Ռուս-ադրբեջանական ճգնաժամ (2025)

**Ռուս-ադրբեջանական ճգնաժամ**, Ռուսաստանի Դաշնության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև հարաբերությունների կտրուկ վատթարացում է, որը սկսվել է 2024 թվականի դեկտեմբերին Ակտաուի մոտ E-190 ինքնաթիռի վթարի ֆոնին: 2025 թվականի հունիսի 27-ին Եկատերինբուրգում ադրբեջանցիների ձերբակալությունից հետո այն վերաճեց սուր երկկողմ միջազգային հակամարտության։ Հակամարտությունն ավարտվել է Ռուսաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարների միջև Դուշանբեում 2025 թվականի հոկտեմբերի 9-ին կայացած հանդիպումից հետո, որը հանգեցրեց Բաքվի և Մոսկվայի միջև դաշինքի վերականգնմանը

## Նախապայմաններ
Երկու երկրների միջև հարաբերությունների վատթարացումը հիմնականում պայմանավորված է 2024 թվականի դեկտեմբերին Ակտաուի մոտակայքում ադրբեջանական E-190 ուղևորատար ինքնաթիռի կործանմամբ, որի հետևանքով զոհվել է 38 և վիրավորվել 29 մարդ։ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը պահանջել է, որ Ռուսաստանը ընդունի մեղքը և անցկացնի մանրակրկիտ հետաքննություն։ Պուտինը ներողություն է խնդրել, քանի որ «ողբերգական միջադեպը տեղի է ունեցել Ռուսաստանի օդային տարածքում»։ Սկսվել է քարոզչական պատերազմ, որի արդյունքում Ադրբեջանը փակել է «Ռոսսոտրուդնիչեստվո»-ի «Ռուսական տունը Բաքվում» կառույցը, որին ադրբեջանական իշխանությունները մեղադրել են լրտեսության մեջ։

## Սկիզբ
2025 թվականի հունիսի 27-ի վաղ առավոտյան Եկատերինբուրգում Ռուսաստանի ազգային գվարդիայի, Ներքին գործերի նախարարության և Դաշնային անվտանգության ծառայության ( ԱԱԾ) համատեղ խուզարկություն է իրականացվել Ռուսաստանի Դաշնության և Ադրբեջանի քաղաքացիների՝ էթնիկ ադրբեջանցիների կողմից բնակեցված մի քանի բնակարաններում: Խուզարկության ընթացքում իրավապահ մարմինների աշխատակիցները ձերբակալել են 2001, 2010 և 2011 թվականներին կատարված սպանությունների մեջ կասկածվող անձանց: Ձերբակալության ընթացքում սպանվել են (Բաքվի տվյալներով՝ սպանվել) Ադրբեջանից ծագումով եղբայրներ Զիյադին և Հուսեյն Սաֆարովները: Մի քանի այլ անձինք հոսպիտալացվել են։ Ընդհանուր առմամբ, մոտ 50 մարդ ձերբակալվել և տարվել է տեղական քննչական կոմիտեի գրասենյակ: Տեղական E1.ru լրատվամիջոցը հայտնել է, որ ձերբակալությունները ուղեկցվել են Ռուսաստանի անվտանգության ուժերի կողմից բռնությամբ։

## Ժամանակագրություն
Հունիսի 28-ին Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարությունը կանչեց Ռուսաստանի գործերի ժամանակավոր հավատարմատար Պետր Վոլոկովին՝ Եկատերինբուրգում իրականացված խուզարկությունների ժամանակ «անընդունելի բռնության» պատճառով, որոնց ընթացքում, ըստ Բաքվի, «սպանվել է երկու ադրբեջանցի» և ձերբակալվել է ինը մարդ։

Ադրբեջանի Ազգային ժողովի անդամը հայտնել է, որ Ռուսաստանի փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկի այս ամիս Ադրբեջան կատարելիք այցը չեղարկվել է «Ադրբեջանի դեմ բռնության» պատճառով։

### Սպուտնիկ Ադրբեջանի լրագրողների ձերբակալություն
2025 թվականի հունիսի 30-ին Ադրբեջանում ձերբակալվել են «Սպուտնիկ Ադրբեջան»-ի խմբագրական խորհրդի ղեկավար Իգոր Կարտավիխը (ռուսական «Ռոսիա Սեգոդնյա» լրատվամիջոցի մաս) և գլխավոր խմբագիր Եվգենի Բելոուսովը։ Նրանք չորս ամսով կալանավորվեցին խարդախության, անօրինական ձեռնարկատիրության և փողերի լվացման մեղադրանքներով։ Նույն օրը Բաքվում ձերբակալվել է «Ruptly» տեսագործակալության ( RT հեռուստաընկերության մաս) խմբագիր Այտեկին Հուսեյնովան։

Հուլիսի 1-ին Ադրբեջանի անվտանգության ուժերը ձերբակալել են «Սպուտնիկ» ռադիոկայանի երկու ռուս աշխատակիցների՝ մեղադրելով նրանց Ռուսաստանի ԱԴԾ-ի համար աշխատելու մեջ։ : «Սպուտնիկ» ռադիոկայանի գրասենյակում խուզարկություններից հետո Ադրբեջանի Ներքին գործերի նախարարությունը քրեական գործ է հարուցել: Հետաքննությունը իրականցվել է խարդախության, անօրինական ձեռնարկատիրության և հանցավոր ճանապարհով ձեռք բերված գույքի լվացման հոդվածներով: Ադրբեջանում օպերատիվ գործողությունների ընթացքում ընդհանուր առմամբ ձերբակալվել է յոթ մարդ. երկուսը ձերբակալվել են, հինգը՝ քրեական պատասխանատվության ենթարկվել: Ի պատասխան՝ հուլիսի 1-ին Ռուսաստանի Արտաքին գործերի նախարարությունը բողոքի նոտա է հղել Մոսկվայում Ադրբեջանի դեսպան Ռահման Մուստաֆաևին՝ կապված, ինչպես նշվել է, «Բաքվի կողմից ոչ բարեկամական գործողությունների» հետ։ Ադրբեջանի դեսպան Ռահման Մուստաֆաևը, իր հերթին, Ռուսաստանի Արտաքին գործերի նախարարություն կատարած իր վերջին այցի ժամանակ Ռուսաստանին բողոքի նոտա է հանձնել՝ «Եկատերինբուրգում օրենքի լուրջ խախտման կապակցությամբ»։

2025 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Իգոր Կարտավիխն ազատ արձակվեց և մեկնեց Ռուսաստան։ 2025 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Եվգենի Բելոուսովը տեղափոխվել է տնային կալանքի։

### Նոր ձերբակալություններ Բաքվում
2025 թվականի հուլիսի 1-ին Բաքվում ձերբակալվել է ութ ռուսներից բաղկացած խումբ՝ Իրանի հետ թմրանյութերի ապօրինի շրջանառության, անօրինական նյութերի առցանց շրջանառության և կիբեռխարդախության մեղադրանքով։ Ծեծի հետքերով ռուսները ցուցադրվել են ազգային հեռուստատեսությամբ՝ ձերբակալման պահին: Նույն օրը Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարությունը պատասխանել է Բաքվի հակառուսական գործողությունների վերաբերյալ Ռուսաստանի նոտային՝ կոչ անելով Ռուսաստանին չմիջամտել երկրի ներքին գործերին։

Ձերբակալվածների թվում են ռուսական խոշոր տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ընկերությունների երեք աշխատակից, նավթային ընկերությունների նախկին աշխատակից, հոգեբան, զբոսաշրջիկներ և մեկ ուսանող։ Նրանք փախել են Ռուսաստանից 2022 թվականին՝ ռուս-ուկրաինական հակամարտության սկսվելուց հետո։ Նրանք դատապարտվել են չորս ամսվա ազատազրկման։

### Նոր ձերբակալություններ Ռուսաստանում
Հուլիսի 1-ին նաև Եկատերինբուրգում ձերբակալվել է քաղաքի ադրբեջանական սփյուռքի ղեկավար և «Ադրբեջան-Ուրալ» կազմակերպության նախագահ Շահին Շիխլինսկին (Շիխլինսկի) և նրա որդին։ Հետագայում որպես վկա հարցաքննվելուց հետո ձերբակալությունը կատարվել է չափազանց մեծ ուժ գործադրելով, իրավապահ մարմինների մեքենաները փակել են Շիխլինսկու մեքենան, նրա վրա ուղղվել են զենքեր, իսկ պատուհանները կոտրվել են մահակներով: Ավելի ուշ Շիխլինսկու որդին, պատռված վերնաշապիկի վրա տեսանելի քերծվածքներով և արյունով, հայտարարել է, որ «մի փոքր կապտուկներ» է ստացել: Վորոնեժում ձերբակալվել է Ալեքսեևսկի շուկայի համասեփականատեր Յուսիֆ Խալիլովը, ակայն հարցաքննությունից հետո ազատ է արձակվել։

### Մշակութային միջոցառումների չեղարկում
Հունիսի 29-ին Ադրբեջանում Ռուսաստանի մասնակցությամբ կայանալիք բոլոր մշակութային միջոցառումները չեղարկվել են։ Ադրբեջանի մշակույթի նախարարությունը հայտարարել է, որ դա արվել է՝ «հաշվի առնելով Ռուսաստանի Դաշնության Եկատերինբուրգի մարզում ռուս իրավապահ մարմինների կողմից ադրբեջանցիների նկատմամբ կատարված դիտավորյալ և դատական կարգով չպատահած սպանությունների և բռնության դեպքերի փաստերը՝ հիմնվելով նրանց էթնիկ պատկանելության վրա, ինչպես նաև այն փաստը, որ նման միջադեպերը վերջերս համակարգված են դարձել»։

Համերգները, փառատոները, ներկայացումները և ցուցահանդեսները չեղարկվել են։ Սա ներառում է նաև Ռուկի Վվերխի, Կլավա Կոկայի, Եգոր Կրիդի, Անի Լորակի, Ալսուի և Ստաս Պիեխայի մասնակցության չեղարկումը DREAM Fest 2025- ին։

## Կարգավորման փորձեր
2025 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Պուտինը և Ալիևը հանդիպել է Դուշանբեում։ Պուտինը ընդունել է Ռուսաստանի մեղքը ադրբեջանական ինքնաթիռի կործանման գործում և խոստացել է փոխհատուցում վճարել։

## Վերլուծություն
BBC-ի ռուսական ծառայության կողմից մեջբերված փորձագետների կարծիքով, Եկատերինբուրգում տեղի ունեցած ձերբակալությունների նկատմամբ Ադրբեջանի ավելի բուռն արձագանքը երկու երկրների միջև ուժերի հավասարակշռության փոփոխության արդյունք է։ Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա ներխուժումը 2022 թվականին թուլացրել է Մոսկվայի դիրքերը Հարավային Կովկասում։ Չնայած Պուտինը և Ալիևը ներխուժումից մի քանի օր առաջ ստորագրեցին դաշնակցային համագործակցության հռչակագիր, Ադրբեջանը Ռուսաստանի կողմից գրավված Ուկրաինայի տարածքները անվանում է «օկուպացված» և մարդասիրական օգնություն է ուղարկում Կիև։ Սակայն Ռուսաստանը պահպանում է բարենպաստ հարաբերություններ Բաքվի հետ՝ հաշվի առնելով Ադրբեջանի մասնակցությունը Ռուսաստանը արտաքին աշխարհի հետ կապող նախագծերին՝ պատժամիջոցների ճնշման պայմաններում։ Հենց Ադրբեջանի միջով են անցնում ինչպես հիմնական գազատարները, այնպես էլ Հյուսիս-Հարավ տրանսպորտային միջանցքի մի ճյուղը, ինչը Ռուսաստանին հնարավորություն է տալիս մուտք գործել ասիական շուկաներ։

Ռուսաստանի միջազգային հարաբերությունների խորհրդի ծրագրի ղեկավար Միլան Լազովիչի խոսքով՝ Ադրբեջանի և Ռուսաստանի միջև հիմնարար տարաձայնություններ չկան, և Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության ավարտից ի վեր դրանք նվազել են։ Նա կարծում է, որ լարվածությունը մեղմելը լիովին հնարավոր է, և բարձր մակարդակի շփումները և պատմական անցյալի համատեղ օգտագործումը կօգնեն։

Ուկրաինայի Մերձավոր Արևելքի ուսումնասիրությունների կենտրոնի փոխտնօրեն Սերգեյ Դանիլովը նշել է, որ հաշվի առնելով ձերբակալման բնույթը, հետագա արձագանքը և դրանից հետո տեղի ունեցածը, Եկատերինբուրգում ադրբեջանցիների ձերբակալությունը, որն ավելի է սրել Ռուսաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերությունները, քան Ռուսաստանի կողմից «Ադրբեջանական ավիաուղիներ» ուղևորատար ինքնաթիռի խոցումից հետո, «պլանավորված արշավի» մաս է՝ կամ քսենոֆոբիայի մակարդակը պահպանելու, կամ Ադրբեջանին հարված հասցնելու համար»։

## Միջազգային արձագանք
*  ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի մամուլի խոսնակ Ստեֆան Դյուժարիկը, պատասխանելով Report-ի թղթակցի հարցին, թե ինչու ՄԱԿ-ը դեռևս պաշտոնական դատապարտում չի արել միջադեպի վերաբերյալ և բացատրություն չի պահանջել ռուսական կողմից, հայտարարել է, որ համաշխարհային կազմակերպությունը տեղյակ է տեղի ունեցածի մասին, ուշադիր հետևում է երկու երկրներում տեղի ունեցող միջադեպերին և հույս ունի, որ այս բոլոր հարցերը կլուծվեն դիվանագիտական ​​ուղիներով։
*  2025 թվականի հուլիսի 1-ին Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին հաղորդել է Ադրբեջանի նախագահի հետ զրույցի մասին։ Նա ցավակցություն է հայտնել Եկատերինբուրգում Սաֆարով եղբայրների սպանության կապակցությամբ և աջակցություն հայտնել Ադրբեջանին այն իրավիճակում, երբ Ռուսաստանը տանջում է Ադրբեջանի քաղաքացիներին և սպառնում Ադրբեջանի Հանրապետությանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2025 Ադրբեջանում
Կատեգորիա:2025 Ռուսաստանում
Կատեգորիա:2025 միջազգային հարաբերություններում