Ակադեմիական գրադարան

[մինի|[Դուբլինի Թրինիթի քոլեջի գրադարանը, հիմնադրվել է 1592 թվականին]]

**Ակադեմիական գրադարան**, բարձրագույն ուսումնական հաստատությանը կից գրադարան, որն աջակցում է համալսարանի դասախոսների և ուսանողների ուսումնական ծրագրին և հետազոտություններին:  Դասընթացների ընթերցանության նյութերը, որոնք նախատեսված են դասախոսի դասախոսությունները լրացնելու համար և պահվում են ակադեմիական գրադարաններում, պատմականորեն հայտնի են եղել որպես «պահուստներ»: Մինչև էլեկտրոնային ռեսուրսների հասանելի դառնալը, այդ պահուստները տրամադրվել են որպես իրական գրքեր կամ համապատասխան ամսագրային հոդվածների լուսապատճեններ: Ժամանակակից ակադեմիական գրադարանները հնարավորություն են տալիս օգտվել էլեկտրոնային ռեսուրսներից:

Ակադեմիական գրադարանների հավաքածուն պետք է ունենա որոշակի ուղղվածություն, քանի որ համապարփակ հավաքածուներ ունենալը հնարավոր չէ: Գրադարանավարները դա անում են՝ բացահայտելով դասախոսական կազմի, ուսանողական կազմի, քոլեջի կամ համալսարանի առաքելության և ակադեմիական ծրագրերի կարիքները: Երբ ակադեմիական գրադարաններում կան մասնագիտացման որոշակի ոլորտներ, դրանք հաճախ անվանում են նիշային հավաքածուներ: Այս հավաքածուները հաճախ հատուկ հավաքածուի բաժնի հիմքն են կազմում և կարող են ներառել մեկ հեղինակի կամ որոշակի թեմայի շուրջ գրված կամ ստեղծված բնօրինակ հոդվածներ, ձեռագրեր, գեղարվեստական աշխատանքներ և արտեֆակտեր:

Ակադեմիական գրադարանների միջև մեծ տարբերություն կա՝ կախված դրանց չափից, ռեսուրսներից, հավաքածուներից և ծառայություններից: Կրթության վիճակագրության ազգային կենտրոնի տվյալներով՝ Միացյալ Նահանգներում կա մոտավորապես 3700 ակադեմիական գրադարան:  Հարվարդի համալսարանի գրադարանը, որը պարունակում է ավելի քան 20 միլիոն հատոր, աշխարհի ամենամեծ խիստ ակադեմիական գրադարանն է, չնայած Դանիայի թագավորական գրադարանը, որն ազգային և ակադեմիական գրադարանների համադրություն է, ունի ավելի մեծ հավաքածու՝ մոտ 37 միլիոն հատոր:  Կալիֆոռնիայի համալսարանը գործարկում է աշխարհի ամենամեծ ակադեմիական գրադարանային համակարգը՝ կառավարելով մոտ 41 միլիոն հատոր տասը համալսարանական համալիրներում գտնվող 100 գրադարաններում: Մեկ այլ նշանակալի օրինակ է Հարավային Խաղաղօվկիանոսյան համալսարանը, որն ունի ակադեմիական գրադարաններ, որոնք բաշխված են իր տասներկու անդամ երկրներում:

Միջնադարյան Հայաստանի գրադարանները կոչվել են գրատուն, գրանոց, արկեղք գրոց, գանձատուն, նշխարանոց, դիվան, ջամբռ, նաև մատենադարան։ Եղել են հիմնականում վանքերում: Հայերեն ձեռագիր մատյանների ամենախոշոր պահոցը Երևանի Մատենադարանն է:

## Պատմություն
[մինի|Նալանդա հնագույն համալսարանի ավերակներ. [Օքսֆորդի համալսարանի հիմնադրումից ավելի քան 500 տարի առաջ (մ.թ. 427 թվականին) Հնդկաստանի Նալանդա համալսարանը ինը միլիոն գրքի տուն էր և ներգրավում էր աշխարհի տարբեր ծայրերից 10,000 ուսանողի ]]

[մինի|Մոգանի գրադարանի կլոր [ընթերցասրահ` Լոնդոնի Քինգս քոլեջի գլխավոր ակադեմիական գրադարան]]
[մինի|[Լեյդենի համալսարանի գրադարան|Լեյդենի համալսարանական գրադարանը Նիդեռլանդներում, հիմնադրվել է 1694 թվականին]]
[մինի|[Տոկիոյի Կեյոյի համալսարանի հին գրադարան]]

Գրադարանները սկիզբ են առել դեռևս հին աշխարհից։ Ամենավաղ ակադեմիական գրադարաններից են Ալեքսանդրիայի գրադարանը և Նալանդայի համալսարանի (Բիհար) գրադարանը, որոնք, ըստ երևույթին, ամիսներով այրվել են ձեռագրերի մեծ քանակի պատճառով:

### Միացյալ Նահանգներ
[մինի|[Միչիգանի համալսարանի իրավաբանական գրադարանը Անն Արբորում (Միչիգան)]]
[մինի|Ջորջ Փիբոդիի գրադարանը [Ջոնս Հոփքինսի համալսարանում (Բալթիմոր)]]

Միացյալ Նահանգների առաջին քոլեջները հիմնականում նախատեսվել են հոգևորականներ պատրաստելու համար: Այս հաստատությունների հետ կապված գրադարանները հիմնականում բաղկացած են եղել աստվածաբանության և դասականների թեմաներով նվիրաբերված գրքերից:

1766 թվականին Հարվարդի համալսարանն ունեցել է ամենաշատ հատորները, որին հաջորդում է Եյլի համալսարանը, որն ունեցել է 4000 հատոր: Այս գրադարաններ մուտքի իրավունք ունեցել են միայն դասախոսները և մի քանի ուսանողներ. միակ աշխատակազմը կես դրույքով դասախոս կամ քոլեջի նախագահն է եղել:

Գրադարանի առաջնահերթությունը գրքերը պաշտպանելն է եղել, ոչ թե ընթերցողներին դրանցից օգտագործելու հնարավորություն տալը: 1849 թվականին Եյլի համալսարանը բաց է եղել շաբաթական 30 ժամ, Վիրջինիայի համալսարանը` շաբաթական ինը ժամ, Կոլումբիայի համալսարանը՝ չորս, իսկ Բոուդին քոլեջը (Մասաչուսեթս)` ընդամենը երեք: Դրան ի պատասխան՝ ուսանողները ստեղծել են գրական միություններ և գանձել մուտքի վճարներ օգտագործելի հատորների փոքր հավաքածու կազմելու համար, հաճախ գերազանցելով համալսարանի գրադարանի պարունակությունը:

1876 թվականին ստեղծվել է Ամերիկյան գրադարանային ասոցիացիա (ALA), որի անդամներն էին Մելվիլ Դյուին և Չարլզ Ամմի Քաթերը։ Գրադարանները վերանայել են իրենց առաջնահերթությունները՝ նյութերի հասանելիությունը բարելավելով, և նկատել են, որ ֆինանսավորումն աճում է՝ այդ նյութերի նկատմամբ պահանջարկի աճի պատճառով:

1904 թվականին հիմնադրվել է Ամերիկայի մատենագիտական ընկերություն՝ գրքերի և ձեռագրերի ուսումնասիրությունը խթանելու համար։ Անդամները մեծամասամբ ակադեմիական գրադարանավարներն են եղել։

Ակադեմիական գրադարաններն այսօր տարբերվում են՝ կախված նրանից, թե որքանով են հարմարվում այն ընթերցողներին, որոնք իրենց մայր համալսարանների հետ կապ չունեն: Որոշ գրադարաններ հանրության անդամներին առաջարկում են ընթերցանության և գիրք վերցնելու արտոնություններ՝ տարեկան վճարի դիմաց. նման վճարները կարող են մեծապես տարբեր լինել: Առավելությունները սովորաբար չեն տարածվում այնպիսի ծառայությունների վրա, ինչպիսիք են համակարգչի օգտագործումը, բացառությամբ կատալոգում որոնում կատարելը կամ ինտերնետ մուտք գործելը: Համագործակցող տեղական համալսարանների շրջանավարտներին և ուսանողներին կարող են զեղչեր կամ այլ նկատառումներ տրամադրվել գրադարանից գիք վերցնելու արտոնություններ կազմակերպելիս: Մյուս կողմից, որոշ համալսարանների գրադարանները սահմանափակված են ուսանողներով, դասախոսներով և աշխատակիցներով: Նույնիսկ այս դեպքում, նրանք կարող են հնարավորություն տալ ուրիշներին ժամանակավոր վերցնել նյութեր միջգրադարանային վարկային ծրագրերի միջոցով:

ԱՄՆ-ում Հողային դրամաշնորհներով կառուցված համալսարանների գրադարաններն, ընդհանուր առմամբ, ավելի հասանելի են դարձել հանրության համար: Որոշ դեպքերում դրանք պաշտոնական կառավարական փաստաթղթերի պահոցներ են և պարտավոր են բաց լինել հանրության համար: Այնուամենայնիվ, հանրության անդամներից սովորաբար վճարներ են գանձվում գրադարանից օգտվելու համար և սովորաբար նրանց արգելվում է հասանելիությունն այն ամենին, ինչն ունեն տվյալ համալսարանի ուսանողները:

Հարվարդի համալսարանի գրադարանը, որը Մասաչուսեթս նահանգի Քեմբրիջ քաղաքում գտնվող Այվի լիգայի մասնավոր համալսարան է, աշխարհի ամենամեծ ակադեմիական գրադարանն է՝ ավելի քան 20 միլիոն հատորով, 400 միլիոն ձեռագրով, 10 միլիոն լուսանկարով և մեկ միլիոն քարտեզով:

### Կանադա
Կանադայում ակադեմիական գրադարանները զարգացել են ավելի վերջերս, քան մյուս երկրներում։ Կանադայում առաջին ակադեմիական գրադարանը, որը բացվել է 1789 թվականին, եղել է Վինձոր (Նոր Շոտլանդիա, Կանադա) քաղաքում՝ Քինգս քոլեջի համալսարանում: Ակադեմիական գրադարանները զգալիորեն փոքր են եղել 19-րդ դարում, իսկ մինչև 1950-ական թվականները կանադական ակադեմիական գրադարանները սկսել են կայուն աճ գրանցել՝ կրթությանը և հետազոտություններին ավելի մեծ կարևորություն տալու արդյունքում:

1960-ականներին Կանադայի ակադեմիական գրադարաններն ավելացել են ուսանողների թվի աճի, ասպիրանտուրական ծրագրերի ավելացման, բյուջետային հատկացումների բարձրացման և այս գրադարանների կարևորության ընդհանուր պաշտպանության ուղղակի արդյունքում: Այս աճի և 1960-ականների սկզբին տեղի ունեցած Օնտարիոյի նոր համալսարանների գրադարանային նախագծի արդյունքում Օնտարիոյում ստեղծվել են հինգ նոր համալսարաններ, որոնք բոլորն էլ ներառել են լիովին կատալոգավորված հավաքածուներ: Գրադարանների ստեղծումը լայնորեն տարածվել է ամբողջ Կանադայում և նպաստվել Կանադայի Խորհրդի և Հասարակական գիտությունների և հումանիտար գիտությունների հետազոտական խորհրդի տրամադրած դրամաշնորհների շնորհիվ, որոնք ձգտում էին ընդլայնել գրադարանային հավաքածուները:

Քանի որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո կառուցվել են բազմաթիվ ակադեմիական գրադարաններ, 1940 թվականից առաջ կառուցված կանադական ակադեմիական գրադարանների մեծ մասը, որոնք չէին թարմացվել ժամանակակից լուսավորության, օդորակման և այլնի համար, կամ այլևս չեն օգտագործվում, կամ գտնվում են անկման եզրին։ Քոլեջի և համալսարանական գրադարանների ընդհանուր թիվը 1959-1960 թվականների 31-ից աճել է մինչև 105 1969-1970 թվականներին:

1960-ականներին Կանադայում ակադեմիական գրադարանների աճից հետո կարճատև դադարի շրջան է եղել, որն անմիջականորեն հետևանք էր որոշ էական բյուջետային խնդիրների։ Այս ակադեմիական գրադարանները բախվել են վերջերս մշակված միջգրադարանային փոխառության ծառայության և պարբերական հրատարակությունների ձեռքբերման բյուջեների բարձր ծախսերի հետ կապված խնդիրների, որոնք ազդել են ձեռքբերման ընդհանուր բյուջետավորման և, ի վերջո, հանրային հավաքածուների վրա։ Կանադական ակադեմիական գրադարանները բախվել են մշտական խնդիրների՝ կապված անբավարար պաշարների և հավաքածուների միջև համակարգման ընդհանուր բացակայության հետ։

Կանադայի ակադեմիական գրադարանները կարող էին չզարգանալ կամ չշարունակել ամրապնդվել առանց արտաքին կազմակերպությունների օգնության: 1967 թվականին ստեղծվել է Օնտարիոյի համալսարանական գրադարանների խորհուրդը (OCUL)՝ կանադական ակադեմիական գրադարանների միջև միասնությունը խթանելու համար:  Օնտարիոյի գրադարանային ասոցիացիային (OLA) առընթեր գործում է Օնտարիոյի քոլեջների և համալսարանների գրադարանների ասոցիացիան (OCULA), որը զբաղվում է ակադեմիական գրադարանավարների ակադեմիական գրադարանային միջավայրում առկա ընդհանուր հարցերը ներկայացնելով:

### Եվրոպա
[մինի|[Ֆինլանդիայի ազգային գրադարանի ներքին հարդարանքը Հելսինկիում]]

Եվրոպայի ամենավաղ ակադեմիական գրադարաններից են Օքսֆորդի համալսարանի Բոդլեյան գրադարանը (հիմնադրվել է 1602 թվականին), Դուբլինի Թրինիթի քոլեջի գրադարանը (հիմնադրվել է 1592 թվականին) և Լիտվայի Վիլնյուսի համալսարանի գրադարանը (հիմնադրվել է 1570 թվականին):

Ի տարբերություն ԱՄՆ ակադեմիական գրադարանների, Եվրոպայի շատ ակադեմիական գրադարաններ չունեն բաց դարակներ, ինչպես ամերիկյան ակադեմիական գրադարաններն ունեն, ինչը կարող է վերաբերել նաև հաստատության ընդհանուր հավաքածուներին: Չնայած որոշ եվրոպական ակադեմիական գրադարաններ օգտագործում են ԱՄՆ-ում կիրառվող Դյուիի տասնորդական դասակարգման (DDC) նման կամ դրա վրա հիմնված դասակարգման համակարգ, եվրոպական ակադեմիական գրադարանները երբեմն մշակում են իրենց սեփական համակարգերը՝ իրենց հավաքածուները կազմակերպելու և համակարգելու համար:

### Ժամանակակից ակադեմիական գրադարաններ
[մինի|Բոլուսի հերբարիումի գրադարանը [Քեյփթաունի համալսարանում, Հարավային Աֆրիկա]]

21-րդ դարում ակադեմիական գրադարանները վերափոխվել են՝ ավելի քիչ կենտրոնանալով ֆիզիկական հավաքածուների մշակման, տեղեկատվության հասանելիության և թվային ռեսուրսների վրա: Այսօրվա ակադեմիական գրադարանները, բացի ֆիզիկական գրքերից և ամսագրերից, սովորաբար հասանելի են բաժանորդագրության վրա հիմնված առցանց ռեսուրսներով, ներառյալ հետազոտական տվյալների բազաները և էլեկտրոնային գրքերի հավաքածուները:

Ակադեմիական գրադարանները նաև տարածք են առաջարկում ուսանողներին աշխատելու և սովորելու համար՝ խմբերով կամ անհատապես, «լուռ հարկերում», ինչպես նաև տեղեկատու և հետազոտական օգնության ծառայություններ, երբեմն ներառյալ վիրտուալ տեղեկատու ծառայություններ: Որոշ ակադեմիական գրադարաններ տրամադրում են տեխնոլոգիաներ, ինչպիսիք են տեսախցիկները, iPad-ները և հաշվիչները: Շատ ակադեմիական գրադարաններ վերանորոգվել են՝ արտացոլելու այս փոփոխվող ուշադրությունը որպես ուսումնական տարածքներ: Ակադեմիական գրադարաններն ու ուսումնական տարածքները հաճախ ներառում են դասավանդման, գրելու կենտրոններ և այլ ակադեմիական ծառայություններ:

Ժամանակակից ակադեմիական գրադարանների հիմնական ուշադրության կենտրոնում է տեղեկատվական գրագիտության ուսուցումը, որտեղ, օրինակ, ամերիկյան ակադեմիական գրադարանների մեծ մասն աշխատանքի է վերցնում մեկ անձի կամ մարդկանց բաժին, որոնք հիմնականում նվիրված են ուսուցմանը: Շատ ակադեմիական հաստատություններ գրադարանավարներին առաջարկում են ֆակուլտետի կարգավիճակ, և գրադարանավարներից հաճախ ակնկալվում է հրապարակել իրենց ոլորտում հետազոտություններ: Միացյալ Նահանգներում ակադեմիական գրադարանավարի պաշտոնները սովորաբար պահանջում են ALA-ի կողմից հավատարմագրված հաստատության Գրադարանային և տեղեկատվական գիտությունների մագիստրոսի (MLIS) աստիճան:

Ակադեմիական գրադարանները գնալով ավելի մեծ պատասխանատվություն են ստանձնում բաց գիտության պրակտիկայի զարգացման համար: Գրադարաններն աջակցում են ազատ մատչելիությամբ հրատարակչությանը՝ ինստիտուցիոնալ պահոցների, փոխակերպող համաձայնագրերի և հոդվածների մշակման վճարների հետ կապված օգնության միջոցով: Շատերը մատուցում են հետազոտական տվյալների կառավարման ծառայություններ, ներառյալ տվյալների փոխանակման, մետատվյալների ստանդարտների և ֆինանսավորողի մանդատների պահպանման վերաբերյալ ուղեցույցներ: Գրադարանները նաև ընդլայնվում են այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են բաց կրթական ռեսուրսները (OER) և քաղաքացիական գիտության ներգրավվածությունը: Այս ընդլայնվող դերն ակադեմիական գրադարաններին դասում է որպես գիտական աշխատանքի ավելի համագործակցային, ներառական և կայուն մոդելների անցման հիմնական խթանիչներ:

## Տես նաև
* Գրադարանների պատմություն
* Գրադարանային հավաքածու
* Գրադարանավար
* Գրադարանագիտության հինգ օրենքներ
* Գրադարանային ասոցիացիաների և հաստատությունների միջազգային դաշնություն
* Գրադարան (ծրագրավորում)
* Քեյփթաունի կենտրոնական գրադարան
* Ինտերնետային որոնողական համակարգեր և գրադարաններ
* Մատենադարան
* Հայաստանի ազգային գրադարան
* Դպրոցական գրադարան

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Bazillion, Richard J. & Braun, Connie (1995) *Academic Libraries as High-tech Gateways: a guide to design and space decisions*. Chicago: American Library Association  
*--do.-- --do.-- 2nd ed. --do.-- 2001 
* Jürgen Beyer, « Comparer les bibliothèques universitaires », ''Arbido newsletter'' 2012:8
* Ellsworth, Ralph E. (1973) *Academic library buildings: a guide to architectural issues and solutions* 530 pp. Boulder: Associated University Press
* Giustini, Dean (2011, 3 May) Canadian academic libraries' use of social media, 2011 update [Web log post].
*Hamlin, Arthur T. (1981). *The University Library in the United States: Its Origins and Development.* Philadelphia: University of Pennsylvania Press. 
*Hunt, C. J. (1993) "Academic library planning in the United Kingdom", in: *British Journal of Academic Librarianship*; vol. 8 (1993), pp.&nbsp;3–16
*Shiflett, Orvin Lee (1981). *Origins of American Academic Librarianship.* Norwood, N.J.: Ablex Pub. Corp. 
* 
* Taylor, Sue, ed. (1995) *Building libraries for the information age: based on the proceedings of a symposium on The Future of Higher Educational Libraries at the King's Manor, York 11–12 April 1994*. York: Institute of Advanced Architectural Studies, University of York 

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Ակադեմիական հաստատություններ
Կատեգորիա:Համալսարանական գրադարաններ