Տափաստանային ճուռակ

**Տափաստանային ճուռակ** () ճուռակների ընտանիքի  (*Accipitridae*) ժամանակակից ճուռակների տեսակին պատկանող գիշատիչ թռչուն։

## Առանձնահատկություններ
Տափաստանային ճուռակների չափերը հասնում են 57-65 սմ, իսկ թևերի բացվածքը՝ 135-160 սմ, այն դարձնելով Արևմտյան Արկտիկայի ամենամեծ և ամենախոշոր ճուռակը։ Տափաստանային ճուռակի թևերի երկարությունը և ձևը նրան տալիս է արծվի տեսք։ Տափաստանային ճուռակը հեշտությամբ կարելի է շփոթել ճուռակների այլ ենթատեսակ Buteo Buteo vulpinus-ի հետ, բայց տափաստանային ճուռակը ավելի մեծ է և ունի ավելի լայն թևեր։ Տափաստանային ճուռակը նույնպես նման է ոսկորոտ կտուցով ճուռակի, բայց վերջինս երբեք փետուներում կարմրավուն երանգներ չունի։

Տափաստանային ճուռակները ունեն արտաքին տեսքի պոլիմորֆիզմ։ Լատիներեն անվանումն է *rufinus*, որը թարգմանաբար նշանակում է կարմրավուն կամ շիկակարմիր, որը գալիս է ֆենոտիպերից՝ պայծառ կամ կարմրավուն փետուրներով։ Տափաստանային ճուռակների գլուխն ու կրծքավանդակը բաց գույնի են, առանց որևէ հատումների և հակադրություն կարմրավուն փորի և թաթերի հետ։ Թևերի թեթև փետուրները նույնպես չեն խաչաձևվում, բայց ծայրերում մուգ են։ Բացի կարմրավուն ֆենոտիպից, կան թեթև և մուգ գունավորմամբ ֆենոտիպեր, ինչպես նաև բազմաթիվ անցումային ձևեր։ Միևնույն ենթատեսակներում կարող են առաջանալ տարբեր ֆենոտիպեր։

Տափաստանային ճուռակի կողմից հնչեցրած հնչյունները նման են սովորական ճուռակի արձակած հնչյուններին, բայց ավելի երկար են, չնայած որ տափաստանային ճուռակը, ընդհանուր առմամբ, ավելի լուռ է։ Տափաստանային ճուռակների ձագերը ծնողներին հորդորում են իրենց սնունդ տալ «կլյուի-կլյուի» հնչյուններով։

## Տարածվածություն
Տափաստանային ճուռակների ապրելու հիմնական տարածքները լեռնային և բաց լանդշաֆտներն են, ինչպես նաև տափաստանները և կիսաանապատները։ Այս թռչունների համար բնակության վայր են հանդիսանում նաև անապատները, որտեղ կա առատ որս։ Բալկաններում բույն է դնում նաև միջին չափի անտառապատ լեռներում։ Ընդհանրապես բնի համար հարմար տարածք և դրա նախապայման է հանդիսանում այնպիսի բաց տարածքները, որտեղ որս կատարելը հեշտ է և հարմար։ Նման վայրերը կարող են տեղակայվել ծովի մակարդակից 2700 մ բարձրության վրա։

Տափաստանային ճուռակը ապրում է Միջերկրական ծովի տարածաշրջանում, մասնավորապես Հյուսիսային Աֆրիկայում, Հունաստանում, Թուրքիայում, ինչպես նաև Կովկասում, Արաբական թերակղզում, Կենտրոնական Ասիայում։

Բացի հիմնական ենթատեսակներից, B. r. rufinus կա փոքր ենթատեսակ B. r. cirtensis-ը հայտնաբերվել է Հյուսիսային Աֆրիկայում և Արաբական թերակղզում։

## Բազմացում
Տափաստանային ճուռակը նախընտրում է բույն կառուցել բարձրադիր վայրերում, որտեղից կարող է լավ դիտարկել շրջակայքը։ Բալկաններում շատ հաճախ բների կառուցման համար օգտագործվում են կտրուկ ժայռերի գագաթները, Ուկրաինայում բներ են հանդիպում նաև ծառերի վրա։ Այն վայրերում, որտեղ ծառերը հազվադեպ են, գետնին կամ էլեկտրական գծերի սկզբնամասերում կարող եք գտնել տափաստանային ճուռակների բներ։ Որպես կանոն, տափաստանային ճուռակները ապրիլի սկզբին բնում դնում են երկուսից հինգ ձու։ Ձվից նոր դուրս եկած ճուտերը մնում են բնի մեջ մինչև 50 օր, որից հետո նրանք հունիսի վերջին սկսում են թռչել։

## Սնունդ
Տափաստանային ճուռակի որսի մեծ մասը փոքրիկ կաթնասուններն են։ Որսի մի մաս են կազմում նաև դաշտամկները, գերմանամկները և գետնասկյուռները։ Տափաստանային ճուռակները որսում են նաև սողուններ, երկկենցաղներ և միջատներ, ինչպես նաև մորեխներ։ Ձմռանը, երբ որսը հազվադեպ է լինում, տափաստանային ճուռակը չի արհամարհում և սնվում է նաև թափված մնացորդներով։ Այն իր զոհին բռնում է թռիչքի ժամանակ և երբեմն նույնիսկ հետապնդում է գետնին։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:ButeoRufinusIUCN2019-2.png|Տափաստանային ճուռակների տարածման արեալ
Պատկեր:Buteo rufinus (Ukraine).jpg
Պատկեր:Buteo rufinus.jpg
Պատկեր:Buteo rufinus - riđi mišar.jpg
Պատկեր:Long-legged Buzzard (Buteo rufinus) (33448311654).jpg
Պատկեր:Feather Buteo rufinus.jpg
Պատկեր:Long-legged Buzzard (Buteo rufinus) (32710397920).jpg
Պատկեր:Long-legged Buzzard (Buteo rufinus) (8079428887).jpg
Պատկեր:Long-legged Buzzard,male.jpg
Պատկեր:Buteo rufinus - Long-legged buzzard, Giresun 02-1.jpg
Պատկեր:Teyrê Baz.jpg
Պատկեր:A history of the birds of Europe (Plate 42) (6050330790).jpg
Պատկեր:Орел курганник.jpg
Պատկեր:Buteo rufinus, Desert National Park, Rajasthan.jpg
Պատկեր:Long-legged Buzzard (4989114177).jpg


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռուսաստանի ողնաշարավոր կենդանիներ։ Տափաստանային ճուռակ
* Տափաստանային ճուռակները«Ղրղզստանի թռչունների» սայտում
* Տափաստնային ճուռակների լուսանկարներ


Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Կատեգորիա:Հյուսիսային Աֆրիկայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Ճուռակներ