Զմիտրոկ Բյադուլյա

**Զմիտրոկ Բյադուլյա** (բելառուսերեն՝ **Змітрок Бядуля**, իսկական անունը՝  **Սամուիլ Պլավնիկ**, բելառուսերեն՝ **Самуіл Плаўнік**, ), հրեական ծագումով բելառուս բանաստեղծ, արձակագիր, երգիծաբան; Համարվում է բելառուսական գրականության դասական։

## Կենսագրություն
Սամուիլ (Շմուել-Նոխիմ) Պլավնիկը, որ հետագայում ճանաչում ու համբավ է ձեռք բերել *Զմիտրոկ Բյադուլյա* կեղծանունով, ծնվել է ոչ ունևոր հրեական ընտանիքում (ի դեպ, որոշ ուսումնասիրողներ նրա կեղծանունը կապում են *բիդուլկա*՝ այսինքն՝ *խեղճ, տնանկ* բառի հետ): Սովորել է հրեական դպրոցում ու ճեմարանում։ Տիրապետում էր իդիշին, հին եբրայերենին, բելառուսերենին, ռուսերենին, գերմաներենին։

1910 թվականին դարձել է Վիլնո քաղաքում հրատարակվող «Наша Ніва» թերթի թղթակիցը, 1912 թվականից աշխատել է այդ թերթի խմբագրությունում՝ Յանկա Կուպալայի հետ կողք կողքի, բայց 1915 թվականին վերադարձել է հայրենի Պոսադեց՝ ծնողների մոտ։ Այնուհետև ապրել է Մոսկվայում, աշխատել Առաջին համաշխարհային պատերազմից տուժածների օգնության բելառուսական ընկերությունում։ Մասնակցել է 1917 թվականի դեկտեմբերին տեղի ունեցած առաջին համաբելառուսական համագումարին, որի մասին ծավալուն հոդված է տպագրել «*Вольная Беларусь*» թերթում։ 1918 թվականին աշխատակցել է «Беларускі шлях» թերթին, որը լույս էր տեսնում Բելառուսը գրաված գերմանացիների հսկողության ներքո։ 1918—1919 թվականներին համակրել է Բելառուսական Ժողովրդական Հանրապետությանը, մի շարք հոդվածներում սուր քննադատության ենթարկել բոլշևիկներին։

1920 թվականին Մինսկում խորհրդային կարգերի վերականգնումից հետո մի քանի տարի աշխատել է «*Савецкая Беларусь*» թերթի խմբագրությունում, ապա խմբագրել է «*Зоркі*» մանկական ամսագիրը, որից հետո աշխատել է բելառուսական մշակույթի ինստիտուտում, դարձել է երկրագիտական-ազգագրական «*Наш край*» ամսագրի առաջին խմբագիրը։ Ընդգրկվել է նախ՝  «*Маладняк*», ապա՝ «*Узвышша*» գրական միավորումում։ 1930-ական թվականների սկզբներին գրական երկերում, հոդվածներում, ելույթներում արտահայտել է իր «անկեղծ զղջումն ու հրաժարումը բուրժուա ազգայնականներից», որոնց ծաղրապատկերել է իր «Յազեպ Կրուշինսկի» վեպի երկրորդ հատորում։ 1934 թվականին անդամագրվել է ԽՍՀՄ գրողների միությանը։ 1936 թվականի օգոստոսին ստորագրել է Ստալինին ԲԽՍՀ խորհրդային գրողների միության ուղղած նամակը, որտեղ կոչ էր արվում անվարան ոչնչացնել  «տրոցկիստ-զինովևական հակահեղափոխական ավազակախմբի գարշանքներին»։

1941 թվականին, ԽՍՀՄ-ի վրա ֆաշիստական Գերմանիայի հարձակումից հետո, գրողն ստիված է եղել լքելու Բելառուսիան, տեղափոխվելու նախ՝ Նիժնի Նովգորոդի մարզի Պիժմա, ապա՝ Սարատովի մարզի Նովիե Բուրսի բնակավայրը։ Մահացել է Ղազախստանում՝ Ուրալսկ քաղաքում, որտեղ էլ թաղվել է։

Զմիտրոկ Բյադուլյայի ծավալուն գրական ժառանգության մեջ գրականագետները որպես լավագույն երկեր առանձնացնում են՝ չափածո ստեղծագործություններից՝ «*Полесские басни*» (1922) ժողովածուի գործերն ու «*Ярило*» պոեմը (1922), արձակից՝ «*Սոխակը*» վիպակը (1927),  «*Արտասովոր պատմություններ*» պատմվածքների ժողովածուն (1931), «*Յազեպ Կրուշինսկի*» վեպը (1929—1932) և 1939 թվականին առաջին անգամ հրատարակված «*В дремучих лесах*» ինքնակենսագրական վիպակը։

## Հիշատակ
Զմիտրոկ Բյադուլյայի անունով են կոչվել՝ Մինսկում՝ մեկ հրապարակ, փողոցներ բելառուսական Ժաբինկա, Մոլոդեչնո, Վիտեբսկ քաղաքներում, գրողի հայրենի Պոսադեց քաղաքի դպրոցներից մեկը, որտեղ գործում է նրան նվիրված թանգարան (այդպիսի մի թանգարան էլ գործում է ղազախական Ուրալսկ քաղաքում)։

2011 թվականին՝ գրողի ծննդյան 125-ամյակի կապակցությամբ Բելառուսում թողարկվել է նրա դիմապատկերը կրող նամականիշ։

2016 թվականին՝ գրողի ծննդյան 130-ամյակի կապակցությամբ, Մինսկի մարզի Վալեյսկի շրջանի Իլյա ագրոավանի դպրոցի տարածքւմ հանդիսավորությամբ բացվել է նրան նվիրված հուշատախտակ։

2013 և 2017 թվականներին մի խումբ հասարակական ակտիվիստներ բարձրացրել են Զմիտրոկ Բյադուլյայի աճյունը Բելառուս տեղափոխելու և վերահուղարկավորելու հարցը։

## Երկեր
* Збор твораў : у 5 т. / Змітрок Бядуля; рэдкалегія : В. В. Барысенка [і інш.]; падрыхтоўка тэкстаў і каментарыі А. Д. Атаевай і В. Ю. Дэконскай. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985—1989.
** Т. 1 : Вершы, паэмы. — 1985. — 407 с., 1 л. партр.
** Т. 2 : Вершы ў прозе, лірычныя імпрэсіі, апавяданні. — 1986. — 351 с., 1 л. партр.
** Т. 3 : Аповесці. — 1987. — 358 с., 1 л. партр. — Змест: Салавей; Тры пальцы; Таварыш Мінкін; У дрымучых лясах.
** Т. 4 : Язэп Крушынскі : раман. Кн. 1. — 1987. — 375 с., 1 л. партр.
** Т. 5 : Язэп Крушынскі : раман. Кн. 2 ; Сярэбраная табакерка : казка ; Публіцыстычныя артыкулы. — 1989. — 519 с., [8] л. фат.
* Выбранае: аповесці і апавяданні / Змітрок Бядуля; Уклад. і паслясл. Т. Тарасава. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1973. — 431 с.
* В дремучих лесах: перевод с белорусского / Змитрок Бядуля; Составл. и вступ. статья Виктора Коваленко. — Москва: Художественная литература, 1975. — 428 с.
* Апавяданні / Змітрок Бядуля. — Мінск: Народная асвета, 1973. — 158 с.
* Салавей; Сярэбраная табакерка: аповесць. Казка: (для сярэдняга і ст. школьнага ўзросту) / Змітрок Бядуля; прадм. В. Каваленкі. — Мінск: Юнацтва, 1983. — 288 с.
* Змитрок Бядуля (1886—1941) // Антология педагогической мысли Белорусской ССР / Составит.: Э. К. Дорошевич и др.; ред. кол.: М. А. Лазарук (отв.ред.) и др. Москва, 1986. С. 319—325.
* Клад: сказки: (для дошкольного возраста) / Змитрок Бядуля; перевод с белорус. В. М. Казберука. — Минск: Юнацтва, 1986. — 31 с.
* Дзень добры!: вершы, казкі, апавяданні: (для дашкольнага ўзросту) / Змітрок Бядуля. — Мінск: Юнацтва, 1989. — 88 с.
* Скарб; Музыка; Іванка-прасцячок; Сярэбраная табакерка / Змітрок Бядуля // Берасцянка: казкі беларускіх пісьменнікаў: (для мал. школьнага ўзросту) / уклад. М. А. Зелянкова. Мінск, 1994. С. 11—193.
* Салавей: аповесць: (для сярэдняга і ст. школьнага ўзросту) / Змітрок Бядуля; прадм. І. Навуменкі. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1996. — 238 с.
* Скарб; Музыка; Іванка-прасцячок; Сярэбраная табакерка / Змітрок Бядуля // Сінявочка: казкі беларускіх пісьменнікаў: (для мал. школьнага ўзросту) / уклад. М. А. Зелянкова. Мінск, 1998. С. 23—199.
* Сярэбраная табакерка: апавяданні, казка: (для мал. школьнага ўзросту) / Змітрок Бядуля. — Мінск: Юнацтва, 1997. — 272 с.
* Жыды на Беларусі / Змітрок Бядуля // ARCHE. — 2000. — № 3. — С. 23 — 31 (перадрук з выдання 1918 г.).
* Салавей: аповесць, апавяданні: (для сярэдняга і ст. школьнага ўзросту) / Змітрок Бядуля. — Мінск: Юнацтва, 2000. — 222 с.
* «Жыды» (паэма) // Анахну кан. — 2002. — № 7, 8.
* Рукапіс чарнакніжніка ХVIII веку (Багатыя матэрыялы па беларускай этнаграфіі) // Мы яшчэ тут! — 2003. — № 1. (перадрук з часопіса «Вольны сьцяг», 1921 г.).
* На дарозе да сваёй Бацькаўшчыны // Мы яшчэ тут! — 2003. — № 2. (перадрук з газеты «Беларусь», 1920 г.).
* Выбраныя творы / Змітрок Бядуля. — Мінск: Беларускі кнігазбор, 2006. — 496 с.
* Прытчы беларускіх сялян а большэвіках // Беларускі шлях. — 1918. — № 63. — С. [Перадрук: // ARCHE. — 2009. — № 3 (78). — Сакавік. — С. 611—612.]

## Գրականություն
* Бядуля Змітрок // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. Мінск, 1996. Т. 3. С. 392—393.
* Бядуля Змітрок // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. Мінск, 1994. Т. 2. С. 159—161.
* Бядуля Змітрок // Беларусь : энцыклапедычны даведнік. Мінск, 1995. С. 139.
* Бядуля Змітрок // Беларускія пісьменнікі : біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т. / пад рэд. А. Мальдзіса. Мінск, 1992. Т. 1. С. 451—467.
* Бядуля Змітрок // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. Мінск, 1984. Т. 1. С. 539—540.
* Бядуля Змітрок // Тэатральная Беларусь : у 2 т. / пад агульнай рэдакцыяй А. В. Сабалеўскага. Мінск, 2002. Т. 1. С. 191—192.
* Гарэцкі М. Бядуля пасля Кастрычніка : гісторыка-літаратурныя нататкі / Максім Гарэцкі // Творы / Максім Гарэцкі. Мінск, 1990. С. 364—369.
*Каліта І. Мова твораў Змітрака Бядулі як фразеалагічная скарбонка. // Svět v obrazech a ve frazeologii – World in Pictures and in Phraseology. Praha: Univerzita Karlova, 2017, с. 129-143.
*Каліта, І. Эмацыянальная насычанасць як мастацкі сродак. // Rejestr emocjonalny języka, Siedlce: Akademie Podlaská, 2009, s. 51-54.
* Кульбянкова І. М. Эвалюцыя лірычнай творчасці Змітрака Бядулі: ідэйна-тэматычны і вобразны аспекты : метадычны дапаможнік / І. М. Кульбянкова. — Магілёў:, 2004. — 46 с.
* Кульбянкова І. М. Змітрок Бядуля пра нацыянальнае адраджэнне: (на прыкладзе невядомых і малавядомых твораў) / І. М. Кульбянкова // Беларускае Асветніцтва: вопыт тысячагоддзя: матэрыялы Міжнароднага кангрэса (Мінск, 20-21 кастрычніка 1998 г.). Мінск, 1998. Кн. 2. С. 32—34.
* Кульбянкова І. М. Змітрок Бядуля — майстар «малой прозы» : вучэбны дапаможнік / І. М. Кульбянкова. — Магілёў, 2000. — 47 с.
* Лашкевіч В. А. Змітрок Бядуля — дзецям / В. А. Лашкевіч. — Мінск : Універсітэцкае, 1986. — 110 с.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Біяграфія на Slounik.org
* Творы на «Беларускай Палічцы»
* Творы на «Прайдзісьвеце»
* Творы на «Камунікаце»
* ''120 год з дня нараджэньня З. Бядулі''  (Нацыянальная бібліятэка Беларусі)

Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բելառուս արձակագիրներ
Կատեգորիա:Բելառուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բելառուս գրողներ
Կատեգորիա:Բելառուս թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Բելառուս հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Բելառուս մանկագիրներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորհրդային երգիծաբաններ