Պալոմինո

**Պալոմինո (****)** ձիերի գենետիկական գունավորում, որը բնութագրվում է ոսկեգույն մորթով և սպիտակ բաշով ու պոչով․ սպիտակության աստիճանը կարող է տատանվել վառ սպիտակից մինչև դեղնավուն։ Պալոմինո գունավորումը առաջացել է իսպանական ձիերի բուծման արդյունքում Միացյալ Նահանգներում։ Գենետիկորեն պալոմինո գունավորումը ձևավորում է այսպես կոչված գունաթափման գենի մեկ ալելի միջոցով, որն ազդում է «կարմիր» (աշխետ) հիմնական գույնի վրա։ Պալոմինոն ստեղծվում է ոչ լիակատար դոմինանտության գենետիկական ձևով, ուստի այն չի համարվում մաքուր սերնդատու։ Սակայն ցեղատեսակների գույները տարբերակող գրանցամատյանների մեծ մասը, որոնք գրանցում են պալոմինո ձիեր, հիմնադրվել են մինչև ձիերի մորթու գույնի գենետիկան այնքան լավ ուսումնասիրված լինելը, որքան այսօր է։ Այդ պատճառով պալոմինոյի հիմնական սահմանումը հիմնված է մորթու գույնի վրա, ոչ թե ժառանգականության կամ դիլյուցիոն (գունաթափման) գենի առկայության վրա։

Իրենց առանձնահատուկ գույնի շնորհիվ պալոմինո ձիերը առանձնանում են ցուցադրությունների հարթակում և մեծ պահանջարկ ունեն որպես շքերթային ձիեր։ Դրանք հատկապես հայտնի էին 1940-ական և 1950-ական թվականների ֆիլմերում և հեռուստատեսությունում։ Ամենահայտնի պալոմինո ձիերից մեկը Թրիգերն էր, որը հայտնի էր որպես «կինոյում ամենախելացի ձին» և հոլիվուդյան կովբոյ աստղ Ռոյ Ռոջերսի հավատարիմ ձին էր։ Մեկ այլ հայտնի պալոմինո էր Միսթեր Էդը (իրական անունը ), որը 1960-ականներին նկարահանվում էր իր սեփական հեռուստաշոուում։ Պալոմինո ձի է նկարահանվել նաև «Զենա․ Ռազմիկ արքայադուստր» (1995–2001) հեռուստասերիալում։ Զենայի ձին՝ Արգոն, մարմնավորում էր պալոմինո էգ ձի՝ Թիլլի անունով։ Ժամանակակից ձիաբուծության մեջ պալոմինո գույնը կարելի է ստանալ շագանակագույն և կրեմելո ձիերի խաչասերմամբ։

Պալոմինո բառը իսպաներեն է և նշանակում է «աղավնու ձագ» () (՝ «աղավնի» բառի փաղաքշական ձևը), իսկ ձիաբուծության մեջ դրա կիրառությունը վերաբերում է այդպիսի թռչունների գույնին։

## Նկարագրություն

Պալոմինո ձիերը ունեն դեղին կամ ոսկեգույն մազածածկույթ, ինչպես նաև սպիտակ կամ բաց կաթնագույն բաշ և պոչ։ Մարմնի գույնի երանգները կարող են տատանվել բաց կաթնագույնից մինչև մուգ ոսկեգույն։

Եթե չկա այլ տիպի գեների ազդեցություն, պալոմինոներն ունեն մուգ մաշկ և շագանակագույն աչքեր, թեև որոշ քուռակներ կարող են ծնվել վարդագույն մաշկով, որը տարիքի հետ մգանում է։ Որոշ առանձնյակներ ունենում են փոքր-ինչ բաց շագանակագույն կամ դեղնաշագանակագույն աչքեր։ Հետերոզիգոտային կաթնային երանգի գեն (CR) կրող ձիուն, ինչպիսին պալոմինոն է, չպետք է շփոթել ոսկեգույն (CH) գենային գունաթափում ունեցող ձիերի հետ։ Այս վերջին տեսակի գույնի ձիերը ծնվում են նարնջագույն-վարդագույն մաշկով և կապույտ աչքերով, որոնք օրերի ընթացքում մգանում են՝ դառնալով դեղնաշագանակագույն, կանաչ կամ բաց շագանակագույն, իսկ նրանց մաշկը հասունացմանը զուգընթաց ձեռք է բերում մուգ պտավոր երանգ աչքերի, դնչի և սեռական օրգանների հատվածում։

Հասուն տարիքում վարդագույն մաշկ և կապույտ աչքեր ունեցող ձին հիմնականում «կրեմելլո» կամ «պերլինո» տեսակին է պատկանում, որը կրում է կաթնագույնի գունաթափման երկու գեն։

Մրոտ երանգ ունեցող պալոմինոները կարող են ունենալ մուգ մազեր բաշի, պոչի և մաշկի վրա։ Պալոմինոյի ամառային մազածածկույթը սովորաբար մի փոքր ավելի մուգ երանգ ունի, քան ձմեռայինը։

## Պալոմինոյի հետ հաճախ շփոթվող գունավորումներ
մինի|Նկար, որը ցույց է տալիս տարբեր գույների ցեղատեսակները։ Ձախից աջ՝ երկու շագանակագույն՝ ավելի բաց երանգի բաշով, պալոմինո և մոխրագույն։
մինի|Կրեմելլո քուռակ, որը ունի վարդագույն մաշկ և կապույտ աչքեր, որոնք բնորոշ են լրիվ գունաթափմանը
Շատ ոչ-պալոմինո ձիեր նույնպես կարող են ունենալ ոսկեգույն կամ դարչնագույն մորթի, բաց գույնի բաշ ու պոչ։

* Շագանակագույն ձի՝ բաց գույնի բաշով և պոչով. Բաց շագանակագույն ձիերը՝ բաց կաթնագույն բաշով և պոչով, կրում են բաց դեղին գեն, բայց ոչ կաթնագույն գունաթափում: Օրինակ՝ Հաֆլինգեր ցեղատեսակն ունի բազմաթիվ բաց շագանակագույն ձիեր՝ բաց դեղին գույնով, որոնք արտաքինից կարող են նմանվել մուգ պալոմինոյի, բայց այդ ցեղատեսակում կաթնագույն գեն չկա:
* Կրեմելլոները կրում են կաթնագույն գենի երկու պատճեն և ունեն բաց գույնի բաշ և պոչ, բայց նաև կաթնագույն մազածածկույթ, վարդագույն մաշկ և կապույտ աչքեր։
* Շամպայն գենը  ամենից շատ է նմանվում պալոմինոյին, քանի որ որոշ ձիերի մոտ ստեղծում է ոսկեգույն մորթի, սակայն «ոսկեգույն շամպայն» ձիերն ունեն բաց մաշկ՝ խայտաբղետ, ծնվելիս՝ կապույտ աչքեր, իսկ հասուն տարիքում՝ սաթագույն կամ շականակագույն աչքեր։
* Շատ մուգ շագանակագույն մորթիով, բայց բաց բաշով և պոչով ձիերը երբեմն անվանում են «շոկոլադե պալոմինո», և որոշ պալոմինոյի գույներ տարբերակող գրանցամատյաններ ընդունում են նման գույնի ձիեր: Այնուամենայնիվ, գենետիկորեն դրանք պալոմինո չեն: Գույնը ձևավորվում է երկու հիմնական եղանակով: Առավել հայտնին մուգ շագանակագույնն է՝ բաց բաշով և պոչով: Գենետիկան, որը  շագանակագույն ձիերի մոտ ստեղծում է բաց բաշ և պոչ, դեռ ամբողջությամբ ուսումնասիրված չէ, բայց դրանք նույնը չեն, ինչ կաթնագույն գունաթափումը: Մյուս գենետիկական մեխանիզմը ծագում է արծաթե խայտաբղետ գենից, որը սև մորթին բացվում է մինչև մուգ շագանակագույն, և ավելի ուժեղ ազդում է բաշի և պոչի վրա՝ գունաթափվելով մինչև կաթնագույն կամ գրեթե սպիտակ:
* Բաքսկին ձիերն ունեն ոսկեգույն մարմին և սև բաշ ու պոչ։ Այս գույնը նույնպես առաջանում է մեկ կաթնագույն գենի ազդեցությամբ, սակայն աշխետ հիմքային գույնի վրա։
* Դան ձիերը ունեն դեղնաշագանակագույն մարմին, ավելի մուգ բաշ և պոչ, ինչպես նաև բնորոշ բնածին գծանշումներ, օրինակ՝ մեջքի երկայնքով մուգ շերտ և երբեմն հորիզոնական գծեր առջևի ոտքերի վերին հատվածում։
* Պերլ գենը, երբ առկա է հոմոզիգոտ վիճակում, ստեղծում է ծիրանագույն մազածածկույթ՝ բաց գույնի մաշկով։ Իսկ երբ այդ գենը խաչասերվում է մեկ կրեմ  գենի հետ, ստացվում է ձի, որը հաճախ կոչվում է «կեղծ, կրկնակի գունաթափված» և արտաքինից հիշեցնում է կրեմելլո։

## Գույները տարբերակող ցեղատեսակների գրանցամատյաններ
մինի|Նկար, որտեղ ներկայացված է նույն պալոմինո ձիու մորթու գույնի փոփոխությունը ձմեռային և ամառային եղանակների միջև։
ԱՄՆ-ում որոշ պալոմինո ձիեր դասակարգվում են ըստ իրենց ցեղատեսակի գույնով։ Սակայն, ի տարբերություն այնպիսի ցեղատեսակների, ինչպիսիք են ապալուզան կամ ֆրիզյանը, որոնք առանձին ցեղատեսակներ են և ունեն նաև գույնի յուրահատուկ նախընտրություն, պալոմինոյի գունային ռեգիստրները հաճախ ընդունում են տարբեր ցեղերի կամ տիպերի ձիեր, եթե դրանք ունեն համապատասխան ոսկեգույն երանգ։ Այնուամենայնիվ, պալոմինոն չի կարող համարվել ձիու մաքուր ցեղ, որովհետև պալոմինոյի գույնը պայմանավորված է ոչ լիովին դոմինանտ գենով և «մաքուր» չի փոխանցվում սերունդներին։ Պալոմինոյի խաչասերման արդյունքում մոտավորապես 50% հավանականությամբ կարող է ծնվել իսկական պալոմինո, սակայն նաև կարող է ծնվել շագանակագույն (25% հավանականությամբ) կամ կրեմելո (25% հավանականությամբ) ձի։ Այսպիսով, պալոմինոն պարզապես մասնակիորեն արտահայտված գունային ալել է և ոչ թե հատկանիշների ամբողջություն, որը կկազմեր առանձին «ցեղատեսակ»։

Քանի որ պալոմինո գույնով գրանցումը գունային ցեղատեսակների գրանցամատյաններում հիմնված է հիմնականում մորթու գույնի վրա, բազմաթիվ ցեղատեսակների կամ խառնածին ձիեր կարող են համապատասխանել այդ չափանիշներին։ Այն ցեղատեսակներից, որոնցում հանդիպում են պալոմինոներ՝ Ամերիկյան սեդլբրեդը, Թենեսիի քայլող ձին, Մորգանը և Քվարտեր ձին։ Այս գույնը համեմատաբար հազվադեպ է Թորոբրեդ ցեղատեսակում, սակայն այն իրականում հանդիպում է և ճանաչվում է The Jockey Club-ի կողմից։ Որոշ ցեղատեսակներ, օրինակ՝ Հաֆլինգերը և Արաբական ձին, կարող են արտաքնապես նմանվել պալոմինոյի, սակայն գենետիկորեն շագանակագույն են՝ բաց գույնի բաշով և պոչով, քանի որ այդ ցեղերը չեն կրում կաթնագույն գունաթափման գենը։ Չնայած կաթնագույն ԴՆԹ-ի բացակայությանը, որոշ պալոմինո գունային գրանցամատյաններ գրանցում են նման ձիերին, եթե նրանց մորթու գույնը համապատասխանում է ընդունելի երանգների սահմաններին։

Թեև պալոմինոյի կազմակերպությունների կողմից օգտագործվող գունային չափանիշը սովորաբար նկարագրում է իդեալական մարմնի գույնը որպես «նոր հատած ոսկեդրամի» երանգ (երբեմն սխալմամբ նշվում է՝ որպես մեկ ցենտանոց մետաղադրամի գույն)։ Սակայն գործնականում հաճախ ընդունվում է ավելի լայն գունային տիրույթ՝ սկսած գրեթե կրեմ-սպիտակ երանգից մինչև մուգ շոկոլադագույն («շոկոլադե պալոմինո») գույն, որը իրականում կարող է լինել արծաթափայլ խալավոր կամ մուգ լյարդագույն-շագանակագույն՝ բաց բաշով և պոչով։
մինի|Պալոմինոյի երկու հնարավոր նմանակներ։ Առջևում կանգնած ձին ամենայն հավանականությամբ շագանակագույն է՝ բաց, ոսկեգույն բաշով։ Հետնամասում գտնվող ձին կարծես մուգ շագանակագույն է՝ բաց բաշով և պոչով, սակայն նման երանգավորումը կարող է պայմանավորված լինել նաև արծաթագույն դափլ գենով։ Որոշ գունային գրանցամատյաններ կարող են երկու երանգն էլ ընդունել որպես «պալոմինո»։

### Գրանցման պահանջներ
ԱՄՆ-ում պալոմինո գույն ունեցող ձիերի համար գործում են երկու հիմնական գույները տարբերակող ցեղատեսակների գրանցամատյաններ՝ Պալոմինո ձիերի ասոցիացիա (PHA) և Ամերիկայի պալոմինո ձիաբույծների միություն (PHBA)։

Պալոմինո ձիերի ասոցիացիա (PHA)-ն գրանցում է ցանկացած ցեղատեսակի և տիպի պալոմինո ձիեր՝ «գույնի և կառուցվածքի» հիման վրա։ PHA-ի կողմից իդեալական համարվող երանգը ոսկեդրամի գույնն է, սակայն ընդունվում են պալոմինոյի տարբեր երանգներ՝ բացից մինչև մուգ ոսկեգույն։ Բաշն ու պոչը պարտադիր պետք է ունենան սպիտակ, արծաթագույն կամ փղոսկրյա երանգ, ընդ որում թույլատրվում է դրանցում մինչև 15% մուգ կամ կարմրաշագանակագույն մազերի առկայություն։ Պալոմինո ձիերի բուծման խթանման նպատակով PHA-ն գրանցում է նաև լիովին կրկնակի գունաթափված, կապուտաչյա կրեմելլո ձիերին, որոնք հենց PHA-ի կողմից սխալմամբ կոչվում են «կրեմելլո պալոմինո»։ Այն ձիերը, որոնք որևէ այլ գրանցամատյանում գրանցված չեն և ունեն անհայտ ծագում, նույնպես ընդունվում են, եթե դրանց գույնը համապատասխանում է PHA-ի «պալոմինո» սահմանմանը։

Ամերիկայի Պալոմինո ձիաբույծների միությունը (PHBA) ունի ավելի խիստ պահանջներ։ PHBA-ի կողմից ընդունվելու համար, բացի գույնից, ձին պետք է ունենա այնպիսի ընդհանուր կառուցվածք, որը համապատասխանում է PHBA-ի կողմից ճանաչված թեթև հեծելաձիերի տիպի ցեղատեսակներին։ PHBA-ում գրանցվող հասուն ձիու հասակը պետք է լինի սահմանված չափի միջակայքում, և այն չպետք է դրսևորի ծանրաքաշ ձիերին կամ պոնիներին բնորոշ հատկանիշներ։ Այն ձին, որը չի համապատասխանում հասակի պահանջներին, կարող է ընդունվել, եթե գրանցված է PHBA-ի կողմից ճանաչված ցեղային գրանցամատյաններից մեկում։ PHBA-ն սովորաբար պահանջում է, որ ձին կամ նրա երկու ծնողները գրանցված լինեն կամ գրանցման ենթակա լինեն որոշ ճանաչված ցեղային ռեգիստրներում, այդ թվում՝ Ամերիկյան Քուոթեր ձիու, Փեյնթի, Ապալուզայի, Սադլբրեդի, Մորգանի, Հոլշտայների, Արաբական ձիու, տարբեր մասամբ արաբական ռեգիստրների, Պինտոյի (միայն ձիերի բաժին), Թորոբրեդի, ինչպես նաև տարբեր ցեղատեսակների գրանցամատյաններում։ Այն ձիերը, որոնց ծնողները գրանցված են PHBA-ում, նույնպես կարող են ընդունվել, նույնիսկ եթե իրենք գրանցված չեն որևէ այլ ցեղատեսակային ռեգիստրում։ Որոշ դեպքերում մատակարները և արուները կարող են գրանցվել առանց ծագումնաբանական տվյալների՝ միայն իրենց կառուցվածքի և գույնի հիման վրա, սակայն հովատակները պարտադիր պետք է ունենան փաստացիորեն հաստատված ծագումնաբանություն։

PHBA-ի կողմից մարմնի իդեալական գույնը համարվում է «ԱՄՆ-ի ոսկեդրամի երանգը»։ Բաշն ու պոչը պետք է սպիտակ լինեն և չեն կարող պարունակել ավելի քան 15% սև, շագանակագույն կամ այլ գույնի մազեր։ Շագանակագույն կամ մուգ բնածին գծանշումները չեն ընդունվում։ PHBA-ն նաև չի ընդունում մոխրագույն ձիեր կամ այնպիսի ձիեր, որոնք դրսևորում են Փեյնթ, Պինտո, Ապալուզա ցեղատեսակներին, ինչպես նաև կրեմելլո կամ պերլինո գունավորմանը բնորոշ հատկանիշներ։ Մաշկը պետք է լինի մուգ գույնի, բացառությամբ դեմքի վարդագույն մաշկի, որը կապված է սպիտակ նշանի հետ։ PHBA-ն ձին չի ընդունում հիմնական գրանցման համար, եթե այն ունի կրկնակի կաթնային գունաթափման բոլոր երեք հատկանիշները՝ մարմնի վրա բաց (կամ վարդագույն) մաշկ,  սպիտակ կամ կաթնագույն մազածածկույթ և կապտավուն երանգ ունեցող աչքեր։ Դեմքի և ոտքերի սպիտակ նշանները չպետք է գերազանցեն սահմանված չափերը։ Ոտքերի սպիտակությունը չպետք է բարձր լինի արմնկի կամ ծնկան հոդի մակարդակից, իսկ դեմքի սպիտակ հատվածը չպետք է անցնի կոկորդային հատվածի սահմանը։ Ընձառյուծի նման գենետիկական համալիրին բնորոշ բծավորումը և պինտո տիպի տարբեր նախշերը չեն ընդունվում, սակայն մարմնի վրա մինչև 4 դյույմ (մոտ 10 սմ) տրամագծով առանձին բծերը կարող են թույլատրվել։ Չեն ընդունվում այն ձիերը, որոնք ունեն մարմնի վրա ոչ մուգ մաշկ, սպիտակ կամ կաթնագույն մազածածկույթ և աչքերի շուրջ վարդագույն մաշկ։ Չեն ընդունվում նաև դնչի շրջանում կամ աչքերի շուրջը, պոչի տակ և հետին ոտքերի միջև տեսանելի վարդագույն մաշկի բծեր ունեցող ձիերը։ Բացառություն է կազմում Ամերիկյան սեդլբրեդ ձիերի ասոցիացիայում գրանցված ձիերի համար, քանի որ այդ դեպքում մաշկը կարող է լինել ցանկացած գույնի։ Ընդունելի աչքերի գույներն են սևը, շագանակագույնը, կապույտը և պնդուկագույնը։ Սակայն ամբողջությամբ կամ մասամբ կապույտ աչքեր ունեցող ձիերը ընդունվում են միայն այն դեպքում, եթե ճանաչված ցեղային միավորման կողմից տրված գրանցման վկայականում նշված է աչքերի գույնը։ Անհայտ ծագում ունեցող ձիերի դեպքում կապույտ աչքերը թույլատրելի են միայն այն պայմանով, որ ձին լինի կաստրացված արու կամ ստերիլացված էգ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* "Horse coat color tests" from the UC Davis Veterinary Genetics Lab
* "Introduction to Coat Color Genetics" *from* Veterinary Genetics Laboratory, School of Veterinary Medicine, University of California, Davis.  Web Site accessed January 12, 2008
* "The Palomino Horse"
* The Palomino Horse Association, founded in 1936
* Palomino Horse Breeders of America, founded 1941

Կատեգորիա:Ձիեր ըստ տեսակի