Բայմիրզա Հայիթ

**Բայմիրզա Հայիթ Մահմուտմիրզաօղլով** (, . ), պատմաբան և արևելագետ, որ մասնագիտացել էր Թուրքեստանի և Կենտրոնական Ասիայի պատմության մեջ։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին՝ որպես կոլաբորացիոնիստ, համագործակցել է ֆաշիստ զավթիչների հետ, պայքարել միավորված, անկախ Թուրքեստանի ստեղծման համար:

## Կենսագրություն
Բայմիրզա Հայիթը ծնվել է Ուզբեկստանի Նամանգան գավառի Յարգորգան գյուղում, ծագումով ուզբեկական բազմանդամ ընտանիքում, որտեղ նրանից բացի ութ երեխա էլ կար։ Դեռահաս տարիքից հետաքրքրություն է ցուցաբերել գրականության ու արվեստների նկատմամբ։ Հաղթահարելով 1930-ականներին բնորոշ դժվարություններն ու զրկանքները՝ 1939 թվականին ավարտել է Տաշքենդի համալսարանը ։ Նույն թվականին զորակոչվել է Կարմիր բանակ, լեյտենանտի կոչումով ծառայել Լեհաստանում ՝ որպես տանկի հրամանատար։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ 1941 թվականին, Հայիթը Բելառուսի տարածքում գերի է ընկել գերմանացիներին։ Այնուհետև որպես սպա ծառայել է գերմանական Վերմախտի Թուրքեստանյան լեգեոնում, ժամանակի ընթացքում դարձել դրա լիդերներից մեկը։ Մասնավորապես՝ ղեկավարել է առավել կարևոր համարվող զինվորական մասը, 1944 թվականից՝ նաև Թուրքեստանի միավորման ազգային կոմիտեն: Ծառայության ընթացքում ծանոթացել է թուրքեստանյան լեգենդար ազգայնական Մուստաֆա Շոկայի հետ։

Պատերազմից հետո Հայիթը բնակություն է հաստատել Արևմտյան Գերմանիայում, ընդունվել Մյունսթերի համալսարան, որտեղ դասավանդել է պատմություն, արևելագիտություն և իսլամական գիտություններ առարկաները, զբաղվել իր հայրենի Թուրքեստանյան տարածաշրջանի ուսումնասիրությամբ: 1950 թվականին ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան և հրատարակել իր դոկտորական ատենախոսությունը՝ «Die Nationalen Regierungen von Kokand und der Alasch Orda» վերնագրով: Այդ նույն տարում ամուսնացել է Ռութ անունով քյոլնեցի մի երիտասարդ բժշկուհու հետ։ Զույգն ուներ երկու որդի՝ Էրթայը և Միրզան, և մեկ դուստր՝ Դիլբերը։ [1] [2] 1950-ական թվականներից մինչև իր մահը Հայիթը գերմաներեն, անգլերեն ու թուրքերեն տասնյակ հոդվածներ և 15 հեղինակավոր գրքեր է գրել Թուրքեստանի (ներկայիս Թուրքմենստանի, Ղրղզստանի, Ղազախստանի, Ուզբեկստանի անկախ հանրապետությունների և Չինաստանի Սինցզյան նահանգում ընկած ույղուրական ինքնավարության) պատմության վերաբերյալ:

Նրա առավել ծավալուն ու նշանակալի աշխատություններից են համարվում "Turkestan im XX. Jahrhundert" (1956), "Sowjetrussische Orientpolitik am Beispiel Turkestans" (1962), "Die Wirtschaftsprobleme Turkestans", (1968), "Turkestan zwischen Russland und China", (1971) and "Basmatschi: Nationaler Kampf Turkestans in den Jahren 1917 bis 1934", (1992)երկերը:

Հայիթը դասավանդել է աշխարհի մի շարք համալսարաններում։ Նա աշխատել է որպես ասիստենտ Լոնդոնի համալսարանում և որպես դասախոս՝ Հարվարդի համալսարանում, Անկարայի Հաջեթեփե համալսարանում, Ստամբուլի համալսարանում և Ստամբուլի Մարմարա համալսարանում: [1]

Հայիթը Կենտրոնական Ասիայի խորհրդային և չինական վերահսկողության տակ գտնվող մասերի անկախության և միավորման ծայրահեղ եռանդուն ջատագովն էր: Խորհրդային Միությունում նրա աշխատանքը խստորեն քննադատվել ու դատապարտվել է: [2] Նույնիսկ անկախացած Ուզբեկստանում դրա քննարկումը հակասական բնույթ է կրում. օրինակ՝ Հայիթը նախատինքի է արժանացել նախագահ Իսլամ Քարիմովի կողմից և բնորոշվել որպես հայրենիքի դավաճան: 

Աշխարհի այլ մասերում նրա աշխատանքը գնահատվել է նրա թեզերի քաղաքական և պատմական նշանակալիության պատճառով: Հայիթն այն սակավաթիվ պատմաբաններից էր, ով ներկայացրել է Թուրքեստանի պատմությունը լայն ընդգրկումով: Նա մեծ համբավ է ձեռք բերել։ հատկապես թուրքալեզու աշխարհում 2004 թվականին Ստամբուլի տեխնիկական համալսարանի կողմից նրան շնորհվել է պատվավոր դոկտորի կոչում։

Հայիթը մահացել է 2006 թվականի հոկտեմբերի 31-ին՝ 88 տարեկան հասակում, Քյոլնում։

## Հրատարակված աշխատանքների մասնակի ցանկ
### Գրքեր

* “Die Nationalen Regierungen von Kokand und der Alasch Orda.” Ph.D. thesis for University of Münster, Munich, 1950.
* *Sowjetrußische Orientpolitik am Beispiel Turkestan*. Köln-Berlin: Kiepenhauer & Witsch, 1956
* *Turkestan im XX Jahrhundert*. Darmstadt: Leske, 1956
* *Documents: Soviet Russia's Anti-Islam-Policy in Turkestan*. Düsseldorf: Gerhard von Mende, 2 vols, 1958.
* *Turkestan Zwischen Russland und China*. Amsterdam: Philo Press, 1971
* *Turkestan. Im Herzen Euroasiens*. Studienverlag, 1980. .
* *Some thoughts on the problem of Turkestan*, Institute of Turkestan Research, 1984
* “*slam and Turkestan under Russian Rule*. Istanbul: Can Matbaa, 1987.
* *Basmatschi: Nationaler Kampf Turkestans in den Jahren 1917 bis 1934*. Köln: Dreisam-Verlag, 1993. ; .
* *Berichte und Forschungen über Turkestan*. Köln. 1997.
* *Yeni Çag Türkistan tarihi kaynaklar*. Turan Kültür Vakf, 2000 

### Հոդվածներ
* “The Communist Party in Turkestan” London: *Central Asian Review*, 1957.
* “Turkestan as an Example of Soviet Colonialism” Studies on the Soviet Union. pp.&nbsp;78–95 1961
* “Sowjetrußischer Kolonialismus und Imperialismus in Turkestan.” Oosterhout. 1962
* “Turkistanda Emir haqqinda yeni fikir carayanlari.” Milli Turkistan. No. 126. 1969.
* “Der Islam und die anti-islamische Bewegung in der Sowjetunion.” Osteuropa 22(2). 114–118. 1972
* “Turkistan: A case for national independence.” *Journal of Muslim Minority Affairs*. 1. pp.&nbsp;38–50. 1979.
* “Turkestan im Herzen Euroasiens.” Studienverlag (1), 1980.
* “Western Turkestan: The Russian dilemma.” *Journal of Muslim Minority Affairs*. 6 (I) pp.&nbsp;137–51. 1985
* “Turkestan als historischer Faktor und politische Idee.” Studienverlag 17 1988

## Ձեռքբերումներ
* Կարմիր բանակի լեյտենանտ. 1940
* Վերմախտի Թուրքեստանյան լեգեոնի սպա. 1942
* Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան. 1950
* Ստամբուլի տեխնիկական համալսարանի պատվավոր դոկտորի կոչում. 2004

## Տես նաև
* Թուրքեստանյան լեգեոն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Биография Баймирза Хаита
* Баймирза Хаит на сайте istorya.ru
* Баймирза Хаит на сайте owiki.ru
* История Туркестанского легиона в документах

Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թյուրքագետներ
Կատեգորիա:Ուզբեկստանի ազգային համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Պատմաբաններ