Toblerone

**Toblerone** (  **թոբլերոն**), շվեյցարական շոկոլադի ապրանքանիշ, որը պատկանում է ամերիկյան *Mondelez International* (ի սկզբանե *Kraft Foods* ) տրանսազգային ընկերությանը։ Այն արտադրվում է Բեռնում (Շվեյցարիա), նախկինում արտադրվել է նաև այլուր, իսկ ներկայումս արտադրվում է նաև Սլովակիայում։ *Toblerone* բատոնը կամ շոկոլադե սալիկը հայտնի է իրեն բնորոշ յուրահատուկ ձևով` իրար միացած շոկոլադե եռանկյունաձև պրիզմաների և դրանց վրա փորագրված *TOBLERONE* տառերի շարքով։

Ընկերությունը 1899 թվականից մինչև 1970 թվականը անկախ է եղել, այնուհետև միաձուլվել է *Suchard* շոկոլադի ֆաբրիկայի հետ, այնուհետև գերմանական *[[Jacobs]]* ընկերության հետ որպես *Jacobs Suchard*, այնուհետև ձեռք է բերվել Kraft Foods ընկերության կողմից, այնուհետև` 2012 թվականին *Mondelez International* ընկերության կողմից։

## Պատմություն
[ձախից|մինի|174x174փքս|[Թեոդոր Թոբլերը ստեղծել է շոկոլադի սալիկը ու դրա փաթեթավորումը։]]
Թոբլերի շոկոլադի գործարանը հիմնադրվել է 1899 թվականին Էմիլ Բաումանի (1880-1960) և Թեոդոր Թոբլերի (1876-1941) կողմից Բեռնում։ Այդ ժամանակ նոր հայտնագործված կաթնային շոկոլադի լայնորեն տարածման արդյունքում շվեյցարական շոկոլադի արդյունաբերությունը կտրուկ ընդլայնվել է։ 1908 թվականին Էմիլ Բաումանը, Թեոդոր Թոբլերի զարմիկը, ստեղծել է սպիտակ նուգայով, նուշով և մեղրով կաթնային շոկոլադի եզակի բաղադրատոմս։

### Անվանում, տարբերակիչ տեսք և փաթեթավորում
[մինի|173x173px|Ալպերում գտնվող [Մաթերհորն լեռը` շոկոլադե սալիկի ձևի ներշնչման աղբյուրը]]
Թեոդոր Թոբլերը մտածել է սալիկի տարբերակիչ բնորոշ եռանկյունաձևը և փաթեթավորումը։ Ապրանքի անվանումը Թոբլերի անվան և իտալական *[[Տուռոն|տորոնե - torrone]]* (նուգայի տեսակ) բառի համադրություն է։

Ենթադրվում է, որ Շվեյցարական Ալպերում / Իտալական Ալպերում Մաթերհորն լեռան եռանկյունաձևը Թեոդոր Թոբլերին ոգեշնչել է Թոբլերոն սալիկի ձևի ընտրության հարցում։ Այնուամենայնիվ, ըստ Թեոդորի որդիների, եռանկյունաձև տեսքն առաջացել է *Folies Bergère* կաբարեում Թեոդորի տեսած մի շոուի ավարտի ժամանակ պարողների կազմած բուրգի ձևից։

Ոգեշնչման մեկ այլ աղբյուր կարող էր լինել *Delta Peter* ապրանքանիշի նմանատիպ եռանկյունաձև փաթեթավորումը։ Այնուամենայնիվ, ժամանակակից Թոբլերոն սալիկի փաթեթավորման վրա առկա է Մաթերհորնի պատկերը, իսկ լեռան վրա ուրվագծված է նաև Բեռնի խորհրդանիշ արջը։ Լեռան պատկերն առաջին անգամ հայտնվել է *Toblerone* շոկոլադե սալիկների վրա 1960 թվականին։

### Արտոնագրում և արտադրություն
Թեոդոր Թոբլերը *Toblerone* շոկոլադի արտադրական գործընթացի արտոնագրի համար դիմել է 1909 թվականին։ *Toblerone* ապրանքանիշն ապրանքային նշան է ստացել նույն թվականին Բեռնի «Մտավոր սեփականության Շվեյցարիայի դաշնային ինստիտուտում»։ Ալբերտ Էյնշտեյնը, ով աշխատում էր ինստիտուտում որպես փորձագետ, մասնակցել է արտոնագրմանը։ Այսպիսով, *Toblerone*-ն առաջին արտոնագրված կաթնային շոկոլադն է: Այն հավանաբար նաև կաթնային շոկոլադ օգտագործող ամենահին կոնֆետներից մեկն է, թեև ոչ առաջինը. *Branche* շոկոլադը՝ շվեյցարական շոկոլադի արդյունաբերության մեկ այլ խորհրդանշական արտադրանք, թողարկվել է Թոբլերոնից մի քանի տարի առաջ։

Մուգ շոկոլադից պատրաստված Toblerone տարբերակը թողարկվել է 1969 թվականին։ Սպիտակ տարբերակը թողարկվել է 1973 թվականին։

Tobler շոկոլադի որոշ վաղ գովազդներ հայտնվել են միջազգային էսպերանտո և իդո լեզուներով։

Tobler ընկերությունը երկար տարիներ անկախ է գործել։ 1970 թվականին այն միավորվել է *Suchard* շոկոլադի ֆաբրիկայի ՝ *[[Milka]]* արտադրողների հետ՝ դառնալով Interfood: *Tobler & Suchard* միաձուլումից հետո որոշվել է ստեղծել նոր և միասնական աղբյուր աշխարհի երկու ընկերությունների կողմից արտադրված տարբեր ապրանքների շուկայավարման և արտահանման համար՝ *Multifood*-ը։ Մաքս Բաումանը, Էմիլ Բաումանի որդին, նշանակվել են այս նոր ստորաբաժանման տնօրեն։ *Tobler & Suchard* ընկերությունները 1982 թվականին միավորվել են *[[Jacobs]]* սուրճի ընկերության հետ՝ ստեղծելով *Jacobs Tobler & Suchard*: *[[Kraft Foods]]* ընկերությունը ձեռք է բերել *Jacobs Suchard*-ի մեծ մասը, ներառյալ *Toblerone*-ը, 1990 թվականին։ 2012 թվականին այն (մի քանի այլ ապրանքանիշերի հետ միասին) պատկանում է *Mondelēz-*ին։

## Չափեր և տարբերակներ
Ձողերի չափերը տատանվում են տասը սանտիմետրից մինչև գրեթե մեկ մետր` համապատասխան համամասնությամբ։ Ըստ *Schott's Food & Drink Miscellany-ի,* *Toblerones-* ի գագաթների չափերն ու քանակը հետևյալն են.

Ամենամյա Toblerone *Schoggifest* փառատոնի համար ստեղծվել է հատուկ մեծ սալիկ՝ նշելու սալիկի տարեդարձը։ Շոկոլադե սալիկի քաշը ներկայացնում է *Toblerone*-ի տարիները, օրինակ, 2008 թվականին 100-ամյակին այն կշռել է 100 կգ։

1970-ականներից ի վեր արտադրվել են *Toblerone*-ի այլ տարբերակներ։ Դրանք ներառում են.

մինի|398x398px|Toblerone-ի տեսականի խանութում

; Սովորական շոկոլադ (կիսաքաղցր)
: Դեղին եռանկյուն տուփում (1969)
; Մուգ շոկոլադ
: Սև եռանկյուն տուփի մեջ
; Սպիտակ շոկոլադ
: Սպիտակ եռանկյուն տուփի մեջ (1973)
; Կաթնային շոկոլադ Mint Crisp
: Սպիտակ/կանաչ եռանկյունաձև տուփի մեջ (1985)
; Snowtop (ձնե գագաթ)
: Սպիտակ շոկոլադե գագաթներով՝ նաև սպիտակ/արծաթագույն եռանկյուն տուփով
; Լցոնած
: Կաթնային շոկոլադ սպիտակ շոկոլադի կենտրոնով (կապույտ եռանկյուն տուփ)
; OneByOne (Մեկ առ մեկ)
: Առանձին փաթաթված եռանկյունաձև սալիկներ
; Toblerone Praline  (ընկույզի կոնֆետ)
: Թողարկվել է 1997 թվականին, մեկ գագաթով տարբերակ` բնորոշ բեժ փաթեթավորմամբ
; Fruit & Nut (Միրգ և ընկույզ)
: Թողարկվել է 2007 թվականին, կիսամանուշակագույն եռանկյուն ստվարաթղթե տուփով
; Honeycomb crisp (Մեղրախորիսխ խրթխրթան)
: Կիսասպիտակ տուփով, որի վրա պատկերված են մեղրաբջիջների կտորներ (2009)
; Crunchy Salted Almond (Խրթխրթան աղ արած նուշ)
: Մեղրով և նուշով նուգայով և աղ արած կարամելացված նուշով
; Berner Bär (Բեռնի արջ)
: մինի|218x218փքս|Բեռնի խորհրդանիշ արջը զինանշանի վրա500 գ կաթնային շոկոլադե սալիկ, որի դեմքին պատկերված է Բեռնի խորհրդանիշ արջը և Բեռնի զինանշանը։ Միակ ոչ եռանկյունաձև Toblerone -ն է։
; Toblerone Tobelle
: Toblerone կաթնային շոկոլադը մեղրով և նուշով նուգայով` պարզ, բարակ եռանկյունի սալիկ է, բեժ եռանկյունաձև տուփի մեջ
; Crispy Coconut (Խրթխրթան կոկոս)
: Մեղրով, նուշով և կոկոսով
; Golden Caramel (Ոսկե կարամել)
: Կարամել մեղրով և նուշով, նուգայով
; Tobler Truffles
: Սահմանափակ թողարկում, տուփի մեջ առանձին փաթեթավորված սրագագաթ շոկոլադի հատիկներով (2022)։

### Չափի փոփոխություններ
2016 թվականին Միացյալ Թագավորությունում 400 գ և 170 գ կշռող սալիկները փոփոխվել են, երկու գագաթը հեռացվել է, իսկ մյուս գագաթների միջև հեռավորությունը մեծացվել է, ինչը նվազեցրել է շոկոլադի պատրաստման արժեքը՝ կրճատելով քաշը մոտ 10%-ով մինչև 360 գ և 150 գ՝ միաժամանակ պահպանելով փաթեթի չափը և մանրածախ գինը։ Մյուս չափսերը մնացել են նույնը։ Փոփոխությունը լավ չի ընդունվել. Շոտլանդիայի խորհրդարանի պատգամավորներից մեկը կոչ է արել խորհրդարանին «միջոցներ ձեռնարկել» փոփոխության կապակցությամբ։ 2018 թվականին շոկոլադե բատոնի սկզբնական ձևը վերադարձվել է, և 170 գ / 150 գ բատոնը փոխարինվել է 200 գ կշռող բատոնով։

## Արտադրություն
Նախկինում *TOBLERONE* շոկոլադն արտադրվել է այլ վայրերում, այդ թվում՝ Անգլիայում` Բեդֆորդում  և Շոտլանդիայում` Դանդիում 1930-ականներից մինչև 1969 թվականը։ 1970-ական և 1980-ական թվականներին այն արտադրվել է Հարավսլավիայում`  Զագրեբում գտնվող հրուշակեղեն արտադրող *Kraš* ընկերության (այժմ՝ Խորվաթիայում ) արտոնագրով։

*Mondelez* ընկերությունը պլանավորել է լրացուցիչ սահմանափակ արտադրություն սկսել 2023 թվականի վերջից Սլովակիայում, Բրատիսլավայի գործարանում (նախկինում՝ *Figaro* անունով)։ Շվեյցարական կանոնները, որոնք ներկայացվել են 2017 թվականին, պահանջում են չօգտագործել շվեյցարական ծագման ցուցիչներ, ինչպիսիք են «շվեյցարական» մակագրությամբ և Շվեյցարիային բնորոշ պատկերներով փաթեթավորումը, ուստի շոկոլադե բատոնները պիտակավորվելու են «ստեղծվել է Շվեյցարիայում», իսկ շվեյցարական Մաթերհորն լեռան պատկերը կփոխարինվի «լեռան արդիականացված և պարզեցված պատկերանշանով, որը համահունչ է երկրաչափական և եռանկյունաձև տեսքին»։

Ավանդական *Toblerone* բատոնի բաղադրիչները ներառում են շաքար, չոր կաթի փոշի, կակաոյի յուղ, կակաոյի քերուկ, մեղր (3%), կաթի յուղ, նուշ (1,6%), էմուլգատոր (սոյայի լեցիտին), ձվի սպիտակուցի բուրավետիչ, կակաոյի փոշի (28%) և կաթի փոշի (14%)։

## Նմանատիպ ապրանքներ
Մինչև 1920 թվականը *Toblerone* շոկոլադի հայտնի բաղադրատոմսն արդեն մրցակցում էր այլ արտադրողների հետ, օրինակ՝ շվեյցարական մեկ այլ` *Cailler* արտադրողի, ով այդ տարի թողարկել է *Chocmel* սալիկը: Մեկ այլ համեմատելի շոկոլադ, որը պատրաստվում է Շվեյցարիայում (այս դեպքում և՛ բաղադրիչների, և՛ ձևի համար) *Frey* ընկերության արտադրած Թոբլերոնի նմանակ *Mahony* սալիկն է։

Նմանատիպ արտադրանք է խորվաթական *Kolumbo* արտադրանքը, որը պատրաստում է Զագրեբի *Kraš* գործարանը։ Այս շոկոլադը նույնպես կազմված էր պնդուկով և մեղրով բուրգերից։ *Kraš*-ն արտադրել է *Toblerone* լիցենզիայի տակ 1970-ական և 1980-ական թվականներին։

2017 թվականի հուլիսին, ի պատասխան Toblerone-ի 2016 թվականի չափի կրճատմանը, բրիտանական մանրավաճառ խանութների *Poundland* ցանցը թողարկել է Toblerone-ի սեփական տարբերակը, որը կոչվում է «*Twin Peaks*», որն ավելի մեծ է, քան փոփոխված *Toblerone* սալիկը։

## Մշակութային ազդեցություն
[մինի|Մամուռներով ծածկված [Վիշապի ատամներ (ֆորտիֆիկացիա)|հակատանկային բուրգեր, որոնք սովորաբար կոչվում են «Թոբլերոններ»]]
Բատոնի հստակ բրգաձև դասավորված ձևից է ստացել Թոբլերոնի գիծ հակատանկային պաշտպանության անվանումը, որը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի դարաշրջանի հակատանկային կայանների շարք է, որը տարածվում էր Շվեյցարիայի սահմանամերձ շրջաններում։

Շվեյցարիայի *Tobler* գործարանն այն վայրն է, որը երևում է 1971 թվականին նկարահանված «Վիլի Վոնկան և շոկոլադի ֆաբրիկան» (*Willy Wonka & the Chocolate Factory*)  ամերիկյան երաժշտական ֆիլմի տիտղոսագրում` գործող անձանց անունների հաջորդականության հատվածում։ Իսկ ֆիլմի մեծ մասը նկարահանվել է Արևմտյան Գերմանիայում։

Մեծ Բրիտանիայի հումորային հաղորդավար Ալան Փարթրիջը պայքարում է Թոբլերոն շոկոլադներից երկար տարիներ ունեցած կախվածության դեմ, որը  նրա հեռուստասերիալի մշտական պարոդիան է։

1995 թվականին պարզվել է, որ շվեդ քաղաքական գործիչ Մոնա Սահլինը չարաշահել է իր կառավարության կողմից տրված վարկային քարտը չարտոնված գնումների համար։ Քանի որ նա, ի թիվս շատ այլ թանկարժեք իրերի, գնել էր Toblerone-ի երկու սալիկ, Սահլինի կողմնակից լրագրողները փորձել են նսեմացնել պատգամավորական ֆինանսական արտոնությունների նրա չարաշահումը` որպես «Թոբլերոնի գործ», սակայն Սահլինը, այնուամենայնիվ, ստիպված է եղել հեռանալ Շվեդիայի  վարչապետի թեկնածու առաջադրումից։ Նա քաղաքականություն վերադարձել է  1998 թվականին։

Մոտ 1975 թվականին Մանչեսթերի համալսարանի ուսանողների համար Անգլիայի գլխավոր ճանապարհներից Օքսֆորդ Ռոուդում կառուցված եռանկյուն համալիրը հայտնի է որպես Թոբլերոններ։

Ամենամեծ չափի արտադրված Toblerone-ը որպես կատակ օգտագործվել է 2017 թվականին Netflix ընկերության «*Neo Yokio»* սերիալում։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Schott, Ben (2003). *Schott's Food & Drink Miscellany*. London: Bloomsbury 

## Արտաքին հղումներ
* ''Toblerone'' պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:1908 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Ապրանքանիշներ
Կատեգորիա:Հրուշակեղեն
Կատեգորիա:Շոկոլադ
Կատեգորիա:Շվեյցարական խոհանոց
Կատեգորիա:Շվեյցարական շոկոլադ
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի տնտեսություն