Քարանձավի բնակիչները (Սերո Խանզադյան)

**«Քարանձավի բնակիչները»**, հայ գրող, արձակագիր, ՀԽՍՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ Սերո Խանզադյանի վիպակներից, որը գրվել է 1961 թվականին։

## Գնահատական
Սերո Խանզադյանի ստեղծագործությունը մեր գրարվեստի նշանակալից էջերից է։ Գրողի ոգևորությունն ու հիացմունքը հայրենի աշխարհն է։ Բոլոր գործերը լի են հայեցիությամբ, ժողովրդային կենսափիլիսոփայությամբ, բնության ու պատմության մասունքով։ Սերում է հողից, ժողովրդից։ Սերո Խանզադյանի գրական հարուստ ժառանգության մեջ նշանակալի տեղ են գրավում ինչպես մանուկների ու պատանիների համար գրված, այնպես էլ նրանց ընթերցանության շրջանակները մտած պատմվածքներն ու վիպակները, որոնցից շատերն այսօր էլ չեն կորցրել իրենց ճանաչողական ու դաստիարակչական նշանակությունը, գեղարվեստական արժանիքները և կարևոր դեր կարող են ունենալ մատաղ սերնդի հայրենասիրական դաստիարակության կազմակերպման, անհատականության ձևավորման, աշխարհայացքի ընդլայնման գործնթացներում։ 

## Սյուժե
Պատմությունը մի պատանու մասին է, ով սովորում է յոթերորդ դասարանում։ Տղան ապրում էր Սոթ գյուղում՝ ձորի մեջ։ Ձմեռ էր, ամեն բան պատված էր ձյունով։ Գյուղացիները Գայլաբնի ձորում ոչխար էին պահում․ հենց սա էր նրանց ապրուստը։ Այս գյուղի հովիվներից էր նաև Վանիկ Կուխտունցի հայրը, ով հազվադեպ էր գյուղ իջնում։ Վանիկն ամեն ուրբաթ գնում էր հոր մոտ։ Մի առավոտ Վանիկի մայրը խնդրեց, որ որդին ուտելիք տանի հոր համար։ Ուտելիքի կապոցը դասավորեց, մի քանի բան էլ տեղավորեց պայուսակում, հրացանն էլ գցեց ուսը և ճանապարհ ընկավ։ Վանիկը ճանապարհին նկատեց իր շանը՝ Ղափլանին, բայց ոչինչ չկարողացավ անել, որպեսզի շունը ետ դառնա։ Այսպես միասին ճանապարհ ընկան և քայլեցին դեպի ձոր։ Արդեն հասել էին Սև սարի գլխին։ Վանիկի չորս կողմը ձյուն էր, ամբողջ կյանքում այսպիսի տեսարան չէր տեսել, ամեն բան անշարժ էր և լուռ։ Երկուսին էլ հաճելի էր այդ տեսարանը, բայց ինքնամոռաց այնքան էին գնացել, որ հասել էին լճափի տափարակին։ Ղափլանն արդեն զգում էր վտանգը, իսկ Վանիկը դեռ չէր հասկանում, թե ինչ է կատարվում։ Այնպիսի բուք էր սկսվել, որ տղան ոչինչ չէր լսում, չէր տեսնում։ Այն վայրը, ուր ընկել էին երկու բարեկամները, մթին պատերով ստորերկրյա քարանձավ էր։ 

Վանիկը արդեն հասկացել էր, թե ինչ իրավիճակում են հայտնվել իրենք, լացը չէր կարողանում զսպել։ Բայց հստակ որոշել էր, որ ամեն բան պետք է անի, որ այդտեղից դուրս գան, չնայած հուսահատության պահեր լինում էին։ Վանիկը մտածում էր, որ միայն գարնանը կարող են դուրս գալ քարանձավից, բայց մինչև ապրիլ ամիս դեռ իննսուներեք օր կար։ Նրա միակ հույսը սպասելն ու հարմարվելն էր այդ նոր իրավիճակին։ Պետք է մտածեր, թե ինչ ապրուստի միջոցներ կան իր մոտ։ Խուրջինում գտավ քառասունհինգ կտոր լավաշ, բայց չէ՞ որ բավական չէր այդքանը։ Բացի լավաշից նաև ունեին մեկ կիլոգրամ մեղր, փաթաթած շաքար, երկու հավ՝ մեկը եփած, մյուսը՝ հում, տասնչորս հատ եփած ձու, վեց գլուխ սոխ, երկու կարմիր պղպեղ, թթու դրած վարունգ, իսկ գրպանում տասնմեկ ընկույզ էր մնացել։ Վանիկն այսքանը մտովի բաժանեց իր և Ղափլանի միջև։ Պարտավոր էին բավականացնել եղածը։ Օրերն անցնում էին շատ դանդաղ, արդեն մարտ ամիսն էր։ Մի առավոտ Վանիկը և Ղափլանը մոտակայքում մի քարանձավ տեսան, որի վրայի անցքով մտան մի «նոր աշխարհ»։ Այդ թունել-քարանձավի մեջ մի գետակ գտան, որի մեջ ձկներ կային։ Վանիկը իրերը տեղափոխեց այդտեղ, քանի որ ձյուն չկար, բավական չոր էր գետինը։ Բայց, մտքում ինքն իր հետ խոսելով, մտածում էր, թե ոնց անցնի ջրի մյուս ափը։ Դիմացի ափին նկատեց, որ ցցվածքի նման քարեր կային։ Իր մոտ գտնվող կարպետը քանդեց և սկսեց պարան հյուսել։ Մոտ հինգ մետր հյուսեց։ Երկար տանջանքից հետո, երբ բազմաթիվ անօգուտ փորձեր էր կատարել, որպեսզի պարանը նետի մյուս ափը, վերջապես կարողացավ։ Համոզվելով, որ ամուր է՝ մյուս ծայրն էլ կապեց։ Ահա՛, ճոպանի նման ճանապարհը պատրաստ էր։ Վանիկն ու Ղափլանը դժվարությամբ անցան մյուս ափ և քայլեցին թունելի ամբողջ երկայնքով։ Երկար քայլելուց հետո փոքրիկ լույս նշմարվեց, ինչը առիթ դարձավ Վանիկի ուրախությանը։ Մարտի երեսունմեկն էր, Վանիկը սաստիկ հիվանդացել էր և չէր կարողանում տեղից վեր կենալ։ Բայց իր մտքում  միայն մի բան կար, քարերից բուրգ կառուցել և այդպես հասնելով լույսին՝ դուրս գալ քարանձավից։ Դա մեկ օրվա գործ չէր, ուտելիքն էլ համարյա վերջանում էր։ Օրեր շարունակ Վանիկը քար բարձրացրեց և կառուցեց բուրգը։ Շատ դժվարությամբ, բայց ուժ գործադրելով, տղան սկզբում օգնեց Ղափլանին, որպեսզի վեր բարձրանա, իսկ հետո ինքը՝ շատ ուշ, բայց կարողացավ վեր բարձրանալ և տարածվել գետնին։ Վանիկը ուժասպառ էր, շունը նույնպես, դժվարությամբ ճանապարհ ընկան, բայց տղան թուլացած էր, միայն հասցրեց վերջին փամփուշտը կրակել և վայր ընկնել։ Աչքերը բացեց և տեսավ հորը։ Մայիսի տասնինն էր․ իննսունմեկ օր Վանիկը մնացել էր այնտեղ։ Մեկ շաբաթ անց ամբողջ աշխարհում խոսում էին Վանիկի մասին։ Նույնիսկ թերթերն էին գրում նրա մասին, տպագրում լուսանկարը։ Դպրոցում բոլորը հարգանքով և հպարտությամբ էին դիմավորում Վանիկին։ Ստորգետնյա քարանձավներում իննսունմեկ օր ապրելով՝ Վանիկ Կուխտունցը հայտնաբերել էր պղնձահանքերի հսկայական պաշարներ։ Շատերը նամակների միջոցով խնդրում էին պատմել այդ ամբողջ պատմությունը։

## Կերպարներ

* Վանիկ Կուխտունց
* հայրը
* մայրը
* Ղափլանը

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սերո Խանզադյան, «Քարանձավի բնակիչները»
* Նա, ով հասկացավ քարերի լեզուն. Սերո Խանզադյան-100
Կատեգորիա:Սերո Խանզադյանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1961 գրքեր