Արարատ Ղարիբյան

**Արարատ Սահակի Ղարիբյան** (), հայ լեզվաբան, ՀԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիր (1972), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1954), ՀԽՍՀ ԳԱ իսկական անդամ (1960)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Արտաշատի շրջանի Դարղալու (այժմ՝ Այգեզարդ) գյուղում, հողագործի ընտանիքում։ 1923 թվականին ընդունվել է ԵՊՀ-ի բանասիրական ֆակուլտետը և 1927 թվականին ավարտել։ 1928-1930 թվականներին սովորել է համալսարանի ասպիրանտուրայում՝ մեծ հայագետ Հրաչյա Աճառյանի ղեկավարությամբ մասնագիտանալով հայոց լեզվի պատմության ուղղությամբ։ Այնուհետև Լենինգրադում որոշ ժամանակ հետևել է ակադեմիկոս Ն. Մառի դասախոսություններին։

Դասախոսել է ԵՊՀ-ում (1929-1948), Երևանի հեռակա (1934-1954) և ռուսական (1934-1956), Թբիլիսիի (1934-1937), Բաքվի (1935-1947) և Լենինականի (1936-1948) մանկավարժական ինստիտուտներում։ Երևանի Խ.Աբովյանի անվան հայկական մանկավարժական ինստիտուտի դասախոս (1934-1937), դոցենտ (1937-1940), պրոֆեսոր (1940-77), հայոց լեզվի ամբիոնի վարիչ (1934-1960)։ ՀՀ ԳԱԱ լեզվի ինստիտուտի (1943-1950, 1956-1962), հիմնարար գրադարանի (1962-1977) տնօրեն։
Վախճանվել է Երևանում։

## Աշխատություններ
Զբաղվել է հիմնականում հայոց լեզվի պատմության, հայ բարբառագիտության, հայոց լեզվի մեթոդիկայի, բառարանագրության և այլ հարակից խնդիրներով. դպրոցական դասագրքերի և ձեռնարկների հեղինակ է։ Հայ դպրոցում երկար ժամանակ օգտագործվել է նրա 5-6-րդ դասարանների համար գրված հայոց լեզվի դասագիրքը։ Ունի բազմաթիվ հոդվածներ՝ նվիրված հայերենագիտության այլևայլ հարցերի։

### Ներդրումը բարբառագիտության բնագավառում
Հայերենի բարբառների ձևաբանական դասագրքերի մեջ ավելացրել է 4-րդ՝ **ս** ճյուղը։ Փորձել է յուրովի զարգացնել այս դասակարգման սկզբունքները։ Կատարել է նաև բարբառների խմբավորում՝ հնչյունաբանական սկզբունքի կիրառումով։ Նրա գրած գրքերի ու հոդվածների թիվն անցնում է 200-ից։

Իր բարբառագիտական աշխատանքը Արարատ Ղարիբյանը ծավալել է երկու ուղղությամբ՝ բարբառային նյութի վերհանումով գիտության համար հայտնի դարձող բարբառների գիտական նկարագրությամբ և կուտակված նյութի տեսական ընդհանրացմամբ ու դասդասմամբ։ Հայտնաբերել ու նկարագրել է 15 բարբառ, 6 ենթաբարբառ էլ առաջարկել է ընդունել իբրև բարբառ՝ հենվելով դրանց կառուցվածքային բնորոշ հատկանիշների վրա։ Նա զարգացրել է հայ բարբառների դասակարգման աճառյանական տեսությունը։ Նա գրել է «Հայ բարբառագիտությունը» ծավալուն աշխատությունը (1953 թ.)։

### Ներդրումը բառարանագրության ասպարեզում
Մեծ է Արարատ Ղարիբյանի ներդրումը բառարանագրության ասպարեզում։ Հեղինակակցությամբ կազմել, նաև խմբագրել է ռուսերենի հետ առնչվող մի քանի բառարաններ։ Սակայն նրա բառարանագրական գլուխգործոցը «Ռուս-հայերեն բառարանն» է (1968 թ.), որն արժանացել է պետական մրցանակի։

## Կոչումներ և պարգևներ
1937 թ. Արարատ Ղարիբյանը ստացել է բանասիրական գիտությունների թեկնածուի, իսկ 1940-ին՝ դոկտորի գիտական աստիճան, 1947 թ. ընտրվել է ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ, 1960 թվականին՝ իսկական անդամ։ 1954 թ. նրան շնորհվել է գիտության վաստակավոր գործչի կոչում։ 1969 թ. պարգևատրվել է Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշանով։ Նա պարգևատրվել է նաև պատվոգրերով ու մեդալներով։

## Երկեր
* Ներածություն հայոց լեզվի պատմության։ Առաջադրություն 1-7, Երևան, 1924։
* Հայոց լեզվի քերականություն, Երևան, 1934։
* Հայոց լեզվի քերականության դասագիրք։ 5-րդ և 6-րդ դասարանների համար, Երևան, 1935։
* Հայոց լեզվի պատմության ներածություն, Երևան, 1935։
* Հայոց լեզվի քերականության սխեման, Երևան, 1936։
* Հայոց լեզվի պատմության ուսումնասիրության ներածություն, Երևան, 1937։
* Հայոց լեզվի քերականության դասագիրք։ 5-րդ և 6-րդ դասարանների համար, Երևան, 1937։
* Հայոց լեզվի մեթոդիկա։ Ձեռնարկ բուհերի ուսուցչության և ուսանողության համար, Երևան, 1938։
* Հայոց լեզվի քերականության դասագիրք։ 5-րդ և 6-րդ դասարանների համար, Երևան, 1938։
* Հայոց լեզու։ Դասագիրք 3-րդ դասարանի համար, Երևան, 1939։
* Մայրենի լեզվի մեթոդիկա։ Ձեռնարկ ուսուցչների և բուհերի ուսանողների համար, Երևան, 1940։
* Ուղղագրական համառոտ բառարան։ Տարրական, ոչ լրիվ միջնակարգ և միջնակարգ դպրոցների համար, Երևա, 1940։
* Քերականության ուսուցումը III և IV դասարաններում, Երևան, 1940։
* Համառոտություն հայ բարբառագիտության, Երևան, 1941։
* Հայոց լեզու։ Դասագիրք երրորդ դասարանի համար, Երևան, 1941։
* Հայոց լեզու։ Դասագիրք 3-րդ դասարանի համար, Երևան, 1944։
* Հայերենի ուղղագրական նոր բառարան, Երևան, 1944։
* Մեթոդական ուղեցույց հայոց լեզվի և գրական ընթերցանության մասին (դպրոցական գործի ղեկավարների համար), Երևան, 1944։
* Հայոց լեզու։ Դասագիրք 2-րդ դասարանի համար, Երևան, 1945։
* Հայոց լեզու։ Դասագիրք 3-րդ դասարանի համար, Երևան, 1945։
* Նյութեր հայ բարբառագիտությունից, Երևան, 1945։
* Մանուկ Աբեղյանի քերականագիտական ժառանգությունը, Գրական բանասիրական հետախուզումներ, հատոր 1, Երևան, 1946, էջ 149-160։ 
* Հայ բարբառագիտություն, Երևան, 1947։
* Հայերեն ուղղագրական նոր բառարան, Երևան, 1947։
* Հայոց լեզու։ Դասագիրք 2-րդ դասարանի համար, Երևան, 1947։ 
* Հայոց լեզու։ Դասագիրք 3-րդ դասարանի համար (համահեղինակ), Երևան, 1947։
* Հայոց լեզվի մեթոդիկա։ Մասն 1, 2, Երևան, 1947։
* Հայ-ռուսերեն բառարան։ Պարունակում է բանավոր խոսքի և գրականության մեջ ամենից հաճախ գործածվող 28000 բառ (համահեղինակ), Երևան, 1947։
* Սովետական հայագիտության հիմունքները, Երևան, 1948։
* Հայոց լեզու։ Դասագիրք 2-րդ դասարանի համար, Երևան, 1949
* Հայոց լեզու։ Դասագիրք 2-րդ դասարանի համար, Երևան, 1950։
* Հայոց լեզվի դասագիրք։ ՀՍՍՌ ոչ հայկական դպրոցների 5-7-րդ դասարանների համար, Երևան, 1950։
* Հայոց լեզու։ Դասագիրք միջնակարգ դպրոցի V-VI դասարանների համար, Երևան, 1951։
* Նյութեր հայոց լեզվի պատմությունից, Երևան, 1951։
* Հայ բարբառագիտություն, Երևան, 1953։
* Հայոց լեզվի դասավանդման մեթոդիկա, Երևան, 1954։
* Հայոց լեզվի մեթոդիկա։ Ձեռնարկ 1-4-րդ դասարանների ուսուցիչների և մանկավարժական ուսումնարանների ուսանողների համար, Երևան, 1955։
* Դպրոցական ուղղագրական բառարան, Երևան, 1956։
* Հայոց լեզվի դասագիրք։ 5-6-րդ դասարանների համար, Երևան, 1956։
* Հայոց լեզվի քերականության, ուղղագրության և կետադրության ուղեցույց (համահեղինակ), Երևան, 1957։
* Հայերենի նորահայտ բարբառների մի նոր խումբ, Երևան, 1958։
* Դպրոցական ուղղագրական բառարան, Երևան, 1959։
* Հայ-ռուսերեն բառարան։ Պարունակում է բանավոր խոսքի և գրականության մեջ ամենից հաճախ գործածվող շուրջ 40 000 բառ (համահեղինակ), Երևան, 1960։
* Հայոց լեզու։ Դասագիրք V-VII դասարանների համար, Երևան, 1960։
* Հայոց լեզու։ Դասագիրք V-VII դասարանների համար, Երևան, 1964։
* Դպրոցական ուղղագրական բառարան, Երևան, 1965։
* Դպրոցական ուղղագրական բառարան, Երևան, 1968։
* Ռուս-հայերեն բառարան մեկ հատորով։ 85000 բառահոդված և շուրջ 100000 բառ և դարձվածք, Երևան, 1968։
* Ռուս-հայերեն բառարան, Երևան, 1968-82։
* Լեզվաբանների միջազգային հինգերորդ կոնգրեսը Իտալիայում, Լրաբեր հասարակական գիտությունների, Երևան, 1969, N 12, էջ 98-101։
* Հայ մանկավարժական լեզվաբանության հարցեր, Գիրք 1, Երևան, 1969։
* Հայոց լեզու։ Դասագիրք ոչ հայկական դպրոցների IV դասարանի համար, Երևան, 1971։
* Հայոց լեզու։ Դասագիրք ոչ հայկական դպրոցների IV դասարանի համար, Երևան, 1973։
* Հայոց լեզու։ Դասագիրք ոչ հայկական դպրոցների V-VII-րդ դասարանների համար, Երևան, 1974։
* Հայոց լեզու։ Դասագիրք ոչ հայկական դպրոցների IV դասարանի համար, Երևան, 1975։
* Հայոց լեզու։ Դասագիրք ոչ հայկական դպրոցների IV դասարանի համար, Երևան, 1977։
* Ռուս-հայերեն բառարան մեկ հատորով։ 8500 բառահոդված և շուրջ 100000 բառ և դարձվածք, Երևան, 1977։
* Հայոց լեզու։ Դասագիրք ոչ հայկական դպրոցների IV դասարանի համար, Երևան, 1979։
* Դպրոցական ուղղագրական բառարան, Երևան, 1981։

## Խմբագիր
* Գ. Ներսիսյան, Բայի սեռի և կերպի ուսուցումը, Երևա, 1943։  
* Վարագ Առաքելյան, Գրաբարի հատընտիր քաղված դասական մատենագիրների, Երևան, 1946։
* Էդուարդ Աղայան, Լեզվի ծագումը և զարգացումը, Երևան, 1948։
* Արմենակ Մուրվալյան, Հայոց լեզվի բառային կազմը, Երևան, 1955։
* Լեզվի և ոճի հարցեր (Հոդվածների ժողովածու), Երևան, 1960։
* Նիկողայոս Յակովլևիչ Մառ (ծննդյան 100-ամյակի առթիվ), Երևան, 1965։
* Արմենակ Սալմասլյան, Հայկական մատենագիտություն, Երևան, 1969։
* Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան։ Հատոր 1-4, Երևան, 1969-1980։ 
* Ռուբեն Բաղրամյան, Հայերեն բարբառներ։ Սևանա լճի ավազանի խոսվածքները, Երևան, 1972։

## Կազմող
* Ռուսաց լեզվի ռազմական ինքնուսույց հայ կարմիր բանակայինների համար, Երևան, 1941։
* Հայոց լեզվի ծրագիր, Երևան, 1947։
* Հայոց լեզվի դասագիրք։ ՀՍՍՌ ռուսական դպրոցների VIII, IX և X դասարանների համար, Երևան, 1954։
* Համաբարբառ, Երևան, 1969։
* Հայկական համաբարբառ նոր գրականության (համահեղինակ), Երևան, 1975-1980։
* Գիտությունը Սովետական Հայաստանում 50 տարում (1920-1970)։ Մատենագիտություն, Երևան, 1972։
* Հայաստանի կոմկուսի 26-րդ համագումարը և ժողովրդի բարեկեցության բարձրացումը։ (Գրակ. հանձնարար. ցանկ), Երևան, 1976։

## Թարգմանիչ
* Ծրագիր ոտար լեզուների վոչ լրիվ միջնակարգ յեվ միջնակարգ դպրոցների համար, Երևան, 1937։

## Աղբյուրներ
* ՀՀ ԳԱԱ իսկական անդամներ՝ Արարատ Սահակի Ղարիբյան
* ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսների կենսամատենագիտություններ՝ Ղարիբյան Արարատ Սահակի (1899-1977)
* Էդուարդ Աղայան, Հայ լեզվաբանության պատմություն, հ. 2, Երևան, 1962
* ՀՀ ԳԱԱ Հիմնարար գիտական գրադարանի տնօրեններ
* Ա. Աբրահամյան, Ա. Ս. Ղարիբյան, Պատմաբանասիրական հանդես № 1, 1977, էջ 273-274

## Գրականություն
* Արարատ Ղարիբյան. «Հայերեն ուղղագրական նոր բառարան», Երևան, 1948 թ., ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հասարակական գիտությունների, Երևան, 1948, N 10, էջ 75-78։
* Վարագ Առաքելյան, Արարատ Ղարիբյան (ծննդյան 60-ամյակի առթիվ), Էջմիածին, 1959, N 2, էջ 19-22։
* Ալեքսանդր Մարգարյան, Անխոնջ գիտնականը (Արարատ Ղարիբյան ծննդյան 70-ամյակի առթիվ)։ «Գրական թերթ», 1969, № 5:
* Արարատ Սահակի Ղարիբյան, կազմ.՝ Ռ. Ա. Բաբաջանյան, Մատենագիտական ցանկեր, Երևան, 1971, N 13, 85 էջ։ 
* Վաղարշակ Քոսյան, Արարատ Սահակի Ղարիբյան, Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 1977, N 4, էջ 105-106։
* Հրանտ Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Երևան, «Հայաստան», 1987, էջ 447
* Ալեքսանդր Մարգարյան, Արարատ Ղարիբյան (ծննդյան 90-ամյակի առթիվ), Պատմա-բանասիրական հանդես, Երևան, 1989, N 1, էջ 12-24։
* Գևորգ Թոսունյան, Արարատ Ղարիբյան (ծննդյան 90-ամյակի առթիվ), Լրաբեր հասարակական գիտությունների, Երևան, 1989, N 7, էջ 99-101։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ
Կատեգորիա:Հայ լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ