Սքոթի արձան

**Սքոթի արձան**, Ռոբերտ Ֆալկոն Սքոթի հուշարձանը, նրա այրու՝ Քեթլին Սքոթի աշխատանքը։

Բրիտանացի բևեռախույզ Ռոբերտ Սքոթը մահացել է 1912 թվականի մարտի վերջին Հարավային բևեռից վերադառնալիս։ Հանուն ամուսնու հիշատակի նրա այրին բրոնզե արձան է ստեղծել, որը 1915 թվականին տեղադրվել է Լոնդոնի Վաթերլոո Փլեյսում, իսկ 1917 թվականին նրա մարմարե կրկնօրինակը տեղադրվել է Քրայսթչերչ քաղաքի կենտրոնում և Նոր Զելանդիայի պատմական վայրերից մեկն է։ 2011 թվականի փետրվարին երկրաշարժի ժամանակ վերջինս վնասվել է, բայց 2017 թվականի հոկտեմբերին վերականգնվել է։

## Նախապատմություն
1901-1904 և 1910-1913 թվականներին Ռոբերտ Սքոթը ղեկավարել է բրիտանական Անտարկտիկական արշավախմբերը, որոնց հիմնական նպատակը, ի թիվս այլոց, մոլորակի Հարավային բևեռի նվաճումն էր։ Առաջին արշավի ժամանակ 1902 թվականի դեկտեմբերի 30-ին նրան հաջողվել է հասնել 82°17' հարավային լայնության 1909 թվականի հունվարի 9-ին նրա առաջին արշավի գործընկեր Էռնեստ Շեքլտոնը «Նիմրոդ»-ի արշավի ընթացքում հասել է 88-րդ զուգահեռականին, իսկ 1912 թվականի հունվարի 17-ին Սքոթը չորս ընկերների հետ վերջապես հասել է մոլորակի ամենահարավային կետին, բայց նա առաջինը չէր՝ 33 օր առաջ նրանից բևեռին հասել էր Ռուալ Ամունդսենի նորվեգական թիմը։ Սքոթը մահացել է արշավախմբի բազա վերադառնալիս։ Մի քանի օր անց տխուր լուրը ստանալուց հետո սկսվել է միջոցների հավաքագրումը զոհված բևեռախույզների ընտանիքներին օգնելու համար, որում վերջին դերը չի խաղացել Մեծ Բրիտանիայի թագավոր Գեորգ V-ը՝ Սուրբ Պողոսի տաճարում հիշատակի արարողությանը մասնակցելով։ Կարճ ժամանակում հավաքվել է ավելի քան 80,000 ֆունտ ստեռլինգ, ինչը թույլ է տվել բարելավել ոչ միայն զոհվածների հարազատների ֆինանսական վիճակը, այլև հավերժացնել նրանց հիշատակը մոնումենտալ արվեստի միջոցներով։ Սքոթի հուշարձանները տեղադրվել են Անգլիայում՝ Լոնդոնում և Պորտսմուտում, ինչպես նաև Քեյփթաունում, Քրայսթչերչում ևՊորտ-Չալմերսեում։ 1925 թվականին Դևոնպորտում՝ կապիտանի հայրենիքում, կանգնեցվել է ազգային հուշարձանը՝ Ալբերտ Հոջի հեղինակությամբ։

## Հուշարձանի պատմություն
### Հուշարձան Լոնդոնում
Լոնդոնում Սքոթի արձանը պատվիրել է ճանապարհորդ այրինն՝ Քեթլին Սքոթին, Ռոդենի աշակերտուհուն, Թագավորական նավատորմի սպաների կողմից։ Սքոթի ընկերը՝ ծովակալ Ջորջ Էգերթոնը, որը 1911 թվականին նշանակվել էր երկրորդ ծովային լորդ, արշավ է իրականացրել իր ենթակաների շրջանում նվիրատվություններ հավաքելու համար և հավաքել է 1000 ֆունտ ստեռլինգ։ Հատուկ, նավատորմի հուշարձան ստեղծելու կոմիտեն դիմել է Ուինսթոն Չերչիլին՝ խնդրելով հատկացնել տեղ Լոնդոնում, հատուկ նշելով, որ մայրաքաղաքում այդ պահին ծովագնացներին նվիրված ընդամենը երկու հայտնի հուշարձան կար՝ Նելսոնի սյունը և Ջոն Ֆրանկլինի արձանը։ Տեղի հարցը լուծել է Անտառային վարչությունը (անգլ.՝ Office of Woods), առաջարկելով հուշարձանը տեղադրել Վաթերլոո-Փլեյսում՝ Ջոն Ֆրանկլինի արձանի դիմաց։

Անշարժ գույքի կառավարման վարչության քարտուղար Լայոնել Էրլը (անգլ.՝ Office of Works), որի միջոցով լուծվում էր հուշարձանի կառուցման հարցը, առարկում էր Քեթլին Սքոթին աշխատանքի ներգրավելուն, նրան անվանելով «արվեստի ճաշակից զուրկ», սակայն Էգերթոնը չլսեց Էրլի կարծիքը։ Քննադատության է ենթարկվել նաև Քեթլին Սքոթի՝ ամուսնուն արշավային հանդերձանքով պատկերելու մտահղացումը. ծովակալ Բյումոնտը կարծում էր, որ ընտրված վայրում անտեղին է հերոսին աշխատանքային հագուստով պատկերելը, արձանին պետք է տրվեր ավելի հանդիսավոր տեսք։ Սակայն նկարչուհին հրաժարվել է որևէ բան փոխել, և արձանը նա կերտել է իր մտահղացմամբ։

Հուշարձանի բացումը տեղի է ունեցել 1915 թվականի նոյեմբերի 15-ին։ Հանդիսավոր արարողությունը ղեկավարել է Ադմիրալության առաջին լորդ Արթուր Բալֆուրը։ Պատվանդանի վրա գտնվող բրոնզե ցուցանակը պարունակում էր միայն մեկ անուն՝ կապիտան Ռոբերտ Սքոթի անունը։ 1923 թվականին ավելացվել են նաև ողբերգական արշավի մյուս մասնակիցների անունները՝ Էդվարդ Ուիլսոնի, Հենրի Բաուերսի, Լոուրենս Օուտսի և Էդգար Էվանսի։ Նաև ցուցանակի վրա բերված է մեջբերում Սքոթի վերջին նամակից՝ «Ուղերձ հասարակությանը»:

։

### Քրայսթչերչի հուշարձան
Նոր Զելանդիայի Քրայսթչերչ և Լիթթելթոն քաղաքները բազմիցս եղել են Անտարկտիկական արշավների մուտքի նավահանգիստներ, որտեղ, մասնավորապես, իրականացվել է Ռոբերտ Սքոթի և Է. Շեքլթոնի արշավային նավերի վերջնական նախապատրաստումը դեպի ծովային ճանապարհորդությունները։

Սքոթի մահվան մասին լուրը ստանալուց մեկ շաբաթ անց Քրայսթչերչի քաղաքապետ Հենրի Հոլանդը հրավիրել է քաղաքային հավաք՝ բևեռախույզի հիշատակին նվիրված հուշարձան կանգնեցնելու առթիվ։ Արդյունքում ձևավորվել է Սքոթի հուշարձանային հիմնադրամի կոմիտեն, որը հավաքել է ավելի քան 1000 ֆունտ կամավոր նվիրատվություն։ 1914 թվականի դեկտեմբերին կոմիտեն որոշել է, որ հուշարձանը կլինի արձան, իսկ ավելի ուշ խնդրեց Քեթլին Սքոթին պատրաստել նրա բրոնզե աշխատանքի ճշգրիտ կրկնօրինակը, որը տեղադրվել էր Լոնդոնի Վաթերլոո Փլեյսում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատճառով մետաղի գների աճը որոշել էր շինարարական նյութի ընտրությունը՝ ավելի էժան մարմար։ Արձանը պատրաստելու համար Քեթլին Սքոթը 1916 թվականի մարտին մեկնել է իտալական Կարարա քաղաք, քանի որ երկրում պատերազմ էր:

Արձանը պատրաստ էր 1916 թվականի ապրիլի սկզբին, բացառությամբ շատ փոքր մանրամասների՝ ձեռնոցների և մեկ ոտքի շուրջը գտնվող տարածքի, որոնք Քեթլին Սքոթը առաջարկել էր ավարտել ավելի ուշ, եթե հանկարծ հայտնվեր Քրայսթչերչում, բայց դա այդպես էլ չեղավ։ Կետլինը նաև պատրաստել է նրա հիմքը և պատվանդանը։ Պատրաստի աշխատանքի առաքումը Նոր Զելանդիա հետաձգվել է մինչև հոկտեմբեր՝ ռազմական գործողությունների պատճառով, արդյունքում, հուշարձանը տեղադրման վայր է առաքվել մասերով՝ բացարձակ անվճար՝ Shaw Savill & Albian Company-ի և New Zealand Shipping Company-ի կողմից։ Հուշարձանը տեղադրվել է Քրայսթչերչում՝ Վուսթեր-սթրիթի և Օքսֆորդ-թերեյսի խաչմերուկում։ Այն հանդիսավորությամբ բացել է Նոր Զելանդիայի նահանգապետը 1917 թվականի փետրվարի 9-ին։ Հուշարձանը դեմքով դեպի հյուսիս է, բացման պահին դիմացի շենքում գտնվում էին քաղաքի վարչական ծառայությունները։ Պատվանդանի վրա փորագրված էր մակագրություն՝ մեջբերում Սքոթի վերջին նամակից՝ «Ուղերձ հասարակությանը»:

։

1922 թվականին արձանագրությունը դարձել է անընթեռնելի, առաջարկվել է ընդգծել այն ներկով, բայց, ի վերջո, որոշվել է տեղադրել լրացուցիչ հուշատախտակ նույն տեքստով հուշարձանի դեկորատիվ ցանկապատի առջև։ Նույն տեղում մեկ այլ հուշատախտակի վրա թվարկված են հինգ զոհված ճանապարհորդների անունները։ 1995 թվականին Քեթլին Սքոթի կենսագրության հրապարակումից հետո որոշվել է հավերժացնել նաև նրա հիշատակը։ Ավելացվել է տեքստով հուշատախտակ:

1981 թվականի նոյեմբերի 26-ին հուշարձանը գրանցվել է Նոր Զելանդիայի պատմական վայրերի պահպանության հիմնադրամի ռեեստրում՝ II կարգի (պատմական կամ մշակութային նշանակություն կամ արժեք ունեցող օբյեկտներ) և 1840 գրանցման համարով։ Քանդակը ստեղծել է Քեթլին Սքոթը ամուսնու մահից հետո յոթ հուշարձաններից մեկն է։ Այն նաև խորհրդանշում է Քրայսթչերչի կապը Անտարկտիկայի հետազոտությունների հետ, քաղաքը, բացի նրանից, որ անցյալում Շեքլթոնի և Սքոթի արշավների մեկնման կետն էր, ներկայումս դարձել է դարպաս դեպի Անտարկտիկա՝ Իտալիային, Նոր Զելանդիային և ԱՄՆ-ին տրամադրելով բազաներ «Քրայսթչերչ» միջազգային օդանավակայանում։

2011 թվականի փետրվարին Քրայսթչերչի երկրաշարժի ժամանակ արձանը ընկել է պատվանդանից։ Նա բաժանվել է երկու մասի և ուղարկվել է պահպանման։ Այն ցուցադրվել է 2012 թվականի lcefest փառատոնի ժամանակ, իսկ հետո, 2016 թվականի հունվարից, տեղադրվել է Քրայսթչերչի երկրաշարժի թանգարանում, որը Քենթերբերի թանգարանի մասն է Սիթի Մոլում: 2017 թվականի հոկտեմբերին հուշարձանը վերադարձվել իր տեղը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1917 Նոր Զելանդիայում
Կատեգորիա:1917 կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Տեսարժան վայրեր