Պուտավոր լապտերաճանճ

**Պուտավոր լապտերաճանճ** (*Lycorma delicatula*), բուսակեր միջատ, որը բնիկ է Չինաստանի և Վիետնամի որոշ մասերում: Այն ինվազիվ կերպով տարածվել է Ճապոնիայում, Հարավային Կորեայում և Միացյալ Նահանգներում, որտեղ հաճախ անվանվում է "**SLF**" հապավումով: Նրա նախընտրած տերը երկնքի ծառն է (*Ailanthus altissima*), սակայն այն վարակում է նաև այլ մշակաբույսեր, ներառյալ սոյան, խաղողը, կորիզավոր մրգերը և *Malus* տեսակները:Իր բնական միջավայրում *L. delicatula*-ի պոպուլյացիաները կարգավորվում են մակաբույծ իշամեղուների կողմից:

Պուտավոր լապտերաճանճի կյանքի ցիկլը հաճախ կենտրոնացած է իր նախընտրած տիրոջ՝ *Ailanthus altissima*-ի շուրջ, սակայն *L. delicatula*-ն կարող է կապվել ավելի քան 173 բույսերի հետ: Պուտավոր լապտերաճանճի կյանքի վաղ փուլերը (ինստարները) բնութագրվում են սև և սպիտակ պուտավոր նիմֆաներով, որոնք հասունանալիս ձեռք են բերում կարմիր գունավորում և թևեր:Վաղ կյանքի ինստարներն ունեն տերերի լայն շրջանակ, որը նեղանում է հասունացման հետ: Չափահաս պուտավոր լապտերաճանճերն ունեն սև գլուխ, մոխրագույն թևեր և կարմիր հետևի թևեր: Չափահասները չունեն մասնագիտացված սնման կապեր խոտաբույսերի հետ, սակայն զգալի վնաս են հասցնում մշակաբույսերին և դեկորատիվ բույսերին: Նրանց բերանային օրգանների հասցրած ծակող վերքերը և նրանց արտաթորած մեղրացողը վնասակար են տեր բույսերի առողջության համար: Պուտավոր լապտերաճանճերը դնում են ձվերի զանգվածներ, որոնք պարունակում են 30-50 ձու՝ հաճախ ծածկված մոխրագույն ցեխանման շերտով:

Տեսակը ներմուծվել է Հարավային Կորեա 2006 թվականին և Ճապոնիա 2009 թվականին, և այդ ժամանակից ի վեր համարվում է վնասատու: 2014 թվականի սեպտեմբերին *L. delicatula*-ն առաջին անգամ գրանցվել է Միացյալ Նահանգներում, և 2022 թվականի դրությամբ, այն ինվազիվ տեսակ է Հյուսիս-արևելյան Միացյալ Նահանգների մեծ մասում և արագորեն տարածվում է դեպի հարավ և արևմուտք:*L. delicatula*-ի ձվերի զանգվածները տարածման հիմնական վեկտորն են, իսկ *Ailanthus altissima*-ի պոպուլյացիաները համարվում են հետագա վարակման ռիսկի գործոն գլոբալ մասշտաբով: Ընթացիկ վնասատուների դեմ պայքարի ջանքերը ուղղված են պոպուլյացիայի աճը սահմանափակելուն՝ հաշվի առնելով այն սպառնալիքը, որը *L. delicatula*-ն ներկայացնում է գյուղատնտեսական արդյունաբերության համար համաշխարհային մասշտաբով:

## Տաքսոնոմիա և հայտնաբերում
alt=Spotted lanternfly displaying underwing|մինի|Խայտաբղետ լապտեր, որը ցույց է տալիս թևերը
*Lycorma delicatula*-ն տեսակ է *Lycorma* ցեղից, Fulgoridae ընտանիքից, Aphaeninae ենթաընտանիքից: Այս ցեղի տեսակները հանդիպում են Ասիայում: *L. delicatula*-ն սկզբնապես նկարագրվել է Ադամ Ուայթի կողմից 1845 թվականին որպես *Aphaena delicatula*, և առաջին գիտական հավաքածուները կատարվել են Չինաստանի Նանկինի մերձակայքում: Ուայթը նկարագրել է տեսակը որպես *Aphaena variegata*-ին նման, որը մեկ այլ բուսակեր տեսակ է՝ բնիկ Ասիայում, և հղում է արել Ջորջ Տրադեսկանտ Լեյի նախորդ նկարագրություններին պուտավոր լապտերաճանճի իր սկզբնական դասակարգման մեջ:

1863 թվականին տեսակը վերադասակարգվել է Կարլ Ստոլի կողմից որպես *Lycorma delicatula delicatula*, նկարագրվելով երկու լրացուցիչ ենթատեսակներով՝ *Lycorma delicatula jole* և *Lycorma delicatula operosa*:Տաքսոնոմիական դասակարգումը երկու այլ տեսակներ (*L. imperialis* և *L. meliae*) դասում է որպես պուտավոր լապտերաճանճին սերտորեն կապված:*Lycorma delicatula* անվանումը ծագում է *lyc/lyco* բառից, որը նշանակում է "լամպ" և *delicatula*-ից, որը նշանակում է "շքեղ":*L. delicatula*-ն նաև կոչվում է կետավոր հագուստի մոմային ծղրիդ ("չու-կի" կամ "բանյի-լա-չան" չինարենում) և չինական բշտիկավոր ծղրիդ ("գոթ-մեյ-մի" 꽃매미 կորեերենում):

2019 թվականին *L. delicatula*-ի գենոմը լիովին հաջորդականացվել է, ընդ որում *Aphaena amabilis*-ը և *Pyrops candelaria*-ն դասակարգվել են որպես մոտ ազգականներ:.

## Նկարագրություն
ձախից|մինի|Խայտաբղետ լապտեր Նյու Յորքում, որտեղ այն ինվազիվ տեսակ է
Չափահաս *L. delicatula*-ն մոտ 25 միլիմետր (1 դյույմ) երկարություն և 12 միլիմետր (1⁄2 դյույմ) լայնություն ունի:Չափահաս լապտերաճանճերն ունեն սև գլուխ և մոխրագույն-դարչնագույն առջևի թևեր՝ զարդարված սև բծերով:Ուայթի սկզբնական նկարագրությունը նշում էր, որ *L. delicatula*-ն ունի առնվազն 20 սև բիծ, որոնցից վեցը գտնվում են առջևի թևերի առջևի եզրին:

Հանգստի վիճակում կարմրավուն հետևի թևերը մասամբ տեսանելի են կիսաթափանցիկ առջևի թևերի միջով՝ լապտերաճանճին տալով կարմրավուն երանգ: Կանոնավոր դասավորված սև ուղղանկյուն նշագծերը գունավորում են առջևի թևերի ծայրերը՝ երբեմն աղյուսե պատի նման նախշով: Թռիչքի ժամանակ պուտավոր լապտերաճանճը ցուցադրում է կարմիր հետևի թևեր՝ սև բծերով պրոքսիմալ մեկ երրորդի վրա, սպիտակ սեպ թևի մեջտեղում և միատարր սև թևի ծայր: Որովայնը դեղնավուն է՝ սև և սպիտակ շերտերով վերևի և ներքևի մասերում: *L. delicatula*-ն ունի նարնջագույն, բլթակավոր բեղիկներ՝ ծածկված ասեղանման ծայրերովՊուտավոր լապտերաճանճը սեռական երկձևություն ունի: Էգերն ունեն կարմիր վալվիֆերների շարք որովայնի դիստալ ծայրում, որը բացակայում է արուների մոտ: Երբ բեղմնավորված են (զուգավորված), էգերի որովայնն այնքան է ուռչում, որ նրանք դժվարանում են շարժվել: Չափահաս էգերի մարմնի երկարությունը՝ չափված գլխից մինչև թևի ծայրը, 20-ից 27 միլիմետր է (13⁄16-ից 1 1⁄16 դյույմ), մինչդեռ արուներն ավելի փոքր են՝ 21-ից 22 միլիմետր (53⁄64-ից 55⁄64 դյույմ): Էգերն ունեն նաև ավելի երկար ոտքեր՝ համեմատած իրենց արու զույգերի հետ:

Լապտերաճանճը բուսակեր միջատ է և օգտագործում է իր թևերը այս ցատկերին օժանդակելու համար՝ երկարատև թռիչքների փոխարեն: Պուտավոր լապտերաճանճը կատարում է մի շարք «հաջորդական բախումներ» ցատկելիս՝ կիրառելով և՛ պասիվ, և՛ ակտիվ ուղղում ընկնելիս: Այս թռչկոտումը նիմֆաներին, և ավելի քիչ չափով չափահասներին, տալիս է բազմաթիव հնարավորություններ՝ կրկնակի փորձելու ուղղվել ցատկից հետո: Բացի այդ, պուտավոր լապտերաճանճը կատարում է նաև օդային վերակողմնորոշում և վերգետնյա ուղղում՝ որպես իրեն ուղղելու միջոց, ինչը միասին պուտավոր լապտերաճանճին տալիս է տարբեր մակերևույթների վրա վայրէջք կատարելու և միջավայրում արագ տարածվելու ունակություն:

## Հյուրընկալող ասոցիացիաներ
աջից|մինի|Խայտաբղետ լապտերների նիմֆերը Vitis labrusca-ի վրա Բերքս կոմսությունում, Փենսիլվանիա, ԱՄՆ, 2018 թվականի հուլիսի սկզբին
*Ailanthus altissima*-ն Չինաստանի բնիկ ծառ է, սակայն ինվազիվ է աշխարհի շատ այլ տարածքներում: Այն համարվում է *L. delicatula*-ի հիմնական տերը և կարևոր դեր է խաղում լապտերաճանճի կյանքի ցիկլում:Այս ծառը նախընտրելի տեր է բոլոր փաստագրված վայրերում, որտեղ լապտերաճանճը և *A. altissima*-ն համատեղ հանդիպում են: Պուտավոր լապտերաճանճն ունի ավելի քան 173 բուսատեսակների տերերի շրջանակ աշխարհում, ներառյալ խաղողի որթերը, մրգատու ծառերը, դեկորատիվ ծառերը և փայտանյութ տվող ծառերը, այդ թվում՝ խնձորենիները և մի քանի կորիզավոր պտուղներով Rosaceae-ներ: Կախված *L. delicatula*-ի կյանքի փուլից, այն կարող է նախընտրել այլ տերեր, ինչպես օրինակ *Juglans nigra*-ն, *A. altissima*-ի փոխարեն:

Պուտավոր լապտերաճանճի սնման վարքը կապված է 103 բուսական տաքսոնների հետ, որոնք ներկայացնում են 33 ընտանիք և 17 կարգ, որոնցից 56-ը հանդիպում են Միացյալ Նահանգներում։ Այս տերերի շրջանակը ներառում է բազմաթիվ գյուղատնտեսական մշակաբույսեր — ամենանշանակալին սոյան է (*Glycine max*)[2] — և անտառային սովորական բույսեր, քանի որ հայտնի է, որ նիմֆաները կապված են այլ բույսերի հետ՝ *A. altissima*-ից բացի։Լապտերաճանճը նաև գրանցվել է որպես լուրջ վնաս հասցնող առնվազն 12 դեկորատիվ բույսերի, ինչպիսիք են *Parthenocissus quinquefolia*-ն, *Phellodendron amurense*-ն և *Toona sinensis*-ըՄիացյալ Նահանգներում մեծ պոպուլյացիաներ են նկատվում, որոնք վարակում են անտառային սովորական ծառեր, ինչպիսիք են թխկին, կեչին և ընկուզենին. միայն Պենսիլվանիայում *L. delicatula*-ն հայտնաբերվել է փայտանյութ տվող բույսերի ավելի քան 20 նորագրանցված տեսակների վրա։

*L. delicatula*-ն սնվում է փայտանյութ տվող և ոչ փայտանյութ տվող բույսերով՝ ծակելով տերևների և ցողունների ֆլոեմային հյուսվածքը մասնագիտացված բերանային օրգաններով և ծծելով հյութը;այն չի ուտում պտուղը կամ տերևները *per se*։Նրանց արտադրած շաքարային թափոն հեղուկը կարող է պատել տերևներն ու ցողունները, ինչը խթանում է բորբոսի աճը և կարող է խոչընդոտել ֆոտոսինթեզը։*Lycorma delicatula*-ն սնվում է իրենց տեր բույսերի բնի կամ ճյուղերի հյութով. քանի որ նրանք կարող են հայտնվել այդպիսի մեծ քանակությամբ մեկ բույսի վրա, նրանք կարող են անմիջականորեն զգալի վնաս հասցնել և արդյունավետորեն սպանել տեր բույսի մասերը կամ ամբողջությամբ։

*L. delicatula*-ն նաև անուղղակիորեն ազդում է իր տերերի և մոտակա բույսերի առողջության և արտադրողականության վրա՝ արտադրելով մեծ քանակությամբ մեղրացող, լապտերաճանճի շաքարային արտազատուկներ՝ ավելցուկային թափոններ և հյութ, ինչպես նաև թողնելով սնման սպիներ տեր բույսի ճյուղերի վրա, որոնք շարունակում են հյութ կաթեցնել։ Այս թանձր մեղրացողի և ծառի հյութի կուտակումը տեր բույսի սաղարթի տակ գտնվող տերևների վրա կարող է նվազեցնել բույսերի ֆոտոսինթետիկ պոտենցիալը և ազդել նրանց առողջության վրա. այս նվազումն ավելի ակնհայտ է դառնում շաքարային միացության վրա բորբոսների հնարավոր աճի պատճառով, ինչը ավելի է սահմանափակում ազդեցության ենթարկված բույսերին հասանելի լույսը: Հյութի և մեղրացողի կուտակումը նաև գրավում է մրջյունների, մեղուների և իշամեղուների բազմաթիվ տեսակներ. այսպիսով, *L. delicatula*-ի վարակների մասին կարող են ակնարկել կոնկրետ բույսերի շուրջ բորբոսների կամ խայթող միջատների անսովոր քանակությունը։  Մեղուները հաճախ օգտագործում են պուտավոր լապտերաճանճի մեղրացողը՝ ուշ սեզոնի մեղր արտադրելու համար։

## Կյանքի շրջան
ձախից|մինի|Խայտաբղետ լապտերի կյանքի ցիկլը (աստղեր)՝ չափերի համեմատությամբ ԱՄՆ քառորդի հետ (24,26 մմ, 1,0 դյույմ)
Ապրիլի վերջից մինչև մայիսի սկիզբը ձվաբջիջներից դուրս են գալիս նիմֆաները։ Նիմֆան անցնում է մի քանի անչափահաս փուլեր, որոնցից ոչ մեկը չունի թևեր։ Առաջին ինստարում այն սև է՝ սպիտակ բծերով։  Հետագա ինստարները ունենում են կարմիր բծեր՝ սպիտակ բծերի կողքին։ Վերջնական նիմֆային ինստարը կարմիր թևաբլթակներ և կարմիր վերին մարմին ունի, մինչև մեծանալով անցնի հասուն ձևին՝ սև գլխով և մոխրագույն թևերով՝ սև բծերով։ Նիմֆաները թռչում կամ սողում են՝ որոնելու կերակրման բույսեր։ Երիտասարդ նիմֆաները (առաջինից մինչև երրորդ ինստարներ) առաջին հերթին ավելի լայն էտման տիրույթ ունեն, որը նեղանում է, երբ նրանք մեծանում են։Թեև բծավոր լապտերները կերակրվում են մի քանի խոտաբույսերով, սա, ամենայն հավանականությամբ, պայմանավորված է վաղ ինստարների նիմֆաների վրա հենված կամ ընկած այդ բույսերի վրա։ Ինստարների վերջին փուլերը և հասուն լապտերները չունեն հուսալի կապ խոտաբույսերի հետ։

Հուլիսից սկսած կարելի է տեսնել հասուն ձևերը, որոնք զույգավորվում և ձվադրում են սեպտեմբերի վերջից մինչև ձմռան սկիզբը։Զույգավորման ընթացքում բծավոր լապտերները կատարում են միգրացիոն թռիչքներ։ Այդ միգրացիաների ընթացքում հասուն լապտերները կարճատև նախամիություն և զույգավորում են կատարում, որը տևում է մինչև 4 ժամ։։ Նրանց բնիկ Ինդոմալայան շրջանում նրանք իրենց ձվերը նախընտրում են դնել երկնային ծառի վրա (A. altissima), որը թունավոր ներմուծված տեսակ է, որն ընդգրկվել է Հյուսիսային Ամերիկայում։ Այս հյուրընկալողի ընտրությունը համարվում է որպես պաշտպանական մեխանիզմ՝ բնական թշնամիներից պաշտպանվելու համար։ L. delicatula-ն կարող է վերարտադրվել A. altissima-ից բացի այլ հյուրընկալողների միջոցով, բայց հիմնականում չի կարողանում հասնել բարձր բնակչության մակարդակի, եթե A. altissima-ն առկա չէ։Երկու օրինակներ, որոնք ուսումնասիրվում են, բույսի ընդհանուր շաքարի բաղադրության ներդրումն է և թունավոր քիմիկատների առկայությունը։ Լապտերը ձվադրում է ցանկացած հարթաբուն ծառի, քարի կամ ուղղահայաց հարթ մակերևույթի վրա, ներառյալ մարդածին իրեր, ինչպիսիք են տրանսպորտային միջոցները, այգու կահույքը, ֆերմերային սարքավորումները կամ դրսում պահվող այլ իրեր։

Ձվային զանգվածները պարունակում են 30-50 ձու՝ ծածկված դեղնավուն-շագանակագույն, մոմային շերտով, որը հաճախ կոչվում է ձվաբջիջ։ L. delicatula-ի ձվերը զարգանում են ընթացքի ընթացքում ձմեռային դադարով՝ պահանջելով երկու շաբաթ տաք ջերմաստիճաններ ձմռանից հետո, որպեսզի սկսվի ձվաբջիջների դուրս գալու պրոցեսըՁվերը, որոնք ձմեռել են հինգ ամիս կամ ավելի, ցույց են տվել ավելի բարձր դուրս գալու տոկոսներ և ավելի սինխրոնացված դուրս գալու պրոցես, ինչը ենթադրում է, որ ցուրտ ջերմաստիճանները բարձրացնում են ձվերի ընդհանուր գոյատևման մակարդակը։ Հասունների մեծամասնությունը մահանում է մինչև դեկտեմբերի վերջը։
մինի|«Աղյուսով և շաղախով» թևի կառուցվածքի մոտիկապատում
Փորձարկումներ են իրականացվել՝ որոշելու, թե ինչպես է ձմեռումը ազդում այս տեսակների ձվերի վրա։ Հարավկորեացի հետազոտողները գնահատել են, որ ձվերը ոչնչացնելու ամենաբարձր ջերմաստիճանը գտնվում է -12.7 և -3.4°C (9.1 և 25.9°F) միջակայքում՝ ելնելով 2009-2010 թվականների ձմռան ընթացքում օրական միջին ջերմաստիճաններից։ Այս գնահատականը հակասում է 2013-2014 թվականների Պենսիլվանիայի (ԱՄՆ) ավելի ցուրտ ձմռան ընթացքում ձվերի գոյատևմանը։ Մեկ այլ ուսումնասիրություն, որը կատարվել է Ռուտգերսի համալսարանում, առաջարկում է, որ -25°C (-13°F) մոտավորապես այն ջերմաստիճանն է, որի դեպքում ոչ մի ձու դուրս չի գալիս, մինչդեռ -15°C (5°F) որոշ սահմանափակ դուրս գալ է ցույց տվել, կախված նրանից, թե որքան ժամանակ են դրանք սառեցված մնացել։

## Բաշխում
### Բնիկ տարածք
Սպիտակ բծավոր լապտերը բնիկ է Հարավարևելյան Ասիայի ենթաօրեխային շրջաններում։ Ֆոսիլային ապացույցները ցույց են տալիս, որ L. delicatula-ն զարգացել է 55-ից 51.6 միլիոն տարի առաջ՝ Եպրեսյան ժամանակաշրջանում։Ֆիլոգենոմիկ վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ L. delicatula-ն ի սկզբանե զարգացել է հարավ-արևմտյան Չինաստանում՝ հետագայում բաժանվելով վեց ֆիլոգեոգրաֆիկ գծերի։ Այդ գծերից մեկը շարժվել է հյուսիս՝ Յանցզի գետի երկայնքով՝ Պլեիստոցենյան ժամանակաշրջանի ընթացքում։

1930-ական թվականներին L. delicatula-ն հայտնի էր Շանսի, Շանդուն և Հեբեյ Հյուսիսային նահանգներում։ Այդ ժամանակից ի վեր այն իր տարածքը ընդլայնել է՝ ներառելով Անհույ, Պեկին, Գուանդուն, Հենան, Ցզյանսու, Սիչուան, Յուննան և Չեջյան։ Ավանդական չինական բժշկության մեջ սպիտակ բծավոր լապտերը համարվում է թունավոր և 1100-ական թվականներից օգտագործվել է այտուցվածության դեմ տեղային բուժման համար։L. delicatula-ն արձանագրվել է նաև Թայվանում, Վիետնամում և Հնդկաստանում, բայց ընթացիկ հետազոտությունները դեռ չեն որոշել՝ արդյոք այս տեսակն այդ շրջանների բնիկն է։

### Պատահական ներմուծում
մինի|350x350փքս|ԱՄՆ Գյուղատնտեսության դեպարտամենտի և Սինցզյան Էկոլոգիայի և աշխարհագրության ինստիտուտի կողմից նախագծված քարտեզ՝ գլոբալ մասշտաբով խայտաբղետ լապտերների համար պոտենցիալ հարմար միջավայրերի վերաբերյալ:
Lycorma delicatula-ն սովորաբար օգտագործում է A. altissima-ն՝ կերակրվելու և ձվադրելու համար, սակայն, եթե այն ներկա չէ, միջատը կարող է ձվադրել ցանկացած անշարժ առարկայի վրա, լինի դա բնական կամ մարդածին, և սնվում է լայն տեսականիով բույսերից։Ձվերը հեշտությամբ կարող են տեղափոխվել տեղից տեղ՝ աննկատ մնալով, ինչը հնարավորություն է տալիս արագ տարածվել նոր տարածքներում։Համարվում է, որ նրա սկզբնական ներմուծումը Միացյալ Նահանգներ տեղի է ունեցել այս ճանապարհով՝ Ասիայից Պենսիլվանիա ներմուծված առարկայի միջոցով։ Lycorma delicatula-ի հասուն ձևերը թռչում են շրջակայքում՝ նոր հյուրընկալող բույսեր գտնելու համար։ Որպես նիմֆաներ՝ նրանք սնվում են այն հյուրընկալողի վրա, որի վրա ձվադրվել է ձուն, նախքան մեկ այլ բույս տեղափոխվելը։L. delicatula-ն կարող է գոյատևել և ավարտել իր կյանքի ցիկլը միջավայրերում, որտեղ իր նախընտրած հյուրընկալողը՝ A. altissima-ն, բացակայում է, սակայն շատ ավելի ցածր արդյունավետությամբ։

#### Հարավային Կորեայում
2006 թվականին բծավոր լապտերը ներմուծվեց Կորեա և 2007 թվականից համարվում է վնասատու։   Այդ ժամանակից ի վեր այն ընդլայնել է իր հյուրընկալողների շրջանակը՝ հարձակվելով առնվազն 65 բույսերի տեսակների վրա՝ անարգել մնալով բնական գիշատիչների կողմից։  L. delicatula-ի տարածումը կանխատեսվել է մոդելավորման միջոցով, որը ցույց է տվել, որ այս վնասատուն կարող է հայտնվել Հարավային Կորեայի մեծ մասում։ L. delicatula-ի տարածումը կանխատեսվել է մոդելավորման միջոցով, որը ցույց է տվել, որ այս վնասատուն կարող է հայտնվել Հարավային Կորեայի մեծ մասում։

Կարծես գոյություն ունի կապ A. altissima-ի լայն տարածման և խաղողի այգիների ընդհանուր վնասների միջև։Այս ծառը սովորաբար աճում է Կորեայի խաղողի այգիների եզրերին, և L. delicatula-ն գրանցվել է որպես խաղողի վնասատու, ինչը հանգեցրել է բերքահավաքի քանակի և ընդհանուր որակի անկմանը։Չնայած այս կապը հաստատող քանակական տվյալներ դեռևս չեն հրապարակվել, այն լայնորեն ենթադրվում է։

#### Ճապոնիայում
2009 թվականին Ճապոնիան հաղորդեց պուտավոր լապտերաճանճի առաջին հաստատված առկայության մասին Կոմացու քաղաքում (Իշիկավա պրեֆեկտուրա): 2013 թվականին հաստատվեց, որ այն տարածվել է Ֆուկուի պրեֆեկտուրա։Հետազոտողները գնահատել են, որ պուտավոր լապտերաճանճը կարող էր երկիր մտնել սպորադիկ կերպով 1930-ականներից ի վեր, սակայն միայն քսանմեկերորդ դարի սկզբին է հաստատել վերարտադրվող պոպուլյացիա:  Ճապոնիայում հայտնաբերված նմուշները գենետիկորեն նույնական են Պեկինի, Տյանցզինի, Ցինդաոյի և Շանհայի (Չինաստան) պոպուլյացիաներին։

#### Միացյալ Նահանգներում
մինի|Մեծահասակների խայտաբղետ լապտերներ Acer rubrum-ի վրա Փենսիլվանիա նահանգի Բերքս կոմսությունում, 2019 թվականի հոկտեմբերի կեսերին
2014 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Փենսիլվանիայի գյուղատնտեսության վարչությունը (PDA) և Փենսիլվանիայի խաղերի հանձնաժողովը առաջին անգամ հաստատեցին բծավոր լապտերի առկայությունը Բերկս շրջանում, որը գտնվում է Ֆիլադելֆիայից հյուսիս-արևմուտք։Հյուրընկալողների նկատմամբ ունեցած նախասիրությունների հիման վրա, այն վտանգ է ներկայացնում նահանգի խաղողի, պտղատու ծառերի և անտառային արդյունաբերությունների համար։ Տարածման մեծագույն ռիսկը տեսնում էին այն նյութերի տեղափոխման մեջ, որոնք կարող են պարունակել ձվաբջիջներ՝ հարթ կեղևի, քարի և այլ ուղղահայաց մակերևույթների վրա։

Փենսիլվանիայի գյուղատնտեսության վարչությունը 2014 թվականի նոյեմբերի 1-ին արգելեց այն իրերի տեղափոխումը, որոնք կարող են պարունակել ձվաբջիջներ, ներառյալ՝ վառելափայտը, մարգագետնային տրակտորները, բացօթյա աթոռները, բեռնատարները և զվարճանքային տրանսպորտային միջոցները՝ յոթ համայնքներից։ Հաշվի առնելով հայտնաբերված հին ձվաբջիջները, գնահատվեց, որ բծավոր լապտերը կարող էր ԱՄՆ-ում լինել առնվազն 2012 թվականից և դիմակայել է անսովոր ցուրտ 2013-14 ձմռանը։  Մինչև 2021 թվականի մարտը, լապտերը հայտնաբերվել էր Փենսիլվանիայի 67 շրջաններից 34-ում։

2019 թվականին Փենսիլվանիայի Պետական համալսարանը գնահատեց, որ բծավոր լապտերի պատճառով նահանգային տարեկան վնասները կազմում են 99.1 միլիոն դոլար՝ գյուղատնտեսության ոլորտում և 236.3 միլիոն դոլար՝ անտառային արդյունաբերության մեջ։Մոդելները ցույց տվեցին, որ լապտերի տարածումը կարող է հանգեցնել տարեկան 554.0 միլիոն դոլարի վնասի և 4,987 աշխատատեղի կորստի, եթե այն շարունակի տարածվել Փենսիլվանիայի ողջ տարածքում։ԱՄՆ գյուղատնտեսության նախարարության կողմից ղեկավարվող ազգային աշխատանքային խումբը, որը բաղկացած է Պենսիլվանիայի հետազոտողներից և USDA-ի գիտնականներից, կազմակերպվեց՝ որոշելու, թե ինչ է հայտնի լապտերի մասին և ինչ հետազոտություններ են անհրաժեշտ, ներառյալ ԴՆԹ-ի վերլուծությունը՝ ճշգրիտ պարզելու, թե որտեղից է սկսվել վարակի աղբյուրը։

Այլ նահանգներում բծավոր լապտերները հայտնվեցին արդեն 2018 թվականից, իսկ 2021 թվականին հաստատվել էր նրանց առկայությունը առնվազն Կոնեկտիկուտում, Մերիլենդում, Մասաչուսեթսում, Դելավերում, Նյու Ջերսիում, Նյու Յորքում, Օհայոյում, Ինդիանայում, Վիրջինիայում և Արևմտյան Վիրջինիայում, որոնցից մի քանի նահանգներ հրապարակեցին կարանտինային հրամաններ2022 թվականին հաստատվեց, որ լապտերը առկա է Հյուսիսային Կարոլինայում, Միչիգանում և Ռոդ Այլենդում։2023 թվականի սեպտեմբերի վերջում Թեննեսի նահանգը հաստատեց բծավոր լապտերի առկայությունը Դեյվիդսոն շրջանում՝ դարձնելով Թեննեսին 16-րդ նահանգը, որտեղ հայտնաբերվել է բծավոր լապտերը։

Սպիտակ բծավոր լապտերի համար կա լայն տարածում՝ բնակություն հաստատելու գրեթե ամբողջ արևելյան մասում, ինչպես նաև Խաղողի և գարու արտադրող կարևոր հովիտներում՝ Խաղաղ օվկիանոսի ափին։

Բծավոր լապտերի մահացած նմուշներ հայտնաբերվել են Կանզասում, Օրեգոնում և Կալիֆորնիայում, թեև սեպտեմբեր 2023-ի դրությամբ այս նահանգներում կենդանի նմուշներ չեն արձանագրվել։Մահացած նմուշների հայտնաբերումը մեծացրել է անհանգստությունները՝ կապված միջատի պատահական ներթափանցման հետ, որը կարող է հաստատվել նոր նահանգներում։

#### Կանադայում
Կանադայի Սննդամթերքի տեսչական գործակալությունը SLF-ի երկրի ներսում հայտնվելու ռիսկ է ճանաչել և նախկինում կանխել է լապտերի մեծահասակների տեղափոխումը դեպի Օնտարիո՝ բեռնարկղերում։ Հիմնական մտահոգությունը կապված է այն վնասների հետ, որ բծավոր լապտերը կարող է հասցնել գինու, մրգերի և բանջարեղենի արդյունաբերությանը։ Կանադական կառավարությունն ու գյուղատնտեսական արդյունաբերությունը մտահոգված են կարանտինի պահպանմամբ և հույս ունեն, որ ԱՄՆ-ում կարանտինի միջոցառումները հաջող կլինեն։Չնայած Կանադայի մեծ մասը L. delicatula-ի համար անպիտան միջավայր է, սակայն Օնտարիոյի հարավ-արևմուտքը և մյուս նահանգների հարավային հատվածները հնարավոր է ունենան ցածր պիտանելիություն բնակեցման համար։

#### Եվրոպայում
Եվրոպական և Միջերկրածովյան բույսերի պաշտպանության կազմակերպությունը L. delicatula-ն դասակարգում է որպես A1 վնասատու և կանխատեսում է, որ այն կարող է դառնալ ինվազիվ Եվրոպայում։ CLIMEX մոդելավորումը գտել է, որ Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Բելգիան, Շվեյցարիան, Իսպանիան և Իտալիան կարող են ապահովել փոքր բնակչությունների աջակցություն։ Բծավոր լապտերի տարածման ռիսկի վերլուծությունը Եվրոպայում դասակարգվել է որպես միջինից բարձր՝ կապված A. altissima-ի տարածվածության հետ։2024 թվականի հուլիսի 17-ին INaturalist-ով բծավոր լապտերը նկատվել է Մադրիդում, Իսպանիա։

#### Ավստրալիայում
Ավստրալիայում բծավոր լապտերի կյանքի ցիկլի մոդելավորումը ցույց է տվել, որ տարածքում ներթափանցվելու դեպքում զարգացման և գոյատևման տարբերություններ կլինեն։ Ավստրալիայի հարավ-արևմտյան ափամերձ շրջանները համարվում են բարձր պիտանի, իսկ Ավստրալիայի Մեծ բաժանարար լեռնաշղթան և Տասմանիան՝ ամենացածր պիտանելիությամբ։Ինչպես A. altissima-ի տարածվածությունը, այնպես էլ ցրտահարության հետևողական սեզոնների բացակայությունը համարվում են ռիսկի գործոններ երկրում պոպուլյացիաներ հաստատող L. delicatula-ում։

## Հնարավոր վնասատուների դեմ պայքար
Պենսիլվանիայի Գյուղատնտեսության դեպարտամենտը և Պեն Սթեյթ համալսարանի ընդլայնումը հրապարակել են վնասատուների դեմ պայքարի ուղեցույցներ: Այս ուղեցույցները ներառում են L. delicatula-ի ձվերի ոչնչացումը հոկտեմբերից մայիս ընկած ժամանակահատվածում՝ դրանք մակերևույթներից քերծելով, "երկակի պայուսակավորել և գցել աղբը": Մարդիկ կարող են ձվերը քերծել անմիջապես պլաստիկ տոպրակների մեջ, որոնք պարունակում են ալկոհոլ կամ ձեռքերի ախտահանիչ՝ դրանց ոչնչացման համար:  PDA-ն խորհուրդ է տվել հեռացնել լապտերի նախընտրած հյուրընկալ ծառերը, օրինակ՝ երկնքի ծառը (Ailanthus altissima), պահպանելով միայն արական ծառերը, որոնք կարող են օգտագործվել որպես "թակարդ ծառեր", քանի որ բծավոր լապտերը գրավում են իրենց նախընտրած հյուրընկալ ծառերը։  Մնացած արական "թակարդ ծառերը" պետք է փաթաթվեն կպչուն ժապավենով վաղ գարնանից՝ որսալու համար ցանկացած թրթուր։

2020 թ.-ից PDA-ն առաջարկել է տարբեր պեստիցիդներ՝ պայքարելու տարածված վնասատուների դեմ, ներառյալ՝ ինսեկտիկիդային օճառներ, նիմի յուղ, պիրետրիններ և եթերային յուղեր, ինչպես նաև բիֆենտրին, կարբարիլ, դինոտեֆուրան որպես կեղևի ցողիչներ, իմիդակլոպրիդ, սպինոսադ, տեբուկոնազոլ և զետա-ցիպերմետրին։ Վարակված ծառերը կարելի է բուժել համակարգային պեստիցիդներով՝ հունիսից օգոստոս ընկած ժամանակահատվածում: PDA-ն խորհուրդ է տալիս ծառի ներարկում և կեղևային ցողում՝ կատարված պրոֆեսիոնալ կատարողների կողմից։

Պենսիլվանիայում և Կորեայում, շագանակագույն կպչուն թակարդները արդյունավետ են եղել թրթուրների որսի համար, թեև չափահաս լապտերները կարող են բավականաչափ ուժեղ լինել՝ կպչուն նյութից փախչելու համար։ Նկատվել է, որ բծավոր լապտերը խուսափում է ծառի հյուսվածքի փոփոխություններից և խոչընդոտներից՝ ծառի բնի երկայնքով։ Տարբեր քայռոմոններ և մեթիլ սալիցիլատը կարող են օգտագործվել կպչուն թակարդների հետ միասին՝ վնասատուների վերահսկման այս մեթոդի համար։

2023 թ.-ի դրությամբ, հետազոտողները ուսումնասիրում են լապտերների պոպուլյացիաների վերահսկման մեկ այլ մեթոդ՝ Ailanthus altissima-ի պոպուլյացիաների նվազեցման միջոցով։

2013 թվականից սկսած, հետազոտողները ուսումնասիրում են լապտերների պոպուլյացիաների վերահսկման մեկ այլ մեթոդ՝ Ailanthus altissima պոպուլյացիաների նվազեցման միջոցով։ Օգտագործելով սնկային պաթոգեն՝ *Verticillium nonalfalfae*-ը, որը հայտնաբերվել է, որ արդյունավետորեն ոչնչացնում է ներխուժող ծառերը՝ առաջացնելով անոթային խառնաշփոթ: Ենթադրվում է, որ լապտերները, որոնք սնվում են այս ծառի բջիջների մեջ, կարող են "օգնել" A. altissima-ի վերացմանը՝ հանդես գալով որպես փոխանցող *V. nonalfalfae* պաթոգենի: Այս մեթոդը դեռևս չի հաստատվել արդյունավետ դաշտային պայմաններում։

Նաև հայտնաբերվել է, որ Միացյալ Նահանգներում բնիկ չորս սնկային պաթոգեններ (*Beauveria bassiana*, *Batkoa major*, *Metarhizium pemphigi*, և *Ophiocordyceps delicatula*) կարող են զուգահեռ համաճարակներ առաջացնել բծավոր լապտերների պոպուլյացիաների դեմ*։Beauveria bassiana*-ն ցույց է տվել, որ այն կարող է սպանել լապտերներին կենսաբանական պեստիցիդների փորձարկումներում։

Չինաստանում լապտերի մի քանի բնական գիշատիչներ հայտնաբերվել են, բայց դեռևս չեն օգտագործվում կենսաբանական հսկողության համար: *Dryinus sinicus* չորասեռային տզերը և *Ooencyrtus kuvanae* չալցիդ տզերը դիտվել են լապտերի ձվերի և թրթուրների վրա որպես պարազիտներ։ : *Ooencyrtus kuvanae*-ն նախկինում ներմուծվել էր ԱՄՆ 1908 թվականին՝ *Lymantria dispar dispar* պոպուլյացիաների վերահսկման համար*Anastatus orientalis* տզը, որն ունի լապտերների ձվերի պարազիտացման բարձր մակարդակ, նույնպես ուսումնասիրվում է՝ որպես կենսաբանական հսկողության գործիք։

## Նկարներ

Պատկեր:Lycorma_delicatula_331111274.jpg|Ծառի կեղևի վրա խայտաբղետ լապտերների ձվերը
Պատկեր:Lanternfly_nymph_-_06.13.22.jpg|alt=|Խաղողի տերևի վրա հայտնաբերված լապտերի վաղ տարիքի նիմֆ
Պատկեր:Spotted_Lanternfly_Berks_County_PA_Late_July_2018.jpg|Փենսիլվանիա նահանգի Բերքս կոմսությունում գտնվող Vitis labrusca-ի խայտաբղետ լապտերների ուշ աստղի նիմֆերը 2018 թվականի հուլիսի վերջին
Պատկեր:Spotted_lanternfly_(Lycorma_delicatula).jpg|Խայտաբղետ լապտեր ուշ աստղի նիմֆա
Պատկեր:Spotted_lanternflies_in_BBG_(42943).jpg|Մեծահասակները լապտերներ են նկատել Բրուքլինի բուսաբանական այգում 2021 թվականի սեպտեմբերին
Պատկեր:Spotted_Lanternfly_in_Web.jpg|Փենսիլվանիայի Դելավեր կոմսությունում, 2020 թվականի սեպտեմբերին, սարդը բռնել և կերել է մեծահասակ լապտերին
Պատկեր:Lanternfly_Nymph.jpg|4-րդ աստղի նիմֆա Հարավային Կորեայում.


## Ծանոթագրություններ

## Լրացուցիչ ընթերցում.
* 

## Արտաքին հղումներ

* Hungry Pests Campaign – Spotted lanternfly , United States Department of Agriculture
* Species Profile – Spotted lanternfly (''Lycorma delicatula''), National Invasive Species Information Center, United States National Agricultural Library
* PennState Extension spotted lantern information page
* 
* 

Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կիսակարծրաթևավորներ
Կատեգորիա:Միջատներ
Կատեգորիա:Չինաստանի կենդանական աշխարհ