Հոգեբանական առաջին օգնություն

**Հոգեբանական առաջին օգնություն** (ՀԱՕ) մեթոդ, որը մշակված է հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման դեպքերը նվազեցնելու համար։ Մշակվել է 2006 թվականին Մանկական տրավմատիկ սթրեսի ազգային ցանցի (NCTSN) և ԱՄՆ Վետերանների հարցերով վարչության կառուցվածքում գործող Հետտրավմատիկ սթրեսի ազգային կենտրոնի (NC-PTSD) կողմից։ ՀԱՕ-ն հաստատվել և կիրառվել է Կարմիր խաչի և Կարմիր մահիկի միջազգային դաշնության, Համայնքային արտակարգ արձագանքման խմբի (CERT), Ամերիկյան հոգեբանական ասոցիացիայի (APA) և մի շարք այլ կազմակերպությունների կողմից։ Այս մեթոդը մշակվել է երկու օր տևած ինտենսիվ համագործակցության արդյունքում, որին մասնակցել են աղետների հոգեկան առողջության ոլորտի ավելի քան 25 մասնագետներ, անցկացվել է առցանց հարցում՝ մեթոդը կիրառած մասնակիցների շրջանում, և կատարվել են մի քանի փուլով գրականության ու մեթոդաբանական վերանայումներ։

## Սահմանում
Ըստ Մանկական տրավմատիկ սթրեսի ազգային ցանցի (NCTSN) և Հետտրավմատիկ սթրեսի ազգային կենտրոնի (NC-PTSD)՝ հոգեբանական առաջին օգնությունը (ՀԱՕ) մոդուլային մոտեցում է, որը հիմնված է առկա ապացույցների վրա և նախատեսված է աղետի կամ ահաբեկչության անմիջական ազդեցությունը վերապրած մարդկանց աջակցելու համար։ Այն նպատակ ունի մեղմել սկզբնական սթրեսը և խթանել ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ հոգեբանական հարմարվողականությունը։ ՀԱՕ-ն նախատեսված է կիրառվել նաև հոգեբուժական կրթություն չունեցող անձանց կողմից։ ՀԱՕ-ի հիմնական հատկանիշներից են ոչ-ինտրուզիվ գործնական օգնությունը և կարիքների գնահատումը։ ՀԱՕ-ն պարտադիր չի դարձնում տրավմայի մանրամասն քննարկումը և խուսափում է «դեբրիֆինգ» կոչվող մեթոդին վերաբերող ցանկացած գործողությունից, քանի որ վերջինս կապվել է հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման դեպքերի ավելացման հետ։

### Բաղադրիչներ
* Պաշտպանություն հետագա վնասից
* Հնարավորություն՝ անկաշկանդ զրույցի համար 
* Ակտիվ ունկնդրում
* Կարեկցանք
* Մարդու մտահոգությունների ընկալում և արձանագրում
* Ճգնաժամային իրավիճակներին դիմագրավելու ռազմավարությունների քննարկում
* Սոցիալական աջակցություն
* Առաջարկ՝ շարունակելու զրույցը հետագայում
* Որպես անհրաժեշտություն՝ մասնագիտական ուղղորդում

### Քայլեր
* Անվտանգության և հարմարավետության ապահովում
* Հոգեբանական կայունացման միջոցներ
* Տեղեկությունների հավաքագրում
* Գործնական աջակցություն
* Կապ հասարակական աջակցող ցանցերի հետ
* Տեղեկություն՝ ճգնաժամային իրավիճակներին դիմակայելու մասին
* Մասնագիտացված ծառայությունների հետ կապի հաստատում

## Պատմություն
ՀԱՕ-ից առաջ լայնորեն կիրառվել է դեբրիֆինգ կոչվող մեթոդը։ Դեբրիֆինգը հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման կանխարգելման համար մշակված «Կենսական միջադեպի սթրեսի կառավարում» (CISM) ծրագրի անբաժանելի փուլ է։ Հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումն այժմ ճանաչված է որպես լուրջ և ծանր խանգարում, որը բնութագրվում է խուսափողական վարքով, վերսկսվող հիշողություններով, գերզգայունությամբ և թմրությամբ։ Դեբրիֆինգը կիրառվել է աղետներից հետո՝ իբրև կանխարգելիչ միջոց։ Այն նպատակ ուներ խթանել հուզական մշակումը՝ մարդուն ստիպելով վերհիշել իր ապրածը։ Դեբրիֆինգը սկիզբ է առել ռազմական ոլորտից, որտեղ այն նախատեսված էր մարտական ոգին բարձրացնելու և տագնապը նվազեցնելու համար։ Սակայն ԱՄՆ պաշտպանության նախարարությունը դադարեցրել է այս պրակտիկան 2002 թվականին՝ այն պատճառով,  որ այս պրակտիկան մեծացնում էր հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման (ՀՏՍԽ) մակարդակը:

Դեբրիֆինգը գնահատվել է որպես լավագույն դեպքում անարդյունավետ, իսկ վատագույն դեպքում՝ վնասակար։ Որոշ հետազոտությունների տվյալներով՝ այն նույնիսկ ավելացրել է հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման (PTSD) առաջացման հավանականությունը։ Այս երևույթը բացատրող մի քանի տեսություններ են առաջարկվել։ Նախ՝ այն մարդիկ, ովքեր առավել ենթակա էին հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման զարգացմանը, մեկ հանդիպման շրջանակներում օգնություն չէին ստանում։ Երկրորդ՝ շատ շուտ վերհիշելը և վերապրելը կարող էր հանգեցնել վերատարավմատիզացիայի։ Ի հակադրություն՝ Կոգնիտիվ-վարքային թերապիայում կիրառվող էքսպոզիցիոն մոտեցումն աստիճանաբար է բարձրացնում հիշողությունների ինտենսիվությունը՝ անձի պատրաստակամությանը համահունչ։ Դեբրիֆինգն այսպիսի մոտեցում չէր ապահովում։ Այն ենթադրում էր, որ բոլոր մարդիկ նույն կերպ են արձագանքում տրավմային, և նորմայից ցանկացած շեղում գնահատվում էր որպես խնդիր։ Մինչդեռ տրավմային արձագանքելու բազմաթիվ ուղիներ կան, հատկապես՝ միջադեպից անմիջապես հետո։

## Արդյունավետություն
Հոգեբանական առաջին օգնությունը փորձում է լուծել դեբրիֆինգի հիմնական թերությունները։ Այն պարտադիր բնույթ չի կրում, կարող է իրականացվել բազմակի փուլերով և կապում է օգնության կարիք ունեցող անձանց համապատասխան ծառայությունների հետ։ Այն կենտրոնանում է գործնական խնդիրների վրա, որոնք հաճախ ավելի սուր են և սթրես են առաջացնում։ ՀԱՕ-ն նաև խթանում է մարդու ինքնավստահությունն ու ինքնուրույն հաղթահարելու ունակությունը։ Այն նպատակ ունի լինել մշակութային առումով զգայուն, սակայն դրա հաջողությունը դեռևս ապացուցված չէ։ Միաժամանակ պետք է նշել, որ բացակայում են բավարար գիտական ապացույցներ։ Թեև այն հիմնված է հետազոտությունների վրա, սակայն ներկայումս դեռևս չկա բավարար տվյալ՝ դրա արդյունավետությունը լիարժեք ապացուցելու համար։ 2024 թվականի համապարփակ վերլուծությունը հանգել է այն եզրակացության, որ հոգեբանական առաջին օգնության մեթոդի տարբեր մոտեցումների բազմազանությունը խոչընդոտում է հստակ գիտական եզրահանգումներ անելը։ Ի տարբերություն դեբրիֆինգի, ՀԱՕ-ն խուսափում է տրավմայի մանրամասն քննարկումից և վերջինիս վնասակար հետևանքներից։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Uhernik & Husson. 2009. PFA: "Evidence Informed Approach for Acute Disaster Behavioral Health Response". *Compelling Counseling Interventions*. 271–280.
* 

Կատեգորիա:Առաջին օգնություն
Կատեգորիա:Կլինիկական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հոգեթերապիա