Պիտեր Շաֆեր

**Փիթեր Լևին Շաֆեր** (**', ), անգլիացի [[Թատերագիր|դրամատուրգ]], սցենարիստ և վիպասան։ Նրա ամենահայտնի ստեղծագործությունները [[Էքվուս (պիես)|«''Էքվուս»'']] և ''[[Ամադեուս (պիես)|«Ամադեուս»]]'' պիեսներն են, որոնք երկուսն էլ նրան արժանացրել են [[Թոնի (մրցանակ)|«Թոնի» մրցանակի]]՝ որպես լավագույն պիես։ Ավելի ուշ դրանք էկրանավորել է հենց Շաֆերը՝ համապատասխանաբար «Էքվուս» ֆիլմը 1977 թվականին և [[Ամադեուս (ֆիլմ)|«Ամադեուս» ֆիլմը]] 1984 թվականին։ Երկու սցենարների համար էլ նա առաջադրվել է [[Օսկար|«Օսկար» մրցանակի]] [[Օսկար լավագույն ադապտացված սցենարի համար|լավագույն ադապտացված սցենարի համար]], և դրանցից [[Օսկար]]ի է արժանացել ''«Ամադեուս» ֆիլմի'' համար, որը նրան նաև արժանացրել է [[Ոսկե գլոբուս|«Ոսկե գլոբուս»]] մրցանակի լավագույն սցենարի համար։ Շաֆերը նաև առաջադրվել է երկու BAFTA մրցանակի և [[Լոուրենս Օլիվիեի մրցանակ|Լորենս Օլիվիեի մրցանակի]]։

== Կենսագրություն ==
=== Վաղ տարիներ և կրթություն ===
Շաֆերը ծնվել է [[Լիվերպուլ]]ում, Ռեկայի (ծննդյան ազգանունը՝ Ֆրեդման) և անշարժ գույքի գործակալ Ջեք Շաֆերի [[Հրեաներ|հրեական]] ընտանիքում: Նա մեծացել է Լոնդոնում և եղել է դրամատուրգ [[Էնթոնի Շաֆեր]]ի երկվորյակ եղբայրը:

Նա կրթություն է ստացել Հեմփսթեդի Հոլ դպրոցում և Լոնդոնի Սուրբ Պողոս դպրոցում, իսկ հետագայում կրթությունը շարունակել է [[Թրինիթի քոլեջ (Քեմբրիջ)|Քեմբրիջի Թրինիթի քոլեջում]], որտեղ պատմություն է ուսումնասիրել և եղել է քոլեջի կրթաթոշակառու։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Շաֆերը Բևին Բոյի ածխահանքում է աշխատել: Հետագայում մի քանի տարբեր աշխատանքներ է կատարել, այդ թվում՝ գրախանութի վաճառողի և [[Նյու Յորքի հանրային գրադարան]]ի օգնականի պաշտոններում, նախքան իր դրամատիկական տաղանդը բացահայտելը:

== Թատրոն ==
Շաֆերի առաջին պիեսը՝ «Աղի երկիրը» (''The Salt Land,'' 1955), ներկայացվեց ITV1 ([[ITV]]) հեռուստաալիքով 1955 թվականի նոյեմբերի 8-ին։ Այս հաջողությունից ոգեշնչված՝ Շաֆերը շարունակել է գրել և 1958 թվականին ամրապնդել է իր հեղինակությունը որպես դրամատուրգ՝ բեմադրելով «Հինգ մատով գործողություն» (''Five Finger Exercise'') պիեսը, որը պրեմիերան անցկացրել է Լոնդոնում՝ [[Ջոն Գիլգուդ]]ի ղեկավարությամբ, և արժանացել է ''Evening Standard'' լոնդոնյան օրաթերթի դրամայի մրցանակին (որը համարժեք է ամերիկյան «[[Դրամա Դեսկ|Դրամա Դեսկ»]] մրցանակին)։ Երբ 1959 թվականին ''«Հինգ մատով գործողություն»-ը'' ներկայացվել է Նյու Յորքում, այն նույնքան լավ է ընդունվել և Շաֆերին բերել է «Նյու Յորքի դրամատիկական քննադատների շրջանակի» մրցանակ՝ որպես լավագույն արտասահմանյան պիես։

Շաֆերի հաջորդ ստեղծագործությունը կրկնակի պիես էր՝ ''«Մասնավոր ականջը» և «Հանրային աչքը»'', երկու պիեսներ, որոնցից յուրաքանչյուրը պարունակում է երեք կերպար և վերաբերում է սիրո ասպեկտներին։ Դրանք ներկայացվել են 1962 թվականի մայիսին «Գլոբ» թատրոնում, և երկուսում էլ գլխավոր դերերում էին [[Մեգի Սմիթ|Մեգգի Սմիթը]] և Քենեթ Ուիլյամսն են խաղացել։ Մեգգի Սմիթն արժանացել է «Evening Standard» թատրոնի մրցանակին՝ որպես լավագույն դերասանուհի:

[[Ազգային արքունական թատրոն|Արքունական ազգային թատրոնը]] հիմնադրվել է 1963 թվականին, և Շաֆերի հետագա գրեթե բոլոր աշխատանքները կատարվել են այդտեղ։ Նրա ստեղծագործությունները պարունակում են փիլիսոփայական դրամաների և երգիծական կատակերգությունների խառնուրդ։ «Արևի թագավորական որսը » (The Royal Hunt of the Sun, 1964) ներկայացնում է [[Ինկերի կայսրություն|Ինկերի]] տիրակալ [[Աթաուալպա|Ատահուալպայի]] նվաճումը և սպանությունը [[կոնկիստադոր]] [[Ֆրանսիսկո Պիսառո|Ֆրանցիսկո Պիսարոյի]] կողմից Պերուում, մինչդեռ «Սև կատակերգությունը » (Black Comedy 1965) պիեսը հումորային հայացք է գցում մի խումբ կերպարների չարաճճիություններին, որոնք փորձում են կողմնորոշվել մութ սենյակում, չնայած բեմն իրականում լույսով ողողված է:
[[Պատկեր:Peter_Shaffer,_1975.jpg|մինի|Շաֆերը 1975 թվականին]]
[[Էքվուս (պիես)|''«Էքվուս»'']] (1973) պիեսի ներկայացումը Շաֆերին բերել է 1975 թվականի [[Թոնի (մրցանակ)|«Թոնի» մրցանակ]]՝ որպես լավագույն պիես, ինչպես նաև Նյու Յորքի դրամատիկական քննադատների շրջանակի մրցանակ։ ''«Էքվուս»'' պիեսը, որը պատմում է տասնյոթամյա ձիապանի ներքին աշխարհի մասին, որը վեց ձիերի աչքերին ցցեր է խրել, խաղացվել է [[Բրոդվեյ (թատրոն, 53-րդ փողոց)|Բրոդվեյում]] ավելի քան 1000 անգամ։ Այն կրկին բեմ է բարձրացվել [[Մասաչուսեթս]]ի Բերկշիրի թատերական փառատոնում 2005 և 2007 թվականների ամռանը, ռեժիսոր Թեա Շարոքի բեմադրությամբ Լոնդոնի Գիլգուդ թատրոնում 2007 թվականի փետրվարին, և Բրոդվեյում (Շարոքի բեմադրությամբ) 2008 թվականի սեպտեմբերին։ Վերջին ներկայացումը, որը Նյու Յորքում ցուցադրվել է մինչև 2009 թվականի փետրվարը, պահանջում էր, որ ձիապանը մերկ ներկայանա. դերակատարը` աստղ [[Դենիել Ռեդքլիֆ|Դանիել Ռեդքլիֆն]] էր, որը լայն լսարանի համար դեռևս նույնացվում էր [[Հարրի Փոթեր (ֆիլմաշար)|''Հարրի Փոթերի'' ֆիլմաշարի]] հետ, և դա որոշ հակասական խոսակցությունների տեղիք է տվել:

Շաֆերի այս հաջողությունից հետո բեմադրվել է ''«Ամադեուս»'' (1979) ներկայացումը, որի լոնդոնյան ներկայացումն  արժանացաել է Evening Standard դրամայի մրցանակին և թատերական քննադատների մրցանակին։ Այն պատմում է [[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]]ի և պալատական կոմպոզիտոր [[Անտոնիո Սալիերի]]ի մասին, ով, «Աստծո ձայնն» էր  լսել «անպարկեշտ երեխայից»` նախանձից տանջվելով որոշում է ոչնչացնել իր մրցակցին։ Երբ ներկայացումը տեղափոխվել էր Բրոդվեյ, այն արժանացաել է «Թոնի» մրցանակի՝ որպես լավագույն պիես 1981 թվականին, և, ինչպես ''«Էքվուս»-ը'', խաղացվել է ավելի քան հազար անգամ:

''«Ամադեուս»''  ներկայացման հաջողությունից հետո Շաֆերը 1986 թվականին հատուկ [[Մեգի Սմիթ|Մեգգի Սմիթի]] համար գրել է «Լետիս և Լովաժ» (''Lettice and Lovage'') կատակերգական պիեսը, որի համար նա առաջադրվել է ևս մեկ «Թոնի» մրցանակի, և որի համար Սմիթն, ի վերջո, 1990 թվականին երեք առաջադրումներից հետո արժանացել է «Թոնի» մրցանակի՝ որպես լավագույն դերասանուհի։ ''«Լետիս և Լովաժ»'' պիեսի շնորհիվ Մարգարետ Թայզաքը նաև արժանացել է «Լավագույն դերասանուհի» մրցանակին, իսկ բեմադրությունը 1990 թվականի «Թոնի» մրցանակաբաշխության ժամանակ առաջադրվել է որպես պիեսի լավագույն ռեժիսուրա:

== Էկրանավորումներ ==
Շաֆերի մի քանի պիեսներ էկրանավորվել են, այդ թվում՝ ''«Հինգ մատի գործողություն»'' (1962), ''«Արևի թագավորական որսը»'' (1969), ''«Հանրային աչքը»'' (1962), որից նա էկրանավորել է 1972 թվականի « ''Հետևիր ինձ»'' (1972) ֆիլմը, ''«Էկվուս»'' (1977) և ''[[Ամադեուս (ֆիլմ)|«Ամադեուս»]]'' (1984), որն արժանացել է ութ [[Օսկար|«Օսկար» մրցանակի]], այդ թվում՝ [[Օսկար լավագույն ֆիլմի համար|«Լավագույն ֆիլմ»]] անվանակարգում։

''«Էքվուս»'' ֆիլմի սցենարը գրելու համար Շաֆերն առաջադրվել է «Օսկար» մրցանակի սցենարի ադապտացման  համար, սակայն մրցանակը շնորհվել է Էլվին Սարջենթին, ով գրել էր ''[[Ջուլիա (ֆիլմ)|«Ջուլիա»]]'' ֆիլմի սցենարը: ''«Ամադեուս»'' ֆիլմի սցենարը գրելու համար Շաֆերն արժանացել է «Ոսկե գլոբուս» և «Օսկար» մրցանակների:
[[Պատկեր:Grave_of_Peter_Shaffer_in_Highgate_Cemetery.jpg|մինի|Ռոբերտ Լեոնարդի և Պիտեր Շաֆերի գերեզմանը Հայգեյթի գերեզմանատանը]]

== Անձնական կյանք և մահ ==
Շաֆերը համասեռամոլ էր։ 1970-ականներին Շաֆերը հարաբերությունների մեջ էր Փոլ Ջովաննիի՝ «Հյուսած մարդը» (''The Wicker Man'') մուլտֆիլմի երաժիշտ և կոմպոզիտորի հետ։  Նրա հետագա զուգընկերը՝ Նյու Յորքում բնակվող վոկալի ուսուցիչ Ռոբերտ Լեոնարդը, մահացել է 1990 թվականին՝ 49 տարեկան հասակում: Փիթեր Շաֆերի վերջին հարաբերությունը դրամայի և երաժշտության ուսուցիչ Քևին Շանքադիի հետ է եղել։   Շաֆերին հիշատակի տուրք է մատուցվել Բրոդվեյում 2017 թվականին։ Նա 1970-ականներից սկսած ապրել է [[Մանհեթեն]]ում:

Շաֆերը մահացել է  2016 թվականի հունիսի 6-ին իր 90-ամյակից կարճ ժամանակ անց [[Իռլանդիա]] կատարած ուղևորության ժամանակ  [[Կորկ]] կոմսության Քուրահին քաղաքի հոսպիսային կենտրոնում: Լեոնարդը և Շաֆերը թաղված են միասին Հայգեյթ գերեզմանատան արևելյան կողմում։

== Ստեղծագործության ընտրանի ==
* «Աղի երկիրը» (հեռուստատեսություն, 1955)
* «Հինգ մատի գործողություն» (1958)
* «Մասնավոր ականջը»  (1962)
* «Հանրային աչքը» (1962) 
* «Արևի թագավորական որսը» (1964, բայց ավարտվել է 1958 թվականին), թատերական ներկայացում [[Աթաուալպա|Ատահուալպայի]]՝  [[Ինկերի կայսրություն|Տահուանտինսույուի]] վերջին կայսրի մասին։
* «Սև կատակերգություն» (1965)
* «Սպիտակ ստախոսները» (1967)
* «[[Էքվուս (պիես)|Էքվուս]]» (1973)
* «Ամադեուս» (1979)
* «Yonadab»  (1985)
* «Լետիս և Լովաժ» (1987)
* «Գորգոնայի նվերը» (1992):

== Դետեկտիվ վեպեր` համահեղինակ Փիթեր Անտոնի ==
Շաֆերն իր երկվորյակ եղբոր՝ Էնթոնի Շաֆերի հետ համահեղինակել է երեք դետեկտիվ վեպ՝ **Պիտեր Էնթոնի*' կեղծանվամբ:

* «Կինը զգեստապահարանում» (1951)
* «Ինչպե՞ս է փոքրիկ կոկորդիլոսը» (1952)
* «Կնճռոտ սպանություն» (1955):

== Մրցանակներ և կոչումներ ==


1989 թվականին [[Համբուրգ]]ում գործող Ալֆրեդ Տոպֆեր հիմնադրամը Շաֆերին շնորհել է իր ամենամյա Շեքսպիրյան մրցանակը՝ ի նշան նրա կյանքի վաստակի։ 1993 թվականին [[Բաթ (Անգլիա)|Բաթի]] համալսարանը նրան շնորհել է պատվավոր կոչում (գրականության դոկտորի կոչում):

Շաֆերի « *Հինգ մատով գործողություն»* պիեսը Լոնդոնում պրեմիերայի ժամանակ արժանացել է Evening Standard դրամայի մրցանակին, իսկ Նյու Յորքում բեմադրվելի՝ Նյու Յորքի դրամատիկական քննադատների շրջանակի մրցանակին՝ որպես լավագույն արտասահմանյան պիես:

Շաֆերի «*Էքվուս»* պիեսը նույն թվականին արժանացել է նաև «Թոնի» մրցանակի՝ որպես լավագույն պիես, ինչպես նաև Նյու Յորքի դրամատիկական քննադատների շրջանակի մրցանակին: Պիեսի նրա սցենարային ադապտացիան 1978 թվականի 50-րդ մրցանակաբաշխությանն առաջադրվել է [[Օսկար լավագույն ադապտացված սցենարի համար|«Օսկար» մրցանակի՝ որպես լավագույն ադապտացված սցենար]]:

Շաֆերի *«Ամադեուս»* պիեսն իր առաջին լոնդոնյան բեմադրության համար արժանացել է Evening Standard-ի դրամատիկական մրցանակին և թատերական քննադատների մրցանակին։ Բրոդվեյ տեղափոխվելուց հետո *Ամադեուսը* 1981 թվականի 35-րդ մրցանակաբաշխությանն արժանացել է «Թոնի» մրցանակի՝ որպես լավագույն պիես։  Պիեսի նրա սցենարային ադապտացիան 1984 թվականին արժանացել է «Օսկար» մրցանակի՝ որպես լավագույն ադապտացված սցենար, ինչպես նաև «Ոսկե գլոբուս» մրցանակի՝ որպես լավագույն սցենար։

Շաֆերի *«Լետիս և Լովաժ»* պիեսն առաջադրվել է ևս մեկ «Թոնի» մրցանակի, և դրանում իր դերակատարման համար Դեյմ Մեգգի Սմիթը 1990 թվականի 44-րդ մրցանակաբաշխության երեք անվանակարգում առաջադրվելուց հետո արժանացել է «Թոնի» մրցանակի՝ որպես լավագույն դերասանուհի։ *«Լետիս և Լովաժ»* պիեսը նաև արժանացել է «Թոնի» «Լավագույն դերասանուհի» անվանակարգին՝ «Մարգարետ Թայզակ» ֆիլմի համար, և առաջադրվել է պիեսի լավագույն ռեժիսուրայի համար՝ 1990-ականների արարողության ժամանակ։

Շաֆերը 1987 թվականին նշանակվել է Բրիտանական կայսրության շքանշանի (CBE) կոչման և 2001 թվականի Նոր տարվա պատվո շքանշանով արժանացել է «Ասպետի» կոչման։ 2007 թվականին նա ընդգրկվել է Ամերիկյան թատրոնի փառքի սրահում:

== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
* [https://www.theguardian.com/stage/2016/jun/06/sir-peter-shaffer-obituary Մահախոսական] *The Guardian-'' ում (6 հունիսի, 2016թ.)
* 
* Պիտեր Շաֆերը Բրոդվեյի դատաբազայում
* Մայք Վուդի՝ Ուիլյամ Ինգեի արվեստի կենտրոնի համար տված հարցազրույցի սղագրություն և հատվածներ
* Հրապարակումների ցանկ։

Կատեգորիա:«Դրամա Դեսկ» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ լավագույն սցենարի համար
Կատեգորիա:Բրիտանացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Օսկարակիրներ
Կատեգորիա:«Թոնի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի գրողներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի երկարակյացներ