Պոլ Կրուտցեն

**Պոլ Յոզեֆ Կրուտցեն** (; ) հոլանդացի օդերևութաբան և մթնոլորտային քիմիկոս: 1995 թվականին Մարիո Մոլինայի և Ֆրենկ Շերվուդ Ռոուլենդի հետ համատեղ արժանացել է քիմիայի Նոբելյան մրցանակի՝ մթնոլորտային քիմիայի վերաբերյալ իրենց աշխատանքի և մասնավորապես մթնոլորտային օզոնի ձևավորման և քայքայման ուսումնասիրության իր ջանքերի համար։ Օզոնային շերտի և կլիմայի փոփոխության ուսումնասիրությունից բացի՝ նա տարածել է «Անտրոպոցեն» տերմինը՝ նկարագրելու ենթադրվող նոր դարաշրջանը, երբ մարդկային գործողությունները կտրուկ ազդեցություն ունեն Երկրի վրա։ Նա նաև առաջին գիտնականներից մեկն էր, որոնք ներկայացրել են միջուկային ձմռան գաղափարը՝ նկարագրելու համար մթնոլորտի լայնածավալ աղտոտումից բխող հնարավոր կլիմայական հետևանքները, ներառյալ անտառային հրդեհներից առաջացող ծուխը, արդյունաբերական արտանետումները և այլ աղբյուրներ, ինչպիսիք են նավթի հրդեհները։

Նա եղել է Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամ և Միացյալ Թագավորության Թագավորական ընկերության ընտրված արտասահմանյան անդամ:

## Վաղ կյանք և կրթություն
Կրուտցենը ծնվել է Ամստերդամում՝ Աննա (Գուրկ) և Յոզեֆ Կրուտցենների որդին է: 1940 թվականի սեպտեմբերին, նույն թվականին, երբ Գերմանիան ներխուժեց Նիդեռլանդներ, Կրուտցենը ընդունվեց տարրական դպրոցի առաջին դասարան։ Տարրական դպրոցը գերմանացիների կողմից գրավվելուց հետո, նրա դասարանը տեղափոխվում էր տարբեր վայրեր։ Պատերազմի վերջին ամիսներին նա ապրեց «սովի ձմեռը», որի ընթացքում իր մի քանի դասընկերներ մահացան սովից կամ հիվանդությունից: 1946 թվականին որոշակի օգնությամբ նա ավարտեց տարրական դպրոցը և տեղափոխվեց Hogere Burgerschool (Բարձրագույն քաղաքացիական դպրոց)։ Այնտեղ, իր կոսմոպոլիտ ծնողների օգնությամբ, նա տիրապետեց ֆրանսերենի, անգլերենի և գերմաներենի: Այս դպրոցում լեզուների հետ մեկտեղ նա կենտրոնացել էր նաև բնական գիտությունների վրա։ 1951 թվականին նա ավարտեց դպրոցը, սակայն քննությունների արդյունքները բավարար չէին համալսարանական կրթաթոշակների համար: Փոխարենը, նա քաղաքացիական ճարտարագիտություն սովորեց բարձրագույն մասնագիտական ​​կրթության ավելի ցածր գներով դպրոցում և 1954 թվականին աշխատանքի անցավ Ամստերդամի կամուրջների կառուցման բյուրոյում: Զինվորական ծառայությունն ավարտելուց հետո, 1958 թվականին նա ամուսնացավ Տերտու Սոյնինենի՝ ֆինն ուսանողուհու հետ, որին հանդիպել էր մի քանի տարի առաջ, և նրա հետ տեղափոխվեց Եվլե՝ Ստոկհոլմից 200 կմ հյուսիս գտնվող փոքրիկ քաղաք, որտեղ նա աշխատանքի անցավ շինարարական բյուրոյում: Ստոկհոլմի համալսարանի օդերևութաբանության ամբիոնի համակարգչային ծրագրավորողի աշխատանքի հայտարարությունը տեսնելուց հետո նա դիմեց, ընտրվեց և 1959 թվականի հուլիսին կնոջ և նորածին դստեր՝ Իլոնայի հետ տեղափոխվեց Ստոկհոլմ:

## Ակադեմիական կարիերայի սկիզբը
1920-ական թվականներին նորվեգացի օդերևութաբանները սկսեցին օգտագործել հեղուկի մեխանիկան եղանակի վերլուծության մեջ, և 1959 թվականին Ստոկհոլմի համալսարանի օդերևութաբանության ինստիտուտը առաջատար էր թվային մոդելավորման միջոցով օդերևութաբանական հետազոտությունների ոլորտում: Տեսությունները հաստատվեցին 1960 թվականին՝ առաջին եղանակային արբանյակ Տիրոսից ստացված պատկերներով։

Այդ ժամանակ Ստոկհոլմի համալսարանում տեղակայված էին աշխարհի ամենաարագ համակարգիչները՝ BESK-ը (Երկուական էլեկտրոնային հաջորդականության հաշվիչ) և դրա հաջորդը՝ Facit EDB-ն: Քրուցենը ներգրավված էր եղանակի կանխատեսման այդ վաղ թվային մոդելներից մի քանիսի ծրագրավորման և կիրառման մեջ, ինչպես նաև մշակել էր արևադարձային ցիկլոնի մոդել։

Համալսարանում որպես ծրագրավորող աշխատելով՝ նա կարողացավ այլ դասախոսություններ լսել և 1963 թվականին դիմեց դոկտորական ծրագրի՝ մաթեմատիկան, վիճակագրությունը և օդերևութաբանությունը համատեղող թեզով։

Նրա թեզը լավ ընդունվեց և հանգեցրեց Օքսֆորդի համալսարանի Քլարենդոն լաբորատորիայում հետդոկտորական կրթաթոշակի՝ Եվրոպական տիեզերական հետազոտությունների կազմակերպության (ESRO) անունից, որը ESA-ի նախորդն էր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ