Դոքս

**Ժան Վերդի Սալոմոն Ռազականդրայնա** (), հայտնի է որպես **Դոքս**, մադագասկարցի գրող և բանաստեղծ, ով համարվել է երկրի ամենակարևոր գրական գործիչներից մեկը: Նա առավել հայտնի է իր բանաստեղծություններով և պիեսներով, բայց նաև զբաղվել է նկարչությամբ, գրել և կատարել է երաժշտական ստեղծագործություններ, ինչպես նաև ֆրանսերեն ու անգլերեն լեզուներից մադագասկարերեն թարգմանություններ է կատարել: Նրա ստեղծագործությունները ներառված են Մադագասկարի լեզվական արվեստների դպրոցների բոլոր դասարանների ուսումնական ծրագրերում 1960 թվականից՝ երկրի անկախացումից, ի վեր:

Սկսել է գրել 1930 թվականին՝ Անտանանարիվուի գեղարվեստի դպրոցում սովորելու ժամանակ, որտեղ էլ ընկերներն իրեն կոչել են «Դոքս»: 1932 թվականին, հոր ցանկությամբ կարճ ժամանակով բժշկություն սովորելուց հետո, լիովին նվիրվել է արվեստին և միացել Մադագասկարի այլ նշանավոր բանաստեղծների՝ «Կորցրած արժեքների որոնում» () շարժմանը, որը նախաձեռնել էին Ժան-Ժոզեֆ Ռաբեարիվելոն, Շառլ Ռաժոելիսոլոն և Նի Ավանա Ռամանանտոանինան: Այդ ժամանակաշրջանում նրա ստեղծագործությունները արտացոլում էին շարժման նպատակը՝ վերաարժևորել Մադագասկարի ինքնությունը, որը խաթարվել էր ֆրանսիական գաղութատիրական վարչակազմի ազդեցության տակ: 1941 թվականին նա տպագրեց իր առաջին բանաստեղծական ժողովածուն՝ *«Ny Hirako»-*ն, որը գրված էր մադագասկարերենով: 

Երբ 1947 թվականին երկրում սկսվել է խոշոր ազգային ապստամբություն, Դոքսը աջակցել է Մադագասկարի ժողովրդավարական շարժմանը (Mouvement démocratique de la rénovation malgache) և վիրավորվել բողոքի ցույցի ժամանակ: Նա նաև ակտիվ մասնակցություն է ունեցել 1972 թվականի ուսանողական բողոքի ցույցերին, որոնք վերացրել են Ցիրանանայի վարչակազմը: 1971 թվականին նա հրապարակել է իր միակ ֆրանսերեն բանաստեղծական ժողովածուն՝ «*Chants Capricorniens*»-ը: 

Իր ամբողջ կարիերայի ընթացքում նա ստեղծել է թվով 9 բանաստեղծական ժողովածու, բազմաթիվ արձակ ստեղծագործություններ և տասնվեց պիես, ներառյալ՝ ժողովրդական հեքիաթներ, բիբլիական պատմություններ և Մադագասկարի պատմական թեմաներ, ինչպես նաև բազմաթիվ մասնավոր պատվերով աշխատանքներ:

Կյանքի ընթացքում Դոքսը մեծ ճանաչում է վայելել իր գործերի համար, որոնք համատեղում էին ռոմանտիզմի տարրերը և Մադագասկարի ավանդական բանաստեղծությունների ու ասացվածքների զգայունությունը: Նա իր տեղն է հաստատել Մադագասկարի գրական արվեստների առաջխաղացման գործում՝ համահիմնադրելով Մադագասկարի բանաստեղծների և գրողների միությունը և «Ցիրի» () երիտասարդական ստեղծագործությունների հրատարակման միությունը: Դոքսը նաև ծառայել է որպես Մադագասկարի Միացյալ Արվեստագետների Կոմիտեի նախագահ, Անդրիանամպուինիմերինա ակադեմիայի փոխնախագահ և Մադագասկարի Ակադեմիայի անդամ: Mահացել է 1978 թվականի հունիսի 14-ին՝ Անտանանարիվուում:

## Անվան ստուգաբանություն
Դպրոցում սովորելու տարիներին ստացել է երկու մականուն՝ **Սորաջավոնա** («ամպերի գույներ», իր անվան սկզբնատառերից կազմված հապավում) և Դոքս՝ անգլերեն «ox» և «paradox» բառերից։

## Կենսագրություն
### Մանկություն
Ժան Վերդի Սալոմոն Ռազականդրայնա ծնվել է 1913 թվականի հունվարի 13-ին Մանակավալիում, Մադագասկար, քրիստոնեական ավանդույթները պահպանող, ազնվական ընտանիքում։ Նրա հայրը՝ Սամուել Սալոմոնը, եղել է բժիշկ և հաճախ ճամփորդել է՝ հիվանդներին բուժելու համար։ Մայրը՝ Ռաոլինան, տեղափոխվել է մոտակա Անցիրաբե քաղաք իր փոքրիկ որդու՝ Ժան Վերդիի հետ, որը մանկության տարիներին հաճախ հիվանդացել է։ Այնտեղ Ռաոլինան իր որդու կրթությունը վստահել է իր ֆերմեր և ուսուցիչ հորը, որը նրան տրամադրել է տարրական կրթություն, սովորեցրել է մալգաշական ասացվածքներ և պատմություններ, ներկայացրել է քրիստոնեությունը, ինչպես նաև սովորեցրել է նկարչություն և երաժշտություն։

Դոքսի պապը նրան պատմել է իրենց թագավորական գերդաստանի և հարավային Իմերինայի Անջանապարա հովտի ժողովրդի պատմությունը։ Այս կրթությունը փոքրիկ Դոքսի մեջ ձևավորել է հայրենիքի հանդեպ ավանդական սեր, նախնիների ավանդույթների հանդեպ հարգանք և մադագասկարական բնության գեղեցկության գնահատանք։

1930 թվականին նա ընդունվել է Անտանանարիվուի Գեղարվեստի դպրոց։ Հաջորդ տարի տեղափոխվել է Փոլ Մինոյի հեղինակավոր միջնակարգ դպրոց, որը մասնավոր պրոտեստանտական հաստատություն է եղել։ Դպրոցն ունեցել է մեծ հեղինակություն որպես ինտելեկտուալ և ստեղծագործական կենտրոն, մասնավորապես այն պատճառով, որ այնտեղ դասավանդում էին հայտնի մտածողներ, ինչպիսիք են ազգային բանաստեղծ Հովիվ Ռավելոժաոնան։ Դպրոցը կիրառել է նորարարական մեթոդներ՝ հիմնված ընթերցանության, հետազոտության և ուսուցչի կողմից ուղղորդվող բանավեճերի վրա։

Այս մոտեցման շնորհիվ Դոքսը բացահայտել է ֆրանսիացի վիպասաններին, որոնցից նրա սիրելիները եղել են Վիկտոր Հյուգոն, Ալֆրեդ դը Մյուսեն, Շառլ Բոդլերը և Ալբեր Սաման։

Դպրոցն ունեցել է ուսանողական ամսագիր՝ ուսանողական աշխատանքները հրատարակելու համար, և շաբաթական հանդիպումներ՝ ստեղծագործական տաղանդներ ցուցադրելու նպատակով։ Այս հնարավորությունները թույլ են տվել Ռազականդրայնային հրատարակել իր առաջին բանաստեղծությունները, որոնք հիմնականում եղել են ռոմանտիկ ժանրի։ Նա նաև գրել և կազմակերպել է իր առաջին թատերական պիեսների ներկայացումները։

Այս շրջանում նրա բանաստեղծություններն անդրադարձել են զգացմունքներին, ցանկությանը և սիրուն։ Չնայած նրան, որ դրանք արժանացել են իր հասակակիցների և ժամանակի բանաստեղծների գովասանքին, նրա ուսուցիչը՝ հարգված բանաստեղծ Հովիվ Ռավելոժաոնան, նախատել է նրան՝ ասելով. «Քրիստոնյաների համար անպատշաճ է սիրո գովերգումը իրենց բանաստեղծություններում»։

Չնայած իր թատերախմբի հաջողությանը, այն կարճ ժամանակ անց լուծարվել է իր հոր պահանջով, որը ցանկացել է, որ որդին զբաղվի բժշկությամբ։

### Վաղ շրջան
Դոքսը թողել է բժշկության ուսումնառությունը՝ գյուղատնտեսություն սովորելու համար, ինչը նրան հնարավորություն է տվել կենտրոնանալ իր բանաստեղծությունների վրա։ Նա տեղափոխվել է Մանդոտո, որտեղ աշխատել է որպես ֆերմեր և շարունակել է ստեղծագործել։ Այնտեղ նա հանդիպել է Պերլ Ռազանաբոլոլոնային, և զույգը ամուսնացել է ու կազմել ընտանիք։

1932 թվականին նա միացել է «Կորցրած արժեքների որոնում» շարժմանը (), որը նախաձեռնել էին Ժան-Ժոզեֆ Ռաբեարիվելոն, Շառլ Ռաժոելիսոլոն և Նյ Ավանա Ռամանանթոանինան։ Այս շարժումը նպատակ ուներ վերաարժեվորել գաղութացումից առաջ մադագասկարական ինքնությունը և մշակույթը։

Դոքսի բանաստեղծություններից շատերը տպագրվել են Անտանանարիվուի տարբեր գրական ամսագրերում, ինչպիսիք են` *Ny Mpandinika*, *Ny Tantsinanana*, *Ny Fandrosoam-Baovao*, *Ny Kintan'ny Maraina* և *Lakolosy Volamena*: 1941 թվականին նա տպագրել է իր առաջին բանաստեղծական ժողովածուն՝ *Ny Hirako*:

1947 թվականի ազգային ապստամբության ժամանակ Դոքսը միացել է ժողովրդավարական շարժմանը (*Mouvement démocratique de la rénovation malgache*), որի ընթացքում վիրավորվել է։

### Ուշ շրջան
1950-ականներին Դոքսը կորցրել է իր ընտանիքի մի քանի անդամներին։ 1954 թվականին նա կորցրել է երկու երեխաներին, հորը և կնոջը։ Դրանից հետո նա թողել է ֆերմերային աշխատանքը և ամբողջությամբ նվիրվել է ստեղծագործական գործունեությանը։ Դոքսը հաճախ ընտանիքի կարիքները հոգալու համար թերթեր է վաճառել։ Նա ստեղծել է իր թերթը՝ *Sakaizan'ny Mpianatra*, սակայն այն կարճ ժամանակ է գործել։

1952 թվականին համահիմնադրել է Մադագասկարցի բանաստեղծների և գրողների միությունը (*Union des Poètes et Écrivains Malgaches - UPEM*): 1955 թվականին հիմնել է հրատարակչություն՝ *Imprimerie Mazava*, որը նույնպես երկար չի գործել։

1960-ականների սկզբին Դոքսը ֆրանսերենից մալգաշերեն է թարգմանել երեք հայտնի վեպեր՝ *El Cid* (1961), *Horace* (1962) և *Andromaque* (1964):

1971 թվականին նա հրապարակել է իր միակ ֆրանսերեն բանաստեղծական ժողովածուն՝ *Chants Capricorniens*, որը ներառում էր նաև մալգաշական *hainteny*-ների թարգմանությունները։

1978 թվականի հունիսի 14-ին, անհայտ անձի հետ բախումից հետո, Դոքսը կորցրել է հավասարակշռությունը և աստիճաններից ընկել՝ ստանալով մահացու վնասվածքներ։ Նա թաղվել է իր ընտանիքի տոհմական դամբարանում՝ Անջանապարայում։

## Ոճ և ազդեցություն
Ակադեմիկոս Դոմինիկ Ռանաիվոսոնը Դոքսի բանաստեղծությունները բաժանել է երկու հիմնական կատեգորիայի։ Առաջին կատեգորիան ընդգրկում է բանաստեղծություններ, որոնք հագեցած են առօրյա կյանքի մանրամասն նկարագրություններով, օգտագործելով կարճ տներ և պարզ բառապաշար։ Այս բանաստեղծությունները հիշեցնում են մալգաշական *hainteny*-ի ավանդույթը՝ իրենց շեշտադրությամբ կարոտի և տենչի վրա։ Երկրորդ կատեգորիան ներառում է բանաստեղծություններ, որոնք ներկայացնում են փիլիսոփայական մտորումներ ինքնության բնույթի շուրջ և հարուստ են մալգաշական ասացվածքներով, ինչպես նաև Մադագասկարը նկարագրող խորհրդանշական վայրերով և առարկաներով։ Երկու տեսակներն էլ արտացոլում են ռոմանտիզմը։ Նրա բանաստեղծական գործերի մեծամասնությունը գրվել է սոնետի ձևով։ Հաճախ անմիջապես բանաստեղծություններ էր ստեղծում և նվիրում ընկերներին կամ անցորդներին։ Նրա աշխատանքներում հաճախ անդրադարձ է կատարվել «մալգաշական սիրո» (*amour à la Malgache*) թեմային։ Նա առաջին մալգաշ բանաստեղծներից էր, ով գրել է սեռականության և ցանկության թեմաներով։ 

Բանաստեղծություններում մալգաշական ինքնության թեման և առօրյա գեղեցկությունը նույնպես կարևոր տեղ են գրավում։ Ըստ գրող Ֆրանսուա-Քսավիե Ռազաֆիմահատրատրայի, առաջին թեման բանաստեղծին թույլ է տվել արտահայտել իր անձնական տեսլականը աշխարհի հանդեպ, մինչդեռ երկրորդը նրան հնարավորություն է տվել պոեզիայի միջոցով կրթել մալգաշ հասարակությանը։

Դոքսը իր կարիերայի ընթացքում գրել է մեծաքանակ ստեղծագործություններ՝ ներառյալ ինը բանաստեղծական ժողովածուներ, բազմաթիվ արձակ գրքեր և տասնվեց թատերգություններ, որոնք հիմնված էին աստվածաշնչյան թեմաների, մալգաշական պատմության կամ ժողովրդական հեքիաթների վրա։ Նա նաև գրել է պատվերով պիեսներ տարբեր հաճախորդների համար, որոնցից շատերը պատվիրել էին սկաուտական խմբեր, սակայն այդ պիեսները ժամանակի ընթացքում կորել են։

Նրա կողմից ֆրանսերենից մալգաշերեն թարգմանված երեք արևմտյան հայտնի վեպերը նշանակալի ներդրում են ունեցել մալգաշ գրականության մեջ, քանի որ դրանք ներմուծել են վեպի տարրեր, որոնք երբևէ չէին օգտագործվել մալգաշերենում։ Այս ջանքերը ցույց տվեցին մալգաշ գրողներին, որ մալգաշերենը կարող է օգտագործվել ցանկացած գրական ձևի համար։

## Ժառանգություն

*Dictionnaire universel des littératures-*ը (1994) Դոքսին նկարագրում է որպես «Մադագասկարի Վերլեն կամ Բոդլեր»։ Մադագասկարի անկախության տարեթվից՝ 1960 թվականից նրա ստեղծագործությունները Մադագասկարի պետական դպրոցական ծրագրի մաս են կազմել՝ տարրական դպրոցից մինչև համալսարան։ Դոքսի կողմից ստեղծված և կատարած բազմաթիվ երգեր Մադագասկարում համարվում են դասականներ։

## Աշխատանքներ

Բանաստեղծություններ
* *Ny Hirako.* 1941.
* *Hira Va?* Antananarivo: Imprimerie Faneva, 1949; Imarivolanitra, 1970.
* *Rakimalala.* Antananarivo: Imprimerie Mazava, 1955.
* *Ny Fitiavany.* 1957.
* *Fahatsiarovan-tena.* 1958.
* *Telomiova.* 1959.
* *Folihala.* 1968.
* *Dindona Fitia.* 1973; 2005.
* *Chants Capricorniens.* 1975; Éditions du CIDST, 1991; 1995.

Թատերական պիեսներ
* *Amboninkazo.* 1945.
* *Apokalipsy.* 1957.
* *Amina Batsola, tantara mampangitakitaka nisy marina tokoa taminʹny andron-dRanavalona III.* Antananarivo: Imprimerie Mazava, 1957.
* *Mavo Handray Fanjakana.* 1958.
* *Tsimihatsaka.* 1960.
* *Savik'Ombalahy.* 1960.
* *Ny Ombalahibemaso.* 1960.
* *Ny Andron'Andrianampoinimerina.* 1961.
* *Andriamihaja.* 1961.
* *Rasalama Martiora.* 1961.
* *Rainandriamampandry.* 1962.
* *Ataon-karena inona aho? Bedohoka sy Rondro ary Imalo.* 1962.
* *Varavaran'ny Fahazavana.* 1968.
* *Tritriva.* (sd).
* *Ravahiny Maritiora.* (sd).
* *Estera.* (sd).

Արձակ
* *Izy Mirahavavy.* 1946; 1967; 2005.
* *Solemita, na Tsantan-ny fitia (namboarina tamin-ny tononkiran-i Solomona).* Antananarivo: Imprimerie Faneva, 1949.
* *Izy Mirahalahy.* 1958.
* *Mangidy nefa mamy.* 1962.
* *Iarivo.* 1965.
* *Voninkazon'ny tanteraka.* Antananarivo: Imprimerie Mazava, 1955.

Դիսկոգրաֆիա
* *Fo mihira,* UPEM-HAVATSA poets reciting the works of Dox. Audio CD. France, 2006.
* *Dox,* Sorajavona. Audio CD. Label Bleu, Antananarivo.

Դոքսի թարգմանություններ

Ֆրանսերենից մալագասերեն
* *El Cid*, Pierre Corneille: *Ilay Andrianina,* performed in 1958, published in 1965.
* *Horace*, Pierre Corneille.
* *Polyeucte,* Pierre Corneille.
* *Andromaque*, Racine: *Ny Avelon'ny vady lalaina sa ny Ain'ny menaky ny aina?*

Անգլերենից մալագասերեն
* *Itomanio, ry fireneko* (*Cry, the Beloved Country*), Alan Paton, (1958).
* *Romeo and Juliet*, William Shakespeare (sd).

## Մատենագրություն
* Ranaivoson, Dominique. *Dox: écrivain et musicien à Madagascar.* Saint-Maur-des-Fossés: Sépia; Antananarivo: Tsipika, 2009. 
* Randrianarisoa-Rasendra, Irène. *Dox, poésie malgache et dialogue des cultures* preface by Elie Rajaonarison; Antananarivo: Tsipika, 2011.
* Takila Voafantina, Florilège. *Dox, l'écrivain aux multiples talents.* Antananarivo: Tsipika, 2003.

## Տես նաև
* Ժան Ժոզեֆ Ռաբեարիվելու
* Էմե Սեզեր

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*  
* 
*