Ալմա Մալեր-Վերֆել

**Ալմա Մալեր-Վերֆել** (գերմ.` **Alma Maria Mahler-Werfel**, ծնյալ **Ալմա Մարգարետա Մարիա Շինդլեր** (**Alma Margaretha Maria Schindler**), ), ավստրիացի երգահան, գրող, հրատարակիչ, հասարակական գործիչ։

Վաղ հասակից դրսևորելով երաժշտական ձիրք՝ հեղինակել է առնվազն տասնյոթ երաժշտական ստեղծագործություն ձայնի և դաշնամուրի համար։

Պատանեկան տարիքում սիրահարվել է կոմպոզիտոր և դիրիժոր Ալեքսանդր ֆոն Ցեմլինսկուն, բայց նրանց հարաբերությունները երկար չեն ձգվել։ Ամուսնացել է կոմպոզիտոր Գուստավ Մալերի հետ, ով չէր խրախուսում նրա երգահանական փորձերը։ Երբ նրա արվեստագիտական ունակությունները խեղդվել են, վրա է հասել ընկճախտը։ Այդ շրջանում սիրարկած է ունեցել գերմանացի ճանաչված ճարտարապետ Վալտեր Գրոպիուսի հետ։ Մալերն սկսել է քաջալերել Ալմայի կոմպոզիտորական փորձերը, նրա որոշ գործեր նախապատրաստել է հրատարակման, բայց հաշտեցման այդ շրջանը երկար չի տևել. 1911 թվականին Մալերը մահացել է։ 1915 թվականին Ալման ու Գրոպիուսն ամուսնացել են, ունեցել երկու դուստր։ Գրոպիուսի հետ ամուսնության ժամանակ ևս Ալման սիրարկած է ունեցել; Նրա սիրո առարկան այս անգամ Ֆրանց Վերֆելն էր՝ ժամանակի ճանաչված գրողներից մեկը։ Ի վերջո՝ Ալման բաժանվել է Գրոպիոուսից և ամուսնացել Վերֆելի հետ։

1938 թվականին՝ անշլյուսից հետո, զույգն ստիպված էր լքել Ավստրիան, քանի որ հրեաների վիճակն այստեղ ևս անապահով էր դարձել (Ֆրանց Վերֆելը հրեա էր)։ Ալման ու Վերֆելը հանգրվանել են Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում։ Կյանքի վերջին շրջանում Ալման հանդես է եկել որպես սալոնի տիրուհի, որը որոշակի դեր է խաղացել նախ՝ Նյու Յորքի ու Լոս Անջելեսի, այնուհետև՝ Վիեննայի արտիստական կյանքում։

Ունեցել է չորս երեխա` Մարիա Մալեր, Աննա Մալեր, Մանոն Գրոպիուս, Մարտին Գրոպիուս։

## Կենսագրություն
Ալմա Մալեր-Վերֆելը ծնվել է 1879 թվականի օգոստոսի 31-ին Վիեննայում` նկարիչներ Էմիլ Շինդլերի և Աննա Բերգենի ընտանիքում։ Ուսուցիչները տանն են դասավանդել նրան։ Տասնհինգ տարեկանում դպրոց են ուղարկել, բայց մի քանի ամիս անց թողել է դպրոցական պարապմունքները։ Վաղ մանկությունից դաստիարակվել է կաթոլիկ եկեղեցու ավանդույթներով։ Հոր մահից հետո կենտրոնացել է դաշնամուրի դասերի վրա։ 1895 թվականին մայրն ամուսնացել է ամուսնու նախկին աշակերտներից մեկի՝ Կարլ Մոլի հետ։ 1899-ին նրանք դուստր են ունեցել: Խորթ հոր միջոցով Ալման ծանոթացել է նկարիչ Գուստավ Կլիմտի հետ, որը սիրահարվել է նրան։ Բայց աղջիկը կարճ ժամանակ անց սառել է նրա նկատմամբ (մինչև Կլիմտի մահը նրանք ընկերներ են մնացել)։

1900 թվականի աշնանը Ալման կոմպոզիցիա է սովորել Ալեքսանդր ֆոն Ցեմլինսկու մոտ։ Սկիզբ է առել փոխադարձ սեր, որը թաքուն են պահել:

thumb|upright|Գուստավ Մալեր
170px|մինի|Վալտեր Գրոպիուս /1920 թ./
170px|մինի|Ֆրանց Վերֆելը 1940 թ.
170px|մինի|Ալմայի շիրիմը Գրինցինգ գերեզմանատանը
Հետագայում Ալման ձեռ է առել Ցեմլինսկուն, ասելով, թե ինքը ցանկացած պահի կարող է նրա պես տգեղի փոխարեեն տասը գեղեցիկ ու երիտասարդ սիրահարներ ունենալ, հայտարարել է նաև, որ   բոլորովին մտադրություն չի ունեցել գաճաճ ու դեգեներատ ջհուդիկներ լույս աշխարհ բերել։

1901 թվականի նոյեմբերին Ալման սկսել է հաճախել Էմիլ Ցուկերկանդլի սալոնը, որտեղ սկսել է սիրահետել իրենից տասնինը տարով մեծ Գուստավ Մալերին (ընդ որում՝ Ցեմլինսկու հետ իր կապերը դեռ չէր խզել)։ Մեկ ամիս չանցած՝ դեկտեմբերի 8-ին գաղտնի նշանվել են, բայց այդ մասին պաշտոնապես հայտարարվել է դրանից երկու շաբաթ անցնելուց հետո միայն։

1902 թվականի մարտի 9-ին Ալման ամուսնացել է Վիեննայի արքունի օպերայի տնօրենի` կոմպոզիտոր Գուստավ Մալերի հետ, ումից ունեցել է երկու դուստր (առաջնեկը՝ Մարիան, հինգ տարեկանում մահացել է դիֆթերիայից, երկրորդը՝ Աննան, հետագայում դարձել է քանդակագործ)։ 1910 թվականի հունիսին, ավագ դստեր մահվան կապակցությամբ իր ընկճվածությունը հաղթահարելուց հետո, Ալման սիրախաղ է սկսել երիտասարդ ճարտարապետ Վալտեր Գրոպիուսի հետ, ում հանդիպել էր SPA-ում հանգստանալիս։ Մալերն այցելել է Զիգմունդ Ֆրոյդին, զրուցել, խորհրդակցել, և հիմա միայն ենթադրել կարելի է, թե ինչն է եղել նրանց զրույցի նյութը։

Կնոջ ու Գրոպիուսի սիրային կապի մասին իմանալով՝ Մալերը զղջացել է նախկինում իր դրսևորած ժխտողական վերաբերմունքի համար և ջանալով հաղթահարել ամուսնական կյանքում սկիզբ առած ճգնաճամը՝ փոխել է վերաբերմունքը Ալմայի ստեղծագործական փորձերի նկատմամբ, խմբագրել է նրա երգերից մի քանիսը (*Die stille Stadt, In meines Vaters Garten, Laue Sommernacht, Bei dir ist es traut, Ich wandle unter Blumen*)., և միասին նախապատրաստել են տպագրության հանձնելու։ Եվ հենց այդ նույն տարում ինքը՝ Մալերի հրատարակիչն էլ լույս է ընծայել Ալմայի երգերից հինգը: Հաջորդ տարվա փետրվարին Գուստավն անկողին է ընկել և մի քանի ամիս անց՝ 1911 թվականի մայիսի 18-ին մահացել: Ամուսնու վախճանից հետո Ալման ստանձնել է սիրող կնոջ և Մալերի արվեստը պրոպագանդողի դերը:

Նա անմիջապես չի վերսկսել հանդիպումերը Գրոպիուսի հետ. 1912-ից 1914 թվականներին բուռն սիրարկած է ունեցել նկարիչ Օսկար Կոկոշկայի հետ, ով, իր նոր մուսայով ոգեշնչված, կերպարվեստի մի շարք նշանակալից երկեր է ստեղծել, այդ թվում՝ նշանավոր «*Քամու հարսնացուն*» կտավը։ Սակայն Կոկոշկայի՝ իշխելու տենչը, հեղհեղուկ հույզերի փոթորկուն վայրիվերումները հոգնեցրել են սիրահար զույգին, հատկապես Ալմային։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուն պես Կոկոշկան զորակոչվել է ավստրոհունգարական բանակ, և Ալման վերսկսել է հանդիպել Վալտեր Գրոպիուսի հետ։ 1915 թվականի օգոստոսի 18-ին նրանք ամուսնացել են, ունեցել մեկ դուստր, որը հիվանդությունից մահացել է 18 տարեկանում։

Ալման լույս աշխարհ է բերել նաև արու զավակի։ Գրոպիուսն սկզբում հավատացել է, որ դա իր տղան է, սակայն Ալմայի շարունակվող սիրային կապը Ֆրանց Վերֆելի հետ և քաղաքում տարածված խոսակցությունները կասկած են գցել նրա սիրտը, և մեկ տարվա ընթացքում նրանք բաժանվել են։ Մանչուկը, որ անհաս էր ծնվել, այդ ժամանակամիջոցում մահացել է։

Պրահայում ծնված գերմանալեզու բանաստեղծ և արձակագիր Ֆրանց Վերֆելի հետ Ալման սկսել էր հանդիպել դեռևս 1917 թվականի աշնանից, երբ ամուսինը զինվորական ծառայության պարտադրանքով բացակայել է Վիեննայից։ Սակայն իրենց ամուսնությունը նրանք պաշտոնապես ձևակերպել են  1929 թվականին։

1938-ին՝ անշլյուսից հետո, ամուսնական զույգը հարկադրված լքել է Ավստրիան, քանի որ Վերֆելը հրեա էր, և մեկնել է Ֆրանսիա, 1938-ի ամռանից մինչև 1940-ի գարուն բնակություն հաստատել Ռիվիերայում՝ *Սանարի սյուր Մեր*ում։ Այն բանից հետո, երբ գերմանացի ֆաշիստները գրավել են Ֆրանսիան, ամուսինները, բավականին դժվարություններ հաղթահարելով, արտագաղթել են նախ՝ Իսպանիա, ապա՝ Պորտուգալիա և այնուհետև, վերջապես, ԱՄՆ: Նյու Յորքում որոշ ժամանակ ապրելուց հետո տեղափոխվել են Լոս Անջելես, որտեղ Ալման, իր դերի մեջ մտնելով, սալոնային հանդիպումներ է կազմակերպել  Առնոլդ Շոնբերգի, Իգոր Ստրավինսկու, Թոմաս Մանի և բազմաթիվ այլ գրողների ու արվեստագետների հետ։ Վերֆելը, որ ԱՄՆ-ում որոշակի ճանաչման էր հասել այնտեղ լույս տեսած և 1943 թվականին էկրանավորված «*Բեռնադետի երգ*ը» վեպի (իսկ հայերի շրջանում՝ Մեծ եղեռնի տարիներին մի բուռ մուսալեռցիների ինքնապաշտպանության մասին պատմող «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպի) շնորհիվ, հաճախ, սրտի հիվանդության պտճառով, չէր կարողանում մասնակցել կնոջ կազմակերպած հավաքույթներին։ 1945-ին նա ինֆարկտից մահացել է Կալիֆոռնիայում:

Ալման մահացել է 1964 թվականի դեկտեմբերի 11-ին՝ Նյու Յորք քաղաքում։ Աճյունը տեղափոխվել է Վիեննա և հաջորդ տարվա փետրվարի 8-ին հուղարկավորվել Գրինցինգ գերեզմանատանը՝ իր դուստր Մանոնի շիրմի կողքին և առաջին ամուսնու՝ Գուստավ Մալերի գերեզմանից մի քանի քայլ հեռավորության վրա։

Իր գիտակցական ողջ կյանքի ընթացքում նա ճանաչել է, ուղեկցել, հաճախ՝ աջակցել եվրոպական ու ամերիկյան գրականության և արվեստի բազմաթիվ գործիչների, նրանց թվում՝ Լեոնարդ Բերնսթայնին, Բենջամեն Բրիտտենին, Ֆրանց Թեոդոր Չակորին, Էժեն դ՛Ալբերին, Լիոն Ֆոյխտվանգերին, Վիլհելմ Ֆուրտվենգլերին, Գերհարդ Հաուպտմանին, Հուգո Հոֆմանստալին, Մաքս Ռայնհարդին, Կարլ Ցուկմայերին, Յուջին Օրմանդիին, Մորիս Ռավելին, Օտտո Կլեմպերերին, Հանս Պֆինցերին, Հայնրիխ Մանին, Թոմաս Մանին, Ալբան Բերգին, Էրիխ Մարիա Ռեմարկին, Ֆրանց Շրեկերին, Վալտեր Բրունոյին, Ռիխարդ Շտրաուսին, Իգոր Ստրավինսկուն, Առնոլդ Շյոնբերգին... Իր կյանքի պատմությունը Ալմա Մալեր-Վերֆելը գրի է առել «Իմ կյանքը» ինքնակենսագրական գրքում; Լույս են տեսել նաև նրա օրագրությունները։ Գիրքն ու օրագրությունները արժեքավոր աղբյուր կարող էին ծառայել նրա նշանավոր ամուսինների ու ծանոթների կենսագրություններն ու ստեղծագործություններն ուսումնասիրողների համար, սակայն դրանք օգտագործելիս վերջիններս գրեթե միշտ բախվում են այսպես կոչված՝ «Ալմայի հիմնախնդրին»։ Բանն այն է, որ Ալման բազմաթիվ դեպքերում աղավաղում է, կեղծում, ընկնում հակասությունների մեջ... Հյու Վուդը մինչև անգամ եկել է այսպիսի եզրահանգման. «Այն ամենը, ինչին դիպել է նրա ձեռքը, արդեն իսկ արատավորված է»։

Ալմայի օրագրությունները, մյուս ձեռագրերը, երաժշտական ստեղծագործությունների բնագրերը պահվում են Փենսիլվանիայի համալսարանում, Ավստրիայի ազգային գրադարանում (Վիեննա), Բավարիայի պետական գրադարանում (Մյունխեն)։ Սկսած 1980-ական թվականներից՝ նրա երգերը պարբերաբար կատարվում են, ձայնագրվում, հրատարակվում։

## Ստեղծագործություններ
* Հինգ երգ՝ ձայնի և դաշնամուրի համար (հրատարակված 1911 թ. հունվարին)
**(i) *Die stille Stadt* (Խաղաղ քաղաքը. Richard Dehmel)
**(ii) *In meines Vaters Garten* (Իմ հոր այգում. Erich Otto Hartleben)*Note*: Բանաստեղծության բնագրային վերնագիրն է *Französisches Wiegenlied* կամ *Volkslied*
**(iii) *Laue Sommernacht* (Ամռան մեղմ գիշեր. Bierbaum)*Note*: Բանաստեղծության բնագրային վերնագիրն է *Gefunden*.
**(iv) *Bei dir ist es traut* (Հաճելի է քեզ հետ. Rilke)
**(v) *Ich wandle unter Blumen* (Թափառում էի ծաղիկների մեջ. Heine)
*Չորս երգ՝ ձայնի և դաշնամուրի համար (հրատարակված 1915 թ. հունիսին)
**(i) *Licht in der Nacht* (Լույս՝ գիշերվա մեջ. Bierbaum)
**(ii) *Waldseligkeit* (Անտառային երանություն. Dehmel)
**(iii) *Ansturm* (Փոթորիկ; Dehmel)
**(iv) *Erntelied* (Բերքահավաքի երգ; Gustav Falke)Բանաստեղծության բնագրային վերնագիրն է *Gesang am Morgen* (Վերջալույսի երգ).
* Հինգ երգ՝ ձայնի և դաշնամուրի համար (հրատարակված 1924 թ. ապրիլին) 
**(i) *Hymne* (Օրհներգ. Novalis)
**(ii) *Ekstase* (Էքստազ. Bierbaum)
**(iii) *Der Erkennende* (Ճանաչողը. Werfel)
**(iv) *Lobgesang* (Գովերգություն ; Dehmel)
**(v) *Hymne an die Nacht* (Օրհներգ՝ գիշերին. Novalis)

**Հետմահու հրատարակություններ**
***Leise weht ein erstes Blühn* (Softly Drifts a First Blossom; Rilke), ձայնի և դաշնամուրի համար (2000 թ. հրատարակել է Սյուզան Ֆիլլերը)
***Kennst du meine Nächte?* (Իմ գիշերները դու գիտե՝ս արդյոք. Leo Greiner), ձայնի և դաշնամուրի համար (2000 թ. հրատարակել է Սյուզան Ֆիլլերը)
***Einsamer Gang* (Միայնակ զբոսանք. Leo Greiner), ձայնի և դաշնամուրի համար (2018 թ. հրատարակել է Բարրի Միլինգտոնը)

Բացի պահպանված 17 երգերից, Ալման գրել է մոտավորապես երկու տասնյակ դաշնամուրային ոչ մեծածավալ ստեղծագործութհուններ, կամերային երաժշտության մի քանի կտոր և օպերային մեկ տեսարան։

## Հետմահու գնահատականներ
Ալմա Մալեր-Վերֆելի մասին հասարակական կարծիքը երբեք միանշանակ չի եղել։ Ինքը՝ Ալման իրեն համարում էր ներշնչանքի աղբյուր, մուսա, ով ստեղծագործական սխրանքների է մղել տաղանդավոր տղամարդկանց, և ժամանակակիցներից ոմանք կիսել են այդ կարծիքը։ Ալմայի կենսագիրներից Բեռնդ Վեսլինգը նրան անվանել է «այս հարյուրամյակի պատմության խորհրդանշական կերպար»։ Կլաուս Մանը նրան համեմատել է գերմանական ռոմանտիզմի ինտելեկտուալ մուսաների և ֆրանսիական ոսկեդարի՝ Մեծ դարի վսեմ և կուրացուցիչ պայծառ տիկնոջ հետ։

Սակայն շատերն էլ Ալմայի մեջ տեսնում էին սեքսաքաղցով բռնված ու բռնկված, ճակատագրական կնոջ, որը հմտորեն օգտագործել է իր կյանքի նշանավոր ուղեկիցներին։ Տեսնում էին նաև հակասեմիտի, ով իր օրագրում գրել է, որ հրեաների հետ կարելի է գործ բռնել, բայց ամուսնանալ՝ երբե՛ք։ Եվ Ֆրանց Վերֆելի հետ ամուսնանալուց առաջ ստիպել է հրաժարվել հուդայականությունից։ Կին գրող Գինա Կաուսը հայտարարել է, որ Ալման իր ճանաչած անձանցից ամենավատթարագույնն էր; Բանաստեղծ Իվան Գոլի կինը՝ Կլեռը, գրել է, որ Ալմայի հետ ամուսնացողին շուտափույթ մահ է սպասում, իսկ Ալմայի ընկերուհիներից Մարիա Տորբերգը գտնոււմ էր, որ Ալման և՛ մեծագույն կին էր, և, միժամանակ, մեծագույն  կոյանոց։

## Ալմայի կերպարը արվեստում
Ալմայի կյանքն ու բնավորությունը շատ արվեստագետների է հետաքրքրել, և նրանք կերտել են այդ ինքնատիպ կնոջ կերպարը իրենց ստեղծագործություններում։ 1974 թվականին էկրան է բարձրացվել կինոռեժիսոր Քեն Ռասելի *«Մալեր»* ֆիլմը, որտեղ Ալմայի դերը կատարում է Ջորջինա Հեյլը։ 1996 թվականին իսրայելցի գրող Ջոշուա Սոբոլն ու ավստրիացի ռեժիսոր Պաուլյուս Մանկերն ստեղծել են *«Ալմա»* դրամատիկ թատերախաղը, որը վեց տարեշրջան անընդմեջ մեծ հաջողությամբ ներկայացվել է Վիեննայում; Դրան գումարվել են չորս հարյուրից ավելի հյուրախաղային ներկայացումները Վենետիկում, Լիսաբոնում, Լոս Անջելեսում, Բեռլինում, Երուսաղեմում, Պրահայում՝ վայրեր, որտեղ ապրել է Ալմա Մալեր-Վերֆելը։ Թատերախաղը հաջորդ տարում վերածվել է հեռուստատեսային եռամաս մինի-սերիալի, ցուցադրվել նաև հեռուստատեսությամբ։
2001 թվականին ավստրալիացի կինոռեժիսոր Բրյուս Բերեսֆորդի նկարահանած *«Քամու հարսնացուն»* () ֆիլմում(տե՛ս՝ http://www.imdb.com/title/tt0212827) Ալմայի կերպարը մարմնավորել է Սառա Ուինթերը։ Այդ նույն տարում էկրան է բարձրացել *«Մանի ընտանիքը։ Դարի սիրավեպը»* հեռուստասերիալը, որտեղ Ալմայի դերի կատարմամբ հանդես է եկել Ֆրանկ Վեդեքինդի թոռնուհին՝ Կարոլա Ռենիեն։ Նույն՝ 2001 թվականին Մաքս Ֆիլիփսի լույս ընծայած «Արվեստագետի կինը» վեպի գլխավոր հերոսուհին նույնպես Ալմա Մալերն է։ 2010 թվականին գերմանացի կինոռեժիսոր Պերսի Ադլոնն ու նրա որդին՝ Ֆելիքսը, նկարահանել են  *Mahler auf der Couch* (*Մալերը բազմոցին*) կինոնկարը՝ անվանի կոմպոզիտորի ու նրա կնոջ բարդ, տառապալի հարաբերությունների, Զիգմունդ Ֆրոյդի հետ Մալերի՝ 1910 թվականին կայացած հանդիպման մասին։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Alma Mahler, *My Life, My Loves: Memoirs of Alma Mahler* Vermilon Books, reprint edition (February 1989) 
**Alma Mahler-Werfel, Diaries 1898–1902* (ed. and translator, Antony Beaumont and Susanne Rode-Breymann) Faber and Faber (1 February 1999) 
*Alma Mahler-Werfel, 'And the bridge is love' Hutchinson of London, first published September 1959,third impression April 1960
**Gustav Mahler, Letters to his Wife [1901–11]*. Edited by Henry-Louis de La Grange and Günther Weiss, in Collaboration with Knud Martner. First complete edition, revised and translated by Antony Beaumont (Faber and Faber, London 2004)
*Susanne Rode-Breymann, *Die Komponistin Alma Mahler-Werfel* (Hanover, 1999)
*Susanne Rode-Breymann, *Alma Mahler-Werfel. Muse, Gattin, Witwe* (C. H. Beck, Munich 2014)
* Susanne Keegan, *The Bride of the Wind. The Life and Times of Alma Mahler-Werfel*. (Houghtin Mifflin Company, Boston 1983; Secker & Warburg, London 1984,348 pages).
*"Walter Gropius" in Nicholas Fox Weber, *The Bauhaus Group: Six Masters of Modernism* (New York : Alfred A. Knopf, 2009.)  The chapter opens with her story. pp.&nbsp;1–5; 11–15; 27–42
* Сьюзен Кигэн «Невеста ветра. Жизнь и время Альмы Малер-Верфель». Композитор — Санкт-Петербург, 2008.
* Hilmes O. Witwe im Wahn. Das Leben der Alma Mahler-Werfel. München: Siedler, 2004

## Արտաքին հղումներ
* Finding aid to the Mahler-Werfel papers   at the University of Pennsylvania Libraries
* Ֆրանց Վերֆելի ընտանեկան արխիվը at the Leo Baeck Institute, New York
* Free recordings of her works at the Sophie database
* 
*, by Tom Lehrer, ''That Was the Year That Was (1965)
* Ալմա Մալերի կենսագրությունը
* Ալմա Մալեր-Վերֆել. պրոֆեսիոնալ մուսա
* Ալմա Շինդլերի խորթ հոր՝ Կարլ Մոլի դիմանկարը (նկարիչ՝ Օսկար Կոկոշկա)

Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի գրողներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի կին արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի նկարչուհիներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի մոդելներ