Ամարտյա Սեն

մինի|Ամարտյա Սենի ձայնը
**Ամարտյա Սեն** (, Ômorto Shen, , ), հնդիկ ականավոր տնտեսագետ, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր՝ Բարեկեցության հիմնարար տեսության համար (1998)։ Գերմանացի հրատարակիչների ու գրավաճառների ընկերակցությունը 2020 թվականին Խաղաղության մրցանակ է շնորհել Ամարտյա Սենին՝ կրթության ու առողջապահության ասպարեզներում գոյություն ունեցող հասարակական անհավասարության դեմ և հանուն համաշխարհային արդարության նրա մղած պայքարի համար։ «Թայմ» ամսագիրը Սենին ներառել է աշխարհի ամենաազդեցիկ 100 մարդկանց ցանկում։ Ներկայումս նա Թոմաս Վ. Լամոնտի անվան համալսարանի պրոֆեսոր է և Հարվարդի համալսարանի տնտեսագիտության և փիլիսոփայության պրոֆեսոր։ 1998-ին արժանացել է Նոբելյան հուշամրցանակի տնտեսական գիտությունների, իսկ 1999-ին ՝ Հնդկաստանի Բհարատ Ռատնայի շքանշանի՝ բարեկեցության տնտեսագիտության բնագավառում կատարած աշխատանքի համար։ Հրատարակիչների և գրավաճառների գերմանական ընկերակցությունը նրան շնորհել է Գերմանիայի գրքի առևտրի 2020 թ. Խաղաղության մրցանակ իր նորարարական ուսումնասիրությունների համար, որոնք վերաբերում են համաշխարհային արդարադատության հիմնախնդիրներին և պայքարում են սոցիալական անհավասարության դեմ կրթության և առողջապահության ոլորտներում։

## Կենսագրություն
Սովորել է Կալկաթայի համալսարանի նախագահական քոլեջում և Քեմբրիջի համալսարանում (այստեղ ստացել է դոկտորի աստիճան)։

1956-1958 թվականներին դասավանդել է Կալկաթայի, 1957-1963 և 1998 թվականից՝ Քեմբրիջի, 1963-1971 թվականներին՝ Դելիի, 1977-1988 թվականներին՝ Օքսֆորդի և 1987-1998 թվականներին՝ Հարվարդի համալսարաններում (Հարվարդի համալսարանի տնտեսագիտության և փիլիսոփայության պրոֆեսոր է)։

1998-2004 թվականներին գլխավորել է Քեմբրիջի Թրինիթի քոլեջը։

1986-1989 թվականներին եղել է Միջազգային տնտեսագիտական ասոցիացիայի, 1984 թվականին՝ Էկոնոմետրիկ միության, իսկ 1994 թվականին՝ Ամերիկայի տնտեսագիտական ասոցիացիայի նախագահը։

1986 թվականին պարգևատրվել է Ֆ․ Սեյդմանի, իսկ 2000 թվականին Վ․ Լեոնտևի անվան մրցանակներով։

2008 թվականից տնտեսագիտական գործունեության և սոցիալական առաջընթացի հիմնական ցուցանիշների միջազգային հանձնաժողովի տնտեսագիտական գծով խորհրդականն է։

2011 թվականին ստացել է ԱՄՆ Ազգային մարդասիրական շքանշան։

Ամարտյա Սենի առաջին ամուսնությունից ծնված դուստրը՝ Անտարա Դև Սենը, հնդիկ հայտնի լրագրող է։ Տնտեսագետի կինը՝ Էմմա Ռոտշիլդը (Սենի երրորդ կինն է, 1991 թվականից), նույնպես հայտնի տնտեսագետ է։

## Հայացքները
1981 թվականին Սենը հրատարակել է «*Աղքատություն և սով. էսսե իրավունքների ու զրկանքների մասին*» («P*overty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation*») գիրքը, որտեղ հիմնավորել է, որ սովի պատճառ կարող է դառնալ ոչ միայն սննդամթերքի պակասությունը, այլ նաև դրա բաշխման մեխանիզմում տեղ գտած անհավասարությունը։ Նա միաժամնակ հիմնավորել է, որ Բենգալիային պատուհասած սովի պատճառը եղել է քաղաքներում տեղի ունեցած տնտեսական բումը՝ աննախադեպ վերելքը, որը հանգեցրել է սննդամթերքի գների տրուկ աճի, և դրա հետևանքով միլիոնավոր գյուղաշխատողներ սովի են մատնվել, քանզի նրանց աշխատավարձը ցածր է եղել անհրաժեշտ նվազագույն աշխատավարձի մակարդակից։

Սովի հիմնախնդրի նկատմամբ Սենի հետաքրքրությունը սեփական կենսափորձից է բխել. դեռ իննամյա երեխա՝ նա ականատես էր դարձել 1943 թվականի բենգալյան սովի հետևանքներին, որոնք երեք միլիոն մարդու կյանք են խլել։ Հետագայում նա եկել է այն եզրակացության, որ մարդկային կյանքերի ահագնաչափ կորստից հնարավոր էր խուսափել։ Ներկայացրել է տվյալներ, որ այդ ժամանակաշրջանում Բենգալիայում եղել է սննդամթերքի բավարար քանակություն, բայց մարդկանց առանձին խմբեր, ներառյալ հողազուրկ գյուղաշխատողներն ու գյուղաբնակներին որոշակի ծառայություններ մատուցող քաղաքաբնակները, ինչպես, օրինակ, վարսավիրները, մթերք գնելու համար միջոցներ չեն ունեցել, քանի որ գները կտրուկ աճել են զանազան գործոնների հետևանքով։ Այդ գործոններից էին Բրիտանական Հնդկաստանի բանակի համար սննդամթերքի առաջնահերթ ձեռքբերումները, խուճապային գնումներն ու պահուստավորումները։ Ընդ որում՝ այդ գործոններն անմիջականորեն առնչվում էին տարածաշրջանում ընթացող պատերազմին։ Ի մի բերելով իր կատարած հետազոտությունների ու վերլուծության արդյունքները՝ Սենը որպես 1943 թվականի բենգալյան սովի հիմնական պատճառներ նշել է աշխատավարձերի ցածր և գործազրկության բարձր մակարդակները, սննդամթերքի գների կտրուկ աճը, վատ մատակարարումը։
 
Սենի «*Աղքատություն և սով. էսսե իրավունքների ու զրկանքների մասին*» աշխատությունը զգալի ազդեցություն է գործել Միավորված ազգերի կազմակերպության «Մարդկային զարգացման մասի» զեկույցի ձևակերպումների վրա։

Տնտեսագիտության և հասարակական ցուցիչների տեսության բնագավառներում Սենի հեղափոխիչ ներդրումը կարելի է համարել նրա «*հնարավորությունների (ունակությունների) համադրույթը*» (*the concept of Capability approach*), որը նա զարգացրել է իր *Equality of What* հոդվածում։ Հեղինակն այդտեղ պնդում է, որ կառավարությունների գնահատականը պետք է տալ՝ հիմք ընդունելով այն հանգամանքը, թե նրանք կոնկրետ ինչ նոր հնարավորություններ են ընձեռել իրենց քաղաքացիներին։

## Պաշտոնավարումներ, անդամակցություններ
Ամարտյա Սենը պաշտոնավարել է որպես *էկոնոմետրիկ ընկերության* (*Econometric Society*, 1984 թ.), *Միջազգային տնտեսական ընկերակցության* (*International Economic Association,* 1986–1989 թթ.)Indian Economic Association (1989), *Ամերիկյան տնտեսական ընկերակցության* (*American Economic Association*, 1994), *Զարգացման ուսումնասիրությունների ընկերակցության* (*Development Studies Association*), *Մարդկային զարգացման և ունակությունների ընկերակցության* (*Human Development and Capability Association*) նախագահ, Չինաստանի մայրաքաղաքի՝ Պեկինի համալսարանի *մարդկային և տնտեսական զարգացման ուսումնասիրությունների կենտրոնի ակադեմիական խորհրդատվական կոմիտեի* պատվավոր տնօրեն (*honorary director of the Academic Advisory Committee of the Center for Human and Economic Development Studies at Peking University in China*):

Եղել է բրիտանական հանրահայտ բարեգործական միջազգային կազմակերպության՝ Օքսֆամի (*Oxfam*) պավավոր նախագահ, այնուհետև՝ պատվավոր խորհրդական, Բերգրյուն ինստիտուտի «21-րդ դարի խորհրդի» (Berggruen Institute's 21st Century Council) անդամ, Քեմբրիջի Սուրբ Էդմունդի անվան քոլեջի կառավարող մարմնի պատվավոր անդամ (*Honorary Fellow of St Edmund's College, Cambridge*), «Լրագրողներ առանց սահմանների» կազմակերպության հիմնադրած *Տեղեկատվության և ժողովրդավարության հանձնաժողովի* 25 առաջատար գործիչներից մեկը։

Սովի հիմնախնդիրների, մարդկային զարգացման տեսության, բարեկեցության տնտեսության քաղաքական լիբերալիզմի տարածման, աղքատության, գենդերային անհավասարության հաղթահարման վերաբերյալ վերաբերյալ աշխատությունները նկատի առնելով՝  Սենին հռչակել են «Մասնագիտության խիղճ» ("the Conscience of the profession"), «Տնտեսագիտության Մայր Թերեզա» ("the Mother Teresa of Economics"), սակայն նա ժխտել է Մայր Թերեզայի հետ համեմատությունը՝ ասելով, որ ինքը երբեք չի ձգտել ինքնազոհողության։

## Պարգևներ և պատվավոր կոչումներ
Ամարտյա Սենը ավելի քան իննսուն պատվավոր կոչումներ է ստացել աշխարհի տարբեր ծայրերում գտնվող համալսարաններից։ 2019 թվականին Լոնդոնի տնտեսագիտական դպրոցի ղեկավարությունը հայտարարեց, որ պատրասվում է հիմնել հասարակական անհավասարությունների ուսումնասիրության ամբիոն և այն կոչել Ամարտյա Սենի անունով։
* Ադամ Սմիթի անվան մրցանակ, 1954
* Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիայի արտասահմանյան պատվավոր անդամ, 1981
* Հասարակագիտական ուսումնասիրությունների ինստիտուտի պատվավոր անդամ, 1984
* Նոբելյան մրցանակ տնտեսագիտության ասպարեզում, 1998
* Բհարաթ Ռաթնա՝ Հնդկաստանում քաղաքացիական անձանց շնորհվող բարձրագույն պարգևը, 1999
* Բանգլադեշի պատվավոր քաղաքացի, 1999
* *Companion of Honour* շքանշան, Միացյալ Թագավորություն, 2000
* *Leontief* մրցանակ, 2000
* *Eisenhower Medal for Leadership and Service*, 2000
* Հարվարդի համալսարանի 351-րդ շրջանավարտ խոսնակ (*Commencement Speaker of Harvard University*), 2001
* Միջազգային մարդասիրական մրցանակ՝ *International Humanist and Ethical Union*-ի կողմից, 2002
* Ստեղծագործական ողջ կյանքի ընթացքոLմ ձեռք բերած նվաճումների համար մրցանակ՝ Հնդկաստանի առևտրական պալատի կողմից, 2004
* Ստեղծագործական ողջ կյանքի ընթացքոLմ ձեռք բերած նվաճումների համար մրցանակ՝ ՄԱԿ-ի Ասիայի և Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի հասարակական-տնտեսական հանձնաժողովի (*United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific* (UNESCAP) կողմից
* Մարդասիրական ազգային մեդալ (*National Humanities Medal*), 2011
* «Ացտեկյան արծիվ» շքանշան, 2012
* Ֆրանսիական «Պատվո լեգեոնի» շքանշանի ասպետ, 2013
* *NDTV*-ի կողմից հռչակվել է «Համաշխարհային 25 ապրող մեծագույն լեգենդներից մեկը» Հնդկաստանում, 2013
* *The New Republic*-ի կողմից հռչակվել է մեր դարաշրջանի դեմքը բնորոշող 100 մտածողներից մեկը, 2014
* Charleston-EFG John Maynard Keynes Prize մրցանակ, 2015
* *Albert O. Hirschman Prize* մրցանակ, *Social Science Research Council*-ի կողմից, 2016
* Ջոն Սքայթի անվան մրցանակ քաղաքագիտության ասպարեզում (Johan Skytte Prize in Political Science), 2017
* *Bodley Medal*, 2019
* *Friedenspreis des Deutschen Buchhandels*, 2020
* Աստուրիայի իշխանուհու մրցանակ (Princess of Asturias Awards), 2021

## Աշխատություններ
### Գրքեր

* Poverty and Famines (1981)
* Inequality Reexamined (1992)
* Development as Freedom (1999)
* 
* 
* 
* 
* 
::Reprinted as: 
::Reviewed in the *Social Scientist*: 
* 
::Reprinted as: 
* 
* 
::Reprinted as:  Reviewed in *The Economic Journal*.
* 
* 
* 
* 
::Also printed as: 
::Extract 1. (Via Ian Stoner, lecturer, Department of Philosophy, University of Minnesota, readings. )
::Extract 2. 
* 
* 
* 
* 
* 
::Review in *Asia Times*.
* 
* 
::Preview.
* 
::Chapter-preview links – 1.
::Chapter-preview links – 2.
* 
::Review *The Guardian.*
::Review *The Washington Post*.
* 
* 
::Extract: "Imperial illusions: India, Britain, and the wrong lessons."
* 
* 
::Preview.
* 
* 
* 
* 
* 

### Գրքերի գլուխներ
* 
::Reprinted as: 
::Pdf version. 
* 
* 
* 
::Reprinted in 
*  See also: The New Palgrave Dictionary of Economics.
*  See also: The New Palgrave Dictionary of Economics.

### Ամսագրային հոդվածներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Դասախոսությունների սղագրություններ
* Sen, Amartya (25 May 1997), *[https://www.carnegiecouncil.org/publications/archive/morgenthau/254/_res/id=Attachments/index=0/254_sen.pdf Human Rights and Asian Values] *, Sixteenth Annual Morgenthau Memorial Lecture on Ethics and Foreign Policy
* 
* 
::News coverage of the *[[Romanes Lecture#1990s|1998 Romanes Lecture]]* in the *Oxford University Gazette.*

### Զեկույցներ
* 

## Գրականություն
* 
* 
* 
*  Amartya Sen Biographical

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Կենսագրությունը Նոբելյան մրցանակի կայքում 
* Ամարտյա Սենը   Հարվարդի համալսարանի կայքում
* Ամարտյա Սենը Google Scholar կայքում
* Ամարտյա Սենը Cultural Relativism and "the good life" on Berggruen Institute's YouTube channel
* Profile and Papers at Research Papers in Economics/RePEc
* Fearing Food edited by Julian Morris. Chapter on Sen
* 
* 

Կատեգորիա:Ամերիկացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի տնտեսագիտության և քաղաքական գիտությունների դպրոցի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Կալկաթայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հնդիկ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Հնդիկ տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Հնդիկ ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Տղամարդ ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտության բնագավառում Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ