open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մաքսիմ Հովհաննիսյան

**Մաքսիմ Երվանդի Հովհաննիսյան** (իսկական անունը՝ **Միսաք Ավանեսյան**, ), հայ գրող, հրապարակախոս։

## Կենսագրություն
1952 թ. ավարտել է Ստեփանակերտի թիվ 2 դպրոցը, 1958 թ.՝ ԵՊՀ ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետը։

1958-1986 թվականներին աշխատել է ԼՂԻՄ ռադիոհաղորդումների մարզային կոմիտեում որպես թղթակից, ապա՝ գլխավոր խմբագիր, 1986-1987 թվականներին՝ Ստեփանակերտի Վահրամ Փափազյանի անվան պետական դրամատիկ թատրոնի տնօրեն։

Գրողը միշտ կապված է եղել թատրոնին, եղել է նրա գեղարվեստական խորհրդի անդամ, ակտիվ մասնակցել է խաղացանկի ձևավորմանը, հայերեն թարգմանել ռուս դրամատուրգների պիեսները (Ալեքսանդր Օստրովսկու «Գեղեցիկ տղամարդը»)։ Նրա ղեկավարությամբ կոլեկտիվը մասնակցել է 1987 թ. Երևանում կազմակերպված համամիութենական ստուգատեսին, արժանացել մամուլի բարձր գնահատականին։

1988-1993 թվականներին՝ «Խորհրդային Ղարաբաղ» (հետագայում՝ «Արցախ») օրաթերթի գլխավոր խմբագիր։ Արցախյան շարժման սկզբնական շրջանում Ադրբեջանի հետ առճակատումը տեղի էր ունենում գաղափարաքաղաքական բնագավառում։ Այդ պայքարի կենտրոնում էր «Խորհրդային Ղարաբաղ» թերթը, որի սուր հրապարակումները մերկացնում էին Ադրբեջանի իշխանությունների հայահալած քաղաքականությունը, կոչ հնչեցնում հանուն Արցախի հայ ժողովրդի ազատության ու անկախության, հանուն «Միացում» գաղափարի իրականացման։

1993-1995 թվականներին՝ ԼՂՀ Նախարարների խորհրդի լրատվության և մամուլի դեպարտամենտի ղեկավար։ 1995-98-ին՝ «ԼՂ Հանրապետություն» օրաթերթի գլխավոր խմբագիր։

## Աշխատություններ
Հեղինակ է մարդու բարոյահոգեբանական աշխարհն արտացոլող պատմվածքների ու ակնարկների («Իմ հին լորենի», 1970, «Գյուղացի մարդիկ», 1977, «Եվ սիրտն ասաց», 1980, «Նարնջագույն գիշերներ», 1983, «Շոգ», 1986, այլ ժողովածուներ)։ Արցախահայության կյանքը, նրանց ազատագրական հերոսամարտը, ըմբոստ ու մարտնչող ոգին և դեպի բարու հաղթանակն ունեցած աննկուն հավատն է արտացոլված Հովհաննիսյանի «Մենք» (1989), «Գնում ենք արևին դիմավորելու» (1991), «Արցախ իմ, ցավ իմ» (1998) ժողովածուների պատմվածքներում։

2005-2009 թթ. հրատարակվել է նրա ստեղծագործությունների չորհատորյակը, 2006 թ. լույս է տեսել «Հարար-հարար» ժողովածուն, իսկ 2008-2009 թթ.` «Չաստվածների խնջույքը» գիրքը։

## Թարգմանություններ

* Կապուտակ ծովը։ Նշումներ ադրբեջանական ժամանակակից արձակից.- Բաքու։ Յազըչը, 1984.- 198 էջ․- Որոշ ստեղծագործություններ։

## Մրցանակներ, պարգևներ
* «Մենք» գրքի համար՝ ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակ (1990)
* «Արցախ իմ, ցավ իմ» ժողովածուի համար՝ ԼՂՀ Եղիշեի անվան պետական մրցանակ (2004)
* ԱՀ «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշան 
* «Վաստակավոր լրագրող» կոչում
* ՀԳՄ «Գրական վաստակի համար» մեդալ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Հայկական սուրճ

**Հայկական սուրճ**, կամ **սուրճ հայկական ձևով**, սրճի տեսակ։

## Բաղադրամասեր
* Սուրճ (փոշիացված), մեկ թեյի գդալ ամեն հոգու համար
* Ջուր, մեկ սրճի բաժակ ամեն հոգու համար
* Շաքարավազ, կես թեյի գդալ ամեն հոգու համար կամ ըստ ցանկության

Հայկական սրճի առանձնահատկությունը նրա մեջ է, որ հատիկները աղացած են մինչև փոշի վիճակի։

## Պատմություն
Արդեն 19-րդ դարավերջում–20-րդ դարասկզբին Արևմտյան Հայաստանում Կոստանդնուպոլսի քաղաքային մշակույթի ազդեցության տակ ունեվոր ընտանիքներում կենցաղի մաս է դառնում կակաոյի և հայկական սուրճի օգտագործումը։ 20-րդ դարի կեսին բազմաթիվ հայերի հայրենադարձությունից հետո, մասնավորապես Միջին Արևելքից, սուրճն աստիճանաբար տարածվում է Հայաստանով մեկ, այդ թվում գյուղերում, և դառնում սովորական բոլոր խավերի համար։

## Պատրաստման եղանակ
Փոքր բաժակի մեջ լցրած ջուրը լցնում են ջազվեի մեջ, այնուհետև ջրի վրա ավելացնում են սուրճ և շաքարավազը, լավ խառնում, դնում կրակին և սպասում այնքան՝ մինչև որ այն եփվի։ Հայկական, թրքական և պարսկական ձևերով սուրճ պատրաստելիս, այն եփված է համարվում, երբ մակերեսին սկսում է հավաքվել փրփուրը՝ եռման նախաշեմին։ Այն ժամանակ անմիջապես կրակից հեռացվում է սուրճը, լցվում սրճի բաժակներում և մատուցվում։ Արաբական պատրաստման ձևում, ջազվեն ավելի երկար է կրակի վրա թողնվում մինչ սուրճը եռա և փրփուրն անցնի։

## Տես նաև
* Հովհաննես Աստվածատուր
* Արաբական սուրճ
* Թուրքական սուրճ

## Արտաքին հղումներ
* Armenian coffee: A soorj of delight

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական խմիչքներ
Մեդալ

մինի|աջից
մինի
**Մեդալ** (ֆրանս.` medaille, իտալ.` medaglia, լատ՝. metallum- մետաղ), նշանավոր գործիչների կամ իրադարձությունների նվիրված մետաղյա, երկու, երբեմն՝ մեկ երեսանի պատկերազարդ նշան։ Հիմնականում լինում են կլոր կամ ձվածիր, երբեմն՝ բազմանկյուն (պլակետկա)։ Առաջին անգամ թողարկվել են Իտալիայում, 14-րդ դարում, ապա նաև ուրիշ երկրներում, սկզբնապես՝ ոչ միայն պետության, այլն առանձին անձանց, ընկերությունների կողմից։ Սակայն 12-13-րդ դարեր, որպես կանոն, մեդալի թողարկման իրավունքը վերապահվում է միայն պետությանը։ Մեդալ որպես պարգև առաջին անգամ սահմանել է շվեդ Գուստավ Ադոլֆ թագավորը (17-րդ դար) սպաներին պարգևատրելու համար։ 18-րդ դարի վերջին պարգևային մեդալներ մտցվեցին Լեհաստանում, Ֆրանսիայում և Պրուսիայում, Սոֆիա թագուհու կառավարման տարիներին (1682-1689 թթ.)՝ Ռուսաստանում։ Առաջին հայատառ մեդալները երևան են եկել 17-րդ դարում։ Այնուհետև հայկական գրություններով մեդալներ են պատրաստվել 18-րդ դարում, Հոլանդիայում։

Կատեգորիա:Պարգևներ
Կատեգորիա:Ֆալերիստիկա
Անդրանիկ Պետրոսյան

**Անդրանիկ Հակոբի Պետրոսյան** (), Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից (1941-1942)։

## Կենսագրություն
* 1927 թվականին ավարտել է Վարդենիկ քաղաքի միջնակարգ դպրոցը
* 1928-1930 թվականներին աշխատել է Քանաքեռի ՀԷԿ-ի շինարարությունում
* 1930-1935 թվականներին ծառայել է Անդրկովկասյան բանակի հայկական հրաձգային դիվիզիայի կազմում նախ շարքային, ապա՝ կրտսեր հրամանատար
* 1935-1938 թվականներին՝ Զինվորական դպրոցների անդրկովկասյան միավորման ռազմաքաղաքական բաժնի կուրսանտ, Երևանի քաղաքային ինստիտուտի կուսկաբինետի վարիչ
* 1941 թվականին զորակոչվել է բանակ և Հարավային ռազմաճակատի զորքերի կազմում մարտնչել գերմանաֆաշիստական զավթիչների դեմ։ 1942 թվականին վիրավորվել է, ապաքինվել զինվորական հիվանդանոցում, որից հետո զորացրվել է։
* 1943-1948 թվականներին՝ Այգավանի ակումբի վարիչ, Վեդու ՄՏԿ տրակտորային բրիգադի հաշվառիչ
* 1948-1949 թվականներին` ՀԿԿ Արարատի շրջանի պրոպագանդիստ
* 1949-1952 թվականներին` Շրջսպառկոոպմիության առևտրի բաժնի վարիչ
* 1952-1954 թվականներին Վեդու կոլտնտեսության նախագահի տեղակալ, նախագահ
* 1957-1961 թվականներին՝ Արարատ գյուղի կոլտնտեսության նախագահ
* 1961-1972 թվականներին` Շրջսպառկոոպմիության մթերման գրասենյակի տնօրեն
* 1972-1974 թվականներին` Ենգիջա գյուղի կոլտնտեսության նախագահ

Եղել է ՀԿԿ Արարատի շրջկոմի կուսակցական հանձնաժողովի անդամ, Վեդու վետերանների խորհրդի նախագահ։

## Պարգևներ
* 1985 թ. Հայրենական մեծ պատերազմի առաջին աստիճանի շքանշան
* ԽՍՀՄ Գերագույն Սովետի նախագահության պատվոգիր
* «50 տարի ՍՄԿԿ շարքերում» կրծքանշան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:«Խիզախության համար» մեդալով պարգևատրվածներ (ԽՍՀՄ)
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Մակերևութային ակտիվ նյութեր

**Մակերևութային ակտիվ նյութեր**, ֆազերի բաժանման մակերևույթի վրա ադսորբվելու ունակ նյութեր, որոնց չնչին քանակները (0,01-0,1\%) խիստ փոքրացնում են մակերևութային լարվածությունը։ Մակերևութային ակտիվ նյութերը օրգանական միացություններ են, որոնց մոլեկուլները կազմված են միջավայրի հետ տարբեր կերպ փոխազդող ատոմական խմբերից՝ ածխաջրածնային ռադիկալներից (հիդրոֆոբ, լիոֆիլ) և բևեռային (հիդրոֆիլ՝  COOH~ ,  OH~,  NH_2~  և այլն) խմբերից։ Հիդրոֆոբ խմբերի թույլ փոխազդեցությունը ջրի հետ պայմանավորում է ջրից նրանց վանվելու և օրգանական ֆազ անցնելու ձգտումը, իսկ բևեռային խմբերը մոլեկուլները պահում են ջրային ֆազում կամ ձգտում են օրգանական ֆազից նրանց տեղափոխել դեպի ջուր։ Տարբերում են ցածրամոլեկուլային և բարձրամոլեկուլային, իոնային (անիոնային՝ օրգանական թթուները և դրանց աղերը, կատի ոնային՝ ամինները, չորրորդային ամոնիումային աղերը և այլն) և ոչ իոնային (պոլիօքսիէթիլենային եթերներ), ինչպես նաև միցեչներ առաջացնող ու չաոաջացնող մակերևութային ակտիվ նյութեր։ Մակերևութային ակտիվ նյութերը օգտագործվում են արդյունաբերության, գյուղատնտեսության, բժշկության մեջ և կենցաղում, որպես լվացող միջոցներ, օճառներ, ֆլոտացնող, մանածագործական օժանդակ, նավթամթերքների որակը բարձրացնող նյութեր, էմուլսիաների և կոլոիդային համակարգերի կայունացուցիչներ և այլն։ Լայն կիրառումը պահանջում է ստեղծել շրջապատը չկեղտոտող, բնական պայմաններում կենսաքիմիական քայքայման ենթարկվող մակերևութային ակտիվ նյութեր։ Բնական մակերևութային ակտիվ նյութերը կարևոր են կենսաքիմիական պրոցեսներում, մտնում են արյան, մարսողական, բուսական հյութերի բաղադրության մեջ։ 
 

Կատեգորիա:Նյութեր
Կատեգորիա:Կենսատեխնոլոգիա
Լևոն Մատինյան

**Լևոն Արշալույսի Մատինյան** (), հայ խորհրդային նյարդաֆիզիոլոգ։ Կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1970), պրոֆեսոր (1986)։ ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1984)։

## Կենսագրություն
1946 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի բժշկական ինստիտուտը։ 1947 թվականից աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ Լևոն Օրբելու անվան ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտում, 1971 թվականից՝ նյարդա-էնդոկրին փոխհարաբերության լաբորատորիայի վարիչ։ Գիտական հետազոտությունները վերաբերում են նյարդաբանության, նյարդերի ու ներզատիչ գեղձերի փոխհարաբերության, երիկամների գործունեության նյարդա-հումորալ կարգավորման, կենտրոնական նյարդային համակարգության հետ մակերիկամների և ենթաստամոքսային գեղձի փոխհարաբերության, արյունաստեղծման համեմատական-ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունների հարցերին։ Նյարդային վնասվածքների ֆերմենտային բուժման նրա մշակած մեթոդը ԽՍՀՄ-ում կիրառվում է նյարդաբուժության մեջ։ Մատինյանը եղել է ԱՄՆ-ի պարապլեգիական ընկերության պատվավոր գիտական խորհրդատու (1976 թվական), գլխուղեղի ուսումնասիրության միջազգային կազմակերպության անդամ (1979 թվական)։

## Անդամակցություն
* Ուղեղի հետազոտության միջազգային կազմակերպության անդամ, 1979
* Միջազգային պարապլեգիական բժշկական ընկերության անդամ, 1993
* Նյու Յորքի ԳԱ անդամ, 1995
* Էկոլոգիայի և կենսագործունեության անվտանգության միջազգային ակադեմիայի անդամ, 1996
* ՀՀ վիրաբուժության ԳԱ ակադեմիկոս, 1998
* Հայկական ֆիզիոլոգիական ընկերության նախագահ, 2003

## Մրցանակներ
* 2000-ամյա փառքի մեդալ, ԱՄՆ, 1998
* ՌԴ Լոմոնոսովի անվան ոսկե մեդալ, 2003
* 20-րդ դարի գիտական նվաճումների համար միջազգային արծաթե մեդալ, Քեմբրիջ, Անգլիա, 1998

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ նյարդաֆիզիոլոգներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Մատյան (այլ կիրառումներ)

**Մատյան**՝ 
# մագաղաթյա կամ թղթյա ձեռագիր կամ հնատիպ գիրք։ Նաև՝ ի մի հավաքված վավերագրերի հատոր։ Այն ամենը, ինչ գրի է առնվել և խմբովին (կամ առանձին թղթով, մագաղաթով) զետեղվել միևնույն կազմի մեջ։ Մատյան է կոչվել նաև նույն գրքի առանձին մասը։ Երբեմն մատյան նշանակել է միայն պատմական երկ, ժամանակագրություն. Մովսես Խորենացին (V դար) իր «Հայոց պատմության» բաժինները անվանել է «մատեան», Նեբեոսի «Պատմության» (VII դար) ենթավերնագրերից մեկն է «Մատեան ժամանակեան» («ժամանակագրական մատյան»), Գրիգոր Նարեկացու պոեմը հայտնի է «Մատյան ողբերգության» վերնագրով։  Հազվագյուտ դեպքերում մատյան են կոչվել նաև մուրհակը, կոնդակը, թուղթը, մագաղաթը, գրքի գլուխը և այլն։ 
# Դիվանատներում, դատարաններում, եկեղեցիներում և այլ հիմնարկներում, կազմակերպություններում գործածվել են «ժապավինյալ մատյան» կոչված փաստաթղթերի ժողովածուներ, որոնց թերթերը ժապավենով միմյանց կցել, կապել, կնքել են, որպեսզի հետագայում նրանց մեջ նոր փաստաթղթեր չավելացվեն, եղած թղթերը չպոկվեն, նրանց ժամանակագրական հերթականությունը չխախտվի։ Մատյան են կոչվում նաև ուսուցչական, հաշվապահական, գործավարական և գրասենյակային ու անձնական օգտագործման համար նախատեսած այլ տետրեր, ցուցակներ, հաշվեմատյաններ, վավերագրերի ժողովածուներ։
Միխայիլ Մատյուշկին

**Միխայիլ Աֆանասևիչ Մատյուշկին** (, ), ռուս ռազմական գործիչ, ռուսական բանակի գեներալ-անշեֆ (1726)։

Եղել է Պետրոս I-ի արտաքին քաղաքականության կողմնակիցներից, ակտիվորեն մասնակցել նրա մղած ռազմական գործողություններին (Ազովի, Սև, Բալթիկ, Կասպից ծովերը կատարած արշավանքներին)։ Պարսկական արշավանքի ժամանակ, որպես 4 գնդից կազմված զորախմբի հրամանատար, մասնակցել է Ապշերոնյան թերակղզում մղված մարտերին, հատկապես աչքի ընկել Բաքվի գրավման (1723 թվականի հուլիսին) մարտերում։ Մատյուշկինի կորպուսում են գործել Հայկական էսկադրոնը և Հայ-վրացական միացյալ էսկադրոնը։ Մատյուշկինի անմիջական նախաձեռնությամբ հայազգի մարտիկներին 1725 թվականին շնորհվել են զինվորական աստիճաններ, հայկական զորամասերը ընդգրկվել են ռուսական ինտենդանտական սպասարկման մեջ։ Մատյուշկինը սերտ կապեր է հաստատել Արցախի հայ ազատագրական շարժման գործիչների հետ։ Պետրոս I-ի մահից (1725 թվական) հետո, երբ Եկատերինա I հրաժարվել է շարունակել նրա Արևելյան քաղաքականությունը, Մատյուշկինը հրաժարականով հեռացել է Կովկասից։

Կատեգորիա:Ռուս գեներալներ
Կատեգորիա:1676 ծնունդներ
Կատեգորիա:1737 մահեր
Կատեգորիա:Ռուս ռազմական գործիչներ
Մասնակի ածանցյալներով դիֆերենցիալ հավասարումներ

**Մասնական ածանցյալներով հավասարումներ**, հավասարումներ, որոնցում անհայտը մի քանի փոփոխականի ֆունկցիա է, ընդ որում՝ այդ հավասարումը, բացի անհայտ ֆունկցիայից, պարունակում է նաև այդ ֆունկցիայի մասնական ածանցյալները, ինչպես նաև անկախ փոփոխականներ։  Այսպիսով, եթե F-ը տրված ֆունկցիա է, ապա u=u(x_1, x_2, ..., x_n)(n) փոփոխականի անհայտ ֆունկցիայի նկատմամբ մասնական ածանցյալներով հավասարումները ունի հետևյալ տեսքը՝
:F{\left ( {x_1,x_2,...,x_n,{\frac},{\frac},...{\frac},...,}\frac{a_ij}~{\frac}+{\sum^{n}_{i=1}}~{bi}{\frac{{\delta}u}+{Cu=f}~~~{(2)}

տեսքի հավասարումը (a_{ij}=a_{ij}, b-ն, c-ն, f-ը) փոփոխականների հայտնի ֆունկցիաներ են, իսկ u-ն՝ նույն փոփոխականների անհայտ ֆունկցիա) գծային, երկրորդ կարգի մասնական ածանցյալներով հավասարումներ է։

Մտցվում է մասնական ածանցյալներով հավասարումների դասակարգում, այն առավել պարզ է (2) տեսքի հավասարումների համար. եթե

:: Q(\lambda) = 
\begin{vmatrix} &a_{11}-{\lambda} &a_{12} &... &a_{1n}\\&a_{21} &a_{22}-{\lambda} &... &a_{2n} \\&...  &... &... &... \\&a_{n1} &a_{n2}  &... &a_{nn}-{\lambda} \end{vmatrix}

(\lambda)-ի նկատմամբ հանրահաշվական հավասարման բոլոր արմատներն ունեն նույն նշանը, ապա (2) հավասարումը անվանում են էլիպսական տիպի, եթե արմատներից մեկն ունի մյուս (n-1)-ին հակադիր նշան, ապա՝ հիպերբոլական, և եթե մեկ արմատը 0 է, իսկ մյուսները նույն նշանի՝ պարաբոլական։

Մասնական ածանցյալներով հավասարումներին բերվող խնդիրների համար մտցվում է կոռեկտության հասկացություն, խնդիրը կոչվում է կոռեկտ, եթե համապատասխան մասնական ածանցյալներով հավասարմմն լուծումը գոյություն ունի, միակն է և կայուն՝ խնդրի պայմանների փոքր փոփոխությունները առաջ են բերում լուծման փոքր փոփոխություն։

## Տես նաև
*Մաթեմատիկական ֆիզիկայի հավասարումներ

## Արտաքին հղումներ
*Numerical methods for partial differential equations

Կատեգորիա:Մասնակի ածանցյալներով դիֆերենցիալ հավասարումներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկական ֆիզիկա
Հնդկական անթառամ

**Հնդկական Անթառամ** (), հավակատարազգիների (*Amaranthaceae*) ընտանիքին պատկանող միամյա բուսատեսակ։ Ծաղիկները գնդաձև են, նման երեքնուկի գլխիկներին, չոր-անթառամ, լինում են կարմիր, սպիտակ և վարդագույն գույների։

Բարձրությունները տարբերվում են ըստ ենթատեսակի. Gomphrena globosa գնդաձև ենթատեսակի բարձրությունը հասնում է 30-40 սմ-ի, իսկ Gomphrena nana compacta կարճահասակ ձևի բարձրությունը չի գերազանցում 15-20 սմ-ը։

Սովորաբար օգտագործվում է ինչպես ծաղկանոցների դեկորատիվ ձևավորման, այնպես է ծաղկեփնջերի համար՝ կտրած վիճակում։

## Աճեցումը
Բույսն աչքի է ընկնում լուսասիրությամբ, պահանջում է տաք, արևոտ հողամասեր։ Տնկման ժամանակ միջբուսային հեռավորությունը կազմում է 20-25 սմ։ Հողի նկատմամբ բավականին պահանջկոտ է՝ առավել լավ է աճում պարարտ հողերում։ Ծաղկում է հունիսից մինչև ուշ աշուն։ Ցանքը կատարվում է մարտ ամսվա սկզբին, ուղղակի տաք ջերմոցների գրունտում կամ ջերմատներում՝ ցանքարկղերի մեջ։ Ավելի վաղ ցանելու դեպքում ծաղկումը շուտ է ավարտվում, ծաղկաբույլերը խունանում են, ինչի պատճառով խիստ տուժում է ծաղկանոցների դեկորատիվ տեսքը։

## Բազմացումը
Բազմանում է սերմերով։ Սերմը երկարավուն է, պատված բամբակի նման աղվամազով, ծլում է 7-ից 10 օրվա ընթացքում։ Ծլունակությունը պահպանում է 2-3 տարի։ Մեկ գրամում մոտավորապես պարունակվում է 900 հատիկ։ Ցանելիս սպիտակ աղվամազով պատած սերմերը հաճախ միմյանց կպչում ու գնդվում են։ Գնդերն զգուշությամբ բացվում, ապա հնարավորին չափ բարակ շերտերով ցանվում են։ Հաստ շերտով կատարած ցանքի մոտավորապես 80%-ը փտում է։

## Գրականություն
* Հ. Ե. Նարինջյան. *«Ծաղկաբուծություն և դեկորատիվ այգեգործություն»*, *Երկրորդ լրացված և վերամշակված հրատարակություն* Երևան, «Հայաստան» հրատարակչություն, (1975)

Կատեգորիա:Բարդածաղկավորներ
Կատեգորիա:Հավակատարազգիներ
Խուլիո Իգլեսիաս Կրտսեր

**Խուլիո Իգլեսիաս Կրտսեր** (), իսպանացի երգիչ, աշխարհահռչակ երգիչ Խուլիո Իգլեսիասի և ֆիլիպինուհի Իզաբել Պրեյսլերի ավագ որդին և Էնրիկե Իգլեսիասի ավագ եղբայրը։ Նրա ծնողները բաժանվել են 1979 թվականին, որից հետո հոր հետ մեկնել է Մայամի։ 
 
## Կարիերա
Խուլիո Իգլեսիաս Կրտսերը շոու բիզնես մուտք է գործել որպես մոդել։ Որպես երգիչ Խուլիո Իգլեսիաս կրտսերը աշխատանքն սկսել է Էպիք Ռեքորդսի հետ պայմանագրով։ Նա մեկնեց Մայամի և սկսեց երգեր ձայնագրել իր առաջին ալբոմի՝ "Under My Eyes"-ի համար։ Ալբոմը թողարկվել է 1999 թվականին։ Ալբոմի երկու երգեր՝ "One More Chance"-ը և "Under My Eyes"-ը ձայնագրված էին անգլերեն լեզվով և ճանաչում են գտնում Լոս Անջելեսում և Նյու Յորքում։ "One More Chance"-ը նա 1999 կատարում է Միս Տիեզերք մրցույթի բացման արարողության ժամանակ, ինչպես նաև այդ երգով բացում է Շերի Հարավային Ամերիկայի շրջագայությունը։ Ալբոմը մեծ ճանաչում չի գտնում ԱՄՆ-ում և երգիչը շուտով խզում է պայմանագիրը Էպիկ Ռեքորդսի հետ։

Խուլիո Իգլեսիաս Կրտսերի երկրորդ ալբոմը թողարկվում է 2003 թվականին Warner Music Group-ում։

2014-ին նա միանում է Latin Lovers խմբին։

## Անձնական կյանք
1999 թվականի հոկտեմբերին նա իր անունը փոխում է՝ Խուլիո Խոսե Իգլեսիասը դարձնելով Խուլիո Իգլեսիաս։ 2011 թվականի մայիսին երգիչն ամուսնացել է բելգիացի մոդել Շերիզ Վերհարթի հետ։

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Իսպանացի երգիչներ
Կատեգորիա:Մադրիդի Կոմպլուտենսե համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մոդելներ
Կատեգորիա:Իսպանացի դերասաններ
Կատեգորիա:Իսպանացի կիթառահարներ
Կատեգորիա:Իսպանացի դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Իսպանացի երաժիշտներ
Ջովաննի Բատիստա Մարտինի

**Մարտինի Ջովաննի Բատիստա Ջամբատիստա** (, ), երաժշտության իտալացի տեսաբան և պատմաբան, կոմպոզիտոր, կապելմայստեր, մանկավարժ, երգիչ, ջութակահար, կլավեսինահար։

## Կենսագրություն
thumb|upright|''Lettera famigliare intorno l'inondazione di Verona'' (1757)

Եղել է ֆրանցիսկյան հոգևորական (հայտնի է նաև պադրե Մարտինի մականունով)։ Բոլոնյայի ֆիլհարմոնիական ակադեմիայի անդամ և փաստացի ղեկավարը։ Գլխավոր տեսական աշխատությունն է «Կոնտրապունկտի հիմնական գործնական ակնարկ կամ Օրինակ» (1774-1775)։ Առաջին «Երաժշտության պատմության» (1757-1781) հեղինակն է։ Գրել է օրատորիաներ, ստեղծագործություններ երգեհոնի, կլավեսինի համար են։ Մարտինիի անունով են կոչվում Բոլոնյայի կոնսերվատորիան և քաղաքային գրադարանը։ Մարտինիի մոտ սովորել են Ք․ Բախը, Վ․ Ա․ Մոցարտը և ուրիշներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Իտալացի երգիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Իտալացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Իտալացի ջութակահարներ
Կատեգորիա:Իտալացի կլավեսինահարներ
Կատեգորիա:Իտալացի երաժշտագետներ
Կատեգորիա:Իտալացի դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Իտալացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Երաժշտական մանկավարժներ
Էդվարդ Ֆերլոնգ

**Էդվարդ Ուոլթեր Ֆերլոնգ** (իսպ.` *Edward Walter Furlong*, ), ամերիկացի դերասան, երաժիշտ։

Նախնական ճանաչման է արժանացել Ջեյմս Քեմերոնի «Տերմինատոր 2. Դատաստանի օրը» (1991) գիտաֆանտաստիկ բլոքբաստերում Ջոն Քոնորի կերպարը մարմնավորելով, ինչի համար արժանացել է Սատուրն և MTV կինոմրցանակների՝ համապատասխանաբար «լավագույն երիտասարդ դերասան» և «լավագույն բեկումնային դեր» անվանակարգերում։ Ֆիլմից հետո սկսել է բուռն կերպով աշխատել հոլիվուդյան կինոարդյունաբերությունում՝ հանդես գալով այնպիսի կինոնկարներում, ինչպիսիք են «Ամերիկյան սիրտը» (1992, գլխավոր դերում՝ Ջեֆ Բրիջես), «Մենք մեր տանը» (1999, գլխավոր դերում՝ Քեթի Բեյթս), «Փոքր Օդեսսա» (1994, գլխավոր դերում՝ Թիմ Ռոթ) «Արոտի տավիղ» (1995) և «Առաջ և հետո» (1996)։

1998 թվականին Էդվարդ Նորթոնի հետ նկարահանվել է «Ամերիկյան պատմություն Իքս» մեծ հաջողություն վայելած բլոքբաստերում՝ մարմնավորելով նախկին նեոնացիստի կրտսեր եղբորը, ով անգիտակցաբար ցանկանում է հետևել եղբոր ֆաշիստական սկզբունքներին։

Ֆերլոնգի մասնակցությամբ վերջին նշանակալի ֆիլմերից են «Դետրոյթ՝ ռոքի քաղաք» (1999) կատակերգությունը և «Կենդանիների գործարան» (2000) քրեական դրաման, որոնցից հետո դերասանական կարիերան խոշոր անկում է ունեցել՝ ալկոհոլի, թմրադեղերի չարաշահումների և բազմաթիվ դատական քաշքշուկներում ներգրավված լինելու պատճառով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը IMDb կայքում 

Կատեգորիա:1977 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:«Երիտասարդ դերասան» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղա երեխա դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 2 ծնունդներ
Արչեր Ջոն Պորտեր Մարտին

**Արչեր Ջոն Պորտեր Մարտին** (), անգլիացի կենսաքիմիկոս և ֆիզիկաքիմիկոս։ Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ (1950 թ.)։

## Կենսագրություն
1932 թվականին ավարտել է Քեմբրիջի համալսարանը, ուր 1934 թվականից զբաղվել է E վիտամինի և նիկոտինաթթվի անջատման եղանակների մշակմամբ։ Ստեղծել է ամինաթթուների անալիզատոր, առաջարկել թղթի վրա (1941 թ.) և գազահեղուկային սյունային քրոմատոգրաֆիայի (1952) եղանակները։ Զբաղվել է պենիցիլինի անջատման և մաքրման հարցերով։ 1965 թվականներից՝ Էյնդհովենի (Նիդերլանդներ) բարձրագույն տեխնիկական դպրոցի պրոֆեսոր։

Քրոմատագրաֆիական եղանակների մշակման համար արժանացել է (Ռ. Լ. Մ. Սինգի հետ) նոբելյան մրցանակի (1952 թ.)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի կենսաքիմիկոսներ
Կատեգորիա:Քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Լոնդոն քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Անգլիացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Մաշակայունություն

**Մաշակայունություն**՝ նյութերի, մեքենաների դետալների և այլ շինվածքների դիմադրությունը շփումից մաշվելու նկատմամբ։ Գնահատվում է շահագործման դեպքում կամ ստենդի վրա փորձարկումներ կատարելիս՝ նյութերի կամ շինվածքների մինչև մաշվելը աշխատելու տևողությամբ։ Շինվածքների մաշակայունության բարձրացմանը նպաստում են դրանց կոնստրուկտիվ կատարելագործումը (մաշակայունության կոմպենսացում, դրա հավասարաչափ բաշխում մակերևույթով են), դետալների շփումը փոքրացնող պայմանների ստեղծումը (յուղում, քսուքանյութերի հատկությունների բարելավում, հղկանյութային ներգործությունից պաշտպանություն և այլն)։
Աքսիոմ

**Աքսիոմն** կամ **պոստուլատը** հիմնավորման ելակետն է։ Ինչպես դասականորեն ընդունված է, աքսիոմն ակնհայտ նախադրյալ է, որը պետք է ընդունվի առանց վիճարկման, այն անհերքելի ճշմարտություն է:
Աքսիոմ հունարեն ἀξίωμα (*āxīoma*) ' բառից է, որ նշանակում է արժեքավոր գաղափար, կամ այն ինչ համարվում է ակնհայտ։
Ժամանակակից տրամաբանության մեջ աքսիոմն պարզապես մտահանգման ելակետն է։

Մաթեմատիկայում աքսիոմ տերմինը օգտագործվում է երկու կապակցված, բայց տարբերակվող իմաստներով. տրամաբանական և ոչ տրամաբանական աքսիոմներ։ Տրամաբանական աքսիոմները որպես կանոն պնդումներ են, որոնք ենթադրվում է որ ճիշտ են այն տրամաբանության տիրույթով, որը նրանք սահմանում են (այսինքն (A և B) հետևում է A), մինչդեռ ոչ տրամաբանական աքսիոմները իրականում սահմանում են մասնակի մաթեմատիկական տիրույթի, ինչպիսին օրինակ թվաբանությունն է, հատկությունները (1= a + b = b + a)։ 

Աքսիոմ, պոստուլատ և ենթադրություն իմաստները փոխադարձ փոխարինելի են։

## Տես նաև
* Աքսիոմատիկ մեթոդ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մաթեմատիկական հասկացություններ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկական տերմիններ
Թաթուլ Մարտիկյան

**Թաթուլ Սերգեի Մարտիկյան** (), հայ խորհրդային ինժեներ–էլեկտրիկ։ Սերգեյ Մարտիկյան որդին։

1930-ական թվականներին ավարտել է Մոսկվայի Գեորգի Պլեխանովի անվան ժողտնտեսության ինստիտուտը։ 1930-1936 թվականներին ղեկավարել է Քանաքեռի ՀԷԿ–ի էլեկտրատեխնիկական մասի նախագծման աշխատանքները, որի գործարկումից (1936) թվականից հետո նշանակվել է շահագործման էլեկտրատեղամասի պետ, ապա՝ գլխավոր ինժեներ։ 1949-1955 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ–ում առաջին ստորգետնյա՝ Սևանի ՀԷԿ–ի տնօրենը։ Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի և «Պատվո նշան» շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ
Մեգասպորներ

մինի
մինի
**Մեգասպորներ**, մակրոսպորներ, խոշոր սպորներ, որոնցից զարգանում են բարձրակարգ բույսերի իգական նախածիլերը։ Առաջանում են մեգասպորանգիումներում, մեգասպորոցիտի բաժանման հետեանքով։ Ոչ սերմնավոր բարձրակարգ բույսերի մեգասպորներն ազատվում են մեգասպորանգիումից, իսկ սերմնավոր բույսերի մեգասպորներն (սովորաբար 4-ական) գոյանում են սերմնաբողբոջի կենտրոնական մասում՝ նուցելուսում, և միակ հասուն մեգասպորը մշտապես մնում է մեգասպորանգիումի ներսում, որտեղ և տեղի է ունենում իգական գամետոֆիտի զարգացումն ու բեղմնավորումը։

Կատեգորիա:Բույսերի ֆիզիոլոգիա
Միքայել Մանուկյան (մեխանիկոս)

**Միքայել Մանուկի Մանուկյան** (), հայ խորհրդային մեխանիկ։ Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր (1965), պրոֆեսոր (1966), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1970), ԽՄԿԿ անդամ (1952)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Մոկս ավանում։ Մեծ եղեռնի տարիներին կորցնելով հարազատներին՝ հոր հետ ապաստան է գտել Երևանում։ 1930 թվականին ավարտել է Երևանի մանկավարժական տեխնիկումը, այնուհետև ընդունվել Երևանի պետական համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետ, որն ավարտել է 1936 թվականին։ Ուսումը շարունակել է նախ՝ ԵՊՀ, ապա՝ Մոսկվայի Մ. Լոմոնոսովի անվան ասպիրանտուրայում։ 1940 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն և աշխատանքի անցել ԵՊՀ մեխանիկայի ամբիոնում։ 1959-1976 թվականներին եղել է մեխանիկայի ամբիոնի վարիչ, 1961-1965 թվականները՝ նաև մեխանիկամաթեմատիկական ֆակուլտետի դեկան։ 1965 թվականին պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն։ Նույն թվականին նրան շնորհվել է պրոֆեսորի կոչում։

Աշխատությունները վերաբերում են ծերացող նյութերի սողքի ժառանգականության տեսությանը։ Հեղինակ է ավելի քան 40 գիտական աշխատանքների, այդ թվում՝ «Кручение тел с учетом ползучести» (1972) և «Հանրահաշվական հավասարումներ» (1978) մենագրությունների, համահեղինակ՝ «Հակադարձ եռանկյունաչափական խնդիրներ» (1972) ձեռնարկի և «Տեսական Մեխանիկայի խնդիրների լուծման ուղեցույց» (1969-2011) քառահատոր ժողովածուի։

Մասնակցել է Միութենական և միջազգային մի շարք գիտաժողովների։ Եղել է տեսական մեխանիկայի գծով միութենական գիտամեթոդական խորհրդի անդամ։

Պարգևատրվել է «Աշխատանքային արիության համար» և այլ մեդալներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մեխանիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:«Աշխատանքային արիության համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրողներ
Մատնադրոշմում

frameless|աջից

**Մատնադրոշմում**, դակտիլոսկոպիա (հունարեն δάκτυλος-մատ, σκοπέω-նայում եմ), քրեագիտության բնագավառ, որն ուսումնասիրում է մարդու ձեռքի մաշկային գծանախշերի կառուցվածքը։ Մատնադրոշմման համար հիմք են ծառայում մատների եղնգային հատվածների ափակողմյան գծանախշերի առանձնահատկությունները, անհատականությունը (ամեն մարդ ունի գծանախշերի եզակի կառուցվածք), հարաբերական կայունությունը (սաղմնավորման պահից գծանախշերի հիմնական առանձնահատկություններն ու ձևերը չեն փոխվում), վերականգնելիությունը (մաշկի մակերեսային վնասվածքի դեպքում գծանախշերը վերականգնվում են)։ Խմբերի, ենթախմբերի դասակարգելու շնորհիվ գծանախշերը ենթարկվում են քարտարանային հաշվառման։ Մատնադրոշմային հաշվառումը օգնում է պարզելու նախկինում հաշվառման ենթարկված այն անձանց ինքնությունը, ովքեր հանդես են գալիս կեղծ անունով կամ հրաժարվում են հայտնել իրենց ով լինելը։ Բացի այդ, օգտագործվում է թաքնված հանցագործներին հետախուզելու, չճանաչված դիակները ճանաչելու, դեպքի վայրում հայտնաբերված մատնահետքերով նույնացում կատարելու նպատակով։ Մատնադրոշմային համեմատումները կատարվում են գծանախշերի ընդհանուր և մասնավոր հատկանիշներով։ Եթե մատնահետքերի գծանախշերը դրոշմվել են մասնակի, նույնացում կատարվում է մաշկի ծակոտկենային հատկանիշներով։ Մատնադրոշմումը առաջին անգամ կիրառվել է Անգլիայում (1901)։

Կատեգորիա:Քրեաբանություն
Կատեգորիա:Կենսաչափություն
Կատեգորիա:Մատներ
Մեզոդերմ

**Մեզոդերմ**, **մեզոբլաստ** (, mésos՝ միջին, միջանկյալ, , derma՝ մաշկ), բազմաբջիջ կենդանիների (բացի սպունգներից ու աղեխորշավորներից) և մարդու սաղմնային միջին թերթիկ։ Գտնվում է էկտոդերմի և էնտոդերմի միջև։ Անողնաշարավորների մեծամասնության մեզոդերմն առաջանում է նշված շերտերի միջև առկա 2 խոշոր բջիջներից՝ տելոբլաստներից։ Որոշ անողնաշարավորների, քորդավորների և մարդու մոտ մեզոդերմն սկզբնավորվում է Էկտոդերմի և էնտոդերմի միջև կուտակված բջիջներից և ապա ներքաշվում սաղմի մեջ։

Սաղմի զարգացման պրոցեսում մեզոդերմը տարբերակվում է առանցքային մեզոդերմի (որից գոյանում են սոմիտները) և կողմնային թիթեղիկների ու մեզենքիմի։ Մեզոդերմից առաջանում է մեզենքիմը, մեզոթելիումը, ոչ էպիթելային արյան բջիջները և ցելոմը։ Մեզենքիմից ձևավորվում են շարակցական հյուսվածքը, մկանային, արյունատար, արտաթորության, սեռական համակարգերը և մարմնի երկրորդային խոռոչի ծածկույթը։ Մկանային համակարգն առաջանում է մեզոդերմից միոգենեզի ընթացքում. սեպտան և սեռական գեղձերի մի մասը նույնպես զարգանում են մեզոդերմից։

Մեզոդերմը սաղմում մասնագիտանում է միջբջջային ազդանշման ժամանակ, որից հետո այն բևեռանում է կազմակերպչական կենտրոնի միջոցով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Զարգացման կենսաբանություն
Կատեգորիա:Սաղմնաբանություն
Մաքսատուն

**Մաքսատուն**, պետական հատուկ մարմին, որն ապահովում է պետական սահմանով ապրանքների, տրանսպորտային միջոցների և այլ իրերի մաքսային սահմանի տեղափոխման կարգը, մաքսային ընթացակարգերի կիրառումն ու մաքսային վճարների (մաքսատուրքեր) գանձումը, մաքսային հսկողությունը և մաքսազերծումը։ Մաքսատները (կամ մաքսակետերը) սովորաբար տեղակայված են սահմանամերձ գոտիներում՝ նավահանգիստներում (ծովային, գետային), երկաթուղային կայարաններում, ավտոերթուղային հանգուցակետերում և պետության խոշոր քաղաքներում։

Կատեգորիա:Առևտուր
UTC+9:30

**UTC+10**, ժամային գոտի, որը օգտագործվում է հետևյալ տարածքներում և պետություններում՝

## Ամբողջ տարվա ընթացքում
*  (մասամբ)
:* 

## Միայն ձմռանը (ապրիլ-հոկտեմբեր)
*  (մասամբ)
:* 
:*  (մասամբ)
::* Բրոքքեն Հիլլ քաղաքն ու Յանկովիննա շրջանը

## Արտաքին հղումներ
* UTC+10 գոտում գտնվող քաղաքների ցանկը 

Կատեգորիա:Ժամային գոտիներ
Նելլի Մելբա

մինի|Նելլի Մելբայի ձայնը

**Նելլի Մելբա** (, ծնված որպես **Հելեն Պորտեր Արմսթրոնգ** (Helen Porter Armstrong), օրիորդական ազգանունը՝ **Միտչել**, ), ավստրալիացի երգչուհի (կոլորատուրային սոպրանո)։

«Մելբա» կեղծանունը վերցրել է ի պատիվ ծննդավայր Մելբուրնի։

## Կենսագրություն
Ծնվել է երաժիշտների ընտանիքում, ավարտել է Պրեսբիտերականների քոլեջը (աղջիկների համար նախատեսված), որտեղ և բացահայտվեց նրա երաժշտական տաղանդը։ Ավելի ուշ նա սովորել է Փարիզում, Մաթիլդա Մարկեզի մոտ, ով մեծ ազդեցություն ուներ նրա վրա, և հենց նա համոզեց, որպեսզի ունենա կեղծանուն։

## Ստեղծագործություն
Նրան միջազգային ճանաչում բերեց 1887 թվականին Բարսելոնայում կայացած ելույթը՝ Վերդիի «Ռիգոլետտո» օպերայում, Ջիլդիի դերը։ Նա հանդես է եկել Եվրոպայում, ԱՄՆ-ում, Ավստրալիայում։ Իր ամենահայտնի դերերից եղել է Գաետանո Դոնիցետիի «Լյուչիա դի Լամմերմուր» օպերայում, Լյուչիայի դերը։

Մահացել է սեպսիսից։

## Ինքնակենսագրություն
* *Melodies and Memories* (1925)

## Ճանաչում և ժառանգություն
Երգչուհու համաշխարհային փառքը եղել է անգնահատելի։ Նա Բրիտանական կայսրության Մեծ խաչ միաբանության անդամ է (1918, 1927), ընդ որում Մելբան բրիտանացի դերասանուհի Մեյ Ուիթի հետ եղել է առաջին թատերարվեստի ներկայացուցիչը, որը եղել է Բրիտանական կայսրության օրդենի անդամ։ Մելբան եղել է առաջին ավստրալուհին, որի դիմանկարը հայտնվել է լոնդոնյան «Թայմս» ամսագրի շապիկին (1927 ապրիլ)։ Նելլի Մելբան Ադելինա Պատտիի հետ եղել է առաջին երգչուհին, ում ձայնը ձայնագրվել է։ Նրանց մարմարե կիսանդրիները երգչուհիների միակ արձաններն են լոնդոնյան Քովենթ Գարդենի ճեմասրահում։ Մելբաի անունը կրում է Մելբուրնի կոնսերվատորիան, իսկ Մելբուրնի համալսարանը ունի Մելբա սրահ։ Մելբաի անունով է կոչված Կանբերայի արվարձաններից մեկը։ Երգչուհու մասին ֆիլմեր են նկարահանվել 1953 և 1987 (հեռուստասերիալ) թվականներին։

## Հետաքրքիր փաստեր
Հայտնի ֆրանսիացի խոհարար Օգյուստ Էսկոֆեն երգչուհու համար, որը անհանգստանալով իր կոկորդի համար և վախենալով ուտել պաղպաղակ, ստեղծեց քաղցրավենիք «Մելբայի դեղձ» անունով․ դեղձի կեսը ավելացրած վանիլային պաղպաղակ և Մելբայի սոուս՝ պատրաստված թեթևակի քաղցրացրած թարմ ազնվամորուց։ Մելբայի հացիկները (խրթխրթան հացի բոված կտորներ) նույնպես Էսկոֆեն կոչել է նրա պատվին։

## Երաժշտական հատվածներ

## Արտաքին հղումներ

* В Австралийском биографическом словаре (англ.) 
* На сайте IMDB
* http://kuking.net/10_532.htm 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի օպերային երգիչներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի սոպրանոներ
Կատեգորիա:Կին ինքնակենսագիրներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի օպերային երգչուհիներ
Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ
Աղասի Մարտիրոսյան

**Աղասի Մկրտչի Մարտիրոսյան** (), Հյուսիսային Կովկասում և Հայաստանում սովետական իշխանության հաստատման համար պայքարի մասնակից։ ԽՄԿԿ անդամ (1904)։

Հեղափոխական գործունեության մեջ ընդգրկվել է 1900-ական թվականների սկզբներից։ Պրոպագանդիստական աշխատանք է տարել Բաքվի բանվորների շրջանում։ Ընտրվել է ՌՍԴԲԿ Բաքվի կոմիտեի անդամ։ Մի քանի անգամ (1903, 1905, 1908, 1910) ձերբակալվել և արտաքսվել է։ 1907 թվականին ՌՍԴԲԿ Բաքվի կոմիտեի երկու այլ անդամների հետ կազմակերպել է Ղափանի հանքափորների գործադուլը։ Գործուն մասնակցություն է ունեցել 1918 թվականին Հյուսիսային Կովկասում մղված քաղաքացիական կռիվներին։ Բաքվի կոմունայի շրջանում ընտրվել է Բաքվի սովետի անդամ։ 1919 թվականին, որպես Աստրախանի արտակարգ հանձնաժողովի աշխատակից, պայքարել է հակաբոլշևիկյան ընդդիմության դեմ։ 1919-1920 թվականներին կուսակցական աշխատանք է տարել Չեռնոյարում, Սարատովում և Պյատիգորսկում։ 1921 թվականին Ալեքսանդր Մյասնիկյանի առաջարկով տեղափոխվել է Հայաստան։ Եղել է Ղափանի տեղամասային հեղկոմի (1921-1922), Դսեղի տեղամասային գործկոմի (1922), Ղափանի տեղամասային գործկոմի (1923) նախագահ և այլն։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Համլետ Մաքսապետյան

**Համլետ Վարդանի Մաքսապետյան** (), հայ խորհրդային ինժեներ-մեխանիկ։ Պահեստի ինժեներ-գնդապետ։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1966), պրոֆեսոր (1966)։ ԽՄԿԿ անդամ 1940 թվականից։ Գնդապետ (1960)։ ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարագետ (1980)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Լենինգրադի ռազմատրանսպորտային ակադեմիան (1951)։ 1961-1965 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ բարձրագույն և միջնակարգ մասնագիտական կրթության պետական կոմիտեի նախագահի տեղակալ։ 1966 թվականից եղել է Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի ավտոմոբիլների ամբիոնի վարիչը։ Հիմնական աշխատությունները վերաբերում են ավտոմոբիլների դինամիկայի, հուսալիության և անվտանգության հարցերին։

## Երկեր
* Ավտոմոբիլի տեսություն, Երևան, 1963։
* Ավտոմոբիլ։ Ագրեգատների աշխատանքային պրոցեսների և ամրության տեսություն, Երևան, 1973։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ գնդապետներ
Շուշանիկ Մանուչարյանց

**Շուշանիկ Մկրտչի Մանուչարյանց ** (), խորհրդային կուսակցական աշխատող, ԽՄԿԿ անդամ (1918)։

Ավարտել է Պետերբուրգի կանանց բարձրագույն (Բեստուժեյան) դասընթացները։ 1917 թվականին ղեկավարել է Պետրոգրադի հեռագրական գործակալության գրական բյուրոն։ 1918 թվականին աշխատել է Համառուսաստանյան Կենտգործկոմի հրատարակչությունում, այնուհետև՝ Պետհրատում։ 1920-24 թվականներին եղել է Վլադիմիր Լենինի, իսկ այնուհետև, մինչև 1930 թվականը, վերջինիս կնոջ՝ Նադեժդա Կրուպսկայայի գրադարանավարը։ 1930-35 թվականներին 17, ՀՍՀ VII հատոր աշխատել է ԽՄԿԿ Կենտկոմին առընթեր մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտում, որպես ավագ գիտաշխատող։ Պարբերական մամուլում բազմիցս հանդես է եկել Լենինին նվիրված հուշերով։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ կուսակցական գործիչներ
Մաքսիմիլիան I

**Մաքսիմիլիան I** (), կայսր 1493 թվականից, ավստրիացի էրցհերցոգ։ Հաբսբուրգների դինաստիայից։ Ֆրիդրիխ III-ի որդին և ժառանգորդը։

Մարիա Բուրգունդացու հետ ամուսնությամբ (1477-ին) ձեռք է բերել Նիդերլանդներն ու Ֆրանշ-Կոնտեն։ Մաքսիմիլիան I-ը սկսել է Հաբսբուրգների ավստրիական տիրույթների իրական միավորումը, նրանց կենտրոնացված կառավարումը։ Պարտվելով շվեյցարացիների դեմ, այսպես կոչված, Շվաբյան պատերազմում (1499), Մաքսիմիլիան I-ը ստիպված էր ճանաչել Շվեյցարիայի վերջնական անջատումը կայսրությունից։ Նրա օրոք դիվանագիտական հարաբերություններ են հաստատվել ռուսական պետության հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավստրիայի միապետեր
Կատեգորիա:Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսրեր
Կատեգորիա:Կաթոլիկ միապետներ
Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Հայրեմ Սթիվենս Մաքսիմ

**Մաքսիմ Հայրեմ Սթիվենս** (Maxim) (), ամերիկացի կոնստրուկտոր և ձեռնարկատեր։

1883 թվականից մշակել է ավտոմատ զենք, ստեղծել է ավտոմատ հրացանը, ավտոմատ թնդանոթը, հաստոցային գնդացիրը։ Անգլիացի գործարանատեր Թ․ Նորդենֆելդի հետ Գերմանիայում հիմնել է արագաձիգ թնդանոթների գործարան (1888)։ Փողի ետհարվածի սկգբունքով գործող Մաքսիմի հաստոցային գնդացիրը վերամշակումից ու կատարելագործումից հետո, ընդունվել է շատ երկրների բանակների սպառազինության մեջ և կիրառվել ընդհուպ մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը (1939-1945)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի զինագործներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ձեռնարկատերեր
Կատեգորիա:Ամերիկացի ավիակոնստրուկտորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Մաքսիմիլիան II

**Մաքսիմիլիան II** (), կայսր՝ 1564 թվականից, ավստրիական էրցհերցոգ։

Ֆերդինանդ I-ի որդին։

Հաբսբուրգների տոհմի անդամների միջև հողերի բաժանումից հետո Մաքսիմիլիան II-ը ստացել է Վերին և Ստորին Ավստրիան, Չեխիայի և Հունգարիայի թագը։ Ֆինանսական հարցերում ամբողջությամբ կախված լինելով ավստրիական, չեխական և հունգարական ֆեոդալներից, հարկադրված մեծ զիջումներ է արել նրանց։ Նրա օրոք հաբսբուրգյան տիրույթներում լայնորեն տարածվել է բողոքականությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավստրիայի միապետեր
Կատեգորիա:Կաթոլիկ միապետներ
Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Ռաֆայել Մանուկյան

**Ռաֆայել Գևորգի Մանուկյան** (**Ռաֆայել Մանուկով**, ), կրկեսի հայ արտիստ, էկվիլիբրիստ (կայունորդ), ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (1940)։

## Կենսագրություն
Ռաֆայել Մանուկյանը ծնվել է Թիֆլիսում, 1912 թվականին։ Կրկեսում աշխատել է 1921 թվականից։ Եղել է ձողախաղացների համարի ղեկավարը և մասնակիցը։ Ունեցել է հավասարակշռության եզակի զգացողություն, ճակատի վրա պահել է երեք և չորս մարմնամարզիկով ձողի հավասարակշռությունը, ավարտին՝ երեք անիվ, պտույտներ գործող խաղընկերուհիներով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռաֆայել Մանուկյան 

Կատեգորիա:Կրկեսի հայ դերասաններ
Մատերիալիզմ և էմպիրիոկրիտիցիզմ

**«Մատերիալիզմ և Էմպիրիոկրիտիցիզմ»** (), խորհրդային առաջնորդ Վլադիմիր Իլյիչ Լենինի գլխավոր փիլիսոփայական երկը։ Գրվել է 1905-1907 թվականների հեղափոխության պարտությունից հետո, ռեակցիայի տարիներին, հրատարակվել 1909 թ.-ի մայիսին։ Երկում Լենինը մշակել է մարքսիստական կուսակցության փիլիսոփայական, տեսական հիմքերը։ Զարգացնելով մատերիալիզմի դրույթները, փորձել է տալ մատերիայի դասական սահմանումը, որը իդեալիզմի դեմ պայքարի ողջ պատմության ու բնագիտական նվաճումների ընդհանրացումը եղավ։ «Մատերիալիզմ և Էմպիրիոկրիտիցիզմ» երկում հետագա զարգացում ստացավ փիլիսոփայության հիմնական հարցը։

Լենինը, ընդգծելով մատերիայի առաջնայնությունը, պնդեց, որ կեցության ու մտածողության հակադրությունը սահմանափակվում է «հիմնական իմացաբանական հարցի» շրջանակներով, որ այդ սահմաններից դուրս «... տվյալ հակադրության հարաբերականությունն անտարակուսելի է»։ «Մատերիալիզմ և Էմպիրիոկրիտիցիզմ» երկում որակական նոր աստիճանի էր փորձում բարձրացնել մարքսիստական իմացաբանությունը։ Նա փիլիսոփայության ոլորտ փորձեց ներմուծել արտացոլման հասկացությունը, ընդգծելով, որ մատերիայի հիմքում ընկած է «զգայության նման հատկություն, արտացոլման հատկություն», նշելով հոգեկանի, գիտակցության երկրորդայնությունը, ընդգծել, որ մտածողությունը, գիտակցությունը իրականության արտացոլումն է։ Լենինը փորձեց նաև զարգացնել ճշմարտության մասին մարքսիստական ուսմունքը։

«Մատերիալիզմ և Էմպիրիոկրիտիցիզմ» երկում Լենինը համակողմանիորեն քննարկում է մատերիայի ու նրա շարժման ձևերի բազմազանության հարցը, տարածության և ժամանակի կատեգորիաները, պատճառականության սկզբունքն են։ Երկու զարգացվում է նաև պատմական մատերիալիզմը։

Հայերեն առաջին անգամ առանձին գրքով հրատարակվել է 1939 թվականին։ Առ 1981 թվականի հունվարի 1-ը հրատարակվել է ևս 5 անգամ։

Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գրականություն
Կատեգորիա:Մարքսիզմ
Կատեգորիա:1909 ոչ գեղարվեստական գրքեր
Մանկատուն

մինի|Սեբաստիայի հայկական մանկատան սաները (1902)
[մինի|[Մերձավոր Արևելքում ամերիկյան օգնության կոմիտեի մանկատունն Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)]]
**Մանկատուն**, ծնողներից զրկված կամ նրանց հետ կապը կորցրած, պետության հոգածության և պաշտպանության կարիք ունեցող երեխաների դաստիարակության և ապահովման պետական հիմնարկ։

## Մանկատները Հայաստանում
Հայաստանում մանկատները գտնվում են Աշխատանքի և սոցիալական ապահովության նախարարության տնօրինության տակ։ Հանրապետությունում գործում են տարբեր տիպի 6 մանկատներ։

Երևանի «Մանկական տունը», որը հիմնադրվել է 1937 թվականին, նախատեսված է 0-3 տարեկան երեխաների համար։ Գավառի մանկատունը, որը հիմնադրվել է 1936 թվականին, նախատեսված է 3-18 տարեկան երեխաների համար։ Գյումրու մանկատունը հիմնվել է 1946 թվականին, 1973 թվականից նախատեսված է կենտրոնական նյարդային համակարգի տարբեր ախտահարումներով և բնածին և ձեռքբերովի զարգացման արատներով 0-6 տարեկան երեխաների համար։ Նոր Խարբերդի մասնագիտացված մանկատունը, որը հիմնադրվել է 1953 թվականին, նախատեսված է 5-18 տարեկան խոր մտավոր հետամնացությամբ տառապող երեխաների համար։ Երևանի «Զատիկ» մանկատունը (հիմնադրված 1993 թվականին)՝ նախատեսված 3-18 տարեկան և Վանաձորի մանկատունը (հիմնադրված 1997 թվականին)՝ նախատեսված 0-18 տարեկան երեխաների համար, ստեղծվել են համակարգային փոփոխությունների և սոցիալական ցնցումների հետևանքով, որոնք պատճառով բնակչության լայն զանգվածներ դարձել են աղքատ և սոցիալապես անապահով։

Մանկատները պահվում են նաև բարեգործական միջոցներով։ Մանկատան նախադպրոցական տարիքի երեխաների հետ տարվող աշխատանքը կազմակերպում է մանկապարտեզի ծրագրով։ Մանկատան դպրոցահասակ սաները սովորում են հանրակրթական դպրոցներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մանկություն
Կատեգորիա:Ընտանիք
Կատեգորիա:Երեխաների իրավունքներ
Լևոն Մանուչարյան

**Լևոն Նիկոլայի Մանուչարյան** (), գեոդեզիստ։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1961 թվական), պրոֆեսոր (1939 թվական), ՀԽՍՀ գիտական և տեխնիկական վաստակավոր գործիչ (1960 թվական)։

1916 թվականին ավարտել է Մոսկվայի գեոդեզիական ինստիտուտը։ Աշխատել է ՀԽՍՀ հողժողկոմատի հողաշինարարական վարչությունում, ղեկավարել հանրապետության տարածքի խոշոր մասշտաբի տեղագրական հանույթի աշխատանքները։ 1930-68 թվականներին ղեկավարել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի գեոդեզիայի ամբիոնը։ 1968 թվականից՝ պրոֆեսորկոնսուլտանա։ Հեղինակ է «Գեոդեզիա» (1933 թվական) բուհական ուսումնական ձեռնարկի։ Պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գեոդեզիստներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչներ
Մակերևութային ինտեգրալ

**Մակերևութային ինտեգրալ**, որևէ մակերևույթի վրա որոշված ֆունկցիայի ինտեգրալ։ Հարմար միջոց է ֆիզիկայի և մեխանիկայի որոշ խնդիրներ լուծելու համար։

Դիցուք, (f(M))-n ֆունկցիա է՝ որոշված Տ մակերևույթի վրա։ Տ-ը բաժանելով Տ1, ..., Տո մասերի և դրանց մեջ ընտրելով (Mi(Si)) ո կետեր, կազմում են J) (f(Mj)) Si գումարներ, որտեղ |Տյ|-ն Si մակերևույթի մակերեսն է։ Եթե |Տւ|-երի փոքրանալուց այդ գումարները ձգտում են որոշակի սահմանի, ապա այն անվանում են I սեռի Մակերևութային ինտեգրալ և նշանակում JJ f (M)ds կամ f (x, y, z)ds։ II սեռի Մակերևութային ինտեգրալի օրինակ, f (M)dxdy սահ մանվում է հանգունորեն, այն տարբերությամբ, որ Si-ի փոխարեն վերցվում է (х, у) հարթության վրա Si-ի պրոյեկցիայի մակերեսը + (-) նշանով, եթե Mi կետում դրական նորմալը Z առանցքի հետ կազմում է սուր (բութ) անկյուն։ Այսպիսով, II սեռի մակերևութային ինտեգրալի նշանը կախված է Տ-ի կողմնորոշումից, այսինքն, թե նորմալի որ ուղղությունն է համարվում դրական (տես Կողմնորոշվածություն)։ Հանգամանորեն սահմանվում են f (M)dxdz, f (M)dydz ինտեգրալները։ Կարևոր դեր են խաղում տարբեր սեռի ինտեգրալները միմյանց կապող բանաձևերը։ Օրինակ, Գաուս-Օստրո-Գրաղսկու բանաձևը, Ստոքսի բանաձևը։

Կատեգորիա:Ֆիզիկա
Կատեգորիա:Ինտեգրալներ
Մեթոլ

**Մեթոլ**, մեթիլամինաֆենոլի սուլֆատ, օրգանական նյութ։ Անգույն ասեղնաձև բյուրեղներ են, հալվում են 250°С (քայքայվելով)։ Սովորական օրգանական լուծիչներում (եթեր, քլորոֆորմ, բենզոլ) չի լուծվում։ 100 գ ջրում լուծվում է 5 գ մեթոլ (25°C)։ Օգտագործվում է որպես լուսանկարչական հայտածիչ նյութ։

Կատեգորիա:Օրգանական միացություններ
Նազար Մատչանով

**Նազար Մաքարիմովիչ Մատչանով** (, ), խորհրդային պետական ու կուսակցական գործիչ, անասնաբուժական գիտությունների դոկտոր (1969), պրոֆեսոր (1971), ԽՄԿԿ անդամ (1949)։

1949-1959 թվականներին աշխատել է իր մասնագիտությամբ։ 1959-1960 թվականներին եղել է Ուզբեկական ԽՍՀ գյուղատնտեսության մինիստրի տեղակալ, 1960-1961 թվականներին՝ Ուզբեկստանի կոմկուսի Բուխարայի մարզկոմի քարտուղար, 1962-1965 թվականներին՝ առաջին քարտուղար, 1961-1962 թվականներին՝ Ուզբեկական ԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի նախագահի տեղակալ, 1965-1970 թվականներին՝ Ուզբեկստանի կոմկուսի ԿԿ քարտուղար։ 1970-1978 թվականներին եղել է Ուզբեկստանի ԽՍՀ Գերագույն սովետի Նախագահության նախագահը, ԽՍՀՄ Գերագույն սովետի Նախագահության նախագահի տեղակալ (1970 թվականի դեկտեմբերից)։ ԽՄԿԿ XXIV-XXV համագումարներում ընտրվել է ԽՄԿԿ ԿԿ անդամ (1971—1981)։ Եղել է ԽՍՀՄ VII-X գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։

Պարգևատրվել է Լենինի և երկու այլ շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Խիվա քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անասնաբուժական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 8-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Խորհրդարանի նախագահներ
Արյան պլազմա

**Արյան պլազմա** ( - ձևավորված ամեն ինչ), արյան հեղուկ մասը, որում կախված են ձևավոր տարրերը։ Կազմում է արյան 52-61%-ը։ Իրենից ներկայացնում է դեղնավուն թափանցիկ հեղուկ։ Հյուսվածաբանորեն հանդիսանում է արտաբջջային հեղուկ։

## Բաղադրություն
Շուրջ 90-92 %-ը ջուր է, որի մեջ լուծված են օրգանական և անօրգանական նյութեր։ Այս նյութերի 7-8 %-ը կազմում են սպիտակուցները, 0,5-1 %-ը՝ ճարպեր են, 0,08-0,12 %-ը ածխաջրերը մասնավորապես գլյուկոզա, 0,9 %-ը անօրգանական աղերը։ Պլազմայի հիմնական սպիտակուցներն են. ալբումիններ (55-65 %), α1-գլոբուլիններ (2-4 %), α2-գլոբուլիններ (6-12 %), β-գլոբուլիններ (8-12 %), γ-գլոբուլիններ (2-4 %) և ֆիբրինոգեն (0,2-0,4 %)։

Անօրգանական աղերը զանազան էլեկտրոլիտներ են և հանդես են գալիս նատրիումի, կալցիումի, մագնեզիումի, կալիումի և այլ կատիոնների քլորիդների, բիկարբոնատների, ‎ֆոսֆատների, սուլֆատների և այլ աղերի ձևով։ Սրանք կատարում են մի շարք ‎ֆունկցիաներ՝

* սրանցով է պայմանավորված արյան պլազմայի օսմոսային ճնշումը,
* մասնակցում են արյան PH-ի կարգավորմանը, CO2 –ի փոխադրմանը,
* մասնակցում են արյան մակարդման պրոցեսներին,
* ակտիվացնում ‎են ֆերմենտներին,
* բջիջների միկրոմիջավայրում մասնակցում են դրդման պրոցեսի առաջացմանը,
* սպիտակուցների, կամ օրգանական թթուների հետ կապված վիճակում, հասնում են տարբեր օրգաններ և հյուսվածքներ։

Իրենց քանակով և նշանակությամբ առավել կարևոր են սպիտակուցները։ Պլազմայում գոյություն ունեն շուրջ 200 տեսակի սպիտակուցներ, որոնք բաժանվում են երեք խմբի՝ ալբումիններ, գլոբուլիններ և ‎ֆիբրինոգեն։ Ալբումիններով է պայմանավորված պլազմայի կոլոիդ վիճակի կայունությունը և արյան կախույթային վիճակը, իրենց մակերեսի վրա փոխադրում են ճարպաթթուներ, բիլիռուբին, ստերոիդ հորմոններ, լեղաթթուների աղեր, թիրոքսինի և կալցիումի իոնների մի մասը։
* α-գլոբուլինների մեծ մասը միացած է ածխաջրերի հետ, առաջացնելով գլիկոպրոտեիդներ։ Հանդես են գալիս որպես սպիտակուցալուծ ‎ֆերմենտների արգելակիչներ, կամ հորմոնների, միկրոտարրերի, վիտամինների փոխադրիչներ։
* β-գլոբուլինները մեծ խնամակցություն ունեն լիպիդների հետ։
* γ-գլոբուլինները կոչվում են իմունոգլոբուլիններ և համարվում են իմունիտետն ապահովող հակամարմիններ։

## Արյան պլազմայի ֆունկցիաները
Արյան պլազմայի սպիտակուցների ‎ֆունկցիաներն են՝

* ապահովում են պլազմայի օնկոսային ճնշումը,
* արյան թթվա-հիմնային հաշվեկշռի կարգավորում,
* ալբումինների և գլոբուլինների հարաբերությամբ արյան ձևավոր տարրերի կախույթային վիճակը հետևաբար ԷՆԱ-ն
* պայմանավորում են պլազմայի մածուծիկությունը,
* մասնակցում են ոչ սպեցի‎ֆիկ պաշտպանական ռեակցիաներին,
* իրականացնում են հումորալ իմունիտետը,
* փոխադրում են ածխաջրեր, լիպիդներ, հորմոններ, վիտամիններ, միկրոտարրեր,
* մասնակցում են արյան մակարդմանը, ‎ֆիբրինոգենը հանդիսանում է մակարդման ամենակարևոր գործոններից մեկը։

## Գրականություն
* Մարդու ֆիզիոլոգիայի հիմունքներ։ Դասագիրք բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների համար։ Դ.Ն.Խուդավերդյանի և Վ.Բ.Ֆանարջյանի խմբագրությամբ։ Երևան, 1998։

## Արտաքին հղումներ
* Արյան պլազմա - Մեդեքս
* Առաջին օգնություն։ Արյուն

Կատեգորիա:Սիրտ-անոթային համակարգ
Կատեգորիա:Արյուն
Կատեգորիա:Հեղուկ շարակցական հյուսվածք