Յուրի Կոնդրատյուկ

**Յուրի Կոնդրատյուկ** (, իսկական անունը՝ Ալեքսանդր Շարգեյ ), ուկրաինացի խորհրդային գիտնական, տիեզերագնացության հիմնադիրներից մեկը։ 20-րդ դարի սկզբին հաշվարկել է Լուսին թռչելու օպտիմալ ուղեգիծը։ Այդ հաշվարկները կիրառել է ՆԱՍԱ-ն իր «Ապոլոն» ծրագրում։ 1919 թվականին Կոնդրատյուկի առաջարկած ուղեգիծն անվանվել է նրա անունով՝ «Կոնդրատյուկի ուղեգիծ»։

## Կենսագրություն
Ալեքսանդր Շարգեյը ծնվել է Պոլտավայի նահանգի Պոլտավա քաղաքում հրեա Իգնատի Շարգեյի ու Լյուդմիլա Շարգեյի (ծննդյան ազգանունը՝ Շլիպենբախ) ընտանիքում։ Լյուդմիալյի նախապապը՝ Անտոն Շլիպենբախը, 1812 թվականի պատերազմի մասնակից է եղել։

Լյուդմիլա Շլիպենբախը մինչ ամուսնությունն ապրել է Կիևում, որտեղ կանականց գիմնազիայում դասավանդել է ֆրանսերեն և աշխարհագրություն։ Հենց այստեղ էլ ծանոթացել է ապագա ամուսնու հետ, որն այն ժամանակ Կիևի համալսարանի ֆիզմաթ ֆակուլտետի ուսանող էր։ 1897 թվականի հունվարի 12-ին երբ Իգնատին մկրտվել է, գրանցվել է և ամուսնությունը։ Իգնատի Շարգեյը (1873-1910) եղել է Բերդիչևից։

Ալեքսանդր Շարգեյը ծնվել ու իր վաղ մանկությունն անցկացրել է տատի (եղել է մանկաբարձ) տանը։ Երբ դարձել է մեկ տարեկան, հայրը մեկնել է Գերմանիա՝ շարունակելու ուսումը Դարմշտադտի բարձրագույն տեխնիկական դպրոցում։ 1906 թվականին նա, չնայած ամուսնացած լինելուն, հարաբերություններ է սկսել Ելենա Գիբերմանի հետ, որը հայտնի բժիշկ, գինեկոլոգ, բժշկական գրականության թարգմանիչ Պոլինա Լուրիե-Գիբերմանի դուստրն էր։ 1907 թվականին Ալեքսանդր Շարգեյը ընդունվել է Վասիլևի կղզու գիմնազիա, 1910 թվականին ծնվել է հայրական կողից քույրը։ Նույն թվականին հայրը հանկարծամահ է եղել, և Ալեքսանդրը կրկին վերադարձել է տատիկի մոտ՝ Պոլտավա։

1910-1916 թվականներին սովորել է Պոլտավայի արական երկրորդ գիմնազիայում, որն ավարտել է արծաթե մեդալով։

1916 թվականին ընդունվել է Պետրոգրադի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգի՝ Պետրոս Մեծի անվան պոլիտեխնիկական համալսարան) մեխանիկայի ֆակուլտետը և նույն թվականի նոյեմբերին զորակոչվել բանակ։ Մինչև 1918 թվականի զորացրումը կռվել է թուրքական ճակատում, եղել է պրապորշչիկ։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո որպես ցարական բանակի սպա մոբիլիզացվել է Սպիտակ բանակ, սակայն  դասալքությամբ թողել է այն։

Այն բանից հետո, երբ Կիևը գրավվել է Կարմիր բանակի կողմից, փորձել է ոտքով մեկնել արտասահման, սակայն սահմանին բռնվել է ու վերադարձվել է։ Իր սպայական անցյալի համար վախենալով բռնաճնշումներից՝ խորթ մոր՝ Ելենա Գիբերմանի (երկրորդ ամուսնությամբ՝ Կարեևա) օգնությամբ  ստացել է փաստաթղեր Յուրի Կոնդրատյուկ անուն-ազգանունով, որով էլ ապրել է մինչև իր կյանքի վերջ։

### 1921-1930 թվականներ
1921-1927 թվականներին Շարգեյ-Կոնդրատյուկն աշխատել է Հարավային Ուկրաինայում, Կուբանում ու Հյուսիսային Կովկասում՝ կատարելով վագոնները ամրակցողի գործից մինչև մեխանիկի աշխատանք։ 1927 թվականին, վախենալով արտակարգ կոմիտեի բռնաճնշումներից, մեկնել է Սիբիր, որտեղ ավելի հեշտ էր թաքնվել ուրիշի անվան ներքո։ Նա աշխատանքի է անցել Նովոսիբիսկի հացամթերքի գործարանում, մասնակցել է էլևատորների կառուցման ու կատարելագործման աշխատանքներին։ Հենց այս ժամանակ էլ նա կառուցել է *Մաստոդոնտ* էլևատորը 13.000 տոննա հացահատիկի պահպանման համար՝ չօգտագործելով ոչ մի մեխ. նման պայմաններում այդպիսի կառույցն անհավանական էր թվում։ Այս ժամանակաշրջանում բազմիցս եղել է Բիյսկում, որտեղ դասախոսություններ է կարդացել հացահատիկի պահպանության մեխանիզացիայի մասին։

### Ձերբակալություն
1930 թվականի հուլիսի 30-ին Կոնդրատյուկը «Հացամթերքի» մի քանի այլ աշխատակիցների հետ ձերբակալվել է վնասարարության մեղադրանքով։ Մեղադրանքի մի կետն էլ այն է եղել, որ նա «Մաստոդոնտը» կառուցել է առանց գծագրերի ու առանց մեխերի։ Տեղի ղեկավարությունը եկել է այն եզրակացության, որ կառույցը չի դիմանա հացահատիկի մեծ քանակությանը և կփլուզվի՝ պատճառ դառնալով 10.000 տոննա «ժողովրդական» հացահատիկի կորստի։ 1931 թվականի մայիսի 10-ին նրան դատապարտել են երեք տարվա աքսորի։ Իրականում «Մաստոդոնտը» ծառայել է մոտ 60 տարի և այրվել է 1990-ական թվականների կեսերին։ Սակայն ճամբարի փոխարեն Յուրի Կոնդրատյուկը հայտնվել է Նովոսիբիրսկի մասնագիտացված № 14 բյուրոյում, որը նախատեսված է եղել ձերբակալված ինժեներների համար, և մասնակցել ածխի հանքերի ձեռնարկությունների նախագծմանը։ Այստեղ նա աշխատել է մինչև 1932 թվականի օգոստոսը՝ հասցնելով նախագծել ածխահանքերի համար նախատեսված երկու սարքավորում, որոնց համար ստացել է արտոնագիր ու հեղինակային իրավունք։ Նա հրապարակել է մի շարք հոդվածներ հատուկ մասնագիտությունների գծով՝ հանքահորերի հորատման արագացում ու հեշտացում, բետոնի պահպանում, երկաթբետոնե բարձրակ։

### Հողմային էլեկտրակայանի ստեղծում
Դեռևս № 14 բյուրոյում աշխատելու ժամանակ Կոնդրատյուկը ծանոթացել է Ղրիմի հողմային էլեկտրակայանի նախագման էսքիզների մրցույթին, որ հայտարարել էր ծանր արդյունաբերության ժողովրդական կոմիսարիատը։ Կայանի նախագիծը կատարվել է Պ. Գորչակովի հետ, իսկ ավելի ուշ նրանց է միացել ինժեներ Նիկոլայ Նիկիտինը, որը հետագայում նախագծել է Մոսկվայի Օստանկինո հեռուստաաշտարակը։

Հողմային էլեկտրակայանի նախագծի էսքիզն ավարտին է հասցվել 1932 թվականին, և շուտով ծրագրի մասնակիցները հնարավորություն են ստացել մեկնելու Մոսկվա։ Ժողովրդական կոմիսարիատի հետևողական խնդրանքով 1933 թվականին Կոնդրատյուկին ժամանակից շուտ բաց են թողել։ Մրցույթում նրանց նախագիծը լավագույնն է ճանաչվել։ 1933-1934 թվականներին Շարգեյն աշխատել է Խարկովի (այդ ժամանակ Ուկրաինայի մայրաքաղաքն էր) արդյունաբերական էներգիայի ինստիտուտի մասնաճյուղում։ Վերջնականապես տեխնիկական նախագիծը մշակվել է 1934 թվականի փետրվարին։ 1937 թվականին Ղրիմի Այ Պետրի լեռան վրա կայանի կառուցման նախապատրաստական աշխատանքներ են կատարվել։ Սակայն 1938 թվականին որոշում է ընդունվել նախագիծը դադարեցնելու համար, ինչի կապակցությամբ Կոնդրատյուկը հետագա երկու տարիներին զբաղվել է փոքր հողմակայանների նախագծմամբ։

Այս շրջանում նա համագործակցության շահավետ ու անհողդողդ առաջարկներ է ստացել Սերգեյ Կորոլյովից, սակայն մերժել է՝ պատճառաբանելով հողմակայանի կառուցման իր ստանձնած պարտավորությունները։

Մեկ ուրիշ վարկածով մերժման պատճառը եղել է այն, որ ռազմական ծրագրերի շուրջ աշխատանքը պահանջում էր ժողովրդական կոմիսարիատի խիստ հսկողությունը, և կենսագրության ստուգման ժամանակ, հնարավոր է, կբացահայտվեր փաստաթղերի կեղծման հանգամանքը և իր սպիտակգվարդիական անցյալը՝ դրա բոլոր ծանր հետևանքներով։

## Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
thumb|150px|Յուրի Կոնդրատյուկի հուշարձանը հավանական թաղման վայրում
Հայրենական մեծ պատերազմի սկսվելուց հետո Կոնդրատյուկը որպես կամավոր ծառայության է մեկնել աշխարհազոր։ Ծառայել է Մոսկովյան 21-րդ դիվիզիայի հրաձգային երկրորդ գնդում։ Վյազեմի շրջափակումից դուրս գալուց հետո 1941 թվականի հոկտեմբերին ծառայել է հրաձգային 194-րդ դիվիզիայում, այնուհետև եղել է Արևմտյան ռազմաճակատի 46-րդ բանակի 60-րդ հրաձգային գնդի կապի բաժանմունքի ղեկավար։

Համաձայն «Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում զոհված և անհետ կորած մարդկանց հիշատակ» գրքի 7-րդ հատորի՝ Յուրի Կոնդրատյուկը ծառայել է հրաձգային 110-րդ դիվիզիայում և մահացել 1942 թվականի փետրվարի 25-ին։ Թաղված է Օրյոլի մարզի Բոլխովսկի շրջանի Կրիվցովո գյուղում։

## Արդարացում
1970 թվականի մարտի 26-ին ՌԽՍՀ գերագույն դատարանը իր № ОС-70-8 որոշմամբ արդարացրել է Յուրի Կոնդրատյուկին հանցակազմի բացակայության պատճառով։ Նրա բարի համբավի վերականգնման գործում մեծ ջանքեր է ներդրել նրա նախկին աշխատակից, հետագայում ռազմակից, ինժեներ-կոնստրուկտոր Բորիս Ռոմանենկոն, որը թոշակի անցնելուց հետո իրեն նվիրել է «տիեզերական լրագրությանը»։

## Աշխատություններ
### «Նրանց, ովքեր կկարդան կառուցելու համար» (1919)
Այս աշխատությունում, անկախ Ցիոլկովսկուց, Կոնդրատյուկը հրթիռի շարժման հիմնական հավասարումն է դուրս բերել, ներկայացրել սխեմա և նկարագրել քառաստիճան հրթիռի աշխատանքը թթվածնա-ջրածնային վառելիքով։ 1938 թվականին, երբ Կոնդրատյուկը հրապարակել է աշխատանքը, նա այն թվագրել է 1918-1919, չնայած փոփոխություններ է կատարել տարբեր ժամանակներում։ 1964 թվականին այն ներառվել է «Հրթիռային տեխնիկայի պիոներներ» գրքում, որն իր հերթին անգլերենով վերահրատարակել է ՆԱՍԱ-ն։ Կոնդրատյուկն առաջարկել է.
* օդի դիմադրողականությունը կիրառել բացթողնման ժամանակ հրթիռի արգելակման համար վառելիքը խնայելու նպատակով
* այլ մոլորակներ թռիչքների ժամանակ տիեզերանավը դուրս բերել արհեստական արբանյակի ուղեծիր, իսկ այնտեղ մարդ նստեցնելու համար կիրառել ոչ մեծ թռիչքա-վայրէջքային նավ (առաջարկը կիրառել է ՆԱՍԱ-ն «Ապոլոն» ծրագրում)
* հանդիպակաց եկող երկնային մարմինների ձգողական դաշտն օգտագործել արգելակման կամ արագության հավաքման համար Արևային համակարգի թռիչքներում։

Այս աշխատությունում դիտարկվել է նաև արևային էներգիայի կիրառումը տիզերական սարքերի համակարգերի համար, ինչպես նաև մերձերկրային ուղեծրում մեծ հայելիների տեղադրումը Երկրի մակերևույթը լուսավորելու համար։

### «Միջմոլորակային տարածությունների նվաճում» (1929)
Այս գրքում հեղինակը շարադրել է տիեզերական տարածության նվաճման առաջին փուլերի հերթագայությունը։  Առավել մանրամասն դիտարկել է այն հարցերը, որոնք նախկինում արծարծել էր «Նրանց, ովքեր կկարդան կառուցելու համար» աշխատությունում։ Մասնավորապես, գրքում առաջարկված է կիրառել հրթիռների լիցքավորումը մերձերկրային տարածքներում (ներկայումս այս առաջարկն իրագործվել է «Պրոգրես» բեռնատար տիեզերանավերի աշխատանքում)։ Բացի այդ, աշխատանքում հետազոտվել են տիեզերական սարքերի ջերմային պաշտպանության հարցերը մթնոլորտում նրանց շարժման ժամանակ։

## Հիշատակ
[250px|մինի|աջից|Մարմարե հուշատախտակ [Սանկտ Պետերբուրգում]]
* Պոլտավայում կանգնեցվել է Յուրի Կոնդրատյուկին նվիրված հուշարձան։
* 1992 թվականին Նովոսիբիրսկի աերոտիեզերական լիցեյին տրվել է Յուրի Կոնդրատյուկի անունը։
* Կոնդրատյուկի պատվին անվանակոչվել է Նովոսիբիրսկի հրապարակներից մեկը։ Քաղաքում այն տանը, որտեղ գիտնականն ապրել ու աշխատել է 1927-1930 թվականներին, կա նրան նվիրված գիտական-հուշագրական կենտրոն։
* Ուկրաինայում սահմանվել է Կոնդրատյուկի անվան շքանշան։
* Կիևի փողոցներից մեկը կրում է գիտնականի անունը, տներից մեկի պատին կա նրան նվիրված հուշատախտակ։
* 1997 թվականից Պոլտավայի տեխնիկական համալսարանը կրում է Կոնդրատյուկի անունը։
* 1970 թվականին Լուսնի հակառակ կողմում գտնվող խառնարաններից մեկը անվանակոչվել է Յուրի Կոնդրատյուկի անունով։
* Մոսկվայում նրա անունով փողոց է անվանակոչվել։
* Դնեպր քաղաքում 2016 թվականին նախկին Կոմունարների փողոցն անվանակոչվել է Յուրի Կոնդրատյուկի անունով։
* Ուկրաինայում թողարկվել է հուշադրամ և փոստային երկու նամականիշ։
* Ռուբցովսկ քաղաքում կա գիտնականի անունով փողոց, որում գտնվում է հացահատիկի մշակման ու պահպանման հին ձեռնարկություն։
* Օբի Կամեն քաղաքում կա նրա անունով փողոց, իսկ ափին՝ Կոնդրատյուկին նվիրված հուշարձան։ «Մաստոդոնտի» մնացորդները երևում են մինչ օրս։
* Պոլտավայի մարզի Հորիշնիե Պլավնի քաղաքի տեխնիկումի մոտ դրված է Կոնդրատյուկի արձանը։
* Կրասնոդարի մարզում գործում է Յուրի Կոնդրատյուկի հուշաթանգարան։
* 2012 թվականի հունիսի 21-ին Google-ի լոգոն նրան է նվիրված եղել։
* 2014 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Ալամոգորդո քաղաքում (Նյու Մեքսիկո նահանգ, ԱՄՆ) Կոնդրատյուկը ներկայացվել է Միջազգային տիեզերական փառքի պատկերասրահում։
* Օրլովի մարզի Բոլխովսկի շրջանում Կրիվցովո գյուղի մոտակայքում հուշանշան է կանգնեցվել Կոնդրատյուկի պատվին, որը պատերազմի ժամանակ այս տարածքում է մահացել։

Stamp of Ukraine s144.jpg|Յուրի Կոնդրատյուկի պատկերը ուկրաինական նամականիշի վրա
Stamp of Ukraine s466.jpg|Յուրի Կոնդրատյուկի պատկերը ուկրաինական նամականիշի վրա


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* Պոլտավայի՝ Յուրի Կոնդրատյուկի անվան ազգային տեխնիկական համալսարանի կայք
* *Ա. Ժելեզնյակով* Կոնստրուկտորներ. Յուրի Կոնդրատյուկ // «Տիեզերագնացություն» հանրագիտարան
* Նովոսիբիրսկի՝ Յուրի Կոնդրատյուկի անվան աերոտիեզերագնացության լիցեյ
* *Դ. Սադովսկի.* Անունը Լուսնի հակառակ կողմից // Գիտություն և կյանք, 2004, № 9.
* *Վ. Ռիբնիկով* Երկու տետրի արտասովոր ճակատագիր
* *Վ. Մալինովսկի*  Ալեքսանդր Շարգեյի (Յուրի Կոնդրատյուկ) կենսագրության որոշ շտրիխներ.

Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական պոլիտեխնիկական համալսարանի շրջանավարտներ