Մերի Քարթրայթ

**Տիկին Մերի Լյուսի Քարթրայթ** (  (), բրիտանացի մաթեմատիկոս, Բրիտանական կայսրության շքանշանի տիկին-կոմանդոր (DBE):

Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ (1947), Էդինբուրգի թագավորական ընկերության պատվավոր անդամ (1968):

Մերի Քարթրայթը և Ջոն Էդենզոր Լիթլվուդը առաջին մաթեմատիկոսներից էին, ովքեր ուսումնասիրեցին այն, ինչը հետագայում հայտնի դարձավ որպես քաոսի տեսություն: Նա գտավ իր ուսումնասիրած խնդրի բազմաթիվ լուծումներ. սա հետագայում դիտվեց որպես թիթեռի էֆեկտի օրինակ:

## Կենսագրություն
### Վաղ կյանք
Մերի Քարթրայթը ծնվել է Այնհոյում, Նորթհեմփթոնշիր, որտեղ նրա հայրը՝ Ուիլյամ Դիգբի Քարթրայթը, վիկարիոս էր։ Տատիկի՝ Ջեյն Հոլբեչի կողմով, նա սերում է բանաստեղծ Ջոն Դոնից և Ուիլյամ Մոմփեսոնից։ Նա ուներ երկու ավագ եղբայր, կրտսեր եղբայր և կրտսեր քույր՝ Ջոնը (ծնված 1896 թվականին), Նայջելը (ծնված 1898 թվականին), Ջեյնը (ծնված 1905 թվականին) և Ուիլյամը (ծնված 1907 թվականին)։

Քարթրայթը վաղ կրթությունը ստացել է Լեմինգտոնի ավագ դպրոցում (1912–1915), ապա՝ Բոսկոմբիի Գլեյվլի Մենոր դպրոցում (1915–1916), իսկ կրթությունն ավարտել է Սոլսբերիի Գոդոլֆին դպրոցում (1916–1919):

Քարթրայթը մաթեմատիկա է սովորել Օքսֆորդի Սուրբ Հյուի քոլեջում, որն ավարտել է 1923 թվականին՝ ստանալով առաջին կարգի դիպլոմ։ Նա առաջին կինն էր, ով ստացել է նման դիպլոմ։ Այնուհետև դասավանդել է Վուսթերի Ալիս Օտլիի դպրոցում և Բաքինգհեմշիրի Ուայքոմբ Աբբիի դպրոցում, նախքան 1928 թվականին Օքսֆորդ վերադառնալը՝ դոկտորական աստիճան ստանալու համար։

Դոկտորական ուսման ընթացքում Քարթրայթի խորհրդատուն Գոդֆրի Հարոլդ Հարդին էր։ Հարդին ուսումնական տարվա ընթացքում դասավանդում էր Փրինսթոնում, ուստի Թիչմարշը ստանձնեց խորհրդատվական պարտականությունները։ Նրա «Հատուկ տեսակների ինտեգրալային ֆունկցիաների զրոները» ատենախոսությունը քննեց Ջոն Լիթլվուդը, որին առաջին անգամ հանդիպեց որպես իր բանավոր քննության քննող։ Հետագայում երկարատև համագործակցություն ունեցավ Լիթլվուդի հետ։ 

1930 թվականին Մերի Քարթրայթը արժանացավ Յարրոուի կրթաթոշակի և տեղափոխվեց Քեմբրիջի Գիրթոն քոլեջ՝ շարունակելու իր դոկտորական թեզի թեմայի վրա աշխատանքը։ Լիթլվուդի դասախոսություններին ներկա գտնվելիս նա լուծեց նրա առաջադրած բաց խնդիրներից մեկը։ Նրա մաթեմատիկական թեորեմը, որն այժմ հայտնի է որպես Քարթրայթի թեորեմ, տալիս է անալիտիկ ֆունկցիայի առավելագույն մոդուլի գնահատական, որը միավոր սկավառակի վրա ընդունում է առավելագույնը *p* անգամ մեծ արժեք։ Թեորեմը ապացուցելու համար օգտագործեց նոր մոտեցում՝ կիրառելով Լարս Ահլֆորսի կողմից կոնֆորմ արտապատկերումների համար ներդրված տեխնիկան:

### Կարիերա
1936 թվականին Քարթրայթը դարձավ Գիրթոն քոլեջի մաթեմատիկական հետազոտությունների տնօրեն, իսկ 1938 թվականին սկսեց աշխատել նոր նախագծի վրա, որը խոր ազդեցություն կունենար նրա հետազոտության ուղղության վրա: Մեծ Բրիտանիայի գիտական և արդյունաբերական հետազոտությունների դեպարտամենտի ռադիոհետազոտական խորհուրդը հրապարակել էր հուշագիր որոշակի դիֆերենցիալ հավասարումների վերաբերյալ, որոնք ստացվել էին ռադիոյի և ռադարի աշխատանքը մոդելավորելով: Նրանք խնդրեցին Լոնդոնի մաթեմատիկական ընկերությանը օգնել գտնել մաթեմատիկոս, որը կարող էր աշխատել խնդիրների վրա, և Մերի Քարթրայթը հետաքրքրվեց հուշագրով: Խնդիրների հիմքում ընկած դինամիկան անծանոթ էր Քարթրայթին, և  խնդրեց Լիթլվուդի օգնությունը այս ոլորտում: Նրանք սկսեցին համագործակցել հավասարումների վրա: Լիթլվուդը գրել է. 

Լիթլվուդի նկարագրած նուրբ կառուցվածքն այսօր թիթեռի էֆեկտի բնորոշ օրինակ է։ Համագործակցությունը հանգեցրեց կարևոր արդյունքների, որոնք մեծապես ազդեցին ժամանակակից դինամիկ համակարգերի տեսության ուղղության վրա:

1945 թվականին Քարթրայթը պարզեցրեց Հերմիտի *π* ( Pi (թիվ) ) իռացիոնալության տարրական ապացույցը։ Ապացույցի նրա տարբերակը հրապարակվեց Հարոլդ Ջեֆրիսի «Գիտական եզրակացություն» գրքի հավելվածում (): 1947 թվականին ընտրվեց Թագավորական ընկերության անդամ:

Քարթրայթը նշանակվել է Գիրթոն քոլեջի դեկան 1948 թվականին։ Ավելի ուշ՝ 1959 թվականին, դարձել է Քեմբրիջի տեսության դասախոս, այս պաշտոնը զբաղեցրել է մինչև 1968 թվականը։ 1957-ից 1960 թվականներին եղել է Քեմբրիջի համալսարանական կանանց ասոցիացիայի նախագահը։

Գիրթոն քոլեջը լքելուց հետո Քարթրայթը նշանակվեց Բրաունի համալսարանի պրոֆեսոր, որտեղ աշխատեց 1968-1969 թվականներին, իսկ Քլերմոնտի բարձրագույն ՝ 1969-1970 թվականներին։

## Ճանաչում
Քարթրայթը առաջին կինն է, ով ստացել է.

* Սիլվեստրի մեդալ
* եղել է Լոնդոնի թագավորական ընկերության խորհրդի անդամ
* եղել է Մաթեմատիկական ասոցիացիայի նախագահ (1951)
* եղել է Լոնդոնի մաթեմատիկական ընկերության նախագահ (1961-1962)

Քարթրայթը նաև ստացել է Արքայական ընկերության Դե Մորգանի մեդալը 1968 թվականին, և նույն թվականին նա ընտրվել է Էդինբուրգի Արքայական ընկերության պատվավոր անդամ (HonFRSE)։ 1969 թվականին ստացել է Թագուհու մրցանակը՝ դառնալով Բրիտանական կայսրության շքանշանի կոմանդոր Դեյմ Մերի Քարթրայթ:

## Հրապարակումներ
* 1945: (Ջոն Լիթլվուդի հետ) «Երկրորդ կարգի ոչ գծային դիֆերենցիալ հավասարումների մասին», Լոնդոնի մաթեմատիկական ընկերության հանդես 20: 180 
* 1956։ *Ինտեգրալ ֆունկցիաներ*, Քեմբրիջի մաթեմատիկայի և մաթեմատիկական ֆիզիկայի տրակտատներ № 44
* 1964թ.՝ «Ոչ գծային տատանումներից մինչև տոպոլոգիական դինամիկա», *Լոնդոնի մաթեմատիկական ընկերության հանդես* 39: 1931

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* Dame Mary Lucy Cartwright at Biographies of Women Mathematicians, Agnes Scott College

 
Կատեգորիա:1988 մահեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի բրիտանացիներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի կանայք
Կատեգորիա:20-րդ դարի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Անգլիացի կանայք
Կատեգորիա:Անգլիացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի կին մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Կին մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Քաոսի տեսություն
Կատեգորիա:Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ