենտրոնում և հյուսիսային մասի ՝ տրակտորային գործարանի և Բարիկադի գործարանի տարածքում: Հունվարի 31-ին հարավային խումբը լուծարվեց, նրա մնացորդները՝ Պաուլուսի գլխավորությամբ, հանձնվեցին։ Փետրվարի 2-ին վերջ դրվեց հյուսիսային խմբին։ Սրանով ավարտվեց Ստալինգրադի ճակատամարտը։

## Արդյունքներ
Այս նշանավոր գործողության իրականացման համար պայմանները ստեղծվել են խորհրդային զորքերի կողմից Ստալինգրադի պաշտպանական գործողության ընթացքում՝ սկսած 1942 թվականի սեպտեմբերից։

Շրջափակված խումբը, որը ոչ մի փորձ չէր անում ճեղքել շրջափակման ներքին ճակատը, ամբողջությամբ ոչնչացվեց՝ մինչև վերջին ստորաբաժանումը։ Զգալի թվով վիրավորներ (ըստ Ֆ. Պաուլուսի օրագրի՝ 42 հազար) «կաթսայից» տարհանվել են օդային տրանսպորտով, սակայն Պաուլուսը չի հայտնում, թե քանի վիրավորի է հաջողվել հասնել «մայրցամաք»։

Ստալինգրադի հարձակողական գործողության ընթացքում ոչնչացվել է երկու գերմանական բանակ, ջախջախվել է երկու ռումինական և մեկ իտալական բանակ։ Ոչնչացվել է 32 դիվիզիա և երեք բրիգադ, ջախջախվել է 16 դիվիզիա։ Առանցքի ուժերը կորցրել են ավելի քան ութ հարյուր հազար մարդ։

«Ստալինգրադի մերձակայքում շրջափակված էին հետևյալ ստորաբաժանումները.

* 6-րդ բանակի շտաբը և ամբողջ հրամանատարությունը,
* հինգ կորպուսի շտաբ (4-րդ, 8-րդ, 11-րդ, 51-րդ բանակ և 14-րդ տանկայինը),
* տասներեք հետևակային դիվիզիա (44-րդ, 71-րդ, 76-րդ, 79-րդ, 94-րդ, 100-րդ Յագեր, 113-րդ, 295-րդ, 305-րդ, 371-րդ, 376-րդ, 389-րդ և 397-րդ),
* երեք տանկային դիվիզիա (14-րդ, 16-րդ, 24-րդ),
* երեք մոտոհրաձգային ստորաբաժանումներ (3-րդ, 29-րդ, 60-րդ),
* մեկ հակաօդային պաշտպանության դիվիզիա (9-րդ).
Ընդհանուր՝ 20 գերմանական դիվիզիա։

Բացի այդ, շրջափակվել են ռումինական երկու դիվիզիաների (1-ին հեծելազոր և 20-րդ հետևակ) մնացորդները՝ խորվաթական գնդով, թիկունքային ստորաբաժանումները և Տոդտ կազմակերպության ստորաբաժանումները։

Գեներալ-կվարտիրմեյստերի գրասենյակի տվյալներով՝ 1942 թվականի նոյեմբերի 24-ին 270 հազար մարդ շրջափակման մեջ էր» (Մելենթին)։

Հետխորհրդային շրջանում միանգամից մի քանի գնահատականներ հայտնվեցին։ Այսպիսով, Ս. Ն. Միխալևը ընդհանուր կորուստները գնահատել է 620 հազար մարդ։ Եվ հետազոտողը, հիմնվելով մի շարք արտասահմանյան աղբյուրների վերլուծության վրա, այս գործողության ընթացքում առանցքի բանակների ընդհանուր կորուստները սահմանել է 930-ից 980 հազար մարդու սահմաններում, որից 680-730 հազարը բաժին է ընկել Վերմախտին, իսկ մնացածը՝ նրա դաշնակիցներին:

Ըստ «Գ.Ֆ. Կրիվոշեևի հանձնաժողովի»՝ խորհրդային զորքերի կորուստները կազմել են 485.777 մարդ, այդ թվում՝ 154.885 մարդ, որոնք անդառնալի էին։ Գոյություն ունի նաև հետազոտող Ս. Ն. Միխալևի կողմից Կարմիր բանակի կորուստների մեկ այլ, թեև շատ մոտ, գնահատական՝ 455,158 մարդ, այդ թվում՝ անդառնալիները՝ 132,535 մարդ:

## Լրացուցիչ տեղեկություններ
170px|31 հունվարի 1943, <br>Ֆելդմարշալ Պաուլուսի գերեվարումը|thumb
200px|thumb|Հունվար 1943,<br>Կարմիր բանակի զինվորը ուղեկցում է գերմանացի ռազմագերուն

Միայն «Օղակ» գործողության ժամանակ, խորհրդային տվյալներով 1943 թվականի հունվար-փետրվարին 91545 գերի է ընկել, ավելի քան 140 հազարը ոչնչացվել։ Տարբեր աղբյուրների համաձայն՝ օդային ճանապարհով «կաթսայից» տարհանվել է 30-42 հազար վիրավոր։ Մինչ «Օղակ» գործողության մեկնարկը, թշնամին միայն որպես գերի կորցրեց 16,8 հազար մարդ։

Խորհրդային հրամանատարությունը խմբավորման չափը, որը պետք է շրջափակվեր Ուրան ռազմագործողության վերջնական տարբերակում, գնահատեց 80–90 հազար։ Սկզբնական տարբերակը ավելի համեստ մասշտաբով էր։ Այնուամենայնիվ, նման թերագնահատումը էական ազդեցություն չունեցավ արագ շրջափակման վրա, որը տեղի ունեցավ 4-5 օրվա ընթացքում (գնահատված երեքի փոխարեն), բայց զգալիորեն դանդաղեցրեց շրջափակված զորքերի վերացումը։ Վերջին փայլուն արդյունքով նման խոշոր թերագնահատումը միակը չէ ռազմական պատմության մեջ։ Նմանատիպ օրինակ է Նովիի ճակատամարտը (Սուվորովի իտալական արշավը, 1799): Հսկայական «կաթսան» երկար ժամանակ գրավեց թշնամու բոլոր ուժերն ու ուշադրությունը և կտրուկ սահմանափակեց նրա գործողությունների հնարավոր տարբերակները ողջ հարավային թևում, ինչը թույլ տվեց խորհրդային հրամանատարությանը փայլուն զարգացնել շրջապատման հաջողությունը և թշնամուն նոր հսկայական կորուստներ պատճառել:

Իր «Մարդիկ, տարիներ, կյանք» գրքում Իլյա Էրենբուրգը մեջբերում է գերմանացի հետախույզ Օտտո Զինսկերի՝ 13-րդ կորպուսի շտաբի սպա Օտտո Զինսկերի վկայությունը, ով պնդում էր, որ գերմանական հետախուզությունը տեղացի հրամանատարներին զեկուցել է խորհրդային զորքերի կենտրոնացման մասին՝ հակահարձակման նախապատրաստվելու համար, սակայն նրանք հրաժարվել են այդ տեղեկատվությունը փոխանցել բարձրաստիճան հրամանատարներին՝ վատ լուրերի տարածմանը ի պատասխան բացասական արձագանք չառաջացնելու համար։

## Հիշատակ
Հարավարևմտյան և Ստալինգրադի ճակատների զորքերի միացման վայրում (ժամանակակից Պյատիմորսկ գյուղ) 1955 թվականին կանգնեցվել է «Ռազմաճակատների միացում» հուշարձանը (հեղինակ՝ Է. Վ. Վուչետիչ, ճարտարապետներ՝ Լ. Պոլյակով և Լ. Դյատլով)։

## Գրականություն
* «Кольцо» // «К-22» — Линейный крейсер / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М.: Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1979. — (Советская военная энциклопедия: в 8 т. ; 1976—1980, т. 4).
* Сталинградская битва 1942—1943 // Радиоконтроль — Тачанка / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М.: Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1980. — (Советская военная энциклопедия: в 8 т. ; 1976—1980, т. 7).
* *Жуков Г. К.* Сталинградская битва. Статья БСЭ. 3-е изд.
* *Самсонов А. М.* Сталинградская битва
* militera.lib.ru/memo/german/adam/title.html *Адам В.* Катастрофа на Волге. — Смоленск: Русич, 2001. (битая ссылка)
* militera.lib.ru/h/beevor/title.html *Бивор Э.* Сталинград. — Смоленск: Русич, 1999.
* militera.lib.ru/h/doerr_h/title.html *Дёрр Г.* Поход на Сталинград. — М.: Воениздат, 1957.
* militera.lib.ru/h/tippelskirch/index.html *Типпельскирх К.* История Второй мировой войны. — СПб.:Полигон; М.:АСТ,1999.
**Хаупт В.* Сражения группы армий «Юг». — М.: Яуза, Эксмо, 2006.
* Исаев А. В. Сталинград. За Волгой для нас земли нет. — М.: Эксмо, Яуза, 2008. — 448 с. — (Война и мы). — 10 000 экз. — ISBN 978-5-699-26236-6.
* *Ткачёв В. И.* ПВО фронтов в Сталинградской контрнаступательной операции // Военно-исторический журнал. — 2005. — № 3. — С. 10—17.
* 
*
*Гареев М.Г. Штурмовики идут на цель. М., 1972. - 271 с.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ուրան ռազմագործողություն *СТАЛИНГРАД.net*
* Կոդային անվանում «Ուրան»
* Նոյեմբերյան «СталФ » ռազմագործողություն՝ գերմանացիներին Ստալինգրադում շրջափակելու նպատակով

Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ստալինգրադի ճակատամարտ