Աֆրիկայի գաղութացում

**Աֆրիկայի գաղութացում**, աֆրիկյան մայրցամաքի եվրոպական գաղութացման գործընթացն է (նախկինում՝ նաև ասիական)։

## Աֆրիկայի եվրոպական վերահսկողության հնագույն պատմություն
մինի|Արևմտյան Աֆրիկայի քարտեզ, մոտ. 1736 թվական, «պատկերելով, թե ինչն է պատկանում Անգլիային, Հոլանդիային, Դանիային և այլն»:
Անտիկ ժամանակներից Հյուսիսային Աֆրիկան ենթարկվել է գաղութացման Եվրոպայի և Փոքր Ասիայի կողմից։

Աֆրիկյան տարածքները հպատակեցնելու եվրոպացիների առաջին փորձերը վերաբերում են մ.թ.ա. 7-5-րդ դարերի հին հունական գաղութացման ժամանակներին, երբ բազմաթիվ հունական գաղութներ հայտնվեցին Լիբիայի և Եգիպտոսի ափերին։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճումները նշանավորեցին հելլենականացման բավականին երկար ժամանակաշրջանի սկիզբը։

Կարթագեն քաղաքը հիմնադրվել է ժամանակակից Թունիսի տարածքում փյունիկեցիների կողմից և եղել է Միջերկրական ծովի կարևորագույն տերություններից մեկը մինչև մ.թ.ա. 4-րդ դարը։ Երրորդ Պունիկյան պատերազմից հետո այն գրավվել է հռոմեացիների կողմից և դարձել Աֆրիկա նահանգի կենտրոնը։ Վաղ միջնադարում այս տարածքում հիմնադրվել է Վանդալների թագավորությունը, իսկ հետագայում այն եղել է Բյուզանդիայի կազմում։

Հռոմեական զորքերի արշավանքները հնարավորություն տվեցին համախմբել Աֆրիկայի ողջ հյուսիսային ափը հռոմեացիների վերահսկողության տակ։ Չնայած հռոմեացիների լայնածավալ տնտեսական գործունեությանը և նրանց կողմից քաղաքների և կառույցների շինարարությանը, Հյուսիսային Աֆրիկայի տարածքները ենթարկվեցին թույլ հռոմեականացման, սակայն հավանաբար կլիմայի չափազանց չորության և բերբերական ցեղերի շարունակական ակտիվության պատճառով չնվաճվեցին հռոմեացիների կողմից։

Հին Եգիպտոսի քաղաքակրթությունը նույնպես ընկել է նախ հույների, ապա հռոմեացիների տիրապետության տակ։

## Միջին դարեր
Բյուզանդական կայսրության անկման շրջանում վանդալների կողմից ակտիվացած բերբերները վերջնականապես ոչնչացրեցին եվրոպական, ինչպես նաև քրիստոնեական քաղաքակրթության կենտրոնները Հյուսիսային Աֆրիկայում։  Արաբների ներխուժումը իր հետ բերեց իսլամը և դուրս մղեց Բյուզանդական կայսրության տիրապետումը, որը դեռևս վերահսկում էր Եգիպտոսը։ 7-րդ դարի սկզբին Աֆրիկայում վաղ եվրոպական պետությունների գործունեությունը լիովին դադարեցվել էր, և, ընդհակառակը, Աֆրիկայից արաբների էքսպանսիան տարածվել էր Հարավային Եվրոպայի շատ շրջաններ։
 
Արմատական փոփոխությունների դարաշրջանը եկավ միայն Ռեկոնկիստայի վերջին փուլերում, երբ Պիրենեյան թերակղզու քրիստոնյա առաջնորդները, հաղթելով մուսուլմանների դեմ պայքարում, իրենց հայացքներն ուղղեցին դեպի Ջիբրալթարի հակառակ ափը՝ դեպի իսլամական քաղաքակրթության գլխավոր կենտրոններից մեկը՝ Մաղրիբի երկրներ։ 15-16-րդ դարերում իսպանական և պորտուգալական զորքերի հարձակումների շնորհիվ Աֆրիկայում մի շարք հենակետեր գրավվեցին (Կանարյան կղզիների, ինչպես նաև Սեուտայի, Մելիլյայի, Օրանի, Թունիսի և շատ այլ ամրոցներ)։ 13-րդ դարից սկսած Վենետիկի և Ջենովայի իտալացի ծովագնացները նույնպես լայնածավալ առևտուր էին անում տարածաշրջանում։

15-րդ դարի վերջում պորտուգալացիները փաստացի վերահսկում էին Աֆրիկայի արևմտյան ափը, որտեղ ակտիվ ստրկավաճառություն էի անում։ Հետևելով սրանց այլ եվրոպացիներ՝ հոլանդացիներ, ֆրանսիացիներ և բրիտանացիներ ևս ուղղվեցին դեպի Աֆրիկա։

## Վաղ նոր ժամանակներ
17-րդ դարից սկսած արաբական առևտուրը Աֆրիկայի հետ հանգեցրեց Արևելյան Աֆրիկայի աստիճանական գաղութացմանը՝ Զանզիբարի շրջանում։ Ու թեև Արևմտյան Աֆրիկայի որոշ քաղաքներում հայտնվեցին արաբական թաղամասեր, դրանք չդարձան գաղութներ, և Մարոկկոյի փորձերը՝ ենթարկեցնել Սահելը, անհաջող ավարտվեցին։

Վաղ եվրոպական արշավները կենտրոնացած էին անմարդաբնակ կղզիների գաղութացմանը, ինչպիսիք են Կաբո Վերդեն ու Սան Տոմեն, և ափի երկայնքով ամրոցներ ստեղծելուն՝ որպես առևտրային բազաներ։

## Մրցավազք Աֆրիկայի համար
մինի|Աֆրիկայի քարտեզ, 1910 թվական
19-րդ դարի երկրորդ կեսին, հատկապես Բեռլինի կոնֆերանսից հետո (1884), Աֆրիկայի գաղութացման գործընթացն այնպիսի մասշտաբներ ստացավ, որ այն կոչվեց «մրցավազք Աֆրիկայի համար»։ Գրեթե ամբողջ մայրցամաքը (բացառությամբ անկախ մնացած Եթովպիայի և Լիբերիայի) մինչև 1900 թվականը բաժանվեց մի շարք եվրոպական տերությունների միջև։ Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Գերմանիան, Բելգիան, Իտալիան  պահպանեցին իրենց հին գաղութները, իսկ Իսպանիան և Պորտուգալիան որոշ չափով ընդլայնեցին դրանք։

մինի|1913 թվականին Աֆրիկյան մայրցամաքում եվրոպական գաղութատիրական տերությունների կողմից վերահսկվող տարածքները՝ ցուցադրված ներկայիս ազգային սահմանների հետ միասին
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Գերմանիան կորցրեց իր բոլոր գաղութները (հիմնականում 1914 թվականին), որոնք պատերազմից հետո անցան այլ գաղութատիրական տերությունների տիրապետման տակ։

## Աֆրիկյան գաղութներն ըստ մետրոպոլիայի (1900 թվականի դրությամբ)
### Բելգիա
* Կոնգոի անկախ պետություն (1885 — 1908), (1908 թվականից Բելգիական Կոնգո, այժմ՝ Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն)

### Ֆրանսիա
* Ալժիր
* Թունիս
* Մարոկկո
* Ֆրանսիական Արևմտյան Աֆրիկա
** Մավրիտանիա
** Սենեգալ
** Ֆրանսիական Սուդան (1890 — 1902), (այժմ՝ Մալի)
** Գվինեա
** Կոտ դ'Իվուար
** Նիգեր
** Վերին Վոլտա (այժմ Բուրկինա Ֆասո)
** Դահոմեա (այժմ՝ Բենին)
* Ֆրանսիական Հասարակածային Աֆրիկա
** Գաբոն
** Միջին Կոնգո (այժմ՝ Կոնգոյի Հանրապետություն)
** Ուբանգի-Շարի (այժմ Կենտրոնական Աֆրիկյան Հանրապետություն)
** Չադ
** Ֆրանսիական Սոմալի (այժմ՝ Ջիբութի)
** Մադագասկար
** Կոմորներ

### Գերմանիա (մինչև 1919 թվական)
* Գերմանական Արևելյան Աֆրիկա
** Ռուանդա-Ուրունդի (1919 թվականից Բելգիայի մանդատ, այժմ՝ Բուրունդի և Ռուանդա)
** Տանգանիկա (1919 թվականից բրիտանական մանդատ, այժմ Տանզանիայի մաս)
* Գերմանական Հարավ-Արևմտյան Աֆրիկա 
** (1919 թվականից Հարավաֆրիկյան Հանրապետության մանդատ, այժմ՝ Նամիբիա)

### Իտալիա
* Էրիթրեա
* Իտալական Սոմալիա (այժմ՝ պաշտոնապես Սոմալիի մաս) 
* Իտալական Հյուսիսային Աֆրիկա (1934 թվականից՝ Լիբիա)
** Տրիպոլիտանիա
** Կիրենաիկա
** Ֆեցցան

### Պորտուգալիա
* Անգոլա
* Պորտուգալական Կոնգո (Կաբինդա), (այժմ՝ Անգոլայի էքսկլավ)
* Պորտուգալական Արևելյան Աֆրիկա (այժմ՝ Մոզամբիկ)
* Պորտուգալական Գվինեա (այժմ՝ Գվինեա-Բիսաու)
* Կաբո Վերդե կղզիներ (այժմ՝ Կաբո Վերդե)
* Սան Տոմե և Պրինսիպ
### Իսպանիա
* Իսպանական Սահարա (այժմ՝ Արևմտյան Սահարա՝ Մարոկկոյի մաս, հակառակ ՄԱԿ-ի որոշումների)
** Ռիո դե Օրո
** Սեգիետ էլՀամրա
* Իսպանական Մարոկկո
** Սեուտա
** Մելիլյա
** Իսպանական Հարավային Մարոկկո (Տարֆայայի հատված)
** Իֆնի
* Ռիո Մունի (այժմ՝ Հասարակածային Գվինեայի մայրցամաքային մաս)
* Ֆերնանդո Պո (այժմ՝ Բիոկո, Հասարակածային Գվինեայի կղզի)

### Մեծ Բրիտանիա
* Եգիպտոս
* Անգլո-եգիպտական Սուդան
* Բրիտանական Արևելյան Աֆրիկա
** Քենիա
** Ուգանդա
* Զանզիբարի սուլթանություն (այժմ՝ Տանզանիայի մաս)
* Բրիտանական Սոմալիա (այժմ պաշտոնապես Սոմալիի մաս)
* Հարավային Ռոդեզիա (այժմ՝ Զիմբաբվե)
* Հյուսիսային Ռոդեզիա (այժմ՝ Զամբիա)
* Նյասալենդ (այժմ՝ Մալավի)
* Բրիտանական Հարավային Աֆրիկա
** Քեյփ գաղութ (այժմ՝ Հարավային Աֆրիկայի մաս)
** Նատալի գաղութ (այժմ՝ Հարավային Աֆրիկայի մաս)
** Նարնջագույն ազատ պետություն (այժմ՝ Հարավային Աֆրիկայի մաս)
** Տրանսվաալի գաղութը (այժմ՝ Հարավային Աֆրիկայի մաս)
** Բեչուանալենդ (այժմ՝ Բոտսվանա)
** Բասուտոլանդ (այժմ՝ Լեսոտո)
** Սվազիլենդ
* Գամբիա
* Սեյշելներ
* Սիերա Լեոնե
* Մավրիկիոս
* Նիգերիա
* Ոսկե ափ (այժմ Գանա)

### Անկախ պետություններ
* Լիբերիա
* Եթովպիա

### Միջազգային գոտի (1923-1956)
Տանժեր՝ Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի և 1928 թվականից Իտալիայի համատեղ հսկողության ներքո (այժմ՝ Մարոկկոյի կազմում)։

## Ապագաղութացում
Աֆրիկայի ապագաղութացման գործընթացը հիմնականում սկսվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։ 1960 թվականը հայտարարվել է Աֆրիկայի տարի՝ ամենամեծ թվով գաղութների ազատագրման տարի։

Ներկայումս եվրոպական երկրների վերահսկողության տակ են գտնվում.

* Իսպանական անկլավներ Մարոկկոյում՝ Սեուտա և Մելիլյա, Կանարյան կղզիներ (Իսպանիա),
* Սուրբ Հեղինե կղզի, Համբարձման կղզի, Տրիստան դա Կունյա և Չագոս կղզեխումբ (Մեծ Բրիտանիա),
* Ռեյունիոն, Էպարսե և Մայոտ  (Ֆրանսիա),
* Մադեյրա (Պորտուգալիա)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աֆրիկա
Կատեգորիա:Աֆրիկայի պատմություն
Կատեգորիա:Գաղութատիրության պատմություն
Կատեգորիա:Գաղութատիրություն
Կատեգորիա:Կախյալ տարածքներ